text:
Huqıq qorǵaw uyımlarınıń xızmeti, mobilizaciya hám ayrıqsha jaǵdaylar máseleleri boyınsha topardıń
funkciyalıq wazıypaları haqqında
1-bap. Ulıwma qaǵıydalar
1. Usı Reje Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Huqıq qorǵaw uyımlarınıń xızmeti, mobilizaciya hám ayrıqsha jaǵdaylar máseleleri boyınsha toparınıń (keyingi orınlarda topar dep ataladı) funkciyalıq wazıypaların belgileydi.
2. Topar Ministrler Keńesiniń funkciyalıq quramlıq bólimi bolıp tabıladı.
3. Topar óz jumısında Ózbekstan Respublikası menen Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamlarına, Ózbekstan Respublikası Oliy Majlis palatalarınıń qararlarına, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń Pármanlarına, qararları menen biyliklerine, Ministrler Kabinetiniń qararları menen biyliklerine, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń qararları menen basqa da hújjetlerine, Ministrler Keńesiniń qararları menen biyliklerine, sonday-aq, usı Rejege ámel etedi.
4. Topar óz jumısın Ministrler Keńesi Baslıǵınıń basshılıǵında ámelge asıradı.
5. Topar ózine júklengen wazıypalar menen funkciyalardı orınlawda Ministrler Keńesiniń basqa da quramlıq bólimleri, mámleketlik hám xojalıq basqarıw uyımları, jergilikli mámleketlik hákimiyat uyımları, basqa da uyımlar hám shólkemler menen óz-ara birgelikte ámelge asıradı.
2-bap. Topardıń wazıypaları hám funkciyaları
6. Tómendegiler topardıń tiykarǵı wazıypaları bolıp tabıladı:
ózine júklengen wazıypalar menen funkciyalardı orınlaw sheńberinde Ministrler Keńesi baslıǵınıń jumısların shólkemlestiriw;
Ministrler Keńesine kirgizilgen usınıslardıń hám topar tarawına kiretuǵın máseleler boyınsha Ministrler Keńesi Baslıǵınıń hújjetleri joybarları kórip shıǵılıwın támiyinlew hám qabıl etilgen hújjetlerdiń orınlanıwın qadaǵalaw;
Ministrler Keńesiniń Baslıǵı tárepinen ótkeriletuǵın májilisler, sonıń ishinde, hár háptelik apparat májilisleriniń hám Ministrler Keńesiniń Baslıǵı basshılıq etetuǵın komissiyalar májilisleriniń materialların tayarlaw hám olarda qabıl etilgen qararlardıń rásmiylestiriiwin támiyinlew;
a) huqıq qorǵaw uyımları xızmeti tarawında:
huqıq buzarlıqlar hám jınayat islegen shaxslar menen islesiw máselelerinde huqıq qorǵaw hám mámlekettiń basqa da uyımları jáne mámleketlik emes shólkemler menen birge islesiwdi támiyinlew;
huqıq buzarlıqlardıń aldın alıw boyınsha mámleketlik baǵdarlamalardıń tayarlanıwın hám ámelge asırılıwın támiyinlew;
huqıq buzarlıqlardıń aldın alıw boyınsha aymaqlıq baǵdarlamalardıń islep shıǵılıwın, tastıyıqlanıwın hám ámelge asırılıwın támiyinlew;
mámleketlik strategiyalıq hám mobilizaciya rezervlerin qáliplestiriwdi, sonıń ishinde, olardı jıynawdı, saqlawdı hám jańalap barıwdı, sonday-aq, mámleketlik strategiya hám mobilizaciya rezervlerinen belgilengen tártipte operativlik penen paydalanıwǵa turaqlı tayar bolıwın támiwinlew jumısların muwapıqlastırıw;
Ózbekstan Respublikası Mámleketlik shegaraların delimitaciyalaw, demakratciyalaw hám redemarkaciyalaw, shegaralar janındaǵı mashqalalardı sheshiw, nolegal migraciyaǵa qarsı gúresiw, respublika aymaǵına tovarlar menen kontrafakt ónimlerdi nızamsız alıp kiriw máselelerine baylanıslı ilajlardı belgilengen tártipte ámelge asırıw;
ǵalabalıq ilajlardı tayarlawda hám shólkemlestiriwde qáwipsizlik máselelerin muwapıqlastırıw, ǵalabalıq ilajlardı ótkeriwdiń belgilengen tártibine ámel etiw boyınsha qadaǵalawdı támiyinlew;
b) mobilizaciya hám ayrıqsha jaǵdaylar tarawında:
qorǵanıw qúdiretin támiyinlew, áskeriy xızmetke májbúr shaxslardı esapqa alıw ilajların ámelge asırıw, bronǵa qoyıw máseleleri boyınsha mámleketlik hám xojalıq basqarıw uyımlarınıń aymaqlıq bólimleri jumısın muwpıqlastıradı;
ayrıqsha jaǵdaylardıń aldın alıw hám olardıń aqıbetlerin saplastırıw, tábiyǵıy apatlar, epidememiyalar hám basqa da jaǵdaylarda tiyisli organlardıń jumısların shólkemlestiredi hám muwapıqlastıradı;
Miistrler Keńesiniń Baslıǵı tárepinen ótkeriletuǵın mobilizaciyalıq hám ayrıqsha jaǵdaylar máseleleri boyınsha májilislerdiń kún tártibi joybarların qáliplestiredi, Ministrler Keńesiniń Baslıǵına tastıyıqlatadı hám tiyisli hújjetlerdiń tayarlanıwın támiyinleydi;
Ministrler Keńesi Baslıǵı tárepinen ótkeriletuǵın mobilizaciyalıq hám ayrıqsha jaǵdaylar máseleleri boyınsha májilislerdi shólkemlestiredi, tapsırmalardı ulıwmalastıradı, olardıń orınlanıwın qadaǵalaydı hám orınlanıw jáne nátiyjeler haqqında Ministrler Keńesi Baslıǵın belgilengen múddetlerde xabardar etedi;
Topar mobilizaciyalıq hám ayrıqsha jaǵdaylar máselelerine baylanıslı qararlar, biylikler hám basqa da hújjetler joybarların tayarlaydı;
mobilizaciyalıq hám ayrıqsha jaǵdaylar máselelerine baylanıslı ilajlardı hám qadaǵalaw rejelerin islep shıǵadı;
Ministrler Keńesiniń mobilizaciya hám ayrıqsha jaǵdaylar máseleleri boyınsha is rejesin islep shıǵadı hám ámelge asıradı;
mobilizaciya hám ayrıqsha jaǵdaylar máseleleri toparı haqqındaǵı Rejege hám Ministrler Keńesiniń qararlarına muwapıq basqa da wákilliklerdi ámelge asıradı.
7. Topar ózine júklengen wazıypalardı orınlaw ushın tómendegi funkciyalardı ámelge asıradı:
Ózbekstan Respublikası menen Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyaları hám nızamları, Ózbekstan Respublikası Oliy Majlis palatalarınıń qararları, Prezident hújjetleri menen tapsırmaları, Ministrler Kabinetiniń, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń, Ministrler Keńesi Baslıǵınıń qararları hám tapsırmaları menen Toparǵa júklengen wazıypalardı orınlaw boyınsha anıq ilajlardı islep shıǵadı hám ámelge asıradı;
toparǵa baylanıslı tapsırmalar boyınsha tiyisli shólkemlestiriwshilik, maǵlıwmatnama, statistikalıq materiallar menen usınıslardı ulıwmalastıradı hám tayarlaydı;
Ózbekstan Respublikası Prezidenti Apparatına, Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi palatalarına, Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabineti menen Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine kórip shıǵıw ushın kirgiziletuǵın, sonday-aq, Ministrler Keńesi Baslıǵı tárepinen qabıl etiletuǵın tiyisli normativlik-huqıqıy hám basqa da hújjetler joybarların tayarlaydı;
toparǵa tiyisli tapsırmalardıń orınlanıwı boyınsha sistemalı qadaǵalawdı shólkemlestiredi, olardıń orınlanıwın támiyinlew boyınsha tiyisli shólkemlestiriw ilajları menen qadaǵalaw rejelerin islep shıǵadı;
mashqalalı máselelerdi sheshiw hám Qaraqalpaqstan Respublikası, sonday-aq, toparǵa tiyisli tarawlardı rawajlandırıwdıń perspektivalı wazıypaların ámelge asırıw boyınsha usınıslar menen anıq ilajlardı islep shıǵadı hám Ministrler Keńesi Baslıǵına usınıs etedi;
mámleketlik baǵdarlamalardıń ámelge asırılıwı, toparǵa tiyisli tapsırmalardıń orınlanıwı boyınsha tiyisli strukturalanǵan maǵlıwmatlar bazasın qáliplestiredi hám alıp baradı;
Ministrler Keńesi Baslıǵınıń qatnasıwında ótkeriletuǵın májilislerdiń ótkeriliwin támiyinleydi hám juwapkerlerdi tartqan halda jumıslardı muwapıqlastıradı;
fizikalıq hám yuridikalıq shaxslardıń múrájatların «Fizikalıq hám yuridikalıq shaxslardıń múrájatları haqqında»ǵı Ózbekstan Respublikası menen Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Nızamlarına muwapıq kórip shıǵadı;
Ministrler Keńesiniń jumısı haqqında jámiyetshilikti belgilengen tártipte xabardar etiwdi shólkemlestiredi;
mámleketlik sır bolǵan maǵlıwmatlar yaki nızam menen qorǵalatuǵın basqa da málimlemelerdiń qorǵalıwın támiyinleydi;
toparda atqarıw tártibin bekkemlew ilajların ámelge asıradı.
Topar nızam hújjetlerine muwapıq basqa da funkciyalardı orınlaydı.
3-bap Topardıń huqıqları hám juwapkershiligi
8. Topar ózine júklengen wazıypalar menen funkciyalardı orınlaw ushın tómendegi huqıqlarǵa iye:
Ministrler Keńesinde kórip shıǵılatuǵın máselelerdi talqılaw hám islep shıǵıw ushın toparǵa nızam hújjetlerinde belgilengen zárúr bolǵan materialllar menen maǵlıwmatlardı mámleketlik hám xojalıq basqarıw uyımlarınıń aymaqlıq bólimlerinen, rayonlar hám qalalar hákimliklerinen, basqa da shólkemlerden, Ministrler Keńesiniń tiyisli quramlıq bólimlerinen belgilengen tártipte sorap alıw;
zárúrlik bolǵanda, toparda kórip shıǵılatuǵın máselelerdi islep shıǵıw, málimleme hám talqılanǵan materialllardı, sonday-aq, Ministrler Keńesi Baslıǵınıń hújjetleri joybarların tayarlaw ushın mámleketlik hám xojalıq basqarıw uyımlarınıń aymaqlıq bólimleri, rayonlar hám qalalar hákimlikleriniń basshıları menen xızmetkerlerin, Ministrler Keńesiniń tiyisli komplekslerin, basqarmalar menen toparlardıń xızmetkerlerin mirát etiw, tartıw hám usı maqsetler ushın waqtınsha ekspert toparların shólkemlestiriw;
mámleketlik hám xojalıq basqarıw uyımlarınıń aymaqlıq bólimleri, rayonlar menen qalalar hákimlikleri, basqa da shólkemler, Ministrler Keńesiniń tiyisli quramlıq bólimlerine operativlik penen sheshiwdi talap etetuǵın jáne toparǵa júklengen wazıypalar menen funkciyalardı orınlawǵa baylanıslı bolǵan máseleler boyınsha belgilengen tártipte tapsırmalar beriw;
mámleketlik hám xojalıq basqarıw uyımlarınıń aymaqlıq bólimlerinde, rayonlar hám qalalar hákimliklerinde, basqa da shólkemlerde, Qaraqalpaqstan Rspublikası Joqarǵı Keńesi menen Ministrler Keńesi tárepinen qabıl etilgen normativlik-huqıqıy hám basqa da hújjetlerdiń orınlanıwı boyınsha jumıslardı belgilengen tártipte úyreniw.
9. Topardıń juwapkershiligi:
ózine júklenen wazıypalar menen funkciyalardıń sapalı hám óz waqtında orınlanıwı;
Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi palataları qararları, Ózbekstan Respublikası Prezidenti, Ministrler Kabineti, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi menen Ministrler Keńesiniń hújjetleri menen tapsırmalarına muwapıq toparǵa tiyisli usınıslar hújjetler joybarlarınıń talap dárejesinde hám óz waqtında tayarlanıwına;
mámleketlik uyımlar hám basqa da shólkemler tárepinen Ministrler Keńesine, yaǵnıy, toparǵa júklengen wazıypalar boyınsha kirgiziletuǵın usınıslar menen hújjetlerdiń sapalı hám óz waqtında kórip shıǵılıwınıń shólkemlestiriliwi, olardıń ekonomikalıq, qarjı hám huqıqıy ekspertizadan ótkeriliwine, sonday-aq, tiykarlanǵan sheshimlerdiń tayarlanıwına;
Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi palatalarına, Ózbekstan Respublikası Prezidenti Apparatına, Ministrler Kabinetine, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi menen Ministrler Keńesine kórip shıǵıw ushın kirgiziletuǵın hújjetler menen usınıslardıń joybarların islep shıǵılıwın hám ámelge asırılıwın qadaǵalaw;
Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń «Atqarıw tártibin bekkemlew haqqında»ǵı 1999-jıl 12-yanvardaǵı 12-sanlı qararına muwapıq atqarıw tártibiniń támiyinleniwine;
Ózbekstan Respublikası menen Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamları, Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi palatalarınıń qararları, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń Pármanları, qararları, biylikleri hám tapsırmaları, Ministrler Kabinetiniń qararları, biyliklerihám tapsırmaları, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi menen Ministrler Keńesiniń qararları menen tapsırmalarınıń toparǵa tikkeley tiyisli mámleketlik uyımlar hám basqa da shólkemler tárepinen orınlanıw jaǵdayınıń óz waqtında úyreniliwi ushın juwap beredi.
4-bap. Topardıń strukturası
10. Topardıń strukturasına topar basshısı, bas qánige hám jetekshi qánige kiredi.
Topardıń strukturası Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi tárepinen tastıyıqlanadı.
11. Topardıń jumısı usı Rejege muwapıq shólkemlestiriledi.
12. Topar óz jumısında Ministrler Keńesiniń Baslıǵına boysınadı.
13. Topar basshısı Ministrler Keńesi Baslıǵınıń qararı menen lawazımǵa tayınlanadı hám lawazımnan azat etiledi.
14. Topar xızmetkerleri Ministrler Keńesi Baslıǵınıń qararı menen lawazımǵa tayınlanadı hám lawazımnan azat etiledi.
15. Topar rejesi Ministrler Keńesi Baslıǵınıń qararı menen tastıyıqlanadı.
16. topar xızmetkerleriniń funkciyalıq wazıypaları Ministrler Keńesiniń Baslıǵı tárepinen tastıyıqlanadı.
5-bap. Topardıń jumısın shólkemlestiriw
17. Topar isleri Ózbekstan Respublikası menen Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyalarına hám basqa da nızamlarına, Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi palatalarınıń qararlarına, Prezident hújjetleri menen tapsırmalarına, Ministrler Kabinetiniń qararlarına, biylikleri menen tapsırmalarına, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi menen Ministrler Keńesiniń qararları menen tapsırmalarına muwapıq, sonday-aq, Ministrler Keńesiniń is rejeleri tiykarında shólkemlestiriledi.
18. Topar óz jumısın yarım jıllıq hám jıllıq is rejeleri tiykarında alıp baradı.
19. Toparda hár háptede májilisler ótkerilip, berilgen tapsırmalardıń, rejelerdiń orınlanıwı qadaǵalanıp, jańa háptege mólsherlengen jumıslar hám tapsırmalar belgilep alınadı.
20. Toparda jumıs alıp barılıwı, hújjetlerdiń ótiwi topar qánigeleri tárepinen alıp barıladı hám bul tuwralı turaqlı túrde Miistrler Keńesiniń Baslıǵına maǵlıwmat berip barıladı.


c: text/html

text:
Taqiqatnıñ Sudaqta qırımtatarlarnı esir aluv olmağanınıñ delilleri bar, dep bildire Qırım boyunca Rusiye Taqiqat komitetiniñ İdaresi. Bundan sebep taqiqat cinaiy iş açmaycağını bildirdi.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, 2014 senesi oktâbr 10-da Sudaqnıñ taqiqat bölügi Sudaq şeer meclisiniñ Sudaq-Gruşevka yolunda belgisiz şahıslar bir qaç qırımtatarını alıp ketkenleri aqqında arizasını aldı.
«İşbu vaqia boyunca Qırım Cumhuriyeti boyunca Rusiye Taqiqat komitetit taqiqattan aldın teşkerüvni keçirdi. Onıñ neticelerine köre, qayd etilgen yerde bu müddette cinayetler olmadı. Er kes, cinayet aqqında bildirgenler, em de onıñ şaatları olğanlar sorğuğa çekildi, lâkin olarnıñ malümatları bir-birine teñ kelmedi», – aytıla matbuat hızmetiniñ beyanatında.
Taqiqatnıñ malümatına köre, vaqia yerinde olğan videokameralar cinayet olmağanını tasdıqlay.
Teşkerüv devamında elde etilgen malümat esasında taqiqat cinaiy iş açmamağa qarar aldı, dep bildire matbuat hızmeti.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ yarımadada insanlar sıq-sıq ğayıp olıp başladılar. Bunı uquq qorçalayıcı teşkilâtlar da ayta.
İşbu malümat Human Rights Watch halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtınıñ soñki maruzasında da mevcut.
Aynı vaqıtta Qırımda «insan aqlarından vekâletli» Lüdmila Lubina bunı yañlış malümat dep adladı. Onıñ aytqanına köre, Qırımnıñ uquq qoruyıcı organlar cedvelinde 800 ğayıp olğan insan bar, olardan yalıñız 18 qırımtatarıdır.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kefe yanında, Kaygador (Orconikidze) qasabasınıñ deñiz yalısında Ekinci Cian Cenkinden qalğan eki aviatsion bomba tapıldı. Bu aqta Qırımda rusiye FVN-niñ İdaresi bildirdi.
Müessiseniñ malümatına köre, bombalarnıñ ağırlığı 50 killogramğa qadar edi.
FVN, patlayıcı qısımlarnı bombalardan çıqarıp, mahsus poligonğa alıp kettiler ve, anda yoq ettiler dep bildire.
Bir kün evel Lübimovka köyünde suv tübünde tapılğan aviatsion bombanı yoq ettiler.
Qırım ve Aqyarda Ekinci Cian Cenkinden soñ topraqta qalğan mermiler ara-sıra tapıla. Yarımadada minasızlaştıruv taqımları çalışa.


text:
Aqyarda dekabrniñ 19 sabası itibarınen 83 yañı COVID-19 hastası qayd etildi, daa üç hasta öldi. Bu aqta şeerniñ Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti haber etti.
“19 kişi yuqunç, doquzıncı ve şeer hastahanelerine alındı, qalğanları ambulator tedaviylevde buluna. Hastalar – 7 yaştan 85 yaşqa qadar insanlar. 67 adam tüzelgen soñ hastahaneden çıqarıldı. 67 ve 81 yaşlarında üç hasta öldi”, – dep yazıla haberde.
Berilgen malümatqa köre, umumen yılnıñ başından Aqyarda 5765 insan yañı koronavirus yuqunçına oğrağan, 190 ölgen.
“Bugunde 144 hasta statsionarlarda, 37 ambulator tedaviylevde, 606 nezaret astında buluna”, - yazıla bildirmede.
Aqyarda dekabrniñ 18-nde saba 80 yañı COVID-19 hastası qayd etildi, 83 ve 88 yaşlarında eki hasta vefat etti.
Rospotrebnadzor, Qırımda koronavirustan vefat etkenlerniñ sayısı arta, hususan 50-60 yaşlarında insanlar arasında, dep qayd ete. Vefat sayısı artmasınıñ esas menfiy sebebi – tibbiy yardım içün vaqtında muracaat etmeme ola, dep bildire müessise.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırım ve Rusiye Tataristanınıñ bala aqları vekâletlileri Qazandan raatlanmağa kelgen 49 bala zeerlengen Kezlev civarındaki «Luçistıy» lagerine yol aldı. Bu aqta Qırımnıñ bala ombudsmeni İrina Klüyeva TASS Rusiye haber agentligine bildirdi.
«Şimdi yolğa çıqam, Kezlevge. Qazanlı zenaatdaşım endi anda», – dedi o.
Tataristan prezidenti matbuat hızmetiniñ reber muavini Liliya Galimovanıñ agentlikke bildirgenine köre, region yolbaşçısı Rustam Minnihanov Kezlevge cumhuriyetniñ bala aqları vekâletlisi Güzel Udaçinanı Kezlevge yolladı.
«Tataristan Cumhuriyetiniñ prezidenti meseleni kontrol altına aldı, bütün hızmetlerimiz qırımlı zenaatdaşlarnen bağda. Hastahanege alınğan balalarnıñ alı stabil, ayatiy telükesi yoq», – dedi Galimova.
İyülniñ 16-nda Kezlev civarındaki Yalı Moynaq (Zaozernoye) köyüniñ bala lagerinde kütleviy zeerlenüv oldı. Müessise müdiri kün devamında aman-aman 40 bala alını ekimlerge şikâyet etti, dep tasdıqladı. Daa soñra zeerlengenlerniñ sayısı 40-tan çoq oldı, dep bildirildi. Balalar Qırımğa Qazandan raatlanmağa keldi, yaşları – yediden 17-ge qadar.
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komiteti kütleviy zeerlenüvni teşkerip başladı.
Rospotrebnadzor lagerde dezinfektsiya yapılğanını bildirdi. Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komiteti balalarnıñ zeerlenüvi sebebinden cinaiy davalar açılğanını aydınlattı.
2018 senesi iyün ayında Aqyarnıñ «Laspi» bala lagerinde balalar kütleviy şekilde zeerlengen edi. Rospotrebnadzor aş blokunda sanitar-epidemiologik rejiminiñ «büyük hatalarını» qayd etken edi. Lager şeerniñ fevqulâde vaziyetlerni ögüni aluv ve yoq etüv komissiyasınıñ qararı ile vaqtında qapatılğan edi.


text:
Kaлып:Baş bit/Waqiğalar/5 mart
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bu tatar Wikipediäseneñ 2012 yılnıñ 24 dekäberendä Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı tarafınnan tatar teleneñ räsmi latin imläsı bularaq bilgelängän yazılışlı Baş bitenä saylanıp urnaştırılğan können waqiğaları qalıbı.
Başqa mäğlümatlar öçen 5 mart biten qara.
Bäyrämnär häm istälekle könnär:
Waqiğalar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuular[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1857 — Şakir Rämiev, sänäğätçe, xäyriäçe, naşir.
- 1905 — Hädiä Däwlätşina, başqort yazuçısı.
- 1947 — Mäwlit Yamaletdin, qurayçı, başqort şağire, yazuçısı.
- 1972 — Ruslan Kudaşov, teatr rejissörı, «Altın bitlek» premiäse laureatı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz Keriç koloniyasında tutulğan ukrain faali Volodımır Baluhqa «qoltutmağa ve onı unutmamağa» çağırdı. Bu aqta o, dekabrniñ 7-nde Qırım.Aqiqatqa ayttı.
«Baluh er kesni yaqın vaqıtta körmege istey. İşğalci akimiyetke qarşı küreşni toqtatmay. Putin (Rusiye prezidenti Vladimir Putin – QA) er vaqıt yañı-yañı qurbanlar tapa, Baluh etrafındaki vaziyet körünmey qala. Oña qoltutmaq kerek, o, bizimdir, kerçek ukrain», – dedi Çiygoz.
Dekabrniñ 4-nde «Qırım aq qorçalayıcı gruppası» Keriç koloniyasında tutulğan ukrain faali Volodımır Baluhqa destek mektüplerini yazmağa çağırdı.
Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi 5 yılğa mahküm etilgen Vladimir Baluhnıñ ükmüni qısmen yımşatıp, onı 4 yıl ve 11 ay umumiy rejim koloniyasında qalmasına ve 10 biñ ruble (tahminen 4 biñ ğrıvnâ) para cezasını ödemesine üküm etti. Faal eki cinaiy iş boyunca tevqif etildi.
2018 senesi martnıñ 19-nda Volodımır Baluh açlıqqa başlağan edi. Bir aydan ziyade bir şey aşamağan Baluh Arhiyepiskop Klimentni diñlep, kisel içmege, peksimet aşamağa razı olğan edi.
Daa soñra mahküm etilgen ukrain faali açlıqnı vaqtınca toqtatmağa qarar aldı. Advokatlarnıñ malümatına köre, 200 künden çoq açlıq tutqan Baluhnıñ ülser ve pankreatit şübesi peyda oldı.
FSB, Volodımır Baluhnı 2016 senesi dekabrniñ 8-nde tuttı. FSB hadimleri Volodımır Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. Onıñ evinde Ukraina bayrağı bar edi.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Kiyevde Almaniya kantsleri Angela Merkel ile körüşti. O, Qırımda üküm sürgen vaziyet ve qırımtatarlarnıñ alı aqqında laf etti. Bunı Qırım haber agentligi bildire.
Körüşüv 45 daqqa devam etti. Cemilevniñ sözlerine köre, o, Qırım meselesi unutıla bile kibi fikirni seslendirdi. Amma kantsler bu mesele müim olğanında işandırdı.
Cemilevniñ aytqanına köre, körüşüvde Ukrainağa 500 million yevro miqdarında berilecek yardım aqqında da söz yürsetildi. Bu sermiya Donetsk ve Lugansknıñ ğayrıdan tiklenüvinesarf etilecek.
Angela Merkelniñ Petro Poroşenko ve 5 ukrain şeerleriniñ yolbaşçıları ile körüşüvi Kiyevde avgustnıñ 23-de olıp keçti.


text:
Özbekistan Merkeziy saylav komissiyası prezident vazifesini eda etken Şavkat Mirziyayevniñ dekabr 4-te keçirilgen prezident saylavlarınıñ ğalibi olğanını ilân etti.
Şavkat Mirziyayev saylayıcılar reyleriniñ 88 faizini aldı.
Özbekistan Merkeziy saylav komissiyasınıñ malümatına binaen, resmiy olaraq, saylavlarda vatandaşlarnıñ 87,83 %-i iştirak etti (rey berüv aqqı olğan yigirmi millionlıq ealiden 17900000-den ziyade şahıs).
58 yaşındaki Şavkat Mirziyayev, 2003 senesinden başlap, baş nazir vazifesinde buluna edi. Sentâbr 8-de, prezident İslam Karimov vefat etken soñ, devlet yolbaşçısı vazifesini eda etken edi.


text:
Qazahistan prezidenti Nursultan Nazarbayev Almaniya kantsleri Angela Merkel ile körüşmek içün yanvar 9 künü Berlinge kele, dep haber ete Radio Svoboda.
Dialognıñ devamında Ukraina şarqındaki ziddiyetniñ çezilmesi ve devlet başlarınıñ Astanada olacaq körüşüvi muzakere etilecek, dep bildirdi alman ükümetiniñ temsilcisi Şteffen Zaybert.
Beklenilgeni kibi, Ukraina, Almaniya, Frenkistan ve Rusiye çetel işler nazirleri yanvar 9 künü telefon boyunca konferentsiyanı keçirip, minsk añlaşmalarınıñ amelge keçirilüv ketişatını muzakere etecek olalar. Bunıñ ile kelecek aftanıñ başında dört memleketniñ çetel işler nazirleriniñ şahsiy körüşüvi de keçirile bile.
Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük ile Berlinde yanvar 8 künü keçirilgen muzakerelerden soñ Angela Merkel Astanada ola bilecek körüşüv aqqında «bu künleri keçirilecek muzakerelerden soñ belli olacağı»nı bildirgen edi.


text:
Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantı, Qırım aq-uquq qorçalayıcısı Emir-Useyin Kuku, Rostov-na-Donu şeeri tahqiqat izolâtorında açlıq ilân etip, mümkün derecede keniş olğan insanlar dairesine qırımtatarlarğa qarşı cinaiy işlerniñ uydurılması aqqında» malümatnı yetkizmek istey. Bunı iyün 30-da onıñ ömür arqadaşı Meryem Kuku Aqmescitte «Qırım birdemligi» cemiyet birleşmesiniñ oturışuvında ikâye etti.
«Aqayımnı adekvat, sabırlı, küçlü adam olaraq bilem. Ve onıñ, bir andeki can ıntıluvından degil de, ölçep ve tüşünip bu qararğa kelgeninden eminim. Tutqan açlığınıñ terroristler ve ekstremistler olaraq beftan qabaatlanğan ve iftira etilgenlerge qarşı yapılğan bütün qanunsızlıqlar, Qırımda halqımızğa qarşı yapılğan tazyiq ve zülüm, sozulğan tahqiqatlar ve kerçek cinayetçiler arasında insanlarğa iç de kelişmegen vaziyette tutuluvğa qarşı narazılıq olğanından eminim. Bu, teatr oyunlarınıñ sanalaştırılmasına oşağan ve amelde er kün olıp keçken qapalı mahkemeler, salâhiyetsiz ekspertler ve mütehassıslar tarafından baltanen yontulıp azırlanğan ekspertizalar, tayin etilgen cezalarnıñ deşetlice büyük müddetlerine qarşı narazılıqtır», – dedi o.
Ondan ğayrı, Meryem Kuku, ömür arqadaşınıñ açlıq başlağanı aqqında yalıñız haberdar etilgenini, onıñ Rusiye ükümetine taqdim etken talaplar ve şartlar cedveliniñ ise yalıñız advokatı Kukunı Rostovdaki tahqiqat izolâtorında ziyaret etken soñ belli olacağını qayd etti.
Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantı Emir-Useyin Kuku iyün 26-da açlıq ilân etti.
Mevzuğa dair: «Üküm yaznıñ soñuna qadar çıqarılacaq»: «Yalta altılığı»nıñ işi nasıl ileriley
Mayısnıñ soñunda Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi»niñ altı figurantınıñ tevqif müddetini üç ayğa uzattı.
Bu iş boyunca qabaatlanğan Arsen Cepparov, Refat Alimov, Emir-Useyin Kuku, Muslim Aliyev, İnver Bekirov ve Vadim Siruk 2016 senesiniñ fevral-aprel aylarında Yaltada yaqalandılar. Olarnı Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» siyasiy İslâm teşkilâtına alâqadar olğanlarında qabaatlaylar.
Rusiye arbiy mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi»ni Aqmescitte ötkerilgen köçüci oturışuvlarında baqa edi. Ondan soñ tevqif etilgen Qırım sakinlerini Rostov-na-Donu şeerine yolladılar.
Ukraina Tış işleri nazirligi Rusiyeden Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantlarınıñ azat etilmesini talap ete.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesinde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarınıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız olaraq taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ qorçalayıcıları, olar diniy alâmetke köre taqip etile, dep sayalar. Advokatlar, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenlerniñ çoqusı qırımtatar olğanını ve olarnen beraber İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleriniñ taqip etilgenini qayd eteler. Halqara uquq işğal etilgen territoriyada işğal etken devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.


text:
Almaniya sakinleriniñ 39% Qırımnıñ Rusiye terkibinde qalmasına qol tuta. Bunı ARD alman telekanalınıñ muracaatınen Infratest dimap institutı keçirgen içtimaiy tedqiq neticeleri köstere, dep haber ete Deutsche Welle.
Sorav neticelerine köre, FRG sakinleriniñ 48% Qırımnıñ Rusiye qısmı olaraq tanılmasına qarşı çıqa, 54% Putinniñ siyasetinde telüke köreler.
Sorav «Gunter Yauh» yayınınıñ sımarışınen noyabr 19-20 künleri keçirildi. Tedqiq devamında Almaniyanıñ 14 yaşını toldurğan 1000 sakinine sual berildi.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiye ve Rusiyeniñ Qara deñiz flotunda olğan askerler Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Oktâbr ayınıñ başında «Qırım evi» devlet müessisesi Kyivde qırımtatar tilinde qonuşma kursları aça. İstegenler aftada eki kere olmaq üzre bedava kursnı ziyaret etebile denilmekte kurs teşkilâtçılarınıñ press-relizinde.
«İşbu kurs qırımtatar tiliniñ temel seviyesini bilgen ve kündelik ve iş ayatında subetlerde özlerinden daa ziyade emin olması em de til ameliyatı yapmağa fursat tapamağanlar içün eñ idealdir», – denilmekte haberde.
2014 senesi martnıñ 20-nde Yuqarı Rada qırımtatarlarnı Qırımnıñ tamır halqı dep tanıdı. Bu qararğa 283 deputat qoltutqan edi. Ukraina tamır halq olğan qırımtatarları ve diger milliy azlıqlarnıñ etnik, medeniyet, til ve din hususiyetleriniñ saqlanıp qalması ve inkişafına kefil olacağını vade etti.


text:
Aprel 26-da Qarasuvbazarda Rusiye telükesizlik hadirmleri qırımtatar iş adamları, hayratçılar ve qırımtatar milliy areketiniñ iştirakçileriniñ evlerini tinteler. Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov özüniñ Facebooktaki saifesinde yaza.
Çubarov: «Rus işğalcileri qırımtatar iş adamları, hayratçılar ve qırımtatar milliy areketiniñ iştirakçileri Ali Bariyev, Asan Bariyev, Remzi Velilâyev, Resül Velilâyev, Ekrem Velilâyev, Zera Velilâyeva ve olardan ayrı yaşağan yetişken balalarınıñ evlerine tintüvler ile basıp kirdi», – dep qayd etti.
Onıñ sözlerine köre, aynı vaqıtta Qırımnıñ başqa rayonlarında da – ağa-qardaş Velilâyevlerge ait Qırımnıñ ğıda mahsulatı distributsiyası saasında yetekçi şirket olğan «KrımOpt»nıñ istisal bazaları ve onlarca şirket tükânlarında tintüvler yapılmaqta.
Çubarov: « Bütün tintüvler yapılğan yerlerde atıcı silâlar ile silâlanğan mahsus qısımlarnıñ bayağı büyük küçleri ketirildi, tintüvler yapılğan yerler dört taraftan qamaçavğa alındı. Qırımdan, Qarasuvbazarda «KrımOpt» ofisi yanında qararnen 400 kişiniñ toplanğanı aqqında bildireler. Al-azırda tintüvler yapılğan diger yerlerge de qırımtatarlar kele», – dep qayd ete.
Daa evel Qırım alâqa gruppasınıñ koordinatorı Abdureşit Cepparov aprel 26 sabasında Qırımda Qarasuvbazarda «Güzel» ticaret ağınıñ tükânlarında ve em de «KrımOpt» şirketinde Rusiye telükesizlik hadimleriniñ tintüvler yapqanını bildirdi.
Al-azırda Rusiye telükesizlik hadimleri ve Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım ukümeti tarafından bu vaziyetke dair berilgen izaatlar yoq. Tafsilâtlar ögrenile.
«Güzel» ticaret ağı ve «KrımOpt» şirketi iri bir iş adamı ve hayratçı Resül Velilâyevge ait.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evleri ketken sayın daa sıq olaraq kütleviy surette tintilmekteler.


text:
Kiyevde Qırım sakinleri ve Qırımdan köçip kelgenler içün Aqmescit Künü munasebeti ile tedbirlerni teşkil eteler.
Bunı Qırım.Aqiqatqa Ukrainada köçip kelgenlerniñ meseleleri ile oğraşqan «Qırım diasporası» cemaat teşkilâtı bildire.
Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, Aqmescit Kününi «Qırım – Aqmescitni sevemiz» beşinci körüşüvniñ çerçivesinde Kiyevde iyün 6-da qayd etecekler.
Körüşüv vaqtında cumaaertesi künü saat 16:00 Aqmescit boyunca virtual kezinti keçirilecektir. Tedbirde iştirak etmege istegenlerge internet-formanı toludrmağa teklif eteler.
Aqmescit şeer künü adet üzre yaznıñ ilk raatlıq künleri qayd etile.
Rusiye tarafından Qırımnıñ 2014 senesi mart ayındaki işğalinden sebep insanlar yarımadadan qıtaiy Ukrainağa köçmege başladılar.
Ukraina Fevqulâde vaziyetler boyunca Devlet hızmetiniñ malümatına köre, mayıs 28 kününe qıtaiy Ukrainada Qırımdan köçken 20 biñ 653 insan qayd etilgen. Mecliste bildirilgeni kibi, Qırımdan köçip kelgen 20 biñ insandan yarısı – qırımtatarlarıdır. KrımSOS cemaat teşkilâtınıñ malümatına köre, aqiqaten yarımadanı 45-50 biñ insan terk etti.


text:
Ukrain rejissöri Ahtem Seitablayev ümüt ete ki, qırımlılar Ekinci cenki vaqtında qırımtatar qadınınıñ qaramanlığı aqqında «Başqasınıñ duası» filmini uydu televideniye vastasınen körip olur. Bu aqta rejissör Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Haytarma» misaline baqılsa, Rusiye ve Qırım kinoteatrlerinde «Başqasınıñ duası» filmi kösterilmeycek. Ümüt etem ki, film Qırım kinoteatrlerinde yarımada azat etilgen soñ kösterilir. Eñ yaqın vaqıtta ise uydu kanalları vastasınen körmek mümkün olur», – dedi Seitablayev.
Ahtem Seitablayev - ukrain ve qırımtatar oyuncısı, teatr ve kino rejissörı, stsenarist, Qırım Muhtar Cumhuriyetinde nam qazanğan oyuncısı.
O, 1944 senesi qırımtatar sürgünligi aqqında «Haytarma» filminiñ rejissörı ola. Mayısnıñ 18-de Kyivde onıñ «Başqasınıñ duası» filmi taqdim etildi. Yañı levhası Ekinci cian cenki vaqtında 88 yeudiy balasını ölümden qurtarğan qırımtatarı Saide Arifovağa bağışlana.


text:
Qırımtatar iş adamı ve hayriyecisi Resul Velilâyevnıñ, sözde saqlama muddeti bitken azıqlar içün yaqalanmasınıñ aqiqatta bir qaç sebebi olmaq mümkün. Olardan biri – «qırımtatar işine tazyiqtır». Bunı Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde Qırımtatar resurs merkezi idaresiniñ başlığı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyev bildirdi.
«Birinci (sebep – QA) – daa bir qırımtatarlarnı qorquzuv teşebbüsidir. Biz yañı bir repressiyar dalğasına şaat oldıq. Ekinci maqsat – qırımtatar işine tazyiq. Neçün deseñiz, Resul Velilâyevniñ işi, yalıñız bütün Qırımğa yayılğan ticaret ağı ve biñlerce iş eri degil de, o, aynı zamanda öz işi içün «Krımopt»tan mal alğan biñlerce küçük ve orta iş adamları… Üçünci sebep – qırımtatar menligine darbe, çünki Resul hayriyeci sıfatında da faaliyet kösterip, Qırım ve qırımtatar tarihi, edebiyatı ve tilşınaslığı boyunca tetqiqatlarğa maliy yardım ete edi. Dörtünci sebep de, qırımtatar halqınıñ birdemligi, cöremeler tölevinde bir-birine qol tutması, siyasiy mabüslerniñ balaları ve ailelerine, yoqsullarğa yardım etmesi işğalci ukümetni asabiyleştire», – dedi Bariyev.
Aprel 26 sabasında Qarasuvbazarda «Güzel» ticaret ağı ve «KrımOpt» şirketinniñ tükânlarında Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından tintüvler yapılğanı belli oldı.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov qırımtatar iş adamları, hayriyeciler ve qırımtatar milliy areketiniñ iştirakçileri Ali Bariyev, Asan Bariyev, Remzi Velilâyev, Resül Velilâyev, Ekrem Velilâyev, Zera Velilâyeva ve olardan ayrı yaşağan yetişken balalarınıñ evlerine Rusiye telükesizlik hadirmleriniñ tintüvler ile kelgenini bildirdi.
Çubarovnıñ malümatına köre, Rusiye telükesizlik hadimleri Resul Velilâyev ve Ali Bariyevni Rusiye Tahqiqat komitetiniñ Qırım boyunca idaresine alıp kettiler. Olarnı üç saattan ziyade sorğulağan soñ Rusiye territoriyasına alıp kettiler.
«RİA Krım»nıñ bildirgenine köre, Rusiye Tahqiqat komitetiniñ Qırım boyunca idaresinde, «al-azırda adresleri boyunca tintüvler yapılğan iş adamları ya da şirketlerge qarşı idare tarafından alıp barılğan işler yoq», dediler. Rusiyedeki «Kommersant» neşiriniñ malümatına köre, tintüvni OMON uruşmacılarnıñ yardımı ile FSB hadimleri keçirdi.
«Güzel» ticaret ağı ve «KrımOpt» şirketi iri bir iş adamı ve hayriyeci Resül Velilâyevge aitler.
İlhaqtan soñ Qırımnı aqiqatta idare etken Rusiye ukümet organları muntazam surette mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerini kütleviy şekilde tinteler.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, Qırım yürüşiniñ teşkilâtçıları yapacaq areketlerini Ukraina akimiyetinen keliştirmege «tırışacaqlar», dep ayttı.
Bu aqta Çubarov dekabrniñ 6-nda Kyivdeki matbuat konferentsiyasında bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Cemiyetniñ öz vazife ve aqları bar. Ukraina qanunlarına köre aqlarımıznıñ seviyesini bozmaycaqmız. Bizler bu aktsiyanıñ bütün adımlarını belli hızmetlernen keliştirmege tırışacaqmız. Ukraina devlet qurulışlarınıñ faaliyetini zorlaştırmaq kibi bir niyetimiz yoq. Ya da, Allah saqlasın, Ukraina devletiniñ ortaqları ile işbirligini qıyınlaştırmaq», – dedi Çubarov.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Umerov, areketlerni keliştirmege kerekmey, dep qayd etti.
«Men Ukraina sıñır hızmeti ile (yürüşni – QA) keliştirmege kerek, dep tüşünmeyim, çünki bu Ukraina toprağı, öz toprağımızda ketemiz», – dedi Umerov.
Dekabrniñ 6-nda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov «Dünya zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» halqara zorbalıqsız barışıq aktsiyasınıñ keçirilüvi ve oña ketken azırlıq aqqında ilân etti.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aqyar «valisi» Sergey Menâylo üçünci kereden yıqılğan çoq qatlı evniñ yerinde bir şey qurulmaycağı aqqında bildirdi.
Bunı Aqyar «akimiyeti»niñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Mında mesken evler olmaycaq, territoriyanı abadanlaştıracaqlar, maqsadı – aqyarlılarğa ve şeer musafirlerine hızmet emtektir», – dedi Menâylo jurnalistlerge.
Aqyarda Kapitanskaya soqağı boyunca yerleşken 16 qatlı evni patlav vastası ile tek üçünci kereden yıqıp oldılar.
Birinci patlav binanı «Pizan qullesine» çevirdi, bina qıyışıp qaldı. Nevbetteki ıntıluv de muvafaqiyetsiz oldı.


text:
Sudaq rayonınıñ Qoz köyünde (Solneçnaya dolina) camini yaqmaq ıntıluvı işğal akimiyetniñ bütün dünyanıñ qırımtatarlarğa qarşı repressiya ve basqını toqtatmaq talabına açıq bir cevabıdır. Böyle bir fikirni Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov noyabr 12-de gece olıp keçken vaqia aqqında seslendirdi.
«Noyabr 12-de gece zemaneviy aydutlar, Stalinniñ nesili, Vatanğa avdet olğan qırımtatarlar tarafından qurulğan yañı camini yaqacaq ediler», – dep yazdı Refat Çubarov Facebook saifesinde.
O, 1944 senesi qırımtatar sürgünliginden evel Solneçnaya dolina köyüniñ adı Qoz olğanını hatırlattı.
«1944 senesi mayıs 18-de Qoz bom-boş qaldı. Onıñ bütün sakinleri, qırımtatarları, qırımtatar halqınen beraber, sürgünlikke oğratıldı. 1945 senesi avgust 21-ne ait RSFSR Yuqarı Şurasınıñ Prezidium qararınen Qoz Lagernoye ve Qoz köy şurası ise Lagernovskiy adını taşıp başladılar. Tezden, belki de, «Lagernoye» adı sovet rejimini tolusınen aks ettirgenini añlap, Solneçnaya dolina adını berdiler», – dep yazdı Meclis reisi.
Qırım musulmanları Diniy idaresi noyabr 13-te saba bergen malümatına köre, Noyabr 12-de gece belgisiz şahıslar Sudaq rayonınıñ Qoz köyündeki (Solneçnaya Dolina) camini camini yaqacaq oldılar.
Cami imamı Edem Müslimovnıñ malümatına köre, vaqia noyabr 12-de saat 21-de olıp keçti.
Cinayetçiler pencereni yaqıp, camige kirerek, odunlarnı qaldırdı ve binanıñ birinci qatında ateş açmağa tırıştılar. Cami azbarında yaşağan bekçi bunı kördi. O, cami yanğınına yol bermedi, lâkin cinayetçiler qaçıp kettiler


text:
Yırcı Camala aprelniñ 27-nde tamam bir aylıq olğan oğlu Emir-Rahmannen beraber çıqqan fotosuretini derc etken. Yırcı suretlerni özüniñ Instagramdaki saifesine yerleştirgen.
«Bizim birlikte keçken ilk ayımız», – dep yazılğan fotosuret tübünde.
Ayrıca o televizion alıp barıcısı Katya Osadçayanen öz ailesi – anası-babası ve qocası arasında çekilgen umumiy fotosuretni de yerleştirgen.
«Bu saba ayranlıq içindem! Bilmeyim amma, ya Emir-Rahman bir aylıq olğanı sebebindenmi, yoqsa bu qadar musbet, dülber olğan Katya Osadçaya intervyuğa çağırğanı içünmi! Ondan soñ, «Ses» meşğuliyetleri yapılacaq. Bu fotosuretlerden köklerde uçam», – dep yazğan yırcı.
Camala (Susana Camaladinova) ile qocası Seit-Bekir ailesi martnıñ 27-nde oğul kördi.
Qırımtatar asıllı ukrain yırcısı «Eurovision» -2016 ğalibi olğan edi.


text:
PycTeM MиHHиxaHoB BcTpeTилcя c yчacTHиkaMи фopyMa «CәләT»
Bügen Röstäm Miñnexanow Alekseewsk rayonınıñ Bilär awılında «Sälät» X Xalıkara yaşlär belem birü forumında katnaşuçılar belän oçraştı. Anı Tatarstan Yaşlär eşläre buença ministrı Damir Fättaxow ozata yörde, dip yaza Prezidentnıñ matbugat xezmäte
«Sälät» forumı tatar telen häm milli goref-gadätlären saklau eşendä möhim urın alıp tora, dip assızıkladı Röstäm Miñnexanow. Bu missiya Tugan tellär häm xalık berdämlege elında aeruça aktual. «Bu izge cirdä çirattagı oçraşuıbızga bik şatmın. Küp ellar däwamında «Sälät» xäräkäte meñlägän talantlı yaşlärne berläşterä. Bez keçkenä genä palatkalı lagerdan başladık, ä bügen bu böten kiräkle şartlar bulgan tulı kıymmätle yaşlär şähärçege», — dide Prezident.
Röstäm Miñnexanow forumda katnaşuçılarnıñ barısın da üz sälamätlekläre turında kaygırtırga häm koronawiruska karşı çaralarga igtibarlı bulırga çakırdı.
27 el eçendä «Sälät» berläşmäseneñ fänni-belem birü, icadi häm sotsial-rekreatsiya proektları sisteması aşa Tatarstan Respublikasınnan, şulay uk Rossiyaneñ başka subektlarınnan häm çit illärdän 195 meñgä yakın bala häm yaşlär uzdı. Forumda katnaşuçılar arasında talantlı mäktäp ukuçıları, yugarı häm urta uku yortları ukuçıları, respublika fän olimpiadalarında, icadi konkurslarda, smotr-festiwallärdä, sport yarışlarında, fänni konferentsiyalärdä ciñüçelär häm katnaşuçılar, tanılgan fän, mädäniyat, sängat eşlekleläre häm cämägat eşlekleläre bar.
Bıel forum 15 meñgä yakın katnaşuçını cıyaçak. Sanitar-epidemiologik wäzgıyattän çıgıp, 9 meñ bala forumda onlayn-rejimda, ä oflayn — 6,4 meñ keşe katnaşaçak.
Bıel barlıgı altı «Sälät» smenası uzaçak. Gadättägeçä, forum kısalarında katnaşuçılar öçen tatar telle moxit buldırıla. Şul uk wakıtta mäglümat rus häm ingliz tellärendä dä kabatlana.
Rospotrebnadzor taläpläre buença, smenada eşläyaçäk keşelär PTsR-testlar tapşıra, ä obektlarda şäxsi saklanu çaraları kullanıla.
Tulırak: https://vatantat.ru/2021/07/58888/


text:
Çağatay olısı
Çağatay olısı - Çıñğızxan citäkçelegendäge basıp alu näticäsendä 1222 yılda kilep çıqqan Mongol imperiäseneñ öleşe 1266 yılda tarqalğannan soñ barlıqqa kilgäm däwlät, könçığışta Mogulistan xanlığı häm könbatışta Maweranahr xanlığınnan torğan.
Çıñğızxan ulı Çağatay xaqına atalğan.
1326 yılda Çağatay olısınıñ räsmi dine İslam buldı.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1224 yılda Çıñğızxan üz imperiäsen 4 öleşkä bülä, Çağatayğa Üzäk Aziä häm çiktäş cirlär qalğan: qaraqıtaylar däwläte, Maweranahr, könyaq Xäräzem, Cidesu, Turfanğa qädär Könçığış Törkistan.
Çağatay iräge bügenge Qolca şähäre yanında bulğan.
1241 yılda Çağatay wafat bula.
1251 yılğı qoroltay näticäsendä Möñke xan täxetkä utıra häm küp Çağatay näselle aqsöyäklär üterelä.
1260 yılda Alğu xan Çağataidlar xäkimiäten torğıza.
Möbäräk häm Ğisäddin Bäräk Cidesu töbägennän Maweranahrğa başqalasın küçerä. Qayber mongol qäbiläläre - calairlar häm barlaslar bügenge Üzbäkstan territoriäsenä küçä.
1340 yılda üzara bäreleşlär näticäsendä Çağatay olısı tarqala.
1370 yılda Çağataidlar xakimiäte Timeridlär (Aqsaq Timer näsele) tarafınnan beterelä. Çağatay olısı nigezendä Aqsaq Timer däwläte barlıqqa kilä.
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ИcTopия ЧaraTaйckoro yлyca и rocyдapcTBa Xaйдy 2015 eлHың 8 дekaбpb kөHeHдә apxиBлaHraH.


text:
Ukraina Baş prokuraturasınıñ yanındaki Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturası işğal etilgen Qırımda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Umerovnıñ yaqalanması boyunca cinaiy iş açtı.
Bu aqta QMC prokuraturasınıñ matbuat hızmeti bildire.
«2016 senesi mayıs 12-de Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen Qırım territoriyasında qanunsız şekilde teşkil etilgen havfsızlıq organınıñ – Rusiye Federal havfsızlıq hızmetiniñ silâlı hadimleri, ameldeki Ukraina qanunlarına rağmen, «Qırımdaki prokuratura organlarınıñ» muracaatınen qabul etilgen mahkeme qararlarına esaslanıp, Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovnı yaqaladılar, bundan soñ onıñ evinde tintüv keçirildi», – dep aytıla beyanatta.
Müessisede Umerov Qırımda Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozmaq maqsadınen halq ögünde çıqış ve areketlerni yapqanında qabaatlanğanını qayd ettiler. QMC prokuraturasında Qırım Ukrainanıñ işğal etilgen territoriyası olğanını hatırlattılar.
Dava boyunca malümat Ukraina Baş prokuraturasına teslim etildi.
Bundan evel aynı böyle cinaiy işler mayıs 12-de Bağçasarayda keçirilgen tintüv ve yaqalavlar boyunca açıldı.
Mayıs 12-de rusiyeli uquq qoruyıcılar Bağçasarayda musulmanlarnıñ evlerinde ve yerli qavehanede nevbetteki tintüvlerni keçirdi. Bir qaç insan yaqalandı.
Rusiyege boysunğan işğal etilgen Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya mayıs 12-de operativ-taqiqat işleri alıp barılğanı, ve neticede «Hizb ut-Tahrir» tarafdarları yaqalanğanı aqqında bildire. Onıñ malümatına köre, 4 insan yaqalandı, 3 Bağçasaray sakinine qarşı cinaiy iş açıldı.
Söz Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abeltarov ve Enver Mamutov aqqında yürsetile.
Aynı bu kün Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Umerovnıñ evinde tintüv keçirildi. Onı Rusiye Federal havfsızlığı hızmetinde sorğuğa çektiler, bundan soñ oña Qırımdan çıqışnı yasaq etken vesiqanı berdiler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
«Qırım platforması» halqra sammitiniñ iştirakçileri içün Qırım müitini is ettirecek medeniy programma taqdim etilecek. Bunı Ukraina TİN birinci muavini Emine Ceppar bildirdi.
Berilgen malümatqa köre, medeniy programma 7 interaktiv elemet, raqmlı instalâtsiya ve sergiden ibaret olacaq:
- «QIRIM tesseraktı» interaktiv multimedia installâtsiyası;
- «Qırım ikâyeleri» multimedia galereyası;
- «Qırımnıñ timasalleri» sergisi;
- «Yıldız tozu» instalâtsiyası;
- «Qırımnıñ medeniy servetleri» interaktiv video divarı;
- «Qırımğa mektüpler» interaktiv portalı;
- «Biz Qırımmız» leyhası.
Ceppar, er delagat sammit zalına bu interaktiv sergilerni baqıp, soñ ketecek.
Geppar, her yabancı delegenin zirve salonuna olan rotasının bu interaktif sergiler üzerinden yönlendirileceğini de kaydetti.
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva «Qırım platforması» boyunca halqara sammit Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 23-nde olacaq, dep bildirgen edi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında, kelecek yılnıñ mayıs ayında keçirilmesi planlaştırılğan yarımadanı işğalden azat etüv «Qırım platforması»sammitiniñ neticelerine köre muvafıq beyanname qabul etilecek, dep bildirdi.
Avgustnıñ 12-nde Kreml kontrolindeki Qırım Nazirler şurasınıñ reis muavini, Rusiye prezidenti yanındaki Qırım vekili Georgiy Muradov «Qırım platformasınıñ» iştirakçilerini «ağır aqibetler» bekley, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
«Qırım platforması»
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Onıñ aytqanına köre, al-azırda Qırım, añlaşmanı imzalamaq ve suv borcunı, bu ise tahminen 1,5 mln grivna, ödemek yerinde, onı qanunsız sürette qullana.
«Şimdi ne ola. Suv birinci pompa stantsiyasına qadar bara, anda onı Qırım şimalinde olğan kanallar vastası ile hırsızlaylar. Bugünge endi million grivna miqdarında suvnı qullandılar, zararını ise «Ukrsuvhoc» köre», – dey Andriy Sençenko.
Onıñ aytqanına köre, suv teminlevi ile bağlı olğan meselelerniñ çezilmemesi ilk evelâ yarımadanıñ köy hocalğına zarar ketire bile.
«Maña şimdi Qırım şimalinden telefon açıp: «Bereketimiz yoq ola», – dep aytalar. Biz deymiz: sual yoq, amma biznen añlaşma tizmek içün Qırımdan kimse kelmey. Biz şimdi işğal meselesi aqqında aytmaymız. Qırım ükümeti bu añlaşmanı er yıl ukrain ükümeti ile imzalay edi. Çünki buña sebepler de bar, masraflar ve ilâhre. Kimse kelmey», – dep izaat bere Andriy Sençenko.


text:
Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Osman Arifmemetovnıñ sağlıq vaziyeti fenalaştı. O, ayaqları üyüşe ve yana, sağ tiz qapağı üstünde ağrı ola, dep ayta. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri öz menbalarından bildi.
Arifmemetov içi bozula, omuzında eşken çıqa ve ara-sıra qulağı ağıra, dep şikât ete.
Sağlığı fenalaşqan Arifmemetov Aqmescit SİZOsınıñ tibbiy bölük yolbaşçısınıñ adına ariza berip, kerekli tibbiy tedqiq yapılmasını temin etmege rica etti.
Al-azırda işğal etilgen Qırım müessiseleri bu malümatqa cevap bermedi.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi tutulğanlarnı apiske aldı.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Aqyar sakini yaşağan dairesine mahkeme vekilleri kelgen soñ özüni yaqmağa tırıştı. Aqyarnıñ Rusiye prokuraturasınıñ matbuat hızmeti bildire ki, qadın dairede qanunsız alda yaşadı.
«Aqyarnıñ Gagarin rayonı mahkemesi qabul etken qararına binaen, vatandaş Proletarskaya soqağındaki evni boşatmaq kerek edi. Mahkeme vekilleri kelgen soñ qadın üstüne yanğın qarışmasını tökip, eline çaqmaq aldı ve özüni yaqacam dep, qorquzmağa başladı», – dep aytıla beyanatta.
Matbuat hızmeti bildire ki, qadın em özüniñ, em oğlunıñ, em de mahkeme vekilleriniñ ayatını telükege oğrattı.
Prokuraturanıñ malümatına köre, qadınnıñ qollarından çaqmaqnı tutıp aldılar.
Aqyarnıñ Rusiye Federatsiyasınıñ Taqiqat komiteti taqiqat idaresi Aqyar sakinine qarşı 318-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca cinaiy iş açtı (akimiyet vekiline nisbeten zorbalıq).
Bunı tasdıqlağan bir de bir malümat yoq, özüni yaqmağa tırışqan qadınnıñ izaatları da yoq.


text:
"Krımenergo", 2020 senesinde plan boyunca elektrika söndürilecegi aqqında yarımada sakinlerini haberdar ete. Bunı müessiseniñ matbuat hızmeti bildire.
Söndürüv cedvellerinen "Krımenergo"nıñ saytında tanışmaq mümkün.
2016 senesi baarde rus energoköprüniñ üçünci pıtağı işini başlağanına baqmadan, Qırımda yarıq söndürmeleri devam etmekte. 2015 senesi dekabrden başlap Herson vilâyetinde energetik tiremelerniñ bozulğanından soñ, Ukrainadan Qırımğa elektroenergiya berilmey. Şimdilik Qırım öz generatorları, Rusiye generatorları ve Kuban energoköprüniñ elektrik ağını qullana.
Martnıñ 18-inde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Aqyarğa keldi, anda ise Balıqlava TES-iniñ açılışında iştirak etti


text:
Qırımda «prokuratura», FSB ve MVD hadimleri Qırımtatar halqı aqlarını qoruv komitetiniñ koordinatorları bulunğan qavehanege kelip, dekabr 10-da İnsan aqlarını qoruv kününde mitingler keçirilmesiniñ yasağı aqqında ihtar ettiler.
Bunıñnen bağlı videonı faal, Qırımtatar Milliy Qurultayı Teftiş komissiyasınıñ sabıq azası Kurtseit Abdullayev Facebook saifesinde yerleştirdi.
Onıñ aytqanına köre, buña baqmadan, çarşenbe künü, dekabr 10-da, yerli saatke köre üylede, Aqmescitteki Kiyevskaya soqağındaki Zenaat birlikleri evi yanında devlet akimiyetiniñ vatandaşlarnıñ Anayasa aqlarını bozğanına qarşı narazılıq aktsiyası ötkerilecek.
Komitet koordinatorı, Qırımtatar Milliy Meclis azası Eskender Bariyev dedi ki, «prokuratura» ve FSB hadimleriniñ qavehanege kelmesi Qırım faalleri taqip etilgenini ifadeley.
«Bugün bulunğan qavehanege prokuratura, MVD ve FSB hadimleriniñ kelmesi telefonlarımıznı diñlegenlerini ve taqip etilgenimizni isbatlay. Halqara insan aqları kününi keçirmege bermemek içün mına böyle olmaycaq sebepler», – dep yazdı o.
«Prokuratura» ve Aqmescit politsiyası Qırımtatar halqı aqlarını qoruv komitetini dekabr 10-da Halqara insan aqları kününde miting keçirilmesiniñ yasağı aqqında tenbiyeledi.


text:
İlhaq etilgen Qırım memuriy sıñırda tutulğan “Qırım birdemligi” faalcilerini yiberdiler.u aqta “Qırım birdemligi” cemiyet birleşmesi Facebookta bildire.
Remzi Bekirov, faalcileriniñ birisi, vesiqa teşkerüvinden soñ onı ve Ruslan Süleymanovnı vagonğa oşağan, içinde eki qatlı yataq olğan binağa alıp bardılar.
“Devamlı beklemelerden soñ FSB hadimleri Remzini sorğuğa çekti, onda oña belli olğan diniy teşkilâtlar aqqında soradılar. Bir çoq vaqıt keçkeninden soñ faalcilerniñ ekisi de yiberildi”, - denile beyanatta.
Martnıñ 26-nda saba Qırımnıñ memuriy sıñırında Rusiye sıñırcıları «Qırım birdemliginiñ» faalleri Remzi Bekirov ve Ruslan Suleymanovnı tutıp aldı. Bu aqta Bekirovnıñ ömür arqadaşı Halide haber etti.
Berilgen malümatqa köre, tutulğan faallerniñ «kimlik vesiqaları sıñır hızmeti hadimleriniñ şübhesini doğurğan eken».
«Qırım birdemliginiñ» bildirgenine köre, 2017 senesi fevral ayında ekisi de Marlen Mustafayevniñ evi yanında tutulıp, mahküm etilgen ve qanunsız mitingde iştirak etkeninde qabaatlanıp, memuriy apis cezasını alğan edi.
Fevralniñ 21-nde faal Marlen Mustafayevniñ evinde tintüv keçirilgen edi. Rusiye uquq qoruyıcıları onı eki yıl evelsi içtimaiy ağlarda paylaşqan Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ timsalleri içün tuttı. Bunı videoğa çıqarğan daa 10 qırımtatarı tutulğan edi. Mustafayev 11 künge apiske alındı, qalğanları – 5 künge («qanunsız kütleviy tedbir» sebebinden).
Ukraina Tış işler nazirligi işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşlarınıñ taqip etilüvinden raatsızlanğanını bir çoq kere bildirip, Rusiyeni yerli sakinlerge basqı yapmamasına, tutulğanlarnı ve siyasiy sebeplerden apiske alınğanlarnı azat etmesine çağırğan edi.


text:
Rusiyede FSB 2018 senesi Qırım yalısı yanında zapt etilgen ve deñişim vaqtında azat etilgen ukrain deñizcilerniñ davasını vaqtınca toqtattı. Bunı Rusiye advokatı Nikolay Polozov haber ete.
"Bugün FSB-niñ Tahqiqat idaresiniñ tahqiqatçısı, ukrain arbiy deñizcilerge qarşı ilk tahqiq etüviniñ vaqtınca toqtatılmasını haber etti. Bu qararnıñ esası ve sebepleri tahqiqat qararınıñ kopiyası alınğanından soñ belli olacaq", - yazdı Facebookta Polozov.
Daa evel Rusiye advokatı Nikolay Polozov, Rusiye quvetçileri 2018 senesi noyabr ayında Qırımnıñ yalısı yanında tutqan ukrain deñizcilerniñ davası şimdilik belgisiz alda olağanını ve deñizciler, azat etilgenlerine baqmadan, alâ daa telüke astında olğanlarını bildirdi.
Noyabr 17-sinde Qırımda Rusiye FSB-siniñ sıñır idaresiniñ matbuat hızmetine atıf etip TASS haber agentligi, zapt etilgen gemilerni noyabr 18-inde berecekler, dep yazdı.
Qırım matbuatınıñ malümatına köre, "Berdânsk" ve"Nikopol" arbiy katerleri ve "Yañı Qapu" buksiri Ukrainağa neytral suvlarda berilmek kerek.
Qırım.Aqiqat daa evel haber etkeni kibi, bazar künü noyabr 17-sinde Keriçte "Genmol" limanınıda tutulğan "Berdânsk" ve "Nikopol" zapt etilgen ukrain katerlerni yollamaqqa azırlap başladılar.


text:
Qırım memurları 2018 senesi Rusiyede keçirilecek futbol boyunca dünya çempionatında işğal etilgen Qırımnıñ futbol meydanları ile faydalanmağa teklif ettiler, – dep haber ete Qırımnıñ öz başına tayin etilgen akimiyetiniñ «ruporı» «Krıminform» saytı.
Bu gayeni Aqmescitte «Qırım Cumhuriyetiniñ territorial inkişafınıñ içtimaiy-iqtisadiy kelecegi» mevzusında keçirilgen «tögerek masa» devamında Qırımnıñ naqliyat, bağ ve yaqarlıq-energetik kompleksi boyunca «Devlet şurası» daimiy komissiya reisi Gennadiy Babenko seslendirdi.
«Tögerek masa»nıñ iştirakçilerinden birisiniñ çempionatnıñ bir sıra oyunlarını Qırımda keçirmege teklifini izzatlap, Babenko bu ğaye Qırım parlamenti tarafından alğışlanılmaq kerekligi aqqında bildirdi.
«İdmancı ve qoşma meydanlar bar, bu işni keçirmek mümkün», – dedi Babenko.
Futbol boyunca dünya çempionatı 2018 senesi iyün 8-den iyül 8-ne qadar Rusiyede keçirilmeli.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, Ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Moskova vilâyetiniñ Domodedovo şeer mahkemesi tünevin Aqmescit-Moskova uçağını patlatacaq, dep qorquzğan yolcusına ev tevqifini maküm etti. Bunı TASS haber agentligi bildire.
"Polodiyantseva Antonina Viktorovnağa qarşı eki aylıq ev tevqifi sıñırlav tedbiri saylanıldı", - dedi agentlikniñ subetdaşı.
Şimdilik qabaatlanğan qadınnıñ ya da advokatlarnıñ açıq tefsirleri yoq.
Yanvarniñ 30-ında Aqmescitten Moskovanıñ "Domodedovo" ava limanına kelgen S7 uçağınıñ yolcusı, onı patlatacaq, dep qorquza edi. "Sarğoş qadın yanında sanki olğan patlayıcı cihaz aqqında bildirgen".
Keççe Aqmescit-Moskova uçağında patlayıcı cihaz olğanı aqqında malümat tasdıqlanmadı.


text:
Qırımda cumaertesi künü, avgustnıñ 29-da, memurlarnı «Yeşil Rusiye» bütünrusiye ekologik cumaerteligine» çıqmağa mecbur ettiler.
Üylege Canköyniñ Rusiye memuriyeti iş neticeleri aqta esabat berdi.
«İşbu aktsiyağa şeer memuriyeti ve şeer şurası hadimleri, şeer şurasınıñ deputatları, şirketlerniñ iş taqımları ve şeerimizniñ lâqayt qalmağan sakinleri qoşuldı», – deyler memuriyetniñ matbuat hızmetinde.
Deyler ki, «cumaertelikniñ faalleri» yeşil zonalarnı, bağçalarnı, tasil yurtlarınıñ territoriyalarını, bala ve sport meydançıqlarını çöplükten temizlediler.


text:
Rusiyege qoltutqan «Qırım» teşkilâtınıñ faallerinden biri Murad Yazıciyev qırımtatarlarnı Qurultaynıñ vesiqalarında qayd etilgen devletçilik planlarından vazgeçmege çağırdı. «Biz - Rusiyelimiz, tuvğan Rusiye toprağımız – sağlam tüşüngen qırımtatarlarnıñ yañı milliy ğayesidir!» – dep bildire beyanatını «Krım.Belogorye» saytı.
Yazıciyevniñ fikirince, Rusiyeniñ Qırımda yaratqan şaraitlerde qırımtatarlarnıñ «milliy mustaqil muhtariyet ğayesi manasını coya ve yañı ğaye aktual ola». «Biz Rusiyelimiz, bundan ğurur duyıp, yañı milliy mefküreni buña köre qurmaq ve yañı nesilni quvetli ve asırlarnen şüret qazanğan Rusiyeniñ vatanperverleri olaraq terbiyelemek kerekmiz! Tek bundan soñra ileride Rusiye Federatsiyası terkibinde Tataristan, Başkortostan, Çeçenistan, Dagestan ve digerleri kibi qırımtatar milliy cumhuriyeti qurulacağına ümüt etmek mümkün», – dep tüşüne o.
«Remziniñ sımarışı»
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Nariman Celâlnıñ zanınca, Rusiyege qoltutqan belli olmağan bir faalniñ beyanatında Rusiye siyasiy tehnologlarınıñ ğayretini qıdırmağa kerekmey, ve bunı yerli satqınlarnıñ şahsiy ğayesi olğanını tüşüne. Celâl milliy ğayeden vazgeçmege çağırğan faalniñ Rusiye federativ devletiniñ tarihını bilmegenini ayta. «O (Yazıciyev), biraz meraqlanıp ögrense edi, Rusiye terkibindeki milliy cumhuriyetler bu milletlerniñ kelecegini belgilemek aqqı meselesine büyük diqqat ayırılğanından peyda olğanını bilir edi. Atta bazıları barrikadalar qurmağa ve silâ almağa mecbur olğan ediler, amma milliy ğayeden vazgeçmediler», – dep ayttı Celâl Qırım.Aqiqatqa.
Qurultay merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev emin ki, Rusiyege qoltutqan faalniñ aytqanları Qırımnıñ Rusiye Devlet şurası reisiniñ muavini Remzi İlyasovnıñ emiri ile bağlı. «Bu oğlan (Yazıciyev – QA) eki sözni bağlap olamay, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı olıp, «meclis» sözüni doğru telâffuz etmege bile ögrenmedi! O, «menjelis», dep yazğan edi. Remziniñ (İlyasovnıñ – QA) sımarışıdır, bunı özü seslendirmege istemedi, o, aqıllıdır!» – dep ayttı Smedlâyev Qırım.Aqiqatqa.
Belli olğanı kibi, Meclis reisi vazifesine namzet köstergen Qırımnıñ Rusiye Devlet şurası reisiniñ muavini Remzi İlyasov Rusiye akimiyeti ile iş tutıp, 2014 senesi «Qırım Cumhuriyetinde devlet tilleri ve diger tillerniñ qullanması aqqında» qanun leyhasını qayd etti. Lâkin onıñ teşebbüsine deputatlarnıñ ekseriyeti ve Cemaat palatasınıñ azaları qoltutmadı. Teşebbüs qabul etilmegen soñ İlyasovnıñ bütün areketleri Meclisteki eski işdeşlerinden uzaqlaşmaq ve Rusiyege sadıq olğanını köstermek içün yapılğan edi. O, «Qırım» teşkilâtını esas etkenlerden biridir. İlyasovnıñ bu teşkilâtnıñ azası yapqan beyanatı ile bağlı izaatlarını alıp olamadıq.
«Ömür kösterir»
«Qırım» vekiliniñ sözlerine Rusiyege qoltutqan diger qırımtatar teşkilâtlarınıñ temsilcileri de şübeli yanaştılar. «Milli firqa» firqasınıñ esasçısı Vasvi Abduraimov Qırım.Aqiqatqa Yazıciyev aqqında bir şey bilmegenini bildirip, onıñ teklifiniñ manası olmağanını ayttı, çünki, onıñ fikirince, Rusiye terkibinde qırımtatar devletçiligi endi bar. «Men Yazıciyevni, onıñ milliy arekette yerini, medeniyet faaliyetinde ya da başqa bir yerde ne yapqanını bilmeyim. Qırımtatarlarnıñ milliy devletçilik aqqı Rusiye Federatsiyasında yerine ketirildi. Qırım Cumhuriyetiniñ anayasasında qırımtatar tili devlet tili olaraq qayd etile», – dep ayttı Abduraimov. O, qırımtatarlar ana tilini devlet tili olaraq qullanmaq aqqından faydalanıp olamağanınen razı. Faqat yarımadanıñ Rusiye akimiyetiniñ İlyasovnıñ umumtasil mekteplerde ukrain ya da qırımtatar tiliniñ (istekke köre) mecburiy ögrenmesi teklifine qoltutmağanınıñ sebebi Qırımnıñ şimdiki Rusiye reberliginiñ ukrain «qılığı» olğanını ayttı. «Şunı aytmaq kerek ki, sebep – reberlikniñ yanaşuvıdır. Çünki şimdi anda olğan insanlar ukrain Qırımını da qurğan ediler», – dedi o.
Qırımnıñ Rusiye parlamentiniñ «Yedinaya Rossiya» deputatı Lentun Bezaziyevniñ fikirince, Rusiye terkibinde qırımtatarlarnıñ milliy devletçiligi aqqında aytmaq daa erte, çünki halqnıñ medeniy ihtiyaclarını qarşılamaq imkânları şimdi de bar. Bezaziyev Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ qırımtatar halqınıñ reabilitatsiyası aqqında buyruğı, «Millet» qırımtatar telekanalınıñ açılması, em de qırımtatar tilinde çıqqan neşirlerniñ Rusiye bücetinden maliye etilmesini Rusiyeniñ Qırım işğali vaqtında olğan müsbet deñişmeler dep adladı. «Qırımtatarlarğa muhtariyet kerekmey, dep aytmayım, 2020 senesine qadar işimiz bar, soñra ömür kösterir», – dep ayttı deputat Qırım.Aqiqatqa.
Yazıciyevniñ özü onıñ fikrini içtimaiy ağlarnıñ qullanıcıları ve jurnalistler bozıp aydınlatqanlarını bildire. Onıñ beyanatında qırımtatarlar milliy-topraq cumhuriyeti aqqında aytmaqtan evel Rusiyeliler olmaq kerek, dep aytıla. «Milliy medeniy muhtariyetni bizge yarın da berirler, biz milliy cumhuriyetni qazanmağa tırışmaq kerekmiz», – dep ayttı Yazıciyev Qırım.Aqiqatqa ve bu onıñ şahsiy fikri olğanını bildirdi.
Farqlı isteklerge köre muhtariyetler
Ukrain Qırımında devletçilik ğayesi 1993 senesi Ekinci Qurultayda şekillendirilgen edi. O vaqıt Ukraina terkibinde qırımtatarlarnıñ devletçiligi aqqında söz yürsetilgen edi. «Qırım Cumhuriyeti devlet olaraq Ukraina terkibinde qırımtatar halqınıñ kelecegini belgilemek aqqınıñ yerine ketirilmesi esasında inkişaf etmek kerek», – dep aytılğan edi Qurultay qararında.
«Daa 90-ıncı seneleriniñ başında Meclis Qırım anayasasınıñ variantını teklif etken edi. Onı, elbet de, tekrar baqmaq ve tüzetmek kerek. Bir çoq madde eskirdi. Faqat eki palatalı parlament ve bir sıra diger şey alâ aktual ola. Söz sırası, mütehassıslar onı Milliy Meclisniñ sımarışına köre ve nezareti altında yazğan ediler. Soñra ukrain anayasa mütehassıslarınıñ iştiraki ile qanun leyhası azırlandı. Soñra ise Ukraina ve Meclis reberliginiñ bu leyhalarnı yerine ketirmek istemegenleri añlaşıldı», – dep ayttı Qırım.Aqiqatqa Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ tamır halqları içün Göñülliler fondu İdareciler şurasınıñ azası (2003-2008) Nadir Bekirov, Meclisniñ belli tenqitçisi.
İşğalden soñ birden eki devlet – Rusiye ve Ukraina – qırımtatarlarğa muhtariyet berilecegini vade etti. Prezident Vladimir Putin Qırımnıñ sürgün olunğan halqlarınıñ reabilitatsiyası aqqında buyruğında qırımtatarlarnı da qayd etti. Vatanına qaytqanlar içün milliy-medeniy muhtariyet olacağı belgilendi. Faqat şimdilik bu qarar kerçekleşmedi.
Nadir Bekirovnıñ zanınca, tarihiy vatanında yaşağan qırımtatarlar Rusiye teklif etken milliy-medeniy muhtariyet olmasınen razı olmazlar, çünki maddiy taraftan bütünley akimiyetke bağlı olacaqlar. O, hatırlattı ki, qırımtatar devletçiliginiñ ananesi halqara añlaşmalarğa baqmadan (Küçük Kaynarca añlaşması) Rusiye tarafından bozulğan edi.
Rusiye qırımtatarlarnı sevdirecek olsa edi, çoqtan tam tersini yapar ediNatalya Belittser
Kiyev eksperti Natalya Belittserniñ fikirince, Rusiyede qırımtatar milliy devletçiligi mevzusı aktual degil, çünki bu memleketniñ qanunlarında böyle bir şey yoq. «Milliy-medeniy muhtariyetler, az sayılı şimal halqları aqqında meraqlı bir qanun bar, amma qırımtatarlar olarğa ait degiller», – dep qayd etti o.
Belittserniñ bildirgenine köre, Rusiye işğalden soñra bergen vadelerinden vazgeçip, qırımtatarlar ile munasebetlerde küç qullanmağa qarar aldı.
«Strategik ceetten baqacaq olsaq, Rusiye qırımtatarlarnı sevdirecek olsa edi, çoqtan tam tersini yapar edi, eñ azından üç devlet tiliniñ aynı seviyede qullanmasını temin eter edi», – dedi ekspert. Onıñ fikirince, Yazıciyev seslendirgen çağıruv qırımtatarlarnıñ Rusiyede qorçalanmağanını ve mahsus hızmetlerniñ basqısı altında bulunğanını ifadeley. «Soñki vaqialar şunı kösterdi ki, noqtaiy-nazarını aydınlatmağan qırımtatarlar da FSB basqısı altında qala bileler», – dep ayttı o Qırım.Aqiqatqa. Ekspertniñ zanınca, soñki basqılar dalğası Moskva teşebbüsinen yapıldı.
Natalya Belittser Ukraina reberliginiñ qırımtatarlarğa bergen vadeleri aqqında aytıp, prezident Petro Poroşenkonıñ Ukrainanıñ yañı Anayasasında qırımtatarlar içün milliy-territorial muhtariyetni qayd etmek sözü yalıñız vatandaş faalleri ve ekspertlerniñ basqısı altında yerine ketireleceginden emin olğanını bildirdi. O, qırımtatar halqınıñ problemlerine olğan munasebet örnegi olaraq Ukraina ükümeti tarafından Yuqarı Radanıñ qırımtatar halqını yarımadanıñ tamır halqı olaraq tanımaq qararınıñ yerine ketirilmegenini kösterdi. İşbu qarar 2014 senesi mart ayında qabul etilgen edi ve Nazirler Şurası bu statusnı tasdıqlaycaq qanun leyhalarını azırlamaq kerek edi. Lâkin o künden berli bir şey deñişmedi.
Rusiyeniñ angi yerinde musulmanlar raat yaşay?
Rusiye akimiyeti qırımtatarlarğa milliy muhtariyet ve federal merkez arasında güzel munasebetler örnegini köstermek içün bir qaç kere Tataristannı qayd etken edi. İşğalniñ birinci ayları Kazan eyyetleri Aqmescitni toqtamayıp ziyaret etken ediler. Amma şunı aytmaq kerek ki, Tataristanda tatar milliy areketiniñ faali Rafis Kaşapov içtimaiy ağlarda Rusiyeniñ Qırım ve Donbassta yapqanlarını tenqit etkeni içün apiske alındı. Onıñ ekiz qardaşı Nafis Kaşapov Rusiyeni terk etmege mecbur oldı ve Poloniyağa köçti. O, faallerge qarşı yapılğan basqı aqqında bildire. «2006 senesiniñ başında Qırımğa keldim, adamlar Tataristanda diktatura olğanına inanmayıp, meni ahmaq saydılar. Putin zamanında Tataristan ve Başkortostanda aman-aman 30 tatarı öldürildi, tahminen eki biñ qoranta çetelge qaçtı. Aman-aman üç yüz kişi apiste yata», – dep ayttı Nafis Kaşapov Qırım.Aqiqatqa.
Yazıciyev Rusiyede qırımtatarlarnıñ dindaşları çoq olğanını ve camiler qurulğanını qayd ete. Naberejnıye Çelnı camisiniñ eski imamı, siyasiy sebeplerden icret etmege mecbur olğan Ayrat Vahitovnıñ aytqanına köre, musulmanlar akimiyet areketlerine qoltutsalar, o vaqıt özüni raat duyalar. «Er seferinde «qoltutamız» dep qıçırğan Putin musulmanlarını aytam. Amma sistemağa qarşı çıqqanlar sert basqılarğa oğratıla, olarğa qarşı cinaiy işler açıla, olarnı qıynaylar ve atta mahkemeden tış idam eteler. Şahsiy subetlerde sistema musulmanları da bunı inkâr etmey. Putinniñ prezidentlik zamanı devamında on biñlernen musulmanlar Şimaliy Kavkaz, Edil boyu ve diger regionlarnı terk ettiler, şu cümleden Ukrainağa ketkenler de bar», – dep ayttı o Qırım.Aqiqatqa. Vahitov Rusiyeden uzaqlaşmaq – Qırım musulmanlarınıñ ömür ihtiyacı olğanını qoştı.


text:
Qırımda yanvar 20 künü Qırım muhtariyetiniñ ğayrıdan tiklenmesiniñ 25 yıllığını qayd eteler. Qırım Rusiye tarafından 2014 senesi işğal etilgeninden soñ onı yarımadada «Qırım Cumhuriyeti Künü» olaraq adlaylar.
Aqmescitte bu munasebet ile balalar içün lektsiyalarnı keçirdiler. Bunıñ ile yanvar 19 künü Qırımnıñ baş aliy oquv yurtlarından birinde Qırım referendumı iştirakçileriniñ körüşüvi keçti.
1991 senesi yanvar 20 künü Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ ğayrıdan tiklenmesine umumqırım referendumında Qırım sakinleriniñ 93,26% qol tuttı. Rey berüvge: «Siz Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ SSCB subyekti ve İttifaq añlaşmasınıñ iştirakçisi olmasına qol tutasıñızmı?» suali çıqarıldı.
1991 senesi fevral 12 künü Ukraina Yuqarı Radası umumqırım referendumınıñ neticelerine esaslanıp, «Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ ğayrıdan tiklenmesi aqqında» qanunını qabul etti, dört aydan soñ 1978 senesi Ukraina SSC Anayasasına deñişüvler kirsetildi.
1991 senesi sentâbr 4 künü Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurasınıñ toplaşuvı cumhuriyetniñ devlet mustaqilligi aqqında beyannameni qabul etti, onda Ukraina terkibinde uquqiy demokratik devletni teşkil etmek ıntıluvı aqqında söz kete.
1991 senesi dekabr 1 künü Bütünukrain referendumında Qırım sakinleri Ukraina mustaqilligi aqta saylavlarda iştirak etti. Qırımlılarnıñ 54% Ukraina mustaqilligine qol tuttı.
Qırım Rusiye tarafından 2014 senesi işğal etilgeninden soñ yarımada akimiyeti Qırım Muhtar Cumhuriyeti Kününi Qırım Cumhuriyeti Kününe deñiştirdi ve şu künü raatlıqnı ilân etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Mayısnıñ 26-nda saba Aqyarda yañı COVID-19 hastası qayd etildi. Böylece, yılnıñ başından Aqyarda 158 yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Bu aqta Aqyarnıñ Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Akimiyetniñ malümatına köre, yañı hasta daa evel hastalanğanlarnen alâqada olğan edi.
«Daa üç kişi tüzelgen soñ hastahaneden çıqarıldı. 119 insan tüzeldi, 3 kişi vefat etti», – dep aytıla haberde.
Berilgen malümatqa köre, al-azırda 94 insan yuqunç hastahanesinde közetüv altında buluna, №9 şeer hastahanesinde – 78. 601 insan yaşağan yerinde közetile.
Qırımda keçken künü üç yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Böylece, Qırımda 349 koronavirus hastası qayd etildi. 26-sı çetelden keldi, 73-ü – 154 insan tüzeldi. Rusiyeden kelgen ve olarnen alâqada olğanlar. 11 koronavirus hastası vefat etti. Aqyarda – 157 hasta, üçü vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
14 ON DÖRTÜNCİ DERS
· Fevralniñ 21-inde – Bütündünya tuvğan til künü
Sayğılı vatandaşlar! Dünyada 2500-den ziyade til qullanıla. O tillerniñ er birinde laf etken halq bar. Ebet, olar baqşa tillerni de ögrenip o tillede de laf ete, lâkin birinci yerde olarda öz tili tura ve olar içün, bu da tabiiy bir şey, özüniñ tilinden yahşı til yoq. Asırlar devamında er bir halqnıñ anaları balalarına sabiylikten başlap öz tilni ögretip kelgen. Til içinde milletniñ adetleri, tarihı, mentaliteti, etnopedagogikası ve etnoetiketi bar, onıñ içün de olar nesilden-nesilge balalarğa aşlanım kele. Tuvğan tilge masallar, atalar sözleri, aytımlar, tapmacalar, tezaytımlar, yırlar ve çıñlar yazılğan. Olarnıñ er biri içinde olğan malümat balanı öz halqı ruhunda terbiyeley, oña milliy çizgiler, milliy mentalitet aşlay.
Qırımtatar halqınıñ da başqa tillerden eksik olmağan öz tili bar. Ecdatlarımız, baba-dedelerimiz öz Vatanı – Qırım toprağında asırlar devamında bu tilde laf etip kelgen, balalarına ögretken. Bugün ise, ayıplar olsun, tilimizniñ vaziyeti pek ağır. Tilimiz bir ağır hastağa beñzey, bizler ise oña aylanıp baqmağa vaqıt tapamaymız. Buña ne demek mümkün? Bu şaşılacaq lâqaytlıqnı nasıl añlamaq mümkün?
Öz tilini bilgen ve öz tilinde laf etken insan öz milletiniñ temelini pekite. Öz tilini bilmegen ve öz tilinde laf etamağan adam ise şaşmalap başqa kümeske barıp kirgen tavuqqa oşay. Ondan milletine, halqına bir fayda yoq.
Ne alimden, ne afızdan fayda yoq til bilmese,
Öz halqınen öz tilinde becerip laf etmese,
Boş çiçekler açar, tüşer, iç de meyvası olmaz.
Şay da insan, til bilmese, ondan bir eser qalmaz.
Keliñiz, vatandaşlarımız, doğmuş balamıznı candan sevip, başqa milletniñ balasına deñiştirmegenimiz kibi, öz tilimizni de seveyik, onı unutıp, yoğurıp ketip, başqa tilge keçip ketmeyik, öz tilimizni ögreneyik, evlâtlarımızğa ögreteyik, olar öz tilinde sevine-sevine laf etsin!
Qırımda qırımtatar (qırım) tili yaşasın ve yañrasın!
· SOS!!! İMDAT!!! Tilimiz yoq oluv havfı astında
Sayğılı ana-babalar, qartana-qartbabalar! Bugün balalarımız ve torunlarımıznıñ ne tilde laf etkenini eşitemizmi? Ne sebepten bizler özümiz de rus tilinde laf etip, ne içün öz tilimizni unutamız?
Alımız ne olacaq, dostlar?
Ne vaqıt aqlımız kelecek?
Cemaatımıznıñ közü ne vaqıt açılacaq?
Vatanımızğa, baba-dede toprağına qaytıp kelgen soñ
BİZ
başqa milletler içine qarışıp,
yoq olıp ketecekmizmi?
Assimilâtsiya degen ajdağa bizlerni qapıp yutıp yiberecekmi?
Yoq!
Ecdatlarımız, baba-dedelerimiz ve özümiz kim olğanımıznı unutmayıq. Bizim öz tilimiz barlığını ve onı ögrenmek, bilmek ve balalarımızğa ögretmek kerek olğanını añlamalımız. Sovet devrinde ağzımıznı açırmay, sersemletmek içün başımızğa urıp tura ediler. Azmı? Vatanımızğa qaytqan soñ da bizlerni daa ne qadar urmaq, ne qadar taptamaq, aşalamaq, çekiştirmek, qıynamaq ve ezip-yoğurmaq kerek?
Yeter!
Vaqtı keldi. 18 yıldan berli Vatanımızdamız.
Yuqusırap yürgen tatar oğlu, tatar qızı, endi uyan.
Öz tiliñe, öz diniñe, öz adetleriñe yapış!
Başqa tillerni bilseñ – bil, lâkin başqa tilge bütünley berilip, başqa millerge yaraycaq olıp, olarnıñ ögünde yaltaqlanıp, olarnı quvandırıp, şaşqan papiy kibi şaşmalap yürme, aşalanma, menligiñni taptatma.
Sen kimseden eksik degilsiñ.
Öz milletiñni, öz tiliñni , Vatanıñ Qırımnı candan sevgen insan ol!
Alla cümlemizni qıl-fikirden ve tilimizden ayırmasın!
· Toylarımız aqqında
(Yaş nesilge ve ana-babalarğa)
(Devamı. Başı 10, 11, 12, 13-ünci derslerde.)
Endi ise, sayğılı oquyıcılarım, Türkiyede körip kelgen bir toy aqqında aytayım. Bir qaç yıl o yağında Türkiyege barmağa qısmet oldı ve anda tesadufen bir toyğa rastkeldim. Bizim delegatsiya bir salonğa aqşamlıq aşamağa kirdi. Baqsaq, ortada beyaz ürtünen örtülgen uzun bir sofra tura, üstünde aş-suv, qavaltı, vazalar içinde çiçekler qoyulğan – añlaşılğanına köre, bu sofra kimlernidir bekley edi. Bizlerni zalnıñ o bir tarafına alıp ketip oturttılar.
Çoq keçmeden qapılar açıldı, salonğa ekişer-ekişer olıp, adamlar kirdi ve şu sofra başına keçip-keçip oturdı. Çalğı daa yoq. Olar öz arası eyecannen laf ete, şaqalaşa, külüşe. Bir-eki daqqadan salonğa kelin ve kiyev keldi. Olar sofranıñ başında qaldırılğan eki yerge barıp oturdı. Bundan soñ, bu cemaatnıñ arasından esli bir adam turıp, fujerni qoluna aldı (onıñ içinde şampan şarabı yarım etip qoyulğan edi) ve öz tilinde yaşlarnı nikâh toylarınen hayırladı. Ondan soñ başqaları daa bir şeyler turıp-turıp ayttı, külüştiler ve fujerlerinden bir qaç yutum yutıp, aşqa buyurdılar. Em aşay ve em laf eteler.
Birazdan çalğıcılar çıqtı ve yırcılar yırlamağa başladı. İnanmazsıñız, sofra başında olğan bütün cemaat (acayip şey!) olarğa qoşulıp yırlap başladı. Buña men, doğrusı kerek, şaşıp qaldım, ve bütün toy cemaatınıñ böyle qoşulışıp yırlağanını pek begendim (büyüklernen beraber balalar da yırlay edi!). Baqıñız, yaşlar, esli-başlılar, balalar – episi yırnıñ sözlerini bile (!) ve yırlay. Ne qadar yahşı adet!
Ekimi, üçmi türkü yırlanğan soñ oyun avaları çalınıp başladı. Toy cemaatınıñ çoqusı ve olarnen beraber kelin ve kiyev de oynamağa çıqtı. Episi oynay. Aqça yapıştırğan adam olurmı eken dep baqıp turdım, lâkin kimse kimsege aqça yapıtırmadı. Qomşumdan soradım: “Bu adet olarda yoq”, – dedi. Episi coşqun oynay edi.
Oyun vaqtında ayaqçılar sofrağa başqa aşlar ketirip qoydı. Üç oyundan soñ çalğı sesi kesildi, er kes kelip öz yerine oturdı. Kene laf köçti, kene şaqalar, kene şar-şamata, şeñ külkü. Birazdan soñ er kes qoşulışıp, çalğıcılarnen beraber eki yır daa yırladı. Ondan soñ er kes kene oyun meydanına çıqtı, oynadı.
Bir buçuq saat devam etken böyle şeñlikten soñ, toy bitti ve musafirler külüşe-külüşe çıqıp ketti. Salonda tek ayaqçılar qaldı, olar sofranı tez-tez cıyıştırdı da ketti. Salon tınçıdı.
Böylece, bu toyda episi, bir qoranta adamları kibi, toynı nizamnen, şeñ, meraqlı ve faydalı keçmesine özüniñ issesini qoştı. Çetten seyir etip ya da canı sıqılıp oturğan yoq edi.
Toy cemaatı ketken soñ men tüşüncege daldım ve bu toynı özümizniñ toylarımıznen teñeştirip oturdım. Bilesiñizmi, eger maña toy yapmağa kerek olsa edi, böyle yapar edim degen fikirge keldim. “Az olsun – saz olsun”, – degen sözlerimizde aqiqat bar.
Özüñiz baqıñız, başta bir, cemaat bir vaqıtta keldi, toyğa saatlarnen kimse kimseni beklep oturmadı. Bu insanlarnıñ yüksek medeniyetli olğanınıñ köstergiçidir.
Ekincide, kelgen cemaatqa bir-birinen laf etmege çalğı keder etmey. Cemaat şeñ-şeramet keyflene-keyflene aşay, içe (içkini, menim añlağanıma köre, olar keyfni biraz arttırmaq içün içe), cümlenen beraber yırlay (!) ve cümlenen beraber oynay. Kimse kimseniñ başını kütmey, asqısını asmay, neçün deseñiz saroş yoq.
Üçüncide, toy pek uzap ketmey, vaqtında bite. Bizde ise (bunı yürek ağrısınen aytam) kimerde gece saat üçte bile mikrofondan çıqqan seda etrafta yaşağan adamldarğa raatlıq bermey.
Dörtüncide, Türklerniñ şu toyunda çalğıcılar o qadar bir qararınen ve yerli çaldı ki, kimse çalğı sesinden tüñülmedi, kimseniñ lafına o keder etmedi.
Beşincide, para yapıştırmaq içün “oчиpиT”te (yani nevbette) turmaq, uzundan-uzun oynamaq, kelin ve kiyevni terletkence oynatmaq degen şey olarda yoq. Böyle nizamlı toynı kim begenmez? Bizim toylarımız da böyle nizamlı olğanını candan ister edim. Biz kimseden eksik degilmiz. Pek istesek, bizim toylarımız başqalarnıñ toylarından da yahşı olur.
Sofralarğa yaşlarımıznıñ ögüne raqını obalap qoyıp, toylarımıznı saroşlar diskotekasına çevirmeyik, canım-canım adetlerimizni unutmayıq, milliy yüzümizni coymayıq.
Bir vaqıtları bizni bezdirgen “şabaşlı” toylardan vazgeçken edik, endi böyle “besşabaşnıy” toylardan da vazgeçsek, yahşı olur deyim.
(Devamı bar)
· Oquyıcılarımıznıñ icadından
Güzel tilimiz aqqında yaşlarımıznıñ fikirleri
Feruze Alimova, 2-nci kurs studenti
Şimdi men kvartira tutam. Kvartiranıñ iyesi (saibi) rus qartanayı, lâkin qırımtatar tilinde pek yahşı laf ete. Baqıñız, rus apayı olsa da qırımtatar tilini bile! Aqşamları ekimiz oturıp qırımtatar tilinde subetleşemiz. Buña nasıl quvanmazsıñ?!!
Men episi yaşlarımıznı ana tilimizni oqup ögrenmege çağıraman. Keliñiz tilimizni ögreneyik, onı canlandırayıq ve öz tilimizde bülbüller kibi söyleneyik.
Tilimizni saqlap qalayıq
Adil Murtazayev, Bağçasaray 5-inci milliy mektebiniñ mezunı
Semetdeşim! Közümizni açayıq,
Til cüluv belâsından qaçayıq.
Elli yıl ğurbette olmadı ğayıp,
Vatanğa qaytıp, coysaq – olur ayıp.
Baldan tatlı tilimizni coysaq biz,
Razı olmaz bizden balalarımız.
· Güzel adetlerimiz
Tılsımlı sözler
Maşalla! Evalla! Aferin! – БpaBo!, Moлoдeц!, BoT эTo дa!
Aş tatlı olsun! – ПpияTHoro aппeTиTa!
Elhamdülillâ, bereket bersin! – CлaBa Aллaxy, дa пoшлëT OH HaM изoбилиe!
Hoş keldiñ(iz)! – Дoбpo пoжaлoBaTb!
Oğurlı yollar olsun! – CчacTлиBoro пyTи!
Saba şerifiñ(iz) hayırlı olsun! – Дoбpoe yTpo!
Aqşam şerifiñ(iz) hayırlı olsun! – Дoбpый Beчep!
Geceler hayır! – CпokoйHoй Hoчи!
Saña (sizge) muvafaqiyetler (yeñişler, yutuqlar, qazançlar) tileyim! – Жeлaю Teбe (BaM) yдaчи!
Alla sağlığıñ(ız)nı bersin (или sağ-selâmet ol(uñız))! – Жeлaю Teбe (BaM) здopoBbя!
Bal kibi tatlı tilimiz
– Sağ ol, balam, Alla sağlığıñnı bersin! Meni unutmaysıñ, kelip-kelip al-hatırımnı soraysıñ, yardım etesiñ.
– Özüñiz sağ oluñız, Fatma apte. Siz maña anam kibisiñiz, men sizni anam kibi sevip-sayam ve ne keregiñiz olsa, er vaqıt yardımğa azırım.
– Sağ ol, oğlum, pek göñlüm hoş, Alla hayırlı mıradıñnı bersin!
Menim balam özekten…
(Yaş analar içün)
(Ah, menim) bala(çığı)m!
(Ah, menim) evlâdım!
(Ah, menim) oğlum (qızım)!
(Ah, menim) bir dane(çigi)m!
(Ah, menim) can(çığ)ım!
(Ah, menim) ciger(çig)im!
(Ah, menim) canım-cigerim!
(Ah, menim) balım-şekerim!
(Ah, menim) baldan tatlı bala(çığı)m!
(Ah, menim) dünyada eñ tatlı balam!
(Ah, menim) (güzel) qozu(çığı)m!
Eki közüm! Közümniñ bebegi!
Közümniñ nuru (yarığı)!
(Ah, menim) altın kibi balam!
(Ah, menim) tosun(çığ)ım!
(Ah, menim) erke tanam!
· Kâbe yolu
Gece çıqıp açıq kökke baqsaq, milliardlarca yıldız üyüri (ckoплeHиe) ve gazlardan ibaret olğan ve beyaz quşaq kibi uzanıp ketken Kâbe yolunı körmek mümkün.
Kâinatta Kâbe yolu kibi 100 milliardğa yaqın üyür bar. Kâbe yolu içinde 100 milliard yıldız bar. Dünya – şu yıldızlardan biriniñ etrafında aylanıp turğan ve öyle pek balaban olmağan bir yoldaştır (Heбoлbшoй cпyTHиk).
Yıldızlar ise bir-birinden pek uzaq tura. Dünyağa eñ yaqın yıldıznıñ balabanlığı küneşten 27 million kere ziyade. Küneşniñ balabanlığı ise, dünyadan 1 million kere ziyade. Dünya küneşten 150 million kilometr avlaqta tura.
· Atalar sözleri
Dünya bir merdivendir: biri ener, biri çıqar – ЭToT Mиp kak лecTHицa: oдиH cпyckaeTcя, дpyroй пoдHиMaeTcя
Zaman zamanğa uymasa, sen zamanğa uy – Ecли BpeMя He Takoe, kokoe бы xoTeлocb, Hayчиcb жиTb B Takoe BpeMя.
Bereket bersin denilgen yerde bereket olur. – TaM, rдe жeлaюT, чToбы былo изoбилиe, TaM oHo и бyдeT.
Başqa ilniñ padişası olğance, öz iliñniñ fuqaresi (qulu) ol. – ЧeM быTb пaдишaxoM чyжoй cTpaHы, лyчbшe бyдb бeдHяkoM (paбoM) B cBoeй cTpaHe.
Yahşı at arpasını, yaman at qamçısını arttırır. – Xopoшeй лoшaди yBeличиBaюT пopцию ячMeHя, дypHoй – yдapы kHyToM.
Adıñ çıqqance, canıñ çıqsın. – Лyчшe yMepeTb, чeM пpиoбpecTи дypHyю peпyTaцию.
Çağırılğan yerge quş bol, çağırılmağan yerge taş bol. – Kyдa пpиrлacяT, Tyдa лeTи пTицeй, kyдa He пpиrлacяT – cTaHb kaMHeM, He xoди.
İşlemegen demirni tot basar. – БeздeйcTByющaя жeлeзHaя Beщb пokpыBaeTcя pжaBчиHoй.
· Frazeologizmler
aqlına kelgenini yapmaq – дeлaTb To, чTo BзбpeдëT Ha yM, пocTyпaTb HeoбдyMaHHo
aqlı kesmek – пoHиMaTb, cooбpaжaTb
aqıl ögretmek – пoyчaTb
aqlını oynatmaq – coйTи c yMa, лишиTbcя paccyдka
aqılğa sığacaq şey degil – yMy He пocTижиMo
aqlı yerinde degil – y Hero He Bce дoMa
ne aqılğa hızmet ete? – Ha чTo oH pacчиTыBaeT?; Ha чTo oH HaдeeTcя?
özüni tutmağa bilme – yMeTb BecTи ceбя
· Ösümliklerniñ adları
rBoздиka – qaranfil – rBoздиka
блeдHaя пoraHka – aqçil ağuv mantar – блiдHa пoraHka
бeccMepTHиk – qara baş ot – бeзcMepTHиk, cyxoцBiT
жacMиH – yasimen – жacMиH
жeлeзHoe дepeBo – demir ağaç – зaлiзHe дepeBo
жиMoлocTb – hanım eli – жиMoлocTb
жëлyдb – pelit fındığı – жoлyдb
зBeздчaTka – yıldız ot – зipoчHиk
зBepoбoй – sadef ot – зBipoбiй
зeMляHиka – tav cilegi, qanlı kirasa – cyHиця
· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları
koзлëHok – ulaq – koзeHeя
kokoH – qoza(q) – kokoH
koлибpи – kolibri – koлiбpi
koMap – kanar, süyrüsinek – koMap
koHoпляHka – kendir quşu – koHoпляHka
kopoeд – qabuq böcegi – kopoiд
kopocTeлb – bıldırcın qılavuzı – дepkaч
kopoлëk – çalı quşu – kopoлbok
kopшyH – çaylaq – шyлika, kopшak
koTëHok – mışıq balası – koTeHя
· Anatomiya terminleri
лoпaTkи aHaT. – kürekler – лoпaTkи
лyчeBaя kocTb – çaqmaq kemik – пpoMeHeBa kicTka
MeжpëбepHыe Mышцы – qaburğa arası adaleler – MiжpeбepHи M’язи
MизиHeц – çinatiy (ya da kiçik) parmaq – MiзиHeцb
MиHдaлeBидHыe жeлeзы – badem piçim bezler – MиrдaлeBидHi зaлoзи
Mиokapд – miokard – Mиokapд
Moзr – miy – Moзr
MoлoчHыe жeлeзы – süt bezleri – MoлoчHи зcлoзи
MoчeBoй пyзыpb – siydik quvuğı – ceчoBий Mixyp


text:
Kreml kontrol etken Qırım içki siyaset, malümat ve bağ nazirligi üç tilde neşir etilgen «Qırım Anayasasınıñ» bedava tarqatılmasını ilân ete.
Nazirlikniñ matbuat hızmeti bildire ki, aktsiya Qırım Anayasası Kününe bağışlana, onıñ maqsadı – vatandaşlarnıñ uquq medeniyetini arttırmaqtır.
«Saat 11-den 12-ge qadar keçirilecek aktsiyada qırımlılarğa Anayasanıñ neşir etilgen 3000 nushası tarqatılacaq. Aktsiya Aqmescitte üç yerde keçirilecek: «Silpo» tükânı yanındaki meydanda, Puşkin/K.Marks soqaqlarınıñ çaprazında, Glavpoçtampt durağı», – dep aytıla haberde.
«Qırım Anayasası» Moskvağa boysunğan yarımadanıñ parlamenti tarafından 2014 senesi aprel 11-de qabul etilgen edi. Onıñ esas maddeleri Rusiye Anayasasına beñzep kete.
Vesiqa Qırımda üç devlet tilini belgiley – ukraince, qırımtatarca ve rusça ve 2014 senesi aprel 12-de «Krımskiye izvestiya» gazetasında derc olunğan edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Ümerov Qırımnıñ Taqiqat komitetine çağırılğan Bağçasaray rayonınıñ altı sakini 2014 senesi fevral 26 künü aqta ve şimdi Aqmescitniñ SİZOsında bulunğan Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ rolü aqqında sorağanlarını bildire.
Bu aqta Ümerov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Sorğuğa çağırılğanlar onıñ (Ahtem Çiygoznıñ – muar.) tanışlarıdır . Menimce, olar Çiygoz advokatınıñ şefaatı ile şaatlar olaraq yardımğa celp etilir», – dedi o.
Ümerovnıñ aytqanı kibi, sorğular bir-bir buçuq saat devam etti. «Kimseni yaqalamadılar, şartlılıqlarğa riayet etildi, sorğudan soñ er kesni yolladılar. Qaba munasebetke kimse şikâyet etmedi», – dedi Meclis reisiniñ muavini.
Evel Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerov Qırımda «fevral 26» işi boyunca yañı sorğular aqta bildirgen edi.
Hatırlatamız, 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Qırımtatar Milliy Meclisi ve «Rus birliginiñ» bir qaç biñ tarafdarı toplaşqan edi. Tedbirni Meclis reisi Refat Çubarov ve «Rus birliginiñ» lideri Sergey Aksönov teşkil ettiler. Çatışmalar neticesinde eki insan elâk oldı. Rusiye Taqiqat komiteti bundan sebep cinaiy işni açtı.
Onıñ taqiqatı çerçivesinde «kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüvde şeklengen» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Onı 2015 senesi fevral 19-ğa qadar apiske aldılar, soñra da apis müddetini mayıs 19-ğa qadar arttırdılar.


text:
2016 senesi Ukrainada SNBO tarafından resmiy vesiqa olaraq qabul etilgen Qırımnıñ işğalden azat etüv strategiyasınıñ ve Qırımnıñ qaytaruvı boyunca halqara gruppanıñ peyda oluvı mümkün. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Free Crimea leyhasınıñ müellifi Taras Berezovets bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, 2016 senesi «işğal etilgen territoriyalar ile ne etmek kerekligi ile bağlı siyaset amelge keçirilecek». Ekspert Rusiyeniñ ukrain Donbassında etken areketlerine cevap olaraq peyda olğan Minsk añlaşmalarını numüne olaraq ketirdi ve, aytqanı kibi, işğal etilgen Qırım boyunca bu kibi kontakt gruppasınıñ peyda olması mümkün.
«Donbass boyunca müim halqara tesir aletleri bar. Minsk añlaşmaları – Frenkistan ve Almaniya iştiraki ile dört taraflı gruppa, bizim içün bu pek emiyetli. Şunıñ içün anda mesele nezaret etile. Qırım boyunca Rusiye bu kibi mehanizmlerni teşkil etmege qatiyen istemey ve, tabiiy ki, bunı etmeycek. Amma Rusiye Federatsiyasınıñ iştiraki olmadan da böyle gruppa peyda ola bile, menimce, mında, misal içün, Baltiya memleketlerini, Türkiye, Gürcistan, Moldova – Rusiye ve Rusiye istilâsından zarar körgen memleketlerni celp etmege mümkün olur», – dey Berezovets.
Onıñ sözlerine köre, ilk nevbette bu Ukraina, Moldova, Gürcistannıñ merağındadır, olar endi topraqlarını ğayıp etti ve birleşe bileler.
Bunıñ ile, Taras Berezovetsniñ aytqanına köre, 2016 senesi «devlet reberligi altında Qırım meselesi ile oğraşacaq insanlarnıñ bir taqımı peyda olur».
«Ekspertler birligi. Belki de, onı İşğal etilgen topraqlarnıñ meseleleri boyunca Milliy şura şeklinde, ya da prezident (Ukrainanıñ – QA) yanında Qırım meselelerinden şura şeklinde resmiyleştirirler»,– dedi o.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırım ile memuriy sıñırda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından yaqalanğan ukrain uquq qorçalayıcıları «sıñır nizamını» bozğanları içün para cezasını aldı, dep bildire mart 13-de Qırım ükümetiniñ «ruporı» «Krıminform» Qırımdaki Rusiye FSB sıñır idaresiniñ matbuat hızmetiniñ malümatına esaslanıp.
Berilgen malümatqa köre, üç Ukraina vatandaşı memuriy sıñırdan maşinanen keçip, «Rusiye kiriş-çıqış noqtasına taba foto ve video çıqara edi».
«Rusiye kiriş-çıqış noqtası tarafında foto ve video çıqarıp, yolcular maşinağa mindi ve keri qaytmağa tırıştılar», – dep aytıla haberde.
«Yaqalanğanlar ukrain kiriş-çıqış noqtasınıñ işini nezaret etmege kelgenlerini bildirdiler, lâkin video delilleri bozğunlıqlar olğanını isbatlay. «Uquq qorçalayıcılarğa» qarşı Rusiye Memuriy bozğunlıq kodeksiniñ 18.1 maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca memuriy protokol tizildi. Bu maddeniñ eñ büyük cezası beş biñ Rusiye rublesini teşkil ete», – dep qayd ete Rusiye hızmeti.
Mart 13-de yaqalanğan ukrain uquq qorçalayıcıları şimdilik bir de bir izaat bermedi.
Mart 13-de aqşam Ukrain ombudsmeni kâtibiyetiniñ reberi Bogdan Kriklivenko bildirdi ki, Qırım ile memuriy sıñırda Rusiye FSB hadimleri tarafından yaqalanğan ukrain uquq qorçalayıcıları Ukraina kontroli altındaki yerde bulunalar.
Mart 13-de kündüz Qırım ve esas Ukrainanıñ memuriy sıñırındaki «Kalançak» kiriş noqtasında uquq qorçalayıcılar gruppası, şu cümleden Olga Skrıpnik ve ukrain ombudsmeni ofisiniñ vekili, yaqalandı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisiniñ ofisi Qırım.Aqiqatqa bildirdi ki, ofis hadimi Qırım ile memuriy sıñırda yaqalanğan uquq qorçalayıcılarnen buluna, amma hadimniñ soaydını aytmadı.
Ukraina devlet sıñır hızmetiniñ matbuat kâtibi Oleg Slobodân Qırım.Aqiqatqa bildirdi ki, mart 13-de Qırım ile memuriy sıñırda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından yaqalanğan uquq qorçalayıcılar «Kalançak» kiriş-çıqış noqtasını qanun boyunca keçti.
Qırım Rusiye kontroli altına keçken soñ yarımadada FSB jurnalist, advokat, cemaat erbabı ve qırımtatarlarnı sorğuğa çekip, evlerinde tintüvler keçire.
Ukraina Tışqı işler nazirligi işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşlarınıñ taqip etilmesinden qasevetlengenini bildirip, basqı kösterilmesini toqtatmağa çağırdı.


text:
Ukrainanıñ kino meseleleri devlet agentligi avgustnıñ 15-de Qırım rejissöri Ahtem Seitablayevniñ «Kiborgi» filminiñ resmiy treylerini taqdim etti.
Levha 2017 senesi dekabrniñ 6-da kinoteatrlerde kösterilecek.
«Kiborgi» filmi – cenk ikâyesi degil de, yañı Ukrainanı qurğan zemaneviy qaramanlar aqqında bir levha. Olar pek farqlı, lâkin tuvğan toprağını istilâcıdan qorumaq maqsadları bir.
«Filmde qaramanlarımıznıñ irade küçüni, serbest ve bahtlı bir memleket qurmaq içün bu cenkke dayanmaq istekleri ne qadar müim olğanını köstermege tırıştıq», – dep qayd etti Ahtem Seitablayev.
Ahtem Seitablayev – ukrain ve qırımtatar kino oyuncısı, teatr ve kino rejissöri, Qırım Muhtar Cumhuriyetinde nam qazanğan oyuncı.
O, 1944 senesi qırımtatar sürgünligi aqqında «Haytarma» filminiñ rejissöri ola. Mayısnıñ 18-de onıñ «Başqasınıñ duası» filmi taqdim etildi. Yañı levhası Ekinci cian cenki vaqtında 88 yeudiy balasını ölümden qurtarğan qırımtatarı Saide Arifovağa bağışlandı. «Kiborgi» filmi Ukraina şarqındaki cenk vaqtında Donetsk ava limanı uruşlarını tarif etecektir.


text:
Qırımtatar tili
Qırımtatar tili (zemaneviy edebiyatta Qırım tili[1][2] olaraq ta belli) – qırımtatarlarnıñ tilidir, Altay til ailesindeki (gipoteza) türkiy tillerdeki qıpçaq gruppasından biri. Yazı tili latin ve kiril urupatlarınıñ esasındadır.
DemografiyaDeñiştir
Sabıq ŞSCB territoriyasındaki qırımtatarca laf etkenlerniñ umumiy sayısı tahminen 350 biñ kişi, olardan 250 biñ kişi Qırımda otura. Bulğaristan ve Romaniyada — 30 biñge yaqın. Türkiyedeki qırımtatarca laf etkenlerniñ sayısı aqqında işançlı malümat yoq.
ŞivelerDeñiştir
Qırımtatarlar üç subetnik gruppasından er birisiniñ (tatlar, noğaylar ve yalıboylular) öz şivesi bar.
- Yalıboylu (cenübiy) şivesi oğuz tillerine mensüp ve türk tiline pek yaqındır. İşbu şive türkçeniñ şivelerine baqqanda edebiy türkçeden az parqlı. Yalıboylu şivesiniñ daa da böyle hususiyeti bar ki, onda bayağı yunan ve bir qaç italyan alınmaları bar.
- Çöl (şimaliy, noğay) şivesinde noğaylar laf eteler, o qıpçaq tillerine mensüp olıp qaraçay-balqar, noğay ve qumıq tillerine yaqın. Çöl şivesinde Romaniyadaki, Bulğaristandaki qırımtatarlar em de Türkiyedeki qırımtatarlarnıñ çoqusı laf eteler.
- Eñ ziyade darqalğan orta yolaq (tat) şivesinde Qırım dağ ve dağ aldı rayonlarından çıqmalar laf eteler. Bu şive yuqarıda añılğan eki şive içün arasındakidir. Onda em qıpçaq, em de oğuz hususiyetleri meucut. Şimdiki edebiy qırımtatar tiliniñ esasıdır. Oğuzlaşmasına baqmadan orta yolaq şivesi kuman tiliniñ deuamıdır, bu tilde XIu asırda Qırımda laf ettiler (Codex Cumanicus yazı abidesi yazılğan tildir).
EtnolektlerDeñiştir
Bazı alimler Qırım Hanlığınıñ territoriyasında teşkil olğan diger milletlerniñ türkiy tillerini qırımtatar tiliniñ etnolektleri olaraq köreler. Bular qaray tiliniñ Qırım şivesi, qırımçaq ve urum tilleri. Qaray tiliniñ qırım uariantı ve qırımçaq tili edebiy qırımtatar tilinden tek telâppüz bazı hususiyetlerinen ve iurit alınmalarınen parqlana. Yuqarıda yazılğan etnolektlerge köre urum tili qırımtatar tilinden ziyade parqlana. Urum tilinde çoq yunan alınması ve qırımtatarcada meucut olmağan mahsus sesler bar. Qaraylar, qırımçaqlar ve urumlar öz tilleri mustaqil dep israr eteler.
TarihDeñiştir
Qırımtatarcanıñ üç şivesi esasen Orta asırlar devamında Qırımnıñ türkiy tillerde laf etken ealisiniñ qıpçaq ve oğuz lehçeleri esasında şekillendi. Qırımtatarcanıñ şiveleri arasında büyük farq olğanı qırımtatar halqınıñ etnogenezi mürekkep olğanınen añlatıla (etnogenezde bir çoq türkiy ve türkiy olmağan halq iştirak etti).
Qırımtatar tiliniñ zemaneviy tarihı XIX asır soñunda meşur maarifçi İsmail Gaspralı faaliyeti ile başlandı. Qırım Rus İmperiyasi terkibine kirsetilgeninden berli qırımtatar medeniyeti bir asır tüşkün alda bulunmaqta edi. Gasprinskiy onıñ yañıdan yaratıluvına yardım etti. Aslında Gasprinskiy qırımtatar edebiy tilini yarattı. Şu tilniñ esası yalıboylu şivesi edi.
1928 senesi Qırımda ötkerilgen tilşınaslıq konperentsiyası orta yolaq şivesi esasında yañı edebiy til yaratmağa qarar çıqardı, çünki işbu şive tatlardan başqa em noğaylar, em de yalı boylular içün añlayışlıdır.
Tasnip meseleleriDeñiştir
Adeti üzre qırımtatar tilini qıpçaq-kuman gruppasına kirseteler. Aynı şu gruppağa qaraçay-balqar, qumıq ve qaray tilleri kireler. paqat evel qayd etilgenine köre orta yolaq şivesi (edebiy tilniñ esası) qıpçaqnen oğuz tilleri arasındakidir, bu sebepten böyle tasnip o qadar korrekt degil.
Urupat ve ponetikaDeñiştir
1928 senesine qadar qırımtatar tili içün arap urupatı, 1928-den 1939 senesine qadar latin (“yañı türk elipbesi” (YTE), Yañalip olaraq belli), 1939 senesinden berli — kiril urupatı qullanıldi. 1990 senelerinden berli 1997 senesi Qırım Yuqarı Şurası qararınen tasdıq etilgen latin urupatına yauaş-yauaş keçüv yapılmaqta. İşbu urupat 1930 seneleri qullanılğan urupattan parqlana, onıñ aslı – Q ile Ñ ilâve ariplerli türk urupatıdır. Şimdiki zamanda em kirill, em de latin urupatları qullanılalar. Şunı qayd etmek kerek ki, internette esasen latin urupatı işletile, paqat kitaplar, mecmualar ve ilâhre ekseriy allarda kirill urupatınen basıla.
Qırımtatar latin elipbesiDeñiştir
- Â â işareti ayrı bir arip degil de, ögünde turğan tutuq sesni yımşatuv işareti olaraq qullanılır.
TelâppuzDeñiştir
- İ arpi söz başında ve y arpiniñ ögünde ince aytıla, [i]; qalğan allarda ise [ɪ]. [3]
Qırımtatar kiril elipbesiDeñiştir
- rъ, kъ, Hъ ve дж ayrı ariplerdir (sözlerni elipbe tertibinen sıralau içün müimdir, misal olaraq luğatlarda).
Qırımtatar KHuDeñiştir
- Qırım (gazeta)
- Avdet (gazeta)
- Yañı Dünya (gazeta)
- Yıldız (jurnal)
- Qırım Alemi
- Meydan (radio)
- ATR (telekörüv)
BağlantılarDeñiştir
MenbalarDeñiştir
- ↑ OзeHбaшлы Э., yMepoB M. Pycчa-kъыpыMджa okъyB лyrъaTы. AkъMecджиT: OpиrиHaл-M, 2008. ISBN 978-966-8933-27-1
- ↑ Э. OзeHбaшлы KъыpыMджa лaф эTeйиk. Лakъыpды kиTaбы. AkъMecджиT: Дoля, 2004. ISBN 966-8584-69-4
- ↑ Abibulla Seit-Celil, 2020. Qırımtatar tili. Ögretici kitap.


text:
Yaltada «Milliy azatlıq areketi» cemaat teşkilâtınıñ şeer bölügi adamlarnı Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Vladimir Putinge qoltutuv mitingine davet ete. Miting yeri olaraq Taras Şevçenko eykeli yerleşken Moskovskaya soqağı belgilendi, – dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, miting «Antimaydan» bütünrusiye aktsiyası çerçivesinde keçirilecek. Faallerniñ Vladimir Putinniñ siyasetine qoltutacaqları ve «beşinci kolonna» ile küreşecekleri beklenile.
«Şimdi prezidentimiz Vladimir Vladimiroviç Putinge qoltutıp, levhalar ile çıqmaq soñra bunı yapmağanımız içün peşman etmekten daa yahşıdır», – dep aytalar teşkilâtçılar.
Malüm ki, Rusiyede meydanğa ketirilgen «Antimaydan» areketine Aleksandr «Hirurg» Zaldostanov, «Noçnıye volki» Rusiye motoklubınıñ esasçısı kirmekteler.