text:
Ukraina mektep talebeleriniñ çoqusı Rusiyeniñ Qırım işğaline baqmadan, yarımada Ukrainağa qaytarılacaq memleketniñ bir qısmı olaraq tanıy.
Bunı «Ukraina glazami detey» Gorşenin İnstitutınıñ içtimaiy tedqiq neticeleri köstere, dep haber ete LV.ua.
Mektep talebeleriniñ 41,7% Qırım aqqında ne tüşünesiñiz sualine bu Ukraina territoriyası olğanını aytıp, onı qaytarmaq kerekligini qayd etti. Sorav iştirakçileriniñ 23,6% bildirdi ki, Qırım – Rusiye tarafından işğal etilgen topraqtıp.
Mektep talebeleriniñ 6,7% qırımlılarnı memleket satqınları dep adladı, 5,3% yarımada qırımtatarlarnıñ etnik toprağı olğanını dedi.
Mektep talebeleriniñ 42,6% Rusiyege menfiy davrana. Böylece, olardan 25,4% bu memleketniñ prezidenti yaramay olğanını dedi, 15,6% bu istilâcı memleket olğanını dedi. Mektep talebeleriniñ 10% emin ki, eskiden Rusiye qardaş bir memleket olsa, şimdi duşman oldı.
Tedqiqni 2014 senesi avgust ayında Gorşenin İnstitutı ve MDTs «Artek-Karpatı» keçirdiler. Balalarğa teklif etilgen bir sıra mevzu boyunca yazma işini yazmağa teklif ettiler. Umumen tedqiqte Ukrainanıñ er bir vilâyetinden 1050 mektep talebesi iştirak etti.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


c: text/html

text:
Qırımda fevralniñ 18-nde Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl ve qırımtatar faalleri Aziz ve Asan Ahtemovlar mabüsleri olğan Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davasınıñ ilk diñlevlerini başlattı. «Gaz borusındaki diversiya» aqqında ilk diñlevler nasıl keçti? Nariman Celâl ve ağa-qardaş Ahtemovlar nasıl şaraitlerde tutula? Bu davanıñ siyasiy sebepleri aqqında ne içün aytalar? Bu aqta Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında laf ettiler.
Qırım Yuqarı mahkemesi fevralniñ 18-nde Anğaradaki «gaz borusında diversiya» davasınıñ ilk diñlevlerini başlattı, şübheliler – Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl (vesiqalarda – Celâlov) ve qırımtatar faalleri Aziz ve Asan Ahtemovlar.
Bu davanıñ ilk tahqiqatı bıltır dekabr ayında yekünlengen edi. Nariman Celâlnıñ advokatı Nikolay Polozov bildirgenine köre, müvekkiliniñ daa bir qabaatlavı aydınlatıldı: Celâl teşkilâtlanğan gruppa erkânında patlayıcı madde ya da patlayıcı cihazlarnı qanunsız satın aluv, berüvde qabaatlanğan edi.
Arbiy bölükni gazdan kesüv Rusiye mudafaa qabiliyetini bozuv olaraq tasnif etildiNikolay Polozov
«Krımgazseti» müessisesine 105 237 ruble 25 kapik (bugünki kursnen 1425$) miqdarında büyük mülk zararı qoşuldı, Rusiye Qara deñiz flotu Yalı mudafaası arbiy bölügini gazdan kesüv Rusiye mudafaa qabiliyetini bozuv olaraq tasnif etildi», – dep qoştı advokat.
Nikolay Polozov oturışuvnıñ tafsilâtlarını aytıp olamadı, çünki qapalı oturışuv oldı, lâkin mabüsler mahkemege ketirildi, dep bildirdi. Mahkeme oturışuvı keçirilgen bina ögünde bayağı insan toplaştı, amma qabaatlanğanlarğa qoltutmağa kelgen insanlarğa mania olğan Rusiye uquq qoruyıcıları daa çoq edi, dep ayttı Polozov.
İlk diñlevler daa evel Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygozğa qarşı qabaatlayıcı üküm çıqarğan reis qadı Viktor Zinkovnıñ reisligi altında keçtiNikolay Polozov
«İlk diñlevler daa evel Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygozğa qarşı qabaatlayıcı üküm çıqarğan reis qadı Viktor Zinkovnıñ reisligi altında keçti. Bir sıra muracaat ve qadı deñiştirüv arizası berildi, amma mahkeme olarnı qanaatlendirmedi. Bugün cuma ve mahkeme iş vaqtı qısqa olğanı içün prokuror müvekkillerimizge qarşı apiste tutuv müddetlerini uzatuv muracaatını bile berip yetiştirmedi, amma niyeti bar edi. Qadı bazarertesi künü saba saat 10-ğa qadar teneffüs ilân etmege qarar berdi», – dep tarif etti Nikolay Polozov Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında.
Nariman Celâlnıñ ömür arqadaşı Leviza Celâl mahkeme salonına kirip olamadı – mahkeme muracaatlarnı baqamadı bile.
Oturışuv arfesinde Leviza Asan Ahtemovnıñ ömür arqadaşı Repika Ahtemova, Aziz Ahtemovnıñ ömür arqadaşı Adile Ahtemovanen beraber açıq mektüp yazıp, cinaiy davanıñ siyasiy sebepleri ve uquq qoruyıcılarnıñ mabüslerge qarşı insaniyetsiz munasebeti aqqında bildirdi.
«Bu muracaatnı oquğan er kesten mahkeme oturışuvlarını taqip etmesini, yapılğan bozuvlar aqqında aytmasını ve biznen beraber qanunsız apiske alınğanlarnı azat etilüvini talap etmesini rica etemiz. Bütün mahkemeden evelki tahqiqat areketleri pek tez keçirildi, biz mahkeme de üküm çıqarmaq ve cemaatnıñ diqqatını celp etmemek içün aşıqa-aşıqa olacaq, dep tahmin etemiz. [...] Nariman, Asan ve Aziz içün eliñizden kelgenini yapmañıznı rica etemiz. Bizim vaziyetimizde areketsizlik ve indememezlik zararlıdır», – dep aytıla muracaatta.
«Ukraina sıñırlarındaki kerginleşüv ve ola bilecek cenk sebebinden siyasiy mabüsler mevzusı «artta qaldı». Bunıñ kibi uydurılğan davalar aqqında daa bir kere hatırlatmaq istedik. Mahkeme oturışuvlarımız arfesinde buña diqqat celp etmege ister edik, çünki dava uydurılğanı içün bayağı rezonanslı oldı. Er kes elinden kelgeni qadar onı aydınlatsın, halqara meydançıqlarda aytsın dep, bu mektüpni yazdıq», – dep tarif etti Leviza Celâl Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında.
Nariman Celâl keçken sene sentâbrniñ 4-nde tintüvden soñ tutuldı. Mahkeme onı apiske yollap, anda qaluv müddetlerini uzattı. Leviza Celâl aqayı apiske alınğan soñ, qorantasınıñ alı (dört balası bar) aqqında tarif etti.
Maneviy, psihologik ve bedeniy olaraq pek qıyın. Kün-künden daa zor olaLeviza Celâl
«Maneviy olaraq pek qıyın, er afta daa beter ola, çünki balalar babalarını daa sıq sorap başlaylar. Şimdi babalarına ihtiyacı arta, ve bu kün-künden daa çoq is etile. Özümni endi aytmayım: baba ve ana vazifeleri omuzlarıma qaldı. Maneviy ve bedeniy olaraq pek qıyın. Kün-künden daa zor ola», – dep ayttı Leviza Celâl.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini, Ukraina halq deputatı Ahtem Çiygoznıñ Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında bildirgen fikrine köre, «gaz borusındaki diversiya» davasınıñ mahkemesi bayağı tez keçecek.
«Menim esnasımda olğanı kibi bir daa o qadar yañlış yapmaycaqlar («fevral 26 davası» aqqında aytıla – QA), dava eki yıl devam etti ve em Ukraina, em dünyada rezonanslı oldı ve keniş tarqaldı. Narimannıñ Meclis böyle sahte davalardan çıqıp başlağanı aqqında yazğanlarını oqup, bazı hulâsalar çıqarğandırlar, dep tüşünem. Bu faktordan çetleşmege ve bunı yalıñız cinaiy bir dava olaraq köstermege tırışalar. Amma olmaz, dep tüşünem», – dep eminliknen ayta Çiygoz.
Onıñ qayd etkenine köre, Celâl ve ağa-qardaş Ahtemovlarnıñ mahkemesi bütünley siyasiydir.
Nariman Celâl davasınıñ başından berli siyasiy sebepleri barAhtem Çiygoz
«Rusiye Qırımnı işğal etkeninden berli faallerge qarşı bütün areketlerniñ yalıñız siyasiy esaslı davaları bar. Nariman Celâl davasınıñ başından berli siyasiy sebepleri bar. Qırımda olıp, Nariman cemaat fikriniñ lideri, Qırımnıñ sesi edi, Qırımda işğalci akimiyetniñ cinayetleri aqqında aytqan bir rupor edi», – dep ayta Çiygoz.
Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olar arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti, dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.
Sergey Mokruşin, Qırım.Aqiqat alıp barıcısı

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
İspaniya Ukrainanıñ şarqiy regionlarında Rusiyege qoltutqan separatistlerniñ tarafında cenkleşken sekiz vatandaşını yaqaladı.
Politsiya vekillerinin aytqanına köre, adları aydınlatılmağan adamlarnı İspaniyanıñ altı regionında fevral 27-de yaqaladılar: Asturiya, Kataloniya, Estremadura, Mursiya, Navarra ve Madrid.
Politsiyanıñ beyanatında aytıla ki, olardan sekiz kişini bir qaç cinayette qabaatladılar, lâkin tafsilâtlı malümatlar berilmey.
İspaniyanıñ kütleviy haber vastaları bildire ki, yaqalanğanlarnı silâ qullanmasında ve Ukraina zıddiyetinde İspaniyanıñ bitaraflığını bozğanlarında qabaatlaylar.
Ukraina şarqında Rusiyege qoltutqan boyevikler ve ukrain ükümet orduları arasında zıddiyet keçken seneniñ aprel ayından berli devam etmekte. Neticede 5,6 biñ insan elâk oldı, yüz biñlernen kişi evini terk etmege mecbur oldı.


text:
Resey men Ukraina arasındağı ıqtimal soğıs qateri qazir köptegen eldiñ basa nazar audaratın taqırıbı. Bwl mäselege är tarap öz twrğısınan köz tastap, aymaqtağı öz müddesine tönetin qauip-qeter men jaña mümkindikterdi qarastırıp jatqanı sözssiz. Köpten beri Qıtay aqparat qwraldarı da Resey men Ukraina arasındağı soğıstıñ tuu mümkindigin, onıñ sebebi men saldarı turalı talqılap keledi. Onsız da Qıtay aymaqtağı geosayasi jağdayğa basa nazar audaradı, sebebi bwl jahandıq iri jobalarına, öziniñ wzaq merzimdi strategiyaları men keybir wlttıq müddelerine äser etedi.
Sonımen, Resey men Ukraina arasındağı soğıs qateri jäne NATO-Resey arasındağı jağday Qıtayğa qanday äser boluı mümkin?
Jalpı jağınan aytar bolsaq, qazirgi qalıptasqan jağday Qıtay üşin tiimsiz. Reseydiñ 100 mıñnan astam äskeri Ukraina şekarasında twr, Belarus' jerinde birlesken äskeri jattığu bastalu aldında. Bwl Şığıs Europada Uraina-Resey ğana emes, NATO-Resey arasındağı soğıs qaupin arttırıp otır. Al, aymaqtağı soğıs nemese qazirgidey twraqsızdıq Qıtay üşin tiimdi şart emes. Sebebi, Qıtaydıñ temirjol tasımalı arqılı tauar tasımalınıñ edäuir böligi Resey-Belarus'-Pol'şa arqılı Europanıñ işki aymaqtarımen jalğasadı. Onıñ üstine Qıtay Ukrainanıñ da, Reseydiñ de eñ ülken sauda serigi, eki el arasındağı qaqtığıs Qıtaydıñ sauda jäne şikizat tasımalına tikeley äser eteri anıq.
«Örtke oranğan Jaña Jibek jolı»
Köp jıldan beri Qıtay öndirisi men ekonomikasınıñ damuında teñiz tasımalınıñ mañızı joğarı bolıp kelgen. Afrika qwrlığınan, Parsı şığanağınan, Oñtüstik-Soltüstik Amerikadan, Australiyadan keletin şikizat tasımalı Qıtaydı belgili deñgeyde Malaka bwğazı men Oñtüstik Qıtay teñizindegi twraqtılıqqa, Şığıs Qıtay teñiziniñ qauipsizdigine täueldi etken bolatın. Sauda soğısınan bastalıp, soñı jahandıq köşbasşılıqqa talasqa wlasqan AQŞ-Qıtay qatınasınan keyin Qwrama Ştattar men onıñ Ündi-Tınıq mwhit aymağındağı odaqtastarı men serikteri Qıtaydıñ osı alıp geosayasi aymaqtağı ıqpalın tejeuge kiristi. Bwl Qıtaydıñ teñiz-mwhittağı adımın twsap, Qıtay ıqpalı eriksiz öziniñ batıs, oñtüstik jäne soltüstik-batıs aymaqtarımen şektesetin elderge qaray ğısadı degen boljamdar jasalğan. Bwl boljamdar belgili deñgeyde rastalğan da.
Teñiz jolı twsalğan Qıtay M'yanma arqılı Ündi mwhitqa, Päkistan arqılı Parsı şığanağı men Qızıl teñizge, Ortalıq Aziya arqılı Kaspiy men Oñtüstik Kavkazdı basıp Europanıñ orta twsına şığuğa qam qıldı. Bwğan qosa Reseydiñ keñ territoriyası arqılı da sauda-tasımal jolı joğarıday aytqanday Pol'şağa, Norman jazığına jetip jattı. Osı joldardı jüyege keltirip, infraqwrlımdıq damuın qalıptastıratın «Bir beldeu, bir jol» jobası, yağni «Jaña Jibek jolı» jobasın Qıtay basşısı Şi Jinpiñ (Si Czin'pin) Qazaqstandağı saparı kezinde ortağa qoyğan edi. Sodan beri atalmış jobadağı Qazaqstannıñ mañızı ayrıqşa bolıp kelgen-dür. Alayda, «Qañtar oqiğalarınan» keyin Qazaqstan arqılı Reseyge, Kaspiyge, Oñtüstik Kavkazğa ötetin tasımal jolınıñ täuekeli qiınday tüsti. «Jaña Jibek jolınıñ» bwdan öñtüstikke taman ötip jatqan tarmağına Auğanstan äseri de qolaylı ıqpal jasap twrğan joq. Endi mine Qıtay tasımalınıñ Europağa jalğasatın tağı bir böliginde soğıs qateri küşeyip twr.
Osınıñ bäri qanday da bir pikir däleldi qajet etpeytin, bolğan situaciyadan körinip twrğan kartina. Demek, Qıtay öziniñ eñ iri sauda serigi sanalatın Europalıq Odaqqa jalğasatın sauda-tasımal jelisiniñ jağdayı mäz emes ekenin biledi. Tipti bwl jağdaydı Tayuan aqparat qwraldarı «Jaña Jibek jolı örtke orandı» dep te jazıp jatır. Däl mwnday jağdayda Beyjiñ Resey men Ukraina arasındağı soğıstıñ boluın qalaması anıq. Biraq, mäseleniñ özge de qırları bar.
Täuekeli ülken oyınğa bäs tigu
Putin üşin Ukrainağa soğıs aşu täuekeli joğarı bäs oyını degen pikir köp. Jeñu men jeñilu neğaybıl, jeñip şıqsa Europa men AQŞ-tı degenine köndiruge mümkindigi bar, jeñilse bwl Resey üşin ülken şeginistiñ bastaması ğana.
Qıtay twrğısınan alğanda, Putinniñ jeñisi eñ äueli Qıtaydıñ Batıspen qarsılasuına ülken erik-jiger beredi Tipti, Tayuandı qarulı küşpen basıp aluğa batıl şeşim jasauı da mümkin. Al, Resey NATO-dan jeñilgen künde de Qıtay üşin tiimdi jaqtarı joq emes, ol bolsa – Reseydiñ älsireuinen keyin tabiği resurstarğa bay Sibir dalasın igeruge mümkindik aladı.
Reseydiñ Şığıs Europağa qauip töndirip twruı Qıtaydı quandıradı. Sebebi, Ündi-Tınıq mwhitında Qıtaydıñ äskeri keñeyuine tosqauıl qoyıp twrğan AQŞ-tıñ küş-quatı Şığıs Europa qauipsizdigin qamtamasız etuge qaray oyısadı. Bwl Qıtay üşin jaña strategiyalıq mümkindikter jaratuı da ğajap emes.
Resey-AQŞ-Qıtay: Üşbwrıştı qatınas
Ukrainağa qauip töndirudegi Putinniñ bastı maqsatı turalı boljamdar men pikirler aluan türli. Degenmen, şındıqqa eñ jaqını AQŞ-tı kelisimge köndiru desek bolatınday. Eger Resey AQŞ-tı öz degenine köndirgen jağdayda onda tübegeyli ırıqtı küyge ötui de mümkin. Sebebi, Şığıs Europada tınıştıq qalpına kelse AQŞ pen Qıtay qayşılığı qayta qıza tüsedi. Bwl Mäskeu üşin tau basında jatıp eki jolbarıstıñ alısqanın körumen birdey.
Qanşa jerden kürdeli qayşılıqqa, tipti qaqtığıs qaupine jaqın twrsa da Mäskeu men Uaşigton arasında qarım-qatınastı retke keltirudiñ bay täjiribesi bar. Ötken ğasırdağı Qırği-qabaq soğıs jıldarında taraptar qandayda bir teke-tires seriyalarınan keyin qarım-qatınastı retteudiñ bay täjribesin jinağan. Bılayşa aytqanda Mäskeu men Uaşingon bir-biriniñ minez-qwlqın jığa tani aladı. Kerisinşe, Beyjiñ men Uaşington arasındağı qarım-qatınas tarihı bwl deñgeyde emes. Bwlar qaqtığıs jäne onıñ aldın alu, qarım-qatınastı qalpına keltiru boyınşa bir-biriniñ metotına onşa qanıq bolmağan, dialogtarda äli de senimsizdik, tüsinspeuşilik köbirek saqtalıp keledi.
Mine osı faktordı eseptegende, Resey men AQŞ-tıñ özara qaqtığısqa jol beru mümkindigin azıraq. Tramp kezinde bastalğan AQŞ-tıñ qorğanıs strategiyalarında Qıtaydı barınşa bastı orınğa qoyğanın da eskeruge tura keledi. Auğanstannan äsker şığaru, Ündi-Tınıq mwhitındağı qadamdardı keñeytu, Australiya jäne Britaniyanı qamtığan qauipsizdik odağın qwru, Japoniya, Australiya, Ündistandı qamtığan «Törttik dialog» jobasın damıtu sekildi qadamdarı AQŞ-tıñ Qıtaydı şırmauıqşa şırmağan ülken josparları bar ekenin körsetedi. Soğan qarağanda qaqtığıstan bwrın taraptar belgili konsenusqa qol jetkizui de mümki.
Endigi äñgime jağdaydıñ baqılaudan şığıp ketpeuinde. Jahandıq soğıstar twsında AQŞ ta, Keñes odağı da, Britaniya da soğısudı qalamağan elder bolıp körindi. Biraq, bwlar soğıs tağdırın şeşti. Sol sekildi kütpegen jerden qaqtığısqa jol aşılıp ketse qaysı bir derjava da «soğısqım kelmeydi» dep qarap otırmaytını anıq. Äne, sol üşin bir-birine qısım tüsiru üşin jasalğan osı bir qauipti äreketterdiñ baqılaudan şığıp ketui ğana alañdatadı.


text:
Resey-Ukraina soğısın qalt jibermey qadağalap twrğan älem nazarı bir sät Tayuanğa (Tayvan') audı. Onıñ sebebi tüsinikti de, AQŞ ökilder Palatasınıñ sp..
Qıtaydıñ Europamen jalğasatın sauda joldarınıñ arasında Resey men Belarus' arqılı Europağa kiretin temir jol tasımalı asa mañızdı röl atqarıp kelen. A..
28 şilde küni Resey qarulı küşteri Ukrainanıñ soltüstik-şığıs aumağına äue soqqıların küşeytken, şabuılda Belarus' jerinen de zımırandar atılğanı mäli..
Apta soñına qaray AQŞ prezidenti Jo Bayden men Qıtay basşısı Şi Jinpiñ ( Si Czin'pin) telefon arqılı söylesudi josparlap otır Bwl osı aptadağı eñ eleu..
Batıs pen Resey qarım-qatınasınıñ qazirgi jağdayına baylanıstı Europa Odağı reseylik energetikağa täueldiligin qısqartudıñ barlıq mümkindikterin qaras..


text:
I Murad
I Murad, Murad Hüdavendigâr (osmanlıca مراد اول - Murâd-ı evvel, türkçe Birinci Murat, Hüdavendigâr Murat; 1326 - 1389) - Osmanlı Devletiniñ üçünci padişası. Babası Orhan Ğazi, anası Nilüfer Hatundır.
"Hükümdar", "bey" añlamına kelgen hüdavendigâr unvanı berilgendir. Tamğası "Sultan Murad bin Orhan" dep istiflengendir. Bazı kitabelerde "Melikü'l-Adil İl Ğazi es-Sultan Giyasü'd-Dünya ve'd-Din" sanıman añılğandır. Bazı menbalarğa köre, bu Osmanlılarnıñ İlhanlılarğa olğan bağlılığının sonğa ergenini kösterir. Böylece Sultan sanı ilk kere I Murat zamanında qullanılğandır. Ğarp menbalarında "Amourad I" dep añılır.
Edirneni alıp Balqanlarğa keçkendir ve Balqanlarnı fetih etmege başlap Osmanlı Devletiniñ sıñırlarını kenişletkendir. 40-ın üzerinde cenkni idare etkeni ve iç yeñilmegeni çeşitli menbalarda aytılır. I Kosova Cenkinden soñ cenk meydanını kezekende bir Sırb askeri olğan Miloş Obiliç tarafından ançerlip şeit etilgendir.


text:
İşğal etilgen Yaltada «Moskva – Yalta – Tranzit» mizah ve estrada açıq festivali çerçivesinde «Yubileynıy» kompleksiniñ yanında «Klara Novikovanıñ şlâpası»na abideniñ açılış tedbiri keçti.
Yatla şeer şurası matbuat hızmetiniñ bergen malümatına köre, abideniñ tantanalı açılışında festival prezidenti Mihail Aşumov, Rusiye halq artisti Klara Novikova, festivalniñ jüri reisi, RSFSR halq artisti, yazıcı Arkadiy Arkanov, Rusiyede nam qazanğan artistler Nikolay Bandurin ve Simon Osiaşvili, kemaneci Stepan Mezentsev, em de abide müelifleri İgor ve Eleonora Lısenko iştirak ettiler.
«Yañı tunç abideni eykel eserlerniñ soqaqçığında yerleştirdiler. Mında «Mihail Jvanetskiyniñ çantası», «Arkadiy Arkanovnıñ yelegi», «Aleksandr Şirvindtnıñ ülesi», «İosif Kobzonnıñ mikrofonı» bar. Klara Novikovağa bağışlanğan abide üstünde şlâpa ve «Tötâ Sonâ» yazısı olğan küzgü şeklinde yapılğan. – dep bildirdiler şeer şurasında.
«Maña bu pek tesir etti, özümni nasıl alıp barmağa ve ne duymağa da bilmeyim, sağ olğanda, abide qoyuldı. Şlâpa – qadın şeyi dep aytalar, amma erkekler de olarnı taqalar. Erkekler de şlâpa yanında fotoğa tüşkenini ve er vaqıt qadınlar yanında olğanını isteyim», – dedi Klara Novikova.
Evel festival prezidenti Mihail Aşumov «Moskva – Yalta – Tranzit» mizah ve estrada festivali Yaltada yedi yıllıq teneffüsten soñ keçirilecegini bildire edi.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko iyün 5 künü Ukraina Yuqarı Şurası deputatlarına er yıllıq muracaatı çerçivesinde Qırımnı añdı.
Şu cümleden, kene şunı qayd etti ki, Ukraina Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım üzerinde nezaretini qaytarmaq içün bütün zaruriy areketlerni eter, haber ete Qırım.Aqiqat.
Poroşenkonıñ Qırımnıñ qaytarıluvı aqta ilk vadesi degil. Mayıs 18 künü qırımtatarlarnıñ sürgünligi yıllığında da bunı aytqan edi. Kiyevde keçirilgen hatıra aqşamında o, Qırım Ukrainanıñ ayırılmaz qısmı olğanı aqta aytqan edi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Çirkäw keşelär östenä işelde
Êçtä 50dän artıq keşeneñ buluı uylanıla
Nigeriyanıñ Del’ta töbägendä 3 qatlı çirkäwneñ işelüe näticäsendä, berençel mäğ’lümatlarğa qarağanda, 10 keşeneñ ğomere özelde.
Del’ta sälamätlek saqlaw komissarı, tabib Onone Mordi beldergänçä, cimereklär astınnan 10 keşeneñ cäsäde çığarılğan, 8 keşene qotqarğannar.
Cirlektä êzläw-qotqaru êşläre däwam itä. Yaralılar tabiblar qulına tapşırılğan. Wäqalätlelär ülüçelär sanınıñ artaçağına borçıla. Çönki çirkäw işelgändä anda 50dän artıq keşeneñ buluı açıqlanğan.
Bäyläneşle xäbärlär
Bıyılğı Nobel' bülägen alğan ximiklarnıñ iseme açıqlandı
Ximiyä tarmağındağı Nobel' premiyäsenä 3 ğalim layıq dip tabıldı


text:
Kreml nezaretindeki Rosselhoznadzor müfettişleri Yaltada keçirgen teftişi neticesinde 45 kg alman ve felemenk qaşqavalını yoq etken. Bunı müessiseniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
«Bazarnıñ dört satış noqtasında Rusiye Federatsiyasına ketirilmesi yasaq etilgen ve saqlanıp satılğan mahsulat tapılğandır. Hususan, devlet müfettişleri Almaniya ve Felemenkte istisal etilgen meşur Maasdsam, Dorblu, Bavaria Blu, Camembert, Brie vs. markalı qaşqavallarnıñ çeşitleri olaraq 45,75 kg mahsualt tapqanlar», – denile haberde.
Müessise temsilcileri qayd etkeni kibi, «pek zararlı mahsulat» çekip alınaraq «Brener 500» hususiy sobasında yaqılğan.
Qomşu Rusiye ve işğal altındaki Qırımda, Moskva Ukrainağa bağlı Qırımnı zapt etkeni ve Ukrainanıñ ğarbına tecavuz etkeni içün oña qarşı kirsetilgen sanktsiyalarğa cevap olaraq, erzaq ve ziraat mahsulatlarınıñ ital etilmesi hususında bazı sıñırlamalar kirsetken edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Çağatay tele
Çağatay tele yəki İske üzbək tele (جغتای) ul elek Üzäk Aziä Törkilär aralaşuında qullanılğan urtaq Törki söyläm.
Bu telneñ Ğäräp älifbasına nigezlängän yazu baríı. Teldä Ğäräp wä Farsı telennän süzlär küp ide.
Sovet çorında, Törki xalıqlarnı ber bersennän ayıru öçen, Üzäk Aziäda yäşägän xalıqlar öçen ayırım “möstäqil” tellärne yasap birgännär. “Möstäqil” tellärne yasağanda, İlminski isemle tärcibäse kiñ qullanıldı, ul Qazaq telen Tatar telennän ayıru belän nıq şöğellände. Şunnan soñ urtaq Çağatay tele yuqqa çıqtı.
Tışqı läñkerlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Russian imperial policies in Central Asia(үлe cылTaMa) (H.B.Paksoy eşe, İnglizçä)


text:
Qırımda Aqmescit ihtiyaclarını qarşılamaq içün Qarasuvbazar ve Taygan suv anbarlarından suv alınuvı toqtatıla.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgenine köre, 15 borudan tek yarısında suv yavaş aqa.
Eñ çoq çetteki boru suv bere, amma andan sarı suv kele.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ bildirgenine köre, dekabrniñ 15-nde bu eki suv anbarlarından suv alınuvı toqtatıla.
Aqmescitke suv bermek içün 50 kilometrlik suv borusı avgustnıñ 10-nda açılğan edi. Onı Mudafaa nazirligi qurdı.
Qırımlı iş adamı Oleg Zubkov yazda Taygan suv anbarında pek az suv qaldı, dep haber etken edi.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Birleşken Milletlerniñ Baş assambleyası Rusiyeni işğal altındaki Qırımdan ordusını çıqarmasına ve Ukraina topraqlarınıñ vaqtınca işğalini toqtatmasına çağırğan rezolütsiyanı qabul etti.
Bu aqta Ukrainanıñ BM temsilciliginiñ spikeri Oleg Nikolenko Facebookta bildirdi.
«Vesiqa Ukraina, AB memleketleri, ABD, Kanada ve Türkiye tarafından azırlanıldı ve «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri, Ukraina, em de Qara ve Azaq deñizleriniñ askeriyleştirilüv problemi» adını taşıy», – dep aytıla haberde.
Nikolenkonıñ aytqanına köre, qararnıñ qabul etilüvine 63 memleket qoltuttı, 19-ı qarşı çıqtı.
Gaagadaki BM halqara mahkemesi Rusiyege Kyiv Moskvanı Ukraina şarqında terrorizmni maliye etkeninde ve Qırımda ırq ayırım yapqanında qabaatlağan Ukraina davasına cevap olaraq vesiqa azırlaması içün 2020 senesi dekabrniñ 8-ne qadar vaqıt berdi.
Ukraina, 2017 senesi dava açtırdı. Kyiv, Rusiye Donbastaki aydutlarğa qoltutıp, Terrorizmni maliye etüv ile küreş şartnamesini ve, işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarğa ve ukrainlerge basqı yapıp, ırq ayırımınıñ bütün şekillerini yoq etüv şartnamesini boza, dep ayta. 2019 senesi iyün ayında BM Halqara mahkemesi dava diñlevlerine başlağan edi.
Noyabrniñ 14-nde BM Baş assambleyasınıñ Üçünci komiteti Qırımda Rusiye işğali şaraitlerinde insan aqlarını qoruv qararını qabul etti.
Daa evel Birleşken milletler baş kâtip Antoniu Guterrişniñ işğal etilgen Qırımda bozulğan insan aqlarına dair birinci maruzasını aydınlattı. Maruzanıñ metni teşkilâtnıñ saytında derc etildi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımlı ukrain yırcısı Camala yañı klipni taqdim etti.
Bunı o kendi Facebook saifesinde yazdı.
«Bundan evel men er vaqıt kliplerimide baş qaraman edim. Mında ise yırnıñ manasını oyuncılar aydınlata. Er şey areket, işmar, mimika ile añlatıla, em de adetiy olmağan bir üslüpte yapıla», – yazdı Camala.
Onıñ sözlerine köre, klipteki oyunlar insaniyetlikniñ ayvanat alemine ait olğan hususiyetlerini aks ettireler.
«Seyirciler işimizge qıymet kesip, onı özgünliginden sevgenini ister edim. Er bir klipte, menimce, eñ müimi – yırnıñ esas olması, video sırası ritm ile teñ kelmeli, ğayeni ayrıca köstermeli ve hayal içün yer qaldırmalı. Menimce, bunı becerdik!», – dep yaza Camala.


text:
Mayıs 1-de Kezlev kurort mevsimini açtı. Qırım şeeriniñ merkezinde «Edebiy Kezlev» paradı olıp keçti. Rusiye Federatsiyası qayd etken Edebiyat yılına bala şifahanesi de qoşuldı.
Qırım.Aqiqatnıñ mühbiri bildire ki, Kezlev sakinleri meşur edebiyat sımaları Lev Tolstoy, Anton Çehov, İlya İlf ve Yevgeniy Petrovğa çevirildiler.
Kezlevde raatlanğan yazıcı ve şairler, şu cümleden Lesâ Ukrainka, Vladimir Mayakovskiyniñ adları seslendirildi. Boris Balter ve Viktor Tsoynı da añdılar.
Bayramnıñ alıp barıcısı turistlerni Kezlevge raatlanmağa davet etip, mında Gerakl birinci olıp raatlanğanını tahmin etti.
On biñ adamnı toplağan parad üç saatten ziyade devam etti. Frunze parkından başlap Teatr meydanına qadar bala bağçaları ve mekteplerniñ talebeleri, ekim ve ocalar, şifahane ve şeer müessiseleriniñ hadimleri, genç sportçı ve ressamlar, oyuncılar yürip keçti.
Bayramda şeerniñ milliy cemiyetleri de iştirak etti: rus, ukrain, yeudi, qırımçaq, qaray, yunan, belorus ve almanlar.
Bir çoq adam renkli bayraqlar ile keldi. Adamlar Rusiye ve Qırım bayraqlarını köterdiler, Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Vladimir Putinniñ fotosüreti de bar edi.
Siyasiy firqalarnıñ timsalleri olmadı. Paradnı bir qaç biñ adam seyir etti.


text:
Rusiye işğal etilgen Qırımda, yarımadanı arbiy bazağa çevirmek içün, silâ ve arbiy tehnika yañı sistemalarını yerleştire. Bu aqta «5 kanal» yayınında Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresiniñ temsilcisi Vadim Skibitskiy ilân etti. Onıñ sözlerine köre, Ukraina içün eñ telükeli özek silâ taşığan tehnika sayıla.
Ukrain istihbaratınıñ malümatına binaen, Rusiye, eñ yañı raketa komplekslerini qullana bilgen deñizaltı gemiler, fregatlar, raketa katerleriniñ sayısını çoqlaştıra, bundan da ğayrı, Qırımdan Ukrainanıñ bütün toprağına irişe bilecek arbiy aviatsiyanı qaviyleştire.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresinde Rusiyeniñ açıq ücüm ete bilecegi telükesiniñ ihtimalı bar olğanını sayalar ve silâ ve arbiy tehnikanıñ taşınmasını nezaret astında tutalar, dep ayttı Skibitskiy.
Salı künü ukrain istihbaratı Rusiyeden Donbassqa nevbetteki silâ ve tehnika, bu cümleden T-64 tankları ve BTR ketirilmesi aqqında bildirdi. Bundan da ğayrı, Gorlovka rayonında eki rusiyeli radiolokatsiya istihbaratı yerleştirildi, dep aytıla beyanatta.
Avgust 10-da FSB bildirdi ki, sanki ukrain istihbaratı tarafından azırlanılğan teraktlarnıñ ögüni kördi. Kiyev bütün qabaatlavlarnı red etti ve yüz bergen vaqialarnı rusiyeli mahsus hızmetlerniñ «provokatsiyası» dep adlandırdı. Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırda arbiy azırlıqnı qaviyleştirmege emir etti.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Rusiyede apishanede bulunğan ukrain arbiy adamı, Ukraina Yuqarı Radası deputatı Nadejda Savçenkonı 35 yıllığınen hayırladı.
«Can-yürekten istilâcığa qarşı ğalebe qazanmaq ümütiniñ timsali olğan Nadejdamıznı doğğan künü ile hayırlayım! Ukrain Qaramanını tuvğan topraqta şahsen hayırlamaq içün elimden kelgenimni yapam», – dep yazdı devlet yolbaşçısı Facebook saifesinde.
Nadejda Saçenko 1981 senesi mayıs 11-de Kiyevde doğdı. Balalıqtan arbiy uçaqlarnıñ uçucısı olmağa arzu ete edi. Mektepni bitirgen soñ modelyer-dizayner zenaatını aldı, soñra Ukraina Silâlı quvetlerine kontrakt boyunca kirdi, hızmetini demiryol ordusında radist olaraq başladı. Soñra Jitomir şeerinde 95-ci aeromobil brigadasında hızmetke kirmek içün kontrakt tizdi, o yerde birinci kontrakt batalyonı tizile edi. 2004-2005 seneleri ukrain barışıq kontingent terkibinde İraqta missiyada iştirak etti, o yerde yarım yıl devamında 72-ci ayrı batalyonnıñ üçünci rotasınıñ atıcısı edi.
2014 senesi Donbassta arbiy ameliyatta «Aydar» batalyonınıñ terkibinde göñülli olaraq iştirak etti. Aynı bu sene iyül ayında o rusiyeli separatistleriniñ eline tüşti, olar, Savçenko ve onıñ imayesiniñ malümatına köre, ukrain qadınını Rusiye territoriyasına alıp ketti. O yerde Savçenkonı Donbassta rusiyeli mühbirlerniñ öldürilmesinde iştirak etkeninde qabaatladılar.
Aprel 5-te Nadejda Savçenkonıñ davası boyunca rusiyeli mahkemeniñ qararı işke tüşürildi. Onı 22 yılğa apiste qaldırdılar. Ukrain qadını ve onıñ imayecileri bütün qabaatlarnı red eteler.


text:
Sentâbr 12-de Qırımda mektepler çalışmay. Mektep talebeleri qoşma raatlıq kününi yarımadada Qurban bayramı qayd etilgeni sebebinden aldı.
Bu sene musulman Qurban bayramı künü raatlıq künü olaraq ilân etildi, Kremlge boysunğan Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönovnıñ mütenasip fermanı yarımada ükümeti saytında yerleştirildi.
Qurban bayramı, musulmanlarnıñ eñ büyük bayramlarından biri ola, bu künlerni Mekkege acılıqnen bağlaylar. Qurban Oraza bayramından 70 kün keçken soñ, Zul-Hicca ayınıñ 10-cı künü İbrahim (a.s.) qurbanı hatırasına bağışlanıp qayd etile.
Qırım camilerinde sentâbr 12-de bayram hutbeleri keçirildi ve bayram namazı qılındı.


text:
Ukraina Haber siyaseti naziri Yuriy Stets Ukraina içki işler naziri Arseniy Avakovğa muracaat etip, ATR telekanalınıñ jurnalisti Gülsum Halilova, «Golos Krımu» haber agentliginiñ ve «Hersonskiye vesti» internet neşiriniñ jurnalistleri Linda Mettsger ve Aleksey Stavitskiyge ücüm etkenlerni tapmaq ve cezalamaq içün bütün zaruriy şeylerni yapmağa çağırdı. Bunı müessiseniñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Jurnalistlerniñ faaliyetine keder etüv uquqiy demokratik devletinde mümkün degil. Matbuat vastalarınıñ temsilcilerine ücümler taqiq etilmeli, qabaatlı şahıslar cezalanmalı, jurnalistlerni urmağa mümkün degil!», – qayd etti Stets.
Nazirniñ sözlerine köre, jurnalistlerge nisbeten yapılğan işbu areketler Ukraina cinaiy kodeksiniñ 171-nci maddesine köre «Jurnalistniñ qanuniy professional faaliyetine aselet keder etüv», CK 3451 maddesiniñ 2-nci qısmı «Jurnalistke nisbeten telüke ve zulum» ve CK «Uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri tarafından vekâletlerniñ artqaç qullanuvı» 365 maddesine köre baqılacaq.
Noyabr 21kunü Qırım ile memuriy sıñırda politsiya ve faaller arasında yüz bergen ziddiyet neticesinde ATR qırımtatar telekanalınıñ jurnalisti Gülsum Halilova zarar kördi. Bildirilgeni kibi, «ziddiyet vaqtında jurnalist yıqıldı, başta buña diqqat etmedi, amma 1,5 saatten soñ «acele yardım»nı çağırmağa mecbur oldı». Halilovanıñ qursağı yaralandı.
Aqşam noyabr 21 künü «Hersonskiye vesti» neşiriniñ jurnalisti Linda Metzger ve onıñ video operatorına Qırım ile memuriy sıñırda belgisiz şahıslar ücüm etti. Jurnalistler vaqia yerini terk etmege mecbur oldılar.
Noyabr 23 künü «Golos Krımu» haber agentliginiñ jurnalistleri Yelena Halimon ve zenaatdaşları Qırım ile memuriy sıñırda ücümge oğradı. «Avtomaydan Kiyev» faalleri vaqialarnı videoğa çıqarmağa yasaq ete, jurnalistlerni aqaretley edi.


text:
NATO Ukraina ile sıñırda Rusiye ordularnıñ arttıruvı aqqında bildire.
Bunı Reuters agentligine tayanıp, Azatlıq Radiosı haber ete.
«Ukraina sıñırından Rusiye arbiyleri ve tanklarınıñ keçüvi aqqında malümat bar, biz onı şimdi teşkeremiz. Amma Ukraina şarqiy sıñırında Rusiye arbiyleri ve tehnika sayısınıñ artqanını tasdiqlay bilemiz», – dedi o.
«Eger sıñır keçüvi aqqında malümat tasdiqlanılsa, Rusiye istilâsınıñ ve Ukraina vaziyetiniñ kerginleşmesinde iştiraginiñ delili olacaqtır», – dep bildire agentliginiñ qaynağı.
Alyans tarafı bu malümatnı daa resmiy şekilde tasdiqlamadı.
Cuma künü Ukraina SNBO Ukraina sıñırından 32 rusiyeli tanknıñ keçmesi aqqında bildirdi.
Rusiye mudafaa nazirligi bunı tarik olaraq adladı.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırımda iqametgâhnı qurmağa planlaştırmay.
Bunı Kommersant FM neşirine devlet başınıñ matbuat kâtibi Viktor Hrekov bildirdi.
«Bu mevzu boyunca prezident endi fikrini aytqanı edi. Anda iqametgâhnı qurmaycaq. İqametgâhnı qayda qurmağa prezidentniñ özü bile. İqametgâh FSB nezareti altında buluna. Prezidentniñ iqametgâhı, onıñ esas vazifesi – iş yeri olmaqtır. Mahsus bir donatmalar ile abadanlaştırılğan bir yerdir. Mında prezident yalıñız işlemey de, daimiy sürette yaşay»,– dedi Hrekov.
Evel aytılğanı kibi, Qırım akimiyeti Rusiye prezidenti işleriniñ idaresine Ukraina prezidenti işleriniñ idaresinde olğan devlet evlerni bedava qullanuvğa berdi.
Şu cümleden, akimiyet Rusiye prezidenti işleriniñ idaresi Köreiz qasabasında yerleşken Yusupovlarnıñ saray-bağça kompleksi ve Aluştada Qırım tabiat qoruğı qayd etile.


text:
«Rusiye kommunistleri» firqasınıñ Qırım bölüginiñ yolbaşçısı Leonid Graçnıñ fikirince, şimdiki vaqıtta işğal etilgen Qırımdaki ükümette bulunğan qırımtatar halqınıñ temsilcileri halqnı birleştirmeyler, aksine, böleler.
Bu aqta o Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında mayıs 3-te keçirilgen Hıdırlez bayramına bağışlanğan merasimlerine izaat berip, bildirdi.
«Qırımtatarlarnıñ eñ yahşı timsali olmağanlar kene de halqnı bir qaç parçağa böldi. Kene de memuriy resursnı qullanmağa başlaylar.   Çeşit türlü Balbekler, İlyasovlar ve digerler. Olar bugün ükümet elindeki aletlerdir», – dedi Leonid Graç.
O, bu sene yarımadada keçirilgen Hıdırlez merasimini tenqit etti ve onı «bozuq» dep adlandırdı. Onıñ fikirince, bunıñ esas sebebi memuriy resursnıñ qullanılmasıdır.
Hıdırlez türk halqlarınıñ eñ büyük bayramlarından biri ola, onı XIX asırda üç kün devamında qayd ete ediler. Onı mayıs 6-da, Hıdır (al-Hıdır) ve İlyas azizleriniñ yer yüzünde körüşkenleri künü olaraq qayd eteler. Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda bu bayramğa bağışlanğan merasim mayıs 3-te teşkil etildi. İçtimaiy ağlarda rusiyeli Qırım ükümeti devlet müessiselerde çalışqanlarnı ve mektep talebelerini bayramğa kelmege mecbur etken vesiqa derc etildi.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcileri Qırımnıñ rusiyeli ükümeti tarafından teşkil etilgen Hıdırlez bayramına bağışlanğan merasimlerde iştirak etmege red etkenlerini bildirdi. Böyle merasimlerden vatandaşlarnı da vazgeçmege çağırdılar.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Mayısnıñ 25-nde büyük qırımtatar filologı, türkologı, şairi, cemaat erbabı Bekir Çoban-zadeniñ doğğanına 125 yıl oldı. Onıñ taqdiri baş aylândırıcı burulışlardan, yükşeliş ve enişlerden ibaret edi, lâkin soñu kerçekten de pek facialı bitti.
1893 senesi Qarasuvbazardaki çoban ailesinde bir oğlan doğa, adını da Bekir qoyalar. O zaman, elbette, ana-babası bu oğlan olarnıñ şeerini, atta bütün Qırımnı dünyağa tanıtıp, dünyaca meşur alim olacağı tasavvur bile etalmay ediler. Çoban Vaap özü faqır olıp oqumağa çaresi olmağan ise de, oğlunıñ taqdiri daa da yahşı olğanını istey edi. Bekir onıñ ümitlerini bütünley aqlay ve başlanğıç mektepni alâ derecede bitire. Bundan soñ, hayriye cemiyeti esabına Türkiyege oqumağa kete.
Mında da genç oğlan özüni yahşı taraftan köstere ve litseyni bitirgen soñ til ögrenmege berilip, İstanbul universitetine bağlı arap ve fransız tili kurslarına qatnap başlay. Olarnı bitirgen soñ, Bekir orta mektep ve litseylerde bu tiller boyunca ders berme aqqı qazana.
Lâkin o bu yerde toqtamay. Belli bir vaqıt Bekir Odessada oquy ve 1914 Birinci dünya muarebesi başlağan soñ, cebege kete. Çoqqa barmay deliqanlı Macaristanda esir tüşe, andan da... talebe kürsüsine avuşa.
Aqmescitte Çoban-zade Tavriya universitetiniñ şarqşınaslıq fakultetinde çalışa, anda da professor unvanına nail ola
Budapeştte Bekir tarih-fiologiya fakultetine oqumağa kire ve pek çoq vaqıt keçmeden Çoban-zade doktorlıq dissertatsiyasını qorçalay. O, Şarq akademiyasında ders bere ve 1090 senesi Budapeştni terk eterek, vatanına qaytıp kele. Aqmescitte Çoban-zade Tavriya universitetiniñ şarqşınaslıq fakultetinde çalışa, anda da professor unvanına nail ola.
Qırımda Sovetler akimiyeti qurulğan soñ, Çoban-zade Qırım Muhtar SSC Merkeziy İcra Komitetiniñ azası olaraq saylâna. Aynı zamanda o SSCB qanuniy olğan ve yasaqlanmağan qırımtatar «Milli-Fırqa» partiyasınıñ liderlerinden biri ola.
1924 senesi yazda Bekir Çoban-zadeni Bakuğa mesleatçı-alim sıfatında Yañı türkiy elifbe Komitetine çalışmağa çağıralar. O, Azerbaycan devlet universitetiniñ azerbaycan tili ve edebiyatı kafedrasınıñ professorı, soñradan o universitetniñ şarq fakultetine yolbaşçı olaraq saylâna.
1926 senesi fevral soñ-martnıñ başında Bakuda Birinci umumittifaq türkologiya qurultayı ötkerile. Qurultayğa bütün dünyadan kelgen türkolog-alimler toplaşa. Onıñ işinde 130 delegat, şu cumleden professor Bekir Çoban-zadeniñ reberligi altında büyük bir qırımtatar alimler delegatsiyası da (Osman Aqçoqraqlı, Asan Sabri Ayvazov, Abibulla Odabaş, Şevqiy Bektöre, Yaqub Kemal, İsmail Lömanov, Mamut Nedim) iştirak ete.
1927 senesi Bekir Çoban-zade Bütünittifaq yañı türkiy elifbe Merkeziy Komiteti ilmiy şurasınıñ reisi olaraq saylâna
Çoban-zade qurultaynıñ eñ körümli iştirakçilerinden biri ola ve «Türkiy lehcelerniñ yaqınlığı» ve «İlmiy terminologiya sisteması aqqında» degen eki dane maruza oquy. Onıñ içün kelecek 1927 senesi professor Çoban-zade Bütünittifaq yañı elifbe Merkeziy Komiteti ilmiy şurasınıñ reisi olaraq saylânpğanı boş bir yerde olmağandır.
Faqat devlet içindeki siyasiy vaziyet ep fenalaşıp barmaqta edi. 1928 senesi mayıs ayında Qırım Muhtar SSC İcra komitetiniñ reisi Veli İbraimov qurşunğa tizile, çoqqa barmay «Milliy Fırqa» fırqasınıñ «eñ faal yolbaşçı hadimlerinden» 63-ü tevqif etile. Bu maalde Bekir Çoban-zade artıq Azerbaycanda ola ve bu vaziyet, onıñ ilmiy alemdeki namı em de Azerbaycan yolbaşçıları arasındaki itibarı onı taqiplerden qurtara. Albuki, pek qısqa bir muddetke...
Bakuda ötkerilgen mahkeme oldı-olacağı 20 daqqada bite. Ölüm cezası 1937 senesi oktâbrniñ 13-nde yerine ketirile
1937 senesiniñ başında Bekir Çoban-zade Baku universitetiniñ professorı, SSCB İlimler Akademiyası Azerbaycan bölüginiñ hadimi ola. O, 1937 senesi yanvarniñ 28-nde Kislovodskta tedavi olğan maalde tevqif etile. Bakuda ötkerilgen mahkeme oldı-olacağı 20 daqqada bite. Ölüm cezası 1937 senesi oktâbrniñ 13-nde yerine ketirile.
1937-1938 senelerindeki Büyük terror devrinde elâk olğan ekseriyet kibi, Çoban-zade de aqlanğan olsa bile - büyük alimniñ taqdiri facialı bite.
Ancaq bu künni biz kederli fikirlernen qayd etemiz. Bunıñ sebebi – qırımtatar halqınıñ Qırımdaki bugünki vaziyeti.
Bir ay evelsi yani 2018 senesi aprelniñ 26-nda tintüvlerden soñ tevqit etilerek, qırımtatarlar arasında meşur ve ürmet qazanğan iş adamı, hayriyeci ve Bekir Çoban-zade Fondınıñ tesisçisi Resül Velilâyev Lefortovo SİZOsına alıp ketilgen edi.
Resül Velilâyev 2002-2006 seneleri Qırım Yuqarı Şurası 4-nci çağıruvınıñ deputatı olğan edi. 2010-2015 seneleri – Qarasuvbazar rayon şurasının deputatı ola. O, teşkil etken «Güzel» ticaret ağı – yerli bücetniñ ve şeer sakinlerini işnen teminlegen muim bir menba ola.
Velilâyev Qarasuvbazarda (Belogorsk) öz parasına Bekir Çoban-zadeniñ eykelini qoydıra, 2003 senesi ise, Bekir Çoban-zade adına Hayriye Fondı teşkil ete
2001 senesi Velilâyev öz parasına Qarasuvbazarda (Belogorsk) Bekir Çoban-zadeniñ eykelini qoydıra, 2003 senesi ise, Bekir Çoban-zade adına Hayriye Fondı teşkil ete. Bunıñ sayesinde balalarğa stipendiya bermege, «Yaş virtuoz» Cumhuriyet konkursına maddiy yardım köstermege, rayon umumtasil mekteplerine, rayon hastahanesine, diger işhane ve muessiselerge yardım etmege imkân doğa.
2006 senesinden başlap, belli alimlerniñ gumanitar tedqiqleri taqdirlengen Bekir Çoban-zade adına Halqara mükâfat tesis etile. 2011 senesinden itibaren Fond «Bekir Çoban-zadeniñ dünyası» adlı Halqara türkologiya konferentsiyası ötkerile.
Bundan bu yaq, başlanğan bütün bu muim işler ve Resül Velilâyevniñ kelecekteki taqdiri de darbe altına tüşe…
Men bu maqaleni azırlağan arada daa bir acayip insannıñ – qırımtatar halqı milliy areketiniñ iştirakçişi, eki defa siaysiy mabüs olğan, öz halqınıñ vatanperveri ve kerçekten de dramatik taqdir saibi olğan Yuriy Osmanovnıñ materialları közüme çarptı.
Onıñ çoq taraflı faaliyetiniñ bir tarafı – on yıllar devamında yasaqlanğan - İsmail Gasprinskiy, Bekir Çoban-zade kibi - büyük qırımtatar erbaplarınıñ eserlerini tercime etken ve populârlaştırmaq edi.
Bekir Çoban-zadeniñ 100 yıllığına bağışlanğan tedbirde Yuriy Osmanov şöyle degen edi:
Onıñ şiiriyetinde ögüt yoq. O bütünley nazik ve qırımtatar tiliniñ zenginden zengin hususiyetleri üzerinde qurulğanYuriy Osmanov
«…Bazı istisna şahıslardan ğayrıfikir yürsetmege qadir olğan ve olmağan Rusiye ve Ukraina cemiyeti bütün samimiyeti ile qırımtatarlarnı bir kiyik qabile ya da burnu sındırılğan ve başları darbe aşağan çeşit türlü «tedbirlerniñ» iştirakçisi dep farz ete. Em de olarğa, qırımtatarlarnıñ şairleri ve yüksek şiiriyeti bar dep aytsañ, olar buñaTUOğa (tanılmağan uçqan obyekt) inanğanı qadar inannırlar. Çünki iç kimse bu şairlerniñ eserleriniñ ne asıl nushasını, ne detercimesini oqumağa çaresi olmağan, çünki olar ortalıqta yoq. Ğayrı tabiiy olğan işbu al Rusiyede ve Ukrainada da az olmamaq üzre, qırımtatarına nisbeten «duşmandır», «aydur varvardır» degen sıfat saqlanmasına sebep ola. Tercimeler bizim özümizge de kerek, çünki halqımıznıñ büyük bir qısmı edebiy tilni kerek derecede bilmey, ekseriyet ise – derc etilgen bizim büyük ustalarımıznıñ eserlerini tanımay bile. Ve nihayet, başqa tilge tercime etmek, munderice ve şekilniñ körüngen kopiyalanmasınen özgün bir eser yaratmaqnıñ ortaq bir şeklidir. Bu hususan Bekir Çoban-zade kibi bir şairnen alâqalı. Onıñ şiiiriyetinde ögüt yoq. O bütünley nazik ve qırımtatar tiliniñ zenginden zengin hususiyetleri üzerinde qurulğan».
Afsus ki, Yuriu Osmanovnıñ bu sözleri yigirmi beş yıl evel olğanı kibi bugünki künde o derece aktual...
Men bu maqalemni Yuriy Osmanov tercime etken Bekir Çoban-zadeniñ «Bulutlar» adlı efsaneviy şiirnden alınğan satırlarnen bitirmek isteyim:
Bulutlar, bulutlar!..
Ketici bulutlar,
Çonğarğa, Qıtayğa,
Yetici bulutlar!..
Alıñız meni de, göñülüm açılsın,
Közümden yaşlarım yurtuma saçılsın!...


text:
EQIW törağası, Albaniya prem'er-ministri Edi Rama Resey Sırtqı ister ministri Sergey Lavrovpen kezdesude antireseylik mälimdeme jasadı. Taraptar özar..
Qazaqstan men Özbeksatnnıñ aymaqaralıq ıntımaqtastığınıñ II forumında taraptar 52 kelisimge qol qoydı. Qorıtındı otırısqa 300-den asa adam, qatarında ..
Almatı qalasında bügin tüsten keyin qalalıq prokuraturanıñ mañında 80 şaqtı belsendi narazılıqqa jinaldı. Olar keşe ğana astana izolyatorında qaytıs b..
Tramp pen onıñ prezident äkimşiligi Auğanstandağı «Taliban» wyımımen beybit kelisimge keluge jaqın twrğanın jetkizdi. Sonday-aq, AQŞ tarabı tälipterme..
Armeniyanıñ bwrınğı prezidenti Serj Sargsyan sotqa äkelindi. Oğan memleket byudjetinen 1 million dollardan astam qarjı jımqırdı degen ayıp tağılğan. B..


text:
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi işğal etilgen Qırım ve Rusiye akimiyetiniñ areketlerini vatandaşlarnı siyasiy sebepten olğan taqiplerden qorçalağan «advokat ve aq qorçalayıcılarğa qarşı basqı» sebebinden takbih ete.
Bu aqta temsilcilikniñ avgustnıñ 19-nda derc etilgen haberde aytıla.
Müessise, Rostov mahkemesiniñ qırımlı advokat Lilâ Gemecini Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davası» baqılğan «mahkeme oturışuvlarınıñ reglamentini bozğanında» qabaatladı, dep qayd etti.
Temsilcilik, bu dava çerçivesinde aq qorçalayıcılar Seyran Saliyev ve Server Mustafayev taqip etile, dep hatırlattı.
«Advokat aqqı uquqçılarnıñ rolünen bağlı BM esas printsiplerinde insannıñ uquqiy imaye aqqında mevcut. Ükümet advokatlarnı telüke, qorquzuv, qanunsız taqip, müşterilerine maniasız kirüv olmağan imkânlarnı temin etmeli. Rusiye Federatsiyası qırımlı siyasiy mabüslerni qorçalağan advokatlarğa qarşı bu standartlarnı şimdilik boza», – dep qayd etti Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilcisiniñ birinci muavini Darya Sviridova.
Rusiye tarafı temsilcilikniñ bu malümatına daa cevap bermedi.
Avgustnıñ 11-nde Rostov-na-Donudaki Cenübiy okrugınıñ mahkemesi «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ koordinatorı, Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Server Mustafayevni mahkeme tahqiqatınıñ soñuna qadar çetleştirdi.
Bundan soñ mahkeme teneffüs ilân etti, er kes vekillerniñ talabınen çıqtı. Advokatlar Lilâ Gemeci ve Yelena Pestovskaya qalğanlar – Mustafayevnen laf etip turğanlar. Mahkeme vekilleri Gemeci ve Pestovskayağa qarşı «mahkeme emirlerine boysunmağanları içün» memuriy protokollar tizdi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Aqmescitte fevralniñ 26-nda olğan küçlü yel sebebinden bir çoq terek zarar kördi ve yıqıldı, tüşkende ise elektrik tellerini üzdi, dep bildire Rusiye kontrolindeki Aqmescit memuriyeti.
«Tünevin areket qısmına balaban pıtaqlar ve terekler, em tellerniñ parçaları tüşti. «Şeerniñ» brigadası keçken künü 6 qazanı yoq etti, işler bugün de devam ete», – dep aytıla haberde.
Memuriyetniñ bildirgenine köre, kommunal hızmetler tüşken tereklerni gece boyunca topladı, qalğan parçalar alâ daa çıqarıla.
Kefede fevralniñ 26-nda küçlü yel altı qatlı evniñ damını qoparıp aldı. Qırımdaki qurtarıcılar yarımadada furtuna havfı fevralniñ 27-ne qadar uzatıldı, dep tenbiledi.


text:
Rusiye Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresiniñ reis muavini Raim Gafarof qırımtatarlarnıñ "vekiller toplaşuvı" vaqtında Rusiye prezidenti Vladimir Putinni ve Ukrayinadaki cenkni destekledi, dep haber ete QMDİ matbuat hızmeti.
Raim Gafarov Vladimir Putinge ve Ukrayina topraqlarında yaşağan qırımtatarlarğa Rusiyeniñ siyaseti desteklengen muracaatı qabul etilmezden evel dua oqudı.
"Keteyatqan mubarek Ramazan ayınıñ bu künlerinde Yüce Allahtan dualarımıznıñ ve yahşı amellerimizniñ qabul etilmesini isteyim. Qurultaynıñ işi hayır içün olsun. Emipizge tınçlıqta ve muabbetlikte tuvğan toprağımızda yaşamağa tileyim. Allah bizni belâlardan qorçalasın. Dualarımız Yüce Allahqa yönetilgen. Allahtan bütün hayırlı işlerimizge ve niyetlerimizge destek olmasını isteyim!", - dedi o.
Qırımda Rusiye kontrolindeki akimiyet FSBniñ yardımınen aprelniñ 30-nda qırımtatarlarnıñ «vekiller toplaşuvını» ötkermege istey. Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde bildirdi.
Ukrayinağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Aprelniñ başında Moskva Ukrayina şimalinde faal olğanını toqtattı, dep bildirdi. Tezden Ukrayina akimiyeti Kıyiv, Çerniğiv ve Sumı vilâyetinde Rusiye arbiyleri qalmadı, dep ayttı.
Rusiye ordusı çekilgen soñ azat etilgen köy ve şeerlerde kütleviy öldürüv adiseleri aqqında belli oldı. Bazı ğarbiy liderler Rusiyeni cenk cinayetlerinde qabaatladı. Rusiye akimiyeti arbiyleriniñ öldürüvlerge alâqası bar olğanını inkâr etip, olarnı «uyduruv» dep adlandıra.
Rusiye Ukrayinağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d2ud65mnh9spru.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Facebookta Amsterdam mahkemesiniñ «skit altınlarınen» bağlı qararını izaatladı.
«Amsterdam bölge mahkemesiniñ qararı Ukrainağa yalıñız «skit altınları» ait olğanını ifadelemey. Qırım da Ukrainanıñdır, Qırım – bizim, noqta. Bunı Avropa memleketiniñ qararı köstere», – dep bildirdi Ukraina prezidenti.
Amsterdamnıñ bölge mahkemesi dekabr 14-de «skit altınları» kollektsiyasınıñ Ukrainağa qaytarılmasına dair qarar çıqardı.
«Qırım – Qara deñizniñ altını ve sırı» sergisi 2014 senesi fevral ayından avgust ayına qadar Amsterdamnıñ Allard Pirson müzeyinde numayış etilgen edi. Anda Qırımdaki skit, sarmat ve gotlarnıñ medeniyetini temsil etken dört Qırım müzeyiniñ eksponatları taqdim etilgen edi.
Qırım işğalinden soñ Ukraina akimiyeti eserler müzeyge degil de, Ukraina devletine ait, dep bildirdi. Qırım müzeyleri ise eksponatlarnıñ olarğa qaytarılmasını talap ettiler. Felemenk müzeyi eserlerni ne Ukrainağa, ne de Qırımğa bermedi ve mahkeme qararını ya da taraflarnıñ añlaşmasını beklegen edi.
Qırımnıñ dört müzeyi Amsterdam mahkemesinde Allard Pirson müzeyine qarşı dava açtırıp, kollektsiyanı Qırımğa qaytarmağa talap etken edi.


text:
Osman Batırov
Osman Batırov (1910 - 1943) - qırımtatar gazetacı, jurnalist.
Osman Batırov 1910 senesi Aqmescit şeerinde doğdı. Babası Nafe aqay bostancı edi, soñunda Aqmescit yanındaki büyük bir sovhoznıñ – “Krasnıy” sovhoznıñ turşu ustası oldı.
Osman Batırov başlanğıç bilgisini maalle mektebinde aldı, soñ, orta mektepke kirdi, aktiv komsomol oldı, Qırım komsomol komitetiniñ avalesinen pioner işlerinde çalıştı.
O zaman yaşlar, balalar ömürinden yazğan haber ve maqaleleriniñ ciddiyligi, qoyğan meseleleriniñ aktualligi, qaleminiñ keskinligi özüne celp etti. Onı aman “Yaş quvet” gazetasında edebiy hadimlikke aldılar. Osman gazetada da çin komsomollıq ğayreti ve namusınen çalıştı.
Parlaq sımalı Osman ruhiy ceetten de parlaq bir yigit edi.
Ulu Vatan cenki zamanında Osman Batırov, natsitlerge qarşı gizli iş alıp bardı ve bu muqaddes işinde yaqalanıp, 1943 senesi, noyabr 6-da nemseler tarafından öldürildi.
- Osman Batırov 1943 senesi, noyabr 6-da nemseler tarafından öldürildi
- Osman Batırov – nemseler tarafından qurşunğa tizilgen publitsist ([1]).
- OcMaH БaTыpoB – пyблициcT, paccTpeляHHый фaшиcTaMи
- K шTыky пpиpaBHяли пepo…
- ↑ KpыMckoTaTapckaя Bиkипeдия — 2008.


text:
Rusiye Qırımda alınğan qararlarnı nazarda tutıp, Ukraina topraq bütünligine qol tuta, dedi Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedev matbuat konferentsiyasında.
«Bu ziddiyetniñ (Donbassta – muar.) arbiy çezüvi yoq olğanını ve bu ziddiyetni barışıq yolları ile, ilk olaraq taraflar arasında muzakerelerniñ keçirilmesi ile al etmege kerek olğanını tüşünemiz. Yani, resmiy akimiyet ve (Ukrainanıñ – muar.) cenübiy-şarqında olğan akimiyetni aytam», – dep bildire Medvedevniñ sözlerini RİA Novosti.
«Rusiye Federatsiyası bıltır Qırım boyunca alınğan qararlarnı nazarda tutıp, Ukraina topraq bütünligine qol tuta. Biz bu aqta mesleatlarnı devam etmege azırmız. Er alda faydalı olacağını tüşünem», – dey Medvedev.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
3 tonna yök oçtı
SpaceX Xalıqara ğaläm stanśiyäsenä 3 tonna yök cibärde
Amerikanıñ ğaläm transportı şirkäte SpaceX Xalıqara ğaläm stanśiyäsenä 3 tonna yök cibärde. Anda täcribä häm tikşerenülär öçen kiräkle äyberlär urın ala.
Yökne İlon Masknıñ SpaceX şirkäte flotındağı ğaläm korabı Dragon iltä. Anı Falkon9 raketası belän NASAnıñ Floridadağı Kennedi ğaläm üzägennän oçırdılar. Korabnıñ stanśiyägä irtägä irtän barıp citüe farazlana.
Oçırtu mizgele SpaceX şirkäteneñ Youtube akkauntı aşa translyaśiyälände.
Bäyläneşle xäbärlär
Rusiyä yulları kemnärgä yabıldı?
Rusiyä xökümäte dus bulmağan illärneñ yul transportında Rusiyä cirlären qullanuların tıydı


text:
Qırım adliyecisi Emil Kürbedinov fevral 11 künü Yalta ve Bağçasarayda qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüvlerniñ keçirilmesi aqqında bildire.
«Yaltada – Bahtiyar Topuznıñ ailesinde, Bağçasarayda – Rustem Osmanovnıñ qorantasında tintüv keçirile», – yazdı o Facebookta.
Adliyeci diger malümatnı bildirmey. Qırımtatarlarnıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ idarecisi Eskender Bariyevniñ aytqanı kibi, Rustem Osmanov bundan evel ATR telekanalında çalışa edi.
Yaltada yaşağan qırımtatar faali Damir Minadirovnıñ evinde fevral 11 künü sabasından tintüv keçe. Bu aqta o kendi Facebook saifesinde bildirdi. «Evimde FSB tintüvi», – yazdı o. Qırım.Aqiqat faali ile bağlanıp, tafsilâtlıca malümatnı ögrenmege areket ete.
Uquq qoruyıcı organlarnıñ bu aqta resmiy izaatı yoq.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgeninden soñ qırımtatar ve ukrain faalleriniñ evlerinde Rusiye mahsus hızmetleriniñ iştiraki ile tintüvler keçirile. Bu aqta halqara uquq qoruyıcı teşkilâtlar öz esabatlarında bildire.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
ABD temsilciler palatası, 2022-nci yılda Ukrainağa yardımnıñ arttırılması ve «Şimaliy aqım-2» leyhasına qarşı sanktsiyalarğa tüzetmeler ile Devlet departamentiniñ para berüv aqqında qanun leyhasını tasdıqladı. Bunı Azatlıq.Radiosı Ukrainanıñ ABD-deki elçiligine atfı etip bildire.
«Qanun leyhasına köre, Devlet Departamenti, ABD halqara inkişaf agentligi ve alâqadar programmalar vastası ile Ukrainağa yardım programmalarınıñ ömürge keçirilüvi içün ayırılacaq paranıñ miqdarı 481,5 million dollar, bu aqımdaki senege baqqanda 28,5 million dollar ziyade. Kösterilgen masrafnameden, 125 million dollar Halqara arbiy para berilüvi maddesine binaen Ukrainağa yardım içün telükesizlik maqsadları ile ayırılacaq», – dep yazıla bildirmede.
Qanun leyhasınıñ quvet alması içün onı ABD Senatı qabul etmeli ve ABD prezidenti Jo Biden imzalamalı.
Avgustnıñ 30-nda Ukraina prezidenti Volodmır Zelenskıy Vaşingtonğa ziyaretnen baracaq.


text:
Moskvadaki Vlasiha İstinaf arbiy mahkemesi ekinci Aqmescit «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Servet Gaziyev, Alim Karimov, Cemil Gafarov, Seyran Murtaz ve Erfan Osmanovnıñ istinaf şikâyetini red etip, tevqif müddetini sentâbrniñ 20-nece uzattı.
Bunı «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi advokat Ayder Azamatovğa atfı etip bildirdi.
«Mudafaa tarafı, mabüslerniñ Qırımdan gizlenmek niyetinde olmağanları içün olarnıñ izolâtorda tutmaq manasız olğanına mahkemeni inandırmağa tırıştı. Mahkeme istinaf şikâyetini red etti. Böyle qarar olacağını bekledik. Mahkem kene mabüslerge tuvğan tilinde laf etmge yasaq etip, olarnıñ aqlarını bozdı. Mabüslerniñ bildirgenine köre, olar izolâtorda endi bir qaç kere koronavirusqa ögrağanlar, bu Karimov, Osmanov ve Gaziyev. SİZO hadimleri ise bunı advokatlarnı bildirmediler», – dep yazıla bilirmede.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Tutulğanlar arasında qırımtatar cemaat jurnalistleri Rustem Şeyhaliyev, Osman Arifmemetovve Remzi Bekirov bar ediler.
2019 senesi martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ rayon mahkemesi bütün tutulğanlarnı apiske aldı.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi 2019 senesi martnıñ 27-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tarafından tutulğan 24 qırımtatar faalini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qaraşa ayınıñ birinşi jartısında Almatıda 2276 adamnıñ taldauınan koronavirus anıqtalğan, tağı 59 adamğa koronavirus pnevmoniyası diagnozı qoyılğan. Qazir qalada 2 mıñnan asa twrğın emdelip jatır. Ötken ayda sanı aytarlıqtay qısqarğan auruhanalardağı tösek-orın qorınıñ 42%-ında nauqastar bar.
Qoğamdıq densaulıq saqtau basqarmasınıñ mälimetinşe, ötken täulikte, 15 qaraşada tirkelgen 114 adamnıñ 111-i simptom belgilerimen, tağı üşeui simptomsız. Sonımen qosa, düysenbi küni 72 adam auruhanağa jatqızılğan.
Jalpı qalada sıyımdılığı 1774 orın bolatın infekciyalıq stacionarlarda 748 adam emdelip jatır. Olardıñ arasında 18 bala tösekke tañılğan. Al reanimaciya jäne qarqındı terapiya bölimderinde 81 nauqas jatır. 14 adam ÖJJ, 40 nauqas invazivti emes ÖJJ jäne 18 sırqat High flow apparatımen tınıstap jatır. Sonday-aq, BMSK men Telemedicina ortalığınıñ mobil'di toptarımen birge üy jağdayında 1,2 mıñ nauqas ambulatorlıq deñgeyde baqılauğa alınğan.
Jeksenbide eki adam koronavirus pen oğan wqsas pnevmoniyadan qaytıs bolğan. Qazan ayında 173, qaraşa ayı bastalğalı 43 almatılıq osı dertten köz jwmğan.
Baqsarma mälimetinşe, Almatı qalasında biıl aqpannan beri 1 mln 11 mıñnan adam ekpeniñ alğaşqı, onıñ işinde 951 mıñı tolıq dozasın alğan. Onıñ 121 mıñı 60 jastan asqan azamattar. Qazir 132 egu punkti men 205 egu brigadasında 733 medqızmetker jwmıs isteydi.


text:
Demir devri
Demir devri (milâttan evel 1-inci biñyıllıq) - madencilik inkişafı ve demir aletlerniñ (pıçaq, balta, savut, silâ, ilvanlar ve ilâhre) qullanılğan erte insanlıq tarihınıñ bir devridir. Milâttan qararnen 1200 yıl evel başlap milâttan soñ 340 senesine qadar devam etti.
Üç devir (taş, tunç ve demir devirleri) fikri antik dünyada da bar edi. Romalı felsefeci Titus Lukretius Karus eserlerinde bunı ayta. Zemaneviy tarihçılıqta "demir devri" ıstılası XIX asırnıñ ortalarında qullanılıp başladı, onı ilk kere qullanğan Danimarkalı antikşınas Hristian Yürgensen Tomsen.
Dünya memleketleriniñ episi demir madenciliginiñ tarqalğan zamanını keçtiler, lâkin demir devri ıstılası adetince tek Mesopotamiya, Qadimiy Mısır, Yunanistan, İndistan, Çin kibi qadimiy medeniyetlerniñ tışında yaşağan qabileler içün qullanıla.


text:
Yaqın vaqıtta Qırımtatar Milliy Meclisi temsiliy organnıñ erkânından Qırım musulmanlarınıñ müftisi Emirali Ablayevniñ çıqarılması aqqında qarar alacaq.
Bunı Qırım.Aqiqatqa qırımtatar halqınıñ yetekçisi, halq deputatı Mustafa Cemilev, onıñ Emirali Ablayevniñ Ankarada Meclis reisi Refat Çubarov ile körüşüvinden soñ olğan mevamına munasebeti ile bağlı sualge cevap bergende ayttı.
«Menimce, Qırımtatar Milliy Meclisi yaqın vaqıtta Emirali Ablayevniñ Meclis erkânından çıqarılması aqqında qarar alır, çünki o işğalci akimiyetiniñ ellerinde oyuncaq oldı, yazıq ki», – dey Cemilev.
Qırım.Aqiqat Qırım musulmanlarınıñ müftisi Emirali Ablayevniñ qırımtatar halqınıñ yetekçisi Mustafa Cemilevniñ aytqanı boyunca olğan izaatını almağa tırışa.
2015 senesi avgustnıñ soñunda Ankarada Meclis başı Refat Çubarovnıñ Qırım musulmanları müftisi Emirali Ablayev ile körüşüvi keçti. İşbu körüşüvniñ neticeleri iştirakçileri tarafından farqlı tarzda añlatıldı. Çubarov Ablayev ile mündericeli subet olğanını qayd etti, soñkisi ise «qırımtatar halqınıñ Qırımdaki vaziyeti boyunca muayyen teklifler olmağanını» bildirdi. Rusiye tarafı Çubarov ve onıñ yardımcıları müftiy eyyetine ücüm etkenini bildirgen edi.


text:
Yanvar 26-da işğal etilgen Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından yaqalanğan faal Seyran Saliyevni eki maddege köre qabaatlı olaraq tanıp, 12 künge qadar apiske aldılar. Bunı advokat Timur İbragimov Facebook saifesinde bildirdi.
Qayd etile ki, Saliyev eki memuriy maddege köre qabaatlana: Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.29 maddesi (ekstremist malümatlarını tarqatuv) ve Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesi (natsist timsalleri ya da ekstremist teşkilâtı timsalleriniñ teşviqatı ya da açıq numayışı).
Kreml kontrol etken Qırım ükümetiniñ milletlerara munasebetler işleri devlet komitetiniñ reisi Zaur Smirnov Qırımda «Hizb ut-Tahrir teşkilâtınıñ bölügini yoq etüv» tedbirleri keçirile, dep bildirdi.
Yanvar 26-da Bağçasarayda qırımtatar faali Seyran Saliyevniñ evinde tintüv keçirildi. Soy-soplarınıñ aytqanına köre, Rusiye uquq qoruyıcıları yasaq etilgen edebiyatnı qıdırğanlar. Saliyevni Rusiye İçki işler nazirliginiñ Bağçasaraydaki içki işler rayon bölügine alıp kettiler.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Sentâbr 29-da, Rusiye Yuqarı mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ taqdiri boyunca qarar alğan kün, dünyanıñ bir sıra devleti Ukraina tamır halqınıñ temsilci organına destek aktsiyasına qol tuttı. Böyle etip, Qazahistanda Ukraina elçiligi diplomatları soqaqqa ukrain bayrağınen ve qırımtatarlarğa destek köstergen levhaçıqlarnen çıqtı. Latviya elçiligi, ukrain bayrağınen beraber, qırımtatar bayrağını tikledi. Finlandiya paytahtı Helsenki şeerinde faaller rusiyeli elçilik qorasına qırımtatarlarnıñ genotsidini toqtatmaq muracaatınen levhalarnı astı.
Sentâbr 29-da Kiyevde Mustaqillik Meydanında Qırımtatar Milliy Meclisine destek aktsiyası keçirildi. Bu yerde onlarca insanlar toplaştı, olarnıñ arasında uquq qoruyıcılar, Meclis azaları, ukrain deputatları, cemaat erbapları bar edi.
Sentâbr 29-da, cumaaqşamı künü saat 11.00-de Rusiye Yuqarı mahkemesinde «Qırımtatar Milliy Meclisi» cemaat birleşmesi faaliyetiniñ yasaq etilmesi aqqında» işi boyunca, «Ekstremistik faaliyetke qarşılıq aqqında» Federal Qanunnıñ 25.07.2002 qabul etilgen 1145-FQ sanlı 9-cı maddesine esaslanıp, toplaşuv keçirile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukrayina prezidenti Volodımır Zelenskıy avgustnıñ 7-nde aqşam, Rusiye Ukrayinanıñ işğal etilgen topraqlarında sahte referendumlar keçirip başlasa muzakereler içün ert angi fırstalarnı ğayıp etecegini bildirdi.
Aynı zamanda onıñ tüşüngenine köre, "vaqıt kelgende Rusiye tarafına muzakereler mıtlaqa kerek olacaqlar".
Rusiyeniñ Ukrayinağa qarşı büyük istilâsı başlanğandan berli Rusiye ve Ukrayina akimiyeti arasında arbiy areketelrnñ toqtatıluvı ile bağlı bir qaç muzakereler keçken. Muzakerelerniñ episi neticesiz tamamlanğan. Soñki böyle körüşüv martnıñ soñunda İstanbulda keçken edi.
Fevralniñ soñundan Rusiye aman-aman bütün Lugansk vilâyetini, Donetsk, Herson ve Zaporijjâ vilâyetleriniñ qısımlarnı işğal etti. Şu topraqlarda tayin etilgen işğalci akimiyet referendum keçirmege planlaştıra.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırımnıñ Yedi Quyu (Leninskoye) rayonında "Tavrida" trassasında yengil maşna yük maşnasınen çatıştı. Bunı Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi bildire.
Müessise malümatına köre, yengil maşnanıñ aydavcısı qarşı yolaqqa çıqıp, yük maşnasına uruldı.
Beyanatqa köre, yol qazasında üç adam zarar kördi. Nissan Qashqai maşnasınıñ 1971 senesi doğma aydavcısı, 1993 senesi doğma yolcusı ve 2020 senesi doğma bala yaralandı.
Keççe belli oldı ki, Nissan Qashqai maşnasınıñ 1991 senesi doğma yolcusı elâk oldı.
Salı künü, martnıñ 10-unda, aqşam qırımnıñ Qurman rayonında Dewoo Lanos ve Mersedes Sprinter maşnaları çalıştı. Doquz adam yaralandı.
Fevralniñ 13-ünde, Aqmescitte Opel Vectra ve Chevrolet Aveo maşnaları qazağa oğradı. Neticede üç adam yaralandı.
Bağçasaray rayonınıñ Ulaqlı (Glubokiy Yar) köyü civarında "Tavrida" trassasında fevralniñ 5-inde aqşam yol qazası oldı.


text:
Ukrain rejissöri Oleg Sentsov ile beraber Rusiyede Qırımdaki teraktlarnıñ azırlanmasında qabaatlanğan Qırım faali Aleksandr Kolçenko Avropa İnsan aqları mahkemesine oña Rusiye vatandaşlığı berilgeninden şikâyet etti. Bunı adliyecisi Svetlana Sidorkina bildirdi, dep haber ete «Vedomosti».
Adliyeciniñ aytqanına köre, Kolçenko adına 2014 senesi mayıs 26-da berilgen Rusiye pasportı qanunsız, çünki o apiste bulunğan edi. Vesiqanı babası aldı, amma buña Kolçenkonıñ razılığı yoq edi. Yanvar ayında Kolçenkonıñ Ukraina vatandaşlığını tanımaq muracaatı Aqmescit mahkemesi tarafından qabul etilmedi.
Kolçenkonıñ Strasbourg mahkemesine bergen şikâyetinde aytıla ki, Rusiye vatandaşı olıp, onıñ halqara uquq imayesine aqqı yoq oldı. O, Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ yarımadanıñ diger sakinlerine berilgen Rusiye vatandaşlığına itiraz bildire.
Ukrain ombudsmeniniñ ofisi Ukraina Migratsion hızmetiniñ Kölçenkonıñ Ukraina vatandaşlığını tasdıqlağan vesiqanı derc etti.
Qırım faali Aleksandr Kolçenko 2014 senesi mayıs 17-de Qırımda «Yedinaya Rossiya» ofisiniñ ateşke berilmesinde şeklenip yaqalanğan edi. O künden berli onı Moskvadaki «Lefortovo» SİZOsında tutalar.
Aprel 9-da Lefortovo mahkemesi Aleksandr Kolçenkonıñ apis müddetini arttırmaq qararını baqacaq.


text:
Californiyanın yanında Grand Princess kruiz laynerinde 21 adam koronavirusnen hastalandı. Bunı AQŞ vitse prezidenti Mike Pens haber etti. Hastalanğanlarnıñ arasında 19 yolcu ve eki taqım azası.
Eki yolcunıñ koronavirus hastalığı tapılğanında soñ, gemini karantinge qoydılar. Olardan birisi öldi. O 71 yaşında olğanı ve sağlığı zayıf olğanı belli oldı, haber ete Azatlıq Radiosı.
Grand Princess gemisinde umumen üç yarım bin adam bar. Olarnıñ arasında dört rusiye vatandaşı.
Grand Princess - karantinge qoyulğan ekinci kezüv gemisi. Fevralniñ başında Yaponiya yalısı yanında Diamond Princess gemisi toqtatılgan edi. Laynerniñ ekisi de bir şirketke ait. Diamond Princesste dört biñge yaqın adam bar edi. Umumen bu gemide 690-dan ziyade yoquma adisesi qayd etildi, olarnıñ arasında üç rusiyeli. Şimdi olar Qazan hastahanesine buluna. Diamond Princess gemisiniñ altı esli yolcusı elâk oldı.
Martnıñ 3-ünde Ukrainada ilk COVID-19 koronavirus hastası qayd etildi.
Yañı çeşit koronavirus yuqunçı 2019 senesi dekabr ayında Qıtayda tarqalıp başladı.
2019-nCov (COVID-19) virusı büyük koronaviruslar gruppasına aittir. Bazılarda hastalıq qolay keçe, bazılarınla suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, em de yüksek sıcaq ve öksürik bar, ağır hastalarda nefes tarlığı qayd etile. Bu öldürici ola bilecek pnevmoniyağa keçe bile.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi Kyivde 6-ncı Qurultay delegetlarnıñ konferentsiyasını çağırta. Olar, Qırımdaki vaziyetni, işğal şartlarında yerli özidare organlarınıñ vazifeleri muzakere etecek, bundan ğayrı, Bağçasarayda 2014 senesi mart 29 künü keçken 6-ncı Qırımtatar Milliy Qurultaynıñ 2-nci nevbetten tış sessiyasınıñ "Qırımtatar halqınıñ öz tarihiy toprağında - Qırımda, öz taqdirini belgilev aqqınıñ ömürge keçirilmesi" Qararınıñ yerine ketirilüvini muzakere etecek.
Qırımtatar Miliy Meclis reisi Refat Çubarov bu madderni añlata.
- 6-ncı Qurultay 2013 senesi saylanılğan edi. Onıñ birinci sessiyası 2013 senesi oktâbr soñunda keçirilgen edi. Bundan soñ biz endi işğal vaqtında, 2014 senesi mart 29 künü, nevbetten tış sessiyanı keçirgen edik, ondan soñ sessiyalarımız olmadı. Şimdi Qurultay delegatlarınıñ konferentsiyası çağırıluvı aqqında laf yürsetile. Qırım işğali şaraitinde sessiya çağırtıp olamağanımız içün, biz delegatlarnı Kyivge konferentsiyağa kelmege davet ettik. Delegatlar biz qaç meseleni baqacaq, şu aradan Qırımdaki vaziyetni ve işğal şartlarında yerli özidare organlarınıñ vazifeleri, bundan ğayrı mart 29 künü keçken Qurultaynıñ 2-nci nevbetten tış sessiyasınıñ, qırımtatarlarnıñ Qırımda öz muqadderatını tayin etüv aqqına binaen Qararınıñ yerine ketirilüvini muzakere etecek.
Refat Çubarov, türlü sebeplerge köredelegatlarnıñ bir qısmı kelip olamacağını qayd ete ve tamam bu sebepten sessiya degil de, konferentsiya keçirilecegi aqqında söz yürsetile.Bu arada Qurultaynıñ Teftiş komissiyasınıñ başı Ali Özenbaş Facebook saifesinde Meclisniñ konferentsiya çağıtmaq qararını tenqit etti:
“Qırımtatar Qurultay delegatlarınıñ konferentsiya çağırıluvı - maşna bazası, zavod işçileriniñ “konferentsiya çağırıluvı” kibi bir manasız, mantıqsız şeydir! “Konferentsiya - bu bir de bir teşkilât, topluluq, devletler vekilleriniñ toplaşuv, muşaveresi…” - luğat izaatı. Böylece, onıñ adiy toplaşuvnen farqı - konferentsiyada çeşit-türlü siyasiy ya da ilmiy teşkilâtlarnıñ, ya da devletlerniñ vekilleri, daa doğrusı delegatları, iştirak etmekte. Amma yalıñız bir teşkilâtnıñ - yani bu arada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ - azlarından ibaret olğan toplaşuv konferentsiya olmaz. Qurultaynıñ Teftiş komissiyasınıñ reisi olaraq bildirem ki, Qurultay adından qarar ala bilecek oturışnıñ iç bir şeklinde, Qurultay faaliyetini belgilegen vesiqalarnıñ iç birisinde, konferentsiya ıstılası qulanılmay.
Refat Çubarov, qırımtatar halqınıñ özidare organlarınıñ bugünki vaziyetke lâyıq olğan, evelden belgilengen protseduraları olmağanını qabul ete.
- Biz öz reglament vesiqalarımıznı, Qurultaynıñ içki protseduralarını tizgende, Qırım Rusiye tarafından işğal etilecegini iç kimse köz ögüne alıp olamay edi. Qırımnıñ başqa devletler tarafından vaqtınca işğal etilecek şaraitinde, faaliyetimiz aqqında mahsus bölük olmadı. Ameldeki vesiqalarımızda, er beş yıl, yani bu yılı, Qurultay delegatlarınıñ yañı saylavları keçirilecegi belgilengen. Amma bizim vesiqalarımızğa köre, yañı saylanılğan terkipniñ ilk sessiyasında Qurultay delegatlarınıñ salâhiyeti bite. İşğal etilgen Qırım şaraitinde böyle saylavlar imkânsız. Bundan da ğayrı, olar işğal akimiyetiniñ qanunlarına köre taqip etilecek edi. Böylece, Qurultay konferentsiyasınıñ delegatları, bu vaziyet aqqında ve yañı saylav keçirmek içün imkân peyda olmağance öz salâhiyetini saqlaycaqları aqqında bildirmenen razı olurlar dep tahmin etem.
Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev, bu özidare organınıñ konferentsiyaları keçmişte endi yüz bergenini qayd etmekte.
- Qurultay sessiyasını degil de, konferentsiyasını keçirmek qararı, sessiya ötkermesi imkânsız olğanınen bağlı. Sessiya keçirmek içün, Meclis teşkiliy hızmetni yarata, bundan da ğayrı, oña kvorum lâzim, yani delegatlarnıñ cedveliy terkibinden üçten ekisi mevcut olmaq kerek. Şimdilik bunıñ başqa sebeplerge köre imkânı yoq: quvetçiler Qurultay delegatlarına basqınç yapa, qıtağa çıqsalar, Qırımğa qaytmaqnen qıyınlıqlar çıqacağı aqqında ihtar eteler. Çıqmaqta da qıyınlıqlar olacağında iç şübelenmeyim. Bundan ğayrı, delegatlar arasında fikir yayınlandırıla ki, sanki konferentsiya kibi añlam reglamentte yoq ve bütün vesiqalarımızğa zıt kele. Hatırlatmaq isteyim ki, Qurultay konferentsiyaları eki defa keçirilgen edi - 1991 ve 1998 seneleri. Qıtağa biznesnen, devlet büdjet teşkilâtlarınen bağlı olmağan azalar çıqar. Amma iç bir oca ya da ekimni yibermeycekleri belli.
Oktâbr soñunda yarımadada, rusiyeli Qırım musulmanlarınıñ diniy idaresi teşkil etken Qırım musulmanları Qurultayı keçirildi. Onıñ delegatları ameldeki müfti Emirali Ablayevniñ salâhiyetini daa beş yılğa devam ettirdi. Bu Qurultay, Ukraina halq mabusı ve qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev tesis etken, “Qırım” fondunıñ mülküni QMDİ adına “milliyleştirmek” rusiye akimiyetine muracaatta bulundı.
Qırımtatar milliy meclis azası,qırımtatar halqınıñ aqlarını qorçalav komitetiniñ reisi Eskender Bariyev, Qurultay konferentsiyası, rusiye akimiyetiniñ qırımtatarlarğa yapqan basqınçı aqqında dünyağa bildirtmek içün de kerek deolğanında emin.
Bugün qırımtatar halqı öz institutlarınıñ demokratik, serbest saylavını keçirmek ve olarnı idare etmek aqqında marum qalğanını bildirmek kerekmizEskender Bariyev
- Qurultay konferentsiyası, Meclis ve bütün qırımtatar halqı içü,n ileride köz ögüne alınacaq, ariza, tevsiye, muracaatlarnı qabul ete bile. Amma, ebet, olarQurultaynıñ daimiy organlarınıñ saylavları kibi reglament esnaslarını kerçekleştirip olamaz. Delegatlarğa yapılğan basqınçnı közde tutıp, biz, Qırımda ve qırımtatarlar ögünda peyda olğan meselerni belgilep muzakere etmek, ve halqara teşkilâtlarına bir sıra muracaat ve arizalarnı qabul etmek içün konferentsiya çağırtamız. Bugün qırımtatar halqı öz institutlarınıñ demokratik, serbest saylavını keçirmek ve olarnı idare etmek aqqında marum qalğanını bildirmek kerekmiz. Bu BMT-nıñ tamır halqlar aqqında 18-inci ve 19-ıncı maddelerini boza, işğalciler bizni bu aqsız qaldıra.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Qırımnıñ rusiyeliler ile toldurılması qanunsızdır, yañı köçip kelgenler yarımadanıñ işğalden azat etilmesinden soñ Qırımnı terk etmege mecbur olacaqlar, dedi halq deputatı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov.
«Qavmiy, diniy mensüplikke baqmadan, Qırımda işğalinden soñ yerleşken er bir insan Qırımda qanunsız yerleşti. Qırımnıñ işğalden azat etilmesinden soñ yarımadanı terk etmege mecbur olacaqlarını bilmek kerekler. Qırımda şimdi yerleşken biñlerce insan qanunsız sürette yerleşe», – dedi Çubarov Kiyevde matbuat konferentsiyasında, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Evel Çubarov aytqanı kibi, şimdi «işğal etilgen Qırımnı suniy sürette rusiyelilerge tolduralar».
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Aqyarda avgustnıñ 22-nde kene patlav sesleri eşitilgen. Bunı yerli telegram kanalları ve "VKontakte" içtimaiy ağınıñ qullanıcıları haber etti.
"Şeerniñ aman-aman bütün yerlerinde patlav sesleri eşitildi. Aqyar sakinleriniñ yazğanına köre, eñ şiddetli sesler Fiolent tarafında olğan: evlerniñ pencereleriniñ camları tasırdap başlağan ve maşna signalizatsiyası işlegen. Eñ meraqlısı bu sesler atta Rodnoye köyünde eştilgen. Balıqlavada da camlar tasırdap başlağan", - dep haber ete "ÇP Sevastopol" telegram kanalı.
Şeerniñ Rusiye başlıqları bu malümatnı daa izaatlamadı.
Evel, Aqyarda sığınaqlarnı teşkermege başlağanları haber etildi.
Soñki afta içinde Qırımda birden bir qaç arbiy obyektte patlavlar yüz berdi.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırım advokatı Edem Semedlâyev, noyabrniñ 23-nde Aqmescitte tevqif etilgen qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçisi Bekir Degermenciniñ reanimatsiyağa oğrağanını bildire. Bunı advokat dekabrniñ 14-nde Facebooktaki saifesinde yazdı.
Smedlâyev: «Bekir Degermenci reanimatsiyağa oğradı. Ekimlerniñ aytqanına köre, vaziyeti pek ağır. Biz onı beş kün devamında, mutehassıslar tarafından tıbbiy yardım alması içün hastahanege avuştırmağa tırıştıq, amma bizni, bunı özleri de becere bilirler, dep işandıra ediler», – dey.
O, hastalıq taqdirinde Aqmescitniñ muvaqqat izolâtorından yalıñız reanimatsiyağa oğramaq mümkün olğanını qayd etti.
Degermencide sürekli astma bar. Muvaqqat izolâtorda sağlığınıñ vaziyeti birden yamanlaştı. Faaliyetçi, dekabrniñ 6-nda Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ zalında yaramadı. Oña «acele yardım»nı çağırdılar.
Noyabrniñ 23-nde kündüz ilhaq etilgen Aqmescitte telükesizlik hadimleri bir grup qırımtatarlar – Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini yaqaladılar. Rusiye FSBsiniñ Qırım boyunca idaresi yaqalanğan faaliyetçilerni Türkiye vatandaşından «aqsız yerde hususan büyük miqdarda para talap etüv»de qabaatlay.
Qırımtatar faaliyetçileriniñ yaqalanuvı esnasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. Adise yüz köstergen yerinden onı «acele yardım» alıp ketti. Daa soñra qadınnıñ vefat etkeni belli oldı.
Noyabrniñ 24-nde Rusiyeniñ kontroli altında bulunğan Aqmescitteki Kyiv rayonı mahkemesi yaqalanğan qırımtatar faaliyetçilerini 2018 senesi yanvarniñ 15-ne qadar apiste qaldırdı.
Dekabrniñ 6-nda Qırım Yuqarı mahkemesi, Degermenciniñ muvaqqat izolâtorda apis etilüvi boyunca qararnı deñiştirmeyip qaldırdı.
Rusiye tarafından ilhaqından soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına alâqası bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette tintüvler yapıla.


text:
Äzer kiyem häm konfekśion êksportı
Ğıynwar-iyul’ aylarında 12,4 milliard dollarlık êksport çınğa aşırıldı
Törkiyäneñ äzer kiyem häm konfekśion tarmağı ğıynwar-iyul’ aylarında 12,4 milliard dollarlık êksport çınğa aşırdı.
Törkiyäneñ Êksportçılar assambleyası mäğlümatlarına kürä Törkiyä êskportı iyul’ ayında uzğan yılnıñ şul uq ayı belän çağıştırğanda 13,4%ka artıp, 18,5 milliar dollar buldı.
Bu yılnıñ ğıynwar-iyul’ çorında isä êksport uzğan yılnıñ şul uq çorına kürä 19,1%ka artıp, 144,4 milliard dollarğa kütärelde.
Äzer kiyem häm konfekśion tarmağı ğıynwar-iyul’ çorında 2021 yılnıñ şul uq ayları belän çağıştırğanda 11,6%ka artıp, 12 milliard 411 million dollarlık êksport çınğa aşırdı.
Äzer kiyem häm konfekśion tarmağında uzğan aynı iñ küp satış 307 million dollar belän Germaniyağa yasaldı.
Germaniyadan son 221 million dollar belän İspaniya, 166 million dollar belän Böyekbritaniya kilä.
Bäyläneşle xäbärlär
Qara diñgezdä tabiğıy gaz êşçänlege däwam itä
Türkiyä ênergetika häm tabiğıy çığanaqlar ministrı Fatih Dönmäz Qara diñgez gaz mäydanında kabel’lärne diñgez töbenä salıp quyaçaq köymäneñ Bosfor buğazına kilüen belderde
Çarl'z portretı sürätlängän aqçalar çığa
Angliyä aqça suğu yortı kiläse atnadan başlap 50 pens täñkäläreneñ kollekśionerlar öçen satuğa çığaçağın, yıl axırınnan alda isä ğomumi qullanuğa äzer bulaçağın belderde


text:
Üsein Kefeviy
Şair ve edebiyatşnas alim – Üsein Kefeviy
Qırımlı edebiyatşnas alim ve aynı zamanda şair Üsein Kefeviy XVI-ncı yüzyıllıqnıñ birinci yarısında Qırımnıñ Kefe (Feodosiya) şeerinde doğdu. O, o zamanları kendi bilgi ocaqları ile meşur olğan Qırım Medreselerinde tasil aldı.
Üsein Kefeviy 1577 senesi qorantası ile İstanbulğa (Türkiye) köçüp bara. O özüniñ istidatı ve teren bilgisi sayesinde qısqa bir vaqıt içerisinde İstanbul münevverleri arasında sevgi ve ürmet qazana. Ebet, o mında da öz bilgisini devam ete. Soñra o, Medinei-Münevver qadısı Davudzadeniñ yanında hızmet etmek ile birlikte ep ilmiy tasil ala. Üsein Kefeviy 1585 senesinden ta 1598 senesine qadar Türkiyeniñ bir sıra namlı Medreselerinde muallim çalışa. 1598 senesi ise, o, Quddus (İyerusalim) qadılığına yiberile. Bunı eşitken Medrese talebeleri çoq sevimli mualliminiñ ketmemesi içün çeşit maniaçıqlar qıdıralar, tapalar. Velâkin Üsein Kefeviy talebelerine dey: “Bu günâhkâr bedenimni o muqaddes topraqlar ile temizlemek isteyim. Onıñ içün bu vazifeni qabul ettim…”.
Üsein Kefeviy 1599 senesi Mekkeniñ qadılığına tain etile ve mezkür vazifede 1601 senesine qadar buluna.
Üsein Kefeviy öz deviriniñ ğayet istidatlı ve aynı zamanda ğayet meşur münevverlerinden biri olğanı hususta bir sıra menbalarda da rastkelmek mümkün. Meselâ, Mustafa Birgaz isimli alim, Üsein Kefeviyniñ sañatqa – muzıkağa büyük istidatı, qabiliyeti olğanı hususta söz yürüte. Başqa müellifler ise, Üsein Kefeviy Felsefe Oquv Yurdunıñ alimi olğanı aqta söyleyler.
Ebet, Üsein Kefeviy özünden qaldırğan asabalığı – mirası bu fikirlerge açıq-aydın misal ola bilir. “Şerh-i Buhari-i Şerif ilâ hadisi-i”, “Şerh-i Gülistan”, “Şerh-i müslim-i şerif ilâ nist”, “Şerh-i Divan-i Hafiz”, “Şerh-i Lâmiyyet-il acem Lit-Tugrai”, “Rüzname fi menakib-il ülema vel meşayıh vel fudalâ”, “Sevanih-ut Tefevul ve Levanihut Tevefful” ve ilâhre, ve ilâhre… İşte bular Üsein Kefeviyniñ qalemi astından çıqqan eserlerden tek bazılarıdır.
Türkiyede neşir etilgen “Qırım müellifleri” serlevalı kitap müellifi Bursalı Memet Tairniñ bergen malümatına köre, Üsein Kefeviy 1601 senesi Mekkede vefat etti. Allahnıñ rahmetinde olsun.
Budur maqsudum ihvan-i safadan,
Beni unutmayalar bir duadan.
* * *
Oqunduqça kitabım ben olam yad,
Duayi hayırla ruhum ola şad.
* * *
Bilüb qadrin ana edeler rağbet,
Buna baran içinde hayli şahret.
* * *
Yazalar, oquyalar ehl-i irfan,
Ola alemde bir taze Gülistan.
Hansarayli
Bu resim http://islam.in.ua sayttan alındı
Memba http://leylaemir.org/


text:
28 şilde küni Resey qarulı küşteri Ukrainanıñ soltüstik-şığıs aumağına äue soqqıların küşeytken, şabuılda Belarus' jerinen de zımırandar atılğanı mälim boldı, bwl turalı Ukraina Bas Ştabı mälimdedi.
Keşe tañ säriden bastap Ukrainanıñ Çernigov, Kive oblıstarına qosa Konçarov aymaqtarına 20-dan astam zımıran şabuıldarı jasalğan. Zımırandardıñ bir qatarın Ukrainanıñ äue qorğanıs jüyesi atıp tüsirgen. Äue şabuıldardıñ keltirgen şığını turalı äli de tolıq mälimet joq.
28 şildeniñ tañında Belarus' jerinen 20-dan astam zımıran wşırılğanı turalı mälimetterde belarus'tıq aqparat közderi de habarlağan bolatın. Belarus'tağı Resey äskerlerin qadağalap kele jatqan belsendiler äleumettik jelide zımırandardıñ Gomeldindegi äskeri äue bazasınan atılğanın jazğan.
Keybir sarapşılar Resey qarulı küşteriniñ kezekti küşeytilgen äue şabuıldarın Ukrainanıñ memleket künine oray wyımdasıtırğan jauabı dep sanaydı. Belarus'tıñ eldegi jäne şeteldegi oppoziciya küşteri Ukrainadağı soğısqa Belarus' jeriniñ paydalanıluına qarsılığın birineşe ret bildirgen bolatın.


text:
Aşıq Ümer
Aşıq Ümer (1621, Kezlev — 1707, Kezlev) – Qırım Hanlığı zamanında icat etken, efsaneleşken şahsiyet saibi ulu bir şairdir.
TercimeialDeñiştir
Aşıq Ümerniñ ayatı, kişiligi ve eserlerine dair çoq farqlı fikir ve tahminler bardır. Şairniñ ayatı ve yaratıcılığı aqqında qırımtatar edebiyatında 1969 senesi “Lenin bayrağı” gazetasında birinci olıp keniş malümat bergen Eşref Şemi-zadeniñ yazğanına köre, Aşıq Ümer 1621 senesi Qırımda Kezlev şeerinde Abdulla Kence oğlu namında bir kürkçü esnaf ailesinde dünyağa kele. Bunı şair:
kibi satırlarnen özü de tasdıqlamaqta.
Ana-babasınıñ birden-bir oğlu olğan Ümer pek erke öse. Maalle mektebine barğan soñ, aqranları arasında özüniñ şohluğı ve oynaqlığınen ayırılıp tura. Aşıq Ümer meşur Kezlev Cuma cami medresesinde o devirniñ namlı şairlerinden Kefeviy Seit Abdülkerim Şerifiy kibi edebiyat ocasından ders ala. Özü de acayip şiirler toqumağa başlay. Sevimli ocası vefat etken soñ Ümer medreseni taşlay ve özü yazğan şiirlerine maqamlar uydurıp, saz çalaraq qavehanelerde aşıq türküleri aytıp adamlarnı eglendire. Sesi güzel, istidatlı yaş keday “Aşıq Ümer” adınen añlatıp başlay ve onıñ bu adı ve namı az vaqıtta uzaqlarğa tarqay.
Soñra o Qırımdan çıqıp qomşu diyarlarğa kete ve ömürniñ ekseriy qısmını ğurbet illerde – Anadoluda, Rumelinde, Dağıstanda, Azerbaycanda, İranda, Suriyede keçire. Böylelikle, Aşıq Ümerniñ namı, şan-şüreti ve onıñ icadı qırımtatar milliy şiiriyeti çerçivesinden çıqıp, Yaqın Şarq memleketlerinden ve hususan Türkiyede ğayet büyük ürmet ve rağbet qazana. Atta türkler onı öz şairi olaraq tanıylar.
Aşıq Ümer özüniñ daimiy sırdaşı – sazını alıp köy-köyden yüre, yırlay, avam halqnı eglendire, şiirlerinde öz duyğularını, adiy halqnıñ fikirlerini, olarnıñ arzu-hayallarını ifade ete. Türkiyede fars poeziyasınıñ eñ ziyade tesiri olğan devirde yaşap icat eter eken, Aşıq Ümer Şarq nazmiyetiniñ aman-aman bütün janrlarında icat ete. Onıñ yaratıcılığında ğazeller ve destanlar, qoşmalar ve semailer, murabbalar, muammesler ve müseddesler, müstezadlar ve müfridatlar, tekerlemeler ve şiirler, muammalar, beyitler ve diger janrlarğa ait eserler bar.
Şairniñ bu eserlerde akis etken esas mevzuları sevgi ve sadıqlıq, eyilik ve namus, insaniyetlik ve adaletlik, insanğa ürmet ve meramettir. Onıñ yaratıcılığına eñ ziyade has çizgiler – nazik liriklik, misilsiz sevdalıq, teren ve acayip obrazlılıq, yüksek bediiyliktir.
Aşıq Ümer “Şairname” adlı eserinde öz devriniñ 100-den ziyade namlı şairleriniñ adlarını aña ve olarnıñ çoqusına qıymet kese. Bu onıñ şu zamannıñ Yaqın Şarq ve türkiy edebiyatını ne derece teren bilgeni, ne derece keniş malümat saibi olğanından delâlettir.
Bütün ömrüni şiir ve muzıka yaratıcılığınen keçirgen Aşıq Ümer, iç evlenmey ve bütün ayatını bekârlıqta keçire. Ömürniñ soñunda o, doğğan şeeri Kezlevge qaytıp kele ve 1707 senesi seksen altı yaşında bu yerde vefat ete. Aşıq Ümerniñ eserleri 96 şiirden ibaret ayrı kitapçıq şeklinde Qırımda birinci kere 1894 senesi Bağçasarayda basılıp çıqtı. 1968 senesi “Lenin bayrağı” gazetasında Eşref Şemi-zadeniñ Aşıq Ümer aqqında maqalesi ve onıñ bazı eserleri basıldı. 1988 senesi Riza Fazıl Taşkentte şairniñ “Aşıq Ümer. Şiirler, ğazeller” adlı kitapnı, 1990 senesi ise “Aşıq Ümer. Aşıqnıñ yırları” adlı ekinci kitabını bastırıp çıqardı.
Aşıq Ümerniñ icadı halqımıznıñ edebiy ve medeniy variyetidir, qırımtatar orta asırlar edebiyatı tarihınıñ ruhiy cevheridir.


text:
Fevral 22-sinde Krasnodar izolâtorından alıp çıqarılğanm Qırımda maküm etilgen ukrain faalcisi Volodımır Baluhnıñ advokatları, müşterisi qaysı koloniyağa avuştırılacağını bilmey. Bu, Baluh tayin etilgen yerge kelgeninden soñ belli olacaq. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa qırımlınıñ advokatı Olga Dinze bildirdi.
“Onı qayda etap eteceklerinden malümat yoq. Onı başqa koloniyağa avuştırılğanı - gizli malümat. Ve o, Baluh yerine kelgeninen tek açıqlanacaq. Bu ne qadar vaqıtqa sozulacağı - belli degil, aylarğa bile sürüle bile”, - dedi Dinze.
Daa evel yarımadadan qomşu Rusiyege avuştırılğan Qırımda mahküm etilgen ukrain faali Volodımır Baluh izolâtordan belli olmağan yerge çıqarılğanı aqqında haber etilgen edi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisovanıñ bildirgenine köre, Baluh Qırım koloniyasından Rusiyeniñ Krasnodarına cezasını çekmesi içün avuştırıldı.
Qırım aq qorçalayıcı gruppası haber etkenine köre, Baluhnı Aqmescit SİZOsından qomşu Rusiyeniñ Krasnodarına aç ve eşyasız avuştırğanlar.
Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovanıñ bildirgenine köre, Qırımda mahküm etilgen Baluhnıñ Rusiye koloniyasına avuştırılması bir ay devam etecek.
Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi ukrain faali Volodımır Baluhnıñ imayesine cezası müddetiniñ ğayrıdan baqıluv muracaatını red etti. Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Volodımır Baluhnı 4 yıl ve 11 ay umumiy rejim koloniyasında qalmasına ve 10 biñ ruble (tahminen 4 biñ ğrıvnâ) para cezasını ödemesine üküm etti. Faal eki cinaiy iş boyunca tevqif etildi.
2018 senesi martnıñ 19-nda Volodımır Baluh açlıqqa başlağan edi. Bir aydan ziyade bir şey aşamağan Baluh Arhiyepiskop Klimentni diñlep, kisel içmege, peksimet aşamağa razı olğan edi. Daa soñra mahküm etilgen ukrain faali açlıqnı vaqtınca toqtatmağa qarar aldı. Advokatlarnıñ malümatına köre, 200 künden çoq açlıq tutqan Baluhnıñ ülser ve pankreatit şübesi peyda oldı.
FSB, Volodımır Baluhnı 2016 senesi dekabrniñ 8-nde tuttı. FSB hadimleri Volodımır Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. Onıñ evinde Ukraina bayrağı bar edi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Volodımır Baluhnı siyasiy mabüs olaraq tanıdı. Aq qorçalayıcılarnıñ fikirince, faalni taqip etüv sebebi evinde tiklegen «Sema Yüzü Qaramanları soq., 18» levhası olğan.


text:
Türkiye Cumhuriyetiniñ deputatları yanvar 12-de prezident Recep Tayyip Erdoğan ve ükümran Adalet ve kalkınma partisi teklif etken Anayasa deñişmelerine qoltuttı, dep bildire Radio Svoboda.
Tasdıqlanğan deñişmeler parlamentniñ kontrol rolüni belgiley, prezidentke bir de bir siyasiy firqa azası olmağa imkân bere ve devlet yolbaşçısınıñ icra akimiyetini quvetleştiredir.
Muhalifet firqaları qabul etilgen deñişmeler avtoritarizm sebebi olacağını ayta.
Tasdıqlanğan nizamnamege köre, prezidentniñ icra emirlerni berme aqqı ve vazifede eñ ziyade eki kere beş yıl olmağa imkânı bardır. Deñişmeler 18 yañı maddeden ibarettir, daa dört madde bundan evel qanaatlendirilgen edi.
Yanvar 12-de ükümran firqanıñ deputatı parlament deñişmelerge rey bermese, firqa qanun çıqarıcı organlarınıñ nevbetten tış saylavlarını keçirmege talap etecek, dep qayd etti.


text:
Aprel 6 cumaaqşamı künü Aqmescit şeeriniñ merkeziy bazarında kütleviy surette insanlar tutıla.
Qırım.Aqıqat muhbiri bildire ki, merkeziy bazarnı Rusiyeli OMON sarıp aldı.
Şaatlarnıñ sözlerine köre, silâlı quvetler «slav qıyafetinde olmağan şahıslarnı» tutalar. Yaqalanğanlarnen bir avtobus «E» merkezine yollanıldı, deyler adamlar.
Qırım.Aqıqat muhbiri, bazarğa üç «Gazel» maşnası ketirgenli ve olarğa tutılğan adamlar oturtılğanını bildire.
Qırımlı advokat Emil Kurbedinov, Aqmescitniñ bazarında yaqalanuvlar aqqında haber alğanını Facebookta yazdı.
Bildirüvinde: «Adamlar telefon açıp Aqmeccitniñ merkeziy bazarını silâlı quvetler sarğanını ve insanlar yaqalanğanı aqqında haber bereler», – dep yazılğan.
Qırımlı uquq qoruyıcı organlar Aqmescit bazarında yaqalanuvlar aqqında resmiy izaat bermeyler.
Bu Rusiyeli silâlı quvetlerniñ Aqmescit ve Qırımnıñ diger şeerleriniñ bazarlarında yapqan birinci kütleviy yaqalavı degil. 2016 senesi aprel 6 künü saba Rusiyeli silâlı quvetler Aqmescitniñ bazarlarında kütleviy şekilde vesiqalarnı teşkirgen ediler ve adamlarnı tuta ediler.
Qırımlı advokat Jan Zapruta, silâlı quvetlerniñ areketlerini izaatlar eken, Aqmescitniñ bazarlarında vatandaşlarnıñ kütleviy yaqalanması «Rusiye silâlı müessiselerniñ qullanması içün «malümat bazasını» toldurmaq maqsadınen yaqıldı» dep aytqan edi.
2014 senesi noyabr 15 künü Aqmescitniñ «Lokomotiv» bazarında sıfatı slavân olmağan satıcılar kütleviy şekilde yaqalanğanı aqqında haber etilgen edi.
Qırım işğalinden soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, qırımtatar faalleri ve Meclis azalarında tintüvler sıqlaştı. Ukraina Tışqı işler nazirligi (TİN) Ukrain vatandaşları işğal olunğan Qırımda taqip etilgenlerinden raatsız olğanını beyan etip, basqılarnı toqtatmapa çağırdı. Bunıñnen beraber TİN Dünya toplulığına muracaat etip, bütün mumkün olğan siyasiy ve uquqiy imkânlar ile Rusiyege tesir etmege, onıñ totalitar usullarınen insan aqları ve söz serbestligini yoq etmesini toqtatmağa, ve apis etilgen ukrain siyasiy mabuslarnı azat etmege çağırdı.


text:
«Spravedlivaya Rossiya» firqasından Devlet duması deputatı İlya Ponomarövnı deputat toqunmazlıqtan marum ettiler. Böyle qarar salı künü, aprel 7-de, qabul etildi. Qararğa 438 deputat qol tuttı, biri qarşı çıqtı.
Qarşı çıqqan deputat Dmitriy Gudkov twitterde yazğanı kibi, «Spravedlivaya Rossiya» azası Valeriy Zubov ve Yuriy Petrov («Yedinaya Rossiya») rey bermegen ekenler.
«Dojd» telekanalı bildirgeni kibi, evel, salı künü, baş prokuror Aleksandr Buksman Rusiye Devlet dumasına muracaat etip, «Skolkovo» fondunıñ işi boyunca Ponomarövnı toqunmazlıqtan marum qaldırmağa ricada bulundı. Rusiye qanunlarına köre, deputatqa qarşı cinaiy işniñ açılması aqta qararı parlamentniñ aşağı palatasınıñ izni ile alına bile. Devlet duması baş komiteti işbu teklifke qol tuttı.
Evel Ponomaröv, onıñ yaqalanuvı aqta qarar alınsa, AQŞdan Rusiyege kelmeycegini bildirgen edi.
2014 senesi aprel ayında LDPR firqası Devlet dumasına Rusiye tarafından Qırım işğaline qol tutmağan «Spravedlivaya Rossiya» fikrasınıñ azaları İlya Ponomaröv, Dmitriy Gudkov, Sergey Petrov ve Valeriy Zubovnı toqunmazlıqtan marum etmege teklifi ile buyurdı.
Aprel 15 künü Devlet dumasınıñ komiteti işbu qararnı lâğu etti, çünki o Devlet dumasınıñ deputat statusı aqqında qanunına ters kele.