text:
Bush: "Ğiraqta III dönya suğışı bara"   [ Bush çığışına reakasiä ]
Çärşämbegä qarşı töndä amerikan prezidentı George Bush Tönyaq Carolina ştatındağı xärbi nığıtmağa kilep Ğiraqqa bağışlanğan çığış yasadı. Amerikan xalqında Ğiraq suğışın xuplaw iñ tübän däräcägä töşte. Televidenie aşa turı efirda tapşırılğan çığışında Bush Ğiraqtağı ğisyançılarnı 11 sintäber xöcümnären başqaruçılar belän çağıştırdı. Ğiraqta ciñep çığu Quşma Ştatlarnıñ iminlege öçen xäl itkeç äxämiätkä iä dip, Bush ğäskär çığaru waqıtın bilgeläwdän baş tarttı. Bushnıñ şuşı çığışına ul töbäktäge illär nindi mönäsäbät belderä?
"Bezneñ strategiäne bolay äytep bula: Ğiraqlılar ayaqqa basu belän bez annan kitäbez."
Bush süzlärençä, Ğiraqta eş betkännän soñ amerikan xärbiläre anda ber kön dä tormayaçaq. Şul uq waqıtta ğäskär çığaru waqıtın xäzer ük bilgeläp quyu doşmanğa faydağa bulır ide, alar şul könne kötä başlar ide, di ul.
Amerikan prezidentınıñ şuşı süzlärenä bu töbäktäge başqa illär nindiräk mönäsäbät belderä soñ?
Äzerbaycannıñ oppozitsiädäge Musawat partiäse citäkçese Räsim Musabekov, amerikannar Ğiraqta eşlären betergänçe qalırğa tieş digän fiker belän kileşä:
"Amerikan xärbiläre Ğiraqtan irtäräk kitsä, bu bar töbäkkä totrıqsızlıq kiteräçäk. Monıñ kürşe illärgä häm bar dönyağa tiskäre yoğıntısı bulaçaq."
George Bush üzeneñ çığışında amerikan xärbiläre Ğiraqta eşen betergänçe qalaçaq, andağı ğisyançılarğa Ğiraqnı Taliban çorındağı Äfğanstan xälenä kiterergä yul quymayaçaq dide.
Äfğanstan prezidentı Xämit Qarzainıñ kiñäşçese Rangeen Spanta, Ğiraqta terrorçılıqnıñ beterelüe, demokratiä urnaşuı Äfğanstanğa da faydağa bulaçaq di, häm kiresençä. Ber ük waqıtta, anıñ süzlärençä, Ğiraq belän Äfğanstan arasında zur ayırma bar:
"Äfğanstanda xalıqnıñ küpçelege amerikan ğäskärläre kerügä qarşı tügel ide. Häm bu xalıqara prinsiplar, ike yalqı kileşü nigezendä başqarıldı. Yağni Äfğan xalqı moña riza ide, Ğiraqta isä wazğiät başqaça."
Qırğızstannıñ Ğädellek häm Täräqqiät partiäse citäkçese Moratbek İmanaliev fikerençä, Ğiraqta totrıqlılıq urnaştıru öçen tağın kimendä 5 yıl kiräk bulaçaq. Ul Amerikan häm Ğiraq xökümätlären iqtisadi proyektlarnı alğa sörergä, neft sänäğätenä kübräk Ğiraqlılarnı cälep itergä çaqıra:
"Kördlär belän wazğiät caylaşa. Läkin şiği häm sönni törkemnär belän nığraq eşlärgä kiräk. Bu törkemnär berdäm, tatu bulırğa tieş, ansız bulmıy. Bu mäsälälärne xärbi yul belän genä xäl itep bulmıy."
Ä menä Qazaxstannıñ prezident-taraflı parlament wäkile Serik Äbdraxmanov Bush administratsiäse ısullarına täniqt belderde:
"Älbättä, terorğa qarşı suğışırğa kiräk. Läkin terrornı terror belän ciñep bulmıy. Ğiraqqa ğäskär cibärgänçe Bush dönyanı Saddamnıñ atom qoralı belän qurqıttı. Bu yalğan bulıp çıqtı. Yağni Bushnıñ süzläre eşlärennän ayırıla."
Soñğı könnärdä Bushnıñ ildäge abruyı iñ tübän däräcägä töşte. Fiker beleşülärgä qarağanda anı amerikannarnıñ ni barı 45%tı xuplıy. Bu töşüdä älbättä Ğiraq suğışınıñ da öleşe bar.
-Ali Gilmi


c: text/html

text:
Tatarstan möselmannarı Diniä n
Tatarstan möselmannarı Diniä näzäräte üzeneñ «İdel-Xac» programması qısalarında Xacğa barırğa teläwçelärne tuplawı turında xäbär itte. Mäkkä häm Mädinä şähärläreneñ İzge cirlärenä xac kiläse 2002 yılnıñ 16 fevral'nän 2 martına qadär däwam itäçäk. «İdel-Xac» programmasınıñ barlıq oeştıru mäsäläläre Soğüd Gäräbstanınıñ Xac ministrlığı belän kileşterelgän. İzge säfärgä cıenuçılar öçen şunısın da äytep kitärgä kiräk, bıel Soğüd Gäräbstanı Xac qıluçılar öçen östämä qağıydälär kertken. Xäzer säyäxätne oeştıruçılardan finans garantiäläre belän bergä xac qağıydälären dä öyrätü taläp itelä. Diniä näzärätennän alınğan mäglümat'lärgä qarağanda, bu säfär här teläwçegä 1580 dollarğa töşäçäk, alar öçen Qazannan Ğäräbstanğa maxsus oçqıç oeştırılaçaq. Qarşılawçı taraf quyğan standartlar häm Xac qılu yolaları buença kunakxanälärdä, Gäräfät häm Mina palatalarında yäşäw qaralğan. Şulay itep, Xac qılarğa telägän häm mömkinlege bulğan keşe 2002 yılnıñ 9 gıyynvarenä qadär — bu dokumentlarnı qabul itüneñ soñğı köne — Diniä näzärätenä möräcäğät itä ala.
Tatarstan möselmannarı Diniä näzäräte räise Ğosman xäzrät İsxakov Rim papası İoann Pawel II gä Tatarstanğa häm anıñ tizdän menyellığın bäyräm itäçäk başqalası Qazanğa kilergä çaqıru cibärgän. Bu xäbärne çärşämbe, 26 dekaber könne «Tatnews» internet säxifäse iğlan itte. Bu saytnıñ mäğlümatlärenä qarağanda, çaqıru Ğosman xäzrät tarafınnan inde noyäberdä ük tapşırılğan bulğan, läkin bu xaqta äle köngä qadär ber süzdä äytelmäde. Älegä Rim papasınıñ Tatarstanğa kilü, kilmäwe turında bernindi dä mäğlümatlär yuk.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Citmägän aqçanı qaydan alırğa?
Mädäniät, fän, mäğärif häm milli mäs'älälär komitetınıñ bügenge utırışın ikençe törle xäyer soraşuçılar cıyılışı dip tä äytep bula. Biredä 2005 yılğı byudjet proyektına täqdimnär kertelde. Çığış yasağannarnıñ härqaysı byudjetta üzlärenä kübräk aqça qaraluın sorıy.
Däwlät Sovetınıñ berençe utırışında byudjet proyekt inde qabul itelgän ide. Bügen utırışta deputatlardan, törle oyışmalardan kilgän täqdimnärne qaradılar häm ul tözätmälär kiläse Däwlät Şurası utırışı sessiäsenä çığarılaçaq.
Aqça yıl buyına qarala. Şuña monda härber tien qäderle. Mäğärif, mädäniät byudjetqa qarağanlıqtan iñ xäyerçe ölkälär bulıp tora. Şul nisbättän Mädäniät, fän, mäğärif häm milli mäs'älälr komitetınıñ räise Räzil Wäliev berençe çiratta qaysı ölkä östenlekle, qaysınıñ äle tüzep torırğa mömkinlege bar şunı istä totıp eşlibez, di. Mäğärif ölkäsenä kilgändä ul tübändäge problemalarnı sanap uzdı
Berençe çiratta uqıtuçılarnıñ xezmät xaqın arttırırğa kiräk. Uzğan yıl bez uqıtuçılarğa klass citäkçese bulğan öçen östämä 77 meñ sum aqça qaradıq, bıyıl da 92 million sum birergä isäplibez. Annarı bezgä yıl sayın yuğarı uqu yortın betergän yäş belgeçlär kilä. Alarnıñ xezmät xaqları bik tübän. Şuña bez anı 30 protsentqa arttırırğa uylıybız. Däresleklärneñ dä bäyäläre soñğı yılda küpkä arttı. Ägär aqça artığraq bülep birelmäsä mäktäplärdä 20-30 protsent uquçı däresleklärsez qala digän süz. Bolay da küp mäktäplärdä uquçılar kitaplarnı üzläre satıp alıp uqırğa mäcbür. Bu isä ğailä byudjetına suğa. Şulay uq hönärne alğa cibärü öçen yaña traktorlar, kombaynnar satıp alu kiräk. Çönki iskeläre 40-50 yıl elek alınğan. Bu mäs'älä dä byudjetqa aqça salınğanda qaralaçaq.
Komitet utırışında mädäniät ölkäsenä aqça bülep birü buyınça da söyläşülär şaqtıy buldı. Älege ölkägä iğtibar şulay uq az dip sanıy Räzil Wäliev.
Mädäniätkä iğtibar härwaqıt az buldı. Bezneñ üseş öçen ber tien dä aqça qaralmağan. Barı üz-üzen asrar öçen, bügenge kön öçen genä aqça bar. Bolay bulğanda millätneñ kiläçäge alğa kitä almıy.
Soñğı distä yılda ber genä bilgele tatar şäxesenä dä häykäl quyılmağan. Şulay uq yazuçılarğa, kompozitorlarğa ğomumän icat ähellärenä gonorar arttıru da qaralmağan. Ğomumän problemalar bik küp. Aqça citmi häm ul sanıy başlasañ şaqtıy küp kiräk. Ämma anı qaydan alırğa soñ. Bügen Xökümät tä, finans, iqtisat ministrlıykları da östämä kerem çığanaqların tabu turında uylıy. Monıñ öçen berençe çiratta citeşterüne arttıru, zavod-fabrikalarnı eşlätü kiräklegen äytälär. Bu şulay uq kadrlar mä’säläsenä, yäğni mäğärif problemalarına kilep totaşa. Barısı da ber-bersenä bäyle di Räzil Wäliev.
Şulay da byudjet ölkäsendä eşläwçelär beraz söyenä ala. Kiläse yılnı alarnıñ xezmät xaqı 20 protsentqa artırğa tieş häm anı inde byudjetqa salıp ta quyğannar.
Landış Xarrasova.


text:
Dönyada säyäsättä xatın qız citärlek wäkillek itelmi.Parlamentqa kübräk xatın qız kertüneñ ber yulı –quotalar bilgeläp xatın qız urınnarın garatiäläw yäki partiä isemlegenä kertü.Xäzer Ğıraqta koalitsion köçlär quota ideasın yaqlawların belderde.Şulay itep Ğıraq dönyada cäyelä barğan tendensiäneñ sonğı ürnäge bulıp tora.Ämma quotalar sistemasına tänqit belderüçelär dä yuq tügel.
Bu atnada Ğıraqtağı AQŞ administratorı Paul Bremer, amerikan säyäsätçese öçen ber dä iläşelmägän närsä äytte.Min telämiçä genä xatın qızlar öçen quota bilgelänüen yaqlıym.Ğıraq konstitutsiä ölgesenä qarağanda waqıtlı assambleyanıñ 40%ın xatın qızlar täşkil itäçäk. Ütkän ayda Äfganstan da yaña konstitutsiäsenä quota sisteamsın kertte. şulay itep här töbäktän ike xatın –qız saylanırğa tieş bulaçaq. Bolar dönyada üsä barğan tendensiäneñ ike ürnäge genä. Stogolmdä Demokratiä häm Saylaw Bulışlığı öçen Xalıqara İnstitutta quota sisteamsın tikşergän Julie Ballington (audio) minemçä quotalar arta bara.bez xättä bügen bigräk tä säyäsät küzdän kiçerelgän , debatlar barğan küçmä däwerdäge illärdä quota modası bara dip äytep alabız.
Ballington süzlärenä däwam itep tağı bolay dide: (audio) post –konflikt häm küçmä däwerdäge illärdä uyınnın qağıydälären yañadan yazu digän işe bulmağan mömkinçelek bar. älbättä qanunnar yazılıp urnaşqan illärgä qarağanda bu tör illärdä quota zakonnarın kertü qulayraq. Sonğı waqıtlarda K.Afrika, Mozambik, Bosnia, Kosovo häm Rwandada da andıy qağıydälär köçkä kertelde. Äfgansatnda yaña parlamentta urınnarnıñ 25%tı xatın qızğa ayrılğan.
Stokgolm institutı 80ildä cirle yäki ğomumi saylawlar öçen quota sisteamsı kertelgän yäki bu turıda debatlar bara dip belderä..Äfganstanda bu konstitutsiägä kertelgän bulsa, Bosnia, Ärmänstan häm başqa qayber illärdä namzätlärneñ bilgele protsentı xatın qız bulırğa tieş digän zakonnar bar. Yevropada sul yünäleşle küp kenä partiälär namzätlär isemlege öçen ixtiari quotalar bilgeli.Quota sisteamasın yaqlawçılarnıñ töp argumentı säyäsättä bik az xatın qız qatnaştırıla.Dönya parlamentarlarınıñ altıdan berse genä xatın qız .Tim Symonds häm anıñ partnörları böten dönyada xatın qıznı cämäğätçelek tormışı , säyäsät öçen künegülärdän ütkäre .Ul Britaniädä dä paralementta xatın qız deputatlar sanın arttıru öçen tırışqan şäxes. Symonds bolay di:(audio)
Tarixta xatın qız xakimiättän haman çitläşterelgän... ir at parlamentarlar, ir at dini citäkçelär,. ir atlarnıñ strukturası birgän kürsätmälärne ütäp kilgän xatın qız ber nindi demokratiädä , xätta borınğı demokratiälärdä dä sanı häm sälätenä qaramastan ber närsägä dä ireşä almağan.Xatın qıznıñ säyäsättä alğa kitüe öçen tırışuçılar anıñ parlament, mäcleslärgä kerüe öçen yasalma bulıp kürensä dä quotalar bilgelärgä tieş.
Symonds qaraşınça, ägär dä xatın qız berençe parlamentqa küpläp saylanmasa , alar 20-30 yılda ber närsä dä eşli almayaçaq.Saylanğan ir at anda ozaq waqıt utıraçaq , alarğa urın bulmayaq,ir at östenlek itkän parlament xatın qız ixtiaçlarına iqtibar itmiäçäk,İlneñ xatın qızı politik protsesstan faydalana almayaçaq.
Şulay da quota sisteması qapma qarşılıqlı. Qayber illärdä uñışqa ireşkän partiälär bilgele sanda xatın qız deputatlar östi ala. Ämma bu deputatlarğa ''quota patşabikäse'' digän isem birelä häm ciddi mönäsäbät kürsätelmi.Sistemanı tänqitläwçelär qaraşınça xatın qız sälätle ikän saylansın,ämma xatın qız bulğan öçen genä saylanmasın .AQŞda quotalar sisteması yuq ; Bremer ber dä telämiçä genä Ğıraqta rizalıq birde. Symonds yaxşımı naçarmı bu sistema kirekle di. Skandinavya illärendä partiälär namzätlär isemlegenä xatın qız häm ir at kandidatlarnı berbere artlı çiratlaştırıp urnaştıra.Bilgele bulğança skandinayva illäre parlamentlarında xatın qızlar prosentı dönyada in yuğarı
färidä xämit,praga


text:
BMO İminlek Şurası Tönyaq Korea turında qararın kiläse atnağa qädär çığarmas kebek
"Min äle genä tağın öçen äzerläwçe AQŞ, Fransiä, Britaniä isemennän dä Şura utırışında rezolütsiä ölgesen iğlan ittem. Häm mömkin bulsa anı 8 yüldä tawışqa quyunı soradım, ämma bu älbättä däwam itüçe kiñäşläşülärgä bäyle bulaçaq" dide Oshima.
Ämma Tönyaq Koreanıñ bu ğämälen şunda uq xökem itep çıqqan xalıqara cämäğätçelek İminlek Şurasında bu resolütsiäne tiz genä qararğa aşıqmıy kebek.
Tönyaq Korea çärşämbe könne 7 raketa sınadı. Şularnıñ berse Alaskağa qädär oçarğa mömkin dip isäplängän yıraq ara Taepodoñ-2 raketası.
Bu sınawlar Korea Yarımutrawında atom texnologiälären üstermäskä wäğdä itkän Pxenyannnıñ 2003-nçe yılda ul eşçänlegen däwam itüe turında beldergännän soñ häm atom texnologiälären taratmaw kileşüennän çığuınnan soñ başlanğan krizisnı tağın da köçäytep cibärde.
Comğa könne AQŞ prezidentı George Bush Çikagoda xäbärçelärgä "Tönyaq Korea citäkçese Kim Joñ İlneñ qoral programmalarınnan baş tartu, raketa sınawların beterü häm üz xalqına yardäm itü mömkinlege bar. Minemçä aña bu mömkinlekne añlatu, ber genä tügel, kübräk tawış belän añlatu iñ yaxşısı bulaçaq" dide.
Bush Pxenyan belän 6 yaqlı söyläşülärdä AQŞ törkemen citäkläwçe Christopher Hillnı Aziädäge başqa illär belän kiñäşläşülär öçen töbäkkä cibärde. Bügen Hill Waşington Qıtaynıñ ğäyre räsmi 6 yaqlı söyläşülär turındağı täqdimen xuplıy, AQŞ ul söyläşülär citendä Tönyaq Korea belän ayırım da oçraşa ala dip belderde.
Şul uq waqıtta ul Waşington Pxenyannı söyläşülär östälenä qaytaru öçen çigeneşkä barmıyaçaq dide. 6 yaqlı söyläşülärdä AQŞ, Yaponiä, Tönyaq häm Könyaq Korealar, Rusiä, Qıtay qatnaşa.
Yaponiäneñ täqdim itkän rezolütsiäne Qıtay kebek BMO İminlek Şurasında veto xoquqına iä bulğan illär yaqlamas kebek. Comğa könne BMOdağı Qıtay ilçese Wañ Guañya "Ägär bu rezolütsiä tawışqa quyılsa, şiksez İminlek Şurasında berdämlek bulmıyaçaq. Östäldä barlıq mömkinlekläw açıq qala" dide. Wañ Qıtaynıñ veto salu mömkinlege turında berni dä äymäde.
Rusiä dä İminlek Şurasınıñ andıy cawabın xuplamasqa oxşıy. Comğa könne Rusiä baş xärbi İdarä citäkçese Yuriy Baluyevsiy Däwlät Dumasına "Bu sınawlar Rusiä Federatsiäse cirenä turıdan turı qurqınıç tudırmadı. Şulay da xärbi keşe bularaq min mondıy raketa oçırularnıñ bigräk tä raketa sınawlarnıñ, Tönyaq Koreanıñ texnik däräcäsen istä totıp, raketa yünäleşen bötenläy üzgärtkän oçraqta, bilgele ber qurqınıç tudıruın äytäsem kilä" dide.
Tönyaq Korea üzeneñ atom häm raketa programmalarınıñ Töbäktä Quşma Ştatlar tudırğan qurqınıçqa qarşı toru maqsatında eşläwe turında täqrarlap kilä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Ğiraqta AQŞ ğäskärläre Säddam Xösäin xakimiätenä yaqın bäyläneşe bulğan häm koalitsiä köçlärenä qarşı höcümnär oyıştıruda şiklänelgän 6 keşene totqarladı.
Uzğan töndä Säddamnıñ tuğan şähäre Tikritta tentü törkemen citäklägän leytenant polkovnik Steve Russell qulğa alınuçılarnıñ ikese elekke xakimiätneñ yuğarı däräcä tarafdarı bulğan dide.
Bügen Nacaf şähärendä ğiraqta küpçelekne täşkil itüçe şiğilar citäkçese Ayatulla Ali äs-Sistani tarafdarları anıñ yortı yanına cıyıldı. Alar äs-Sistaninı üterergä tırışuçılar turındağı kiçäge xäbärlärdän soñ anıñ iminlege öçen borçılu belderde.
Ämma äs-Sistaninıñ süzçese Xämit Çaffaf Qatardağı äl-Cäzirä televideniesenä interviewda ul xäbärlärne kire qaqtı. Ğiraq İdarä Şurasınıñ äs-Sistani belän yaqın elemtädä bulğan qayber äğzaları da kiçäge höcüm turındağı xäbärlärne kire qağa.


text:
Tatarstan belän Çexiä bäyläneşläre nığıy
Dönyanıñ törle illärennän, Rusiägä eşlekle säfär belän kilüçe wäkilçeleklärneñ Mäskäw belän tanışqannan soñ, ilneñ öçençe başqalası sanalğan Qazannı kürep kitüe, ğädätkä äylände. Yäkşämbe, yal köne buluğa qaramastan, Tatarstan citäkçelege Çex respublikası prezidentı Vatslav Klausnı qarşı alıp qunaq itte. Çex wäkilçelegeneñ Tatarstandağı 1 könlek säfäre barışında, Çexiä-Tatarstan eşlekle forumı uzdı.Üzeneñ sälämläw çığışında Mintimer Şäymiev Çexiä liderına Qazanğa kilüe öçen räxmät äytte. “Bez monı respublikabızğa qarata xörmät bilgese bularaq qabul itäbez”, - dip assızıqladı ul. Tatarstan Prezidentı üz çığışınıñ ayırım ber öleşen Çexiä häm Tatarstan arasındağı xezmättäşlekneñ tarixına bağışladı. Ul assızıqlağança, bezneñ borınğı babalarıbız arasında säwdä-iqtisadi mönäsäbätlär monnan 10 ğasırlar elek urnaşqan. Mintimer Şäymiev äytüençä Qazannıñ meñellıq yubileen zurlap ütkärü dä, çex säwdägärläre arqasında mömkin bulğan. Elek waqıtta Çexlar belän Tatarlar arasında säwdä eşläre bik uñışlı barğan. Şulay ber waqıt, bäxetkä küräsen ber çex säwdägäre ber tien töşerep qaldıra. Şuña nigezlänep Qazannıñ 1000 bilgelände.Monıñ öçen dä bez çexlarğa räxmätlebez.
Elek waqıtta Çexlar belän Tatarlar arasında säwdä eşläre bik uñışlı barğan. Şulay ber waqıt, bäxetkä küräsen ber çex säwdägäre ber tien töşerep qaldıra. Şuña nigezlänep Qazannıñ 1000 bilgelände.Monıñ öçen dä bez çexlarğa räxmätlebez.Çığışın däwam itep, Mintimer Şäymiev Çexiä belän Tatarstannı bäyläwçe qayber tarixi faktlarnı sanap uzdıElek-elektän Tatarstan belän Çexiä arasında bay mädäni elemtälär urnaşqan. Bügenge köndä, Bögelmädä Yaroslav Ğaşeknıñ Rusiädä berdänber muzey eşläp kilä. Qazanda dönya külämendä tanılğan çexlar – YÄ.Ğaşek häm YU.Fuçik isemnären yörtüçe ike uram bar. Üz çiratında, Çexiädä inde 10 yıldan artıq Tatarstannıñ säwdä-iqtisadi wäkillege, 300 keşene berläştergän tatar cämğiäte eşläp kilä. Bez sezneñ ildäge üz wäkillegebezneñ eşçänlegen üsterergä niätlibez. Sezgä Çexiädä tatar diasporası yäşäyeşe öçen bergäläp şartlar tudıruda bezgä yärdäm kürsätü üteneçe belän möräcäğät itäbez.
Moña östäp, Tatar-inform mäğlümat agentlığı, Çexiä belän Tatarstannı bäyläwçe elemtälärgä Pragada urnaşqan “Radio svobodnaya Yevroppa – Radio Svobodı” “Azatlıq” radiosınıñ tatar-başqort redaksiäsen dä kertä. Forum barışında, Çex başlığı, üz çiratında, Tatarstan citäkçelegenä yal köne buluğa qaramastan oçraşu mömkinlege birgängä häm forumnı oyıştırğan öçen räxmät belderde häm üzeneñ sälämläw süzen, Şäymiev iskä alğan meñ yıl elek yuğaltılğan täñkä belän başlap cibärde.
Älege täñkäne çex eşquarı yä bulmasa berär türä yuğaltqanmı, anısın belmim, ämma min biredä ber täñkä yuğaltırğa äzer. Bu şayaru, älbättä, ike ilneñ eşquarları üz aqçaların yuğaltsalar, bu döres bulmas ide. Bezneñ arada iqtisadi mönäsäbätlär salınğan aqçalarnı yuğaltmıyça ğına üsär dip ömetlänäm.
Çexiä Prezidentı tawar äyläneşen arttıru häm investitsiälärneñ külämen üsterüne yaqlap çığış yasadı. Ul şulay uq Qazanğa kilgän çex eşquarlarınıñ respublika sänäğätçeläre belän üzara bäyläneş noqtasın tabularına häm ike yaqqa da faydalı xezmättäşlek turında xälitkeç qarar qabul itülärenä ışanıç belderde. Soñınnan ike Prezident – Vatslav Klaus häm Mintimer Şäymiev qatnaşında ike zur kileşü imzalandı. Berençe dokument Qazanda Rossiädä iñ erelärdän sanalğan, 600 yataqqa isäplängän aşığıç yärdäm kürsätü xastaxanäsen buldırunı küzdä tota. Älege kileşügä Qazan merı İlsur Metşin, “Komerçni Bank” departamentı direktorı Yana Şvabenskaya häm «FAVEA Engineering» firmasınıñ eksport buyınça direktorı Maksim Xamet qul quydı. Tatarstan-Çexiä urtaq proektınıñ ikençese Miñlebay ğaz suırtu zavodın 30 megavatt quätle gaz turbinalı elektr stansiäse belän cihazlawğa qağıla.
Ğädel Galämetdinov.


text:
Washington Post: "Zur Sigezlekneñ" üleme
1975nçe yılda şul çaqtağı Fransiä prezidentı Valery Jiskard d''Estaing, Rambulliet şähärenä tärräqi itkän 6 il citäkçelären çaqırıp daimi räweştä oçraşıp torırğa täqdim itte. Täqdim xuplandı, häm çirattağı cıyında 6 ilgä Kanada da quşıldı. Kanada, Fransiä, Germaniä, İtaliä, Yaponiä, Britaniä häm AQŞ – G7 dip atalğan törkem tözede. Soñğı yıllarda bu törkemgä Rusiä dä quşılıp, törkem "zur sigezlek" dip atala başladı. Törkemdä çirattağı räislek wazifası bıyıl Rusiädä, häm summit yül ayında Peterburda ütäçäk. "Zur sigezlekneñ üleme" dip atalğan mäqälä bügen Waşington Post gazetında dönya kürde.
Ämma "zur cidelek" belän Rusiä arasındağı iñ zur ayırma – ul köntärtibendä torğan mäsälälärgä qaraşlarnıñ ayırıluı. Rusiä kürşe däwlätlär belän viza, elektr energiäse, gaz, şäräp häm xattä şifalı su mäsäläsendä suğış xälenä kilä. Demokratiä yulın saylağan Ukraina häm Görcistanğa, şulay uq Baltiq buyı däwlätlärenä qarata Mäskäwneñ qaraşı üzgärde. Ber ük waqıtta Rusiäneñ yaña dusları arasında Belarus, Üzbäkstan, İran, Mäğrib, Venesuela, Birma citäkçeläre häm Hämäs päydä buldı.
İqtisadları alğa kitkän demokratik däwlätlär Peterburda ütäçäk summitqa barırğamı-yuqmı dip baş wata. İdealistlar – qatnaşmıyq, baykot iğlan itik, di. Wazğiätkä ayıq qarawçılar moña qarşı, ul çaqta näticäse naçar bulaçaq, di.
Rusiä räsmiläre, energetikada iminlek mäsäläsen niçek añlawların böten dönyağa kürsätte. Energetika ölkäsen xosusi şirkätlärgä satu urınına Rusiä däwlät kontrolen nığıta, neft häm gaznı üz qulına ala bara. Demokratik illär kürergä telägän äyberme bu?
Waşington Post mäqäläsendä bik küp sorawlar cawapsız qala. Rusiä, "zur cidelek" citäkçeläre süzlärenä qolaq salır dip kem ışana? Soñğı yıllarda qabul itelgän demokratiägäq qarşı qanunnar yuqqa çığırmı? 2007 häm 2008nçe yılda saylawlar irekle häm ğädel bulırmı? Yustisiä häm mäğlümat çaraları östennän däwlät kontrole beterme? Eşlärennän quılğan jurnalistlar üz urınnarına qayta alırmı? Eşquarlıqqa tıqşınu beterme? Qanunsız qararlar qabul itkän bürokratlar, prokurorlar häm xäkimnär xökem itelerme?
Mäqälä avtorı Andrei İllarionov, "zur cidelek" citäkçeläre Peterburğa bara qalsa – üzläreneñ Rusiädä ireklek häm demokratiä torışına bitaraflığın kürsätäçäk, dip sanıy. Alarnıñ säfäre - Rusiäneñ, gel qabatlap torğan, könbatış belän Rusiä citäkçeläre arasında ber nindi dä ayırma yuq, digän süzlären raslaw bulaçaq.
Yuğarı däräcädäge cıyınnıñ niçek ütäçägenä qaramastan, ber äyber inde bilgele: "zur sigezlek" demokratik illär klubı bularaq yäşäwdän tuqtıy. Peterbur summitı anıñ ülemen yaqınayttı. Bälki ul soñıraq 7, 4 yäki 3 ilne berläşterep yañadan tuar, ämma bügenge Rusiä öçen ul klubta urın yuq. (Washington Post, 18.04.2006)
alsu qormaş


text:
Şwetsariä dispetçerın üterüdä şiklänelüçe Vladimir Savçuk anı ütermägän
Rusiäneñ qayber kiñ mäğlümat çaraları atnaqiç könne näq menä Vladimir Sawçuq bu cinayätne qıluda şiklänelä digän xäbärlär taratıp ölgergän ide. Alarnıñ bu xäbärläre nindi çığanaqtan alınğan bulğandır, ämma alar döreslekkä tap kilmi. Ni öçen digändä, Vladimir Sawçuq bu atnada ğına tügel, ä, ğomumän, soñğı yartı yıl eçendä Ufadan berqaya da kitmägän. Başqortstan xoquq saqlaw oyışmaları da tikşerep qarağaç, anıñ çınlap ta bu könnärdä Ufada buluın raslağan.
Vladimir Sawçuq Germaní kügendäge faciğäğä yulıqqan oçqıçta bar ğailäsen – xatını İrinänı, ulı Vladislawnı häm qızı Veroníknı yuğalttı. Sawçuq äfände qayber mäğlümat çaralarınıñ sensasí tudıru öçen genä, aşığa – aşığa tikşerelmägän mäğlümatlarnı cämäğätçelekkä çığaruına näfrätlänüen belderä. Ufada jurnalistlar belän oçraşuda ul, ğomumän, bu cinayätkä Başqortstan keşeseneñ qatnaşı buluına ışanmawın äytte.
Ä Başqortstan oçıqıçında hälaq buluçılarnıñ tuğannarın berläştergän cämäğät oyışması citäkçese Zölfät Xammatov fikerençä, «Sqayğayd» dispetçeren üterü älege hälaqätne tikşerüne tağın da suzarğa häm, bälki anı, ğomumän dä, tuqtatırğa teläwçelär faydasına ğına eşli. «Bolay da ozaqqa suzılğan tikşerü xäzer inde bötenläy başqa borılış alırğa mömkin», – di ul.


text:
Alekseyıvskida yaña xakimiät başlığı
>Uzğan atnada Tatarstannıñ Alekseyıvski rayonı başlığı Aleksey Demidov yaña wazıyfağa - Xisaplaw palatası räise itep bilgelände. Şul uñaydan düşämbe könne Alekseyıvskida xalıq deputatlarınıñ çirattan tış sessiäse uzdı. Anda töp mäs'älä itep yaña xakimiät başlığın bilgeläw qaraldı.
Sessiä eşendä Tatarstan respublikası Prezidentı Mintimer Şäymiev, Prezident Apparatı wäkilläre, rayon sovetınıñ 22 deputatı, törle oyışma citäkçeläre qatnaştı.
Mintimer Şäymiev üz çığışında Alekseyıvski rayonınıñ soñğı yıllarda törle tarmaqlarda üseş aluın bilgeläp uzdı häm bu eşlärdä Demidovnıñ quyğan xezmäte bik zur buluın äytte. «Xisaplaw palatası räise itep tä Aleksey Demidovnı min täqdim ittem, Däwlät Sovetı minem täqdimne bertawıştan xupladı. Demidov üzeneñ tırış, namuslı ikänen rayon xakimiäte bularaq isbatladı. Xisaplaw palatası kebek cawaplı konstitutsion orğanda da ul sınatmas”, - dide Mintimer Şäymiev.Alekseyıvski rayonında tabış kiterä torğan sänäğät şirqät'läre yuq. Şuña da qaramastan tözeleş tarmağı şaqtıy alğa kitkäne kürenä. Rayonda tözelgän häm tözelep yata torğan binalarnıñ küplege küzgä taşlana. Tağın şunısı uñay küreneş – barlıq binalar da Alekseyıvskinıñ üzendä çığa torğan kirpeçtän tözelä. Kirpeç zavodı küptän tügel genä eşli başlağan. Şuña da qaramastan, Qazannıñ 1000 yıllığı uñayınnan başqalabızda salına torğan binalarnıñ da kübese Alekseyıvski kirpeçennän ikän. Misal itep Federal' salım inspeksiäse, fitnes klubın atarğa bula.
Rayonnıñ üzenä kilep kergäç tä qızıl kirpeçtän salınğan xristiannarnıñ mähabät ğibadätxanälärenä tap bulasın. Bolar yanında mäçet berençe qaraşqa yuğalıp qala tösle. Bu möselmannarnıñ açuın kitermime soñ dip qızıqsındım min Alekseyıvski imamı, xaci Röstäm xäzrättän.Mondıy sorawlarnı küp birälär. Ämma bezneñ maqsatıbız matur bina tözü tügel, ä eşebezne eşläw. Comğa namazlarına keşe küp yöri, mädräsädä balalar uqı.
60 protsent tiräse urıs, 30 protsent tiräse tatar xalqı ğömer kiçergän Alekseyıvski rayonınıñ ike yağınnan Qama yılğası cäyılep kitä. Küptän tügel genä açılğan küper Rossiäneñ qayber töbäklärenä sanawlı säğätlärdä barıp citärgä mömkinlek birä. Alekseyıvski citäkçelege älege küperne saluda zur köç quyğan.Alekseyıvskida urnaşqan Bilärdäge İzge çişmägä kilüçelärneñ sanı da yıldan-yıl arta. Sixät alırğa teläwçelär Bilärdäge Xucalar tawına menep teläklär teli, sädaqälär birä. Qayçandır Bolğar däwläteneñ başqalası bulğan Bilärgä tatarlar ğına tügel, törle millät wäkilläre kilä. Yal itü öçen dä Bilärdä bar mömkinleklär qaralğan. Tatar balaların cıya torğan Sälät tä yıl sayın lager'ların şuşında oyıştıra.
Ğomumän Alekseyıvskida yäşlärgä zur iğtibar birergä tırışalar. Bu turıda sessiädä Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev ta bilgeläp uzdı. Häm kiläçäktä yaña xakimiät başlığı da Aleksey Demidov yulınnan barır digän teläk belderde. “Çönki yaña citäkçe kandidaturasın qarağanda min quşılmadım, ä Aleksey Demidovqa xäl itärgä röxsät birdem” - dide Mintimer Şäymiev.Alekseyıvski rayonınıñ yaña xakimiät başlığı itep prezident ukazı belän Vladimir Kozonkov bilgelände. «Ul awıl xucalığı tarmağında şaqtıy ozaq eşlägän keşe. Çığışı belän Alekseyıvski yağınnan. Küp mäs’äläne töptän belep xäl itä”, - dide yaña xakimiät başlığı belän tanıştırğanda Aleksey Demidov.
Landış Xarrasova


text:
Abxaziä yuğarı mäxkamäse 3-nçe ütkäberdä üktän bäxäsle prezident saylawlarındağı barlıq saylaw bülletennären yañadan sanarğa quştı.
Mäxkamä bu qararnı ber atna buyı däwam itkän tıñlawlardan soñ kiçä kiç çığardı.
Tawışlarnı sanaw bügen öç äğzadan torğan komissiä küzätüendä yañadan başlandı.
Baştaraq Abxaziä üzäk saylaw komissise saylawlarda 50 protsenttan artıq tawış cıyğan oppozitsion Sergey Bagapş ciñep çıqtı dip iğlan itkän ide. Ämma xökümät nazmäte häm elekke ministr Raul Xadcimba saylawlar xärämläşülär belän ütte dip häm yaña tawış birü oyıştırunı taläp itep bu qararğa qarşı çıqtı.


text:
Respublika bäyrämeneñ qara tapları...
Xäyer, härqayda tügel. Xätta tatar moñnarı yañğırağan Qamal teatrı qarşında häm Märcäni mäçete tiräsendä dä tatarlarnıñ küp öleşe räxätlänep duñğız şaşlığın öçpoçmaqqa quyıp aşadı, araqığa sıra quşıp eçte. Respublikabıznıñ möstäqillege könendä çigeşle tübätäyle irlärneñ iserek kileş yörüläre bik säyer bulıp kürende, älbättä. Hiçyuğı tatarlar üzläre cıyılğan çaqta üzläre xälällek ürnägen kürsätsä, milli üseş şul bulır ide. Xäzergä Yudkeviç kebeklärgä dä eş bar äle.Mäskäw mäğlümat çaraları bäyrämne niçek kürsätte soñ? Yäkşämbe kiçendä RTR telekanalınıñ maxsus reportajında çibär qızlar yarışı, top-model'lär turında tapşıru buldı. Anı alıp baruçı jurnalist matur gäwdäle häm söykemle qızlar Mäskäwgä kilep tönge restorannarnı bizäsälär dä bik faydalı, dide. Qayber oyışmalar üzläreneñ ofisların, mäcleslären bizär öçen maxsus kurslarda künegülär ütkän qızlarnı çaqıralar. Jurnalist fikerençä, bu bik äybät, çönki mäsälän, Qazanda yäşäwçe matur qız üz şähärendä qalsa, ul anda Qazan xuliganı belän yäşäp qıynalıp integäçäk. Ä Qazanda qalmıyça, Mäskäwdäge tönge klubnı bizäsä, caylıraq, di ul. Anda tormış maturraq, bay ir yäki söyärkä tabılırğa mömkin... 30-31 avgustta RTR kanalında Qazan turında menä şul xäbär genä işetelde. Rusiä üzäk mäğlümat çaraları Respublika könenä bernindi mäqälä yäki reportaj bağışlamadı. Xätta alar Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ respublika köne belän qotlawın mäydanda iğlan itügä, zamança tözelgän Basket-xoll binası açıluğa da iğtibar itmäde. Tatarstannıñ qayber mäğlümat çaralarında da suverenitet – türälärneñ qoralı ğına ul digän fikerlär äytelde. Tatarstan Respublikası köne aldınnan iñ zur häm iñ mäkerle büläk “TaTapckий Mиp” gazetası baş möxärrire Boris Çurbanovtan kilde. Ul Rinat Aqçurin citäkçelegendäge “Watanım” xäräkäte ğämälgä quyğan “TaTapckий Mиp” digän gäzittä “KaзaHckий koTeл” digän zur mäqälä bastırğan. Mäğnäse - Tatarstan möstäqillege tatar millätçeläre tarafınnan ğına uylap çığarılğan, millätçelek - ul Tatarstan türäläre qullana torğan ber qoral ğına. Ğomumän, Tatarstan häm tatar tele, tatar milläte dip yörüçelär bik yaman itep kürsätelä bu mäqälädä. Qısqası, Mäskäwdäge qayber zıyalılarnıñ şuşı gazeta tatarğa qarşı maxsus oyıştırılğan dip sanawçılar xaqlı bulıp çıqtı. TaTapckий Mиp gäziteneñ, Renat Aqçurin oyıştırğan “Watanım” oyışmasınıñ respublika bäyrämenä küçtänäçe açqıltımraq bulıp çıqtı. Diana İbrahimova


text:
Statistika dairesinde 3-otaqli temirli menzil
**Tecili**Super teklif STATISTIKA dairesinde,Deyerinden asaqi Hundur tavanli, STALINKA layiheli, temirli Temiz 3-radnoy otaqli 5-mertebeli das binanin 5-ci mertebesinde temirli menzil tecili olaraq satilir.Bina xususi qorunan binalardandir.Menzilin butun seraiti movcuddur.Senedi Kupcadir.Binanin ustu siferli cardaqdir.Qaz.su,isiq daimidir.Telesin bele qiymete bu erazide menzil yoxdur menzil tecili olaraq satilir.Qiymetde raziliqa gelmek olar.
Qiyməti: 98000 AZN


text:
Bügen Rusiä Yuğarı mäkämäse, 2005 yılda Bögelmädä ğaz ütkärgeçne şartlatuda ğäyeplängännärneñ eşen yänä qarap, alarğa elek çığarılğan törmä cazasın kimette. Timur İşmuratov 8 yıl da ber ayğa, Rawil Ğömärov 9 yılğa, Fänis Şäyxetdinov 10 yıl da 10 ayğa ireklärennän mäxrüm itelde. Moña qädär bu eş buyınça Tatarstan Yuğarı mäxkämäse, häm Cämäğät utırışçıları ike tapqır qarar çığarğan ide inde. Rusiäneñ Yuğarı mäkämäse utırışında qatnaşqan advokat Färit Baybikov äytüençä, alar qabat ğäyepsezgä xökem itelde: “Bez xökem itelgännärne gäyepsez dip sanadıq häm sanıybız. Şartlaw waqıtında alar şähärdä dä bulmağan. Bezneñ xäzerge maqsat- bu mäxkämä qararınıñ küçermäsen alu”,- dide Baybikov.
Bu qarar belän kileşmägän advokatlar xäzer eşne Yewropanıñ keşe xoquqları mäxkämäsenä tapşırırğa cıyına.


text:
Pensionerlar firqäse Bignovqa qarşı
Möxtäriät ixatasına çarağa äzerlänep berläşkän oppozitsiä üz şiğarlären elgän ide. Anda SSSR däwlät banklarında yanğan aqçanı qaytaru, respublika citäkçelegennän yağulıq-energetika tarmağın qaytarunı taläp itkän şiğarlär bar ide. İxatada şulay uq elegräk elgän tatar gimnaziäsen cimerügä qarşı şiğarlär dä bar ide. Alar arasında tuğan tel uqu buyınça konstitutsiä xoquqı, Rusiä Prezidentınıñ tuğan telne uquğa qarşılıqlar bulırğa tieş tügellege turında süzläre kiterelgän şiğarlär dä bar ide.
Çarağa kilgän ber törkem başqort yäşläre möxtäriät ixatasına bärep kerep älege şiğarlärne yırtıp bärdelär. Milli-mädäni möxtäriät räise urınbasarı Mäcit Xucin militsiägä närsä qarıysız dip qıçqırğannan soñ ğına alar berniçä yegetne qulğa alıp maşinağa utırtıp alıp kitte. Çaranı oyıştıruçılar Bignovqa çeregän yomırqa häm pomidorlar ırğıtu teläge belän yansa da, ul binadan çıqmadı. Şulay da alarnı möxtäriät ixatasına ırğıtıp beterdelär. Soñında cıyıluçılar Bignov qaraçqısın yandırdılar häm taraldılar. Qaraçqınıñ başı qabartılğan prezervativtan ğibärät ide.
6 sintäber berläşterelgän oppozitsiä utırışı buldı. Anda qatnaşuçılar tatar cämägätçelek oyışmasına başqort yäşläre bärep kerü millätara mönäsäbätlärne bozuğa alıp kilä dip belderdelär. Milli-mädäni möxtäriät bu uñaydan il prezidentına, Başqortstan häm Tatarstan başlarnına, iminlek xezmätenä, prokuraturağa möräcägätlär äzerläyäçäk.


text:
Ul Ğiraq suğışı çorında talanğan ide.
Agentlıq wäkilläre 2 atnağa kilep Tuwayta atom qaldıqları kompleksın tikşerüne kiçä başladı.
Bu Ğiraq suğışı tämamlanğannan soñ agentlıq tikşerüçeläreneñ Ğiraqqa berençe kilüe.
Alar Pentagon citäkçelegendä eşli.
Bu urınnan aprel başlarında bik küp uran qaldıqları häm bayıtılmağan uran urlanuı turında xäbär itelgän ide.
Yaqın tirädäge awıllarda yäşäwçelär uran saqlanğan sawıtlarda eçär su saqlıy häm kiemnären yua. Xäzer alar nurlanış awıruları turında zarlana başlağan.


text:
Samar xalqınıñ 94%-ı toraq bäyäsen tüläp bara
Toraq- kommunal xucalığı kürsätkän xezmät könnän- kön qimmätlänä bara, ä xalıqnıñ tüläw mömkinçelege bik tübän. Ğalimnär bilgelägän sannar iğtibarğa layıq. Ğailädä ayına keşe başına 500 dollar kerem bulğanda, ğailä urta xälle sanala ikän. Ä bu san Rusiä xalqın ikegä genä bülä: xäyerçelär häm baylar.
Samar matbuğatında fatir xaqın tüläw turında bulğan zur söyläşüne bastırdılar. “Kommunal toraq xucalığı revolyutsiälärgä tüzmi” iseme astında çıqqan materiallardan ayırım fikerlär tübändäge.
Bügenge köndä samaralılar fatir xaqın 100% külämdä tülilär. Elgärege dotatsiälär beterelde. Toraq qimmät dielsä dä, aqçanıñ tik 22% çaması ğına çın toraqqa kitä, bu çığımnar- remont, çüp- çarnı çığaru, cıyıştıru, lift xezmäten kürsätü. Ä menä qalğan aqçanıñ zur öleşe gazğa, energetikağa, suğa küçerelä.
Samarda toraq mäs’äläsen xäl itü yözennän 5 qatlı xruşçevkalarnı xäzer tuğız qatlığa äyländerälär. Häm äytergä kiräk şundıy üzgärtü qazna aqçasına bik qimmätkä töşä, ber yortnı üzgärter öçen 14 mln sum aqça kiräk.
Bıyıl Samarda 12 xruşçevkanı tuğız qatlığa äyländerü öçen byudjetta 166 mln sum aqça qaralğan. Samaralılar bu täcribäne Germaniädän alğannar. İke Germaniäne quşqaç, kapitalizmlı Könbatış Germaniä sotsializmnan küçkän Germaniägä üz aqçasına şul ısul belän öylärne zuraytqan.
Bügen yortlar äkrenläp şäxsi firmalarğa tapşırıla. Toraq- kommunal xucalığı citäkçese Vladimir Vasilenko äytüençä, sälämätlängän yortlarnı şäxsi firmalarğa kapital remont yasap tapşırırğa kiräk, bu eşne başlap cibärer öçen, şähär byudjetında 2 mlrd sum aqça bulırğa kiräk ikän häm Vasilenko, äfände mondıy aqça tik Mäskäw şähäre qaznasında ğına bar di.
Vasilenqo fikerençä, toraq- kommunal xucalığın şäxsi kompaniälärgä birgändä, kontrol'ne köçäytergä kiräk, bezneñ şartlarda yalğançılar küp. Bügen Samarda 24 toraq yortqa şäxsi kompaniälär aqça alıp qaçqannar, bolar aldanğan 2 meñ keşe digän süz. Toraq- kommunal xucalığın kontrol'sez qaldırsaq, bu san unar meñlägän bulaçaq,- di Vasilenqo.
Samarda bügenge köndä gazğa, utqa ayırım tülänä, tizdän suğa, cılıtu öçen ayırım- ayırım tüläw oyıştıraçaqlar. Bu inde aqçanıñ turıdan – turı xucasına uzaçağına garantiä,- di Vasilenko.
Citäkçelär belderüençä, bügenge köndä xalıqnıñ 94%-ı fatir xaqın tärtiple tüläp bara häm bu san yaxşı kürsätkeç dip sanala Rusiä şartlarında.
Şamil Bahautdin, Samar.


text:
Robert Miñnullin: Minem küñeldä härber ädipneñ tuğan cire saqlana
Cäy aylarında härkem dä yal itep qalırğa tırışa. Kemder diñgez yarı buyında qızınıp, su kerüne xuplıy, ä kemder üz tuğan yaqlarında yal itüne üz itä. Ä menä Tatarstan Däwlät Şurası deputatı, şağir Robert Miñnullin üzeneñ cäyge yalın Başqortstan respublikası buyınça säyäxättä ütkärgän. İyül ayında ber törkem Tatarstan artist- sänğät'kärläre, tatar cämäğätçelege bergä cıyılıp Başqortstannıñ Aqsäyet awılına yul alğan ide. Älege awıl yazuçılar Ädip Malikov, Kiräy Märgän Rusiäneñ atqazanğan artistı Zinira Atnabayıva, professor Käbir Zakircanov, Salawat Fätxetdinov isemnäre belän bäyle. Yıl başınnan Aqsäyettä mäş kilep yörgän Salawat, säbäben dä añlatıp tormıyça tatar cämäğätçelegen tuğan awılına bäyrämgä cıydı. Ä säbäbe ğadi- awıl başında Salawat yärdäme belän tözekländergän çişmäne açu tantanası. Fätxetdinnär näselenä xörmät yözennän awıl xalqı aña Fätxetdin çişmäse digän isem quşqan. Çişmä yanı xalıq belän şaw-gör kilgän. Şunda uq säxnädä Älfiä Avzalova, Flera Söläymanova, Rafael' İl'yasov, Zölfiä häm Cäwit Şakirovlar, Aydar Galimov, Xämdünä Timerğalieva, Räsim Nizamov, “Karavan – Saray” törkeme xalıqnı moñğa kümde. Tatarstan häm Başqortstan sänğät ähelläreneñ cide säğätlek konsert feyerverk belän tämamlandı. Şunnan Qazannan kilgän qunaqlar kire Tatarstanğa qaytıp kittelär. Ä menä şağir Robert Miñnullin Qazanğa qaytmağan, ä ataqlı tatar yazuçıları, şağirläre, böyek ädiplär yäşägän Başqortstan awılları buyınça säyäxätkä kitkän. Älege säfärdän qaytqaç bez Robert Miñnullinnıñ üze belän söyläştek. Ul menä närsälär söyläde.
“Minem ul yaqlarnı bik küräse kilgän ide, çönki ul yaqlarda tatar tormışı qaynap tora häm alar bik qızıqlı töbäklär. Aqsäyet awılı ul ber Salawat Fätxetdinovnıñ tuğan awılı ğına tügel, ä başqa kürenekle isemnär belän bäylängän. Min inde ber barğaç üzemneñ ostazlarım, uqıtuçılarımnıñ tuğan awıllarında buldım. Min inde ul awıllarnı küptän küräsem kilep yöri idem. Xäzer inde min bardım, tuğan nigezlären kürdem. Bik küñelem buldı, çönki şağirlärneñ tuğan cirläre bik izge cir dip uylıym min. Minem küñeldä härber şağirneñ tuğan cire saqlana. Ägär dä inde baz Tatarstanda şağirlärneñ bik küp häm yış bulsaq, çit cirlärdä tuğan şağirlärneñ tuğan cirläre tora-bara onıtıla. Anda berkem dä barmıy, yörmi, ä awıllar yuqqa çıqqan sıman bu awıllar da bezneñ xäterdän yuılıp bara kebek. Şuña kürä min yalğa çıqqaç, Başqortstanda tuıp üskän üzebezneñ klassik yazuçılarıbıznıñ awılların qarap qaytırğa buldım. Ğailämne aldım da çığıp kittek. Ul kiñleklärdä bezneñ bik kürenekle yazuçılarıbız tuğan awıllar çäçelep yata. Şularnıñ berniçäsendä bulırğa turı kilde miña. Äytik, Mäcit Ğafurinıñ, Ğalimcan İbrahimovnıñ, Därdmänd, Mirsäy Ämir, Zäki Wälidi tuğan awıllarda buldım. Qızğanıç, bezneñ yazuçılarıbız da, şağirlärebez dä, ğomumän Tatarstannan bu awıllarda bik siräk bulalar. Äytik, Cirgändä mäsälän Därdmänd turında bötenläy diärlek belmilär. Döres, anda Mirsäy Ämir uramı bar, matur. Läkin awılnıñ kitapxanäsenä kergäç, şaqqattım. Anda ul yazuçılarnıñ kitapları da yuq. Ğomumän, isemnären genä işetep belälär. Şuña kürä barırğa kiräk, kürergä kiräk ikän. Härxäldä ul awıllar bezneñ onıtılmasqa tieş.”Şulay itep Tatarstannıñ xalıq şağire Robert Miñnullin Başqortstan awılları buyınça säyäxättä elek böyek tatar ädipläre yäşägän İldar Yuzeev, Mäcit Ğafuri, Ğalimcan İbrahimov, Därdmänd, Mirsäy Ämir, Zäki Wälidi yäşägän awıllarda bulıp, törle ideyä-praektlar belän qayttı. Ä alarnıñ tormışqa aşuın waqıt kürsäter.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Zavodskoy raynınıŋ xәrbi kommissarı, podpolkovnik Naxapetovnı hәm xәrbi komitetnıŋ 2nçe bülege başlığı, podpolkovnik Vitәzevnı qoral belәn qurqıtıp, maşinağa utırtıp alıp kitkәnnәr. Kurçaloy rayonında şulay uk, xәrbi komendatura binasına granata hөcüme yasalu sәbәple, 6 çeçen xәrbie yaralandı. Ütkәn tөndә Şali şәhәrendәğe xәrbi komendaturağa da mina hөcüme bulğan.
Çeçnә Prezidentı Alsan Masxadov, bügen, bәysezlek өçen kөrәşüçelәrne şәhit hөcümnәren yasawnı tuqtatırğa çaqırdı. Ul bu xaqta üzeneŋ ya yıl mөrәcәğәtendә әytә. Prezident bularaq, üzen qorban itü ğәmәllәren qabul itә almıym, dip belderә ul.


text:
Qırğızıstan premier-ministrı Feliks Kulov, parlamentqa möräcäğät itep, xökümätkä qarşı protest çaraların yomşartırğa çaqırdı. Deputatlarnıñ öçtän ber öleşe, ägär dä 2 noyäbergä qädär reformalar turındağı bäxäskä çişeleş tabılmasa, Kulovnı häm prezident Qormanbäk Baqıyıvnı wazífalarınnan kitülären taläp itkän ide. Mondıy taläplär qırğız xalqınıñ demoqratik häm sabırlıq prinsiplarına qarşı kilä, dide Qulov.
31 üktäber könne oppozitsiä citäkçeläre Baqıyıv belän oçraştı. Baqıyıvnıñ taşlamalarğa äzer buluına qaramastan, kileşügä ireşelmäde.


text:
Özbekstan astanasında Ïslam Kärimov atındağı jaña alañ salınadı. Özbekstan prezïdenti qızmetin waqıtşa atqarwşı, prezïdenttikten ümitker Şavkat Mïrzïyaev say`lawşılarımen kezdeswinde osınday` usınıs jasadı.
centralasian.org-tıñ xabarlawınşa, bul alañda Özbekstannıñ alğaşqı prezïdentiniñ eskertkişi ornatılatın boladı.
Eske salsaq, bïıl qaraşanıñ basında Mäskewdegi Yakïmanka awdanındağı qalalıq sayabaqqa Ïslam Kärimov esimi berilgen edi. Osınday` jarlıqtı resey`lik astana méri Sergey` Sobyanïn şığardı. 25 qaraşada Mäskewdegi jaña sayabaq kartalarda, sonıñ işinde Yandeks-kartada Kärimov atımen atala bastadı.


text:
Ğiraq İdarä Şurası başlığı Möxämmät Bahr äl-Uloum sişämbedäge terror höcümnärennän soñ Ğiraqta AQŞ citäkçelegendäge koalitsiä iminlek tä'min itü öçen kübräk tırışırğa tieş dide.
Bahr çığışına qädär Ğiraqtağı AQŞ waqıtlı idaräse başlığı Paul Bremer iminlekne arttıru öçen Ğiraqnıñ däwlät çiklärendä östämä çaralar küreläçäk dide. Bremer sişämbe könne Bağdad häm Kerbala şähärlärendä bulğan şartlawlar öçen çittän kilgän suğışçılarnı ğäyepläde.
Bahr äytüençä, sişämbedäge şartlawlar näticäsendä 171 keşe hälak bulğan, 400-läp keşe yaralanğan.
Koalitsiä köçläre häm Ğiraq xakimiätläre bu şartlawlar uñayınnan, äl Qaidä belän bäyle dip şiklänelgän Musab äz-Zärqäwinı ezläwläre turında belderde.
Ğiraqtağı Pol'şa xärbiläre soñğı atnalarda äl-Qaidä belän bäyle buluda şikle 7 keşene qulğa aluı turında belderde. Alarnıñ ikese Zärqäwigä bäyle buluda da şiklänelä.
AQŞ xärbiläre 14 keşelek wahhabi törkemen qulğa aluı turında iğlan itte.


text:
Udmurtiä tatar ictimaği üzägeneñ altınçı qorıltayı tınıç, eşlekle räweştä uzdı
Udmurtiä tatar ictimaği üzägeneñ altınçı qorıltayına delegatlar, qunaqlar 20n mart könne İjaw qalasınıñ filarmoniä binasına cıyıldı. Elek şuşındıy çaralarğa xalıq küpläp kilä ide. Xäzer zalda 300läp kenä keşe buluın kürep, üzäkneñ äğzaları da, qorıltayğa Çallıdan kilgän Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı äğzası Fäwziä Bäyrämova häm «Azatlıq» yäşlär oyışması citäkçese Tälğät Äxmädişin da ğäcäpländelär. Şulay uq elekkege yıllardağı kebek respublikanıñ berençe türäläre dä zalda yuq ide. Tatar ictimaği üzägeneñ zur cıyınında ictimaği oyışmaları belän turıdan- turı eşläwçe däwlät orğanı — milli säyäsät ministrı urınbasarı Natal'ya Smirnova häm mäğärif ministrınıñ milli belem birü bülege citäkçese Yuri Fomin ğına qatnaştılar. Ä matbuğat häm mäğlümat ministrı urınbasarı Näzirä Kasimova häm İjaw şähäreneñ İndustrial' rayonı başlığı yärdämçese Fidail' Xäsänov qorıltayğa tatar milläte wäkilläre bularaq qızıqsınıp kilgännär. Berençe atağan keşelär cıyınnıñ başında uq çığış yasap, eşläre küplegenä sıltap, yuq buldılar.
Qorıltayda bıyıl xalıqnıñ az buınıñ bälki uñay yağı da bulğandır — cıyın başqa yıllardağı belän çağıştırğanda, tınıç, tartqalaşsız, eşlekle räweştä uzdı. Ber genä keşe dä kükräk kierep, xoquq dawlamadı, kritika da konstruktiv yañğıradı. Çığış yasarğa teläge bulğan här keşe dä üzeneñ fikerläre belän urtaqlaştı, täqdimnären kertte.
Moña Fäwziä Bäyrämova dä basım yasap ütte.
Audio
Qorıltaynıñ eşendä milli xäräkättä ozaq yıllar «qaynawçılar» ğına qatnaşuı, millätneñ yazmışı turıda uylanuçılar cıyıluı, respublikada yäşäwçe tatarlarnıñ ixtiacların qänäğätländerergä, problemalarnı xäl itärgä omtıluçılar buluı — här çığış moña dälil. Ä şulay da iñ köçle, xalıq küñelenä kerep qalğan, uylanularğa kitergän çığışlardan Tatar ictimaği üzägeneñ Maqtawlı Prezidentı Mäsğut Garatuyev häm yazuçı, tanılğan säyäsätçe Fäwziä Bäyrämovanıqı bulğandır.
Mäsğut ağa çığışında millättäşlärebezneñ zalda az buluın — üz mänfäğätlären genä qayğırtıp yäşäwdän, milli xäräkät wäkilläreneñ xalıqnıñ üzañın uyatuğa ireşä ala almawı, dip bilgeläp ütte. Mäsğut ağa bügenge däwlät säyäsätendä millät yuq, ämmä ul rus millätenä qağılğanda ğına barlıqqa kilä dip, moña misal itep ul rus telen elekkege SSSR illärendä niçek saqlap qaluğa omtılunı häm anda yäşäwçe rus xalqınıñ xoquqların yaqlawnı kiterde. Rusiädä yäşäwçe başqa millätlärneñ telen yuğaltuğa iltkän säyäsätne tuqtatu öçen üzebezgä aktivlıq kürsätergä, xalıq arasına yışraq çığarğa kiräk dip assızıqladı. Mäsğut äfände Garatuyev açınıp, «..bügen törle töbäklärdä faşizm köçäyep kitte», dip säyläde. Şuşındıy qara köçlärgä qarşı torır öçen ictimaği xäräkät ber törkem keşe belän genä uñışqa ireşä almas, Ğayaz İsxaqi süzlärençä, bezne rätlärebez berdäm häm quyı buluı ğına qotqaraçaq dide.
Audio
Här çığış yasawçı millätneñ kiläçäge turında — tuğan telendä uquçı balalar sanın arttırunıñ yulların ezläw, mädäniätne üsterü, yäşlärne islam dine nigezläre belän tanıştıru kebek mäs’älälärgä basım yasadı. Alar barısı da qorıltayda qabul itelgän rezolyutsiädä dä çağılış taptı. Delegatlar üzäkneñ Ustavına da üzgäreşlär kertte, yaña şura häm anıñ citäkçesen sayladı. Kiläse öç yılda TİU belän qabat Fnün Mirzayanov citäkçelek itäçäk. Ul kiläçäkkä plannar bilgeläp, bolay dide
Audio
Qorıltaydan delegatlar nindi xislär belän kitte soñ
Audio
Udmurtiä Tatar ictimaği üzägeneñ altınçı qorıltayınnan yazmalarnı «Azatlıq» radiosı öçen İjawdan Xämidä Ğayfullina äzerläde.


text:
Tatar yäşlär forumına äzerlek eşläre bara
Belgänegezçä, ul 24 – 28 iün könnärendä ütärgä tieş. Älege yäşlär cıyınında Tatarstan rayonnarınnan ğına tügel, Başqortstan respublikasınnan, kürşe töbäklärdän häm çit illärdän dä tatarlar cıyılır dip kötelä. Yäşlärne närsä borçıy, forumda nindi mäs’älälär tikşereläçäk?Forumnıñ citdi söyläşülär öleşe 5 yünäleşkä bülengän. Mäsälän, milli mäğärif häm fän mäs’äläläre belän qızıqsınuçılar Fännär Akademiäsendä cıyılıp fiker alışaçaq. Mädäniät häm milli miras seksiäse Qazan milli mädäni üzägendä eşläyäçäk. Şäxsi eşmäkärlek, tatarlarnıñ bergäläp iqtisatnı üsterü turındağı söyläşü «Qazan yärminkälär üzäge»ndä bulırğa tieş. Din häm yäşlär turında Rusiä islam universitetında fiker alışu oyıştırılaçaq. Här seksiäne bu ölkädä täcribä tuplağan däräcäle keşe alıp baraçaq. Mäsälän, milli mäğärif seksiäse eşe belän Tatar tele fakul’tetı dekanı İskändär Ğıyläcev citäkçelek itäçäk. Mädäniät häm ruxi miras mäs’älälären tikşerüçe törkem utırışın Razil Wäliev alıp barılır, dip kötelä. Şulay uq, forumdağı yäşlärne «Tatar dönyasında zamança kommunikativ texnologiälär» digän temağa bağışlanğan utırış ta qızıqsındırır, dip kötelä. Anda tatar yäşläre öçen çığıp kilä torğan gäzitläreneñ bulu-bulmaw mäs’äläläre, mäğlümat çaralarınıñ tatar telen saqlap qaludağı role, tatar internetın niçek itep üsterü, yäşlärne virtual tormışta bulsa da berläşterü kebek sorawlar qaralaçaq. Bu seksiä eşendä tatar yäşlär gäzitläre xezmätkärläre, internet saytlar xucaları qatnaşır, dip kötelä. Bu oçraşu 25 iyün könne bulırğa iteş. Könneñ ikençe yartısında Forumnıñ räsmi açılış planğa kertelgän. Seksiä eşlärenä näticä yasaw, aktual problemalarnı bergäläp tikşerü dä plenar utırışta bulırğa tieş. Axırda rezolyutsiälärne qabul itü qaralağan.Forumğa çaqırılğan qunaqlar isemlege dä iğtibarnı cälep itä. Ataqlı sportçılardan Marat İzmaylov häm Ruslan Niğmätullinğa çaqırular cibärelgän. Läkin ikese dä kilä almıy ikän. Gimnastika ostaları Alına Kabayeva, Alına Zaripova, Yana Batırışına da forumğa çaqırılğan. Tennisçılar Marat häm Dinara Safinanı da oyıştıruçılar kürergä şat bulır ide. Artistlardan Marat Başarov häm Çulpan Xammatovağa da forumda qunaq bulırğa täqdim itelgän. Älegä tanılğan millättäşlärebez kilü-kilmäwläre xaqında cawapların birmägän. Äzerlek eşläre däwam itä, forum başlanuğa 1 atna çaması waqıt qaldı.Bikä Timerova.


text:
Serbiä dokumentların yasatırğa teläwçe Kosovo albannarınıñ sanı arta
Serbiädän dokumetın alırğa teläwçe Kosovo albannarınıñ sanı arta. Kosovo statusın bilgeläw turında söyläşülär barğan waqıtta, ğadi xalıq töbäk belän üzäk arasında yörgändä, zur qyınlıqlarğa oçrıy. Serbiä, Kosovo albannarınıñ BMOnıñ Kovosovadağı waqtılı idäräse tarafınnan birelgän dokumentlarnı tanımıy. 1999 yıldan birle Kovosoda xalıqara idärä eşli. Serbiä xakimiätläre, BMO idäräse dokumentlar birergä xoquqlı tügel dip belderä.
BMOnıñ Kosovodağı waqtılı idäräse çığarğan dokumentlarnı Yevropanıñ 39 ilendä häm başqa illärdä dä qabul itälär. Barı Serbiä genä alarnı dokument itep sanamıy. Şuşı quyınlıqalardan qaçu öçen, Kosovo xalqı, pasport yäki başqa dokumentı Serbiädä yasatırğa tırışa.
Kosovo eşmäkäläre berläşmäse beldergänçä, biznes mänfäğätlär genä Serbiä xakimiätlären Kosovo eşmäklärenä yul yoru dokemtentların birergä mäcbür itä.
Mäsälä, BMOnıñ Kosovodağı wäkilçelege häm Serbiä xakimiätläre arasında daimi tikşerelep tordı, ämma Serbiäneñ bu mäsäläğä qaraşı üzgärmäde. Serbiä xökümäteneñ Kosovo öçen koordinatsiä üzäge başlağı Vuko Antonijevic, Serbiäneñ BMO waqıtıl idäräse çığarğan dokumentı tanımasqa böten xoquqlar da bar, di. “Alarnıñ üzläreneñ passportların şäxes tanıqların, maşina yörtü dokumentın çığaru xoquqları yuq. Alar Kosovoda Serbiä dokumentların ğämäldän çığarmaqçı ide, monıñ belän xökümät kiläşä almadı. Dokumetlarnı çığarğa kem xoquqlı bulğanın härkem belä, häm ul nindider waqıtlı idärä tügel. Kosovo däwlät tügel. Bu Kosovo ministrlıqları, politsiäneñ wäqälätendäge eş tügel. Bu bar konvensiälärgä, bar xalıqara qanunnarğa qarşı.” - di Kosovo öçen Serbiä xökümäteneñ koordinatsiä üzäge başlığı Vuko Antonijevic.
Ber törkem däwlättän beäysez oyışmalar Kosovoda BMO çığarğan dokumentlarnı tanırğa sorap, Serbiä xökümätenä möräcäğät itte. Serbiädä urnaşqan keşe xoquqların yaqlawçı yäşlär xäräkäte wäkile, Andrey Nosov, Serbiä bu mäsälädä ike yözelelekne kürsätä,di. Ber yaqtan Serbiä, BMO birgän dokumentı tanımıy, şul uq waqıtta, kire qağunı dälilläw öçen, BMO qararlarına tayana, di xoquq yaqlaw törkeme wäkile.
Bikä Timerova.


text:
Quşma Ştatlar İranğa üz çikläwlären kertä, şunda uq qarşı moña Rusiä belän Qıtay genä çığa
İran xakimiätenä qarşı çikläwlärne xalıqara däräcädä kertüdä äle haman da uñışqa ireşä almağan Washington monı älegä üze eşlärgä buldı - atnakiç finans ministrı Henry Paulson Quşma Ştatlarnıñ Tähranğa qarşı yaña çikläwlären iğlan itte häm dönyadağı abruylı finans oyışmaların, şirkätlärne İran belän araların özärgä öndäde. Başqa illär dä moña iyärerme? İranğa qarşı çikläwlär kertügä kisken qarşı buluın älegä Rusiä häm Qıtay ğına iğlan itte.
Xäzer inde Washington İrannı şulay dönyadan ayıru eşenä başqa illärneñ dä quşıluın teli. Anıñ yaña ğına iğlan itkän çikläwläre İrannıñ Milli Bankı, Millät Bankı häm Sadirät Bankı eşçänlegenä qarıy. Alar Äfğanstanda, Ğiraqta häm bar Yaqın Könçığışta terror törkemnäre eşen finanslawda qatnaşa, dip isäplilär amerikan başqalasında. Çikläwlär elegräk kertelgän Sipah Bankı belän bergä yuğarıda telgä alınğan öç finans oyışma İrandağı bank tarmağınıñ 50 protsentın biläp tora.
Xäzer inde şundıy soraw tua - dönyanıñ qalğan öleşe Washington artınnan iyärerme, ällä yuqmı?
Yewropadağı qayber banklar İrandağı eşlären yä tuqtatuı, yä kisken kimetüe xaqında inde beldergän ide. Şvetsariäneñ UBS Bankı, misal öçen, İrannan kitüen äle 2005-nçe yılda uq belderde.
Credit Suisse törkeme isä İrandağı eşen tulısınça tuqtatmasa da, ildä inde yaña biznes proyektların finanslarğa cıyınmawın äytä.
İran bazarınnan çığuı xaqında Germaniäneñ ike ere bankı - Deutsche Bank häm Commerzbank ta iğlan itte.
Washingtonnıñ elek yasağan ber belderüennän añlaşılğança, anıñ İrannı ayıru tırışlıqları näticäsendä Tähran belän araların 40-tan artıq bank häm başqa şundıy finans oyıması özgän.
Ämma bu problemanıñ ber öleşe genä. Quşma Ştatlar ezärleklägän İran banklarınıñ barısı da Yewropa başqalalarında, häm bigräk tä Qıprıs kebek offshorelarda üz bülekçälären tota.
Ä inde Rusiä häm Qıtay kebek illär, ğomumän, bu mäs''älädä amerikannarğa turıdan-turı qarşı çığa. Rusiä prezidentı Vladimir Putin, çikläwlär İrannı poçmaqqa teräp, wäzğiätne tağın da qatlawlandıra ğına ala dip belderä.
Kärim Kamal


text:
Elegräk tä xäbär itüebezçä, Başqortstannıñ qayber ğälimnäre, ayıruça başqort xalqı tarixın öyränüçe ğälimnär Ufa şähäreneñ äle räsmi ataluçı yäşennän küpkä borınğıraq şähär buluı turında süz quyırta başlağan ide. Ul xaqta qayber gäzitlärdä mäqälälär dä basılıp çıqqan ide. Älege şawqım berara tuqtalıp torğannan soñ, menä tağın bu xaqta höcümçän eş başlandı. Başqort telle gäzitlärdä, radio häm telewidenie kanallarında Ufanıñ meñ yıllıq, ä, bälki ike meñ yıllıq tarixı buluı xaqında çığışlar soñğı könnärdä yaña ber dulqın bulıp arttı. Mäğlüm ki, bıyıl räsmi töstä Ufanıñ 430 yıllıq yübileye bilgelänä. Ämma başqort ğälimnäre fikerençä, Ufağa kimendä 1 meñ yıl bar. Ä professor, Bötendönya Başqort qorıltayı Başqarma komitetınıñ elekke räise Niäz Mäcitov Başqortstan telewideniesendä 12 marttağı tapşıruda qatnaşıp, Ufağa xätta 1 meñ yarım – 2 meñ yäş tä bulırğa mömkin dip belderde.
Şul uq Niäz Mäcitov Qazan şähäreneñ 1 meñ yıllıq tarixı buluın bik ansat qına isbat itep quyuğa rizasızlığın belderä. «Qazan Kremle tiräsendä qazınular waqıtında berniçä timer aqça taptılar da, şunıñ belän aña meñ yıl ikän digän näticä çığardılar», – di Niäz Mäcitov. – Başqort ğälimeneñ şulay itep Qazan şähärenä meñ yıl tuluına eçe poşa ikän. «Tatarlar aqıllı, – di Mäcitov äfände. – Alarnıñ citäkçeläre dä millät xästäre belän yäşi. Qazannıñ meñ yıllığın isbat itüdä şuşı şähärneñ merı Qämil İsxaqov ta üzeneñ zur öleşen kertte. Ä bez Başqortstan xakímítlarına Ufanıñ borınğılığın tikşerü häm isbat itü eşlären nıqlap başlarğa kiräk digän täqdim belän küptän inde möräcäğät itep kilsäk tä, alar moña iğtibar da itmi».
Başqortstanda xäzer Niäz Mäcitov kebek uylawçı başqort ğälimnäre artqannan – arta. Üz süzenä üze dä ışanğan Xuca Näsretdinne xäterlätep quya alar qayçaqta. Bälki Ufağa çınlap ta 430 yıl ğına da tügelder, bälki anıñ beraz borınğıraq buluı da xaqtır. Ämma aña 1 meñ yıl, xätta 2 meñ yıl bulırğa mömkin dip belderüçe başqort akademíkları häm professorları, çama xisen yuğaltıp, älege mäsäläne bötenläy mäzäk xälgä genä töşerä. Qazan şähärenä meñ yıl bulğaç, nigä äle Ufa añardan qalışırğa tieş digän fikerdän çığıp qına üzençä ber yarışqa ırğılğan köndäşlärne xäterlätä alar.


text:
İlneñ könyağındağı Jalal abad şähärendä xökümätkä qarşı çığuçı demonstratsiäçelär cirle xakimiät binasın yañadan basıp aldı häm iminlek köçläreneñ uzğan töndäge reydlarınnan soñ militsiä binasına ut törtte. Bügen irtän Qırğızstannıñ könyağında militsiä 2 cirle xakimiät binasınnan demonstratsiäçelärne bärep çığardı. Demonstratsiäçelär ul binalarnı parlament saylawları xärämläşülär belän ütte dip protest yözennän uzğan comğa könne basıp alğan ide. Eçke eşlär ministrı urınbasarı Abdılda Surançiev Oş häm Jalal abad şähärendä militsiä reydları waqıtında berniçä demonstratsiäçe hän kimendä 1 militsiä xezmätkäre yaralandı dide. Azatlıqnıñ qırğızstandağı xäbärçeläre äytüençä, ul şähärlärdä militsiä yözlärçä demonstratsiäçene qısqa waqıtqa totqarlağan. Xäzer militsiädä niçä keşeneñ qalğanlığı açıq qına äytelmi.
cirle waqıt belän irtänge säğät 4-tä Jalal abadta militsiä demonstratsiäçelär qulındağı cirle xakimiät binasına höcüm başlağaç Azatlıqnıñ Qırğız redaksiäseneñ andağı xezmätkäre Irısbay Abdıraimov telefon aşa bolarnı belderde.Keşelär qurqıp tarala. Cirle xakimiät binası qarşında uramda närsälärder yana. Binanı soldatlar qamap alğan. Soldatlarnıñ hawağa atqan tawışları işetelä. Qarberäwlär alarğa taş ata, soldatlarğa tayaqlar belän suğarğa tırışa. Min soldatlarnıñ qayber demonastratsiäçelärne totıp binadan çitkä alıp kitülären küräm, xäzer qayber demonstratsiäçelärneñ kitüçe soldatlar artınnan baruın küräm.
Xakimiät wäkile bügen Jalal abadtağı demonstratsiädä 10 meñläp keşe qatnaştı disä, oppozitsiä citäkçrläre 20-30 meñ keşe cıyılda di.
Azatlıq xäbärçeläre äytüençä açulı demonstratsiäçelär Jalal abad militsiäse binasına ut törtkän, militsiä tübägä çığıp hawağa atqan. Xökümät süzçese Orazaly Karasartov demonstratsiäçelär bügen iminlek köçläre yawlap alğan xirle xakimiät binasın demonstratsiäçelär tağın basıp aldı dide.


text:
Sawirlar
Sawirlar (alar da Sabirlar häm Suarlar), Kaspiy diñgeze tirälärendä yäşägän, Xäzärlärgä qärdäş küçmä qäbilälär. Etnik çığışları Hunnar toqımınnan dip uylanıla.
Sawirlarnı berençe märtäbä 2. yözdä Ptolemey telgä ala. Tönyaq Qawqazda zur xärbi köç bularaq, alarnı Sasanilar İranı häm Vizantiä imperiäse üzara köräştä üz maqsatlarında faydalana. 5. yöz azağı - 6. yöz başlarında Sawirlar Awarlar belän belän suğışa. . yözneñ 2. yartısında Avarlar Könbatış tarafqa küçenep kitkäç, Sawirlar Könbatış Törki qahanlığına buysınalar. 630. yıllarda Törki qahanlığı tarqalğaç, Xäzär Qağanlığı xakimlegenä küçälär.
Dağstannıñ yar buyları öleşendä Suvar (Suar tügel!), Xäydan (Khaydan), Cidan (Jidan) qalaları töbäklären berläştergän Sawirlar patşalığı (däwläte) oyışa. Ğäräp-Xäzär suğışları barışında, 8. yözdä Sawirlarnıñ ber öleşe Urta İdel buylarına küçep kilä, anda Suar bäklege oyışa, alar Suarlar iseme belän tanıla. Soñraq suarlar cirle Törki telle qäbilälär belän etnik Bolğar berdämlegen tudıralar.
Xäzerge Çuaşlar üzlären Sawirlarnıñ (Çuaşça: CӑBapceM) toqımları buluların uylıylar. Xäzerge Marilar İdel-Ural Tatarların Suas häm Çuaşlarnı Suasenmari (Suarlaşqan Marilar) dip atıylar. Fin telendä soñğıları Suaslanmari dip atala.[1]
İskärmälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ↑ Eero Kuussaari: Suomen Suvun Tiet (Helsinki 1935)
- "Suarlar". Tatar entsiklopediäse. Qazan: Tatarstan Respublikası Fännär Akademiäse Tatar Entsiklopediäse İnstitutı, 2002.


text:
Yaponiadä Zur 8lek citäkçelärenä protest
Protestçılar Zur 8lekneñ beterelüen, klimat üzgäreşe häm açlıqqa qarşı çaralar tabıluın taläp itä.
Zur 8lekne AQŞ, Yaponia, Rusia, Fransia, Anglia, Kanada, İtalia häm Almania täşkil itä.
Läkin elekke sammitlarğa qarağanda bıyılğı sammitqa, bu illärdän qala Afrika illäre, Hindistan häm täraqqiat yulında bulğan başqa illärdän dä wäkilläre çaqırıldı.
Klimat üzgäreşe, artqan yağulıq bäyäläre häm Zimbabwedädge soñgı üzgäreşlär cıyında söyläşeläçäk kön üzäk töp temalardan ber niçäse.
Cıyında citäkçelärneñ klimat üzgäreşe mäsäläsendä 2050 yılğa qadär kümer gazın kimetü turında çaralarnı citäkläwtä teläktäşlek kürsätüe kütelä.
Läkin könüzägendä dönyanı borçığan tağın da ähämmiätle mäsälä arta barğan azıq-tölek häm yağulıq bäyäläreneñ artuı häm bay bulmağan illärneñ alarnı tämin ütügä köç citerä almawı problemı tora.
Bush bügen bay illärneñ yarlı Afrika illärenä yärdäm itär waqıtı citte dip belderde.
Şul uq waqıtta bügen AQŞ prezidentı Yapon premyerı Yasuo Fukuda belän oçraştı. Bügen Yaponiada yasağan çığışında Bush, üzenen köçle dollar säyäsäten yaqlawın läkin şul uq waqıtta AQŞ iqtisadınıñ Waşinton telägänçä bik tä köçle bulmawı turında äytte.
AQŞ prezidentı Bush şulay uq Tönyaq Koreanıñ atom tırışlıqlarının xaman borçılarnı betermäwe turında da söyläde. Tönyaq Korea citäkçelege isä uran bayutu eşçänlege turındağı ğayepläwlärne kire qağa. Şulay da Bush yasağan çığışı waqıtında Tönyaq Korea şul uq waqıtta uñay adımnar yasıy başlawın qabul itte.
Tönyaq Korea 26 yündä atom eşçänlege turında xisapnı AQŞğa tapşırğan ide.


text: Anı “Ufanet” kompaniäse täqdim itä. Ägär moña qädär ufalılar 45 kanal qarıy alsa, xäzer ul tağı 15 kanalğa arta. Yıl axırında isä qanal sanı ber meñgä citüe ixtimal. Sifrlı televidenie barlığı 2000 televizion qanal qabul itü mömkinçelegenä iä. Şulay buluğa qaramastan, “Tatarstan yaña ğasır” kanalınıñ kürsätelüe şikle. Xalıqqa kabel televideniese kürsätüçe “Ufanet” häm “Kristall” kompaniäläre başlıqları bu kanalnı qaraw öçen östämä quätlär kiräkmäwen xäbär itte. Älege mäsälä säyäsätkä bäyle. Çönki tatarça televizion tapşırular tatarlarda milli uzañnı üsterügä bulışlıq itäçäk häm alarnıñ başqortlaşu şawqımına bireşmäwe mömkin.


text:
Sarayçıq
Sarayçıq, Urta Ğasırlar (14-16. yözlär) şähäre. Altın Urdağa, soñraq Nuğay Urdasına kergän. Küptän tügel ütkärgän arxäologik qazılmalar buyınça şähärgä 10. yözdä nigez salğan. Awrupa häm Urta Asiä säwdä yulında, Böyek Yefäk Yulınıí tönyaq tarmağındağı zur ähämiätkä iä bulğan şähär, yöklär almaşu urını. 1580. yılda Cäyek Kazakları tarafınnan cimerelä. Xäräbäläre (şähär qorılmaları, hönärçe ostaxanäläre qaldıqları h.b.) xäzerge Qazaqstanda, Ural yılğası buyındağı Sarayşıq (Qazaqça: Capaйшық) awılı yänläşäsendä saqlanğan.


text:
Teploxodta başlanğan bäyräm utrawda däwam itäçäk
“Yaña Ğasır” televideniese “Cide yoldız” proyektı belän berlektä cäy könne teploxodta konsertlar oyıştırıp kilüe mäğlüm. Televideniedä barğan “Cide yoldız” proyektında qatnaşqan başqaruçılar - Liliä Xämitova, El'wira Xäyrullina, Räsim Nizamov, Ğayfulla Avzalov, İlsaf cırların tıñlawdan tış, alar belän räxätlänep aralaşu mömkinlege dä tua. Şuñadır älege konsertlar küp tamaşaçılarnı cıya. Respublikadan tış törle Rusiä töbäklärennän dä işetep kilüçelär şaqtıy ikän.
15 iyül könne uzaçaq Saban tuyı ayıruça yämle bulır dip kötelä. “Cide yoldız” cırçılarınnan tış “Tatarstan Yaña ğasır” radio-televidenieseneñ iñ populyar alıp baruçıları da bulaçaq.
“Mäskäw” teploxodında başlanaçaq bäyräm Saban tuyı belän bilgesez utrawda däwam itäçäk. Anda törle uyınnar, büläklär qaralğan. Bu xaqta “Cide yoldız” cäyge konsertların oyıştıruçı Älfiä Xäbibullina
Bäyrämdä “Yaña Ğasır” televideniese radio-televidenie tapşıruların alıp baruçılar, cırçılar da qatnaşaçaq. Räxätlänep cırlar tıñlap, uyınnarda qatnaşırğa mömkinlek tuaçaq.
Teploxodta urın 250 tiräse keşegä qaralğan. Bäyräm 11дәH kiçke 18.00 qadär baraçaq. Biletlar zurlar öçen 350 sum bulsa, balalar öçen - 150 sum. Balalar öçen Saban tuyında ayırım mäydançıq qaralğan. Anı “Yäşlär tuqtalışı” belän “Tamçı” tapşıruları äzerli. Häm alar televideniedän kürsäteläçäk.
Saban tuyında möselman aşları da qaralğan. Şaşlıq, plau alırğa mömkinle bulaçaq.
Möselman aşları digännän, älege temağa “Yaña ğasır” televideniese xaqında tağın ber qızıqlı xäbär kilep ireşte. Televideniedä eşläwçe yawlıqlı möselman qızların efirğa çığaru mäs’äläse qalqıp çıqqan, di. Xäzerge waqıtta “Yaña ğasır” televidenieseneñ “Xäbärlär” tapşıruı häm “Äybät ğäybät” tok şounıda yawlıqlı qızlarnıñ efirğa çığuı küzätelä başladı. Bilgele maxsus dini tapşırular da bu ğädäti xäl. Ä dönyawi tapşırularnı Şariğat qanunı buyınça kiengän qızlar alıp baru döresme dip uylana televidenie citäkçeläre.
Landış Xarrasova.


text:
Xac tämam – moselman dönyası Qorban ğäyeten bäyräm itä
Söğüd Ğäräpstanında xac qıluçı xacilär belän bergä bügen bar dönya möselmannarı Äyd Äl-Ädha – Qorban ğäyeten bäyräm itä. Xac tämamlanuın bilgelägän bu bäyräm İslam dönyasında iñ möhim bäyrämnerneñ berse bulıp tora.
Söğüd Ğäräpstanında ingliz telendä çığa torğan "Arab News" gäzite möhärrire Fäyzal Ali anda kürgännären bezgä telefon aşa söyläde: "Meñlägän keşe bar yaqtan Camaraat küperenä taba ağıla. Älegä bälä-qazalar yuq. Alar şaytanğa taş ata, bu çistarınu bilgese, şunnan soñ härkem üz torağına taba kitä."
Şaytanğa taş atu xacnıñ iñ qurqınıç yolalarınıñ berse sanala. Camaraat küperendä xasil bulğan eteş-törteşlär näticäsendä öçençe yıl 250, 1990 yılda meñ-yarım çaması keşe basılıp ülgän ide. Uzğan yıl Söğüd räsmiläre taş atunı ciñeläytü öçen bağanalarnı zurayttı. Fäyzal Ali süzlärençä, bıyıl tağın berniçä üzgäreş bar. Camaraat tiräsennän bar kibetçeklär alınğan, avtobus-maşinalar yaqın kiterelmi. Taş atu urınına barı tik xacilär ütkärelä.
Tärtip saqlaw eşlärenä Säğüd räsmiläre 60 meñ iminlek xezmätkären cälep itkän.
Taş atu yolasınnan soñ xacilär qorban çalu öçen Mäkkägä yünälä. İsmäğil ulın Allahı täğälägä qorban itergä äzer bulğan İbrahim päyğämbärne iskä alıp. İzge kitapta yazılğança Allahı täğälä malaynı bärän yä sarıq belän alıştırrığa quşqan. Maxsus qorban çaluğa dip bıyıl Söğüd Ğäräpstanına millionnan artıq sarıq kieterlgän. Başqala Riad bazarı törle yäştäge bärän-sarıqlar belän şıplap tulğan. Malğa qul kütärergä telämäwçelär maxsus kupon satıp ala ala, xökümät tarafınnan bilgelängän maxsus itçelär monı alar isemennän başqaraçaq.
Mal çalu waqıtı Söğüd waqıtı belän köndezge 10da tämamlandı. Şunnan soñ xacilär aq ihramnarın salıp ğädäti kiemgä kienä. İrlär başların qıra, xatınñ-qızlar ber uç çäçen kisä – aqlanu-paqlanu, ğönahlardan arınu, yañadan tuu bilgese.
Nixayät xacnıñ soñğı yolası – 5 namaz waqıtında Mäkkäneñ Cämiğ mäçetendäge Qaaba taşı tiräli äylänü. Qaaba taşı tiräli keşe ağımı Äyd Äl-Ädha – Qorban bäyrämeneñ başı.
Fizik yaqtan ciñel bulmasa da, xacilär xac yolasın tormışlarında iñ güzäl xätirä dip sanıy. Dönyanıñ törle yağınnan urtaq ber maqsat belän millionlağan möselman cıyılğan.
"Bu iskitkeç, millionlağan keşe ber urında, härkem tınıç, şat, bäxetle. Alar arasında ber nindi ızğış bula almıy," di Quşma Ştatlardan kilgän Möxämmät İlahi.
Äyd Äl-Adha xacğa barmağan möselmannar öçen dä tirä yaqtağılarğa, moxtaclarğa yärdäm itü forsatı bulıp tora.
Ruxanilar bu könne mäçetlärdä wäğäz uqıy. Dönya citäkçeläre mö''minnärne bäyräm belän qotlıy. Möselman illärneñ kübesendä Qorban bäyräme 3 kön däwam itäçäk.
Ali Gilmi


text:
Qazan studentlarınıñ niçek bäyräm itkännäre xaqında söyläşkänçe bu könneñ barlıqqa kilü tarixın iskä alıp kitik. Yıraqqa barası tügel Mäskäw yağına na ğına qarap alası. Studentlar köne Mäskäw däwlät universitetı açılu belän bäyle ikän. 1755 yılnıñ 25 ğinwarında(bu iske kalendar' belän unikesendä) patşabikä Yılezaveta Mäskäwdä Rusiädä berençe universitet açırğa färman birä. Universitetnı oyıştırırğa bulışuçılarnıñ berse Şuvalov familiäle general, yaratqan änise Tatyana Petrovnanı da Rusiädäge berençe universitet açılu tarixına kertä. Şunıñ belän 25 ğinwar – Tatyana köne, studentlar bäyrämenä äwerelä. Şul uq waqıtta Qazanda da. Qazan däwlät universitetı studentlarınıñ Tatyana köne xaqında fikerlären belergä buldıq. Aliä isemle äñgämädäşneñ süzläre bolayraq yañğıradı:
- Elek alay artıq iğtibar birgänem yuq ide. Xäzer maxsus Tatyana könenä atap bäyräm itep alabız inde. Kem sessiäne yaptı… Min imtixannarımnı birep beterdem. Kem inde betermäde, alar bäyräm itärlärme, yuqmı… Üzlärenä qarıylar.
Röstäm isemle tatar yegete student bulsa da Tatyana könenä bitaraf bulıp çıqtı:
- Bu kön turında internetta yañalıqlar qarap utırğanda isemä töşerdelär. Min onıtqan inde anı, bäyräm itkänem yuq. Şäxsän minem öçen üzebezneñ gruppa könen bilgeläw möhimräk.
- Bügen köneñ niçek ütäçäk inde?
- Ğädättägeçä, bernindi üzgäreş sizmim. Kem bäyräm itäse kilä, bäyräm itsennär, Tayanalar belän!
Älege yeget mikrofonnı sündergäç, “Bu bit urıs studentları bäyräme. Bez bit tatar şäkertläre, Tatyana könennän başqa da matur ğına bäyräm itä beläbez!”- dide.
Tatarstan citäkçelege dä Putin qul quyıp raslağan studentlar köne uñayınnan xalıqqa üzeneñ eşçänlegen kürsätmi qalmadı. Tatarstan prezidentı Qazan kirmänendä respublikanıñ yuğarı, urta xönäri belem birü studentlarına däwlät stipendiäläre tapşırdı. Mintimer Şäymievtan aqça alğan şäkertlärne kürergä Tatarstannıñ universitetları rektorları, ministrlar, mäğärif ölkäsendä eşläwçelär, başqa wağraq türälär dä bula. 25 ğinwarda “Tatmedia” agentlığı da Qazan däwlät universitetınıñ jurnalistqa fakul'tetı belän berlektä yäş jurnalistlarğa Tatarstannıñ däwlät şurası binasına ekskursiä yasadı. Jurfak studentları käçtüm çalbarlı, citdi qiäfätle deputat abzıy-apaların, alarnıñ şäxsi äyberläre quyılğan muzeynı kürep qaytalar. Tatyana könendä Qazannıñ barlıq tönge klubları işege açıq bulaçaq. İñ zur çara SKJ tönge klubında bula. Bu klubnıñ qırıyına maxsus xoquq saqlawçılarnı kübräk tä quyalar äle. Qazanda bu könne yaqınça 800 yaqın militsioner tärtip saqlayaçaq dip xäbär itä Tatarstannıñ eçke eşlär idäräse. Bit studentlarnıñ törle xolıqlıları bar di tärtip saqlawçılar, artıq alkogol' belän mawığıp bäyrämne bozıp atuları mömkin ikän. Başqaladağı tönge klublar küp alarnı sanap çığıp utırmıybız inde, barsında da şul uq çit il, rus köylärenä sikeräçäklär, ükeräçäklär. Menä “Piramida” da tatarça diskätük bula. Anı “Yaña ğasır ” tele radiokompaniäse belän “Oscar records” prodyuserlıq üzäge oyıştıra. Atna sayın pänceşämbe könne buluçı bu tatar diskätügendä, studentlar köne bulğaç xalıq küp bulsa ide dip kötä oyıştıruçılar. “Studentlarnı tatarça bäyräm itärgä öyrätep beterep bulmıy şul äle”- di alar.
Röstäm İsxaqi


text:
Küp kenä säyäsät belgeçläre fikerençä, bu yılnıñ yazı Başqortstannıñ säyäsi-ictimaği tormışında ığı-zığılı, xätta küpmeder däräcädä bik kierenke dä bulırğa mömkin. Respublika prezidentın saylağan 2003 yılnıñ közge aylarınnan da qızuıraq şartlar kilep tuarğa mömkin dip farazlawçılar da bar. Monı respublikada mart azağında ütäçäk referendum belän bäyläp añlatalar. Ul referendumda urındağı üzidärä başlıqların saylaw yä bulmasa täğayınläp quyu mäsäläläre quyıla. Respubliknıñ räsmi xaqimiätläre bu referendumda üz faydasın tabarğa tırışa. Yağni mäsälän, alar xalıqnıñ küpçelege urınnardağı xaqimiät başlıqların haman da elekkeçä östän täğayınläp quyunı yaqlar dip ömetlänä. Şul uq waqıtta oppozitsiä köçläre dä referendumda üzläreneñ ciñep çığuına, şulay itep demokratiäneñ dä östen çığuına ışana häm monıñ öçen küp köç sala. Oppozitsiä xäräkätläre kiläçäktä urındağı xaqimiät başlıqlarınıñ barı tik saylanıp quyıluı öçen köräşä. Äle törle partiälär häm milli, ictimağıy oyışmalar respublikta urınnardağı üzidärä başlıqların saylap quyu referendumın ütkärü öçen imzalar cıyıp bette. Şul imzalar respublik Üzäk saylaw qomissiäsenä tapşırılğan da inde. Xäzer Üzäk saylaw qomissiäse wäkilläre ul imzalarnıñ döreslegen tikşerergä tieş.
Oppozitsiä köçläreneñ alternativ referendum oyıştırırğa tırışuı Başqortstannıñ räsmi xakimiätlärenä oşap citmäde. Respublikanıñ xökümät qulındağı barlıq gäzitläre oppozitsiä isemennän çığış yasawçı oyışmalarğa häm alarnıñ citäkçelärenä qarata köçle höcüm açtı. Şul isemlektä respubliktağı tatar milli oyışmaları da bar. Elek tä xäbär itelüençä, respublikta urındağı üzidärä orğannarında demoqratik reformalar ütkärüne Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege dä yaqlap çıqqan ide.
Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov waqıtınnan alda, bıyıl uq üz wazıyfalarınnan alınırğa mömkin. Respublikta soñğı ike atna eçendä şundıy farazlar tağın küpertelä başladı. Ni öçen soñ ğämäldäge prezident üz ixtıyarınnan tış wazıyfasınnan kitärgä mömkin? Älege sorawğa cawap ta birelä. Mäğlüm buluınça, Başqortstannıñ neft çığaru häm eşkärtü tarmağı eşçänlegen Rusiäneñ salım cıyu oyışmaları nıqlı tikşerü astına alıp küp kenä xilaflıqlarnı açqan ide. Älege köndä dä bu tikşerülär citdi däwam itä. Şuña kürä dä Xodorqovskiy artınnan Başqortstannıñ iñ yuğarı citäkçelege dä cawapqa tarttırılırğa mömkin, digän farazlar bar. Bu farazlar soñğı könnärdä Rusiäneñ qayber elektron mäğlümat çaralarında da kiñ çağılış taba başladı. Oppozitsiä köçläre Mortaza Räximovqa almaş qandidat ta äzerläp quyğan inde. Ul Başqortstannıñ 1970-1980 yıllardağı citäkçese Midxät Şaqirovnıñ ulı Rifkät Şaqirov ikän. Mäskäwdä zur ğına däräcä biläwçe Rifkät Şaqirovnı Başqortstan oppozitsiäse il prezidentı Vladimir Putinğa qodalamaqçı buılp tora dilär.
Blağoweşçen şähärendä dekäbr ayında militsiä xezmätkärläre qatnaşlığında bulğan şaw–şulı xällär dä cämägätçelekneñ iğtibar üzägendä qala. Anda xoquq yaqlawçılar, adwoqatlar häm jurnalistlar üzläreneñ bäysez tikşerenülären däwam itä. Kiläse atnada respublikğa Mäskäwdän tağın da ber törkem xoquq yaqlawçılarnıñ kiläçäge mäğlüm buldı. Bu xaqta Rusiä prezidentı qarşındağı grajdanlıq cämğıyate institutları üseşenä bulışlıq itü sowetı räise Ella Pamfilowa belderde. Anıñ süzlärençä, älegä qädär ütkärelgän tikşerenülär genä dä Blağoweşçen şähärendä Başqortstan militsiäse tarafınnan nindi yawızlıqlar, başbaştaqlıqlar qılınuın ayırmaçıq kürenä. «Şuña kürä dä andağı xällärne azağına qädär tikşerep betü häm ğäiplelärgä tieşle cäzanı birü xoquq yaqlawçılarnıñ namus eşe»., – di Ella Pamfilowa. Ufağa häm Blağoweşçen şähärenä Ella Pamfilowa üzeneñ dä kiläçägen ışandıra.


text:
Räfıyk Şäräfiev: “İ buldırabız da inde!”
Näq şuşı niät belän Baltaç rayonı Qaraduğan awılında yäşäwçe Räfıyk Şäräfiev ta Qazanğa kilgän bulğan. Üzeneñ Qazannan qaytqan tä'sirlären ul “Tatarstan yäşläre” gäziteneñ “Sezneñ xatlar” rubrikasına yazıp cibärgän.
“Meñ yıllıq bäyrämenä Qazannıñ niqädär maturlanuın – çistaruın matbuğat tämam kinänep yazğannan soñ, şul maturlıqnı kürep qaytıym äle dip, bäyräm uzıp ozaq ta ütmästän, Qazanğa aşıqtım. Gumelev häykäle torğan Peterburg uramınıñ maturlığına ixlas soqlanırğa ölgermiseñ, matur – matur utırğıçlar tiräsendäge şapşaqlıqqa küz töşep, can ärni. Andağı sıra şeşäläre, çüpläp tügel, köräp sıyırlıq tämäke töpçege … İ buldırabız da inde!
Citmäsä, ürtägändäy, näq şul könne “Azatlıq” radiosınnan ber millättäşebez ( Sember yağınnan idelär buğay) Qazan xalqın bik maqtap söyläde. İmeşter, alar utırğıçlarnı da watmıylar, sıra şeşälären häm töpçekne dä çüp sawıtına ğına taşlıylar. Ul Qazannı bäyräm könne genä kürep qaytqandır axrı. Ällä ikebez ike Qazan xaqında süz yörtäme?
Tege utırğıçlarda mälceräp tön ütkärgän (min ul tirädä irtük buldım) adämnärne äytäm äle: näq şundıylar turında bezneñ xalıq: “Aşağan tabağına…”- di bit inde. Bu oçraqta bälki: “Aşağan Qazanına …”- dip äytü urınlıdır.”
Äye, mädäni şähär tözügä qarağanda, mädäni keşelär tärbiäläw awırraq bulıp çığa. Şähär buyınça tramvay, avtobus tuqtalışların maxsus pıyaladan yasap quyğannar ide. Ämma älege tuqtalışlarnıñ inde ber öleşe bilgesez keşelär tarafınnan cimerelgän. Tuqtalışnıñ berse yöz meñ tiräse tora. Şunısı qızıq: älegä tuqtalışlar tözüçelär tarafınnan yul transport komitetına tapşırılmağan. Ä tözekländerelgän yullarnı däwlät komissiäse şuşı könnärdä genä qabul itep alaçaq.
Qazanda älege citeşsezleklärne yäşermilär, ä televidenie kanalları aşa xalıqqa kürsätep toralar. Älege wäxşilektän nişlärgä soñ digäç, küplär, bälki här tuqtalışnı saqlarğa militsionerlar quyarğa digän täqdimnär kerttelär.
Döres, böten cirdä dä alay tügel. Äytik, metroda, açılışındağı kebek ük böten cir matur häm çista.
Gölnaz Şäyxetdinova.


text:
Kütärü köçe
Kütärü köçe - tulı aerodinamik köçneñ öleşe, sıyıqlıqta, hawada xäräkät itüçe cisemneñ tizlege vektorına perpendikulär, ağıp uzuçanlıq asimmetriäse bulğanğa kürä barlıqqa kilä.
Bernulli qanunı buyınça zurraq basım bulğan öleştä tizlek keçeräk häm kiresençä.
Oçqıç qanatınıñ öske öleşe qabarınqı (ozınlığı zurraq), şuña kürä ağım tizlege qanatnıñ öske qırıyı buyınça yuğarıraq bula.
Şulay itep qanatnıñ öske häm asqı qırıyları arasında basımnar ayırması kilep çığa häm näticädä kütärü köçe barlıqqa kilä.
Tulı aerodinamik köç - qanat profile tışqı sızımı tiräsendä basım buyınça integral:
biredä:
- Y - kütärü köçe
- P - tartu köçe
- - profil çige
- n - profilgä normal'
- p — basım
Jukovskiy teoreması buyınça kütärü köçe moxit tığızlığına, ağım tizlegenä, ağım tizlege tsirkulätsiäsenä proportsional'.
Kütärü köçe koeffitsientı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Rayt bertuğannar häm Con Smiton kütärü köçe tigezlämäsen isäplägännär:
biredä
- - kütärü köçe
- - Kütärü köçe koeffitsientı
- - oçış bieklegendä hawa tığızlığı
- V - qarşı isüçe ağım tizlege
- - mäydan


text:
Ä töp byudjetçıylar — fän, mäğärif, mädäniät ölkäsendä eşläwçe ğalimnär, möğallimnär sişämbe könne irtän irtük Qazan däwlät pedagogiä universitetına respubliqa fänni-gämäli konferensiäsenä cıelğannar ide. Respublikanıñ barlıq töbäklärennän tatar tele uqıtuçıları, yuğarı uqu yortları ğalimnäre cıelıp, «Bügenge şartlarda tatar telen çit tele bularaq öyrätüneñ teoriäse häm praktikası» digän temağa zur kiñäş ütkärdelär. Ministrlar Kabinetınıñ xalıqlar tellären üsterü bülege başlığı Kim Miñnullinnıñ häm Tatarstan Däwlät Şurasınıñ fän, mäğärif, milli mäs'älälär buença daimi komissiäse räise Razil Wälievneñ kereş süzendä konferensiäneñ säbäpläre, maqsatları turında äytelde. Tizdän Tatarstan Däwlät Şurasınıñ däwlät telläre turındağı qanun qabul itüenä 10 yıl tula. Un yılda närsä eşlängän, närsä eşlänmägän, alda nindi burıçlar tora?
Tatar telen xet niçek öyrätüneñ, xet tuğan tel bularaq, xet çit tel bularaq öyrätüneñ berençe ütäwçese, başqaruçısı mäğärif sisteması. Bälki, şuña küräder, «Berençe Tatarstandağı rus telendä uqıtıla torğan mäktäplärdä tatar telen uqıtu üseşeneñ xäle häm perspektivalar» digän dokladnı mäğärif ministrnıñ berençe urınbasarı İldus Hädiullin yasadı. Dokladnıñ berençe öleşendä ul bu ölkädä eşlängän eşlärne sanap çıqtı. Dokladta kiterelgän sannar inde «Azatlıq» radiosı tıñlawçılarına tanış, uzğan ber xäbäremdä Däwlät Şurasınıñ häm Qazan şähäre xalıq deputatları şurasınıñ fän, mäğärif, mädäniät komissiäläreneñ urtaq utırışında bu mäs’äläneñ torışı turında söylägän idek. Tatar gimnaziäläre, tatar sıynıfları şaqtıy, barlıq tatar balalarınıñ 1/3 öleşe tatar telendä belem ala. Mäktäpkäçä yäştäge balalarnıñ 70% tatarça tärbiälänä. Ägärdä 90-nçı yıllar başında Qazanda, mäsälän, tatar mäktäpläre ğamäldä beterelgän bulsa, bu şunnan soñ uzğan un yılda şaqtıy ğına tärräqıät. Läkin wäzğıät üzgärä. Tatarstan mäğärif ministrnıñ berençe urınbasarı İlsur Hädiullin dokladınıñ töp öleşen näq şul yaña şartlarğa kilep tuğan wäzğıätkä bağışladı. Çönki zakonnarnı rusiänekenä yaraqlaştııru protsessı bara. Menä-menä Tatarstan Konstitutsiäsenä üzgäreşlär kertelergä tieş. Şuña kürä Tatarstanda Rusiä qanunnarı buença yäşäyäçäkbez, däwlät tele bergenä - rus tele bula, tatar tele nigä kiräk, balalarnı tatarça uqıtmağız, digän käeflär arta bara. Şuña kürä mäğärif ministrlığınıñ uqıtuçılarnıñ eş şartları qatlawlana.
İnde xäbär itkänebezçä, uzğan comğada «Veçernyaya Kazan» gazetası «Tatarskiy v şkole: yest' problema», yäğni «Tatar tele mäktäptä: problema bar» digän temağa gazeta uquçılar belän turı elemtä oeştırdı. Sorawlarğa cawapnı İlsur Hädiullin, mäğärif ministrlığınıñ bülek mödire Radik Zaripov häm baş belgeçe Linura Noskova häm Qazan şähäreneñ mäğärif idaräse başlığı urınbasarı Marat Lotfullin birdelär. 45 sorawnıñ, 45 möräcäğätneñ kübese mäktäplärdä tatar telendä küp uqıtıla, mäğärif sistemasında tatarça uqıtu, ğomumän kiräkmi, dip sanıy ikän. Şunısı da mäğlüm, tatar telen mäktäptä uqıtu kirägennän artıq digän nizagnı Qazanda yäşäwçe Xapugin familiäle ber yurist kütärep çıqtı. Anıñ şiqayäte buença mäxkämä eşe quzğatılmasa da, bu temanı bigräk tä rus telle matbuğat çaraları bik zurlap kütärep çıqtılar. 90nçı yıllar başında Tatarstan möstäqıyl däwlät, tatar tele däwlät tele bulırğa tieş digän tema niqadär tärräqıy aktual' tema bulsa, xäzer menä şuşı mäktäplärdä tatar telendä uqıtu kiräkmi, digän temanı şulay uq aktual'läşterergä tırışalar.
Şulay itep, sişämbe könne uzğan konferensiäsendä dä asılında menä şuşı Tatarstan däwlät telläre turındağı qanun qabul itügä 10 yıl tulğanda kilep tuğan wäzğıät säbäpçe buluı häm aldağı maqsatlarnıñ da şunnan kilep çığuı açıqlandı. Äye, monnan un yıl elek millät öçen bik küp äybät närsälär iğlan itelde, belderelde. Möstäqıyllek, tatar tele däwlät tele. Un yıl eçendä iğlan itelgännärne tormışqa aşıru öçen närsä eşlände soñ? Barlıq mömkinleklär dä faydalanıldımı? Möğaen, yuqtır. Yuğıysä, älege qanunnıñ un yıllığında tatar telen saqlap qalu, digän problema kilep çıqmas ide. Xäer, konferensiäneñ teması tatarçağa bügenge şartlarda tatar telen çit tel bularaq öyrätüneñ teoriäse häm praktikası dip tärcemä itelsä dä, rusça ul başqaçaraq yañğırıy: «Teoriya i praktika obuçeniya tatarskomu yazıku kak nerodnomu v usloviyax novoy yazıykovoy situatsii». Tatarğa tılmaç kiräkmi, dilär. Tıñlawçılarıbız «v usloviyax novoy yazıykovoy situatsii» digänen üzläre dä yaxşı añlarlar.


text:
Tөrkiä AQŞ saylawlarına nindi mönäsäbät belderä? (Törkiädän atnalıq küzätü)
Şulay kөtelgän kөn kilde häm Bushnıñ prezident saylawların otqan buluwı açıqlanğaç, Tөrek kiñ küläm mäğlümät äsbaplarınıñ barısı diärlek bu xäbärne berençe xäbär bularaq birdelär. Hürriyet belän Milliyet gazetaları "Tağı dürt yıl"; Posta "Tağı Bush"; Yeni Şafak "Bush өçen Ohioda zur ayırma"; Akşam " Kerry ottırdı, uñış Bushnıqı"; Tercüman "Urının saqlap qaldı"; Türkiye "Bush belän däwam" kebek bitaraf rubrikalar belän çıqqanda, liberal häm sul yünäleştäge gazetalarda AQŞ-tağı prezidentlıq saylawına negativ bäyä birgän rubrikalar kürelde. Vatan "140 meñ Ohiolı 6 miliard keşeneñ yazmışın almaştırdı"; Sabah "AQŞ kirelänep Bushnı sayladı"; Radikal belän Star gazetları "Dөnya ber yaqqa, Bush başqa ber yaqqa" häm Cumhuriyet gazetası da "Dөnya Bushqa qaldı" digän rubrikalar belän çıqtılar. Prezident Sezer näticä bilgele bulğaç uq, Prezident Bushnı üz iseme häm Tөrek xalqı ismennän qotladı. Başta terror belän kөräş, xemättäşleklärebezene här tarmaqta tağın da alğa kiterergä telibez. Sez zur şäxeskä sälämätlek häm dus AQŞ xalqına isänlek telibez digän täbrikläw cibärde. Premier Erdoğan da anıñ keşeçelek belän tınıçlıqqa xezmät itäçägenä өmet bağlawı turında äytte. İnde bu ironiäle äytem ide me, yuq mı monı añlap citä almadıq.
Bu atnada Tөrkiäneñ üz mäsälälärenä kilgändä üktäber ayı өçen iğlan itelgän inflatsiä sannarı diqqätne iñ küp cälep itkän tema buldı. Şuña kürä, ütkän ayda inflatsiädä tөşeşneñ tuqtalıp, arta başlawı añlaşıldı. Küpläp satuda inflatsiä, yıl isäbenä kürä, 15.48%, waqlap satıp aluda isä 9.86%-qa kütärelgän. İnflatsiyäneñ artuwında ütkän ayda ike märtäbä benzin bäyäseneñ kütärelüwe iñ etärgeç säbäp dip kürsätelä. Bu ay başında isä tabiği gaznıñ bäyäse qabat kütärelde. 32 kөn elek tä kütärelgän ide. Mäğlüm qış aylarında tabiği gaz küberäk qullanıla. Xөkümät yaña avtomaşinalardan alınğan mäxsüs salımnı da 7 belän 9 protsentqa üsterde. Şulay itep xөkümät üz keremen artırırğa tırışa, tabiği bu da inflatsiä belän kөräşkä tiskäre yoğıntı yasayaçaq. Kiläse ayda inflatsiä sannarı tağın da kütäreläçäk dip faraz itelä. Yıl başında qullanışqa keräçäk Yaña Tөrek Lirası (YTL) da infaltsiäne artıraçaq dip ışalına. YTL-nda altı nol taşlanğan bulaçaq. Qullanıştan çıqqan kuruş (tien) kire kiläçäk. Ämma şuşı küçmä waqıtta satuçılar bäyälären YTL belän bilgelägändä, bäyälärne yuğarığa taban artırıp tigezläyäçäklär. Bu Yevropa Berlegeneñ 12 ilendä yaña aqça berämlege EURO-ğa küçkän waqıtta da bulğan ide. Qısqası, Tөrkiädä ekonomik programmalar kөtelgänçä uñay näticälär birmi. Premier Erdoğan 14 üktäberdä başlanaçaq Ramazan bäyräme uñayı belän däwlät cinovniklarınıñ mäğaşları bäyrämnän elek bireläçäk dip iğlan itte. Premierneñ şuşı qararına ekonomikadan cawaplı Däwlät Ministrı Babacan şaqqatuwın äytte. İke arada tartış çıqtı. Tege yaqtan parlamentta barğan büdjet sөyläşülärendä däwlät cinovnikları kөtkän eş xaqqı kütäreleşenä ireşä almadılar. Qısqası küp burıçı bulğan ber ildä, ägärdä üz tabiği baylıqları da yuq ikän, watandaşlarnı qänäğätländerü xiç tä ciñel tügel.
Azatlıq radiosı өçen İstanbuldan Äxtäm İbrahim


text:
Davosta 2 meñnän artıq xökümät wäkilläre häm ere eşmäkärlär oçraşuı açıldı
AUDİO: İminlek, eş belän tä'min itü, säyäsi häm konstitutsion tärräqiät ölkäsendä Ğiraq aldında zur problemalar toruı ser tügel. Ämma bu qıyınlıqlarnı täwäkällek häm berdäm tırışlıq belän ciñep bula. Häm alda ningi genä qıyınlıqlar bulmasın, bügen böten xalıqara cämäğätçelek Ğiraq xalqı yağına basa.
Yäkşämbegä qädär däwam itäçäk bu forumda Ğiraqtağı AQŞ waqıtlı idaräse başlığı Paul Bremer da çığış yasıyaçaq. AQŞ vitse prezidentı Dick Cheneynıñ çığışı şimbä köngä bilgelängän. Ämma älegä anıñ çığışında kütäreläçäk töp mäs'älälär turında äytelmi.


text:
Texel utırawında Görcälär fetnäse
Texel utırawında Görcälär fetnäse (1945. 4 aprel - 1945. 20 may) ( /tessel .../)- ul Holland Texel utırawında Sovet görci soldatları baş kütärü ide. Fetnä İkençe bötendönya suğışı waqıtında utrirawnı basıp alğan Almannarğa qarşı bula. Bu waqíğa qayçayta "Awrupıda soñğı suğış qırı" dip atílar.
Utıraw Alman Atlantik okeanı buyındağı saqlanu sızığı Atlantik Walında bik möhim bula. Utırawda bik küp köçle nığıtmalar urnaştırğan. Görcälär Görcästan SSR'dan Könçığış Frontında äsir bulğan soldatlar bulalar. Almannar alarnı konzlagerlärdä cíalar häm üz doşmannarğa qarşı suğışa möcbür itälär.. Soñraq batalyonda Almannarğa qarşı yäşeren oyışma eşli balí. Görcälärne Texel'gä Almannarğa buşırğa cibärälär.
1945. yılnıñ 4-5. Äpril tönendä alarğa Beläşmädäşlärneñ ozaqlamí töşerü toyılıp, Almannarğa qarşı fetnä başlílar, utırawında ciñep, 400 Alman ğäskärlären üterälär. Läkin utırawnıñ Köyaqta häm Tönyaqta bulğan flot batarílar basip ala almílar. Şul säbäple Almannarda utırawğa yañadan basıp alu mömkinlek qala. Almannar qorı cirdän bärep kerälär. Qatı köräşneñ berniçä atnadan soñ Almananr utırawnı üz kontrolenä alalar.
Bu suğış Texel'dä "Urıs suğışı" dit atílar. Yaqınça 800 Alman, 500 Görcälär, häm 120 Texel'lelär hälâq bulalar. Küp utarlar yandırıp beterelgän ide. Xätta Almannar Niederlandta häm Dänmarkta 5. Mayda häm Almanıada 8. Mayda qoral taşlílar, suğış däwam itä. Kanada gäskärlär 20. Mayda ğına suğış tuqtatalar.
Hälâq bulğan Görcälär Oudeschild yanında Hogeberg qäberlegendä kümerelgän. Görcälärdä bäxetle axır bulmí. Alarnı Sovet Berlegenä qaytırğa mäcbür itelälär. Stalin äsirgä birelgän ğäskärlären ğafu itmi, alar xíanätçelär bulıp sanalar. Sovet Berlegenä cibärelgän äsirlelärdan küp keşene cäzalap üterälär, başqalar Sovet lagerlärdä utıralar.
Bu waqíğada hälâq bulğan keşelär ğomum alğanda Den Berg utırawında kümerelgän. Bu suğışqa bağışlanğan kürgäzmä utırawdağı aéroportnıñ Aeronutik muzéyínda bar. 1953. yılda Hollandlılar Almannar qarşı suğışqan batırlarına häykäl quyğan.


text:
Rusiä häm Germaniä Baltik töbennän ütäçäk gaz ütkärgeçen tözi başladılar
9 Dikäberdä Rusiä häm Germaniä räsmiläre Tönyaq Yewropa gaz ütkärgeçen tözi başlaw tantanasında qatnaştı. Baltik diñgeze töbennän suzılaçaq 1200 çaqırım ozınlıqtağı bu ütkärgeç Rusiä gazın turıdan turı Germaniägä quarğa mömkinlek biräçäk. Polşa, Ukraina häm Baltik illäre bu proyekt uñayınnan borçılu belderde.
Bu könnärdä Ukraina belän gaz bäyäse tiräsendä qaynar bäxäs barğanın iskä alsañ Fradkovnıñ süzlären añlarğa bula. Yaña ütkärgeç Ukraina häm başqa illärne urap ütäçäk, diñgez töbennän uzıp ul turıdan-turı Germaniäneñ Greifswald şähärenä kilep çığaçaq. Yağni kiläçäktä Mäskäw gaz tranzitı mäsäläsendä Kievqa bäyle bulmayaçaq.
Gaznıñ 3tän-beren Rusiädän alğan alman yağı da bu proyektqa quanıçın belderä. Germaniäneñ İqtisad häm Texnologiä ministrı Michael Glos "Min bu gaz ütkärgeçen tözi başlaw tantanasında qatnaşuıma bik şatmın, kiläçäktä ul bezneñ ilne häm Yewropanı energiä belän täemin itüne iminräk itäçäk", di.
2010 yılda ğämälgä kerteläçäk bu ütkärgeç yılına 27 milliard kubometr gaz quarğa mömkinlek biräçäk dip farazlana. Germaniä genä tügel, torbalarnı şulay uq Britaniä belän Şvetsiägä dä suzu qaralğan.
Ütkärgeçneñ su astı öleşe 4 milliard euroğa töşäçäk. Bu eşne başqaru öçen Tönyaq Yewropa gaz ütkärgeçe digän maxsus komaniä tözelä. Anıñ 51%na Gazprom iä bulaçaq. Qalğan 49%ın Germaniäneñ EON häm BASF şirkätläre büleşä.
Moña qädär Gazprom könbatışqa qaznı 3nçe illär aşa qua ide: Ukraina, Belarus, Polşa, Slovakia. Aradaşçılar üzlärenä gaznı yış qına bazar bäyäsennän tübänräk bäyägä ala ide. Yaña ütkärgeç tözelsä, Mäskäw alardan da bazar bäyäse tülätä alaçaq.
Warşawdağı Stefan Batory fondı belgeçe Yakub Boratınski süzlärençä, yaña ütkärgeç Yewropanıñ bu öleşendä urnaşqan balansnıñ bozıluına kiterä ala. "Polşa, Baltik illäre, Slovakiä kebek illär Rusiä gazınnan Könbatış Yewropadan da nığraq bäyle. Tranzit taşlamaları şuşı bäylelek öçen üzenä kürä ber kompensatsiä ide", di Polşa belgeçe.
Polşa, Ukraina häm Baltik illäre bu yaña proyektnıñ alar belän kiñäşep eşlänmäwenä rizasızlıq belderä. Litva premier-ministrı Algirdas Brazauskas bu turıda Germaniäneñ "Bild" gäzitenä äytte. Monnan tış tirä-yün moxit saqlawçılar da yaña tözeleş uñayınnan borçılu belderä. Baltik diñgeze töbendä ikençe dönya suğışınnan qalğan minalar bar di alar. Uzğan atnada Germaniä kanslerı Angela Merkel proyektnı nıqlap tikşerü öçen eşçe törkem tözergä wäğdä itte.
Yaña ükärgeç tözü mäsäläsen Rusiä prezidentı Vladimir Putin şuşı yılnıñ sintäberendä ul çaqtağı kansler Gerhard Şröder belän xäl itkän ide. Bügenge tantanada qatnaşqan Gazprom räise Aleksei Miller süzlärençä, Tönyaq Yewropa gaz ütkärgeçe dip atalğan yaña kompaniäneñ aksionerlar komietetın näq menä Şröder citäkläçäk. Ä inde kompaniäneñ üze belän Dresdner Banknıñ Rusiädäge citäkçese, Putinnıñ GDRda eşlägän çağınnan uq küptänge tanışı Matthias Warning idarä itäçäk.
ali gilmi


text: Yevropa Berlegeneñ kiñäyü komissionerı Guenter Verheugen Berlek häm Törkiä arasında qarşılıqlar çişelde, dip belderde. Bügen Brüsseldä Törkiä premyer-ministrı Recep Tayyip Erdoğan belän oçraşqannan soñ, Verhaugen, Yevropa Komissiäse Törkiä mäs'äläsendä xisabın iğlan itkänçegä qadär köntärtibendä torğan problemalar çişelep bette, dip iğlan itte. (audio) "Qalğan problemalarğa bez çişeleş taba aldıq. Minemçä şuşı waqıtta qarşılıqlar yuq. Yevropa Berlege Komissiäseneñ Törkiä turında xisap äzerläwenä qomaçawlağan şartlar qalmadı," dide Verhaugen. Yevropa Berleke komissiäse 6nçe üktäbr könne Törkiäneñ Berlek äğzase bulır öçen söyläşülär başlarğa äzerlek mäs'äläsendä xisap iğlan itäçäk. Törkiä ministrı Mehmet Aydın süzlärenä qarağanda, bu yäkşämbe könne parlament cıyılıp cinäyät kodeksına üzgäreşlär kertü turında söyläşäçäk.


text:
Ğıraqtağı Azatlıq xabärçese AQŞ köçläre Bagdadtan tönyaqqa taba barğan olı yulnıñ qayber öleşlären üz kontrolläre astına quydı dip belderde. Alar şulayuq Bagdad tiräsendä könyaq könbatış, könbatış , häm tönyaq könbatışqa barğan yullarnı da kontrol itä. Şähärneñ tönyaq könbatışında yanğan cimerelgän ğıraq tankları , xärbi yök maşinaları şulayuq sivil maşinalar da kürenä. Ğıraq xalqı amerikan ğäskärlärenä qul bulğıy. Bugen elegeräk xabärçebez Sinovitz AQŞ xärbiläre başqalanıñ könyağında Cömhöriät Saqçıları belän bäreleşte dip beldergän ide (audio)
Bagdatnıñ könyağında AQŞnıñ 3-nçe çäyevle diviziä ğäskäriläre
Bagdadnıñ Ğıraq Cömhöriät Saqçılarınıñ yulları kiselgän , kirä başqalağa çigenä almağan qaldıqların tazartu operatsiäse alıp bardı.
Bagdadta informatsiä ministırı al Sahaf ,amerikannarnı böten ildä
yaqınındağı suğışta 50amerikan soldatı üterelde küpkenä tank häm boralaqları yuqqa çığarıldı dip belderde . al Sahaf äytkännären bäysez çığanaqtan raslau mömkinçelege yuq. Qatarda AQŞ üzäk komandalığında general v.Brooks süzlärençä, Ğıraqta küpläp üterü qoralları tabılmağan, ämma andıy höcüm qurqınıçı äle dä bar. AQŞ räsmiläre bugen sonğı könnärdä Bagdad tiräsendä bulıp alğan suğışlarda 2meñ ğıraq suğışçısı üterlde dip äyte. Bu sannı da bäysez çığanaqlardan raslau mömkinlege yuq. Pentagon suğış başlağannan birle 80 amerikan soldatı häläk buldı dip belderde


text:
Bötendönya tatar yäşläre könnäre Tömänlelärgä ilham birerme?
11 nçe iyül könne Tömän yäşläre Qazannan qaytıp töşte. Alar “İdeldä” Bötendönya tatar yäşläre könnärendä qatnaştı. Bu 9 keşelek törkemdä ictimaği xäräkättä qatnaşqan yaxşı uq tanışlar: Yuliä, Färit, Älfiä, Venera, Nailä; häm alar yanında berençe tapqır kürengännär Tabul şähärennän: Vladimir, Andrey kebeklär dä bar ide. Tömändäge yäşlär oyışması “Yäş buın”nıñ başlığı Yuliä Kasimova süzlärençä, xätta cıyıp alıp baru da ciñel genä bulmağan.
(audio)
-Qotorıy bı, dostoyno predstavili Tyumen, nayti 10 çelovek na samom dele bılo slojno. Dostoynıx mnogo. Zdes' yeşçe povlialo vremennıye ramki. U mnogix ne poluçilos', potomu çto, u mnogix naşix çlenov organizatsii vıpusknıyı v VUZax. Potom praktika naçalas'. Yuliä Kasimova: “Layıqlılarnıñ bara almawı tağın şuña da barıp törtelde: Tatar yäşläre könnären oyıştıruçılar bu çaranıñ başlanuın 3 tapqır: başta iyün axırına, annan 3 nçe iyülgä, annan 5 senä küçerdelär”,- di. Barırğa 4 kenä kön qalğanda ğına tögäl bilgele bulğan. Yäşlärneñ başlığı bu könnärgä 4 nçe tapqır bardı inde. Aldağı yıllar belän çağıştırğanda bıyılğısına finans yärdäme azraq bulğanlığı sizelep torğan. Elekkelärendä “İdel”dä tulısınça bu könnärdä qatnaşuçılar yäşägän bulsa, xäzer yartısında diärlek yullamalarnı satıp alğannar, oyışmağa ber qatnaşı da bulmağannar yal itä. Şunlıqtan:
(audio)
-Do 11 ti mı mojem provodit' svoi meropriätiä, a posle 11 ti nam ne razreşayut neçeğo provodit'. Ni «Kiçke uyınnar», ni obmen opıtom. Vse dostup prikrıyvaetsya, taq qaq mestnım eto ne nravit'sya. Na diskoteki ne razreşayut tatarsquyu muzıyku stavit'. Ran'şe bılo luçşe. Otqupali polnost'yu vot etu bazu otdıxa. Tam bıli naşi tol'ko: DTMskie rebyäta.
Tömän yäşläre yullama öçen ike meñ sum tülägännär. Anıñ östenä yul çığımnarı da bar bit äle. Tömän Qazan arası passajir poyezdındağı platskartta 600 sum tora. Ä tiz yöreşlenekendä 800. Urın-cir belän tağın meñ yarım kiräk. Yulğa cıyınu waqıtınıñ tarlığı da alarğa aqça yärdäme sorarğa mömkinlek birmägän. Elekke yıllarnıñ bersendä milli eşlär komitetı tülägän bulsa, bersendä ölkä avtonomiäse finanslağan.
Här cıyın, oçraşu, säfärdän soñ yaña teläklär, ideyälär tua. Yäşlär küñelendä monsınnan soñ da waq töyäk ideyälär belän bergä, zur-global' ideya dä tuğan. Yäşlärne berläşterü häm oyışmağa can kertü öçen, Seber töbägendä yäşlärne cıyıp Qazandağı kebek Tatar yäşläre könnäre ütkärü turında uylaşa başlağannar. “Ämma bu teläk zur aqçalarğa barıp törtelä şul”,- di Yuliä Kasimova. Ä menä iyül azağında alar tabiğat qoçağına çığıp, palatkalar qorıp, qunıp, törle uyınnar ütkärep, uçaqlar yağıp, qazan asıp, cırlaşıp utırırğa isäplilär.
Bötendönya tatar yäşläre könnärendä Tabul şähärennän Vladimir Zlıygostev ta qatnaştı. Ul urıs yegete. “Duslarım çaqırğanğa bardım. Moña qadär mondıy milli cıyınnarnıñ ütüen belmi idem”,- dide.
Vladimirğa bu könnärneñ närsäse oşamağan?
(audio)
-Ne vse ponimal. Ya yazıka ne znayu. Ya ne vsegda ponimal o çem govoryat.
Vladimirğa bu könnärdä närsä bigräk tä oşağan soñ?
(audio)
-YÄ ne pomnyu qaq nazıwayıtsya. Treugol'niçki. Eçpoçmak... Treugol'nik taqoy on s kartoşkoy i s myasom idet.
Änwär Tuşakov Tabul yegete. Gitarada uynıy. Tömän tözeleş akademiäseneñ 5 nçe kursına küçte. Yäşlär xäräkäten çittän küzätep yöri torğan keşe tügel. Bu könnärdä ikençe tapqır qatnaştı. Tömändäge yäşlär oyışmasınıñ bügenge xälenä eçe poşa. Bu könnärdä qatnaşıp, yäşlär belän aralaşıp başqa töbäklär belän çağıştırğanda anıñ Tömändä xäräkätkä bäyäse tübändägeçä:
(audio)
-Mne kajetsya u nas rabota xuje. Mı priexali tuda absolyutno ne podgotovlennıye. U nas vstreçi bıvayut ne regulyarno. Narod ne organizovannıy.
Bügenge köndä Tömän şähärendä tatar yäşläreneñ üz tormışı barlığın sizderep tora torğan “Yäş buın” isemle diskoteqa ğına bar. Cäy köne ul da kanikulğa yabıldı. Xäräkät başlığı Yuliä Kasimova äytüenä qarağanda, bu diskotekanı yäşlär oyışmasınıñ äğzası Färit Kurmanov şäxsi şirkät- çastnoyı predpriätie itep terkäp üz qanatı astına alğan. Diskoteka säxnäsendä talantı bulğan böten yäşlärgä dä mikrofonnı birmägän kebek, oyıştıruçı, wäğdä itsä dä, tabış belän dä büleşmi ikän.
Nail Alan.


text:
Gäcitlär üzläre telägänne yaza
Miläwşä Sölimcanova küptän tügel uzıp kitkän tämäkegä qarşı köräş könendä kibetlärgä çığıp, baliğ bulmağannarğa tämäke satasızmı, dip sorağan. “Abıy tämäke alıp bir äle” dip isemlängän mäqälädä äytelgänçä, satuçılar plan tutırırğa kiräk bit, ä yäşüsmerlär barıber taba, olılardan bulsa da aldıra, digän fikerlär işetelgän. Tartuçı balalarnıñ üzäk nerv, yöräk-qan sistemasına kiterelgän zıyan häm şulay uq organizmnıñ matdälär almaşı bozılu da mäğlum. Häm avtor xalıqnıñ tartuı däwlätkä tabışlı digän näticägä kilgän.
“İzvestiä Tatarstana” gäcitendä basılğan mäqälädä Rusiädä qabul itelgän tämäkegä qarşı zakon turında yazılğan. Könbatış illäreneñ kübesendä tämäkegä qarşı Ramoçnaya konvensiä WOZ isemle dokument qabul itelgän. Rusiädä isä däwlätne tämäke tötene qaplap kitü qurqınıçı buluğa qaramastan, Konvensiäne qabul itärgä aşığuçılar kürenmi, dielä bu yazmada. Qısqası, tämäkegä qarşı qanun bar, läkin ul ütälmi.
Bäysez gäcitlärneñ şundıy ğädäte bar, alar räsmi xakimiät wäkilläreneñ eşçänlegenä tänqit belän qarawların yäşermilär. “Zvezda Povolj'ya” gäcitendä Qazan başlığı Qamıl İsxaqovnıñ Räfqat Altınbaev belän qulğa qul totınışıp töşkän räsemnäre basılğan. Bu inde üzenä kürä säyäsi kinayä.
Dürt yıl elek Rusiädä tözelgän 7 federal' okrugnıñ maqsatların häm nindi näticä kiteräçägen küzallap älege vertikal' turında kem genä kinayäle süzlär äytmäde. Bigräk tä däwlät çinovnikları. Cirle xakimiät häm milli xäräkät 7 federal' okrugnı tözü milli respublikalarnı yuqqa çığaru öçen kiräk, dip sanıy. Ämma xäzer apparat xezmätkärläre yäki deputatlar turıdan turı okruglarğa häm federal' inspektorlarğa tel tidermi. Räsmi matbuğat ta federal' inspektorlarnı fälän cirdä buldı, fälän närsä äytte dip äytep kitälär. Yäki bötenläy lämmim, ber süz dä äytelmi. “İzvestiä Tatarstana” gäcitendä basılğan «Geografiäneñ dürt yıllıq tarixı» digän mäqälädä Vadim Yegorov Tatarstan buyınça federal' inspektor Marsel' Ğalimardanovnıñ eşçänlegenä analiz yasağan. Avtornıñ qaraşınça, okrug xezmätkärläre waq-töyaq çaralarda qatnaşuın, keşelärgä ällä ni kiräk bulmağan ğämällär qıluın yazğan. Ğädättä, respublika citäkçelegen çemetkäli torğan bu gäcittä, federal' okruglar smotryaşçiy yäğni küzätep toruçı vazıyfasın başqara. Ägär dä Marsel' Ğalimardanov yäki Sergey Kirienko bu mäqälägä cawap bastırıp çığarsa, radio aşa sezgä işetterergä mömkinlek tuaçaq.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
Bügin Astanada Qazaqstan fwtbol federacïyasınıñ XIV kezekten tıs say`law konferencïyası ötip, jaña prezïdent tağay`ındaldı. Sonday`-aq Atqarwşı komïtettiñ jaña qurama bekitildi, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
Buğan dey`in komïtetke 25 adam müşe bolğan edi. Bul jolı 13 adam endi. Olar – Bay`şaqov Sey`ildä Ïkramulı, Meşşeryakov Nïkolay` Ïlʹïç , Äwbäkirov Qanış Qay`darulı, Abraev Oljas Şäkenulı, Ay`tqojïn Azamat Serikulı, Garïbyan Rafaélʹ Édwardovïç ,Tüsipbekov Ämirjan Nurışulı, Qaletaev Darxan Amanulı, Qanağatov Elsïyar Bay`muxamedulı, Äbdwbaïtov Bawırjan Toy`şıbekulı, Orazbekov Qay`rat Ay`tmoldaulı,Ämirequlov Baqbergen Äwezxanulı, Wtrobïn Ïgorʹ Vladïmïrovïç.
Al burınğı quramda bolğan Prezïdent Äkimşiliginiñ basşısı Ädilbek Jaqsıbekov, Mäjilis törağası Nurlan Nığmatwlïn, QR Ulttıq qawipsizdik komïteti törağasınıñ orınbasarı Samat Äbişev, «Qazatomönerkäsip» kompanïyasınıñ basşısı Asqar Jumağalïev, mwlʹtïmïllïoner Armanjan Bay`tasov, «Qay`rat» fwtbol klwbı baqılawşılar keñesiniñ törağası Qay`rat Boranbaev, «Ordabası» komandasınıñ bas bapkeri Baqtïyar Bay`sey`itov jaña quramğa enbey` qaldı.