text:
Jürekten aqqan jır-bwlaq
(Nwrmwqan Janwzaqwlınıñ öleñderi turalı)
Teñdik tiip, egemen el qwrğanımızğa 25 jıl bolsa da, Kenesarı wranına erip, kemelimizge kelip, tolısa almay jatqanımızdı, Bäyteregimizdiñ diñin Sarıarqamız törinde nıq tiktesek te, jaqın jäne alıs şetelderge şaşırap, taralıp ketken jasıl japıraq, aluan bwtaqtarımızğa bolısa almay jatqanımızdı nesine jasıramız?! Onı jasırğanda şındıqtı dostarımız körmey me, türli tilektes emes qastarımız şın jağdayımız – ahualımızğa köñil bölmey me? Dau joq, eñ bastı şükirşiligimiz: taban tirep twrğan tuğan topıraq – jerimiz, bügingi künnen de keñ qanat jayıp, aldağı uaqıtta kökke örleter Bostan Elimiz bar: bas erkimiz öz qolımızda. Biligimiz tüzelse, gül bitip, nwr tögilui äbden mümkin alıs sapar – Aq jolımızğa. Jas memleketimizdi naq osınday keñistik kelege jetkizer, örkendi örege ötkizer bastı bir sebep-faktordıñ biri – dau joq, diasporağa aynalğan, aynalmağan körşi-körşi emes elderdegi qandastarımızdıñ köşip kelse – özderin, jas wrpağın, qatarımızğa qosuı, otırğan jerlerinde irge kötermey qala berse – sözderin, aq tilegi: yağni ädebieti men päk jüregi: mädenietin atajwrt Qazaq Eline jetkizip, ortaq wlt igiligine aynaldıruı Wlı Sırdariya Täñirtaudağı bastau-suat, joldan qosılğan jüzdegen bwlaq-özenderden qor jinap, darqan dariyağa aynalsa, biz de bolaşaqta Samwrıq qws wya salar Alıp Bäyterek bolıp boy tüzeymiz desek, sırttağı 5 million qazaqsız kün körsek te, qorek aşıp, Altın Ordadan bölingen keşegi tereñ tamırımız – iri qağanat Qazaq handığınday qalıpqa qayta jete almaymız.
Biz öz basımız sondıqtan da sırttan kindik atajwrtına jetken ärbir qazaqtı jalğızım dep qana qoymay, sol sırttağı ärbir aqındı, mädenietke jaqındı, alaştıq qoñır sazdı, sañlaq önerpazdı layıqtı bağalay bilu – eldik mäsele, egemen elimizdiñ eseli damuı üşin öte qajet bwlaq, janıp twrğan şıraq dep esepteymiz. Ärine, bwl äyteuir olar jazğan wyqasqandı öleñ deuge wlaspauğa tastülek qırandar, qwlandar ornına qarğalar men şırğalar qır aspauğa tiis. YAğni bwl twsta da ädebi deñgey, önerli bolmıs-bitim birinşi orında; olar öz elderinde qanday eñbek siñirip keldi, Äuezov bola almasa da Älimqwlov (Täken) boldı ma, öz ünin, künin kemeri men bederin taptı ma, bizge kelgen soñ da taza bwlaq bolıp möldirep aqtı ma, osınıñ bäri ekşelip-eskerilui kerek. Önerde kökpeñbek Talğar şıñına qosa bası şalğan Köktöbeniñ de basqalar basa almas öz orını, qoş porımı bar ekenine kelissek, qazaq jırınıñ qwlageri İliyas Jansügirov:
Lermontov bolmağanmen bizdiñ Aqan,
Jan ba edi aqındıqtan qwralaqan, –
dep aytqanı qaşanda qaltqısız şındığımen moyındata berse kerek.
Bizdiñşe, kindik atajwrt Qazaqstanğa köşip kelgeli de eki-üş ärli öleñ, närli qarasöz jinaqtarın şığarıp, ädebi sınımızğa da şama-şarqınşa aralasıp jürgen Nwrmwqan Janwzaqwlı da – osınday elenuge, qwrmetke bölenuge tiis twlğa, täuir qalamgerlerimizdiñ biri. Onıñ şığarmaşılığı jöninde tuğan jeri Qıtay elinde qwndı baylam-pikirler aytılıp, jeke maqalalar jazılıp qana qoymay, bügingi bizdiñ Qazaq Elinde de biraz layıqtı bağalar berilip, maqalalar jarıq kördi. Mwnıñ üstine jeke basımız N. Janwzaqwlı eñbekterine eñ bastı ölşem, ädil tarazı – osı aqın, qalamger äriptesimizdiñ töl şığarmaşılığınıñ şınayı körkemdik kelbeti, şın jetken biigi, qazaq ädebietine qosqan üles-jır jañalıqtarı dep bilemiz.
Men aqın Nwrmwqan Janwzaqwlımen qaşan jäne qalay tanıstım.? Aşığın aytsam, däl qay jılı, sol jıldıñ qay küni jüz körisip, jön swrasqanım esimde joq. Biraq birimizdi birimiz bwrınnan, bayağıdan jaqsı biletin jandarday jatırqamay aralasıp ketkenimiz anıq. Şındığı da osığan sayadı-au; ol meniñ şığarmaşılığımdı Beyjiñniñ «Wlttar» baspasınan 1982 jılı jarıq körgen «Aqiqat aldında» kitabınan beri jaqsı biledi eken. Al meni oğan tabıstırıp, birden bauırlastırıp jibergen – «Ömir – öleñ, ömir – duman» attı aqjeleñ jırı. Aytpaqşı, bwl öleñniñ qiyağa qanat sermeytin, jürekten terbeytin ädemi än-äueni de bar. Özi onı känigi änşilerdey qazday qalqıtıp, şabıtpen şalqıtıp şırqağanda men nege ekenin qaydam, sazgeri kim dep swramappın da. Swranıp twrğan swlu öleñine özi şığarğan jürekjardı äni dep oyladım. Äyteuir kemi joq, teñi joq bir swlu än.
Ömir – öleñ, jarandar, ömir – duman,
Dumandatıp jüredi wl bop tuğan.
Ömir degen – jaqsığa toy men duman,
Ajıratpa, qwdayım, osı dudan.
Esiktiñ aldı qoğalı-ay,
Jaqsınıñ ornı joğarı-ay!
Sıylasıp ötken bir küniñ
Mıñ küngidey boladı-ay.
Men änimdi aytamın osındayda,
Eldiñ bası eline qosılmay ma?!
Eldiñ bası eline qosılmasa,
Periştesi qazaqtıñ şoşımay ma?
Esiktiñ aldı köldey-di,
Sezimim keyde şöldeydi.
Artımda qalğan sol ömir,
Qayta aynalıp kelmeydi.
Men änimdi aytamın osındayda,
Dostar bası dosına qosılmay ma?!
Dostıq ketse, arañnan sıyıñ ketse,
Qamşıñ kelip jotaña osılmay ma?!
Şırqalğan än-öleñ bwrınğı halıq änderine wqsap twr ma? Wqsap twr. Alayda bwl bayırğılıq osınau öleñ-änge halıqtıq sipat sıylap, qarapayımdılıq sımbat darıtıp, tabiği ete tüsken. «Tuğanda dünie esigin aşadı öleñ, Öleñmen jer qoynına kirer deneñ» dep qayran abız Abay ğajap aytqanday, mına öleñde de ömir – öleñ, ömir – duman ekeni ajarlı jetkizilip twrğan joq pa?! Anıq Abay izi, alayda qaytalau emes. Abay jırınıñ nwrlı jüzi, biraq Nwrmwqan ayqın öz didarın tapqan. Öleñniñ añğartarı – elge el qosılmasa, qay qazaqta da birlik bolmasa, qazaqtıñ periştesi qaşıp keteri; dosqa dostıñ bası qosılmasa, sıylastıq swyılıp, bastağı baqıt bezip, wlttıñ jotasına arazdıqtıñ, azğındıqtıñ qamşısı soğıları. Jaqsılıqqa, jaqsılarmen jüzdeskenge, sıylasqanğa, sırlasqanğa ne jetsin! Sondıqtan da ärqaşan «Jaqsınıñ ornı joğarı-ay!» Sondıqtan da «Sıylasıp ötken bir küniñ Mıñ küngidey boladı-ay».
Mine, osılay bastalğan tanıstıq aqın Nwrmwqan Janwzaqwlı şığarmaşılığımen tabısuğa, jaqsı adam, joğarı Azamat Nwrmwqan Janwzaqwlına janasuğa wlastı. YAğni bizdi jüzdestirip, jaqındastırğan – öleñ. Öresiz öleñ emes, ömirşeñ Öleñ.
Sırttan añsap jetip, bügingi arqatirek Asqar tauı – tarihi Otanımen sağına tabısqan qandastarımızdıñ mına bizderden bastı ayırmaşılığı – täuelsiz Qazaq Elin qattı qasterleytini, ölip-öşip jaqsı köretini. Bizderge badırayıp körinip twrğan iri kemşilik, orasan olqılıqtarğa köz jwmıp emes, keşirimmen qaraytını. Bizdiñ jemqor, äli orıstıñ otarşıldığınan bas tartpağan beyşara, bwqarasımen bögde tilde söyleser biligimizdi öz ükimetimiz dep sanaytını. «Qanşa jaman, bodan bolsa da, jaqsısın kim beredi?!». Bwğan bağıp mindi körmeydi, dımdı «bilmeydi» deu orınsız. Ortaq tağdır, balalar qamın oylau, ortaq bolaşaq qamın tügeldeu, bügingi täuelsizdigimiz qwrılısına bel şeşe qatısu olarğa bizden de göri tän, bizden göri de erekşe etene desek qatelespeymiz.
Topırağımnan körip möldir bwlaqtı,
Bwlaq bolıp jüregimnen jır aqtı.
Añsap jürgen topırağımdı iiskep,
Şalğınıña şattana kep qwlappın.
Jüregimnen bwlaq bolıp jır aqtı,
Süydim-au kep tau, dalamdı, qırattı.
Bwlıttarıñ qwşaqtadı, jwbattı,
Mañdayımdı samalıñmen sılattım.
Atameken, qoyınıña qwladıq,
Qwşaqtastıq, ağa-iniler jıladıq.
Qwşağımız jazılmasın mäñgilik,
Bir Alladan qatar twrıp swradıq...
Öz topırağım
Qalay jürem jersinbey,
Topırağım tanımas-au ter siñbey,
Otandasım, bizdi tüsin, kelisim ber!
Al, qaysıñ bar,
Erulikke kelsin der...
Topırağıma toyğalı üşin kelgem joq,
Ejelden-aq özimdiki jer men kök.
Meniñ jauım qusa dağı qay jaqqa,
Bar tükpirde wlt namısın bergem joq...
Bağzı babalardan asıl mwra – atameken jerge degen, tuğan elge degen mwnday mazdaq mahabbattan, möldir sezimmen bwlaq bolıp jır aqpauı mümkin emes. Jay adamnıñ jüreginiñ özi jırlap twrsa, (jetkize alu bir basqa, ärine) aqın adamnıñ, dau joq, jüreginen bwlaq-jır bwlqına ağadı.
Aqın Nwrmwqan Janwzaqwlınıñ öleñderi – sonday jırlar, aq mañday sırlar, aq tañday nwrlar.
Ata qalam Almatı, sağınıp, añsap jürip men keldim,
Erkindikke, eldikke jan sap jürip men keldim.
Qazaqstan şaruasın şalqıtayın dep keldim,
Qazaq isin älemge añqıtayın dep keldim.
Egiz tuğan anadan tuısqanıñ men bolam,
Qalmaqtı wrıp qaq basqa quısqanıñ men bolam.
Tınıştıqta tırtañdap ökpelesken men bolam,
Jau jağadan alğanda örtti keşken men bolam.
Jeti atamnıñ jerinen quılğan er men edim,
Jetpis jeti wrpağım tuılğan jer sen ediñ.
Qazaq atın öziñnen wğınğan er men edim,
Namısımdı bermeuge öziñdi izdep kelemin...
Alataudı jastanıp, oylar jinap jatırsıñ,
Qasietti qart qalam qazağın tügel şaqırsın.
Alaşıl, bölgiş adamğa Almatı atam aqırsın!
Elbwzar, dinsiz, essizge tizesin atam batırsın.
Tilegim bar, Almatım,
berşi mağan tört tilek,
(Ana tilge ayamay qoyğan eken örtti kep).
Til, din, dästür, topıraq –
Bwl törteuin qorğayıq,
Qorğay almau törteuin – ata jaudan derttirek.
Jürekten şıqqan söz jürekke jetedi. Aqjarma aqınnıñ aq, adal mahabbatı ayalap bauraydı. Onıñ köl-kösir ıstıq sezimi – bir avtor aqınnıñ ğana sezimi emes, Otanğa köşip kelip jatqan barşa ağayınnıñ da köl-kösir sezimi. Onı aytasız, osı Otanda ömir sürip jatqan barşamızdıñ jan-jüregimizden aqtarılğan marhabat pen mahabbat, parasat pen şapağat teñizi. Joğarıda ayta da ketkenimizdey, «Almatığa aytarım» attı bwl öleñde sır ğana emes, sın da bar. Täuelsizdigimizdiñ besigi, Azattığımızdıñ esigi Almatı – bwl kezde äli astana – jwmır Jer betindegi bar qazaqtı elge şaqırğan da sol; dinsizdikke, elsizdikke tizesin batırğan da dilsiz kömeski men tilsiz emeskige aqırğan da sol; dästür-saltımızdı qwrağan, otarşıl orısqa qosa älemnen teñdik swrağan, Alaşımızğa Aq Tañ atırğan da sol. Demek, aqınnıñ ata qala, astana Almatıdan tört tilek tilep, memlekettik tuğan Tildi, mañdayımızğa bitken töl Din-islamdı, qasterli tarihımız ben qayğılı-quanıştı tağdırımızdı tüzip, qorğap, saqtağan Wlttıq Dästürimizdi, ana-Topıraq Qazaq Jerin közimizdiñ qaraşığınday qorğayıq deui – zañdı perzenttik «jwmısı» eldik jürek tınısı. Rasında bwl törteuin qorğay almau – jahandanudan da örttirek, ata jaudan da derttirek.
«Almatığa aytarım» attı bwl öleñge toqtalu sebebimiz – onıñ aqın Nwrmwqan Janwzaqwlı şığarmaşılığımdağı attap ketuge bolmaytın arda jırı boluında ğana emes. Ol – bügingi ömirimiz bitimin Täuelsizdigimizdiñ alğaşqı jıldardağı tınısın jiti tanıtadı. Bwğan qosa atalmış tuındıda avtordıñ aqındıq şeberligin de, adamdıq kemeldigin de jaqsı añğartadı desek asıra aytpaymız. Mäselen, aqında aqjarılıp aytar oyları osal emes, bügin kün bitimin bayqatudağı boyları alasa emes bolsa da, orındaluı jwp-jwmırlığı twrğısınan (wyqasuı, türlik kelisimi, mazmwndıq mağınasın jarqıratıp aşu tüsui) twrğısınan olqı, qopal öleñder barşılıq. Al mına tuındı qay jağınan alsañ da jwtınıp, ozıqtıq, aqjal arğımaqtay swlulıq bayqatadı. Sırtqı wyqas tastay, ärbir joldıñ ayaqtaluı ädemi ekenin bılay qoyğanda, baltalasa bwzılmas: «añsap jürip», «jan sap jürip», «şalqıtayın», «añqıtayın», «tuısqanıñ», «quısqanıñ», «ökpelesken», «örtti keşken» tärizdi işki wyqastardıñ özi qosımşa körik qosıp, jır quatın arttıra tüsken. Özi şabıtınan tanbasa, Alla tağala qoldasa, Nwrmwqannıñ neşetürli nwrlı, qazaqqa qwttı qanday da bir tuındılardıñ da jalınan wstap, qazaq ädebietiniñ altın qorına qaqpaylap qosa alatının körsetedi.
Aqın Nwrmwqan Janwzaqwlı azat ataqonıs tabaldırığın attağalı beri de jerimizde de, elimizde de oñ özgeris köp. Äleumet qamınan da, ädebiet jağınan da qattı ilgerileu bar. Ömirimiz jañğıruda, mädenietimiz jañaruda. Memleketimiz Ortalıq Aziya köleminde ğana emes, halıqaralıq älemde de ösip, örkeştenip keledi. Mwnıñ özi adamdarımızdı da ösirgeni – aksioma. Endeşe aqın Nwrmwqan Janwzaqwlınıñ da birge ösip kele jatqanı ayğaq tilemeydi. Aytalıq, ol altın Arqa törindegi jarqın jañalıqtardı, arşındı alğa basudı «Astana – ğajap» dep jalañ tamsanıp qoymay, erke özen «Esildi kördim» dep tañdanıp, oqırmanın jürek sözine sendirip, qarapayım ğana jetkizedi. Al ömirdegi, önerdegi şın swlulıq tügil şın wlılıq ta – qarapayımdılıq qımbatta, halıqtıq sımbatta.
Esildi kördim, anamdı kördim,
Anam su alğan dalamdı kördim.
Jağasındağı jaña qalamdı kördim.
Astanamday panamdı kördim.
Babamnıñ basqan izderin kördim,
Siñiri sozılğan zamandı kördim.
Esildi kördim, desimdi kördim,
Külkini kördim, dosımdı kördim.
Esil ağısı, tolısıp ediñ,
Ğasırdıñ janı şoşınıp edi.
Bügingi swlu sıbdır, sıñğırıña
Än şırqadım qosılıp özim.
Esil ağadı, Esil ağadı,
Älemniñ köñilin tesip ağadı.
Esilim meniñ – wltımnıñ susını,
Tağdırın halıqtıñ şeşip ağadı.
Esilim meniñ – esimim meniñ,
Jatayın jağañda kösilip özim.
Seni qorğaymın şeşinip özim,
Täñir aldındağı şeşimim meniñ.
Özgeşe öreli, öristi öleñ. Jalğız jaraspay twrğan «siñiri sozılğan...» degen zamanğa anıqtauıştıñ özi – biligimizdiñ qwlqın, baylarımızdıñ ğwrpın körip-bilgennen keyin artıq emes-au deysiñ. Wlı zamanımızdıñ siñirin sozıp jatqan – solar bolmasa, basqa kim?!
Anau twrğan taularıñ
Äkemniñ özi siyaqtı.
Bwlağıñ men kölderiñ
Aynamnıñ közi siyaqtı.
Soqqan mayda jelderiñ
Jarımnıñ sözi siyaqtı.
Wl-qızımdı körgende
Dalamnan körem qwraqtı.
Soqqan seniñ boranıñ
Elimniñ tezi siyaqtı.
Öleñniñ wyqastarı oñay, qarapayım köringenmen, ejelgi halıqtıq wğımğa tamır tartqan. Asqar taular men şölderdiñ, äkeniñ özine bwlaq pen kölderdiñ ananıñ közine wqsauı siyaqtı ğana emes, aynımaydı. Qalğandarı da naq osınday tauıp-tanıp aytılğan tamaşa teñeuler. Ruhani aştığıñdı basar teneuler.
Tauıma tağzım ettim. Qwlaq türdim.
Beyişti tirşilikte-aq bir-aq bildim.
Tau suı sarqıraydı, sıldıraydı,
Bilmedim külip twrmın, jılap twrmın.
Barsañız Şwbartaldıñ jılğasına,
Qaladı jan qwmarıñ bir basılıp.
Keşinde qoymen birge jatadı eken,
Şoşınbağan arqar men qwljası da.
Sayraydı bwlbwldarı dara tınbay,
Japanda jalğız swlu jaratılğan.
Jılqışı qiqulaydı qırdan asıp,
Şalmasın Ay moynına salatınday.
Sağınıştı Şwbartal wğadı eken,
Wlt tağdırı mäñgilik oğan meken.
Topırağıñdı qap-qara iiskesem,
Qara şaşım qaytadan şığar ma eken?..
Tabiği aq tilek. Qarapayım bitimdi. Osığan qaramastan jürekten şıqqan qwnarlı sözder. Tipti ayrıqşa Mwqağali Maqataevtıñ möldir maqamın, jır jazu jaratılısın jadqa tüsiretindey. Osı wlı aqın önip-ösken ölkeniñ bir pwşpağın beynelep otırğandıqtan ba? Joq älde Nwrmwqannıñ özi de osınday tau, özen, bauraylarda tuıp öskendikten be eken? Mınaday tau, añğar, mınaday özen, kezeñde, arqarlar men qoylar qotanda keşke bir jatatın öñirde, jılqışını moynındağı şalmasın aspandağı Ayğa asa salatınday küy keştiretin ölkede öleñ osılay jazıluğa tiis-au. Qalay bolğanda da aqiıq Mwqağali men aqın Nwrmwqanda bir qandastıq, jandastıq bar.
Arı qaray aqınnıñ jaña qırların añdap, sonı sırların biraz barlap körelik.
Jıbırlağan qwrttı da,
Üstinen basıp ötkem joq.
Qastandıq qılğan bwlttığa
Qastandıq twrmaq ökpem joq...
Nayzağay tüsse gür etip,
Şamı dep tirlik quandım.
Jılasa säbi şır etip,
Öle ğoy dese, til aldım.
Aq köñil, jomart jandı, ömirdi ölip-öşip süygen aqın tabiğatınan jaqsı habar berer joldar bwlar.
Mürdeler, jat, wyıqta. Keşe tiri.
Zañ solay: tiriniñ bar köşetini.
«Adamğa tumaq – parız, ölmek – sündet»,
Ras ol egiz-eki desetini.
Twyıqtap topıraqpen töñiregiñ,
Jatırsıñ el qorğanı – nebir erim.
Jılım jer bärin jımday jasırıptı,
Topırağıñ torqa bolsın!
Egilemin...
Jerlikke tağı bir jan qatar keldi,
Tirlikte ala közben atar eldi.
Onıñ da «jaqsı adam» dep japtıq betin,
Ötirik, Şın jap-jaqın jatar endi.
Aqırı bir töbege jiılıptı
Toydıñdar közderiñe qwyılıp qwm.
Aqırğış, tildegişter ayaz bürkip,
Tañılıp eki eli aqpen – tiılıptı.
Adammın. Aruaqtı da qimas balañ,
Aqın ba – öli-tirisin jırlaspağan.
Erkek pe – eli üşin qırdı aspağan,
Eldik pe – tiri kezde sıylaspağan...
Osı öleñge qosalqı tüsiniktiñ keregi şamalı. Ol – «Qabir basındağı oy» – ölim öleñi ğana emes, Ömir öleñi. Boyında aşı şındıq bar, bälkim bizder zorğa sener swmdıq bar; Alla tağala ükimine bağınıp, eki-aq eli aq şüberekpen tañılıp, qos qarıs jer-molağa kömilip, jaqsı men jaman, Er men ez, Arman men Jalğan «tatulasıp», baqwldasıp qatar jatar tirşiliktiñ qatal zañın ayğaqtağan Ajal jırı.
Ajal sırı aşılğan soñ, aqıret jırı şaşılğan soñ, oqıp otırğan oqırman oyına eriksiz Adam ömiriniñ bası – alğaşqı jarıq küniñ oralmay ma?! Ol – närestelik, säbilik bolsa, onıñ da tağı wlı bastauı bar emes pe? YAğni ol Ana jırı, analıq sırı. Biraq, biraq... mwnıñ özine jäne qaynar köz kerek. Ol – qız ben jigittiñ mazdaq ta möldir Mahabbatı. Sonıñ jwmbağın aşatın Nwrmwqan Janwzaqwlınıñ jäne bir jırına den qoysaq, ol – «Swludı kim süymeydi?» dep atalatın öleñi. Bwl – aruğa, oğan degen ğaşıqtıq sezimge arnalğan jır ğana emes, is jüzinde Analıq jırı, jaña da jasampaz Ömir Öleñi.
Kim swludı süymegen, jaratpağan,
Jigit pe eken swlu qız qaratpağan?
Swlu ömir, swlu jır, swlu jardan,
Odan artıq dep jürme jannat tabam.
Swlu jırdı jazğannıñ janı balday,
Är şumağı janıñdı janığanday.
Mahabbatın jırlasañ adamzattıñ,
Adaldıqtan qalasıñ arıla almay.
Swlu jardıñ belgisi mañdayında,
Swlu jarsız bağıñız janbaydı da.
Swlulığı aqıldan tabılatın
Qaysı qızdar kezdeser qanday wlğa.
Swlulıqpen aqınnıñ öser jırı,
Swlulıqpen köñildiñ öser güli.
Jürekterdiñ swluı qanday jaqsı,
«Etikpen su – dosıñnıñ – keşer küni».
Swlu kerek, bwl älem swlu bolsa,
Tınış ömir – älemge swlu tolsa.
Eñ swluı ömirdiñ odan aspas,
Är otaudıñ tütini tüzu bolsa.
Öleñ körikti-aq – bälkim swlulıqtı swlu jırlay alğandıqtan şığar. «Adaldıqtan qalasıñ arıla almay». «Jürekterdiñ swluı – qanday jaqsı» desek te, mınau tätti äri tar jol-tayğaq keşuli – qattı ömirdiñ eñ swlulığı – ärbir otaudıñ tütini tüzu wşuı. Osılay tämamdalğan öleñniñ tüyini qanday wlağattı?!
«Mahabbatsız ömir – bos» (Abay), qarañ. Mahabatpen ömir – dos, sağan. Köñilsiz jwbaylıq jwptan qwlğana bala tusa, mahabbatsız altın Kün kökke köterilmeydi; alqızıl gül öspeydi, samal jel espeydi, aqşa bwlttar köşpeydi. Mahabbatsız meşit te salınbaydı, sır da aytılmaydı, jır da jazılmaydı. Tirşilik jalğaspaydı. Mahabbat otı mäñgilikke öşse, mürdeni kömetin adam tügil tüptiñ tübinde öletin adam da tabılmay qaluı äbden mümkin.
Jä, osılay oylauğa bolsa da, sarı uayımğa salınbay, aqın Nwrmwqan Janwzaqwlınıñ şığarmaşılıq älemine qaytayıq; poeziyasınıñ kelesi bir jaña qırın aytayıq. Alayda onıñ öleñderiniñ kelesi bir jaña qırı da – tağı da mahabbat.
...Kelse de qısım, küz benen,
Mahabbat janbız izdegen.
Jetimdi körsek jetektep,
Qayırımsızdıqqa tözbegen,
Mahabbatı ğoy babanıñ
Jelisin wlttıñ üzbegen.
Mahabbatımızben ösirdik
Wl menen qızdı biz degen.
Mahabbat kerek sizge de,
Mahabbat kerek bizge de.
Mahabbatı taulardıñ
Sırlasar solay sizbenen.
Iä, mına jarıq künimizdiñ jüregi jarqın ömirimizdiñ tiregi – Mahabbat. Mahabbat kerek qıs ben küzde de; Mahabbat kerek biz ben sizge de. Ömiriñ nwrlı, jırlı bolsın deseñ, küyip-süye bil. Mahabbatqa qol jetkiz, ie bol. Bir adamdardı ayalay alğandıqtan zor jasaytın da – mahabbat, bir adamdardı sayalay almağandıqtan qor jasaytın da – mahabbat. Demek, qadirli oqırman, jas bolsañ da, jer ortasına jetseñ de, jetpiske tolsañ da, kilt öziñde: mahabbattıñ qwpiyasın aş, şwğılasın otbasıña, Otanıña şaş.
Qalamdasımız Nwrekeñ eludegi er kezi tügili alpıstan assa da, jetpisti jelkelep, seksenge qaray qadam bassa da, tirşilik nwrı – mahabbatqa bay. Sondıqtan da Ol Abay aytqan üş närsege: «ıstıq qayrat, nwrlı aqıl, jılı jürekke» kenen. Naq osı sebepten de kölemdi dastandarğa qwlaş wrsa da, änderge mätin jazsa, da, sırlas-sıylastarı men Alaştıñ ardaqtı twlğalarına öleñ arnasa da, sättilikke qol jetkizedi. Tipti keybir retterde ol sıqaq öleñderdiñ de sının keltirip, balğın böbekterdiñ de tilin tauıp, aq qağazğa bal öleñder tüsiretini bar. Biz sonıñ bärin tügeldep, aqınnıñ osı qırların da bayıptap, arnayı toqtalar bolsaq, maqalamızdıñ tağı da wzarıp keteri kämil. Men sondıqtan da onıñ «Qayran Qaldekeñ» attı biregey öleñin ğana tanıstıra ketkim keledi.
Sırlasıp jürdik, jan ağa,
Ürimji degen qalada.
Aralap şığıs qazağın,
Keziktiñ şal men balağa.
Mwñ menen sırdı böluge
Öziñnen basqa bara ma?!
Solardıñ bäri sanada.
Aqılıñ – altın, peyiliñ – aq,
Swradıq, ağa, ne qımbat?
Jauabıñ, ağa, – jer qımbat,
Bärinen wltıñ – eñ qımbat.
Wlttıñ narqın somdağan,
Eldi oylağan er qımbat.
Erkektiñ, erdiñ işinde
Tañdaulı, ağa, sen qımbat.
Nwrmwqan Janwzaqwlınıñ sağınıp, saf altınğa balap jırlap otırğan kisisi – qayran Qaldekeñi – kädimgi Qaldarbek Naymanbaev. Keşe ğana ömirden ötken asıl Er, ardaqtı Azamat, abzal Adam, qabırğalı Qalamger, sirek te som Qayratker, Düniejüzi qazaqtarınıñ qauımdastığı Törağasınıñ birinşi orınbasarı bolğan, atajwrt Qazaqstannan tısqarı bes qwrlıqtı mekendegen 5 million qazaq tügel tanığan, sol bes million qazaqtıñ qamın jep, barın bazarlap, joğın tügeldegen Qaldarbek Naymanbaev. Wltımız qaşanda tiri bolsa, Ol – wmıtılmas Wlt Wlı. Ökinişke oray, ornı bügin de oysırap twr. Keyingiler ornın toltırmaq tügili oñalta alar emes. Demek Alaşımız azattığı bolaşağına, bar qazaqtıñ bası qosıluına qatıstı alañdatarlıq ahual Nwrmwqan Janwzaqwlı aytsa aytqanday:
Däl öziñdey Dos qayda,
Däl öziñdey Es qayda?
Wltın sendey tüsiner
Taba almadıq eşqaydan;
Öziñ bastap şwbağan,
Qazaqtağı köş qayda?!
Teñeler sağan boy bar ma,
Teñeler sağan oy bar ma?
Teñelsin oy men boylar da,
Osı bizdiñ qazaqta
«Qazaqpın!» – degen oy bar ma?!
Öziñ joqta, Qaldeke-au,
Ketemin auır oylarğa!..
Oy. Oy. Oy. Oylanğan dwrıs-au. Nwrmwqan Janwzaqwlınday aqındar halıqqa oy salğannan basqa ne isteydi? Boy qayda, au, Ükimet! Top jarıp, tizgin wstar, şetelderdegi qalıñ qazaqqa Es bolar, egemen eline Dos bolar Soy qayda, Alaş azamattarı!
Qaldarbektey Qajımwqan bolmağanmen, şetelderdegi qazaqtar işinde de nebir erler men seriler joq emes qoy. Nartwlğa azamattar bar. Nwrmwqan kelisti müsindegen sol ağalardıñ bireuin Qalekeñ qatarına qosıp, qaldırmay halıqpen tabıstıra keteyinşi. «Köñil dastarhanı» attı bwl öleñ beldi qalamger, belgili qayratker Tälipbay Qabaev twlğasına bağıştalıptı.
Aqıl ağa,
aspanım, altın ağa,
Han bilgen qadiriñdi halqıñ, ağa.
Jandarğa janı jazday jarqın ağa,
Bar jerde külip jüru – saltıñ, ağa.
Ör-eñisin ömirdiñ birdey körip,
Köp bildiñ adamdıqtıñ narqın, ağa.
Qadirin öz halqınıñ bilu, bilmeu –
Danışpan men dañğoydıñ parqı ğana.
Qazaqtıñ wl bop tuğan erkekteri
Öziñe tua bersin tartıp, Ağa...
Kölemi şağın öleñniñ keneui şalqar. Oqırman osı joldardan-aq Tälipbay Qabaaevtıñ kim ekenin jaqsı bilip qaladı desek artıq aytpaspız
Qoş, naq osılay tanıstırıp, talday bersek, aqın Nwrmwqan Janwzaqwlınıñ şığarmaşılığı turalı söz şiray bereri dälel tilemeydi. Sondıqtan attıñ basın irkip, onıñ öleñderi men önerleri jönindegi taldau-tüydek sözderdi twyıqtap, tüyindeuge köşsek, joğarıda aytılğandardan añdaytınımız – Nwrmwqan Janwzaqwlınıñ jaqsı tabiğat lirikası – tuğan jer, Şığıs Türkistandağı kögildir köl, adır-adır bel, keñbaytaq Qazaqstandağı tau-tas, şülen şöl, dala-özenderiniñ öleñi. Al, onıñ aluan köñil küy, meyir men peyil, qazaqı qaysarlıq pen tözimdi, halıqtıq bolmıs pen tarihtı, mahabbat pen ğadauattı, perilik pen periştelikti, jastıq pen egdelikti, äkelik keziñdi, atalıq sezimdi taqırıp etken tuındıları – Adam ömiriniñ Öleñi. Mwnıñ üstine Nwrmwqan ağamız bir adamday ğana emes, İri adamday ğwmır keşkendikten Qıtayda qazaq bolıp qalu üşin tires, Alaş Azamatı bolu üşin küres mektebinen ötkeni mälim. Osı rette bastan keşken ğanibet te ğibrattı ğwmırında talay qiındıq körgeni, sergeldeñge wşırap, bäle-jala batpağına batqanı, tirşilik «türmesinde» qamalıp jatqanı tereñ izin, öşpes tañbasın qaldırğanı aqiqat. Demek, biz Nwrekeñniñ tanımğa nwrğa tolı ömiri men tağılımğa, sırğa, jırğa tolı önerindegi keyingi kezderdegi keleli sapalıq özgeristi, bes kündik tirşiliktiñ bwrınğıdan da Biik belesine köteriludi añğarmay qalsaq, onıñ ömirbayanınıñ betbwrıstıq bastı bir beti kem bolıp, jaña parasattı kezeñi aytılmağanmen teñ bolıp qalar edi.
Sonda oqırman köñilinde Bwl neğılğan keleli özgeris, ömirdiñ qanday jaña biik belesine köterilui?!» degen saual eriksiz tumay ma? Ol eluinde eleusiz qalğanmen, alpıstan asqan soñ añğarılğan, jetpiske jetken soñ qarqındap beleñ alğan Qanağat tabu körinisi Ömirine, şapağattanu öleñine qanağattanu. Şınında da ömirdiñ tar jol-tayğaq keşuinen sürinbey ötken, ğwmırında aldına qoyğan maqsatına jetken adam ğana şapağat tauıp, qanağattana alsa kerek. Al mwndağı qoltıqtan demegen, jürek quatın eselep jebegen bastı küş-qwdiret – erkindik sezimi, azat Atamekenge oralu bolsa, ekinşi bir küş bergen qayrat pen aybat – qalamınıñ wştala tüsip, qanatı jas wlğayuı äserinen älsiremey, qataya tüsui. Sondıqtan ol jiğan jemisi men jeñisine qanağattanıp, şükirşilik etkenmen, jañadan şapağat izdep şarşamağan qalamı – qolında. Osı sebepti jürekten aqqan jır-bwlağı sarqılu ornına şarqwru jolında. Mwnday tüleu küzdi jaz eteri, şuaq tögeri kümänsiz dep bilemiz. Mwnıñ özi ömirden jaña öleñ, jaña duman tudıradı.
Köktem edik, küz boldıq,
Jas edik, qart biz boldıq.
Eki jol edik qosılğan,
Tarau-tarau iz boldıq...
Jastıqtan qarttıqqa ötudiñ jemisi köptigi sol – tarau-tarau iz. Naqtılıqqa köşsek, ol ömir – öleñ ğana emes, ol ömir – ömir. Bwl ne jwmbaq demeñiz, qosılğan eki jol – jas jigit Nwrmwqan men aru qız Däşen – jarıq düniege 4 wl, 4 qız keltirip, tarau-tarau izder tarttı. Bwl – bügingi qarttıqtıñ jasaruı; jaz bolıp jelek jayuı; jaña jas otaular tigilui, nemereler düniege kelui emes pe? Mwnda qanağat bar, şapağat tipti mol. Mine, biz aytqan keleli özgeris, mına tirşiliktiñ jaña Biik belesine köteriludiñ bir qırı, sırı osı.
Biz aytqan keleli özgeris, mına tirşiliktiñ jaña Biik belesine köteriludiñ körinisi – jazılğan, jazılıp jatqan jaña öleñder. Jaña tolğaular, sın maqalalar. Biz aqın, qalamger, sınşı Nwrmwqan Janwzaqwlı şığarmaşılığınıñ jaña däpterine, tıñ betterine toqtalıp jatpastan osılardı tudırğan, jaña jırlar tudırar jüreginiñ nıq soğısın tıñdayıqta:
Quanam, jılaymın men elim desem,
Köz jasım, qanım, terim tögilmese,
Bolamın qalay wlıñ, qalay Aqın
Jır bolıp köñiliñnen körinbesem,
Gül bolıp topırağıña egilmesem.
Kim biler kimniñ ölip, kim qaların,
Tirliktiñ är sağatı – bir bazarım.
Dämimdi tuğan elmen birge tatıp,
Tatitın tañdayıña jır jazamın.
Jelkildek jaqındappın jetpisiñe,
Tüsipti jilik şaqqış köp tisim de.
Ajalıñ aydaharday ısqırsa da,
Jasqanar aqın jannıñ ot küşinen...
Ua, elim, meyiriñe şöldep keldim,
Susınım dep öleñdi bermep pe ediñ?!
Jürek pen Öleñimdi qaldıramın,
Süyekpen wyat birge jerletkenim...
tömendegidey aq tilegimizdi aytıp: Aman bolıñız, jüz mıñ bir japıraqtı, jüz bir bwtaqtı Bäyterek otbasıñız, egemen el Otanımız da aman bolsın, wltımız qazağımızdıñ jwldızı jarqırap, million wl-qızın bağıp jatqan, wlısımızdıñ mäñgilik nwr-şırağı janıp jatqan, mädenietimiz dürkirep damıp, onıñ işinde zayır şayır Nwrmwqan Janwzaqwlınıñ taza jır-bwlağı da tartılmay ağıp jatqan Zaman bolsın dep maqalamızğa nükte qoyayıq!
Soñı.
2018-jılı Nauırız. Almatı
Baqıt Sarbalawlı, QR Qwrmet ordeniñ iegeri, Halqaralıq "Alaş" sıylığınıñ iegeri
Abai.kz


c: text/html

text:
İşğal etilgen Aqyarda Federal havfsızlıq hızmetiniñ yerli idare hadimleri cuma künü, yanvar 23-te, 20-30 yaşları arasında üç qırımtatarını yaqaladılar.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki, yaqalanğanlarnı 2003 senesinden itibaren Rusiye Federatsiyasında yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ faaliyetinde iştirak etkenlerinde qabaatlaylar.
Adliyeci Emil Kürbedinov bildirdi ki, üçüni de eki ayğa yaqaladılar.
Uquqçınıñ qayd etkenine köre, eki-üç kün devamında olarnı Qırımdaki yekâne SİZO olğan Aqmescitke alıp kete bileler.
Onıñ malümatına köre, yaqalanğanlarnı Rusiye Federatsiyası Cinaiy kodeksiniñ 205.5 maddesini («Terroristik teşkilât faaliyetini teşkil etüv ve bunıñ kibi teşkilâtlarnıñ faaliyetinde iştirak etüv») bozğanlarında şekleyler. İşbu madde boyunca 15-20 yıllıq apis cezası ya da ömür boyu apis cezası belgilene.
«Bu adamlarnıñ «Hizb ut-Tahrir» areketine alâqaları olğanlarını daa isbatlamaq kerek. Ukraina zamanında da olar Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ nezareti altında olğan ediler, lâkin bütün 12 mahkeme toplaşuvında ğalip çıqtıq», – dep qayd etti Kürbedinov.
«Bu qırımtatarlar içün bir imtiandır. Halq şimdi o «hizb» dep aytsa, bunı er yerde yapacaqlar. Akimiyet begenmegen er bir musulmannı terrorizmde qabaatlay bileler. Bunıñ içün bu yaqalavlar – halq içün lakmus kâğıtıdır», – dep qayd etti Emil Kürbedinov.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qasiettî Ramazan ayınıñ qarsañında «Zeket» qorı Astana ökîldîgînîñ ûyımdastıruımen qorşağan tabiğatqa qamqorlıq jasalıp, jas...
Qasiettî Ramazan ayınıñ alğaşqı künderînen bastau alğan tarauih namazdarı respublikalıq «Âzîret Sûltan» meşîtînde biılğı jılı...
Bügîn Astana qalasındağı respublikalıq «Âzîret Sûltan» meşîtînde alğaşqı auızaşar dastarhanı jayıldı. Jıl sayın Ramazan ayı...
Astana qalasındağı respublikalıq «Âzîret Sûltan» meşîtî aşılğalı berî qasiettî Ramazan ayı boyı jamağatqa tegîn auızaşar...


text:
KİMDİKİ DWRIS? ÄKİMNİÑ ORINBASARI MA, JOQ QONAY MA?
Bwl daudıñ aq-qarasın ayıru qiın. Aynalıp öte almadıq, alayda. Käsipker Qonay Masiphannıñ arızın tıñdap, jariyalaudı jön dep taptıq. «Taldıqorğan qalası äkiminiñ orınbasarı Asqar Tutubaev pen onıñ bauırı Baqıtbek Tutubaevtıñ qorlığı ötti. Bas prokuror öziñizden araşa swraymın» degen käsipker.
Dese de daudıñ tüsiniksiz twstarı köp. Käsipkerdiñ özine habarlasıp, mäseleniñ män-jayın tereñirek bilmekke tırısıp kördik. Sonımen…
Bwl oqiğa osıdan 10 jıl bwrın bastalıptı. Masiphan Qıtaydan kelgen. 2004 jılı.
(Asqar Twtubaev)
«Käsipkerlik qabiletimdi elge kep jüzege asıram degen armanım boldı. Qıtayda da qwralaqan emes edim. Tabıstı käsibim bolğan. Atajwrtqa köşip kelgende de biznesti tastağam joq. Qayta jaña mümkindikter aşıldı. Qıtay men Qazaqstannıñ arasında alıs-beris saudağa aralasıp kettim. Ürimjide biznes-äriptesteri qalğan. Elge oralğasın, solarmen aradağı tauar almasudı jandandırdım», — deydi ol. Al Asqar Tutubaevpen 2003 jılı Ürimjide tanıssa kerek.
«Mağan «birigip kirpiş zauıtın aşsaq», degen wsınıs ayttı. Kelistim. Qıtaydan kirpiş zauıtınıñ bükil tehnikasın alıp keldim. Zauıttı qwrastıratın, jürgizetin mamandardı da şaqırdım. Ras, zauıttıñ qwrılısına qajetti qarajattıñ negizgi böligin Tutubaev şığardı. Uağdalastıq bolğan, alayda. Tüsken paydanıñ belgili bir böligin beretin bolıp, uäde etken. 2006 jılı zauıttı bası bütin Asqardıñ özi aldı», — deydi käsipker.
Qoya salıptı. Renişin aytsa da, kek saqtamağan. Aralarındağı baylanıs üzilmepti. Biraq, bwl basqa mäsele.
«Cement äkep ber!»
Käsipkerdiñ basın dauğa qaldırğan oqiğa 2007 jılı bolğan. Asqar Tutubaev habarlasıp: «mine, 60 mıñ dollar. Mağan Qıtaydan cement äkep ber», — dep tapsırğan. Bwl kelisken. Aqşanı Asqardıñ öz qolınan alğan.
Osı aradan bir kidiris jasalıq. Qarsı taraptıñ uäji bar. Aytularınşa aqşanı käsipkerge Asqar emes, inisi Baqıtbek beripti. Käsipkerdiñ üstinen arız jazğan da däl osı Baqıtbek Tutubaev eken. Şınımen solay ma?
– Joq. Aqşanı Asqardan aldım. Ağası men inisin ajırata almaytın aqımaq emespin ğoy?!
Mäsele mınada, Asqar Tutubaev qazir memlekettik qızmetker bolğandıqtan, inisi arqılı meni sotqa berip otır, – deydi Qonay Masiphan.
Ne kerek, 60 mıñ dollardı qaltasına basqan ol cement äkelu üşin Qıtayğa tartıp ketedi. Biraq 20 kün öter-ötpesten, Asqar Tutubaev habarlasqan.
– «Bizde cement arzandap ketti. Qıtaydağısı kerek emes. Aqşanı dereu qaytar», dep bwyrıq berdi.
— Men ol kezde cementtiñ aqşasın zauıtqa tölep, vagonğa tapsırıs berip qoyğam. Aqşanı qaytaru qiın ekenin ayttım. Könbedi. Reniş bastaldı, – deydi Masiphan.
2009 jıl
Osı jılı käsipker Tutubaevtan alğan 60 mıñ dollardı eki bölip qaytaratının aytıp, qolhat jazıp beredi. Qolhattı Asqardıñ inisi Baqıtbektiñ közinşe jazğan. Qaytarıp beretin uaqıtın da aytadı.
– Aytqan uaqıtımnan bwrın qaytardım. Üş jigit djippen kelip alıp ketti. Däl sol kezde Asqarğa telefon şalıp, aqşanı jibergen jigitteriniñ alıp ketkenin habarladım. Añğaldığımnıñ kesiri me, qolhattı alıp qalmappın. Asqar ekeumiz odan bwrın da talay aqşa alıp, aqşa beriskenbiz. Alğan aqşasın almadım dep aytadı degen oy üş wyıqtasam tüsime kirmegen, – deydi Qonay Masiphan.
2015 jıl
Osı jıldıñ 15-säuirinde Almatıdağı «Aport» sauda ortalığında jürgen jerinen Qonay Masiphandı policiya qwrıqtaydı. GRES-tegi (İle audanı) policiya bölimşesine alıp keledi.
– Sol kezde Baqıtbek Tutubaevtı kördim. Ol birden «Sen mağan qarızsıñ. Osı ketkeniñ ketken. Seni türmeden eşkim qwtqara almaydı», — dep ayğayğa bastı.
Osı jerde üş kün tergeude otırdım. Senesiz be, olar meniñ 2009 jılı bergen qolhatım negizinde üstimnen arız jazıptı!
– Baqıtbek Tutubaev tergeuşiniñ közinşe wrıp-soğıp: «92 mıñ dollar qarızbın dep qolhat jazıp ber» dedi. Amalsız sonıñ aytuı boyınşa jazıp berdim. Üş künnen soñ kepildikke minip jürgen maşinamdı jäne qıtay pasportın qoyıp bosap şıqtım. Sodan beri eki jıl ötti. Tergeuden keyin is sotqa jetti, – deydi käsipker.
– Baqıtbek Tutubaevtıñ wrğanı şın ba?
– Şın. Tergeuşiniñ közinşe wrdı.
– Tergeuşi eşteñe demedi me?
– Joq. Qarap otırdı. Jalpı, tergeu birjaqtı jürdi. Tutubaevtar ne aytsa, meni soğan köndiruge tırıstı.
– Advokat jaldadıñız ba?
– Tanıstar arqılı bir advokat taptıq. Ol orıstildi boldı. Tergeuşi de orıstildi. Olardıñ sözin audarmaşı arqılı bilip otırdım. Sol tergeu kezinde bwra tartu, mağan tüsiniksiz jayttar öte köp boldı…
Şahanovtıñ äyeli qaydan jür?
Tergeu kezinde Masiphannıñ üstinen tağı 3 arız tüsken.
– Şahanova esimdi kisini tanitınmın. Elge tanımal aqın Mwhtar Şahanovtıñ äyeli. Qıtayğa barıp, sauda jasap jüretin. Ol meniñ üstimnen 2008 jılı Qonay menen 5 mıñ dollar qarız alıp, qaytarmay ketti depti. Sol kezde tergeuşilerge aytıp tüsindire almadım, men 2008 jılı pasportımnıñ jaramdılıq merzimi bitip, Qıtayda jürdim. Qazaqstanğa kelgem joq. Al Şahanovanı talay kütip alıp edim. 2015 jılı auırıp jatır degendi estip, köñilin swrap ta barğanbız. Qalbalaqtap, rahmetin aytıp qalğan. Köp ötpey, meniñ üstimnen arız joldaptı. Tutubaevtar äuletimen birin biri jaqsı tanidı…
– Eger jazıqsız bolsañız, bwlar nege Sizdiñ üstiñizden arız berdi?
– 2015 jılı men wstalğan soñ, 3 kün ötpey, bwlar da arız berip ülgergen. Birinen biri estidik deydi…
– Sonda bwl ädeyi qwrastırılğan scenariy degiñiz kele me?
– Solay demeske lajım joq. Meni auır qılmısker, talay jwrttı san soqtırğan alayaq etip körsetkisi keledi.
– 2009-2015 jıldardıñ arası biraz uaqıt. Tutubaev sizdi sol kezde nege twtqındatpağan?
– Eger şın qarızdar bolsam, meni sol kezde-aq twtqındatuına bolar edi. Öz oyım, olar äldebir ortaq tanıstarımız arqılı meniñ iri jwmıstar istep jatqanımdı bilip, sonı alğısı keldi me dep oylaymın. Qıtaydan investor äkelip, altın ken öndiretin zauıt qwrudı qolğa alğanmın…
– Aşıq hatıñız Bas prokuror Jaqıp Asanovtıñ nazarına iligipti dep estidik. Sottıñ ädil öterine senimdisiz be?
– Ärine. Birinşi sot otırısı kezinde Almatı oblıstıq sottan arnayı adamdar kelip, hatımızben tanısqanın ayttı. Ädildiktiñ barına senemin. Nazarbaev ünemi käsipkerlerge jağday jasaudı, olardıñ qwqın qorğaudı tapsırıp keledi. Meniñ janayqayımdı joğarıdağı şendi, ıqpaldı kisiler estidi dep senemin.
P.S. Üstimizdegi jılğı 10-naurızda osı iske qatıstı alğaşqı sot otırısı ötti. Bardıq. Qatısa almadıq. Tutubaev pen onıñ qorğauşıları jurnalisterdiñ qatısuına qarsı boldı. Kelesi sot otırısı erteñ ötedi.
Bizdiñ portal aşıq pikirtalas alañı, eger ekinşi tarap däl osınday swhbat beruge keliser bolsa, olardıñ da uäjin tıñdauğa dayınbız.
Derekközi: kaz.365info.kz
Abai.kz


text:
İşğal etilgen Qırım toprağındaki bitirilmegen qurucılıq obyektleri Moskvağa boysunğan yarımada ükümetiniñ Milletlerara munasebetler ve sürgün etilgen vatandaşlar meseleleri boyunca Devlet komitetiniñ diqqatını celp etti. Bu obyektler kelecekte qullanabilecegi aqqında müessiselerara komissiyanıñ toplaşuvında söz yürsetildi.
«Komissiya toplaşuvında qabul etilgen qararlarnıñ neticelerine binaen, bitirilmegen qurucılıq obyektleri qullanılması boyunca tekliflerniñ kirsetilmesi içün Qırım cumhuriyeti belediye müessiseleri avgust 15-ke qadar belediye rayonı (şeer okrugı) territoriyasında yerleşken obyektlerniñ teşkerilmesini keçirecek ve Qırım cumhuriyeti Milletlerara munasebetler ve sürgün etilgen vatandaşlar meseleleri boyunca Devlet komitetine olarnıñ kelecek qullanılması (qurucılıqnıñ bitirilmesi, kommunal mülkiyetine teslim etilmesi ya da yazıp alması) boyunca tekliflerini taqdim etecek», – dep bildire Devlet milletlerara komitetiniñ matbuat hızmeti.
Kremlge boysunğan Qırım parlamenti yolbaşçısınıñ muavini Remzi İlyasov bundan evel bildirdi ki, sürgün etilgenler içün evler qurmasına bu sene ayırılğan bücet parası qullanılmayıp qala bile. İlyasov, kelecek sene sürgün etilgenler içün iç bir obyekt qurulmaycaq, dep qorqqanını bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qazan 29, 2015 | avtor shalqar
Mobïldik ükimet – xalıqqa qızmetterdi usınwdıñ qosımşa kanalı. Qızmetti endi smartfondar, planşetter, sondaý-aq dästürli telefondar arqılı alw mümkindigi bar. Mobïldik
Qazan 29, 2015 | avtor shalqar
Elimizde mümkindigi şektewli jandarğa qolaýlı orta twğızwğa basa nazar awdarılıp jatqandığı belgili. Osı maqsatta Xalıqqa qızmet körsetw ortalıqtarınıñ da qosqan
Qazan 23, 2015 | avtor shalqar
Almatı qalasında «Qazaqstan Respwblïkası Köşi-qon salasındağı qujat räsimdew mäseleleri» taqırıbındağı döñgelek üstel ötti. – Bul Xalıqaralıq “Janaşır” qoğamdıq qorı uýımdastırıp
Qazan 21, 2015 | avtor shalqar
1 qazandağı mälimetter boýınşa bïılğı jıldıñ basınan bastap tarïxï otanına 3012 étnïkalıq qazaq oralıp (1164 otbası), oralman märtebesin aldı,-dep xabarlaýdı
Qazan 21, 2015 | avtor shalqar
Endi jeke tulğalarğajeke käsipkerler patentin alw üşin Memlekettik kirister komïtetine barw mindetti emes. Patentti Xalıqqa qızmet körsetw ortalıqtarında resimdewge boladı.
Qazan 21, 2015 | avtor shalqar
Büginde élektrondı zamanda jaña ğasırdıñ jaña qazaqtarı retinde jaña jobalarğa köşip jatqan jaýımız bar. Burın soñdı élektrondı türde qoltañba qoyu
Qazan 20, 2015 | avtor shalqar
Orta salmaq därejesinde bokstan 3 dürkin älem çempïonı Gennadïý Golovkïn 2015 jılğı 18 qazanda «Médïson Skver Garden» arenasında törtinşi ret
Qazan 20, 2015 | avtor shalqar
Tarïxï otanına oralğan qazaqtar Qazaqstanğa özderinen burın kelgen ağaýındarına ülgi körsetti. Elge kelgenderin mindet qılıp, ükimetke alaqan jayatındarğa ülgi körsetip,
Qazan 20, 2015 | avtor shalqar
Qazaqstan Respwblïkası Mädenïet jäne sport mïnïstrligi Tilderdi damıtw jäne qoğamdıq-sayasï jumıs komïtetiniñ tapsırısı boýınşa Xalıqaralıq «Janaşır» qoğamdıq qorınıñ “Şetelde turatın
Qazan 20, 2015 | avtor shalqar
«Qazaqstan Respwblïkasınıñ azamattarına waqıtşa jeke kwälik berw» memlekettik qızmetti körsetw merzimderi: 1) körsetiletin qızmetti alwşı qujattar toptamasın XQKO-ğa tapsırğan küninen


text:
«Qırım baari» vaqtında Qırım sakinleriniñ çoqusı nasıl etip quvanğanını pek yahşı hatırlayım. Çoqusı bu «iblis toyunı» mahküm etici nazarnen, ancaq sessizliknen taqip etkeni de aqlımda. İşte, tamam o zaman dünya tertibi bozulğan – Qırım da işbu vaqialarnıñ merkez noqtasına çevirilgen edi.
Qırım Ukrainadan yüz çevirerek, devletniñ şarqında da ayrılıqçı areketlerni qızıştırğanından, devletniñ iqtisadiyatına büyük maddiy zararlar ketirdi. Ya nice insan ğayıplarını nasıl esaplamalı? Zira er bir ayatnqa qıymet kesmek imkânsız da...
Qırım sakinleri öz devletine hainlik yaparaq ne qazandı? Bu maqalede meseleniñ maddiy tarafını degil de, «tuvğan körfezge qaytuv» neticeleriniñ psihologik tarafı aqqında söz yürsetecem.
Qırım ükümet binaları üzerinde sarılı-mavılı bayraqlar yelpiregen zamanlardaki ayatnı hatırlayım. O devirde bizler Ukraina barışıq siyaset alıp barğanını, qorqulacq şey olmağanını bile edik. Afsus ki, bu tertipni Qırım sakinleriniñ özleri bozdı. Bundan bu yaq olar daa ziyade telâş ve qorquğa ğarq olmaqta.
İnsanlar öz tüşüncelerinen paylâşmağa qorqalar, çaqımcılıq institutı ketken sayın ileriley
İnsanlar öz tüşüncelerinenpaylâşmağa qorqalar, Qırımda çaqımcılıq institutı ketken sayın ileriley. Bugün öz arqadaşlarıñ arasında «firqanıñ siyasetine» ters kelgen bir fikirnen paylâşqan olsañ – yarın sennen organlardan kelgen «arqadaş» subet keçire bile. İhtimal «sovetlerge qarşı aytılğan şeyler içün» işançsız şahıslarnıñ profilaktik cedveline de kirsetmeleri mumkün.
Sudaqnıñ yerli sakini ev apsine mahküm etile. Ondan evel sadece yüksek qatlı binalar olmağan kvartalda çoqqatlı bina qurulışına qarşı çıqqanı içün yarım yıl SİZOda yatıp çıqa. Akimiyetke onıñ «ekstremist» ilân etilmesi içün bu qadarçıq şey yete!
Tanışım olğan diger bir qadın Lenin abidesini resimge çıqarğan maalde az qalsın politsiya bölügine alıp keteyazğanları aqqında ikâye etip berdi.
E, kerçek, Qırım sakinleri pasportlarını artıq ep yanlarında taşıylar, çünki er an onıñ kösterilmesi talap etile bile, eger yoq ise – «kimligiñni bilmek» içün bölükke çekip alıp kete bileler. İşte, vaziyet böyle...
İnsanlar saipsiz turğan çantalardan, sirena sesinden, kökte uçqan vertolöt, politsiya ve samooboronadan qorqıp başladı.
Dersiñ, qoralar Qırım sakinlerini kerçek yañı ayatqa alıştıra: ketken sayın – qorqu ep artıp barayata
Yaqında bir tanışım ikâye etip bere: aqşam üstü o arqadaşlarınen beraber Zuyada çapmağa çıqqan maalde artlarından arbiy vertolöt taqılğan – er alda olarnı «terroristik bir gruppa» dep sayğandır daa.
Qırım sailini ne alğa ketirilgeni ise! Deñizge yaqınlaşıp olamaysıñ. Terrorğa qarşı küreş yapıla deyerek plâjlar deşet qoralarnen qapatıla. Qaviy ve çirkin qorası sebebinden Yalta saili boyundaki «Çernomorye» plâjınıñ adı endi «Buhenvald» dep qoyuldı. O yerden artıq deñiz de körinmey. Dersiñ bu qoralar Qırım sakinlerini kerçek yañı ayatqa alıştıra: ketken sayın – qorqu ep artıp barayata.
Yañı kerçeklerni tenqit etip olğan faal ve uquqimayecilerni aman «Rusiyege bağlı Qırımnıñ» duşmanları sırasına qoşıp qoyalar. Eger siz bu yolğa kirgen olsañız, tez vaqıtta «Krım-24» kanalı azırlağan halq duşmanları aqqında nevbetteki film qaramanına çevirile bilesñiz.
«Tuvğan körfezdeki» Qırım işte, bu alda yaşay. Ya, bu yerde «Qırımnıñ Rusiyege qoşulması» oğrunda küreşken qırımlı iş adamı Oleg Zubkovnıñ: «Vatanğa avdet etemiz dep tüşüngen edik, albuki esirlikke tüşken ekenmiz», degen sözlerini nasıl etip de hatırlamayım.
Zarema Seitablayeva, Qırım sakini, bloger (telükesizlik maqsadı ile muellifniñ adı ve soyadı deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifade etilgen fikirler muelliflerniñ öz fikirlerini aks etip, muarririyetniñ fikrini aks etmey bileler


text:
Üşinşi Balqaş qalasınıñ soltüstiginde 70 şaqırım jerde ornalasqan Bektaw-ata tawı atalğan. Bul tawdıñ körinisi äsemdigimen erekşelenedi. Tawdıñ janında kişigirim köl bar.
Tizimdi Mañğıstaw oblısındağı Oğlandı eldi-mekenindegi Beket-ata meşiti jalğastıradı. Ol XVII qasırda salınğan.
Sonımen qatar tizimge elordadağı «Bäyterek» monwmenti de engen.
«Bäyterek» sözi qazaq tilinde jas, mıqtı ağaş atawı. Joba avtorı osılayşa memleketpen qatar el tarïxı saqtalıp, bolaşağımız körkeye bersin degen nïetpen qolğa alğan», – dep jazadı basılım.
National Geographic jwrnalın Qazaqstanda osı jıldıñ nawrız ayınan bastap şığara bastadı. Jwrnaldıñ alğaşqı sanında Mañğıstawdıñ körikti jerleri jarïyalanğan edi.
2015 jılı Monğolïyadağı «dästürli qazaq toyınıñ» swreti jarïyalanıp, älewmettik jelide qızw talqılanğan edi.
Stan.kz
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Bunı ükümet portalı bildire.
«Ukraina mudafaa Nazirligine Büyük Britaniya ve Frenkistan zenaatdaşlarımızdan teklifler keldi. Bu devletlerniñ arbiy hızmetleri NATO gemilerinde deñiz ameliyatını keçecek ekinci ve üçünci kurs zabitlerine oquşnı devam etmege imkân bereler», – dep ayta P.S.Nahimov adına VMS Akademiya yolbaşçısınıñ terbiye işleri boyunca muavin vazifelerini eda etken 2 rutbe kapitanı Arkadiy Stepanenko.
Ağımdaki seneniñ sentâbr 1-den başlap ve leytenant rutbesine qadar Büyük Britaniyada 10 kursant bedava oquycaq, Frenkistanda – yedi.
Stepanenkonıñ aytqanına köre, şimdi namzetlerni seçip alalar. Bu oquş yılınıñ soñunda arbiy nizam ve oquştan eñ eyi neticelerni köstergen talebeler mezkür imkân ile faydalana bilecekler.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ Rusiye prezidenti Vladimir Putin Akademiyağa Nahimov adına Qara deñiz yuqarı arbiy-deñiz oquv yurtı adını bermek qararını imzaladı.
Ukraina bayraqları yerine Rusiye bayraqları asılğanda kursantlar Ukraina gimnini yırladılar.
Servis hatası
Oops, as you can see, this is not what we wanted to show you! This URL has been sent to our support web team to look into it immediately. Our apologies.
Onı başqa yerde tapa bilecegiñizni körmek içün qıdırıñız


text:
«Kördemşeniñ qasireti» haqında...
Jazuşı Säule Dosjanovanıñ «Kördemşeniñ qasireti» kitabı alğaş ret ağılşın tilinde jarıq körmekşi. Bwl kitaptıñ basqağa wqsamaytın erekşeligi häm mañızı nede?
Säule Dosjanovanıñ oqırman qauımğa özindik äser qaldırğan birneşe kitabı bar, alayda, 2017 jıldıñ soñında ötken «Ruh» bayqauına arnayı jazılıp, qazılar tarapınan eleusiz qalğan «Kördemşeniñ qasireti» kölemdi hikayatınıñ kötergen jüginiñ asa auır salmağı sol kezde-aq bilindi.
Etimiz üyrengen qazirgi ömir süru saltınıñ nıq bekigen şekarasın solqıldatıp, qalıptasqan närselerdiñ üyrenşikti bederin joyıp, sanadağı aqiqattıñ aqiqat ekenine kümän tuğızıp, sonıñ işinde, eş küdik tuğızbaydı degen qarım-qatınas saltına da basqaşa qarauımızğa sebep bolğan Säule Dosjanova öziniñ «Kördemşeniñ qasireti» hikayatında salt-dästür ya wlttıq sana şındığın kul't därejesine köteru arqılı bir ğasır boyı transformaciyağa wşırağan bügingi qazaq dünietanımınına töñkeris jasaydı.
«Kördemşeniñ qasireti» hikayatı – naqtı ideyanı közdegen şığarma häm ol ideya – asa qarapayım da özekti. Mwnda payım men tüysikten göri, sezimniñ körinisi basımdau. «Jazılmağan dala zañdarı» wlt salauatın saqtap qalu üşin auaday qajet ekenin bastı ideya retinde alğa tartqan jazuşı jaza basqan keyipkeriniñ äreketin jazğırmaydı, qayta, aqtap alu üşin barın saladı.
Hikayattı oqıp otırıp, köñilge san swraq wyalaytını ras.
Eñ aldımen, jañamen qabıspağan eskilikti tärbieni san tağdırdı sarsañğa salğanı üşin «kinäli» dep tapqan dwrıs pa, bwrıs pa?
Kün sayın özgerip jatqan dünieniñ ağısı tıyımmen, tärtippen ösirgen wrpağıñdı jağağa jañqaday şığarıp tastamas üşin onıñ ırğağımen üylesim tabudı közdeu kerek deyik, däl osı problemanıñ tüyinin şeşude otbasınıñ röli qanday bolmaq häm bastapqı problemanı är qazaq otbası tereñ tüsine me?
Jüz jıl boyı dil men bolmıstan alşaqtau procesi üzilissiz jürgen qazaq qoğamın wlttıq älemge qayıra bet bwrğızudı közdegen bwl şığarmasında Dosjanova qalamınıñ äyelge ğana tän näziktigi, asqan kirpiyazdığı bayqaladı. Alayda, bwl bir qarağanda ğana. Şıntuaytına kelgende, syujettiñ tartıstı, qiın örmeginiñ birde-bir tal jibegin üzip almay, ädemi örip şıqqan jazuşı şeberliginen onıñ näzik äyel bolsa da, işki özeginiñ temirdey mıqtı qajırlılığın tap basıp tanuğa boladı.
«Kördemşeniñ qasireti» qazaq tilinde äli jeke kitap bolıp jarıq körgen joq, biraq, biraz uaqıt bwrın «Ädebiet portalı» saytında jariyalanğan bwl hikayattıñ az merzim işinde köp oqılğan şığarmalardıñ qatarınan tabılğandığın ayta ketu kerek.
Älqissa, tilder tartısı men dilder teketiresinde silkinudi bilmeytin, momındıq qalpınan bir jañılmay kele jatqan wlttıq sanamızda wmıt qala bastağan «kördemşe» sözi oqırman oyına türtki bola bilse, nwr üstine nwr.
Bwl auır sözdiñ tüp-törkini qaydan şıqqan?
Ne mağınanı bildiredi?
Qazirgi uaqıtta köp qoldanısta joq «kördemşe» sözin jarıqqa qayta alıp şığu arqılı Säule Dosjanova qan aralastırmauğa qattı män bergen, jeti atadan qosılmağan ata-baba dästürin wmıtıp ülgergen qazirgi qoğamımızda nekesiz bala tabudıñ endigi eş qısılıp-qımtırılmay jüzege asa beretin, üyrenşikti närsege aynalğandığına oqırman nazarın audartuğa tırısadı. Bolaşaq wrpaq salauatına tigizetin kesirin meñzeydi.
«Kördemşe» sözin bwl jerde «nekesiz tuğan bala, joldan tapqan bala» mağınasında tüsinseñiz boladı.
Bwl hikayatta otbası qwndılığı däripteledi
Men bwl hikayattı qazaq otbasınıñ idealdı ülgisi qanday bolatının bayandap bergen şığarma der edim. Mwnda qarım-qatınas mädenietiniñ, tereñ sıylastıq pen otbası baquattılığı üşin asa ülken orın alatın baq-däulettiñ ädemi körinisi bar. Möldir qız ben Nwrjan attı nekesiz tuğan jas jigittiñ mahabbatı sınalar alañ da – salt-dästür, otbası qwndılıqtarına baylanıstı kürmeui qiın swraqtar, bası aşıq dau men wzaqqa sozılıp, şığarma ayaqtalğanda da soñğı nüktesi qoyılmağan tartısqa tolı eki otbasınıñ öz işi, oşaq bası.
Hikayattağı problema – «kördemşe bala»Nwrjannıñ anası Märziyanıñ «otızdı ortalağanşa oñ jaqta otırıp qaluınan» tuındaydı.
Sonımen, Märziya nelikten «otırıp» qaldı?
Bir qarasañ, bes wldıñ artınan ergen jalğız qız. Bir otbasınıñ ayalağan güli. Jastayınan jeñgeleri at tergep, «Kişkentay» dep erkeletken. Ağa-jeñgelerimen ara-qatınası asa jılı, tereñ sıylastıq seziledi. Otbasındağı «ana – bala, ene – kelin» qarım-qatınası da kisi qızığarlıq.
Märziya instituttı «öte jaqsı» tämamdap, auılğa mwğalim bolıp keledi.
Mwnda da köp jıldar boyı onıñ üyrenşikti bağıtı «üy-mektep-üy» boldı.
Märziyanı anası Aytbala kişkentayınan: «Qız degen jırbañdap küle bermeui kerek! Qız degen üyden orınsız şıqpauı kerek! Qız degen ärkimge erip, orınsız oyın-sauıq qwrmauı kerek! Sabağıña bar, üyge kel, basqada şaruañ bolmasın!», - dep qaqsap ösirgen. Märziyanıñ otızdan asqanşa sol şekteulerden şığa almauı da sondıqtan.
Birde bilim jetildiru kursına barğan ol batıstıñ bir kelbetti de önerli er-azamatımen köñil jarastırıp, oynap-küledi. Jeñgeleriniñ keyingi jıldarı köp ayta beretin «özi üşin bala tuıp alu» turasındağı aqıl-keñesi Märziyaday käri qızdıñ endigi köñilinde äbden ornığıp, bir maqsatına aynalıp ta ülgergen edi.
Märziya maqsatına jetti. Keyin sol küyi izim-ğayıp, habarsız ketken Nwrğalidan ayağı auır bolıp, söz qılar el-jwrttıñ pış-pışına da könip, bar qiındıqtan ötip, «kördemşesin» düniege äkep aladı.
Märziyanıñ bwl tağdırına kim kinäli?
Ol da studenttik jastıq şaqtı basınan ötkerdi. Qız bolıp, keşterge bardı. Peyil tanıtqan jigit bolatın bolsa, «ketäri» deytin sonşalıqtı aqımaq qız da emes edi.
Märziyanıñ käri qızğa aynaluınıñ barlıq näzik twstarın tätpiştep, aşıp beruge tırısqan jazuşı şeberliginen keyipkerimen birge ömir sürgendey bolğan qalıptı tanığanday bolasıñ. «Äyel janın äyel ğana tüsinedi» degen sözdiñ astarın tereñ tüsinesiñ.
«Kök etikti kezdespey, kön etiktini mensinbey, jıldar zımırap jattı ğoy» degen twtastay mätinniñ bir kişkentay sınığınan-aq köp närseni payımdauğa boları jäne anıq.
Hikayatta otbası qwndılığı, sonıñ işinde, wlttıq sanağa tän wyat, tıyım siyaqtı kategoriyalar körinis beredi. «Qızğa qırıq üyden tıyu» solardıñ biri bolsa kerek. Süttey wyığan otbası tärbiesin kördi degen Märziyanıñ jeke tragediyasınıñ sebepteri köp, alayda, olardıñ jwmbağınıñ şeşuin märtebeli oqırmannıñ özine qaldırudı jön kördik.
Bwl hikayattağı äke tärbiesiniñ ornı erekşe
Möldirdiñ qolın swray kelgen «kördemşe» Nwrjannıñ jeti atasınıñ deregin tergep, köp swraqtıñ astına alğan qız äkesi jigittiñ teksizdigin bilgen sätten-aq qız beruden aynıp qaladı.
Ol «Qızına söz salğan jigitpen tanısu degen saltta joq ädet bolsa da, zaman basqa boldı ğoy, jaraydı, tanısayın dep kelisimin bergen» Jetken Baqwlı degen ziyalı aqsaqal bolatın. Aqırı, «dala tölqwjatına tirkelmegen ekensiñ», - degen äkeniñ qatal ükiminen keyin, wyatı arqasına qamşıday tiip, tittey jazığı bolmasa da, ar otına janı şıjğırılıp, ayaq kiimin kier-kimesten dalağa atıp şıqtı emes pe?!
Otağasın qız anası «Siz» dep sıylaydı, aldınan kesip ötpeydi, qarsı söylemeydi.
Bwdan tärbie alğan bala-şağası, kelin-kepşigi de äke aldında imenip twradı, betine qarsı kelip, söz aytudan ada.
«Apañ nege seniñ söziñdi söylemeydi?», - dep qamıqqan jigitke qız: «Bizdi «Äke sözi – oq!», «Äkeniñ aytqanı otbasında – Zañ!» dep tärbielegen. Tipti üyli-barandı bolıp ketken ağalarım da äkemmen kelispey tirşilik etpeydi. Jeñgelerim de äkem otırğan jerde jönsiz sözge aralaspaydı», - deydi.
Tağı bir moment:
Balasınıñ baqıtı üşin qız äkesine jağdayın aytpaq bolıp, jılap kelgen Märziyağa qız şeşesi: «Jo-joq! Bizde tärtip basqa. Erkekke qarap ne bolsa sonı ayta bermeymiz. Men aldımen wldarımmen aqıldasamın, solar äkelerine aytadı», - deydi.
Jigit pen qızdıñ häm eki şeşeniñ dialogı arqılı jazuşı qazaq otbasındağı äkeniñ ornı erekşe bolatındığın ayrıqşa aşıp körsetedi.
Bwl – mahabbattıñ jeñiske jetetindigine sendiretin hikayat
«Kördemşe» Nwrjan boyı sırıqtay, qalıñ qabaqtı, asa sımbattı jigit. Mektepti de, medicina akademiyasın da «qızılğa» bitirip, jas ta bolsa, hirurgiya salasında ä degennen öz qabiletin körsetip, abıroy jinay bilgen jas maman.
Bir qarağanda, jas kezindegi Märziya men Möldir ekeuiniñ äleumettik jağdayınan wqsastıq ta köruge boladı.
Möldir körgendi jerdiñ qızı, asqar tauday äkesi, arqa süyer ağaları bar. Ol da bolaşaq däriger. Nwrjan ekeui bir oqu ornında oqidı.
Kezdeysoq köşede bir auız til qatısıp qalğan qız ben jigit birin-biri wnatıp qalıp, ayağı ülken mahabbatqa wlasadı.
Ekspoziciyadağı qız äkesi aldında swrapıl swraqtardıñ tasqınına tötep bere almay, üyden atıp şıqqan jigitti däl osı jerde tağı bir köz aldımızğa keltireyik. «Namısın qozdırğan, jüregin jandırğan üyden tezirek ketkisi kelgen» jigit süyiktisiniñ sol kezdegi halin bağamdadı ma eken?
«Möldir qız bolsa, bärin estigen qwlağımen qosa, aq jüzi de qızarıp, wyattan örtenip as üy men qonaq bölmeniñ ortasındağı esiktiñ artında tığılğan küyi qaldı» degen suret «esiktiñ sıqırlauığınan sığalap», Äbdirahman uçitelge qarap twrğan Maylinniñ Şwğa swluın elestetedi.
Möldir de «Şwğa dese, Şwğa-au»!
Nwrjanmen aralarındağı bir dialogta eki jas «sälem salu» saltı turalı söylesedi. Qazaqtıñ äyeli otağasım, jarım aman bolsın dep, sonıñ tileuin tilep sälem salatındığın äñgime qıladı.
- Sağan ülkender auruhanada kezdesip qalsa, halatpen twrıp ta sälem salasıñ ba? - dep külgen jigitine körgendi jerdiñ qızı Möldir:
- Sala berem, qay jerde kezdesse – sol jerde salam, - dep jauap beredi.
Üylenuge qatal äke rizaşılığın ala almay, birin-biri qiya almay, birneşe jılın uayımmen ötkergen qos ğaşıqtıñ bir-birine bergen serti «jazılmağan dala zañınan» äldeqayda berik köringeni bilindi.
Qazaqı tärbieni boyına siñirip ösken Möldir swlu süygeniniñ qasında bolmaqqa bel buıp, otbasınıñ eñ soñğı tartıstı basqosuınan keyin, Astanağa jol tartadı.
Jazuşı oqiğa şeşimin pozitivti notada tämamdaydı. Onda asqaq arman da, mazdap janğan ümit te joq emes.
Älemdi terbetetin meyirban äyel jüregi üşin orındalmaytın arman joq. Säule Dosjanovaday jazuşınıñ körkemdik tanım keñistiginen danalıq pen parasattıñ osınday näzik üylesimin tap basıp tanuğa boladı.
Anar Kabdullina, sınşı
Abai.kz aqparattıq portalında jariyalanğan maqalağa pikir aytıp, oyıñızdı bildirgiñiz kelse, mına paraqşağa jazıp qaldırıñız!
Abai.kz


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerov Vaşingtonğa keldi. Anda olar AQŞ prezidenti Donald Tramp memuriyetiniñ vekilleri ile körüşti. Bunı mayıs 16-da özüniñ Facebooktaki saifesinde Umerov yazdı.
Bildirüvde: «Bu körüşüv esnasında Şarqiy Avropa, Ukraina ve işğal etilgen Qırımdaki al-azırdaki vaziyet muzakere etildi», – denile.
Ondan ğayrı, Umerovnıñ bildirgenine köre, senator Riçard Durbinniñ (İllinoys ştatı) vekilinen körüşüv yapıldı.
Bildirilgenine köre, Çiygoz ve Umerov, BMTniñ Halqara mahkemesinde Rusiyege qarşı davada Ukrainanıñ menfaatlarını temsil etken Covington and Burling, LLP Amerika uquqiy şirketiniñ ofisini ziyaret ettiler. Bu davada mahkemeniñ qararı çıqarılıp, oña binaen Rusiye Qırımda Meclisniñ faaliyetini ğayrıdan başlatmaq mecbur.
Çiygoz ve Umerovnıñ iştirlaki ile Makkeyn İnsitutında «Qırım, ilhaqtan dört yıl keçken soñ» tedbiri keçti. Onıñ esnasında Meclis liderleri toplaşqanlarğa Qırımnıñ ilhaqından soñ olıp keçken adiseler aqqında ikâye ettiler.
Daa evel AQŞtaki Ukraina elçiligi, Çiygoz ve Umerovnıñ Vaşingtonğa kelgenlerini bildirdi.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Oktâbr 21 künü Konrad Adenauer Fondu Berlinde Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda insan aqları ile bağlı vaziyetni muzakeresin keçire.
Tedbirniñ programmasına binayen, yarımadada qırımtatarlarnıñ vaziyeti ve aqlarına riayet etilmesini muzakere etecekler. Davet etilgenler arasında – Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, ukrain ve rus uquq qoruydıjıları, halqara ekspertler.
Munaqaşa çarşenbe künü aqşam başlanacaq.
Uquq qoruyıcılarnıñ soñki esabatlarına köre, Qırımda qırımtatar halqınıñ temsilcilerine nisbeten repressiyalar devam etmekte.Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reberligi bildirgeni kibi, Rusiye Qırımnı işğal etkeninden soñ, qırımtatarlar «genotsidniñ yañı variantını yaşamağa» mecbur.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay.


text:
9 Ocak 2018 Salı
İsmail Gasprinskiy ve qırımtatar bala edebiyatı
Ocak 09, 2018 2018_1, Edebiyat ve tenqit, Medeniyet, Veliyev Ablâziz No comments
Milletniñ atası, degen ulu adğa nail olğan, türk dünyasında özüne degerli yer qazanğan, vefatından soñ da milletniñ ruhiy babası olıp qalğan meşur mütefekkir, maarifçi, naşır, muarrir, publitsist, cemaat erbabı İsmail Gasprinskiy qırımtatar bala edebiyatını inkişaf ettirüvge de pek büyük isse qoştı.
İsmail Gasprinskiy tasil saasında inqilâbiy iş yaptı. Mektep tasilini mükemmelleştirüv saasında onıñ kötergen ğayeleri Qırımda, Povoljyede, Kavkazda, Orta Asiyada, Sibirde, Doğu Turkestanda yüz biñlernen adamnıñ dünyabaqışını deñiştirdi.
İsmail oca teklif etken ve özü işlep çıqqan yañıca oqutuv usulı ebet qadimistler tarafından red etildi, qattı qarşılıqqa oğratıldı. Lâkin episi bir yavaş-yavaş cadid usulı, yani yañıca oqutuv usulı ket-kete inkişaf etti, qabul olundı, muvafaqiyet qazandı.
Elifbe reforması, oqutuv reforması ulu gumanist İsmail Gasprinskiy ğayeleriniñ tantanasınen yekünlendi.
Yañıca oqutuv reformasını ögge sürer eken Gasprinskiy tek söznen degil de, ameliy işnen de öz ğalerine yol açtı. Onlarnen ve atta demek mümkün ki, yüzlernen derslikler, qullanmalar yazdı. "Terciman" basmahanesinde "Qırayet türkiy" (1894 s.), "Nümüne-i hattat ve resim" (1894 s.), "Rehber muallimin yaki muallimler yoldaşı" (1898 s.), "Atlaslı coğrafiya" (1901 s.), "Usul-i edeb" (1901 s.) az vaqıtta oqumaq ve yazmaqnı ögretken "Hoca-i subyan" (1902 s.), "Talim-i qırayet ve malümat-i nafia" (1910 s.) kibi kitaplarnı yazıp neşir ettirdi. Bu dersliklerniñ bazıları soñundan onlarnen kere tekrar neşir olundı.
1910 senesi oktâbr 8 (21)-de Gasprinskiy "Terciman" gazetasına ilâve olaraq aftada eki kere çıqqan "Alem-i subyan" ("Balalar dünyası") ilâvesini çıqarıp başladı ve o, beş yıl devamında muntazam çıqıp turdı ve tek İsmail Gasprinskiyniñ vefatından soñ – 1915 senesinden – yavaş-yavaş eksildi ve toqtadı.
"Alem-i subyan"da masallar, ikâyeler, dersler, terbiyeviy nasiatlar, halq tasili aqqında ve terbiye mevzularında maqaleler basıla edi. Bir çoq allarda, Frantsiya şarqşınaslıq mecmuası "Revue du(e) Monde musulman" yazğanına köre, türkiy tillerde çıqqan diger memleketlerniñ neşirleri. "Alem-i subyan"dan eserlerni öz saifelerinde köçürip basqanlar. Böyleliknen bu neşir qırımtatar bala edebiyatına temel qoydı, demek mümkün.
İsmail Gasprinskiyniñ özü bir sıra bala şiirleri ve ikâyeleri yazıp, olarnı "Terciman"da, "Alem-i subyan"da bastırdı. Meselâ onıñ "Qırım" şiirini alayıq:
Buña "Yeşil ada" derler,
Yüce maali Çatır-dağ.
Bunıñ bir tarafı çöldir,
Bir tarafı bağça-bağ.
Kelir suvlar yaylâlardan,
Ne güzeldir boyları.
Altın aşlıq tarlaları,
Qozuları, qoyları.
Öter quşlar saba, aqşam,
Olur yazda gülistan,
Er ne taraf köz iderseñ –
Altın aşlıq, bağ-bostan.
Pek güzeldir ab-avası,
Yay ve cay, cay ve yay,
Şeerlerniñ eskileri:
Qarasuv, Bağçasaray.
Tolu edi halqımıznen
Yeşil ada bir zaman,
Az degildi yurtumızda
Alim, batır, qaraman.
Zeval keldi, yurt bozuldı,
Qaç ve köç, aldav ile,
Ketti halqlar, keldi yatlar,
Başqa al ve dil ile.
Unutmañız, çocuqlarım,
Qırım siziñ Vatandır,
Saip oluñ bu Vatana
Çalışıp edep ile.
Buña Yeşil ada derler,
Yüce maali Çatır-dağ.
Bunıñ bir tarafı çöldir,
Bir tarafı bağça, bağ.
İ. Gasprinskiyniñ "Aman, oğlum!" şiiri de özüniñ münderice ve ğayesi ceetinden yaşlarğa nasiat olaraq yazılğan qıymetli eserdir.
Aman, oğlum!
Aman, oğlum, satma saqın,
Eliñdeki toprağı.
Anañ kibi seni besler,
Bereketli quçağı.
Piçen, arpa, aş istemez,
Verir saña bunları.
Sefil-rezil olma saqın,
Satıp ana toprağı.
Yedikleriñ, içdikleriñ
Ep bu topraqtan kele.
Cebiñdeki aqçaları
Saña bu topraq vere.
Alma, armut, arpa-boğday,
Bağ ve bostan – cümlesi,
Toprağıñ verdigi baylıq…
Satma saqın toprağı…
Onı bitip, sevmelisiñ
Çayır ile bağçayı.
Aqça suvdır, aqar kiter,
Bitirirsiñ aqçayı.
Bağça kitti, aqça kiter,
Bitirirsiñ aqçayı.
Aman, oğlum, topla aqça,
Keri qaytar bağçayı.
Baq, seniñ bir çayırıñ bar…
Ne güzeldir çoqrağı,
Şırıl-şırıl kele suvı,
Yarıp qara toprağı.
Lânet ider saña çoqraq,
Satma, saqın çayırı.
Eger satsañ, çevirirsiñ
Fenaya sen hayırı!
Saç tarlaya arpa, boğday,
İşle, bekle tarlayı.
Bir saçarsıñ – on alırsıñ,
Unutmayıp hudayı.
Bir çuval boğdaya qarşı,
Altın, kümüş verirler.
Kerekleriñ er ne ise –
Bunlar ile kelirler!
Aman, oğlum, satma saqın,
Eliñdeki toprağı,
Anañ kibi seni besler
Bereketli qucağı.
Piçen, arpa, aş istemez,
Verir saña bunları.
Sefil-rezil olma saqın,
Satıp ana toprağı.
İ. Gasprinskiyniñ nesir eserleri arasında onıñ balalarğa bağışlanğan "İvan ve Suleyman" ikâyesi de bar. Bu eser eki kere – bir kere "Terciman" gazetasında, ekinci kere "İlâve-i Terciman"da (1897 s, aprel 20 ve avgust 31) derc olundı. Er ekisinde de "devamı bar" dep yazılsa da, soñundan iç bir yerde devamı basılmağan. Zaten eserniñ manasından añlaşıla ki, o, yekünlengen.
Men 2006 senesi sentâbr ayında bu ikâyeni latinceden transliteratsiya yapıp, "Yañı dünya" gazetasınıñ 38- ve 39-ncı sanlarında bastırğan edim. İkâyede qomşu olup yaşağan Petrooğlu İvan ve Asanoğlu Suleyman aqqında laf kete.
Olar sekiz yaşına kelgende başlanğıç mektepke oqumağa berileler. Suleyman mektepke, İvan şkolağa berile. Olar böyle mekteplerde 4 yıl oquylar. İvan oqup yazmaqnı ve esapnı em de İncilni ögrene. Suleyman ise bir sene elifbeni ögrene, soñra 3 yıl devamında Kelime-i Qadim-i ögrenip, Qurannı hatm etmekni ögrene.
"Bala artıq oqumasını ögrendi", – dep, onı mektepten alalar. O, yazmaqnı bilmez, esaptan da haberi yoq edi.
Uç kere hatm ettigi Kitab-i Muqaddesniñ (Qurannıñ) birinci saifesiniñ birinci satırınıñ bile manasından haberi yoq edi. Çünki bunı oña ögretmediler.
Böyleliknen balalar 12 yaşqa yettiler. Mariya qadın İvanğa, Alime hanım Suleymanğa baqıp quvandılar. Analar öz evlâtlarına büyük ümütler besley ediler. Bir qaç senelerden olar adam olıp, özlerini ve validelerini raat ve bahtlı etecekler dep ümüt besley ediler.
Aradan kene bir yıl keçe. Mısırda yaşağan fransız tucarlarından Müsü Bardo yurtumızda ticaretnen oğraşa edi. Şu sebepten o, yılda bir-eki kere Qırımğa kelip kete edi. Onıñ Mısırda büyük tükânı ve anbarları bar, olarda 30-40 adam çalışır, olarğa yahşı aylıqlar töley edi. Müsyü Bardo şarq halqlarını bile ve seve edi. Şu sebepten şeerimizge daa bir kere kelgende özünde çalıştırmağa eki balanı alıp ketecegini ayttı.Terbiyelerini nezaret etecegini, nazariy ve ameliy bilgilerini mükemmelleştirmekni öz boynına aldı. Yahşı maaş işandırdı. Bu işke İvannen Suleymannı teklif ettiler. Maallege kelip balalarnen körüşti, begendi. Çünki yahşı balalar ediler.
Mariya qadınnen şahsen körüşti ve Alime hanım ile maalle imamı vastasınen haberleşip balalarnı istey. Analar razı olmadılar. 13 yaşındaki balalarnı nasıl etip Mısır kibi uzaq bir memleketke yollasınlar. Ne vaqıt ve nasıl kelirler? Asretine dayanırlarmı?
"Bu yerde olğan Cenabı Haq Mısır ülkesinde de vardır", – dep Mariya qadın oğlunı ticaretke bermege razı oldı. İvan Müsyü Bardo ile ketti.
"Qısmeti veren Cenabı Haqtır, verecek olsa burada da verir", – dep, Alime hanım Suleymannı yollamadı. Onıñ yerine Bedros Ustanıñ oğlu Boğos ketti. Tucar Suleymannı alıp ketmek içün çoq oğraşsa da, kâr etmedi.
Aradan 2 sene keçti. İvan anasına ayda 1 lira yollamağa başladı. Suleyman bir iş bulamayıp, Ahmet ağanıñ yanında qaveci olmaq üzere bir sene boğaz toqlığına çalıştı. Bu da edepli, baba dostu olğanı içün yapıldı. O, soñra bir yıldan soñ 60 quruş aylıq ala bilecek edi.
Anası Alime hanım zar-zor geçinip, kimerde 24 saat açlıq çekerdi.
"Qısmeti böyle eken", – dep, sevgili oğlunı evlendirmek hayalınen yaşadı. Amma ket-kete vaziyeti fenalaştı, vefat etti.
Mariya qadın ise oğlundan kelgen liralardan bir yıl içinde eki sığır, ekinci senesi ise kene bir sığır alıp, yahşı bir "sütçi" oldı. Bu arada oğlu da bir kere evlerine kelip ketti.
h h h
İvan Mısırda, Suleyman Vatanında çalışaraq, kene bir qaç yaş büyüdiler. Yetişken deliqanlı yigitler oldılar. Suleyman qave ocağından ayrılmay edi. İvan Mısırda arapça ve bir miqdar fransızca ve inglizce tasil aldı, bir sıra seyaatlarda bulundı, büyük ticaret sırlarını menimsedi.
İvan yılda bir kere anasına kelgende dostu Suleymannı da bahşışsız qaldırmaz edi. Boş vaqıtlarını onıñ qavehanesinde keçire edi. İvan endi "İvan Çelebi" olğan edi. Suleyman oña baqıp: "Anam razı olğan olsa men de şimdi ocaqta kül qarıştırmaz da, bir tucar olur edim", – dep hayallanırdı.
Aradan bir qaç sene daa keçti. Qısmeti çıqıp, Suleyman bir qızğa evlendi. Qavecilik onıñ keçinmesine yetişmey edi. Er nasıl olsa da, "açlıqtan ölgenniñ mezarı yoq" degenleri kibi, tırışıp, bir qaç kapik qazana ve inşalla kelecek yahşı olur degen ümütnen yaşay edi.
İvan Çelebi kene bir defa kelgende dostunıñ kederli ekenini körip, oña yardım etmek istedi. Müsyü Bardoğa işançlı bir adam kerek olduğından Suleymannı apayınen beraber Mısırğa davet etti. Berilecek maaş pek o qadar çoq olmasa da, qaveciligiñkinden eppeyi çoq edi. Bir qaç sene Mısırda olsa, özüni kösterebilse, ileride belki Müsyü Bardonıñ bu yerdeki vekili olabilerdi. Seferge kerek olğan beş-on aqçanı İvan berecek oldı.
Dostunıñ bu teklifi Suleymanğa pek hoş keldi. Mısırğa ketecek oldı. Ömürinde nasıldır bir yeñi devir açılacağına memnün oldı. Dostu İvanğa göñülden teşekkür bildirdi.
Yatsıdan soñ qaveni qapatıp, evge kelip, zevcesine köz aydın olaraq:
– Alımız eyileşecege beñzey, qısmetimiz açıla, İvan Çelebi maña yahşı bir iş teklif etti, dey.
Aylığı 2 lira, bir qaç yıldan soñ bu tarafta vekil bile olabilecek ekenim, dey.
– Alla versin, pek güzel, efendim, – dey apayı. – Dün gece atta ruyamda qızıl ayaqlı bir atqa mingeniñizni körgen edim.
– Buña ne qadar sevindim, bilesiñmi? Ocaq başında canım yanmış, göñlüm qararmış edi. Bayramlar kelgende saña on arşın basma, kendime bir quşaq alamazdım. İleride böyle sıqletlikler körmemiz inşalla, – dey Suleyman.
Soñ apayı bile ki, Mısırğa, parahodnen 40 saat ketmek kerek olacaq.
– Aman efendim, siz şaşırdıñızmı ne! İnsan azır işini bıraqıp, qalqar, Mısırğa ketermi? Men belledim, işiñiz bu yerde.
– Bu yerde öyle işler, anbarlar, neşlesin?
– Anbarlar olmasa da, ötmek var ya?! Eki seneden berli keçinemiz, açtan ölmedik.
– Öyle amma.
h h h
Suleymannıñ arzu-hayalları boşa ketti. Qadını deñizge atılğan demir kibi yerinden köçmege istemey edi. Suleyman ne qadar qandırmağa tırışsa da, boşqa ketti. Apayı 40 dereden suv, 40 dereden taş ketirip, Mısır yolunı qapattı. Suleyman kene qaveciliginde qaldı. İvan Çelebi başını sallap, dostuna 5-10 aqça ikram etip, işine ketti.
Suleyman tam 20 yıl daa ocaq başında qaldı. Saqal yetiştirdi, onı çalarttı. Zavallı bütün ömür şay çalıştı, beş para arttıramadı. Lâkin saqalına ürmet etip, "qaveci Suleyman" ismi ile yaşadı. Ahır-soñu "qaveci Suleyman ağa" dep çağırılmağa nail oldı.
h h h
İsmail Gasprinskiy uyanuv devri qırımtatar bala edebiyatına temel qoyğan erbaplardan birincisidir demek mümkün.Ondan soñki nesil İsmail ocanıñ bu saadaki işlerini devam ettirdi. U.Ş. Tohtarğazı, A. Çergeyev, A. Odabaş, C. Kermençikli, M. Nuzet, Ya. Şakir-Ali kibi edipler ise İ. Gasprinskiyniñ zamandaşları olaraq o başlağan işni inkişaf ettirmege birinciler sırasında isse qoştılar.
Belli nesircimiz Şamil Alâdin 1927 senesi daa 15 yaşında ekende "Yaş quvet" gazetasında özüniñ ulu ustazımız, ocamız İsmail Gasprinskiyge bağışlap yazğan "Tañ bülbuli" degen şiirini bastırğan edi.
Bu, şegirtniñ ustaz ögündeki temennasıdır. Bu, keçken yıllar içinde minnetdar millet evlâtları öz ocasına bağışlap nice-nice şiirler, teşekkürnameler yazdı ve yazacaq.
Ebet endi qırımtatar bala edebiyatı bayağı ayaqqa turdı, tiklendi, inkişaf etti. Lâkin biz bu işniñ başında ulu atamız İsmail bey Gasprinskiy turğanını iç bir vaqıt unutmadıq ve unutmamız.
Ablâziz Veliyev.
10. IX. 11 s.


text:
Jazuşı, Wlı Otan soğısınıñ ardageri Ädiham Şilterhanovtıñ qirap jatqan Appaq işan medresesiniñ qalay mädeni mwra retinde memleket qarauına alınğanı jöninde aytıp bergeni
E.Ä. – Köke, men juırda sizdiñ kenje balañız Mwrattan kezinde Şayandağı Appaq işannıñ medresesin qalayşa saqtap qalğandarıñız jöninde bir äñgime estip edim, sol jöninde öz auzıñızdan esitkim keledi, bayandap berseñiz.
Ä.Ş. – Wmıtpasam 1950 jıldıñ ayağındarı bolatın. Ol kezde Appaq işan meşitiniñ barlıq bölmeleri keñse bolatın. Bir bölmesinde audandıq atqaru komitetiniñ bölimi bar, komsomolı bar, profsoyuzı bar, miliciyası bar, audandıq partiya komitetiniñ basqasınıñ barlığı sonda bolatın. Medrese ol kezderi äbden tozıp, terezelerine şeyin qwm basıp, bwrınğı esikteri qwrıp ketken küyde. İlgeride soğılğan suağarları şirip, äbden tozıp jañbır suı bolsın, erigen qarı bosın işi-sırtına ağıp dualdarı kögerip, kirpişteri ezilip jatatın. Keñse bolğan soñ bireu esik şığaradı, bireu tereze şığaradı, bäri oyına kelgenin istep jatadı.
Üstine şığıp körsem kümbezderiniñ arasında, ülken kümbeziniñ aynalasında şaşılıp jatqan kitap eken. Kim şığarıp tastağanın, qay jılı şığarıp tastağanın, neşe jıldan beri jatqanın bilmeymin endi, biraq jatqan kitaptıñ esebi joq köp kitap. Qağazdarınıñ beriktigine tañ qaldım. Endi ol kezde jastau kezimiz ğoy onşa män bere qoymadıq. Ol kitaptı jinap aluğa onda mende tam da bolmadı, bireulerdiñ bir kişkentay bölmesinde otırıp, söytip qızmet istep jürgen kezimiz ğoy. Äli ornığa qoymağan şağımız. Degende sol meşittiñ qirap bara jatqanın körip sol kezdegi Mädeniet ministrligine, ol uaqıtta Halıq komissariatı deydi ğoy, soğan hat jazdım. Hatımda meşittiñ shemasın sızdım, jañağı qwlap jatqan jerderin, jalpı bärin suretke tüsirgizdim. Söytip Almatığa osını qwndı arhitektura ülgisi retinde esepke alıp onı aman alıp qaluğa ötindim. Sosın bwrınğı qirap ketken minbarların da jazdım. Sodan, şaması eki ayda, ne kerek hat keldi. Hat kelgende «bwnı ülken mädeni mwra retinde qarauğa bolmaydı, sol sebepti onı jergilikti audandıq atqaru sovetiniñ komiteti öziniñ esebine alıp, özderi qamqor jasasın» delinipti onda. Men endi bwl meşitti bizdiñ Äzireti Swltannan keyingi qwrılısı kürdeli arhitekturalıq mwra ekendigin jazğanmın, biraq ol jerdegiler bilmedi ma, älde bilgisi kelmedi ma, onı saqtap qalğısı kelmedi.
Söytip jürgende Şayanğa Äsilhan Ospanwlı redaktor bolıp keldi audandıq «Socialistik kolhoz» gazetke. Sol redaktor bolıp kelgende, bwl endi Äsilhan degen bir wltjandı, özi ärbir eskilik mwrağa öte sonday jaqsı közben qaraytın azamat edi ğoy jan-jaqtı. Ekeumiz dostıq qatınastamız. Appaq işandı qaytemiz endi dep östip jürgenimizde Joğarğı Keñestiñ deputattığına kandidat bolıp Şıraqbek Qabılbekov degen, osı mına bizdiñ qazirgi KGB-nıñ bastığı, sol deputat bolıp tüsti. Sol azamat eldi jinap qanday mwqtajdarıñ, ötinişteriñ bar degende, amanat tapsıru degen boladı deputatqa, Äsilhan sol kezde «Meniñ osınday ötinişim bar, sonı esepke almay jatır dep. Körer közge qwrıp qirap bara jatır. Osığan järdem berseñiz qaytedi?» dep wsınıs jasadı. Ol özi azamat jigit eken köp wzamay, bir aptada ötti me, ötpedi me, meşitti sol Qabılbekov ükimet esebine aldırıp, sodan keyin keñseler jaylap meşittiñ işin bosata bastadı. Bireulerine jañadan tam soğıldı, keybir mekemeler özderine jay saldırdı, qarjı ministrligi öziniñ salasına tam soğıp aldı. Audandıq atqaru komiteti özderin raykomnıñ tamına jalğap aldı, basqalar, mädeniettegiler klub-klubına köşti, äyteuir söytip-söytip meşit qiraudan aman qaldı. Östip qwrıp ketuge äzir twrğan medrese memlekettiñ qorğauına alındı. Endi jalğız ol meşit emes, bwlağınıñ suı da qwri bastağan ol uaqta. Sol kezderi işandardıñ tamdarı bolatın, bwlaq jağalay meşittiñ şığıs jağında – Appaq işannıñ tamı, Sabır işannıñ tamı, Mädi işannıñ tamı, Qosım äuletinen şıqqan barlıq işandardıñ tamı bolatın. Ol tamdardıñ bäri, osı äzirgi bizdiñ şığıs stilinde bastırmasımen, äşekeylenip jazılğan, eñsesi biikteu, sol kezdegi kepe tamdardan bölek körinip, erekşelenip twratın. Ökinişke oray olardıñ eşqaysısı da saqtalmadı. Bwlağı da kömilip qaldı. Bwlağınıñ kömilgeni sol keyde meşittiñ salmağımen basılıp qaldı ma dep oylap jürdim özim.
E.Ä. – Bwlağı boldı deysiz ba basında?
Ä.Ş. – Türi jaman ülken bwlağı bolatın. Qarabastau deytin ülken bastau bolatın. Däu arıq suı ağatın. Onıñ töñireginde ülken bauı bolatın, özi birtalay tört-bes gektarday alqap jaqsı toğayı bolatın. Sol bwlaqtıñ basında ğoy soğılğan ol meşit äu basta. Ol bwlaqtıñ közi sol küyi aşılmay qaldı endi. Sosın qalğandarınıñ bäri qurap qaldı.
E.Ä. – Ötken jolı asqa barğanımızda Balday apam jañağı Qosım işannıñ mürdesi jatqan sağanasında podvalı boluşı dep aytqanı bardı, sol turalı ne aytıp bere alasız?
Ä.Ş. – Iä, onıñ astında podvaldı üyi bolatın. Şayanda Ayjarıq degen mıqtı, täuir jigit boldı. Osı sol jerdegi şayandıq jigitterdiñ aldıñğı qatarındağı, reñi de bar, batıldığı da bar, batırlığı da bar, halıqqa bedeli de bar, sol qaytıs bolğan şeşesin qoya almadı. Arıstandınıñ jeliniñ soqqandığı sonşa, jañağı dosım endi mıqtı, özi siyaqtı jigitterdi jinap alıp kör qazdı, biraq jañağı jel qazdırmadı ğoy jerdi. Jerdiñ qattılığı sol ballon jağıp, ağaş jağıp, kerosin qwyıp, solyarka qwyıp jerdi örtep, dauılmen aralasıp üş kün söytip älek bolıp qazamay qoyğannan keyin, qariyalar «bwl, qwday maqwl körmey twrğan tirlikti, sen neğıp qasarısasıñ, şeşeñdi keyin-aq qoyarsıñ, mınau Qosım işannıñ osındayğa arnap qoyğan jayı bar emes pa, soğan qoy» dep köndirip sonda qoyğanı äli esimde. Onda tek jalğız ğana onıñ şeşesi emes, köptegen adamdar jatqan twğın. Bäri amanat qoyılğan. Al endi äzir, bilmeymin, bekitip tastaptı deydi ğoy adamdar.
E.Ä. – Appaq işannıñ medresesi soğılğan kezde Kenesarınıñ balası Ahmet töre 400 qoy bergen eken degen söz esitkenim bar. Osı jöninde bir närse bilesiz ba?
Ä.Ş. – Endi meniñ biletinim Abılaydıñ Qasım degen balası bar emes pa, sonımen Qosım äuleti qwdandalı bolğan. Sızdıq töremen Qosım işannıñ balası Qwrbanjan ekeui birge jürgenderi, birge soğısqandarı da beker emes. Qız bergen, qız alısqan, ol kezde töremen qojalar qız alıspasa qarağa qız bere almaydı. Söytip olar qwdandalı bolıp ketken. Sosın soğılatın meşittiñ qwrılısına, basqasına Ahmet töreniñ järdem berui äbden mümkin.
E.Ä. – Jaña Sızdıq töremen Qwrbanjan turalı birge soğıstı dep aytıp qaldıñız, sol turalı tağı ne aytarıñız bar?
Ä.Ş. – Endi eleusiz qalıp kele jatqandardıñ bireui osı mınau Qosım işannıñ balası Qwrbanjan. Biz endi Seydahmetti, Seydahmettiñ wrpaqtarın äzir köbirek aytıp jürmiz, al ol wmıt qalıp jür. Ol turalı el arasında esitken mınaday bir öleñ joldarı esimde bar:
Ne däuler ötip ketti dürildegen,
Qwlatay, Qosımqoja pirim de ölgen,
Seyitmämbet Mekkede ölgen handay edi,
Tu wstap Seyitahmet bilinbegen.
Seytmämbeti Mekkede ölip ketken. Qosım işannıñ Seydahmetinen tarağan balaları endi mına Appaq işan, Sabır işan, Mädi işan jäne basqa işandar. Al endi Smirnovtıñ jazbalarında Türkistandı qorğauğa Sızdıq töremen birge Qosım işannıñ balası Qwrbanjan qatısqanı aytıladı. Verevkinniñ äskeri Türkistanğa keldi degendi esitkennen keyin Sızdıq töre, ol kezde mınau Şolaqqorğanda, Sozaqta äskerbası eken, sol jwmısın tastap mıqtı-mıqtı jigittermen, onıñ işinde Qwrbanjan da bar, solardı bastap jañağı Türkistannıñ qaqpasına kelip kiredi. Sosın Sızdıq töre qalanıñ basşısı, qoqannıñ adamına «biz qarap otırmay tünde wyqıdağı orıstarğa buıl jasayıq» dep wsınıs jasaydı. Alayda Türkistannıñ basşısı olardıñ bwl isin qwptamaydı. «Biz işte otırıp qorğanamız. Olar qalanı ala almaydı. Ala almağan soñ kelgen jağına aqırı qaytıp ketedi» dep. Solay oylaydı. «Al endi özderiñ sırtqa şığıp soğısam deseñder özderiñ biliñder, oğan qarsılığım joq» deydi. Sodan Sızdıq töre men Qwrbanjan orısqa tün jamılıp şabuıl jasap biraz adamdarın qıradı. Söytip tağı da bir tüni şabuıl jasamaq bolğanda, sarttan bir satqın şığıp Sızdıq pen Qwrbanjannıñ oyın orıstarğa jetkizip qoyadı. Sosın orıs äskerleri bwlardı zeñbiregi bar, mıltığı bar, oq jaudırıp qarsı alıp, şıqqan jerde qırıqtay jigit ölip ketedi. Atınan qwlap jığılğan Qwrbanjan
jayau jürip soğısqan ğoy sonda orıspen. Söytip jürip talayın turap qırıp tastağan. Oñaylıqpen orıstardıñ tigen oğına da qwlay qoymağan. Sosın Sızdıq töre qasındağı jigittermen basqa bir at alıp jetkende, onıñ tek qoştasuğa ğana şaması kelipti. Keyin Verevkin qazaqtardıñ batırı öldi degennen soñ kelip körse, jañağı reñin, jüzin, basqasın körip tegin adam ekendigin körip, süyegin swrap kelgen adamdarğa berip jiberipti. Sosın onı alıp kelip äuletine, Qosımqojanıñ qasına qoyıp jerlegen eken. Qazaqtıñ osı täuelsizdik jolında ölgen batırlarınıñ biri osı Qwrbanjan. Äzirgi osı Appaq işannıñ äuleti, keşegi as berip jürgen Qwrbanıñ, sol Qwrbanjannıñ atınan qoyılğan. Äkeleri sonday azamat bolsın dep sonıñ atın söytip qoyğan. Men odan özinen swradım «Osı seniñ atıñdı sol Qwrbanjannıñ atınan qoydı ma atalarıñ, joq qalay qoydı seniñ atıñdı?» – dep swrağanımda, «Iä, solay» – dedi. Söytip aytqanı oyımda.
E.Ä. – Äñgimeñizge köp rahmet, köke.
Ä.Ş. – Köp jasa, qarağım.
Jazıp alğan suretşi Eralı Äsilhanwlı,
Şımkent qalası, qırküyek, 2014 jıl.
APPAQ IŞAN MEŞİT-MEDRESESİN SAQTAP QALĞAN EKİ DOS JAYLI BİRER SÖZ
Äsilhan OSPANWLI – 1924 jılı Oñtüstik Qazaqstan oblısı Ordabası audanınıñ Kömeşbwlaq auılında düniege kelgen. Oblıstıq «Oñtüstik Qazaqstan» gazetinde, Şımkent auıldıq audandıq «Stalin tuı», Sarıağaş audandıq «Lenin jolı», Şayan audandıq «Socialistik kolhoz» (1956-1958) gazetteriniñ redaktorı, Lengir qalasında «Lengir jwmısşısı» gazetinde qızmet atqardı.
1942-1944 jıldarı Şımkent mwğalimder institutında oqıdı. 1948-1955 jıldarı Qazaqtıñ memlekettik universitetiniñ (bügingi Äl-Farabi atındağı) filologiya fakul'tetiniñ jurnalistik bölimin sırttay oqıp bitirip, jurnalist mamandığın aldı. Qazaqstan jurnalister odağınıñ müşesi. 1959-1962 jıldar aralığında Qazaqstan ğılım akademiyasınıñ M.O. Äuezov atındağı ädebiet jäne öner institutınıñ aspiranturasın bitirdi. 1966-1987 jıldarı Şımkent pedagogiqalıq institutında wztaz boldı. 1964-şı jılı dissertaciya qorğap, filologiya ğılımınıñ kandidatı ğılımi atağın aldı.
1985 jılı «Eñbek ardageri» medalimen marapattalıp, «Qazaqstannıñ halıq ağartu isiniñ ozıq qızmetkeri» arnaulı atağın aldı.
Äsilhan Ospanwlınıñ bükil qızmeti ğalım-filolog, wstaz-pedagog, jornalşı, audarmaşı jazuşı sipatındağı negizgi tört saladan twrdı.
2005 jılı Şımkentte qaytıs boldı.
Ğılım jolındağı qızmeti
Oñtüstik Qazaqstan aymağınıñ altı birdey aqının – Mädeliqoja Jüsipqojawlın, Qwlınşaq Kemelwlın, Maylıqoja Swltanqojawlın, Molda Mwsa (Mwsabek) Bayzaqwlın, Nwralı Nısanbaywlın, Ergöbek Qwttıbaywlın HIH ğasırdağı jäne HH ğasırdıñ basındağı qazaq ädebietiniñ tarihına engizdi. «Qaratau atırabınıñ aqındarı» monografiyasın (1983), «Qaratau şayırları» oqulıqqa kömekşi qwralın jariyalap (1991) «HVIII-HIH ğasırlardağı qazaq aqındarı» (1962), «HH ğasır basındaµı qazaq aqındarı» (1963) hrestomatiyalıq jinaqtardı qwrastıruğa qatısıp, Mädeliqojanıñ «Ädilet dep…», Qwlınşaqtıñ «Ösietim», Nwralınıñ «Sauda işan», Ergöbektiñ «Sağındım dauısın botanıñ» attı şığarmalar jinaqtarın (1991), Maylıqojanıñ 1972-şi jılı «Naqıl», Nwralınıñ 1974-şi jılı «Saudaişan» jinaqtarın jäne Maylıqojanıñ tört birdey kitabın – «Naqıliyat»», «Dünie-ay», «Tımsal», «Qara söz» jinaqtarın 1993-94-şi jıldarı, sonday-aq Mädeliqoja, Qwlınşaq, Jolbarıs, Asan, Isabek, Ergöbek, Sauıtbek, Aqböpe aqındardıñ şığarmalarınan qwralğan «Semser söz» (1995), Maylıqojanıñ «Ämir Ämze» (1996) kitaptarın, qorıtıp aytqanda 20 kitap bastırıp şığardı. Söytip, Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ Qazan töñkerisinen bwrınğı qazaq ädebietiniñ tarihın tüzip şıqtı dese de boladı.
Jurnalşılıq qızmeti
Bwl bağıttağı qızmetiniñ erekşe eskerip aytar bir jemisi dep jerlesimiz general Sabır Raqımovtıñ tuısqan qazaq-özbek halıqtarınıñ töl perzenti ekenin däleldep, oblıstıq, respublikalıq basılımdarğa 1972-şi jıldan maqalalar, surettemeler jariyalağanı, söytip «Qazığwrt qıranı» attı derekti kitap jazıp, baspağa äzirlep otırğanı der edik.
Ädiham ŞİLTERHANOV – 1925 jılı Oñtüstik Qazaqstan oblısı Ordabası audanındağı Törtkül auılında tuılğan. Wlı Otan soğısınıñ ardageri, panfilovşı. 1961 jılı Almatı auıl-şaruaşılıq institutın bitirip, 1985 jılı zeynetkerlikke şıqqanınşa bilim beru, halıq şaruaşılıq salalarında türli qızmetter atqarğan. Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ müşesi. «Üş bäyterek» (1988), «Aqjaldıñ ajalı» (1993), «Atalı sözder» (1994, 1995, 2007, 2015), «Sattar Erubaev» (1995), 2001-06 jj. 3-tomdıq şığarmalar jinağı, «Dala men dana» (2007) kitaptarı jarıq körgen. İ-därejeli «Otan soğısı», 16 medal', köptegen gramotalarmen marapattalğan. Otırar jäne Bäydibek audandarınıñ qwrmetti azamatı.
2018 jılı Şımkent qalasında dünieden ötti.
Ädiham atanıñ zayıbı Balday apa – wlı Mwrat


text:
"bilfen sosyal bilgiler seyir defteri cevapları" Word Dosyaları
"bilfen sosyal bilgiler seyir defteri cevapları" ile İlgili Word Dosyası Bulunamadı!.
"bilfen sosyal bilgiler seyir defteri cevapları" PDF Dosyaları
"bilfen sosyal bilgiler seyir defteri cevapları" ile İlgili daha fazla PDF sonuç görmek için tıklayın.
Döküman Türü : PDF Dosyası
Kısa Özet :
Kurumsal Deneme Sınav Kataloğu - BİLFEN YAYINCILIK
"bilfen sosyal bilgiler seyir defteri cevapları" PowerPoint Dosyaları
"bilfen sosyal bilgiler seyir defteri cevapları" ile İlgili Sunum Dosyası Bulunamadı!.


text:
«Donetsk halq cumhuriyeti»niñ boyevikleri fotomuhbir Anton Skibanı yiberdiler.
Fotografçı onıñ ile «er şey yahşı olğanını» bildirdi. Beden yaraları yoq eken, yalıñız urbanı parçaladılar. Skibanıñ sözlerine köre, onıñ yollanuvını LifeNews Rusiye telekanalı çıqara edi.
Onı yañlış bildirüvlerni bermege mecbur etip, bunı kamerağa çeke ediler.
Qayd etemiz, jurnalist Anton Skibanı Donetskte iyül 22 künü tuttılar.
«Telekaritika»nıñ malümatına köre, Skiba «Donbass palas» musafir hanesinde CNN amerikalı telekanalınıñ çıqaruv taqımı ile buluna edi. Birden odağa üç silâlı boyevik sürip kirdi, onı tutıp, belgisiz yönelişke alıp kettiler.
Evel jurnalistlerniñ qoruvı halqara komiteti Ukraina şarqında jurnalist aqlarınıñ bozuluvını takbih etken edi.


text:
Qırım «Devlet şurası» birinci oquvda Aqmescitke qırım paytahtı statusını bermege teklif etken qanun leyhasını qabul etti.
Bu qara Qırım «parlamenti» toplaşuvında dekabr 10 künü alındı. Oña zalda bulunğan 67 deputattan 66 qol tuttı, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Vesiqanı taqdim etiз, qanunlar sualleri boyunca qırım «Devlet şurası» komitetiniñ başı Yefim Fiks aytqanı kibi, Qırımnıñ memuriy merkezi içün böyle status onıñ rolüni küçleştirir ve yerli idare organlaırnıñ devlet akimiyet organları ile munasebet hususiyetlerini, iqtisadiyat meselelerini tertipleştirir.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Pavlodarlıq jwrnalïster men blogerler Şığıs Qazaqstannıñ kïeli jerlerine baradı PAVLODAR. QazAqparat - Pavlodar oblısınıñ işki sayasat basqarması «Rwxanï jañğırw» bağdarlaması şeñberinde 2018 jıldıñ 25-31 mamırı aralığında «Şığıs Qazaqstannıñ kïeli jerlerine aqparattıq baspasöz twrı» jobasın iske asıradı, dep xabarlaydı pavlodarnews.kz.
Golovkïn IBF beldiginen ajırap qalwı mümkin ASTANA. QazAqparat - Xalıqaralıq boks federacïyasınıñ (IBF) keñsesi Sprïngfïlde (AQŞ, Nyu-Djersï ştatı) Gennadïy Golovkïnniñ älem çempïonı beldigin Sergey Derevyançenkomen judırıqtasıp, qorğap qalw qajettigine qatıstı tıñdawlar ötip jatır, dep xabarlaydı Sports.kz.
Mañğıstawlıq mädenïet pen öner maytalmandarı marapattaldı AQTAW. QazAqparat - Mañğıstaw oblısınıñ mädenïet jäne öner qızmetkerleri özderiniñ käsibï merekesi qarsañında joğarı marapatqa ïe boldı. Öner maytalmandarı üşin arnayı koncert uyımdastırılıp, qurmet körsetildi, dep xabarlaydı öñir basşısınıñ baspasöz qızmeti.
Muxamedïulı «Ayka» twralı: Meniñ qırğızdar twralı aytqanıma bul fïlmniñ eşbir qatısı joq ASTANA. QazAqparat - "Ayka" fïlminiñ bas keyipkerin qazaqstandıq ärtis Samal Eslyamova somdadı. Sol üşin Kann festïvaliniñ "Üzdik äyel röli" atağın jeñip aldı. Fïlmde Mäskew qalasındağı qırğız mïgranttarınıñ ömiri twralı bayandaladı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
arı qaray
Murağat
Joğarı qaray


text:
Advokat Ayder Azamatov ilhaq etilgen Qırımnıñ Rusiye polisine, aprel 24-te Aqmescitteki spetspriyomnikten (mahsus qabul etilüv yerinden) belli olmağan tarafqa alıp ketilgen Harkiv sakini Aleksandr Steşenkonıñ alıp qaçılması aqqında ariza berdi. Bunı imayeci mayıs 8-de özüniñ Facebooktaki saifesinde yazdı.
Bidirüvde: «Poliske Steşenko Aleksandrnıñ alıp qaçılması aqqında ariza yolladım. Söz kelimi, onıñ soñki kere körülgen ve belli olmağan şahıslar tarafından alıp qaçılğan yeri, arizam berilgen polis bölüginden 5 metr uzaqlığında buluna. Tertip qorçalayıcılarnıñ «burnu tübünden» çalalar», – denile.
Daa evel Azamatov Qırımdaki Rusiye polisine Steşenkonıñ ğayıp olması aqqında ariza bergen edi.
Aprel 12-de «Qırım SOS» cemiyet teşebbüsiniñ faaliyetçileri, Harkiv sakini, ukrain Aleksandr Steşenkonıñ anasına atıfta bulunaraq, Rusiye telükesizlik hadimleriniñ onı «Çongar» keçirüv noqtasında Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımğa kirgende yaqalağanlarını bildirdiler.
Rusiye polisiniñ hadimleri tarafından berilgen raportlarğa binaen, aprel 12-de Steşenkonı «qanuniy talapqa boysunmağanı içün yaqaladılar» (Rusiye Memuriy cinayetler kodeksi, madde 19.3).
Aynı şu künü Aqmescitteki Jeleznodorojnıy rayon mahkemesi Steşenkonı 12 künge tevqif etti. Advokat Ayder Azamatov, protokolğa köre, Harkiv sakini advokatnıñ hizmetinden vazgeçti, qabaatını tanıdı ve memuriy mesüliyetke çekilgeni aqqında mahkeme qararınıñ kopiyasını aldı, dep qayd ete.
Aprel 24-te Steşenko, memuriy cezalarnı çekken şahıslar içün mahsus qabul etilüv yerinden belli olmağan tarafqa alıp ketildi.
2017 senesiniñ oktâbrinde BMTde, Qırımda insan aqları saasındaki vaziyet «Rusiye işğali neticesinde bayağı fenalaştı», dep bildirdiler. Ayrıca, közeticiler tevqifler ve yaqalanuvlar, zornen alıp qaçuvlar, merametsiz munasebet kösterüv ve eziyetlevlerni vesiqalaştırdılar.


text:
Qırım qamaçavı aktsiyasınıñ ştab yolbaşçısı Lenur İslâmovnıñ qayd etkenine köre, yarımadada Meclis faaliyeti yasaq etilgen soñ qırımtatar halqı öz ordusınıñ teşkil etilmesi kerek olğanını añlay. Bu aqta on Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında bildirdi.
«Belki, şimdi qırımtatar halqı öz ordunı teşkil etmek kerek olğanını añlar. Bizim siyasiy küçlerimiz bar, Yuqarı Rada deputatlarımız bar, amma öz ordumız yoq. Bunıñ içün ordumız, Ukraina terkibinde Noman Çelebicihan batalyonı olması içün er şey yapmalımız. Milliy siyasetimizde yañı yöneliş teşkil etmege isteymiz», – dedi Lenur İslâmov.
Qırım qamaçavı aktsiyasınıñ ştab yolbaşçısınıñ tahmin etkenine köre, Meclis yasaq etilgen soñ «er angi qırımtatarnı ekstremist olaraq tanımaq mümkün».
«Men şunı aytam ki, ATR, soñ Meclis, soñra da bütün qırımtatar halqı yasaq etilecek. Böyle qarar kim aldı?», – dep o Kremlge boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ Meclis faaliyetini yasaq etmek qararına izaat berdi.
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi aprel 26-da yarımada territoriyasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etmek qararını qabul etti. Bu qararnı lâğu etmek içün bir ay devamında muracaat etmek mümkün.
Halqara toplulıq Rusiye ükümetiniñ Meclis faaliyetini yasaq etmek qararını takbih etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Zekettîñ bereketî
Naurızbay qajı Tağanûlı
Orazağa qatıstı sûraqtar
Muslim.kz portalı
Bügîn, qasiettî Ramazan ayınıñ qarsañında respublikalıq «Âzîret Sûltan» meşîtînde quanıştı oqiğa orın aldı. Arnayı baspasöz konferentsiyasında respublikalıq Bas meşîttîñ resmi portalı Muslim.kz saytınıñ jañartılğan nûsqası tanıstırılıp, oqırmanğa jol tarttı.
Şaranıñ şımıldığı QMDB törağa orınbasarı, naib müfti, respublikalıq «Âzîret Sûltan» meşîtînîñ bas imamı Naurızbay qajı Tağanûlınıñ qûttıqtau lebîzîmen aşıldı. Ruhani bağıttağı nasihat jûmıstarın jandandıru jolında jemîstî eñbek etîp kele jatqan sayt ûjımına rizaşılığın bîldîrîp, jûmıstarına sâttîlîk tîledî.
Bûdan keyîn ortağa şıqqan sayt redaktorı Aydos İmantay jinalğan köpşîlîkke jaña sayttıñ erekşelîkterî men tıñnan qosılğan artıqşılıqtarı jaylı tanıstırıp, jalpı mağlûmat berîp öttî. Sonday-aq, sayttıñ orıs tîlî bölîmînîñ redaktorı Maqsatbek Qayırğaliev te jaña nûsqa jayında tüsîndîrîp, qasiettî Ramazan ayına oray aşılğan «Ramazan paraqşası» aydarına toqtalıp öttî. Sonday-aq, Muslim.kz saytınıñ jaña nûsqasın qûrastırğan «Astana Kreativ» kompaniyasınıñ ökîlî de baspasöz konferentsiyasına qatısıp, osınday igî îstî jüzege asıruğa mümkîndîk bergen meşît ûjımına alğısın jetkîzdî. Şara soñında jurnalistter qauımı men konferentsiyağa qatısuşılardıñ sûraqtarına kezek berîlîp, qajettî jauaptar qaytarıldı.
Sayttıñ jaña nûsqasına mına sîlteme arqılı öte alasız: new.muslim.kz
Suretterdî «FOTOGALEREYa» aydarınan köruge boladı!


text:
Canköy
Canköy (ukraince ДжaHkoй, rusça ДжaHkóй) — şimaliy Qırımda bir şeer. Cumhuriyetke boysunğan şeer statusı bar. Şeerniñ adı cañı köy (cañı ~ yañı) söz birikmesinden asıl oldı. Şeer Canköy rayonınıñ merkezidir, lâkin rayon terkibine kirmey, cumhuriyetke boysunğan 11 şeerniñ birisi ola. Aqmescitten şimalge taba 93 km qadar uzaqlıqta buluna.
1926 senesi Canköyge şeer statusı berildi.
Şeerdeki işhaneler: maşna-qurucılıq, demirbeton konstruktsiya, konserv, süt, kombikorm zavodları, et kombinatı ve hocalıq malları fabrikası. Bundan da ğayrı Canköyde ihtisas-tehnikiy oquv yurtu ve ülkeşınaslıq müzeyi bar.
Münderice
İklimDeñiştir
İklim quru, orta sıcaq, orta yımşaq qışlı. Yanvarniñ orta arareti –1,8°C, iyülniñ +23,3°C. Yıllıq yağanaqlar — 418 mm.
Halq sayısınıñ dinamikasıDeñiştir
- 1805 — 173 kişi (167 qırımtatar, 7 esir)
- 1926 — 8310 kişi (5603 rus, 933 yeudi, 473 alman, 322 qırımtatar).
- 1939 — 19 576 kişi
- 1970 — 43 000 kişi
- 1989 — 53 464 kişi
- 2001 — 42 861 kişi
BağlantılarDeñiştir
AtıflarDeñiştir
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
Diwan
Diwan (farsı دیوان ) — qayber İslam däwlätlärendä yuğarı başqarma häm qanunnar çığara torğan xakimiät organı häm şuşı organnıñ citäkçese ataması.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Berençe tapqır Diwan süze xälifä Omar (634-644) xakimlegenä bağışlanğan käğäzlärdä IX ğasırda telgä alına.
Tatar däwlätläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qazan xanlığında häm bütän tatar däwlätlärendä Diwan - qanunnar çığara torğan yuğarı wäkillär däwlät organı bulğan. Qayçaqta Diwan äğzaları xannı saylağan. Däwlät başında xan torğan. Anıñ eşçänlege asılda díwan äğzaları qarar-kiñäşläre nigezendä alıp barılğan. Xannan qala aqsöyäklär qatlawın bäk, ämir, morzalar, ruxanilar, ä xärbi qatlawnı uğlan, bahadir, içkilär täşkil itkän. İdaräçe ıruğlar: Arğın, Barın, Qıpçaq, Şirin bulğan.
Xäzerge zaman[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Marokko soltanatında ministrlıqlar diwan dip atala.
- Diwan al-Alaf: xärbi ministrlıq
- Diwan al-Bar: diñgez ministrlığı
- Diwan al-Shikayat (Chikayat): şiqäyät ministrlığı


text:
ET FİLESİ İMALATI, ET KEFENİ İMALATI, STOKİNET İMALATI YAPMAKTAYIZ
et filesi, et fileleri, et filesi imalatı, et filesi imalatçısı, et filesi imalatçıları, et filesi üreticisi, et filesi üretimi, et filesi üreticileri, et filesi üretenler, et filesi satışı, et filesi satımı, et filesi satıcısı, et filesi satıcıları, et filesi satanlar, et fileleri imalatı, et fileleri imalatçısı, et fileleri imalatçıları, et fileleri üreticisi, et fileleri üretimi, et fileleri üreticileri, et fileleri üretenler, et fileleri satışı, et fileleri satımı, et fileleri satıcısı, et fileleri satıcıları, kuzu kefeni, kuzu kefenleri, dana kefeni, dana kefenleri, sığır kefeni, sığır kefenleri
» Yayınlandığı Kategori Sayısı 3 'dir.