text:
Atom ımsınularınnan waz kiçkän oçraqta Quşma Ştatlar İranğa säwdä ölkäsendä qayber irkenleklär täqdim itärgä äzer buluın belderä
Tähran kündämlek kürsätsä aña säwdä qulaylıqların älegä qädär Yevropa Berlege genä wäğdä itä ide. Xäzer inde moña Washington da quşıldı, ul, ägär dä Tährandağı citäkçelek üzendä uran bayıtu kebek şikle eşlärdän waz kiçsä, bu İrannıñ iqtisadi xälenä dä uñay yoğıntı yasıy ala dip belderä.
Audio, Condoleezza Rice
"İranlılarnıñ Dönya Säwdä Oyışmasına kerü ğarizasına qarşı çığunı tuqtatu ölkäsendäge ğämällärebez maqsat itep diplomatik tırışlıqlarnı tağın da nığraq yaqlawnı quya" di Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Rice. Washington älege borılışnı üz İran säyäsäten Yevropa Berlege illärenekenä yaqınaytu, Könbatışnıñ Tährandağı citäkçelekkä berdäm qaraşta toruına ireşü teläge belän eşläde kebek. Monı prezident George Bushnıñ soñğı belderüe dä raslıy, ul da, xäzer inde Quşma Ştatlar häm Yewropa bu mäs''älädä ber tawış belän söyli dide:
Audio, George Bush
"Yevropadağı duslarıbız belän ber tawıştan söyläwebezgä min bik şat, İrandağı xakimiatkä, dönya alarnıñ anda atom qoralına iä buluına yul quymayaçağın citkerü eşendä Yevropadağı duslarıbız belän bergä buluğa bik ömetlänäm" di amerikan prezidentı. Urtaq säyäsät buldıruğa omtılu Yevropa yağınnan da sizelä, İran belän söyläşülär alıp barğan Britaniä, Fransiä häm Germaniä, ägär dä şul aralaşu uñay näticägä kitermäsä, bez Washingtonnıñ İran atom programması mäs''äläsen ul oçraqta İminlek Şurasına çığaru niäten yaqlayaçaqbız dip kisätä. Läkin İran üze Washingtonnıñ soñğı täqdimen, süz quyırtırlıq ähämiate bulmağan ber närsä dip kire qaqtı. Bu xaqta ilneñ atom programması ölkäsendäge söyläşülären alıp barğan Sirus Nasıri belderde. Ä İrannıñ tışqı eşlär ministrlığı wäkile Xämit Riza Asefi, bernindi rişwät tä, yanaw da İrannı qanuni xoquqınnan waz kiçüenä mäcbür itmiäçäk dide. Räsmi Tähran, mäğlüm ki, üzeneñ atom programmasın fäqät tınıç maqsatlarda ğına täräqqi itüen belderä.
Kärim Kamal


c: text/html

text:
Qazandağı berdänber möselman balalar cäyläwegendä soñğı smena başlandı
“Söläyman” mäçete qarşındağı balalarnıñ möselman cäyläwege-lagere inde 6 yıl eşläp kilä. Yıldan-yıl anda kilergä tezläwçe balalar, döresräge narasıyların şul cäyläwekkä birergä tezläwçe ata-analarnıñ sanı arta. 10-15 yäşleklär qabul itelä. Bıyılğı cäyläwek iyün ayında başlanğan ide. Berençe smenada 40TaH artıq ir bala yal itsä, ikençe smenada şul uq sanda qızlar bulğan. Xäzer, yäğni soñğı 3Hчe smenağa tağın ir balalar qabul itelgän. Bu xaqta “Söläyman” mäçete imamı İldar Bayazitov
Lager'ğa kilüçelär Mäskäw, Ul'yan, Mari İle, Tatarstannıñ Täteş, Bua, Arça rayonnarınnan. Urın tar bulu säbäple, 40TaH artıq balanı qabul itä almıybız. Kem berençe birä ğarizanı şularnı alabız.İldar Bayazitov äytüençä här smena 20 köngä isäplängän. Soñğısı 20 avgustqa qädär däwam itäçäk. Cäyläwekkä 4-5 yıl rättän kilüçelär dä bar ikän. Mäskäw möftieneñ balaları da bıyıl şuşında yal itkän.
Cäyläwek turında kübese televizordan häm internet aşa belep kilüen äytte İldar Bayazitov. Balalar cıyu turında ayırım iğlannar birelmi. “Söläyman” mäçeteneñ üzeneñ saytı da bar.
Cäyläwektä balalar öçen törle yarışlar oyıştırıla – mäsälän räsem yasaw, matur itep azan äytü häm başqalar. İldar Bayazitov
20 kön buyına äxlaq, fixk däreslären öyränälär, futbol uynıylar. Häm törle-törle yarışlar uza.Rusiädän kilep tatar telen belmägän balalar öçen ana tele uqıtıla ikän. Şulay uq cäyläwektä İslam dinen qabul itkän rus balaları da yal itä. Tatarstannıñ Tübän Qama, Çallı şähärlärendäge möselman cäyläwekläre belän dä tanışabız dip äytte İldar Bayazitov. Bilgele bulğança, soñğı yıllarda Tübän Novgorod, Mordoviä, sSrıytau häm Rusiäneñ tağın qayber töbäklärendä möselman cäyläwekläre oyıştı. Läkin alar belän äle elemtälär tözelmägän ikän.
Balalarnı cäyläwektä könenä 4 tapqır aşatalar. Barlıq aqça çığımnarı ata analar häm iğänäçelär xisabınnan.
Landış Xarrasova

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Däwlät statistika komitetı xalıq sanın isäpkä alu qağidaläre belän tanıştırdı
Däwlät statistika komitetı xalıq sanın isäpkä alu qağidaläre belän tanıştırdı
Äytergä kiräk, xalıq sanın isäpkä alunıñ texnik yağı, yäğni qäğäzlär tutıruı da şaqtıy qatlawlı. Xalıq sanın isäpkä aluçı här fatirda, här yortta kim digändä, dürt törle anketa tutıraçaq. Anıñ berençesendä fatirda, yortta yäşäwçelärneñ isemlege, ikençese – toraq şartları, öçençese – här ğailä äğzasına tutırıla häm dürtençese saylap alıp soraşıluçılarnıñ ¼ öleşenä genä birelä. Monısı keşeneñ iqtisadi xälenä, yäğni qayda eşläwe, närsägä yäşäwenä qağıla. Här anketanıñ axırına “konfidensial'” dip yazıp quyılğan. Yäğni birgän mäğlümatnı isäpkä aluçı ser itep qaldırırğa garantiä birä. Keşeneñ tärcemäi xälenä qağılışlı sorawlar “K” digän anketada birelä. 7-nçe itep “Baшa HaциoHaлbHaя пpиHaдлeжHocTb'” digän soraw quyılğan. Häm cäyälär eçendä “пo caMooпpeдeлeHию oпpaшиBaeMoro”, yäğni “soraluçınıñ üzbilgelänüwençä” dielgän.
Telgä qağılışlı soraw da näq menä BTİÜ kisätkänçä, çetrekle häm butalçıq itep quyılğan. 9-nçı soraw “BлaдeHиe языkaMи” dip atala. Häm şunnan çıqqan sorawnıñ berençese “BлaдeeTe ли Bы pycckиM языkoM?”, annan soñ ğına “kakиMи иHыMи языkaMи Bы BлaдeeTe?” digän soraw quyıla. Tatarlarnıñ 100% bulmasa da, barısı da diärlek ipi-tozlıq rusça belülären isäpkä alsaq, “BлaдeeTe ли Bы pycckиM языkoM?” digän punktqa Tatarstandağı küpme xalıqnıñ niçek cawap biräse açıq. Ä annarı inde küpme xalıqnıñ russkoyazıyçnıy, yäğni urıs tellegä äylänäse dä kürenep tora.
BTİÜneñ xalıq sanın isäpkä aludağı şuşı çetrekle mäsälälärgä qarata möräcäğätenä räsmi strukturalardan bernindi dä reaksiä yuq.


text:
İslam İlläre Konferensiäse tışqı eşlär ministırlarınıñ İstanbuldağı 3 könlek oçraşuı qabul itelgän deklaratsiä belän bügen tämamlandı. Tışqı eşlär ministırları oyışmanıñ general sekretarı itep törekne - tarix profesorı Ekmeleddin İhsanoğlunu sayladı . Cıyınğa qatnaşuçılarnıñ qayberläre möselman dönyasında demokratik reformalar mäsäläsen kütärep çıqtı.
57il äğza bulğan dönyanıñ in zur möselman oyışmasınıñ tışqı eşlär ministırları 3 könlek oçraşuların İstanbul deklaratsiäse häm press konferensiä belän tämamladı. Deklaratsiädä qısqaça alğanda mondıy mäsälälär tora: oyışma Ğıraq okupatsiäsen beterü, xakimiätne ğıraqlılarğa tapşıru tırışlıqların yaqlıy häm il tulısınça suveren bulırğa tieş dip basım yasıy.İslam konferensiäse küçmä däwerdä Ğıraqnıñ ixtiaçların qaplarğa yardäm itäçäk dip beldersä dä, anda AQŞ sorağan tınıçlıq ğäskäriläre turında süz yuq .İslam Konferensiäse illäreneñ zur öleşe Ğıraq suğışına qarşı. İstanbul deklaratsiäsendä Ğäräb-İzrael konfliktın xäl qıluğa berençel ähämiät birelä häm turıdan-turı söyläşülärdän tış,alternativa yuq dip äytelä.İzrael yanında Fälästin däwläten oyıştıru mäqsatı quyıla. Deklaratsiädä terror xökem itelä häm terrorğa qarşı suğış köçäytelergä wäğdä itelä. Säyäsi, iqtisadi , cämğiäwi mädäni progresnı däwam itteräçäk bu illär berbersenä yardäm , ireklekne arttıru , demokratik idaräne nığıtu , yäş buınnarğa modern uqutu sistemaları, şulayuq yarlılıq , xäyerçelekne yuq itergä wäğdä itälär İstanbulda iğlan itelgän deklaratsiädä.Konferensiä waqtında çığış yasauçılarnıñ qayberläre AQŞnıñ İslam dönyasında demokratiäne arttıru çaqıruların telgä alsa da, küp kenä citäkçelär moñı eçke eşlärgä tıqşınu dip qabul itte.Oyışmanıñ älege general sekretarı Abdelwahed Belkeziz artta qalğan möselman dönyasın tänqitläp söyläde. Mısır tışqı eşlär minsitırı Maher ğäräblär reformalar ütkäräçäk ämma bu çittän quşu belän bulmayaçaq dide. Berlindä urnaşqan Şärqiät Üzäge xezmätkäre Sonya Hegasy süzlärençä reforma çaqıruları iqtibar cälep itsä dä yaña tügel (audio) Bu turıda 30-40yıl söylänä.Ğäräb dönyasında, möselman illärendä bez demokratik reformalar telibez , ämma bez añı üzebez telägänçä ğämälgä quyaçaqbız digän fiker kiñ taralğan, bu yañalıq tügel.
Londonda iqtisad oyışması analitiğı Neil Patrick fikrençä, sonğı reforma çaqıruları möselman illäre citäkçeläre arasındağı tendensiäneñ ber öleşe ,çönki eçke, töbäktäge häm xalıqara basım xökümätlärne hiç bulmağanda reforma turında söylärgä etärä.Töp mäsälä möselman illäre ğämäldä närsä kürsätäçäk, alarnıñ här berse eçke häm töbäktäge basımğa cawap birergä tieş.Patrickqaraşınça bu illärdä reformalar turında söylägändä , çın mäğnädä küp-partiäle demokratiä tügel ä başqarma xakimiätendä kübräk açıqlıq turında süz bara.Patrick bolay di(audio)
alarnıñ başqama xakimiätendä açıqlıqnı arttırırğa, rişwätçelekne kimetergä teläwen kürsätkän qayber dälillär bar .Ämma bu küp partiäle demokratiä öçen model tügel. Anadolu Agentlığınıñ belderüenä kürä islam konferensisäendä berençe märtäbä Rusiä Tışqı eşlär minsitırı da qatnaşıp, çığış yasağan. Sergei Lavrov Mäskäüneñ islam dönyası belän mönäsäbätlären nığıtırğa,urtaq mänfäğätlärdä xezmätäşlek itergä teläwe turında söylägän. Rusiä İslam, tınıçlıq , täräqiät häm terrorğa qarşı suğış turında konferensiä oyıştıru teläge beldergän. Mäskäü İslam Universitetı açunı da planlaştıra dip äytelde konferensiädä. Töreklär İslam illäre konferensiäse tışqı eşlär ministırlarınıñ İstanbulda ütkän cıyınıñ üzläre öçen uñış dip bäyäläde. Deklaratsiädä Ankaradan başqa kemneñ dä tanımağan, Tönyaq Kipr cömhöriäten izolatsiädän çığaru öçen qayber adımnar atlanaçağı turında süzlär bar. Ayruça oyışma tarixında berençe märtäbä demokratik yul belän yaña general sekretar saylandı. Ul Misırda tuğan , ğäräb telen yaxşı belgän tarix prof. Ekmeleddin İhsanoğlu .İslam belän könbatış arasında dialognı köçländerergä oyışmanı demokratiäläşterergä häm qabul itelgän qararlarnı ğämälgä quyaçaq infrastruktura öçen tırışaçağın beldergän akademik wazıyfasına yıl azaqlarına taba başlayaçaq.İhsanoğlu älege waqıtta İslam tarixi, sänğät häm mädäniäten tikşerü öçen xalıqara üzäk belän citäkli. 70million möselman yäşägän Törkiä NATO äzğası, AQŞ häm dä İzrael belän nıq elemtädä torğan töbäktäge berdänber möselman ile
färidä xämit,praga


text:
Bötendönya islam ligası general' sekretare terrorçılıq belän islamğa ayırıp qararğa kiñäş itä
Tatarstan möftie Ğosman İsxaqi “Mäskäwdäge faciğa bezne barıbıznı da berläşterde”, dip belderde. Soñğı könnärdä Bötendönya İslam ligası general sekretare Abdalla bän Abdul Moxsin at-Törki Tatarstandağı möselman tormışı belän tanışıp yörde. Düşämbe könne ul Qazan şähäre başlığı Kamil İsxakov, diniä nazaräte citäkçese Ğosman İsxaqi belän oçraştı. İslam ligası general' sekretare “keşe üterep, qan qoyıp yörüçelär möselman tügel” dip äytkän. İslamnı terrorizm belän täñgäl itep kürsätergä teläwçelär yäki İslam dinen belmilär, yäki añlı räweştä İslamnıñ abruyın töşerergä tırışalar.


text:
Bügen, 16nçı dekäberdä Mäskäwdä mädäniät ministrlıgında “Rusiä Federatsiäse törki xalıqlarınıñ üseşe” digän temağa tügäräk östäl ütkärelde. Bu oçraşuda Rusiä Federatsiäse ministrı, Millәtlәr eşe belen şöğıllänüçe Vladimir Zorin Rusiä Federatsiäseneñ Mädäniät ministrı Mixail Şvıydkoy, Tatarstannan premer ministr urınbasarı Zilä Wälieva, mädäniät ministrı İldus Tarxanov, Bötendönya tatar kongressınıñ başqarma komitetı räise Rinat Zakirov qatnaştı, isemleklärgä qarağanda bu oçraşuda Başqortostannan premyer ministr urınbasarı Xäläf İşmoratov da qatnaşırğa tieş bulğan, läkin ul kürenmäde. Şulay uq Xaqasiäneñ hәM Çuwaşstannıñ da mädäniät ministrları da buldı. Alardan başqa törle milli mädäni möxtäriätlärneñ dä citäkçeläre bar ide. Bu oçraşunı törki xalıqlarnıñ mädäniäten kütärü hәM saqlap qaluda federal' programma tözü yulınıñ başlanğıçı digän näticä dä çığarırğa bula. Şul uq waqıtta çığış yasawçılar 1996nçı yılda da törki xalıqlarnı üsterü programması qabul itelgän bulsa da, finans ministrı ul programmanı matdi yaqtan tä`min itmäw säbäple, ul programma üzennän üze yuqqa çıqtı dip belderdelär. Bu oçraşu küp törle bäxäslär dä çığardı. Ni öçen törki xalıqlar mädäniäten saqlaw ğına qaralırğa tieş, başqa xalıqlarnıñ mädäniäte da şul uq däräcädä tügelmeni dip äytüçelär dä buldı. Vladimir Zorin üzeneñ çığışında xalıq sanın isäpkä alu bezneñ ildä 160 millät barlığın isbat itte. Alar barısı da üz illärendä yäşäwçe xalıq hәM tarix tarafınnan bezgä büläk itelgän dip belderde. Tatarlar bu yulı da Rusiä xalıqları arasında ikençe urında tora dide ul.
Törki xalıqlarnıñ mädäniäten üsterüdä federal programması kiräklekne Tatarstan täqdim itkän bulğan.Oçraşuda çığış yasağan Zilä Wälieva Tatarstan konstitutsiäseneñ 14nçe matdäse hәM Tatarstannıñ Rusiädä yäşüäçe tatar xalqına yärdäme turında söyläde. Ul xalıqlar nalogın tüli hәM alar xaqında cirle xakimiät belän berlektä Rusiä xäkümäte dä qayğırtırğa tieş dide. Anıñ bu süzlärenä mädäniät ministrı Mixail Şvıydkoy da teläktäşlek belderde. Üz çiratında Tatarstan mädäniät ministrı İldus Tarxanov, mädäniätne üstere öçen Rusiä külämendä berniçä yılğa ber genä märtäbä bulsa da fol'klor festivalläre ütkärergä kiräk digän tägdim yasadı.
Oçraşu axırında Şvıydkoy eşçe törkemneñ isemlegen iğlan itte. Anda Tatarstannan Zilä Wälieva, İldus Tarxanov, Rimzil Wäliev, Başqortostannan Xäläf İşmoratov kertelgän. Şulay uq anda tağı ber tanış isem, latin älifbasın Tatarstanda kertergä teläktäşlek birgän akademik Sergey Arutyunov ta bar.
Oçraşudan soñ min berniçä soraw belän Tatarstannıñ premer ministr urınbasarı Zilä Wälievağa möräcäğät ittem.
Audio
Sez Zilä Wälievanı tıñladılığız. Yazmanı Mäskäwdän Näzifä Kärimowa äzerläde.


text:
Millät qaya taba bara?
Xäzer milli xäräkätneñ cıyınnarı, törle çaraları, millät turında söyläşüläre, bäxäsläşüläre sirägräk ütä. Şul uq waqıtta aktual' mäs'älälär, barlıq milli cämäğätçelekne qızıqsındırğan häm borçığan temalar, räsmi dairälär belän kiñäşä torğan problemalar citärlek. Yegerme altınçı may könne tatar ictimaği üzäge binasında Qazanda tatar cıyını dip atalğan ber çara buldı. Anı Marat Mulyukov isemendäge tatar ictimaği üzäge, Çallı milli xäräkäte wäkilläre oyıştırğan ide. Bu çaranıñ qayçan, qayda, niçek buluı turında matbuğatta aldan xäbär itelmäde. Şähär diwarlarında da andıy iğlan kürenmäde. Şuña qaramastan, biregä yözdän artıq keşe - milli xäräkät äğzäläre cıyılğan ide. Anda irtänge säğät unnardan kiçke biş – altılarğa qädär qızu-qızu bäxäslär barğan dip ”Azatlıq” radiosı yegerme sigezençe may könne xäbär itkän ide. Bügenge ”Tügäräk östäl” söyläşüendä menä şuşı tatar cıyını, anda yañğırağan çığışlarnıñ oyıştırıluı, ğomumän tatar millätneñ bügenge xäle, anıñ problemalarına milli xäräkät wäkillärneñ qaraşları. Tatar ictimaği prezidium äğzäläre Ence xanım Dautova häm xoquqçı, şulay uq prezidium äğzäse Ğalişan Nuriäxmät älege tema buyınça ”Tügäräk östäl”dä qatnaşırğa rizalıq birdelär .
Rimzil Wäli: Bu cıyılışnı ütkärü fikere qayçan häm niçek tudı? Jurnalistlar häm kiñ cämäğätçelekkä aldan bilgele bulmağan mondıy citdi cıyılış niçek uzdı ?
Ğalişan Nuriäxmät: Cıyılışnı bez aprel' ayına täğäyenlägän idek. Älege cıyılış turında böten tatar ictimaği qatnaşuçılarına xäbär itelde. Anda Mäskäwdän, Irımburdan, Tatarstannıñ barlıq rayonnarınnan, başqa ölkälärdän bik küp xalıq cıyıldı. Anda çınnan da bik qızu bäxäslär buldı. Çönki tatar xalqınıñ faciğä aldında aldında toruın añlap, şuşı cıyılışnı uzdırırğa xäl itelgän ide. Xäzer küz aldıbızda – tatar xalqıñ yuq itelüe, genotsid protsessı bara. Mäktäplär yabıla, radionı beterdelär, televidenie turında Putin kul'tura kanalında tapşıru alıp barırğa wäğdä birde, läkin ütämäde. Nişläp üz telendä uqımıylar, dip mäktäplär açu turında Tatar kongressında üze çığış yasadı. Şulay söylibez, ä Rossiä imperiäsendä mäktäplärne yabu protsessı bara. Ni eşlärgä belmägännän, cıyılış, xartiä qabul itep, üzebezneñ taläplärebezne äytep, üseştä bulırğa tieşle tatar teleneñ küz aldında yuqqa çığa baruı, imperiä xäräkätne yuqqa çığara barğanda, bez älege mä’sälälärne cıyılışıp xäl itärgä buldıq.
Ence Dautova: Bezneñ ictimaği üzäktä Sovet regional'nıyx predstaviteley bar. Anda Tatarstannıñ törle töbäkläre kerä anda. Şular belän bezneñ elemtäbez bik äybät. Här daim oçraşıp torabız. Oçraşularnıñ bersendä şundıy fiker tudı. Bik küp mäs'älälär cıyıldı. Mäğlümat SMİda ğına tügel ide, härber töbäklärgä, rayonnarğa, şähärlärgä xatlar cibärdek. Qazanlılarğa, yaqın şähärlärgä telefon aşa xäbär ittek. Türälärgä dä konvertlar aşa çaqırular cibärdek, kilmägännären belsäk tä.
Rimzil Wäli: Räsmi, yäki ictimaği çaralar belän bergä, bu oppozitsion çığışmı, yä urtaq çaramı?
Ence Dautova: Oppozitsion dip äytmäs idem min. Monda törle oyışmalardan keşelär buldı, xätta urıs oyışmalarınnan da. Citdi fiker alışular buldı. Xäzerge tormış bügen berkemne dä bitaraf qaldırmıy. Barısı da kiläçäk xaqında uylıy.
Rimzil Wäli: Qunaqlar, inde cıyınnıñ eçtälegenä küz salıyq. Nindi temalar tikşerelde häm nindi näticälär, bäyälär, tezislar, nindi yomğaq yasaldı?
Ğalişan Nuriäxmät: Bez rezolyutsiä häm tatar xalqın yaqlaw turında xartiä qabul ittek. Bu xartiädä bez üzebezneñ böten teläklärebezne belderdek. Çönki böten çığış yasawçılar da xalıqnıñ xäyerçelektä qaluı, xalıqnıñ betügä taban baruı turında söylädelär.
Rimzil Wäli: Älege xartiäğa barğan jurnalisttan Aydar Xälim çığışınnan qısqa ğına ber özek sorap alğan idek. Şunı tıñlap kitik.
Aydar Xälim: Siksän sigezençe – tuqsan ikençe yıllarda çıqqan milli xäräkätebez ikegä bülende: yäğni mäydandağılar häm balkondağılar. Yäğni, yäşel bayraqlar kütärep bez uramda qinalabız, tegelär balkonnan qarap tora. Häm tatar intelligentsiäseneñ balkonnan qarap toruı bezne şuşı tragediäğa kiterde. Tatarnı satu, tatarnı yuqqa çığaru belän tatar üze kübräk şöğellänä. Bezgä añlarğa kiräk, bezneñ milli xäräkät äle tulısınça bankrotqa çıqmağan. Ämma bezneñ xoqümät üzeneñ başınnan uq üzeneñ millät belän bergä bulıp tırışu näticäsendä ul millät qarşında bankrot bula. Alar millät xaqına soñğı un-unbiş yıl eçendä ber genä mul'tiplikatsion fil'm da tormışqa çığarmadılar. Tatar millätenä kitergän zıyannarı öçen alar Qol-Şärif mäçete belän genä otçitıwat'sya itep betmäslär. Bu süzlärne äytü miña bik qıyın. Alar miña doşmannar tügel. Ämma alarnıñ korrupsiäğa şulqädär batuı maturlıq östämi. Minem qulımnan kilsä, Räsäygä nalog tülämäs idem, Räsäy mäktäplärendä balalarımnı uqıtmas idem, Räsäy armiäsenä yegetlärne birmäs idem. Minem Aydar Xälim digän fondım bar. Ägär millioner Xäyrullin miña aqça küçersä, min irtägä şul aqçağa nezawisimoyı televidenie açır idem, tatarça-urısça çığara başlar idem gazetalar. Min millätkä xezmät itäm, cide yıl eçendä añğa kiteräm häm tatar millätenä yul açam. Ägär dä tatar millätendä ber genä balası çit teldä uqısa da, bez anı milli tragediä itep qabul itäbez.
Rimzil Wäli: Sez Aydar Xälimneñ çığışın tıñladığız. Ul waqıtta bäxäs buldımı?
Ğalişan Nuriäxmät: Bäxäs buldı. Milli xäräkät xäzerge citäkçelärebezne alğa çığardı, dip östäp tä äyttelär. Şulay uq bäysezlek turında süz bardı. Bäysezlek tatar xalqına ber närsä dä birmäde. Läkin ul kemnärneñder material' yağına fayda kiterde. Ä alar tatar xalqına bernärsä dä eşlämädelär dip äytüçelär dä buldı.
Ence Dautova: Aydar Xalitnıñ fikere zalda utıruçılarnıñ fikere belän ber buldı, çönki tänqit itüçelär bulmadı. Läkin ul ällä nindi yaña fikerlär äytmäde. Anı bik qızıqsınıp tıñladılar. Minemçä, näticäse bulır. Matbuğatta yazıp çığarlar äle.
Rimzil Wäli: Şulay itep bu cıyında tatar millätneñ xäle bik awır buluı. Annan çığu yulları kem tarafınnan eşlänergä tieşlege äyteldeme?
Ğalişan Nuriäxmät: Xartiädä äytelgän inde – Tatarstanda berdän-ber tel bulıp, xalıqnıñ matdi yağın xäl itü.
Ence Dautov:. Qızıl cep bulıp böten çığışlarnı arqılı ütkän fiker –Mäskäw yağınnan Tatarstanğa, tatar xalqına basım artıq köçäyep baru. Tatar tele betä, rus faşizmı üsep bara. Bu qurqınıç xäl Qazan şähärendä genä tügel, başqa şähärlärdä dä sizelä.
Rimzil Wäli: Bez räsmi çığışlardan un-unbiş yıl eçendä açılğan näşriätlär, gazetalar, sputnik televideniese, äle eşläp kilgän mäktäplärne niçek bäyäli alabız. Mäsälän, Bötendönya kongressı bar, Talğat Bariev citäklägän prezidium bar. Bu turıda närsä äytä alasız.
Ğalişan Nuriäxmät: Küptän tügel ”Tatarskie novosti” gäcitendä Bötendönya tatar kongressı räise Rinat Zakirovnıñ mäqäläse çıqtı. Ul anda: ”Bezneñ küp kenä säyäsätçelärebez çığa da? Mäskäwneñ milli xäräkätkä, milli üseşkä iğtibarı yuq di. Min bolay äytmäs idem. Anıñ säyäsäte bar, anı qıçqırıp qına äytmilär. Menä konstitutsiädä qaralmağan okruglar oyıştırıldı”,- dide.
Rimzil Wäli: Okruglar ğına oyıştırılmadı, älifba turında ğomum fiker bulmadı, Tatarstanda şartnamä raslanmıy qaldı, Tatarstannan naloglarnıñ 74% kitä. Ä bez närsä eşlädek soñ?
Ğalişan Nuriäxmät: Bez tatarlarnıñ citmeş biş protsentı Tatarstanda yäşämi dibez. Läkin kürüebezçä gazetalar da, mäktäplär dä yabıla.
Ence Dautov: Tatarstanda milli xäräkät ber dä tuqtağanı yuq – piketlar oyıştıru, täqdimnär, möräcäğät belän çığabız. Möselmannar öçen köräş alıp barabız.
Rimzil Wäli: Ä ni öçen başqa orğannar anıñ öçen köräşmilär. Şağirlär, yazuçılar, fän, filarmoniä, näşriätlär, qayda soñ milli cämäğätçelek?
Ence Dautova: Ul sorawlarnı bez dä quyğan idek. Alarğa da çaqırular cibärdek. Qayberläre kilde. Kemder köräşer, qayberäwlär şuşı eşlärne eşlär.
Rimzil Wäli: Ä fänni, mädäni, tarixi oyışmalarnıñ eşläre berär milli eşneñ balansına keräme?
Ence Dautova: Bezneñ tatar ictimaği üzäge şundıy oçraşularğa här waqıt äzer. Bezneñ wäkillärebez gel tügäräk öställärdä qatnaşalar, çığışlar yasıylar. Ul köräşçelär ber tiensezgä yörilär. Yöräkläre, cannarı tatar xalqı, millät öçen yanıp torğaç, bitaraf qala almıylar.
Rimzil Wäli: 1989 yılnıñ uncidençe fevralendä Qamal teatrında Bötentatar ictimaği üzägeneñ berençe qorıltayı ütkän ide. Xäzer Marat Mulyukovnıñ iseme belän däwam itkändä, xällär elekke zamannardan zur üzgäreş bulmağan kebek. Şul waqıtta çığış yasağan liderlar bäyäläp, yomğaq yasıylar. Ä yäşlär qayda?
Ğalişan Nuriäxmät: Yäşlär azraq. Alar kürep toralar, kübesenä milli xäräkättä qatnaşqan öçen basım baruın. Ayıruça dini oyışmalar yağına. Alar şunlıqtan qurqalar.
Ence Dautova: Bez yäşlär kiler dip ömetlänäbez. Älege cıyınğa yäşlär kilde, tıñlap utırmasalar da. Menä xäter könen yäşlär üzdırdı bit, ”Üzebez” yäşlär xäräkäte.
Rimzil Wäli: Milli xäräkätneñ küp kenä plannarı däwlät oyışmaları tarafınnan ütälde häm xäzerge çorda yaña maqsatlar quyıp, anıñ öçen äzerlek başlandı dip äytergä mömkinme? Marat abıy Mulyukov monda bulsa, ul närsä äyter ide?
Ence Dautova: Ägär märxüm Marat abıy äle isän bulsa, ul ükenmäs ide. Xäzerge çorda şuşı köräşkä, ictimaği üzäkneñ eşenä bik nıq basım bara. Şulay da bulsa, çäçlären ağartıp, armıy-talmıy, süz äytergä qurkmıyça, cıyılışıp, fiker äyteşep, törle yullar ezläw – här kemgä birelmägän. Bu Marat Mulyukovnıñ mäktäbe.
Rimzil Wäli: Bu xartiädä bik kisken, awır tänqit süzläre yazılğan. Ber atna ütte. Nindider ez qaldırdımı ul?
Ğalişan Nuriäxmät: Äle işetelmi.
Ence Dautova: Tä'sire bulır, Alla boyırsa. Çığışlarnıñ barısın da cıyıp, broşyura çığarırğa da telägebez bar.
Rimzil Wäli: Bu tügäräk östäl söyläşüendä 26 mayda ütkän cıyında yañğırağan barlıq çığışlar da yañğıramadı. Xartiä 2007 dip atalğan dokumentnıñ eçtälege dä äle matbuğatta basılmağan. Ämma anıñ ruxı, ideyäse ser tügel. Azatlıqqa ul Rafis Kaşapovnıñ elektron xatınnan bilgele buldı. Bügenge xäl turında, ber tatarnıñ ikençe tatar belän kisken söyläşüe, xätta ber-bersen tänqitläw genä tügel, xökem itüe elek tä, xäzer dä kiñ yañğıraş taba almıy. Möstäkıyl' fikerle milli liderlar häm deputatlar, däwlät apparatı xezmätkäre bulğan millättäşlärneñ qapma-qarşı pozitsiäse dä bulırğa mömkin. Här äytelgän süz, küktän iñderelgän xaqiqät bula almıy. Ämma fikerlär yañğırarğa häm xalıqqa taralırğa tieş. Östämälär, al'ternativ täqdimnär, qaraşlar bulsa, Azatlıq radiosınıñ tügäräk östälendä tağın söyläşergä mömkin. Azatlıqnıñ Qazan bülegenä xat yazu öçen adresı: 420012 Qazan-12, a/t 155. Telefonı (Qazan kodı 843) 5705-245, 5-705-246.


text:
BMO General' sekretare Kofi Annan älege törkem äğzaları Ğiraqlı citäkçelär häm AQŞ waqıtlı idaräse äğzaları belän kiñäşläşäçäk dide. Annan bu törkemneñ eşe säyäsi küçeş protsesındağı körçektän çığu mömkinlege birer dip ömetlänüen belderde.
Ğiraqlılarnıñ ber öleşe saylawlarnı xakimiätneñ 30nçı iyündä Ğiraq xökümätenä tapşırıluına qädär ük oyıştırırğa çaqıra. Ämma AQŞ räsmiläre bu waqıt eçendä saylawlar ütkärü mömkin tügel di.
Xäzer Ğiraq İdarä Şurasın citäkläwçe Möxsin Abdel Xämit İdarä Şurası BMO törkeme kiñäşlärenä bäyle bulmayaçaq dide.
AQŞ xärbiläre äytüençä bügen Samarra şähärendä ber ğiraqlı amerikan xärbilärenä ut açqannan soñ cawap utınnan hälak bulğan. AQŞ xärbi bazasına raketa höcümennän soñ tağın ber ğiraqlı atıp üterelgän.


text:
Çallılılar Zur Sigezlek sammitı turında
Sankt - Peterburda uzğan "Zur sigezlek" sammitı uñayınnan Çallı keşelärendä nindiräk fikerlär tuğan. Monı şähärdä çığuçı atnalıq gäzitlärdän berqädär toyımlap bula. Pänceşämbe könne çıqqan "Veçernie Çelnı" gäzite sammit uzğannan soñ, "Amerika bezgä närsä belän yanıy?" digän isem astında soraşular uzdırğan häm qayber belgeçlärneñ fikerlären uquçılarğa da citkerä. Çınnan da, Amerika Rusiägä nindi qurqınıç tudıra soñ? Texnik fännär doktorı, professor Boris Kuznetsov gäzit korrespondentına bolay di :"Ğomumän alğanda, sammit bezgä ber närsä dä birmäde, diärlek. Ber genä uñay küreneş bar, Rusiä "Zur sigezlek"tä üz urının saqlap qala aldı. Xäzer inde bez Quşma Ştatlar aldında bil bökmäyäçäkbez. Närsä belän kileşergä yäki kileşmäw yulın saylarğa mömkinlegebez bar. Amerika üzeneñ beryaqlı ğına säyäsäte belän bezneñ öçen qurqınıç tudıra, läkin, bezneñ qarşı torırlıq resurslarıbız bar. Monıñ östenä, "ağuğa qarşı daru" barlıqqa kilde. Ul - dönya küläm liderlıq öçen köräşergä cıyınuçı Qıtay." Bu- professor Boris Kuznetsov süzläre. Çallı pedagogiä institutınıñ sotsial' - iqtisat kafedrasınıñ politologiyä häm sotsiologiä fännäreneñ ölkän uqıtuçısı Färit Kanikov ta AQŞ yağınnan qurqınıç bar, dip sanıy. Ul bolay di, :"Sovet zamannarınnan uq Rusiä häm Amerika mönäsäbätläre qatlawlı häm qarşılıqlı. Ber yaqtan bez alar belän xezmättäşlek itärgä telibez, ikençe yaqtan, tışqı häm eçe säyäsättä möstäqillek xoquqlarınıñ yaqlarğa omtılabız. Ğomumän, şuña kürä, ilneñ saqlanu çaraların nığıtırğa kiräk. İke il arasındağı qarşılıq sammitta da kürende. Mäsälän, Livan - İzrail' konfliktı buyınça Amerika İzrail'neñ köç qullanu säyäsäten yaqlarğa teläk beldersä, Rusiä - tınıç söyläşülär yaqlı." Säyäsät fännäre ölkän uqıtuçısı Färit Kanikov şundıy fikerdä. Şulay uq, geografiä fännäre kandidatı Tat'yana Çernışeva da şuşı süzlärne xuplıy : "AQŞ yağınnan bezgä qurqınıç yanıy,- di ul. Bügen ul dönyada iñ köçle derjava häm bezgä anıñ belän mönäsäbätlärne bik uylap buldırırğa kiräk. Şunısın da istä totıp eşläw zarur, Amerikanıñ ükçäsenä basıp kilüçe, dönyanıñ tağın ber liderı bulğan Qıtay belän bağlanışlarnı da caylawnı onıtmasqa kiräk. Monıñ östenä, Bäysez däwlätlär berdämlege illäre, ayıruça Ukraina belän mönäsäbätlärne betermäskä kiräk."
Älege fikerlär Çallıda çığuçı "Veçernie Çelnı" gäzitendä "Amerika bezgä närsä belän yanıy?" digän mäqälädän alındı.
Ğafiulla Ğaziz,Çallı


text:
Tatarstanda bäyrämnär çorı başlanıp kitä
Ciñü könenä bağışlanğan tantanalar ütep kitte. Ämma küp tä ütmi, yaña bäyrämnär kilep citäçäk. Ber atnadan, Tatarstanda, matbuğat köne häm anıñ qısalarında Media-forum bulaçaq. Respublika jurnalistları häm çittäge tatar basmaları xäbärçeläre, Qazanda cıyılıp, tatar matbuğatınıñ 100 yıllıq tantanasında qatnaşaçaq. Berençe tatar gäzite çıqqanğa, ber ğasır waqıt ütkän. Şuşı waqiğa uñayınnan Qazanda fänni konferensiäne ütkärergä äzerlänälär. Annan soñ, Qazanda, matbuğat bäyräme ütkärelergä tieş. Bar teläweçlär, ber köngä genä oyıştırılğan matbuğat uramınnan ütep, yaratqan basmaları belän yaqınnanraq tanışa alaçaq, gäzitlärgä yazılu da şunda uq oyıştırılır, dip kötelä. Ä 19 mayda, Tatarstan matbuğat könendä, «Bällür qäläm» bäygesendä ciñüçelärne büläkläw planğa kertelgän. «Tatarstan dulqınında» digän festivalne uzdıru da, şul uq waqıtqa bilgelängän. Anda da respublika, tele häm radio jurnalistları hönär ostalıqların sınarğa cıyna. Anda da bäyräm, büläklär öläşü bulaçaq.
«Karavon» urıs fol’klor muzıka festivale häm tatar milli Saban tuyı bäyrämeneñ ütkärelü köne dä bilgele buldı. Bu xaqtağı qararlar matbuğatta basılıp çıqtı. Karavon, Laeş rayonınıñ Russkoe-Nikolskoe awılındağı bäyräm 21nçe mayğa bilgelängän. Bäyrämne oyıştıru eşe Tatarstan xökümätenä häm cirle xakimiätlärğä yöklänä, dielä Prezident boyırığında. Şundıy uq kürsätmä, Saban tuyın ütkärü turında da birelä. Awıllarda häm rayon üzäklärendä milli bäyräm 4-5nçe iyundä, Yäşel Üzän häm Tübän Kamada 18 yun, Çallıda – 19-nda, Qazan Saban tuyı isä 25 nçe mayda ütkärelergä tieş.
Ber kön aldan, 24nçe yündä, Qazanda, Qol Şärif mäçeten açu tantanası kötelä. Ul comğa kön bulaçaq. Qazannıñ iñ zur mäçeten açu tantanasın däwlät bäyräme däräcäsendä ütkärü turında da Prezident boyırığı bar. Anda äytelgänçä, bäyrämgä islam däwlätläre citäkçeläre çaqırılğan. Kiläse qunaqlarnıñ sanı şul xätle küp ki, mäçetkä bar telägän keşe sıymasa, bäyräm namazı Yärminkälär mäydanında uqılırğa mömkin.
Ä annan soñ, tağın ber ay ütkäç, 21nçe iyuldä, Blagoveşenie soborınıñ yañartu eşlärennän soñ açılu tantanası ütkärelü kötelä. Ul waqıtta, Qazan yeparxiäseneñ 450 yıllığı da bäyräm itelergä tieş ikän. 21nçe iyul, şunıñ östäwenä, Qazan izge Ana ikonası tabılğan kön bulıp sanala, dip xäbär itä räsmi çığanaqlar. Bu bäyrämgä, Rusiä pravoslav çirkäwe başlığı Aleksiy İİnçe da çaqırılğan.
İnde ütep kitkän bäyrämnärdän kürengänçä, Qazannıñ 1000 yıllığına yaqınlaşqan sayın, iminlek çaraları qırıslana bara. Şuña, xörmätle tıñlawçılar, yallar häm eş säfärläre turında plan qorğanda, yullarnıñ yabıluı, bäyräm bulası urınnarğa yaqın kilep bulmawı häm şäxes tanıqlığın tikşerü kebek, qıyınlıqlarğa oçrawnı farazlap bula.
Bikä Timerova.


text: Qıtay häm Rusiäneñ Peterbur şähär xakimiäte 1 milliard 300 million dollarlıq investisiä proyektına qul quydı. "Baltiq encese" dip isemlängän älege proekt Fin qultığında bulaçaq, häm üz eçenä biznes häm säwdä üzäkläre, qunaqxanä, restorannar, fatirlar häm kinonı alaçaq. Kileşügä qul quyılğançı Peterburda moña qarşı rasaçıl çaralar buldı. Uzğan ayda 200gän yaqın keşe "Qıtaynıñ kiñäyüenä yul birmibez" digän şiğärlär totıp uramnarğa çıqtı. Soñğı fiker beleşülär – xalıqnıñ 40%tı Peterburda "Chinatown" sıman Qıtay şähärçege buluına qarşı çıqqan. Proekt öçen cawaplı wäkillär, "Baltiq encese" Rusiä häm Yevropa satıp aluçıları öeçn tözelä, häm bu urın "Chinatown"ğa äylänmiäçäk dip ışandırdı.


text:
Törkiä Ğiraqqa qarşı suğışta AQŞ xärbiläre belän çiklängän külämdä xezmättäşlek mömkin dip isäpli
Quşma Ştatlar Bağdadqa qarşı xärbi köç qullanırğa turı kilgän oçraqqa äzerlänep Ğiraq tiräsendäge berektäşläre belän alarnıñ xärbi bazaların faydalanu mömkinlegen öyrängändä Törkiä xezmättäşlekkä äzer buluın belderde. Ämma Törkiä älegä azsanlı ğäskärlärne genä qabul itärgä riza häm kiräk bulğan oçraqta xärbi köç qullanu öçen BMO İminlek Şurasında yaña rezolütsiä qabul itelüen teli.
AUDİO:Suğış bulğan oçraqta, älbättä bez Quşma Ştatlar belän xezmättäşlek itäçäkbez, çönki ul bezneñ yaqın berektäşebez.
Anıñ bu belderüe Törkiäneñ xezmättäşlek itü mömkinlekläre turında söyläşü öçen kilgän AQŞ saqlanu ministrı urınbasarı Paul Wolfowitzqa cawap bulıp tora. Yakışnıñ cawabınnan şul añlaşıla Törkiä xezmättäşlekkä äzer, ämma şul uq waqıtta qayber şartlar quyarğa teli. Wolfoviç belän oçraşudan soñ Yakış cämäğätçelekneñ qarşılığı Ğiraqqa höcüm itü öçen distälärçä meñ Amerikan xärbien ilgä kertüne qıyınlaştıra dide. Ul şulay uq, xärbi köç qullanuğa qädär başqa barlıq mömkinleklärne faydalanıp qararğa kiräk dide.
Berazdan törkiä tışqı eşlär ministrlığı Yakışnıñ äykännärenä açıqlıq kertep bu belderü törkiäneñ inde qarar qabul itkänlegen añlatmıy, barı tik mömkinleklärne sürätläw genä bulıp tora digän belderü tarattı. Ministrlıqnıñ şuşı belderüennän uzğan atnada ğına eşkä kereşkän yaña xökümätneñ bu mäs’älägä ni qädär saq qarawın çamalarğa bula. Törkiäneñ bu wäzğiättäge xäle aña Amerikan ğäskärlären kertü öçen satulaşıp qayber ölkälärdä fayda kürü mömkinlege birä.
Ber könbatış diplomatı äytüençä Quşma Ştatlar äle elekke xökümätkä ük bik möhim wäğdälär birgän bulğan. Berençedän, Amerika Ğiraqnıñ kördlär yäşägän tönyağında Körd däwläte barlıqqa kilügä qarşı bulaçaq. İkençedän AQŞ Ğiraqnıñ tönyağındağı Mosul häm Kirkuk şähärläreneñ dä kördlär Kontrolenä qarşı. Öçençedän Ğiraqnıñ barlıq neft’ baylıqları yaña xökümät kontrolendä bulaçaq, bu isä tönyaqtağı neft’ baylıqlarınnan Kördlärneñ bäysez räweştä tabış kürä almiaçağın añlata. Dürtençedän Waşington Törkiäneñ suğıştan küräçäk yuğaltuların kompensatsiäliäçäk.
Ber törek diplomatı Berençe Farsı qultığı suğışı säbäple Törkiä 40 milliard dollar yuğalttı dide. Töreklär äytüençä xäzer suğış turında söyläşü üze genä dä törkiä iqtisadına naçar tä’sir itä, investitsiälärneñ, turizmnıñ kimüenä, neft’ bäyäläreneñ artuına säbäp bula. Älege wäzğiättä törkiä Yewropa Berlegenä quşılu söyläşülären başlawnı tizlätüdä dä Quşma Ştatlarmnıñ yardämenä ömetlänä ala. Sişämbe könne törkiä räsmiläre belän oçraşqannan soñ AQŞ saqlanu ministrı urınbasarı Wolfowitz, min eşlär barışınnan bik qänäğät, xäzer bez alarnıñ problemaların, şul isäptän iqtisadıy problemaların elekkegä qarağanda küpkä yaxşıraq añlıybız dide.
Ankaranıñ Ğiraqqa qarşı suğışta xezmättäşlege Amerika öçen ni däräcädä möhim digän sorawğa kilgändä Törkiäneñ Ğiraqnıñ tönyaq kürşese buluı Amerika xärbilärenä bik küp östenleklär biräçäk. Farsı qultığındağı qayber däwlätlär üzläreneñ xärbi hawa alannarın AQŞ xärbilärenä açu mömkinlege turında äytkän bulsa da törkiädäge xärbi bazalar suğış öçen ayıruça möhim bulaçaq. Yaqın urnaşu säbäple suğışnıñ başında oçqıçlar waqıtnı hawada yağulıq tutıru häm şartlatqıçlar alu öçen yıraqtağı bazalarğa oçuğa sarıf itmiçä kübräk höcümnär oyıştıra alaçaq. Höçümnärne könyaqtan da tönyaqtan da oyıştıru Säddam ğäskärlären beryulı ike frontta suğışırğa mäcbür itäçäk. Monnan tış qayber küzätüçelär äytüençä, cir öste ğäskärlären Ğiraqqa küwäyt aşa ğına kertü Säddamnıñ alarğa qarşı ximik yäki biologik qoral qullanu mömknlegen dä arttıra ala.
Älegä Törkiä üzendä küpsanlı ğäskärlärne qabul itü mömkinlegen qarawğa äzer bulmawın belderä. Törkiädä barı tik ezläw qotqaru törkemnären, häm Ğiraqnıñ küçerelep yörtelüçe raketaların ezläwçelärne urnaştırü mömkinlege qarala. Ämma Waşintonnıñ Strategik häm xalıqara tikşerenülär üzägendäge törkiä bülege citäkçese Bülent Aliriza Törkiä Quşma Ştatlarğa Yakış äytkännän küpkä artığraq xärbi yardäm kürsätergä mömkin dip isäpli.
AUDIO: Aldağı berniçä köndä bez Töreklärneñ nindi wäğdälär birüe turında tögälräk beläçäkbez. Minem fikeremçä alar bez xäzer belgängä qarağanda küpkä artığraq yardäm kürsätergä kileşkän.
Naif Aqmal, Praga


text:
Yaqın Könçığıştağı höcümnär tınıçlıq urnaştıru eşenä qomaçawlıy
Izrail'' häm Fälestin räsmiläre atışlarnı tuqtatu häm İzrail'' ğäskärlären çigerü öçen tırışqanda uzğan atna axırında Hamas suğışçan törkeme citäkçesen üterü häm uzğan töndä Äl Aqsa Şähitläre Törkemeneñ 4 äğzası hälak bulu kierenkelekne tağın da arttırıp cibärde. İzrail'' yağı mondıy höcümnärne däwam itäçägen belderä. Fälestin suğışçan törkemnäre yağınnan üç alu höcümnäre bulır dip kötelä.
Monnan tış bügen tañ aldınnan İzrail'' xärbiläre Gazanıñ könyağındağı yähüd bistäsenä zur buqça kütärep baruçı fälestin xatın-qızın atıp üterde. Fälestin räsmiläre 28 yäşlek ul qız aqılğa zäğif ide dip äytä. İzrail'' räsmiläre äytüençä, suğışçan fälestinlelär Gazanıñ tönyağındağı ber yähüd bistäsenä raketalar atqan, ämma alardan bernindi zıyan da bulmağan.
Şimbä kiçendä Könbatış Yarnıñ Hebron şähäerndä İzrail'' xärbiläre Hamas suğışçan törkeme citäkçeläreneñ berse Abdulla Qawasminı atıp ütergän ide. İzrail'' premyer-ministrı Ariel Şaron Qawasminı üterü bik möhim ğämäl buldı dip mondıy höcümnärneñ däwam itärgä wäğdä birde. İzrail'' räsmiläre äytüençä, Qawasmi cälep itkän häm öyrätkän intixarçılar barlığı 35 İzrail''lene ütergän, monnan tış 11-nçe iyündä Yerusalim avtobusında 17 keşene ütergän şartlawda da Qawasminıñ öleşe bar. İzrail'' yäşeren köçläre anı mäcettän çığıp barğanda qulğa alırğa telägän, ämma ul qaça başlağaç ut açıp ütergän dip xäbär itelä. Ämma fälestin şahitlär Qawasminı qulğa alu omtılışı bötenläy bulmadı, aña kisätüsez attılar dip täqrarlıy.
İzrail'' yağı fälestin iminlek köçläre suğışçan törkemnärne bastırırğa tieş, monı alar başqarmasa bez üzebezneñ höcümnärne däwam itäçäkbez dip belderä. Hamas Qawasminıñ üleme öçen üç alu belän yanadı. Gazadağı Hamas citäkçese Mäxmüt Zahar "bu axırı bulmağan däwamlı suğış, qorbannar ike yaqta da bar häm bez üzebezne saqlawnı däwam itäçäkbez dip äytte. Şul uq waqıtta ul Hamas höcümnärne tuqtatu-tuqtatmaw turında äle qarar qabul itmäde, bez premyer-ministr Mäxmüt Abbasnıñ täqdime turında äle uylıybız aldağı könnärdä cawap äzer bulır kebek dide.
Yaqın könçığışta 2005-nçe yılğa Fälestin däwläte oyıştırıp tınıçlıq urnaştırunı maqsat itüçe, solıx yulı iseme belän tanılğan yaña plannı tormışqa aşırunı totqarlawçı säbäplärneñ berse -Hamasnıñ häm başqa suğışçan törkemnärneñ soñğı waqıtta höcümnärne arttırıp cibärüe. Yäkşämbe könne İordaniädä Dönya İqtisdıy Forumı citendäge oçraşulardan soñ AQŞ däwlät sekretare Colin Powell bez taraflarnıñ üz yöklämälären ütäwenä ireşep solıx yulın däwam itärgä tırışabız dide. Comğa könne Powell Yerusalimda häm Yerixonda bulıp Şaron häm Abbas belän ayırım-ayırım oçraşular ütkärgän ide.
Şaron belän Powell fälestin premyer ministrı Abbastan suğışçan törkemnärne, şul isäptän Hamasnı bastırunı taläp itä. Ämma Abbasnıñ alarnı bastırırğa köçe citärlek tügel. Ğadi fälestinlelär arasında Hamas tarafdarları şaqtıy küp. Qayber küzätüçelär fikerençä Abbasnıñ Hamasqa qarşı suğış başlawı watandaşlar suğışına kiterä ala. Şuña kürä Abbas xäzer Hamas citäkçeläre belän izrail''lelärgä qarşı höcümnärne tuqtatu turında söyläşülär alıp bara. Küzätüçelär fikerençä AQŞnıñ häm İzrail''neñ Abbasqa basımnı arttıruı näticäsendä ğadi fälestinlelär fikerlären üzgärtep solıx yulı planı zur xata buldı digän näticägä kilergä, häm bu tınıçlıq urnaştıru eşe öçen zur yuğaltu bulırğa mömkin.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Fäwziä Bäyrämova: Anna Politkovskayanı döreslekne yazğan öçen atıp üterdelär
7 oktäber kiçendä üze yäşägän öydä atıp üterelgän Anna Politkovskayanı kiñ qatlam tatarstanlılarğa ällä ni tanış dip äytep bulmıy. Jurnalist eşlägän Novaya gazetanıñ respublikada uquçıları küp tügel, ä radio-televidenie aşa ul çığış yasamıy ide diärlek. Ä menä jurnalistlar, säyäsät belän qızıqsınuçılar Politkovskayanı bik äybät belälär, anıñ eşe belän dä yaxşı tanış. Anı Kavkazdağı xällär, ayırım alğanda Dağstandağı, Çeçnyadağı tormış, andağı qanun bozular, keşelärne urlaw, respublika citäkçelegeneñ qırın eşläre turında qıyu, ğädel reportajlar avtorı bularaq belälär. Alay ğına da tügel, Politkovskaya bernärsädän häm berkemnän dä qurıqmıyça keşe xoquqların yaqlawçı, keşelärgä mömkin qädär yärdäm itüçe dä ide. Şuña da, namuslı, bernindi basımğa da qaramıy uquçığa barı tik xaqiqätne genä citkerergä torışqan bu jurnalistnıñ üterelüe anı belgän tatarstanlarnı bitaraf qaldırmadı.
Düşämbe könne bilgele jurnalistnıñ üterelüe uñayınnan İttifaq tatar milli bäysezlek firkäse räise, yazuçı Fäwziä Bäyrämovanıñ belderüe dä dönya kürde. Anda Anna Politkovskayanı döreslekne yazğan öçen atıp üterdelär, soñğı yıllarda ul ülemneñ küzenä qarap yörde, Çiçnädän qaytıp kermäde, matbuğatta Rusiä citäkçelären häm xärbilärne bu wäxşi suğış öçen kisken ğäyepläde, anıñ fikere açıq, pozitsiäse anıq, maqsatı bilgele ide – ul ğädelsezlekkä qarşı süz belän köräşte, xäzer şul ğädel süzne atıp üterdelär. Anı basılıp çıqqan mäqäläläre öçen genä tügel, yazılaçaq yazmaları öçen dä üterdelär, dip yazıla Fäwziä Bäyrämovanıñ belderüendä.
Şuşı faciğäle waqiğa turında fikerlären beleşergä dip bez respublikada näşer itelä torğan Tatarstan yäşläre gäcite baş möxärrire İsmäğil Şäräfievkä möräcäğät ittek. Anıñ bu xaqta fikerläre menä nindi.
Jurnalist hönäre ul qurqınıç hönär. Andıy xällär bik ixtimal, çönki xäzer bez keşe ğömere ber tiengä tormıy torğan zamanğa cittek. Jurnalistlar bezdä şaqtıy küp qırıla, läkin alarnı üterüçelärne haman da berseneñ dä faş itelgäne yuq. Häm, minemçä, bu oçraqta da çişeleş bulmas. Ä menä bu üterelüneñ Putinnıñ tuğan könendä eşlänelüe nindider provokatsiägä oşap toraÄ menä bilgele cırçı häm üze dä näşer eşläre belän dä şöğellänüçe, bäysez gäcit çığaruçı Ğäbdelfät Safinnı bilgele jurnalistkanı atıp üterü bik zur şöbhägä salğan. Alay da, jurnalistlar qurqıp, döresen söyläwdän tuqtamasqa tieş, dip sanıy ul.
Xäyer, qıyulıq, döresen söyläw bik qurqınıç eş, monı bezneñ jurnalistlar da tanıy. Mäsälän İsmäğil Şäräfiev, Tatarstanda Politkovskaya däräcäsendäge jurnalist bulmasa da, älege hönär iäsenä bezdä dä qurqınıç yanıy ala, dip sanıy. Tatarstanda älegä xätle jurnalistlarğa yanap, alarnı üterüçe bulmadı anısı. Ğomumän, respublikada tolerantlı, tınıç xalıq yäşi, törle hönär, millät häm din wäkillärenä mönäsäbät äybät, dip sanala. Läkin şöbhäle xäbärlär bezdä dä işetelä başladı. Uzğan yallarda qazan däwlät universitetı studentı, Mali respublikası watandaşı qıynalğan. Anı qıynawçı 3 yegetne dä totqannar. Respublikanıñ Eçke eşlär ministrlığı mäğlümätlärenä qarağanda, şularnıñ berse Rusiädä tıyılğan millätçel RNE – rus milli berdämlege wäkile ikän.
Gölnaz İlgizär


text:
Yevropa Parlamentı prezidentı Pat Cox, Brüsseldä Rumıniä premyer-ministrı Adrian Nastase belän oçraşqannan soñ, ägär Rumıniä reformalarnı tizlätmäsä, anıñ 2007nçe yılda Yevropa Berlegenä kerüe şik astında, dip belderde.
Berlekneñ parlament komitetı uzğan atnada äzerlägän xisabında, Rumıniäneñ Berlekkä quşılırğa äzerlek strategiäsen yañadan qarap çığarğa häm üzgärtergä kiräk dielä. Cox süzlärençä, Rumıniägä korrupsiägä qarşı köräş, mäxkämä häm keşe xoquqları ölkälärendä kübräk eşlärgä kiräk.
Bolğarstan häm Rumıniä äğzalek söyläşülären bıyıl tämamlap 2007nçe yılda Yevropa Berlegenä kerer dip planlaştırılğan. Ämma Pat Cox äytüençä, Rumıniä çaralar kürmäsä 2007nçe yılda Berlekkä Bolğarstan üze genä kerergä mömkin.


text:
Ukraina prezidentı Viktor Yuşçenko İlneñ däwlät iminlek xezmäteneñ yaña citäkçese itep Oleksandr Turchynovnı bilgeläde häm iminlek xezmätläre säyäsättän, käsepçelektän cittä torırğa tieş, töp iğtibarın korrupsiägä qarşı höcümgä yünältergä tieş dip belderde.
Ukraina iminlek xezmätläre rişwätçelekkä batqan häm käsepçe yuğarı dairälärgä xezmät itüçe, röxsätsez qoral satu belän şöğellänüçe bularaq kiñ tanılğan.
Ukrainanıñ yaña premyer ministrı Yulia Timoşenko baş prokuror elekke prezident Leonid Kuçma çorındağı barlıq xosusıylaştıru eşläreneñ xoquqıy yağın tikşeräçäk dide.


text:
Qazan-Mäskäw şartnamäsenä kem qarşı?
13 dekaberdä Rusiä Däwlät Dumasında tikşereläse ber mä’sälä ğinwar ayına kiçekterelde. Ul da bulsa Tatarstan xakimiät orğannarı belän Rusiä xakimiät orğannarı arasındağı şartnamä turındağı qanun. Bu şartnamä noyäber ayında tözelgän häm anıñ östendä Rusiä prezidentı Vladimir Putin häm Mintimer Şäymiev imzası tora. Ämma Duma aşa bu dokument ütep kitmägän. Qayber mäğlümätlärgä qarağanda şuşı yaña Qazan—Mäskäw şartnamäsenä bik zur iğtibar birelä häm qapma—qarşı fikerlär dä bar. Kiçekterelgän, ozaqqamı, ni öçen kiçekterelgän häm bu şartnamäneñ mäğnäse niçek? Älege şartnamäneñ eçtälegen berniçä atna törle töbäk wäkilläre, analitiklar, säyäsätçelär sorap, anı ezlilär. Tatarstan Däwlät Sovetında bu şartnamä qaralğan ide, ratifikatsiälängän ide, ämma äle tulı açıqlıq yuq. Şul turıda analitik tügäräk östäl söyläşüendä Tatarstan däwlät Sovetınıñ komitet räisläre, bilgele säyäsätçelär Marat Galiev häm Razil Wäliev qatnaşalar. Marat äfände iqtisat belgeçe, Razil Wäliev mädäniätçe, ikese dä şuşı şartnamä proyektın eşläwdä qatnaşqan.
Rimzil Wäli. Äytegez äle xalıqqa, bu şartnamä turındağı qanunnıñ Dumada qaramaw närsäne añlata?
Razil Wäliev. Bez Tatarstan belän Rossiä arasında wäqälätlärne büleşü turındağı bu şartnamäne bik ozaq äzerlädek. Bilgele, ul ciñel genä eşlänmägän. Äle şartnamä eşlänep betkän, kileşterelgän, anıñ böten mat'dälärendä bez urtaq fikergä kilgän idek. Äye, Rusiä prezidentı ay elek anı Rusiä Däwlät Dumasına täqdim itte. Häm ul dekaber ayında qaralırğa tieş ide. Annan soñ Rusiä töbäklärendä şaqtıy ğına ığı-zığılar başlandı. Min monı bik añlap ta betmim, çönki Tatarstan Rossiä belän şartnamäne tözüdä berkemgädä zıyan kilmi. Rossiä konstitutsiäse moña mömkinlek birä. Bu şartnamä, minemçä, ğinwar ayında qabul iteler.
Rimzil Wäli. Ä iqtisat fännäre belän şöğellänüçe, şulay uq bu şartnamäne äzerläwçe Marat Galiev ni äytä?
Marat Galiev. Soñğı könnärdä bäxäslär çınnan da yañadan başlandı, küp säyäsätçelär bu turıda üzläreneñ fikerlären äytä. Äytik, KPRF älege Kileşüneñ kiräklegendä şiklänüen belderde. Ämma min, monda kübräk xisçänlekneñ urın alğanın äytäm. Ägär dä fikerlärdä xislär östenlek tota ikän, xislär küp waqıtta çınbarlıqnı berniqädär bozıp kürsätä. Bügenge könneñ çınbarlığı isä, älege Kileşüneñ Tatarstanğa ğına tügel, Rossiäneñ üzenä dä kiräk buluında. Çönki 92-93Hчe yıllarda barlıqqa kilgän wäzğıät bügengese köndä ğämälgä aşa almıy. Ni öçen? Çönki Tatarstan çınnan da federativ kileşügä qul quymadı. Federativ kileşü digän dokument bügen inde yuq, çönki ul ber öleş bularaq Rossiä Federatsiäse Konstitutsiäsendä urın aldı. Ä Konstitutsiä böten xalıq tawışı belän 1993 yılnıñ 12 dekaberendä qabul itelde. Eşneñ asılı şunda ki, 1993 yılda Tatarstannıñ küpmillätle barlıq xalqı Rossiä konstitutsiäse buyınça tawış birmäde. Şuña kürä Rossiä konstitutsiäseneñ Tatarstan cirlegendä xoquqi köçkä iä buluı turında şik tua. Häm konstitutsiä, Kileşü dip atalğan dokumentta qabul itelgän. 1994 yılnıñ Kileşüe, Tatarstan cirlegendä Rossiä konstitutsiäsen qabul itte. Şuña kürä älege Kileşü öçen Rossiä üze häm, ägär respublikada säyäsi tınıçlıqnı ğına tügel, ä Rossiä Federatsiäse eçendäge yuridik yaqtan döres itep räsmiläşterelgän urının saqlap qaluın teläsä, Tatarstan da üze yabışıp torırğa tieş. Şuña kürä älege mäs'älä, Kileşülärne beterergä telägän qayber xisle säyäsätçelärneñ küz aldına kiterüennän ayırılıp torğan bötenläy ikençe yuridik mäğnä ala. Ägär Kileşü bulmasa, Rossiä konstitutsiäsen Tatarstan cirlegendä niçek xoquqilaştırırğa? Monıñ belän bergä, 1994 yılnıñ fevralendä federativ üzäk şundıy Kileşülärgä qul quyıp qına böten federatsiä cirlegendä konstitutsiäneñ xoquqi köç birüen dä küzdän ıçqındırmasqa kiräk. Şuña kürä xäzer, 1994 yılnıñ Kileşüe üzeneñ köçen yuğaltqan waqıtta, Kilüşeneñ yaña variantı kiräk. Ul bik ozaq äzerlände, ike yıl çaması, xäzerge waqıtta inde äzer. Ul, Rossiä Prezidentı aldındağı Baş yuridik idäräneñ böten tikşerülären uzdı, Rossiä Federatsiäse Xökümäte häm Prokuraturasınnan uñay cawaplar aldı, Däwlät Dumasınıñ yuridik xezmätläre näticälären, şulay uq Däwlät dumasında häm Federatsiä Şurasında ber törkem yuridik komitetlarnıñ xuplawın aldı. Şuña kürä min, Kilüşeneñ xoquqi yaqtan räsmiläşterelü probleması, 2007 yılnıñ başında ayık aqıl belän qabul iteläçägenä ömetlänäm.
Rimzil Wäli. Şulay itep sez, Razil äfände kebek, bu şartnamäneñ Dumağa çığaruına ömetlänäsez. Läkin KPRF partiäneñ häm qayber töbäk citäkçelärneñ kisken qaraşı bar bit. Kommunistlar moña niçek qarıy?
Razil Wäliev. Bezneñ Däwlät Sovetındağı dürt kommunist deputat bar, alarnıñ bügenge köngä berdä üzlärneñ fikerlären äytkäne yuq. Üzara söyläşülärdä dä, utırışlarda da bu şartnamäne yaqlap çıqtılar. Ä Zyuganov citäkçesendä Rossiä kommunistlarnıñ qarşı kilüläre añlaşıla, çönki ozaqlamıy Rossiä Däwlät Dumasına saylaw bula. Minemçä, bu saylaw aldı kompaniäneñ ber çağılışı. Alar aqıllı keşelär bulırğa tieşlär, häm Rossiä konstitutsiäsendä yazılğan, Rossiä üzeneñ subyektları belän mönäsäbätlärne federativ dogovor häm başqa törle şartnamälär aşa urnaştıra ala digän stat'yağa qarşı çığarğa tieş tügel.
Rimzil Wäli. Beräwlär äytä, bötenläy kiräkmi, ikençeläre äytä, Tatarstanğa bulğaç, bezgä dä bulsın, dilär. Bu turıda min Mäskäwdän kilgän xoquqçı belän söyläşkän idem. YÄ Tatarstan belän Çeçnya genä ayırım rejimda yäşi, yä yañadan ille-altmış şartnamä tözü. Qaysı variant döres häm sezneñ qaraşqa niçek bulırğa mömkin?
Razil Wäliev. Ägär dä konstitutsiä şundıy mömkinlek birä ikän, anı berkem dä tıya almıy. Ä şartnamäne qabul itü – itmäw Rossiä Däwlät Dumasınnan häm Rossiä prezidentı tarafınnan itelergä tieş. Äytelde inde, mondıy şartnamäne Tatarstan häm Çeçnya genä qabul itä ala. Qalğan töbäklärneñ federativ şartnamäläre bar. Başqortstannıñ da, Kavkaz respublikalarnıñ da andıy şartnamälärgä qul quyğanı bar. Qayber töbäklärneñ tağın da ayırım şartnamäläre bar. Başqortstan respublikası ozaqlamıy üzeneñ irekle räweştä Rossiä däwläte sostavına kerüe turında bäyrämen ütkäräçäk. Dimäk, alar dürt yöz ille yıl elek andıy şartnamäne tözegännär. Häm bügen tağın ber şartnamäne qabul itsälär, dimäk bu prolongatsiä buladır. Min añlamıym, şartnamä östenä şartnamä kiräk mikän?
Rimzil Wäli. Federativ şartnamägä Başqortstan iñ soñğılardan imza quyğan. Häm şularnıñ nindider östämä protokolı bar, Başqortstanğa nindider östämä preferensiä birelde dip äytelde. Şul protokol isän, Başqortstan isän, Rusiä isän, ä kürşe töbäklär bezgä yañadan şartnamä tözärgä kiräk dilär.
Marat Galiev. Min belgänçä, älegä qädär oppozitsiä üz fikeren citkermäde äle. Läkin bezneñ Däwlät Şurasındağı berniçä lider deputatnıñ Kileşügä berqayçan qarşı süz äytkännäre bulmadı. Ämma şuşı könnärdä alar üzläreneñ räsmi pozitsiälären beldertergä mömkinnär. Ägär dä şuşı mä’sälägä barı tik xoquqi yaqtan ğına küz salsaq, Çeçnya häm Tatarstan oçrağında älege Kileşü Rossiäne saqlap qalu öçen kiräk. Min tağın ber qat assızıqlap kitäm – Rossiä konstitutsiäse öçen älege ike subyektta tawış birelmäde, ul tawış belän qabul itelde. Şuña kürä yuridik çistalıq öçen Kileşüneñ buluı zaruri. Başqa subyektlarğa kilgändä isä, häm konstitutsiä, häm federal' zakonnar cıyılması, ägär dä subyektlarnıñ qayber üzençälekläre Federal' zakonnar cıyılması belän rätkä salınmağan oçraqta mondıy mömkinlekkä yul birä. Häm ägär dä subyektlar, ğämäldäge zakonnar cıyılması tışında Kileşüne tözergä mäcbür itkän üzençäleklärne tabalar ikän, alar bu mömkinlektän faydalana ala. Läkin Kileşüneñ, ike yaqlı rizalıqnı belderüe xaqında onıtmasqa kiräk. Ber yaqlı taläplär belän genä qarşı çığarğa yaramıy. Tege yäki bu subyektnıñ üzençälekläre tabılğan oçraqta ike yaqlı alıp barılğan eş waqıtında üzara kilmeşengän formulalar tabarğa kiräk. Läkin älegä bez, Tatarstannıñ Kileşü bulğanğa kürä, Kileşüneñ tözelüen taläp itüçe xisçän belderülär genä küräbez. Yäğni monda, alarda bulğaç, bezdä dä bulsın logikası tügel, ä qayber üzençäleklärneñ tabılu logikası bulırğa tieş. Menä Tatarstannıñ üzençälekläre, tarixı räweştä barlıqqa kilde häm alarnı ütäw awır. Şuña kürä Kileşü barlıqqa kilde dä. Başqa subyektlarğa kilgändä isä, ägär dä obyektiv üzençäleklär bar ikän, üzara kileşergä kiräklegen tağın ber qat assızıqlıym. Läkin bu protsess bik ciñellärdän tügel.
Razil Wäliev. Bezneñ Qazan xanlığın 450 yıl elek alğannan birle Rossiä belän ike aradağı mönäsäbätlär xaqında bernindi dokumentlarıbız da yuq. Konstitutsiäneñ ber mat'dädä Tatarstan – Rossiä respublikası dip yazılğan, ämma bu konstitutsiä öçen Tatarstan xalqı tawış birmäde. İkençedän, federativ şartnamä astına bez qul quymadıq. Ä bezneñ xalıq tarafınnan Rossiä belän ike ara mönäsäbätebezne bilgelägän ber dokumentıbız bar. Bu 1993 yılnıñ mart ayında qabul itkän referendum näticäläre. Ä ul referendumda bez möstäkıyl', suveren däwlät dip yazılğan.
Rimzil Wäli. Prezidentnıñ İdel buyı okrugındağı wäkile Aleksandr Konovalov 13 dekaberdä bolay dip äytkän: şuşı şartnamälärne ürçetüneñ, tirajirovanieneñ perspektivası yuq. Ä Mintimer Şäymiev şuşında uq äytkän: federativ dogovor astına Tatarstan häm Çeçnya ğına qul quymağan. Menä niçek yäşärgä xäzer? Bötenläy käğäzsez yäşärgäme, ällä Putinnıñ, Şäymievnıñ abruyın taptamıyça, ütkärergäme inde bu şartnamäne?
Marat Galiev. Monda, berençe qaraşqa möhimsez bulıp kürensä dä, qayçağında zur problemalar kiterep çığaruçı qayber yuridik çeterekleleklär bar. Menä öç Baltıyk däwläte, Sovetlar Soyuzı sostavına yuridik yaqtan bik çista bulmağan räweştä kerdelär. Monıñ närsä belän tämamlanğanın bez barıbız da beläbez. Menä mondıy yuridik çeterekleleklär, däwlätneñ tarqaluına qädär kiterergä mömkin. Ä Tatarstan belän Rossiä arasındağı Kileşüneñ barlığı, yuridik yaqtan Rossiäne küpkä nığıta. Şuña kürä min, Federal' üzäk pozitsiälärennän, Tatarstan Respublikası häm Rossiä Federatsiäse däwlät xakimiäte orğannarı arasındağı älege Kileşüneñ buluı, Rossiä däwläte öçen zaruri buluına basım yasıym. Çönki älege dokument, Rossiä Federatsiäsen nığıtaçaq.
Rimzil Wäli. Dimäk, zakonnar buyınça yäşäsäk, bu eş kiräk inde.
Razil Wäliev. Bez bügen zakon buyınça yäşärgä teläsäk, bez bu mönäsäbätlärebezne zakonlaştırırğa tieşbez.
Rimzil Wäli. Şartnamä proyektın sez beläsez inde – çit töbäklärgä yärdäm itü, Tatarstan prezidentı bulırğa telägän keşegä ike telne belü taläbe bar. Federal' zakonnarda bu bik yaxşı kürenmi. Xäzer niçek yäşär soñ Tatarstan? Bu taläplär üter dip uylıysızmı?
Razil Wäliev. Tatarstan prezidentınıñ ike telne belü turında bezneñ konstitutsiädä dä äytelgän. Ämma Rusiä qanunnarında äytelmägän.
Rimzil Wäli. Qarap toruğa bu bik qızıq mä’sälä. Ä cämäğätçelektä bu turıda mäğlümlät citäme dip sorarğa qala. Xalıq beläme, ışınıp bulamı Zyuganovqa, qayber yäşlär xäräkätenä şuşı mä’säläne tikşerergä, alarnıñ kompetentlığı citäme?
Razil Wäliev. Bügen mäglümät tä citmider. Xätta Azatlıq radiosı şaqtıy eş alıp bara. Ägärdä Tatarstan xalqı moña qädär referendumda äytelgän telägen bügen dä däwam itsä, bu mäsälägä ul açıqlıq kertä ala ide.


text:
Üzbäkstanda ber ay elek 6 yılğa törmägä yabılğan, bu atnada irekkä çığarılğan bäysez xäbärçe Oluğbek Xäydärov bügen Cizzäxtän, üz öyennän Azatlıq radiosına interview birde.
Xäydärov jurnalist bulıp eşläwne däwam itäçägen belderde, ämma başta törmädä ber ay bulğanda naçarayıp kitkän sälamätlegemne nığıtırğa kiräk dide.
"Törmädä yabığıp kitkän idem. Qısqa waqıt eçendä 12 kilogramğa yabıqqanmındır. Törmädä bezne irtänge 5-tän kiçke unğa qädär mäcbüri künegülär eşlättelär. Bälki şuña küräder, bälki tänem andıy şartlarğa künekmägängä küräder, xäzer söyäklärem häm başım awırta" dide Xäydärov.
Sişämbe könne Cizzäxtäge appelyatsion mäxkamäse Xäydärovnı irekkä çığarırğa dip qarar itte häm ikençe könne ük ul qarar ütälde.


text:
Tatar millätçeläre qarşılıq aksiäse uzdıra
"Mäskäw Kremlendäge citäkçelär, Rusiä şovinistları yağınnan Tatarstannıñ qaldıq-postıq möstäqillek prinsipların da yuqqa çığaru öçen tatar xalqına basım bara. Qayda ul däwlät deklaratsiäse?"
Oçraşuda şaqtıy rus jurnalistları da qatnaşqaç, milli pärwärlär söyläşüne ike teldä alıp bardı. Zäki Zäynullin söyli:
"Rusiä berdäm bulsın öçen töbäklärgä iqtisadi möstäqillekne birergä kiräk. Byudjetnıñ 50 protsentı bulsa da alarnıñ üzlärenä qalırğa tieş. Menä bu nigezneñ dä nigeze. Bez 10 yıl däwamında byudjetnıñ yartısın Mäskäwgä birmägän idek, menä bit Qazan niçek maturlandı, üzgäreşlär küzgä kürenä. Xäzer 80 protsentı Mäskäwgä kitep bara. Bezne talıylar!"
Albina Zäynulla


text:
İslam üseş bankı citäkçese Rusiä İslam universitetına yärdäm itäçäk
Bu könnärdä Qazanda Yevropa tözekländerü häm üseş bankı idäräçelär Şurasınıñ yıllıq utırışı belän bäyle çaralar uzdı. Anda şulay uq İslam üseş bankı wäkilläre dä qatnaştı. Bilgele bulğança, Tatarstan Rusiä belän İslam dönyası arasında küper rolen uynıy. Şul uñaydan, küp kenä proyektlar näq Tatarstanda eşlänä. İslam üseş bankı citäkçese Äxmät Möxämmät Ali da bu könnärdä Qazanda bulğanda anıñ belän törle oçraşular uzdı häm kiläçäk xezmättäşlek turında süz bardı.
İslam üseş bankı citäkçese - Äxmät Möxämmät Alinıñ Qazanğa älege berençe tapqır ğına kilüe. Älege bank Tatarstandağı Rusiä İslam universitetın tözekländerügä aqçalata yärdäm itkäne dä mäğlüm. İslam bankı Xökümätara kredit birü oyışması bularaq 1975Hчe yılnı uq açıldı. Ayırım alğanda, bankqa İslam konferensiäse Oyışması äğzaları bulğan illär kerä. Xäzerge waqıtta barlığı 56 däwlät. Häm İslam üseş bankı barlığı 45 milliard dollar aqça tuplağan. Älege bank protsentsız kredit birüe mäğlüm. Anıñ citäkçese Äxmät Möxämmät Ali Tatarstan başqalasına kilgäç, berençe bulıp Qazan citäkçeläre İl'sur Metşin, Marat Zahidullov belän oçraştı. Älege oçraşuda qaralğan mäs'älär turında Marat Zahidullov :
Kiläçäk xezmättäşlek turında süz bardı. Respublikanıñ berär bankında İslam täräzäsen açu qarala. Şunıñ buyınça söyläşü öçen bezne Soğud Ğ ärabstanına çaqırdılar. Anda baru küzdä totıla.Äytergä kiräk, 2005Hчe yılnı İslam bankınıñ Alma -atadağı wäkillege belän Qazan inde kileşü imzalanğan ide. Anda Tatarstan başqalasında İslam bankı yärdämendä konferensiä uzdıru qaralğan bulğan. Ayırım alğanda, ul oçraşular şähär proyektlarına aqçalata yärdäm itü öçen ğäräp illärennän eşmäkärlärne cälep itärgä bulışır dip farazlana. Monnan tış, bu oçraşuda urtaq sotsial' proyektlarnı tormışqa aşıru öçen kredit yunäleşen açu küzdä totıla. Şulay uq inde Marat Zahidullov belderüençä, respublikanıñ ber bankında İslam täräzäsen – bülekçäsen buldıru qarala. Anıñ yärdämendä möselmannar Xalıqara bank sistemasına kerä alaçaq.
Oçraşu barışında İslam bankı citäkçese Äxmät Möxämmät Ali Qazan citäkçelegeneñ şundıy möhim mäsälälärne bik täñgäl itep kütärüenä räxmätlären äytte. Ul çınnan da Tatarstanda İslam dine üseş aluın bilgeläp uzdı. Monı ul ayıruça Rusiä İslam universitetında bulğan waqıtta assızıqladı. Älege uqu yortında Äxmät Möxämmät Ali studentlar belän oçraşıp çığış yasadı.
İnde äytkänemçä, älege bank Rusiä İslam universitetına aqçalata yärdäm itkän ide. Bu oçraşuda bank citäkçese uqu yortın üz küzläre belän kürgäç yärdäm tağın bulaçağın belderde. Bu yulı Rusiä İslam universitetında belem aluçı qızlarğa tulay toraq tözü öçen dip kötelä. Äxmät Möxämmät Ali älege studentlarnıñ kiläçäk cämğiät öçen belemle şäxeslär bulıp tärbiäläw zarurlığın äytte. Matbuğat oçraşuında İslam üseş bankı citäkçese bolay dide
İslam dönyası öçen şaqtıy awır waqıtta häm wäzğıät şundıy zur tizlek belän üzgärgändä, bu İslam universitetına, ayıruça anıñ Rusiädä bulğanın istä totıp ayırım burıçlar yöklänädide bank citäkçese Äxmät Möxämmät Ali. Ul şulay uq Qazanda Malayziädäge kebek zur Xac fondı açaçaqların äytte. Älege fondnıñ eşçänlege şaqtıy kiñ qırlı bulır dip farazlana. Ayırım alğanda, iqtisad, mäğärifkä basım yasalaçaq.
Landış Xarrasova


text:
BMOsı farazlarına qarağanda yıl sayın ber millionnnan artıq bala çağa global sex säwdäsenä kertelä.Ğailälärennän törle xäyle belän tartıp alınğan bu balalar yış qına çit ilgä alıp kitelä.Qayber oçraqlarda alar kiçenä 10 klientqa xezmät kürsätergä mecbür itelä häm internette cäyelä barğan balalar pornografiäse öçen qullanıla.
Könyaq Qazaxstan şähre Çimkenttä militsiä bu atnada keşe belän säwdä itä torğan törkemne taratıp yäş qızlarnıñ faxişälekkä satıluın tuqtattı. Farsı Qultığı illärenä satılırğa tieşle 8qıznıñ in olısı 17 yäşendä bulğan.Militsiä süzçese Erkin İnkaraov radiobıznıñ qazax redaksiäsenä bu qızlarğa çit ildä yaxşı tülängän eşlär wäğdä itelgän dide(audio)
alar 8 qız balanı cinese eksplatatsiä öçen tottı ,alarğa ägär dä çit ildä eş täläsägez , bez sezne urnaştıra alabız dip äytep kilde.Häm alarnıñ pasportların äzerli başladı . Üzäk Aziä respublikaları , başqa illärdän täbäkkä keşe satqan törkemnär öçen transit yulı çığanaq şulayuq sonğı tuqtalış ta bula ala. Qorbannarnıñ kübese Rusiä, Farsı Qultığı illäre Törkiä,könçığış Aziä häm Yevropağa satıla.Keşe belän säwdä bigräk tä 5yıllıq watandaşlar suğışınnan soñ üzen rätkä salırğa tırışqan Tacikstan öçen zur problema bulıp tora. Anda xalıq yaxşıraq ekonomik şartlar ezläp çitkä ilgä kitergä äzer. Tadcikstanda xatın qız xoquqları öçen köräşkän Modar isemle cämäğätçelek oyışmasınıñ citäkçese Gülçehrä Mirzoeva sex qollığı yäş malaylarğa da qarıy di.Mirzoeva(audio)
bez 6 sutinör belän söyläştek.Alarnıñ berse ğäräblär sonğı waqıtlarda yäş malaylar cibärelüen sorıy dip äytkän. Sutinör ğäräblär 12 belän 14yäşlek zängär küzle malaylarnı östen kürä, alarnıñ täne aq yäki qara bula ala , xaq şuñı qarap bilgelänä dip äytte.
Bu atnada Bangkokta ütkän cıyılışqa BMOnnan räsmilär belän bergä könçığış Aziä häm tın Okeanı illäre wäkilläre qatnaştı.Cıyılışta üzgärgän qanunnar häm xökümät säyäsätenä qaramastan balalar belän säwdä itü naçarlana bara digän näticä yasalğan. BMOnıñ balalar fondı UNİCEFnıñ ölkän kiñäşçese Gopalan Balagopal Reuterğa bolay dip belderde(audio)
Bez balalarnıñ cinese yaqtan eksplatatsiäneñ däwam itüen küräbez, Balalar satılırğa däwam itä. İnternette balalarnıñ cinese eksplatatsiäse belän bäylängän bik küp material bar .
Tailand küptännän birle sex säwdäse belän tanılğan il.Könyaq könçığış Aziä illäreneñ yäş qızları yaxşı xezmät urını wäğdäläre belän Tailandqa cälep itelä.Ämma alar masajxanälär, karaoke barları yäki faxişxalänärgä cibärelä,Äle küptän tügel genä tönyaq Tailandtta bik yäş 6 qız faxişxanädän qotqarıldı.Alar Myanmar_eleke Burmadan yäşren yullar belän Tailandqa kertelgän. Tännärendä tämäke sünderelgän bu bala çağa qotoçqıç xäldä bulğan.Keşe belän säwdägä qarşı köräşkän Trafcord isemle oyışmanıñ xezmätkäre Ben Swasti cinese mönäsäbätneñ yäş balanıñ fizik, ruxi xälenä yasağan qotoçqıç täsir turında söyli. Tailandta balalar belän säwdä yılına 2milliard 500million dollar tabış kiterä torğan bizenes dip farazlana. İnternet, digital kamera telefonnar balalar pornografiäseneñ cäyelüenä yardäm itä.Töbäktäge küp kenä illärdä ayrım balalar pornografiäsenä qarşı köräşü öçen qanunnar yuq.
färidä xämit


text:
Qaçqın xärbilär Bua rayonında totqarlaw waqıtında häläk buldı
Qaçqın xärbilär Bua rayonında totqarlaw waqıtında häläk buldı
4 fevral' könne qaçqınnarnı Bua yanındağı Laşçi stansiäse yanında taptılar. Läkin Rusiä armiäseneñ zamança desantçıları tiz genä birelmäde. Qayber çığanaqlarğa qarağanda, alar monda da Hollywood blokbasterlarınnan ber süjet «uynap kürsätkän». Berse birelergä dip qulların kütärep çıqqan bulıp qılanğan, ikençese birelergä çıqqan soldat yanına yaqınlaşuçı militsionerlarğa ata başlağan. 3 militsioner häläk bulğan. Qayber mäğlümatlarğa qarağanda, desantçılar Çeçnyada bulıp qaytqan häm militsionerlarnıñ bronejilet kigänen belep, alarnıñ başlarına atqan. Atış waqıtında ber qaçqın soldat yaralanğan. Şunnan soñ anı zasadada utırğan iptäşe atıp tämam ütergän häm annan soñ üz-üzenä atqan.
Şulay itep, Semberdä başlanıp, Tatarstanda noqta quyılğan faciğada barlığı 10 ir-yeget häläk buldı. Vasil'yevo bistäsendä tuıp üskän Almaz Şağiyıvnıñ ike tapqır uğrılıqta ğäyeplänep mäxkämä aldına basqanı mäğlüm buldı. Xäzer Tatarstanda xoquq saqlaw oyışmaları wäkilläre xökemgä tartılğan keşe niçek Rusiä Armiäseneñ elitalı, saylap alına torğan ğaskärenä eläkkän, digän soraw quyalar.
Borınğı ber nikrutlar cırında «kitäm inde, kitäm inde, armiägä alalar, bäxete bulğan balalar öylärendä qalalar», dip cırlana ide. Äye, bäxetle balalar patşa zamanında da armiä xezmätennän qala torğan bulğan, bolar kübesençä xälle, baylar, säwdägärlär balaları bulğan. Sovet çorında bäxetle balalarnıñ isemlege çiklängän, tögäl itep bilgelängän ide. Armiädän yä studentlar, yä ata-anası qarawçısız qala torğan balalar, yä öylänep, başlı-küzle bulıp berniçä balalı ğailä başlığı qalırğa mömkin ide. Xäzerge zamanda armiädän qaluçı bäxetle balalar isemlege şaqtıy kiñäyde, qanuni nigezläre arttı. Aqça da, patşa zamanındağı kebek, küp närsäne xäl itä. Bu berkemgä dä ser tügel. Şuña kürä armiädän qaluçılar kübäyde, ä armiä üzgärmäde. Äle küptän tügel genä Qazanda mobilizatsiä planın ütäw öçen xärbi komissariatlardan qaçıp yörüçe yäşlärne militsiä xezmätkärläre belän cıyıp yörgännär ide. Ä inde plan ütägändä barısı da yarıy. Awıruı da, çirlese dä, xökemgä tartılğanı da.


text:
Quşma Ştatlarda häm Kanadada elektr utı tä'minäte aqrınlap torğızıla
AUDİO: Cawap taläp itüçe qayber awır sorawlar bar. Bu xäl bulırğa tieş tügel ide. Bezgä monıñ bulmayaçağı turında äykännär ide. Bez äle haman da monıñ qayda yäki nigä buluın häm ni öçen bu xälne buldırmasqa tieşle iminlek çaralarınıñ tağın eşlämäwen belmibez.
Ut Amerikanıñ New York, Detroit, Boston häm Klevelend, Kanadanıñ Toronto häm Ottava kebek töp şähärlärendä özelde. Kanada başqalası Ottavada ut beçkäç talawlar buluı turında xäbär itelä. Ämma ut özelgän başqa urınnarda andıy xällär buluı turında mäğlümät yuq.


text: Bağdad -- Ğiraqnıñ eçke eşlär ministrlığı belderüençä, 2 atna elek 4 çit il keşesen totıq itep alğan ğisyançılar räsmilär belän elemtägä çıqmağan. Totıq aluçılar bar Ğiraq törmälärendä utırğan totqınarnı irekkä çığarırğa taläp itkän ide, yuq isä totıqlarnı üterü belän yanağan ide. Alar birgän waqıt şimbä könne çığa. Bügen Ğiraq xökümäte koalitsiä köçläre tarafınnan totılğan 240 totqınnıñ irekkä çığarıluın xäbär itte. Monnan tış 7 Äl-Qaidä äzğasınıñ 10nan alıp 20 yılğa qädär törmägä xökem itelüe turında xäbär itelde. Ğiraqtan kilgän tağın ber xäbärgä qarağanda, bügen anda 4 amerikan xärbie häläk bulğan.


text:
Yewropa Berlege Reformalar kileşüe xaqında nihayät kileşä aldı
Comğağa qarşı töndä Yewropa Berlegenä kergän bar 27 ilneñ citäkçese dä Lisabonda uzğan oçraşuda nihayät berlekneñ kiläçägenä qarağan möhim qararlarğa ireşä aldı. 2004-nçe yılda kiñäygännän birle ul berböten ber oyışma bularaq niçek yäşäp qaluı yulların ezläp kilde. Äle qayçan ğına anda 15 äğza bulsa, xäzer inde Yewropa Berlegenä 27 il kerä. Bu isä anıñ üz eçke tormışın niçek köyläwendä, dönyada eş itüendä dä çağıla. Lisabon oçraşuında Berlektä zamana taläp itkän şul reformalar xaqında kileşügä ireşu maqsat itep quyılğan ide.
Ämma Konstitutsiäne ayırım äğza illär tarafınnan xuplaw eşe inde 2005-nçe yılda uq tuqtap qaldı - Fransiä häm Hollandiä xalqı Yewropa Konstitutsiäsen referendumnarda kire qaqtı. Xäzerge waqıtta Yewropa Berlegendä 27 il äğza bulıp tora, ämma yuğarıda telgä alınğan eçke idaräne, qararlar qabul itüne kamilläşterü problemaları haman da xäl itelmi kilde.
Yewropa Berlegeneñ Lisabondağı ğäyre räsmi oçraşuı näq menä bu ölkädäge problemalarnı nihayät çişü häm reformalarnı başlap cibärü maqsatın quyğan ide. Berlek citäkçelege, şunsız Yewropa hiç kenä dä üzeneñ kiläçägen anıq itep bilgeli almıy, bu xälitkeç mäs''älä bulıp tora, dip isäpli. Yewrokomissiä räise Jose Manuel Barroso:
"Şuşı mäs''äläne, yäğni idarä reformaların ütkärüne xäl itep, bez inde xäzer irtägäneñ kön tärtibendä torğan mäs''älälärgä dä küz sala alabız. Niçek itep globalläşü çorında da Yewropa üz mänfäğätlären yaqlıy alaçaq? Niçek itep bez şul çorda uñışqa ireşäçäkbez? Niçek itep üz qimmätlärebezne 21-nçe ğasırda da yaqlıy alabız?", dip añlata Yewropa Berlegendä institutsional üzgäreşlärneñ kiräklegen Jose Manuel Barroso.
Äğza illär sanı artuınnan tış Yewropa tiräsendäge dönya da bik tiz üzgärä bara. Şuña da Yewropa dönya säyäsäte arbasınnan töşep qalmas öçen üzeneñ geopolitik urının bilgelärgä tieş. Soñğı yıllarda Berlek tormışına yaqındağı Rusiäneñ kütärelüe zur yoğıntı yasıy. Bu kimendä ber ölkädä - yağulıq ölkäsendä Yewropa Berlegen urtaq ber säyäsät buldıra başlawğa inde etärde dä.
Reformalar kileşüeneñ möhim ber bağanası bulıp Yewropa Berlege ütkärgän bar tışqı säyäsätne dä berdäm itü, ayırım äğza illärneñ tışqı säyäsäten köyläp alıp baru kiräklegen tanu tora. Yewropa Berlegeneñ kiläçäktä üz "tışqı eşlär ministrı" häm xätta "prezidentı" bulır dip kötelä, alar Yewropa komissiäse räisenä xisap totaçaq.
Şuşı reformalar kileşüe räsmi töstä dikäbrneñ 13-endä imzalanırğa tieş. Şunnan soñ ul bar 27 äğza ildä dä xuplanıp, ğämälgä 2009-nçe yılda kerer dip farazlana.
Kärim Kamal


text: AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice, İrannı atom programması tiräsendäge söyläşülärgä yañadan qaytarır öçen, Waşington qulında säyäsi çaralar bäyläme bar, dip belderde. Şulay disä dä, anıñ süzlärenä qarağanda, AQŞ İranğa täesir itüdä küp törle çaralarnı küzallıy, läkin östenlekne, säyäsi yulğa birä. Rusiä atom energiäse başlığı Sergey Kirienko İran mäsäläsendä: “Dönyada teläsä nindi ilneñ, şul isäptän İrannıñ da üzeneñ tınıç atom energiäsen üsterergä xaqı bar. Monısı berençe mäsälä. İkençese, xalıqara cämäğätçelekneñ dä atom qoralın taratmawda ışanıç alırğa xaqı bar. Xäzer inde menä şuşı ike mäsälägä dä turı kilgän qağidä buldırırğa kiräk,” - dide.


text:
Rusiä neft şirkätläreneñ berse bulğan YuKOSnıñ başlığı Mixail Xodorkovskiy, xakimiätlärneñ aña qarata mönäsäbäte, xoquq qısalarınnan çığa häm ul prezident Vladimir Putin tiräsendägelärneñ xakimiät öçen köräş näticäse bulıp tora dip belderde. Yäkşämbe könne, Tomskiy telekompaniäse TV-2-gä birgän häm Rusiä gazetlarında basılğan äñgämäsendä ul, YuKOS tiräsendäge wazğiätneñ Sibneft belän berläşü säbäple dä kilep çığuı ixtimal dip äytte. Şul uq waqıtta Xodorkovskiy, xakimiätlärneñ qänäğätsezlegen, kompaniäneñ Yabloko häm SPS partiälären finansılawı da kiterep çığarırğa mömkin dip belderde.
Uzğan atnada YuKOS belän bäyle bulğan Menatep finans törkeme başlığı Platon Lebedev totqarlanğan alınğan ide.
Mixail Xodorkovskiy häm YuKOSnıñ elekke citäkçeläreneñ berse bulğan Leonid Nevzlin baş prokuraturada şahitlek kürsätmäläre birde.


text: Rusiä belän Qazaxstannıñ saqlanu ministrları bügen Mäskäwdä xärbi köç qullanularnı bergäläp planlaw turında kileşü imzaladı. Qazaxstan saqlanu ministrı Moxtar Altınbaev süzlärençä, bu kileşü, ike ilgä urtaq yanawlar bulsa, bergäläp cawap birergä mömkinlek biräçäk. Rusiä ministrı Sergei İvanov süzlärençä, yaña kileşü inde ğämäldä bulğan xezmättäşlek turındağı kileşüne köçäytü bulıp tora. Küzätüçelär fikerençä, Altınbaevnıñ Mäskäw säfäre, küptän tügel Qazaxstan xärbi texnologiäne Amerika, Germaniä häm Britaniädän satıp alaçağın beldergännän soñ, Rusiä belän kilep tuğan qarşılıqlarnı caylaw tırışlığı bulıp tora.


text:
Olimpia utının bügenge tuqtalışı Tönyaq Korea başqalası
Yarışnın başlawın tamaşa itü öçen meñlägän xalıq başqala Pxenyanga kilde. Qayberäwläre isä qullarında Qıtay bayrağın bolğap, yarışçılarnı yaqladı. Tantana tınıç uzdı, Qıtay xaqimiäte belän mönäsäbätläre yaxşı bulğan Tönyaq Korea xaqimiäte, xalıqqa qarşılıq kürsätergä irek birmäde. Olimpia utınıñ başqa illärdäge tuqtılışında, älege tantana Qıtay xaqimiäteneñ keşe xoquqların qıyırsıtuna qarşı protest çaralarına äylängän ide. Olimpia uyınnarı Qıtay başqalası Pekindä avgust ayında başlanaçaq.


text:
Astana qalası Statïstïka departamentiniñ resmï mälimetine säy`kes, elordada turğın üy` qurılısınıñ qarqını artıp, qurılıs nısandarınıñ sanı ulğay`dı, dep xabarlay`dı astana.gov.kz.
2016 jılğı qañtar-qırküy`ekte turğın üy` qurılısına tartılğan ïnvestïcïyalar kölemi 99 081,4 mln teñgeni quradı, bul 2015 jıldıñ säy`kes kezeñindegi körsetkiştiñ 101,1%-ın quray`dı. Negizgi kapïtalğa salınğan ïnvestïcïyalardıñ jalpı köleminde turğın üy` qurılısında ïgerilgen qarajattar ülesi - 18,3%.
Barlıq qarjılandırw közderi esebinen 14 903 päterge arnalğan turğın üy`ler pay`dalanwğa berildi, tapsırılğan turğın üy`lerdiñ jalpı awdanı 1 644 497 şarşı metrdi quradı, bul 2015 jılğı qañtar-qırküy`ektegi körsetkişten 29%-ğa köp.
Jeke salwşılar jalpı awdanı 124 791 şarşı metr turğın üy` salğan. Bul 2015 jılğı qañtar-qırküy`ektegi körsetkişten 3,8 ese köp. Turğın üy`lerdi pay`dalanwğa berwdiñ jalpı köleminde jeke turğın üy` qurılısınıñ ülesi 7,6%-dı quradı, 2015 jılğı qañtar-qırküy`ekte 2,6% bolğan.
Elordada 2016 jılğı qañtar-qırküy`ekte turğın üy`lerdiñ jalpı awdanınıñ 1 şarşı metrin salwdıñ ortaşa naqtı şığını 128,9 mıñ teñgeni, onıñ işinde jeke salwşılardıñ turğızılğanı 105,2 mıñ teñgeni quradı.
Sonday`-aq, nısandardıñ qurılısında da ösim bay`qalıp otır.
Vedomstvonıñ mälimetinşe, 2016 jılğı qañtar-qırküy`ekte Astana qalasınıñ käsiporındarı men uy`ımdarı 399 775,5 mln teñge somasına qurılıs jumıstarın orındadı. Orındalğan qurılıs jumıstarı köleminiñ eñ joğarı ülestik salmağı 54,6%-ı jeke menşik merdigerlik uy`ımdarğa, 45,3%-ı şeteldik merdigerlik uy`ımdarğa tïesili, memlekettik merdigerler jalpı kölemniñ 0,1%-ın orındadı.


text:
Änşi Qay`rat Nurtas 21 jeltoqsan küni «Almatı Arenada» ötetin koncerttiñ bïletterin kassada turıp özi satadı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Bul twralı éstrada juldızı Ïnstagramdağı paraqşasında jazdı. Bïlet satıp alwğa kelgender änşimen birge selfïge tüsip, avtograf ala aladı.
«02.12.2016 küni sizderdi 14:00-den 17:00-ge dey`in «Respwblïka saray`ı» kassasında kütemin. Özim kassïr bolamın! 21.12.2016 küni Almatı Arenada bolatın ən keşime bïletterdi öz qolımnan satıp ala alasızdar. + SELFIE + AVTOGRAF», - dep jazdı änşi paraqşasına.


text:
Aqmulla - törki xalqınıñ mäşhür şağire
Şuşı könnärdä Gabdulla Tuqay muzeenda mäğrifätçe şağir Miftaxetdin Aqmullanıñ tuuına 175 yıl tulu uñayınnan ädäbi-muzıykal' kiçä uzdı. Oçraşuda ğalimnär Mirfatıx Zäkiev, Mirqasıym Gosmanov, Tatarstannıñ Yazuçılar berlege räise urınbasarı Älfät Zakircanov, tarixçı Cäwdät Miñnullin häm başqalar qatnaştı. Tamaşaçılar aldında Tatarstannıñ xalıq artistı İskändär Biktahirov, fol'klorçı Gennadi Makarov ta çığış yasadı.
Miftaxetdin Aqmulla tatar, başqort, qazaq häm qırğız xalıqlarınıñ tanılğan şağire. Ämma başqortlar Aqmullanı “üz şağirebez” dip äytälär, qazaq xalqı anıñ turında “qazaq şağire” dip maqtana. Tatarlar da Aqmullanı başqa xalıqlar mädäniäte belän büleşergä cıyınmıy. Aqmulla - Tatar şağire, di. Çınnan da, kem soñ ul Aqmulla?
Miftaxetdin Aqmulla elekke Orenburg gubernası xäzer Başqortstannıñ Düsän digän tatar awılında tua. Keçkenä waqıtta anıñ ätise Möxämmäd'yar wafat bula. Tol qalğan yäş ana başqort keşesenä kiäwgä çığa. Şul säbäple, Aqmulla tatar-başqort arasında üsä. Ä inde Aqmullanıñ qazaq ädäbiätına nindi qağılışı bar soñ, disäk, Aqmulla üzeneñ küp waqıtın häm eşçänlegen qazaq balalarına belem birügä bağışlıy. Ğalimnär anıñ qayber äsärlärendä qazaq şiğriäteneñ elementları da bar di. Aqmulla qaysı xalıq şağire soñ digän sorawğa ğalimnärneñ üz fikerläre bar.
Mäsälän, Aqmullanıñ icatın öyränüçe ğalimnärneñ berse Mirqasıym Gosmanov bolay di bu xaqta.
Miftaxetdin Aqmulla öç xalıqnıñ da urtaq şağire häm bu tabiği şartlarda barlıqqa kilgän ğäcäyep ber küreneş. Anıñ ğömeren şaqtıy öleşe tatarlar, başqortlar, qazaqlar aralaşıp yäşägän dairädä uza. Bu sıyfat anıñ icatında da çağılış taba. Berençedän, şiğerläre klassik tatar telendä yazılğan. Monda bernindi şik, bernindi ikelänü yuq. Şul uq waqıtta anıñ Ural artında yazılğan qayber şiğerlärendä qazaq elementları da bar. Ä inde başqort telenä kersäk, ul üzenä kürä ber tatar häm qazaq tele arasında torğanraq kebek, bügenge kön başqortları da Aqmullanıñ icatında qayber başqort elementları tabıp, anı başqortça yazğan dip äytälär. Ä çınlıqta inde, kübegez belgänçä, başqort ädäbi tele yegermençe ğasırnıñ yegermençe yıllarında ğına formalaşqan. Aqmullanı tatar şağire dip sanawçılar Mirqasıy Gosmanov qına tügel. Anıñ icatın öyränüçe ğalim, akademik Mirfatıyx Zäkiev ta şundıy fikerdä.
Aqmulla tatar ädäbi telendä yazğan, Tatar ädäbi telendä yazğaç, anı tatar dip kenä äytep bula.
Şuña da qaramastan, ädäbi kiçä axırında ğalimnär Aqmulla barlıq törki xalqınıñ böyek, mäşhür şağire digän urtaq ber fikergä kilde.
Güzäl Zıyätdinova


text:
Tatarstanda benzinğa bäylär töşte
Yaña yıl bäyrämnäre tämamlanuğa taba bara, xalıq aqrınlap bulsa da ğädäti tormışqa qayta. Dimäk, bäyrämnär waqıtında onıtılıp torğan tormışnıñ matdi yağı, aqça mäs’äläse dä yañadan aktual’läşä. Citmäsä, yaña yıl aldınnan küp itep alınğan azıq-tölek betep bara. 2005 yıl tatarstanlılar öçen genä tügel, ä bar rusiälelär öçen dä bu ölkädä şaqtıy ğına yañalıq alıp kilde. Berençe çiratta inde, älbättä, soñğı aralarda bik küp söylängän taşlamalarnı aqçalata tüläwlärgä alıştıru. Älege yañarışnıñ berençe cimeşlären pensionerlar inde 1 ğinwardan ük tatıy başladı. Xäzer şähär transportında yörüçe härkem aqça tülärgä tieş. Elek taşlamalarğa iä bulğannar, bigräk tä, äbi-babaylar, olı keşelär inde zarlana da başladılar. Kemder äle haman iske ğädät buyınça aqça tülärgä dä telämi. Aqçalata tüläwne äle birep tä ölgermädelär, ä yörgän öçen inde xäzer ük tülärgä kiräk. Citmäsä äle, şähär transportında yörü öçen bäyä şuşı könnärdä tağın da artırğa tieş, digän süzlär yöri. Ğinwarnıñ ikençe yartısında, bäyrämnär betkäç, tramvay-trolleybuslarda tüläwlär 5 sumnan 7 sumğa qädär menäçäk, ä marşrutkalarğa utırıp barğan öçen 10 sumnan 13 sumğa qädär çığarıp birergä kiräk bulaçaq.
Fatirlarğa kommunal’ xezmät kürsätkän öçen dä bäyälär näq menä 2005 yıl başınnan artaçaq. Xäyer, här fatirdan tüläw küpmegä arta, xezmät kürsätü öçen tögäl küpme tülärgä kiräk bulır – monı tatarstanlılar äle ikençe ay başında, alarğa yaña xisaplarnı kitergäç kenä beläçäk. Läkin bu xisaplardağı sannarnıñ 2004 yıl belän çağıştırğanda şaqtıy zur buluı, ä xezmät xaqı külämeneñ şul uq däräcädä qaluı küplärne xökümättän matdi yärdäm, toraq-kommunal tüläwlärgä subsidiä alırğa möräcäğät itärgä mäcbürläde. Bügenge köndä respublikanıñ sotsial’ yärdäm idärälärenä 64 meñ tatarstanlı möräcäğät itkän. Elek taşlamalardan qullanuçılardan tış bu subsidiälär kommunal’ xezmätlär ğailäneñ barı keremeneñ 22 protsentınnan da artığın täşkil itkän oçraqta tülänergä tieş.
Xäyer, aqça, bäyälär, finans mäs’älälärendä quanıçlıraq yañalıqlar da bar. Yaña yıl bäyräme aldınnan ğına Mintimer Şäymiev, taşlamalar öçen respublika byudjetınnan bireläçäk aqçalata tüläwlärneñ küläme aldan bilgelängännän qarağanda ike märtäbägä artığraq bulaçaq, dip belderde. Şuşı könnärdä genä avtomobil’ yörtüçelär dä çın-çınlap Yaña yıl moğcizasına tap buldılar. İnde qayçannan birle üsä genä barğan benzin bäyäläre kinät kenä 60-70 tiengä töşep kitte. Belgeçlär monı benzinğa küpläp satıp alu bäyäse töşü belän aşlatalar.
Gölnaz İlgizär


text:
Swerdlaw ölkäseneñ Äceğol awılında tatar xatının xörmätläw kiçäse uzdı
Bu könnärdä Sverdlovski ölkäseneñ Ärtä rayonı, Äceğol awılı klubında tatar xatını Ğaliä apa Zäynullinanı xörmätläw kiçäse bulıp uzdı. Kiçä Ğaliä apanıñ altmış yıllıq yubileyına bağışlandı.
Ural tawlarınıñ iñ matur qoçağına sıyınıp utırğan, iseme cırlarğa kergän Äceğolda tuıp üskän Ğaliä apa böten ğömeren, böten tırışlığın awılına, awıldaşlarına bağışlağan. Xezmät yulı monnan qırıq dürt yıl elek awıldağı balalar yortında başlanıp kitkän anıñ. Tınğı belmäs citez, qıyu qız bularaq, yäşlek yılları komsomol tormışı belän qaynap ütkän. Tärbiäçe, uqıtuçı bulıp eşläwe küp waqıtın alsa da, awıl mädäniät uçağın sündermi totuçı keşelärneñ berse bulğan ul.
İnde yegerme biş yıldan artıq Ğaliä Zäynullina “Kübäläk” balalar fol'klor ansamblen citäkläp, berniçä buın balalarnı tatar mädäniäte, tatar sänğäte ruxında tärbiäläp çığardı. “Kübäläk”lär ölkä külämendä uzdırılğan festival'lärdä ciñep, iñ berençe urınnarnı alıp kilälär, alarnıñ çığışın xalıq härwaqıt soqlanıp, yaratıp qarşı ala. İreşkän uñışları öçen bu yıl “Kübäläk” fol'klor balalar ansamblenä Sverdlovski ölkäse mädäniät ministrı boyırığı belän “ürnäk ansambl'” iseme birelde.
Awıldaşları bik yaratalar, xörmät itälär Ğaliä xanımnı. Alar söyläwençä, olını olı itä, keçene keçe itä belä torğan Ğaliä xanım bik yärdämçel, eçkersez küñelle, uñğan keşe. Berdänber ulı häläk bulıp, tormışta bik zur sınawlar kiçersä dä, küñel köçen sındırmağan. Üze äytüençä, keşelärgä yärdäm itep, awıldaşları öçen yäşäp tormıştan täm taba ul.
Ğaliä Zäynullinanı ğömer bäyräme belän qotlarğa dip Yekaterinburg şähärennän kilgän Milli media-xolding citäkçeläre, deputat yärdämçeläre, Ärtä rayonı xakimiäte wäkilläre, rayon üzägennän, kürşe rus häm mari awıllarınnan kilgän komsomol yäşlege dusları häm başqa yaqınnarı, awıldaşları cıyıldı. Küñelennän taşığan xislär dulqınına tüzmiçä, Ğaliä xanım qunaqlarğa möräcäğät itte.
- “Min sezneñ barığıznı da bik yaratam, - dide ul, - bez tatarlar, bezne biredä xörmät itälär, ruslar da, marilar da, başqalar da. Şulay däräcäbezne töşermi, çın tatar yözen saqlap, millätebezne yuğaltmıyça, berdäm, dus bulıp yäşik”.
Ğadi awıl xatınınıñ çın yöräktän çıqqan bu süzläre tatar milläte öçen ğorurlıq ta, dus yäşärgä öndäw dä bulıp yañğıradı. Yubiley kiçäse çın-çınlap xörmätläw kiçäse bulıp uzdı.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Ğiraqtağı AQŞ köçläre citäkçese general George Casey Quşma Ştatlar prezidentı George Bushnıñ iminlekne arttıru planı nigezendä Ğiraqqa östämä köçlär kilä başladı dide.
Casey bügen küpme xärbi kilgänlegen äytmäde.
Uzğan atnada Bush Ğiraqqa östämä 21 meñ 500 xärbi cibäräçägen iğlan itkän ide.
Casey iminlek tiz arada yaxşırır dip kötärgä kiräk tügel, şulay da cäy-köz aylarında Ğiraqta wäzğiät yaxşırırğa tieş dide.
"Bez Ğiraqlılar belän bergä uñışqa ireşü öçen citärlek ışanıçlı iminlek köçlärenä iä. Axır çiktä ber plan da tulısınça garantiäle bulmağan kebek, monda uñışqa ireşügä garantiä yuq häm bu ber tön eçendä bula torğan xäl tügel. Ämma däwamlı säyäsi yardäm häm häryaqlap tırışlıqlarnı tuplaw belän minemçä bu plan tormışqa aşaçaq" dide Casey.


text:
Mısır prezidentlıq namzäte Ayman Nur kiçä ütkän prezident saylawlarında küpsanlı qanun bozular bulu säbäple saylawlarnı yañadan ütkärergä çaqırırğa cıyınuın belderde.
Nur tawış birüdä qanun bozular buluı turında şikayät itäçägen äytte. Anıñ urınbasarı Hişam Qasim äytüençä, ul başta saylaw komissiäsenä häm kiräk bulsa mäxkamälärgä möräcäğät itäçäk.
Ğad partiäse başlığı Nur Mısırda berençe märtäbä ütkärn prezident saylawlarında prezident Xösni Möbäräkneñ töp köndäşe buldı.
Saylaw räsmiläre äytüençä tawış birü näticäläre şimbägä qädär mäğlüm bulmıyaçaq. Bu saylawlarda Möbäräk ciñep çığar dip kötelä. Ğad partiäse küzätüçeläre tawış birü urınnarınd Möbäräk tarafdarları qanu bozdı dip belderä. Xökümät räsmiläre qayber qanun bozular bulsa da alar zur tügel ide di.


text:
Soñğı könnärdä Qırımda bulğan waqiğälär yarımutrawda millätara mönäsäbätlärneñ kiskenläşüenä işarä itä. Yalta, Sudaq yaqlarında cir mäs''äläse haman da çişelmägäne qırım tatarların qarşılıq çaraların oyıştıruğa etärgän ide. Soñğı waqıtta cir mäs''äläsenä qazaqlar mäs''äläse quşıldı. Qazaq oyışmaları qırım tatarlarına qarşı tora. Näticädä şundıy wazğiät tudı ki, Sudaqta ber tarafta cir taläp itkän qırım tatarları tora – ikençe yaqta alarğa qarşı bulğan slavyan oyışmaları – qazaq cämğiätläre. Xakimiätlär isä çarasızlıqtanmı ällä qırım tatarlarınıñ cir mäs''äläsen çişä almağanlıqtanmı wazğiätne kontroldä tota almıy. Sudaq şähär başlığı Leonid Şremftan xattä şundıy fiker yañğradı – qırım tatarların cir belän tä''min itüne ayırım maddä belän finanslawnı tuqtatırğa kiräk, çönki bu – millätara kierenkelekkä genä kiterä, dide Şremf.
Uzğan atnada Sudaqta qırım tatarları deportatsiä qorbannarı häykäle yanında cıyılıp Sudaq şähär xakimiäte binasına taba yul tottı. Cıyında qabul itelgän rezolyutsiädä qırım tatar xalqınıñ xoquqların häm milli avtonomiäne kire qaytaru, etnotsid säyäsäten tuqtatu, Qırım cirlären tawarğa äyländerep satıp beterüne tıyu häm yarımutrawda qazaq oyışmaların beterü taläbe bar ide. Älege uram cıyınnarı isä 1nçe fevral könne İsmet Salievnı irekkä çığaru taläbe belän çıqqan qırım tatarlarına Ukraina politsiäse ut açqaç başlandı. İsmet Saliev – ber keşegä höcüm itüdä ğayeplänep qulğa alınğan ide. Ämma Milli Mäcles räise Mostafa Cämiloğlu süzlärençä, İsmet Salievnıñ üzenä 11 keşelek urısça söyläşkän törkem berençe itep höcüm itkän. Mostafa Cämiloğlu millätara mönäsäbätlärneñ kierenkeläşep kitüendä cirle xakimiätlärneñ ğayebe bar, di:
"Qırım xakimiätläre häm tatar cämäğätçelege arasında mondıy tartışular bulıp tora, çönki cirle xakimiättä tatarlarğa qarata şovinistik mönäsäbät bar, häm alar töp keşe xoquqların sanğa suqmı" dide Mostafa Cämiloğlu.
Bügen Yaltada Mäcles äğzäse Ayder Mostafaev, Mäclesneñ Yalta regional bülekçäse räise Alexandr Perepeçin östennän mäxkämä utırışı uzdı xäbärlär aldıq. Bu uñaydan qırım tatarları Yalta şähär xakimiäte binası qarşında uram cıyını uzdırırğa tieş ide.
Bügen Qazan waqıtı belän kiçke säğat 11dä 41 metrlı qısqa dulqında efirğa çığaçaq Azatlıq tapşıruında Qırımdağı wazğiät häm anıñ Ukraina säyäsäte, anda barğan saylawaldı köräşe belän bäyle bulu-bulmawı turında tulıraq mäğlümat tıñlarğa çaqırabız.


text: Moody İnvestorlar Xezmäte bügen Könyaq Koreanıñ İnvestitsiälär reytingın uñay däräcädän tiskäre däräcägä küçerde. Bu Tönyaq Koreadağı atom qoralları programmasınıñ iminlek öçen borçıluğa kiterüe belän añlatıla. Bügen Könyaq Korea Prezidentı Kim Dae-Juñ Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät öçen cawaplı yuğarı wäkile Javier Solananı Tönyaq Koreağa barıp andağı atom programmalarına bäyle krizisnı çişüdä yardäm itärgä çaqırdı. Solana äytüençä, Yewropa Berlege häm başqa däwlätlär Quşma Ştatlar belän Tönyaq Korea arasında turıdan-turı söyläşülärgä ireşü öçen tırışa. Tönyaq Korea bu krizisnı barı tik Waşington belän turıdan turı söyläşülär aşa ğına çişep bulaçaq dip täqrarlap kilä. Bügen Qıtay xökümäte älege qaraş belän kileşep, Quşma Ştatlarnıñ bu nizağnı çişügä zurraq öleş kertü çaqıruın kire qaqtı. Bügen Tönyaq Korea delegatsiäse iqtisadıy almaş häm xezmättäşlek turında söyläşü öçen Könyaq Koreağa kilde.


text: Qabul. Äfğanstannıñ tönyağındağı Faryab wilayätendä cirle xärbi başlıqlarnıñ qorallı törkemnäre arasında suğışlar däwam itä. Äfğanstan üzbäkläreneñ mäğlüm citäkçese general Abdulräşit Dostum köçläre häm Atta Möxämmädneñ Cämiat-e-İslami törkemen yaqlawçılar arasında bäreleşlär ike kön elek başlanğan ide. Attanıñ yardämçese Säyed Möxämmäd bügen Reuters agentlığına, bügen däwam itkän suğışlarda berniçä keşe hälak buldı häm yaralandı, 5-se äsir itep alındı dip belderde. Abdulräşid Dostum da, Atta Möxämmäd tä Äfğanstannıñ küçeş çorı prezidentı Xämid Qarzai xakimiaten yaqlıy, läkin Taliban tar-mar itelgännän birle üzara suğış alıp bara.


text:
Çırşı bäyrämendä Qazan xanlığınıñ yığılu küreneşe kürsätelde
27 dekaberdä bulğan iñ zur çırşı bäyrämnäreneñ berse - 11meñnän artıq balanı cıydı. Anda respublikanıñ barlıq rayonnarınnan kilgän, tırışıp uqığan, sport bäygelärendä, cır häm biüdä zur uñışlarğa ireşkän balalar qatnaştı. Yäşlär eşläre ministrlığı tarafınnan oyıştırıla torğan bu bäyräm yıl sayın ütkärelä. Prezident iseme belän bäyle çırşı bäyräme Basket xol kebek zur binada uzdırıla, häm teatralläşterelgän tamaşa räweşendä oyıştırıla. Bu yulı da şulay buldı. Prezident yış qabatlıy torğan millätlär duslığı turındağı fikerne, tamaşanı säxnägä quyıçılar, konsert programmasında da çağıldırırğa tırıştı. Alıp baruçılar gel urısça ğına söyläşsälär dä, tatarça çığışlar da buldı. Qazannıñ 1000-yıllığına bağışlanğan säxnä küreneşe, ayıruça iğtibarnı cälep itte. Qılıç kütärgän suğışçılarnı, Qazan xanın, Söyembikäne biüçelär çağıldırıp birde. Xanlıqnıñ yığılu küreneşe, qara köçlär kilep, mul tormışnı yuq itte, dip ğäskäri kiemnän bulğan biüçelär kürsätep birde. Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan küreneş Çallıdan kilgän «Mizgel» teatrı başqaruındağı «Tuğan yaq» digän cır belän tämamlandı. Şulay uq, säxnädä Şaläpinğa bäyle waqiğalar da kürsätelde, KVN uyınçıları da, sportçılar da, keçkenä qızlar arasında çibärlek bäygesendä ciñgän balalar da çığış yasadı. Axırdan Glukoza isemle pop cırçı cırladı.
Respublika küläm çırşı bäyräme belän ber ük könne Qazan balaları öçen dä, şähär tantanası ütkärelde. Başqaladan yıraq torğan, ämma bik tırışıp uqığan malaylar häm qızlar yanına Qış babay belän Qar qızı, rayon häm awıl çırşı bäyrämenä kiläçäk.
Bikä Timerova.


text:
Flürä Söläymanova xalıq artistı buldı
Flürä Söläymanova Tatarstan radiosında häm Tatarstannıñ tatar filarmoniäsendä 25 yıl cırlağan cırçı. Anıñ cırlağan här cırın radio aşa tapşırılamı ul , televidenie aşa işeteläme, xalıq anı härçaq bik yaqın qabul itä.
Tatar xalqınıñ sixri moñnarın, äyterseñ ul üzenä genä cıyğan moñlı tawışı belän cırlağan cırçı, äle dä bik populyar. Alar arasında “ “Qır qazları kitkändä”, “Mäk çäçäge” “Orenbur şäle”,
Änwär Bakirovnıñ “Äytkän ideñ” , Röstäm Yaxinnıñ “Salağış bolınnarı” cırları Flürä Söläymanovanıñ başqaruında berençe bulıp yañğıradı. Tatarstan radiosı fondına kerep qalğan anıñ 100 lägän cırı bar.
Flürä Söläymanovanı , küplär inde anı xalıq artistı dip yörtsä dä, xäzer räsmi räweştä Tatarstannıñ xalıq artistı isemenä layıq bulğaç, artistkanıñ üzeneñ nindi xislär kiçerüen, Azatlıq radiosı tıñlawçıları belän urtaqlaşuın ütendek. Mikrofon aldında Flürä Söläymanova. “ Bik soñlap bulsa da , Tatarstannıñ xalıq artistkası isemeT räsmi räweştä qabul itü miña bik küñelle . Bu isemne birüçelärgä bik räxmätlemen.
Flürä Söläymanova ul, Qazaxstanda 1960 yılda tatar törkeme tözelgäç, professional'' säxnädä eşli başlağan cırçı. Qazax şağire icat itkän häm Ğosman Äxmätcanov tärcemä itkän şiğerenä kompozitor Sara Sadıyqova muzıka yazğan “Äniemä” cırı belän cırçı xalıqqa tanıldı. “ “M.Gorki klubında Sara Sadıyqova oyıştırğan ansambl''dä cırlıy başlağan idem. Säxnägä mine Sara Sadıyqova citäkläp çığardı dip äytergä bula . 1960 yılda Qazaxstanda tatar törkeme oyıştırılğaç ta, ul mine anda cibärgän ide. Şunnan birle häm äle haman da cırlım inde, ”,-dide ul.
Şulay uq ul äle Ul''yanovskiynıñ filarmoniäsendä Usman Älmiev belän dä eşlägän cırçı.
Cırçığa bıyıl 68 yäş. Anıñ 65 yäşlek yubiley kiçäse “Milli sanduğaç” digän afişa astında ütkän ide. Ul waqıtta, aña tapşırılğan Tatarstan Prezidentınıñ räxmät xatına da ul bik räxmätle. Soñğı yıllarda da kübräk yäşlär qatnaşqan “Altın bars” “Tatar cırı- 2005” bäygesendä dä, ul äle qatnaştı. Dimäk , bügenge yäşlär arasında da ul äle bik populyar .
Flürä Söläymanovanıñ layıqlı yalğa çıqqanına 15 yıl. Ämma şulay bulsa da, ul äle haman cırlawdan tuqtağanı yuq. Bügenge köndä dä ul “Qazan kiçläre ” ansambleneñ solistkası” dip belderde anıñ turında
1991eлдaH birle “Qazan kiçläre” ansamblen citäklägän Sara Sadıyqova fondınıñ citäkçese Äzhär Xösäyenov. Bu ansambl'' belän alarnı törle yal yortlarında, şifaxanälärdä , mäktäplärdä äle haman da kötep qarşı alalar.
Mälikä Basıyr


text:
Şağir Zölfät wafat buldı
Äle yaña ğına M.Äglämovnıñ 60 yıllıq yubiley ütte. Soñğı kiçäsendä aña xalıq şağire iseme tapşırıldı. Küp tä ütmi Ğ.Tuqay büläge iäse Zölfätkä 60 yuaş tuldı. Yubiley kiçäsenä kilgän ädäbiät söyüçelär häm anda çığış yasağan ädiplär äytüençä, Zölfät xäzerge zaman tatar şağirläreneñ iñ zatlılarınnan häm çın xalıq şağire bulıp ölgergän ide. Qızğanıçqa qarşı, Zölfät tä tizdän arabızdan kitte. İke şağir tormışta da bergä bulğannar. Alarnı Zölfät belän Mödäris dip kenä yörtkännär. Gür quyınına da alar ber ük aylarda kerep yattılar. İkeseneñ dä şığır yulları yaralı, qaynar qanlı yöräk kebek küñellärdä tibep yatalar. Zölfätneñ kitüe dä milli cämäğätçelek tarafınnan awır qabul itelde. Radio, televideniedän xäbär itelmäsä dä, çärşämbe irtäsendä Qazanlılar Zölfätneñ wafat bulu turında xäbärdar ide. Tatarstannıñ Möslim rayonında tuıp üskän, milli canlı şäxesneñ, 16 aprel’dä Qamal teatrında ütkän icat kiçäse, şul qädär ixlas häm ilhamlı ide. Anı därtle häm moñsu Zölfät belän xuşlaşu kiçäse ikänlegen kem uylağan?! Şul kiçäneñ qayber mizgellären iskä alsaq, şağir Rädif Ğataş üz çığışında bolay digän ide:
Şiğerendäge kebek kiläçäkne xıyallardan dawladı da, ayuladı da.
Bügenge köndä Zölfät tatar xalqınıñ iñ siräk talantlı şağire.
Yazuçılar berlege räise İlfaq İbrahimov Zölfätneñ ädäbiätkä kilüe häm anıñ şiğriättäge ostazları xaqında bolay digän ide: Ostazlarınnan digändä bez Tuqay, Taqtaş, Cälillär belän bergä Xäsän Tufan aña olpatlığın citkersä, xis digäne tabiğättän kilgän.
Kiçädä Zölfät Tatarstan kitap näşriätendä basılğan üzeneñ “Xoday sulışı” digän yaña cıyıntıqların ädäbiät söyüçelärgä taratqan ide. Anıñ äsärläre eçke ber köç belän suğarılğan, awıru buluına qaramastan ul haman aktiv icat itüen däwam itte häm buntarlege belän dä başqa şağirlärdän ayırılıp tora ide di, yazuçı Rabit Batulla.
Zölfät xalıq küñelendä Prometey yöräkle şağir genä tügel, dramaturg ta, jurnalist ta bulıp istä qalır. Qamal teatrı Zölfätneñ säxnä äsärläre belän bergä, ul tärcemä itkän Şekspir, Şiller dramaların da quydı. 60-70 yıllarda äle bik küplär tatar xalqı, tatar milläte, mädäniäte turında ber kälimä süz äytergä qurqıp yörgändä, Zölfät ütken-ütken şiğerlär yazdı: Kglardan da qurqıp tormadıq, döresen söyli idem. Äye şul, bez bäxetsez xalıq, di idem min. “Azatlıqnıñ” da moña role zur ide. Ägär keşe küñelendä azatlıq ruxı bulsa, ul barıber üz fikeren äytmi qalmıy inde ul.
May ayı köçle ruxlı şağirne arabızdan alıp kitüe belän tarixqa kerep qalır. Tatar xalqınıñ kürenekle ädibe Zölfät belän xuşlaşu pänceşämbe könne, S.Säydäşev isemendäge zur konsertlar zalında, irtänge säğät 10 uzaçaq.


text:
Çallı "tel urazasın" totırğa täqdim itä
Kön tärtibendä berençe süz Minzälä şähäreneñ 225 yıllığın bilgeläp ütüe, şuşı uñaydan berniçä Minzälä keşeseneñ bügenge wäzğıättän riza bulmıyça Çallı TİÜenä möräcäğät itüläre xaqında ide. Möräcäğät itüçelärne şähärdä Mädräsä bulmawı, mäçetneñ beräw genä häm keçkenä buluı, küptän tügel genä Rus Möşegäse häm tatar Möşeğase awıllarnı yanında yañartılğan "Şifa" isemen yörtkän çişmäneñ Aleksandr ataqay tarafınnan çuqındırıluı bu xaqta ğazetta yazu h.b küreneşlär borçıy ikän. Kürşelärneñ üteneçenä qolaq salıp, ictimaği üzäk räise Räfis Kaşapov, BTİÜneñ Minzälä bülegen torğızunı sorap, şähär citäkçelärenä, ayırım alğanda Georgiy Kupriänov isemenä möräcäğät cibärelüen belderde.
Şuşı uq cıyında qatnaşqan "Yuldaş" klubı citäkçese, 90 nçı yıllar başında TİÜ räise bulğan Zinnur Ähliullin "Tatar telen yaqlaw cämğiäte"n tözü zarurlığın kiterde häm cıyılışta qatnaşuçılarnı cämğiätneñ yaqınça eş proyektı belän tanıştırdı. Anda, tatar teleneñ bulğan pozitsiälärennän çigenü xaqında äytelä, häm xäzerge şartlarda närsä eşlärgä digän sorawğa üzeneñ küzallawın citkerä. Proyektta kem ul çın tatar, satılğan tatar kem bula, alarnıñ üzara mönäsäbätläre, urıs belän nindi mönäsäbät buldıru xaqında qayber añlatmalar birelä. Cıyında tikşerelgän älege dokumentta tatarnıñ tel urazası xaqında da äytelä. Tel urazası-tatar telen saqlap qaluda köräşneñ ber yulı, dip sanıy Zinnur Ähliullin:
- Berençedän, telebez däwlät tele bulıp kitä almadı, citäkçelärebez tatar telenä ixtiac tudıra almadı. İxtiac bulmağaç, telneñ kiräge dä qalmıy. Yarıy äle äbilär, babaylar bar, kübese urısça belmi. Alar arqasında ğına azmı-küpme ixtiac tua. Ä bezgä äytälär, sez bit urısça beläsez, nigä tatarça äytergä? Ägär dä bez uraza könnärendä, ber ay gel tatarça ğına söyläşep yörsäk, urısça söyläşmäsäk, telgä ixtiac tuaçaq. Monda tärcemäçe dä kiräk bulaçaq, kemder öyränergä dä mäcbür bula. Mondıy mexanizmnar Baltıyk buyı illärendä uñışlı qullanıldı."
Şulay itep, Zinnur Ähliullin fikerençä, yılğa ber ay däwamında urıs telendä söyläşmäw tatar telenä ixtiac tudıraçaq. Tatar telen yaqlaw cämğiäteneñ proyektındağı şuşı häm başqa qayber maddälärgä üzgäreşlär, östämälär kertep, qabat tikşerergä, qanunıy tös birep, cämäğätçelekkä citkerergä digän qarar qabul itelde.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text: Bu turıda internetnıñ “Ufaweb” säxifäse xäbär itte. Anda Rusiä Prezidentınıñ witse-premerı Aleksandr Juqov häm iqtisadi üseş ministrı German Gref belän oçraşuı turında süz bara. Xäbärgä qarağanda, Prezident Başqortstan häm Tatarstan neftlären sıyfatsız bulu säbäple dönya bazarına çığaru faydasız dip beldergän. Çönki alarda kükert Seber neftenä qarağanda öç tapqırğa kübräk. Yuğarı sıyfatlı neftne ber dollarğa qıymmät satqanda ğına da, ul yılına ber milliard sum tabış kertäçäk dip kötelä. Bu mäsälägä noqta közen quyılaçaq.


text:
Tufan Miñnullin: «Bez, bütännär üz tütällärendä çäçäk üstergändä, şul tütällärne aşlawçı aşlamağa äylänä barabız. Ägär şuşı xaqiqätne añlamasaq, bez betäçäkbez.» [ Tatarstan yäşläre ]  Räşit Äxmätov: «Mortaza Räximovqa Tatarstanğa küçep kilergä turı kilmägäye.» [ ЗBeздa ПoBoлжbя ]
Sineñ yazğannarıñ minem canğa barıp citmi, bezneñ küñellär arasında kirtä tora», - di Tufan Miñnullin. Tatarnıñ ber balası ikençe ber tatar balası belän çit teldä söyläşä, dip sızlana avtor.
Mordoviädä bulğanda, Lämberä rayonı xakimiäte başlığı Qäbir Älmäşev Kamil Tañğalıçev şiğerlären Qazanda, tatarçağa tärcemä itep, bastıru telägen äytkän bulğan. Moña Tufan Miñnullin, qatğıy räweştä, qarşı çığa:
Sin tatar telen şaqşı beläseñ, sin tatarça yazarğa tieş, yäki sin tatarça da yazarğa tieş. Ul sineñ millät aldındağı burıçıñ, babalarıña tülänergä tieşle burıçıñ,- dip möräcäğät itä ul Kamil Tañğalıçevka. Şulay, Kamil tuğan, Bez, bütännär üz tütällärendä çäçäk üstergändä, şul tütällärne aşlawçı aşlamağa äylänä barabız. Ägär şuşı xaqiqätne añlamasaq, bez betäçäkbez,- dip yaza Tufan Miñnullin.
Bu fikerlär ayırım ber avtorğa ğına tügel, ä kiñräk dairälärgä yünälğänğä kürä, Tufan äfände anı açıq xat itep, Tatarstan yäşläre gäzitenä bastırıp çığara. Kamil Tañğalıçev niçek cawap birer häm nindi teldä? Busı äle bilgele tügel, kötep qarıyq...
ЗBeздa ПoBoлжbя gäziteneñ yaña sanında, baş möxärrir Räşit Äxmätov, saylaw aldı kompaniäseneñ başlanuın bilgeläp ütä häm üzeneñ säyäsi ğäybätlär taratu ğädäten däwam itterä. «Tatar manevrları» digän mäqälädä ul, Başqortstandağı saylawlar temasına tuqtala. Niçä protsent tatar parlamentta urın yawlıy alır, Bäläbäy tatar gimnaziäseneñ qıyu direktorı saylanırmı, Prezident saylawlarında kem ciñär, digän sorawlar quya avtor.
Başqortstanda yaña Prezident saylansa, ä anıñ urıs bulu ixtimalı zur, bu Tatarstan öçen dä yaña säyäsi manzara açaçaq. Räximovqa Tatarstanğa küçep kilergä turı kilmägäye. Anıñ zur gäwdäsen Qazan uramnarında kürü qızıq bulır ide. Anıñ, Xruşçev kebek, pensiägä çıqqaç dönyağa qaraşların üzgärtüenä şiklänäse yuq. Ägär ul tatarlarğa qarata yomşağraq säyäsät alıp barğan barsa, anıñ respublikadağı pozitsiäse dä nığraq bulır ide, häm anı yañadan saylaw mäsäläse quyılmas ide. Bälkem, kiter aldınnan ul aqılına kilep, tatar telenä däwlät tele däräcäsen birer,- dip yaza Räşit Äxmätäv.
Ul, şulay uq, Tatarstanda deputat saylawları bu yılnıñ dekaberendä bula, yaña parlament belän elekkeçä idärä itep bulmayaçaq, Prezidentnıñ säyäsi kiñäşçese Rafael Xäkimovnıñ Duma deputatı bulıp kitüe mömkin häm Qazan başlığı Kamil İsxaqovnıñ may ayında eşsez qaluı kebek, bersennän berse qızıqlı farazlar bäyän itä. Yazmanıñ axırında ul, Kamil İsxaqov häm Mintimer Şäymievnı säyäsi köndäşlär dip atıy, häm alar arasında saylarğa täqdim itä. Häm şunda uq, küpçelek Şäymievqa tawış birer inde dip, üze quyğan sorawğa üze cawap ta birä.
Bikä Timerova, Qazan


text:
Tatarstannıñ iñ zatlı xatın-qızları
“Xatın-qız Lider, cämğiät eşleklese” nominatsiäsendä iñ yuğarı urın respublika Däwlät Sovetı särkätibe Valentina Lipujina layık buldı.
“Xatın-qız – Biznes Ledi” nominatsiäsendä Aznaqay şähäreneñ “Güzäl” maturlıq salonnarı xucası Güzäl Xannanova ciñde. Bäygedä ciñüdän soñ Güzäl xanım belän qısqa ğına äñgämä oyıştırdıq. Güzäl xanım üzeneñ ğailäsenä, bigräk tä eşenä birelgän keşe. Eş anıñ bäxete, anıñ yäşäw räweşe.
“Xatın-qız – Mädäniät häm ruxi tormış” nominatsiäsendä iñ yuğarı urın Piträç rayonı uqıtuçısı häm töbäk tarix muzey mödire Anna Nikiforovağa birelde.
“Xatın-qız - Ana” nominatsiäsendä iñ yuğarı urın Tübän Qamada yäşäwçe, 9 bala anası, 17 onıq äbise häm 4 onıqçıq däw äbise Gämbäriä Salavatovağa tapşırıldı.
“Xatın-qız – Yıl ürnäge” nominatsiäsendä “Tatximfarmpreparat” oyışması laboratoriäse citäkçese Tat'yana Ğaliullina ciñde.
“Yıl ir-atı: xatın qız qaraşınça” nominatsiäsendä ciñüçe bulıp 9 nomerlı professional' litsey baş masterı Anatoliy Mex häm “Rubin” futbol komandası baş trenerı Qurban Berdiev tabılğan.
8 mart bäyräme belän prezident ayıruça Rossiäneñ häm Tatarstannıñ atqazanğan aktrisasın Alsu Ğäynullinanı qotladı. Şulay uq şäxsän prezident qotlawın şuşı könne üzeneñ 70 yıllıq yubileen ütkärgän Daniä Däwlätşina aldı. Daniä xanımğa prezident ixtiramın belderep çäçäklär tapşırdı. Daniä Salix qızı Layış rayonınıñ citäkçese, Tatarstan Yuğarı Sovet särkätibe, xatın oyışmasınıñ citäkçese bulıp eşlägän.
Prezident oçraşuda qatnaşuçılarnı häm bäygedä ciñüçelärne “8 mart – Xalıqara xatın-qızlar bäyräme belän täbrikläde häm töp ike telägen citkerde: berençedän, balalar üz analarığıznı xörmät itep, alarnı bar borçulardan saqlağız häm ikençedän, irlär sezneñ öçen - xatınnarığıznı yaratığız häm cılı iğtibar kürsätegez. Näq şulay bulırğa tieş”.
Al'bina Zäynulla, Qazan.