text:
Yaña xisap: Mäskäwneñ tarixi häykällärenä yuqqa çığu yanıy; Qazannıñ tarixi mirası ni xäldä?
Mäğlüm bulğança, yün ayında Rusiäneñ 80nnän artıq töbägennän tarixi häykällärne saqlaw belgeçläre Qazanğa cıyılaçaq. Qazanda meñ yıllıqqa äzerlek barışında bik küp borıñğı binalar cimerelde. Belgeçlär fikerençä, häykällärne saqlap citkermäw – böten borıñğı şähärlärneñ probleması. Soñğı 5 yılda Mäskäwdä meñnän artıq tarixi bina yuqqa çıqqan. Mäskäw Arxitekturasın Saqlaw häm Yevropa Mirasın Saqlaw oyışmaları berlektä äzerlägän xisapta – tarixi häykällärne saqlaw turında bügen uylıy başlarğa kiräk, yuqsa irtägä inde soñ bulaçaq, dielgän.
Yevropa Mirasın Saqlaw Oyışması wäkile Adam Wilkinson, Mäskäwdä kön sayın tarixi urın yuqqa çığa bara, dip belderde:
"Bügenge köndä Mäskäwdä wazğiät qotoçqıç. Säbäplär berniçä, ämma iñ zurısı – saranlıq häm bitaraflıq. Keşelärneñ saranlığı, räsmilärneñ bitaraflığı. Wazğiätne üzgärtep bula häm anı üzgärtergä kiräk. Eşkä döres yünäleşne säyäsätçelär birergä tieş."
Mäskäw merı Yuri Lujkov başqaladağı tözeleşne xuplıy, Mäskäw zamança şähärgä äylänä bara häm investorlarnı cälep itä, di Lujkov. Lujkov çorında Mäskäwneñ mäşhür Rossia häm Mäskäw qunaqxanäläre cimerelde. Qızıl mäydandağı 19nçı ğasırdan qalğan yortlar tawış-tınsız yuqqa çıqtı. Bügenge köndä başqala üzägendä distälägän tarixi bina yäşel cätmägä äyländerep alınğan. Räsmilär – bu binalar tözekländereläçäk, di. Arxitektorlar isä – binalar cimereler, alar urınına şuña oxşaş zamança bina tözeler, dip borçıla.
Yündä Rusiäneñ 80nän artıq töbägennän häykällärne saqlaw belgeçläre Qazanğa cıyılaçaq. Meñ yıllığı aldınnan Qazan da zur ber tözeleş şawqımında yäşäde. Tözeleş äle dä däwam itä. Qazan Kirmäne tiräse, şähärneñ üzäge, tatar bistäse tanımaslıq xälgä kilde. Tarixi ähämiätkä iä bulğan bik küp urınnar yuqqa çıqtı. 90nçı yıllar başınnan birle Rusiägä, şul sanda Qazanğa da yörgän amerikan arxitektorı, fotorässam William Brumfield, başqalanıñ meñ yıllığı aldınnan bezgä birgän äñgämäsendä, häykällärne saqlaw probleması – böten borıñğı şähärlärgä xas, digän ide. Amerikan arxitektorı belän – tarixi häykällärne saqlawğa şähärdä yäşägän här keşedän alıp – yuğarı räsmilärgä qadär üz öleşen kertä ala dip kileşkän idek. Mäskäw Mirası yuqqa çığa dip çañ qaqqan keşelär dä – yaña xisap räsmilärne ni dä bulsa eşläwgä etärer, dip ömetlänä. Räsemnär häm añlatmalar urnaştırılğan 128 bitlek bu xisap Rusiä prezidentı, Mäskäw şähär başlığı häm Mäskäwneñ baş arxitektorına cibärelde.
Alsu Qormaş


c: text/html

text: Rusiä prezidentı Vladimir Putin, demonstrasiälär häm mininglar xaqındağı federal qanun proektına qarata yomğaqlaw süzen Däwlät Dumasına künderde. Yomğaqlawda, qanun proektınıñ qayber matdälären eşkärtep beterü kiräk, läkin ğömümän alğanda, qanun proektı qarşılıq uyatmıy dielgän. Ayırım alğanda, prezident tarafınnan täqdim itelgän redaksiädä, administrasiä binaları yanında mitinglar ütkärü tıyıla digän matdä dä saqlanğan. Däwlät duması tarafınnan 31 martta, berençe uqılışta qabul itelgän demonstratsiälär häm mitinglar turındağı qanun proektı qarşılıqlar kiterep çığarğan ide. Küplär fikerençä ul qanun Rusiä watandaşlarınıñ konstitutsiä xoquqın çikli.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Britaniädä ekstremist mulla cide yıl törmägä xökem itelde
Sişämbedä Britan mäxkämäse, radikal wäğäzläre belän tanılğan mulla Äbü Xämzäne 7 yıl törmägä xökem itte. Çığışı belän Mısırdan bulğan Äbü Xämzä äl-Masri millätara näfrät taratuda, möselman bulmağannarnı üterergä öndäwdä, terrorçılıq däreslekläre totuda ğäyeplänä. Mullanıñ advokatları şikäyät belderergä cıyına.
Ğäyepläwçelär äytüençä, Äbü Xämzä üzeneñ yalqınlı wäğäzlär uqığan Londonnıñ Finsbury Park mäçete ekstremizm üzägenä äylängän. Mäxkämä anıñ yazdırıp alınğan 20 säğät wäğäzlären tıñlap çıqqan. Äbü Xämzä anda qäferlärne, yäxüdlärne üterergä çaqırğan, 11 sintäber höcümnären yäxüdlär eşe dip atağan, yäşlärne Äfğanstanğa barıp terrorçılıq künegüläre ütergä öndägän.
Britaniäneñ küp kenä başqa möselman citäkçeläre Äbü Xämzäneñ nixayät tınaçağına qänäğätlänü belderä. "Anıñ häm başqalarnıñ cihad, salafi turındağı qaraşları, berniçä tarafdarnı sanamağanda, monda xuplaw tapmadı. Möselman mäxälläse anıñ terrorçılıq, ekstrimizm qaraşların berqayçan da urtaqlaşmadı", di Möselman institutı citäkçese, Britaniäneñ Möselman Parlamentı başlığı Dr.Ğayzetdin Siddiqi.
Äbü Xämzä belän ber genä tapqır oçraşqan Siddiqi anı täqäbber keşe dip sürätli. 47 yäşlek Äbü Xamza Mısırda tuğan, 70nçe yıllarda Britaniägä kilgän, ul çaqta uq ekstremizm belän mawıqqan. Annarı Äfğanstanğa kitkän, anda säyer şartlaw näticäsendä ike qulın, ber küzen yuğaltqan. 80nçe yıllarda Britaniägä qaytıp Britanlı qızğa öylängän, Britan watandaşlığı alğan. 90nçı yıllarda başqa isem belän Bosniädä yäşägän.
Läkin matbuğat häm politsiä iğtibarın anıñ näq menä Frinsbury mäçetendäge eşçänlege cälep itkän. Belgeçlär äytüençä, bu mäçet Yewropanıñ ekstremizm üzägenä äylängän. 11 sintäber höcümnärendä ğäyeplängän Zäkäriä Musawi, başmağına bomba yäşerep oçqıçqa utırğan Richard Reid häm başqa terrorçılar şuşı mäçetkä yörgän.
2003 yılda politsiä mäçettä tentü ütkärep Cihad ensiklopediäse digän kitap küçermäläre, yalğan pasportlar, yäş çığara torğan gaz sawıtları, yasalma qoral tapqan.
1997-2003 yıl aralarında Britaniäneñ Mİ5 yäşeren xezmäte Äbü Xämzädä barlığı 7 tapqır bulıp kitkän. Anda tabılğan terrorçılıq däresleklären xättä aña kire qaytarğan. Ni öçen ul 2004 yılda ğına qulğa alınğan digän sorawğa St.Andrews universitetı qarşındağı Terrroçılıq öyränü üzäge citäkçese professor Paul Wilkinson ul yıllarda politsiä Tönyaq İrlandiä terrorçıları belän mäşğül ide, Äl-Qaidä berençe urında tormadı di. "Yaqın Könçığışta xäräkät itkän Äl-Qaidä iğtibar üzägendä tügel ide, Britaniä, başqa Yewropa illäre, Quşma Ştatlar bu qurqınıçnı bäyäläp betermägän", di Paul Wilkinson.
Professor Wilkinson fikerençä, Äbü Xämzä törmädän utırıp çıqqannan soñ da qaraşların üzgärtmiäçäk. Ul inde yıl yarım saq astında. Yartı mäddäten utırğannan soñ ul irekkä çığarılırğa mömkin. Tik bu oçraqta da aña Quşma Ştatlarğa tapşırılu yanıy. Amerikanıñ da aña ğäyepläwläre citärlek. Äbü Xämzäneñ advokatları anıñ Amerikağa tapşırıluına qarşı çığaçağın belderä.
Ali Gilmi


text: Ministrlar Kabinetınıñ çirattağı sişämbe brifingı Tatarstanda 2003 yılda käräzle elemtä häm respublikada eçke turizm üseşenä bağışlandı. Mäğlüm ki, Tatarstanda käräzle elemtä belän soñğı yıllarda “Taif-Telkom” kompaniäseneñ “Santel” häm “Tatincom” kompaniäse eşlädelär. “Tatincom” başqa standartta eşläw säbäple, ul “Santel”ğa köndäş bula almadı. Şuña kürä “Taif-Telkom” käräzle elemtäneñ berdän-ber monopolistı ide. Soñğı 1-2 yılda Tatarstannıñ käräzle elemtä bazarına başqa kompaniälär kerä başladı. Uzğan yıl GSM standartında “Beeline” kerde, bıyıl fevral' urtasında “Megafon” kilep kerde. Xalıq, yäğni abonentlar, monı küptän kötte. Çönki monopoliä – monopoliä inde, üz bäyäsen üze quya häm tota. Başqa kompaniälär kilü käräzle elemtä bäyäsen töşerergä tieş ide. Çınnan da “Beeline” häm “Megafon” bik yün tarif plannarı täqdim itte. “Beeline” abonentları berniçä ayda 60 meñgä citte. “Megafon” abonentları berençe açılğan könne ük 1 meñ buldı. Läkin yün bäyälär täqdim itkän kompaniälärgä küçkän xalıq berazdan nıq qına aldanğanın sizde. “Santel” üz abonentlarına “Beeline” abonentları belän turıdan-turı elemtäne yaptı. Brifingqa kilgän “Taif-Telkom”, “Beeline”, “Megafon”, “Smarts” kompaniäläre wäkilläre mondıy wäzğıätneñ xalıq faydasına bulmawın añlıylar. Söyläşülär, añlaşular, kileşülär, bu barı tik “Boпpoc BpeMeHи”, yäğni “waqıt mäsäläse” genä, dilär. Läkin jurnalistlar “Bu waqıt mäsäläse nindi waqıt eçendä xäl iteler?” dip qısqaç, “yartı yılda”, dip cawap birdelär. Dimäk, äle tağın yartı yıl Tatarstanda käräzle elemtä xezmäte bazarında xalıqqa fayda yasarlıq normal' köndäşlek, konkurentsiä bulmayaçaq.


text:
Qazaxstanıñ Demokratik Saylawı partiäse bezne tıyu turındağı mäxkamä qararı Qazaxstanda Ukrainadağı kebek Äflisun inqıylabına yul quymaw maqsatında çığarıldı dide.
Älege oppozitsion partiäneñ advokatı Yevgeniy Jovits fikerençä, Qazaxstan xakimiätläre baş kütärüçelärne bastıru säyäsätenä kereşä.
Kiçä Qazaxstan mäxkamäse bu partiäne tıyu turında qarar çığardı. Almaata prokuraturası anı däwlät iminlege turındağı qanunnarnı bozuda ğäyeplägän ide.
Qazaxstannıñ Demokratik Saylawı partiäse mäxkamägä bu qararnı ğämäldän çığarunı sorap möräcäğät itäçägen belderde.


text:
“Zaman yegetläre” törkeme tarqalırmı?
Qızğanıçqa qarşı, bez çınnan da taralırğa buldıq. Bu dönyada bar närsäneñ dä üz waqıtı bar, bezneñ dä taralırğa waqıt citkänder küräseñ. Bergä eşlägän yegetlärgä min barısı öçen dä räxmätle, bez 8 yıl bik äybät kenä eşlädek. Läkin xäzer min şäxsi icat yulımnı başlarğa buldım.Şulay itep, bez “Zaman yegetläre”neñ yaña cırların bütän işetä almıybız. Şunısı quanıçlı – törkemneñ töp cırçısı häm anıñ yöze bulğan Zakir Şaxban üzeneñ icat yulın tämamlamıy. Dimäk, bez äle anıñ moñlı, yöräkkä ütep kerä torğan tawışın işetüdän mäxrüm bulmayaçaqbız.
Söyläşü waqıtında Zakir äfände bezgä tağın ber qızıqlı xäbär äytte. Kiläçäktä ul äle icat belän genä dä çiklänergä cıyınmıy ikän.Min äle ictimaği eşlär belän dä şöğellänergä cıyınam. Min üzem Novosibirski şähärennän. Şuña kürä andağı millättäşlärebezneñ tormışı mine bitaraf qaldıra almıy. Şuña kürä min Novosibirski ölkäse tatar milli-mädäni möxtäriäteneñ mondağı wäkile bulıp toram. Bez alar belän nıq elemtädä torabız häm min alarğa mömkin qädär yärdäm itärgä tırışam. Xäzer ölkäneñ tatar mäktäpläre öçen däresleklär kiräk, şularnı yünätü östendä eşlim äle.Şulay itep, kiläçäktä Zakir Şaxbannıñ tawışın bez säxnädän genä tügel, ä bälki radio aşa da, Novosibirskidağı millättäşlärebezneñ tormışı turında söylägändä dä işetä alırbız. Ni disäñ dä, üzeneñ tuğan yağı, andağı qızıqlı keşelär, millättäşlärebezneñ tormışı turında ul küplärdän äybäträk belä bit.
Gölnaz İlgizär


text:
Rawil xäzrät Ğäynetdin Ramazan ayı başlanu uñayınnan ütkän matbuğat oçraşuında "Äl- Xaq" digän yaña oyışma tözelü turında iğlan itte
Şulay uq Rawil Ğäynetdin şuşı aralarda ğına Rusiäneñ möftilär şurası qarşında xoquq yaqlawçı "Äl- Xaq" dip atalğan yaña oyışma tözelüe xaqında xäbär itte. Terrorçılıqnı islam belän bäyläp, bezgä törle yala yağalar. Bezneñ üzebezneñ, yağni möselmannarnıñ xoquq yaqlawçı üzäge küptän bulırğa tieş ide inde, dide Rawil Ğäynetdin. Dini idarä räisenä şulay uq, Mäskäwdä 20 meñnän artıq urıs möselmannarı barlığı bilgele, alar belän maxsus şöğellänüçe oyışma barmı digän soraw da birelde. Ul sorawğa Rawil Ğäynetdin Mäskäwdä möselman dinen qabul itüçelär könnän kön arta. Bez moña bik şat. Alar belän şöğellänüçe maxsus oyışma yuq, alar barısı da möselman bulıp sanala ikän, möselmannarğa farız bulğan ğämällär alarğa da farız dide. Äytep ütelgän matbuğat oçraşuınnan soñ Rawil xäzrät Ğäynetdin “Azatlıq” radiosı tıñlawçıların da yaqınlaşıp kilgän Ramazan ayı belän qotladı. Xäzer anıñ qotlawların sezneñ iğtibarğa täğdim itäm.
Audio
Sez Rusiä möftiläre şurası räise Rawil Ğäynetdinneñ Ramazan ayı tuu uñayınnan qotlawların tıñladığız.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Tatarstanda Berdäm däwlät imtixannarınıñ näticäläre söyendermi
Rusiädä berdäm däwlät imtixannarın kertü buyınça eksperiment inde şaqtıydan 2001 yıldan birle bara. Soñğı berniçä yılda älege eşkä Tatarstan da quşıldı. Xäzer respublika mäktäplären tämamlawçılar da EGEnı birep, üzläreneñ mäktäplärdä alğan belemnären yañaça sınıy ala. Bıyıl Tatarstanda 45 meñgä yaqın mäktäpne tämamlawçınıñ 33 meñe Berdäm imtixannar tapşırdı. İmtixannar may axırı-yün başında rus tele, matematika, ximiä, biologiä häm fizikadan ütte. İmtixannarı tatar telendä böten respublika buyınça nibarı meñ yarım keşe tapşırdı.
Bar diärlek medalistlar da üzläreneñ belemnäreneñ nıqlığın kürsätsä dä, imtixannarnıñ näticäläre bik küñelne kütärerlek tügel. Respublikanıñ Mäğärif häm fän ministrlığı wäkilläre mäğlümätlärenä qarağanda, uquçılar alğan urtaça bilge bar fännän dä 3dän ällä ni artmağan. Rus tele, matematika, biologiä fäne buyınça urtaça bilge 3,3; ximiädän – 3,1; fizikadan – 3,2. EGEnı tapşıruçılar arasında 11 keşe törle fännärdän mömkin bulğan 100 balldan 100ne cıyğan. Anıñ qarawı, matematikadan imtixan birüçelärneñ 24 protsentı, ä ximiä fänennän – 31 protsentı ikele alğan.
800 uquçı isä alarğa quyğan bilge belän rizalaşmıyça, şikäyät beldergän. Häm şul şikäyätlärneñ 224se qänäğätländerep, balalarğa yuğarıraq bilge quyılğan. Şulay itep, EGEnıñ näticälären üzgärtep bulmıy, bu imtixannarnı tapşırğanda bik tögäl häm ğädel bilgelär bulaçaq, çönki eşlärne kompyuterlar tikşerä, monda uqıtuçılarnıñ balalarğa bulışu mömkinlege yuğala digän farazlar aqlanmadı dip bula. Citmäsä, EGEnı balalar üzläreneñ mäktäplärendä tügel, başqa cirdä, küzätüçelär qaramağında tapşırsa da, kiräk oçraqta kiräk keşegä yärdäm itü yulları barıber tabıla ikän. Respublikanıñ törle rayon, awıllarındağı uqıtuçılar häm uquçılar süzlärenä qarağanda, mondıy oçraqlar şaqtıy küzätelgän. Xäyer, şuña da qaramastan, işetkänegezçä, bilgelär ällä ni yuğarı tügel. Monı uqıtuçılar Berdäm imtixan biremnäreneñ bik awır buluı, ä ministrlıq wäkilläre mäktäplärneñ, bigräk tä awıl uqu yortlarınıñ, material’ xäleneñ awırlığı belän bäyli.
EGEnı kertüneñ maqsatların Rusiäneñ mäğärif ölkäsendäge belgeçläre yuğarı uqu yortlarına kergändä rişwätçelekne beterü, sälätle balalarğa däräcäle uqu yortlarında uqu mömkinçelegen tudıru ide. Berdäm imtixannar sisteması kertelep betkäç, kereş häm çığış imtixannarı EGE belän genä alışınırğa tieş ide. Läkin inde xäzer küp kenä yuğarı uqu yortları Berdäm imtixan bilgelär belän genä qänäğätlänmiçä, barıber üzlärenä kerü sınawların beterergä telämi.
Niçek kenä bulmasın, ä älegä Berdäm däwlät imtixannarın kertü buyınça eksperiment däwam itä. EGEnıñ berençe dulqını waqıtında imtixannarnı tapşıra almağan yä telämägän keşelär alarnı xäzer tapşıra ala. Bügenge könnärdä Berdäm imtixannarnıñ ikençe dulqını bara. 20 yündä, mäsälän, balalar rus tele buyınça sınawlar ütte.
Gölnaz İlgizär


text:
Britaniä euroğaquşılu mäs''äläsen kiçekterä
Düşämbe könne Britaniä finans ministrı Gordon Brown Britaniäneñ Yewropa urtaq aqça berämlege euro zonasına kerü-kermäwe turında sorawğa cawap birüdän tıyılıp Britaniä aña quşılırğa äle iqtisadıy yaqtan äzer tügel dide. Şulay da ul parlamenttağı çığışında referendum ütkärep aldağı yıllarda euro zonasına quşılu mömkinlegen dä kire qaqmadı.
Brownnıñ elek elektän euroğa qarşı buluı mäğlüm. Ämma anıñ citäkçese premyer-ministr Tony Blairnıñ euronı Yewropa Berlegendä äğzalıqnıñ ber öleşe itep kürüe turında xäbär itelgän ide. Brownnıñ bu yulı Britaniäneñ euronı qabul itüen uñay küreneş bularaq bäyäläwe Blair qaraşın istä totu näticäse bulsa kiräk. Brown xätta euronı qabul itü mäs''äläse ber yıldan tağın qaralaçaq, häm barlıq şartlar da ütälgän oçraqta referendum ütkäreläçäk dide:
AUDİO: Bez tärräqiät turında kiläse yıl büdjetında xäbär itäçäkbez. Ul çaqta bez tärräqiätkä qarap şunıñ nigezendä finans şartlarınıñ niçek ütälüen alğa taba bäyälärgä mömkinbez. Ägär dä alar uñay bulsa ul çaqta kiläse yılda bu mäs''äläne referendumda Britaniä xalqına täqdim itä alaçaqbız.
Brown Britaniäneñ döres şartlarda euronı qabul itüeneñ faydası turında da çığış yasadı. Mäs''älän, euroğa quşılu aldağı 30 yılda euro zonası belän säwdäne 50 protsentqa arttıru, euro belän pound arasında qimmätlärneñ üzgärep toruınnan qotılu mömkinlege biräçäk.
Brown şulay uq euro zonası illäreneñ dä qayber reformalar ütkärüen, mäs''älän Amerika belän iqtisadıy xezmättäşlek däwam itsen öçen säwdä salımnarın kimetüen teli.
Ämma finans ministrınıñ euro turında qarar qabul itüne kiçekterüe euronı yaqlawçı Xezmät partiäse wäkillärenä dä, euroğa qarşı konservativ oppozitsiägä dä oşamadı. Konservativ partiä wäkile Michael Howard bu kiçekterü Leyboritstlar xökümäteneñ näticäle eşlämäwen kürsätä, Blair ber yaqqa, Brown ikençe yaqqa, başqalar öçençe yaqqa tarta dide.
Brown isä mondıy tänqitkä euroğa quşılu kiräklegen dälilläw belän cawap birde. Britaniä säwdäseneñ 55 protsentı Yewropa Berlegenä turı kilä häm 3 million eş urını Yewropa Berlegenä bäyle dide finans ministrı.
Brownnıñ parlamenttağı çığışı xökümätneñ euro mäs''äläsendä alğa taba kitep xalıqnı referendumğa äzerli başlaw mömkinlegen kürsätsä dä, älegä fiker beleşülär britaniälelärneñ poundnı östenräk kürüe turında söyli. Bügenge gazetalar yazuınça, yaqın arada referendum ütkärelsä, euro kire qağılaçaq. Citmäsä, xäzer euro zonasındağı illärneñ, bigräk tä Germaniäneñ iqtisadı qıyın çor kiçerä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Obama 3 ştatnıñ 3sendä dä ciñep çıqtı
Waşiñton - AQŞta partiälär prezident namzätläreñ bilgelägändä, Demokrat partiäsennäñ senator Barack Obama, Amerikanıñ, Waşiñton, Nabraska häm Louisiana ştatlarında bulğan saylaw aldı tawış birü çaralarda tawşılarnıñ barsın yawlap, köndäşe senator Hillary Clintonnı ciñep çıqtı.
Barack Obama, ciñüe bilgele bulğan waqıtta Richmond şähärendä yasağan çığışında,
“Bügen könbatış yarınnan Meksika qultığına qadär häm annañ ilneñ üzägenä taba saylawçılar, äye buldırabız dip qıçqırdı” dide.
Berençe mäğlümätlärgä qarağanda, saylawda Obama 72, Clinton isä 40 delegat qazandı.


text:
Çittäge millättäşlär Kaurov fikeren tänqitli
Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev küptän tügel Sankt-Peterburgta uzğan Watandaşlar kongressında Bötendönya tatar kongressı eşçänlege, millättäşlärebezneñ başqa xalıqlar belän dustanä mönäsäbättä yäşäwe turında ğına söylägän ide söyläwen. Ämma bu çığışnı rus millätçeläreneñ qayberläre üzlärençä añlağan bulsa kiräk. İnde ikençe könne ük “Regnum” mäğlümat agentlığına - Ukraina pravoslau grajdannarı Berlege räise Valeri Kaurov Şäymiev Rusiägä qarşı çığış yasadı dip belderde. Yäğni mäsälän Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı kebek millätçel oyışmanı yaqladı dip assızıqladı. Tağın berniçä misal kiterde. Bu xaqta “Azatlıq” radiosı inde citkergän ide. Küräseñ Kaurov äfände Rusiädä barı urıslar ğına yäşärgä häm alarnıñ mänfägat'läre genä yaqlanırğa tieşter dip fiker yörtä. Bu könnärdä älege xaqta Qazanğa kilgän Mäskäwdäge “Rusiä watandaşları” oyışması wäkile belän dä söyläşü bulğan. Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räiseneñ berençe urınbasarı Renat Wäliullin
Bu könnärdä Qazanğa “Rusiä Watandaşları” oyışması wäkilläre kilde häm anıñ belän söyläşüdä Rusiädän çittä yäşäwçe barlıq xalıqlar berläşep yäşi häm alarnı ayırıp qararğa kiräkmi dip äytelde.
Renat Wäliullin äytüençä, Kaurovnıñ äytelgän fikerläre çittäge millättäşlärebezne şaqtıy ğäcäpländergän häm borçuğa salğan. Renat Wäliullin
Bezgä inde Mäskäwdän, Sankt-Peterburgtan sez bu xaqta beldegezme, nindi mönäsäbät belderdegez dip şaltıratıp borçılu belderdelär
Berençe bulıp bu mäs'älädä üz mönäsäbätlären Almaniä tatarlarınıñ “Doyçland Tatarlar” digän Millätara mädäni xezmättäşlek cämğiäte häm “Tamğa” digän icat berläşmäse wäkilläre belderde. Alarnıñ wäkilläre üzläre ük älege watandaşlar kongressında qatnaşqannar ide. “Regnum”da basılğan Kaurovnıñ belderüennän soñ alar qarşılıq belderdelär. Anda millättäşlärebez - bu Kaurov süzläre Tatarstan prezidentın häm tatarlarnı mısqıl itü genä tügel, ä Şäymiev fikerläre yaqın bulğan başqa millät xalıqların da cäberläw dip belderelä. Bilgele bulğança, çittä Rusiä watandaşlar arasınnan ruslar ğına tügel, ä başqa xalıqlar da şaqtıy yäşi. Ä Kaurov süzlärençä, barı ruslar ğına bu cirdä tulı xoquqqa iä bulıp çığa dip yaza Almaniädäge millättäşlär.
Alar şulay uq kongress barğan ike köndä dä barı rus telen saqlaw, üsterü turında ğına süz alıp barıldı, bilgele ki Şäymievtan başqa tatarlarnıñ ixtıäcların tağın kem qayğırtsın anda. Tatarlar mänfägate turında Seberdän kilgän gubernator söyli almıy bit inde dip belderälär. Kongress barışında härdaim rus tele häm mädäniäte turında ğına söylise tügel, ä kiñräk mäğnädä, yäğni tulayım Rusiä, anda yäşäwçe xalıqlarnı alası ide. Ä bu isä barı Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev häm xäzer Törkiädä yäşäwçe Dağstannan bulğan cırçı Äxmät Äxmätovnıñ çığışlarında ğına yañğıradı dip belderä “Doyçland Tatarlar” cämğiäte wäkilläre.
Landış Xarrasova


text:
Rusiä Qara diñgezdä Gruziä belän parom bäyläneşe açmaqçı
Gruziä xakimiatenä xäzerge prezident Mixail Saakaşvili kigännän birle Tbilisineñ Mäskäw belän araları şaqtıy kierenke bulıp qalsa da, yaqlar iqtisadi xezmättäşlekne yañartu tırışlıqların yasıy - Gruziägä ike könlek säfär belän Rusiäneñ transport ministrı İgor'' Levitin kilde. Şuşı ike il xäzer Gruziäneñ Poti häm Rusiäneñ Kavkaz portları arasında timer yul paromı açarğa äzerlänä.
Audio, İgor'' Levitin
"Bez bügen öç dokument imzalayaçabız - parom kiçüe, yöklär taşu qağidäläre häm waqıtlıça qullanu qağidäläre turında. Şuşı waqıtlı qağidälär, timer yullarında yöklär taşuçı bar illär qatnaşında fivral ayında uzaçaq oçraşuğa qädär ğämäldä bulaçaq" di Rusiä transport ministrı. Paromnı yaqlar Gruziäneñ Poti häm Rusiäneñ Kavkaz portları arasında cibärmäkçe. Aleksi Aleksişvili, Gruziäneñ iqtisadi täräqqiat ministrı süzlärenä qarağanda, şuşı diñgez bäyläneşe inde 10 kön eçendä eşli başlarğa tieş. Kavkaz portı Kerç buğazınıñ Rusiä yarında urnaşqan häm ul nigezdä neft wä aşlamalar çığaru öçen qullanıla. Düşämbe kileşüläre Rusiä belän Gruziä arasında turıdan-turı säwdä bäyläneşläre urnaştıruğa köçle etärgeç birä. Moñardan tış Poti-Kavkaz parom bäyläneşe Ärmänstan, Azärbaycan häm Üzäk Aziädäge Törkmänstan wä Qazaqstan belän dä elemtälärne nığıtuğa yardäm itäçäk. Şulay uq Tbilisigä kilgän Andranik Manukyan, Ärmänstannıñ transport ministrı, äle yäkşämbedä ük yaña parom açılunıñ üz ilenä faydası turında bolay digän ide:
Audio, Andranik Manukyan
"İqtisadi yaqtan qarağanda, bu bik tä faydalı. Bäyläneş şaqtıy qısqa, bez älegä qädär Odessa yanındağı İliçevski portın qullana idek, ä ul yıraq. Poti belän Kavkaz arası qısqa. Ä ikençedän, Ärmänstan, Gruziä häm Azärbaycan xäzer Rusiä belän turıdan-turı bäyle bulaçaq" dip añlata yaña paromnıñ uñaylığın Ärmänstannıñ transport ministrı. Manukyan süzlärenä qarağanda, bäyläneş ärmän malların taşu bäyäsen 30 protsentqa kimetäçäk. Monı ul düşämbedä radiobızğa belderde:
Audio, Andranik Manukyan
Poti-Kavkaz paromı Ärmänstanğa Rusiä häm BDB-däge başqa illär belän säwdäsen arttıruğa bulışaçaq dip isäpli ministr Manukyan. Rusiä isä Poti belän Kavkaz portları arasında parom bäyläneşen açunı, bar könyaq Kavkaz töbägendä timer yul xäräkäten yañartunıñ ber öleşe itep kürä. Rusiä transport ministrı üzeneñ şuşı planı turında uzğan noyäbr ayında beldergän ide. Moñardan tış Mäskäw timer yul xäräkäten Tbilisi belän Suxum arasında da torğızu xaqında söyläşergä äzer buluın äytä. Yänä İgor'' Levitin:
Audio, İgor'' Levitin
"Bez noyäbrdä imzalağan berketmädä ike mäs''älä bar ide, berençese parom bäyläneşen açu turında, anısın bez bügen imzalayaçaqbız. Ä ikençese xäräkätne yañartu. Bez äle haman da Suxumnı İnguri yılğasındağı gruzin-abxaz çige belän totaştırğan öleşen tikşeräbez, anda haman da küper yuq" di İgor'' Levitin. Şuşı mäs''äläne ul Gruziäneñ premyer-ministrı Zurab Jvaniä häm däwlät ministrı Kaxa Benukidze belän tikşeräçäk.
Kärim Kamal


text:
Rusiäneñ Dalnegorski şähärendäge Duma, ölkä häm federal' xakimiatlärdän 22 nçe üktäbergä bilgelängän şähär merı saylawlarınıñ ikençe turın kiçekterep torunı soradı. Deputatlar bu qararnı, “Berdäm Rusiä” firkäsennän namzät Dmitri Fotyanov üterelgännän soñ ütkärelgän, aşığıç utırışta qabul itkän.
Çärşämbe könne Fotyanov üzeneñ qabul itü binasınnan çıqqanda, ütep barğan maşínadan aña berniçä tapqır atqannar. Ul yaralardan wafat bulğan. Tikşerü, bu cinayät saylaw aldı kompaniase belän bäyläneştä bulırğa tieş, dip uylıy.


text:
Kötelgäneçä bügen Brüsseldä Yevropa Komisiäse Berlek citäkçelärenä Törkiä belän äğzalıq söyläşüläre başlau turındağı kiñäşen birde.Ämma ul Törkiäneñ demokratiä häm keşe xoquqları reformaları suqmağınnan çığıp kitmäwe öçen qırıs şartlar da bilgeläde.Yevropanıñ däwlät citäkçeläre dikäber sumitında 2005nçe yılnıñ ikençe yartısında Ankara belän söyläşülärgä başlau turında doğa fatixaların biräçäklär dip kötelä. 42yıl elek oyışmağa möräcäğät itkän Törkiä aldında ozın çetrekle yul tora.
Yevropa Komisiäsendä bulıp ütkän qızu söyläşülärdän soñ ,prezident Romano Prodi Yevropa Parlamentında komisiä qararın bolay itep açıqladı (audio)
Komisiä bügen äğzalıq söyläşüläre başlau turında uñay äyye digän cawap birde,. Ämma bu Törkiädäge wazğiätne kontrol itü raslau öçen törle kiñäşlär belän bäylängän ''şartlı äyye'' bulıp tora.
Prodi Törkiä aldında torğan suqmaqnıñ ciñel bulmayaçağın, xätta söyläşülär näticäseneñ garantiälänmägänen äytte .Şulay da bügenge qarar 1960-nçe yılda uq äğzalıqqa möräcäğät itkän Törkiä öçen zur ciñü bulıp tora. Bügenge qarar 17nçe dikäberdä Berlek citäkçeläre tarafınnan raslanır dip kötelä. Çönki esas säyäsi köräş bügen komisiä cıyılışında ütte. Bügen Prezident Prodi dä Kiñäüdän cawaplı komisar Verheugen dä bezneñ Törkiä turındağı xisap andağı säyäsi wazğiätne ğädel häm töğäl itep sürätli didelär. Prodi süzlärençä ,Törkiä zarur standartnıñ minimum däräcäsendä, eşlänäse eşlär küp (audio)
Xisap cafalau, tän cazası, xatın qız xoquqları, hönör berlege xoquqları , dini ireklek häm sivil belän xärbi sferadağı mönäsäbätlärne tikşerde.Sonğı yıllardağı progress kürsätkäneçä bu ölkälärdä şaqtıy ğına eşlär başqarılğan. Äle eşläse eşlär baytaq.Bu bezneñ uñay ämma ber yk waqıtta saqlıqlı pozitsiäbezne çağıldıra.
Prezident R.Prodi Törkiä äğzalığına qarata komisiädä häm Berlek eçendä nıq şiklänelär buluın iqrar itte. Skeptik,şiklänüçelärne küzdä totıp Prodi Törkiä bik zur il , Yevropa Berlege üzen saqlarğa tieş dip äytte. Bu inde äğza illär üz çiklären daimi räweştä törek eşçelärenä yaba alaçaq digän süz . Verheugen bez bu turıda Törkiä belän aldan kileşep quydıq , Ankara moña qarşılq kürsätmi dide. Törkiäne älege şartlarda qabul itü bügenge bäyälär belän Blokka 2025nçe ylda 28milliard yevroğa töşäçäk. Berlekneñ yıllıq budjetı 100 milliard yevro.Beräw dä Törkiä 2015tän elek äğza bulır dip uylamıy. Romano Prodi komisiä Törkiädäge reformalarnı küzätep baraçaq dip äytep tağı bolay dide(audio)
Bez törek parnörlarıbızğa anıq açıq itep äytergä tieşbez:Yevropa Berlegendä ğämäldä bulğan
demokratiä, keşe xoquqları, fundamental xoquqlar ,qanun tärtip suqmağındağı reformalarda tuqtalu, özelü bulsa , söyläşülär şunduq tuqtalaçaq
Prodi häm Verheugen söyläşülär näticäle bulıp tämamlanaçaq digän ber nindi garantiä yuq dip basım yasadılar.Ämma Prodi bez Törkiäneñ Yevropada zur rol uynamağan kiläçäkne küz aldına kiterä almıybız dip östäp quydı.Ankaranıñ Kiprneñ grek öleşen qabul itüne äle dä kire qağuı dikäber söyläşülären qıyınlaştıra ala. Diplomatlar fikrençä, Berlek üzen Fransiä yäisä başqa ber ildä bula alaçaq referendumğa äzerli. Referendumda Törkiä äğzalığı kire qağılsa ul çaqta Ankara Berlek belän mäxsus äğzalıqnı qabul itergä tieş bulaçaq . Älbättä Törkiä äğzalığına uñay qarauçılar da bar.Alar modern, demokratik,keşe xoquqlarına xörmät itkän möselman ilen berlekkä qabul itü kulturalar arasındağı qarşılıqnı kimätäçäk dip qarıy
färidä xämit


text:
Ğiraq prezidentı amerikan xärbilären Ğiraqtan kitergä aşıqmasqa çaqıra
Ğiraqta soñğı könnärdä anda kierenkelek arta. Bağdadta amerikan xärbilärenä qarşı protest çaraları ütte, ğisyançılar yarlıqaw täqdimen kire qaqtı. Şuşı sürättä Ğiraq prezidentı Calal Talabani koalitsiä köçläre ildä ozaqqaraq qalırğa tieş digän belderü yasadı.
Audio (Höşiär Zebari)
"Terrorçılıq bezgä çiklär aşa başqa illärdän ütep kerä. Şuşı aynıñ 18-19ında İstanbulda kürşe illär tışqı eşlär ministrlarınıñ oçraşuı ütäçäk. Bez anda bu mäsäläne qatı itep quyaçaqbız."
Ğisyannı bastıru niätennän prezident Talabani uzğan atnada yarlıqaw iğlan itte. Ğisyançılarnıñ äydamanı sanalğan çığışı belän İordaniäle Äbü Musab äl-Zarqawi bu täqdimne şunduq kire qaqtı. Londondağı İqtisad mäktäbendä Ğiraq belgeçe Yahia Said süzlärençä, Zarqawinıñ kire qağuı äle berni dä añlatmıy, çönki bu yarlıqaw anıñ üzenä qağılmıy:
Audio (Yahia Said)
"Talabaninıñ täqdime Zarqawinıñ üzenä qağılmıy. Ul nigezdä çarasızlıqtan, milli mänfägättän çığıp amerikannarğa qarşı suğışqannar öçen, Zarqawi kebek terrorçılar öçen tügel."
Ğiraqnıñ yaña räsmilärenä yaña sınaw: şimbä könne şiği citäkçe Moqtada äs-Sadr tarafdarları Bağdadta amerikan xärbiläreneñ kiçekmästän kitüen taläp itep qarşılq çarası ütkärde. Äs-Sadrnıñ süzçese Äbdel Hadi äl-Däräci çit il xärbiläre ildän kitergä, Saddam Xösäyen kiçekmästän xökem itelergä tieş dip belderde:
Audio (Äbdel Hadi äl-Däräci)
"Bez Saddamnı häm anıñ tarafdarların xökem itergä taläp itäbez. Ğiraq xalqı bu okkupatsiädän berni almadı. Kiresençä, terrorçılıq şuşı okupatsiägä bäyle. Bez monda üz taläplärebezne quyaçaqbız. Bu qarşılıq çarasına Ğiraqnıñ başqa törkemnäre dä quşılaçaq."
Fiker beleşülärgä qarağanda ğiraqlılarnıñ kübese bu fikerne urtaqlaşa, xalıqnıñ 60 protsentı amerikan xärbiläreneñ ildän kitüen teli. Ütkän parlament saylawlarında da partiälärneñ kübese Washington ğäskärlärneñ kitü waqıtın bilgelärgä tieş digän taläp quydı. Xakimiätkä kilgän şiğilär, xäzer üzläre şuşı taläpneñ basımı astında. Şul uq waqıtta yaña xökümät äğzalarınıñ kübese Ğiraqnıñ üz armiäse bulğançı, amerikan xärbiläre qalırğa tieş digän fiker belderä. Londondağı İqtisad mäktäbendä Ğiraq belgeçe Yahia Said:
Audio (Yahia Said)
"Bu älbättä alarnıñ saylaw aldı wäğdälärenä, häm dä uramdağı fikerlärgä qarşı kilä. Bu säyäsätçelär xäzer alarnıñ yazmışı çit il ğäskärlärenä bäyle dip ışana."
Yäkşämbedä prezident Talabani, amerikan xärbiläre tağın kimendä 2 yılğa Ğiraqta qalırğa tieş dip belderde. Ul arada Pentagonnıñ yuğarı räsmiläre Ğiraqta wazğiät totırqlansa ber yıl eçendä xärbilär sanın kimetä başlarğa bula dip sanıy.
-Ali Gilmi


text:
İran tışqı eşlär ministrı Manuçir Mottaqi İrannıñ atom programması mäs'äläsen säyäsiläşterergä kiräkmi dide.
"Bu mäs'äläne İminlek Şurasına tapşıru säyäsi qarar häm qayber ayırım illär texnik atom energiäse mäs'äläsen säyäsiläştermäskä tieş" dide Mottaqi.
Azärbäycan başqalası Baqıda çığış yasap İran ministrı tağın ber märtäbä Tähran basımğa häm yanawlarğa bireşmiäçäk häm üzeneñ atom programmaların täwäkkäl räweştä tormışqa aşıraçaq dide.
Kiçä AQŞ prezidentı George Bush İran tınıçlıq xaqına üzeneñ atom programmalınnan baş tartırğa tieş digän ide.
AQŞ yaqlawında Britaniä häm Fransiä BMO İminlek Şurasına İrannı uran bayıtu eşen tuqtatırğa çaqıruçı rezolütsiä ölgese tapşırdı. Könbatış İran yäşeren räweştä atom qoralı yasarğa mataşa dip şiklänä.


text:
Mäskäw belän Tbilisi Rusiä xärbi bazaların yabu mäsäläsendä nigezdä kileşte
Berniçä kön elek kenä Mäskäv belän Tbilisi Görcstandağı Rusisä xärbi bazaların yabu mäsäläsenä bağışlanğan söyläşülärgä ayaq çaluda berberlären ğäyeplägännär ide. Xäzer isä, ike yaq ta bu mäsälädä alğa kiteş bar dip belderälär. Görcstannıñ tışqı eşlär ministere Salome Zurabişvili xanım Mäsävdä vizit yasadı häm Aprilneñ 25-ndä Russiä 2008-nçe yılğaça bazaların buşatırğa riza dip belderde. Russiä tışqı eşlär ministere Lavrov ta kompromssqa ireğü mömkinlege bar dip belderde.
Audio
"Görcstandağı Russiä xärbi bazaları Görçe xalqınıñ telägenä qarşı anda tora. Alar Rusisäneñ dä , Görcstannıñ da, ikeyaqlı mönäsäbätlärneñ dä yäisä regional iminlekneñ dä mänfäğätlärenä xezmät itmilär. Bez Russiä xärbilären çığaru mäsäläsendä Mäskäv summitınnan elek üzara qabul itelerlek sivilatsiäle xäl çarası tabarbız dip ömetlänäbez."
Russiä xärbi bazaları Acariä başqalası Batumidä häm nigezdä ärmännär yäşägän Samtsxe-Yavaxetidä urnaşqan. Tbilisi soñğı biş yılda şuşı bazalarnıñ yabıluın taläp itep kilde. Görcstan parlamentı Martnıñ 10-nda taraflar 15-nçe Mayğaça kileşügä ireşä almağan xäldä, xökümät Russiä xärbilären kitärgä mäcbüt itärgä tieş digän ütälüe mäcbür bulmağan rezolutisä qabul itkän ide. Lavrov kiçä yasağan çığışında, Mäskävneñ kiläse aylarda xärbi texnikanı çığara başlarğa riza birüe ixtimal häm bazalarğa kermägän sovet çorınnan qalğan qorılmalarnı tapşıru eşen dävam itäçäk dip belderde.
Audio
"Bez kileşügä ireşelgän xäldä, çığaru eşeneñ progressiv buluı häm bu yılda uq başlanuı mäsäläsendä kileştek. Bu auır xärbi texnikağa, xärbi bazalarğa kermägän xärbi qorılmalarğa häm Russiä xärbi bazalarındağı qayber qorılmalardan bergäläp faydalanuğa qarıy."
Mäskävne NATOğa kerergä telägän Görcstan bu bazalarnı soñğaraq AQŞ yäisä berektäşlärgä birmägäye digän mäsälä borçıy. Tbilisi Ruslar çığıp kitkännän soñ, bazalarnı kemgä dä bulsa birü küz aldında totılmıy dip belderä. Läkin, ul bu mäsäläne kieşügä kertügä qarşı çıqtı. Bu Russiäneñ eşe tügel dip belderde. Läkin, ike yaq ta başqa mäsälälärdä xezmättäşlekkä äzer toruların kürsättelär. Mäsälän Göcstanda anti-terror üzägen buldıru. Russiäneñ saqlanu ministere Sergey İvanov bu üzäkne xäzerge rus bazalarında tözüne häm anda urtaq xärbi häm çik saqçıları köçlären künegülärdän ütkärüne taläp itkän ide. Görce yaq bu Russiä xärbilären anda qaldırunı maqsät itep tota dip monı kire qaqtı. Anti-terror üzäk Tbilisidä bulırğa häm ul xärbi künegülär urnı bulmasqa tieş dip belderde. Zurabişvili prinsipta kileşügä ireşelsä dä, şaytan detallärdä dip belderep külämle ike yaqlı kileşü tözü öçen eşlise eşlärneñ äle küp buluın añlarğa birde.
Färit İdelle, Praga.


text:
Abxaziäneñ Gali rayonında qabat saylawlar iğlan itelde
Çärşämbedä Abxaziäneñ üzäk saylaw komissiäse iñ küp bäxäs uyatqan Gali rayonında qabat saylawlar iğlan itte. Başqa rayonnarda saylawlar ğämäli dip tanıldı. Andağı näticälärgä kürä älegä opozitsiä namzäte alda bara.
Audio (Raul Xajimba)
Xajimba bar Abxaziädä qabat saylawlar ütkärergä taläp itte. Şunısı qızıq, düşämbedä ul 50dan artıq % çıyğanı häm üzeneñ ciñüe turında äytkän ide. Ämmä saylaw komissiäse, Gali rayonın sanamıyça, iğlan itkän näticälärgä kürä Bagapş 35 meñ, Xajimba 30 meñ çaması tawış cıyğan. İsegezgä töşeräm, Abxaziädä saylaw xoquqlı ni barı 120 meñ keşe bar. Tawış birergä şularnıñ 80 meñe kilgän ide.
Şulay itep, Saylaw komissiäse qabat saylawlarnı ber Gali rayonında ğına ütkärergä qarar itte. Asılda bu qarar Xajimba tügel, Bagapş faydasına. Zamanıda komsomol citäkçese, soñnan Abxaziä Gruziädän bäysezlek dawlağan çorda premier-ministr bulıp torğan Bagapş xäzerge waqıtta Çernomorenergo şirkäten citäkli. Anı Abxaziäneñ ike töp opozitsiä xäräkäte yaqlıy: Berläşkän Abxaziä belän Aitaira, yağni Yañarış xäräkäte. Monnan tış 1992-93 yıllar gruzin-abxaz suğışı veterannarı tözegän Amtsaxara törkeme dä aña xuplaw belderä. Şuña da qaramastan, Bagapşnıñ Gali töbägendäge gruzinnar arasında da şaqtıy abruyı bar. Distä yıl elek bäreleşlär waqıtında töbäktän kitkän gruzinnar soñı yıllarda anda kire qayta. Qısqası, Galida ütäçäk qabat saylawlarda Bagapş citärlek sanda tawış qazana ala, bigräk tä, 5 namzätneñ barısı da qatnaşqan oçraqta. Sişämbedä saylaw komissiäse yanına cıyılğan tarafdarları aldında çığış yasap, Bagapş, bu qabat saylawlarda ciñep çığaçağın belderde:
Audio (Sergei Bagapş)
Gali töbägendä qabat tawış birülär 17 üktäberdä ütäçäk.
-Ali Gilmi


text:
Tatarstan xacilarına qoş kizüe yanıymı?
Törkiädä qoş kizüe oçraqları tabılu, Tatartsandağı xalıqnı da tınıç qaldırmadı. Çönki, bu ilgä respublika keşeläre yış bara. Atnasına ike tapqır oçqıçlar oça. Qoş kizüe alar arqılı respublikağa da citmäsem, menä ber säbäp tınğısızlıqqa. İkençese, respublika xacilarınıñ ber törkeme Törkiä aşa watanğa yul tota. Alarnıñ xäle niçek?
Törkiäneñ 15 töbägeneñ 10 sında qoş kizüe belän awıru oçraqları törkälgän. Distälägän keşe däwalanıp yata, berniçä keşe bu kizüdän wafat buldı. Qoş kizüe taralğannan birle, dönyanıñ törle töbäklärendä 80 yaqın kekşe wafat buldı inde. Rusiä Baş sanitar tabibı Genadi Onişçenko, rusiälelärgä Törkiägä barmasqa täqdim itä. Azatlıq radiosına, äle uzğan düşämbedä genä Törkiädän qaytqan Zilä Näcipova isä, Törkiädän totqarlanusız qaytıp bula di.
Keşelärdä panika yuq. Läkin küp keşe tawıq, yomırqa aşamıy. İstanbulda awıruçı keşene tapmadılar, şunıñ öçen dä panika yuq inde. Ä menä, qoş kizüe Törkiädä tarala başlağannan soñ, hawa alanında nindi dä bulsa totqarlawlar, dezinfeksiä çaraları yuqmı digän sorawğa ul bolay dip cawap birde
Yuq. Törkiädä dä yuq, monda da yuqOçqıçlarda, hawa alannarında ayırım tabiplar tormıy, bagajlarnı tikşerüçe älegä yuq ide di Zilä.
Respublika xalqın tağın ber mä’sälä borçıy. Respublikadan xacğa kitüçelärneñ ber öleşe Törkiä aşa Rusiägä qaytaçaq. Tatarstan Diniä näzäräteneñ xac bülege xezmätkäre Aygöl Fazlieva, bu xäbär äzerlängändä, älegä tatarstan xacilarınıñ niçek qaytaçaqları bilgele tügel dip belderde. Qayber çığanaqlarğa qarağanda, alarnıñ yul marşrutı üzgärergä dä mömkin. Ğiraq aşa buluı ixtimal. Läkin, tögäl mäğlümlät pänceşämbedä genä bulaçaq dide ul
Kiçke yaqta, Ğäräpstanda xacilarnıñ qaytuı buyınça kiñäşmä uzaçaq. Şuña , marşrut üzgärtülär turında pänceşämbe yaqta ğına bilgele bulır. Bez bügen Tatarstan xacilarınıñ başlığı belän söyläştek, awıruçılar yuq. Barı tik, qayberäwlärneñ qan basımı üskän, qayberäwlärneñ temperatura ğına. Xac ämällären äybät kenä qılğannar.
Tatarstannan yıl sayın xacğa baruçılar sanı arta tora. Bıyıl isä, ül öç törle oyıştırılğan. Bäyäläre dä törleçä, 40 meñ rubl'dän alıp- 60 meñgä qädär ikän
Tatarstan Diniä näzaräteneñ xac bülege xezmätkäre Aygöl Fazlieva süzlärenä qarağanda, Tatarstan xaciları arasında iñ ölkäne 1921 yılğı, iñ yäşe 1981 yılğılar ikän. Alarnıñ isän-imin äylänep qaytasılarına ışanabız dide cawaplı xezmätkär.
Älegä Törkiädä dä taralıp ölgergän qoş kizü arqasında tuğan şaw-şular xacilar häm Törkiägä säfär qıluçılar öçen borçılu ğına bulıp qala. Tatarstanda, xodağa meñ şökerlär, bu kizü oçraqları älegä yuq
Räfis Cämdixan


text:
Äfğänstandağı mäğlümat çaraların awızlıqlaw tırışlıqları: xakimiat yaña kürsätmälär bäyän itä
Äfğanstan xakimiäte ildäge qayber waqiğälärne mäğlümat çaralarında niçek yaqtırtunı köylägän qağidälär kertä, xörmätle tıñlawçılar. Şul yaña tärtip, ayırım alğanda, Äfğanstandağı çit il ğäskärläre tormışın, yäisä törle terror höcümnären yaqtırtuğa qağıla ala. Uzğan atnada taratılğan kürsätmädä, mäğlümat çaraları xalıq arasında dähşät taratuğa yul quymasqa, terrorçı zatlar belän äñgämälär ütkärmäskä tieş, dielä. Äfğän jurnalistları isä, yaña qağidälär ilneñ konstitutsiäsen boza, dip belderä.
Berük waqıtta älege kürsätmäneñ Däwlät İminlege İdaräsendä qaraluı häm kiñ cämäğätçelekkä iğlan itüne tıyu şartı belän näq menä şunnan kilüe mäğlüm. Anda ayırım waqiğälärne niçek yaqtırtuğa qarağan kimendä 20-läp kiñäş bar. Misal öçen, cämäğätçelekneñ ruxi xäläten qaqşata, yä däwlät mänfäğätlärenä zian kiterä alırlıq xäbärlär taratu tıyıla, ilneñ üz qorallı köçlären, moñardan tış andağı çit il ğäskärlären zäğifländererlek yazmalarnı bäyän itügä yul quyılmıy. Äfğänstannıñ tışqı säyäsätenä zararlı äñgämälärgä dä röxsät birelmi.
Äfğän jurnalistları fikerençä, bu tıyular barısı da ike yıl elek zur şaw-şu belän qabul itelgän konstitutsiäne, anda iğlan itelgän irekleklärne, häm soñraq raslanğan matbuğat qanunın bozu bulıp tora. Başqalada çığa torğan "Kabul Weekly" basması möxärrire Fähim Daşti, östän töşkän şuşı kürsätmälär ildäge irekle mäğlümat çaralarına saylaw mömkinlekläre qaldırmıy, di:
"Älege qağidälärne taratu aldınnan ütkärelgän oçraşuda min andağı iminlek xezmätkärlärenä, bu kürsätmälär bezgä ike genä mömkinlek birä - yä eşne tämam tuqtatırğa, çönki alarnı qabul itep bulmıy, yä alarğa iğtibar itmi genä elekkeçä däwam itärgä, ä inde qalğanın sez üzegez xäl itärsez, dip beldergän idem", di möxärrir Fähim Daşti.
Äfğänstan konstitutsiäse här keşegä, ägär dä ul qanun qısalarında eş itä ikän, aldan röxsät almıy ğına teläsä närsä bastıru yä bäyän itü ireklegen birä. Anda şulay uq, mäğlümat çaraları eşen köylägän kürsätmälär barı tik qanun nigezendä genä bula ala, dielä. Parlament äğzası, elek üze xäbärçe bulğan Äxmät Behzäd süzlärenä qarağanda, soñğı kürsätmäse belän Äfğänstan xakimiate üz wäkäläten arttırıp cibärgän:
"Bu Äfğänstanda süz wä matbuğat ireklegen çiklärgä tırışqan berençe ğämäl bulıp toradır möğäyen. İlneñ konstitutsiäse açıqtan-açıq mäğlümat çaraları ireklegen garantiäli. Älegä qädär bezdä räsmi senzura yuq ide, ul konstitutsiä dä, matbuğat qanunı tarafınnan da tıyılğan. Qızğanıç ki, soñğı kürsätmä konstitutsiäne boza", di äfğän parlamentı äğzası Äxmät Behzad.
İlne "Taliban"nan soñ citäkläp kilgän prezident Qarzai mondıy ğäyepläwlärne kire qağa häm tänqitne beraz yomşartırğa tırışa. Maxsus çığarılğan belderüendä prezident idaräse, yaña qağidälär belän xakimiat mäğlümat çaraların "terrorçılarnı danlamasqa häm alarğa urın birmäskä genä çaqıra" dip äytä. Uzğan atnada mädäniät ministrı da, yaña kürsätmäneñ qanuni nigeze yuq, häm jurnalistlar borçılırğa tieş tügel, dip beldergän ide.
Kärim Kamal


text:
Araqı eteştereü häm hatıuzı urındağı qanuniät nigezendä köylärgä käräk
Däülät yıyılışı– Qoroltayźa Etil spirtı, alkoğol häm spirt qatnaşmalı produktsiyanı eteştereü häm hatıu eşmäkärlegen köyläü xaqındağı qanunğa üźgäreştär indereläsäk. Qanun proyektı parlamenttıñ kilähe kesaźna ütäsäk ultırışında täüge uqıuğa sığarıla. Bıl proekttı Başqortostan xökümäte quşıuı buyınsa Tışqı iqtisadi bäyläneştär häm sauźa ministrlığı äźerlägän. Säbäbe– urındağı qanuniätte federal qanundarğa yaraqlaştırıu. Qanun qabul itelgän osraqta, spirtlı esemlektärźe eteştereü häm hatıu ber ni tiklem köylänäsäk tip iśäpläy analitiktar. Yäğni urındağı üźidaralıqtar sostavında 15 protsenttan küberäk spirt bulğan esemlektärźe, bıl osraqta anıq räüeştä hıranı tip añlarğa käräk, xalıq küp yıyılğan urındarźa hatıu tärtiben köylärgä teyeş bulasaq.B. Fatqullin Öfö


text:
Katrina ğarasatına duçar bulğan New Orleanstan keşelärne evakuatsiäläw tämamlandı diärlek
Soñğı berniçä köndä şähärdä qanunsızlıq xökem sörüe, şul isäptän talawlar, köçläwlär häm üterülär buluı turında xäbär itelde. Şähär üzägenä cıyılğan keşelär oyışqan cinayätçel törkemnärgä, xakimiätlär tarafınnan yaqlawnıñ az buluına, yä bötenläw bulmawına, azıq-tölek, su belän tä''min itelmäwgä zarlandı. Waşington bu krizisnı çişü öçen aqrın eş ütä dip tänqitlände. New Orleansta qalğannarnıñ kübese şähärdän kitä almağan, yarlıq qara-tänlelär, afro-amerikannar ide. Waşington bigräk tä afto-amerikan cämğiätläre citäkçeläre tarafınnan tänqitlände. Comğa könne zıyan kürgän töbäkne kilep qarağannan soñ AQŞ prezidentı George Bush bu tänqitlärne tanıp xökümätneñ qotqaru eşe näticäläre qabul itelerlek tügel dide. Bush düşämbe könne töbäkkä yañadan ber märtäbä kiläçäk. Ul zıyan kürgän töbäkkä yardäm itü öçen 10 milliard yarım dollarlıq yardäm paketın imzaladı. Bügen AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice belän saqlanu ministrı Donald Rumsfeld ta bu töbäkkä kilde. Alarğa keşelärneñ xälenä bitaraflıq turındağı qıyın sorawlarğa cawap birergä turı kilä. Federal'' räsmilär Katrina ğarasatınıñ şul qädär zur zıyan kiteräçägen aldan belep bulmıy ide dip aqlanırğa tırışsa, cirle xakimiätlär häm başqa tänqiläwçelär Bushnı yalın özep tiz genä eşkä kereşmäw, aşığıç räweştä xärbilärne häm qotqaru xezmätlären cibärmäw öçen täqnitli. Katrina ğarasatı waqıtında häm annan soñ su basudan niçä keşe ülgänlege äle dä mäğlüm tügel. Moñarçı qotqaruçılar kübesençä yort tübälärenä çıqqan keşelärne genä qotqaru belän şöğellände. Xakimiätlär meñnärçä keşe ülgän bulırğa mömkin dip isäpli.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Başqortstan sänğätkärläre törle töbäklärdä çığış yasıy
Başqortstandağı tanılğan tatar cırçısı Radik Dinäxmätov isä üzeneñ sänğät törkeme belän bu könnärdä kürşe Çiläbe ölkäsendäge icat säfären başlıy.
Comğa könne Ufa üze dä şaqtıy küp qunaqlar qabul itte. Qazannan kilgän kürenekle cırçılar Zäynäp Färxetdinowa belän Zöfär Bilalov, Xämdünä Timerğäliewa, İlham Şärif, Göldaniä Xäyrullina, kompozitor Rinat Ğobäydullin “Yübileynıy” mädäniät sarayında ütüçe konsertta qatnaşa. Alarnı bu tamaşağa Başqortstandağı icattaş dusları Färidä bulän Robert Timerbayıvlar çaqırğan.


text:
Semberdä universitetta tatar bülegen tämamlağan talibälär diplomnarın alıp çıqtı. Yaña uqu yılına studentlarnı cıyu eşe başlandı. Äytergä kiräk tatar bülegenä kilergä teläwçelär küp tügel. Uqıtuçılar monı –mäktäplärdä tatar telen uqıtu däräcäseneñ tübän buluı belän tügel, ä tuğan telgä qızıqsınu tärbiälänmäwe belän añlata.
Airat İbrahim, Sember
Milli mäğärif temasın Omskidağı xäbärçebez dä däwam itä. Biredä pedagogiä kölliätendä tatar törkeme äle cıyılmasqa da mömkin. säbäbe Semberdä bulğanğa oxşaş –yäşlär tatar telen uqunıñ mäğnäsen kürmi.
Sania Mirxaleeva, Omsk


text:
Yuğarı uqıu yortonoñ uqıtıu alımdarına qarşı rizahıźlıq beldergän taliptar bına şulay tip belderä. Azatlıq radiohı xäbärsehe menän äñgämäläşkändä uqıu yortonda belem alıusı egettärźeñ berehe ,,Beźźe ,,Söläymänit,, sektahınıñ äüźem ağzalarınıñ berehe uqıtırğa teyeş, älbittä, beź qarşı, ämmä uqıu yorto etäkselegeneñ pozitsiyahı añlaşılmay tip belderźe.
Ägär źä taliptar quyğan talaptar qänäğätländerelmähä, ular uqıuźan kitergä yıyına. Taliptar äyteüensä, Tälğät Tajetdin uqıtıuźıñ török sistemahına tulıhınsa buyhona häm bıl sistemanı döröś tip hanay. Törkiälä ,,Söläymänit,, tıyılğan sektalarźıñ berehe, beź sekta uqıtıusılarınıñ beźgä belem bireüenä qarşıbıź, tiźär taliptar. Ular yañı uqıtıusı bireüźe talap itä.
Başqortostan mosolmandarı üźäk diniä nazaratı häm ,,Ğäźel Räsäy,, firqähe töbäk büleksähe wäkildäreneñ Kuweytqa eş säfäre barışında dini, mäźäni häm säyäsi bäyläneştärźe üśtereü mäsäläläre tikşerelgän. Möftöyźeñ berense urınbaśarı İldar Malaxovqa hıltanıp bıl turala başinform ağentlığı xäbär itte. Başqortostandıñ iqtisadi qeüättäre, säyäsi totoroqloloq, islam dine totouźıñ küp bıuatlıq traditsiyaları Ğäräp ildäre menän xeźmättäşlekte yayğa halırğa mömkinlek birä tigän İldar Malaxov. Kuweyttıñ milli yıyılış vitse–spikerı Möxämmät Äl-Bösäyri bildäläüensä, ike arala mosolmandar xeźmättäşlege sauźa–iqtisadi mönäsäbättärgä nıqlı nigeź halıuı ixtimal. ,,Ğäźel Räsäy,, firqäheneñ töbäk büleksähe etäksehe Aleksandr Kozlov ihä Räsäyźeñ iqtisadi häm säyäsi mäsälälären xäl iteü ösön islamdı tulı qeüättä fayźalanırğa saqırğan. Kiläsäktä şulay uq Kuweytta islam Başqortostan keşeläre ösön islam qanundarın uqıtıuźı oyoştorou źa qarala. İldar Malaxov äyteüensä, Kuweyt ta Başqortostan da dini ekstremizmğa qarşı bergäläp köräşergä teyeş. Kuweyt finans yorto wäkildäre Räsäyźä bank filialın asıu telägen beldergän. Yaqtar şulay uq İkra ğäräp yuldaş telekanalı ösön Başqortostan mosolmandarı tormoşo turahında tapşırıuźar äźerläp ebäreü turahında la kileşkän. Kuweyt wäkildäreneñ tiźźän Başqortostanğa kileüe kötölä.


text:
Qadirli qawım!
Barşañızdı 1 jeltoqsan – Qazaqstan Respwblïkasınıñ Tuñğış Prezïdenti künimen şın jürekten quttıqtay`mın! Tuñğış Prezïdent küni – bul tarïxï tañdaw küni, barlıq qazaqstandıqtardıñ Ult köşbasşısınıñ töñiregine toptasw küni. 1991 jıldıñ 1-şi jeltoqsanında Respwblïka jurtşılığı tuñğış ret Nursultan Äbişulı Nazarbaevtı Qazaqstan Respwblïkasınıñ Prezïdenti etip say`ladı. Sol jıldıñ 16 jeltoqsanında Qazaqstan öziniñ ğasırlar boy`ı armandağan memlekettik täwelsizdigine qol jetkizdi. Osıdan 25 jıl burınğı täwelsizdigimiz bastaw alğan tarïxï kezeñge köz jibersek, öte kürdeli waqıttı bastan ötkizgenimizdi köremiz. Keñes Odağı taratılıp, onıñ ornında pay`da bolğan memleketterdiñ barlığı da ortaq dağdarısqa uşıradı. Qalıptasqan ortalıqtandırılğan jüy`e ıdıradı, zawıt-fabrïkalar küy`redi, balabaqşalar men mektepter, sport ğïmarattarı men mädenïet ortalıqtarı jabıldı. Ékonomïka kürdeli jağday`ğa tap bolıp, xalıq küy`zeliske uşıradı. Jurt boy`ında erteñgi künge degen senimsizdik pay`da bolıp, ürey` bïledi. Osınday` bir qïın da kürdeli kezeñde eldikti, egemendikti saqtap qalwdıñ tarïxï mindeti Ult köşbasşısı, Qazaqstan Respwblïkasınıñ Tuñğış Prezïdenti Nursultan Äbişulı Nazarbaevqa jükteldi. Qïın-qıstaw kezeñde qos qurlıqtıñ arasındağı ulan-bay`taq keñistiktegi babadan qalğan ulan-ğay`ır qonısqa ïe bolıp, atadan qalğan kök bay`raqtı asqaqtata ustap, öz aldına el bolıp, eñse köterw oñay`ğa tüspedi. Ulı Abılay` xan dünïeden öter sätinde: «Elimdi bey`bit ömirge jetkize almadım, xalqım jer ïgiligin köre almadı, qala, kent sala almadı, eldiñ basın biriktire almadım» dep, orındalmağan üş armanın ay`tıp ketken eken.
Ulı Abılay`dıñ osı armandarın Täwelsiz elimizdiñ Tuñğış Prezïdenti, xalqınıñ asıl perzenti Nursultan Äbişulı Nazarbaev jüzege asırdı. Täwelsizdik jıldarında egemendigin alğan Qazaq eli Tuñğış Prezïdentiniñ basşılığımen qïındıqtardı eñserip qana qoy`may`, makroékonomïkalıq turaqtılıq pen uzaqmerzimdi strategïyalıq mindetterdi sätti şeşwge arnalğan berik irgetastı qamtamasız etetin jüy`eli sïpattağı reformalardı jüzege asırdı. Qazaqstan Respwblïkası bükil älemdi moy`ındatqan irgeli memleketke ay`nalıp, köpğasırlıq tarïxındağı eñ baqıttı däwrenge qol jetkizdi. Damwdıñ örkenïetti jolına tüsken el ömirindegi barlıq jaqsılıq, ärbir sätti qadam Elbası esimimen tikeley` bay`lanıstı. Jüz otızdan astam étnos ökilin biriktiretin Qazaqstan xalqı Assambleya- sın qurw, Batıs pen Şığıstı örkenïetti qarım-qatınasqa tartw, Otanımızdıñ jüregi, täwelsizdigimizdiñ tiregi – Astana qalasın salw jäne elordamızda dünïejüzilik EXRO-2017 Xalıqaralıq körmesin ötkizw jäne tağı basqa da köptegen tolağay` tabıstarımızdıñ barlığı da ïgi isterdiñ köşbasşısı – Qazaqstan Respwblïkasınıñ Tuñğış Prezïdenti Nursultan Äbişulı Nazarbaevtıñ sarabdal sayasatınıñ tolay`ım jemisi. «Qazaqstan – 2030» jäne «Qazaq- stan – 2050» strategïyaları Täwelsizdikti nığay`twdıñ bastı maqsattarı men mindetteriniñ naqtı pay`ımın körsetip berdi.
Memleket basşısınıñ «Nurlı jol – bolaşaqqa bastar jol» Joldawı men bes ïnstïtwttıq reformanı iske asırwdıñ 100 naqtı qadamı – Ult josparında belgilengen maqsattar qazaqstandıqtardıñ birigwi men toptaswınıñ qwattı faktorı bolıp tabıladı. Bügingi Qazaqstan tereñ älewmettik- ékonomïkalıq jañğırw, ïntegracïyalanw men jahandanw ürdisin kün sanap nığay`ta tüswde. Qazaqstandıq qoğamdı jaña ïndwstrïaldıq-ïnnovacïyalıq jağday`lardağı ömirge day`ındaw, üdemeli ékonomïkalıq damw men azamattardı qoğamdıq ïgiliktermen keñinen qamtama- sız etw – memlekettik sayasattıñ bastı maqsatı. Qadirli qawım! Aqındar men batırlar eli atanğan – kïeli Jambıl awdanınıñ turğındarı! «Erim dey`tin el bolmasa, elim dey`tin er qay`dan bolsın» degen qanattı sözi bar. Büginderi Elbasığa tirew bolıp, bastar iske demew bolıp jürgen tekti xalıqtıñ urpağı mına sizdersizder, qadirmendi ağay`ın. Qïın-qıstaw kezeñderde judırıqtay` jumılwdıñ ülgisin tanıtıp, darxan pey`ildiñ arqasında ult pen ulıstıñ panası bolğan keñ jürekti xalqına senim artqan tuñğış Prezïdentimiz «El köşin bastaw – mağan sın, meni qostaw – elge sın...» dep, danalıqtıñ ülgisin paş etti. Elbası senimine lay`ıqtı bolıp, ärday`ım eldigimiz ben birligimizdi körsete bilw sizder men bizge sın. Barşañızdı Qazaqstan Respwblïkasınıñ Tuñğış Prezïdenti künimen quttıqtay` otırıp, şañıraqtarıñızğa şattıq, eñbekteriñizge tabıs, elimizge tınıştıq pen bereke-birlik tiley`min! Elbasımız – ğumırlı, täwelsizdigimiz – tuğırlı bolsın ağay`ın!


text:
Politkovskaya ülemenä 1 yıl:/br "Nord-Ost" qorbannarı iskä ala
Üktäberdä, jurnalist Anna Politkovskayanıñ üterelüenä ber yıl tula. Anı iskä alu çaraları Rusiädä häm Könbatışta da planlaştırğan. Politkovskayanıñ yıllığı yaqınlaşqanda “Azatlıq” ta, anıñ mäqäläläre, alıp barğan tikşerüläre belän tanışırbız. Şulay uq, Anna Politkovskayanı professional eşe aşa belgän keşelär Azatlıq dulqınında istälekläre belän büleşer. Bügenge yazma, Anna Politkovskayanıñ “Nord-Ost” eşen tikşerüe häm şuşı faciğädä tuğannarın yuğaltqan keşelärneñ anıñ turındağı fikerläre belän tanışırbız.
Bu xäl, ul könne barğan spektakl iseme “Nord-Ost” iseme belän bilegele buldı. Teatr üzägen qulğa alıp, terroçılar Çeçnädä suğışnı tuqtatu taläben quyğan ide. Söyläşülär alıp baru öçen zalğa kertelgän berniçä keşe arasında “Novaya Gazeta”nıñ küzätüçese Anna Politkovskaya da buldı. “Nord-ost” isemle ictimaği oyışma wäkile Tatyana Karpova : “Ul Amerika Quşma Ştatlarında ide, çirattağı bülägen alırğa barğan ide. Çeçen terroçıları, söyläşüçe itep bik tiz arada Anna Politkovskayanı kiteregez dip basın yasadı. Ul şunduq böten eşen taşlap, kilep citte. Ul çeçen torroçıların totıqlarğa hiç eçemlek kitertergä künderde. Häm monı Anna eşläde. Bez barıbızda şunı äytäbez, Nord-Osta ülgän balalarıbızğa, sul isäptän minem ulıma da eläkkän soñğı yotım sunı yäki cimeş suyın Anna kitergän bulırğa mömkin” – dide.
“Nord-Ost” faciğase qorbannarı, xäzerğäçä, Dubrovkadağı terror ğamäle turında döreslekne belmibez, dip äytä. Alar xakimiätlärne binağa höcüm itkändä ğömerlärne saqlaw turında uylap citkermäwedä, eşkä salqın qarawda ğäyepli.
Dubrovkadağı faciğäle xäl turında meñlägän jurnalist yazdı, ämma soñınan, elekke totıqlar, üzläreneñ moñ- zarların söylärlek keşene taba almıy intekkän. Şulay uq totıqlar arasında bulğan ber xäbärçe, 15 yäşlek ulın yuğaltqan İrina Fadeevağa Anna Politkovskayağa möräcäğät itärgä kiñäş itkän. “Bu eşkä ul ğına alınaçaq,” digän jurnalist. Ul İrina Fadeeva belän şunduq söyläşergä rizalaşqan. Ul añanıñ balasın yuğaltudan da zurraq qayğı bulmağanın añladı häm tormışımnı saqlap qaldı di İrina Fadeeva. “Min ale yäşärmen dip uyladım, çönki min mäqälä çıqqannın köttärgä tieş idem, añarçı minem yäşär öçen säbäp yuq ide. Min ulım Yaroslav turında mäqäläne uqıdım da ikençe yamanıñ çıqqanın köttärgä buldım. Aldağı mäqälä dä Nord Ost turında ide. Min däşämbedän, atna kiçkä qädär yäşädem. Min Annanıñ gäzittä atnağa ike tapqır çıqqanın beldem. Bez gäzitneñ yaña sanı çıqqanın kötep yäşädek. Anna “Nord Ostta” ülgän balalarnıñ kübese turında yazdıq. Bez ber-berebez belän tanışıp bettek.” - di teatr üzägendä totıq bulğan İrina Fadeeva.
“Nord Ost” ictimaği oyışmanıñ wäkile Tatyana Karpova Anna Politkovskayanı bolay iskä ala : “Anna keşe xälenä kerä ala torğan, awır xäldän tatrıp çığarunı tormışıñnıñ maqsatı itep quyğan ğäcäyep şäxes ide. Ul totıqlarnıñ, bu faciğa kilep qağılğan ğailälärneñ barısın da diyärlek yörep çıqtı. Anna Politkovskaya şifaxanälär belän söyläşä, yätim balalarnı bala yortlarına urnaştıru turında kileşä, gel nindider sponsorlarnı tabıp tora ide, Anna Politkovskaya bezgä barıbızga da, böten yaqtan, bik zur yärdäm kürsätte.”
Dubrovkadağı faciğädän zıyan kürgän keşelär Anna Politkovskayanı üz oyışmasına äğzä itep alğan. Anıñ mäqäläsendä bulğan ber cömlä bu oyışmanıñ şiğärenä äylängän. “İrtägä bez alarğa tağın närsä eşlärgä irek birerbez” digän soraw quyğan bulğan ul. “Nord-Ost” oyışması wäkile, bez, xoquqlarıbıznı yaqlarğa kiräklegen añladıq dip äytä.


text:
BMO räsmiläre İminlek Şurasında ildäge wäzğiät turında xisap birep östämä yardäm soradı.
Äfğänstandağı BMO wäkilläre BMO İminlek Şurasına ildäge wäzğiät turında xisap birde. Alar äytüençä, Äfğänstanda röxsätsez narkotiklar citeşterügä qarşı köräşneñ citärlek däräcädä bulmawı häm iminlek citmäw ildä genä tügel, barlıq töbäktä totrıqlılıqqa yanıy.
Guehenno BMO häm Äfğänstan räsmiläreneñ xalıqara iminlek köçlären başqala Qabuldan çittä dä urnaştırunı sorağan möräcäğätlären tağın ber märtäbä qabatladı. BMO häm başqa xalıqara xezmätkärlärgä qarşı höcümnär turında äytep ul ilneñ öçtän ber öleşendä eş alıp bara almıy dide. Anıñ äytüençä bu konstitutsion Loya Jirga utırışına, saylawlarğa äzerlänügä, qoralsızlandıru häm reintegratsiä eşlärenä zıyan kiterä. 1820
AUDİO: Töp cawaplılıq Äfğänstannıñ däwlät oyışmalarında bulsa da, Bonn protsessın üzeneñ tieşle näticäsenä citkerü öçen imin tirälek häm ışanıç buldırırlıq tieşle külämdäge östämä xalıqara iminlek köçläre kertü kiräk.
Guehenno Quşma Ştatlarnıñ töbäklärdä tözekländerü törkemnären Gardez, Bamiyan häm Kunduz töbäkläreneñ üzäklärenä cibärelüen xuplasa da ul köçlär xalıqara cämäğätçelek bilgelägän säyäsi häm iqtisadıy maqsatlarğa ireşü öçen iminlek tä''min itärlek däräcädä tügel dide.
BMOdağı AQŞ ilçese John Negroponte tözekländerü eşläre öçen äzerlängän härberse ber yözläp soldatnı üz eçenä aluçı törkemnärneñ näticäle buluın äytep Quşma Ştatlar Äfğänstanda 8 yäki annan da kübräk şundıy törkem buldıraçaq dip belderde.
Moña östämä Britaniä Mazari Şäriftä üzeneñ tözekländerü törkemen buldıraçağı turında äytte. Germaniäneñ şundıy uq törkeme Herat şähärenä cibärelergä mömkin.
Ämma İminlek Şurası äğzaları Äfğänstannıñ törle töbäklärendä iminlek citmäw turındağı zarlanularğa qaramastan Xalıqara İminlek Yardäme Köçlären Qabuldan çittä dä urnaştırunı älegä yaqlamıy. Bu köçlär Äfğänstanğa kilgännän birle barı Qabulnı ğına saqlıy.
Negroponte AQŞ citäkçelegendäge koalitsion köçlär Taliban häm äl-Qaidä qaldıqlarına qarşı köräşne däwam itäçäk dide.
BMOnıñ narkotiklarğa häm cinayätçelekkä qarşı köräş idaräse mödire Costa Äfğänstan kiläse yıllarda da dönyanıñ töp äfyün çığanağı bulıp qalır kebek dide. Anıñ äytüençä, Äfğänstandağı yarlı awıl xucalığı öçen başqa qızıqsındıru çaralarınıñ citmäwe, häm narkotiklarnı Üzäk Aziägä, Yewropağa taşu yaxşı oyıştırılğan buluı säbäple Äfğänstanda äfyün citeşterügä qarşı köräş bik awır bara.
Costa Äfğänstannıñ küçeş çorı xökümätenä bu köräştä yardämne arttırırğa çaqırdı. Ul Äfğänlılarğa igen igügä küçärgä yardäm itärgä, narkotik säwdägärläreneñ yardämen burıçqa aqça birü programmaları belän almaştırırğa, häm cirle xärbi citäkçelärneñ narkotik säwdäse belän bäylänüenä yul quymasqa çaqırdı:
AUDİO: İlküläm tırışlıqlar ğına citmi. Şuña kürä narkotik taşu yulları ütkän kürşe däwlätlär häm heroin qullanuçıları belän äfyün üsterügä yardäm itüçe Yewropa da, Russiä dä berdäm tırışlıq kürsätergä tieş.
Bu uñaydan kürşe Paqstannıñ BMOdağı ilçese urınbasarı Masud Xalid narkotiklarğa qarşı köräştä Paqstanğa da yardäm kiräk dide. Soñğı yıllarda Paqstan äfyün mäge üsterüne bik nıq kimetügä ireşsä dä, anda äle äfyüngä iäläşkän bik küp keşe bar. Xalid Äfğänstan äfyüneneñ Paqstanğa taraluın cikläw öçen Paqstan xoquq saqlaw oyışmalarına yardäm soradı.
Costa üz çığışında xökümätlärdäge korrupsiä mäs''äläsen dä kütärde. Narkotiklar taşu yullarındağı räsmilärne, bigräk tä porltarda, hawa alannarında, tamojnelarda rişwätkä birelgännärne telgä alıp Costa alar borınğı Yefäk Yulın äfyün cäyelgän yulğa äyländerde dide.
Naif Aqmal, Praga


text:
1 May bäyräme tınıç ütte
1 May bäyräme Qazanda tınıç qına ütte. Sovet zamannarında demonstratsiälärdä qızıl älämnär, transparantlar totıp yögerergä künekkän xalıq baqçasına aşıqtı yäki öydä genä bäyräm itte. Xezmät iäläreneñ sıynfi köräştä teläktäşlege xäzer inde qısqaraq häm ğadiräk şiğar astında ütä - Yaz häm Xezmät bäyräme dip atala ul. Däwlät Şurası räise F.Möxämmätşin respublika xalqın şuşı bäyräm belän qotladı.
Sıynfıy köräş yolaları xäzer modada tügel. Kommunistlar partiäse häm ЖизHb firqäse Qazanda urtaq miting ütkärergä cıyınsalar da, alarnıñ maqsatları üzgäräk bulu säbäple, säyäsi qawışu nasıyp bulmadı. Kommunistlar üzläre genä İrek mäydanında miting ütkärde. Monda kilgän öç yözläp keşe qarşında Aleksandr Saliy häm başqalar çığış yasadı. Ämma bu cıyın ğädättägedän sülpänräk buldı. Ä menä profsoyuzlar “Berdäm Rusiä” firqäse belän bäyrämne bergä ütkärde. Alarnıñ urtaq mitingına ike meñläp keşe cıyıldı. Demonstrantlar törkeme İrek mäydanınnan Kreml'' uramına çığıp, Spas manarası häm şähär xakimiäte urnaşqan bina qarşında, 1 May mäydanında miting ütkärdelär. Profsoyuzlar bu yulı Rusiä yäki respublika xakimiäten tänqitlämäde, kiresençä, xakimiät firqäse dip atalğan “Berdäm Rusiä” aktivistları belän urtaq qiblada ikänlegen kürsätte. Profsoyuzlar citäkçese Tat''yana Vodop''yanova, “Berdäm Rusiä” firqäse Tatarstan bülegeneñ Başqarma komitet räise Viktor Budarin häm başqa aktivistlar bu çaranı bergä ütkärde. Xalıq, döresräge profsoyuz belän partiäneñ berlegen rasladı bu cıyın.
Rimzil Wäli


text:
Rafael Xäkimov: "Bügenge köndä Putinğa möräcäğät itärgä säbäp yuq"
Mäğlümat çığanaqları, Tömän ölkäse gubernatorı Sergey Sobyanin eşennän kitärgä teläk belderep ğariza yazğanlığın xäbär ittelär. Ul, xäzer töbäk citäkçelären bilgeläw turında Rusiä qanunı ğämälgä kergäç, üzeneñ nämzäte Rusiä prezidentı tarafınnan yaqlaw tabaçaq häm Tömän ölkä dumasına yañadan gubernator bularaq täqdim iteläçäk dip sanıy. İsegezgä töşeräbez, töbäk citäkçelären bilgeläp quyu turındağı Rusiä qanunına Vladimir Putin 12 dekaberdä imza saldı häm älege qanun çärşämbe könne gäzitlärdä basılıp ta çıqtı. Dimäk, qanun ğämälgä kerde. İnde, berençe gubernator eşennän üz teläge belän kitep, yañadan Putin tarafınnan bilgelänäçäkkä ömet itep ğariza da yazdı. Tatarstan räsmilären mondıy xäl nindi uylarğa saldı soñ? “Azatlıq” radiosına Tatarstan prezidentınıñ säyäsät buyınça kiñäşçese Rafael Xäkimov bolay dip belderde.
R.X. Ul anıñ eşe inde. Härber gubernator üzençä tota, üz säyäsäte inde, üz mänfäğätläre. Bezgä turıdan-turı bu qağılmıy inde. Bez berençe bulıp çapmabız. R.C. Berençe bulıp çapmabız didegez. Mäskäw Kremlennän dä şundıy täqdimnär yuqmı...
R.X. Yuq. Min uylıym, bulmas ta dip. Bügenge köndä bernindi dä säbäp yuq, tege Sobyanin kebek, barıp, Putinğa şundıy möräcäğät belän... Annan soñ, äle bezneñ bügenge köndä söyläşülär dä bar. Şartnamä buyınça söz bara. Bezneñ ike delegatsiä eşli. 1 martqa qädär bez ber Şartnamäneñ proyektın birergä tieşbez. Bälki küp kenä mä’sälälär şunda xäl iteler dip uylıym.R.C. Sezneñ farazlar: gubernatorlar massovıy töstä otstavkağa birä başlarlarmı yäki...R.X. Başlarlar dip uylıym. Nu monda nindi gubernator bit. Qayberläre, menä mäsälän kommunistlarnı Putin turıdan turı äytte, alar kiräkmi dip. Alarnıñ belmim niçek xäzer bulır. Qayberläre inde şatlanıp yögerer. Qayberläre kötär. Läkin Lujkovnıñ, mäsälän, berençe bulıp anda çabuına säbäp yuq. Kiresençä, ul soñğı momentqa qädär kötär dip uylıym.Räfis Cämdixan


text:
Elordalıqtar bir avtobwstan ekinşisine otırıp, tegin jürwge mümkindik aldı. Endi Astana turğındarı bir bïlettiñ qunımen 60 mïnwttıñ işinde birneşe qoğamdıq kölikpen jüre aladı.
Jolaqı tölewdiñ élektrondı jüy`esin pay`dalanw üşin eñ aldımen kölik kartaların satıp alw kerek. Olardı mınaday` termïnaldan alwğa boladı. Aldımen «Satıp alwdı» basasız, rastay`sız, sodan key`in mına jerge aqşañızdı salasız. Qay`tarım aqşa mına jerden şığadı. Karta şıqqan soñ, biz tarïftik jospardı tañdawımız kerek.
900 teñgege siz 11 märte avtobwspen jüre alasız. Tañday`mız, rastay`mız, key`in aqşanı tağı da salasız. Qay`tarım aqşa şığadı. Al tarïftik jospar toltırıladı. Munday` termïnaldar Astana boy`ınşa 14 jerde ornalasqan. Olardıñ deni sawda üy`leriniñ işinde. Älewmettik jağday`ı tömen azamattar men zey`netkerler üşin kölik kartaları tegin taratıladı. Al oqwşılar 50% jeñildikpen satıp alw mümkindigine ïe.
Sergey` Popov, «Astana Lrt» kompanïyası tölemder jüy`esi ortalığınıñ jetekşisi:
- Bonwstar bar. Birinşiden, 10 bïlet alsañız, 11-si tegin. Ekinşiden, 1 sağatta bir avtobwstan ekinşisine aqısız otırwğa boladı. Yağnï, baratın jeriñizge dey`in 60 mïnwttıñ işinde birneşe kölik awıstırwğa mümkindigiñiz bar. Esesine ol üşin aqşa tölemey`siz.
Avtobws işinde élektrondıq tölemder mınaday` termïnaldıñ kömegimen jüzege asırıladı. Al eger qolma-qol aqşamen töley`min deseñiz, jürgizwşi bïletti arnay`ı qurılğı arqılı şığarıp beredi. Kartañızdağı teñgerimdi de osında toltırwğa boladı.
Qajığalï Öserbaev, jürgizwşi:
- Mına jerde apparat arqılı dïspetçermen tikeley` bay`nalısqa şığa alamız. Dïspetçer özi ay`tıp otıradı, waqıtpen kele jatırmız ba, qalıp bara jatırmız ba, erte kele jatırmız ba. Oñay` öte. Kez kelgen jağınan tïimdi tustarı köp.
Avtobws qozğalısınıñ aralıq waqıtın rettep, qoğamdıq köliktiñ jıldamdığın baqılay`tın birıñğay` dïspetçerlik jüy`e engizilmek. Qazirdiñ özinde ayaldamalarda mınaday` aqparattıq tablo qoy`ıldı. Munda avtobwstardıñ neşe mïnwttan key`in keletini körsetiledi.
Xabar 24.kz


text: Bagdad. Ğiraqtağı amerikan köçläre bügen, üzläreneñ äle 5-nçe sintäbrdä ük, tönyaqtağı Mosul şähärendä "äl-Qaidä"gä bäyle ike ğisyançı citäkçene totqarlawın xäbär itte. Bu turıdağı belderüdä şularnıñ isemnäre dä iğlan itelä - berençese Äbu Fatıyma digän quşamat belän tanılğan Taha İbrahim Yäsin Bäxär, ikençese - Äbu Şähid quşamatlı Xämit Säyit İsmail Mostafa. Amerikan xärbiläre, Äbu Fatıyma yüldän birle "äl-Qaidä"neñ Mosul şähärendäge bülekçäsen citäkli ide, dip belderä. Ul arada Ğiraqta bügen dä törle höcümnär däwam itte, Bagdadnıñ Äbu Ğraib törmäse yanında bombalı maşinağa utırğan intiharçı amerikan köçläre kizüenä höcüm itte, törmäneñ üzenä dä tup utı açıldı. Amerikan yağı üz yuğaltuları xaqında bernindi dä mäğlümat birmäde.


text:
Röstäm Miñnexanov Londonda Tatarstan belän tanıştıra
Tatarstannıñ premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov bu könnärdä yänä säfärdä. Bu yulı ul Londonğa kitte. Anda ul Rusiä iqtisadıy forumında qatnaşa. 22 aprel’ könne britaniä başqalası Londonda üz eşen başlap cibärgän Rusiä iqtisadıy forumı bıyıl inde 10 märtäbä ütä. Anı Eventica kompaniäse firması oyıştıra. Firmanıñ citäkçese – inde küptännän Londonda yäşäwçe rus eşmäkäre. Äytergä kiräk, Älege forum bik ähämiätle häm möhim çara bulıp sanaldı. Anda Rusiä ministrları, xökümät wäkilläre, iñ bilgele, abruylı eşmäkärläre, iqtisatçıları, säyäsätçeläre qatnaşıp kilde. Zamanında anda ilneñ säyäsi häm iqtisadıy elitasına kergän eşmäkärlär Vladimir Potanin, Mixail Xodorkovskiy, RAO EES citäkçese Anatoliy Çubays, Rusiä prezidentınıñ elekkege kiñäşçese Andrey İllarionov, Rusiä timer yulları başlığı Vladimir Yakunin, Rosneft’ şirkäte citäkçese Sergey Bogdançikov häm başqa bik küplär qatnaştı. Rusiäneñ citäkçelege dä älege çarağa şaqtıy zur iğtibar birä ide. Anda dönyağa üzeñne täqdim itü öçen genä tügel, xakimiät wäkilläre belän aralaşu öçen dä kilälär ide. Forumda qatnaşuçılar sanı da şaqtıy, yıl sayın anda meñlägän keşelär cıyıla ide. Xäyer, bıyıl da forumda 2 meñ yarım keşe bulır dip kötelä. Monda kerü bäyäläre dä arzan tügel. Bu yulı mäsälän, forumda qatnaşırğa telägän här keşe 1410 funt sterling tülärgä tieş. Londondağı Rusiä iqtisadıy forumı şulay itep, dönyağa üz-üzen kürsätep, keşelärne qarap, elemtälär caylaw öçen şaqtıy möhim çara bulıp tora ide.
Läkin xäzer wazğiät üzgärergä dä mömkin. Bıyıl Londondağı forumğa Rusiädän kilüçelär sanı kimegän. Monıñ säbäbe dä bik citdi dilär – çarağa barunı Rusiä prezidentı tıyğan ikän. Vladimir Putin imeş, emigratsiädäge forumnı iğtibarsız qaldırırğa kiñäş itkän. Bu xaqta Vedomosti gäcite yazıp çıqtı. Xäyer, küp kenä aldan Londonğa baram dip yörgän, läkin soñğı könnärdä genä anda barudan baş tartqannar Mäskäw kremlennän bu xaqta nindi dä bulsa qarar buluın inqar itä. Alay da, şaqtıy ğına zur eşmäkärlärneñ häm xökümät äğzäläreneñ kinät kenä bik möhim häm kiçektergesez eşläre kilep çığuı küplärdä şik tudıra. Mäsälän, Londonğa barudan Rusiäneñ iqtisadi üseş ministrınıñ urınbasarı Kirill Androsov, prezident xakimiäteneñ idärä başlığı Arkadiy Dvorkoviç, iñ ere eşquarlar, zur kompaniälär, banklar citäkçeläre Petr Aven, Sergey Bogdançikov, Aleksey Mordaşov, Anatoliy Çubays häm başqalar baş tartqan, dip yaza newsru.com säxifäse.
Belgeçlär Rusiä xakimiätläreneñ Londondağı forumnı inqar itüneñ säbäplären Britaniä belän Rusiä arasındağı mönäsäbätlärneñ qatlawlanuı, dip sanasa, Rusiä citäkçeläre bezneñ iqtisadıy problemalarnı Londonda tügel, ä üzebezdä xäl itärgä kiräk, digän fikerne belderä. Şuña da, bar iğtibarnı däwlät räsmiläre dä, eşmäkärlär dä, iqtisatçılar da cäy könnärendä Sankt-Peterburgta uzaçaq iqtisadıy forumğa birergä cıyına. Näq menä şunda oyıştıruçılar Rusiä citäkçelegen dä, anda xätta Vladimir Putin da bulır dip kötelä, dönyanıñ iñ ere kompaniäläre wäkillären dä, iqtisat belgeçlären häm eşmäkärlärne cıyarğa wäğdä itä.
Läkin Londonğa barudan qurıqmawçılar da az tügel. Şular arasında Tatarstan wäkilläre. Respublika premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov citäkçelegendäge wäkilçelek Londonğa uza torğan X Rusiä iqtisadıy forumında qatnaşudan baş tartmadı. Äytergä kiräk, bu tatarstanlılarnıñ berençe genä Britaniägä säfäre tügel. Respublika anda barıp, üzen inde täqdim itep tä qaytqan ide. Londonda xätta Qazannan Ğäliäskär Kamal isemendäge teatrı tamaşalar kürsätep qayttı. Menä bu yulı da Tatarstan wäkilläre üzläreneñ mömkinçeleklären dönyağa tanıtırğa niätli. Röstäm Miñnexanov forumnıñ plenar öleşendä çığış yasadı. Ğomumän forumda cıyıluçılar Rusiägä investitsiälär cälep itü, ildä ipoteka, energetika şirkätläre, aksiälär bazarı mäs’äläläre qaraldı. Monnan tış, Tatarstan wäkilläre isä forumğa cıyılğan eşmäkärlär, törle kompaniälär wäkilläre belän oçraşıp, respublika, anıñ iqtisadıy mömkinleklären täqdim itä, xezmättäşlek turında söyläşülär alıp bara.
Gölnaz İlgizär


text:
Xalıqara Atom Agentlığındağı amerikan wäkile İrannı Atom Qoralın Cäyeldermäw Kileşüen daimi bozuda ğayepläde
Agentlıqnıñ matbuğat wäkile Melissa Fleming, çirattağı utırış kiläse atnanıñ çärşämbesendä bula, dip xäbär itte. Bügenge utırış İrannıñ – agentlıqqa atom programmasın tikşerergä wäkälätlär birgän protokolnı imzalarğa riza buluın raslaw belän tämamladı. Bu protokol köçkä kersen öçen anı äle İran parlamentı xuplarğa tieş.
Quşma Ştatlarnıñ Xalıqara Atom Agentlığındağı wäkile Ken Brill bügen İrannı atom töş qoralnı cäyeldermäw kileşüen "oyatsız räweştä daimi bozuda" ğayepläde. Amerika Berläşkän Millätlär Oyışmasınnan İrannı – kileşüne boza, dip iğlan itep ilgä sanksiälär kertüne taläp itä.


text: Qıtaynıñ Tsinghua universitetında çığış yasap Hyde, Tönyaq Koreanıñ atom qoralları citeşterüne tuqtatu turında AQŞ belän imzalağan kileşülärne bozuı açıqlanğan bu mäldä Tönyaq Koreanı xezmättäşlekkä künderü öçen östämä tırışlıqlar kiräk dide. Wäkillär palatasınıñ xalıqara mönäsäbätlär komitetın citäklärçe Hyde Qıtay prezidentı Zen Zemin belän oçraşuda qaralğan töp mäs’älä Qıtay mäs’äläse dide. Hyde şulay uq Qıtay belän Quşma Ştatlarnı säwdä, keşe xoquqları häm Taywan turında irekle räweştä söyläşergä çaqırdı.


text:
Paqstan üz cirendä uzğan comğadağı AQŞnıqı dip isäplänelgän hawa höcüme qorbannarı arasında kimendä 4 çit il suğışçısı bulğanlığın belderde.
Paqstannıñ Bajur töbägeneñ xakimiät başlığı Fahir Wäzir ul suğışçılar höcüm könendä comğa aşına çaqırılğan çit il kyaferläre törkemendä bulğan dide.
Anıñ äytüençä, cirle suğışçılar höcüm säbäben yäşerü öçen ul suğışçılarnıñ mäyetlären annan alıp kitkän.
Höcüm näticäsendä 18 ğäyepsez keşeneñ dä üterelüe turında äytelä.
Elegräk Paqstan üz cirendä mondıy höcümnärneñ qabul itelmäwen, şul uq waqıtta Waşingtonnıñ möhim berektäş bulıp qaluın belderde. AQŞ xärbiläre bu höcümgä üz qatnaşlıqları buluın kire qaqtı.
Xäbär agentlıqları AQŞ küzläw räsmiläreneñ höcümneñ maqsatı Äl-Qaidä yuğarı citäkçese Ayman äz-Zärqäwine yuq itü ide digän süzlären kiterä.


text:
Raketalardan saqlanu sistemasın tikşerü öçen Pentagon xucası Mäskäwgä kilä
Kiläse düşämbedä Mäskäwgä Amerika Quşma Ştatlarınıñ saqlanu ministrı Robert Gates kilä. Anıñ Rusiä räsmiläre belän söyläşüläre üzägendä Washingtonnıñ bäxäsle planı - Üzäk Yewropada raketalardan saqlanu qalqanınıñ qayber öleşlären urnaştıru niäte toraçaq dip kötelä. Älegä Mäskäw amerikan yağınıñ bu mäs''älädä xezmättäşlek itü täqdimen kire qaqan ide.
Citmäsä, küptän tügel genä Pentagon xucası üzeneñ ber çığışında Rusiäne qurqınıç yanıy alırlıq illär rätenä kertkän ide, monı da Mäskäwdäge citäkçelek bik awır qabul itep, üzen Amerikanıñ doşmanı itep bilgeläwgä tiñläde. Gates atağan isemlektä Qıtay, İran, Tönyaq Koreä kebek illär bar ide.
Şuşı süzlär suğışı ike il arasındağı mönäsäbätlärneñ şaqtıy ğına suınuın çağıldıra, Rusiädä dä, Quşma Ştatlarda da küplär xäzer yaña "salqın suğış" turında süz alıp bara. Monıñ sürätendä raketalardan saqlanu sistemasın kamilläşterü plannarı xärbi genä tügel, ä zurraq säyäsi ber problemağa äylänep kitä ala.
Rusiäneñ kürenekle xärbi belgeçe Aleksandr Goltz xätta, qarşılıqlarnıñ tiränäyüe Mäskäw öçen faydağa bula ala, yäğni Rusiä citäkçelege monı maxsus quyırta digän fiker belderä:
"Problema biredä şunda ki, ul inde küptän säyäsi ber dairägä küçerelde. Rusiä üzeneñ nindi dä bulsa ber ölkädä räncetelüen teli. Häm Quşma Ştatlarnıñ raketalardan saqlanu ölkäsendäge bik ük aqıllı bulmağan säyäsäte Rusiägä näq menä şundıy räncelü häm başqa ber ilneñ doşmanlığına törtep kürsätü mömkinlegen birä. Rusiäneñ xäzerge citäkçelege fikerençä, bu ilneñ abruıyn kütärü häm böyek mämläkät statusın qaytaru mömkinlegen birä", di Aleksandr Golts.
Mäskäw Washingtonnıñ bu ölkädäge xezmättälek täqdimen inde kire qaqtı. NATO-Rusiä şurasınıñ 19-nçe aprildä Brüsseldä uzğan çirattağı oçraşuında şuşı mäs''älä qaralğan ide, ämma Rusiäneñ NATOdağı ilçese general Totsky belderüenä qarağanda, Mäskäw haman qarşı bulıp qala birä:
"Bez Yewropada "salqın suğış" çorınnan soñ berençe märtäbä yaña strategik element urnaştırıluğa şulay ciñel genä qarıy almıybız. Bez şundıy citdi qararlarnı beryaqlı ğına qabul itügä qarşı çığabız", di Rusiäneñ NATOdağı ilçese.
Atnakiç amerikannarnıñ şul saqlanu qalqanı ölkäsendä bergäläşep eşläw täqdimen berençe vitse-premyer Sergey İvanov ta kire qaqtı.
Kärim Kamal


text:
Fälästinnärneñ premier Mäxmud Abbas citäkçelegendäge yaña xökümäte raslanğannan soñ ,AQŞ, Yevropa Berlege BMOsı häm Russiä tarafınnan äzerlängän ‘solıx yulı ‘ dip atalğan Yaqın Könçığış öçen tınıçlıq planı İzrael premiere Şaronğa häm Abbasqa tapşırıldı.55 yıllıq İzrael-Ğäräb konfliktın xäl qılıp bäysez Fälästin däwläten oyıştırunı mäqsat itep quyğan plannıñ ğämälgä aşuı öçen taraflarnıñ şulayuq Waşington häm berektäşläreneñ aldında bixisap biyek kirtälär tora.
Fälästinnärneñ berençe premier ministırı Abbas İzraelgä qarşı qorallı suğış alıp baru, fälästin mäsäläse öçen häläkät dip äytkän,urta yulda toruçı säyäsätçe . Waşington yaña premier İzrael belän tınıçlıq söyläşüläre alıp barır dip ışana. Prezident Bush çärşämbedä solıx öçen här ike yaq ta adımnar atlarğa tieş, ämma Abbasnıñ kilüe eşlärne qulaylaştırır dip äytep (audio)
Min optimist. Min Fälästin xakimiätendä terrorğa qarğı köräşü zarur dip äytüçe keşe buluına ışanam , bu tınıçlıq protsesında alğa taba baru öçen yaxşı mömkinçelek bulıp tora . Häm min bu mömkinlekne qullanaçaqmım.
Abbas aldında İzrael tügel ä fälästinnär berençe kirtä bulıp tora. Ul qoralsızlanunı kire qaqqan fälästin törkemnären , watandaşlar suğışı buldırmıy ğına taratırğa, çittä qalunı ber niçek tä qabul itmägän Arafat belän eşlärgä tieş. Terror törkemnäre Abbasnı närsä kötkäneñ şunduq kürsätte. Ul sişämbedä parlamentta terrornıñ barlıq formaların xökem itep çığış yasadı ,anıñ kabinetı raslanıp berniçä säğät tä ütmi Tel Avivde oyıştırılğan intixar höcümendä 3 keşe häläk buldı, distälärçäse yaralandı. Cawaplılqnı Al Aqsa şäxitläre brigadası häm Xämäs üz östenä aldı. Küp kenä analitiklar Arafat Abbasqa iminlek eşlärendä kirtä quyaçaq dip qarıy. Ägär dä ul qorallı törkemnärne tarata başlasa, Arafat häm başqaları Abbasnı fälästin mäsäläsenä qarşı eşläwçe keşe dip tasvirlayaçaqlar . Mäxmud Abbas küptän tügel ber ğäräb gazetasına birgän ängämäde terror näticäsendä bez xalıqara cämäğätçelekneñ yaqlauın yuğalttıq , İzrael xärbiläreneñ üç alu aksieläre ilne, ekonomikanı yuqqa çığardı, intifadanıñ xärbi tös aluı , Premier Şaronnıñ tozagı ide , fälästinnär moña töşte İzrael böten ğäräb illären cimeräçäk xärbi köçkä iä , Şaron suğış teli häm bez aqıl qullanası urınğa näk ul telägänçe eşlädek, suğıştıq. Döres , aqıllı süzlär . Anıñ äytkännären Waşingtonda yaqın könçığış institutında eşläwçe David Makovsky sitat itep kiterde ( audio)
Abbas süzlärençä, çit illärdän kilgän investitsiälär kire kitte.. Birelgän fondlar belän bez bu dönyada närsäder tözedek. Bezneñ uramlarıbız, Otel , binalarıbız mäktäp universitetlarıbz bar ide. Küp kenä fondlar birelmi başladı, ni öçen ? Bu tragedie, bez üzebezdän sorarğa tieşebez ni öçen ? Qayber fälsätin oyışmaları fälästin xakimiäten telämi , alar anı cimerep, urının alırğa teli. Ni öçen Fatax intifadağa qatnaştı , bez bu ilne suğış başlar öçenme tözedek. ?
Bilgele bulğança, Xämäs, Cihad, Xızbulla yaña xökümätneñ qoralsızlanu taläplärenä şulayuq, solıx yulı planına qarşı çığacaqbız dip äytep quydı. Xämäsneñ säyäsi qanatı citäkçese al Rantissi (audio) bez keşelärebzne qoralsızlandırmayaçaqbız, Fälästin xakimiäteneñ bezneñ oyışmalarnıñ bersen dä qoralsızlandıruına röxsät itmiäçäkbez, yaña xökümät fälästin xalqına yardämme itäçäk ällä xalıq aña qarşımı bulaçaq digän mäsälädä här kemne ışandıru öçen üzebezne saqlarğa tieşbez.
Yaqın könçığış säyäsätendä AQŞnıñ mäxsus ilçese bulıp yöregän Dennis Ross Ğäräb däwlätläre Abbasnıñ eşen qulaylaştıru, eşlägän eşeneñ legitim buluın raslağan urtaq deklaratsiä iğlan itä ala dide. Çärşämbedä izrael häm fälästinnärgä tapşırılğan solıx yulı isemle plan 3 fazadan tora häm här ike yaqnıñ çaralar kürüen taläp itä. Fälästinnärneñ köç qullanuın tuqtatuğa cawap itepİzrael çiklärne açu, yähud utarların cimerü kebek taşlamalar yasıy berençe fazada, ikençe fazada waqıtlı Fälästin däwläte oyıştırıla, häm öçençe fazada Yerusalem, fälästin mohacirläre , çiklär kebek qatmarlı eşlär tikşerelä. Bu plannıñ zäğif yaqları bar, berençeden ul taraflarnıñ söyläşüe näticäsendä äzerlängän tügel, ä başqalarınıñ äzerläp şulay eşlärgä tieşsez digän plan, Küp kenä keçkenä detallär säbäple eleke söyläşülär körçekkä terälde, köç qullanıluı tuqtalsa da, Yerusalem, çiklär , mohacirlar dip kenä äytelgän bu süzlärneñ här berseneñ artında ike yaqnıñ da aşa almağan, yäki taşlamalarğa barmağan zur problemalar yata. Ämma Arafatnı çitkä qağıp premier postına Maxmud Abbasnıñ kilüe , Fälästin törkemnären yaqlauçı Saddamnıñ çitlätelüe , terrorğa qarşı başlatılğan suğış häm ekstremizmğa qarşı aksiälär nindider ömed çatqıları xasıyl itä . Şulayuq qorallı fälestin törkemnäreñ yaqlauçı Sürieägä qarata AQŞnıñ ğına tügel ä Yaponie , Fransiäneñ dä bu könnärdä basımnı arttıruları bälkim dä ‘ solıx yulı ‘öçen şans bulaçaq
Färidä Xämit, Praga


text:
Milli mäğärif kiçä häm bügen
Konferensiädä äytelgänçä, 90nçı yıllarda tatar mäğrifäte, mäktäpläre, gimnaziäläre häm balalar baqçaları eşläwgä cämäğätçelekneñ iğtibarı bik köçäygän ide. Bu iğtibarğa däwlät tä, mäğärif ministrlığı da bitaraf qalmadı häm näticädä ul yıllarda millät üseşenä bağışlanğan küp kenä eşlär başqarılğan. Ämma soñğı yıllarda Tatarstanğa Mäskäw tarafınnan basım köçäygän häm mäğrifätkä iğtibar kimede. Bu turıda häm şulay uq üsep kilüçe yäş buınnıñ milli üzañ yuğaluı, teldän, ğöref-ğädättän çitläşüe, narkomaniä, alkogolizm, köçläw, faxişälek artu xaqında älege fänni-ğamäli konferensiädä dä süz bardı. Tatar mäktäplärendä uqığan balalarnıñ da kübräk rusça söyläşüe, ğomumän tatar mäktäp-gimnaziäläreneñ bik az buluı belän cämäğätçelek borçıluın kürsätte.
Mäğärif ölkäsendä xäl itelmägän mäs'älälär bik küp ikän. Milli zıyalılar alarnı tikşergän waqıtta ni öçen bu söyläşüdä yuğarı däräcädäge citäkçelär yuq, digän soraw da quyıldı. Ğädättägeçä, Fäwziä Bäyrämovanıñ çığışı istä qalırlıq, eçtälekle häm xisle buldı. Oktäbergä qädärle çorda seber tatarlarınıñ mäğärif sisteması xaqında äytelde.
Konferensiä axırında rezolyutsiä qabul itelde, forsat çıqqanda anıñ belän sezne dä tanıştırırbız.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
İzrail-Liban: nizaq artında Quşma Ştatlarnıñ töbäk problemalarına tieşle iğtibar birmäwe yata ala
İzrail häm Liban şığıylarınıñ Xizbulla xäräkäte arasındağı qorallı qarşılıq yaña yuğaltular belän çärşämbedä dä däwam itte, xörmätle tıñlawçılar. Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät wä iminlek ölkäsendäge yuğarı wäkile Solana İzraildä söyläşülär ütkärgännän soñ yaqlarnı atışlarnı tuqtatuğa öndäde. Berük waqıtta ul Xizbullanı İzrail ğäskärilären urlap kierenkelekne çığaruı öçen tänqitläp tä aldı.
Quşma Ştatlar isä haman da İzrailneñ üz-üzen yaqlaw xoquqı buluına işärä itä, xalıqara basım Xizbulla artında toruçı dip farazlanğan Süriä wä İranğa yasalırğa tieş dip belderä. Çärşämbedä dönya mäğlümat çaraları, Washington İzrailgä Xizbullağa qarşı xärbi höcümnären däwam itü fatixasın birde, dip yazıp çıqtı. Qayber belgeçlär fikerençä, Yaqın Könçığışta kilep tuğan xäzerge wäzğiat artında da öleşçä, Quşma Ştatlarnıñ, beryaqtan, töbäk eşläre belän qızıqsınuı kimep, ikençe yaqtan, küp kenä mäs''älälärdä nigezdä İzrail yağın alu belän genä çiklänä başlawı yata.
Carnegie fondında Yaqın Könçığış mäs''älälären öyrängän Nathan Brown fikerenä qarağanda, İzrailne üz doşmannarına qarşı köç qullanudan totıp toru öçen 2001-nçe yılda xakimiatkä kilgännän birle George Bush idaräse berni dä eşlämäde. Näticädä İzrail xökümäte fälästin suğışçıları belän şaqtıy qırıs eş itä başladı, di Brown.
Xäzer dä, başqalar atışlarnı tuqtatıp, nizaq urınına xalıqara köçlär kertüne täqdim itkändä, Washington ğomumi belderülär belän genä çiklänä, dip isäpli Carnegie fondınnan Nathan Brown:
"Quşma Ştatlar totrıqlandıru eşlärennän çitläşäse itte. Monı eşläp ul asılda kierenkelekneñ däwam itüenä genä yul aça. Washington alğa çığıp, bez berär çişeleş tabarğa tieş, dip äytä alır ide. Ämma monıñ urınına ul, kürüebezçä, İzrailgä, bez sezneñ ni aşa ütüegezne añlıybız, kiräk tapqan bar närsäne dä eşlägez, ğadi xalıq arasındağı yuğaltularnıñ ğına zur buluına yul quymağız, dip äytä", di Brown Quşma Ştatlarnıñ xäzerge pozitsiäse turında.
Şuşı belgeç belän ikençese, Yaqın Könçığış eşlären George Washington universitetında öyrängän Murhaf Yuyäti dä kileşä. Ul, İzrail-Liban nizağında Bush xökümäte İzrail Xizbullanı köçsezländerer, xätta yuq itär dip ömetlänä, alay uylamasa Washington inde küptännän qan qoyunı tuqtatu eşenä kereşkän bulır ide, di:
"Amerikanıñ çitläşüe bik möhim ber faktor, häm bu bügenge köngä atışlarnı tuqtatuğa ireşmäwneñ töp säbäbe. Min Quşma Ştatlar, İzrailgä Xizbullanı yuq itü öçen kübräk waqıt birergä tırışa, dip uylıym. Monıñ tiskäre yağı şunda ki - ğadi xalıq arasında yuğaltular bulaçaq", di George Washington universitetı belgeçe.
Tumışı belän Süriädän bulğan häm Yaqın Könçığıştağı, şul isäptän Libandağı wäzğiatne yaxşı belgän Murhaf Yuyäti, İzrail höcümnärenä qaramastan Xizbulla yäşäp qalaçaq, çönki anıñ Libandağı tamırları nıq, dip isäpli. Çärşämbe könne İzrail qorallı köçläre Xizbullağa qarşı höcümnären inde Liban çigen ütep ilneñ könyağında alıp bara başladı.
Kärim Kamal


text:
Könyaq Osetiä bäysezlek öçen tawış birgän
Gruziäneñ bäysez küzätüçeläre Könyaq Osetiädä ütkän prezident saylawların demokratik täläplärgä turı kilmäwen belderä. Könyaq Osetiägä küzätüçelär bularaq kertelgän, Gruziädäge berdän-ber xökümättän tış “Küpmillätle Gruziä” oyışması wäkilläre, tawış birü waqıtında küp tärtip bozular terkägän. Bu oyışmanıñ citäkçese Arnol'd Stepanyan, Tiflistä ütkän mätbuğat oçraşuı waqıtında, saylawlarda qatnaşuçılarnıñ sanı yaqınça ike tapqır arttırıp kürsätelgän, dip belderde. Annan da qala, ber ük keşelär berniçä saylaw urınına barıp tawış birgän.


text:
Görciädä opozitsiä belän xakimiät arasında qarşılıq däwam itä. Saqlanu ministrı David Tevzadze, cirle televideniegä "wazğiät kontroldän çığıp bara" dip belderde. Qarşılıq däwam itsä, xärbilärneñ ğämäle nindi bulaçaq, digän sorawğa ul, alar Konstitutsiä nigezendä xäräkät itäçäk, dide. Opozitsiä uzğan atna ütkän parlament saylawları näticälären falsifikatsiä dip sanıy, häm prezident Eduard Şevardnadzenı urınınnan kitergä çaqıra. Tbilisida atna buyı meñlägän mitinglar uza. 300-läp protest belderüçe uzğan tönne Parlament binası yanında ütkäre. Bügen kötmägändä alar yanına Şevardnadze çıqıtı. Mäsäläne uramda xäl itep bulmıy, dip ul opozitsiä citäkçelären açıqtan-açıq söyläşergä çaqırdı. Protest belderüçelär aña kimsetkän süzlär belän çawap birde, "Satlıqcan, urınıñnan kit!" dip qıçqırdı:
Audio (protest belderüçelär)
Soñraq Şevarnadze urınınnan kitmiäçägen belderde. Üzäk saylaw komissiäse belderüençä, räsmi näticälär noyäberneñ 20-sendä iğlan iteläçäk. Älegä alda 21 protsent belän prezident taraflı "Yaña Görciä" partiäse bara. Opozitsiädäge "Yañarış" 19-yarım protsent belän ikençe urında.


text:
Bïıl elimizdiñ bas şırşasın jağw saltanatı basqa künge awıstırıldı, dep xabarlay`dı Baq.kz. Dästür boy`ınşa jaña jıldıq şırşanıñ şamdarın jağw räsimine Elbası qatısadı.
Bïıl elimizdiñ bas şırşası «Xan-Şatır» SOO alañında ornatıladı.
«Bïıl elimizdiñ bas şırşası bıltırğıday` «Xan-Şatır» sawda oy`ın-sawıq ortalığınıñ alañında ornatıladı. Osı jılı bas şırşanıñ şamdarın jağw saltanatı dästür boy`ınşa birinşi jeltoqsanda emes, 18 jeltoqsan küni ötedi», - dep mälimdedi Astana äkimdiginiñ baspasöz qızmetinen.


text:
Çirattağı bäyräm, Radio könendä, Tatarstan radiosınıñ xäle niçek? Tatarstan radiosınıñ irtänge tapşıruında teleradiokompaniä räise urınbasarı Miläwşä Aytuğanova şul turıda, radionıñ mäğlümat çarası bularaq, tärräqiäte turında söyläde. Mäğlüm ki, soñğı yıllarda ultraqısqa dulqınnarda söyläwçe FM-radio sannarı arttı, “Tatarstan yaña ğasır” telekanalı eşli başladı. Şuşı könnärdä Irınbur ölkäsendä TV-Boğoroslan şirkäteneñ “Yaña ğasır“ programmaların translyatsiäläügä litsenziä aluı turında xäbär kilde. Xäzer “Tatarstan yaña ğasır”nı Irınburnıñ 60 meñgä yaqın xalqı kürä alaçaq. Läkin radio elemtäneñ texnik yağına kilsäk, anıñ artqa kitkän yağı da bar. Bigräk tä awıl cirendä taralğan häm şähärlärdä kuxnyalarda söyläp torğan ğadäti çıbıqlı radio kimi bara. Miläwşä Aytuğanova şul xaqta irtänge turı efirda söylägäç, radionı telefon çıltıratuları basqan. Xalıq borçıla, çıbıqlı radio kiräk. Köndez “Azatlıq” radiosına birgän intervyusında Miläwşä Aytuğanova Tatarstanda radionıñ mäğlümat çarası bularaq xäle turında menä närsälär äytte:
Xäzerge köndä Tatarstanda kiñ mäğlümät birä torğan, uylandıra torğan radiolar bik az. Läkin andıy radiolarnıñ kiläçäge bar, çönki kiläçäktä xalıq muzıka belän mawığa torğan radiolardan tuyar. Mine häm bezneñ tıñlawçılarnı borçığan ber problema bar. Ul – çıbıqlı radio, anıñ bügenge xäle. Çıbıqlı radio çeltäre xäzer naçar texnik xäldä, qayber rayonnarda, awıllarda ul bötenläy işetelmi. Anı yañartır, qarar öçen küp aqça taläp itelä, andıy aqçalar xökümät tarafınnan birelmi. Şul uq tapşırularnı ozın häm ultraqısqa dulqınnarda da tıñlap bula.


text:
Tönyaq Korea belän Quşma Ştatlar arasında kierenkelek arta
Ğiraq mäsäläse kön tärtibennän töşep ölgermägän, “zolım küçärenä” kergän tağın ber, Tönyaq Korea tiräsendä soñğı waqıtta kierenkelek arta. Uzğan atnada Korea räsmiläre berniçä yıl tuqtap torğan atom reaktorın eşkä cigäçägen belderde. Waşingtonnıñ Koreağa digän humanitar yärdämen tuñdıruwın räsmi Pxenyan “säyäsiläşterü” dip atadı.
Qayber küzätüçelär fikerençä, Pxenyannıñ soñğı adımı Waşingtonğa basım yasaw niäte bulıp tora. Eş menä närsädä. Şuşı ayda Berläşkän Millätlär Oyışması kiläse yılğa Tönyak Koreanıñ aç xalqın aşatu öçen 200 million dollardan artıq aqça kiräk dip beldergän ide. BMOnıñ Azıq-tölek programması qısalarında birelgän yärdämneñ töp iğanäçese Quşma Ştatlar. Uzğan ayda Amerikan räsmiläre bu komunistik ilgä yärdäm birüne tuqtaçağın belderde. Alar monı Koreanıñ atom programması belän bäylämiçä, budjetnıñ qıtlığı belän añlatqan ide. Monnan tış Amerikan räsmiläre Koreağa birelgän yärädmneñ kem qulına elägüen tikşerep baru öçen xalıqara komissiä buldırırğa taläp itte. Qayber xäbärlärgä qarağanda bu yärdäm xärbilärgä kitep barğan.
Şuşı xäbär Pxenyannıñ açuın çığardı. Düşämbedä Tönyaq Koreanıñ Tışqı Eşlär Ministrlığı Quşma Ştatlarnı humanitar yärdämne tuqtatu öçen här çarağa baruda, mäsäläne säyäsiläşterüdä ğäyepläde. Korea räsmilären añlarğa bula. İlneñ iqtisadı möşkel xäldä, xalıqnıñ zur öleşe aç-yalanğaç yäşi. BMO mäglümätenä qarağanda 1995-nçe yıldan birle 2 million çaması keşe açlıqtan häm şuña bäyle awırulardan ülgän. Distälägän meñ keşe kürşe Qıtayğa kitkän. Könyaq Koreağa kitüçelär dä arta. Soñğı yıl eçendä andıy keşelär sanı meñgä citkän. Şuşı wazğiättä BMOnıñ humanitar yärdäme küplär öçen yäşäp qalu çarası ide. 23 million çaması xalıqnıñ öçtän-bere şul yärdäm xisabına yäşäde. Xäzer isä, donor illärdän yärdäm kimü säbäple, BMO Azıq-tölek programmasın çiklärgä mäcbür. Sentäber ayında ilneñ könbatışındağı 3 million çaması keşe yärdämnän özelde.
Küzätçelär fikerençä, şuşı wazğiättä räsmi Pxenyan, atom reaktorın eşkä cigü xäbäre belän Quşma Ştatlarğa basım yasarğa teli. Waşington belän Pxenyan arasında kierenkelek soñğı waqıtta arta bara. Häm bu bar töbäkkä yoğıntı yasıy. Äytkändäy, Buş administratsiäse kilgännän soñ, bu töbäkneñ geo-säyäsätendä şaqtıy üzgäreşlär küzätelä. Äytik, Waşingtonnıñ köndäşe bulıp kilgän Qıtay, xäzer strategik partner dip atala. Ä menä tarafdar bulğan Könyaq Koreada, kiresençä, soñğı waqıtta Amerikağa qarşı xislär köçäyä.
Ali Ğilmi, Praga


text:
Prezident Däwlät Şurasına yıllıq yullamasın citkerde
Tatarstan öçen uzğan yıl bik awır kilde. Zakonnarnı täñgälläşterü protsessı bardı. Alda däwlät xakimiät strukturalarında da üzgäreşlär kötelä.
Menä şundıy qısqa ğına kereş süzdän soñ prezident säyäsi mäsälälärgä küçte. İñ berençe bulıp yullamada federativ mönäsäbätlärne nığıtu turında äytelde:
Rusiädä federalizm – ul demokratiäneñ territorial' karkası. Federativ prinsiplarnı yaqlap, bez ber ük waqıtta demokratiäne saqlap qalu öçen tırışabız, ä ul bügen moña moxtac. Federalizmnıñ iñ ezlekle tarafdarı bularaq, Tatarstan Rusiä cämğiätendä demokratik prinsiplarnıñ saqlanuı öçen zur cawaplılıq toya. Bik qızğanıç, läkin bezgä yış qına bu pozitsiä öçen, yalğız diärlek, köräşergä turı kilä. Bu küzlektän qarağanda, Tatarstannıñ statusın saqlaw küp oçraqta, Rusiädä federalizmnıñ kiräklegen häm şulay uq anıñ qotılğısızlığın añlaw belän bäylängän. Mäs’äläneñ qimmäte şundıy.
Yullamanıñ deputatlarğa häm jurnalistlarğa taratılğan basma nösxäsendä suverenitet turında yazılmağan ide. Läkin çığış waqıtında Mintimer Şäymiev moña şaqtıy ğına tuqtalıp, Tatarstan suverenitet, möstäqillek prinsipların täqrarladı häm monnan soñ da yaqlayaçaq, dide.
Yullamada millätara häm dinara mönäsäbätlärgä bik zur urın birelde. Prezident uzğan yıl millätara mönäsäbätlär dairäsendä citdi waqiğalar buldı, dide häm iñ berençe çiratta Rusiädä xalıq sanın alu aksiäsen atadı. Federal' strukturalarnıñ bernindi nigezsez tatar xalqın küp kenä törkemnärgä bülgäläwlären tänqitläde. Prezident, bülgälänülärgä törle ikelänülärgä çik quyuda Bötendönya tatar kongressınıñ III qorıltayı äytep betergesez rol' uynadı, dide. Yullamanıñ bu bülegendä tatar telen latin grafikasına küçerü mäs’äläse turında da äytelde. Rusiä Däwlät Dumasınıñ häm Federal' cıyılışnıñ “Rusiä Federatsiäse xalıqları telläre turında” kirillitsada ğına yazu mäcbürilege turında tözätmä qabul itülären “Federal' subyektlarnıñ fäqät üzlärenä genä qarağan wäqälätlärenä tıqşınu”, dip bäyäläde. “Bu ğämällärneñ hämmäse dä anıq bulmağan milli säyäsät cirlegendä eşlänä, qayber namussız säyäsätçelär häm çinovniklar alarnı üzläreneñ mäkerle maqsatlarında faydalanalar”, dide Mintimer Şäymiev.
Yullamanıñ şuşı öleşendä prezident Rusiäneñ böten töbäklärendä, böten mäktäplärendä, äytkändäy, uptım-ilahi pravoslav dinen uqıtu kertügä qarşı çıqtı. Ul din mäsälälären ruxanilar qaramağına qaldırıp, mäktäptä dönya dinnäre nigezläre uqıtu aqlanğan mantıyq bulır ide, digän fiker äytte. Prezident yullamasınıñ berençe yullarında uq digändäy, “Demokratik institutlarnıñ häm süz iregeneñ üsüe” digän bülek tä bar. Başta bu bülektä Tatarstan Däwlät Şurasında bulaçaq reformalar turında äytelde. İnde xäbär itkänebezçä, bu yañalıqlar turında süzlär yaña yıldan birle işetelä. Başta Däwlät Şurasına möddätennän alda saylawlar ağımdağı yılnıñ dekaberendä uzdırılaçaq, dip iğlan itelde. Annarı soñ Däwlät Şurası ike palatadan bulaçaq digän süzlär yöri başladı. Prezident yullamasında mondıy konkret süzlär yuq, läkin saylaw prinsipları üzgärüe firka isemlekläre buyınça saylanaçaq deputatlar turında äytelä.
Beraz çigenep digändäy, şunı da östärgä kiräk. 14. plenar sessiäseneñ kön tärtiben tikşergändä, deputat Ştanin “Tatarstan Däwlät Şurasına saylawlar turıdağı” qanunnı tikşerüne däwam itärgä täqdim itte. Läkin räis Färit Möxämmätşin “Äle bu mäs'älädä, yäğni töbäk parlamentları nindi räweştä oyışaçağı turında federal' üzäk strukturalarında da qararğa kilmägännär”, dip belderde. Ä şul uq waqıtta, inde Tatarstandağı gomumrusiä firqalare bu mäs'älädä säyäsi köräş mäydanına çığuların sizderdelär. Sessiä aldınnan piketqa çıqqan SPS firkase wäkilläreneñ qullarında berdän-ber şiğar ide: “HeT – дByxпaлaTHoMy пapлaMeHTy TaTapcTaHa!” Nigä alay, digän sorawğa bolay dip cawap birelde:
Audio
PS kebek köçle firqälär dä Tatarstannıñ yaña saylanaçaq parlamentında üz wäkillären, deputatların kürerbez dip ömetlänmilär.
Xäyer, monısına äle irtäräk. Yullamanıñ demokratik institutlarınıñ häm süz iregen üsüe bülegenä äylänep qaytıyq äle. M.Şäymiew “Pecпyблиka TaTapcTaH” häm “Watanım Tatarstan” gazetalarnıñ eş stillären üzgärtmäwlären, artta, uzğan ğasırda qaluları öçen tänqitläde. Ämma iñ köçle tänqit “Mädäni comğa” gazetasına tide.
Audio
Mintimer Şäymiev çığışınıñ bu öleşendä “Mädäni comğa”ğa birgän bäyälämädä deputat Tufan Miñnullinnıñ üz pozitsiäse buluına işarä yasadı. Çınnan da “Mädäni comğa” gazetası xaqında törle fikerlär, törle tarafdarlar buluı bilgele. Häm bu mäs'älädä soñğı süzne prezident äytkänçä, icat berlekläre, berençe çiratta Yazuçılar berlege äytergä tieş. Ä “Azatlıq” radiosı, xörmätle tıñlawçılarıbız, sezgä äle 14. plenar sessiäse barışı turında da, häm anda iğlan itelgän prezident yullamasınıñ başqa, sotsial', iqtisadi mäs’älälärgä bağışlanğan bülekläre turında da söylär, inşalla. Älegä Tatarstanda prezident yullamasında äytelgänçä, “süz irege bezneñ öçen qaqşamas prinsip, bezneñ bäxässez qazanışıbız”.
Yunıs Ätnäle, Qazan


text:
Rusiä mäğärifçeläre Mortaza Räximovtan sabaq ala...
Ber qarağanda, Rusiä mäğrifätçeläreneñ Ufağa cıyıluı añlaşıla. Nigä cıyılmasqa häm Başqortstannıñ qunaqçıllığın qabul itmäskä? Ämma şunısı siskänderä. Vladimir Fillipov 23 ministrnı citäkläp, Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov qarşına bara häm anıñ mäğrifät ölkäsendäge täcribäsen, fikerlären öyränä. Ä bit Mortaza Räximov hönäre buyınça uqıtuçı yäki mäğärif ğalime tügel.
Xäzerge Başqortstan prezidentı cidençe dekaberdä bulaçaq saylawğa äzerlänä. Mortaza Räximov kandidat bulıp üze çığamı, üzeneñ berär ışanıçlı däwamçısın täğäyenlime – bilgele tügel. Läkin säyäsi eş tuqtalmıy. Mäğärif ministrları cıyılışı näq menä şul saylawğa äzerlek kampaniäse planına kergän. Başqortstanda mäğärif eşläre, bigräk tä milli tellärdä uqıtu al da göl, başqalar öçen ürnäk digän original' fikerne añlatqaç, Rusiä ministrı Vladimir Fillipov 16nçı sintäberdä başqort däwlät universitetınıñ aktlar zalında jurnalistlar öçen press-konferensiä biräçäk. Yäğni Başqortstan Mäğärif säyäsäteneñ Rusiä külämendäge prezentatsiäse äzerlänä.
Ämma tormış faktları küz aldınnan kitmi. 2002nçe yılnıñ 30nçı avgustında Bäläbäy tatar gimnaziäse direktorı Nurmöxämmät Xösäyenov Başqortstan tatar mäğärifeneñ awır xäldä buluı turında Rusiä prezidentı Vladimir Putin qarşında bäynä-bäynä söyläp birgän ide. Däresleklär yuq, respublikada 40 başqort gimnaziäse bulsa, tatarnıqı – ber-ike genä, aları da bik fäqir xäldä. Citmäsä, xalıq sanın aluğa äzerlängändä, tatar tügel, başqort bulıp yazılığız, dip, basım yasıylar. Şuşı faktlarğa bäyä birep, Vladimir Putin: Polnaya dur', yäğni tuğan teldä belem birügä qomaçawlaw – duamallıq dip äytkän ide.
Şulay bulğaç, 15-16nçı sintäberdä Ufada Rusiäneñ mäğärif ministrlığı nindi aldınğı täcribä öyränäçäk soñ? Rusiä prezidentı Polnaya dur' dip bilgelägän küreneşlärgä Rusiäneñ mäğärif ministrı Fillipovnıñ xäzer niçek qarawı bilgesez. Ul Ufada mäğärifçelärneñ cıyının ütkärä, aldınğı täcribä öyränä. Monısı mäğlüm. Tatar cämäğätçelege isä moña şaqqata. Alay barısı al da göl bulğaç, ni öçen yärdäm häm yaqlaw sorap, tatar uqıtuçıları kön sayın Başqortstannan Qazanğa möräcäğät itälär soñ? Düşämbe könne Nurmöxämmät Xösäyenovnıñ häm tatar gimnaziäseneñ nindi şartlarda eşläwe turında Azatlıq radiosınnan işetkäç, essele-suıqlı bulıp kitte. Rusiä mäğärif ministrı Başqortstan prezidentınıñ milli-mäğärif täcribäsen böten ilgä taratsa, başqa tatar gimnaziälärendä dä şundıy uq xäl bulmas mikän?Diana İbrahimova


text:
Ğiraqnıñ küçeş çorı premyer ministrı İyad Älläwi 30-nçı ğinwar könne Ğiraqnıñ qayber öleşlärendä saylawlarda qatnaşu bik qurqınıç bulırğa mömkin dide. "Älbättä, bu saylawlarda qantaşa almawçı qayber urınnar bulaçaq... ämma bez alar küp bulmas dip uylıybız" dide Älläwi.
Älläwi şulay uq xökümät il buylap iminlekne nığıtu, xärbilär sanın arttıru häm yaxşıraq cihazlar alu öçen 2 milliard 200 million dollar totaçaq dide.
Ğiraqtağı AQŞ xärbiläre äytüençä, Tikrit şähärendä politsiä idaräse yanında maşinağa quyılğan bomba şartlaw näticäsendä 6 politsiä xezmätkäre hälak bulğan.
Xakimiätlär äytüençä, bügen Bağdadtan könyaqta ğisyançılar mikroaftobusqa höcüm itep kimendä 7 keşene ütergän. Yaqındağı xastaxanä mödire äytüençä, älege höcüm qorbannarı ğiraqlılar.


text:
Belgänegezçä, ğinwar ayınıñ başında tatar estradasında şaqtıy qızıqlı ber çara uza. Ul “Tatar cırı” dip atala häm uzğan yılnıñ iñ populyar cırlar bäygesenä näticä bularaq oyıştırıla. Tıñlawçılar tarafınnan uzğan yılda icat itelgän cırlarnıñ iñ populyarları bilgelänä, älege cırlarnıñ avtorları häm başqaruçıları büläklänä. Mondıy çara 2004nçe yılnıñ ğinwarında da ütkäreläçäk. Şuşı xaqta çärşämbe könne Qazannıñ Säwdä-sänäğät palatasında uzğan matbuğat oçraşuında äytelde. Oçraşuda oyıştıru komitetı häm “Yaña ğasır” telekompaniäse citäkçese İlşat Äminev, anıñ urınbasarları – “Tatarstan” kanalı citäkçese Ayrat Sibğätullin, “Bars-media” kompaniäse direktorı Marat Gäräev qatnaştılar. Alar süzlärenä qarağanda, konsertlar bu yulı da, bıltırğıça, Piramida küñel açu üzägendä uzaçaq häm 3 kön däwam itäçäk. Läkin başqa yıllardan ayırmalı bularaq, bar kiçälärdä dä şul ber ük cırçılar qatnaşaçaq. Berençe könne alar yaña cırlar başqaraçaq, ikençe konsert ciñü yawlağan cırlardan toraçaq. Ä öçençe könne tamaşanıñ iñ qızıqlısı bulaçaq. Bu könne çäy öställäre artında tamaşaçılar layıq dip tabılğan cırlarğa häm alarnı başqaruçılarğa büläklär tapşırğannı ğına qarap utırmıyça, alar belän bergä bäyräm itäçäklär. Büläklärgä kilgändä, ciñüçelärgä büläk itep birelä torğan Altın bars sını bıyıl üzgärtelep eşlängän. Şunısın da äytergä kiräk, “Tatar cırı-2003” festivale bu yulı Xalıqara bulaçaq. Oyıştıruçılar süzlärençä, anda Avstraliädän Zölfiä Kamalova qatnaşaçaq. Şulay uq Finländiädän dä ber cırçı yeget qatnaşır dip kötelä ikän. Tağın ber yañalıq. Älege bäygedä ciñep, Altın bars premiäsenä layıq bulğan cırlar “Bars-media” firması tarafınnan audiokasseta häm kompakt-diskta ğına tügel, DVD-diskta da dönya küräçäk.
Gölnaz İlgizär