text:
Dәwlәt Gәrәy İwanga şundıy ber xat yazıp qaldırgan imeş:
„Böten nәrsәne yagam çıgam, barısı da Qazan belәn Astraxan öçen. Böten dönyanıñ baylıgın beterәm. Allahnıñ yardәmenә ışanıp, min sineñ östeñә kildem, şәhәreñne yandırdım. Başıñnan tacıñnı da alırga telәgәn idem, lәkin sin kilmәdeñ, bezgә qarşı sugışmadıñ. Üzeñ min Mәskәw padişahı, -digәn bulıp maqtanasıñ, әgәr sindә oyat, gayrәt bulsa ide, bezgә qarşı sugışır ideñ. Әgәr bezneñ belәn duslaşasıñ kilsә, bezgә Qazan belәn Astraxannı bir. Әgәr inde aqça, xәzinә belәn qotılam disәñ, ul bulmas. Böten dönyanıñ baylıgın birsәñ dә kirәk tügel! Bezgә kirәk nәrsә –Qazan belәn Astraxan, әmma sineñ dәwlәteñneñ yulın min xәzer beldem hәm kürdem“.
Mәskәw xökümәteneñ Astraxannı birergә razi buluwı
İwan Groznıy bu tatar höcümennәn soñ qurqıp, çınlap ta Astraxannı birergә razi bulgan. Qırımga ilçe cibәrep bülәklәr kündergәn hәm şundıy şart tәqdim itkәn: Astraxanga Qırım xanı üz ulın xanlıqqa cibәrә; lәkin ul xannı Mәskәw padişahı bilgeli. Dimәk; Mәskәw Astraxannan yarım möstәqil, Qasıym xanlıgı kebek ber xanlıq yasarga telәgәn. Lәkin Qırım xökümәte moña razi bulmagan hәm ul Iwanga şulay yazgan: „Sin Astraxannı bezgә birergә razi, әmma Qazannı birergә telәmiseñ. Niçek itep ber ük yılganıñ (İdelneñ) diñgezgә qoya torgan urnı mindә bulsın da, anıñ başı imeş sindә bulsın?“. Qırım xökümәte şuñarga Mәskәwdәn tagın da bik küp bülәk, aqça soragan. Mәskәw xökümәte isә xannı aqça belәn satıp alıp bulmasmı, dip bik küp kontributsiә birergә razi bulgan, barı tik Qazan belәn Astraxannan gına waz kicüen soragan.
Qazan, Astraxan öçen tartışunıñ zәgiflәnüe
1572-nçe yılda Dәwlәt Gәrәy xan yañadan Mәskәwgә taba 120 meñ gaskәr belәn höcüm itә. Lәkin bu yulı Mәskәwneñ zur armiәse xannı Mәskәwgә yıragraq cirdә qarşılap sugış birә hәm bu sugışta xan küp yugaltularga duçar bulıp çigenә. Monıñ soñında Qırım xökümәte üzeneñ talәplәren kimetә, xәzer ul barı Astraxan belәn genә qanәgәtlәnergә razi bula. Lәkin inde Mәskәw xökümәte dә üzeneñ quәten sizep, qatı tora başlıy, xәtta vәgdә itkәn kontributsiәne tülәwdәn dә baş tarta. Ozaqlami Mәskәw doşmanı, Qazan-Astraxan eşlәrenә әhәmiәt birüçe Dәwlәt Gәrәy ülep kitә. Anıñ urnına tәxetkә utırgan xan isә eşleksez hәm sugış eşenә birelmәgәn keşe bula. Döres, ul da Qazan, Astraxan mәs’әlәsen kütәrep tora. Lәkin ul Russiәdәn kilgәn aqça, bülәklәr belәn qanәgәtlәnep, sugış qılmıy. Şunıñ östenә dә tagı Qırım belәn Törkiә arası suwınıp kitә. Annan soñ kilgәn xannar da başqa eşlәr wә eçke nizaglar belәn mәşgul bulalar. XVI-nçı gasırda Törkiә hәm Qırım dәwlәtlәre aqrınlap Qazan-Astraxan mәs’әlәsenә azraq әhәmiәt birә başlıylar. Şulay itep, İdel buyı tatarları Mәskәwneñ despot tsarlarınıñ tırnaqlarına elәgep qalalar. (4)
Şulay itep, üzlәreneñ dәwlәten tözegәnnәn birle kürşe xalıqlarga, şul isәptәn İdel buyı törki-bolgar hәm alarnıñ warisları bulgan törki-tatar xalqına da talau höcümnәre oyıştırıp torgan ruslar, axırda bu xalıqnıñ dәwlәten beterügә dә ireşәlәr. Şunnan soñ, bu xalıq öçen bik awır zamannar başlana.
BİŞENÇE BÜLEK
Qazan ölkәsendә rus xakimiәte
Ruslar, üzlәreneñ tarix kitaplarında, rus xalqınıñ 1237-nçe-1480-nçe yıllar arasında 243 yıl buyınça Altın Urda xakimiәte astında qaluın „tatarskoye igo“, yәgni „tatar izüe“ dip atap yörtәlәr. Әgәr dә bu döres dip qabul itelsә, ul çaqta ruslar Qazan xanlıgı cirlәren basıp algannan soñ, bu xanlıqnıñ töp cirle xalıqları -törki-tatarlarga, çuaşlarga, başqortlarqa hәm ar, cirmeş, muqşı (5) kebek fin xalıqlarına qarşı tik izü genә tügel, ә ruxıy hәm cismani yaqtan yuq itügә yünәlderelgәn sәyәsәt alıp baralar, dip әytergә hәm monı da döres dip sanarga turı kilә. Çönki monıñ dәlillәre az tügel.
Qazan xanlıgı xökümәteneñ beterelüe
Elegrәk tә әytep ütkәnebezçә, Altın Urda xannarı, cirlәren yaulap algannan soñ İdel buyı törki bolgar xalqınıñ bulsın, rus xalqınıñ bulsın dәwlәten (xökümәten) betermilәr: Bolgar xannarı hәm rus knezları Altın Urda imperiәse waqıtında da üz milli dәwlәtlәreneñ başlıgı bulıp qala birәlәr. Alar tik Altın Urda xökümәteneñ xakimiәten qabul itep, aña salım tülәrgә genә tieş bulalar. Altın Urda xannarı şulay uq alarnıñ eçke eşlәrenә dә bik ük tıqşınmıylar.
Ruslar isә, Qazannı yaulap algannan soñ, törki-tatar xalqınıñ dәwlәten yuqqa cıgaralar, dәwlәt başlıgı Yәdgәr xannı hәm dәwlәt xezmәtkәrlәren әsir alıp Mәskәwgә ozatalar hәm anda köçlәp çuqındıralar. Sugıştan soñ, Qazan xalqınnan isәn qalgan xatın-qızlar, bala çagalarnı da әsir alıp, Mәskәwgә ozatalar hәm anda alpawıtlarga ölәşәlәr. (6) Şulay itep, ruslar Qazanda xakimiәtne bötenlәy üz qullarına alalar hәm gasırlar buyınça dәwlәt idarәsenә cirle xalıqnı ber dә yaqın kitermilәr.
Qazan xanlıgı cirlәreneñ „Mәskәw patşası cirlәre“ dip iglan itelüe
Rus tarixçısı N. Firsov süzlәrençә, Qazan xanlıgı cirlәre ruslar tarafınnan yaulap alıngannan soñ, bu xanlıq xalıqlarınıñ cirlәre „Olug Mәskәw xökemdarınıñ (weliki gosudarnıñ) milke“ dip tә iglan itelә. Ul bu cirlәrne telәsә kemgә birә hәm telәsә kemnәn tartıp ala ala. (7)
Qazan ölkәsendә rus kolonizatsiә sәyәsәte
Mәskәw xökemdarı İwan Groznıy Qazan xanlıgındagı cirle xalıqlarnıñ yaqınça un yılga suzılgan körәşen bastırıp alarnıñ cirlәren bötenlәy yaulap algannan hәm „üzeneñ milke“ dip iglan itkәnnәn soñ, ul cirlәrne tiz genә rus xalqı belәn tutıru eşenә hәm kolonizatsiә sәyәsәtenә kereşә.
İñ elek, Mәskәw xökümәte, fәrman çıgarıp, Qazan şәhәreneñ yaqınça 30 çaqrım tirәsendәge tatarlar taşlap qaçıp çıqqan hәm konfiskawat itelgәn cirlәren rus alpawıtlarına ölәşә başlıy. Qayber cirlәr tatar awıl keşelәre belәn bergә ük şul alpawıtlarga elәgәlәr. Alpawıtlarga bu yaña cirlәrdә üz xucalıqların tözep cibәrergә ansat bulsın öçen çittәn kiterelә torgan rus awıl keşelәren 10 yıl möddәtendә hәr törle salım hәm povennostlardan qotıldıra torgan zakon da çıgarıla. Şul zakonnan soñ, yaña urınnarga Russiәneñ eçke ölkәlәrennәn rus awıl keşelәre agılıp kilә başlıylar.
Şunıñ östenә dә İwan 1555-nçe yılda Qazan ölkәsendә xiyәrarxiә yasap, ölkәgә poplar küçerә başlıy. Berençe Qazan arxiyepiskopı Guri digәn popqa hәm anıñ duslarına İdel buyındagı xan hәm bәklәr cire bulgan uñdırışlı peçәnlek, urmanlıq wә baqçalıq cirlәrne birә. Bu cirlәrneñ kübesendә tatar awılları bulganga kürә bu poplarga bik küp tatar awıl keşese dә elәgә. Bolar ruxani rus feodallarına әwәldә xan, bәk wә sәyedlәrgә tülәgәn tösle abruk tüli başlıylar.
Şulay itep, Qazannıñ tirә yagı saqlauga uñay bulsın öçen rusnıñ gaskәri feodallarına birelsәlәr, Idel buyları ruxanilar xezmәtenә birelә.
Mәskәw xökümәte ilne tiz genә ruslaştıru öçen alpawıtlardan qaçıp kilüçe rus awıl keşelәren dә totıp almıy, gayre rәsmi bulsa da Qazan cirenә kilep utırırga röxsәt birә. XVI-nçı gasırnıñ axırında bu rus awıl keşelәreneñ kilüe şulqadәr kübәyә ki, Mәskәw ölkәsendә cirlәr buşap qala başlıy. Mәskәw alpawıtları qulındagı cirlәr eşçe qulı bulmagaña igelmi qala başlıylar. Xәtta xökümәt Qazan ölkәsenә bu tәrtipsez rәweştә kilüçelәrne tıyarga çaralar kürә başlıy.
Xökümәt Qazan ölkәsen tizerәk kolonizatsiә yasau öçen başta böten gayeple keşelәrne wә sәyәsi gayep yagılgan keşelәrne şunda sörә başlıy. Şundıy keşelәrdәn giybarәt Qazanda berniçә uram da yasala.
Bigerәk tә İwan Groznıy bu xaqta qızıq ber çara uylap çıgara. Ul da bulsa Russiәneñ urtasında bulgan samoderjawiәgә (üzәk xakimiәtkә) xilaf bulıp Russiәdә boyarlar idarәse yasarga omtıluçı knez hәm boyarlarnı Qazan ölkәsenә cibәrep, andagı mirzalarnıñ cirlәren alarga tartıp ala. Cirle tatar mirzasın isә Mәskәw ölkәlәrenә cibәrep, tege boyarlardan qalgan cirlәrne alarga birә. Monıñ belәn İwan Groznıy ber yulı ike yılannıñ başın kisә. Eçtәge doşmannarın yaña cirlәrgә cibәrep alardan qotılıp, ul doşman boyarlarnı üzәk xakimiәtkә bәyli. Çönki küçkәn doşman boyarlar Mәskәw ölkәlәrendә torganda tsarga doşman bulsalar, rus bulmagan ölkәgә kitep utıru belәn anıñ qolı bulıp kitәlәr. Çönki alarnıñ malların wә cirlәren saqlau öçen Mәskәw köçe wә xökümәte hәr waqıtta kirәk bulıp tora. Qazan ölkәsendә qalgan mirza wә bәklәrne isә rus arasına iltep, alarga rus awıl keşelәren birü belәn, alarnı da yәnә xökümәtkә baglıy. Çönki inde ul cirlәrennәn wә xalqınnan ayrılgan tatar aqsöyәklәre üzlәreneñ mal wә cannarın barı Mәskәw xökümәte vә tsarı arqasında gına saqlap qala alalar, şunıñ öçen alar Mәskәwgә turılıqlı qolga әylәnәlәr.
İwan Groznıy Qazan hәm anıñ tirә yagına kupis (sәwdәgәr) hәm hönәrmәndәlәrne (hönәrçelәrne) dә sörә. Bolar isә Nowgorod hәm Pskow şikelle әwәldәn irekle dәwlәt bulıp ta, Mәskәw tsarları tarafınnan köçlәp Mәskәwgә quşılgan wә әwәlge irekne әle dә onıtmagan şәhәr xalqı bula. XVI-nçı gasırda Qazanda bolardan gibarәt әllә niçә uram yasala. Bu sәwdәgәr hәm ostalar Qazanga kilep kerü belәn mәnfәgәttә Mәskәw xökümәte belәn nıq baglanıp, alarnıñ әwәlge bәysezlek fikerlәre yugala.
Cirne kolonizawat itü öçen Mәskәw xökümәte yañadan ber çara taba. Ul da bulsa, Qazan ölkәsendә monastirlar salırga tırışu. Xökümәt tatar hәm gayre rus (rus bulmagan) xalıqlar arasında ruxanilarga cir birә dә ruxanilarnı şunda iltep nıq qoymalar belәn çolgap alıp monastir sala hәm monaxlarnı qorallandıra. Şunıñ yanına awıl keşelәre kilep utıralar. Cirle xalıqlar höcüm itsәlәr, bu monastir awılı keşelәre şul nıq qoymalar eçenә kerep qaçalar. Şulay itep, tirә yündә rus cenesennәn bulgan xalıq kübәyә.
Şul uq zamanda, XVI-nçı gasırnıñ eçendә, İdel buyında hәm başqa yılgalar qıriylarında nıgıtma hәm şәhәrlәr salına başlıy. Bu şәhәrlәrgә xökümәt törle sıynıftan bulgan ruslarnı küçerep utırta. Ul şәhәrlәrneñ qoymalarına quyılgan tuplarnıñ (artileriәneñ) ximәyәsendә qoymanıñ çitendә dә bik küp bistәlәrgә wә alar yanında nıgıtmalarnıñ başlıqları türәlәrgә (woywoda, diak, strelets başlıqlarına) birelgәn cirlәrgә dә yәnә 10 yıllıq lgota belәn qızıqtırılıp rus awıl keşelәre kiterelep utırtıla. Bu şәhәrgә xökümәt, gailәlәre belәn strelist hәm puşkar dip atalgan gaskәrlәrne kiterep utırta. (8)
Şulay uq, ruslar Qazan şәhәren algannan soñ, anda tatarlarnıñ kerüen dә tıyalar. Şәhәrgә kerü öçen woywodadan ayrım röxsәt alırga kirәk bula. Şulay itep, tatarlar ozın yıllar buyınça üzlәreneñ tarixi başqalalarına kerә almıylar. (9)
Tarixi maglumatlar buyınça, Mәskәw xökümәte tik 1552-nçe belәn 1566-nçı yıllar arasında gına 206 tatar awılı hәm 60 zur tatar utarı xalqın üz cirlәrennәn sörep, alar urnına ruslarnı kiterep utırta. (10) Bu inde tik ber 15 yılda gına yözәrmeñlәgәn tatar keşese üz watanınnan sörep çıgarılgan digәn süz.
İdel-Ural hәm Seber xalıqları: Olug Mәskәw xökemdarınıñ qolları
Rus tarixçıları birgәn maglumatqa qaraganda, Rus patşaları İdel-Ural hәm Seberne yaulap algannan soñ, bu cirlәrneñ xalqın fәrmannarında „xolop“ dip atap yörtәlәr. Borıñgı rus telendә, bu süz „qol“ digәn mәgnәne añlata. Şulay itep, Rus xakimiәtennәn soñ, Qazan xanlıgı xalqı üz cirendә, üz watanında qolqa әylәnderelә. (11)
Qazan ölkәsendә rus idarә sisteması
Qazan xanlıgı cirlәren basıp alıp xökümәten betergәnnәn soñ, rus patşaları Qazan ölkәsenә XVIII-nçe gasırga tiklem „woywoda“ dip atalgan ölkә başlıqları bilgelәp quyalar. Kübesençә „boyar“ dip yörtelgәn alpawıtlardan saylangan bu woywodalar Qazan ölkәsen Mәskәw patşası isemennәn ike yıl möddәt belәn idarә itep toralar. Bu woywodalar üzlәre Mәskәw әmerendә bulsalar da, ölkәdәge iñ yugarı dәrәcәle rәsmi şәxes bulıp, eşlәgәn eşlәre turında tik Mәskәwgә genә xisap birәlәr.
Woywodalarnıñ qulı astında yәnә Mәskәwdәn cibәrelgәn başqa rәsmi hәm xәrbi xezmәtkәrlәr dә bula. Rus tarixçıları birgәn maglumatlar buyınça, Mәskәwneñ Qazan ölkәsendәge bu rәsmi wәkillәre cirle xalıq tatarlardan „yasaq“ hәm „imana“ dip atalgan awır salımnarnı cıyu, kirәk çaqta tatarlarnı binalar, krepostlar salu kebek eşlәrgә hәm xәrbi xezmәtkә tartu, ölkәdә tınıçlıqnı saqlau hәm baş kütәrülәr bulsa alarnı bastıru belәn cawaplı bulalar. Şul uñaydan, tatarlar Russiә armiәsendә qaywaqıtlarda 20-25 yıllarga suzılgan soldat xezmәte dә ütilәr.
Rus tarixçıları birgәn maglumatlarga qaraganda, Qazandagı Mәskәw wәkillәre arasında tatar xalqı birergә tieşle salımnarnı kübrәk itterep alıp şәxsi baylıq cıyuçılar, moña qarşılıq kürsәtüce tatarlarnı naxaqqa awır cәzalarga tartuçılar hәm bu gayeplәren yәşerer öçen salım tülәrgә tieşle xalıq sanın azraq kürsәtep Mәskәw xökümәten aldauçılar, şulay uq tatar xatın-qızlarınıñ giffәtenә (namusına) küz saluçı әdәpsezlәr dә az bulmıy. (12)
Soñgaraq, Berençe Petr zamanında, tatarlar sugış korabları tözü öçen urmannardan zur imәn agaçları kisü eşenә dә tartılalar. Bu eş „laşman xezmәte“ dip atala. Berence Petr zamanında bu awır xezmәtkә kübesen tatarlar tәşkil itkәn yözmeñnәn artıq keşe alına. (13) Tatarlar şulay uq Peterburg şәhәren salu eşenә dә tartılıp, şul eşkә dә zur köç salalar.
Süzneñ qısqası, dәwlәtlәre ruslar tarafınnan beterelgәnnәn soñ, tatarlar gasırlar buyı üz cirlәrendә bulsın, annan cittә bulsın Rus dәwlәte öçen awır xezmәtlәr ütәrgә, mañgay tirlәre belәn tapqan baylıqların ul dәwlәtkә birep torırga mәcbur itelәlәr. Yuq isә, Rus türәlәre alarnı bik awır cәzalarga tartalar.
Russiә xökümәteneñ möselman tatar xalqın dini yaqtan cәberlәwe
Şular citmәgәn kebek, İkence Yekaterinaga qadәr, Russiә xökümәte ildә tatar xalqınıñ dine -islam dinen dә ilahi din dip tanımıy. İkence Yekaterinaga qadәrge rus yazmalarında, möselmannar „pagan“, mәcetlәr isә „kapişçe“ dip atalalar. Şuña kürә, möselman tatar xalqı fanatik rus xökümәteneñ awır dini basımına da duçar bula. Çönki, ruslar möselman tatar xalqın çuqındırırga, xristian itәrgә tırışalar, monıñ öçen qullarınnan kilgәn hәr törle çaranı qullanalar. Rus ruxanıyları bu eşne tәñgre aldında „sawaplı eş“ (!) dip kürsәtergә mataşsalar da, töp maqsatları tatar xalqın assimilatsiәlәü bula. Çönki alar üz dinen taşlap xristian dinenә küçkәn keşelәrneñ tiz genә ruslaşıp kitüen bik yaxşı belәlәr.
Ruslar bu yaqtan da Altın Urda xannarınnan yamanraq bulıp çıgalar. Çönki Altın Urda xannarı ataları Çingiz quygan „yasa“ (zakonlar cıyıntıgı) buyınça, barlıq dinnәrgә hәm din әhellәrenә xörmәtle bulalar. Alar üz xakimiәtlәre astındagı xalıqlarnıñ, şul isәptәn ruslarnıñ da dinnәrenә timilәr, xәtta çerkәw hәm ruxanıylarnı salımnan bötenlәy azat itәlәr.
Rus patşa xökümәtlәreneñ tatarlarnı dini yaqtan niçek cәberlәgәnnәren Ufada Diniә Nәzarәte rә’ise bulıp ozaq waqıt xezmәt itkәn möfti, tarixçı, jurnalist hәm pedagog Rizaeddin Fәxreddin „Bolgar hәm Qazan töreklәre“ digәn kitabında bolay dip añlata. Anıñ bu turıdagı süzlәren qayber urınnarın qısqartıp tәqdim itәbez:
„…Rus padişahlarınıñ bu mәmlәkәttә bulgan möselmannarnı çuqındıru (xristian dinenә kertü) öçen tırışuları is kitәrlek dәrәcәdә buldı. Bu macaranı tәfsillәp yazu –berniçә kisәktәn torgan kitap yazu belәn ber. Bezneñ moña köçebez citmi. Bolar şuşı dәrәcәdә tırışıp ta, bu ildә möselman toqımı yugalmawı –Allahı Tәgalәneñ yardәme bulsa kirәk.
Döres, әgәr dә ruslarnıñ möselmannarnı çuqındırırga tırışuları berqadәr yomşaq hәm urtaçaraq bulsa ide, rus xalqı bu dәrәcәdә ürçemәs hәm kübәymәs, islam xalqı da Bolgar xökümәte waqıtına qaraganda bu mәrtәbәdә kimemәs ide. Bolar möselmannarnı köçlәp çuqındıru yulına kerdelәr hәm şul sәbәptәn ifrat dәrәcәdә kübәydelәr. Bu köndә “kerәşen” dip yörtelә torgan ber xalıq köçlәp çuqındırılgan möselmannardan taralgan xalıqlardır. Bolarnı Qazan alıngannan soñ İwan Groznıy şulay bik çirkәneç yasadı.
Ruslarnıñ bu cinәyәtlәrenә misal itep, bu urında qayber waqıygalarnı kürsәtü dә zarar bulmas. Lәki bolar –diñgezdәn ber tamçı kebek kenәder.
1. Knez Wasilıy üz qulına töşkәn möselman ir hәm xatınnardan ike yöz әsirne miladi belәn 1536-nçı yılda dingә öndәde, riza bulmagannarın ütertte.
2. Yaroslawl şәhәrendә totqın bulıp toruçı Küçem xan gailәsen 1638-nçe yılda köçlәp çuqındırdılar.
3. Xankirmәn şәhәrendә xan bulıp toruçı Sәyed Borhan xannı 1655-nçe yılda, ber nәrsә dә añlamagan sabıy waqıtında çuqındırdılar.
4. 1731-nçe yılda Qazan hәm Nijni möselmannarın çuqındıru öçen “Swiejkaya bogoroditsa -monastır”da rәsmi idarә oyıştırıldı.
5. Çuqındırılgannarnı islam dinenә kire qaytırga öndәwçelәrdәn 47 möselmannı 1864-nçe yılnıñ 28-nçe gıynwarında Seberdәge Turuxan yaqlarına sörgengә cibәrü belәn xökem ittelәr.
6. Berәr törle eş xaqında gayeplәnüçe hәm dә öslәrenә tülәwlәr töşkәn möselmannar çuqınsalar, qayeplәrennәn qotqaru, tülәwdәn azat itü xaqında qanunnar iglan qılındı. Çuqınuçı möselmannar gaskәrlek xezmәtlәrennәn azat itelәlәr ide.
7. Bik küp çaqta bazarda hәm xalıq cıyılıp torgan cirlәrdә poplar cıyılıp toruçılar östenә üzlәreneñ “izge su”ların börkilәr ide dә, şunıñ belәn şul cıyılgan urında, cıyında bulgan xalıq xristianlıq qabul itkәn bulıp xisaplana ide. Monnan soñ şul keşelәrneñ: “Minem xristian bulganım yuq, üz dinemnәn çıqqanım yuq!” -digәn dәgwaları işetelmi ide.
8. Ruslarnıñ talaularınnan, cәfalau hәm gazaplaularınnan, üz dinnәrenә kerter öçen köçlәwlәrennәn yödәgәn möselmannar beraz bulsa da tınıçlıq tabu, dönyaların hәm dinnәren tözәtü hәm saqlau ömete belәn başqort saxralarına küçә hәm awıllar qorıp gomer sörә başlagannar ide. Bu eşlәre belәn möselmannar şul cirlәrdә berlәşәlәr, Törekstan hәm Firganә möselmannarı belәn mönәsәbәtkә kerülәre ixtimal, annarı çuqındırıp bulmıy başlar, dip fiker yörtep, Romanowlardan Aleksey Mixaylowiç 1469-nçı yılda xristian bulmagan xalıqlarnıñ başqort saxralarında toruların tıyıp fәrman iglan itte.
9. 1713-nçe yılda: “Cirlәrendә prawoslawnıy krestyannar bulgan möselman cir xucaları altı ay eçendә prawoslawnıy mәzhәbkә kerergә tieşlәr, şuña riza bulmagan möselmannarnıñ cirlәre, yortları hәm böten mölkәtlәre köçlәp alınaçaq”, -digәn fәrman çıqtı. Bu fәrman 1729-nçı yılnıñ 1-nce martında, 1743-nçe yılnıñ 28-nçe sintәberendә tagın qabatlandı.
10. Çuqınırga riza bulmagan möselman alpawıtlar üzlәreneñ cirlәren hәm mölkәtlәren satıp yaki zalogqa salıp aqçalı bulıp qalmasınnar hәm çuqınudan qotılmasınnar öçen, 1737-nçe yılnıñ 21-nçe oktәberendә: “Möselmannarnıñ ruslarga cir satuları tıyıla”, -digәn fәrman iglan itelde.
11. 1754-nçe yılda: “Çuqınmagan möselmannar tarafınnan ruslarga satılgan yaki zalogqa salıngan cirlәrneñ dokumentları hәm kileşü kәgazlәre igtibarsız qalaçaq hәm cirlәre köçlәp alınaçaq”, -digәn fәrman iglan itelde.
12. 1749-nçı yılda Qazanda möselman balaların köçlәp xristian dine mәktәplәrendә uqıtu yulına basqannar ide. Lәkin bu dәrәcәdә xurlıqqa hәm cәberlәrgә möselmannar tüzә almadılar, “faydası bulsa, bulmasa” dip, şul waqıttagı xökümәtkә qatı süzlәr belәn garizalar birdelәr. Xәtta bu xәl çit mәmlәkәtlәrgә dә ireşte, zur gına gawga kütәrelde. Nәticәdә, xökümәt mәçetlәrne wattıru hәm cimertü, sabıy balalarnı xristian dinenә köçlәp kertü hәm mәktәplәrdә köçlәp uqıtu turındagı zakonın almaştırırga mәcbur buldı.
13. Russiәdә bulgan rus knezları hәm alpawıtlarınıñ, dworyannarınıñ kübese –krestyannarınnan yaki cir-sularınnan hәm dönyada totqan urınnarınnan ayrılası kilmiçә çuqıngan möselman morzalarınıñ ber öleşe ikәnleklәre mәqlum. Bolarnıñ kübese üzlәreneñ möselman waqıtlarındagı familiәlәren taşlap rus familiәlәre algan bulsalar da, qaysıberlәre әüwәldәge möselman waqıtlarındagı familiәlәre belәn qalgannar, rus familiәsen almagannar. Bu soñgı bülem cömlәsendә şundıy familiәlәr bar: Abdullin, Abdeew, Apraksin, Axmametow, Astankow, Aksakow, Astruganow, Axmedow, İzmaylow, Udeewskıy (Ufa şәhәrendә mәşhür), Urakow, Urısow, Baturlin, Başkirow, Balaşow, Poliwanow (Pәhlewan), Bogdanow, Bikbulatow, Başow, Paşin, Polwanow, Tatarinow, Tatisçew, Timaşow, Timoşkin, Çibiş, Çiçakow, Çerkasow, Dadişew, Daşko, Dәwlәtgildiew, Denisow, Rodal, Ruzaew, Şaxowskıy, Şulaşkin, Şixaleew, Şirinskıy, Sorokin, Salaşinkow, Sukurow, Godunow (Boris), Kotkow, Kaduşew, Karamzin (tarixçı), Karişew, Karilin, Kantileew, Kalpakowskıy, Kuguşew, Kazembәk, Klyançin, Mamin, Martin (Mortaza isemle morza balaları), Maksudow, Mansurow, Mirzalikin, Naximow, Ermolaew, Yazıkow, Yangaliew, Yusupow. Bolarnıñ kübese –zur mölkәtlәrgә iyә bulgan alpawıtlar, knezlar hәm morzalardır.
14. Köçlәp çuqındırılgan möselmannar әhle islam qarşında “kerәşennәr” hәm “mәkruhlar” isemnәre belәn yörtelәder. Rus xökümәte tarafınnan “Nowokrәşenskaya kontora” açılgannan soñ çuqındırılgannar “mәkruhlar” dip, annan elek çuqındırılgannar “kerәşennәr” dip atalalar. Bu ike törkem arasında ayırma zur. Kerәşennәr üzlәreneñ iske törek telen, kiem-salımnarın saqlap kilsәlәr dә, İslam dinennәn hәm möselmannardan yıraqlaşqannar, xristianlıqta torularına artıq poşınmıylar. Әmma “mәkruhlar” üzlәren çın möselman sanıylar, әgәr dә az gına forsat tapsalar, üzlәreneñ möselmanlıqların kürsәtәlәr. Bu uñaydan kürelәçәk awırlıqlarga tüzәrgә dә xәzerlәr. Mәkruhlar turında 1855-nçe yılnıñ 29-nçı mayında imperatornıñ: “Islam dinennәn xristian dinenә mörәcәgәt itmәgәn mәkruhlar Qazannıñ duxownaya konsistoriәse xökemenә cibәrelsennәr, barmasalar, balaları ata-analarınnan politsiә köçe belәn tartıp alınıp, çuqındırılsınnar, xristian dinendә yәşәmәgәn mәkruhlar çirkәwlәrgә yañadan xristian ruxanıyları tarafınnan yörtelsennәr, әgәr dә bu eşkә riza bulmasalar, ata-anaları ayrılsın, irle-xatınlı bulıp tormasınnar!” –digәn ukazı iglan itelde.
15. Şuşı yıllarda mәkruhlar ruslaşsınnar, çın xristian bulsınnar öçen, yalgız-yalgız gailәlәrne rus awıllarına taratıp utırttılar, ruslar belәn aralaşırga hәm barlıq xәllәre ruslarnıñ küz aldında bulıp toruga mәcbur ittelәr.
16. Mәkruhlarnıñ islam dinendә köçle hәm nıqlı buluların mullalar hәm mәçetlәr tә’sirennәn kürep, rus xökümәte mәçet salu eşlәren xristian ruxanıylarına tapşırdı. Bolar riza bulsalar –mәçet saluga röxsәt birelә, әmma alar yaraqlı kürmәsәlәr –röxsәt birelmi torgan buldı. Bu zakon 1774-nçe yılda gına üzgәrde. Lәkin bu üzgәrtü nigezdәn tügel, bәlki mәkruhlar tormagan hәm gomumәn xristiannarga tә’sir itü qurqınıçı bulmagan urınnarga gına qagıla ide. Әmma xristiannardan hәm mәkruhlardan ber genә gailә bulsa da, ul urında mәçet salırga röxsәt birü yaki birmәü –xristian ruxanıyları ixtiarında ide. Bu zakon İkençe Nikolaynıñ tәxettәn töşkәn könenә qadәr dәwam itte.
17. Qırgız, qazax qawemnәren ruslaştıru hәm xristian itü telәge belәn 1808-nçe miladi yılda imperator tarafınnan: "Fәqıyr qırgız hәm qazaxlar üzlәreneñ balaların Törekstan, Xiwa, Boxara xalıqlarına satarga tieş tügel. Әmma ruslarga satqan oçraqta da yardәm itelә”, -digәn ukaz iglan itelde. Şuşı ukazga tayanıp, satıp alu digәn bulıp, ruslar qırgız hәm qazax balaların urlap hәm talap alıp qaytu yulına bastılar hәm hәmmәsen çuqındırıp tordılar. Şunlıqtan, bu köndәge ruslarnıñ yıraq әbilәre hәm babaları möselman bulmaganı bik sirәk hәm az tabılır.
18. Çuqındıru xaqında möselmannarnıñ kürgәn bәlalәreneñ ige-çige yuq. Törmәdә yatuçılar, watannarınnan sörelüçelәr, üterelüçelәrneñ isәben ber Allahı Tәgalә genә belәder. Bu turıda iske hәm zur arxiwlar tügel, bәlki Ufa şәhәrendәge Diniә Nәzarate arxiwında bulgan eşlәr genә dә aqıllarnı xәyran qaldırırlıq dәrәcәdәder. Köçlәp çuqındıru turındagı zakonnar imperatritsa Yekaterina tarafınnan yuqqa çıgarılgan hәm alıştırılgan bulsa da, bu yuqqa çıgaru hәm alıştırular kәgazdә genә bulıp, gamәldә haman da ütәlep tordı…” (14)
Ruslarnın möselman xalıqnı dini yaqtan cäberläwläre turnda kinofilm qaragız. Bu kinofilmnı yugarıda äytelgän faktlar nigezendä kürenekle tatar yazuçısı Gäyaz İsxaqi tarafınnan yazılgan "ZÖLÄYXA" isemle äsärdän rejisser Ramil Tuhvatullin töşerde:
http://video.mail.ru/mail/summer11.02/_myvideo/2.html#_grs=g_my.main.right.video.lastvideo
İdel-Ural xalıqlarınıñ Mәskәw qollıgına baş kütәrülәre
Russiә xökümәte qulı astında menә şundıy awır şartlarda yәşәgәn İdel buyı tatarları hәm soñgaraq çuaş hәm başqortlar, şulay uq ar, muqşı, çirmiş (xәzerge udmurt, mordwa, mari) kebek fin xalıqları, süzneñ qısqası Mәskәw qulı astına töşkәn böten İdel-Ural xalıqları üz cirlәrenә yañadan üzlәre xuca bulu, yә isә hiç bulmaganda beraz ireklerәk tormış şartlarına ireşü maqsatı belәn, Mәskәw türәlәrenә küp mәrtәbәlәr baş kütәrәlәr. Bu baş kütәrülәrneñ iñ möhimnәre bolar bula:
1613-nçe yılda bulgan baş kütәrü
1634-nçe-1638-nçe yıllar arasında bulgan baş kütәrü
1652-nçe-1665-nçe yıllar arasında bulganı
1670-nçe-1671-nçe yıllarda Bulat Batır citәkçelegendә bulıp algan başkütәrü
1677-nçe-1682-nçe yıllar arasında bulgan baş kütәrü
1708-nçe-1709-nçı yıllar arasında bulganı
1735-nçe-1757-nçe yıllar arasında Aqay-Qarasaqal citәkçelegendә bulgan baş kütәrü
1756-nçı-1757-nçe yıllarda Bahadirşah citäkcelegendäge baş kütәrü
1773-nçe-1775-nçe yıllar arasında Salawat Yulay citәkçelegendә bulgan baş kütәrü
1812-nçe-1813-nçe yıllarda bulgan Cegetlәr baş kütәrüe (15)
Lәkin isәpsez küp qorbannar birülәrenә qaramastan, İdel-Ural xalıqlarınıñ bu baş kütәrülәre kötelgәn nәticәlәrne birmi. Kiresençә, hәr baş kütәrüdәn soñ, tәkәbber hәm despot rus türәlәre bu xalıqlarnı tagı da nıgraq izep qısalar, bik küplәreneñ cәberlәp cannarın qıyalar, qannarın qoyalar. „Tatar ASSR tarixı“ isemle kitapta yazılgança, rus gaskәrlәre Qazan ölkәsenә basıp kergәnnәn soñ tik berençe yıllarda gına 300-400 meñ tatarnı üterәlәr. (16) Tik bu gına da rus xakimiәtlәreneñ Idel-Ural xalıqlarına qarşı nindi mәrxәmәtsez sәyәsәt alıp baruın kürsәtә bulsa kirәk. Şunıñ belәn, rus xakimiәtlәre İdel-Ural xalıqlarına üz süzlәren ütkәrerlek, yuq isә alarnı bötenlәy yuq itәrlek köçkә iә buluların kürsәtergә telilәr. Çönki 1552-nçe-1556-nçı yıllar arasında Qazan xanlıgı, annarı 1556-nçı yılda Astraxan xanlıgı cirlәren yaulap algannan soñ, ruslarga Aziә kontinentınıñ qapqaları açıla hәm alar şul qapqalardan kerep bu kontinentnıñ da yartısın aqrın-aqrın yotalar. Soñgaraq, alar Yewropada da küp kenә xalıqlarnıñ cirlәren yaulap alalar. Şulay itep, baylıq hәm qodrәtlәren tagı da arttıralar.
İdel-Uraldagı Mәskәw qollıgına tik möselman tatar-başqortlar gına tügel, ә andagı başqa xalıqlar, şul isәptәn cirle fin xalıqları da baş kütәrep tordılar, didek. Çönki Mәskәw qollıgı astında yәşәw alarga da bik awır kilә. Çönki, alar kirәk törki-bolgar dәwlәte, kirәk Altın Urda dәwlәte hәm kirәk Qazan xanlıgı idarәse astında, nindider dәrәcәdә bәysez tormış alıp baralar. Mәs’әlәn, irekle rәweştә üz başlıqları idarәsendә toralar, alarnıñ malına, gadәtlәrenә, dinnәrenә berkem dә qatışmıy. (17) Alar tik mәrkәzi xökümәtkә bilgele miqdarda yasaq qına tülәp toralar. (18) Әmma Mәskәw xökemdarları bu fin xalıqların elekke böten xoquqlarınnan mәxrum itep, alarnı da möselman tatar-başqortlar kebek ük üzlәreneñ qollarına әylәnderәlәr.
Tatar xalqınıñ törle yaqlarga sibelüe
Russiә xökümәteneñ menә şundıy ruxi hәm cismani cәber-zolımnarına tatar xalqınıñ bik küp keşese tüzә almıy hәm üz watanın taşlap kitәrgә mәcbur bula. Alarnıñ qayberlәre Ural itәklәrenә, qayberlәre İdel yılgasınıñ könyaq buylarına, qayberlәre Törekstan, Kafkaz hәm Törkiә ölkәlәrenә, qayberlәre qazax-qırgızlar arasına, qayberlәre Firganә, Әfgan, Qıtay mәmlәkәtlәrenә barıp urnaşa. (19) Lәkin “hәr çәçәk üz tufragında, üz klimatında yaxşılap-görlәp üsә, ul başqa tufraq hәm klimatta şiñep-qorıp betә” digәndәy, üz tarixi watanın taşlap çittә yәşәrgә mәcbur bulgan tatarlarlar da başqa moxitta milli-mәdәni üzençәleklәren yugaltu, yәgni assimilatsiәlәnü qurqınıçı aldında qalalar.
Әnә şulay, İdel buyınıñ başta “bolgar”, annarı “tatar” iseme belәn yörtelgәn solıx söyüçәn, magrifәtle, buldıqlı, xezmәt batırı törki-möselman xalqın X-nçı gasırdan başlap talau yauları belәn intektergәn, soñgaraq cirlәren bötenlәy basıp algan ruslar, axırda şul xalıqnıñ bik küp keşelәren üz watanınnan ayrılıp kitәrgә dә mәcbur itәlәr.
Tatarstannıñ gerbı hәm flagı


c: text/html

text:
Ukrain faali Baluh 3 yıl ve 7 ayğa azatlıqtan marum etildi
İşğal etilgen Qırımnıñ Aqşeyh mahkemesi cuma künü, avgustnıñ 4-de, ukrain faali Vladimir Baluhnıñ ükmüni çıqardı – umumiy rejimli apishanesinjde 3 yıl ve 7 ay yatacaq, 10 biñ ruble miqdarında para cezasını ödeycek.
Bunı oturışta olğan qırımlı Mihail Batrak Qırım.Aqiqatqa haber ete.
Kreml kontrol etken Aqşeyh rayon mahkemesinde avgustnıñ 1-de ukrain faali Vladimir Baluhnıñ davasında taraflarnıñ munaqaşaları olıp keçti. Mahküm mahkemede oña qarşı qabaatlarnıñ siyasiy sebeplerini qayd etti.
Oturış başlağanda prokuror Baluh umumiy rejimli apishanege 5 yıl ve bir ayğa qapatılsın dep istedi.
Vladimir Baluh silâ ve patlav aletleriniñ saqlavında qabaatlana.
FSB Vladimir Baluhnı 2016 senesi dekabrniñ 8-de yaqalağan edi. Onıñ ömür arqadaşı bildirdi ki, Qırımnıñ Aqşeyh rayonında Munus köyünde olarnıñ evlerine FSB kelip, tintüv ötkerdi. Baluhnıñ evi ve anasınıñ evi 4 saat devamında tintilgen edi. FSB hadimleri Vlaidimir Baluhnıñ evinde çardaqta 90 patron ve bir qaç TNT blokları tapılğanını beyan etti.
Kremlge tabi olğan Qırım akimiyeti Vladimir Baluhtan noyabrniñ 29-nda öz evininiñ divarında pekitilgen «Kök yüzü (Nebesnaya sotnâ) Qaramanlarınıñ soqağı, 18-ci ev» yazısını çetke almağa talap etti.
Baluhnıñ imayesi ise tasdiqlay ki, o ukrain tarafdarı olğanı sebebinden – divarındaki yazı ve azbarında Ukraina bayrağı asılğanı içün – basqılarğa oğratıldı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Täuelsiz, tanımal "The Wall Street Journal" basılımınıñ jurnalisteri Qıtayda qazan ayında ötken qwrıltaydan keyin Şınjañğa saparladı. Olar älemdegi eñ qatañ baqılaudağı osı bir avtonomiyalı territoriyanıñ şınayı kelbetin 12 kündik saparında anıq kördi. Sonday-aq, adam qwqığı taptalğan 23 mln twrğınnıñ jağdayın älemge paş etti. Jurnalister Qwmıl, Ürimji, Qaşqar, Aqsu, Hotan qatarlı wyğırlar basım köp qonıstanğan aymaqtarda jurnalistik zertteuler jasağan. Degenmen, bwl atalğan aymaqtardan tıs qazaqtar basım qonıstanğan öñirlerde, aytalıq Şınjañnıñ soltüstiginde de qatañ baqılau jüzege asırıluda. Tömende, «WSJ» basılımı jurnalisteriniñ sapar esteligin audarıp berip otırmız.
Orta Aziyada Qıtaydıñ batıs şekarasına ornalasqan Ürimji qalası - älemdegi eñ qatañ baqılauğa alınğan qalalardıñ biri. Qıtay ükimeti «bölşekteuşi küşterge» soqqı beru üşin, Ürimjini eñ ozıq ğılım-tehnika qwral-jabdıqtarmen jabdıqtalğan täjiribe alañına aynaldırğan. Är-türli ozıq tekseru apparattarımen birge vokzalğa, ärbir aulağa, qonaq üyler men sauda ortalıqtarına, bank sekildi orındardağı kireberistiñ bärine biometriya qwrılğıları ornatılğan. Qwqıq qorğauşılardıñ bas-basına wstağan arnayı aspaptarı arqılı jürginşilerdiñ wyalı telefondarın jäne ondağı saqtalğan qwjattardı tekseretin bolğan. Janar-jağarmay beketinde jürgizuşiler jeke kuälikterin teksertui jäne kameralarğa tüsui kerek.
Ürimji‑ Şınjañ Wyğır Avtonomiyalı aymağınıñ ortalıq qalası. Şınjañ sındı wyğırlar köp qonıstanğan öñirde bölşekteuşilerge qarsı qoldan keler barlıq mümkindikter jasalğan. Baqılaudıñ eñ jaña qwrılğıların sınaqtan ötkizetin alañ deuge boladı. Adam qwqığın qorğauşı wyımdardıñ mälimetine qarağanda, Qıtay ükimeti bwl bastamasın el kölemine jalpılastırmaq.
Jemis-jidek saudasımen aynalısatın Parhat Iminniñ (Parhat Imin) aytuınşa, söylesu aqısın töleu üşin de jeke kuäligin paydalanuğa mäjbür. Alayda, soñğı kezde jeke kuäligimen töleu kezinde tölem qabıldanbaytın bolğan. Ol jäne är retki tekseru kezinde köptegen äurelerge jolığatının aytqan. Ol bwl jağdaydıñ ne üşin ekenin anıq bilmeydi, tek: «Mümkin ükimet tarapınan baqılauğa alınğandar tizimine engen bolarmın, sondıqtan meniñ jeke kuäligimmen söylesu aqısın tapsıruıma da bwğattau qoyılğan bolar»-, deydi.
2014 jılı Qıtaydıñ köptegen jerlerinde jankeşti terrorlıq şabuıldar boldı. Osıdan keyin, Qıtay ükimeti baqılaudı tipti de küşeytken. Terrorlıq oqiğalardıñ tuıluın Qıtay biligi şeteldegi islamdıq dini ekstremistik wyımdardıñ jeliktirui dep sanaydı. Qazir Qıtay biligi qauipsizdik küşterine eñ ozıq tehnikalarmen jabdıqtauda. Qauipsizdik tekseruler wyğırlarğa tipti de qatañ jürgizilude.
10 qazanda ötken älemdik qauipsizdik körmesi kezinde «Guañjou yunsuñ» (CloudWalk Technology Co) tehnologiya kompaniyasınıñ joğarı ökilderiniñ biri, Şınjañdağı qauipsizdik qızmetkerleri 100 mıñ adamdı baqılauğa paydalanğan qwrılğılar Qıtaydıñ basqa provinciyalarında 1 million adamdı baqılauğa jetetinin ayttı. Al, bwl kompaniya Şınjañdağı biometriyalıq tekseru qwrılğıların öndirgen. Degenmen, Şınjañnıñ jergilikti biligi paydalanıp otırğan bwl qwrılğılar turalı mälimet bermedi.
Qazan ayında ötken QKP-nıñ qwrıltayında Şınjañnan barğan ökilder: «Qoğam ornıqtılığı men wzaq uaqıttıq tınıştıq – qazirgi Şınjañnıñ alğa qoyğan bastı maqsatı», – degen edi. Adam qwqığın qorğau wyımdarınıñ pikirinşe, Şınjañ jağdayınan Qıtay ükimetiniñ bolaşaqtağı baqılau jwmıstarınıñ bağıtın biluge boladı degen pikirde. Qıtayda qoğamdıq baqılau qızmetinde isteytin Ju Şıñ Udıñ (Zhu Shengwu): «Qoğamdıq baqılaudan jinağan täjiribelerin eldiñ şığıs aymaqtarında jüzege asıruğa dayın. Sondıqtan, qazirgi Şınjañ jağdayı Qıtaydıñ bolaşağına da belgili därejede qatısı bar», – degen.
WSJ basılımınıñ jurnalisteri qazandağı Şınjañğa saparları kezinde ıñğaysız äri mäjbür türde bir qatar tekseru beketterinen ötuine tura keldi. Şiñ-şiñ şiya (Xing Xing Xia/星星峡) dep atalatın bayırğı Jibek jolındağı mañızdı bekettiñ biri, äri Şınjañnıñ şığıs şekarasında tekseru tipti qatañ jürgizilude. Bwl jerde qauipsizdik qızmetkerleri sırttan kirgen barlıq kölikterdi tintip tekseredi jäne jürginşilerdiñ lauazımı turalı anıqtau alıp baradı.
Olar jurnalisterden Şınjañğa kelu maqsatın tüsindirudi talap etti. Bwl qatarlı beketterde han wltınan bolmağan barlıq jürgizuşiler de elektrondı tekseru esikterinen ötui kerek. Sapardıñ kelesi nüktesi 500 mıñ halqı bar Qwmıl qalasına kire beriste tağı da osınday tekseruge tap boldı. Ondağı qauipsizdik qızmetkerleri jurnalisterdi aynalası tolıqtay baqılau kameralarımen jabdıqtalğan bölmege alıp kirip, pasporttarı men jeke kuälik nömirlerin tirkeuge alğan.
Atalğan basılımnıñ jurnalisteri qalalar arasındağı joldarda är 250 metr sayın baqılau kamerasına kezdesip otırğan. Olar jäne jurnalistik zertteu üşin barğan auıldı jerlerden jergilikti ükimet qızmetkerleri jağınan eskertu alıp, ketuine tura kelip otırğan.
Uaşington universitetiniñ antropologiya zertteuşisi Darren Biler (Darren Byler) eki jıl uaqıt jwmsap Şınjañnıñ köşi-qon mäselesin zerttegen. Onıñ Şınjañ jağdayı turalı: «Qazirgi kezdegi Şınjañ Iordan özeniniñ batıs jağaluı men Gaza sektorına qattı wqsaydı. Izrail' ükimeti palestinalıqtardı osılay baqılap otır», – dep bağaladı.
Ürimjide wyğırlardıñ şoğırı qonıstanğan «Ardauçyau» dep atalatın alıp bazarı bar. Bwl arada aralıqtarı 200-300 metr şamasında «halıqtıq policiya beketi» dep atalatın orındar bar. Bwl orındar jürginşilerge susın beru jäne wyalı telefondarın quattau sındı qızmet körsetedi. Al şın mänisinde bwl «halıqtıq policiya beketiniñ» bastı mindeti - aynalanı qabaq qaqpay baqılauğa alu.
Al, şetelderde qaşıp jürgen wyğır azamattarınıñ aytuınşa, qauipsizdik qızmetkerler wyğır jastarın osınday «policiya beketine» alıp kirip, wyalı telefondarın tekseredi. Sondıqtan olar eki telefon paydalanuğa mäjbür. Birin qala işinde osınday tekserulerge dayın bolu üşin alıp jürse, al endi birin üyde erkin paydalanuğa istetedi.
Ar-dau-çyau – wyğırlardıñ Ürimjidegi eñ negizgi mädeniet jäne sauda ortalığı. 2009 jılı 5 şildede bolğan wltaralıq janjaldar kezinde bwl arada köp adam qaza tapqan. Qazir, bazar janındağı meşit jäne Halıqaralıq ülken bazar (International Grand Bazaar) da jabıq küyde. Oğan kiru üşin qat-qabat tekseristerden ötuge tura keledi.
Joğarıda atalğan Parhat Imin bwrın dini bwyımdar men kiim-keşekter satu dükenin aşqan. 2009 jılğı qaqtığıstan keyin qwzırlı orındar onıñ dükenin jauıp tastağan. Narazılıq bildirgen Parhat Imindi qauipsizdik küşteri tayaqqa jıqqan jäne ükimet qızmetine qarsılıq körsetkeni üşin altı ay qamauğa alğan. Sonıñ saldarınan ayıqpas sırqatqa da şaldıqqan. Keyin de birneşe ret qamauğa alıp, sonıñ birinde naşa twtınğanı üşin segiz ay qamau jazasın bergen.
Wzaq jıldardan beri Şınjañdı qalay tiimdi basqaru mäselesi Qıtaydıñ är kezek bileuşileriniñ eñ bastı bas auırtatın taqırıbına aynalıp keldi. Qazir Şınjañnıñ halıq sanı 23 mln adamdı qwraydı. Jer kölemi 1 mln 665 şarşı şaqırımğa juıq. Qıtaydıñ jolğa qoyğan «Bir beldeu, bir jol» bağdarlamasınıñ boyında ornalasqan. 2016 jılı tamız ayında Qıtay basşısı Şi Jinpiñ bwrınğı Tibet avtonomiyasın basqarğan Çın Çungonı Şınjañnıñ Birinşi hatşısı etip tağayındağan. Ol osıdan bwrın Tibet avtonomiyasında «halıqtıq policiya beketi» arqılı tibetti tınıştandırıp, ükimetke qarsılıqtı basqan.
Qıtay resmileriniñ säuir ayındağı jasağan mälimetine qarağanda, 2017 jılı mausım ayına deyin Şınjañnıñ qauipsizdik salasına bölingen qarjısı 1 mlrd AQŞ dollarına jetken. Bwl soma 2015 jılı 27 mln dollar şamasında bolğan. Demek, Çın Çuangonıñ sayasatınan keyin qauipsizdik salasınıñ byudjeti tört esege juıq ösken. Memlekettik satıp alu önimdiriniñ körsetkişine qarağanda, milliondağan qarajat tek jauıngerlik jattığu alañdarına bölingen (Jauıngerlik jattığu degeni qarulı küşterden tıs barlıq memlekettik mekemelerdiñ qızmetkerlerine bölşekteuşi küşterdiñ şabuılına tötep beru jönindegi jattığulardı aytıp otır - QT).
Aqın äri kinoger wyğır azamatı Tahir Hamuttıñ (Tahir Hamut) aytuınşa, jergilikti qauipsizdik tarauları mausım ayınan bastap jeke pasporttarı bar wyğır azamattarın şaqırta bastağan. Ol jäne 90 jıldarda Türkiyağa barıp oqu maqsattarında qwjattar tapsırğanın, alayda, qwjattarı arasınan bölşekteuşiler turalı jazılğan gazet tabılğanı üşin üş jıl qamauğa alınğanın aytqan. Ötken jılı pasportı bar wyğırlardıñ pasporttarın jinay bastağanda Tahir bir ükimet qızmetkerine 9 mıñ AQŞ dolları köleminde para berip, pasportın bermey alıp qalğan jäne qızınıñ auruın emdetu sıltauımen, AQŞ-qa qaşıp barıp Virdjiniya ştatınan sayasi baspana swrağan.
Memlekettik satıp alu qwjattarında körsetilgen mälimetterge qarağanda, Qıtaydağı telekommunikaciyanıñ eñ iri alıbı China Telecom kompaniyasına qarastı Qıtay baylanıs qızmetteri kompaniyası ötken jılı ükimetpen qwnı 38 dollar kelisimşartqa qol qoyıp, ükimettiñ talabımen Şınjañdağı barlıq meşitterge baqılau apparattarın ornatqan.
Şyamın qalası Meiya Pico Information kompaniyası Ürimji qalasınıñ qauipsizdik taraularımen birlese otırıp, wyalı telefondardı tekseruge arnalğan arnayı qwrılğılardı jasap şığarğan. Atalğan qwrılğınıñ paydalanu tüsindirmesi alınıp tastalğan. Kompaniyanıñ Marketing böliminiñ jetekşisi Jañ Şuefıñ (Zhang Xuefeng) arnayı jasalğan apparattıñ smartfondardağı videolar men audio jazbalardı bir sätte tekseruge arnalğanın aytqan.
Ürimji qalasındağı Şınjañ Universitetiniñ aldındağı qauipsizdik qızmetkerleri osı aradan ötken studentter men jürginşilerdiñ wyalı telefondarın tekseru kezinde, basılım jurnalisteri bwnıñ sebebin swradı. Alayda, olar onı tüsindirip beruden bas tartqan.
Li Çyañ (Li Qiang) esimdi han wltınıñ azamatı jeke käsipkerlikpen aynalısadı. Ol öziniñ mwnday tekseristerden äbden şarşağanın, bwl äreketter twrğındardıñ qalıptı ömiri men sauda-sattığına keri äserin tigizip jatqanın aytqan.
Qıtay ükimeti Şınjañda uaqıtşa qamau izolyatorlarınıñ da sanın köbeytti. Onı resmi türde «sayasi üyrenu ortalığı» dep ataydı. Öñirdegi resmi baslım «Şınjañ gazetiniñ» mamır ayındağı habarına qarağanda Oñtüstik Şınjañdağı Hotan aymağınıñ özinde eki mıñnan astam adam «üyrenu ortalıqtarında» bolğan.
Qıtay men Qırğızstan şekarasına jaqın Qaşqardan avtokölikpen jolğa şıqqan WSJ basılımınıñ jurnalisteri jartı sağattan keyin salınu üstindegi qwrılısqa kezdesti. Onıñ aynalası biik qabırğalarmen qorşalğan, al oğan ülken äriptermen «Är wlt halqı beyne anar jemisindey bir-birimen jaqın, bir-birin qapsara qwşaqtaydı» dep jazılğan. Alayda, twrğındardıñ aytuınşa bwl «üyrenu ortalığı» dep atalatın uaqıtşa qamau izolyatorı bolıp şıqtı. Ondağı küzetşiler jurnalisterdi bwl orınğa jaqındatpağan.
Hamuttıñ aytuınşa, onıñ Qaşqardağı bir tuısı islam din boyınşa ötken jinalısına qatısqanı üşin sottalğan. Al tağı bir tuısı AQŞ-tağı tuısqanına qoñırau şalğannan keyin iz-tüssiz joğalıp ketken. Qaşqardıñ jergilikti ükimet qızmetkerleri jurnalisterdiñ swrağına jauap beruden bas tartqan. Ürimji qalasımen salıstırğanda Qaşqardağı baqılau tipti de qatañ. Qaşqarda qıtay wltınıñ üles salmağı 7 payızğa da jetpeydi.
Aqsu aymağındağı twrmıstıq bwyımdar saudasımen aynalısatın Jyañ Çyañkunnıñ aytuınşa, mwnday sauda jasau üşin birneşe mıñ AQŞ dolların şığındağan eken. Oğan qosa twrmıstıq nemese as pışaqtarın satıp aluşılardıñ da jeke kuälik nömiri, sureti, wltı siyaqtı mälimetterdi estelikke alıp otıruına jäne onı qauipsizdik qızmetkerlerine jetkizip otıruına tura kelgen. Onıñ aytuınşa, barlıq pışaq bwyımdarına QR kod basılğan jäne onı satıp alğan adamnıñ barlıq jeke mälimetteri osı kodqa tirkeledi. Mwnday pışaqtı satıp alu üşin mindetti türde jeke kuäligiñizben jüruiñiz kerek deydi.
WSJ basılımınıñ jurnalisteri jasağan Şınjañ saparınıñ soñğı küni tañğı sağat 5-te äuejayğa bara jatqan jolda, bir avtokölik soñdarına tüsken. Qıtaydıñ bas qalası Beyjiñge jetkenşe beline baqılau apparatın baylağan äueserikterdiñ biri jurnalisterdiñ qimılın añdumen bolğan. Alayda, Beyjiñge jetkennen keyin ol jurnalisterdiñ bwl aytqandarın moyındamağan. Äri öziniñ äreketi olardıñ qızmet körsetuinde qamtılğan äreketter ekenin alğa tartqan. Al, äue kompaniyası bwl qızmetker äue policiyası, sapar kezindegi amandıqqa jauaptı qızmetker dep tüsindirgen.


text:
«Fevral 26 işi»niñ qorçalayıcıları Çubarov ve Ciygoznıñ soraştırılmasını istedi
İlhaq etilgen Qırımda «Fevral 26 işi» boyunca mahkemeniñ meclisinde advokatlar Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarov ve onıñ muavini Ahtem Çiygoznıñ soraştırılmasını istep ariza berdiler. Bunı noyabrniñ 17-sinde Azatlıq Radiosı rus hizmetiniñ muhabiri bildirdi.
Ondan ğayrı olar, Qırımnıñ Yuqarı mahkemesinden Ahtem Çiygoznıñ mahkeme işi boyunca oturış protokolları ile mahkeme ükmü kopiyalarınıñ alınmasına dair istek bildirdiler.
Advokat Edem Semedlâyev bergen tafsilâtqa köre, akem, zarar körgen İvkin soyadlı şahısnı teşkermek içün Çiygonıñ protokolı ve ükmüni istedi.
«Merkeziy bölge mahkemesi bu zarar körhenni tapalmadı. Ali Asanovnı tamam oña zarar ketirgeninde qabaatlaylar. Mahkeme bu maalgece iç bir cevap bermedi», – dedi Semedlâyev.
Mahkeme, arizalar boyunca qarar almaq içün noyabr 20 künü saat 11:00-gece mahkeme oturışını toqtattı.
«Fevral 26 işi»niñ figurantları Mustafa Degermenci ve Ali Asanov 2017 senesi aprelniñ 6-sından başlap ev apisi altında bulunalar. Ondan evel qabaatlanğanlar Aqmescit tahqiqat izolâtorında (SİZO) buluna ediler.
2015 senesinde yarımadada bir grup qırımtatar faaliyetçilerni, 2014 senesi fevral 26 künü Qırım Yuqarı Radasınıñ binası yanında Ukrainanıñ bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkenleri içün üküm etmege başladılar. Olarnı kütleviy qarışıqlıqlarda iştirak etkenlerinde qabaatlaylar.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige ayırdı: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nabiyevniñ işinden ayırıldı.
Rusiye oktâbrniñ 26-nda Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı Türkiyege teslim etti.


text:
Xalıqaralıq awır atletïka qawımdastığı (IWF) 2008 jılı Beyjiñde ötken Olïmpïada oyındarında dopïng qoldanğan sportşılardıñ tizimin jarïyaladı. Olardıñ qatarında qazaqstandıq tört awır atlet bar.
IWF dopïng küdigine ilikken 15 awır atlettiñ qan sınamaların qayta tekserip şıqqan. Tekserwden ötken sportşılardıñ sınamaları oñ nätïje bermegen. Olardıñ qatarında qazaqstandıq Ïrïna Nekrasova (kümis jüldeger), Marïya Graboveckaya (qola jüldeger), Mayya Maneza men Vladïmïr Sedov bar. Awır atletter waqıtşa xalıqaralıq jarıstarğa qatıswdan şettetildi.
Ïrïna Nekrasova, Mayya Maneza men Vladïmïr Sedovtıñ qan sınamasınan - stanozolol, Marïya Graboveckayaoksandrolon, stanozolol jäne degïdroxlormetïltestosteron qoldanğan degen resmï mälimdemede.
Sonday-aq, Xalıqaralıq awır atletïka federacïyasınıñ ökilderi sportşılarğa qatıstı tergew jumıstarı ayaqtalmayınşa, eşqanday da tüsinik bermeytinin xabarladı.
Beyjiñde dopïng qoldandı dep küdikke ilingen 15 awır atlettiñ 11-i jüldegerler qatarınan köringen. Olardıñ qatarında Olïmpïada çempïonı atanğan üş qıtaylıq sportşı da bar.
Belarws - Anastasïya Novïkova (qola, 53 keli), Andrey Rıbakov (kümis, 85 keli), Ïrïna Kwleşa (75 keli);
Qıtay - Cao Ley (altın, 75 keli), Çen Sesya (altın, 48 keli), Lyu Çwnxwna (altın, 69 keli);
Qazaqstan - Marïya Graboveckaya (qola, 75 keli), Ïrïna Nekrasova (kümis, 63 keli), Mayya Maneza (63 keli), Vladïmïr Sedov (94 keli);
Resey - Xadjïmwrat Akkaev (qola, 94 keli), Dmïtrïy Lapïkov (qola, 105 keli);
Wkraïna - Natalya Davıdova (qola, 69 keli), Olga Korobka (kümis, 75 keli);
Äzirbayjan - Nïzamï Paşaev (94 keli).
Ayta keteyik, osığan deyin dopïng qoldandı dep ayıptalğan Ïlya Ïlïn, Mayya Maneza, Zwlfïya Çïnşanlo, Vladïmïr Sedov pen Svetlana Podobedova Rïo Olïmpïadasına qatıstırılmağan edi. Sonday-aq Almas Öteşov pen Ermek Ömirtay 4 jılğa, Jasulan Qıdırbaev pen Faïna Sıbanbaeva 8 jılğa sporttan şettetilgen-di.
Derekközi: massaget.kz
Tegï: Sport jañalıqtarı, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Munı qalıñ jurtşılıqqa Nan Txïppxarat esimdi qız osı sätterden tüsirilgen räsimderin öziniñ Facebook älewmettik jelisindegi paraqşasına jarïyalap, soñına munı «öz ömirindegi eñ baqıttı oqïğa» dep bağalap jazwı arqılı jetkizdi. Biraq älewmettik jelini paydalanwşılardıñ barlığı birdey qïyalï qızdıñ bul «qwanışına ortaqtastıq» bildire qoyğan joq.
«Qalıñdıqtıñ» aytwına qarağanda, nekege turw säti «öz ömirindegi barlıq süyispenşiligi» äserimen ötken, «jas jubaylardıñ» mäñgi birge bolwlarına ölimniñ özi kedergi keltire almağan. Sonımen birge, «jas qalıñdıq» özderiniñ bul özgeşe «üylenw toylarına» bergen bağanı: «Men osı üylenw toyın qattı armandadım. Biz ekewmizdiñ qol ustasıp kele jatqanımızdı talay ret köz aldıma keltirip kördim. Endi alañsız damıldap jat. Men seni süyemin, Fïat. Bizdiñ armanımız osılay orındalğanın bilip jür», – dep bildiredi.
Fïat esimdi jas jigittiñ kenetten bolğan ölimi onıñ barlıq twğan-twıstarı men jaqındarı üşin nağız awır soqqı boldı. Sebebi, ol eşqanday awrwmen awırmaytın edi. Alayda, jas jigit ayaq astınan bolğan jürek talmasınan ketip qaldı.
«Bul meniñ osı ömirdegi jasağan tirligimniñ bir täsili edi. Al keleşekte mäñgi birge bolatınımızğa senemin, – dep jazdı qız. – Men onı jüregimmen süydim, sondıqtan onı menen alıp ketkenine kelise almadım. Üylenw toyı küni ol ğajap bolıp jattı. Men munıñ oğan unağanın bilemin».
Derekközi: ras.kz
Kommentarïï


text:
Qırımlı Seytablayevniñ «Kiborgler» adlı filmi devletten destek alacaq - Ukraina devlet kinosı
Devlet kinosı, 2016/17 s.s. milliy filmlerniñ yapıluvı boyunca programmağa kirsetilgen kinoleyhalarnıñ cedvelini tasdıqladı. Cedvelge ukrain rejissörı Ahtem Seytablayevniñ «Kiborgler» adlı yañı leyhası kirgen.
Devlet kinosınıñ resmiy saytında belgilengeni kibi, mezkür bediiy filminiñ büceti 47 mln 947 biñ 200 grivnanı teşkil etmekte. Devlet kinosı bücetinden paranıñ yarısı ayırıla bile.
«Haytarma» filminiñ rejissörı ve baş aktörı Ahtem Seytablayev, yañı leyha üzerinde keçken seneniñ baarinde çalışıp başladı. Belli olğanı kibi, film Donetsk avalimanınıñ qoruyıcılarına bağışlanacaq. Donetsk avalimanını qorçalağan askerler stsenariyniñ yazıluvında yardım etmekteler.
«Bu film yañı memleket, yañı devletniñ mimarları aqqındadır», - dep qayd etti Seytablayev.
Ahtem Seytablayev, 2013 senesi «Haytarma» filmini çıqarıp, anda baş rolni oynadı. «Haytarma» filmi qırımtatarlarnıñ sürgünine bağışlanğan ilk bediiy leyha oldı. Mezkür film, Rusiye kinemotografiyanıñ eñ şerefli «Nika» mukâfatına nail oldı.
2015 senesiniñ iyün ayında «Haytarma» filmi, Rusiyede apis etilgen Öleg Sentsovnıñ yardımına, Berlin şeerinde keçirilgen ukrain kinosı künleri tedbiriniñ çerçivesinde kösterilgen edi.


text:
İşğal etilgen Qırım mezunlarını ukrain diplomlarnı almaq içün Kiyevge yollaylar
Ukrain diplomnı elde etmege istegen mezunlarğa Qırım «tasil nazirligi»nde Kiyevge ketmege tevsiye eteler. Çünki bu sene Qırım aliy okuv yurtlarında yalıñız Rusiye diplomlarını berecekler.
Qırım tasil «naziri» Natalya Gonçarovanıñ sözlerine köre, Qırım mezunları aqqında malümat kiyevli «İnforesurs»qa berilgen edi – Ukrainada aliy oquv yurtları içün diplomlarnıñ yekâne basılğan yeri. Şunıñ içün diplomlarnı şahsiyetni tasdiqlağan vesiqalarnı taqdim etip, Kiyevde elde etmek mümkün.
Ukraina tasil ve ilim naziriniñ muaivni İnna Sovsun qayd etken edi ki, qıtada diplomnıñ Rusiye şeklini taqdim etip, ukrain variantnı almaq mümkün, amma bu ketişatnıñ tafsilâtı daa belli degil.
V.Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetiniñ rektor muavni Aleksandr Timohin ukrain diplomlarnı elde etmege istegenlerge Qırım aliy oquv yurtından ketip, Ukraian universitetlerinde oquvnı devam etmege ya da Rusiye dimlomnı elde etip, qıtada çalışmağa tevsiye etti.
Qırım tasil «naziri» Natalya Gonçarovanıñ sözlerine köre, Qırım mezunları aqqında malümat kiyevli «İnforesurs»qa berilgen edi – Ukrainada aliy oquv yurtları içün diplomlarnıñ yekâne basılğan yeri. Şunıñ içün diplomlarnı şahsiyetni tasdiqlağan vesiqalarnı taqdim etip, Kiyevde elde etmek mümkün.
Ukraina tasil ve ilim naziriniñ muaivni İnna Sovsun qayd etken edi ki, qıtada diplomnıñ Rusiye şeklini taqdim etip, ukrain variantnı almaq mümkün, amma bu ketişatnıñ tafsilâtı daa belli degil.
V.Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetiniñ rektor muavni Aleksandr Timohin ukrain diplomlarnı elde etmege istegenlerge Qırım aliy oquv yurtından ketip, Ukraian universitetlerinde oquvnı devam etmege ya da Rusiye dimlomnı elde etip, qıtada çalışmağa tevsiye etti.