text:
Ğiraq oppozitsiäseneñ töp säyäsi törkemnäre bergäläşep 350-läp wäkildän torğan mäcles cıyu eşenä yardäm itärgä buldı, ul täwge utırışın şuşı ayda ütkärep, anda waqıtlı başqarma idarä yäisä ilneñ premyer-ministrın saylarğa tieş bulaçaq. Monı Ğiraqtağı amerikan xakimiate başlığı elekke general Jay Garner da raslap çıqtı.
Ğiraqta yaña idarä qoru tırışlıqları, anda Saddamnıñ elekke xakimiate tarqalğançı uq başlanğan ide inde, häm bu eş şunnan birle ber köngä dä tuqtalmadı diärgä bula. Monı bigräk tä amerikannar aşıqtıra, alar üzläre öçen qulayraq eşne – ilne Saddamnan azat itüne şaqtıy ciñel genä başqardı, ä inde xäzer anda tärtip urnaştıru, yaña xakimiat buldıru berençe çiratta ğiraqlılarnıñ üz eşe. Citmäsä, ğadi xalıq arasında Quşma Ştatlar xärbiläreneñ ildän mömkin qädär tizräk kitüwen taläp itkän käyeflär arta bara, şuña kürä Waşington Ğiraqta eşkä sälätle yaña idaräne mömkin qädär tizräk oyıştıru xästären kürergä teli. Elek Saddamğa oppozitsiädä torğan, ä xäzer Ğiraqtağı amerikan köçläre belän xezmättäşlek itkän töp säyäsi törkemnär yaqın kiläçäktä 350-läp wäkildän toraçaq yaña mäcles oyıştıru xaqında kileşte dip yazıp çıqtı sişämbedä New York Times basması. Şuşı mäclesneñ töp maqsatı Ğiraqnıñ waqıtlı başqarma xakimiaten, yä bulmasa hiçyuğı tieşle wäkälätlär birelgän premyer-ministrın bilgeläp quyu. İlneñ könyağındağı Basra şähärenä kilgän Jay Garner, amerikannarnıñ Ğiraqtağı idaräse başlığı, “kiläse atnada, yäisä şul atna azağına qädär sez waqıtlı xökümätneñ yaralğısın küräçäksez, ul Ğiraq yözle bulaçaq häm tulısınça berektäşlär, yäğni amerikannar wä britannar belän xezmättäşlek itäçäk dip belderde. Quşma Ştatlarnıñ Bagdadtağı qayber räsmiläre äytüwençä, oppozitsiä köçläre kileşkän mäcles älbättä, kamil bula almıy, läkin iñ möhime, anıñ wäkälätle buluwı kiräk. Häm töp süzlärneñ berse bulıp töşençädä “waqıtlı” süze tora dip belderä amerikan yağı. Mäcles bilgeliäçäk küçeş çorı xökümäte dä üz eşen 1-2 yıl eçendä alıp barır dip kötelä. Yaña xakimiat buldıru söyläşülärendä qatnaşqan qayber ğiraqlılar, waqıtlı xökümät urınına Bagdadta älegä barı tik premyer-ministr kebek ber keşene bilgeläp quyarğa häm aña tieşle wäkälätlär birergä kiräk digän fikerne alğa sörä. Läkin Garner başqa törle modelne täqdim itä, anıñ fikerençä, Ğiraqta abruylı citäkçelärdän torğan şura saylap quyarğa kiräk, aña Ğiraq Milli Kongressı başlığı, amerikan xärbiläre yaqlağan Äxmät Çäläbi, Ğiraq Milli Kileşüwe törkemennän Ayäd Aläwi, körd citäkçeläre Mäsüd Barzani häm Cäläl Talabani, şığıylarnıñ İslam inqilabı şurasınnan Abduläziz äl-Xäkim, sönni möselman wä xristian wäkilläre kerä ala dip isäpli. Garner, oppozitsiäneñ yuğarıda telgä alınğan 5 citäkçese inde üzara oçraşular ütkärä başladı, xäzer alar şuşı söyläşülärgä Ğiraq eçendäge törkemnärneñ yuğarı wäkillären dä cälep itäçäk dip belderä. Şuşı süzlärdän añlaşılğança, Quşma Ştatlar, döresräge Ğiraqta älegä bar närsäne dä üz qulında totqan amerikan xärbi citäkçelege ilneñ yaña citäkçese itep haman da Äxmät Çäläbine kürä, soñğı könnärdä ul üz xälen nığıtu maqsatında bulsa kiräk, höcümgä küçte. Sişämbe bäyän itelgän ber äñgämäsendä Çäläbi, üz tarafdarlarınıñ, Saddam citäklägän Baath partiäse häm Ğiraq yäşeren xezmätläreneñ 60 tonnalap dokumentın qulğa töşerüwen xäbär itte. Anıñ süzlärenä qarağanda, anda xätta Saddam Xösäyenneñ kürşe ğäräp illäre citäkçeläre belän nindi bäyläneştä toruwın kürsätkän qäğäzlär dä bar ikän.
Kärim Kamal, Praga


c: text/html

text:
İzge yortto olatahı iźtälegenä Rişat Şäräfiev atlı yeget tuğandarı yarźamında haldırğan. Ölkändär äytewensä, Räsäyźäge Öktäber tüñkäreleşenä qäźär, Yanağoşta 2 mäset bulźan. 1917-se yıldan huñ ularźıñ ikehe lä yemerelgän. Bıuat samahı ütkäs yañı dini yort asıldı. Bar awılğa iman nurı säsep xäźer aźan tawışı yañğıray.
Mäset haldırğan yeget Rişat Şäräfiev bäläkästän yetem qala. Unı olatahı häm öläsähe tärbiäläp üźterä. Üź räxmäten belderep ul tuğan–tıumasaları menän olatahı yäşägän yortta mäset haldırta.
Başqortostanda äle 600 samahı mäset bar. Äle Öfölä yänä ber mäset töźölä başlay. Unı milli batır Salawat Yulayev istälegenä arnayasaqtar. Mäset Öfönöñ Kalinin rayonında töźölä. Unı yübiley yılına ölgörtä almayźar, barı nigeź halıp qına ölgöräsäktär.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Condoleezza Rice Mäskäwgä kilde, ul Rusiädäge demokratiäne yaqlap süz quşarmı?
İran mäs''äläse Amerika Quşma Ştatları däwlät sekretare Condoleezza Riceneñ Mäskäwdä Rusiä citäkçeläre belän söyläşülärendä dä kütärelüe ixtimal, xörmätle tıñlawçılar. Ul biregä berençe çiratta prezident Bushnıñ Ciñü könendä qatnaşuın äzerläw maqsatında kilsä dä, belgeçlär, Rusiä citäkçelege belän oçraşularnıñ üzägendä Mäskäwneñ İran atom programmasında qatnaşuı, Rusiädä demokratiäneñ bügenge xäle toraçaq dip belderä.
Audio, Viktor Kremenyuk
"Bu üzenä kürä alış-bireş. Rusiä, misal öçen, Quşma Ştatlarnıñ İran mäs''äläsendäge borçuların yaxşıraq añlawın kürsätä ala. Amerikan prezidentınıñ Bratislavada şaqtıy qırıs süzlär äytüenä qaramastan, ideologik qarşılıqlar yış qına, möhimräk närsälär - iminlek, terrorçılıq belän köräş, atom qoralların cäyeldermäw ölkälärendäge xezmättäşlek xaqına çitkä quyıp torıla" di Viktor Kremenyuk. Washington inde küptännän Mäskäwneñ İranda atom reaktorın qoruğa bulışuına borçıluın belderep kilä. Yevropadağı qayber illär belän Quşma Ştatlar İrandağı mullalar xakimiate anda yäşeren genä atom qoralın citeşterü ısulların sınıy ala dip şiklänä. Şuşı borçularnıñ Rice söyläşülärendä dä üzäk urın alaçağın Mäskäwdäge bäysez belgeç Maşa Lipman da farazlıy häm Quşma Ştatlar anda Rusiädäge demokratiäneñ naçaruyuı uñayınnan bik tawış kütärmäs dip isäpli:
Audio, Maşa Lipman
"Min saq qına farazlap, söyläşülär yomşaq qına uzaçaq dip äytä alam. Monıñ ber säbäbe şul bula ala - Rusiädä demokratiäne häm säyäsi wäzğiatne üzgärtüne Rusiäneñ üz xalqı taläp itä başlamıy torıp, Amerika bu ölkädä üze genä ällä ni eş başqara almıy" di Maşa Lipman. Moñardan tış, ike ilneñ citäkçeläre üzlären dus häm berektäş dip atasa da, bügenge Rusiädä anti-amerikan käyeflär köçle bulıp qala birä. Ukraina, Gruziä, Qırğızstandağı xällärdän soñ xätta qayber yuğarı däräcäle ähellär dä yış qına Könbatışnıñ Rusiäne cimerü, tarqatu, köçsezländerü plannarı turında söyli häm bu torğan sayın nığraq sovet çorındağı doşmanlıqnı xäterlätä.
Kärim Kamal


text:
Tatarstannıñ uyın biznesı Mäskäwgä ömetlänä
Tatarstanda uyın biznesı wäkilläre öçen qara könnär citte. Älege tarmaqnıñ eşen cayğa saluçı bik küp bäxäslär quptarğan qanun nigezendä 18 oktäberdän respublikada uyın avtomatları zalları yabılırğa tieş. Tatarstanda uyın tarmağı eşçänlegen tärtipkä saluçı qanunnı respublika parlamentı 2006 yılnıñ 16 aprelendä qabul itte. Anıñ nigezendä Tatarstanda bar uyın biznesı belän şöğellänüçelär respublikanıñ ike urınında ğına – Qazandağı at sportı kompleksında häm Kama alanı bistäsendä tuplanırğa tieş. Qanun inde yaz könne ük qabul itelsä dä, uyın şirkätläre älege köngä qädär üzläre telägän cirdä urnaşıp, eşläp kilde. Qanunda qaralğan urınnarğa kazinolar barı tik 2007 yılnıñ 1 ğinwarınnan genä küçärgä tieş. Ä menä uyın avtomatları zallarınıñ inde çärşämbedän, 18 oktäberdän ük iske urınnarında eşlärgä xoquqları bette. Däwlät Şurası qabul itkän respublika qararı nigezendä alar xäzer barı tik Qazannıñ at sport kompleksında häm Kama Alanında ğına xalıqqa xezmät kürsätä ala. Başqa cirdä urnaşqan uyın avtomatları xäzerge könnän başlap yabılırğa tieş, yabılmıylar ikän – alar qanun bozuçılar bulıp sanalaçaq.
Räsmi mäğlümätlärgä qarağanda, bügenge köndä respublikada 650 uyın şirkäte terkälgän, Qazanda ğına da 5 meñnän artıq uyın avtomatı urnaştırılğan. Läkin çınlıqta alarnıñ sanı da kübräk, dip sanala. Älbättä inde, anıñ xucaları, anda eşläwçelär älege qararğa buysınırğa telämi. Tatarstanda uyın biznesı wäkilläreneñ respublika xökümäte belän qarşılığı bik qatı bardı. Soñğı eş köne, 17 oktäber yaqınlaşqan sayın, älege tarmaqta eşläwçe eşquarlarlar şaqtıy aqça kiterä torğan üzläreneñ urınnarı öçen köräşne arttıra ğına bardı. Älege köräşkä yärdämgä alar xätta Mäskäwneñ keşe xoquqların yaqlawçı byuro wäkillären dä cälep ittelär. Byuronıñ yuristları oktäber başında Qazanğa kilep, respublika qararınıñ ni däräcädä federal’ qanunnarğa turı kilüen tikşerde. Qararnı ütämäs öçen köräştä bar ısullarnı da qullanırğa tırıştılar eşmäkärlär. Şularnıñ tağın berse – şähär üzägendä piketlar oyıştıru. Distälägän keşelär qarşılıq aksiäsenä çığıp, üzläreneñ uyın biznesı tarmağında eşlärgä xoquqın dawlıy başladı. Xäyer, çınbarlıqta piketta eşläwçelär, eşmäkärlär üzläre genä qatnaşmıy, keşe sanın artıru öçen alar studentlarğa aqça birep, çarağa alarnı çığarğan, digän mäğlümätlär dä buldı.
Şulay uq, uyın biznesı wäkilläre tatarstan qanunın Rusiäneñ Yuğarı mäxkämäsendä däğwälarğa buldı. Älege däğwä Yuğarı mäxkämädä 1 noyäberdä tikşerelergä tieş. Anda respublikada tormışqa aşırıla torğan qanunnı ni kötä? Älege sorawğa tögäl cawapnı belüçe yuq. Xäyer, Tatarstannıñ uyın biznesın üsterü assotsiäsendä, Rusiäneñ Yuğarı mäxkämäse älege respublika qanunı federal’ qanunnarğa turı kilmäyäçäk digän qarar çığaraçaq. Şuña da, bez üzebezneñ uyın noqtalar yapmıybız, niçek eşlädek şulay däwam itäbez, dip belderälär.
18 oktäberdän yaña urında eşlärgä teläwçelär çınnan da küp tügel dilär. Qayber mäğlümätlärgä qarağanda, Kama alanı kitärgä teläwçelär bötenläy yuq ikän, ä Qazandağı at sportı kompleksında urnaşırğa nibarı 8 keşe genä teläk beldergän. Alarğa da äle, xäzergä könnän ük eşläp kitärgä mömkinçeleklär tudırılmağan ikän. Bu xaqta jurnalistlarğa respublikanıñ uyın biznesın üsterü berlegendä xäbär ittelär.
Şulay itep, Tatarstannıñ uyın biznesında eşläwçelär federal’ qanunğa üzläreneñ ömetlären bağlıy. Läkin Mäskäwdä dä inde älege problema turında uylana başladılar. Rusiä prezidentı da uyın biznesın çikläwne küzdä totqan qanun ölgesen Däwlät Dumasına täqdim itte. Bu qanunda da uyın şirkätlären ayırım cirlärdä genä tuplaw qaralğan. Rusiä buylap andıy cirlär nibarı 4 kenä bulır dip kötelä. Tatarstan xökümäte dä, respublikanıñ uyın biznesı wäkilläre dä şul urınnarnıñ berse tatarstanda bulır dip ömetlänä. Bu teläk tatarstan qanunı mäs’äläsendä qarşılıqta torğan citäkçelärne dä, uyınçılar da berläşterä.
Gölnaz İlgizär


text: Könbatış Ukrainadağı Lviv şähärendä xökümättän bäysez Prosvita, yağni "mäğärif" isemle oyışmanıñ başfatirında şartlaw buldı. Älege oyışmanıñ prezidentlıqqa oppozisiä namzäte Bezneñ Ukraina koalisiäse başlığı Viktor Yushchenko'nı yaqlawı mäğlüm. Oyışma citäkçese urınbasarı Yaroslav Pitko, Frans press mäğlümat agentlığına, şartlawnıñ da şuşı eşçänlekkä bäyle buluı ixtimal, dip belderde. Könbatış xökümätläre Ukrainadağı saylawaldı wazğiätenä, andağı xoquq bozular, häm räsmilärneñ namzätlärneñ eşenä tıqşınuına borçılu belderä. Ukrainada prezident saylawları üktäberneñ 31renä bilgelängän.


text:
"Amerikannar Ğiraqtağı strategiäsen üzgärtergä tieş..."
Ğiraqta köç qullanu däwam itkän ber mäldä, qayber amerikan räsmiläre, andağı amerikan xärbilärenä berençe çiratta elekke rejim qaldıqları qarşı tora, ägär Saddam qulğa alınsa, yä üterelsä, töbäktä totrıqlılıq urnaşaçaq dip sanıy. Ämmä, qayber belgeçlär fikerençä, Waşington Ğiraqtağı qatlawlı häm qurqınıç wazğiätne añlap beteremi, häm ul üzeneñ strategiäsen üzgärtmäsä, qarşılıq arta ğına baraçaq, dip kisätä...
Ämmä qayber belgeçär bu fikerne xata dip sanıy. Yaqın könçığış belgeçe, Londonda çığa torğan "Sunday Times" gäzite jurnalistı, suğış waqıtında Bagdadta bulğan Hala Jabber süzlärençä, amerikannar Ğiraqta xata yasawın däwam itä. Azatlıqqa birgän äñgämäsendä ul, amerikan xärbiläre Ğiraqqa kergändä alarnı xuplap qarşı alğan ğiraqlılar da qaraşın üzgärtä başladı, xäzer alarda amerikannarğa qarata näfrät xise üsä, dide:
Audio
Hala xanım, amerikan xärbilärenä xöcümnär äzerläwdä qatnaşqan ğiraqlılar belän söyläşkän. Alarnıñ barısın da Saddam tarafdarları dip äytü zur xata, di ul. Amerikağa qarşı xis totqan bu keşelärneñ, härberseneñ üz säbäbe bar: kemneñder suğış waqıtında tuğanı ülgän, ul üçen ala, kemder amerikannarnıñ ğiraqlılarğa qarata mönäsäbäte belän qänägät tügel, tentülär ütkärüwe, xatın-qızlarğa tiyüläre belän...
Londonda çığa torğan Times jurnalı öçen Ğiraq suğışın yaqtırtqan Daniel McGrory şul uq fikerdä. Azatlıqqa birgän äñgämäsendä ul, amerikannar bik küp xatalar yasadı, näticädä, üz başına doşman tupladı, dide ul:
Audio
Amerikannar, alarğa töbäp atqan här keşene İslamçı fanatik dip atıy. Bu alay tügel, di Daniel. April ayında Bagdadqa kergän amerikan xärbilären xalıqnıñ kübese xuplap qarşı aldı. Läkin xärbilärneñ xalıq belän qırıs eş itüwe arqasında, alarğa qarata näfrät tudı. Alay da, Daniel süzlärençä, ägär amerikan xärbiläre üzläreneñ totışın üzgärtsä, ğadi xalıqnı tügel, ä çın cinäyätçelärne bastırsa, Ğiraq uramnarında iminlek tä''min itä alsa, keşelärneñ fikere üzgärergä mömkin.
Şul waqıtta, ber paradoks küzätelä. Amerikan xärbilärenä näfrät xise bulsa da, xalıqnıñ kübese alarnıñ ildän kitüwen telämi. Çığışı belän Livannan bulğan Hala xanım äytüençä, amerikannar kitsä Ğiraqta watandaşlar suğışı başlanırğa mömkin. Çönki, şiği möselmannar ber äyber teli, sönnilär – ikençe, kördlär – öçençe äyber.
Qısqası, Amerikannar üzläreneñ Ğiraqtağı startegiäsen nıqlap uylarğa tieş. Yuq isä, alarnıñ anda buluwı qarşılıqlarnı köçyätep kenä toraçaq.
Ali Gilmi, Praga


text:
Bali cıyınında cılınuğa qarşı plan qabul itelde
İndoneziäneñ Bali utrawında barğan klimatnıñ üzgärüenä bağışlanğan xalıqara konferensiädä şimbä könne, nixayät, ber näticägä ireşelde - dönyadağı cılınuğa qarşı plan qabul itelde.
Bu näticägä cıyın 20 säğätkä ozağraq sızılıp, Quşma Ştatlar üz taläplärennän çigengännän soñ ğına ireşelde:
Bez ozın yul üttek, Quşma Ştatlar çınlap ta bu yünäelştä bergäläp eşlärgä teli. Şuña kürä, bez dä urtaq fikergä quşılabız, - dide AQŞ törkeme başlığı, däwlät sekretare urınbasarı Paula Dobriansky.
Berläşkän Millätlär oyışması general sekretare Ban Ki-moon "Bali planın" klimat üzgärügä qarşı yaña kileşü yünäleşendä berençe xälitkeç adım dip atadı. Älege plan 2009 yılğa qädär tikşerelep beterergä häm 2012 yılda Kyoto kileşüen alıştırırğa tieş bulçaq.
Tirä yün moxit saqlawçı törkemnär Bali planına rizasızlıq belderde. Alar fikerençä, anda dönyada yapma gazlar çığarunı kimetü öçen anıq maqsatlar bilgelänmägän.


text:
"7 Yoldız" - İjawda
Bu atna azağında Qazanğa Cir şarınıñ törle töbäklärennän tatar cırçıları «7 yoldız» ikençe tatar cırı bäygesenä cıyılaçaq. Qızğanıç, älegä Udmurtiädän anda cırçılar qatnaşmıy. Ämma İjaw tamaşaçısı Tatarstan «Yaña ğasır» televideniese oyıştırğan «7 yoldız» proyektında qatnaşqan cırçılar belän oçraşu bäxetenä ireşte. Konsertta Aygöl Barieva, Liliä Xämitova, El'vira Xäyrullina, Räsim Nizamov, Zölfiä häm Cäwit Şakirovlar qatnaştı. Tamaşanı qızıqlı itep süz ostası Cäwit Şakirov alıp bardı. Konsert xalıqqa bik oşadı. Artistlarnıñ qayberäwläre Udmurtiä tatarları belän berençe genä küreşüläre ikän. Ä cırçılar üzläre İjaw tamaşaçısı xaqında nindi fikerdä häm «7 yoldız» bäygese alarğa närsä birgän.
Aygöl Barieva häm Liliä Xämitova Udmurtiädä berençe tapqır gastrol'lärdä. Tamaşaçılar belän oçraşu alarğa niçek tä`sir itkän. Aygöl Barieva belän Liliä Xämitovanı tıñlıyq.
Aygöl Barieva ««7 yoldız» proyektı bezgä üsärgä yärdäm itä», — dip beldersä, Räsim Nizamov yäşlärgä tanılğan artistlar belän bergä konsertlarda qatnaşıp, üzlären säxnädä tanıtırğa, tamaşa qılırğa mömkinlek aça dip östäde.
El'vira Xäyrullina älege proyektnı cırçılarğa härwaqıt ezlänergä, matur yaña cırlar saylap tamaşaçı qarşına çığarğa etärgeç bulıp tora dip basım yasadı. Cäwid belän Zölfiä Şakirovalar da şul fikerdä. Cäwid süzlärençä, äle yaña proyektlar da äzerlänä. Dimäk, tamaşaçılarnı yaña oçraşular kötä.Xämidä Ğayfulina, «Azatlıq» radiosı, Udmurtiä.


text:
Ğiraq suğışınıñ tämamlanuı il xalqınıñ 60-lap protsentın täşkil itkän şiği möselmannarnıñ xac yolası könnärenä turı kilä
Säddam Xösäin xakimiäteneñ cimerelüe bıyıl Ğiraqta yözlärçä meñ şiğinı soñğı 3 distä yıl eçendä berençe märtäbä Kerbala şähärendäge İmam Xösäin bin Ali qäberlegendä xac qıluğa ruxlandırdı.
30 yıl däwam itkän ezärlekläwlärdän soñ bügen Ğiraqta milionnarça şiği möselman din irege kilüdän tirän dulqınlanu xisläre kiçerä, İmam Xösäin sürätlären kütärgän küpsanlı keşelär Kerbalağı iltüçe yullarnı tutıra. Alar İmam Xösäin kiçergän ülem ğazapların toyu öçen yalan ayaq atlıy, yulda üz-üzlären çılbırlar belan qıynıy. Säddam Xösäin xakimiäte çorında şiğilarnıñ mondıy yolası tıyılğan ide. Tuzanğa-pıçraqqa batıp, kibegep, berniçä kön yoqısız yul ğazapları kiçerep İmam Xösäin qäberenä kilep citkännän soñ alar andağı mäcet işegen häm İmam Xösäinneñ qäber taşın übälär häm şunnan soñ üzlären yañadan xäl kergändäy xis itälär.
Şuşı yolağa kilgän yäş şiğilarnıñ berse bezneñ xäbärçebezgä cäyäwläp 130 çaqrım yul ütüen belderde. Ul İmam Xösäinneñ üleme belän äle genä tämamlanğan suğış arasında zur oxşaşlıq kürüen äytep, bu suğışlarnıñ ikese dä zalimnärdän qotqaru öçen buldı di:
AUDİO: İmam Xösäin diktaturağa qarşı çığuçı berençe citäkçe bulğan. Ul izge häm cir yözendä Möxämmät päyğämbärdän qala iñ ğädel keşe bulğan.
Xäzer Säddamnan soñğı çornıñ berençe cimeşlären tatısalar da Kerbalağa kilüçelärneñ kübese Quşma Ştatlarğa şik belän qarıy. Alarnıñ küpçelege Amerikannar xäzer üzläreneñ Ğiraqnı basıp aluçı tügel, ä azat itüçe buluların raslarğa tieş di:
AUDİO: Ägär alar azat itüçe ikän, ul çaqta bez bik şat häm qänäğät bulırbız. Ämma ägär dä alar basıp aluçı ikän bu bezneñ küñelebezne töşeräçäk häm bez alarğa qarşılıq kürsätäçäkbez.
İmam Xösäin ğibadätxanäsenä kilüçelär aldağı aylarda häm atnalarda amerikannarnıñ kem buluı häm Ğiraqqa nik kilüe açıqlanaçaq dip isäpläwe turında belderä. Ägär dä ala xakimiätne Ğiraqlılarğa tapşırıp ilneñ baylıqların mondağı xalıqqa qaldırsa alar üz niätläreneñ izge buluın raslağan sanalaçaq. Şul uq waqıtta qayber şiğilar koalitsiä köçläreneñ xäzer ük kitüen taläp itä häm Ğiraqta İslam däwläte oyıştırırğa çaqıra:
AUDİO: Bez Ğiraqta İslamçı citäkçe buluın telibez, amerikannarnı xuplamıybız. Bez Säddamnıñ da amerikalılarnıñ da citäkçelegen telämibez, ikese dä kyäferlär.
Şatlıq xisläre belän bergä Kerbalağa kilgän xacilar arasında Säddamnan qurqu xise äle däwam itä. Biredä soñğı könnärdä berniçä keşeneñ ülüe, berniçäseneñ awıruı turında xäbärlär taraldı. Ägär ülüçelär häm awırular çınnan da bar ikän, berençe çiratta monı qızu hawa häm naçar higiena şartları belän añlatu döresräk bulır ide. Ämma xacilarnıñ kübese Säddam xac yolasın özü öçen şiğilarnıñ aşın ağularğa quşqan dip isäpli.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Başqortstan prezidentı Mortaza Räximovnıñ soñğı aralarda tatarlar belän kübräk mäşğül bula başlawı başqort ziyalıları arasında rizasızlıq tudırğan digän xäbärlär aldıq bügen. Xattä bu xälne, prezidentnıñ tatarlar mänfäğätlären qayğırtu öçen östämä çaralar kürü turında färman çığaruın, qayberäwlär, tatar häm başqort ziyalıları arasında äle küzgä kürenmägän ber yara barlıqqa kilde, dip bäyäli. Prezident isä Ufağa kilgän mäşhür tatar tabibı Renat Akçurinğa Başqortstanda tatarlar öçen ni qadär eşlänüen söylägän.
Kiläse yılda respublikada tatar telendä yaña balalar jurnalı çığa başlıyaçaq. Başqortstanda xäzer näşer itelgän qayber basmalarnıñ bu yaña jurnal belän köndäşlek itä almıyaçağın farazlıylar.. Bolarnıñ barısı xaqında Azatlıq radiosında tıñlağız.
Rämzit Abulyaev, Ufa


text:
İ maşina, maşina ...
“İ maşina, maşina citä adäm başına”, -menä şulay dip cırlıylar bezneñ yaqlarda. Ämma xäzerge zaman maşinaları adäm başın yuqqa çığarır öçen tügel, ä tormışnı ciñeläyter öçen yasala. Häm xäzer maşinalar üzara yarışa. Äye, äye maşinağa utırğan keşelär tügel, maşinalar üzläre bäygegä çıqqan. Nindi maşina ciñä - şunı satıp alalar. Satıp alğaç, maşina zavodına aqça kilä. Zavodqa aqça tülängäç, eşçelärgä dä aqça elägä. Şulay bulğaç, kem iñ citez, iñ caylı, iñ matur maşinanı yasıy şul yäşi.
Bez yäşägän yaqlarda torğan sayın çit isemle maşinalar kürenä: Toyota, Mersedes, BMW häm başqalar. Yaponiädä çıqsa da ul maşina, Koreyädä yasalsa da maşinanıñ isemen matur itep kömeş xäreflär belän maşina bilenä yazıp quyalar. İñ ğäcäbe şul - koreya, yapon keşeläre nindi genä ierogliflarğa küneksälär dä maşina iseme latin xärefe belän ingliz telendä yazalar. Menä şundıy yat isemle, yat xärefle, yat tösle maşinalarnı türälär dä, baylar da, urta xällelär dä bik yarata. Alar watılmıy, yomşaq qına yözep bara, xätta 7-8 yıl qullanılsa da, ör yaña kileş qala. Älbättä, mondıy xäl “oTeчecTBeHHый ToBapoпpoизBoдиTeлb'” dip atalğan üzebezneñ malnı citeşterüçelärgä caysız. Çönki üzebezneñ maşinalar alınmağaç, iqtisatqa, üzebezneñ kesägä zıyan kilä bit.
Allağa şöker, qaywaqıtta üzebezneñ maşinalarda äybät kenä alğa sikerep çığalar. Mäs'älän, Çallıda çığarıla torğan KamAZ häm Oka maşinaları. Üzläre oçsız, üzläre caylı, ä KamAZ Afrika çüllärendä gel alda kilä. Ä Çulman buyında yasalıp ta, Oka yılğası isemen yörtüçe keçkenä maşina çit illärgä bik oşıy ikän. Öç meñ dollarğa ör-yaña maşinanı qayan alasın? Bulsa, şul Çallıda ğına. Şuña qızığıp, berniçä yıl elek Pakistan premyerı Nawaz Şerif ike meñ Oka maşinası alırğa qarar itkän ide. Döres, bu niätne ul ğämälgä quya almadı, tiz genä urınınnan töşerep, törmägä utırtıp quydılar üzen. Oka yaratqan öçen tügel, başqa säbäp tabıp. Yuğisä, yartı Pakistan Okağa utırıp qına cilderäse ide. Cäl, şul ilneñ premyernıñ başına cittelär. Xäzer inde şul uq Okağa Arnol'd Şvarseneggernıñ küze töşkän di. Kaliforniäneñ yaña gubernatorı bulğaç, şuşı terminator andağı çinovniklarnı qimmätle maşinalardan töşerep, keçkenä oçsızlı transportqa utırırğa teli.
Kem belä, bälki ul Şvarsenegger çınnan da Okadan da oçsız maşina tapmas. Beraz ğına eç poşa älbättä. Tege Pakistannıñ elekke premyerı iskä töşä. Şvarseneggerğa da berär bälä-qaza kilmäsen, minäytäm.
Rusiädä urta zurlıqtağı ciñel maşinanı alam disäñ, barı tik Tol'yattidan WAZ markasın saylıy alasıñ. Döres, xäzergä ul äle importnıylarnı quıp citä almıy. Zayadlıy maşina yörtüçelär cide yäşlek çit il maşinasın ör yaña VAZdan qulayraq kürä. Uzğan atnada balıqqa da, bazarğa da, awılğa da yöri torğan maşina ezläp, bazarğa kittem. Menä digän jeeplar bar, ämma bäyäse kesäne teşni.
Näq şul çaqta Dekaberistlar uramında “KoMcoMoлbckaя пpaBдa” gäciteneñ Qazan wäkilçelege yulsız cirdän yöri torğan ör-yaña maşinalar kürsätüe mäğlüm buldı. Bardım min anda. “KoMcoMoлbckaя пpaBдa”nıñ öç-dürt respublikağa ber xäbärçe bula ide, ä xäzer Qazan wäkilçelegendä sigez-tuğız jurnalist eşli, ä unğa yaqın käsepçe tovarğa reklama birep, maşina kebek qimmätle mallar sata ikän. Yäşlärne tärbiäläw, kommunizmnı yaqınaytu, patriotizmnı köçäytü turında cilkenmi ikän xäzer Komsomolka. Ul xäzer tovar birjasına äylängän.
Anıñ qarawı bu gäzit xäzer keşedän aqça soramıy, üze. Alar maşina çığaruçı zavodtan zur aqçalar ala da, şunıñ bärabärenä, şul maşinanı maqtıy. Min barğanda, Komsomolkanıñ reklama bülegendä öç distä jurnalist UAZ maşinasınıñ iñ yaña, iñ zatlı markaları turında maqtaw süzläre tıñlap utıra ide. Annarı uramğa çığarıp, telägän keşene maşina rulenä utırtıp qaradılar. Bolay niçawa ikän yaña UAZlar. Xätta çit illär ala başlağan alarnı. Qayda yul yuq, kem taw-taş, sazlıq arasında tölke-büre atıp yörergä teli, şul satıp ala. Mondağı xäyerçe kolxozlarnıñ ğına aqçası xätta şuşı UAZ alırğa da citmi ikän. Ä kemneñ aqçası bik küp, ul barıber çit ildän çın Jeep ala. UAZ reklamasınıñ bik köçle ikänlegenä qarasañ, xäzergä bazardağı köräş Rusiä maşinaları faydasına tügel. Ämma alar tırışa, başqa illärne quıp totarğa omtıla. Xalıqara standartqa yaqınayırğa kiräk bit. Ul'yan avtomobil' zavodınıñ wäkile özderep äytte - soñğı şäp model'lärdän başlap, maşina iseme barı tik(!) latin xärefläre belän genä yazılaçaq. Çönki bu säwdä markası, çit illär tanırğa tieş. Eçke bazarda da barı tik şul tıyılğan latin xärefe belän yazılğan SİMBİR, UAZ-XANTAlar satılaçaq. Başqaça yaramıy ikän. Monı UAZ yasawçı zavodta añlağannar. Rusiä Duması bu eşkä küz yomaçaq inde. Latin xärefen tıyuğa qarağanda, maşina yasawda çit illär belän yarışu patriotlıq ikänen añlawğa barıp citmäsä dä.
Nindi xikmät taptım bul xäldän? Bügen illär, firmalar säyäsättä tügel, iqtisatta yarışa. Şunı belep torıp ta, älifbalar, tellär tıyıp toruçılar bar. Şuña cawap itep, yaña Jiguli urınına iske Mersedes alırğa dip toram äle. Bälki 12 meñ dollarlıq yaña SİMBİR alıymı ikän? Şul süzne yazğan xärefläre küñelgä oşıy, qähäreñ...
Rimzil Wäli


text:
Törek mätbuğatı ozaq yıllar Çäçännärgä, alar alıp barğan bäysezlek köräşenä möxäbbät belän qarıy ide. Xäzer niçek qarıy disäk, bu waqiğä turında astağı rubrikalarğa qarıyıq: Hürriyet “Teror Nalçikta”; Akşam “Rusiädä qabat Çeçen terorı: kimendä 74 üle”; Milliyet “Cämağät xöcüme”; Sabah “Qabat qanlı Beslan xöcüme”; Vatan “Çäçän partizannar şähärne basıp aldı”; Yeni Şafak “Basayev xöcem itte, Putin yuq itü ämere birde: 74 üle”; Yeni Mesaj “Qafqaziä qoral tawışına uyandı”; Yeni Asya "Qabat Basayev, qabat xöcüm”; Zaman “Tönyaq Qafqazda qabat qanlı xöcem”; Tercüman “Rusiädä qanlı ber kön”; Radikal “Rusiä qabat butaldı: Qafqaziädä qanlı xöcem” digän rubrikalar belän uquçularına şuşı waqiğäne belderdelär. Küräsez, tik ike gazeta ğına xäbär başlığında “terror” digän süzne qullana. Xäbärlärneñ eçtälegenä qarasaq şuşı xöcümne oyıştıruçılar turında tik Milliyet belän Akşam gazetaları ğına teroristlar digän atama qullanalar. Qalğan gazetalarda partizannar, Çäçän qarşılıq kürsätüçeläre digän atama qullanğannar. Başqa süzlär belän äytkändä, Çäçännärgä tap töşermäs öçen bulsa kiräk, teror süze qullanılmasqa tırışıla. Törek xalqı, bigräk tä jurnalistları Putinnıñ da anda häm ğomumän Rusiädäge azçılıqlarğa qarata ğädel bulmawın da añlıylar.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Ğiraqta Sänäğät ministrlığı räsmie üterelgän
Ul arada Ğiraqtağı ğisyançılar citäkçese Äbü Musab äl-Zarqawi turında qarşılıqlı xäbärlär kilä. Bügen islamçılarnıñ ber İnternet säxifäsendä, yaralanğan Zarqawinıñ wazifaların waqıtlıça anıñ urınbasarı başqaraçaq digän xäbär dönya kürde. Ämmä soñraq şul uq säxifädä bu xäbär kire qağıldı. Bügen Ğiraqnıñ Eçke eşlär ministrı Bayan Bäker Solax ta anda Zarqawinıñ çınlap ta yaralanğan buluı turında xäbär buluın äytte. Läkin bu xäbärne qaydan alğanın açıqlamadı.
Ul arada Ğiraqta köç qullanular däwam itä. Bügen Bağdadta maşinağa quyılğan bomba şartlaw näticäsendä 3 keşe häläq bulğan, 6sı yaralanğan.


text:
Alış qıza bara
Bilgele tatar eşquarı häm cämäğät eşleklese Ramil Bignovnıñ Ufada tatar balaları öçen gimnaziä açu öçen birgän tözelep betmägän administrativ binası tiräsendä kierenkelek üsä bara. Ramil Bignovnıñ şundıy teläge bilgele bulğaç ta Başqortstandağı tatar cämäğätçelege Ufa şähäre citäkçelärenä şuşı bina nigezendä tatar gimnaziäse açarğa röxsät birüne sorap möräcäğät itkän idelär. Şähär xakimiäte – Ufada tatar balaları öçen gimnaziälär citärlek, başqası kiräkmi, dip cawap birde. Şuña qaramastan, tatar cämäğätçelege Ufanıñ bu urınında gimnaziä açılaçağına moña xätle şiklänmi ide. Ni disäñ dä süz şähär byudjetına bernindi köç kitermiçä genä uqu yortı açu turında bara bit.
Ämma, 30 martta arbitraj mäxqamäse qararına nigezlänep ber törkem cimerü maşinalarınıñ älege bina yanına kiläçäge açıqlandı. Mondıy xäbärne alğaç ta Başqortstan tatarları milli-mädäni moxtäriäte räise urınbasarı Mäcit Xucin tatar gimnaziäseneñ bulaçaq binasın cimerüdän saqlar öçen tatar milli oyışmaları citäkçelärenä möräcäğät itte. Berniçä distä tatar wäkilläre qulğa-qul totınıp basqannan soñ, cimerü texnikasın alıp kittelär. Bu çarada qatnaşuçılar tatar balalarına täğäyenlängän binanı saqlawda yärdäm sorap Rusiä Prezidentı Putinğa telegrammalar suqtılar. Kiläse düşämbedän başlap tatar oyışmaları älege binanı cimerügä qarşı Ufa şähäre xakimiäte binası aldına waqıtı çiklänmägän piketqa basarğa niätlilär.
Kärim Yauış, Ufa


text:
Xacnıñ tarixı häm mäğnäse
İslamnıñ 5 bağanasınnan berse bulğan xac här möselmanğa farız bulıp tora .Yıl sayın zilhiccä ayında Suğut Ğäräbstäneneñ izge Mäkkä şährendä dönyanıñ in zur cıyını ütä.Bıyıl da Mäkkägä kilgän 2 million çaması xacı namzäte düşämbe kiç çatır şähre MİNAĞA küçä başladı. Xacc Suğut xökümäte öçen qurqınıçsızlıq iminlek problemaları tudırsa, xacılar öçen fizik häm finans qıyınlıq bulıp tora.Möselmannar öçen xacnıñ ruxi mäğnäse zur bulsa da bu yış qına säyäsi mäqsatlar öçen qullanıla.
Xacğa päygämber İbraxim çorında ğına tik dini mäqsatlı eş dip qaraldı. Şunlıqtan beräw Xz Möxämmäd waqıtında bilgele säyäsi mäqsatlar bar ide dip äytä almıy.Şulay da Päygämbärneñ Mäkkäne aluınnan soñ , inanuçılarnı berläşterüdä xacnıñ säyäsi sotsial rolı bar dip äytep bula
Möselmannarnıñ berdämlegen xac ni däräcädä çağıldıra digän sorawğa Parijda Sorbon Universitetı profesorı Burhan Galyon mondıy cawap birä (audio)
Bik zur cämğiätneñ İslam umması- ışanuçalarnıñ ber öleşe bulu möselman berdämlege ideasın köçländersä dä , bu berdämlek ber küreneş kenä , çönki çınbarlıqta islam umması säyäsi şulayuq törle dini bülgälänülär säbäple arta barğan räweştä tarala .
19nçe ğasırda küp kenä möselman illäreneñ kolonizatsiälänüe Ğosmanlı däwlätendä krizis xasıyl buluı säbäple möselman ğalimnäre yazuçıları xacnı, xacılarnıñ könbatışnıñ säyäsi häm xärbi citäkçelärenä massa küläm qarşılıq belderelgän politik waqıyğägä äyländerergä tırıştı . Ämma Ğosmanlı däwläteneñ cimerelüe İkence böten dönya suğışınnan soñ möselman illäreneñ aqrınlap bäysezlek aluı, Suğut däwläteneñ oyışuı näticäsendä Mäkkä möselmannarınıñ başqalası digän idea yuqqa çıqtı. Xac yañadan dini tabiğatenä qayttı 1970-80-nçe yıllarda İran xacnı AQŞqa qarşı protest kürgäzmäsenä äyländerergä tırıştı. Profesor Burhan Galyon Suğut Ğäräbstäneneñ iminlek çaraları kürüe, AQŞ belän yaxşı mönäsäbätlärdä toruı andıy tırışlıqlarnı yuqqa çığardı di. Galyon ( audio)
Möselmannar tügel ä İslam däwläte yäki inqilapnı yaqlawçı ayrım alğanda Ayatulla Xomeini xäräkäte kebek İslamçı xaräkätlär dini yolalarğa politik añlatma birü yağında Suğut däwläte üze bu tendensiägä qarşı çığıp xac waqıtında barlıq säyäsi cıyın-demonstratsiälärne tıydı . Xac yolasınıñ politik demonstratsiägä äylänüen telämägän möselman illäre dä konsensusqa ireşte.
Ayatulla Ali as-Sistaninıñ Kuweittäge wäkile ayatolla Sayyid Abulqasım Dibaji bıyıl üze dä xac farızın üti. Ul xac yolası mädämiät , cines, tel yäki sotsial statusqa qaramastan solıx, köç qullanmaw kündermäsen cibärä di (audio)
Çärşämbe könne ber millionnan artıq keşe berberse yanında yänäşä toraçaq häm ber tamçı qan aqmayaçaq.Bu yöräktä tuğan in zur möxäbbät söyenü kürsätä. Cıyılğan keşelär östendä berdi yk kiyemnär bulaçaq häm alar ber genä süz äytäçäk. Labbayk, Allahomma , labayk (Ya Rabbi min sine qabul itäm , sine qabul itäm) Tänrem sin bezne monda çaqırdın , bez xäzer monda sin bezgä yalanbaş häm yalınayaq kilergä quştın.Bez berberebezneñ telen dä belmibez. Xacda keşelär berbersenä möxäbbät häm söyü kündermäläre cibärä häm ala dip äytä Ayatulla Dibaji feride xämit


text: Paqstan televideniäse, Talibannıñ elekke citäkçese Mullah Omardan digän tasma tapşırdı. Anda Omar Äfğanstannıñ zur öleşeneñ äle dä Taliban köçläre qulında bulğanın söyli. Häm Qabulda utıruçı, AQŞ tarafınnan yaqlanğan prezident Xamid Qarzainıñ xökümäte – ber qayçan da il belän idarä itä almayaçaq, dip belderä. Televideniädä Omar dip täqdim itelgän keşeneñ Helmad vilayätendä Taliban köçläre aldında çığış yasağanı kürsätelgän. Bäysez çığanaqlar tasmanıñ çın bulğanın raslıy almıy. Televideniä kanalı anı elektron poçta aşa alğanın xäbär itte. Ul arada äfğan generalı Rahmatulla Roufi, kiçädän birle koalisiä köçläre 48 ğısyançını üterde, dip belderde. Bäreleşlär Qandahar vilayäteneñ Panjwayi töbägendä bulğan. Kiçä AQŞ xärbi köçläre, Äfğanstannıñ könyağındağı xärbi çaralar waqıtında 80gä yaqın suğışçı üterelde, dip belderde.


text:
Uzğan atna axırında tatarnıñ ike böyek cırçısı Räşit Wağapov häm Xäydär Begiçevnıñ tuğan cirendä, Tübän Novğorod ölkäsedä şuşı cırçılarğa bağışlanğan cır festivalläre bulıp ütte. Räşit Wağapov festivale bıyıl Tatarstannan başlanğan ide. Xäzer inde ul estafeta cırçınıñ tuğan yağına kilep citte. Soñınnan Mäskäwgä, Finlyändiägä, Yekaterinburğa, ğomümän tatarlar küpläp yäşägän töbäklärgä barıp citär dip faraz itelä. Ä inde Xäydär Begiçevqa bağışlanğan cır bäyrämen anıñ tuğannarı Çömbäli awılında cırçınıñ 55 yäşe tuu uñayınnan xäter köne itep oyıştırğannar. Xäydär Begiçevqa bağışlanğan andıy oçraşular Mäskäwdä dä, tuğan yaqlarında da yıl sayın ütkärelä. Menä 3 yıl rättän inde Mäskäwneñ Köräş federätsiäse Xäydär Begiçev istälegenä bäygelär dä ütkärep kilä. Tübän Novğorod ölkäsendä ütkän zur külämle bu çarağa Tatarstannan da Mäskäwdän dä küp sanlı deleğäsiä bardı. Tatarstannan kilgännär arasında Xäydär Begiçev belän bergä eşlägän cırçılar, Zilä Sönğatullina, Mönir Yaqupov, jurnalistlar, şağirlär yazuçılar barlığı utızdan artıq keşe kilgän ide. Mäskäwdän milli mädäni möxtäriäte äğzäläre, cırçılar Roza Xabibullina, Xäydär Begiçevnıñ señlese Xalidä Begiçewä da bu märtäbäle cır bäyrämendä qatnaştı. Milli mädäni möxtäriät räise urınbasarı rässäm Kärim Şaqirov cırçınıñ räsemen üze yazıp, Xäydär Begiçevnıñ Çömbäli awılındağı muzeyenä büläk itep tapşırğan. Bu ike cırçınıñ festiwalen oyıştıruda ike cırçınıñ da tuğannarı bik aqtiv qatnaştı. Şularnıñ berse Xäydär Begiçevnıñ bertuğan abıysı Nail Begiçev. Anıñ süzlärenä qarağanda Xäydärneñ moñı tuğan yaqlarında mäñge yäşäsen öçen bu oçraşular yıl sayın bulırğa tieş.Räşit Wağapov festivale oyıştıruçılar Böten dönyä Tatar kongressı häm Qazanda Tubän Novğorod yaqtaşları oyışmasın oyıştırğan Tatarstan jurnalı baş redaqtorı, şulay uq Räşit Wahapov turındağı kitap autorı Rifat Fattaxov ta festiwäl xaqında söyläde. Bötendönya tatar kongressı başqarma komititı bu eşlerne başlap yörüçelärneñ berse. Mondıy oçraşular xalqıbıznıñ mädäniätın üsterergä, göref ğädätlären qaytarırğa mömkinlek birä. Xalıqnı bergä tuplıy di, Tatar kongressınıñ başqarma komitetı räise Renat Zaqirov Ul xattä mondıy festivallär yübiley uñayennan ğına tügel. Yıl sayın ütkärelergä tieşle dip sanıy.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Berläşkän Millätlär oyışması bülekläre Tönyaq Korea xökümäte belän azıq-tölek yardäme turındağı bäxäsne çişü turında söyläşülär alıp baruların belderä.
Pänceşämbe könne Pxenyan barlıq humanitar yardämnärne beterep alarnı tärräqiät yardämenä üzgärtüne taläp itte. Şul uq waqıtta Tönyaq Korea xalıqara cämäğätçelektän tärräqiät yardäme alu tırışlığın däwam itäçägen dä belderde.
Genevada BMOnıñ humanitar eşlärne koordinatsiäläw idaräse süzçese Pxenyan belän humanitar programmalarnı niçek däwam itü turında söyläşülär alıp barıla dide.
Rimda BMOnıñ Azıq-tölek oyışması süzçese Tönyaq Korea belän azıq-tölek yardämen tärräqiät programmasına üzgärtü turında söyläşülär alıp barıluın belderde.


text: İslam illäre citäkçeläre Ğiraq suğışına tulısınça qarşı buluları belderde. Bu belderüne alar bügen Qatar başqalası Dohada, İslam illäre Oyışmasınıñ ber könlek oçraşuwında yasadı. Älege belderü Ğiraq yä başqa ber möselman däwläteneñ iminlegenä yanağan xärbi çaralardan totılıp qalırğa çaqıra. İslam illäre Oyışması Ğiraqnıñ BMO inspektorları belän xezmättäşlek itüwenä xuplaw belderde. Häm bu krizisnı Berläşkän Millätlär qısalarında, tınıç yul belän xäl itergä çaqırdı. İslam illäre Oyışmasına 57 däwlät kerä, läkin bügenge utırışta, alarnıñ çirege genä qatnaşa. Berniçä il üz wäkilen cibärmäde.


text:
19 jastağı Bay`ram Ïsmay`lovtıñ 26 qaraşa küni Nʹyu-Y`orkte ötken «Älemniñ jigit sultanı» bay`qawınıñ jeñimpazı atandı degen aqparat jalğan bolıp şıqtı, dep xabarlay`dı QazAqparat tilşisi.
Ïsmaïlovtıñ Ïnstagram paraqşasında jarïyalanğan aqparattı birqatar qazaqstandıq BAQ köşirip basqan soñ, QazAqparat bay`qaw twralı surastırıp körgen. Redakcïya Nʹyu-Y`orkte ötken şara twralı resmï aqparat közin sol küy`i tappadı. Onıñ üstine, «MISTER EATSH-2017» jazwında qate bar. (Earth - ağılşın tilinen awdarğanda «Jer» mağınasın beredi - red.). Osığan bay`lanıstı, QazAqparat tilşisi «Mister Kazakhstan» ulttıq bay`qawınıñ dïrekcïyasına xabarlasıp, resmï mälimdeme aldı.
«Bay`ram Ïsmaïlov «Mister Kazakhstan» ulttıq bay`qawınıñ qatıswşısı emes jäne onıñ bay`qaw dïrekcïyasına eş qatısı joq. «Qazaqstan Sultanı-2015» atağınıñ resmï emes ekenin esteriñizge salğımız keledi. PR-jarnama maqsatında Bay`ram Ïsmaïlov öz betimen grammatïkalıq qatesi bar lenta jasap, xalıqaralıq bay`qawğa qatısı joq logotïpti bey`nelegen. Sonımen birge, xalıqaralıq bay`qawdıñ fïnalınan bir de bir swreti joq: «Say`ısta bolğanın däleldey`tin backstage, selfie jäne esep-swreti bolmağan», - dep ay`tıladı xabarlamada.
Konkwrs uy`ımdastırwşıları Nʹyu-Y`orkte xalıqaralıq erler bay`qawı müldem ötkizilmegenin tilge tïek etedi. Dïrekcïyanıñ mälimdewinşe, Bay`ram Ïsmaïlovtıñ sırtqı bet-bey`nesi – boy`ı men dene salmağı xalıqaralıq talaptarğa say` emes.
Alğaş ret Qazaqstanda «Mister Kazakhstan» ulttıq konkwrsı 2016 jılı ötti.
Swret: tengrinews.kz
Eske sala ketsek, «Mister Earth Kazakhstan 2016» tïtwlınıñ alğaşqı resmï äri qazirgi ïegeri «Mister Kazakhstan 2016» ulttıq konkwrsınıñ jeñimpazı Bolat Muratbekov. 2017 jıldıñ aqpan ay`ında Gvatemalada ötetin «Mister Earth 2016» xalıqaralıq konkwrsında Qazaqstan atınan baq sınay`dı», - dedi konkwrs dïrekcïyası.


text:
Ayrat Dilmöxämätovqa xökem qararı iğlan itelde
Comğa könne Ufa şähäreneñ Kirov rayonı mäxkämäse, nihayät, ber yılğa yaqın däwam itkän utırışlardan soñ, Başqortstan oppozitsiäse wäkilläreneñ berse, Başqort milli xäräkäte citäkçese Ayrat Dilmöxämätovqa qarata xökem qararı çığardı. Mirovoy sud'ya Räsimä Nasıyrovanıñ qararına yaraşlı, Ayrat Dilmöxämätov şartlı räweştä ber yılğa iregennän mäxrüm itelä. Ämma öç yıl sınaw möddäte şartı belän genä şundıy yomşaq xökem qararı çığarıluı äytelä. Annan soñ Ayrat Dilmöxämätovnıñ ğailäsendä öç yäş bala tärbiälänüen dä isäpkä alğan ikän xökemdarlar.
Törmä cäzası birelmäsä dä, Ayrat Dilmöxämätov üzen bötenläy dä ğäyepsez sanıy häm mäxkämä qararı belän kileşmi. Anıñ advokatı İlnur Sälimcanov ta Kirov rayonı mäxkämäse qararın Rusiä federal' mäxkämäsendä däğwälarğa cıyınuın äytte.
İsegezgä töşerep ütäbez, başqort milli xäräkäte liderlarınıñ berse, respublika oppozitsiä köçläre wäkile Ayrat Dilmöxämätovnı monnan ber yıl elek mäxkämägä birgännär ide. Anı Başqortstan xakimiätlären qatı tänqitlägäne häm alarnı köç qullanu yulı belän xakimiättän töşerügä çaqıruda ğäyeplädelär.
Äle yañaraq, 27 aprel' könne Ayrat Dilmöxämätovnı Başqortstan İminlek xezmätkärläre tağın qulğa aldı häm kön buyı soraw alu oyıştırdı. Şul könne Ayrat äfände Ufada oyıştırılğan oppozitsiä mitingında çığış yasarğa tieş ide.


text:
Tatarstan aşlıq cıyıp alu buyınça – Rusiä çempionı
Läkin şuña da qaramastan, qayber aqıllı başlar çäbäkäy itep, şatlanıp sikergälise urınğa şundıyraq kramol'nıy soraw quyalar – ikmäk üste, ä qayçan bayırbız soñ? Uzğan yıllarda Rusiädäge yuğarı uñışnı tabiğät afäte itep qabul ittelär. İkmäk üsüen üsä, ämma anı eşkärter, saqlar öçen cihazlar häm kelätlär citmi. Qaytarıp salğan uñışnıñ eçerep, yuqqa çığuı – üze ber faciğä. Şulay da bıyıl üskän ikmäkne satıp, burıçlarnı tülärgä ömet yuq tügel. Döres, näq şuşı könnärdä ikmäk bäyäseneñ beraz ğına artuı käyefne qıra.Şuña da qaramastan, Mintimer Şäymiev yaldan qaytuğa Tatarstanda küñelle eşlär kötelä. Arış-boday üsterü buyınça Tatarstan – Rusiä çempionı. Xäyer, yaña 2004nçe yılğa byudjet tözegändä itäk-ciñnärne qısqartırğa turı kilä. Däwlät Sovetınıñ sessiäsendä qaralaçaq byudjetta küp kenä çığımnar bermä-ber kimetelä.


text:
Hollandqa küçep kiläseñ ikän - holland telen häm andağı yäşäw räweşen qabul itärgä tieşseñ!
Ägär dä sez hollandça söyläşmisez ikän, yäisä şärä keşelär yatqan qomlıqlar, übeşkän homosexuallar küñelegezgä xuş kilmi ikän - Holland ile sezneñ öçen tügel. Bu ilneñ xakimiate küçep kilergä telägän mömkin immigrantlarğa menä şundıy xäbär cibärä. Bu uñaydan qanunnarğa inde tieşle üzgäreşlär kertelä. Hollandlar artınnan Yewropanıñ başqa illäre dä barırğa cıyına.
Şuşı üzgäreşlär ğämälgä mart ayında kertelde, alar arasında şundıyı da bar - yäşäw röxsäte alırğa telägän möxäcir Hollandqa kiler aldınnan "watandaş bulu sınawın" uzarğa tieş bulaçaq. Berençedän bu, şul keşeneñ üz ilendäge holland ilçelegendä hollandça belüen raslarğa tieşlegen añlata. İkençedän, ul üzeneñ Hollandtağı liberal qaraşlarnı qabul itüen, alar belän kileşep yäşäwen dä kürsätergä tieş bulaçaq. Sınaw barışında, misal öçen, aña übeşkän homosexuallar, şärä kileş qızınğan keşelär töşerelgän maxsus film täqdim iteläçäk. Şul film aşa möxäcirgä Hollandtağı ğädäti tormışnıñ ayırım alğanda nidän ğibarät buluı citkereläçäk.
Bu filmnı kürsätü şartı ayıruça qaynar bäxäslär uyattı, şul çaranı tänqitläwçelär, bu möxäcirlär arasınnan möselmannarnı çitläşterü öçen eşlänä, dip belderä. Xökümät monı kire qağa, gärçä, ministr Verdonk telgä alğan häm nigezdä eşsez bulğan 600 meñ immigrantnıñ zur öleşen çığışı belän Törkiä häm Maroktan kilgän möselmannar täşkil itä.
20-nçe ğasırnıñ ikençe yartısında Holland küpmillätlelekne alğa sörgän, başqa mädäniat wä tellärne xörmät itügä öndägän il bularaq tanılğan ide. Ämma fiker beleşülär häm saylawlar şunı kürsätä - ildä möxäcirlär sanı artu belän cämäğät fikere şaqtıy üzgärgän häm hollandlarnıñ küpçelege xäzer xökümätneñ çit il keşelärenä qarata qırıslığın xuplıy ğına. Amsterdam universitetında immigratsiä mäs''älälären tikşergän professor Meindert Fennema:
"Bez sannarnı 1994-nçe yıldan birle küzätep kiläbez, alardan kürengänçä, Holland xalqınıñ yaqınça 90 protsentı "Sez assimilätsiäne nığraq ütkärgän säyäsätne yaqlar idegezme?" digän sorawğa daimi töstä "Äye" dip cawap birä. Soñğı unyıllıqta bu san beraz arta da töşte", di professor Fennema.
Hollandtağı liberal qimmätlärne yaqlaw taläpläre 2004-nçe yılda çığışı belän Mäğribtän bulğan ber radikal islamçınıñ holland filmostası Theo van Goghnı çänçep üterüennän soñ köçäyde. İldäge demokratik qorılışnıñ nigezlärenä iñ zur qurqınıç, cämğiatkä quşılmıy yäşägän möselmannardan kilä, dip sanala.
Tel belü häm "watandaş bulu sınawın" ütü şartı, Quşma Ştatlar, Kanada, Australiä, Yaña Zealand häm Yaponiä kebek bay illärdän kilüçelärgä qaramıy. Şuña kürä dä bar bu qırıs çaralar berençe çiratta Hollandqa möselman keşelären kitermäw öçen eşlänä, digän tänqit işetelä. Nijmegen Universitetındağı Möxäciriat qanunnarı üzägen citäklägän Kees Groendendijk:
"Minemçä, immigratsiä sınawı Yewropa Berlegeneñ ğailälär berläşüe turındağı yaña kürsätmäsenä qarşı kilüdän tış, keşe xoquqların da bozu bulıp tora, çönki ul integratsiägä bernindi dä qatnaşı bulmağan säbäplär nigezendä bay illärdäge keşelärgä östenlek birä. Şuña kürä bu çara integratsiäne alğa sörügä qarağanda, immigratsiäne çikläw çarası bulıp tora", di Kees Groendendijk.
Ämma xäzer inde bu yuldan ber Holland qına tügel, Yewropanıñ başqa illäre dä barırğa cıyına. İmmigratsiä qanunnarınıñ qırıslatuın, misal öçen, Britaniä dä iğlan itte, ä Germaniädäge ike cir Hollandtağı tösle sınawlar kertü mömkinlegen tikşerä.
Kärim Kamal


text:
Kommunistlar 1 maynı iğtibarsız qaldırmadı
KPRF firqäse äğzäläre üz cıyının irtänge 10da Qamal teatrı qarşında başlap cibärde. Uramda salqın cil buluğa qaramastan, çal çäçle äbi-babaylar bu çaranıñ axırına qädär basıp tordılar. Mitingta 600ләп keşe qatnaştı, anda yäşlär bik az ide. Kommunistlar ğädättägeçä xakimiätkä, anıñ ğämällärenä qarşılıq belderep çığışlar yasadılar häm şiğar'lär kütärdelär. Alarnı fabrika-zavodlar yabılu, eşsezlek borçıy. Xäyer, eşe bulsa da xalıq barıber xäyerçelektä integä, di KPRF äğzäläre:
Fabrika-zavodlarda, mäktäp, xastaxanälärdä eşlägän xatın-qızlarnıñ xezmät xaqı yäşäw minimumınnan tübän. İr-atlarnıñ xezmät xaqı az ğına kübräk, şulay da ğailäne tuyındırırlıq tügel! Alarğa üz xatınnarı, balaları aldında oyat!Qazanda yäşäwçe Nail Niğmätullin mitingqa üzeneñ balaları, onıqların qayğırtıp kilgän. Xalıqnı talawğa tınıç qına qarap utıra almıym, dip Nail äfände.
Kommunistlar firqäse äğzäse Näsimä Stolyarova “Berdäm Rusiä” firqäseneñ 1 mayda uramnarğa çığıp, xalıq mänfägat'lären yaqlarğa tırışuın ikeyözlelek dip atadı:
Berdäm rusiälelär Däwlät Dumasında 75%nı täşkil itälär, Däwlät Şurasında 90%! Nigä alarğa uramğa çığıp, qıçqırıp yörergä? Yun'le zakon çığarıp, xalıqnıñ xälen yaxşırtsınnar!1 may könne Ğor'ki parkında tağın ber miting ütte. Älege çaranı Bötenrusiä xatın-qızlar berlegeneñ Tatarstan bülekçäse oyıştırdı. Ä çınlıqta isä bu KPRF firqäse cıyınınıñ däwamı bulıp çıqtı. Anda töp iğtibar xatın-qızlarğa ğına birelmäde. Şulay da xalıqnı borçığan töp problemalar xatın-qızlar öçen dä, ir-atlar öçen dä urtaq diärgä bula. Qazanda yäşäwçe Miñlebikä Kotdusovanı tıñlap kitik:
Ni öçen monda çıqtıq? Çönki tormışıbız bik awır. Pensiälär bik keçkenä, fatirğa tüläwlär isä üskännän üsä genä bara. Xälebez az ğına bulsa da yaxşırmasmı dip ömetlänep yöribez inde. Min Qazanda 37 yıl däwamında ştukatur bulıp eşlädem. Şähärdäge bik küp binalarda minem xezmät bar. Bügen isä beräwgä dä kiräk tügel min.1 may mitingın kommunistlar İrek mäydanındağı çığışları belän tämamladı.
Al'bina Zäynulla


text:
İslam üseşenä üz öleşlären kertüçelärgä Grant bireläçäk
Rusiä külämendä kiläçäktä biş öre İslam universitetı eşläyäçäk, alarnıñ berse – Qazandağı Rusiä İslam universitetı. Qalğan dürtese isä Dağstan, Nal'çik, Mäskäw häm Başqortstanda bulaçaq. Alarğa isä wağraq mädräsälärne berketü qarala. Yäğni uquçılar dini belem buyınça tanıqlıqnı mädräsä tämamlağaç, ä dönyawi belemne İslam universitetın betergäç alaçaqlar. Federal' qaznadan 2007-2009Hчы yıllarğa İslam mäğärifen üsterü öçen maxsus aqça da bülengän. Anıñ nigezendä, däwlät standartları programması eşlänä. Näq şul yañalıqlarnı istä totıp häm berläşep eşläw maqsatınnan, pänceşämbe könne Tatarstan İslam uqu yortları rektorlarınıñ Şurası tözelde.
Tatarstanda xäzer distädän artıq dini uqu yortları bar. Mädräsälär Älmät, Bua, Yar Çallı, Tübän Qama, Nurlat häm Qazan şähärlärendä urnaşqan. Monnan tış, inde yuğarı belem birüçe Rusiä İslam universitetı bar. Bolarnıñ härqaysında dini belem alırğa mömkin – imamnar äzerlänä. Ämma moña qädär alarnı berläşterüçe ber oyışma yuq ide äle di Tatarstan möselmannarı Diniä Näzaräte räise, möfti Ğosman xäzrät İsxaqi:
1990Hчы yıldan alıp bügenge köngä qädär küp kenä dini uqu yortları törle cirlärdän yärdäm sorap üz programmaları belän kön kürgännär. Bilgele bulğança, ül yärdämneñ kübese çit ildän kilä ide. Bezgä üzebezneñ ata-babalarıbıznıñ traditsiäsenä nigezlänep eşlärgä kiräk. Şuña elemtädä torıp xezmät qılır öçen ayırım oyışma tözü zarurlığın añladıq. Häm menä bügen şul rektorlar Şurası tözelde.Ğosman xäzrät İsxaqi bu Şura törle mädräsälär turındağı imeş-mimeşlärne beterergä yärdäm itä torğan oyışma bulaçaq dip belderä. Äye, xäzer alar barısı da ber qalıpqa salınır dip kötärgä kiräk. Rusiä qaznasınnan aqça bülenep birelgäç bigräk tä. Ul aqçanıñ ber öleşe törle programmalar buldıruğa totılaçaq. Ayırım alğanda, kiläçäktä mädräsälär belän İslam universitetları arasındağı maxsus Kileşü nigezendä uquçılar dini häm yuğarı belem turında tanıqlıq alıp çığaçaq. Şuña utırıştı möfti urınbasarı Wäliulla Yaqub xäzer bu yunäleştä niçek eşlärgä kiräklege turında Tatarstan yağınnan közgä qädär konsepsiä eşlärgä kiräk dip belderde. Dimäk, möselman möğallimnäre äle üz täqdimnären belderä alalar, federal' üzäk anıñ belän kileşerme, yuqmı monısı inde bilgele ikençe mäs'älä. Wäliulla xäzrät Yaqub utırış barışında dini uqu yortları citäkçelärenä ğaräp tele buyınça 5-11 sıynıf uquçıları öçen däreslek äzerlärgä kiñäş itte. Ägär ul eşlänep, Mäğärif häm fän ministrlıygında kileşelsä, Konstitutsiä nigezendä, ata-analar sorawı buyınça mäktäplärdä çit tel bularaq ğäräp telen uqıtu mömkin bulaçaq. Ğomumän, kiläçäktä şundıy eş belän şöğellänüçelärgä, yäğni İslam üseşenä üz öleşlären kertkän keşelärgä Grant bireläçäk. Monıñ öçen möselman mädäniäte, fäne häm mäğärife yunäleşendä däwläti bulmağan fond tözelgän. Bu xaqta Tatarstan möselmannarı Diniä Näzaräte räise urınbasarı Wäliulla xäzrät Yaqub:
Anıñ oyıştıruçıları bulıp Üzäk möselmannar Diniä Näzaräte, RF möftilär Şurası, Tön'yak Kavkaz koordinatsiä Şurası häm Xalıqara İslam Missiäse tora. Älege fond nigezendä, Rusiägä 1 meñ Grant qaralğan. Alar isä İslam dine üseşe öçen üz öleşlären kertkän keşelärgä – imamnarğa, uqıtuçılarğa bireläçäk.
Wäliulla xäzrät Yaqub belderüençä Grant alırğa layıq bulğan keşelär isemlege inde bilgelängän häm iyün ayında alar bu aqçanı alır dip farazlana. Wäliulla xäzrät Yaqub:
Bezneñ respublikağa isä Grant 125 keşegä bireläçäk..
Tatarstan möselmannarı Diniä Näzaräte räise urınbasarı Wäliulla xäzrät Yaqub Tatarstanda bu Grantnı 125 keşe alaçaq dip belderde.
Landış Xarrasova


text:
Kem alar yaña buın Çeçen komandirları, citäkçeläre ?
Çeçen köräşçeläre üterelgän Aslan Masxadovnıñ urnına Şaria Maxkämäseneñ yäş räise Abdul Xalim Sadulayevneñ bilgelängän buluın xäbär ittelär. Anı üz vaqıtında Masxadov üze saylap alğan bulğan. Küzätüçelär bu Çeçennär arasında yäşeräk, suğışçan häm dini xisläre köçle şäxeslärneñ citäkçe urınnarğa kilülären kürsätä digän fiker belderälär. Bu üzgäreş, Çeçnädäge konfliktın söyläşülär yulı belän xäl qılırğa tırışuçılar öçen problemma tudıra ala.
Audio
"Masxadovnıñ bay ütkäne bar ide. Ul berençe Çeçnä suğışında suğıştı, ike suğış arasında prezident buldı. Ul Çeçnä tarixındağı iñ ğadel saylaularda barlıq çeçennär tarafınan saylandı. Sadulayev turında närsä äytergä bula. Anıñ mondıy ütkäne yuq."
Sadulayev häm başqa yäş buın komandirlar tagı ber yaq belän elekkelärdän ayırılıp toralar. Alar ütä dindar. Mäskäv Carnegie Üzägeneñ Tönyaq Kafkaz buyınça belgeçe Aleksey Malaşenko süzlärençä, yäş buın Çeçen citäkçeläre radikal İslamçılar häm alar Masxadovqa qarağanda Ğäräp islamçılarına yaqınıraq toralar. Sadulayevneñ vaqıtlı prezident postına bilgelänüe, xakimiätneñ suğışta çınıqqan yaña buınğa küçä baruın kürsätä.
Audio
"Alar suğışta üskän buın keşeläre. Min alarnıñ uqıy yaza belülären dä belmim. Belälärder dip ömet itäm. Läkin, alar niçek suğışırğa kiräklegen belälär. Suğış başlanğanda alar 15-16 yäşlärendä idelär."
Şuşı yäş keşelärneñ kemnege belenmi häm küzätüçelär dä isem äytergä telämilär. Malaşenkonıñ süzlärençä, tübäneräk däräcädäge başqa yäş çeçen komandirlarnıñ politik täcribäse Sadulaevnıqınan da azıraq. Läkin, alar ğömerläreneñ zur öleşen Russiä köçlärneä qarşı suğışıp ütkärdelär häm monı dävam itterü mäsälsäendä dä qararlılar kebek. Citäkçelektä buın üzgäreşe Çeçnä konfliktın tınıç yullar belän xäl qılunı qıyınlaştıra ala. Malaşenkodan sitat.
Audio
"Alar azaqqa qädäre suğışaçaqlar. Alar professional suğışçılar häm şuşı professional mucahidlärneñ Yaqın Könıçığıştağı , Ğıraqtağı vazğiätkä dä täsirläre bulır."
Sadulayevneñ citäkçelege närsä kiterer häm ul bu urınnı küpme vaqıt bilär digän soraularğa cavap birep bulmıy. Elekke prezidentlar Dudayev höm Masxadovta sovet ofitserlarınıñ psixologiäse bar ide. Şul säbäple, alar Kreml öçen yaraqlılarq partner bulırlar ide. Ä inde Sadulayev häm başqa yäş çeçen komandirları turında şuluq närsäne äytep bulmıy.
Färit İdelle, Praga.


text:
I Hacı Geray
I Hacı Geray ya da Melek Hacı Geray (arap urufatında: ۱خاجى كراى) - ilk Qırım hanıdır.
1428 s. ilk Qırım hanı Hacı Geray han Qırımdaki mustaqil ükümet oğrundaki küreşniñ faal iştirakçisi olıp çıqqan. Qırımnıñ Altın Ordudan boşatılması ve serbest siyaset alıp baruv meselesi çoqtan berli keskin turmaqta edi. Qırımnıñ mustaqilligi oğrunda küreşte Hacı Geray meşur Qırım sülâleleriniñ ve beyleriniñ yardımına esaslandı. Amma duşmanlar da bir yerde turmadan, qarşılıq köstergenleri sebebinden bir qaç kere tahttan tüşürildi ve tek 1441 s. tekmil yekâne Qırım hanı oldı ve ta ölgence 1466 s. qadar tahtta bulundı.
Tarihiy elyazmlarda Hacı Geray istidatlı, ikmetli ve öz halqını tüşüngen ve qayğırağan ükümdar olaraq kösterile. Atta halq arasında oña "Melek" adı berilgen. Hacı Geraynıñ müim ilk deñişmelerden biri – Qırımnıñ devlet merkeziniñ Qırım (şimdiki Eski Qırım) şeerinden Qırq Yerge keçirilmesidir. Neticede, qırımtatar milliy devletçiginiñ mükemmeleşmesinden ğayrı, kelecek onyıllıqlar devamında qırımtatar şeerleri qurulması ve medeniyetiniñ inkişafı ileriledi.
Aynı zamanda, Hacı Geray ile qırımtatar bayrağındaki tamğa-taraq bağlıdır.
Hacı Geray han 1466 s. vefat etti ve Qırq Yerniñ yanında Salaçıqta defin etildi. 1501 s. ise onıñ qabirinde büyük dürbe qurulğan.
Menbalar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Maqaleniñ müellifi - Tamila Abduveliyeva
- Oлekca ГaйBopoHckий "CoзBeздиe ГepaeB". CиMфepoпoлb, 2003.


text:
Bügen Rusiädä kürenekle ğälim häm xoquq yaqlawçı Nobel büläge iäse Andrey Saxarovnı iskä aldılar. Azatlıq radíosı xäbärçeläre belderüençä, küplägän şähärlärdä iskä alu cıyınnarı, piketlar uzdı. Töp çaralar Tübän Novgorodta bulğan. 1980 yılda sovetlar rejimın tänqıytlägän öçen, däwlät büläkläre tartıp alınıp, Saxarov ul waqıttağı Gorki şähärenä sörelgän ide. Saxarov berniçä tapqır Äfğanstanğa ğäskärlär kertügä häm Sovetlar berlegeneñ atom sınawları ütkärüenä qarşılıq belderep çığış yasadı.
Andrey Saxarov 1989 yılnıñ 14 deqäberendä Mäskäwdä wafat buldı.


text:
Title Press
«Tatar xalqı waq qäwemi törkemnärgä bülensä, berdäm millät bularaq yäşäwdän tuqtıyaçaq…» /Şähri Qazan/ «Tatarstanıñ üz milli domenı bulaçaqmı?» /Pecпyблиka TaTapcTaH/
«Şuşı zakonnı tormışqa aşıru öçen Russiä Fännär akademiäseneñ Etnologiä häm antropologiä institutı tarafınnan «2002 yılda Bötenrusiä xalıq sanın alu materialların eşkärtü öçen millätlär isemlege» häm «Millätlär häm tellärneñ sistematik süzlege» eşlängän. Ämma bu dokumentlarnıñ ikese dä, citdi räweştä eşläp citkerüne sorıy. Çönki alarnıñ ikese dä çamasız ozın häm butalçıq; ber-bersen qabatlıy häm alarnıñ prinsipial' konseptual' nigeze yuk; alarda millätne bilgeläw prinsipları kürsätelmägän; fändä küptän bulğan ıruğ, qabilä, qawem, xalıq, millät töşençäläre butalğan; millätneñ töp bilgese tel ikäne nişläpter iskä alınmıy. …Älege dokumentlardağı taläplärne tormışkqa aşıru, tatar xalqı yazmışında faciğale näticälärgä kiterüe ixtimal. Çönki ul waq qäwemi torkemnärgä bülenep, berdäm millät bularaq yäşäwdän tuqtayaçaq.»
Şulay itep, tatar ğalimnäre Rusiä Prezidentınnan bu qurqınıçnı buldırmawda yärdäm sorıy. Bu möräcäğätkä Tel, ädäbiät häm sänğat institutı citäkçese N. Xisamov, professor F.Urmançeev, akademik M.Zäkiev, Tatarstan Fännär Akademiäseneñ möhbir-äğzäse F.Ganiev häm başqalar qul quyğan.
Watanım Tatarstan gazetasında «Ayırılğannı ayu aşar…» digän baş astında basılıp çıqqan mäqälä dä, şulay uq, xalıq sanın alu temasına qarıy. Avtor bu mäqälädä «çuwaş, mordva, mari, udmurt xalıqların bülgäläw — ayanıç näticälärgä kiterergä mömkin» dip äytä. Tatar milläten bolğar, mişär, kräşen häm başqa törkemnärgä bülü xaqında yazğanda, avtor härqaysı törkemgä ayırım tuqtalıp kitä. Anıñ mişärlär turındağı fikerläre iğtibarnı cälep itä:
Närsä «mişär» dip tatarnıñ xalıqçan telen nigezlägän, anı şul yünäleştä üsterüdä zur köç quyğan G.Qandalıy, G.İsxaqıynı — sulğa, böyek şağirebez G.Tuqaynı «tatar» dip uñğa ayırabızmı? Bu alım belän kilsäk, «mişär taifäse»nä nisbätle dip bez Ş.Qamal, H.Taqtaş, X.Tufan, Q.Näcmi, Ğ.Äbsälämov, Ğ.Kariev, R.Wahapov, X.Bigiçev h.b. — mäğribkä, Ş.Märcäni, R.Fäxretdinov, Därdmänd, K.Qamal, G. İbrahimov, S.Rämiev, G. Bäşirov, Ä.Yeniki h.b. — mäşrikkä küçeräbezme? Bolay itkändä, millätneñ umırtqa bağanası şartlap sınasın köt tä tor, çönki bu ike taifä tatarnı tatar itkän iñ qüätle häm küp sanlı etnik berämlekter» dip yaza R.Ämirxan. Avtor barlıq millättäşlärgä möräcäğät itep «ber can, ber tän bulıp yäşik, oluğ tatar berlegen küz qarasıday saqlıyq» dip tä äytä. Bu yazma Watanım Tatarstan gazetasında baslıp çıqtı.
Mädäni Comğa gazetasınıñ «Qaraş» digän säxifäsendä basılıp çıqqan yazma, şulay uq, xalıq sanın alu turında. Bu mäqäläneñ avtorı, İjawdağı millätäşebez Mäsğud Garatuyev gazeta uquçıların tatar xalqınıñ berdämlegen saqlap qalırğa, monıñ öçen aktiv eşlärgä çaqıra.
Şähri Qazan gazetasınıñ çärşämbe sanında da xalıq sanın aluğa qağılışlı çığışlar urın alğan. Mäsälän, Qadir Galimov «Taşlamalı çuqındıru» digän mäqälädä «Tatarstan» radiosında yañğırağan qayber kräşennärneñ çığışı, Tatarstan rayonnarında elek kräşenneke dip sanalğan awılarnıñ, xäzer möselman dinenä qaytuları turında yaza. «Äti-änine saylap almıylar» digän yazmada Xämbel Gabdraxman «kemneñ nindi millättän yazıluwı köçläp tağıla almıy» digän fiker äitä. Şuşında uq, Sverdlovski ölkäsendäge Rewda şähäre «Duslıq» ansamble citäkçese Nuretdin Kamaliev «Yuğalıp qalmıyk, saqlanıyq!» digän mäqäläsendä «millätne yuğaltmaw öçen balalarğa tatar isemnären quşığız», digän täqdim kertä.
Tatarstan yäşläre gazetasında millät berdämlegen saqlaw problemasınıñ ikençe ber yünäleşe açıla. Latin grafikasın torğızu turındağı bäxäslär dä, tatarlarnı törle törkemnärgä bülde bit. Färit Wafin üzeneñ «56 tatarğa Arçanıñ ber tatarınnan cawap xatı» digän mäqäläsendä Poccийckaя raзeTada basılğan «HaM TaTapaM He Bce paBHo» isemle xatqa cawap birä:
«Sez şundıy abruylı, zıyalı, däräcäle ädämnär, latin xäreflrennän büredän qurıqqan kebek qurqasız ikän? Hay, nayannar! Tel töbegez añlaşıla sezneñ. Kübegez ingliz telendä uqıy. Komputorlarıgızda latin xärefläre . Sez latin xärefennän qurıqmıysız, sez tatar teleneñ urıs xäreflärennän çitläşep, möstäqil bulıp kitüennän qurqasız.»
Färit Wafin bu mäqälädä älege xatqa qul quyuçılarnıñ isemnäre niçek yazıluwına da iğtibar itä. «Üz isemnären urısçalatıp, watıp-cimerep yazğan keşedän tatar telenä fayda kiterüwen kötep bulmıy» di ul.
Latin grafikasınıñ östenlekläre turında söylägändä, internet, komp'yutorlaştıru telgä alına. Pecпyблиka TaTapcTaH gazetasında bu atnada «CTpacTи пo дoMeHy» digän mäqälä basılıp çıqtı. Domen — ingliz telendä, internetağı säxifälärgä birelä torğan isemne añlata. Mäsälän, teläsä nindi säxifäne açqanda www. isem.ru, dip cıyarğa kiräk. «ru» digäne — domen bula. Bu xäreflär urınına «org», «net», «com» dip tä torırğa mömkin. Pecпyблиka TaTapcTaH gazetasında basılğan mäqälädä Tatarstannıñ üz domenın buldıru tırışlıqları turında süz bara. Mäqäläne www.rt-online.ru/text/10-01-2002/domain.html adresında tabıp bula.
Andrey Kobyakov bu yazmanı Fännär Akademiäseneñ informatika institutında ütkän tügäräk östäldä alğan täesirlärenä häm üz belemenä tayanıp yazğan. Milli domennı buldıru mäsäläsen, ul berniçä yünäleşkä bülep qarıy. Eşlätü sistemasın tatarçağa äyländerep bulmıy dip sanıy ul, tatar telendä beleşmälär cıyılması da äzerlänmägän ikän. Öçençedän, Tatarstan üz domenın buldırsa, başqa respublikalar da telär, şuña kürä Rusiäneñ internettağı öleşe bülgälänep betäçäk, dip uylıy xäbärçe. «Matbuğatta, Tatarstan internetta üz domenın buldırsa, bu tatar bitlären ber cirdä tuplarğa, Tatarstannan çittä yäşäwçe millättäşlärgä mäğlümätkä ixtiacnı qanäğätländerergä mömkinlek biräçäk» dip yazalar. Ämmä çittäge tatarlar, şul isäptän Mäskäw häm Piterbur tatarları bu xaqta berdä borçılmıy. Tarixi Watannarına qaytu omtılışları ber dä sizelmi alarnıñ. Ä menä kirill xärefläre belän bulsa da, tatar telendäge internet säxifälärneñ citmäwe — küzgä kürenep tora» digän fikerdä Andrey Kobyakov.
Şunnan soñ, avtor milli domennı buldırırğa dip, ğariza yazu öçen genä dä $50 meñ kiräk, di. Bu salım tüläwçelär cilkäsenä töşäçäk, dip yaza avtor. «Ägär dä milli domen buldırılsa, ul tatar internet säxifälären ber tirädä cıyarğa mömkinlek tusa, bu eşne Bötendönya tatar kongressı yärdämendä tormışqa aşırırğa mömkin» - dip äitä Andrey Kobyakov.
Bu atnada «Tatar cırı — 2001» digän bäyräm tamaşanıñ ütüwe gazetalarnıñ mädäniät büleklärendä çağılmıy qalmadı. Mädäni Comğa, Watanım Tatarstan, Şähri Qazan gazetaları ber tawıştan bu çaranı tänqitläp çıqtı.
Mädäni Comğa xäbärçese bu çaranı «Tatar»nıqı dip tügel, ä «Estrada cırı», dip ataw döresräk bulır ide di; Şähri Qazan jurnalistı, bu bäyrämdä qatnaşqannan soñ «estradabız nigä tössez? » digän soraw quya häm «başqaruçılarnıñ üzenä genä has üzençälekläre, başqaru manerası yuk», dip yaza.
Watanım Tatarstan xäbärçese A.Ğaliullina «Cırlap açıla küñel» digän mäqäläsendä bu cır bäygese turında bolay yaza:
«Älege bäygedä Osqar Usmanovnıñ 4 cırı ciñüçe dip tabılğan. Yänäşämdä Osqarnıñ ätise — kompozitor Vadim Usmanov utıra. Anıñ şatlığın urtaqlaşasım kilü omıtılışım taş divarğa kilep bärelde: «Ko MHe oбpaщaйTecb Toлbko пo-pycckи, или пo–aHrлийckи», - dip tuqttatı ul mine. Ğäcäplänüwemne äytep tormıym, ämma Vadim Usmanovnıñ soqlanğıç ähäñle köylären niçekter itep tatar süzeneñ, şiğriäteneñ tämen toymağan kileş yaza aluwına miña ser bulıp qala. «Myзыka иHTepHaциoHaлbHa»,— dip kisterde ul. Läkin, köye niçek kenä kamil bulmasın, cır süzlären işetkändä, küñelenä nur iñmägän, yäki küzennän yäş tammağan kompozitor küñele miña añlayışsız, bu inde tatar cırın qurqınıç astına quya. Şul räweşle tatar muzıqa sänğatenä tuğan telsez kompozitorlar kilä» dip yaza Watanım Tatarstan gazetası xäbärçese.
Gazetalarnıñ mädäniät turında yazuçı xäbärçeläre Aydar Xälimneñ 60 yıllığına bağışlap, anıñ icatına iğtibarların yünältte. Şähri Qazan gazetasında anıñ belän külämle äñgämä basılıp çıqtı. Watanım Tatarstan häm Mädäni Comğa gazetaları anıñ şiğerlären bastırıp çığardı.
Matbuğat küzätüen Azatlıq radiosı öçen Qazannan Bikä Timerova äzerläde


text: Bişkäk. Qırğızstannıñ waqıtlı prezidentı Qormanbäk Baqiev ildä yäşägän urıslarnı, totrıqsızlıqtan şürläp Qırğızstannan kitmäskä öndäp çıqtı. Anıñ matbuğat wäkile süzlärenä qarağanda, waqıtlı prezident urıstelle xalıqnıñ ildän kitü teläge iqtisadi säbäplärgä häm ildäge ictimaği-säyäsi bilgesezlekkä bäyle dip uylıy. Bu uñaydan Qırğızstan citäkçeläre totrıqlılıq urnaştıru öçen barın da eşliäçäk dip belderä Baqievneñ matbuğat wäkile. Prezident Baqiev bu mäs'äläne, häm ğomumän Rusiä-Qırğızstan xezmättäşlege kiläçägen düşämbedä İkençe dönya suğışı tämamlanuınıñ 60 yıllığın bilgeläw öçen Mäskäwgä barğaç Rusiä räsmi wäkilläre belän dä tikşeräçägen äytä.


text:
KÖRFEZ BRANDA TENTE BURSA
Bursa bursada bursadaki Osmangazi Branda Tente İmalatı, bursada Branda Tente İmalatçıları Bursa, Bursada Branda Tente İmalatçıları, Bursa Osmangazi Tente Branda İmalatı, Bursada Tente Branda İmalatçıları, Bursa Osmangazi Branda Tente İmalatı, Bursa Merkezde Tente Branda İmalatçıları, Bursada Mafsallı Tente İmalatı, Bursa Körüklü Branda İmalatı, Bursa Branda Çeşitleri Tamiri, Özel Tasarım Branda Dikenler Bursa, Bursa Osmangazi Kış Bahçesi İmalatı, Bursada Branda Tente Yapan Yerler, Bursa Cafe Brandaları İmalatçıları, Bursada Balkon Branda İmalatı, Balkon Kış Bahçesi İmalatı Yapan Yerler Bursa, Bursada Çadır Brandası İmalatı, Bursada Kamyonet Brandası İmalatı, bursa bursada bursadaki brandacılar, brandacılar bursa, branda tenteciler bursa, tente brandacılar bursa, bursada tenteciler, bursada brandacılar, tenteci bursa, bursa brandacı, bursada branda imalatı yapanlar, branda yapanlar bursa,
Bursada Tır Branda İmalatı, Perdeli Branda İmalatçıları Bursa, Bursada Kamyon Branda İmalatı, Pazarcı Brandası İmalatçıları Bursa, Bursada Pazar Brandası Yapan Yerler, Bursada Uygun Branda Tente Yapan Yerler, Bursada Yanmaz Branda Yapanda Yerler, Bursa Kamp Çadırı İmalatı, Bursada Fabrika Brandaları İmalatı, Perdeli Branda İmalatı,Klasik Sistem Branda İmalatı, Kamyonet Tentesi Branda İmalatı,Halı Saha Brandası İmalatı Kayar Perdeli Tır Brandası İmalatı Kamyonet Tenteleri İmalatı, Sahne Brandası İmalatı, Kış Bahçesi Branda İmalatı, Şeffaf Branda İmalatı, bursadaki brandacılar, osmangazi, nilüfer, gemlik, gürsu, kestel, kemalpaşa, karacabey, ataevler, beşevler, yıldırım,
- Görüntülenme sayısı: 2627


text:
Qazanğa «Yedinaya Rossiä» firqäseneñ wäkilläre kilde
1 avgust könne Qazanğa «Yedinaya Rossiä» firqäseneñ Aleksandr Bespalov citäkçelegendäge delegatsiäse kilde. Mäğlüm ki, «Yedinaya Rossiä» citäkçelege 8 yüldän 9 avgustqa qädär Rusiäneñ 16 töbägendä küçmä utırışlar ütkärä. Qazanda firqä citäkçelege ike kön bulırğa niätli. Pänceşämbe könne alar, Prezident Mintimer Şäymiev belän oçraştı. Mintimer Şäymiev «Yedinaya Rossiä» firqäseneñ räistäşe. Şulay uq, älege firqäğä Rusiä Däwlät Dumasınıñ «Yedinstvo», «Oteçestvo - Vsya Rossiä», «Regionı Rossii» kebek köçle fraksiäläre kerä. «Regionı Rossii» fraksiäsen Tatarstannan saylanğan Oleg Morozov citäkli. «Yedinaya Rossiä» firqäseneñ säyäsi maqsatı - töbäklärdä yäşäwçe xalıqnı sotsial yaqlaw, budjetçılarğa xezmät xaqın daulaw, toraq-kommunal sistemasın reformalaw häm başqa şundıy sotsial problemalar. Ä Mintimer Şäymiev, bu problemanı tağın da masştablıraq itep, federal üzäk belän töbäk mönäsäbätläre, wäqälätlär büleşü häm şuşı töbäklärdä yäşäwçe xalıqnı sotsial yaqlaw säyäsätendä ğädellek mäs'älälären quya.
Pänceşämbe könne «Yedinaya Rossiä» General Şurası deligatsiäsen qabul itkändä, Mintmer Şäymiev tağın ber qat firqäneñ säyäsi maqsatların barlap çıqtı. Jurnalistlar firqäneñ Tatarstan bülege kiläçäge belän qızıqsındı. Mäğlüm ki, firqäneñ Tatarstan bülegen Qazannıñ Energetika Universitetı rektorı Yuriy Nazmiev citäkli. Yedinaya Rossiä firqäse citäkçelege Tatarstanda tağın ber kön bula. Mäğlümat çaraları möxärrirläre, şulay uq cämäğätçelek aktivı, yäğni şirkätlär, oyışmalar citäkçeläre belän oçraşu da bulaçaq.


text:
Moña qädär qar şähär çitenä çığarılıp tügelsä , xäzer anı eretep yılğağa ağızaçaqlar. Zawod cäy ayları ğına eşli başlayaçaq.Respublika türäläreneñ cäy qar yawdıru qodräte bulmaw säbäple , zawod aldağı qışqa ğına eşli başlayaçaq.
Tağı ber tözeleş başlanırğa tora : ul da bulsa — krematorıy. Zawod berençe klientların 2007nçe yılda qabul itäçäk.Cirgä kümelergä telämäwçelärgä tağı ike yıl çıdası ğına qala.
“Başqortstan kinostudiäse“neñ yanu säbäpläre açıqlandı.Ul kinostudiä direktorı urınbasarı İlyäsov.Bu turıda Ufanıñ 4nçe sanlı yanğın sünderü xezmäte tikşerüçese Timur Miñlekäyev xäbär itte.Anıñ süzlärenä qarağanda , direktor urınbasarı eşkä iserek xäldä kilep ,tämäke tartqan.İlyäsovtan töşep qalğan tämäke näticäsendä ike bülmä tulısınça yanıp betkän.Zıyan küläme 130 000 sum dip bäyälänä.
Çırşı qarağı Yaña yıl “büläge“ aldı.Röxsätsez çırşı kisüçe beräwgä respublika tarixında iñ zur külämdä ştraf çäpälde.Ul Qaraidel rayonında yäşäwçe Aleksey Babin.Babin röxsätsez 48 narat ağaçı kiskäne öçen “nibarı“ 317 000 sum aqça tüläp qotılaçaq.
Mönir Wafin , Ufa


text:
«Altın bitlek» konkursı däwam itä
Respublikada balalar häm yäşlär teatrları häm qurçaq teatrı kollektivlarınıñ «Altın bitlek» dip atalğan Respublika smotr-konkursı bara. 10-11 martta Tatarstannıñ Aznaqay rayonında bu konkursnıñ töbäk buyınça yarışı uzdı. Respublika buyınça uzğan konkursnıñ yomğağı Çallı şähärendä may ayında uzaçaq. Aznaqay töbägennän qaysı kollektivlar Çallı şähärenä barırğa saylanıp alınğanı turında rayonnıñ mädäniät yortı direktorı Tatarstannıñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre Zölxiä Miñlexanova söyläde. Ul:«Konkursnıñ Çallı şähärendä uzaçaq konkurs yomğağına Aznaqay şähäreneñ 7caHлы mäktäp kollektivınıñ üzläre teatral'läştergän «Söyembikäneñ 101kиңәшe»dip atalğan kompozitsiäse belän çaqırıldı»,- dide. “Äkiät” teatrında «Qazan turında qissa» spektakle.
12 mart könne Qazannıñ Qurçaq teatrında Mansur Ğiläcev äsäre buyınça säxnäläşterelgän «Qazan turında qissa» dip atalğan spektakl' bara. Bu epik legenda spektakle Qazannıñ meñyıllığına bağışlap säxnäläşterelgän. Spektakl'ne säxnäläşterü , anda nindi qurçaqlar buluı turında teatrnıñ baş rejisserı İldus Zinnurov söyläde:
«Anda törle-törle qurçaqlar qullanıla. Artistlarnıñ qullarına perçatka kebek kiep uynıy torğan qurçaqlar da, 2-3 artist öslärenä kiep uynıy torğanı da bar. Üzençälekle zur yılannı, zur- zur balıqlarnı tik şulay ğına kürsätergä bulır ide»,- dide ul. Şulay uq, ber şatlıqlı waqiğa turında da äytep kitäse kilä. Nasix Zinnurov äytüençä :«Qurçaq teatrınıñ yaña binasın tözü turındağı qararğa Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev qul quyğan. Qazannıñ meñyıllığına Tuqay mäydanında Waxitov häykäle yanında Nekrasov uramı belän Professorlar tıqrığı yanında yaña Qurçaq teatrı tözeläçäk,-dide ul.
Tuqay muzeenda Räşit İmaşev kürgäzmäse.
«Tatarstannıñ xalıq rässamı» isemenä layıq bulğan Räşit İmaşewnıñ kürgäzmäse Tuqay muzeyında 10 martta açıldı. Kürgäzmädä tatar-başqort xalqınıñ tanılğan icat ähelläreneñ portretların kürergä bula. Anda Ğabdulla Tuqay, Xäsän Tufan, Mostay Kärim, Nacar Näcmi, Sibğät Xäkim, Ğarif Axunov, Zahir Xäbibullin, Näcip Cihanovlarnıñ portretları bar.
Kürgäzmä açılğanda nindi xis toydığız digän sorawğa, ul menä niçek cawap birde.
« Ğorurlıq xise toydım, häm Tatarstan xökümätenä räxmät äytäse kilä. Tağın da yaña äsärlär tudırırğa kiräk digän fikerdä qalam»,- dide Räşit İmaşev. Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr Qazan.


text:
Hamas belän Fatah kileşü tözede
Yaqın könçığıştan başlıybız, xörmätle tıñlawçılar. Töbäktän kilgän xäbärlärgä qarağanda, Fälästinneñ Fatah partiäse belän xakimiättäge Hamas firqäse İzrail belän yänäşä Fälästin däwläten tözü mäsäläsendä kileşügä ireşkän. Bu xäbärne küplär Hamasnıñ, kinayalı räweştä bulsa da, İzrail däwläten tanuı dip bäyäläde. Moñarçı Hamas İzrailne gel kire qağıp kilde. Soñğı kileşü Hamas säyätendä üzgäreşne añlatamı?
Hamas belän Fatah arasında ireşelgän kileşüdä bäysez Fälästin däwläten 1967 yıl çiklärendä tözergä çaqırıla. İzrail monıñ belän älbättä kileşmiäçäk. Läkin kileşüneñ ähämiäte başqada – anı, kinayalı räweştä bulsa da, Hamasnıñ İzrailne tanuı dip qararğa bula. İzrail belän yänäşä däwlät töziseñ ikän, dimäk anı tanıysıñ digän süz bit.
Şuşı soraw tiräsendä Fälästinneñ üzendä qaynar bäxäslär quptı. Kileşü turındağı xäbär taralu belän, Hamas deputatı Salah Äl-Bardawil, "bez ike däwlätne dä tanıybız dimädek" dip belderde.
Prezident Abbasnıñ yärdämçese Yassir Abed Rabbo isä Fatah başqaça uylıy dide, häm Hamasnı yözen saqlap qalu öçen süzlär belän uynawda ğäyepläde.
Şulay itep, kemgä ışanırğa soñ? Yaqın könçığış belgeçe, zamanında Quşma Ştatlarnıñ İzrail häm Mısırda ilçese bulğan, prezident Bushnıñ elekke kiñäşçese Edward Walker bu oçraqta Hamas döresräk söyli di:
"Min bu kileşüne kinayalı räweştä İzrailne tanu dip sanamıym, Hamas keşeläre üzläre dä alay dimi häm bu turıda kileşüdä dä äytelmägän" di Edward Walker.
Walker, İzrailneñ, Golda Meirdan soñ här citäkçese belän eşlägän. Soñğı kileşüdä İzrailgä berniçä taläp quyılğan, alar ütälgän xäldä İzrail däwläte, härxäldä xäzerge şäkelendä betäçäk di ul.
Walker süzlärençä, taläplärneñ berse – BMOnıñ küptänge qararın ğämälgä quyu. Ul qarar nigezendä Fälästin qaçaqları xäzer İzrailneñ öleşe sanalğan cirlärgä qayta alaçaq.
Kileşüdä şulay uq "berdäm qarşılıq törkeme" buldıru qaralğan. Walker monı terrorçıl törkem bulaçaq dip sanıy. Kileşüneñ ike mäğnäle telenä kilgändä, Walker fikerençä, bu Hamasnı künderü öçen maxsus eşlängän.
Washington älegä üz fikeren äytmäde, Aq Yort süzçese Tony Snow süzlärençä, prezident Bush älegä kileşüne kürmägän:
"Älegä bez räsmi qäğäz kürmädek. Bar bulğanı matbuğat xäbärläre, Hamasnıñ bez İzrailne tanımıybız digän belderüe, şuña kürä bezgä kötergä genä qala" di Aq Yort süzçese.
Edward Walker fikerençä, bu kileşü Könbatışnıñ Fälästingä yärdämen yañartu öçen citärlek tügel. Alay da, Europa Berlegeneñ tışqı bäyläneşlär komissarı Benita Ferrero-Waldner anı "başlanğış" dip atadı häm qarşı taraflarnı köç qullanmasqa, elekke kileşülärne ütärgä çaqırdı.
Ul arada İzrail-Fälästin mönäsäbätlärendä soñğı könnärdä kierenkelek arta.
ali ğilmi


text:
Qazan häm Tatarstan arxiepiskopı Anastasiy yeparxiädä keräşennär probleması yuq dip belderä...
Tatarstanda xristiannarnıñ 150läp prixodı bar. Läkin süz başında uq Anastasiy ataqay prixodlar sanı, çirkäwlär sanına turı kilmäwe, çirkäwlär azraq buluı turında kinayäsen sizderde. Läkin şul kereş süzendä ük Tatarstanda törle konfessiälärneñ tatu yäşäwlären assızıqlap äytte. Xätta, sannarı belän 100 dä tulmağan katoliklarnıñ da ğıybadätxanäse bar häm pravoslavlar alarğa kiräk waqıtta yärdäm itälär. Sorawlar birgändä tağın xramnarnıñ sanı, prixojannar sanı turında süz çıqqaç, Anastasiy ataqay Sovetlar Soyuzı waqıtında Tatarstanda 11 mäçet, 11 çirkäw bulğan dip xäzerge wäzğiätkä, yäğni mäçetlär sanınıñ 100 märtäbä, ä çirkäwlärneñ 10 tapqır ğına artuına işarä yasadı. Älbättä islam ekstremizmı turında da soraw birelde. Anastasiy ataqay-“Terrorizmnıñ islamğa qatnaşı yuq”, dip qırt kiste. Anıñ äytüençä Tatarstanda islam suğışçan tügel. Ä “Kazanskaya boj'ya mater'” ikonasın qaytaru mäs’äläse xaqında - Rus çirkäwe kompetentsiäsendä tügel, bu cirle xakimiät başlanğıçı dielde. Çittän kilgän jurnalistlar soñğı waqıtta Rusiä xakimiäte aldına quyılğan keräşennärne ayırım millät dip tanıtu problemasına da iğtibar itkännär. Qazan häm Tatarstan arxiepiskopı Anastasiy bolay dide.Audio.
Yäğni Rus çirkäwe öçen provaslav din totuçılarnıñ milläte möhim tügel. Tarixta çınnan da keräşennär Rus' xristianlıq qabul itkänçe uk, 9nçı ğasırda uq kreşçenie qabul itkännär digän mäğlümat bar. Keräşennärgä Qazan yeparxiäsendä tatarça ğibädät qılu öçen şartlar tudırılğan. Anastasiy ataqay ütkärgän matbuğat oçraşuınnan soñ jurnalistlar delegatsiäse sinagogağa yunäldelär. Ravvin İtsxak belän oçraşqannan soñ alar möfti Ğosman İsxaqi belän oçraşaçaqlar.Yunıs Ätnäle.


text:
Tatarstan Aqsaqallar Şurasında yaña räis saylandı
Pänceşämbedä, nihayät, Tatarstan Aqsaqallar Şurasında yaña räis saylandı. Bu yulı çal çäçle abzıylar, aqsaqallarğa xas sabırlıq häm ziräklek kürsätep, cibärgän xataları, wä yalğışları öçen ğafu ütengän Räfiğulla Xämidullinnı, munça kertmiçä genä, urınınnan azat ittelär. Häm şundıy uq aqıllılıq nigezendä fän doktorı, millätpärwär Äxmät äfände Ğalievne räis itep sayladılar. İdarä äğzaları bulıp xalqıbızğa yaxşı tanış keşelär saylandı: Waxit Xäkimov, Mäxmüt Äxmätcanov, Äxmät Galiev, Rämzi Noğmani, Mäxmüt Niğmätcanov, İldus Sadıykov, Färit Xäbibullin, Ğayal Mortazin häm Yevgeniy Busıgin.
Qazannan Damir Ğismetdin


text:
Fransiä, Germaniä, Belgiä häm Luksemburg Yevropanıñ yaña saqlanu berämlegen tözi başlıy
Yevropa Berlegeneñ 4 ile - Fransiä, Germaniä, Belgiä häm Luksemburg – sişämbedä Brusseldä saqlanu mäsälälärenä bağışlanğan mini-sammit uzdırıdı. Ğiraq suğışına qarşı bulğan şuşı 4 ilneñ citäkçeläre Yevropada NATOdan bäysez räweştä xäräkät itäçäk küpmillätle xärbi köçlärneñ baş-fatirın buldırrığa kileşte. Küzätçelär fikerençä bu adım beryaqtan, Waşingtonnıñ dönyada alıp torğan urınına rizasızlıq bulıp kürensä, ikençe yaqtan, Yevropa Berlegendä häm NATOda yaña bülenügä kiterergä mömkin.
Sişämbedä 2 sägät barğan oçraşuğan soñ 4 citäkçe urtaq belderü yasadı. Anda Yevropanıñ tügel, ä beraz yomşağraq itep, küpmillätle xärbi köçlärneñ baş-fatirı turında äytelä. Fatirnı kiläse yıldan qalmıyça tözü küzdä totıla. Neçkäleklärne 4 ilneñ saqlanu ministrları xäl itäçäk. Monnan tış Yevropanıñ citez köçlären buldırırğa kileşende. 4 il anıñ üzägen täşqil itäçäk, läkin ul quşılırğa telägän başqa illärgä açıq bulaçaq. Belderüdä, “bu citez köçlär NATO ğämälläre öçen dä qullanılırğa mömkin” digän östämä bar.
Şuşı “tämlätkeç” süzlär buluğa qaramastan, küzätüçelär fikerençä, 4 ilneñ bügenge adımı Yevropa Berlegendä genä tügel, ä NATOda da yaña büleneşlärgä kiterergä mömkin. Yevropa Berlegeneñ başqa illäre, bigräk tä, Ğiraq suğışın xuplap çıqqan İspaniä, İtaliä, Hollandiä, Brusseldä ütkän 4-lek sammitına tänqit belderde. İspan saqlanu minsitrı Ano Palacio Wall Street Journal gäzitenä, “bu döres yul tügel, Yevropanıñ iminlegen 3-4 il genä xäl itä almıy” digän süzlär äytte. Citmäsä bu illär NATO ägzaları arasında saqlanu ölkäsenä iñ az aqça totuçı illär bulıp tora. Fransiä saqlanuğa ğömüm citeşterüneñ 2-yarım protsentın totsa, Germaniädä bu kürsätkeç ber-yarım, Belgiädä 1.3, Luksemburgta ni barı 0.9 protsent. Şuña da qaramastan, küzäteçlär fikerençä, bu 4 ilgä başqalar da quşıla başlarğa mömkin. Yevropa Berlege tarixında andıy başlanğıçlar buldı. Äytik, şul uq Schengen sisteması zamanında berniçä ilneñ täqdimennän başlanğan ide.
Ali Gilmi, Praga


text:
Tatarstanda da Mäwlid bäyrämen bilgeläp uzalar
Mögämmäd päyğämbär bu tönne dönyağa kilgän. Yäğni Rabiğül äwwäl ayınıñ 11Hчe kiçendä. Bu aynı ikençe törle xalıqçan itep Mäwlid ayı dip tä yörtälär. Ğäräpçädän tärcemä itkändä Mäwlid – tuu digänne añlata. Äytergä kiräk, bu aynı Möxämmäd päyğämbär belän bäyle küp waqiğalar bulğan. Ayırım alğanda, bu ayda Möxämmät päyğambär Mädinä şähärenä kilep citkän, şulay uq bu ayda ul Xädiçägä öylängän. Ämma alar arasında päyğämbärneñ tuğan köne iñ abruylılarınnan bulıp tora. Möxämmäd Mäkkä şähärendä tuğan. Ul 63 yıl yäşäp şul uq aynıñ şul uq könendä wafat bula. Yäğni päyğämbärneñ tuuı wä ülüe ber ük könnärgä turı kilä.
Möxämmäd päyğämbärneñ tuuın soñğı yıllarda Tatarstanda da zurlap uzdıra başladılar. Bu xaqta “Qol-Şärif” mäçetennän Röstäm xäzrät Bakirov:
Kiçä Salixcan digän Karavay bistäsendä çara uzdı. Anda päyğämbär turında iskä aldılar. Qayberlär bu eşne bidğät dilär, yäğni päyğämbärdän soñ qılınğan ğamäl. Läkin bu yaxşı bidğät. Röstäm xäzrät Bakirov äytüençä, Möxämmäd päyğämbären iskä alu ayı buyı bara, yäğni Rabiğül äwwäl ayı däwamında – 17 aprel'gä qädär. Möxämmäd päyğämbär ülep şaqtıy waqıtlar ütkännän soñ anı yaratqan, İslam dinenä ixlaslı bulğan Ärbil däwläte patşası yumartlığınnan zur aş mäclesläre äzerläp, küp xalıqnı qunaq itep, sädäqalar birüne ğädätkä kertep qaldırğan. Şuña küplär bu bäyrämdä qunaqlar çaqırıp aşlar uzdıra. Ämma anıñ başqa möselman bäyrämnärendäge kebek ayırım şartları yuq. Röstäm xäzrät Bakirov:
Bu aşqa böten keşene qabul itep, xäläl rizıqlar belän uzdıru zarur.Qol-Şärif mäçete xezmätkäre Röstäm xäzrät Bakirov äytüençä, mäcleslärdä Möxämmäd päyğämbär turında söyläw iñ kürkäm ğädät bulıp tora. Şundıy zur kiçä şimbä könne Qazannıñ Ximiklar mädäniät sarayında da uzaçaq. Çarada mönäcätlär, cırlar, xäläl rizıq çığaruçı şirqat'lärneñ üz-üzlären täqdim itüe kötelä.
Landış Xarrasova


text:
Yegerme berençe yözdä İdel-Ural
Küptän tügel genä Anqarada “Tetragon” kitap näşriäte tarafınnan “Yegerme berençe yözdä İdel-Ural” isemle mäqälälär cıyıntığı näşer itelde.
Cıyıntıq Ğosmanlı tarixi buyınça ataqlı ğalim Halil İnalcıqnıñ “Qazan xanlığı nigä cimerelde?” digän mäqäläse belän başlana. Artınnan şulay uq ataqlı tatar telçese Mirfatix Zäkiewneñ “İdel-Ural törkiläreneñ etnik tarixı”, Hatice Şirin Usärneñ “Etnolingvistik yaqtan Bolğar-Çuwaş häm Bolğar-Tatar teoriäläre”, İl'yas Kamalovnıñ “Tatar häm Altın Urda isemnäre turında” digän mäqäläse, Äminä Gürsoy Nasqalineñ “Sovet çorında İdel-Uralda isemnär häm isem birü metodikası”, Mostafa Önärneñ “Milli añ buldıruda süzlek: Cämal Wälidi belän Üzbäk Bayçura”, Azadä-Ayşä Rorlicneñ “Milli añ häm kollektiv añ: Söyembikä”, Timur Qozirevneñ “Millätne buldıru häm diasporada tatar milli añı”, Nadir Däwlätneñ “Mäskäw belän Qazan arasındağı köräş häm monıñ Tatarstanda demokratiäneñ täräkqıätenä tä'sire”, Läysän Şahinnıñ “İmperiä häm milli azçılıqlar probleması eçendä tatar-başqort mönäsäbätläre”, Ali Aqışnıñ “Yevraziä häm İdel-Ural däğwäsı”, Ayşän Uslu Bayramlınıñ “Tatar romanında xatın: ürnäktän idealizmğa”, Gönül Pultarnıñ “Yegermençe yözdä xıyal belän çınbarlıq: İsxaqinıñ “Öygä taba”sı belän Möxämmädiewneñ “Sirat Küpere”, Märtxan Dündarnıñ “İngliz dokumentlarında Sadri Maksudi Arsal häm Rusiä MљceлMaHHapыHыŋ ireklek tırışlıqların sanğa suqmaw” häm iñ soñğı Camilla Däwlätşin-Linderneñ “Alman säyäsäte, panturanizm häm Törek çit il politiqası: İkençe dönya suğışı waqıtında Almaniädäge Törki Sovet xärbi äsirläre” isemle mäqäläläre urın alğan.
Kitapnıñ tışlığına Söyembikä manarası belän Qol Şärif mäçete balqıp torğan ber fotoräsem urnaştırılğan. Kitapnıñ artqı tışlığında isä “Rusiä federatsiäse 2008 yılnıñ avgust ayında Gruziädäge ike avtanom respublikanıñ bäysezlegen yaqlaw maqsatı belän xärbi köçlären cibärgäç, küzlär Rusiäneñ üz eçendäge avtonom respublikalarğa töbälde”, dip yazılğan.
Menä bu cıyıntıqta tatar-başqortlarnıñ tarixı, mädäniäte häm ütkännän bügenge säyäsi wäzğıätenä qağılğan baytaq material bar. Şul yağı belän bu äsär İdel-Ural belän qızıqsınuçı häm qızıqsınaçaq törek uquçısına täfsille mäğlümat biräçäk.
Gönül Pultar cıyıntıqnıñ kereşen baytaq ozın totqan, şuşı kereş cıyıntıqtağı 16 mäqäläneñ sigezennän ozınraq. Şulay itep ul Törkiädä İdel-Ural turında başqarılğan fänni aktivlıqlarnıñ 2003-nçe yıldan soñğı öleşenä añlatma birgän bula. Kitapnıñ täqdim öleşen Xälil İnalcıq kebek çığışı belän Qırım tatarı bulğan professor Kämäl Qarpat yazğan.
Urnaştırılğan mäqälälär arasında tatarlardan tış, yäş törek belgeçläreneñ dä buluı tatar-başqort mäs’äläsenä Törkiädä dä qızıqsınunıñ artuın kürsätä. Dimäk, tatar-başqortlar Törkiä fänni dairälärendä tanıla başladı. Bu şatlıqlı ber täräkqıät. Bu cıyıntıq rus, tatar yäki ingliz tellärendä dä basılsa, kiñräk uquçığa barıp citär ide.


text:
«Näwrüz» festivalendä 18 milli teatr qatnaşa
Qazanğa, 30nçe maydan - 5 iyundä qädär Näwrüz festivalenä, 18 milli teatr kilde. 30 may kiçendä, Qazanda, Törki xalıqlarnıñ «Näwrüz» festivale açılıp, eşen başlap cibärde. Belgänegezçä, Näwrüz festivale, TURKSOY oyışması utırışı belän ber uq waqıtta bara. Näwrüz festivaleneñ açılğıçında da, TURSKOY ga kergän ministrlar qatnaştı. Açılış tantanası, Kamal teatrı qarşında ütte. Törle xalıqlarnıñ teatr wäkilläre üz millätlären milli kiemnäre häm cırları belän tanıttı. Xaywan tiresennän tegelgän kiemnär, çigüle, täñkäle külmäklär, timer bizäkle taclar, qılıçlarnı, dumbranı, moldova şäräbe belän tulğan sawıtlarnı kürep, Qazan tamaşaçısı alarnı foto räsemgä töşerergä tarıştı. Näwrüzgä kilgän törki teatrlar arasında, Törkiä, Çuaşstan, Xaqas, Qırğızstan, Qazaqstan, Yaqutiä häm Azerbaycan teatrları bar. Alar belän bergä festival’dä, M.Fäyzi isemendäge Orenbur tatar drama teatrı, Minzälä, Qazan yäş tamaşaçılar, Kärim Tinçurin häm Ğäliäskär Kamal tatar teatrları qatnaşa. Ufadan tatar «Nur» häm başqort «Mäcit Ğafuri isemendäge» teatrlar da iñ köçle säxnä äsärlären kürsätäçäk. Açu tantanasında, festival qunaqların täqdim itkändä, alar här berse üz tellärendä sälämläp, Qazannıñ 1000 yıllığına cotlawların äytep, milli cırların başqardı. Mäcit Ğafuri isemendäge Başqort däwlät drama teatrı, başqort telendä, Qazannıñ 1000 yıllığı häm tatar-başqort duslığı turındağı cır belän sälämläde.
Ğafurilılar, Mostay Kärim pyesası nigezendä quyılğan «Ozın-ozaq balaçaq» äsären kürsätäçäk. Ä «Nur» teatrı Anton Çexovnıñ «Öç señel, yıllar uzğaç» digän spektaklen täqdim itärgä cıyına. Festival’dä tağın Altay, Tıva, Yaqut häm Xaqas milli tatarları da qatnaşa. Alar Näwrüzne açu tantanasında ızlaw qatış, milli moñnarın suzdı. Festival qunaqların xökümät räise urınbasarı häm mädäniät ministrı Zilä Wälieva häm TURKSOY oyışması direktorı Palad Bol Bel uğlı da sälämläde.
«Näwrüz» festival’neñ berençe könendä Kamal teatrı binasında Zölfät Xäkimneñ «Telsez Küke» äsäre kürsätelde. Ä 31nçe mayda, ber yulı 3 säxnädä festival äsärläre uynala, Kamal teatrında İstanbul teatrı «Üzen üze üterüçe» äsären kürsätä, Kärim Tinçurin teatrında, Qırğız drama teatrı «Korol Lir» digän Şekspir äsären quya. Ä Yäş tamaşaçılar teatrında, festival qunağı Minzälä teatrı «Sönnätçe babay» äsären kürsätä. Milli teatrlar kön sayın diärlek bara. Festival barışı turında bezneñ köndälek xäbärlär çığarılışlarınnan belä alırsız.
Bikä Timerova.


text:
AQŞ wäkillär pulatı
AQŞ wäkillär pulatı (иHr. The United States House of Representatives) - AQŞ Kongressı tübän pulatı. Anıñ eçendä härber ştat wäkile bar (xalıq sanına proportsional').
Pulatnıñ urınnar sanı daimi häm 435 tigez.
Härber ştat wäkile ike yıl däwaminda üz urının bili häm çiksez tapqır yañadan saylanıp bula.
Pulat başlığı - äğzalar tarafınnan saylanğan spiker (süzçe).
Wäkillär pulatı wazifaları - federal' qanunnı çığaru.
Pulatta qabul itelgän qanunnar soñraq Senatta qarala häm prezident tarafınnan imzalanğannan soñ räsmi qanun bula.


text:
Qazaxstan möslimäläre yawlıq belän räsemgä töşä, Qırğızstan üz köräşen däwam itä
3-4 yıl elek Tatarstanda möselman xatın-qızlarınıñ pasportqa räsemgä töşkändä yawlıqların salmaw xoquqın yawlaw eşe, mäxkämälärne häm uram cıyınnarın äle dä xäterlisezder, xörmätle tıñlawçılar. Qazaxstan möslimäläre dä uzğan ayda şundıy uñışqa ireşte. Kürşe Qırğızstanda isä – yawlıq bäyläp räsemgä töşü röxsät itelmi. Azatlıqnıñ xatın-qızlar säxifäsendä sişämbe könne şul xaqta tıñlağız.
Yustisiä ministrlığınıñ dokumentlar bülege başlığı Janar Kojäxmätova süzlärenä qarağanda, alarğa möräcäğätlär küp bulğan:
"Bu yaña qarar – baş kieme belän här keşegä räsemgä töşärgä röxsät birmi. Bu kübräk, dini säbäplärdän yawlıqların sala almağan xatın-qızlarğa qağıla. Monı sorap Yustisiä ministrlığına bik küp möräcäğätlär kilde."
Qazaxstandağı Almatı-Helsinki Komitetı başlığı Ninel Fokina, ni öçen bu mäsäläneñ Yustisiä ministrlığında qaralğanın añlap citkermi:
"Bu konstitusiä mäsäläse dä tügel, qanun mäsäläse dä tügel. Ber qayda da dokumentlarğa nindi räsem yasarğa digän süz yuq. Eçke eşlär ministrlığında ğına nindider kürsätmälär bar. Ämma alar qanun tügel. Şuña kürä bu eşkä Yustisiä ministrlığınıñ qatnaşuın añlaw qıyın. Bälki pasport xezmäteneñ Yustisiä ministrlığı qaramağına küçüe belän añlatıladır. "
Tatarstan möslimäläre bu mäsäläne üzläre öçen inde 3-4 yıl elek xäl itte.
Yawlıq bäyläp räsemgä töşüne röxsätenä qarşı çığuçılar – iminlek mäsäläsen alğa quya. Qazaxstandağı "Millät Yazmışı" isemle xökümättän bäysez oyışma räise Dos Xoşim, keşe xoquqları möhim, ämma xoquq yaqlaw iminlek xisabına bulırğa tieş tügel, dip sanıy.
Üzäk Aziäneñ başqa illärenä kilgändä, Taciqstanda möslimälär räsemgä töşkändä yawlıqların salmıy, Üzbäkstan häm Törkmänstanda isä möselman xatın-qızlarına andıy röxsät birelmägän.
Qırğızstan möslimäläre dä üz xoquqları öçen köräş başladı. Üktäber ayında ul çaqtağı premyer-ministr Feliks Kulovqa bu xaqta möräcäğät yullanğan, 40 meñgä yaqın imza cıyılğan. Ämma räsmilär 300 meñ imza bulunı sorıy. Qırğızstan xökümäteneñ räsmi cawabında – yawlıqnı salmıyça pasportqa räsemgä töşü - milli iminlekkä qurqınıç tudıra, dielgän.
Alsu Qormaş


text:
Tatarstan jurnalistları Rusiä matbuğatı könen bilgeläde
Tatarstan jurnalistları Rusiä matbuğatı könen bilgeläde
Tatarstan jurnalistları da xäzerge Rusiä jurnalistları bäyrämen 13 ğinwarda bilgeläp üttelär. Tel'man uramındağı jurnalistlar soyuzı binasında törle qiblalı matbuğat xezmätkärläre cıyıldı. Ayaq öste sıylana torğan bu mäcleskä Däwlät Sovetı räise Färit Möxämmätşin, Tatarstan premier-ministrınıñ berençe urınbasarı Rawil Moratov, Säwdä-sänäğät palatası citäkçese Şamil Ageev häm başqalar kilde. Xäzer matbuğat ministrlığı beterelgäç, jurnalistlar mäclesendä dilbegäne jurnalistlar berlege räise Rimma Ratnikova qulğa töşerä. Färit Möxämmätşin qäläm häm mikrofon ostaların respublika citäkçelege isemennän bäyräm belän qotladı. Bıyıl respublika basmalarınıñ äbünäçelär sanı şaqtıy ğına kimegän. Ä Rusiä federal' gäzit-jurnallarınıñ tirajı 12 protsentqa artqan. Säbäpläre xäzergä açıq tügel. Bälki cirle matbağaçılarnıñ, möxbirlärneñ icadi qıyulıqları qalışadır.
Oçraşuda qayber baş möxärrirlär däwlätneñ matbuğatqa aqçanı citärlek birmäwenä dä zarlandı. Şulay da qayber gäzitlär bireşmi. «KaзaHckиe BeдoMocTи» gäziteneñ tirajı 10 protsentqa artqan. Bu basma respublikada iñ şäp gäzit dip sanalmasa da, mäğlümat bazarında üz urının tapqan. «KaзaHckиe BeдoMocTи»nıñ baş möxärrire Venera Yakupova soñğı yıllarda bik möhim häm qızıqlı eş belän dä mawığa. Ul «Sto istoriy o suverenitete» digän kitap äzerläp anı ike tapqır bastırıp çığardı. Bu kitapqa möstäqillek öçen köräş turında qızıqlı, macaralı waqiğalar turında xikäyälär häm mäzäklär kertelgän.
Forsattan faydalanıp, Venera Yakupova belän söyläşep aldıq:
Min Yäşel Üzän rayonınıñ Vasil'yevo poselkında tuıp üstem. Qazan universitetında uqıdım. Suverenitet turında xätirälärne küptännän cıyam häm kitaplar äzerlim. Soñğı waqıtta suverenitet turında qayberäwlär xättä söylärgä dä qurqa. Läkin bu yıllar Tatarstan öçen bik möhim buldı. Alar ber waqıtta da onıtılmayaçaq.
«KaзaHckиe BeдoMocTи» gäzite baş möxärrire Venera Yakupova menä şularnı söyläde.
Jurnalistlar bäyräme könne tağın ber üzençälek iskä töşä. Berençe tatar gäzitäse qayçan çıqqan disägez, beraz gäcäplänersez. Tatar gäcite berençe rus gäzit çıqqannan soñ 200 yıl ütkäç kenä dönya kürä. 19 ğasır başında berençe rus gäzitäse çığıp 100 yıl ütkäç, tatarlar üz tellärendä gäzit çığarırğa röxsät sorıy başlıylar. Häm bü röxsät 102 yıl ütkännän soñ, 1905 yılda alına. Sentäber başında Peterburda berençe märtäbä «Nur» gäzitäse çığa.
Tatar waqıtlı matbuğatınıñ 100 yıllıq bäyräme 2005 yılğa, Qazannıñ meñyellığına turı kilä. Häm bu yubiley da zurlap ütkärelergä tieş. Äytergä kiräk, tatar jurnalistikasınıñ eçke häm tışqı problemaları bixisap. Ul rus matbuğatı belän çağıştırğanda üzgä şartlarda yäşi. Anıñ eçtälege dä, uquçıları da üzençälekle, mixnäte dä kübräk.


text: Mäskäw – Bügen Mäskäw metrosında tunnelneñ ber öleşe işelep töşkän. Beton kisäge ütep baruçı vagonğa bärep kergän, ämmä yulçılarğa zıyan kilmägän, alar isän-saw cir östenä çığarılğan, dielä. Mäskäw metrosı başlığı Dmitri Gaev qazanıñ säbäben bolay añlattı: "Xäräkät 14 säğät 30 minutta tuqtatıldı. Säbäbe – östä barğan tözeleş eşläre waqıtında, svaylar tünnelne bärep çıqqan. Trängä zıyan kilgän. Qorbannar häm yärdäm sorap kilüçelär yuq." Berençe xäbärlärdä vagonda yanğın çıqqan dielgän ide, ämmä soñraq bu xäbär raslanmadı. Qaza Sokol belän Voykovskaya tuqtalışları arasında bulğan.


text:
Çärşämbedä Rusiäneñ Däwlät Duması ikençe uqılışta ilneñ saylaw qanunnarına şaqtıy ähämiatle üzgäreşlär kertä torğan tözätmälärne qabul itte. Alar arasında tawış birü qäğäzendäge "barısına da qarşı" digän kiştäne kertü-kertmäw mäs''äläsen federatsiä subyektlarına qaldırunı küz aldında totqanı da bar. Mäskäwdä ingliz telendä çığa torğan "Moscow Times" basması şuşı tözätmä xaqında atnakiç ber mäqälä bastırdı.
Rusiä töbäkläre citäkçeläreneñ zur küpçelege Dumanıñ alarğa şuşı yaña mömkinlektän faydalanunı täqdim itüenä bik bäxetle bulaçaq dip başlıy mäqäläsen "Moscow Times". Xäzer inde alar, qänäğätsezlek beldergän saylawçınıñ tä''sir yasarlıq soñğı qoralın da çitkä quya ala - bu küreneşne yış qına, "Moscow Times" yazuına qarağanda, "Başqortstan saylaw alımnarı" dip atıylar ikän. Näq menä andağı citäkçelek üz keşesen saylatu maqsatında alarnı bik teläp qullana, dielä mäqälädä. Şul alımnarnı qullanıp türälär üzläre telämägän nämzätne yäisä partiä isemlegen yä terkämi, yä anı saylawaldı yarışınnan soñraq töşerep qaldıra. Älege alımnar Başqortstanda uylap tabılmağan, älbättä, ämma näq menä şular Başqortstan prezidentı Mortaza Räximovnıñ xakimiatne üz qulında saqlap qalu eşendä töp qoral bulıp tora. Başqortstanda inde küptännän çın saylaw mömkinlekläre bulmağan saylawlar ütkärelep kilä, dip yaza "Moscow Times" basması. Räximov täcribäsen törle uñış belän başqa töbäklärneñ citäkçeläre dä faydalanırğa tırışa. Rusiäneñ 90-nçı yıllarda äle demokratik reformaçılar tarafınnan äzerlängän saylaw qanunnarında "barısına da qarşı" tawış birü ixtimalı xakimiatneñ tawış birüdä üz qüwäten qullanuğa qarşı ber qoral bularaq qaralğan ide. "Moscow Times" monı sürätlägän misallar kiterä. 2000-nçe yılda Serpuxov şähärendä xakimiat belän nıq bäyläneştä bulğan cirle saylaw komissiäse şähär xakime saylawlarınnan, bar ömetle nämzätlärne alıp taşlıy, ä isemlektä elekke xakimne häm küz buyar öçen genä quyılğannarnı qaldıra. Yarıştan alınğannar açlıq iğlan itä häm saylawçılarnı üz tawışların "barısına da qarşı" tawış birügä çaqıra. Näticädä saylawda qatnaşqan xalıq şulay eşli dä - "barısına da qarşı" birelgän tawış ike märtäbä kübräk bula. Altı aydan soñ Serpuxovta yañadan ütkärelgän saylawlarda oppozitsiä wäkile ciñep çığa. "Barısına da qarşı" tawış birü mömkinlege bu oçraqta saylawçılarnıñ ciñüenä kiterä. "Moscow Times" basması näq şundıy yäisä yaqınça şundıy xällärneñ Leningrad ölkäsendäge Sosnovıy Bor şähärçegendä, Diñgez yağı - Primoryedä qabatlanuı turında da yaza. Saylawlarda azraq sanlı säyäsi partiälär qatnaşa almağanda, ä Rusiädä bu xäzer ğädäti küreneş, alar bergäläşep tawışlarnıñ ğomumi sanına yoğıntı yasıy ala - yäğni alar saylawçını "barısına da qarşı" tawış birügä öndäp, xakimiatneñ "Berdäm Rusiä" partiäsenä birelgän tawış sanın kimetä ala. İkençe yaqtan, "barısına da qarşı" tawış birü xoquqınnan mäxrüm itelgän saylawçı ğomumän saylawğa barıp ta tormayaçaq dip farazlarğa bula. Ämma Mäskäw Kremlen bu bik borçımıy da buğay - ägär dä tawış birüdä açulı xalıq azraq qatnaşa yäisä bötenläy qatnaşmıy ikän, bu "döres" nämzät öçen birelgän tawışlar sanın arttıra ğına, dip yaza "Saylaw mömkinlekläre bulmağan saylawlar" dip atalğan mäqäläsendä "Moscow Times" basması.
Kärim Kamal


text: Rumıniädä yäkşämbe ütkän prezident häm parlament saylawlarınıñ berençel näticälärenä qarağanda az ğına ayırma belän elekke kommunistlar, yağni xakimiättäge sosial-demokratlar alda bara. Tawışlarnıñ 50%tı sanalğan xäldä – sosial-demokratlar parlamentqa 35% tawış qazanğan. İkençe urında 32gä yaqın % belän Liberal häm Demokratik partiälär berlege. Berençe tur prezident saylawlarında 39% belän premyer-ministr Adrian Nastase berençe, Buxarest merı Traian Basescu 25% tawış cıyıp ikençe urında. 18 million saylawçınıñ tawış birüdä 57%tı qatnaşqan. Oppozisiä, saylawlar waqıtındağı xärämläşülär, tärtip bozular turında belderä. Tawış birüne küzätkän Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması "saylawlarnıñ yaxşı oyışqan töstä ütkänen", ämma qayber tärtip bozular buluın bilgeläde. Pro Demokratiä isemle watandaşlar törkeme xärämläşülärgä protest yözennän 12 dekaberdä ütäçäk ikençe tur saylawlardan üzeneñ 3300 küzätüçesen aluın belderde. Alar süzlärenä qarağanda avtobuslarda saylawçılarnı Rumıniä buylap yörtep törle cirlärdä tawış birergä mäcbür itkännär. APD mäğlümatlärenä qarağanda, xärämläşülärgä 2-5% çaması turı kilä.


text:
Ğiraqta saylawlar uzdıru mömkinleklären tikşerep yörgän Berläşkän Millätlär wäkilläre şiği ruxanie Ayatolla Ali Sistani'nıñ taläbe belän tulısınça kileşüen belderde ämma saylawlar uzdıru waqıtı turında äle ber xäbär dä yuq. Lakhdar Brahimi Sistani belän 100% kileşüen äytte: "Sistani saylawlar uzdırunı yaqlıy häm bu mäs'älädä bez 100% anıñ belän, çönki saylawlar – här millätneñ üz däwläten tözü öçen iñ yaxşı yul" dide Brahimi .
Wäkilçelek Najaf şähärendä şiğilärneñ yulbaşçısı belän oçraştı. Brahimi süzlärenä qarağanda ike yaq ta saylawlar yaxşı äzerlängän bulırğa, şulay uq: "Sistani, Ğiraqlılar häm Berläşkän Millätlär Oyışması taläplärenä turı kilergä tieş" dip belderde. Sistani saylawlarnı ildäge xakimiät Ğiraqlılarğa tapşırılğançı, 30nçı iüngä qadär uzdırunı täqdim itä. Berläşkän Millätlär Oyışması wäkilläre mondıy yaqın arada saylawlar uzdıru mömkinlegen tikşerä.


text: New York. Amerika Quşma Ştatlarında 2001-neñ 11-nçe sintäbrendä bulğan terror höcümnäre qorbannarın iskä alu yolaları bara. Yulçı oçqıçları qullanılğan şul höcümnärdä 3 meñläp keşe hälak bulğan ide. İñ zur çara New Yorknıñ 3 yıl elek Dönya Säwdä Üzäge binaları torğan "ground zero"da ütä. Ber minut tınlıq iğlan itelgännän soñ anda höcümnärdä hälak bulğannarnıñ isemnäre uqıla başladı. Prezident Bush Aq yort qarşındağı çirämlektä uzğan iskä alu yolasında qatnaştı. Şundıy çaralar tağın Pentagon binası yanında häm Pennsylvania ştatınıñ tönyaq-könçığışında da ütte.


text:
Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Colin Powell Ğiraqta xällär naçaraya, dip belderde.
Bügen Washingtonda çığış yasap Powell, ğisyançılar ğinwarğa bilgelängän saylawlarnı özergä tırışa, ğisyannı bastıru öçen tırışlıqlarnı arttırırğa kiräk, dide. Uzğan töndä amerikan xärbiläre Falluca tiräsendä Äbü Musa Äl-Zarqawi keşeläre cıyılğan dip şiklänelgän urınnı, soñğı täwlek eçendä 3nçe tapqır utqa tottı. Cirle xastaxanä tabibı äytüençä, bu xöcümdä kimendä 8 keşe hälaq bulğan, 17-se yaralanğan. Aldağı ike xöcümdä 7 keşe ülep, 13-e yaralanğan ide. Bügen Fallucada şartlatqıç tutırılğan ike maşina şartladı. Berniçä amerikan häm ğiraq xärbie yaralanğan dielä.


text:
Yewropa Şurası general' sekretare Terry Davis Şura Mäskäw yaqlı Çeçen citäkçeläre belän Çeçnäneñ elekke separatist parlament äğzaları arasında tügäräk östäl söyläşüe oyıştırırğa yardäm itäçäk dide.
Söyläşü yä Mäskäwdä yä Strassburgta ütäçäk. Anıñ köne äle bilgelänmägän.
Monı Davis bügen 3 könlek Mäskäw säfären tämamlağanda iğlan itte.
Bügen Davis Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov belän dä oçraştı. Alar Rusiäneñ Yewropa Şurası belän xezmättäşlege, keşe xoquqları häm milli azçılıqlar xoquqları turında söyläşte.


text:
Gäräy Räxim: SSSR tarqaluın ber yaqlı ğına bäyäläp bulmıy
1991 yılnıñ näq menä 8 dekaber könendä dönya xaritäsendä SSSR digän il yuqqa çıqtı. Älege waqiğağa bıyıl inde 15 yıl tuldı. Şuña da qaramastan, Ukraina, Rusiä, Belarus’ citäkçeläreneñ üzara kileşügä qul quyıp, Sovetlar berlegen taratuğa bäylär birü, anıñ uñaymı yäki tiskäreme ikänlege xaqında fikerläşülär bügen dä däwam itä. Yubiley uñayınnan älege bäxäslär tağı da aktual’läşte. Mäğlümät çaralarında şuşı waqiğalarda töp qatnaşuçı bulğan respublikalar citäkçeläreneñ fikerläre dä dönya kürde. Mäsälän, Rusiäneñ berençe prezidentı Boris Yel’tsin, SSSRnıñ tarqaluı qotılğısız ide, dip sanıy. Ukraina prezidentı Leonid Kravçuk ta kileşügä qul quyuına qızğanmıy. Läkin qayber Sovet berlegendä yäşägän keşelär SSSRnıñ beterelüen äle dä qabul itä almıy. Niçek kenä bulmasın, 15 yıl elek Belovejskaya puscha kileşüe distädän artıq bäysez däwlätne barlıqqa kiterde.
Tatarstanda da 1991 yılnıñ dekaber waqiğaları xaqında törle fikerdä toralar. Ğomumän, alarnı ber yaqlı ğına bäyäläp tä bulmıy, dip sanıy şağir, Tatarstan Däwlät Şurası mädäniät, fän, mäğärif häm milli mäs’älälär komitetınıñ cawaplı xezmätkäre Gäräy Räxim.
15 yıl elek bulğan waqiğalarnıñ Tatarstannıñ yazmışına nindi tä’sir yasawı xaqında isä Gäräy Räxim menä nindi fikerdä tora.
Ägär dä Sovetlar berlege tarqalmağan bulsa, Tatarstan başqa soyuzdaş respublikalar belän ber xoquqta bulıp, SSSRnıñ ğomumi kileşüenä qul quyarğa äzerlängän ide. Moña SSSRnıñ citäkçeläre dä, respublika başlıqları da, tatarstan da äzer ide. Ägär bez şunı eşläsäk, bu Tatarstan öçen bik zur ber adım bulğan bulır ide. SSSR tarqalğannan soñ Tatarstan Rusiädä iñ zur respublika bulıp qaldı. Bu waqıtta Yel’tsinnıñ milli mäs’älälärgä demokratik yaqtan nığraq qarawı bezgä şaqtıy ğına küp eşlär eşlärgä mömkinlek birde. Läkin tora-bara Rusiä yañadan avtoritar yünäleşkä borıldı. Bu Tatarstannıñ kiläçäk tormışı öçen bik zur qomaçawlıqlar kiterde Şağir, Tatarstan Däwlät Şurası mädäniät, fän, mäğärif häm milli mäs’älälär komitetınıñ cawaplı xezmätkäre Gäräy Räxim SSSR tarqaluınıñ Tatarstanğa tä’sire xaqında menä şundıy fikerdä tora. Häm bügenge çınbarlıqtan kitmiçä genä, bez tatar xalqınıñ kiläçägenä ışanıp, başqalarnı da şuşı fikerdä ışandırıp yäşärgä tieş, dip sanıy ul.
Gölnaz İlgizär


text:
Taiwan Sälämätlek Ministrı wazifasınnan kitte
Qıtayda –SARS arqasında öylärennän çığarğa tıyılğan bulsa da-bu çikläwlärne ütämägännärgä cäzalar bilgelängän. Köndälek Qıtay yäşläre basması yazuınça, tönyaqkönçığıştağı Harbin şähärendä –ike mäktäpneñ citäkçelärenä –kerü imtixannarın kiçektermägänäre öçen aqça tüläw cäzası birelgän. Könçığıştağı Jiangsu provinsiäsendä, awılda karantin iğlan itkän cirle xakimiätlärgä qarşı uram cıyını uzdırğan xatın-qıznı-1 yıl xezmät lagerendä eşläwgä xökem itkännär.


text:
San-Fransiskodağı tatarlarnıñ sanı ikegä arttı
Axırda ber küñelle yañalıq. Bezneñ millät kimi disäñ dä - döres, anıñ artu oçraqları da bar. Penza ölkäse gubernatorı Vasiliy Boçkarev ölkä Sabantuyında küptän tügel bolay dip äytkän ide. Bezdä awıllar qorıy, qart-qorı ğına qalıp bara. Yäşlär ürçemi, ä menä tatar awıllarında tormış görläp tora, matur balalar här ğailädä kürenä. Äyye, Penza tatarları qorığan ağaçqa oşamağan.
Şulay uq çit ildäge millättäşlärebez dä qartayırğa, kimergä aşıqmıy. San-Fransiskoda yäşäwçe millättäşebez Cönäyt Çapanoğlı ike yıl elek Qazanda tuy ütkärep, Dilärä isemle möğällimäbezne Amerikağa alıp kitkän ide. Bügen genä ul “Azatlıq” radiosınıñ Qazan byurosına şaltırattı. Xäzer inde Cönäyt häm Dilärä beryulı ike bala üsterälär ikän. İgezäk balalarnıñ berse – qız. Aña Cönäytneñ yaratqan änise – Ömmecihan iseme birelgän. İkençese – malay. Nuri isemle. Cönäyt Çapanoglı – injener, milli eşlärdä igelekle ğämälläre belän mäğlüm. Qazandağı dusları anı häm ikençe gimnaziäneñ elekke uqıtuçısı Diläräne qotlıylar.
“Azatlıq” radiosı öçen Qazannan Rimzil Wäli.