text:
İsmail Gaspıralı’nın ilk makalesi hangi yıl basıldı ve makale ne hakkındaydı? Bu meseleyle şimdiye kadar kimsenin uğraşmadığı görünmekte. Ama yakın zamanda Prof. İlya Zaytsevniñ, Krımskoye İstoriçeskoye Obozreniye dergisinde basılan bir makalesinde bu konuyu belli derecede aydınlatmakta [1, s. 175 - 179]. İ. Zaytsevniñ verdiği bilgiye göre, Moskova’daki Rusya Edebiyat ve Sanat Devlet Arşivinde İ. Gaspıralı’nın 1876 ve 1882 senelerine ait iki mektubu saklanmakta. Birincisi, Novoye Vremya gazetesinin yayın sahibi A. S. Suvoringe adına. Bu mektupta İ. Gaspıralı, kendisinin 1875 senesinde Türkiye’den “Şark Mektupları” başlığıyla Novoye Vremya gazetesine gönderip bastırdığı makalelerinden söz edip makaleleri karşılığında Novoye Vremya gazetesini bedava aldığını hatırlatır. Yani bu bilgiyi esas alarak bugün biz İ. Gaspıralı’nın ilk korrespondentsiyalarının 1875 senesi baskıları hakkında aytmağa haqqımız bar. Bu yerçikte ğayet meraqlı olğan daha bir malümat qoşmalı. 1991 senesi Aqmescitte Gasprinskiyniñ 140-yıllığına bağışlanğan tedbirler arfesinde İ.Franko adına universal ilmiy kütüphaneniñ eki hadimi: ilmiy-metodik bölüginiñ müdiri Z.M. Molodtsova ve baş bibliograf T.L. Şostak Gasprinskiyniñ ayatı ve faaliyeti hususında mahusus spravka hazırlağan ediler. İşte, bu spravkada yuqarıdaki malümatnı tasdıqlayıcı böyle haber berilmekte: "1871 senesi Gasprinskiy başta Venağa soñra Parijge ketip anda çalışa… Rus gazetlerinen işbirlikte buluna. Soñra Aljir, Tunis, Mısır ve Yunanistandan keçip 1874 senesi İstanbulğa kele ve bu yerden S.-Peterburg ve Moskva gazetlerine şarq ayatınen bağlı maqaleler köndere" [2].
12 dekabr 1882 senesi Rusiye matbaa işleri boyunca baş idareniñ müdiri P.P.Vâzemskiyge yazılğan ekinci mektüpke kelince, mında Gasprinskiy "Terciman" gazetasınıñ çıqarılmasına ruhset istep, onıñ rus administratsiyası ve rus medeniyeti içün faydasını añlatmaqta [1, s. 177 - 178].
Tabiy, Gasprinskiy Rusiyedeki türk-tatar qavmın qolunda gazeta olmadığını çoq qasevet eter, çoq tüşünirdi. Çünki gazetanıñ millet içün büyükten-büyük ehemiyetini bütün inceliklerile añlardı. 1879 senesi "Ziya-i-Kavkaziyağa" yazğan mektübinde kendi tüşüncelerini böyle añlata: "Malümdir ki, Rusiye vilâyeti içersinde olan milletler – ermeni, polâk, latış ve ğayrı… milletler kendi gazetlere ve edebiyata dair şeyler peyda ittiler. İki-üç milliondan ibaret olan tatarları edebiyatsız ve dahi bir gazetasız olduqları çoq taaciptir. Gazeta milletin tilidir. Gazetler milletlerin muhafizi (qoruyıcısı) ola bilirler. Ticaret ve başqa sahalarda yol kösterici ola bilirler. Milletin aqlına ve fikrine ziya ola bilirler. Gazetsiz ve kitapsız millet sağır (gar) ve tilsiz adama beñzer" [3].
Belli ki, "Terciman"nıñ neşrine ruhsetname almaq içün Gasprinskiy aslında çoq vaqıt ve çoq küç sarf etkendir.
Bugünde Qırım devlet arhivinde qorunmaqta olğan çeşit vesiqalar arasında Gasprinskiyniñ özel (şahsiy) tipografiya açması ve gazeta neşri içün ruhset alınması meselelerinen bağlı bir sıra meraqlı huccetler bulunmaqta.
1882 senesi yanvar 9-da Tavriya gübernatorı adına Gasprinskiy böyle bir haber tezkeresi (dokladnaya zapiska) köndere: Tatarlarnıñ yaqın aradaki egitimi ve maarifine hızmet etmek niyetinen ve çeşit ilmiy-ameliy bilgilerni olarğa öz tilinde ögrenmelerine fursat edinerek, bir çoq maqale ve öçerklerni tatarcağa çevirdim. Hem bu meselede bir tecribeli hoca sıfatında mezkür bilgi berilmesi esnasında adiy şekillerden başlap mürekkeplerine yöneliş tuttum. Çünki avam halqqa sade bilgi berilmesiniñ yolu budır. İşte böyle bilgilerni ayrı sahifeler (gazet sahifeleri) şeklinde neşir etmege niyet edindim. İşbu neşirlerniñ mündericesini ilimniñ çeşit sahalarına ait adiy bilgiler özel ve tercime etilgen parçalar teşkil etecektir. Bular arasında hükümet tarafından ilân etilgen qanun-qaideler, harbiy nizamnameler, ikâyeler, çeşit lâtifeler, aytımlar, sanat ve esnaflar ile bağlı malümat ve haberler, mektep işleri, rus ve çetel hayatında olıp keçken ehemiyetli levhalar bulunmaqta. Bütün bular adiy halqnıñ añlaması içün keliştirilgendir. Ve aslında, yuqarıda añılğan malümatnıñ cümlesi – tatarlarnı rus halqınıñ medeniyeti ve maarifi ile tanıştırıp, olarnıñ rus iliminden saqınmasından vazgeçtirmektir [4]. Tezkereniñ devamında Gasprinskiy eki neşir makinesi peyda etkeni ve şulardan birisi litograf makinesi ve her eksine kiril ve tatar (arab) şriftlerini alğanını haber ete.
Bu yerde añlaşıla ki, ne içün Gasprinskiy 1881 senesinde kendisiniñ "Toñğuç" ve "Şafaq" gazetimsi varaqalarını Qırımda degil de, Tifliste muharrir Ünsi-zadeniñ tipografiyasında, neşir ettirgen edi [5; 6]. Yani 1881 senesi Gasprinskiyniñ elinde matbaa makineleri daha yoq eken… hem de böyle makine peyda etkeni hususında endi ilân bergeni ve bu ilânnı matbaa yüzüne çıqarmaq içün S.-Peterburg iç tsenzurası komiteti tarafından mahusus ruhsetname alğanı ve onı İlimler Akademiyası tipografiyasında bastırğanını añlata.
Gasprinskiy kendi matbaa makinelerinde bastırğan birinci varaqa 1882 senesine ait olıp, basmahaneniñ adını ve neşir yerini böyle şekilde qayd etmekte: "Bağçasaray: Neşriyat-i-İsmailiye" [6].
Mezkür haber tezkeresinde Gasprinskiy dey ki, bu olay, yani tipografiya makineleri satın alınması ve tuvğan tilde çeşit eserler neşir olunacağı, qırımtatarlar tarafından alğışlar ve istekle qabul etilip buña dair oña mektüpler könderdiler.
Gasprinskiyniñ fikrince, işbu varaqalar ayrı neşirler şeklinde olıp, S.-Peterburg komitetinde tsenzuradan keçecektirler. Bular ayrı-ayrı mevzularğa bağışlanıp, vaqıt musaade etse, yıl içinde 50 ve belki bundan daha ziyade nomerler çıqarmağa maqsat edinile. İşbu varaqalar "Ay", "Küneş", "Kün", "Mektep", "Terbiye", "Dünya", "Hava", "Deñiz", "Hayvanat", "Ösümlikler", "Minerallar", "Esnaflar", "Makineler" kibi mevzularda derc etilecek. Qararlaştırılğanına köre, varaqalarnıñ danesine 8 kapik, cümlesi (kollektsiyası) ise, 3 kümüş fiyatında olacaqtır. Varaqalar hem perakende (birer-birer), hem de toptan satılıp, isteklilerniñ ise, bularğa abune olıp elde etmelerine çareleri bulunacaq.
İşbu neşirler periodika sayılamaz, çünki Rusiyedeki matbuat qaideleri boyunca, periodika olması içün baştaları bir serlevha altında çıqarılmalılar…
Gasprinskiy Tavriya gübernatorına yazğan haber tezkeresinde yuqarıdakilerni açıqlayaraq rica ete ki, büyük bilgi sahibi gübernator hazretleriniñ bulardan haberi olsun, ve Matbaa işleri baş idaresine muracaatında meseleni açıqladığı zaman, tatarca neşir meselesini kendi yüksek himayesi altına alsın deye iltimasta buluna.
Hem de fursattan faydalanaraq, Ministerstvonıñ bütün tevsiyelerini baş üstünde qabul etip, küçüne köre, yalıñız Vatanımız faydasına, tatarlarnıñ maarifi oğrunda çalışacağını añlata. İşniñ muvaffaqiyeti köründikçe, tatarca (rusçağa çevirmeleri ile) kündelik neşir açılmasına istekler ve ricanameler bildirilecegi arz etile.
"Qırımtatarlarınıñ çoqsunda olğan oqur-yazarlığından faydalanıp, kelecekte dünya yüzü körecek neşirler vastasınen olarnıñ añlayış ve körüşlerine tesir bıraqıp, rus milletine yaqınlaşma meselesinde bazı hurafat ve kör inançlarını eksiltmek mümkün olacaqtır. Tatarlarnıñ egitimi ve maarifi sayesinde rus ve tatarlarnıñ haqiqiy birligi oğrunda hızmetni arz etem" [4, l.2] – dey Gasprinskiy. Yani qırımtatarca kündelik matbuatından ötü patlağan çar memurları ve tsenzorlarınıñ elinden ruhsetname almaq içün Gasprinskiy çeşit usullar ve yollar araştıra ve eñ esas yol "çar devletine hızmet etmek" yolunı özcesine olarğa añlatmağa çalışa.
Bu fikir onıñ yazğan bir çoq arizalarında, arzname ve ricanamelerinde tekrarlanmaqta. 1882 senesi yanvar 9-da yazılğan birinci mektübinden tam bir ay keçkeninden soñra, yani 1882 senesi fevral 9 künü, Gasprinskiy Tavriya güberniyasınıñ naçalnigine böyle ricaname (proşeniye) köndere: Neşir etken birinci varaqalarımnıñ halq arasındaki muvaffaqiyetini ve olar tarafından yollanılğan alğışlayıcı mektüplerini köz ögüne alaraq, men böyle neticelerge keldim. Bu şekildeki populâr neşirler sayesinde musulmanlarnıñ hayatındaki durğunlıq, faaliyetsizlik ve añlı olaraq Vatanımıznıñ medeniyeti ve hayatına qoşulmaq meselesinde balacasına tüşüncelerini ve şüphelerini kidermek imkâniyetleri bulunmaqta. Men ise, kendi terbiyem ve inançlarım cihetinden bir rus kibi olduğımdan, bu meselede samimiy şikilde faydalı olmaq isterim. Şunıñ içün Bağçasaray şehrinde tatarca-rusça aftalıq populâr bir varaqa neşrine başlamaqnı arz etem. Bu varaqalarda yalıñız rusça menbalarda körüngen resmiy haberler ve çeşit maqalelerniñ tercimeleri bulundığı sayesinde siz, haşimetli hazretlerine ricada bulunam ki, bunı yuqarı reiskardelerge sunmañız ve meseleni çezmeñizni rica etem [4, l. 5].
Diqqat etmeli, 1882 senesi fevralde gazeta çıqarmaq degil de, iç olmadım bir ayrı (ve çeşit serlevhalarda) gazeta varaqası çıqarmaqnıñ çaresi araştırılmaqta.
Tavriya güberniyasınıñ naçalnigine kendi adından mektüpler könderdiginden ğayrı, Gasprinskiy Qırımnıñ çeşit yerlerinden olğan yerli halq adından da arizalar teşkil ete. 1882 senesi yanvar ayında yazılğan böyle arizalardan birisine 22 (yigirmi eki) adam imza atqan edi. Şular arasında mırzalar, ocalar, harbiyler, tuccarlar ve din hadimleri de bulunmaqta. İşbu mektüpte aynen şu aşağıdaki fikir beyan etilmekte: "Bizim haberimizge köre, Bağçasaray şeher galavası derebey İsmail mırza Gasprinskiy tatarca olaraq haftalıq bir varaqa neşir etmesine çareler araştırmaqta. Maqsadına köre, bu varaqa ile biznen bağlı hukümetniñ çeşit qanun-qaidelerini ve bizge faydalı olğan malümatnı yaymaq istegi vardır. Böyle neşir Qırım içün pek kerekli olduğını tasdıqlaymız. Çünki biz Qırımnıñ çeşit yerlerinde yaşadığımızdan, hukümetniñ ğayet mühim qanun-qaide ve çeşit buyruqlarından bihabermiz. Şunıñ içün siz haşmetpenahi hazretlerine Gasprinskiyge yardımda bulunmañıznı rica etemiz" [4, ll. 3 - 4].
Kene şu künü, yani 1882 senesi fevral 9 künü, kene Tavriya güberniyasınıñ naçalnigine Gasprinskiy daha bir ricaname köndere. Tamam bu ricanamede yuqarıda añılğan eki matbaa makineniñ tafsilâtı açıqlana. Yani Gasprinskiy tarafından satın alınğan eki matbaa makinesi "el makineleri" (ruçnıye stanki) eken [4, l.6]. Hem şulardan birisi litografiya makinesi olğanını endi qayd etken edik. İşbu ricanameniñ yanına Gasprinskiy tipografiya tutulmasına ticaret şahadetnamesi ve berilecek ruhsetnamege yapıştırmaq kerek olğan markanı da qoşıp öz evinde şahsiy tipografiya açılmasına musaade soramaqta.
Mesele bu derecege yetken soñ, vitsegubernator, tabiy, gizli şekilde Tavriya güberniyası jandarm idaresiniñ müdirine muracaatta buluna. 1882 senesi aprel 26-da yazılğan bu vesiqada aşağıdakiler körünmekte: "Aliy hazretlerine itaatkârlıqle muracaat eterek, matbaahane açacaq olğan Bağçasaray şeher galavası Gasprinskiyniñ siyasiy güvenirligi ve ahlâqiy sıfatı haqqında haber vermeñizni ister edim" [4, l. 7]. İşte, bu muracaatqa Şleyfer (?) soyadlı Bağçasaray politsiymeysterinden Tavriya gübernatorına gizli şekilde böyle raport könderile: "1882 senesi aprel 26-da eda etilmesi içün köndergen emriñizge cevaben, hazret-i-aliyleriñizge haber etem ki, Bağçasaray şeher galavasınıñ (Gasprinskiyniñ) hayat ve hareket tarzı pek güzel olıp, hiç bir ayıp yahut çirkin hallarda bulunması belli degildir" [4, l. 7].
Gasprinskiyge gizli şekilde politsiymeyster tarafından böyle müsbet harakteristika berilgen soñ, 1882 senesi avgust ayınıñ 18-de vitsegubernator tarafından razılıq şahadetnamesi berile. Qırım devlet arhivinde şahadetnameniñ kendisi de bulundığından, ve bu vesiqanıñ milletimiz ve umumen Rusiye musulmanları içün ğayet büyük emiyeti olduğından, onıñ originalını saqlayaraq (yani rusça variantını) beremiz.
CBидeTeлbcTBo.
ДaHo cиe CBидeTeлbcTBo ДBopяHиHy ИcMaил-бeю ГacпpиHckoMy B ToM, чTo eMy paзpeшaeTcя иMeTb B r. Бaxчиcapae Tипorpaфию c TeM, чToбы Bo BpeMя дeйcTBия Tипorpaфии ГacпpиHckиM были BыпoлHяeMы Bce ycлoBия, kak пpeдпиcaHHыe Bыcoчaйшe yTBepждeHHыM B aпpeлe 1865 roдa MHeHиeM rocyдapcTBeHHoro CoBeTa o Tипorpaфияx, лиTorpaфияx и пpoч., Tak и иMeющиe пocлeдoBaTb пpaBиTeлbcTBeHHыe пo эToMy пpeдMeTy pacпopяжeHия и ykaзaHия. ПpичиTaющийcя repбoBый cбop yплaчeH, 18 aBrycTa 1882 roдa, r. CиMфepoпoлb.
Зa TaBpичeckoro ГyбepHaTopa (Bицe ryбepHaTop) [4, л. 11].
Svidetelstvo.
Dano siye Svidetelstvo Dvoryaninu İsmail-beyu Gasprinskomu v tom, çto yemu razreşayetsya imet v g. Bahçisaraye tipografiyu s tem, çtobı vo vremya deystviya tipografii Gasprinskim bıli vıpolnâyemı vse usloviya, kak predpisannıye Vısoçayşe utverjdennım v aprele 1865 goda mneniyem gosudarstvennogo Soveta o tipografiyah, litografiyah i proç., tak i imeyuşiye posledovat pravitelstvennıye po etomu predmetu rasporyajeniya i ukazaniya. Priçitayuşiysya gerbovıy sbor uplaçen, 18 avgusta 1882 goda, g. Simferopol.
Za Tavriçeskogo Gübernatora (Vitse gübernator) [4, l. 11].
İşbu ruhsetname Gasprinskiyniñ gazetacılıq yolunda birinci ğayet ehemiyetli ve ciddiy ğalebesi edi. Çünki evde şahsiy tipografiya tutmaq meselesi yalıñız qırımtatarı içün degil, Rusiyeniñ her bir şahsı ve tebaası (grajdanı) içün çoq zor edi. Ve bilgenimiz kibi, soñundan bu adım ("Terciman" gazetası çıqmağa başlağan soñ) bütün Rusiye musulmanlarınıñ hayatına çoq büyük tesirler bıraqqandır.
Hem de tamam bu ruhsetnameden soñ Gasprinskiy 1882 senesi "Terciman" adlı sahifesini (varaqasını) çıqara bildi [7]. Tabiy, şu "Terciman" adlı varaqanı "Terciman" gazetasından ayırmaq lâzimdir.
1881 senesinden başlap birinci çıqarğan varaqalarnıñ yayğınlığı, populârlığı ve satılış tezliginden, gazeta çıqarmaq işiniñ mümkünatı da añlaşıldı. Çoqqa sürmeden Gasprinskiy Rusiyeniñ iç işler nazirine (ministrine) haftada bir defa rusça gazeta (tatarcağa tercimesi ile) çıqarmaq şartınen ruhset berilmesine muracaatta buluna. Gazetanıñ adını "Perevodçik" ("Terciman") qoyıp muharrirligini kendi yapacağı ve kün evvel tsenzuranıñ ruhsetini alacağı añlaşıla. Ama Gasprinskiyniñ şahsiyetinen kene ayrıca meraqlanmağa başlaylar. Bu defasında General-Adyutant Gurko 1882 senesi oktâbr 14-te gizli şekilde Tavriya gübernatorına muracaat etip, bu meselede onıñ fikri ve neticelemesini soramaqta [4, l. 12].
Daha da tafsilâtlıca açıqlanacaq olunsa, misal olaraq aşağıdakilerni ketirmek mümkün. Gasprinskiy haqqında neler bilinecek oluna: 1. Qayda ve qaysı oquv yurtunda tahsil aldı? Nasıl fenlerni ögrendi? İlmiy derecesi barmı?
Bağçasaray politsiymeysteri bu suallerni Gasprinskiyge yetkizgen soñ, o (Gasprinskiy), yazılı şekilde cevaben böyle malümat bere:
1. Men Moskvadaki 2-nci harbiy gimnaziyada oqudım. O yerde keçken derslerimden: rusça ve fransızca tiller, ressamcılıq, situatsiya (pedagogika bilgisi), tarih, coğrafiya, cebir (algebra) ve hendese (geometriya). Bular 1277 nomeralı şahadetnamemde qayd etilgendir.
2. Soñra Aqmescitte 531 nomeralı gimnaziyada oqudım. İmtihanlar berip Şeher ocası unvanlı zenaatnı qazandım.
3. Altı sene devamında çeşit mekteplerde qırımtatar talebelerine rus tilinden ders berdim ve eyi çalıştığım sayesinde Odessa Oquv Dairesiniñ müdirinden teşekkürname qazandım. Şu vesiqa (teşekkürname) maña 1872 senesi aprel 10-da berildi. Nomerası 283.
Aliy ilmiy derecem yoq. 1879 senesinden başlap tatarca olaraq çeşit varaqa ve broşüralar neşir etmektem. her biri 1000 nushada satılmaqta [4, ll. 17,18, 21]…
Bu yerde biz içün pek meraqlı malümat bar. Gasprinskiy kendi neşircilik faaliyetini 1881 degil de, 1879 senesinden köstere. Ve yalıñız varaqalar degil de, "tatarca olaraq broşüralar" derc etkeni haberini yazılı şekilde bermekte. Demek ki, biz bu zamağaca bilgen ve tapıp olğan materiallarımız tolu degil. Bugüngece Gasprinskiyniñ birinci neşir etken mahsulunı "Toñğuç" (1881) dep bilemiz. Hem de "toñğuç" sözüniñ manasını da "eñ evvelki", "birinci" kibi bilemiz… Her halda, Gasprinskiyniñ yazılı şekilde bergen haberine, yani neşir işlerini 1879 senesi başlağanına, ciddiy ehemiyet berip bu husustaki araştırmalarnı daha ince şekilde devam etmeli.
Bu soñki vesiqada, Gasprinskiyniñ qayd etkenine köre, gazeta neşrine ruhset alınsa, onda iştirak etmesine ocalar seminariyalarınıñ inspektorları ve aliy oquv yurtlarında şarq tilleriniñ bazı muallimleri de razılıq bergenler.
Arhivniñ tamam bu papkasında 1882 senesi avgust 5-te S.-Peterburg tsenzurası tarafından ruhset etilip neşirden çıqqan "Terciman" varaqasınıñ kendisi (originalı) bulunmaqta. Kölemi çoq büyük olmayıp 4 sahifeden ibarettir. İç qısmında yalıñız qırımtatarca, tış qısmında ise, yalıñız rusça metinler yerleştirilgen. Bazı maqaleleriniñ serlevhaları bulardır: "Yeñi qanun-qaideler", "Qadınlarnı oqutmalımı?", "Rusiye", "Rusiyedeki musulman matbaası". İşte, bu varaqada Gasprinskiy ilk defa olaraq kendi şahsiy matbaasınıñ adını qayd etkendir: "Bağçasaray: Neşriyat-i-İsmailiye".
Yuqarıda añğanımız kibi, Gasprinskiyniñ esas maqsadı, ebet, varaqa degil de, gazeta çıqarmaq edi. Hareketlerinden körüne ki, o, özünce yavaş-yavaş kendi maqsadına "cılışmaqta" edi. Tsenzuradaki memurlarnıñ nazarını ve diqqatını içtimaiy ve siyasiy meselelerden çetleştirmek ve uzaqlaştırmaq, tatarlar aqqındaki fikirlerini bulardan uzaq tutmaq niyetinen, özüniñ çoqusı muracaatlarında eñ çoq ve eñ sıq olaraq mutat, yani urf-adetlerge, hayatiy olaylarğa meraq çektire. Tavriya gübernatorına olğan muracaatlarından birinde dey ki, "kendim neşir etken varaqalarımda milletke faydalı bilgiler bergenimden ve hususan boynuzlı hayvanlardaki taun (çuma) hastalığını kiderme, yahut tırtırlarğa (güsenitsı) qarşı küreş meselesindeki tevsiyeler ğayet ehemiyetli oldular. Aslında halqımız bularnı "Allahın cezası" olduğı kibi qabul eterek, qarşılıq yapmağa hiç de hareket etmezdiler" [4, l. 22].
Ve, haqiqaten, nihayet, "buz yerinden köçti"… Rusiye imperiyasınıñ iç işleri naziri D.A.Tolstoy (1823 - 1889) İ.Gasprinskiyge gazeta çıqarması içün ruhsetni berdi. Tabiy, gazetniñ her bir nomeri çıqmazdan evvel S.-Peterburg tsenzura teşkilâtından keçmeli edi. Ve Gasprinskiyniñ kendisinden hususiy bir senet (raspiska) alınmalı edi ki, kendi neşir haqqını, Matbuat meseleleri baş idaresiniñ razılığı olmadan, digerine verilmesi yasaqtır [4, l. 25].
Bugündeki añlayışlarımızğa köre, qırımtatarca çıqqan gazeta rusçağa tercimesi ile degil de, aslında ruhset rusça ("Perevodçik") çıqqan gazetanı tatarcağa ("Terciman" adınen) tercimesi ile olğanına berile! Bunı Rusiyeniñ Matbuat meseleleri boyunca baş idaresiniñ müdiri Feoktistov Tavriya gübernatorına haber ete [4, l. 25].
Hem Feoktistov Tavriya gübernatorına böyle ricada buluna. Ruhsetname berilgeni hususında Gasprinskiyge haber etip, bu mesele ile bağlı qoyulğan şartlarğa imza çektirmek. İmza çekilgeninden soñra, ruhsetname berilgeni haqqında ilânnı qoluna tutturıp, ondan 60 kapiklik qıymetinde olğan üç damğalı marka alıp, imzalanğan kâğıtle beraberlikte Matbuat işleri boyunca baş idarege köndermeli.
Öz nevbetinde Tavriya vitse gübernatorı 1883 senesi martnıñ 2-nci künü Bağçasaray politsiymeysterine muracaatta bulunaraq, Matbaa işleriniñ baş idaresi 1883 senesi 16 fevral künü 688 nomeralı buyruğınıñ edasını yerine ketirmek içün Gasprinskiyge adalğan 685 ve 686 nomeralı şahadetnamelerini onıñ eline berip, aldığı hususında imzasını çektirmekni buyura.
Ve derebey (dvorânin) Gasprinskiy içün gazeta açmaq ruhsetnamesi meselesinde vesiqalar cedveliniñ ahırısı Bağçasaray politsiymeysteri adresatqa, yani Gasprinskiyniñ qoluna, 685 ve 686 nomeralı şahadetnamelerini ve çıqarılacaq gazetanıñ programmasınıñ kopiyasını teslim etkeni ve neşir haqqını digerine bermecegini ilân etkeni ve qoşma varaqada 60 kapik qıymetinde üç damğalı markanı qoşqanı haqqında haber bermekte. Bu haber 1883 senesi mart 5-te berilgenine köre, işte, gazeta çıqarmaq ruhsetnamesi Gasprinskiyge şu aralarda qoluna berilgeni belli olmaqta… [4, l. 26].
Gazeta çıqarmaq içün ruhsetname aldığınen, Gasprinskiy abuneci toplamaq ve madiy destek araştırmaq içün Sankt-Peterburg ve ondan da Nijniy Novgorodğa kete ve bu yerdeki panayırde (bazarda) toplanğan türkiy halqlarğa kendisiniñ "Toñğuç"ını dağıtıp çıqacaq "Terciman" içün müşteri qızıştıra [8, s. 66 ].
Ebet, Aqmescit devlet arhivinde saqlanğan vesiqalar aysberg buz qayası okeanusnıñ üstünden türtip çıqqan ve körüngen tek tsivil bir ucudır. Haqiqatta ise, o zamanda qırımtatarca şahsiy tipografiya açmaq meselesi pek de pıtraqlı olduğından, hiç de açılamaz edi.
Gasprinskiyniñ kendi bergen haberine köre, gazeta neşrine ruhsetname almaq içün "bir-birini deñiştirgen eki gübernator ve üç ministr peşinden üç sene devamında kezdigimden ğayrı, dört sene devamında S.-Peterburg şehrine qatnadım" [2].
Gasprinskiyniñ birinci refiqası Samur hanım ve qızı Hatice Dereköyde yaşadıqlarından, 1904 senesi doğumlı Dereköylü hocamız - dotsent Memet hoca Ümerov 1970-lerde Taşkentteki Nizami adına pedinstitutnıñ qırımtatar filologiyası bölüginde keçirgen lektsiyalarında Samur hanımnıñ aytqanlarına bazanaraq, bu meseleniñ qaranlıqta qalğan bazı inceliklerini açıqlar edi ki, şulardan – Gasprinskiy 1870-lerniñ soñu ve 1880-lerniñ başında S.-Peterburgğa qatnadığı zaman, çar memurlarınıñ "göñlüni almaq içün" sepet-sepet, torba-torba çeşit bahşişler alıp ketkeni haqqındaki epizod da, zanımızca, çoq ehemiyetlidir.
Her halda, 1883 senesiniñ fevralinde alınğan ruhsetnameden bir ay keçer-keçmez 1883 senesi aprelniñ 10-da (yañı hesapnen aprelniñ 22-de) "Terciman"nıñ 1-nci nomerini çıqarıp ve bundan soñki çalışmaları neticesinde, Gasprinskiy qısqa bir devir içinde yalıñız Qırım degil, bütün türk ve musulman dünyasınıñ "uyanmasını" ve tsivilizatsiya yolunda yañı ve ğayet sıfıtlı bir adım atmasını desteklegen edi.
Şu soñki fikirni eñ açıq ve aydın ifade etken bir menba bulunmaqta ki, onı tafsilâtlıca añlatmaq ve köstermek icabı bardır. Bu vesiqa çar Rusiyesi politsiya departamenti tarafından 1900 senesi dekabr 31-de könderilgendir. Tavriya gübernatorı adına ve Yelisavetpol gübernatorına adalğan gektografiya kopiyasıle beraberlikte eki nushada bulunıp, bugünde Moskvada Rusiye devlet tarih arhivi [9, l.3-4(ob.)] ve Qırım Cumhuriyeti arhivinde [10, l.25-26(ob.)] qorunmaqtalar. Soñra şu menbanı 1920 senesi Arslan Kriçinskiy de kendisiniñ Bakuda basılğan qırımtatarlarıle bağlı eki tomluq vesiqalar kitabında qullanğandır [11, s. 166 - 168]. Mezkür menbanı cenkten soñ birinci defa biz 1994 senesi "Golos Krıma"da bastırğan edik [12].
Vesiqanı hazırlağan şahsnıñ soyadı el imzası kütürliginden tam oqulmasa da, qararnen "Zalânskiy" deye oqudıq. Zalânskiy Tavriya gübernatorına köndergen işbu yazıle tanışılması çoq sozulmayıp, İç İşler Naziriniñ dokladı içün arz etile.
Vesiqada aynen böyle haber etilmekte: «Politsiya departamentinde bulunğan malümatlarğa köre, soñki vaqıtlarda tatar edebiyatında yañı bir türlü esintiler ve etkiler peyda olmaqta ki, bular Rusiye Devletiniñ on dört millionlıq musulman halqlarınıñ çoq asırlıq hayat tarzını sallantılarğa oğratıp, yaqın arada bu halqlarnıñ ömründe ciddiy dönemeç ve deñişmeler doğuracaqtır. İşbu yañı esintiler baştaları safdilâne (adiy bir sahada) körüngen edi. Yani 1884 senesi Qırım mırzalarından İ.Gasprinskiyniñ usul-i-ceditke, avropanıñ ses metodikalarına dayanğan dersliginiñ ("Hovace-i-subyan" - İ.K.) neşri edi. Bu yañı usul tatarlarnıñ oquma ve yazmasını bayağı qolaylaştırıp, bilgi alma esnasını büyük ölçüde qısqartqan edi. Çoqqa barmadan kendisiniñ keyfiyet ve sıfatlarına esaslanaraq Gasprinskiyniñ dersligi cemiyette büyük itibar qazanıp, bir çoq molla ve eski muallimlerni keri qaldıraraq, olarnıñ hocalığını ekinci planğa çekti. Hem bunıñ yanında şu arada progressiv körüşler ve añlayışlar halq arasında tarqalmağa başlağandır. Qısqa zamanda bu aqıntı keniş meydan alıp büyük içtimaiy-ahlâqiy bir cereyanğa çevrilip, tatar hayatı ve edebiyatınıñ ekige dallanmasına sebepçi olğandır. Şulardan birisi – qadimciler, eskilikni saqlamaq içün çırpınsa, digeri – ceditçiler, yañı progressiv ğayelerni ortağa atıp, "rus tatarlığı"nı kütmege ımtıla. Qadimciler aslında ceditçilerge ertaraflama qarşılıq yapqanlarından ğayrı, kendi taraflarına çar administratsiyasını da celp etmege tırışalar.
Yañı usul tarafdarları, yani ceditçiler, Rusiyede yaşağan tatar halqını tahsilge, çeşit esnaflar ve sanayı sahalarında bilgi almağa, çetel tillerini ögrenmege çağıralar, kendi halqını medeniyetli ve zengin olmasını isteyler. Hem de ceditçiler halqnı umumtahsil rus mektep ve gimnaziyalarına degil de, hususiy aliy malümat bergen musulman tahsil merkezlerine çağıralar. O yerlerde avropa tahsil sisteması islâm dinine uydurılıp, tahsil tatar tilinde olacağını arz eteler.
Ceditçiler öz islâm dininiñ manasını tolu qavramaq içün hareket etip, onı çeşit boş ve batıl itiqadlardan, mutaassipliklerden, qadimci mollalarnıñ añlayışlarından, izahatlarından ayırıp, milliylikni pekitmek, tuvğan tiliniñ qullanma dairelerini kenişletmek, ilmiy ve diniy sahalarda ifadesini bollatmaq, islâm dini üzerinde milliylikni pekitmek içün oğraşmaqtalar.
İşte, bu maqsatlarına irişken soñ, ceditçiler toqtacaqlarmı? Yoqsa qadimcilerni yeñgenlerinen, daha ileri keteceklermi, şimdilik añlaşılmay. Hem de ceditçiler yeñecekmi, yoqsa qadimcilermi? Bu daha belli degil. Ve bu eki cereyannıñ Rusiye devlet menfaatlarına hangisi daha yararlı? Körüne ki, her eki cereyan da musulmancılıqları sıfatında Rusiye devletine nisbeten yat bulunmaqtalar.
Bu cereyanlarnıñ her ekisine de çoq ihtiyatlı, sağına-soluna baqaraq yanaşmalı…
İşte, yuqarıdakilerni açıqlayaraq, politsiya departamenti devletimiz noqta-i-nazarından yanaşıp Siz haşmetpenah hazretleri tarafıñızdan böyle emir bermeñizni isteymiz: 1. Sizin idareñizde bulunğan bölgede tatar edebiyatında yeñilikçi, novatorlıq köstergen müelliflerni belgilemek. 2. Olarnıñ şahsiyetleri hususında tafsilâtlı malümat toplamaq meselesi. Yani içtimaiy, iqtisadiy vaziyetleri, tahsil alma yerleri, musulmanlar arasında bağları… 3. Yeñilikçiler ve Türkiyedeki genç türkler ile bağlarını közetmeli ve o taraftan ilhamdırıcıları bar olmalarını teftiş etmeli. 4. Siziñ bölgeñizde qaysı yerde ve kimler tarafından usul-i-cedit mektepleri açılğandır, ocaları kim ve olar kimniñ nezaretlerinde bulunmaqtalar…» [10, ll. 25-26(ob.)].
Vesiqadan çoq açıq ve aydın körüngeni kibi, Gasprinskiyniñ faaliyeti Rusiyedeki "14 millionlıq musulman halqlarınıñ çoq asırlıq hayat tarzını sallantılarğa oğratıp, yaqın arada bu halqlarnıñ ömründe ciddiy deñişmeler doğuracaqtır". Yani politsiya departamenti vaziyetni bütün inceliklerinen tahlil etip böyle netice çıqara ve bu harekette faal iştirak etkenlerniñ şahsiyetleri hususında malümat araştıra.
Ama devlet telükesizligini tüşüngen politsiya departamenti millionlarca halqnıñ medeniy-tarihiy variyetini, iqtisadiy halını ve tsivilizatsiyalarınıñ söndürilgenini tüşünmey. Aksine bu halqlarnıñ cahil qaldırıp, yengilce boysundırmağa, qul yerine qullanmağa, mümkünatı derecesinde olarnı döndürmege, dinlerini, adetlerini sarsıtmağa, virane etmege ve devlette dini bir, medeniyeti bir olğan umumiy sotsium yaratmağa hayallana ediler.
Şunıñ içün Gasprinskiyniñ faaliyetiniñ her tarafı, her noqtası soñ derece mühim ve qıymetli edi ki, bütün insanzatnıñ tabiy ketişatı ve her bir halqnıñ çoqtaraflama ilerilemesi, medeniy yükselmesini arz etkeni ve bu yönelişte tınmay çalışqanını köremiz.
Qullanılğan Edebiyat:
1. ЗaйцeB И. ПиcbMa ИcMaил-бeя ГacпpиHckoro A.C.CyBopиHy и П.П.BязeMckoMy // KpыMckoe иcTopичeckoe oбoзpeHиe.-2019.-№ 1.
2. MoлoдцoBa З.M., ШocTak T.Л. Bыдaющийcя пpocBeTиTeлb и ryMaHиcT. K 140-лeTию co дHя poждeHия И.ГacпpиHckoro. ИcTopичeckaя cпpaBka. KpыMckaя oблacTHaя yHиBepcaлbHaя HayчHaя библиoTeka иM. И.ФpaHko. CиMфepoпoлb 1991. Ишбy Becиkъa бизиM шaxcий apxиBиMиздe (MakиHeдe быcылrъaH шekли) бyлyHMakъTa.
3. БarъчacapaйдaH koHдepилeH MekTюп // Зия-и-KaBkaзия.- 1879.- Hoябpb 9.
4. ГAPK (ГocyдapcTBeHHый apxиB Pecпyблиkи KpыM). Ф. 26, oп. 2, д.1595, лл. 1, 2.
5. ГacпpиHckий И. «ToHъrъyч». (Makъaлeлep джыйыHы). [«ПepBeHeц». CбopHиk cTaTeTй]. MeджMya. Эcep-и-xaMe-и-ИcMaил ГacпpиHckий. TaBpичeckий ГyбepHияcыHдaH Бarъчacapaйдa kъaлeMe aлыHMышTыp.- Tифлиc: «Зия-и-KaBkaзия» (yHcи-зaдe) MaTбaacыHдa Taб oлyHMышTыp.- 1881. (Tиpaж: 500). [БacылMacыHa Tифлиc цeHзypacы TapaфыHдaH pyxceT эTилbMишTиp: 1881 Maйыc 17].
6. ГacпpиHckий И. «Шaфakъ» [«Зapя»]. (Makъaлeлep джыйыHы). MeджMya, № 2. Эcep-и-xaMe-и-ИcMaил ГacпpиHckий. TaBpичeckий ГyбepHияcыHдaH Бarъчacapaйдa kъaлeMe aлыHMышTыp. Джюз-y-HoMepacы 2. БиpиHджи джюзю «ToHъrъyч» иди.- Tифлиc: «Зия-и-KaBkaзия» (yHcи-зaдe) MaTбaacыHдa Taб oлyHMышTыp.- 1881. (1000 Hycxa). [ЧokълaшTыpылMacы Be дarъыTылMacыHa Tифлиc цeHзypacы TapaфыHдaH pyxceT эTилbMишTиp: 1881 aBrycT 10].
7. ГacпpиHckий И. «TepджиMaH». Makъaлeлep. (Биp raзeT TaбarъыHдa kъыpыMTaTapджa Be pycчa MaTepиaллap ToплaMы. Бy epдekи kиpиш cëзюHдe И. ГacпpиHckий pycчa oлapakъ бoйлe язMakъTa: «ЗHaчиTeлbHый ycпex Haшиx Heбoлbшиx, пpoбHыx издaHий Ha TaTapckoM языke и BHиMaHиe okaзaHHoe иM MycyлbMaHaMи oбязыBaюT Hac oTHecTиcb c пoлHoй cepbeзHocTbю k cToлb пoлeзHoMy дeлy, BcлeдcTBиe чero, иMeя ocHoBHoй цeлbю зHakoMиTb pycckиx MycyлbMaH c Poccиeй, kak c иx oTeчecTBoM, Tak пo BoзMoжHocTи и c eBpoпeйckoй kyлbTypoй, Mы пoлaraeM BдBoйHe пoлeзHыM пeчaTaTb Haши Tpyды пapaллeлbHo пo TaTapckи и пo pycckи, ecли cилы Haши To пoзBoляT. ЭTo Haш пepBый oпыT, пoчeMy пpocиM чиTaTeля быTb cHиcxoдиTeлbHыM k ero HeдocTaTkaM»).- Бarъчacapaй: HeшpияT-и-ИcMaилиe.- 1882.
8. Devlet N. Gaspıralının faaliyeti. VefatınIn 100. Yıl dӧnümünde. Eskişehir valiligi neşri. 2014.-101 s.
9. PГИA, ф.821, oп.8, д.1194.
10. ГAPK, ф.27, oп.3, д.143a.
11. KpичиHckий A. Oчepkи пoлиTиkи poccийckoro цapизMa Ha okpaиHax. ЧacTb BTopaя: K иcTopии бopbбы c пpocBeщeHиeM и kyлbTypoй kpыMckиx TaTap (c пpилoжeHиeM cekpeTHыx дokyMeHToB). Бaky. ИздaTeлbcTBo Tюpkckoro kyлbTypHo-пpocBeTиTeлbckoro coюзa п/o «Kooпepaция».-1920 r.
12. KepиM И.A. «ЖиBaя иcTopия». KoHcпekTы из raзeTы «TepджиMaH» и koMMeHTapии k HиM //Гoлoc KpыMa.-1994.-№ 48.- дek.2.
1. Zaytsev İ. Pisma İsmail-beya Gasprinskogo A.S.Suvorinu i P.P.Vâzemskomu // Krımskoye istoriçeskoye obozreniye.-2019.-№ 1.
2. Molodtsova Z.M., Şostak T.L. Vıdayuşçiysâ prosvetitel i gumanist. K 140-letiyu so dnâ rojdeniya İ.Gasprinskogo. İstoriçeskaya spravka. Krımskaya oblastnaya universalnaya nauçnaya biblioteka im. İ.Franko. Simferopol 1991. İşbu vesiqa bizim şahsiy arhivimizde (makinede bısılğan şekli) bulunmaqta.
3. Bağçasaraydan könderilen mektüp // Ziya-i-Kavkaziya.- 1879.- noyabr 9.
4. GARK (Gosudarstvennıy arhiv Respubliki Krım). F. 26, op. 2, d.1595, ll. 1, 2.
5. Gasprinskiy İ. "Toñğuç". (Maqaleler cıyını). ["Pervenets". Sbornik statety]. Mecmua. Eser-i-hame-i-İsmail Gasprinskiy. Tavriçeskiy Güberniyasından Bağçasarayda qaleme alınmıştır.- Tiflis: "Ziya-i-Kavkaziya" (Ünsi-zade) matbaasında tab olunmıştır.- 1881. (Tiraj: 500). [Basılmasına Tiflis tsenzurası tarafından ruhset etilmiştir: 1881 mayıs 17].
6. Gasprinskiy İ. "Şafaq" ["Zarâ"]. (Maqaleler cıyını). Mecmua, № 2. Eser-i-hame-i-İsmail Gasprinskiy. Tavriçeskiy Güberniyasından Bağçasarayda qaleme alınmıştır. Cüz-u-nomerası 2. Birinci cüzü "Toñğuç" idi.- Tiflis: "Ziya-i-Kavkaziya" (Ünsi-zade) matbaasında tab olunmıştır.- 1881. (1000 nusha). [Çoqlaştırılması ve dağıtılmasına Tiflis tsenzurası tarafından ruhset etilmiştir: 1881 avgust 10].
7. Gasprinskiy İ. "Terciman". Maqaleler. (Bir gazet tabağında qırımtatarca ve rusça materiallar toplamı. Bu yerdeki kiriş sözünde İ. Gasprinskiy rusça olaraq böyle yazmaqta: "Znaçitelnıy üspeh naşih nebolşih, probnıh izdaniy na tatarskom yazıke i vnimaniye okazannoye im musulmanami obâzıvayut nas ötnestis s polnoy seryeznostyü k stol poleznomu delu, vsledstviye çego, imeya osnovnoy tselyü znakomit russkih musulman s Rossiyey, kak s ih öteçestvom, tak po vozmojnosti i s yevropeysköy külturoy, mı polagayem vdvoyne poleznım peçatat naşi trudı parallelno po tatarski i po russki, yesli silı naşi to pozvolât. Eto naş pervıy opıt, poçemu prosim çitatelâ bıt snishoditelnım k yego nedostatkam").- Bağçasaray: Neşriyat-i-İsmailiye.- 1882.
8. Devlet N. Gaspıralının faaliyeti. VefatınIn 100. Yıl dӧnümünde. Eskişehir valiligi neşri. 2014.-101 s.
9. RGİA, f.821, op.8, d.1194.
10. GARK, f.27, op.3, d.143a.
11. Kriçinskiy A. Öçerki politiki rossiyskogo tsarizma na okrainah. Çast vtoraya: K istorii börbı s prosveşçeniyem i külturoy krımskih tatar (s prilojeniyem sekretnıh dokumentov). Baku. İzdatelstvo türkskogo külturno-prosvetitelskogo soyuza p/o "Kooperatsiya".-1920 g.
12. Kerim İ.A. "Jivaya istoriya". Konspektı iz gazetı "Terciman" i kommentarii k nim //Golos Krıma.-1994.-№ 48.- dek.2.


c: text/html

text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov repressiyalarğa oğrağan qırımtatarlarnıñ işleri ile kimse oğraşmağa istemegenini bildirdi.
Bunı o Espreso.TV efirinde qayd etti.
«Kiyevde FSB ya da Taqiqat komiteti tarafından qırımtatarlarğa nisbeten açılğan cinaiy işler ile oğraşmağa azır olğan adliyecilerniñ sayısı ap azlaşa. Şimdilik anda Oleksandr Lesovıy – tecribeli adliyeci çalışa. Keçken yılları endi Qırımda işlegen edi. Oña yardımğa Rusiyede tanılğan adliyecilerni tapmağa areket etemiz. Çünki digerleri Qırım toprağına irişip olamaylar», – dedi qırımtatarlarnıñ yetekçisi.
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda qırımtatar faalleriniñ yaqalanuvı, sorğuları devam ete.
Yanvar 19 kunü «Mayıs 3» işi boyunca Edem Osmanov yaqalanğan edi. Yanvar 23-de «Ermeni Bazar» nezaret kiriş noqtasında FSB ve Rusiye sıñır hızmetiniñ hadimleri faali Sinaver Kadırovnı yaqalap, yarımadadan sürgün ettiler. Yanvar 29 künü Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznı yaqaladılar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mayısnıñ 17-nde Moskva vilâyetiniñ Vlasiha şeer bölgesiniñ İstinaf arbiy mahkemesi beş yıl sert apis cezasına mahküm etilgen Ukraina tarafdarı Oleg Prıhodkonıñ ükmüni deñişçtirmedi. Bunı Qırım.Aqiqatqa advokat Nazim Şeyhmambetov bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, mahkeme qabaatlav tarafınıñ apis müddetiniñ 11 yılğa artması aqqında talabını da qanaatlendirmedi. Advokat, eñ yaqın vaqıtta Prıhodko Rusiye cezahanelerinden birine etap etilecegine ayttı.
Şeyhmambetov, Qırım sakininiñ ayaqları şişkenini ve kamerada onen oturğanlarnen qavğa etmegenlerini bildirdi.
Rostov-na-Donudaki Cenübiy arbiy bölgesiniñ mahkemesi Qırımdan ukrain tarafdarı faali Oleg Prıhodkonı terror ücümini azırlağanında ve patlayıcı maddelerni qanunsız yapqanında qabaatlı tanıdı ve 5 yıl sert apis cezasına mahküm etti.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Qırım sakini, ukrain tarafdarı faali Oleg Prıhodkoğa çıqarılğan ükümni takbih etti.
Ukraina Tış işler nazirligi, Cenübiy arbiy bölgesiniñ mahkemesi Oleg Prıhodkonı terror ücümini azırlağanında ve patlayıcı maddelerni qanunsız yapqanında qabaatlı tanıp, 5 yıl sert apis cezasına mahküm etkenine narazılıq bildirdi.
Qırımda Ukraina prezidentiniñ daimiy temsilcisi Anton Körineviç Rostov-na-Donudaki Cenübiy arbiy bölgesiniñ mahkemesi Qırımdan ukrain tarafdarı faali Oleg Prıhodkoğa çıqarğan ükümni takbih etti.
Rostov-na-Donudaki mahkeme beş yıl apis cezasına mahküm etken ukrain tarafdarı faali Oleg Prıhodkonıñ mudafaası ükümni temyiz etecek.
Bu dava boyunca munaqaşalar keçken afta yekünlendi. Prıhodko soñki sözne çıqışta bulunıp, qabaatını tanımağanını bildirdi.
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi oturışuvında prokuror qırımlı Oleg Prıhodko içün 11 yıl sert rejimli koloniya cezası berilmesini istedi.
Kreml kontrolindeki Qırımnıñ Saq rayon mahkemesi iyünniñ 25-nde qırımlığan 2 biñ ruble para cezasını berdi. Mahkeme onı Rusiye memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesiniñ birinci qısmına istinaden qabaatlı dep tanıdı. Qırım.Aqiqatnıñ elinde olğan mahkeme qararına köre, faalniñ evinde tintüv vaqtında tutıp alınğan eşya ve vesiqalarnıñ «tedqiqatı» «Prıhodko üçünci şahıslarnıñ bu eşya ve vesiqalarğa irişmesi vastasınen natsist timsallerini propaganda etkenini ve köstergenini» işaretlemekteN
Faalniñ özü evindeki bütün timsaller «antika», dava malümatında olğan svastikalı kölmek ise «suvenir» ve 2010 berli onda olmağanını ayttı.
2019 senesi fevralniñ 8-nde Qırımdaki FSB idaresiniñ hadimleri Oleg Prıhodkonıñ evini tintken edi. Quvetçiler ukrain timsalleri, «Svoboda» firqasınıñ bayraqları, qırmızı-qara bayraqlar, Stepan Banderanıñ süretleri, tehnika ve ev CD-disklerini aldı. Tintüvden soñ Prihodkonı Aqmescitke alıp ketkenler, anda faaliyeti ve esas Ukraina ile bağları aqqında sorap sorğuğa çekkenler.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko iyünniñ 26-da qırımtatar halqınıñ Milliy bayraq kününi tebrikledi. Muracaatı Prezident Memuriyetiniñ saytında derc etildi.
«Sürgünlikten tarihiy topraqlarına qaytqan qırımtatarları bütün dünyağa cesaretini kösterip, ananeviy idaresini ve milliy timsallerini ğayrıdan tikledi. Qırımtatar bayrağı qırımtatarlarnıñ azatlıq oğrunda çoq asırlıq küreşi ve birliginiñ ayırılmaz bir timsali olğan. Bu bayraqnıñ mavı ve sarı renkleri Ukraina Devlet bayrağınıñ tüsleri kibi ayat küçü ve barışıq tolu, serbest ve zengin kelecek arzusını ifadelemektedir», – dep aytıla Ukraina prezidentiniñ muracaatında
Poroşenko, «qırımtatar ve Ukraina bayraqları serbest Qırımda dalğalanacağından» emin olğanını bildirdi.
Kyivde iyünniñ 26-da Qırımtatar bayraq künü munasebetinen bir sıra tedbir keçirilmesi planlaştırıla. Mustaqillik meydanında avtoyürüş ve miting keçirilecek.
Bazarertesi künü, iyünniñ 26-da, qırımtatarlar Milliy bayraq kününi qayd ete. Bayram künü olaraq 1991 senesi iyünniñ 26-27-de Aqmescitte keçirilgen ekinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ birinci künü belgilengen edi.
Qırımtatar bayrağı altın tamğalı kök bayraqtır.


text:
İşğal etilgen Keriçte «Kiyevstar»şirketiniñ ofisinde avgust 6 künü uzun nevbetler tizildi.
Keriçliler «Kiyevstar» ağı Qırımda daa eñ azından bu yılnıñ soñuna qadar çalışacağına ümüt beslep, nomeralarnı özleri ve qorantaları içün satın alalar, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Men sim-kartalarnıñ üç satuv noqtasını dolanıp keçtim. Anda ya uzun nevbetler tura, ya da paketler endi yoq», – dedi «Kiyevstar» şirketinde nevbette turğan qız.
«Kiyevstar» operatorınıñ paketini 150 rubleden satın almaq mümkün. Şirketniñ yanında olğan tükânda «life» paketlerini 45 rubleden satın almağa mümkün, bunıñ ile müşterilerni esapqa doqsan ruble qoymağa mecbur eteler.
Ticariy noqtalarnıñ çoqusında avgust 6-da, kündüz, Rusiye sim-kartaları bitti. Krasnodar diyarınıñ kodı ile paketler Keriçte 50 ruble tura. Qırım.Aqiqat mühbiri tükânlardan birisinde 20 insandan ibaret olğan nevbetni qayd etti.
Avgust 6-da, saba, Qırım boyunca «MTS» ukrain operatornıñ bağı yoq oldı. Şirkette işbu söndürüv sebebini bilmey ekenler.


text:
Aqyarda COVID-19-dan «kütleviy aşılav» fevral başında başlay bile, dep haber ete şeerniñ Rusiye ükümeti.
«Yarından başlap Devlet hızmetleri portalında aşı olmaq içün yazılmaq mümkün. O vaqıtqa qadar Aqyarğa aşı kelecek, o, kütleviy aşılavnı bitirmege imkân berecek, oca ve ekimlerniñ aşılanması da bitecek», – dep aytıla haberde.
Aqyar ükümeti fevral ayında şeer akimiyeti 18 biñ koronavirus aşısını almağa planlaştıra. Aqyar sağlıq departamentiniñ müdiri Vitaliy Denisovnıñ malümatına köre, şeerge 1742 aşı keldi.


text:
Rusiye Mudafaa nazirliginiñ arbiy politsiya baş idaresiniñ yolbaşçısı polkovnik İgor Sidorkeviç aytqanı kibi, Rusiye prezidenti Vladimir Putin Rusiye Federatsiyasınınh Silâlı Quvetleriniñ faalligini temin etken qanunnı fevral ayında imzaladı.
«Bugün şunı qayd etmek mumkün ki, Mudafaa nazirliginiñ arbiy politsiyası Qırım yarımadasında meselelerniñ eda etilmesine başladı   Eminim ki, arbiy politsiya bütün qoyulğan meselelrni al eter», – dedi Sidorkeviç.
Onıñ aytqanı kibi, organ arbiy hızmetçi, grajdan hadimleriniñ aqlarını qorçalamaq, silâlı quvetlerde qanuniyetni, uquqiy nizamnı, arbiy tertipni, yol areketniñ havfsızlığını ve ordu obyektlerniñ qoruvını temin etmek içün çalışacaq.
O şunı da qayd etti ki, iyün 1-den Aqyarda arbiy komendatura ve arbiy avto inspektsiyası ğayrıdan teşkil etilecek, Aqmescit ve Kefede ise peyda olacaq.
İşbu bölüklerni teşkil etmek içün, dey Rusiye memurı, ilk evelâ Ukraina Silâlı quvetleriniñ bölüklerinde hızmet etken arbiyler baqıla edi.
O qayd etti ki, 120 arbiy hızmetçiden 60 saylandı.


text:
Şäwkät Mirziyayev berençe çit il säfären Törkiyägä yasıy
Ul 11-12 nçe noyabr’ könnärendä İstanbulda ütäçäk Törki şura däwlät başlıqları cıyılışında qatnaşır öçen Törkiyägä kilä
Üzbäkstandağı ilbaşı saylawında qabat ciňügä ireşkän häm uzğan atnada ant itep wazıyfasına kereşkän Şäwkät Mirziyayev berençe çit il säfären Törkiyägä yasıy.
Üzbäkstan ilbaşı idaräse xäbär itkänçä, Mirziyayev 11-12 nçe noyabr’ könnärendä İstanbulda ütäçäk Törki şura däwlät başlıqları cıyılışında qatnaşır öçen bügen Törkiyägä kilä.
Üzbäkstan ilbaşı İstanbulda ike yaqlı oçraşular da ütkäräçäk.
Şäwkät Mirziyayevnıň berençe çit il säfären Törkiyägä yasawınnan il cämäğät’çelege dä qanäğät’ qalğan.
Bäyläneşle xäbärlär
Çavuşoğlu: “NATO berlektäşlärebezdän yaqlaw kötäbez”
Türkiyä Tışqı êşlär ministrı Mäwlüt Çavuşoğlu: "Türkiyäne totqarlarğa tırışuçı kereşülärne küräbez. NATO berlektäşlärebezdän yaqlaw kötäbez"
Ğıyraqta idaräçe terrorçı täêsirsez xälgä kiterelde
Türkyä milli küzläw oyışması älege terrorçını tabu öçen centekle êş alıp bara


text:
Yaqında qırımtatar halqınıñ yetekçisi, Ukraina halq deputatı Mstafa Cemilevniñ oğlu Rusiye Federatsiyası vatandaşı olğanı aqqında malümatnı Facebook qullanıcısı Yuriy Fetiyev «Qırım Cumhuriyeti» boyunca Rusiye UFMS malümatına esaslanıp, bilidirdi.
Öz sözlerini isbaatlamaq içün qullanıcı Camilov (Cemilev) Hayser Mustafa oğlu adına vesiqalarnıñ fotolarını aşkâr etti.
«Camilov adliyeci Aleksandr Lisovoy tevsiyesi ile yapılğan cinayeti içün cezasını çekmemek maqsadında Rusiye vatandaşlığını qabul etti. Çünki 2014 senesi aprel 14 künü Rusiye Baş prokuraturası Qırım mabüslerine saylavnı bermege qarar alğan edi – Rusiye vatandaşlıqnı qabul etip, Qırımda qalmağa, ya da Ukrainağa ketip, anda cezanı körmege. Bunıñ ile Rusiye pasportını elde etken vatandaşlarğa nisbeten 2013 senesi dekabr ayında Rusiye Anayasasınıñ 20 yıllığı munasebeti ile kirsetilgen amnistiya qullana bilecek edi», – yaza Yuriy Fetiyev.
Aleksandr Lesovoy Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında Hayser Cemilev Kiyevde qayd etilgeni sebebinden Rusiye vatandaşlığını red etmek içün bütün kerek olğan vesiqalarnı bergenini qayd etti. Vesiqalar em Aqmescitte, em de Moskvada taqdim etildi.
«Bundan da ğayrı, taqiqat izolâtorı yolbaşçısınıñ resmiy cevabında qayd etilgeni kibi, Hayser Cemilevge Rusiye vatandaşlığını red etmek içün vesiqalarnı taqdim etmege kerek olmağanı aqqında tarif etile, çünki o Kiyevde qayd etilgen»,– qayd ete advokat.
Lesovoy qayd etti ki, işbu malümat onı ayrette qaldırdı.
«Şuña diqqatıñıznı celp etmek isteyim ki, nasıl etip Hayser Cemilevniñ şahsiy vesiqaları ve Rusiye UFMS vesiqaları işbu şahısnıñ ellerine tüşti, em de bundan ne men, ne Hayser Cemilevniñ haberi yoq edi», – dedi advokat.
Hayser 2013 senesi mayıs 27 künü Bağçasaray evindeki azbarında yaqalanğan edi. Onıñ atışı neticesinden yerli sakin, 43 yaşında olğan Fevzi Edemov elâk oldı. Mustafa Cemilevniñ sözlerine köre, silânı oğlı onıñ evinden alğan eken.
Kiyevde etilgen ruhiy teşkerüv Hayserniñ sağlam olğanını kösterdi. Prokuratura onı yaramazlıq sebeplerden yapılğan öldürüvde qabaatlay. Maddeniñ cezası 10-15 yıllıq ya da ömürniñ soñuna qadar apis cezasıdır.
Yarımadanıñ işğalinden soñ Hayser Cemilevniñ işini Qırım «prokuraturasına» «hatalarnı tüzetmek içün» yolladılar. Bunıñnen beraber mayıs 15 künü Rusiye uquq qorçalayıcıları Hayser Cemilevniñ işi boyunca taqiqatlarğa inanmağanını aytıp, halq deputatı Mustafa Cemilevniñ evinde tintüvni keçirdiler.
«ДжaMилoB пpиHял rpaждaHcTBo Poccии пo coBeTy cBoero aдBokaTa AлekcaHдpa ЛecoBoro, чToбы избeжaTb yroлoBHoй oTBeTcTBeHHocTи зa coBepшeHHoe пpecTyплeHиe, Tak kak 14aпpeля 2014 roдa poccийckoй ГeHepaлbHoй пpokypaTypoй былo pacпpocTpaHeHo cooбщeHиe o peшeHии пpeдocTaBиTb kpыMckиM зakлючeHHыM Bыбop — пoлyчиTb poccийckoe rpaждaHcTBo и ocTaTbcя B KpыMy, либo oTпpaBиTbcя oTбыBaTb HakaзaHиe Ha ykpaиHy. Пpи эToM k лицaM, пoлyчиBши poccийckиe пacпopTa, MoжeT быTb пpиMeHeHa aMHиcTия, oбъяBлeHHaя B Poccии B дekaбpe 2013 roдa пo cлyчaю 20-лeTия KoHcTиTyции Poccии», – пишeT Юpий ФeTиeB.


text:
Aqmescitte yaqalanğan Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ apayı Elmira Ablâlimova adliyecige onıñ ömür arqadaşını tapmağa rica etti. Uquq qoruyıcılar yaqalanğannıñ tuvğanlarına onıñ bulunuv yerini endi beşinci kün aytmaylar ve körüşmege de fırsat bermeyler.
Qırım.Aqiqatqa Elmira Ablâlimova aytqanı kibi, o, şimdilik yalıñız aqayınıñ Aqmescitte olğanını bile.
Onıñ sözlerine köre, adliyeci Emil Kürbedinov taqiqatçıdan tafsilâtlı malümatnı ögrenmege areket etti, amma neticesiz. Oña, Çiygoznıñ tuvğanlarına kibi, bir şey aytmaylar.
«Bugün adliyeci barıp, Ahtemniñ bulunuv yeri, şaraitlerini ögrenmege tırıştı. Amma Taqiqat komitetiniñ teşkerüvi keçirilgeninden sebep, onıñ taqiqatçı ile körüşüvi olmadı», – dey Ablâlimova.
Qadın ömür arqadaşı beş kün aş ve sigarsız olğanı sebebinden qasevet çeke. Onıñ sağlığını ve köre bilecek zararını tüşüne.
Salı künü, fevral 10-da, Aqmescit SİZOlarında yaqalanğanlar içün yollanmalarnı qabul eteler. Elmira Ablâlimova aqayına zaruriy şeylerni berip olacağına ümüt besley.
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov Qırım akimiyeti onıñ yaqalanğan muavini Ahtem Çiygoznıñ iradesini bozmaq içün arket etkenini tüşüne. Çubarov emindir ki, şimdi Çiygoz SİZOda kendi başına buluna.
Malüm ki, Qırım Yuqarı Mahkemesi fevral 6 künü SİZOda bulunğan Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ şikâyet arizasını red etti. Mahkeme yanvar 29 künü Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesiniñ alğan qararını lâğu etmedi. Oña köre, Çiygoz fevral 19-na qadar apiste bulunmalı.
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
Onıñ aytqanına köre, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen narazılıq aktsiyası aqqında laf kete.
Ukraina baş prokuraturası Çiygoznıñ qanunsız alda azatlıqtan marum etilgeni boyunca cinaiy işni açtı.


text:
Carissa Ruecker | 998 Followersصورة 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı şiir
| إطلع على كل التحديثات 92 صور عن 29 ekim cumhuriyet bayramı şiir
من عند 86 .المستخدمين 29 EKİM CUMHURİYET BAYRAMI ŞİİRİ - KISA 2 KITALIK ŞİİR - YouTube, 29 Ekim şiirleri-Kısa, uzun resimli en güzel 29 Ekim Cumhuriyet, 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı Şiirleri Cumhuriyet Şiiri - YouTube, 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı Şiirleri, 29 ekim cumhuriyet bayramı şiirleri ile ilgili görsel sonucu, Cumhuriyet Bayramı şiirleri Meb, 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı Şiiri - Ali Eryılmaz, En Güzel 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı Şiirleri (3 Kıtalık ve 2, 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı Şiirleri, Cumhuriyet Bayramı Ile Ilgili şiirler. نقوم بجمع أفضل الصور من مصادر مختلفة نشرها العديد من المستخدمين حول 29 ekim cumhuriyet bayramı şiir.


text:
Sentâbrniñ 17-19-nda olıp keçken Devlet Dumasınıñ neticelerine köre «Yedinaya Rossiya» anayasa çoqluğında qala, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Bülletenlerniñ 95 fayızı sayılğan soñ «YR» firqa cedvellerine köre reylerniñ aman-aman 50 fayızını qazana. Bundan ğayrı, 199 firqa vekili, Merkeziy saylav komissiyasınıñ malümatına köre, bir mandatlı okruglarda lider ola. Umumen yañı Devlet Dumasında 450 mandattan tahminen 315-i ola. «Yedinaya Rossiya» bundan evel daa çoq mandatqa saip edi, amma bu da anayasa çoqluğı içün kerekli olğan 300-den çoq.
Ekinci yerde Rusiye Federatsiyasınıñ kommunistler firqası – onıñ federal cedvellerge köre reylerniñ tahminen 19 fayızı bar, firqa vekilleri 9 bir mandatlı okrugda lider ola. RFKF (KPRF), ilk malümatqa köre, beş regionda ğalebe qazanıp oldı: Yakutiya, Habarovsk ülkesi, U lyanov vilâyeti, Mariy El ve Nenets muhtar okrugında.
«Yedinaya Rossiya» işğal etilgen Qırımda ve Aqyarda reylerniñ ekseriyetini aldı.
Bir mandatlı okruglarda «Spravedlivaya Rossiyanıñ» bir qaç namzeti keçe ve daa bir qaç firqanıñ namzetleri keçe, namzetini özleri köstergen bir qaç kişi daa keçe. Dumağa «Yedinaya Rossiyadan» keçmegenlerniñ büyük qısmı Aleksey Navalnıynıñ Aqıllı rey berüv adını alğanlar tarafından qoltutuldı.
Firqa cedvellerine köre, reylerniñ 7 fayızından çoq alıp, Dumağa keçkenler arasında LDPR ve «Spravedlivaya Rossiya – Za pravdu» ola. Dumada beşinci firqa olacaqtır: «Novıye lüdi» bülletenlerniñ 95 fayızı teşkerilgen soñ, 5 fayızlı baryerni keçe.


text:
İşğal etilgen Qırım toprağındaki bitirilmegen qurucılıq obyektleri Moskvağa boysunğan yarımada ükümetiniñ Milletlerara munasebetler ve sürgün etilgen vatandaşlar meseleleri boyunca Devlet komitetiniñ diqqatını celp etti. Bu obyektler kelecekte qullanabilecegi aqqında müessiselerara komissiyanıñ toplaşuvında söz yürsetildi.
«Komissiya toplaşuvında qabul etilgen qararlarnıñ neticelerine binaen, bitirilmegen qurucılıq obyektleri qullanılması boyunca tekliflerniñ kirsetilmesi içün Qırım cumhuriyeti belediye müessiseleri avgust 15-ke qadar belediye rayonı (şeer okrugı) territoriyasında yerleşken obyektlerniñ teşkerilmesini keçirecek ve Qırım cumhuriyeti Milletlerara munasebetler ve sürgün etilgen vatandaşlar meseleleri boyunca Devlet komitetine olarnıñ kelecek qullanılması (qurucılıqnıñ bitirilmesi, kommunal mülkiyetine teslim etilmesi ya da yazıp alması) boyunca tekliflerini taqdim etecek», – dep bildire Devlet milletlerara komitetiniñ matbuat hızmeti.
Kremlge boysunğan Qırım parlamenti yolbaşçısınıñ muavini Remzi İlyasov bundan evel bildirdi ki, sürgün etilgenler içün evler qurmasına bu sene ayırılğan bücet parası qullanılmayıp qala bile. İlyasov, kelecek sene sürgün etilgenler içün iç bir obyekt qurulmaycaq, dep qorqqanını bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Herson vilâyetiniñ Çaplınka qasabasında Rusiye arbiyleri Rusiyeniñ Ukrainağa ücüm etüvine qarşı miting vaqtında ateş açtı. Bu aqta Ukraina İç işler naziriniñ mesleatçısı Anton Ğeraşçenko bildirip, çatışma videosını Telegram kanalında derc etti.
Videoda Ukraina bayrağını tutqan insanlar bar, silâlı Rusiye arbiyleri olarğa ücüm ete.
«Apostrof TV» YouTubeda Çaplınkadaki narazılıqlar videosını derc ete. Miting iştirakçileri Rusiye arbiylerine «Evge!» dep qıçırdı. Askerlerniñ arqasında Z işaretli yük maşinaları tura.
Çaplınka sakini Aleksandr Posunko Facebookta bildirgenine köre, Ukrainağa qoltutuv mitinginde tahminen 3 biñ çaplınkalı ve rayon sakini iştirak etti. Onıñ malümatına köre, çatışma neticesinde eki insan yaralandı. Bu malümatnı resmiy şekilde tasdıqlamadılar.
Ukrainada Rusiye ücüm etken soñ arbiy vaziyet ilân etildi (2022 senesi fevralniñ 24-ü saba saat 5:00-dan başlap 30 künge). Fevralniñ 24-nde saba saat 5-te Rusiye prezidenti Vladimir Putin «DNR» ve «LNR» gruppirovkalarınıñ «muracaatından» soñ Donbasta «mahsus operatsiya» başlatqanını ilân etti.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy umumiy seferberlik buyruğını imzaladı. Ğarp memleketleri Ukrainağa yapılğan ücüm sebebinden Rusiyege qarşı yañı sanktsiyalarnı qullanıp başladı.
Doğrudan ücümge baqmadan, Kreml Ukraina işğali niyetini inkâr ete ve «Ukrainanı askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» ola, dep bildire.
Ukraina Silâlı quvetleri Baş ştabınıñ malümatına köre, martnıñ 7-nde saba Ukrainada 11 biñden çoq Rusiye arbiyi elâk oldı. Rusiye Mudafaa nazirligi Ukrainada aman-aman 500 arbiyi elâk olğanını resmiy şekilde tanıdı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: rukrymr.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Şäymiev Mintimer
Mintimer Şärip ulı Şäymiev (1937.), däwlät häm säyäsät eşleklese, Tatarstannıñ berençe Präzidente. Mäskäw Xalıqara Mönäsäbätlär İnstitutınıñ şäräfle professorı (1998.).
1959. yıldan xucalıq häm däwlät eşendä; 1969.-1983. yıllarda TASSR meliorasí häm su xucalığı ministere; 1983. yılda MŞ räiseneñ 1. urınbasarı. 1983.-85. yıllarda KPSSnıñ Tatarstan Ölkä Komitäte särqätibe. 1985.-89.da TASSR MŞ räise. 1989.-90. yıllarda KPSSnıñ Tatarstan Ölkä Komitäte 1. särqätibe. 1990.-91. dä TSSR YŞ Präzidiumı räise. 1991. yılnıñ Yünennän TR Präzidente (1996. yılnıñ Martında ikençe, 2001. Martında öçençe tapqır şul wazífağa saylana). 1975.-90. yıllarda TASSR YŞ deputatı, 1994.-2001. dä RF Föderal Cíınınıñ Föderasí Sovetı äğzası. 2000. yıldan RF Däwlät Sovetı äğzası. Şäymi'evneñ inisiative belän häm anıñ citäkçelegendä 1990. yılnıñ 30. Augustında "Tatarstan SSRnıñ Däwlät Suverenitäte turında Deklarasí", 1992. yılnıñ 6. Nöyäberendä TRnıñ yaña Konstitusísı qabul itelde. 1994. yılnıñ 15. Febrälendä RF belän TR arasında üzara iqtisadi häm säyäsi mönäsäbätlärne cayğa saluğa yönälderelgän "Rüssiä Föderasísı Däwlät Xäkimiäte Organnarrı arasında Eşlär Büläşü häm Üzara Wäqälätlär Almaşu turında" şartnamägä qul quyıldı. Şäymiev Rüssiädä föderalizm prinçiplären köçäytügä, Tatarstannıñ möstäqillegen nığıtuğa, republikta ictimağí-säyäsi häm iqtisadi totrıqlılıq buldıruğa zur ähämiät birä, cämğiätneñ ruxí häm mädäni üseşen, soçial-iqtisadi xälen yaxşırtunı kompleksle programma nigezendä ezlekle eş alıp bara, Tatarstanda yäşäwçe xalıqlarnıñ üzara duslığı öçen tieşle şartlar tudıruğa, millätara mönäsäbätlärdä totrıqlılıqnı tä'min itügä, TRnıñ yaqın häm yıraq çit illär belän eşlekle xezmättäşlek elemtälären nığıtuğa zur köç quya. 2010 yeldan däwlät kiñäşçese wazıyfasın başqara.
PäräwezdäYзrәpTү
- Mintimer Shaimievnıñ räsmi säxifäse 2011 eлHың 24 июлb kөHeHдә apxиBлaHraH.


text:
Europada twratın qazaqtar käri qwrlıqta ösip-önip jatsa da, ata saltınan jañılğan emes. Toy, mereke, as beru bäri qazaq dästüriniñ jolın bwzbay ötedi...
Käsipqoy bokstağı "jaña esim" atanğan qazaq boksşısı Nwrswltan Jañabaev Qıtay jerinde tağı da jeñisti jwlıp aldı. Keşe, 25 jeltoqsan küni Qıtaydıñ Kü..
Mına köriniske qarap otırıp, boydağı qanıñ alpıs eki tarımıñdı kerney jwlqınadı. Qaysar qazaqtar dep aytuğa eş kümändanbaysıñ. Qaqağan ayaz, qa..
Keybir miftik wğımdar älde bir tarihi bolmıs turalı jalpılama bağdar beretin bolsa, endi bireui naqtı tarihi körsetkişterge aynalıp şığa keledi de, älde bir mäseleni şeşudegi bastı ayğayq qızmetin atqarıp twratın boladı. Mine, sonday miftik körsetkişterdiñ biri – mifologiyalıq jılan kul'ti.
26 jetolqsan The New York Times – «N'yu-York tayms» gazetiniñ saytında älemdegi yadrolıq jağdaydıñ saraptaması jariya etilgen bolatın. Onda qazirgi äl..


text:
İstanbul’da Boyacı İstanbul, İstanbul’da boyacı ustası bulmak için, her konuda olduğu gibi boya badana konusunda da geniş seçeneklere sahip bir şehirdir. İstediğiniz gibi bir boya ustası ve ekibi bulma konusunda pek çok... Devamı
By mesut Adalar Boyacı Ustası • Aksaray Boyacı Ustası • Arnavutköy Boyacı Ustası • Ataköy Boyacı Ustası • Ataşehir Boyacı Ustası • Avcılar Boyacı Ustası • Avrupa Yakası Boyacı Ustası • Bağcılar Boyacı Ustası • Bahçelievler Boyacı Ustası • Bahçeşehir Boyacı Ustası • Bakırköy Boyacı Ustası • Başakşehir Boyacı Ustası • Bayrampaşa Boyacı Ustası • Beşiktaş Boyacı Ustası • Beyazıt Boyacı Ustası • Beykoz Boyacı Ustası • Beylikdüzü Boyacı Ustası • Beyoğlu Boyacı Ustası • Boya Badana Ustası • Boya Ustası • Boyacı • Büyükçekmece Boyacı Ustası • Çapa Boyacı Ustası • Çatalca Boyacı Ustası • Çekmeköy Boyacı Ustası • Eminönü Boyacı Ustası • Esenler Boyacı Ustası • Esenyurt Boyacı Ustası • Etiler Boyacı Ustası • Fatih Boyacı Ustası • Fındıkzade Boyacı Ustası • Gaziosmanpaşa Boyacı Ustası • Güngören Boyacı Ustası • Halkalı Boyacı Ustası • İstanbul Boya Ustası • İstanbul Boyacı • İstanbul Boyacı Ustası • Kadıköy Boyacı Ustası • Kağıthane Boyacı Ustası • Kartal Boyacı Ustası • Kocamustafapaşa Boyacı Ustası • Küçükçekmece Boyacı Ustası • Maltepe Boyacı Ustası • Mecidiyeköy Boyacı Ustası • Merter Boyacı Ustası • Nişantaşı Boyacı Ustası • Osmanbey Boyacı Ustası • Pendik Boyacı Ustası • Sancaktepe Boyacı Ustası • Sarıyer Boyacı Ustası • Şile Boyacı Ustası • Silivri Boyacı Ustası • Şirinevler Boyacı Ustası • Sirkeci Boyacı Ustası • Şişli Boyacı Ustası • Sultanbeyli Boyacı Ustası • Sultangazi Boyacı Ustası • Taksim Boyacı Ustası • Tarabya Boyacı Ustası • Topkapı Boyacı Ustası • Tuzla Boyacı Ustası • Ümraniye Boyacı Ustası • Üsküdar Boyacı Ustası • Yenikapı Boyacı Ustası Adalar Boya Ustası • Aksaray Boya Ustası • Arnavutköy Boya Ustası • Ataköy Boya Ustası • Ataşehir Boya Ustası • Avcılar Boya Ustası • Avrupa Yakası Boya Ustası • Bağcılar Boya Ustası • Bahçelievler Boya Ustası • Bahçeşehir Boya Ustası • Bakırköy Boya Ustası • Başakşehir Boya Ustası • Bayrampaşa Boya Ustası • Beşiktaş Boya Ustası • Beyazıt Boya Ustası • Beykoz Boya Ustası • Beylikdüzü Boya Ustası • Beyoğlu Boya Ustası • Boya Badana Ustası • boya ustası • Boyacı • Büyükçekmece Boya Ustası • Çapa Boya Ustası • Çatalca Boya Ustası • Çekmeköy Boya Ustası • Eminönü Boya Ustası • Esenler Boya Ustası • Esenyurt Boya Ustası • Etiler Boya Ustası • Fatih Boya Ustası • Fındıkzade Boya Ustası • Gaziosmanpaşa Boya Ustası • Güngören Boya Ustası • Halkalı Boya Ustası • İstanbul Boya Ustası • İstanbul Boyacı • İstanbul'da Boyacı • Kadıköy Boya Ustası • Kağıthane Boya Ustası • Kartal Boya Ustası • Kocamustafapaşa Boya Ustası • Küçükçekmece Boya Ustası • Maltepe Boya Ustası • Mecidiyeköy Boya Ustası • Merter Boya Ustası • Nişantaşı Boya Ustası • Osmanbey Boya Ustası • Pendik Boya Ustası • Sancaktepe Boya Ustası • Sarıyer Boya Ustası • Şile Boya Ustası • Silivri Boya Ustası • Şirinevler Boya Ustası • Sirkeci Boya Ustası • Şişli Boya Ustası • Sultanbeyli Boya Ustası • Sultangazi Boya Ustası • Taksim Boya Ustası • Tarabya Boya Ustası • Topkapı Boya Ustası • Tuzla Boya Ustası • Ümraniye Boya Ustası • Üsküdar Boya Ustası • Yenikapı Boya Ustası 0 Comments


text:
Esas Ukrainada qıdırılğan «Nord» Keriç gemisiniñ kapitanı Vladimir Gorbenko Rusiye işğal etken Qırımğa qayttı. Video «Komsomolskaya pravda» saytında derc etildi.
Gorbenkonıñ aytqanına köre, «onıñ evge qaytmaq içün iç bir maniası yoq edi». «Rusiye pasportınen sıñırdan keçkenini» ayta. Kapitan Qırımğa kirgen keçiş noqtasını aydınlatmay.
Gorbenkonıñ aytqanına köre, «bir de bir qanunnı bozmadı, özüni qabaatlı dep saymay». Tevqif etilgen geminiñ kapitanı, ileride de balıqçıqlınen oğraşmağa niyetlene, dep ayta. O, Rusiye ükümeti «Nord» ekipajına yañı gemini almağa yardım eter, dep ümüt ete.
Ukraina uquq qoruyıcı organları ve Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Gorbenkonıñ Qırımğa qaytuvınen bağlı beyanatını daa izaatlamadılar.
Daa evel «Nord» kapitanınıñ advokatı Maksim Mogilnitskiy müvekkili esas Ukrainada ğayıp oldı, dep ariza berdi. Mogilnitskiy müşterisi ile bağı üzülgenini bildirgen edi. Advokatnıñ aytqanına köre, Gorbenkonıñ ğayıp oluvı Ukraina mahsus hızmetlerinen bağlı ola bile. Ukraina telükesizlik hızmeti «Nord» Keriç gemisi kapitanınıñ ğayıp oluvınen bir de bir alâqaları olğanını red etti.
Yanvarniñ 30-nda Zaporijjâ vilâyetiniñ Melitopol politsiyası «Nord» gemisiniñ kapitanı Vladimir Gorbenkonıñ ğayıp oluvınen bağlı cinaiy iş açtı.
2018 senesi martnıñ 25-nde Ukraina Devlet sıñır hızmeti Azaq deñizinde Rusiye bayrağı altında işğal etilgen Qırımdan balıqçı gemisini tuttı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası «Nord» gemisiniñ Kyiv qapatqan işğal altındaki Keriç limanından çıqqanınen bağlı cinaiy iş açtı, 2018 senesi martnıñ 20-nda Ukraina mahkemesi gemini tevqif etti.
Herson şeer mahkemesi gemi kapitanı Vladimir Görbenkonı nezaret altına aldı. Onıñ içün pey berildi – 35 biñ 240 ğrıvnâ. Daa soñra onı azat etip, Qırımnı ziyaret etmege yasaq ettiler.
2018 senesi avgust ayında Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası «Nord» gemisiniñ kapitanına qarşı mahkemeden evel tahqiqatnı yekünledi.
2014 senesi iyül ayından başlap Ukraina ükümeti Rusiye işğal etken yarımada limanlarınıñ işini resmiy şekilde toqtattı, Qırım limanları halqara gemiler içün qapalı qala.


text:
«Başqasınıñ duası» filminiñ ukrain ekranlarına çıqamasına bir ay qalğanda levhanıñ resmiy treyleri yayınlandı. Bun film rejissöri Ahtem Seitablayev Facebookta bildirdi.
«Ürmetli dostlarım! «Başqasınıñ duası» (iş adı «Onıñ yüregi») filminiñ resmiy tizeri ve filmimizniñ ilânını taqdim etem», – dep yazdı Seitablayev.
O, levha üzerinde çalışqan taqımğa teşekkürler bildirip, film mayısnıñ 18-de ukrain kinoteatrleriniñ ekranlarına çıqacağını hatırlattı.
Qırımtatarı Sayde Arifovanıñ qaramanlığını añlatqan «Başqasınıñ duası» filminiñ premyerası mayısnıñ 18-de Kyivdeki «Ukraina» kinoteatrinde olacaqtır.
Ahtem Seitbalayev Qırım.Aqiqatqa izaat berip, «Onıñ yüregi» iş adınen çıqarılğan film üzerinde işi yekünlengenini bildirgen edi.
Levha üzerinde çalışmağa başlağanlarını rejissör Ahtem Seitablayev ve prodüser İvanna Dâdüra 2015 senesi dekabr ayında bildirgen ediler. Çekimler Ukraina, Gürcistan ve İsrailde oldı. Film bücetiniñ 50%-nı Ukrainanıñ kino işleri devlet agentligi, yarısını şahsiy yatırımcılar qarşıladı. Film stsenariyi Bağçasaray sakini Sayde Arifovanıñ (1916 – 2007) ikâyesine esaslana. O, Qırımnıñ alman işğali vaqtında 88 yeudiy balasını qurtardı.


text:
Odessa vilâyetiniñ köç hızmeti, rusiye akimiyeti Qırımda sürgün etken Nedim Halilovnıñ, qaçaq statusı aqqında arizasınıñ baqıluv protsedurasını başladı. Bunı oktâbr 2-sinde o, Qırım.Aqiqatqa tefsir bererek, ayttı.
"Odessa vilâyetiniñ köç hızmeti, meni qaçaq olaraq tanımağa azır olğanını tasdıqladı. Ariza berildi, şimdi vesiqa baqıluv protsedurası başlandı", - aytıp berdi faal.
Onıñ aytqanına köre, o, qıta Ukrainada cemaatçılıqnen oğraşacaq ola.
"Qaçaq statusı alğan soñ ekinci basamaq - migrantlar, qaçaqlar ve memleket içinde köçip kelgen şahıslarnıñ cemaat teşkilâtınıñ yaratılması. Bizmi esas maqsadımız ise, Qırımnı işğalden azat etmesi olacaq", - dedi Halilov.
2016 senesi noyabr 7-sinde Kreml nezareti altındaki mahkeme qararı binaen, 58 yaşındaki qırımtatar faali Nedim Halilovnı Qırımnıñ tışına alıp çıqtılar. Halilovğa evine barıp sıcaq urba, aqça ve vesiqalarını almağa imkân berildi.
Halilov, Özbekistan vatandaşlığı aqqını 2012 senesinde coydı, bundan soñ “vatandaşlıqsız zat” statusını almağa mahkemeden tırıştı, amma Taşkentteki grajdan davaları boyunca Mirzo-Ulugbek rayon mahkemesi 2018 senesi avgust 8 red cevabını berdı.
2016 senesi yazda «Qırımtatarlarnıñ tirenüv areketi» teşkilâtınıñ koordinatorı Nedim Halilov, halqara uquq ve Rusiye qanunlarına esaslanıp, Rusiyeniñ Qırımdaki qırımtatarlarğa qarşı yapqan areketleriniñ qanunsız tanılması içün Rusiye nezareti altındaki Aqmescit Merkeziy mahkemesine muracaatta bulundı. O, qırımtatar tiline devlet tili statusınıñ berilmesini ve mahkeme oturışını qırımtatarca alıp barmağa talap etti.


text:
Qırım MC Ukraina prezidentiniñ daimiy temsilcisi Anton Korineviç Qırımda insan aqlarınıñ bozulması ile bağlı vaziyet içün Rusiyege qarşı sanktsiyalar tazyığınıñ arttırılmasına çağırdı. Bu aqta o, noyabrniñ 19-nda Jenevada BMT-niñ azlıqlar meseleleri forumınıñ 13-nci virtual sessiyası vaqtında ayttı.
İdareniñ malümatına köre, Korineviç Qırımdaki Rusiye mediasınıñ qırımtatarlarğa, qavmiy ukrainlerge ve diniy azlıqlarğa qarşı duşman tilini qullanğanını aytqan.
“Kremlniñ tecavuziy siyaseti qavmiy ve diniy sebeplerden duşmanlıq doğurmaq içün yapıla. İşğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozulmasını toqtatmaq içün, onı işğalden azat etmek ve Ukraina idaresi astına qaytarmaq kerek. Bunı yapmak içün ise, Rusiye Federatsiyasına qarşı sanktsiyalar tazyığını qaldırıp onı arttırmaq kerek”, - dedi Anton Korineviç.
AB Şurası, Avropa Birliginiñ fikirince, Ukraina topraq bütünligi ve suverenitetini bozğan şahıs ve teşkilâtlarğa qarşı şahsiy sanktsiyalarğa Keriç köprüniñ qurucılığı ile alâqası olğan eki şahıs ve dört şirketni qoşmağa qarar aldı.
Yañı sanktsiyalar cedveline Aleksandr Ganov, "Grand Servis Ekspress" baş müdiri, ve Leonid Rıjenkin, "Straygazmontaj" şirketiniñ infrastruktura leyhalarınıñ baş müdir muavini, kirgenler. Sanktsiyalarğa "Lenpromtransproyekt", Direktsiya po stroitelstvu jeleznoy dorogi Berkakit-Tommot-Yakutsk tren Yolunı quruv direktsiyası, Qırım tren yolu, Qırımnıñ ilk sigorta şirketi oğradılar.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin ğarbiy memleketlerniñ Qırım işğali sebebinden kirsetken sanktsiyalarını "saçma" dep adlandırdı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan "referendum" olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD "referendumdaki" rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege "qoşulğanını" ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña "tarihiy adaletniñ tiklenmesi", dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusye bombardimanidin qachqan türkmenler türkiyege köchüshke bashlidi
2016.02.01
Rusyening suriyediki esed hakimiyitige qarshi turuwatqan rayonlargha élip bériwatqan bombilash herikiti barghanséri küchiyishke bashlidi. Süriye bayir - bujaq türkmenliri jem'iyiti re'isi sa'adettin molla ependining éytishiche, türkmenler türkiyege qarap qéchishqa bashlighan. 30 - 31 Yanwar künliri ikki kün ichide köp sanda türkmen a'ililiri süriye bilen chégradash bolghan türkiye xatay, gazi'antep we urfa wilayetliridiki musapirlar lagirlirigha orunlashturulghan. Türk axbarat wasitiliridiki xewerlerge asaslan'ghanda, köp sanda türkmen yash ata - anilirini, bala - chaqilirini türkiyediki musapirlar lagirlirigha we uruq - tughqanlirining yénigha orunlashturup qoyghandin kéyin, urushqa qatnishish üchün qayta süriyening shimalidiki türkmen rayonlirigha qaytip ketmekte iken.
Rusiye hawa armiyesi 30 - yanwar künidin béri süriyening shimaliy rayonidiki türkmen rayonini bombilashni kücheytkendin kéyin, türkiye türkmenler üchün qurup bergen türkiye chégrisigha yéqin jaydiki yamada musapirlar lagiri bilen türkmen rayoni arisidiki yol üzülüp ketken. Süriye türkmen qurultiyi re'isi abduraxman mustafa ependi türkiye intérnétxaber gézitige 31 - yanwar küni bergen bayanatida, türkiyening xatay wilayitining yayla téghining uduligha qurulghan yamadi musapirlar lagirini bikarlashni muwapiq tapqanliqini, chünki yamadi téghining üch kilométir sherqiy jenubidiki obin musapirlar lagirighimu rusye hawa armiyesining bomba tashlighanliqini ilgiri sürgen. Abduraxman ependi bu lagirlarda 20 ming türkmen barliqini, bular 5 - 6 yüz kishilik guruppa sheklide türkiyege köchüshke bashlighanliqini ilgiri sürgen.
Süriye bayir - bujaq türkmenliri jem'iyiti re'isi sa'adettin molla ependi süriye chégrisidiki türkmenlerning türkiyege köchüshi toghrisida melumat bérip mundaq dédi: “Türkmenler türkiyege köchüwatqan bolsimu, bizning kürishimiz dawamlishiwatidu. Dunyada bir türkiye bar bizge yardem qiliwatqan. Allah türkiyege küch - quwwet bersun. Türkiye bizge yardem qilishqa seperwer boldi. Yérim kéche sa'et 1 - 2 etrapida xatay walisi, yaradagh nahiyesi hakimi chégragha kélip süriye xelqini kütiwéliwatidu.”
U yene munularni dédi: “Men dunyagha shuni démekchimenki, dunyada 23 ereb döliti bar. Hazirghiche bu yerdiki ereblerdinmu hal - ehwal sorimidi. Süriyede qetli'amlar boldi, awam xelqqe bomba tashlandi. Bular aldi bilen mektep, doxturxana, meschit we awam xelqning mehellirini bombardiman qildi. Bu yerge héchqandaq bir ereb dölitining rehbiri kélip süriye xelqidin hal sorimidi. Süriye xelqighe türkiye köp yardem qildi we qiliwatidu. Men bir türkmen bolush süpitim bilen, qandaq rehmet éytishimni bilelmeywatimen. Tünügündin béri türk xelqi hetta kichik balilar téléfon qilip, silerge néme lazim, pul yighip eweteylimu, dewatidu. Men süriye bayir - bujaq türkmeni bolush süpitim bilen türkiyege, türk xelqige köptin köp rehmet éytimen.”
Süriye bayir - bujaq türkmen jem'iyiti re'isi sa'adettin molla ependi yashlarning ata - ana we uruq - tughqanlirini türkiyege orunlashturup qoyghandin kéyin jengge qatnishish üchün kétiwatqanliqini bayan qilip mundaq dédi: “Hazir yamadi dégen jayda türkiyege kélishni kütüwatqan 2500 - 3000 etrapida türkmen bar. Bularning ichidiki yashlar öz dewasigha ige chiqish üchün a'ile tawabi'atlirini, uruq - tughqanlirini türkiyediki ishenchiliq jaylargha orunlashturup qoyghandin kéyin, jeng meydanigha qaytip kétiwatidu. Beziliri bolsa yaylatagh merkezdin ruxset kütiwatidu. Süriyening shimalida 140 etrapida türkmen yézisi bar, biz ming yildin béri bu jayda yashawatimiz. Öz yurtimizni qoghdash üchün qolimizdin kelgenni qilimiz.”
Bu heqte köz qarishini bayan qilghan türkiye istratégiyelik chüshenche inistituti mutexesisi doktor erkin ekrem ependi, rusye fédératsiyesi üchün süriye türkmenliri yashawatqan rayonning nahayiti muhim istratégiyelik ehmiyetke ige ikenlikini, chünki aq déngizdiki tarsusta rusiye hawa armiyesi bazisi barliqini, buni qoghdash üchün türkmen rayonigha ige bolushi kéreklikini, shunga bu rayonni bombardiman qiliwatqanliqini bayan qildi.
Doktor erkin ekrem ependi süriye mesiliside türkiye bilen rusye otturisidiki munasiwet barghanséri jiddiylishiwatqan bolsimu, ikki döletning qoralliq urush qilmaydighanliqini, türkmen mesilisinimu muzakire yoli bilen hel qilishni tallaydighanliqini bayan qildi.
Türkiyening xatay wilayitidiki yayladagh chégrisigha kelgen türkmenler qoral - yaraqliri tartiwélin'ghandin kéyin, beden tekshürüshtin ötküzülüp tizimlap, qoligha waqitliq kimlikliri bérilgendin kéyin türkiyede uruq - tughqanliri barlar tughqanlirining yénigha, qalghanliri bolsa xatay, gazi'antep we shanli'urfa wilayitidiki musapirlar lagirigha orunlashturulmaqta iken.
Bundin 5 yil burun süriyediki urushtin qachqan musapirlar türkiyege köchüshke bashlighan bolup, u yillarda kelgen musapirlarning köpi erebler idi. Yéqindin béri bolupmu rusye hawa armiyesi türkmen rayonini bombardiman qilishqa bashlighandin kéyin türkmenlermu köchüshke bashlidi.


text:
Avropa birliginiñ tış işler boyunca yuqarı temsilcisi Federica Mogherini Jenevada insan aqları boyunca BMT Şurasınıñ 28-nci sessiyasında çıqışta bulunıp, halqara toplulığını qırımtatar halqınıñ aqları bozuluvına diqqat etmege çağırdı. Bunı salı künü mart 3-de İnterfaks bildire.
«Qaçaqlar işleri boyunca BMT Yuqarı komissarınıñ İdaresi tarafından qayd etilgen bozuluvlarğa diqqat etmelimiz, şu cümleden qırımtatarlarnıñ taqibi ve qorquzuvı, matbuat vastalarınıñ serbestliginiñ sıñırlavı ve ilâhre», – dedi o.
«Halqara uquq qoruyıcılarında Ukrainanıñ bütün territoriyasına irişim olamalı, şu cümleden Qırım ve Aqyar da», – dep qoştı Mogherini.
Bildirilgeni kibi, Rusiye Federatsiyasınıñ tış işler nazirliginde Ukrainada insan aqları boyunca BMT nezaret eyeytiniñ arizasında olğan malümatnı yañlış olaraq tanıdılar. Rusiye Tış işler nazirliginiñ fikrine köre, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım Ukrainada BMT eyeyyetiniñ mandatına kirmey eken.
2014 senesi fevralniñ soñunda – martnıñ başında Rusiye ve Rusiyeniñ Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden ordular Qırım yarımadanı zapt ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Äfğanstan başlığı Qarzay wazifalarınnan kitmi
Äfğanstan başlığı Xämit Qarzay 9 üktäbergä bilgelängän prezident saylawlarına qädär wazifalarınnan kitü taläben kire qaqtı. Anıñ kitüen 12 köndäşe taläp itä. Alar arasında töp köndäşe älek mäğärif ministrı bulıp äşlägän Yunıs Qanunıy da bar. Ägär dä Qarzay kitmäsä, alar saylawlarğa baykot belderergä cıyına. Saylawçılarnıñ tawışların kübräk cıyu öçen Qarzay eş urınınnan faydalana dip belderä alar. Qarzay taläpne konstitutsiägä qarşı kilä dip äytte häm üze genä nämzät bulıp qalğan oçraqta da barıber saylawlar ütäçäk dip östäde.


text:
Qırımda iyünniñ 8-inde 11 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, olardan onu epidemiologik tahqiqat ve laborator skriningi neticesinde qayd etildi, birisi – tibbiy yardım içün muracaat etkende. Hastalar yuqunç hastahanelerine qoyuldı.
Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Dmitriy Krutikov bildirgeni kibi, üç adise Aqmescitte ve beş - Kezlevde ve daa üçü - Keriçte qayd etildi.
Umumen Qırımda 457 koronavirus hastası qayd etildi. 317 adam yahşı oldı, 14-ü vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Audio, Willem Buiter
"Neft häm gaz bäyäläre Rusiäneñ üzen dä, anıñ belän bergä Azärbaycan, Qazaqstan häm Törkmänstannı da alğa österi, moña mamıq bäyäläreneñ yuğarı buluı da yardäm itä. Altın bäyäläre näq şunı uq Qırğızstan belän eşli, ä alümin isä Taciqstanğa bulışa. Şulay itep berniçä qulay xalıqara şart tua" dip belderä Buiter, elekke sovet respublikalarınıñ bügenge köndä iqtisadi üseş kiçerüe xaqında. Yevropanıñ Tözekländerü wä Täräqqiat Bankı här yılnı noyäbr ayında, post-kommunistik illärneñ xäzerge iqtisadi xälen yaqtırtqan Küçeş çorı xisabın bäyän itä. Anda töbäktä barğan reformalar häm här ilneñ iqtisadi üseşe tikşerelä. Bıyılğı xisapnı çığaru uñayınnan Banknıñ ölkän iqtisadçısı sanalğan Willem Buiter, elekke sovet cirlärendä üseş däräcäse yuğarı bulsa da, bu hiç kenä dä anda iqtisadi reformalar ütkärü yäisä andağı rişwätçelekkä qarşı köräşkä bäyle tügel dip belderä. Uzğan yılda Rusiädä dä, Üzäk Aziä wä Ukrainada da reformalar ölkäsendä bik az eş başqarıldı di Buiter. Ul ğomumän, şul illärdä faydalı qazılmalar kübräk bulğan sayın anda iqtisadi reformalar ütkärü kiräklegen azraq sizälär dip isäpli.
Audio, Willem Buiter
"Tabiği baylıqlar bulunıñ iñ möhim näticäse şul - bu reformalaw tırışlıqların äkrenäytä. Xökümätneñ ciñel genä salımnar häm çimal satu aşa keremnär aluı reformalar ütkärü zaruriaten kimetä, çimal bäyäläreneñ artuı şulay itep reformalarnı äkrenäytä" di Yevropanıñ Tözekländerü wä Täräqqiat Bankı wäkile. Anıñ şuşı süzlärennän añlaşılğança, üzläre öçen xäzerge uñay wäzğiatne elekke sovet respublikaları kiläçäk öçen möhim iqtisadi reformalar ütkärü ölkäsendä bötenläy faydalanmıy. Ä bu isä bäyälärneñ töşüe belän andağı xälneñ kisken naçarayuına kiterä ala. Şuşı Bank bäyän itkän xisapta, tabiği qazılmalarğa bay illärneñ dönya bazarındağı bäyälärneñ yuğarı buluı säbäple iqtisadi üseş kiçerüe xätta andıy baylıqları bulmağan kürşe illärgä, misal öçen, Ärmänstan häm Gruziägä dä çağıştırmaça uñay tä''sir yasıy dielä. Ämma biredä dä şuşı uñay yoğıntınıñ, tirän reformalar ütkärelmägän oçraqta qısqa waqıtlı ğına bulaçağı äytelä.
Kärim Kamal


text:
Ukraina ombudsmeni Lüdmila Denisova Aqyarnıñ Rusiye mahkemesiniñ «Ukraina içün casuslıq» yapqanında qabaatlanğan ve azatlığını 1 yılğa sıñırlap, 12 yıl koloniyada qalmasına üküm etilgen pensioner qadın Galina Dovgopolayağa qarşı qararını takbih etti.
«Qayd etem ki, Ukraina vatandaşına qarşı kütleviy haber vastalarınıñ vekilleri olmağan qapalı sahte mahkeme ilk sefer yapıla ve Galina Dovgopolayağa qarşı cinaiy dava sahte olğanını daa bir kere isbatlay. Vaqtınca işğal etilgen Qırımda işğalci akimiyetniñ siyasiy repressiyalarnı devam ettirmesini ve qanunsız areketlerini takbih etem», – dep yazdı Denisova Telegram kanalında.
O, halqara toplulıqnı «qanunsız tutulğan bütün Ukraina vatandaşlarını tez vaqıtta azat ettirmek ve olarğa qarşı terrornı toqtatmağa mecbur etmek içün Rusiye Federatsiyasına qarşı bütün basqı aletlerini qullanmağa» çağırdı.
Rusiye kontrolindeki Aqyar şeer mahkemesi 2021 senesi martnıñ 24-nde «devlet hainliginde» qabaatlanğan pensioner qadınnı koloniyada qalmasına üküm etti. Mahkemeniñ matbuat hızmeti martnıñ 29-nda bildirgenine köre, cinaiy dava qapalı rejimde baqıldı, çünki «davada devlet sırı olğan malümat bar edi».
Fevral ayında berilgen malümatqa köre, mahkeme Dovgopolayanıñ davasını temelden baqıp başladı. Qırımdan Moskvadaki «Lefortovo» SİZOsına avuştırılğan qadın aynı kamerada qalğan diger qadın tarafından bir qaç kere köteklengen soñ başqa kamerağa alındı.
2019 senesi noyabrniñ soñunda Rusiye Federal telükesizlik hızmeti işğal etilgen Aqyarda Ukraina Mudafaa nazirliginiñ istihbaratı içün casuslıqtan şübheli olğan qadın tutuldı, dep bildirgen edi. 2020 senesi devamında sıñırlav tedbiri bir qaç kere uzatılğan edi.


text:
Ukraina Devlet Sıñır Hızmeti, ilhaq etilgen Qırımğa qanunsız kirgenlerinde şübelengen dört binden çoq adam olarnıñ nezareti altında olğanını haber etti.
Bunı Ukraina Devlet Sıñır Hızmetiniñ matbuat ile alâqası içün mesuliyetli bölükniñ başı Andrey Demçenko Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde ayttı.
"Şimdilik 4000-den ziyade adam nezaretimiz altında buluna. Kiriş yasaqlarını alğanlar aqqında aytqanda, yasaqnı tek onı bergen organ lâğu ete bile", - dedi o.
Demçenko, Qırımğa Ukrainanıñ qıta qısmı ve ilhaq etilgen yarımada arasındaki sıñırdan kirilmeğen ziyaretler qanunsız sayıla, dep hatırlattı, çünki Nazirler Kabinetiniñ qararına köre, yarımdada başqa kiriş-çıqış noqtaları çalışmay.
O qoştı ki, Ukraina vatandaşları da işğal etilgen topraqlarğa olğan qanunsız kirişler aqqında Sıñır Hızmetine haber ete bile.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Ukraina sıñırcıları iddia etkenine köre, martnıñ 8-nde Qırım memuriy sıñırında Ukraina vatandaşınıñ ukrain pasportı sahte olğanını tesbit etkenler.
Devlet müessisesiniñ matbuat hızmeti haber etkenine köre, adise «Çonğar» kiriş-çıqış kontrol noqtasında yüz bergen.
Devlet sıñır hızmetiniñ hadimleri teşkerüv tedbirleri keçirgen vaqıtta, Ukraina vatandaşınıñ pasportında daimiy konsullıq qaydına alınuvına dair mühür ve ştamp sahte olğanını em de fotosuret deñiştirilgenini tesbit etkenler.
Sıñırcılar mezkür haberde Ukraina Cinayet qanunnamesiniñ 358 maddesinde (vesiqa, mühür, ştamp ve blanklarnı taqlit etüv, taqlit etilgen vesiqa, mühür, ştamplarnı satuv ve qullanuv) közde tutulğan cinayet alâmetleri tapılğanını qayd eteler.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ, 2014 senesi Ukrainanıñ qıta qısmınen yarımada arasında memuriy, amma aslında kerçek bir «sıñır» peyda oldı. Memuriy sıñırda «Kalançak», «Çaplınka» ve «Çonğar» olaraq üç kiriş-çıqış noqtası çalışıp başladı.


text:
Globallashuv davrida tilshunoslik va adabiyotshunoslik taraqqiyoti hamda ta’lim texnologiyalari
215
U.PIRJANOV SATIRALIQ PROZASI
Jaqsılıqova Albina Saǵınbaevna –
Ájiniyaz atındaǵı NMPI qaraqalpaq ádebiyatı
tayanısh doktorantı
Satira insan kewil keshirmelerine kóz júgirtip, adamzatqa jaqpas hár qıylı
qılwalardı barınsha kórsetip beretuǵın janr. Satira-bir qaraǵanda ápiwayı sózler
menen oqırmandı kúlkige bóleytuǵınday bolıp kórinesede, tiykarınan, kerisinshe
salmaǵı bar, sózi de awır túsinik. Satira janrında dóretiwshilik etken hár bir jazıwshı
aq qaǵaz betin qaralaǵanda satıranıń barlıq elementlerine tán bolǵan xarakterdi ashıp
beredi, avtordıń ózi de sol ortalıqqa, sol mazmunǵa iykemlese kelewi kerek. Satira
adamzat boyındaǵı xarakterdi barınsha súwretlep beriwshi qural. Satira negizinen
xalıqtıń ǵamın oylaydı, adalatlıq ushın gúresedi.
Qaraqalpaq satiralıq prozanıń dáslepki úlgeleriniń rawajlanıwına óz úlesin
qosqan jazıwshılardıń biri Uzaqbay Pirjanov boldı. U.Pirjanov óz dóretiwshiligi
dawamında ádebiyattanıw iliminiń bir qatar janrlarında dóretiwshilik etip, proza
janrınıń rawajlanıwında da salmaqlı úles qostı. Sonıń menen bir qatarda sóz sheberi
satiralıq gúrrińler dóretiwde de belsendilik etti.
U.Pirjanovtıń satiralıq gúrrińlerinde dóretiwshilik fantaziya kúshlirek seziledi.
Jazıwshınıń dáslepki satiralıq shıǵarmaları 1964-65-jılları Ámiwdarya jurnalınıń № 10,
12 sanlarında jariyalandı. Bul jurnaldıń 1964-jıl №12 sanında jazıwshınıń “Tús” satiralıq
gúrrińi basıp shıǵarıldı. Gúrriń mazmunı sheber bayanlanǵan. Jazıwshı shıǵarma ideyası
arqalı sol jámiyettegi tártipsizliklerdi súwretlep beriwge háreket etken. Shıǵarma
qaharmanınıń ol dúnyaǵa barıp keliwi arqalı, real turmıstaǵı túsinbewshiliklerdi
túsindirip berip atirǵanday kórinedi. Gúrriń qaharmannıń joqarı mártebeli jumısqa
ornalasıwı, jumıs ornındaǵı abıray-izzet onı qıysıq soqpaqlardan alıp baratırǵanlıǵı, bul
soqpaqqa túskende tús kóriwi menen baslanadı. Shıǵarma temasınıń ózi de oqırmandı
sorawlarǵa bóleydi. Qaharman ne ushın tús kóredi? Avtor tús kóriw araqlı neni
bayanlamaqshı boladı? degen sorawlar oqıwshını kitap betin qaralap oqıwǵa
baǵdarlaydı. Jazıwshı qaharmannıń otırar ornın bilmey qalıwı, menmenlikke berilip
shańaraǵınan bet burıw halatın búginigi turmısımızda ushırasatuǵın ayrım insanlardıń
ashkózligin ótkir sınǵa aladı. Sonıń menen bir qatarda jazıwshı shıǵarmada shańaraq
uyıtqısı er adamnıń basshılıǵında ekenligin sóz etedi.
Avtor gúrrińde qaharman xarakterin bayanlawda satiralıq elementlerden sheber
paydalanadı. Óz lawazımınan paydalanıp qıysıq joldı kúseytuǵın ayrım insanlardı
ótkir sınǵa aladı. Mısalı tómendegi qatarlar obrazlı bayanlanǵan. “Talaptı orınlawına
qarań, ortań qolday revizya buxgaltermen. Dukanlardı teksergende satıwshılardıń
zárresin alaman. Geyde anaw-mınawına qaramay akt dúzip ayrımlarınıń ayıbın
jawıpta jiberemen” [1.123]. Bul qatarlarda oqırman óz kásibine qılaplılıq, paraxorlıq
sıyaqlı illetlerdi ańlaydı.
Shıǵarma qaharmanınıń ózi ushın qolaylı jumıs ornı tabılǵan soń basar jolın
bilmey ishiwshilikke berilip, qatıqtay uyıp otırǵan oshaq basınıń bereketin qashıradı.
Kúndi kún demey iship kelip hayalınıń da, aq shashlı anasınıń da kewilin buzıp
kereksiz gápler menen mazalaydı. Sońında hayalı menen ajıraspaqshı bolıwǵa
kelisim beredi hám sol halatında uyqıǵa ketip tús kóredi. Túsinde ol óziniń dúnyadan
Respublika ilmiy-amaliy konferensiya
216
ótkenin kórip qorqınıshqa túsedi. Eń jaqın dep júrgen joldasları da onnan bet burıp
alıslap ketip, dúnyadan ótkennen soń onı umıtadı. Erim pirim dep zar jılaǵan hayalıda
basqa birew menen basın shatıp ketedi. Jaslıqtaǵı súyiklisi Saliymanı oylaydı. Sol
sebepten shańaraǵı buzılǵanın hám ólip qalıwıma sebepshi boldı dep onı ayıplaydı.
Ol ózinshe jánnet dep esaplaǵanı, hayalına záharlı sózler aytqannan soń dozaq sıyaqlı
kórinedi. Mısalı:
...Stoldıń ústinde maǵan teris qarap kelinshegim otır.
– Aqmaq berman qarap otır, seniń menen bir ashılsıp bir sóyleseyin.
– Aqmaǵıń ne?
– Haw ele sen meniń kim ekenimdi tanımay tursań ba?
– Kim bolǵanda qanday jumısım bar!
– Bárekella, rastanda meni kelmeydi dep oyladıń ba? Turǵan jerińde pirińdi
arqańa tańıp, tırmısh aldırıp jibereyinbe! Mine, mınalardı bolsa tıshqanlar ǵayzap atır,
saǵan isengendegi kúnimiz usı ma?- dep oǵan alıp umıtılıp atırsam, qápelimde
qolımdaǵı bayaǵı kolbasa sarı-ala jılan bolıp moynıma oratılıp ısıldap, bir butılka
konyak kók-kómbek uwǵa aylanıp awzıma ózi quyılayın dep tur.[1.125] Hayalına
zaharlı sózlerin aytıp, ózide záhárge búrkeneyin dep atırǵanda oyanıp ketedi hám ol
ushın kórimsiz dep esaplanǵan hayalı kózine eń gozzal kelinshek mısalı kórinedi.
Túsindegi waqıyalar haqıyqat emesligine quwanadı hám shańaraǵınıń bekkem
bolıwına bel baylaydı.
Sóz sheberi shıǵarma qaharmannınıń obrazı arqalı kórse qızar, erteńgi kúnin
oylamaytuǵın, shańaraqtıń uytqısın uyıtpaytuǵın parıqsız er adamlardı ótkir
qaralaydı. Jazıwshınıń jáne bir kewilge qonımlı dóretpeleriniń biri “Avtobusta”
satiralıq gúrrińi de júdá sheber bayanlanǵan. Dóretpede avtor jaslar máselesin ótkir
sınǵa aladı. Ziyba isimli qızdıń apasın aldap, úyinen qashıp súyiklisine qosılıwı,
kempirdiń qızınıń ketip qalǵanlıǵına aqıldan azarlıq dárejede zań eńirewi, kópshilik
aldında kúlkige qalıwı, Ziybanıń qáteligi jazıwshı tárepinen kórkem bayanlap
beriledi.
Juwmaqlap aytqanda sóz sheberi Uzaqbay Pirjanov bir qatar shıǵarmaları,
ásirese satiralıq shıǵarmalarınıń kórkemligi menen oqırmannıń kewil tarların
shertiwshi dóretpelerden sanaladı.
Ádebiyatlar:
1.
Ámiwdáriya jurnalı./№12 san, 1964.
2.
Ámiwdáriya jurnalı./№10 san, 1965.
3.
Paxratdinov Y. Qaraqalpaq satirası. Nókis: Qaraqalpaqstan, 1992.


text:
«Ukrinform» aqparat köziniñ mälimetinşe, Ädilet ministrligi AQŞ prezidenti Donal'd Tramp pen Ukraina basşısı Volodimir Zelenskiydiñ söylesuinen eşqand..
Bwhara oblısınıñ Gijduvan audanında 22 qırküyekte jel elektr stanciyasınıñ qwrılısı bastaldı. Bwl turalı Özbekstan sırtqı ister ministrligi habarladı...
Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev BWW Bas Assambleyası 74-şi sessiyasınıñ resmi is-şaraları ayasında AQŞ prezidenti Donal'd Tramppen kezdesu öt..
Halıqaralıq Human Rights Watch adam qwqıqtarın qorğau wyımı qırküyek ayındağı wstaular men twtqındaulardı sınap, prezident Toqaevtıñ «sayasi reformal..
AQŞ pen Europa Odağı köpten beri Qıtaydıñ ekonomikalıq sayasatın «ädiletsiz» dep ayıptap keledi. Sebebi, Qıtay narığında köptegen salalardı memleketti..


text:
Halqara para fondu (MVF) Extended Fund Facility programması boyunca Ukrainağa maddiy yardım berilmesini belgiledi. Bunı çarşenbe künü, mart 11-de, Radio Svoboda bildirdi.
«MVF müdirler şurası 17,5 milliard dollar miqdarında EFF programmasına qoltuttı», – dep qayd etti MFV emir müdiri Christine Lagarde.
Mart 10-da Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Ukrainağa kenişletilgen maddiy paranı almağa imkân berecek qanunlarnı imzaladı.
Fevral 12-de Halqara para fondu Ukraina ile yardım programmasını belgiledi: eñ yaqın dört yıl devamında Ukraina 17,5 milliard dollarnı alacaq.
Ukrainada MVF missiyasınıñ yolbaşçısı Nikolay Georgiyevniñ aytqanına köre, Halqara para fondunıñ müdirler şurası Ukrainanı maliye etüv qararını eñ yaqın dört afta devamında qabul ete bile.
Fond qayd ete ki, yardım belgilengen para miqdarı ile sıñırlanmaycaq, çünki Avropa rekonstruktsiya ve inkişaf bankı, Bütün dünya bankı, Amerika Qoşma Ştatları ve diger devletler bu sene ukrain islâatlarınıñ donorı olmağa razı oldılar.
Yanvar ayında Bütün dünya bankı Ukraina iqtisadiyatınıñ 2015 senesi 1%-dan 2,3%-ğa qadar tüşüv tahminini fenalaştırdı.
Devlet statistika hızmetiniñ beyanatına binaen, Ukrainadaki inflâtsiya 2014 senesi aman-aman 25% teşkil etti.


text:
Dekabrniñ 22 itibarınen Qırımnıñ bir çoq ilâchanesinde koronavirus sebep olğan pnevmoniyanıñ tedaviylevi içün kerekli ilâclar yoq. Bu aqta Qırım aq-uquq qoruyıcı gruppasında bildirdiler.
Qayd etilgenine köre, közetüv yarımadanıñ 13 şeerinde 124 aphanede keçirilgen.
“Közetüv gruppası, yerli ekimler pnevmoniyanıñ tedaviylevi içün adamlarğa tayin etilgen ilâclarnıñ ilâchanelerde bar oluvını teftiş etti. Qırımda adamlarnıñ çoqusı böyle tedaviylevni evde keçirmek mecbur, çünki yerli hastahanelerde boş yer yoq ya da hastalarnı, boş yataqlarnıñ bar oluvına baqmadan, ep bir ev tedaviylemesine yibereler”, – yazıla beyanatta.
Aq-uquq qoruyıcılarnıñ malümatına köre, közetüv neticeleri “koronavirus yuqunçı sebep olğan pnevmoniyanıñ tedaviylevi içün kerek olğan bir sıra ilâcınıñ keskin qıtlığını” kösterdi.
“Teftiş etilgen ilâchanelerniñ episinde, Covid-19 sebep olğan pnevmoniyanıñ tedaviylevi içün kerek olğan deksametazon (ampulalarda) ve gidrokortizon (ampulalarda) satılmaylar. Dünya sağlıq saqlav teşkilâtı COVID-19-nıñ ağır şekliniñ tedaviylevi içün deksametazon ve gidrokortizon kibi körtikosteroidlerniñ içeri aluvını tevsiye ete”, – qayd ettiler beyanatta.
Aksönov, yanvarniñ ortasına qadar yerli alış-veriş merkezlerinde kütleviy tedbirlerniñ keçirilüvini ve food courtlarnıñ işini yasaqladı. Qırımda tek restoranlarda degil, ofislerde de korporativ keçirilüvi yasaq etildi.
Bundan evel Qırım akimiyeti şeer meydanlarında keçirilmesi planlaştırılğan bütün medeniy-kütleviy tedbirlerni yasaqladı.
Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ emrinen, Rusiye Mudafaa nazirligi Yalta ve Aqmescitte yuqunç ile küreşmek içün koronavirus hastahanelerini qura.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Aqmescitte, iyün 12-de, Rusiye Künü çerçivesinde «halq imayecileri»ni tantanalı sürette taqdirlediler, haber ete Qırım.Aqiqat.
«Qırım qaytarıluvı içün» Rusiye Mudafaa nazirliginiñ mukâfat ve medallerini tahminen 300 «imayeci» elde etti. Akimiyetni tedbirde Qırımnıñ rusiyeli başınıñ birinci muavini Mihail Şeremet temsil etti.
«Memleketiimiz yekânedir, onı yıqmağa imkân yoq, halqımız tiz çökmedi ve çökmez. Din ve içtimaiy statusqa baqmadan, birliktemiz», – dedi o.
Qırım «halq imayesiniñ» vekillerini yarımada işğalinden sebep endi bir qaç sefer taqdirlegen ediler.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Avropa Şurası Parlament assambleyası iyünniñ 25-ne keçer gecesi keçirilgen toplaşuvında PACE qaidelerini deñiştirgen ve sanktsiyalarnı qullanuv tertibini, hususan Rusiyege qarşı, qıyınlaştırğan qararğa qoltuttı. Buña 118 PACE azası rey berdi, 62-si qarşı çıqtı, 10-u bitaraf qaldı.
İşbu qarar leyhası PACE reglament komiteti tarafından iyünniñ 3-nde qabul etildi. Ukraina eyyeti ve ittifaqdaşları teklif etken vesiqa tüzetüvleri iyünniñ 24-nde saat 20:00-da baqılmağa başlap, 5 saattan ziyade devam etti.
Bu meseleniñ maruzacısı Belçikalı Petra de Sutter oldı, toplaşuv reisligini PACE prezidenti, İsviçreli Lilian Mori-Paskye yaptı.
Almaniya kantsleri Angela Merkel Rusiye eyyetiniñ Avropa Şurası Parlament assambleyasındaki aqlarınıñ ğayrıdan tiklenüvi belli şartlarda kerçekleştirile bile, dep aytqan edi.
«Rusiyeniñ Avropa Şurasına qaytuvı aqqında aytsaq, çeşit fikirlerimiz bar edi. Eki şeyni tüşünmek kerekmiz. Birinciden, Ukrainağa nisbeten halqara aqlarnıñ bozuluvı. Halqara toplulıqnıñ diqqatı celp etilecek bir mesele. Amma Rusiyeniñ qaytması içün belli şartlar yerine ketirilmeli, bu er angi vaziyette olmaz», – dedi Merkel Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy ile keçken afta Berlinde keçirgen brifingde.
İyünniñ 17-nde Frenkistan prezidenti Emmanuel Makron onıñ memleketi Rusiyeniñ Avropa Şurasından tamamen çıqmasını istemey, dep bildirdi. Amma Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Parijde olıp, Avropa Şurası Parlament assambleyasınıñ Rusiye eyyetini qaytarmaq içün sebepleri yoq, dedi.
Rusiye eyyeti Assambleya sessiyalarında 2015 senesi yanvar ayından itibaren, eyyetniñ vekâletleri ciddiy şekilde sıñırlanğan soñ, iştirak etmey.
Ukraina aq qorçalayıcılarınıñ fikirince, Rusiye eyyeti Avropa Şurası Parlament assambleyasına qaytsa, Rusiyeniñ teşkilât talaplarına riayet etmegen taqdirde bu devletlerara teşkilâtnıñ «ahlâqiy teslimiyeti» olacaq.
Bu aqta aq qorçalayıcı teşkilâtlarınıñ PACE tertip, immunitet ve qurulış işleri komitetine, Avropa Şurası iştirakçi memleketleriniñ milliy eyyetlerine yapqan açıq muracaatında aytıla.
Muracaatqa 12 ukrain aq qorçalayıcı teşkilâtı, şu cümleden «Vatandaş serbestligi merkezi», «Kreml siyasiy mabüsleri soy-soplarınıñ birleşmesi», «KrımSOS», «Qırım aq qorçalayıcı gruppası», «İnsan aqları media teşebbüsi» qoltuttı.


text:
Noyabr 25 künü Aqyarda mobil bağı çalışmay.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, şeerde ne «WIN», ne «MTS Rossiya» operatorları çalışmay – atta acele nomeralarğa telefon etilmey – politsiya, yanğın hızmeti, «acele yardım».
Telefon etilgende, ekranlarda «bağ üzüldi» ya da «bağ yoq» yazıları çıqa.
Elektrik ağı şeerde, aşkâr etilgen cedvellerge baqmadan, üç degil, yedi-sekiz saatke söndürile. Böylece, şeerniñ büyük rayonlarınıñ birinde – Gagarin rayonı – ekinci kün elektrik ağı saat altıda berile ve sabağa yaqın söndürile.
Sakinler «Sevastopolenergo» nomeralarına telefon etmege imkânları olmağanına şikâyet eteler.
Bunı teşkermek içün Aqyar ükümetiniñ reisi Sergey Menâylo şahsen dispetçerge telefon etecek edi, olamadı. Bundan soñ dispetçer nomeralarınıñ miqdarını arttırmağa avale etti.
Noyabr 22-ne keçer gecesi Herson vilâyetiniñ Çaplinka qasabası rayonında patlavlar yüz berdi. Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq qamaçavı ştabında bildirilgeni kibi, «Qırımnı elektrika ile teminlegen elektrik bericileriniñ yolağı tüşti ve ğayrıdan tiklenemez».
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Qırım Fevqulâde işler nazirligi fevqulâde vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında teniyeley edi. Noyabr 23 künü yarımadada raatlıq künü olaraq ilân etilgen edi. Noyabr 24 künü «Ukrenergo» bildirgeni kibi, işçiler bozulğan tiremelerniñ birini tamirlemege başlağanlar.


text:
Saq şeeriniñ camisinde İslâm temelleri kursunıñ doquz talebesine muqaddes Quran-ı Kerimniñ nushaları taqdim etilmesi munasebetinen tantanalı merasim olıp keçti.
“Biz balalar ve ana-babalarğa Quran oqumaqnıñ faziletleri aqqında tarif ettik. Tedbir ğayet tesirli oldı ve güzel müitte keçti. Allahqa şükürler olsun ki, bizim Vatanımızda yaşap, dinimizni ögretmek imkânımız bar”, – dep, bildirdi din ocası İslamiya Halilova.
Hatırlatamız, Qırım ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresiniñ camileri yanında İslâm temelleri kursları çalışa. İslâmnıñ temellerini ögremege istegenler musulmanlar yerli imamlarğa muracaat ete bile. Oqutuv bedavadır.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Bunı Gazeta.Ru. bildire.
Neşiriniñ malümatına köre, Putin ve Medvedev Qırımğa Moskvada Qızıl meydanındaki Ğalebe paradını keçirip Qırımğa ketecek olalar.
«Aqyarda da olar aynı böyle tedbirde iştirak etip, Aqmescitke yol alacaqlar», – dep yaza gazeta.
Evelleri Aqyar şeer devlet memuriyetiniñ matbuat hızmeti Ğalebe kününe Rusiyeniñ ilk şahısları ve diger «ürmetli musafirleriniñ» kelmesini aytqan ediler. Bu sene Aqyardaki Ğalebe paradı olduqça keñ olacaq ve yañı arbiy tehnikanıñ numayışı ile keçirilecektir.


text:
Moskvanıñ Taganskiy rayon mahkemesiniñ qadısı Yuliya Smolina iyülniñ 29-nda Bağçasaraydaki birinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine qoltutmaq içün iyülniñ 11-nde Rusiye Yuqarı mahkemesi ögünde toplaşqan 18 qırımlığa 20 biñ ruble miqdarında para cezasını berdi. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri haber ete.
Mahkeme oturışuvlarında imaye qabaatlav tarafını çağırmağa ve politsiya hadimlerinden şaatlarnı sorğuğa çekmek içün davet etmege talap etti. Mahkeme, bu muracaatlarnı red etti.
Mahküm etilgen qırımlılar oturışuvğa kelmedi, amma yaşçik şekilde bildirgenler.
Advokatlar izni alınmağan toplaşuv 1 daqqa ve 15 saniye devam etkenine ve toplaşqanlar politsiyanıñ talaplarına riayet etip, timsallerni alıp saqlağanına ve, olarnıñ fikirince, uquq bozuvı yañlış tasnif etilgenine mahkemeniñ diqqatını celp etti.
İmayeniñ qayd etkenine köre, celp etilgen kişi – Aleksandr Gavrikov – qomşu soqaqta tutulğan edi.
«Böylece, onıñ areketlerinde cinayet alâmetleri yoq", – dep ayttı advokat Konstantin Andreyev.
Bundan ğayrı, advokat Olga Gnezdilova oturışuv vaqtında qadı işbu madde boyunca berile bilgen eñ büyük cezanı tayin ete, dep qayd ete.
Gnezdilova ve diger advokatlarnıñ aytqanına köre, bütün qararlar temyiz etilecek.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ malümatına köre, qadı mesleat odasında olğanda anda ara-sıra mahkeme kâtibi, memuriyetniñ cemaat bağları hadimi, kantselâriya hadimi ve kimligi belli olmağan er adam kire edi.
20 biñ rublelik para cezası Rustem Tairov, Edem Abdullayev, Aleksandr Gavrikov, Kâzim Useinov, Nariman İbraimov, Zenur Appazov, Eleonor İzmailov, Rustem Celâlov, Osman Hoş, İzzet Sayfulin, Marlen Cemilev, Remzi Beytullayev, Refat Kamilov, Osman Abdurazakov, Marlen Ahayev, Edem Aliyev, Emin Rustemov, Amethan Umerovğa berildi.
Moskvada iyülniñ 10-11-nde Rusiye politsiyası Bağçasaraydaki birinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine qoltutmaq içün Rusiye Yuqarı mahkemesiniñ binasına kelgen 50-den ziyade insannı tuttı. Qızıl meydanda tutulğan qırımtatarlarnıñ qollarında yazuvlı şiarlar bar edi: «Qırımda milliy ve diniy sebeplerden repressiyalarnı toqtatıñız», «Qırımda «terrorizm» ile küreş – farqlı fikirlernen küreştir», «Bizim balalarımız terrorist degil» ve ilâhre.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.