text:
Vawşava kilgäç matbuğat oçraşuında çığış yasap Aznar Ğiraqtağı nizağ Quşma Ştarlarnıñ Süriä ximik qorallar yasıy häm Ğiraq citäkçelären sıyındırğan bulırğa mömkin digän ğäyeplärläre nigezendä Yaqın Könçığıştağı başqa illärgä taralmas dip uylawı turında äytte.
Aznar mömkin qädär tizräk Süriä prezidentı Bäşär äl-Ässad belän söyläşergä teläwen belderde.
Mäğlüm bulğança, Ğiraqta suğış axırına yaqınlaşıp kilgändä AQŞ citäkçelege iğtibarnı Süriägä yünältep anı däwlät terrorçılığında, küpläp üterü qoralları yasawda häm Ğiraqtan qaçuçı räsmilärne sıyındıruda ğäyepläde.
Britaniä premyer-ministrı Straw Süriägä xäzer bu ğäyeplärlärneñ nigezdez buluın raslaw mömkinlege birelä dide.
Bügen Törkiä tışqı eşlär ministrı Abdulla Gul Lüksemburgta Yewropa Berlege räsmiläre belän oçraşudan soñ çığış yasap Ğiraq suğışı axırına yaqınlaşıp kilgändä Yaqın Könçığışqa totrıqlılıq kiräk dip äytte.


c: text/html

text:
Tatar ictimaği üzäge qorıltayı ütäçäk
Comğa könne Ufada Başqortstan Tatar ictimaği üzäge idäräseneñ bıyılğı berençe utırışı ütte. Anıñ kön tärtibenä töp tema itep Tatar ictimaği üzägeneñ çirattan tış qorıltayın ütkärü mäsäläse kertelgän ide. Utırışnı Başqortstan Tatar ictimaği üzäge räise Ayrat Ğiniätullin açtı häm alıp bardı. “Başqortstan Tatar ictimaği üzägeneñ çirattan tış qorıltayın ütkärü xaqında uzğan yıl azağında uq kileşkän idek, - dide Ayrat äfände. – Äle aña nıqlı äzerlek alıp barıla. Bar närsä dä aldan uylanğança barsa, bu cıyınnı şuşı ğinwar ayı azağında uq ütkärergä isäp totıla”.
Başqortstan Tatar ictimaği üzägeneñ bu qorıltayın ni öçen “çirattan tış qorıltay” dip atarğa bulğannar soñ? Monıñ säbäbe ğadi genä ikän – Tatar ictimaği üzägenä aşığıç räweştä yañadan räsmi terkälü ütärgä kiräk. Monı Ayrat Ğiniätullin Başqortstan Tatar ictimaği üzägenä qarata ber yıl çaması däwam itkän mäxkämä eşläre häm anı yabarğa tırışu omtılışları belän añlata.
Şulay itep ğinwar azağında Başqortstan Tatar ictimaği üzägeneñ çirattan tış qorıltayı ütäçäk häm anda yaña ustav belän başqa dokumentlar qabul iteläçäk. Şulay uq ağımdağı burıçlar bilgelänäçäk.
Äle Ufada ictimaği üzäk idäräse äğzalarınıñ şuşı qorıltayğa äzerlekkä bağışlanğan utırışında bu cıyında çığış yasawçılarnıñ isemlege tözelde häm anda berençe çiratta nindi problemalar kütäreläçäge anıqlandı. Moña qädär Başqortstannıñ tatar cämäğätçelek oyışmalarına nindi dä bulsa cıyın ütkärü öçen bina yäki zal alu bik qıyın xäl itelä ide. Respublika xakimiätläre bu yulı da älege cıyınnı ütkärügä qomaçawlıq itärgä tırışaçaq dip belderä tatar milli xäräkäte wäkilläre. Şulay da bu çeterekle xäldän çığu cayın tabuğa ömetlänä Tatar ictimaği üzäge idäräse äğzaları.
Fänis Fätxi, Ufa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
NATO General’ Sekretare George Robertson Ğiraqta suğış başlanğan oçraqqa äzerlänü öçen xärbi planlaştıruğa bäyle NATO eçendäge bäxäsne bik citdi dip bäyäläde.
AUDİO: Bu, hiçşiksez, qiın wäzğiät. Ämma berektäşlär arasında fiker ayırmalıqları elek tä buldı häm, hiçşiksez, kiläçäktä tağın da kübräk bulaçaq. İñ möhime konsensus tabu. Häm min anı tabarbız dip ışanam.
Belgiä, Fransiä häm Germaniä Ğiraqta suğış bulğan oçraqta Törkiäne saqlaw öçen küzläw oçqıçları, raketalar häm ximik-biologik suğış belgeçläre törkeme cibärüne planlaştıruğa qarşı çıqqannan soñ Ankara kiñäşläşülär ütkärergä çaqırdı. Quşma Ştatlar 3 atnadan artıq inde NATOnı xärbi planlaştıru eşlären başlarğa çaqırıp kilä. AQŞnıñ NATOdağı ilçese Nicholas Burns NATOdağı 3 äğzanıñ Törkiäne saqlawnı planlaştıruğa qarşı çığuı säbäple oyışma xäzer ışanıç krizisı kiçerä dide.
Xäzerge waqıtta Yewropa Berlegendä prezidentlıq itüçe Gretsiä Ğiraq mäs’äläsenä bağışlanğan aşığıç sammit cıyaçağın belderde. Gretsiä tışqı eşlär ministrı George Papandreou Gretsiä, bu comğada BMO qoral tikşerüçeläre başlığı Hans Blix BMO İminlek Şurasında Ğiraqnıñ qoralsızlanu yöklämälären niçek ütäwe turında xisap birgännän soñ Yewropa Berlegeneñ närsä eşliäçäge turında söyläşü öçen sammit ciarğa buldı dide. Sammitnıñ qayçan bulaçağı älegä bilgele tügel.


text:
Yekaterinburg şähärendä Sälim Ğalim ulı Fatıxovnıñ “Xatın-qızlarnıñ dönyaküläm tarixı” dip atalğan kitabın täqdir itü kiçäse bulıp uzdı
Bu könnärdä Yekaterinburg şähärendä Sälim Ğalim ulı Fatıxovnıñ “Xatın-qızlarnıñ dönyaküläm tarixı” dip atalğan kitabın täqdir itü kiçäse bulıp uzdı. Sälim Fatıyxov Çiläbe ölkäseneñ Magnitogorski şähärendä tuıp üskän. Tabiğäte belän töple fikerle, ezlänüçän, aqıllı keşe bularaq, qayda ğına bulırğa turı kilmäsen, qızıqlı fänni faktlar, yazmalar tuplağan. Bik zur, cawaplı eşlärdä eşlärgä turı kilsä dä (soñğı yıllarda Sälim äfände Çiläbe ölkäse gubernatorı xakimiätendä bik cawaplı urında eşli), börtekläp cıyılğan, ğömereneñ mäğnäsenä äwerelgän xezmät östendäge icat däwam itä.
Distälägän yıllar buyı cıyılğan ezlänülär bilgele ber sistemağa salına başlıy. Häm menä çirek ğasır waqıt uzğannan soñ, Sälim Fatıyxovnıñ xezmätläre törle räsemnär, fotosurätlär belän bizälgän, fänni faktlar belän bayıtılğan, añlayışlı ğadi tel belän yazılğan qalın tomlı kitap räweşendä dönya kürde. Sälim Fatıyxov Çiläbedä yäşäsä dä, kitapnıñ berençe täqdir itelüe Yekaterinburgta buldı. Avtor üze monı kitapnıñ ruxi başqalası näq menä şuşı quätle şähär buluı belän añlata. Anıñ äytüençä, yegerme biş yıl buyına cıyğan xezmätne şuşı kitap däräcäsenä citkerüdä Yekaterinburgta yäşäwçe zur ğalimnär küp köç kertkän.
Täqdir itü kiçäsenä ğalimnär, yazuçılar, şağirlär, jurnalistlar küp cıyıldı. Kiçä barışında kitapqa fänni-populyar xezmät digän bäha birelde. Ğomumän, ğalimnär tarafınnan da, ğadi uquçılar tarafınnan da kitap bik yuğarı bäha aldı.
Ni öçen näq menä xatın-qız teması quzğatqan soñ avtornıñ küñelen? Bu sorawğa cawap itep, Sälim äfände xatın-qıznı bar cihannıñ, tormışnıñ başı dip atadı, keşelek häm tormış tarixı xatın-qızdan başlana dip añlattı. Älege kitapnı qulğa alğaç, bitaraf qalu mömkin tügel. Avtor sezgä üz fikeren köçläp taqmıy, ämma uylanırğa, ezlänergä cirlek birä. Kitapnıñ bu sıyfatına da kiçä barışında yuğarı bäha birelde.
Sälim Fatıyxovnıñ “Xatın-qızlarnıñ dönyaküläm tarixı” dip atalğan täqdir itü kiçäse Yekaterinburg zıyalılarınıñ kürkäm oçraşu kiçäse dä buldı.
Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg.


text:
Ul “Çexiä — sezneñ partner“ iseme astında ütä.Çaranı açu tantanasında Çexiäneñ finans ministerı Vladislaw Zeliqo,Çexiä säwdä ministerlığınıñ idarälek direktorı, älege kürgäzmäneñ direktorı Yan Groník, Çexiäneñ Rusiädäge ilçese Yaroslaw Başta häm başqalar çığış yasadı.Başqortstan yağınnan republíknıñ Däwlät cíılışı räise Qonstantin Tolqäçev söyläde.Çığış yasawçılarnıñ hämmäse dä kiläçäktä ike aradağı xezmättäşlekneñ tağın da üsäçägenä ömet belderde.
Kürgäzmädä 35kä yaqın şirkät qatnaşa.Xalıq ayıruça Yabloneks bijuterilärı, Pretsiol firmısı bällür lyustraları, Porsul şirqäte farforlarına zur qızıqsınu kürsätä.Mädäniät sarayı qarşındağı mäydanğa “Qarosa“ autobusı häm ike “Şqoda“ maşínası da quyılğan .Cíıluçılarnıñ köne buyı çex folklor törkeme küñelen kütärep tordı.Çara 11nçe yüngä qädär däwam itäçäk.


text:
Törkiädä xakimiättäge Ğädellek wä Täräqqiät (AK) partiä citäkçese Tayyip Erdoğan yäkşämbedä parlamentqa saylandı. Şulay itep aña premier ministır bulu häm amerikan xärbiläreneñ Törkiedä urnaşuına mömkinlek birgän memorandumnıñ parlamentta ikençe märtäbä tawışqa quyulu öçen yul açılğan buldı. Mäs’älä şunda AQŞnıñ Ğıraqqa höcüm başlauına sanaulı könnär qalğanda, Erdoğan memorandumnı parlamentqa kiterep ölgeräçäkme ?
Bilgele bulğança Tayyib Erdoğan dini propaganda taratqanı öçen xökem itelep, törmädä utırıp çıqqan keşe. Ul noyäber saylaularında qatnaşa almağan ide. Ämma saylaularda ciñep çıqqan islamçı partie konstitutsiene üzgärtte . Yäkşämbedä Törkieneñ könyaq könçığışında Siiirte ütkärelgän saylaularda birelgän tawışlarnıñ 85%ın alıp ul parlamentqa saylandı. Saylau näticäse bilgele bulğannan soñ T.Erdoğan (audio) 2003yılnıñ 9nçe martı xökümätebezneñ demokratiä, qanun häm xoquq öçen köräşendä borılış noqtası bulıp tora dip äytte.
Noyäber saylaularınnan soñ premier ministır bulıp bilgelängän Abdulla Gülneñ tizlektä urınınnan çigenäçäge kötelä. Ul yaña kabinetta yä tışqı eşlär , yä dä iqtisad ministırı bulır digän farazlar yöri. İn tiz kiläse atnada yaña xökümätne oyıştırıp eşkä başlayaçaq dip kötelgän Tayip Erdoğannı tışqı säyäsättä ike möhim mäsälä kötä. Berse Kipr bulsa ikençese Ğıraq. Waşington sabırsızlıq belän Törkiedäge üzgäreşlärne qarap bara. Siirttä äle xalıq tawış birgändä, Waşingtonnıñ Ankaradağı ilçese Robert Pearson Ankarada Erdoğan belän söyläşülär alıp bardı. Soñraq ul jurnalistlarğa Ğıraq mäsäläse tikşerelde dip kenä äytep ,başqa detallärgä tuqtalmadı. AQŞ 62meñ ğäskärieneñ Törkiedä urnaşuına röxsät itäçäk parlament qararın kötä.1-nce marttağı tawış birüdä deputatlarnıñ küpçelege raslap tawış birsä dä, kire qaqqan häm tawış birüdän totılıp qaluçılar belän bergä xisaplağanda 4 tawış citmägän ide. Erdoğan yäkşämbe kiç CNNTurk-kä birgän ängämäsendä memorandumnı parlamentqa yañadan täqdim itäçägenä işarä itsä dä, waqıt turında äytü qıyın, BMOda ikençe rezolutsie tawışqa quyılırğa tora, monda xökümät oyıştırırğa kiräk dip söyläde. Erdoğan kördlär tarafınnan kontrol itelgän tönyaq Ğıraqtağı xällärgä borçılu belderep zäğif iqtisad öçen AQŞnıñ yardäm paketı zarur dip söyläde. Ul AQŞ qayber çaralar kürergä , Törkieneñ tönyaq Ğıraqta uynayaçaq role açıqlanırğa tieş dip äytte. Waşington 62meñ xärbineñ urnaşuı tizlektä raslansa cavap itep 30milliard dollarlıq yardäm paketı birergä tora. Ankara tönyaqta bäysez Körd däwläte oyışmayaçaq häm Ğıraqtağı törkmännärneñ xoquqları küzäteläçäk digän garantielär taläp itä Waşingtonnan. Düşämbedä xökümät süzçese Abdullatif Şener belderüenä qarağanda, Gül xökümäte yä sişämbe yä dä çärşämbedä çigenäçäk , kabinetta ällä ni zur üzgäreşlär kötelmi,xökümätneñ bu atnada oyışıp betü ixtimalä zur . Bu älbättä AQŞnı şatlandırır ide . Şul arada İskenderun portına kilgän koraplardan köne töne amerikan qoralları buşaltıla häm çikkä taba yul tota. Törkie parlamentı elegeräk portlarnı häm bazalarnı yañartu öçen 3meñ amerikan xärbienä urnaşu röxsäte birgän ide.
Färidä Xämit, Praga


text: Bügen Söğed Ğäräbstanı başqalası Är Riadta AQŞ watandaşları utırğan maşina bilgesez keşelär tarafınnan utqa totılğan. Berkem dä qaza kürmägän dip xäbär itelä. Bu xäl çit il keşeläre yäşi torğan rayonnan çığış yulında bulğan. Äl Ğäräbiä telekanalı xäbärlärenä qarağanda , izge Mäkkä şähäre yanında Söğed Ğäräbstanı iminlek köçläre terrorçılıqta şiklänep ezläw iğlan itelgän, ike ekstrimistnı atıp ütergän. Äl Xubar şähärendä 22 keşeneñ hälaqätenä kitergän höcümnärdän soñ, Söğed Ğäräbstanında iminlek çaraları köçäytelde.


text:
Kosovo Abxaziä belän Könyaq Osetiägä ürnäk bula alamı?
Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät citäkçese Javier Solana Kosovonıñ bäysezlege Gruziäneñ Abxaziä häm Könyaq Osetiä töbäkläre öçen ürnäk bula ala digän borçılu belderde. Gruziäneñ bötenlegen yaqlasa da, räsmi Brussel prezident Saakaşvilinıñ, nizaqlı töbäklärgä xalıqara tınıçlıq köçlären cibärü üteneçen kire qaqtı.
"Bez qapqanğa eläktek. Saakaşvili da, barıbız da. İke yüple mexanizm qaqpanı. Ul ber yaq öçen yaxşı bula ala, ikençe yaq öçen - yuq. Ä bez här ike yaq öçen yaxşı çişeleş ezlärgä tieş. Bu ciñel tügel" di Javier Solana.
Serbiäneñ Kosovo töbägendä 2 millionlap keşe yäşi, kübese albannar. Räsmi Belgrad moña qarşı çığa, ämmä şuşı yılda başlanğan xalıqara söyläşülär töbäkkä bäysezlek birü belän tämamlanır kebek. Yewropa Berlege dä, Quşma Ştatlar da şunı kötä. Räsmi Mäskäw isä, Kosovoğa bäysezlek birelsä, Abxaziä belän Könyaq Osetiäneñ dä Gruziädän çığarğa xoquqı bulaçaq dip täqrarlıy.
Ul arada Mäskäw belän Tiflis arasınıda kierenkelek däwam itä. Küzläwdä ğäyeplängän 4 ofitsernıñ totqarlanuına cawap itep, Mäskäw Gruziä belän transport häm poçta elemtäsen özde. Bügen Rusiä Gruziägä viza tärtiben qırıslatu turında xäbär itte. Yaqın arada Däwlät Duması Gruziägä aqça cibürüne tıyğan qanun tikşerergä cıyına.
Bu kierenkelekneñ tamırında nizaqlı töbäklär mäsäläse yatuın Yewropa Berlege älbättä añlıy. Bu xaqta tışqı eşlär komitetınııñ pänceşämbe utırışında qabat äytelde. Berlekneñ Könyaq Kavkazdağı maxsus wäkile Peter Semneby Gruziä räsmillären bu töbäklär belän eş itkändä nığıtıp uylarğa çaqırdı.
"Bu nizaqlarnı tınıç yul belän xäl itü öçen Gruziäneñ qayber räsmilärenä qatı süzlären çitkäräk quyıp torıp, gruzinnar, osetinnar, abxazlar arasında söyläşü başlar öçen şartlar tudırırğa kiräk" di Yewropa Berlegeneñ Könyaq Kavkazdağı maxsus wäkile.
Yewropa Berlege Gruziäneñ bötenlegen yaqlıy, häm dä Mäskäw belän Tiflisnı añlaşuğa ireşergä çaqıra.
Komitet utırışında Gruziägä tınıçlıq köçläre cibärü mäsäläse dä kütärelgän. Solana süzlärençä, bu turıda annan Saakaşvili da sorağan bulğan. Ämmä ul yuq dip cawap birgän. Solana fikerençä, älegä Yewropa Berlege Gruziägä köçlär cibärergä äzer tügel. Fransiä, Germaniä, İtaliä kebek illär moña qarşı çığaçaq, alar Rusiä belän araların bozırğa telämi.
"Bu wazğiättä Gruziä öçen yaxşıraq çişeleş tabırğa kiräk. Ul tınıçlıq köçläre bulmasqa da mömkin, başqa närsä. Xäzergä min Gruziägä köçlär cibärmäs idem. Bu turıda min Saakaşvilineñ üzenä dä äyttem" di Javier Solana.
Küz aldında nindi başqa çaralarnı totıun Solana açıqlamadı. Yewropa Belege Mäskäw belän dä, Tiflis belän dä söyläşülären däwam itäçäk dip kenä çiklände.
Ali Ğilmi


text:
Xodorkovskiy irekkä çığarılmadı. Monda politik motivlar töp rol uynıy kebek
Mäskäv şähär mäxkämäse YUKosnıñ elekke räise Mixail Xodorkovskiynı iñ kimendä yıl azağına qädäre türmädä totu qararın üzgärtmäde. Yabıq işeklär artında ike yarım säğätkä suzılğan tıñlaulardan soñ, öç xakimnan torğan mäxkämä ber nindi dä añlatma birmiçä Xodorkovskiynı xökem protsesına qädäre irekkä çığaru turındağı advokatlarnıñ möräcğäten kire qaqtı.
Audio
Mäskävdäge advokatlar törkeme, Bäysez Ekspertlarnıñ Legal Şurasınıñ räisäse Maria Polyäkova, qanunğa esasän mondıy adım tik ğädättäntış xällärdä genä atlana, prokuror ğäyeplänüçeneñ qaçarğa tırışuın ispatlarğa tieş. Bez andıy dälil işetmädek dip belderde. Ekonomik ğäyeplävlär säbäple keşene törmädä totu xätta Rusisiä şartlarında da ğädättäntış küreneş. Bu inde Xodorkovskiy östennän protsesınıñ täbendä politik motivlar yata digän şik tudıra. Anıñ prezident Putingä oppozitsiädä torğan demokratik köçlärne yaqlauı ber kemgä dä ser tügel. Mäxkämäneñ Xodorkovskiynı irekkä çığarmauınıñ säbäplären añlatmauı da säyer. Bälkim açıqlau soñğaraq bulır. Xodorkovskiynıñ advokatı Drel, prokuror Xodorkovskiy cämğiätkä qurqınıçlı şäxes dip beldergännän soñ mäxkämäneñ andıy qarar qabul itäçägen kötep bula ide dip äytte häm kiläçäktä nindi çaralar kürü mäsäläsen Xodorkovskiy belän tikşeräçägen belderde.
Audio
Xakimiätlärneñ Xodorkovskiy mäsäläsenä mönäsäbäte tik salım tülämäv yäisä dävlät milken üzläşterü ğäyeplävläre belän bäyle xökem protsesı ramnarınnan uzıp kitte. Washington Post gazetasınıñ yazuına qarağanda, Xodorkovskiy tarafınan çaqırılğan ike amerikan advokatına viza tämin itkän şirkät, vizağa qaramastan, alarğa Russiägä kerergä rüxsät itelmiäçäk yäisä alar çitdi problemmağa duçar bulaçaqlar dip kisätkän. Şirkätneñ Mäskäv buyorında uzğan Sişämbedä tentü ütkärelgän. Şul säbäple advokatlar Londonğa kilep töşsälär dä, Mäskävgä barudan soñğı minutta vaz kiçkännär. Miras Fondınıñ başlığı Yevgeniy Volknıñ belderüenä qarağanda, Xodorkovskiy irekkä çıqqan xäldä, anıñ politik häm ekonomik manverlar öçen kiñeräk mömkinlege bulır ide. Ä inde Troyka Dialog tikşerü üzägeneñ başlığı James Fenknerneñ süzlärençä, Saylaulardan alda ul irekkä çığarılsa, politik köräş bik nıq qızıp kitäçäk, yaralı häm bay keşeneñ närsälär eşli alaçağın aldan farazlau bik qıyın. Xodorkovskiy mäsäläsendä prezident Putin dä, Kreml dä, prokuratura da närsä genä äytmäsennär, anıñ qulğa alınuı da, protsesnıñ barışı da, ğadellek buldıru belän tügel, ä Putinneñ potansial köndäşen auızlıqlau-cazalau belän bäylängän.
Färit İdelle, Praga.


text:
Äfğanstan: Yaña partiä xatın-qızlarnı qayğırtaçaq
Öç distä yılğa yaqın waqıt Äfğanstan okkupasiä, yarlılıq häm Talibanğa qarşı suğış alıp bara. İldä tözelgän berençe xatın-qızlar firqase moña noqta quyarğa teli.
"Milli İxtiyac" adlı Äfğanstannıñ berençe xatın-qızlar partiäseneñ maqsatı – xatın-qızlar problemaların çişü yulı belän ildä tınıçlıq häm demokratiä buldıru. Anı Äfğanstan parlamentı äğzase Fatima Nazari citäkli.
"Minemçä irlärgä qarağanda, xatın-qızlar üz problemaların yaxşıraq añlıy. Bez demokratiä turında söyläşep kenä qalmıyça, aña ireşergä telibez. Bu ölkädä bez böten äfğan cämğiäte belän xezmättäşlek itergä telibez," - dide Fatima Nazari.
Yaña partiäne deputatlar häm säyäsätçelär xuplap qarşı aldı.
Äfğanstan parlamentında xatın-qızlar sanı az tügel. Anıñ 100 keşelek yuğarı pulatında 23 xatın-qız bulsa, tübän bulatınıñ 4tän ber öleşe xatın-qızlar.
"Milli İxtiyac" firqasenä inde 22.500 keşe kergän, alar ararında irlär dä bar. Äğzalär Qabulda, şulay uq çittäge Paktika, Maidan Wardak, Helmand, häm tağın qayber vilayätlärdä terkälgän. "Milli İxtiyac" kiläse parlament saylawlarında qatnaşırğa cıyına.
Ğailädä köç qullanu häm ezärlekläw däwam itkändä...
"Qabuldan çitkäräk kitkän sayın xatın-qızlarnıñ aktivlığı, ictimağı tormışta qatnaşu däräcäse kimi", - di tönyaqtağı Panjsher vilayäte wäkile, xoquq yaqlawçı Maryam Panjsheri, häm partiäneñ äfğan xatın-qızları tormışına üzgäreş kertäçägenä ul ışanmıy:
"Äfğanstanda xatın-qızlar oyışmaları xatın-qızlar tormışında nindider rol uynıy dip uylamıym. Xatın-qızlarneñ iqtisadi xäle, xoquqları häm sälämätlege öçen köräşäçäk nindi dä bulsa oyışma tözelüenä ışanmıym. Alarnıñ programmaları qağäzdä genä qalaçaq," - di xatın-qızlar xoquqların yaqlawçı Maryam Panjsheri.
"Öç distä yılğa yaqın äfğannar suğış häm yarlılıqta yäşi. Bu awırlıqlardan irlär dä, xatın-qızlar da cafa çigä. Ämma xatın-qızlarnıñ xäle irlärnekenä qarağanda tağın da awırraq buluı mäğlüm," - di Maryam xanım. Xatın-qızlar sosial, säyäsi häm ictimaği tormışqa qatnaştırılmadı, östäwenä ğailädä qıynaw häm ezärlekläwgä duçar buldı.
Taliban xakimiättän bärep töşerelgännän birle xatın-qızlarnıñ belem alu, eşläw mömkinlekläre arttı. Ämma ğailädä köç qullanuda – ber nindi üzgäreş tä yuq. Monı räsmi dairälär dä belä häm tanıy, di xatın-qızlar xoquqların yaqlawçı.
Äfğanstannıñ xatın-qızlar eşläre ministrlığı mäğlümatlärenä qarağanda, uzğan yıl ğailädä köç qullanunıñ 2 meñgä yaqın oçrağı terkälgän. Mondıy xällärneñ kübese isä xäbär itelmi häm terkälmi.
Qıznı bala kileş kiyäwgä birü oçraqları bik yış bula. Äfğan xatın-qızları irennän ayırıla almıy, ayırılsa ul üz ata-anaları öyenä qayta almıy. Bolar barısı da oyatsızlıq sanala. Bu säbäplär arqasında xatın-qızlar arasında üz üzlärenä qul salu oçraqarı küp.
Xoquq yaqlawçı xanım süzlärenä qarağanda, iñ awırı menä şundıy yıraqtağı, qalıplaşqan ğailälärdä ni dä bulsa üzgärtü.
"Üz qızlarına belem birüdän dä baş tartqan ata-analarnıñ balaların nindider xatın-qız oyışmaları belän oçraştıruın küz aldına da kiterü mömkin tügel," - di Maryam xanım.
Başqa ber xoquq yaqlawçı, Balx provinsiäsendä xatın-qızlar oyışmasın citäklägän Malolai Ruşandil Osmani, bu eş bik awır, ämma närsädän bulsa da başlarğa kiräk, di:
"Awıllarda bez başta aqsaqallar häm awıl ruxanie belän oçraşabız. Alardan röxsät alğaç qına bez ğailälärgä barabız. Alar xatın-qızlar mäsäläläreneñ xatın-qızlar tarafınnan xäl itelü kiräklegen añlıy."
Osmani "Milli İxtiyac" firqase xatın-qızlarğa yardäm itär dip ışana.
Taliban xakimiäte betkännän soñ Äfğanstan buylap millionlağan qız bala yañadan mäktäpkä yöri başladı, xatın-qızlar eşkä urnaşıp tabiplarğa yöri başladı. Soñğı 5 yılda Qandahar şähärendä genä 5 meñläp xatın-qız maxsus kurslarda yazarğa, uqırğa, berär törle hönärgä häm komputer qullanırğa öyrände.
Xatın-qızlar oyışmaları 2012 yılğa xökümät dairäläreneñ 30% xatın-qızlar bulırğa tieş, digän maqsat quydı.


text:
Qazanda turizmğa bağışlanğan kürgäzmä açıldı
Pänceşämbedä Qazanda turizm industriäsenä bağışlanğan zur kürgäzmä açıldı. Bu çara Tatarstan başqalasında inde 12nçe tapqır ütkärelä. Yıldan-yıl kürgäzmädä qatnaşuçılar sanı arta bara. Bıyıl anda Rusiäneñ 32 töbägennän turizm käsebe belgeçläre, administratsiä wäkilläre, ğalimnär, çit illärdäge turistik oyışma wäkilläre qatnaştı. Bu çaranıñ maqsatı - eçke häm tışqı turizmnı üsterü.
Törkiäne täqdim itkän Şaometdin Kurt turistik kürgäzmädä inde unınçı tapqır qatnaşa. Anıñ süzlärenä qarağanda, Törkiä belän Tatarstan arasındağı elemtälär ike yaqqa da faydalı:
Törkiädän monda kilüçelär häm Tatarstannan Törkiägä kitüçelär küp. Tatarstanlılar Törkiägä yal itärgä barsa, töreklärgä tatarlar belän duslıq bergä eşläw häm yal itü öçen kiräk
Ä kürgäzmä nigezdä eçke turizmğa bağışlanğan ide. Tatarstannıñ başqa töbäklärgä, illärgä kürsäterlek qazanışları, tarixi baylıqları az tügel. Alarnı kürsätä dä belergä kiräk bit äle. Qazan yärminkäsendä açılğan xalıqara kürgäzmädä Tatarstan üzen niçek täqdim itte soñ? “Salawat” turistik kompaniäse citäkçese Qamıl Tärcemanovnı tıñlap kitik:
Tatarstan, Qazan stendları bik şäp kürsätelde monda. Älmättä yaña sanatoriy açılğan, ul da kürsätelgän. Respublikanıñ turizm industriäse şaqtıy alğa kitte diep äytergä bula. Bu bezgä faydağa ğına.“Novinqa” turistik şirkäte citäkçese Firdäws Biktimerova isä kürgäzmä turında bolay dip söyläde:
Min bu kürgäzmädä inde berniçä yıl rättän qatnaşam. Döresen äytkändä, monda miña qızıqlı närsälär älläni yuq. Menä miña Tatarstan muzeyları oşıy. Balalarnı şunda alıp barırğa telädem. Monda muzeylarnıñ wäkilläre kilgän, alar Tatarstan muzeyların täqdim itä. Ä alarnıñ stendlarında muzeyğa kerü bäyäläre kürsätelmägän. Bu citeşsezlek minemçä.Firdäws Biktimerova äytkän muzeylar kürgäzmädä qatnaştı. Anda barlığı Tatarstannıñ 23 muzey bar ide. Qayum Nasıyri muzey citäkçese Ruşaniä Xösnetdinova süzlärenä qarağanda, respublika muzeyları turizm industriäsennän äle yıraq.
Turistlar isä Tatarstanğa şaqtıy küp kilä. Şulay da älegä respublikada turizm industriäse üsep kitä almıy. Säyäsätçe, Tatarstan cilkän sportı Federatsiäse citäkçese Rafael Xäkimov söyli:
Tatarstanda turistlar kübäyde xäzer. Monıñ belän bäxäsläşep bulmıy. Läkin ikençe yaqtan qarağanda, bez äle turizm tarmağın respublika iqtisatına aqça kerterlek däräcägä citkerä almıybız. Menä min qarıym, üz avtobuslarına töyalep kilälär, kitälär. Kibetlär, suvenirlar citmi.Turistik kürgäzmä 14 aprel'gä qädär däwam itäçäk. Kürgäzmä qısalarında turizm industriäsen üsterügä bağışlanğan fänni-ğamäli kiñäşmä dä ütäçäk.
Al'bina Zäynulla


text:
İrandağı qarşılıq cıyınnarı ilneñ başqa şähärlärenä dä cäyelä
Bu atna azağında da İranda qadimi ruxanilär xakimiatenä qarşı uram cıyınnarı däwam itte, xörmätle tıñlawçılar. Başqala Tähranda başlanğan qarşılıq çaraları xäzer inde ilneñ qalğan öleşlärenä dä cäyelä digän xäbärlär kilä. Cıyınnar xakimiat ezärlekläwenä qaramastan bara, häm bu älege waqiğälärgä Könbatış iğtibarın torğan sayın nığraq cälep itä.
Audio
Radiobıznıñ İranğa tapşırular alıp barğan xezmäte xäbärçese, Tähranda qarşılıq cıyınnarı barğan cirdä yäşäwçe ber xanımnı söylätkän ide, ul İran başqalasındağı wäzğiatne bolay sürätläde.
Audio
"Uzğan töndä tawış bigräk tä köçle buldı, cıyınnar tön urtasına qädär, xätta tönge bergä qädär däwam itte kebek, anda tärtip saqlawçılar da bar ide, alar keşelärne, ütergänçe qıynaw maqsatı bulğan kebek qıynadılar, min xätta atu tawışları işettem" dip söyläde radiobızğa Tähranda yäşäwçelärneñ berse. İran başqalasında elek ütkän cıyınnardan ayırmalı bularaq, xäzer anda qatnaşuçılar, ilneñ qadimi citäkçelärenä dä, reformaçıl prezident Möxämmäd Xatamigä dä qarşı çığalar. Soñğı cıyında, misal öçen, Xatamineñ urınınnan kitüwen taläp itüçelär şaqtıy ide, moñardan tış anda, ildäge säyäsi totqınnarnı azat itü taläpläre dä yañğıradı. Älegä qädär İrandağı reformaçıl köçlärne citäkläwçe dip sanalğan Xatamigä qarşı çığular, ildäge yäşlärneñ xökümät alıp barğan üzgäreşlär tizlege belän kileşmäwen kürsätä. Qayberäwlär fikerençä, demokratik täräqqiat İranda xäzer tämam tuqtap qaldı. Cıyınnarda qatnaşuçılarnı Quşma Ştatlar da yaqlap çıqtı häm bu ilneñ Amerika belän bolay da şäptän bulmağan mönäsäbätlären tağın da salqınayttı. Yäkşämbe könne prezident Bush İranda barğan qarşılıq çaraların "uñay" bäyäläwen äytte.
Audio, George Bush
"Bu keşelärneñ irekle İrannı teläwen kürsätä başlawı, häm minemçä bu uñay närsä" di Quşma Ştatlar prezidentı George Bush. Elegräk Aq yort, İran xakimiateneñ cıyınnarda qatnaşuçılarğa qarşı qırıs çaralar kürüwenä borçıluwın beldergän ide. İldäge soñğı çuwalışlar Amerika qotırtuwı belän bara dip uylağan İran citäkçelege isä moña kisken qarşı çıqtı, häm Waşingtonnı ilneñ eçke eşlärenä tıqşınuda ğäyepläde.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Bäläbäy tatar gimnaziäse 10 yılın bilgeli
Gimnaziä direktorı Nurmöxämät Xösäyenov äytüençä, gimnaziäneñ şuşı yübileyenä uquçılar da, uqıtuçılar da bik ilhamlanıp äzerlängän. Gimnaziägä üzeneñ oyışqan könennän ük başlap diärlek törle kirtälär, qarşılıqlar ütärgä turı kilde, di Nurmöxämmät Xösäyenov. “Tatarstannan çittä, Rusiädä berençe bulıp açılğan Bäläbäy tatar gimnaziäse ul qarşılıqlarnı ciñä bardı häm başqalarğa ürnäk kürsätä başladı, - dip ğorurlıq belän äytä Nurmöxämät äfände. - Çığarılış sıynıf uquçılarınıñ zur küpçelege bıyıl da yuğarı uqu yortlarına kergän. Gimnaziädä qayber fännär buyınça profille belem alğan uquçılar üzlärenä oşağan hönär yünäleşendä Qazandağı wuzlarğa da qabul itelde”. (audio)
Başqortstandağı Bäläbäy tatar gimnaziäse direktorı Nurmöxämät Xösäyenov buldı bu. Älege aldınğı uqu yortı bügen üzeneñ 10 yıllıq yübileyen bilgeli.
Bäläbäy tatar gimnaziäse respubliktağı tatar gimnaziäläre arasında iñ köçlese. Biredä barlığı 250 tiräse bala belem ala. Alar uquda iñ yaxşı ölgereşkä ireşä. Gimnaziädä millät balaların xalqıbız tarixına häm tuğan telebezgä xörmät ruxında tärbiäläwgä ayıruça zur iğtibar birelä. Uquçılarnıñ törle sälätlären üsterü öçen distägä yaqın icadi tügäräk häm osta qullar ostaxanäläre dä eşli biredä. Xätta küp balalar gimnaziäne tämamlağanda uq tege yäki bu qul eşläre buyınça hönärle bulıp çığa. Sportqa da zur iğtibar birelä biredä. Üzläre tözegän sport qompleksında törle sport törläre, şul isäptän tatar milli köräşe belän dä şöğellänälär. Ğomumän, üzeneñ yuğarı däräcäsen tota tatar gimnaziäse. İlledän artıq yuğarı belemle, üz eşlärenä ixlas birelgän möğallimnär eşli biredä.
Bügenge yübiley tantanalarında qatnaşuçılar gimnaziägä üzläreneñ istälekle büläklären, uqu kiräk yaraqların, bixisäp kitaplar da alıp kilgän.


text:
Färit Möxämmätşin: awılnı saqlap qalırğa kiräk
23 noyäber könne, «İnterfaks-İdelbuyı» agentlığında Tatarstan Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin jurnalislar belän oçraştı. Bu gäzit-jurnal xäbärçeläre öçen, respublikanıñ yuğarı citäkçesenä üz sorawların birü öçen uñaylı mömkinlek ide. Matbuğat öçraşuına 2 distä mäğlümat çarası wäkilläre cıyıldı häm küpçelek jurnalisltlarnı munisipal reformanıñ barışı qızıqsındıra bulıp çıqtı. Cirle üzidärä turındağı qanun 2006 yıl başında inde eşläp kitärgä tieş, ä añlaşılmağan sorawlar äle bixisap.
Matbuğat oçraşuınıñ teması – «Federal üzäkneñ kisken sotisal reformaları häm Tatarstannıñ andağı role» dip atalgan ide. Parlament räise Färit Möxämmätşin, reformalar turında notıq totqanda, Tatarstanñ gel üzençä eşläde, gel üzgä yuldan bardı, dide. Mäsälän, munisipal reformanı tormıçşa aşırğanda. Respublikada, rayon başlıqların saylawnı, turıdan turı tügel, ä başta deputatlar saylap, alar arasınnan citäkçene genä saylarğa bulğannar. Qayber jurnalistlarnıñ, isemne alıştırudan xakimiätneñ ciseme üzgärerme, rayon başlıqları nigezdä şul uq qaldı, dip däğwä belderde. Färit Möxämmätşin, yuq, xakimiätneñ yöze üzgärde, deputatlar urınına tabiplar häm uqıtuçılar saylandı, dip cawap birde. Tağın ber xäbärçe, xalıq reformanıñ asılın añlamıyça, monetizatsiä qanunı belän bulğan kebek, uramğa çıqmasmı, dip qızıqsındı. Parlament räise, xalıq arasında añlatu citärlek däräcädä alıp barılmıy, dip belderde. Ämma şul uq waqıtta, cirle üz idäräläreneñ, alarğa tapşırğan wazifalarnı ütärgä, yullarnı, uramnarnı tärtiptä totarğa, remont eşlären alıp barırğa, ülem-kitemnärne terkärgä häm başqalarnı qayğırtırğa aqçaları citmäskä mömkin,dide ul. Belgänegezçä, xäzer cir, milek öçen, härkemneñ eş xaqınnan, uyın biznesınnan alına torğan häm tağın ber-niçä salımnar munisipal xakimiätlärgä qalıp baraçaq.
Färit Möxämmätşinnıñ äytüenä qarağanda, ber distä meñ munisipal berämlekneñ 9% nda üz cirlären qararğa finans xäle bar. Qalğan 91% munispal berämlekkä, däwlät, maxsus fondlar aşa, aqçalata yärdäm kürsätep baraçaq, dide Färit Möxämmätşin. Bu xalıqnıñ, elekkeçä, däwlätkä bäylelekkä qaytıp qala, ämma finans yärdämne kürsätmiçä buldıra almıybız dide parlament räise. Çığımnarnı häm keremnärne cirle üz idärälärgä üz aqçalarına totarğa kiräk bulğanğa kürä, ekonomiä yasaw maqsatınnan, mäktäp, kitapxanä, şifaxanälärne qısqartu problemaları tua. Şul yuldan barğanda, keçkenä awıllar betmäsme, dip soraw birde xäbärçelär. Färit Möxämmätşin, här töbäkneñ mäsälälären ayırım qararğa kiräk, awıllarnı saqlap qalırğa kiräk, dip cawap birde.
Matbuğat oçraşuınıñ axırında Färit Möxämmätşin tağın berniçä belderü yasadı. Respublikada demokratiä bar dide ul, «Berdäm Rusiä» firqäseneñ yäşlär qanatı gvardiägä äylänüen ul xuplamıy, ä menä äflisun inqilablarına qarşı torır öçen oyıştırılğan «Bez» xäräkätendäge yäşlärneñ bik yaratıp qaluın belderde.


text:
Berläşkän Millätlär Ğiraqtağı saylawlarnı tiz, läkin yaxşı itep äzerläp ütkärergä kiräk dip isäpli
Berläşkän Millätlärneñ irekle saylawlar ütkärü öçen tieşle şartlar bulu-bulmawın tikşerü maqsatı belän Ğiraqqa kilgän maxsus wäkile Laxdar Brahimi atnakiç Näcäf şähärendä şığıy ğäräplärneñ baş ayatollası Ğali äl-Sistani belän oçraştı. BMO general'' sekretare Kofi Annan şunnan soñ belderü belän çıqtı, häm ul anda, Ğiraq xalqında ildä turı saylawlar ütkärüne yaqlaw fikere nığıp kilä, ämma här tawış birü yaxşı itep oyıştırılırğa tieş dip belderä.
Audio, Lahdar Brahimi
"Uylawımça, biredä härkem dä saylawlarnıñ ifrat ta möhim buluı belän kileşä, läkin şul saylawlarnı ışanıçlı itep ütkärü dä bik möhim häm saylawlar waqıtı da şuşı taläptän çığıp bilgelänergä tieş" di Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqqa cibärelgän maxsus wäkile Laxdar Brahimi. Anıñ ildäge törle säyäsi citäkçelär belän söyläşülärendä qatnaşqan räsmi şäxeslär äytüwençä, ul här tarafnı da üz poçmağınnan urtalıqqa taba etärergä tırışa. Zamanında Aljirnıñ tışqı eşlär ministrı bulıp eşlägän, ä älegä qädär Berläşkän Millätlärneñ iñ qatlawlı çorda Äfğanstandağı maxsus wäkile eşen başqarğan Brahimi täcribäle diplomat bularaq ta, çığışı belän üze ğäräp bularaq ta Ğiraq räsmiläre häm säyäsi ähelläre arasında şaqtıy abruylı sanala. İnde äytelgänçä, atnakiç ul Näcäftä baş ayatolla äl-Sistani belän 2 yarım säğät buyı söyläşülär alıp bardı, anıñ şul oçraşuda qatnaşqan matbuğat wäkile Äxmät Fäwzi soñraq, saylawlarnıñ 30-nçı yüngä qädär ütüe mömkin tügel kebek kürende dip belderde. Fäwzi süzlärenä qarağanda, şığıylarnıñ baş ayatollası Brahimi dälillären qabul itep alğan, läkin älegä üz qaraşınıñ üzgärü-üzgärmäwe turında berni dä äytmägän. Ä inde amerikannar Ğiraqtağı xakimiatne kemgä tapşıraçaq digän sorawğa Berläşkän Millätlärneñ maxsus wäkile bolay dip cawap birä:
Audio, Laxdar Brahimi
"Min belgän berdänber närsä älegä şul, bez biredä nindider ber waqıtlı, üz eşen ozaq alıp barmıy torğan häm ällä ni zur wäkalätlärgä iä bulmağan närsä turında süz alıp barabız, läkin döresen genä äytkändä, min äle nindi dä bulsa anıq ber qararğa kilmädem" dip belderä Laxdar Brahimi. Fivral azağına qädär ul BMOnıñ general'' sekretare Kofi Annan öçen Ğiraqtağı wäzğiat turında maxsus xisap äzerlärgä tieş.
Kärim Kamal, Praga


text:
Condoleezza Rice: Olmert ta, Ğabbas ta här ike atna oçraşıp torırğa buldı
Yaqın Könçığış säfären tögälläp kilgän Condoleezza Rice, Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare, İzrail premyer-ministrı Ehud Olmert ta, fälästin başlığı Mäxmüt Ğabbas ta yaqın aralarda üzara oçraşularnı yañartırğa buldı dip belderde. Rice süzlärenä qarağanda, anda süz xäzer yaqın kiläçäktä fälästin däwläten qoru turında da bara ala.
AQŞ däwlät sekretare fikerençä, bu eştä bigräk tä tirä-yündäge ğäräp illäreneñ İzrailgä möğämäläsen yaxşıraq yaqqa üzgärtä başlawı bik möhim:
"Ğäräp däwlätläre yözen İzrailgä taba borılıp, aña, fälästin cirlären basıp alunı tuqtatqaç häm anda bäysez fälästin däwläten qorğaç, İzrailneñ iminlege dä nığıyaçaq digän fikerne citkerergä, ğäräp illäreneñ İzrail totqan urınnı tanuın kürsätergä, suğış bulmawğa qarağanda töbäktä däwamlı solıx urnaştırunıñ möhimlegen añlawın belderergä tieş", di Condoleezza Rice.
Öç kön däwam itkän säfäre barışında Rice İzrail, Ürdün häm fälästin citäkçeläre belän oçraştı. Fälästin yağınnan söyläşülärdä qatnaşqan Säyib Erekat süzlärenä qarağanda, Rice alar belän İzrail arasındağı işeklärne açıq itep totarğa tırışqan.
Berük waqıtta amerikan däwlät sekretare artıq ruxlanudan da kisätä, bolar barısı da fäqät zur ber eşneñ başı ğına bulıp tora, ike yaq aldında da xäl itäse iñ awır problemalar äle alda, dip belderä:
"Bez hiç kenä dä söyläşülärneñ azağında tügel. Älegä bu ike yaq arasında ışanıç urnaştıru öçen alıp barılğan fiker alışular ğına. Fälästinlelär üz däwläte bulaçağın aldan belep torırğa tieş, ä İzrail isä şul däwlätneñ üze öçen qurqınıç tügel, ä iminlek çığanağı bulasın belep torırğa tieş", di Rice.
Yaqın Könçığış söyläşülärendäge uñay täräqqiätkä qomaçawlağan ber faktornı da telgä ala, AQŞ däwlät sekretare. Ul - fälästin xökümätendä qatnaşqan radikal'' Xämas xäräkäte. Xämasnıñ tınıçlıq eşenä birelmäwe, töbäktä köç qullanunı kire qaqmawı, İzrailneñ yäşärgä xoquqı buluın tanımawı häm elekke kileşülärne qabul itmäwe yaña fälästin xökümäte belän xezmättäşlek itü suqmağında kirtä bulıp tora, di Condoleezza Rice.
Bu atnada ğäräp illäreneñ tışqı eşlär ministrları söğüd başqalası Riyadta oçraşıp, İzrail belän solıxqa ireşü ölkäsendä äle 5 yıl elek tözelgän ber plannı yañadan ğämälgä kertü xaqında fiker alışaçaq.
Kärim Kamal


text:
Yewropa Ğäläm agentlığı xezmätkärläre Saturnnıñ iärçene Titanğa töşep utırğan Huygens isemle tikşergeç maşinadan kilgän mäğlümätlärme iğlan itte. Bu mäğlümätlär kiçä 2 säğät buyı däwam itkän Titanğa töşü barışında tuplanğan.
Huygens Titanğa töşep utırğannan soñ mäğlümätlär tapşırunı 2 säğät çaması däwam itkän. Huygens AQŞ, Yewropa häm İtaliä ğäläm agentlıqlarınıñ 3 milliard dollarlıq urtaq proyektınıñ ber öleşe.
Bügen kürsätelgän fotosürätlärdä Titannıñ ciñelçä metan tomanı belän qaplanğan äflisun tösendäge öslege, metan diñgeze bulırğa häm andağı zur boz kisäkläre utrawı bulırğa oxşağan närsälär kürenä.
Ğalimnär Titannıñ atmosferası bik borınğı Cir atmosferasına oxşaş dip isäpli. Alar äytüençä, Huygens cibärgän mäğlümätlär bezneñ planetada tormışnıñ niçek yaralğanı turında söylärgä mömkin.


text:
Makedoniä prezidentı Traykovski oçqıç qazasında hälak buldı
Makedoniä prezidentı Boris Traykovskiy oçqıçınıñ bärelep töşüe säbäple bügen hälak buldı. Ul Balqanda investitsiä mäsäläsenä bağışlanğan Mostardağı xalıqara konferensiägä qatnaşu öçen yulğa çıqqan ide. Qatı yanğır häm toman säbäple, altı keşelek delegatsiä utırğan oçqıç tauğa bärelgän, isän qaluçı yuq.
Audio
"Qızğanıç ki, bez, Bosniäneñ Mostar şähärendäge xalıqara konefernsiägä Makedoniä delegatsiäsen kiterüçe oçqıç bärelep töşte digän xäbärne raslıybız. Oçqıç qaldıqların SFOR komandası taptı häm oçqıçta bulğannar barısı da hälak buldı dip rasladı."
47 yäşlek Traykovskiy 1999-nçe yılda Makedoniä prezidentı itep saylanğannan soñ, millätenä qaramastan barlıq makedoniälelärgä xezmät itärgä väğdä birde. Anıñ prezidentlığı çorında makedonça söyläşüçe slavlar belän zur sandağı alban azçılığı arasındağı mönäsäbätlär bik kiskennäşte, xätta 2001-nçe yılda vatandaşlar suğışı çığu qurqınıçı tudı. Traykvskiy şul yılda NATO äzerlägän planın qabul itelüendä zur rol uynadı. Albannarğa sääyäsät häm tel ülkäsendä küberäk xoquq tanıldı, fetnäçelär qoralsızlanırğa rizalıq birde. Şunnan soñ ğına başta NATO, ä soñğaraq Yevropa berlege tınıçlıq saqlau köçläre anda kerep kileşüneñ ütälüen küzätä başladılar. Traykovskiy 2002-nçe yılda Pragada radiobızğa yasağan vizitı vaqıtında Makedoniä häm Balqandağı xällär turında bolay digän ide
Audio
"Balqan äle dä imin , räxät yäşärlek urın tügel. Bezne küp qorallar häm kotrabanda, korrupsiä häm keşe üterü belän bayığan küpkenä keşelär çolğap alğan."
Ul Makedoniäneñ töp maqäste Yevropa berlegenä kerü dip äytän ide. Anıñ kiçä cämağätçelek aldında yasağan soñğı çığışı da şuluq temağa qarağan ide.
Audio
"Makedoniä respublikasınıñ qısqa vaqıtta Yevropa Berlegenä ağza bulıp kerüe öçen bez üzebez garant bulırğa tieşbez. Barlıq politik partiälärneñ, etnik , politik häm dini ışauına qaramıyça böten makedon xalqınıñ bezneñ Yevropa berlegenä ağza bulıp kerü möräcäğäten yaqlauı mine qıulandırdı häm şatlandırdı."
Anıñ bügenge säfäre dä şuña xezmät itüne küz aldında totqan ide. Makedoniä premiere Branko Crvenkovskiy bügen İrlandiä başqalası Dublindağı tantana vaqtında ileneñ şuşı möräcäşäten räsmi räveştä Yevropa Berlegenä tapşırırğa tieş ide. Oçqıçnıñ bärelep töşüe säbäple bu tantana bulmadı häm premier Skopyegä qaytıp kitte. Traykovskiynıñ vafatına berençe bularaq reaksiä kürsätüçelär arasında Yevropa Berlegeneñ İminlek häm tışqı säyäsät buyınça başlığı Solana buldı.
Audio
"Prezident Traykovskiy olu keşe ide. Ul ilen reformalarğa ğına tügel, ä Yevropağa taba da alıp bardı."
Ä inde Yevropa Berlege Komisisäseneñ prezidentı Romano Prodi bolay dide
Audio
"Bügen Traykovskiy integratsiäse öçen zur köç sarıf itkän Balqan öçen qayğılı ber kün. Bügen berlekneñ nigezen täşkil itkän çıdamlıqnıñ yaqlauçısın häm dustın yuğaltqanı öçen Yevropa öçen dä qayğılı ber kön."
Färit İdelel, Praga.


text: Dönya Sälämätlek Oyışması Hong Kongka häm könyaq Qıtaydağı Guangdong provinsiäsenä barmasqa çaqırdı. Niçä yılda berençe tapqır Oyışma mondıy belderü yasadı. Pnevmoniäneñ yaña töre kimendä 75 keşeneñ ğömeren özde, 1800dän artıq keşe bu çirne yoqtırğan dip isäplänä. Aziä däwlätlärenä säyäxät itüçelär ğadättä bu virusnı dönyanıñ başqa illärenä dä alıp qaytıp taratalar. Xalıqara sälämätlek saqlaw belgeçläre-virusnıñ närsä bulğanın açıqlağannar, dip xäbär itelä, läkin bilgesez bu çirgä däwa äle tabılmağan. Dönya Sälämätlek Oyışması wäkilläre üpkä yalqınsınuınıñ yaña töreneñ Hong Kongta eçär su yä kanalizatsiä aşa taraluı ixtimal dip kisätä. Moña qadär awıru keşedän keşegä küçä dip farazlana ide.


text:
Prezident Islam Kerimovun Birleshmish Shtatlara seferi - 2002-03-12
ֺbekistan prezidenti ݳlam Karimov prezident Bu?erika Birle?atlar?iger resmi n?delerile g?mek ?a?a seferdedir. ݳlam Karimovun Birle?atlara ilk resmi seferi zaman?receyi dan?r?kezinde Amerika-ֺbekistan aras?kiterefli m?etler, iqtisadi ve insan h?r?sinde islahatlar olacaq. Bu g?zident Karimov Birleshmi?ar?d teserr?naziri Enn Vinemanla bir s?nedler imzalayacaq. G?kinci yar? ise ݳlam Kerimov A𠅶de prezident Corc Bu??. ݮsan h?r?fie穬erinden ibaret bir qrup A𠅶in qar? prezident Karimovun avtoritar siyasetine ve ?de insan h?r?rmet edilmemesine e?tiraz elameti olaraq n? ke穲ecekler.
Xat?r? ֺbekistan prezidentinin seferi Birle?atlar?let Departamentinin d?lkelerinde insan h?r?eziyyetile ba𬽠hesabat?sonraya tesad?r. Hesabatda Amerikan?i-terror kampaniyas??qi olan ֺbekistanda avtoritar rejimin oldueyd edilmi?kede insan h?r?sinde veziyyetin qenaetbex??sterilmi?uman Rights Watch, Amnesti ݮternational, Freedom House ve ݮsan H?r? Beynelxalq Liqa te?ar?esmi n?deleri bildirirler ki, ֺbekistan regionda sabitlikde maraql? insan h?r?sinde veziyyeti yax?rmal?Birle?atlarin min neferden ibaret herbi q?ni yerle?i ֺbekistanla m?tlerde insan h?r?lelerinin hans?lde qoyulmas? g?indi tehlil穬erin diqqet merkezindedir. Harvard universitetinden ?k??sis Cim Cheitchko ?ler aras??etleri bele ?ir.
ֺbekistan cografi cehetden bizden uzaqda yerle? strateji bax?bizim ?hemiyyeti olan bir ?dir. Biz Merkezi Asiyada yollar?i?u ? ile m?etlerin geni?ilmesini isteyirik ve bunu edirik. H?etle ba𬽠m? meselelerden raz?d?a baxmayaraq, biz ?de m?d yegane h?etle m?etler qurmal?Meselen, ֺbekistan prezidenti Amerikaya gelirse, o, h?tle qar?l?Ba?efden ise, ?miz bir d?tle m?et qurursa, o ?de ya?damlar bizim ?er hans?h?et ?en daha m?r. Bu adamlar?aqlar?zere almamaq olmaz.
ֺbekistanla ba𬽠biz orada insan h?r?sinde pozuntulara g?uma bilmerik. Meselen, k? hebsler, demokratiyan?dudla?as?da azad mehkemelerin olmamas?lbette, men ba?rem ki, ֺbekistanda bir qrup adam ݳlam Kerimovu destekleyir. Ona g?ki, onu yerli ve xarici tehl?e qar?rize ede bilen adam hesab edirler. Bu tehl? aras??e ܳama Bin Ladenle elaqedar olduan ?nilen ֺbekistan?am Herekat?yd etmek olar. ֺbekistan?am Herekat?yd etmek olar. Fikrimce, en vacib mesele ondan ibaretdir ki, biz ֺbekistanla ba𬽠ortaq bir m? se筥liyik.
H?etle m?et saxlayaraq, ba?efden, elimizde olan b?e?sir vasitelerinden istifade etmekle demokratik azadl?ve insan h?r?sinde islahatlar?ata ke穲ilmesine 硬?y?un ?zbek xalq? muxtelif adamlarla birba?eler saxlamal?Ǽnki ֺbekistanda bir terefden h?eti tenqid edib bununla yana?m fundamentalizminin he砢ir formas?bul etmeyen esl vetenperver adamlar var.


text:
Ni öçen ğäräp däwlätläre Ğiraqqa ğäskär cibärergä telämi?
Amerikanıñ kiläse prezidentı kem genä bulmasın, anıñ tışqı säyäsätendä Ğiraq ayırım urın alıp toraçaq. Xäzerge administratsiä Ğiraqqa xalıqara köçlär tuplaw belän mäşgül. Berniçä däwlät anda ğäskär cibärergä rizalıq birde. Ämmä alar arasında älegä ber genä ğäräp däwläte dä yuq. Bu ni öçen şulay? Ni öçen ğäräp illäre Ğiraqta tınıçlıq saqlaw eşendä qatnaşırğa telämi?
Londonda urnaşqan Saqlanu İnstitutınıñ Yaqın Könçığış bülege citäkçese Daniel Neep fikerençä, säbäplär berniçä, şunıñ berse – ğäräp illäreneñ kübese Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqnı basıp aluwın qanunsız dip sanıy.
Audio (Daniel Neep):
"Berençedän, ğäräp illäre Ğiraqnı basıp alu ğämälenä qanuni tösmer birergä telämi. Ğiraq tışqı eşlär ministrı Hoshiyar Zebariğa Ğäräp Ligası oçraşuına kilergä röxsät itep, alar İdarä Şurasın küpmder tanıdı-tanuwın. Ämmä monı da telämiçä genä, waqıtlı çara dip başqardı."
Bu fiker belän Genevada urnaşqan İminlek Säyäsäte Üzäge belgeçe Julian Lindley-French ta kileşä. Bezgä ğäskär cibäregez dip Ğiraq räsmiläre üzläre sorasa äle ber xäl, di ul, ğäräp illäre Amerika yä Britaniä möräcäğäte belän genä eş itergä telämi.
Audio (Julian Lindley-French):
"Berençedän, İminlek Şurasınıñ qararı bulırğa tieş. Ämmä ul bulğan oçraqta da, Ğiraqnıñ möstäqil xakimiäte bulmıy torıp, ğäräp illärenä anda ğäskär cibärü bik awır bulaçaq. Yağni, yärdämne ğiraqlılar üzläre sorarğa tieş. "
Tağın ber säbäp: ğäräp illäreneñ kübesendä, xalıq, Ğiraqqa çit il ğäskärläre kertügä qarşı çığa.
Audio (Daniel Neep):
"Berär ğäräp xökümäte Ğiraqqa ğäskär cibärsä, anıñ üz xalqı belän küp awırlıqlar bulaçaq. Çönki ğäräp xalqı monı amerikanarğa yärdäm dip qabul itäçäk, ä ul monı telämi."
Belgeçlär fikerençä, Ğiraqnıñ yaqın kürşeläre - Küwäyt, İran, Süriä - Ğiraq belän elektän kilgän bäxäslären iskä alıp, Ğiraqqa ğäskär cibärmäs sıman. Cibärsä, bälki, İordaniä, Ğäräp Ämirlekläre, yä Misır.
Küp närsä Waşington belän mönäsäbätlärgä bäyle. Äytik, Süriäneñ alar naçar, häm ul Ğiraqqa ğäskär cibärügä barmas. Ä menä Söğüdlärne Amerikannar üzläre telämäs. Bigräk tä, qayber söğüdlär Ğiraqqa ütep kerep, Amerikannarğa qarşı köräşep yata digän xäbärlär bulğanda.
Şuña kürä xäzer amerikannar Ğiraqnıñ üz xärbilären, üz politsiäsen äzerläwgä kübräk ähämiät birä. Däwlät sekretare Colin Powell küptän tügel Ğiraqqa kilgäç moña basım yasadı. Waqıtlı İdarä başlığı Paul Bremer süzlärençä, alar, Ğiraq politsiäsendä xezmätkärlär sanın 40 meñnän 70 meñgä citkerergä cıyına.
Ali Gilmi, Praga


text:
Bu könnärdä Rusiädä, şul sanda Başqortstan belän Tatarstanda da xatın-qızlarğa bağışlanğan çaralar uza. İrlär , xäzer xatın-qızlar tormışnıñ barlıq ölkälärendä aktiv qatnaşa dip äytergä yaratsa da, – güzäl zatlarnıñ urnı kübräk öydä bulğanı küzätelä. Başqortstannıñ xatın-qızlar oyışmaları wäkilläre bügen cıyılıp respublika säyäsätenä xatın-qızlarnı kübräk qatnaştıru kiräklege turında belderde. Başqortstan citäkçeläre arasında ber xatın-qız da yuq, 1 xatın-qız ministr bar häm parlamentta 6 deputat – xatın-qızlar. Başqort xatın-qızları – bu sannarnı arttırırğa çaqıra.
İrşat Tläümbät, Ufa


text:
AQŞ häm Ğiraq citäkçeläre Ğiraqtan çit il ğäskärlären çığarırğa äle irtä dip sanıy
Ğiraqnıñ waqıtlı prezidentı Ğazi äl-Yawar Ğiraqtağı çit il ğäskärläre sanı yıl axırına taba kimetelä başlarğa mömkin, läkin alarnı tulısınça çığaru kötelmi, dip belderde. Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Condoleezza Rice ta, yäkşämbedä Ğiraqta ütkän saylawlarda millionlağan keşe qatnaşuğa qaramastan, andağı 170 meñ çit il ğäskären çığaru turında söylärgä älegä irtäräk dide. Bu fiker belän belgeçlär dä kileşä.
Ğiraqnıñ waqıtlı prezidentı Ğazi äl-Yawar, qayber çit il ğäskärläre şuşı yıl axırına qaytıp kitä ala, läkin bar ğäskärlärne çığarırğa äle irtä, Ğiraqnıñ iminlek köçlärenä wazğiätne üz qulına alu öçen kübräk waqıt kiräk dide:
Audio (Ğazi äl-Yawar)
"Ğiraqnıñ iminlek köçlären häm ğäskärlären öyrätü eşläre şulay plan nigezendä barsa, yıl axırına bez çit il xärbilären kimetä başlıy alabız. Alar üzläre dä öylärenä qaytırğa teli, Ğiraqta axırğa qädär qalırğa telämi, häm monı bez dä telämibez."
Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Condoleezza Rice yäkşämbedä Ğiraqta ütkän saylawlarnı xälitkeç waqiğa dip atadı. Yevropa häm Yaqın könçığışqa säfär çığır aldınnan yasağan çığışında Rice bu saylawlar xalıqara cämäğätçelekkä Ğiraq xalqına yärdäm itü öçen yaña mömkinlek aça dide. Berük waqıtta Rice Ğiraqtağı 150 meñläp amerikan xärbien çığara başlarğa äzerlänü täqdimnären kire qaqtı. Ğiraqtan kitü turında söylärgä äle irtä, başta Ğiraq xärbilären öyrätergä, üz iminlegen üzläre täemin iterlek däräcägä citkerergä kiräk dide ul:
Audio (Condoleezza Rice)
"Ğiraqnıñ iminlek köçläre äle yäş, läkin kilgän xäbärlärgä kürä bik tiz üsä baralar, üzlärendäge demokratik üzgäreşlärne xuplıylar. Axır çiktä ğiraqlılar üz ireklege öçen üzläre köräşergä tieş."
Ğiraqtan ğäskär çığarırğa äle irtä digän fiker belän belgeçlär dä kileşä. Londondağı strategik tikşerenülär institutı belgeçe Toby Dodge süzlärençä, çit il ğäskärläre Ğiraqta qala birgändä, ğisyançılarğa suğışçılar tuplaw älbättä ciñelräk. Şuña da qaramastan Ğiraqtağı koalitsiä köçläre äle tağın kimendä 5 yıl kiräk bulır di ul:
Audio (Toby Dodge)
"Bu bik awır wazğiät, çit il xärbiläre kitsä, andağı köç qullanular artaçaq qına. Şuña kürä, çit il xärbiläre xalıqnıñ küpçelegendä näfrät uyatsa da, aldağı 5 yılda alarnı çığaru döres bulmas ide. Çit il xärbiläre awırlıqlar tudırsa da, alar anda kiräk."
Dodge, yäkşämbedä ütkän saylawlar nigezendä aşığıç näticälär yasamasqa kiñäş itä. İlneñ könyaq häm tönyağında xalıq tawış birüdä äwzem qatnaşsa da, sönnilär yäşägän töbäklärdä qatnaşu däräcäse tübän ide. Şul uq sönnilär öçpoçmağı dip atalğan töbäktä xäzer xakimiät buşlığı. Anı Ğiraq räsmiläre dä, amerikan xärbiläre dä, ğisyançılar da kontrol itmi. Şul uq waqıtta Dodge süzlärençä, ğisyançılarnı köç belän genä ciñep bulmıy, saylawdan çittä qalğan töbäklärne cämğiätkä qaytaru öçen söyläşülär alıp barırğa turı kiläçäk.
Ul arada New York Times gäzite çärşämbe sanında yazuınça, xäzer citäkçelärdä Ğiraqtağı meñlägän amerikan xärbien Ğiraq xärbilären öyrätü eşenä cigü niäte bar. Ber yaqtan bu ğisyançılarğa qarşı köräşne zäğiflätsä dä, ikençe yaqtan cawaplılıqnı ğiraqlılarnıñ üzlärenä tapşıruda alğa qarağan ber adım bulır dip sanala.
-Ali Gilmi


text:
Şuşı könnärdä Frantsiäneñ Kaan şähärendä milek ölkäsendäge investitsia proektları kürgäzmäse “MİPİM 2007” açıldı. Rusiäneñ 40 yaqın töbäge belän bergä anda Tatarstan isemennän Qazan şähäre dä qatnaşa. Bar Rusiä stendınnan çittäräk, Krasnodar ölkäse belän Qazan şähäre ayırım zur kürgäzmä oyıştırğan. Soçi, 2014 qışqı olimpiadağa äzerlek eşlären kürsätsä, Qazan wäkilläre, investorlarnı iske tatar bistäse, Zilant-City, barlığı 12 proekt belän cälep itärgä teli.
Qazan bıylğı MİPİM kürgzämäsenä 72$ million dollarlıq proekt alıp barğan. “Kommersant” gäziteneñ Tatarstan quşımtası :“bu Rusiä qalası, Rusiä stendınnan ayrım üzeneñ kürgäzmäsen oyıştırıp, dönya kapitalınıñ iğtibarın cälep itü häm Mäskäw belän Piterburdan investitsiälärne üzenä tartu maqsatın quya” dip yazdı. Kaandağı kürgäzmädä Tatarstan iqtisad ministrı Boris Pavlov häm Qazan şähär başlığı İlsur Metşinnıñ citäkçelegendäge wäkillek eşli. İlsur Metşin bügen iske tatar bistäse proektın yasağan Barselona baş arxitektorı Xose Asebilyo belän oçraştı. Qazan şähär başlığı süzçese äytüenä qarağanda, iske tatar bistäse proyektı kürgäzmädä şaqtıy qızıqsınu uyatqan. Qazansu yılğası yarlarında urnaşırğa tieşle Millenium-Zilant-City kebek zur proekt ta kürgäzmädä qantaşuçı xalıqara proektlaw buroların cälep itkän. Qazan şähär başlığı süzçese Yulia Vasileyva bolay dide:
Bu poektlar belän qısızsınu zur, itkän yıldan birle Zilant-City proektın tormışqa aşıru belän tanılğan Holland arxitektorı şögellänä, bıyıl, Zilant- City xalıqara proektlaw burolarınıñ iğtibarın cälep itte. Qazan şähär başlığı şundyı buronıñ berse belän bügen oçraşırğa tieş.
Tanılğan arxitektolarnı häm xalıqara däräcädä eşläwçe proektlaw buroların cälep itep Qazan citäkçelege zur investorlarnıñ ışanıçın yawlarğa teli. Ütkän yılda Kaanda şundyı uq kürgäzmädän söñ, Zilant-City proektı belän qızısınıp, Holland arxitektorı Qazanğa kilgän ide. Kaanda täqdim itelgän iske tatar bistäse proyektı, Barselona arxitketorı Xose Asebilyo iseme belän bäyle häm ul anı üze täqdim itä. Ütkän yılda da, Kaandağı MİPİM kürgäzmäsendä qatnaşqan Qazan şähär başlığı süzçese Yulia Vasilyevanıñ äytüenä qarağanda, aqçalar öçen köräş Rusiä töbäkläre arasında arta bara.
Rusiä töbäkläreneñ İnvestorlar öçen köräşe köçäyä. Barlıq töbäklär üzlären yaxşı kürsätä. Bigräktä, Krasnodarnıñ kürgäzmäse köçle. Qazan, Mäskäw häm Piterburdan qala, kürgäzmädä ayrım şähärne wäkillek ikän berdänber qala. Bu bezneñ “Qazan Rusiäneñ öçençe başqalası” digän şiğarne dä raslıy. Krasnodar belän Qazan stendları qara qarşı urnaşqan häm kürgäzmädä qatnaşuçılarnıñ äytüenä qarağanda, kürgäzmädä iñ qızıqlı kürgäzmälär bulıp tora.
Qazan wäkilläre üzläre belän ber törkem çibär qızlar da alıp barğan. Alarnıñ maqsatı 3 meñ roza çäçäge belän Qazan kürgäzmäsenä çaqıru käğäzen taratu ide. Anda bulğan Tatarstan wäkilläre äytünçä, MİPİM üzägendä küp kenä keşe roza çäçägen kütärep yörgän.


text:
Xalıqara oyışmalarnıŋ Çeçnәdә keşe xoquqlarınıŋ torışına reaksiәse.
Jevropa Şurası Parlamentar Assamblye 29-nçı Ğinvarda Strasburgta Çeçnәgә qarağan rezolutsiә qabul itte. Anda Çeçnәdә Mart ayında refendum ütkәrü өçen tieşle şartlar buldıruğa Russiәneŋ citәrlek vaqıtı bulmayaçaq digәn kisәtü bar. Şuluq kөndә Human Rights Watch oyışması üzeneŋ yaŋa raportın iğlan itte. Anda Russiә xөkümәteneŋ Çeçnөdө keşe xoquqların tupas rәveştә bozuı xөkem itelgәn.
Audio
"Tauış birüdә moŋa xoquqlı bulğannar ğına qatnaşa alırğa tieşlәr . Alar arasında moŋa xoquqı bulmağannar bulmasqa tieş."
Yevropa Şurası parlamentar Assambleye tarafınnan qabul itelgәn rezolutsiәdә referendumnı kiçekterergә kirәklege turıdan-turı әytelmәsә dә, anıŋ eçtәlege şuluq mәğnәgә qaytıp qala. Anda xakimiәtlәr referndumnnan alda hәm referendum vaqıtında cәmağәt iminlegen tәmin itәrgә , saylauçılarnıŋ tәgәl isemlegen әzerlәrgә hәm Çeçen qaçaqlarınıŋ anda qatnaşu mөmkinegen buldırırğa tieşlәr dielgәn. Anda şulay uq Russiә krizisqa sәyәsi xәl çarası tabarğa hәm xәrbi quәten kimetergә çaqırılğan hәm meŋәrlәgәn çeçen qaçağınıŋ cafalanuına borçılu belderelgәn. Referendumnı kiçekterergә çaqırmauda, bәlkim Russiә delegatsiәse başlığı Dmitrı Rogozinnıŋ , Judd referendmunı kiçekterergә çaqıruın dәvam itsә, Russiәneŋ anı vazıyfasınnan buşatu eşen başlatuı ixtimal digәn belderüe rol uynağandır. Şulay da rezolutsiәdә Çeçnәdә referendum ütkәrü өçen şartlar yuq digәn fiker bik açıq çağıla. Yevropa Şurası parlamentar assambleye rezolutsiә qabul itkәn kөndә Human Rights Watch oyışması Çeçnәgә qarağan üzenneŋ yaŋa xisabın iğlan itte. 27 bitlek raport dikәber ayında Inguşetiәdә ütkәrelgәn 62 intervyuğa nigezlәnep әzerlәngәn. Anda Russiә xөkümәteneŋ Çeçnә sәyәsәte xөkem itelgәn. Xakimiәtlәr yalğan hәm kөçlәv metodları belәn 20 meŋnәn artıq qaçaqnı Çeçnәgә kire qaytırğa mәcbür itәrgә tırışuda hәm xәrbilәrenә tınıç xalıqnı ezәrlkelәrgә rөxsәt itüdә ğәyeplәnә. Anda şulay uq Çeçen kөrәşçelәreneŋ totıq alu belәn xalıqara humanitar qanunnı bozuları, dikәber ayında Groznıyda xөkümәt binasın şartlatuları hәm Mәskәv yaqlı Çeçen çinovnikların üterülәre dә tәnqitlәngәn. Human Rights Watch Buş administratsiәsen Yevropada Iminlek hәm Xezmәttәşlek Oyışması Yardәm Tөrkemeneŋ mandatın ozaytuı өçen basım yasarğa hәm Russiә xөkümәten qaçaqlarnı Çeçnәgә qaytırğa mәcbür itmәve өçen ügetlәrgә çaqırğan. Anda şulay uq AQŞ hәm Yevropa Berlege BMOnıŋ Keşe Xoquqları komissiәseneŋ mart ayında bulaçaq sessiәsendә bu mәsәlәlәrgә üzәk urın birergә çaqırılğan. Oyışmanıŋ Yevropa hәm Üzәk Aziә bülege başqarma direktorı Elizabeth Anderson xisapnıŋ iğlan itelüe uŋayınnan yasağan çığışında " Russiә rәsmi şәxeslәre terrorğa qarşı xalıqara kampaniәgә өleş kertülәren belderәlәr. Çınbarlıqta Çeçnәdәge suğış keşelәrneŋ cafalanuına өleş kertә. Xalıqara cәmağәtçelek şuşı suğışnıŋ ber әleşe bulırğa telәve-telәmәve xaqında citdi uylanırğa tieş" dip belderde. Raportta şulay uq Rusisә soldatları tarafınan tuqtatılğannan soŋ, 17 çeçen ir-atınıŋ yuğalğan buluı da telgә alınğan. Qısqası, Russiә xakimiәtlәre Çeçnәdә elekkeçә keşe xoquqların sanğa suqmıylar hәm çeçen kөrәşçelәre dә Russiәgә qarşı kөrәştә bu xoquqlar belәn әllә ni sanaşmıylar.
Fәrit Idelle, Praga.


text:
Qırğızstan oppozitsiäse yaña xökümät tözi
Audio (Kurmanbäk Bakiev) "Ägär miña ışanasız ikän, xäzer tiz arada waqıtlı xökümät tözü mömkinlege biregez. Ul, kiläse saylawlarğa qädär, 3 ay çaması eşliäçäk."
Ul arada bärep töşerelgän prezident Askar Akaev ildän kitkän bulsa da, älegä wazifasınnan baş tartmağan. Qırığızstannıñ Kabar mäglümätlär agentlığına cibärgän belderüenä ul Qırğızstanda bulğan soñğı waqiğalarnı konstitutsiägä qarşı fetnä dip atıy. Qırğız oppozitsiäseneñ parlament saylawları näticälärenä protest belderep berniçä atna däwam itkän qarşılıq çaraları, pänceşämbedä Bişkäktä xökümät binasın alu belän tämamlandı.


text:
“Yosıf qissası” Rusiä Däwlät bülägenä layıq buldı
Bügenge xikmätle macaralar säxifäse bik qısqa bulır, çönki köndälek xäbärlär küp. Ällä nindi äkämätlär qayğısı yuq. Tormış üze teläsä nindi fantaziälärne uzdırıp cibärä. Ğap-ğadi xakimiät ğämäle turında äytäbez. Vladimir Putin 2005 yılda gumanitar eşçänlek ölkäsendä ireşkän qazanışlar öçen Rusiäneñ Däwlät büläklären birü turında färman çığarğan. Nihayät bu turıda räsmi xäbär dä çıqtı. Elekke yıllarda mondıy büläk aluçılarnıñ isemnäre ber gäcit bitenä tula ide. Xäzer gumanitar tarmaqta 6 büläk qaldırılğan. Ämma här büläkneñ bäyäse – 5 million sum. Uzğan yılda şuşı büläkne aluçılar arasında tatar qanlılardan Bella Axmadullina bar ide. Bıyıl Tatarstanğa bäyle 4 keşe büläkkä layıq bulğan. İcadi zıyalılar intelligentsiäneñ häm tatarlarnıñ xalqı xolqı häm xislären isäpkä alıp, bu lawreatlarnıñ isemnären iğlan itü bik küplär öçen zur sınaw bulır axrı. Çönki büläk bulu häm anıñ zur aqçalı – däräcäle buluı üzebezneñ respublikağa qaytuı bik äybät, ämma bit azmı-küpme qäläm tibrätkän, garmun-skripqa uynatqan can iäseneñ küñelendä şundıy qort selkenep quya, ä nigä miña tügel. Min bit tağın da talantlıraq, xezmätem tağın da zurraq. Şuña kürä bu sınaw kiçerügä äzerlek, profilaktika bulsın öçen xäbär itäbez – Fän häm texnologiä ölkäsendä İgor Gorınin häm Aleksandr Skrıynski digän ğälämät zur akademiklar, üzläre fänni institut direktorları İkeseneñ berse yabıq tematika, yäğni xikmätle, yäşeren açış öçen büläk alğanlığı da äytelä. Öçençe büläk iäse ruxi qimmätlärne saqlarğa yärdäm itü, mäğrifätçelek, tınıçlıq urnaştıru, cämğiätne tuplaw öçen Patriarx Aleksey 2rә birelä. Bu nämzät inde Rusiä Prezidentı öçen olılardan da olı, qäderlelärdän dä qäderle. İnde sänğät ölkäsendäge lawreatlarnı beleşik. Kinoakter, rejisser Aleksey Batalov lauterat medalen häm üzenä tieşle 5 million aqçanı alaçaq. Ataqlı muzıkant, pianist Mixail Pretnev ikençe, yäğni tağın ber lawreat. Aña da medal' häm 5 million sum aqça. Äytergä kiräk, M. Pletnev zamanında Qazan konservatoriäsendä uqığan dilär. Dimäk, şöhräte beraz tatarlar yağına da töşä. İnde öçençe häm soñğı büläkkä küçik. Monısı inde 800 yıl elek berençe tatar şağire Qol Ğali icat itkän Yosıf Qissası buyınça Qazan opera häm balet teatrında quyılğan spektakl' öçen birelä. Xäzer avtorların äytäbez. Kompozitor – Leonid Lyubovskiy, Qazanda xörmät itkän yähüd xalqı wäkile, libretto avtorı, Tatarstannıñ xalıq şağire Rinat Xaris häm büläkneñ öçençe iäse Yosıf turında qissa baletında töp partiäne uynağan Nurlan Kanetov. Alarnıñ här qaysı lawreat medalenä häm öçesenä urtaq premiägä layıq buldı. Tağın ber xikmät bar. Büläk turında färman çıqqaç ta, kiläse düşämbedä 12 iyün könne Rusiäneñ SSSRdan ayırılıp çıqqan möstäqillek könendä lawreatlar Mäskäw Kremlenä çaqırıla häm şunda alar üzlärenä täğäyenlängän büläkne bik tantanalı şarlarda alaçaq, Rusiä Prezidentı qulınnan. Här lawreat üze belän 5 keşene qunaq itep, Mäskäwgä Kremel'gä çaqırırğa xaqlı. Xäzer inde menä şuşı 15 qunaqnıñ isemlege tözelep Mäskäwgä Qazannan bilet alu mäşäqätläre belän yäşi yaña lawreatlar. Menä şundıy xällär. Tatarstan sänğät'kärläre bu sınawnı inşalla isän imin ütärlär, ä büläklänüçelärneñ yöräkläre şartlamas dip sanıy belgeçlär. Çönki mäxäbbät, xıyänät häm könçelek turındağı Yosıf qissası härkemneñ xäterendä.
Rimzil Wäli


text:
Sığarılış sinıf uqıusıları ximianan imtixan birä. Bıl fände mäktäpte tamamlawsı 40 meñdän aşıu uqıusı arahında tik 2 meñgä yaqını ğına haylağan. İrtän respublika buyınsa 70 urında imtixandar başlandı. Üź belemen hınap qararğa teläwselär bıyıl küberäk. Mäğärif ministrlığı wäkildäre bını berźäm imtixandıñ bötä yuğarı uqıu yorttarına tierlek uqırğa inew mömkinlege birewe menän añlata. Yıl hayın imtixandıñ bınday törönän tik 4-5 bala ğına baş tarta. Mäğärif ministrlığında nisek kenä bulmahın YeGE älegä attestasianıñ ber törö genä bulıp qala, aldağı yıldarźa imtixandıñ ikense törö bulırğa teyeş tinelär. Berźäm Däwlä imtixandarı höźömtälären Räsäyźeñ mäğärif ministrlığı qaramağındağı barlıq uqıu yorttarı la qabul itäsäk. Respublikala ular yetäw. Medisina universitetınıñ ber faqültetına ğına berźäm imtixan höźömtäläre qabul itelä, qalğan faqültettarınğa imtixan birergä käräk. Başqortostan Räsäy mäğärif ministrlığınıñ bıl täjribähendä 2002 yıldan qatnaşa.
Başqortostanda balalarźıñ yäyge kanikuldarı başlandı. Yul xäräkäte imenlege däwlät inspeksiahı ata-äsälärgä maxsus möräjäğät qabul itte. İnspeksia tap yäyge kanikuldar mälendä balalar qatnaşlığında yul fajiğäläre artıuı turahında iźkärtä. Yıl başınan 40-tan aşıu bala häläk bulğan. Yäy aźna hayın 3-4 bala maşína aźtına elägä.


text: Aksia uqıusılarźa häm studenttarźa bıl telgä qarata qıźıqhınıu uyatıuźı maqsat itep quya. Germanianıñ Yekaterinburgtağı mäźäni attaşehı oşo uñayźan Öfögä kilde. Ul xäbärselär ösön matbuğat konferensiahı ütkärźe. Frank Radtke äytewensä, tiźźän Başqortostan xalqına Almaniağa viza yullaw ösön Mäskäwgä barırğa käräkmäyäsäk -Yekaterinburgta vizalar birew bülege asıla. Respublikanıñ mäğärif ministrlığınan xäbär itewźärensä, Başqortostanda alman tele ingliz tele menän ber rättän öyränelä. Başqortostandıñ ös yuğarı uqıu yorto alman tele belgestäre äźerläy. Mäktäptärźä 90 meñ bala alman tele öyränä.


text: Yewropa Berlege Rusiä räsmiläreneñ Gruziägä qarşı çaraların kisken tänqıytläde. Sişämbe könne Luxemburgta ütkän Yewropa Berlege illäreneñ tışqı eşlär ministrları utırışında bu xaqta deklaratsiä qabul itelgän. Yewropa Berlege citäkçelege äğzası Benita Ferrero-Waldner: “Bez Gruziä belän Rusiä arasında mönäsäbätlär kiskenläşkängä häm Rusiä räsmiläreneñ gruzinnarğa, ayırım alğanda Rusiädä eşläwçelärgä häm gruzin familiäle uquçılarğa, şulay uq Rusiädä biznes belän şöğellänüçelärgä basım yasawına bik borçılabız. Mäskäw tarafınnan Gruziägä qarşı kertelgän iqtisadıy çikläwlär - transport yöreşen tuqtatu, çiklärne yabu, gruziädä eşlängän tawarlarnı kertüne tıyu da bik borçıy”,- dide.


text:
Tatarstan Fännär Akademiäsen kiläçäktä üzgäreşlär kötä
Tatarstannıñ Fännär akademiäseneñ çärşämbe könne uzğan ğomumi cıyılışında prezident Mintimer Şäymiev, respublika premyer-ministrınıñ berençe urınbasarı Rawil Moratov, Prezident Apparatı citäkçese Yuriy Kamaltdinov, Tatarstannıñ Fän häm mäğärif ministrı Räis Şäyxlislamov häm başqalar qatnaştı. Tatarstanda soñğı aralarda fän tarmağına iğtibarnıñ ayıruça köçäyttelär. Bu xaqta ğalimnär aldında yasağan çığışında Mintimer Şäymiev tä assızıqladı. Bu respublika xökümäteneñ Tatarstan iqtisatın innovatsion üseş yulınnan alıp baru teläge belän bäyle. Şuña da, Fännär akademiäseneñ eşçänlege nindider tormıştan yıraq fänni açışlarğa tügel, ä ğämäli yaqtan bügen-irtä qullanırğa mömkin närsälärgä yünältelergä tieş. Andıy yünäleştäge eşçänlekkä respublikada aqça şaqtıy bülenep birä, ä menä ul finanslarnıñ sezgä kilep citüe yäki sezne urap uzuı inde üzegezdän tora, dide ğalimnärgä Mintimer Şäymiev. Bu, älbättä, humanitar ölkädäge fänni eşçänlekkä qağılmıy. Bezgä aları da bik kiräk, dip östäde prezident. Şul uq waqıtta, 2007 yılnıñ 1 ğinwarınnan fän tarmağında eşläwçelärgä xezmät xaqları arttırılaçağı turında da äytte. Äytergä kiräk, bu xäbär cıyılışta iñ küp alqışlar cıyğan yañalıq buldı.
Tatarstan prezidentı üzeneñ çığışında tağı ber bik ähämiätle mäs’älägä -Fännär akademiäseneñ kiläçägenä tuqtaldı. Bu xaqta söyläşülär şaqtıy yörde soñğı aralarda respublikada. Şäymiev süzlärenä qarağanda, akademiä däwlät qaramağanda qalaçaq. Läkin bu fänni oyışmanı finanslaw xäzergegä qarağanda başqaçaraq oyıştırılaçaq. Bu xaqta xökümätkä qarar inde birelgän dä ikän. Akademiäneñ prezidiumına östämä wazifalar da yöklänäçäk. Respublikanıñ iqtisadi häm sotsial’ reformalar, fänni-texnik häm innovatsion säyäsät buyınça töbäkara komissiäläre, çit il investitsiälär buyınça konsul’tativ Şura wäkälätläre xäzer akademiklar, döresräge prezidiumğa yöklänäçäk. Ä prezidiumğa prezident akademiklardan tış praktiklarnı da, yäğni kertergä kiräk, dide. Häm ike nämzätne täqdim dä itte. Ul premyer-ministrnıñ berençe urınbasarı Rawil Moratov häm Rafinat Yarullin.
Monnan tış, kiläçäkkä eş plannarına kilgändä, ğalimnärgä prezident iñ zur iğtibarnı neft’ häm gaz eşkärtü tarmağına yünältergä kiräklege turında äytte. Bu ölkädä fänni ezlänülär alıp barmasaq xäzer bez bügenge köndäge kebek 30 million tügel, ä 7 million tonna neft’ kenä taba alır idek, dide ul. Häm, ğädättägeçä, üzeneñ çığışın Bez buldırabız, dip tämamladı.
Xäyer, añardan soñ süz alğan Akademiäneñ prezidentı Äxmät Mazharovnı bülderep tä, äle şaqtıy fikerlär belderde Şäymiev. Mazharov isä çığışında üze citäklägän oyışmanıñ yaña idärä strukturası belän tanıştırdı, töp eş yünäleşlären bilgeläde. Alar arasında yuğarı uqu yortları belän bergälektä fundamental’ tikşerenülär alıp baru, innovatsion eşçänlek, almaş kadrlar äzerläw kebeklär bar. Soñğısı bezneñ akademiä öçen ayıruça aktual’ ikän. Mazharov süzlärenä qarağanda, älege fänni oyışma äğzäläreneñ urtaça yäşe şaqtıy ölkän ikän.
Akademiä prezidentı eşlänelgän ğämällär turında da söyläde. İñ zur proyektlardan Aqtay boralağın yaxşırtuğa köç salu häm yuğarı kükertle neft’ne eşkärtü ısulların kamilläşterüne äytep bula. Humanitar ölkädä dä qazanışlar yuq tügel ikän. Monda misal itep Mazharov tatar ensiklopediäse, tatar xalqı tarixı östendä alıp barılğan eşlärne kiterde, küptän tügel genä açılğan tatar xalqı däwlätçelege muzeyın da iskä aldı. Muzey turında Mintimer Şäymiev dä üz fikeren äytte. Anıñ açıluı bik äybät, älbättä, läkin anda bit materiallar bik az, dide ul. Häm üzeneñ täqdimnären dä kertte.
Başqalar belän, başqa il arxivları belä eşlägez. Bez tarixıbızğa qağılışlı bik küp äyberlärne yuğalttıq dibez. Bolay dip äytergä bit nindider nigezlär kiräk. Bigräk tä ğalimnär şundıy fikerdä torğanda. Närsälär bulğan soñ, bez nilärgä iä bulğanbız. Min, mäsälän, muzeynı bayıraq itep kürergä telär idemBez üzebezneñ böyeklegebezne isbatlarğa tieşbez, dip östäde Şäymiev.
Rusiädä xäzer şaqtıy aktual’ bulğan mäktäplärdä dinne uqıtu mäs’äläse dä kütärelde Akademiä cıyılışında. Tatarstanda berqayçan da ber dinneñ genä nigezläre uqıtılmayaçaq digän üzemneñ fikeremne min bik açıq belderdem. Läkin ğalimnär arasında bu yünäleştä xäräkät yuq. İnde 3 yıl diärlek söyläşü bara. Nigä älegä qädär din tarixlarına bağışlanğan däreslek buldırılmağan, dip üz şikäyätlären belderde prezident ğalimnärgä.
Äxmät Mazharov notığınnan soñ, ğalimnär arasında Akademiä prezidentı yañğıratqan fikerlär xaqında berniçä çığış buldı. Ğomumi cıyılışnıñ axırında ğalimnär häm studentlarğa büläk, diplomnar tapşıru da uzdı.
Gölnaz İlgizär


text:
Rusiädä däwlät idaräse strukturaların reformalaw däwam itä. Xäzer inde bu eş qüwät ministrlıqlarına da kilep çitte. Sişämbedä prezident Putin Rusiäneñ eçke eşlär ministrlığı häm federal'' migratsiä xezmäte eşçänlegen kamilläşterüne maqsat itep quyğan färmanın imzaladı. Aña qädär ul Rusiä qorallı köçläreneñ yuğarı idaräsendä dä qayber üzgäreşlär yasağan ide.
Eçke eşlär ministrlığı eşçänlegen kamilläşterü turındağı färmanın imzalar aldınnan ğına prezident Vladimir Putin, näq ber kön elek, Rusiä qorallı köçläreneñ baş idaräse citäkçese Anatoli Kvaşninne eşennän alğan ide, xörmätle tıñlawçılar. Anıñ belän bergä tağın öç yuğarı däräcäle xärbi başlıq ta almaşındı. Rusiä ğäskärendä bu üzgäreşlär inde küptännän kötelgän ide. Mäskäw Kremle şaqtıy waqıt ilneñ qorallı köçlären 21-nçe ğasır taläplären ütärlek däräcägä kütärü maqsatın quya. Läkin älegä qädär anda, "ber qazanda ike täkä başı" wäzğiate buldı, general Kvaşninnıñ ğäskärne reformalaw ölkäsendäge qaraşları, prezidentnıñ yaqın tarafdarı, saqlanu ministrı Sergey İvanovnıqınnan şaqtıy ayırıla ide. Östäwenä, Anatoli Kvaşninneñ ğadi xärbilär arasındağı abruyı bik tübän, xätta yuq däräcäsendä buldı. Qayber küzätüçelär fikerençä, Kvaşnin Rusiä ğäskäriläre arasında iñ näfrät itelgän general ide. Bu xaqta, ayırım alğanda, "New York Times" basması aşa mäğlüm xärbi belgeç Pavel Felgenhauer belderde. Qorallı köçlärneñ baş idaräsen citäklägän general Kvaşnin iseme berençe çiratta, Mäskäw öçen şaqtıy yaman barğan ike çäçän suğışı, bigräk tä 1995-nçe yılda Groznıyğa yasalğan uñışsız häm zur yuğaltularğa kitergän höcüm belän bäyle. Anı eşennän aluğa äzerlek inde küptännän alıp barılsa da, sabırlıq käsasen tutırğan soñğı tamçı bulıp uzğan ayda İnguşetiädäge höcüm tordı diärgä bula. Kvaşnin belän bergä eşlärennän tağın öç yuğarı däräcäle xärbi başlıq alındı. Alar arasında eçke eşlär ministrlığı ğäskärlären citäklägän general Väçeslav Tixomirov ta bar. Aña qädär prezident Putin Rusiä qorallı köçläreneñ baş idaräse wäkalätlären çiklägän häm anı Saqlanu ministrlığınıñ ğadi ber bülegenä äyländergän ayırım ber färman çığarğan ide. İke xärbi citäkçeneñ xakimiat öçen tartqalaşuı şulay itep ministr Sergey İvanov ciñüe belän tämamlandı. Mäskäwdäge xärbi belgeç Aleksandr Golts fikerençä, baş idaräneñ şuşı yaña xälendä eşli başlawı sürätendä Anatoli Kvaşninneñ anda inde kiräge qalmağan.
Audio, Aleksandr Golts
Golts, üzeneñ zihni mömkinlekläre yağınnan Kvaşnin bu eşkä, urınbasarı Yuri Baluyevskigä qarağanda azraq turı kilä, şuña kürä bar närsä dä mantıqi kürenä dip belderä. Çeçnä nizağın fäqät qoral belän genä beterep bula dip isäpläwçe Kvaşninnän ayırmalı bularaq anıñ urınına kilgän Baluyevski bu mäs''älädä başqa törleräk fiker bäyän itä.
Audio, Yuri Baluyevski
Tormışınıñ soñğı 10-12 yılın qulına qoral ğına totıp yäşägän yäş keşene tiz genä eşlätä başlaw, cir sörderü zur problema buluın tanığan Baluyevski, moña xärbi çişeleş yuq, berdänber yul - Çeçnäneñ iqtisadi yañarışı, xalıqnı eş belän tä''min itü, xätta tärbiäläw dip belderä. Soñğı qararlarnı birüçe häm färmannarnı imzalawçı Vladimir Putin dä çişeleşne näq menä şulay küräme, monısı inde başqa mäs''älä.
Kärim Kamal


text:
Rusiä ğalimnäre qoş-qort kizüenä qarşı vaksina sınıy, ä xakimiat wäkilläre bu şaw-şu "doşman xösetlege" dip belderä
Mäğlüm qoş-qort kizüe dönyanıñ äle ber poçmağında, äle ikençesendä çığıp torğanda, Rusiä ğalimnäre aña qarşı vaksina uylap çığaruı xaqında xäbär itä. Ul inde xäywannarda sınaw uzğan, xäzerge waqıtta vaksinanı ixtiari räweştä üzlärendä sınap qararğa telägän keşelärne ezläw bara. Ägär dä şul sınawlar uñışlı ğına uzsa, yaña daru inde kiläse yazda uq satuğa çığa ala.
"Bu üzenä kürä rezervta toraçaq ber vaksina, yäğni ul zäxmät taralğan oçraqta ğına qullanılaçaq. Ägär dä Rusiädä keşelär qoş-qort kizüe belän awırıy başlasa, bez tiz genä şuşı vaksinanı çirle tawıq, ürdäk wä qazlar belän bäyläneşkä kergän awıl xalqı öçen birä alabız", di Piterburdağı kizü institutı mödire Oleg Kiselev, üz xezmätkärläre buldırğan yaña vaksina xaqında.
Dikäbr sınawları uñışlı ğına uzsa, yaña vaksina satuğa inde kiläse yılnıñ martında uq çığa ala, ğalimnär moña yazın kiek qoşlarnıñ kire Rusiägä qaytuına qädär ölgerergä tırışa. İlneñ töp sanitarı Gennadi Oniçenko bu atnada, näq menä şul çorda Rusiädä qoş-qort kizüeneñ yaña, tağın da dähşätleräk dulqını çığa ala dip kisätkän ide:
"Yazın qışlarğa cılı yaqlarğa kitkän kiek qoşlar kire Rusiägä qaytaçaq häm alarnıñ inde, bıyılğı könbatış Seberdäge virustan ayırılğan başqa ber tören alıp qaytuı ixtimal. Şuña da bezneñ faraz şundıy - könyaq-könçığış Aziädän, Qıtaydan, Afrika häm Urta diñgez yaqlarınnan Rusiägä H5N1 virusınıñ yaña patologiäse, xätta yaña tör virus qaytuı bik mömkin", di Rusiäneñ baş sanitarı akademik Gennadi Oniçenko.
Berençe märtäbä 2003-nçe yılda çıqqan qoş-qort kizüennän dönya buylap inde 60-tan artıq keşe ülde. Älegä şul mäğlüm - virus keşedän keşegä yoğa almıy, ämma belgeçlär bu barı tik waqıt mäs''äläse, qoş virusı keşe kizüeneke belän quşılıp dönya buylap millionlağan keşene ütererlek zäxmät çığara ala dip kisätä.
Oleg Kiselev fikerençä, "andıy qurqınıç çınnan da bar, virus üzen keşelärgä yoğa alırlık itep üzgärtä ala, läkin monı farazlap bula, çönki anıñ xasiate şuluq kileş qalaçaq".
Kiselev, Piterburdağı institut äzerlägän vaksina uñışlı ğına sınalsa da, anı bar keşegä dä qadaw ixtiacı yuq, keşelär üzlären saqlaw öçen ğadi, keşe kizüe vaksinasın qullanırğa tieş, çönki qoş kizüe keşelärgä barı tik, alar ğadi kizü belän awırğanda ğına yoğa ala, dip belderä.
Rusiäneñ üzendä, xakimiat dairälärendä, qoş-qort kizüe tiräsendä şaw-şu maxsus küpertelä, nindider vaksinalar eşläwneñ kiräge yuq digän qaraşlar da kiñ taralğan. Federatsiä Şurası äğzası, Rusiäneñ qoş-qort ürçetü berlege räiseneñ urınbasarı Sergey Lisovski ğomumän, xäzerge şaw-şu ilneñ qoş-qort industriäsen yuq itü maqsatında alıp barıla dip isäpli. Bu uñaydan ul xätta, Rusiägä kilgän kiek qoşlar aldan kizü belän yoqtırıla ala häm şunnan soñ maxsus tawış quptarıla digän şigen belderä.
"Bu awır tügel, bik qıybatqa da töşmi", di Federatsiä Şurası äğzası Lisovski. Uzğan atnada Däwlät Dumasında mäğlüm urıs millätçese Aleksey Mitrofanov ta Rusiädä qoş-qort kizüe tiräsendäge şaw-şunı "amerikannarnıñ qortqıçlığı" dip bäyälägän ide.
Kärim Kamal


text:
2017 jıldıñ 1 qañtarınan bastap küşine engen önimdi jwmıspen qamtu jäne jappay käsipkerlikti damıtu jaña bağdarlamasında jastardı tegin oqıtu jäne olardı eñbekpen qamtudıñ mümkindikterin qamtamasız etudiñ negizgi täsilderi qarastırılğan. Bwl turalı QR Ükimeti otırısında QR densaulıq saqtau jäne äleumettik damu ministri Tamara Düysenova ayttı.
«Jañartılğan bağdarlamada bastı nazar jappay oqıtu arqılı naqtı dağdılardı qalıptastıruğa audarılğan. Oqıtılğandardıñ alğan dağdıları olardıñ jwmısqa ornalasu nemese jeke isin aşu mümkindigin arttıradı. Bwğan Jwmıspen qamtu ortalıqtarı men bwrınğıday auıldarda ğana emes, qalalarda da şağın nesielendiru qwraldarın qoldanu keñeytilgen jappay käsipkerlikti damıtu şaraları ıqpal etetin boladı», — dedi T.Düysenova.
Bwl mindetterdi jüzege asıru üşin üş negizgi bağıt anıqtalğan. Birinşiden, orta arnayı nemese joğarı oqu orındarına tüspey qalğan, bilimi joq 100 mıñğa juıq jastarğa erekşe köñil bölinetin boladı. Olar tehnikalıq jäne käsiptik bilim bazasında alğaşqı jwmıs käsibin tegin alu mümkindigine ie boladı.
«Ekinşiden, jastardı jwmıspen qamtu şaralarında käsibi bağdar beru jwmıstarın wyımdastıru da qamtıladı. 2017 jılı QR BĞM birlesip barlıq jalpı bilim beretin mektepterde, JOO-lar men kolledjderde käsibi bağdar beru kabinetteri iske qosıladı», — dedi ministr.
Üşinşiden, bilim mekemelerin tämamdağan jastardı jwmısqa ornalastıruda tuındaytın kedergilerdiñ biri — eñbek ötiliniñ bolmauına baylanıstı «alğaşqı jwmıs ornı» mäselesi. Onı şeşu üşin «jastar is-täjiribesi» qwrauışı saqtalatın boladı. Bwl jas tülekterge memlekettiñ qoldauı esebinen jwmıs dağdıların igerip, alğaşqı eñbek ötilin aluğa mümkindik beredi, al bwl bolaşaqta twraqtı jwmıs ornımen qamtıluına jol aşadı.
2016 jıldıñ qorıtındıları boyınşa jastar arasındağı jwmıssızdıq deñgeyi 2001 jılmen salıstırğanda tört eseden asa tömendegen – 16%-dan 3,9% deyin. Sonımen qatar, onıñ deñgeyi elimiz boyınşa jwmıssızdıqtıñ jalpı deñgeyinen birşama tömen. El twrğındarınıñ jalpı sanına şaqqanda 14 jastan 29 jasqa deyingi jastardıñ ülesi olardıñ törtten birin nemese 4,1 mln adamdı qwraydı.comments powered by HyperComments


text:
Ufada Qor’än söyläwçelär bäygese ütä
Ufada balalar häm üsmerlär arasında Qor’änne osta itep uquçılarnıñ XI respublika bäygeseneñ final öleşe bu şimbädä ütäçäk. Bäygeçelär başqalanıñ Märyäm Soltanova isemendäge mädräsäsendä köç sınaşa. Respublikanıñ barlıq diärlek töbäklärennän 200 dän artıq bala qatnaşaçaq anda.
Bıltır da bu üzençälekle bäygedä 200 dän artıq imanlı bala qatnaşıp üz ostalığın sınap qarağan ide bu yarışmada. Märyäm Soltanova isemendäge mädräsäneñ rektorı, “Risalät” gazetası baş möxärrire İldar xäzrät Malaxov äytüençä, balalar arasında dinebez islam nigezlären öyränüçelär, Qoränne yatlawçılar artqannan-arta bara. “Ä inde alar arasında şundıy konkurslar da oyıştıru alarnıñ şul alğan belemnärenä üzençä ber imtixan ütkärü kebek bula”, - di ul.
Märyäm Soltanova isemendäge mädräsä rektorı İldar xäzrät Malaxov süzlärençä, qor’änne sänğät'le söyläw bäygesendä tatarlar belän başqortlardan tış, respublikada yäşäwçe başqa din qärdäşlär dä – dağstanlılar, azerbaycannar, qazaqlar, çeçennar häm başqa millätlär wäkilläre dä ixlas qatnaşa.
İldar Malaxov äytüençä, bu bäygedä ciñgän keşelärne zur büläklär kötä. Ä iñ qäderle büläk, här yıldağıça, – komp'yuter, di ul.
Qoränne sänğät'le söyläwçelär bäygesenä Başqortstan möselmannarı diniä näzaratı räise, möfti Nurmöxämmät Niğmätullin räislegendäge jyuri bäya biräçäk. Anda Mısırdan kilep uqıtuçı ğäräp möğallimnäre dä qatnaşa.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Ramil xäzrät Yunıs aqlanırğa cıyınmıy
Pänceşämbedä Qol Şärif mäçetenä öylä namazına dip berniçä distä keşe cıyılğan. Mäçet işege arqılı ütkändä maxsus tikşerü caylanması aşa militsiä xezmätkärläre häm şuşında eşläwçe şäkertlär här keşene tentep kertälär ikän. Fotosurätkä, videoğa töşerü tıyılu xaqında aldan äytep, kisätep toralar. Älbättä, monda kilgän xalıqnıñ kübese ğibädät qılırğa tügel, ä muzey-mäçetne qararğa kilälär-kitälär. Şäkertlär härdaim kilgän-kitkän keşelärne gel küz uñayında tota. Maqsat, mäçet imamı Ramil Yunısovnıñ , aña taşlanğan ğäyeplärgä qarata fikeren belü ide. Mäçettä kizüdä toruçı şäkertlär Ramil xäzrätne öylä namazı başlanır aldınnan ğına kilä didelär. Cıyılğan xalıq arasında, Seriädä dini belem aluçı Abdurraxman Ramil xäzrätkä qarata bulğan ğäyepläwlär turında, anıñ şäxese xaqında menä närsä dide
Berençe şunı äytergä telim, İslamda wahhapçılıq bötenläy yuq. Bu äyberneñ yuq ikänen mäğlümatnı taratuçı keşe bik yaxşı belgän. Keşene qızıqsındıru, anıñ yazmasın keşe kübräk uqısın öçen eşlägän, häm tağın ber maqsatı xäzrätkä pıçraq sibü dip sanıymÖylä namazı tämamlanğannan soñ, Ramil Yunıs Azatlıq radiosı öçen üzeneñ añlatmaların birde
Qol Şärif mäçetendä imam buluım belän 450 yıl elek yäşägän häm şuşı mäşhür' mäçettä imam bulğan Qol Şärif Mansur ulı yulın, anıñ totqan qiblasın, anıñ yünäleşen ütärbez dip häm monıñ östendä böten köçebezne quyıbız dip äytäsem kilä. Älbättä, xalıq monı bik yaxşı belä. Çönki äytkän süz tügel, ä eşlägän eş belän baya quya bezneñ xalıq. Miña berniçek tä, berqayçan da aqlanırğa turı kilmäyäçäk häm kilmäde dä. Xäzer dä kemder qarşında aqlanasım kilmi. Niçek kenä yazalar ikän, nindi genä mäqälä uylap tabalar ikän. Busı härber keşeneñ wöcdanında, härber keşeneñ xalätenä qarap. Min härber keşegä xäyerle doğa qılam. Xatın-qızlar mä’säläsenä kilgändä, älbättä mäçetkä xatın-qızlar kerä ala. Räsülebezneñ dä beregez dä xatın-qızlarnı mäçetkä yörüdän tıymağız digän xädise bar, häm bu bezneñ tatar xalqınıñ da yolasında da çağılış taba. Mäçet açılğan könne dä xatın-qızlar kerdelär, şul uq Amerika posulı Vershbow kilgän waqıtta da anıñ tärcemäçeläre, yärdämçeläre, älbättä, barslıda kerdelär. Şuña kürä, tatar xalqına da, başqa xalıqqa da bezneñ mäçetebezneñ işekläre härwaqıt açıq. Min şähsiätlärgä tuqtalasım kilmi. Äle bezneñ berençe adımnarıbız ğına, xata yasamasaq ide dip kenä borçılabız. Maqsatıbız döres, maqsatlarıbız urtaq. Alla boyırsa, şähsätlärgä birelmiçä üzebezneñ maqsatıbıznı döres itep ütkärergä tırışabız.Röstäm İsxaqi


text:
Udmurtiä mäktäpläreneñ tatar sıynıflarında uquçı balalarnıñ ana telen üzläşterü däräcäsen yıl sayın uzdırıla torğan olimpiadalar açıq kürsätä. Respublika yarışlarında ciñü yaulağan uquçılar regionara bäygedä Qazanda üzläreneñ yäştäşläre belän köç sınaşa. Elek bu olimpiadalarda tatar telen başlanğıç sıynıflardan uq öyrängän Balezino, Yukamen rayonnarı mäktäpläre uquçıları qatnaşsa, soñğı yıllarda Qazanğa yullanmanı İjaw şähäre mäktäpläre uquçıları yaulıy başladı. Alar arasınnan uzğan uqu yılında bu sınawnı uñışlı ütkän gimnaziä uquçısı Läysäniä Ğataullina bıyıl da Qazandağı yarışlarda qatnaştı.
"Ütkän yıldağı biremnär belän çağıştırğanda bıyılğısı awırraq buldı", dip urtaqlaştı Läysäniä bezneñ belän.
Läysäniä Ğataullinanıñ klasstaşı Liliä Ğaratuyıwa şuşındıy bäygedä berençe tapqır qatnaşqan. Ul bişençe urınnı yaulağan. Bu, Liliä süzlärençä, zur qazanış.
Gimnaziäneñ tatar tele uqıtuçısı Räsimä Foat qızı Sadıyqova Qazanda uqıtuçılar, ğalimnär, başqa regionnardan kilgän balalar belän aralaşu da bezneñ öçen şulay uq zur täcribä dip assızıqlap ütte. Şuşındıy olimpiadalarda balalar ğına tügel, uqıtuçılar da üzläreneñ eşen bäyäli ala, şul uq waqıtta Räsimä xanım, tatar tele uqıtuçılarınıñ metod berläşmäseneñ citäkçese bularaq, kiläçäkkä plannar bilgeläw öçen dä anda qatnaşu yärdäm itär dide.
Bıyıl Qazanda olimpiadada durt bala qatnaştı, alarnıñ barısı da İjaw mäktäplärennän ide. İñ söyendergäne — kitap uqu formulyarın yaqlaw nominatsiäsendä 70 mäktäpneñ 9 sıynıf uquçısı Linar İlaletdinov berençe urınnı yauladı.
Xämidä Ğayfullina, İjaw


text:
Mixail Xodorkovski eşen qaraw haman kiçekterelä, xakimiatneñ moña açuı qabarına
Berniçä törle cinayät qıluı öçen 9 yıl törmä cäzasına xökem itelgän mäğlüm eşmäkär Mixail Xodorkovskineñ xökemgä qarşı şikäyäten tikşerü tiräsendä haman da protsedura uyınnarı däwam itä. Xodorkovski üzeneñ töp advokatı xastaxanädän çıqmıy torıp, üzen yaqlaw eşen yañartudan baş tarta. Ğäyepläw yağı isä, ul monı maxsus eşli häm qarşı şikäyät tikşerüne suzıp üzen Duma deputatına nämzät itep terkätergä teli dip belderä.
Sişämbedä utırış tağın ike köngä, Mixail Xodorkovskidän ul könne Padva da, älegä çittä säfärdä bulğan ikençe advokat Yuri Şmidt ta mäxkämä utırışına kiläçäk digän yöklämä alğannan soñ ğına küçerelde. Anıñ advokatları belän prokuratura arasındağı mönäsäbätlär qatlawlı şaxmat uyının xäterlätä. Şul uyında mäxkämä yış qına däwlät ğäyepläwe, yäğni prokurorlar yağın ala. Düşämbedä, misal öçen, mäxkämä Padva urınına Xodorkovski başqa advokatların kiterergä tieş digän qarar çığarğan ide. Şundıy öç advokatqa - Anton Drel, Yelena Levina häm Denis Dyatlevkä inde, düşämbe utırışına kilep Xodorkovski eşen alu kürsätmäse dä birelgän bulğan. Radiobız xäbärçese belän söyläşkän Drel mäxkämäneñ şuşı qararın qanunğa sıymaslıq dip bäyäläde.
"Bügenge utırışnıñ näticäse şul - bar xoquqi normalar da bozıla. Advokatlarnı tıñlawlarda qatnaşuğa mäcbür itälär, gärçä Xodorkovski üze qarşı şikäyätne tikşerü eşendä barı tik Padva belän Şmidtnıñ ğına qatnaşuın telägän ide. Läkin mäxkämä başqa advokatlarnı, şul isäptän mine dä qatnaşuğa mäcbür itä häm monı Xodorkovski üze ütende di, ämma ul andıy üteneç belän çıqmadı, tıñlawlar açıq häm şöker, andağı härkem barnärsäne işetep tora", di Anton Drel.
Yuğarıda telgä alınğan öç advokat mäxkämä utırışına kilsä dä, urtaq belderü bäyän itep Xodorkovskine, anıñ üz üteneçen iskä alıp, bu eştä yaqlamayaçağın äytte. Prokuror Dmitri Şoxin bu atnada Mixail Xodorkovski häm anıñ advokatların mäxkämä utırışın añlı räweştä suzarğa mataşuda ğäyepläp çıqtı. Ä qarşı yaq isä kiresençä, prokuraturanı eşne aşıq-poşıq qına qararğa tırışuda ğäyepli.
Qarşı şikäyäten tikşerüne äkrenäytü Mixail Xodorkovski faydasına - mäğlüm ki, ul üzeneñ Däwlät Dumasına saylanırğa teläwen häm Mäskäw şähärendäge ber bülgedä 4-nçe dikäbrdä uzaçaq tawış birüdä nämzät bularaq çığarğa cıyınuın äytkän ide. Ä monı isä ul üz eşeneñ appelätsiäse barğan oçraqta ğına eşli ala, xökem qararı tulısınça ğämälgä kergännän soñ anıñ saylanu xoquqı inde bulmayaçaq. Xodorkovski üzen nämzät itep terkäw eşen başlap ta cibärde. Cirle saylaw komissiäse anı älegä terkämäde, çönki anda Xodorkovski imzası bulğan ğariza alınmadı dip belderälär. Advokatlar äytüençä, andıy ğariza törmä poçtası belän uzğan pänceşämbedä kitkän, barı tik xakimiat kenä moña törleçä qomaçawlarğa tırışa ikän.
Alay ğına da tügel, Xodorkovski häm anıñ advokatları uzğan sişämbedän birle üzläreneñ küreşä almawına, moña törle kirtälär qorıluına zarlana. Düşämbe könne Xodorkovski, xakimiatneñ monı niçegräk eşläwen bolay sürätläde:
"14-nçe sintäbr utırışınnan soñ, inde irtägäsen ük bezneñ qattağı 10 zindannıñ 3-e aşa yoğışlı awırulı ber totqınnı ütkärdelär. Soñraq anı başqa cirgä aldılar. Sez monı oçraqlı ber närsä dip bäyälärsez, läkin şul 3 zindannıñ bersendä min idem, Platon Lebedev ikençesendä ide, inde ikençe könne ük alarnı karantinğa quydılar häm minem advokatlarımnı kürü, alardan nindi dä bulsa mäğlümat alu mömkinlege bulmadı", dip sürätli xakimiat mäkeren Mixail Xodorkovski.
Küzätüçelär, anıñ Duma deputatı bulu ixtimalı yuq disä dä, qanun nigezendä nämzät bularaq terkäwgä ireşü dä Mixail Xodorkovski öçen zur ciñügä äylänäçäk dip isäpli.
Kärim Kamal


text:
… häm Mintimer Şäymievkä öç soraw birde: Tatarstanda Amerika bankları wäkilçelekläre açu, İslam däwlätlärennän studentlar kiterep uqıtu mömkinlege häm Çeçnya problemasın çişü yulları turında
Kereş süzdän soñ Aleksandr Verşbou Mintimer Şäymievkä öç soraw birde. Şulay itep, sorawnıñ berençese şul uq keçe häm urta biznesqa yärdäm nisbätennän Tatarstanda Amerika bankları wäkilçelekläre açıp, kreditlar açu mömkinlege. İkençese, Tatarstandağı dinara tatulıq, totrıqlılıq wäzğıäten İslam däwlätlärennän, Sägüd Gäräbıstannan, Päqıstannan studentlar kiterep uqıtu, öyrätü mömkinlege. Öçençe soraw Çeçnya problemasın çişü yulları turında buldı. Mintimer Şäymiev ilçe sorawlarına yartı säğät däwamında täfsille cawaplar birde. Amerikanıñ Exim-bankınıñ töbäk bülegen buldıru eşenä yaña impul's bireläçäge turında äytelde. Rekonstruksiä häm üseş Europa banğı belän KamAZ burıçları buyınça üñışlı xezmättäşlek misalı kiterelde. Ä inde tağın ike yıldan banklarğa ipoteka kreditları, toraq tözü kreditları öçen bik zur mömkinleklär bulaçaq. Çönki ike yıldan tuzğan toraq programması ütälgännän soñ iñ moxtac ğailälär känäğätländerelgäç, Tatarstanda tüläwsez toraq tözü bulmayaçaq. İkençe sorawğa cawap birgändä, Prezident respublikada İslam dine üseşendä kilep çıqqan qarşılıqlar imamnar äzerläw problemasına tuqtaldı. Anıñ fikerençä, çınnan da İslam ruxaniları Qazanda äzerlänergä tiyış. Çönki monda Rusiädä berençe İslam universitetı açıldı, şulay uq dönyawi belem birü öçen mömkinleklär küp. Çeçnya mäsäläse buyınça söylägändä, Mintimer Şäymiev problemanı köç belän xäl itü qararı Rusiä säyäsätendä zur xata buluın, häm monı xakimiättän keter aldınnan Rusiäneñ berençe Prezidentı Boris Yel'sinnıñ tanuın iskä aldı. Boris Yel'sin ber waqıt, xätta, aña Dudaev belän oçraşırğa äzer buluın da äytkän bulğan. Läkin nindider bilgesez köçlär tä'sirenä birelep, bu telägennän waz kiçkän.
Mintimer Şäymiev fikerençä, etnik çistartular berkemgä dä röxsät itelmägän. Säyäsi çişeleş yulların ezlärgä kiräk. Aleksandr Verşbou Mintimer Şäymievneñ cawaplarınnan känäğät qaluın häm räxmät äytte. Şunnan soñ ul Tatarstan Prezidentınıñ tışqı elemtälär departamentı urnaşqan binada Tatarstan Diniä nazaräte räise möfti Ğosman xäzrät İsxaqıy, Qazan häm Tatarstan arxiepiskopı Anastasiy ataqay belän oçraştı.
Şul uq könne kiç Amerika Quşma Ştatlarınıñ Rusiä Federatsiäsendäge ğadättäntış häm tulıwaqälätle ilçese Aleksandr Verşbou Respublika milli kitapxanäseneñ Amerika zalında Amerikada belem alıp qaytqan ğalimnär häm belgeçlär belän oçraştı häm şunıñ belän Tatarstanğa öç könlek vizitın tämamlandı.
“Azatlıq” radiosı öçen Qazannan Yunıs Ätnäle


text:
чәpшәMбe, 18 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 02:43
Çärşämbe Tatarstan xäbärläre tuplanmasın ğädättägeçä köndälek räsmi xäbärlärdän başlap cibäräbez, x.t. Respublikanıñ Ministrlar Kabinetında 17nçe dekaber könne premyer-ministr Röstäm Miñnexanov Gor’kiy timer yulınıñ citäkçese Şäwkät Şäydullin belän oçraştı. Oçraşu waqıtında alar Tatarstan belän Gor’kiy timer yulı däwlät idäräse arasında xezmättäşlek turındağı kileşü imzaladılar. Xäyer, inde kileşä imzalanğançı uq ikeyaqlı xezmättäşlek şaqtıy äybät bara ide. Bu xaqta respublika tarafınnan timer yulına alıp birelgän yaña elektr poyezdları, yaña timer yulı vokzalı binasın buldıru da söyli. Läkin xäzer inde aralar tağın da yaqınayırğa tieş. Älege yaqınayunıñ ber adımı bulıp, Qazanda çärşämbe könne uzğan ber çara tora. Anda Röstäm Miñnexanov häm Şäwkät Şäydullin qatnaşlığında Gor’kiy timer yulınıñ Qazan bülege citäkçelegenä respublikanıñ Tatarstan poyezdı öçen ike ör-yaña zamança cihazlanğan vagon tapşırıldı. Sişämbe könne Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev kiläse 2004 yıl byudjetı turındağı qanunğa qul quydı. Dimäk tizdän anıñ belän mäğlümat çaralarında tanışırğa mömkin bulaçaq. Şul uq könne Mintimer Şäymiev fän häm texnika ölkäsendä däwlät premiälären tapşırdı. Ä menä Tatarstannıñ Eçke eşlär ministrı Äsxät Safarov Rusiä bülägenä layıq buldı. Aña ikençe däräcädäge Böyek Petr ordenı tapşırıldı. İntertat.ru säxifäse mäğlümatlärenä qarağanda, älege büläk aña Rusiäneñ alğa kitüenä häm böyeklegenä ireşüdä kertkän öleşe öçen birelgän.
Gölnaz İlgizär


text:
Germaniä tışqı eşlär ministrlığı, İrannı aşığıç adımnar yasamasqa çaqırdı. Süz – ägär dä Yevropa Berlege bügen İranğa iqtisad häm iminlek ölkälärendä yärdäm planı äzerläp tapşırmasa, Tährannıñ atom programmasın yañartuı turında bara. İrannıñ räsmi wäkilläre, Yevropa Berlege wäğdä itelgän yärdämne äzerläp ölgermäde, şuña Tähran tuqtatıp torğan atom eşçänlegen yañartaçaq, dip belderde. Germaniä isä, Yevropa Berlege täqdimne äzerli, häm tiz arada İranğa tapşıraçaq, di.
İran Milli İminlek Şurası wäkile Ali Ağa Mohammadi, bu soñğı xällärne "tarixi" dip bäyläde:
"Minemçä bügenge kön bezneñ barıbız öçen dä – tarixi kön. Bez söyläşülärne, tınıçlıqnı, mönäsäbätlärneñ cılınuın yaqlıybız, bez xalıqara xezmättäşlek yağında. Ämma bez basımğa qarşı nıq torabız. Bezneñ bu sänäğät neft sänäğätennän dä zurraq. Bez Yevropa Berlege yanıy dip kenä üzebezneñ xoquqlardan baş tarta almıybız" dide İran wäkile.
Tähran, atom eşçänlege – qoral citeşterüne küz aldında totmıy, dip belderä.


text:
Fatir häm qurtım xaqları arta
Yıl başınan ğına Öfölä ber bülmäle fatirğa xaqtar 65, ike bülmälegä 68, 3 bülmälegä 66, ä dürt häm unan küberäk bülmäle fatirğa xaqtar 55 prosentqa tiklem artqan. Belgestär küźallawınsa, köźgä taban ber bülmäle fatirźa kvadrat metr xaqı 50 meñ humdan baytaqqa aşıp kitäsäk. Ä başqa fatirğa xaqtar tap oşo kürhätkeskä qarap arta.
Fatirźarğa xaq artqan hayın torlaq qurtımlarğa teläwselär źä kübäyä. Bıl añlaşıla ki, fatir xaqıartqas, xalıq torlaq hatıp ala almay. Ata-äsälärenän başqa donya kötörgä teläwse yäş ğäilälär, märkäzgä awıldan kilewselär, studenttar, sit ildärźän kilewselär qurtımğa bülmä eźläy. Horaw bulğas, täqdim dä bar, şul säbäple qurtım baźarında la xaqtar arta. Bıl osraqta küsemheź milek agentlıqtarı ota. Öfölä waqıtlısa fatir eźläwselärźeñ 80 prosentı agentlıqtarğa möräjäğät itä, qalğan 20 prosentı ğına uramdarźa häm işek aldarına yäbeşterelgän iğlandar aşa xuja menän üź–ara kileşep waqıtlısa torlaq taba. Äle elitalı bulmağan ber bülmäle fatirźı 5-6 meñgä lä tabıp bulmay.


text: May ayında Ändicanda bulğan köç qullanunıñ şaxitläre häm qorbannarı, fetnäne oyıştıruda ğäyeplängän 15 keşe östennän barğan mäxkämä eşendä tanıqlıq itte. Ändican eşquarı Odiljan Mansurov, üzeneñ häm tağın 37 keşeneñ ğısyançılar tarafınnan totıq itep alınıp qıuynaluı turında söyläde. Kiçä 2 keşe şulay uq üzläreneñ totıq itep alınuı turında söyläde. Xökem eşe ikençe atna däwam itä. Qulğa alınğan 15 keşeneñ barısı da üz ğäyeplären tanıdı häm üzbäk xökümäten bäreçp töşerüne maqsat itep quyğan İslam oyışması äğzäläre buluın tanıdı.


text:
Xodorkovski 9 yıl törmägä xökem itelde
Tanılğan eşquar Mixail Xodorkovski eşen tikşergän Mäskäw mäxkämäse sişämbedä nixayät qararın iğlan itte. Xodorkovski häm anıñ iptäşe Platon Lebedev, xärämläşü wä salımnan qaçuda ğäyeple dip tabılıp, 9 yıl törmägä xökem iteldelär. 11 ay däwam itkän bu mäxkämä eşen küplär Kremlneñ, säyäsi däğwaları bulğan häm oppozitsiädäge partiälärgä yärdäm itkän Xodorkovskidan üç alu dip bäyäli. Belgeçlär, bu qarar çit il inevstorlarınıñ Rusiägä ışanıçın kimetäçäk, prezident Putinnıñ abruyına zyıan kiteräçäk, dip sanıy.
Audio (Aleksandr Şadrin)
"Yukosta eşläwçelär bu qararğa şaq qattı. Bez monı Rusiädäge ğädellekneñ qotıçqıç bozıluı dip bäyälibez. Bu qarar älbättä, xakimiätneñ mäxkämä yärdämendä säyäsi maqsatlarğa ireşü misalı bulıp tora."
Prokuror ğäyepläwçelärgä 10 yıl birergä sorağan ide. Mäxkämä ni barı ber yılğa kimette. Küzätüçelärneñ kübese bu qararnı artıq qırıs dip sanıy. Mäskäwdäge Expertiza üzäge başlığı Mark Urnov:
Audio (Mark Urnov)
"Bu qırıs qarar Rusiädä bäysez, ğädel mäxkämäneñ bulmawına ber dälil buldı. Bezgä, Rusiädä demokratiäneñ bulmawın añlattılar."
Elekke itisad ministrı, xäzer Mäskäwdäge İqtisad mäktäbe citäkçese Yevgeni Yasin, ğäyepläwlär isbatlanmağan dip sanıy:
Audio (Yevgeni Yasin)
"Belderelgän ğäyepläwlärgä kilgändä, alar isbatlanmağan. Min Xodorkovskinı ber gönahsız färeştä dimim, läkin andağı ğönählar Rusiädäge här eşquarda bar. Yağni bu Rusiä biznesın, reformalarnı xökem itü bulıp tora."
Rusiäneñ iñ ütä kürenmäle şirkäte sanalğan, zamanında 40 milliard dollarğa bäyälängän Yukos bügen küp digändä 2 milliard tora. Rusiäneñ iñ bay keşese, qayçandır 15 milliard dollar milege bulğan Xodorkovski bügen räşätkä artında basıp üzenä xökem tıñladı. Xodorkovskinıñ advokatları mäxkämä qararına şiqäyät biräçägen belderde. Ul arada prokuratura aña yaña ğäyepläwlär belderergä cıyına.
Bügenge xökemnän soñ Amerikan kongressmenı Tom Lantos Rusiäne Zur 8lektän çığarırğa çaqırğan qarar ölgesen kongressqa tapşıruın belderde. Rusiäneñ üzendä dä, çittä dä, küplär bu xökemne Kremlneñ üç aluı dip bäyäli. 2003 yıl Duma saylawları aldınnan oppozitsiädäge liberal partiälärgä yärdäm itkän Xodorkovski turında, ul xakimiätkä ürmäli, kiläse prezident saylawlarında qatnaşırğa cıyına digän ğäybätlär taraldı. Rusiä räsmiläre Yukosnı milliardlağan salım tülämäwdä ğäyepläde. Eş säfäre belän Sebergä kilgän Xodorkovsinı hawa alanında qulğa alındı.
Belgeçlär äytüençä, 90nçı yıllarda Rusiädä, qırğıy xosusıylaştıru çorında bik küplär berniçä yıl eçendä qotıçqıç mileklär tuplap ölegrde. Küpläre, Kreml belän urtaq tel tapqannarı, äle dä irektä, eşlären däwam itä. Xodorkovski isä "qorban täkäse" buldı.
-Ali Gilmi


text:
Izrail' xökümäte Quşma Ştatlarnıñ Fälestin cirlärendä yähüd tözeleşlären tuqtatu taläplärenä qaramastan Könbatış Yarda tağın 50 yort tözergä cıyınuın iğlan itte.
Bu yortlar Elkana qasabasında tözeläçäk.
Uzğan atnada AQŞ prezidentı George Bush İzrail' premyer ministrı Ariel Şaronnı Fälestinlelär belän solıx turındağı Yul Xaritası planında äytelgän yöklämälärne ütärgä, qasabalarnı kiñäytmäskä çaqırğan ide.
Fälestinlelär Könbatış Yarnı kiläçäktä tözeläçäk bäysez däwlätneñ ber öleşe itep kürä häm İzrail'neñ andağı härtörle tözeleşenä qarşı çığa.
İzrail' xökümäte şulay uq Gazadan yähüd utarların çigerüne 3 atnağa kiçekterü mäs'äläsen qarıy. Başta çigerüne 20-nçe yüldä başlaw planlaştırılğan ide.
İzrail' armiäse äytüençä, bügen Gazada ber fälestinle 2 izrail'lene atıp yaralağan.


text:
Wälidineñ 115 yıllığına arnalğan saralar başlandı
Rawil Yänsurin äytewensä, qıźğanısqa qarşı başqort balalarınıñ kübehe üźźäreneñ böyök şäxese turahında belmäy. Şuğa la Temästä Wälidovsılar oyoşmahı oyoştorolğan. Wälidovsılar uqıuźarı ütkärelä. Başqort milli xäräkäte kütärelgän 90-sı yıldarźa uq Temästä Wälidi uramı asılğan.
Respublikanıñ baş qalahı Öföläge uramdarźıñ berehenä lä Äxmät Zäki Wälidi isemen birew turahında hüźźär bulğaynı. Ämmä bıl hüźźär älegä tiklem hüź genä bulıp qala kilä. Fälsäfä fändäre kandidatı Ämir Yuldaşbayıv äytewensä, Äxmät Zäki Wälidi Başqortostandıñ Räsäy sostawındağı älege xälen territoriäl milli-mäźäni möxtäriät tip bahalar ine. Älege köndä bötä respublikalar źa, xatta Tatarstan menän Başqortostan da oşo xoquqí siktär esendä qala, ğälim tere bulha bıl protsestarźı bik źur qıźıqhınıu menän küźätkän bulır ine tigän Ämir Yuldaşbayıv kiñ mäğlümät saralarına birgän äñgämähendä. Ämir Yuldaşbayıv äytewensä, Äxmät Zäki Wälidiźeñ bınan bernisä tistä yıl elek bolşeviktarğa, monarxistarğa, rus demokrattarına, qayhı ber tatar, Törköstan zıyalılarına häm Sovet xökümätenä qarata äytkän tänqit hüźźäre aktual bulıp qala kilä.
Respublikanıñ İşembay rayonında Äxmät Zäki wälidi isemen yörötkän başqort gimnaziahı eşläp kilä. Uqıusılar başlanğısı menän bında ğälimdıñ 115 yıllığına arnap fänni ğämäli konferensia ütte. Uqıusılar unda üźźäreneñ fänni eştären täqdim itte. Ular menän tanışırğa Wälidiźeñ ike tuğan heñlehe Roza Mannanova la kilgäyne. (audio, Roza Mannanova)


text: Rusiä Yuğarı mäxkämäse Çeçnyänıñ 4 qorallı suğışçısınıñ, 2 yıl elek İnguşetiädäge mäktäpkä höcüm äzerläwdä gäyebe bulmawnı rasladı. Bıyıl febraldä İnguşetiä Yuğarı mäxkämäse, cämägät mäxkämäse qararı nigezendä, häm 2004 yılda respublikanıñ militsiä xezmätkärlärenä höcüm itüdä gäyepläp, alarnı 17 yılğa qatı tärtiptäge törmägä yabu qararı çığarğan ide. Şul uq waqıtta cämägät mäxkämäse wäkilläre alarnı “terrorçılarnıñ östämä törkeme” eçendä, 2004 yılnıñ 1 sentäberendä Nesterovski awılındağı mäktäpkä höcüm äzerläwdä gäyeple tügel dip tanığan ide. Gäyepläw belderüençä, ägär Beslan mäktäben qulğa töşerü barıp çıqmasa, qorallı suğışçılar bu terror ğämälen tormışqa aşırırğa tieş bulğan.


text:
Ministrlar Kabinetınıñ çirattağı brifingında tatar teleneñ uqıtılu küläme tikşerelde
30 aprildä Ministrlar Kabinetı ütkärgän brifing tatar mäğärife sistemasına bağışlandı. Brifingnı alıp baruçı mäğärif ministrı Faris Xarisov başta Tatarstanda urta belem birüneñ ğomumi xäle turında söyläde. Annarı soñ ul tatar mäğärif sistemasına küçep, tatarlar küpläp yäşägän töbäklär belän bağlanışlar turında söyläde. Mäğärif ministrlığınıñ tatarça uqıtuda yärdäm kürsätüdä 20 töbäk belän kileşü tözelgän. Şul kileşüdä mäğärif ministrlığı wäkilläreneñ urınnarğa barıp yärdäm itüe dä küzallana. Şundıy barıp yaqınnan tanışular närsäne kürsätä soñ? Moñınçı tatarça uqıtu görläp tora, dip sanalğan Tömändä tatar mäktäpläre yuq, barı tik tatarça uqıtıla torğan sınıflar bar. Bu xaqta “Azatlıq” radiosınıñ da täfsille söylägäne bar ide. Semberdä tatar rayonı dan totqan Kulatkada mäktäplärdä balalar tatarça ğına söyläşsä dä, fännär urısça uqıtıla, barı tik tatar tele däresläre genä kertelgän. Kiläse uqu yılında mäğärif ministrlığı tatar ädäbiäten, tatar mädäniäten uqıtunı kiñäytä, programmağa kertä. Bıyıl çığarılış sıynfı uquçıların imtixannarda ber yañalıq kötä. Soçinenie, yäğni icadi yazma eşlärneñ 35 teması 1 iyüngä qadär Rusiäneñ üzäk gazetalarında iğlan iteläçäk. Här tema 8 varianttan tora. İmtixan könne Tatarstan teleradiokompaniäse şuşı temalarnı turı efirda loto sisteması buyınça uynatıp saylaw oyıştıraçaq. Yäğni, imtixan könne mäğärif ministrlığı cibärgän konvertnı açıp, tema iğlan itü küpçelek mäktäplärdä bulmayaçaq. Maxsus matematika, fizika uqıtu mäktäplärendä yazma eşlär şul elekke ısul - konvert açıp iğlan itü qalaçaq. Ä inde tatar tele uqıtunıñ küläme däräcäse turındağı bäxäslär brifingta da quptı. Bigräk tä urıs telle mäğlümat çaraları wäkilläre tatar tele uqıtu urıs telen tiyışle däräcädä öyränüdä qomaçawlıq yasıy, dip sanılar.
Sorawlarnıñ iñ azağında latin imlasına da kilep cittek. Faris Xarisov äytüençä, Tatarstanda 60 mäktäpneñ 60 sınıfında latin imlasın üzläşterü buyınça eksperiment däwam itterelde. Eksperimentqa näticälär uqu yılı azağında yasalaçaq. Läkin berençe näticä dä bar. Uqıtuçılar tatar telen başlap öyränüçe uquçılarnıñ latin imlasın qulayraq kürälär, digän näticä yasılar. Yäğni, latin imlasında uqırğa, yazarğa öyränü başqa millät balalarına asatraq.


text:
Üzbäkstan prezidentı fetnäçelärne xakimiätne bärep töşerü tırışlığında ğayepläde
Üzbäkstan prezidentı İslam Kärimov könçığıştağı Andican şähärendäge köç qullanuda töbäktäge islam extremist törkemnären ğayepläde. Bäreleşlärdä 30ğa yaqın keşe hälak buldı, dide Kärimov. Ämma şaxitlär süzlärenä qarağanda, bu san küpkä artığraq. Üzbäkstannıñ könçığışında fetnä däwam itä.
"Ğailä äğzälären, olılarnı häm balaların xakimiät binası tiräsenä quyıp alardan divar tözelde, anda yaqınça 300 keşe bulğan"
Çualışlarda Kärimov Hizb ut-Tahrir oyışmasın ğayepläde, mart ayında könyaq Qırğızstanda da näq şul köçlär fetnä kütärep xakimiätne bärep töşerde, dide.
Hizb ut-Tahrir bu ğayepläwlärne kire qağıp, Kärimovnıñ reaksiäsen – köçsez rejimnıñ törkemgä tağın ber tapqır tap töşerü tırışlığı, dip bäyäläde.
Üzbäkstan prezidentı mäğlümatlärenä qarağanda, atışlarda 30ğa yaqın keşe hälak bulğan, alar arasında eçke eşlär ministrlığı xezmätkärläre dä bar. 100gä yaqın keşe cärähätlär alğan, dide Kärimov. Ämma tabiplar häm Andicandağı xällärne üz küzläre belän kürgän şaxitlär, hälak bulğannarnıñ sanı küpkä yuğarı, häm ülüçelär arasında xatın-qızlar häm balalar bar, di.
Çit il jurnalistlarına şähärdän kitergä quşılğan. Bäysez mäğlümat alu mömkinlege yuq däräcädä.
Bügen Andicanda yañadan atışlar bulğanı mäğlüm. Şähärdä radiobıznıñ taciq redaksiäse xäbärçese Mirasror Farğaniy bulğan:
"Köndez säğat yarım qatı atışlar buldı. Bez xakimiät yanındağı ber binanıñ bazına töşep utırdıq. Tıştan kilgän tawışlarğa qarağanda, böten binalar cimerelep betkän digän xis qaldı. Böten keşe qaçırğa tırıştı"
Bügen qarşılıq çarası Andicannıñ könçığışına da taraldı. Meñgä yaqın keşe Qırğızstanğa ütep kergän dip xäbär itelä. Azatlıq radiosınıñ üzbäk redaksiäse xäbärçese Elmurad Yusupaliev Qırğızstan belän çik buyındağı Qarasu şähärendä bulğan.
"Bügen irtän berniçä meñ keşe Andican rayonınıñ Qarasu şähäre başlığı utırğan binağa bärep kerep xakimiätneñ berniçä xezmätkären qıynadı. Şähär başlığın totıq itep aldı. Min üzem üzbäk yağınnan qarap tordım. Alar şähär merına binanıñ tübäsenä menep, Kärimov säyäsätenä täñqit belderergä quştı. Yuqsa anı irekkä çığarmawları belän yanadı. Milisiä qaçtı, çik saqçıları da yuqqa çıqtı," dip söyläde radiobıznıñ Üzbäkstandağı xäbärçese.
Andicanda bu çualışlar comğağa qarşı töndä başlandı. Fetnäçelär Äkrämiä islam törkemenä qatnaşı buluda ğayeplängän totqınnarnı azat itü öçen törmägä höcüm itte, soñınnan xakimiät binasın kontrolgä aldı. İminlek köçläre cıyılğan xalıqqa ut açtı.
Aq Yort kiçä köç qullanunı tuqtatırğa çaqırdı.
Alsu Qormaş


text:
BMO general' sekretare Kofi Annan belän anıñ yuğarı wäkile Laxdar Brahimi Ğiraqta yaqın aylarda saylawlar ütkärü mömkinlege turında söyläşä
AUDİO: Wäzğiät qatlawlı. Ğiraqlılar BMOğa bik ışana. Häm şiksez, BMO tırışaçaq häm yardäm itäçäk.
AQŞ 30-nçı iyüngä xakimiätne ğiraqlılar qulına tapşırırğa cıyına. Ämma Ğiraqtağı yaña xökümätne niçek oyıştıru mäs'äläse äle haman da bäxäsle kileş qala. Ğiraqta küpçelekne täşkil itüçe şiğilar saylawlar ütkärüne taläp itsä, Quşma Ştatlar 30-nçı iyüngä qädär anda ilküläm saylawlar ütkärü mömkin tügel dip täqrarlıy. Bügen Annannıñ saylawlar ütkärü zarur, ämma iyün axıyına qädär ğädel saylawlar oyıştırı mömkin bulmayaçaq digän konsensus tabılu mömkinlege turında äytüe xäbär itelä. Bügen Ğiraqnıñ Xaldiä şähärendä ğisyançılar yulğa quyılğan bomba şartlatıp 2 amerikan soldatın häm 1 ğiraqlını üterde.