text:
2017 senesi yanvar 26 kününden fevral 5 kününe qadar qırımlı advokat Emil Kurbedinov adiy ayatıdan çetleştirildi: onı 10 künge apis ettiler. Advokat emin ki, böyle areketler uydurma sebeplerden yapıla, Rusiye taqiqatçıları onı qanunsız şekilde müşterilerinden ayırdı ve sadece müşterilerinen bağlı gizli malümatnı elde etmek içün tintüv keçirdiler. Onıñ müşterileri sırasında jurnalist Nikolay Semena ve işğal etilgen Qırımda yaşağan diger siyasiy mabuslar.
Radio Svobodanıñ ştattan tış muhbiri Anton Naumlük Emil Kurbedinov azat olunğanınen onnen subetleşti.
– Hatırlatarsıñızmı, nasıl vaziyete sizni yaqaladılar?
– Men zenaatdaşım Edem Semedlâyevnen birlikte Seyran Saliyevniñ evinde yapılğan tentüv yerine kete edik ve advokatlar olaraq yardımda bulunacaq edik. Amma yolda bizlerni polis hadimleri toqtattı. Olar vaqıt sozğanları birden añlaşıldı. Soñra yaqalav taqımı keldi ve meni memuriy iş boyunca yaqalaylar. Soñ bizler protokol yapmaq ve mahkeme keçirmek içün Aqmescitke keldik.
– Bu iş sadece tesaduf olğanını tüşünmeysiñizmi?
– Menim içün bes-belli, bu planlaştırılğan aktsiya edi. Eñ azından Rusiye silâlı hızmetler hadımleri, Aqmescitten çıqıp, Bağçarayğa yaqınlaşqanda meni yaqalağanları bunı isbaatlay.
– Mahkeme nasıl keçti?
– Fikirimce, büyük bozuvlar ile. Meni 2013 senesi internette ekstrimistik matümatnı yerleştirgenime qabaatladılar ve bu meselede ekspertniñ hulâsasını da ketirdiler. Kerçekten de, içtimaiy saifemde 2013 senesi «Hizb ut-Tahrir» mitinginden video bar, o vaqıt bunı bir tek tenbel kişi muzakere etmegendir. Añlaşıla ki, taqiqatçılar başqa bir sebep tapamadılar ve meni 10 künge apıs etmek içün bunen faydalandılar.
– Fikiriñizge köre, apiske alınğanıñıznıñ kerçek sebebi nedir?
Ofisimizde bütün tehnikamıznı tutıp aldılar, şu sırada menim tehnikam, gizli advokat sırını taşığan vesihalarile malümat taşıyıcı tehnikam
– Bu menim advokatlıq işime qarışmaq demektir. Maña Seyran Saliyevnen olmağa çare bermedler – men olmağance onnen apis müddetini uzatmaq içün bir-qaç mahkeme toplaşuvını keçirdiler. Ofisimizde bütün tehnikamıznı tutıpaldılar, şu sırada menim tehnikam, gizli advokat sırını taşığan vesiqalar ile malümat taşıyıcı tehnikam. Bunıñ episi devletke teslim etilmeycek şeyler – arizalar, mahkemede qullanacağım vesiqalar. Adliyeviy ceetten, bu apisniñ özü – atta Rusiye içün unikaldir.
– Kimge itirazıñıznı bildirecek olasız?
Tintüv keçirgende olar eñ azından advokat dosyelerimi baqıp çıqtılar, şu sırada siyasiy işlerni de. Bu bütün qanunlarğa zıt kele
– Men bellesem, advokatlar cemiyeti bu munasebetnen mıtlaq seslenmek kerek. Apiste olğanda men bir-qaç şikâyet yazdım, şu sırada Rusiye FSBsine de yolladım. Men bildirdim ki, apiske alınğanımdan soñ bütün tapılacaq deliller – qanunsız usulnen alınğan olacaqlar. Mahkemede daa şaatlıq yapmağanlarğa silâlı hızmetler endi basqı yapa bilecekler. Devlet, öz malümatlarını saqlay, cinaiy işler ile bizlerni soñki daqqada tanış eteler, advokat sırı ise Rusiye taqiqatçıları içün yoq. Tintüv vaqıtında olar, eñ azından, advokatlıq dosyelerimi baqıp çıqqanlarında eminim, şu sırada siyasiy işlerni de baqtılar. Bu bütün qanunlarğa zıt kele.
– Böyle vaziyette müşterilerni nasıl etip qorçalaycasıñız?
– Bizler epimiz añlaymız ki, bu kibi işlerniñ neticesi evelden belli ola, ve o qabaatlanğanlarnıñ kârına kelmey. Lâkin eñ esası – memi belli bir iş ceryanımdan urıp çıqardılar, er şeyni tüzetmege qolay degil. Er alda, biz küreşni devam etecemiz ve taqiqatçılarğa endi malüm olğan şeylerni köz ögünde tutacamız. Yüz bergen bütün bozuvlar aqqına men bar sesimnen haber etecem, videolarnı yerleştirecem, normal ve sağlam qanunlarğa qarşı kelmegen er şeyni, kerekli dep saysam, beyan etecem.


c: text/html

text:
İçki qasabasında uquq qoruyıcı organlarnıñ hadimleri tarafından Asan Çebiyev yaqalandı. O, Qırımtatar halqınıñ aqlarını qorçalav komitetiniñ koordinatorlarından biri olğan Abmecit Suleymanovnıñ yaqın soyu ola.
Bunı Qırım alan missiyası bildire.
Yaqalanğannı Aqmescitke alıp keteler, onı 2014 senesi fevral 26-da Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Rada binasınıñ yanında keçirilgen kütleviy numayışlarda iştirak etüvde qabaatlaylar.
Yaqalanğan şahısnıñ aqrabası Qırım.Aqiqat mühbirine bildire ki, Asan Çebiyev bu mitingde iştirak etken edi.
Yanvar 29-da aynı qabaatqa esaslanıp, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznı yaqaladılar. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
Onıñ aytqanına köre, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen narazılıq aktsiyası aqqında laf kete.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Çiygoznı 2015 senesi fevral 19-na qadar apiste qaldırdı.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Çiygoznıñ yaqalanmasını izaatlap, Qırımda qırımtatar milliy areketiniñ faallerine yapılğan basqınıñ yañı basamağı başlanğanını ayttı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mayıs 30-da Ukraina akimiyeti «Gazpromğa» aman-aman 800 million dollarnı töledi. Kiyevde berilgen malümatqa köre, gaz fiyatı tolusınen ödenildi. Lâkin Moskva Kiyev borcunı ödemedi, dep bildire.
Rusiye energetika naziri Aleksandr Novaknıñ aytqanına köre, mayıs soñunda gaznıñ 10 milliard kubometri ödenilmedi.
Bazarertesi künü, iyün 2-de, Rusiye, Ukraina ve Avropa Birligi üç taraflı muzakerelerniñ dörtünci basamağı ötkerilecek. Moskva ile añlaşmamazlıq olsa, Kiyev Stokgolm arbitraj mahkemesinde dava açtıracaq.
Ukraina akimiyetiniñ fikirince, bu mahkeme gaznıñ yañı fiyatınen bağlı meseleni al etmeli. Malüm ki, şimdi Ukraina içün tabiiy gaz fiyatı aman-aman 500 dollarnı teşkil ete. Mart ayında akimiyet deñişken ve Rusiye Qırımnı işğal etken soñ, Ukraina içün endirimler lâğu etildi.
Bugün «Naftogaz Ukrainı» «Gazpromğa» qoşma añlaşma leyhasını yollap, 2009 senesiniñ añlaşma şartlarında gaz fiyatı, miqdarı ve şartlarını deñiştirmege teklif etti.


text:
Dawıs berwge dünïejüzinen 16 mıñ adam qatıstı. Qorıtındı jasağan US News & World Report saytı jalğızbastı twrïsterdiñ süyikti eli Ïspanïya ekendigin jarïya etti.
Dünïejüzilik twrïstik uyımnıñ soñğı derekterine säykes, Ïspanïya 2014 jılı älemdegi eñ ataqtı twrïstik bağıttardıñ arasında üşinşi orındı ïelengen. Sol jılı onda 65 mln twrïst barğan. Twrïstik saladağı kirisi boyınşa Ïspanïya Ewropada 1 orında.
Ïspanïya bay tarïxı, mädenïeti jäne til üyirer erekşe asxanasımen twrïsterdi özine tartadı. Sonımen qatar, bul el - älemdegi eñ qawipsiz memleketterdiñ biri. EIDU derekterine säykes Ïspanïyada kisi ölimi qılmısı 100 mıñ adamğa şaqqanda 0,6 ğana.
Joğarıda atalğan elder reytïngisinde, ekinşi - Ïtalïya, üşinşi - Avstralïya tur. Törtinşi orında - Jaña Zelandïya, al birinşi bestikti Brazïlïya ayaqtaydı.
Qazaqstan bul tizimde 58 orınğa turaqtadı.
Kommentarïï


text:
Qırımtatar milliy areket iştirakçisi, Qurultaynıñ merkeziy saylav komissiya reberi Zair Smedlâyev «Avdet» qırımtatar gazetasına olğan şikâyetler yañlıştır dep tüşüne ve bu kibi areketler diqqatsız qalmamaq kerekligini bildire.
Bunı Smedlâyev «Avdet» gazetasına ekstremist malümatınıñ basıluvı boyunca kelgen şikâyetni izaatlap, Qırım.Aqiqat saytına ayttı.
«Şikâyetçiniñ öz yeri bar. Şikâyet etmege ögrendi, qanunlarnı ise oqumağa bilmey. Saylavlarda iştirak etmemek çağıruvlar ekstremist faaliyet degildir. Ekstremizm aqqında qanunnıñ umumiy qaideleriniñ birinci maddesinde ekstremizm – vatandaşlarğa olarnıñ saylav aqlarını eda etmege küç vastası ile bermemektir, mında ise şahsiy noqtaiy nazarnıñ ifadesidir», – dedi Smedlâyev.
Onıñ sözlerine köre, Rusiye Federatsiyasınıñ Anayasâ 13-nci maddesine köre, Rusiyede mefküreviy çeşitlik tanıla ve iç bir mefküre devlet ya da mecburiy olaraq belgilenmez.
«Şikâyetni yazğan, ömür boyu şikâyetçi edi. Şimdi ise bunı cezalanmayıp ete bilecegini tüşündi. Amma ondan şu şikâyetni alğanlar barıp onı çaqacağını tüşünmey edi», – dedi qırımtatar milliy areket iştirakçisi.
Evel haber etilgeni kibi, Alâqa, informatsion tehnologiya ve kütleviy kommunikatsiya nezareti boyunca Federal hızmetine Rinat Şaymardinov adından «Avdet» qırımtatar gazetasına şikâyet kelgen edi. O, «Avdet» gazetasını ekstremist malümatnıñ tarqatıluvında qabaatladı. Böyle malümatnıñ sırasına o, misal içün, qırımtatar milliy Meclisiniñ iyül 4-de alınğan «Devlet şurasına» ve akimiyetniñ yerli organlarına saylavlarnı boykot etmege qararınıñ basıluvını kirsetti.
«Avdet» gazetası qırımtatar milliy Meclisiniñ neşir organı sayıla. 1990 senesi iyül 15-den neşir etile.


text:
Prezident Nursultan Nazarbaev Şimaliy Qazaqstan vä Aqmola vilayätliridä iş babidiki säpärdä boldi.Dšlät rähbiriniŋ mämlikätniŋ äŋ şimaliy regioniğa qilğan säpiri Tayınşa nahiyäsiniŋ İl'içevka yezisidiki “Tayınşa-may” zavodini ziyarät qiliştin başlandi.
Bu karhana layihidiki kšrsätküçlirigä çiqmisimu, vilayät ihtisadida muhim rol' oynavatidu. Mäsilän, biyil 120 miŋ tonna ham äşiyani qayta işläp, 65 miŋ tonna taza may çiqiriş planlanmaqta. Zamaniviy Evropa җabduği bilän täminlängän zavodta 46 adäm işlävatidu. Päqät ekologiyalik taza mähsulat çiqirivatqan karhaniniŋ barliq mähsulati eksport üçün molҗalanğan.
Dšlät rähbiri iş җäriyani bilän tonuşqandin keyin kompaniyaniŋ bolupmu mähsulatni qayta işläşkä investitsiya җälip qiliş boyiçä paaliyitigä juquri baha bärdi.
– Silärniŋ investitsiyariŋlar däsläpki qetim mähsulatni qayta işläş sahasiğa җälip qilinivatidu vä moşuniŋ šzi Qazaqstanniŋ agrar kompleksiğa qoşulğan muhim hässä. Bu yärdä çiqirilivatqan barliq mähsulat taşqi bazarğa ävätilivatidu, bu bolsa mämlikätniŋ eksport kšlämini kšpäytiş, iş orunlirini vuҗutqa kältürüş vä payda eliş imkaniyitini beridu. Moşuniŋ hämmisi nahayiti muhim, – däp täkitlidi Nursultan Nazarbaev.
Andin keyin Şimaliy Qazaqstan vilayitiniŋ hakimi Qumar Aqsaqalov regionniŋ birinçi yerim jildiki iҗtimaiy-ihtisadiy täräqqiyatiniŋ yäküni toğriliq doklad qildi.
Region rähbiri şundaqla XV regionlarara Qazaqstan-Rossiya forumiğa täyyarliq kšrüşniŋ ketip berişi toğriliq ähbarat bärdi.
Nursultan Nazarbaev dokladni tiŋşiğandin keyin mämlikättä yeriniŋ munbät ekänligi bilän päriqlinidiğan Şimaliy Qazaqstan vilayitiniŋ agrar sahağa utuqluq ihtisaslaşturulğanliğini täkitlidi: Qazaqstanda yetiştürülüvatqan aşliqniŋ çaräk qismi Şimaliy Qazaqstan vilayitigä täälluqtur.
Dšlät rähbiriniŋ pikriçä, vilayät dehanliri häqiqätänmu šz işida juquri däriҗigä egä mutähässislärdin hesaplinidu, biraq bu ähval ularğa sahaniŋ tehimu täräqqiy etişi üçün alahidä җavapkärlikni jükläydu. Bu yosunda Prezident ilim-pän utuqlirini җariy qiliş vä yeza egiligini räqämläştürüş arqiliq agrar sektoriniŋ ihtidarini käŋäytiş boyiçä birqatar tapşurmilarni bärdi. Şundaqla çegara yenidiki hämkarliqni җanlanduruşqa, sanaät işläpçiqirişini, turizm sahasini tehimu täräqqiy ätküzüşkä, regionğa investitsiya җälip qilinişini aşuruşqa çaqirdi.
– Bäş iҗtimaiy täşäbbus moşu mäsililärni häl qilişqa yardäm qilişi keräk. Җaylarda ularniŋ süpätlik ämälgä aşuruluşini täminläş zšrür, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Bu sšhbät “Agrofirma Eksimnan” ҖÇYniŋ etizliqlirini ziyarät qiliş vaqtidimu davamlaşti. Bu yärdä Dšlät rähbiri region yeza egiligi ämgäkçiliri bilän uçraşti. 54 miŋ gektar yeri bar mäzkür agrofirma Tayınşa nahiyäsidiki äŋ çoŋ yeza egiligi kooperativliriniŋ biri bolup hesaplinidu.
Nursultan Nazarbaev aşliq boluq šskän etizliqlarni, ularda işlävatqan tehnikini kšzdin käçürdi. Äynä şuniŋdin keyin vilayätniŋ yeza egiligi sahasini käŋäytiş boyiçä birqatar tapşurmilarni bärdi.
– Qolğa kältürülgän utuqlar bilän çäklänmäslik keräk, işläpçiqirişqa ilim-pän vä räqämläştürüş tehnologiyalirini җariy qiliş zšrür. Mähsulatni qayta işläş sahasini täräqqiy ätküzmäy, ämgäk ünümini kštiriş mümkin ämäs, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Dšlät rähbiri şundaqla Qazaqstanniŋ başqa regionliridin kälgänlär üçün İl'içevka yezisida selinivatqan 14 turuşluq šy quruluşiniŋ ketip berişi bilän tonuşti. Bu yšniliştä vilayättä mähsus programma ämälgä aşuruluvatidu. Mäsilän, 2018-jilniŋ šzidila programmiğa muvapiq, vilayätkä 235 ailä kšçüp käldi. Ularni qobul qilişta Tayınşa nahiyäsi muhim rol' oynimaqta. Mäsilän, nahiyä hakimi Vladimir Dudovniŋ sšziçä, bu yärgä 25 ailä kšçüp kelip orunlaşti, jil ahiriğiçä yänä 23 ailä kšçüp kelidu.
Nursultan Nazarbaev kšçüp kälgänlär bilän sšhbätlişip, dšlätniŋ ularni qollap-quvätlişi üçün barliq çarilärni kšrüvatqanliğini täkitlidi.
***
Uniŋdin keyin Qazaqstan Prezidenti Aqmola vilayitidä bolup, “Juravlevka-1” ҖÇYniŋ yeza egiligi kompleksini kšzdin käçürdi.
Nursultan Nazarbaev danliq vä may çiqirilidiğan ziraätlär etizliqlirini arilap, oma mävsümigä täyyarliqniŋ ketip berişi bilän tonuşti.
– Aşliqniŋ šz vaqtida jiğişturuluşini täminläş keräk. Biz üçün hava rayi qolayliq boluvatidu. Aşliq jiğişturuş mävsüminiŋ sozuluşi helä ziyan yätküzgänliktin, bu işlarni çapsanlitiş lazim, – dedi Dšlät rähbiri.
Nursultan Nazarbaevqa Aqmola vilayitiniŋ iҗtimaiy-ihtisadiy täräqqiyatiniŋ asasiy nätiҗiliri vä yeza egiligi sahasiniŋ istiqbali toğriliq doklad qilindi.
Qazaqstan Prezidenti agrar-sanaät kompleksiğa ilğar ilim-pän utuqlirini vä räqämländürüş tehnologiyasini җariy qilişniŋ muhimliğini atap kšrsätti.
– Şortandı nahiyäsidä täҗribä süpitidä etizliqniŋ elektronluq kartisi җariy qilinip, uruqni teriş, oğutni differentsialliq türdä çeçiş işliri ämälgä aşuruluvatidu. Bu ämgäk ünümini ikki hässä aşuruşqa, şundaqla hiraҗätni 20 payiz tšvänlitip, hosuldarliqni 5 tsentnerdin aşuruşqa mümkinçilik beridu, – dedi Dšlät rähbiri.
Prezident şuniŋ bilän billä Qazaqstanda vä çät äldä quraşturulidiğan tehnikiniŋ ülgiliri qoyulğan yeza egiligi maşiniliriniŋ kšrgäzmisini kšzdin käçürdi.


text:
Altın Ordu
Altın Ordu (Cuçi Ulusı, Ulu Ulus) – XIII – XVI asırlarında Şarqiy Avropa ve Ğarbiy Asiyadaki bir devlet.
Altın Ordu tarihı[deñiştir | kodunı deñiştir]
1236—1240 seneleri Avropanıñ cenüp-şarqiy topraqları Batu han komandanlığındaki moğol orduları tarafından fetih etilip Altın Ordu devleti quruldı. Harezm, Edil Bulğar devleti, Şimaliy Kavkaz, Qırım kibi eski qavmiy-medeniy ülkeler de bu devletniñ içine dail olundı. Bundan sebeptir ki, Altın Ordu devletiniñ 200 yıllıq akimiyetiniñ (1243 - XV asırnıñ birinci yarısı) neticesinde Sibirniñ ğarbından Özü özenine qadar uzanğan keniş topraqlarda aynı iqtisadiy qurulışı, mentalitet, medeniyet ve dinge saip olğan bir millet şekillenip olamadı. XV asırnıñ birinci yarısında Altın Ordunıñ tam olaraq dağılmasından soñ yerine Qırım, Qazan, Hacı Tarhan, Sibir ve Ulu Ordu kibi mustaqil hanlıqlar ortağa çıqtı. Ulu Ordu hanları özlerini Altın Ordu mirasçılarından sanıp XV asırnıñ ekinci yarısı devamında Cuçi Ulusınıñ bütünligi yañıdan qurulması üzere askeriy ve diplomatik kirişimlerde bulunsalar da yañı mustaqilliklerini qazanğan devletlerniñ ket-kete artqan tirenişleri ile qarşılaşmaqta edi. Bu devirde Moskva knâzlığında ayrımcılıq kirişimleri küçlendi.
Qırım ile Ulu Ordu arasında askeriy zıddiyet deñişken neticeler ile kelişmekte edi. 1474 senesi Moskva knâzı III İvan ile Qırım hanı I Meñli Geray arasında ittifaq antlaşması imzalandı.
Qırım ve Rus ordularınıñ ortaqlaşa askeriy areketleri neticesinde Rus knâzlığı Ulu Ordunıñ vassallığından qurtuldı. 1502 senesi Qırım Hanlığı Ulu Ordunıñ barlığına soñ berdi. Rus tarihında bu vaqia qısqaca şöyle bir ifade körgendir: “Aynı yıl, iyün ayında Qırım hanı Meñli Geray, Ulu Ordu hanı Şeyh-Ahmed hanı yeñip Ordusını aldı”. Bu ğalebeler sayesinde Qırım Hanlığı Özü ile İdil özenleri arasında topraqlarnı öz kontroli astına aldı.
1480 senesi I Meñli Geray Qazan ükümdarları Halil (1462-1467) ve İbrahim (1467-1479) hanlardan tul qalğan Nur Sultan hatunğa evlendi. Bu evlenüvden em Qırım, em de Qazan veliahtı Sahib Geray (1481-1551) doğdı. Böylece Qırım hanı eki hanlıqta ükümranlıqlarını sürdürgen zadekânlarnı birleştirip merkezi Qırımda olmaq üzere yañı bir devlet qurmaq kirişiminde bulundı. Ortaq duşmanları (Ulu Ordu) bozğunğa oğratılğandan soñ müttefiq olğan Qırım ve Moskva arasındaki munasebetler yavaş-yavaş kerginleşmege başladı. Moskva knâzları III İvan (1462-1505) ve III Vasiliy, Qırım hanlarınıñ birleştirme siyasetine farqlı olaraq tahtta bulunğan Moskva yanlısı ükümdarlarnı desteklep ücüm siyasetini alıp bara ediler. Bunıñ üzerine I Meñli Geraynıñ büyük oğlu I Mehmed Geray (1515-1523) kence qardaşı Sahib Geraynı Qazan tahtına (1521-1524) yerleştirip Qırım ve Qazan ordularını birleştirip 1521 senesi tarih edebiyatında belli olğan Moskva seferni yaptı.
1524 senesi Qazan Hanlığı daa evel Qırım Hanlığı yapqanı kibi Osmanlı Devletiniñ imayesini tanıdı. O devir Osmanlı Devletiniñ kelişken ve qudret saibi olğan Qanuniy Suleyman sultan devri edi. Bundan soñ Qazan Hanlığınıñ topraqlarına birde bir yabancı ordunıñ mudahalesi Osmanlı Devletine qarşı yapılğan duşmanca bir amel olaraq sayılır edi. Osmanlı sultan, Qazan tahtına Sahib Geraynıñ yegeni Safa Geraynı ketirdi (1524-1531; 1533-1546; 1546-1549). Safa Geray tanınğan Qazan han qızı Süyüm Bike ile evli edi.
Amma, Rus knâzları III Vasiliy ve IV İvan (Qorqunçlı) (1533-1584) Qırım ile Qazanda mevcut olğan deñişik zümreler arasındaki taht qavğalarını öz askeriy ve siyasiy maqsatlarında qullana bildiler. Ve çoq sayıda cenk neticesinde, evelâ Süyüm Bike esir alındı, soñra da 1552 senesi Qazan Hanlığınıñ, 1556 senesi ise Hacı Tarhan Hanlığınıñ tar-mar etilüvinen Tatar devletçiliginiñ soñu başlağan edi.
Altın Ordu hanları[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Cuçi (1225—1227)
- Batu, Cuçiniñ oğlu (1227—1255)
- Sartaq, Batunıñ oğlu (1255—1256)
- Ulağçı, Batunıñ oğlu (1256—1257)
- Berke, Cuçiniñ oğlu (1257—1266)
- Noğay (han degil, bekleribek) (1261—1299)
- Meñgu Timur, (1269—82)
- Tuda Meñgu (1282—87)
- Tula Buğa (1287—91)
- Toqta (1291—1312)
- Özbek (1312—42);
- Tinibek (1342)
- Canibek (1342—57)
- Birdibek (1357—1359)
- Qulpa (1359)
- Navruzbek (1359—1361)
- Qıldıbek (1360—1362)
- Hızr (1360—1361)
- Murad (1360—1363)
- Ordu Melik (1361)
- Timur Hoca (1361)
- Aziz Şeyh (1364—1367)
- Urus (1374—1375)
- Alibek (1374—1375)
- Qağanbek (1375)
- Arabşah (1377—1378)
- Mamay (han degil, bekleribek) (1361—1380)
- Toqtamış (1375—1378), (1380—1395)
- Edige (bekleribek) (1376—1389), (1391—1409)
- Timur Qutluğ (1395—1399)
- Şadibek (1399—1407)
- Pulaq (1409—1411)
- Timur (1411—1412)
- Celâleddin (1412—1413)
- Kerim Berdi (1413—1414)
- Cebbar Girey Berdi (1414—1418)
- Qadır Berdi (1418—1421)
- Ulu Muhammed (1419—1420), (1421—1423), (1426—1437)
- Devlet Berdi (1420—1421)
- Ğıyaseddin (1423—1426)
- Küçük Muhammed (1428—1459)
- Mahmud (1459—1465)
- Ahmed (1465—1481)
- Murtaza (1481—1485), (1487—1491)
- Seyid Ahmed (1485—1487)
- Şeyh Ahmed (1491—1502)
- Hacı Muhammed (1514—1516)


text:
Herson vilâyetinde ava vaziyeti fenalaşqanına baqmadan, Qırım memuriy sıñırındaki kiriş çıqış kontrol noqtaları er zamanki kibi çalışmağa devam etti. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ hadimi Maksim Soroka ikâye etip berdi.
Onıñ sözlerine köre, bu arada memuriy sıñırdan keçken yolcu ve naqliyat aqışı azalğan, ancaq KÇKN er zaman olğanı kibi çalışmağa devam ete, menfiy adiseler yoq eken.
Bir kün evel ukrain Gidrometmerkezi, fevralniñ 28-nde Ukrainanıñ cenübiy, şarqiy ve merkeziy vilâyetleriniñ ekseriyetinde saniye 15-20 metr tezliginde şiddetli el esmesi beklengeni aqqında tenbiyelegen edi. Herson vilâyetinde kündüz – küçlü qar yağışı ve furtuna beklenmekte.
Fevralniñ 27-nde Herson vilâyetiniñ memuriyeti, Geniçesk rayonınıñ Arabat beliniñ yolu yuvulıp ketkeni ve küçlü el eskeninden dolayı, suvnıñ yüklsekligi 40 cm etkeni aqqında haber etken edi.
Bundan evel, fevralniñ 27-nde qopqan furtuna sebebinden Arabat belinde ilhaq etilgen Qırımnen sıñırdaş olğan Strelkovoye köyünen Ukrainanıñ qıta qısmı arasındaki alâqa kesilgen edi.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ, 2014 senesi Ukrainanıñ qıta qısmınen yarımada arasında memuriy, amma aslında kerçek bir «sıñır» peyda oldı. Memuriy sıñırda «Kalançak», «Çaplınka» ve «Çonğar» olaraq üç kiriş-çıqış noqtası çalışıp başladı.


text:
2018 senesi saylâvlarında Rusiye prezidentligine namzet televizion alıp barıcısı Kseniya Sobçak Vladimir Putinnen keçirgen körüşüvinde oña amnistiya ya da af etilmesi talabınen siyasiy mabüsler cedvelini taqdim etti. Cedvelde şu cumleden ukrain rejissörı Oleg Sentsov ve qırımlı faal Oleksandr Kolçenko da bar. Bu aqtaki malümatnı saylâvlarda Sobçaknıñ vekâli olğan Marina Litvinoviç özüniñ Facebook saifesinde yerleştirgen.
Rusiyede tutulğan ukrain siyasiy mabüsi Oleg Sentsovnıñ sağlığı ketken sayın fenalaşa, dep bildire martnıñ 16-nda Sentsovnıñ qız qardaşı Natalya Kaplan. Onıñ sözlerine köre, Kaplan Oleg Sentsovtan onıñ tüşleri ufanıp, saçları tökülip başlağanı aqqında yazılğan mektüp alğan eken.
Bir kün evel Oleksandr Kolçenko 10 kün Rusiyeniñ Çelâbinsk hastahanesinde keçirip, nevbetten tış nezaret keçkeni aqqında haber etilgen edi.
Oleg Sentsov ile Oleksandr Kolçenko 2014 senesi mayıs ayında Qırımda Rusiye mahsus hızmet hadimleri tarafından yarımadada teraktlar teşkil etüvde qabaatlanaraq tutılğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rusiyeniñ Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi, Oleg Sentsovnı Qırımdaterroristik faaliyet köstergeninde qabaatlap, 20 yılğa şiddetli rejim apsine mahküm etken edi. Oleksandr Kolçenko 10 yıllık koloniya apsine mahküm etildi. Ekisi de öz qabaatını red eteler.
«Memorial» uquqqorçalayıcı teşkilâtı Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabuslar cedveline kirsetti.


text:
Katon İnstitutınıñ global serbestlik ve ilerilev boyunca merkeziniñ ilmiy hadimi, Rusiye prezidentiniñ sabıq yardımcısı Andrey İllarionov aytqanı kibi, Ukraina akimiyeti işğal etilgen Qırım üzerinde mustaqilliginiñ qaytarılması ile meraqlanmay.
Bunı o Radio Svobodağa bildirdi.
«Qırım meselesi Rusiyeniñ şimdiki akimiyeti onı işğal etkeni ve Ekinci cian cenkinden soñ 70 yıl devamında üküm sürgen halqara uquqnıñ bozuluvı ile Rusiye territoriyasına qoşuluvında degil, mesele şunda ki, Ukraina tarafından Qırım üzerinde mustaqilligini pekitmek içün meraq körünmey», – dedi o.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay.


text:
G-7 («Büyük Yedi») devletleri Rusiyege qarşı onıñ Donbassta alıp barğan faaliyeti içün sanktsiyalarnı devam ettirmege añlaştı. Bu aqta İngiltere baş naziri Devid Kemeron Yaponiyada keçirilgen «Büyük Yedi» sammitiniñ neticeleri boyunca matbuat konferentsiyasında ilân etti, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Devid Kemeronnıñ sözlerine köre, «Büyük Yedi» devletleriniñ liderleri sanktsiyalar Minsk añlaşmaları bütünley ömürge keçirilecegine qadar devam ettirilmek kerek olğanını saya.
Sammit beyanatında «Büyük Yedi» devletleri Qırımnıñ qanunsız işğalini takbih etkenleri ve Rusiyege yarımadanıñ qoşulması boyunca referendumnıñ neticelerini qabul etmeme siyasetini devam etecekleri aqqında bildirile.
«Büyük Yedi» liderleri Ukrainadaki davanıñ bütün taraflarını arbiy faaliyet alıp barılğan territoriyada ateşniñ toqtatılmasına ketirecek konkret areketler yapmağa çağırdı.
Bundan evel Avropa Şurasınıñ reisi Donald Tusk Avropa Birligi yaqın eki-üç afta içinde Rusiyege qarşı iqtisadiy sanktsiyalarnı devam ettirecegi aqqında emin olğanını bildirdi.
Avropa Birligi tarafından belgilengen Moskvağa qarşı sıñırcı merasimler iyül ayında yekünlene.


text:
Yaqında New Yorkqa köçken qırımtatarı Rustem Rustemov dünyada yekâne qırımtatar ATR telekanalını ingliz tilinde öldürmemege çağırğan insanlarnı kamerağa çekti
«Qırımda doğıp büyüdim, yaqında New Yorkqa keldim, – denile YouTube ağına yüklenilgen rolikniñ başında. – Vatannıñ tışında yaşağan er bir insan kibi halqımnıñ adet ve medeniyetini saqlamağa tırışam».
Rustemniñ aytqanı kibi, oña kerçek malümatnı ögrenmege yardım etken qaynaqlardan biri ATR telekanalıdır.
«ATR kanalı yalıñız Qırım medeniyetini aydınlatqan kanal degildir. ATR kanalı – halqımnıñ ses ve canı. Roskomnadzorğa muracaat etem: ATR kanalını öldürmeñiz, halqımnıñ ruhunı yoq etmeñiz. Esası, yalıñız degil, çoq olğanımıznı unutmañız», – dedi o.
Bundan soñ rolikte New York soqaqlarında farqlı insanlar ATR telekanalını öldürmemek çağıruvı ile muracaatta bulunalar.
Amerika Qoşma Ştatlarında qırımtatar diasporası ukrain diasporası ile beraber bazar künü, mart 29-da, Rusiyeniñ New Yorktaki Baş konsullığı yanında ATR telekanalına qoltutuv piketini ötkerecekler. Bunı tedbir faali Sevil Sevdiyar bildirdi. Tedbir yerli saatke köre saat 13-ten 15-ke qadar devam etecek.
Malüm olğanı kibi, ATR Rusiye qanunlarına köre qayd olmağa ne qadar tırışsa da, Roskomnadzor menfiy cevap bere. Telekanal tahmin ete ki, aprel 1-den itibaren yayınları toqtatıla bile. Bu sebepten Rusiye prezidenti Vladimir Putinge bir sıra muracaat yollanılğan edi.
Mart 24 künü Moskvada Qırımnıñ Rusiye akimiyetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksönov ATR qırımtatar telekanalınıñ yayınlavı ile bağlı problemler mahsus ziddiyetni doğurmaq maqsadı ile yapılğan muhalifetniñ areketidir, dep aytqan edi. Bundan evel Aksönov ATR telekanalınıñ işini takbih etti ve böyle siyaseti olğan matbuat vastalarınıñ yarımadadaki işi mümkün olmağanını bildirdi.
Mart 25-den telekanal efirinde bu munasebet ile er kün «ATRni oldürmeñiz» telemarafonı keçirilecek.


text:
Reyxstagnı yandıru
Reyxstagnı yandıru (almança Reichstagsbrand) - 1933 yılnıñ 27 fevralendä bulğan waqiğa Almaniädä natsistlar xakimiäten nığaytuda zur röl uynağan.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1933 yılnıñ 30 ğinwarında Weymar Cömhüriäte prezidentı Paul fon Hindenburg Hitlernı reyxskansler itep raslağan.
1 fevral'dä Hitler Hindenburgnı reyxstagnı taratırğa sorıy (Natsist firqäsendä 32% urın ğına bulğan), Hindenburg rizalaşa, yaña saylawlar 5 martqa bilgelänä.
Yanğın[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
27 fevral'dä kiçke 22 säğättä Reyxstag binası yana başlağan, tik 23:30 säğättä yanğın sünderelä. Yana torğan binada elekke bäysez kommunist Marinus van der Lübbe qulğa alına.
Yanğın urınına Hitler, Göbbels, Papen, şahzadä Günter kilä, alarnı reyxstag räise Göring qarşı ala.
Şul uq waqıtta Hitler reyxstagnı yandıruda kommunistlarnı ğäyeplägän, tüntäreleşkä signal bulğandır dip beldergän.
Tikşerenü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1960 yıllarda Spiegel jurnalı üz tikşerenülären alıp bara häm yomğaq yasıy: van der Lübe yalğız piromaniak bulıp binanı yandığandır, läkin abruylı tarixçılar natsist Karl Ernst citäkçelegendäge şturmoviklar ber alayı cir astındağı yul buyınça reyxstagqa kergänen häm binanı yandırğanın isbatlağannar.
Näticälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
28 fevral'dä Hindenburg "Xalıq häm däwlätne saqlaw turında" färmanın imzalıy, anıñ buyınça şäxes, cıyılışlar, berleklär, süz, matbuğat irege yuqqa çığarıla.
- Almaniäneñ Kommunistik firqäse tıyıla
- Küp kenä kommunistlar häm sotsalist-demokratlar qulğa alına, şul isäptän reyxstag äğzaları.
- Oppozitsiä gäzitlären yabu
Şuña qaramastan natsistlar 1933 yılnıñ 5 martında üzğan saylawlarda ciñä almağannar (647 urınnıñ 288 urını). Natsistlar tağı 81 mandat yuqqa çığara.
Tizdän Natsist firqäsennän tış barlıq firqälär quıp taratıla.
14 iyüldä Natsist-sotsialist firqäse Almaniä berdänber bulırğa mömkin firqä bulıp iğlan itelä.
Leyptsig xökeme[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Reyxstagnı yandıruda turıdan-turı E. Torgler, Bolgariä kommunistları Georgiy Dimitrov , V. Tanev, B. Popov ğäyeplänä.
Xökem 1933 yılda Leyptsig qalasında uza.
Näticädä Dimitrov häm Bolgariä kommunistları aqlana, soñraq Mäskäwgä cibärelä.
Van der Lübbe üterelä.
Küp alman kommunistları mäxkämä bulmağanda törmädä qalğan , ä soñraq üterelä, şul isäptän Ernst Telman.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- http://bse.sci-lib.com/article069358.html Leyptsig xökeme
- Kinghoffer, Arthur Jay, & Kinghoffer, Judith Apter. International citizens' tribunals: Mobilizing public opinion to advance human rights. — NY: Palgrave, 2002. — 256 c. — ISBN 0-312-29387-9.
- Пoджor PeйxcTara, или ГepocTpaT, areHT TиpaHa Cиpфakca


text:
«Yevrovideniye»niñ ukrain yarışında rey berip olamağan Qırım sakinlerine nisbeten adaletsizlik yoq etilmeli, milliy yarışnıñ finalında qırımlılar öz saylavını yapmaq kerek. Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildire.
«Camalağa qol tutqanıñız içün sağ oluñız. Amma Qırım rey berip olamadı, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda yaşağan biñlerce qırımtatarı, ukrainler rey bermek aqqından marum qaldı. Final yarışına qadar işbu adaletsizlik yoq etilmeli», – yazdı Çubarov Facebookta.
Onıñ aytqanı kibi, Meclis bazarertesi künü, fevral 8-de, milliy yarış teşkilâtçılarına mütenasip arizası ile muracaat eter.
«Qırım sakinleri finalda iştirak etmege aqlı… Bu maqsat ile çalışamız, Qırım – Ukrainadır!» – dey Çubarov.
Qırımdan ukrain yırcısı Camala «Yevrovideniye-2016» Milliy yarışında birinci yarı final vaqtında seyircilerniñ eñ çoq reyini qazandı – 9 ball. Bir 160 biñ ukrain vatandaşı rey berdi.
Camala jüriniñ de eñ büyük ballını qazandı – 9 ball. Böyleliknen, yırcı bütün iştirakçilerden üstün çıqtı.
«Yevrovideniye-2016» Milliy yarışınıñ birinci yarı finalı fevral 6 künü CTB ve UA Perşiy telekanallarında kösterildi.
İştirakçilerge tek ukrain operatorınıñ kartoçkasından sms yollamağa mümkün edi. Yani, Qırımda Rusiye bağınıñ qullanıcıları rey berip olamadı.
Cemala fevral 6 künü «1944» yırını taqdim etti.
Sanada gruppasız, eki back-yırcısı ile çıqışta bulundı. Seyirciler Camalanıñ yırını sıcaq qarşıladı. «Yevrovideniye-2004» ğalibi Ruslana Lıjiçko qırımtatar yırcısına ayaqqa turıp, şapıldattı.
Nevbetteki yarı final fevralniñ 13, final – 21 künü keçecek. Ğalip Ukrainanı «Yevrovideniye-2016» yarışında Stokgolmde temsil etecek.


text:
Qırımtatar resurs merkezi Bağçasarayda qırımlılarnıñ rusiyeli silâlı küç hadimleri tarafından tutulıp apiske alınması – siyasiy ceetke esaslı olıp, halqlar ve dinler arasında bir çatışma çıqarılması maqsadınen yapılmaqta dep saya. Bu aqta merkezniñ beyanatında söz yürsetilmekte.
«Namus serbestligini aqqını bozğan işğalci küç strukturalarınıñ areketleri siyasiy ceettke esaslı olıp, halqlar ve dinler arasında bir çatışma çıqarılması maqsadınen yapılmaqta. Yarımadadaki bu areketler onıñ işğal etilgen vaqtından başlap sistematik şekil qazandı, FSB hadimleri yarımadada farqlı tüşüncege saip olğanlarğa qarşı küreş neticesi olaraq, muntazam surette tintüvler keçire, jurnalist, faaller, cemaat erbaplarını sorğulay», – denilmekte beyannamede.
Ayrıca, tintüvler, qırımtatarlarınıñ tutulıp, apiske alınması yarımadada Qırımnıñ tamır halqına qarşı yapılğan ksenofobiya misali olmaqnen bir arada, onı qorquzma usullarından biri olğanına işaret etilmekte.
Oktâbrniñ 12-nde Rusiyeniñ nezaretindeki Aqmescitniñ Kiev rayon mahkemesi oktâbrniñ 11-nde tutulğan Bahçasaraynıñ altı sakinini 2 ay apiste tutma qararını qabul etti.
Oktâbrniñ 11-nde saba, Bağçasaraydaki bir qaç musulman qırımtatarınıñ evinde rusiyeli küç hadimleri tintüv keçirgen edi. Olar yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azalığında şeklenmekte.
Qırım Rusiye nezaretine keçkenden soñ, FSB yarımadada muntazam surette tintüvler keçire, jurnalist, faaller, cemaat erbaplarını sorğulay, qırımtatarı, muallefetçi, Ukraina tarafdarları ve diniy azınlıq temsilcilerini tutup ala. Uquq qorçalayıcılar rusiyeli küç hadimleriniñ bu areketlerini siyasiy ceetke esaslı dep tanıy.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek oğrunda terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsizce taqip etilgenini aytalar. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etken edi.


text:
Bu sene Ukrainada yollarnıñ qurulmasına 16 milliard grivnadan ziyade para ayırılacaq. Bunı iyülniñ 13-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko beyan etti.
«Eminmiz ki, bu sene Ukrainada yollarnıñ qurulmasına 16 milliard grivnadan çoq sermiya ayırılıp, evel yapılmağan yerlerge berilecek. İnsanlar duysın ki, biz mudafaa ve telükesizlik saasına daa çoq para masraf etmege mecbur olsaq ta, bu işlerge de küçümiz bar», – dedi Poroşenko çarşenbe künü Sumı şeerinde.
Ukraina prezidentiniñ sözlerine köre, evelki yıllarda gümrük sermiyalarınıñ artqaçı ancaq bazı vilâyetlerde yollarnıñ quruculığına ayırılğan olsa, 2017 senesi alınğan qarar ile böyle tecribe bütün Ukrainada amelge keçecektir.
«Ümüt etem ki, yarın, bücetke deñişmeler qabul etilip, yatırım imkânlarını keñişletilir, tecribe arttırılır... qabarcılıqqa qarşı küreş neticesinde gümrükten kelgen sermiyalarnıñ artqaçı ukrain yollarınıñ qurulmasına sarf etilecek», – dedi Poroşenko.
Bundan evel Ukraina baş naziri Volodımır Groysman, ukrain yollarınıñ 95% bozulğanı ve tamir etilmek kerek olğanını aytqan edi.


text:
Martnıñ 8-nde OSCE Daimiy Keñişinde Avropa telükesizlik ve işbirligi Teşkilâtında ABD işleri boyunca muvaqqat vekili Harry Camian, ilhaq etilgen Qırımda insan aqları qaba şekilde bozulğanı, şu cümleden qırımtatar faali Suleyman Kadırovqa nisbeten çıqarılğan qarar içün yazıqsınğanını bildirdi.
O, Rusiyeden Qırımda faqrqlı tüşüngenlerni bastırmaqnı toqtatmağa ve halqara insan aqları közeticileriniñ Qırımğa kirmesini ruhset berüvi boyunca ABD öz çağıruvlarını tekrarlağanını qayd etti.
«Bizler martnıñ 1-nde, ictimaiy ağlarda Qırım – Ukraina toprağı dep yazğan haberi içün Suleyman Kadırovqa nisbeten cemiyet içünde faaliyet köstermekni yasaqlağan eki yıllıq şartlı ceza berilgeninden raatsız oldıq. Bizler ayrıca, işğalci akimiyet bu aynıñ soñunda keçirilmege niyetlengen qanunsız saylâvlarda iştirak etmesi içün ealige basqı yapqanından da raatsızmız», – dep ayttı Camian.
Camian yapqan çıqışınıñ tolu metini ABD OSCEdeki missiyasınıñ saytında derc etilgendir.
Fevralniñ 28-nde Rusiye prokurorı Suleyman Kadırov içün şartlı olaraq üç yılğa azatlıqtan marum etüv ve cemiyet içünde faaliyet köstermekni yasaq etüv cezası istegenn edi. Kadırov özü cinaiy işni – onıñ cemaat faali sıfatındaki noqta-i nazarı ve uquq imayecisi faaliyetine qarşı mahsus hızmetler tarafından berilgen provokatsion cevap olğanını iddia ete.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Cumhuriyeto islami
Cumhurêtê İslami yew sistemê idareyo. Dewletanê İran, Pakıstan, Efğanıstan u Moritanya de sistemê idarey cumhuriyeto islamiyo. Dınya de raveri Pakıstan serra 1956ıne de biya yew cumhuriyeto islami. Bahdo serra 28 Tışrıno Verên de Moritanya bya,1979 de İran biya jew cumhuriyeto islami. Tewr pey Efğanıstan serra 2001yıne de dewrê Talibani de cumhuriyeto islami biya. Cumhuriyeto islami de qanuno esasi şerieto. Şeriet de hoseriya merduman u merduman miyande ekualite (equality) zaf kemiyo. A ri ra dewletê ke sistemê cı cumhuriyeto islamiyo, ê rêza hoseriya merduman de tewr peyên rêze derê.


text:
Mädenïet mïnïstri men öner maytalmandarınıñ, Tuñğışbay Jamanqulov pen Asanäli Äşimovtiñ arasındağı daw ayqın alawızdıqtı körsetken edi. Janjal äli jalğaswda. Küni keşe Asanäli Äşimov Tuñğışbay Jamanqulov basqaratın Teatr qayratkerleri odağınan şığıp, Qazaqstan teatrları qawımdastığın qurıp, öz aldına bölek otaw tikti. Al bügin belgili telejürgizwşi Aygül Mükey instagram-dağı paraqşasında öziniñ jañadan qurılğan qawımdastıq törağasınıñ orınbasarı bolıp tağayındalğanın xabarladı.
«Metr. Barlıq kezeñ men barşa xalıqtıñ üzdik akteri. Meniñ ulımnıñ ökil äkesi. Menimen jolıqqan sayın «Asanäli qalay? Qaşan üylendiremiz?»-deydi (Aygül Mükeydiñ Asanäli esimdi ulı bar). Al men: «Ağa, Quday qalasa waqıtı keler»-deymin.
Biraq bügingi äñgimemiz bul jöninde emes. Asanäli ağa T.Jürgenov atındağı öner akademïyası tülekteriniñ qawımdastığına prezïdent bolıp saylandı. Al, men qawımdastıq prezïdentiniñ orınbasarımın. Bizdiñ jumısımız jayında tağı jazamın»-deydi avtor.
Kommentarïï


text:
Ekrem Çelebi - Boz Bulanık Nehir
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Boz Bulanık Nehir
Etiketler : Ekrem Çelebi - Boz Bulanık Nehir türkü indir, Ekrem Çelebi - Boz Bulanık Nehir türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Boz Bulanık Nehir mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Boz Bulanık Nehir türküsü, Boz Bulanık Nehir sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Boz Bulanık Nehir bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Aslan Mustafa
Ekrem Çelebi - Ne Bildi Eller
Ekrem Çelebi - Vefasız Leyla
Ekrem Çelebi - Mavilim Herkediyor
Ekrem Çelebi - Çerkez Oğlu
Ekrem Çelebi - Leylim Ley
Ekrem Çelebi - Meyrik
Ekrem Çelebi - Sorun Şu Feleği
Ekrem Çelebi - Dumana Dumana (Barak)
Ekrem Çelebi - Kör Olası Bahtım
Ekrem Çelebi - Eylen Hocam
Ekrem Çelebi - Anadolum
Ekrem Çelebi - Ya Dost
Ekrem Çelebi - Berivanım
Ekrem Çelebi - Ezme İle


text:
«Sürgünlik ve avdet: qırımtatar halqı siyasiy küreşiniñ esas devir ve basamaqları», – aprel 16-ğa Kiyevde keçirilmesi belgilengen körüşüvniñ adı. Bunı tedbirniñ teşkilâtçıları Facebookta bildireler.
«1944 senesiniñ sürgünligi qırımtatar halqınıñ XX asır tarihında yüz bergen esas adisesi oldı. On eki yıllıq mahsus yerleşüv, vatanğa qaytmaq ıntıluvı ve akimiyetniñ repressiyalarğa oğratılğan halqnı Qırımğa qaytarmaq istemegeni qırımtatar milliy areketi peyda olmasınıñ sebebi oldılar», – dep aytıla lektsiyanıñ ilânında.
Maarif körüşüvleriniñ teşkilâtçısı NaUKMA Poloniya ve Avropa studiyalarınıñ merkezi oldı. Lektor – Gülnara Bekirova – siyasiy ilimler namzeti, Qırım müendislik pedagogika universiteti tarih kafedrasınıñ sabıq dotsenti, ATR qırımtatar telekanalında «Tarih sedası» yayınınıñ müellifi. Körüşüv aprel 16-da keçirilecektir.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilüv künüdir. 1944 senesi o künü qırımtatarlarnıñ birinci treni Orta Asiyağa yollanğan edi.
Qırım işğalinden evel Aqmescitte yıl-yıldan Bütün Qırım matem mitingi keçirilgen edi.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti mayıs 18 künü qırımtatar halqınıñ sürgünligi qurbanlarınıñ hatırasına keçirilgen matem tedbirler yerine yañı bayramnı kirsetecek ola – «quvanç kününi».


text:
Qırım ateş noqtasına çevirile bile.
Bunı Facebook saifesinde Ukraina mudafaa naziri Oleksandr Danilük bildirdi.
«Rusiyege territoriya degil de, cenk kerek olğanı sebebinden Qırım yaqın zamanda ateş noqtasına çevirile bile», – dedi o.
Danilükniñ sözlerine köre, yerli akimiyet yarımadada qırımtatarlarğa sıqıştıruvnı kösterip, vaziyetni daa da kerginleşe.
«Bugün Putinniñ Qırım iqtisadiyatınen oğraşmağa ne imkânı, ne istegi yoqtır. Qırımtatarlar mayıs ayında tarikler ile rastkelgen ediler, olar ise ep devam eteler. Bu sene Rusiye Qırımda cenkni başlap, bizge yañı tarikni azırlaycaqtır», – dey o.
Qırımda qırım musulmanlarnıñ evlerinde ve oquv yurtlarında tintüvler ep keçirile. Sentâbr 16 künü Aqmescitte qırımtatar milliy Meclisinde tintüv ötkerildi.
Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş nazir Sergey Aksönov Rusiye matbuat vastaları ile rusiyeli akimiyetni tanımağan qırımtatarlarnı ciddiy aqibetler ile qorquta.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Ukrainanıñ qırımtatar yırcısı Jamala ELLE mecmuasına bergen intervyusında onıñ «Eurovision-2016» yarışında taqdim etken «1944» yırı ne içün Rusiyede «Rusiyege qarşı» olaraq qabul etilgenini añlattı. Jamalanıñ fikrince, Rusiye sakinleri tarihiy vaqialarnı Qırımdaki bugünki vaziyetinen qıyaslağanlar.
«Bellesem, bu «hırsıznıñ qalpağı da yana» degen kibidir. Sürgünlik tarihı olarnıñ aqıllarında Qırım işğalinen ve bugünki künde qırımtatarlarğa qarşı yapılğan zulumnen bağlı assotsiatsiyalarnı peyda etti, amma türküde bu aqta bir söz bile yoq... «1944» bu menim şahsiy ikâyem», – dep añlattı Jamala.
Onıñ qayd etkenine köre, Avropa bu yırnı «doğru» qabul etti ve bunıñ delili rey berüvniñ neticesi oldı.
Jamala yarışta Rusiyeni temsil etken Sergey Lazarev ile bir-birine destek köstergenlerini da hatırladı.
«Biz quçaqlaştıq ve bir-birimizge muvafaqiyet tiledik. Ve men Sergeyge provokatsiyalarğa diqqat etmemege rica ettim, çünki oña da, maña kibi, basım yapqanlar», – dep hatırlay Jamala yarış finalından evelki sana arqasındaki körüşüvni.
Ukraina temsilcisi, Qırım yırcısı Jamala «Eurovision-2016» yarışında ğalebe qazandı, onıñ finalı İsveçiya paytahtı Stokgolm şeerinde mayıs 15-ke keçer gecesi keçirildi. Konkurs qaidelerine binaen, endi kelecek sene Ukraina «Eurovision» yarışını öz devletinde qabul ete bile, amma onıñ bunı red etmege de aqqı bar.
Ukraina «Eurovision» yır yarışında 2003 senesinden başlap iştirak ete. 2004 senesi Ukraina temsilcisi Ruslana «Wild Dances» yırınen ğalebe qazandı.
Ukraina konkursnıñ rekordçı devletlerinden biri ola, çünki yahşı neticelerni köstere. 2015 senesi devlet Ukrainanıñ Birinci milliy kanalınıñ arizasınen ilk sefer yarışta iştirak etmekten vazgeçti, bunıñ sebebi devlette kerginleşken maliye ve siyaset vaziyeti oldı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
İşğal etilgen Aqmeçit rayonında Tarhan Qut burnunda avtomobil yardan tüşti ve qayada asılıp qaldı. Bu aqta Qırım qaza-qurtarıcı hızmetinde bildireler.
«Aydavcı, ZAZ DEO avtomobilinde burulıp, maşnanı idare etip olamadı, neticede maşna Tarhan Qut burnunıñ terenligi 20 metr olğan yarından tüşti. Maşna 10 metr terenliginde asılıp qaldı. Avdavcınıñ özü, ögdeki pencereden deñizge tüşti, ve zararlanmadı. Diger zararlanğanlar yoq», – dep añlattılar müessisede.
Vaqia avgust 24-te gece yüz berdi, bunıñ içün qurtarıcı ameliyat avgust 25-te kündüz yapılacaq, dep qayd etile beyanatta.
Avgust 11-de Sudaq civarında yolcu avtobusı yardan tüşti, yedi kişi elâk oldı, 13 adam zararlandı.
Qırım işğal etilgen soñ yarımadada yol qazalarınıñ sayısı arttı. Qırım sakinleri yollarda maşnalarnıñ sayısı da artqanını, bunen beraber, meskün yerlerde ve şeerlerara yollarda yol areketi qaideleri bozuvlarını qayd ete.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Sentâbr 14 künü ötkerilecek saylavrdan vazgeçmek qararı Meclisniñ toplaşuvında, iyün 12 künü qabul etildi. Oña, toplaşuvda bulunğan 25 azadan (cemi olıp 33 aza)19 qol tuttı. Bu boykotnıñ sebebi, «Qırım Cumhuriyeti Devlet Şurasına deputatlarnıñ saylavı» aqqında qanunda qırımtatarlar içün kvotalar belgilenmedi. Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ Qırım.Aqiqatqa bergen intervyüsında, diger şartlar olsa edi, Meclis öz namzetlerini teklif eter edi, dedi.
Temsiliy organnıñ qararı qırımtatar cemaatçılığı arasında çeşit fikirler doğurdı. Ekinci künü Qurultay vekilleriniñ ayırı gruppası qırımtatr cemaatçılığınen körüşti. Toplaşuvnıñ teşebbüsçilerinden biri «Delet şurasınıñ reis muavini» Remzi İlyasov oldı. O, iyün 12 künü Meclisniñ qararına qol tutmağan edi. Onıñnen birlikte, Ruslan Yakubov ve Sadıh Tabah qararnı desteklemediler.
Toplaşuvdan soñ, tarqalğan yekün çekici kâğıtqa binaen, «vekiller gruppası» Meclisniñ qararını muzakere ettiler. Matbuatqa bildirilgeni kibi, «bu kibi qarar aşıqıp qabul etildi, onı almazdan evel, Qurultay vekilleri, qırımtatar cemaatçılığı ile muzakereler keçirip, olıp keçken vaqialarğa qıymet kesmek kerek edi».
Körüşüv iştirakçileriniñ fikirince, «bu ağır vaziyette biz ağır-sabırlı olmalımız, daima azır ve qırımtatar halqınıñ idare etüv milliy sistemasınıñ saqlap qalması ve inkişafını temin etmelimiz, etnik hususiyetlerine köre, insanlarara zıddiyetke yol bermemelimiz».
Berilgen malümatta: «Bizim tınç oturıp, köz etmege aqqımız yoq, aksine kendi teşebbüsimizni kösterip, Qırımnıñ iqtisadiy, cemaat, siyasiy ayatında iştirak etmelimiz… Bu bizim toprağımız, millet, kelecek nesillerimiz içün biz Qırımda yüz bergen vaqialardan çetleşmemelimiz», - dep yazıla. Bunen beraber, iştirakçiler, matbuat-konferentsiyalarnıñ, semetdeşlernen beraber açıq toplaşuvlar keçirip, mesleatlaşmanıñ müimligini qayd ettiler.
Bütün meselelerde noqta qoymaq
Remzi İlyaovnen, Meclisniñ mevamı ve ilerideki planları boyunca suallerni bermek içün bağlanıp olamadıq. Faqat, evelden Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında Remzi İlyasov «Qırım Devlet Şurasına» saylavlarda yarımadanıñ bazı siyasetçileri qoşulğan «Adaletli Rusiye» firqasınıñ terkibinde iştirak etmesi mümkün, dep aytqan edi.
Meclis reisi muavini Nariman Celâlnıñ fikirince, saylavlarğa qoşulmamaq qararını "aşıqıp" qabul etkenlerini söylegenlerg. Bu qarar kelişmegni içün aytalar. «Elbette, adetince, saylavlar boyunca qarar Qurultayda qabul etile, amma şimdilik onı toplamadıq. Bunen beraber, Qurultaynı keçirmege Qırım akimiyetinen işbirlik qurmaqnıñ em tarafdarları, em istemegenleri niyet eteler. Er kes bu meseled soñki noqta qoyulmasını arz ete. Men bellesem, eñ yaqın vaqıtta, Qurultay teşkil etilecek».
Nariman Celâl qayd etkeni kibi, Meclis, saylavlarda iştirak etmemek fikirine kelgen soñ, öz aqqından tış çıqmadı. Remzi İlyasov Meclis terkibinde qalacaqmı ya da yoq, sualine, Nariman bey şunı ayttı: «Er şey oña bağlı olacaq. O, Mecliste faaliyetini devam ettirecegini bildirgen edi. Şimdilik, Meclis tarafından Remzi İlyasovğa qattı talaplar qoyulmadı».
Qayd etmeli ki, «Qurultaynıñ ayırı vekilleri» Meclisniñ qararına dair fikirleri, tamam yaqıda meydanğa ketirilgen «Qırım Birligi» cemaat teşkilâtı azalarınıñ fikirlerine beñzey. Teşkilâtnıñ terkibine qırımtatar halqı arasında belli şahıslar, bu cümleden, reislerinden biri cumhuriyet ükümetiniñ sabıq baş nazir muavini Aziz Abdullayev kirdi.
Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında, Aziz Abdullayev şunı ayttı: «Men er kesni, aqıllı- fikirli admlarnı toplaşıp masa başında toplaşmağa çağıram, birlikte, yarınki künümizni, yaş nesil, bala ve torunlarımıznıñ kelecegini tüşünmelimz. Biz endi öz toprağımızdamız, er künümiz iqtisadiyat, içtimaiy meseleler bizge bağlı. Biz belli bir temelni azırlasaq, bir kimse bizge yoq, demez. Bu ceryannı, Rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarına köre, tizilgen teşkilât vastasınen çezmege imkânımız bar».
Abdullayevniñ fikirince, yañı teşkilâtlarnıñ peyda oluvı qırımtatar halqınıñ bölüvine ketirmez: «Biz bütün küçümizni halqnıñ bölünmemesine sarf etecekmiz. Biz bütün küçümizni birleşmek içün qullanacaqmız. Biz çeşit qırımtatar teşkilâtlarda, biri-birimizden ayıracaq hususiyetlerni qıdırmaymız».
Aynı zamanda, Meclis Qırımnıñ yañı «akimiyetinen» añlaşa bilecekmi, sualge şunı bildirdi: «Bugünki künniñ ketişatını añlamaq kerek. Biz qayda bulunamız? Biz, qanunlar çalışqan, tertip-nizam temin etilgen, belli bir qaideler olğan devlet erkânında bulunamız. Onıñ içün, milletniñ temsiliy organını saqlap qalmağa isteseñiz, oturıp, yañı usul ve qararlar almalısız. O vaqıt er şey yahşı olur».
Yañı teşkilâtnıñ akimiyet organlarınada temsil etilüvi aqqında sualge, Aziz Abdullayev tekmil cevap bermedi, faqat, Geniçesk rayon devlet memuriyetiniñ reberi, teşkilât azası Seytumer Nimetullayev, yaqında mühbirlernen subetleşkend, teşkilâtnıñ esas maqsadlarından biri – saylavlarda iştirak etüvi olğanını ayttı.
«İçtimaiy taqiqatlar İnstitutı»nıñ reberi, siyasetşınas Yusuf Kürkçiniñ fikirince, Meclisniñ qararı «akimiyet mecbur etip kirsetken qaidelerge nisbeten temsiliy organnıñ işançı olmağanınen bağlı».
«Asılında, akimiyet, qırımtatarlar akimiyet organlarında temsil etilüvini temin etken iç bir vadesini yerine ketirmedi, – añlattı ekspert. – Til, tasil meselelerinde akimiyet yapqan areketleri oña nisbeten işançnı arttırmay».
Yusuf Kürkçi aytqanfna köre, qırımtatarlar soñki yerli saylavlarda elde etken neticesi – 1000-ge yaqın vekili akimiyetniñ çeşit seviyelerinde taqdim etilgen edi – endi olmaycaq. Mütehassıs emin: «Olacaq saylavlarnıñ neticesi bayağı küçük olacaqtır».
Onıñ fikirince, yañı teşkilâtnı halq desteklemez, amma, şimdiki «akimiyetniñ» neticelerge tesir etmege daa çoq imkânı bar. «Soñki «referendumnıñ» «açıq» ve «aydın» keçirilüvi bunı isbat ete, - dey Yusuf bey. – Mecliske qarşı turğan er türlü teşkilâtqa akimiyet reylerni ediye ete bile. Bunıñnen o eki meseleni al ete: akimiyetke yaqın olğn qırımtatarlarğa vazifeler bere ve qırımtatarlar olaraq olarğa üküm etmek aqqını bere ve Meclisniñ itibarını küçültip köstere».
«Qırım birligi» azalarınıñ keçmişini alsaq, olar, kendi siyasiy nufuzını ve maliye degerliklerini Mustaqil Ukrainada qazandılar. Bu şahıslarnıñ Qırımnıñ siyasiy ayatında iştirak etmek niyetleri, qazançlarnıñ saqlap qaluvınen bağlı olması mümkün», - dep qayd etti Yusuf Kurkçki.


text:
Qırımtatarlar Qırım ile memuriy sıñırda Çonğar kiriş noqtasında nezaret işlerine celp etilecek, dep bildirdi Ukraina prezidenti Petro Poroşenko.
«Çonğardaki sıñır noqtası qabarcılıq timsali oldı. Nezaret işlerine qırımtatarlarnı celp etmege emir ettim», – dep yazdı Poroşenko Twitterde.
Cuma künü prezident Dnipropetrovsk vilâyetiniñ Krıvıy Rig şeerinde iş ziyareti ile bulunıp, uquq qoruyıcılar ile körüşti, dep haber ete prezidentniñ matbuat hızmeti.
Devlet yolbaşçısı Havfsızlıq hızmeti ve Devlet fiskal hızmetine aynı emirlerni berdi.
Bundan evel Qırım ve Aqyar meseleleri Ukraina Devlet hızmetiniñ yolbaşçısı Aslan Ömer Qırımlı memuriy sıñırdaki kiriş noqtalarını tenqit etken edi.
«Hususiy bir monitoring missiyası isbatladı – vatandaşlar içün şaraitler yeterli degil, vatandaşlarnıñ iddiaları ise sebepsiz degil», – dedi o.
2015 senesiniñ başında işğal etilgen Qırımnıñ Herson vilâyeti ile memuriy sıñırında tez-tez hızmet etecek noqtalar açılacağını bildirgen ediler.
2014 senesi mart ayında Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında formal, asılında ise – tam bir sıñır peyda oldı.
Qırım vaqtınca işğal etilgen topraq olaraq ilân etildi. Bugünge qadar qıtaiy Ukrainanıñ Qırım ile «sıñırında» üç kiriş sıñır noqtası mevcut: «Perekop», «Armânsk» ve «Canköy», soñki ekisini Rusiyede halqara dep adlaylar.


text:
Dšlät rähbiri Nursultan Nazarbaev Qazaqstan Җumhuriyiti Mudapiä ministrliginiŋ rähbiriy tärkivi bilän keŋäşmä štküzdi.Keŋäşmidä Nursultan Nazarbaev 25 jilda dšlätniŋ vä şähsiy tärkipniŋ küç çiqirişi tüpäyli җiddiy härbiy iqtidarğa egä bolğan Qazaqstan Quralliq Küçliriniŋ mämlikät mustäqilliginiŋ işäşlik tayançisiğa aylanğanliğini täkitlidi.
– Keyinki jillarda Quralliq Küçlärni täräqqiy ätküzüş sahasida nahayiti nurğun işlar ämälgä aşuruldi. Birqatar muhim strategiyalik hšҗҗätlär, җümlidin Milliy behätärlik strategiyasi, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ härbiy doktrinisi, Quralliq Küçlärni täräqqiy ätküzüş kontseptsiyasi, şundaqla mudapiä sahasidiki normativliq-hoquq hšҗҗätlär qobul qilindi, – dedi Dšlät rähbiri.
Qazaqstan Prezidenti geosäyasiy ähvalniŋ šzgirişi vä yeŋi sinaq-hovuplarniŋ päyda boluşi şaraitida qural-yaraqni tehnologiyalik mukämmälläştürüş vä yeŋilaşniŋ Mudapiä ministrligi aldida turuvatqan muhim väzipilärniŋ biri ekänligini atap kšrsätti.
– Şuŋlaşqimu män mudapiä ministri lavazimiğa grajdanliq şähsni – behätärlik boyiçä yardämçim, Behätärlik Keŋişiniŋ kativi – Nurlan Bayuzaq oğli Ermekbaevni tayinlaş toğriliq qarar qobul qildim. Şuniŋ bilän billä Nurlan Ermekbaev kadrliq ofitser, härbiy hizmät täҗribisigä egä, җümlidin qaynaq nuqtilarda bolğan. U häliqara mäsililär boyiçä yardämçi, Qazaqstanniŋ HHҖdiki vä Şärqiy-Җänubiy Aziyaniŋ birqatar mämlikätliridiki älçisi, ministr bolup işlidi, ikki qetim Behätärlik Keŋişiniŋ kativi bolup tayinlandi, – däp täkitlidi Nursultan Nazarbaev.
Dšlät rähbiri hazirqi täläplärni hesapqa elip, härbiy kadrlarni täyyarlaşni mukämmälläştürüşniŋ zšrür ekänligini atap kšrsätti.
– General-polkovnik Säken Ädilhan oğli Jasuzaqovqa hizmiti üçün minnätdarliq bildürgüm kelidu vä uniŋğa Milliy mudapiä universitetini başquruşni tapşurimän. Universitet aldida Quralliq Küçlär komandiliq tärkiviniŋ kvalifikatsiyasini aşuruş vä härbiy pänni täräqqiy ätküzüş boyiçä çoŋ väzipilär turuvatidu. Universitet päqät mämlikitimizdinla ämäs, bälki hoşna mämlikätlärdinmu tiŋşiğuçilar oquydiğan baş ilmiy-bilim beriş märkizigä aylinişi keräk, – däp bildürdi Qazaqstan Prezidenti.
Ahirida Nursultan Nazarbaev mämlikät Quralliq Küçlirini tehimu täräqqiy ätküzüş boyiçä birqatar eniq tapşurmilarni bärdi.
Quralliq Küçlärni tehnologiyalik yeŋilaş – asasiy väzipä
Dšlät rähbiri Nursultan Nazarbaev Qazaqstan Җumhuriyiti Mudapiä ministrliginiŋ rähbiriy tärkivi bilän keŋäşmä štküzdi.Keŋäşmidä Nursultan Nazarbaev 25 jilda dšlätniŋ vä şähsiy tärkipniŋ küç çiqirişi tüpäyli җiddiy härbiy iqtidarğa egä bolğan Qazaqstan Quralliq Küçliriniŋ mämlikät mustäqilliginiŋ işäşlik tayançisiğa aylanğanliğini täkitlidi.


text:
Qırım Yuqarı mahkemesinde «fevral 26 işi» boyunca toplaşuvlar alâ daa keçirilmekte. Olarnıñ devamında adliyeciler ceza qararlarını deñiştirmege rica eteler, dep bildire Qırım.Aqiqat.
Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ imayecileri olarnı çıqış yasağı ya da ev apsi boyunca azat etmek ricası ile muracaatta bulundılar.
Degermenci boyunca resmiy ricanı mahkeme red etti, Asanov boyunca qarar daa alınmağan, mahkeme muşaverege çıqtı. Ahtem Çiygoznıñ adliyecisi de böyle arizanı bermek niyetindedir.
Aqmescitte «fevral 26 işi» boyunca bazarertesi künü birden eki mahkeme toplaşuvı keçe – Qırımnıñ Yuqarı Mahkemesi ve Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesinde. Yuqarı Mahkeme binası yanında onlarnen insan toplandı, amma toplaşuv salonına tek bir qaç insan kirip oldı, çoqusı, şu cümleden, mamahkümlerniñ – Mustafa Degermenci, Ali Asanov, Arsen Yunusov ve Eskender Emirvaliyevniñ tuvğanları kiremedi.
Rusiye taqiqatçıları olarnı 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamenti binası yanında Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve «Rus birligi» firqasınıñ faalleri iştirak etken çoq biñli mitingde yüz bergen «kütleviy çatışmalarda» iştirak etüv ile qabaatlaylar.


text:
Qırım vatandaş qamaçavı aktsiyasınıñ lideri Lenur İslâmov Facebook saifesinde hatırlattı ki, sentâbr 20-de bunıñ başlanuvından bir yıl tola.
«Tamam bir yıl evel saat 12:00-de Qırım qamaçavı başlandı. Qırım vatandaş qamaçavında çoq vatandaş taqımları iştirak etti», – dep hatırlattı İslâmov.
Bunen beraber, o ilân etti ki, sentâbr 24-te Qırım ile memuriy sıñırda miting-yürüş keçirilecek.
«Men, Qırım vatandaş qamaçavı idarecisi olaraq, mennen beraber Qamaçavnı başlağan er kesni saat 12:00-de Çonğarğa QVQ ştabına kelmege çağıram. Miting-yürüşten soñ, QVQ faalleri hatıra işaretler ve fahriy yarlıqlarnen taqdirlenecek», – dep bildirdi İslâmov.
2015 senesi sentâbr 20-de, Qırımğa mahsulat ve malnı alıp ketken yük naqliyeni blok etüv boyunca qırımtatarlarnıñ liderleri teşebbüsinen keçirilgen müddetsiz aktsiyası başlandı. 2016 senesi yanvar ayı ortasında, teşkilâtçılarnıñ sözlerine köre, Qırım qamaçavı boyunca aktsiyanıñ şekli deñişti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Bayanawıl ulttıq parki jaña mawsımğa dayındıqtı jıldağıdan erte bastadı. Onıñ özindik sebepteri bar. Pavlodar oblısı elimizdiñ dañqın asırıp, atağın älemge äygileytin EXRO körmesine kelwşi twrïsterdi qabıldaydı. Aldımen mamandar demalwşılarğa qızmet körsetw deñgeyin köterip, sapasın jaqsartwdı közdep otır. Ulttıq park qolğa alğan tağı bir joba – älewmettik twrïzmdi damıtw. Ulttıq tabïğï parktiñ nusqawşısı Altınbek Qurmanov qızmetkerlerge gïd kwrsın ötkizedi. Öytkeni serwenge şığatın twrïster öñirdiñ tarïxï jerlerin aralaydı. «Mamandar twrïzm arqılı byudjettiñ bir şetin tügendewge boladı», - degen pikirde. Ol üşin körsetiletin qızmettiñ sapası say kelwi kerek. Qazir demalıs awmağına qaraytın jer telimderin jalğa berw mäselesi qaralıp jatır. Talğat Beşembaev, Bayanawıl ulttıq tabïğï parkiniñ twrïzm böliminiñ basşısı: - Ulttıq parkpen tender oynatılatın boladı. Ulttıq parktiñ awmağına qarastı jer wçaskelerin uzaq merzimge jäne qısqa merzimge paydalanwğa beretin bolamız. Sol sebepti soğan materïaldar, derekter dayındalıp jatır. Jaña twrïstik bağıttarmen qatar ağımdağı jılı älewmettik twrïzm jandanbaq. Jaña joba mümkindigi şektewli jandardıñ da el qatarlı demalwına jağday jasaydı. Säwir ayında demalıs üylerine pandwstar ornatıladı. Jarımjan jandardıñ jürip-turwına qolaylı ekskwrïyalıq bağıttar da qosıladı. Marïna Karïmova, QR twrïzm boyınşa eñbek siñirgen nusqawşı: - Bïıl biz Bayanawılda mügedekterge mamandandırılğan jaña bağıttardı aşwdı közdep otırmız. Şamamız kelgenşe barlıq bağıttardı mügedekterdiñ barwına qolaylı etip jasaymız. Oğan jağajaylar, kölder, basqa da nısandar kiredi. Jaña jobanıñ tusawı bïılğı mawsımda kesiledi. Bul elimiz üşin mañızdı äri eñ iri joba – EXRO-2017 körmesine dayındıqtardıñ biri. Süyindik Axmetjanov, Bayanawıl ulttıq tabïğï parkiniñ dïrektorı: - 11 twrïstik bağıt bar bizde, oğan biz eki qosımşa bağıt qosıp otırmız, Jasıbay, Bayanawıldıñ töñiregindegi meşiti bar, Qanış Sätbaev atamızdıñ murajayı bar. Eñ ülken tulğalardıñ eskertkişteri bar. Demalıs aymağında qazirgi waqıtta demalıs üyleri salınıp jatır. Ötken mawsımda 120 mıñday adam jazğı demalısın Bayanawılda ötkizgen. Twrïsterdiñ köbi Resey jäne Qazaqstannıñ soltüstik öñirlerinen keledi. Bïıl Bayanawılda demalwşılardıñ qatarı jıldağıdan köp boladı dep boljanıp otır. Sebebi älemdik qarjı dağdarısı şetelde demalğandı unatatındardıñ betin elge burwı ğajap emes.
24.kz
Kommentarïï


text:
Qırımnıñ Rusiye prokuraturası «SimCityTrans» şirketi tarafından avtomobil naqliyatı vastasınen yolcularnıñ taşıması saasında qanuniyetke riayet etilmesiniñ teşkerüvi aqqında bildire, teşkerüvden soñ şirketke 850 biñ ruble miqdarında cöreme belgilendi.
«Bir sıra bozuluv qayd etildi, şu cümleden yol areketi havfsızlığınıñ teminlevi boyunca talaplarnıñ yerine ketirilmemesi ile bağlı. Yolğa çıqmazdan evel bazıda aydavcılar seferden evel tibbiy baquvdan keçmey ve domen başında mümkün olğan vaqıttan çoq buluna edi, avtobuslarnıñ seferden evel tehnikiy baquvı ya da yapılmay, ya da mütenasip zenaatı olmağan mehaniklerniñ tarafından etile edi», – denide prokuraturanıñ beyanatında.
İşbu bozuluvlar sebebinden yedi memuriy iş açıldı, deyler prokuraturada. Toplanğan malümatlarğa köre, şirketke cöreme belgilendi.
«SimCityTrans» şirketi iş adamı Lenur İslâmovnıñ adına bağlı, işbu şirketniñ territoriyasında onıñ ATR telekanalı yerleşe edi. «SimCityTrans»ta birazdan Qırım.Aqiqatqa prokuratura areketlerini ve para cezalaranı izaatlamağa vade ettiler.
Yaqında Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya mahkeme İslâmovnıñ mülkini apis etkeni aqqında bildirgen edi. Aqmescitte Qırım qamaçavınıñ teşebbüsçisine ait olğan iCom tükânı qapatılğan.


text:
Dïas Qadırbaev 7 jılğa jaza kesilwi mümkin. AQŞ prokwrorları jerlesimizge osında jaza keswdi surap otır. Sot soñğı nükteni kelesi aptada qoymaq.
Bul iske tağı bir qazaq balası – Azamat Täjïyaqovtıñ da qatısı bar. Oğan alqa bïler şeşimimen 20 jılğa merzim berligen. Biraq äzirge Täjïyaqovtıñ da ükimi küşine engen joq.
Ayta keteyik, endi bul ekewine ükim kesilgen künniñ özinde jazanı elimizde ötewi mümkin. Qazaqstan men AQŞ sottalğan azamattardı bir-birine qaytarw jöninde kelisim jasap jatır. Zañ jobasın Mäjilis bekitip te qoyğan. Qujatqa säykes, taraptar budan bılay qaşqın qılmıskerler men zañsız awdarılğan qarjını qaytarwğa mümkindikteri bar.
“Parlament pen elbası qol qoyğan jağdayda, onda kez kelgen qılmıstıq is boyınşa Qazaqstan da, AQŞ ta bir-birine osınday kömek körsetw jöninde ötinişti jiberwge boladı. Jaqında tağı kelemiz, panamerïkan Odağınıñ konvencïyasına qosılamız dep. Oğan qosılsaq, olardı elge aldırwğa mümkindik boladı”, – deydi Bas prokwrorınıñ orınbasarı Jaqıp Asanov.
Kommentarïï


text:
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ matbuat-hızmetinde bergen malümatlarğa köre, teşkil olunğan provokatorlarnıñ taqımları, hususan Rusiye vatandaşlarından ibaret olğan gruppalar, Ukraina devlet sıñırını keçip ya da işğal olunğan Qırımdan qıtağa kelip olamay.
«Er kün mahsus sıñır ameliyatlar çerçivesinde Rusiye sıñırında biñden ziyade sıñır bölükleri hızmet ete. Bundan da ğayrı, Qırım sıñırındaki damartalar da quvetleştirildi. Soñki kün devamında Ukrainağa 250 Rusiye vatandaşına yol bermediler. Ameliyatnıñ başlanuvından berli Ukrainağa 12000 Rusiye vatandaşına kirişte red ettiler. Çünki olar memleketimizde ekstremist areketlerde işitrak ete bile ediler», – dep aytıla beyanatta.
Matbuat-hızmeti bergen malümatqa köre, sıñır nezareti vaqtında episi insanlarnıñ naqliye vastaları ve vesiqaları teşkerile.
«Qırımdaki ekstremist areketlerinde iştirak etken ve aynı şu maqsat ile Ukrainanıñ diger regionlarına yol alğan şahıslarğa mahsus diqqat ayırıla», – dep qayd ettiler hızmette.


text:
Herson vilâyetinde, Çonğar köyü yanında, belgisiz şahıslar elektrik tiremeleri tübüne bir qaç minaatıcı minanı qoydı, bazı soyları patladı.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, uquq qoruyıcılarnıñ malümatına köre, belgisiz şahıslar dört minanı qoydı, eki danesi patladı. Melitopol-Canköy elektroberici yolağınıñ eki tiremesi bozuldı.
İşbu malümatnı Qırım.Aqiqatqa Hersonnıñ fevqulâde işleri boyunca hızmetinde tasdiqladılar, amma tafsilâtlıca bir şey aytmadılar. «Yaşayış havfı yoq», – deyler hızmetniñ idaresinde.
Vaqia yerinde militsiya hadimleri ve qurtarıcılar çalışa. Patlamağan minalarnı zararsız alğa ketirecek İçki işler nazirliginiñ hadimlerini bekleyler.
Militsiya birazdan tafsilâtlı malümatnı bermege vade ete.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.


text:
Nikolay Karotamm
Nikolay Karotamm (23 üktäber 1901, Pärnu, Lifländiä gubernası - 21 sintäber 1969, Mäskäw) - eston säwit däwlät eşleklese.
Tärcemäi xäle[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Kerästiän ğailäsendä tuğan. 1909-1915 tä Kastna cirkäw-mäxällä mäktäbendä, Pärnu yuğarı mäktäbendä, 1915-1917 häm 1919-1921 dä Rakvere uqıtuçılar siminariäsendä belem alğan. 1921-1923 tä eston ğäskäreneñ saqlaw bätälünendä xezät itkän. 1925 tä Nidirlandqa küçenä häm 1926 da cirle kamunistik partiäsenä kerä. 1926 ta Säwitlär Berlegenä küçenä, 1926-28 dä Yu. Marxlevski is. Könbatış milli azçılıqlarnıñ kamunistik univirsititında uqi. 1928 dän BKP(b) äğzası. 1928-29 tä Estonidä idän astı eşendä. SSRBğa qaytqaçtın uquın däwam itterä, 1931-35 tä Yu. Marxlevski is. Könbatış milli azçılıqlarnıñ kamunistik univirsititınıñ aspiranturasında uqi, ä 1933-36 da şul univirsititta uqıtuçı bulıp eşli. 1936-37 dä Komintern başqarma kämititeneñ referentı, 1936-37 dä Liningratta jurnal möxärrire. Zur terror waqıtında qısqa waqıtqa qulğa alına. 1938-39 dä Liningrat maşinalar tözü zawutı diriktırı urınabasarı. 1940 ta "BKP(b)nıñ qısqa kursı"n estonçağa tärcemä itä häm eston-urıs süzlegen yasawda qatnaşa.
Estoniä SSRB tärkibenä kergännän soñ, Karotamm Eston Kompartiäseneñ (EKP) Tartu şähär kämititeneñ berençe särkätibe itep bilgelänä. Suğış waqıtında Estoniä partizan xäräkäteneñ üzäk ştabı başlığı bulğan. 1944-1950 dä - EKP üzäk kämititeneñ berençe särkätibe.
1949 da estonnarnı ESSRdan Sebergä meñläp sörülärdä turıdan-turı qatnaşa.
1950 dä "çistartular" kampaniäse barışında "kiräkmägan yomşaqlıq häm burjuaz millätçlelärne yäşerü" öçen wazifasınnan buşatıla.
Wazifasınnan buşatılğaçtın Mäskäwdä SBKF ÜK qarşındagı Cämğiät fännäre akadimiasendä (1950-51) uqığan, annarı SSRB FA qarşındağı İqtisad institutında eşlägän.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi ve «Avdet» gazetasınıñ muarririyeti yerleşken «Qırım» Fondu» hayriye teşkilâtınıñ binası uquq qoruyıcı organlarınıñ qoruvı altına keçmesinden soñ çöplük obasına çevirildi, deyler Qırımtatar Milliy Meclisinde.
Meclis matbuat hızmetiniñ malümatına köre, binada mülkiyet ğayıp oldı, mefruşat bozulğan, kâğıt, kitaplar dağılğan.
«Qırım» Fondu» hayriye teşkilâtı mahkemelerde işğalci akimiyetiniñ ayırım apparatı tarafından musadere etilgen mülkiyetini qaytarmağa tırışqanda, aynı şu akimiyetniñ bina ve mülkiyetni mahkeme qararına qadar qorumağa mecbur olğan strukturası Qırım sakinleri içün örnek olaraq «Rusiye medeniyetini» taqdim etti», – qayd etti fondnıñ başı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Riza Şevkiyev.
Qırımnıñ rusiyeli uquq qoruycı organları tarafından Meclisniñ ve «Qırım» Fondu» yolbaşçılığı tarafından bina vaziyeti aqqında bildirüvine izaat daa yoq. Qırım.Aqiqat akimiyet temsilcileri ya da Qırım uquq qoruyıcı organlarınıñ izaatını almağa tırışa.
«Qırım» Fondu»na nisbeten Qırım Rusiye memuriyetiniñ uquq qoruyıcı organları tarafından cinaiy ve memuriy işler açıldı.


text:
«...Awıldan ağam zvondaydı, "Aynur, ne jañalıq?" dep, "dollar ösip ketti ğoy" desem, "oy, raxat-ay" dep qoyadı... "Ne jïnağan dollarıñ köp pe edi" desem, "e, joğa bir tïınım jok, mağan bäribir ğoy" dep külip tur... Dağdarıstı ïnstagramnan da seze bastadıq... Juldızdardıñ swretteriniñ astında "qazaqtıñ toyı köp bolsın, toy-toyğa ulassın, bälen qalağa uşıp baramız, tügen qalağa qondıq" degen jazwlar turwşı edi... Olardıñ ornın "otbasılıq demalısta", "balalarmen qıdırğanğa ne jetsin","taza awadağı demalıs", degen sïyaqtı swretter basıp bara jatır... Toylar azayıp, änşiler üylerinde otırıp, bala taptıra bastadı.. Kimmen söylessek te "oybay, munay arzandap ketti ğoy, estidiñ be" dep şığatın bolıptı... Kökelerim aw, jurttıñ bäri baklaşkamen munay satıp jürgen joq qoy osı, kerek deseñiz onıñ türin de körgen joqpız ğoy biz... Krïzïs degende eñ birinşi nannıñ qımbattağanı aytılwı kerek emes pe..?! Tarazda 45 teñgeniñ nanı 100 teñge boldı mısalı.. Tumawdıñ örşip turğanı anaw, däri wday bolıp turğanı mınaw... Sizderge qalay sezilip jatır özi???»,- dep jazadı aqın öziniñ ïnstagramdağı paraqşasında.
Derekközi: reactor.inform.kz
Kommentarïï


text:
Yanukoviçniñ aytqanına köre, yañı saylanğan prezidentten «adamlar barışıq beklediler».
«Ukrainlilerniñ çoqusı yañı akimiyet kelse, siyasiy buhran yekünlenecek, ve barışıq devir başlanacaq, dep tüşüne edi. Halq aqiqiy cenkke çevirilgen çatışmalardan boldurdı», – denile beyanatta.
«Ve niayet oldı! Ukrainanıñ prezidenti saylandı! Ve nasıl bir ayret, daa doğrusı, şok oldı. Barışıq ve istiqrar yerine – qanlı zıddiyet», – dep ayttı Yanukoviç.
Yanukoviç Ukrainadaki siyasiy zıddiyetniñ barışıq al etilmesi boyunca muzakerler aqqında hatırladı.
Sabıq prezident dey ki, «yañı akimiyetniñ» vekilleri Ukrainada adamlarnı öldürmege emir eteler».
Hatırlatamız, bugün boyevikler Slavânsk şeeri civarında ukrain vertolötini urıp tüşürdiler, neticede 12 arbiy adam elâk oldı.


text:
Jorge Luis Borges
Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo (24 avgust, 1899 – 14 iyun, 1986), a'dette Jorge Luis Borges (aytılıwı: Xorxe Luis Borxes) atı menen belgili Argentinalıq jazıwshı ha'm shayır bolg'an. Onın' shan'arag'ı 1914-jılı Shveytsariyag'a ko'shedi ha'm sol jerde ol mektepke baradı. 1921-jılı Argentinag'a qaytqanınan keyin Borges o'zinin' qosıqların ha'm esselerin syurealist a'debiy jurnallarda shıg'ara baslaydı. Ol sonday-aq kitapxanashı ha'm lektor bolıpta islegen. 1955-jılı ol Ma'mleketlik kitapxanası (Biblioteca Nacional) direktorı ha'm Buenos Aires universitetinin' a'debiyat boyınsha professorı etip tayınlanadı. Onın' shıg'armaları AQSh ha'm Evropada basqa tilledge awdarılg'an. Borgestin' o'zi de bir neshe shet tillerdi erkin da'rejede bilgen. Ol Shveytsariyanın' Jeneva qalasında 1986-jılı qaytıs bolg'an.


text:
29 Mayıs 2015 Cuma
Mehmet Nuzhetniñ söz elmazları
Mayıs 29, 2015 2015_2, Edebiyat ve tenqit, Mehmet Nuzhet, Qandımov Yunus No comments
Yer yüzündeki qadimiy, unikal, zengin medeniyetli bir milletniñ – qırımtatar milletiniñ – içki dünyasını, dünyabaqışlarını, dünyanı is etüv ve dünyanı qabul etip aluvda özgün bir istidatı ve qabiliyetini aks ettirgen milletniñ edebiyatı umumcian medeniyetiniñ altın raflarından özüne munasip yer alğanı şübesizdir, şeksizdir.
Bu edebiyatnıñ tamırları biñlernen yıllarnıñ terenliklerine dalıp ketken halq ağız yaratıcılığı kibi temel taşlar üzerinde qurulğan mühteşem, qocaman bina misali ösip çıqqan bir binadır ki, onuñ qaviy divar taşları, sarsılmaz bağanaları yüreklerde ayret ve ürmet, suqlanuv ve ferahlanuv duyğularınıñ gülday açmasına sebep olmaqtalar. Velasıl, Mahmud Qırımlıları, Bora Ğazı Gerayları, Cevheriyleri, Aşıq Ümerleri, İsmail Gasprinskiyleri, Hüseyin Şamil Toqtarğazı, Amdi Geraybayları, Bekir Çoban-zadeleri, Eşref Şemi-zadeleri ve onlarnen, yüzlernen feraset ve felsefe saiplerinen şan-şüret qazanğan milletniñ edebiyat binası campik evge, edebiyat gülzarı ot basqan bostanğa iç bir vaqıt çevirilmez.
Yüce Tañrımızğa hamd olsun ki, bizlerge bunı çoq körmesin. Adları ilâhiyday yañğırağan ediplerimiz az degil. Olar arasında doğma istidat sahibi olğan, halq ağız yaratıcılığı ve yüksek bediy edebiyatnıñ sıñırlarında icat etip, ölmez eserler yaratqan Mehmet Nuzhet de bar. Lâkin çoq yazıqlar olsun, M. Nuzhetke ve klassik edebiyatımıznıñ onuñ kibi onlarnen büyük nümünelerine ve olarnıñ icatlarına yeterlik derecede qıymet kesilmedi ve kesilmeyip kelmekte. Bu bizim tuvğan edebiyatşınaslığımızda alâ bu kün üküm sürgen hronik bir hastalıqqa çevirilip qaldı. Atta totalitar rejim ideologiyasınıñ çerçiveleri içindeki qaidelerniñ dozasında bile bu şey yapılmaqtan aciz edi. Yuqarıda qayd ettigimiz kibi, M. Nuzhet de bunda istisna olmadı.
II Cian muarebesinden evel M. Nuzhetniñ icadına B.Çoban-zade kibi büyük alimler muayyen bir derecede diqqat ayırğan ediler. Muarebeden soñki devirde ise M. Nuzhetniñ icadına bağışlanıp yazılğan yazılar ekseriyetinen lokal harakterde ediler. Eserlerniñ milliy matbuatımızda derc etilüv meselesi de belli bir derecede seçimcilik tüsüni taşıy edi. Qırımtatar edebiyatı boyunca hrestomatik harakter taşığan kitaplar ve qullanmalarnıñ tertip eticileri M. Nuzhetniñ tercimeiyalına dair qısqa malümatlar berip, onı, esasen, satirik şair olaraq kösterip satirik şiirlerinden bir ve ya eki-üç danesini derc etmeknen sıñırlana ediler. M. Nuzhetniñ teren felsefiy, lirik eserleri çette qalıp kete edi.
Bu "közden qaçıruvnı" Eşref Şemi-zade 1967 senesi "Lenin bayrağı" gazetasında "Mehmet Nuzhet" serlevası altında M. Nuzhetniñ icadı aqqında kölemli, fundamental bir maqale yazdı ve bu maqalesini biraz daha işlep, 1974 senesi Taşkentte "Ömür ve yaratıcılıq" kitabına kirsetti. Bu fundamental maqale dünya yüzü körgen soñ, M. Nuzhetniñ icadına nisbeten baqışlar ve yanaşuvlar deñişti. Mesele şunda ki, büyük şair ve edebiyatşınas Eşref Şemi-zade mezkür eserinde Mehmet Nuzhetniñ belli bir derecede tafsilâtlı tercimeyialını yazmaqnen birlikte, onuñ zengin edebiy asabalığını tasnif yaptı, bediiy yaratıcılığını er bir yönelişini mümkün olduqça teren talil etti, şairniñ icadına qıymet kesti.
"Yañı zaman poeziyasınıñ temel taşını qoyğan Hasan Çergeyev ve Hüseyin Toqtarğazılarnıñ zamandaşı olğan, bu özüne has, doğma talantnıñ halq hayatınen, halq şiiriyeti ananelerinen sıqı-sıqığa bağlı edebiy yaratıcılığı qırımtatar söz sanatınıñ acayip nümünesedir… O, halq ağız yaratıcılığından, alğan qıymetli söz elmazlarını daha ziyade cilâlap, qadın gerdanlığına tizilgen birlliant taşları kibi, olarnı şiir misralarına nesir eserleriniñ satırlarına ustalıqnen tizerek, öz tuvğan halqına qaytardı", dep yazğan Nihal hanım Hayredinovağa (al-hazırda Aqmescitte yaşay – Yu.Q.) aynı şu senesi yazğan mektübinde: "Mehmet ağamnıñ yazğan şiir ve poemaları pek çoq. Eger biz öz yurtumızda olğan olsaq, babama pamâtnik bile qoyulır edi. Ne apayıq… taqdirimiz öyle!..", dep yanıp-yaqılıp yazğan edi.
Mehmet Nuzhet 1888 senesi eski esapnen mart 13-te Kezlev uyezdiniñ Aydarğazı köyünde Şeyhislâm Çelebiniñ qorantasında dünyağa keldi. İlk tasilini, yani elifbe ve abdiylik oqumaqnı köy ocapçesinden ögrendi. 1897 senesi Şeyhislâm Çelebi oğlunıñ tasilini devam ettirmek içün onu Kezlev medreselerinden birine oqumağa kirsete. Mehmet bu yerde üç yıl devamında tasil alğan soñ, babası onu Bağçasarayğa alıp kele ve meşur Zıncırlı medresege bere. Onuñ oquvğa, bilgi almağa ıntıluvları, işte, bu yerde özüniñ bütün tolulığınen açıla. İ. Gasprinskiyniñ "Usul-i cedid"i esasında islâh etilgen "Zıncırlı"da Qairedeki meşur Al-ahzar darulfununını, soñradan Sankt-Peterburg universitetini bitirgen İsmail Lömanov rus tilinden ders bere edi. İstidatlı oca ve cemaat erbabı İ. Lömanov balalar arasında bir de-bir istidatlı, qabiliyetli soyunı kördimi, onu diqqat merkezinden qaçırmaz, oña qoltuta, istidatı ve qabiliyetiniñ göñcelenip açmasına elinden kelgen yardımnı ayamaz edi. İ. Lömanovnıñ rus nefis edebiyatınıñ, şiiriyetiniñ nümünelerinden ketirgen misalleri, añlattığı şeyleri M. Nuzhetniñ içinde endi-endi tutaşıp başlağan şiiriyet ateşçigine tökülgen yağ kibi oldı. Mehmet Nuzhetniñ özü qayd etkeni kibi, onuñ "nefes edebiyatnen şuğullanmasına, birinci nevbette, ocası İsmail Lömanov sebepçi olğan". M. Nuzhet o vaqıtta çıqqan gazeta, mecmua ve kitaplarnı, hususan "Terciman"nı, İsmail Gasprinskiyniñ eserlerini büyük bir meraqnen oquy, inceley, bilgilerni bir sünger misali içine çekip ala, qalb ve feraset süzgüçlerinden keçire "Edebiyatçılıq nazariyesinde maarifçilik realizmi, dep adlandırılğan yaratıcılıq metodınen – ratsionalizm, didaktizm ve ahlâq tüzetüv usulınen yazılğan edebiy eserlerniñ tesiri altında icat ete" ve yaratıcılığınıñ belli bir pıtaqlarında bu usulğa sadıq qala.
M. Nuzhetniñ ilk şiiri 1912 senesi "Terciman" gazetasında derc olunğan olsa da, onuñ edebiy yaratıcılıq yolu ta 1905 senesi birinci rus inqilâbınıñ tesiri altında başlay, ve esasen, şu yıllardaki müim vaqialarğa bağışlana. İcadınıñ ilk basamaqlarında o, satiranen oğraşa. M.Nuzhet o vaqıtlarda, qalemi ömür ve qayraqtaşlarında endi-endi qayralıp başlağan devirlerde yalıñız halq arasında degil, atta Qırımda ve onuñ tışında olğan siyasiy-içtimaiy vaqialarğa satirik manzumeleri ile cevaplana mağlübiyetke oğramasından, 1905 senesiniñ inqilâbınıñ qanlı neticelerinden soñ rusiye imperiasında haos başlay. Türkiyedeki "Genç türkler" areketiniñ neticesinde Anadoluda olayatqan vaqialar, Rusiye Dumasına saylavlar, Qırım mırzalarınıñ aynorlıqları, tarihiy şahslardan Nikolay II, general Kuropatkin, yapon admiralı Togo, türk sultanı Abdulhamid, rus reformatorı Stolıpin aqqında ve onlarnen diger mevzularda yaza. M. Nuzhetniñ bu mevzularda yazğan bir çoq satirik eserleriniñ kopiyaları E. Şemi-zadede buluna edi. Lâkin II Cian muarebesi yıllarınıñ qalabalıqlarından "bir çoq diger tarihiy qolâzmalar ile birlikte bular da ğayıp oldı"
Rus inqilâbı bastırılğan soñ ağır reaktsiya yılları başlay. M. Nuzhet satirik manzumeleriniñ matbuat sahifelerinde, hususan "Terciman" da basıla bilmeycegini añlay ve olarnıñ elyazmalarını toplap, ğayıp ete. 1990 senesi ise M. Nuzhet politsiyanıñ nezareti astına tüşe. onu yaqalaylar ve Aqmescit apshanesine bıraqalar. Apshanede dört ay yatqan soñ, onu azat eteler. Apshaneden çıqqanınen bir qaç vaqıtqa olsa da, Qırımda bulunmamaq maqsadınen Rusiye boylap seyaatqa ketem, diye yarımadanı terk ete. Moskva, Peterburg, Nijniy Novgorod, Qazan, Ufa, Uralsk, Örenburg, Troitsk şeerlerini ziyaret ete. 1910 senesiniñ baarinde Mehmet Nuzhet Qazanda meşur qazantatar demokrat şairi Abdulla Toqaynen körüşe, onuñ lektsiyalarını diñley. A. Toqaynen körüşüvleri, onuñ lektsialarını diñlemesi, onuñ küydürici ve küldürici sarkazmğa tolu eserlerinen tanış olması M. Nuzhetniñ qalemini pişkinleştire.
M. Nuzhetniñ icadı milliy ziyalılarnıñ añında milliy duyğular ve dünyanı içtimaiy ceetten is etüv duyğuları biri-birine uyğunlaşıp bir yolğa minip başlağan devirde şekillene. Halq olğanı-olacağı bir sürü degil de, maneviyat çoqrağı, özüne has bir kollektiv yaratıcı olğanını añlamağa başlay. Ve aynı zamanda M. Nuzhet halqnı ne qadar sevmesin, o, olsun satirada, olsun, teren felsefiy manzumeleri ve nesir eserlerinde halqnı ideallaştırmay edi. Aksine onda olğan illetlerni öldürici sarkazmğa oğratmaqnen beraber, M. Nuzhet onuñnen beraber ağlay, onuñnen beraber yana. Közyaşlarınıñ accısınen, yanığınıñ feryadınen halqnıñ faciasını, ve bu facianıñ esas sebepçisi çoban ırğağından da uzun dal, çoban qalpağından da yüksek dağ olğanını bilmege istemegen, körmege tırışmağan halqnıñ özü olğanını köstere: Gece-kündüz köy yanında ırğağıman aylanğan, /Zan etersiñ, o yerçikte bir qazıqqa baylanğan/. Çobanlıqnı savap bellep, qol siltegen dünyağa,/ Kirse-çıqsa, yatsa-tursa ahıretin oylağan…// Çoban cürip alğan aqqın, toy-cıynda saçqanlar.//… … … …// Tekran ötmek tapqanları, başnı bürkep yatqanlar, /Bir toy bolsa, raqığa da boğrudaqtan batqanlar…// Bu dünyanı musulmanğa zindandır, - dep bilgenler,/ Yaşay tursın kâfirler, - dep, mısqıllap da külgenler./ Irğatlıqqa, çobanlıqqa belin buvıp belsenip./ Erkine, bol yaşav sözün yüreklerden silgenler. // Avropada, Rossiyada, Türkiyede, İranda,/ Amerika, Afrikada, Yaponiyada, Turanda, /Bilmegenler kimler yaşap, neler bolıp keçkenin,/Oğraşqanlar horlıqlarman ahırlarda, aranda. ("Bizniñ babaylar" şiirinden).
Edebiyatta, nasıl bir edip aqqında söz yürsetilmesin, er daim onuñ halqçanlığı, grajdanlıq pozitsiyası ög planğa çıqarıla. M. Nuzhetniñ grajdanlıq pozitsiyaları ve halqçanlığı, başta bir onuñ etine-tenine siñip ketken vatanperverlik duyğusında ve bu duyğunıñ onuñ er bir eserine siñip ketmesindedir. Şair içün Vatan añlamı ediy bir añlam degil. Vatan – bu halqnıñ taqdirini, keçmeşini, bugünini ve kelecegini öz içine qavrap alğan, halq taqdirinen bağlı bir añlamdır. Şairniñ añlamında halq, tuvğan topraq ve tarih biri-birinden ayırılmağan, aksine biri-birinden ayrı yaşap olamağan nesnelerdir. Zaten, hayatı ve ilhamınıñ hayatbahş çoqrağı da Vatanğa olğanını aynı körmek mümkün: "Ey, Qırım! Sen bir kesek altındaysıñ/… Er bir yerden dülbersiñ, em de baysıñ/ Sahit bolup aytuvlı kök Çatırğa/, Tiregensiñ arqañnı o batırğa…" dep sevgisini izhar eyley.
Umumen alğanda, halqçanlıq HH asırnıñ başlarında ve hususan onuñ ilk çeriginde qırımtatar edebiyatında zengin halq tili esasında edebiy til şekillenmegence edebiyatımıznıñ üzviy, ayırılmaz bir hasiyeti ola bilmez edi. M. Nuzhet ve onuñ etrafındakiler o devirde mevcut olğan arap ve fars söz ve kelimelerinen tolup-taşqan, ekseri allarda halq kütleleriniñ esas qısımına çoq añlaşılmağan osmanlı edebiy tilniñ, daha doğrusı kitabiy tilniñ tesiri ve eskencesinden qurtulıp, öz şiirlerini, nesir eserlerini halqnıñ añlağan, laqırdı etken tiline yaqın bir lisanda yazmağa başlaylar. Maaliy şiveler esasında edebiy yaratıcılıqnen oğraşqanlarnıñ başında Noman Çelebicihan tura edi. Olar bu printsipni kütmeknen birlikte onu imaye ete ediler. Şu gruppağa kirgenlerden Bekir Çoban-zadeniñ "Qabrimde melekler sorğu sorasa, /Azrail tilimni biñ kere torasa, / "Öz tuvğan tilimde ayt mağa!"/ dermen: öz tuvğan tilimde cırlap ölermen…", degen satırlarını bu yerde hatırlap keçmek tamam yeridir. B. Çoban-zade bu aqta:" 1913-1914 yıllarda bizde milliy şairler de körünmege başladı… Lâkin bu gruppa ancaq 1917-den soñra matbuatta ve halq arasında körüne biliyur. Çergeyevniñ yazuvlarına köre, bu gruppanıñ şiiriy ve edebiy faaliyeti bir qaç adım ileri demek idi. Bunlarıñ şiirleriniñ şekli ceetten halq edebiyatıle, köylü edebiyatıle bağlanmaqle beraber, mündericesinde "türkçi" şairlerden, meselâ Mehmed Eminden soñ olduqça quvetli tesirler aldı"
M. Nuzhet halq poeziyasınıñ estetikası halqnıñ maneviy zenginliklerini olduğı kibi aks ettirmege hızmet etkenini, realistik söz sanatınıñ menbaları halq poeziyasında olğanını yahşı bile edi. Şunıñ içün de M. Nuzhet şiiriy eserlerini halq şiiriyeti üslübinde yaza. Bunı eserleriniñ yalıñız şekil ve leksikasınen numayış etmey. M. Nuzhetniñ kendi eserlerinde qullanılğan ekspressiv vastalar şiiriy tilnen laqırdı tili arasında turğan sedlerni alıp taşlay.
Poeziya ve publitsistika arasındaki ananeviy tematik sıñırlarnı alıp taşlamağa, halqnıñ tilinde asırlar devamında yaşap kelgen tasviriy vastalarnı ve canlı tilni biri-birine yaqınlaştırmağa areket ete:/Bastırıqnıñ çaçağına yuva yasay qarılğaç, /Diymen: - Ayvan, sersem bolma! Esiñ bar da közüñ aç. //Mında kelip qurunmasañ, tapmadıñmı başqa uy? /Tapmay bosañ, tüş otqa da çekiş, qavrul, can da kuy.// Çığıp sağa yaman qotur qara canıq ten carıp, /Çarpınsañ da, talpınsañ da, o yuvada sen ğarip.//İç dam etme, mında sağa dostuñ, eşiñ kelmezler,/Közleriñden qanlı yaşlar selday aqsa, silmezler… ("Qarılğaç" şiirinden).
M. Nuzhetniñ şiiriy üslübi üzerinde toqtalır ekenmiz, şunı da mıtlaqa qayd etip keçmek kerek? Şairniñ poetik üslübi qırımtatar edebiy tiliniñ şiveler esasında şekillenmege yüz tutqan devirde öz qiyafetini alıp başladı. Şair halq tiline ve halq icadiyatına tayanğan sayın, şiiriy üslübiniñ bediiy-ekspressiv ceetleri daha da aydınlaştı, daha tüzgünleşti. Rus, şarq, türk, qırımtatar şiiriyetiniñ ananelerinen yahşı tanış olğan M. Nuzhet bu ananelerniñ devamcısı olmaqnen bir sırada, öz icadında tek kendisine has yaratıcılıq yolunı seçip aldı. Onuñ icadında kirpikler arasından közetkeniñde bile bunı körmemek mümkün degil: M. Nuzhetniñ bediy yaratıcılığında hayatta, turmuşta sıq rastkelgen, nefis şiiriyet azretleriniñ diqqat-itibarından çette qalıp ketken adiy, bir baqıştan, emiyetsiz şeyler ve adiseler özgün estetik mana ve emiyetke malik olalar? Talaşmam qalemnen alemi söküp,/ Er dürlü şiiri bir qalıba döküp./ Ben zayıf olsam da, boynumı büküp, / Miskince yanında yürip olamam.// Serilmez ve ava, ne tatlı yuqu,/ Ne bulut, ne ilham, ne güzel qoqu./ Sen, yoldaş, bir parça tatarca oqu,/ Ben saña luğatlıq etip olamam./ Yazıyı çilterden körmesin közüñ,/ Aqiqat añlatsın er aytqan sözüñ./ "Zavallı" sözüni qabul et özüñ./ Ben iç o rutbeye girip olamam. (Olamam" şiiriyetnden).
M. Nuzhetniñ lirikasına kelince, şunı beyan etmeli ki, onuñ lirikası hayatta rastkelgen zorluqlarnı, insannıñ içki dünyasında yuva qurğan mürekkeplikler ve zıddiyetlerni, insannıñ tüşüncelerini tasvirlevde psihologik talil seviyesine köterile. M. Nuzhet realizmniñ esas printsipine – şahıs ve içtimaiy müit arasındaki bağnı açıp kösterüv printsipine, poetik köntekste duyğu ve fikirlerniñ birdemligine irişüv printsipine qattı riayet etmeknen birlikte, ekseri allarda naturalizmge berilip ketkenini özü de duymay qala. Tabiat oğa taqdir etken qara künlü bir yaşav,/ Çırıl-çıplaq oğraşmaqta ömürniñ sarp colunda, / Köp ballarnıñ işi, küçü, oynav, külüv ya aşav, / Bu ğaripçik gece-kündüz horlana el qolunda.// Bu ğaripçik uçup tüşken yapraqlarday sararıp, / Köçecegin-qonacağın "qader" degen cel bile./ Azğan-tozğan, caq obluqqan, qalbi qalğan qararıp, / Oğa er şey bu dünyada cayli bolup serpile… ("Öksüz" şiirinden).
Şairniñ aşq lirikasına nazar tşlanılğanda, onu başqa bir ceetten, yani gül yapraqları kibi nazik, taşlı qalbniñ özgün söz ile yazılğan, nefaset ile pekitilgen özgün bir fotosüretlerini körgen kibi olasıñ. Onuñ lirikasınıñ bu nevi özgün bir intim ahenkler taşığanına baqmadan, şair olarğa başqa bir münderice bermege, olarnı başqa bir müncericeniñ libaslarına büründirmege areket ete. Bu manzumelerinde şairniñ qalbi kendi hayatınen yaşay, çünki aşq, yanıq, hatırlavlar, tabiatnen hoşlanuv kibi şahsiy is-duyğularnı qalbniñ töründe bir canlı nesneler kibi yaşata.Şairniñ qalbi kendi hayatınen yaşarken, o öz şahsiy hayatınıñ tafsilâtlıqlarını ortağa çıqarıp, alemge bildirmek maqsadını közlemey. Aksine, şair ve oquyıcı arasındaki mesafeni olduqça qısqartmağa, şair ve oquyıcınıñ biri-birine nisbeten arqadaşça munasebetlerde, bulunmasına irişe. Şair oquyıcığa, oquyıcı, öz nevbetinde, şairge inana. Ve, olarnıñ böyle özara munasebeti samimiyet ve maneviyat dallarında yuva yasağan işanç üzerinde qurula. Olsun, "Qırıq qalbimniñ qayığısı"nda, "Şairniñ uyqusı"nda, olsun "Çöl tarafnıñ hayatından" şiirinde mezkür özara işanç közge çarpıp tura. Qattı naturalizmden soñ, yanıq ve asretnen siñirilgen nazik duyğularnen tolu şu satırlar bir qaç daqqağa çevire: /Hayalımda ep o bayğın közleriñ, / Tesirlenip şindi bülbül sesinden,/ Coytalmayman hayalıñnı esimden. //Gece ayda, kündüz küneş nurunda, / Tuvğan curtım cılğasında, qırında, / Alay şeyde suratıñnı köremen, / Bir deliday oylana da cüremen. / Köyümizniñ cıyınında, toyunda, / Caşlar tepken qoranlarda, oyundamen seni ep körgenday bolaman, / Çeçeklerniñ cel qulağın burğanda, / O çeçekler celde "selâm turğanda", / Hayalıña men de selâm beremen,/ Cılay-cılay qaytıp üyge kiremen. ("Sevdigimniñ qabrinde")
Vatanperverlik, grajdanlıq, aqiqat, ahlâq, halq ve cemiyet ögündeki borc kibi duyğular M. Nuzhetniñ şiirlerinde oquycınıñ şahsiy duyğularına çevirilip keteler. Ahlâq ve ahlâqiy paklenüv közleriniñ adeti üzre olğan añlamlarını saqlap qalaraq, şairniñ oy ve tüşüncelerini çilterinden keçip, belli bir derecede yañı tüs ve ahenkke malik olalar. Lâkin onuñ – olsun nazmde, olsun nesirde – bütün tüşünceleri, felsefiy baqışları, oy-fikirleri kendilerinde nasıldır bir pafosnı taşımaylar. Şair er angi körünüşteki ahlâq ve ahlâqiy paklenüv meselesini köterirken, öz eserlerinde didaktikadan qaçınmağa areket ete. O, kendi sözüni qalem ve ya fırçığa çevirip, beyaz kâğıt üzerinde, accı-tatlı demey, aqiqatnıñ ve şu aqiqatnıñ içinde aliy ideallar oğrunda küreşip yaşamaq yerine, hayatnıñ eñ sazlığında bulunıp ömürini cealet, içki, öşekler içinde külge çevirip kütlelerniñ portretini çıza. Şairniñ "Bastırıqta", "Bizniñ babaylar", "Sarğuşnıñ zevqı", "Oñmaz bike", "Cin sofrası", "Ana ve qız" ve ilâhre-ilâhre şiirleri, mini-pyesaçıqlar, sketç-komediyalar şekilinde yazılğan "Öşek" ve bu kibi saire eserleri "naturadan çızılğan portretçilik" prizmasından baqılğanda biri-birinen közge körünmez yiplernen bağlı degilmi, olarnıñ real hayattaki renklerinen renkdeş degilmi, aceba?
Yuqarıda söyledigimiz kibi, "şairniñ qalbi kendi hayatınen yaşay" ve "Üzülgen çeçek"teki kibi: Tabiattır! Er şey dülberlikmen duşman qazanır/ Yalıñız suvuq, çirkin bolğan, tek özüne bazanır.// Madam ki, sen yaraşıqsıñ, em de yahşı qoquñ bar…/ Men de dermen: - Ey, ğaripçik! Üzülmegen aqqıñ bar, dey ve yanıqlay, amma künü külip o patlay, o feryad ete, o alemni başınıñ üstüne kötergen kibi fiğan qoparıp, "Uyan! Uyan! Uyan!" dep qıçırmağa mecbur ola.
Etrafı sarmış zehirli ateşler alevlenirken, / Mamür, abadan artlar harabelere çevilirken, /Eflâke sed çekmiş saraylar dibinden devrilirken, / Utan, qardaş! Yeter artıq! İbret al bu felâketten! //Perişan olmış aileler yollarda sürünirken, / Aciz qalmış yetimleriniñ qol-qanatı qırılırken, / Ağañ, evlâdıñ, hemşireñ digerleri hor olurken, / Uyan, qardaş, çalış, onları qurtar bu rezaletten!// Aqan suv(a), topraqlara insan qanı qatılırken, / Millet içün fidaiyler meydanlara atılırken, / Bazı alçaq, vicdansızlar ğayrılara satılırken / Körip, ibret al!Zira fayda kelmez melâletten! // Nice yüz yıldan berli namusıñ tahqir idilirken, /Daa doğrusı varlığıñ er yerde inkâr idilirken, / Haqlı, yerli taleblerniñ ep qarşı gidilirken, / Silkin artıq! Bilsinler, qırımtatar qurtulmış esaretten! ("Yeter artıq!")
Aqiqaten de, "külkü aqiqatnıñ mizanı, satiranıñ tamırıdır. Zan etsek, külünçli şey er daim aqiqatnen siñirilgendir. Külünçli şey şunıñ içün de külünçli ki, o daima kerçek bir şeydir". Mehmet Nuzhetniñ külküsi, yani satirası astında degil tek HH asır birinci onyıllıqları içün, atta bugünki künümiz içün de, harakterli olğan içtimaiy ve ahlâqiy emiyetke malik olğan ğayeler gizli degilmi, aceba? Bugünki künümizde milletimiz arasında közge çarpqan içkicilik, fesatçılıq, yalancılıq, maneviy ceeten ketken sayın soqurlaşmamız, degradatsiya yoluna tüşip ketmelerimiz, dinniñ "d" arifini bilmey tura çapalanmalar, musulmanlıqnıñ eñ muqaddes şartını eda ete turıp, kene eski avalarını çalmaqlar ve ilâhre-ilâhre illetler canım-canım qırımtatar milletini temelinden çürütmeylermi? Aramızda M. Nuzhetniñ "İçki qurbanı" şiiriniñ qaramanı Qurtali aqay kibi içkige berilip bala-çağasınıñ, qorantasınıñ başına yetken aqayçıqlar azmı? Yolbaşçı levazimlerine keçeceklerinde millet ögüne çıqıp, biñ bir türlü vadeler bergen, rehber kürsüsine oturğan soñ "Noğaynıñ adağı" şiirniñ qaramanı kibi "etegini qaqqan" ayneci karyeristler aramızda, yazıqlar olsun, alâ daha barlar. İşte, M.Nuzhet mına böyle unsurlarnı, böyle illetlerniñ taşıyıcılarını küydürici keskin sarkazmğa oğrata. Zira, M. Nuzhetniñ satiradaki üstünligi ve quveti şunda ki, o çirkin illetlerniñ taşıyıcılarını sögmey, mısqıllap da külmey, aksine "qaraman"larınıñ özlerini söylendirip, ömür adiselerine, yañılıqqa olğan munasebetlerini öz ağızları vastasınen beyan ettire" ve qıymet kesmeni, hulâsa çıqarmaqnı oquyıcınıñ kendisine qaldıra.
M. Nuzhetniñ nesir esererine kelince şunı qayd etmeli ki, onuñ "Selim sohta" povestiniñ tolu olmağan variantı E. Şemi-zade tarafından transliteratsiya yapılıp derc etilgen edi ve "Bahtsız qoranta" (bazı menbalarda "Taliysiz qoranta" ikâyesi ise ilk kere "Közaydın" mecmuasında basılıp çıqqan edi. Adiy süjetler esasında qurulğan bu eki eserde em "Selim sohta" da, em de "Bahtsız qoranta" da "…felek ve qader felsefesi yürütilgeni duyula… Bu felek ile bağlı eki nesir eserniñ müellifi de zalım "qader" ve "duşman" şerrine oğradı. Mehmet Nuzhetke duşmanlıq etkenleri hususında arhiv malümatları da bar. 1928senesi Mehmet Nuzhet Baydar köyünde ocalıq yapqan senelerinde onu GPU-ğa çaqalar. "Mehmet Nuzhet Şeyh-İslâm Çelebiniñ oğlu olduğını bildiremiz. Şimdi Baydar köyünde oca vazifesindedir. Şu olmaycaq bir unsurnı ocalıqtan çıqarıp, onu rey bermek haqqından mahrum etmeñizni rica etemiz. İşçi, köylüler başında turmağa böyle adamlarnıñ haqqı yoqtır. Onuñ qız qardaşları Nuriye ve Şefiqa Çelebiyevalar feldşer tehnikumında oqumaqtalar. Olarnıñ da işçi-köylüler oquv yurtunda oqumağa haqları yoqtır. Şu unsurlar bizge pek belli. Olar işçi-köylülerniñ duşmanlarıdır" Bu vesiqa öz işini yapa. GPU Halq maarifi komissariatına, o da öz nevbetinde feldşer-akuşer tehnikumınıñ müdiriyetine Nuriye ve Şefiqa Çelebiyevalarnı talebeler safından çıqarmaqnı tevsiye ete. Mehmet Nuzhetke kelgende ise "onı işten boşatmaq meselesinde vaqıtınca beklemek" qararına keline. Ve bu "beklev" bir qaç yıl devam etse de, "duşman közü" yuqlamay. 1934 senesi bir toyğa barğan soñ, çoqqa barmay hastalanıp, şu senesi mayıs 4-te Kök-Köz köyüniñ hastahanesinde vefat etti. Doğmuşlarınıñ söylegenlerine köre, "onı toyda zeerlegen ekenler…"
Mehmet Nuzhet büyük şairdir. Edebiyatımızda qaldırğan izlerini ne totalitar rejiminiñ yelleri, yağmurları silip ata bildiler. Mehmet Nuzhet edebiyat bağçasında yañıdan yapraqlanıp, çeçeklenip, oña süs ve hoşluq bağışlay. Velasıl, M.Nuzhetniñ nasıldır bir keçici edebiy modağa esaslanmağan şüreti alâ bu kün sönmedi. Onuñ bizlerge ve kelecek nesillerge qaldırğan söz elmazları oquycılarnı ve tedqiqatçılarnı kendilerine celp etip, parıldaylar ve parıldaycaqlar. Edipniñ zemaneviyligi de, işte, bundadır.
Yunus Qandım


text:
«Novorossiya» sabıq spikeri Oleg Tsarövnıñ qorantası Rusiyeden işğal etilgen Qırımdaki knâz Mihail Romanovnıñ çiftligini aldı, dep bildire «Dojd» telekanalı.
Şimdiki vaqıtta mimarcılıq abidesi olğan binada «Ay Todor» bala şifahanesi yerleşe. 2015 senesi noyabr ayında Qırım iqtisadiy inkişaf nazirligi onıñ tamir etilmesini «Raduga» şirketine buyurdı, Tsarövnıñ anası onıñ yolbaşçısı ola, onıñ tesisçisi ise, Oleg Tsarövnıñ özü ve onıñ apayınıñ «Selbillâr» şirketi ola, dep bildire telekanal.
Tsaröv «Dojd» telekanalına bu malümatnı tasdıqladı ve leyhanen şahsen oğraşa bilgenini bildirdi.
Bunen beraber, telekanal, onıñ elinde olğan añlaşmağa esaslanıp, bildirdi ki, 2016 senesi mayıs ayından 2024 senesi dekabr ayına qadar yatırımcı devletke 254 million ruble bergi tölemege mecburiyetini boynuna ala.
Sabıq regional, şimdiki vaqıtta ise «Novorossiya» parlamentiniñ spikeri Tsaröv Ukrainada qıdıruvğa ilân etilgen.
2014 senesi Ukraina Baş prokuraturası Yuqarı Radağa Oleg Tsarövnı cinaiy mesüliyetke celp etme ve onıñ qabaatlavnı belgilemek içün yaqalaması aqqında ariza kirsetti. İyün 3-te Yuqarı Rada, kerek olğan minimum 226 rey ile, parlamentariylerniñ 235 reyinen Tsarövnı deputat toqunmamasından marum etti ve onı yaqalamaq içün razılıq berdi. O vaqıt Tsaröv Qırımda edi, o yerde, onıñ sözlerine köre, o, ukrain ükümetinen küreşini devam etmege niyetlene edi.


text:
Çinni iqtisatı ayuwyatğan ayda canlandı
REUTERSge göre Çinde serwis bölüm ayuwyatğan ayda, getgen altı ay bulan teñleşdirgende, lap da bek ösdü. Bu ösüw çığarıw sektördegi toqtaşıwnu tasların yapdı. Alıw menecerleni indeksi getgen ay 52,4 darajağa yerli ösdü. Esge salabız, tunlu ayda bu indeks 50,2 darajada edi. Bü ötgen 17 aynı uzağında iñ tüp daraja edi. 50 darajadan örge ösüw, iş harakatlıqnı güçleniwün añlata, az busa, osallığın görsete.
Maşğulluq da getgen ay aslu ösdü. Getgen ay bu 51,3 darajada edi, enni — 51,8 boldu. Yañı iş indeksi de arüw göterildi. Bu serwis bölümde köp yañı iş yerler açılğanın şahatlay.
2015-çi yılda serwis sektörnü İAMda (İçde Aylanağan Mal) payı 50,5 darajağa yerli ösdü wa birinçi gezik elliden ötdü.
Getgen yılnı uzağında Çinni iqtisatın ösüwü yuzden 6,9 boldu. Bu hisaplar getgen asrunu axırınçı dörtlügünde iñ osal ösüw boldu.
Ösüw dağı da bolsun uçun hukumat reformların dawam etgeni tarıq wa dewlet kntrolnü osal etgeni bek gerek. Serwis karxanalar bazarğa tınç girsin uçun abatlar alıwğa bek ahamiyat bergeni tarıqdır.
iqtisat — эkoHoMиka
Çin — KиTaй
ayuwyatğan — яHBapb
tunlu — дekaбpb
taslar — пoTepи, yпyщeHия
iş harakatlıq — дeлoBaя akTиBHocTb
maşğulluq — зaHяTocTb
İçde Aylanağan Mal — BBП
karxana — пpeдпpияTиe


text:
Yalta, Aluşta ve Kezlev Qırım şeerleri rusiyeliler arasında yaz mevsiminde raatlıq içün eñ populâr «Top-10» cedveline kirdi. Bu aqta Kremlge boysunğan Qırım kurort ve turizm nazirligi, RoomGuru qıdıruv servisiniñ malümatına esaslanıp, bildire.
Servisniñ malümatına binaen, 2016 senesi iyün 1-den avgust 31-ge qadar on eñ populâr rusiyeli kurort sırasına Soçi, Anapa, Gelencik, Novorossiysk, Yeysk, Zelenogradsk ve Listvânka (Baykal) da kirdi.
Bunen beraber, eñ çoq devam etken kurort raatlığını – orta köstergiçlerge köre, eki aftalıq – Yaltada ve rusiyeli Soçide sımarlanğan edi. Yaltada yaşama içün künde tahminen 3,2 biñ ruble, Soçide 3,6 biñ ruble tölendi.
Rusiye ve Qırım kurortlarında raatlıq, servisniñ malümatına binaen, bu yazda, orta olaraq, 12 künge raatlıq sımarlana edi ve musafirhanelerde künde 3,3 biñ ruble tölene edi, bu ise uzaq çetel devletlerde raatlıq içün tölemelerden 70 fayız ucuzdır.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Al-azırda Aqmescitte apiste yatqan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Ahtem Çiygoz sürgünlik yıllığında semetdeşlerine muracaat etti.
Ahtem Çiygoznıñ mektübini ömür arqadaşı Elmira Ablâlimova Facebookta paylaştı.
«Halqımıznıñ başına bir sıra sınav keldi, ve bizler olarnı şeref ile yeñemiz. Bizni apishane ve lagerler yoq etemez! Tintüv ve apis cezaları qorquzamaz! Qoqlalar aldatamaz! Qırım artıq iç bir vaqıt qırımtatarlarsız olmaz!», – dep aytıla mektüpte.
Meclis reisi Refat Çubarov bildirdi ki, Çiygoznıñ mektübi Kyivde keçirilecek Umumukrain matem mitinginde seslendirilecek.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar 29-dan itibaren Aqmescitt apiste yata. Aprel 29-da onıñ apis cezası kene uzatıldı – mayıs 22 kününe qadar.
Rusiye kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi mayıs 13-te «fevral 26 işi» iştirakçileri Ahtem Çiygoz ve Ali Asanovnıñ apis cezasını uzatma şikâyetlerini red etti.
18 mayıs – Qırımdan qırımtatar halqınıñ sürgünlik qurbanlarını añma künüdir. 1944 senesi yarımadan Orta Asiyağa qırımtatarlarnıñ birinci eşelonı yollandı. Cemi olaraq tahminen 180 biñ insan sürgün etildi.
Ukrainada qırımtatar sürgünligi genotsid olaraq tanıldı. Memlekette bunıñnen bağlı matem tedbirleri keçirilmekte. Sürgünlik qurbanlarını çetelde de añalar.
Er yıl Qırımda sürgün kününe bağışlanğan kutleviy tedbirler keçirile edi, şu cümleden matem mitingi. Amma 2014 senesi mart ayında Rusiye yarımadanı işğal etken soñ böyle bir tedbirlerniñ Aqmescit merkezinde keçirilüvi yasaq etildi.
Kyiv ve bütün Ukrainada bir sıra tedbirler keçirilecek: kütleviy mingler, mekteplerde qırımtatar halqınıñ sürgünligine bağışlanğan dersler. Ukraina
Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
"Munay öndirwşiler qwana beriñizder! Narıqta munaydıñ şamadan tıs bolwına baylanıstı dağdarıs tarïxındağı eñ kürdeli kezeñderdiñ biri tayawda ayaqtalwı mümkin ", - dep jazdı Fiscal Times.
Basılım PRICE Future Group fïrmasındağı energetïka mäseleleri boyınşa ağa sarapşı Fïl Flïnniñ dälelin alğa tartadı, ol şildede qara altın qunı barreline 70 dollarğa jetwi mümkin ekenin aytadı.
Buğan birinşi sebep retinde Flïnn amerïkalıq kompanïyalarda munay öndirisiniñ tömendewin keltiredi. Taldawşı AQŞ-ta munay öndirw kölemi jazda küninen 9 mïllïon barrelden segiz mïllïonğa deyin tömendeytinin atap ötedi.
Ol tayaw aylarda bağa öskende, amerïkalıq kompanïyalar «munay ken orındarında jaña uñğımalardı oñay paydalanıp» kete almaytının ayttı.
Kommentarïï


text:
Canada ükümeti iyülniñ 28-nde öz beyanatını bidirip, Rusiye tarafından qanunsızilhaq etilgen ukraina yarımadası bağlı noqta-i nazarını tasdıqladı. Ottavanıñ fikrine köre, bu adım «iç bir devlet küç qullanaraq başqa devletniñ sıñırını deñiştirip olamaycağına dair muim halqara normalarnı» boza.
«Canada Ukraina topraq bütünligini ürmet etkenini tasdıqlay ve Rusiyeniñ küç qullanaraq Qırım yarımadasını Rusiyege qoşmasınen bağlı areketlerini, şu cumleden 2018 senesi mayıs ayında Keriç boğazı üzerinden köpür açqanını da taqbih ete», – denilmekte vesiqada.
Canada aynı zamanda Qırımda insan aqları bozulğanı, hususan qırımtatarlar taqip etilgenine de işaret ete.
«Qanunsız şekilde tevqif etilgen, şu cumleden Oleg Sentsov kibi Rusiyege alıp ketilerek, bizler Qırımda uquqçılığını tanımağan mahkemeler tarafından mahküm etilgen bütün ukrain vatandaşlarını azat etmege çağıramız», – dep qayd ete Canada ükümeti.
Soñki zamanda Ğarpnıñ bir qaç devleti Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutıp, Qırım ilhaqını tanımağanını tasdıqladı.
İyülniñ 25-nde AQŞ devlet kâtibi Mike Pompeo, Qoşma Ştatlar Rusiye ilhaq etken Qırımnı iç bir vaqıt tanımaycağı aqqında yazılğan «Qırım beyannamesi» yayınladı. Pompeo ileride de Ukrainanıñ topraq bütünligi tiklenmesinde israr etecek dep ayttı.
Rusiye TİN Pompeonıñ beyannamesini izaatlar eken, AQŞnıñ tış siyaseti istiqrarsız olğanı aqqında ayttı.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Qırım ilhaqı tanılmağanınen alâqalı beyannameni alğışladı.
Halqara cemaatçılıq Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız dep tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.