text:
Tiflis Abxaziä mäsäläsendä Rusiäne kisätä
Uzğan atnada Gruziädä oppozitsiäneñ qırıs çaralar belän bastırıluınnan häm Mäskäw oyıştırğan tüntäreleşne bastıru öçen köç qullanu kiräk ide digän belderülärdän soñ Tiflis belän Mäskäw arasında kierenkelek arta bara. Xäzer moña Gruziädän ayırılırğa teläwçe, Mäskäw yawlı respublikalar mäsäläse dä quşıla. Başta Rusiäneñ Abxaziägä yäşeren räweştä ğäskärlär kertüe turında süzlär çıqtı. Soñraq Gruziä parlamentınıñ täesirle ber äğzası Mäskäw Abxaziäneñ bäysezlegen tanırğa äzerlänä dip belderde.
Antakiçtä isä Gruziä parlamentınıñ Saqlanu häm Iminlek Komitetı räise Givi Targamadze bu öyne cimerüne yaqlar öçe tışta äzerleklär bara häm mondıy ğämällärne Tiflis suğış ğämälenä sanıyaçaq dide.
Azatlıq radiosına Targamadze Rusiä üzen üze bäysez dip iğlan itkän ämma xalıqara cämäğätçelek tarafınnan tanılmağan Abxaziäne tanırğa cıyına dide.
"Ägär dä Abxaziäne tanısalar, Gruziäneñ çınlıqta başqa çarası qalmıy. Bu tanunıñ qorallı nizağqa kiterü mömkinlege turında äytep tä torası yuq. Abxaziäneñ bäysezlege Rusiä tarafınnan tanılu Gruziägä qarşı suğış iğlan itüne añlataçaq" di Targamadze.
Tiflis Abxaziägä inde soñğı könnärdä yözlärçä Rusiä xärbie häm xärbi qoralları kertelde dip tä belderde. Rusiä häm Abxaziä xakimiätläre isä monı kisken kire qağa.
Mäskäw bu belderüne provokatsiä dip atadı. Abxaziäneñ de facto saqlanu ministrı urınbasarı Garri Kupalba Abxaziä prezidentınıñ internet säxifäsendä Abxaziädä BDB tınıçlıq saqlawçılarınnan başqa çit il ğäskärläre yuq dip belderde.
Kupalba belderüendä "Gruziä xakimiätläre üzläreneñ eçke säyäsi problemaların çişü öçen Abxaziädäge wäzğiätne kierenkeläşterergä teli" dielä.
Ni genä bulmasın Tiflis xalıqara cämäğätçelekkä Abxaziädäge wäzğiät turında üz fikeren beldergänlegen äytä. Targamadze dönya citäkçeläreneñ Mäskäwneñ Abxaziä däwlätçelegen yaqlawına yul quymaw öçen tiz arada mönäsäbät belderä almawına borçıluın äytte.
"Ägär dä xalıqara cämäğätçelek Abxaziäneñ tanıluına taba alıp baruçı bu protsessnı tuqtata almasa, ä bu protsess xäzer inde bara, ägär dä xalıqara cämäğätçelek Rusiäneñ Abxaziägä ğäskärlär kertüen tuqtata almasa, Abxaziäneñ bäysezlegen tanudan çigenü tağın da qıyınraq bulaçaq. Gruziä älbättä Rusiäneñ Abxaziäne tanuı belän kileşä almıyaçaq, çönki bu barı şul cirgä genä tügel, ğömümän Gruziä däwlätçelegenä qurqınıç tudıra" dide Targamadze.
Anıñ fikerençä Serbiädän ayırılırğa teläwçe Kosovonıñ kiläçäk statusı bu mäsälädä bik möhim bulaçaq. Mäğlüm bulğança AQŞ Kosovonıñ bäysezlegen yaqlasa, Rusiä aña qarşı çığa.
"Küpmeder däräcädä Rusiä inde Abxaziädäge wäzğiätne äzerli dä başladı. Bälkem Kosovonıñ tanıluınnan soñ Rusiä Abxaziäne tanır. Başqaça äytkändä, Rusiä bu yünäleştä maqsatçan eşläwen däwam itäçäk häm Abxaziäne üz ğäskärläre, qoralları belän tutıraçaq dip uylıym. Bu fevral ayına, Kosovo mäsäläse çişelgänçegä qädär däwam itäçäk. Ul oçraqta Rusiä Gruziäne tanu mömkinlegenä iä bulaçaq" di Targamadze.
Comğa könne Vremya Novostey basmasında Rusiäneñ Säyäsi häm xärbi analiz institutı mödire Aleksandr Şaravin isä Abxaziä mäsäläsen çişü öçen bu respublikanı ikegä bülüne täqdim itte. Şaravin Abxaziäneñ könçığış öleşe Gruziägä tapşırıp anda görci qaçaqların qaytarıp urnaştıru mömkin bulır ide di. Gruziä prezidentı Saakaşvili äytüençä, Rusiä prezidentı Vladimir Putin da äle elegräk ber oçraşuda Abxaziäne Qıbrız ürnägendä bülü mömkinlegen kütärgän bulğan. Ämma Tiflis Abxaziäneñ xätta ber adımr ciren dä birergä cıyınmawın belderä.
Naif Aqmal


c: text/html

text:
Qurqınıç xämer, xätär qabımlıq
İrekle ildä matbuğat iñ qaynar, iñ aktual' temağa mäqälälär bastıra. Radio, televidenie dä qıçıtmağan cirne qaşıp utırmıy. Menä Rusiä öçen iñ xätär tema –bozıq araqı, törle texnik sıyıqçalar eçep, suqırayu, wafat bulu. Mondıy ısul belän dönyadan kitkäç, ocmaxqa kerü turında uylap torasıda yuq. Bu don'yada da tämuğ ğazabı, tegesendä dä. Suğış waqıtında qanğa batırılğan şähärlärne xäterlätkändäy, bozıq xämerdän yözlärçä keşelär qırılğan qalalar isemlegen qararğa qurqınıç – Belgrad, İrkutski, Pskov, Vladimir – menä alar denaturat, antiseptin eçep, gürgä kerüçelär geografiäse.
Qayan kilep çıqqan bu afät? Äle qoş kizüe digän zäxmät tä onıtılmadı, xäzer inde zatsız eçemlek bäläse. Kibet tulı zatlı araqı, kon'yaq, viskiğa küz dä salmıyça, eçä xalıq, torğan sayın kübräk eçä. Tämsez bulsa da, oçsızlısın. Äcäldän dä qurıqmıyça. Nişlärgä soñ? Berençe täqdim - oçsızlı araqını kübräk çığarırğa. İçmasam, aynığaç, aqılğa kilerlär. Cıyın çüp çar eçep qırılu cäy başında, araqı reforması başlangaç xätärlänep kitte. Aña qädär 50-60 täñkägä matur ğına şeşä alıp bula ide. Baş isäñgeräsä dä, isän qalu şansı bar ide. Ä xäzer şeşäneñ iñ oçsızı - 80 yäki 100 sum. Menä şul waqıtta Napaleonnı da, Gitlernı da ciñgän, Lenin-Stalin bayraqları astında sınawlar ütkän elekke sovet xalıqnıñ nervıysı çıdamadı. Ğadi eçkeçe oçsızlı araqını 100 täñkägä almıy. İke keşegä bulsa da 70 tänkäne yunätkän ir-at araqı kibetenä boykot iğlan itep, xucalıq kibetenä sıyıq materiallar, buyaw cebetä torğan sıyıqlıqlar alırğa çaptı. Anda oçsızraq. Yäki uramdağı yäşeren säwdägärneñ itäk astınnan şeşä alunı qulay kürä ul. Ä küplär tota da berär maşinanıñ yağulıq yäki üınu sıeqçasın sawıtınnan tämsez närsä ağızıp eçä başladı.
Şundıy xikmätle xäl, paradoks kilep tudı. Mäglüm ki, neft' betsä, benzinnı ülännärdän, ağaçtan dä quıp bula dilär. Qayber illärdä, şul isäptän Tatarstanda da, rapstan, bäräñgedän, äflisun qabığınnan, ülännän etil araqısı çığarıp, maşina baqlarına sala başladılar. Ekologik yaqtan da äybät, tötene çista, hawa saf qala. Dayış, etanol, dip torğanda, maşinağa benzin urınına araqı salası urınğa, qayberäwlär maşinalarğa sala torğan metil spirtın häm kislota, benzin-käräçinnärne üzläreneñ buğazlarına qoya başladılar. Bomjı, suqbaylar yuğalsa, berkem sizmäs, yılamas ide, ä bit balalı, xatınlı ir, qulına balta-çükeç tota belgän abzıylar qırıla.
Läkin bu nixäl? Araqıdan ülüçelär bıyıl ğädättägedän kimräk imeş. Rusiä qullanuçılarınıñ küzätüçe oyışma -Rospotrebnadzornıñ Tatarstan bülekçäse şundıy mäğlümat tarattı – ağımdağı yılnıñ oktäber ayında alkogol'dän ağulanu älläni küzätelmägän imeş. Tatarstan İrkutski, Pskovlardan bik nıq qalışa. Xisaplarğa qarağanda, 2006 yılda kisken alkogol' ağulanu uzğan yıldan 3,5%qa kimegän, ä alkogol'dän ülü oçraqları 19%qa azayğan. Döres, barıber şuşı yılda 215 keşene alkogol' dönyadan alıp kitkän.
Yäğni ağulı xämer eçü naçar bulsa da, bula torğan xäl dip sanala. Barıber aña çıdap, sabır ğına qarap bulmıy älbättä. Berniçä kön distälärçä televidenie, radio, gäcit şuşı afätne taswirlap torğaç, töp daruı tabıldı. Alkogol'ne çığarıp satuğa däwlät monopoliäse kertkändä, bik döres häm faydalı bulaçaq. Başqa illärdäge kebek. Döres ul illärdä araqı byulmağanda metil spirtı, kislota eçmilär. Här xalıq üzençä iserä. Däwlät küzätüe astında, salımın-aksizın qaznağa tüläw xäyerleräk ikän. Rusiä byudjetı şaqtıy däräcädä araqığa bäyle. Xosusıy käsepçelär dä şul uq şeşä yärdämendä tamaq tuydıra.Menä ni öçen televizor ekranı araqı qorbannarın kürsätkän bit.
Däwlät monopoliäsen kertüne ğadi genä närsä dip äytep bulmıy. Barıber ayırım keşelär häm dairälär üzläreneñ mänfäğät'lären yaqlap qalırğa tırışa.
Şulay itep, denaturat qissası, mäğlümat häm säyäsät belän bäyle bulıp çıqtı. Aqçanıñ anıñ kem kesäsenä kerüe, säyäsi qaraşlarnıñ diplomatiä külmägenä kiderelüe kiterep çığara andıy xällärne. Säyäsi graduslı bozıq eçemleklär kübäyde xäzer. Änä, Moldova şäräplären äybät kenä çömergän xalıq kinät kenä bu ildän kilgän eçemlekne ağu dip sanıy başladı. Gruziäneñ şäräläre bik qurqınıç bit. “Xvançkara”, “Kinzmarauli” digännären Stalin üze yaratıp eçsä dä, bik naçar närsä bulıp çıqtı alar. “Borjomi” mineral' suı qotoçqıç eçemlek ikän.
Zakuskası da qurqınıç xäzer anıñ. –Äytik Latviädän kilgän şprot balığı konservası. Ul da bik qurqınıç azıq di. Moña qädär Sovet häm Rusiä xalqı berni belmiçä, şul şprotnı yalğış aşağan. Xäzer andıy şprot konservasın üz ilen yaratqan Rusiä patriotı aşarğa tieş tügel. Tämsez häm qurqınıç dilär latışlar maylap tozlağan balıqnı. Bälki şul sıyfatlı araqı artınnan qabıp cibärsäñ genä inde.
Ä yunle araqı qiybat, oçsızlı xämer küzne suqırayta. Ni eçärgä, ni qabırğa belmässeñ. Televizor qabızırğa, gäcit biten açarğa şürlibez. Tağı nindi afätlär kilä ikän bezneñ başqaylarğa?
Rimzil Wäli

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Yevropa Berlege illäre Finans ministrları bügen Brusseldä ütkän oçraşuda, büdjet defitsitı tieşennän kübräk bulğan Germaniägä kisken tänqit belderde. Yevro zonasınıñ Totrıqlılıq häm Üseş kileşüendä äytelgänçä, büdjet defitsitı 3 protsenttan artmasqa tieş. Germaniädä ul xäzer 3.75 protsent täşkil itä. Bügen ütkän oçraşuda ministrlar Germaniäne defitsitnı kimetü öçen çaralar kürergä, berençe çiratta xezmät bazarında üzgäreşlär başqarırğa öndäde. Yuq isä Germaniägä berniçä million dollar külämendä ştraf yanıy. Yevropa Komissiäse bu çaralarnı 21 Mayğa qädär bilgelärgä soradı. Germaniä – Yevropa Berlegeneñ mondıy xälgä qalğan inde ikneçe ile. Berençese – Portuğaliä ide. Bügenge oçraşuda şulay uq Fransiägä kisätü yasaldı. Uzğan yıl anıñ büdjet defitsitı 2.8 protsent täşkil itte.


text:
NASAnıñ Deep Impact ğäläm caylanması kometa belän bärelü öçen yulğa çığa
Çärşämbedä Quşma Ştatlar ğälämgä Deep Impact dip atalğan maxsus caylanma cibärä. 6 ay säfärdän soñ Tempel 1 isemle kometağa orılıp, ul "qoyrıqlı yoldız"nıñ tözeleşe turında mäglümät alırğa tieş. Bu bäreleş näticäsen cirdän küzätep bulaçaq dip kötelä.
Audio (Lucy-Ann McFadden)
"Bez bik dulqınlanabız. 4 Yüldä dönyanıñ här teleskopı diärlek kometağa töbälgän bulaçaq. Bäreleş näticäsendä küktä xasil bulaçaq balqışnı ğadi keşelär teleskopsız da kürä alaçaq."
Deep Impact caylanmasınnan ayırılıp kometağa barıp bäreläçäk baqırdan yasalğan maxsus cihaznıñ awırlığı 370 kilogram, diametrı 1 metr çaması. Ämmä bäreleş sekundına 10 çaqırım tizlektä bulğanğa kürä, kometanıñ bozlı töşendä futbol mäydanı zurlığında tişek xasil bulaçaq. Şuşı tişek aşa qoyrıqlı yoldıznıñ eçenä küz salıp bulır dip kötelä. Caylanmağa urnaştırılğan köçle kameralar bu küreneşne 500 çaqırım yıraqlıqtan töşerep, cirgä tapşıraçaq.
Äytergä kiräk, Deep Impact kometağa cibärelgän berençe caylanma tügel, tik moñarçı cibärelgännäre kometanıñ eçenä kermiçä, anıñ tışqı qıyäfäten genä töşerä ide.
Kometalarnı öyränü, ğömümän, ni öçen kiräk soñ? Berençedän, ğalimnär fikerençä, alarnıñ töşläre qoyaş sisteması belän bergä yaralğan häm ğälämneñ iñ salqın wä borıñğı matdäse bulıp tora. İkençedän, milliard yıllar elek näq menä kometanıñ cirgä bärelüe näticäsendä bez yäşägän planeta barlıqqa kilgän digän fiker bar. Yağni, kometa tözeleşen belü tormışnıñ niçek barlıqqa kilüen öyränüdä yärdäm itä ala. Nixayät, McFadden süzlärençä, 3nçe säbäp:
Audio (Lucy-Ann McFadden)
"Kometalarnıñ tözeleşen şunıñ öçen dä belü kiräk, kiläçäktä alarnıñ Cirgä bärelü ixtimalı bar. Zur bulmasa da, andıy ixtimal bar. Alar turında kübräk belsäk, bez andıy xällärgä äzer tora alaçaqbız."
Tempel 1 kometası 1867 yılda alman ğalime Ernst Wilhelm Leberecht Tempel tarafınnan açılğan. Şuña kürä anıñ isemen yörtä. Diametrı 6 kilometr. Qoyaş sistemasına här 5 yarım yıl sayın kerep çığa.
NASA experimentı uñışlı ütsä, 4 Yüldä, Quşma Ştatlarnıñ bäysezlek könendä, Deep Impact şuşı kometağa kilep bäreläçäk häm küktä moñarçı kürelmägän feyrwerk balqıyaçaq.
-Ali Gilmi


text: Haağadağı xalıqara mäxkämä, bosniä serblarınıñ älekke generalı Tixomir Blaşkiçnıñ törmägä yabılu waqıtın 45 yıldan 9 yılğa qaldırdı. General 2000 nçe yılda xökem itelde. Ul keşelekkä qarşı häm xärbi cinayätlärdä, 1992 nçe 95 nçe yıllarda Bosniädäge suğış waqıtında Jenewä konvensísın citdi bozuda gäyeplänä. Xäzer 20 ğäyepläwneñ 17 se, şul isäptän ätnik çistartularda gäyeplänüe dä kire alındı. Blaşkiç 1996 nçı yılnıñ äprelennän birle törmädä. Ber yıldan kimräk waqıt äçendä ul irekkä çığarğa mömkin.


text: Kabulda Quşma Ştatalarnıñ däwlät sekretare Condoleezza Rice belän Äfğanstan prezidentı Xämit Qarzay arasında söyläşü buldı. Aña qädär Rice Íslamabadqa bardı. Bu säfärneñ maqsatı - taliblarğa häm Äl-Qaidä suğışçılarına qarşı köräşü öçen Äfğanstan belän Paqstannıñ bergä xäräkät itüenä ireşü. “Wazğiät şulay - Äfğanstanğa häm Paqstanğa, häm şulay uq Quşma Ştatalarğa da ber ük doşmannar yanıy. Aña qarşı ixtibarnı tuplarğa kiräk. Alar başta Äfğanstannı eçtän cimerdelär. Annan soñ Quşma Ştatalarda terror ğämälläre ütkärdelär, annan soñ Paqstan prezidentın üteregä telädelär. Xäzer alar Äfğanstandağı tınıç xalıqqa höcümnär oyıştıralar”,- dide Rice.


text:
«Konstitutsiä qabul itelgänçegä qadär, tatarnıñ urını bilgelänmäyäçäk» - dip sanıy tarixçı Damir İsxakov
2002 yıl Tatarstan häm tatarla
D.İ. Bu yılda bernindi moğcizalar bulmadı. Üseş näticäläre, min kötkännän naçarraq buldı. Ber öleş awırlıqlar uzğan yıldan bıelğa da küçte. Bez älegä qadär, üzebezneñ Konstitutsiäbezne dä qabul itmädek. Tatarnıñ säyäsi yaqtan urını, Konstitutsiä qabul itelgänçegä qadär, bilgelänmäyäçäk, dip uylıym. Soñğı waqıtta, «tatar milläte betä», dip törle söyläşülär buldı. Ämmä min alay sanamıym. Tamırlarıbız tirän, alğa taba ömet bar, dip uylım.
Alda tora torğan iñ qatlawlı mäsälärneñ berse — xalıq sanın alu kampaniäse. Anı niçekter ütep kitärgä kiräk. Xäzer iñ mohim problema — berläşü probleması. Aktivrak çığarğa kiräk seber tatarlarına, nögäybäklär yanına, alarnıñ fikeren belergä kiräk. Kräşen tatarları belän nıqlap söyläşeregä kiräk. Bergä oçraşıp söyläşsäk, ber fikergä kilep bulır.
B.T. Ayırım keşelär zur säyäsätkä niçek tä'sir itä ala?
D.İ. Här tatar keşese üzeneñ balasın tatar itep tärbiäläsä, bu anıñ millät öçen eşlägän iñ zur eşe bula. Balalar sanı, minemçä, 3-tän dä kim bulmasqa tieş. Çönki milät sanı artmasa, ul betügä bara digän süz. Dönya tarixı şunı kürsätä, küp sanlı millätneñ süzenä kübräk qolaq salalar.
2002 yılnıñ 3 ğınwarında Damir İsxakovqa 50 yäş tulaçaq, şul ük könne, Tatarstan mäğärif ministrı Fariz Xarisov ta 45 yıllığın bilgeläp ütäçäk. Ä yazuçı, cämäğät eşleklese Aydar Xalimneñ tuğan köne inde uzdı. 1 ğınwarıda aña 60 yäş tuldı.
Azatlıq radiosı öçen Qazannan Bikä Timerowa


text:
İran tışqı eşlär ministrlığı wäkile Xämit Riza Asefi bu mäğlümätlär BMO räsmilärenä BMOnıñ terrorçılıqta şiklänelüçelärne iğlan itü turındağı rezolütsiäse nigezendä tapşırıldı dide.
BMOğa tapşırılğan mäğlümätlärdä Äl-Qaidä äğzası buluda şiklänelgän häm qaysı il watandaşı bulsalar şul illärgä tapşırılğan 78 keşeneñ isemnäre atala. Anda şulay uq äl-Qaidä yäki Taliban äğzası buluda şikle, xäzerge waqıtta törmälärdä yabıp totıluçı tağın 147 keşeneñ iseme atala.
Asefi İran qulğa alınğan terror çeltäreneñ yuğarı äğzaları dip şiklänelgän keşelärneñ isemnären atarğa telämi, bu iminlekkä zıyan kiterergä mömkin dide.


text:
Avstriä parlamentı bügen 181-2 qarşı tawış belän Yevropa Berlegeneñ kiñäyüen xupladı. Qarşı çıqqan ike deputat – uñçılarnıñ İreklek partiäse äğzaläre. Älege firqa Çexiäneñ Avstriä belän çik buyında urnaşqan atom töş stansiäsenä, häm Çexiäneñ Beneş dekretların ğamäldän çığarmawına qarşı. Älege dekretlar nigezendä suğıştan soñğı Çexoslovakiädän sudet almannarı quıp çığarılğan bulğan.
Çexiä başqa namzät illär kebek kiläse yılnıñ may ayında Yevropa Berlegenä keräçäk. Barlıq äğzalär Yevropa Berlegeneñ kiñäyüen xuplarğa tieş. Älegä bu qararnı Avstriä, Daniä, Germaniä häm İspaniä qabul itte.


text:
Oçraşudan soñ Putin jurnalistlarğa Rusiä belän Qıtay iminlek mäs'äläläre turında ikeyaqlı kiñäşläşülärne daimi ütkärep toraçaq dide.
Tañ Qıtaynıñ başqa ber il belän dä mondıy kiñäşläşülär mexanizmı yuq dide häm Rusiäne Qıtaynıñ töp strategik xezmättäşlek parnterı dip atadı.
Putin Rusiäneñ iminlek, säyäsät häm iqtisad ölkäsendä Qıtay belän mönäsäbätläre tirän tärräqiät kiçerä dide.
Putinğa qädär Tañ Rusiä iminlek şurası sekretare İgor İvanov belän oçraşıp yaña kiñäşläşü planı turında täfsilleräk söyläşü üktärde.


text:
Germaniä parlamentınıñ yuğarı palatası, Bundesrat, bügen Yevropa Berlegeneñ konstitutsiäsen rasladı. Tübän palata, Bundestag, monı ike atna elek eşlägän ide. Şulay itep, Germaniä bu dokumentnı raslağan 9nçı il buldı. Yevropa Berlegeneñ konstitutsiäse ğämälgä kersen öçen anı Berlektäge 25 ilneñ barısı da raslarğa tieş. Bu yäkşämbedä Fransiädä, tağın 3 könnän Hollandada şul mäsälädä referendumnar ütäçäk. Fiker beleşülärgä qarağanda, bu ilneñ ikesendä dä konstitutsiä kire qağılırğa mömkin. Germaniä Tışqı eşlär ministrı Joschka Fischer German parlamentınıñ konstitutsiäne raslawı Fransiä saylawçılarına işarä bulır digän ömet belderde:
"Bügen Germaniä öçen möxim kön, bez konstitutsiäne rasladıq. Bu Fransiä öçen siğnal bulır dip ömetlänäm."
Brüsseldä, Yevropa Komissiäse dä, Germaniäneñ konstitutsiäne raslawı Fransuzlar häm Hollandlar öçen köçle signal bulır digän ömet belderde.


text:
Yekaterinburg şähärendä tolerantlıq kul'turasın üsterü proyektı
Bu könnärdä Yekaterinburg şähärendä “Sverdlov ölkäsendä tolerantlıq kul'turası üseşe” dip atalğan proyekt täqdir itelde. Rusiä häm Germaniä bergäläp başlağan bu eşneñ matdi çığımnarın Evropa Komissiäse kütäräçäk. Germaniä yağınnan proyektta Berlin şähäre senatı, GFR eçke eşlär ministrlığı, Myunxen şähäre xakimiäte, säyäsi mäğärif buyınça federal' byuro häm bu mä’säläne tiränten öyränüçe yuğarı uqu yortları qatnaşa. Rusiä yağınnan eşne Sverdlov ölkäse gubernatorı citäkçelegendäge xökümät orğannarı, Uralnıñ ataqlı ğalimnäre, sud häm xoquq saqlaw orğannarı, şulay uq milli häm dini oyışmalar wäkilläre alıp baraçaq. Proyektnı tormışqa aşıru öçen 18 ay waqıt qaralğan.
Nindi proyekt soñ bu häm ul ni öçen kiräk? Täqdir itü kiçäsenä çaqırılğan küpsanlı jurnalistlar, säyäsätçelär, milli-mädäni oyışmalar citäkçeläre häm ictimaği oyışmalar wäkilläre bu sorawlarğa cawapnı proyektnıñ Germaniä yağınnan citäkçese, Berlin senatınnan kilgän professor Barbara xanım Yon, Rusiä yağınnan citäkçese, Sverdlov ölkäse gubernatorı xakimiäte başlığı urınbasarı, eçke säyäsät departamentı citäkçese, professor Anatoliy äfände Ğayda, proyektnıñ koordinatorı Xayqo äfände Fritsşedan işettelär. Alar añlatıp ütkänçä, iqtisadi yaqtan köçle üseş alğan töbäklär, ğädättä, küpmillätle, etnik yaqtan küptörle bula. Sverdlov ölkäse Rusiäneñ Evropa belän Aziäne totaştıruçı tranzit töbäk bularaq ta, iqtisadi yaqtan alğa kitkän iñ quätle töbäklärneñ berse bulıp sanala. Monnan tış, biredä, Barbara xanım Yon süzen qabatlap äytsäk, kul'tura azatlığı kiñ üseş alğan. Yäğni törle millät wäkilläre, üzläreneñ milli üzençäleklären yuğaltmıyça, milli mädäniätların üsterep, yäşlärne, balalarnı milli ruxta tärbiälärgä omtılıp yäşi. Etnik yaqtan küptörle Sverdlov ölkäsendä tolerantlıq buyınça eş alıp baru öçen nigez inde salınğan.
Problemalar da citärlek. Mäsälän, berkemgä dä ser tügel, migrantlar öçen byurokratik mexanizmnar tağın da qatlawlandırıldı.
Evropa Soyuzınıñ älege proyektnı tormışqa aşıru öçen Germaniä häm Rusiäneñ Sverdlov ölkäsen saylawı ğäcäplänergä urın qaldırmıy.
Proyekt berniçä yunäleşne küzdä tota:
Millätara häm törle dinnär arasındağı mönäsäbätlärne tiränten öyränep, Sverdlov ölkäsendäge tolerantlıq turında Doklad äzerläw;
Tolerantlıq kul'turasın üsterü programmasın eşläw;
Keşe xoquqların saqlaw buyınça antidiskriminatsion strukturalar buldıru;
Mäktäp yäşendäge balalarda tolerantlıq tärbiäläw östendä eşläw;
Däwlät häm cirle üzidarä orğannarında eşläwçe xezmätkärlärne tolerantlıq kul'turasına öyrätü häm başqalar.
Proyekt qısalarında mäktäp uquçıları häm uqıtuçılar öçen tolerantlıq kul'turası buyınça konkurs oyıştırılaçaq. Ciñüçelär Germaniägä yal itärgä cibäreläçäk. Bu temağa qağılışlı waqiğalarnı yaqtırtaçaq jurnalistlar arasında da bäyge iğlan itelä. Ciñep çıqqan jurnalistlar Evropa Soyuzı xisabına ber ayğa Germaniägä stajirovkağa baru mömkinçelegenä iä bulaçaq.
Proyekt qısalarında şulay uq may ayında Yekaterinburgta Däwlät Duması deputatları qatnaşında “Däwlätneñ milli säyäsäte – problemalar häm perspektivalar” dip atalğan zur töbäqara fänni-ğamäli konferensiä uzdıru küzdä totıla.
Fäwiä Safiullina Yekaterinburg.


text:
Tähran Washington täqdimen kire qaqtı. İran mäsäläse Venada tikşerelä
Çärşämbedä Quşma Ştatlar, İran uran bayıtuın tuqtatsa, anıñ belän turıdan-turı säyläşülärgä äzerlegen belderde. Atnakiç könne räsmi Tähran Washingtonnıñ bu täqdimen kire qaqtı. Berläşkän Millätlär İminlek Şurasınıñ daimi äzğaları Venada İrannı künderü yulların tikşerä.
Çärşämbedä Bush administratsiäse üzeneñ İran säyäsätendä şaqtıy zur borılış yasadı. Washington Europa Berlegeneñ 3 ile - Britaniä, Fransiä häm Germaniä - İran belän alıp barğan söyläşülärgä quşılu telägen belderde. Läkin ber möxim şart belän:
"Diplomatik çişeleş tabu niätebezgä basım yasap, uñış ixtimalın arttıru teläge belän, ägär İran uran bayıtu häm citeşterü eşçänlegen tulısınça tuqtatsa, Quşma Ştatlar Europa illärenä quşılıp, İran wäkilläre belän ber östäl artına utıraçaq" di Quşma Ştatlar däwlät sekretare Condoleezza Rice.
Moñarçı kürelmägän täqdim bulsa da, Tähran anı şunduq kire qaqtı. İran Tışqı eşlär ministrı Manuçir Mottaqi bez Amerika belän söyläşergä äzer, läkin uran bayıtu kebek xoquqıbızdan baş tartmayaçaqbız, dide:
"Bez üzebezneñ qanuni xoquqlarıbız turında söyläşmibez. İslam respublikasınıñ häm İran xalqınıñ xalıqara kileşülärdä qaralğan xoquqları turında söyläşmibez. Başqa urtaq borçularnı tikşerergä äzerbez" di Manuçir Mottaqi.
İrannıñ yuğarı diplomatı ber uñaydan Quşma Ştatlarğa tibep tä aldı: "İxtimal, alarnıñ bu täqdimnäre Ğiraqtağı cinäyätlären yäşerü niäte belän yasala" di Manuçir Mottaqi.
Ul arada atnakiç könne İminlek Şurasınıñ 5 daimi äğzası häm Germaniä Venada cıyıldı. Oçraşuda älbättä Washingtonnıñ soñğı täqdime dä tikşereläçäk.
Europa Berlegeneñ tışqı säyäsät citäkçese Javier Solana anı bik köçle signal dip atadı.
Räsmi Mäskäw täqdimgä xuplaw belderde. Qıtay wäkile şulay uq xupladı, ämmä Washingtonnı şartlar quymasqa çaqırdı.
İxtimal, Washington şuşı täqdime belän, Könbatış illären İran turında yaña qırıs qarar qabul itergä künderergä tırışa.
Şvetsiä başqalasındağı Xalıqara Tınıçlıq institutında atom belgeçe Shannon Kile süzlärençä "Bu bik möxim diplomatik adım, çönki Quşma Ştatlar gel kire qağıp utıra alımy, bu oçraqta daimi äğzalar anıñ qırıs çaraların xuplıy almıy."
Amerikan matbuğatı isemnäre äytelmägän räsmilärgä tayanıp yazuına qarağanda Washington, Qıtay belän Rusiäneñ qaraşın iskä alıp, qararnıñ telen beraz yomşartqan. İran buysınmasa aña qarşı köç qullanu ixtimalı yaña ölgedä telgä alınmıy.
ali ğilmi


text:
Rusiä belän AQŞ arasında mönäsäbätlär İran arqasında bozıla alamı?
Rusiäneñ Tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov yäkäşämbe kiçendä Rusiä televideniesenä birgän äñgämäsendä, Rusiäneñ İranğa atom stansiäse tözüdä yärdäm itü xoquqın berkem dä, şul isäptän Quşma Ştatlar da, soraw astına quya almıy, digän belderü yasadı. Bu süzlären ul Quşma Ştatlar däwläte sekretare Condoleezza Rice''nıñ Mäskäwgä bulğan säfärennän soñ äytte. İran mäsäläsen BMOnıñ İminlek Şurasına çığaru tırışlığında, Rice Mäskwdä xuplaw qazana almadı.
Washington İrannıñ atom programması artında qoral yasaw niäte yata dip şiklänä häm bu mäsäläne BMOnıñ İminlek Şurasına çığarırğa çaqıra. Rice''nıñ kötelmägändä Mäskäwgä kilüe dä şuşı adımğa xuplaw alu öçen dip bäyälände. Ul Lavrov belän dä, prezident Putin belän dä oçraştı. Ministrdan ayırmalı bularaq, Putin, bu mäsälä Xalıqara Atom energiä idaräse däräcäsendä xäl itelergä tieş digän, yomşağraq belderü yasadı. Ä menä Lavrovnıñ belderüen belgeçlär Mäskäwneñ bu mäsälägä qaraşı qırıslanuın kürsätä dip sanıy. Mäskäwdäge Heritage Foundation üzäge citäkçese Yevgeni Volk:
"Elegräk mondıy qırıs belderülär yuq ide. Bu Rusiä säyäsäteneñ qırıslanuın kürsätä. Quşma Ştatlarğa, bu mäsälädä kileşü bula almıy, İran belän xezmättäşlek däwam itäçäk digän açıq siğnal bulıp tora. Bu ike yaqlı mönäsäbätlärdä citdi noqta."
Alay ğına tügel, belgeç fikrerençä, İran mäsäläse Rusiä-Amerika mönäsäbätläreneñ kiläçäktä suınuına kiterergä mömkin:
"Rusiä-Amerika mönäsäbätläre İran mäsäläsendä yaxşırmıy, kiresençä kiskenläşä bara. Kiläçäktä bu başqa qarşılıqlarnı da kiskenläşüenä kiterergä mömkin."
Bu fiker belän Mäskäwdäge Strategiä häm Texnologiä üzäge belgeçe Ruslan Puxov ta kileşä. Ozaqqa suzılğan Ğiraq suğışı Mäskäwgä İran mäsäläsendä qatıraq belderülär yasarğa mömkinlek birä di ul:
"Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqta awır xäldä qaluın kürep, Rusiä üzeneñ rizasızlığın qatıraq itep belderä ala."
Ul arada yäşkşämbedä Britaniäneñ Sunday Telegraph gäzite Rusiäneñ elekke ber xärbi räsmie İranğa raketa texnologiäsen üzläşterüdä yärdäm itkän digän mäqälä bastırdı. Mäqälädä çığanaqlar kiterelmi, ämmä 2003 yılda İran belän Tönyaq Korea arasında ireşelgän kileşüdä Rusiäneñ aradaşçı bulğanı turında äytelä. Düşämbedä rämsi Mäskäw bu xäbärne kire qaqtı.
-Ali Gilmi


text:
Şağir Äxmet Räşitkä 70 yäş
Şağir, publitsist , radiojurnalist Äxmet Räşit Tatarstannıñ Бya rayoni Çäçqab awilinnan , ul yätim, ätisez, änisez üsä. KDU tämamlıy, ä Tatarstan radiosinda student çagında uk eşli başlıy. Ul 40 yılğa yaqın Tatarstan radiosinda xezmät itä. Häm ul anda näfis tapşırular buyınça baş möxärrire däräcäsenä qädär kütärelä. Aña 1986 yılda Tatarstannıñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre iseme , ä 1995 yılda Tatarstannıñ atqazanğan sänğät eşleklese iseme birelä. Häm ul Ğayaz İsxaqi isemendäge büläk lawreatı. Ul “Söyembikä” “Qolşärif” “Möxämäd'yar” isemle tarixi poemalar yaza. Häm “Säyäxätnamä”, “Yöräk qıñğırawları”, Dawıllar qaytawazı”, “Tañ ilçese” kebek şiğri cıyıntıqlarında avtor xalıqnıñ ütkäne, buınnar däwamçanlığı, zamandaşları arasındağı qatlawlı mönäsäbätlär, bağlanışlar, kiläçäk turındağı uy-xıyalları belän urtaqlaşa.
Ä bıyıl aña 70 yäş tuldı. Anıñ şiğerlären xalıq bik yaratıp uqıy. Qayberlären äle bez sezgä aldaraq tıñlatırbız.
Ә älegä Äxmät Räşitneñ Azatlıq radiosına da 30 dan artıq tapşıru äzerlägänen iskä töşerep , bez anı Azatliq radiosinıñ Qazan bülegenә çaqırdıq. Ul bügen bezdä qunaqta. Radioda ul eşlägän çor Sovet ileneñ çäçäk atqan çağı bula. Radio aşa tapşırular äzerlägändä bik tä isegezdä qalğan berär vaqiyğanı isegezgä töşerep kitmässezme digängä ul bolay dide:
Bik avır tapşırulardan bersen äytep kitärgä bula. Elek bit senzura bar ide .Mäsälän ,Sälix Battal belen Xäsän Tufan bezgä çığış yasarğa kilsä, alarnıñ här cömläsen iläk aşa ütkärälär ide. Berwaqıt mine senzor çaqırıp ala da , eytä bez Salix Battalnıñ ber şiğeren radiodan işettermäkçe bulabız. Minnän sorıylar: :«Menä bu süz belän närsä äytergä teli ul ?, dip. Nindider yäşerelgän eçke mäğnäse bardır dip uylıylar. ide. Şunda min bik avırlıq belän genä isbat ittem Sovetqa qarşı bernindi süz dä yuq monda dip. Şunnan soñ başqa senzorlar da qarağaç qına bu fikerne ütkärdelär . Närsäse belän qimmät ide bu fiker?- digän sorauğa,
Räşit Äxmätneñ cavabı : Tatar xalkıniñ batır xalıq buluı tuıinda , anıñ batırlar birergä äzer xalıq buluı turında ide bu fiker . Nişläp anı kupertäsez ? Nişläp tatar xalqın şulqädär kütäräsez? Tatar xalqı ul Sobetlar Soyuzında yäşägän xalıqlarniñ keçkenä ber öleşe bit.,Tarixni bozarğa yaramıy,- didelär miña, - dide ul.
Ä xäzer sez anıñ milli köräş qaharmannarına bağışlap yazılğan şiğırlären işetersez. Alar arasında “Bez bar!” , Milli xäräkät qaharmanı Marat Mölekovqa,
“Azatlıq dawlap tatarğa”, Ğali Aqışqa bağışlanğan şiğerlären täqdim itäbez.
Audio
Sez şağir , publitsist, tärcemäçe Äxmät Räşit turında tapşıru tıñlıysız. Äxmät Räşit şiğerlären bik yäşli, 10 yäşlär tiräsendä yaza başlıy. Häm anı universitetta uqığanda uq inde xalıq yazmışı borçıy. Soñğı yıllarda ul başqa törki xalıqlarnıñ mäsälän qırğız , qazax tellärendä yazılğan şiğerlärne dä tärcemä itä .Ä niçek sez alarnı tärcemä itäsez digän sorawğa ul “ törki tellär nigezeneñ urtaq buluı, ber awırlıq ta tudırmıy”,- dide. Annan soñ ul ber yıl Qazaqstanda yäşäp alarnıñ telen bik tiz öyränüen belderde.
Audio
Äxmät Räşit olı yäştä bulsa da , ul äle dä “Qazan utları” jurnalında da xezmättäşlek itä. Azatlıq radiosınıñ yaratıp tıñlawçısı da. Sez şağir , publitsist, tärcemäçe Äxmät Räşit turında tapşıru tıñladığız.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Putin bügenge oçraşuda Russiä-Yaponiä mönäsäbätläreneñ barlıq yaqları da qaraldı dide. Koizumi bez ber-berebezgä ike il arasında xezmättäşlekne däwam itterü niätlärebezene belderdek dip äytte. İke citäkçe alğa taba eş itü tärtiben bilgeläwçe 6 matdädän torğan plan imzaladı. Anda tınıçlıq kileşüe imzalaw mäs’äläse dä, yıraq könçığıştağı tabiği baylıqlar mäs’äläse dä qarala. Ämma bu plan täfsille tügel häm anda waqıt qısaları bilgelänmägän. Koizumu Russiä belän Yaponiä arasında Kuril utrawlarına bäyle nizağnı mömkin qädär tizräk çişärçä häm anan soñ tınıçlıq kileşüe imzalarğa çaqırdı. Kuril utrawları säbäple Tokyo belän Mäskäw İkençe Bötendönya Suğışınnan soñ tınıçlıq kileşüe imzalamadı.
Söyläşüdä qaralğan töp mäs’älärneñ berse Tönyaq Koreanıñ atom reaktorın eşlätä başlawı mäs’äläse buldı. Tönyaq Koreanıñ Atom Qoralların taratmaw turındağı xalıqara kileşüdän çığu qararına cawap bularaq Koizumi Tokio Pxenyannı bu qararınnan çigenergä çaqıra dide. Tönyaq Koreanıñ bu qararına Russiä tışqı eşlär ministrlığı süzçese Aleksand Yakovenko da tirän borçılu belderde.


text:
Paqstannıñ atom serlären başqa illärgä taratuçı ükenüen belderde
AUDİO: Minem böten tormışım buyına xalqımnıñ iminlegen tä'min itü öçen ireşkännäremne yaxşı niät belän ämma yalğış adımnar näticäsendä qurqınıç astına quyğan ğämälläremne tanu miña bik awır.
Älege çığışına qädär ul prezident Pärwäz Möşärräf belän oçraşıp il öçen xezmätlären iskä alunı häm kiçerüne soradı. İke ay däwam itkän tikşerü Paqstandağı atom serläreneñ 1980-nçe 90-nçı yıllarda Xan Paqstan atom tikşerenüläre oyışmasın citäklägändä İran, Liviä häm Tönyaq Koerağa taralğanlığın kürsätte. Şimbä könne Xan däwlät kiñäşçese wazıyfasınnan töşerelde.


text:
Fäwziä Bäyrämova qabat Samarğa kilde
Yazuçı, tarix fännäre kandidatı, kürenekle cämäğät eşleklese Fäwziä Bäyrämova fänni eşläre buyınça Samarnıñ kraynı öyränü muzeyında buldı, arxeologlar belän oçraştı. Samar arxeologları Fäwziä Bäyrämovağa muzey eksponatları turında bäynä - bäynä söylädelär. Samarnıñ Alabin muzeyınnan çıqqaç min dä Fäwziä xanım Bäyrämovağa berniçä soraw birdem.
Fäwziä xanım, tatar milli xäräkätendä nindiräk yañalıqlar bar?
Soñğı yıllarda kübräk tarix belän qızıqsınam. Tarix fännäre buyınça kandidatlıq yaqladım häm berniçä tarixi roman yazdım. Tatar tarixına qağılğan eşemne däwam itäçäkmen, şul uq waqıtta milli xäräkät yazmışına da bitaraf bula almıym. Qaya ğına barsam da elekkege millätçelärne ezläp tabam. Allağa şöker, elekkege millätçelär äle eşläp yatalar. Ämma läkin soñğı 15 yıl eçendä yaña dulqın millätçelär dönyağa kilde. Döres, bolarnıñ barçasın da millätçelär dip äytep bulmıy. Alar – tatar bayları, eşquarlar. Min alarğa qarşı tügel. Läkin dä elekkege millätçelär belän bügen baylar arasında qayber urınnarda qarşılıqlar kilep çıqqalıy. İke arada kilep çıqqan añlaşılmawlıqnı beterergä tırışam. Uzğan yılnı min Rossiäneñ un töbägendä buldım, bıyıl cide töbäktä bulırğa turı kilde. Qayda ğına bulsam da, milli xäräkätneñ bügenge torışın öyränäm. Kemnär qulında, kemgä xezmät itälär, niçek eşlilär, yalğışları qayda. Mäktäpläre barmı, yuq ikän, nigä yuq. Kemgä cırlıylar?
Kürgän, belgän, işetkänemne tatar kongressına citkezäm. Qulımnan kilgänçä, yärdäm itärgä tırışam.
Sez töbäklärdä yaxşı eşlisez. Ä menä Qazannı tatarlaştıru buyınça Kongress nindi çaralar kürä?
Qazanda tatarğa eşläwçe dä küp, tatarğa qarşı eşläwçe dä bik küp. Şuña da qaramastan, bäxetebezgä, tatarda ğalimnär dä, zıyalılar da bik köçle. Millätneñ üzäge - Qazanda. Böten fänni eşlär, fänni konferensiälär Qazanda uzdırıla. Kitaplar Qazanda basıla. Şulay bulırğa tieş tä. Qazanğa töbäklärneñ dä yärdäme kiräkter. Bu aqçalata yärdäm digän süz tügel. Uzğan ğasırda milli mäğärifkä, mädäniätkä çit töbäklär bik küp kürenekle şäxeslärne birdelär. Xäzerge waqıtta bu ağım yuqqa çıqtı. Töbäklärdän sälätle yäşlärneñ Qazanğa kilmäwe Qazannı köçsezländerä. Qazan üzendä qaynıy häm üz tiräsendäge awıllar xisabına üsä. Xälemnän kilsä böten dönyadağı tatarlarnı Qazanda cıyar idem. Tatar milläte öçen eşlärgä şartlar tudırır idem.
Qazannan çitkä kitep tä millätne kütärergä bula bit. Menä Rawil Boxaraev Angliägä kitep tatar milläten olılap yäşi. Tağın şundıy şäxeslär barmı?
Min monda ike dä uylamıyça Wil Mirzayanovnı äyter idem. Ul tatar xalqınıñ xoquqları öçen köräşkän keşe, ikençedän, ul xäzer tatarlar turındağı bez belmägän kitaplarnı tabıp, inglizçädän rusçağa tärcemä itep üz aqçasına çığara. Bu älbättä bik zur xezmät. Wil Mirzayanov Amerika, Angliä arxivlarında tatar milläte öçen materiallar ezli. Bu kitaplarnı Wil Mirzayanov rus häm tatar tellärendä millätkä qaytarıp birä üz aqçasına.
Törkiädä Ğali abıy Aqış ğömer buyı eşläde. Germaniädä - Soltan Ğarif. Sez qızıqlı fiker äyttegez. Bezneñ ike yaqlı elemtä bulırğa tieş. Min üzem Sebergä barıp tatarlar arasında eşlärgä kiräk ikän digän fikergä kildem. Seber tarixı, Quçum xannarıbız turında romannarıbız yuq. Miña Tubılğa barıp eşlärgä täqdim ittelär. Ägär dä yazuçılarıbız barlıq töbäklärgä çığıp, yartışar yıl ğına yäşäsälär dä, tatar tarixın köçäyter idek, milli xäräkätne dä köçäyter idek. Şulay millät tä köçäyer ide. Bezgä ike yaqlı elemtä kiräk. Urınnardan kilep Qazannı köçäytergä, Qazannan kilep töbäklärne köçäytergä.
Yartı yıl elek kilep üzegezneñ “Qırıq sırt” romanığıznı xalıqqa citkezdegez. Xalıq qabındı. Ägär här yazuçı ber töbäkkä şulay çıqsa, şäxes aşa tatar ädäbiäte kütäreler ide.
Xökümät oyıştırmasa, tatar yazuçıları üzläre genä bara almıylar. Aqça kiräk. Tege yaqtan çığarıp cibärüçe kiräk, bu yaqtan qarşı aluçı kiräk.
Minem elekkege millätçelärem bar. Şuña miña ciñelräk. Qaya barsam da, qarşı aluçım bar, qunarğa urınım bar. Min töbäkkä barğaç atnalar buyına yäşim. Muzeylarına baram, arxivlardan öyränäm, awıllarına çığıp kitäm. Tatar yazuçılarına aktivlıq telim häm alarğa da yärdämçelär bulsın ide.
Tatar dramaturgiäsendä ataqlı “Zäñgär şäl” spektakle bar. Kemder anı dingä qarşı yazılğan äsär dip qabul itä. Läkin dä ul çınbarlıqta alay tügel. Dinebez İslam häm şäxeslärne butarğa yaramıy. Ul çor ädäbiätkä güzäl äsär birde. Kapitalizm başlanğaç, tağın din, mullalar probleması kilep bastı. Tarixi borılış çorınıñ menä şul mizgelen dramaturglar eläkterep almaslarmı ikän?
Min başqalar öçen cawap birä almıym. Läkin üzemneñ “Soñğı namaz” isemle romanım çıqtı. Uzğan ğasır turında, Batırşabız turında ädäbi roman tämamladım. Tema qızıqlı. Läkin dä ul roman qaharman mullalarıbıznı kütärü bulsın ide. Ğayaz İsxaqinıñ “Zöläyxa” äsären yılamıyça qarıy almıym. Çuqındıru turında monnan da köçle äsärebez yuq. Bügenge dramatik situatsiädä köçle ädäbi äsär tuarğa tieş. Allağa şöker, millätebezneñ ber öleşe imanğa kilde.
“Soñğı namaz”, “Batırşa” äsärläregezne drama spektaklenä äyländerü mömkinme? Köçle spektakl'lär çığar ide.
“Batırşa”- ul ädäbi – dokumental' roman, häm min aña biş yıl äzerländem. Äsär dramaturgiä canrında yazılğan. Recisser tabılsa, monda zur fil'mnıñ ssenariäse yata.
Tatar dönyasında “Azatlıq” radiosı äytep betermäslek rol' başqara. Tatar awazın tükmi- çäçmi Cir şarına citkezä. Andağı şäxeslär, radio başqarğan xezmätne olılap äsär yazılırmı ikän?
“Azatlıq” radiosı soñğı yıllarda bik nıq üzgärde. Ul tatar dönyasın berläşterep toruçı berdänber radio. Min anı här könne tıñlarğa tırışam. Säfärdä yörgändä internetqa kerep arxivnı qarıym. Qaysı töbäktä, qaysı jurnalist niçek yaqtırtqanın beläm. Qayberläre millät tormışın böten yaqtan kilep yaqtırtırğa tırışalar. Tänqiten dä, citeşmägän yaqlarnı da äytälär. Östän genä yögertep baruçılar da bar.
Yazuçılar, milli xäräkät wäkilläre ber cıyılıp “Azatlıq” radiosı turında söyläşsäk äybät bulır ide. “Azatlıq”- ul millät radiosı.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Äsälek kapitalı buyınsa rekord Başqortostanda bulasaq
Başqortostanda balalar yorttarın bötöröü turahında höylärgä äle irtä. Yañı mäğarif ministrı Zinnät Allayarov sotsial etemdärźeñ yıldan- yıl artıuına borsolou belderep şulay tine. Zinnät Allayarov uylauınsa, äle iñ otoşlo ısul – etem balalarźı ğailä tärbiähenä bireü, yäğni patronatlıqtı mömkin tiklem üśtereü.
Unıñ qarauı Başqortostan tıuım buyınsa ildä rekordqa bara. Respublikala yılına 42 meñläp sabıy donyağa kilä. Bıyıl Äsälek kapitalı tigän 250 meñ hum hüźenän huñ, balalar küźgä kürenep işäyä. Räsäy pensiya fondınıñ Başqortostan buyınsa başlığı Foat Xantimerov äyteüensä, ular bıyıl 14 meñ sertifikat alğan bulğan, ämmä ul etmäyäsäk, sönki täüge 3 ayźa 2 meñdän aşıu sertifikat birgändär. Şuğa kürä Mäskäüźän öśtälmä sertifikattar alırğa niät qoralar.
Başqortostanda eş urındarında yäräxät alıusılar, häläk bulıusılar küp. Huñğı 4-5 yılda 10 meñgä yaqın Keşe eş urınında imgängän, 800-läbe häläk bulğan. Bıltır eş urınında xäüefheźlek qağiźälären boźouźıñ 7 meñdän aşıu osrağı räsmi terkälgän. Yañıraq Qırmıśqalı rayonında fermala Ber İr Keşe öśtönä silos töşöp häläk bulğan. Rayon xakimiäteneñ xeźmätte haqlau bülege belgese Zöläl Tayıpova äyteüensä, fermala malsılar irtä menän häm qarañğı töşkäs tä maldarğa aźıq tarata, ä fermala haqsıllıq kürhätäbeź tip elektrźı hünderälär. Qarañğılıq säbäple malsı vafat bulğan.


text:
1 yün —Xalıqara balalarnı yaqlaw köne
Tatarstanda häm başqalabız Qazanda bu könnärdä törle —törle çaralar ütkärelde.Balalar könenä bağışlap ütkärelgän çaralar turında TR mäğärif ministrlığı press— slujbasınıñ press— sekretare Rezeda Rinat qızı Korçagina menä närsälär söyläde:
AUDİO. TR mäğärif ministrlığınıñ press—slujba sekretare söyli.
İseme cisemenä turı kilmäsä dä «Çerek kül »dip atalğan şähär urtasında urnaşqan matur balalar parkında, qoyaşlı 1 iyün könne ütkän bäyräm küreneşen sezgä täqdim itäbez.Anda qotlaw süzläre belän balalarğa Qazan şähäre mäğärif idäräse räis urınbasarı Tat''yana Mixail qızı Ponomareva teläklär teläde.
AUDİO. Bäyrämnän ber küreneş.
Sez balalar parkında 1 iyündä ütkän küreneşne tıñladığız.


text:
Helsinki sammitı aldınnan Warşaw Mäskäwgä ayaq çaldı
Comğa kön Helsinkida ütäçäk Yewropa Berlege-Rusiä sammitında Berlek belän Rusiä arasında yaña kileşü turında söyläşülär başlaw qaralğan ide. Ämmä veto xoquqına iä bulğan Polşa moña qarşı çıqtı. Rusiäneñ bu ildän it kertüne tıyğanı öçen, cawap itep. Atnakiç Berlektä räislek itkän Finlandiä, Polşanı künderep bulmadı, Rusiä belän söyläşülär bulmayaçaq, dip iğlan itte.
Ämmä bu niätkä, Berlektä äğza bulğan Polşa ayaq çaldı. Eş şunda ki, uzğan yıl Rusiä Polşadan it kertüne tıyğan ide, sıyfatı naçar digän sıltaw belän. Warşaw ber yıl buyı tıyunı beterergä tırıştı, barıp çıqmadı. Nixayät, Mäskäwgä qarşı üzeneñ veto xoquqın qullanırğa buldı.
Yewropa Berlege räsmiläre Polşanıñ mondıy xoquqın tanısa da, Warşawnı veto salmasqa künderergä tırıştı:
"Polşanıñ borçuları urınlı, bez alarnı añlıybız. Läkin alar monı Berlek qısalarında eşlärgä tieş. Bez Rusiä belän yaña kileşü tözergä telibez. Ul xäzergesennän küpkä köçleräk bulaçaq. İñ dörese – Rusiä belän söyläşülär alıp baru, qaywaqıt bu ciñel tügel, läkin bu yuldan barırğa kiräk" di YewroKomissiä prezidentı Jose Manuel Barroso.
Başqa süzlär belän äytkändä, Brussel bu "it bäxäsendä" Warşawğa yärdäm wäğdä itä, läkin xäzer tügel, soñraq, Helsinki sammitınnan soñ.
Tik menä Mäskäw Brusselnıñ bu aradaşçılığına rizalaşırmı? Elegräk ul mondıy täqdimne kire qaqqan ide. Citmäsä, atnakiç könne Rusiä räsmiläre kiläse yılnıñ 1 ğinwarınnan it embargosın bar Yewropa Berlegenä cäyelderü belän yanadı. Yänäse, Romaniä häm Bolğarstanda mallar awırıy ikän. Bu ike il yıl başınan Berlekkä kerä.
Berlekneñ qayber yaña äğzaları Polşanıñ veto ğämälen xuplıy, qayberläre monı çamadan-tış çara dip sanıy:
"Bez dä Polşa yağında, Latviäneñ dä Rusiä belän näq şundıy problemaları bar. Läkin bezneñ qaraş - Rusiä belän söyläşülärne başlarğa kiräk, şunda ğına bu problemnarnı çişep bulaçaq. Ägär söyläşmäsäk, bez şul uq urında basıp qalaçaqbız" di Latvia premier-ministrı Aigars Kalvitis.
Şulay itep, Helsinki cıyınında Rusiä belän yaña kileşü turında söyläşülär bulmayaçaq. Ägär inde Warşaw soñğı minutta ğına fikeren üzgärtmäsä. Ämmä Berlek räsmiläre äytüençä, kön tärtibendä başqa möhim mäsälälär dä citärlek: energetika, Rusiä-Gruziä mönäsäbätläre, Kosovo, Yaqın könçığıştağı wazğiät. YewroKomissiä wäkile Emma Udwin süzlärenä qarağanda, Rusiädä keşe xoquqları torışı, häm dä Çeçnä mäsäläse dä çittä qalmayaçaq.
Rusiä prezidentı Vladimir Putin Helsinkiğa atnakiç kilde häm fin prezidentı Tarja Halonen belän ike-yaqlı söyläşülär ütkärde.
Ali Ğilmi


text: İndoneziädä, uzğan yıl Bali utrawındağı 200 keşeneñ häläkätenä kitergän terakt eşe buyınça berençe mäxkämä xökeme çığarılğan. Terakt oyıştıruçılarnıñ berse, Amrozi bin Nurqasıym gäyeple dip tabılğan häm ğömerlekkä iregennän mäxrüm itelgän. İndoneziä xäkimiätläre yaña teraktlar ixtimalı yuq tügel dip kisätä. Küptän tügel genä ilneñ başqalası Jakartada bulğan şartlawlarda törle mäğlümätlärgä qarağanda 10 alıp 14 kä qädär keşe hälaq bulğan, 150se yaralanğan ide. Politsiä teraktlar "Cämaa İslamiä" oyışması tarafınnan yasalğan dip sanıy. Balida bulğan şartlawlar öçen cawaplılıqnı da şul oyışma üz östenä alğan ide.


text:
Ğiraqta AQŞ citäkçelegendäge koalitsiä köçläre uzğan şimbä könne Kerbala şähärendä bulğan höcümnär öçen cawaplı dip şiklänelgän berniçä keşene tottı.
Pol'şa citäkçelegendäge törkemdä xezmät itüçe macar ofitserı mayor Dezso Kiss älege höcümnär uñayınnan 5 keşe totıldı häm alardan soraw alına dide.
Kiss bu keşelärneñ qaysı il watandaşları buluın äytmäde.
2 xärbi bazağa häm cirle xakimiät idaräsenä höcümnärdä 19 keşe hälak buldı, distälärçä keşe yaralandı.
5 bolğar xärbie, 2 tailand soldatı häm 12 Ğiraqlı üterelgän.
Kiçä Bağdadta bomba şartlawdan 2 bala häm ber amerikan soldatı hälak buldı, 5 amerikan soldatı häm 9 ğiraqlı yaralandı.
Falluca şähäre yanında yulğa quyılğan bomba şartlap tağın ber amerikan soldatın üterde häm 3 soldatnı yaraladı.


text:
Mortaza Räximov tağı biş yıl prezident wäkälättären başqarasaq
Bögön Başqortostan Däülät Yıyılışı–Qoroltay üźeneñ sirattan tış ultırışın ütkärźe. İnde xäbär iteleüensä, unda ber mäs’älä-Respublika prezidentı wazifahında Mortaza Räximov wäkälättären oźaytıu buyınsa Räsäy prezidentı Vladimir Putin täqdime qaraldı. Bögön irtän irtük ultırış bula torğan urındı militsiya xeźmätkärźäre uratıp alğaynı. Avtomobildär xäräkäte lä tuqtatılğaynı. Mortaza Räximovqa wäkälättär bireü bına şunday haqlıq saraları menän başlanıp kitte. Uğa tiklem Başqortostan buyınsa VİXR ANTİTERROR operatsiyahı la iğlan itelgäyne. Öfögä kergän häm sıqqan urındarźa kilometrlap awtomobildär tığındarı barlıqqa kilgäyne. Militsiya xeźmätkärźäre ayırıusa yök maşinaların entekläp tikşerźe. Bögöngö ultırışta qatnaşıu ösön töngä ışıqlanıp tigändäy Räsäy proezidentınıñ Volğa buyı federal oqruğındağı tulı xoquqlı wäkile Aleksandr Konowalov ta kilep ette. Öfö aeroportında unı Mortaza Räximovtan tış bar etäkselär źä qarşı aldı. Respublikanıñ kiñ mäğlümät saraları bögöngö ultırıştı yıldıñ iñ möhim ijtimaği–säyäsi waqiğahı tip bahalap ta ölgörźö. Parlament deputattarı Mortaza Räximov qandidaturahın xuplanı. 119 deputattañı barıhı la ıñğay tauış birźe.
Huñınan xäźer inde Putin tarafınan täqdim itelgän häm parlament tarafınan xuplanğan prezident däülät teldärendä ant birźe.
Şulay itep, 72 yäşlek Mortaza Räximov tağı la biş yıl prezident wäkälättären başqarasaq.
Räsäy prezidentınıñ Volğa buyı federal oqruğındağı wäkile Aleksandr Konowalov Mortaza räximovtı qotlap räsäy däülätselegen artaban da nığıtırhığıź tip Räsäy gerbın tapşırźı.
Däülät Yıyılışı–Qoroltay ultırışına tiklem respubliqala yämäğät oyoşmalarınıñ samanan tış äüźemlege küźätelde. Vladimir Putin üź qararın ğämäldän sığarmayasağın añlağan häm bıl qararźan mömkin tiklem säyäsi qapital tuplarğa tırışqan oyoşmalar Berźäm Räsäy firqähenän torğan respubliqa parlamentı deputattarına Mortaza Räximovtıñ prezident wäkälättären oźaytıuźı horap respubliqa parlamentına möräjäğättär künderźe. Mäğlüm bulıuınsa, Mortaza Räximov üźe lä şul uq firqä keşehe. Yäğni tauış bireü nätijäläre inde aldan uq bildäle ine. Başqortostandağı 2 million qatın–qıź isemenän qatın–qıźźar berlege häm unıñ räyese, äytkändäy deputat Räşiźä Soltanowa la üź qolleğalarına möräjäğät itte.
Äxmät Söläymänov kitkäs eşmäkärlege ber aź hünep qalğan bötön Donya qoroltayı başqarma qomitetı la baş kürhätep tap oşo köndärźä hüź sığarźı. Baqtihäñ, qoroltayğa la Mortaza Räximov qandidaturahın yaqlap xattar yaźıu oeoştorolğan ikän. Kurğan, Hartıu,Hamar, Swerdlau,Siläbe, Irımbur ölkälärendäge, tatarstandağı mäskäüźäge, Piterźağı häm donyanıñ tağı la törlö möyöştärendäge başqorttar deputattarźan Mortaza Räximov wäkälättären oźatıuźı horağan. Möräjäğättärźä äyteleüensä, Başqortostan yıldan-yıl alğa kitä bara, xalıqtıñ yäşäü kimäle yaqşıra. Respubliqala başqort xalqınıñ tele,mäźäniäte üśä. Bıl Mortaza Räximov ütkärgän säyäsät emeşe.
Başqortostandağı räsmi xakimiättärgä loyal säyäsi texnoloğtar źa Vladimir Putin täqdimen tärän mäğänägä eyä tip bildäläne. Säyäsi texnoloğ Sergey Lawrenew.Däülät Yıyılışı–Qoroltay räyese Konstantin Tolqaçew jurnalistarğa bögön ser astı. Baqtihäñ Vladimir Putin bığa tiklem ber–nisä tapqır Mortaza Räximovqa wäkälättären oźaytırğa täqdim itkän. Mortaza räximov törlö/TsİTATA obektiv häm subektiv säbäptär menän bıl täqdimdän baştartıp kilgän.
Konstatin Tolqaçew Putin täqdimen xalıq ta kütärep aldı tine. Ämmä xalıq arahında fekerźär törlösä.


text:
Britania eçke eşlär ministrı John Reid, Aleksandr Litvinenkonınıñ ağulanu eşen tikşerü näticäsendä kimendä 12 urında nurlanış ezläre tabılğan, dip belderde. Bügen ministr parlamentta çığış yasap, ğomümän 24 urında tikşerü ütkärelüe turında äytte. Anıñ süzlärençä, London hawa alanında toruçı “British Airwas” şirkäteneñ ike oçqıçında da radiatsiä tabılğan. Tağın Britaniäneñ 1 oçqıçı häm Rusiäneñ 2 oçqıçı Mäskäwdä tikşerü uza.
Britan räsmiläre belderüençä, 2 meñ yarımnan artıq keşe nurlanışnı tikşerüçe maxsus üzäkkä möräcäğät itkän.


text:
Ğıraq krizisı sәbәple NATOnıŋ berdәmlege qaqşıyaçaq mikәn?
Ğıraq belәn suğış bula qalğan xәldә, Tөrkiәgә yardәm mәsәlәsendә NATOdağı fiker ayırmalıqlar dәvam itә. AQŞ, NATO bu mәsәlәdә berdәm fikergә kilә almağan xәldә, üz başına fikerdәşlәre belәn çaralar kürәçәgen belderde. Bu inde NATOnıŋ çın berektәşlek buludan tuqtaluınmı aŋlata? Bu xaqta radiobız xәbәrçe qayber belgeçlәrneŋ fikerlәrenә mөrәcәğәt itte.
Audio
"Iŋ mөhime suğış buldırmau. Bezneŋ sәyәsәt şuŋa yünәlgәn. Nindi dә bulsa real politikada da , iminlek doktrinası da bezne suğış xalıqara politikanıŋ normal kәreneşe dip künderә almıy."
Üz nәvbәtendә AQŞ NATO urtaq fikergә kilmәgәn xәldә dә, Tөrkiә өçen xәrbi plannı ğәmәlgә quyu dәvam itәçәk dip belderde. Bu inde berektәşlek berdәm xәrәkәt itmәgәn xәldә dә, AQŞ, fikerdәşe bulğan illәr belәn Tөrkiәneŋ saqlanuın oyıştıra başlayaçaq digәn süz. Bu NATOdağı berençe fiker ayırmalığı dip tә әytep bulmıy. Mәsәlәn 2001-nçe yılda Afganistandağı terrorçılarğa qarşı xәrbi kampaniә başlağanda, AQŞ NATOnı yardәmgә çaqırmadı, tik xәrbi hәm logistik yardәm mәsәlәsendә ayırım illәr belәn kileşte. Moŋa 1999-nçe yılğı Kosovo krizisı sәbәp bulğan ide. Serbiәgә qarşı kampaniәdә tөp yөk AQŞ cilkәsenә tөşkәn bulsa da, NATOda qarar birü ber tauıştan bulırğa tieşlege arqasında , xәrbi kampniәne başlatu ozaqqa suzılğan ide. Lәkin, berektәşlek aldında tik protseduran ozaqqa suzılu problemması ğına tormıy. Berektәşlektәge Yevropa illәreneŋ qayberlәre üz regionnan çittәge xәrbi aktivlıqqa qatnaşırğa telәmilәr. Afganistan kampaniәse vaqıtında, Fransiә NATO general sekretarı Robertsonnıŋ suğıştan soŋğı Afgansitanda NATOnıŋ tınıçlıq saqlau kөçlәre urnaştıru planına, bu NATOnı üzeneŋ regionnan çitkә alıp baraçaq dip qarşı çıqqan ide. Annan başqa qayber Yevropa illәre NATO saqlanu oyışması hәm ul bu üzençәlegen saqlap qalırğa tieş digәn fikerdәlәr. Rimdәge Amerikan Uiversitetı professorı James Waltsonnıŋ fikerençә, Tөrkiәne saqlau өçen çaralar kürü saqlanu maqsәten küz aldında totsa da, bu Ğıraqqa qarşı suğış әzerleklәre belәn bәyle bulğannıqtan, monı blokadalağan illәr Tөrkiәne qorallandıru hөcüm xarakterında digәn fikerdәlәr.
Audio
"Şuşı өç ilneŋ politik maqsәte suğışnı xәzer başlamau."
Jane Information Group digәn xәrbi nәşriәtneŋ belgeçe Çarls Heyman da NATO üzeneŋ saqlanu oyışması üzençәlegen üzgәrter dip uylamıy . Şulay uq NATO terrorizmğa qarşı kөrәşü өçen cihazlanmağan hәm moŋa әzer dә tügel. Menә şul sәbәple dә, AQŞ qısqa mөddәtle maqsәtlәrenә ireşә өçen NATO ağzaları belәn ayırım ayırım xezmәttәşlek urnaştırunı ciŋelerәk hәm mәğkülerәk kürә başladı bulsa kirәk.
Fәrit Idelle, Praga


text:
Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov tizdän Rusiä häm Qıtay diplomatları İranğa oçaçaq häm Tährannı BMOnıñ xalıqara atom energiä idaräse belän xezmättäşlekkä çaqıraçaq dide.
Lavrov şulay uq BMO İminlek Şurası Atom energiä idaräseneñ bu atnadağı utırışınnan soñ İranıñ atom mäs'äläse turında bernindi qarar da çığarmayaçaq dide.
Ul İminlek Şurası barı tik İrannıñ atom programmasına bäyle xäl belän tanışaçaq qına dide.
İminlek Şurasınıñ 5 daimi äğzası, Rusiä, Qıtay, AQŞ, Britaniä häm Fransiä atom energiä idaräseneñ 2-nçe fevral'dä Vienada açılaçaq utırışında İran mäs'äläse turında İminlek Şurasına xisap birelergä tieş dip kileşte.
İrannıñ söyläşülär alıp baruçı ölkän wäkile Tähran mäs'äläsen mömkin bulğan cäza caraların qaraw öçen İminlek Şurasına tapşıru diplomatiäneñ betüen añlataçaq dide.


text:
George Bush: "Yaqın Könçığışnı demokratiäläşterü xialı tormışqa aşarlıq"
Pänceşämbegä qarşı töndä Amerika Quşma Ştatları prezidentı George Bush Kongressnıñ urtaq utırışında üzeneñ çirattağı yıllıq yullaması belän çığış yasadı. Anda ul, Washingtonnıñ Ğiraqtağı uñışların telgä alıp, bar Yaqın Könçığışta irekle cämğiat urnaştıru kiräklege turında belderde häm şul töbäktäge qayber illärne terrornı yaqlawdan waz kiçärgä öndäde. Yaqın Könçığışta ireklek urnaştırunı Bush nindi çaralar yardämendä alıp barırğa cıyına, monısı açıq itep belderelmäde.
Audio, George Bush
"Quşma Ştatlarda qollıqnı beterü xial ğına ide - ämma ul çınğa aştı. Yevropanı faşizmnan azat itü dä xial ide - aña da ireşelde. İmperiäçel kommunizmnıñ tarqaluı da xial bulıp tordı - läkin ber könne ul da tormışqa aştı. Bezneñ buınnıñ da üz xialları bar häm bez dä alğa zur ışanıç belän barabız. Täñreneñ yulların belep bulmıy, ämma bez anıñ qaya taba baruın beläbez - ul ireklekkä taba bara" dip belderä amerikan prezidentı George Bush. Räsmi Washington, küptän tügel genä Ğiraqta, fälästin cirlärendä häm Äfğanstanda uzğan saylawlar bar möselman dönyasındağı demokratik täräqqiatne ruxlandırıp cibärer dip ömetlänä. Ämma moña Amerika üz yağınnan niçek tä''sir itärgä cıyına, Bush plannarına nindi çaralar yardämendä ireşergä teli - monısı älegä haman da qarañğı bulıp qala. Üz çığışında amerikan prezidentı İrannı dönyada terrornı yaqlağan berençe däwlät dip bäyäläde häm anı atom qoralları citeşterergä tırışuda ğäyepläde. Terrorizm belgeçe Michael Griffin fikerençä, Quşma Ştatlarnıñ Yaqın Könçığıştağı töp doşmanı sanalğan İran häm Süriä mäs''äläsendä prezident Bush bar mömkinleklärne açıq itep qaldırırğa teli.
Audio, Michael Griffin
"Min Bush köç qullanu yağına awışa dip uylamıym, minemçä, anıñ çığışında teşläwgä qarağanda erü kübräk. Minem iğtibarnı kübräk anıñ Mısır turında äytkän süzläre cälep itte - amerikan prezidentı "Mısırnıñ Yaqın Könçığıştağı solıxqa yul kürsätkän böyek wä ğorur xalqı xäzer Yaqın Könçığıştağı demokratiägä dä yulnı kürsätä ala" dip belderde. Minemçä, Mısır prezidentı Xösni Möbäräk monı berençe märtäbä işetä" di Michael Griffin. Quşma Ştatlar prezidentı üz ileneñ Yaqın Könçığıştağı başqa berektäşlären dä, kiñräk ireklekkä ireşügä omtılırğa öndäde. Ul, Mäğribtä, Ürdündä häm Bähräyndä reformalar däwam itär digän ömet belderde, Söğüd Ğäräbstanın, üz kiläçägen bilgeläwdä xalıqnıñ rolen arttıru eşendä canlıraq buluğa çaqırdı. Bush şulay uq ireklekkä ireşü eşendä İran xalqı belän dä bergä bulaçağın äytte. Läkin anıñ şuşı yöklämäne aludan tış tağın nindi çaralarğa bara aluı yänä bilgesez bulıp qaldı. Rimdäge Xalıqara eşlär institutı xezmätkäre Jean Pierre Darnis:
Audio, Jean Pierre Darnis
"İranğa kilgändä kiläçäktä ike genä mömkinlek qala - yä sez anda barıp alar üz bombasın citeştergänçe höcüm itäsez, yä sez diplomatik yulda qalasız. Häm min älegä amerikan citäkçelegeneñ nindi mömkinlekne saylawı xaqında berni dä äytä almıym" di Jean Pierre Darnis.
Kärim Kamal


text:
SIL
SIL International (elek Summer Institute of Linguistics kük bilgele) bügen tabış öçen tügel fänni oyışma. Ul Bibline tärcemäläw öçen yazulı tellärne öyränä wä uqıta. Anıñ tel öyränü eşläre Ethnologue.com säxifäsendä ireşüle.
SIL International 1934. yılda Summer Institute of Linguistics iseme belän Arkansas şähärendä möbäşşirlärne äzerläw öçen yasaldı, wä soñraq ul Wycliffe Bible Translators oyışmağa äwerelde.
Anıñ xalıqara idärä üzäge:
- 7500 West Camp Wisdom Road
Dallas, Texas, 75236 USA
SIL bügen UNESCO wä Millätlär Berläşmäse yanında kiñeşçe bulıp ta tora.
SIL qısqartmaları[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Menä qayber SIL qısqartmalar:
- CHN Qıtay tele
- ENG İngliz tele
- GER Alman tele
- TTR Tatar tele
- MYV Erzya tele
Bu tezmä eçtälegen bu Ethnologue.com säxifäsendä tabıp bula.


text:
2003 yılnıñ yäşlek mizgelläre
Ul 3-4 yıl elek oyışqan. Şähärdäge yäşlär rusça tärbiälänä bit inde. Ämma, Çallıda başqaçaraq. Milli tärbiägä monda nıqlap totınğannar. Tatar balaları üz telen, cırın, äxlağın, dinen, ğomumän böten can ruxın onıtıp barğan zamanda, mondıy tatar lagerın oyıştırğannan. Töp oyıştıruçı - Lariçeva Zamira Galeyevna. Anıñ teläge - tatar balaların cıynaw, millätne saqlaw. Häm ul awırlıqlarğa bireşmiçä, tatar bulırğa telägän, läkin törle säbäptän bulıp citmägän balalarnı berläştergän. Bu izge eştä aña yäş kenä tatar qızları, yegetläre yärdäm itkän: Venera, Läysän, Miläwşä, Alsu, İlüsä, Almaz, Marat isemle alar. Ä xäzer bıyılğı lager' turında.Min anda oçraqlı räweştä barıp eläktem. Bez, Qazanğa Başqortstannan uqırğa kilgän 2-3 qız, “Mizgel” turında işettek. Tanışlarıbız aşa yullama taptıq ta, avgustnıñ 15lärendä Çallığa aşıqtıq. Kürkäm tabiğät qoçağında, saf hawa, Çulman, urmannar, tawlar, sixri qoşlar häm göllär arasında urnaşqan «Mizgel»neñ ike qatlı yämle binası. Ul yortta biş «ğailä» yäşi. Här «ğailäneñ» küz–qolağı, tärtip saqlawçısı bar — ul vojatıy qızlar (Zamira Ğaleyevnanıñ yärdämçeläre). Min señlem Regina belän berençe «ğailädä» yäşädem, bezneñ vojataya qızıbız Venera ide, ul bik yağımlı häm söykemle qız bulıp çıqtı. Bez barıbız törle yaqlardan bulğaç (Qazan, İjau, Yäşel Üzän, Alabuğa, Samar, Boğorıslan şähärlärennän, şulay uq Başqortstannan häm, älbätta, Yar Çallıdan — «ğailäbezne» vinegretqa oxşattıq, ä vojatıyebıyznıñ iseme Venera bulğaç, «ğailäne» «Vinegret» tügel, ä «Venegret» dip atadıq!
Lager'dağı könnär dä, tönnär dä bik küñelle ütä ide. İrtänge yoqıdan tatar köyläre uynatıp bezne di–djeebıyz Almaz uyata ide. Uyanğaç, saf hawada Niäz abıyıbız belän zaryadqa yasıybız. Annarı aşxanägä aşığabız, bik tämle aşatalar bit anda. Ä lager'dağı tormışıbıznı tağın da yämländerep törle–törle çaralar oyıştırıla ide. Mäsälän, tatar äkiäte, yaña tatar modası, intellektual' uyınnar, ğaşıyklar arasında yarışlar, non–stop, tatar kinofestivale, mamontlar awlaw, törle sport yarışları häm tağın küp–küp waqiğalar bik qızıqlı häm üzençälekle ütte. Berençe ğailä bulğaç, bezneñ şiğarebez «Bez härwaqıtta berençe» ide. Şuña kürä böten çığışlarıbızda da barı tik aldınğılarda bulırğa tırıştıq. Bik qızıqlı itep «Tatar qızı”, “Tatar yegete» konkursları oyıştırıldı. Ä «Tatar yegete» isemen «Venegret»nıñ bik uñğan Aydar isemle yegete yawlap aldı. Biş ğailä yegetläre arasında ul bigräk tä citdilegeb qıyulığı belän ayırılıp tordı. Çın tatar yegete näq şundıy bulırğa tieş tä inde! Afärin, Aydar! Köndezge qızıqlı tormış kiçke tatar diskotekasında däwam itte.Lager'da yäşlär küñel açıp qına yatmadı, bilgele. Ğilem säğätlärendä tuğan tel, şiğriät belän yaqınraq tanıştıq. Ä din säğätendä İslam dine belän tanıştıq. Xalqıbıznıñ ğöref-ğadätlären dä onıtılmadı bu lager'da. Kiçke milli uyınnar, milli aşlar, «Mizgel»däge Sabantuy bäyräme häm, älbättä, maxsus ürnäk öçen ütkärelgän milli tuy. Lager'da duslaşıp kitkän Ayrat belän Landışnı kiäw belän käläş itep, tatar tuyı yolasınıñ barlıq räweşen kiterdek. Barıbızğa da bik oşadı. Kem belä, bälki Ayrat belän Landış berär waqıt çın tuy da yasar. Başqalarğa da şundıy uq tuy ütkärergä nasıyp bulsa, berebez dä ükenmäs dip uylıym.
İnde qış citte. Çulman buyında ütkän «Mizgel»ne sağınıp iskä alırğa ğına qaldı. «Mizgel»ne oyıştıruçılarnı, lager'dä tanışqan yaña duslarımnı Yaña yıl bäyräme belän çın küñeldän qotlıym. Andıy mizgellär yışraq qabatlansın ide! Tatar yäşläre oçraşu – üze ber bäyräm bit. Azatlıq radiosınnan Şärıq klubı utırışları, tatar kvnçıyları turında işettem. Kiläse yılda alar belän tanışırğa nasıyp bulsın digän teläk belänQazannan Al'bina Zäynulla.


text:
Yaña videoyazma, Rusiäneñ Beslan räsmi belderüenä qarşı kilä
2004nçe yılda bulğan Beslan faciğase häm anda 300dän artıq keşeneñ häläk buluına - çınbarlıqta Rusiäneñ iminlek köçläre säbäpçe bulğanın kürsätkän yaña tasma dönyağa çıqtı. Ul tasmanı kürgän Beslan anaları komitetı – elek räsmilär birgän añlatmalarnıñ döreslekkä turı kilmäwen belderde. Räsmilär isä – keşelär – çäçän ğisyançıları bina eçendä bomba şartlatqan, keşelär annan tübä işelep häläk bulğan, dip añlata ide. Häläk bulğannarnıñ yartısı – balalar ide.
Çäçän ğisyançıları, yartısı balalar bulğan meñ keşedäñ artıq xalıqnı, 3 kön däwamında mäktäpneñ zalında totqarlağan ide. Küplägän keşe hälaq bulğan bu xälne tikşerü näticälärendä, moña bina eçendäge şartlaw säbäbçe bulğan dip açıqlanğan ide.
Ä xäzer isä, Beslan anaları Komitetına isemsez cibärelgän başqa ber video tasmada 3nçe köndä basıp kerergä äzerlängän Russiä mäxsus köçläreneñ, binanı tıştañ şartlatuları kürenä.
İminlek köçläre balalarnı häm alarnıñ ğailäläreñ qotqaru öçen yasağan höcüm, xaosqa kitergän häm 330dañ artıq keşe xälaq bulğan ide. Qorbannarnnıñ yartısı balalar buldı.
Aneta Gadieva höcüm waqıtında qızın yuğaltqan änilärneñ berse. Ul Baslan Anaları komitetı äğzase. Ul bu videonıñ, iminlek köçläre binanı gimnaziä tiräsendä ike granat şartlatıp, utqa tota başlağannañ soñ urap aldı dip alğa sörgän farazlawlarına turı kilüen belderä. Ul azatlıqqa, komitetnıñ tikşerüçelärgä bu videonı qarap çığarğa sorağanı xaqında äytte.
“Bez tağın ber qat, xakimiättä- bu videonıñ tikşerü eşenä kertelüen sorıybız. Çıñlıqta, alarnıñ üz qulında bu video bulsa da alar moña iğtibar birmilär. Nindider säbäp arqasında, bu yazma tikşerü eşlärenä kertelmi”
Marina Litvinoviç, Beslan Çıñbarlığı digän web-saxifäneñ möxärrire. Ul bu yazma waqiyğanıñ räsmi yözeñ boza di.
Yazma, 3nçe Sintäbrdäge Mäktäp waqiyğasınıñdağı çınbarlıqnı kürsätä. Andağı şartlaw zaldağı qulğa aluçılar tarafınnañ tügel ä zalnıñ tışınnañ kilgän granadlar tarafınnañ şartlatıluın häm mäktäpneñ utqa totıluın açıqlıy.
Beslan Mäktäbe waqiyğasında hälaq bulğannarnıñ tuğannarı, äle bu faciğa xaqında soñğı xisapnı kötä. Ata-analar, bu yazmanıñ tabıluı – höcümneñ tıştan bulğanın raslıy, bu äyberne isä räsmilär xäzergä qadär kürmämeşkä salışa ide.
Säyäsi häm Xärbi Analitik institutında Säyäsi belgeç bulğan Sergey Markedonov, Kafkaz töbägeñ yaxşı belä.
“Minem qaraşımda, teroristlärnıñ balalarnı totqarlawı üze waxşi eş. Nindi xäl bulsa da, xatalar yäisä militsiäneñ cinäyäte, totqarlaw cinäyätenä citmäs.”
Läkin ul xakimiätneñ bu eştä nigä cäwaplılıq alırğa telämägäneñ añlap betermäwen äytä.
"Min, qızğanıçqa, 1nçe Sintäbrneñ gel Beslan waqiyğası belän iskä alınır dip uylim. Häm minem uylawımça bu waqiyğalardañ alınaçaq sabaq bar kebek. Bu mäsälägä, Rusiä xökümäte başlığı kübräk qatnaşa alır ide kebek toyıla."
Räsmilär belderüenä qarağanda, höcümdä isän qalğan berdän ber ğisyançı - Nurpaşi Kulayev bulğan. Ul anıñ öçen ğömerlek törmä cäzasına hökem itelgän.


text:
İldar Nizamov: «Şik yuq ki, Bulat Söläymanov kiläçäktä dä yäşär, Allahı boyırsa, Seberen kiläçäktä dä danlap, kitapların Seberdä dä, Qazanda da bastırıp çığarlar. Ämmä, Bulat xıyallanğan möstäqillek, milläteñ qayda ğına - Seberdäme, Ural, İdel buylarındamı - yäşäwenä qaramastan, üz baylığı, üz mämläkäte, üz mädäniäte bulıp, çäçäk atqanda, üzeneñ urtaq telendä uylıy, uqıy-yaza, aralaşa alğanda ğına mömkin. Ägär millät, xalıq tarqala ikän, anıñ mädäniäte, ädäbiäte, başqa tarixi urtaq qazanışları, tele dä waqlanaçaq, tössezlänäçäk, xälsezlänäçäk. Häm, tfü-tfü, ästäğfirulla, betü-yuğaluı da ixtimal” (Mädäni comğa)
Bötendönya Tatar Kongressı yaqınlaşqan sayın, milli temanıñ matbuğatta çağılışı da kiñäyä bara. Bötendönya Tatar Kongressınıñ Qazan bülege ciılışınnan soñ gäzit mäqäläläreneñ kübese Tatarstan başqalasındağı milli wäzğıätkä bağışlandı. BocToчHый эkcпpecc gäzite yazuınça, Qazan konferensiäsen alıp barğan Marat Lotfullinnıñ çığışı ciında qatnaşuçılarğa zur tä'sir yasağan. Ul Qazan şähär xaqimiätendä böten eş käğäzläreneñ 21% urısça da, tatarça da alıp barıla. Bişyözdän artıq komp'yuterda tatar xärefläre, şul isäptän, latin imlası da quyılğan ikän. Marat Lotfullin bilgeläp ütkänçä, şähär xakimiäte bügen ük qarar häm boyırıqlarnı latin xärefläre belän yazarğa äzer. Çinovniklar tatar telen zamança texnologiälärdä qullanışqa kertü turında kön-tön uylana ikän. Ozaqlamıy peydjing kompaniäläre dä xäbärlärne tatarça qabul itä başlıyaçaq, internetta da tatar telendäge säxifälär açılaçaq ikän. Gäzit xäbärçese bilgeläp ütkänçä, bu Qazan konferensiäsendä tatarlar arasında berençe bäreleşlär dä bulıp alğan, ä zur qorıltayda alarnıñ tağın da qaynarraqları, tağı da tiränräkläre buluı mömkin ikän. Çönki cirle xakimiätlär, kongress citäkçelege häm Prezident apparatı wäkillärennän torğan öç törkemneñ qorıltayğa häm anıñ delegatlarına qaraşları nıq ayırılıp tora, dip yaza BocToчHый эkcпpecc gäzite.
Kongress yaqınlaşu belän matbuğatta tatar mäs’äläse dä yışraq kütärelä bara. Küptän tügel Tatarstan xökümäte isemennän Penza saban tuyına ber wäkilçelek barıp qayttı. Penza yaqlarındağı millättäşlärebezneñ yäşäyeşe, un meñlek Äläzän tatar awılı, Saban tuy küreneşläre, andağı tatar qızlarınıñ häm gubernator Vasiliy Boçkarevnıñ tatar milli kiemnärendäge fotosurätläre gäzit bitlären bizäp tordı. Äläzän awılı, anıñ zurlığı, xalıqnıñ uñğanlığı urıs telle matbuğatnı da bitaraf qaldırmadı. Pecпyблиka TaTapcTaH gäzite dä bu säfär xaqında külämle mäqälä urnaştırdı. Watanım Tatarstan gäzitendä «Urıs ilendäge tatar cire» digän mäqälä basılıp çıqtı. Gazeta xäbärçese İlsöyär Xäyrullina Tatarstanğa Penza mişärlärennän küp äybergä öyränergä kiräk ale, dip yaza häm süzlären bolay dälilli:
«Tabiği ki, mişär yegetläreneñ elek spekulyatsiä dip atalğan, xäzer eşmäkärlek dip yörtelä torğan satu-alunı, säwdäne dä taşlağanı yuq. Ämmä, sovet çorında uq şuşı yul belän kapital tuplap ölgergännäre reformalar başlanuğa citeşterügä kereşkännär. Bezne iñ soqlandırğanı — alarnıñ Tatarstanda dotatsiädä utırırğa tieş dip sanalğan igençelek häm terlekçelek tarmaqların tabışlı ölkägä äyländerä aluları. Rusiä masştabları belän isäplägändä qul suzımında ğına utırğan Penza yaqlarına Tatarstannıñ ikençe delegatsiäse menä şuşı täcribäne öyränergä barır digän ömet tua mindä» - dip yaza anda İlsöyär Xäyrullina.
Ölkädä 110 meñ tatar yäşi, Tatarstan wäkilçelegen dä cirle xakimiätlär tügel, ä tatar oyışması wäkilläre qunaq itkän. Penza, Äläzan yaqları turında yulyazmalarnı, uylanularnı gazeta xäbärçeläre kiläse sannarda da urnaştırıp barırğa wäğdä itälär. Ä xäzergä çittäge millättäşlärebez temasın seber tatarları turındağı yazmalar belän däwam itik. Mädäni comğa gäzitendä bu atnada Qazan Däwlät Universitetı professorı İldar Nizamovnıñ «Seber dä üzebezneke...» digän mäqäläse dönya kürde. Bu yazma şağir Bulat Söläymanovnıñ «Min Seber tatarı» digän ciıntığına häm anıñ ayırım äsärlärenä, fikerlärenä bäyälämä räweşendä täqdim itelgän. İldar Nizamov anda Bulat Söläymanov belän berençe oçraşqan yılların iskä ala, anıñ Seber yaqlarına mökibbän kitüläre belän gäcäplänä, anıñ niqädär üzençälekle tel sürätläw çaraların qullanuı belän soqlana. Ämmä, bu ike avtor arasında fiker qarşılıqları da sizelä. Kitapqa proza äsärläre — xikäyälär dä tuplanğan ikän. Şularnı küzätep çıqqannan soñ, bu mäqäläneñ avtorı şuña iğtibar itä: Bulat Söläymanov üz yazmalarında borınğı zamannarda Seberdä möstäqil däwlät bulğanın, anda möselman xalqı yäşägänen, anıñ törki nigezle, ämmä başqa törki xalıqlardan üzgä ayırım tele bulğanın isbatlarğa tırışa. Şağır seber tatarlarınıñ ayırım millät häm teleneñ möstäqıl, urtaq ädäbi tatar tele bulmawına basım yasıy. İldar Nizamovnı qulğa qäläm alırğa Bulat Söläymanovnıñ näq şuşı fikerläre etärgän dä. Anıñ yazmasınnan ber özek:
«Şik yuq ki, Bulat Söläymanov kiläçäktä dä yäşär, Allahı boyırsa, Seberen kiläçäktä dä danlap, kitapların Seberdä dä, Qazanda da bastırıp çığarlar. Ämmä, Bulat xıyallanğan möstäqillek, milläteñ qayda ğına - Seberdäme, Ural, İdel buylarındamı - yäşäwenä qaramastan, üz baylığı, üz mämläkäte, üz mädäniäte bulıp, çäçäk atqanda, üzeneñ urtaq telendä uylıy, uqıy-yaza, aralaşa alğanda ğına mömkin. Ägär millät, xalıq tarqala ikän, anıñ mädäniäte, ädäbiäte, başqa tarixi urtaq qazanışları, tele dä waqlanaçaq, tössezlänäçäk, xälsezlänäçäk. Häm, tfü-tfü, ästäğfirulla, betü-yuğaluı da ixtimal”, — digän süzlär äytä İldar Nizamov Mädäni comğa gäzitendä.
Şuşı uq gäzittä tarixçı Damir İsxakovnıñ, şuşı uq temağa qarağan sallı fänni mäqäläse basılıp çıqtı. Ul yazma «Tatarlarnıñ etnik berdämlege mäs’äläse» dip atala. Damir İsxakov mäs’älägä ğömümi qaraş taşlap, tatar milläteneñ töp üseş etapların bilgeläp ütä, teoriägä tuqtalıp xalıqlarnıñ mädäniäte professional' häm fol'klor däräcäsendä bula dip añlatıp kitä. Xalıq sanın alunıñ mömkin näticäläre turında Damir İsxakov bolay dip yaza:
«Ägär dä tege yäki bu törkem polittexnologlarğa iärep, alar täqdim itkän yul belän kitsä, alar aldında ike yunäleş päyda bula.
1.Üzläreneñ cirle xalıq mädäniäte däräcäsenä töşü.
2. Başqa ber yuğarı mädäniäte millätkä quşılu.
Berençe variant, asılda, ikençese iltä torğan yul ğına, çönki, xäzerge globalizatsiä çorında san yağınnan zur bulmağan etnik berleklärneñ yaña milli-mädäni qırların tudıra aluları ikele — tatarlar kebek şaqtıy ere millätlärgä dä üzläreneñ mädäniätlären sıyfatlı, dimäk, başqalar belän yarışa alırlıq däräcädä totu ğayät awır».
Damir İsxakov fikerençä, küpme genä tarqatırğa tırışsalar da, tatar milläteneñ nigeze nıqlı. Ämmä, uyawlıqnı yuğaltırğa yaramıy, çönki millilek öçen köräş kön sayın barğanda ğına bez uñışqa ireşäçäkbez, dip yaza ğälim Mädäni comğa gäzitendä.
Xalıq sanın alu häm tatar mäsäläseneñ ikençe ber yağı —
tatar-başqort mönäsäbätläre turında Tatarstan yäşläre gäzitendä dä ber yazma basılıp çıqtı. Anıñ avtorı, filologiä fännäre doktorı Mäsğüt Ğäynetdin «Kem dip yazıyq?» digän mäqäläsendä Irımbur arxivında eşlägän çaqlarda tabılğan räsmi käğäzlär turında xäbär itä. Bu mäqäläne yazırğa avtornı Azatlıq radiosında yañğırağan süzlär etärgän. Anda Başqortostannıñ ber artistı «Tatarlar başqortlarnı tatarlaştıra, bötenläy yuqqa çıqmas öçen, başqortlar saqlanu çaraların kürergä tieş» dip äytkän bulğan. Avtor yazğança ezärleklänüdän qaçıp inde XVIII ğasırda uq başqortqa yazılğan tatarlar bulğan. Bu yazılular Qazan xanlığı yığılğan könnärdän soñğı yöz yıllıqlardan başlanğan, härçaq yäşägän, çäçäk atqan. Mäsğüt Ğäynetdin mäqäläsennän ber özek:
«Tarix däwamında tatardan başqortqa äwerelgän keşelärneñ oçına çıqqısız. Ä menä tatarlıqqa yazılıp, intektergeç salımnar tülärgä telägän, qollıq xoquqsızlığın totaş tatıp yäşärgä telägän «başına tay tipkän» berär başqort tabılırmı ikän? Xäzerge başqort ideologları başqortnı tatarlaştırunı bulğan, bar, massaküläm tös alğan, başqortqa hälakät belän yanağan närsä itep kürsätergä mataşalar. Mondıy säyäsätneñ maqsatı ser tügel: ike qärdäş xalıqnı üzara ızğıştıru, talaştıru».
Mäsğüt Ğäynetdin yazğança, Irımbur arxivında aña patşa waqıtında «başqortqa» yazılğan başqa millät wäkilläreneñ, «boxaralılarnıñ» (üzbäkme, taciqlarnıñmı) eşe kilep eläkkän. Häm anda «başqort» iseme millät yäki xalıq dip tügel, ä sotsial' qatlam dip yörtelä. Avtor anda başqa tarixi yazulardan da özeklär kiterä. Mäsğüt Ğäynetdinov yazmanı ber ğibrätle fiker belän tämamlıy. «Başqort» dip sanalğan tatarlar xäzer başqort isemen saqlarğamı, ata-babası milläten saqlarğamı digän soraw aldında tora. Alar bu sorawğa nindi cawap birerlär ikän, digän fiker belän tämamlıy süzen avtor. Äytkänemçä, bu yazma «Tatarstan yäşläre» gäziteneñ, sişämbe sanında basılıp çıqtı.
Tatar mäs’äläseneñ ikençe ber çağılışı belän, «BocToчHый эkcпpecc» gäzitendä dä tanışıp buldı. Anda Rafail Xäkimneñ «Kem sin, tatar?» digän mäqälälär şälkemenä qaytawazlar dönya kürde bu atnada. Çallıdan Faiq Taciev, mäsälän, Rafail Xäkimneñ «Tuqay Puşkinğa oxşatıp yazğan», digän fikere belän kileşmi. Anıñ fikerençä, Puşkinnan qala, aña qädär icat itkän Ğömär Xayyäm, Firdäwsi, Möxämmädyar, Utızimänle icatları da zur iğtibarğa layıq bulğan. Älmättä yäşäwçe Ğazinur Waxitov, mäsälän, tatarnı borçığan problemalarda gäyeplelärne üzara ezläw ixtiacı yuq, dip sanıy. Töp säbäpne ul, tatarlarnıñ milli möstäqıl däwläte bulmawda kürä. Ämma, şul uq waqıtta, Ğazinur Waxitov bügenge wäzğıätne alay uq ömetsez tügel, dip sanıy.
Xörmätle tıñlawçılar, ä xäzer sezne internet säxifälärendä dönya kürgän, Tatarstanğa qağılışlı mäqälälär belän tınıştırasım kilä.
Küptän tügel, Mordoviädä yäşäwçe millättäşebez İrek Bikkininnıñ TaTapckaя raзeTanıñ web-konferensiäsenä ciıluçılar Vil Mirzayanovnıñ soñğı mäqäläsen tikşerep alğannar ide. Anıñ «Tatarlarğa möstäqıllek kiräkme?» digän yazması Mäskäw tatar studentlarınıñ ciını oyıştırğan internet-säxifäsendä dä elende. Anda ul Tatarstanğa kilgäç, matbuğat oçraşuında äytkän fikerlären qabatlıy. Vil Mirzayanov elege mäqäläsendä Amerikanıñ «dekolonizatsiälängän xalıq» turındağı qanunına tayanıp, tatar xalqı da şuşı kolonizatsiälängän xäldä dip, berläşkän millätlär oyışmasına möräcäğät itü kiräklege turında yaza, Tatarstandağı xällärgä bäyä birä, «New York Times» gäzitendä basılğan Şäymiev turında mäqälägä işärä itä. İnternettağı uquçılarnıñ ber öleşe älege mäqäläne üterep maqtağan bulsa, ikençe ber öleşe anı qatı tänqitläp çıqtı. Bu mäqälä Tatarstan matbuğatında basılmadı. Ämma, Vil Mirzayänovnıñ fikerlären Şähri Qazan gäzitendä uqıp buldı. Gazeta xäbärçese matbuğat oçraşuına barıp, Amerikada yäşäwçe millättäşebezneñ dönyağa qaraşları belän tanışıp qaytqan. Älege matbuğat oçraşuında Azatlıq radiosınıñ xäbärçese dä buldı häm Vil Mirzayänovnıñ tawışı efirıbızda da yañğıradı.
TaTapckaя raзeTanıñ internet konferensiäsendä bu könnärdä Tübän Novgorodta yäşäwçe jurnalist Grigoriy Kotoşixinnıñ «Urıs sorawlarına tatar cawapları» mäqäläsen dä tikşerep aldılar.
Ul anda Qazanda ütkän Xäter könne häm annan soñ tuğan tä'sirläre turında yazğan. Şunısı qızıqlı, avtor Yawız İvannıñ Qazannı aluı kebek 450 yıl elek bulğan küñelsez waqiğalarnıñ xatirälären yañartıp toru kiräkme ikän, di. Alğa taba avtornıñ fikerläre tağı da qızıqlıraq tös ala.
«Ul waqığalarnı urıs häm tatar arasındağı orış dip ataw döres bulmas ide. Mäsälän, Yawız İvan gäskärlärendä här öçençe suğışçı tatar bulğan, ä kreml' diwarına berençe bulıp Tübän Novgorod mişäre Baxmet kilep meñgän. Baxmetyevlar digän zatlı näselneñ başında ul torğan. Riwayätlärdä söylängänçä, Söyembikä xanbikä dä anıñ uz isemendäge manaradan sikermägän, ä Mäskäwgä küçep kilgän, anda irektä häm baylıqta qartayğançı yäşägän. Qazan xanlığınıñ böten yuğarı qatlamnarı diärlek, Mäskäw elitasına quşılıp kitkän. XVI ğasırda milli mäs’älälär dä başqa törle küzallanğan, ul waqıtta bügenge «millät» töşençäse dä bulmağan».
Grigoriy Kotoşixin fikerençä, tatar teleneñ üseşendä, imperiä qulı tügel, ä telneñ qullanıluwı gäyeple. Misal itep ul, Sergey Xapuginnıñ tatar telen mäcbüri uqıtasız digän mäxkämä eşen kiterä. Ämmä, barıber Tatarstanda urıslar häm tatarlar arasındağı milli duslıqnı berkem dä tarqata almıy, dip tämamlıy süzen avtor.
Küzätüne Azatlıq öçen Bikä Timerova äzeläde.


text:
78 yäşlek alman kardinalı Joseph Ratzinger 265nçe Rim papası bulıp saylandı häm Benedict XVI isemen aldı
Sişämbe kiçendä Vatikanda barğan "conclave"nıñ ikençe könendä Sikstin pulatı morcasınnan nixayät aq töten kürende.. Yaña Rim papası saylanuın añlatqan bu işaräne izge Petr mäydanına cıyılğan distälägän meñ keşe alqışlap "Ozaq yäşä papa!" digän şiğärlär belän qarşıladı.
Audio (çañ suğu)
Tağın yartı säğättän Çili kardinalı Jose Arturo Medina Estavez çikräw balkonına çığıp şul xäbärne citkerde:
Audio (Jose Arturo Medina Estavez)
"Min sezgä küñelle xäbär citkeräm. Bezneñ papabız bar."
Şunnan soñ balkonda yaña saylanğan papa üze çıqtı:
Audio (Benedict XVI)
NC041972 "Ğäziz tuğannar.. Böyek papa İoan Pavel ikençedän soñ kardinallar Allahı täğäläneñ samimi xezmätçese itep mine sayladılar."
Şulay itep 78 yäşlek alman kardinalı Joseph Ratzinger 265nçe Rim papası buldı. Papa bularaq ul Benedict XVI isemen aldı. 1927 yılnıñ 16 aprilendä Bavariäneñ Marktl Am İnn qalasında tuğan Joseph Ratzinger soñğı 5 ğasırda çığışı belän alman bulğan berençe papa buldı.
Äytergä kiräk, ul katolik çirkäw başına anıñ qatlawlı çorında kilde. Küp kenä ruxanilar çirkäwdä üzgäreşlär başqarırğa, şul sanda xatın-qızlarğa kübräk wäkälät birergä, konstrasepsiä, ayırılışularğa qarağan qırıs çikläwlärne beterergä çaqıra. İoan Pavel ikençeneñ yaqın tarafdarı bulğan häm çirkäwneñ traditsion täğlimätlärenä tayanğan, konservativ qaraşta torğan Benedict XVI mondıy üzgäreşlärgä qarşı ide.
İoan Pavel üzeneñ tuğan ile Polşada ixtiram qazansa, Benedict XVIğa qarata Germaniäneñ üzendä dä qarşılıqlı mönäsäbät.
Qayber küzätüçelär, Benedict XVInıñ yaña Papa bulıp saylanuın katolik çirkäwdä uzğan ğasır urtasında başlanğan üzgäreşlär xäräkäteneñ betüe dip bäyäli.
-Ali Gilmi


text:
Polşa saylawları: "Solidarnost" warisları xakimiättäge sulçılarnı ciñde
Yäkşämbedä Polşada ütkän parlament saylawlarında berençe ike urınnı Solidarnost xäräkäteneñ warisları bulğan urta-uñ yünäleştäge ike firqä alğan. Xakimiättäge sulçılar ni barı öçençe urında. Qanun häm Ğädellek partiäse belän Sivil platforma 460 urınlı parlametta ikesenä 300dän artıq urın alıp koalitsion xökümät tözü mäsäläsendä söyläşülär başlar dip kötelä. Tik bu söyläşülär ciñel bulmasqa mömkin, ike firqä arasında şaqtıy qarşılıqlar bar.
"Üzgäreşlär öçen tawış birüçelär xäl itkeç küpçelekne täşkil itte."
İkençe urın alğan Civil Platformanıñ tawışları 24% çaması. 4 yıl xakimiättä torıp korrupsiä cancalına kerep batqan sulçılar bu yulı ni barı 12% çaması cıyıp öçençe urınğa qaldı. Qanun wä Ğädellek belän Civil Platforma xäzer koalitsion xökümät tözü mäsäläsendä söyläşülär başlarğa tieş. Ämmä söyläşülär ciñel bulmasqa mömkin. İkese dä Solidarnost warisları bulsalar da alar arasında ayırmalar da bar. Berençese kübräk sotsial mäsälälärne alğa sörä, "euro" aqçasın kertügä şiklänebräk qarıy; ikençese - eşquarlıqnı yaqlıy, irekle bazar tarafdarı. Civil Platforma citäkçese Donald Tusk saylaw aldı kompaniäse waqııtnda birgän irekle bazarnı üsterü wäğdälärenä tuğrı qalaçağın belderde:
"Bez xıyal-fikerlärebezdän çigenmiäçäkbez. Bezgä ışanuçılarğa şunı äytäm – ışanuığıznı däwam itegez, sez yalğız tügel. Bez Polşanı üzebezneñ xıyllarğa kürä üzgärtü öçen köräşne däwam itäçäkbez, min sezgä monı wäğdä itäm."
Xäyer bu ike partiäneñ urtaqlıqları da bar. İkese dä eşsezlekne kimetergä wäğdä itte. Polşada eşsezlek däräcäse xäzer Yevropa Berlegendä iñ yuğarısı - 18%. İkese dä salımnarnı kimetergä, korrupsiägä qarşı köräşergä wäğdä itte.
Yaroslav häm Lex Kaçinskilarnıñ saylaw aldı kompaniäse waqıtında kürşe Germaniä häm Rusiägä qarata qırıs belderüläre küp sorawlar uyattı. Ämmä Warşawdağı Säyäsi tikşerenülär institutı professorı Edmund Wnuk-Lipinski süzlärençä, Warşawnıñ qırısraq säyäsäte Rusiä belän mönäsäbätlärneñ, kiresençä, yaxşıruına kiterergä mömkin:
"Rusiägä kilgändä, mönäsäbätlär yaxşırırğa mömkin, çönki urıslar açıqça başqa qaraşta torğan nıqlı partnerlarnı ixtiram itä. saylawlarda ciñgän partiä citäkçeläreneñ ikese dä Rusiä belän mönäsäbätlär bik möxim ikänen tanıdılar. Läkin Polşa – Yevropa Berlege äğzası. Rusiä belän döres mönäsäbätlärne dä bez Yevropa Berlege aşa qorırğa tieş."
Ğalim fikerençä, räsmi Warşaw kürşe Ukrainadağı demokratik üzgäreşlärgä häm sivil cämğiät tözelügä yärdämen däwam itergä tieş. Çönki Warşawdağı säyäsätçelär, Ukraina Rusiädän küpme bäysezräk bulsa, Polşa şul qädäre iminräk bulğanın yaxşı añlıy di ul. Anıñ fikerençä, Polşa şulay uq Belarus oppozitsiäsenä dä yärdäm itergä tırışaçaq.
-Ali Gilmi


text:
Libiädäge Bolğarstan meditsina xezmätkärläre öylärenä qayttı
8 yıl törmälärdä utırğannan soñ, bügen 5 bolğar şäfqät tutaşı häm ber fälästinle tabib Tripolidan Sofiägä qayttı. Alar Sofiä hawa maydanına Fransiä prezidentınıñ oçqıçı belän kilep töşte. Bolğarstan Prezidentı Georgi Parvanov Libiä balalarına HİV yäğni VİÇ yoqtıruda ğäyeplängän şuşı meditisina xezmätkälären yarlıqaw qararın çığardı.
İke yaqlı kileşü nigezendä Bolğarstanğa tapşırılğan şuşı meditsina xezmätkärläre, Sofiägä Fransiä prezidentınıñ iptäşe Cecilia Sarkozy häm Yevropa Berlegeneñ komissionerı Benitta Ferro-Waldner belän bergä kilep töşte. 5 şäfqät tutaşın Kristiana Valcheva, Nasya Nenova, Valentna Siropulo, Valya Chervenyashka, Snezhana Dimitrovanı häm fälästinle tabip Ashraf al-Hazouznnı hawa alanında ğailäläre qarşı aldı.
Şuşı 6 keşene Libiä 400dän artıq balağa VİÇ yoqtırğan öçen hökem itkän ide. Şäfqät tutaşları häm tabibnıñ eşe 1999 yıldan birle tikşerelä. Alar ğäyepne tanu turındağı, elegräk äytelgän süzlärdän baş tarttı, alarnı cäfalap äyterdelär dip, üzläreneñ ğäyepsezlegen belderep kilde. Şäfqät tutaşı Snezhana Dimitrova, bügen Bolğarstan hawa alanına töşkäç bolay dip äytte : “Min şuşı mizgel öşen yäşädem, häm ul nihayät kilde. Min ülem qararı belän ber qayçan da kileşmädem. Min anı qabul itmädem. Xäzer min bäxetle.” Bolğarstan premyer ministrı Stanislav Stanishev, xäzer iñ möhime - bezneñ meditsina xezmätkäläreneñ oylärenä isän-imin qaytuı, alar belän bulğan qotoçqıç xällär xäzer tämamlandı inde, dide. Bolğarstan prezidentı Georgi Parvanov, şuşı şäfqät tutaşların häm Bolğarstan watandaşlığın alğan fälästin tabibın yarlıqaw qararın imzaladı.
Yevopa Komissiäse Prezidentı Jose Manuel Barroso, şäfqät tutalaşlarınıñ Bolğarstanğa tapşırıluyın häm alarnıñ irekkä çığarıluyın Yevropa Berlegeneñ uñışı itep bäyäläde. Ul şulay uq, meditsina xezmätkärläreneñ törmädän çığarılu eşe, Yevropa Berlege belän Libiä arasında mönäsäbätlärneñ yaxşıruyına nigez birä dide. Jose Manuel Barroso, medisina xezmätklären çığaru turındağı eş, Libiädäge AİDS (SPİD) belän çirlägän balalarnıñ yaxşıraq qarawnı da küz aldında tota. Libiäneñ tışqı eşlär ministrı Abdel Rahman Shalgham Yevropa Berlege belän Libiä, şuşı meditisina xezmätkärlären törmädän çığarğannan soñ, tulı qanlı xezmättäşlek turında kileşte, dip belderde. Tripolida tözelgän kileşü turında täfsille mäğlümat älegä yuq. Bu söyläşülärdä Fransiä Prezidentınıñ tormış iptäşe Cecilia Sarkozy häm Yevropa berlegeneñ tışqı eşlär komissionerı Benita Ferroro Waldner qatnaştı. Fransiä Prezidentı Nikola Sarkozy çärşämbedä Libiägä kiläçägen xäbär itte. Sarkozy Yevropa Berlege yaki Fransiäneñ Libigä aqça küçerü xäbären kire qaqtı. “Min şunı ışandırıp äytä alam, Fransiä dä, Yevropa Berlege dä Libiägä açqa tüläwdä qatnaşmadı.”
Bu belderü, Libiä räsmiläreneneñ bügen häm ber atna elek äytkän süzlärenä qarşa kilä. Elegeräk Libiä tışqı eşlär ministrı Abdel Raxman Şalgham, Yevropa Berlege dä Fransiä dä aqça birde dip äytkän ide.
Balaları Viç yoqtırğan ğaylälärneñ xoquqların yaqlawçı İdriss Lagha xäbär itkänçä, ğaylälär kompensatsiä itep tülängän 460 million dollarnı alğan. Här ğailägä 1 million dollar. Anıñ äytüenä qarağanda aqçalar Benghazi xalıqara waqıfınnan birelgän. Şuşı şähärdäge xastaxanädä balalar VİÇ yoqtırğa bulğan. Älege Benghazi waqıfı 2006 yılda oyışqan. Şuşı Benghazi xastaxanäsendäge şartlarnı yaxşırtu öçen aqçalarnı anda Yevropa Berlege, Fransiä, Bolğarstan, Britaniä häm Libiä birä.
Bikä Timerova


text:
Rusiä möselmannarı Ğiraq suğışı mäs’äläsendä ikegä bülende. İnterfax mäğlümat agentlığı xäbär itüençä Rusiäneñ üzäk diniä nazäräte başlığı möfti TälğatTacetdin, üz tarafdarlarınıñ Quşma Ştatlarğa qarşı suğışır öçen Ğiraq xalqına qoral satıp alırğa aqça cıyaçağın belderde.
Rusiä möftiläre şurası başlığı Rawil Ğaynetdin, anıñ oyışması ber nindi dä doşmanlıq yaqlı tügel, dide. Möfti Rawil Ğaynetdinneñ urınbasarı Damir xäzrät Ğizzatulin, Tälğat Tacetdin üz wäkälätlären arttıra, dip östäde.
Rusiä Yustitsiä Ministrlığınıñ räsmi wäkile Sergei Nikullin, Tacetdinneñ Ğiraqqa moral häm matdi yardäm kürsätergä teläge Rusiä qanunnarına qarşı kilmi, läkin anıñ çınnan da qoral satıp alıp anı Ğiraqqa cibärü tırışlığı legal bulmayaçaq, digän añlatma birde.


text:
Sergey İvanovnıñ säfäre
Ufada Rusiä xökümäte räiseneñ berençe urınbasarı Sergey İvanov bulıp kitte. Anı Ufa hawa alanında Başqortstan Prezidentı Mortaza Räximov, däwlät cıyılışı räise Konstantin Tolkaçev, premyer-ministr Rafael' Baydäülätov, federal' inspektor Engel's Kolmöxämmätov häm başqa räsmi keşelär qarşı aldı. İvanov säfären sport mäydanı açudan başladı. Ul “Yaña buın” isemle sport programmaları fondınıñ bağuçısı da bularaq, sport qorılmaları büläk itte. Sport mäydanı tözeleşenä kitkän aqçanıñ yartısın Ufa xakimiäte bülsä, qalğanın älege fond bülgän.
Sergey İvanov Başqortstanda sportqa zur iğtibar bülenüen assızıqladı häm yäşlärgä uñışlar teläde. Mortaza Räximov isä respublikada tözelüçe sport qorılmaların telgä aldı. Artaban İvanov Motorlar tözü berläşmäsendä buldı. Säfäreneñ axırında Respublika yortında Räximov belän fiker alıştı. Älege säfärgä qağılışlı östämä mäğlümatlar belän aldağı xäbärlärebezdä tanıştırırbız.


text:
Qazanda Rusiä İslam mädäni üzäge Şurasınıñ küçmä utırışı uzdı
Rusiä İslam mädäni üzäge Mäskäwdä 1991 yıl başında oyışqan ide. Ul berençelärdän bulıp Rusiäne İslam konferensiäse oyışmasına kertü turındağı qarar belän çıqtı. Häm bu tormışqa aştı. Bügenge köndä üzäk 20дәH artıq Yevropa häm 40TaH artıq möselman illäre belän elemtädä tora. Qazanda da üzäkneñ bülekçäse bar. Anı Tatarstan möselmannarı Diniä näzaräte räise urınbasarı Wälulla xäzrät Yaqub citäkli.
Düşämbe könne Qazanda uzğan küçmä utırışta Rusiä İslam mädäni üzäge citäkçese Äbdel-Waxit Niazov, Rusiä möftilär şurası räise möfti Rawil xäzrät Gaynetdin, Tatarstan möselmannarı Diniä näzaräte räise Ğosman xäzrät İsxaqi, Äzerbäycan, Fälıystin, İndoneziä illäreneñ Rusiädäge ilçeläre häm başqalar qatnaştı.
Rusiä İslam mädäni üzäge citäkçese Äbdel-Waxit Niäzov möselmannar zaman belän bergä alğa qarap eş yörtergä tieşlär dip assızıqladı. Möselmannar ilen buldıru kebek tormışqa aşmas ideyälär belän çığu mäğnäsezlek dip äytte. Ul berençe çiratta könüzäk mäs’älälärne bergäläp xäl itü turında uylarğa kiräklegen bilgeläp uzdı. Mäsälän, Sankt-Peterburgta tacik qızınıñ üterelüe barı xuliganlıq qına dip bäyälände. Bez Yuğarı Mäxqämädä dä buldıq. Kiläçäktä bu mäs’äläne axırına qädär xäl itep citkerergä uylıybız, dide. Möselmannar dönyasında xäl itäse mäsälälärneñ şaqtıy buluı äytelde. Rawil xäzrät Gaynetdin berençe çiratta Rusiä İslam mädäni üzäge dini oyışmalarğa yärdäm itep bergäläp eşlärgä kiräk dip assızıqladı. Rawil xäzrät Gaynetdin
Rusiä İslam mädäni üzäge säyäsi-ictimaği mäs’älälärgä dä iğtibar itärgä tieş. Qayber din ähelläre äytä almağan süzne, ictimaği yulda bulğan wäkillär äytergä zarur. Säyäsi waqiğalarğa kilgändä, härwaqıt iğtibarlı bulsınnar ide.
Rawil xäzrät Gaynetdin utırışta Kaliningradta zur yaña çirkäw açıluın
äytte. Şul uq waqıtta möselmannar qayçannan birle üzlärenä ğibädät qılırğa urın sorap yörilär dip assızıqladı. Bez dä bit xaywannar tügel dide ul. Rawil Gaynetdin
Bezneñ möselmannar yaxşı mäçetlärdä ğibädät qılasıları kilä. Alar monı qanun nigezendä taläp itälär.
Rawil Gaynetdin Tübän Novgorod möselmannarı xoquqları bozıluına da basım yasadı. Anda törle cirlärdä xristiannar simvolikası ğına qullanıla dide.
Ğosman xäzrät İsxaqi
Rusiädäge problema Tatarstan, Başqortstan dip ayırılmıy. Tön'yak kavkaznı sanamağanda, Rusiädäge möselmannar arasında kübesençä tatarlar iseme atala. Rusiä qanunnarı tarafınnan küp mömkinleklär birelä. Bez anı xristiannar kebek faydalana belergä tieşbez.
Utırışta Äzerbäycan, Fälıystin, İndoneziäneñ Rusiädäge ilçeläre dä çığış yasadı. Alar ayıruça “Altın mönbär” xalıqara möselman kinosı festivale turında fikerlären äyttelär. Soqlanu belderdelär. İndoneziä ilçese kiläçäktä alar da bu festival'dä qatnaşırğa tırışaçaqların äytte. Fälıystin ilçese älege Şuranıñ kiläçäk utırışı Fälıystinda uzsın ide digän teläk belän çıqtı.
Utırışta şulay uq möselman mädäniäte nigezläre buyınça däresleklär äzerlärgä kiräklegenä basım yasaldı. Törmälärdä, uqu yortlarında ğibadät qılu bülmälären buldıruğa iğtibar yunältergä kiräk dielde.
Landış Xarrasova.


text:
YB tışqı eşlär ministrlarınıñ cıyılışı başlandı
Tışqı eşlär ministrları, cıyınınıñ berençe könendä Serbia tışqı eşlär ministrı Vuk Jeremic belän söyläşte. Berlekneñ kiñäyü komissionerı, bu söyläşünen Serbianıñ berlekkä qabul itelüe yulında möhim adım buluın assızıqlap, Belgradnı üz eçenä bäylänep qaludan çiklänep, kiläçäk öçen Yewropanı saylarğa çaqırdı. Berlektäge küp kene äğzä illär belän Serbia arasındağı mönäsäbät Kosovonıñ bäysezlegen tanu qararı belän körçekkä terälgän ide.
Cıyılışta şulay uq Tibettäge kiyerenkelek artuı säbäble kiläse Olimpia uyınnarınıñ Pekindä uzdırıluı mäsäläse dä qaralaçaq.


text:
Yaña açış: mäğlümat qırı vertikale
Ölkä xakimiäte qararı buyınça, Ölkäneñ Matbuğat idaräse beterelde här rayonnar gäzitläre yuridik şäxes statusınnan mäxrüm iteldelär. Alar urınına Ölkä xakimiäte qaramağında Mäğlümäti säyäsät departamentı häm gäzitlärneñ berläşterelgän redaksiäse tudı. Ölkä başlığı Vladimir Şamanov monı byudjet aqçasın döres qullanu (optimal'läşterü) häm “mäğlümat qırı vertikalen tözü kiräk”, dip añlattı. Şamanovtan ber özek ğibrätle yañğırıy: “Räsmi mäğlümät çaralarında eşläwçe jurnalistlarnıñ süz irege küpkä tübänräk. Çönki ul xaqimyäit xoquqına iä bulğan (“obleçennıy vlast'yu”) keşeneñ qaraşın çağıldıra. Häm ul yöklänelgän taläplärgä cawap birergä tieş.”Ğammäwi mäğlümat çaraları turındağı Qanunğa qarşı kilüçe mondıy qararnıñ berençe qarlığaçları ozaq köttermäde dä. Rayon gäzitlärendä saylaw aldı reklamalarına buşlay urın sorawçılarnıñ ğozerlären qabul itmilär. Çınlı rayonı başlığı Xanäfi Ramazanov Däwlät Dumasına kandidat bulıp terkälgän. Üz rayonınıñ gäzite “Sil'ninskiy vestnik”nıñ redaktorı – Ramazanovnıñ ğarizasına “tüläwle reklamalar ğına bastırabız”, dip yazğan. Bälki moña Ramazanov belän Şamanov arasındağı mönäsäbätlärneñ cılı bulmawı da tä'sir itkänder. Şunısı ğayre tabiği xäl: rayon başlığı üz rayonında çığuçı rayon gäzite östennän rayon häm ölkä prokuraturalarına şiqayät yazğan. Xäyer, monısı da ğacäp tügel: Däwlät Dumasına omtıluçı, өlkä Qanunnar çığaru Cıyılışı räise urınbasarı Tat'yana Sergeyeva aldında da törle kirtälär qorıla.
Saylaw aldı kampaniäse şulay başlanıp kitte.Ayrat İbrahim


text:
Yevropa Berlege: Brussel sammitı kön tärtibendä terror, konstitutsiä, iqtisad
Atnakiç Brusseldä Yevropa Berlegeneñ ike könlek sammitı açıldı. Berlekneñ yazğı cıyınnarı ğädättä iqtisadqa bağışlana ide. Bu yulı töp iğtibar terrorğa qarşı köräşkä bireläçäk. Berlekneñ yaña konstitutsiä mäsäläse şulay uq kön tärtibendä.
Audio (Romano Prodi)
"Terrorçılıq ikençe dönya suğışınnan birle iñ zur qurqınıç bulıp tora. Bu närsäne tamırınnan yolqıp taşlaw öçen bez bar köçen, täwäkällek, texnik häm insani çaralarnı cigergä tieş. Az da tügel, küp tä tügel. Häm älbättä, elek äytep kilgänebezçä, monıñ öçen köç qullanu ğına citmi, ä säyäsi çaralar, añlaşu kiräk."
Prodi, Ğiraq suğışı terrorğa qarşı köräştä yärdäm itmäde dide. Ä menä İzrael-Fälestin mäsäläsen çişüne bu köräşneñ uñışı öçen xäl itkeç närsä dip atadı. Brussel sammitında Berlekneñ yaña terroğa qarşı köräş idaräse buldırılır dip kötelä. Bu İdarä çiklärne nığıtu, terror çeltärläre turında mäglümät tuplaw, alarnıñ matdi çığanaqların açıqlaw, transport, xalıqnı saqlaw çaraların köçäytü belän şöğellänergä tieş bulaçaq.
Yaña konstitutsiägä kilgändä, älege waqıtta Berlektä räislek itkän İrlandiä, bu eşkä äwzemräk totınıp, üzeneñ möddäte çıqqançı, yağni Yün aylarına nindider ber kileşügä ireşergä cıyına. Bu ömetlär İspaniädä xökümät alışınu belän bäyle. Bilgele bulğança, İspaniä belän Polşa, konstitutsiä ölgesenä salınğan "ikelätä küpçelek" sisteması Germaniä, Fransiä kebek ere illärgä östenlek biräçäk, dip qarşı çıqqan ide. Bu sistema niegzendä, veto salına almağan qararlar, küpçelek xalıqnı wäkillek itkän, küpçelek illär tarafınnan qabul iteläçäk. İspaniäneñ yaña xökümäte, häm dä Polşa bu mäsälädä kompromiska barırğa cıyına. Romano Prodi "ikelätä küpçelek" kirtäsen artıq yuğarı quymasqa çaqırdı:
Audio (Romano Prodi)
"Qabatlap äytäm, konstitutsiä reformasınıñ maqsatı qararlarğa kirtä quyu tügel, ä alarnı qabul itü. Älegä azçılıqlarnıñ küpçelekkä ayaq çalu mömkinlege bar."
İqtisad mäsäläsenä tuqtalıp Prodi, 2000 yılda Lissabon sammitında qabul itelgän plannı iskä aldı. Ul plan nigezendä, Yevropa iqtisadı 2010 yılğa dönyada berençe urınğa çığarağa tieş ide. Prodi, bu plannıñ tormışqa aşuına şik belderde:
Audio (Romano Prodi)
"Xäzerge xalättä, berni üzgärmäsä, moña ireşep bulmas sıman. Çınbarlıqnı tanırğa tieşbez, bez aldan farazlağança, bu waqıt eçendä Yaponiä häm Quşma Ştatlarnı quıp tota almıybız."
Yevropa iqtisadındağı sülpänlek reformalar citmäw belän añlatıla. Yevropanıñ iñ ere iqtisadları sanalğan Germaniä belän Fransiädä, xezmät bazarın irekländerü, zur çığımnar sorağan sotsial sistemanı üzgärtü artıq ozaqqa suzıldı.
Ali Gilmi, Praga


text:
Rudolf Nuriev
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Nuriev Rudolf Xämät (Möxämmät) ulı (HypиeB Pyдoлbф MөxәMMәT yлы) (17 mart, 1938 - 6 ğıynwar, 1993). Tatar balet biüçese. Vyäçeslaw Nijinski, Mixäil Barışniqovlar belän berrättän 20 nçe ğasırnıñ iñ mäşhür ir biüçeläre arasında atala.
ЭчTәлek
Başlanğıç yılları, Kirov baletında qärerä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Rudolf Nuriev Irkutsk şähäre yanında poyızdda tua. Bu waqıtta anıñ änise, Färidä, Seberdän Vladíwostoqqa taba, ätise, Qızıl qömissar Xämit urnaşqan şähärgä säyäxät itä. Balaçağın Rudolf Öfe yanındağı ber awılda tatar ğailäsendä ütkärä. Bala çaqta uq anı Başqort xalıq biülären başqarırğa öndilär, häm şul waqıtta anıñ säläte açıla.
İkençe Bötendöniä Suğışı tämamlangaç, tormış awırlıqları arqasında, ul 1955 yılda ğına yuğarı balet mäktäbenä kerü mömkinçelegen ala. Bu waqıtta anı Leningradtağı Kirov baletı qarşısında eşlägän Wağanov Xoreografia institutına uqırğa cibärälär. Biü hönären soñ üzläşterüenä qarmastan, anı Wağanov mäktäbeneñ berniçä distä yıl eçendä iñ sälätle uquçısı bularaq tanıylar. Ul berqayçan da qardebaletta biemiçä, baştan uq Kirov teatrı solistına äwerelä.
İke yıldan soñ Nuriev Sovetlar Berlege eçendä iñ tanılğan balet biüçesenä äwerelä. Tizdän aña çit ilgä çığu mömkinçelege tatıy, ul Vena Xalıqara yäşlär festiwälenä bara. Şunnan soñ, anı tärtip bozularğa işaräläp, çit ilgä çığunı tıyalar.
Könbatışqa kitü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1961 yılda wäzğıyat üzgärä. Kirov baletınıñ Qonstantin Sergeyev isemle biüçese cärähät alu säbaple, Nurievnı baletnıñ Ayropa illären iñlägän turına alalar. Parijda anıñ çığışı publika häm tänqıytçelärne tañ qaldıra, ämma ul Sovet Berlege xökümäte tarafınnan quyılğan çit il keşeläre belän aralaşu tärtiben boza. Bu şunda uq Kirov teatrı citäkçelegenä bilgele bula, häm alar, KGB xezmätkärläre belän bergä, Nurievnı kire Sovet Berlegenä qaytaru planın qoralar. Säbap bularaq, Kremldä tizdän zur konsertta biü kiräklegen äytep ütälär. Rudolf, Mäskäwgä qaytqan oçraqta, törmägä utırtılaçağın häm bütän berqayçan da ildän çığa almaslığın sizep qala. Kiñ küläm publika fikerençä, çit ildä qalu säbabe bularaq Sowetlar Berlegendä üseş mömkinçelege bulmaw atala. Çınında isä, Nuriev yazmalarınnan häm anıñ arqadaşlarınıñ belderülärenä nigezlänep, Könbatışqa çığunıñ töp säbabe: Sowetlar Berlegendä tormış-könküreş awırlıqları häm gey buluı.
Şulay itep, 1961 yılnıñ 17 yünendä, Parij aeroportında Rudolf Nuriev, üzeneñ watandaşlığınnan waz kiçä. Ber atna eçendä, Marki dö Küiwa Yuğarı Balet kompaniase (Grand Ballet du Marquis de Cuevas) belän kontrakt tözi, häm Yoqığa talğan güzäl (Spyaşçaya Krasawítsa) baletında çığış yasıy. Ul tiz arada Könbatışta mäşhürgä äwerelä, häm tormış awırlıqları, mähäbät qiäfäte häm çiksez xarizması anı xalıqara yoldız itügä yärdäm .
Çit ildä yäşäw Nuriev aldında çiksez azatlıqqa da yul aça. Daniagä bulğan tur waqıtında ul Erik Bryun belän tanışa. Erik Rudolfnıñ iñ yaqın dustına, yaqlawçısına häm söyärkäsenä äwerelä. Erik Bryun ozaq yıllar Şvesia Patşa baletınıñ citäkçese häm Qanadanıñ Milli Baletı art-direktorı bularaq eşli.
Rudolf Nurievnı Sowet xökümätenä änisen kürü teläge belän Rusiägä qaytunı sorap yazğan küp sanlı ğärizalarına qarmastan, ilgä kertmilär. 1989 yılda ğına Mikhail Ğorbaçevnıñ şäxsi röxsäte belän ul änisen kürü bäxetenä ireşä.
Fonteyn häm Nuriev[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Nuriwenıñ berençe tapqır Angliadä çığışı Patşa Biü Akademiasendä Margo Fonteyn (Margot Fonteyn) tarafınan oyıştırıla. Ul waqıtta Rudolf "Facigäle poema" (Poeme Tragique) äsärendä solist sıyfatında bii. Şul uq waqıtta, Qara Aqqoş baletındağı pa-dö-dö zalnı ayagürä bastıra häm ozaq alqışlarğa kümä. Margo Fonteyn belän xezmättäşlek soñınnan da ozaq yıllar däwam itä. Alarnıñ berençe urtaq çığışı Covent Gardendağı Opera Patşa Sarayında, Giselle spektaklendä, 1962 yılnıñ 21 nçe febrälendä ütä. Bu balettan soñğı alqışlar häm ovasia balet waqıtınnan da ozağraq däwam itä. Nuriev belän Fonteyn Qara Aqqoş, Cizel kebek baletlarnı töbennän yañartalar.
Soñğı yılları[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1964 yılda ul Wena Däwlät operasına kilä, häm anda biüçe, baş xoreograf bularaq 1988 yılğa xätle xezmät quya.
1962 yılda Rudolf Silfidalar (Les Sylphides) kinosında debyüt yasıy. 1977 yılda Walentino belän ul Ken Rasselnıñ Walentino filmında töşä. Läkin, kinoda töşü säläte bulmawı häm awır xolqı aña töple kinoqärerä tözergä irek birmi.
1972 yılda Robert Xelpmann Rudolf Nurievnı üzeneñ yaña postanovqası - "Don Kixot" belän - Australia buyınça turğa çaqıra. 1970 yıllarda Rudolf Nuriev, berniçä kinoda töşä, häm Amerika Quşma Ştatların "Patşa häm min" ("King and I") postanovqası belän iñli. Anıñ Mappit Şouda (The Muppet Show) çaqırulı qunaq buluraq qatnaşuı, şounı dönyaqüläm uñışqa kiterä. 1982 yılda Rudolf Nuriev Austria watandaşlığın ala. 1983 yılda anı Parij Opera Baletınıñ citäkçese itep bilgelilär. Anıñ qulı astında teatrğa yaña sälätle yäşlär kilä. Qatı awıruına qarmastan, Rudolf tir tügep eşli, iskergän spektakllärneñ yañartılğan postanovqaların säxnäläşterä.
Holliwudta quyılğan Romeo häm Culyetta äsäre zur uñış qazana.
Ozaq yıllar däwamında, Rudolf Nuriev üzeneñ AIDS wirusın tanımıy. Läkin axır çiktä, sälamätlege nıq qaqşıy. Rudolf Nuriev soñğı tapqır keşe aldına Pale Ğärner teatrında (Palais Garnier, Parij) Bayaderqa spektakle waqıtında çığa. Bu waqıtta anı köçle alqışlar belän qarşı alalar. Fransianeñ mädäniät ministrı Jack Lañ aña ilneñ iñ yuğarı büläge - Matur Ädäbiät häm Sänğät Qawalerı (Chevalier de l'Ordre des Arts et Lettres) ordenın tapşıra.
Rudolf Nuriev berniçä aydan soñ, 54 yäşendä Parij, Fransiadä wafat bula. Anıñ qäbere Parij tirälegendä Sañ-Cönewev-dö-Bua (Sainte-Geneviève-des-Bois) ziratında urnaşqan. Qäber mäşhür biüçeneñ portretı häm törki stildäge yapma belän bizälgän.


text:
Ğiraqta parlamentnıñ iñ ölkän äğzası häm tağın berniçä keşe üterelde
AUDİO: Bügen irtän şäyx eşenä, Däwlät Cıyılışına barırğa çıqqaç ber terrorçı utırğan maşina şartlap anı häm anıñ ulın üterde. Bağdadtan könyaqta Musayib şähärendäge xastaxanädä intixar şartlatuçı 3 keşene häm üzen üterde. Bügen Ğiraqta fomral' suverenlıqnıñ AQŞ citäkçelegendäge koalitsiädän Ğiraq xökümätenä tapşırıluına ber yıl tuldı. Kiçä Ğiraq premyer ministrı İbrahim äl-Cäğfäri ildä iminlek urnaştıru öçen 2 yıl waqıt artığı belän citär dip isäpläwen belderde. Bu uñaydan bügen AQŞ prezidentı George Bush Ğiraq turında çığış yasar dip kötelä. Süriä Bağdadta Süriä ilçelegen açunı äzerläw öçen Ğiraqqa räsmi törkem cibärä. Soñğı 20 yılda anda Süriä ilçelege bulmadı.


text: Bagdad. Farsı qultığında yözgän "John Kennedy" oçqıç korabında Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld Amerikanıñ 18 berektäşennän kilgän saqlanu ministrları belän oçraştı. Anda Ğiraq häm Äfğanstanda üz xärbi köçlären totqan illärneñ, moñardan tış Ğiraq, Baxräyn häm Qatar ministrları qatnaştı. Oçraşuğa yul totqanda Rumsfeld üzen ozata baruçı xäbärçelärgä, Ğiraqta kiläse ğinwarğa bilgelängän saylawlar aldınnan Quşma Ştatlar ildä östämä köçlär urnaştıra ala, monıñ kiräklegen andağı xärbi citäkçelek xäl itäçäk dip belderde. Quşma Ştatlar bügenge köndä Ğiraqta 135 meñ ğäskäri tota.