text:
Bu afta daa bir Qırım kollaborantı - Remzi İlyasov – yarımadanıñ rusiyeli akimiyetinde öz vazifesinden boşadı. Rusiyeli Qırım parlamentiniñ matbuat hızmeti haber etkenine köre, reis muavini müddetinden evel işinden boşacağı aqqında ariza yazğan.
Remzi İlyasov 1958 senesi Özbekistan SSCnıñ Fergana şeerinde dünyağa kele. 1983 senesi Tomsk Müendislik-Qurulış İnstitutınınıñ “Qurucılıq malzemeleri sanayınıñ iqtisadiyat ve teşkilâtlandıruvı” bölüginden mezun olıp, müendis-iqtisatçı zenaat saibi ola. Tanışları onıñ daima karyera qurmağa ıntılğanını qayd ete. İnstitutnı bitirgen soñ o başqa yerge barmadan, doğrudan-doru Fergana vilâyet icra komitetine işke kirgemege istegenine şaşmağa sıra tüşmey. Yaşlıqta İlyasov iş boyunca ilerilevi daa muvaffaqiyetli olsun dep, rus adını bile almağa istegeni aqqında laflar yüre.
Amma qırımtatar kolaborantları içün saylav neticeleri qayğılı edi – qırımtatarlar saylavğa barmadı. Amma Remzi İlyasov rys yetekçilerine halq oña qoltutacaq dep işandırğan edi de.
Qırımtatarlar öz Vatanına avdet etken soñ, Remzi İlyasov akimiyette büyük vazifelerde çalışmaq içün, qırımtatar milliy areketni qullanmaq mümkün olacağını añlay. O, qırımtatarlarnıñ temsiliy organına qoşulıp, Meclis azası ola. Ve birden Reskomnats idare başlığı vazifesinden başlap, QMC-niñ Yuqarı Şurasında daimiy komissiyasınıñ reisi vazifelerine qadar yüksele.
Amma Qırımda “referendum” keçirile. Remzi İlyasov, milletniñ qararı ve Meclisniñ siyasetine boysunmayıp, rusiyeli akimiyet tarafına keçe. Oña 2014 seneniñ saylavlarında “galipler taqımı” terkibinde rusiyeli akimiyetke kirmege teklif etile. Onen beraber Meclisniñ azaları Zaur Smirnov ve Teyfuk Gafarov da rusiyeli akimiyetniñ organlarına yüksek vazifelerge kete. Bularnıñ ekisi de endi masharalıq ile öz vazifelerinden boşatıldı.
Lâkin qırımtatar kolaborantları içün saylav neticeleri qayğılı edi – qırımtatarlar saylavğa barmadı. Amma Remzi İlyasov rus yetekçilerini halq oña qoltutacaq dep işandırğan edi de. Bu vade içün oña tap rusiyeli Qırım akimiyeti yolbaşçısınıñ muavini vazifesi berildi. Amma insanlar qoltutmadı, bundan da ğayrı, onıñ qırımtatarlar arasında olğan cemaat erbabı namı da ğayıp oldı. Endi ise, İlyasov akimiyette bulunsa da, iç bir şeyge tesir etip olamağanı belli oldı.
Mevzunen bağı olaraq: Rusiyede «qazandılar»: Qırımda «milliy mesele» yetekçileri nasıl etip zengin oldı
Yetekçileri ögünde özüne aqlama teşebbüsi olaraq «Qırım» cemaat teşkilâtını qura. İşbu areketniñ maqsadı - qırımtatarlarnı ilhaq etilgen Qırımda keçecek saylâvarda iştirak etmege inandırmaq edi. Aqmescitte, bücet saalarında çalışqan qırımtatarlarnı mecburiy göñülli olaraq toplap, tazyıq altında teşkilâtnı tesis etüv toplaşuvı ötkerile. Lâkin iş yerinden qıbırdamay. Halq Rusiye tarafdarı olğan bu areketnen kesen-kes iş tutmağa istemegeni kibi, kerek maliyeviy yardım da çezilmey qala. Ne yapsañ da, qırımtatar iş adamları semetdeşleri aldatılğanı içün para bermege istemeyler, işte.
İlyasov özüne, onıñ içün paalığa patlağan yüksek bir pensiya elde etti. Aynı zamanda oña yabancı olıp qalğan halqı tarafından nefret de qazandı.
Neticede soñradan keçken saylâvlar İlyasov ile onıñ yetekçileri içün bayağı kederli keçe – qırımtatarlar Qırımnıñ rusiyeli ükümeti keçirgen saylâvlarğa barmaylar. İlhaq etilgen yarımadada ötekerilgen Rusiye prezidenti soñki saylavlarınıñ neticesi yetekçileriniñ sabırını taşırdı. Bu tam manada bir muvafaqiyetsizlik oldı – em İlyasov, em de memurlar ne qadar areket etken olsa da, qırımtatarlar kene de barmadılar. İşte bu yerde yetekçilerniñ sabrı tükendi. Olar İlyasovğa işanğanları yañlış olğanını añladılar, demek ki, o olar içün öz emiyetini coyğan olıp çıqtı. Saylâvlar biter-bitmez mart ayında İlyasovqa öz ihtiyarınen çalışqan vazifesinden ketmek içün ariza yazsın dep teklif etile. O, aytılğanını yapa. Kerçek, beñzer arizalarnı milletlerara munasebetlerni baqqan bazı rayon memuriyetiniñ muavinleri yazması da teklif etile. Meselâ, Qarasuvbazar rayonında Nazim Yunusov da öz vazifesinde marum etile, albuki rayon memuriyeti onıñ işinden memnün edi.
Yanıqtan dünyası qararğan İlyasov öz reberi Vladimir Konstantinovnıñ ögüne, pensiyağa qadar çalışması içün yetekçilerni qandırsın degen ricanen başını egip bara. Konstantinov öz muavinini acıp öz yetekçilerinen İlyasovnıñ istifası keçiktirilmesi boyunca añlaşa. Meger, bu da uzaq sürmeycek eken. İyülde İlyasov bir daa ariza yazmağa mecbur qalıp, öz vazifesini terk ete.
İlyasov özüne, onıñ içün paalığa patlağan yüksek bir pensiya el etti. Aynı zamanda oña yabancı olıp qalğan halqı tarafından neftret de qazandı. İhtimal, İlyasov pensiyağa çıqqan soñ, tanışlarınen sübetleşken vaqıtta peşman etkeni ve aqlını toplap, hatasını añlağanı aqqında aytır. Lâkin oña birisi inanır ekenmi?..
Zarema Seitablayeva, Qırım sakini, bloger (telükesizlik maqsadı ile muellifniñ adı ve soyadı deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifade etilgen fikirler muelliflerniñ öz noqta-i nazarlarını aks etip, muarririyetniñ noqta-i nazarını aks etmesi şart degil


c: text/html

text:
Uquq qoryıcılarnıñ işğal etilgen Qırımda vatandaşlarnıñ demokratik serbestligi ve aqlarınıñ bozuluvı ile vaziyetniñ aqqında esabatları Avropa Şurasınıñ Parlament Assambleyasında ukrain eyyeti tarafından qullanıla bile.
Bunı Qırım.Aqiqatqa halq deputatı, Ukraina Yuqarı şurasınıñ insan aqları, milliy azlıqlar ve halqara munasebetler boyunca komitetiniñ reisi muavini Georgiy Logvinskiy bildirdi.
«Keleck afta bu vesiqalarnı Avropa Şurasınıñ Parlament Assambleyasında qullanacaqlar. Bular cezalarnı kirsetmek, vesiqalarğa tayanmaq ve öz mevamını tasdiqlamaq imkân yarata. Menimce, bular ğayet müim şeyler ve bunı devam etmek kerek», – dedi Logvinskiy, Qırımda insan aqları ile bağlı vaziyet aqta ukrain ve türk uquq qoruyıcılarınıñ esabatlarını izaatlap.
O dey ki, Rusiye uquq qoruyıcıları da yarımadada insan aqlarınıñ bozuluvını teşkereler, amma öz faaliyeti aqqında bir şey aytmaylar.
«Er şey pek yavaş keçirile. Çünki Qırım – Rusiye degil. Bandit teşkilâtıdır. Havflı, şunıñ içün olar muqaytlıqnen areket eteler.
Türkiyeden Qırımğa insan aqlarınıñ vaziyetini ögrenmek içün yollanğan ğayrı resmiy eyyet yolbaşçısı Zafer Üskül bildirdi ki, eyyet Qırımda söz serbestligi, mahkeme meseleleri, tasil, mal-mülk ve mesken toqunmamazlığı ile bağlı insan aqlarınıñ bozulmasını qayd etti

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, PACE-deki ukrain delegatsiyasınıñ esas vazifelerinden biri Qırım yarımadasınıñ işğalden azat etüv halqara platformasınıñ meydanğa ketirilmesiniñ maqsadını añlatmaqtır, dep saya.
Bunı o, Avropa Şurası Parlament Assambleyasında Ukraina delegatsiyasınıñ vekillerinen körüşüv vaqtında ayttı, dep haber ete Prezident ofisiniñ matbuat hızmeti.
“Biz içün esas mesele – PACE-ge “Qıırm platforması” ne olğanını añlatmaq ve dünya toplulığını halqara qanunnıñ ve Ukraina topraq bütünligi ve suverenitetiniñ ğayrıdan tiklenilüvine qoşulmağa davet etmek”, – dedi Zelenskıy.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, PACE-deki Ukrainanıñ daimiy delegatsiyasınıñ reberi, “Sluga narodu” fraktsiyasından millet vekili Mariya Mezentseva “ukrain delegatstâsınıñ soñki barıp kelmesi pek yahşı netice bergenini” aytıp bergen.
“Mezentseva, Ukrainanıñ bir çoq strategik ortaqları ve halqara dostları, şu cümleden Baltıq memleketleri, Türkiye, Azerbaycan, Daniya, İsveçiya, amaniya ve digerleri “Qırım platforması” na qoşulmağa davetni alğışlağanlarını bildirdi”, – dep yazıla bildirmede.
Ukraina baş naziriniñ muavini, Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri naziri Oleksiy Reznikov Poloniya Cumhuriyeti Prezidentiniñ yazıhanesiniñ Devlet kâtibi Kşiştof Şçerskiy ile “Qırım platforması”nı muzakere etti.
Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba ABD-niñ yañı devlet kâtibi ile "Qırım platforması"nı ve yarımadanıñ işğalden azat etilüvini muzakere etti.
Frenkistannıñ Ukraina elçisi Etienne de Poncins onıñ memleketi «Qırım platformasına» qoşuluv imkânını incelemekte, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva «Qırım platforması» boyunca halqara sammit Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 21-nde olacaq, dep bildirgen edi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında, kelecek yılnıñ mayıs ayında keçirilmesi planlaştırılğan yarımadanı işğalden azat etüv «Qırım platforması»sammitiniñ neticelerine köre muvafıq beyanname qabul etilecek, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Raatlıq künleri Debaltsevo civarında İçkeriya generalı İsa Munayevniñ ölümi aqqında tarqatılğan haber kimseni pervasız qaldırmadı. Ukraina matbuat vastalarında ve içtimaiy ağlarda qaar ve taziyeler bildirile, halq deputatları Boris Filatov ve Semen Semençenkonıñ ukrainlilerniñ dostu, tınç Danimarkada apayı ve oğlunı qaldırıp, Cohar Dudayev adına batalyonnıñ saflarında Ukrainağa yardımğa kelgen çeçen alan komandanınıñ ölüm sebepleri aqqında bildirüvleri peyda ola. İnformatsion barrikadalarnıñ o bir tarafında ise elâk olğannıñ semetdeşi – Çeçenistannıñ şimdiki yetekçisi ve Putinniñ tarafdarı – Ramzan Kadırov quvançını bildirip, bu vaqianı Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ ve Merkeziy istihbarat idaresiniñ planlaştırılğan bir aktsiyası olaraq adlay.
İsa Munayev kimdir? Radio Svoboda işbu sualni Munayevni şahsen bilgen Löma Çabayev, Radio Svobodanıñ Çeçenistan muarririyetiniñ mühbirine bere.
– İsa, er bir Çeçenistanlı kibi – daima öz memleketini tüşüngen insanlarnıñ oğludır. Kommunistik rejimi vaqtında oña Beyaz qıral dey ediler, – şimdi bir de bir insanğa böyle aytılmaz. Tarih közleriñ ögünde, em de sim-siya renkler ile yazılğanda, – bu aqta aytmağa qıyın. Bunıñ ile bu er şey – İsanıñ kemiklerinde, maiyetinde. Tek İsanıñ degil. İsa – yüzlernen sağ qalğan insanlardan biridir.
– Çeçenistan cenki vaqtında?
– Eki cenk vaqtında. Mesele şunda ki, şu 20 yıllıq cenk zamanında – başta, birinci, misal içün, cenkte – qavmiy temizlev keçirildi. Tuvğan köyüm… Bratskoye Nadtereçye köyünden olam. Em birinci, em ekinci cenkte sağlam, cenkleşmege aves etken ordularnıñ kirgen birinci meskün yeri ola.
– Federal?
Groznıynı terk etken çeçen serdalarından soñkisi edi
– E. Yani, nasıl oldı, insanlar baqmağa çıqqanlar. Yerli insanlar çıqa, tank, kollonalar soqaq boyu keçip, ateş aça, bu soqaqqa ateş aça. Yani, insanlar onlarnen öle edi. Şu vaqıtta topraqnı, cumhuriyetni qaplağan bulutnıñ maiyetini añlamağa başladılar. İsa da, ecdatlarımız vikingler degil edi de, ellerine birinci sefer silânı almağa mecbur olğanlardan biri edi...
– Şimdi Ukrainada olğanı kibi – adiy insanlar?
– E, e, ebet. Ve insan, adiy bir oğlançıqtan ösken insan… Ösip yetkeni de qolay degil edi. Mesele şunda ki, o, hızmette bulunğan batalyonğa, birinci cenkniñ soñunda, rahmetli babasınıñ adı berilgen edi. O, Munayev batalyonınıñ komandanı edi. Ekinci cenkte – Groznıynı terk etken çeçen serdalarından soñkisi edi. Bütünley darma-dağın etilgen Groznıy. İçkeriya ordularınıñ diger bölükleri endi çıqa edi. O, taqatını az-buçuq saqlağan soñki bölükniñ komandanı edi. Bundan da ğayrı, insannıñ işbu cenklerniñ devamında qızı, aptesi, babası öle. Tabiiy ki – insan ne derecede eyi olmasa – saña, seniñ, qavuzlar içinde, tuvğan memleketine, tuvğan devletine kösterilgen böyle munasebet – tabiiy ki, sade bir afaqan degil… sert bir şey kibi kele. Afaqan degil. Tolstoyda öyle edi. Tolstoy ile razı ola bilem – sıçavul, quturğan köpek, çaqallarnıñ yoq etilüvi. Buña başqace baqmağa imkânsız. Tabiiy ki, o, qatil olıp doğmadı da.
Rahmetli olğan insan aqqında dünyada, asırlar devamında öyle oldı ki: «Rahmetli insan aqqında ya eyi, ya da iç aytma!» dey ediler. Bugün bu printsipniñ emiyeti coyuldı.
Farz etsek, bugün matbuat vastaları Kadırovnıñ aytqanlarına esaslana. «İçkici, pyansa edi, onı «kendileri» – Adam Osmayev öldürdi ve ilâhre. Quran oquğan, er kün namaz qılğan (öyle deyler) insan bu kibi pis laflarnı aytırmı? Añlayım – duşmanıñ, raqibiñ. Amma ne ise – sen özüñni musulman olaraq tanıysıñ de…
– Kadırovnı nazarda tutasıñızmı? O, İsa aqqında böyle şey aytamı?
– E. Bugün matbuat vastalarında aytıla. Matbuat vastaları da, «Nyüs.ru.kom», misal içün, Kadırovnıñ «İsanıñ yeri andadır» degen sözlerini tarqata, bastıralar. Em de, onı, sanki NATO ve CIA ırğatları Amina Akuyeva ve onıñ aqayı Adam öldürgenler!
– İsa Munayevniñ çıqışı aqlımızda. O, aqiqiy çeçen vatanperveriniñ borcu – «bizge yardım etken ukrainlilerge qol tutmaqtan ibaret» olğanını aytqan edi. Danimarkada yaşay edi. Ğayet tınç ve ileri ketken bir memlekettir. O, apayı, oğlu ile raat yaşap, ömrüni olarğa bağışlay bile edi. Amma ne içün böyle qarar aldı?
– Doğru yaptı, zanımca. Men, jurnalistim, ciddiy matbuat vastalarınıñ temsilcisi olam, qıymet kesmek yaraşmaz, ğaliba, amma fikrim böyledir: jurnalist olmasa edim – anda olur edim. Bunı 100% eminlik ile aytam. E, bütün çeçenler, bilgenlerim, «Facebook» ve diger içtimaiy ağlarda tanışlarım da aynı tüşüneler. Onı anda çağırğan bir siltemni özünde taptı. Men Norvegiyadan, o – Danimarkadan, amma emiyetli degil. Bugün çeçenlerniñ taqdiri, çeçen serbestliginiñ taqdiri, 300-400 yıllar devamında saqlanılğan arzu, gürcilerniñ da arzusı – olar, ebet, doğru añlasalar, qomşu memleketlerniñ arzusı, basqıdan azat olmağa arz etken sakinlerniñ istegidir – olarnıñ yeri anda.
– Ukrainada.
– Şübesiz! Çünki vaziyet öyledir ki, bütün bu kerginlikni meydanğa ketirgen insan insaniyetlikniñ böyle tarzda birleşip kelmesi – bezdirdi, bezdirdi, yeter manasında kelgenini añlamaq kerek! Kremlge nisbeten «yeterlirdir».
– İsa Munayev batalyonınıñ taqdiri soñunace çezilmedi. Şimdi Semen Semençenko Cohar Dudayev adına batalyonnı resmiyleştirmege çalışacağını bildirdi. Anda qalğan askerleriniñ, safdaşlarınıñ sayısı nedir?
– Şu yerde bilgeniñiz qadar bilem, ziyade degil. Yolbaşçı vazifesini özüne onıñ muavini Adam Osmayev aldı. O, olayatqan adiselerni az-buçuq añlay. Bir on dostu, arqadaşı, İsanıñ da, şu cümleden. Em de batalyon «halqara, göñülli» olaraq adlana. Mında em gürci, em azerbaycanlar kire, ukrainliler – Ukraina vaziyetlerinden açuvlanğan Avropa sakinleri. Batalyon dağılmaz, dep tüşünem.
– Siz İsa Munayevniñ ölümi aqqında kimden bildiñiz?
İsa – timsal. Biz – çeçenmiz, o, Ukrainağa yardım etmek ıntıluvımıznı aks etken edi
– Zaharçenkodan, Aminadan, siz ögrengeniñiz kibi – içtimaiy ağlardan. Aminanıñ (Okuyeva) bildirüvi göñlümni titretti. Amina yalıñız İsanıñ ölümi aqqında haber etmedi de. O, sanki, Ukraina akimiyetine, Ukraina arbiy yolbaşçılığına muracaat etti: o, mukâfatqa lâyıqtır! Ebet, rahmetli insanğa bu demirçik kerekmey. Amma, men bellesem, bizge, sağ qalğanlarğa, bu kerçekten de zaruriy bir şey. İsa – timsal. Biz – çeçenmiz, o, Ukrainağa yardım etmek ıntıluvımıznı aks etken edi.
Maqaleniñ asıl nushası – Radio Svoboda saytında.


text:
Qırımtatarlar aqiqat ve azatlıq içün küreşken halqnı yeñmek imkânsız olğanını bütün dünyağa kösterdiler, – dep ayttı Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bazarertesi künü, mayıs 18-de, qırımtatar sürgünliginiñ qurbanları hatırasına Kiyevdeki operasında keçirilgen hatıra kontsertinde, – dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Ukraina prezidenti çıqışta bulunıp qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanları hatırasına sükünet daqqasını ilân etip, qırımtatarlar şimdi de Qırımda basqı altında bulunalar, dep qayd etti.
«Bizler yalıñız qırımtatarlarnı degil, sürgün olunğan diger halqlarnı da añamız... Qırım işğali neticesinde qırımtatarlar siyasiy aq-uquqlarından ve vatandaş serbestliginde marum qala bileler», – dep ayttı Poroşenko ve qayd etti: «Qırım «rus deñizcileriniñ» ğururı degil, Qırım – qırımtatarlarnıñ Vatanıdır».
Ukraina prezidentiniñ aytqanına köre, şimdi qırımtatar milliy muhtariyetiniñ meydanğa ketirilmesiniñ yol haritasını azırlamaq kerek.
Poroşenko Qırımnıñ keri qaytarılması aqqında aytıp, yaqında «Aqmescit» ava limanına Sovetler Birliginiñ eki defa qaramanı Amet-Han Sultan adı berilgenini hatırlattı.
«Quvulğanlar Sovetler Birliginiñ eki defa qaramanı Amet-Han Sultan adına ava limanından tuvğan toprağına qaytacaqlar», – dedi o..
Mayıs 18-de Kiyevde «Qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanlarını añma aqşamı» keçirile.
Saat 16-da başlağan eki saatlik aqşam programması eki qısımdan ibaret. Resmiy qısımda Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, Ukraina medeniyet naziri Vâçeslav Kirilenko çıqışta bulunacaqlar.
Tedbirniñ bediiy qısmında: rejissör Sergey Proskurniniñ oyunı, qırımtatarı olğan Ukraina halq artisti Jamala, Ukraina halq artisti Yevgeniy Nişçuk ve diger sanat erbaplarınıñ çıqışları.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova fevralniñ 12-nde işğal etilgen Qırımnıñ memuriy sıñırındaki «Çonğar» keçiş noqtasında monitoring keçirdi ve siyasiy mabüs qırımtatarlarınıñ advokatları ve ömür arqadaşlarınen körüşti, dep bildirdi.
Bu aqta Facebook saifesinde yazdı.
«Teşkerüv vaqtında Rusiye işğalci akimiyeti qanunsız tutqan qırımtatarlarnıñ advokatları ve ömür arqadaşlarınen körüştik. Olar vatandaşlarımıznıñ sağlıq vaziyeti aqqında tafsilâtlıca tarif etip, tuvğanlarınıñ tez vaqıtta azat etilmesine yardım etmemni istediler. Bütün ukrainalı siyasiy mabüsler içün er kün küreşem ve olarnı mümkün olğanı qadar tez qaytarmaq içün elimden kelgenini yapacam, dep qayd ettim», – dep aytıla haberde.
Denisovanıñ qayd etkenine köre, monitoring vaqtında o, memuriy sıñırdan keçken insanlarnıñ aqlarına riayet etilgenini baqtı ve keçiş noqtasında vatandaşlarnıñ vesiqaları nasıl baqıla, şahsiy eşyaları ve naqliyat vastaları nasıl teşkerile ögrendi.
Yanvar ayında Ukraina ombudsmeni Rusiyede ve vaqtınca işğal etilgen Qırımda tutulğan qırımtatarlarnıñ advokatlarınen körüşti. O vaqıt «işğalci akimiyet tarafından tutulğan» qırımtatarlarnıñ qorantalarınıñ içtimaiy-turmuş meseleleri muzakere etildi.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ farqlı sayısı aydınlatqan edi: 113-ten 115-ke qadar, 80-den çoq – qırımtatarıdır. Qırımtatar resurs merkeziniñ cedvelinde 86 qırımlı siyasiy mabüs bar. Qırım aq qorçalayıcı gruppası da aynı raqam aqqında ayta.
Aq qorçalayıcılar ve advokatlar bu cinaiy davalarnı siyasiy, milliy ya da diniy sebeplerden taqip dep adlandıra. Rusiye akimiyeti bu sebeplerni inkâr ete.


text:
Aqyar ve bir türk limanı arasında yaqın zamanda daima çalışacaq parom keçiti teşkil etilecek. Aqyar ve Türkiye arasında parom munasebeti şeerge aşaytnıñ ketirilmesine yol berecektir, dep bildirdi jurnalistlerge Aqyar «valisi» Sergey Menâylo, haber ete Novıy Sevastopol.
«Eger Keriç parom keçiti qapalı tursa ve furtuna havfı saqlanılsa, bu şeerniñ aşayt malları ile teminlevine tesir etecegini añlaymız. Şunıñ içün parom keçitimizni inkişaf etmege tırışamız»,– dey Menâylo.
O, «Türkiye ile endi muayyen añlaşmalar»nıñ bar olğanını qayd ete.
Menâylonıñ sözlerine binayen, türk paromı yaqın zamanda Türkiyeden aşayt mallarını ketirmeli.
Evel Menâylo Aqyarğa Novorossiyskten daimiy sürette üç parom qatnaycağı aqqında bildirgen edi.


text:
Qırımnıñ Yedi Quyu (Leninskiy) rayonında yengil ve yük maşnalarınıñ iştiraginen yol qazası yüz berdi, onıñ neticesinde bir adam yaralandı, dep bildire yarımada FVN-niñ matbuat hızmeti.
Müessiseniñ aytqanına köre, qaza tünevin Aqköz (Gornostayevka) köyüniñ yanında oldı. Şimdilik belli olmağan sebepten Mersedes yük maşnası ve “VAZ-2199” yengil maşna çatıştı. Uruvdan yengil maşnanıñ sağ tarafı pek ezildi.
“Yol qazası neticesinde “VAZ-2199” maşnasınıñ aydavcısı yaralandı, onı acele sürette Keriç hastahanesine alıp kettiler”, - dep qayd etti müessise başı Sergey Şahov.
Qırımda KamAZ ve LADA Largus çatışması vaqtında rusiye arbiy maşnası çevirildi. Bu aqta, qaza yerinden süretlerni derc etip, Qırım matbuatı bildire.
Aqmescitke Bağçasaray tarafından kirişte arbiy benzin taşıyıcısı iştiraginen yol qazası yüz berdi. Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgenine köre, qaza neticesinde benzin taşıyıcısınıñ saqası patladı ve taşıt yoluna saqadan mazut töküldi.


text:
Rusiye Federatsiyasınıñ insan aqları boyunca vekili reisiniñ muavini Georgiy Kunadze öz istegi ile siyasiy mevamı sebebinden işten çıqtı. O, içtimaiy ağlarda böyle arizanı tarqattı:
«Rusiye Qırımnı işğal etti. Soñra, Ukrainanıñ şarqiy regionlarında separatislerniñ isyanını teşkil etti, böyleliknen bütün dünyağa qarşılıqnı kösterdi. Ükümetniñ bu kibi areketlerni aqlamaq ya da destelep olamadım. Bunı açıqtan-açıq aytqanda, qanun boyunca tek vazifem ile bağlı meselelerde teñqidni bildirmege aqqım yoq olğanını tüşündim. Diger sualer boyunca ise, Rusiyeniñ vatandaşı olaraq öz fikirimni bildirip olam, dep belledim. Amma, devlette er şey başqacasına eken»,– böyle etip, Georgiy Kunadze kendi istifası aqqında yazdı. Diplomat, siyayetşınas Georgiy Kunadze devlet hızmetinden ne sebepten vazgeçkeni aqqında Paдиo CBoбoдa-ğa ikâye etti:
– Men başından, Qırım işğal etildi, dep bildire edim. Bunı Feysbukta da yazdım. Rusiye Federatsiyasınıñ insan aqları boyunca vekâletindeki işim, menim şahsiy baqışlarımnen bağlı degil. İnsan aqları siyasetten tış bulunalar. İnsan qayerde olmasın, onıñ aqları bar. Onıñ içün men Qırımnıñ işğalini takbih etem. Lâkin, vekâletniñ hadimi olaraq Qırım sakinleriniñ aqlarınen bağlı meselelerge kiriştim. Adamlarnıñ nasıl bir küçke qol tutmasınlar, qabaatlarıı yoq. Olar çeşit meselelerge rast keldiler, şu problemlerni çezmek kerek edi. Fikirlerimi işimnen bağlamaz edim. Men şimdi de, Rusiyeniñ Qırımnı qoşmaq içün iç bir aqqın yoq olğanında eminim, em de yapqanlarını adliyecilik tarafından iç bir türlü şekilde adlandırmaq mümkün degil.
– Zanıñızca, Rusiye Ukrainadaki vaqialarğa ne derecede bağlı ?
– Cenkniñ ilki qurbanı aqiqattır. Cenkleşken er taraf vaqialarnı özcesine añlatmağa tırışa. Men Ukraina ve Rusiyeni bir sırağa qoymaz edim. Bir devlet – qurban, ekincisi ise, istilâcı. Er şey federalizatsiyağa qol tutqanlarnıñ tınç narazılıq aktsiyalarınen başlandı. Soñra, davalaşıp başladılar, tayaqlarnı qullandılar, ve apansızdan silâlanğan birleşmeler peyda oldı. Qaydan keldiler, bunı endi er kes bile. Ve añlağanıma köre, separatistlerniñ çoqusı reberleri – Rusiye vatandaşları olıp, Ukrainanen alıp berecekleri yoq.
– Ukrainanıñ şarqında tınçlıqnıñ pekitilmesi ya da iç olmağanda ateşniñ toqtatılması boyunca ıntıluvlar aqqında ne ayta bilesiñiz?
– Er türlü cenk añlaşmalarnen yekünlene. Bazı yerlerde şu añlaşmalar yıllarnen devam ete. Koreya yarımadasını alayıq, anda tınçlıq yoq, 1953 senesinden berli tizilgen añlaşma üküm sürmekte. Muzakerelerge elbette qol tutam. Amma, şu muzakerelerde iştirak etken şahıslar meni biraz taaciplendire. Çünki, istegen vaqıtta, şu adamlarnıñ añlaşmağa aqları yoq edi, dep aytmaq mümkün. Faqat, şimdilik bunıñnen qanaatlenmek kerek. Amma, Lugansk ve Donetskniñ bazı reberleri endi bütün vilâyetlerni idare etmege istegenlerini. Olar Rusiyege bağlı olğan adamlar. Ve bu kibi istekler, çeşit ayın-oyunlar alıp barılğanını tasdiqlay. Amma, körgenimiz kibi, vaqtınca ateşni toqtatuv aqqında añlaşmanı bozmaylar. İş nasıl etip bitecek belli degil, amma, Ukraina çerçivesinde hususiy bir statusnıñ berilmesi - doğru yöñelişte bir adımldır.
– Bu cenk Rusiye cemiyeti ve içki siyasetine de menfiy tesir etecegine oşay. Siz bunı nasıl köresiñiz?
– İlk evelâ çeşit fikirde olğanlar arasında kerginlik ösecektir. Devlet bir gruppanıñ tarafdarı olıp, "Novorossiya leyhası"nı desteklegenlerni alğışlay. Başqalarnı sıqıştıra. Rusiyeniñ Ukrainağa nisbeten yapqan arekelerine qol tutqanlarnen bağlı raqamlarnı körgende, men bu işte matbuat vastalarnıñ issesini körem. Menimce, informatsion cenki pek müim. Adet üzre teşviqatnen büyük yeñişler elde etilmey, amma şimdiki vaziyette er şey aksine, bu ise, ciddiy mesele.
– Siz siyasiy sebeplerden işten çıqqanıñıznı bildirgen ediñiz. Devlet hızmeti saasında artıq çalışmaycaqsızmı?
– Men yazdım: devlet hızmetinden vazgeçtim. Yaşım da büyük. Amma, iç bir vaqıt tekmil bilmeysiñ. Siyaset deñişecek kibi olsa, deşetli siyasiy hatalar tüzelse, belki de qaytmaq ta mümkün olur. Lâkin, bu gipotetik mesele. Köpürler endi qoptı.
– İnsan aqları boyunca vekâletine akimiyet daima basqı yapa edi. Ukrainada vaqialar devam etkenine köre, bu basqı küçleştimi?
– Konkret misallerni men ketirmeycem. Elbette. Basqı yapıla edi. Amma, menimce, biz er vaqıt öz fikirimzde soñunace tura edik, em den teñqid etmege qorqmay edik. İşte onıñ içün men işimni devam ete edim. Bizim sabitligimiz vekâlet reisi Vladimir Petroviç Lukin ile bağlı edi. Ondan soñ reislik yapıp başlağan Ella Pamfilovanıñ faaliyetinen çoq tanış degilim, onıñ içün izaatlamaycam. Lâkin, bundan evel, biz akimiyet ögünde boyun egip razı olğan vaqıtlarnı hatırlamayım. Em de biz yañı ve eski qanunlarnen bağlı suallerni kötere edik. Şimdi, cemiyet ekige bölüngenden soñ, vekâlet ve vekil içun, siyasetten çetleşip, adaletli olıp qalmağa küç olur.


text:
Qırımdaki suv vaziyeti qıyın qala. Yağanaqlar yağmay ve qurğaqlıq devam ete, yarımadadaki suv anbarlarında suv seviyesi azala.
2020 senesiniñ baarinden başlap Aqmescit, Aqmescit, Bağçasaray ve Qarasuvbazar rayonlarına suv bergen esas çoqraqlarda ciddiy suv qıtlığı közetile. Aqımdaki seneniñ yazından berli cenübiy şeerlerde de aynı qıyınlıqlar qayd etile.
Soñki aftalarda Aluşta civarındaki Körbekniñ suv anbarı quruy. Bir ay içinde aman-aman 1 mln kubometrge eksildi. Şimdi 13,25 mln kubometr ile suvnıñ yarısından azı bar. Körbek suv anbarına kirgen Ulu Özen de qurıp qaldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi. Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.
Aluşta civarındaki Körbek suv anbarını fotoresimlerde körmeñiz mümkün.


text:
Qırımtata halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ idarecisi. Meclis azası Eskender Bariyev dey ki, politsiya hadimleri Qırımda ev-evden yürip, qırımtatar faalleri aqqında malümat toplamağa devam ete.
Onıñ sözlerine binayen, bu maqsat ile çeşit turmuş sebeplerinden faydalanalar.
«Tahminen saat 23:00 faalniñ evine politsiya hadimleri kelip, qomşusı aqqında soramağa başladılar, dersiñ, o, samogon sata. Sizge keder etmeymi? Aynı zamanda faalniñ özü aqqında malümat toplamağa başladılar. Bir deputatnıñ isarında birev: «Ukrainanı sevem» dep yazdı. Politsiya hadimleri qomşu soqaqta yaşağan faal vatandaşqa kelip, soraştırdılar, onıñ aqqında malümatnı yazıp aldılar. Birevden sanki telefonnı çaldılar deyler ve faal insanğa kelip, malümat toplaylar», – yazdı Bariyev Facebookta.
Şu cümleden, degeni kibi, politsiya faallerniñ doğuv yerleri aqqında, Qırımğa avdet olğanlarından evel iş yerleri, avdet tarihı, faaliyeti aqqında soraylar.
Meclis, uquq qoruyıcılar, halqara da, şu sırada, Qırım Rusiye tarafından işğal etilgeninden soñ yarımadada qırımtatar faallerine basqı etilgeni aqqında defalarce aytqan edi. Yerli akimiyet bu malümatnı «abartılğan» dep tanıy.


text:
Meksika AQŞ şirkätlären mäxkämägä birde
Alarnı qanunsız qoral satuğa öleş kertep ülemnärgä säbäpçe buluda ğayeplilär
Meksika xökümäte Amerika Quşma Ştatlarınıñ iñ zur qoral citeşterüçeläreneñ qayberlärenä qarata däğ’wa başladı. Alarnı qanunsız qoral satuğa öleş kertep ülemnärgä säbäpçe buluda ğayeplilär. Meksika kompensaśiyä bularaq 10 milliard dollar taläp itä.
AQŞnıñ Massaçusets ştatında başlanğan xökem êşe turında şirkätlär älegä ber belderü dä yasamadı.
Şiqayät’tä äytelgänçä, Meksika xökümäte ildäge narkotik kartel’läre häm başqa cinayät’çelärneñ qanunsız säwdäsen aktiv räweştä caylaştırğan prośessnı tuqtatırğa teli.
Tışqı êşlär ministrlığınıñ şiqayät’ belän bäyle ber dokumentında isä mondıy yullar bar: “Qoral çığaruçılar tovarlarınıñ kontrabandada häm Meksikanıñ tınıç xalqı belän wäqalätlelärenä qarşı qanunsız êşçänlektä qullanıluın belä”.
Matbuğat çaraları yazğança, Meksika xökümäte ilgä kontrabanda belän kergän qorallarnıñ yaqınça 70%ınıñ AQŞtan kilüen farazlıy. Barı 2019nçı yılda ğına da Meksikada 17 meñnän artıq üterü qanunsız yullar belän alınğan qorallarğa bäyle bula.
Bäyläneşle xäbärlär
Ägäydä köymäneñ batuı näticäsendä balalar ülgän
Ägäy diñgezendä Sakız utrawı kiñlegendä tärtipsez migrantlar utırğan köymäneñ batuı näticäsendä 4 balanıñ ğomere özelgän


text:
Däwlät duması äğzaları partiä isemlekläre nigezendä saylanaçaq. Parlamentqa ütep kerü öçen firqälär kimendä 7 protsent tawış cıyarğa tieş.
Bıltır parlamentqa ütep kerü öçen zarur bulğan tawışlar kirtäse elekke 5 protsenttan 7 protsentqa kütärelde. Şulay uq iñ kimendä küpme saylawçınıñ qatnaşırğa tieşlegen bilgeläwçe kirtä dä beterelde.
Bu üzgäreşlär xakimiät yaqlı firqälär öçen qulay dip sanala.
Çurov xäzergä Rusiä Federatsiäsendä 15 firqä bar dip belderde.
Küptän tügel ütkärelgän fiker beleşülär näticälärenä qarağanda, yaña saylaw qağidäläre nigezendä parlamentqa barı 4 kenä firqä kerä alır kebek.
Alarnıñ ikese Putin yaqlı Berdäm Rusiä häm Ğädel Rusiä firqäläre. Dumağa şulay uq komunistlar belän Vladimir Jirinovskiynıñ Liberal Demokratik Partiäse dä kerer dip kötelä.
Rusiädä barlığı 107 millionnan artıq saylawçı terkälgän. Kiläse yılnıñ 9 martında isä prezident saylawları kötelä.


text:
1853-1856 seneleri Şarqiy ya Qırım cenki XIX asırnıñ ortalarında yüz bergen eñ büyük arbiy ziddiyetlerden biri oldı. Avropa ve Asiya devletleri arasında zor diplomatik küreşniñ neticesidir. Şu devletlerniñ menfaatı Yaqın Şarqta qarşılaşa edi. Arbiy areketlerniñ esas qısmı Qırım yarımadasında olıp keçti.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır
Qırımtatar tarihınıñ müim saifeleri ve olarnıñ Qırım devletçiligi ve serbestligi oğrunda küreşi aqqında – Qırım.Aqiqatnıñ yañı leyhası, «Tuğra» adlı videoblogunda.
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar.
Videoda Nizami İbraimovnıñ kollektsiyasından resimler ve meşur Qırım müellifleri ve icracılar Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.
Gülnara Abdulla, Qırım tarihçısı
«Bloglar» rubrikasında aydınlatılğan fikirler müelliflerge ait ve muarririyetniñ fikir-tüşünceleri ile aynı olmaması mümkün


text:
Birleşken Milletlerniñ bölükleri ve Jenevadaki diger halqara teşkilâtlar yanında olğan Ukrainanıñ daimiy vekili Yuriy Klymenko Birleşken Milletlerniñ insan aqları şurasınıñ prezidentini işğal etilgen Qırımda Rusiye tarafından yapılğan etnik ayırım aqqında haberdar etti. O, Ukrainanıñ Halqara mahkemede Rusiyege qarşı açtırğan davası aqqında da bildirdi. Bu aqqında diplomatnıñ mart 20-de İnsan aqları şurasında aytqan nutqunda qayd etile.
Onıñ qayd etkenine köre, Ukraina Halqara mahkemege muracaat etip, Rusiyeni işğal altındaki Qırımda er angi millet ayırımından vazgeçmege, ukrain ve qırımtatarlarğa siyasiy ve medeniy basqı yapmamağa, em de «qırımtatarlarnıñ qaçırılmasını toqtatmağa ve bugünge qadar qaçırılğan insanlarnı tapmağa» mecbur etecek acele tedbir almağa rica ete.
Yanvar ayında Ukraina Rusiye Terrorizmniñ maliye etilmesi ile küreş halqara konventsiyası ve Er angi millet ayırımınıñ şekillerini yoq etüv halqara konventsiyasını boza dep, Birleşken milletlerniñ Halqara mahkemesinde Rusiyege qarşı dava açtırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Zemaneviy Turgenevka köyüniñ eski adı Tebertidir, şimdiki kilse olğan evde qırımtatarı, Şekure Abibulayevanıñ qartbabası yaşağan edi. Bu divarlar 130 yıldan berli tura, olar Şekureniñ balalıq yıllarını kördi, ev saibi «kulak» dep adlandırılğan, evine ise yat insanlar kelgen sovetler devrini hatırlay. Şekure Abibulayeva da o yıllarnı hatırlay: o vaqıt evlerini alğanlar, ana, baba ve balalar mağazğa yaşamağa qapatıldı. Qorantaları Qırımdan sürgün etilgende Şekure 8 yaşında edi.
Bu ikâyeni qadın kimseniñ yapqanlarına qıymet kesmeyip ve kimseni qabaatlamayıp, Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
– Alman zabiti bizde yaşağan edi, adyutantları ise rus edi – Kostâ ve Dima. Oña Aqyardan yüksek perçemli ve qırmızı dudaqlı qızlarnı ketirgen ediler, bizler – köy balaları – içün bu hucur bir şey edi. Rusça bir söz bile añlamağan edik, köyde er kes qırımtatarca laf etken edi.
Ekinci cian cenki başlağanda babam alındı, on insanğa bir tüfek ve 10 patron berildi, dep aytqan edi. Almanlar ücüm etkende komandanları – Kozlov ya da Kozlovskiy – er kesni satıp, nemselernen ketken edi. Köyniñ er adamlarını esir alğanlar, gençler ise o vaqıt endi cebede edi. 77 yaşında qartbabamız ve yürek qusurı olğan 25 yaşında emcemiz qaldı, onı orduğa almadılar.
Mayısnıñ 18-nde tañ atqanda evimizge kelip, er kesni uyatqanlar, qorantamıznı kötergenler. Askerler qartbabamnı süngünen bir köşege, emcemni başqa köşege sıqıştırıp tutqanlar. Anam balalarğa süt qoyıp yetiştirdi, yanına ise ne vesiqa, ne urba – bir şey almadılar. Bütün tatarlarnı böyle çıqarğanlar – aman-aman boş.
Tizem Aqmescitte yaşağan yekâne soyumız edi, aqayı 60 yaş civarlarında edi, bir asker oña şöyle dedi: «Qartbaba, uzaqlarğa ketesiñiz, para, mücevherleriñizni alıñız, yahşı kiyiniñiz, ev vesiqalarıñıznı alıñız». Anam o saba fistanını bile ters kiydi ve farqlı papuç kiydi qorqudan – tasavur etip olasıñızmı?!
«Qorantalarnen öle ediler»
Pek çoq insan öldi, hususan bala ve qartlar
Süren stantsiyasına qadar (Qırımnıñ Bağçasaray rayonındaki Süren tren stantsiyası – QA) yük maşinalarınen ketirgenler, soñra yük vagonlarına 60-ar kişi olaraq mindirgenler. Anda basacaq yer yoq edi, üç kün pencerelerni açmay, aş bermey ediler. Vagonnıñ köşeçiginde bir teşik yapqanlar – kenef, anda qadın ketse, diger qadınlar onı qapata, erkek ketse, er adamlar qapata. Qazahistanğa yaqın ise vagonlarnı açıp başladılar ve yem kibi bir şey bere ediler, o da er vaqıt yoq edi. Üç afta kettik. Qazahistan çöllerinde can bergenlerni taşlap kete ediler. Pek çoq insan öldi, hususan bala ve qartlar.
Sıtma başlandı, er kesniñ sıcağı 40 derecege yaqın, titrete, amma ne yorğan, ne yastıq bar, toban üstünde yatqan edik
Ferğana vilâyetine (Özbekistan – QA) tüştik, bizni kişlakqa ketirip qaldırğanlar. Anda pamuq tarlalarından suv aqa edi, üç kün bataqlıqta qaldıq, iyün ayı – Orta Asiyanıñ küçlü sıcağı, süyrüsinekler çaqqan edi. Sıtma başlandı, er kesniñ sıcağı 40 derecege yaqın, titrete, amma ne yorğan, ne yastıq bar, toban üstünde yatqan edik. Bir aranğa qapatqanlar, anda da qışladıq.
Qartbabam bizni qurtardı, pek işkir edi, özbeklerge işke kirdi, olarğa yardım etti. Qırımda bay edi de, toprağı çoq edi ve hocalıqnı yahşı bilgen edi. O, olmasa, ölecek edik.
Köyümizden daa bir qoranta bar edi, qartbabam yedi balası ve üç torunından ğayrı, o öksüzlerni de terbiyeledi. Olarnı evledirip, küçük evler qurdı ve olar onı baba dep sayğanlar.
Emcemiz yarım yıldan soñ vefat etti, qartanam 52 yaşında emcemden yarım yıldan soñ dizenteriyadan vefat etti. Qorantalarnen öle ediler. Daa zayıf olğan balalar o vaqıt can berdi.
Bir özbek qomşumız bar edi, qadın bizge gizliden bir pide ketire edi, oın dört balağa bölgen edik. Qartbabam boğday tapıp oldı, onı ezip pişire edik, çöplüklerge barıp toplay edik, tereklerde ne össe aşay edik. O qışnı öyle keçirdik.
«Satqın, alçaq, yamyamlar»
Yazğa yaqın bizni Ferğana şeerine ketirgenler, 11 insanğa yataqhanede bir oda berildi – tsementli yer ve bir yerden kirli minder taptıq.
Rus balaları yanımızğa kelip, ötmegimizni ala ve futbol oynay ediler
Anam fabrikağa cıyıştırıcı olıp kirdi, evge gece birde qaytıp, fabrikada berilgen botqanı kiçik meşrebede balalarğa ketire edi. Qız qardaşımnen saba üçten ötmek nevbetine tura edik, beş-altı saat beklep, 11 insandan ibaret qorantağa eki bulka ala edik. Evge qaytsaq, ara-sıra rus balaları yanımızğa kelip, ötmegimizni ala ve futbol oynay ediler. Daa qıçırğan ediler: «Satqın, alçaq, yamyamlar». Kirli ötmekni soñ bizge bere ediler ve biz ağlap evge kete edik.
O vaqıt babam bizni qıdırğan edi, cenkten soñ esirlikten qayttı. Bizni tapıp, Tacikistanğa alıp ketti: üç kün yaya kettik, saqlandıq, sürgünlik yerlerini terk etmek yasaq edi. Babam demirci edi – iri, küçlü, yüksek boylu adam. Onı emek ordusından Çkalovsk yañı himik şeerçigine ketirgenler. Anda bizni de ketirdi, soñra bizimkilerni alıp keldik.
Qartbabam bizni evge qaytarırlar dep işanmağan edi, mında yerleşiñiz, dep aytqan edi. Kene yahşı, qırımtatarlar bir-birine yardım etken edi, eki ayda bir közçik yapıp yerleştik.
Bir ocamız bar edi – Mariya Leontyevna, bizni pek acığan edi
Birinci sınıfqa kirdim, rusça bir söz bilmeyim. Bir ocamız bar edi – Mariya Leontyevna, bizni pek acığan edi. Ayaqqapımız iç yoq edi, ve mektepke yalınayaq barmayıq dep, babam ağaç qalıp yaptı, Mariya Leontyevna özüne de babamdan böyle qalıp sımarladı.
«Emcemniñ evi poçta oldı»
Soñra tibbiyet oquv yurtuna oqumağa kirdim, ve kene fuqare edik. Üç ayğa uzaq tarlalarğa pamuq toplamağa alıp ketken ediler ve, aytması ayıp, amma er qıznıñ tek bir qat çamaşırı bar edi. Kanalda trusik yuvıp, sılaqını kiye edik. Veremden ölgen qızlar çoq edi.
Diger emcemiz Qırımğa qaytıp oldı, cebede edi. 1936 senesi onı orduğa alğanlar, 1939 senesi – Fin cenki, 1941 senesi – Ulu Vatan Cenki – episinde iştirak etti. Zenaatı çalğıcı edi, amma tibbiy emşire qısqa kurslarını bitirip, arbiy feldşer oldı. Emcem blokada Leningradında sağ qaldı, buzlağan Ladoga gölüni yaldap keçti, Lvivden soñ Qırımnı qurtarğan edi, o vaqıt da evge keldi.
Biz ise qalğanlardan qaytqan soñkiler edik. Qartbabamnıñ evinde şimdi kilse bar, başta bala bağçası edi. Evimizde ruslar yaşağan edi.
Anda barğan edim, amma evni tanımazsıñ artıq. Azbarımız pek güzel edi, şimdi baqılmay. Evniñ yarısını qırımtatarlarğa satqanlar, olar evlerini kenişletkenler, azbarını baqalar. Yaqında emcemniñ evi bar – şimdi poçta oldı.


text:
Rusiye akimiyeti acele sürette mahküm etilgen ukrainler Oleg Sentsov ve Aleksandr Kolçenkonı azat etmek kerek.
Bunı Britaniya parlamentiniñ oktâbr 18-de olıp keçken cemiyetler palatasınıñ toplaşuvında Büyük Britaniyanıñ tışqı işler naziri Boris Johnson ayttı.
«Olıp keçken qanunsız Qırım işğaline munasebetini bildirip apis cezasını alğan ukrainler sayısı, şu cümleden Kolçenko ve Sentsov bizni qasevetlendire. Bizler Rusiye akimiyetine muracaat etip, olarnı acele azat etmege çağıramız», – dep ayttı Johnson.
Memur emin ki, Rusiyeniñ Suriyede ve Ukrainada yapqanları ceza basqısını quvetlendirmeli.
2015 senesi avgust 25-de Şimal-Kavkaz bölge arbiy mahkemesi Oleg Sentsovnı 20 yılğa qadar, Aleksandr Kolçenkonı 10 yılğa qadar apiske aldı.
Olarnı terakt azırlaması ile qabaatladılar. Qırım paytahtınıñ «Daimiy ateş» memorialı ve Lenin eykeli yanında patlav keçirmege planlaştırılğanı bildirildi.
Sentsov ve Kolçenko qabaatını tanımadılar. Uquq qorçalayıcı teşkilâtlar qabaat delilsiz ve siyasetnen bağlı olğanını tüşüneler.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Rusiye siyasetçileri ve propagandacıları Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ Qırım ve Aqyarnıñ işğalge qarşı tirenüv kününi ilân etmek qararına vazife alğan kibi açuvlanıp başladı. Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov Zelenskıynıñ aytqanlarında birden cevap berip, Zelenskıynıñ qararınıñ «Qırım etrafındaki kerçek vaziyetnen alâqası yoq» dedi. İşğal etilgen yarımada akimiyetiniñ reberleri, jurnalistler, Yanukoviç rejiminiñ vekilleri de fikrini bildirdi. Amma bu tahmin etilgen bir cevap oldı.
Tahmin etilgen edi, çünki Moskva vaqıt keçtikçe Ukrainada Qırımnı unutırlar, işğalni qabul eterler, dep özüni işandırdı. Yarımada işğalinden soñ altı yıl keçkende bu cinayetni er yıl devlet seviyesinde hatırlamaq qararı Kremlni quturttı.
Vaqıt keçse, Qırım yarası qapanır ve yarımada aqqında unutırlar degen fikir yañlış ola
Amma açuvlanacaq şey barmı? Rusiye, Ukraina devletiniñ ve Ukraina vatandaşlarınıñ fikrini soramayıp, Ukrainanıñ bir qısmını ilhaq etmege aqqı bar olğanını Ukrainadan qabul etmesini istey. Ukraina ve Rusiye prezidentleri imzalağan añlaşmalar ve halqara uquqnıñ iç bir emiyeti olmağanını qabul etmesini istey. Angi devlet bu masharalıqqa razı olur?
Şunıñ içün vaqıt keçse, Qırım yarası qapanır ve yarımada aqqında unutırlar degen fikir yañlış ola. Qırım eski sovet boşluğındaki diger zıddiyetlerge oşamay, çünki ne Qırım ilhaqından evel, ne de ondan soñ Rusiye başqasınıñ toprağını açıq-açıq istemegen edi. Ebet, em Pridnestrovye, em Abhaziya ve Cenübiy Osetiya, em Donbas – açıq qalğan yaralar. Amma devası tapıla bilecek yaralar – ya da tapılacaq kibi bir hayal bar.
Ukrainanıñ qapanmağan Qırım yarasınıñ devası ise Kremlde saqlana
Ukrainanıñ qapanmağan Qırım yarasınıñ devası ise Kremlde saqlana, ğaliba, eñ baş odasında. Şunıñ içün Ukrainanıñ bu yarası qapanmay, ağıra ve qana, bu añlaşıla. Volodımır Zelenskıy imzalağan buyruğınen bu kerçekni daa bir kere qayd etti. Qırım körgen aqiqatnı. Dünya körgen aqiqatnı. Erte ya da keç Rusiye körecek aqiqatnı.
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
Vitaliy Portnikov, Kyivli jurnalist, Qırım.Aqiqat müellifi


text:
İyünniñ 1-nde Kyivniñ «Kitap arsenalında» tarih ilimleri namzeti, Tavriya gumanitar platformasınıñ koordinatorı Andrey İvanetsniñ «Birinci Qurultay: qırımtatar tesis toplaşuvından milliy parlamentke qadar (1917-1918 ss.)» kitabı taqdim etilecek.
Monografiyada 1917-1918 ss. inqilâbiy deñişmeler devrinde qırımtatar halqınıñ öz-özüni teşkil etüviniñ eñ yuqarı temsil alâmetleri olğan birinci Qurultay faaliyeti aqqında malümat berilgen
Tedqiqatta etnos alından zemaneviy etnonik devletke keçiv ceryanında Qırımnıñ tamır halqı olğan qırımtatarnıñ çoq asırlıq tarihında muim devirlerden biri olğan ilmiy noqta-i nazar mevcut.
Kitap Ukraina informatsion nazirligi sımarışınen «Klio» neşriyatında basıldı.
Tahminlerge binaen, kitapnıñ taqdimnamesinde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi ve Bütündünya qırımtatar kongressiniñ prezidenti Refat Çubarov, informatsion naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar, Ukraina Tasil nazirligi ukrainaşınaslıq İnstitutınıñ müdiri Bogdan Galayko, UİA A.Krımskiy adına şarqşınaslıq institutınıñ müdiri Oleksandr Bogomolov, siyaset ilimleri namzeti, XX asırda qırımtatar halqı tarihınıñ ileri kelgen tedqiqatçılarından biri Gülnara Bekirova, «Klio» neşriyatınıñ müdiri Vera Solovyova ve Ukraina ve Qırımdaki cenk ve inqilâplar devirine ait tarih tedqiqatçısı Andrey İvanets iştirak etecek.
Kitapnıñ taqdimnamesi 2018 senesi iyünniñ 1-nde, Cuma künü saat 13:00 de, Kyiv, Lavrskaya soqağı, 10-12, «Sfera» zalı (2-nci qat) adresinde ötkerilecek.
İlk malümatqa köre, Ukraina informatsion siyasete nazirligi taqdimname ziyaretçileri arasında sıñırlı sayıda olğan monografiyanı bedava tarqatmaq niyetinde.
Qırımtatar halqınıñ Qurultayı -bir milliy qurultay olaraq, qırımtatar halqınıñ yüksek temsiliy organı sayıılmaqta.
1917 senesi dekabr ayında qırımtatar halqınıñ Qurultayı mavı tüstesi milliy bayrağını, Qırım hanlarınıñ taraqlı altın tamğa şeklindeki tuğrası ve milliy gimnini tasdıqlağan edi.


text:
Ukraina Devlet migratsiya hizmeti (UDMH) vesiqalar içün er angi baş kiyimi ile ve bu cümleden hicab ile fotosuretke çıqmaqnı yasaq ete. Bunı Qırım.Aqiqatqa UDMH sözcüsi Sergey Gunko söyledi.
1994 senesiniñ standartına köre, er angi baş kiyiminde yapılğan fotosuretler vesiqalarda qullanılmazlar. Başqa kiyilgen er angi kiyim yasaq», – dedi Gunko.
Avropa Birligi ülkeleriniñ standartları musulman qadınlarğa dinniñ talabına köre hicab ile fotosuretke çıqmağa izin bereler.
Kyivde Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanları diniy idaresiniñ (QMC MDİ) müftisi Ayder Rustemovnıñ aytqanına köre, hicabnen yapılğan fotosuret pasport içün qabul etilmese, musulman qadınlar QMC MDİniñ uquqçısına muracaat ete bileler.
Vinnitsa vilâyetinde yaşağan Qırım muhacirleri, musulman qadınlarğa devlet ve çetel pasportları içün hicab ile fotosuretke çıqmaq yasaq etilgenine qarşı küreşmege devam etkenlerini bildirdiler.
«Vetan» cemiyet teşkilâtı, UDMH tarafından vesiqalar ve bu cümleden biometrik pasportlar içün hicablı fotosuretler qabul etilmegenini bildirdi.


text:
Tөpek MaTбyraTыHa kүзәTү - Törek matbuğatına küzätü 10.09.2021
10Hчы ceHTябpbдә бacылып чыkkaH kaйбep Tөpek raзeTлapыHa kүзәTү / 10nçı sentyabrdä basılıp çıqqan qayber törek gazetlarına küzätü
“Xörriyät” gazetı: “İlbaşı Ärdoğannan sıyınuçı yullaması”
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan kiçä İzmirdä “Utrawlar diñgeze häm Greśiya belän kürşe bulu mönäsäbätläre problemaları simpoziumı”na videoyullama cibärde. İlbaşı Ärdoğan: "Awrupa belän bergä Könbatış illäre Aylan bäbidän kiräkle sabaqnı almağannar. Törkiyä Süriyägä bäyle tärtipsez migraśiyanı totqarlaw köräşendä berüze qaldırıldı”, - dip äytte.
“Sabah” gazetı: “Milli saqlanu ministrı Hulusi Akardan Greśiyağa Atatörek reakśiyası”
Milli saqlanu ministrı Hulusi Akar kiçä yasağan belderüendä Kipr grek töbägendä Mäğarif ministrlığınıñ ber däreslektän Törkiyä Cömhüriyätenä nigez saluçı Mostafa Kemal Atatörek añlatılğan bitne yırtıp atu boyırığı belän bäyle bularaq: "Bozıq häm doşmança zihenneñ yaña ber misalı. Kisken räweştä kire qağabız, gäyeplibez”, - dip äytte.
“Xäbär Türk” gazetı: “Ministr Fahrettin Kocadan cirle vakśina söyeneçe”
Sälamätlek saqlaw ministrı Fahrettin Koca kiçä yasağan belderüendä cirle vakśina söyeneçen citkerde. Koca: "Cirle vakśinabız “TURKOVAK” aşığıç qullanu raslanuı êtabına kilep citte. Vakśinabız bügen ikençe qorılmada tağın da seriyäle êşläp çığarılaçaq asqormağa ireşte. Raslaw alğan oçraqta üktäbr’ ayında massaküläm citeşterügä küçärbez”, - dip belderde.
“Watan” gazetı: “Dön’yanıñ iñ yaxşı 37 şähäre bilgele buldı! Syurpriz Törkiyä üzençälege”
İstanbul – üzäge Angliyada urnaşqan “Time Out” jurnalınıñ "Dön’yanıñ iñ yaxşı 37 şähäre" isemlegenä kerde. Jurnalnıñ "2021nçe yılda dönyanıñ iñ yaxşı 37 şähäre" isemlegendä San Fransisko berençe urında bulsa, isemlektä Törkiyädän dä İstanbul 36nçı urın aldı.
“Yäni Şafak” gazetı: “İstanbul hawa mäydanı “Dön’yanıñ iñ yaxşı 10 aêroportı isemlegendä ikençe buldı”
İstanbul hawa mäydanı üzäge N’yu-Yorkta urnaşqan dönyaküläm tanılğan “Travel and Leisure” jurnalınıñ “World’s Best Awards 2021” anketasında “Dön’yanıñ iñ yaxşı 10 aêroportı” arasına kerde. İstanbul hawa mäydanı jurnal uquçılarınıñ tawışları belän bilgelängän isemlektä 91.17 bilgese belän ikençe buldı.
Bäyläneşle xäbärlär
Tөpek MaTбyraTыHa kүзәTү - Törek matbuğatına küzätü 18.10.2021
18Hчe үkTәбpbдә бacылып чыkkaH kaйбep Tөpek raзeTлapыHa kүзәTү / 18nçe üktäbr’dä basılıp çıqqan qayber törek gazetlarına küzätü
Tөpek MaTбyraTыHa kүзәTү - Törek matbuğatına küzätü 15.10.2021
15Hчe үkTәбpbдә бacылып чыkkaH kaйбep Tөpek raзeTлapыHa kүзәTү / 15nçe üktäbr’dä basılıp çıqqan qayber törek gazetlarına küzätü


text:
Tam bir yıl evelsi, iyül 17-de, Donbassta «Malayziya ava yollarınıñ» 298 insan ile «Boeing-777» uçağı tüşürilgen edi. Donetsk vilâyetinde MN17 seferiniñ uçağı tüşken yerde matem tedbirleri keçirilecek, bunıñ kibi tedbirler felâket qurbanlarınıñ soy-sopları yaşağan diger memleketlerde de ötkerilecektir.
Facia taqiqatı devam etmekte, Felemenk taqiqatçıları oktâbr ayında maruzanı aydınlatmağa vade eteler. Birleşken Milletler Teşkilâtı seviyesinde uçaq tüşürilmesine alâqası olğan şahıslar içün halqara tribunalnıñ meydanğa ketirilmesi aqqında munaqaşalar devam etmekte.
Rusiye böyle bir tribunalğa qarşı çıqıp, onı «semeresiz» dep saya.
Yuqarı Rada Birleşken Milletler Teşkilâtına muracaatnı qabul etip, keçken sene Malaysian Airlines ava yollarınıñ MN17 uçağınıñ tüşürilmesine alâqası olğan mesüliyetli insanlar içün halqara mahkemeni meydanğa ketirmege rica etti.
Bu künleri keçken sene Donbass üzerinde kökte MN17 seferiniñ felâketke oğrağan yolcu uçağı içün halqara ceza mahkemesini meydanğa ketirmek ricası beş memleketten keldi – Avstraliya, Belçika, Malayziya, Felemenk ve Ukraina. Malayziya işbu rezolütsiyanıñ leyhasını da azırlağan edi. Kelecek afta onı rey berüvge çıqara bileler.
Malaysian Airlines ava şirketiniñ MN17 seferli «Boeing-777» uçağı Amsterdamdan Kuala Lumpurğa ketkende Ukraina şarqındaki Rusiye separatistleri zapt etken yerde 2014 senesi iyül 17-de tüşürilgen edi. 298 insan elâk oldı.
Ukraina ve Ğarp uçaqnı ya boyevikler, ya Rusiye arbiyleri tüşürgenini tahmin eteler. Rusiye bunı red etip, Kiyevni qabaatlay.
Bu sene iyül 15-te CNN Amerika telekompaniyası bildirdi ki, felâket taqiqatınıñ neticeleri boyunca esabat leyhasında mesüliyetli olaraq «Rusiyege qoltutqan separatistler» qayd etile. Resmiy qaynaqlar bu malümatnı şimdilik tasdıqlamadılar.


text:
Aqmescit– Birinci qırımtatar ATR telekanalı 9 yıllığını qayd etti. Bu sebepten Qırım paytahtında bayram kontserti ötkerildi. Kanalnı doğğan kününen hayırlamaq içün yarımadanıñ çeşit köşelerinden seyirciler keldiler.
Sentâbr 6 künü, ATR kanalı yerleşken azbarda yüzlernen adamlar toplaşp başladı. Ekseriyeti balalarnen keldi. Bazılarnıñ yüzlerinde «Men ATR-ni sevem» kibi yazılarnı körmek mümkün. Telekanal mühlisleri regionnıñ çeşit köşelerinden teşrif buyurdılar: Aqmescit, Yalta, Aqyar, Kefe, Sudaq, Keriç, Canköy ve diger şeerlerden.
Tamam mında çadırlar qurulıp, çeşit qırımtatar eşyalar, edebiyat, milliy urba nümüneleri satıldı. İstegen er kes içün çölmekçilik dersleri teşkil etildi, yaşlar «Küreş» yarışlarında iştirak etip oldılar. Aynı zamanda sanada icadiy tögerekler, qırımtatar artistleri çıqışta bulundılar.
Qırım.Aqiqat subetleşken adamlar, bu kibi bayramlar halqnı birleştire, ATR telekanalı ise, er kes içün bir ayırılmaz parça olğanını ayttılar.
ATR-niñ icraiy müdiri Şevket Memetov aytqanı kibi, 9 yıl – bu büyük bir raqam olmasa da, telekanal içün büyük bir tarih. «ATR telekanalı – bu hususiy kanal. Bu, 9 yıl içinde ve bugünde bugün 3 tilde - ukrain, qırımtatar, rus tillerinde yayınlağan yekâne kanaldır», - dep bildirdi o Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ sözlerine köre, ATR büyük bir mediaholding, onıñ terkibine Lâle balalar telekanalı, «Meydan» ve «Lider» radiostantsiyaları, «15 minut» internet-neşiri kire. Bunen beraber, bediy ve vesiqalı filmlerni çıqarğan prodakş-studiya teşkil etildi. «Bizim baylağımız «Haytarma» filmidir», - dey Memetov.
İcraiy müdir ATR-niñ vaziyeti etrafında olğan çeşit öşeklerni red eti, kanal ileride de seyircilerni yayınlarınen sevindirecek, dedi.
«Biz Qırımda yaşap, inkişaf etip, güllep yaşağanımız qadar, kanal da yaşaycaq. Er şey tek bizge bağlı endi. Şimdi kanalnıñ aktsiyaları satıla. Biznen birlikte bir çoq adamlar teessisçiler sırasına kireler. Men eminim, o inkişaf etecek», - dep qayd etti Memetov.
Telekanlnıñ baş müdiri Elzara İslâmova qayd etkeni kibi, ATR çeşit basamaqlar keçti. «9 yıl içinde ATR ağır bir yol keçti, atta az qaldı qapatılacaq edi. Amma, ATR dayandı. Soñra, Allahnıñ izni ile, yatırımcı peyda oldı, kanalnıñ yañı ,keyfiyetli basamaqqa irişmesi içün imkânlar yarattı. Bugün, biz – eñ eyi regional kanalı sayılamız, bunı reytinglerimiz tasdiqlay», - dey İslâmova.
Baş müdirniñ sözlerine köre, kanalnıñ öz mühlisleri bar. «Bizni sevip, baqalar. Biz er alda, kede rve quvançlı daqiqalrda destekni duyamız. Biz halqnen berabermiz, oña hızmet etemiz – bu yeñişimizniñ eñ müimi, ve bu sevgini coymamaq içün qolumızdan kelgenini yapacaqmız», - dey İslâmova.
Telekanalnıñ soñki yañılığı - bu aktsiyalarnıñ satıluvıdır, istegen er kes, ATR-ge muracaat etip, onıñ teessisçisi ola bile. Baş müdirniñ aytqanına köre, seyirciler bu ğayege faal seslendiler.
«Aktsiyalarnı satıp alalar, sağ olsunlar. Bu, şirketniñ inkişafı içün yañı bir usul. Halqqa ait olğandan soñ, onı resmiyleştirmek kerek. Biz buña yaqınlaştıq. Elbette, qıyınlıqlar bar, adliye tarafından elbette, amma biz bunı al etemiz. Bu usulnıñ kerekligini er kes añlay, ağır vaqıtta kanalnı desteklemek ve stabilligini pekitmek kerek», - dey İslâmova.
Sentâbr 13, cuma ertesi künü birinci qırımtatar telekanalı yañı aktsionerlerniñ toplaşuvı ötkerilecek.


text:
Aqmescitte ilk gece marşrutı çalışıp başladı – № 49A «Merkeziy Ava limanı – Trenöv bağçası».
Bu aqqında «Krım.Media» agentligi «Krımskiye perevozki» müessisesiniñ müdiri Ruşen Ablâkimovnıñ malümatına esaslanıp bildire.
Eki «Man» avtobusı saat 19:00 saat 9:00 qadar çalışacaqlar (saat 2:00 saat 5:00 qadar – teneffüs).
İşbu marşrut elverişli olsa, onıñ işi devam etecek. Şimdilik «Krımskiye perevozki» müessisesi yılnıñ soñuna qadar taşıma ruhsetini aldı.
Yol: «Merkeziy» ava limanı, Kezlev yolu, Persikovıy çarpazı, Kim soqağı, Gagarin soq., Lenin bulvarı, K.Marks soq., Jukovskiy soq., A.Nevskiy soq., Sovnarkomovskiy çarpazı, Sovetskaya meydanı, Kirov caddesi, Çehov soq. (Trenöv bağçası).
Qaytacaq yolu: Çehov soq. (Trenöv bağçası), Sevastopolskaya soq., Nekrasov soq., Kirov caddesi, Sovetskaya meydanı, Sovnarkomovskiy çarpazı, A.Nevskogo soq., Pavlenko soq., Lenin bulvarı, Gagarin soq., Kim soqağı, Kezlev yolu, «Merkeziy» ava limanı.
Yol parası – 10 ruble.


text:
İşğal etilgen Qırımda «İlmi Umerovnıñ, em de ayrı noqta-i nazar içün rusiyeli ükümet tarafından repressiyalarğa oğratılğan bütün Ukraina vatandaşlarınıñ taqip etilmesini toqtatmaq içün devlet yolbaşçısınıñ bütün imkânlarını qullanmaq, halqara cemaatçılıqqa destek almaq içün muracaat etmek» talabınen Ukraina prezidenti Petro Poroşenko adına muracaatında biñden ziyade imza cıyıldı.
Bu aqta Aqmescitte psihiatrik hastahanede mecburen tutulğan Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ qızı Ayşe Umerova bildirdi.
Muracaat altındaki imzalarnı avgust 26-da cıymağa başladılar.
İmza cıymasında iştirak etken Bütün Dünya Qırımtatar Kongressi icra komiteti azası Zevcet Kurtumerov bunı qayd etti: «İlmi Umerov bu künleri psihiatrik hastahaneden çıqabilecegine baqmadan, onıñ cinaiy işi devam etecek, demek ki, ukrain devleti yolbaşçısına muracaatnıñ aktualligi iç te coyulmay».
Onıñ sözlerine binaen, yaqında muracaat Kiyevge teslim etilecek.
Rusiyeli uquq qoruyıcı organları bu sene mayıs ayında İlmi Umerovğa qarşı «separatizm» maddesi boyunca cinaiy iş açtı. Avgust 11-de mahkeme zalında İlmi Umerovnıñ alı yaramaylaştı. Ekimler onı infarkt havfı ile hastahanege ketirdi. Bundan soñ Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi Umerovnıñ statsionar psihiatrik-mahkeme ekspertizadan keçirilmesi aqqında qarar aldı. Onı avgust 18-de psihiatrik hastahanege ketirdiler. Mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ neticesini belgilecek ekimler komissiyasınıñ toplaşuvı sentâbr 7-de keçirilecektir.
İlmi Umerovnıñ imayecileri tahmin etkenlerine köre, endi kelecek afta Umerovnıñ tedaviylenüv içün kardiologiya bölügine keçirilmesi aqqında şefaat arizasına cevap kelecektir. Ailesi onıñ ağır alda bulunğanı aqqında bildire.
«Memorial» rusiyeli uquq qorçalayıcı merkezinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovğa qarşı işğal etilgen Qırımda cinaiy taqipni qanunsız ve siyasiy sebeplerden olğanını ayttılar, çünki o, zorbalıq areketlerine çağırmay edi.


text:
Aftanıñ soñuna Qırımda ava qızacaq, çarşenbe kününden başlap ise 20 derecege qadar köterilecek. Bu aqta yarımada Gidrometeomerkeziniñ başı Tatyana Lübetskaya bildirdi.
“Çarşenbe kününden başlap ava bayağı qızacaq, biz 15-20 derecede sıcaqnı tahmin etemiz, ayazlar ise biter”, - dep yaza sinoptikniñ sözlerinden “Krıminform” mediası.
Lübetskaya añlattı ki, “dagdaki qarlar, şiddetli yağmurlar, küçlü yel” Qırımda endi toqtadı.
Raatlıq ve bayram künleri sıcaq olacaq, dep ayta Gidrometeomerkeziniñ başı, kündüz - sıf,ırdan yuqarı 20-25 derece, gece - 5-10 derecede sıcaq.
“Ebet, eñ sıcaq Qırımnıñ merkeziy rayonlarında olacaq, Aqmescitte ve Aqyarda. Yalı boyu ise salqınca - deñiz daa suvuq, anda 18-20 derecede sıcaq. Amma ep bir sıcaq baar avası”, - dep ayttı Lübetskaya.
Daa evel Qırımda aprelniñ 23-ünde yengil ayazlar ve furtunalı yel aqqında bildirile edi.


text:
Ukrain uçucısı Nadejda Savçenko açlıqnı ilân etti. Bu aqqında onıñ adliyecilerinden biri Mark Feygin Twitterde bildirdi.
Dekabr 12-de adliyeci bildirdi ki, Savçenko onıñ aqları cenk esiri olaraq körmemezlikke urulsa, açlıqnı ilân etmege tüşüne.
Savçenko kendi cenk esiri statusına baqmadan Halqara Qızıl Haç Komitetine muracaat etip, işten boşatuv aqqında rica etti.
Savçenkonıñ adliyecisi Nikolay Polozov dedi ki, Halqara Qızıl Haç Komiteti Savçenkoğa cenk esiri statusını bermesi mümkün. Bundan soñ, adliyeciniñ aytqanına köre, Jeneva konventsiyasına köre Rusiye cinaiy taqipni toqtatmağa mecbur qalacaq.
Rusiyede Nadejda Savçenkonı Rusiye jurnalistleriniñ ölümine alâqası bar olğanında qabaatlaylar. Bundan ğayrı, oktâbr soñunda berilgen malümatqa köre, Savçenkoğa qarşı daa bir cinaiy iş açacaq olalar – «sıñırdan qanunsız alda keçüv» sebebinden. Savçenko bu qaatlarnı red ete. Onıñ imayesi ise Nadejda Savçenkonı esir alıp, Ukrainadan zorlap çıqarğanlarını bildire.
Oktâbr ayında Moskva mahkemesi Nadejda Savçenkonıñ apis müddetini 2015 senesi fevral 15-ne qadar arttırdı.
Savçenko «Batkivşçına» cedveli boyunca Ukraina Yuqarı Radasına saylandı. Dekabr 11-de Yuqarı Rada Devlet duması ve Rusiye prezidenti Vladimir Putinge Savçenkonıñ azat etilmesi muracaatı aqqında qararnı imzaladı.


text:
Sentâbr 7-de, çarşenbe künü Avropa birligi Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı yarım yılğa devam ettirdi. Qarar Avropa birligi devletleriniñ daimiy temsilcileri toplaşuvında alındı, dep bildire Reuters, avropalı diplomatlarnıñ malümatına esaslanıp. Agentlikniñ haber etkenine köre, yañı sıñırlama tedbirleri 2017 senesi mart 15-ke qadar devam etecek.
Sanktsiyalar astında rusiyeli Qırım işğalinen ve Ukraina cenübiy-şarqında silâlı davanıñ başlanmasınen bağlı tahminen 150 adam ve onlarnen teşkilâtlar buluna. Olarnıñ Avropa birligi devletlerine kiriş yasaqlandı, olarnıñ avropalı banklarında aktivleri ise buzlatılğan.
İlk sefer sanktsiyalar 2014 senesi yazda kirsetildi, bundan soñ Avropa birligi cedvelge bir qaç sefer yañı adlarnı kirsetti. Kremlde bildirdiler ki, Qırım işğali qanun boyunca yapıldı ve, cevaplı olaraq, ğarbiy devletlerden bir sıra mallarnıñ italini yasaq etti.
Çarşenbe künü belli oldı ki, AQŞ Rusiyege qarşı sanktsiyalar cedvelini keñleştirdi.


text:
Bağçasaray rayonınıñ Hanışköy (Otradnoye) köyünde Şerif Ganiyevniñ evinde tintüv olıp keçti. Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerov Facebookta bildirdi.
Ümerovnıñ aytqanına köre, Şerif Ganiyevniñ evinde ömür arqadaşınıñ qardaşı Emir Hasanov otura, onı hırsızlıq yapqanında şekleyler.
«Bu evde saibiniñ ömür arqadaşınıñ 20 yaşında qardaşı Emir Hasanov otura. O, din kütken musulmandır. Onı hırsızlıq yapqanında şekley ekenler, cinayet yerinde onıñ maşinası qayd etildi deyler. Gençni bölükke (angisine daa belli degil) alıp kettiler, maşinası ise ekspertizağa alındı. Tintüv vaqtında narkotik, silâ, yasaq etilgen edebiyat qıdırıldı», – dep aytıla Ümerovnıñ haberinde.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildirdi ki, «Aqmescit rayonınıñ Sofiyevka köyünde yerli iş adamı Yusuf ağanıñ evinde de tintüv keçirile. Sebebi şimdilik belli degil».
Qırım.Aqiqat tintüvler aqqında tafsilâtlı malümat almağa tırışa.
İşğalden soñ Qırımda mustaqil mühbirlerde, qırımtatar faallerinde ve Meclis azalarında kütleviy tintüvler sıq-sıq keçirilip başladı. Ukraina Tışqı işler nazirligi (TİN) işğal etilgen Qırımda ukrain vatandaşlarınıñ taqip etilmesinden qasevet çekkenini bildirdi ve basqıncılıqnı toqtatmağa çağırdı. TİN halqara toplulıqqa muracaat etip, Rusiye insan aqları ve ifade serbestligini bozmasın, ukrain siyasiy mabusları ve esirlerini azat etsin dep, oña qarşı bütün uquqiy ve siyasiy basqı usullarını qullansın istedi.


text:
Qırım «Nazirler şurası» Aqmescitte Qırımnıñ üç tarihiy devirine abideni qoymağa teklif etti. Soñki devir – zemaneviy Qırımnı «nezaketli insanlar»ğa abide ile aydınlatmağa isteyler.
Bunı ye-Krım bildire.
Bu kibi teşebbüsi ile «Devlet Şurası» prezidiumnıñ toplaşuvında Qırımnıñ birinci «baş nazir muavini» Mihail Şeremet çıqışta bulundı.
«Biz Ageyev Viktor Nikolayeviç (Aqmescit şeer şurasıniñ reisi – muar.) Puşkin soqağınıñ tamir işleri vaqtında acayip abidelerni tiklemek ğayeni muzakere ettik. Halq imayesi arasında da eykelciler bar, olar öz qolları ile abidelerni yapmağa azırlar. Qırım cenki, Ulu Vatan cenki ve bugünki künlerimiz – «nezaketli insanlar». Şübesiz ki, anda «Qırım baari» vaqtında elâk olğan insan cedvelleri olacaq», – dedi o.
«Nezaketli insanlar» – böyleliknen yerli insanlar Rusiyege Qırımnıñ işğalini keçirmege yardım etken nişansız, qapalı yüzlü insanlarnı adladılar.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq tanıylar.


text:
Qırımnıñ ava limanları 2014 senesi aman-aman bütün yolcularnı ğayıp ettiler. Bunı Devlet ava hızmetiniñ aviatsiya saasındaki faaliyet neticeleri aqqında malümat tasdıqlay, dep yaza Ukrainskaya pravda.
2013 senesi Belbekniñ yolcular sayısı 24 biñ adamnı teşkil etken edi, şu cümleden 10 biñi halqara uçuşlarda. 2014 senesi uçuşlar olmadı.
Aqmescit ava limanı işğalden evel 1,2 million yolcuğa hızmet etken edi. 2014 senesi ise yalıñız 96,5 biñ kişi (-92%) ava limanından faydalandı, dep yaza neşir.
Rusiye maliye nazirligi bildirgeni kibi, 2014 senesi Qırım taşımalarınıñ yardımına 680 mln ruble ayırıldı, Aqmescit ava limanı 2,8 mln insanğa hızmet etti – 2013 senesine köre 2,3 qat ziyadedir. 2014 senesi Keriç parom keçitiniñ yolcular sayısı 2013 senesine nisbeten dört qat arttı ve 2,8 mln insannı teşkil etti.


text:
Noyabrniñ 8-nde saba Aqmescitte qırımtatar faali Abduraman Mecitovnıñ evinde de tintüv yapılğan. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında qırımlı uquqqoruyıcı Rustem Kâmilev ikâye etip bere.
«O, Aqmescitli. Bügün onıñ evinde de tintüv yapılğan. Demek ki, bu beşinci tintüv. Onı alıp ketkenler ve bizler alâ daa onıñ ne yerde olğanından haberimiz yoq», – dey Kâmilev.
Uquqqoruyıcınıñ sözlerine köre, o faalni ne içün ve ne yerge alıp ketkenlerini bilmege areket ete eken.
Noyabrniñ 8-nde Bağçasaray, Eski Qırım ve Aqmescit rayonınıñ Şumhay (Zareçnoye) köyünde yaşağan faaller ve cemaatçılarnıñ evlerinde tintüvler ötkerildi.
Rusiyeli küç idareleri şimdilik bu hususnen bağlı açıq izaat bermey.
Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ, FSB yarımadada muntazam surette, jurnalist, faaller ve qırımtatar cemaat erbaplarını sorğulay, Ukraina tarafdarı, muhalefetçi olğan vatandaşlarnen diniy azlınlıq temsilcileriniñ evlerinde tintüvler keçirip, apiske ala. Uquq qorçalayıcılar rusiyeli küç idareleriniñ bu areketleri siyasitnen bağlı, dep saya.


text:
Tanılğan jurnalistka qorallı höcüm
Höcüm belän bäyle 3 keşe qulğa alındı
Niderlandlı tanılğan tikşerenüçe, jurnalist Piter de Vrayska qorallı höcüm oyıştırıldı.
Jurnalistnıñ xäle awır. Höcüm belän bäyle 3 keşe qulğa alındı.
Niderland başqalası Amsterdamda oyıştırılğan höcümdä jurnalistnıñ başına utnıñ açıluı öyränelde.
Şahitlar kim digändä 5 qoral tawışı işetülären äytte.
Xastaxanägä salınğan tanılğan jurnalist awır xäldä. Niderland poliŝiyase 3 şöbhäleneñ qulğa alınuın açıqladı.
Prem’yer-ministr Rutte höcümne şok itep taswirladı.
64 yäş’lek tikşerenüçe, jurnalist Piter de Vrays cinayät’ oyışmaları xaqında ğacäpkä qaldıruçı xäbälär belän belenä.
Jurnalistka däwamlı yanawlarnıñ kilüe häm ber waqıt poliŝiya saqlawı astında buluı belderelä.
Bäyläneşle xäbärlär
Merkel' wazıyfasında qalaçaq
Germaniyä ilbaşı kanślernıñ yaña xökümät tözelgängä qadär wazıyfasında qaluın soradı


text:
Xärbi künegülär tämamlandı
Milli saqlanu ministrlığı Törkiyä belän Tön’yaq Kipr Törek Cömhüriyäte bergä ütkärgän künegülärneň uňışlı tämamlanuın belderde
Törkiyä belän Tön’yaq Kipr Törek Cömhüriyäte bergä ütkärgän “Urta diňgez dawılı -2021” isemle xärbi künegülär tögällände.
Törkiyä milli saqlanu ministrlığı tvitter akkauntında 20-24 nçe sentyabr’ könnärendä uzğan künegülärneň uňışlı tämamlanuın citkerde.
Ministrlıq xärbi künegülärne çağıldırğan video da urtaqlaştı.
Bäyläneşle xäbärlär
Törkiyä Qıtayğa kisken reakśiyasın belderde
Törkiyäneñ BMO daimi wäkile Färidun Sinirlioğlu Törkiyäne “Süriyädä keşe xoquqların ütärgä” çaqırğan Qıtaynıñ BMO daimi wäkile urınbasarına: "Bez xalıqara keşe xoquqların häm humanitar xoquqnı bozuçılardan sabaq alırğa cıyınmıybız”, - dip cawap birde
Törkiyä häm Amerika F-35 mäs'äläsen urtağa quydı
İke ilneñ saqlanu ministrlıqları konfliktnı çişü öçen cıyıldı


text:
Kiyev – Ukrainanıñ qıtaiy qısmında ve Qırımda qırımtatar halqınıñ sürgünligi yıllığına bağışlanğan tedbirler keçti. Qıtada mayıs 18 künü devlet seviyesinde keçti, biñlerce insan miting ve diger numayşlarğa çıqtı. Aqmescitte miting yasaq etildi, nevbetteki yaqalanuvlar yüz berdi. Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında keçken tedbirlerge qıymet kesti ve vatandaşları Ukraina ükümeti ve dünya toplulığından nasıl bir areket beklegeni aqta tarif etti.
– Qıtaiy Ukraina sakinleri ve memleket akimiyeti mayıs 18 künü matem tedbirlerinde faal iştirak etti. Qıtada qırımtatarlarğa destek seviyesi büyük olğanı aqta aytmağa mümkünmi?
– Tam bir malümatımız şimdi yoq, amma bu kibi tedbirler evel keçirilmegen şeerlerden haber kele. Ukrainanıñ vilâyet ve şeerlerinde qırımtatar halqınıñ sürgünligi yıllığına bağışlanğan hatıra tedbirleri ukrain toplulığında qırımtatarlarğa munasebetniñ deñişüvini kösterdi. Bu qırımtatar halqınıñ yigirminci asırdaki faciasından degil de, qırımtatar halqınıñ Ukrainadaki rolünden sebep olğandır.
Şusı müim ki, bu tedbirler Qırım işğali ve onıñ Ukraina terkibine qaytmasınıñ problemlerini kün tertibine qaytardı.
– Kiyev Maydanında keçirilgen miting aqta ne ayta bilesiz? O qadar insannıñ kelecegini beklegen ediñizmi, yoqsa daa da çoq adamnı beklediñiz?
– Biz 4-5 biñ insannıñ kelecegini bekley edik. Arizanı yazğanda, yañılmasam, beş biñge qadar insannı qayd ettim. Qırımtatarlardan olmağan insanlarnıñ mitingge kele bilecegini de nazarğa aldıq – Qırımnı Rusiye Federatsiyasınıñ işğalinden soñ terk etkenler, Kiyev sakinleri: ukrain, rus, diger millet vekilleri.
Belkim, olardan çoqusı diasporalarınıñ bayraqları altında kelecegini tasavur da etmedim. Kördiñiz, anda Azerbaycan, Çeçnâ, Türkiye bayraqları köterildi. Mitingden soñ olarnı tutqan insanlarnen aselet subetleşken edim. Kiyevde, Ukrainada çalışqanını bildirdiler. İş adamları, studentler, böylece olar qırımtatarlarğa öz birdemligi köstermege niyet ettiler.
Biz Qırımnıñ işğalden azat etilmesi boyunca halqara yol haritasını işlep çıqarmalımız.
– Mayıs 18 künü prezident Petro Poroşenko ve baş nazir Arsegiy Yatsenük qırımtatarlarğa ileride de yardım kösterecegini kefil ettiler. Poroşenko Qırımnıñ Ukrainağa qaytarılması boyunca yañı yol haritası işlep çıqarılacağını da vade etti. Yaqın zamanda memleket yolbaşçılığından qırımtatar halqınıñ aqları ile bağlı nasıl areketlerni bekleysiñiz?
– Menimce, biz eñ yaqın vaqıtta yol haritasını işlep çıqarmaq kerekmiz, amma tek ukrain akimiyetiniñ degil, cemaatçılıq, Meclis areketiniñ haritası olmalı. Qırımnıñ işğalden azat etilmesi boyunca halqara yol haritasını işlep çıqarmaq kerekmiz.
Evelden şunı qayd emtek isteyim ki, bu yol haritasında arbiy areketlerniñ ola bilecegini red etem. Amma şusı añlayışıla ki, halqara cemaatçılıq Qırımnıñ işğalden azat etilmesi kibi sualni Rusiye Federatsiyası ile dialognıñ er çeşitine kirsetmeli. Menim içün bu şubesizdir. Bu kibi yol haritası olmalı, ve halqara tedbirlerni de nazarda tutmalı.
Qırımda Rusiye rejiminiñ aqiqiy sıması kösterilgen edi
– Refat ağa, ya Qırımda keçken matem tedbirlerine nasıl qıymet kesesiñiz?
– Mında aqıl-feraset noqtaiy-nazarından qıymet kesmege qıyın. Qırımda Rusiye rejiminiñ aqiqiy sıması kösterilgen edi. Avtoritar rejiminiñ totalitar olmasına yol bergen ümde ve qıymetlerni cemaat añına kirsetmege çalışqan rejim.
Elbet, Rusiyede stalinizmniñ ğayrıdan tiklenmesine qol tutqan rejim diger noqtaiy nazarğa yer beremez. Qırım akimiyeti Aqmecstte hatıra tahtası, Livadiyada Stalin abidesiniñ qoyulması ile Qırımda stalinizm, Stalin tapınuvına qol tuttı. Qırımtatar halqı qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirlerni keçirmege izin berse, hucur bir şey olur edi. Mında cinayetçilerden birincisi – Stalin aqqında söz yürsetilecek edi de. Demek, olar Stalinge işanğan Putinni qorçadadılar.


text:
Qırımlılar Ukraina Mustaqilligi Kününe bağışlap Vasiliy Simonenkonıñ şiirlerini oqudılar (video)
Qırımlılar Ukraina Mustaqilligi Künü munasebetinen yurtdaşlarına hayırlav azırladılar. Qırımnıñ işğal altında bulunğan Aqyar, Aqmescit, Bahçasaray, Kefe şeerleri Vasiliy Simonennkonıñ «De zaraz vı, katı moğo narodu?» («Halqımnıñ qatilleri, sizler şimdi ne yerdesiñiz?») adlı şiirinden alınğan satırlarnı oqumaq içün bir arağa toplandılar.
Tedbir teşebbüsçileri videoçekim yapılacaq yerler saylânmasınıñ bir mana olğanını qayt eteler. Öyleliknen rolikke, Rusiye prezidenti Vladimir Putin yaqında «rus Mekkesi» olmasını teklif etken Hersonesteki Vladimir katedral kilisesi, etrafında rusiyeli arbiy birlik yerleşken Hersones deñiz feneri, yanında ep Ukraina tarafdarı olğan faalleri tutulıp alınğan Aqmescitteki Taras Şevçenko eykeli, Qırım parlamenti binası ve Kefe politsiya idaresi tüşkendir.
«Rolikniñ ğayesi – millet, etnos, din ve diger mensübiyetine baqmadan - biz epimiz ukrainalı olğanımıznı, esas Ukrainada ya da Qırımda bulunğanımızdan qatiy nazar, epimiz Ukraina vatandaşı olıp qalğanımıznı köstermek istedik», – dep ikâye ete Qırım.Aqiqatqa muracaat iştirakçilerinden biri olğan Mihail Batrak.
«Esas topraqta yaşağan ukrainanlılarğa, aşhane ve ictimaiy ağlarda muzakereler yapqanlarında qırımlılarnıñ epsi haindir dememelerini hatırlatmaq isteymiz. Yarimadada o qadar basqı ve repressiyalar yapılğanına baqmadan, Ukraina vatanperveri olğan pek çoq insan qalğanını unutmasınlar», – dep qayd etti video-muracaat teşebbüsçilerniñ icadiy gruppası.
Ukraina Mustaqilligi Künü avgustnıñ 24-nde qayd etile.
Rusiye işğal etkeni sebebinden Qırımda Ukraina Mustaqillik künü qayd etelmeycek. Keçken yıllar devamında Kreml nezaretindeki yarımada akimiyeti cemaat faalleriniñ Ukrainanıñ doğğan kününe bağışlanğan tedbirler keçirmelerine ruhset bermegen edi. Buña baqmadan, Qırımnıñ çeşit şeerlerinde adet üzre ukrain abideleri tübüne çiçek qoyma ananesi devam ettirilmekte.
Uquq qoruyıcılar qayd etkenine köre, yarımadada ukrain faalleri toqtamadan taqip etilmekte.
1991 senesi avgustnıñ 24-nde Ukraina mustaqilligini ilân etken edi (bu vaqıtqace o SSCB terkibindeki Ukraina Sovet Sotsialist Cumhuriyetine kirmekte edi). Ukrainanıñ 1991 senesi avgustnıñ 24-nde mustaqilliq ilân etmesinen bağlı akt 1991 senesi dekabrniñ 1-nde halqnıñ rey berüvinen tasdıqlanğan edi.
Bu vaqia ancaq 1992 senesi iyün ayında, Yuqarı Şura avgustnıñ 24 Ukraina Mustaqilligi Künü dep sayılacağını ilân etkenden soñ devlet bayramına çevirilgen edi.


text:
Sentâbrniñ 9-nda “Qırım titanı” zavodı istisalnı bütünley toqtattı dep haber ete Rusiyeniñ “RİA Krım” neşiri ilhaq etilgen Qırım adına Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı Mihail Şeremetniñ sözlerine esaslanıp.
“Soñki ocaq bazar künü kündüz toqtatıldı. İstisal esnası ekologiyağa zarar bermeycek şekilge ketirilmeli”, – dey Şeremet.
Deputat, Kreml nezareti altındaki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönovnıñ avalesine binaen zavod “istisalnıñ tehnologik esnası modernleştirilgen ve yoqlama yapılğan son” ğayrıdan çalışıp başlaycaq dedi.
Aynı zamanda sentâbrniñ 9-nda, bir ukrian telekanalınıñ efirinde Herson valisi Andrey Gordeyev, sentâbrniñ 9-nda saba “Qırım titanı” zavodınıñ boruları tütiy, o evelkisi kibi çalışmağa devam ete, kimse istisalnı toqtatmaq niyetinde degil”, dep qayd etken edi.
Avgustnıñ 23-nden 24-ne keçer gecesi Ermeni Bazarda malüm olmağantaşlamalar qayd etildi. Sentâbrniñ 4-nde Rusiye nezareti altındaki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov avada bulunğan zararı maddeler qoyulığı qabil sıñırnı aşqanı aqqında ilân etti.
Bundan dolayı eki aftağa şeerden balalarnıñ çıqarılmasına ve aynı muddetke “Qırım titanı” zavodınıñ işi toqtatılmasına qarar berilgen edi.
Mevzuğa dair: «Şeer – ceennem kibi!». Ekşilik taşlantılarından soñ Ermeni Bazarnıñ ayatı.
Qırım memuriyeti aytqanına köre, zararlı maddeler taşlantılarınıñ sebebi yarımada şimalinde “Qırım titanı” qullanğan ekşilik havzularından çıqqan buvlanuvdan olğan eken. Uzun yıllar devamında istisal taşlantıları aqızılğan havuz sıcaqtan dolayı quruğan dep iddia ete memurlar.
Ermeni Bazarda yüz bergen kimyevit taşlantılardan Herson vilâyetiniñ sakinleri de zarar kördi. Olar kimyeviy zeerlenüv alâmetlerinen hastahanelerge muracaat eteler.
Bundan da ğayrı, Qırımdaki taşlantılar sebebinden alsızlanğanına şikâyet eterek, tıbbiyet hadimlerine 61 ukrian sıñırcısı muracaat etken (olarnıñ epsi yarımada memuriy sıñırında hızmet ete). Olarnıñ beşi hastahanege yatqızdırılğan dep haber ete Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ temsilcisi Oleg Slobodyan.
Ukraina memuriyeti halqara teşkilâtarnı işbu vaziyetke kirişmege rica ete.


text:
Vilnius şeer başı Remigiyus Şimaşüs onı Qırımğa davet etken Rusiye elçisiniñ teklifine seslenmedi.
Bu aqta şeer başı twitterde yazdı.
«Rusiye elçisi meni Qırımğa davet etti. Böyle davet ukrain elçisinden kelgende, memnüniyet ile razı olacağımnı bildirdim», – dep yazdı Şimaşüs.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Ukraina şarqında haber siyasetini küçlendirmese, şimdi nezaret etken topraqlarını da coya bile, saya Praga ukrainaşınası Lenka Vihova. Bir qaç Çehiya ekspertinen beraber o, munaqaşa zonasına yaqın yerleşken Ukraina bölgelerini sıq-sıq ziyaret ete ve bu topraqlarnıñ ealisi, cenkten evel olğanı kibi, Kyivden mustaqil menbaalardan obyektiv malümatnı almağanını ayta, böylece, olar Rusiye dezinformatsiyası ve ukrain zenginlerine tabi olğan yerli matbuatnıñ manipulâtsiyalarına qolay oğray. "Ukraina içün taqım"dan çeh ekspertleri tetqiqat neticelerini Pragada Azatlıq Radiosı jurnalistleriniñ briefinginde numayış etti.
Meşur çeh ukrainaşınası, "Ukraina mecmuası"nıñ muarriri Lenka Vihova, Ukrainanen bağlı mevzularda çeh matbuatnıñ esas tefsircisi ola. Soñki bir qaç yıl içinde o TEAM4Ukraine taqımından volontör zenaatdaşlarınen - kiber havfsızlıq mütehassısları ve kriminologlarnen beraber, Ukraina şarqındaki vaziyetni tetqiq etmek içün, anda bara.
Onıñ fikrince, Kyiv Ukrainağa qarşı cenk gibrid usullarınen şiddetlengenini ve Rusiyedeki dezinformatsiya maşınasınıñ sistemli çalışması sebebinden Ukrainanıñ cazibeliligi yalıñız nezaret etilmegen topraqlarda degil, amma büyük qan ve ziyanlar ile 2014 senesinde azat etilgen topraqlarda da coyula. Şimdi, o adiselerden beş yıldan çoq kecken soñ, o kene olarnı ğayıp etmege telükesi altındadır.
Cebeden 60-100 kilometr mesafede, bütün haber alanında adamlar istese-istemese, amma Rusiye propaganda virusınen yuqturılğan
"Ukraina-Rusiye cenkiniñ altı yılı içinde cebege yaqın olğan topraqlarda Ukraina bu haber alanını temizlemedi. Cebeden 60-100 kilometr mesafede, bütün haber alanında adamlar istese-istemese, amma Rusiye propaganda virusınen yuqturılğan. Bu sadece añastı şeylerdir. Problema daa uzaq, daa terendir", - añlata Lenka Vihova.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye öz tesirini quvetleştire - o birden bir qaç seviyede çalışa: cebede, milliy seviyede ve yaqınlarda bölge siviyesinde de çalışqanı körünip başladı.
Rusiyeniñ yerli bölge matbuatı vastası ile yañı ücümi
Özlerini regional kibi taqdim etken saytlar çoqtır, amma olarnıñ işğal etilgen topraqlardan ya da çetelden idare etilgenini biz artıq añlaymız
"Bu pek büyük bir problemadır. Özlerini regional kibi taqdim etken saytlar çoqtır, amma olarnıñ işğal etilgen topraqlardan ya da çetelden idare etilgenini biz artıq añlaymız. Yani olar ukrain saytları olğanınıiddia ete, vatanperver, "milletçi" bile sıfatlarıbar, ukrain tilinde bastırıla, amma olarnıñ yardımı ile propagandanıñ büyük qısmı tarqala", - dey Vihova rusiye propagandasınıñ yañı yayılma usuliyeti aqqında.
Cebeden uzaqça topraqlarda da Ukraina haber alanınıñ alı da yahşı körünmey. Gibrid cebeniñ Rusiye küreşçileri, oligarhlarnıñ nezaretinde olğan bir çoq milliy kanallarınıñ kün tertibi üzerinde nezaretni elge keçire bildiler, em de mustaqil sayılğan medialarnıñ siyasetine de tesir etip oldılar.
"Mustaqil sayılğan medianıñ vaziyeti yahşı olğanını aytıp olamam. Hususan qısmen Ğarp strukturalarınıñ parasınen temin etilgen media. Sıq-sıq olar ukrain cemiyetke menfiy tesir ete - olar Ukraina problemalarını qabarta, ya da kontekstten kenar bere. Meselâ, Ukrainadaki vaziyetni yalıñız cenkleşmegen zengin Avropa memleketlerinen teñeştirmey de, aata eñ nümüneviy demokratik ülkelerde bile olmağan mükemmel vaziyetnen qıyaslaylar", - añlata ukrainaşınas.
Lenka Vihova, dezinformatsiya ket-kete daa mürekkep olğanına, primitiv yalan yerine daa çoq deñiştirme ve aqiqatnıñ saqlamasında oynağanına diqqat ete.
"Men bu protsessni diqqatnen izleyim. "Fake"ler primitiv yapılsa, olarnı qolay tanımaq mümkün. Malümatnıñ yarısı taqdim etilgeni, urğu muayyen bir şeyge yapılğanı zaman ve başqa bir şey tamamınen unutılğanda, manipulâtsiyalarnı tanımaq daa qıyındır. Mütehassıs olmağanlarğa bu malümat alanından añlamaq ğayet zordır. Artıq mında devlet seviyesinde ihtisaslı qurumlar çalışmalı, olar, Ukrainanıñ haber alanı çevirilgen dezinformatsiya ocağını añlamağa yardım ete bilir edi", - saya Vihova.
Onın fikrince, Ukraina tek Şarqtan kelgen degil, amma Ğarptan da basqan propagandağa qarşı çıqmalı.
Biz Çehiyada rus propagandası Çehiya prezidenti Miloş Zemannıñ hızmetlerinen ne qadar qullanğanını bilemiz
"Rusiyeniñ Ğarbiy Avropadaki platformalarnıñ vastası ile Ukrainağa ne qadardezinformatsiya kelgenini köremiz. Biz Çehiyada rus propagandası Çehiya prezidenti Miloş Zemannıñ hızmetlerinen ne qadar qullanğanını bilemiz. Bu Avropa siyasetçisi bergen malümat kibi kösterile, ve bu vaziyette Ğarp cemiyetinde bu siyasetçiniñ iç itibarı olmağanını baqmadan, onı dezinformatsiya platforması kibi qullanalar", - añlata Lenka Vihova.
O, bu taktikanıñ daa bir maqsadı olğanını qayd ete: ukrain cemiyette avropalılarğa qarşı nefret ve umumen Ğarp dünyasına işanmamazlıq doğurmaqtır.
"Ukrain dinleyici ya da oquyıcı bir Avropa ülkesi prezidentiniñ aytqanlarını oquğanda, er kes Ukrainanı terk etkenini, Ukraina kimsege meraqlı olmağanını, Avropa Birligi ve Ğarp Ukrainağa yardım etmeycegini duyacaq, ve umumen o satqın olğanını ve ilâhre is etecek", - añlata ukrainaşınas.
Onıñ fikrince, soñ aylarda prezident saylavları ve siyasiy qavğalar sebebinden vaziyet daa fenalaştı.
"Körgenim - bu daa talil degil, sadece körgenim - atta pek itibarlı matbuat ve jurnalistler bu prezident saylavlarında türlü sebepler ile özüni qullanmağa razı oldı. Ve mustaqil itibarlı neşirlerde pek çoq "zeerli" malümat keçti, ve o, elbette ki, cemiyette tamır attı, soñra ise böyle neticelerni kördik", - saya Vihova. Aynı vaqıtta o qoşa ki, Ukrainanıñ "normal vaziyette" olmağanını da közde tutmaq kerek, ülkede altı yıldan berli cenk ketkenini, ve bu cenk sadece cebede degil olğanını unutmamaq kerek.


text:
Qurman rayonında 2017 senesi oktâbr ayında bir kişilik piketke çıqqan qırımtatar faalleri Ayder İbragimov ve Reşat Emiruseinovnıñ cöremeleri tölendi.
Martnıñ 29-nda «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber etkenine köre,bir kün evel tölengen 10 biñ rublelik cöremeler (4550 grivna civarıbda – QA), «Qırım marafonı» çerçivesinde toplanğan on rublelik maden paranen tölengen.
«Qırım birdemligi» «pervasız olmağanlar birdemlik» köstergeni içün minnetdarlıq bildirip, qırımtatar faalleriniñ cöremelerini tölemek içün paralarnı «qırımtatarlarından ğayrı, rusiyeliler ve ukrainler de toplağanını» qayd etti.
2017 senesi oktâbrniñ 14-nde yarımadada telükesizlik hadimleriniñ qırımtatarlar, musulmanlarğa qarşı repressiyalarına narazılıq köstermek maqsadınen bir sıra bir kişilik piketler yapıldı. Piket iştirakçilerine qarşı, tayin etilgen piket ötkerüv tertibini bozğanları içün (Rusiyeniñ Memuriy tertip bozuv aqqında kodeksi, 20.2 maddesi, 5-nci qısım) memuriy protokollar tizildi.
2017 senesi iyül ayında «Qırım birdemligi» birleşmesi, Qırımda siyasiy mabüsler ve cemiyet faaliyetçilerine qol tutmaq maqsadınen «Qırım marafonı» çerçivesinde para toplanıp başlağanını ilân etken edi. Tedbir teşkilâtçılarınıñ niyetine köre, «pervasız olmağanlarnıñ birdemligi»ni köstermek içün paranı 10 Rusiye rublesi (qararnen 4 hrivna – QA) qıymetinde maden aqçalar ile toplaylar.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Qırımdaki FSB hadimleri qırımlı Reşat Medinovnı yiberdi. O, avgustnıñ 27 Qırım memuriy sıñırında tutılğan edi. Bu aqta qırımtatar faalcisi Nariman Celâl Facebookta haber etti.
Onıñ malümatına köre, Medinovnı bir qaç saat devamında Krasnoperekoposk şeeriniñ FSB idaresinde tutqanlar.
Avgustnıñ 27, bazarertesi künü, qararnen saba saat 4-te, Rusiye FSB-niñ Sıñır hızmeti Qırım memuriy sıñırını keçken 1994 senesi doğğan qırımtatar Reşat Medinovnı tutıp aldı. O Ukrainanıñ qıta qısmına kete edi.
Avgustnıñ 25-nde saba Rusiye telükesizlik hadimleri apayı ve üç balasınen Ukrainanıñ qıta qısmına qaytqan Kyiv sakini qırımtatar Server Devletşayevni Qırımdan çıqqan arada tutıp aldı. Tutılıp alınuv sebepleri belli degil. Rusiye telükesizlik organları bu malümatnı izaatlamay. Daa soñra o yiberildi.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ, 2014 senesi Ukrainanıñ qıta qısmınen yarımada arasında memuriy, amma aslında kerçek bir «sıñır» peyda oldı. Memuriy sıñırda «Kalançak», «Çaplınka» ve «Çonğar» olaraq üç kiriş-çıqış noqtası çalışıp başladı.


text:
2018 senesi fevralniñ 23-nde XX asır başında qırımtatar milliy areketiniñ lideri olğan, belli erbap Noman Çelebicihannıñ facialı ölümine 100 yıl tola.
Noman Çelebicihan (1885-1918) – qırımtatar yazıcısı, qırımtatarlarnıñ milliy gimniniñ muellifi, 1917-1918 seneleri qurulğan qırımtatar halqı birinci Qurultaynıñ esasçısı olğan diniy, cemaat ve siyasiy erbabıdır.
Noman Çelebicihan 1885 senesi molla qorantasında doğa. Bağçasaray, İstanbul, Sankt-Peterburgda oquy, qırımtatar yaşlarınıñ maarif ve inqilâbiy teşkilâtlarında iştirak ete. XX-ncı asırnıñ başında eñ istidatlı qırımtatar edebiyatçısı olaraq tanıla. Qırımtatarlarnıñ «Ant etkenmen!» adlı milliy gimniniñ müellifi ola. 1917 senesi Fevral inqilâbından soñ Musulman icra komitetiniñ reisi, Qırım müftisi – soñra ise, Birinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ reisi olaraq saylâna. 1918 senesi yanvar ayında bolşevikler tarafından tevqif etilerek, fevralniñ23-nde Aqyar apishanesinde deñizciler tarafından öldürile. 33 yaşında olğan müftiniñ cesedi deñizge atıla.
2018 sensi fevralniñ 22-nde Çernihiv vilâyeti İçnya şeerinde, XX asır başında yaşağan qırımtatar milliy ve maneviy lideri Noman Çelebicihanğa bağışlanğan hatıra tahatası yerleştirildi. Bu aqta Facebookta Ukraina informatsion siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar haber etmekte. Onıñ sözlerine köre, işbu tahta Noman Çelebicihannıñ ölgenine 100 yıl tolğanı munasebeti ile yerleştirilgendir.


text:
Rusiye, qanunsız tarzda tutıp alınğan bütün ukrainlerni serbest etmek kerek - AB bildirüvi
Rusiye, vaqtınca işğal etilgen Qırımda ve RF territoriyasında qanunsız tarzda tutıp alınğan bütün ukrainlerni deral serbest etmek kerek.
Bunıñ aqqında orta küz aynıñ 12 Kiyevde keçken Ukraina-AB 23-ci sammitiniñ neticelerine köre umumiy arizasında söz kete, vesiqanı Ukraina prezidentiniñ matbuat hızmeti yayınlağan.
“Rusiyeni halqara teşkilâtlarğa ve uquq qoruyıcılarğa Ukrainanıñ nezareti astında bulunmağan rayonlarına maniasız irişimni berip halqara gumanitar aqqını ürmet etmege çağırdıq. Bu kontekstte Qırım yarımadasında ve Rusiyede qanunsız surette tutulğanlarını deral azat etmege çağıramız”,- denile arizada.
Tafsilâtlıca oquñız: AB, Qırımda ve Donbassta Devlet dumasına saylavlarını teşkil etken er kesge qarşı sanktsıyalarnı kirsetmek kerek
AB’de işğalcılarnen qırımtatarlarnıñ sürekli taqip etüvlerni mahküm ettiler.
Belli olğanı
- Avropa Birligi, Ukrainanıñ territorial bütünliginiñ bozuluvı sebebinden sanktsıyalı cedvelini daa sekiz insanğa kenişletken.
- Ukraina prezidenti Vladimir Zelenskiy Avropa Birligini, işğal etilgen Qırımda insan aqlar bozucılarına dair sanktsiyalarnı kirsetmege çağırğan.


text:
Facebook ve İnstagram (Facebookqa ait) içtimaiy ağlarınıñ işinde büyük hata oldı. Ukraina ve Rusiye qullanıcıları kiriş problemleri olğanını şikâyet ete.
Downdetector servisiniñ malümatına köre, içtimaiy ağlar işindeki hata eñ çoq ABD ve Ğarbiy Avropada qayd etile.
The Verge bilgisayar tehnikası ve gacetler aqqında Amerika saytınıñ yazğanına köre, içtimaiy ağlarda bir şey yazmağa, mesac yollamağa ve almağa imkân yoq.
Facebook şirketi problemni bilip, onı çezmege tırışqanını aydınlattı.
«Bazı insanlarnıñ şimdi Facebook ailesiniñ ilâvelerine kirişinde problem olğanını bilemiz. Problemni eñ qısqa vaqıtta al etmek içün çalışamız», – dep aytıla Facebooknıñ Twitterdeki resmiy saifesinde derc etilgen beyanatında.


text:
Qırım.Aqiqat Rasiosınıñ yayınında «Musafir vaqtı» leyhasınıñ ilk yayınını diñleñiz. İlk programmanıñ mevzusı zemaneviy qırımtatar muzıkası olacaq. Bu muzıka nasıl olğanını bülbül sesi saibesi Aliye Hacabadinova añlatacaq. Programma müellifi – Halise Zinedin.
Programma Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınıda yanğıray. Bu yañı, özüne has radio formatı. Yayın vaqtı: 18:40-18:50. Yayınnı Qırım.Aqiqat saytında ve orta dalğalarda 549 kilogerts sıqlığında diñlemek mümkün. Qırım.Aqiqat radiosı Azatlıq Radiosı tarafından, Qırım.Aqiqat leyhasınen beraberlikte yarımadada radio yayınınıñ ğayrıdan tiklenilmesiniñ ekinci basamağı çerçivesinde, Ukraina haber siyaseti nazirliginiñ destegi ile teşkil etildi.


text:
Bäğdad Mäxkämäse Ximik Ğaline ülemgä höküm itte
Ğiraq Yuğarı mäxkämäse Saddam Xösäyenneñ tuğanıñ 1988nçe yılda Kördlärne küpläp ütertkän Anfal çaralarında qatnaştanşlığı öçen ülemgä höküm itelde. Ximik Ğali dip tanılğan Ali Xasän äl-Mäcit, suğış cinäyätçelegendä, genotsitdä gaz qullanıp üterüdä ğayeple tabıldı häm ülem cäzasına xökem itelde. Anfal Genodtsidın citäklägän Sultan Haşim, tınıç xalıqqa ximik qorallar belän höcüm oyıştırıp keşelärne sürgengä cibärüdä ğayeple dip tabıldı, häm ğömerlekkä törmä cäzasına hökem itelde.


text:
Alfavit reformasy: Köçö atalyşyndağy öksüktördön ulam
OбHoBлeHo: 9 дek. 2019 r.
Köçö attaryn qatasyz cazuu tuuraluu talquu qyrğyz tilindegi latyn aribin reformaloo caatyndağy talquuğa qajradan cem çaçty.
Avtor: Tynçtyqbek Çorotegin
Caqynda (2018-cyldyn 7-sentjabrynda) Bişkek şaarynyn merijasynyn apparat başçysy Balbaq Tülöbaev myrza özünün “Facebook” barağynda oluttuu bir maalymatty caryjalady:
“Köçölörübüzdün atalyşy cana alardyn bir öñçöj casalyp ilinişi tuuraluu bügün MERibiz menen talquulap, plandaştyrdyq. Şaardyq keñeş menen birdikte aqça qaracatynyn bulağyn taap caqyn arada qabar berebiz. Tez arada casalçu işterdin tizmesine kirgizebiz.
Maalymatyñyzdar bolsun. Şaarybyzdyn kire berişterin ( Arqa) da oñdojbuz”.
Bul caryjağa köptögön pikirler tüştü.
Albette, uşul saptardyn eesi da ertesi künü Balbaq myrzany qoldooğo alyp myndaj pikirin ortoğo saldy:
“Bake, caqşy masele qozğopsuz.
Köçö atyn qyrğyzdyn kiril cana latyn tamğalarynda berüü kerek.
Latynça cazğanda dele ü, ö, ñ tamğalary eske alynyşy kerek. Bokonbaev emes, Bökönbajev dep cazylğany cön. Al emi orusçadaj cumşaq C tamğasy zh menen cazylat, qyrğyzdyn qatuuraaq ajtylğan "Ж" tamğasyn ajyrmalap C menen berüü abzel: Жүrөpү kөчөcү / Cügörü köçösü. Жaңrak kөчөcү / Cañgak köçösü.
Menimçe, köçö atyn qyrğyzça (kirilçe cana latynça) ğana cazsa cetiştüü”.
Bul talquu qoomçuluqta cer-suu atalyştaryn bir ele uçurda eki başqa alfavitte berüü zaryldyğyn ğana butağa albastan, oşondoj ele, qyrğyz tilinde ansyz da kiril cazmaçy menen udaa qoldonulup kele catqan latyn alfavitin qajradan reformaloo köjgöjün qozğodu.
Adatta, rasmij Qremlge qylçaqtağan sajasatçylar “latyn alfaviti” dese ele ürküp tura qalyşat. Alar latyn alfaviti bojunça eç söz qylbajbyz dep syrtqy qajsy bir küçtörgö qandajdyr tymyzyn ubada bergen-berbegendigi bizge belgisiz.
Ötkön cyldary prezidentke qaraştuu Uluttuq keñeş degen coğorqu daracaluu cyjynda da çyğyp süjlöp, biz bul maseleni cañyça öñüttön qaroo kerektigin ajtqanbyz.
Birinçiden, kiril cazmasynan baş tartuu tuuraluu söz cürüp catqan coq. (Albette, qyrğyzça kiril cazmasyn da myqty tilçiler 1930-cyldary attyrylyp, abaqqa salynğandan kijin qabyl alynğan 1940-cylqy variantynda eç qaltyrbastan, çeçkindüü reformaloo kerek).
Ekinçiden, latyn cazmasy ansyz da qyrğyz qoomuna qyzmat qylyp catat. Çet ölkölük pasporttu, içki Aj-Di (ID) doqumentin ele qarap körüñüzdör. Qyrğyzstandyq ar bir atuuldun aty-cönü latyn aribinde da cazylğan.
Üçünçüdön, bul latyn aribi 1928-40-cyldardağydaj ene tilibizge ylajyqtaştyrylbastan, başalaman qoldonuluuda.
Dal uşul üçünçü cağdaj tuuraluu köp iret söz qozğoduq, biroq majnap çyğa elek.
Qyrğyzstandyn postsovettik doordoğu buğa çejinki mamleket başçylarynyn tegattary (familijalary) Ö,Ñ,Ü tamğalary coqtuğuna bajlanyştuu latynça eç qyjynçylyqsyz cazylat eken:
Askar Akaev (Akajev)
Qurmanbek Bakiev
Roza Otunbajeva
Almazbek Atambajev
Oşonduqtan alardyn çet ölkölük pasporttorunda eç problema bolğon coq. Demek, alar üçün Ö, Ñ, Ü tamğalarynyn latynça berilişi maselesi ceke masele emes bolçu.
Uçurdağy prezidenttin tegatyn latynça cazuu üçün üç variant bar:
Jeenbekov (mynda qatqalañ C berilet).
Zheenbekov (mynda orus cana qazaq tilderindegi cumşaq Ž tybyşy qamtylat: albette, qyrğyzça tegattar üçün bul tür – odono qatağa catat).
Djeenbekov (bul variantta ansyz da qatqalañ bolğon J / C tybyşyna aşyqça ele D tamğasy cabyştyrylyp catat).
Demek, azyrqy prezidenttin tegatynan ele köp variantty körüüdöbüz (üç degen san, negizi, bir sanyna qarağanda ötö köp degendi tujuntat emespi).
Egemen mamleketibizde biz "Ө, Ң, Y" tamğalary üçün Ö, Ñ, Ü tamğalaryn kirgize albasaq, cana "Ы" tamğasy üçün tieşelüü variantty tandaj albasaq, anda biz macüröö bolboğondo kim bolot?
Qaçanqyğa çejin Cañybaeva, Ömürbekov tegattaryn Zhanibaeva, Omurbekov dep qata cazyşybyz kerek?
Türk elderinin boordoştuğu tuuraluu dalaj tattuu sözdör ajtylat, biroq 1992-cyly Bişkekte qabyl alynğan çeçimge ylajyq ortoq latyn alfavitin tüzüü idejasy qaramança unutta qalyp kelet (munu ilimpozdor unutuşqan coq, sajasij çöjrödögülör casalma sajasij sebepterden ulam çetke qağyşty; Türkija, Özbekstan (anyn içinde Qaraqalpaqstan), Qazaqstan, Azerbajcan cana Türkmönstandyn ajyrmaluu latyn alfavitterin ele salyştyryp qarap körüñüzdör).
Azyrqy Türkijadağy latyn aribine yq qojğon çaqta, ağa qoşumça Ñ tamğasyn (türktördö aqyryndap cojulup ketken Ñ tybyşyna ylajyq tamğany) kirgizüü zaryl. Andan ary tereñdesek, anda Q (qatqalañ K), Ğ (qatqalañ G) tamğalaryn qoşumçaloo cana "Ы" tamğasy üçün Ï tamğasyn aluu abzel.
Bul tamğalardyn bardyğy teñ azyrqy evropalyq (anğlisçe emes) tilderge ylajyqtaşqan qompüterdik (esepkerdik) tergiçterde bar. Murdağydaj arip casoo üçün basma üjlöründö cana basmaqanalarda qorğoşun ujutup keregi coq. “Buğa aqça köp ketet” degenge ançejin işene berbes elem.
Buğa çejinki tekstterdi sanaripke tüşürsök, anda qyrğyzça tekstti aleki zamatta bir alfavitten (kirilçeden) ekinçisine (latynçağa) ce üçünçüsünö (arab aribine) qotoruu mümkünçülügü azyr da qolubuzda turat.
Düjnödögü bardyq qompüterlerden bul latynça aripti oñoj ele taba alasyz, atügül Qytajda çyqqan qompüterlerde da bul tamğalar bar.
Maselenin çoo-cajy — eç sajasattaştyrbastan ele “qyrğyz tiline ylajyq latyn alfaviti — myna uşul” dep bir variantqa toqtolup, Coğorqu Keñeş tarabynan tastyqtağan toqtomdu qabyl aluuda.
Bul maselelerdi prezidentke qaraştuu Mamlekettik til qomissijasy cana QR UIA'sy eçaq qozğoşu kerek ele, balkim, quluarda qozğop dele catyşqandyr.
Biroq bul köjgöjdü çeçüüdö qomissijağa qyrğyz tilin çala-moñol bilgen “atqaminer adister” emes, Sulajman Qajypov, Qadyraly Qonqobaev, Syrtbaj Musaev, Gülzura Cumaqunova, Esenbaj Nuruşev, Taalajbek Abdiev, Ceñiş Çymanov, Bunazarat Ğajypova syjaqtuu adister, alardan tyşqary da köp til bilgen başqa qyrğyz tildüü sözdükçülör, dialektoloğdor, türkoloğdor, taryhçylar, Çorobek Saadanbek syjaqtuu maalymat tehnologijasynyn ustattary cana başqa poliglot adister qamtylyşy ylaazym dep ojlojbuz.
Oşol maseleler çeçilse, anda bütkül Qyrğyzstandağy cer-suu atalyştaryn cana kişi ysymdaryn qyrğyzça kiril cana latyn aripterinde birdej cazuu mümkünçülügün alaar elek (al emi qyrğyzdyn arab aribinde eç öksük coq, azyrqy tapta Qytajdyn Qyzyl-Suu Qyrğyz avtonom oblusunda reformalanğan arab alfaviti qyrğyz tili üçün myqty qyzmat qylyp catat).
Postscriptum.
Latyn aribi arqyluu orus tybyştaryn çağyldyruu maselesi eç qandaj sajasattaştyrylbastan ele ötkön qylymda çeçilip, bul tybyştardy latynça cazuu birdiktüü sistemağa salynğan. Any “Vikipedijadan” ele oquj alasyzdar.
Maqalanyn tüp nusqasy: AлфaBиT peфopMacы: Kөчө aTaлышыHдarы өkcүkTөpдөH yлaM.


text:
İyülniñ 25-ine Qırımnıñ bazı rayonlarında küçlü yağmur, furtuna, burçaq beklenile. Bunı yarımadanıñ gidrometeomerkezi bildire.
Olarnıñ malümatına köre, Aqmescitte deñişip turğan bulutlılıq, kündüz qısqa vaqıt yağmur, furtuna beklenile. Ava 32 derecege qadar qızınacaq.
Aqyarda da deñişip turğan bulutlılıq, qısqa vaqıt yağmur ve furtuna. Kündüz ğarbiy yel 5-10 m/s, furtuna vaqtında 14 m/s qadar köterile. Kündüz ava arareti 28-30 derecede.
Kün boyunca Qırım Cenüp yalısında qısqa vaqıt yağmur, furtuna. Şimal-şarq yeli 7-12 m/s, kündüz 15 m/s-ge qadar. Ava arareti - 32 derecege qadar.
Aqyarda da deñişip turğan bulutlılıq, ağanaqlar beklenmey. . Şimal-şarq yeli 6-11 m/s, kündüz 14 m/s-ge qadar. Ava arareti – 31-33 derecege qadar
İyülniñ 25-ine Qırımda furtuna telükesi bildirile.


text:
Ukraina topraq bütünligine qast etkeninde qabaatlanğan Qırımnıñ Rusiye sport naziriniñ sabıq muavini Faruh Kamalov taqiqat ile işbirligi yapmağa razı olıp, qabaatını tanığanına dair añlaşma imzaladı. Bu aqta Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Kamalov Ukraina ceza kodeksiniñ 110-uncı maddesine köre (Ukrainanıñ topraq bütünligi ve toqunılmazlığına qast etüv) 5 yılğa üküm etildi, 3 yıl oña sınav müddeti olaraq berildi. Bundan soñ o, Qırımğa qaytıp oldı.
Kamalovnıñ esas Ukrainanı terk etkenini advokatı Valentin Rıbin de haber etti. Mahküm etilgen memurnıñ ükümnen bağlı izaatları şimdilik olmadı.
Fevralniñ 2-nde «Kalançak» keçiş noqtasında Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ hadimleri Qırım sport naziriniñ sabıq muavini Faruh Kamalovnı yaqalağan edi. UHH spikeri Yelena Gitlânskayanıñ bildirgenine köre, yaqalanğan kişi esas Ukrainağa kelip, çetel biometrik pasportını alacaq edi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Ukraina havfsızlıq hızmeti Baş idaresiniñ taqiqatçıları cinaiy iş açqan soñ Kamalov nezaret altına alınğan edi.
İyünniñ 14-nde QMC prokuraturası Kamalovğa nisbeten qabaat aktını mahkemege yollağan edi.


text:
BMO ğomum şurası cıyıla
Kön tärtibendäge töp mäs'älä - Fälästin
Berläşkän Millätlär Oyışması ğomum şurası bügen Fälästin xaqında söyläşü öçen cıyıla.
Cıyılışta Törkiyä tışqı êşlär ministrı Mävlüt Çavuşoğlu da qatnaşa.
Kön tärtibendäge töp mäs’älälär - İzrailneň Ğazzägä ayawsız höcümnäre ,Könçığış Qudüstä fälästinlelärne öylärennän mäcbüri çığaru.
Berläşkän millätlär Oyışmasınıň 200 gä yaqın äğ’zasınıň älege cıyılış belän İzrailgä köçle yullama yasawı kötelä.
Xäzergä qädär şurada 1 se açıq, 3 ese yabıq ,barlığı 4 utırış ütkärelde. Läkin alarnıň berse dä näticägä ireşmäde.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Makedoniya ile 2018 senesi mart 15-ne qadar olacaq vaqtınca vizasız rejimni kirsetti.
Bu aqqında prezidentniñ saytında derc etilgen devlet yolbaşçısınıñ fevral 7-ne ait emrinde aytıla.
Makedoniya Cumhuriyetiniñ vatandaşları 90 künlik müddetni bozmayıp, Ukrainada buluna ya da tranzit ziyareti olaraq Ukrainadan keçe bileler, bu rejim 2015 senesi mart 15-ten itibaren 2018 senesi mart 15-ne qadar devam etecek.
Vizasız rejim «Ukraina ve Makedoniya Cumhuriyeti arasında eyi qomşulıq dostluq printsipleriniñ inkişafı ve amelge keçirilmesi, çeşit saalarda eki taraflı bağlar tiklenmesi maqsadı ile» kirsetile.