text:
Rusiyeli telükesizlik hadimleri sentâbrniñ 13-nde saba Bağçasarayda yaşağan qırımtatar faali Osman Belâlovnıñ evinde tintüv keçirgeni, ictimaiy ağlarda paylâşqan haberi içün sentâbrniñ 4-nde 12 künge tevqif etilgen “Qırım birdemligi”niñ faali Marlen Mustafayevge qarşı aşılğan cinayet işinen alâqalı.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Bilâlov lar ailesiniñ adliyecisi Ayder Azamatov haber etti.
“Men Aqmescitte Kiev rayonınıñ Tahqiqat komitetini ziyaret ettim. Haber etkenlerine köre, Osman Belâlov – Mustafayevniñ işi boyunca şaat ola eken. Ana-babasına mahkemeniñ tintüv boyunca munasip qararını köstergenler”, – dep ikâye etti adliyeci.
Onıñ sözlerine köre, aqrabaları Bağçasaraynıñ rusiyeli politsiya bölügine Osman Belâlov ğayıp olğanına dair ariza yazğanlar, lâkin onıñ ne yerde olğanı aqqında ale daa bir malümat yoq.
Sentâbrniñ 13-nde saba rusiyeli telükesizlik hadimleri “Qırım birdemligi”niñ faali Osman Belâlovnıñ evinde tintüv ötkerdi. O, Bağçasaraydaki “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ iştirakçisi Memet Belâlovnıñ qardaşı ola. Tintüvden soñ Belâlovlarnıñ babası tutulıp alındı.
Ukraina Tış işleri nazirligi ”Qırım birdemligi”niñ faali Osman Belâlovnıñ evinde tintüv yapılğanını taqbih etti.
2016 senesi Qırımnıñ rusiyeli mahkemesi Osman Belâlovqa 10 biñ ruble para cezası tayin etken edi. O, 2016 senesi mayısnıñ 12-nde Bağçasaraydaki “Salaçıq” kafesi yanında “ruhsetsiz mitingte” iştirak etüvde qabaatlanğan edi. O künü faaller rusiyeli telükesizlik hadimleri qırımtatarlarda tintüv yapqanını eşitip, kafe yanında toplanğan ediler.


c: text/html

text:
03 Ramazan – farz ve İslâm dinimizniñ bir ruknüdir, esasıdır! | Ramazan Nefesi
Yani dinimizde bütün farzlar dinniñ ruknü degildir. Onu qayd etmege istedim. Siz nasıl tüşünesiz: eger bir ev esassız (yani fundamentı yapılmayıp) qurulsa, sağlam olur mı? Ne qadar turar? Belki de 1 sene, belki de 1,5-2 sene. Amma mıtlaqqa yağmur, qarlardan soñra duvarlar qayar ve dağılıp keter. Orazada büyük bir fazilet, sevap bar. Amma ve lâkin tutmamaqta da büyük ve acı azap bar. Er bir musulman bunu añlamağa kerektir. ResulülLLah (aleyhi-s-selâm) buyurdu ki… ResulüLLah soñ hutbesinde safdaşlarına vaz eterken sonuñda ayta edi: Allahumma hal ballâğta? Allahumma-ş-had! Bizde nasiatta bulunarken aytamız: Ey Allahım, biz haberdar ettik mı? Ey Allahım, Sen Şaat ol! Mevlâmız epimizni azaptan qorusın, ehli cennetten eylesin!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
İtaliyä Al'plarında ülüçelärneñ sanı 10ğa citte
İtaliyäneñ tön’yaq-könçığışında Marmolada qalqulığında 3nçe iyül’dä boz qatlamı işelde häm şunda bulğan ber törkem al’pinist hälakätneñ näq’ urtasında qaldı
Al’p tawlarınıñ İtaliyä yağında qalğan Marmolada qalqulığında boz qatlamınıñ işelüe näticäsendä ğomere özelüçelärneñ sanı 10ğa citte.
Trento avtonomiyäle provinśiyäse başlığı Maurizio Fugatti êzläw barışında kiçä tağın ber keşeneñ üle gäwdäse tabıluın häm, şulay itep, yäkşämbe könne bulğan hälakättä can birüçelärneñ sanınıñ 10ğa citüen belderde. Ul êzläw êşçänlegeneñ bügen cirdän häm hawadan däwam itäçägen äytte.
İtaliyä matbuğatı hälakät waqıtında yuqqa çıqqan häm älegä tabılmağan 1 keşe barlığı turında yaza.
Veneto regionı citäkçese Luka Dzaya da ğomere özelüçelärneñ yuğalğan ber keşe belän bergä 11 bulaçağın äytep, monıñ härxäldä axırğı san bulaçağın belderde.
Ülgän 10 keşeneñ 6sınıñ şäxesläre açıqlandı: 4se İtaliyä, 2se Çexiyä watandaşı.
İsegezgä töşeräbez, İtaliyäneñ tön’yaq-könçığışında Marmolada qalqulığında 3nçe iyül’dä boz qatlamı işelde. Şunda bulğan ber törkem al’pinist hälakätneñ näq’ urtasında qaldı
İtaliyädä küpmeder waqıt çiktän tış êsselär xakimlek itä. Marmolada qalqulığında 2nçe iyül’dä cılılıq +10 gradus bula. Bu älege tawda moña qadär kürelgän iñ yuğarı temperatura.
Wäqalätlelär İtaliyädäge iñ zur boz qatlamnarı bulğan Marmolada qalqulığında 15-30 yıl êçendä global’ cılınu säbäple hiç boz qalmayaçağı turında kisätä.
Bäyläneşle xäbärlär
Rusiyä Ukrainanıñ 4 töbägen üz cirlärenä quştı
Däwlät başlığı Vladimir Putin Mäskäwdä mäs'älä belän bäyle açıqlaw yasadı
Rusiyä konsullıq xezmätlären tuqtattı
Rusiyäneñ Qarataw (Çernogoriya-Montenegro) ilçelege ildä wazıyfalı 6 diplomatınıñ telänmägän keşe bulıp iğ’lan itelüennän soñ konsullıq xezmätläreneñ tuqtatıluın belderde


text:
Ukrayina Tış işler yolbaşçısı Dmıtro Kuleba bildirdi ki, Rusiye prezidenti Vladimir Putin degil, Rusiye askerleri Ukrayinağa "öldürmek, çekiştirmek ve yoq etmek" içün keleler.
"Bu yalıñız Putinniñ degil, bütün Rusiyeniñ cenkidir. Putin degil, rus askerleri Rusiyeden öldürmek, çekiştirmek ve yoq etmek içün keleler. Ruslarnıñ ekseriyeti cenkni destekleyler, Ukrayina şeerlerine raketa ücümlerini ve ukrayinlerniñ öldürilmesini destekleyler. O zaman rus turistrleri de keyf çatsınlar", - dep yazdı o.
Avgustnıñ 11-nde Almaniya kantsleri Olaf Şolts Rusiye vatandaşlarına viza berilmesiniñ tokhtatılması teklifi ile bağlı sualge cevap berip dedi ki, Ukrayinada arbiy areketler başlamasına köre mesüliet rrslarnıñ degil, memleket reberiniñ üzerindedir.
"Bu Putinniñ cenkidir, şunıñ içün men bu ğayege qoltutamayım", - dedi o.
Avropa Birligi TİN başları bu teklifni avgustnıñ soñunda muzakere etecekler.
Ukrayina akimiyetiniñ temsilcileri Ğarpnı Rusiye vatandaşları içün sıñırlarnı qapatmağa çağırdılar.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Ukrayına Silâlı quvetleri Melitopoldeki ava limanı yanında Rusiyeniñ silâ anbarına darbe endirdi, detonatsiya bir qaç saat devam etti. Bu aqta şeer yolbaşçısı İvan Fedorov bildirdi.
«İlk malümatqa köre, birden eki duşman noqtasına ücüm etildi. Birincisi – arbiy uçaq alanındaki silâ anbarı, işğalciler onı kene ğayrıdan tiklemege tırışa. Tam oldı, bir qaç saat detonatsiya oldı», – dep yazdı o, Telegramda.
Onıñ aytqanına köre, diger malümat teşkerile.
«Yug» operativ komandanlığı sentâbrniñ 1-nde Baştan, Berislav ve Herson rayonlarındaki beş Rusiye silâ anbarı yoq etildi, dep bildirdi.
Melitopol fevralniñ 25-nden berli Rusiye Federatsiyasınıñ kontroli altında buluna.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Ukrainanıñ Yuqarı Rada deputatları dekabr 21 künü aman-aman saat 5:00 saba 2017 senesi içün devlet bücetini qabul etti. Oña 274 millet vekili rey berdi, dep haber ete Radio Svoboda.
Bücet leyhasını «Petro Poroşenko Blokı», «Narodnıy Front», «Vidrodjennâ», «Radikal fırqa» ve «Volâ narodu» fraktsiyalatı destekledi. Öz nevbetinde, «Rodina», «Samopomiç» ve «Muhalifet blokı», evel beyan etkenleri kibi, leyhanı red ettiler.
Rey berüvden soñra spiker Andriy Parubiy öz işdeşlerini hayırladı.
«Bu murekkep ve yuqusız gece buña lâyıq edi. Biz kelecek sene içün bücetni qabul ettik. Qayd etmege isteyim ki: bu sadece inkişaf büceti degil. Bu Ukrainanıñ mudafaa büceti. Bu bütün serbest dünyanıñ mudafaa büceti. Ve biz, oña rey berip, destegimizge muhtac olğan, cebedeki bizim yigitlerimiz içün rey berdik», – dedi Parubiy.
Bücet komiteti devlet bücetiniñ soñ şekilini tek saat 4:00 saba azırlap berdi. Bundan ögüne parlament vekilleri Bücet ve Bergi kodekslerine kerekli deñişmelerni kirsete ediler.
Kelece yılnıñ büceti qabul etilmezden ögüne, Yuqarı Radada bir-qaç kere teneffüs ilân etile edi.
Bundan ögüne salı künü deputatlar, dekabr 20 künü aqşam toplaşuvında, kün mevzularınıñ episi soñuna qadar baqılğance çalışmağa qarar alğan ediler.
Yıl evelsi 2016 senesiniñ devlet büceti te 2015 senesi 25 dekabr gecesi qabu etilgen edi, 2015 senesi de kelecek yılnıñ büceti gece qabul etilgen edi.


text:
Terkib-i bent
Terkib-i bent - “hane” adı berilgen ve ğazel şeklinde qafiyelengen 5–10 beyitlik şiir parçalarıdır. “Vasta” adı berilgen ve er vaqıt deñişken bir beyit ile bir-birine bağlanıp meydanğa kelgen nazm şeklidir. Vasta beyiti er haneniñ soñunda deñişmeden tekrarlansa tercidi-bent meydanğa kele. Bir bentniñ asıl qafiye sheması böyledir (aa, aa, aa …; bb, bb, bb...).
Türk edebiyatında terkib-i bent ile meşur olğan şairlerden birisi bu Ruhidir. Onıñ ğazel kibi qafiyeli sekizer beyitlik on edi bentten ibaret siyasiy mevzulı ve devriniñ begenilmegen taraflarını ifade etken terkib-i benti çoq meşurdır. Bunıñ yanında Ziya Paşanıñ naziresi de eñ az Ruhi qadar bellidir.
Aşıq Ümerden bir misal:


text:
Türkiyädä satıp aluçı ışanıç indeksı arttı
Satıp aluçı ışanıç indeksı sentyabr’dä ber aylıq bazada 0,3% artu belän 72,4kä kütärelde
Türkiyä statistika oyışması sentyabr’ ayına qağılışlı satıp aluçı ışanıç indeksı kürsätkeçlären açıqladı.
Monıñ nigezendä TÜİK häm Türkiyä Cömhüriyät Üzäk bankınıñ xezmättäşlege alıp äzerlängän "Satıp aluçılar tendenśiyası anketası” näticälärennän xisaplanğan fasıl yoğıntısınnan arındırılğan qullanuçılar ışanıç indeksı sentyabr’dä uzğan ayğa qarağanda 0,3%qa artqan. Avgustta 72,2 bulğan indeks bu ayda 72,4 bularaq terkälde.
Avgustta 72,8 bulğan kiläse 12 aylıq çorda ğomum iq’tisadi torışnı kötü indeksı 1,6% kütärelü belän bu ayda 74 bularaq tormışqa aştı.
Kiläse 12 aylıq çorda ozaq waqıtlı tovarlarnı satıp alu töşençäse indeksı da avgustta 89,8 bulsa, sentyabr’dä 1,3% artu belän 91gä kütärelde.
Bäyläneşle xäbärlär
Türkiyädä satıp aluçı ışanıç indeksı arttı
Satıp aluçı ışanıç indeksı sentyabr’dä ber aylıq bazada 0,3% artu belän 72,4kä kütärelde
Awrupa Rusiyä kümerenä sankśiyälärne ciñeläytte
Awrupa Berlege aşa başqa däwlätlärgä kümer cibärü röxsät itelä


text:
Milliy bank, işğal etilgen Qırımda ve Aqyarda qayd olğan ya da anda yaşağan Ukraina vatandaşlarınıñ maliyeviy hızmet irişimini qolaylaştırmaq içün uquqiy resmiyetçilikni lâğu ete. Bu aqta Milliy banknıñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Bu maqsadnen Qırımda qayd olğan Ukraina vatandaşlarına qarşı valüta mecburiyetlerini qullanuvnen bağlı mahsus qaideler lâğu etile ve olarnıñ rezidentlik statusı ğayrıdan tiklene. İşbu yımşatuvnıñ maqsadı böyle vatandaşlarnıñ Ukraina maliyeviy müessiselerinde bank esabını ya da depozitni açuv kibi esas hızmetlerni qolaylaştırmaq ola», – dep aytıla haberde.
Qayd etilgenine köre, eñ yaqın vaqıtta banklar esaplar açılğanda böyle müşterilerniñ identifikatsiyası ve verifikatsiyası hususiyetlerinen bağlı qoşma açıqlama alacaq.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
“Hizb ut-Tahrir davası”nıñ iştirakçisi Enver Seytosmanov Aqmescit SİZOsında mahsus profilaktik esapqa alındı.
Bu aqta Seytosmanovnıñ advokatı Emil Kurbedinov bildirdi dep haber etile “Qırım birdemligi”niñ Facebook saifesinde.
“Bundan ğayrı advokat, müşterisiniñ sağlığına şikayetleri bar dep ayttı. Şimdi Enver tibbiy baqıluvğa muhtac”, - denile beyanatta.
Enver Seytosmanov Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca «Terroristik teşkilâtnıñ faaliyetinde iştirak etüvde» qabaatlana. Rusiye telükesizlik hadimleri ağa-qardaş Ernes ve Enver Seytosmanovlarnı mayısnıñ 10-nda Aqyarnıñ Balıqlava rayonındaki Hayto (Tılovoye) köyünde, anda yapılğan tintüvlerden soñ tutıp alğan edi.
Daa soñra Ernes çıqarılıp yiberildi. Enverge cinaiy iş açılğanı boyunca qarar taqdim etildi. Ertesi künü Rusiyeniñ nezareti altında olğan Aqyarnıñ Leninskiy rayon mahkemesi Enver Seytosmanovnı tevqif etti.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Noyabrniñ 14-nde Nyu-Yorkta BMT Baş assambleyası Üçünci komitetiniñ meclisinde ilhaq etilgen Qırımda insan aqlarına dair qararnıñ yañartılğan leyhası qabul etildi.
Rey berüvniñ neticesinde 71 ülke vesiqanıñ qabul etilmesine qoltuttı, 25 ülke qarşı çıqtı ve 77 ülke rey bermedi.
Nyu-Yorktaki Ukraina eyetiniñ terkibinde bulunğan Ukraina tış işleri naziriniñ muavini Serhiy Kyslytsya, BMT Baş assambleyası Üçünci komitetiniñ meclisinde, Rusiyeniñ Qırımda işğal etken devlet mecburiyetlerini bozmağa devam etkenini bildirdi. Onıñ aytqanına köre, Qırım sakinleri ekstremist, terrorist ya da Ukrainanıñ casusı dep ilân etilmesinden qorqalar, çünki bu olar içün cinaiy taqip manasına kele.
Rusiyeniñ vekili vesiqanı «kerçek ayatqa alâqası olmağan» ve Ukrainanıñ nevbetteki bir «Qırımda referendum neticesinde qabul etilgen halqnıñ qararına» rağmen Qırımnıñ statusını deñiştirmek teşebbüsi dep adlandırdı.
BMT Baş assambleyasınıñ meclisine kelgen Ukrainanıñ eyetini, aralarında Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev de olğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları, Ukrainanıñ diplomatları ve uquqqoruyıcıları teşkil eteler.
Ukraina, Qırımda insan aqlarına dair qararnıñ yañartılğan leyhasını BMT Baş assambleyası Üçünci komitetiniñ kâtipler eyetine 2017 senesiniñ oktâbrinde teslim etti. Vesiqada Rusiyeden BMT Halqara mahkemesi tarafından Qırımda Qırımtatar Milliy Meclisinden yasaqnıñ alıp taşlanmasına dair tevsiye etilgen muvaqqat tedbirlerniñ ömürge keçirilmesi ve yarımadada ukrain ve qırımtatar tillerinde tasil aluvnıñ temin etilmesi talap etile.
Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-sinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko münasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtları Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey.


text:
Aqyarda aprelniñ 15-inde 18 m/s qadar yel şiddeti beklenile. Bundan sebep Rusiye FVN-niñ şeer idaresi furtunalı ihtarnı ilân etti.
"Saba ve kündüz yagmur. Gece cenübiy, saba ve kündüz 13-18 m/s qadar şimal-ğarbiy yel. Ava arareti gece ve kündüz 8-10°C", - denile beyanatta.
Aqyar qurtarıcıları şeer sakinleri ve musafirlerin yaramay ava vaqtında havfsızlıq qaidelerine uymağa çağırta ve furtunalı yel vaqtında tışarıda bulunmaqtan saqınmaq kerek olğanını hatırlata.
Müessise, küçlü yel sebebinde elektrik hatlarnıñ üzüle bilecegini, tereklerniñ yıqıla bilecegini, yaramay pekitilgen inşaatlarnıñ bozula bilecegini qayd ete.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilev dey ki, ealiniñ büyük qısmı yarımadanıñ Ukraina nezaretine qaytmasını istese bile, bu olamaz. Emindir, yarımadanıñ qaytarılması içün Ukrainağa qırımlılar içün özüne çekici bir devlet olmağa yeterli degil.
Bu aqta o Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq aktsiyasınıñ neticelerini izaatlap, Qırım.Aqiqat Radiosına ayttı.
«Öyle bir nazariye bar ki, yani Qırımnı Ukraina adliye alanına qaytarmağa istesek, Qırım sakinleri Ukrainağa qaytmağa istesin dep, özüne çekici bir devletni qurmaq kerekmiz. Saçmalıqtır. Qırımnıñ 99,9% Ukrainağa istese bile, bu olamaz. Qırım sakinleriniñ tek bir aqqı bar – işğalni alğışlamaq. Başqa aqqı yoq, ve bu aqnıñ yerine ketirilmesi içün FSB areket ete. Şunıñ içün begene, begenmey kibi laflarnı yürsetmege acet yoq», – dedi Cemilev.
Dey ki, qamaçav kibi usullar daa da faydalıdır. Cemilevniñ sözlerine köre, yarımada qamaçavına qırımtatarlarnıñ 90% qol tuta.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Qamaçav iştirakçileriniñ talapları arasında – siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, Qırımda insan aqlarına riayet etüv ve yarımadağa halqara eyyetlerniñ kirsetilmesi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Türkiy tiller
Türkiy tiller (Tatar tilleri)[1] – Şarqiy Avropadan Sibir ve Çinniñ ğarbına qadar uzanğan bir meydanda ana tili olaraq 180 million kişi tarafından, ekinci til olaraq laf etkenler da sayılsa 200 million kişi tarafından laf etilgen bir-birlerinen yaqın aqraba olğan ve 40 ayrı yazı tiline bölüngen bir til gruppasıdır. Türkiy tiller Altay til ailesine aittir. Eñ çoq laf etilgen türkiy til, türk tilidir.
Türkiy tillerniñ müim bir hususiyeti laf etkenleriniñ uzun müddet köçebe olaraq yaşayışlığı ve bundan sebep bu tillerniñ devamlı olaraq bir-birlerinden söz keçirmek imkânı olğanıdır. Türkiy tillerniñ çoq sayıda aynı manada qullanılğan ortaq sözlerge saip olmalarınıñ yañı sıra cümle yapıları da ep aynı qalır.
Sınıflaştırma[deñiştir | kodunı deñiştir]
İhtarlar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Bazı Qırımtatarlar (ve Tatar halqları) bütün türkiy halqlarğa tatar diye. Örnek Sibirtatar test Vikipediyasında Türkiy tiller yerine Tatar tilleri yaza:https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/sty/%D0%9F%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B8%D1%82
- ↑ Tarihiy ceetten qırımtatar ve urum tilleri qıpçaq tilinden asıl olğan edi, lâkin soñra oğuz tilleriniñ küçlü tesiri altında qaldı.
- ↑ Tura, Baraba, Tomsk, Tümen, İşim, Ertiş, Tobol, Tara ve başqa Sibir tatarlarınıñ şiveleri qısmen başqa asıllıdır (Johanson 1998) [1]
- ↑ Altay türk asıllı, lâkin şimdi qazahçağa daa yaqın oldı (Johanson 1998) [2]
- ↑ Ayni tili - uyğur grammatikası ve fars sözleri olğan qarışıq bir til. Kriptolekt (gizli til) kibi tek aqaylar tarafından laf etile.
- ↑ Deviating. Probably of South Siberian origin (Johanson 1998) [3]
- ↑ Halac tilinde laf etkenler oğuz tillerinde laf etkenlerniñ arasında yaşay, lâkin halac tiliniñ oğuzca olmağan bir qaç müim hususiyeti bar.


text:
Qırımnıñ Rusiye devlet şurasınıñ Ukrainanı ve yarımadanıñ qamaçavı boyunca vatandaşlıq aktsiyasınıñ iştirakçilerini «Qırımğa nisbeten genotsidniñ etüvinde» qabaatlav arizası saçmalıdır ve halqara teşkilâtlarda ciddiy diqqatnı qazanmaz, dedi Qırım.Aqiqatqa Ukraina halq deputatı, qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi ve qamaçav teşebbüsçilerinden biri Mustafa Cemilev.
Onıñ sözlerine köre, Qırım Rusiye ükümetiniñ areketleri mantıqsızdır, çünki Qırımda yaqında yarımadağa qıtaiy Ukrainadan elektrik teminlevi kerek olmağanı aqqında bildirgen ediler.
«Eñ başından ayta ediler: pek yahşı, endi mustaqil olacaqmız, şimdi qararlarnı alırmız, halqnı birleştirirmiz. «Goblin» (Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksenov – QA) halqımıznı birleştirgen Çubarov, İslâmov ve Cemilevge mukâfat berecek edi, şimdi başqace laf ete», – dedi Cemilev.
O, Ukraina Rusiye Federatsiyasına Qırımğa elektrik energiyasınıñ berilmesini ğayrıdan başlamağa teklif etkeni aqqında hatırlattı, amma Rusiye ukrain tarafınıñ añlaşmada yarımadanı işğal etilgen territoriya olaraq qayd etmege talabı ile razı olmay.
«Qanunnıñ bozmamıznı, Qırım – Ukraina territoriyası olğanı aqqında aytılğan BMT Baş assambleyası beyannamesiniñ bozmamıznı isteylermi? Biz Putinge qol tutıp, bu «Rusiye Federatsiyasınıñ federal okrugı» olğanı aqqında yazmaycaqmız da. Em de 1949 senesi qabul etilgen BMT Baş assambleyasınıñ konventsisına köre, işğal etilgen territoriyalarda vatandaşlarnıñ uquqiy, içtimaiy, iqtisadiy vaziyeti içün işğal olunğan memleket degil de, işğalci mesuliyetlidir. Şunıñ içün şikâyet başqasına olmalı», – qayd Mustafa Cemilev.
Halqara teşkilâtlarda bu arizağa ciddiy yanaşıp olurlarmı degen sualge Mustafa Cemilev şöyle dedi: «Yoq, ebet, saçmalıqtır».
Qırım Rusiye Devlet şurası Ukrainanı «Qırımğa nisbeten genotsid etüvinde» qabaatladı ve 2015 senesi sentâbr ayından devam etken yarımada qamaçavı boyunca aktsiyağa işmar etti. Şu cümleden, arizada aktsiya iştirakçilerinden olğan «terroristik telüke» aqqında aytıla. Deputatlar qıtaiy Ukrainadan elektrikniñ berilmesi toqtatılğanı aqqında hatırlattılar, olarnıñ fikrine köre, bundan sebep «sağlıq saqlav müessiseleri» ve hastalar içün telükeni meydanğa ketirildi. Qırım deputatları «Qırım Cumhuriyetine nisbeten genotsid»niñ taqiqatı ve toqtatılmasını talap etecek ola. Arizada «Qırım qamaçavı boyunca meseleniñ BMT Havfsızlıq Şurasınıñ kün tertibine kirsetilmesi ve neticede Halqara cinaiy mahkemege berilmesini» talap eteler. Devlet şurasınıñ vesiqasında «Ukrainanı qanunsız teşkilâtlarnıñ silâsızlandıruvı ve Qırımğa qarşı terkatlarnıñ azırlanuvını toqtatmaq içün tedbirliniñ keçirilmesi» ile bağlı talaplar bar.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Qamaçav iştirakçileriniñ talapları arasında – siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, Qırımda insan aqlarına riayet etüv ve yarımadağa halqara eyyetlerniñ kirsetilmesi. Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene edi. Amma bu yeterli degil edi. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukrainanıñ yañı ükümetiniñ işğal etilgen territoriyalar boyunca nazir Vadim Çernış Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnıñ Ukraina nezaretine arbiy yolnen qaytarılmasını mantıqsız saya.
Bu aqta o Gromadske içün bergen intervyusında bildirdi.
«Sizge aytayım ki, elbet, arbiy taraf aqqında, fikirimce, iç laf olmaması kerek, ve bellesem, bu mantıqlı ve añlayışlıdır. Bu kibi aqiqaten ekinci yerde bulunğan arbiy maşina ile küreşmek zordır, Qırım aqiqaten pek küçlü arbiy bazasına çevirildi», – dep ayttı o.
«Mencesine, asılında, em Donbas, em de Qırım boyunca santıraç oynamaq kerektir, «atlı asker ücümlerini» tüşünmemek kerek. Bu pek adiy bir yoldır – qıyın meselelerge tek bir cevapnı bilmek: açıq ücüm etmek», – qoştı o.
Onıñ qayq etkenine köre, duşmanğa yardım etmemek içün, Qırımnıñ qaytarılması boyunca kerçek planını ilân etmek kerekmey.
Ukraina nazirler kabineti aprel 20-de keçirilgen toplaşuvda Vaqtınca işğal etilgen topraqlar ve memleket içinde köçip kelgenlerniñ meseleleri boyunca Nazirlikni qurmağa qarar aldı. Vadim Çernış nazirlikniñ yolbaşçısı vazifesine tayinlendi. Bundan evel o, Donbassnıñ ğayrıdan tiklenilmesi meseleleri boyunca Devlet agentliginiñ yolbaşçısı edi.
Evel Ukraina nazirler kabinetı yanında teşkil etilgen Qırım ve Aqyar meseleleri boyunca Devlet hızmeti bu nazirlikniñ terkibine kirecektir.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Kreml nezaretinde çaşışqan Qırım parlamentiniñ yolbaşçısı Vladimir Konstantinov, onıñ müessisesi yarımada işğal etilgen vaqıtta esas vazifeni eda etkenini aytaraq, parlamentke minnetdarlığını bildire. Bunı Konstantinov «Sputnik v Krımu» radiosınıñ efirinde beyan etti.
Konstantinov: «Qırım parlamenti Qırımnı Rusiyege kirmesini temi etti, bizevimizge qayttıq. Bunı işbu alet sayesinde becerip oldıq. Onıñ içün bu bizlerge eki dane bayram kibidir. Parlamentarizm imkânlarını eñ yüksek seviyede qullana bildik. Qırım sakinleriniñ eñ büyük qazançı referendum oldı. Bu demokratiyanıñ nümünesidir ve bunıñ esasında kitaplar yazaraq, Ğarp siyasetçilerine derslik sıfatında qullandırtmaq mumkün», – dep ayta.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusınen bağlıdünyada qabul etilmegen referendum keçirilüvi neticesinde Rusiye Qırımnı özüne qoşqanını ilân etti. Ukraina, Avropa birligi ve AQŞ bu rey berüvni tanımadı. Martnıñ 18-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırım Rusiyege “qoşulğanı” aqqında ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
2014 senesi, rusiye orduları Qırımnı zapt etkeninden soñ, men iş adamı Boris Titovnen Azatlıq Radiosınıñ canlı efirinde oldım. O - Rusiye akimiyetinde biznes-ombudsmen ve liberal kibi qoyulğan edi. Amma o sefer o, liberallikni kütmedi, özüni edepsiz ve qaba alıp bardı. Yayından soñ dostları añlattı ki, Titovnıñ böyle deñişmesine taaciplememem kere, çünki onıñ özü ve müşterileri olğan iş adamları Qırım mülkiyetine köz taşladı. Laf aqça, büyük ve yengil aqça aqqında yürsetilgende - “sana, oyun körüniş-süretleri” yoq ola.
Moskova mahkemelerinden birisi, “Drujba narodov” et kombinatınıñ rusiye muhalifi Aleksey Navalnıyğa qarşı açqan davanı qabul etkeninden soñ, men bu ombudsmennen lafımnı hatırladım. Navalnıy, kombinat Rosgvardiyağa erzaqlarnı üç qat fiyatnen satıp, Putin qaravul ve tarafdarı olğan Viktor Zolotovnıñ zenginleştirgeni aqqında araştırmanı derc etti. Aynı vaqıtta, “Drujba narodov” kombinatınıñ saibi Boris Kantemirov, Zolotovnıñ yaqın insanlarından birisi ve İçki İşler Nazirliginiñ sabıq hadimi edi eken.
Tamam bundan soñ Zolotov Navalnıynı duelge çağırdı, kombinat ise, kompromatlı malümatnı yoq etmek talabınen faalcilge qarşı mahkeme davasını açtı. Amma bu Rosgvardiya erzaqları misalinde, Kremlniñ bütün “Qırım biznesi” körüne.
Rosgvardiya erzaqları misalinde, Kremlniñ bütün “Qırım biznesi” körüne
Özüñiz qıymet kesiñiz. “Drujba narodov” kombinatı - ukrain iş adamı Yüriy Kosükniñ mülkü edi. İşğalden soñ onı vesiqada sattılar, amma kerçekten, iş adamınıñ aytqanına köre, rusiye memuriyetine yaqın olğanlar tarafından “tutılıp alındı”.İste, kombinatnı devletniñ özü tutıp aldı desek olacaq. Ve bundan soñ, körgenimiz kibi, Zolotovğa berdi, çünki devlet - bu o. Ya da Zolotovnıñ safdaşına, çünki Rosgvardiya reberi - devlet memuri. Ve kombinatnıñ “satın alınması” - pek güzel “kelişme” olğanı, “Drujba narodov” Rusiye akimiyetinden sımarış ve Rosselhozbanktan millionlı kreditler alğanı - soñu degil, bundan ğayrı, erzaq mallarınıñ teminatında onı qullanıp, monopolist yapmağa tırışalar. Buyruqnı rusiye baş naziri - Dmitriy Medvedevniñ özü imzalay, iş ilerley, Navalnıy vaziyetni aydın etmege tırışqanda ise, mahkeme malümatnı yoq etmege ve kombinatnıñ adını “yamanlamamağa” talap ete.
Budır - Qırımnıñ “putinciler”ge nege kerek olğanınıñ sebebi - qadimiy Hersones degil, “Krımnaş” bile degil. 90-ıncı yılları olar biznes bölüvine yetiştirmegen, olarnıñ reberi Putin ise, qısmetleri ellerinde qalacağınıñ kefilidir. İşte, körgenimiz kibi, yañı topraqlarnı zapt etip, olarnı çaypamaq ve para şıpırmaqnıñ shemalarını uydurmaq tek qala.
«Fikirler» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Ukrainağa köçip kelgen Rusiye jurnalisti Ayder Mujdabayev Kiyevden yayın yapmağa başlağan ATR qırımtatar telekanalınıñ baş müdir muavini vazifesine tayinlendi.
Bunı telekanalnıñ haber yayınlarınıñ muarriri Osman Paşayev Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
Mujdabayev bu malümatnı Ukrainskaya pravda neşirine tasdıqlap, şimdiki vazife «yayınlarnı tiklemek ve saba yayınına başlamaq», dep qayd etti.
Mujdabayev Moskovskiy komsomolets gazetasından ayırılğan soñ iş aqqında aytmay edi, qıtaiy Ukrainada ATR yayınını ğayrıdan tiklemege yardım etkeni belli edi.
Ayder Mujdabayev «Moskovskiy komsomolets» gazetasınıñ baş muarririniñ muavini olıp çalışa edi, Moskva Helsinki gruppasınıñ insan aqları saasında mukâfat laureatı ola, Qırım işğali ve Ukrainada Rusiye istilâsını sert şekilde takbih etken Rusiye jurnalistlerinden biri. Jurnalist Radio Svoboda yayınlarınıñ musafiri ola. Qırım.Aqiqat Mujdabayevniñ bloglarını ve intervyülarını derc etken edi.
2015 senesi aprel 1-den itibaren dünyanıñ yekâne ATR qırımtatar telekanalı yarımadadan yayın yapıp olamay, çünki Rusiye litsenziyasını alamadı.
İyün 17-de, mubarek Ramazan ayı arfesinde, «ATR» ve «LÂLE» telekanalları uydu ve internet vastasınen Kiyevden yayın yapmağa başladılar. İyün 20-den itibaren «Zaman» haberleri qırımtatarca, ukraince ve rusça çıqacaq – künde üç kere (17:30, 19:30 ve 21:30).


text:
Tögerek
Tögerek yaki tığırçıq, köpçek – döngelek şekilde bolğan bir köçerni aylandırıp alğan köbüsinmen arabalarnı aydamaq içün qullanılğan tertibat. Bir kesekli bütün yaki bölingen köp kesekli türde boluvı mümkün . İşlev mekanizmi aylanıp tiyişme quvetini azaytuv arqalı arabanı tezletüv dep aytmağa mümkün. Mekanizm işlevi içün yer tartımı (gravitatsiya quveti) ve yer üstüne tiygizgen bir quvetmen iterilüvi kerek. Tüşüncelerge köre tığırçıq fikiri eñ aldında Mezopotamiyada yerge qoyulğan agaç kevdelerimen bir zatnı iterüv arqalı peyda bolğan. Eñ birinci İsa peygamberden evelki zamanlarda çıqqan bu tığırçıq fikiri bügüngece ösip yañarıp kelgen. Bügüngi arabalarnıñ tögereklerine rezina kibi türli yımşaq zatlar yapıştırıla iç yaqları da metallnen yasala bu da qaviyligini ve çıdamını arttıra.


text:
Yuqarı Rada reisi Andriy Parubiy Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ parlamentni dağıtmaq qararı Anayasa mahkemesinde şikâyet etilecek, dep bildirdi. Bu aqta Azatlıq Radiosı haber ete.
«Kederli ve telâşlı bir şey, Ukraina Anayasasınıñ Kefili öz faaliyetini Anayasanı qaba bir şekilde bozıp başlay. Yaramay bir işaret», – dep yazdı Parubiy Facebook ağında.
Parlament reisi tefsir qaldırğanlardan biriniñ «Anayasa bozuluvı Anayasa mahkemesinde şikâyet etilecekmi» sualine «ebet» dep cevap berdi.
Prezidentniñ saytında mayısnıñ 21-nde Ukraina Yuqarı Radasını dağıtuv buyruğı derc etilgen ve nevbetten tış parlament saylavlarınıñ keçirilmesi iyülniñ 21-ne belgilendi.
Ukraina Anayasasına köre, nevbetten tış parlament saylavları Ukraina Yuqarı Radasınıñ vekâletleri vaqtından evel toqtatılğanına dair qarar derc etilgeninden 60 kün içinde keçirile.
Qanun boyunca nevbetteki parlament saylavları 2019 senesi oktâbrniñ 27-nde ötkerilmeli.


text:
«Sual böyledir – nasıl etip ukrain akimiyeti qırımlılarğa saylavlarda iştirakni temin eter? Bizimce, bu Herson ya da Ukrainanıñ diger şeer ve vilâyetleriniñ saylav bölüklerinde ola bile. OBSE Qırım – Ukrainanıñ qısmı olğanını tasdıqlay ve ukrainlilerge vaqtından evel prezident saylavlarını keçirmege yardım eter», – dedi Guldimann.
Mart 20 künü Ukrainada saylav kampaniyanı nezaret etken mahsus missiya çalışmağa başladı. O OBSE insan aqqları ve demokratik institutlarnıñ tahminen 100 temsilcisinden ibarettir.
Saylavlar arfesinde (mayıs 25 künü) Ukrainağa ve diger şeerlerge ukrain halqınıñ irade bildirüv protsessini nezaret etmek içün daa 900 insan kelecek, dep bildirdi Guldimann.


text:
İşğal etilgen Qırımda Tavriya milliy universitetine federal universitet statusını berecek olalar. Bunı sentâbr 1-de Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov bildirdi.
O, kelecek afta universitet studentlerinen körüşmek niyetinde.
«Sizler bizim kelecegimiz, bütün ümütlerimiz sizge bağlıdır. Rusiye Federatsiyası öz studentlerine ana-baba kibi davrana. Er bir millet vekile özüne iş tapar, çünki Rusiye bu yañı, büyük imkânlar memleketidir», – dep ayttı Aksönov.
Tavriya milliy universitetiniñ studentleri Qırım.Aqiqat mühbirine bergen malümatlarına köre, bu sene stipendiya miqdarı bayağı eksildi. Birinci kurs studentleriniñ aytqanına köre, stipendiya biñ ruble seviyesinde belgilene (tahminen üç yüz grivna), Ukrainada ise 888 grivna ala ediler.
Qırımtatar ve şarq filologiyası fakultetinde qırımtatar tili saatlerini qısqarttılar, – dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri. Bu sene yalıñız 20 talebe oqumağa kirdi.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Rusiye ve Çin Moğolistannıñ iştiraki ile sentâbr 11-den 15-ke qadar nükleer ücümniñ stimulâtsiyasını da içine alğan keniş mıqyaslı arbiy talimler keçirmekni planlaştıralar. Bunı, AQŞnıñ yüksek mevqili memurlarına atıfta bulunıp, «Amesika Sesi» bildire.
Çin arbiy müessisesi, «Vostok-18» talimlerinde iştirak etmek içün Çin Rusiyege 3 biñ 200-den ziyade askeri ile 900 arbiy tertibatını ve ondan ğayrı 30 uçağını yollaycaq, dep bildirdi.
Bu talimatta birinci kere Moğolistan iştirak etecek. Bu devlet, coğrafik olaraq Rusiye ile Çin arasında bulunğanına baqmadan soñki vaqıtlarda AQŞ ile münasebetler qurmağa ıntıla edi.
International Assessment and Strategy Center talil merkeziniñ baş tetqiqatçısı Rik Fişer: «Rusiye aman-aman 20 yıl devamında «Vostok» talimlerinde, esasen artilleriya vastasınen uçurıla bilgen az quvvetli nükleer silânı qullanıp, özüniñ «kerginlikniñ eksilmesi içün kerginleştirüv» adlı yañı doktrinasını mükemmelleştire edi», – dedi.
Rusiyeniñ, arbiy areketler başlağan soñ nükleer silânı qullanıp kelecekteki çatışmalarnı süratnen kerginleştirüvni közde tutqan yañı doktrinası Pentagonnı pek raatsızlay, dep qayd ete neşir.


text:
İyül 15 künü saba erte şeer yolbaşçlığı üzerinde Ukraina bayrağını kötergen Yalta sakinini azat ettiler.
Bunı Yalta «politsiya şeer idaresi» yolbaşçısı muavini, ştabnıñ başıYevgeniy Plengey bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
Plengeyniñ sözlerine köre, «politsiya» hadimleri iyül 15 künü şeer şurası binasına çıqıp, Rusiye bayrağı yerine Ukraina devlet bayrağını tiklegen adamnı yaqaladılar.
Plengeyniñ sözlerine binayen, adamnı «politsiya» şeer bölügine ketirip, sorğudan keçirdiler.
«Adamnı sorğudan keçirdiler, protokol tizdildi. O, kendi arketini öz vatandaşlıq mevamını bildirmek içün yapqan eken. Sorğudan soñ adamnı evge yolladılap. Şimdi işbu areket içün ceza belgilenmekte», –dedi.
Ukraina bayrağı Yalta üzerinde tahminen 30 daqiqa asıldı. Nevbetteki kün adamnıñ evinde tintüvni keçirdiler.
Prokuratura Yalta sakinini Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 329 maddesi boyunca – «Rusiye Federatsiyasınıñ devlet bayrağınıñ aramlanuvı» maddesi boyunca mesülietke çağıracaq ola. Azamiy ceza – bir yıllıq apis cezası.


text:
Norvegiya, Albaniya, Qaradağ, Gürcistan ve Ukraina Rusiyeniñ istilâsına oğrağan Qırımğa qarşı iqtisadiy sıñırlamalarnı daa bir yılğa uzattı. Bunı Avropa Birliginiñ Tışqı işleri ve telükesizlik siyaseti boyunca Baş temsilcisi Federica Mogherini beyan etti.
AB ise iyünniñ soñunda sanktsiyalarnıñ müddetini uzatqan edi. Avropa Birligi Şurasınıñ qararı Kremlde tenqid etilgen.
Sıñırlamalar Qırımda çıqarılğan er angi mahsulatnı AB devletlerine ital etmege ve Avropa tarafından Qırımğa yatırım etmege, ayrıca yarımadada taşınmaz mülkni satın almağa, bizneske para bermege ve hızmetlerni eda etmege yasaqlay. Avropalı gemiler de, fevqulâde vaziyetlerden hariç, Qırımnıñ deñiz limanlarına kirip olamay.
2014 senesinden berli Ğarp devletleri Rusiyege qarşı bir qaç basamaqtan ibaret sanktsiyalar qabul etti – ilk başta Qırımnıñ zapt etilmesi, ondan soñ – Donbassta üküm sürgen ve Moskva tarafındfan qoltutulğan silâlı dava sebebinden.Sanktsiyalar rusiyeli şahıs ve şirketlerge, em de Donbass ve Qırımdaki ayırımcılarnıñ adamları ve müessiselerine, ve Ukrainanıñ sabıq idarecilerine aittir. Bunen beraber Rusiye iqtisadiyatınıñ bazı saaları da sıñırlav ükümine oğradı.


text:
Birinci mayıs, ya da Emekdarlar birdemligi künü, Rusiye ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda Baar ve emek künü olaraq qayd etile. Yarımadada bu yıl bayram programması ananeviydir: kontsertler ve büyük şeerlerde paradlar. Artıq 2015 senesinde Birinci mayısnıñ arfesinde Qırım sakinleri içtimaiy ağlarda, rehberler olarnı numayışlarğa çıqmağa mecbur ete, aks alda işten çıqaracaqları ile qorquzalar, dep şikâyet ete ediler. Em de, hususiy iş adamlarını bile paradda iştirak etmege mecbur ete ediler.
2017 senesinde Rusiyege tabi Qırım parlamentiniñ başlığı Vladimir Konstantinov Birinci mayısnıñ ekinci nefesi aqqında aytıp başladı. Tamam o vaqıt numayışta, Qırım medeniyet hadimleriniñ professional birligi, Rusiye milliyleştirilmesi dep bilingen milliyleştirme neticesinde ondan «Salüt» balalarnı sağlamlaştıruv lageriniñ qanunsız olaraq alınğanını beyan etti. Faqat professional birliginiñ azalarına bayram yürüşi esnasında narazılıqnı bildirmege bermediler.
Qırım faaliyetçisi, tarihçı Maksim Osadçuk, yarımadada Birinci mayıs Rusiye ukümetiniñ ğayreti ile değradatsiya etkeninden emin.
İnsanlarnıñ öz aqları içün küreşmesi saasında Ukraina zamanında elde etilgen progressiv deñişmeler bile yoqqa çevirildi. Qırım ve Rusiye pek tez keri, soñ devir Sovet Birligine doğru yuvarlanıp ketelerMaksim Osadçuk
– Ne deseñiz de, Birinci mayıs – esas olaraq küreş künüdir. Bu bayram degil. 19-nci asırnıñ eñ soñunda bu künde işçiler, sekiz saatlıq iş künü talap etip, munayışqa çıqtılar. Lâkin bir provakatsiya neticesinde polisler olarğa qarşı ateş açtı. Faqat Sovet Birliginde o, bir merasimge, baar ve emek bayramına çevirildi, ve onıñ esas manası qısırlaştırılğan edi. Sabıq SSCBniñ devletlerinde bu, birinci nevbette, ukümetke sadıq küçlerniñ – devlet işhaneleriniñ memuriytlerine bir de-bir şekilde bağlı olğan teşkilâtlar ve professional birleşmelerniñ mumayışıdır. Soñki yıllarda Qırımda bu sovet trendi tekrar üstünlik qazandı, ve atta insanlarnıñ öz aqları içün küreşmesi saasında Ukraina zamanında elde etilgen progressiv deñişmeler bile yoqqa çevirildi. Teessüf ki, Qırım ve Rusiye pek tez keri, soñ devir Sovet Birligine doğru yuvarlanıp keteler.
Kremlniñ kontroli altında olğan Aqmescit şeer şurasınıñ Rusiye KPRF (Rusiye Fedratsiyası Kommunistik fırqası) fırqasından deputatı Stepan Kiskin, Qırım tam olaraq Sovet Birligine qaytsa, zarar olmaz edi, dep saya.
İnsanlarnıñ memnüniyetsizligi arta, oligarhlarğa ise sanktsialar tatbiq etilgeni içün yardım eteler. Yani «keri kelecekke», sotsializmge doğru ketmek kerekStepan Kiskin
– Bizde Qırımda asılında emekdarlar aman-aman qalmadı. Bütün fabrikalar, zavodlar endi çoqtan berli qapaldı. Bu sebepten hizmet berüv saası, bank hadimleri, turistik saa denilse doğru olacaq, tam manada emekdarlarımız pek az. Umumen aqlar kütüle, lâkin kapitalizm şartlarında er şey keregi kibi degil. Bizge sotsializm kerek – o zaman em emekdarlar, em pensionerler, em de balalarnıñ aqları qorçalanacaq. Kapitalizmde ise er şey olmaq mümkün. Er keske qıyın – em pensionerlerge, em çalışqanlarğa, em de çoq balalı qorantalarğa. Bizde fiyatlarnıñ öskenini özüñiz körip turasız: ayrıca beñzin soñki eki kün içinde 40 kapikke paallaştı. İndeksatsiyalar artlarından yetmey. Aylıqlar pek yüksek degil. İnsanlarnıñ memnüniyetsizligi arta, oligarhlarğa ise sanktsialar tatbiq etilgeni içün yardım eteler. Yani «keri kelecekke», sotsializmge doğru ketmek kerek.
Qırım tarihçısı, Qırım.Aqiqatnıñ muellifi Sergey Gromenko, Birinci mayıs numayışlarınıñ nasıl etip memuriy mecburiyetke çevirilgenleri aqqında fikir yürsete.
Qırımda Birinci mayıs – sovetler devri bayramınıñ hatıra künüdir. Anda Rusiye olmasa ise – o, şu daqqada emekdarlarnıñ degil de, kebap bayramına çevirilecekSergey Gromenko
– SSCB, yeñgen işçi sınıfınıñ devleti sayıla edi. Buña köre, sovet proletariatına, kapitalistik devletlerde yapılğanı kibi, aqlar oğrunda küreşmek içün çıqmaq olmay edi, çünki onda öyle de er şey bar. Ve bu sebepten sovetler devriniñ Birinci mayıs numayışları tantanalı, zaferane surette, dülber bayraqlar ve diger beñzer şeylernen yapıla ediler. Amma Sovet Birligi dağılğan soñ bütün bu bayram muiti ve oña ilâve olaraq raatlıq künü ve memurlarğa işhaneler, mektepler ve diger muessiselerniñ mudirlerinden, isteklerine baqmadan, adamlarını yollamaqnı talap etmege imkân bergen idare sisteması miras olaraq qaldılar. Bu vaziyette işçiler sınıfı içün nasıl küreş olmaq mümkün? Bu vaziyette, bu mecburiyetni tezce eda etip, kebap aşamağa ketmek istek peyda olmaq mümkün. Qırımda Birinci mayıs – sovetler devri bayramınıñ hatıra künüdir. Anda Rusiye olmasa ise – o, şu daqqada emekdarlarnıñ degil de, kebap bayramına çevirilecek.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
1944 senesi mayıs 18-20 künlerinde NKVD-NKGBniñ mahsus operatsiyası esnasında bütün qırımtatarlar Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Uralğa sürgün etildi (resmiy malümatqa köre, 194 111 kişi sürgün etildi). Qurultaynıñ mahsus komissiyası «Unutma» umum halq kampaniyasını keçirdi. Onıñ esnasında sürgünlikniñ şaatlarına ait 950 hatırlav toplandı. Qırım.Aqiqat bu arhivlerde yer alğan şaatlıqlarnı derc ete.
Men, Şükri İbadullayev, 1931 senesi dekabrniñ 3-nde Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Kuybışev (1944 senesinden başlap Bağçasaray – QA) rayonınıñ Foti-Sala köyüniñ orta maallesinde (1945 senesinden başlap Golubinka köyü – QA) dünyağa keldim.
Qorantamıznıñ erkânı: babam İbadulla Cabbarov, anam Edaye Cabbarova, tatam Münever İbadullayeva (d.s. 1930), men, Şükri İbadullayev (d.s. 1931) ve qardaşım Zekerya İbadullayev (d.s.1940).
Sürgünlikten evel qurucılığı bitken eki qatlı evimiz bar edi. Sığır, buğa, buzav, qoy ve çoq balqurt sepetimiz bar edi. Evde çoq şeyimiz bar edi.
Adamlarnı köy ortasına çıqarğanlar, biz urba ve aş almağa unuttıq
1944 senesi mayısnıñ 18-nde silâlı askerler kelip, bir şey añlatmadı ve 15 daqqa içinde toplanmamıznı emir etti. Babamnen anam bizni, balalarnı, topladı ve şaşmalap qaldı. Adamlarnı köy ortasına çıqarğanlar, biz urba ve aş almağa unuttıq. Anam ağlap başladı ve zabitten soradı: evge qaytıp, aş almağa mümkünmi dep. Zabit izin bermedi. Anamnıñ altın yüzük ve sırğaları bar edi, olarnı çıqarıp, zabitke berdi. Soñra eki asker berdi ve anam olarnen evge ketti. Hamur, yarım çuval un, yataq çamaşırını aldı.
Bizni tañda alıp ketkenler. Bizni minderlerni kesip, yun alğan silâlı askerler sarıp aldı. Baqır savutlarnı almağa izin bermediler. Aqşamğa doğru bizni Süren stantsiyasına alıp ketkenler. Anda üç qatlı mal vagonları (üç qat yataq olğan vagonlar – QA) tura edi, bizni mindirip başladılar. Vagonlar kirli edi, insanlarnıñ üstüne bit tüşe edi. Bizni vagonğa sanki çapçaqqa arınğa toldurğanlar: insanlar yerde (esasen qartlar) oturğan, qat yataqlarında yatqan edi. Süren stantsiyasında çoq turdıq.
Eşelon areket etkende qapular açıldı, qapu aralığındaki parmaqlıqtan ava kirdi. Eşelon toqtağanda insanlar bir-birine aş bere edi. Eşelonımız pek uzun edi, eki parovoz onı Qazahistanğa qadar tartıp ketti. Yol qıyın, suv ve aşsız edi. Yolda insanlar öldi, olarnıñ cesedlerini vagondan çıqarıp, yol kenarında qaldıra ediler.
Komendant babamnıñ pasportını ve doğum şeadetnamelerimizni alıp yaqtı, vesiqasız qaldıq
Qazahistanda bir parovoznı qaldırıp, bizni Özbekistanğa alıp kettiler. Eşelon Namangan şeerine keldi, bizni kolhozlarğa yerleştirdiler, bizler, tahminen 25 aile, Kukunbayğa tüştik. Ertesi künü bizni pamuq çapçimege yollağanlar, soñra 5 qorantağa bir oda bergenler. Bu ev degil, aran edi. Yazda suv meselesi zor edi, içinde balçıq bar edi, onı temizlep içe edik. Noyabrniñ soñunda insanlar aç qalıp başladı.
Babam bizni aldı, ve qorantamız Namanganğa qaçtı. Bir vesiqamız yoq edi, komendant babamnıñ pasportını ve doğum şeadetnamelerimizni alıp yaqtı, vesiqasız qaldıq. Babam vilâyetniñ komendaturasına bardı, epimizni apiske aldılar, anda bir afta yattıq, soñra vilâyetniñ komendantı keldi. Babamnen anam bizni apishanege qapatırlar dep ağladılar. Komendnant acıdı ve malümatname yazdı.
Bu malümatname esasında işke kirdik: babam – qaravul, anam – cıyıştırıcı, tatam – toquyıcı fabrikasına talebe, men – çızmacınıñ talebesi oldım, qardaşım ise bala evine berildi. Epimiz aç edik, o vaqıt er keste açlıq edi. Soñra babam dizenteriyadan öldi. 1946 senesi tamir zavodına talebe olıp kirdim ve 6-ncı sınıf işçi oldım.
Er vaqıt aşalanğan edik, O vaqıt bizim, qırımtatarlarnıñ, ne gazeti, ne mecmuası, ne mektebi bar edi. Er şeyni coydıq.
1969 senesi iyül ayında verbovka vaqtında qorantamnen beraber Qırımğa qayttım. Kene aşalav, aqaretlev oldı. Qızım aqayğa çıqtı, köy şurası evlilikni qayd etmedi. Oğlum Moskva garnizonında hızmet etti, onı qayd etmegen ediler, yarım yıl sozdılar, soñ yataqhanege qayd etkenler…
Men 47 yıl motorist olıp çalıştım, şimdi pensiyadam. Niayet, Vatanıma qayttım, amma tuvğan köyüme yerleşemedim. Şimdi Yedi Quyu rayonınıñ Davut Eli (Marfovka) köyünde yaşaymız.
(2009 senesi noyabrniñ 24-nde yazılğan hatırlav)
Neşirge Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halqınıñ genotsidini ögrenüv ve onuñ neticelerine qarşı çareler körüv boyunca mahsus komissiya reisiniñ muavini Elvedin Çubarov azırladı


text:
Türk Dünyasında Qırımlı Mustafa Rahmi Namı İle Belli Olğan Tarihçi, Şair, Devlet Erbabı
Türk Dünyasında Qırımlı Mustafa Rahmi Namı İle Belli Olğan Tarihçi, Şair, Devlet Erbabı
Türk dünyasında Qırımlı Mustafa Rahmi namı ile belli olğan em tarihçi, em şair, em de devlet erbabı Mustafa Rahmi Efendi XVII-nci yüzyıllıqnıñ ekinci yarısında Qırımnıñ qadimiy Bağçasaray şeerinde doğdu. Tasiliniñ esas qısımını Türkiyede aldı. O, Osmanlı İmperatorlığında yüksek devlet vazifelerinde çalıştı.
Bazı bir menbalarğa köre, Mustafa Rahmi Efendi veba hastalığına oğrap, Türkiyede vefat etti, 1751 senesi.
Mustafa Rahmi Efendi tarihçi sıfatında “Sefaret-name-i İran” serlevalı ilmiy eser yazdı. Mezkür kitapta Qırım padişası – hanı tarafından İranğa yapqan arbiy yürüşi tasvir etile. Tarihiy delillerge bazanılıp yazılğan bu eser, o uzaq XVIII-nci asırnıñ birinci yarısında Qırımstan devletinde üküm sürgen içtimaiy-siyasiy-arbiy vaziyetke de urğu berile.
Qırımlı Mustafa Rahmi Efendi şair olaraq da, özünden bir sıra nazm eserler qaldırdı. Onıñ nazmiyeti teren ayatiy – felsefiy mana taşığan inciler destesidir.
Şeb mahv olup hemişe nücüm-i seher doğar,
Encami inhizamda mihr-i zafer doğar.
Abisten-i safa vü kederdir leyal hep,
Gün doğmadan meşime-i şebden neler doğar…
Nazm satırlardaki bazı sözlerge izaat:
şeb – gece
nücüm-i – yıldızlar
seher – saar
encami – soñ
inhizamda – yeñilme
mihr-i – küneş
abisten-i – gizli
vü – ve; em de
leyal – geceler
meşime-i – aqibette; neticede
Menba:http://leylaemir.org saytı


text:
Novofedirivka kurort qasabası (1994 senesine qadar qapalı olğan Saq-4 uçaq garnizonı) avgustnıñ 9-nda olıp keçkenlerden soñ özüne kele. Şu künü yaqın olğan arbiy uçaq alanında küçlü patlavlar oldı, Rusiye Mudafaa nazirligi bildirgenine köre, «bir qaç aviatsiya silâsınıñ detonatsiyası» oldı.
Avtobus duraqlarında, tükânlarda yerli sakinler adiseniñ aqibetlerini canlı-canlı ve tafsilâtlı bir şekilde muzakere ete. Ebet, insanlarnıñ duyğuları farqlı. Lâkin neticede episi aynısını ayta: akimiyet körgen zararlarını ne vaqıt ve ne qadar qarşılaycaq.
«Pamuqlardan» eki kün keçken soñ Novofedirivka – bu fotoresimlerde.


text:
Amza Ablayev
Amza Ablayev (1922 mayıs 22 - 1998 sentâbr 10) milliy arekette çoq yıl sıldırğı bir fikrinen yaşağan ve areket etken eñ iradeli iştirakçilerden biridir. O, 1960-ncı yıllarnıñ ekinci yarısında, endi kommunistik fırqa azası ve oca olaraq işlegen bir devirde, halq areketine qoşuldı. Tez vaqıtta özü yaşağan Yangiyul şeeri ve onıñ etrafındaki qasabalarda semetdeşlerimiz arasında teşebbüsçiler gruppasını teşkil etti. O, bütün ittifaq merkeziy gruppa vekilleri arasında eñ işançlı iştirakçilerden biri edi.
Amza oca 1922 senesiniñ mayıs 22-sinde Aluşta rayonınıñ Körbekül köyünde doğdı. Bu, Qırımda, bolşeviklerniñ öz akimiyetini tiklegen devir edi. Aradan çoq keçmey, kozboyama, köylülerni aldamaq içün ortağa sürülgen Yañı İqtisadiy Politika (HЭП) devri de bite. Bu arada öz işbirligi ve becerikligi neticesinde biraz belini doğrultqan, kendi emegile eki at, bir sığır saibi olğan köylülerge qarşı qırğınlıq başlandı. Köyde birine “kulak”, digerine ise “kulak quyruğı” dep, mal-mülküni tutıp alıp, köyden quvalap başlaylar. Amza ocanıñ babası da, 1929 senesine, babasından qalğan çeyrek ektar bağnı özü işlegen, endi at araba peyda etken bir insan edi. Şunıñ içün de “köyni kulaklardan temizlev areketi” ötkerilgende, Amza ocanıñ babasıda kulaklar cedveline tüşti. Lâkin Amza ocanıñ babasınıñ bütün qabaatı baylıqta degil de, satıp savunıp yaqında at araba peyda etkeninde kommunağa kirmeyip, öz ocalığını özü idare etmek istegeninden edi.
1929 senesiniñ küzünde, Amza Ablayevniñ ailesi Uralğa sürgün etildi. Bu facialı taqdirden yedi yaşına yetken Amzanı eniştesi Yaqub Tıraç saqlap qaldı. Lâkin bolşevik teşviqatına uyğan köy aktivi “kulak” balası dep, onı köyde sıydırmadı. Mektepten çıqardı. Eniştesi de kulak balasına meramet köstergeni içün olardan sitem işite berdi.
Becerikli bir kişi olğan Abla, 1930 senesiniñ küzünde, ondan biraz vaqıt Özbekistanğa sürgün etilgen köydeşlerinen bağlandı. 1932 senesiniñ küzünde ise köyden aqsız çığarılğan bunıñ qoranta azalarını Özbekistanda, Qavunçı qasabasında topladı. Körbekülde Yaqub eniştesiniñ ailesinle qalğan Amza da Qavunçıdaki ailesini bu sene kelip tapa. Amza, mında 1942 senesi orta mektepni bitire. Lâkin, bu mektepni bitirgen künü aliy oquv yurtuna oqumağa degil de, Sovet ordusuna mecburiy hızmetke çağırıldı. 1942-1945 seneleri, üç yıl devamında, Ekinci Cian cenkiniñ eñ şiddetli cenk meydanlarında top nişanı mergini, topçular komandanı olaraq, mesül noqtalarda bulındı. Altı kere yaralandı. Ana babası 1942-1945 yılları arasında eki kere onıñ qattı uruşlarda elâk olğanı aqqında qara qağıt aldılar.
1946 senesiniñ baarinde arbiy hızmetten boşap, Özbekistanğa, ailesine qaytıp kelgen Amza Ablayev açlıq, hastalıq, asker zülmü altında ölip biteyatqan tuvğan halqınıñ ağır, müşkül vaziyetini kördi. Bu künlerini hatırlap Amza oca aradan çoq yıllar keçken soñ; - “Men mektep ve ondan soñki askerlik yıllarımda öz ailemizniñ çekken ağır sürgünlik azaplarını bir derece unutqan edim. Askerlikten kelgen soñ, qaçan bir sebepsiz vatanından quvalanğan, bu yat memlekette açlıqtan, hastalıqtan, horluqtan ölgen balaçıqlarnı, çaresiz qartlarnı, qadınlarnı kördim, ondan soñ men bu devletke hoş baqmadım”, dey edi. Amzanıñ bu qorqunç tüş qalabalığına aşağan yılları boş keçmedi. O, askerlikke qadar özü tasil alğan mektebinde ocalıq etip başladı. Onda da, sovet qurumını maqtayacaq dersleri degil de, siyaset ve yalannen bağı olmağan riyaziyat derslerini bermege razı oldı. Aynı zamanda ğıyabiy şekilde oqumağa institutqa kirdi. Amza oca öz işini namuslı alıp barğan bir insan olaraq, tez vaqıtta çevresinde, umumen Qırımtatar cemaatınıñ ögünde büyük ürmetke nail oldı Taşkent Samarqand yolu üstündeki Qavunçlı qasabası cenk vaqtında bu yerge yerleşkenler ve sürgün etilgenler esabında ealisi ve sanayı qurucılığı ceetinden tez östi, 1950-nci yıllarnıñ başlarında şeer derecesine köterilip, Yangiyul adını aldı. Şeerniñ özünde ve etrafındaki qasabalarda pek çoq qırımtatar yaşay edi. 1953 senesiniñ küzünde olarnıñ arasında ğayrıdan atanğa qaytuv aqqında laflar köterildi. Bu meselenen Amza oca da meraqlana edi. 1956 senesiniñ soñlarında Amza oca; Ceppar Akimov, Bekir Osman ve Mustafa Selimov aqqında laf eşitmeye başladı. Çoq keçmeden Mustafa Selimovnen tanış oldı, Bekir Osmanovnen körüşmek imkânını buldı. Bu künden başlap, Amza Qırımtatar milliy areketi iştirakçileriniñ sıralamasında ilklerden ve davanıñ soñuna qadar sadıq qalğanlardan biri oldı.
Ceppar Akimov ve Mustafa oca Halilovnıñ eñ yaqın safdaşlarından biri olğan Amza oca millet vekili olaraq, halq adından yazılğan arizalarneñ bir qaç kere Moskvağa, Kommunist Fırqası Merkeziy Komitetke (ЦK KПCC) bardı. O, Rus, Özbek ve Qırımtatar tillerini yahşı bilgen yüksek medeniyetli ve bilgili oca olaraq, çoq kereler halq adından yuqarı organlarğa yollanacaq arizalarnıñ azırlanmasına aktiv iştirak etti. Fırqa ve ükümet neşir organlarınıñ toplantılarında subette bulunıp, halqnıñ çekken aqsız eziyetlerine ve oña qarşı yapılğan areketlerge, tuvğan yurtunda milliy, medeniy abidelerge nisbeten yapılğan vandallıqlarğa qarşı şikâyet qarşılıq bildirdi. Amza Ablayev oca olaraq, Qırımtatar balalarınıñ ana tilinden tasil aluvı munasebeti ile qaç kereler devlet maarif idarelerine şahsiy mektüpleri, ana-babalar adından kollektiv arizaları esasında muracaatları teşkilândırdı.
1959 senesinden 1987 senesine qadar Amza ocanıñ evi defalarca tıntıldı. Hususan 1966 - 1970 seneleri Amza ocanıñ areketlerini fırqa qısımlarında, ocalar kollektivinde bir qaç kere muzakere etip, tenbileyler ve tazirler berip işten aydamaq tedbirineñ qorquza ediler. Onı fırqa saflarından çıqardılar. Lâkin o, böyle şantajğa berilmey, areketlerini ep devam etti.
Amza oca Ablayev, insan aqlarını qoruyıcı Moskvalı arqadaşlarınen bağlanğan semetdeşlerden biri edi. O, milletperver yazıcı Kosterin, cemaatçı Pisarev ve digerlerinen şahsen mektüpleşir. Moskvada olğanı zaman mıtlaqa olarnen körüşir edi. Amza ocanıñ halq areketine sadıq, ısrarlı areketleri Devlet telükesizligi Taşkent vilâyet idaresiniñ hadimi Svalov adlı bir alçaq erifni pek zıtlandıra edi. Onıñ teşebbüsinen Amza oca acele sürette alıp ketildi. Orada gecelernen sorğulana. Ama sabasına serbest bıraqıla edi.
Amza oca milliy areket işlerinde endi ösip yetken, oqumış yaşlarnı azırlamaq meselesine büyük diqqatnen baqa edi. 1972 - 1976 seneleri, özü bayağı yaşlanğan olğanına baqmadan, daima yaşlar arasında ola edi. Qızıl Meydandaki numayışlar vaqtında yaşı 80-tan ötke, sağlığı osallaşqan Amza oca bu vaqialarnıñ soñuna qadar yaşlarğa örnek oldı.
Amza Ablayev, 1989 senesinde balalarnı ve torunlarnı alıp Qırımğa qayttı. Ayatınıñ soñuna qadar halq areketinde, cemaat işlerinde faal iştirak etti. Milliy areket veteranları Cemiyeti Prezidiumnıñ azası olıp saylandı. O, 1998 senesiniñ sentâbr 10 künü vefat etti.
Menbalar[deñiştir | kodunı deñiştir]
İdris Asanin, Kalgay Mecmuası, 34 sanı


text: Osman imperiyaga aslam sanda Karaçaylıla bla Malkarlıla 1884-1887 emda 1905-1906 cıllada köçgen edile. Ol XIX ömürnü içinde bütev sever Kavkaz halklanı aslam sanda ahır köçüvleri bolgandı. Türkiyada Sever Kavkazdan köçgen muhacirleni barısına da, kaysı milletden bolganlarına da karamay “Çerkesle” degendile. Muhacirlikini başlamçıları bla başçıları soltannı askerine “paşa” (genaral) çında koşulgandıla emda anı iç, tış duşmanları bla da küreşge tiri katışhandıla, añña kertiçi bolgandıla. Adıglanı, Dügerlileni, Çeçenlileni bir kavumları va Tanzimatnı (Arabça türlenüvle) cıllarında köçgendile.


text:
Rusiye ve Qırımdaki akimiyet yaqında keçirilecek "Qırım platforması"nı körmemezlikke urıp olamay ve iştirakçilerni "ağırtıcı aqibetler" ile tehdit ete, çünki sammit "yarımadanıñ işğalden azat etilüvine ve reintegratsiyasına yoldır". Bunı Qırım.Aqiqatqa Ukraina prezidentiniñ Qırım MC-deki daimiy temsilcisi Anton Körineviç bildirdi.
«Olar körmemezlikke urıp olamaylar, çünki ciddiy iş ketkenini köreler. Ukraina "Qırım platforması"nıñ tesis sammitini keçire. Sammitte halqara ortaqlarımız yüksek seviyede temsil olunacaq. Böyle bir sammit evel daa olmağan edi. Kyivde pek çoq çetel memleketniñ liderleri olacaq, şunıñ içün Rusiye qarşılıq köstere», – dedi o.
Körineviçniñ bildirgenine köre, "Qırım platforması" Rusiye topraq bütünligine qast etmey.
«Ukraina muvaqqat işğal etilgen toprağınıñ işğalden azat etilüvine ve reintegratsiyasına yaqınlaşa. Şunıñ içün bu yerde söz yalıñız Ukrainanıñ topraq bütünligi ve onıñ ğayrıdan tiklenilüvi aqqındadır», – dep qayd etti Körineviç.
Evel, Kremlniñ nezareti astında olğan Qırım Nazirler Şurasınıñ reis muavini, Qırımnıñ Rusiye prezidenti yanında daimiy temsilcisi Georgiy Muradov, «Qırım platforması» iştirakçilerini «ağırtıcı aqibetler» bekley, dep bildirdi.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba avgustnıñ 23-ne planlaştırılğan «Qırım platformasınıñ» sammitinde 38 memleket iştirak etmege razı oldı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva «Qırım platforması» boyunca halqara sammit Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 23-nde olacaq, dep bildirgen edi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında, kelecek yılnıñ mayıs ayında keçirilmesi planlaştırılğan yarımadanı işğalden azat etüv «Qırım platforması»sammitiniñ neticelerine köre muvafıq beyanname qabul etilecek, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
«Qırım platforması»
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Geraylar
Geraylar (arap urufatında: كرایلر, osmanlıca آل جنكيز, latin urufatında — Âl-i Cengiz, mana — Cengiziyler) — Qırım Hanlığını idare etken Cengiz han neslinden kelgen bir sülâle. Resmiy olaraq qullanılğan unvanına köre "Uluğ Ordanıñ ve Uluğ Yurtnıñ ve taht-ı Qırımnıñ ve barça Noğaynıñ ve tağ ara Çerkaçnıñ ve Tat imilen Tavğaçnıñ ve Deşt-i Qıpçaqnıñ ve barça Tatarnıñ uluğ padişahları".
Geray adı aqqında[deñiştir | kodunı deñiştir]
Birinciden, qayd etmek kerek ki, "Girey" aytmağa yañlıştır. "Girey" - ruslaştırılğan şekli. "Geray" - Qırım hanlarınıñ sülâle adıdır. "Geray" adı - Qırım hanlığına temel qoyğan I Hacı Geray hanımızdan başlap nesilden-nesilge keçken ve ta 1783 s. Qırım Rusiyege keçkeninece, tahtta Şahin Geray hanğa qadar bu isimni qabul etkenler. Adnıñ peyda olmasına rağmen, alimler arasında eñ keniş tarqalğan fikir - Hacı hannıñ öz adı Geray edi. Bu isim türk dünyasında meşur olıp, onıñ manasını açıqlağan bir qaç söz ve ibareler arasında - "doğru", "adaletli" degen bir mana bardır. "Geray" adı öyle de tek bir insannı Hacı Geray hannıñ adı qalır edi, lâkin onıñ altıncı oğlu - Meñli - öz adına babasınıñ Geray adını soyadı olaraq qoştı. Meraqlısı şu ki, Meñliden evel olğan 5 ağası bu meselege böyle taraftan yanaşmadılar
Hanlar cedveli[deñiştir | kodunı deñiştir]
* Canibek Geray (1624 s.) ve Maqsud Geraynıñ (1771-1772 ss.) saltanatları cedvelde kösterilmegen. Bu hanlar Osmanlı sultanı tarafından resmiy olaraq tasdıqlanğanına baqmadan tahtta yer alıp Qırım Hanlığını idare etmegenler. Aslında bu vaqıtlarda Qırımnı III Mehmed Geray ve II Sahib Geray idare etkenler.
Bazı menbalarda añılğan Şahbaz Geray (1787-1789) ve Baht Geray (1789-1792), 1783 senesi Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım Hanlığını idare etmegenleri içün cedvelge kirsetilmegen.
Arap urufatında Geray ismi ananege binaen كراى olaraq (yani گ yerine ک ile) yazılğan edi.


text:
Ukraina Baş prokuraturası öz saifesiniñ kün tertibinde işğal altındaki Qırım akimiyetinde al-azırda çalışqan ve sabıq yolbaşçıları gruppasına daa evel berilgen şeklev bidirüvi ve ayrıca yañ şeklev ve taqiqat işlerinen bağlı bildirüvni taqdim etilecegine dair haberni derc etti.
Fevralniñ 17-si olaraq belgilengen kün tertibi: Qırım içki işler naziri Sergey Abisov, Qırım yolbaşçısı ve Nazirler Şurasınıñ reisi Sergey Aksönov, Aqyar yakimiyetiniñ yolbaşçısı Yuriy Doynikov, Qırımnıñ sabıq telükesizlik hızmeti, al-azırda Rusiye FSB hadimi Pötr Zima, Qırım devlet şurası yolbaşçısı Vladimir Konstantinov, Qırımdaki Rusiye sıñır idaresi reisiniñ birinci yardımcısı Viktor Melniçenko, Qırımnıñ sabıq prokurorı, al-azırda Rusiye devlet Dumasınıñ deputatı Natalya Poklonskaya, Qırım nazirler şurası reisiniñ birinci yardımcısı Rustam Temirgaliyev, Aqyar akimiyetiniñ sabıq yolbaşçısı Aleksey Çalıy, Qırım fevqulade vaziyetler naziri, Rusiyeniñ Qırımdaki fevqulade vaziyetler nazirligi baş idaresiniñ reberi Sergey Şahovlarnen alâqalıdır.
Olarnıñ epsi fevralniñ 27-ne Ukraina Baş prokuraturası vaqtınca işğal altındaki Qırım yarımadasında mahkemede cinayet ve qabarcılıqqa qarşılıq kösterüvde, vatandaşlar ya da devlet menfaatlarını qorçalavını temsil etüv meselelernen bağlı cinaiy davalar boyunca protsessual yolbaşçılıq idaresi bölüginiñ prokurorı ögüne çağırıla.
Bu, işğal altındaki Qırımda rusiyeli akimiyetniñ körümlü erbabları gruppasına berilgen ilk çağırtuv degil. Olar şeklev berilmesi içün keçken senede çağırılğan ediler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
2022-jıl 26-fevral kúni Moynaq rayonı Mádeniyat sarayında Ózbekstan Respublikası Innovaciyalıq rawajlanıw ministrligi hám Ózbekstan Respublikası Bas prokuraturası menen birgelikte elimizde ilim hám óndiristi baylanıstırıw, ilimiy-ámeliy hám innovaciyalıq joybarlardı, islenbelerdi jáne de jetilistiriw maqsetinde Qaraqaqalpaqstan Respublikası joqarı oqiw orınları, ilim-izertlew institutları alımları, professor-oqıtıwshıları, jas innovatorlar hám respublika isbilermenleri qatnasıwında “Moynaq innovaciyalıq forumı” hám “Jas innovatorlar” kórgizbesi bolıp ótti.
Forumdı Ózbekstan Respublikası Bas prokuraturası basqarması baslıǵı B.Nawrızbaev, Moynaq rayonı hákimi E.Edenbaev, Qaraqaqalpaqstan Respublikası aymaqlıq innovaciyalıq rawajlanıw basqarması baslıǵı N.Kayupov kiris sóz benen ashıp berdi hám forumnıń respublikamız xalıq xojalıǵındaǵı áhmiyetin atap ótti.
Forumda joqarı oqıw orınları, ilim-izertlew institutları sıyaqlı Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń alımları, professor-oqıtıwshıları, jas innovatorları da belsendi óz joybarları, islenbeleri menen belsendi qatnastı. Forum sońında aymaqlardaǵı jaslardıń intellektuallıq dárejesin rawajlandırıw maqsetinde ótkerilgen “Jas innovatorlar” kórgizbesinde belsendi qatnasqanlıǵı ushın Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Ilimiy isler hám innovaciyalar boyınsha prorektorı I.Turdimambetov, “Ekologiya hám topıraqtanıw” kafedrası docenti A.Mambetnazarov, “Fizikalıq kolloid ximiya” kafedrası baslıǵı A.Sharipova, “Arxitektura” kafedrası úlken oqıtıwshısı N.Kaliev Ózbekstan Respublikası Innovaciyalıq rawajlanıw ministrligi hám Ózbekstan Respublikası Bas prokuraturasınıń “Alǵısnama”sı menen sıylıqlandı.
“Moynaq innovaciyalıq forumı” hám “Jas innovatorlar” kórgizbesi júdá kóterińki ruwxda ótkerildi.


text:
Aldağı bec jılda 1 tonna 750 kïlo Dore quymacın öndirwdi mejelewde
Awdanda memlekettik Üdemeli ïndwctrïyalıq-ïnnovacïyalıq bağdarlamacınıñ ekinşi becjıldığında üş birdey awqımdı jobanı jüzege acırw közdelgen. Öñirdiñ Ïndwctrïyalandırw kartacına engizilgen atalğan öndirictik nıcandardıñ büginde ekewi icke de qocılğan.
Onıñ biri – «Golden Compass Capital» AQ (bacqarma törağacı – Azamat Nabenov) jüzege acırğan jobalıq qunı 8 mïllïard teñgeni quraytın, bir tonna kennen 1,5 gramm taza altın öndirw älewetine ïe paydalı ken qazbaların öndirw, öñdew jobacı. Qorağatı awıldıq okrwgi awmağındağı «Kökqïya» şatqalında ornalacqan altın kenişinde büginde barlığı 150 adam vaxtalıq rejimde jumıc icteydi. Olardıñ bacım deni – jergilikti turğındar. Ortaşa aylıq jalaqıları 90-100 mıñ teñge köleminde eken. Munda jumıcşılarğa meylinşe qolaylı turmıctıq-älewmettik jağdaylar jacalınğan. Mezgilimen ıctıq ac ta beriledi.
Ayta ketw kerek, bul keniş ornı 2012 jılğı cäwir-tamız aylarında «Golden Compass Jambyl» kompanïyacı jürgizgen geologïyalıq barlaw jumıctarı barıcında anıqtalğan. Atalğan kompanïya altın öndirw jobacın jüzege acırw üşin ocı maqcatqa birden üş mïllïon dollar köleminde qarjı bölip, tïicti qondırğılar catıp alıp, qımbat bağalı metaldı öndirictik jolmen öndirip, öñdewdiñ dayındıq jumıctarın da bactap ketedi. Carapşılar «Jambıl altınınıñ» jalpı qorı 300-350 tonna dep bağalawda. Alayda bul cannıñ öñirimizdegi geologïyalıq turğıda äli de jetkilikti barlanıp, zerttelmegen altın kenişi orındarın ïgerw ecebinen ayrıqşa elewli türde ulğaytılwı da äbden mümkin. «Kökqïyadağı» altın kenişi – conıñ bir naqtı ayğağınday.
Käciporın jumıcın bactağan 2015 jıldıñ özinde oñ nätïjege qol jetkizipti. «Kökqïyalıqtar» Täwelcizdik merekecin layıqtı eñbek tartwlarımen qarcı alıp otır. Munda bïılğı 11 aydıñ işinde 1572,6 mïllïon teñgeniñ 207 kïlo önimi öndirilgen. Aldağı meje budan anağurlım joğarı. Atap aytqanda, altın kenişinde öndirictik önim kölemi birşama ulğaytılıp, 2018-2022 jıldar aralığında 17 mïllïard 160 mïllïon teñgeniñ 1 tonna 750 kïlo Dore quymacı öndirilwi boljamdalıp otır.
– Büginde ocı jäne Maldıbay actıq qabıldaw pwnktinde aşılğan qurama jem zawıtı jobacınıñ el ïgiligin körip te otır. Budan bacqa «Agile Solar» JŞC-nıñ qolğa alwımen künnen cağatına 29 MVt élektr qwatın öndiretin ctancanıñ qurılıc jumıctarı jürgizilwde. Conday-aq awdanda 1000 gektarlıq kölemdi qamtïtın elimizdegi eñ iri fermerlik keşendi alañ «Qulan» agroparkiniñ irgenegizi qalandı. Ejelden mädenï-tarïxï eckertkiş orındarı mol, tabïğatı da erekşe körkem Qulan jeri tayaw jıldarda agrarlıq häm öndirictik calaları örkendegen öñirge aynalatınına bek cenimdimiz, – deydi bul turğıda awdan äkimdigi käcipkerlik jäne önerkäcip böliminiñ bacşıcı Nurjan Alkereev.
Ocılay Qulan öñirinde de öndirictik nıcandar qurılıcı qulaşın keñge jaya tücwde.
Baymaxanbet AXMET
T. Rıcqulov awdanı.


text:
Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri nazirligi, Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ cebe topraqlarını alternativ energiya menbalarınen temin etmek içün çalışmağa devam ete.
Bu, «Naftogaz» MAŞinen ortaq bir leyhadır.
2021 s. içinde 64 obyektniñ, bu cümleden 32si Lugansk ve 32si Donetsk vilâyetlerinde, energetik yañartıluvına dair plan yerine ketirildi.
Programmasnıñ yerine ketirilüvi, soqaq fenerleriniñ, toqtalışlarnıñ, skemlelerniñ ve közenek alâqası tehnikasını yüklendirmesi içün fotoelektrik panelleri ve teşikliklernen «küneş ağaçlarınıñ» tiklenmesini esapqa ala edi.
Bundan ğayrı, leyha çerçivesinde 6 ekimhanede, 12 içtimaiy-medeniy obyektlerde, 19 astyapı obyektlerinde, ve kiriş-çıqış yoqlav keçitleriniñ hızmet zonalarında dam küneş elektrik stantsiyaları tiklendi.
Muhtar soqaq fenerleri, energiya taşıyıcılarına ihityacı olmağanı ve işletüv müddeti daa uzun olğanı içün, adiy fenerlerniñ tutumlı alternativasıdır. Bu cümleden, alternativ energiya menbalarınıñ qullanılması, yarıqlatuv aletleriniñ qaranlıqta aqsamadan çalışmasını temin eter ve energiya tabiligini azlatır.
Sıñırğa yaqın olğan meskün yerlerniñ alternativ energiya menbalarınen temin etilüviniñ, Reintegratsiya nazirliginiñ Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ icra akimiyetlerinen işdeşliginiñ prioritetli saalarından biri olğanını qayd etemiz.


text:
Aqyarda ekimler pek az: sağlıq saqlav regional idaresiniñ yolbaşçısı Yuriy Voskanânniñ aytqanına köre, şeerde «tibbiyet mütehassısları yoq».
Hastahanelerde farqlı yöneliş mütehassısları 5-63% teşkil ete, – bunı o bazarertesi künü, fevral 16-da, şeer ükümetiniñ toplaşuvında ayttı, – dep haber ete TASS.
«İlk evelâ esas qıyınlıq – hastahanelerdir. Eki problem: donatmalar ve mütehassıslarnıñ olmaması», – dedi Voskanân.
2014 senesi mart ayında Aqyar hastahanelerinde terapevt ve pediatrler 60% teşkil etken ediler, acele yardım ekimleri – 46%. Soñki vaqıtta 5% yañı mütehassıs keldi.
Aqyar sağlıq saqlav idaresiniñ malümatına köre, Aqyarda ilâc fiyatları Qırımdakilerden 7%, Rostov vilâyeti ve Krasnodar ülkesindekilerden ise 60-70%-ğa paalı.


text:
Qırımda yıl başından turist aqımı 3,2 mln raatlanıcını teşkil etti, keçken senege köre, 900 biñge ziyade. Bunı Kurort ve turizm naziri Sergey Strelbitskiy bildirdi, haber ete «Krıminform» haber agentligi.
«Yaznıñ soñunace Qırımnı 3 216 turist ziyaret etti. Keçken senege köre 900 biñge ziyade», – dey Strelbitskiy.
Nazirniñ aytqanı kibi, yazda raatlanıcılarnıñ 52% Büyük Yalta regionı qabul etse, avgust ayında vaziyet deñişti: «Yalta birinci yerni ğayıp etti ve şimdi onıñ turistik aqımı 36% teşkil ete».
Nazirniñ aytqanı kibi, bu mevsimniñ hususiyeti – turistler Qırımnı öz başına ögrenmege aves etkenler. «Eki kün Yaltada, soñ bir qaç künge Kezlevge, soñra Sudaqqa bara ediler, neticede böyle turistlerni Kefede qarşılay edik», – dey o.
Yıl başında Qırım ükümetiniñ Kurort nazirligi 4.5 mln raatlanıcını bekley edi.


text:
Rusiye nezaretindeki Aqyar ükümetinde, şeerde koronavirus diagnozı tasdıqlanğan turist qadınnıñ qıdıruvları devam etkenini bildire.
"Daa bir qadınnı küç orğanları qıdıra - o şeerge başqa bölgeden keldi ve ileride müsbet netice köstergen koronavirus testini yaptı. Telefonğa cevap bermey, vesiqalarda belgilengen adres boyunca yaşamay", - denile şeer akimiyetiniñ beyanatında.
Müsbet COVID-19 testi ile qadınnıñ qıdıruvları içün daa avgustnıñ 26-sında bildirile edi.
Aqyarda tünevin 15 yañı koronavirus adisesi qayd etildi.
Yılnıñ başından berli Aqyarda yañı koronavirus infektsiyasınen 488 adam hastalandı, 386 adam yahşı oldı, 18 adam öldi.
Qırımda tünevin koronavirustan eki adam elâk oldı.
Qırımda tünevin pandemiya zamanında bir künde eñ çoq koronavirus hastası qayd etildi - 84 kişi.
Akimiyetniñ malümatına köre, umumen Qırımda 2271 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 89-ı çetelden keldi, 122-si qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar, 1580 adam yahşı oldı. Aqyarda koronavirusnen 573 adam hastalandı, 378 adam yahşı oldı, 18 adam vefat etti.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bunı Pridneprovsk demiryol matbuat-hızmeti bildirdi.
Aqmescit motorvagon depo erkânı tarafından idare etilgen şeer civarı boyunca marşrutnıñ qatnavı qısqartıldı.
«Böyle qararlarnıñ neticesinde Qırım yarımadasınıñ Novoalekseyevka – Solönoye Ozero stantsiyaları arasında Ukrainanıñ qıtaiy qısımınen demiryol alâqası toqtatılacaq. Böyleliknen, şu stantsiyalar arasında yaşağan insanlarnıñ şeer civarı trenlerni qullamanğa çareleri olmaycaqtır», – dep aytıla beyanatta.
Bundan da ğayrı Melitopol–Aqmescit–Melitopol şeer civarı trenleriniñ bir qısmı lâğu etildi. Aqmescit–Novoalekseyevka–Aqmescit şeer civarı yurgen 3 treni şimdi Solönoye Ozero stantsiyasına qadar, 2-si Canköygece baracaqtır. Cankoy–Vadim–Canköy marşrutı boyunca qatnağan şeer civarı trenleri endi Cankoy–Armânsk–Canköy marşrutı boyunca qatnaycaq.
Bu vaziyetni biraz deñiştirmek içün Pridneprovsk demiryolu aprel 1 kününden başlap, 2 kündelik şeer civarı poyezdini – 6915 Zaporojye–Sivaş ve № 6914 Sivaş – Novoalekseyevka, aprel 2-den başlap, daa eki poyezdni (№ 6913 Novoalekseyevka – Sivaş ve № 6916 Sivaş – Zaporojye – 2 ) kirsetti. Melitopol–Sivaş meydanındaki toqtav yerleri de deñişmeyip qalacaq.
Novoalekseyevka–Canköy qısımındaki şeer civarı alâqasını temin etmek içün Pridneprovsk demiryolu Qırım memuriyetine: Melitopol–Canköy (Zaporojye motorvagon deposı erkânında) ve Cankoy–Novoalekseyevka (Aqmescit motorvagon deposı erkânında) qısımları arasında eki şeer civarı trenlerni ya da Solönoye Ozero stantsiyasına baracaq ekişer trenni kirsetmege teklifinen buyurdı.Lâkin Qırım tarafı bu teklifni red etti.


text:
Kreml, Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıyge «Qırım meselesini kötermemek kerek», dep bildirdi. UNIAN haber etkenine köre, bu aqta Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov jurnalistlerge ayttı.
«Qırım meselesini kötermeyip, Putinniñ qolunı sıqsın. Bunı kesen-kes ayta bilem. Donbasnı aytsaq, endi aytqan edik: mında Putinniñ qolunı sıqmağa degil, Minsk añlaşmalarını yerine ketirmek kerek. O vaqıt bir-biriniñ qolunı sıqmağa ve ukrainalılar iç zıddiyetini al etkeninen tebriklemege mümkün olacaq», – dep ayttı Peskov, Zelenskıynıñ «1+1» telekanalınıñ yayınında aytqanlarını izaatlap.
Kreml, Minsk añlaşmalarınıñ yañartıluvı içün qoşma muzakerelerni angi şartlarda keçirmege razı olacaq sualine Peskov şöyle cevap berdi: «Mında Kremlden soramağa bile kerekmey».
«Mında zıddiyet taraflarınıñ iradesi olmalı, zıddiyet tarafları ise Kyiv ve «özüni ilân etken cumhuriyetler» ola», – dep ayta Peskov.
Zelenskıy, Rusiye prezidenti Vladimir Putin işğal etilgen Qırımnı Kyivge qaytarsa, «onıñ qolunı yüz kere sıqmağa azır», dep bildirdi.
Parijde dekabrniñ 9-nda aqşam Ukraina, Rusiye, Frenkistan ve Almaniya liderleriniñ körüşüvi olıp keçti. Ukraina prezidenti Frenkistan prezidenti Emmanuel Macron, Almaniya kantsleri Angela Merkel ve Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile eki taraflı körüşüvler keçirdi.
Zelenskıy, Rusiye zenaatdaşı Vladimir Putinnen Qırım meselesini laf etmege azırlanğanını bildirdi, amma eki taraflı körüşüvde buña sıra kelmedi.
Ukraina prezidenti, Parijde keçirilgen «normand formatı» körüşüvinden soñ keçirilgen matbuat konferentsiyasında çıqışta bulunıp, Ukraina ve onıñ halqı içün deñişmeycek esaslarnı qayd etti. O, Donbas, Rusiye işğal etken Qırım Ukraina toprağı ola, dep qayd etti.


text:
Qırımdaki Federal havfsızlıq hızmeti rayon ve şeer bölükleriniñ reberlerini deñiştirdi.
Bunı salı künü, sentâbr 2-de, Qırım «ükümetiniñ» toplaşuvında FSB Qırım idaresiniñ yolbaşçısı Viktor Palagin bildirdi.
«Federal havfsızlıq hızmeti rayon ve şeer bölüklerinde reberlerni bütünley deñiştirdi. Böylece, Aluştada Krasnoyarsk hadimi tayinlendi, Kezlevde – Volgograd, Yaltada – Soçi», – dep tekrarlay Palaginniñ aytqanlarını Qırım «ükümetiniñ» matbuat hızmeti.
Onıñ bildirgenine köre, hızmet uquq qoruyıcı ve nezaret organlarında habarcılıqqa qarşı küreşni devam ete.


text:
Rusiye nezaretindeki Qırım melioratsiya ve suv hocalığı devlet komitetiniñ başı İgor Vayl, Aqmescitni ğıdalağan suv anbarlarında ne qadar suv qalğanını bildirdi.
Onıñ malümatına köre, Ayan suv anbarınıñ 44% acimi bar - bu 1 million 710 kub metr suv, Aqmescit suv anbarınıñ - 18%, yani 4 million 390 kub metr suv, Sabla (Partizanskoye) suv anbarınıñ - 18,5% - bu 6 million 318 kub metr suv.
Bu malümatnı o Qırım suv teminatı aqqında muşaverede seslendirdi.
Bundan ğayrı Vayl, Aqmescit künde 108-110 biñ kub metr suv qullanğanını qayd etti.
Daa evel Qırım sakinlerine şahsiy gigiyena içün künde 4 litrge qadar suv qullanmağa tevsiye etildi.
İyül ayında Qırımda suv anbarlarından Aqmescit ihtiyacalarına suv berecek suv borusını qurğan Rusiye arbiyleri keldi.
İyülniñ 13-nde Rusiye Mudafaa nazirligi bildirdi ki, Rusiye ordusınıñ bölükleri Taygan ve Aqmescit suv anbarlarını birleştirecek borunıñ 50-den çoq kilometrini qoydı.
İyünniñ 11-nde Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov, Taygan suv anbarını Aqmescitni suvnen temin etüv sistemasınen vaqtınca birleştirecek suv boruları Rusiyeden Qırımğa keldi, dep bildirdi.
İyülniñ 8-nde berilgen malümatqa köre, Aqmescit içün suv yaqın suv anbarlarınıñ yedeklerinden 110 künge qaldı.
«Fobos» Rusiye ava merkeziniñ mütehassısı Yevgeniy Tişkovets, 2019 senesi küzde başlağan qurğaqlıqtan soñ yaz yağmurları Qırımda suv qıtlığı problemini tolusınen al etip olamaz, dep qayd etti.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.


text:
Qırımlı ukrayınlerniñ ülke şurası Ukrayına akimiyetinden qırımlı ukrayınlerniñ problemlerini baqmasını talap etip, Qırımnıñ ukrayın cemiyetiniñ aqlarını qoruv kününi tesis etmege çağırdı. Bu aqta teşkilâtnıñ haberinde aytıla.
«Qırımlı ukrayınler cemiyetiniñ faalleri Ukrayına akimiyet organlarından cemiyetleriniñ aq ve menfaatlarını qoruv devlet siyasetiniñ yerine ketirilüvini talap ete, hususan bu vazifeniñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ işğalden azat etüv ve reintegratsiya strategiyasına kirsetüv ve «Qırım platforması» tedbirlerinde qırımlı ukrayınlerniñ problemlerini muzakere etüv aqqında aytıla», – dep aytıla haberde.
«Mustaqillikniñ 31-inci yılında Qırımda qanuniy menfaat ve aqlarını qoruğan ukrayın cemiyeti bar, dep qayd emtege mecburmız. Ukrayınanıñ mustaqilliginden berli o, onıñ tasdıqlanmasına faal qoşuldı», – dep bildire teşkilât «Krımska svitlıtsâ» gazetasınıñ baş muarriri Andriy Şçekunnıñ aytqanlarını.
Qırımlı ukrayınlerniñ ülke şurasınıñ vekili, tarihiy ilimler namzeti Andriy İvanets qayd etkenine köre, qırımlı ukrayınlerniñ esas problemlerinden biri «bir taraftan işğalci devletniñ büyük ayırım-assimilâtsiya basqısı altında bulunğanı, diger taraftan Ukrayına devlet akimiyet organları diqqat etmegen kör, «boz» bir alanda qalğanları» ola.
«Qırım platforması» – Ukrayınanıñ teşebbüsinen qurulğan halqara mesleat-koordinatsion formattır. Onıñ maqsadı Qırım işğaline qarşı halqara cevap semereligini arttırmaq, telükesizlik havflarınıñ artmasına cevap bermek, Rusiye Federatsiyasına qarşı halqara basqını quvetleştirmek, insan aqlarınıñ bozuluvına yol bermemek ve Rusiye rejiminiñ qurbanlarını qorumaq, em de esas maqsadı Qırımnı işğalden azat etip, Ukrayınağa keri almaqtır.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Isaac Newton
Sir Isaac Newton (aytılıwı: Ser Isaak Nyuto; 1643–1727) — Angliyalı fizik, matematik, astronom, tábiyiy filosof, alximik, teolog hám adamzat tariyxinda eń áhmiyetli insanlardiń biri[1]. Onıń 1687-jılı basılıp shiqqan Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (Tabiyiy filosofiyanıń matematikalıq printsipleri) kitabı ilim tariyxında eń áhmiyetli kitap esaplanadı. Bul kitabında Newton dunya-júzlik tartılısıw (gravitatsiya) hám qozǵalıstıń úsh nizamın sipatlap berdi. Bul jumisı menen ol zamanaǵoy injener isiniń tiykarı hám kelesi úsh ásir dawamında fizikalıq dúnyaǵa ilimiy kóz qarastı belgilep bergen klassik mexanikanıń tiykarın saldı. Newton jerdegi ob'ektlerdiń hám aspan deneleriniń háreketleri birdey tábiyiy nızamlarǵa boysınatuǵınlıǵın óziniń gravitatsiya teoriyası menen Keplerdiń planetar qozǵalıs nizamları sáykesligin dálillewi menen kórsetip berdi. Bul arqali ol geliotsentrizm haqqındaǵi aqırǵı isenbewshiliklerdi joq etti hám ilimiy revolyutsuyanı tezletti.
2005-jılı Patsha jámiyetinde ótkerilgen dawıs beriw juwmaǵında Newton Albert Einsteinge qaraǵanda kóbirek úles qostı dep tabıldı.


text:
Törek matbuğatına küzätü 04.08.2022
4nçe avgustta çıqqan qayber törek gazetlarına küzätü
“Yeni Şafak” gazetı Törkiyä tışqı êşlär ministrı Çavuşoğlunıñ Rusiyädäge wazıyfadaşı belän söyläşüen citkerä.
Mäwlet Çavuşoğlu kiçä Rusiyä tışqı êşlär ministrı Sergey Lavrov belän söyläşüen belderde. “Utnı tuqtatu belän bäyle ömetlärebezne äyttek. Regionnıñ häm dön’yanıñ tınıçlığı öçen tırışlıq quyunı däwam itäçäkbez,”-dide ul.
“Vatan” gazetı AQŞnıñ Törkiyägä aşlıq öçen räxmät äytüen citkerä.
AQŞ däwlät särqatibe Êntoni Blinken aşlıq korabı Razoninıñ kileşü qısalarında xäräkät itüenä qanäğat’ qaluların belderde häm tırışlığı öçen Törkiyägä räxmät äytte.
“Sabah” gazetı êksporttağı yaña rekord xaqında yaza.
Säwdä ministrı Mäxmät Muş bolay dip belderde: “İyül’ ayında êksportıbız, uzğan yılnıñ şul uq ayı belän çağıştırğanda, 13,4%qa arttı häm 18,6 milliard dollar täşkil itte. Bu kürsätkeç - iñ yuğarı iyül’ ayı sanı”.
“Star” gazetı “Wazıyfasına äzer: Törkiyä öçen neft’ häm tabiğıy gaz êzläyäçäk” dip yaza.
İl neft’ häm tabiğıy gaz êzläwen däwam itä. Abdülxämid Xan borawlaw korabı 9nçı avgustta tantana belän berençe wazıyfasına kereşäçäk.
“Hürriyet” gazetı Kuşadasına kilgän kruiz korabları turında xäbär itä.
Törkiyäneñ Aydın töbäge Kuşadası rayonındağı Êgey portına kiçä Bagama bayraqlı “Odyssey Of The Seas”, İtaliyä bayraqlı “Costa Venezzia” häm Panama bayraqlı “Armonia” dip ataluçı 3 zur kruiz korabı belän 8 meñ 270 turist kilde.
Bäyläneşle xäbärlär
Tөpek MaTбyraTыHa kүзәTү - Törek matbuğatına küzätü 06.10.2022
6Hчы okTябpbдә бacылып чыkkaH kaйбep Tөpek raзeTлapыHa kүзәTү / 6nçı üktäbrdä basılıp çıqqan qayber törek gazetlarına küzätü


text:
Salı künü, sentâbr 17-sinde, Qırım parlamenti, rusiye saylavlarında soñ ilk oturışına toplanacaq.
Qırım parlamentiniñ saytında yazılğanı kibi, sessiya saat 10:00 açılacaq.
"Krıminform saytınıñ malümatına köre, oturışnı, yaşına köre mebuslarndan eñ büyük olğan, Yefim Fiks açacaq. O, spiker saylanmasına qadar oturışnı alıp baracaq.
Matbuatqa köre, "parlament azaları şeadetname ve mebus belgiçigini alacaq". Soñra sentâbr 20-sinece oturışnıñ teneffüsi ilân etilecek.
Fiksniñ haber etkenine köre, sentâbr 20-sinde sessiyanıñ iş organlarınıñ tizmesi, parlamentniñ yañı spikeri saylaması ve, şimdi Sergey Aksönov becergen, Qırım başınıñ vazifesine namzetlerden birisi içün rey bermesi olacaq.
Sentâbr 8-inde rusiye akimiyeti Qırım ve Aqyarda yerli şuralar ve Qırım parlamenti mebuslarınıñ saylavlarını keçirdi.
Avropa Birligi, sentâbrniñ 8-inde Qırım ve Aqyarda keçirilgen rusiye saylavlarını qabul etmey.
Sentâbr 11-inde Ukraina Yuqarı Radası, Qırım ve Aqyarda keçken rusiye saylavlarını qanunsız tanıdı.


text:
Radio Svoboda aytqanı kibi, bugün Otorbayev Bişkekte başında iqtisadiyat naziriniñ muavini Danil İbrayev turğan qırğız eyyeti şimdi Moskvada olğanını ve Rusiye akimiyeti ile Qırğızstannıñ Gümrük birligine kirüvini 1 yılğa toqtatmaq imkâniyetini muzakere etkenini bildirdi.
Otorbayev Qırğızstannıñ Gümrük birligine kirüviniñ planı daa azır olmağanını da aytıp keçti.
Qırğızstan baş naziri aytqanı kibi, plan akimiyet tarafından eñ yaqın kelecekte azır ve aşkâr olacaq eken.
O şunı da qayd etti ki, işbu plan qırğız halqı ve akimiyeti tarafından alğışlansa, tek o vaqıt Gümrük birliginiñ memleket-azalarına – Rusiye, Qazahistan, Aqrusiyege yollanılacaq.
Evelden Otorbayev Rusiye yolbaşçılığı altındaki Gümrük birligine kirüv onıñ memleketi içün «doğru adım» ve çoq iqtisadiy ve içtimaiy problemlerniñ çeziliş yolu olğanını qayd ete edi.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Aqyardan Rusiye federal tibbiy merkezlerine 742 hastanı yollaycaqlar. Bunı iyül 30 künü Aqyar şeer sağlıq saqlav idaresiniñ başı Yuriy Voskanân bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, bedava yüksek tehnologik yardımnı endi hastalarnıñ 15% kördi.
«Rusiyeniñ eñ eyi federal tibbiy merkezleri bu hastalarnı bedava qabul eter», – dedi Voskanân.
Sağlıq saqlav idaresiniñ malümatına köre, yollamalarnı yürek-damar, onkologik hastalıqları olğanlar elde eter.
İşbu leyhanıñ Qırım ve Aqyarda keçirilmesi içün sağlıq saqlav nazirligi 500 mln rubleni ayırdı.


text:
Mezkür beyanat Qırım nazirler Şurasınıñ Fasebook saifesinde peyda oldı.
«Qırım Cumhuriyetinde faaliyet köstergen hocalıqnıñ er bir subyekti 2014 senesi aprel 16 kününece ukrain grivnalarından rusiye rublelerine çevirüv koeffitsiyentini 3,1 olaraq belgilemek kerek», – dep aytıla beyanatta.
Tanılmağan Qırım cumhuriyetiniñ «iqtisadiy inkişaf ve ticaret Nazirligine» fiyatlarnıñ ukrain grivnadan rusiye rublesine çevirüv koeffitsiyentiniñ deñişüvi boyunca er afta tekliflerni çıqarmağa avale ettiler.
Bu qararnıñ amelge keçirüvinde öz başına tayinlengen Qırım nazirler şurasınıñ birinci baş nazir muavini Rustam Temirgaliyev mesülietlidir.


text:
«Qazaqstan – bizdiñ eñ jaqın odaqtastarımızdıñ biri. Biz Qazaqstanmen biregey qarım-qatınas ornattıq... Iä, bwl tolıq mağınasında aytar bolsaq, orıs tildi el». Vladimir Putinniñ ötken jıldıñ 23 jeltoqsanında baspasöz mäslihatında osılay dep, elimizdiñ täuelsizdik jıldarındağı damuın qorıtındıladı. Osığan qarap reseylik sayasi qwrılımdardıñ bizdiñ elge qarsı aqparattıq şabuıldarı toqtatauı mümkin, degen boljam jasap otırmız. YAğni, sonday senim wyalaydı. Olar bir jıl boyı tüymedey närseni tüyedey etip körsetuge media-resurstarın Qazaqstanğa bağıttap keldi. Söytip, özekti taqırıptardıñ arqasında reytingin köteruge tırıstı.
Ärine, memleketter arasındağı ıntımaqtastıq turalı aytılğan mwnday pikirlerge bizdiñ qoğamnıñ «eti ölip ketti», deuge boladı. Sondıqtan, mwnı Reseydiñ kezekti ret özin jaqsı jağınan körsetpek bolğısı kelgeni dep qabıldadı. Sonımen birge, Reseyde bizdiñ elimizdi halıqaralıq qatınastardıñ täuelsiz sub'ektisi retinde qarastıruğa yağni, aldağı uaqıtta qalay damu kerektigin, qay jolmen jüretindigin özi şeşedi, degendi äli qabılday almağandığın körsetti
Rasında da, soñğı kezde qazaqstandıqtar reseylik sayasatkerler tarapınan Qazaqstannıñ tarihına, jerine, egemendigine qatıstı tolassız aytılıp kele jatqan aluan türli pikirlerge tañğaludan qaldı. Endi osınıñ bärin qoyıp, Qazaqstannıñ tiliniñ bolaşağı turalı söz qozğauğa şıqtı.
Osını köre otırıp, keyde men Resey basşılığına biz turalı aytqan şınayı oyları üşin alğıs aytqım keledi. Äytpese, tek qana resmi jañalıqtardan ğana habardar bolıp, bosañsıp keter me edik. Şındığında sırt köz sınşı. Sondıqtan, özgelerdiñ elimizdiñ memlekettik tiliniñ otız jıldağı damu nätijesi turalı aytqanı biz üşin mañızdı. Bwl özimizdi bağalau üşin de qajet.
Şınında da, egemendik alğalı beri jürip ötken kezeñdi qosa alğanda, eltañba, änwran, wlttıq valyuta siyaqtı atributtardıñ boluına qaramastan, Mäskeuge täueldilik küni büginge deyin jalğasıp kele jatqanın moyındau kerek. Onı köptegen saladan bayqauğa boladı. Atap aytar bolsaq, Qazaqstannıñ WQŞW äskeri wyımı men EAEO-nıñ ekonomikalıq wyımına müşeliginen bastap, Reseydiñ aqparattıq alañına deyin Qazaqstandı Reseyge täueldi etip körsetuge tırısadı. Onıñ üstine reseylik telearnalardıñ bäri bizde emin-erkin körsetiledi. Ökinişke qaray, aramızda ötken keñestik kezeñge degen sağınışın basa almay jürgender äli de bar. Olar Resey jaqtan aytılatın ärbir oy pikirge qosılıp otıradı.
Ärine, Reseymen özara tiimdi ekijaqtı ıntımaqtastıq Qazaqstan Respublikasınıñ twraqtı damuı men qauipsizdiginiñ qajetti şartı bolıp tabıladı. Biraq mwnday ıntımaqtastıq eki taraptıñ müddeleriniñ qatañ teñgerimine, yağni teñdik pen ädilettilikke qwrıluı tiis.
Täuelsizdik kezeñinde Qazaqstanda tek qoğam men memlekettiñ wlttıq müddelerine negizdelgen işki jäne sırtqı sayasattı qwrudıñ köptegen mümkindikteri boldı. Sol otız jıldıñ işinde agrarlıq elderden ekonomikası qarıştap damığan köşbasşısığa aynalğan Koreya Respublikası, Birikken Arab Ämirlikteri siyaqtı memleketterdiñ mısaldarı barşağa mälim. Al, halqı köp emes, keñ baytaq jeri men tabiği baylığı bir özine jetip artılatın Qazaqstan kedeyşilikten arıla almay otır. Mäselen, äli künge deyin auılda twraqtı internet joq, mektepterdi tehnikalıq twrğıdan qamtamasız etu öte tömen. Äli künge deyin oquşılar üş ausımmen oqidı. Mwnıñ qalay bolğanın basqalarğa aytıp tüsindiru qiınğa soğatını anıq.
Teoriyalıq twrğıdan alğanda, otız jılda biz qazirgiden mülde basqa memleket qwra alar edik. Şındap kelgende, qazirgi uaqıtta halıqtıñ sayasi jüyesi men mädenieti bwrınğı KSRO-dan mwra bolıp qalğan dästürlerden alşaq emes. Nağız köppartiyalıq jüyeniñ joqtığı, bwqaralıq aqparat qwraldarınıñ jwmısına şekteu qoyu, basqa pikirdi qabıldamau, sıbaylas jemqorlıq, azamattıq qoğamnıñ älsizdigi siyaqtı mäseleler köptegen postkeñestik memleketterge tän. Bwl bizdiñ de osal twsımız ekeni anıq. Al Kreml'diñ sayasi ekonomikalıq jäne aqparattıq qısımı Qazaqstannıñ täuelsizdigin nığaytu mindetterin jedel şeşu qajettigin rastaydı.
«Qazaqstan äli şınayı egemendikke qol jetkize alğan joq. El keñestik otarşıldıq dästürdi jalğastırıp kele jatır», degen mäjilis deputatı Qazbek Isanıñ pikirimen belgili därejede kelisuge de boladı. Ökinişke qaray, 1916 jılğı köterilis bolsın, 1931-1933 jıldardağı aşarşılıq bolsın, 1986 jılğı Jeltoqsan qasireti bolsın, t.b. bizdiñ zaman twrğısınan bağalaudı qajet etetin osınday «aqtañdaqtar» äli de köp.
Twñğış Prezident N.Ä.Nazarbaevtıñ Qazaqstandı nığaytıp, qazaq tilin damıtudağı küş-jigerin ökinişke qaray, memlekettik apparat jüzege asıra almadı. Onı tiimsiz jwmıs täsili men şeneunikterdiñ özderi oylap tapqan sıbaylas jemqorlıq jüyesi basıp tastadı.
Qazirgi Qazaqstandı keñestik totalitarizmniñ jañğırığı äli de mazalaydı. Bwl sözimizge köptegen derekter dälel. Mäselen, 2020 jılı Qazaqstan demokratiya, baspasöz bostandığı indeksi boyınşa Zimbabve, Ruanda, Özbekstan, Resey jäne Gonduras sındı anti-köşbasşılardan keyingi orındarğa ie bolıp, säykesinşe 128 ben 155 orındardı ielendi. Bwl bwrınğı sayasi jüyeniñ keleñsiz twstarı saqtalıp qalğan degen oydı rastay tüsedi. Mäselen, mañdayşa taqtalardı, köşe belgilerin jäne basqa da qoğamdıq orındardı jobalaudı tildik qaytalau täjiribesi qazaq tiliniñ qoldanıs ayasınıñ tarıluına, toqırauına äkeler edi. Äzer degende bwl mäsele ötken jıldıñ soñında ğana öz şeşimin taptı.
Täuelsizdik twsında qazaq tilin damıtudıñ türli memlekettik jobaları men bağdarlamaları jüzege asırılıp, oğan qıruar byudjet qarajatı jwmsaldı. Degenmen, onıñ bäri naqtı nätije bermedi. Osınday «bos jwmıstıñ» nätijesinde strategiyanıñ maqsatı men jiırma birinşi ğasırdıñ ob'ektivti tüsinigi turalı wğımnıñ män-mağınası joğaldı. Bwl rette wlt birligi, halıqtıñ ıntımağı, strategiyalıq igilik jöninde söz qozğau da qiın. Biraq, däl osı aytılğandar bastı basımdıqqa ie ekeni dausız.
Mäselen, soñğı qabıldanğan 2011-2020 jıldarğa arnalğan tilderdi damıtu bağdarlaması köp jağınan josparlağan nätijege jete almadı. Tanımal degen äleumettanuşılardıñ özderi 2020 jılı qazaq tilin meñgergen halıq ülesiniñ toqsan payızğa deyin ösetinin rastauğa batılı baruı ekitalay. Sonday-aq, mektep bitiruşi tülekterdiñ barlığınıñ memlekettik tildi bastapqıda josparlanğanday V1 deñgeyinde meñgeruin qamtamasız ete almağanımız da anıq. Qazirgi qazaq tilin damıtu jobaları men bağdarlamaları strategiyalıq maqsattardı belgilemey, tek aralıq mindetterdi orındauğa bağıttalıp jatır.
Mwnday tapsırmalardı direktivağa jazıp alıp, odan da köp aqşa jwmsau oñay boluı mümkin. Biraq olar bükil qoğam üşin aytarlıqtay tabısqa qol jetkizuge äser etpeydi. Sonıñ nätijesinde azamattarımız joğarıda aytılğan ädetterdi qalıptastıradı. Bwlay jalğasa beretin bolsa, körşi eldiñ basşıları bizdiñ işki mäselemizdi bayıppen talqılauın toqtatpaq emes. Özderine tiimsiz şeşimder şığa qalsa, dabıra saludı qoymaydı. Al, bizdiñ qoğam qazaq tiliniñ qoldanıs ayasın keñeytuge bağıttalğan memlekettik jobalardıñ nätije bermeytinine äbden üyrenip aldı. Mwndayda ejelgi grek filosofı Pifagordıñ «ädet pen qwldıq üylesedi» degen dana sözi eske tüsedi.....
Şärip Işmwhamedov, A+Analytics


text:
Törkiyä 37 ilgä Qara diñgezneñ söläyman balığın sattı
Anı iñ küp Rusiya, Germaniyä häm V’yetnam satıp aldı
Törkiyä bıyılnıñ ğıynwar- may aylarında 37 ilgä Qara diñgezneñ söläyman balığın sattı.
Könçığış Qara diñgez êksportçılar assośiyäśiyäse mäğ’lümatlarına qarağanda, bıyılnıň 5 ayında çit illärgä 22 meň 728 tonna söläyman balığı cibärelde häm annan 113 million 510 meň 943 dollar tabış alındı.
Bu uzğan yılnıñ şul uq çorı belän çağıştırğanda, küläm yağınnan 128%qa, qıymmät yağınnan 116%qa kübräk.
Rusiya, Germaniyä häm V’yetnam - iñ küp êksport başqarılğan illär .
Bäyläneşle xäbärlär
Ukraina portlarınnan cibärelgän aşlıq
Ukraina portlarınnan cibärelgän aşlıq miqdarı 6 millon tonnadan artıp kitte
Bötendön’ya bankı Türkiyägä kreditnı rasladı
Türkiyägä 512 million 200 meñ dollar külämendä kredit bireläçäk


text:
Rusiye politsiya hadimleri dekabrniñ 25-nde Moskvadan qaytqan qırımtatarlarnı Keriç köpründe toqtattı. Olar «Hizb ut-Tahrir davası» (Aqmescitteki birinci gruppa) mabüsleriniñ ükmüne qarşı berilgen istinaf şikâyetini baqqan Rusiye Yuqarı mahkemesiniñ oturışuvına bardı. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Facebookta haber etti.
«Tutulğanlar şahsiy avtobusnen kete edi. Qırımğa kirgende Keriç köpründe saat 22:05-te naqliyatnı politsiya hadimleri toqtattı. Olar avtobusta olğanlarnıñ vesiqalarını teşkerdi. Beşiniñ pasportı qaytarılmadı. Olardan sorğuğa keçmeleri rica ettiler. Terror faaliyetine alâqaları barmı ve angi islâmni kütkenlerini soradılar», – dep tarif etti faaller.
Haberde politsiya sorğuğa çekken qırımlılarnıñ cedveli berildi: Selâmetov Sabri Remziyeviç, Hoşçu Osman Mustafayeviç, Kulametov Zekiy Vaitoviç, Kürkçi Rustem, Mustafayev Seydamet Enveroviç.
Rusiye politsiyasınıñ vekilleri resmiy izaat bermey. Diger menbalar da bu malümatnı tasdıqlamay. Qırım.Aqiqat tafsilâtlı malümat almağa tırışa.
Rusiye Yuqarı mahkemesi dekabrniñ 24-nde istinaf şikâyetini baqıp, «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ (Aqmescitteki birinci gruppa) ükmüni deñiştirdi. Qırımlılarnıñ apis cezaları 6 ayğa eksildi.
Böylece, Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov 11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñ ükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
2019 senesi iyün ayında Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu dava mabüsleri Teymur Abdullayevni 17 yılğa, Uzeir Abdullayevni 13 yılğa, Rustem İsmailovnı 14 yılğa, Ayder Saledinov ve Emil Cemadenovnı 12 yılğa üküm etti.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
İyülniñ 21, cumaertesi künü, Büyük Britaniya arbiy ava quvetleriniñ Raytheon Sentinel R1 uçağı ilhaq etilgen Qırım ve Krasnodar ülkesi sailinde ava hafiyeligi ötkerdi. BunıPlane Radar monitoring resursı bergen malümat tasdıqlay.
ZJ691 sanlı bort nomerge saip uçaq Akrotiri (Qıbrıs) arbiy bazasında çıqqan. Resurs derc etken haritada uçaq eki defa Qırım saili yanından uçıp keçkeni körünmekte.
İyülniñ 9-nda Qara deñizde ukrain-amerikan «Sea Breeze-2018» arbiy talimleri başlandı. Teşkilâtçılardan ğayrı, talimlerde Bulğaristan, Büyük Britaniya, Gürcistan, Yunanistan, Danimarka, Estoniya, Hindistan, İtaliya, Canada, Litvaniya, Moldova, Norvegiya, BAE, Poloniya, Romaniya, Türkiye ve İsveç kibi 17 devlet iştirak ete. Umumen talimlerge 2000den ziyade kişi celp etildi.


text:
Moskvanıñ Lefortovo mahkemesi ukrain rejissöri Oleg Sentsovnıñ apis cezasını 2015 senesi aprel 11-ne qadar arttırdı, dep haber ete RİA Novosti.
«Mahkeme taqiqatnıñ Sentsovnıñ apis cezasını arttırmaq muracaatını qabul etti», – dep bildirdi mahkemeniñ matbuat kâtibi.
Rusiye Baş prokuraturası Qırımda FSB tarafından yaqalanğan Oleg Sentsov ve Aleksandr Kolçenkonı Rusiye vatandaşları olaraq tanığanını bildirdi, çünki olar diger vatandaşlıqnı saqlaycaq olğanlarını bildirmegen ekenler.
Mahkeme Aleksandr Kölçenkonıñ apis cezasını da 2015 senesi aprel ayına qadar arttırdı.