text:
Nuredin Ibram
Tatar örf-âdetlerĭmĭz ana-babadan qalma kültür unsurlar
Nuredin Ibram
Independent Researcher, Constanța, Romania
Our Tatar Traditions and Customs: Cultural Expressions Inherited from Our Forefathers
Abstract: In this paper, I explore the customs and traditions of the Tatars in Dobrogea. I explain the meaning of some terms of wide circulation in the traditions of Tatars. I study salutation, welfare, visit and wedding with all stages and variants. I conclude by analyzing the basic notion, the source of all the customs of the Tatars in Romania and everywhere.
Keywords: Tatar; custom; tradition
“Geşmĭşĭn unutalmagan bĭr milletnĭñ keleceğĭnden asla şüphe etĭlalmaz”
Necip H. Fazıl
1. Kĭrĭş
Toplumlar quwetlerĭn, menlĭklerĭn, kĭm bolğanların er ortamda tartınmadan ifade etmek zorundadır; geçmĭş tarihlerĭne, tĭl, örf-âdetlerĭne, dinĭne, öz kültürlerĭne sahip şıqmalıdır. Ama, geşken zaman olaylarıñ üstünde taqılıp qalmamak kerek, kelecekke, ilerĭsĭ üşĭn azĭrlĭklĭ bolmamız kerek.
Ismail Gaspıralı’nıñ şiarı “Tĭlde, Fĭkĭrde, Ĭşte Bĭrlĭk” sözlerĭn canlandırmaq üşĭn, Tatarlarnı, halqımıznı, cemaatımıznı bĭrleştĭrmek üşĭn tarihĭn ve medeniyetĭn, kültürümüznĭ yaşatacak üşĭn, kĭmlĭğĭmĭznĭ qorımaq, keleceğĭmĭznĭ garantilemek üşĭn, geleneklerĭmĭzĭñ, örf-âdetlerĭmĭzĭñ balaban rolü bardır.
Romanya’da Müslüman Tatar’larda tatbiq yaşanğan, cayılğan mevcut laik em dinĭ örf-âdet, töre, tören, şenlĭkler, bayramlarımıznı qısqaca sıralayıq: ad salma, selam-selamlaşmak, ziyaretler, loqsa adetlerĭ, Aşüre künĭ, Nawrez-Qıdırlez-Tepreş bayramları, Qadĭr keşesĭ, Ramazan em Qurban bayramları.
Insan hayatında önemlĭ, muhim, sayılı noqtasında tuwum, balalık, caşlık, cetĭşken ve ölĭmge dair gelenekler, başqa dini ve laik âdetler, hayatımıznıñ delĭllerĭ, ĭspatları, yaşam tarzın belgelerĭdĭr.
Toplumuñ ve insanıñ hayatı, bĭr taqım sosyal qıymetler etrafında yasalğan faaliyetlerden ibarettĭr: Iktisadi qıymet (ucuz-paalı), Ilmi qıymet (dogrı-yañğış), Estetik qıymet (güzel-şĭrkĭn), Ahlâki qıymet (ârüw-yaman), Dini qıymet (muqaddes, mubarek, qutsal).
Gelenekler em örf-âdetler, bo pütĭn qıymetlernĭ qapsar, ĭşĭne alır, toplumlarıñ özellĭklerĭn hem şahsiyetĭn belĭrler, kültürüñ önemlĭ unsurudur.
Özĭn bĭlmek, kĭmlĭgĭmĭznĭ, özdeşlĭgĭmĭznĭ coytmamaq, tĭlĭmĭznĭ ve örf-âdetĭmĭznĭ yaşatmaq demektĭr. Âdetler, estetik-âhlaq yapılarımız insanımıznı, Tatar milletĭmĭznĭ qorşalağan, ayaqta tutqan kültür unsurlarıdır, baş noqtalar sayılır. Insanlarnıñ cüregĭnde, qalbĭnde, tüşüncesĭnde, faaliyetĭnde AILE, MILLET, VATAN süygĭsĭ bolmalı. Gerçek insanlarımız, gerçek Tatarlar örf-âdetlerĭn, kültürlerĭn yaşarlar, yaşatırlar. Tĭl, din, kültür eksĭlmez milli taşlarımızdır, vicdan yapısıdır.
Bĭzler Romanya Tatarları asırlardır örf-âdetlerĭmĭznĭ, geneleklerĭmĭznĭ yaşadıq-yaşattırdıq, qorıdıq ve nesĭlden-nesĭlge illettĭk, caydıq. Milli ve dini bayramlarımıznı kutlaymız, dualarımızda ölgenlerĭmĭzge rahmet ketĭremĭz. Romanya tatar cemiyetĭ köterĭlme, zamandaş medeniyetke cetĭşme olaynıñ ĭşĭndedĭr. Bo yükselĭş, bĭlĭm, üyretĭm, teknolojinĭ kapsar. Tabii, kültürniñ, örf-âdetlerĭmĭznĭñ bonda balaban payı bardır.
2. Bazı âdet ve geleneklerĭmĭz
“Âdet dinnĭñ yarısıdır” (atasöz)
2.1 Selâm. Selâmlaşmaq.
Selâm sözĭ: emniyet, selamet, sawlıq, göñĭl raatlığı, barış, yakşı netice, kurtılış manalarnı ifade eter. Selâm insanlarnıñ bĭrĭ-bĭrisĭne söz ya da işaret men yapqanları bĭr nazĭklĭk, saygı haleket, ĭşlem, bolgı, davranış, tavır, hoşlıq, külgen yüzdĭr.
Selâmlaşmaq hoşkörüw sĭmgesĭ, medeniyleşmek, insanlaşmaq demektĭr. Selâm bermek, selâmlaşmaq bĭr cemiyet ĭşĭnde insanlar arasında bağlantılarnı, sayğı-süygĭnĭñ eñ önemlĭ bĭr ifadesĭdĭr. Bĭzĭm yaşağan cemiyetĭmĭzde de farklı seslenme alışqanlıqlar bar bolğanın köremĭz. Selâm bermek sünnettĭr, selâm almaq farzdır; bĭr yerge ayaq basıp barğanda, kĭrgende, o yerden ayırılğanda, şıqqanda selâm berĭlĭr.
Selâm bergende “Selâmün aleyküm”, cevabı alğanda “Aleyküm selâm” aytılır. Demek ke “Allanıñ selâmĭ bĭzĭm üstĭmĭzde bolğanday sĭzlerĭñ de üstĭñĭzde bolsın”, “Allah sĭznĭ er türlĭ qazadan-beladan qorısın”.
Selâm bergende bargan üyge kĭrĭlgenĭn ifade ete. Kur’an-ı Kerim’de selâm ve onıñ önemĭ 20-den fazla yerde tekrarlanıp kelgendĭr. Meselâ, “Nisa” süresĭn 86-cĭ ayette oqıymız:
“Bĭr selâm man selâmlanğan zaman sĭz de ondan güzelĭ men selâm berĭñĭz; aynısı man qarşılıq berĭñĭz. Şüphe yoq, Allah er şiynĭñ esabın sorar.”
Selâmlaşmanıñ sade dini şeklĭ yoqtır. Kündelĭk, sosyal ve resmi şekĭllerĭ de bardır: “bayraq salâmı”, “asker selâmı”, “kündelĭk selâmı”, v.b.
Geleneksel bolıp halqımıznıñ kullanğan sözlerĭ: “kün aydın”, “künĭñĭz (sabañız) aydın, qayırlı bolsın”, “qayırlı ĭşler”, “qayırlı collar”, “qayırlı keşeler”.
Selâm caşlardan yaşlılarğa, cürgenlerden yerĭnde otırıp turğanlarğa, az bolğanlardan köp bolğanlarğa berĭlĭr. Selâm ne zaman berĭlmez? Namazda namaz qılğanlarda, hutbe oqığan ve tınlağanlarga, fıqıh dersĭ şalışqanlarğa, yamanlağan, ĭşkĭ ĭşken, öşeklegen şahıslarğa , yabancı qızlarğa, caş kelĭnşeklerge, v.b.
Selâmnıñ türlĭ notları, aytuwları, sölentĭlerĭ bardır. Tatlı selâm etmeknĭñ karşıtı “tuzlı selâm” bardır, o da sert cevap demektĭr. “Selâm cĭbermek” bĭr haber iletmek ya da hatırlamada tabılmaq, anmada tabılmaq. “Selâmlaşmaq” sabah selâmı (bĭrĭncĭ selâm) demek “Selâmetlemek”, “sawlıq man ket” demek, yolcını ozğarmaq demek. “Selâmsız” saygısız, sayğı köstermegen bĭrewĭdĭr. “Selâmlıq”, eskĭden saray ve qonaqlarda erkeklernĭñ qalğan qalğan, sohbet etken cerĭ. Selâmlıq kelĭmenĭñ karşıtı “haremlĭk”-tĭr (saray em qonaqlarda apaqaylarğa ayırılğan bölĭm).
Selâm, halq yaşamıñ tecrübesĭdĭr, bĭrköp deyimlerge, aytuwlarğa, atasözlerge yansığandır. Misâl: “selâm ketĭrgen saw bolsın”; “ne selâm, ne saba” (katĭrsĭz, dostlıq köstermegen bĭrewĭ); “selâm berdĭk, borıjlı şıqtıq” (bĭr nezaket yapmaq man balaban bĭr ĭşke yüklendĭk); “selâm sabanı kesmek” (bĭrew men ĭlĭşkĭlerge soñ bermek); “garĭpke berĭlgen selâm, altın cerĭn tutar”, “qış qıyamet, yaz selâmet”; “sen saw, men selâmet”, v.b. Romanya Tatar milli şairĭmĭznĭñ, Mehmet Niyazi’nĭñ duygusal bĭr şiirĭñ adı “Dobruca’dan sĭzge selâm ketĭrdĭm”
Eger “kayırlı sabalar”, “kayırlı künler, aqşamlar, keşeler” aytımları bellĭ bĭr zamanğa baylansa, “Merhaba”, “maraba” dep selâmlaşmaq künĭñ bĭr zamanına baylı tuwıldır. Arapça’dan kelgen “merhaba” raat cayılıp otır, “ârüw künler” anlamların taşır. “Merhabalaşma” selâmlaşma demektĭr. Bĭrköp kĭşĭlernĭ, toplumca selâmlamaga “Merabayıq” derler.
2.2 Bereket
“Bergen kolnı erkez öber” (atasöz).
“Oñ qolıñ bergenĭn sol qolıñ körmesĭn” (atasöz).
Toplumızda bek qullanılğan, iygĭ, bollıq, köplĭk tĭlegen bĭr hitap bereket hitabıdır, ifadesĭ, tabĭrĭdĭr. Folklorımızda, halq maneviyatımızda, bereket sözĭn qullanğan köp aytımlar, atasözlerĭmĭz bar. Meselâ, “hareket bolğan yerde, bereket bardır”.. Şalışqan kĭşĭler Alla’nıñ ĭstegĭ men de bereketnĭ, hoşnutlıqnı elde eterler. Bĭr tĭlegĭmĭz: “bereketlĭ yıl bolsın/küzde ambarlar tolsın/er şiyĭmĭz bol bolsın” başqa bĭr tĭlegĭmĭz men “Halil Ibrahimnĭñ bereketĭn bersĭn Alla (üyĭmĭzge)” köp uyuşa, ahenklĭlĭk kura. “Raamet bereket” (cawın, bollıq), “sürüwĭne bereket” (bek köp), “bereket bersĭn” (bĭr kĭmsenĭñ hoşnıtlığına, memnuniyetĭne dair sözler), “bereket duası” (Tanrı’ga şükran etken dua) v.b., Tatar cemaatımızda iyigĭlĭk etmek, ettĭrmek herkezde bĭlĭnĭr, cayılğandır.
2.3 Ziyaretler
“Saygı, süygĭ ekĭ yaqlı bolır” (atasöz)
Ziyaretler toplum arasında süygĭ ve sayğı ĭlĭşkĭlernĭ, katnaşuwlarnı, irtibatlarnı, qawileştĭrgen bĭr coldır. Ziyaretşĭler bĭrbĭrlerĭn taa ârüw tanırlar, ârüw ya da yaman tarafların bellĭ eterler, tanırlar, bĭrlerĭne yardımcı bolırlar. Romanya Tatarlarında “közden uzaq bolğan, göñĭlden de uzaq bolır” atasözĭ cayılğandır, geşerlĭdĭr.
Ziyaretler men balabanlarımız, üy reislerĭmĭz, qastalarımız, ana-babalarımız, eñ başta yaşlılar em qastaların göñĭllerĭn almaq, em olarnı, em bĭznĭ mesut, mutlu eter, vicdan rahatlığı ketĭrer.
Ziyaretlerde “kĭşkenelerĭñ közlerĭn, balabanlarıñ kolların” öpmek fırsatı man, olarğa sayğı em süygĭ kösterĭrmĭz. Gene mĭsapĭrperverlĭk, Romanya Tatarların cömertlĭk em iyilĭk gibi ahlâki erdemlerĭ, toralıq, temĭzlĭk men qawileşken bĭr örf-âdetĭmĭzdĭr.
Ziyaretĭñ bĭr taqım quralları bardır: ziyaret zamanında dıqqat, iltifat köstermek, kaberlĭ ziyaret yasamaq, qarşı taraf üşĭn maddi ya manevi sıqıntı yaratmamaq, qılıq ve qıyafetĭmĭz temĭz, tertĭplĭ bolması, üy saibĭñ kuwanışına ya da üzüntüsüne, qaar-qaswetĭne qatılmaq, ortaqlaşmaq, ziyaret süresĭ uzatmamaq. Bĭr mĭsafĭrnĭ küler yüz men qarşılamaq farz kuraldır.
Din hükĭn bolıp, mezar (qabĭr) ziyaretĭnde bĭzler Romanya Tatarları balaban önem beremĭz. Qabĭr ziyaretĭnde abdest almaq şarttır. Qabĭr ziyaret sırasında Fatiha(Elham), Yasin, Ikhlâs(Kulhualla) (Kur’an-ı Kerim’nĭñ 1-cĭ, 36-cı, 112-cĭ sürelerĭ) okunır, Peyğamberĭmĭz ve tüm aile, aqraba, müslüman ölĭlerĭñ ruhların anmaq üşĭn dualar bağışlanır. Ünlĭ Qırım Tatar tĭl uzmanı Bekir S. Çobanzade ne güzel, manalı duyğılar man şo mısralarnı yazğandır:
“Qabrĭmde melekler sorğı sorasa
Azrail tĭlĭmnĭ biñ kere torasa
Öz tuwğan tĭlĭmde ayt mağa dermen” (“Tuwğan Tĭl”)
Halqtan şıqqan bĭr deyim, ziyaret faaliyetĭn ticaret men bĭrleştĭre. Şonday ke, bĭrewnĭ körmege ketken men, bo ketĭşten başqa bĭr ĭşĭmĭznĭ halletermĭz. “Em ziyaret, em ticaret” Tatarlarda bek cayğındır.
2.4 Toy merasimĭ
“Köp süydĭk bĭrbĭrĭmĭznĭ
Sen de kel – kör bĭznĭ
Bo mutlu künĭmĭzde
Paylaşayıq her şiynĭ”
“Toy” kelimesĭ “toymaq” mastarından kelgen eskĭ Tatar halqnıñ bĭr sözĭ, sözcıgĭdĭr. Toy, “toymaq”-qa dair (“toya-toya” aşamaqqa dair) halq folqlorında şenlĭk, zewq, şölen, yemeklĭ eglence, demek. Müstecĭp Ülküsal bĭr eserĭnde “bayramlarımızda, toylarımızda, cıyınlarımızda şenlĭk yasayıq”dep buyura. Kündelĭk qonışmamızda köp manalı bolğan toylarnı köstere: “sünnet toy”, “közaydın toy”, “üylenmek toy”. Üylenme toyları üş aşamalıdır: “tolğa toy” (“söz kesme”), “nĭşan toy”, “üyken toy”.
Köp deyimler, aytuwlar: “Özĭ toyar, közĭ toymaz”; “Sekĭrgenĭñ sekĭz kün, toyğanıñ toqız kün”; ”Sĭzge toyım bolmaz” ve atasözler: “Aşap toymağan, calap toymaz”; “Insan tuwğan cerĭnden bek, toyğan cerĭn qıdırır”; “Öksĭznĭñ bĭr toyğanı ayran, bĭr toyğanı bayram”; “Toyğan qız törkĭnĭn tanımaz” demek “barlıqqa cetĭşken qız ana-baba tanımaz”); “Taban kĭrlenmiy taban toymaz”; “Tolmazğa quyma, toymazğa berme”; “Iygĭ kün men iygĭ dostqa toyım bolmaz” yaşam felsefesĭñ noktaları, işaretlerĭ, manalarıdır.
Namlı Romanya Tatarlarıñ yazarı, profesorı, gazetecĭsĭ, Rahmetke qawuşqan manevi arqadaşım Altay Kerim (1937-2006), Tatar toyların esasın, özellĭgĭn, farqlılıgın, güzellĭgĭn şay sözler men aşıqlay: “Toyğa oynaşıp, cırlaşıp, yedĭ türlĭ Tatar aşı man sıylanıp, eglene turğan toyımız” (Altay Kerim). Necip H. Fazıl ekliy: “Bĭrbĭrĭsĭ men cır cırlaşıp, laf etĭlĭp, aşk söndĭrĭlĭp, zewq etĭlĭp toyılmay” (Necip H. Fazıl).
Üylenmek, aile bolmaq, dünya üyĭne kĭrmek demektĭr. Romanya’da 1950 senelerĭnden evvel caşlarımız ĭstedĭklerĭ ve ĭstegen süygĭlĭlerĭ men üylenmez edĭler. Olarıñ cerĭne aile balabanları, baba-neni, kelĭn-kĭyew saylarlarqarar berĭr edĭler. “Allah rahmet etsĭn, anam-babam menĭ üy etmek tasasına tüştĭler” ve “Taa tĭnewĭnkĭ bala, menĭm mınaw Cevat’ım bugĭn askerlĭgĭn pĭtĭrĭp, torası, üylenmek şağına kelĭp turı” (Necip H. Fazıl).
Üylenmek-üylendĭrmek konısında babanıñ, aile reisĭ bolıp, eñ quwetlĭ sözĭ bar edĭ. Çünkĭ aytuwlı bĭr şıñdan bĭlĭrmĭz:
“Cawın cawsa cer cımşar,
qar cawsa qatar,
Anaylar sıypap östĭrĭr,
Babaylar satar”
Tabii, bĭrĭncĭ şart, kelĭn bolacaq qız ve kĭyew bolacaq erkek qarşılıqlı süygĭ duygusı taşırlar. “Boztorğay” folqlor cıyıntığında sevda, aşq, üylenmekke dair köp dörtlĭk misâlları bar:
“Suwday aqtım, duruldım
Bara-kele yorıldım
Anam menĭ üylendĭr
Bĭr güzelge uruldım”
Sonra, maddi durum da közden geşĭrĭlĭr edĭ: “dertĭñ bolsa sölen, borcıñ bolsa üylen” der edĭler atalarımız, kartilerĭmĭz.
Bazen üylemek mutlulıq, eskĭsĭnden taa arüw, güzel, anlayışlı bĭr hayat, bazen de sıqıntılı, zorlıq, parasızlıq, kĭşkene atışmalar, kavğalar demektĭr. Sıqıntılarğa qatılmaq, olarnı ceñmek, atlatmaq Yüce Tanrı’nıñ yardımı man “üy arabasın” barabar cegĭlmesĭ bĭr sorumlılıqtır. Bo durumnı gene yazarlarımızdan Necip H. Fazıl, Mehmet şahsıñ sözlerĭ men aşıqlay, borışqa batıp, insanlığın satıp, üylenmeknĭ qınay.
Demek ke üylenmek balaban bĭr soraw, bĭr sual, bĭr mesele. Qız bermek, qız almaq, kĭyew qazanmaq bĭr ticaret tuwıldır; o insani bĭr qarar, bĭr prensiptir. Yaşamda “bügĭn bar, yarın yoq!” laf etmek men cürülmez. Üylenmek şalışmaq, fedakâarlıq, bĭrbĭrĭne güven, dayanmaq ĭster. Sonra mutlulıq ta kelebílír. Elbette üylenmekte “Sewda er şiyĭñ başı”, sewda “dertĭñ ilacı”, “loqma qarınıñ toydırmaz, süygĭ toldırır”.
Tatar milli folqlorımızda begenĭşme, süygĭ, aşq, üylenme niyetĭn aşıqlağan bek köp ifade, şaitlĭk, aytım, aşıq-aşıq sözler, deyimler, şıñlarımız bardır. Qarşılıqlı aşq, sewda hisslerĭ, duyguları, sözlerĭ, caşlarnıñ temĭz ĭsteklerĭ, öz Tatar tĭlĭmĭzde türlĭ variyantlar ortağa şığara, nesĭl-nesĭlden kelĭp geşer, devam eter. Örnek: “Awası arüw, ay carıq, körĭne yıldız/Aklımdan şıqmaysıñ keşe-kündüz”; “Aş ta nedĭr, saw nedĭr? Aşayalmam/Senden gayrı yar süysem, yaşayalmam”; em “Atlap tüştĭm koraña bĭr gül üşĭn/Canımnı qurban etermen senĭñ üşĭn” (Ahmet Nagi G. Ali, Mehmet Ablai, Nuri Vuap).
Üylenmek colında, örf-âdetlerĭmĭzge köre, bĭr köp adımlar atılacaqtır: “qız tanımaq”, qız körmek, haqqında bĭlgĭler almaq, “qız ĭstemek”, “söz kesmek”, qız ve cĭgĭt tarafları nĭşan ve üylenmek üşĭn qarar bermek, “nĭşan toy”, “nikâ toy” ve “üyken toy”.
Üyken toy colında bĭrĭncı adım, bĭrĭncĭ etap, soy araştırmasıdır. Üylenecek qız ve ailesĭñ ahlâki durumı araştırıla, miydanğa şığarıla. Maddi durum bek önemlĭ tuwıldır. Ama “ul bolsın, qız bolsın, ayagı-qolı tüz, cüregĭ temĭz bolsın” derler.
Yaşam felsefemĭzge köre ul, cĭgĭt atĭk (şulq) bolacaq. O “şulq bolmasa yoq bolsın” derler. O sebepten, caş ulımız “bĭrĭ men qonışıp, bĭrĭ men üylenĭr”. Başqa bĭr demeçke köre “Halqımızğa başta özĭñ kĭm ekenĭñ tanıtmaq, öz soyıñ süydĭrmek ve özĭne balaban ĭşler yasay bĭlecegĭñ añlatmaq kerek” (Müstecip Ülküsal). Genelde kĭyew bolacaq caş becerĭklĭ, ustalıqlı, şalışqan bolacaq, çünkĭ: “ĭş süymeznĭ el süymez”,; “er bolğan ötmegĭn taştan şığarır”. Qız cuwaş, terbiyelĭ, güzel bolmalı: “Qıznı kĭm ayttırmaz, qımıznı kĭm ĭşmez?”. Şo soynı begenĭrler: “Qıznıñ arüwĭ anadan, üynĭñ arüwĭ qonadan bellĭ bolır” derler.
Tabii, üylenecek caşlar aqraba bolmaycaqlar. Geleneklerĭmĭzge köre, bĭr erkek men bĭr qızıñ üylenmesĭne itiraz etken, yasaqlağan aqrabalıq: “neni (anni) tarafından 3-ĭncĭ quşaqqa qadar, baba tarafından 7-ncĭ quşaqqa qadar devam eter.
Aileler anlaşmasa, qız ailesĭ razı bolmasa, delĭqanlı ya süygĭlĭsĭnden vazgeşecek, ya da tek colı qıznı qaşıracaq. Çünkĭ: “Babaña barıp calbarmam/anañdan sormam/Boğa derler cĭgĭtlĭk/alırman zor man”. Folklorımız qaşırma olayına dair şonı köstere: “Ay qarılğaş, qarılğaş/Qanatı bar beş qulaş/Özĭ arüw, özĭ caş/Gönlĭnde bolsa, al da qaş”. Qız qaşırmaq bazen qıznıñ rızası man bola, caşlarıñ fĭkĭr bĭlgĭlerĭ men, masrap kapısın aşmamaq üşĭn, nĭşan etapın atlatıp, üylenmeknĭ ızlandıra.
Adetke köre, qaşırılğan qız, o erkegĭn apaqayı, eşĭ sayılır, qızıñ baba üyĭne qaytması tüşüncesĭ ayıptır dep alğılana.Ewelden, qız kaşırıldıqtan sonra, köydekĭ imamnĭñ üyĭnde qala edĭ, çünkĭ mında emniyette edĭ, oğa zarar berĭlmez edĭ, onı kĭmse ala-almaz edĭ. Bellĭ bĭr zamandan sonar, baba-neni üyĭne barıp, caşlar qol öbĭp bağışlanır edĭ.
Sıq-sıq qaşma olaylardan sonar qanlı-pışaqlı qavğalar bolır edĭ. Qanun, qaşma olayına davranışı, hüriyetke, özgürlĭkke, serbestlĭkke ve ırızğa tecavüz sayıp cezalandıra.
Soy araştırma neticeler bölĭmĭ de tamamlanğan soñra, pozitif bĭlĭmler alınğan soñra, sıra “cawşılıq”, “ayttırıp barmaq” ve “söz kesme” olayındadır.
Cawşı delĭqanlı ve ailesĭnĭñ temsĭlcĭsĭ, ekĭ ailenĭ de tanıy, bile ve bĭr ocaq, bĭr yuwanıñ qurma taş temelĭñ atmasına baş rölü bardır.
Ĭsteklĭ kĭyew bolacaq cĭgĭt sewgĭlĭsĭne bonday seslene: “Aqız şaşın taray tur/Cuma künĭ cawşımnı/Pencereden karay tur” (Ahmet Nagi G. Ali, Mehmet Ablai, Nuri Vuap) “Ewelden abdest alıp, “Bismillah” dep/Mewlamdan da yardım tilep” (Ziyaeddin, 1992) cawşı colğa şığar, kelĭn bolacaq qızıñ üyĭne barar, Törge buyurulğan soñ, tatlılar aşalğan soñ, qahweler ĭşĭlgen soñ, cawşı meselege yanaşır, maqsadın aşıqlar, delĭqanlı ve delĭqanlı ve ul yağın nitelĭklerĭn, maqtawların awdarır. Cĭgĭtnĭñ ĭşĭ-gücĭ, maddi durumıñ, qaraqterĭñ haqqında bĭlgĭ berĭr, arüw fikirler iletĭr. Misâl: “cĭgĭt şaylı, cemaatĭne baylı”, ”üycĭmen ve şalışqan, arslanday bĭr delĭqan” (Ziyaeddin, 1992), “yaşlılarğa hürmetlĭ, carlığa merametlĭ”(Fazıl, 1933) dep, sözlerĭne bal Qatar. Yüklengen vazifesĭn tamamlamaq üşĭn, qız ĭsteme formülün aytar. Bo formül, er zaman aynıdır ve aynen qullanılır: “Allanıñ emrĭ men, Peyğamberĭñ ızını man qızıñıznı…(ad) ulımızğa…(ad) ayttırıp keldĭk”.
Razılıq bolğan soñ, erkek tarafı vekĭllerĭ bĭr Cuma künĭ qız ailesĭ men sözleşmege barır, qız ailesĭne qahve, şeker, qatlama, lokum ketĭrer. Onlarda tatlı, qahvelĭ muamele men qarşılanırlar. Qız-kelĭn adayın körĭp, yaqından takip eter, qıznıñ boyı-postın, areketlerĭn ölşiy, inceliy, cĭgĭtke uyğun bolıp-bolmağanın tartışalar.
Taraflar arzuların, ĭsteklerĭn qarşılıqlı bolıp qonışar. Uzun sohbetten soñra, añlaşma soñında, razılıq soñrası, qız babası heyet başqanına, baş cawşığa qolın uzatır ve “Söz bĭr, Alla bĭr” cevabın berĭr. Soñında Kur’an-ı Kerim’den ayetler okunır, qahwe ĭşĭlĭr. Endĭ qız sözlĭdĭr. “Söz kesme” yemĭnĭ qattiy tutulur edĭ. Añlaşma pĭtken soñra, qızın itirazları, cılaması beş para etmez. Çünkĭ “Aqşam sepa, qadipe, top pesĭlgen/Endĭ nege cılaysıñ? Söz kesĭlgen”.
Merasimden soñra, erkek baş delegesĭ qız ailesĭne bĭr hediye (tüs-musqa) berĭr ve qız ailesĭ “Söz kesme” boqşasın azĭrler. Ĭşĭnde eñ azdan kĭyewge bĭr kölekse, bĭr şorap, ĭç şamaşır.
Söz kesmede nĭşan toy ve üyken toy künlerĭn tespĭt etĭlĭr edĭ. Söz kesmeden soñra, kĭyew bolacaq cĭgĭt qızın penceresĭne kelĭr, onı körer, oğa bĭr ediye eter.
Nĭşan sözĭ farsçadan “nişan kelimesĭnden kelĭp, ekĭ caşıñ süygĭ, sevda kösterĭp bĭrbĭrlerĭ men baylanması demek. Nĭşan merasĭmĭ, normal şartlarda qız üyĭnde yapılır. Erkek, evvelden, bo faaliyetke qatılamaz edĭ, onı vekĭllerĭ temsĭl eter, yaqın erkek aqrabaları, “qudalar”. Künĭmĭzde, nĭşanlĭ erkek te bo merasimge qatıla.
Nĭşan merasĭmĭnde Kur’an-ı Kerim’den dualar oqunur. Vekiller, alyanslar, nĭşan nĭşan yüzüklerĭn tağarlar, nĭşanlılar da balabanlarıñ qolların öberler. Soñra, evvelden azĭrlengen qız üşĭn bĭr boqşa, ul üşĭn bĭr boqşa ve aile feritlerĭne de ayırı-ayırı boqşalar teslĭm etĭlĭr. Bo olayğa “Satuw” denĭr.
Bütün berĭlecek - güzel süslengen qutuqlarda – boqşalarıñ üstĭne adlar yazılır. Ul tarafı qız üşĭn entarĭlĭk, papĭş, terlĭk, ayyaqqabı, çanta, baş örtüsĭ, gecelĭk, süs taqımları, v.b. Qarşılıqlı, kĭyew adayı üşĭn qızıñ ailesĭnden boqşada kölekse, pajama, şorap, qıravat, kemer, qazaqa,, mendĭl, testĭmal, tıraş setĭ, kolonya v.b. ediyeler tabılır. Bahşışlar kelgen ziyaretşĭlerge taker-teker kösterĭlĭr. O sebepten, “yedĭ köyge danq bolsın” dep ediyeler bolğan güzel ve pahalı sayılır.
Qudalar “igĭlĭk aşı” (Necip H. Fazıl) adlandırılğan sıpırağa buyurulur, geleneksel Tatar aşları man sıylanır. Meselâ: cantıq, qatlanşıqlı köbete, şibörek. Artından qurabiye, “köz aydın” qahwesĭ.
Eskĭden mĭsapĭrlerge (“atlılarğa”) nĭşan şerbetĭ ikram etĭlĭr edĭ. Olar da qarşılığında “şerbet” parası adlandırılğan bĭr miktar para berĭr edĭler, Bo âdet coytılğandır. Eger nĭşan toy, Qurban Bayramğa rastlansa, kĭyew bolacaq aday sogĭmlık, qurbanlıq cĭberĭr edĭ.
Nĭşan mirasĭmĭnden soñra qız ailesĭ nĭşan eglencĭsĭ, dans partisĭ, geleneksel oyın, müzik taqımı tertĭpler.
Nĭşan merasimĭ ve nĭşan eglencĭsĭ barabarında “nĭşantoy” sayılır: “Saw bolsaq bo namaz ertesĭ nĭşantoyın da yasarmız”(Necip H. Fazıl). Nĭşantoy maddi quvvet ĭster: “Hallerĭ-vakıtları teran arüw mĭ? Qız nĭşanlandırğanday taqatları bar mı?” (Necip H. Fazıl).
Nikâh üylenmeknĭñ dini ve qanuni ĭşlemlerĭndendĭr. Nikâh qıymaq, nikâh ĭşlemlerĭn cerĭne ketĭrĭp bĭr çiftnĭñqarı-qoca, aile ilân etmektĭr. Nikâh Cuma künĭ, kıznıñ üyĭnde yasalır. Vekĭllerĭñ ve caşlarıñ nikâhta tabılması şarttır. Vekĭllerge cañı bolacaq aile bütĭn hayatları, ömĭr boyı sayğı, hürmet tutarlar.
Imam, geleneksel razılıq qabul beyanın üş defa alır, aytar. Qız vekilĭ “berĭr”, erkek vekilĭ “alır”. Alğan razı, “satqan” razı, ekĭ taraf añlaştıqtan soñra başqalarınıñ körĭşĭ önemsĭz qalır. Razılıq beyanı, oñay beyan sırasında, ekĭ taraf vekĭllerĭ tĭz şöger, qarşı-qarşığa kelĭr, oñ qollarıñ işaret parmaqları tutuşqan vaziyette tabılır. Demek ki Allağa ve qulga qarşı bĭr borcın ödiyler, bĭr sorumluluğun tamamlaylar.
Allağa calbarıp, oqınılğan duwa sırası: “cerĭne köre cuwası, mollasına köre duwası” (atasöz), nikâh qıyılğan soñra qatılımcılar üy saibĭne, balabanlarğa “iygĭlĭk qayırlı bolsın”, “Allah bĭr yastıqta qartaytsın” dep tebrikliyler.
Soñra qız tarafı davetlĭlerge aşçı başı ve aşçılar azĭrlegen zengĭn bĭr sıpra berĭr. Aşçılar para ve mutfaq kĭyĭmlĭkler qazanırlar. Sıpra servis vaziyetlerĭn erkekler yasar. Davetlĭler 10-12 kĭşĭlĭk grup halinde “qona”, tögerek bĭr masada cer alır edĭler. Erkezĭñ aynı yemek qaşıq-şatalı bolır, ortağa salınğan yemeklerden aşarlar.
Eskĭden, başta dini nikâh soñra resmi nikâh qıyılır edĭ. Künĭmĭzde tam tersĭ: resmi nikâh bolmasa imam dini nikâh qıymaz.Nikâh qıyılğan soñ, kelĭn bolacaq şahısqa “mehir”, yani para ve mal berĭle edĭ.
Üyken töyda evvelde eksĭlmegen bazı etaplar: “Qına keşesĭ”, “Kĭyew tıraşı”, “Kĭyew canı”, “Kelĭn qız almaq”, “Kelĭn qarşılamaq”,”Toqız bermek”, “Koraz teelemek”, “Kelĭn gerdekke bıraqılmaq” ve başqaları canı qalıp, canı şekĭl alabĭlĭr, denĭşe ya da coq bolır. Meselâ: at-araba, payton, mögedek, kelĭn arabanıñ cerĭn suratlı maşinalar aldı; qıyafetler, şalğılar, oyun türlerĭ bile bam-başqadır; şĭmdĭlerde toylar üy aldında, azbarda gerçekleşmiy, loqantada, özel süslĭ salonlarda gerçekleşe. Erkezĭñ maddi, parasal durumına köre tüm toy ĭşlemlerĭ – ediyeler, toqızlar, sıpralar – başqa bola. Denĭşmegen bĭr şiy, o da toyıñ bayram avası, neşesĭ, zewqı, eglencelerĭ, şenlĭklerĭ. Toyşılar Tatarca oynap “tübün tüşüreler” (Altay Kerim), “halqımızıñ cırlarım man, oyunları man, arüw milli adetlerĭ men şenleneler, em soyuna, tarihĭne ĭsĭndĭriyler” (Müstecib Ülküsal). Er toyda:
“Caş qızlar, delĭqanlılar
Zewqlana, şıñlasalar
Bek güzel uydurulğan qoşıqlar man
Gönĭllerĭn aşalar” (I. Ziyaeddin)
Eskĭlerde, adetke köre, toylar Mart-Nisan, en köpte Eylül-Qasım aylarında, harmandan soñra yapılır edĭ. Şĭmdĭlerde toy merasĭmĭ ekĭ-üş kün süre, “balaban toy masası man” qapana.
Toyşılar canı qurulğan ailege, toy sahĭbĭne qatqı bolsın dep, bĭr miktar para bereler ya üyge kerekken şiyler alırlar (kĭlĭm, masa örtülerĭ, sandalye, yorğan, mĭnder v.s.)
Tatar eskĭ toylarımızğa dair qısqaca toy inanışların belĭrtiyĭm:
- Kelĭn ana-baba üyĭnden şıqmaz evvel, bĭr qartanay mögedek arabanıñ oñ, sol yağına, üstünden arqağa quru cemĭş, para şaşar ya mayda qızartılğan ufaq loqmalar dağıtır; kĭşkene ballar da parağa, bo ürünlerge qapışır. Manası: kelĭn cañı üy colında bollıq, bereket men cürsĭn.
- Başqa qartiy tĭrĭ, biyaz tawuqnıñ başın bĭr qanatnıñ astına alıp, kelĭnnĭñ başından üş kere aylandırır; boğa “qaqma” merasĭmĭ derler. Manası: kelĭnĭñ etrafı bızıq, yaramay ruhlardan, cin ve perilerden qurtulğan sayılır; oğursuzluqlar üy qapısıñ tışında bıraqılğandır anlamına kelĭr;
- Kelĭn tüşkende, qaynana ipek bĭr şal boynuna sarar ve şalıñ ekĭ ucundan tutup kelĭnĭñ önĭnden tartar, qaynata da kelĭnĭñ oñ qolından tutup üyge kĭrsetĭr. Manası: kelĭn kĭyewnĭñ ana-babası üyĭne kelgenden itibaren qaynana sözĭn sesliycek, sözĭnden şıqmaycaq, terbiyelĭ davranacaq.
- Kelĭn kĭewnĭñ üyĭne kĭrgende: qolına biyday tanelere berĭlĭr, tışarda dogrı serpetĭlĭr. Manası: üyge bereket ketĭrecek beyanı.
- Qolına topraqtan yapılğan bĭr şanaq ya şolmek berĭlĭp sındırılır. Manası: kelĭn qız bo üyge kĭrmez evvel bütün qırğınlıqlarnı, qızğınlıqların hem öfkesĭn tışarda bıraqıp canı üyge taşımaycaq.
- Qolına may cağılır, qapınıñ üst eşĭgĭne sür(dür)ülür. Manası: üy ĭşĭne sıqı-sıqı baylı qalacaq, soularğa, zorluqlarğa tayanacaq, kökregĭn kerecek, awurlıqlarnı cenecek.
- Qapığa mıq qağılır. Manası: ailenĭñ ayaqta qalması üşĭn, özĭne tüşken er sorımlıqnıñ cerĭne ketĭrtmeknĭñ beyan etmesĭ.
- Qucağına erkek bala berĭlĭr em de üy ĭşĭnde qalabalıqnıñ üstĭne pĭrĭj, para ya da şeker atılır. Manası: aile, toplım, sülale, cemaat, devam eter, em o üyde bollıqnıñ, bereketnĭñ coq bolmaz inanışı.
Toylarımız özdeşlĭknĭñ, aynılıqnıñ kĭmlĭgĭmĭznĭñ bĭr qanıtı, bĭrdiy bolğanımıznıñ kösterüwĭ, bĭrlĭk-barabarlıq, dayanışma, yardımlaşma dersĭdĭr, sĭmgesĭdĭr. Olar yaşam tarzımıznıñ zengĭnlĭgĭn, güzellĭgĭn ıspat eterler.
Epĭsĭ adetlerĭmĭz, geleneklerĭmĭz, alışqanlıqlarımız, alışuwlarımız süygĭ em sayğı üstüne qurulğandır. Bo manada sayğı em süygĭnĭñ hakim bolması kerektĭr. Qayda süygĭ bolsa, başarı em zengĭnlĭk te bardır. Süygĭ insanlarğa mutluluq, hoşnutluq ketĭre, ketĭrecektĭr. Sayğılı qatılımcılar, Süygĭ, Başaruw, Zengĭnlĭkke dair, sĭzlerge, mında bĭr hikâye anlatmam bolacaq:
Sıradan bĭr apaqay bĭr totay üyĭnden şıqqanda, emen aldında közge kelgen almenĭlĭ, közaluwcı, kelmĭndalı temĭz-taza, tertĭplĭ, üş yaşlı aqay körĭr. Apaqay qartlarıñ yorgın hallerĭn farketken, aş bolğanların da tüşünüp: “Sĭzlernĭ tanımayman, ama yorgınlıq em aşlıq şekkenĭñĭznĭ köremen. Rica etemen, efendĭler, ĭşerge buyuruñuz! Sĭzlerge bĭrşiyler ikram etiyĭm. Em dĭnlenĭrsĭñĭz” der. Yaşlılar: “Kocañız üyde mĭ?” dep sorarlar. Kısqaayaqlı: “Üyde tuwul” der. “O zaman kĭrmiymĭz, eşĭñĭz üyge kelgende kelĭrmĭz” derler.
Aqşam sââtĭnde kocası qaytqanda apaqay bolğanların anlatır. Kocası: “Olarğa üyge kelgenĭmnĭ ayt em ĭşerge davet et” der. Apaqay tışarğa şıgar ve yaşlılarnı davet eter. Yaşlılardan bĭrewĭ: “Bĭz bĭr üyge barabar kĭrmiymĭz” dep aytar em arqadaşların kösterĭp: “Bonıñ adı Zengĭnlĭk, bonıñ adı Başaruw, men de Süygĭmen. Eşĭñ men qonış, qaysımıznı üyĭñĭzge davet etecegĭñĭzge qarar berĭñĭz” der. Apaqay üyge kĭrer, bolğanlarnı qocasına anlatır. Kocası köp kuwanır: “Ne arüw” der. “Zengĭnlĭknĭ davet etiyĭk, kelsĭn, üyĭmĭz de Zengĭnlĭk men tolsın.” Apakay: “Neden Başaruw sĭmgelegen qartnı davet etmiyĭk?” dep sorar. O sırada, onlarnı seslemekte tabılğan kĭşkene hem süyümlĭ qızları: “Süygĭnĭ davet etsek taa arüw bolmaz mı? O zaman üyĭmĭz Süygĭ men tolar-taşır” der. Aqay, üy sahibĭ, aile reisĭ: “Mağa qalsa, menĭm qararım qızımızıñ ĭstewĭne uyayıq, teklibĭn qabul etiyĭk. Hanım, tışarığa şıq ve Süygĭnĭ şaqır, Süygĭ mĭsapĭrĭmĭz bolsın” dep aytar.
Apaqay tışarığa şığar, ve Süygĭnĭ saylağanın aytar, üyĭne davet eter. Süygĭ turur, üyge doğrı ilerlemege başlar. Ama, arqadaşları da oğa eşlĭk eterler. Apaqay, balaban şaşqınlıq man: “Men saade Süygĭnĭ davet ettĭm, ama köremen ke üşewñĭz de bĭr arada keliyatırsınız. Neden?” dep sorar. Yaşlı süygĭ aqaynıñ cevabı şonday bola: “Eger sĭz Zengĭnlĭk ya da Başaruwnı davet etken bolsañız, ekewmĭz qalacaq edĭk. Ama sĭz menĭ, Süygĭnĭ davet etkenĭnĭz üşĭn, qayda ketsem Başaruw ve Zengĭnlĭk te men men barabar kelĭr” dep aytar.
Bo duygılı, tüşüncelĭ, anlamlı hikâyenĭ rahmetlĭ nenem Qadriye anlattı mağa. Hikâyenĭñ soñında ekledĭ:
“Yaşam üşĭn para kereklĭ, ama yeterlĭ tuwıl. Mutlulıq üşĭn maneviyat, insanlıq ta keregĭr. O da sade Süygĭdĭr. Süygĭ menĭ pütĭn eksĭklerge qarşı hayatta tutar, tutqandır.Siz de ballarım, yedĭ erkek bĭr qız, menĭm eñ önemlĭ servetĭmsĭnĭz, barlığımsınız. Süygĭnĭ göñĭlĭñĭzde ve se sözlerĭñĭzde yaşañız, yaşatıñız. Insan hayatında eñ qıymetlĭ bağ, süygĭ bağıdır. O sebepten, tek qız balamnıñ adın Qıymet salğan edĭm. Süygĭ barbolğanıñ esasıdır, temelĭdĭr, kökenĭdĭr.”
Romanya Tatarlarıñ örf-adetlerĭnĭñ, geleneklerĭnĭñ temel taşı Süygĭdĭr: neni, baba, aile, süygĭsĭ; topraq, millet ve vatan süygĭsĭ, insan, tabiyat ve Allah süygĭsĭ. Süygĭ, serbestlĭk, özgürlĭk, doğrılıq, bĭrleşmek ve ĭşbĭrlĭgĭñ qıymetlerĭn qapsar, ### bĭr elbise gibĭ olarnı qullanır.
Bĭzler, Romanya Tatarları ekĭncĭ sınıf Romen vatandaşları tuwılmız. Bo şirin bölgede, Romanya Dobrucasında asırlardır yaşaymız. Bĭzler müslümanmız. Islam dinĭn ve pütĭn Türk-Islam kültür ve medeniyet qıymetlernĭ ayaqta tutmaq, aldğa akelmek, qawileştĭrmek boynumızıñ şereflĭ, aziz, borcumız. Tatar toplumı “atsañ atılmaz, satsañ satılmaz” bĭr toplımdır aytqanlarğa candan qatılaman, Tatar barlığının em kültürünün quwetĭn ifade etmesĭ haqqında.
Romanya demokratik, sosyal bĭr hukuk devletĭ bolğanı üşĭn, qanunlar şerşevesĭnde, yasalarğa uyğın şekĭlde faaliyetlerde tabılmaq keregĭr. Romanya Anayasasınıñ bĭzge bergen haqqları, insan em curttaş bolıp temel haqq ve serbestlĭgĭmĭznĭ bĭlĭp qullanmaqtır. Bo asimile bolmamamız üşĭn en önemlĭ sebeptĭr.
Bibliyografiy notlar
Kerim, Altay. Kâniye. Kriterion Kitap üyĭ. Bükreş, 1984
Fazıl, Necip Haci. Caş fidanlar. Kırım. Cawşılık. Emel Basın Üyĭ. Pazarcık, 1933
Ahmet Nagi G. Ali, Mehmet Ablai, Nuri Vuap. Boztorgay, Folklor toplamı. Kriterion Kitap Üyĭ. Bucureşti, 1980
Ülküsal, Müstecip. Bayram şenlĭgĭ. Emel Basın Üyĭ. Pazarcık, 1934
Ziyaeddin, Ismail (1992). Toy, şiirler. Bükreş: Kriterion Kitap Üyĭ. Bukreş, 1992


c: text/html

text:
Rusiyeniñ Cenübiy Osetiya ve Abhaziyanıñ separatist rejimleri ile añlaşmalarnıñ imzalanuvı Rusiye devletiniñ Gürcistannıñ işbu topraqlarını işğal etmek niyeti bar olğanını tasdiqlay.
Bunı Gürcistan baş naziri İrakliy Garibaşvili bildirdi, dep haber ete Radio Svoboda.
«Ukrainadaki şimdiki buhranı bizde qasevet doğura ve Avropa qıtasındaki vaziyetni kerginleştire. Rusiyeniñ Cenübiy Osetiya ve Abhaziyanıñ separatist rejimleri ile añlaşmalarnıñ imzalanuvı Rusiye devletiniñ Gürcistannıñ işbu topraqlarını işğal etmek niyeti bar olğanını tasdiqlay», – dedi Garibaşvili fevral 26 künü, Brükselde.
Rusiye Abhaziya separatist rejimleri ile «işbirlik ve strategik şerikdeşlik aqqında añlaşma»larnı imzaladı, 2015 senesi fevral 4 künü Rusiye prezidenti Vladimir Prtin onıñ amelge keçüvi aqqında qanunnı imzaladı.
Fevral 18 künü Rusiye tış işler naziri Sergey Lavrov ve Cenübiy Osetiya «tış işler naziri» «devlet sıñırı» aqqında añlaşmanı imzaladılar.
Rusiye Cenübiy Osetiya ve Abhaziyanıñ, Pridnestrovye ve Moldovanıñ separatist regionlarında öz başına tayin etilgen akimiyetlerine qol tuta.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
İşğal etilgen Qırımda Kremlniñ nezaretindeki Yuqarı mahkeme avgustnıñ 4-nde «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» altı mabusına apis müddetini oktâbrniñ 8-ne qadar uzatqan. Emir-Usein Kuku ve Vadim Siruktan ğayrı Enver Bekirov, Muslim Aliyev, Refat Alimov ve Arsen Cepparov apiste qalacaqlar. Bunı, qırılmlı fail Gulsum Aliyevağa atıf etip, Qırım uquq qorçalayıcı taqımı bildire.
«Apis muddetiniñ uzatılması aqqında muracaat FSB taqiqatçısı Sergey Mahnöv tarafından berilgen. Qararnı «mahekemeciler» Anatoliy Osoçenko, Yelena Mihâlkova, Aleksey Kozırev, Yuriy Latınin, İgor Krüçkov qabul ettiler», – dep haber etti uquq qorçalayıcılar.
Yaltalı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabusları Arsen Cepparov ve Refat Alimov, 2016 senesi aprelniñ 18-nde Qızıltaşta tutılıp, şimdige qadar azatlıqtan marum etilgenler. «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» ilk yaltalı mabusları 2016 senesi fevralniñ 11-nde tutılğan edi. Olarnıñ arasında – İnsan aqları boyunca bağ taqımınıñ azası Emir-Usein Kuku, aluştalı Muslim Aliyev ve qızıltaşlı Enver Bekirov, olar qurucılar olıp çalışa edi, ve yaltalı çiçek satıcısı Vadim Siruk.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Antalya
Antalya, Antaliä (törekçä Antalya) - Urta diñgez yarında urnaşqan Törkiäneñ kurort häm port şähäre, Antalya wilayäteneñ märkäze.
Xalıq sanı 1 million artıq keşe, cäyge waqıtta turistlar kilüenä kürä 2 millionğa citä.
Antalya şartlı räweştä iske häm yaña şähärgä bülenä. Räsmi administrativ büleneşe - 5 rayon: Aksu, Döşemeatlı, Kepez, Konyaaltı, Muratpaşa.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Borınğı zamannarda töbäktä Xett patşalağı bulğan. Ellinistik çorda töbäk Likiä häm Pamfiliädä kerä.
BEQ 159 yılda Pergam patşası Attal II şähärgä nigez sala, şunnan Attaliä şähärneñ ataması kilep çığa. Läkin 2008 yılda uzğan qazu eşlärendä BEQ 3 ğasırdağı qaldıqlar da tabılğan.
Başta şähär patşa Attal xärbi-diñgez bazası bula.
BEQ 133 yılda Attal III ülgännän soñ şähär Rim Respublikasında kerä. Soñraq Rim imperatorı Adrian qışqı yortında äwerelä. Näq bu waqıtta Adrian qapqası tözelgän.
Attaliä Rim imperiäsendä, soñraq Vizantiädä kerä, I-II ğasırda biredä xristianlıq tarala.
VIII köçle cir teträwdän häm diñgez piratları höcümnärennän soñ töbäk tübän töşä.
XI ğasırda sälcüklär yawları belän töbäktä İslam taratıla başlıy.
1118 yılda Vizantiä imperatorı İoann II Komnin çorında şähär Vizantiä anklavı bula, böten yaqtan törek cirläre belän çolğıp alınğan. 1119 yılda İoan II töreklärgä qarşı şuğışıp, Attaliägä qorı cir buylap qala Vizantiädän yulnı ütäli tişä.
1207 yılda sälcüklär böten töbäkne yawlap ala häm yunan ataması Attaliä Adaliägä küçerelä. İke yıldan soñ xristiannar fetnä kütärälär, läkin 1216 yılda töreklär şähärne ikençe tapqır yawlap ala.
1321-1423 yıllarda Adaliä - Teke digän bäysez bäylekneñ märkäze bula.
1423 yılda ğosmanlı töreklär Teke bäylegen yawlap alalar häm şähärgä Antaliä isemen birälär.
Ğosmanlı imperiäsendä Antalya - möhim diñgez säwdä portı.
1919-1921 yıllarda Berençe dönya suğışınnan soñ italiannar şähärne basıp ala. Antalya - Mostafa Kemal Atatörek citäklägän milli-azat itü xäräkäteneñ üzäge bula. Azat itü suğışı näticäsendä Antalya Törkiä Cömhüriätendä kerä.
XX ğasırda şähär tiz üsterelä häm kiñäyä. XX ğasır azağında Antalyada turizm tarmağı tiz üsä, Törkiäneñ möhim turistik üzägenä äylänä.
D400 yulı bütän kurort töbäkläre belän totaştıra, 1998 yılda yañartılğan Antalya hawa alanı yulçılar sanı buyınça Törkiädä öçençe urında tora.
Şähär klimatı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qärdäş şähärlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Qazan (Tatarstan, RF)
- Ostin, AQŞ
- Bat Yam, İsrail
- Çiläbe, RF
- Famagusta, Tönyaq Kipr
- Mostar, Büsnä häm Härsäk
- Muskegon, AQŞ
- Nürnberg, Almaniä
- Dondağı Rostov, Räsäy
- Taldıqorğan, Qazaqstan


text:
Ukrayına prezidenti Volodımır Zelenskıy «Vaqtınca işğal altında olğan Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyarnı işğalden qurtaruv ve reintegratsiya meseleleri mesleat şurasını» quruv fermanını imzaladı. Vesiqa Ukrayına prezidentiniñ ofis saytında derc etildi.
Derc etilgen buyruqnıñ metnine köre, Mesleat şurasınıñ esas vazifeleri bular:
İşğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyarnı işğalden qurtaruv ve reintegratsiya meselelerinen bağlı Ukrayına qanunlarını eyiliştirüv tekliflerini azırlav;
«Qırım platforması» faaliyetiniñ esas yönelişlerinde Ukrayınanıñ fikrini şekillendirüvde iştirak etüv;
Ukrayına vatandaşlarınıñ aq ve menfaatlarını qoruv, Rusiye Federatsiyasınıñ Ukrayınağa qarşı silâlı istilâsı ve işğali neticesinde Ukrayına şirketleri ve vatandaşlarına ketirilgen zararlarnı qarşılav.
Mesleat şurasınıñ yolbaşçısı Ukrayına prezidenti, Mesleat şurasınıñ kâtibi ise Ukrayına Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Daimiy Vekili ola.
Daa evel berilgen malümatqa köre, avgustnıñ 23-nde «Qırım platformasınıñ» ekinci sammiti online formatında ötkerilecek. Qayd etilgenine köre, sammitke bıltır «Qırım platforması» Beyannamesine qoşulğan devlet yolbaşçıları davet etilecek.


text:
Ukraina Tışqı işler nazirliginiñ mtbuat kâtibi Maryana Betsa üç yul evelsi 2014 senesi fevral 20 künü «Qırım Muhtar Cumhuriyeti muvaqqat işğali» etilip başlanğanını ve sözde Rusiyege qoşulmaq referendumınen yekünlengeni aqqında hatırlattı. Bu aqto Twitterde yazdı.
2015 senesi oktâbrde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, 2014 senesi fevral 20 künü Ukrainanıñ bir qısımı «vaqıtınce işğal etilip» başlanğanı aqqında ferman imzaladı.
Ukraina prezidentiniñ memuriyetinde bildiler ki, qanunlarğa deñişmeler «muvaqqat işğalniñ» başlanğıç kününi belgilemek, bu meselede bir fikirni tasdiqlamaq ve halqara uquq çerçivesinde devlet, vatandaş ve uquqıy şahıslarnıñ aqlarını qorçalamaq maqsadınen kirsetildi.
2014 senesi fevral ayında «yeşil adamçıqlar» dep adlandırılğan belgisiz silâlı adamlar Qırımnıñ esas memuriy binalarnı zapt ettiler ve Rusiye bayrağını köterdiler. Ondan da ğayrı «yeşil adamçıqlar», ya da «nezaketli adamlar» Ukraina arbiy qısımlarını blok ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında referendum keçirildi, neticede Rusiye Qırımnı özüne qoşqanını ilân etti. Ukraina, Avropa birligi ve AQŞ bu rey berüvini tanımadılar ve Qırım Rusiye tarafında işğal etilgenini tanıy.
Vaqıt keçken soñ Rusiye prezidenti Vladimir Putin «yeşil adamçıqlar» – Rusiyeli arbiyler olğanını itiraf etti.
Rusiye yarımadanı işğal etkenini qabul etmey ve bunı «tarihiy adaletniñ tiklenilmesı» olaraq qabul ete.


text:
Seyitler rayonı — Semennoye köy sakini Ayşe Kadırova 78 yaşınnı toldurdı. Qırımtatarlarnı sürgün etkende, 1944 senesi o 8 yaşında edi. Amma, bu qorqunçlı yıllarnı o sanki dersiñ tünevin olğan kibi hatırlay.
Sürgünlikten evel, Ayşeniñ qorantası, qartbabası Zeynali Vahub temel qoyğan Zeynali köyünde yaşadı. Köyde 12 qoranta yaşay edi, er kes biri-birine soy kelgen. Babasınıñ krzleri zayıf olğanı sebebinden onı cebege almadılar, onıñ içün mayıs 18 künü 1944 senesi o qorantasınıñ yanında edi.
«Tañda qapumıznı qaqqanda, babam turıp qapunı açtı. Silâlanğn üç asker tura edi. Biz «satqın» olğanımıznı ilân etip, Qırımdan köçüreceklerini ayttılar. Biz ağlap başladıq», – dep hatırlay Ayşe Kadırova.
Azırlanmaq içün berilgen 15 daqiqa içinde olar yanlarına bir şeyler almağa yetiştirdiler.
«Anam ciyezini aldı, biz qopqa, bir çanaq, qaşıq, töşek ve yorğan aldıq», – dey qadın.
Yük maşinalar kelip, adamlarnı yüklegende, köyde şamata başlandı. «Sığırlar müñrey, köpekler avulday, mışıqlar miyavlay edi, qorqunçlı bir sesler, gurültiler eşitile edi»,– dep ağlay yibere Ayşe bita.
Soñra ğurbetlik yolu başlandı. Vagonlarda nefes almağa çare yoq edi. Pencereni tek Qırımdan çıqqan soñ açmağa ruhset berdiler. Özbekistannıñ Kitab stantsiyasına kelgen soñ, qırımtatarlarnı baraklarda yerleştirip başladılar.
«Bu baraklarnı sanki mahsus bizler içün yasağanlar», – dey Ayşe bita.
Bütün qırımtatarlarnı könseorva işhanesiniñ qurucılığına yolladılar. Qadın ve balalar tolalar yasadılar, erkekler ağaç pıçtılar. Qurucılıq yerine yaqın bir püsür arıq bar edi. Bu kirli suvnı adamlar içe-içe hastalanıp başladılar.
«Künde 10-15 adam öle edi, biz olarnı kömmege yetiştirmey edik», – dey ihtiyar qadın.
Yıllar devamında Ayşe Kadırova mektepte rus tili ocası olıp çalıştı. Qırımtatarlar vatanğa kütleviy şekilde qaytıp başlağanınen – Qırımğa qayttı, amma sürgünlik yılları ve ğurbetlikte yaşayışnı ömür billâ añında saqlı qaldı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov ABD ve Rusiye prezidentleri Donald Trump ve Vladimir Putin keçirgen ortaq matbuat konferentsiyasından dolayı raatsız olğanını bildirdi, lâkin Qırım sakinlerini telâşlanmamağa ve yarımadanıñ keleceginen bağlı meseleni faalleştirmege çağırdı. Bu aqta o iyülniñ 16-nda özüniñ Facebooktaki videoblogında söz yürsetti.
«Epiñizni, hususan Qırımda yaşağanlarnı, olar üzerinde er bir ekrandan gece-kündüz qıçırıp oturğan ruspropaganda maşnasını ne qadar diñlemek isteseler de – eger Rusiye informatsion menbalarından ğalebenen alâqalı bildirüvler eşitmege isteseler de, olarğa tenqidiy ceetten yanaşıñız.İç bir türlü Rusiye ğalebesi yoq. Telaşlanmağa acet yoq, çünki ABDniñ kerçek devlet siyaseti, işbu eñ küçlü devletniñ pozitsiyasını yalıñız prezident belgilemey, Rusiye tarafına doğrultılğan sanktsiyalarnen bağlı pek çoq qararlar mevcut ve böyle bir körüşüv neticesinde olar deñiştirilmez ya da şekilsizleştirilmez», – dep qayd etti Çubarov.
Meclis reisi Putinniñ Qırımnen bağlı sözlerini subetdeşleriniñ ağzından eşitmege pek hoş kelmegenini ve mantra kibi tekrarlanğanını añlamaq eyecanlı safsata olğanına bir delil olğanını ayttı.
Çubarovnıñ fikrine köre, körüşüvden soñ prezdentlerniñ ekisi de öz vatandaşları ögünde özlerini aqlamağa areket etecek. Devlet içinde, şu cumleden pensiya yaşınen alâqalı bir sürü problemler bar ekende öz reytingini kerek seviyede tutmaq içün Putinniñ ğalebelernen bağlı bildirüvleri pek muimdir.
Onıñ sözlerine köre Trump, esasen tışarıdan berilecek bir çoq sualler ve birleşken Avropa ile munasebetlerni saqlap qalmaq ve saire kibi ciddiy meselelerden qaçınmaq içün, o öz muhaliflerini şaşırtmağa areket etecek.
«Biz ne yapayıq? Qırımnıñ azat etilmesi içün butün küçümizni masraf etmelimiz. Bizler Qırımnıñ azat etüv meselesini, artıq azat etilgen Qırımnıñ kelecegi meselesini, uzatılamamaq kerek olğan Anayasağa kirsetilecek deñişmeler meselesini faalleştirmek kerekmiz. Qırımnıñ azat etilüvi ve Ukrainağa bağlı Qırımnıñ keleceginiñ faalleştirilüvi – işte böyle bir körüşüvlerden soñ peyda olğan er bir fikir, qorquvlarğa berecek cevabımız olmalı.Suvirenitet ve topraq bütünliginiñ tüklenüvi aqqında açıq-aydın aytmalımız. Qırım azat etilecek – bunda asla şübelenmemeli», – dep qayd ete Çubarov.
İyülniñ 16-nda Helsinkide Trump ile Putin arasında körüşüv keçti. Matbuat konferentsiyası devamında Trump bir kere de olsa Ukraina lafını açmadı, albuki körüşüvden evel taraflar, diger mevzularnen biraber Ukraina aqqında da laf etecekler denilgen edi.


text:
Qaraqalpaq tili
Qaraqalpaq tili — Qaraqalpaqstan Respublikasında jasawshı qaraqalpaq xalqınıń ana tili. Qaraqalpaq tili — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń qorǵawında bolıp, bul haqqında arnawlı nızam shıǵarılǵan. Nızamda qaraqalpaq tili Qaraqalpaqstan Respublikasınıń pútkil aymaǵında mámleketlik til sıpatında qollanılıwına huqıq tiykarları belgilengen. Qaraqalpaq tiline mámleketlik til biyliginiń beriliwi respublikanıń aymaǵında jasawshı milletlerdiń hám xalıqlardıń óz ana tilin qollanıwda olardıń konstitutsiyalıq huqıqların sheklemeydi. Bul nızam jeke adamlardın arasındaǵı qarım-qatnasıqlardıń, áskeriy bólimlerde, diniy hám dástúriy úrp-ádetlerdi belgilewde tillerdiń qollanılıwın qatań bir tártipke salıp taslamaydı.
«Til millettiń ruwxıy ǵáziynesi» Ana tilim-sen basqada ayırmam, Sen turǵanda men de ádewir shayırman Sonsha qatal súrginlerde joǵalmay, Bul kúnlerge jetkenińe qayılman I.Yusupov.
1989-jılı 1-dekabrde Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń sessiyasında qaraqalpaq tiline mámleketlik til biyligi berildi. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik til haqqındaǵı Nızamınıń 1-statyasında: „Qaraqalpaq tili Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik tili bolip tabıladi. Qaraqalpaqstan Respublikası óziniń aymaǵında tilge baylanıslı barlıq máselelerdi sheshiw huqıqına iye‟,— dep kórsetilgen. Bul jaǵday til erkinligin, tillerdiń aldaǵı waqıtları keń rawajlanıwın támiyinleydi.
Qaraqalpaq tili shıǵısı boyınsha altay tilleri semyasınıń túrkiy tiller toparına kiredi. Qaraqalpaq milletiniń payda bolıwı menen onıń tilide qáliplesti. Qaraqalpaq milleti yamasa qaraqalpaq ataması XIV–XVI ásirlerde Noǵaylı Ordasınıń tarqawı menen payda boldı.
Qaraqalpaq milliy tiliniń payda bolıwı menen ádebiy tiliniń jazba turi de qáliplesti. Ádebiy tildiń jazba túriniń qáliplesiwi onıń ulıwma xalıqlıq awızeki sóylew túrine tiykarlanadi. Qaraqalpaq tiliniń ulıwma awızeki sóylew tili arqa hám qubla dialekt (jergilikli ózgeshelik) bolıp ekige bólinedi. Arqa dialektlik ózgesheliklerdi respublikamızdıń arqa rayonları, al qubla dialektlik ózgeshelikerdi Tórtkúl, Ellikqala, Beruniy rayonlarınıń aymaqların qamtıydı. Qaraqalpaq ádebiy tili usı eki ózgesheliktiń tiykarında, kóbirek arqa dialektlik ózgesheliklerdi qamtıw arqalı qáliplesti.
Qaraqalpaq jazba tili XX ásirdiń basında-aq Orta Aziya xalıqları ushın ortaq shaǵatay jazıwı tiykarında payda boldı. Biraq bul jazba ádebiy til jergilikli xalıqtıń basım kópsiliginin‘ sawatsız bolıwına hám qaraqalpaq xalqınıń ulıwma xalıqlıq sóylew tilinin barlıq jergilikli ózgesheliklerin óz ishine qamtıy alıwına baylanıslı turaqlı ádebiy til retinde qáliplesken. Qaraqalpaq xalqınıń bul eski jazba tili qaraqalpaq ádebiy tiliniń eski jaziwi retinde uyreniledi. Jazba ádebiy til dep hár qanday ádebiyatlardıń, kórkem shıg‘arma, jámiyetlik-siyasiy, ilimiy-texnikalıq, publitsistikalıq, oqıw qurallarınıń hám t.b. jazıw arqali iske asatugin ádebiyatlardıń tiline aytiladi.
Ádebiy tildiń jazba hám awızeki sóylew túrleri házirgi waqıtta radio hám telekórsetiwlerdiń, gazeta-jurnallardıń, mámleketlik mekemelerdiń, mádeniy orınlardıń áhmiyetli qatnas quralı retinde xızmet etedi. Ásirese bul jaǵday „Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik tili haqqındaǵı‟ Nızam qabıllanǵannan keyin jedel iske asırılmaqta. Sonlıqtan hár bir sawatlı hám mádeniyatlı insan ádebiy tildiń qádirine jetip, onın qaǵıydaların jazıw hám sóylewde durıs hám tilge bolǵan hu‘rmetti arttıradı, sóylew mádeniyatlılıǵın támiyinleydi. Qaraqalpaq haqqında sóz
Qara taban, qara puqara Babam ǵaybar kisi bolǵan Kóńli aq qalpaǵı qara Jaw menen kóp isi bolǵan
Attan qulap, atırǵanda Qan maydanda súyep onı «Bir wásiyat aytıp ket onda» Dep soraptı onnan ulı
Wásiyat eken al sondaǵı Aytıp ketken urpaǵına «Tir jalańash qalsańdaǵı Bek bol, bala qalpaǵıńa!...»
Jazba kórinisi[redaktorlaw | derekti jańalaw]
1928-jılǵa deyin qaraqalpaq tilinde jazıw ushın arab álipbesi qollanılǵan. 1928 hám 1940-jıllar aralıǵında latın grafikası qollanılǵan, hám onnan keyin kirill grafikasına ótilgen. Ózbekistan Respublikasınıń ǵarezsizliginen keyin latın grafikasına qaytıwǵa qarar etildi hám házirgi waqıtta Qaraqalpaqstanda basqıshpa-basqısh ótiw ámelge asırılmaqta. Tómende úsh álipbe hám háriplerdiń Xalıqaralıq fonetikalıq álipbe (IPA)daǵı belgilewleri kórsetilgen.


text:
Jorge Luis Borges
Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo (24 avgust, 1899 – 14 iyun, 1986), a'dette Jorge Luis Borges (aytılıwı: Xorxe Luis Borxes) atı menen belgili Argentinalıq jazıwshı ha'm shayır bolg'an. Onın' shan'arag'ı 1914-jılı Shveytsariyag'a ko'shedi ha'm sol jerde ol mektepke baradı. 1921-jılı Argentinag'a qaytqanınan keyin Borges o'zinin' qosıqların ha'm esselerin syurealist a'debiy jurnallarda shıg'ara baslaydı. Ol sonday-aq kitapxanashı ha'm lektor bolıpta islegen. 1955-jılı ol Ma'mleketlik kitapxanası (Biblioteca Nacional) direktorı ha'm Buenos Aires universitetinin' a'debiyat boyınsha professorı etip tayınlanadı. Onın' shıg'armaları AQSh ha'm Evropada basqa tilledge awdarılg'an. Borgestin' o'zi de bir neshe shet tillerdi erkin da'rejede bilgen. Ol Shveytsariyanın' Jeneva qalasında 1986-jılı qaytıs bolg'an.


text:
Aqyar demiryol vokzalında keçken Suriye “ğanimet silâsı” sergisi, qomşu Rusiyege yollanıldı. Bu aqta Rusiye Mudafaa nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
“Qırım sakinleri ve musafirleriniñ 12 biñi “Suriye qırığı” köçme sergisi ziyaret etti”, - denile beyanatta.
Müessisede, “Suriye qırığı” aktsiyası Rusiye ve Suriye arbiy quvetlerniñ halqara terrorcılıqqa qarşı “muvafaqiyetlerni numayış etmek” maqsadınen keçirilgenini bildirdi. Sergi keçirilüvi Ulu Vatan Cenkinde ğalebeniñ 74 yıllığına bağışlana
Aqyardan soñ eşelon Novorossiysk şeerinde toqtanacaq.
Sergi nümüneleri arasında sanki “Suriye uruşlarında terrorcılardan tutılıp alınğan” silâ ve teçhizatlar kösterile. Olarnıñ arasında, teşkilcilerniñ aytqanına köre, özyapma patlayıcı cihazlar, qanunsız himiyeviy ameliyathane, “şeitlerniñ maşnası” ve arbiy maqsatlar içün deñiştirilgen maşnalar.
Teşkilciler, sergide 500-den ziyade silâ çeşiti numayış etildi, dep bildire. Bundan ğayrı demiryol vokzalınıñ meydanında köçüci aşhane ve kontsert sanası qoyuldı. Rusiye arbiy adamları, ekskursiya keçirip, Suriyedeki cenk tecribeleri aqqında aytıp bere edi.
Bir kün evel sergi Keriçke kelgen edi.
Bundan soñ onı Keriçten Aqyarğa keçirdiler.


text:
«Krım.Sprotiv» («Qırım.Qarşılıq») vesiqalı-bediiy filmniñ premyerası iyül 12-de, saat 17:30-da Kiyevdeki «Ukraina» kinoteatrinde keçirilecek. Film Ukraina haber siyaseti nazirliginiñ desteginen yapıldı, dep bildire Qırım.Aqiqat.
Fikir ve stsenariy müellifi, haber siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar ola. Baş rejissör – Fatima Osmanova.
Vesiqalı-bediiy film 2014 senesi fevral ayında Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ rusiyeli askerler tarafından işğal etilgeni aqqında añlata.
Filmniñ baş qaramanı, çoq milletli Qırımnıñ halqlarını ögrenmek içün yarımadağa kelgen ecnebiy tedqiqatçı Jeyms ola. Hususan bu yerde 2014 senesi fevral-mart ayları devamında o, «adsız» rusiyeli ordusınıñ peyda olması ve Qırımnıñ Ukraina terkibinden çıqması boyunca qanunsız referendumnıñ şaatı oldı. Alim, şaat olğan vaqialarnı terence ögrenmege tırışa. Eki yıldan soñ ise, Jeyms dünyağa Ukrainada o vaqıt neler olğanını añlatmağa qarar ala.
Film müellifleriniñ qayd etkenlerine köre, peşin fikirsiz alimniñ közünen körülgen işğal hronikaları seyircige Qırım işğaliniñ kerçek levhalarını ve onıñ yerli eali içün aqibetlerini körmege yardım ete.
Baş qaramannıñ fikrince, fevral 26, Ukraina topraq bütünliginiñ biñlerce tarafdarı mitingge çıqqan, o vaqıt bugünki künde ameldeki Qırım yolbaşçısı Segey Aksönovnıñ yolbaşçılığındaki «Russkoye edinstvo» («Rus birligi») firqasınıñ faalleri olarğa qarşı çıqqan bir kün, zemaneviy Ukraina tarihına Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşılığı künü olaraq kirecek.
Ukraina Nazirler kabineti prezident fermanı leyhasını alğışladı ve fevral 26 künü Qırım sakinleriniñ Rusiye basqıncılığına qarşılığı künü olaraq tasdıqladı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Avropa Birligi Rusiyege qarşı iqtisadiy sanktsiyalarnı uazattı.
Azatlıq Radiosı muhbiri Twitterde: «ABniñ Rusiyege qarşı iqtisadiy sanktsiyaları daa altı ayğa uzatıldı», – dep bildirdi.
Dekabrniñ 14-nde Avropa Birligi devletleriniñ liderleri Rusiyege qarşı sanktsiyalarnıñ daa altı ayğa, 2018 senesi iyülniñ 30-na qadar uzatılmasını tasdiq ettiler.
Rusiye, Avropa Birligi liderleri tarafından Moskvanıñ Ukrainadaki stabillikni bozğan areketleri içün sanktsiyalarınıñ daa altı ayğa uzatılması boyunca qararnıñ qabul etilmesini er ceetten tenqit etti.
Rusiyege qarşı sanktsiyalar 2014 senesinde, Moskvanıñ Donbasstaki çatışmada oynağan rolü ve dünya ülkeleriniñ ekseriyeti tarafından tanılmağan Qırım ilhaqı içün qabul etildiler. Daa soñra sıñırlayıcı tedbirlerniñ qullanılması bir qaç kere devam ettirildi.


text:
I Selim Geray
I Selim Geray ya da Hacı Selim Geray (1631 — 1704) - yigirmi beşinci Qırım hanıdır.
I Selim Geray, 1671-1678, 1684-1691, 1692-1699, 1702-1704 senelerinde dört sefer Qırım tahtında üküm sürdi. Bahadır Geraynıñ balasıdır.
Babası ölgen vaqıtta çoq kiçkene olğanı içün Ablan qabilesi emirlerinden Mirzaş Ağanıñ terbiyesine berildi. Soñra emcesi İslâm Geraynıñ imayesine kirdi, onıñ vefatından soñ Adil Geray zamanında Qırımdan Yanbolunıñ Çölmek köyüne (bugünki Bulğaristan) köçip bu yerge yerleşti. Selim Geray Adil Geraydan soñ 1671 senesinde sipti sefer tahtqa mindirildi. 1672-de Osmanlılarnıñ Lehistanğa qarşı Qamaniçe seferine qoşuldı. Bu seferden soñ Podoliyanen Volın Osmanlı akimiyetine kirdi. 1678-de Osmanlı Sadrazamı Merzifonlu Kara Mustafa Paşanen anlaşamağanı sebebinen tahttan alındı. Yerine Murad Geray ketirildi.
1683 senesinde Osmanlılarnıñ Viyana bozğunı sebep kösterilip, Murad Geraynıñ yerine II Hacı Geray ketirildi, lâkin Qırım asılzadeler istemegeni içün doquz ay soñra tahttan alındı, yerine ekinci kere Selim Geray qaytarıldı. Bu vaqıt Osmanlı Devletiniñ eñ qıyın vaqtı edi. Avstriya, Venedik, Lehistan ve Rusiyeniñ teşkil etgen "Muqaddes İttifaq"ı devletleri Osmanlılarğa qarşı keniş bir cebede cenkke kirişti. Lehistan, Eflâk ve Boğdannı zapt etmek içün teşebbüs etti, Selim Geray han olarnı Seret özeninde yeñdi. Avstriyalılar Sofiya yaqınlarına qadar keldi. Selim Geray Osmanlığa qol tutmaq içün yolğa çıqtı, lâkin Edirnege yaqınlaşqanda Rus knâzı Vasiliy Golitsin komandanlığında 200 000 kişilik Rusiye ordusını Qırımğa yaqlaşqan haberini aldı, aman keri qayttı. Rusiye 1687 ve 1689-da eki sefer Qırımğa kirmege teşebbüs etti, ekevindede yeñildi. Ekinci keresinde Rusiye tap Or Qapığa qadar keldi. Or qalesinde Qırım askeri az edi. Han, ağası Bahadır Geraynı qalege reis tayin etti. Qırım askerleri mudafaa ğayesinen endekler qazdı. Rusiye askerleri açlıq ve suvsuzlıqqa oğradı. Evelce Rus tabiyetine keçken Qalmuq ağa vastasınen barışıqlıq tilep keri qayttı. Lâkin Selim Geray han olarnıñ arqasına tüşip Doquzlı Oba degen yerde yeñip sınırnıñ tışına attı.
Selim Geray 1689 senesinde Osmanlı Devletinen Avstriya arasındaki cenklerge çağırıldı. Selim Geray han, Özbek hannı Subhankulu Mehmedke bir elçi yiberdi. Elçi, “Aliy Osman Padişasına dört yaqtan duşman zuur etkeniñ, memleketni istilâğa oğratqanıñ, Osmanlı Padişasınıñ mınavlardan episine qarşı kelamağanıñ, özüniñ vassallarınıñda isyan etkenini” aytqan soñ, “Osmanlı Padişasına mal ve askernen imdat ve ianet etmek kerek olğanını” bildirdi. Selim Geray hannıñ Özbek hanından tilegeni cenkke asker yibermesi degil, onıñ yoqluğında Qalmuqlarnıñ Qırımğa kelmesine Özbek ordusınıñ mani olması edi. Lâkin bu vaqıtta Qalmuqlarnıñ bulay bir areketi olmadı. Avstriya quvetleri Balqanlarğa saldırıp, Niş şeerini zapt etkende, Osmanlı akimiyetinin Rumelide qalıp qalmaycağı bile aytılıp başlağan edi. Balqanlardaki Hristian cemaatınıñ isyan etmesinen vaziyet pek qıyınlaştı. Selim Geray han 30 000 askerlik ordusınen ücüm etti, Avstriyalılarnı Kaçanik keçitinde yeñdi. Köprülü Fazıl Mustafa Paşa komandasındaki Osmanlı ordusınen beraber Avstriyalılarnı keri qaytarıp, başta Niş soñra Belgradnı zapt etti. Bu vaqıtta oğlu ve nureddini Azamet Geraynıñ ölgenini tuyıp pek üzüldi. 1691-de tahttan ferağat istep Edirnedeki çiftliginde qaldı. Bu yerden hacılıqqa ketti. Yerine III Saadet Geray han ketirildi. Selim Geray hannıñ Osmanlı Devletiniñ bu qıyın vaqtında üküm sürmesi, Osmanlılarnıñ Balqanlarda 200 sene daa qalmasına sebep oldı.
III Saadet Geray altı ay tahtta qalğan soñ, asılzadeler istemegeni içün tahttan alınıp yerine Safa Geray tayinlendi. Han, 1692 senesinde Osmanlı-Avstriya cenkine çağırıldı. Hacı Ali Paşanıñ ordusına qoşulmaq içün yolğa çıqtı, lâkin askerleri mırzalarnıñ ve zadekânlarnıñ qozğaması sebebinen keri qayttı. Safa Geray bir seneden ziyade tahtta qalğan soñ, azletilip Rodos adasına sürgünlikke yiberildi, yerine yañıdan I Selim Geray han tayinlendi. O vaqıtta Osmanlı Devleti, Rusiye ve Avstriyanen cenkte edi. Hacı Selim Geray em Ruslarğa, em de Avstriyalılarğa qarşı Osmanlılarğa qol tuttı. 1696 senesinde Rusiye Osmanlılarnıñ qolunda olğan Azaq qalesine ücüm etti. Bu vaqıtta Rusiyeniñ başında çar Deli Petro bar edi. Üç ay soñra Kefe beylerbeyi Murtaza Paşanen Hacı Selim Geraynıñ oğlu qalğa Qaplan Geray, Azaq qalesini quşatmadan qurtardı.
1697-de Osmanlılar Avstriyalılarğa qarşı olğan cenkte yeñildi, barışıqlıq tilep başladı. Avstriyalılarda Frenkistannen olğan añlaşmamazlıqları sebebinen razı olmağa meyilli edi. Lâkin Rusiyenen Lehistan cenkni sürdürmek niyetinde ediler. İngilizlernin arağa kirmesinen 1699-da Karlofça Uzlaşması imzalandı. Osmanlılar em arbiy, em de siyasiy mağlübiyetke oğradı. Boğdan Avstriyağa, Ukraina Lehistanğa, Azaq qalesi Rusiyege berildi. Bularğa dayanalmağan Hacı Selim Geray Han tahttan ferağat istedi, Silivrideki çiftligine ketti, yerine üyken oğlu II Devlet Geray han tayinlendi.
II Devlet Geray hannıñ siptiki vazife vaqtında qalğa tayinindeki aqsızlıqlar sebep kösterilip qarışıqlar, isyanlar toqtamadı. Bir qaç sene soñ tahtqa yañıdan dörtünci kere Hacı Selim Geray han mindirildi. II Devlet Geray han Rodosqa sürgünlikke yiberildi.
Hacı Selim Geray dörtünci hanlıq devrinde Qırımdaki qarışıqlıqlarnı tüzetti, 1704 senesiniñ iyül ayında vefat etti. Cenazesi Bağçasarayda Selim Geray han camisine kömüldi.
Hacı Selim Geray, Qırım hanlarınıñ eñ körümlilerinden edi. O Osmanlılarğa ürmetnen yaqlaşıp olarnen qoltutsa da, Qırımnıñ menfaatlarını ep eñ başta tuttı. Hacı Selim Geray muzıka ve bestekârlıqnen de oğraştı, "Selim" taqmaq adınen şiirler yazdı. Arapça ve Farça bile edi. Adına Orda qazanğan cenk sebebinen Sabit Efendi tarafından "Zafername" yazıldı.
MenbalarDeñiştir
- Kırım Hanlığı Kronolojisi Bahçesaray Dergisi
- Qırım Tarihi Teziş Neşriyatı ISBN 978-966-470-016-7
- Türk Kavimleri ve Devletleri Akdes Nimet Kurat
- ↑ Selim // http://mak.bn.org.pl/cgi-bin/KHW/makwww.exe?BM=1&NU=1&IM=4&WI=9811500224605606 (пoлbck.)


text:
Mart 18 künü Türkiye Tışqı işler nazirligi, evel kibi, Qırım işğalini halqara uquqnıñ bozuluvı olaraq tanığanını bildirdi. Bu aqta Türkiye TİN sitesinde haber etile.
Bildirüvde bçyle yazıla: «Ukraynağa bağlı Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ, 2014 senesi mart 16 künü qanunsız referandumğa esaslanıp, Rusiye Federatsıyası tarafından işğal etilmesinden üç yıl keçti. Halqara uquqnı açıqtan bozğan bu areket neticesinde ortağa çıqqan vaziyetni tanımağanımıznı daa bir kere bildiremiz».
Beyanatta, Türkiye Qırımdaki vaziyetini nezarette tutmağa ve qırımtatarlarnıñ aqları içün küreşmege devam etecegi qayd etile.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında referendum keçirildi, 2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında, dünyada qabul etilmegen, referendum keçirildi, neticede Rusiye Qırımnı özüne qoşqanını ilân etti. Ukraina, Avropa birligi ve AQŞ bu rey berüvini tanımadılar ve Qırım Rusiye tarafında işğal etilgenini tasdiqlay.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Franŝiyadan İranğa säyäxät kisätüe
Franŝiya üz watandaşlarına säyäxät kartasında “qızıl” isemlektä bulğanı öçen İranğa barmasqa kiñäş itte
İlneñ tışqı êşlär ministrlığınnan yasalğan açıqlawda ber ük waqıtta Franŝiya häm İran watandaşı bulğan franŝuzlarğa da İranğa säyäxät itmäw kiñäş itelde.
Açıqlawğa kürä İrandağı franŝuzlardan iğtibarlı bulu soraldı.
Açıqlawdan kürengänçä Franŝiya İranda bulğan watandaşlarına ildäge säfärlären çiklärgä häm härtörle keşelär cıyılğan urınnardan yıraq torırğa kiñäş itä.
Açıqlawda bolay diyelä: “Här franŝuz turistnıñ säbäpsez qulğa alınu häm ğadel bulmağan xökemgä tartılu riskı yuğarı.”
Bäyläneşle xäbärlär
“Tön’yaq ağım” ütkärgeçlärendä ğadäti bulmağan sarqular açıqlandı
Yosıf äl-Kardavinı soñğı yulğa ozattılar
Bötendön’ya möselman ğalimnär berlegeneñ nigez saluçı räise 96 yäşendä yaqtı dön'yadan kitte


text:
Kiyev – Birinci kere Ukrainanıñ qıtasında «qırımtatar filologiyası» bölügi açıldı. Qırım tamır halqınıñ tili ve edebiyatını Şevçenko adına universitetiniñ talebeleri sentâbrniñ 1-nden başlap ögrenecekler. Bilgi künü KMU-niñ filologiya İnstitutında kelecekte qırımtatar filologlarından ibaret ilki akademik gruppasınıñ tantanalı açıluv merasimi ötkerildi.
Birinci kurs talebeleri, oquv yurtunıñ memuriyeti vekilleri, ocalardan ğayrı, bayram toplaşuvında Meclis reisi Refat Çubarov, «Tış işler Maydanı» fondunıñ reberi Bogdan Yaremenko, milliy areket iştirakçileri bulundılar. Musafirler toplaşqanlarnı selâmlap, studentlerge baa kitapçıqlarını teslim ettiler.
Şevçenko adına KMU-niñ ilmiy-pedagogik işleri boyunca prorektor Vladimir Şevçenko talebeler ögünde çıqışta bulundı: «Kiyevde qırımtatar cemaatçılığı muracaat etip, qırımtatar tili ve edebiyatı bölügini açmağa teklif etkende, bu ğaye ihtimalsız kibi köründi. Amma, bir qaç künden soñ, filologiya İnstitutımız seslendi ve tasil ve ilim naziri Sergey Kvitke ricada bulundıq. O, bu bölükni açtırmağa razılıq berdi».
Bugrov aytqanı kibi, bölükni acele sürette azırladılar, bedava yerlerni açmaq içün kerekli vesiqalarnı topladılar. Neticede, er şey vaqtında azır edi, nazirlik 10 bedava yerni ayırdı. Qırımtatar filologiyasını ögrenmek istegenlerniñ sayısı az degil edi. Arizalarnı qabul etken komissiyada bildirgenleri kibi, bir yerge 6 adam iddia etti.
Meclis reisi Refat Çubarov, KMU-da yañı bölükniñ açıluvı müim bir vaqia olğanını qayd etti, amma, evelden tamır halqnıñ tili Kiyevde ögretilmegenine yazıqsındı.
«Bu vaqianıñ ameliy faydası da bar. Dört yıldan soñ, bakalavr mezunları Qırım şaraitlerinde çalışmağa azır olacaqlarına ümüt besleymiz. Çünki, bu vaqıtqa qadar Qırım tolusınen azat olunacağında iç şübemiz yoq», – dedi Meclis reisi.
Eñ meraqlısı şu ki, birinci kurs talebeleri arasında iç bir qırımtatar vekili yoq. Refat Çubarov, bunı, bölük açılğanı aqqında haber keç ilân etilgeninen bağladı.
«Diger millet balaları qırımtatar tilini kelecek zenaatı olaraq seçkenleri pek quvançlı. Kiyev milliy universitetiniñ bütün qırımtatarları olarnı qayğıracaqlar, dep añlaştıq.Men bellesem, pek meraqlı bir gruppa tertip etilecek», – dep añlattı Qırım.Aqiqatqa Meclis reisi.
«Tış işler Maydanı» fondunıñ reisi Bogdan Yaremenko bildirgeni kibi, qırımtatar filologiyasını ögrengen talebeler ileride icraiy akimiyetniñ çeşit organlarında çalışmaq mümkünler, olarnıñ vazifelerine Qırımnıñ qaytarıluvı ve yarımadanıñ tamır halqı aq-uquqlarınıñ qorçalanuvı kirecek.
«Yañı zenaat – kelecek devletimizniñ temel taşıdır, çünki qırımtatar tili mütehassıslarına büyük ihtiyac bar. Ukraina havfsızlıq hızmeti, Tış işler nazirligi ve diger nazirlikler içün sizler pek kereksiñiz», – dedi Yaremenko.
Qırım.Aqiqat ile subetleşkende, talebeler yapqan seçimniñ çeşit sebeplerini aydınlattılar. Kimdir, qırımtatar medeniyetini begengeni içün, kimdir, yarımada işğali sebebinden bu zenaatnı sayladı,
«Devlette olğan vaqialardan soñ, Maydan ve Qırım işğalinden soñ qırımtatarlarğa yardım etmek kerek: til ve medeniyetini ögrenmelimiz. Ne aytsañ ayt, amma, Ukraina 20 yıldan ziyade Qırımnen oğraşmadı»,– dep añlatta birinci kurs talebesi Sergey Prişçep.
Qırımtatar filologiyası bölügine kirgen talebeler tek qırımtatar tili degil de, ingliz ve ukrain tillerini de ögrenecekler. Esas til boyunca derslerden ğayrı, olarnı, fonetika, til ve edebiyat tarihı, til stilistikası, tercimanlıq nazariyesi ve praktikası bekley.


text:
Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov öz işi devamında – fevralniñ soñundan – biñge yaqın ferman ve emirni çıqardı.
Bu aqta Aksönov dekabr 23 künü Aqmescitte matbuat konferentsiyası devamında bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Özgün bir yıl. Tarihiy bir yıl olacaqtır, ğaliba, çünki bu er şey on ve yüz yıllarnen muzakere etilecek», – dedi Aksönov «Qırım baari» aqqında.
Onıñ aytqanı kibi, memurlar faal sürette çalıştılar. Böyleliknen, Aksönovnıñ tarafından tahminen biñ vesiqa, Qırım «Nazirler şurası» – eki biñ, «Devlet Şurası» tarafından – 100-ge yaqın vesiqa azırlanıldı.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildirdi ki, mayıs 18-de – sürgünlik yıllığında hatıra aktsiyasına çıqqan qırımtatarlarğa mecburiy işler berildi.
«İslâm-Terekteki balalarnıñ er birini rayon mahkemesi 20 saatlik mecburiy işlernen cezaladı», – dep yazdı Celâl Facebookta.
Mayıs 19-da saba İslâm-Terekte Rusiyeniñ 20.2 maddesi – «Nizamnı bozuv ya da toplaşuv, miting, numayış, yürüş ya da piket ötkerilmesi» boyunca qabaatlanğan dört qırımtatarına nisbeten mahkeme olıp keçti.
Tünevin qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanlarını añma kününe bağışlanğan matem tedbirleri yerlerine yol alğan 10 maşina aydavcısı yaqalandı. Facialı bir yıllıq munasebetinen Ukraina, Qırım ve bütün dünyada sürgünlik qurbanlarınıñ hatırasına aktsiyalar keçirildi.
18 mayıs – Qırımdan qırımtatar halqınıñ sürgünlik qurbanlarını añma künüdir. 1944 senesi yarımadan Orta Asiyağa qırımtatarlarnıñ birinci eşelonı yollandı. Cemi olaraq tahminen 180 biñ insan sürgün etildi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımda keçken künü daa eki insan koronavirustan vefat etti. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye sağlıq nazirliginiñ monitoring malümatında aytıla. Bu statistikağa köre, pandemiya vaqtında 123 insan vefat etti.
«3533 insan tibbiy közetüv altında buluna, 1855-i evde dinamik közetüv altında qala, 1625 kişi hastahanede buluna, 53 insan observatorlarğa alındı», – dep aytıla müessise haberinde.
Umumen Qırımda 8533 COVID-19 hastası qayd etildi. 3587 kişi tibbiy müessiselerde tedaviylene, 4729 insan tüzelgen soñ hastahaneden çıqarıldı.
Keçken künü Qırımda 146 koronavirus hastası qayd etildi.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
İşğal etilgen Qırımda kene de furtuna havfı ilân etildi. Rusiye Fevqulade vaziyetler nazirliginiñ Qırım baş idaresi bildirdi ki, avgust 29-da bazı yerlerde şiddetli sağanaqlar, burçaq, saniyede 15-20 metr suratınen yel ve boranlı yağmur beklenile.
Müessisede vatandaşlarnı yağmur yağğanda ve şiddetli yel eskende muqayt olmağa çağırdılar.
«Ava kergin olğanda esas diqqatnı balalar ve esli başlı adamlarnıñ havfsızlığına ayırıñız, etraftaki insanlarğa nisbeten diqqatlı oluñız», – dep aytıla Rusiye Fevqulade vaziyetler nazirliginiñ beyanatında.
Bu sene yarımadağa şiddetli boranlı yağmur ve sağanaqlar keldi. Qırım şimalinde yaşın uruvı neticesinde Krasnoperekopsk rayonında bir qaç köy yarıqsız qaldı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Herson vilâyetinde Turkish Airlines aviaşirketi temsilciliginiñ müdiri Yakup Gül Herson vilâyeti ve Qırım arasında memuriy sıñırdaki nezaret-kiriş noqtalarında İstanbulğa «Herson» ava limanından biletleri olğan yolcular içün nezaret ketişatını qolaylaştırmağa teklif ete.
Bu aqta Herson vilâyet memuriyetiniñ saytında aytıla.
«Böyle al Qırım yolcularınıñ sayısını arttırmağa imkân berir», – dedi Gül Herson vilâyet devlet memuriyetiniñ reis keñeşçisi Ruslan Pançişin ile körüşüvde.
Körüşüvde şunı da qayd ettiler ki, şimdi Herson-İstanbul seferine Kirovograd ve Nikolayevden yolcularnıñ celp etilmesi boyunca faal iş ketmekte eken.
Qırım işğalinden evel Turkish Airlines avia şirketi Aqmescit-İstanbul marşrutı boyunca seferlerni keçire edi. Amma 2014 senesi okâtbr 15-den Herson-İstanbul seferini açtı. Seferler aftada dört kere yapıla: çarşenbe, cuma, cumaertesi ve bazar künleri.


text:
İyülniñ 18-nde, salı künü, Aqmescitniñ Demiryol rayon mahkemesinde qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqatnıñ müellifi Nikolay Semenanıñ davası esnasında nevbetteki mahkeme toplaşuvı ötkerilecek.
Keçken oturışta imayeciler öz tarafından şaatlarnıñ soraştırılmasını rica etken edi, ayrıca Qırım.Aqiqatnıñ baş muarriri Volodımır Prıtulanıñ sorğusını keçirmege rica etti.
Bunen beraber iyülniñ 7-nde ekspertizanıñ müellifleri şaat olaraq diñlenilgen edi, olar: Qırım ve Aqyarda Rusiyeniñ FSB ideresiniñ hadimi Olga İvanova ve «Trans-inter» tercime bürosınıñ müdiri Vahtang Karamanân.
Dekabrni 7-de taqiqatçı jurnalist Nikolay Semenağa Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmındaki «Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozacaq areketlerge açıq çağıruv yapması» ile qabaatlanğanını aydınlattı. Taqiqatçı tizgen cinaiy iş 6 cılttan ibaret.
FSB sorğusında Nikolay Semena yazğan işlerinde «fikirini bildirme» aqqını qullandı, dep bildirile.
Ukraina Tışqı işler nazirligi işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşları, şu cümleden Nikolay Semenanıñ taqip etilmesinden qasevetlengenini bildirip, oña qarşı yapılğa basqını toqtatmağa çağıra.


text:
«Yamal» avia şirketiniñ A-320 VP-BCU uçağı 151 yolcunen Aqmescit ava limanından Nijnevartovsk şeerine çıqıp olamadı, uçaq köterilüv-eniş şeritinden keçkende bozuluv oldı, dep bildirile cuma künü avia şirketiniñ portalında.
«Nijnevartovsk şeerine LMM-509 seferinen ketken A-320 VP-BCU uçağında gidrosistemada qararsız basım aqqında işaret berildi. Eki esas gidrosistema ştat rejiminde çalıştı. Erkân ava limanında bozuluvnı yoq etmek içün uçaqnı toqtattı», – dep aytıla sayttaki malümatta.
Uçaqnı turaq yerine buksir vastasınen ketirildi. Yolcular Nijnevartovsk şeerine «Yamal» avia şirketiniñ A-320 VQ-BNR yedek uçağınen yollanıldı.
Vaqia neticesinde üylege qadar Aqmescit ava limanında diger uçaq seferleri keçiktirildi.
İşğal etilgen Qırımda seferlerniñ keçiktirilmesi iyül 18-de başlandı, o vaqıt «VİM AVİA» şirketiniñ yolcuları Aqmescit ava limanında bir künden ziyade seferni bekledi. Bunı tehnikiy meselelernen añlatqan ediler.
Rusiye Cenübiy naqliye prokuraturası vaqia boyunca teşkerüv teşkil etti.
Kelecek künler ava limanında diger rusiyeli şirketlerniñ uçaq seferleri bir qaç saatqa keçiktirilgen edi.
2014 senesi mart ayında yarımada Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, Qırım ava limanları Ukraina ükümetiniñ qararınen qapatıldı. O yerge ve o yerden er angi uçuşlar Ukraina qanunlarını ve halqara qaidelerni boza, bunıñ içün ava şirketleri Ukraina ve İKAO tarafından halqara sanktsiyalarğa oğray bile.
Şimdiki vaqıtta Qırımğa uçaq seferleri tek rusiyeli şirketler tarafından teşkil etile.


text:
DEVLET GERAY HAN’IN MOSKOVA SEFERİ
Halq tarafından “Taht alğan” adı berilgen Devlet Geray Han Mayıs 1571 yılında Moskova’nı elge keçirgen edi.
Moskova tarafından Qazan (1552) ve Astarhan (1556) Hanlıqları zapt etilgenden soñ Qırım ile Moskova arasında meydanğa kelgen şiddetli askeri ve siyasi zıddiyet doruq noqtasına bardı. Aslında bu karşıtlıq çoq daha erte başlağan edi. 1236-1240 yıllarında Avrupa’nıñ Cenübi Şarq topraqları Batu Han komutanlığındaki Mogol Orduları tarafından feth etilerek Altın Ordu Devleti quruldı. Horezm, İtil Bulgar Devleti, Şimali Kavkaz, Qırım kibi eski etnokültür bölgeler de bu devletnin içine dahil olundı. Bundan sebeptir ki, Altın Ordu Devleti’niñ hemen hemen 200 yıllıq hakimiyetinin (1243 – XV asırnıñ birinci yarısı) neticesinde Sibirya’nıñ Garbından Dnepr özenine qadar uzanğan keniş topraqlarda aynı ekonomik düzen, mentalitet, kültür ve dinğe sahip olğan bir millet oluşamadı.XV-nci asırnıñ birinci yarısında Altın Ordu’nıñ tam olaraq dağılmasından sonra yerine Qırım, Qazan, Astarhan, Sibir ve Ulu Ordu kibi bağımsız hanlıqlar ortağa çıqtı. Ulu Ordu hanları özlerini Altın Ordu mirasçilarından sanaraq XV asırnıñ ekinci yarısı devamında Cuçi Ulusu’nıñ bütünligini yañıdan qurulması üzere askeri ve diplomatik girişimlerde bulunsalar da yañı bağımsızlıqlarını qazanğan devletlerniñ ket kete artqan direnişleri ile qarşılaşmaqta idi. Bu dönemde Moskova knyazlığında (prensliginde) ayrımcılıq girişimleri küçlenidi.
Qırım ile Ulu Ordu arasında askeri zıddiyet denişken bir başarı ile kelişmekte idi. 1474 yılında Moskova knyazı İvan III ile Qırım Hanı Mengli Giray arasında ittifaq antlaşması imzalandı.
Qırım ve Rus ordularınıñ ortaqlaşa askeri harekatları neticesinde Rus knyazlığı Ulu Ordunıñ vasallıgından qurtuldı. 1502 yılında Qırım Hanlığı Ulu Ordu’nıñ varlıgına soñ berdi. Rus tarihinde bu vakiâ kısaca şöyle bir ifade körgendir: “Aynı yıl, iyun ayında Qırım Hanı Mengli Giray, Ulu Ordu Hanı Şeyh-Ahmet Hanı yenerek Ordusunı aldı”. Bu ğalebeler sayesinde Qırım Hanlığı Dnepr ile İtil özenleri arasında topraqlarnı öz kontrolü altına aldı. Şunu da belirtmek kerek ki, Qırım Hanlığı gönüllü olaraq Osmanlı İperatorluğınıñ eğemenliği altına kirdi ve Osmanlı Sultanlarnıñ destegini qazanaraq milletlerara politikada öz pozitsiyasını pekitken oldu.
1480 yılında Mengli Giray Han Qazan hükümdarları Halil (1462-1467) ve İbrahin (1467-1479) Hanlardan tul qalğan Hursultan Hatun’ğa evlendi. Bu evlenmeden hem Qırım hem de Qazan veliahdı Sahib Geray (1481-1551) doğdu. Böylece Qırım Hanı eki Hanlıq’ta hükümranlıqlarını sürdürgen hanedanlarnı birleştirerek merkezi Qırım’da olmaq üzere yañı bir devlet kurmaq girişiminde bulundu. Ortaq düşmanları (Ulu Ordu) bozgunğa oğratılgandan soñ müteffik olğan Qırım ve Moskova arasındaki münasibetler yavaş yavaş kerginleşmege başladı. Moskova Knyazları İvan III (1462-1505) ve Vasiliy III , Qırım Hanlarınıñ birleştirme politikasına farqlı olaraq tahtta bulunğan Moskova yanlısı hükümdarlarnı destekleyerek atak politikasını alıp bara ediler. Bunıñ üzerine Mengli Geray Han’nıñ buyük oğlu Muhammed Geray Han (1515-1523) kence qardaşı Sahib Geray’nı Qazan tahtına (1521-1524) yerleştirerek Qırım ve Qazan Ordularını birleştirip 1521 yılında Tarih Edebiyatında belli olğan Moskova seferi yaptı.
1524 yılında Qazan Hanlığı daha önce Qırım Hanlığı yaptıdığı kibi Osmanlı İmperatorluğunıñ protektorasını tanıdı. O dönem Osmanlı İmperatorlığınıñ kelişken ve küdret sahibi olğan Kanuni Sultan Süleynan III dönemi idi.
Bundan soñra Qazan Hanlığınıñ topraqlarına birde bir yabancı ordusunıñ müdahalesi Osmanlı İmperatorluğuna qarşı yapılğan düşmanca bir akt olaraq sayılır idi.
Osmanlı Sultan, Qazan tahtına Sahip Giray’nıñ yegeni Safa Geray’nı getirdi (1524-1531; 1533-1546; 1546-1549). Safa Geray tanınğan Qazan Pernsesi Süyüm Bike ile evli idi.
Rus knyazları Vasiliy III ve Qorkunç İvan IV (1533-1584) Qırım ile Qazan’da mevcut olğan değişik gruplar arasındaki taht qavğalarını öz askeri ve politik amaçlarında qullanabildiler.
1551 yılında Devlet Giray (1512-1577) Qırım Hanı olaraq tayın etildi. Taht qavgalarını tohtatmaq içün Devlet Giray Han emcesi Sahip Giray’nı (1532-1551) ve onıñ ailesini oldürti. Qırım’daki bu qanlı vaqialardan faydalanaraq Qorkunç İvan IV (1533-1584) çok uzun sürgen bir quşatmadan sonra 1552 yılında Qazan’nı, 1556-da ise Astarhanı zapt etti. (“Qazan’nıñ tüşmesinden soñ İtil özeni boyunda X-asırnıñ 20-nci yıllarında qurulğan bir İslam Devleti yoq etilgen oldu).
1558-1559 yıllarında Rus Orduları Kazaklar’nen birlikte Qırım ve Azav’ğa akın yaptı. Bu da sadece Qırım ile değil Osmanlı İmperatorluğınen direkt çatışmaga girmek demek idi. Faqat savaşıp Qazan ve Astarhan’nı keri almaq içün Qırım’nıñ küçü yoq idi artıq.
Ancaq 1568 yılında Osmanlı İmperatorluğı başqa devletler ile yaptığı savaşlardan bir az soluq alğandan soñ Qazan ve Astarhan’nı keri alma tedbirlerge başlandı. İtil ile Don nehirlerini bir birine bağlaycaq ve gemilerin işlemesine elverişli olğan bir kanalnın qazıması zarur köründi. Türk Donanması bu kanaldan keçip İtil nehirine ulaşaraq Qazan ve Astarhan’nı keri qazanıp Hazar Denizi’ne çıqacaq idi.
1568 yılında kanalnıñ içte biri qazılğan edi. Faqat Türk-Tatar Ordu’su qışnıñ şiddetli ayazından saqınıp qazuv işlerini kelecek senege biraqtı. Ne var ki bu planlar kerçekleşemedi.
1571 yılınıñ Mart ayında Osmanlı Sultannıñ emiri üzerine 120 bin asker ve toplu yeniçeri destegi ile Devlet Giray Han Moskova seferine çıktı. Bu vakiâ haqqında Rus Piskaröv vakanüvisi şöyle yazğan idi: “Tanrının emri ile hristiyanlarnıñ günahları içün Qırım çarı keldi Rus topraqlarına. Başta Tula’ğa keldi. Butün qasabalarnı ateşke berdi. Tula’dan Oka özenine kelip Serpuhov’ğa yetişti, andan Oka’nı keçip Moskova’ğa keldi. Şehernin yanındaki qasabalarını yaqtı.
Çarımız ve ulu knyazımız İvan Vasilyeviç Serpuhovğa ketecek edi, ama Qırım çarı Oka özenine kelgenini bilip Kirilov’ğa qaçtı. Qırım çarı Moskova’ğa keldi de bütünini üç saate yaqtı, bir çoq insan da yandı”.
Devlet Giray Han qaçqan Qorkunç İvan IV-ke elçilerini yolladı. Qırım elçileri Rus çarını Moskova’ğa qaytarken Bratovtşına köyünde bularaq hannıñ mektubını taqdim ettiler. Mektupta şöyle denile: “Qazan ve Astarhan içün her yerinni yaqıp yoq etem. Butün dünya servetlerinni Allah’nıñ azametine inanıp yernen yoqsan etem. Men saña keldim, şeherinni yaqtım, senin tacınnı ve başınnı istedim; ama sen kelmedin, bizge qarşı turmadın, özün ise Moskova hükümdarıyım dep maqtanasın! Sende utanç ve cüssedarlıq olsa idi sen kelip bizge qarşı turar idin. Bizim ile dostluq içinde yaşamağa istersen Qazan ve Astarhan’nı qaytar. Bizge hazine ve dünya para servetlerinni bermege istesen – biz istemeymiz. Özümüzin yurtumız Qazan ve Astarhanı isteymiz…” (Solovyev S.M., e III s.607-608). Böylece 24 mayıs 1571 yılında Qırım-Türk orduları tarafından yapılğan Moskova’nın zaptı neticesinde Qırım ile Rus Devleti arasındaki zıddiyet doruq noqtasına barğan oldu. Bu qarşıtlıq 200 yıldan ziyade sürgendir.
kaynak :
İbrahim Abdullah.
Qırım Sedası


text:
Mayısnıñ 1-inde saba Aqyarda daa bir COVID-19 adisesi qayd etildi, bildire şeerniñ matbuat hızmeti.
"Bu adam evel hasta olğan adamnen alâqada edi. Umumen yılnıñ başından berli Aqyarda 85 adise tasdıqlandı, 10 adam yahşı oldı, bir adam öldi. Şimdilik infektsiya hastahanesinde 143 adam nezaret altında buluna, №9 şeer hastahanesinde - 66 adam. Yaşağan yerlerinde 1128 adam közetile", - denile beyanatta.
Müessise qayd etti ki, observator kibi "İzumrud" pansionatı ve Rusiye Mudafaa nazirliginiñ Omega körfezinde ve Belbekte olğan inşaatları. "İzumrud" pansionatında 80 adam bar, qurucılıq meydanlarında 704 adam observatsiyada buluna.
Daa evel rusiyeli Qırım başı Sergey Aksönov bildirgeni kibi, aprelniñ 30-ında Qırımda sekiz yañı koronavirus adisesi qayd etildi, böylece umumen 100 adise oldı.
Qırımda bir çoq müessise ve teşkilâtnıñ faaliyetini toqtatqan ve vatandaşlarnıñ özüni izolâtsiya etmesini belgilegen yüksek seviyeli azırlıq rejimi devam ete. Aqyarda bu rejim mayısnıñ 30-na qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Salı künü, iyünniñ 8-nde, Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Ukrainada iş ziyaretinen bulunğan Avropa tış faaliyet hızmetiniñ Rusiye, Şarqiy işbirligi, Orta Asiya, regional işbirligi ve OSCE idariy müdiri Mihael Zibert ile körüşip, «Qırım platforması» boyunca işbirligini muzakere etti.
Bu aqta Ukraina Tış işler nazirliginiñ matbuat hızmeti haber etti.
Qayd etilgenine köre, Zibert vazifege tayinlengen soñ ziyaret etken ilk çetel devleti Ukraina oldı.
«Mihael Zibert Avropa Birliginiñ «Qırım platformasına» faal qol tutqanını Qırımnı işğalden qurtaruv halqara ğayretlerini quvetleştirüvniñ müim aleti olaraq qayd etip, Avropa Birligi institutları reberleriniñ – Avropa Şurasınıñ prezidenti Şarl Mişel, Avropa Komissiyasınıñ prezident muavini Valdis Dombrovskis ve Avropa Birliginiñ üyken vekili Jozep Borrelniñ Kyiv sammitinde iştirak etecegini tasdıqladı», – dep aytıla haberde.
Taraflar Avropa Birliginiñ Rusiyeniñ Qırımnı ilhaq etüv ıntıluvını tanımama siyasetini yerine ketirüv vaziyetini muzakere etkenler.
«Emine Ceppar Rusiye Federatsiyasınıñ Ukrainağa ait yarımada işğalini qanunlaştırmaq ıntıluvlarına faal qarşılıq köstermek müim olğanını ve devam etken sıñırlav tedbirleriniñ pekitilmesi ve Avropa Birliginiñ vaqtınca işğal etilgen Qırımnen bağlı yañı aletler olmalı, dep ayttı», – dep qayd etti tış siyaset nazirligi.
Bundan ğayrı, Ceppar Rusiyege qarşı sanktsiyalarnen basqı yapmaq müim olğanını qayd etti.
«Ukraina tarafı, iyünniñ soñunda Avropa Şurasınıñ toplaşuvı neticesinde Avropa Birligi AB Rusiye Federatsiyasına qarşı aktual siyaset esaslarını tasdıqlar, dep bekley, olarnıñ arasında Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı istilâ toqtatılması ve devletimizniñ topraq bütünligini ğayrıdan tiklev esas yer almalı», – dep qoştı Ukraina Tış işler nazirligi.
Mayısnıñ 20-nde Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy «Qırım platforması» sammitine 30 memleketniñ vekilleri kelecek, dep ayttı. Onıñ bildirgenine köre, Rusiye «Qırım platformasını» pek ağır yanaşa.
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva «Qırım platforması» boyunca halqara sammit Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 23-nde olacaq, dep bildirgen edi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar «Dom» telekanalınıñ yayınında Ukraina Tış işler nazirligi avgustnıñ 23-nde olacaq «Qırım platformasında» iştirak etecegini tasdıqlağan memleket sayısını aydınlatmağa daa planlaştırmay, dep bildirdi. Onıñ aytqanına köre, bu qarar Rusiye tirengeni içün qabul etildi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
Martnıñ 15-nde ise Rusiye Tış işler nazirliginiñ matbuat kâtibi Mariya Zaharova Kyivniñ Qırım işğalini toqtatmaq ıntıluvları qanunsız ola ve Rusiyeniñ eki subyekti olğan Qırım ve Aqyarğa qarşı istilâ telükesi olaraq qabul etile, dep bildirdi.
«Qırım platforması»
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Rusiye Ukrainada terroristik faaliyetini keçirmek içün Aqmescit civarında diversantlarnıñ azırlav arbiy bazasını teşkil etecek. Bunı SNBO haber merkeziniñ spikeri Andriy Lısenko bildirdi, dep haber ete «Gromadske telebaçennâ».
«Rusiye Federatsiyasınında parlament, siyasiy küç ve diger teşkilâtlar tarafından kütleviy numayışlarnıñ teşkil etilmesi, para toplanması ile Ukrainanıñ şarqiy regionlarında terroristik areketlerge qol tutuv kampaniyası devam etmekte», – dedi Lısenko.
Onıñ sözlerine köre, Rusiye tarafı ücretli askerlerniñ azırlanması, silâlanuvı ve Ukraina şarqına yollanuvı içün Qırım toprağı ile faydalanmaqta.
SNBO haber merkeziniñ spikeri Aqmescit civarında diversantlarnıñ azırlav arbiy bazasınıñ teşkil etilecegi aqqında haber etti.
İyül 1 künü ukrain orduları 10 künlik barışıqtan soñ, memleketniñ şarqında separatistlerge qarşı ücümine ğayrıdan başladı.


text:
Bağçasaray şeer şurasınıñ «Qurultay-Ruh» deputatları sessiyanı bozmadılar. Olarnıñ sayısı 11 adamnı teşkil ete, yani halq temsilcileriniñ yalıñız 25%. Bunı Bağçasaray regional Meclisiniñ reisi Ahtem Çiygoz bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, tünevin ötkerilgen sessiyağa «Qurultay-Ruh» fraktsiyasınıñ 11 deputatı kelmedi, deputatlar erkânı ise 44 adamnı teşkil ete, dep haber ete Qırım «akimiyetiniñ» ruporı «Krıminform».
«Bağçasaray şeer yolbaşçısı (Konstantin Rubanenko – muarrir) dedi ki, «Qurultay-Ruh» fraktsiyası sessiya ötkerilmesine imkân bermedi. Bu kene de şeer yolbaşçısınıñ deputatlar arasında itibarı olmağanı, ve onıñ vazifelerini becerip olmağanını isbatlay. Tünevinki toplaşuvda olmağan deputatlarnı men bilmeyim. FSB nezareti altında sessiya toplamaq – daa bir nonsens», – dep ayttı Çiygoz.
Bağçasaray rayon devlet memuriyetiniñ sabıq reisi İlmi Ümerov dedi ki, avgustnıñ 20-de sessiya bozuluvında Regionlar firqası sabıq fraktsiyasınıñ deputatları da iştirak ettiler.
«Olar er vaqıt böyle qatnaylar. Bizim «Qurultay-Ruh» fraktsiyasınıñ 11 deputatı qayd etilmedi ve kvorum olmadı. Deputatlar toplaşuvnı yapacaq olsa ediler, onı yapar ediler», – dep qayd etti o.
Avgustnıñ 20-de Bağçasarayda şeer şurasınıñ sessiyası ötkerilmedi, çünki kvorum yoq edi. Bağçasaray şeer yolbaşçısı Konstantin Rubanenko «Qurultay-Ruh» fraktsiyasınıñ deputatlarını qabaatlap, kelecek sessiyağa FSB hadimlerini davet etti.
Aksönov şeer şurası sessiyasınıñ bozuluvını şahsen ögrenecek ola.


text:
Aqmescit – Milliy Meclis 15 yıl devamında Aqmescitteki Şmidt, 2 menzili boyunca bulunğan binanı terk etti. Qırımtatarlarnıñ temsiliy organı vekilleri mahkeme pristavları Federal hızmetine qarşılıq köstermediler, indemeyip, şeylerni topladılar ve binanı boşattılar. Faqat, bunı vaqtında yapmağanları içün, bina saibi - «Qırım» hayriye fonduna 50 biñ ruble miqdarında para cöremesini tölemege kerek olacaq.
Boş dolaplar vemasalar, muqaytlıqnen torbalarğa toldurılğan şeyler, kitap ve gazetalar qutularda - sentâbr 18 künü sabadan bu kibi manzaranı Şmidt, 2 soqağındaki binanıñ içinde körmege mümkün edi. Meclis hadimleri Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesiniñ qararını yerine ketirip, binanı boşata ediler.
– Şahsiy eşyalarımıznen tolu qutularnı alıp çıqaramız, mında qaldırmağa istemeymiz, – dep ayttı «Qırım» Fondu»nıñ hadimlerinden biri.
İç azbarda top-tolu «Gazel» ve qırmızı «Tavriya» tura, odalarda ise, daa bir qaç çuval bar. Masa, kürsü ve diger donatmalarnı qaldırmağa qarar alındı.
Meclis Şmidt soqağındaki binada 1999 senesi yerdeşti, o vaqıt Ukraina prezidenti Leonid Kuçma, devlet yolbaşçısı yanında qırımtatar halqı vekiller Şurasınıñ meydanğa ketirilüvi aqqında qarar imzalağan edi. Şu vaqıttan berli Aqmescitniñ merkezinde eki ukrain ve qırımtatar bayraqları asılı tura edi.
Köçürüv künü binanıñ içinde 30 vekilden bir qaç Meclis azası buluna edi, onğa yaqın hadim, bu cümleden muhasebeci, matbuat hızmetiniñ temsilcileri, qaravul, cıyıştırıcı.
Bina boşadı
Meclis azası, «Avdet» gazetsınıñ baş muarriri Şevket Kaybullayev bildirgeni kibi mında 14 yıl çalıştı. Qoruıcı organları vekilleriniñ areketleri onı çorlandıra. «Olarnıñ areketleri qanunsızdır, tehnikan alıp ketseler de, ve FHH-niñ tenbiyelevine baqmadan men iş yerimni terk etmeycem», – dey o.
Milliy areket iştirakçisi, Meclis göñüllisi, aprel ayında «imayeciler» Meclis binasınıñ üstünden ukrain bayraqnı alıp taşlağan soñ, onı yerine qoyğan Zodiye Saliyeva, bugünki künniñ vaqiaları oña 70-80 yıl evelsi olıp keçkenini añdıra, dey. O, bu banda 10 yıldan ziyade çalıştı.
«1937, 1944 senelerniñ vaqiaları ve aqibetleri tekrarlana: komendatlıq rejimi, bizni o vaqıt bizim çökmemizni istegen ediler. Ebet, qasevet bar. Amma, qırımtatar halqı bu topraqnıñ tamır halqıdır, bu akimiyet ise, kete –kele», – dey Zodiye apte.
Qırımtatar halqı lideri Mustafa Cemilevniñ ekinci qatta yerleşken odası aman-aman boş. Mında masa, divan, raflardan ğayrı, közge çarpqan iç bir şey yoq. Meclis reisi Refat Çubarovnıñ da qarşıdaki odası boş. Mında ale daa sigareta qoqusı duyula.
Söz kelimi, Cemilev kün evelden matbuat vastalarına izaat bergende, «er şey qaytrılacaq», dedi. Amma, nasıl etip aytmadı.
«Mahkeme pristavlarınıñ qanunsız areketleri»
Saat 14.00 Meclis binası yanında Mercedes mikroavtobusı toqtadı, içinden mahkeme pristavları Federal hızmetiniñ (MPFH) 15 hadimi çıqtı. Ekseriyeti kelepçe, rezna tayaqlar, zırh ile silâlanğan ediler. Olar birden merkeziy kirişniñ qapusını blok ettiler. Mühbirler içine kirip olamadılar. Pristavlardan biri añlatqanı kibi, bina mahkeme qararı ile apis etildi ve içine kirmek mümkün degil. Tavsilâtlı malümatnı almaq içün, yolbaşçılarına muracaat etmege tevsiye etti.
Mecliske Qurultaynıñ merkeziy saylav komissiyasınıñ reberi Zair Smedlâyev da kirip olamadı. Pristavlarğa, mında çalışqnını aytıp, içerige yibergenlerini talap etti, amma olar qulaq asmadılar.
«Mahkeme qararı daa yoq, o sentâbrniñ 22-nde çıqacaq, nasıldır tenbiyelev bar. Bugün bu binanı satmaq ve kirağa bermege yasaq etildi. Amma, iç bir kimseniñ onı satmaq ya da kirağa bermege niyeti yoq. Mahkeme pristavları qanunsız areket eteler, vazifelerden tış şeyler yapalar. Kimniñdir isteklerine köre, «Qırım» fondunıñ mülki zap etile»,– dedi Smedlâyev.
Bir qaç daqikadan soñ, binadan, onıñ içinde soñuna qadar bulunğan: Şevket Kaybullayev, Kâtiplikniñ reberi Dilâver Akiyev ve hadimler çıqtılar.
Eki saatten soñ, Meclis banısını mahkeme pristavları da boşattılar. Ondan evel protokl tizip, fondu reberi Riza Şevkiyevge 50 biñ ruble miqdarında para cöremesini belgilediler. Sebebi - binanı vaqtında «çet adamlardan» boşatmağan ekenler.
Şevkiyev bu cezanen razı degil. «Saat 14-te olar binanıñ boşatıluvı ve saqlap qaluvı aqqında qararnıñ eda etilmesini teşkermege keldiler. Men binanı boşattım, mında çalışqan adamlarnıñ iş yerleri diger yerde buluna», – dedi o.
Pristavlar kelgende, o MPFH idaresinde bulunıp, olarnıñ areketlerine şikâyet bergen edi. İş yerine 14.10-da qayttı. «Men 10 daqiqağa keç qaldım. Foyyede pristavlar ve meni beklegen Meclis azaları ve ziyaretçiler buluna ediler. Mahkeme pristavları para cöremesi aqqında qararnı çıqarğanda, men olarğa 10 daqiqa emiyetli degil, ve men ve qaravuldan ğayrı iç bir kimse qalmaycağını ayttım, amma olar qulaq asmadılar. Neticede, 50 biñ ruble miqdarında para cöremesini belgilediler, amma fond esapları qapatıldı. Olarnıñ talabını nasıl etip yerine ketirecegimni añlatmadılar. Mahkeme pristavlarnıñ beceriksizligi o qadar şaşıra ki, atta nutqım tutulı», – dedi Şevkiyev.
Riza Şevkiyevniñ malümatına köre, hayriye teşkilât resmiy olaraq Jidkov soqağında yerleşmek kerek edi, amma Şmidt, 2 soqağında blunğanı içün, mülkni apis ettiler. «Daa bir sebep, teşkilât teessisçisi Ukraina vatandaşı Mustafa Cemilevdir. Rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarına köre, yabancı memleketniñ vatandaşı ticariy olmağan teşkilâtnıñ teessisçisi olmamaq kerek. Cemilevniñ ise, Rusiyede bulunması istenilmey», – dep bildirdi Şevkiyev.
Şevkiyevniñ sözlerine köre, bunıñ episi «sımarış» olğanını köstere. «Olar içün fondnı zapt etip, onı yoq etip, Meclisni tışarıda qaldırmağa müimdir», – dedi o.
Pristavlarnıñ areketlerine Şevkiyev mahkemede şikâyet etecegini ayttı.


text:
BMT Baş kâtibi Pan Gi Mun bazarertesi künü Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan ile körüşip, qırımtatar halqınıñ ve Yaqın Şarqnıñ sıcaq noqtalarındaki vaziyetini muzakere etti.
Bu aqta BMT matbuat hızmetiniñ beyanatında aytıla.
Subetdeşler Suriye ve İraqtaki vaziyetlerni incelediler, bunıñ ile İslâm devleti tarafından telükege ola bilecek halqara cevabını muzakere ettiler.
«Ukraina mevzusını, Qırımda qırımtatarlarnıñ vaziyetini ve Gazadaki vaqialarnı da muzakere ettik», – denile beyanatta.
Evel Türkiye çetel işler nazirligi qırım akimiyetniñ qırımtatarlarğa qarşı etken areketlerini takbih etti ve qırımtatar ealisiniñ qorquzuvını takbih etti.
Qırımda qırım musulmanlarınıñ evlerinde ve oquv yurtlarında tintüvlerni keçirmege devam eteler. Sentâbr 16 künü tintüv qırımtatar milliy Meclisinde ötkerildi.
Qırımtatar milliy lideri Mustafa Cemilev qayd etkeni kibi, Qırımnıñ «halq imayesi» «yoq etilecek» qırımtatarlarnıñ cedvelini tizdi eken.
Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov Rusiye matbuat vastaları boyunca rusiyeli akimiyetni tanımağan qırımtatarlarnı cezalar ile qorquza.


text:
Qırım ile memuriy sıñırda yük maşinalarınıñ aydavcılarında vesiqalarnı teşkergen bir qaç taqiqat gruppası çalışa. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Herson vilâyetinde Ukraina İçki işler nazirliginiñ reber muavini İlya Kiva bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, uquq qoruyıcı ve gümrük organlarınıñ temsilcilerinden ibaret olğan taqımlar yük maşinalarınıñ aydavcılarından vesiqalarnı, şu cümleden gümrük beyannamelerini teşkereler.
«Sentâbr 21 künü saat 14:00 vaziyet nezaret altındadır» – dedi Herson vilâyetinde Ukraina İçki işler nazirligi idaresiniñ reberi Artur Merikov.
«Yük maşinalarınıñ aydavcılarından militsiyağa şikâyet kelmey. Cemaat nizamınıñ bozuluvı qayd etilmegen», – deyler mında.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti böyle areketlerni takbih ete, amma yarımada sakinleri «erzaq qamaçavı»nıñ aqibetlerini duymaz, dep tüşüne.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi Ukraina Nazirler Şurasına muracaat etip, mayısnıñ 18-ne, Qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanlarını añma kününe, Kyivde ve degir şeerlerde keçirilmesi planlaştırılğan kütleviy eglenceli tedbirlerge qarşı acele tedbir almasını talap etti. Bu aqta Meclis reisi Refat Çubarov mayısnıñ 13-nde Facebookta yazdı.
Onıñ qayd etkenine köre, bu sene mayısnıñ 18-ne, qırımtatar halqı genotsidiniñ 75 yılına, er yıl mayısnıñ üçünci cumaertesi künü qayd etilgen Avropa Künü rastkele.
«Mayısnıñ 18-nde (cumaertesi künü) kütleviy ve büyük eglenceli tedbirlerni keçirmemek içün bütün yerli akimiyetler deñişmeler kirsetmedi. Eñ beteri de şu ki, mayısnıñ 19-ı (bazar künü) Ukraina hatıra taqviminde Siyasiy repressiyalarnıñ qurbanlarını añma künü olaraq qayd etilgen ve Ukrainada Avropa Kününi teşkil etkenler olarnı kommunist rejimi qurbanlarına sayğısızlıq köstergeninde qabaatlamasın dep, bütün büyük eglenceli tedbirlerniñ keçirilmesini mayısnıñ 18-ne belgiledi. Kyiv devlet şeer memuriyetiniñ memurları qırımtatar halqınıñ faciasına ayrı ürmetsizlik ve tsinizm kösterdi», – dep yazdı Çubarov.
Qırımtatar Milliy Meclisi Ukraina Nazirler Şurası, yerli icra akimiyet organları, cemaat ve siyasiy teşkilâtlarını qırımtatar halqı genotsidi qurbanlarınıñ hatırasını ürmet etip, Ukraina Yuqarı Radasınıñ «Qırımtatar halqınıñ genotsidini tanuv» qararına emiyet bermesine çağırdı.
«Qırımtatar halqı genotsidi qurbanlarınıñ hatırasına ve siyasiy repressiyalar qurbanlarınıñ hatırasına ürmet kösterilüvini temin etecek acele tedbir almasını kerekli dep saya», – dep qoştı Çubarov.
Kyivde mayısnıñ 17-nden 19-na qadar Ukrainadaki Avropa Künleri çerçivesinde tedbir keçirilmesi planlaştırıla. Mayısnıñ 18-nde qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanları hatırasına çıqarılğan «Haytarma» ilk qırımtatar bediiy filmi kösterilecektir.
Bundan evel qırımtatar cemaatçılığını mayısnıñ 18-nde Kyivde Kyiv Klezmer Festival zemaneviy klezmer muzıkası ve yeudiy medeniyetiniñ festivalini keçirmek planları açuvlandırğan edi. Teşkilâtçılar bu künü bir de bir eglence ve muzıka programması olmaycaq, dep bildirdi.
Mayısnıñ 18-nde Kamânets-Podilskıynıñ şeer künü olacaq. Bu künü bayram programması, şu cümleden «Dj fest Fortetsâ» oyun muzıkası festivaliniñ keçirilmesi planlaştırıla.
Mayısnıñ 18-de Ukraina ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlaylar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Şu künü qırımtatarlar halqınıñ Qırımdan sürgün etilüviniñ qurbanları hatırasına çeşit añma tedbirleri keçirile.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayıs 18 künü Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.