text:
Här keşe ber ük däwlättän – balaçaq ilennän
Häm bu ildä balalar belän bergä alarnıñ iñ yaqın dusları qurçaqlar da yäşi. Keçkenä bala üz qurçaqlarına iñ yaqın dus itep qarıy, alarğa ışana, alar belän bergä yäşi, çönki qurçaqlar häm uyınçıqlar sabıynıñ küñelendä yäşägän äkiät dönyasın çın häm canlı itep kürsätä. Ä inde qurçaqlar keşe yäki qoş, canwar, xätta, östäl urında bulıp söyli, cırlıy başlasa, qızıqlı xikäyälär surätläsä, busı inde balançağa öçen zur bäxet.
Şuña kürä härkem balaçaqta qurçaq teatrın ber genä kürsä dä, anı hiç onıtmıy. Qurçaq teatrınıñ canlı qaharmannarı, cır häm iyülläre, söyläşü räweşläre balanıñ xäterendä qala anı tuğan telgä, milli ruxqa öyrätä. Ni qızğanıç, soñğı yıllarda tuğan teldä uynawçı milli qurçaq teatrı iğtibardan çittä qala. Ölkän buın millättäşlärebezneñ härqaysı diärlek tatarça söyläşkän qurçaq teatrın yaxşı xäterläsä, yäşlär häm balalar üzläreneñ milli teatrları buluın belä mikän? Ällä inde mul'tfil'mnar, räsemle kitaplar, komp'yuter uyınnarı qurçaq teatrına bulğan ixtiacnı qısrıqlap çığıra? Alar bit qağidä bularaq teatr telendä milli syujetlarnı taswirlamıy.
Dimäk, qurçaq teatrınnan mäxrüm bala millätennän, yämle balalığınnan da ayırıla başlıy tügelme? Menä şundıy sorawlar belän min Qazannıñ Sukonqa bistäsendäge qurçaq teatrına kittem. Pänceşämbe könne älege teatr üzeneñ 72 sezonı açtı. Elekke çirkäw binasında urnaşqan bu teatr äkiät yortın xäterlätä, üze dä “Äkiät” dip atal. Monda sänğät'kä tuğrı, balalarnı yaratuçı, fidaqär artistlar, rässamnar, qurçaq häm kostyum tegüçelär eşli.
Yıl sayın 10 artıq yaña spektakl'ne balalarğa kürsätü, tamaşalarda ğomümkeşelek, tatar milläte, Qazan, Tatarstan tösmerlären citkerü niqädär möhim ikänlege äytep torası da yuq. Küptän tügel Qazan qurçaq teatrı Finländiädäge xalıqara qurçaq teatrları festivalendä qatnaşıp, “Qamır – batır” spektaklen tatarça uynağan häm törle millät tamaşaçıların, sänğät belgeçlären soqlandırğan. Xäzerge zamanda zur bulmağan xalıqlar telendä qurçaq teatrı kürsätü ul, bik qäderle häm güzäl ber küreneş ikän. Bu qurçaqlar tormışın Tatarstanda häm tatar töbäklärendä yäşäwçe bik küp balalar häm ata – analar yaxşılap belmi ikän, busı bik ayanıç xäl. Äydägez äle böten cir şarında berdän-ber tatar qurçaq teatrı belän yaqınnan tanışıyq. Millätebezneñ ütkäne dä, kiläçäge dä, sänğät häm tärbiä çarası da menä şuşı xıyalıy, äkiäte dönyanı saqlawçılar belän bäyle. Teatrınıñ direktorı Roza xanım Yapparova belän äñgämäbez çit ilgä säyäxätne iskä aludan başlandı. Çönki bu bik qızıqlı qurçaq teatrı däwlät çikläre aşa yıraqlarğa bik siräk çığa.
G.Ş. Küptän tügel sez Finländiädä bulıp qayttığız häm anda qurçaq teatrlarınıñ xalıqara festivalendä qatnaştığız. Şul turıda tulıraq söyläp kitsägez ide. R.Y. Törkiädä fin – törek cämğiäte eşli häm älege festival'ne dä alar oyıştırdı. Alar bezneñ teatr turında İnternet aşa belgännär häm festival'gä çaqırdılar. Bu xalıqara “Pinokio” festivale dip atala. Anda bez “Qamır batır” digän tatarça spektakl' kürsättek. Bezdän qala, anda Abxaziädän, Şvetsiädän häm Finländiäneñ bik küp kenä şähärlärennän qurçaq teatrları qatnaştı. Tamaşaçılar bezneñ spektakl'ne bik yaratıp qabul ittelär. Äytep kitärgä kiräk, bezneñ bu Finländiägä baruıbızda Sankt – Peterburg şähärendä yäşäwçe Fayzraxman Gafurovnıñ öleşe bik zur. Peterburgqa qädär bez poyızda bardıq, annarı Fäyzraxman bezne qarşı alıp, tönge säğät öçtä genä İsälmi şähärenä barıp cittek. Biş könnän soñ bez Xelsinki şähärenä küçtek. G.Ş. Roza xanım, Xelsinki şähärendä bezneñ küp kenä millättäşlärebez yäşi. Alar da sezneñ spektakl'gä kilgännär ideme? R.Y. Äye, alarnıñ kübese balaları belän kilgännär ide. Mine şaqqatırğanı şul buldı, Finländiädä torsalar da andağı balalar bik yaxşı itep tatarça söyläşälär. Qızğanıçqa qarşı, bezdä tatar gimnaziäläre, tatar klassları bulıp isäplänsälär dä, Tatarstanda torsaq ta, tatarça yaxşılap söyläşä almıylar, rusçanı quşıp söyläşälär. Kübese belmi. Ul bit inde ğailädän tora, dimäk äti – äniläre alarğa şundıy tärbiä birgän. G.Ş. Finländiädä bik cılı qarşı alğannar, ä Qazanda balalar qurçaq teatrına yörime? R.Y. Bolay bezneñ teatrnı balalar bik yarata. Bez ike teldä eşläwçe teatr bulıp isäplänsäk tä, älbättä bezdä kübesençä rus spektakl'lär. Rus spektaklen kürsätkändä zal 90 protsentqa tula, ä tatarçağa balalar bik az kilä. Bez atnağa ber tapqır tatarça spektakl'ne uynıybız. Bez ber genä kassa aşa satıp qaradıq, anda da 30 ğına keşe kilde. Şuña kürä bezneñ tatar truppası Tatarstan rayonnarı buyınça yöri. G.Ş. Ä nindi avtorlar belän xezmättäşlek itäsez? R.Y. Bezgä professional' dramaturglar yaza. Äytik, Tufan Miñnullin, Mansur Gıylyacev, Zölfät, Rawil Boxaraev, kompozitorlar Mäxsüdä Şämsetdinova, Luiza Batır – Bolğari, Rezeda Axiärova, Azat Xösäinov häm başqalar. Professional' yaqtan alar rus spektakl'lärennnän qalışmıy, ämma balalar rus spektakl'lärenä teläbräk yöri. Menä şundıy problema bar. Xäzer inde alğa kiteş zur. Tatar spektakl'lärenä klasslap balalar kilä, läkin menä ata - analar üzläre balaların alıp kilmi. Andıylar bar, läkin alar bik az. G.Ş. Tatarça repertuarğa kilgändä nindi spektakl'läregez bar? R.Y. Repertuarda bezneñ berniçä spektakl'. Näbi Dählineñ “Cırlap uzğan cäy”, Tufan Miñnullinnıñ bez 7 pe'ssasın quydıq. “Azat”, “Kärlä mäktäp balası”, “Yılan taw”, şulay uq Abdulla Alışnıñ “Ser totmas ürdäk” häm başqalar. Bügengese köndä bezneñ uynıy torğan 10 spektakl' bar. Böten respublikağa kürsätep çıqqannan soñ qayçaq repertuardan töşerep qaldırırğa da turı kilä. Çönki bez 270 yıl tarixı bulğan binada utırabız häm bezneñ kiemnärne, dekoratsiälärne saqlıy torğan urınnar yuq. Qurçaqlar muzey yasarğa da bernindi bülmälär yuq. Keşelärgä dä monda utırırğa urın citmi. Şuña bik küp qızıqlı spektakl'lärne satarğa turı kilä. G.Ş. Finländiädän qaytqaç, sez Samarada qurçaq teatrlarınıñ “Salawat küpere”festivalendä dä qatnaşqansız ikän? Anda niçegräk buldı? R.Y. Bez açtıq şulay uq anda tamaşanı Qamır batır spektakle belän açtıq. Zal şığrım tulı ide. Häm minem şunı äytäsem kilä, ägär dä başqa töbäklärdäge tatarlar bezne üzlärenä çaqırsa, bez räxätlänep şunda barıp andağı tatar balalarına tatarça qurçaq teatrların kürsätep qaytır idek. G.Ş. Sezneñçä qurçaq teatrınıñ ähämiäte närsädä? R.Y. Qurçaq teatrı – ul balalarnıñ iñ berençe tapqır teatral' sänğät belän oçraşuı. Bezneñ teatrğa balalar öç yäştän kilälär. Alarnıñ äle cannarı aq käğäz kebek bula häm anda närsä yazuıbız, niçek yazuıbız, bez niçek anı teatr sänğätenä ğaşıyq itäbez bu barısı da bezdän tora. Monda bezneñ teatrnıñ ähämiäte bik zur. İñ berençe qurçaq teatrı aqnı qaradan, yaxşını yamannan ayırırğa öyrätä. Spektakl'lär ul bit balanıñ küñel açuı ğına tügel, ä härber spektakl' üzençä tärbiäli. Qurçaq teatrları kübesençä äkiätlärdän tora, ä bit äkiätlärdä härwaqıtta yaxşılıq ciñep çığa. Keşelek uylap tapqan tärbiäwi çaralarnıñ barısı da spektakl'lärdä çağıla häm şuña kürä menä Balalar üzläre dä sizmästän äkiätkä kerep kitep üzläreneñ köçlärenä ışana başlıylar. Miña qalsa, kemnär bezneñ teatrlarğa yöri, alar sänğät'neñ başqa törlären dä yarata başlıylar. Älbättä andıy balalar uramda tärtip bozıp yörmilär. Ägär dä ata – analar häm qurçaq teatrınıñ ähämiäten añlasalar teatrğa iğtibar tağın da artır ide. G.Ş. Qurçaq teatrı tağın nindi qıyınlıqlar belän yäşi? R.Y. Qayçandır Robert Batulla bezneñ teatrda baş rejisser bulıp eşlägän häm ul uzıp qaldırğan. Qarap toram da problemalar haman da şul uq. İnde aña 30 – 40 yıl ütsä dä. Şul uq teatrnıñ kritikları yuq häm qurçaq teatrı belän şöğellänüçe ayırım ber keşelär yuq. Bügenge köndä teatrlarğa kilep, alarnı analizlanuçı keşelär yuq. Teatr turında bik az yazıla. Akterlar bit säxnä artında, alar kürenmilär. Qayberäwläre qartayğançı qurçaq teatrında eşli. Menä alar turında da yazuçılar yuq. Menä yaldan çıqtıq qurçaqlarnı yasawçı eştän kitärgä dip ğariza yazdı. İnde tağın kem kitär dip toram. Çönki xezmät xaqları bik az, alarğa niçek eşliseñ dilär. Elek balalar häm komsomol oyışmaları bar ide, balalarnıñ buş waqıtların tutıru ğına dimäs idem, ä klasstan tış tärbiä belän şöğellänü yuq diär idem. Şuña kürä miña qalsa, balalar teatrınnan böten äyber başlana häm anıñ belän bik citdi şöğellänergä kiräk. Ul äle Lunoçarski revolyutsiädän soñ äle äytkän ide, böten yaxşı äyber balalarğa dip. Ä bezdä ul käğäzdä genä qala. Balalarğa iñ axırda iğtibar birelä bezdä. Bezneñ iñ zur problema qurçaq teatrınıñ binası voenkomat belän yänäşä urnaşuında. Armiägä çaqırılış waqıtında monda mäxşär bula. Alar bezneñ tübädä dä sikerep yörilär, bezneñ yortqa kerep bädräf tä yasıylar, ike tapqır täräzälärne dä wattılar. Küz aldığızğa kiteregez balalar nindi kürşelär belän yäşi. G.Ş. Problemalardan tış qurçaq teatrınıñ şatlıqları barmı soñ?
R.Y. Törkiädä fin – törek cämğiäte eşli häm älege festival'ne dä alar oyıştırdı. Alar bezneñ teatr turında İnternet aşa belgännär häm festival'gä çaqırdılar. Bu xalıqara “Pinokio” festivale dip atala. Anda bez “Qamır batır” digän tatarça spektakl' kürsättek. Bezdän qala, anda Abxaziädän, Şvetsiädän häm Finländiäneñ bik küp kenä şähärlärennän qurçaq teatrları qatnaştı. Tamaşaçılar bezneñ spektakl'ne bik yaratıp qabul ittelär.
Äytep kitärgä kiräk, bezneñ bu Finländiägä baruıbızda Sankt – Peterburg şähärendä yäşäwçe Fayzraxman Gafurovnıñ öleşe bik zur. Peterburgqa qädär bez poyızda bardıq, annarı Fäyzraxman bezne qarşı alıp, tönge säğät öçtä genä İsälmi şähärenä barıp cittek. Biş könnän soñ bez Xelsinki şähärenä küçtek.
G.Ş. Roza xanım, Xelsinki şähärendä bezneñ küp kenä millättäşlärebez yäşi. Alar da sezneñ spektakl'gä kilgännär ideme?
R.Y. Äye, alarnıñ kübese balaları belän kilgännär ide. Mine şaqqatırğanı şul buldı, Finländiädä torsalar da andağı balalar bik yaxşı itep tatarça söyläşälär. Qızğanıçqa qarşı, bezdä tatar gimnaziäläre, tatar klassları bulıp isäplänsälär dä, Tatarstanda torsaq ta, tatarça yaxşılap söyläşä almıylar, rusçanı quşıp söyläşälär. Kübese belmi. Ul bit inde ğailädän tora, dimäk äti – äniläre alarğa şundıy tärbiä birgän.
G.Ş. Finländiädä bik cılı qarşı alğannar, ä Qazanda balalar qurçaq teatrına yörime?
R.Y. Bolay bezneñ teatrnı balalar bik yarata. Bez ike teldä eşläwçe teatr bulıp isäplänsäk tä, älbättä bezdä kübesençä rus spektakl'lär. Rus spektaklen kürsätkändä zal 90 protsentqa tula, ä tatarçağa balalar bik az kilä. Bez atnağa ber tapqır tatarça spektakl'ne uynıybız. Bez ber genä kassa aşa satıp qaradıq, anda da 30 ğına keşe kilde. Şuña kürä bezneñ tatar truppası Tatarstan rayonnarı buyınça yöri.
G.Ş. Ä nindi avtorlar belän xezmättäşlek itäsez?
R.Y. Bezgä professional' dramaturglar yaza. Äytik, Tufan Miñnullin, Mansur Gıylyacev, Zölfät, Rawil Boxaraev, kompozitorlar Mäxsüdä Şämsetdinova, Luiza Batır – Bolğari, Rezeda Axiärova, Azat Xösäinov häm başqalar. Professional' yaqtan alar rus spektakl'lärennnän qalışmıy, ämma balalar rus spektakl'lärenä teläbräk yöri. Menä şundıy problema bar. Xäzer inde alğa kiteş zur. Tatar spektakl'lärenä klasslap balalar kilä, läkin menä ata - analar üzläre balaların alıp kilmi. Andıylar bar, läkin alar bik az.
G.Ş. Tatarça repertuarğa kilgändä nindi spektakl'läregez bar?
R.Y. Repertuarda bezneñ berniçä spektakl'. Näbi Dählineñ “Cırlap uzğan cäy”, Tufan Miñnullinnıñ bez 7 pe'ssasın quydıq. “Azat”, “Kärlä mäktäp balası”, “Yılan taw”, şulay uq Abdulla Alışnıñ “Ser totmas ürdäk” häm başqalar. Bügengese köndä bezneñ uynıy torğan 10 spektakl' bar. Böten respublikağa kürsätep çıqqannan soñ qayçaq repertuardan töşerep qaldırırğa da turı kilä. Çönki bez 270 yıl tarixı bulğan binada utırabız häm bezneñ kiemnärne, dekoratsiälärne saqlıy torğan urınnar yuq. Qurçaqlar muzey yasarğa da bernindi bülmälär yuq. Keşelärgä dä monda utırırğa urın citmi. Şuña bik küp qızıqlı spektakl'lärne satarğa turı kilä.
G.Ş. Finländiädän qaytqaç, sez Samarada qurçaq teatrlarınıñ “Salawat küpere”festivalendä dä qatnaşqansız ikän? Anda niçegräk buldı?
R.Y. Bez açtıq şulay uq anda tamaşanı Qamır batır spektakle belän açtıq. Zal şığrım tulı ide. Häm minem şunı äytäsem kilä, ägär dä başqa töbäklärdäge tatarlar bezne üzlärenä çaqırsa, bez räxätlänep şunda barıp andağı tatar balalarına tatarça qurçaq teatrların kürsätep qaytır idek.
G.Ş. Sezneñçä qurçaq teatrınıñ ähämiäte närsädä?
R.Y. Qurçaq teatrı – ul balalarnıñ iñ berençe tapqır teatral' sänğät belän oçraşuı. Bezneñ teatrğa balalar öç yäştän kilälär. Alarnıñ äle cannarı aq käğäz kebek bula häm anda närsä yazuıbız, niçek yazuıbız, bez niçek anı teatr sänğätenä ğaşıyq itäbez bu barısı da bezdän tora. Monda bezneñ teatrnıñ ähämiäte bik zur. İñ berençe qurçaq teatrı aqnı qaradan, yaxşını yamannan ayırırğa öyrätä. Spektakl'lär ul bit balanıñ küñel açuı ğına tügel, ä härber spektakl' üzençä tärbiäli. Qurçaq teatrları kübesençä äkiätlärdän tora, ä bit äkiätlärdä härwaqıtta yaxşılıq ciñep çığa. Keşelek uylap tapqan tärbiäwi çaralarnıñ barısı da spektakl'lärdä çağıla häm şuña kürä menä Balalar üzläre dä sizmästän äkiätkä kerep kitep üzläreneñ köçlärenä ışana başlıylar. Miña qalsa, kemnär bezneñ teatrlarğa yöri, alar sänğät'neñ başqa törlären dä yarata başlıylar. Älbättä andıy balalar uramda tärtip bozıp yörmilär. Ägär dä ata – analar häm qurçaq teatrınıñ ähämiäten añlasalar teatrğa iğtibar tağın da artır ide.
G.Ş. Qurçaq teatrı tağın nindi qıyınlıqlar belän yäşi?
R.Y. Qayçandır Robert Batulla bezneñ teatrda baş rejisser bulıp eşlägän häm ul uzıp qaldırğan. Qarap toram da problemalar haman da şul uq. İnde aña 30 – 40 yıl ütsä dä. Şul uq teatrnıñ kritikları yuq häm qurçaq teatrı belän şöğellänüçe ayırım ber keşelär yuq. Bügenge köndä teatrlarğa kilep, alarnı analizlanuçı keşelär yuq. Teatr turında bik az yazıla. Akterlar bit säxnä artında, alar kürenmilär. Qayberäwläre qartayğançı qurçaq teatrında eşli. Menä alar turında da yazuçılar yuq.
Menä yaldan çıqtıq qurçaqlarnı yasawçı eştän kitärgä dip ğariza yazdı. İnde tağın kem kitär dip toram. Çönki xezmät xaqları bik az, alarğa niçek eşliseñ dilär. Elek balalar häm komsomol oyışmaları bar ide, balalarnıñ buş waqıtların tutıru ğına dimäs idem, ä klasstan tış tärbiä belän şöğellänü yuq diär idem. Şuña kürä miña qalsa, balalar teatrınnan böten äyber başlana häm anıñ belän bik citdi şöğellänergä kiräk. Ul äle Lunoçarski revolyutsiädän soñ äle äytkän ide, böten yaxşı äyber balalarğa dip. Ä bezdä ul käğäzdä genä qala. Balalarğa iñ axırda iğtibar birelä bezdä.
Bezneñ iñ zur problema qurçaq teatrınıñ binası voenkomat belän yänäşä urnaşuında. Armiägä çaqırılış waqıtında monda mäxşär bula. Alar bezneñ tübädä dä sikerep yörilär, bezneñ yortqa kerep bädräf tä yasıylar, ike tapqır täräzälärne dä wattılar. Küz aldığızğa kiteregez balalar nindi kürşelär belän yäşi.
G.Ş. Problemalardan tış qurçaq teatrınıñ şatlıqları barmı soñ?R.Y. Küptän tügel genä min baş rejisser belän mädäniät ministrı yanına barğan idem häm ul bezgä yaña bina tözergä kürsätmälär birde. Ägär dä ul bina salınsa, bu respublika öçen bik zur eş bulaçaq. Çönki qurçaq teatrınıñ binası da balalarnı tärbiälärgä tieş.
Qurçaq teatrına yärdäm häm iğtibar kiräk. Rusiäneñ törle töbäklärendä meñnärçä tatar balaları berwaqıtta da üz milläteneñ canlı qurçaq teatrınıñ kürmägän häm işetmägän. İke million tatar yäşägän Tatarstanda häm 400 meñ millättäşlärebez torğan Qazanda yuğarı zäwıqlı tatar qurçaq spektakl'lärenä üz balaların kiterüçelär bik az. Şunlıqtan, tatarça spektakl'lär atnağa ber tapqır, şimbä könne uynala. Küpme izgelek, ğibrätle xällär häm milli sänğät tä'sire balalardan çittä qala. 70 yıldan artıq eşlägän niçämä buın tatar keşeläre tärbiälägän milli äkiät yortı buşap qalsa, barıbızğa da bik küñelsez bulır ide. Bu yortnı saqlawçılar, yäşätüçelär üzläre dä milli qaharmannar bit. Borçılu häm ömet arasında yäşi bügen äkiät teatrı.
Gölnaz Şäyxetdinov


c: text/html

text:
İzrael Gaza Sızığınnan çigenä başladı
İzrael Gaza sızığınnan çigenä başladı.Armiä 14.augustta 8500 yähüdkä öylären buşatu turındağı dokumentlarnı taratudan berniçä säğät elek, okupatsiä astındağı territoriädäge yähüd utarlarına barlıq kereşlärne blokadaladı.Gaza Sızığında yäşäwşe yähüdlär ixtiari räweştä sişämbe tön urtasına qädär çığıp kitergä tieş ä şunnan soñ alarnı köçläp çığaraçaqlar .Meñnärçä yähüd küçerelügä qarşılıq kürsätäçägen äytä
Tzur(audio)
Bez bu kiçne Gaza Sızığına kereşne yababız. Düşämbedä ''tuğannarça qul'' isemle operatsiä başlatabız .Operatsiä Gaza sızığındağı tuğannarıbıznı küçerü mäqsatın quya
Gaza Sızığında yäşäwçe yähüdlärneñ yözlärçäse İzrael xökümäteneñ birgän kompensatsiäne alu öçen qul quyğan. Ämma 5meñ çaması yähüd üz teläge belän çığıp kitmi, qarşılıq kürsätergä äzerlänä. Düşämbedä Yerusalemdä yözlärçä keşe Sharon ofisı aldında protest belderä . Küzätüçelär Gaza Sızığınnan çigenü İzrael tarixındağı bik açı waqıygä dip äytä. Haaretz gazetası çigenüne böten izraellelär öçen matäm köne dip atıy.İzraelneñ Toraq häm tözü ministırı Yitzak Herzog küçenergä mäcbür qalğan yähüdlärgä simpatiä belän qarauın äytte
Herzog(audio)
Bu buın yähüdlär öçen İzareldä in açı kön.Bez İzrael watandaşların öylärennän quıp çığarğan bik bik awır operatsiä alıp barabız,
Yäkşämbedä yözlärçä yähüd Gaza sızığındağı Neveh Dekalimdäge ziraatqa cıyıldı. Andağı 50 qäber sintäberdä İzrael yağına küçereläçäk . Bügen Neveh Dekalimde xalıq utarğa töp kereşne blokadalap , xärbilärneñ öyläregezne buşatığız digän kägazlarnı taratuına kirtä bulırğa tırışsa da soñraq taralğan.Törle urınnarda protest belderüçelär Sharonnı planınnan vazkiçergä çaqıra. Politsiä sişämbe tön urtasına qädär xalıq üz teläge belän çığıp kitergä tieş dip , qatnaşmıy kötä.Annan soñ närsä bulaçaq ,bu küplär öçen borçılu çığanağı . Xalıqnıñ zur öleşe çigenü planın yaqlıy. Sharon İzraelneñ iminlege öçen Gaza Sızığınnan çigenü şart dip beldersä dä, planğa qarşı buluçılar xökümät tevrat-incildä äytelgän yähüd cirlären taşlap kitä digän pozitsiädä tora . İzrael premyereneñ urın basarı S.Peres
Peres(audio)
Bu izrael demokratiäse öçen bik möhim kön.Xökümät häm parlament kisken qararlar qabul itä alğannarın kürsätte.Tawış birü ciñel bulmasa da , qarar döres ide.İkençe yaqtan xalıqnıñ protest üz fikeren belderergä xoququ bar-bu demokratie färidä xämit

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
İrannıñ Kerman töbägendä köçle cir teträw näticäsendä kimendä 4 meñ keşe hälak buldı
Cir teträw başqala Tährannan könyaqkönçığışqa taba meñ çaqrım yıraqlıqta bulğan 80 meñ çaması keşe yäşägän Bam şähärendä buldı.
İran televideniäse, Bam şähärendäge yortlarnıñ 60%tı cimerelep töşkän dip xäbär itte, şul sanda 2 meñ yıllıq tarixı bulğan borıñğı çirkäw dä. Cir terträw şähär xalqı yoqlağan çaqta, cirle waqıt belän irtänge 6nçı yartıda bulğan.
Rusiä iñ berençe bulıp yardäm täqdim itkän illärneñ berse buldı. Mäskäw kiräk-yaraqlar häm qotqaruçılar belän ike oçqıç cibärüen xäbär itte. Germaniä kanslerı Gerhard Şröder İran xalqınıñ qayğısın urtaqlaşıp, kiräk bulğan böten yardäm cibäreläçäk, dip belderde. Gretsiä dä yardäm cibärüen xäbär itte.


text:
AQŞ-ta başlap barlıq dönya birjalarına cäyelgän tiskäre ekonomik signallar İstanbul birjasın da qatı bärde. Soñğı ike köndä birjadağı aksilälärneñ bäyäse 28,5 milliard dollarğa kimede. Bu inde aksiä xucaları, spekulantlar zur zian kürde digän süz. Dönyanıñ iñ ataqlı spekulantlarınnan Soroznıñ “soñğı 60 yılnıñ iñ zur ekonomik krizisı” dip beldeüe dä ğomumän dönyada, ayrım alğanda Törkiädä zur tuñğısızlıq xasıl itte. Ekonomistlarnıñ küpçelege ekonomik torğınlıq yäki global üseştä äkrenäyü turında kisätälär. Yäğni dönya bazarlarında alış bireş eşläre kimiäçäk, anıñ arqılı eşlär tuqtalaçaq, eşsezlär sanı artaçaq, bu protsesstan bigräktä eş xaqına ğına yäşägännär zian küräçäk. Törkiä kebek ekonomikasın üsterergä, inflyatsiäne kimetergä tırışqan illär zurraq zian küräçäk. Törkiäneñ finans ministere Unakıtan häm premier Erdoğan “bez dä bu dulqınnan zian küräçäkbez” dip äytergä mäcbur buldılar. Läkin alar Törki bu krizistan qotılır digän bulsalar da birjada säyäsilärneñ bu süzläre bik tä tä`sirle bulmadı kebek. Däwlät Üzäk Bankasınıñ direktorı Durmuş Yılmaz da
ekonomik ölkädä ilebezgä bulğan ışanıçnı kimetmäskä tieşbez, AQŞ-ta ressesiä yäğni torğınlıq bulmas, ämma ekonomika citdi räweştä äkrenäyer,- dip äytte.
İnde uramdağı ğadi watandaşqa monıñ nindi tä`sire bulır disäk, uñay bulmayaçağın äytä alabız. İnflatsiä üsäçäk, däwlät çığımnarın qarşılaw öçen salımnarnı artıraçaq, eş urınnarı yabılu säbäple eşsezlär kübäyäçäk hb.lar.
Menä mondıy panika xäle xökem sörgändä xökümät ike atnadan birle türban dip atalğan başyawlığı mäsäläsen kön tärtibendä tota. Mäğlüm Törkiädä İslam quşa dip başın bäylägän xatın-qızlarğa universitetlarğa kerü mömkinlege birelmi, bu laisizmğa, yäğni dinne däwlät eşlärennän ayıruğa qarşı dielä. Ä İslamçı AK partiä saylawçılarına “bez bu problemanı çişäcäkbez” digän väğät birgän ide. Xäzer AK partiä xökämäte oppozitsiädäge 70 deputatqa iä Millätçe Xäräkät Partiäse belän kileşep konstitusiäneñ qayber maddälären üzgärtep bu mäs`äläne çişärgä zur köç sala başladı. Universitetqa İslamçı simvollar keräçäk dip qurqqannar moña qarşı köçle reaksiä birä başladılar. Inde mätbuğatta da zur ızğış quptı, televiziälärdä bu turıda mäxsus debatlar bara. Rejimnıñ saqçısı dip isäplängän Törek Qorallı Köçlärennän (TQK) älegä reaksiä işetelmäde.
İdänastı ütä millätçe Ergenekon oyışmasınıñ törle terror xäräkätlärenä qatnaşuda ğäyeplängän 30-dan artıq ağzasınıñ qulğa alınuı Törkiäneñ köntärtibenä mengän öçençe tema buldı. Alar arasında sigez pensiädäge ofitsär häm ğäskär bar. Şulardan bere general. Oyışmanıñ mäqsatı eçke häm çit döşmannarnı täsirsez xälgä kiterü, kiräkkändä yuq itü ikän. Bu oyışmanıñ TQK belän bäyläneşe mäsäläse, prokuraturadağı soraw alulardan nindi näticä çığaçağı bilgesez. Şulay da matbuğatta, prokuraturanıñ bu turıda xäbär birmäskä digän kürsätmäsenä qaramastan, imeş mimeşlär çıqqalap tora.
49 yıldan soñ berençe märtäbä bularaq ber Grek primere Kostas Karamanlis räsmi vizit belän Ankarağa kilde. Mäğlüm ike il arasında Kiper, Egäy diŋgezendä Törkiägä yänäşä torğan utrawlar, Gretsiädä yäşäwçe azçılıq Törklär, İstanbuldağı provoslau arhiepeskopınıñ pozitsiäse belän provoslav popların uqutu mäsäläsendä baytaq problemalar bar. Şul säbäple dä bu vizit zur ähämmitkä iä, şiksez problemalarnıñ hämmäse çişelmäsä dä ike arada eşçän dialogqa başlawğa zur öleş kertäçäk dip uylanıla.
Qısqası iñ citdi mäs’älä ekonomik ölkädä bulsa da Törkiädä xökümät xalıqnıñ diqqäten başqa yaqlarğa cälep itü öçen başyawlığı yaki Ergenekon mäsälälärenä kübräk ähämiyat birä digän farazlar bar.


text:
Qabuldan 65 çaqrımlap yıraqlıqtağı Logar wilayäteneñ cinayät tikşerüçese Qödrätulla Arabzai äytüençä, mäktäptä yañartu eşläre barğan bulğan. Häm qızlar tirmälärdä uqığan.
Anıñ äytüençä kiçä kiç yanğın mäktäpne, tirmälärne, urındıqlarnı, elektr generatorın häm ber maşinanı yuq itkän.
Soñğı berniçä köndä Äfğänstanda ğiysançılarğa qarşı çaralarda kimendä 23 keşe, şul isäptän ber britan häm ber amerikan soldatı hälak buldı.
Bügen Qabulda Äfğän saylaw komissiäse xärämläşülär turında şikayätlär bulu säbäple sintäber ayında ütkän parlament saylwlarınıñ täğäyen näticälären iğlan itü kiçekterelä dip belderde.


text:
Tolkaçev İdel buyında xezmättäşlekkä saqıra
Konstantin Tolkaçev töbäk qanun sığarıusıları täqdimdärenä Däwlät Dumahı deputattarınıñ qolaq halırğa telämäwenä borsolow belderźe. Töbäktärźäge xäldär beźgä yaqşı tanış, şuğa la Däwlät dumahı deputattarı tege yäki bıl qanundı äźerlägändä käñäşlöşep eşlähä fayźağa kiter ine, tine parlament spikerı. Şuğa la Konstantin Tolkaçev İdel buyı federal bülge töbäktäreneñ qanun sığarıusıları eşmäkärlegen berläşterergä saqıra.
Köźgö sessiala Başqortostan deputattarı milli proekttarźıñ ütäleşenä arnalğan parlament tıñlawźarı ütkärergä niätläy. Bıyıl Däwlät yıyılışı, Respublika prezidentı, Respublika Xökümäte turahındağı qanundarğa üźgäreştär indereläsäk. Konstantin Tolkaçev ularźıñ nindäyeräk üźgäreştär ikänen anıqlamanı.
* * *
Başqortostan yetäkseheź qaldı. Prezident Mortaza Räximov bına bernisä kön rayondarźan qaytmay. Mexänizatorźar eşe menän tanışa, yañı mäktäptär asa. Premer ministr Rafael Baydäwlätov ta tıuğan rayonına barıp käyefen kütärep qayttı.
Rämzit Abulayev, Öfö


text:
дүшәMбe, 23 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 11:40
4 metrlı barelief Sibay pedagogiä universitetınıñ xoquq fakultetı binahında quyılğan. Barelief mäğrifätse Miftaxetdin Aqmullanıñ tıuıuına 175 yıllığı uñayınan asılğan. Barelief avtorı – İşmorat Däülätbaev kiläsäktä Aqmullanıñ sının da eşlärgä niätläy. İnstitutta asılğan kompozitsiä Başqortostandağı täüge barelief, ti rässam. Sibay institutı respublika yämäğätselege kiñ bildälägän waqiğalarźan sittä qalmağan. Bıyıl Aqmullanıñ 175 yıllığına arnalğan tantanalar siktärendä uqıu yortonda fänni käñäşmälär, äźäbi kisälär ütkärelgän. İnstitut etäkselege äyteüensä, yaqın kiläsäktä başqort mäğrifätsehe iśtälegen mäñgeläştereü maqsatında muzeyźa ayırım bülmä asıu źa küźallana.


text:
İminlek Şurası Äfğanstandağı İSAF köçläre wäkaläten bar ilgä cäyelderüne xupladı
Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurası, Äfğanstandağı İminlek urnaştıruğa yardäm itüçe xalıqara köçlärneñ wäkaläten başqala Qabul belän genä çiklämiçä, bar ilgä cäyelderüne röxsät itkän mandatnı xupladı. Şura äğzaları monı bertawıştan qabul itte. Kiläse yılğa bilgelängän ğomumi saylawlar aldınnan ildäge wäzğiatne caylaw häm cirle xärbi başlıqlarğa qarşı çaralar kürü öçen bu xälitkeç adım bulıp tora.
Audio, John Negraponte
"Qarar ölgese 15 yaqlaw tawışın qazandı, ul bertawıştan 2003-nçe yılnıñ 1510-nçe qararı bularaq qabul itelde" di İminlek Şurasında xäzerge waqıtta räislek itkän Quşma Ştatlar wäkile Negraponte. Başta amerikan, ä annarı britan, german häm törek xärbiläre qulı astında bulğan İSAF köçläre august ayında NATO citäkçelegenä küçte, bügenge köndä anda barlığı 5 meñ yarım ğäskäri bar. Şularnıñ zur öleşe Germaniä häm Kanadadan kilä. Alar, "Taliban" häm "äl-Qaidä" qaldıqlarına qarşı suğış alıp barğan häm amerikannar citäklägän 11 meñlek ayırım xärbi kontingentqa kermi, fäqät üzläre urnaşqan töbäktä iminlek urnaştıruğa ğına yardäm itä. İSAF mandatın xäzer Äfğanstannıñ başqa töbäklärenä dä cäyelderü, andağı waq-töyäk xärbi citäkçelärneñ xakimiaten çikläwne, häm Qabuldağı üzäk xökümätneñ xakimiaten kiresençä nığıtunı maqsat itep quya. İminlek Şurasında bu xaqta maxsus qarar qabul itü täqdime belän çıqqan Germaniäneñ daimi wäkile Guenter Pleuger.
Audio, Guenter Pleuger
"Äfğanstandağı İSAF mandatın kiñäytü turında german wäkillege täqdimeneñ şulay bertawıştan qabul itelüwenä bez bik şatbız, bu bezgä Äfğanstandağı iminlek wäzğiaten yaxşıraq qayğırtu mömkinlegen birä. Bigräk tä Bonnda başlanğan täräqqiatne däwam itep, kiläse yılda ütäçäk saylawlarnı iskä alğanda" di Germaniäneñ İminlek Şurasındağı daimi wäkile Pleuger. German wäkileneñ süzlärenä qarağanda, Berlindäge xökümät xäzer Äfğanstan tönyağındağı Qondız ğähärenä 450-läp german ğäskärien cibärü öçen bundestagtan maxsus fatixa alu xästären kürä. Älegä qädär İSAF köçlärendä qatnaşqan başqa ber il dä üz xärbilären Qabuldan çitkä urnaştıru telägen beldermäde. Belgeçlär, İSAF bülekçälären berençe çiratta tönyaqtağı Mazari-Şärif häm könbatıştağı Hirat şähärlärenä urnaştıru urınlı bulır ide dip beldersä dä, monıñ öçen östämä ğäskärilärne äle başta tabarğa kiräk bulaçaq. Mazari-Şäriftä 70-läp britan xärbie inde bar, läkin alar İSAF saflarına kermi, ä amerikannar citäklägän terrorğa qarşı köçlärneñ ber öleşe bulıp tora. İSAFnı bar Äfğanstan buylap cäyelderü näq menä şul köçlärnıñ nığıtmaları nigezendä alıp barıla ala.
Kärim Kamal, Praga


text:
Ğiraq suğışına qarata mönäsäbät bar dönya buylap naçaraya, ämma İran uñayınnan da borçular arta
Yewraziäneñ könçığışında şulay itep yaña ber qüät ayaqqa basıp kilgändä, älegä berdänber superdäwlät sanalğan Amerika Quşma Ştatlarınıñ dönyadağı süräte ber dä maqtanırlıq tügel. Äle genä ütkärelgän tikşerenü şunı kürsätä - törle illärdä yäşägän keşelärneñ Amerikağa mönäsäbäte naçaraya bara, alarnıñ zur öleşe xätta Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqta ğäskär totuı İran yanawına qarağanda da qurqınıçraq digän fiker belderä.
Ämma xäzer andıy möğämälä inde yuqqa çıqqan diärgä bula - tikşerenü uzğan illärneñ küpçelegendä Quşma Ştatlarnı uñay bäyäläw kimegän. Misal öçen, Amerikağa yaxşı qaraş ispannarnıñ 25 protsentında ğına, uzğan yılda bu san 41 ide. Şuşı kürsätkeçneñ kinät kimüe Törkiädä (23-tän 12 protsentqa) häm Hindstanda da (71-dän 56-ğa) küzätelgän.
Washingtonnıñ terrorğa qarşı alıp barğan köräşen yaqlaw da kimi, ul barı tik Rusiä häm Hindstanda ğına küpçelek tarafınnan xuplana.
Pew tikşerenü üzäge mödireneñ urınbasarı Carroll Doherty süzlärenä qarağanda, yaxşı mönäsäbätneñ kimüe artında berençe çiratta Ğiraqtağı suğış tora. "Hiçyuğı Yewropada Quşma Ştatlarğa qaraşnı yaxşırtudan näq menä Ğiraq totqarlap tora. Ä inde nigezdä möselman illärenä kilgändä, anda bez bernindi dä yaxşıru işarälären kürmibez. Bu Ğiraqqa bäyleme, ällä başqa säbäbe barmı - monısı da anıq mäğlüm tügel. Anda başqa kierenkeleklär dä bar, ämma niçek kenä bulmasın, sürät şaqtıy eçpoşırğıç", di tikşerenüne ütkärgän oyışma mödireneñ urınbasarı, dönyada Amerikağa qarata qaraşnıñ naçarayuı xaqında.
Çınnan da, Ğiraq suğışı bar dönyanı imin itte dip barı tik Quşma Ştatlarnıñ üzendä, Hindstan häm Nigeriädä yäşäwçelärneñ genä küpçelege uylıy. Washingtonnıñ şul suğıştağı iñ yaqın berektäşe bulğan Britaniädä isä fikere soraşılğannarnıñ 60 protsentı, älege suğış dönyanı tağın da qurqınıçraq itte, digän qaraşta.
İñ qızığı häm Washington öçen borçılu uyatırlığı şul - Germaniä häm Quşma Ştatlardan tış, tikşerenü ütkän här ildä xalıqnıñ küpçelege, Amerikanıñ Ğiraqta ğäskär totuı, İrannıñ atom programmasına qarata zurraq qurqınıç tudıra, dip isäpli.
Läkin tikşerenü ikençe yaqtan, İrannıñ atom omtılularına şik belän qarawnıñ bar dönya buylap artuwın da açıqlıy. Andıy borçılu bigräk tä Quşma Ştatlarda häm aña berektäş illärdä, misal öçen, könbatış Yewropada sizelä. Anda, ägär dä İran atom qoralına iä bulsa, ul anıñ belän ni eşlärgä cıyına digän soraw borçu uyata. Germaniädä fikere soraşılğannarnıñ yartısınnan artığı şul eşçänlege näticäsendä İran dönya öçen iñ zur qurqınıç tudıra, dip uylıy.
Carroll Doherty fikerençä, İran mäs''äläsendä bu yaña ber täräqqiat bulıp tora.
"Borçılular Atlantiknıñ ike yağında da bar, minemçä, bu bik möhim ber närsä - elekke tikşerenülärdä bez monı kürmägän idek", di Pew tikşerenü üzägennän Carroll Doherty.
Törle illärdä Amerikağa qarata mönäsäbätne açıqlaw tikşerenüendä barlığı 17 meñ keşeneñ fikere soralğan ide.
Kärim Kamal


text:
Basklarnıñ xälen tatarlar añlar
İspaniäneñ Basklar ile parlamentı töbäkkä kübräk avtonomiä birü turında referendum ütkärärgä täqdim itte. Madrid qararnı qanunsız dip atadı.
İñ awır çorlarnı basklar töbäge general Fransisco Franco xakimiäte waqıtında 1939-75 yıllarda kiçerde. Säyäsi häm mädäni basım astında basklar tuğan tellärendä dä söyläşä almadı. Elekke Sovetlar Berlegendä yäşägän tatarlar basklarnıñ bu xälen yaxşı añlıy ala.
Basım, telne häm mädäniätne çikläw – ETA digän törkemne tudırdı. Başta üzlären liberal köç dip atağan bu törkem soñınnan suğışçan yulğa bastı. Basklar ile bäysezlege öçen 40 yıllap barğan köräştä ETAnı 823 keşeneñ ülemendä ğäyeplilär.
Basklar ilbaşı Juan Jose İbarretxe, referendum yulı belän ETAnıñ suğışçan eşçänlegen tuqtatıp häm şulay itep Madrid belän qarşılıqnı beterep bulaçağın äytte.
Referendumda ike soraw quyılaçaq:
1. Sez ETAnıñ qorallı nizağın söyläşülär yulı belän beterergä telisezme?
2. Basklarlarnıñ säyäsi kiläçägen cirle säyäsi firqalär xäl itsenme?
Belgeçlär bu plannı nizaqnı çişüdä alğa kiteş dip sanamıy. İspaniä xökümäte Bask parlamentınıñ bu qararın ilneñ konstitusiä mäxkämäsenä biräçägen belderde.
Bask ile xakimiäte başlığı 2003 yılda üzeneñ ber planın täqdim itep qarağan ide inde. Ul çaqta ul Bask ilen irekle räweştä İspaniä belän "assotsiäläşkän" däwlät itüne täqdim itte, İspaniä parlamentı plannı 2005 yılda kire qaqtı.
Moñarçı ETA belän tınıçlıq kileşüläre uñışlı bulmadı. Soñğı höcümdä may ayında polisiä räsmie Juan Manuel Pimental hälak bulğan ide.
Bask citäkçese tuğan telen üskäç kenä öyrängän
Juan Jose İbarretxe Markuartu Bask ile xakimiäten 1999 yıldan birle citäkli. Anı Bask ilen irekle räweştä İspaniä belän "assotsiäläşkän" däwlät itü idäseneñ atası diärgä bula. Monı ul 2003 yılnıñ üktäbrendä dönya kürgän "İbarretxe planı"nda iğlan itkän ide.
İbarretxe 1957 yılda Bask ilendäge Alaba wilayätendä tuğan. Anda ispannar kübräk yäşäw säbäple yäş çağında ul ispan telendä genä söyläşkän. Bu yaqtan qarağanda ul şulay itep qayber urıstelle tatarlarnı xäterlätä.
Ämma anıñ millätçel xisläre şul xätle köçle bula ki, ul soñraq inglizçä genä tügel, üz tuğan tele - baskça da irekle söyläşä başlıy, Bask Millätçel partiäseneñ aldınğı ber citäkçesenä äylänä.
1998 yılnıñ üktäbrendä ul bask ileneñ prezidentın saylawda qatnaşa häm anda ciñep çığa.


text:
Əmlak haqqında:
Nerimanov rayonu Metro parkin yaxinliginda Azinko MTK yeni insa edilmis 19 mertebeli binanin 14 mertebesinde umumi sahesi 125 kv m olan 3 otaqli menzil satilir. Bina Nerimanov rayonunda keyfiyyetine gore taninmis binalardan biridir, usaqlarinizin ausede vaxtini semereli kecirmek ucun heyetde genis gozel meydancasi, binanin yeralti qaraji, 24 saat kamera ve muhafizeciler terefinden qorunur, mehriban ve guler uz qonsular, yaxinliginda usaq baxcasi, market ve diger iase obyektleri yerlesir. Menzil temirlidir ve temirden sonra demek olarki yasayis olmayib , istilik sistemi konbi, dosemesi parket, divar kagizlari brend firma olan Zambaitti-den, sanuzelinde dus kabinasi var. Binada ve menzilde qaz su isiq daimidir. Menzil tam alqi satqiya hazirdir. Bu menzilin diger menzillerden ustunliyi budurki bu menzilin senedi CIXARIS-dir (KUPCA) Qiymeti 240000 Azn \


text:
Condoleezza Rice Tiflistä säfärdä
AQŞ däwlät sekretarı Condaleezza Rice bügen säfären Tiflistä däwam itä. Läkin Ricenıñ bu säfäre Gruziädä kiyerenkelekneñ artqan waqıtqa turı kilä.
Bügen Rice säfären irtä belän Sofiadan başladı. Ul anda Libyada qulğa alınıp sonınnan irekkä çığarılğan bolgar şäfqat totaşların ziärät itep, Bolgariäneñ NATOğa kerü teläktäşlegen yaqlap çığış yasadı.
Ricenıñ Sofiadan soñ ikençe tuqtalışı Tiflis buldı. Ul anda qarşılıqlı Abxazia töbägendä artqan kiyerenkelek mäsäläse xaqında räsmilär belän bergä söyläşer dip kötelä.
Gruziä tışqı eşlär ministrı Giga Bokeria Azatlıqqa oçraşudan elek, Abxaziadağı ğisyançılar nizağı söyläşülärneñ könüzäk teması bulaçaq dip beldergän ide:
“AQŞ bezneñ möhim xezmättäşebez. Däwlät sekretarı Condaleezza Rice ike il arasındağı mönäsäbätlärdä bik möhim şäxes. Bez älbättä bezneñ il mänfäğatlärenä qağılışlı mäsälälär turında söyläşäçäkbez. İke il arasında xezmätäşlekne arttıru yulların ezliyäçäkbez. Bolar belän bergä älbättä Abxaziadağı nizaq mäsäläsen dä söyläşerbez”
Abxazia soñgı waqıtta Gruziä belän Rusiä arasında qarşılıq tudıra. Bu xäl isä Tiflisne uñaysız xäldä qaldıra. Tiflis NATO kerer öçen başta töbäktä totrıqlıq urnaştırırğa tiyeş.
Mäskäw yağınıñ Tiflisne könbatış xärbi berlegennän çiktä totarğa teläwe isä ser tügel. Kiçä Azatlqınıñ Pragadağı baş fatirında yasağan çığışında Rice, NATOnıñ kiñäyüe Rusiä tarafınnan da ber kön qabul iteläçäk dide:
Älbättä Ricenıñ Praga häm Tiflis säfäre Mäskäwneñ açuın çığara. Rice Praga säfärendä Rusiä qarşı çıqqan raketa qalqanıñ Çexiada urnaştıru öçen kiçä kileşügä qul quydı. Rice şulay uq säfäre waqıtında Rusiäneñ Abxaziädä nizaqlar çığaruın tänqitläp kilä.
Mäskäw bügen bu mäsälägä qarata yaña belderü yasap, Gruziäneñ mondıy xärkäte könyaq Kavkaz töbägendä xärbi qarşılıqqa kiterä alır dip kisätte. Rusiä şulay uq, provakasiä çığargan keşelärne yaqlap böten ğayepläwne Mäskäwgä belderergä tırışqan illärne dä tänqitläp çıqtı.
Rusiä sişämbe könne BMO aldında Gruzianı Abxazia häm Könyaq Osetiada artqan kiyerenkelekne beterergä çaqırdı. Älege töbäktä bu atna başında 4 Gruziä polisiäsenen qulğa alınuı belän töbäktä kiyerenkelek artqan ide.
Ricenıñ Gruziä säfäre şulay uq Abxaziada soñgı ber yarım yıl eçendä çıqqan zur nizaq waqıtına turı kilä. 6 yüldä ber kafeyda bulğan şartlawda 4 keşe hälaq bulğan ide. Waqıyğada Gruziä, Abxazia häm Rusiä şartlawda berbersenä ğayepläwlär taşlıy başladı.
Bu waqıyğadan soñ Abxazia berençe tapqır kileşüdän baş tarttı häm AQŞnıñ xalıqara tınıçlıq köçläreneñ nizaq cirlärenä kertü taqdimen kire qaqtı.


text:
Britaniä premyer-ministrı Tony Blair parlament äğzaläreneñ uzğan atnadağı terror ğämälläre turındağı sorawlarına cawap birde. Xökümät başlığı terrorğa qarşı yaña çaralar wäğdä itte, möselman cämäğätçelege belän xezmättäşlek itäçäkbez, dide. "Bez bu äfätkä qarşı köräşne möselman cämäğätçelege belän berlektä alıp baru yulların ezlärgä cıyınabız, möselman yulbaşçıları belän. Häm bu eşne kiçekmästän başlıyaçaqbız. Axırğı çiktä bu eşlär möselmannarnıñ üzlärenä fayda ğına kieträçäk, alarnı yaqlayaçaq, bez monı eşliäçäkbez" dide Blair.
İlneñ mäğümat çaraları, terror ğämällären Britaniädä tuğan 4 paqstanlı başqarğan dip xäbär itte. Britaniäneñ iminlek ministrı Charles Clarke süzlärenä qarağanda, alarnıñ 4se dä intixarçı bulğan, polisiä xäzer alarğa yärdäm itkän keşelärneñ ezli. İtaliä polisiäse bügen ilneñ berniçä şähärendä İslam häm Tönyaq Afrika cämğiätlärendä tikşerülär uzdırdı. Çaranıñ maqsatı İtaliädä terror höcümnären buldırmaw. Bügen İtaliädä şulay uq ber Tunis häm 1 Morocco watandaşı xalıqara terror oyışmalarına qatnaşı buluda ğäyeplänep 4 yıl häm 8 ayğa qadär törmä cazasın aldı.


text:
Astana sotı jergilikti turğındı terrorïzmge qatıstı jalğan aqparat bergeni üşin bir jarım jılğa sottadı dep xabarlay`dı qalalıq sottıñ baspasöz qızmeti.
Sot materïalında körsetilgendey`, atı-jöni ay`tılmağan sottalwşı 2016 jıldıñ 30 mawsımında Astanadağı Sine Tempore sawda üy`inde äldekimder teraktige day`ındalıp jatır dep polïcïyağa xabarlağan.
«Sawda ornına kelgen quqıq qorğawşılar terrorïzm aktisine day`ındıq twralı aqparattı rastamadı», — delingen baspasöz qızmeti taratqan mälimdemede.
Astanadağı № 2 Almatı awdandıq sotınıñ şeşimine säy`kes, sottalwşı jazasın jalpı rejïmdegi kolonïyada ötkizedi.


text:
Ğamil Ğibadullin: "Möselman jurnalistlarınıñ professionallege yuğarı bulırğa tieş"
Bu könnärdä Qazanda “Rusiä islam mirası” xäräkäte prezidiumı äğzası, Rusiä möselman jurnalistları berlege räise Vyaçeslav Ali Polosin bulıp kitte. Rusiä Däwlät Dumasınıñ elekkege deputatı, qayçandır ber urıs çirkäwendä ataqay – pop bulıp torğan Vyaçeslav Polosin İslam dinen qabul itep böten dönyanı şaqqatırğan ide. Xäzer ul Rusiä Möftilär Şurası räise kiñäşçese wazıyfasın başqara. Soñğı waqıtta İslam teması buyınça küp kenä kitaplar da çığardı. Vyaçeslav Ali Polosinnıñ Qazanğa kilüe möselmannar öçen zur waqiğa buldı dip äytergä mömkin. Kilüeneñ berençe könendä Polosin “Möselmannar añlawında İncil” kitabın täqdim itte. Polosin çit ildäge missionerlar tarafınnan törle milli tellärdä çıqqan häm xalıqqa buşlay taratılğan “İncil” kitapları qurqınıç uyata döres bulmağan qaraş tudıra dip sanıy. Anıñ kitabı açıqlıq kertü öçen yazılğanın bilgeli. Bu xaqta ul sişämbe könne Tatarstan Diniä näzarätendä uzğan möselman jurnalistları belän oçraşu waqıtında äytte.
Şul uq oçraşuda Vyaçeslav Ali Polosin
Zıyalı möselmannarnı tärbiäläw kiräklegenä basım yasadı. Här närsägä möselmannarnıñ üz qaraşı bulırğa tieşlegen assızıqladı. Televideniedä barğan tapşırularğa, prokattağı fil''mnarğa häm yaña çıqqan kitaplarğa qarata möselmannar üz fikeren buldırırğa - alar xaqında yazarğa, massaküläm mäğlümat çaralarına citkerergä tieşlär . Barı şul çaqta ğına möselman elitası –möselman zıyalıları barlığı turında äytergä bula. Şul möselman zıyalılar fikerenä kiläçäktä qalğan möselmannar da quşılaçaq. Şuña berençe çiratta möselman zıyalıların buldırırğa kiräk.
Rusiä möselmannar jurnalistları berlege räise bularaq Vyaçeslav Ali Polosin xäzer çığuçı möselman gazetaları qanäğätlänerlek bulmawın äytte. Barı internetta ğına möselmannar turında kiñ qaraş uyata torğan mäğlümatlar birelüen assızıqladı.
Sişämbe könne Tatarstan möselman jurnalistları berlege dä oyıştı. Bu xaqta “Möslimä” gazetası baş möxärrire Älmirä Ädiätullina
Bez İslamnı pıçratuçılarğa xaq itep cawap birä torğan jurnalistlar tärbiälärgä tieş. Bu berlek şunıñ belän şöğellänäçäk.Tatarstan möselman jurnalistları berlegen oyıştıru turında küptännän söylänep kilde. Älege berlekne barlıq Rusiä töbäklärendä dä tözü küzdä totıla. Vyaçeslav Ali Polosin kiläçäktä möselman jurnalistları assotsiatsiäsen buldırırğa uylıy. Ä Tatarstanda oyışqan möselman berlege üz aldına nindi maqsatlar quya soñ. Bu xaqta Ğamil Ğibadullin
Tatarstan möselman jurnalistları professional''lege yuğarı bulırğa tieş. Bergä aralaşıp, fiker alışırğa tieşlär.
Landış Xarrasova.


text:
Gruzädä xakimiat almaşınu qan qoymıy häm qoral qullanmıy ğına ütsä dä, ilne yaqın kiläçäktä närsä kötä, yaña xakimiat saylawlarnı niçek oyıştırır, anıñ tışqı säyäsäte häm Abxaziä wä Acarstan kebek respublikalarına mönäsäbäte nindi bulır digän sorawlar tua.
Atna azağında Gruziä başqalasında bulğan xällär çınnan da iskitmäle, xörmätle tıñlawçılar. Elekke sovet respublikalarında xakimiatneñ şulay qan qoyılmıy ğına almaşuwı bötenläy kürelmägän ber närsä, 90-nçı yıllar başında watandaşlar suğışı, säyäsi totrıqsızlıq kiçergän Gruziäneñ üze öçen bigräk tä. Oppozitsiä tarafdarlarınıñ uzğan şimbädä parlament binasına bärep kerüwe bu yulı da gruzin cämğiaten ikegä bülep, qoral qullanuğa kiterer digän qurqular kiñ cäyelgän ide. Läkin oppozitsiä aldan uq, üzeneñ "bärxät inqilabı" yasawı, köç qullanunı kire qağuwı turında belderep häm berük waqıtta qarşı yaqnıñ iminlegen tä''min itü wäğdäse birep wäzğiatne üz qulına aldı häm elekke parlament räise Nino Burjanadzene yaña prezident itep bilgeläde. Anıñ şuşı uñışına oppozitsiä citäkçeläreneñ, ayırım alğanda Mixail Saakaşvilineñ osta tribun buluwı, xätta bik yaxşı inglizçe söyläwe dä yardäm itte. Misal öçen ul, CNN, BBC kebek telekanallar aşa bar dönyağa Gruziädäge soñğı xällärne 1989-nçe yılğı Çexoslovakiägä, 2000-nçe yılğı Serbiägä häm anda Miloşeviçne bärep töşerügä tiñläp "tınıç bärxät inqilabı" yasaw turında söyläp tordı. Dönya cämäğätçelegendä uñay tä''sir qaldıru öçen bu şaqtıy uñışlı eş buldı. Xäzer inde, oppozitsiä üz maqsatına ireşep, Şevardnadzeneñ urınınnan kitüwennän soñ Gruziäne yaña xakimiat belän nindi kiläçäk kötä digän soraw tua. Burcanadze yaña prezident saylawların, Konstitutsiä taläp itkänçä, 45 kön eçendä ütkäräçägen beldersä dä, anıñ tögäl köne älegä räsmän bilgelänmägän. Bu ğinwarnıñ berençe atna azağına turı kilä ala. Ä menä parlamentqa kilgändä ni eşlärgä, bu xaqta älegä anıq ber fiker yuq. Oppozitsiäneñ Şevardnadze belän çişelmäslek qarşılıqları näq menä parlament saylawlarınıñ näticäläre, elekke prezidentnıñ alarnı üz faydasına tözätüwe mäs''äläsendä tuğan ide. Näticälär xäzer räsmän tanılırmı, yäisä alarnı niçek tä bulsa tözäterlärme, ällä inde mäxkämä aşa ğomumän ğämäldän çığarırlarmı, mömkinleklär älegä şul. Ğämäldän çığarılğan oçraqta yaña saylaw ütkärergä kiräk bulaçaq, ul qayçan oyıştırılaçaq, bu da soraw bulıp qala. Mäğlüm gruzin säyäsät belgeçe Gia Nodia bu uñaydan bolay dip uylıy.
Audio, Gia Nodia
"Xoquqi yaqtan qarağanda wäzğiat alay uq açıq tügel, çönki parlament saylawları näticäläre räsmi töstä ğämäldän çığarılmadı, gärçä Yuğarı mäxkämäneñ monı tizdän eşliäçäge kötelä" di Gia Nodia. Anıñ fikerençä, parlament saylawlarınıñ kiläse yazda uzuwı mömkin, Gruziädä ğomumän, yaña parlamentnıñ däwlät başlığı saylanğannan soñ cıyıluwın yaqlawçılar şaqtıy. Soraw bulıp şulay uq, älegä berdäm eş itkän oppozitsiäneñ kiläçäktä dä bergä qaluwı tora. Gia Nodia, prezidentlıqqa töp nämzät bulıp "bärxät inqilabın" citäklägän Mixail Saakaşvili qalıqtı dip isäpli. Gruziäne xäzer citäklägän Nino Burcanadzeneñ häm oppozitsiäneñ öçençe kürenekle wäkile Zurab Jvaniäneñ moña niçek qarayaçağı älegä bilgele tügel. Häm qatlawlı ber problema bulıp Tbilisidäge yaña xakimiatneñ Acarstan häm Abxaziä belän ni eşlärgä cıyınuwı qala. Eduard Şevardnadzene yaqlağan acar citäkçese Aslan Abaşidze häm anıñ "Yañarış" partiäse Gruziädäge yaña saylawlarda qatnaşudan ğomumän baş tarta ala.
Kärim Kamal, Praga


text:
Yevropa Komissiäse häm Parlamentı Rusiäneñ NKOlarğa qarağan qanun ölgesen häm Çeçnädäge wazğiätne tänqitli
Yevropa Komissiäse Rusiäneñ NKOlar turındağı qanunproyektı kertelgän üzgäreşlärgä qaramastan, xalıqara standartlarnı boza digän borçılu belderde. Yevropa Berlege başqarması şulay uq Çeçnädädäge urlaular häm cäberlävlär tikşerelergä häm cavaplılar xökemgä tartılırğa tieş dip tä belderde. Bu xaqtağı belderülär Yevropa Parlamentınıñ Strasburgta Rusiädä keşe xoquqlarınıñ torışı turında Pänceşämbedä bulğan debatlar vaqıtında yasaldı.
"Şulay da bez qanunproyektı NKOlarnıñ qanuni eşçänlegen çikliäçäk dip borçılabız. Şul säbäple Rusiä parlamentın 21-nçe dikäberdäge ikençe uqılışta Yevropa Şurasınıñ fikerlären tulısınça iğtibar itärgä çaqırabız. Bez bu mäsäläne , şul sanda yaña qanun qabul itelgän xäldä anıñ ütäleşen centekläp küzätüne dävam itäçäkbez."
Rusiä bu qanun terrorğa qarşı köräş öçen kiräk dip belderä. Verhoygen Yevropa Berlege Rusiäneñ terrorğa qarşı tırışlığın yaqlıy , läkin, kürelgän çaralar ülçämle bulırğa häm sivil cämğiätne xörmät kebek Rusiä alğan xalıqara yöklämälärne bozmasqa tieş. Verhoygen häm Yevropa Parlamentında çığış yasauçılar NKOlarnıñ sivil cämğiättä demokratiäneñ nigez saluında zur rol uynaularına basım yasadılar. Deputatlar yasağan çığışlarında Putin xakimiätkä kilgännän soñ, Rusiädä demokratiäneñ çiklänä baruın xökem ittelär.Bigeräk tä Rusiäneñ kürşese illärneñ deputatları fiker belderü ireklegeneñ çiklänüen, Xodorkovskiy kebek opponentlanıñ ezärlkelänülären häm Çeçen xalqın cäberlävneñ dävam itüen tänqitlädelär. Fin deputatı Ari Vatanen Rusiädäge täräqqiät turında bolay dide
"Rusiädä säğätlärneñ sovet çorına kire qaytuğa taba äyländerelgänen qayğırtıp küräbez. Bügenge köndä bäysez yustitsiä, irekle televideniä yuq häm politik oppozitsiä dä beterelde. Ä inde Çeçnä turında söyläp tä tormıym. Anda bulıp yatqannar keşe tormışınıñ qimmäte bulmauın kürsätä."
Yevropa Komissiäseneñ belderüendä Çeçnä mäsäläsenä dä zur ähämiät birelgän häm bu mäsälä dä Yevropa Berlegen borçıy dielgän. Verhoygen Çeçnä parlamentına soñğı saylaularnıñ tınıç ütüe uñışlıq bulsa da , xärämläşülär turındağı raportlanı Rusiä xakimiätläre tikşerergä tieş dide. Anıñ süzlärençä, Çeçnä stabil häm demokratik ilgä äylängänçegä qädäre Rusiä xakimiätläre cazalandırmau qäğidäsen tuqtatırğa tieşlär.
"İminlek mäsäläsendä alğa kiteş bulsa da, cazalandırmau ğadäte äle dä üz köçendä . Xakimiätlär ezsez yuğalular , cäberläv vaqiğälären, anda iminlek köçläre xezmätkärläre qatnaşqa xäldä dä, tieşençä tikşerergä häm monıñ öçen cavaplılarnı xökemgä tartırğa tieşlär."
Verhoygen Rusiä BMOnıñ moña qarağan oyışmaları belän xezmättäşlek itärgä häm Çeçnädä keşe xoquqları ombdusmaınıñ çın mäğnädä bitaraf buluın tämin itärgä tieş dip tä äytte. Verhoygen Rusiäne Töbän Novgorodtağı Rusiä-çeçen duslıq oyışması kebek NKOlarğa basımın tuqtatırğa çaqırdı häm NKOlarnı qısu Tönyaq Kafkazğa humanitar yardäm tapşıruğa qomaçaulıy dide. Yevropa Berlege bu regionadağı iñ zur iğanäçe bulıp tora. Yevropa Komissiäse telgä alıp kitelgän mäsälälärdä Rusiäne tänqitläsä dä, ul uzğanda nindi dä bulsa çaralar kürüdän totlıp tordı. Yevropa Parlamentı bälkim monı eşlär ide dä, anıñ Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsäten bilgelär öçen xakimiäte yuq.
Färit İdelle, Praga.


text:
Omskida mädäni çaralar
Omski ölkäseneñ mädäniät ministrlığı programması buyınça may ayında ütkärelergä tieşle tatar mädäniäte könnäre sentäbergä küçerelde. Añlaşıla ki, anıñ qısalarında niätlängän çaralar da üzennän üze közgä qädär kiçekterelde. İnde xäbär itkänebezçä, mädäniät könnäre öçen töp cawaplılıq milli oyışmalar belän eşläwçe “Duslıq yortına” yöklängän. Döres, tatar oyışmaları da çittä tügel, barlıq çaralar da alar köçe belän ütkärelä. Mädäniät könnäre kiçekterelsä dä, anıñ qısalarında bulğan çaralarnıñ qayberlären tatar oyışmaları üzlektän ütkärä başladılar. Şundıy ber çaranı şähär milli mädäni möxtariäte häm “Umırzaya” ansamble xäwäskärläre “Ömet” törkemendä şöğellänüçe balalar belän ütkärdelär. Alar Gabdulla Tuqaynıñ 120 häm Musa Cälilneñ 100 yıllığına bağışlanğan ädäbi muzıkal' kiçä oyıştırdılar. Anda balalarnı şağirlärneñ tormış häm icat yulları belän tanıştırdılar, şiğerlären uqıdılar, alar süzlärenä yazılğan cırlar cırladılar. Balalar da kiçädä tıñlap utıruçı ğına bulmadılar, üzläre dä şiğerlär uqıdılar, cırlar başqardılar. Axırda oyıştıruçılar balalarğa “Yenisey korporatsiäse” citäkçese Tamir Alimbaev isemennän tıynaq büläklär dä tapşırdılar.
Tatar mädäniäte könnäre qısalarında “Yaña yoldız” dip isemlängän balalar cır bäygese Tara şähärendä ütkärelergä tieş ide. Bu bäygegä ölkädä eşläwçe küp kenä balalar kollektivları äzerlände. Şul isäptän Tara şähärendä tatar mädäniät üzäge qarşında şöğellänüçe “Yaqtaş” klubı balaları da küp kenä yaña cırlar öyrängän idelär. Bu cırlar belän balalar uzğan yal könnärendä Tara şähärendä häm Kolosovqa rayon üzägendä bulıp uzğan “Nur “ ansamble konsertlarında çığış yasadılar. “Nur” ansamble konsertlarnı üzeneñ oyışuına ike yıl tulu uñayınnan ütkärde. Bu waqıt eçendä şaqtıy ostarğan Tara üzeşçännäreneñ konsertın tamaşaçı cılı qarşıladı. Balalar çığışı konsertqa üzenä kürä ayırım ber cılılıq ta östäp cibärde. Şunsı da kürkäm buldı, balalar başqaruında yañğırağan “Tuğan tel” cırına zalda utırğan hämmä keşe quşıldı. Äytergä kiräk, Omskinıñ awıl-rayonnarında tamaşaçılar quşılıp cırlaw äle yaña ğına ğädätkä kerep kilä. Biredä “Nur” ansamble sänğät'kärle tamaşaçını aktivlaştıru maqsatı belän, konsert aldınnan cırnıñ süzlären xalıqqa taratıp çıqqan idelär. Awıllarda tağın ber kürkäm ğädät ğämälgä kerep kilä, konserttan soñ oyıştıruçılar häm çığış yasawçılar çäy östäle artında aralaşalar, fiker alışalar, urtaq eş plannarın bilgelilär. Bu yulı da Tara sänğat'kärläre Kolosovqa rayon üzägendä eşläwçe “Mäxäbbät” ansamblen iyün ayında Tara rayonınıñ İşäy awılında ütkäreläçäk Sabantuy bäyrämendä häm avgust ayında rayon üzägendä bulaçaq milli-mädäniätlär yortın açu tantanasında qatnaşırğa çaqırıp kittelär.Saniä Mirxaleeva, Omski


text:
Ibıray` Altınsarïnnıñ twğanına 175 jıl.
Maqsatı: I. Altınsarïn – balalar ädebïetiniñ atası. Bükil ömirin qazaq balaların oqıtwğa arnağan. Sol maqsatpen alğaş ret balalarğa arnap mektep aşıp, oqwlıq jazğan. Qazaqtıñ asa körnekti ağartwşı-pedagogı, jazwşı, étnograf, folʹklorşı, qoğam qay`ratkerin tereñinen oqwşılarğa tanıstırw bizdiñ maqsatımız. I Altınsarïnnıñ xrestomatïyağa pedagogtıq maqsatına lay`ıqtay` jazğan tärbïelik mäni joğarı köptegen şağın äñgimelerin, öleñderi men awız ädebïeti ülgilerin, orıs pedagogteri men ay`twlı orıs qalamgerlerinen awdarğan şığarmaların aşıp körsetw.
Qatıswşılar: №32 jalpı bilim beretin mektebiniñ 3-4 sınıptarı.
Kitap körmesi: I. Altınsarïn – balalar ädebïetiniñ atası.
İs – şaranıñ bağdarlaması:
1. Jürgizwşiniñ kirispe sözi
2. Ädebï bölim mänerlep oqw 3-4 sınıp oqwşıları.
3 Kitapxanaşınıñ jazwşınıñ şığarmaşılığına arnalğan sözderi.
Ötkizetin ornı: 19 Qazan küni № 30 Balalar kitapxanası oqw zalı.
Qortındı: Üzdik mänerlep oqığan. Öz oy`ların aşıp jetkize bilgen jäne suraqtarğa durıs jawap bergen sınıptı marapattaw, qortındı söz söy`lew t.b.


text:
Räşid Sönniev
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Räşid Ğäli ulı Sönniev (PәшиT Гaли yлы CөHHиeB) – tanılğan Räsäy ğälime, cämğiät eşleklese. Tatar millätennän. Üzbäk Sotsialist Cömhüriäteneñ Taşkent şähärendä 1943 yılnıñ 1çe martında dönyağa kilä. Räşid Sönniev – Rusiä Fännär Akademiäseneñ şäräfle äğzası.
Tormış yulı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Räşid Sönniev Mäskäw fizika-texnika institutın häm Mäskäw däwlät universitetın tämamlıy. Fizika-matematika fännäre doktorı (1973), MFTI porfessorı (1974). Ul Rusiä Fännär Akademiäseneñ yuğarı energiä bülegen citäkli, Ğäläm tikşerenüläre institutınıñ äydäp baruçı fän xezmätkäre. Şulay uq, Maks Plank Astrofizika institutı direktorı (Garhing, Almaniä).
Ya. Zeldoviç belän xezmättäşlekltä ‘’Sönniev-Zeldoviç effektı’’ isemle teoriä avtorı. Bu teoriä nigezendä, Ğälämdä relikt nurlanışı elektronnar tä'sire astında waqıt ütü belän tarala.
N. Şakura belän berlektä R. Sönniev matdälärneñ qara tişekkä töşüe häm ikele sistemanıñ (ber yoldız qara tişek yäki neytron yoldız bulğanda) köçle rentgen nurlanışı astında barlıqqa kilgän akkretsion disklar modelen eşli.
Räşid Sönniev Mir orbital kompleksına kergän “Kvant” module tözegän häm anıñ belän idarä itkän törkemne citäkli. Bu modul yärdämendä 1987 yılda berençe tapqır ör-yaña yoldıznıñ rentgen nurlanışı yazıla. Xäzerge waqıtta R. Sönniev bülege ‘’Spectrum-X-Gamma’’ isemle xalıqara astrofizika proyektın äzerläwdä qatnaşa. Ber ük waqıtta ul Garhingta Awropa kosmik agentlığınıñ ESA Planck kosmik appartın Ğälämgä cibärü eksperimentları östendä eş alıp bara.
Büläklär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Bruno Rossi Prizı (1998)
- Royal Astrnomical Society’nıñ altın medale (1995)
- Bruce medale (2000)
- Rusiä däwlät premiäse (2000), 1990-1998 yıllarda Granat astrofizika observatoriyäsendä alıp barılğan qara tişeklär häm neytron yoldızlarnı rentgen häm gamma nurlanış yrdämendä öyränülär öçen
- RFAneñ A. Fridman premiäse (2002)
- Heineman Prize (2003)


text: Mäskäü yanındağı Tuşino hava mäydanında barğan rock konsertındağı şartlauda in kimendä 16keşe ülde distälägän keşe yaralandı. Russiä eçke eşlär ministırı Boris Grizlov monıñ öçen çeçen separatisların ğäyebläp çıqtı. Ministır berençe mäğlümätkä qarağanda ike xatın-qız intihar terrorçı konsert kereşendä şartlağıçlarnı şartlatqan. Şul xatın qızlarnıñ berseneñ tabılğan pasportı anıñ Çeçnä watandaşı buluın kürsätä dip söyläde. . Älegäçä ber kemdä cawaplılıqnı üz östenä almadı. Yılsayın bula torğan Krılya dip atalğan konsertqa 40meñ çaması keşe qatnaşqan.İtar Tass şartlaudan soñ da konsert säğätlärçä däwam itte dip xabär itte.


text:
Bu könnärdä Mordowiä urmannarında urnaşqan Sarov şähärendä ike möhim waqıyğa buldı.
Berençese – 31 iyüldä monda Serafim Sarovskiy digän izge qartnı qanonlaştıruğa 100 yıl tulu uñayınnan prezident Putin kilep kitte.
İkençese – monda 12 augustta dönyada berençe vodorod bombın şartlatuğa 50 yıl tulunı bäyräm ittelär.
Rusiäda izgelär bik küp, här izgeneñ yübileyenä Rusiä prezidentı yöri başlasa, anıñ eşlärgä waqıtı qalmas ide. Nik soñ näq menä Serafim Sarovskiynıñ yübileyenä, däwlät eşlären qaldırıp, prezident Putin Mordowiä urmannarına kilep töşte?
Serafim Sarovskiynıñ çın iseme Proxor Moşnin bulğan. Ul Qursk şähärendä 1759 yılda tuğan häm 1833 yılda Sarovta ülgän. Ä inde izgelär sanına anı 1903 yılda ğına kertkännär, ülgänenä 70 yıl ütkäç kenä.
Putinnıñ Sarovqa kilüye yuqqa tügel, älbättä, näq 100 yıl elek, 1903 yılda, monda Serafim Sarovskiynı izge dip iğlan itü seremoniäsına Rusiä patşası Niqolay İkençe häm anıñ xatını kilgän bulğan ikän. Küzgä kürenep tora: soñğı waqıtta Rusiä tormışında borçıy torğan tendensiälar üsä bara. Putinnıñ Sarovqa kilüye dä şul tendensiälarğa kerä. Rusiä Federätsiäse monarxiäğa äwerelü qurqınıçı yuqmı ikän? Prawoslaw çirkäwne däwlät çirkäwe itep iğlan itärgä cıyınmıylarmı?
Sarov şähärendä Böyek Watan suğışı waqıtında “Qatyuşa”lar öçen raketalar eşlängän, ä suğıştan soñ, 1946 yılda, monda Rusiänıñ iñ zur bulğan Sarov monastıren yabalar. Monastır'nı ğına yapmıylar, böten şähärne yabıp atom-töş qoralları eşläp çığaru üzägenä äwerelderälär. Şähärneñ isemen dä üzgärtälär: ul Arzamas-16 diep äytelä başlıy. 1991 yıldan 1995 yılğa qädär bu şähärneñ isemen Kremlev dip atıylar, ä annan soñ inde ul üzenä kire Sarov isemen qaytara.
Sarov şähärendä vodorod bombın ğına tügel, Sowetlar Soyuzınıñ berençe atom bombın da eşlilär häm ul 1949 yılda şartlatıla. Monnan soñ ul waqıtta yäş ğälim bulğan Andrey Saxarov bombılarnı niçämä qat köçleräk eşläw ısulın uylap taba. Bu vodorod bombı bula häm anı 1953 yılnıñ 12 augustında Qazaxstanda Semipälatıynski poliğonında şartlatalar. Bu uñış öçen Andrey Saxarov aqädemik däräcäsenä ireşä.
Xäzerge Sarov şähäre Tübän Novğorod ölkäse xaqimiätenä kersä dä, çınında Mordowiänıñ Temniqov rayonı urmannarında urnaşqan.
Şähärneñ territoriäsında borın zamannarda uq keşelär yäşägän, Altın Urda waqıtında monda Sarıqlıç isemle tatar şähäre bulğan. 14 ğasır axırında bu şähärneñ bilgele bulğan soñğı xucası, Temniqov knyäzlegeneñ citäkçese, xan Bexan bulğan. Ämma 1386-88 yıllarda ul monnan küçep kitkän, çönki Ryäzän knyäzlege keşeläre monda eş qına suğış belän kilä bulğannar. Bexan Tömän qalasına küçkäç, Sarıqılıç ähämiäten yuğalta. Elekke Tömän qalası urısça Temniqov dip äytelgän. Ämma 1536 yılda Temniqov-Tömän qalasın Muqşı yılğasınıñ üzgä yağına küçerälär häm tatarlarnıñ elekke Tömän qalası urınında xäzer Starıy Ğorod dip äytelä torğan urıs awılı ğına yäşäp kilä.
Bu tarixi xällär turında, Sarovnıñ elektä Sarıqılıç isemle tatar şähäre buluı turında, Sarov monastırenıñ arxivlarında bik täfsilläp yazılğan. 17 ğasır başında berençe monaxlar monda kilgäç, Sarov häm anıñ tiräsendäge böten cirlär tatar murzaları häm knyäzläre qulında bula häm alarnıñ kübese Bexannıñ turıdan-turı qawımı bula – Aqçurinnar, Qudaşevlar, Rozgildeyevlar, Tereberdeyevlar, Tutayıvlar, Yamışevlar.
Böyek Watan suğışınnan soñ, Sarovta atom-töş üzäge tözeleşe waqıtında, yaña şähär tözegändä, bik küp borınğı tatar xärabäläre bötenläygä cir yözennän cuyıla. Ä inde xäzer qayber tarixçılar Sarov şähäreneñ tatarlarnıñ Sarıqılıçı tügel, ä muqşılarnıñ ber şähäre bulğanlığın isbatlarğa tırışalar. Niqolay Gribov digän arxeoloğ, Sarovnıñ bik keçkenä genä öleşen qazıp, küp kenä tabılğan törki-tatar äyberlären oyalmıyça mordwa äyberläre diep kürsätep, Sarov-Sarıqılıçta tatarlar tügel, monda gel mordwa ğına yäşägän dip isbatlarğa mataşa. Artıq ber cirdä dä mondıy zur mordwa qalası bulmağanlığı da, urıs doqumentları da bu şähärne qayçan da mordwa şähäre dip atamaw da anı hiç uñaysızlandırmıy.
Şulay itep, borınğı tatar şähäre Sarıqılıç, isemen Sarov häm Arzamas-6 diep üzgärtep, Rusiänıñ töp izgese Serafim Sarovskiy kümelgän cir bulıp ta, Rusiänıñ töp qoralı – atom-töş bombıları eşläp çığarılğan üzäk bulıp ta bilgele buldı.
Tik, qızğanıçqa qarşı, borınğı tatar şähärendä tatar ezlären bötenläy qaldırmasqa tırışuçılar da az tügel.
İrek Bikkinin, Mordowiä


text: Pändeşämbedä AQŞ vä Kanadada elektr özelep 50million keşe qaranğıda qalğannan soñ , tormış normalläşep kilä.Tikşerüçelär ike ilne qaranğıda qaldırğan insident AQŞta Ohioda başlandı dip belderä. Tönyaq Amerika elektr şurası citäkçse Michel Gent süzlärençä mona bälkim dä ber keşeneñ xatası säbäp buldı. Ul başqa urınnarda da ut sünüenä säbäp bulğan xatanı urınında tuqtatıp qala almağan. Gent qaraşança , sistema zur külämle elektr kiselüen tuqtatu sälätenä iä . Elektr kiselüenä kitergän säbäpne tabu öçen 10meñ säxifä data tikşerelergä tieş.


text: Madrid. Yewropa Komissiäse räise Romano Prodi, Yewropa eçke qarşılıqların çitkä quyıp Ğiraq mäs’äläsendä ber fikerdä bulırğa tieş, alaysa ğomumän Yewropanıñ üz fikere bulmayaçaq dip belderde. Şuşı süzlären ul, bügen İspaniäneñ La Vanguardia basmasında dönya kürgän äñgämäsendä äytä. Bügenge köndä Yewropada urtaq tışqı säyäsät alıp baru kiräklege häm moña niçek ireşü yulları xaqında bäxäs bara. Yewropa Berlegendä citäkçelek itkän Gretsiä Ğiraq mäs’äläsendä Berlekneñ berdäm qaraşın buldıru tırışlıqların başlap cibärde, läkin qitğada haman da ikegä bülenu – beryaqtan sabırlıqqa öndäw, ä ikençe yaqtan Quşma Ştatlarnıñ qırıs säyäsäten xuplarğa omtılu yäşäp kilä. Üz äñgämäsendä Prodi, berdäm fikerdä bulamı, ällä bulmıymı, Yewropa Berlege barı tik Berläşkän Millätlär Oyışması qısalarında ğına eş itärgä tieş dip belderä.


text:
Tönyaq Koreanıñ atom programmasına bağışlanğan altıyaqlı söyläşülärdä qatnaşuçı Rusiä wäkile, tışqı eşlär ministrı urınbasarı Aleksandr Losükov taraflar söyläşülärneñ ikençe öleşen aldağı ike ay eçendä ütkärergä dip kileşte dide.
İtar-Tass agentlığı Losükovnıñ ul söyläşülär dä Pekiñda üzar kebek digän süzlären tapşıra.
Söyläşülärneñ xäzer bara torğan berençe öleşe irtägä tämamlana. Losükov äytüençä, barlıq taraflar da irtägä oçraşu axırında imzalanırğa tieş urtaq belderüneñ tekstı turında kileşügä yaqın tora.
Bügen altıyaqlı oçraşu çitendä Yaponiä belän Tönyaq Korea wäkilläre ayırım oçraşu da ütkärde. Ul oçraşuda süzneñ ni turıda baruı äytelmi.
Kiçä Pekiñdağı söyläşülärdä AQŞ törkeme citäkçese, däwlät sekretare yardämçese James Kelly Tönyaq Korea törkeme citäkläwçe tışqı eşlär ministrı urınbasarı Kim Yoñ İl belän ayırım ğäyre räsmi oçraşu ütkärde.
Waşington Tönyaq Korea belän ikeyaqlı oçraşular ütkärüdän baş tarttı.


text:
Rusiädä "dollar" süzen tıyu niätenä belgeçlär şiklänep qarıy
Çärşämbedä Rusiä Duması xökümät wäkillärenä, mäglümät çaralarına dollar, euro kebek süzlär qullanunı tıyğan tözätmälär qabul itte. Kibet-aşxanlälär, xezmät kürsätü urınnarında bäyälär fäqät rubldä kürsätelergä tieş bulaçaq. Bu tärtipne bozğan öçen ştraf qaralğan. Tözätmälärne xuplawçılar - bu çara rublneñ abruyın kütäräçäk di, tänqitçelär – anıñ ğämälgä aşuına şik belderä.
Älbättä, bu çaranıñ iqtisadqa ber qatışı da yuq. Ölgene Dumada täqdim itkän Berdäm Rusiä deputatı Valery Grebennikov süzlärençä, töp maqsat – ğorurlıq xisen tärbiäläw:
"Rusiädä yäşiseñ ikän, anıñ valuta isemen qullan. İñ möxime – ğururlıq xisen tärbiäläw. Üz bayrağıña dulqınlanıp qaramasañ, valutañnı ixtiram itmäsäñ – ğururlıq xise bula almıy" di Berdäm Rusiä wäkile.
Komunistlarnı sanamağanda, bu qanunnı çärşämbedä Duma ber tawıştan diärlek rasladı. Xättä, Kremldän töşerelgän qanunnarğa çığuçı Rodina partiäse dä xuplap tawış birde.
Sovetlar Berlege cimerelep, rubl asqa tägärägännän soñ Rusiädä dollar ğäyre-räsmi valutağa äylände. Mäskäw, Peterbur häm başqa ere qalalarda eşquarlar üz eşlären u.e. dip atalğan şartlı berämlektä alıp bara. Anıñ bäyäse yaqınça, dollar belän euro arasında.
Soñğı waqıtta, neft bäyäse artu säbäple, Rusiäneñ iqtisadı kütäreleş kiçerä, rublneñ dä däräcäse arta. Rusiä prezidentı Vladimir Putin üzeneñ yıllıq yullamasında şuşı yılnıñ 1 Yülenä rublne xalıqara äyläneş valutası itergä teläk belderde.
Rusiäneñ Üzäk bankına rublneñ räsmi tamğasın buldırırğa quşıldı.
Şul uq waqıtta qayber yuğarı räsmilär dollar süzen qullanıştan çığaru niätlärenä şiklänep qarıy.
Rusiäneñ büdjet, iqtisadi täräqqiät häm monetar säyäsät öçen cawaplı vitse-premierı Aleksandr Jukov, tawarlarnı çit illärgä satqanda alarnıñ bäyäsen rubldä äytüneñ ber mäğnäse dä yuq dide.
Finans ministrı Aleksei Kudrin isä, bu qanunnı absurd dip atadı, räsmilär rubldä yazılğan zur-zur sannar belän integep betäçäk, dide ul.
Şuşı qanun ğämälgä kersä, Rusiädä dollar süzen qullanu ğädäte çınlap ta betäçäkme? Elekke iqtisad ministrı, xäzer Mäskäwdäge İqtisad mäktäbe citäkçese Yevgeni Yasin moña şik belderä:
"Räsmilärgä rişwät birergä teläsägez, alar anı dollar-euroda alırğa teli. Min üzemneñ xezmätkärlärgä eş xaqın dollarda xisaplıy alam, miña monıñ öçen närsä bula, toz sibäçäklärme? Yuq. Bu qanunnıñ iqtisadqa ber yoğıntısı da yuq. Bu axmaqlıqnı iqtisadta başqa eşe bulmağan keşelär uylap taqpan" di iqtisad ğalime Yevgeni Yasin.
Belgeçlär fikerençä, Rusiädä dollar dip söyläşü ğädäten beterü ciñel bulmayaçaq, soñğı 15 yıl eçendä ul inde qanğa señgän diärgä bula. Dollarnı tıyarğa tügel, ä iqtisadnı, rublneñ däräcäsen kütärergä kiräk, şul çaqta rubl üzennän üze dollarnı qısıp çığaraq.
ali ğilmi


text:
Başqortostan gruzindarı Räsäy-Gruziä bolğanışına fekeren beldermäy
Başqortostanda yäşäüse gruzindar Räsäy– Gruziya nizağın haqlıq menän qarşı aldı. Respublikala ğömüm Räsäyźäge keüek bıl millät xalqı küp yäşäy. Ularźıñ yartıhı ğına räsmi terkälgän, başqalar qanunhıź yul menän kilep eläkkän. İñ yuğarı baylığıbıź – küp millätlelek tip höylärgä yaratqan Başqortostanda gruzindarźıñ Şota Rustaveli isemen yörötkän milli – mäźäni üźäge lä eşläy. Huñğı köndärźäge sıualıştar xaqında fekerźären belergä möräjäğät itkäs, bıl üźäk wäkildäre äñgämänän baş tarttı. Ğömümän, Başqortostanda xalıq Räsäy menän Gruziyanıñ mönäsäbättärenä ällä ni iğtibar birmäy. Qayhı beräüźär genä Räsäy doşmanhıź yäşäy almay, il esendä bolğanış böthä, sittän bulha la eźläp taba tip äytep hala. Unıñ Putindıñ xakimlek mäle tamamlanıuın, 3–sö möźźät aldınan üź abruyın nığıtıu ösön bulıuın da äyteüselär osraştıra. Tik bıl turala ber kem dä mikrofonğa äytergä telämäy.


text:
İsrael xärbiläre Hamas’nıñ cirle citäkçen atıp üterde
Şimbä könne Ğazada İsraelnıñ ber tankı şartlatılğan ide. Andağı 4 xärbi xäläk buldı. Bu ğämäl öçen cawaplılıqnı üz östenä Hamas törkeme aldı. Kiçä İsraelneñ Saqlanu ministrı Şaul Mofaz, Hamas törkemenä qarşı kiñ-külämle operatsiä iğlan itte. Şunan soñ, Jordannıñ könbatış yarında bulğan şartlaw näticäsendä Hamasnıñ 6 suğışçısı xäläk buldı. Alarnı cirläw waqıtında, Hamas, İsraelgä qarşı şähit-xöcümnär oyıştırıp, bu 6 keşe öçen üç alaçağın belderde.


text:
Ğiraq totqınnarın cäberläw cancalınnan soñ Amerika dönyanıñ ışanıçın qaytara alırmı?
Ğiraq totqınnarı tiräsendäge cancal dönyada keşe xoquqları sağında toruçı Quşma Ştatlarnıñ abruyına zur orım buldı. Amerikanıñ tarafdar illärendä qänäğätsezlek bulsa, ğäräp illärendä – näfrät xisläre. Belgeçlär fikerençä, Quşma Ştatlarğa, ışanıçnı qaytaru öçen, bu mäsälädä tulı cawap totırğa kiräk bulaçaq.
Londondağı Strategik tikşerenülär institutı belgeçe Jonathan Stevenson süzlärençä, totqınnar tiräsendäge cancal bar Ğiraq suğışına ikeyözlelek, yalğan östäde:
Audio (Jonathan Stevenson)
"Ğiraqqa basıp kerüneñ maqsatı Ğiraq xalqın Saddam cäberläwennän qotqaru ide. Xäzer Quşma Ştatlar, häm bälki Britaniä, üzläre şul uq närsä qullana. Ğäräp dönyası häm qayber könbatış illäre, misal öçen Awstralia, monı ikeyözlelek dip qabul itä."
Ğiraq suğışına qarşı bulğan Fransiä belän Germaniä älegä bu mäsälädä tınlıq saqlıy. Küräseñ, Yevropa illäre Amerikanıñ Ğiraqta tulı uñışsızlıqqa duçar buluın telämi. "International Herlad Tribune" gäzite üzeneñ bügenge sanında ber Yevropalı räsmineñ mondıy süzlären kiterä: "Yevropa Amerika eşen eşli almağanın añlıy, läkin xäzerge waqıtta bu eşne başqa Amerika eşläwen telär ide."
Amerikan räsmiläre Ğiraq törmäsendä bulğan xällärne amerikan armiäsenä xas bulmağan ayırım oçraqlar, tübän däräcäle berniçä soldatnıñ eşe dip añlatırğa tırışa. Küp närsä xäzer şuña bäyle: dönya cämäğätçelege bu añlatmanı qabul iterme? Läkin qabul itkän xäldä dä sorawlar qala: ägär yuğarı ofitserlar bu wahşileklär turında belgän ikän, ni öçen alarnı tuqtatmağan? Ägär belmägän ikän, ni öçen belmägän?
Germania tışqı eşlär ministrı Yoşka Fişer Quşma Ştatlarnı, dönyadağı urının qaytarır öçen, şuşı sorawlarğa cawap birergä, Äbü Ğraib törmäsendä bulğan xällärgä centekläp tikşerü ütkärergä çaqırdı.
Ali Gilmi, Praga


text:
“Cide yoldız” festivalendä törle teldä cırlar yañğırayaçaq
Bez berençe çiratta Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı belän berlektä eşlädek. Ämma aralarında inde tanılğan isemnär dä bar. Rusiä töbägenä häm çit illärgä 83 xat cibärelde. Berençe näticälärne dekaberdä yasadıq. Qazaqstannan küp buldı qatnaşırğa tezläwçelär. Ämma bezgä turı kilä torğan ber qıznı ğına saylap aldıq. Qızğanıçqa çittege tatarlar kübräk üzeşçän sängat däräcäsendä eşli. Anda professional'' başqaruçılar yuq.
“Yaña Ğasır”da “Cide yoldız” proyektı inde ike yıldan artıq bara. Soñğı waqıtlarda konsertların “Piramida” da, G. Qamal teatrında da ütte. Ämma çirattağısı barısın da uzdıraçaq buğay, çönki cırlar üzbäkçä dä, rusça da başqarılaçaq. Ber qazanda barısı da qaynayaçaq. Oyıştıruçılar üzläre dä äle bu festival''dän närsä kilep çığaçağın tögäl belmilär.
“Yaña Ğasır” teleradiokompaniäse general'' direktorı İlşat Äminov:
Böten dönyadan tatarça cırlıy torğan keşelärne cıyarğa telibez. Bez aña kommersiäle proyekt bularaq qaramıybız. Bu bik zur konsert. Niçek barıp çığaçağın äle üzebez dä belmibez. Ägär barıp çıqsa 2-3 yılğa ber uzdırırbız dip uylıybız.
Festival''gä bilet 200-250 sum toraçaq. Mondıy dön''yaküläm tanılğan cırçılarnı işetü öçen bu bötenläy çüp bäya dip belderde oyıştıruçılar.
Festival'' azağında İlham Şakirov belän bergä “Tuğan tel” cırın başqarılaçaq.
Landış Xarrasova


text:
Törek matbuğatında böten iğtibar saylawlarğa yünälde
Xakimiättäge “dini yünäleşle” Ğädälät häm qalqınu partiäseneñ ilbaşı namzäte, xärbilärneñ “kiräk bulsa qatışırbız” digän açıqlawı häm konstitutsion mäxkämä qararınnan soñ parlamentnıñ waqıtınnan elek saylawlar ütkärü qararına kilüe – cämäğätçelekneñ böten qatlamnarında, uramnarda, transportta, bazarda, mäydannarda bäxäsläşelgäne kebek törek matbuğatında da kiñ räweştä yaqtırtıla.
“Sabah” gazetı waqıtınnan elek ğomum saylawlar turındağı yazmasın “Demokratiya öçen äye” dip atağan. Gazet Törkiyä Böyek Millät Mäcleseneñ üzen tä’sirsez qaldıru tırışlığın buldırmawın häm parlament saylawlarınıñ 22 iyüldä ütkärelüe qararın utırışta qatnaşqan 458 xalıq wäkileneñ bertawıştan qabul itüen xäbär itä.
“Hürriyet” gazetı da: “Säyäsi partiälär esse cäy könendä saylaw marafonına çığa,” - dip añlatma yasıy.
Gazet “Eş dönyası waqıtınnan elek saylawlarğa söyende” isemle yazmasında isä tanılğan eşmäkärlärneñ: “Törkiäneñ yulı açıldı, böten taraflar da ber ük fikerdä, bilgesezleklär iqtisatqa tiskäre yoğıntı yasıy, Törkiyä ireşkän säyäsi häm iqtisadi totrıqlılıqnı saqlap qalu öçen bik möhim çişeleş yulı bularaq küräbez” räweşendäge fikerlären citkerä.
“Milliyet” gazetı isä “80 qaynar kön” isemle mäqäläsendä waqıtınnan elek saylaw qararı belän kierenkelekneñ kimüen belderä.
“Cumhuriyet” gazetı añlatması isä “Cäy urtasında saylawlar” räweşendä.
“Sabah” gazetı waqıtınnan elek saylawlar moxitına kerelüeneñ uñ häm sul yaqlı partiälär arasında berlek häm ittifaq urnaştıru ezlänülären barlıqqa kiterüen, Tuğrı yul partiäse belän Anavatan partiäseneñ, Cömhüriyät xalıq partiäse belän dä Demokratik sul partiäneñ berläşü söyläşülären ütkärüen yaza.
“Türkiye” gazetı: “İlbaşı krizisı belän başlanğan barış saylawlar waqıtı belän bette”, “Milliyet” gazetı “Törkiyä ciñel sulap quydı” dip yaza.
“Zaman” gazetı isä Konstitutsion mäxkämäneñ ilbaşın saylawnıñ berençe turın ğämäldän çığaruına qarata rizasızlığın belderep: “Ul çaqta Konstitutsion mäxkämä aşığıç räweştä xalıq tawışın da ğämäldän çığarsın,”- digän fiker belderä häm:
“Törkiyä, alğarışlarğa ireşep, dönya tigezlegendä üzen sizderä başlaw belän ildä säyer äyberlär bula başlıy häm il üz eçenä yabılıp qala. Xärbilärneñ açıqlawı, konstitutsion mäxkämä qararı häm başqalar digän çaqta Törkiäneñ tirä-yağında möhim häm kire qaytılmaslıq waqiğalar yäşänä,” – dip assızıqlıy.
“Parlamentta küpçelek tawışqa yä xakimiät partiäse kileşü ezlänüennän çittä torğan çaqta, töp oppozitsion partiya saylawlarnı konstitutsion mäxkämäneñ xökemenä tapşırdı. Bu waqiğalarnıñ näq urtasında ğomum ştab citäkçelege tön urtası belderüe belän demokratik barışqa qatışa aluda awırlıq kürmäde,” – dip yazuçı “Milliyet” gazetı: “Xäzer inde demokratiyanıñ iñ töp nigezenä möräcäğät iteläçäk, Törkiäneñ här poçmağın saylawlar ruxı çolğap alaçaq. Saylawlar ilne qaplap alğan ömetsezlek hawasın cäy yañğırı kebek tarqataçaq. Telägebez – ilebezneñ 21 ğasırda moña oxşaş krizisnı yäşämäwe,” – dip yaza.Säğit Xäyri, Änkara


text:
Yäş tamaşaçılar teatrı gastrol’lärgä cıyına
Bryussel’dä 3 oktäber könne başlanıp kitkän Yevropaliya-Rusiä mädäniät festivalendä Tatarstannan da qatnaşalar. Bu mädäni çara Belgiyagä Rusiä prezidentınıñ räsmi vizitı uñayınnan oyıştırıla. Berniçä ay däwam itäçäk festival’ qısalarında küpsanlı kürgäzmälär, konsertlar, mädäni programmalar, icadi intelligentsiä wäkilläre belän oçraşular qaralğan. Tatarstannan isä Bryussel’gä respublikanıñ sınlı sänğät däwlät muzeyı baraçaq. Qazannan barğan sänğät ürnäkläre belän belgiälelär 12 oktäberdä açılaçaq kürgäzmädä tanışa alaçaq. Ä menä Törkiäneñ Anqara şähärendäge Rusiä ilçelege binasında Qazannıñ meñyıllığına bağışlanğan fotokürgäzmä Tatarstannıñ başqalası belän tanıştıraçaq. 100dän artıq fotoräsemnän torğan kürgäzmä 4 oktäber könne açılaçaq, dip yaza Tatar-inform agentlığı. Ä menä uzğan atna axırında ğına yaña 19 teatral’ sezonın açqan Tatar yäş tamaşaçılar teatrı şuşı könnärdä gastrol’lärgä cıyına. Alar Çallı, Tübän Kama, Bögelmä, Zäy yaqlarında çığış yasayaçaq. Tamaşaçılarğa artistlar ciñüneñ 60 yıllığına bağışlanğan Serjant spektakle häm bıyılğı sezonnıñ premyerası – Tufan Miñnullinnıñ Ğaşiq bulasım kilä pyesası täqdim iteläçäk.
Gölnaz İlgizär


text: İran räsmiläre Natans cir astı atom qorılmasına BMO tikşerüçelären kertmägän. Bu xaqta Associated Pressqa Xalıqara atom energiase agentlığı diplomatları häm tikşerüçeläre xäbär itkän. İran atom yağulığın eşläwne däwam itergä häm basımğa bireşmäskä cıyına. Bu xaqta İrannıñ yuğarı ruxanıy başlığı ayatulla Ali Xameni belderde. Belgeçlär fikerençä, Xameninıñ çığışı İrannıñ BMO İminlek şurası taläben kire qağarğa cıyınuın añlata. BMO täläbenä kürä, Tähran awgust axırına qädär urannı bayıtu eşlären tuqtatırğa tieş ide. Tuqtatqan oçraqta İranğa iqtisadıy täqdimnär buldı. Cawapnı Tähran sişämbe birergä tieş.


text: Ufada küptän tügel bilgelängän Rusiä salım xezmäteneñ Başqortstan bülekçäse räisenä qarşı piket uzdı. Çara ber yulı ike urında - Salım xezmäte binası yanında häm Neftçelär mädäniät sarayı qarşında uzdı. Anda qatnaşuçılar Rusiä Prezidentı färmanı buyınça töbäklärdäge salım xezmäte başlıqları urındağı citäkçelek belän kileşep bilgelänergä tieş bulsa da, bu ütälmi dip belderde. Başqortstan salım xezmäte başların biäläy kebek almaştıralar, 2003 yıldan soñ bu dürtençe citäkçe dip, mondıy säyäsätneñ salım xezmäte eşçänlege sıyfatın bozuğa kiterüe bar dielde. Çarada qatnaşuçılar yaña bilgelängän salım xezmäte başın xalıq yanına çığarğa çaqırsalar da, monı ütäwçe bulmadı. Piketta qatnaşuçılar federal üzäk bu çarağa iğtibar itmäsä, qarşılıq aqsiälären daimi ütkärergä ışandırdılar.


text:
AQŞnıñ Ğıraqtağı administratorı Paul Bremer kötelmägändä Washingtonğa qaytıp kitte häm anda yuğarı däräcädäge citäkçelär belän oçraştı. Buş administratsiäse Ğıraqtağı täräqqiät häm Ğıraq İdarä Şuraınıñ eşçänlege belän qänğät tügel. Şuluq närsäne İdarä Şurası turında da äytergä bula. Ul Washingtonnıñ üzenä tieşle xoquq birmäve belän qänäğät tügel.
Washingtonğa qaytqan Bremer şunduq visi-prezident Cheney, saqlanu ministere Rumsfeld, dävlät sekretarı Powell häm milli iminlek buyınça kiäñçese Rice belän oçraştı. Bremerneñ bik aşığıç räveştä kire qaytqanın , planlanğan bulsa da, Polşa premiere Miller belän oçraşmauı da açıq kürsätä. Bremer äle prezident Buş belän dä oçraşırğa tieş. Räsmi şäxeslärneñ süzlärençä, Bremerneñ Washingtonğa qaytuı, prezidentnıñ aña ışanıçınıñ kimegän buluın añlatmıy, läkin, Buş Ğıraqtağı täräqqiätne tizlätergä teli. Ğıraq İdarä Şurasınıñ eşçänlege qänäğätlänererlek tügel. Şul säbäple qayber üzgäreşlärneñ ketelüe mömkin. Afganistannı ürnäk itep alıp Ğıraqta da Karzayğa oxşaş vaqıtlı citäkçeneñ bilgelänüe mömki. Vaqıtlı konstitutsiä buldıru mömkinlege dä tikşerelä ikän. Mäğlüm bulğança, BMO İminlek Şurasınıñ rezolutsiäsenä esasän İdarä Şurası 15-nçe Dikäbergä qädäre konstitutisäne äzerläv häm saulaular mäsäläsendä möddätne bilgelägän konkret plan äzerlärgä tieş. Bremer basım yasasa da, alğa kiteş bik aqıın. Üz nävbätendä amerikannar tarafınan bilgelängän häm 25 keşedän torğan İdarä Şurası xakimiäteneñ bik çiklängän buluı säbäple tieşle räveştä eşli almauına şikayät belderä. Şuranıñ täsirle ağzalarınnan Adnan Paçaçı radiobız xäbärçesenä Bagdatqa birgän ängämäsendä Ğıraqnıñ suverenlığın torğızu yulında alğa taba baru öçen vaqıtlı xökümät tözüne täqdim itte. Anıñ süzlärençä, vaqıtlı xökümät tözü öçen saylaular kiräkmi. Xökümätne Ğıraq İdarä Şurası bilgeli ala. Anıñ fikerençä, vaqıtlı xökümät konstitutusiä äzerläv häm saylaular ütkärü öçen kiräk bulğan nigez salaçaq.
Audio
"Bilgele qanun ramnarında vaqıtlı xökümät bulırğa tieş digän fikerneñ nigeze nığıy bara. Töple konstitutsiä öçen küp närsälär kiräk. Bernçedän xalıq sanın tögäl alu."
Paçaçı vaqıtlı xökümätneñ tüzelüe koalitsion köçlärneñ aftoritetın çiklär häm xakimiät şuşı organğa küçär dip ömetlänä. Ul vaqıtlı xökümät tözelgän xäldä, xakimiät anıñ qulına küçärgä tieş häm bu BMOsı rezolutsiäsendä äytelgän dip belderde.
Audio
"Bu Koalitsiäneñ Vaqıtlı aftritetınıñ betüen añlatır ide. Vaqıtlımı-daimime , xalıqara säxnädä tanılğan Ğıraq xökümäte tözelgän xäldä , Koalitsiäneñ Vaqıtlı Aftoritetı barlıq xakimiätne Ğıraq xökümäte qulına tapşırırğa tieş bulaçaq."
Läkin, Paçaçınıñ bu täqdimen BMOsı tügel, ä AQŞ qabul itärgä tieş. Ä inde Washington eşçänlege belän qänäğät bulmağan Ğıraq İdarä Şurasına vaqıtlı xökümät funksiäsen häm tulı xakimiät birergä riza bulmas.
Färit İdelle, Praga.


text:
Tatarstan-Äzerbaycan elemtäläre nığıy
Bu atna Tatarstan belän Äzerbaycannıñ iqtisadi elemtälären nığıtudan başlanıp kitte. 1 avgust könne respublika premyer-ministrı Röstäm Minnexanov citäkçelegendäge delegatsiä Baqıda bulıp qayttı. Anda ike aradağı iqtisat, fän, sänğät tarmaqlarındağı elemtälärne kiñäytü turında söyläşülär alıp barılğan. Äzerbaycanda Tatarstan delegatsiäseneñ räsmi säfär ber genä kön däwam itügä qaramastan, anıñ näticäläre şaqtıy sallı. Röstäm Minnexanov Äzerbaycannıñ premyer – ministrı belän ike aradağı iqtisat, fän, sänäğät tarmaqlarındağı elemtälärne kiñäytü turında söyläşülär alıp bardı, Äzerbaycannıñ prezidentı İlham Aliev belän oçraştı. Räsmilär üzara xezmättäşlek turında oçraşıp söyläşsä, icatçılar isä Baqı häm Äzerbaycandağı millättäşlärebez iğtibarına zur konsert täqdim ittelär. Tatarstan belän Äzerbaycan arasında elemtälär yıldan – yıl nığıy bara. Bu mönäsäbätlärneñ tiränäyüenä Baqıdağı tatar cämğiäteneñ häm Qazanda oyışqan Äzerbaycan milli – mädäni möxtäriäteneñ dä uñay tä'sire bar. Comğa könne älege möxtäriätneñ räise Almursal Mursal oğlı Manafov Azatlıqnıñ Qazan studiäsendä qunaqta buldı. Almursal äfände inde 25 yıl Qazanda tora ikän. Zamanında Sovet armiäsenä çaqırılıp, ul Qazan Kirmänendä xezmät itkän. Şunna soñ Qazan däwlät universitetınıñ yuridik fakul'tet tämamlap, ozaq qına yurist bulıp eşlägän. Ä bügenge köndä ul ber şirkät citäkçese bulıp tora ikän. Almursal äfände Äzerbaycan möxtäriäte, Tatarstan-Äzerbaycan mönäsäbätläre, respublikadağı äzerbäycannarnıñ niçek yäşäwe turında söyläde.Qazanda Äzerbaycan milli – mädäni möxtäriät 1988 yılda oyıştı. Ul waqıtta bez studentlar ğına idek äle. Cämğiätne oyıştıru ideyäse, tatar yäşläre belän bergä Näwrüz bäyrämen uzdırğanda tudı. Ul çaqta bezneñ oyışma “Oğuz” dip atala ide. “Oğuz” äzerbaycan telendä törki xalıqlarnıñ ber käweme. Möxtäriätneñ töp maqsatı- Tatarstan cirendä yäşäwçe äzerbaycannarnıñ berläşep milli häm dini bäyrämnärne bergäläp uzdıru, telebezne, mädäniätebezne, ğöref-ğadätlärebez saqlap qalu. Äytik, här yılnıñ 22 mayında bez Äzerbaycannıñ bäysezlek könen bilgeläp ütäbez, şulay uq Äzerbaycannıñ barlıq dini häm däwlät bäyrämnären uzdırabız. Ä menä Tatarstan häm Äzerbayjan arasında üzara tağın nindi bäyläneş bar? - Bu mönäsäbättä şunsı soqlandıra. Menä şuşı atnada ğına Tatarstan premyer-ministrı citäkçelegendäge räsmi wäkilçelek Äzerbaycanda bulıp qayttı. Minemçä, soñğı waqıtta Tatarstan häm Äzerbaycan arasında bik zur xezmättäşlek bara. Bu bezneñ xalıqlarnıñ ber – bersenä yaqın buluın tağın ber qat dälilli. Häm kiläçäktä hiçşiksez bezneñ aradağı iqtisadi häm mädäni mönäsäbätlär üseş alaçaq.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
6. Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cevapları
Diğer Makaleler...
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:88
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:83
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:145
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:144
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:139
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:138
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:135
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:133
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:132
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:129
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:114
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:113
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:112
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı:104
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:93
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:92
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:87
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:79
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:78
- 6.Sınıf Meb Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Sayfa:76


text:
Otışlı uyınnar, Olimpiä yarışları häm... islam dinenä küçülär - şuşı törle temalarnı "Awlaq öy" berläşterä
"Azatlıq" radiosınıñ yäkşämbe "Awlaq öy"enä räxim itegez, qäderle duslar! Sezne biredä qunaq itü çiratı bügen min, Kärim Kamalda. Läkin "küp süz - yuq süz" digändäy, elekke utırmalardan ayırmalı bularaq, min küp söyläp tormamın inde. Bügenge "Awlaq öy"dä ike temağa öç yazma yañğırar. Başta - keşelärneñ näfeskä birelüe, annarı - yuğarılıqqa, ruxi bieklekkä omtıluı xaqında. Bu xaqta täfsille mäğlümat - aldağı minutlarda.
Gölnaz İlgizär
Qazannıñ üzençä Las Vegas bulu tırışlıqların "Awlaq öy" tıñlawçılarına Gölnaz İlgizär sürätläde. Keşe azartqa, hireslekkä ber qomarlı uyınnarda ğına birelmi bit äle, qäderle duslar. Uñay häwäslekneñ misalı itep sportnı kiterergä mömkin. Matur ğına cayı da çığıp tora - comğa könne Gretsiäneñ Afina şähärendä çirattağı Olimpiä uyınnarı başlandı. Andıy xalıqara cıyınnar härwaqıt häm härkemdä diärlek zur iğtibar uyata, şuña kürä "Awlaq öy" dä moñardan çittä qala almıy. Bigräk tä Alsu Qormaş, Olimpiä uyınnarına sezne näq menä ul alıp barır häm xäzer sezne andağı qayber qızıqlı küreneşlär belän tanıştırır.
Olimpiä uyınnarı digäç – küz aldığızğa närsä kilä, xörmätle tıñlawçılar? İmanım kamil, bu atnada açılğan uyınnarnıñ berençe könnärendä sez iğtibar belän, ä bälki artıq iğtibar birmiçä genä berençe sport yarışların, ciñü häm ciñelüne küzätep barğansızdır. Ämma sport yarışlarınnan tış – Olimpiä uyınnarı şulay uq – matur, yarım şärä, mökämmäl figuralı häm şul uq waqıtta ..... här çirdän awırıp kitergä äzer bulğan sportçılar cıyılğan ber urın ikäne turında uylamadığızmı? Maturlıq digännän – şärä tänneñ maturlığı tatarlarnıñ ählak qanunnarına bik sıyıp betmi, şulay da sportçılarnıñ yaxşı formada, matur tänle buluların kire qağıp bulmıy. Olimpiä uyınnarın yaqtırtırğa kilgän jurnalistlar häm Afinda sport mäydannarında wä televideniä aşa yarışlarnı qarağan tamaşaçılar da – monı onıtmıy. Atletlar üzläre dä monı bik yaxşı añlıy, häm qayber xäbärlärgä qarağanda – Olimpiä awılında yäşäw – matur küñelle keşelär cıyılğan awlaq öyne xäterlätä. Şulay da – Olimpiä uyınnarınıñ berençe çiratta – sport yarışları bulğanın onıtmıyq. Yuqsa tışqı maturlığın sport tormışınnan östen quyğan Anna Kurnikovalar tağın da kübäyer... Şulay itep çirattağı sport yarışın başqa küzlektän qarağız äle, xörmätle tıñlawçılar.. Olimpiä uyınnarında qatnaşqan sportçılarnıñ küñel açırğa waqıtı küp dip uylamıyq, meñlägän atlet, alarnıñ trenerları häm jurnalistlar tuplanğan qızu Olimpiä awılında şulay uq törle çir- infeksiä dä küp cıyıla. Küz aldığızğa kiteregez, xörmätle tıñlawçılar: şul olimpiä yarışlarında ber genä kön qatnaşıp yaxşı näticägä ireşü öçen künegülär ütkärep yäş ğömereneñ zur öleşen sarıf itkän berär sportçınıñ – mäydanğa çığu könendä borını ağa başlıy yä eçe kitä. Bette, niçä yıllıq xezmät buşqa kitkän bula. Şunıñ öçen sportçılar mondıy tör xällärdän bik qurqa ikän. 1998nçe yılda Naganoda uzğan Olimpiadada, Britaniä sportçılarınıñ tabibı Riçard Badgett, ul çaqta törkemneñ yartısı salqın tiderde, dip iskä ala. Sulış yulları häm aş qazanı kizüe bik tiz tarala. Şuña da ber fatirda 4 sportçıdan artığın yäşätmilär. Çirläp kitüçelärne şulay uq başqalardan ayırıp – izolyatorğa yabalar. Här ildän kilgän sport törkemeneñ üz izolyatorı bar. Sport dönyasında soñğı yıllarda kiem häm sport küzlekläre, sport ayaq kieme dizaynı ğına tügel, - atletlarnıñ sälämätlegen saqlaw, qaysıber çirlärne aldan kürep alarnı buldırmaw turında da küp uylana başladılar. Häm bu ölkädä tikşerülärne şulay uq här il ayırım alıp bara. Älegä – Afindağı tabiplarnıñ kiñäşläre bik ğadi – yışraq qul yuarğa, tırnaq kimermäskä, başqalarnıñ tabaq sawıtların qullanmasqa, küp su eçergä, çi balıq aşamasqa... Ämma belgeçlär fikerençä – nindi genä çaralar kürelmäsen – sportçılar barıber çirliäçäk... Olimpiä uyınnarı äle başlandı ğına, xörmätle tıñlawçılar! Alda äle bezne bik küp mawıqtırğıç tamaşalar kötä... bezneñ belän bulığız!
Alsu, räxmät. Olimpia uyınnarı äle şaqtıy baraçaq, häm "Azatlıq" tapşırularında bez Gretsiägä yış qına barıp qaytqalarbız. Ä "Awlaq öy" däwam itä. Qäderle duslar, bez äle haman da hireslek, häwäslek, azarttan yıraq kitä almadıq, otışlı uyınnar, aqça tuzdıru, sport... läkin xäzer inde hiçşiksez wäğdä itelgän, ruxiatkä omtılu xaqında. Bu xaqta bezgä Mäskäwdän Näzifä Kärimova söylär. Mäçet yulında yörep ul qızıqlı tanışlarğa tap bulğan.
Näzifä Kärimova
Tatarlarnıñ kötüe belän urıslaşıp baruı sürätendä, möselman dinenä küçkän urıslar turında işetüe ğäcäbräk, älbättä, läkin andıy oçraqlar da bula ikän. Qäderle duslar, şunıñ belän bügenge "Awlaq öy" utırması inde yabılır da, anda sezneñ küñelne kürgän Gölnaz İlgizär, Alsu Qormaş häm Näzifä Kärimovağa räxmätlär belderep, min Kärim Kamal sezneñ belän inde sawbullaşam. Bezgä tuğrı bulıp qunaqqa kerep çığuığız öçen sez, tıñlawçılarıbızğa da bez räzmätlebez. "Awlaq öy"gä kiläse yäkşämbedä dä kerep çığarğa onıtmağız. Ä atna eçendä "Azatlıq"nıñ İnternet säxifäsenä küz salğalap torığız. Anda radiobızda yañğırağan xäbärlärneñ yazma räweşen taba alasız. Anıñ adresı www.azatliq.ru. İsän-imin torığız, xatlar yazğalağız!


text: Änkara -- Törkiä belän Ukraina bügen energetika, timer yul, atom texnologiäse häm cinäyätçelekkä qarşı köräş ölkäsendä xezmättäşlek itü turında, barlığı 6 kileşü imzadı. Bu kileşülär Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko'nıñ Törkiägä 3 könlek räsmi säfäre barışında imzalandı. Bügen ul Törkiä prezidentı Äxmät Necdet Sezer belän oçraştı. Sezer süzlärençä, bu kileşülär ike aradağı xezmättäşlekne köçäytügä öleş kertäçäk. Yuçenko süzlärençä, ike il arasındağı säwdä külämen 2010nçı yılğa 10 milliard dollarğa citkerü kötelä. Uzğan yıl ike aradağı säwdä küläme 3 milliard dollar täşkil itte. Törkiäneñ başqa räsmiläre belän oçraşqannan soñ Yuçenko çärşämbedä İstanbulğa kiläçäk. Söyläşülärdä şulay uq, Ukrainadağı Qırım tatarları mäsäläse dä kütäreler dip kötelä. Uzğan yıl Ukrainadağı äflisün inqilabınnan soñ prezident bulğan Viktor Yuçenkonıñ bu Törkiägä berençe räsmi säfäre bulıp tora.


text:
Tatar ensiklopediäseneñ III tomı dönya kürde
Tatar ensiklopediäseneñ öçençe tomın, menä äle 2006 yılnıñ soñğı könnärendä genä näşriättän alıp qayttılar.
Tatar ensiklopediäseneñ berençe- ikençe tomnarı 2002, 2005 yılda çıqqan ide. Xäzerge çıqqan öçençe tomı älifbanıñ K häm L xäreflärennän başlanğan süzlärne üz eçenä alğan.
“ Ensiklopediäneñ 3 tomı 662 bittän tora. Anda 2930 mäqälä, şularnıñ 990 -ı biografik mäqälälär. Bu ensiklopediäne tözüdä törle ölkälärdä xezmät kürsätüçe fän eşlekleläre, doktorlar, akademiklardan torğan 350 artıq avtorlar qatnaştı”, dide, Tatar ensiklopediäse institutınıñ direktor urınbasarı, ensiklopediäneñ cawaplı redaktorı, Ğömär Sabircanov. Şulay uq Azatlıq radiosına ensiklopediäneñ üzençälekläre turında, bigräk tä anıñ K xärefenä bağışlanğan mäqäläläre, biografik beleşmälär turında ul tulıraq itep söyläde. Xäzer Ğömär Sabircanovnıñ üzen tıñlağız.
“Bu öçençe tomnıñ üzençälege dä şunda ki, anda Qazanğa bağışlanğan mäqälälär bigräk tä küp urın alğan. 662 bittän torğan tomnıñ 20 bite Qazanğa bağışlanğan. Anıñ iñ borınğı zamannarınnan alıp härber tarixi etaplarına tuqtalıp, tormışnıñ härber yağına qarap, bik bay itep bizäklängän. Bigräk tä ähämiätle urın alıp tora anıñ fänni mäktäpläre. Äytergä buladır, berençe märtäbä matbuğatta fänni mäktäplär tärtipläp salınğan. Häm anda eşlägän ğalimnärneñ häm kemneñ nindi öleşe bar, bu fänni mäktäpneñ üseşendä bügenge köndä, barsında bez tezep çıqtıq”. Tatar ensiklopediäseneñ Tatarstanda yäşägän tatarlar öçen genä tügel, çit illärdä yäşägän tatarlar öçen dä ähämiäte zur buluı turında Ğömär Sabircanov bolay dide.
“Bez härber tomğa familiäse anda kergän xäreflärgä turı kilgän keşelärne Avstraliädän , Amerikadan alıp Finlyandiägä qädär barsında cıyabız” dide ul .
Tatar ensiklopediä institutı bu tatar ensiklopediäseneñ rus telendägese başta 5 tomda ğına çığarırğa cıyınğannar. Ä eşli- eşli material bik küp cıyılu säbäple, yañadan- yaña temalar açılu säbäple, xäzer anı 6 tomda çığarırğa bulğannar.
Şulay uq tatar ensiklopediäseneñ tatar telendägese dä 6 tomda çığaraçaqbız, dide Ğömär Sabircanov häm anıñ säbäben dä äytep birde. “Telebezneñ yäşäyeşe dä, telneñ baylığı da, xalıqnıñ üzeneñ qızıqsınuı da şul närsäne taläp itä. Xäzer bez anıñ berençe tomın äzerläp beterep barabız“. Berençe tomnı tatarça çığaruda rusça çığarğan tomdağı materiallarğa da tayanıp eşlibez. Ämma ul tulılandırıp, yañartılıp birelä. Bu ensiklopediäneñ tatar telendägese 2007 yılnıñ cäyenä ölgertä almasaq, közgä, hiçşiksez berençe tomnıñ tatar telendägese çığaraçaqbız ” dide Ğömär Sabircanov.
Mälikä Basıyr


text:
Pxenyanda Tönyaq Koreanıñ atom programması turında altıyaqlı söyläşülär tämamlandı
AUDİO: Altıyaqlı söyläşülär barışında bez wäzğiätneñ qatlawlanuına yul quymas öçen atom mäs''äläsen - Korea yarımutrawın qoralsızlandırunı, Tönyaq Koreanıñ iminlek öçen borçıluların söyläşülär aşa qararğa digän urtaq fikergä kildek.
Ämma Tönyaq Koreanıñ räsmi xäbär agentlığı Quşma Ştatlarnıñ üz säyäsäten üzgärtergä telämäwe söyläşülärneñ kiläse öleşen qurqınıç astına quya dide. Quşma Ştatlar Tönyaq Koreadağı atom programmalarınıñ beterelüen teli. Ämma Tönyaq Korea, Quşma Ştatlar höcüm başlamaw turında kileşüne imzalamıy torıp, häm Pxenyan belän diplomatik mönäsäbätlär urnaştırmıy torıp, atom programmasınnan baş tartmayaçağın belderä. Ul şulay uq, Tönyaq Koreanı elektr energiäse belän tä''min itärgä tieşle, ciñel suda eşläwçe ike atom elektr stansiäse tözeleşen tämamlawnı taläp itä. Tönyaq Koreanıñ xäbär agentlığı, ägär dä bu taläplär ütälmäsä, Pxenyan AQŞ tarafınnan başlanırğa mömkin agressiägä qarşı çara bularaq üzeneñ atom programmasın quätländerergä mäcbür bulaçaq dip belderä.


text: Belarusnıñ Belneftexim däwlät neft şirkäte, Rusiä belän 2007nçe yılğa kileşüne kiçekterüe turında belderde. Şirkät başlığı Alyaksander Borovsky, räsmi mäğlümat agentlığına, kiçekterüneñ säbäbe – Rusiäneñ Belarusqa neft öçen yaña salımnar bilgeläwe, dip belderde. Bu salımnar Belarusnıñ Rusiä neften eşkärtep Könbatış Yevropağa quuına ziyan kiteräçäk. Mäskäwdä barğan yağulıq kileşüe turında söyläşülärdä dä alğa kiteş yuq. Rusiäneñ Gazprom şirkäte, ägär dä Minsk yuğarıraq bäyägä riza bulmasa, 1 ğinwarda gaz birüne tuqtataçağı turında belderde. Xäzer Belarus 46 dollar tüli, 1 ğinwardan başlap Rusiä ber kubometr gaz öçen 105 dollar sorıy. Comğa könne Belarus prezidentı Alyaksander Lukaşenka, Gazpromnıñ bu taläbe - "şantaj" dip belderde.


text:
Tөrkiädän atnalıq küzätü
Premier Erdoğan başqa ber AQŞ mätbuğat organı The Wall Street Journalga birgän intervyüsendä, AQŞ Tөrkiägä qurqınıç tudırğan Kөrd terrorizmı häm etnik seperatizmğa qarşı xäräkät itü wäğdäse birde, läkin äle ber adım kürmädek” dide. Erdoğan Davostağı Dönya Ekonomik Forumunnan qaytqaç isä AK partiäneñ parlamenttağı partiä cıyılışında, Yaqın Kөnçığışqa demokratiä kiterü maqsatı belän kilgän kөçlär, (saylawlardağı) anti demokratik maqsatlarğa qarşı qızganıçqa qarşı däşmi qaldılar dip AQŞ-nı tänqitläwen däwam itte. Mäğlüm, ul şuşı süzläre belän bigräk tä Ğiraqnıñ kөnyağındağı bay neft yatmaları rayonında urnaşqan Kerküktä ütkärelgän saylawlarğa işarä itä. Kөrdistan Demokratiä Partiäse belän Kөrdistan İlsөyärlär Berlege (KİB) Kөrd Berlege isemenän saylawlarğa qatnaştılar. KİB liderı Celal Talabani Kөrd Berlege tawışlarnıñ 68 protsentın aldı dip belderde. Ğiraq Tөrkmännäre Tuğanlıq häm Mädäniät Oyışması räise Yaşar Şerif şuşı saylaw näticäsen qabul itmibez. Qayber Tөrkmän rayonnarına urnalar urnaştırılmadı. Qayber rayonnarda isä çittän kiterlgän keşelär tawış birdelär dip äytte. Tege yaqtan Kөrd Berlege Ğiraq ğomumi saylawlar kөntärtibenä kertelmägän bulsa da üzläre küpçelektä bulğan rayonnarda ayruça “bäysez Kөrdistan telisezme?” digän ber referendum da ütkärdelär. Tawış birügä qatnaşqan 1 million da 800-900 meñ saylawçınıñ 95 protsentı monı yaqlap tawış birgän. Qısqası Tөrkiäneñ kürşesendäge küpçelek Kөrdlär yäşägän Tөnyaq Ğiraqtağı şuşı täräqqiätlär Tөrkiäne citti räweştä borçıy.
İnde Tөrkiägä bu atnada yuğarı däräcäle baytaq çit il qunağınıñ vizit yasawı da şuşı tınıçsızlıq belän bäyle bulsa kiräk. Başta Mäskäwdän qaytışlıy Fälästinnen yaña Prezidentı Mahmud Abbas Ankarağa vizit yasadı. Prezident Sezer belän Premier Erdoğan anı qabul ittelär häm Tөrkiäneñ Fälästinne yaqlayaçağın belderdelär. İkençe mөhim qunaq isä Fälästin belän ciddi probleması bulğan İzraelneñ General Ştab Başlığı general mayor Moshe Yaalon buldı. Ul Prezident Sezer belän kollegası armiä generalı Hilmi Özkök belän küreşte. İzrailneñ Haaretz gazetasınıñ yazuwına küre, ike il arasında 48 F-4 Phantom tibındağı xärbi oçqıç belän ikençe dөnya suğışı çorınnan qalğan 200-300 M-48 Patton tibındağı tankalarnı modernalştıru buyınca küläme 1,5 milliar dollarlıq ber kileşü tөzü mäsäläse bar. Atna azağında isä AQŞ-nıñ yaña ğına täsdiqlängän Tışqı Eşlär Ministere Condoleca Rice Ankarağa vizit yasıy. Anıñ vizitı ike il arasında kirenkelek artqan häm President Bushnıñ Wäkillär Palatasında Suriä belän İrannı demokratiägä kirtä dip bilgelägän çığışı artından bula. Rusiä Tışqı Eşlär Ministere Sergey Lavrov ta Rice belän ber ük waqıtta Ankarağa vizit yasıy. Şul arada Aljir Prezidentı Buteflikanıñ Ankaraga yasağan vizitına tuqtap ta tormıybız. Qısqası kiläse kөnnär Tөrkiä өçen dä Ğiraq өçen dä qatmarlı bulaçaq kebek.
Bu atnada internetta “Hilmiye Köyü, yäğni awıl Tatarları” digän qızıqlı ber bitne oçrattıq. Şuşı säxifäne Recep Yıldız äzerlägän häm baytaq täfsille räweştä üzläreneñ kem buluları turında mäğlümät tä birgän. 1876’da ğosmanlılar belän urıslar arasında suğış barğanda Tatarlar mengän pasajir kөymäse urıs xärbilärennän qaçıp posıp kөçkä Batumğa kilep yulçıların tөşerä. Biredä ğailälär bülgälänä. Soñında Qara diñgez yar şähäre Samsun tiräsendä Hilmiye awılına 42 өy xalqı kilep urnaşa alalar. Өlkännärneñ äytüwenä kürä, xalıq Ebi, Qurmanay, Kuburnaz, Soltanmurat, İsmağil kebek awıllardan küçep kilgän bula. Berençe Dөnya suğışı qabınğaç isä awıl yegetläreneñ 63-e qoral astına alına, nibarı өçe genä isän qala. Menä sezgä törle illärgä taralıp betkän Tatar-Başqort yazmışınnan ber epizod.
Azatlıq radiosı өçen İstanbuldan Äxtäm İbrahim


text:
Hans Blix Ğiraqnı aktivraq xezmättäşlek itergä çaqırdı
Audio
Bezneñçä, Ğiraq, moña qädär eşlägännän kübräk eşlärgä tieş. Anıñ 12 meñ bitlek xisabında yaña närsä yuq. Ägär Ğiraq, bezneñ aşa, İminek Şurasına üzendä küpläp üterü qoralı bulmawın raslarğa teli ikän, ul küpkä aktivraq bulırğa tieş.
Hans Blix, İminlek Şurasın künderä almasa, Ğiraqnı ber genä näticä – xärbi xöcüm kötä, dip kisätte.
Blixnıñ şuşı belderüennän soñ dönya bazarlarında neft bäyäse kütärelde. London birjasında ber miçkäneñ bäyäse 31 dollar 70 cent, New Yorkta – 33 dollarğa citte.
Bügen Blix Brusseldä Yevropa Berlege räsmilärenä Ğiraqta barğan tikşerülär turında söyläde. Atna axırında ul Xalıqara Atom Energiä Agentlığı başlığı Möxämmät Äl-Baradei belän Ğiraqqa bara. Ğinwarnıñ 27-sendä alar ikese İminlek Şurasında xisap totırğa tieş.


text:
İndus Tahirov: «Üzgäreşlär alar kerä, kerä toraçaq. Çönki Rusiä tuñğısız yäşi almıy. Anı maqsatı – töbäklärne buysındırıp, bülenmäs Rusiä buldıru. Bu isä – Rusiäne tarqatu yulı. Rusiä bügenge köndä şul yuldan bara, yäğni tarqala. Bez härwaqıt üz täqdimnärebezne äytä kildek. Tatarstan Rusiä belän maxsus mönäsäbättä. Ni öçen digändä, zamanında bügenge Rusiä däwläten, Mäskäw däwläte bularaq, tatar belän rus barlıqqa kiterde». Watanım Tatarstan
«Üzgäreşlär alar kerä, kerä toraçaq. Çönki Rusiä tuñğısız yäşi almıy. Anı maqsatı – töbäklärne buysındırıp, bülenmäs Rusiä buldıru. Bu isä – Rusiäne tarqatu yulı. Rusiä bügenge köndä şul yuldan bara, yäğni tarqala. Bez härwaqıt üz täqdimnärebezne äytä kildek. Tatarstan Rusiä belän maxsus mönäsäbättä. Ni öçen digändä, zamanında bügenge Rusiä däwläten, Mäskäw däwläte bularaq, tatar belän rus barlıqqa kiterde. Altın urda sostavında barlıqqa kilgän däwlät ul. Tatarstannıñ suverenlıq yulına küçüen min Deklaratsiä qabul itü könennän sanıym. Ni öçen digändä, berençedän, bezneñ 1920 yılnıñ 27 mayındağı dekret nigezendä barlıqqa kilgän respublikabız östennän töşerelgän ämer belän genä yäşäp kilde. Anıñ xoquqı nigezläre yuq häm anı şundıy qu dekret belän yuq itep bula ide. Şunıñ öçen bez härwaqıt yuqqa çığu qurqınıçı astında yäşädek. »- dip äytä äñgämädä İndus Tahirov. Deputat fikerençä, nindi genä üzgäreşlär kertelmäsen, referendum ütkärü, möstäqil konstitutsiä qabul itü - respublikanıñ iñ zur qazanışlarınıñ berse bulıp qala. İndus Tahirov äytkänçä, ägär Rusiä federativ yuldan barmıy ikän, ul tarqalaçaq.
Uris telendä yazuçı BpeMя и ДeHbrи gäzite dä konstitutsiä könenä bağışlap baş mäqälä bastırdı. «Azatlıq qısalarında» digän yazmanıñ avtorı «Närsä uñayınnan bäyräm itäbez?» digän soraw quya. Xäbärçe konstitutsiäne qabul itkän könnäre iskä ala. Ul waqıtta däwlät şurası utırışları ber-niçä kön däwam itä ide, häm här cıyılış Tatarstan Rusiä eçendäme, ällä bergä genäme?» digän ritorik sorawdan başlandı. Axırda Tatarstan Rusiä belän bergä digän qararğa kildelär, dip iskä ala yazmanıñ avtorı. Menä anıñ yazmasınnan ber özek.:«Monı küp keşelär xıyallarınıñ çelpärämä kilüe belän tiñlädelär. Ämma soñınnan Federal Üzäk belän şartnamä tözü kebek faydalı äyber barlıqqa kilde, häm bez «Tatarstan Rusiäne çın federalizmğa öyrätä» digän süzlärne torğan sayın yışraq işetä başladıq. Çeçnya belän tuğan problemalar da añlarğa mömkinlek birde : Tatarstan Konstitutsiäse belän bez millätara häm dinara nizağlardan başqa yäşi aldıq. Bernärsä dä üzgäreşsez qalmağan kebek, Konstitutsiä dä elekke kileş saqlana almadı. Federal Üzäk «kiñäşlären» istä totıp, Tatarstanıñ Töp qanunında küp närsä üzgärtelde. Häm xäzer şunı küräbez : İqtisadıy bulsa da möstäqillek xıyallınnan ber ni dä qalmadı. Närsä uñayınnan bäyräm itäbez soñ xäzer? Bezneñ respublikanıñ säyäsi däräcäsen üstergän waqiğa uñayınnan. Ä bu inde, närsä genä äytsägez dä, bäyräm itär öçen yaxşı säbäp.» - dip yazıp çıqtı BpeMя и ДeHbrи gäzite.
Zaman häm Şähri Qazan gäzitläre dä Konstitutsiä könenä iğtibar kürsätte. Basmalarnıñ tışlıq bitlärendä şawlağan mäydan räsemnäre, «Azatlıq» elämen kütärgän keşelärneñ surätläre basıldı. Bu gäzitlärdä dä respublikanıñ statusı, töp qanunına bağışlanğan yazmalar basıldı.Atnanıñ tağın berniçä waqiğası matbuğatnıñ iğtibarın cälep itte. Futbol «Rubin» komandasınıñ ciñep, Rusiä çempionatında 3nçe urın aluı, sport söyüçelärneñ çiksez şatlanuı, respublika citäkçelärneñ uyınnan soñ futbol qırına çabıp çığuı, baş trener Qorban Berdievnıñ Allağa räxmätlär uqıp doğa qıluı, yäş malaylarnıñ Qazan uramnarında Tatarstan bayraqların kütärep yörüe gäzitlärneñ sport säxifälärendä genä tügel, berençe bitlärendä dä yaqtırtıldı.
Qazanğa Watikan wäkilläreneñ kilüe, alarnıñ Qazan däwlät universitetında cılı oçraşular ütkärüe, Qazannıñ üzägendä katolik ğibädät yortına nigez taş saluı da şulay uq matbuğatnı bitaraf qaldırmadı. Läkin bu tema Rusiä gäzitläreneñ iğtibarın kübräk cälep itte bugay. Mäsälän Poccийckaя raзeTada «Watikan Altın Urda belän dus bulğanmı?» digän külämle yazma basılıp çıqtı. Tatarstan yäşläre gäzite isä Qazan şähär başlığınıñ süzlären kiterep, «katoliklarğa da üz çirkäwlären tözetergä mömkinlek birü – Qazannıñ dönya mädäniäte şähäre ikänlegen tağın ber qat raslıy» dip yazıp çıqtı.Bikä Timerova.


text:
Sabantuylar däwam itä. Qayber xäbärlärgä qarağanda, Äçterxanda uzaçaq milli bäyrämebezgä Tatarstan Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin baraçaq. Ä inde yäkşämbedä ul turıdan-turı Mäskäwgä yul totaçaq. Çönki Möxämmätşin başqalanıñ İzlmaylovo parkında uzaçaq sabantuyında qatnaşırğa niyätlänä. Mäskäwgä inde avtomobilllärgä töyap milli towarlar, büläklär cibärgännär. Sabantuyda şulay uq respublikabıznvñ cır häm biyu ansamble dä qatnaşaçaq ikän.
Qazan xäbärlären Azatlıq radiosı öçen Damir Ğismetdin äzerläde