text:
Dönya: AQŞnıñ Demokratiä häm Keşe Xoquqların tanıtu yünäleşendä ğamälläre turındağı xisabı
AQŞ Däwlät Departamentı, demokratiä häm keşe xoquqlarıñ tanıtu yünäsleşendä 2006nçı yılda alıp barğan eşçänlege xaqındağı xisäbın bäyän itte. Xisapda, saylawlarda eşläwçe keşelärgä uqutu kursları oyıştıru, cämäğat qaramağında Radio stantsialar buldıru öçen fondlar tabu, yuğarı uquyortlarında studentlär alışu programması häm sivil ictimaği törkemnärneñ xälläreñ yaxşırtu öçen diplomatik eşçänleklär alıp baru kebek küpqırlı yärdemnär telgä alındı.
"Yıllıq Keşe xoquqları xisabı, Kongress wäkalätendä, 196 il häm töbäktäge Keşe xoquqların häm demokratiäne tanutı häm saqlaw yönäleşendäge üz xisabları. Uzgan yılnı çağıldırğan xisap. Bezneke isä, ‘AQŞnıñ Demokratiä häm Keşe Xoquqların yaqlaw xisabı’ dip atala. Ul äle uzğan atnadağına dönya kürde. Bu xisapnıñ maqsatı, bezneñ Amerikadağı üz eşçänlegebez. Dönya buylap Keşe xoquqların yaqlaw öçen buldırğan yärdemnärebez häm ğamällärebez turında xisap biräbez. Bu bezneñ üz xisaplarıbızğa diqqat belän cintekläp küz salu bula. Xisap köpqırlı tügel, misal öçen ul 196 il urnına 90 ildäge wazğiyätne tikşerep çığa. Läkin ul şulay da, şuşı 90 ildä, uzğan yıl bulğan Demokratiä häm Keşe Xoquqları ölkäsendäge citdi qanun bozu oçraqlarına iğtibar birä häm şul uq waqıtta üz illärendä xoquq yaqlawçı keşelärne yaqlaw öçen niçek yärdem kürsätelüen qarap çığabız."
AQŞ Kongereseneñ bu törle yärdemnär öçen bülgän aqçasnıñ küläme küpme? 2001nçı yıldañ başlap xärbi häm saqlanu ğamälläre öçen bik küp aqça sarf itelä, axırda keşe xoquqları tanutu häm, demokratiä buldıru öçen ayırılğan qaznadağı aqça anı tämin itärgä citärlekme?
"Soñğı 4 yılda bu eşkä bülengän açqanıñ artuın küräbez. Ämma, äytik 2007nçe finans yılında bu eşlärgä näq uzğan yıldağı külämdä aqça bülengän. Ämma bezne Bush administrasiäse häm Kongress yaqlıy, çönki programmalar uñışlı eşläp kilä, häm bu programmalar ğämälgä aşırılğan illärdäge partnerlarıbız da uñışqa ireşä – uñışlar säyäsi kiñlekne zuraytu, keşe xoquqların yaqlaw, cämğiät tormışına watandaşlarnı cälep itü ölkälärendä bar. Häm minem uylawımça, bez eşlägän illär öçen bu fayda kiterä."
M.K.


c: text/html

text:
Midsomer – şvedlarnıñ milli bäyräme Rusiädä 2000nçe yıldan başlap ütkärelä. İKEA şirkäte cibärgän xäbärdä äytelgänçä, Midsomer (Cäy urtası) bäyräme urmaslarnıñ İvan Kupala töne häm tatarlarnıñ Saban tuyında oxşağan. Midsomer – könneñ iñ ozın häm tönneñ iñ qısqa çağına turı kilä. İKEA şirkätendä eşläwçe şvedlar bu yıldan başlap älege bäyrämne Qazanda da ütkärergä bulğannar. Ul ütkän atna axırında, şirkätneñ Qazandağı kibetendä buldı. Bäyräm tantanalı töstä açılıp kitte. Anda İKEA şirkäte wäkilläre çığış yasadı, Qazandağı Şvetsiä üzäge äğzäläre häm alman cämğiäte wäkilläre buldı. Xäbärlärdä äytelgänçä, bergäläp, Cäy ağaçın bizäp, anıñ tiräli äylän-bäylän yörgännär. Cäy ağaçı – çäçäk häm lentalar belän bizälgän toyaqtan ğibärät ikän. Ul Cäy urtası bäyrämeneñ simvolı bulıp tora. Midsomer, Saban tuyı kebek, tuğannar oçraşa torğan bäyräm. Qaya ğına bulsa da, şvedlar ul Cäy urtası könnärendä tuğan yaqlarına qaytırğa, ğailäse belän bergä bulırğa tırışa. Borınğı ğädät, şvedlarğa Midsomer bäyrämenä baqalar turında balalar cırın başqarırğa häm çäçäk bäylämnäre belän bizälgän şuşı Cäy ağaçı tiräli biergä quşa. Bu baqalar cırın şvedlar bala çaqtan öyränä ikän, häm şved millätçe dip sanala torğan här keşe bu milli köyne belergä tieş, dip xäbär itelä matbuğat öçen äzerlängän mäğlümatlarda. Ütkän atna axırında ütkärelgän bu bäyrämdä şved häm alman milli cämğiätläre wäkillärennän tış, İKEA şirkäte satıp aluçıları qatnaşqan.
Şuşı bäyrämgä turı kiterep, İKEA şirkäte üzeneñ aşxanäsendä Midsomer bäyrämendä aşıy torğan milli aşlarnı täqdim itä häm tovarlarnı taşlama belän sata başlıy.
Bikä Timerova.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Çeçnyada solıx urnaştıru planı şik astında; Masxadov şähit-höcümnärgä tänqit belderä, suğışnı tuqtatırğa çaqıra
Yaña yıl belän qotlaw çığışında Rusiä prezidentı Vladimir Putin ütkän yılda bar ireşelgän öçen Rusiä xalqına räxmät belderep, kiläse yılda bar izge niätlärneñ ütälüwen teldäde. Çeçnyada qan qoyunıñ tuqtaluwı Rusiälelärneñ kübese öçen şundıy teläklärneñ berse bulır ide. Tik bu teläkneñ tormışqa aşuwı älegä ikele. Rusiä räsmiläre Çeçnyadağı wazğiät normalläşä dip beldersä dä, uzğan yılnıñ soñğı könnärendä Ğroznıynıñ iñ saqlanğan binasında bulğan şartlaw näq kiresen kürsätä. Çeçen citäkçese Aslan Masxadov bu şäxit höcümgä tänqit belderde, läkin, şuşı adımğa barırğa mäcbür bulğan keşelärne bar tik ber genä yul belän tuqtıp bula, Çeçnyadağı suğışnı beterü yulı belän, dip belderde.
Menä soñğı misal – Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasınıñ Çeçnyadağı törkeme ğinwarnıñ berennän başlap anda eşçänlegen tuqtattı. Törkemeñ möddäte dikäberneñ 31-ndä çıqtı. Rusiäneñ Tışqı eşlär ministrlığı möddätne ozaytudan baş tarttı. Ministr İgor İvanov añlatuınça, bu oyışma barı tik humanitar yärdäm belän şöğellärnergä tieş, ä ul – wazifasın arttırıp, keşe xoquqların dä küzätä başlağan imeş. Xalıqara xoquq yaqlaw oyışmaları, şul isäptän Human Rights Watch Mäskäwneñ bu qararında kisken tänqit belderde. Xättä Rusiä prezidentı qarşındağı keşe xoquqları komissiäse räise Ella Pamfilova OSCE missiäse eşen yañartırğa tieş dip belderde.
Mäskäwneñ Çeçnyadağı yaxşı niätlären şik astına quyğan tağın ber ğämäl – 18 yäşlek Çeçen qızı Elza Kungaevanı üterüdä ğäyeplängän polkovnik Yuri Budanovnı cawaplılıqtan azat itü. Ğärçä, bu xälneñ çeçen xalqında ni qädär näfrät uyatuwı Kremldä yaxşı belsälär dä. Çeçnyada tieşle şartlar bulmıy torıp qaçaqlarnı anda qaytarunıñ tiskäre näticä biräçägen dä Rusiä räsmiläre añlıy bulsa kiräk, şuña da qaramastan, İnguşetiädäge qaçaqlar lagerları yabıla.
Rusiä räsmiläre Çeçnyada xällär normalläşä dip belderä, läkin uzğan atnada Groznıyda bulğan waqiğa näq kiresen kürsätte. Şäxärneñ iñ yaxşı saqlanğan xökümät binasında bulğan şartlaw näticäsendä 80-nän artıq keşe xäläk buldı. Şulay itep, moñarçı partizan suğışı alıp barğan çeçen suğışçıları, xäzer şähit-höcümnärgä küçä digän süz. Çeçen citäkçese Aslan Masxadov Azatlıq/Azat Yevropa radiosınıñ Tönyaq Kavkaz bülegenä birgän äñgämäsendä şäxit-höcümnärgä tänqit belderde:
Audio
Läkin Masxadov süzlärençä, üz xalqınıñ ğazabın kürep, çarasızlıqtan üz-üzen üterügä barğan keşelärne berkem dä tqutata almıy:
Audio
Masxadov süzlärençä, şähit-höcümnärne ber genä yul belän tuqtatıp bula, ul da bulsa - suğışnı tuqtatu yulı belän:
Audio
Çeçnyadağı suğışnı isä, Masxadov süzlärençä, ber genä keşe tuqtata ala, ul da bulsa - Rusiä prezidentı:
Audio
Aslan Masxadov, şulay uq, axırğaça köräşergä äzer buluın belderde:
Audio
Ali Gilmi, Praga


text:
Tubıl şähärendäge konsertnı qarağan 70 neñ tege yağına çıqqan äbekäy, tamaşa betep çığıp barğanda: “Qara äle, min bezneñ tatarlarda tıynaq qına çığıp basıp cırlıy torğan artistlar ğına bar dip tora idem. Baqsañ “Premyer-ministr” şikelle törkem dä bar ikän”,- dip äytkän. “Bu süzlärne işetkäç, çaq qına artıma utırmadım”,- di Tömändäge häm Toboldağı konsertlarnı oyıştırğan Färit Xäkim. Äbiyıñ “Premyer-ministr”nı da belä, “Qazan yegetläre” dä küñelenä xuş kilgän.
“Qazan yegetläre”neñ tönyäk şähärlärgä turnesı tögällände. Alar Tömännän çığıp kitep Yaña Urengoyğa qädär barıp cittelär. 1 nçe fevräl könne soñğı konsertları buldı. Konsertlarnıñ citäkçese Röstäm Särwarov süzlärençä, här şähärdä dä bik yaratıp qalğannar.
Marat, Artur, Azat, Wäli yağni «Qazan yegetläre” başqarğan “Kübälägemä” dä, “Miläwşä” gä dä, “Ex sez matur qızlarğa” häm başqa cırlarğa da tamaşaçı quşılıp cırlap utırdı. Ä “Tuğan tel” gä isä tamaşaçı bötendönyağa sibelgän tatarlarnıñ gimnı bularaq qabul itep, urınnarınnan torıp, ayaq ürä basıp quşıldı.
Nail Alan, Tömän


text:
Qalıptasqan jıl say`ınğı dästür boy`ınşa, 1-qazan küni «Xalıqaralıq qarttar küni» toy`lan- dı. Elimizdiñ tükpir-tükpirinde qarttarğa arnalğan merekelik is-şaralar ötkizilip, qarïyalarğa kömek körsetiletin alwan türli jobalar uy`ımdastırıldı. Töl merekede ünemi balalarınıñ tilewin tilep, el tınıştığına şükirşilik etetin jası ulğay`ğan jandar jılı quttıqtaw sözderdiñ kwägerleri bolıp, birşama marqay`ıp qalğandarı şıñdıq. Xalıq müddesi men urpaq tärbïesin, ulttıq salt-dästür men ïdeologïyanı bastı nazarğa qoy`ıp, qadir tutatın xalqımızdıñ asıl qazınası – qarttar. Mañızdılığın eş waqıtta joğaltpağan bul qundılıqtardı köpti körgen jandar joğarı bağalay`dı. Aldıñğı jetide bastaw alğan merekelik ay`lıqqa oray`, awdanımızdıñ asıl äjeleriniñ biri Tïtenova Külşat Ay`tpay`qızımen jüzdesip, salïqalı äñgimesine qulaq türdik. Külşat apa ardagerlerdiñ basın biriktirip, mädenï ortağa ay`na- lıp ülgergen «Ümit» uy`ımınıñ belsendi müşeleriniñ biri. Jaqsı awdanınıñ töñireginde ğana emes, Aqmola oblısındağı is – şaralardıñ bel ortasınan körinip, qazaq, orıs, tatar, wkraïn tilderinde tamıljıta än şırqay`dı. Qulaqqa jağımdı, äsem dawıs ïegeri köp öleñder biledi. Üstindegi kïmeşegi apağa sän berip, är awdan turğınıñ erekşe sezimge böley`di. «Uy`ımğa kelgenime bes jıldıñ jüzi bolıptı. Özime öte unay`dı. Är türli bay`qawlarda än ay`tıp, bï bïlew jaqsı köñil-küy` sıy`lay`dı. Är adam qoğamnıñ bölşegi. Jas keldi, qartay`dıq dep qol qwsırıp otırğanşa, belsendi ömir sürw kerek. Alğaşında uy`ımğa ayaq basqanda, qatıswşılardıñ jartısınan köbi özge ult ökilderi edi. Kïmeşek tügili, saxnağa ora- mal tartpay` şıqqan sätter boldı. Qazaqşa öleñderden tek Şämşi Qaldayaqovtıñ «Arıstıñ jağasında» äni şırqalatın. Men namısqa tırısıp, ulttıq kïimderdiñ biri kïmeşek tigwdi bastadım. Özime, qasımdağı basqa da awıldıñ apalarına Nawrız mey`ramı qarsañında bar ıntamdı salıp tiktim. Qwanışqa oray`, sol sätten bastap, jïındarda, merekelerde, toy`-tomalaqtarda kïmeşek basımızdan tüspedi. Qazirgi tañda qazaq tilindegi änder de jïi şırqalwda». Külşat apay`dıñ osı ağınan jarılğan sözderinen-aq, ulttıq dästürdi däriptegen qazaq xalqınıñ şınay`ı janaşırı ekeni bay`qaladı. Tïtenova Külşat Ay`tpay`qızı tek änşi ğana emes, ömirin tiginmen bay`lanıstırğan on sawsağınan öneri tamğan tiginşi. Tiginşilik öneri äjesinen darıp, jas kezinen-aq jumısqa bilek sıbana kirisip ketken. Qabırğanı qay`ıstırğan, jügi awır jıldarı kïim-keşek tigip, tınımsız tirşiligi äli de esinde ekenin ay`tqan apa, zey`netkerlik demalısqa dey`in tiginşi bolıp jumıs istegen. Biraq zey`netke şıqsa da, tigin önerimen qoş ay`tıspağan. Dästürimizdi jandandırıp, ulttıq önerdiñ ay`qın ülgisi - quraq - körpelerge Külşat apa köp köñil böledi. Odan tıs, qazaq toy`larınıñ sänin keltiretin – toy`bastar äzirlep, kündelikti kïetin köy`lekter de tigedi. Sportqa bet burğan nemeresin tärbïelegen apa, Nawrız mey`ramında mektep qabırğasında uy`ımdastırılğan merekelik şarağa öz qolımen tikken şapanıñ körsetti. Apanıñ qïındılardan qïyulastırıp, örnekterden quralğan quraq körpeleri de, kïim – keşekteri de közdiñ jawın aladı. Är türli qazaqï naqıştağı oyuları, tikken dünïeleri awdanda uy`ımdastırılatın körme törinen orın alıp, körermenniñ közay`ımına ay`nalğan
. Waqıtınıñ köp böligin tigin önerine arnap, qajımas eñbek etwdiñ jemisi apanıñ qorjınıñ maqtaw qağazdarımen toldırıp qana qoy`may`, awıl turğındarınıñ ıstıq ıqılasına böletken. «Bolaşaq urpaq tärbïelewde qanday` ustanım qajet?» degen surağımızğa, köpti körgen asıl äjeden mınaday` mazmundı jawap aldıq: «Bizdiñ aldımızda turğan ulı mindetterdiñ biri - sanalı urpaq tärbïelew. Bolaşaq urpağımızdıñ boy`ına adamgerşilik qasïetterdi siñirip, egemendi elimizdiñ erteñine degen jawapkerşilikti uğındırw qajet. Tağı bir mañızdı ustanım – zïyandı ädetterden awlaq bolwdı üy`retw. Temeki, esirtki şegip, işimdikke salınw jaqsılıqqa aparmay`dı. Erinşektikke boy` aldırmay`, talmay` eñbek etw de mañızdı». İsi tıñğılıqtı, oy`ı tereñ Külşat Ay`tpay`qızınıñ belsendi ömir sürw ustanımı jastarğa ülgi boları anıq. Apa qwanış pen jaña mümkindikterge tolı är kündi ömirdiñ sıy`ı dep qabılday`dı. Jüregine jıldar süy`ispeşilikke tolı jırların sıy`ğa tartqanday`... Şınımen de, ötip jatqan ömirge tereñ kürsiñwden göri, baqıttı ömir keşw mañızdı. İzinen ergen urpağına ulılığın uyalatwğa qaşan da dayar qarttardıñ märtebesin arttırıp, düy`im jurtqa jaqsılığın ay`tw nur üstine nur. «Qartı bar üy`diñ qazınası bar» ekendigin esimizden şığarmağanımız abzal.
DAWRENBEKOVA G.


text:
… häm Rusiäneñ berençe prezidentı Boris Yeltsin kilde
Axırda, tağın ber qunaq turında. Soñğı waqıtta Boris Yeltsin, bigräk tä anıñ respublika awızına suverenitet tutıruı turında açulı süzlär yışraq işetelä. Dimäk, xäzerge säyäsi texnologlar demokratiäne başqaçaraq añlıy. Xalıqlarğa da, keşeleärgä dä artıq küp irek birelmäskä tieş, digän ğıybärälär modağa kerä. Şulay da, Boris Yel'sin isän-imin ikän. Düşämbe kiçendä ul da Qazanğa berniçä köngä qunaqqa kilde. Ul mondağı xällär belän tanışıp, beraz cillänep kitärgä cıyena. Dimäk, demokratiä hawası Rusiädä defitsit närsägä äylänep bara. Şuña da, Tatarstannı beräwlär sügä, ikençelär – eşlärgä öyränergä häm tın alırğa dip monda kilä.
Rimzil Wäli, Qazan


text: Xalıqara atom energiäse idaräse bügen Venadağı utırışında İrannıñ atom mäğlümätläre näticälären Berläşkän millätlär oyışmasınıñ iminlek şurasına tapşıru mäsäläsen tikşerä. İran wäkile Ali Laricani kiñäşmä aldınnan anıñ ile urannı bayıtu eşennän tuqtamayaçaq dip belderde. AQŞnıñ Berläşkän millätlär oyışmasındağı wäkile John Bolton, İrannıñ bu yünäleşe citdi sözemtälärgä kiterergä mömkin dip kisätte. İrandağı wazgiät turında xisapnı citäkçelekkkä tapşıraçaq xalıqara atom energiäse idaräse başlığı Moxämmät Äl-Baradey: “İran oçrağı bik tä üzençälekle bulu säbäple, bu eştä maksimum açıqlıq kiräk. İran küpmeder däräcädä açıqlıq kertte, läkin bu äle citärlek tügel” dide. İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicad Xalıqara atom energiäse idaräsen, anıñ ile atom programması xoquqına iä bulırğa layıqlı il dip tanırğa çaqırdı.


text:
Şuña kürä, cämäğätçelekkä iğtibar bermä-ber arttı. Comğa könne, yäğni 21 dekaberdä Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiewneñ «Tatarstan-yaña ğasır» ictimağıy-säyäsi xäräkäteneñ IV syezdı uñaennan qotlawı dönya kürde. Oşbu qorıltaynıñ delegatlarına häm qunaqlarına yullağan dokumentta Mintimer Şäymiew «Tatarstan—yaña ğasır» xäräkäteneñ respublikada grajdanlıq cämğıäten qoruda möhim rol' uynawın iskärtep ütä. Prezident fikerençä, demokratiä qağıydälären häm prinsipların xaqimiät tarafınnan häm anıñ kürsätmäläre belän ğamälgä quep bulmıy. «Waqıt yaña ideyälärne, initsiativalarnı, däwlät häm cämäğät oeşmalarınıñ qulğa qul totınıp eşläwen taläp itä»,-dip äytelä älege qotlawda. Mintimer Şäymiew bu ölkädä «Tatarstan -- yaña ğasır» xäräkäte zur eşlär başqarır dip ömetlänä.
Moña östäp şunı äytäse kilä. Zamanında vlaç tarafınnan oeştırılğan älege xäräkät cämğıätneñ böten qatlamların qolaçlap alalmadı. Soñğı tapqır Däwlät Sovetına deputatalar saylağanda bu açıq kürende. «Tatarstan -- yaña ğasır»nıñ (TYAG) atası Tatarstan parlamentı citäkçese Färit Möxämmätşin häm anıñ xäräkättäşläre yaña şartlarda TYAgnıñ eşen tağın da yuğarıraq däräcägä kütärergä niätlänälär. «Tatarstan—yaña ğasır» xäräkätenä qotlaw yullap, Mintimer Şäymiew üzeneñ mönäsäbäten açıq belderep, başqa citäkçelärgä dä işarä yasadı diärgä bula. IV qorıltay üzeneñ eşen 22 dekaberdä irtän säğät 10da Ğaliäskär Qamal teatrında başlap cibärä. Şul uq könne syezdnıñ eşe tämämlanaçaq ta.
«Tatar-inform» agentlığınıñ «Tatarstan — yaña ğasır», yäğni TYAgnıñ säyäsi şurası räise Färit Möxämmätşin belän uzdırılğan ängämäsennän kürengänçä, xäräkät ike yıldan artıq yäşi häm yäşäwen däwam itä. Ul san yağınnan tağın da artır ide, läkin andıy maqsat quelmağan ikän. Möxämmätşin süzlärenä qarağanda, bu xäzerge wäzğıättä mömkin dä tügel.
Syezda qaralaçaq töp mäsälärneñ berse xäräkätneñ kiläçäktäge statusı. Möstäqıyl bulıp qalırğa mı, yä berär federal' firkä qanatı astına kerergäme? TYAgnıñ citäkçese, xäräkätkä kergän küpçelek oeşmalar berençe yulnı saylarğa täqdim itälär. TYAG xäzer 15 meñgä yaqın keşene berläşterä ikän.


text: Çeçnyanıñ Suncen rayonında ber törkem qır suğışçıları belän bäreleştä ike Rusiä xärbie haläk bulğan, kontrakt belän xezmät itüçe 4 soldat yaralanğan.”Azatlıq” radiosı xäbärçese, qır komandirı Doqa Umarov citäkçelelendäge ike suğışçı üterelgän, qalğannarı urmanğa yäşerengän, alarnı ezlilär, dip xäbär itä. Şuşı uq rayonda qara qarşı atışlarda 3 inguş mililsionerı yaralanğan, ike suğışçı qaçıp kitkän. Berse üzen minada şartlatqan. Çeçnyänıñ Kurçaloy rayonındağı radiodan idarä itelgän fugastan Rusiä eçke eşlär ministrlığı xärbiläre utırğan «Ural» maşinası şartlatılğan. Ber ofitser häm ber soldat hälaq bulğan.


text:
tatar barda xäbär bar - [ 19.04.03 ] Kirovta yäşäwçe millättäşlärebez nik rus telendä söyläşä?
Kirovta tatarlar küpläp yäşägän rayonnarnıñ berse - Malmıj. Älege rayonnıñ İske Yörek, Yaña Smäel, Tatar Könbaşı awılları Kirov ölkäsendä iñ baylardan sanala. Bu isä, berençe çiratta, tatar xalqınıñ tırışlığın kürsätä. 1884 yılda tözelgän mäçetläre äle dä isän. Manaraların da kismägännär. İnde şular yänäşäsendä ör-yaña mäçetlär salıp quyğannar. Ğomümän, bügenge köndä niçek yäşi soñ Kirovtağı qanqärdäşlärebez? Alarnı nindi mäsälälär borçıy? Şular xaqında bezgä tatar üzäge citäkçese Kamil Äxätov menä närsälär söyläde:
Kirov ölkäsendä 1989 yılğı san alu buyınça 46 meñ tatar yäşi. Bu 3 protsentnı täşkil itä. Ölkädä cide tatar milli mäktäbe eşli. Mädäniät departamentı prikazı belän 1992 yılda tatar milli mädäniät üzäge buldırıldı. Tatarlar yäşägän barlıq awıllar da şuşı üzäk belän xezmättäşlek itälär. Malmıj rayonı başlığı milli mädäniät üzäge citäkçesen üz kiñäşçeläre sostavına kertte. San yağınnan da ölkädä millättäşlärebez kimemi. Kiresençä, bıyılğı san aludan soñ artır digän ömet bar.
Xalıqnıñ milli tösmerenä kilgändä, ike mäktäptä tatar telen däres itep kertügä ireştek. Malmıjda kiçke tatar tele däresläre eşli. Tatarstan Respublikası Mäğärif ministrı şuşı 3 mäktäpkä citärlek kitap birde. Olı yäştägelär öçen “Awlaq öy” oçraşuları uza. Üzäkneñ konsert gruppası törle awıllarda çığışlar yasıy. 27 apre''dä zur konsert uzdıraçaqlar.
Xäzer Kirovnıñ üzendä dä tatar üzägen tözü eşe bara. Ämmә, uñışlarğa qarağanda problemalar kübräk. İñ zur kirtä – tatulıq bulmaw, tarqawlıq, üzara köräş. Awıllarda öylänmägän yegetlär arta, eçüçelek kübäyä. Yäşlärebez milli moñnan, uyınnardan çitläşä. Tatarnıñ tamırı awıl ikänen iskä alsaq, bu da zur problema. Balalarğa xikäyät söylärgä kitaplar yuq. Elek alarnı Quqmara, Qazannan ala idek. Xäzer andıy matur kitaplar çıqmıy. Tatar tele kiräklegen añlatu awır. Çönki Tatarstannıñ üzendä dä yuğarı uqu yortlarında tatar teleneñ kiräklege çikle.
Tatarstan çiktäş ölkädäge millättäşlärne dä tieşle däräcädä qayğırtmıy kebek. Ä bit Tatarstan üz nigezen barı alarğa yärdäm itkändä genä saqlap qala alaçaq.
“Tatarstan – Yaña ğasır”, “Azatlıq” radioları yaxşı işetelä. Televideniedän dä millieräk tapşırular bulsın ide. Arxivta tatarlarğa qağılışlı küp kenä dokumentlar bar. Mäsälän, Mixail Xudyakovnıñ qulyazmaları. Alarnı bastırıp çığarırğa bezneñ xakimiätneñ aqçası yuq. Un yıldan artıq “Duslıq” gazetası eşli. Ämmә, anıñ tirajı da yıldan yıl kimi.
Kamil abıy Malmıjda 1700 dәnä belän taraluçı “Duslıq” gäcite xaqında äytep ütte. Ul 1990 yılda çığa başlağan. Gazetanı Tatarstannıñ Malmıj belän kürşe Baltaç, Quqmara rayonnarı, Mäskäw, Çallı, Yekaterinbur qalaları da aldıra. Estärletamaqta da gazetanı uquçılar bar ikän. Qızğanıçqa qarşı, soñğı yıllarda Kirov ölkäseneñ finans xäle awırayğan. Küptän tügel Malmıjnıñ xakimiät binasında, mäktäplärdä, mädäniät yortında aqça tülänmäw säbäple utlarnı da sündergännär. Gazetanıñ da xäle qıl estendä ikän. “Xezmätkärlär berniçä ay xezmät xaqı ala almıy. Kiläçäktä bötenläy yabıp quyuları bar, çönki xakimiätneñ bezgä tülärgä aqçası yuq”,- dip söyläde gazetanıñ baş möxärrire Miñsılu Zäynullina. Şulay itep, Malmıj kiläçäktä möstäqil tatar gazetasız da qalır mikän? Berdän-ber millättäşlärebezneñ mäğlümәt ala torğan basmasına da balta çabılır mikän? Älege borçulı sorawlar belän bez tapşıruıbıznı tämamlıybız häm kiläçäktä dä Kirov ölkäse yañalıqları belän Sezne tanıştırıp barırğa tırışırbız.
Landış Xarrasova, Qazan


text:
Vladimir Putinnıñ Rusiä millätlären barı tik kirill älifbasında ğına yazdıru turındağı qanunnı imzalawı Tatarstanda niçek qabul itelde?
Tıştan qarağanda, bernindi reaksiä yuq. Mäskäw mäğlümät çaralarınıñ reaksiäse häm propagandistik möxit tudıruwı köçleräk tä'sir qaldıra. Äyterseñ, böten Rusiä, böten Mäskäw tatarça yazarğa häm uqırğa cıyına. Millätlärneñ telen çirkäw älifbasına bäyläp quyırğa xıyallanuçılar arasında ike genä keşe tatarça uqıy häm yaza. Berse – möfti Tälğät Tacetdin, ikençese – yazuçı Rinat Möxämmädiev. Tatarstan yazuçılarınıñ elekke räise latin turındağı qanunnı Däwlät Sovetında räsmi täqdim itüçe deputat bularaq tarixta qala. Xäzer inde Rinat Möxämmädiev üze täqdim itkän zakon proektınıñ niqädär zıyanlı buluı turında Mäskäw televideniäsennän çığış yasadı. Ber dä ğäcäp tügel. Xäzer bazar iqtisadı häm säwdä säyäsäte zamanı. Qazanda xäzer berkem bernärsägä dä ğäcäplänmi.


text:
Rusiä Ğiraqqa qarşı çaralarda ber niçek tä qatnaşmayaçağına işarä yasadı
Ğiraqta qoral tikşerüläreneñ barışı turında çirattağı xisap Beläşkän Millätlär Oyışmasına kiläse atnanıñ sişämbe könendä täqdim iteler dip kötelä. Rusiä tışqı eşlär ministrı urınbasarı Yuri Fedotov, inspektorlar başlığı Hans Blixnıñ xisabında bu yulı, küzätüçelärneñ alğa taba nindi adımnar yasayaçağı turında da mäğlümat bulırğa tieş, dip belderde. “Qoralsızlanu öçen tağın nilär eşlärgä kiräklege açıqça äytelergä tieş” dip sanıy Fedotov. Tikşerülärneñ dä çige bulırğa tieş, dip, Rusiä wäkile Rusiä-Fransiä-Germaniä qabul itkän urtaq memorandumdağı 120 kön waqıtqa işarä yasadı.


text:
Gruziä üzäk saylaw komissiäse wäkilläre äytüençä, yäkşämbe könne ütkän parlament saylawlarındağı tawışlarnıñ sanalğan 80 protsentına qarağanda parlamentqa Prezident Mixail Saakaşvilinıñ Milli xäräkäte citäkçelegendäge koalitsiä häm oppozitsion Yaña Uñnar – Sänäğätçelär berektäşlege genä kerä.
Acarstan citäkçese Aslan Abaşidzenıñ Demokratik Yañarış Partiäse öçençe urında, ämma ul parlamentqa kerü öçen zarur 7 protsentlı kirtäne ütä almas kebek.
Bügen tawışlarnıñ sanalğan 3-tän 2 öleşe nigezendä Abaşidze partiäse 8.24 protsent tawış cıyıp ikençe urınğa çıqqan dielgän ide.
Prezident Mixail Saakaşvilinıñ Milli xäräkäte häm alarnıñ berektäşläre 66 protsent tawış belän berençe urında.
Gruziädä uzğan közdäge parlament saylawları näticäläreneñ ber öleşe xärämläşü öçen ğämäldän çığarılu säbäple parlamenttağı küpçelek urınnarğa qabattan saylawlar ütkärelde.


text:
Sälätkä 10 yäş: Bilär cıyını, yäşlär akademiäse, fänni-ğämäli konferensiä
Säläm duslar, Azatlıqnıñ yäkşämbe utırmasına räxim itegez. Bügen anı min AĞ alıp baram häm sezne yänä Bilärgä, küptän tügel şuşı izge cirdä bulıp ütkän Sälät festivalenä çaqıram. 4 kön görlägän bu küñel bäyräme turında bez könendä xäbär itkän idek. Tik ul çaqta sezgä balalarnıñ fikerlären citkerep bulmadı, bez monı soñraq eşlärgä wäğdä ittek. Bügen şul wäğdäne ütibez...
("Bez sezne yaratabız", sälkeşlär cırlıy)
"Bez Bilärdä mäñge qalırbız" digännän.. Kiläçäktä şuşı izge Bilär cirendä yäşlär akademiäse, fänni-uqtu-ağartu şähärçege tözü xıyalı bar. Festivalneñ 3nçe könendä şul mäsälägä bağışlanğan fänni-ğämäli konferensiä ütte. Anda balalar da çığış yasadı. Bu şähärçek, yäşlär akademiäse, ğömümän, Sälätneñ kiläçäge nindi bulırğa tieş? Här alan bu xaqta üzeneñ qaraşın bäyän itte. Menä sälkeşlärneñ üzlären tıñlap qarağız äle. Baltaçtan Läysän Cihanşina.
(Läysän Cihanşina)
Sälätneñ 8 taclı tamğasında xäzer küplär 8 alan kürä, gärçä ul tamğa küpkä irtäräk, 8 alanğa qädär ük tuğan ide häm tiränräk mäğnägä iä. Sabadan Aynur Siraziev üzeneñ çığışnda Sälät tamğasına da tuqtaldı.
(Aynur Siraziev)
Äytkänemçä, här çığışta nindider fiker çatqısı bar ide. Şulay da, iñ töple çığışlarnıñ bersen moğayın Bilär alanınan Aygöl Fäyzraxmanova yasağandır. Ul fänni şähärçekneñ üzenä kürä konsepsiäsen täqdim itte.
(Aygöl Fäyzraxmanova)
Sälät balaları söyläde. Äytkändäy, Bilär tarixın öyränüçe oluğ ğalimnärebez Fayaz äfände Xucin häm Änwär abıy Xäyri yıl sayın Bilärgä kilep balalarğa tarix däresläre birä. Konferensiädä yasalğan çığışlarnı işetkän Änwär abıy alarğa yuğarı bäyä birde.
(Änwär Xäyri)
Sälät alannarın başlap cibärüçelärneñ berse Leniza Rizwanova üzeneñ çığışında bolay dide:
(Leniza Rizwanova)
Sez Sälätneñ Bilärdä ütkän fänni-ğämäli koneferensiäsendä yasalğan çığışlardan özeklär tıñladığız. Cıyıp şunı äytergä bula, bu çığışlarda ike töp fiker yañğıradı. Berse tirä-yün möxitne, telebezne, tarixıbıznı, qısqası, tamırlarnı saqlaw bulsa, ikençese – zamança texnologiä, fän nigezendä alğa baru. Östäp şunı äytim, iñ yaxşı dip tabılğan proyekt avtorlarına Azatlıq radiosınıñ maxsus büläkläre tapşırıldı. Ä här sälkeş istälek itep Azatlıq yışlıqları töşerelgän kalendar alıp qaytıp kitte.
Şulay itep, ikençe distäsen waqlağan Sälät kiläçäkkä yöz tota. Äytkändäy, Sälät inde çittä dä tanıla başlağan. 9 awgust düşämbe könne Bolğarstannıñ Qara diñgez buyında urnaşqan Nesebr qalasında "Balalar diplomatiäse" dip atalğan cıyın açıla. Sälätkä şunan çaqıru kilgän, häm bu minutlarda ber törkem sälkeş Bolğarstan yulında. Sälkeşlärneñ ikençe törkeme xäzerge waqıtta Qara diñgezneñ ikençe yarında Anapada, Arşan alanında. Min bar sälkeşlärgä Azatlıq dulqınnarı aşa säläm yullıym häm bu utırmanı alarnıñ Anapada yazılğan yaña cırı belän tämamlıym.
("Gel bergä", sälkeşlär cırlıy)
Azatlıqnıñ yäkşämbe utırması şunıñ belän tämam, xörmätle tıñlawçılar, sezneñ belän bügen AĞ buldı. İsän-saw bulığız.
Ali Gilmi, Bilär-Praga


text:
Kötelgän üzgäreşlärneñ mediklarğa täesire
Putin ömetländergän üzgäreşlär sälämätlek saqlaw ölkäsen dä iğtibar üzägendä totar dip kötelä. Prezident täqdim itkän 4 mäs'älä arasında tabip häm şäfqät tutaşlarınıñ xezmät xaqın kütärü dä qaralğan. Kiläse yılnıñ yanwar ayınnan uçastok terapevtları, pediatrlar häm gomumpraktika tabiplarınıñ xezmät xaqı 10 meñgä, ä alar belän eşläwçe şäfqät tutaşlarnıqı 5 meñgä artır dip kötelä. Monıñ öçen federal' byudjettan kiläse yılğa 12,8mlrd.sum aqça bülengän dä inde.
Ni öçen näq uçastok tabipları häm alar belän eşläwçe şäfqät tutaşlarnıñ xezmät xaqına prezident iğtibar itkän? Rusiäneñ sälämätlek saqlaw ministrı urınbasarı äytüençä, Rusiädä poliklinikalar, rayon häm uçastok şifaxanäläre, berençe yärdäm kürsätü xezmätläre iñ awır xäldä. Kadrlar tuplanuı 50-70%nı ğına täşkil itä. Şunıñ näticäse - poliklinikalardağı çiratlar, awırularnı sıyfatsız tä'min itülär. Xezmät xaqın arttıru kadrlar mäs’äläsen xäl itäçäk, dip sanıy Rusiäneñ sälämätlek saqlaw ministrı urınbasarı Vladimir Starodubov.
Putinnıñ täqdimnäre tormışqa aşsa, şäfqät tutaşınıñ xezmät xaqı fännär kandidatınıñ, xätta doktorlarnıqınnan da kübräk bulaçaq. Xökümät wäkile äytüençä, nihayät uçastokta eşläwçelärneñ xezmäte tieşleçä bäyälänäçäk. Läkin bit başqa tabiplarnıñ, mäsälän, xirurg, akuşer-ginekologlarnıñ da eşe uçastok tabiplarnıqınnan ber dä kim tügel häm şundıy uq xäyerçe xezmät xaqı. “Vostoçnıy Ekspress” gäzite yazğança, xökümät iğtibarınnan çittä qalğan tabiplarnıñ da xezmät xaqları yaqın kiläçäktä kütärelmägän oçraqta, aq xalatlı zatlar zabastovkalar iğlan itärgä mömkin. Şulay da Rusiäneñ ministr urınbasarı kiläçäktä başqa tabiplarnıñ da xezmät xaqları artuğa baraçaq dip ışandıra. Tabip xezmäte 15 meñ sumğa bäyälänäçäk, di xökümät wäkile.
Berençe sentäberdän Tatarstandağı uqıtuçılar häm tabiplarnıñ xezmät xaqı 11%qa arttı. Respublikada byudjet tarmağında eşläwçe 300 meñ keşeneñ xezmät xaqına 378 sum östälde. Läkin şulay uq yağulıq häm başqa törle bäyälärneñ dä artuı sizelmi qalmadı. Ä Putinnıñ täqdimnärenä Qazandağı tabiplar, şäfqät tutaşları niçek qarıy? Uçastoklarda eşläwçe mediklarnıñ fikere:
- Xezmät xaqım 3 meñ sum. Şäfqät tutaşı bulıp 23 yıl eşlim. Putin täqdimnäreneñ tormışqa aşuına ışanasıbız bik kilä. Läkin bik ışanıp ta betmibez, çönki bezgä bik az tülilär. Yaña tabiplar, şäfqät tutaşları şifaxanägä kilmi, şul elek kilgännäre eşli inde. Yäşlär kilä, ämma ber yıldan kitep tä baralar. - Uçastok tabibı bulıp 36 yıl eşlim. Oklad 3500. Berençe kategoriä. Täqdim itelgän üzgäreşlärgä bik şatlanıp qarıym. Ämma ışanmıym.
- Uçastok tabibı bulıp 36 yıl eşlim. Oklad 3500. Berençe kategoriä. Täqdim itelgän üzgäreşlärgä bik şatlanıp qarıym. Ämma ışanmıym.Bu Qazan uçastoklarında eşläwçe tabip häm şäfqät tutaşlarınıñ fikerläre ide. Statistika buyınça, Tatarstanda 15 meñnän artıq meditsina xezmätkäre eşli. Prezidentnıñ täqdimnäre tormışqa aşqan oçraqta da, mediklarnıñ 3 meñe genä yaña tormış däräcäsenä kütäreläçäk.
Al'binaZäynulla


text:
Däwlät sekretare Powell bıltırğı çığışındağı dälillärneñ şikle buluı xaqında belderä
Saddam çorındağı Ğiraqta küpläp yuq itü qoralları bulu-bulmawı turındağı mäğlümatneñ döreslegen tikşerü öçen Amerika Quşma Ştatlarında da bäysez komissiä tözergä buldılar, xörmätle tıñlawçılar. Bu xaqta prezident Bush üze iğlan itte. Ul arada anıñ iñ yaqın kiñäşçelärennän berse, däwlät sekretare Colin Powell, ägär dä min Ğiraqta andıy şikle qorallar yuqlığın aldan uq belgän bulsam, Ğiraqqa qarşı xärbi köç qullanunı bälki yaqlamağan da bulır idem dip belderde.
Audio, Colin Powell
"Saddam Xösäyenneñ biologik qorallarğa iä buluına häm alarnı äle tağın da kübräk külämdä citeşterä aluına bernindi dä şik bula almıy. Ul şul ülem kitererlek ağularnı häm çirlärne, keşelärne küpläp ütererlek itep tarata da ala" dip söylägän ide İminlek Şurasınıñ bıltırğı mäğlüm utırışında Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Colin Powell. Üz çığışında ul qorı ğäyepläwlär belän genä çiklänmäde, xätta sannar da kiterde, misal öçen, Saddam berqayçan da üzendä bulğan 550 gärçiç gazlı tup yädräseneñ qayda ikänlege turında xisap totmadı dip belderde. Häm iñ möhime, Powell ul çaqta, bu ğäyepläwlär ber dä faraz mazar tügel, ä faktlar digän ide.
Audio, Colin Powell
"Min bügen bäyän itkän här mäğlümat çığanaqqa, ışanıçlı çığanaqqa tayana, bolar bernindi dä faraz tügel. Bez sezgä citkergän närsä fäqät ışanıçlı küzläw mäğlümatına nigezlängän faktlar bulıp tora" dip belderä Powell. Ul şuşı süzlären ber yıl elek äytkän ide. Läkin İminlek Şurası axırğı çiktä Ğiraqqa qarşı suğış başlaw öçen fatixanı barıber birmäde, Quşma Ştatlar moña Britaniä häm tağın berniçä il belän üze genä alındı. Däwlät departamentında eşlägän ber räsmi wäkil, Greg Thielmann soñraq, Powellnıñ İminlek Şurasındağı şuşı çığışın, "anıñ, yäğni däwlät sekretareneñ amerikan xalqına şanlı xezmät itü yulındağı iñ tübän noqtalarınnan berse" dip bäyälägän ide. Xäzer isä Colin Powell "Washington Post" basmasına, "minem İminlek Şurasındağı çığış Quşma Ştatlarnıñ töp küzläw oyışması CİA birgän mäğlümatlarğa tayanğan häm anıñ tarafınnan yaqlanğan ide" dip belderä. Ul äytkännärgä qarağanda, çığışta CİA tarfınnan raslanmağan ber genä süz dä bulmağan. Mäğlüm ki, Ğiraqta şikle qorallar bulu ğäyepläwlären Waşington ilgä bärep kerep Saddam Xösäyenne xakimiattän töşerü öçen qullandı. Xäzer inde prezident Bush üze dä ul ğäyepläwlärneñ nigezle bulu-bulmawı turındağı bäxäskä üz mönäsäbäten belderergä mäcbür, düşämbedä ul, amerikan küzläw oyışmalarınıñ Ğiraq mäs''äläsendä nindi mäğlümat birüen tikşerü öçen bäysez komissiä tözeläçägen iğlan itte. Anıñ süzlärençä, ul Ğiraq turındağı faktlarnı belergä teli.
Kärim Kamal, Praga


text:
Midxät Faruqşin: Konstitutsion mäxkämä Kremlgä yalağaylana
Çärşämbedä Rusiä konstitutsion mäxkämäse, töbäk başlıqların, nämzät Rusiä prezidentı tarafınnan täqdim itelü, cirle parlamentlar raslawnı Rusiä Konstitutsiäsenä qarşı kilmi digän qara qabul itte.
Konstitutsion mäxkämäneñ ike xökemdarı başqa fikerdä tora. Tatarstandağı qayber säyäsät belgeçläre, bu qarar xökümätkä yalağaylanu öçen dip añlata.
Rusiä konstitutsion Mäxkämäsenä, töbäk başlıqların Mäskäw täqdime belän cirle parlamentlar saylawlarnı Konstitutsiägä qarşı kilmi digän qarar çığardı. Konstitutsion mäxkämäneñ bu sonğı waqıtta qaralğan iñ möhim eşläreneñ berse dip kilälär ide küzätüçelär. Nigezdä, küpçelek küzätüçe, Rusiä idäräçeläre kiräk tapqan qara bulaçaq digän faraznı da äytep kildelär. 19 keşedän torğan konstitutsion mäxkämä qararı belän, ike xökemdar kileşmägän.
Ğomumän, Konstitutsion mäxkämäneñ bu qararı tiräsendä waqiğalar qızıq qına bardı.
Konstitutsion mäxkämägä Putin täqdime belän qabul itelgän, töbäk başlıqların bilgeläw turındağı qanunnı döresme yuqmı digän soraw belän, Tömän şähärendä yäşäwçe Vladimir Greşkeviç häm Uñ köçlär berlegeneñ zur ber törkeme möräcäğät itkän ide . Greşkeviç, Rrusiä prezidentınıñ töbäk başlıgın bilgeläw belän kileşmäsä, Uñ köçlär berlege, prezidentnıñ cirle parlamentnı quıp tarata alu xoquqı buluı belän riza bulmağannar ide
Läkin, Konstitutsion mäxkämä, uñ köçlär berlege kütärgän mäsäläne qarawdan bötenläy baş tarttı. Bu mä’sälä buyınça eş tuqtatıldı. Ä töbäk başlıqların bilgeläp quyu turındağı qanun Konstitutsiägä qarış kilmi dip belderelde. Älege mäsälä qaralğanda ğına, Peterburg gubernatorı Valentina Matvienko, Konstitutsion mäxkämä tizdän Piterğa küçäçäk dip beldergän ide. Bu belderüne, küzätüçelär, mäxkämä idäräçelärgä kiräkle qara qabul itsen öçen örketü dip qabul ittelär.
Qayber belgeçlär, qurqıtu dip äyttelär.
Qızığı şunda, 1996 yılda, konstitutsion mäxkämä, töbäk başlıqların parlament bilgeli almıy digän qarar çığarğan ide. Ul waqıtta Altay parlamentı Altay başlığın deputatlar saylıy digän xälgä qarata, Rusiä konstitutsion mäxkämäse yuq dip belderde. Xäzer isä, bötenläy başqa törle qarar çığardı şul uq mäxkämä. Şuña kürä säyäsät fännäre doktorı Midxät Faruqşin , Konstitutsion mäxkämäneñ bu qararınnan soñ, aña ışanıç bötenläi beret dip sanıy
Konstitutsion mäxkämäneñ menä bu qararı mäxkämäneñ Rusiädä başqarma xakimiät sızğan yul buyınça baruın kürsätä. Rusiä idäräçelärenä kiräk bulğança qara qabul itä. 1996 yılda, şul uq Konstitutsion mäxkämä, Altay konstitutsiäse buyınça qarar qabu itkän ide. Ul qararında cirle başlıqlarnı parlament tarafınnan saylaw – rusiä konstitutsiäsen qarşı kilä dip tapqan ide. Xäzer bötenläy başqaça suqalıy. Mondıy şartlarda, mäxkämäneñ däräcäçäsen kütärü turında süz dä bula almıyTatarstan räsmiläre, baştaraq, Rusiä prezidentı tarafınnan töbäk başlıqları täqdim itelep, anı cirle parlamentlarda raslatunı qabul itep betermädelär. Mintimer Şäymiev, monı waqıtlıça ğına xäl dip a-latqan ide. Yäğni, il-köndä tärtip urnaştıru dip. Ä Konstitutsion mäxkämäneñ bu qararına qarata ber fiker dä räsmilärdän işetelmäde.
Tatarstannıñ milli xäräkäte dä däşmi. Barı tik, tatar ictimaği üzägeneñ räise Tälğat Bariev qına, mäxkämä qararın fars dip bilgeläde.
Rusiädä xäzerge köndä küpçelek gubernator Rusiä prezidentı tarafınnan täqdim ielep, cirle parlamentlarda raslana. Elek, här töbäk citäkçese xalıq tarafınnan saylana ide. Uzgan yıldan birle bilgelänä başladılar. Saylawlar bette. Putin xakimiäte wäkilläre, monı, xalıq döres saylamıy digän formadaraq añlattı. Tatarstan prezidentı da, yaña möddätkä, putin tarafına bilgeläp quyıldı.
Rusiä demokratik köçläre, töbäk başlıqların Mäskäw aşa bilgeläw federalizm häm demokratiä qanunnarın boza dip sanıylar. Alar belän tara milli –demokratik xäräkäte dä kileşä. Älege üzäkläşterü säyäsäte, yäğni vertikalizatsiä başlanğaç, dönyanıñ aldınğı illärendä, Rusiä demokratik üzgäreşlärdän baş tarttı. Dip bäye birgännär ide.
Konstitutsion mäxkäme, niçek kenä bulmasın, putin reformasın zakonlı dip taptı
Räfis Cämdixan.


text: Bügen bar dönyda keşe xoquqları köne bilgelänä. 56 yıl elek bu könne Berläşkän Millätlärneñ Ğömüm Mäclese Keşe xoquqları turında Deklaratsiä qabul itkän ide. Şuşı kön uñayınnan, Jurnalistlarnıñ xalıqara oyışması 2004 yılnı jurnalistlar öçen iñ ülemle yıl dip iğlan itte. Jurnalistlarnıñ xalıqara federatsiäse mäglümätenä qarağanda, ütep baruçı yılda üz wazifasın ütägändä barlığı 120 jurnalist hälaq bulğan. Uzğan yıl bu san 83, öçençe yıl – 70 bulğan. Brusseldä urnaşqan bu oyışmanıñ citäkçese Aidan White Fillipin räsmilärenä ayıruça tänqit belderde. Soñğı 2 distä yılda bu ildä 61 jurnalist üterelgän, häm monıñ öçen berkem dä cawapqa tartılmağan. White şulay uq Ğiraq räsmilärenä Äl-Cäzirä televideniese bülekçäsen yapqan öçen tänqit belderde.


text:
Yaponiäneñ Kyodo xäbär agentlığı Tönyaq Korea räsmiläre raketa sınawı ütkärergä äzerlänüläre turındağı xäbärlärne kire qağa dip belderde.
Bügen kiñküläm mäğlümät çaralarında irtägä Tönyaq Koreanıñ Quşma Ştatlarğa qädär barıp citärgä mömkin yıraq ara raketa sınawı ütkärergä cıyınuı turında xäbärlär bulğan ide.
Kyodo agentlığı Tönyaq Koreanıñ Seulğa kilgän räsmiläre Könyaq Korea parlamentınıñ ber äğzasına Pxenyannıñ raketa sınawı ütkärü mömkinlege turındağı borçılular nigezsez dip äytkän dide.
Tönyaq Korea yağınnan bernindi räsmi belderü dä bulmadı häm bu xäbärne bäysez raslaw mömkinlege älegä yuq.
AQŞ belän Yaponiä Tönyaq Koreanı yıraq ara raketa sınawı ütkärü niätennän tıyılırğa çaqırdı.
AQŞnıñ Yaponiädäge ilçese Thomas Schieffer Yaponiä tışqı eşlär ministrı Taro Aso belän oçraşudan soñ bu sınaw yaman häm provokativ ğämäl bulaçaq dide.


text:
İran räsmiläre Rusiäneñ uran bayıtıp birü täqdimen tikşerü öçen Mäskäwgä kilde
Düşämbedä Mäskäwdä Rusiäneñ İranğa uran bayıtıp birü täqdime turında ike yaqlı söyläşülär başlandı. Älege täqdim Könbatışnıñ İran belän bäyle borçuların kimetergä mömkin digän ömetlär bar. Ul arada Xalıqara atom energiä idaräse başlığı Möxämmät Äl-Baradei İranğa üzendä çiklängän külämdä uran baytırğa röxsät itergä cıyına digän xäbärlär bar.
Düşämbe xökümät utırışın Rusiä prezidentı Vladimir Putin şuşı mäsälädän başladı. Anıñ, bu söyläşülärdän ni kötäsez digän sorawına, Tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov "Döresen äytkändä, ömetlär bik tıynaq. Läkin wazğiätne köç qullanu yulınnan cibärmäs öçen quldan kilgänen eşlärbez", dide.
Mäskäw İranğa urannı Rusiädä bayıtıp birergä täqdim itä. Bu planğa kürä, bayıtılğan uran İranğa cibäreläçäk häm andağı atom reaktorlarında yağulıq itep qulanılğannnan soñ, eşkärtü öçen kire Rusiägä qaytarılaçaq. Mäskäw bu urtaq proyektta başqa illärneñ dä qatnaşu ixtimalın äytä.
İran räsmiläre başta täqdimgä qızıqsınu belderde, anarı kire çigende. Könbatış diplomatları monı Tährannıñ waqıt suzu niäte dip atadı.
Yewropa Berlege dä, Quşma Ştatlar da Rusiä täqdimenä xuplaw bedlerde. İrannıñ tışqı eşlär ministrı Manuçahri Mottaqi düşämbedä Brusseldä Belgiä tışqı eşlär ministrı belän oçraşqannan soñ Yewropa Berlegen söyläşergä teläk kürsätergä çaqırdı. "Işanıç buldıru ul ber tügel, ike yaqlı yul. Yewropa belän eş itkändä bez härçaq eçkersez buldıq, yöklämälärebezne ütädek. Qarşı yaqtan isä andıy närsä kürmädek", di Mottaqi.
Bu wazğiättä Mäskäwneñ aradaşçı bulırğa teläwe añlaşıla. Büşärdä atom qorılması tözegä yärdäm itkän Rusiä İran belän Könbatış arasında qarşılıqnıñ artuın telämi di, radiobıznıñ Rusiä belgeçe Viktor Yasmann. "İran Rusiäneñ Kaspi töbägendä iñ möxim kürşese. Bu geo-säyäsi wazğiät üzgärä almıy. Rusiä bu töbäktä totrıqlılıq teli", di Yasmann.
Monnan tış belgeç süzlärençä, Mäskäw Zur 8lek belän yağulıq citeşterüçe illär arasında aradaşçı bulırğa omtıla. Mäskäwdäge Dönya iqtisadı häm xalıqara bäyläneşlär institutı belgeçe Aleksandr Pikaev fikerençä, Mäskäwneñ täqdime İrannıñ üzenä dä faydalı bula ala. "Bu oçraqta İran şaqtıy köçen saqlap qala ala. Älegä ul atom-töş yağulıq citeşterä almıy, moña waqıt häm şaqtıy köç kiräk. Rusiä şirkätläreneñ bu ölkädä täcribäse zur, bu yağulıq İrannıqınnan küpkä arzanraq bula ala", di Pikaev.
Şuña da qaramastan, İran üzeneñ uran bayıtırğa xoquqı buluına basım yasawın däwam itä. Qayber xäbärlärgä qarağanda Xalıqara atom energiä idaräse İranğa monı çiklängän külämdä röxsät itergä cıyına. Uzğan atna könbatış mäglümät çaraları İdarä başlığı Möxämmät Äl-Baradei qayber şartlar belän, Natanz qorılmasında bayıtu eşlären röxsät itü mäsäläsen tikşerä digän xäbärlär tarattı.
İrannıñ tışqı eşlär ministrı Manuçahri Mottaqi bu xäbärlärgä xuplaw belderde häm "alğa taba adım" dip atadı. Anıñ süzlärençä, ber yaqtan İran üzeneñ qanuni xoquqların yaqlıy, ikençe yaqtan, Könbatışnıñ, İran atom qoralı yasarğa mataşa digän borçuların kimetergä tırışa.
Ali Gilmi


text:
Qaraçay-Çerkessiädäge tärtipsezleklär; monıñ säbäpläre
Sişämbedä açuı qabarğan yözärlägän protestçı Karaçay-Çerkes respublikasınıñ başqalası Çerkesskta xökümät binasına basıp kerep, prezident Mustafa Batduevneñ häm xökümäteneñ çigenen taläp ittelär. Militsiä belän bäreleşlärdä yaralanuçılar bar. Bu insidentqa 7 keşeneñ, şul sanda ber deputatnıñ ezsez yuğaluı häm alar üterelgän digän şöbhä säbäp buldı. Russiä baş prokurorınıñ urınbasarı Nikolay Şepel tärtipsezleklär öçen cavaplılarğa qarata cinayät eşe quzğatıldı dip belderde.
Audio
"Aq Yortnıñ barlıq täräzäläre cimerelde diärlek. Prezident Batdyevneñ qaydalığı bilgele tügel Tirä yaq cimerelgän öy cihazları häm käğäzlär belän tulğan Qayber xökümät väkilläre häm ministerlär bulıp yatqannı Aq Yort yanındağı uramnan torıp küzätälär."
Batdyev demonstrantlar kerer aldınnan artqı işektän qaçıp kitkän. İtar-Tassnıñ xäbärençä, cirle räsmilärneñ häm militsiäneñ belderüençä, tärtipsezleklärgä Badtyevneñ protestçılar belän oçraşunı kire qağuı säbäp bulğan. Militisä belän bäreleşlärdä ike yaqtan da yaralanuçılar bar. Soñğı çiktä iminlek xezmätkärläre demonstrantlarnı binadan çığaruğa ireşsälär dä, protest bina yanında dävam itkän. Bu xaqta Tlisova bolarnı beldergän ide.
Audio
"Maydanda ciın dävam itä. Anda xökümätneñ, prezidentnıñ , iminlek , xärbi häm küzläv organnarı başlıqlarınıñ çigeüe taläp itelä."
Protestlarğa cirle parlament deputatı Rasul Bogatıov häm tağı da altı keşeneñ 11-nçe üktäberdäö ezsez yuğaluları säbäp buldı. Prokuratura Düşämbe könne kemnegen bilgeläv äle dä mömkin bulmağan 7 mäyet tabılğanın belderde. Alar ezsez yuğalğan şuşı 7 keşeneñ mäyete dip farazlana. Läkin, Russiä baş prokuror urınbasarı Nikolay Şepel alarnıñ kemnege äle bilgelänmäde dip belderde.
Audio
"Tabılğan mäyetlär yandırılğan. Şul säbäple alanıñ kemnegen bilgeläv öçen genetik häm molekular tikşerenülär ütkärü zarur."
Regional häm federal xakimiätlär başta ezsez yuğalu vaqiğäseneñ ähämiäten kimetergä tırıştılar. Läkin tänqitlärneñ köçäyüe säbäple , 15 keşene, şul sanda küpkenä militsionerlanı qulğa aldılar Alar arasnda prezident Batdyevneñ kiäve, sement eşen qulında totqan Ali Kaitov ta bar. Prokuratura mäğlümätlärneä kürä, 7 keşe Kaitov öyendäge oçraşudan soñ yuğalğannar. Bu oçraşu ber zavodnıñ xucası kem digän bäxäsne xäl qıluğa bağışlanğan bulğan. Kaitov bu vaqiğä belän ber nindi dä bäyläneşeneñ bulmauın beldersä dä, 7 keşeneñ mäyete atna azağında San Petersburgta qulğa alınğan Kaitovnıñ ike tän saqçısı birgän mäğlümätlärgä esasän tabılğan. Çerkesskta bulıp urında vazğiätne tikşergän häm cirle citäkçelär häm protestçılar belän oçraşqan baş propurur urınbasarı Şepel bügen Mäskävgä qaytqaç yasağan çığışında bolarnı belderde
Audio
"Russiä Cnayätlär Kodeksınıñ 212 nomelı maddäsenä esasän prokuratura cinayät eşe quzğattı. Min Baş propuraturanıñ xezmätkären tikşerü eşläre öçen vazıjfalandırdım. Bez urındağı xälne tikşerep, videotasmalarni qarap kilgän ziannı da tikeräçäkbez. Altı militsionerneñ häm ike sivilneñ yaralanğanın da beläsez."
Ul tağı bolanı äytte.
Audio
"Qanunsız çaralar belän masätkä ireşü qabul itelmäselk närsä. Vazğitkä qanun noqtasınan çığıp bäyä bireläçäk dip väğdä itäm. Andağı vazğiät tulısınça häm centekläp tikşereläçäk."
Kem närsä genä väğdä itmäsen yaki beldermäsen, Tönyaq Kafkaz kierenkelek uçağı bulıp qala birä. Anda şartlaular öçen küp närsä kiräkmi.
Färit İdelle, Praga.


text:
Eskişehir (il)
Eskişehir - Türkiye Cumhuriyetiniñ bir vilâyeti. Tarihtaki eski adı Dorlion edi. Ankaranıñ ğarbiy yağında olğan Eskişehirniñ lületaşı namlıdır. Şeerniñ ortasından Porsuk özeni keçe. Demir yollarınıñ kesişim noqtasındadır. Ankara ve İstanbul kibi eki balaban şeerniñ arasında qalğanı içün inkişaf etkendir. Yañı yasalğan vızlı tren de Eskişehirden keçe. Ealisi 600 000 kişiden ziyade. Eki universiteti (Anadolu ve Osman Ğazi Univertitetleri) olğanı içün talebe şeeri dep biline. Türkiyeniñ eñ zemaneviy şeerlerinden birevidir.
Türkiyede eñ qalabalıq qırımtatar tamırlılarnıñ olğanı şeer. Şeer ealisiniñ tahminen 20% qırımtatar tamırlıdır. Şeerniñ belli qırımtatar tamırlı adamları arasında rametli Hasan Polatkan (Türkiyeniñ eski maliye nazirlerinden), rametli Sezai Aksoy (şeerniñ eski belediye reislerinden), Süreyya Özkefe, Nihat Atacan, Bilal Acuner, Yenal Kaçıra, İlhan Mansız (Türkiyeniñ eski milliy futbol taqımı futbolcıları), Cüneyt Arkın (kerçek adı Fahrettin Cüreklibatur, namlı kino oyuncısı) bardır.


text:
2004 yılda Sverdlov tatarları [ yıllıq küzätü ]
Milli Media-Xolding citäkçeläre, Tatarstan xökümäteneñ olı yärdäme belän, 2004nçe yılda Sverdlov ölkäsendäge tatar awılları häm mäktäpläre kitapxanäläreneñ kitap fondın yañartu eşen başqarıp çıqtılar. Bu eş belän tatar awılları mäktäplärenä yörgän çaqta, alar mäktäplärdä tatar tele uqıtu problemaların öyrändelär. Ser tügel, Tatarstannan çittä yäşägän tatar balalarına ana telen uqıtu, tatar mäğärifen üsterü bik qatlawlı problema bulıp tora. Şähärlärdä tatar tele yäkşämbe mäktäpläre däräcäsendä genä alıp barılsa, awıl mäktäpläreneñ kübesendä uqıtu fakul'tativ däreslär räweşenä genä qaldırılğan, ä inde qayber mäktäplärdä, ata-analarnıñ telämäwläre näticäsendä, tatar tele däresläre bötenläy uqıtılmıy. Bu problemanı öyränep, çişü yözennän, 2004nçe yılda Tatarstan respublikası mäğärif ministrlıysınnan böten ber delegatsiä kilep, Sverdlov ölkäse mäğärif ministrlığı eşçännäre belän berlektä, tatar awıllarına yörep çıqtılar. Uquçılar belän dä, uqıtuçılar belän dä, ata-analar belän dä oçraşular oyıştırıldı, bik zur söyläşülär alıp barıldı. Sverdlov ölkäse mäğärif ministrlıysında milli mäğärif öçen cawap birä torğan ayırım keşelär dä bilgelände. Alar, tatar cämäğätçelege belän oçraşıp, Yekaterinburg şähäre mäktäpläreneñ bersendä tatar klassı açu buyınça söyläşülär alıp bara başladılar. Andıy eşkä riza bulğan mäktäp direktorı da tabıldı. Ämma sentäber ayına berençe tatar klassı açuğa xätta nibarı 10-15 bala tabu da nasıyp bulmadı. Äti-änilärne sabıyların tatar klassına kiterügä künderü öçen äle bik zur eşlär başqarırğa kiräklege kön kebek açıq. İñ berençe tatar klassı açılaçaq mäktäpneñ şähär çitendä tügel, ä şähär urtasında, uñaylı cirdä urnaşuı şart. Annan soñ ul mäktäptä uqıtu däräcäseneñ, uqu şartlarınıñ bik yuğarı buluı kiräk. Monıñ öçen nıqlı ğına matdi nigez buluı möhim. Ğomumän äytkändä, mäğärif ministrlığına da, tatar cämäğätçelegenä dä, tatar eşmäkärlärenä dä bu yunäleştä bergäläp, nıqlap eşlärgä kiräk äle. Yäş buında tuğan millätkä qarata mäxäbbät, ğorurlıq tärbiäläw, balalarnı milli ruxta üsterü buınça eş däwam itä, älbättä. Äytik, Milli Media-Xolding menä ike yıl rättän inde “Sälätle balalar” programmasın alıp bara. Keçe yäştä bulularına qaramastan, bu tormışta zur uñışlarğa ireşkän tatar balalarına ay sayın stipendiä tülänä, zur däräcägä iä bulğan millättäşlärebez belän daimi räweştä oçraşular oyıştırılıp tora. Ä inde Pervoural'ski şähärendä 3 yäştän 5 yäşkä qädär bulğan näni millättäşlärebez öçen “İrekle üseş” studiäse açılu, balalarnı sabıy çaqtan uq tuğan telgä öyrätä başlaw moña qädär kürelmägän çaralarnıñ berse buldı. Bu xäl tatar mäğärifen üsterü eşen tatar balalar baqçasın açudan başlarğa kiräk digän fikerne nığıttı.
Mädäniät ölkäsenä kilgändä, 2004nçe yılda tormış görläp bardı. Tatar xalqınıñ ğına tügel, barlıq millät keşeläreneñ dä yaratqan bäyrämenä äwerelgän Sabantuynıñ geografiäse bik kiñäyde. Yekaterinburg şähärendä uzdırıla torğan zur sabantuyğa Tatarstannıñ Alabuğa şähärennän qunaqlar kilep, sabantuynı tağın da bizäde. Sabantuylarnı uzdıruğa cirle xakimiät idäräläre dä qızıqsınuçanlıq kürsätä başladılar. Şulay da küp cirdä bu bäyrämnär başlıça tatar eşmäkärläre xisabına uzdırıla äle. Sverdlov ölkäsendä tatar estradası yoldızları da, cirle estrada törkemnäre dä xalıqnı matur-matur konsertlar belän gel quandırıp tordılar. Uralda yäşäp icat itüçe cırçılar törkeme bıyıl Kurgan ölkäsendä dä, tönyaq rayonnarda da buşlay konsertlar quyıp, bik yıraq poçmaqlarda yäşäp yatuçı xalıqnıñ milli-mädäni tormışına can ördelär. Mädäniät ölkäsendäge iñ zur yañalıq bulıp, Sverdlov ölkäsendä soñğı un yıl eçendä berençe tapqır tatar cırın yäş başqaruçılar konkursı uzdıru buldı disäk tä yalğış bulmastır. Milli Media-Xoldingnıñ Tatarstan häm Sverdlov ölkäse mädäniät ministrlıqları belän bergäläp eşlägän bik zur eşläreneñ berse buldı bu. Ä inde jyuri räise bulıp Tatarstannıñ xalıq artistı Salawat Fätxetdinov kilüe, şulay uq jyuri sostavında Tatarstannan kilgän İlgiz Kadıyrov, Rif Ğataullin kebek zur belgeçlärneñ eşläwe bu çaranıñ däräcäsen, statusın birmä-ber arttırdı.
Sverdlov ölkäse möselmannarı tormışında da zur yañalıqlar bulıp uzdı. Ölkä külämendä Qazıylat idäräseneñ tırışlığı belän berniçä yaña mäçet açıldı. Pervoural'ski şähärendä zur, yaña mäçet açılu andıy waqiğalarnıñ iñ tantanalısı buldı. Bu tantanağa Rusiä möftilär şurası räise Rawil Gaynetdinneñ kilüe ictimaği, säyäsi yaqtan da bik zur ähämiätkä iä bulğan waqiğağa äwerelde. Rawil Gaynetdinneñ gubernator Eduard Rossel' belän oçraşuı bik küp närsälärgä açıqlıq kertte häm Sverdlov ölkäse möselmannarı tormışında uñay üzgäreşlär buldırdı. Niçä yıldan birle kilgän ike diniä idärä arasındağı qarşılıq kimede. Uralda ğına tügel, böten ildä dä iñ matur mäçetlärneñ berse bulıp sanalğan Yuğarı Pışma şähärenä Qazannan yaña imam kilüe dä möselmannar tormışına bik küp uñay üzgäreşlär kertte.
2004nçe yılda tağın ber uñay üzgäreş bulıp uzdı – ber yıl tuqtalıp torğannan soñ, ölkä televideniese kanalında “Minem ilem” isemle tatar telendäge atnalıq televizion tapşırular yañartıldı. Sverdlov ölkäse tatarlarınıñ milli-mädäni avtonomiäseneñ keşe küzenä kürenerlek başqarğan eşläreneñ berse inde bu. Şunısı qızıq, Sverdlov ölkäse tatarlarınıñ milli-mädäni tormışına küzätü yasap qarasaq, başqarılğan eşlärneñ kübese “Milli Media-Xolding” cilkäsenä töşkän bulıp çığa. Döresen genä äytkändä, milli mädäni avtonomiä xezmätçänlege bik säyer kürenä. Ayırım ber törkem bulıp tuplanıp, üz eçlärenä biklänep yäşi torğan törkemgä äwerelde avtonomiä nigäder. Otçet-saylaw cıyılışı da, bik zur iğlannar yasamıyça, üz törkemdäge tuğrılıqlı keşelärne genä cıyıp uzdırıldı. Mondıy oçraqta berqayçan da küzgä kürenmäwe arqasında ölkädä yäşäwçe küp kenä tatarlar öçen “virtual'” şäxes bulıp toyılğan Mars Şarafullinnıñ tağın biş yılğa räis itep saylanıp quyıluı ber dä ğäcäp tügel.
Tatar ictimaği oyışmalarınıñ tarqawlığı inde küptän borçıy torğan mäs'älä. Bu xälneñ kire yaqları belän bergä uñay yaqları da kürenä kebek. Üzara yarışıp eşläw yañadan-yaña uñışlarğa omtıldıra bit. Küñelendä imanı bulğan tatarlarnıñ härqaysı xalqıbız mänfäğätlären qayğırta torğan çaralar uzdıra torsa, barısı da faydağa ğına. Şulay bulsa da, küptän tügel Yekaterinburg şähäreneñ Tınıçlıq häm Duslıq yortında uzdırılğan kiñäşmälärneñ bersendä, zur ixtiramğa layıqlı tatar eşmäkärläre, bergä cıyılışıp, berläşü yulları turında fiker alıştılar. Bälki barlıq ictimaği oyışmalarnı tigez xoquqta berläşterä torğan, küp kenä mä’sälälärne bergäläp çişärgä yärdäm itärlek eş orğanı oyıştırırğa kiräkter digän urtaq fikergä dä kildelär. Yaña yılda bu eş tormışqa aşar dip ışanası kilä.
Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg


text:
Talanttı qazaqstandıq mwzıkanttardıñ jaña tolqını – Raxat-Bï Äbdisağïn, Azat Mälik, Nazım Sağıntay`, Qalqaman Düy`senbaev – olardıñ esimi şetelde keñ tanılğan. Jas änşilerdiñ qatıswımen 21 qazan küni «Astana Opera» teatrınıñ Kameralıq zalında «Jastar şığarmaşılığı» koncerti ötedi.
Keşte elorda qonaqtarı men turğındarına darındı mwzıkanttardıñ şığarmaşılığımen tanısw usınıladı. Raxat-Bï Äbdisağïnniñ jası nebarı 17, alay`da ol 100 jwıq şığarmanıñ avtorı atanıp ülgerdi. Qazaqstandıq kompozïtor türli bağıttar men stïlʹderde jumıs jasay`dı. Ol Ewropağa özin birtwar talant retinde körsete bildi. Onıñ özgeşe tilde jazılğan zamanawï şığarmaları ülken tanımaldılıqqa ïe. Alay`da, bizdiñ elimizde R. Äbdisağïn akademïyalıq twındılardıñ avtorı retinde belgili.
- Bizdiñ qazirgi zamanğı qazaqstandıq kompozïtorlardıñ zamanawï mwzıkanıñ jaña qırın aşıp, osı stïlʹde özderin taba bilgeni qattı qwantadı. Körermendi bul şığarmalardıñ mänin tüsinip, qızıq üy`lesim tapqan boyawlardı tıñdap, mwzıkalıq bey`nelew arqılı şığarmanıñ tereñ ïdeyalıq mazmunın sezinw mümkindigi kütip tur, - dey`di Marjan Jäkenova.
Keştiñ mazmundı bağdarlamasına Raxat-Bï Äbdisağïnniñ Almanïya, Vengrïya, Avstrïya jäne tağı basqa elderdiñ körermenin tañ qaldırğan şığarmaları engizildi. Vïolonçelʹ men fortepïanoğa arnalğan «Light at the end of tunnel». Ş. Ay`tmatovtıñ attas äñgimesi jelisinde jazılğan – fortepïanoğa arnalğan «Rondine Piangente» («Jıl qusınıñ jılawı»). Sonday`-aq, wkraïndıq pïanïnoşı Dmïtro Tavanec fortepïanoğa arnalğan «Fantasia quasi una sonata» orınday`dı (solo).
Raxat-Bï Äbdisağïnniñ mwzıkasın Aleksandr Taraskïn (fley`ta), Almaz Toqpanov (klarnet), Danïyar Esimxanov (fortepïano), Ay`dar Fazılov (vïbrafon) orınday`dı. Fortepïano partïyasında - Rawşan Beskempirova.
Koncerttiñ ärbir şaqırılğan qatıswşısı jas bolsa da, biraz jetistikke jetip ülgergen. Mäselen, barïton Azat Mälik tayawda ğana bedeldi bay`qaw – Eva Martonnıñ II xalıqaralıq opera orındawşıları konkwrsınıñ dïplomantı jäne birneşe arnay`ı sıy`lıq ïegeri atandı. Nätïjesinde änşi La Skala teatrı janındağı Akademïyada şeberlik sabağınan, täjirïbeden ötedi. Jäne Vengrïyanıñ Mïşkolʹ q. ötetin Bartoktıñ operalıq festïvaline qatısadı (2017- 2018 mawsım). Bolaşağınan ülken ümit küttiretin Nazım Sağıntay` saxnada alğaş ret öner körsetedi. Ol köptegen xalıqaralıq bay`qawlardıñ jeñimpazı.
Keştiñ tağı bir keremet qonağı - Qalqaman Düy`senbaev – talanttı valtornaşı, xalıqaralıq bay`qawlardıñ jeñimpazı. Qazirgi waqıtta P. Çay`kovskïy` at. Mäskewdiñ memlekettik konservatorïyasınıñ 5 kwrs stwdenti.
- Valtorna – öte kürdeli aspap, jäne mıqtı valtornaşılar neken-sayaq. Qalqaman Düy`senbaev – solardıñ biri. Ol valtornağa ınğay`lanğan R. Glïérdiñ orkestr men dawısqa arnalğan koncertin orınday`dı. Valtorna – jezdi ürmeli aspap bolsa da, basqa jezdi ürmeli aspaptarmen salıstırğanda öte äwezdi. Onıñ tembri jumsaq, vïolonçelʹdegidey` sazdı. Tıñdarman keştiñ bay` bağdarlamasın joğarı bağalay`dı dep senemin, - dey`di Marjan Jäkenova.
Koncert 19:00 bastaladı, bïlet bağası – 2000 teñge.
*Anıqtama
Äbdisağïn Raxat-Bï – qazaqstandıq jas kompozïtor äri pïanïnoşı. 2016 jılı Qurmanğazı at. qazaq ulttıq konservatorïyasınıñ bakalavrïatın üzdik tämamdadı. Qazirgi waqıtta Qazaq ulttıq öner wnïversïtetiniñ 1 kwrs magïstrantı. Ol «Astana-Merey`» xalıqaralıq bay`qawınıñ «Kompozïcïya» nomïnacïyası boy`ınşa Bas jülde (2012 j.) jäne «Şabıt», Spendïyarov at. İİİ xalıqaralıq kompozïtorlar bay`qawınıñ 1 jülde (Yalta, 2013 j.), sonday`-aq, Prezïdent kwbogınıñ ïegeri (Astana, 2014 j.).


text:
Tatarstan Däwlät Şurası sessiäse ike köngä suzıldı
Tatarstan Däwlät Şurası sessiäse ike köngä suzıldı
Eşli torğaç, xalıq deputatları protestnı şunduq qanägätländermäw yulın taptılar buğay. Däwlät Şurası älege mäsäläne centekläp öyränü yözennän 7 deputattan torğan komissiä tözede. Deputat Renat Xarisov Däwlät Şurası sessiäseneñ stenogrammasın Mäskäwgä general' prokurorğa cibärergä täqdim kertte. Deputatlar anı xupladılar. Bu mäs'älälärdä Rusiä prokuraturasınıñ ğayre räsmi advokatı deputat Aleksandr Ştanin protestnı qabul itmäwne waqıtnı suzu häm kiläçäktä xaqimiätkä yörülärgä kiteräçäk dip bäyäläde.
Däwlät Şurası sessiäsendä Däwlät Duması tarafınnan qabul itelgän “Xalıqlarnıñ telläre turındağı” qanunğa mönäsäbät tä belderelde. Anda başlap deputat Razil Wäliev çığış yasadı. Ä tanılğan dramaturg, deputat Tufan Miñnullin isä prokurorlar, protestlar, täñgälläşterügä yañadan äylänep qayttı.


text:
Ğiraq xökümäte säyäsi programmasın iğlan itte
AUDİO: Saylanğan küçeş çorı xökümäte konstitutsion, demokratik, federal' häm pluralistik Ğiraq tözü maqsatındağı säyäsi programmasın däwlät berdämlege, Ğiraqlılarnıñ keşe xoquqların, cämäğät häm şäxsi xörriätne xörmät itü, rasistik, milli häm säyäsi diskriminatsiäne beterü niätlärenä nigezli.
Premyer ministr Ğiraqnıñ tışqı säyäsäte ilneñ berdämlegen häm territorial berbötenlegen torğızuğa nigezlänäçäk dide. Äl Cäğfäri äytüençä, xökümät Ğiraqta totrıqlılıqnı torğızunı tizlätü öçen küzläw häm däwlätneñ saqlanu xezmätlärenä citärlek aqça biräçäk.


text:
Nurmöxämmät Xösäinov slavyan telläreneñ törki tellärdän yasalğanlığın üz kitabında isbatlıy
Yıldağıça cäy citü belän Bäläbäy tatar gimnaziäse direktorı Nurmöxämmät Xösäinov üzendä uqıp çıqqan uquçıların iärtep Qazanğa kilä. Häm alar belän bergä yuğarı uqu yortına kerü imtixannarın birep yöri. Küplär, bigräk tä tatarlar, Nurmöxämmät Xösäinovnı yaxşı belä. Çönki ul berniçä yıl elek Rusiä Prezidentı Vladimir Putin belän oçraşqanda Başqortstanda tatarlarınıñ xäle, milli mäğärif üseşe mäsäläsen kütärep çıqqan ide. Monıñ öçen Nurmöxämmät Xösäinovqa bik zur qıyınlıqlar kiçerergä turı kilde, ämma ul alarğa bireşmiçä üzeneñ xoquqların yaqlap, 17 mäxkämä eşen kiçerde häm alarnıñ küpçelegendä üzeneñ xaqlığın isbatlap ciñep çıqtı. 2003 yılda Nurmöxämmät Xösäinov başqortstan prezidentına saylanu öçen imzalar cıyıp, saylaw aldı kompaniäsen başlağan ide. Älbättä, bu ğämällär essez genä qalmadı, aña küp törle basımnar yasaldı. Xäzer ul säyäsättän bigräk, üz eşe, milli mäğärifne üsterü belän şöğellänä. Äle şul arada kitap ta yazıp çığarırğa ölgergän. Ul “Rus teleneñ törki nigezläre häm aña törki tellär aşa kergän farsı-ğaräp alınmalarnıñ qısqaça süzlege” dip atala. Nurmöxämmät äfände törle tarixi xezmätlärdä, distälägän süzleklärdä qazınğanda, rus telendä törki-tatar alınmaların öyränü belän şöğellänä häm bolar avtornı näticälär yasawğa etärälär.
Älege xezmätneñ üzençälege häm ideyäse turında kitapnıñ avtorı Nurmöxämmät Xösäinov söyli:
“Min bik küp yıllar tarix uqıtam häm elek- elektän min tarixta täñgälsezleklär kürep şaqtıy analizlar yasap kildem. Fomenqanıñ yaña xronologiäsenä barıp yulıqqaç, minem cıyılıp kilgän säyerleklärgä cawaplar tabıldı. Häm tarixnıñ tämam yasalma ikänlegenä tämam töşengäç häm Fomenqa xronologiäsenä nigezlänep, tarixqa berniqädär rekonstruksiä yasağaç, şundıy fikergä kildem. Äle Rusiä dip atalğan cirlektä häm annan kiñräk cirlärdä ber genä xalıq häm ber genä zur däwlät yäşägänlege mantıyqqa turı kilä. Dimäk, nindider ber tel bulğan. Rusiä kiñlegendä bit inde töp tellär slavyan häm törki. Häm min menä şularnı çağıştırırğa turı kilde. Bu tellärneñ qaysıdır bu territoriädä 12-13 ğasırlarda yäşämägän. Mäğlüm slavyan telläre şaqtıy yäş tellär, monı berkem dä inqar itmi. Başta min süzlärneñ ozınlığına iğtibar ittem, törkem – törkem süzlärne alıp alarnı quşıp çıqtım häm süzlärneñ niçä xäreftän häm niçä awazdan toruınıñ urta arifmetik sanın taptım. Töki süzlär urtaça biş xäref ozınlığında, ä slavyan süzläre urtaça 6.5-7 awaz ozınlığınnan tora. Min eşemdä totınğanda min şunı añladım: slavyan telläreneñ nigezendä qısqaraq bulğan törki süzlär bulırğa tieş. Şunnan min çığıştıru tablitsaları yasadım häm şularğa quyıp analizlıy başladım. Berazdan inde min berniçä törki tellärdän slavyan süzlären yasaw qalıpların taptım. Häm küp oçraqta şuşı qalıplarğa slavyan, yäğni rus süzlären quyıp häm üzennän- üze diärlek rus rus tele nigezendä yatqan törki süzlär kilep çıqtı. Şunı da äytergä kiräk, bu süzlek çığıp ölgermäde inde iskerde dip äytsäk bula. Çönki monsı tipografiädä bastırılırğa dip äzerlänep yatqanda - monda yartı yıl waqıt uzdı inde, min inde tağın 300 dän artıq qalğan rus süzläreneñ dä nigezlärenä töşep, bu basmağa östämä eşlädem. Häm bu kitapnıñ ikençe - tulılandırğan häm slavyan telläreneñ tämam törki tellärdä yasalğanlığın isbatlağan tağın ber basma dönya küräçäk dip uylıym.”
Şunı da äytergä kiräk, bu süzlek çığıp ölgermäde inde iskerde dip äytsäk bula. Çönki monsı tipografiädä bastırılırğa dip äzerlänep yatqanda - monda yartı yıl waqıt uzdı inde, min inde tağın 300 dän artıq qalğan rus süzläreneñ dä nigezlärenä töşep, bu basmağa östämä eşlädem. Häm bu kitapnıñ ikençe - tulılandırğan häm slavyan telläreneñ tämam törki tellärdä yasalğanlığın isbatlağan tağın ber basma dönya küräçäk dip uylıym.”Şulay itep, kitapnı eşläp çığaru däwerendä Nurmöxämmät Xösäinov küp kenä awırlıqlarğa oçrıy, ämma ul härwaqıtta optimist bulıp qala. Häm kiläçäktä yaña kitaplar bastırıp çığaru belän yanıp yöri.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Fransiäneñ Evian şähärendä Sigezlek oçraşuında qantanşuçı dönya citäkçeläre Ğiraq tulısınça suveren, totrıqlı häm demokratik il bulırğa tieş digän urtaq fiker belderde.
3 kön däwam itkän cıyınnı yomğaqlaw möräcäğätendä Sigezlek citäkçeläre xäzer Ğiraqta tınıçlıq urnaştıru häm tözekländerü waqıtı citte dip isäpli dielä.
Sigezlek citäkçeläre şulay uq İran belän Tönyaq Koreanı dönyaküläm atom saqlıq qağidälären ütärgä häm Tönyaq Koera atom krizisın tınıç yul belän çişärgä çaqıra.
Sigezlek citäkçeläre xalıqara terrorçılıq häm küpläp üterü qorallarınıñ taraluı dönya iminlegenä yanıy dip äytte.
Dönyaküläm iqtisadnıñ kiläçägenä Sigezlek citäkçeläre ömet beldersä dä, dollarnıñ bäyäse töşü, euronıñ kisäk qimmätlänüe turında süz bulmadı. Dönya citäkçeläre şulay uq Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştıru öçen täqdim itelgän yaña plannı tormışqa aşırırğa yardäm itäçäklären belderde.


text:
Britan premier ministrı Tony Blair 3nçe saylawların ciñep yänä xakimiättä qala
Britaniädä ütkän parlament saylawlarında ciñüne yänä premier ministr Tony Blairnıñ leyboristlar partiäse yawladı. Şulay itep, Tony Blair Britaniä tarixında 3 möddät rättän xakimiättä toraçaq berençe leyborist buldı. Şul uq waqıtta leyboristlar yaña parlamentta, elekkese belän çağıştırğanda, küpkä azraq urın alıp toraçaq. Säbäbe – Ğiraq suğışı.
Audio (Tony Blair)
"Britan xalqı leyboristlar xökümäteneñ qaluın teläde, läkin kimegän küpçelek belän. Bez monnan aqıllı häm cawaplı näticä yasarğa tieşbez. Xalıqnı borçığan mäsälälär, saylaw-aldı kompaniäsendä äytelgän ğözerlärne iğtibar üzägenä quyarğa kiräk."
Blair, Ğiraq suğışına quşılu qararı arqasında küp tawışlar yuğaltuın tanırğa mäcbür buldı:
Audio (Tony Blair)
"Bu ildä Ğiraq mäsäläseneñ bik qarşılıqlı mäsälä ikänen beläm, läkin xäzer bez yänä berläşep alğa taba bara alırbız."
Ğiraq suğışınıñ saylawçılarğa niçek täesir itüenä ber genä misal: küp möselman yäşägän London bistäsendä leyborist namzät Oana King köndäşe George Galloway''ğa ottırdı. Galloway Blairğa möräcäğät itep bolay dide:
Audio (George Galloway)
"Blair äfände, bu - Ğiraq öçen. Sez häm partiägez kiçergän bar yuğaltular Ğiraq arqasında. Sez ütergän keşelär, sez söylägän yalğannar sezgä kirese belän äylänep qayttı. Leyboristlar partiäse üzeneñ berençe cıyınında sezne alıp taşlasa bu anıñ iñ yaxşı qararı bulır ide."
Tawışlarnıñ 36 protsentın cıyğan leyboristlar 646 urınlı parlamentta bu yulı 360lap urın alaçaq. Yağni, ğadi küpçelek bulsa da, alarnıñ başqa partiälärdän östenlege bu yulı ni barı 60-70 urın çaması bulaçaq. Elekke parlamentta bu östenlek 160 urın ide. Leyboristlarnıñ töp köndäşläre, 2nçe urın alğan konservativlar da, 3nçe urın alğan liberal-demokratlar da, uzğan saylawlar belän çağıştırğanda 2-3 protsent kübräk tawış cıyıdılar.
Konservativlar citäkçese Michael Howard partiäneñ bu yulı yaxşıraq näticägä ireşüenä qaramastan, ciñelüen tanıp urınınan kitäçägen belderde:
Audio (Michael Howard)
"Miña inde 63, kiläse saylawlarda 68 bula. Min inde partiäne xökümätkä ütkärerlek yäştä tügel."
Liberal-demokratlar citäkçese Charles Kennedy Blairnı ciñü belän qotlap bolay dide:
Audio (Charles Kennedy)
"Min Blairnı qotlıym, läkin mondıy tübän kürsätkeç belän ciñep buluı citdi sorawlar uyata."
Belgeçlär fikerençä, keçkenäräk küpçelek belän Blairğa üz säyäsäten alğa sörü awırraq bulaçaq. Citmäsä, anıñ üz partiäsendä dä şul uq Ğiraq suğışına qarşı çığuçılar bar.
Şul uq waqıtta, ul yaqın arada çitlätelergä mömkin, anıñ urının finans ministrı Gordon Brown alır, digän farazlar bar.
Läkin bu farazlar. Comğa könne Blair Elizabeth patşabikä belän oçraştı häm annan yaña xökümät tözü wäkäläte aldı. Äytkändäy, bügen Tony Blairğa 52 yäş tuldı.
-Ali Gilmi


text:
Qazan 1000 yıllığı muzeyı açıldı
25 avgust könne, Qazan milli mädäni üzägendä, 1000 yıllıq muzeyı eşli başladı. Ul milli mädäniät muzeyı nigezendä, 1 yıl eçendä tözelgän. Belgeçlär äytüenä qarağanda, fänni eksponatlarnıñ iñ qädärlese itep, 1000 yıllıqnı raslawçı ğäräp häm çex täñkälärne sanarğa bula.
1000 yıllıq muzeyı açıluğa bağışlanğan tantanada, tarixçılar, arxeologlar, mädäniät xezmätkärläre muzey tözü kebek fänni eşeneñ tämamlanuın bäyräm itte. Muzeynıñ tözügä qatnaşqan akademik Mirqasıym Usmanov, tantanada çığış yasap, fänni eştä qatnaşqan barlıq ğalimnärgä räxmätlären belderde. Qazannıñ tuğan könen, citdi fänni ezlänülär, dönya tarixçıları, arxeologları çığarğan qararlarğa ğına nigezlänep belep buldı dide ul. Qazan zıyalıları, muzey xezmätkärläre, şulay itep, üzlärençä Qazannıñ tuğan könen bilgeläp ütte. Nurlı Qazan cırlarda cırlandı, şiğerlärdä aña yaratu süzläre äytelde. Böten dönya tatar kongressı räise häm milli mädäni üzäk citäkçese Rinat Zinnurov, uz çığışında 1000 yıllı muzeynıñ zur öleşe tatar xalqı, tarixına da bağışlandı dide. Muzeynıñ fänni konsepsiäsen tezüçelärneñ berse, İndusä xanım Minhaceva muzey turında, «Azatlıqqa» maxsus, añlatmalar birde. Anıñ äytüenä qarağanda, elekke muzey äyberlärenä yañalar qaytarılğan, kürgäzmälär bayıtılğan. «Qazan tacı» küçermäse elek tä bulsa, maxsus 1000 yıllıq muzeyı öçen Qazan xanı täxete dä torğızılğan ikän. Tarixi datanı raslawçı täñkälärneñ küçermäläre bıyılğı bäyrämgä atap yasalğan. Şunıñ belän bergä, muzey xäzer waqiğa häm çorlarnı keşe sınnarı, öy, bülmä küreneşläre aşa çağıldırıp birügä yöz tota. Mäsälän, muzeynıñ urta ğasırğa bağışlanğan zalında, Qazan bistäsendäge ber tatar ağayı bülmäse kürsätelgän. Maneken-kurçaqçalrğa 19-20nçe ğasır kiemnäre kidertelep, ul çordağı şähär tatar-xatın qızları, yevropaça kiengän tutaş häm xärbi gäwdäländerelgän. Karl Fuks salonı häm tatar ğalimeneñ bülmäläre şartlı räweştä torğızılğan. 1000 yıllıq muzeynıñ eksponatları arasında töp nösxäläre dä, küçermäläre dä bar. Bu muzeynıñ tarixi, qimmätle äyberläre Qazannıñ milli muzey, Mäskäw, Peterbur, Yaroslavl muzeylarınnan cıyılğan. Muzeyda küp sanlı ekskursiä kürsätüçelär eşli, urıs telendä söyäüçelär belän bergä, ber niçä keşe tatarça da Qazan tarixı belän tanıştıra. Tatar ekskursovodları artınnan, pänceşämbe könne, kübesençä çit il tatarları iärep yörde.
Bikä Timerova.


text:
Aq tönnärdä “Al cilkännär”
Bıyıl Peterburgta 40 meñ keşe urta belem alıp çıqtı. Şularnıñ 2 meñe altın häm kömeş medal'lärgä layıq. Litsey
häm gimnaziälärdä çığarılış kiçäläre inde ütkän ide. Ä menä 25 –nçe iyüngä qarşı töndä barlıq mäktäpne tämamlawçılar öçen “Al cilkännär” bäyräme uzdı.
Bu bäyrämneñ tarixı da bik qızıqlı. Anı 35 yıl elek bäyräm itä başlıylar. Yazuçı Aleksandr Grinnıñ “Al cilkännär” äsärennän çıqqan bu bäyräm yäşlekneñ tormışqa aşqan xıyalın gäwdäländerä.
Soñğı berniçä yılda bu bäyräm onıtılıp torğan ide. Bälki yaña şartlarda bik azlarnıñ ğına xıyalı tormışqa aşqanğadır.
Ä bıyıl inde “Rusiä – mömkinçeleklär ile” digän baş astında “Al cilkännär” yañadan tudı. Äzerlek eşläre küptän başlanğan ide. 300 yıllıqnı bäyräm itkändäge kimçeleklärne iskä alıp , isertkeç, qalay häm pıyala sawıtlardağı eçemleklär satunı tıydılar, bädräflär problemasın xäl itep quydılar. Ämma tağın Çernomırdinnıñ “Xoteli kak luçşe- poluçilos' kak vsegda” digäne kebek kilep çıqtı. Bu xaqta Politexnik universitet talibäse Ğaliä söyli(audio)
Bäyrämneñ könküreş yağı şulayraq buldı.Emma tamaşa yağı bik yaxşı oyıştırılğan ide.Çit diñgezlärdä yözgän “Ştandart”cilkänle korabın bäyrämgä maxsus qaytarttılar, al cilkännär eşlädelär. Häm bäyräm tönendä maxsus yünältelgän projektorlar yaqtısında, ssenarie 300 yıllıqtağıdan da uzdırıp tözelgän feyerverk astında kiläçäktä ğämälgä aşar kebek xıyal bulıp Nevada kapitan Greynıñ al cilkänle korabı yözde.
Bäyrämdä millionnan artıq keşe qatnaştı.Konsert programması töne buyı öç cirdä - Saray mäydanında, Admiralteystvo yanında, Vasiliy utrawında bardı.Anda, yäşlärneñ telägen aldan belep, “Noği svelo”, “Çay vdvoem”, “Zveri”törkemnäre, “fabrikantlar”çaqırılğan ide.
Bäyräm , äytkänemçä, berençe çiratta urta mäktäpne tämamlawçılar öçen eşlängän ide.Ämma küp keşe cıyılğannı yaratmawçılar öydä qalunı xup kürgän. Bıyıl Universitetnıñ geografiä fakul'tetına kerergä cıyınğan Märyämne tıñlap qarıyq (audio)
Aleksandr Grin Assoleneñ xıyalı ğämälgä aşqan bit: kapitan Grey anıñ yanına al cilkänle korabta kilgän. Yäşlärneñ dä andıy mömkinçelege bulsa ide.“Rusiä – mömkinçeleklär ile” digän şiğerdägeçä.
Gölzadä Kamalova, Sankt- Peterburg


text:
Tozlı çäyne, şikärle şulpanı kem qaynata?
Qayberäwlär uylıydır, bu “Azatlıq” radiosı tapşıruları, bigräk tä “Xikmätle xällär” säxifäse Qazannan torıp, Başqortstan turında söylärgä yarata. Ällä sez başqort qärdäşlärgä qarşı mikän? Mondıy süzlärne duslar äytmäs. Uylap qarağız äle, dön'yaküläm yañğırıy torğan radiolar arasında häm tatar, häm başqort xalıqları turında, şuşı xalıqlarnıñ tuğan telendä daimi söyli torğan tağın berär radio bar mikän? Yäki televidenie kanalı, yäisä gäzit yäki jurnal? Yuq bit. Menä şuşı “Azatlıq” radiosında elekke yıllarda eşläwçelär arasında Seberdä tuıp üskän Şihab Niğmäti, Başqortstan tatarı Ğarif Soltan, şulay uq Tatarstannan, Qıtaydan, Törkiädän şıtıp çıqqan millättäşlärebez bar. Häm alar, çın tatar zıyalıları, härwaqıt başqort tarixın, ädäbiäten öyrängännär, dönyağa başqort telen işetterergä tırışqannar.
Xäzerge könnärdä “Azatlıq” radiosı Başqortstanda retranslyatsiälänmi, yäğni cirle dulqınnarda qabatlanıp yañğıratılmıy. Ä Tatarstan efirında “Azatlıq” tapşıruları yañadan yañğıratıla, alar iñ berençe çiratta Tatarstan Respublikasında işetelä. Şulay bulğaç, atna sayın Rämzit Abulyaynıñ, İrşat Tläümbätneñ saf başqort telendä Başqortstan xäbärlären söyläwläre Tatarstanğa, Sembergä, Samarağa häm başqa töbäklärgä işetelep tora. Atna axırında “Başqort dönyahı” digän maxsus tapşırular efirğa çığa. Alarnı Başqortstan radiosı äzerli. Şulay bulğaç, başqort tele, tarixı, ädäbiäte soñğı 5-6 yılda Tatarstan ruxi tormışınıñ ayırılmas ber öleşe bulıp kitte. Ğömergä andıy xäl bulğanı yuq. Dimäk, tuğan telen, tuğan yağın sağınğan Tatarstan yäki başqa töbäk başqortları “Azatlıq” radiosı häm Tatarstan radiosı yärdämendä üzläreneñ milli dönyasına qaytıp kilälär. Dimäk, şul räweşçä, Tatarstanda yäşäwçe qärdäşlärebezneñ ixtiacı küpmeder däräcädä qänäğätländerelä. Şunı belüçe bar mikän?
Tağın ber qızıqlı misal. “Azatlıq” radiosı çığarğan “Yıraqtağı yaqın tawış” digän audiokassetada Xäniä Färxi başqort xalqınıñ “Elmälek” cırın niçek başqara bit. Bik küp tatarlar şuşı “Aq çabata, aq mıyıqnı...” üz itälär. “Sälimkäy”ne dä, “Ural”nı da, başqort häm tatar xalıqlarınıñ ozın köylären Ufada da, Qazanda yaratalar. Moña şatlanırğa ğına qala. Şul uq audiokassetada yäş häm talantlı başqort cırçısı Xäsän Usmanov tatar xalıq cırı “Ällüki”ne üzäklärgä ütärlek itep başqara. Şuşı büläk yazmalar Başqortstanğa barıp citte mikän?
Zamança yäşlärneñ estradasında da häm tatar, häm başqort äsärläre ürelep bara. Alar repertuarnı häm tıñlaw auditoriäsen kiñäytä. Tatar häm başqort teatrlarınıñ, konsert törkemnäreneñ ike respublika tamaşaçıları aldında çığış yasawı härwaqıt tansıq. Här ike xalıqnıñ üzençälekle tele, sänğäte saqlanırğa tieş. Barı tik “sin fälän tügel, tögän” dip keşeneñ tamırına, millätenä qağılmasqa ğına kiräk. härkem üz canın üze belä. Üz dustın da üze saylıy.
Bu atnada “Tatarstan yaña ğasır” telekanalınıñ irtänge tapşıruında Başqortstanda töşerelgän video-klip kürsätelde. Rimma Allabirdina digän başqort cırçısınıñ şuşı klipnı qarawçılar anıñ nindi millät wäkilen buluına iğtibar itmädelär. Ä cırnıñ üzen häm cırçını tatarlar da, başqortlar da çit itep qabul itmägännärder.
Şulay itep, Tatarstandağı TV häm radio kanalları başqort cırların, spektakl'lären bik räxätlänep yañğıratıp kürsätep toralar. Xikmät närsädä disezme? Xikmät tügel, äkämät menä şunda – ni öçender qayber köçlär tatar häm başqort tellären, milläten, mädäniäten ber-bersennän ayırıp, qaywaqıtta qapma-qarşı quyıp qarıylar. “Azatlıq” radiosı häm anıñ Qazan byurosı berwaqıtta da milli ayırmalıqlarnı küpertmäde. Törki tellär häm mädäniätlär urtaqlığı, demokratiägä urtaq omtılış möhimräk bit. Ä kemnärder şuşı törkilär üzara çäkäşep, büleşep, bülenep yäşäsen dip xıyallana. Monıñ öçen ber respublikada ber millät, kürşesendä ikençe millät östenräk bulsın, berençe sort sanalsın, dip sataşalar andıy xäyläkär säyäsmännär. Ä bezneñ tapşırularıbız menä şuşı qarşılıqlarnı faş itep, ber tuğannı öskä, ikençe tuğannı asqa quyu faktların dönyağa kürsätep bardı. Bez inde xäzer şundıy xälgä kilep cittek, “başqort tügel, kiresençä tatar, tatar tügel, ä başqort” dip kisterep qarşı quyunıñ mäğnäsezlege kürenä başladı. Çönki balalar, bigräk tä şähär yäşläre şuşı ike güzäl milli mädäniätlärneñ härqaysınnan yöz çöyerep, başqa yaqqa, zurraq millätlärgä borıla başladı. Menä şuşı waqıtta Tatarstannıñ televideniesen Başqortstanda kürsätmäw, konsert törkemnären borıp çığaru çäygä toz salıp eçerü kebek bula. Ädäbiät klassigı Ğalimcan İbrahimov räseme töşerelgän poçta konvertına “başqort yazusıhı” dip yazıp quyu yäki tatar teleneñ statusın kütärü başqortlarğa zıyan sala dip sanaw barı tik tilelek ğälämäte. Bu xikmät tügel, çep-çi tossızlıq. Ä bezneñ millätlär tozsız şulpa yäki tozlı çäy eçärgä yaratmıy.Rimzil Wäli


text:
Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev Qırım cirendä
Prezident Mintimer Şäymiev, Kaspi dingezendäge öyränülärdä häm Dağıstanda häläk bulğan desantçılarnı iskä alu çarasında bulğannan soñ, Qırım respublikasına kitkän. İntertat.ru agentlığı xäbär itkänçä, 12 avgust könne Tatarstan Prezidentı Ukraina xökümäte wäkilläre belän söyläşülär alıp barğan. Şuşı oçraşuda «Tatneft» şirkäte citäkçese Şäfqät Taxautdinov ta qatnaşırğa tieş. Mäğlüm bulğança, Ukraina cirendä Tatarstan häm Ukrainanıñ “Uktrtatnafta” digän urtaq şirkäte eşläp kilä. Şuña kürä, älege söyläşüdä, süz neft eşkärtü mäsäläre turında barır, dip farazlap bula.


text: Fälestin citäkçese Mäxmüt Abbas bügen Gaza sızığında suğışçılarnı İzrailgä qarşı höcümnärne tuqtatırğa öndäp söylöşülär alıp bara. Anıñ İslam Cihadı häm Hamas törkeme citäkçeläre belän oşraşuı qaralğan. Ber kön elek Gaza sızığında yäxüd utırmasına bulğan höcümnän soñ Abbas 3 iminlek citäkçesen wazifasınnan aldı. Höcüm öçen cawaplılıqnı üz östenä Hamas törkeme aldı. Bu höcümnän soñ İzrail, sişämbedä Mısırda, İzrail belän Fälestin arasında ireşelgän ut tuqtatu kileşülären ğämälgä quyunı kiçekterep toruın belderde.


text:
Rusiä belän Ukraina arasında gaz nizagın çişüdä yaña ömet
Ukarina premyerı Yulia Timeşenko belän Rusiä başlıgı Vladimir Putin arasındagı bügenge oçraşu, yaña yılnıñ berençe könendä qabınıp kitkän gaz nizagınnan soñ ike il arasındagı iñ yugarı däräcädäge söyläşü bulıp tora.
Yewropa Berlege bügenge söyläşülärne, nizaqnı çişüdä “soñgı häm iñ yaxşı ömet” bularaq atadı.
Bügenge söyläşügä şulay uq Yewropa Berlege wäkilläre dä qatnaştı.
Rusiä belän Ukraina 2009 yılgı gaz bäyäläre turında kileşügä ireşä almawı häm aradagı bäxäslär gaz krizın qabındırıp cibärgän ide.


text:
Mäskäwdä folklor saqlawçı xörmätenä kiçä
Mäskäwdä, 28 yanwar''da, tatar fol''klorın saqlawçı Abdulla Krotovnı iskä alu kiçäse ütkärelde. Bu könne Asadullaev yortına tatar fol''klorın yaratuçılar, Qazan, Çuwaşiä häm Mäskäw artistları, Abdulla Krotovnıñ Mäskäwdä, Qazanda häm Mordoviäda yäşäwçe yaqtaşları kilgän ide.
Bu kiçädä şulay uq tumışı belän Mordoviädan, Kovıylkin rayonı İskil awılınnan bulğan ikençe bilgele tatar fol''klorın saqlawçı Xafiz İşmametovnıñ tuğannarı da bar ide. Märxum Xafiz abıy turında da cılı häm yaxşı süzlär äytelde.
Yäş Mäskäw tatarı Aynur Sibgatullin internetta Abdulla Krotov isemendäge yaña sayt oyıştırdı. Anda Abdulla abıy turında Mäskäw, Qazan, Saransk ğazetlarında basılğan mäqälälärneñ tekstları, fotografiälar, anıñ başqaruında borınğı tatar-mişär cırları urnaştırılğan.
200rә yaqın bulğan Mäskäw tatarı öçen bu kiçä 1950 nçe yıllar axırında Abdulla Krotovtan yazılğan cırlar tıñlawdan başlandı.
Cır:
Uramğa utırtqan yäş tallarnın,
Közge kön yapraqların cil qoya;
Üzebez däy yäşlär, yöribez säfär,
Bez säwäse yär''larnı kem säwär...
Bu kiçäneñ töp oyıştıruçısı, Mäskäw tatarı Azis Kapkaev, tumışı belän Kolomna şähärennän bulsa da, 1970 yıllardan birle Abdulla Krotovnıñ cırların yaratqan keşe. Kiçäne oyıştırır öçen kiräkle aqçanı cıyğanda iñ berençe bulıp 2003 yılda «Dönyanıñ iñ yaxşı astronomı» itep tanılğan akademik Räşit Syunyaev üz öleşen kertkän. Räşid abıynıñ änise Säidä apa Kil''deeva tumışı belän Abdulla Krotov yäşägän İsa awılınnan ikän. Säidä apanıñ babası, Usman bay Kil''deev, İnsar öyazendä iñ bay keşe, millioner bulğan, mäktäplär, mäçetlär tözegän. Anı ber ğayıpsez 1918 yılda «qızıl terror» barışında çekistlar atqan. Şulay uq Azis Kapkaev kiçäne oyıştıruda iñ zur material'' yärdäm kürsätkän keşelär arasında tumışı belän İsa awılınnan bulğan Mäskäw tatarı Şämil Kapkaevka häm Mordoviänıñ «Yaqtaşlar» cämğıäte räise Şämil Bikmaevqa räxmätlären belderde. Mäskäw tatarlarınnan Marat Dewlet-Kil''deev, Aynur Sibgatullin, Saranskidan Şämil Salimov, Änwär Nadiev häm Qamil Mangutovnıñ matdi yärdämnärenä dä yuğarı bäya birelde. Şulay uq Mordoviänıñ İnsar rayonı başlığı Qamil Mangutov ta şaqtıy zur yärdäm kürsätkän.
Monnan soñ «Azatlıq» radiosınıñ Abdulla Krotov wafatı uñayınnan 2005 yılnıñ yanvarendä efirğa çıqqan tapşıruı işetterelde. Zaldağı xalıqnıñ kübese, xislärenä çıdamıyça, yıladılar, xalıqnıñ küzlärennän yäşlär aqtı....
Monnan soñ bulırğa tieşle konsertnı Qazan şähärendä yäşäwçe dotsent Kärim Dolotkazin başlap cibärde. Kärim abıy üze dä tumışı belän İsa awılınnan. Ul cırladı da, Abdulla abıy turında istälekläre belän dä urtaqlaştı, kommentariylar da birä bardı.
K.D.: Abdulla abzıynıñ icatın öç periodqa bülergä mömkin. 1919 yıldan 57Hчe yılğa qädär ul Abdulla Krotov bezneñ awılda häm kürşe rayonnarda ğına bilgele ide. İkençe period Abdulla abzıynı Xamit Yärmi oçratqannan soñ, Xamit Yärmi Abdulla abzıydan 50rә yaqın cırlar yazıp alğan. 90Hчы yıllarğa qädär Abdulla abzıynıñ tormışında bu buladır Xamit Yärmi periodı. Ul çaqta inde Abdulla abzıy bezneñ rayonda ğına, bezneñ Mordoviäda ğına tügel, başqa respublikalarda, böten Sovetlar Soyuzında bilgele ide. Öçençe period: ul başlana 90Hчы yıllardan, qayçan Abdulla abzıy turında jurnalist İrek Bikkinin bik qızıqlı, bik küp material äzerläp, alarnı tapşırdı, gazetalarda yazdı anıñ turında, annan soñ «Azatlıq» radiosında küp material çıqtı, annan soñ Mordoviä radio tapşırularında küp material çıqtı. Bu Abdulla abzıyıbız bezneñ böten dönya tatarlarına bilgele bulıp çıqtı. Häm şuşı närsälärne uylap, bügen kiçädä min üzem dä bik qänäğät, üzem dä yaxşı, şuşındıy izge xislär sizdem häm şunıñ belän min bik qänäğät.
İ.B.: Konsert barışında Kärim Dolotkazin üz tuğan awılınıñ gimnın başqardı häm anıñ tarixın söyläde. «Tuğan awılım, İsa suı» isemle bu cır 1958 yıldan birle İlham Şakirov häm Zöhrä Saxabiewa başqaruında böten tatar dönyasında bilgele buldı. Ämma Tatarstannıñ professional'' cırçıları bu cırnıñ süzlären dä, isemen dä almaştırğannar. İseme anıñ xäzer «Aq qayın», ä süzläre şağir Zıya Yärmäkineke. Cırnıñ avtorı kürsätelmi, xalıq köe dip kenä yazıla. Çınında ikän bu cırnı 1910 yılda İsa awılı keşese Abdulazis Kil''deev yazğan. Anıñ atası İsa baylarınıñ berse, Ğafur bay Kil''deev bulğan.
Cır:
Tuğan awılım minem, İsa suı.
Sunı küçkäç, şunduq bolını;
Şunda ütte minem balaçağım
Sagıynmastay tügel urını...
K.D.: Menä şuşı cırnıñ keşe yazmışı kebek üzeneñ yazmışı bar. Abdulla abzıy üze miña söylägän ide. Bu cır tuğan 1910 nçı yılnı. Ğafur baynıñ ulı Abdulazis üzeneñ dusları belän cäy köne, sanduğaçlar matur itep sayrağan waqıtta İsa yarına çıqqannar yal itärgä. Şunda yal itkändä Abdulazis, Ğafur baynıñ ulı, äytä: «Duslarım, min xäzer sezgä ber cır başqaram. Anıñ muzıykasın häm süzlären üzem yazdım». Häm şunda bik matur itep kenä cırnı cırlıy. Böten cıyılğan dusları şunda tañ qala. Häm şunnan soñ bu cır bezneñ awılnıñ gimnına äylänä, här mäclestä, härwaqıt şuşı cırdan här çara, här meropriätie başlana. 1957 nçe yılnı, Xamit Yärmi bezneñ awılğa kilgäç, Abdulla abzıy, älbättä, şuşı cırnı da cırlıy. Annan soñ, Xamit Yärmi Qazanğa qaytqaç, şuşı cırnı İlham Şakirov tıñlıy, yazmalarda. Häm 1958 yıldan başlap, şuşı cırnı, äz genä üzgärtep, İlham Şakirov häm Zöhrä Säxäbievlar cırlıy başlıy. Ämma läkin bu cır Tatarstanda cırlana bezneñ awıl süzlärenä tügel, ä başqa süzlärgä, şağir Zıya Yärmäki süzlärenä. Min İlham Şakirovqa äytkän idem: «Awıl süzlären qaldırıp bulmadımıni?» Ul äytte: «Awıl süzläre dä yaxşı, ämma läkin «Aq qayın», Zıya Yärmäkineñ şiğere, monda bik täñgäl kilä bu köygä, şuşı süzlär belän sezneñ İsa awılı köen cırlasaq, ul hiç tä naçar tügel, xalıq bezneñ, tatar xalqı oşatır». Häm anı xäzer ul yarata da.
İ.D.: Bu Qazannan Kärim Dolotkazin ide. Qazannıñ Qamal teatrı muzıkantları, skripkaçı Fuat Abubakirov häm bayançı Äxmät Kärimov, Kärim Dolotkazinğa quşılıp ta uynadılar, üzläre dä tatar xalıq köylären başqardılar.
Çuwaşiädän kilgän «Mişär» ansambleneñ solistı İldus Şaydullin xalıq cırların iskitärlek matur başqardı. Färit Gibatdinov citäkçelegendäge bu ansambl'' 10 fevral''da Mäskäwdä şul uq Asadullaev yortında ayırım ber konsert birde.
Mäskäw artistları Läylä Xalikova, Nariman Aliev, İl''yas Aqçurin häm Nailä Ğareeva tatar xalıq häm estrada cırların başqardı. Abdulla Krotovnı iskä alu kiçäse tatar xalqınıñ gimnı «Tuğan tel» başqaruı belän bette.
Qazan şähärendä yäşäwçe Kärim Dolotkazin, «Azatlıq» radiosı öçen birgän interv''yusında şulay äytte:
K.D.: Fol''klor ul moda tügel, ul sänğat''neñ häm mädäniätneñ tamırları. Abdulla abzıy ul tatar fol''klorınıñ, tatar mädäniäteneñ häm tatar sänğateneñ tamırı ide. Anıñ canınnan, anıñ awızınnan härwaqıt çişmädän çıqqan salqın su şikelle matur häm moñlı cırlar çıqtı, matur häm moñlı şiğırlär çıqtı. Çın küñeldän ul bik matur itep, moñlı räweştä, üzenä genä xas bulğan moñ belän, bayannarda häm akkordeonnarda uynıydır ide. Şunıñ öçen bu kiçägä min üzem bik zur bäya biräm häm Allağa räxmät şundıy kiçäneñ buluına.
İB: Küp keşelär Abdulla Krotovnıñ suqır bulıp ta tatar mädäniäte öçen şundıy zur fayda kiterä aluına, anıñ qarañğılıq dönyasında şundıy awır tormışta torğanına is-aqılları kitä.
K.D.: Anıñ, älbättä, qara könnäre dä küp bulğandır, meskenkäyneñ. Ämma läkin aq könnäre dä anıñ küp ide. Ul härwaqıt äybät käyeftä ide. Anıñ tormışı awır bulsa da, ul härwaqıt üzeneñ genä tügel, keşelärneñ käyefen kütärergä tırıştı. Ul üze cırlıy ide, üze akkordeonda uynıydır ide, anıñ belän söyläşkändä küñelsezlekkä bernindi urın yuq ide. Min Abdulla abzıynı äybät beläm, min awılda Abdulla abzıylardan yıraq tügel uramda yäşädem, Qızıl yar uramında. Abdulla abzıy belän oçraşqaç, min niçekter yaña dönyağa kerep, nindider yaña xislär aladır idem.
Bügenge kiçädän soñ, bu kiçä Abdulla Krotov abzıyğa bağışlanğan ide, Abdulla abzıynı yaratuçılar, anı belüçelär tağın da kübäyde. Kiläçäktä dä bez Abdulla abzıynı, İnşalla, berqayçan da onıtmabız. İrek Bikkinin, Azis Kapkaev, min, Fuat Abubäkär, Äxmät Kärimov häm başqalar bu Abdulla abzıynıñ icatı turında härwaqıt cırlarğa, söylärgä tırışabız. Bezneñ söylägän süzlärebez anıñ ruxına doğa bulıp barsın. Häm kiläçäktä dä, miña qalsa, bu eşlärebezne bez eşlärbez, häm bu eşlär Abdulla abzıynıñ icatın taratuda, anıñ icatın saqlawda, bayıtuda zur öleş. Häm kiläçäktä dä şuşındıy qızıqlı, mäğnäle, tirän eçtäşlekle kiçälär uzdırılsın ide.
İ.B.: Bu Qazan şähärendä yäşäwçe, tatar xalıq cırların başqaruçı, ekonomika fännäre kandidatı Kärim Dolotkazin ide.
Mäskäwdän häm Mordoviädan İrek Bikkinin


text:
Xatın qızlarğa ayrılğan bu öleşetä bez Rusiä ayrım alğanda tatarlar yäşägän täbäklärdä xatın qızlar arasında eşsezlek problemasın öyränergä qarar birdek .Ämma bügen eşsez qalğan tatar xatın qızlarınıñ duçar bulğan qıyınlıqlar urınına Ukrainadan kilep Finländiädä uñışqa ireşkän ber tatar xanımı belän ängämä täğdim itäbez.
Eşsezlek , olıraq yäştäge xezmät qullarına qarata diskriminatsiä ni qızğanıç ki bügen Rusiädä genä tügel ä dönyanıñ başqa urınnarında da problemağa äylänep bara. Qayber bilgele hönär –profesiälär, misal öçen säyäsätçe, akademiklar yäki tikşerenü ölkäsendä eşläwçelärneñ zur öleşeneñ olıraq yäştä genä uñışlarğa ireşüe ber kemgä dä ser tügel. Ämma kibettä satuçı , fabrika zavod eşçese ofis xezmätkärläreneñ urta yäştä yañadan eş tabuları älege waqıtta zur problema bulıp tora. Eş birüçe , xucalar bügen yäş ,matur sälämät, ber qayçan da çirlämägän , ällä niçä tel belüçe , öydäge , tirä yaqtağı problemalar täsirenä birelmägän 30 yäşendä ämma 50yäşlek keşe täcribäsenä iä xezmätkärne genä eşkä alır ide. Küp kenä illärneñ qanun zakonnarında tängällek, tigezlek turında maddälär bar,ämma in alğa kitkän ber niçä ilne küzdä totmağanda xatın qız belän ir at şuluq eş öçen şuluq aqçanı da almıy. Eşsezlär arasında xatın qızlar haman da zur öleşne täşkil itä .Älege waqıtta xatın qıznıñ eş ezläp çit illärgä kitüe ällä ni yañalıq tügel . Rusiä xatın qızları , şulsanda tatar xatınnarı 90nçe yıllarda Törkiägä yış yörede, Mişoçniklär dip atalğan ide bu xatın qızlar. 97-nçe yılda Tömännän _İstanbulğa barğan oçqıçta pasajırlarnıñ yartısınnan kübrägen tatar xatın qız säwdägäläre täşkil itüen kürep şaqqatqan idem. Hönärläre buyınça injiner, uqutuçı tağı kem bulğan bu xanımnar arasında ber injiner xanım İstanbulğa 56 nçe säfärem dip söylägän ide, ''mişoçniklar''däwre bette. Bügenge köndä Törkiäneñ zur şähärlärendä Rusiä,Ukraina Moldovadan kilgän bala qarawçı bulıp eşläwçe bik küp xatın qız bar. Xälleräk töreklär arasında xäzer balalarınıñ keçkenädän rusça öyränüä modağa äylängän.İke telne dä şatırdatıp söyläwçe balalar oçratasın älege waqıtta Törkiädä . Ukrain, moldawan xanımnarı bik tırış dip söyli töreklär.Şulayuq Törkiä bazarlarında törle respubliklardan satuçı xanımnar da küräsen äläge waqıtta . Bez yäşägän çex cömhöriätendä dä eleke sovet respublikları, şulsanda Tatarstannan kilep urnaşqan keşelär şaqtıy ğına .Alarnıñ ber öleşe üz eşläre bulğan xälle keşelär.Ämma älegä üz eşen buldırğan tatar xatın qızı turında işetelmäde . Bügen süz xatın qızlar turında bara häm min ber tatar xatınınıñ keçkenä uñış qıssası turında söylämäkçemem. Monnan 10yıl çaması elek Ukrainadan ike balası belän Finländiägä kilep urnaşqan , yañadan kievgä çığıp, keçkenä genä kafe açıp tatar aşları belän üzen Xelsinkidä tanıta başlağan Mahirä xanımnıñ tırışlığı, pöxtälege mine şaqqattırğan ide. Xelsinkidä duslar pilmän, pärämeç belän mäşäqätlänmä Maxirä xanımğa şatıratıp zakas bir, bezneñ keşe , bik çista, bik tämle äzerli, bäleşläre awızda äri dip äytkäç şaltıratıp zakas birdem. Comğadan soñ kilep alırsız digäç, xanımnıñ comğa namazın qaldırmağanı añlaşıldı. Xatın qızlar arasında eşsezlek,qayğı borçılularnı az ğına waqıtqa onıtıp çit ildä uñışqa ireşkän şat energiäle xanımnı tıñlap qarıyq
audio
Färidä Xämit, Praga


text:
Yerşov uramındağı faciğäneñ näticäläre yasala
Qazannıñ meñyıllığına äzerlek torğan sayın kiñräk qanat cäyä. Aqça citmäw säbäple metro tözeleşe tuqtala, digän xäbärlär çıqsa da, Sukonka bistäsendä metronıñ ikençe tonnele dä qazıldı. Rusiä Kremlendä Qazannıñ meñyıllığına äzerlek komissiäse utırışları däwam ütä häm bu komissiäne Putin citäkli. Qazannıñ güzällegenä, maturayuına böten dönyada şaqqatalar. Şul uq waqıtta, bu ölkädä dä plyuralizm tamır cäyä. Küp kenä Qazan uramnarında asfal't yullar iskerep, yarılıp, çoqırlanıp betkän. Ä 8 mayda Yerşov uramında 2 sanlı tözeleş trestı tulay torağınıñ tışqı diwarı häm etaj arasındağı idän-tüşämnäre cimerelep töşte. 1956 yılda tözelgän bu yortta ber tapqır da kapital' remont ütkärelmägän. “Stalinka” digän proekt buyınça tözelgän binanıñ idän-tüşämnäre ağaçtan yasalğan bulğan. Şuña kürä, ağaç çerep 5 qatta yäşäüçe keşelärneñ torağı tuzanğa äylände. Yelena Zolotıx isemle ber xatın häm 15 yäşlek İlsöyär Yunusova cimerek astında qalıp, häläk buldı. Xäzer bu binadan 353 keşe Mayakovskiy isemendäge mädäniät yortına küçerelde. Zolotıx häm Yunusova soñğı yulğa ozatılıp, cir quyınına salınğaç, qayber mäğlümät çaraları bu kümü yolasında şähär xaqimiäte çinovniklarınıñ qatnaşmawı turında äytte. Kaspiyski şartlawında häläk buluçılarnı iskä alıp ber minutlıq tınlıq urnaştırılsa da, Qazandağı fatir qazasınıñ qorbannarı şundıy uq töstä iskä alınmadı. Premyer-ministr Röstäm Miñnexanov Qazanda öy cimerelü turında kiñäşmä ütkärde häm cawaplı keşelär tieşle cäza alırlar, moxtaclarğa yardäm kürsäteläçäk, dide. Şulay itep, Qazannıñ bügengesen häm kiläçägen ber genä tös belän sürätläp bulmıy. İñ kimendä ike – aq häm qara buyawlar kiräk bulaçaq.


text:
İke prezident iqtisadıy mäs'älälär turında, şul isäptän Qıtay aqçası yuannı almaştıru kursı turında söyläşte dielä. Yuan irekle almaştırılmıy. Quşma Ştatlar äytüençä, yuan kursın irekle itmäw säbäple yuan üzeneñ çın qimmätennän azraq bäyälänä häm xalıqara säwdä eşlärendä Qıtayğa ğädelsez östenleklär birä.
Bush belän oçraşudan soñ Hu jurnalistlarğa iqtisadıy mäs'älälär, şul isäptän aqça almaşıtu kursı mäs'äläse dialog aşa çişeläçäk dide.
Bush Bankkokka bügen kilde. İrtägä ul Tın Okean illäre citäkçeläreneñ biredä açılaçaq oçraşuında qatnaşaçaq. Anda Bush terrorğa qarşı suğışta nığraq xezmättäşlekkä çaqırır dip kötelä.
Huğa qädär Bush Tailand premyer-ministrı Thaksin Shinawatra belän oçraştı. İke citäkçe Birmadağı xällär turında söyläşte. Birmada xärbi xakimiät oppozitsiä citäkçese Auñ San Suu Kyinı haman da öy sağı astında tota.


text:
Rusiä Konstitutsiä mäxqämäseneñ Tatarstan qanunnarına qarata qabul itkän qararına reaksiä
Rusiä Konstitutsiä mäxqämäseneñ Tatarstan qanunnarına qarata qabul itkän qararına reaksiä
Tatarstan Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin qarar çıqqan könne ük Rusiä mäğlümat çaralarına birgän intervyusında häm Qazanda 23 ğinwarda uzğan matbuğat oçraşuında Rusiä Konstitutsiä mäxkämäse qararı bilgelängän möddättä hiçşiksez ütäläçäk, dip belderde. Älegä süz parlamentnı tarqatu, yaña saylawlar turında barmıy. Däwlät Şurasınıñ ğamäldäge sostavı bilgelängän möddätenä xätle eşläyäçäk. Tik inde tege yäki bu säbäptän wazifaların buşatqan deputatlar urınına saylawlar ütkärelmäyäçäk. Xäzerge waqıtta Däwlät Şurasında şundıy 4 buş urın bar. Zakonnar, qararlar barı tik Däwlät Şurasınıñ tulı sostavında uzdırıla torğan plenar utırışlarında ğına qabul iteläçäk.
Älbättä, qayber säyäsi küzätüçelär mäqkämä qararınnan soñ näq altı ay uzğaç, konkret 21 iyülgä yaña saylawlar farazlıylar. Çönki Rusiä citäkçelege xakimiät vertikalen nığıtuda kiläse adımnarın da yasıyaçaq, äle bu qarar belän genä säyäsi tormış tınıçlanmas, digän fiker äytälär.


text:
“Qazan utları” jurnalınıñ 8 sanı turında Xatip Miñnegulov söyli.
Azatlıq radiosınıñ Qazan studiäsendä Qazan däwlät universitetınıñ filologiä fännäre doktorı , professor Xatip Miñnegulov. Xatip abıy, jurnalnıñ bu sanında nindi äsärlär, nindi mäs'älälär kütärelä? 2004 yılnıñ noyäberendä KDUğa 200 yıl tula. Bu uqu yortı fän, mäğärif, mädäniät tarixında iskitkeç zur rol' uynadı. Tatarğa da anıñ uñay yoğıntısı köçle buldı. Jurnalnıñ tışlığında Qazan universitetınıñ mähabät binası gäwdäländerelgän. KDU professorı Säwiä Mixailovanıñ “Rossiä xalıqlarınıñ milli mirası”isemle mäqäläsendä universitetnıñ tarixı, ğilmi - mädäni role xaqında süz bara. Tuqay büläge iäse “Qubrat xan”. “Söyembikä xanbikä” häm “İvan Groznıy”, “İlçegä ülem yuq”, “Atilla” häm başqa tarixi romannar avtorı Mösäğit Xäbibullin jurnalda “Aybibi” romanınıñ däwamı belän qatnaşa. Ädipneñ täcribäle qäläm iäse buluı äsärneñ häm syujetında , häm tel –stilendä , häm xarakterlar bireleşendä sizelep tora. Romanda X yözgä mönäsäbätle waqiğalar tasvirlana. Şunısı möhim: Xäzär qağanlığı bezneñ däwlätçelek, etnik tarixta ähämiätle rol' uynıy. M.Xäbibullin şul mämläkätneñ tormışın, xalıqara mönäsäbätlären ädäbi surätlärdä uquçılarğa ireşterä. Bolğar xanı Möxämmätneñ Xäzär xanı Yosıfqa kiäwgä çıqqan qızı Aybibi üzeneñ romantik tabiğäte, olı mäxäbbäte, ziräk aqılı belän uquçıda soqlanu tudıra. Çäçmä äsärlärdän bu sanda şağir Äxmät Räşitneñ “ Ğäliä apa” xikäyäse uñay tä'sir qaldıra. Tatar xatın-qızınıñ dramatik, xätta faciğäle yazmışı surätlänä ul xikäyädä. Başqa sannarı kebek, jurnalnıñ bu nomerı da şiğri äsärlärgä bay. Anda Xarras Äyüp, Şamil Mannapov häm yäş şağirä Luiza Yansuarnıñ tezmä äsärläre birelgän. Alarda yäşäyeş, keşe, mäxäbbät, tuğan cir turında uylanular gäwdäläneş tapqan. Bıyıl yazuçılar oyışması tözelügä 70 yıl. Şuşı uñay belän Rawil Fäyzullinnıñ “Ğibrätlär alırlıq ütkän yul” isemle külämle yazması urın alğan. Bu mäqälädä çınlap ta ğibrätlär alırlıq fakt- mäğlümatlar, küzätü, fikerlär. Avtor sovet çorındağı ayanıçlı xällär belän bergä ädäbiätneñ da üseş-üzgäreşen, yazuçılarnıñ xalıq , il aldında fidaqär'legen assızıqlıy. Tatar ädäbiäte, nindi genä qıyın şartlarda da, üz yuğarılığın, xalıqqa tuğrılığın saqlap qala ala. “Qazan utları” jurnalında “Bezneñ zaman geroe” iseme astında söyläşü –diskussiä alıp barıla. Bu sanda da ul temağa berniçä material urnaştırılğan. İlşat Väliullinnıñ“Yaña mayaqlar ezlägändä” isemle yazmasında soñğı yıllar tatar mäğrifätendäge küp tendensiälär, üzgäreşlär xaqında süz bara. “Minemçä,- di avtor,- kommunistik mayaqtan baş tartqannan soñ häm demokratik romantizm, milli romantizm, qırğı romantizm kiçergännän soñ, tatar şiğriäte fälsäfilekkä yul açaçaq.Çönki bügenge zaman häm sorawlar şunı taläp itä.....” Jurnalda Ğ.İsxaqinıñ törek generalı Mostafa Ruştu Ärdälhül belän dustanä mönäsäbätläre xaqında da material bar. Baqsañ, bu zat böyek ädipne 1934 yılda Muqden törmäsennän azat itüdä dä bulışqan ikän. Qısqası, “Qazan utları”nıñ 8Hчe sanı da anıñ başqa sannarı kebek, uquçılar tarafınnan teläp qabul iteler dip ışanam.”,-dide Xatip Miñnegulov. Xörmätle radio tıñlawçılar!Sez çirattağı şimbä matbuğat küzätüendä Qazan utları jurnalınıñ 8caHы turında KDUnıñ filologiä fännäre doktorı , professor Xatip Miñnegulovnı tıñladığız. Mälikä Basıyr


text:
Ğiraq başqalasınnan könyaqqa taba 40 çaqrım yıraqlıqta urnaşqan İskandariya şähärendä politsiä binası yanında bulğan köçle şartlaw näticäsendä bügen kimendä 50 keşe hälak buldı, tağın 50se cärähätlär aldı. Şul çaqta politsiä yanında yözlägän keşe bulğan. Babylon provinsiäse başlığı İmad Lifty, Reuters mäğlüamt agentılığına, bu şartlawnı – keşeçelekkä qarşı qılınğan terror ğamäle dip atadı: "Bu – insaniätkä qarşı qılınğan terror ğamäle. Hälak bulğannar häm cärähätlär alğannar – barısı da ber ğayepsez keşelär. Ğayepsez keşelärne üterüneñ nindi maqsatı bula ala – min küz aldıma da kiterä almıym. Bu şartlawnı Al Qaida törkeme oyıştırğanmı ällä başqalarmı - İslam mondıy ğamällärne yaqlamıy, dip uylıym" dide Babylon gubernatorı.
Aña qadär irtän Ramadi ölkäseneñ cirle citäkçese öye yanında ber intixar terrorçı üz üzen şartlatıp citäkçeneñ 4 tän saqçısın yaraladı.
Ğiraq politsiäse mäğlümatlärenä qarağanda soñğı waqıtta ğına köç qullanunıñ artıp kitüe näticäsendä 300 politsiä xezmätkäre hälak bulğan.


text:
Şpidlanıñ 3 partiäle koalitsiäse 200 urınlı tübän palatada 101 tawışqa iä.
Bügen ütkärelgän tawış birüdä dä tawışlar näq şulay bülende.
Koalitsiädägelärneñ barısı da xökümätkä ışanıç belderde, koalitsiägä kermäwçelärneñ barısı da qarşı tawış birde.
Çexiädä bu xökümät uzğan cäydän birle eşläp kilä.
Älege krizis 10 kön elek Şpidlanıñ Sotsial Demokratlar partiäseneñ qayber äğzaları parlamentta prezidentlıqa oppozitsiä namzäten yaqlap tawış birgännän soñ başlandı.
Parlamenttağı ul tawış birü näticäsendä Çexiä prezidentı itep Vaslav Klaus saylandı. Klaus anda 1 tawış östenlek belän ciñep çıqtı.
Şunnan soñ Şpidla parlamentta xökümätkä aşanıç mäs’äläsen tawışqa quyunı taläp itte.


text:
“Azatlıq” radiosı tıñlauçılarınıñ fikerläre
“Azatlıq” radiosı tıñlauçılarınıñ fikerläre
Bezneñ tıñlawçıbız, Aqtanış rayonında Sön yılğası buyında urnaşqan Axun awılında tuıp üskän. Zamanında çuqındırudan qaçıp bu tirälärgä kilep urnaşqan tatarlanıñ ber öleşe cir alır öçen başqort dip yazılğan, dip xäbär itä üzeneñ xatında Saniäf äfände. Saniäf äfände, şulay uq, radiobızda muzıkal' säxifälärneñ kübräk buluın da teli ikän. Milli moñnar Belorusiäneñ Grodno şähärendä yäşäwçe 200-läp xäzerge zaman tatarlarına häm monnan 600 yıl elek kilep urnaşqan borınğı babalarıbıznıñ warislarına tuğan yaqlarınnan säläm bulıp yañğırar ide, dip yaza tıñlawçıbız Saniäf Gardanov.
İkençe xatnıñ avtorları — Başqortostannıñ Oktäberskiy şähäre veterannarı. Alar üzläre yäşägän şähärneñ xäbärlären, anda yäşäwçe tatar-başqort häm başqa xalıqlar, ğomümän, Başqortostan turında yazalar. Menä xattan berniçä özek:
“Bez tatar-başqort ictimağıy üzägen üzgärtep qoru zamannarında oyıştırdıq. Ämmä, ike tuğandaş millätne Ufadan keşelär kilep, bez, başqortlar, üzebez ayırım oyışma bulabız, dip ayırıp kittelär. Menä xäzer bezdä tatar milli mäclese häm başqort qorıltayı oyışmaları bar. Başqortlar bezneñ şähärdä bik az bulsa da, başqort gimnaziäse eşli. Bik küp köräşep yöri torğaç, 10 yıl uzğaç Mulla awılındağı elekke tatar mäktäbenä gimnaziä dip yazu eldelär. Läkin ul bina suğış waqıtında xärbi gospital' öçen tözelgän bulğan, anda mäktäp yäki gimnaziä öçen ber şart ta yuq. Yartı xalqı tatar millätennän bulğan şähärdä ber tatar mäktäbe dä, xätta tatar sıynıfı da yuq. Bezdä 7-8 yıllar elek törek qärdäşlärebez törek litsey açarğa yörep, aça almıy kittelär. Şulay da berse, ber taşlandıq balalar baqçası binasın 2 yıl buyına törek aqçasına ayaqqa bastırıp, uzğan yıl 25-30 ir bala öçen pansionat dip atap, ber tärbiä-täwfiq yortı açqan ide. Bıyıl avgust ayında yuq-bar säbäplär tabıp, yala yağıp şähär häm respublika gäzitlärenä yalğan yazdılar. Pansionatnı yabıp, anda ğärip balalarğa närsäder yasarğa uylıylar. Ä bit şähärdä taşlandıq binalar bik küp. Şularnı rätläp açsınnar ide. Bezneñ şähärgä tärtiple, sälätle, täwfiklı balalar kiräkmider inde. Bu balalar häm alarnıñ ata-anaları, bez veterannar şuşı ğadelsezlekkä qarşı köräşep yöribez.”
Qurqu säbäple üz isemnären kürsätergä telämägän Oktäberskiy veterannarın, Başqortostanda xalıq sanın isäpkä alğanda tatarlarnı başqort itep yazu mäsäläse, tatar telendä mäğlümät ala almaw, şähärdä tatar kitapxanäse bulmawı da bik borçıy ikän. Üzläreneñ «Azatlıq» radiosına yullağan xatların alar şağir Äñgäm Atnabaevnıñ kileşmäskä qıyın bulğan yulları belän tämamlıylar:
Tatar dibez, başqort dibez,
anda meni mäsälä?
Başqortnı da, tatarnı da
urıs yota — wät bälä!
Tıñlawçılarıbıznıñ fikerläre belän tanıştırunı däwam itep alarnıñ tağın bersenä süz biräse kilä. Qazannıñ Qol Şärif mäçete xezmätkäre Zöfär äfände Ğäliulla da «Azatlıq» radiosın daimi tıñlıy ikän. Ul sezgä radio belän bäyle üzeneñ xatirälären söylär:
Min Ğiraqta uqığan çaqta, tuğan xalqımnı, ilemne sağınğaç, kön sayın «Azatlıq» radiosın tıñlıy idem. Minem belän bergä uquçı başqa şäkertlär üzläreneñ milläten zurlağan waqıtta, min alarğa tuğan telebezdä yañğırağan radiotapşırularnı tıñlata idem. Sezneñ andıy radiogız barmı, dip soraw köçle tä'sir itä ide. «Azatlıq» radiosı xaqlıqnı söyli — iñ möhime şul!
Sez Qol Şärif mäçete xezmätkäre Zöfär äfände Ğäliullanı tıñladığız. Xörmätle tıñlawçılar. Bezneñ öçen sezneñ fikerne belep toru bik möhim. Şuña kürä, täqdimnäregez, fikerläregez, tänqit süzläregez bulıp sez alarnı bezgä citkerergä telisez ikän, bezneñ adres: 420012 Qazan-12, abonement tartması 155. Telefon 368102.
Elektron xatlarnı azatliq@rferl.org adresına cibärä alasız, yä isä www.azatliq.org säxifäseneñ berençe bitendä turıdan-turı yaza alasız.
«Azatlıq» radiosı öçen Tatarstan xäbärläre belän Qazannan Gölnaz İlgizär