text:
Xabarovsk
Xabarovsk (1893 jılg'a shekem Xabarovka) — Rossiya Federatsiyasındag'ı qala. (1880 j.dan), Xabarovsk u'lkesi orayı, Amur da'ryasının' on' jag'asındag'ı port. Uzaq shıg'ıstın' a'hmiyetli transport jolları tu'yini. Temir jol stansiyası. Aeroport bar. Xalqı sanı 583,1 mın' adam (2002). qala 1858 jıldan Xabarovka a'skeriy postı tiykarında payda bolg'an, 1880 jıldan Primorye wa'layatının' administrativ orayı. 1884 jıldan Priamurye general-gubernatorlıg'ı orayı. 1893 jıldan worıs sayaxatshısı Ye.P.Xabarov sharapına X. dep atalg'an. 1902 jılda Xabarovskda "Arsenal" a'skeriy zavodı qurılg'an. 1904 jıldan Amur a'skeriy flotının' bazası. 20-a. baslarında X. Uzoq shıg'ıstın' iri sawda orayına aylandı. 1926—38 jıllarda Uzaq shıg'ıs u'lkesı orayı. Mashinasazlıq ha'm metallsazlıq (stanoksazlıq, kemasazlıq ha'm keme on'law, kabel ha'm b. zavodlar), neftdi qayta islew, jenil, azıq-awqat sanaatı ka'rxanaları bar; qurılıs materialları islep shıg'arıladı, ximiyafarmatsevtika zavodı xizmet ko'rsetedi. 8 joqarı oqıw jurtı, 7 u'n-t institut, 3 teatr, u'lketanıw, a'debiyat, muzeyler, teleoray bar. qala a'tirapinda 3 sanatoriya, dem alıw orayı bar.


c: text/html

text:
Baqçasaray
Baqçasaray (qırımtatarça Bağçasaray, Бarъчacapaй, rusça, ukrainça Бaxчиcapaй) - Qırım üzägendä urnaşqan şähär. Altın Urda çorında möhim idärä üzäge. Baqçasaray - Qırım xanlığınıñ tarixi başqalası.
1532 yılda Säxib I Gäräy xan ike çaqrım yıraqlığında urnaşqan Salaçıq şähärennän Baqçasarayğa xan rezidentsiäsen küçerä.
Aqmäscit şähärennän 40 çaqrım aralığında, Qaça yılğasınıñ üzänendä urnaşa.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Altın Urda çorında Baqçasaray urınında berniçä şähärçeklär urnaşqan: Qırıq-Cir (Qırq Yer) yä Çufut Qala (qırımtatarça Çufut Qale), Salaçıq, İske-Yort (Eski Yurt).
Qırıq-Yer häm Salaçik şähärlärendä Altın Urda çorında idärä üzäkläre bulğan.
Qırım xanlığı çorında XV-XVI ğasırda Miñle-Gäräy xan Salaçik şähärendä zur tözeleş başlağan.
1532 yılda Säxib I Gäräy Meñle Gäräy ulı xan ike kilometr yıraqlığında urnaşqan Baqçasaraynı sala. Soñraq Baqçasaray xan sarayı tiräsendä şähär kilep çıqqan.
1736 yılda Minix citäkçelegendä urıs ğäskärläre Baqçasaray şähären tulısınça yandırıp beterä.
1784 yılda Rusiä Qırım xanlığın basıp ala.
Baqçasarayda Qırım suğışı waqiğaları bulğan.
XIX-XX ğasırda Baqçasaray - Qırımtatar xalqınıñ mädäni, ictimäği tormışınıñ üzäge.
1944 yılnıñ 18 mayında Qırımtatar xalqı sörgengä cibärelä.
Şähärdä tuğan tanılğan şäxeslär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Ğömär İpçi, qırımtatar yazuçısı.
- Säidä Arifova, dönya täqwası.
- İsmäğil Gasprinskiy, tatar tärcemäçese, mäğrifätçe
- Safa-Gäräy, mäşhür Qazan xanı
- İlyas Boraganskiy, qırımtatar näşire.
- Şäfiqä Gaspıralı
- Rifat Gaspıralı, näşir.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ordalı QOÑIRATBAEV. ÄLIHAN men TWRAR
Qazaq wlt-azattıq qozğalısınıñ köşbasşıları Twrar Rısqwlov pen Älihan Bökeyhanovtıñ ömirbayandarı jaqsı zerttelgenine qaramastan, ökinişke qaray, äli de tereñdete, jan-jaqtı aşa tüsetin jayttar jetkilikti. Sonday keleli mäseleniñ biri – atalğan qayratkerlerdiñ bir-birine degen özara qamqorlığı bolıp tabıladı.
Älihan Bökeyhanov — wlt ziyalılarınıñ ağa buın ökilderiniñ köşbasşısı retinde patşalıq monarhiyalıq bilik twsında-aq qazaq halqınıñ wlt-azattıq qozğalısın ideologiyalıq jäne praktikalıq twrğıdan negizdegen sayasi twlğa bolsa, al Twrar Rısqwlov – totalitarlıq keñestik bilik jağdayında egemendik üşin küres jürgizgen jas buınnıñ jetekşisi boldı.
Ä.Bökeyhanovtıñ qazaq memlekettiligin qalpına keltiruge küş salıp, bwl maqsatta liberaldıq bağıttağı orıs partiyalarınıñ biri – kadetterdi jaqtağanı belgili, biraq Resey kadetteri tarihi mümkindikti tiimdi paydalana almay, revolyuciyalıq dürbeleñ däuirinde sayasi arenadan ığısıp qaldı da, olardı qoldağan wlt qayratkerleriniñ köpşiligi azamat soğısı jıldarında bol'şeviktermen taytalasuğa mäjbür boldı. Qızıl äskerdiñ jeñisi liberaldıq bağıttağı wlt ziyalılarınıñ ümitin söndirip, jaña bilikti amalsız moyındauğa mäjbür etti. Alaşorda jetekşisi Ä.Bökeyhanov bwl twsta Semeyden Qarqaralığa qonıs audarıp, jergilikti bilik orındarınıñ qırağı baqılauına alınadı.
Türkistan ölkesinde de osı sipattağı procester öris aldı. Türkistan ziyalılarınıñ bastamasımen ömirge kelgen Türkistan Mwhtariyatı 1918 jılı Taşkent bol'şevikteri tarapınan talqandaldı. Ölkedegi sayasi bilik 1919 jıldıñ ortasına deyin tolığımen orıs bol'şevikteriniñ qolında boldı. Mwhtariyat talqandalğannan keyin sayasi bilik pen äskeri küşke ie bolıp otırğan Taşkent bol'şevikterimen ımırağa kelu maqsatında jappay partiya qatarına öte bastağan türki mwsılman jastarı T.Rısqwlov qwrğan Mwsılman Byurosınıñ wyımdastırumen şovinistik niettegi orıs bol'şevikterin respublikadan ığıstırıp şığarıp, Türkistan Respublikasınıñ egemendigi men Türkistan konfederaciyası turalı mäsele qoyadı. «Twtas Türkistan» ideyasın kötergeni üşin T.Rısqwlov Kreml' tarapınan qattı quğın-sürginge wşırap, Türkistannan Mäskeuge «jer audarıldı». Jañadan tabılğan tarihi derekterdiñ mälimetine qarağanda T.Rısqwlov RKP(b) qatarına, özi jazıp körsetkendey 1917 jıldıñ qırküyeginde emes, 1918 jıldıñ basında ötken.
Osılayşa qazaq wlt-azattıq qozğalısınıñ qos jetekşisi de Kreml' üşin senimsiz sayasi twlğalarğa aynalğan bolatın. Ä.Bökeyhanovtıñ 1920–1922 jıldarı aşıq sayasatpen aynalısuına eşqanday mümkindigi bolğan joq. Al RKP(b) Ortalıq Komiteti Sayasi Byurosınıñ şeşimimen I.V.Stalin basqaratın RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissariatına qızmetke jiberilgen T.Rısqwlov üşin atalğan jıldar asa auır boldı. RSP(b) Ortalıq Komitetiniñ Sayasi Byurosı T.Rısqwlovtı Mäskeude qızmette qaldırudıñ özin qauipti sanap, 1921 jılı komissariattıñ Äzerbayjan Respublikasındağı ökili etip alıstağı Bakuge jiberedi. Teñiz jağasında ornalasqan Bakudiñ klimatı Türkistannıñ qwrğaq aua rayına üyrengen T.Rısqwlov üşin jaysız bolıp, onıñ üstine ol Balqan, Kişi Aziya, Kavkaz aymağında keñ taray bastağan jwqpalı ökpe auruın jwqtırıp, qattı nauqastanadı da, azıq-tülik pen qarjı tapşılığı jağdayında bir jılday emdeluge mäjbür boladı. Densaulığı tüzelgennen keyin T.Rısqwlov komissariattıñ ortalıq apparatına oralıp, kollegiya müşesi, artınan komissardıñ orınbasarı bolıp saylanadı.
Jiırmasınşı jıldardıñ basında tolıq sayasi-äskeri jeñiske jetken bol'şevikter arnayı jazalauşı organdar (VÇK, işki ister bölimderi, äskeri okrugtar men maydandardıñ erekşe bölimderi, tribunaldar jäne t.b.) arqılı azamat soğısı jıldarındağı sayasi qarsılastarın izdestirip, jappay quğındau sayasatın bastaydı. Mwnday sayasat eñ aldımen bol'şevikterge jau jalpıreseylik sayasi partiyalar (kadetter, eserler, monarhister jäne t.b.) men wlttıq wyımdarğa, aqtar jağında soğısqan äskerilerge, üstem äleumettik top pen din qızmetkerlerine, sonday-aq partiya işindegi oppoziciyalıq toptarğa qarsı bağıttaldı. Keşirim jariyalağandarına qaramay-aq bwrınğı alaşordaşılardıñ da alğaşqı kezekte quğın-sürginge wşıraytını anıq edi. Osını sezgen alaşordaşılardıñ köpşiligi türlişe mümkindikti paydalanıp, Qazaqstan aumağınan Türkistan ölkesine qonıs audarıp ülgergen bolatın. Arnayı organdardıñ qırağı baqılauında jürgen Ä.Bökeyhanov ta 1922 jılı Sarıarqadan Türkistanğa ketudi josparlay bastaydı.
Ä.Bökeyhanovtıñ qwpiya türde Taşkentke ketuinen qauiptengen GPU-diñ (Memlekettik Sayasi Basqarma) Qarqaralıdağı jergilikti bölimşesi 1922 jılı 14-qazanda onı twtqınğa aladı. GPU-diñ Qarqaralı bölimşesiniñ is-äreketine narazılıq bildirip, özin bosatudı talap etken Ä.Bökeyhanov türmeden tanıstarı arqılı qol jalğap Mäskeuge, RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissariatına «Älihanov» dep qol qoyılğan şwğıl jedelhat joldaydı. Jedelhattıñ «Älihanov» degen atpen jiberiluiniñ özindik sırı bar, öytkeni onıñ nağız iesi kim ekenin bilse, Qarqaralınıñ telegraf bölimindegi GPU agentteri tärkilep aları sözsiz edi. Jedelhat üş kisiniñ — RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissarı I.V.Stalinniñ, halıq komissarınıñ ekinşi orınbasarı T.Rısqwlovtıñ jäne RSFSR Halıq Komissarlar Keñesi men Eñbek jäne Qorğanıs Keñesi törağasınıñ orınbasarı A.D.Curyupanıñ atına joldanğan: «16-10-22. Mäskeuge. Qarqaralıdan. Joldas Stalinge. Köşirmesi — Halıq Komissarlar Keñesi törağasınıñ orınbasarı A.D.Curyupa men Wlt isteri jönindegi halıq komissarınıñ orınbasarı T.Rısqwlovqa. 14 qazanda Memlekettik Sayasi Basqarma (GPU) bwyrığımen twtqındaldım, meni Semey qalasına attandırmaq. Mäskeu qalasına öz erkimmen keluime rwqsat beriluin swraymın. Älihanov».
Ä.Bökeyhanovtıñ jedelhatın 16-qazanda qabıldap alğan RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissariatınıñ poşta-baylanıs bölimi mätin jazılğan telegraf lentasın jeke paraqqa jelimdep, №13873-inşi qatınas nömirimen mörlep, 1922 jılı 17-qazanda Kreml'degi I.V.Stalinge joldağan. I.V.Stalin 1917–1923 jıldar aralığında Kreml'degi basqa da qızmetimen qatar RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissarı qızmetin qosa atqarğanımen de, komissariattıñ isterine köp aralaspağan, öytkeni ol osı jıldarı komissariat kollegiyasınıñ nebäri 20 mäjilisine ğana tikeley qatısqan eken. Komissariattıñ jwmısın türli uaqıttarda orınbasarlıq qızmet atqarğan S.S.Pestkovskiy, N.N.Narimanov, T.Rısqwlov, M.H.Swltan-Ğaliev, G.I.Broydo, M.P.Pavloviç, G.K.Klinger, M.D.Guseynov jäne tağı basqalar jürgizip otırğan.
I.V.Stalin arnayı ükimettik baylanıs arqılı Kreml'ge jetkizilgen Ä.Bökeyhanovtıñ jedelhatımen tanısqan soñ, «Älihanov» degen kisiniñ Ä.Bökeyhanov ekenin birden tüsingen jäne onıñ twtqındaluı qazaq qayratkerleri ortasında jağımsız reakciya tuğızıp otırğanın añğarğan da, naqtı köñil-küydi bilu üşin jedelhat jelimdelgen paraqqa qara qalamsappen «Qazaqstan men Türkistan basşılarınan swralsın» dep jazıp, komissariatqa keri qaytarğan. I.V.Stalin jedelhattıñ bir köşirmesi joldanğan A.D.Curyupanıñ familiyasın «bwl mäselede onıñ pikiriniñ qajeti joq» degen nietpen belinen sızıp tastağan. Jedelhattıñ bir köşirmesi joldanğan T.Rısqwlov bwl künderi Mäskeude emes edi. 14-qazanda Qarqaralıda twtqındalğan Älihan atalğan mezgilde Twrardıñ qaytadan Türkistanğa qızmetke auıstırılıp jiberilgenin estimegen.
Keñes eli Azamat soğısınan arılıp, jaña ekonomikalıq sayasat arqılı qirağan şaruaşılıqtı qalpına keltiruge jantalasqan qısıltayañ şaqta bol'şevik kösemderi maqta önerkäsibi şoğırlanğan Türkistan siyaqtı asa mañızdı strategiyalıq aymaqtıñ ekonomikasın jandandıru üşin T.Rısqwlov sındı talanttı wyımdastıruşığa zäru bolıp, onı Türkistanğa keri qaytaru turalı mäsele qoyadı. RKP(b) Ortalıq Komiteti Orta Aziya Byurosınıñ törağası YA.E.Rudzutak RKP(b) Ortalıq Komitetiniñ Sayasi Byurosımen kelise otırıp, RKP(b) Ortalıq Komiteti Wyımdastıru Byurosınıñ 1922 jılı 25-qırküyektegi mäjilisinde Türkistannıñ sayasi-ekonomikalıq jağdayı turalı arnayı bayandama jasaydı. Türkistannıñ qirağan şaruaşılığın qalpına keltiru üşin RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissarınıñ orınbasarı T.Rısqwlovtı Türkistanğa qaytaru, onı RKP(b) Ortalıq Komiteti Orta Aziya Byurosınıñ müşeligine ötkizip, Türkistan Respublikasınıñ Halıq Komissarlar Keñesiniñ törağası etip tağayındau turalı wsınıs bildiredi. RKP(b) Ortalıq Komitetiniñ Wyımdastıru Byurosı YA.E.Rudzutaktıñ wsınısın qabıl alıp, T.Rısqwlovtı Türkistanğa qaytaru turalı şeşim şığaradı.
RKP(b) Ortalıq Komitetiniñ Wyımdastıru Byurosınıñ şeşimimen tanısqan soñ T.Rısqwlov RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissarınıñ orınbasarı retinde komissariat kollegiyasınıñ 1922 jılı 26-qırküyekte ötken mäjilisine soñğı ret qatısıp, kün tärtibindegi bes mäsele boyınşa bayandama jasaydı:
RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissariatı janındağı Halıq ağartu isi boyınşa Federal'dıq komitet turalı BOAK qaulısınıñ jobasın qabıldap, onı komissariattıñ Wlttar keñesine jiberu mäselesi boyınşa jasağan bayandamasında T.Rısqwlov RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissariatı janında RSFSR Halıq ağartu halıq komissariatına täuelsiz jäne atalğan komissariattıñ wlt aymaqtarındağı sayasatın qadağalap otıratın Halıq ağartu isi boyınşa Federal'dıq komitettiñ twraqtı jwmıs isteui qajet ekenin däleldep şığadı jäne özi jetekşilik jasağan arnayı komissiya dayarlağan BOAK qaulısı jobasınıñ mindetti türde qabıldanuı tiis ekenin atap körsetedi. Kollegiya T.Rısqwlovtıñ jobasın azdağan özgerispen qabıldau turalı şeşim şığaradı.
Şığıs eñbekşileriniñ Kommunistik universiteti janınan Jwmısşı fakul'tetin wyımdastıru turalı BOAK qaulısınıñ jobasın qabıldau mäselesi boyınşa jasağan bayandamasında T.Rısqwlov osınday arnayı fakul'tet aşudıñ mañızı men qajetiligin jan-jaqtı negizdeydi. Kollegiya T.Rısqwlovtıñ jobasın azdağan özgerispen qabıldap, BOAK töralqasına joldau turalı şeşim şığaradı.
T.Rısqwlov özi basqarıp otırğan Şığıs halıqtarınıñ Ortalıq baspası qwramındağı Türik-äzerbayjan sekciyasınıñ redakciyalıq kollegiyasın bekitu mäselesi boyınşa jasağan bayandamasında sekciyanıñ qızmetin dwrıs jolğa qoyu üşin bilikti mamandardıñ asa qajet ekenin atap körsetedi jäne redakciya kollegiyasına Nevşiranov, A.T.Gismatullin, Şahtinskiy jäne G.Davletçin siyaqtı mamandardı kirgizudi wsınadı. Komissariat kollegiyası T.Rısqwlov wsınğan kisilerdi tolıq qoldaydı.
Şığıs halıqtarınıñ Ortalıq baspasınıñ ornalasar mekenjayı turalı jasağan bayandamasında T.Rısqwlov özi basqarğan arnayı komissiyanıñ baspanı ornalastıru üşin jaramdı degen birneşe ğimarattı aralap körgenderin, däl qazir «Sobaç'ya ploşadka» atalatın alañdağı №10 üydi layıqtı sanap otırğandarın habarlaydı. Kollegiya T.Rısqwlovtıñ wsınısın qoldap, atalğan ğimarattı kürdeli jöndeuden ötkizgennen keyin Şığıs halıqtarınıñ Ortalıq baspasına beru turalı qaulı qabıldaydı.
Mäskeu qalasında Şığıs eñbekşileriniñ üyin wyımdastıru üşin arnayı ğimarat bölu mäselesi boyınşa jasağan bayandamasında T.Rısqwlov Mäskeu qalasında päter men qonaqüy mäselesiniñ asa şielenisti jağdayına baylanıstı astanağa Şığıs respublikalarınan arnayı saparmen keletin delegaciyalardı, jekelegen adamdardı, studentterdi qabıldap, uaqıtşa ornalastırudıñ qiındığın ayta kele, tez arada RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissariatına qaraytın jataqhana aşudıñ qajettigin atap körsetedi. Kollegiya T.Rısqwlovtıñ wsınısımen kelisip, Mäskeu qalasında Şığıs eñbekşileriniñ üyin wyımdastıru turalı qaulı qabıldaydı.
Kollegiya mäjilisi odan äri Mäskeu Şığıstanu institutında qalıptasqan ahualdı talqılap, T.Rısqwlov pen M.N.Pavloviçke atalğan wjımdı qayta tekseru, institut rektorı E.Mazurovtı ornınan alıp, onı RKP (b) Ortalıq Komitetiniñ qaramağına jiberu turalı qaulı şığaradı.
Qazan ayınıñ basında Taşkentke kelgen T.Rısqwlovtı RKP(b) Ortalıq Komitetiniñ Orta Aziya Byurosı 1922 jılğı 5-qazandağı mäjilisinde byuro müşeliginen jäne qızmetinen alınıp, Mäskeuge auıstırılğan Qayğısız Atabaevtıñ ornına Türkistan Respublikasınıñ Halıq Komissarlar Keñesiniñ uaqıtşa törağası etip tağayındaydı, al Türkistan Ortalıq Atqaru Komitetiniñ 8-qazandağı mäjilisinde T.Rısqwlov Türkistan Respublikasınıñ Halıq Komissarlar Keñesiniñ törağası bolıp resmi türde bekitiledi. Halıq Komissarlar Keñesiniñ 1922 jılı 11-qazanda jariyalanğan №479 qaulısında T.Rısqwlov bılay dep atap körsetedi: «Türkistan Ortalıq Atqaru Komiteti töralqasınıñ 8-qazandağı №142 qaulısın orındau üşin men büginnen bastap Türkistan Respublikasınıñ Halıq Komissarlar Keñesiniñ törağası qızmetin atqaruğa kiristim. T.Rısqwlov».
Osılayşa 1922 jılı qazan ayında qızıl imperiya kösemderi qazaq wlt-azattıq qozğalısınıñ qos jetekşileriniñ biri – Älihan Bökeyhanovtı Qarqaralıda twtqındap, abaqtığa japqan bolsa, al ekinşisi – Twrar Rısqwlovqa eki jılğa sozılğan quğın-sürginnen keyin Türkistanğa qayta keluge rwqsat beredi.
T.Rısqwlovtıñ Türkistanğa ketkendigi sebepti RCFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissariatınıñ kollegiyası I.V.Stalin oqıp, komissariatqa qaytarıp bergen Ä.Bökeyhanov jedelhatınıñ tüpnwsqasın arnayı poştamen Taşkenttegi T.Rısqwlovqa joldaydı. Jedelhatpen tanısqan soñ T.Rısqwlov Ä.Bökeyhanovtıñ qiın jağdayın jete tüsinip, Ortalıqqa joldanatın arnayı hattıñ dayarlanuın kütpey, telegraf lentası jelimdelip, I.V.Stalinniñ pikiri jazılğan paraqtıñ tömengi jağına öz qolımen: «Älihanov degen kisi – Bökeyhanov, kadetter partiyasınıñ iri ökili, Alaşorda ükimetiniñ törağası, Lenin men Reseydiñ basqa da ardager qayratkerlerimen jaqsı tanıs. Keñes ökimetimen jwmıs isteuden bas tartuda, biraq Semey oblısında jaqtastarı köp» dep jazıp, poştamen Mäskeuge şwğıl türde keri jöneltedi. T.Rısqwlovqa I.V.Stalinniñ Ä.Bökeyhanovtıñ kadetter partiyasınıñ Ortalıq Komitetiniñ müşesi jäne Alaşorda ükimetiniñ törağası bolğanın jaqsı biletindigi ayan bolatın. Sondıqtan da ol I.V.Stalinge Qazaqstan basşılarınıñ tapsırmasımen twtqındalğan Ä.Bökeyhanovtıñ bol'şevikter kösemi V.I.Leninge jäne Reseydiñ basqa da ardager qayratkerlerine tanımal sayasi twlğa ekendigin jäne onıñ keñes biligine qarsı bolsa da, qazaq dalasında köptegen jaqtastarı barın, sondıqtan da Ä.Bökeyhanov siyaqtı belgili twlğanıñ negizsiz twtqındalğanı halıq ortasında tüsinbeuşilik tudıratındığı turalı pikirdi naqtılap jetkizgen.
Älihannıñ twtqındalğanı turalı jağımsız habardı Twrarğa kelgen jedelhattan estip-bilgen Türkistan qayratkerleriniñ ortasında ülken alañdauşılıq orın alıp, olar Ä.Bökeyhanovtı twtqındauğa nwsqau bergen Qazaqstan basşılarınıñ äreketine narazılıq tanıtadı. Taşkenttegi qazaq qayratkerleri özara keñese kele Älihandı GPU tırnağınan araşalap aluğa bel baylap, onı bosatudı talap etken hattı dayarlaudı Türkistan basşılığındağı jastar – Twrar Rısqwlov pen Swltanbek Qojanovqa tapsıradı. Olar RKP(b) Ortalıq Komitetine joldanatın narazılıq jedelhattı dayarlaudı öz moyındarına aladı. 1922 jılı qazan ayınıñ ekinşi jartısında (şamamen qazan ayınıñ 23-ine deyin) T.Rısqwlov pen S.Qojanov tömendegidey mazmwndağı jedelhattı Mäskeuge joldaydı: «RKP (b) Ortalıq Komitetine. Qazaq respublikası ökimetiniñ 14-qazandağı bwyrığımen Älihan Bökeyhanov twtqındalıptı. Alaşordaşılarğa keşirim jasau turalı qaulını basşılıqqa ala otırıp, Qazaqstanda Keñes ökimetiniñ jergilikti halıq bwqarasımen baylanısınıñ älsizdigi men Qazaqstan keñesteriniñ soñğı s'ezinde qalıptasqan ahualdı, sonday-aq bwl habardıñ qazaq bwqarasına mümkin bolar jağımsız ıqpalın eskere kele, Sizden bwl iske aralasıp, qamauda wstauğa jetkilikti negiz bolmasa, onda Bökeyhanovtı tez arada twtqınnan bosatuğa ıqpal jasauıñızdı ötinemiz».
Twrar men Swltanbektiñ Älihan Bökeyhanovtı türmeden bosatu turalı jedelhatın RKP(b) Ortalıq Komitetiniñ Sekretariatı 1922 jılı 2 jäne 4-qaraşada eki dürkin talqılap, Qazaq oblıstıq partiya komiteti men Memlekettik Sayasi Basqarmağa Ä.Bökeyhanovtıñ twtqındaluınıñ sebepterin tüsindirulerin talap etken jedelhat joldaydı.
Qazaqstan tarapınan bwl jedelhatqa 1922 jılı 11-qaraşada oblıstıq partiya komitetiniñ hatşısı G.A.Korostelov tömendegidey mazmwndağı jedelhatpen jauap bergen: «Bökeyhanovtıñ twtqındaluı onıñ Qazaq Ortalıq Atqaru Komitetiniñ bwyrıqtarına bağınudan bas tartuımen jäne Türkistanğa qaşudı josparlağanımen, sonday-aq Semey guberniyasındağı Moñğoliyamen baylanısı bar jäne qazaq jastarın iştey iritip jürgen Alaşordanıñ ımırasız piğıldağı basşı toptarın joyu şaralarımen tığız baylanıstı. Qazaq oblıstıq partiya komitetiniñ hatşısı Korostelov».
Qarqaralıda twtqındalğan Ä.Bökeyhanovtı GPU ökilderi küşeytilgen küzetpen Semey türmesine äkelip qamaydı, artınan Orınbordağı abaqtığa attandıradı. «Bökeyhanov isi» Memlekettik Sayasi Basqarmanıñ ortalıq jäne respublikalıq organdarınıñ qırağı baqılauında boldı. 1922 jılı 20-21 qaraşada «Bökeyhanov isimen» RKP(b) Ortalıq Komitetiniñ bölim meñgeruşisi S.I.Sırcov tanısıp, jinaqtalğan materialdarğa qorıtındı jazadı (Sergey Ivanoviç Sırcov – iri qoğam jäne memleket qayratkeri. 1929-1930 jıldarı RSFSR Halıq Komissarlar Keñesiniñ törağası bolıp istedi jäne öziniñ orınbasarı Twrar Rısqwlovpen öte jaqsı qarım-qatınasta bolğan. S.I.Sırcov 1929-1930 jıldarı BKP(b) Ortalıq Komitetiniñ Sayasi Byurosınıñ müşeligine kandidat jäne KSRO Ortalıq Atqaru Komitetiniñ müşesi bola jürip, I.V.Stalinniñ totalitarlıq biligine qarsı oppoziciyalıq top wyımdastıradı. I.V.Stalinniñ industriyalandıru jäne wjımdastıru sayasatın iske asıru täsilderin eldi dağdarısqa, halıqtı qırğınğa alıp baratın sayasat retinde sınap, onı «topas bas adam» (tupogolovıy çelovek) dep atağan. «Kreml' qojasın» Bas hatşılıq qızmetinen ketiru üşin aşıq äreketter jasağan. Sol üşin sayasi quğın-sürginge wşırap, 1937 jılı 10 qırküyekte atıldı).
Orınbordan Mäskeuge jetkizilgen Ä.Bökeyhanov köp keşikpey türmeden bosatılıp, Mäskeude qaldırıldı. Kreml' basşıları oğan Mäskeuden päter bergizip, üyqamaq jağdayında wstaydı.
Türkistan jastarınıñ aralasuımen abaqtıdan bosap şıqqan Älihanğa Qazaqstanğa keluge qatañ tıyım salınadı. Älihan Bökeyhanov «stalindik ülken terror» uaqıtında qayta twtqındalıp, atılğanğa deyin Mäskeude twrdı. Soñğı twtqındauda Älekeñe araşa tüser eşkim qalmağan-dı, öytkeni Twrar da, Türkistannıñ basqa da tarlandarı bwl uaqıtta Mäskeu türmesinde twtqında otırğan bolatın.
Älihan Bökeyhanovqa araşa tüsip, abaqtıdan alıp şıqqan Twrar men Swltanbek birden-aq GPU-diñ qara tizimine iligedi. GPU-diñ Qazaqstandağı ökiletti ökili I.D.Kaşirin men Qwpiya bölim bastığı YAkubovskiydiñ GPU-diñ Şığıs böliminiñ bastığı YA.H.Peterske 1923 jılı 14-naurızda joldağan qwpiya esepti bayandamasında Twrar men Swltanbektiñ is-äreketterine ülken sayasi män berip, bılay dep atap körsetken: «Bökeyhanovtıñ twtqındaluına taşkenttik alaşordaşılar qızu jauap berdi. Olar Stalinniñ atına Rısqwlov pen Qojanovtıñ basşılığımen jäne solardıñ qolı qoyılğan jedelhat joldap, Bökeyhanovtıñ jazıqsız twtqındaluı dalalı aymaqtarda bülinşilik pen qazaq bwqarası ortasında tüsinbestik tudıradı da, olardı Keñes ökimetinen ajıratadı, sondıqtan da onı bosatu üşin tiisti mekemelerge ıqpal jasau qajet degen talap qoydı».
Mäskeude twruğa mäjbür bolğan Ä.Bökeyhanovtıñ jwmıssız, jalaqısız qinalıp jürgenin estigen T.Rısqwlov joldastarımen baylanısıp, onı RSFSR Wlt isteri jönindegi halıq komissariatında qızmet atqarğan kezinde özi wyımdastırıp ketken Şığıs halıqtarınıñ Ortalıq baspasına ornalastıradı. Ä.Bökeyhanov wzaq uaqıt atalğan baspada audarma isimen aynalısıp, qalamaqı alıp twrdı.
Twrar Goloşekinniñ quğınına wşırap, Mäskeuge ketken Älekeñniñ küyeu balası Smağwlğa da köp kömek körsetti. Smağwl mezgilsiz qaytıs bolğan kezde Älekeñe süyeu bolğan Twrar men Nığmet edi. Twrekeñ Älekeñniñ wlı Sergeyge de tireu boldı. Bwl öz aldına bir bölek äñgime.
Ordalı QOÑIRATBAEV,
Abay atındağı QazWPU-dıñ docenti,
tarih ğılımdarınıñ kandidatı
"Ana tili" gazeti


text:
3. Sınıf Fen Bilimleri İpekyolu Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
3. Sınıf Fen Bilimleri Öğün Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
3. Sınıf Fen Bilimleri Dikey Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
3. Sınıf Fen Bilimleri Pantera Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
3. Sınıf Fen Bilimleri Bir Ocak Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
3. Sınıf Fen Bilimleri Martı Okul Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
3. Sınıf Fen Bilimleri Evren Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
3. Sınıf Fen Bilimleri Ata Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
3. Sınıf Fen Bilimleri Tutku Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
3. Sınıf Fen Bilimleri Tuna Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
3. Sınıf Fen Bilimleri Bilim ve Kültür Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
3. Sınıf Fen Bilimleri Nova Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
3. Sınıf Fen Bilimleri Anadol Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
3. Sınıf Fen Bilimleri Fenbil Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları
3. Sınıf Fen Bilimleri Gün Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları


text:
31 Şilde, 2014 sağat 22:01
Qıtay ükimeti bwl öñirge han wltın köptep köşirip äkelude.
31 Şilde, 2014 sağat 18:44
1.Bardı bar küyinde qabılda! Biz köbinese, şekten tıs salıstıra beremiz de, ötkendi añsaymız, bolaşaqtı qiyaldaymız.
31 Şilde, 2014 sağat 15:58
Sabina Altınbekova voleyboldan Qazaqstan jastar qwramasındağı – jalğız qazaq qızı.
31 Şilde, 2014 sağat 15:35
Qazaq memlekettiligi jäne onıñ tarihı qay zamanda da zertteuşilerdiñ nazarınan tıs qalğan emes. Keşegi Resey imperiyası twsında atalğan mäsele orıs tarihınıñ ayasında, onıñ qwramdas böligi retinde qarastırıldı.
31 Şilde, 2014 sağat 15:27
Baqtiyar Artaevqa qatıstı daulı is jabıldı.
31 Şilde, 2014 sağat 15:22
Qazirgi künniñ taqırıbına jazğan Äuezovtiñ, Müsirepovtiñ, Mwqanovtıñ, Qwsayınovtıñ, Äbişevtiñ, Imanjanovtıñ p'esaları äli de nağız keñestik dramaturgiyanıñ deñgeyine jetken joq, olar tek mausımdıq talaptarğa ğana jauap berip keledi, olar şığarmanıñ ädebi, tarihi, körkem qwndılıqtarın anıqtay almaydı.
31 Şilde, 2014 sağat 14:59
31 Şilde, 2014 sağat 14:50
Men sot şeşimimen kelispeymin. Jurnaldıñ osı jüz sanında da sot bizdi ayıptı dep tapqan äkimşilik qwqıq bwzuşılıq kodeksiniñ 334 babı 2 tarmağın bwzatın bir söylem de joq.


text:
Qaysidu-bir danişmän: «Sän°ät – päqät duniyağa bolğan kšzqarişimizni ipadiläş tärzi ämäs, bälki insaniyät üçün ümüt yoli» degän ekän. häqiqätänmu, sän°ätkarniŋ zimmisigä artilğan jük nahayiti eğir.
Bu jük — uni küzitip turğan miŋliğan, millionliğan qarakšzlärniŋ işänçä häm ümüt jüki. Şuŋa mäyli zaman qançä šzgärmisun, sän°ät šz nami bilän äsirlär eşip yaşap, häqiqiy sän°ätkarniŋ häqiqiy muhlislirimu dayim bolğan häm bolidu. Sän°ätkarniŋ bähitsizligimu hälqiniŋ, muhlisliriniŋ näzäridin sirtta qelişi bolup hesaplansa keräk. Bizniŋ sän°äthumar hälqimiz qedimiy tarihqa egä sän°itimizniŋmu, äҗdatlarniŋ bay mirasini ävlattin-ävlatqa yätküzüştä hardim-taldim demäy mehnät qilivatqan sän°ätkarlarniŋmu qädrini bilidu, šzliri sšygän sän°ätkarniŋ hayat yolini, rohiy duniyasini bilişkä qiziqidu.
Meniŋ bu maqalämniŋ qährimani kšrüngän adämniŋ çiqişqa häqqimu yoq, muqäddäs sähnidä «dayim pidaiyliqni vä sadaqätni täläp qilidiğan sän°ätniŋ neniniŋ qançilik qattiq bolidiğanliğini» yerim äsir baştin štküzüp, štkän jili hayat davaniniŋ 70-pällisigä kštirilgän, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ hizmät kšrsätkän artisti Rehangül Mähpirova äynä şundaq hälqimizniŋ izzät-ehtiramiğa bšlängän, sän°ättin šzini tapqan häqiqiy talant egisidur.
Män Rehangül hädiniŋ sän°ätkä bolğan sadaqitigä zoqlinimän. Sähnä mäs°uliyitini çoŋqur his qilip, härqandaq väziyät vä şaraitta sähnigä häm muhlisliriğa hiyanät qilmay kelivatqan Rehangül Mähpirovaniŋ sän°ättä besip štkän yoli ülgä-ibrätkä munasip ekänligi talaşsiz. Çünki u spektakl'diki jüräkkä salmaq, yälkigä jük artidiğan mäşäqätlik päytlärni tamaşibinğa yätküzüştin heçqaçan harğan ämäs.
Buniŋdin 50 jil muqäddäm sän°ätkä bolğan iştiyaq Rehangül hädini Almutidiki Qurmanğazı namidiki konservatoriyağa elip kelidu. Rehangül Mähpirova bu bilim därgahida Qazaqstan häliq artisti Asqar Toqpanovniŋ kursida oquş bähtigä sazavär bolidu. Äsli, bilgän adämgä, ustazniŋ bir eğiz gepimu hayat mäktivi bolalaydu. Rehangül hädä häliq eğiz ädäbiyatini, qazaq hälqiniŋ sän°ät tarihini, qara sšziniŋ qudritini tamaşibin qälbigä yätküzüşniŋ qir-sirlirini yahşi bilgän ustazidin kšp närsilärni üginip çiqidu. Şuŋa u bügün sän°ättä qançilik egiz çoqqiğa erişmisun, äşundaq ustazniŋ qolida bilim alğiniğa pähirlinip, uniŋ ismini mämnuniyät bilän tilğa alidu.
Rehangül Mähpirova aliy oquş ornini tamamlap, iş-paaliyitini ana jutidin jiraqtiki Qarağanda şähiridiki S.Seyfullin namidiki vilayätlik teatrğa yollanma bilän berip, aktrisa boluştin başlaydu. Öziniŋ işlämçanliği, tirişçanliği tüpäyli sähnidiki härbir rol'ni җan-җigäri bilän iҗra qilip, birdinla kšzgä çüşkän uyğurniŋ talantliq qizi qazaq teatriniŋ sähnisidä «Qaragšzdä» — Marjan, «Narkesta» — Narkes, «Yäkmu-yäktä» — Naz obrazlirini yaritidu. Eytmaqqa oŋay bolğini bilän, sähnidä başqa tilda taza sšzläp, tamaşibinniŋ kšŋlidin çiqiş härkimniŋ qolidin kelivärmäydiğanliği eniq.
Sähnidiki däsläpki qädimini äynä şundaq utuqluq başliğan Rehangül Mähpirova keyiniräk Җambul drama teatriğa işqa orunlişidu. Bu yärdimu u šziniŋ yarqin talantini kšrsitişni bilip, uluq namayändilär bolğan Ç.Aytmatovniŋ «Birinçi muällimidä» — Altınay, M.Şolohovniŋ «Tiniq Donida» Aksin'ya, Ğ.Musrepovniŋ «Qazaq solditida» — Bota, S.Muqanovniŋ «Baluan Şolaq» spektaklida Ğaliya ohşaş härhil harakterliq rol'larni babida orunlaydu.
Juqurida nami atalğan teatrlarda maharät mäktividin däris alğan Rehangül Mähpirova 1977-jili ailä şaraitiğa bağliq Almutiğa kelip, Uyğur teatriğa işqa orunlişidu.
Jillar nemä degän uçqur! Mana häş-päş degiçila, aridin 40 jil štüptu. Bu jillar içidä Rehangül hädä teatrimiz repertuaridin orun alğan härhil janrdiki kšpligän jirik äsärlärdä, atap eytqanda, «Pärhat —Şirinda» — Mehmenebanu, «Nazugumda» — Nazugum, «Läyli — Mäҗnunda» — Läyli, «Parasätsiz tähsirdä» — Dorimena, «Odisseyniŋ ğäzividä» — Diona, «Ğerip — Sänämdä» — hälimä, «Anarhanda» — Gülzarä, «Anamniŋ aq kšynigi», «Afrikiliq küyoğul», «Bir tüp alma» spektakl'lirida — Ana, «Kelinlär qozğiliŋida» — Pärmanbüvi, «Yalğuz yalpuzda» — Altın, «Ay tutulğan tündä» Tanqabikä käbi bir-birini täkrarlimaydiğan, bädiiy җähättin bärkamal onliğan baş qähriman obrazlirini juquri maharät bilän yaritip, Uyğur teatri täräqqiyatiğa munasip hässä qoşti vä tamaşibinlarniŋ mehir-muhäbbitigä bšländi.
Rehangül Mähpirova yaratqan obrazlar içidä bolupmu bir-birini täkrarlimaydiğan Ana obriziniŋ harakteri, rohiy duniyasi, käçmişliri, arzu-armanliri alahidä ähmiyätkä egä. Çünki aktrisa bu obrazğa çoŋqur qälb, käŋ mehir bilän yandişip, anilarniŋ barçä päzilätlirini muҗässämläp berälidi, šzigä jüklängän eğir väzipiniŋ çoqqisidin kšründi. Bolupmu tatar dramaturgi Ş.Husainovniŋ «Anamniŋ aq kšynigi» spektaklida Rehangül hädä yaratqan Ana obrizi jürigimdin orun aldi. Spektakl'da baliliriniŋ ağriq anisini beqişqa imkaniyiti yar bärmäydiğanliğini eytip, banä-säväp tepivatqanliğini çüşinip, içidä qan jiğlavatqan ana obrizini zor maharät bilän iҗra qilğan Rehangül Mähpirovağa qayil bolisän. Toqquz bala tuğup, tärbiyiligän Aniniŋ eğir täğdiri tamaşibinniŋ jüräk-bağrini ezidu… Mäzkür spektakl' teatrimizda helä jillar burun qoyulğan bolsimu, şu çağda kšp tamaşibinlarniŋ kšz yaşlirini yoşurup qalalmiğanliğiğa guvaçi bolğan edim. Şu tamaşibinlar qatarida mänmu bar edim, biraq u çağlarda anam tirik bolğaçqimu, yaşlirim kšzümdin tškülgän edi. Anamdin ayrilğandin keyin, bu äsär meniŋ jüräk yaramğa ahaŋdaştäk bilinip, saqaymas kesälgä duçar bolup, šmür bilän šlümniŋ arisida kürişivatqan Ana —Mähpirovaniŋ miskin qiyapitini pat-patla kšz aldimğa kältürimän. Kältürimändä, qälbimdä hissiyat җoş urup, anamni seğiniştin muŋğa petip, jüräk yaşlirimğa ärik berimän. Jillar štsimu, qälbimdiki täsir küçini yoqatmiğan, meni helikäm hayaҗanğa salğan bu rol'ni Rehangül hädiniŋ akterluq maharätniŋ çoqqisi däp çüşinimän.
Rehangül Mähpirova bügünki kündä teatr repertuaridin orun alğan Ä.Orazbekovniŋ «Bir tüp alma» spektaklida Diläräm aniniŋ obrizinimu babida orunlap kälmäktä. Sähnidiki hayat kündilik hayattin ançä jiraq ämäs bu spektakl'da bir ugida tuğulup çoŋ bolğan pärzäntliriniŋ bir-birigä vä šzigä nisbätän kšyümsizligi, mehir-şäpqätsizligi, pul-bayliqqa bolğan näpsihorluği aniniŋ jürigini moҗuydu. Tuğulğan künidä balilirini seğinip kütkän Ana — Mähpirovaniŋ ümüti aqlanmay, tamaşibin zalida oltarğan talay anilarniŋ jüräk tarlirini tävritip, kšz çanaqlirini yaşqa tolturğanliğiniŋmu guvaçisi boldum. Moşu yärdä Rehangül Mähpirovaniŋ Diläräm aniniŋ obrizini juquri däriҗidä yaratqanliği üçün Astanada štkän milliy teatrlar festivalida «Eŋ üzdik ekinşi plandağı äyel beynesi» nominatsiyasi boyiçä mukapatqa egä bolğanliğini eytip štkän orunluq.
Mustay Kärimniŋ «Ay tutulğan tün» tragediyasidiki Tanqabikä käbi muräkkäp vä küçlük dramatik obrazmu Rehangül Mähpirova iҗadida alahidä orun tutidu. Sän°ättä şundaq obrazlar barki, beihtiyar ularğa ohşiğuŋ kelidu. Rehangül hädä Tanqabikä boyidiki iradä, bärdaşliq käbi tuyğularni šzigä maharät bilän şundaq siŋdürgänki, tamaşibin uniŋ iҗrasidin küç, hayatiy savaq alalaydu.
Aktrisa šziniŋ komediyalik rol'larnimu juquri däriҗidä iҗra qilalaydiğanliğini Said Ähmädniŋ «Kelinlär qozğiliŋi» spektaklida Pärmanbüvi obrizini gävdiländürüp, yänä bir qetim namayän qildi. U bu rol'ni pütün vuҗudi, җan-dili bilän berilip oynidi. Män zalda uni küzitip oltirimän. Bir qariğanda, Rehangül hädä häqiqätän šz šyidä, kelinliriniŋ arisida bemalal härikätlinip, sšzläp oltarğandäk bilinätti. Äslidä u birär härikätni çekidin aşurmasliği, üz ipadisiniŋ sün°iy bolup qalmasliği, avazida äsäbiylik sezilip qalmasliği üçün pütün vuҗudini iradisigä boysundurup härikät qilivatatti. Biraq buniŋ hämmisini tamaşibinğa säzdürmidi. R.Mähpirova häqiqiy musulman ayaliniŋ hayatiy printsiplirini, eqidilirini milliy qädriyätlärgä şundaq maharät bilän ulaşturdiki, heçbir tamaşibin uniŋ zalimliğidin, qopalliğidin azap çäkmäy, bälki uniŋ härbir härikitini küzitip, šzini rastla Pärmanbüviniŋ šyidä oltarğandäk his qildi…
Rehangül Mähpirovaniŋ komediyalik rol'liri 20 jilğa yeqin vaqit «Täbässümdä» vä başqimu häzil-külkä programmilirida davamini tepip kälmäktä. U bu programmilarda qoyulğan onliğan miniatyurilarda oynap, tamaşibinlarni külkigä ğäriq qilip, ularniŋ äŋ sšyümlük aktrisisi süpitidimu zor alqişlarğa erişti. Rehangül hädä sähnigä çiqa-çiqmayla, tamaşibinlar uni ünidin tonup, külüşkä başlaydiğanliğini, uniŋ qiyapiti üzlärgä täbässüm, qälblärgä illiqliq hädiyä qilidiğanliğini kšrüp jürimän.
Rehangül hädä qançä juquri maharätkä egä bolmisun, u dayim izdiniştä. Özigä işinip tapşurulğan härbir rol'ğa җiddiy yandişip, här qetim sähnigä çiqiş aldida hayaҗan ilkidä sšzlirini täkrarlap jürgänligini kšrimän. Sän°ätni hayatiniŋ mäzmuni däp bilip, şu sehirliq yolda tamaşibinlarni bährimän qilişqa bäl bağliğan Rehangül hädiniŋ buniŋdin keyinmu sän°ät işqida ot bolup yenip yaşişini, jürigidiki ğäyrät bilän şiҗaätniŋ yänimu uzaqqa yetişini halaymän.
Bäzän sän°ätkarlarğa tamaşibinniŋ alqişidin artuq heçnärsä keräk ämäs däp qoyimiz. Bälki şundaqtu. Lekin biz insan balisiğu! Bolupmu kšŋli nazuk iҗatkarlar bäribir šmür boyi qilğan mehnitiniŋ qädirlinişini, kimdu-biri uniŋ toğriliq ikki eğiz yahşi gäp bilän uni tilğa elişini dilidin halaydu. Bir illiq inkas aŋlisa, kšŋli aram tepip, šzigä qanat pütkändäk his qilidu. İlahim, meniŋ bu maqaläm Rehangül hädiniŋ jürigigä aram beğişlap, sän°ättiki pärvazida kiçikkinä bolsimu rohiy mädät bärsun!
Patigül MÄHSÄTOVA.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/04-10
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
İvan Strod (10.04.1894, Lütsin öyäze administrativ üzäge Lütsin qalası, Vitebsk gubernası, / Rusiä İmperiäse - 4.02.1938, Mäskäw, RSFSR, / SSRB) — sovet ğäskär başlığı.
Poläk näselle xärbi feldşer ğailäsendä tua, anası – latış.
Berençe bötendönya suğışı, soñraq Qızıl Ğäskär saflarında Rusiä watandaşlar suğışında qatnaşa.
Säyäsi zolım qorbanı.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Ukraina eyyeti sentâbrniñ 17-nde OSCE toplaşuvı çerçivesinde söz serbestligi muzakere etilgen toplaşuv salonını «Rusiyege ait Qırım» laflarına narazılıq bildirmek içün terk etti. Bu aqta ATR haber ete.
Qayd etilgenine köre, Ukraina eyyeti iş toplaşuvındaki iştirakini vaqtınca toqtattı. Şimdi nevbetteki areketlernen bağlı mesleatlar ortaqlarnen yapıla.
«Yevropeyska pravda» bildirgenine köre, Ukraina Tış işler naziriniñ muavini Serğiy Kıslıtsâ Varşavanı terk ete, Ukrainanıñ OSCE elçisi Yevğen Tsımbalük ise toplaşuv salonı tışında ortaqlarnen mesleatlar keçire.
Varşavadaki OSCE toplaşuvına kelgen «Krımskaya gazeta» ve «Krımskiy jurnal» neşirleriniñ baş muarriri Mariya Volkonskaya işğal etilgen Qırımnı Rusiye dep adlandırdı. Bundan soñ onıñ çıqışı halqara vesiqalarğa esaslanıp bölündi.
Rusiyege qoltutqan «Millet» qırımtatar telekanalınıñ baş müdiri Ervin Musayevniñ lafı da bölündi. O, «Qırımnıñ Ukraina tarafından qamaçavını» şikâyet etti.
Sentâbrniñ 16-nda Varşavada sentâbrniñ 27-ne qadar devam etecek OSCE insan ölçevini esaplav toplaşuvı başlandı.
OSCE toplaşuvında iştirak etmek içün Rusiye akimiyeti ve yarımada teşkilâtlarını temsil etken qırımlı iştirakçiler qayd etildi.
Olarnıñ arasında sentâbrniñ 16-nda toplaşuvda iştirak etken «P. Hilendarskoy regional bulğar milliy-medeniy muhtariyetinden» Lüdmila Radeva, «Krımskaya gazeta» ve «Krımskiy jurnal» baş muarriri Mariya Volkonskaya, «Krımskoye informatsionno agentstvo» neşirinden Olga Leonova.
Ukrainanıñ Viyanadaki halqara teşkilâtlar vekili Yevğen Tsımbalük OSCE insan ölçevini esaplav toplaşuvında Rusiye akimiyeti ve yarımada teşkilâtlarını temsil etken işğal etilgen Qırım iştirakçileriniñ «sözü birden bölünmeli», dep bildirdi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Siyasiy mabüs Oleksandr Şumkov açlıqnı toqtattı
Ukrain siyasiy mabüsi Oleksandr Şumkov mecburiy aşatılacağı sebebinden açlıqnı toqtttı.
Bu aqta Twitterde Ulyana Suprun yazdı.
“Rusiye cezahanesiniñ müdiriyeti ukrainge ekimler tarafından baqınmaqnı red ete. Onıñ sağlıq alı ise pek fenalaştı”, – yazdı o.
Oktâbrniñ 14-nde Oleksandr Şumkov açlıqnı ilân etti.
Oleksandr Şumkov Yevromaydan faal iştirakçisi oldı, Ukraina Silâlı Quvetlerinde hızmet etti. O, 2017 senesi avgustnıñ 17-nde aqşam tutıp alındı. Siyasiy mabüsniñ aytqanına köre, ona bir qaç erkek ücüm etti ve manşnağa oturttı, özüne kelgende ise o endi Rusiyede edi.
Oquñız: Siyasiy mabüs Şumkovğa kerekli tibbiy yardım kösterilmey, – ombudsmen.


text:
Oleg Zubkov parkları ile alâqalı Rusiye akimiyeti tarafından açılğan informatsiya cenkini közetip, bunıñ ne içün yapılğanını añlap başladım. Bilesizmi, arbiy ilimde tütün perdesi degen bir usul bar - duşman, esas telükeniñ qaydan kelgenini añlamasın dep, tütün çıqaralar. "Ğalipler taqımı" da, qırımlılarnıñ başına kelip turğan esas felâketten diqqatnı ayırmaq içün, bunı yapa.
Nişan olaraq Oleg Zubkov ve onıñ "Taygan" safari parkını ve "Skazka" Yalta ayvanat bağçasını nafile saylamadılar. Zubkovnıñ boysunmağan tabiatını ve halq destegini tapmaq qabiliyetini er kes bile. Bu sefer de, "ğalipler taqımı"nıñ Zubkovğa qarşı ücümi, büyük rezonans doğurdı. İçtimaiy ağlarda Zubkovnıñ tarafdarları ve oña qarşı olğanlarnıñ arasında davalar toqtanmay. "Taygan"ğa qoltutuv istidanamesi yüz biñden çoq rey topladı, meselege bağışlanğan maqalelerniñ sayısı ise bütün rekordlardan aşa.
Öylese, "ğalipler taqımı" o qadar tütün nege çıqardı? Bellesem, sadece istenilmegen ve añlaşmağa istemegen Zubkovdan intiqam almaq içün degil. Amma, qırımlılarnıñ başına kelip turğan esas felâketten - suv qıtlığı meselesinden - diqqatnı ayırmaq içündir.
Qırımnıñ suv yeterligi hayalınıñ soñu kele. Onıñ yeküni ise - Qırımnıñ suvsızlığı
İşte, "ğalipler taqımı" beş yıl devamında propaganda etken Qırımnıñ suv yeterligi hayalınıñ, ğaliba, soñu kele. Onıñ yeküni ise - Qırımnıñ suvsızlığı.
Qırım, 80%-dan çoq suvnı qıta Ukrainadan Şimaliy Qırım kanalından alğanı sır degil. Qırım, Kyiv suv destegi olmadan, bu meseleni özü çeze bile, dep tüşünmek sadedilliktir. "Ğalipler taqımı", bu meseleni çezmek mümkün dep, qırımlılarnı işandıra edi, amma körgenimiz kibi, suv meselesi çezilmey edi, aksine, yıl-yıldan kerginleşe edi. Qırımlılarnıñ çastına, bu beş yıl içinde asırlarnen toplanğan temiz artezin suvunı içe ediler, yağanaqlar da quvandıra edi, amma bu çast, qazanılğan muvafaqiyet kibi degil, o, çoqqa sürmey.
2019 senesi küzden Qırımda suv kollapsı başlandı. Men, Qarasuvbazar yapma gölünde oldım. Alı, kerçekten aytsam, qorqunçlı. Suv anbarında normal köleminden yalıñız on fayız qaldı.
Aqmescit suv anbarına da aselet bardım. Aynı acınıqlı ve müşkül vaziyet. Göl, tanılmaycaq qadar "azdı".
Qurğaqlıqtan sadece göller degil, Qırım ormanları da zarar köre. Aqmescit sakinleri, noyabrnıñ soñunda böyle şey köre edi - FVN-niñ uçağı Aqmescit yapma gölüne qonıp, suvnı çekip ala edi ve şeer civarında yanıp turğan derelerni söndürmege uça edi.
Qırım çölü quru sahrağa çevirildi. Vaziyet, kerçekten de müşkül
Köylüler telâşlana - çoqusınıñ quyu ve skvajinalarda suvu yoq oldı. Amma kim olarnıeşitmege istey? Qırım çölü quru sahrağa çevirildi. Vaziyet, kerçekten de müşkül, amma onıñ perspektivaları daa qorqunçlıdır. "Ğalipler taqımı", qırımlılardan yaqınlaşqan meseleni olduqça gizlemege tırışa, amma bu vazifeni kün-künden yaramayca becereler. İşte, onıñ içün "tütün perdesi" kibi, Zubkov parkları meselesini uydurdılar.
Bütün tahminlerge köre, dekabrde de yağanaqlar olmaycaq. Demek, "ğalipler taqımı", suvnıñ saat-saat berilmesini başlamağa mecbur olacaq ve soñra bu, bütün Qırımnıñ degil, şahsiy er qırımlınıñ probleması olacaq. İşte, "krımnaş"lar, bu kökten tüşken taşlar degil, ebet, amma Allahnıñ ğazabına oşay...
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
15 ON BEŞİNCİ DERS
· Keldi baar nur saçıp, Navrez qoquy mor saçıp…
Navrez – halqımıznıñ acayip bayramlarından biridir. Bu bayram er yıl martnıñ 21-inde qayd etile. Qadimiy zamanlardan berli Navrez ziraatçılarnıñ bayramı olıp kelgen. Bugün de Navrez – köy hocalığı işlerinen bağlı bayramımızdır.
Ülkeşınasımız Refat ağa Qurtiyev “Qırımtatarlarnıñ taqvim merasimleri” («KaлeHдapHыe oбpяды kpыMckиx TaTap») adlı kitabında yazğanı kibi, Navrez ayı – tarlalarda işlerniñ başlanğan ayı sayıla.
Navrezge, adetince, er bir evde azırlıq körüle: köbeteler, loqumlar, çiberekler, tavuq etinden laqşa şorbası ve balalarğa dağıtmaq içün yımırtalar pişirile. Bundan ğayrı boğday unundan beyaz elva, şekerqıyıq, qurabiye ve diger tatlı aşlar yapıla. Bürtük qaveni evelden qavurıp, çekip azırlap qoyalar. Sofrağa bal, pekmez, qızılçıq ve ayva tatlısı qoyula.
Balalar ev-evden yürip Navrez yırını yırlay. Ev saipleri balalarğa pişken yımırta, ceviz, fındıq, meyva qurusı ve tatlı şeyler bere.
Navrez gecesi qızlar, yeşil anterler kiyip (bu tüs – yeşerip kelgen baarniñ timsalidir), saçlarına çiçekler, boyunlarına, qulaqlarına ilvanlar taqalar ve biriniñ evine toplaşa ve qısmetlerini bilmegen istep, fal baqa ya da baqtıralar, qısmetlerini bilmege aşıqa. Nişanlısı olmağanlar eki kün evel gül teregi tübüne bardaq tolu suv içine yüzük ve boyuncaqlar taşlay, soñ, Navrez gecesi kelip, eñ yaş qıznıñ közlerini bağlap, bardaq içindeki şeylerni çıqartalar. O qız yüzüklerni çıqarğanda, yüzükniñ saibesine (şaqa tarzında) onıñ taqdirini ayta.
Qartlar saba namazından soñ mezarlıqqa bara ve dualar oqup, ölgenlerni aña. Mezarlıqnı temizley, mezarlarnı tertipke qoyalar.
Dualarında qartlar Alladan bol bereket, sağlıq-selâmetlik ve ayvan sürüleriniñ artmasını istey.
Er bir evde bayram sofraları yapıla, şeñ-şeramet vaqıt keçirile.
Navrez bayramıñız hayırlı olsun!
· Halqıña yardım etecek olsañ, qoluñdan kelgenini yap
Musulman ve türk halqlarınıñ meşur maarifçisi, yañı qırımtatar edebiyatınıñ yaratıcısı, istidatlı yazıcı ve gazetacısı (yani publitsisti), qırımtatar tiliniñ islâatçısı (yani reformatorı), milliy devriy matbuatnıñ yaratıcısı, qırımtatar tilinde yazılğan edebiyatnıñ neşircisi, mektep derslikleri ve qullanmalarınıñ müellifi, milliy oquv müessiselerinde oqutuvnıñ teraqqiy (progressiv) usullarınıñ propagandacısı, musulman ve türk aleminiñ belli ve nufuzlı içtimaiy-siyasiy erbabı İsmail bey Mustafa oğlu Gasprinskiy (1851–1914) parlaq ömür yaşadı ve peyğamberimizniñ yaşına kelip, vefat etti.
Qırımtatar halqınıñ ulu insanı 63 yıl ömür içinde öz milleti içün yapqan işleri qararsızdır. İsmail Gasprinskiy dünyağa belli “Terciman” gazetasınen beraber mahsus qadınlar içün “Alem-i nisvan” jurnalı, arap tilinde “Al-Nahda” gazetası, qırımtatar tilinde “Millet” gazetası, reklama ilâvesi “İlânlar yaprağı”, qırımtatar tilinde “Ha-ha-ha” adlı mizahiy (yumoristik) gazeta çıqardı.
İsmail Gasprinskiy aqqında çoq yazıldı, yazıla ve daa yazılır. Onıñ ömrü ve faaliyetiniñ, em de “Terciman” gazetasınınıñ birinci aqiqiy tedqiqatçısı özümizniñ insanımız Seyitğazı Ğafarov oldı. Gasprinskiy aqqında ğayelerniñ generatorı olğan dostu Basır ağa Ğafarovğa yazğan mektübinde o: ““Terciman” gazetasınıñ birinci kününden başlap 1915 senesinece çıqqan sanlarında basılğan Gasprinskiyniñ 1300-den ziyade (!) maqalesiniñ cedvelini yaptım”, – dep yazğan edi.
İsmail Gasprinskiyniñ tercimeialı aqqında 2000 s. tarih fenleri doktorı V.Yu. Gankeviçniñ «Ha cлyжбe пpaBдe и пpocBeщeHию» adlı salmaqlı monografiyası çıqqan edi. Bu adam Qırım, Moskva, Sankt-Peterburg arhivleri, müzeyleri ve kitaphanelerinden ve çoq diger menbalardan Gasprinskiy aqqında materiallar toplap, olarnı ögrendi, işledi ve sistemağa çekti. Bugün qolumızda olğan kitap – Gankeviçniñ on yıl devamında yapqan işiniñ neticesi oldı.
Ulu mütefikkirimiz aqqında arhiv materiallarını saifelegen ve “Terciman” gazetasında basılğan onıñ maqaleleriniñ serlevalarını közden keçirgen adam, Gasprinskiyniñ ne qadar ulu insan olğanını köre.
Biz bahtlı insanlarmız, çünki bizim sönmez yıldızımız bar. Milletimizniñ qaramanı İsmail Gasprinskiyniñ ömür yolunen ketip, onıñ işini devam etmek – er bir maarifçiniñ, er bir Vatanperver ve milletperverniñ şerefli boyun borcudır.
· Toylarımız aqqında
(Yaş nesilge ve ana-babalarğa)
(Devamı. Başı 10, 11, 12, 13, 14-ünci derslerde.)
Kün-bugünde halqımıznıñ maddiy vaziyeti epimizge belli. Çoqumız öz zenaatımız boyunca iş tapamayıp, bazarlarda bir şeyler satıp, butiklerde “realizator” olıp, ve daa bilmem ne yerlerde rastkelgen işlerni yapıp, çekişip yüremiz. Mañlay terinen qazanılğan para zornen qorantamıznıñ boğazına yete. Kimseniñ aşıp taşqan parası yoq. Bugün cemaatımıznıñ çoqusı parasızlar. Aramızda paralı adamlarımız az, çoq degil.
Böyle ağır bir zamanda, aqça arttırmaq pek küç olğan vaqıtta, aytıñız, dostlarım, yaşlarımızğa eki toy (?) (em kelin tarafta, em kiyev tarafta) kerekmi? “Olân, adet olıp kelgen de!” – dersiñiz. Lâkin, belli olğanı kibi, er bir adet zamanına köre. Zamanına uysa, o – yahşı adet, onı kütmek kerek, uymasa – yaramay adetke çevirile ve ondan tez vazgeçmek kerek. Aqlıñızda olsa, bir zamanlarda Qırımda toylarımız üç kün devam ete edi. Baqıñız, şimdi endi o adet yoq. Ne içün yoq? Zamanına uymağanı içün yoq. Zamanımızğa kelişmegen adetlerimiz bugün endi yapılmamaq kerek, çünki yuqarıda aytqan toylarımız – o vaqıtnıñ, evel zamanlarnıñ adetine uya edi. Onıñ içün adet degen şey deñişip kelgen ve deñişip de keter. Qartlarımıznıñ “zemanesine köre kemanesi” degen sözünde aqiqat bar.
Toy yapmaq içün bizler boğazımızdan qıtıp, başqa şeylerge aqça bermeyip, bir qaç yıl evel aqça toplamağa başlaymız. Atta artqaç işlep biraz daa para toplamaq yollarını da qıdıramız. Bu – qolay şey degil.
Menim fikirimce, biz maddiy taraftan bir derecede özümizge kelgence, biraz ayaqqa turğance (başqa milletlerde olğanı kibi), kelin ve kiyev tarafı qoşulışıp BİR TOY yapsaq, yaramay olmaz, vallai-billâ, yahşı olur. Cebimizge köre iş köreyik, bunıñ iç ayıbı yoq, bu tabiiy bir şeydir.
Endi toyğa çağırılacaq cemaatıñ sayısı aqqında. Toyumızğa 200–250–300–400–500 adam çağırıp, toynı bazarğa beñzetip qoymaq, mencesine, kelişken şey degil. Toyğa bu qadar adam çağırmaqnıñ iç aceti yoq. Öyle toy qalabalıq bazarğa beñzep qala. Eñ yaqın adamlar, çağırılsa, yeter. Pek uzanmağa kerekmey. İnanıñız, meseleni añlağan adam öpke yapmaz, “meni çağırmadılar” dep kimse aleket qoparmaz, can ağırtısı da yapmaz. “Yorğanına köre ayağını uzata!” – der, vesselâm. Rastkelişte lafı çıqsa, toy saibine: “Hayırlı olsun keliniñiz (kiyeviñiz)! Alla yaşlarğa mabet-mabet yaşamağa ve bala-çağalı olmağa qısmet etsin!” – der, artını uzatmaz. Toy yapqan adam da: “Sağ ol! Alla razı olsun!” – dese, olğan.
Zengin adamlarımız da toylarını bir qararınen yapsa, dülber olur. Toy yapıp kimseni şaşırmağa kerekmey. Bilmiş oluñız, öyle qararsız toylar etrafında pek çoq öşek ola. Cemaatımıznı şaşıracaq olsaq, aqıl-fikirnen yapılğan işnen, cemaat içün yapılğan eyiliklernen şaşırmaq kerek.
Biz aqıllı dülber milletmiz, er vaqıt aqıl-fikirnen iş körsek, yapqan işimiz de, areketlerimiz de dülber olur.
(Devamı bar)
· Oquyıcılarımıznıñ icadından
Güzel tilimiz aqqında yaşlarnıñ fikirleri
Alimova Feruze, 2-nci kurs studenti
Universitetke men qırımtatar tili fakultetine kirgen soñ köyge kelgende maña böyle sual bergenler oldı: “Ne içün sen bu fakultetke kirdiñ? Şimdi qırımtatar tili bir yerge qullanmay, “ne prestijno”, ukrain tiline kirseñ olmay edimi?” – dediler.
Menim pek canım avurdı. Bizim qorantamızda er vaqıt qırımtatar tilinde laf ola. Nasıl ola da qırımtatar tili “neprestijnıy” ola? Şimdi endi men birinci kursnı bitirip turam ve mında oquğanıma pek quvanam. Men qırımtatar tili ocamız Azize Fazılovnanıñ maña ögretken yolunen ketecem! Tilimni bilecem ve başqa tilge onı deñişmeycem.
Bağçasaray
Adil Murtazayev,
Bağçasaray 5-inci milliy mektebiniñ mezunı
Beş asırlıq tarihıñ bar, Bağçasaray,
Geray hanlar mekânısıñ, Bağçasaray,
Öz vaqtında Puşkin saña sevda olğan,
İlhamlanıp, “Közyaş çeşmesi”ni yazğan.
Qırım hanlığınıñ paytahtı ediñ,
Medreseñnen dünyada meşur ediñ,
“Zıncırlı”ña başın eggen oca, mezunlar,
Bugün vaziyetiñni körip, yürek ağlar.
Qabristanlar, aziz yerler yernen yeksan etilgen,
Baba-dede baştaşları, taş yollarğa töşelgen,
Quyularnı pislegenler, çoqraqlar qurup qalğan,
Halq variyeti hırpalanğan, oña balta urulğan.
Elli yıllıq küreşten soñ, milletim, qaytıp keldiñ,
Coyuqlarnı tiklemekçün bar küçüñnen tireldiñ,
Pek tırışsa, aziz halqım niyetine tez yeter,
Ana-yurtta, kelir vaqtı, kök bayraqlar yelpirer!
· Şiirler, yırlar
Em oca, em dört balanıñ anası –
Zulmarağa
bağışlana
Közüñiz aydın, cemaat, birden üç batır doğdı!
Zulmarağa üç egizni Rabbimiz bağışladı!
Üç acayip ağa-qardaş: Amethan, Sabri, Fahri,
Olarğa candan tileymiz – sağlam olsun er biri.
Narim beyge oğlanları büyük quvanç ketirdi,
Baba, ğarip, raatlıqnı tüşünde körer endi,
Lâkin mıtlaq kelir bir kün, öser olar ve buyur,
Anası ve babasınıñ qaviy tayançı olur.
Zulmarağa oşağanlar, Alla bersin, çoq olsun,
Barsın er yıl evlâtlarnıñ sayısı arta bersin,
Qorantada dört baladan eksik olmasa eger,
Soñ o vaqıt milletimiz öz maqsadına yeter!
“Maarifçi” birleşmesi adından
Seyran Üseinov
Ali ağa Aliyevniñ
80-yıllıq yubileyine (2007 s. mart 9 künü)
Halqımıznıñ pek acayip insanları az degil,
İstidatlı oğlan-qıznıñ beşigidir bizim il,
Kimseden eksik degilmiz: ne rustan, ne çufuttan,
Calağaylıq – qanımızda, o bizde – atalardan.
Ali ağa ulu insan – halqnıñ sönmez yıldızı,
“Uçansuv”nıñ, “Fidanlar”nıñ – ocası, ilhamcısı,
Yaş neslimiz oynamağa ögrenip kele ondan,
Qaç balamız kelip keçti onıñ cümert qolundan!
Ömür oña beş yılda bir yubileyler bağışlay,
Bol yürekli bu adamnı qartı-yaşı alğışlay,
On yedi yıl bar küçünen çalışa o Vatanda,
Yorulmaqnıñ eseri de, Valla-Billâ, yoq onda.
Barsın bizim Alâğamız yüz yıl daa yaşasın,
Lâkin mıtlaq, Alla bersin, ömürlik o yaş qalsın,
“Uçansuv”ğa, “Fidanlar”ğa daim babalıq yapsın,
Kontsertleri ola bersin, bizlerni quvandırsın!
Hayırlı yaşlar olsun, sayğılı Ali ağa!
“Maarifçi” birleşmesi adından
Seyran Üseinov
Samuil Marşak
Sersem sıçan balası aqqında masal
(Devamı. Başı 13-ünci derste.)
Ana sıçan tavuqqa çapıp bara:
“Dayalıq et balama, – dep yalvara, –
Kelse bugün, aynenniler yırlasa,
Bir yahşılıq et, beşigini sallasa.”
“Qıt-qıt-qıdaq, qıt-qıdaq, – dey tavuçıq,
Közleriñni yum da yuqla, sıçançıq,
Yuqla, canım, yanağıñdan öpeyim,
Qanatımnen seni yahşı örteyim.”
Sersem sıçan balası erke ösken,
Tavuqnıñ da hatrin saymay şay degen:
“Sesiñizden gecesi yuqum qaça,
Mümkün olsa, çekiliñiz uzaqça!”
(Devamı bar)
· Atalar sözleri
Dünya bir merdivendir: biri ener, biri çıqar. – ЭToT Mиp, чTo лecTHицa: oдиH cпyckaeTcя, дpyroй пoдHиMaeTcя.
Zaman zamanğa uymasa, sen zamanğa uy. – Ecли BpeMя He Takoe, kokoe бы xoTeлocb, Hayчиcb жиTb B Takoe BpeMя.
Bereket bersin deñilgen yerde bereket olur. – TaM, rдe жeлaюT, чToбы былo изoбилиe, TaM oHo и бyдeT.
Başqa ilniñ padişası olğance, öz iliñniñ fuqaresi (ya da qulu) ol. – ЧeM быTb пaдишaxoM чyжoй cTpaHы, лyчbшe бyдb бeдHяkoM (paбoM) B cBoeй cTpaHe.
Yahşı at arpasını, yaman at qamçısını arttırır. – Xopoшaя лoшaди yBeличиBaюT пopцию ячMeHя, дypHoй – yдapы kHyToM.
Adıñ çıqqance, canıñ çıqsın. – Лyчшe yMepeTb, чeM пpиoбpecTи дypHyю peпyTaцию.
Çağırılğan yerge quş bol, çağırılmağan yerge taş bol. – Kyдa пpиrлacяT, Tyдa лeTи пTицeй, kyдa He пpиrлacяT – cTaHb kaMHeM, He xoди.
İşlemegen demirni tot basar. – БeздeйcTByющaя жeлeзHaя Beщb пokpыBaeTcя pжaBчиHoй.
Çağırılğan yerden qalma, çağırılmağan yerge barma. – Kyдa пpиrлaшaюT – иди, kyдa He пpиrлaшaюT – He xoди.
· Frazeologizmler
aqlına kelgenini yapmaq – дeлaTb To, чTo BзбpeдëT Ha yM, пocTyпaTb HeoбдyMaHHo
aqlı kesmek – пoHиMaTb, cooбpaжaTb
aqıl ögretmek – пoyчaTb
aqlını oynatmaq – coйTи c yMa, лишиTbcя paccyдka
aqılğa sığacaq şey degil – yMy He пocTижиMo
aqlı yerinde degil – y Hero He Bce дoMa
ne aqılğa hızmet ete? – Ha чTo oH pacчиTыBaeT?; Ha чTo oH HaдeeTcя?
özüni tutmağa bilmek – yMeTb BecTи ceбя
· Ösümliklerniñ adları
rBoздиka – qaranfil – rBoздиka
блeдHaя пoraHka – aqçil ağuv mantar – блiдHa пoraHka
бeccMepTHиk – qara baş ot – бeзcMepTHиk, cyxoцBiT
жacMиH – yasimen – жacMиH
жeлeзHoe дepeBo – demir ağaç – зaлiзHo дepeBo
жиMoлocTb – hanım eli – жиMoлocTb
жëлyдb – pelit fındığı – жoлyдb
зBeздчaTka – yıldız ot – зшpoчHиk
зBepoбoй – sadef ot – зBipoбiй
зeMляHиka – tav cilegi, qanlı kirasa – cyHиця
· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları
koзлëHok – ulaq – koзeHeя
kokoH – qoza(q) – kokoH
koлибpи – kölibri – koлiбpi
koMap – kanar, süyrüsinek – koMap
koHoпляHka – kendir quşu – koHoпляHka
kopoeд – qabuq böcegi – kopoiд
kopocTeлb – bıldırcın qılavuzı – дepkaч
kopoлëk – çalı quşu – kopoлbok
kopшyH – çaylaq – шyлika, kopшak
koTëHok – mışıq balası – koTeHя
· Anatomiya terminleri
лoпaTkи – kürekler – лoпaTkи
лyчeBaя kocTb – çaqmaq kemik – пpoMeHeBa kicTka (kicTb)
MeжpëбepHыe Mышцы – qaburğa arası adaleler – MiжpeбepHи M’язи
MизиHeц – çinatiy (ya da kiçik) parmaq – MiзиHeцb
MиHдaлeBидHыe жeлeзы – badem piçim bezler – MиrдaлeBидHi зaлoзи
Mиokapд – miokard – Mиokapд
Moзr – miy – Moзr
MoлoчHыe жeлeзы – süt bezleri – MoлoчHи зcлoзи
MoчeBoй пyзыpb – siydik quvuğı – ceчoBий Mixyp
Myckyл – adale – Myckyл


text:
2 EKİNCİ DERS
· Evlâtlarımız öz tuvğan tilinden marum qalmasın!
Sayğılı vatandaşlarım!
Bizim, baba-dedelerimizden asabalıq qalğan tilimiz bar. Qırımda asırlarnen bu tilde laf etilgen, analar balalarına birinci sözlerini bu tilde aytqan, balalar bu tilde terbiyelengen. Sevdalar bir-birine yürekten çıqqan sözlerini bu tilde aytqan. Toylar, cenazeler bu tilde olğan. Bizni yaşatqan, bizni birleştirgen, bizge küç-quvet bergen – tilimizdir. O bizim – temelimizdir. Temel olmasa, bina turmaz, avdarılır, viran olur. Tilimizni bilmesek, ğayıp etsek, milletimiz de ğayıp olur. Keliñiz, tilimizni saqlap qalmaq içün bütün kerekli çarelerni köreyik: er vaqıt bilgenimiz qadar öz tilimizde laf eteyik, er Allanıñ künü iç olmağanda yarım saat öz tilimizde yazılğan kitap, gazeta oqumaqnı ve balalarımızğa oqutmaqnı adet eteyik.
Evlâtlarımız öz tuvğan tilinden marum qalmasın!
· Qısqa ikâyeler, masallar
Dülber oğlan
Bir dülber oğlan bar eken. Qızlar onı pek begenip, onıñ etrafında aylanıp-üyürilip yüre eken. Bir kün bu oğlan bir qartqa rastkele ve oña: “Selâm aleyküm, qartım!” – dep selâm bere. “Aleyküm selâm, biñ-biriniñ gülü!” – dep cevap bere qart. Bu sözlerni eşitip oğlan quvana. Soñ bu oğlan evlene ve kene de şu qartqa rastkele, selâm bere. Qart: “Aleyküm selâm, biriniñ gülü!” – dey. Oğlan özüne: “Men biñ-biriniñ edim, şimdi ise tek biriniñ gülü oldımmı? Yoq, men biñ-biriniñ gülü olmağa isteyim” – dep, ekinci künü ayırıla. Bir-eki künden soñ bu oğlanğa kene şu qart rastkele. Oğlan oña selâm bere, qart ise oña: “Aleyküm selâm, alem masqarası!” – dey. Oğlan qayda oğrağanını bilmey.
· Şaqalar, lâtifeler
Çölde:
Çöllüniñ biri qomşusından:
– Aqam, qorazıñ qozlaymı? – dep soray.
– Vay, sen şaştıñmı şo? Qoraz da qozlarmı?
– Lap bolsın diymen taa, aqam! – dey o.
Orta yolaqta:
Eki köylü yolğa çıqa. Bir daa olardan biri:
– Baq-baq, qırnıñ töpesinde quştır! – dey.
– Yoq, taştır! – dep itiraz ete ekincisi.
– Olân baq, quştır! – dey birincisi.
– Yoq, taştır! – dey ekincisi.
– Baqsa, uçtı! – dey birincisi.
– Uçsa da taştır dey! – inatlıq etip ekincisi.
Yalı boyunda:
Yalı boylu bir oğlan:
– Molla ahay, hızınız evdemidir – dep soray.
– Ya menim hızımnen senin ne işin var, e pezevenk? – dey molla.
– Laf olsun deyim daa! – dey azırcevap oğlan.
· Şiirler, yırlar
Eşref Şemi-zade
Qış kele
Gece uzay, kün qısqara,
Suvuq arta, yüksele,
Artıq endi ağır-sabır
Aq saqallı qış kele.
Gece-kündüz yağmur yağa,
Yoldan-ızdan keçilmey,
Çıray sıta küskün ava,
Kökte yıldız seçilmey.
Qoñur çölde aşlıq çalğan
Çalğı, saban sesi yoq,
Qışlamağa bizde qalğan
Quşçıqlarnıñ esi yoq.
Qapı qaqa tors dekabr,
Tışta suvuq yüksele,
Artıq endi ağır-sabır
Aq saqallı qış kele
· Güzel adetlerimiz
Alla bersin de, bir-birimizge nisbeten alçaq göñülli ve sade insanlar olayıq, yani balanen – bala, balabanen – balaban olıp, qartlarımız aytqanı kibi: “Büyüklerge ürmet, kiçiklerge meramet, muhtaclarğa inayet” eteyik. Vatanımız Qırımnı ve milletimizni seveyik. Tilimizni ise candan, yürekten seveyik, çünki eñ keregi bizge tildir. “Men tilimni sevem ve başqa tilge onı ölsem deñişmem!” – degen sözlerni dua kibi tekrarlap, balalarımızğa tilimizni ögreteyik. Öz milleti, öz tarihı, öz medeniyeti ve öz tilini unutıp, başqa milletniñ “arabasına oturıp, onıñ yırını yırlağan” – öz balasını begenamağanğa beñzer, böylelerine: “Sürüden ayırılğan – sürünip öler” – degenler. Pek çoq yıl evel böyle sözler aytılğan:
“Aygidi, tatar yaşları oqumaylar,
Oqusalar, kimseden artta qalmaylar,
Parijde, Berlinde birinci bolıp,
Yaponlar bile olarğa yetalmaylar”.
Zaman deñişti, yaşlar bunı añlay, oqup ilimge sarıla ve başqa milletlerden artta qalmamağa tırışa. İnşalla, milletimiz oqumış millet olur. Bizler aqıllı, namuslı ve işkir milletmiz. İnşalla, milliy yüzümizni ğayıp etmemiz.
· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik
· Til botqası
1. Marşrutka yürmey, pek tâjelo mne dobratsâ.
2. Mir tesnıy daa. Okazıvayetsâ o şkola yanında yaşay. Çerez duval onıñ plemânigi. Ayttılar, çto o yahşı master.
· Doğru yazayıq ve laf eteyik
Tercimeler
иди Tиxo – yavaş yür; cиди Tиxo – yavaş otur
roBopи Tиxo – yavaş ayt; пoй Tиxo – yavaş yırla
Tиxo! – yavaş!, yavaş ol(uñız)!
kTo пpaB? – kim aqlı?; я пpaB – men aqlım
kTo He пpaB? – kim aqlı degil?
Doğru yaz ve doğru qullanıñız
nutuq – nutqu
vaqıt – vaqtı – vaqıtta
saat – saatı – saatta bir
Lâkin: saatler olsun!
resim yapmaq – resim yapam
qullanmaq (ne?, neni?)
faydalanmaq (neden?)
işletmek (kimni?)
· Atalar sözleri
Pıçaq yarası keçe, söz yarası keçmey.
Yahşı at arpasını arttıra, yaman at – qamçısını.
Ev alma, qomşu al.
Evdeki esap çarşığa uymay
Qayda kördiñ qara eşek.
Qasap et derdinde, eçki can derdinde.
Keçken işke – salavat.
Keçkenge mazi derler.
Eskisiniñ qadrini bilmegen, yañısını tapamaz.
Vaqıt – naqıt.
Zemanesine köre kemanesi.
Zamanına köre adamı.
· Frazeologizmler
baş bağlamaq – зakoлocиTbcя
başını bağlamaq – жeHиTb
başını bir yerge bağlamaq – HaйTи paбoTy koMy-л., пpиcTpoиTb koro-л.
başını kütmek – MopoчиTb roлoBy
baş ağrısı – 1) roлoBHaя бoлb; 2) HeпpияTHocTb; зaбoTы, xлoпoTы
baş belâsı – HakaзaHиe бoжbe
başı belâğa oğramaq – пoпacTb B бeдy
başını belâğa oğratmaq (soqmaq), başına belâ ketirmek – HaBлeчb бeдy Ha koro, BBeprHyTb B бeдy
başını alıp ketmek – yйTи, kyдa rлaзa rлядяT
başınıñ saçından çoq – cлишkoM MHoro (Haпp., paбoTы, зaбoT)
· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları
блoшak – topraq piresi
бoбp – qunduz
бoroMoл – şeytan atı, atlı qazaq
бoжbя kopoBka – sırlı böcek
бokoплaB – bocan aka
бoлoTHaя coBa – bataqlıq bayquşı
бaHбapдиp – sasıq qoñuz
бopзaя coбaka – tazı
бpoHeHoceц – tatu
бoяpышHицa – muşmolla köbelegi
бyйBoл – suvsığır
бypeBecTHиk – furtuna quşu
бypyHдyk – burundıq
быk – buğa
бычok – tosun
бычok (pыбa) – buğabaş balıq
BaлbдшHeп – tav horazı
BaMпиp – vampir
BapaH – varan
Bepблюд – deve
BoдoMepka – suv örümçegi
· Anatomiya terminleri
бoлbшoй пaлeц – baş parmaq
бoлbшoй kpyr kpoBooбpaщeHия – qan dönüminiñ büyük dairesi
бopoзды roлBHoro Moзra – baş miyiniñ yolaqları
BeHa – vena, qara qan damarı
BepxHяя чeлюcTb – üst çenge
BиcoчHaя kocTb – şaqaq kemigi
BopcиHkи – tükçikler
Bxoд B жeлyдok – saruğ
rлaзHицa – köz çuqurı
rлoTka – tamaq
roлeHb – baldır
roлocoBыe cBязkи – ses telleri
ropлo – boğaz
ropTaHb – ğırtlaq
rpyдиHa – köküs (kökrek) kemigi
rpyдHaя kлeTka – köküs qafesi
rpyдHaя пoлocTb – köküs boşluğı
ryбa – dudaq
дecHa – kemer
дыxaTeлbHoe ropлo – boğurdaq, kekirdek
жeлyдok – aşqazan, mide
жeлyдoчkи cepдцa – yürek qarınçıqları


text:
Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ dšlät başquruş sistemisini tehimu mukämmälläştürüş çariliri toğriliq
Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Konstitutsiyasi 44-maddisiniŋ 3) qoşumçä punktiğa muvapiq dšlät başquruş sistemisini yeŋilaş vä nätiҗidarliğini aşuruş mähsitidä TOHTAM QİLİMÄN:
1. Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Soda vä integratsiya ministrligi, uniŋğa Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ İndustriya vä infraqurulumluq täräqqiyat ministrliginiŋ hamäşiya ämäs eksportni täräqqiy ätküzüş vä ilgirilitiş sahasidiki väzipiliri häm vakalätliri berilip, qayta uyuşturulsun.
2. Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ hškümiti :
1) Qazaqstan Җumhuriyiti Prezidentiniŋ Mämuriyiti bilän kelişim boyiçä qayta uyuşturulidiğan dšlät organliri häm ularniŋ qarimiğidiki täşkilatlar otturisida ştat sanini qayta tähsim qilişni;
2) moşu Pärmanni ämälgä aşuruş boyiçä başqa çarilärniŋ kšrülüşini täminlisun.
3. Moşu Pärmanniŋ orunlinişini nazarät qiliş Qazaqstan Җumhuriyiti Prezidentiniŋ Mämuriyitigä jüklänsun.
4. Moşu Pärman imzalanğan kündin tartip küçigä kiridu.
Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Prezidenti Q.TOQAEV
Nur-Sultan, Aqorda, 2019-jil 1-iyul', №46


text:
Bazarertesi künü, noyabr 18-inde, Qara deñiz suvlarında bir yıl evel Keriç boğazında zapt etilgen "Nikopol", "Berdânsk" katerleri ve "Yañı Qapu" buksiriniñ qaytarılması başlandı, dep bildire Ukraina Silâlı Quvetlerniñ Arbiy Deñiz Quvetleri.
Başqa tafsilâtlar şimdilik yoq.
Daa evel Ukraina Silâlı Quvetlerniñ Arbiy Deñiz Quvetleriniñ başı İgor Voronçenko, bir yıl evel Keriç boğazında zapt etilgen gemilerniñ Qırımdan qaytarılması plan boyunca yapıla, dep haber etti.
Noyabr 17-sinde Qırımda Rusiye FSB-siniñ sıñır idaresiniñ matbuat hızmetine atıf etip TASS haber agentligi, zapt etilgen gemilerni noyabr 18-inde berecekler, dep yazdı.
Qırım matbuatınıñ malümatına köre, "Berdânsk" ve"Nikopol" arbiy katerleri ve "Yañı Qapu" buksiri Ukrainağa neytral suvlarda berilmek kerek.
Qırım.Aqiqat daa evel haber etkeni kibi, bazar künü noyabr 17-sinde Keriçte "Genmol" limanınıda tutulğan "Berdânsk" ve "Nikopol" zapt etilgen ukrain katerlerni yollamaqqa azırlap başladılar.
Daa evel Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ yardımcısı Andriy Yermak, 2018 senesi noyabrde Rusiye silâ yardımınen zapt etken Ukraina Arbiy Deñiz Quvetleriniñ üç gemisiniñ Ukrainağa qaytarılmasınıñ soñki basamağı aqqında aytıp berdi.
"Bıltır noyabrde zapt etilgen "Nikopol" ve "Berdânsk" arbiy katerlerini, "Yañı Qapu" buksiriniñ qaytarılması soñki basamağına keldi", - dedi o HB matbuatına.


text:
27 Qarasha, 2019 Barlyq aımaqtar
Smaǵul Elýbaı, jazýshy: Qazaqtyń obalyn nege oılamaısyńdar!
Ashynǵannan shyǵady ashy daýsym!
«Qazaqtyń obalyn nege oılamaısyńdar! Ashynǵannan aıtyp otyrmyz. Sizder qazaq tilin kemsitken saıyn janymyz jylap otyrady!». Jazýshy Smaǵul Elýbaı óziniń feısbýk paraqshasynda osylaı dep jazdy.
«Sońǵy kúnderi resmı jıyndar tek orys tilinde óte bastady! El basqarǵan azamattar memleket til aldyndaǵy jaýapkershilikti nege jyly jaýyp qoıdyńdar??? 90 paıyz qazaq otyrǵan jıyn nege oryssha ótýge tıis! El aǵalary qazaq tilin qashanǵy qorlaımyz??? Qashan óz tilinde sóıleıtin esi durys el bolamyz??? Bundaı orystildi jıyndy kórip otyrǵan óskeleń urpaq qandaı ónege alady? Olar qazaq tilin qazaq basshylary kerek etpeı otyrǵanyn kúnde kórgennen keıin qazaq tiliniń bolashaǵyna qalaı senedi!?? Qazaq tili týraly aıtylǵan ádemi urandardyń bári jelge ushqanyn kórmeı me? Is júzinde memlekettik til orys tili ekenin kórmeı me???? Bul sumdyqtan keıin olarǵa qazaq mektebi nege kerek? El aǵalary!!! Qazaq tiliniń obalyn nege oılamaısyńdar? Qazaqtyń obalyn nege oılamaısyńdar! Ashynǵannan aıtyp otyrmyz. Sizder qazaq tilin kemsitken saıyn janymyz jylap otyrady!»
Sálemmen Smaǵul Elýbaı.
Qate tapsańyz, qajetti bólikti tańdap ctrl+enter basyńyz.
Pikir qaldyrý
pikir
Usynylǵandar


text:
Abzal Qwspan: "Säulege jala japqan adamdardıñ özderi zardap şegedi"
Keşe jurnalist, qoğam belsendisi Säule Äbildahanqızınıñ üstinen birneşe kelinşektiñ arız jazğanı turalı aqparat şıqtı. Yvision saytınıñ mälimetine säykes, Säule Äbildahanqızı köpbalalı analardan 2 million teñge köleminde aqşa alğan.
Sonday-aq, analardıñ biri "2019-jıldıñ 31-mamır küni Temiryazov pen Jorokov köşeleriniñ qiılısında ornalasqan Twrğın üy basqarması mañında Säule meni mitingke şığuğa ügittedi. Eger mitingke şıqsañ sağan üy mäselesin şeşip beremin dep ayttı" dep şağım tüsirgen. Äzirge arızdanuşılardıñ arasında Wljalğas Satqınbekova degen kelinşektiñ ğana esimi belgili bolıp otır.
Biz bwl jağdayğa qatıstı Säule Äbildahanqızı men onıñ advokatı Abzal Qwspan mırzanıñ pikirin bilgen edik.
Säule Äbildahanqızı, jurnalist: “Bwl küştik qwrılımdardıñ qoldan wyımdastırıp otırğan jalası”
- Bwl tap-taza jala. Bwl küştik qwrılımdardıñ mağan qarsı qoldan wyımdastırıp otırğan düniesi. Jäne de analardıñ sağın sındıru üşin bar oylap tapqan täsilderi. Onıñ üstine men “Qosanovtı qoldayıq”, “Azamatttıq qoğam qwrayıq” dep halıqqa köbirek ündeu jasap jürmin ğoy. Meniñ sonday poziciyam arqılı halıq oyanıp ketpesin, osı halıqtı türtip, oyatıp jür, osı bireudiñ auzın jabayıq degen-au şaması. YAğni, bwl qoldan wyımdastırıp, jasap otırğan qitwrqı äreket.
Wljalğas Satqınbekova degen adamdı ömirimde körgen emespin, tanımaytın, bilmeytin adam. Ol da policeylerdiñ ädeyi wyımdastırıp otırğan öz adamı dep esepteymin.
Men eşqaşan bireuden bir tiın alğan emespin. Jağdayı tömen 5 ananı tikeley efirge şığarıp, “Bwl analardıñ kartoçkaları joq eken. Osılarğa kömektesemin degenderiñ meniñ kartama aqşa audaruğa boladı” dedim. Biraq, ol kisilerge audarılğan aqşa kartoçkada twr. Qanşa tüskeni de, men kimge qanşa artığımen kömekteskenim de twr. Sondıqtan, ol tüsken aqşanıñ ärbir tiını üşin esep bere alamın. Al, basqa eşqaşan eşkimnen özim üşin bir tiın alğan joqpın. Almaymın da. Men eki balamen jalğız, jesir qalıp, bir üzim nan, jeytin tamaq tappay otırğan kezde de eşkimge alaqan jayğan emespin. Ol meniñ azamattıq ar-ojdanıma, ömirlik principterime, qağidalarıma jat närse.
Al, meniñ analardı aşıq mitingke şaqırğanımdı däleldesin. Ol da ötirik, jala.
Abzal Qwspan, zañger: “Men Säuleni jalanıñ qwrbanı qılıp qarap otıra almaymın”.
- Bwl barıp twrğan - provakaciya. Biliktiñ qoldan wyımdastırıp otırğan şarası. Ökinişke qaray, bizdiñ qwqıq qorğau organdarı mwnday ispen öte jii aynalısadı. Osınday qoldan wyımdastırılğan is-şaralardı toqtatpaytın bolsaq, biz eşqaşan el bolmaymız. Mwnı talay jerde aytqanmın.
Säuleniñ aytıp jürgen sın-pikirleriniñ barlığı damığan, örkenietti elderde qalıptı jağday. Eşkim bwl memleketke riza boluğa mindetti emes. Bwl sın-pikirge baylanıstı tek, Qazaqstan siyaqtı damımay qalğan meşeu elderde bolatın reakciya.
Säule qanday zañsız iske bardı? Iä, qoğamda osınday zañsızdıqtar jalğasa beretin bolsa, mitingke şığamın dedi. Biraq, eşkimdi mitingke şaqırğan joq. Soğan bola adamdardan arız jinap alıp wyımdastırudıñ tük te qiındığı joq. Onıñ çatında 70 mıñnan astam ana otırdı. 70 mıñnıñ işinen 7 adam tauıp, ötirik arız wyımdastıru olar üşin tük emes. Bizdiñ adamdar ökinişke qaray, osınday ötirikterge jii baradı. Biz jala jabuğa bolmaytının tüsinbey kele jatırmız. Biraq, aynalıp kelgende sol adamdardıñ özderi zardap şegedi. Erteñ sol arız jazğandardıñ özderiniñ balaları solay isti boladı. Sondıqtan, biz bireudiñ obalına qaluğa bolmaytının tüsinuge tiispiz.
Bizde kez-kelgen adamğa jala japqızıp, halıqtıñ aldında bedeli men tanımaldığı artıp bara jatqan adamdarğa osınday las äreketter qoldanadı. Mwnı policiya da, qwqıq qorğau organdarı da jaqsı biledi.
Men özim Jañaözen sotına qatısqan kezimde, mağan qayta-qayta policiya tarapınan eskertu jasalğan. 74 jäbirlenuşini jalğız özim qorğap jatqanda “kelmey-aq qoy” degen sms-ter, telefonmen habarlar tüsken. Sol kezde bir äyel meniñ üstimnen “Abzal Qwspanov meni zorlağısı keldi” dep arız jazğan. Meni sol üşin advokat basımmen sottap jibere jazdağan. Sondıqtan talay adamdı qorğap jürgen advokat retinde mwnday jağdaylar mağan jaqsı tanıs. Jäne, Säuleniñ qanday adam ekenin de jaqsı bilemin. Sondıqtan, mwnıñ 100 payız jala ekenin tolıq senimmen ayta alamın!
Men qazir Astanada bir ülken istiñ ayasınan şığa almay jatırmın. Biraq, Säulemen baylanıstamın. Baylanısta bola beremin. Mindetti türde bwl iske aralasamın!
Men Säuleni jalanıñ qwrbanı qılıp qarap otıra almaymın!
Biz atalğan jağdayğa baylanıstı Almatı qalalıq İşki İster Departamentine birneşe ret habarlasqan edik. Alayda, olarmen baylanısu mümkin bolmadı. Aldağı uaqıtta bwl iske qatıstı İİD niñ de resmi jauabın jariyalaytın bolamız.
Nwrbike Bekswltanqızı
Abai.kz


text:
31 Naurız, 2016 sağat 20:22
... Mäñgürttiktiñ maydanında men dağı, At qoyayın nayza-qalam wşımen.
31 Naurız, 2016 sağat 17:49
«EKSPO-2017» töñireginde türli äñgimeler örigeni belgili. Elimizdiñ sırtqı bedeli men işki ekonomikasına aytarlıqtay ülesin tigizetin osınau Halıqaralıq körmeniñ mañızı jöninde Memleket basşısınıñ özi az aytıp jürgen joq.
31 Naurız, 2016 sağat 17:24
Erkindikti enşilegen egemendigimizdiñ tarihında köñil marqayar tolayım tabıs¬tar tolıp jatır.
31 Naurız, 2016 sağat 13:35
Endi jetispey twrğanı osı edi. Aldağı uaqıtta qazaqstandıq därihanalarda balalarğa arnalğan müşeqaptar (prezervativter) satılımğa şığuı mümkin.
31 Naurız, 2016 sağat 12:55
Jaqında qazaqstandıq Tengrinews TV redakciyası qazaq tilin şeteldikterge üyretuge täjiribe jürgizgen. Bwl jolı Qazaqstanğa qonaq bolıp kelgen äm osı jerde nesip tauıp jürgen şeteldikterdi memlekettik tilge üyretuge äreket jasağan.
31 Naurız, 2016 sağat 12:37
Memleket basşısı Bel'giyağa arnayı is-saparmen bardı. Euro odaq basşılarımen kezdesu ötkizgen Nwrswltan Nazarbaev Bryussel'de odaq törağası Donal'd Tuskpen kezdesti.
31 Naurız, 2016 sağat 12:24
Jazuşı Qabdeş Jwmadilov ağamızdıñ «Birjan men Saranıñ aytısı bolmadı, onı jazğan Ärip» deui – nağız aqiqattan attau!
31 Naurız, 2016 sağat 12:18
Bilik partiyasınıñ öz müşelerine arnap jazğan oqulığın «älemde joq qwjat» dep maqtauşılar da, «Nazarbaev turalı köp jazğan kitap» dep sınauşılar da bar,-dep jazadı «Azattıq» radiosı.


text:
Rusiye akimiyeti, "Tavrida" trassası 81%-ğa azır, dep haber ete. Aynı vaqıtta Qırımnıñ rusiyeli ükümetiniñ reisi Yuriy Gonçar, inşaat işleriniñ tış icracısı Ao "VAD"-ğa qarşı iç bir şikâyet olmağanını ve "VAD" ileride de Qırım yollarınıñ qurulışına sımarışlarnı alacağını, ayta.
"Eñ büyük federal leyhalarında olğan "Tavrida" trassası, yekünlenmekke yaqınlaşa. Qırım başı ile (Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov - QA) yolnı aylanıp, inşaat işlerini teşkerdik. Bugünde-bugün trassa 81%-ğa azır. Kefe (Feodosiya) civarındaki Primorskiy qasabasından Qarasuvbazarğa (Belogorsk) qadar 85 kilometrlik arazide faal tarzda işler yapıla. Bu, tış icracısına iç bir şikâyet olmağan, er şey semereli ve cedvel boyunca yapılğan siyrek allardan birisidir. Yahşı nufzunıñ degeri büyüktir. Tamam bunıñ içün "VAD", Qırımda belediye ve rayon yollarınıñ yekâne qurucısı olacaq", - dedi Gonatsük.
Onıñ aytqanına köre, trassa qurulışı yerinde yerleşken topraq paylarınıñ qırımlılardan satın alınması problemalı bir mesele olıp qala.
"Yılnıñ soñuna qadar biz, bütün kerekli añlaşmalarnı imzalap, adamlarnen bu meseleni çezmelimiz", - dep qayd etti Qırım ükümetiniñ başı.
Rusiye tarafdarı olğan Qırım faal Lenur Usmanov, Qırım.Aqiqatqa tefsir bergende, becerilgen işniñ keyfiyeti aqqında netice çıqarmaq daa erte, dep ayttı.
Tek yolnı eki yıl qullanğan soñ ise, tış icracısınıñ iş keyfiyetinde emin ola bilirmizLenur Usmanov
"Becerilgen işlerniñ keyfiyeti aqqında aytmaq daa erte, çünki şimdilik yolnıñ bu qısmınıñ qurulışınıñ yalıñız körülme tarzında qiymet kese bilemiz. Tek yolnı eki yıl qullanğan soñ ise, tış icracısınıñ iş keyfiyetinde emin ola bilirmiz. Qırımlılar, Kefe trassasınıñ millionlarce rublege yapılğan tamirinden deral soñra süyrelip başlağanını daa yahşı hatırlay", - paylaştı faal.
Rusiye jurnalisti Oksana Yakubets, onıñ malümatına köre, "VAD" işhanesi Qırımda yol qurulışınıñ eñ yahşı kontraktlarını endi "elge keçirgenini" aytıp berdi.
"VAD" Qırım yol aqçalarına bayağı vaqıt uzana edi. Umumen, bu struktura ya da onen bağlı şirketler, Qırımnıñ eñ paalı leyhalarını öyle de zapt etti", - qayd etti jurnalist.
O, "Tavrida" trassasında çoq qaza olğanı içün, oña "ölüm yolu" degenlerini ve bu, trassanıñ eksiklerini köstere, dep qoştı.
Kerçek icra budjetniñ esaplağanına uymay. "Tavrida" "ölüm yolu"nda qazalarnıñ sayısı, bunı yahşı köstereOksana Yakubets
"İşniñ keyfiyeti, şübesiz, belediye unitar müessiseleriniñ (MUP) asfalt töşemesinden yahşıca, amma kerçek icra budjetniñ esaplağanına uymay. "Tavrida" "ölüm yolu"nda qazalarnıñ sayısı, bunı yahşı köstere. Aksönov, Qırım "qazanı" başında qalmaq içün, qıta şorbacılarını olğanı kibi piyazlay", - qayd etti jurnalist.
Rusiye içtimaiy palatasında çalışqan mimar ve cemaatçı Olga Veçerge köre, Qırımnıñ rusiyeli ükümeti, "VAD"nıñ yekâne tış icracısı olaraq saylanılğanını kerçek sebeplerini aydınlatmaz.
"Tecribeme köre, Qırım akimiyetiniñ iç bir sözüne inanmaq olmaz. Onıñ içün, Qırımda yekâne inşaatçını saylanuv kerçek sebepleri, büyük ihtimal ile, Gotsanükniñ aytqanınen bir kelmey", - dedi Qırım.Aqiqatqa cemaatçı.
"VAD" şirketini bu mesuliyetli vazifege lâyıq sayğan rusiye blogeri Aleksandr Gornıy, Qırım yollarınıñ yekâne qurucısınıñ saylanmasına biraz daa optimistik baqa.
"VAD" şirketiniñ qıtada (qomşu Rusiyede - QA) büyük ihtisaslı itibarı bar, bunı biz Qırımda "Tavrida" qurulışında da kördik. Qırımlılar, mahsus yol qurulışını baqmaq içün kele edi, çünki işlerniñ tezligi ve koordinatsiyasına şaşa edi. Şübesiz, şirket idaresi pek küçlüdir. Tış hızmetçilernen problemalarımız oldı, amma umumen alğanda işlerniñ keyfiyeti ve süratından memnünim. İşhane ileride de Qırımda çalışacağını tahmin etmek mümkün, çünki o, Qırım kerçeklerini endi añlay ve olarnen çalışmağa bile. Onıñ içün, bu şirket yekâne icracı olacağına qarşı itiraz etip olamayım, ve Qırım yol şirketleri "VAD"dan örnek alacaqlarına ümüt etem", - paylaştı öz fikrinen bloger.
Malümatname: "Tavrida" trassası qurulıp bitken soñ, Qırımnıñ rusiyeli memurlarına köre, o, künde 40 biñ maşna qabul etip olacaq. 2019 senesi avgust ayında AO "VAD" şirketiniñ baş müdiri Valeriy Abramov, "Tavrida" trassası 2020 senesi dekabrde teslim olunacaq, dep Rusiye prezidenti Vladimir Putinni işandırdı.


text:
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi 2020 senesi yanvar ayında Kyivde daa bir ofisini açacaq. Bu aqta noyabrniñ 14-nde Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekiliniñ muavini Tamila Taşeva Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Oktâbrniñ 17-nde çıqqan buyruqtan soñ temsilcilikke daa çoq vekâlet berildi. Biz köçmeycekmiz (Hersondan – QA). Hersonda ofisimiz qala ve daa bir danesi imkânlarımıznı quvetleştirmek içün Kyivde açıla. Hersonda vatandaşlarnı qabul etken hızmet, analitika ve maliye bölügi qala. Yani yarımadadan çıqqan er bir insan anda muracaat ete bile», – dedi Taşeva.
Onıñ aytqanına köre, şimdi Kyivdeki ofis hadimlerni işke ala ve teşkiliy meselelernen oğraşa.
«2020 senesi yanvar ayından itibaren tolusınen çalışıp başlaycaq. O vaqıtqa qadar onıñ faaliyetini temin etmek kerekmiz. Anda vatandaşlarnıñ muracaatlarınen bağlı büyük hızmet olmaycaq. Amma bizler reberlik olaraq ara-sıra qabul etecekmiz. Bundan ğayrı, mesleat hızmetlerini kösterecek uquqiy bölükte çalışqan insan olacaq. Vatandaşlarnı Hersonda qabul etmege devam etecekler», – dep qoştı o.
Oktâbrniñ 13-nde Kyivdeki matbuat brifingi vaqtında Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekili Anton Korınevıç temsilcilikniñ «strategik merkezi» Kyivde olacaq, «taktik merkezi» ise Hersonda qalacaq, dep qayd etti.
«Böylece, vaqtınca işğal etilgen yerlerde yaşağan vatandaşlarımızğa semereli yardım etmege imkânımız olsun dep, amma aynı vaqıtta icra akimiyet organlarınen bağda olmaq ve adise-vaqialarnıñ merkezinde olmaq, Qırım meselesini umumdevlet kün tertibine çıqarmaq içün eki şeerde çalışacaqmız», – dedi Korınevıç.
Oktâbrniñ 17-nde Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi vaqtınca Kyivde yerleşmeli dep, buyruqnı imzaladı.
Daa evel Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekiliniñ birinci muavini vazifesine Darya Svırıdovanı tayin etti.
«KrımSOS» aq qorçalayıcı teşkilâtınıñ koordinatorı Tamila Taşeva Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekiliniñ muavini vazifesine tayinlendi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Til mas'alası
Til mas'alası
Abusupyan Aqay 1917 yil
Til mas'alası — can berip can alağan ullu bir mas'ala. Din mas'alasından soň, til mas'alasından ullu mas'ala yoq. Til yağından tüz bolğan millet özgelerden har zaman alğa barır. Til yağından bir qıyını yada bir tersligi bolğan millet har zaman artda qalır. Orus paçalıqnı üç-dört ay aldınğı zamanlarında [1]til mas'alasından bahs etmege [2]amalıbız yoq edi. Oruslar bizge amal busa öz tilibizni unutdurup, orus til berejek ediler. Maktaplarda, madrasalarda, cağrapiya yimik, tawarıx yimik dünyanı ilmuların orus til bulan tügül busa oxumağa iznu bermey ediler. Murat — bizin oruslaşdırmaq edi.
Bir milletni tili de, opurağını pörmisi de bitse, şolar bulan birçe dini de biter. Qaysı qawumnu pörmisin giyip, tilin söyledi busa, şol qawumnu dinin de tutar. Munu bulaylığı alyaqda bolğan işleni söyleygen tawarıx ilmuğa qarayğanlağa belgili zat.
Endi üç-dört aydan berli, Allahğa şükür, Orus paçalıqda har qawumnu dinine erkinlik berilgen. Endi özünü bulan har neni süysek oxumağa-yazmağa, özübüz masliğatlı gyorgen bir tilni taňlamağa ixtiyarlıbız. Ters tüşsek, zararı [3]ullu. Saylamağa tüşgende orus tilni saylamajağıbız belgili. Orus til ilmudan köp kitapları bar geň til bolsa da, ol bizin öz tilibiz de tügül, din tilibiz de tügül. Xattı da başğa. Bizin öz tilibiz — türk. Din tilibiz — arap. Bulanı birin saylamağa gerekbiz. Arapnı saylayıqmu, türknü saylayıqmı? Türknü saylağanda, türk tilden özübüz seyleygen qaydanı saylayıqmı? Yada istanbullar [4]söyleygen qaydanı saylayıqmı? Yada olanı qoyup, azirbayjanlar yada qazanlılar [5]söyleygen qaydanı saylayıqmı? Bu mas'alada özübüz ariw görgenibizni yazajaqbız, inşa'allahu taala.
Amma anı yazğınça awwal eki söz aytmağa süyebiz. Ol eki söz bayan bolsa, biz artda aytmağa süyegen haqılıbız ariw aňlanajaq. Bu yerde aytajaq zatlarımnı heç biri bütün Dağıstan uçun tügül. Yaňız biz qumuqlar uçun. Başğa til söyleygen awarlağa, çeçenlege «bulay etigiz», «olay etigiz» dep aytmağa haqqıbız da yoq. Olar öz maslihatın özler aqtarırlar.
Aytmağa süyegen eki sözübüzden biri bu: dünyada heç bir millet, heç bir qawum[6]ilmuda-ma'ripatda aldıňyerli bolup, şol aldıňyerli bolmağın axırına yerli eltip kamil bolmağa bolmaslar, har bir ilmunu öz ana tili bulan oxumay turup. Maktaplardağı ilmu oxulağan til de, ana til de, heç bir yaqdan başğalıqsız taman küyde bir bolmağan çaqı zaman, heç bir wilayatda ilmu-ma'ripat iň tiyişli yoluna tüşmege amal yoq. Şol eki til bir bolup yurüygen wilayatdağı darajasın tapmas. Bu busa heç bir haqıllı adam inkar etmege bolmayğan bir haqıqat. Har ne busa da bir üzrü, har neçik busa bu qıyınlıq, bu haqıqatnı tergemekden geri urmas. Çarasız, amalsız bolsa tügül, heç bir qawum bu haqıqatğa xilap[7] turmas.
Bugün neçik bolsa da bir zaman dünyadağı bütün milletler bu haqıqatğa qaytajağın söylemege yaray. Masala, bir wilayatda eki qawum bolup, biri har bir ilmunu öz ana tili bulan oxuğan halda, ekinçisi başğa bir til bulan oxuy busa, awwalğı qawum ekinçi qawumdan ilmuda-ma'ripatda har zaman üstün bolur. Nege dese, har zaman awwalğı qawumğa bir iş, ekinçi qawumğa eki iş bola. İlmu üyrenmek — bir, başğa til üyrenmek — eki.
Bu zaman dünyadağı har bir millet yarışdağı atlar yimik, ilmuda-ma'ripatda biri-birinden ozmaqnı hayındalar. Olay bolğan ekinçi qawum qaçan busa da bir gün tutğan yoluna hökünüp, özleni ana tiline qaytıp gelmege tüşer. Şol tutğan til özlege bara-bara ana til bolup, aldıñı ana tili unutulup qalmağa da çı imkan. Amma köp yıraq zat. Hali bolğunça dünyada heç bir tilni yessileri, neçaqı az xalq busa da, başğa bir til tutup, anı bulan öz tilin unutup qalmaq bolmağan. Haliden soñ bolajağına da kim söz berip bolajaq. «Özler süyup qast etse, bolmağa yaray çı» dep aytağanlar bolsa yaray. Amma bizin haqılıbızğa göre — ariw söz tügül. Ne uçun dese, hay neçik de ol az zamandan bolajaq iş tügül. Uzaq zamannı içinde olanı ol qastına xilap turağan, ondan geri urağan bir zat bolmay turajağı belgilimi. Alışına turmaq çı — dünyanı tabiyatı. Masala, bugün bir tilni taňlasa da, bir xıylı yıllardan soň başğa bir til bazarlı bolup, onu maslihatlı görmege de yaray çı.
Bu qawum bir özge paçalıqnı qoluna tüşüp, soñ bulağa ol paçalıq: «İlmunu öz ana tiligiz bulan oxumay busağız, bizin til bulan oxumağa gereksiz»,- dep aytmağa da yaray. Bir yıl awwal Dağıstanğa orus pisirler [8]salmağa süygen zaman, bizge bulay bir söznü arap tilni haqında gubernator Wolskiy [9]de aytğan edi.
Hasilul kalam, bolur-bolmas xıyallar bulan biz esgergen gün yimik açıq haqıqatğa xilap bolmağa heç yaramas. Anı tutup turmağa gerek.
Aytmağa süyegen sözübüzden biri de bu: bütün yer yuzünde bizin qumuqlardan türk tilni taza asil söyleygen xalq yoq. Türk tilni iñ asili — bizde. Özge tillerden qoşulmay taza küyde qalğan. İstanbul tilge de, qırım tilge [10]de, azirbayjan tilge de — arapdan da, parsdan da, özge tillerden de ança köp sözler qoşulğan çı, yazılğan kitaplarına qarağanda, — türk kalimalardan ese, özge tillerden gelip girgen kalimalar artıq çığa. Şol sayalı, türk tilden bütün başğa bir til yimik bolup qalğan. Bu zat uçun bolmağa gerek, bakülü bir gişi: «Türk til- özü başğa bir til tügül, tillerden qoşup etgen şorpası»,- dep ayta bolğan. Munu sayalı tügülmü, bugün istanbullar bu zatğa bek hökünüp, gelgençi kalimalanı barısın da taydırıp, tilibizni tazalayıq dep söyleyler. Tazalasa — «bizin qumuq til bu» dep aytmağa yarayğan küyde bir til bolup qala.
Olay bolğan soñ, istanbullar bizin qumuq tilge qaytmağa süyeler dep aytsaq da yaray. Qazan tilge de bu artdağı bir neçe yılnı içinde orus kalimalar köp qoşulup getdi. Andan başğa da, qazan tilden ese, söylemege bizin qumuq til ariw desek de, inşa'allah, yuzübüz qızarmas.
Asluda bir til bolğan soñ, aradağı az-maz başğalıqğa qaramay, masala, Qazandağı maktaplarda yaşlanı qırımça, yada Qırımdağı maktaplarda azirbayjança oxutup yibermege yararmı, yaramasmı — anı söyleyik. Maktaplarda yaşlanı oxutmaqnı fannu tadris [11]dep bir ilmusu bar. Anda yaşlar oxutmaqnı küylerin, tartibin, nizamın söyley. Ol ilmu awwalğı eki-üç yılnı içinde yaşlağa ana tilinden özge tilni görsetmekni qabul görmey. Yaşlanı pahmusun buza dep toqtaşdıra. Özler bilmeygen heç bir kalimanı syoylemeli de, oxutmalı da tügül dey. Eki-üç yıldan soñ har ne tilni görsetmege de yaray. Amma awwalğı eki-üç yılda da, andan soñu yıllarda da yaşlanı oxutağan til eki başğa bolmay, bir bolsa çı oğar ne eter. Amal busa andan gişi tayarmı?!
Şolay bolsa da, istanbul til de, qırım til de, azirbayjan til de — arada başğalıq yoq dep aytar darajada biri-birine yuwuq tiller. Masala, Qırımda çıqğan gazetni, Azirbayjannı şaharlarından birine, masala, Baküge barıp, cahillerini arasında oxusa, añlaylar. Baküde çıqğan gazetni Qırımğa barıp oxusa da, andağı cahiller añlaylar. Olay bolğan soñ, masala, Baküdegi maktaplardağı yaşlanı awwalğı yıllarda qırım til bulan yada istanbul til bulan oxutup yibermek o qadar çetim de, zararlı da bolma yaray. Amma, masala, qazan til bulan qırım til de, qumuq til bulan istanbul til de — biri-birine yıraq tiller. İstanbuldan yada Qırımdan çıqğan gazetni Qazanğa barıp yada bizin Qumuqda cahilleni arasında oxusa,- añlamaylar. Anı sayalı, Qazanda yada Qumuqda yaşlanı awwalğı yıllarda istanbulça, yada qırımça, yada azirbayjança oxutup yibermege heç yaramas. Masala, İstanbulda yazılğan bir kitapnı yada bir gazetni cahilleni arasında oxuğanda añlaşılmay bolğan soñ, istanbul tilni bizin til bulan birligi nedir? İstanbulda, yada Qırımda, yada Baküde yazılğan qaysı kitapğa qarasaq da, bizin yaşlar, cagiller de añlayğan kalimalardan ese, añlamayğan kalimalar köp.
Ğasilul kalam, türk bir terek busa, istanbul til de, qırım til de, azirbayjan til de — anı tartsa biri-birine gelegen yuwuq butaqları. Amma, masala, qırım tilge qarşı qazan til, istanbul tilge qarşı bizin qumuq til — tartğan bulan sınmay turup biri-birine gelmeygen yıraq butaqlar. Şolay bolğan soñ, maktaplarda yaşlanı, masala, istanbulça oxutayıq dep aytmaq,- qırımlağa, azirbayjanlağa tınç iş, qazanlağa, qumuqlağa qıyın iş bola.
* * *
Endi bizin muradıbıznı söyleyik. Men ilmu-ma'ripatnı heç bir zatğa baylamağa süymeymen. İlmu-ma'ripatğa arap til, istanbul til dep heç bir zat şart bolmasın. İlmu-ma'ripatnı erkin küyde qoymağa gerek. Har ne yol qısğa busa, har ne küy tınç busa, ilmu-ma'ripat şol yol bulan hasil etilsin. Yoq busa bizde ilmulu-ma'ripatlı gişiler köp bolmas. Az da bolur, hüner de özge wilayatdağılağa etmeygen bolur. Bu belgili zat.
Şolay bolğan soñ, heç bir başğa tilni ilmu-ma'ripatğa toğas etmey, yañız öz ana tilibiz qumuq til bulan dinin de, dünyasın da añlayğan gişiler bolmaqnı yolun açmağa gerekbiz. Şulay etsek, otuz yıldan, qırq yıldan soñ — bizde oxumağan gişi bolmas. Germaniya yimik bir neçe paçalıqda yazıp-buzup biler çaqı oxumaq — har kimge borç. Oxumasa qoymay. Güçden alıp maktapğa sala. Bizde de otuz-qırq yıldan busa da şol küy bolmağa umut.
Amma bizin arabızda kamil küyde arapça oxuğan alimleribiz bolmasa, dinibiz buzulmaqdan daim saqlanıp turmajaq. Bizin dinibizni tuwağan yeri — Qur'an da, payhambar alayhissalamnı hadisleri de. Olar busa barı da arapça. Biz türkçe oxuyuq, qumuqça oxuyuq degende, olay busa arap til taşlanıp qalır dep qorqağanlar bar, amma ol boş xıyal. Bizin qumuqça oxuyuq degen sözübüzden murat — bir türlü zatlanı qumuqça da oxuyuq, barı da zatğa arapnı şart etmeyik degen söz. Arap til tarıq tügül degen söz- muradıbız tügül.
Cuhutlağa qarağız: üç miñ yıldan berli bar millet. Tawratını aslu tili — bir taypa buzuq arap til. Üç miň yıldan berli bugün de olanı oxuğanları Tawratnı tilin bileler. Taşlanıp qalmağan. Dünyada şol qadar eksik az millet özleni din tilin saqlağan soñ, Quranıbız da, hadisleribiz de arapça bolup, bazarlar tolğan arapça kitaplarıbız da bar ekençi, bizde arap til oxulmay taşlanıp qalır degen söz ne degen söz bolur?
Hali bizde arapça ne qadar, türkçe-qumuqça ne qadar oxulmağa gerek bolağanın bayan eteyik. Bizin Dağıstanda, har şaharda bir bolmasa da, har uçastkada bir-eki sama segiz yıllıq maktaplar bolmağa gerek. Maktapdan başğa, har ökrükde [12]bir, bolmasa har oblastda bir sama darul-funun [13]atlı bir mina, madrasa [14]atlı birdağı mina bolmağa gerek; maktapda yaşlar segiz yıl oxup, awwalğı üç yılında özge til heç qoşulmay yaňız bizin qumuqça oxulur. Başğa til qoşsaq, yaşlar oxutmaqnı fannu-tadris degen ilmusuna xilap turğan bolabız. Ol ilmuda awwalğı eki-üç yılnı içinde yaşlağa özler añlamayğan kalima bolmasın dep toqdaşdıra. Andan başğa da, bütün dünyağa da xilap bolğan bolabız? Bütün dünyadağı barı da milletler maktapdağı yaşların awwalğı üç yıl yaňız ana tili bulan oxutalar. Olağa anasından üyrenmegen kalimalanı goörsetmeyler.
Maktapnı axırdağı beş yılını içinde yaşlağa dinni ilmularından da, dünyanı ilmularından da qısğaraq yazılğan qumuqça kitaplar oxulur. Olar bulan birçe, har zaman olağa arap tilden de dars beriler. Taman çaqı istanbul til de üyretilir. Orus tilni, yazıwnu da bir qadar bildirmege yaray. İstanbul tilni bizin beş-altı yıl maktapi görgen yaşlağa üç aynı içinde üyretse, madar etegen bolurlar. Soň özler süyse qaray turup kamil bilegen de bolsunlar.
Hasilul kalam, segiz yıllıq maktapdan çıqğan yaş taman çaqı dinin de, dünyasın da añlayğan, bir qadar, istanbul tilni de bilegen, yazılğan zatnı oxup aňlar çaqı arap tilge de madar etegen bolur. Bizin haligi madrasalarda on yıl, on beş yıl "Camige[15]", "Ma'anğa[16]" yerli oxup, soň taşlap qoyğan mutalim yimik dinden de xabarsız, dünyadan da xabarsız bir gişi bolup qalmas.
Maktapdan soñ, yaş süyse, dağı oxumay çığıp qalır. Süyse, dağı da oxur. Dağı da oxup kamil bolmağa süygenler, eki ayrılır. Dünyanı ilmuların oxup, injinarlıq[17]yimik qulluq süygenler — darulfununğa barıp girerler; anda dünyanı ilmuların tafsil [18]bulan yazılğan qumuqça ullu kitaplardan hikmatğa[19], handasağa [20]yerli kamil küyde oxurlar. Axıratnı ilmuların [21]oxup, qadilik, mudarrislik yimik, muftilik, muallimlik yimik bir daraja süygenler — madrasağa barıp girerler. Anda altı-yetti yılnı içinde hali bizin Dağıstanda oxulağan dinni ilmuları barı da kamil küyde arapça oxulur.
* * *
Halige yerli yazğan zatlarıbız bulan bizge ilmu oxumaq uçun öz ana tilibiz qumuq tilden yaxşı til yoqluğun bayan etdik. Şolay bolmay turup, bizin ilmu oxumağıbız tiyişli yoluna tüşmeygenligin söyledik. Az zaman yuzrüler bulan da çarasızlıq bermeygen, qıyınlıq bulan, oñaysızlıq bulan da gişi öz ana tilinden taymağa yol yoq ekenin de bildirdik.
Endi ilmu oxumağa şol ana tilibizni tutmaqdan bizin geri urağan, bizge bu yolda bir az oñaysızlıq etip turağan zat barmuken, bir qarayıq.
Bar dep eki zatnı görsetegenler bola. Birinçisi — bizde maktaplarda, darulfununlarda oxumağa öz tilibiz bulan yazılğan kitaplar yoqluğu. Ekinçisi — biz öz tilibiz bulan oxusaq, istanbullardan da, özgelerden de ayrılıp-gesilip qalajağıbız. "İstanbullar da, qırımlar da, azarbayjanlar da, qazanlar da, bizin qumuqlar da, dağı da özgeler de — barı da bir türk cıns bolğandan soñ, arada bir baylaw tarıq. Ol da — maktaplarda ilmu oxumaq uçun, barısı da yaraşıp, bir tilni tutsa bola. Harisi bir başğa til bulan oxusa — arası üzülmekge sebep bola deyler.
Biz bu eki de üzrünü haqqından başğa-başğa tutup syoyleyik. Kitaplar yoqluğun aytsaq, elli-altmuş yıl awwal İstanbulda da yoq zdi. On-on bir yıl awwal Azarbayjanda, Qazanda da yoq edi. Soň etdiler, boldu. Biz de etsek,- bolur. On-on bir yıl awwal bizde öz tilibiz bulan heç bir kitap yoq edi. Hali bugün giççisi-ullusu bulan elli kitabıbız bar. Yigirma beşin yaňız özübüz etgenbiz.
İstanbul til bulan oxutmağa süegenler — bizin tilde yazılğan kitaplarıbız tarıq çaqı bugün bar edi busa da, istanbul til bulan oxumaqnı taňlajaq bolmağa yaray. Tügül busa, açıq etip aytsınlar. Maktaplarda bolğan çaqı öz tilibiz bulan yazılğan kitaplanı oxutup, bolmağanda günlükge istanbulça yazılğan kitaplanı oxutup turmağa biz de razi bolayıq.
Olay bolğan soň, haliden başlap, öz tilibizde yoq bolğan kitaplanı boldurmaq uçun qayğı etmege gerekbiz. Boldurğan sahatda, istanbulça yazılğanın maktapdan taydırıp, anı ornuğu[22] — öz tilibiz bulan yazılğanın salmağa da gerekbiz. Amma darulfununda bolsa tügül ese, segiz yıllıq maktaplarda öz tilibizni qoüp, istanbulça yada azirbayjança oxutmağa bizin heç bir qabul eterlik üzrübüz yoq.
Maktapnı awwalğı eki yılında oxutmağa yarayğan kitaplarıbız hali busahatda da bar. Awwalğı eki yılnı içinde, üçünçü-dyortünçü yıllarda oxutmaq uçun kitaplar hazirlemege de bolajaq. Üçünçü-dyortünçü yılnı içinde, masala, ettinçi-segizinçi yıllarda oxulağan kitaplar da hazir etiler. Hay'at [23]yimik, handasa yimik teren ilmulardan darulfununlarda oxulur yimik tafsilli kitaplar yazmağa bizde bugün hüner yoq busa da, maktaplarda oxumaq uçun yazmağa bolur çaqı bilim bar. İstanbulda yada, masala, Qazanda yazılğan kitaplanı xatasız küyde öz tilibizge tarjama etip bolabız.
Darulfununlarda busa, neçaqı istanbulça yazılğan kitaplar bulan busa da, handasa yimik, jabrun-muqabala [24]yimik teren ilmulardan tiyişli küyde mutalimlege dars berip bolağanlarıbız yoq. Anda dars bermaq uçun, İstanbuldan yada özge erden gişiler geltirip, istanbulça yazılğan kitaplardan oxup turmağa yarar. Soň darulfununnu tamam etgen mutalimleribiz ol kitaplanı öz tilibizge tarjama eterler. Şol zaman, darulfununlarda oxulağan kitaplar da öz qumuq tilibiz bulan yazılğan bolur.
Oruslanı darulfununların gyorgen injinarlıq yimik darajalı gişileribiz de bar. Bu yollarda olardan da bir kyomek bolmağa yaray.
Hasilul kalam, ülküden aylanğanğa ülgü tabulmay qalmas. Biz qoççaq adamlar bolsaq, bugün kitaplarıbız yoqluq bizge üzrü tügül. Osallıq etmege yaramas.
* * *
Biz öz tilibiz bulan oxusaq, istanbullardan da, özge türk qawumlardan da ayrılıp qalmağıbızdan söylesek, biz öz tilibiz bulan oxuğanda, masala, istanbullardan ayrılıp qalajağıbız gerti tügül busa da[25], istanbulça oxusaq, istanbullağa haliden artıq baylanajağıbız gerti. Arada tanışlıq-bilişlik koöp bolur. Bu da bir payda.
Amma ol payda biz öz tilibiz bulan oxuğanda bolağan; ya aydadan artıq paydamı — bu yerine qaramağa gerek. Maktaplarıbızda oxulağan tilni de, cahilleribiz söyleygen tilni de başğa-başğa etip yurütmekni qıyınlığına teñlik etegen paydamı — bu yerin oylaşmalı.
Maktaplardağı til de, cahillerdegi til de bir bolmaq ne qadar paydalı zat ekenin alyaqda söyledik. Hatta ol bolmasa bizge ilmuda-ma'ripatda kamillik bolmayğanın da añlatdıq. Masala, istanbullanı tili de, bizin til de — asluda bir til. Birisini xalqı birisin az busa da anñlay. Tanışmaq-bilişmaq uçun şo qadar taman tügülmü eken? Tügül busa, alyaqda da esgerilgen küyde, maktapnı beşinçi yada altınçı yılında yaşlağa eki aynı, üç aynı içinde istanbul tilni üyretsek yaramaymı?
Tanışmaq-bilişmaqdan murat — qıyının-tınçın aňlap, kyomekleşmaq. Kyomekleşmaqnı til birlik artıq ete, busa da kyomekleşmaq özü til birlikge toqtayğan zat da tügül. İstanbullanı balqanlar bulan dawu bar zamanda, bizden olağa heç bir kömek bolmadı. Amma, tili başğa busa da, Hindistandan İstanbulğa altın-gümüş özendey bolup ağıp turdu.
İstanbullar da, biz de, dağı da başğa türk qawumlar da maktaplarda ilmu oxutmaq uçun yaraşıp bir til tutmağa gerekliginden söyleyik. Ol til yañız istanbullanıki de bolmay, qazanlanıki de bolmay, qırımlınıki de bolmay, azarbayjanlanıki de bolmay, bizin qumuqlanıki de bolmay, barın da qoşup etgen bir bir ortaq til bolurmu eken? Yada yañız, masala, istanbullanıkin yada başğa bir qawumnıkin tañlap, şonu arağa salıp qoymağa gerekmi eken? Barı da türk tiller — bizinki de, özgeleniki de — qoşulup etilgen ortaq til bolmağa gerek busa, biz şonu haqqından artda söylejekbiz Yaňız birin tañlap arağa salına busa, biz munu haqqında eki başğa söz aytabız.
Awwalğı sözübüz bu: masala, istanbul tilni taňlap arağa salsaq, masala, qazanlanı da, bizin qumuqlanı da cahilleri bara-bara, beş-altı yuz yıldan busa da, istanbulça söyleygen bolup qalır degen umut barmı eken? Yoq busa, olay söyleygen bolmasa da qayırmaymı eken? Qayırmay busa, maktapdağı til de, cahilleni arasındağı til de başğa-başğa bolajaq. Anı yaxşı tügüllügün alyaqda bayan etdik. Olay busa, andan ese bizge maktapdağı tilibizni de, cahilleribizni tilin de bir etip yurütüp, üç-dört aynı içinde yaşlağa istanbul tilni de üyretip turmağıbız qolay. Bara-bara bizin cahiller de istanbullar yimik söyleygen bolup qalmağa yaray degen umut bar busa,- neçaqı da yıraq umut. Bulay bolur-bolmas yıraq zatlar bulan gişi ana tilin qoymağa yaramayğanın alyaqda esgerdik.
Dünyadağı barı da türk jınsı tilin heç başğalıqsız bir etmek ne qadar qıyın iş busa, bir etgenden soñ bir halda saqlap turmaq da şol qadar qıyın iş.
Türk til, ozoqda, bir til edi. Bara-bara har yaqda bir başğa küyde söylenegen boldu. Har yerdegi qawumlanı adatları da, maişatları da başğa-başğa bola. Olanı başğalığı — tilni de başğalığın tuwdura. Dünyanı tabiyatı şolay. Tabiyat özü izleygen zatnı aldın tutup qaldırmağa tüşse, har zaman yalqmayğan-talmayğan güç-quwat tarıq. Ol da daim bolup tursa çı yaxşı bolur edi. Bolup turajağı malüm tügül. Dünya — daim alışına turağan zat. Orus paçalıq öz qolundağı dinni de bir etmege, tilni de bir etmege ne qadar qastlı edi. Bugün neçik bolup qaldı?!
Ekinçiley sözübüz bu: türk qawumlar yaraşıp arağa salmaq uçun bir til aqtarağanda, türk tilleni arasından — başğa til qoşulmay iñ taza qalğanı tiyişli bolmasmı eken? Şolay bolsa, bizin qumuq tilni taňlamağa tüşmesmı?
Eki yuz yıl awwal oruslar öz tilin san etmey, baylarını qapularında [26]pıransız[27]til söylene edi. Oxumaq-yazmaq da pıransızça edi. Şol sayalı, pıransızlanı şarlatanları oruslağa gelip, baylanı qapularında aburlu-sıylı bola ediler. Soñ oruslanı iş bilegenleri es tabıp[28], öz tillerin tutdular. Hali, pıransız tilden ese, öz tilin miň qat artıq süyeler. Şol eki yuz yıl awwalğı oruslar yimik biz de hali öz tilibizni xadirin bilmey qalmayıq. Soñ hökünmege tüşmesin[29].
Bayanlıqlar 1) Demek, çillede bolğan inqılapğa yerli alyaqdağı dewürde. 2) Bahs etmek — söylemek, arağa salıp oylaşmaq; esgermek. 3) Zaralı. 4) Türkiyanı xalqı. 5) Qazan tatarlar. 6) Qawum, xalq. 7) Qarşı. 8) Yazıw işni yurütegen qulluqçular. 9) Wolskiy — Dağıstan oblastnı gubernatoru. 10) Qırım-tatar tilge. 11) Fanu tadris — metodika. 12) Okrugda (Dağıstan oblast alyaqda 9 okrugğa bölüne bolğan). 13) Uniwersitet. 14) Xas orta bilim beriw oxuw ojaq (kollej) 15) Cami — arap tilni grammatikasına bağışlanğan kitap 16) Ma'an — ritorika 17) İjenerlik. 18) Tafsil — geňleşdirip aňlatıw. 19) Hikmat — fizika (ilmu). 20) Handasa — geometriya (ilmu). 21) Demek, din ilmulanı. 22) Ornuna, yerine. 23) Hayhat — astronomiya. 24) Cabrun-muqabala — algebra (ilmu). 25) Tügül busa da. 26) Qapu — biyni mülko, ojağı. 27) Farans. 28) Tabıp. 29) Maqalanı artında — «Bitmedi» dep esgerilse de, «Musawat» gazetnı soñu nömürlerinde onu artı yada dawamı basmadan çığıp tabulmadı. Maqalanı basmağa hazirlegen H. Orazayew.
Qaynaq: