text:
Don Brownıñ iñ küp satılğan Da Vincineñ şifırı isemle kitabı häm kinosı, millionğan keşendä Da Vinci äsärlärenä qızıqsınunı arttırdı. Küp keşe anıñ äsärlärendäge serle şifrlärne ezläp alar belän mawığırga totındı. Näticädä anıñ nigezendä yaña äsärlär tua başladı.
Başta Da Vincineñ yasağan yoğıntılarına tuqtalır aldınnañ, millionlağan keşe arasında zur bäxäslär häm qarşılıqlar quptarğan Da Vincineñ şifırı isemle kitabnıñ eçtälegenä ber küz salu urınlı bulır ide.
Da Vincineñ şifrı dip isemlängän kitapta, tarixi - dini teorilar añlatıla häm şunıñ aşa şifrlär artınnañ yörgän keşelärnen macaraları sürätlänä. Avtor kitabında 3 temanı eşkärtü belän Triller, teoriälar häm serlärneñ çişeleşen bik osta ğına tuqığan. Teorialar öleşendä: Ğäysa peyğambär häm xristianlıq xaqında tarixi serlär añlatıla. Bu serlärneñ Da Vinci äsärlärendä niçek simvolik bularaq yäşerelep saqlanuı xaqında da bäynä bäynä uquçığa añlatıla. Xikäyä cinäyät belän başlana wä bu cinäyätne çişü yulında, Ğäysanıñ öylängän buluına häm anıñ näseleneñ äle dä däwam itüe teoriası çağılış taba. Ğäysa peyğambär häm xristianlıq xaqında bik üzgä farazlar kitergän kitapta, avtor xristian oyışması Opus Dei tariqatı xaqında täfselle itep añlata. Kitaptağı açılışlarnın berse isä, Leonardo Da Vincineñ S. Maria delle Grazie Manostrı öçen yasağan soñgı aş mäclese räsemendäge, şäxes häm waqiyğalarnıñ bik niçkä sänğat belän räsemdä yäşerelüe. Avtor, xristianlıqtağı qaysı ber añlawı awır bulğan töşençälärneñ niçek kilep çığıu sorawlarına cäwap birä.
Bu bäylämdä ul, Bizantiäneñ elekke mäcüselärgä xristianlıqqa tartu öçen xristian dineneñ üzgärtelep añlatıluı yäğni Ğäysanı täñre dip añlatu, xristianlıqtağı xaqiqatlärnen başqaça añlatıluı turında yaza. Bu serlärne isä Da Vincineñ dä äğzäse bulğan Ğiybädätxanä saqçıları (TaMплиepы) tariqatınıñ xäzergöçä saqlap kilüe añlatıla. Kriptologiä fänne turında kitapta törle misallar kiterelä.
Läkin kitapnıñ keşelär arasında bu qadär qızıqsınu tudıruınıñ serre turında äle dä bäxäslär däwam itä. Xikäyäneñ fantaziä häm trillır öleşe, macarasöyüçelärne qızıqsınğandırsa, ğalimnärne isä tarixi faktlar cälep itä. Teorialar, farazlar häm şäxeslär niçekkenä añlatılmasın iğtibarnı cälep itkän 3 tema küzgä çağıla:
- Leonardo Da Vincineñ şäxsiäte
- Anıñ äsärläre
- Häm äsärläreneñ yoğıntısı
Leonardo Da Vinci ğalim häm bik osta sänğatkär keşe bulğan. Anıñ iñ mäşhür äsärläre arasında Ğäysanıñ soñgı aş mäclese häm Mona Lisa potresı bar. Mona Lisa äsärenä soqlanıp qarağan keşelär haman anıñ seren añlap citkerä almıy, şaqqata. Räsemdäge bu serle matur qız qaya qarıy häm ul çınnan da yılmaya mı digän sorawlar ğasırlar buyına äle dä qabatlana.
Fän & Sänğat
Leonardo Da Vinci xayrannarınnañ, Amerikada yäşägän fizika ğalime häm rässam Prof. Dr. Bülent Atalay, “Matematika häm Monaliza” isemle kitabında Da Vinci äsärlärenä bütän küzlektän qararğa çaqıra. Läkin, avtor 200 meñ nösxäse satılğan kitapnıñ başında uq uquçını kisätep quya:
“Bu kitap şifr çişü maqsatında yazılmağan” di ul.
Ul bu kitapta, Fän wä Sänğat arasındağı urtaqlıqlarğa basım yasıy.
“Tabiğat häm ğalämne añlatuda Fän häm sänğat ike ayrı ısul. Ägär kem dä bulsa Leonordo Da Vinci kebek ber yulı ğalim dä rässam da
ikän, ul äsärlären icat itkändä ike sälätne dä bergä quşıp eşli ala. Leonardo, säläte häm ilhamnarın äsärlärenä küçergändä bu qimmätlärne yaxşı belep eşli alağan. Anıñ mäxsus belem almawın da istä totarğa kiräk. Anıñ däräcäsendäge ber ziräk keşegä, ul waqıtta mäktäpgä baru fayda kitermäs tä ide. Platon yäsiä Aristotel fikerläre belän genä qänağät bula almiy bu keşelär. Ägär Da Vinci yazğannarıñ ul waqıtta näşer itä alsa ide, texnologiäneñ bügen ireşkän däräcäsen, keşelek bälki monnan 200 yıl elek kürgän bulır ide”
...di 9 telgä tärcemä itelgän “Matematika häm Mona Liza” kitabınıñ avtorı Pro. Dr. Bülent Atalay. Älbättä kitapta Leonorda waqıtında bulğan ğiylem häm yañalıqlarğa açıq bulmağan urta ğasır xristian dönyasında ğalimnärneñ çiklänüläre häm säyäsi wazğiätlär añlatıla.
Läkin kitapta Da Vinci äsärläre ilhamı belän tugan teorilär iğtibarnı cälep itä. Fizika belgeçe, kitapta altın yäisä ilaxi ber isäp turında añlata. = 1.618 034
“Tabiğatneñ maturlığına misal öçen çäçäkkä qaribız. Bu küreneştän här kem üzençä läzzät alsa, sänğatçelär alardañ törle ilhamnar ala. Sonınnan alar räsem yasağanda, binalar salınğanda qarasan qaysı ber ülçäwlär bu sanga turı kilä. Monıñ närsä buluın niçek bolay kilep çığuın añlamıbız.”
Bu sannar, teoriälär yaña açılışlar, äsärlärneñ çığıunda hiçşiksez ğalimnär häm Da Vinci yoğıntasına birelüen kürep bula.
Fizika dönyasınnan Sänğat dönyasına qaytabız, isegezgä töşeräm, Da Vinci Ğalim genä tügel şul uq waqıtta sänğatkär dä ide. Leonardo Da Vincineñ “soñgı aş mäclese” räsmendä serlär-şifrlär yäşerelüe turında süz bara. İtalianeñ Lecce şähärendäge ber muzik belgeçe isä, bu räsemdä ilahxi ber moñ şifrlangan digän däğwä belderä.
Givonno Maria Pala, “La Musica Celata” yäğni “Yäşerelgän köy” dip isemlägän äsär icat itä. Pala, soñgı aş mäclese räsemendä kürep alğan xristian tağlimätläreneñ simvolların muzikağa küçerä. Bu 40 sekundlıq köy, Ğäysanıñ sabrıñ taswirlağan Requiem yäğni tınıçlıq köye. Bu köy, 15nçe ğasırlarda yazılğan muzik äsärläre xarektırında, salmaqqına yañgırıy.
“Tirä yaqta kürgän här ber Simvol ber tirän mäğnägä iyä, barsıda iğtibarğa layıq här berseneñ üz añlatması üz tarixı bar”... diyelä Da Vinci xaqında yazğan kitabınıñ ber bülegendä.
Pala, Da Vinci yasağan Ğäysanıñ Soñgı aş mäclese räsemdäge xristan teoriasındağı simvollarnı öyränep, alarnı notalarğa sala. Läkin notalarnı yazıp çıqqaç, berençe tıñlaw aña ällä ni mäğnä birmägän. Ämmä şunnañ soñ ul bu notalarnıñ Da Vinci yazğan ısulda; unnañ sulğa taba yazıp çığarğa bula. Häm requiem köyendä şuşı köyne icat itä.
Nigä Da Vinci, muzikal notalarnı räsemgä saqlarğa bulğan digän sorawga, müzik belgeçe, Da Vincineñ ber sänğatkär häm muzikant buluı belän añlata. Ul lirada uynağan, häm anıñ yazmalarında muzik şifrlär bulğan, ämmä alarnı añlaw öçen unnañ sulğa taba uqu şart.


c: text/html

text:
17 dekaber könne Prezident Min
17 dekaber könne Prezident Mintimer Şäymievneñ «Mir» regionara teleradiokompanisenä birgän äñgämäse çıqtı. Bu interv'yuda Tatarstanda säyäsi tormışta bernindi dä ğadättän tış xällär turında iskä alınmadı. Rusiä-Tatarstan mönäsäbätlärenä qağılışlı sorawlarğa cawap birgändä, Mintimer Şäymiev tağın ber qabat Rusiä Prezidentınıñ tulı waqälätle wäkillär institutına qarata tänqıyt pozitsiäsendä buluın qabatladı. Ul effektlıraq mexanizm tabıp bulır ide, dip sanıy. Rusiä Federatsiäseneñ milli säyäsät buença ministrlıgın tarqatuğa qarata bernindi dä ükeneç süzläre äytelmäde. Kiresençä, milli respublikalar öçen bu ministrlıqnıñ bernindi dä faydası bulmawı äytelde. Ä inde milli mäs'älälär buença ministr bilgelänügä qarata da älläni söeneç-ömet sizderelmäde. Mintimer Şäymiev fikerençä, milli mäs'älälär belän turıdan-turı Rusiä Prezidentı şöğıllänergä tieş. Şuña kürä ul yaña ministr turıdan-turı Vladimir Putin häm anıñ administratsiäse belän eşlärgä tieş, dip sanıy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tatar ictimaği üzäge Latviädän yärdäm sorıy
Bu könnärdä Bötentatar ictimaği üzägeneñ prezidiumı Latviä parlamentı deputatlarına möräcäğät yulladı. Tatar ictimaği üzäge, ğomumän tatar milli xäräkäte belän Latviä arasında mönäsäbätlär xäzer genä barlıqqa kilmäde. Äle Gorbaçev üzgärtep qoruları waqıtında uq, yaña ğına barlıqqa kilgän tatar ictimaği üzäge Latviä demokratik –milli köçläre belän bäyläneşkä kergän ide. Milli xäräkätneñ berençe eş käğäzläre, Ustav kebek dokumentları Rigada basılğan ide. Läkin, Latviä bäysez däwlätkä äwerelde, tatar milli xäräkäte dä üzenä kürä köçle yoqığa, krizisqa duçar buldı. İnde menä, qayçandır bulğan urtaq xezmättäşlekne milli xäräkät wäkilläre yañartmaqçı şikelle. Möräcäğät ni xaqında soñ?
1959 yılda Amerika parlamentı, yäğni Kongressı 8690 nomerı astında qanun qabul itä. Bu qanun buysındırılğan xalıqlar turında. Yäğni, elekkege kommunistik illärdä diktatura. Urnaşuı, keşe, millät xoquqları saqlanmawı, şuña kürä bu illärdä yäşäwçe xalıqqa bäysezlekkä ireşüdä yärdäm qulı suzu xaqında. Qayber säyäsätçelär, SSSRnıñ tarqaluın şuşı qanun belän dä bäylilär. Tatar ictimaği üzäge möräcäğätendä, 8690 nomerlı AQŞ qanunında sanalıp kitkän, Kommunistik diktaturağa duçar bulğan illär barısı da ireklek aldı, yäğni bäysezlekkä ireşte dielä. Latviä dä şuşı bäysezlek, irek kitergän mömkinleklär belän, üzeneñ bäysez däwläten tözep yata häm bu eş uñışlı bara dielä. Läkin, dip yazalar , latviä parlamentı deputatlarına , tatar millätçeläre, AQŞnıñ älege qanunında iskä alınğan barı ber töbäk kenä başqa il qulı astında yäşi. Ul da bulsa, İdel –ural. Çınlap ta, AQŞnıñ buysındırılğan xalıqlar turındağı bu qanunında İdel –Ural Ştataı dip atalğan şartlı ilne, bäysez itü turında süz bara. Yäğni, başqa illär belän ber rättän, İdel-ural da sanalıp ütelä. Tarixçılar, bu qanunnı AQŞ Kongressında qabul itkändä, Amerikada yäşäwçe tatarlar, ayırım alğanda, Ämrülla Aği citäkçelegendäge berniçä keşe İdel –Ural turında da qanunda süz bulırğa tieşlege xaqında zur eş alıp barğannar.
Tatar ictimaği üzägeneñ möräcäğätendä Rusiä bügen federalizm, demokratiä prinsiplarınnan könnän-kön çigenep bara dip yaza. Ä Amerikanıñ buysındırılğan xalıqlar turındağı qanunı xäzer dä ğämäldä, gärçä ul qanunda sanalğan barlıq illär dä diärlek şartlı bäysezlekkä ireşkän bulsalar da. İctimaği üzäk, Latviä parlamentariylarınnan, tatar xalqınıñ İdel-ural öçen bäysezlek köräşendä teläktäşlek kürsätülären sorıy. Şuşı, AQŞ qanunı sezgä bäxet alıp kilde, bez bik şat, läkin sez tatarlarğa da yärdäm itegez bäxetkä, irekkä ireşer öçen, dielä möräcäğättä.
Räfis Cämdixan


text:
Yevropa Berlege belän Ukraina "xäräkät planın" imzaladı
Düşämbedä Yevropa Berlege belän Ukraina kiläse öç yılda ütkäreläçäk ekonomik häm politik reformalarğa nigez salğan urtaq xäräkät planın imza ittelär. Ukrainanıñ Berlek belän ozın möddätle mönäsäbätläre turındağı bäxäsle mäsälä telgä alınmadı. Ukraina soñğı çiktä Yevropa Berlegendä ağza bulırğa teläven açıq itep beldersä dä, ağza illär arasında monı yaqlau sizelmi.
Audio
"Yevropa Berlege tarixındağı möhim mizgelendä Ukrainanı yaqlayaçağın azsızıqlıy. Bez Yevropanıñ Kürşelek Säyäsäte ramnarında xäräkät planı qabul ittek Bu plannı ğämälgä quyu şunduq başlanırğa tieş."
Asselborn häm Yevropa Berlegeneñ başqa räsmiläre Ukraina qayçan ağza bula alaçaq digän soraularnı çitlätep üttelär. Başta xäräkät planınıñ niçek ğämälgä quyılaçağın kötärgä kiräk dip belderdelär. Öç yıllıq plan ğämälgä quyılmastan ağzalıq mäsäläsendä ber nindi dä qarar qabul itelmiäçäk. Yuşenko häm başqa ukrain räsmiläre uzğan atnalarda soñğı çiktä ağzalıqqa kiteräçäk säyläşülär 2007-nçe yılda başlanır dip ömetlänülären belderep kildelär. Kileşügä qul quyğan Ukrain premiereneñ urınbasarı Oleh Rıbaçuk bu tantanada öy xucasın qıyın xäldä qaldırmas öçen söyläşülärneñ qayçan başlanaçağı turında qätği tarix äytüdän totlıp qaldı. Ul kürsätelgän uñay möğämälägä yuğarı bäyä birde häm yaña xökümät aldında reformalarnı ğämälgä quyu mäsäläseneñ toruın äytte.
Audio
"Brusselgä äytkän ber närsäm bu- xäzer cavaplı Ukrain xökümäte bar, sezneñ cavaplı partnerığız bar. Bez ber dokumentqa qul quyabız ikän, dimäk anı ütiäçäkbez. Min qabatlap äytäm, bez xäräkät planına turılıqlı bulaçaqbız."
Rıbaçuk , Ukraina üzen kürsätä alğan xäldä, aña konkret täqdimnärneñ yasaluı ixtimal dip belderde , ber ük vaqıtta Ukrainanıñ tizeräk xäräkät itep Yevropa Berlege belän mönäsäbätlärenä zian kiterergä telämäven dä äytte. Ukrainanıñ ağzalıq perspektivası Yevropa Berlege ağzaları arasında populär tügel. Vengriä, Polşa häm Litva ğına moña qarşı tügel. Yevropa Berlege xäräkät planı rasmnarında başqa närsälär belän ber rättän, Ukrainanıñ Dönya Sävdä Oyışmasına kerü tırışlığın, bazar ekonomikası xökem sörgän il dip tanıluın yaqlarğa väğdä itte.
Färit İdelle, Praga.


text:
İrannıñ uran bayıtuda progresına qarata AQŞ saqlıqlı reaksiä kürsätä
AQŞ İrannıñ urannı atom qoralı eşläp çığaru däräcäsendä bayıtuı turındağı belderüenä qarata totnaqlı reaksiä kürsätte. Däwlät Departamentı 2 atna elek yasağan belderüen qabatlap, Tährannıñ qarşılıq kürsätüe şaqqattırlıq yañalıq tügel, dip belderde. Ämma AQŞnıñ atom qoralların cäyeldermäw mäsäläsendäge eleke räsmie bu täräqqiätne borçu tudıruçı dip bäyäläp, İran bayıtılğan urannı qoral öçen tügel ä xalıqara cämäğötçelek belän satulaşu öçen qullanır digän ömet belderde.
(Audio) "älbättä İran äytkäneçä 37 tonna sınaw bula almıy Bu eşkärtü baruın añlata" dide.
Ereli başqa ber närsä dä äytmi Däwlät Departamentınıñ 21 sintäberdä yasağan belderüen qabatladı.
(audio) "İrannıñ Atom Agentlığına qarşılıq kürsätep Uran hexafluorid eşläp çığaruı kötelmägän eş tügel. Bezneñ qaraşıbızça älege waqıtta bayıtılğan uran tınıç mäqsatlar öçen qullanılmıy. Bu İrannıñ atom qoralları programmasına däwam itüenä işarä itä."
Tehran sonğı belderüne Şaxab-3 raketasınıñ oçu yıraqlığın baytaq arttırdıq dip iğlan itkännän soñ ber kön ütkäç yasadı.Raketa elek 1300kilometr yıraqqa oça ala ide.Bu inde rakatalar izrael häm AQŞnıñ yaqın könçığıştağı bazalarına ireşä ala digän süz. Täräqi itterelgän Şaxab-3lär 1900kilometrdan yıraqraqqa oça ala ikän.İrannıñ urannı eşkärtü, raketanıñ oçu yıraqlığın arttıruı turındağı xabärlär, elek Clinton administratsiäsendä küpläp üterü qoralların cäyeldermäw mäsäläse östendä eşlägän Rose Gottemöllär qaraşınça borçılu tudıra, İran dönya cämğätçelege öçen qurqınıç täşkil itä. Bigräk tä ütkän ayda atom agentlığınıñ cibärgän işarädän soñ Gottemöller bolay dip däwam itä:
(audio) "İranğa cibärelgän kündermä açıq ide: Tehran üzeneñ tınıç mäqsatları turında xalıqara cämäğätçelektä ışanıç tudırırğa tieş. Urannı uran Hexafluorid gazına äyländerergä däwam itep ışanıç qazanıp bulmıy. İranğa acıq kündermä cibärelde, ul anı kire qağu yulın sayladı."
Gottemöller İranda Rusiäneñ role turındağı sorawğa , Mäskäw İranğa atom programamsında bulışlıq kürsätkän ide. Ämmma 1998-nçe yılda premyer Çernomırdın AQŞ basımı astında Tehranğa sentrifugalar satunı tuqtattı digän cawap qaytardı.Göttemöller xanım äle Putinnıñ könbatış belän İran turında ber fikerdä buluın äytep:
(audio) "Uruslar AQŞnıñ ütkän distä yıldağı borçılularına cawap birep, İrandağı aktivlıqlarn tuqtattı. Bu aktivlıq İrannıñ atom qoralı eşläp çığaruına yardäm itäçäk digän borçılu bar" ide belderde.
Göttemöller İrannıñ qarşılıq kürsätüe mine nıq borçıy. Anıñ süzlärençä:
(Audio): "Min äle kürgänlärebez nindider söyläşü taktikası dip ömet itäm. Ägär dä bulmasa, minemçä iranlılarnıñ qararları alarnı izolatsiädä qaldıraçaq, neft gaz industriäsen täräqi itterä almayaçaq. Bu alarnıñ töp resursları. Gaz häm neft kebek tabiğıy baylıqlardan zur tabış küräse urınğa Ni öçen alar atom pariaları bulırğa teli"
Xalıqara Atom Agentlığı 25 noyäberda cıyıla. Tähran agentlıqqa qarşılıq kürsätergä däwam itsä aña qarşı çaralar küreläçäk.
Färidä Xämit


text:
Rusiä eçke eşlär ministrlığı Yuğarı mäxkämäneñ pasportqa yawlıq belän töşü röxsäten ğämäldän çığarırğa sorıy
Tatarstan pasport viza xezmäteneñ mäğlümatlarına qarağanda, Yuğarı mäxkämäneñ röxsätenä qaramıyça, yawlıq bäylägän kileş foto yasatqan möselman qızlarına pasportnı äle alıştıra başlamağannar. «Moña qädär niçek eşlädek, xäzer dä şul kürsätmälär nigezendä eşebezne däwam itäbez» , - dip belderdelär älege xezmättä.
Eçke eşlär ministrlığınıñ Tatarstan bülegenä Mäskäwdän kürsätmälär äle kilmägän, eş qäğäzlärenä tieşle üzgäreşlär äle kertelmägän. Alarnıñ qayçan üzgärüe turında da äytep bulmıy, çönki eçke eçlär ministrlığı moña riza tügel.
Rusiä eçke eşlär ministrlığınıñ matbuğat üzäge beldergänçä, bu ministrlıqnıñ wäkile, Yuğarı mäxkämägä şikäyät itkän. Şuşı şikäyättä äytelgänçä, ministrlıq Yuğarı mäxkämneñ pasport fotosına yawlıq kiep töşärgä röxsäten ğämäldän çığaruın sorıy. Eçke eşlär ministrlığı wäkile İrina Boçkina bu adımnı añlatıp, dönyawi däwlättä Qör`än qanunnarı köçkä iä tügel, dip beldergän.
Eçke eşlär ministrlığınıñ şikäyäten Rusiä yuğarı mäxkämäseneñ qayçan qarayaçağın, älegä äytep bulmıy.


text:
Fahriye Hanım - Anam Olasan Ömer
Sanatçı : Fahriye Hanım
Türkü : Anam Olasan Ömer
Etiketler : Fahriye Hanım - Anam Olasan Ömer türkü indir, Fahriye Hanım - Anam Olasan Ömer türkü dinle, Fahriye Hanım türküleri, Anam Olasan Ömer mp3 indir, Fahriye Hanım türküleri Anam Olasan Ömer türküsü, Anam Olasan Ömer sözleri, Fahriye Hanım mp3 dinle, Fahriye Hanım download, Anam Olasan Ömer bedava mp3, Fahriye Hanım türkü sözleri, Fahriye Hanım türkü dinle, Fahriye Hanım son albüm indir
Fahriye Hanım Türküleri
Fahriye Hanım - Anam Olasan Ömer


text:
Ğıraqta suğış barğan küplärneñ waqıtın televidinie aldında ütkärgän bu könnärdä bez xatın qızlar säxifäsen dä şul mäsälägä ayırırğa buldıq.
Traditsion räweştä suğış vä tınıçlıq turında uylauçılar xatın qıznı yä bötenläy çitkä qağa yä dä alarğa qorban dip kenä qarıy. Ämma şunı äytergä kiräkter xatın qız suğışta arta barğan aktiv rol uynıy.
Bugen bik küp illärneñ qorallı köçlärendä xatın qız xezmät itä. Bu yaña fenomen tügel. İkençe böten dönya suğışında sovet xatın qızları armiäneñ küp kenä büleklärendä xezmät itte. Bugen AQŞ armiäseneñ professional aktiv personaleneñ 15% tı xatın qız, alar meditsina xezmätlärennän alıp administartiv eşlärdä xätta hava köçlärendä pilot bulıp ta eşli. Qayber illärdä misal öçen İzraeldä xärbi xezmät yalğız irlär öçen tügel ä xatın qız öçen dä .Xatın qız eçke konfliktlarda da küptännän birle rol uynıy. . Misal öçen öçen Eritriedä qorallı köçlärneñ 20%xatın qız, SriLankada barğan vatandaşlar suğışında Azatlıq Yulbarıslarınıñ öçtän ber öleşe xatın qız, Nikaraguada Sandinist armiäseneñ 30%tı xatın qız ide. Yaqın könçığışta politik mäsälälärne yaqlap xatın qızlar intixar höcümnäre oyıştıra başladı. Suğış waqıtnda xatınnar ,şulayuq , ğäskärlärne yäşerü saqlau kebek eşlär başqardı , ixtiari şäfqät tutaşı yäki armiägä moral birgän programmalarğa qatnaşu da xatın qıznıñ eşe Ämma yış qına xatın qız suğışnıñ qorbanı da bula . Humanitar qanun suğış qoralları suğışuçılarğa ğına töbälergä tieş disä dä, qızğanıçqa qarşı waqıtlar da, qorallar da üzgärgän , ayruça terrorizm çorında moñı uylağan keşe dä yuq. Sonğı distä yıldağı suğışlar cämäğätçelekkä bigräk tä täsir itte. Çönki sivil xalıq ike ut arasında ğına qalıp häläk bulmadı, xärbi strategiäçelär belä torıp bäğersez räveştä sivil xalıqnı hädäf aldı. Suğış xatın qıznı häm balalarnı kön kürü öçen kiräkle närsälär , azıq tölek, meditsinadan mäxrüm itä.1949-nce yılğı Jeneva konvensiäse häm anıñ östämä protokolläre qorallı konfliktağı taraflarğa sivil xalıqnı urınınannan quuını tıysa da, bugen Dönya mohacirlar belän tulğan . Ütkän yılda 35million qaçaqnıñ 28millionı bala çağa häm xatın qız dip äytelgän ide. Qızğanıçqa qarşı modern çorda da xatın qız suğışta sexual köç qullanu, sexual qollıq häm mäcburlanğan faxişälektän qotıla almadı. Xatın qızğa höcüm böten cämğiätne mısqıllau , rux töşerü çarası bularaq qullanıldı, Rwanda Bosnia suğışları monıñ in sonğı ürnäkläre.. Älegäçä suğışta seksual cinayätlär cazalanmıy qaldı.Çönki ul turıda söylänmäde , yäki küzätüçe, küreçü bulmadı, Ämma Kosovo , Çeçnä , Sierra Leone häm Somaliada eçke konfliktlarda bulğan eşlärne inde yäşerep bulmıy. Tikşerülär xatın qıznıñ iqtisadi, säyäsi protseslarğa qatnaşuı çiklängän illärdä alarnıñ köç qullanılğan konflitklarda kübräk qorban buluın kürsätä Misal öçen Taliban çorındağı Afganstanda. Dönyanıñ küp kenä illärendä cineslär arasındağı tigerzsezlek üzgärmägän çınbarlıq bulıp tora. Ğäräb ,möselman illärendä xatın qıznıñ säyäsätkä qatnaşu prosentı in tübän bulıp qala birä.Suğış xatın qızğa bilgele köç birä ala. İrläre, ataları suğışqa kitkän xatın qız fabrika zavodalarda eşlärgä , öydägelärne aşatıp eçertergä mäcbür bula.Ämma irneñ sivil tormışqa qaytuı belän bu şunduq onıtıla . Ozaq yıllar däwam itkän Ğıraq-İran suğışında İran xatın qızları berençe märtäbä küpläp fabrika zavodlarda eşlärgä mäcbür bulğan ide. Döresräge islamçı xökümätneñ başqa çarası yuq ide , alarnı eşkä cibärde ämma bu soñarq alarnıñ kübräk xaq xoquq däğwä itülärenä kitergän säbäplärdän berse dip qarala. Xatın qız yış qına tirän upqınnarnı yaqınlaştıruda iskitärlek sälätkä iä buluın kürsätsä dä tınıçlıq urnaştıru protsesslarına alar qatnaştırılmıy. Suğışnı , planlaştırğan başlatqan ir atnı tınıçlıq östälenä utırtu minemçä naçar ğädät. Konfliktlar waqıtında anı sülpänäytü, tuqtatu öçen in küp xatın qız tırışa. İrlandiä xatın qızlar xäräkäte, İzrael ,Palestinada qara külmäkle xatın qızlar , könyaq Amerikada analar xäräkäte, Şulayuq Russiedäge soldat anaları tınıçlıq protsesında rol uynıy alır ide… BMOsı xatın qıznıñ tınıçlıq urnaştıru, tınıçlıq saqlau häm suğıştan soñ tözekländerü eşlärenä qatnaşuı öçen tırışlıq alıp bara. Ämma Misal öçen Bosnia suğışın betergän Dayton kileşüe söyläşülärenä xatın qızlar qatnaştırlmadı. Xälbuki Bosnia suğışı barğanda , 40 xatın qız berläşmäse etnik bülgälänülärgä qaramastan eşçänlek alıp barğan ide. Soñraq Hillary Clinton ğına alarnıñ qıyu eşlären bäyäläp, maqtağan ide. Moñı da belüçelär az buldı. İzrael_ Fälästin konfliktında da xatın qızlar uynağan rolne ir at älbättä kire qağıp kilä. Prezident Clintonıñ näticäsez tämamlanğan Camp Davit söyläşüennän soñ äytkän süze iste qaldı. ‘ägär dä Camp Davitta xatın qız bulsa ide, bez kileşügä ireşkän bulır idek’
Färidä Xämit , Praga


text:
Guantanamodağı soñğı 4 britan aldağı atnalarda Britaniägä qaytarıla
AUDİO: Bu 4 keşe aldağı berniçä atna eçendä qaytarılaçaq. Alar Britaniägä qaytqannan soñ politsiä Britan qanunı nigezendä alarnı qulğa alıp terrorçılıq ğämällärenä qatnaşu mömkinleklärenä bäyle soraw alu ütkärergä mömkin.
Britaniä alarnı qaytaru öçen aylar buyı tırışlıq alıp bardı. Guantanamodağı başqa 5 britan uzğan yılnıñ mart ayında qaytarıldı. Londonda politsiä alardan soraw alğannan soñ ğäyepläwlärsez irekkä çığardı. Awstraliä xökümäte äl-Qaidägä yardäm itüdä şiklänelep Guantanamoda totılğan 2 awstraliäleneñ bersenä ğäyepläw belderelmäyäçäk häm ul tizdän öyenä qaytaraçaq dide. Quşma Ştatlar 2001-neñ 11-nçe sintäberendäge terror höcümnärennän soñ terrorçılıqqa qarşı suğış başlap yözlärçä şiklänelgän keşene Kubadağı Guantanamo törmäsenä yaptı.


text:
Çallı "Azatlıq"nı üzenä çaqıra
Azatlıq radiosınıñ Yaña Ğasır dulqınnarında 1 marttan başlap söyläwdän tuqtawına iñ zur reaksiä Çallı cirlegendä bulmadımı ikän? Älegä şulaydır. Çönki Azatlıqnıñ Yaña Ğasırdan tapşıruları tuqtaluğa borçılıp, xalıq cıyınnarınıñ berniçäsendä fikerlär äytelde. 23 fevral' könne Çallınıñ drama teatrı binasında tatar tele, tatar mädäniäte problemalarına qağılışlı cıyılış bulğan ide. Anda Çallı häm tirä-yaq rayon-şähärlärneñ tatar cämäğätçelege oyışmaları wäkilläre, uqıtuçılar, studentlar, cämğese 250 yaqın keşe qatnaştı. Berençe bulıp şuşında cıyılğan küpsanlı xalıqqa Azatlıqnıñ Yaña Ğasırdan tapşıruları birelmäyäçäge äytelde. Kön tärtibendäge mäs'älälär başqa bulğanlıqtan, waqıt az bulu säbäple cıyılışnı alıp baruçılar Azatlıqnı yaqlap süz äytergä teläwçelärgä süz birmädelär. Şularnıñ berse- cıyılışta qatnaşıp Azatlıq xaqında fikeren äytä almağan Asia xanım Zinnurova. Şulay da bez anıñ belän tabıştıq häm millät cıyınında ul mondıy süzlär äytergä telägän:
- Bötendönya tatarları häm başqortları yaratıp tıñlıy Azatlıqnı. Nigä "Yaña ğasır"da tuqtıy? Säbäben rätläp añlatuçı yuq bezgä. Bezneñ taläp- "Azatlıq" Yaña Ğasır dulqınnarında bulırğa tieş.
Azatlıq radiosı tiräsendä bulğan wäzğıät düşämbe könne Çallı TİÜe cıyınında da kütärelde. Biredä, prezidentı Putin bulğan Rusiädä demokratiä çatqıların beterü bara. Berençe çiratta bu urıs bulmağan xalıqlarğa qağıla. Milli respublikalarda häm milli tözelmälärdä ana telendäge matbuğatnı yabu küreneşe bara. Bıyılnıñ 1 martınnan tatar häm başqort tellärendä tapşıru alıp baruçı Azatlıqnıñ translyatsiäläre tuqtaluı şul isäpkä kerä- digän fikerlär äytelde. 1 marttan soñ Azatlıq radiosı tapşırularınıñ qayber öleşläre translyatsiälänergä mömkin digän mäğlümätlär dä Çallılarda berqädär bäxäslär tudırdı. Bu oçraqta da kemnärder Pragadan birelgän dönya xäbärlären tıñlarğa teli, qayberlärenä çit töbäklärdä yäşäwçe tatarlar tormışı kiräk, beräwlärgä Çallı, Qazan xäbärläre dä citä. Monnan şundıy näticä yasap bula, tatarğa "Azatlıq"nıñ xäzerge räweşe, berböten buluı kiräk. Azatlıq radiosınıñ qısqa dulqınnarğa küçüenä, yäğni, "Yaña Ğasır"dan kitüenä barlıq tatar da borçılamı? Yuq. 250 keşelek cıyında miña şundıylarnıñ bersen kürergä turı kilde. "Şäp bulğan! Şul kiräk!"- dide älege äfände "Azatlıq" xäbärçese belän küzgä-küz söyläşkän waqıtta. Şulay da, xalıq aldına säxnägä çıqqaç, "Azatlıq"nıñ yabıluı tatar-başqort öçen zur faciğä ikänen bilgeläp ütte. Älege äfändeneñ Azatlıqtan här atna sayın, xätta atnasına berniçä tapqır fikerläre işetelep tora.
Azatlıqnıñ Yaña Ğasırdan bulmawın işetkän İğlimä Şäydullina Aznaqaydan zur borçılu belän Çallı xäbärçesenä irtänge 6 şaltırattı häm mondıy täqkdimen citkerde: "Azatlıq tapşıruların Çallıda eşläwçe häm distägä yaqın rayon-şähärgä translyatsiä alıp barğan "Küñel" radiosı aşa tıñlaw mömkinlege bulmasmı?" Şuşı täqdim belän milli xäräkätneñ qayber aktivistları Çallınıñ "Küñel" häm başqa radiostansiälär citäkçelärenä möräcäğät yullarğa da äzerlär, digän, räsmi bulmağan mäğlümatlar bar.
Ğafiulla Ğaziz , Çallı


text:
Xakimiätlär belän oçraşu şulay tatar cämäğätçelegenä Mordoviädä mäktäp açırğa yardäm itsä Çiläbedä uzğan atnada bulğan ber oçraşu da andağı millättäşlärebez faydasına bulır, digän ömettä qalabız. Uraza ğayete uñayınnan Çiläbe xakimiäte wäkilläre şähärneñ dini häm milli cämäğätçelege belän oçraşıp alğa taba xezmättäşlek turında kileşte, tatarlarnıñ moñzarların tıñladı.
Ul arada Çiläbedä başqort häm tatarlar yaratqan üzeşçän kompozitorları Nil Minyazovnıñ yubileyına cıyılğan.
Luiza Zakircan, Çiläbe


text:
Bügin Parlamenttiñ tömengi palatası Mäjilis plenarlı otırıs kezinde «QR Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına bay`lanıstı raqımşılıq jasaw twralı» zañ jobasın qabıldadı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
«Memleket basşısı Nursultan Nazarbaev Konstïtwcïyanıñ 61-babınıñ 1-tarmağına säy`kes öz bastamasımen QR Parlamenti Mäjilisiniñ qarawına «Qazaqstan Respwblïkası Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına bay`lanıstı raqımşılıq jasaw twralı» zañ jobasın engizgen bolatın. Bïıl Qazaqstannıñ täwelsizdik alğanına 25 jıl tolıp otır. Konstïtwcïya adamdardıñ ömirin joğarı bağalay`dı, erkindigi men quqığın qorğay`dı. Bul raqımşılıq şarası zañ buzğan azamattarğa qatıstı izgilik aktisi, memleket tarapınan mey`irimdilik pen senim bildirwdiñ körinisi bolıp sanaladı», - dedi Mäjilistiñ Zañnama jäne sot-quqıqtıq reforma komïtetiniñ törağası Nurlan Äbdirov.
Onıñ ay`twınşa, bul zañ jobası, negizinen, azamattardıñ älewmettik osal sanattarın, kämeletke tolmağandardı, jükti äy`elderdi, kämelet jasqa tolmağan balaları bar äy`elderdi, qart adamdardı, mügedekterdi, sonday`-aq bolmaşı jäne awır emes qılmıs jasağan adamdardı qılmıstıq jazadan bosatwdı közdey`di.


text: Neft tabıusı häm eşkärtewse töbäk bularaq Başqortostan neftkä bäyle barlıq kürgäźmälärgä lä źur iğtibar birźe. Oşonday yul menän Respublika üźenä yañı partnerźar eźläy. Bıltır ütkärelgän kürgäźmälä, energianı transportlaw institutı yetäksehe Äxğät Ğümärov äytewensä, respublika ösön uñaylı kileşewźär töźölgän. Neft tabıu häm eşkärtew tarmağı respublika qaźnahın tulılandırıusı töp sığanaq bulıp qala. Ämmä Respublika yetäkseläre älenän-äle neft aqsalarınıñ Mäskäwgä kitep torowına rizahıźlıq belderä. Federasia şurahı räyese Sergey Mironovtıñ Öfögä eş säfäre barışında la budjet-ara mönäsäbättär tikşerelde. Federasia şurahı räyese äytewensä, federal üźäk menän töbäktär arahında wäkälättärźe büleşew turahında tik köslö töbäktär menän genä höyläşergä mömkin.


text: Ğiraq parlamentı ilneñ konstitusiä ölgesen äzerliäçäk komitet tözede. 55 keşelek komitetnı tawış birüdä qatnaşqan 161 deputatnıñ 142se xupladı. Törkemdä şiğilär küpçelekne täşkil itäçäk, alar 28 urınnı aldı. 15 keşe – körd ittifağı äğzaläre, elekke premyer-ministr İyad Allawi firqasennän 8 keşe, häm qalğan 4se – keçkenä partiälär wäkilläre. Bilgelängän waqıtqa äzer bulsa, Ğiraq konstitusiäse 15 üktäberdä xalıqqa referendumda täqdim itelergä tieş. Bügen Ğiraq başqalası üzägendä 2 maşina şartlap kimendä 7 keşe hälak buldı, 19 keşe yaralandı. Eçke eşlär ministrlığı mäğlümatlärenä qarağanda, alarnıñ berse , yanınnan amerikan xärbi konvoyı uzıp barğanda şartlağan. Şulay uq Tigr yılğası yar buyında intixarçı maşinasın şartlatqan. Ğiraq belän Süriä çik buyında xärbi çaralar inde 3nçe kön däwam itä. Anda 100gä yaqın ğısyançı häm 3 amerikan xärbie hälak bulğan.


text:
Cirle xakimiätlärne saylaw 26 yüngä bilgelände
Blağoweşçen şähärendä Başqortstan militsiäse tarafınnan uzğan yılnıñ deqabrendä oyıştırılğan tazartular, yözlärçä keşene tuqmawlar buyınça tikşerü eşläre azağına yaqınlaşıp kilä. Bu xaqta respublik proqurorı Qonowalov belderde. Anıñ süzlärençä, xäzer törle däräcäle 9 militsiä xezmätkärenä qarata cinayät eşe açılğan. Alarnıñ ğämälläre turındağı mäğlümatlar 40 tomnı täşkil itä.
Şul uq waqıtta keşe xoquqların yaqlawçılarnı bu xäbär genä tınıçlandırmadı, alar Başqortstan eçke eşlär ministrı Rafael Diwayıv ta motlaq wazıyfasınnan alınırğa häm aña qarata da cinayät eşe açılırğa tieş dip nıqışa.


text:
Foto: EreMeH ҚaзaқcTaH – egemen.kz
Öz turğılastarı men izbasarları twralı tolımdı pikir tastay` biledi degen jastardıñ ay`tarına qulaq türsek degen edik. Osı oray`da, tarïx ğılımı salasında belsendilik tanıtıp jürgen jañaşıl ustazdardıñ biri Talğat Joldasulımen suxbattaswdıñ säti tüsti. Talğat Joldasulı Qızılorda oblısı Qarmaqşı awdanınıñ twması. 2007 jılı Qorqıt Ata atındağı Qızılorda Memlekettik Wnïversïtetin tarïx mamandığı boy`ınşa bitirip, 2008 jılı atalğan wnïversïtettiñ magïstratwrasın tämämdağan. 2014 jılğa dey`in «Qazaq-Qıtay`» ïnstïtwtında bir jıl, odan soñ M. Mämetova atındağı Qızılorda gwmanïtarlıq kolledjinde bes jıl oqıtwşı bolıp qızmet etken. Qazirgi küni Türkïyanıñ Konïya qalasındağı Selçwk Wnïversïtetinde doktorant. Bügingi tañda qazaq jastarı arasında dinge, tarïxï tanım-tüsinikke, bilim alwğa bay`lanıstı twınday`tın mäsele köp. Bul turğıdağı batıl pikirler bizge ğana emes, barlıq jastarğa oy` salar degen nïetpen Talğat Joldasulımen bolğan suxbatımızdı oqırman nazarına usınwdı jön kördik.
- Ğılımğa bet burwıñızğa ne sebep? Sizdiñ oy`ıñızşa tarïx ğılımınıñ qay` tarabı zerttewdi qajet etedi?
- Ğılımğa stwdent kezimnen bet bura bastadım. Ömirdiñ bül salasına qızığwşılığım oyanwına tarïx ğılımınıñ erkin oy`lawdı, täwelsiz bolwdı, şındıqtı, ädildikti talap etwi sebep bolsa kerek. Al otandıq tarïxımızdıñ zerttewdi qajet etetin tarabı ärïne köp. Birinşi mäsele til biletin mamandar öte az. Tarïxşılar köbine tek orıs tilin bilgendikten orıs derekterimen jumıs istew arqılı jaqın däwir tarïxın zerttey`di. Ejelgi jäne orta ğasırlar tarïxın zerttew wşin tarïxşı parsı, arab, qıtay` derekterimen, qoljazbalarımen jumıs istewge twra keledi, sondıqtan bwl tilderdiñ birin jetik bilw kerek, biraq onday` mamandar öte az, key`bir oblıstarda tipti joq. Ekinşi mäsele - damığan elderdiñ älemge äy`gili tarïxşı, zerttewşilerdiñ eñbekteri bwkil älemge ağılşın tilinde taray`dı. sondıqtan tarïxşığa bul tildi bilw öte mañızdı. Bolmasa ğılımımız müşkil xälde qala berwi mümkin. Al zerttewdi qajet etetin salalar jöninde sosın äñgime etwge boladı...
- Ğılımda jetken jetistikteriñiz?
- Adam özine köñili tolmay`dı ğoy`. Sondıqtan mınaday` jetistikke jettim dep ay`tw qïın eken. Ğılımï zerttew jumıstarıma bay`lanıstı köptegen oblıstıq, respwblïkalıq jäne xalıqaralıq ğılımï konferencïyalarğa qatıstım. Oblıstıq, respwblïkalıq merzimdi basılımdarğa ğılımï, tanımdıq irili-usaqtı ondağan maqalalarım jarïyalanıp keledi. Jaqın bolaşaqta jas tarïxşılarımızdı qalıptastırwğa öz ülesimdi qosamın dep oy`lay`mın.
- Teris ağımdar men zïyandı ädetterden awlaq bolwı üşin jastar neni bilgeni durıs?
- Ärïne men käsibï teolog nemese fïlosofïya salasınıñ mamanı emespin, biraq din tarïxına bay`lanıstı käsibï teologtardıñ akademïyalıq jazılğan eñbekterin jäne key`bir oy`şıldardıñ şığarmaların oqığandı unatamın. Memleket pen din qarım-qatınasına qaray`tın bolsaq, Qazaqstan Ata Zañında jazılğanday` zay`ırlı memleket. Jastardıñ bäri osınday` dep moralʹ oqwdan awlaqpın, biraq köptegen jastarımız el zañı men zay`ırlılıqtı tüsine bermey`di. Sondıqtan qoğamda köptegen qay`şılıqtar twadı. Bul birinşiden. Ekinşiden birewdiñ dinine, ultına, jınısına til tïgizwge, kemsitwge tïım salınatının da tüsine bermey`di. Key`bir musılman elderine barıp kelgen köptegen jastar sol qoğamdı ïdeal körip, qazaqtıñ dästwrli dinï tüsinigine qay`şı äreketter jasay`dı. Radïkaldı türde salt-dästürimizdi bïdğatqa, şïrkke şığara saladı. Mädenïetimizge, qasïetti topırağımızğa degen qurmeti joq. Zañğa qay`şı ekenin bilmey`di, bilse de qurmettemey`di. Din degeniñiz aqıl, ar, ädep, adamgerşilik pen ädilettik. Minezde bular bolmasa qur ğïbadattan pay`da joq. «Din tazasın oy` tabar» depti babalarımız. Oy`lanw men aqılğa salw, aqıldı ösirw üşin bilim izdep, ğılım ïgerw din tazasın işiñizden tawıp beredi. Din men fälsafa twrasındağı qısqaşa pikirim osı.
- Şetelde oqwdıñ artıqşılıqtarı men oqw barısında kezdeser qïındıqtar twrasında ne ay`tasız?
- Qazir Türkïyanıñ «Twrkïe bwrsları» attı programmasımen oqıp jatırmın. Bul bağdarlamamen Evropanıñ, Azïya elderiniñ, Afrïkanıñ jäne Latın Amerïkası elderiniñ stwdentteri bilim alwda. Şetelde oqwdıñ ärïne artıqşılıqtarı köp. Mısalı, Türkïya men Qazaqstannıñ oqw jüy`esi eki türli, eldiñ sayasï jüy`esi basqa. Osınday` elde oqw biz üşin jaña älem, jaña ğılımï mektep bolıp tabıladı, üy`rener jağımız köp. Jaña mümkindikter twadı, el köresiz, jer köresiz, ärtürli elden kelgen stwdenttermen aralasasız, tanım-tüsinigiñiz damïdı, özgeredi degendey`. Aldımen sol eldiñ tilin meñgeresiz, sol tilge awdarılğan qoljazbalardı, ğılımï eñbekterdi oqwğa mümkindikter twadı. Älewmettik jağınan alğanda barlıq qajettiliktermen qamtamasız etilgenbiz desek te boladı. Ärïne usaq-tüy`ek qïındıqtarı da joq emes.
- Qazirgi qazaq jastarına qanşalıqtı köñiliñiz toladı?
- Jastar degen - jalpı uğım. Barlığı birdey` emes, sondıqtan köñilim toladı nemese tolmay`dı dep ay`tw qïın.
- Sizdiñ oy`ıñızşa jastar arasındağı eñ özekti mäsele qanday`?
- Qazaqstannıñ ékonomïkalıq- älewmettik jağday`ına bay`lanıstı jastardıñ älewmettik mäselesi köp. Oğan toqtalmay`-aq qoyay`ın. Jastarğa azdap keñesimdi ay`tatın bolsam, bäsekelestikke tötep berw üşin bir mamandıqtıñ joğarı deñgey`degi ïesi bolw kerek. Oğan qosa ana tiliñnen bölek bir til bilwiñ kerek. Qazirgi kezeñde eñ özekti bolıp twrğan ol ağılşın tili. Ğılımmen ay`nalıssañız da, şetelde bilim alğıñız kelse de ağılşın tilinsiz bolmay`dı. Tildi jetik meñgerw arqılı şetelde bilim alıp älewmettik jağday`ıñızdı tüzey`siz, elimizde bilikti mamanğa ay`nalasız, öziñizge jaña älem aşasız, qoğamğa pay`da tïgizesiz. Tek orıs tildi aqparattıq keñistiktiñ astında qalğan Qazaqstan üşin tipti mañızdı. Qazirgi küni ağılşın tilin köp jerlerde talap etwde, aldağı waqıtta tipti mañızdı bolıp, qattı talap etiletin boladı. Özimen birge oqığan jastar tildi meñgerw arqılı alğa jıljıp, Batıstıñ ozıq ğılımı men önerin üy`renip jatqanda tildi meñgermegen jastar bäsekelese almay`, qarapay`ım tilmen ay`tqanda jumıssız qalwı da mümkin. Joğarı oqw orındarında bolsın, kolledjde bolsın käsibï mamandığın ïgerip, öziniñ jetilwi üşin oqığanı abzal. Orınsız bos külki men zïyandı ädetterge äwes bolmay`, kitap oqw ädetin qalıptastırğan öte pay`dalı. Bul meniñ pedagog retindegi täjirïbemnen tüy`genim.
- Äñgimeñizge raxmet!
Suxbattasqan B.SATJAN


text:
“Aq Bars” bankınıñ Ulyan bülege eşçälegen kiñäytä
Tatarstanda ğına tügel – tulayım Räsäy kiñleklärendä dä abruy qazanıp ölgergän “Aq Bars”nıñ Semberdäge filialı 2004-yılnıñ aprelendä açılğan ide. Üz eşen ul keçkenä bülmädä yuridik häm fizik zatlarğa xezmät kürsätüdän başladı. Filialnıñ citäkçese Nuriä Mäcitova SSSR çorında Üzbäkstannıñ bank-kredit sistemasında bay täcribä tuplağan. SSSR tarqalğaç, Sember ölkäseneñ Urta İsäntimer awılında tuıp üskän qız tuğan yaqlarına qayttı häm Rusiä Sberbankınıñ Ul''yan bülekçäsendä üzen yuğarı äzerlekle belgeç itep tanıttı. Häm “Aq Bars” citäkçelegeneñ Ul''yan filialın açqanda näq anı saylawın zur uñış diärgä dä buladır.
Bu bülekçä qısqa ğına waqıt eçendä Sember qalasında yarıysı ğına abruy qazandı. “Ul''yanovskenergo” aksionerlıq cämğıäte, “Avtoray”, “Mişar” kebek säwdä firmaları berençelär bulıp anıñ belän xezmättäşlek itä başladılar. Häm şundıy ozaqqa xisaplanğan kileşü tözüçe firmalar sanı könnän-kön arta bara.
Soñğı arada Ul''yan filialınıñ üz bülekçälären dä oyıştıruı turında işetkäç, monı Nuriä xanımnıñ üzennän açıqlarğa turı kilde.
Çınlap ta, döres ikän. İdel aryağı rayonında – Yaña şähärneñ Lenin komsomolı uramında bülekçä açılğan. Ul şähär xalqınıñ ğına tügel - terälep torğan Çardaqlı rayonı xalqınıñ da iğtibarın cälep itkän. Şul uq arada ölkäneñ ikençe zur şähäre Dimitrovgradta bülekçä açu äzerlänä. Nuriä xanım äytüençä, andağı elekke Agroprombank binasın remontlau turında Qazanda dokumentlar östendä eş alıp barıla. Ölkä üzägeneñ Zasviäj''ye – Zöyaaryağı rayonında da yaña yılğa qädär bülekçä açılaçaq. Bu bülekçälärneñ berençe adımnarı sıyfatında fatir öçen tüläwne qabul itü, zurraq çığımnar taläp itüçe ğämällär öçen aqça tuplawçılarnıñ bulğan aqçasın yuğarı protsentqa alıp, alarğa yärdäm itü, Pensiä fondınnan kilä torğan pensiä aqçaların qabul itü häm kiräk çaqta xucalarına tüläw kebek waq-töyaq ixtiacları da qänäğätländerü küzdä totıla. Artaban zurraq eş ısulları da qullanılaçaq, dide Nuriä xanım.
“Aq Bars” bankınıñ Ul''yan bülekçäse milli tormışnı canlandıruğa da zur öleş kertä. Äytik, Sabantuylarnıñ töp sponsorı – şuşı bank. İdel buyı xalıqlarınıqı dip sanalğan 17-kitapxanägä, yaña ğına açılğan 91-mäktäpkä matdi yärdäme dä sizelerlek. Läkin qayber yumartlıq çağılışların añlap betermäwçelär dä bar. Mäsälän, “Aq qalfaq” oyışmasınıñ Qazanğa, Tuqay-Qırlayğa, Bilärgä äbilär belän säyäxätlär oyıştıru öçen aqça sarıf itüen. Berençedän, äbilärne tügel – yäş buınnı tärbiäläw möhimräk. İkençedän, andıy säyäxätlärne 1988-yıldan birle ük “Tuğan tel” oyışması biletlar satıp oyıştıra kilde.
Qısqası, Nuriä xanım Mäcitova“Aq Bars”nıñ mömkinleklären näq yäş buınğa milli üzañ iñderü öçen qullanırğa tırışaçağın belderde. 91-mäktäp balaları kanikul waqıtında märkäzebez Qazanğa cıyınalar. Yul çığımnarın “Aq Bars” bankınıñ Ul''yan filialı üz östenä alırğa wäğdä itkän.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Fälästin premyer ministrı İsmail Hania, Hamas xäräkäte citäkelärneñ berse, Fälästin törkemnäre arasındağı qorallı qarşlıqqa kiçekmästän çik quyarğa çaqırdı. Ütkän ayda bulğan bäreleşlär näticäsendä 30 fälästin keşese ülgän ide. Köç qullanu Mäxmüd Abbas yaqlı Fatah firqäse häm xakimiättä bulğan Hamas törkeme arasında bara. Köç qullanu, ütkän ayda , Abbas waqıttan irtäräk saylawlarnı iğlan ittkännnän soñ, yañartılğan ide. Xäzer Haniä qan qoyışnı tuqtatu kiräklege turında belderä:
“AQŞ häm İzrail, İzrail-Fälästin nizağın fälästinlelär arasındağı suğışqa äwerelederü öçen , fälästin xalqın watandaşlar suğışına etärä”
Hania Fälästin firqälärenä şul isäptän, Hamas häm Fatahqa da, milli berdämläşü xökümäten tözü öçen söyläşülärne yañartırğa täqdim itte. Abbas ta berdäm xakimiätne tözü yaqlı. Läkin küp säyäsät belgeçläre, Fatah belän Hamas arasındağı ayırımlıqlar , bigräktä İzrail mäsäläsendäge fiker qarşılığı, bik zur dip sanyı. Abbas İzrail belän kileşep eşlärä tırışa. Hamas wäkilläre isä Yähüd däwläten yuq itärgä çaqıra. Fälästin premyer-ministrı bu belderüne, Quşma Ştatlar däwlät sekretare Condoleezza Rise kilüe aldınnan yasadı. Yäqşämbe könne anıñ Fälästin avtnomiäse başlığı Mäxmüt Äbbas belän söyläşüe planlaştırılğan. Yaqın könçığışqa säfäre barışında Rise İzail häm Fäsälästinne kileşügä yaqınaytu yulların da tikşeräçäk.


text:
2 kön däwam itäçäk bu konferensiädä 2003-nçe yılda Ğiraqqa AQŞ citäkçelegendäge intervensiäne yaqlap çıqqan illär dä, qarşılar da qatnaşa.
Ğiraq tışqı eşlär ministrı Xöşyär Zebari Frans Press agentlığına konferensiä Ğiraqnı totrıqlılandıru programmasın bergäläp äzerläw öçen tırışa dide.
Zebari täqdimnär tuplanması belän çığarğa cıyınuın belderde. Täqdimnär arasında kürşe illärdäge suğışçılar turında mäğlümät almaşu da bar.
Zebari äytüençä, ul İran häm Törkiäne Ğiraq çik saqçıları belän xezmättäşlekkä çaqırırğa cıyına.
Zebari İranda 30-nçı Noyäberdä Ğiraqnıñ kürşeläre cıyılıp iminlek mäs'äläläre turında söyläşäçäk dide.


text:
Qorban bäyrämenä bäyle çaralar däwam itä
Qorban çaldıru tögällänsä dä, älege bäyräm belän bäyle ığı-zığı haman da däwam itä. Ämma kübese öçen bu mäşäqätle tügel, ä küñelle ığı-zığı ğına. İnde xäbär itkänebezçä, bıyıl Qorbanğa digändä bärännär awılda 2-2.500 torsa, Qazanda ul 3 meñnän başlandı. Awılda Qorban çaldıru ciñelräk şuñadır şähär xalqınıñ da küpçelege awılğa qaytıp Qorban çaldıru yağın qarıy. Xaywan çaludan tış, Şäriğät qanunnarı buyınça anıñ bit äle çalğan waqıtta doğasın da, annan soñ namazın da uqıysı bar. Bolarnı isä küpçelek waqıtta mäçetkä yörüçe äbi-apalar, abıstaylar başqara. Alarğa isä ipi-tozlıq bulsa da sädaqa birelä. Bıyıl Qorban çalğanda doğasın uqıp toruçılarğa kem 50, kem 100 sum birde. İş yanına quş digändäy, pensiägä östälä.
Çalınğan sarıqnıñ tiresen dä äräm-şäräm itü yaramıy. Anı satıp aqçasın sädaqa itep taratu taläp itelä.
Tatarstanda niçä xucalıqta küpme Qorban çalınğanın möğayın berkem tögäl genä äytä almıy torğandır. Läkin bik küp dilär. Ä menä Qazannıñ “Söläyman” mäçetendä 200дәH artıq sarıq çalğannar. Bu xaqta “Söläyman” mäçeteneñ imamı İldar xäzrät Bayazitov:
Ğaet namazınnan mäçet yanında aldan äzerlängän sarıqlarnı çalu başlandı. Törle sotsial' qatlam keşeläre Qorban çaldırdı – türälär dä, pensionerlar da bar ide. Alarnıñ qayberläre öçtän ber öleşen mäçettä qaldırdı, qayberläre sarığı belän mäçetkä tapşırdı. Bez alarnı xäzer moxtaclarğa, yätimnärgä, ğäriplärgä taratabız.
İldar xäzrät Bayazitov äytüençä, Qorban çaldıru “Söläyman” mäçetendä 3 kön buyına däwam itkän. Härber keşe biredä üze telägän sarıqnı saylap ala alğan. Moxtaclarğa dip qaldıruçılar da bulğan.
Qazandağı “Söläyman” mäçete imamı İldar xäzrät Bayazitov äytüençä, alar şulay uq näzer Qorbannarı buluçılar öçen härwaqıtta da bärännär täqdim itärgä äzerlär.
Qorban iten kemder tuğan-tumaçalarğa, duslarğa, kürşelärgä, moxtaclarğa taratsa, ikençeläre şul ittän aş uzdıra. Bu könnärdä xalıq näq tä şunıñ belän mäşgul'. Awıllarda uram-uramlap ber-bersenä aşqa qunaqqa yörilär.
Könneñ kötmägändä kisken cılıtıp cibärelüe säbäple, bu eşne beraz aşıqtırırğa säbäp buldı. Bu könnärdä Piträçneñ Taw İle awılında da şundıy zur mäcles uzğan. Anda 300rә yaqın keşe cıyılğan. Bu çarada qatnaşqan Möslimä xatın-qızlar ictimaği oyışması citäkçese Älmirä Ädiätullina:
Piträçneñ Taw ile awılı imamı Nuretdin abıy belän Fatıyma abıstay uzdırğan bu çara Qor’än uqu belän başlanıp kitte, şulay uq monda Qorban turında wäğäz söylände. Alar sıyır çalğannar ide.
Älmirä Ädiätullina äytüençä,mondıy çaranı Taw İleneñ imamı Nuretdin abıy belän Fatıyma abıstay yıl sayın oyıştırıp kilä. Bıyıl alar sıyır çalğannar. Ğomumän, xälennän kilgän härkem Qorban bäyräme waqıtında izgelek qılıp qalırğa tırışa. Mäsälän Qazannıñ Mäskäw rayonında mädäniät yortında naçar kürüçeläre öçen ğadi ber keşe Räis Ğabdullin Qorban aşı uzdırdı. 100дәH artıq keşe qatnaştı bu aşta. Qorban ite eläkmäs, şulpasın bulsa da sorap al digän ğibärä bar, şuñadır härkem çalınğan Qorban iten tatıp qarasın öçen bıyıl rayon üzäklärendä dä bäyrämnär uzdırıldı. Mäsälän, şundıy bäyräm Apas rayonı üzägendä dä ütkärelde.
Landış Xarrasova


text:
Keriç
Keriç (rusça Kepчb, ukraince Kepч) — şarqiy Qırımda Keriç boğazınıñ yalısında bir şeer, iri sanayı, naqliyat, turizm ve yazlıq raatlanuv merkezi, şeer-qaraman. Keriç — dünyanıñ eñ qadimiy şeerlerinden biridir. Şimdi Keriçte çeşit türlü medeniyetler ve devirlerge ait olğan bir çoq tarih ve mimarcılıq abidesi bar.
Münderice
Tarih[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Antik devri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Milâttan evel VII asırnıñ soñunda Miletos adlı yunan şeerinden kelgenler şimdiki Keriç yerinde Pantikapeyon (yunanca Pantikápaion, iran Panti Kapa sözlerinden çıqtı, tercimesi — balıq yolu) şeerini qurğan ediler. Akropol şimdiki Mitridat adlı olğan dağda bulunğan edi. Şeerniñ etrafında başqa qadimiy yunan şeerleriniñ nekropollerinden farqlı olğan nekropol bulunğan edi. Pantikapeyon nekropoliniñ terkibinde o zamanda yunanlar içün adetteki topraq qabirlerden ğayrı şeerden çölge taba keçken yolnıñ boyunda bir sıra qurğan bar edi.
Bosporostaki arbiy federatsiya. Pantikapeyon[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Şimdiki Keriç bulunğan toprağı atta milâttan evel XVII—XV asırlarda meskün eken, bunı Mayak qasabasınıñ etrafında keçirilgen atiqiy qazılmalar tasdıqlay. Amma Keriçniñ şeer olaraq tarihı qararnen 2600 yıldan evel başlandı, milâttan evel VII asırda Bosporos Kimmerikos (Keriç boğazı) yalısında qadimiy yunan müstemlekecileri arbiy federatsiya teşkil etken bir sıra mustaqil şeer-devletni qurdılar. Şeerlerara ittifaqnıñ maqsadı — tamır halqqa (skitlerge) qarşılıq yapuv edi.
Bosporos Devletiniñ ahırı[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
I asırdan başlap ep Bosporos Devleti kibi Pantikapeyonğa de gotlar ücüm ettiler.
370 seneleri hunnular istilâsı vaqtında Pantikapeyon tamamen yoq oldı. Onıñ keniş yerleri virane alına ketirilgen edi. Amma şeer turmaqta edi ve yaqın arada canlanıp Şimaliy Qara deñiz yanınıñ iri alış-veriş ve esnaf merkezine çevirildi.
Orta asırlar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
VI asırda şeer Bizans İmperiyasınıñ akimiyetinde bulundı. I Yustinian imperator qararınen anda garnizon yollandı da qale qurulışı başlandı, qaleniñ adını Bosporos qoydılar.
VIII asırda Qırım Hazar Qağanlığınıñ tesiri altına tüşti. Bospor adı Qarşa ya da Çarşa adına deñiştirildi.
IX—X asırlarda Şimaliy Qara deñiz yanınıñ saipleri slavânlar oldılar. Tmutarakan knâzığı qurulğanınen Korçev denilgen şeer Qadimiy Rusiyeniñ deñiz araba qapısı edi. XIII asırda moğollar Qırımnı ve bu cümleden Korçevni fetih ettiler.
1318 senesi şeer Şimaliy Qara deñiz yanındaki ceneviz müstemlekeleriniñ terkibine kirsetildi.
1475 senesi şeer Osmanlı Devletiniñ ükümine keçti. O arada Keriç berbat bir alğa keldi ve Zaporog qazaqları tarafından bir qaç kere ücümge oğradı. XVIII asır başında Azaq deñizinde Rusiye öz arbiy küçüni quvetlendirgenine cevap olaraq osmanlılar Keriç boğazı yalısında Yeñi Qaleni quralar.
Yañı zaman[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Rus-osmanlı cenkinden soñ 1774 senesindeki Küçük Kaynarca muqavelesine köre Keriç ve Yeñi Qale Rusiye terkibine kirsetilgen edi.
1783 senesi Keriç Tavriya guberniyasınıñ terkibine kirsetildi. Şeerniñ ealisi yunanlar, ruslar, ukrainler, italyanlar ve ermenilerden ibaret edi. 1821 senesi Keriç ve Yeñi Qale hususiy memüriy birlemge — Keriç-Yeñi Qale şeerbaşlığına ayırıldı. Bu aradan başlap şeer abadanlaşıp başlay.
1855 senesi Qırım cenki vaqtında şeerni ingliz ordusı yıqıp berbat etti.
II Cian cenki vaqtındaki Keriç[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
II Cian cenki vaqtında Keriçte sovetnen alman orduları arasında bir çoq deşetli uruş olıp keçti. 1941 senesi noyabr ayında şiddetli uruşlardan soñ almanlar şeerni işğal ettiler. 1941 senesi dekabr 30 künü şeer birinci sefer azat etildi. Sovet ordusı keri çekilgenden soñ askerlerniñ bir qısmı partizanlarnen beraber Acı Muşqay taşparçalav quyularına kete.
1944 senesi aprel 11 künü Keriç tamamen azat etildi.
1973 senesi sentâbr 14 künü Keriçke şeer-qaraman rütbesi berildi.
Sanayı[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
XX asırnıñ ekinci qısmında Keriç iri gemi yapıcılığı ve maden tökmeciligi merkezi olıp qaldı.
Şuralar Birligi dağılğanı ve bazar iqtisadiyatına köçkeninen gemi yapıcılığı ve maden tökmeciligi saaları zayıflaştılar. Şeer sanayı merkezinden turizm ve yazlıq raatlanuv merkezine çevirildi.
Şeerniñ tarihı boyu balıqçılıq onıñ içün pek emiyetli edi ve şimdi de Keriç ealisiniñ büyük bir qısmı bu saada çalışa.
Naqliye[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Şeerlerara ve halqlarara köçürmeler Keriçte Keriç ticaret limanı, demir yol vokzalı, avtostantsiya ve kiçik aeroport eda ete.
İçtimaiy naqliyat olaraq şeerde esasen avtobuslar ve marşrut taksileri qullanıla. 2004 senesi Keriçniñ ilk trolleybus marşrutı işletildi.
Maarif[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Şeerniñ ameldeki oquv yurtları bular (2004 senesi):
- 28 mektep
- 9 aliy oquv yurtu
- gemi-mehanik ve politehnik tehnikumlar
- tibbiyet oquv yurtu
- 6 ihtisas-tehnikiy oquv yurtu
- bala bağçaları
Turizm ve raatlanuv[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Qara ve Azaq deñizleriniñ yalılarında bulunma sayesinde yaz vaqtında Keriçke sabıq ŞSCB memleketlerinden raatlanmaq içün bir çoq kişi kele.
Keriç yarımadasında bir qaç şifaiy çamur çeşmesi bar.
GPS sistemasında koordinatlar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Yeñi Qale: (WGS 84): N 45 20.8368 E 36 36.1027
- Keriç qalesi: (WGS 84): N 45 18.8799 E 36 28.1891
- Töbeçik gölü: (WGS 84): N 45 10.8202 E 36 24.2984
- Çar qurğanı (WGS 84): N 45 22.4974 E 36 32.7114
- Melek Çeşme qurğanı (WGS 84): N 45 21.7691 E 36 28.2041
- Mitridat dağınıñ başı (WGS 84): N 45 21.0029 E 36 28.1762
- Mitridat büyük merdiveni (WGS 84): N 45 21.0482 E 36 28.3833
Bağlantılar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Bospor devleti ve onıñ şeerleriniñ kümüş aqçaları (Rusça)
- Şeer saytı (Rusça)
- Web-kamera
- Web-kamera
- Kence oğulnıñ soqağı — Keriçteki cenk vaqialarını tasvir etüv. (Rusça)
- Keriç — 27 asırnıñ şeeri (Rusça)
- Şeer aqqında, Keriçke ait olğan sitelerniñ katalogı (Rusça)
- Keriçte basılğan "Bospor" gazetasınıñ saytı (Rusça)
- ПaHcиoHaT(Rusça)
Atıflar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
Kosovo mäsäläse çişeleşkä taba bara
Berläşkän Millätlärneñ Kosovo öçen maxsus wäkile Martti Ahtisaari, şuşı töbäkneñ kiläçägen xäl itügä qatnaşı bulğan taraflarnıñ Kosovo statusı mäs''äläsen inde yıl azağına qädär ük çişügä rizalağın aldı. Nizağqa qatnaşı bulğan här taraf belän dä urtaq ber qaraşqa kilä almağannan soñ Ahtisaari xäzer şunı täqdim itä - soñğı qararğa ireşelgännän soñ anı berkem dä kire qağa almayaçaq häm qabul itärgä mäcbür bulaçaq.
Aşığu artında şul fiker yata - ägär dä Kosovo mäs''äläse haman da üz çişeleşen tapmıy pısqıp yata ikän, bu bar töbäktä elekkegä qarağanda da köçleräk qanqoyışqa kiterä ala. Şuşı näticägä äle uzğan yıl urtalarında uq Berläşkän Millätlärneñ general'' sekretare Kofi Annan da kilgän ide. Anı bu mäs''älädä Quşma Ştatlar da yaqlap çıqtı. Könbatış diplomatları xosusi söyläşülärdä, Kosovo kiläçäge yaqın aralarda xäl itelmäsä, inde kiläse yazda uq anda wäzğiät totrıqsızlana başlıy ala, dip belderä.
Xäzer inde Ahtisaari üktäbr azaqları-noyäbr başına qädär üz täqdimen äzerlärgä tieş bulaçaq. Anıñ nindi bulasın berkem dä belmi. Ul albannar telägänçä töbäkne bäysez itüne yaqlarmı, ällä serb yağı qaraşın qabul itep, Kosovonıñ Serbiä öleşe bulıp qaluın alğa sörerme - bu bilgesez. Läkin xäzer möhim ber şart bar - söyläşülär aşa urtaq qararğa kilep bulmadı, şuña kürä Ahtisaari yasağan täqdimgä inde ber genä taraf ta veto sala almıy.
Älegä qädär räsmi Belgrad, Kosovonıñ çınbarlıqta tulı bäysezlekkä taba baruın kürep, serb röxsätennän başqa moña barıber ireşep bulmayaçaq, bez moña berqayçan da rizalıq birmiäçäkbez, dip kilgän ide. Kosovodağı albannar da, ägär dä süz Serbiä eçendä kiñ avtonomiä turında ğına barsa, bez monı qabul itmiäçäkbez, dip tordı. Xäzer inde Martti Ahtisaari ere däwlätlär belän kileşep, soñğı qararğa üze genä kiläçäge häm anıñ bersüzsez qabul iteläçäge turında äytä.
Küzätüçelär, Ahtisaarinıñ Kosovo öçen äzerlänäçäk täqdime serblarğa qarağanda albannarğa yaqınraq bulır tösle, dip uylıy. Töbäktäge xalıqnıñ 90 protsentı Kosovonıñ tulı bäysezlegen yaqlıy, ul inde şaqtıy waqıt Serbiädän ayırılıp, xalıqara idarä astında yäşi.
Berük waqıtta Ahtisaari, Kosovodağı serblar häm başqa azçılıqlar öçen köçle xalıqara garantiälär dä täqdim itä ala, dip farazlana. Berläşkän Millätlär andağı serblarnı inde küptännän Kosovodağı eçke säyäsi protsessqa cälep itärgä tırışıp kilä, ämma moña Belgrad qarşı çığıp tordı häm Kosovo söyläşülärendä cirle serblarnıñ barı tik Serbiä wäkillege aşa ğına qatnaşuın taläp itte.
Sintäbrneñ 20-sendä altı il - Quşma Ştatlar, Britaniä, Fransiä, İtaliä, Germaniä häm Rusiä wäkillärennän torğan Kosovo törkeme Berläşkän Millätlär Oyışmasında Belgradnıñ şul kirtä qoru säyäsäten tänqitläp, Kosovo mäs''äläsen yıl azağına qädär xäl itüne yaqlap çıqtı.
Kärim Kamal


text:
AQŞ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld Äfğänstannı tözekländerü maqsatındağı AQŞ citäklägän xärbi programmağa qänäğätlek belderde
AUDİO: Ul Waşingtonnan bik yaxşı xäbär alıp kilgän. Äfğänstanğa yardämne däwam itü häm bälki tağın da arttıru turında. Bez üzara söyläşülärdä ike il arasındağı törle mäs'älälärne qaradıq. Alar arasında terrorğa qarşı köräşne däwam itü, Äfğänstannı tözekländerü, däwlät armiäsen öyrätü häm başqa mäs'älälär, bigräk tä, bezneñ öçen ayıruça ähämiätle bulğan Töbäklärne Tözekländerü Törkemnäre mäs'äläse.
Töbäklärne Tözekländerü Törkemnäre - mäktäplärne, su çığanaqların yullarnı tözekländerü proyektları belän şöğellänüçe AQŞ soldatlarınnan ğibarät. Xökümättän bäysez oyışmalar Töbäklärne Tözekländerü Törkemnäre çit il soldatlarınnan xalıqara yardäm xezmätkärlären ayırunı qıyınlaştıra dip mondıy törkemnärne eşne qatlawladnıruda ğäyeplägän ide.


text: Bagdad. Amerikannar ximayäsendäge Waqıtlı idarä şurası äğzaları da torğan qunaqxanä yanında bomba quyılğan ber maşina şartlaw näticäsendä kimendä 6 keşe hälak bulğan. Bu xaqta äle haman da qarşılıqlı xäbärlär kilep tora. Anda ber genä tügel, ike şartlaw bulğan dip tä xäbär itelä. Älegä alınğan mäğlümatqa qarağanda, politsiä qunaqxanägä yaqınlaşqan ike maşinanı tuqtatırğa tırışqan, şularnıñ berse tikşerü nığıtması yanında şartlağan . Amerikan xärbiläre wäkile Peter Mansur, kimendä 6 keşe hälak buldı, 10-ı yaralandı, soñğıları arasında ber amerikan ğäskärie dä bar dip belderde. "Bez belgän bar yuğaltular da ğiraqlılar arasında, barı tik ber amerikan ğäskärie genä ciñelçä cäräxätlär aldı, tieşle däwa birelgännän soñ ul şunda uq cibärelde. Belüwemçä, qunaqxanä eçendägelärgä dä, binanıñ üzenä dä bernindi zian kilmäde" dip belderä amerikan xärbie. Läkin radiobıznıñ Bagdadtağı xäbärçese, ikençe şartlaw turında söylägän şahidlär buluwın da telgä ala. France Press agentlığı da Ğiraq politsiäse mäğlümatlarına tayanıp, qunaqxanä yanında ike şartlaw buldı dip xäbär itä.


text:
26 Mart Ukrainada parlament saylawları – Äflisun İnqilabınıñ "soñğı cırı" bulırmı?
Bu yäkşämbedä Ukrainada ütäçäk parlament saylawları zur ähämiätkä iä. Berençedän, yaña parlament küpkä köçleräk bulaçaq, Ukraina prezident respublikasınnan parlament respublikasına äylänä. İkençedän, bu saylawlar - prezident Yuçenko üzeneñ säyäsäten däwam iterme, ällä anıñ köndäşläre belän qarşılığı tağı da köyçäyerme digän möxim sorawğa cawap biräçäk.
Berençe mömkinlek. Yuçenko belän Timoşenko, üpkälären çitkä quyıp, qabat berläşä. Bu oçraqta Ukraina Yewropa Berlege häm NATOğa kerü yulın däwam itä digän süz. Bu ixtimalnıñ qıtırşı yağı şunda: Timoşenko üzen fäqät premier itep kürä. Xäzerge premier, Bezneñ Ukraina isemlegendä berençe urında torğan Yuri Yexanurov ber qaya da çigenergä cıyınmıy. "Bez professionallar. Uzğan yıl citärlek tuqmaldıq, täcribä tupladıq, xäzer ayaqta nıq torabız. Bügen xökümäkä başqa köçne kiterü döres bulmas ide", di Yuri Yexanurov.
İkençe mömkinlek. Yuçenko belän Yanukoviçnıñ berläşüe. Berençe qaraşqa, mömkin tügel dip kürensä dä, bu ixtimalnı alarnıñ berse dä älegä kire qaqmadı. "Bez äle söyläşülär alıp barmadıq, saylaw näticläre bulmıyça, alıp barmayaçaqbız da. Saylaw aldı kompaniäsendä bez kemneñ kem ikänen kürdek. Mondıy qararnı partiäneñ şurası ğına qabul itä ala", di Viktor Yanukoviç
Yuçenko-Yanukoviç koalitsiäse tözelgän xäldä, anıñ Radada xuplawı zur bula ala. Läkin bu ixtimalnıñ qıtırşı yaqları tağı da kübräk. Berençedän, bu köçlärneñ ikesendä dä oligarxlar tulğan, ul aqça qapçıqlarınııñ mänfäğätläre yış qına qapma-qarşı. Monnan tış geo-säyäsi qarşılıqlar bar. Regionnar partiäse Rusiägä yaqın, Bezneñ Ukraina – Könbatışqa. Mondıy ike ügezne ber abzarda totu öçen küp köç häm aqıl kirök bulaçaq.
Ä inde öçençe mömkinlek – Timoşenkonıñ Yanukoviç belän berläşüğa kilgändä – anıñ ixtimalı yuq däräcäsendä. Timoşenko üze dä bu ixtimalnı qatğıy räweştä kire qaqtı.
Şulay itep, 26 Martnı kötäse qaldı. Älegä şunı äytep bula, bu saylawlardan soñ prezident Yuçenko nindi genä yul saylamasın, ul il belän elekke prezident Kuçma kebek, Radanı tezländerep, basım, rişwät, şantajlar belän idarä itä almayaçaq.
Ali Gilmi


text:
Demokratlar isäpläwençä, Äfğän häm Ğiraq suğışlarınıñ çın bäyäse räsmi iğlan itelgännän 2 märtäbä zurraq
Ğiraq suğışı tiz häm arzan bulır dip kötelgän ide. Wäkillär Pulatında küpeçelekne täşkil itüçe demokratlar citäkçese Steny Hoyer Prezident Bushnıñ 2003 yılda Ğiraq suğışı başlanır aldınnan Kongresstağı çığışın istä töşerde. Ul çaqta Bush suğış 50-60 milliardqa töşäçäk dip äytkän ide.
Hoyer ul çaqta prezidentnıñ baş iqtisadıy kiñäşçese Lawrence Lindsay suğışnı küpkä yuğarıraq 200 milliard dollarğa bäyäläde häm şunıñ öçen eşennän alındı di.
"Bügenge xisap bu suğışnıñ çın bäyäse xätta Lindsay farazlıy alğannan da 10 märtäbä zurraq bulğanlığın kürsätte. Bez Amerika xalqın saqlaw öçen küpme kiräk – şul qädär tülärgä äzerbez häm tieşbez. Ämma, qızğanıç ki, bu suğış bezne iminräk itmi" dide Hoyer.
Bu isäpläwlär 4 keşelek urtaça amerikan ğailäsenä 2008 yılğa qädär Äfğän häm Ğiraq suğışların finanslaw öçen 21 meñ çaması dollar turı kilä digänne añlata. Xisapqa qarağanda, bu suğışlar tağın 10 yıl däwam itsä härber ğailägä 46 meñ dollardan artıq suğış çığımı turı kiläçäk.
Şul uq matbuğat oçraşuında Hoyer belän bergä çığış yasağan Senattağı demokrat küpçelek citäkçese Harry Reid demokratlar bu xisapnı Bushnıñ Ğiraqtağı xärbi ğämällären çikläwçe qanun qabul itü öçen faydalanırğa tırışaçaq dide. Anıñ äytüençä, çara kürelmäsä suğış çığımnarı moñarçı bulğannan da zurraq tizlek belän artaçaq.
"Ägär prezident Bushqa yul quyılsa, ägär ğäskärlärne çığarmasaq aldağı 10 yılda bu suğışnıñ tulayım çığımnarı 3 yarım trillion dollardan artıp kitäçäk. Bez demokratlar moña yul quymas öçen Ğiraqtağı xällärne üzgärtergä tırışaçaqbız. Bez buldıra alğan härnärsäne eşlärgä tırışuıbıznı däwam itäçäkbez. Xakimiätneñ qanun çığaru tarmağı bularaq bergä eşlärgä, prezidentqa häm Amerika xalqına bez bu xakimiätneñ prezidentqa tiñ tarmağı buluıbıznı belderergä tırışabız" dide Reid.
Heritage Foundation analitik üzägeneñ ölkän iqtisad belgeçe Daniella Markheim bu farazlar faydalı bula ala, läkin alarnı suqırlarça qullanırğa yaramıy di, alarnı centekläp tikşerep tözätü zarur di.
Anıñ äytüençä, Quşma Ştatlarnıñ çit illärgä satqan qimmätle qäğäzläre, xökümät obligatsiäläre öçen küpme aqça qaytarırğa kiräk bulaçağın isäpläw şaqtıy ciñel. Bu burıçlar dollarda isäplängän häm alar dollarda tülänäçäk.
Ämma neft bäyäläreneñ artuına närsä säbäp buluın tögän genä äytep bulmıy, çönki monda säbäplär bik küp di Markheim.
"Neftneñ dollardağı bäyäse şaqtıy törle närsälärgä bäyle. Älbättä moña neft täeminäteneñ özelü mömkinlegen isäpläwlär dä säbäpçe. Ägär dä ber töbäktä neft çığaruçığa täesir itüçe suğış bulsa bu bäyägä dä täesir itäçäk, neft täeminäteneñ özelü qurqınıçın arttırıp bäyälärneñ dä kütärelüenä kiteräçäk. Ämma bu berdänber säbäp tügel" di Markheim.
Anıñ äytüençä xäzer bäyä artuğa töp säbäp zur tizlek belän üsä baruçı Qıtay häm Hindstan iqtisadlarınıñ neftkä ixtiacları arta baru.
Bu xisapnı äzerlägändä isäpläwlärneñ niçek başqarılğanlığın tulısınça tikşermi torıp aña bäyä birü mönkin tügel di Markheim.
Xisapnıñ maqtarlıq yäki tänqitlärlek yaqları nindi genä bulmasın Wäkillär Pulatı äğzaları anı bu atnada suğışqa tağın 50 milliard dollar bülü mäsäläsen qarağanda Ğiraqtan ğäskärlärne çığaru waqıtın bilgeläwgä ireşü öçen tırışaçaq.
Ämma bu häm başqa tırışlıqlarnıñ uñışlı tämamlanu mömkinlege ni qädär buluın äytü mömkin tügel. Demokratlar inde ber yıl Kongressnıñ ike pulatında da küpçelekne täqdim itä. Politico isemle säyäsi gazet isäpläwençä, demokratlar küpçelek bularaq Bushnıñ suğış säyäsäten çiklärgä tieşle 40 qararnı tawışqa quyğan. Şularnıñ 39-ı Kongressnıñ üzendä ük kire qağılğan, bersenä prezident Bush veto salğan.


text:
Öfölä tağı la ğäźättän tış xäl
Öfövodokanal şirqätendä ihä añlatma birewźän baş tarttılar. Oşonday şarttarźa ministrlıq yetäkseläreneñ barıhı la yaqşı, torlaq-kommunal xujalıq totoroqlo eşläy tip äytewe küptärźä ğäjäplänew toyğoho ğına uyatır ine. Şuğa la ministrlıq wäkildäreneñ satlama hıuıqtar osoronda tarmaqtıñ eşenä qarata nimäler bulha la äytewźän tıyılıp torowın añlarğa bula. Hıuıqtar başlanır aldınan ihä torlaq kommunäl xujalıq hıuıqtarźı ütkärergä tulıhınsa äźer tigän räsmi belderew bulğaynı. Öfölä bıl ikense yetdi avaria.


text:
Başqortostan haua yuldarı bıyılğı millionınsı yulsını qabul itte
Mäskäüźän Öfögä eş buyınsa osqan injener 44 yäşlek İğor Novojilov üźeneñ milionınsı passajir bulıuın üźe lä añlamay. Öfö aeportında ihä osqostan töşöügä unı säskä şälkemdäre kütärep, tort menän qarşılağas baźap qala. Öfö osqostarı xäźer nisä yıl rättän xalıq taşıuźa bınday kürhätkeskä ireşkändäre bulmağas, millionınsı yulsığa oşonday xörmät kürhätä. Sönki huñğı ete yılda taşılğan xalıq hanı millionğa ber tapqır źa etmägän. Ul ğına la tügel, Mäskäü injenerına yır uynatqıs häm ildeñ telähä qayhı ber qalahına osou ösön buşlay bilet ta birźelär


text:
Hans Blixniñ İminlek Şurasındağı xisabı - ul Ğiraq xakimiate inspektorlar belän xezmättäşlek itä dip uylıy
Ğiraqnıñ qorallar programması tiräsendäge wäzğiat yaña çorına kerergä tora, xörmätle tıñlawçılar. Berläşkän Millätlärneñ qoral inspektorları citäkçese Hans Blix comğa köngä İminlek Şurası öçen, tikşerülärneñ niçek baruwı, Bagdadtağı türälärneñ ni däräcädä xezmättäşlek itüwe xaqında çirattağı xisabın äzerläde. Ğiraqqa qarata yaqın kiläçäktä nindi säyäsät alıp baru kiräklege turındağı bäxäslärgä bu xälitkeç yoğıntı yasıy ala.
Audio
"Şura qarşında 27-nçe ğinwarda totqan xisabımda min, täcribädän kürengänçä, Ğiraq nigezdä xezmättäşlek itärgä häm kiräk urınnarğa ütep kerügä röxsät birergä buldı digän idem. Häm bu xis mindä äle dä qala birä" di Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı qoral inspektorları citäkçese Hans Blix. Läkin berük waqıtta ul, şaqtıy ğına tıyılğan matdälärneñ xisapsız qaluwı, yäğni alarnıñ qayda küpme buluwı bilgele tügellege xaqında da belderä. Ägär dä andıy matdälär bar ikän, alar yuq iteler öçen kürsätelergä tieş, ägär dä inde alar yuq ikän, Ğiraqnıñ monı raslağan dälillär kiterüwe şart dip belderä Hans Blix. Şulay itep, anıñ şuşı süzlärennän añlaşılğança, ul inspeksiälärne däwam itü yağında bulıp çığa. Gärçä çığışın bik qısqa totqan Blix andıy qatği qaraşlar belderüdän totılıp qaldı. Ğomumän anıñ xisabı bu yulı tağın da qarşılıqlıraq fikerlär uyatırlıq ide. İnde äytelgänçä, Blixnıñ şuşı çığışı, xalıqara cämäğätçelekneñ Saddamğa qarata yaqın kiläçäktä nindi säyäsät alıp baruwın bilgeli torğan waqiğä bularaq xälitkeç ähämiatkä iyä. Anı tıñlarğa Şuradağı äğza illärneñ tışqı eşlär ministrları üzläre kilüwe dä küp närsä turında söyli. Mäğlüm ki, bügenge köndä beryaqtan Quşma Ştatlar häm Britaniä, ä ikençe yaqtan Fransiä, Rusiä, Qıtay, Germaniä kebek illär arasında, Ğiraq mäs’äläsendä tirän qarşılıqlar yäşäp kilä. Hans Blixnıñ İminlek Şurasına citkergän xisabı, şuşı ike qaraşnıñ qaysısı östenlek itügä yoğıntı yasıy ala. Amerikan prezidentı Bush, pänceşämbe könne İminlek Şurasınıñ şuşı utırışın küz aldında totıp, anıñ äğzaların Şura aldında torğan cawaplılıqnı nihayät toyarğa häm şunnan çığıp eş itärgä çaqırdı. Quşma Ştatlar yağınnan qarağanda bu ber genä närsäne, Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqqa qarşı xärbi çaralar kürügä üz fatixasın birüne genä añlata ala. Waşington ğomumän İminlek Şurasınıñ şuşı utırışın suğış aldınnan kürelgän soñğı diplomatik çara dip bäyäli. İkençe yaqtan, Hans Blix Ğiraqtağı inspeksiälär häm Bagdad citäkçeläreneñ xezmättäşlek itüwe xaqında şul xätle zur saqlıq belän söyli ki, Waşington belän London da, Paris belän Mäskäw dä anıñ xisabın üzlärenä niçek kiräk şulay faydalanırğa tırışa ala. İminlek Şurası qarşında yasağan çığışın äzerlägändä amerikan yağı Blixqa basım yasap, anıñ üz xisabında, Ğiraq inspektorlar belän bik xezmättäşlek itmi dip äytüwen telägän ide. Ul oçraqta Şuradan Saddamğa qarşı qırısraq, yäğni bu oçraqta inde xärbi çaralar kürüne taläp itep bula. Ul arada Fransiä dä üz yağınnan, Ğiraqta xäzerge waqıtta eşlägän 100-läp inspektorlarnıñ sanın tağın da arttıru häm alarğa kübräk wäkalätlär birü täqdime belän çıqtı. Quşma Ştatlar monı şunda uq kire qaqtı Hans Blix ta bu uñaydan, töp mäs’älä inspektorlar sanın wä wäkaläten arttıru tügel, ä Ğiraq xakimiateneñ inde ildä eş alıp barğannarı belän tığız xezmättäşlek itüwe dip beldergän ide.
Kärim Kamal, Azatlıq radiosı, Praga.


text: Bügen Äfğanstan başqalasında Xämit Qarzai prezidentlıqqa ant kiterde. Uñ qulın Qoränğä quyıp, Qarzai İslam nigezlären saqlarğa, Äfğanstannıñ Konstitutsiäsen häm başqa qanunnarın ixtiram itergä häm ütärgä süz birde. Anıñ süzlärençä, suğışçan törkemnärne qoralsızlandıru, narkotik säwdäsenä qarşı köräş, korrupsiäneñ tamırın qorıtu, Äfğanstan xalıqları arasında berdämlek buldıru - aldağı 5 yılda anıñ töp maqsatları bulaçaq. Qarzai 9 Üktäberdä ütkän berençe demokratik saylawlarda ciñü yawlağan ide. Kabulda ütkän inaguratsiä tantanasında 27 ilneñ wäkile, şul isäptän, Quşma Ştatlar vitse-prezidentı Dick Cheney, Saqlanu ministrı Donald Rumsfeld qatnaştı. Taliban suğışçıları höcüm oyıştıru belän yanawğa qaramastan, tantana tınıç ütte. Barı tik könyaq-könçığıştağı Xost wilayätendä bulğan bäreleşlärdä 6 taliban suğışçısı häm 3 Äfğanstan xärbie hälaq bulğan.


text: Ğiraqnıñ waqıtlı xökümäteneñ matbuğat wäkile Thaer al-Naqip häm Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı ilçese John Negroponte ikese dä – ğınwar ayında, bilgelengänçä, saylawlar uzdırıp bulır, dip belderde. Negroponte kötelmägändä Falluca şähärendä bulıp kitte. Premyer-ministr İyad Allawi'nıñ matbuğat wäkile isä, saylawlarnı kiçekterü – tawış birüdä kübräk keşe qatnaşuına kitermiäçäk, dide. Saylawlarnı kiçekterüne Ğiraq räsmiläre kire qaqtı. Ğiraq saylaw komissiäse, 17 oyışma, alar arasında 10 säyäsi partiäneñ, ildäge köç qullanu häm äzerlek bulmawı säbäple, saylawlarnı kiçekterü turındağı möräcäğäten tikşergän ide. Komissiä citäkçese Hussein Hendawi, Reuters mäğlümat agentlığına, komissiä üze genä saylawlarnı kiçekterü turında qarar qabul itä almıy, dip xäbär itte: "Üzäk Saylaw Komissiäsendä bez saylawlarnı waqıtında uzdıru mäs'äläsen tikşerdek, häm tawış birü aldan bilgelängänçä, 30 ğınwar könne ütäçäk, häm bez moña äzerlänäbez" dide Hendawi. Sönni ğaräplär citäkçese, şulay uq tawış birüne kiçekterüne yaqlağan Adnan Paçaçi – bu adım – barı tik waqıt otu öçen eşlänä, dip belderde. Ul arada ildä köç qullanu däwam itä. Kiçä Fallucada ike amerikan xärbie hälak bulğan, häm ber xärbi Bağdadnıñ tönyağında şartlap ülgän. Bağdadta şartlawlarda 3 keşe hälak bulğan.


text:
BMOnıñ maxsus wäkile üzeneñ Kosovo täqdime belän tanıştıra başladı
Berläşkän Millätlärneñ Kosovo öçen maxsus wäkile Martti Ahtisaari comğa könne 6 ildän torğan "elemtä törkeme"nä şuşı töbäkneñ kiläçägen niçek bilgeläwne küz aldında totqan täqdimnären citkerde. Bu täqdimnär älegä kiñ cämäğätçelekkä bilgele tügel, Ahtisaari "elemtä törkeme" wäkilläre belän Venada yäşeren ber urında oçraştı. Şuña da qaramastan, täqdimnärneñ nindiräk bula aluı xaqında inde elegräk tä xäbärlär bar ide.
Ämma serblarnıñ häm albannarnıñ Kosovonı niçek itep kürüe şul xätle ayırıla ki, Ahtisaarineñ ike arada yörüe ällä ni zur näticälärgä kitermäde diärgä bula. Kosovo xalqınıñ 90 protsentın täşkil itkän albannar töbäkneñ Serbiädän ayırıluın häm bäysezlek iğlan itüen teli, ä andağı serblar häm bigräk tä Belgradtağı üzäk xökümät iñ kübe Kosovoğa mömkin qädär kiñ moxtariät birep anıñ serb däwläte eçendä qaluın taläp itä.
Älegä Kosovo xalıqara idarä astında, ul anda 1999-nçı yılda kertelgän ide. Ämma bu xäl anda mäñge däwam itä almıy häm töbäkneñ kiläçägen niçek tä bulsa bilgeläw kiräk.
Ahtisaari oçraşuınıñ yabıq işeklär artında ütüe säbäple, bu waqiğä turında mäğlümät çaralarına ayırım xäbär birelmäde. Ämma çärşämbedä BMOnıñ maxsus wäkile Strasbourgta Yewropa Şurasınıñ Parlament mäclesendä çığış yasağan ide. Kosovo yazmışına qarağan yaqınça nindi täqdimnär äzerlänüe xaqında Ahtisaari anda bolay dide:
"Minem täqdimnär ike yaq belän dä söyläşülärneñ näticälären iskä ala, ä inde urtaq kileşügä ireşelmägän ölkälärdä min üzem ğadel häm sallı dip tapqan çişeleşne täqdim itäçäkmen. Minem çişeleş täqdime üzägendä azçılıq xoquqların yaqlaw tora. Ul şulay uq demokratik, küpmillätle, här keşeseneñ xoquqları wä mänfäğätläre nıq itep garantiälängän, qanun xakimiätenä qorılğan institutlar tarafınnan yaqlanğan Kosovoğa nigez saluğa yul aça", dip añlatqan ide çärşämbedä Martti Ahtisaari, Berläşkän Millätlärneñ Kosovo öçen maxsus wäkile.
Şul çığışında Ahtisaari Kosovonıñ kiläçäktä bäysez bulu-bulmawın äytmäde, ämma älegä qädär kürengän xäbärlärgä qarağanda, ul kübräk töbäkneñ çiklängän bulsa da, ämma nindider ber däwlätçelek bulu yağına awışa.
Şuşı atna başındaraq Germaniä tışqı eşlär ministrınıñ urınbasarı Erler BMO wäkileneñ täqdimendä Kosovonıñ bäysezlege, ämma anıñ suverenlığı beraz çiklängän buluı yaqlanaçaq, digän ide.
Kiñ cämäğätçelekkä Ahtisaarineñ Kosovo kiläçägenä qarağan täqdime tağın ber atnadan soñ, 2-nçe fivral''dä mäğlüm bulaçaq, şul könne ul alarnı räsmi töstä Serbiä häm Kosovo wäkillärenä tapşıraçaq. Şunnan soñ inde eşneñ iñ awır öleşe başlana - BMO wäkile täqdimenä üz fatixasın İminlek Şurası birergä tieş bulaçaq. Ä anıñ daimi äğzalarınnan berse, Rusiä, Serbiäneñ tarixi berektäşe, Kosovoğa bäysezlek birüne küz aldında totqan teläsä nindi täqdimne kire qağaçağın äytep quyğan ide.
Kärim Kamal


text:
Ni öçen Fransie, Germanie kebek illär G.Bushnıñ Ğıraq säyäsäten kisken tänqitlilär?
Prezident G.Bushnıñ Ğıraq mäsäläsendäge qatı pozitsiesenä Fransie ,Germanie kebek traditsion berektäş illär nıq qarşılıq kürsätä. Ämma küp kenä analitiklar qaraşınça , bu tänqitlärgä nigezdä Ğıraq säyäsätenä qarağanda Bushnıñ citäkçelek stilı, anıñ ber yaqlı mänfäğätlärne genä qayğırtqan säyäsäte säbäp bulıp tora
Yevropada suğış öçen yaqlau , bigräk tä xalıqnıñ konfliktnıñ barlıq dähşätlären yäşägän Germaniedä yaqlau tabu bik qıyın. Carothers wazğiätne bigräk tä Bushnıñ üz şäxsi stilı tağı da qatmarlandıra, ul başqa citäkçelär söylägändä çınlap ta tıñlamıy digän täsir qaldıra digän fikerdä . Carothers bolay dip añlata(audio)
Bush çınlap ta kiñäşläşmi qararın birgän, berektäşlärenä tik üzeneñ närsä teläwen genä äytä digän täsir qaldıra. Ul qayçaqta sezne tıñlıym, bu turıda nıqlap uyladım , ämma şul säbäplärdän bez añı eşlärgä tieşbez dip söylärgä tieş. Ul xätta tıñlıym digän täsir dä qaldırmıy. G:Bush häm anıñ ölkän yardämçeläre Saddam Xösäin öçen waqıt tulıp kilä, BMOnıñ suğışnı raslağan rezolutsiese barmı yuqmı Quşma Ştatları Ğıraqqa höcüm itergä cıyına dip çığıp äytte. Älbättä alar Dönya Oyışmasınıñ raslauın telär ide. Ğıraq suğışın aqlau öçen öçen Bush hiç bulmağanda veto xoquqına iä Fransie belän Russiene künderergä tieş. Carothers tä Vaisse tä Fransieneñ fikeren üzgärtü öçen Bush üz taktikasın bik nıq üzgärtergä tieş dip äytälär.
Färidä Xämit, Praga


text:
AQŞ prezidentı George Bush ber atnalıq Yewropa häm Yaqın Könçığış säfären Qatarda tämamladı.
AUDİO: Bu keşe distälärçä yıl buyı küpläp üterü qoralların yäşerep kilde. Ul tikşerüçelärneñ alarnı ezläwen belä ide. Anıñ qorallarnı yäşerü öçen zur ilgä xuca bulğanlığın sez minnän yaxşıraq beläsez. Bez alarnı ezliäçäkbez. Bez döreslekne açaçaqbız. Ämma şunısı mäğlüm: ber genä terror çeltäre dä Ğiraq xakimiätennän küpläp üterü qoralları ala almıyaçaq, çönki Ğiraq xakimiäte inde yuq dide Bush.
Soñğı arada AQŞ häm Britaniä xökümätlärenä, ni öçen Ğiraqqa qarşı suğış başlawğa töp säbäp bulğan küpläp üterü qoralları haman da tabıylmıy dip köçle basım yasala.


text:
Jurnalistlarnı yaqlaw oyışmaları: ''Sgrena'' mäs''äläsenä mönäsäbät başqa törle bulaçaq
Jurnalistlarnı yaqlawçı xalıqara oyışmalar Quşma Ştatların Giuliana Sgrena häm Nicola Calipari mäsäläsendä tulı açıqlıq kertergä çaqıralar.Sgrena ütkän ayda Ğıraqta ğıysyançılar tarafınnan urlağan tanılğan jurnalist. İtalia küzläw idaräse agentı Calipari Sgrenanıñ irekkä çığarıluına ireşkän ämma jurnalistnı Bagdad hava alanına ozata barğanda ul amerikan ğäskäriläre tarafınnan atıp üterelä, Sgrena yaralana. Jurnalistlarnı yaqlaw oyışmaları AQŞ tarafınnan Ğıraqta üterelgän jurnalistlar mäsäläseneñ tikşerelüe öçen möräcäğätlär yasasa da , näticälär qänäğätländererlek bulmadı . Ämma törkemnär äle eş başqaçaraq bulaçaq dip kötä.
Berlusconi(audio)
Şundıy küp qayğığa säbäp bulğan insidentnı onıtu öçen berdänber çara sonğı çiktä açıq anıq itep cawaplılıqnı tanu
Çiklär Tanımağan Jurnalistlar Törkemennän Jean –Francois Julliard Sgrena-Calipari insidentında ütkängä qarağanda kübräk informatsiä bulaçaq dip qarıy.
Julliard(audio)
Bez Giuliana mäsäläsenä cawap bireläçäk . Çönki italiannar tikşerügä qatnaşa häm alar cawap alu öçen här närsäne eşliäçäk
Tanılğan jurnalitlarnıñ üleme basımğa säbäp buldı. Misal öçen 2003yılda Reuters kameramanı Mazen Dana Abu Graib törmäse yanında başqa jurnalistlar belän bergä eşli ide. Poçmaqtan borılğan tanktağı xärbi Dananıñ kamerasın cilkädän ata torğan raketa atqıç dip uylap aña ut aça häm üterä.AQŞ mäsäläne tikşergännän soñ kommunikatsiä häm başqa çaralarnı ,reformalaw yaxşırtırğa wäğdä itä.Ämma Jurnalistlarnı Yaqlaw Komitetınnan Joel Campagna radiobızğa idealar bik yaxşı ämma täsire yuq dide
Campagna (audio)
ni qızğanıç ki belüebezçä kiñäşlärneñ berse dä ğämälgä quyılmadı.Alar quyılırğa tieş ide
Mätbuğat ireklegen yaqlawçı törkemnärneñ yış qına şaxitlär belän AQş xärbiläreneñ birgän berbersenä qapma qarşılıqlı mäğlümätkä açuı çığa . Azat itelgän totıq Giuliana Sgrena Bagdad hava mäydanına barğanda maşinağa ut açıluı turında AQŞ ğäskäriläre mäğlümäte belän çağıştırğanda bötenläy başqa törle itep söylägän. Xärbilär, maşina tuqtarğa digän işarälärgä iqtibar itmi kontrol puktına bik tiz yaqınlaşa başladı dip äytsä , Giullina bez urta tizlektä bardıq di .Premyer Berlusconi İtalian jurnalistınıñ söylägännäre belän kileşep, AQŞ versiäse bulıp alğan waqıyğägä turı kilmi di . İtalia, agent Calipari irekländerelgän jurnalist belän airoportqa yul totuları turında AQŞ xakimiätlärenä xäbär birgän dip beldersä , Ğıraqtağı amerikan generale min xabärdar tügel idem digän.Sgrenanıñ AQŞ xärbiläre bälkim dä belä torıp ut açtılar digän fkrenä qarata amerikananar cawap birmäsä dä Venadağı Mätbuğat İnstitutınnan
David Dadge(audio)
Jurnalistlarnıñ hädäf itep alınu waqıyğäläre yuq . Ämma AQŞ armiäse ut açqan hädäflären saylaw eşendä bik cörätkär dip belderde
färidä xämit


text:
Qazansu yarında «Awıl»digän küñel açu üzäge bulaçaq
Ütkän yal könnärendä, Tatarstan Prezidentı Qazanda bocra räweşendä qorıla torğan yaña yullarnıñ tözeleşen qarap kitte.Qazannı zamança şähärlär rätenä kerter öçen, yaña yullarnı buldıru häm metro tözeleşen tämamlaw kiräk, dip äytelä räsmi xäbärlärdä. Başqalada, Mäskäwdäge kebek, transport bocraların oyıştırırğa uylıylar häm keçe Qazan bocrasınıñ ber öleşe inde tözelep betkän ikän. Qazannıñ Gorkiy isemendäge yal parkı da tağı da zurraq, häm maturraq itep torğızılaçaq ikän. Şunıñ östäwenä, Qazan su yılğasınıñ yarında, «Awıl» digän küñel açu parkın oyıştırırğa plan qoralar. Mintimer Şäymiev, milli tösmerlär kertep, awılnıñ töse, qiäfäte kürenep torırlıq itep, proektnı üzgärtergä kiñäş itkän. Här keşe qayan çıqqanın onıtmasqa tieş, balalar da yağa sawğan sötneñ tämen belsälär, yaxşı bulır ide, digän prezident.
Şuşı könnärdä, Çallıda, şähär yäşlär forumı üz eşen başlıy. Anda, yäşlär citdi mäsälälär turında fiker alışqannan soñ, icat festivalen dä ütkärergä cıyına ikän. Sport ölkäsendä dä yañalıqlar bar. Tatar-başqort köräşeñ final bäygese tämamlandı. Baş batır Älmät yegete İlyas Galimov bulğan, ä komandalar yarışında, Teläçe batırları berençelekne yawlağan.
Zinatulla Bilälletdinov citäkçelegendäge «Aq Bars» xokkeyçıları isä, çempion däräcäsenä awırlıq belän baralar. Zinatulla Xäydär ulı da alarğa bik yärdäm itä almıy. Soñğı uyında «Aq Bars» xokkeyçıları ciñelmäsälär dä, läkin ota almadılar. Alar Omskiy xokkeyçıları belän 3:3 isäbe belän uynıda. «Rubin» futbol komandası, yallarda, Piterburn «Zenit» komandası belän 1:1 isäbe belän uynadı. Ämma uyınnıñ isäbe tügel, ä soñınnan bulğan waqiğa, mäğlümat çaraların iğtibarın nığraq cälep itte. Fanatlar, uyın betügä ber niçä minut qala, qırğa yögerep çıqqan bulğan, alarnı militsiä xezmätkärläre, başta tota almağan, soñınnan canatarları tuqtata alçaq, qıynıy başlağan. Rusiäneñ, sport gäzitläre şunnan soñ, «Qazan militsiäse Piterbur canatarların qıyınıy» digän baş isem belän basılıp çıqtı.
Bikä Timerova.


text:
İzrael xärbi köçläre mäğlümatlärenä qarağanda, bügen Könbatış Yarnıñ tönyağında ber yähüd üterelgän. Xärbi bulmağan şuşı keşe xatını belän bergä utırğan maşinağa ber fälestin suğışçısı ut açqan. İr keşe hälak bulğan, xatını yaralanğan. Aña qadär İsrael xörbiläre şul uq töbäktä ber fälestinlene atıp üterde. Fälestinle Nablustağı yähüd awılına ütep kerergä tırışqan. Şuşı ike waqiğa öçen cawaplılıqnı üz östenä al-Aqsa intixarçıları aldı. Bu törkem Yasser Arafatnıñ Fatah xäräkäteneñ ber qanatı bulıp tora. Al-Aqsa brigadası citäkçese Zakaria Zubeidi, qarşı torunı däwam itäçäkbez, dide: "Üz cirebezdä, Yabad awılında yäşägännärgä höcüm yasalğanı öçen cawaplılıqnı üz östebezgä alabız. Doşmannar, 3 keşe hälak bulğan di. Bu höcüm – Nablus okkupasiäse häm bezneñ batırıbız naef Abu Şarieq'nıñ üterelüenä cawap buldı. Häm bez qarşı torunı däwam itäçäkbez," dide al-Aqsa intixarçıları wäkile. Könbatış Jerusalimda distägä yaqın fälestinlene qanunsız räweştä İzrael yağına çığarğanda totılğan ber fälestin keşese dä atıp üterelgän.
Fälestinnär bügen İzrael cirlärenä 5 kassam raketasın attı, hälak buluçılar häm yaralanuçılar yuq, dip xäbär itelä.


text:
Rusiädä Xalıq xökümäte dip atalğan yaña ictimaği oyışma barlıqqa kilde. Şuşı könnärdä oyıştıruçılar bu xaqta Soyuzlar yortınıñ Oktäbr zalında jurnalistlar aldında iglan ittelär. Xalıq xökümäte anı başqaça “külägä xökümät” dip tä atıylar, üzlären xäkimiätkä yaña oppozisiä dip atıy. Bu xalıq xökümäte 22 ministrdan häm dürt komitettan tora Xalıq xökümäteneñ räise itep Däwlät Duması deputatı Gennadiy Semigin bilgelängän. Ä menä ministrlar arasında bezneñ millät wäkilläre dä bar. Mäsälän sälämätlek ministrı tanılğan xirurg Renat Aqçurin bulsa, Fän häm yaña texnologiälär ministrı itep akädemik Robert Nigmatullin quyılğan. Bu xökümätneñ finanslar ministrı da, mädäniät ministrı da bar. Ğomümän tulısı belän xökümät strukturası. Alar ayğa ber märtäbä oçraşaçaqlar. Häm alarnıñ utırışları televidenie aşa kürsäteläçäk. Bu xäkümätneñ iñ möhim burıçlarınıñ berse bulıp sosial häm iqtisadi mäsälälärne eşkärtü häm tormışqa aşıru toraçaq. Min telefon aşa bu yaña , xalıq xökümäteneñ maqsatları turında sorap, fän häm yaña texnologiälär ministrı bulıp bilgelängän akademik Robert Nigmatulınğa möräcäğät ittem. Äñgämä waqıtında Robert Niğmatulin Rusiä xökümätendä töp bälä salımnarnı döres bilgelämäw häm xalıqqa az eş xaqı tüläw dide. Xalıq üzeneñ fiker iäse bulğan ğälimnäre barlığan da belergä tieş. Çönki bez ay sayın telewideniedän çığışlar yasap, üzebezneñ iqtisad turındağı yaña fikerlärebezne xalıqqa citkerregä uylıybız dide ul. Mondıy xalıq xökämätläre iqtisadları alğa kitkän küpçellek illärdä bar. Häm ildä yañadan iqtisadi üzgärtep qorularnı başlar öçen, xäzerge xökümättäge ministrlardan üzgäräk bulğan fikerlärebez belän xalıqnı tanıştırırğa tieş dide. Akademik Robert Nigmatullin. Äñgämäne Azatlıq radiosınıñ düşämbe tapşıruında tıñlağız.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Qıtay Taiwan faydasına eşlägän 33 şpionnı qulğa aldı
Qıtaynıñ Xinhua mäğlümat agentlığı bu xaqta saran ğına mäğlümät birde. Xäbärdä - "qulğa alınğannar barısı da cinäyät qıluların tanıdı häm iminlek departamentına üzlärenä qarata yaxşı mönäsäbät kürsätüläre öçen räxmät belderä" dielä.
Pekindağı Taiwan Säwdä Palatası prezidentı Hsieh Kun-tsung, älege xäbärneñ säwdägä tä'sire bulmayaçaq, dip belderde: "Taiwan säwdäsenä bu tä'sir itmäyäçäk. Ägär dä kemder mondıy eşçänlekkä qatnaşmağan ikän – dimäk qurqası äyber yuq. Qayber keşelärneñ problemaları böten Taiwan eşquarlarına da qağılmıy. Alar ni eşlägännären belä – qanunnı bozuçılar qulğa alınırğa tieş" dide Taiwan eşmäkäre.
Qıtayda 1949nçı yılda watandaşlar suğışı tämamlandıp Taiwan Qıtaydan ayırılğannan birle Pekin belän Taipei ber berse östennän küzläw eşlären däwam itte. Qıtay Taiwannı üz provinsiäse dip sanap kilde häm Taiwan bäysezlek iğlan itkän xäldä 23 million xalqı bulğan bu provinsiägä höcüm itäçäge turında belderde.


text: İke atna elek Yevropa Berlegenä, uran bayıtu programmasın tuqtatıp toraçağı turında süz birgän İran xökümäte, xäzer tikşerü maqsatları belän 20 sentrifuganıñ eşen däwam itterüne sorıy. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Xalıqara Atom Enrgiäse Agentlığı bu atnada Venada İrannıñ atom programması mäs'äläsendä oçraştı. Söyläşülär düşämbe däwam itäçäk. İran tışqı eşlär ministrı Kamal Kharrazi, bügen Tähranda jurnalistlarğa, xökümätneñ möräcäğäte Xalıqara Atom Agentlığı, yä Britaniä, Fransiä häm Germaniä belän bulğan kileşüne bozmıy, dip belderde.


text:
Piterburda iftar aşların tatarlar ğına tügel, mөselman dinenә küçkәn rus keşese dә ütkәrğәn. "OT BиHTa" digәn kafeneŋ xucası Viktor, afgәn suğışında bulıp qaytkannan soŋ, mөselman dinen qabul itә, Damir isemen ala. Piterburdağı tatarlar şulay itep anıŋ kafesendә awız açtı. Bu eşlәrdә milli mәdәni mөxtәriәt tә, Tatarstannıŋ wәkilçelege dә qatnaşa. Eşkuarlar hәm deputatlıqqa nәmzәtlәr dә şulay uq awız açu mәcleslәren üzdıra. Piterbur mөselmannarınıŋ uraza ayın niçek uzdıruwın tөşerer өçen, şәhәrğә Rusiә telekanalınıŋ tөşerü tөrkeme kilğәn. Bu yazmalar "Mөselmannar" diğәn tapşıruda kürsәtelәçәk.
Golzada Kamalova, Piterbur


text:
AQŞ däwlät departamentı dönyada keşe xoquqları torışı turında yıllıq xisabın iğlan itte
Quşma Ştatlar däwlät departamentı dönyada keşe xoquqları torışı turında yıllıq xisabın iğlan itte. Ul xisapta BMOnıñ Universal Keşe Xoquqları Deklaratsiäsendä xalıqara tanılğan şäxsi, sivil, säyäsi irekleklärneñ häm xezmätkärlär xoquqlarınıñ ayırım illärdä ni xäldä buluı sürätlänä.
Waşintonda xisapnı xäbärçelärgä däwlät sekretare Condoleezza Rice täqdim itep dönyanıñ küp kenä illärendä keşe xoquqları yaman xäldä dide.
"Bıltır bezgä keşe xoquqlarınıñ üzennän üze añlaşılsa da, üzennän üze yaqlanmawın iskä töşerüçe borçulı xällär bik küp buldı. Irekle yäşäwgä härkem layıq bulsa da, älegä härkemneñ bu xoquqı saqlanmıy" dide Rice.
Däwlät sekretare keşe xoquqlarınıñ tulısınça xörmät itelüe öçen cämğiättä berniçä möhim närsäneñ buluı zarur dide.
"Ireklek häm keşe xoquqları däwlät oyışmaları eşeneñ ütä künenmäle häm üz eşläre öçen cawap birä torğan buluın taläp itä, xäräkätçän sivil cämğiät, bäysez mäxkamä häm parlament, irekle matbuğat, qanunğa qarşı barmıy torğan häm xalıqnı köç qullanudan, ekstremizmnan saqlarlıq iminlek köçläre zarur" dide Rice.
Bu xisapta 2006 yılğı iñ zur keşe xoquqların bozu oçrağı dip Sudannıñ Darfur töbägendä däwam itüçe genodsid turında äytelä.
Şul uq waqtta dönyada keşeneñ abruyın, ireklären häm başqalar belän tigezlegen täemin itüçe iñ yaxşı idarä ısulı demokratiä buluın tanu arta bara dielä. Ukraina, Gruziä, Liberiä, Indoneziä, Morokko, Kongo häm Haitida problemalar qalsa da beraz uñay tärräqiät küzätelüe turında äytelä.
Çeçnädä häm Tönyaq Kafkaznıñ başqa öleşlärendä keşe xoquqların tupas bozularnıñ däwam itüenä borçılu belderelä. Yewropa Keşe Xoquqları Mäxkamäseneñ ul xoquq bozular öçen Rusiä xakimiätlären ğäyepläwçe qararları arta baruı turında da äytelä.
Xisapta bıltır Rusiädä xakimiätne prezident qulına tuplaw däwam itte, Dumanıñ buysınuçan buluın, xoquq saqlaw oyışmalarındağı korrupsiäne, mäxkamä sistemasına säyäsi basımnı, xökümättän tış oyışmalarğa häm matbuğatqa çikläwlärne isäpkä alğanda xakimiätneñ üz ğämälläre öçen cawap totu zarurlığı tağın da kimede dielä.
AQŞ däwlät sekretarenıñ keşe xoquqları, demokratiä häm xezmät mäsälläre öçen cawaplı yardämçese Barry Lowenkron üz çığışında Rusiä xakimiätläreneñ "suveren demokratiä" yäki "idarä itelä torğan demokratiä" töşençäläre nigezendä eş itüe belän kileşep bulmawın äytte.
Xisapta berniçä urında Tatarstan belän Başqortstandağı xoquq bozu oçraqları da telgä alına. Ämma ul oçraqtlar 2005 yılda bulğan xällär belän bäyle. Mäsälän xoquq saqlaw oyışmalarınıñ Tatarstan belän Başqortstanda şiklänelüçelärne azaplaw oçraqları, Blagoveççenskida militsiäneñ xalıqqa qarşı küpläp köç qullanuı belän bäyle mäxkamä eşläre, däwlät serlären Könyaq Korea şirkätenä satuda ğäyeplängän ğalim Oskar Kaibışev eşe, Hizbut Tahrir belän bäyle buluda ğäyeplänep qulğa alınuçılar, dini azçılıqlarnıñ xoquqların bozular, şulay uq Tver ölkäsendä tatar qäberlären mısqıllaw oçraqları turında äytelä.
Quşma Ştatlarnıñ üzenä kilgändä, däwlät departamentı Waşingtonnıñ üzeneñ dä terrorçılıqqa qarşı köräştäge qayber ğämälläre, şul isäptän şiklänelgän çit il keşelären totqarlawları turında sorawlar kütärelüen tanıdı.
Rice AQŞ üzen kamil dip isäplämi dide."Bu xisaplarnı äzerläw üzebezne kamil dip isäplägängä kürä tügel, üzebezneñ barlıq keşelär häm alarnıñ tırışlıqları kebek kamillektän bik yıraqta buluıbıznı belü säbäple. Dezneñ demokratik idarä sisteması üz ğämmälläre öçen cawap tota ämma ul xatasız eşlämi" dide Rice.
Däwlät sekretare Quşma Ştatlar keşe xoquqları ölkäsendä üz eşçänlegen yaxşırtunı däwam itärgä teli dide.
Naif Aqmal


text:
Tatarstan “yevropaça bazar” qoraçaq
Problema niçek xäl iteler soñ? Qısqa ğına itep äytkändä, “yevropaça”. Eş şunda ki, Fransiä, Germaniä kebek illärdä bazar säwdäse barlıq säwdäneñ 3-4% ğına täşkil itä ikän. Tatarstanda bu kürsätkeç xäzer 50% çaması bulsa, 2006 yılğa 17% qına qalaçaq. Tatarstanğa “Metro Kaşinkari” kebek transnatsional', “Aşan”, “İkea” kebek tanılğan säwdä firmaları kilä. Tağın 2-3 yıldan älege firmalar Qazanda fälän meñ kvadrat metr mäydanlı gipermarketlar açıp cibäräçäklär. Şulay itep, tağın 3-4 yıldan Tatarstan, härxäldä Qazan, pıçraq, tärtipsez qırği bazarlarğa “дo cBидaHия” dip äytüe bik mömkin ikän.
Brifingnıñ ikençe-öçençe öleşläre dä şulay şoma ğına bardı. Tatarstannıñ antikrizis idäräse komitetı räise Aleksey Semin “Bölgenlek (bankrotlıq) turında” uzğan yılnıñ 3 dikäberendä çıqqan yaña federal' qanunnı ütäw öçen birelgän küçeş çorı öç ay urınına Tatarstanda ike ayda uñışlı başqarılu turıda äytte.
Brifingnıñ öçençe öleşe tağın da küñelleräk buldı. Rusiä Federatsiäse Pensiä wäqıfınıñ Tatarstan bülegeneñ mödire Ayrat Şafiğullin 2 fivraldän pensionerlarğa pensiälär yañaça, yäğni tieşençä arttırıp isäpläp tapşırılaçaq, dip belderde.
Yunıs Ätnäle, Qazan


text:
Matbuğat küzätüe
Tatarstan yäşläre gazetasınıñ soñğı sanında Watannı saqlawçılar könenä bağışlanğan maxsus bit çıqqan. Ul Ür-rä qat dip atala. Bitneñ kereş süzendä mondıylar da bar. Bügen yäşlär arasında armiägä baru tügel, ä barmıy qalu populyarlıraq. Qorallı köçlärdä tärtip kersä, reforma tieşle däräcädä ütsä, xärbilärneñ abruyı üsep kitsä, bälki yäş buında patriotlıq xisläre dä yañadan dörli başlar, dip äytelä Tatarstan yäşläre gäcitendä. Patriotlıq xise, soldatqa baru-barmaw, xezmät itügä öyränü, qaçu-qaçmaw turında Aznaqay rayonınıñ Ursay awılı uqıtuçısı Robert Zaripov yaza. Şul uq bittä soldat anaları, Ukraina, Amerika ğäskäriläre, al'ternativ xezmät turında yazmalar bar. Ä räsmi - Watanım Tatarstan, Respublika Tatarstan gäcitlärendä premyer-ministr Röstäm Miñnexanovnıñ Watannı saqlawçılar köne belän täbrikläwe basılğan. Şulay uq alarda Mayskiy sovxozınıñ yubileyı xaqında da yazmalar bar. Qış urtasında yäşelçä-cimeşlärne şaqqatırıp üsterä torğan bu xucalıqqa yal könne Mintimer Şäymievta barıp qayttı. Bu xaqta kiläse tapşıruıbızda sezgä söylärbez. Watanım Tatarstan gäcitendä Bawlıda ütkän avtomobil' uzışları turında mäqälä bolay dip atala - Bawlı prizın premyer-miistr yawladı. Şul uq gäcittä zamanında Tübän Kamada milli eşlärgä zur yärdäm itkän Mäsğüt Sibğätov, kompozitor Sara Sadıkova turında Fänzaman battalnıñ zur ğına yazması urın alğan. Şähri Qazan, Tatarstan yäşläre gäcitläre şimbä könne bilgeläp ütelgän Xalıqara ana tele könenä bäyle yazmalar bastırğan. Rus telendä çığar torğan gäcit - Vostoçnıy ekspress - saylawlarğa äzerlek, törle firkälärneñ tartqalaşuı xaqında kisken häm qızıqlı yazmalar urnaştırğan. Şulay uq anda kriminal xäbärläre dä urın alğan. Krasnıy Vostok sıra şirkäteneñ elekke citäkçese Aybat Aybatovnı atıp üterüçe xäzer xökem eskämiäsendä. Üterüçe bar, ämma zakaz birüçe qaydadır İspaniädä yal itep yöri dilär. Vostoçnıy ekspress zakazçınıñ da qulğa alınuı turında xäbär itä. Läkin İspaniä anı Rusiägä tapşırırmı, yuqmı - xäzergä bilgele tügel. Ataqlı şaxmatçı Garri Kasparov Tatarstan komandasında çığış yasağan öçen tieşle aqçanı haman almağan ikän. Tatarstannıñ Kasparov qarşındağı burıçı turındağı yazma da şul uq gäcittä urnaşqan.
Gölnaz İlgizär


text:
Törkiädä rejim selkenä: Tıñgısızlıq, qurqu häm näfrät üsä
Törkiä awır könnär, atnalar kiçerä.
Läkin bu möhim waqıyğaga bomba kebek başqa ber waqıyğa külägä töşerde. Çönki Ergenekon kod iseme belän bilgelängän “putç yasaw öçen terroristik oyıştırma tözüdä ğäyeplängän”när, aralarında pensiädäge ike armiä generalı da bulgan, 20 östendä keşe küz sağı astına alındı. Qulğa alınğannar arasında bu ike armiä generalınnan tış tağın ber niçä pensiädäge xärbi, jurnalistlar, universitetlarda uqıtqan professor, dotsent häm doktor däräcäsendäge ber niçä keşe häm başqalar bar. Öç prokuror tarafınnan äzerlängän ğäyepläv aktı 2500 bittän tora diäelä. Ğäyepläw aktın äzerläw ber yıldan artıq däwam itte. Şul arada monnan elek tä şulay uq general, jurnalist, akademik häm başqalar qulğa alınğan ide. Xäzergä terrorda ğäyeplänüçe 49 keşe bar.
Ber yaqta dinne säyäsätkä qatnaştıruda ğäyeplänüçe islamçılar, tege yaqta putç oyıştırırğa tırşuda ğäyeplänüçe Atatörekçe radikal millätçelär. İnde bu ike taraf arasındağı ızgış küptännän birle däwam itä. İslamçılar keşe laik, sekular, yäğni dinsez bula almıy, tik rejim ğına laik bula digändä, radikal uñçılar AK partiä konstitutsiäneñ töp prinsipların boza, Törkiäne İslam däwlätenä äyländerergä tırışa digän propoganda alıp bardılar. Bu tartışlar kierenkelekne artırdı, rejim mäsäläsendä säyäsi bilgesezlek xasıyl buldı.
İnde soñgı täräqqiätlärgä çit il mätbuğatı da qayğı belderde. İngliz gazetası “The Times” - “Törkiäneñ ütkäne liberal kiläçäk ömetlären cimerde”, İtaliyan gazetası “İl Sole” - “Erdoğannıñ politsiäse 24 laik aktivistnı qulğa aldı”, Alman gazetası “Die Welt” - “Törkiädä pensiädäge generalär uydırma putç planı säbäple küz sağı astına alındı” digän rubrikalar belän çıqtılar. Törek mätbuğatı da bu xäbärne üz säyäsi ağımına kürä uquçılarına xäbär itte. Misal öçen, “Hürriyet” - “İñ zur küz sağı”, “Sabah” - “Törkiädä berençe märtäbä”, “Tercüman” - “Törkiä qaya bara?”, “Vatan” - “Şaqqatırlıq il”, “Yeniçağ” - “Qurqunıñ xakimiäte”, “Yeni Şafak’ - “Putçislarğa putç” digän rubrikalar belän çıqtılar.
Törkiädä mäxkämädän röxsät almıyça da telefonnar tıñlana digän şik, AK partiä belän oppozitsiäneñ ber beren bik qatı süzlär belän tänqitläwe, mäxkämä protsesları, rejim belän bäyle spekulatsiälär, imeş mimeşlär säbäple hämmä keşe diärlek tıñgısız xäldä, ilneñ kiläçägennän qurqa.
Törkiädä 1960, 1971 häm 1980-nçe yıllarda xärbi putç bulıp säyäsi rejim qaqşağan ide. Sonğı putçtan soñ 30 yıl tiräse waqıt uzdı. Bu arada islamçılar köç qazandı. Soñında 2002-nçe yılda AK partiä xakimiätkä mendä, xätta ütkän yılgı saylawlarda zur küpçelekne aluğa ireşte. AK partiä xakimiäte çorında adım adım üzgäreşlär buldı. Comhuriät tarixında berençe märtäbä, Prezident, Premier, ministerlär belän alarnıñ başı islamça bäyle xatın-qızları bergäläp säxnägä çıqtılar. Ramazan aylarında şähärlärdä awız açu öçen zur çatırlar qordılar. Däwlät kadrlarına üz taraftarların urnaştıra başladılar. Premier forsatı kilgän sayın “Törkiä xalqınıñ 99 protsentı möselman” dip äytep, Törkiäneñ islamça yäşärgä tiyeşlegenä basım yasadı. Mänä xäzer soraw şul. Qayan çıqtı bu islamçılar? Törkiä niçä un yıllardan birle demografik üzgäreş kiçerä. Awıl xalqınıñ zur öleşe şähärlärgä, bigräktä İstanbul, Ankara kebek zur şähärlärgä küçte. Alar yäşäw ısulların da üzläre belän bergä kiterdelär. Asılda Törkiädä adım adım bu yulı tübännän revolutsiä däwam itä. Bu islamçılarnıñ revolutsiäse, alar dinne däwlättän ayırğan rejimnı üzlärenä kirtä dip bäyälilär, Törkiä Cömhuriäteneñ tözüçese Atatörek belän häm anıñ prinsipları belän dä qänäğät tügellär.
Qısqası alar islamça yäşärgä, xätta ildäge hämä keşe möselman bulğaç alarnıñ da islamça yäşäwen telilär. Menä inde Törkiädä tartış yaña islamça rejim teläwçelär belän iskesen almaştırırğa telämäwçelär arasında bara. Qısqası Törkiä awır könnär, atnalar kiçerä.


text: Sişämbe irtän ğisyançılarnıñ İzrail törmälärennän fälestinlelärne çığaru şartınıñ waqıtı çıqtı. Alar bu şartnı 25 yün könne totıq itep alınğan İzrail xärbien azat itü bärabärenä quydı. İzrail tışqı eşlär ministrlığı wäkile bolay: “Bez terrorçılar belän söyläşülär alıp barmıybız. Min tağın şunı äytä alam, Gilat Şalit isän. Ägär dä aña närsä dä bulsa bula qalsa, İzrail monıñ öçen cawaplılarğa iñ qatı çaralar qullanaçaq” dide. 7 tön buyı rättän İzrail armiase Ğaza Sızığınıñ tönyağındağı qorılmalarnı utqa tottı. Sişämbedäge atışlarda Xämasnıñ xärbi qanatı äğzası hälak buldı.


text:
Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov bügen jurnalistlar aldında Rusiäneñ Ğiraq, İran häm Amerika Quşma Ştatlarğa qarata säyäsäten bilgeläde.
Ğiraqta däwam itkän köç qullanu, 30 ğinwar saylawların xalıqara standartlarğa turı kiterep ütkärergä mömkinlek birmiäçäk, dide Lavrov, ämma saylawlarnıñ qanuni bulu – bulmawın, ğiraqlılar üzläre xäl itergä tieş: "Ğiraqnıñ waqıtlı xökümäte saylawlar uzdırunı kiräk dip tapsa häm saylawlar uzsa – qanuni yağın Ğiraq xalqı qararğa tieş," dide Lavrov.
Rusiä tışqı eşlär ministrı İranda köç qullanuğa qarşı buluın belderde. İrannıñ atom programması mäs'äläsendäge nizaqqa hiçşiksez tınıç xäl çarası tabıp bula, dide Lavrov.
Lavrov Rusiä häm AQŞ prezidentları arasındağı cılı mönäsäbätlärne iskä aldı häm Däwlät Serkretare itep bilgelängän Condoleezza Rice belän xezmättäşlek ixtimalı turında äytte. Rice'nıñ kiçä Senat aldında yasağan çığışında, Rusiä demokratiä yulınnan çitkä taypıla digän süzlärenä cawap itep, Lavrov – eçke säyäsät Rusiäneñ üz eşe, dip belderde.


text:
Xalıq şağire Mostay Kärimneñ bu süzläre Başqortstan yazuçılar berlegeneñ xäläten bik yaxşı añlata. Uzğan qorıltay eşçänlekkä näticä yasaw urnına kübräk soraular tudırdı. Näşer itelgän kitaplarnıñ sanı äz buluı-ber bälä- dönya kürgän äsärlärneñ sıyfatı tübän buluı isä bälki tağın da qatlaulıraq ber mäs’älä bulıp toradır. Yazuçılar berlegeneñ äle dä sovet çorı quyğan taläplär qısalarınnan çığa almawı-äsärlärneñ sıyfatın da yaxşırtuğa taba kitermiäçäk.
Başqortstanda här telägän keşe deputat bula alamı? İr-at-xatın-qız, şähär yä awılda yäşäwçe, zavod eşçese yä professor –deputatlıqqa yulğa basqanda ber närsäne onıtmasqa tieş-citäkçelär yaqlawın qazanu.
İrşat Tläümbät, Ufa


text:
19 fevral Ufada Därdmänd (Möxämmätzaqir Rämiev) muzeye açıldı. Ul Başqortstannıñ däwlät milli muzeye qarşında açıldı. Muzeynı açu çarasında tatar zıyalıları, studentlar, Rämievnıñ onıqları, Tatarstan qunaqları qatnaştı. Tatarstannan yazuçı, ğälim Färit Yäxin häm dramaturg Danil Sälixovlar kilgän ide. Çarada çığış yasawçılar Därdmändkä şağir bularaq qına tügel, metsenat bularaq ta zur bäyä birdelär. Başqortstan tatarları kongressı başqarma komitetı räise Ruşan Ğallämov Zäki Wälidi Rämiev birgän aqçağa Törkiägä kitkän dip belderde. Ul kitmäsä, bälki, respublikanıñ qorılışı başqaça bulır ide dide. Çarada iñ töp çığışnı Färit Yäxin yasadı. Ul Därdmändneñ ädäbiätqa yaña küreneş - simvolizm alıp kilüen yuğarı bäyäläde. Därdmändçelek digän ayırım ber ağım tudı dide.
Älegä muzey eksponatlarğa bay tügel. Anda şağir kitapxanäsennän kitaplar, sawıt-sabalar quyılğan. Sawıt-sabalar, çäneçke-qalaqlar, pıçaqlar maxsus eşlätelgän. Alarda Rämievlar bilgese - büre başı räseme töşerelgän.
Därdmänd könnäre Zäki Wälidi isemendäge milli kitapxanä häm tatar ziratında da däwam itte. 20 fevral çaralar şağirneñ tuğan yağı Mäläwez rayonında däwam itäçäk.


text:
Törkiä bıyıl da xit bulıp qala
Menä atnadan artıq inde Qazansunıñ “İdel-Press” yarında da, “Şüräle” yal baqçası artında da alma töşärlek tä urın yuq. Bu qomlıqnı çittän, yıraqtanraq qarağanda, esselekne dä isäpkä alsañ, dön'yaküläm bilgele ber yal itü urınnarı sımanraq dip uylap ta quyasıñ. Küräseñ xalıq sanitar epidemiologiä üzäge kisätüen belmi, belgännärneñ ise kitmi. “İdel-Press” yağında duş bötenläy yuq, tege yaqta isä ikäw eşli, su sibüe dä samawır borınınnan aqqan kebek kenä. Ä bit tabiplar mondıy çista bulmağan suda qoyınğaç ta, duş astına basarğa quşa. Bu qomlıqta tärtip saqlawçılar da, qotqaruçılar da kürenmi. Qoyınu waqıtı räsmi açılmağan, şuña alar yuq, dip sıltawçılar da bar. Räsmi sannarğa küz salsañ, eç kitü awıruları ğına da may ayında 15 protsentqa artqan. Şähär sulıqlarında 18 keşe batıp ülgän. Ä Näşriät tuqtalışında xalıq mäş kilä. Kemder qoyınırğa qomlıqqa aşığa, kemder kürşedäge uram kibetenä sırağa yögerä. Qazan tiräsendäge sulıqlarnı xup kürmägännär, häm yalların çit mämläkätlärgä çığıp diñgez buylarında ütkärergä xällärennän kilgännär isä, bügenge köndä Törkiäneñ Antaliä yaqlarına oçarğa çomadan tutıra. Törle tur şirkätlär belderüençä, 10 nçı iyüngä qädär Qazannan kitüçe oçqıçlarğa biletlar satılıp betkän inde dip äytergä bula. Qaysı ğına säyäxät şirkätenä şaltıratma, barsı da 2007 nçe yılnıñ xitı tağın Törkiä inde, dip äytte. Xalıq Törkiägä ağıla. Ni öçen?
Qazannan turı oçqıçlar bar. Bıyıl isä bu çarterlar tağın da kübäyde. Çönki, Tatarstan hawa şirkätenä Törek hawa yulları da östälde.
di Salawat şirkäteneñ mödire Nailä Tärcemanova. Annan da qala, anıñ äytüençä, törek teleneñ tatar telenä yaqınlığı, ruxı yaqtan da urtaqlılar bulu Antaliägä tartıp tora. Anıñ östenä kunakxanä xezmätkärläre häm kibetçelär urıs telen su urınına eçä başlağan. Ä Yevropa illärenä, başqa kurortlarğa barsañ ingliz telen belüeñ dä kiräk bit. Diñgezneñ çistalığı, hawa torışınıñ şäp buluı da cälep itep tora. Ämma, soñğı waqıtlarda nindider başqa yal urınnarına barırğa teläuçelär dä kürengäli başlağan. Alar Mäskäw aşa da oçarğa riza ikän.
Ä ni öçen Rusiäneñ Soçi şähäre häm başqa urınnar Qazanlılarnıñ yaratqan urını tügel soñ? Çönki, anda servis, xezmät-xörmät kürsätü küpkä qalışa. Bez- turbiznes xezmätkärläre häm säyäxätçelär üzläre dä Törkiädäge serwisnıñ yıldan yıl töşä başlawın, otellärdäge rizıqlarnıñ öyelep tormawın tanıybız. Älbättä, küpmeder däräcädä moña Rusiä turistları üzläre dä gäyeple. Niçek üzlären tota, şundıy mönäsäbät tä kürsätelä alarğa.
di “Salawat” säyäxät şirkäte mödire. Ämma Törkiä barıber moda bulıp qaluın däwam itä. Çönki Rusiä otel'läre belän çağıştırğan waqıtta da anda küpkä arzanlıraqqa çığa. Misal öçen sez Antaliädшğelärne häm Qazandağı kunakxanälärneñ bäyälären genä çağıştırıp qarağız, di ul. 8 köngä Törkiägä yalğa barunıñ iñ arzan yullaması 12 meñ sumnan äz genä artığraq bula. Moña bit oçu da, kunakxanädä toru da, aşaw da, hawa alanınnan kunakxanägä qädär baru da kergän. Bıyılğı cäy säyäxätçelärne qayber üzgäreşlär belän dä kraşı ala. Ägär sin alimentıñnı waqıtında tülämägän bulsañ, YUXİDiğa ştraflarıñnı onıtqan bulsañ, banklar belän finans eşçänlegeñ tärtiptä bulmasa, menä inde oçqıçqa utıram digändä genä çik buyı tikşerüen uzğanda totqarlanıp qalırğa mömkinseñ. Böten qıyıq-mıyıklar çik saqçılarınıñ komp'yuterında bulaçaq. Qazandağı qayber turşirkätlär bu turıda üzläreneñ bülmälärenä elep quyarğa da ölgergän inde. 29 nçı may könne Qazanda Turistlıq şirkätläre berläşmäse, yäşlär eşläre sport häm turizm ministrlığı wäkilläre jurnalistlar belän matbuğat oçraşuı ütkärde. Bu soraw-cawap waqıtında säyäxätçelärgä yaxşı yal oyıştıra almağan şirkätlär isemlege dä sanaldı. Kiläçäktä ışanıçlılar isemlege buldırıluı turında da äytelde.
Nail Alan