text:
QR Prezïdenti N. Nazarbaevtıñ «Qazaqstan jaña jahandıq naqtı axwalda: ösim, reformalar, damw» attı Qazaqstan xalqına Joldawı
ASTANA. QazAqparat - Bügin Astanadağı Täwelsizdik sarayında Qazaqstan Prezïdenti Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan jaña jahandıq naqtı axwalda: ösim, reformalar, damw» attı Qazaqstan xalqına Joldawın jarïya etti. QazAqparat XAA Joldawdıñ tolıq mätinin taratadı.
Memleket basşısınıñ Qazaqstan xalqına Joldawı:
«Qazaqstan jaña jahandıq naqtı axwalda: ösim, reformalar, damw»
Qımbattı qazaqstandıqtar!
Qurmetti Parlament depwtattarı men
Ükimet müşeleri!
Xanımdar men mırzalar!
Sanawlı künderden keyin biz azattıq twın jelbiretip, Täwelsiz memleket atanğanımızdıñ 25 jıldığına ayaq basamız. Bul - täwelsizdikti nığaytw jolındağı ölşewsiz eñbegimizdiñ şïrek ğasırlıq belesin qorıtındılaytın mereyli sät. Täwelsizdikti bayandı etw oğan qol jetkizwden de qïın. Memlekettigimizdiñ tuğırın mızğımastay nığayta tüsw üşin bizge äli talay ötkeli kürdeli, ökpegi köp buralañ joldardan ötwge twra keledi.
Zamannıñ betalısın özderiñiz körip otırsızdar. Asa kürdeli, qïın kezeñge ayaq bastıq. Jaña qaterleri men tıñ mümkindikteri qatar örbigen jahandıq axwal bizdiñ köz aldımızda özgerwde. Alpawıt elderdiñ teketiresi men özara sankcïyalar almasw dünïeni tuyıqqa qaray bastawda. Bizdiñ bastı eksporttıq önimderimizdiñ dünïejüzilik narıqtağı bağası eselep quldıradı. Bügingi axwal - bizdiñ jetistikterimizdi sınğa salıp, eldigimizdi şıñday tüsetin waqıt tezi. Jawaptı sätte birligimizdi saqtap, elimizdiñ ïgiligi üşin ayanbay ter tögwimiz kerek. Birimiz - bärimiz üşin, bärimiz - birimiz üşin degen qağïdanı ustanıp, eñbek etwge tïispiz.
Sät sayın qubılğan alasapıran zamanğa say amal bolwı kerek. Eñ jaqsı jospar - waqıt talabına beyimdele alatın jospar. Biz de zamannıñ betalısına qaray mejelerimizdi belgilep, josparlarımızdı jöndep otıramız. Bizdiñ maqsatımız - eli baqıttı, jeri güldengen qasïetti Otanımız Qazaqstandı «Mäñgilik El» etw! Älemdegi eñ damığan 30 memlekettiñ qatarına qosılıp, bay da qwattı eldermen ïıq tüyistirw. Biz bul maqsatımızğa mindetti türde jetemiz. Men bügin jaña qaterleri men tıñ mümkindikteri qatar örbigen jaña jahandıq naqtı axwalda damwdıñ bastı bağıttarın ayqındaytın Qazaqstan xalqına Joldawımdı jarïya etpekpin.
Qımbattı qazaqstandıqtar!
Qurmetti Parlament depwtattarı, Ükimet müşeleri!
Xanımdar men mırzalar!
Birneşe künnen keyin tarïx el Täwelsizdiginiñ 25 jıldığınıñ esebin bastaydı. Nebäri şïrek ğasırda Qazaqstan jahandıq şarwaşılıq baylanıstarğa qosılğan egemen ulttıq ekonomïka jäne ulttardıñ älemdik otbasınıñ tolıqqandı qatıswşısına aynalğan memleket retinde qalıptastı. Biz bärimiz birge köptegen sınaqtarğa tötep berdik, şınıqtıq jäne nığaydıq. Biz özimizdiñ bükil tarïxımızda köz körmegen tabıstı ekonomïkalıq damw qarqınına qol jetkizdik. Bizdiñ xalqımız buğan deyin eşqaşan bügingidey jaqsı ömir sürgen emes. Biz köp närselerge qol jetkizdik.
Qazir älem şapşañ qarqınmen özgerwde. Basqaşa däwir twıp keledi. Bizdiñ köz aldımızda özgeşe mümkindikteri men täwekelderi bar jaña jahandıq naqtı axwal payda bolwda. Büginde Qazaqstan ekonomïkasına älemdik rınoktardağı quldıraw twındatqan birqatar sırtqı faktorlar teris äserin tïgizwde. Jahandıq dağdarıstardıñ şığw törkini bizderge baylanıstı emes. Jahandıq dağdarıstar ıqpalınan eşkim de saqtanıp qala almaydı.
I. Jaña jahandıq naqtı axwaldıñ sın-qaterleri
Büginde bizge de älem damwınıñ bükil sın-qaterlerin köre bilwdiñ mañızı zor.
Birinşiden, qazirgi jahandıq dağdarıs jappay qamtw sïpatına ïe. Is jüzinde barlıq älemdik rınoktar - qarjı, kömirswtegi, metaldar, azıq-tülik jäne basqa da rınoktar turaqsız. Bizdiñ eksporttıq önimderimizge suranıstıñ tömendewiniñ negizgi sebebi de osında.
Ekinşiden, älemniñ barlıq ekonomïkalarında da ekonomïkalıq ösimniñ bayawlawı bayqalwda. Büginde jahandıq IJÖ ösiminiñ ünemi tömendewi jönindegi boljamdar eşkimdi de tañqaldırmaydı. 2011 jıldıñ küzinen bastap Xalıqaralıq valyuta qorı olardı 5-ten 3 payızğa deyin tömendete otırıp, boljamdıq körsetkişterdi 6 ret qayta qaradı. Jäne, şaması, bul da şek emes sïyaqtı.
Üşinşiden, büginde munaydan tüsetin swpertabıstar joq.
Törtinşiden, jahandıq ekonomïka sayasï faktorlardıñ qısımın sezinwde. Älem turaqsız bola tüsti. Jetekşi derjavalar bir-birine qarsı sankcïyalar engizdi. Olardıñ arasındağı senim kürt tömendep ketti. Tayaw jäne Orta Şığıs, Soltüstik jäne Ortalıq Afrïka öñirindegi turaqsızdıq pen daw-janjaldar keñ awqımdı bosqındar ağınına aparıp soqtırdı. Ärbir kün terrorlıq aktiler men ondağan adamdardıñ qaza tapqandarı twralı xabarlar jetkizwde. Büginde xalıqaralıq terrorïzm älemge elewli qater töndirip tur. Bul täwelsiz memleketterdiñ işki isterine sırtqı küşterdiñ aralaswı jolımen memlekettiliktiñ küyrewiniñ nätïjesi.
Älemniñ damwı küşterdiñ älemdik jäne öñirlik ortalıqtarınıñ arasındağı qatañ bäsekelestik ayasında jüretin boladı. Jaña jahandıq ömir şındığınıñ sın-qaterlerine biz özimizdiñ naqtı mümkindikterimiz negizindegi birtutas is-qïmıl strategïyasın qarsı qoyuımız kerek.
II. Qazaqstannıñ dağdarısqa qarsı mümkindikteri
Jahandıq dağdarıs - ol tek qawip qana emes, sonımen birge jaña mümkindikter. Älemdik awqımdağı köptegen kompanïyalar damwdıñ dağdarıstıq kezeñinde sätti kompanïyalarğa aynaldı. Is jüzinde soñğı jartı jüzjıldıqta tabısqa qol jetkizgen elderdiñ bäri twra mağınasında nölden bastağan bolatın. Bizdiñ Qazaqstannıñ özi de dağdarıs däwirinde ömirge keldi. Alğaşqı onjıldıqta - Täwelsizdiktiñ qalıptaswınıñ eñ qïın kezeñinde - biz negizinen «munaysız» ömir sürdik. Täwelsiz Qazaqstan är kezde de sırtqı ekonomïkalıq stïxïyalarğa kereğar damıp otırdı. Biz Täwelsizdigimizdi jarïyalağan ötken ğasırdıñ 90-şı jıldarınıñ birinşi jartısı biz üşin qolaylı bola aldı ma? Ol waqıttarı öndiris toqtap, adamdar jumıssız jäne ömir sürwge qajetti qarjısız qaldı. Biz layıqtı türde, ärbir qadam sayın ol dağdarıstı eñsere bildik. Bizdiñ elimiz özgeristerdiñ alğaşqı nätïjelerin endi ğana sezine bastağan sätte 1997-1998 jıldardağı Oñtüstik-Şığıs Azïyadağı qarjı dağdarısı kelip jetti.
Sol waqıttarı qabıldanğan strategïyalıq şeşimder men is-qïmıldar mañızdı oñ sïpattı mänge ïe boldı. Ol keñ awqımdı jekeşelendirw men bizdiñ ekonomïkamızğa köptegen transulttıq kompanïyalardıñ kelwi. Sol kezeñde biz jaña elordamız - Astananıñ qurılısın qolğa aldıq, Kaspïy qubırlı ötkizgiş konsorcïwmı jumıs istey bastadı, «Qazaqstan-2030» Strategïyası bastaw aldı. 2007-2009 jıldardağı dünïejüzilik qarjı dağdarısı twındağan kezde Ulttıq qor qurw twralı şeşimniñ mañızdılığı meylinşe ayqın bola tüsti. 20 mïllïard dollarday - Qazaqstan IJÖ-siniñ 14 payızı - jumıspen qamtwdı qoldawğa, joldardı jöndewge jäne salwğa, qalalar men awıldardı köriktendirwge bölindi. Bank sektorı, şarwa qojalıqtarı, şağın jäne orta bïznes kömekke qol jetkizdi. Aram nïetti qurılıs salwşılarğa aldanğan mıñdağan ülestik qurılısqa qatıswşılar memlekettiñ izgilikti erik-jigeriniñ arqasında jaña turğın üyler alıp şıqtı.
Biz dağdarısqa qarsı eki jospardı äzirlep, däyektilikpen jüzege asırdıq. Bul bizdiñ ekonomïkalıq qïındıqtardı eñserwdegi zor da tabıstı täjirïbemiz. Qazirgi jahandıq dağdarıs bizdiñ basımızğa kütpegen jerden kelip tüsken joq. Men jaña tolqınnıñ qaytkende de kelip soğatının talay ret aytqanmın. Bul jolı Qazaqstan dağdarısqa qarsı aldın alw strategïyasın alğaş ret qoldanıp otır.
Birinşiden, biz qazirdiñ özinde ïndwstrïyalıq-ïnnovacïyalıq damwdıñ ekinşi besjıldığın bastadıq, yağnï şïkizat reswrstarına ğana qarap qalmaytın ekonomïka qurwdamız.
Ekinşiden, biz «Nurlı Jol» Memlekettik ïnfraqurılımdıq damw bağdarlamasın qabıldadıq. Dağdarısqa qarsı şaralardıñ mañızdı aspektisi ulttıq valyutamız teñgeniñ erkin bağamğa köşwine baylanıstı boldı.
Üşinşiden, biz «5 ïnstïtwttıq reformanı jüzege asırw boyınşa 100 naqtı qadam» Ult josparın jüzege asırwdamız. Parlament Ult josparın zañnamalıq qamtamasız etw üşin jumıs istewde. Olar 80-nen astam zañ. Olar biz josparlağanday, 2016 jıldıñ 1 qañtarınan jumıs istey bastaydı. Şağın jäne orta käsipkerlik üşin äkimşilik kedergiler joyılwda, memlekettik basqarw, bilim berw men densawlıq saqtaw jetildirilwde. Osı şaralardıñ bäri de memleketke, qoğamğa bizdiñ ekonomïkamızğa qosımşa tözimdilik beredi.
Törtinşiden, biz qajetti memlekettik qor men altın-valyuta rezervin jïnaqtadıq.
Besinşiden, meniñ tapsırmam boyınşa, buğan deyin men aytqanday, munay bağası barreline 30-ğa deyin jäne 20 dollarğa deyin tömendegen jağdaylarğa oylastırılğan is-qïmıldar nusqası äzirlendi.
Altınşıdan, Qazaqstanda ïnnovacïyalıq ïndwstrïyalandırw şeñberinde qurılğan ekonomïkanıñ jaña sektorları ekonomïkalıq ösimniñ drayverlerine aynalwda. Köptegen öñdewşi salalar ösim körsetip otır. Bes jılda öñdew önerkäsibi 1,3 ese, xïmïya önerkäsibi men qurılıs materïaldarı öndirisi 1,7 ese östi. Maşïna jasaw önimderin şığarw 2,2 ese, eksport 3 ese arttı. 800-den astam ïndwstrïyalıq jobalar jüzege asırıldı. Bïılğı jılı metallwrgïya önerkäsibi birden 15 payızğa, xïmïya önerkäsibi 3,2 payızğa ulğaydı. Mïneraldı önimder öndirisi 3,2 payızğa, kïim-keşek 4 payızğa östi. Dünïejüzilik bank pen Azïya damw banki Qazaqstan üşin 2016 jılğa joğarı ekonomïkalıq ösw qarqının boljap otır.
Jetinşiden, qazaqstandıqtardıñ ekonomïkalıq minez-qulıqtarı özgerwde. Eñbek önimdiliginiñ 60 payızdan astamğa artqanı bayqalıp otır.
* * *
Bizdiñ xalqımız eşqaşan bügingidey baqwattı turmıs keşip körgen joq. Täwelsizdik alğannan beri 1300-den astam densawlıq saqtaw nısanı men 1700-den astam bilim berw oşağın saldıq. Olardıñ barlığın eñ soñğı ülgidegi quraldarmen jabdıqtadıq. Asa kürdeli operacïyalardı öz elimizde, öz därigerlerimiz jasaytın jağdayğa jettik. Jalpı xalıqtıñ turmısınıñ, densawlığınıñ tüzelwi, sanınıñ öswiniñ nätïjesinde qazaqstandıqtardıñ ortaşa ömir uzaqtığı 72 jasqa jwıqtadı.
Memleket qanday jağdayda da älewmettik mindettemelerin şaşaw şığarmay orındap keledi. Tarïxımızdı tügendep, mädenïetimizdi örkendetwge qol jetkizdik. Jaña jıldan byudjet qızmetkerleriniñ jalaqısı, älewmettik järdemaqılar men şäkirtaqı ortaşa alğanda 30 payızğa deyin köbeyedi. Osınıñ barlığı xalıqtıñ bolaşaqqa senimmen qarap, alañsız ömir sürwine tolıq negiz boladı.
Qurmetti qazaqstandıqtar!
Osıdan eki jıl burın men «Qazaqstan-2050» Strategïyasın jarïyaladım. Osı waqıttıñ özinde-aq biz onı jüzege asırwda, tipti, jahandıq dağdarıstıñ teris ıqpalına qaramastan, orasan zor nätïjelerge qol jetkizdik.
Birinşiden, Davos ekonomïkalıq forwmınıñ Jahandıq bäsekege qabilettilik ïndeksi körsetkişi boyınşa Qazaqstan älemde 42-şi orınğa ïe boldı.
Ekinşiden, bïznes üşin barınşa qolaylı jağdaylar jasaytın elderdiñ älemdik reytïnginde Qazaqstan 41-şi pozïcïyanı ïelendi.
Üşinşiden, bügin, 30 qaraşada Qazaqstan Dünïejüzilik sawda uyımınıñ zañdı türdegi tolıqqandı müşesi boldı. Ol twralı DSU-nıñ Bas keñesiniñ otırısında resmï türde xabarlanatın boladı. Bul oqïğa täwelsiz Qazaqstannıñ tarïxındağı mañızdı kezeñ bolıp tabıladı. Ol bizdiñ elimizdiñ tolıqqandı sawda-ekonomïkalıq äriptes retinde moyındalwın ayğaqtaydı. Qazaqstannıñ DSU-ğa ötwi bizdiñ eksporttawşılarımız üşin de, ekonomïkamızdıñ şeşwşi sektorlarına keletin şeteldik ïnvestorlar üşin de jaña mümkindikter aşadı.
III. Bizdiñ dağdarısqa qarsı bastı strategïyamız
Büginde köptegen jayttar Ulı Qazaqstan jolı men Mäñgilik El ïdeyasın bastap otırğan özimizge baylanıstı. Bizdiñ uzaq merzimdi, orta merzimdi jäne tayaw bolaşaqqa arnalğan is-qïmıl strategïyalarımız bar.
Qazir jäne kez kelgen basqa waqıtta bizdiñ dağdarısqa qarsı bastı strategïyamız üş qarapayım, biraq mañızdı - ösim, reformalar, damw uğımdarımen ündes.
Birinşisi - ösim. Äñgime eñ aldımen, ekonomïkalıq ösim twralı bolıp otır. Ağımdağı mindetterge qatıstı alğanda bizge Qazaqstannıñ älemniñ neğurlım damığan otızdığına enwin qamtamasız etetin ekonomïkalıq ösim qarqının qalpına keltirw qajet. Biz jeke bastamalardı damıta otırıp, ösimniñ jaña işki közderin aşwğa tïispiz.
Ekinşi - reformalar. Olar ekonomïkanıñ, qoğam men memlekettiñ turaqtılığın qamtamasız etedi. Qazir biz «100 naqtı qadam» Ult josparın jüzege asırıp jatırmız. Olar öz awqımı jağınan biz 90-şı jıldarı jürgizgen reformalar awqımına säykes. Bizge memlekettik jäne korporatïvtik menedjmentti, qarjı jäne fïskaldıq sektorlardı neğurlım tereñirek reformalaw meylinşe qajet.
Üşinşi - damw. XXI ğasırda qoğamnıñ barlıq salaların üzdiksiz jañğırtw damwdıñ bastı faktorına aynalıp otır. Biz Jalpığa Ortaq Eñbek Qoğamı, joğarı älewmettik jawapkerşilik, xalıqtıñ neğurlım älsiz bwındarına atawlı kömek qağïdattarında bükil memlekettik, qoğamdıq jäne jeke ïnstïtwttardı keñ awqımdı jañğırtw boyınşa jumıstar jürgizwdemiz.
IV. Dağdarısqa qarsı jäne qurılımdıq jañarwlardıñ bes bağıtı
Tayaw waqıttarda bizge kelesi bes bağıt boyınşa dağdarısqa qarsı jäne qurılımdıq keşendi jañarwlardı jüzege asırw qajet.
BIRINŞI. Qarjı sektorın turaqtandırw
Bizdiñ mañızdı mindetimiz - qarjı jüyesin jıldam turaqtandırw, onı jaña jahandıq naqtı axwalğa säykestendirw.
Birinşiden, qarjı sektorınıñ teñgeniñ erkin bağamı jağdayında tïimdi jumıs istewin qamtamasız etw. Mundağı qağïdattı sät sol, Ulttıq valyutanıñ bağamına Ulttıq qor qarjıları esebinen şeksiz qoldaw körsetw täjirïbesine qayta oralw bolmaydı. Ulttıq bank bank sektorınıñ barlıq swbektilerine jumıs istemeytin nesïeler boyınşa stress-testilew jürgizwi qajet. Onıñ nätïjeleri boyınşa olardı moyındaw jäne esepten şığarw jöninde şaralar qabıldaw kerek. Kapïtaldandırw problemaların şeşe almağan bankter qarjı jüyesinen «ketwi» tïis. Qazaqstandıq bankter barlıq xalıqaralıq standarttarğa, sonıñ işinde, Bazel komïteti men Xalıqaralıq valyuta qorınıñ standarttarına säykes kelwi qajet. «Dollarsızdandırw» quraldarın keñeytw arqılı ulttıq valyutağa degen senimdi nığaytwğa qol jetkizwdiñ mañızı zor.
Ekinşiden, ïnflyacïyalıq targettew şeñberinde Ulttıq bank orta merzimdi bolaşaqta ïnflyacïya deñgeyin 4 payızğa deyin tömendetwi kerek. Ol üşin payızdıq mölşerlemelerdi ïkemdi özgertw tetigi tolıqqandı paydalanılwı tïis.
Üşinşiden, Ulttıq banktegi ïnstïtwttıq kemşilikterdi joyu qajet. Birtutas Zeynetaqı qorın, Problemalı nesïeler qorın jäne basqa da qarjı ïnstïtwttarın onıñ baqılawınan şığarw kerek.
Törtinşiden, 2016 jılı zeynetaqı aktïvteri jeke qazaqstandıq nemese şeteldik kompanïyalardıñ basqarwına berilwi tïis. Zeynetaqı jïnalımdarınıñ tabıstılığın arttırw maqsatında zeynetaqı qarjıların ïnvestïcïyalawğa közqarastardı qayta qarağan jön. Zeynetaqı qorına közqaras pen basqarw da Ulttıq qorğa közqaras pen basqarw sïyaqtı bolwı kerek.
Ulttıq bank qoğam men qarjı mekemelerine öz qızmetiniñ mäseleleri boyınşa ünemi tïyanaqtı aqparat berip turwı tïis. Qarjı sektorına qatıswşılardıñ bärimen qalıptı jumıs babındağı ünqatıswdı jolğa qoyudıñ mañızı zor. Osı atalğan barlıq kezek küttirmes şaralardı qabıldağannan keyin ğana ekonomïkanı ıntalandırwğa, sonıñ işinde monetarlıq täsildermen ıntalandırwğa kiriswge boladı. Men jaña basşılıqtıñ Ulttıq bankti sawattı basqaratınına senemin. Bizdiñ bärimizdiñ de ulttıq valyutamız - teñgege senwimiz qajet. Teñge salımdarı - büginde azamattardıñ jïnalımdarın saqtawdıñ eñ üzdik quralı.
EKINŞI. Byudjet sayasatın oñtaylandırw
«Körpege qarap kösilw» - bul, äsirese, jahandıq dağdarıstıñ ıqpalı jağdayında biz üşin tekserilgen qağïdat jäne byudjet sayasatınıñ durıs modeli.
Büginde biz byudjetke salıqtıq tüsimderdiñ 20 payızğa derlik tömendegenin aytıp otırmız. Qosılğan qun salığın tölew kölemi törtten birge, al tabısqa korporatïvtik salıq boyınşa 13 payızğa tömendedi. Bul bar bolğanı bïzneske qosımşa qısımdı bildiretin boladı. Byudjet şığındarın Ulttıq qor esebinen jabw - köregendik emes. Biz aldağı jıldardıñ qanday boların bilmeymiz. Sondıqtan meniñ ustanımım qağïdattı - Ulttıq qor qarjıların ağımdağı şığındarğa paydalanw toqtatılwı tïis. Ulttıq qordan respwblïkalıq byudjetke jıl sayınğı kepildendirilgen, şektewli transfert birden-bir tetik bolwı kerek. Ükimetke Ulttıq qor qarjıların jaña jahandıq ömir şındığı jağdayında qalıptastırw men paydalanwdıñ jaña tujırımdamasın äzirlewdi tapsıramın.
Bizge memlekettik kirister men şığıstardıñ bükil jüyesin qayta qaraw qajet. Eñ aldımen, byudjettiñ kiris bazasın ulğaytw kerek. 2017 jılı qazirgi QQS-tiñ ornına satwdan tüsetin salıqtı engizw qajet. Barlıq tïimsiz salıqtıq jeñildikterdi joyğan jön. Salıqtıq rejimderdi oñtaylandırw qajet - tek üş deñgey ğana qalwı kerek. Olar - jalpı, jeke käsipkerler üşin patent jäne şağın jäne orta bïznes, sonday-aq, agrarlıq sektor üşin arnayı salıq rejimi. Munday mexanïzm «köleñkeli ekonomïkanı» jarıqqa alıp şığatın boladı.
Salıq salasınıñ möldirligin arttırw Ükimettiñ bastı mindeti bolwı tïis. Tek osılay etkende ğana ekonomïkanıñ ärbir swbektisi salıqtardı tolıq kölemde tölewge müddeli bolmaq.
Ükimet salıqtıq äkimşilendirwdiñ tïimdiligin qamtamasız etwi kerek. Büginde mülikti jarïya etw merzimderi 2016 jıldıñ 31 jeltoqsanına deyin uzartıldı. Mülik pen aqşanı zañdı aynalımğa qaytarw üşin qosımşa ıntalandırwlar qabıldandı. Qupïyalılıq pen sot qwdalawınan qorğawğa kepildik beriledi. Ükimetke jarïya etw jağdaylarına tağı bir ret taldaw jasawdı jäne qajet bolğan jağdayda, oğan qatıswşılarğa kepildikti küşeytwdi tapsıramın. Men mülikti jarïya etwge qatısw jöninde äli de oylanıp jürgenderdiñ barlığın osı mümkindikti paydalanıp qalwğa şaqıramın.
2017 jıldıñ 1 qañtarınan kirister men şığıstardı jappay deklaracïyalaw küşine enedi. Odan keyin, olar qayda bolsa da, olardıñ şığw törkini men salıq salınwın anıqtaw üşin, sonıñ işinde Ekonomïkalıq ıntımaqtastıq pen damw uyımınıñ kömegimen, esepşottar men aktïvterdi anıqtaw boyınşa şaralar qabıldanatın boladı.
Endi byudjet şığındarın oñtaylandırw jönindegi şaralar twralı. Ükimetke barlıq byudjettik bağdarlamalarğa tolıq revïzïya jürgizwdi tapsıramın. Dağdarıs jağdayında är teñge de mañızdı. Tïimsiz şığındar nemese jeke sektor esebinen jabılwı mümkin şığındar byudjetten şığarılwı tïis. Öñirlik jäne ïndwstrïyalıq damw bağdarlamalarınıñ şığındarın qayta qaraw qajet.
Memlekettik şığındar men swbsïdïyalar jüyesin de qayta qarağan jön. Büginde bütindey bir salalar memleket esebinen ömir sürwde. Sonımen birge, mäselen, «QazAgro» korporacïyası arqılı körsetiletin memlekettik qoldaw quraldarı bükil awılşarwaşılıq tawar öndirwşilerdiñ teñ jartısı üşin qoljetimdi emes. Byudjet şığındarın jeñildetw üşin memleket-jekemenşik äriptestigi tetigin belsendirek qoldanw qajet. Ekonomïkanıñ basım salalarına jeke ïnvestïcïyalardı ıntalandırw boyınşa qosımşa şaralar qarastırw kerek. Jeke ïnvestorlardı jol, gaz qubırı, awrwxanalar, mektepter jäne basqa da nısandar qurılısına ğana emes, sonımen birge, olardı qayta jañğırtwğa jäne texnïkalıq qızmet körsetwge tartwdıñ da mañızı zor. Byudjet şığındarın oñtaylandırwdan bosağan barlıq qarjını birinşi kezekte xalıq üşin naqtı nätïjeler äkeletin jobalarğa bağıttaw qajet.
ÜŞINŞI. Jekeşelendirw jäne ekonomïkalıq bäsekelestikti ıntalandırw
Büginde turaqtı ekonomïkalıq ösimdi qamtamasız etw üşin işki reswrstardı barınşa bosatwdıñ mañızı zor. Ol üşin biz eki tïimdi quraldı - keñ awqımdı jekeşelendirwdi jäne bäsekelestikti ulğaytwdı paydalanwğa tïispiz. Büginde ösim men bäsekelestikti ne ustap tur?
Eñ aldımen, ülken memlekettik sektor - 7 mıñnan astam käsiporındar. «Samurıq-Qazına» jäne «QazAgro» xoldïngteri önerkäsip pen awıl şarwaşılığınıñ orasan zor aktïvterine tïimdi baqılaw jasay almaydı. «Samurıq-Qazına» qorınıñ aktïvteri IJÖ-niñ 40 payızdan astamın quraydı, 500-den astam «nemereler» men «şöberelerden» turadı. «QazAgro» jäne «Bäyterek» xoldïngteri byudjet pen bankter arasındağı tïimsiz deldaldarğa aynaldı. Osılardıñ bäri dalïğan ştattarmen jäne orasan byudjettik reswrstarmen qosa jüredi, sonımen birge, jeke ïnvestïcïyalar men bastamalardı ığıstırıp şığarwğa aparıp soqtıradı.
Qazir memlekettik sektor nısandarın jekeşelendirwge şektewlerdi alıp tastaw mañızdı. «Memlekettik mülik twralı» Zañ men Azamattıq kodekstiñ birqatar erejelerin qayta qarap, jekeşelendirwge jatpaytın strategïyalıq nısandardıñ sanın qısqartw qajet. Ükimetke memlekettik menşiktegi uyımdardıñ bärin qosa otırıp, Jekeşelendirwdiñ jaña bağdarlamasın jasawdı tapsıramın. Olardıñ işinde, «Samurıq-Qazına», «Bäyterek» jäne «QazAgroğa» kiretinderi de bar. Jekeşelendirwden keyin osı üş basqarwşı xoldïngtiñ bäri ıqşam uyımdarğa qayta qurılımdalatın bolwı tïis.
Jekeşelendirw ädiletti narıqtıq bağa boyınşa, aşıq jäne bäsekeli jüzege asırılwı kerek. Munda akcïyalardı qor narıqtarına ornalastırw men aşıq awkcïondar şeşwşi tetikterge aynalwı tïis. Oğan qazaqstandıq jäne şeteldik ïnvestorlardı barınşa mol qatıstırw üşin jağday jasaw kerek. Ükimetke barlıq akcïonerlerdiñ mülkinen ayırılğandardıñ aktïvterin satıp alwğa degen basım quqıqtarın alıp tastawdı tapsıramın.
Äri qaray, Ükimet erkin jäne salamattı bäseke üşin jağdaylar jasawı tïis.
Birinşiden, Ükimetke antïmonopolïyalıq qızmetti küşeytw boyınşa naqtı usınıstar jasawdı tapsıramın. Bizge antïmonopolïyalıq vedomstvo twralı märtebesi men jumıs tärtibi naqtı reglamenttelgen jeke zañ kerek.
Ekinşiden, bağanı jasandı rettew türinde narıqtıq ıntalandırwlarğa qatıstı burmalawlardı joyu qajet. Ükimetke ekonomïkanıñ barlıq sektorlarında narıqtıq bağa qalıptastırwğa äri qaray köşwdi jalğastırwdı tapsıramın.
Üşinşiden, bäsekelestik salasındağı sayasat bankrottıq jäne tïimsiz kompanïyalardı oñaltwdı tïimdi rettew üderisterimen qoyan-qoltıq jürwi tïis. Narıqtıq ekonomïka - küştilerdiñ bäsekesi. Jeñilgender narıqtan ketwge nemese qaytadan bastawğa mümkindik alwları kerek. Bizde munday joq. Tïimsiz kompanïyalar memleketten türli türdegi swbsïdïyalar men jeñildikter alw üşin kezekke turadı. Birde-bir damığan elde kompanïyalardıñ bankrottığı salanıñ ıdırawına nemese jumısşıların bosata otırıp, käsiporınnıñ toqtawına alıp kelmeydi. Tïimsiz menedjerlerdiñ ornına özimen birge ïnvestïcïyalar äkeletin jaña menşik ïeleri keledi. Biz bäsekege qabiletsiz kompanïyalardı memleket esebinen «süyremewge» tïispiz. Ükimetke jeke jäne zañdı tulğalar üşin bankrottıqtıñ naqtı jäne tüsinikti resimderin jasawdı tapsıramın. Ol barınşa jeñildetilgen bolwı tïis.
* * *
Käsipkerler, isker azamattar!
Memleket sizderdiñ bïznesteriñizdi damıtıp, ayaqqa nıq turwlarıñızğa barlıq jağdaydı jasadı. Bügingidey sın sağattarda sizderge ülken jawapkerşilik artıladı. Jekeşelendirwdiñ jaña legine belsendi qatısıñızdar, qarjını zañdastırıp, aşıq jumıs isteñizder. Qwattı el bolw - bäsekege qabiletti bolw degen söz. «Qazaqstanda jasalğan» ärbir buyımda tört qasïet - sapalı, ıñğaylı, ädemi jäne arzan bolwı kerek. Sonda ğana isimiz önimdi, zatımız ötimdi boladı. Özimizdi özimiz qamşılawımız kerek, bizdi sırttan kelip eşkim jarılqamaydı.
* * *
Men käsipkerler tabına, barlıq awqattı qazaqstandıqtarğa, barlıq bïznesmender men isker adamdarğa söz arnağım keledi. Memleket jekeşelendirw men ekonomïkalıq ırıqtandırw boyınşa bizdiñ tarïxımızda burın-soñdı bolmağan qadamdarğa barıp otır. Elimiz qazirdiñ özinde köpşilikteriñizge aqşa tabwğa jäne iskerlik jwrnaldardıñ birinşi betterinen körinwge mümkindik berdi. Men sizderdi kapïtaldardı zañdastırwğa, jekeşelendirw tenderlerine belsendi qatıswğa şaqıramın. Osılayşa sizder özderiñizge jäne Qazaqstanğa, barşa xalqımızğa järdemdesetin bolasızdar.
TÖRTINŞI. Jaña ïnvestïcïyalıq sayasattıñ negizderi
Tayawdağı onjıldıqta Qazaqstannıñ aldında turğan mindetter:
- ekonomïkanıñ jıl sayınğı ösimin 5 payız deñgeyinde qamtamasız etw;
- öñdelgen tawarlardıñ eksportın 2015 jılmen salıstırğanda kem degende eki ese ulğaytıp, onı jılına 30 mïllïard dollarğa deyin jetkizw;
- ekonomïkağa jıl sayınğı ïnvestïcïyalardıñ kölemin 10 mïllïard dollardan astamğa ulğaytıp, tutastay alğanda 10 jıl işinde - kem degende 100 mïllïard dollarğa jetkizw;
- 660 mıñnan astam jaña jumıs orındarın qurw, eñbek önimdiligin 2 eseden astamğa arttırw.
Ekonomïkalıq ösimniñ munday qarqını tek eksporttıq tabıstar ağının mümkin etetin jaña drayverler qalıptastırw esebinen ğana qamtamasız etile aladı.
Jaña jahandıq naqtı axwaldıñ mäni tek ärtaraptandırılğan ekonomïkanıñ ğana jahandıq dağdarıs saldarına tïimdi qarsı tura alatınında bolıp tabıladı. Sondıqtan da biz ïndwstrïyalandırw bağdarlamasın jüzege asırw üstindemiz. Bizge jaña ïnvestïcïyalıq sayasat kerek.
Birinşiden, transulttıq korporacïyalarğa ekpin tüsire otırıp, jeke ïnvestïcïyalar tartw mañızdı. Biz «kürdeli ïnvestïcïyalar» tartw üşin oñtaylı orta qalıptastırwımız kerek. Osı jılı «Astana» Xalıqaralıq qarjı ortalığın qurw twralı şeşim qabıldandı. Ol ïslamdıq qarjılandırw, prïvat-bankïng jäne qayta saqtandırw salalarında öñirlik xab boladı. Qazaqstan küşti ïnstïtwttarı, bilikti, tïimdi jäne boljamdı ükimeti bar öñirdegi köşbasşı-elge aynalwı tïis. Bizde ozıq texnïkalıq kadrlar, älemdik deñgeydegi ïnfraqurılımdar bolwı tïis, qoğamdıq tärtip pen adamdardıñ jeke qawipsizdigi qamtamasız etilwi kerek.
Ïnvestïcïyalıq axwaldı jetildirwge bağıttalğan reformalardı äri qaray jalğastırw EIDU jäne basqa da xalıqaralıq qarjı ïnstïtwttarımen birlesip jürgizilwi tïis. Ükimetke üş ay merzim işinde ïnvestïcïyalıq axwaldı jaqsartwdıñ egjey-tegjeyli josparın jasap usınwdı tapsıramın. Budan bölek, ïnvestorlarmen jumıstı belsendi ete tüsw üşin ïnvestorlar tartw men ïnvestïcïyalıq axwaldı jaqsartwğa bağdarlanğan Ükimet keñesin qurwdı tapsıramın. Öñirlerde jergilikti mañızdağı jobalardı jüzege asırw üşin ïnvestïcïyalar tartwğa qajetti osınday keñester qurw kerek.
Ekinşiden, ekonomïkalıq ösimniñ öñirlik drayverlerin qalıptastırw mañızdı. Barlıq ïnvestïcïyalıq jobalar tikeley öñirlerde jüzege asırıladı. Sondıqtan, 6 makroöñirler - Oñtüstik, Soltüstik, Ortalıq-Şığıs, Batıs, Almatı, jäne Astana üşin jeke bağdarlamalar jasaw qajet. Iri öñirlik jobalar aynalasında şağın jäne orta bïznesti damıtw kerek. Sondıqtan, käsipkerlikti qoldawdıñ «Bïznestiñ jol kartası-2020» bağdarlaması makroöñirlerdiñ ïnvestïcïyalıq bağdarlamalarınıñ bir böligi bolwı tïis. Eñbek reswrstarınıñ jumılğıştığın joğarılatw boyınşa, birinşi kezekte, eñbek küşi artıq öñirlerdiñ eñbek küşi jetispeytin öñirlerge mïgracïyalardı ıntalandırwğa bağıttalğan şaralardı aldın ala qarastırw qajet.
Makroöñirler «Nurlı Jol» bağdarlaması şeñberinde qurılatın birtutas köliktik, logïstïkalıq jäne kommwnïkacïyalıq qurılım ayasında birigwleri tïis. Qazirgi kezde «Ortalıq - Oñtüstik», «Ortalıq - Şığıs», «Ortalıq -Batıs» şeşwşi bağıttarı boyınşa 11 joba jüzege asırılwda. «Borjaqtı - Ersay», «Almatı - Şw» temirjol jelileri men Qurıq portındağı paromdıq ötkel qurılıstarı jürgizilwde. Bul jobalar qazirdiñ özinde 72 mıñ adamdı jumıspen qamtıp otır. Ükimetke atalğan bağdarlamalardı jüzege asırw isin belsendi ete tüswdi tapsıramın.
Sonımen qatar, ekonomïkalıq konyunktwranı esepke ala otırıp, qarjılandırw közderin ärtaraptandırw qajet. Meniñ QXR-ğa saparım barısında EksïmBankpen 2,6 mïllïard dollar somasında zaym tartw twralı wağdalastıqqa qol jetkizildi. Qazir memlekettik byudjet esebinen köptegen joldar salınıp jatır. Biraq, bul jobalarğa şeteldik jäne jergilikti ïnvestorlardı da tartw kerek. Jaqın bolaşaqta «Nurlı Jol» bağdarlaması jobalarına jeke kapïtaldı tarta otırıp, qarjılandırw modeline keltirw kerek.
Üşinşiden, qazir älemdik jäne öñirlik rınoktarda eksporttıq tawaşalardı belsendirek ïgergen jön. Biz jaqın jatqan elderdiñ ekonomïkalıq älewetterin tïimdi paydalanwğa tïispiz. Birinşi kezekte, bular -Qıtay, Resey, Ïran, Moñğolïya, Ündistan, Päkistan, Ortalıq Azïya jäne Kavkaz elderi. Atalğan elder jıl sayın 3,5 trïllïonnan astam dollardıñ tawarları men qızmetterin ïmporttaydı. Ewrazïyalıq ekonomïkalıq odaqqa şeşwşi öñirlik rınoktarmen erkin sawda twralı kelisim jasasw qajet. Ükimet atalğan mäselelerdi bizdiñ äriptesterimizben birlesip jasap, bärimiz üşin paydalı etip şeşwi tïis. SIM-ge osı mindetterdi orındaw üşin Qazaqstannıñ şetelderdegi mekemeleriniñ barlıq reswrstarın iske qosw qajet.
Törtinşiden, bizge texnïkalıq kadrlar dayındaw jüyesin barınşa damıtw qajet. Texnïkalıq jäne käsibï bilim berw ïnvestïcïyalıq sayasattıñ negizgi bağıttarınıñ biri bolwı tïis. Bul üşin Germanïyamen, Kanadamen, Avstralïyamen jäne Sïngapwrmen kadrlar dayındaw ortalığın birlesip qurw kerek. Olar bükil elimiz üşin texnïkalıq jäne käsibï bilim berw jüyesiniñ modeli boladı.
Besinşiden, Qazaqstan ekonomïkasınıñ ïnnovacïyalıq älewetin arttırğan jön. Bolaşaqtıñ ekonomïkasın qurw üşin negiz qalaw mañızdı. Smart-texnologïyalar, jasandı ïntellekt, kïberfïzïkalıq jüyeler ïntegracïyaları, bolaşaqtıñ energetïkası, jobalaw jäne ïnjïnïrïng salalarında biliktilikti damıtw qajet. Munı tek tïimdi ğılımï-ïnnovacïyalıq jüye qurw arqılı ğana jasawğa boladı. Nazarbaev Wnïversïtettiñ «Astana bïznes kampwsı» xaytek-parkiniñ bazası men Almatıdağı «Alataw» texnoparkinde qalıptastırılatın qwattı zerttew wnïversïtetteri men ïnnovacïyalıq klasterleri onıñ negizine aynaladı. Astanada EKSPO-2017 Xalıqaralıq mamandandırılğan körmesin ötkizw bizge «jasıl texnologïyalarğa» negizdelgen jaña energetïkanı belsendi damıtwğa jaqsı mümkindik beredi.
BESINŞI. Jaña älewmettik sayasat
Serpindi ekonomïkalıq ösim köptegen jıldar boyı bizge belsendi älewmettik sayasat jürgizip, adamdardıñ ömir sapasın birneşe ese arttırwğa mümkindik berdi. Barlıq jahandıq dağdarıstardıñ teris ıqpalına baylanıstı ekonomïkamız tap bolğan bükil qïındıqtarğa qaramastan, biz ärkez qazaqstandıqtardıñ äl-awqatın arttırıp keldik. On jılda älewmettik salağa memlekettik şığındar naqtı körsetkiş boyınşa 3 esege jwıq östi. Älewmettik sala men memlekettik basqarwda jumıs isteytinderdiñ sanı 1,2 mïllïon adamnan asadı. Memleket järdemaqı men tölemderdiñ ülken kölemin qamtamasız etwde. Olardı 1,5 mïllïonnan astam azamat aladı.
Ekonomïkalıq täwekelderge, jalpı, eşteñege de qaramastan, biz xalıqtı älewmettik qoldaw şaraların jüzege asırwdı jalğastıramız. Men 2016 jıldıñ 1 qañtarınan bastap densawlıq saqtaw salası qızmetkerleriniñ eñbekaqısı ortaşa alğanda - 28 payızğa deyin, bilim berw salası qızmetkerleriniki - 29 payızğa deyin, älewmettik qorğawdağı qızmetkerlerdiki 40 payızğa deyin artatının jarïyalaymın. Munda byudjet qızmetkerleriniñ türli kategorïyalarına qatıstı saralanğan täsil qoldanğan utımdı. Aldağı jılı mügedektigi men asırawşısınan ayırılwğa baylanıstı älewmettik järdemaqılardıñ 25 payızdıq ösimi, sonday-aq, stïpendïyalar qamtamasız etiletin boladı. 2016 jıldıñ 1 qañtarınan bastap biz ïnflyacïya deñgeyiniñ aldın ala otırıp, ıntımaqtı zeynetaqını 2 payızğa ïndeksteymiz. 2016 jılı «B» korpwsındağı memlekettik qızmetşilerdiñ eñbekaqısı 30 payızğa arttırılatın boladı. Bul maqsattarğa qarjını biz byudjettik şığındardı oñtaylandırğannan keyin ünemdeymiz. Osılayşa biz eñbekaqını ösirw üşin qarjı tawıp, özimizdiñ xalıq aldındağı älewmettik mindettemelerimizdi orındaymız!
Men barlıq älewmettik jağınan älsiz qorğalğan jikterge sözimdi arnamaqpın. Biz muqtajdarğa qaşanda kömek qolın sozıp keldik. Sonımen qatar, älewmettik ädilettilik burmalanbawı tïis. Öytkeni, ärbir älewmettik tölem - bul jay byudjetke ğana emes, ärbir jumıs isteytin qazaqstandıqqa qosımşa salmaq. Älewmettik ädilettilik ïdeyası jumıs isteytin qazaqstandıqtarğa qatıstı älewmettik ädiletsizdikke aynalmawı tïistigin naqtı tüsinw kerek. Bul - solardıñ aqşası!
Bügin de tek Jalpığa Ortaq Eñbek Qoğamı ğana sırtqı silkinisterge ornıqtı, tïimdi ekonomïkanıñ naqtı negizi bolwğa qabiletti. Azamattarğa älewmettik qoldawdı keñeytw maqsatında Ükimetke 2016 jıldıñ birinşi toqsanınıñ soñına deyin eñbekpen qamtwdıñ jaña Jol kartasın jasawdı tapsıramın. Bağdarlamalardı qarjılandırw kölemi 2009-2010 jıldarı jüzege asırılğan osığan uqsas Jol kartasımen salıstırğanda ulğaytılatın bolwı tïis. Bul jergilikti ïnfraqurılımdardı damıtw men eldi mekenderdi abattandırw jobaları esebinen eñbek rınogınıñ turaqtılığın qamtamasız etetin boladı. Kadrlardı keñ awqımdı qısqa merzimdi qayta dayarlaw men biliktiligin arttırw uyımdastırıladı. Käsipkerlikti damıtw üşin mïkronesïelew keñeyude.
Bügin men jaña älewmettik sayasat jasaw mindetin qoyamın. Memlekettiñ älewmettik saladağı röli älsiz qorğalğan azamattardı qoldawmen jäne adam kapïtalına ïnvestïcïyalardı qamtamasız etwmen şekteletin bolwı tïis. Atawlı älewmettik qoldaw tek muqtaj adamdarğa, olardıñ naqtı tabıstarı men ömir sürw jağdayın bağamdaw negizinde, körsetiletin boladı. Basqalar aqşanı özderi, özderiniñ eñbekterimen tabwları tïis. Azamattarımızdıñ jekelegen toptarınıñ erekşe suranıstarın eskere otırıp, ömir sürwdiñ eñ tömengi deñgeyiniñ qurılımdarın qayta qaraw jäne onıñ türli deñgeylerin belgilew qajet. Ükimetke üş ay işinde älewmettik qamsızdandırw jüyesin oñtaylandırw boyınşa usınıs engizwdi tapsıramın.
Eñbek ete alatındarğa memlekettik qoldaw tek olardıñ qayta oqwğa nemese eñbekpen qamtw bağdarlamalarına qatıswları negizinde usınılatın bolwı tïis. Ükimetke älewmettik kömektiñ munday türlerin 2017 jıldan bastap engizwdi tapsıramın. Älewmettik sayasattağı memlekettiñ basımdığı adam kapïtalın damıtwğa keñ awqımdı ïnvestïcïyalar bolwı tïis. Biz buğan deyin qabıldanğan bağdarlamalarğa säykes, bilim berw jäne densawlıq saqtaw salaların jañğırtwdı jalğastırwımız kerek. Men 2017 jıldan bastap jaña joba - «Barşağa arnalğan tegin käsibï-texnïkalıq bilim» bağdarlaması bastalatının jarïyalaymın. Ükimetke onı jasawğa kiriswdi tapsıramın.
Qazaqstannıñ jas azamattarı!
Bilimdi, eñbekqor, bastamaşıl, belsendi bolwğa qazirden bastap dağdılanıñdar. Jumıs pen suranıs bar öñirge batıl barıñdar. Şeberliktiñ şıñına jete bilseñder mamandıqtıñ bäri jaqsı. Qazir texnïkalıq mamandıqtardıñ, ğılım men ïnnovacïyanıñ küni twğan zaman. Erinbey eñbek etken, talmay ğılım izdegen, jalıqpay texnïka meñgergen adam ozadı. Turmısı jaqsı, abıroyı asqaq boladı. Biz jüzege asırıp jatqan tübegeyli reformalar men atqarıp jatqan qırwar isterdiñ bäri sender üşin, bolaşaq üşin jasalwda.
* * *
Men jastarımızdı jumısşı mamandığın belsendi meñgerwge şaqıramın. Jumısşı mamandıqtarın meñgerw kerek. Kezinde men de jumısşı kïimin kïyuden bastadım, domna peşi ot-jalınınıñ janında turdım. Ülgi alıñdar! Jıldar ötedi, biraq, osı ömirlik täjirïbeleriñ, sender qanday ömir jolın tañdap alsañdar da, mindetti türde kädeleriñe jaraydı.
Tutastay alğanda, Joldawda ilgeriletip otırğan şaralardıñ barlığı naqtı sïpatqa ïe jäne, ädettegisinşe, senimdi qarjılandırwmen qamtamasız etilgen. 2014-2015 jıldarı şağın jäne orta bïznesti damıtwğa 1 trïllïon teñge bölinip ülgerilgen bolatın. «Nurlı Jol» bağdarlamaları jobalarına - 2,7 trïllïon teñge. 2,7 trïllïon teñge Qazaqstanğa xalıqaralıq qarjı uyımdarı tarapınan bölindi. Qıtay Xalıq Respwblïkası 2,7 mïllïard dollar köleminde nesïe berildi. Tutastay alğanda, osı Joldaw jobaların jüzege asırwğa 7,5 trïllïon teñge tartılmaq. Osı qarjılardı tïimdi paydalanw - Ükimettiñ bastı mindeti jäne jawapkerşiligi.
Qïındıqtardı eñserwde biz jalğız emespiz. Özimizdiñ salmaqtı sırtqı sayasï qızmetimizben biz bükil älem boyınşa köptegen dostar taptıq. Olar bizdi qoldap keledi. Sizder meniñ saparlarımmen älemniñ jetekşi elderiniñ köşbasşılarımen kelissözderimniñ kwägerleri boldıñızdar. QXR-men 23 mïllïard dollarğa şïkizattıq emes sektordağı ıntımaqtastıq twralı wağdalastıqqa qol jetkizildi. Bul - 40-tan astam jaña käsiporın salınadı degen söz. London men Parïjge saparlarım da, ekonomïkalıq ıntımaqtastıq turğısınan alğanda, tabıstı boldı. Jasalğan kelisimşarttardıñ jalpı soması 11,5 mïllïard dollardı quraydı. Elimizge Resey Prezïdentiniñ saparı bizdiñ dästürli izgi körşilestik qarım-qatınastarımızdıñ turaqtılığı men beriktigin jäne ekonomïkalıq ïntegracïyanıñ damıp kele jatqanın körsetti. Japonïya premer-mïnïstriniñ saparı ïnvestïcïyalıq jäne texnologïyalıq ıntımaqtastıqtıñ kökjïegin keñeytetin boladı. Bizge tuñğış ret «Toyota» koncerni kelip, Qazaqstanda avtomobïlder şığaradı.
Bastı nätïjelerdiñ biri bizge xalıqaralıq qarjı ïnstïtwttarınıñ joğarı senimi bolıp tabıladı. Osınday kürdeli kezeñde bizdiñ reformalarımızdı qolday otırıp, olar 9 mïllïard dollar kölemindegi qarjı reswrstarına qol jetkizwimizge jol aştı. Biz Ewropalıq Odaqpen tereñdetilgen äriptestik pen ıntımaqtastıq twralı kelisimge qol qoydıq. Biz älemdik qoğamdastıqpen yadrosız älem üşin, terrorïzm men ekstremïzmge qarsı küreste birgemiz. Biz kez kelgen janjaldardıñ beybit jolmen şeşilgenin qalaymız jäne osı üşin qolımızdan kelgenniñ bärin jasaymız.
Dünïejüzinde biz bastağan reformalar twralı, Jüz qadam twralı jaqsı biledi jäne olardı qoldaydı. Biz dostarımızdıñ köñilin qaldırmawğa tïispiz. Bul reformalar, men atalğan Joldawda alğa qoyğan olarmen özara baylanıstı mindetterdi orındaw oñay bolmaydı, mümkin, tipti, awır soğwı ıqtïmal. Biraq, olarğa balama joq. Eger biz osınıñ bärin jasamaytın bolsaq, onda älemdik damwdan ümitsiz keyindep qalamız. Biraq biz, ädettegidey, belgilegenderimizdiñ bärin jasaymız.
Qurmetti otandastar!
Jaña 2016 jıldan Ult josparı şeñberinde qabıldanğan jaña zañdar jumıs istey bastaydı. Bügin men ekonomïkamızdı, memleketimiz ben qoğamımızdı nığaytwdı közdeytin jaña şaralar twralı xabarladım. Barlığımızdıñ moynımızda elimizdiñ bolaşağı üşin orasan zor jawapkerşilik jatır. Aldımızda qïın jumıstar kütip tur. Qazaqstan xalqına Joldawımdağı barlıq mindetterdi jüzege asırwda men «Nur Otan» partïyasına erekşe orın beremin. Joldaw barlıq partïya müşesi üşin is-qïmıl negizi jäne tayawdağı jıldarğa arnalğan bağdarlama bolwı tïis. Keñ kölemdi tüsindirw jumıstarın jürgizip, adamdardı jumıldırw, qoyılğan barlıq mindetterdi orındawda biriktirw kerek. Partïyadan saylanğan depwtattar dağdarısqa qarsı jäne qurılımdıq qayta jañğırwlardı zañnamalıq turğıdan qamtamasız etwleri tïis. Men barlıq sayasï partïyalardı, qoğamdıq birlestikterdi, barlıq azamattardı Otanımızdıñ ïgiligi jolındağı ortaq iske bir jağadan bas, bir jeñnen qol şığara otırıp jumılıp, atalğan Joldawdı jüzege asırwğa belsene qatıswğa şaqıramın.
Kele jatqan kürdeli kezeñ biz üşin eñserw kezeñi boladı. Biz jaña jahandıq dağdarıstı mindetti türde jeñemiz. Bul üşin bizde birtutas erik-jiger, xalıq birliginiñ berik dästürleri bar. Biz Qazaqstanımızdı damwdıñ jaña şepterine şığaratın bolamız!
Qımbattı qazaqstandıqtar!
Dağdarıstardıñ bäri ötkinşi, ötedi de ketedi. El täwelsizdigi, ult muratı, urpaq bolaşağı sïyaqtı ulı qundılıqtar ğana mäñgi. Men aytıp ötkenniñ barlığı jeñwge bolatın, biz jeñe alatın bögetter. Biz köldeneñ şıqqan kedergilerge kidirmey, damığan 30 eldiñ qatarına qosılw maqsatına qadam basamız.
Rwxı bïik, eñbegi eren, birligi mığım Mäñgilik El bolw üşin bizde bäri bar. Täwelsizdiktiñ twın jelbiretip, tuğırın nığaytqan bizdiñ tarïx aldında jüzimiz jarqın! Bizdiñ tiregimiz - täwelsizdik, tilegimiz - turaqtılıq, bilegimiz - birlik!
Men xalqıma senemin. Kök bayrağımızdağı altın qıranday elimiz qanatın keñge jayıp, asqar bïikterden körinsin! Bardı bağalap, joqtı jasay bilgen jasampaz jurtımızdıñ kök bayrağı ärdayım bïikte jelbiresin!
Alğa, Qazaqstan!


c: text/html

text:
İdel-Ural Ştatı
İdel-Ural berlege (İdel-Ural ştatı) 1917-1919 yıllarda Könçığış Awrupada xäzerge öç Törki-Tatar (Tatarstan, Başqortstan, Çuaşstan) häm öç Fin-Uğır (Mari İl, Mordoviä häm Udmurtiä) cömhüriätlären berläştergän.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1917 yılnıñ iyül ayında Törki-Tatarlar İdel-Ural däwläteneñ nigeze salına. Waqıtlı Milli İdärä yasala, ul öç näzärättän tora:
Milli Xäzinä oyıştırıla, anda 1 million sum çaması aqça cıyıla.
1917 yılnıñ 20 noyäberendä Sadri Maqsudi Millät Mäcleseneñ utırışın uzdıra. İdel-Ural Ştatınıñ yasaluı iğlan itelä, ul Qazan xanlığınıñ däwamı bulırğa tieş.
Millät Mäclese Sadri Maqsudinı İdel-Uralnıñ berençe prezidentı itep saylap quya.
1918 yılnıñ 5 ğinwarında Sadri Maqsudi Millät İdäräseneñ räise bulıp saylana.
1918 yılnıñ 10 ğinwarında Xärbi İdäräneñ 3000 ğäskäre Ufa uramnarında, «İdel-Ural!» qıçqırıp, milli tantanalı çığış yasıylar wä Milli İdäräneñ räise Sadri Maqsudi bu tantananı qabul itä.
1918 yılnıñ 14 ğinwarında Xärbi İdäräneñ 2 cıyılışınıñ 14 utırışında Sadri Maqsudi cämğiätne, berläşkän millät bulırğa häm milli mänfäğätlärne onıtmasqa, çaqırğan.
Millät Mäclese wäkilläre Sovet xäkimiäte belän söyläşü alıpbaruınnan baş tartıp, Milli İdäräseneñ cirle büleklärne yasawın däwam itälär: alar salımnarnı cıyalar.
Miras[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Xäzerge waqıtta qayber Tatarstan, Başqortstan, Çuaşstan h.b. - İdel buyı Bolğarı milli köçläre İdel-Ural bayrağın qullanalar.
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Bolaq artı respublikası
- Tatar-Başqort Sävit Cömhüriäte
- Sadri Maqsudi
- Möhämmäd Ğayaz İsxaqıy
- İsmäğil Gaspıralı

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Orta ğasırlarda tegi Orta Aziyadan şıqqan ğalım-filolog Äbu Yakub Siradj ad-din as-Sakkaki (1160-1299) jazğan «äl'-Miftah fi ilm äl'-balaga» şığarmasın äl-Hatıb äl-Kazuini (?-1338) «Talhis äl-miftah fi ilm äl-balaga» attı eñbeginde qısqaşa bayandağan, ol kezinde atağı şığıp, ğalımdardıñ nazarın audarıp, qızıqtırğan. Ğalımdar osı traktatqa jazğan tüsindirmeler (şarhi) men tüsinikterdiñ işinde eñ tanımalısı – körnekti ğalım Saad ad-din at-Taftazanidiki (1322-1390). Onıñ traktatı «äl-Mutauual» dep ataldı, şeşendik ğılımında («al-balaga») qwndı derekköz bolıp, osı sala bilgirleriniñ arasında qoldau taptı. Osı şığarmadağı söylemder men mağınasın ayqındaytın sözderdi wğındıratın tüsinikter qwrastırıldı. Atalğan traktatqa belgili tüsindirmeni 1430 jılı dünieden ötken ortağasırlıq qazaqtıñ Sayram qalasınan şıqqan ğwlama – Nizam ad-din Yahyya ibn Sayf as-Sayrami jazğan. Keybir ğalımdardıñ pikirinşe, eñbektiñ tüpnwsqası joğalıp ketken, biraq, onan onıñ mañızdılığı kemimeydi. Sonau basında jazılğan eñbekten mañızdılığı jağınan kem tüspeytin osı şığarma da qwndı bolıp tabıladı. Atalğan eñbektiñ eki nwsqası, onıñ biri – qoljazbalar kitaphanasınan (Ispaniya), al ekinşisi – Umm al-Kura universiteti janındağı korol' Abdollanıñ kitaphanasınan (Saud Arabiyası) tabılğan, mwrağattağı saqtau nömiri 15840. Qoljazbalar turalı söz qozğaudan bwrın, Nizam ad-din Yahyya ibn Sayf as-Sayramidiñ ömirimen tanısıp ötuimiz qajet.
As-Sayramidiñ ömirtarihın qwrastıruşılar onıñ naqtı tuğan jılın körsetpese de, 780/1380 j. deyin tuğan dep atap ötken. Öytkeni, äkesi Kairge 790/1387 j. kelgen kezde, balası Yahya şamamen 10 jasta bolatın. Onıñ tuğan jerine kelsek, kezinde äkesi köşip barğan Tebrizge wqsaydı¹. Ibn Imad (1623-1679) mınaday joramal jasaydı²: bala 7 jasında äkesimen Kairge kelgen, eger bwl derek rastalsa, ol 783/1383 j. tuğan, öytkeni, tarihşılardıñ aytuınşa, olar Kairge 790/1387 j. jetken.
Nizam ad-din as-Sayramidi äkesi ösirip, tärbielegen, bastapqı bilim bergen. Ol wdayı äkesiniñ janında, sana jäne añız-äñgimeler, arab tili ğılımdarın üyrendi. Ol atalğandarmen şektelip qana qoymay, algebra, medicina, filosofiya, injeneriya, astronomiya jäne basqa da ğılımdarğa degen zerektiligin körsetti³. Sonımen, dini jäne pendeşilik ğılımdardıñ barlıq ğılım salasında tabısqa jetken Nizam ad-din as-Sayramidi ğalım-enciklopedist dep atauğa boladı. Ol islam ummasınıñ qayta örleuine orasan zor ülesin qostı.
Onıñ ömirbayanın qwrastıruşılardıñ tänti boluın añdasaq, olardıñ As-Sayramidı däriptegen sözderinen-aq bilinip twradı.
Ibn Hadjar äl-Askalani (1372-1449) as-Sayrami turalı: «Ol dindar, qwdayşıl da imandı adam bolatın, bizdiñ şayhımız Izz ad-din ibn Djama'a onıñ adamgerşiligin maqtan twtatın»4.
Al, Imam as-Suyuti (1455-1505) ol turalı: «Ol jaqsı oqıtatın, tez tüsinip, qağıp alatın, şınayı, qarapayım, adal, ädil bolatın, onıñ öz halqı arasında oğan teñ adam joq bolatın»5.
Ibn al-Imad (1623-1679) bılay dep jazğan: «Ol dindar, tiliniñ balı tamatın, taqua, pikirsayıs pen kelissözderge şeber bolatın, peyili keñ, wstamdı, qwrmetteuge layıq, bedeldi, adamnıñ mäşhüri bolatın»6.
Ol bilim men dindi qwrmetteytin otbasında ösip-öndi, al mwnday ahual adamnıñ bilimge jetiktigine quat beredi. Nizam ad-din as-Sayrami osı künge deyin Kairde twrğan Barkukiya medresesiniñ şayhı bolğan äkesi Sayf ad-din as-Sayramidiñ (?-?) janında boldı. Äkesi fikh (mwsılman zañı), din negizderi, arab tili ğılımdarı, mağına jäne bayandau (ilm al-bayan, ilm al-ma'ani) turalı ğılım, algebra, logika, medicina, filosofiya, injeneriya, astronomiya ğılımdarında jetistikterge jetip, tağı basqaların zerdeledi. Osı bilimderdi äkesi men balası bolıp boylarına siñirip, mültiksiz meñgerip aldı.
Keyinnen, as-Sayrami Yahya wldı boldı, atı – Äbd ar-Rahman ibn Yahya ibn Sayf ad-din as-Sayrami, ol 813/1409 jıldıñ şauual ayınıñ basında, Kairdegi al-Maşyaha medresesiniñ janında tudı. Sol jerde ösip, äkesinen, sonımen qatar, Taki ad-din aş-Şumunni (1398-1468) jäne basqalarınan dini bilim aldı. Ol qasietti Qwrandı jatqa bilgen, äkesi Nizam ad-din dünieden qaytqannan keyin, 833/1430 jılı atalğan medreseniñ janındağı al-Maşyahtı basqardı. Fikh, din negizderi, arab tili, mağına jäne bayandau turalı ğılımdarda ülken jetistikterge jetip, osı oqu ornında sabaq bere bastadı. Köptegen şäkirtteri onıñ sabaqtarınıñ paydasın kördi. Sonday-aq, ol asqan alğırlığımen, jarqın darınımen, küşti jadımen, aqköñildiligimen, imenuşiligimen, qarapayımdılığımen, jılı şıraylılığımen, dindarlığı jäne taqualığımen erekşelendi. Memlekettiñ bedeldi adamdarımen tek zäru jağdayda ğana bastarı qosılatın. Nätijesinde, Hanifa mazhabınıñ körnekti ökilderiniñ birine aynaldı7.
Osı janwyadan bilimderdi tolığımen meñgergen, sol ğasırdıñ üş birdey körnekti ğwlaması şıqtı:
Atası: Sayf ad-din as-Sayrami (?-?)
Balası: Nizam ad-din Yahya ibn Sayf ad-din as-Sayrami, biz qarastırıp otırğan qoljazbanıñ avtorı
Nemeresi: Äbd ar-Rahman ibn Yahya ibn Sayf ad-din as-Sayrami.
Tarihşılar Nizam ad-din as-Sayramidiñ 833/1430 jılı8 Kairde jayılğan obanıñ saldarınan qaytıs bolğan degen pikirdi qoldaydı.
Eskurial kitaphanasındağı (Ispaniya) Nizam ad-din Yahiya as-Sayramidiñ traktatı
Qoljazba 443 betten qwralğan, är betinde 29 jol, är joldağı söz sanı şaşamen 18 boladı. Qoljazba keybir sözderden basqa, anıq an-nash jazuımen jazılğan.
Qoljazbanı eki bölip köşirgenge wqsaydı. 211 bette jazu anığıraq ta ädemirek bolıp özgergen. Osı betke jasalğan siltemede bılay dep jazılğan: «Qoljazbanı basınan bastap osı betke deyin… Badr ad-din äl-Hanbalidiñ qolımen köşirilgen, ol avtor qoljazbasınıñ taza danasın köşirip jazğan, al men onan osı dananı köşirdim. 236-betten bastap qoljazbanıñ ayağına deyin, bastapqı jazumen jazılğan».
Qoljazbalarda köşiruşiniñ atı jazılmaydı. Jolımız bolıp, osı qoljazbanı köşiruşiniñ atı jazılğan eken: Äbd äl-Hakk ibn Mwhammad as-Sinbati. Onıñ sözine qarağanda, osı qoljazba köşirilgen, ol qoljazbanıñ bayırğı nwsqasınıñ iesi – Badr ad-din al-Hanbalidiñ şäkirti. Onı Äbd al-Hakk as-Sinbati kelesi sözderimen rastaydı: «Osı qoljazba Badr ad-din äl-Hanbalidiñ tüpderekten köşirgen qoljazbasımen basınan ayağına deyin salıstırıp tekserildi, men osı dananı sodan köşirip jazdım. Düysenbiniñ tüni, 886/1480 jılğı zul-ka'da ayınıñ 24-i.
Eger avtor 833/1430 jılı qaytıs bolsa, onıñ avtormen jas ayrması 53 jıl boladı. Joğarıda körsetilgenderdiñ negizinde, qoljazbanı köşiruşi aytpaqşı, qoljazba danalarınıñ köşirilgen mezgili 886/1480 jılğa säykes keledi.
Aldımen, zertteuşi kitaptıñ basqa adamğa emes, tikeley avtorğa tiistiligin rastap anıqtauı qajet. Keyde kitap pen onıñ avtorı säykes keledi, atap aytqanda, basqa kitap avtorları avtordıñ atımen attas bolsa nemese eñbekteri bir-birine wqsas bolğan jağdaylar da kezdesedi.
Bizdiñ qoljazbanıñ öz avtorına tiistiligine dälel bolatın üş uäj bar:
Birinşi uäj: kitaptıñ mwqabasında «Şayhı imam Nizam ad-din Yahyya ibn Sayf as-Sayramidiñ «al-Mutauualına» tüsinik…» degen jazu bar. Sonday-aq, traktat alğısöziniñ mätininde avtordıñ atı atalğan.
Ekinşi uäj: avtordıñ ömirbayanı bar basqa da şığarmalarda keltirilgen derekter. Olardıñ işinde ğalımnıñ til, bayandau turalı ğılım, ritorika ğılımdarın mültiksiz meñgergeni turalı aytılğan. Tarihşı Şams ad-din Mwhammed as-Sahaui (1427-1497) «ad-Dau' al-lami' li-ahl al-karn at-tasi'» kitabında bılay dep aytqan: «Ol özin basqalardı oqıtuğa arnağan. Basqa mazhabtardıñ bedeldi ğalımdarı oğan ğılımdardıñ ärqilı salasındağı «al-Adud», «al-Mutauual», «şarh al-Mauakif», «Tafsir al-Baydaui», «al-Kaşşaf» attı kitaptardı oqıp bergen. Oğan arnağan madaqtardı estidim, aynalasındağı adamdar onıñ swñğılalığı men dindarlığın ayrıqşa atap ötken. Bilimdiliginiñ mıqtılığı men zertteuşilik qabileti jağınan tipti al-Izz ibn Djama'adan asıp tüsken dep te aytuğa boladı. Onan bilim alğandardıñ işinde «al-Mantik», «al-Mutauualdı» zerdelegen at-Takiy aş-Şumunni (1398-1468) de bolğan, sondıqtan Nizam ad-din oğan öz qolımen wzın tüsinik jazıp bergen».
Tarihşı Şams ad-din Mwhammed as-Sahaui atap ötken «al-Mutauualğa» berilgen tüsinik köz aldımızda, sondıqtan kitaptıñ Nizam ad-din Yahya as-Sayramige tiistiligine kümänimiz joq.
Üşinşi uäj: osı pikirdi joqqa şığaratın adamdardıñ joqtığı, osılayşa, eger joqqa şığaruşınıñ däleli joq bolğan jağdayda, şığarmanıñ avtorğa tiistiligi anıqtaladı.
As-Sayramidıñ «al-Mutauual» kitabına jazğan tüsinikterinde qarastırılğan keybir mäseleler mınaday:
As-Sayrami öz Tüsinikterin bismilla (Allanı atau) men Allanıñ atın mäşhür etuden bastaydı. Tüsinikterdiñ keremettigi şeşendikti («al-balaga») bayandau («al-bayan») jwldızdarımen äşekeylegen aspanmen salıstırğan. Ol: «Şeşendikti bayandau aspan şıraqtarımen ärlegen Allağa şükir. Şeşendik ğılımınıñ üş türi bar: mağına turalı ğılım (al-ma'ani), bayandau turalı ğılım (al-bayan), ritorika turalı ğılım (al-badi'). Osı bayandau turalı ğılım tärizdi şeşendik ğılımın ol aspan kümbezin jarqıratıp, äşekeyleytin jwldızdarmen salıstırıp, osılayşa, bayandaudı şeşendik ğılımınıñ barlıq taraularınıñ äşekeyi men jwldızdarı bolıp tabıladı» degen.
Sosın şeşendiktiñ şınar biigine jetken qasietti Qwran berilgen Mwhammed payğambarğa Allanıñ igiligi men sälemin joldaydı. Ol Qwrannıñ şınayı ğalamatı onıñ keremet şeşendiginde, ol sözdiñ mayın tamızğan arabtardı kümiljitip, Qwrannıñ ayatınday birde-bir ayat keltire almadı. Qwran şeşendiktiñ şırqau biigi bolsa, öz kezeginde, bayandau ğılımı osı ğılımnıñ atalğan türleri arasındağı şeşendiktiñ şıñı bolıp tabıladı.
Sosın, ol bwl kitaptıñ «al-Mutauualğa» berilgen tüsinik (şarhom) ekendigin, al bwl tüsiniktiñ öz kezeginde imam Sa'd ad-din at-Taftazanidıñ «al-Miftahına» berilgen qısqaşa tüsinigi ekendigin atap ötedi. Ol osı eñbektiñ erekşe jäne eliktiretin qırları, sirek kezdesetin erejeleri men tañqaldırar talaptarı barın tüsindiredi.
Onıñ şığarmasın oqığan adamdarğa keşirimdilikpen qarap, jiberilgen qatelerdi tapqan jağdayda tüzetulerin ötingen. Osı tilegi arqılı şınay kemelge tek Allanıñ kitabı ğana ie ekendigin aytqısı kelgen. Äri qaray: «Qwday qwlınıñ aqıl-oyı şektelgen, älsiz ekendigin özi de moyındaydı». «Bilim jağınan asqan mıqtı emespin» degen sözinen onıñ qarapayımdılığın biluge boladı, öytkeni, kitaptı oqığan adam ärqaysısı til, şariğat, filosofiya ğılımdarın tügel qamtığan ğılımnıñ moldığı men ayrıqşa däldikti tabadı, degenmen, qarapayımdılığımen erekşelenetin ğalımdardıñ, igi de dindar adamdardıñ jağdayı sonday».
As-Sayrami bilim men ğalımdardan göri nadandıq pen bilimsiz adamdardı artıq köretinderge, äsirese, erekşelikteri şayılğan, negizi osal, jarığı öşip, mwraları qwrtılğan ädebiet salasınıñ jağdayına nalidı. Biraq, osığan qaramastan, atalğan saladağı traktattarın jazudı jalğastıradı.
Öziniñ kirispesin talpınıs marapattaladı, bilim bir adammen şektelmeydi, bir adamnıñ ölimimen ayaqtalmaydı, kerisinşe, barlıq buınnıñ ğalımdarı şamasınşa aqiqatqa qol jetkizuge talpınuı qajet: öytkeni, bilim bir ğana halıqtıñ aynalasında şektelmey, öz tirşiligin toqtatpaydı, dep tämamdaydı (13, 1).
Kirispede As-Sayrami anıqtama bergen keybir terminder:
«Ilham» (ilandıru, şabıttandıru) söziniñ anıqtaması
As-Sayrami «al-ilham» sözine mınaday anıqtama berdi: bwl ürdiske şaytannıñ aydap saluın qatıstırmay, maqsatpen adamnıñ jüregin ilandıru, bwl jerde deldaldıñ bolmağanı mindet, al «al-i'lam» (habarlau) söziniñ mağınası auqımdıraq bolıp keledi.
«Al-fayd» (bereke, jomarttıq, keñ peyildilik) söziniñ mağınası
Til jağınan «al-Fayd»: «faada» etistiginen jasalğan esim söz (masdar), «faada al-maa» söz tirkesi – su arnasınan astı, su bastı (13, 1) degendi bildiredi.
«Al-fayd» termini qızmeti üşin eşteñe talap etpey, äreket etuşi adamnıñ wdayı atqaratın äreketin bildiredi. Mısalı: al-Mabda al-fayyad –Jomarttığı asqan derekköz.
Äri qaray kelesi mäselelerdi wğındırıp, tüsindire bastaydı:
Ärbir müdde belgili bir ärekettiñ nätijesinen şığatın äreket bolsa, ol payda dep ataladı.
Eger, onı osı ärekettiñ böligi retinde qarastırsa, ol talpınıs (al-gaaya) dep ataladı.
Eger ol äreket etuşi adamnıñ äreketti bastap ketuine qajet bolğan künde, onı maqsat (al-garad) dep ataydı.
Al, eger müdde äreket jasauğa itermelese, onda ol – maqsattı sebep bolıp tabıladı.
Osılayşa, payda men talpınıstıñ bolmısı bir, biraq, maqsatı jağınan ärtürli, olardıñ maqsat pen maqsattı sebepke de qatısı bar, al, ayırmaşalığı mınada: maqsattıñ äreket etuşi sub'ektige qatısı bar, al maqsattı sebep tek äreketke qana qatıstı. Alğaşqı eki anıqtau soñğı ekeuinen auqımdıraq.
Al-ma'ani (mañız) söziniñ mağınası:
Al-Ma'aani söz türinde aytılatın sanadağı beyne.
Al-ma'na (mağına, män) söziniñ mağınası:
Tildik jağınan al-Ma'na «maksad» (audarması maqsat, talpınıs degendi bildiredi) sözi tärizdi maf'al formulası boyınşa qalıptasqan, «Man anaahu» söylemi – «oyda twtqan, közdegen adamıñız» degendi bildiredi. Eger biz sözdiñ ataluı men mağınası turalı aytsaq, onı «mafhuum» – mağına, män deymiz. Eger onıñ adam atına qatısı bolsa, onı «musammaa» – esimi, atauı deymiz. Al, al-ma'na sözine keler bolsaq, eger onıñ adamğa qatısı bolmasa, ol «mafhuum» mağınasında, al «musamma» sözi «mafhum»-dı da, «ma'na» mağınasında da qoldanıladı. Mısalı, Zayda men Amrağa musamma-radjul deymiz – er adamnıñ atı, biraq, biz ma'na-rradjul – erkektiñ mağınası dep aytpaymız.
«Hakaik al-ma'aani» söz tirkesiniñ anıqtaması (mağınalardıñ bolmısı)
Hakaik al-ma'aani – bwl şındıqqa säykes beyneler.
«Al-bayan» söziniñ mağınası:
Al-Bayan – adamnıñ köñilinde jasırın jatqandı körsetetin şeşen sözder.
Sonday-aq, bwl işki sezim, jasırın oylardı estiletin sözder türinde bildiru. Al-hakaik (faktiler, aqiqat) sözi al-ma'ani sözimen qosıladı, sondıqtan, olar sırtqı nışandarğa qarsı twradı. Haza zahir al-amr, basqaşa aytqanda, bwl istiñ şınayı mänisi deydi.
«An-ni'ma» (raqımşıldıq, abatşıldıq) söziniñ mağınası:
An-Ni'ma – ornın toltıru mısalında, ya payda eltiru üşin, ya ziyandı bwrıp jiberu üşin basqağa jasalğan igilik. Al «an-Na'ma» (sözdiñ birinşi tübir ärpiniñ fathasımen) sözi – molşılıqta, berekeli ömir süru degendi bildiredi.
«Al-itkan» (jetilgendik, şeberlik) söziniñ mağınası:
Al-itkaan – bwl däldik pen jetilgendik.
«Al-hikma» (danalıq) söziniñ mağınası:
Al-hikma – bwl närselerdiñ bolmısı men olardıñ maqsatın bilu.
«An-nizam» (jüye, tärtip) söziniñ mağınası:
An-Nizam – bwl injudi belgili tärtippen tizetin jip, sondıqtan, bwl söz körnekti türdegi tärtip retinde qoldanıladı.
An-nabi (payğambar) jäne ar-rasul (uäkil) mağınalarınıñ ayırmaşılığı
Onı ilandırıp aytılğan dünielerdi adamdarğa jetkizuge jiberilgen adam delingen.
Sonımen qatar, dini zañdardıñ bölek jinağı (şariğat) berilgen adam – uäkil, al payğambar – aldıñğı uäkildiñ şariğatın wstanğan adam, mäselen, Mwsanıñ şariğatın Yuşa payğambar wstanğan.
Tağı da uäkil – Allanıñ qwldarına jiberilgen adam, al payğambar – Alla Tağalanıñ dañqın jayıp, habarlaytın adam, onı adamdarğa joldamasa da, mwnday anıqtama osı sözderdiñ tildik mağınasına säykes.
«al-karam» (jomarttıq, igilik) jäne «as-samaaha» (kişipeyildik, keñ peyildilik) tärizdi sözderdiñ mağınası
«al-Karam» – iesin ayanbay sıylap, paydalı is jasauğa itermeleytin adami qasiet.
«As-Samaaha» – müliktik jomarttıq, sondıqtan «al-karam» söziniñ mäni «as-samaahağa» qarağanda auqımdıraq (13, 2).
«Ad-din» (din) söziniñ mağınası:
«Ad-Din» – tüsinigi bar adamdarğa arnalğan qwdayşıl zañ, sanalı, bükil jaqsı igilikti tañdauında, al basqa, oydan şığarılğan zañdar men şekteuler dinge jatpaydı, oğan Qwdayğa senbeytinder men ekijüzdilerdiñ şaytandarı oylap tapqan zañdarı mısal bola aladı.
Osı anıqtauğa qatıstı mañızdı twstarı:
«Jaralğan» sözderine ösimdikter men ağaştardıñ ösuine qatıstı tañğajayıp zañdılıqtar kirmeydi.
Sonımen qatar, «tüsinetinderge arnalğan» sözderine januarlarğa qatıstı tañğajayıp zañdılıqtar kirmeydi. Olarğa sanasınan ayrılğandarğa baylanıstı zañdılıqtarğa jatpaydı.
«Olardıñ sanalı tañdauı» degen sözder äreket pen äreketsizdiktiñ arasındağı tañdaudıñ bar ekendigin körsetedi, osılayşa, sıyınğanı üşin adamğa marapat körsetilip, al bağınbağandığı üşin jazalanatındığın körsetedi. Sonday-aq, adamnıñ intuitivtik is-äreketin eskermeuge jol beriledi.
«Maqtauğa layıq» sözderi Allanıñ bwyrığındağı igilikterge megzeydi, olardıñ tañdauına wsınılğandarı surettelui boluı mümkin. Sonımen qatar, bwl qwdayşıl zañdar bolğandıqtan, mwnday sipattau senimsizdikten araşalau üşin qoldanıluğa jol beriledi. (13, 4)
«Ad-din» (din) sözin jalğan jäne şınayı zañdarğa qatıstı qoldanu.
«Ad-Din» sözi Alla Tağala aytqanday: «Islamnan basqanı izdegen adamnan, …», sonday-aq, «Senderde öz dinderiñ, mende öz dinim bar» degen Qwdaydıñ sözderi auızşa jalğan zañ erejelerine qatıstı aytıladı.
Bwl söz Alla Tağala: «Bügin men sender üşin sizderdiñ dinderiñdi kemeline jetkizdim» dep aytqanday, şınayı zañ erejelerine qatıstı qoldanıladı. Bwl sözdi onıñ mağınasına negizdey otırıp, zañ erejeleriniñ barlıq türine qatıstı qoldanuğa jol beriledi, osılayşa, bwl şındıq nemese jalğan bolatın adamnıñ nege senip, bas ietin dünielerin aytadı.
«Aş-şar'» (din zañı, şariğat), «ad-din» (din), «al-milla» (senim, din) tärizdi sözderdiñ mağınaları
Alla Tağaladan uäkil alıp kelgen «aş-şar'» bolıp tabıladı, öytkeni Ol osılay tüsindirip, körsetken.
Al, «ad-Din» – bwl onıñ dini wstanımı jäne sıyınuı.
«Al-Milla» – ummada aytılıp, oqılğandar.
«Al-Yakin» (berik senim) söziniñ mağınası:
Al-Yakin – bwl imenbeytin senim.
«Al-ulum» (ğılımdar) jäne «al-ma'aarif» (bilim, ilimder) tüsinikteri arasındağı ayırmaşılıq:
Al-Ulum – närselerdiñ twtastığı wğımı, al, al-ma'arif – bolmıstı işinara wğınu. (3 bet)
«An-nukta» (ötkirlik, tapqır söylemşe) söziniñ mağınası:
An-Nukta – «nakata» tübirinen alınğan söz, oylau nätijesi bolatın däl mağına. «Nakata fi-l ard» audarması – jerdi tırmalau, jerde öz izin qaldıru.
«An-nazm» (retti sözder) sözin Qwranmen qatar qoldanuı men «al-lafz» (söz) sözin qoldanbauı – Avtordıñ danalığı.
Ol «al-lafz» ornına «an-nazm» sözin qoldanıp, Qwrandı qwrmetteytinin añğarttı, tildik mağınada «al-lafz» sözi – şığarılu degendi bildiredi jäne Qwran tizilgen injudey rettelip wsınılğandığına megzeydi.
«At-tafsir» (tüsindiru) jäne «at-tauil'» (tüsindiru, wğındıru) mağınaları arasındağı ayırmaşılıq:
«At-Tafsir» – hikayalar men ğalımdardıñ pikirleri negizinde Qwran mağınasın wğındıru.
«At-Tauil» – erejeler negizinde Qwran mağınasın wğındıru.
«Al-bayan» (wğındıru) jäne «at-tibyaan» (bayandau, tüsindiru) mağınaları arasındağı ayırmaşılıq
«At-Tibyaan» – tolıq bayandau.
Eger «Al-Bayan» – däleldenbegen mazmwndau bolsa, «at-tibyan» – dälelge negizdelgen mazmwndau.
«Al-basıra» (bilim saralığı) söziniñ mağınası
«Al-Basıra» – şındıqtı ötirikten tolıq ajıratu qabiletine ie bolatın küş; tolıq habardar bolu. (4 bet)
Şejirelerdiñ därejeleri («al-ansab»)
Tuıstıqtıñ 6 därejesi bar:
1 – «aş-şa'b» (halıqtar), ar-Rabi'a halqı tärizdi
2 – «al-kabila» (taypa), al-Kinana taypası tärizdi
3 – «al-fasıla» (otbası), al-Kurayş otbası tärizdi
4 – «al-imara» (ru), al-Kusi ruı tärizdi
5 – «al-batn» (klan), Haşim klanı tärizdi
6 – «al-fahz» (wrpaq), banu Abbas tärizdi
Bwl därejeler ierarhiya qwraydı, onıñ eñ auqımdısı «aş-şa'b» (halıq) sözi. Bwl ierarhiyadağı eñ az birlik «al-fahz» (wrpaq) sözi. (13, 7)
Avtor alğısözin bılay tämamdaydı: «Bwl şığarmanıñ alğısözinde wğındıra alğanım osı, Alla bärin biledi, kez kelgen jağdayda Allağa şükir». (13, 8)
Sonan soñ, avtor traktattı nege «bismilla» (Allanı atau) jäne Allanı däripteuden bastaytınına tüsinik beruden bastaydı: «Alla dep bastau men Onıñ dañqın şığaru (s.ğ.s.) Payğambardıñ «Allanıñ atımen bastalmağan kez kelgen mañızdı is tolıqqandı bolmaydı («al-abtar» – şabılğan)» degen hadisine negizdeledi; Payğambardıñ (s.ğ.s.) tağı bir sözi bar: «Allanı madaqtaudan bastalmağan kez kelgen mañızdı is önbeydi (akta')».
Osı twjırımğa qarsılıq jäne onı teriske şığaru:
Keybiri aytqanday, osı aytılğan sözderdiñ bir türinen bastau – osı sözdermen bir mezgilde bastauğa jol bermeydi, onıñ qayşılığı osında.
Bwl qarsılıqqa jauap:
Avtor hadisti Alla dep bastau – şınayı bastau, dep jauap berdi, Allanı däripteytin sözdermen bastau turalı hadiske kelsek, ol qosımşa bastauğa qatıstı, bwl onıñ atauı men ataluı arasındağı säykestiktiñ körinisi emes, Alla Tağalanıñ joğarı därejeligi – kümänsiz aqiqat bolğandıqtan, atalğan tärtip Qwdaydıñ joldauına, saf taza Sünnet pen ğwlamalardıñ barlığınıñ pikirimen säykes, dep jauap berdi. (13, 9). Osılayşa bastalu dästürler men salttarına säykes auqımdı boluı mümkin, sondıqtan, eki jäne onan köp türlerin atauğa jol beriledi. Birinşisi sırtqı qayşılıqtı joysa, ekinşisi negizindegi qayşılıqtı joyadı.
Tağı bir qarsılıq
Keybireuleri bılay dep qarsılıq bildirdi: mısal retinde Allanıñ kitabın alsaq, onı Alla dep bastauğa bolmaydı, öytkeni, bwl sözder «An-Naml» süresiniñ orta şeninde aytılıp, onıñ böligi bolıp tabıladı, tipti aytılğanğa qayşı bolatınday, keybir ayattar sürelerdiñ basında kelse de, Qwrandı negizge aludıñ artıqşılığı bar.
Osı qarsılıqqa jauap:
Oğan avtor jauap berdi: süre bastalatın «bismillanıñ» sözderi Allanı däripteuden bwrın twradı, al «bismilla» sürelerdiñ arasın böluge arnalğan Qwrannıñ ayatı ekendigi dwrıs pikir bolıp tabıladı. Süleymenniñ kitabı «bismilladan» bastalğan, onıñ «Asılı bwl Süleymennen» degen sözine qatıstı, Alla aytqan Balhistıñ sözi: «Mağan igi hattı tastap ketti». Basqaları oğan: Bwl hat kimnen? Bwl ne hat? – dep swrağanğa wqsaydı. Sondıqtan, ol «Ol hat Süleymennen, onda: Raqımdı da Meyirimdi Alla üşin» – dep bastaydı. Bwl qoyılğan swraqqa onıñ jauabı boldı. Sonday-aq, «ol – Süleymennen» dep özi turalı aytqan degen pikir bar. Endi bir pikirde bwl kitaptıñ atı deydi. (13, 10)
Allanıñ qwldarına degen raqımşılıqtarınıñ türleri
Avtor Alla Tağala raqımşılığın bar jäne joq dep bölgen, osı türlerin işinen ruhani jäne materialdıq dep jarğan, materialdıq raqımşılıqtı işki jäne sırtqığa bölgen, osı türlerdiñ ärqaysısınıñ tizbektep jatuğa qiın bolatın köptegen tarmaqtarı bar. Öz kezeginde, ärbir türşe qisapsız derbes birlikterge bölingen. Eger adamnıñ janı osı türlerdi bölek-bölek sanauğa talpınğan künde, esebine jetpes edi. Adam öz rizaşılığın bildirgisi kelse, özi ömirinde jasağan fizikalıq, sözdey, aqılay türinde sıyınsa da, oğan jasalğan raqımşılıqtıñ tek biriniñ ğana ornın toltıruğa jetkiliksiz bolar edi. (13, 12)
Alla Tağala öziniñ bolmısı nemese Öziniñ qasietterin mäşhür etuine layıq pa?
Bwl saualğa avtor: Alla – bükil tolıqqandı qasiettermen sipattalatın bolmıstıñ atı, olardıñ jiıntığı Allanıñ Öz bolmısı üşin onı mäşhür etetin qwqıq bolıp tabıladı, dep jauap beredi.
Äri qaray Alla öziniñ barlıq sapasındağı tolıqqandı bolmısı üşin madaqtauğa layıq degen sözdermen osı twjırımdı tüsindiredi. Bwn onıñ barlıq qasietterine qatısı bar. (13, 17)
«Amma» söziniñ negizi (ayıru böligi – harf tafsıl) jäne osı bölikti alğaş paydalanğan:
Avtor: Şureyh pen aş-Şa'bi jetkizgendey, «amma» sözin alğaş Däuit mırza qoldanğan deydi. Osı söz Alla Tağalanıñ, «as-Sad» süresinde: «Biz oğan danalıq pen şeşuşi sözdi tartu ettik» degen sözderinde twspaldanğan. (13, 25)
Payğambar (s.ğ.s.) otbası sanatına kimder jatadı?
Avtor ayttı: «Payğambardıñ otbasına banu Haşim, banu al-Muttalib jatadı, sonımen qatar, Fatimanıñ balaları kiredi, keybiri – Payğambardıñ otbası – bükil umma, dep aytıldı. Payğambar men onıñ seriktesteri arasında salıstırmalı ortaqtıq bar. Mäselen, aş-Şafi'i banu Haşimge jatadı, biraq, seriktesteri sanatına jatpaydı, al Salman al-Farisi Payğambardıñ seriktesi bolsa da, onıñ otbasına jatpaydı». (13, 26)
Osılayşa, Payğambardıñ otbasın belgileude birneşe nwsqasınıñ üşeuin avtor atap ötti, biraq, olardıñ birin de tüpkilikti rastalğan dep atağan joq.
Arab tiline baylanıstı ğılımdar türi.
Avtor arab tilimen baylanıstı ğılımdar sanı 12-ge bölingen. Olardı ataudan bwrın, ol arab tili ğılımınıñ ne ekendigin tüsindirdi: «Bwl sözderdiñ dwrıstığı men dwrıs emestigin zerdeleytin ğılım», dep osı türlerine tüsinik bere bastaydı:
Sözdiñ tübiri men onıñ negizin zertteytin ğılım «luga» – til dep ataladı
Söz tübirinen tuındaytın sözderdi zertteytin ğılım «iştikak – sözdiñ jasaluı» dep ataladı
Söz formasınıñ özgeruin zertteytin ğılım «tasrif» – morfologiya dep ataydı
Sözdiñ jalğauların, onıñ özgerui nemese özgermeuin zertteytin ğılımdı «nahu» – grammatika dep ataydı
Bir sözdiñ aytılğan jağdayğa säykestigin zertteytin ğılımdı «al-ma'ani» – mänderi dep ataydı
Sözdiñ anıqtığı nemese jasırın boluına täueldi köp mağınalı sözderdi zertteytin ğılım «al-bayan» – mazmwndau, wğındıru dep ataladı
Söz elementterin ärleudi zertteytin ğılım «al-badi'» – ritorika dep ataladı
Sözdiñ öleñ ölşemin zertteytin ğılım «al-arud» – prosodiya, metrika dep ataladı
Öleñ joldarınıñ ayaqtamasın zertteytin ğılımdı «al-kafiya» – wyqas dep ataydı
Öleñ jazu täsilderi men onıñ tärtibin zertteytin ğılımdı «kard aş-şi'r» – poeziya dep ataydı
Prozalıq şığarmalardıñ jazu täsilderin zertteytin ğılım «inşaa an-nasr min ar-rasail ua-l-hutab» – hattar men uağızdarğa negizdelgen prozalıq şığarma jazu dep ataladı
Sözderdi jazu arqılı körsetudi zertteytin ğılım – «ilm al-hatt» kalligrafiya dep ataladı.
Sonan soñ, Nizam ad-din Yahyya ibn Sayf as-Sayrami «al-arud» pen «kard-aş-şi'r» ğılımdarınıñ ayırmaşılığın atap ötti: «al-arud» – öleñ ölşemderiniñ bir-birinen ayırmaşılığı. Al «kard-aş-şi'r» minsiz, öleñniñ wyqastı ölşemi qalayşa qwrastırılğanın zertteydi. (28 bet)
Qoljazbanıñ 38-betinde sayramdıq ğwlama barınşa paydasın keltiru maqsatında, qoljazbasında ğılım türlerin qarastırğan şığarmasında atap körsetetinin aytqan:
Osı jerde Nizam ad-din Yahya as-Sayrami ğılım türlerin qarastırğan şığarmasın tämamdaydı. Şığarma onıñ biliminiñ köptegen qırların aşadı. Bwl jerde avtor köptegen derekközderge silteme jasaydı. Şığarma filosofiya men logikanıñ basın qosqan. Onıñ işinde avtor ğılımdardı, olardıñ qalıptasuın jäne neden qwralatının körsetken. Sonımen qatar, keltirilgen qarsılıqtarğa jauap bergeni mäseleni zertteu men pikirsayısqa qatısu qabiletin körsetedi.
Nizam ad-din Yahya as-Sayramidiñ şeber qarastırğan mäseleleri – bwl ğalım qozğağan mäseleni zerdelemegen ğalımdardıñ bilim ieleri, studentter işinen şıqqan swhbattastarına, naqtı salada mamandandırılmağan ğalımdarğa, ğalım mamandarğa degen qözqarası. Ğalım pikirin esepke alğanda, as-Sayrami olardı 3 tipke bölgen, al-balaga (şeşendik) ğılımdağı mwnday bölip-jaru adrub al-habar (bayandaudıñ türleri) dep ataladı:
Birinşi tip: swhbattasıñız tipten habarsız bolğan jağdayda, oğan aytılğan söziñizde senim bolmaydı.
Ekinşi tip: swhbattasıñız abırjıp otırsa, mwnday jağdayda sendirudiñ bir türin qoldanğan abzal.
Üşinşi tip: swhbattasıñız moyındamay, joqqa şığarıp otırsa, bwl jağdayda, söziñizdi mindetti türde sendirudiñ säykes formalarımen nığaytuıñız qajet. (13, 79)
Osı swhbattastardıñ üş tipine ğalımdardıñ belgili tipteri säykes keledi:
Eger saual qoyuşı adam äñgime taqırıbınan habardar bolmasa, onda ğalım oğan sendiru ädisi qoldanılmaytın söz söylegeni qajet.
Eger saual qoyuşı talqılanıp jatqan mäsele boyınşa kümandanıp otırsa, onda, ğalım onıñ kümanın seyiltetin sendiru ädisin qoldanuı kerek. Biraq, bwl äreket ğalım üşin mindetti emes, al eger ol ädisti qoldansa, nwr üstine nwr boladı.
Eger swraq qoyuşı öziniñ nadandığı nemese örkökirektigi sadarınan joqqa şığarıp, tabandı türde moyındamay otırsa, onda ğalım onıñ kümandarın tübegeyli joyu üşin, öz sözderin qolınan keletin sendirudiñ barlıq ädisterimen nığaytuı qajet. Bwl ğalım üşin mindetti bolıp tabıladı, öytkeni, kümandı joyu onıñ şübasız mindeti bolıp tabıladı.
As-Sayramidiñ sözderi adamdardıñ jağdayına qaray şamalastırılıp, aytqan sözi islam ruhınıñ körinisi bolıp tabıladı: öytkeni, bireuge jaqqanı, basqasına jaqpaydı, birine paydası bolsa, basqasına ziyanı tiyui mümkin. Nesibe taratqanday, aqıl-oy taratqan Alla saf taza.
Osıdan keyin as-Sayrami şeşendiktiñ metafora men allegoriya tärizdi tarauların qarastıradı.
«Al» belgili artiklindegi hamzanı qaldırıp ketu:
Hamzanı dıbıstau kezinde onan keyingi al-lam äripine ötip, hamza qaldırıp ketilse, hamzanıñ erejesi boluı mümkin.
Dıbıstalu kezinde aldıñğı äripke auısar aldında hamza bolsa, onda aldıñğı erejege bağınbaydı. Belgili artikl' hamzanı auıstıra almaydı.
Belgili artikl'de hamza ayıruşı bolmaydı, al ündesudiñ belgili erejesi bolmaydı, hamza atalıp ötkennen keyin, ündestikke öte sirek kedergi keltiredi, al ol belgili erejege bağınbasa, ereje äreket etpeydi. (116 bet)
«Alla» wlı sözi jalqı esim be, joq pa?
Şeyh at-Taftazani «Alla» sözi qwdaylıq bolmısına tiisti jalqı esimdi eki täsilmen wğınuğa boladı: 1 – eñ basında osı sözben Allanıñ asqaq bolmısı atalğan; 2 – jüzege asırılğan emes, moyındalğan artıqşılıq jolımen, öytkeni, jüzege asırılğan basımdılıq osı sözdi basqağa qatıstı qoldanıluı twspaldanadı, al, «Alla» sözi Alla Tağaladan basqa eşkimge qatıstı qoldanılmaydı. Artıqşılıq moyındalğanda, «Alla» sözi tek Alla Tağalağa qatıstı qoldanıladı degen pikirge qayşı emes.
Sosın as-Sayrami osı turalı ğalımdardıñ pikirin keltiredi: «Eger «Alla» sözi jalqı esim bolsa, oğan «Jalğız» degen sözdi qosudıñ mäni bolmas edi, öytkeni, «Alla» sözi ekeuge emes, birge qatıstı ğana qoldanılatını mälim. Bwl seniñ söziñ tärizdes: Zayd bireu, tap sol mezette, onıñ ekeu emes, bireu ekendigin barlığı da bilip otır. Sondıqtan, «Zayd bireu» dep aytudıñ män-mağınası joq. Eger bwl söz tolıqqandı mağınada paydalanılsa, ol mindetti türde bar Alla, tek Ol ğana basqalardıñ sıyınuına layıq. Öz Qwdayıñdı surettep berşi dep swrağanda: «hua» sözi (Ol) – bastauış, Alla – bayandauış, al «ahad» sözi – ekinşi bayandauış, ne bolmasa, Alla sözi jalqı esim bolğan künde, Alla sözi bolıp tabıladı».
As-Sayramidiñ pikiri:
As-Sayrami «Zayd bireu» degendi olar ekeu degen mände qoldanbasa mağınası joq dep sanağan. Eger öz kezeginde, ol joq degen sözge jauap retinde bolsa, onda mwnday sözdiñ mağınası boladı. Alla Tağalanıñ: «Alla Jalğız» degen sözi – Allağa wqsastıñ joq ekendigin bildirgendikten, onıñ mağınası bar. (13, 117)
Belgisizdik jağdaydağı qatıstıq esimdik pen suretteytin sözdiñ ayırmaşılığı
Olardıñ ayırmaşılığı mınada: birinşi jağdayda, naqtılau onıñ jağdayına täueldi, al, ekinşisinde – jağdayına emes, sırtqı faktorlarğa täueldi, öytkeni, onıñ naqtı bölikterinde paydalanılatın jalpı erejeler men tolıq tüsinigi bola otırıp, qatıstıq esimdik bir suretteu türinde kez kelgen naqtı närsege qatıstı qoldanıladı. Belgisiz jağdaydağı surettelgen sözderge kelsek, ol sırtqı faktorlarğa täueldi naqtı närselermen şektelgen tolıq tüsinik üşin qoldanıladı. Qatıstıq esimdikten keyin twrğan söylemderdiñ eki jağdayı bar: 1 – ol özinen-özi belgili; 2 – ol megzelgen närsege araqatınası jolımen anıqtaladı. Al suretteu qızmetin atqaratın söylemniñ bir talabı bar – ol özimen-özi anıqtaladı, sonımen qatar, ol naqtı emes, belgili bir närsege qatısı bar, sondıqtan, mwnday söylem aldındağı belgisiz jağdaydağı sözdi suretteui ğana boluı mümkin. (13, 122)
Böluşi esimdiktiñ mänisi
Böluşi esimdiktiñ negizi – suretteu men belgili jağdaydağı bayandauıştıñ bölinuinde, mäselen, Zayd – ol Amradan artıq. Bwl esimdik osı söylemde atap körsetilgen. Bayandauıştıñ anıqtılığı bölinu qajettiligin tudıradı. Osılayşa, ozıñqı söz erekşelenedi, al keybiri onı şekteuge negiz qıldı, belgili jağdaydağı bayandauış esimdikten keyin kelgendigin kuälandıradı.
Sonday-aq, olardıñ ärqaysısı täuelsiz, anıqtalğan jağdayda ekeui de kuälandıratın mağına beredi. (13, 168)
Bastauıştıñ aldındağı joqqa teristeu jäne bastauıştan keyingi teristeu.
Bastauıştıñ aldındağı teristeudiñ mısalı: «Ma ana kultu haza» – «aytqan joqpın men onı» jäne t.b.
Al, teristeu bastauıştan keyin bolğandağı mısal: «Hua ma kaala haza» – Ol aytqan joq mwnı jäne t.b.
Olardıñ ayırmaşılığı mınada: birinşi jağdayda bastauış äreket közi boluı mümkin degen jayt teriske şığarıladı. Al swhbattası, söyleuşini naq osı äreket surettegen adam dep esepteydi, biraq, söyleuşi bılay dep jauap beredi: «Aytqan joqpın men onı, basqa bireu ayttı», dep bastauışqa tirkelgen äreketti teriske şığaradı, sonımen qatar, äreketti basqa adam jasadı dep sendirip otır. Osılayşa, mwnday erekşeleudiñ maqsatı – äreketti basqağa audaru, öytkeni teristeuden keyingi rastau – erekşeleu bolıp tabıladı.
Ekinşi jağdayda, bastauışqa ärekettiñ tirkelmeytin jaytı rastaladı, al swhbattası onıñ bwl äreketti jasağan joq dep şamalaydı, al söyleuşi bılay dep jauap beredi: «men ğana onı aytpağan, basqa emes», söytip, teristeudiñ aldına bastauıştı qoyıp, onı aldımen erekşelep, keyinnen äreketti teristeudi ayta ketedi, mwnıñ bäri bastauışqa qatıstı osı äreketti joqqa şığarudı erekşeleu bolıp tabıladı. Osı arqılı, mazmwn men swhbattas tarapınan eki konstrukciyanıñ ayırmaşılığı ayqındaladı. (13, 173)
«Misluk» nemese «gayruk» (sen siyaqtı; senen basqa) sözderiniñ qoldanıluı jaylı birer söz
Bwl sözder swhbattasımen wqsastığı nemese ayırmaşılığı bar naqtı adamğa qatıstı qoldanıluı mümkin. «Misluka la yabhalu» – «Sen siyaqtılar sarañdığın körsetpes» nemese «Gayruka la yadjudu» – «Senen basqalar jomarttığın körsetpes» degen söz bar. Bwl jerde äñgime üşinşi twlğa jayında bolıp otır, bwl söylemderde qoyıluına qatıstı metonimiyalar joq, öytkeni, onıñ maqsatı – atın atamay, onıñ surettemesin qoldanu jolımen, äldebir adamnıñ jağdayı bolıp tabıladı.
Bwl sözder wqsas jäne wqsamaytın naqtı emes adamğa qatıstı qoldanıluı mümkin, bwl jerde osı adamnıñ swhbattası nemese basqa twlğağa qatısı turalı bolsa, onda onıñ qoyıluında metonimiya bolıp tabıladı, bwğan keri jağdayda, qoyıluınıñ negizinde ne metonimiya, ne qoyılatın twlğa da joq boladı.
Ekinşi türi – barınşa keñirek taralğanı. (13, 187)
«Iza al-fudjaia» kenettilik demeulikteri
Bwl demeulik esim söylemmen qoldanılıp, jauaptı qajet etpeydi. Ol söylemniñ basında keltirilmeydi, keler şaq emes, osı şaqqa qatıstı qoldanıladı. Arab filologı al-Ahfaş (şamamen 830 j. qaytıs bolğan) onı «harf» (kömekşi söz, demeulik) dep, arab filologı al-Mubarrad (826-898) «zarf makan» (meken pısıqtauış) dep, az-Zudjadj «zarf zaman» (mezgil pısıqtauış) dep atağan, al Abu-l Kasım az-Zamahşari (1075-1144) «kenettilik» (al-mufadjaa) söziniñ tuındısı – wyğarındı etistik dep sanağan, ğalımdardıñ basım köpşiligi onı etistik dep esepteydi (atalğan nemese wyğarındı bolsa da), onan soñ bastauış, bayandauış keltiriledi de, onıñ atalğanı nemese wyğarındısı keyinnen, sonımen qatar, osı bastauıştıñ bayandauışı – «iza» demeuligi bolıp tabıladı (13, 204)
Şeşendik ğılımındağı sözşeñdik (al-itnab) erejesi
Qosılu jolında sözşeñdikti boldırmauğa negiz – joqqa şığaru kezinde däyeksöz keltirumen teñ. Sözşeñdikti boldırmau qosılmau jolında da, rastaytın söylemderde keltiriletin däyeksözderge de säykes negiz qaldırıladı. Mäselen, «Ma ana Zaydan darabtu» – Zaydtı wrğan men emes; «Ma ana kumtu» – twrğan men emespin. Bwl söylemderde etistik atalmağan sub'ektimen şektelmeydi, osılayşa bwl jerde rastau emes, joqqa şığaru däyeksözderi keltiriledi. (13, 273)
Metaforanıñ «tamsiliya» (keyipteuşi) jäne «taba'iya» (tuındı), tärizdi türleri bir sözde birigu mümkindigi jaylı zertteu:
Tüsindiruşi at-Taftazani bwğan jol beriledi dep, oğan dälel retinde «al-Kaşşaftıñ» avtorı Abu-l Qasım az-Zamahşaridiñ (1075-1144), Alla Tağalanıñ sözine tüsinik berude aytqanı: «Olar özderiniñ Qwdayınıñ adal basşılığına jüginedi jäne tabısqa qol jetkizdi» («al-Bakara» süresi, 5 ayat): Bwl ayatta asqaqtatatın «ala» kömekşi sözin qoldanu olardıñ tabandılığı, aqiqatı nığayıp, onı wstanuı men bir närseniñ üstinen asqaqtap, onıñ üstine otırğannıñ jağdayınday. Al tuındı metafora asqaqtaudıñ mağınası men «ala» kömekşi sözin salıstırudan bayqaladı. Keyipteuşi metafora är taraptıñ birneşe erejesiniñ joq ekendiginen körinedi.
Metaforanıñ eki türiniñ basın biriktiruge bolmaydı dep aytılğan, öytkeni, tuındı metafora barlığında boluı qajet, etistikten jasalğan ataulı sözder – kömekşi sözderdiñ mağınasımen baylanısqan asqaqtau, bastama jäne t.b. kömekşi sözder tärizdi dara mağınalar deydi as-Sakkaki (1160-1299). Olar jeke sözdermen örnektelgen dara mağınalar, al, keyipteuşi metafora taraptardıñ özara baylanısın qajet etedi. (13, 369)
Metaforanıñ dwrıstığına qoyılatın talaptar turalı tarau
Bwl talaptar is jüzinde salıstırılatın twlğağa qatıstı, al oydan şığarılğan salıstırılatın twlğağa qatıstı atalğan talaptar qoldanılmaydı.
Salıstırılatın ob'ektilerdiñ ortaq erekşelikteri qaşıq ta özgeşe män berilgende, salıstıru kemeline jetedi. Tolıqqandı metafora tolıqqandı salıstırudan kelip şığadı. Biraq, avtor osı twjırımdamamen kelispey, salıstırılatın ob'ektilerdiñ ortaq erekşelikteri ayqın da tüsinikti boluı kerek dep eskertedi: ayqındıq pen kölegeylenu aşıq nemese älsiz körinui mümkin, sondıqtan, salıstırılatın ob'ektilerdiñ ortaq erekşelikteri qarabayır aşıq ta, tipten tüsiniksiz därejedegi kölegeylenbeui de qajet.
Qorıtındı: salıstırılatın ob'ektilerdiñ ortaq erekşelikteri adamdar arasında tım aşıq bolıp körinbese, eñ jaqsı salıstırudı qoldanatın erejeleri saqtalsa jäne metafora salıstırumen aralasıp ketpese, bwl jağdayda, eñ jaqsı jäne qwpiyalı metafora boladı. (13, 376)
«Alla» degen wlı sözde metafora bar ma?
Avtor twspaldau (isti'ara makniya) arqılı «Alla» sözinde metafora bar dep sanağan, oğan dälel retinde Alla Tağlanıñ sözin keltiredi: «Allanıñ qolı olardıñ qolınıñ üstinde» («al'-Fath» süresi). Osı ayatqa tüsinik bere otırıp, avtor: osı ayattağı «Alla» sözi sertteuşi metonimiya arqılı jasalğan metafora dep aytqan. «Qol» sözinde bwldır metafora bar.
«Alla» sözinde aşıq metafora bola almaydı, öytkeni, Alla Tağalanıñ atı basqasına qatıstı qoldanılatınday, ol «Allanı» basqa birdeñemen salıstırudı twspaldaydı – oğan tıyım salınadı: «Atı osınday basqanı biluşi me ediñ?!» («Maryam» süresi).
Metonimiya men astarlaudıñ ayırmaşılığı
Metonimiya (al-kinaya) – sözdi astarlı mağınada qoldanu
Astarlau (at-ta'rid) – kontekstegi astarlı mağınasın körsete otırıp, sözdi tikeley mağınasında qoldanu.
Osı mäseleni zertteu:
Tikeley mağınasında ğana qoldanılatın söz beyneli mağınasına qayşı keletin abstraktılı aqiqat bolıp tabıladı. Al, metonimiya – negizi janama mağınada qoldanılatın söz. Astarlauda bir sözben tikeley jäne janama mağınada şınayı nemese beyneli bolıp keltiriledi. (13, 381)
Qorıtındısında:
Bwl – şayhı Nizam ad-din Yahyya as-Sayrami «al-Mutauualğa» bergen tüsinikterinde qarastırılğan keybir mäseleler ğana, sonımen qatar, şeşendik, grammatika, morfologiya salasındağı tañdamalı pikirleri onıñ tanımınıñ jan-jaqtılığı men ğılım türlerin kümänsiz igergendiginiñ kuäsi.
Äbsattar Derbisäli,
QR BĞM R.B. Süleymenov atındağı
Şığıstanu institutınıñ direktorı,
filologiya ğılımınıñ doktorı,
professor
Qoldanılğan ädebiet:
- Şams ad-din Muhammed as-Sahaui. Ad-Du' al-lami' li-ahl al-karn at-tasi'. Beyrut 2003.
- Abu Falah Abd al-Hayy Ibn Imad al-Hanbali. Şadjarat az-zahab bi-l ahbar min az-zahab. Kair 1933.
- Tam je.
- Ibn Hadjar al-Asqalani. Anba al-gumr bi abna al-umr fi tarih. Beyrut 1986.
- Abu-l Fadl Jalal ad-din Abd ar-Rahman as-Suyuti. Nazm al-akyan fi a'yan al-a'yan.
- Abu Falah Abd al-Hayy Ibn Imad al-Hanbali. Şadjarat az-zahab bi-l ahbar min az-zahab. Kair 1933.
- Ibn Tagriberdi. Manhal as-safi ua-l mustaufi ba'd al-uafi. Kair 1933.
- Şams ad-din Muhammed as-Sahaui. Ad-Du' al-lami' li-ahl al-karn at-tasi'. Beyrut 2003.
- Abu Falah Abd al-Hayy Ibn Imad al-Hanbali. Şadjarat az-zahab bi-l ahbar min az-zahab. Kair 1933.
- Ibn Hadjar al-Asqalani. Anba al-gumr bi abna al-umr fi tarih. Beyrut 1986.
- Abu-l Fadl Jalal ad-din Abd ar-Rahman as-Suyuti. Nazm al-akyan fi a'yan al-a'yan.
- Taki ad-din Abu-l Abbas al-Ubaydi al-Makrizi. As-Suluk li-ma'rifat dual al-muluk. Beyrut 1997.
- (Nizam ad-din) Yahya as-Sayrami. Kitab haşiya al-Mutauual li-şeyh Yahya bin Sayf ad-din as-Sayrami. Rukopis'. Eskurial'skaya biblioteka. Ispaniya.


text:
«Krım» fraktsiyalarara birleşmesiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Aleksey Gonçarenko Nazirler şurasınıñ azalarına muracaatta bulunıp, Qırım işleri boyunca Devlet hızmetiniñ meydanğa ketirilmesini tezleştirmege rica etti.
Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Bizler «Krım» deputatlar gruppası olaraq icra akimiyet organları, şu cümleden, Nazirler şurasınıñ işini kontrol etip, vazifemizni yapamız. Bizler Qırım meselesinen oğraşacaq icra akimiyetniñ merkeziy organı alâ daa olmağanınıñ sebebini añlamayıq», – dedi deputat.
O dedi ki, Qırım işleri boyunca Devlet hızmeti aqqında qarar iyül ayında qabul etilgen edi, amma alâ daa yerine ketirilmedi.
Qırım, Aqyar ve vaqtınca köçip kelgen insanlarnıñ meseleleri boyunca devlet hızmeti avgust 5-te resmiy şekilde meydanğa ketirilgen edi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Aprel 15 künü yaqalanğan Ali Asanovnı bütün gece Bağçasarayda tutıp, şimdi Aqmescitte Qırım Taqiqat komitetine alıp keteler.
Bunı İnsan aqları boyunca Qırım alan eyyeti bildire.
«Tünevin qırımtatarı Ali Asanovnı Taqiqat komitetine degil de, Bağçasarayğa ketirdiler, şimdi ise Aqmescitte keçirilecek sorğuğa alıp keteler. Tuvğanlarınıñ sözlerine köre, onı «fevral 26» işi çerçivesinde yaqaladılar», – deyler uquq qoruyıcılar
Qırımda aprel 15 künü, aqşam, İçki rayonı Ferngeym (Urojaynoye) köyünde Asanov Ali Ahmedoviçni saat 9-ğa yaqın 2014 senesi fevral 26-da olğan miting sebebinden sorğuğa alıp kettiler.
2014 senesi fevral 26 künü Qırım parlamenti yanında Qırımnıñ Ukrainadan ayırıluvına qarşı çıqqan ve qol tutqanlarnıñ kütleviy mitingi keçti. Qırımtatarlarğa, Meclis temsilcileri ve Ukraina tarafdarlarına Rusiye tarafını tutqan vatandaşlar qarşılıq kösterdiler. Soñkilerni Qırımnıñ şimdiki başı Sergey Aksönovnıñ reberliginde «Russkoye yedinstvo» yetekçileri topladılar.
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler. Qırım Yuqarı Mahkemesi fevral 6 künü SİZOda bulunğan Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ şikâyet arizasını red etti. Rusiye Taqiqat komiteti Meclis reis muavini Ahtem Çiygoznğa 2015 senesi fevral 19-na qadar, soñra mayıs 19-na qadar apis müddetini belgiledi.


text:
Möxämmät Mähdiev
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Möxämmät Mähdiev (1930-1995) - Tatar xalqınıñ iñ yaratqan yazuçılarınıñ berse.
Möxämmät Mähdiev 1930. yılnıñ 1. Dekäberendä Arça yaqlarında tua.
Arçada mäğärif buyınça hönäri mäktäben tämamlağaç, dingezdä xärbi xezmät itä. Annan soñ un yılğa yaqın tarix uqutuçısı bulıp eşli.
Qazan Däwlät Mäğärif İnstitutında uqıy, Qazan Däwlät Universitetında aspiranturnı tämamlıy. Şunnan soñ ozaq yıllar Universitetta tatar ädäbiätennän leksiälar uqıy, tatar ädipläre turında fänni xezmätlär yaza. Tatar ädäbiätendä ul "Bez – qırıq berençe yıl balaları", "Frontoviklar", "Qaz qanatları" romannarı, "Keşe kitä – cırı qala", "Tornalar töşkän cirdä", "İsänme, Käşfi abıy!", "Bäxilläşü" äsärläre belän tanıldı.
"Mäñgelek yaz", "Bäxilläşü" äsärläre öçen Möxämmät Mähdievkä Tatarstannıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge Däwlät bülege birelde.
Anıñ här äsäre – tormış turında zur açış. Ul xalıq tormışın, könküreşen yaxçı belä, anı sänğätçe tögel, açıq küreneşlär, detällär aşa taswirlıy.
Uqıtuçı, ğälim, Tatarstannıñ xalıq yazuçısı Möxämmät Mähdiev – zur sälät iäse, qızıqlı şäxes bularaq küpsanlı uquçılarnıñ yörägendä tirän ez qaldırdı.
Tuğan awılda Göberçäktä ädipneñ muzeyı açıldı.


text:
5 meñ yıllıq söyäk
Yäşilova qalqulığında 5 meñ yıllıq skeletlar tabıldı
İzmirnıñ Bornova ilçäsendäge Yäşilova qalqulığında tabılğan 5 meñ yıllıq çigä söyäge östendä belgeçlär tikşerülär alıp bara.
Yäşilova qalqulığınıñ qazu wäkillege başlığı Dr. Zafär Därin töbäkneñ tarixın yaqtırtuı kötelgän qazu alanında tabılğan 5 meñ yıllıq 3 skelettan ürnäklärne tikşerü öçen AQŞqa cibärülären açıqladı.
Därin bu ürnäklärneñ yaraqlı dip tabıluın belderep, êşçänlekneñ Anadolunıñ tarixın tikşerü öçen forsat bulacağın äytte.
Zafär Därin: “Töp maqsatıbız – keşene añlaw. Meñnärçä yıl êlek monda yäşägän, kilep urnaşqan keşe cämğiyät’läreneñ kem buluın öyränü,” – dide.


text:
Şımkentte tanımal käsipkerden 7 mln dollar bopsalağan azamat sottaldı
ŞIMKENT. QazAqparat - Şımkentte käsipkerden 7 mln dollar bopsalağan tanısı sottaldı. Oblıstıq Qılmıstıq ister jönindegi mamandandırılğan awdanaralıq sotı ayıptalwşı Böykeyxan Qayıpnazarovtı 7 jılğa bas bostandığınan ayırdı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Sot barısında 56 jastağı ayıptalwşınıñ qılmısı tolığımen däleldenip, ol Qılmıstıq kodekstiñ 194 babı «Qorqıtıp alw» boyınşa kinäli dep tanılıp, abaqtığa jabıldı.
«Jaza qılmıstıq atqarw jüyesiniñ qawipsizdigi asa joğarı mekemesinde ötew belgilensin. Jazanıñ ötew merzimi 2017 jıldıñ 15 tamızınan bastap eseptelsin. Oğan qatıstı tañdalınıp alınğan bultartpaw şarası burınğısınşa küzetpen ustawda qaldırılsın»,- dedi sotta isti qarağan swdya Samïdïn Temirälïev.
Esteriñizge sala keteyik, Bökeyxan Qayıpnazarov Şımkenttik olïgarx Serikjan Seytjanovtan 7 mïllïon AQŞ dolların talap etken. Ol ötken jıldıñ säwiri men şilde ayı aralığında käsipkerdiñ uyalı telefonına birneşe ret xabarlama jiberip, qorqıtqan. Yağnï iri kölemdegi qarjını bermese, käsipker men onıñ twıstarına qatıstı mälimetterdi ğalamtorğa jarïyalaytının jazğan. Al, 15 tamızda aqşanı alıp jatqan kezinde qolğa tüsedi. Sot barısında belgili käsipker ayıptalwşı tanısına eşqanday qarız emes ekenin, qarızın kezinde ötep qoyğanın aytqan edi. Tipti 7 balası bar küdiktini keşiretinin de jetkizgen bolatın.
Ayta keteyik, Serikjan Seyitjanov «Forbes» deregi boyınşa elimizdegi elw ıqpaldı bïzmender tiziminde 18-şi orında turğan käsipker.


text:
Aqmescit – Qırımnıñ Yüksek mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ imayesi bergen apellâtsion şikâyetini red etip, birinci instantsiya mahkemesiniñ o ve adliyecileri «fevral 26 işiniñ» malümatını 2015 senesi dekabr 4 kününe qadar ögrenmesi kerek qararını deñiştirmedi. Davacı ve adliyeci 24 tomlıq işni ve 47 GB videonı baqıp çıqmaq içün az vaqıt berilgenini ayttılar. Meclis reisi muavininiñ yaqınları böyle qarar çıqarılacağını tahmin etken ediler. Dört künden soñ Aqmescitte bu işniñ ilk toplaşuvı keçirilecek.
Noyabr 25-te Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz ve onıñ imayecilerine 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamenti binasınıñ yanında olıp keçken kütleviy çatışmalar ile bağlı cinaiy işni ögrenüv müddetini 2015 senesi dekabr 4 kününe qadar qısqarttı. Mahkeme iş taqiqatçısı Pavel Nikelniñ muracaatını qabul etti.
Cumaaqşamı künü, dekabr 24-te, Qırımnıñ Yüksek mahkemesinde Çiygoznıñ adliyecilerinden biri Aleksandr Lesovoy bergen apellâtsion şikâyeti baqıldı. İmaye birinci instantsiya mahkemesiniñ qararını lâğu etmege rica etken edi. Şikâyette mahkeme Rusiye Federatsiyası Ceza-protsessual kodeksiniñ qaidelerine nisbeten qanunsız şekilde işni ögrenüv müddetini qısqarttı, dep aytıla. «Böyle bir tedbir iş malümatlarını ögrenüv müddetini uzatmaq şartı ile yapıla, – dep aytıla mahkemede oqulğan şikâyette. – Ne qabaatlı, ne de imayeciler mahsus uzatuv olaraq tanıla bilecek areketler yapmağandır, dep tüşünem».
İmaye tarafı qayd etti ki, qabaatlanğan ve onıñ adliyecileri işniñ yalıñız 10 tomu ile (umumen – 24 tom) tanış oldılar, aqımdaki seneniñ oktâbr 30-dan noyabr 5-ne qadar, em de noyabrniñ 13-den 24-ne qadar iş imaye tarafınıñ qabaatı olmağanda ögrenmek içün berilmedi. «Mahkeme sebebipsiz iş malümatını ögrenüv müddetini 2015 senesi dekabr 4-ne qadar qısqarttı, cinaiy işniñ daa 14 tomu baqılacaq, er biri 700 saifeden ibaret. Qayd etilgen malümatnı ögrenmek ve kerek olğan qaydlarnı ve kopiyalarnı yapmaq, talil etmek imkânsız».
Bundan ğayrı, Çiygoz imayesiniñ fikirince, mahkeme iş malümatına 2014 senesi fevral 26 kününiñ videoları, em de şaatlarnıñ sorğuğa çekilmesi kirgenine emiyet bermedi. Videolar onlarnen GB-tan ibaret, olarnı baqıp çıqmaq içün bir qaç on saat ve bir qaç iş künü kerek. Şikâyette aytılğanı kibi, mahkeme SİZO işiniñ rejimine emiyet bermedi – er iş künü 4-5 saat. İmayeniñ qayd etkenine köre, Çiygoznıñ apiste bulunuv müddetini 2016 senesi yanvar 29-na qadar uzatıp, qabaatlanğan kişi ve onıñ imayesi iş malümatını ögrensin istediler. «İş malümatını ögrenüv müddetiniñ qısqırtılması İnsan aqlarını qoruv Avropa konventsiyası kefillerini bozuv olaraq tanıla», – dep qayd etti imaye tarafı.
«Meni iş malümatınen mahkeme binasında tanış eteler»
Çiygoz mahkemede «taqiqat obyektiv sürette keçirilmegenini» bildirdi. «İşni ögrenüv müddetiniñ qısqartılması – maña ve imayeme işni tafsilâtlıca ögrenmege ve mahkeme içün vesiqalarnı azırlamağa imkân bermemek içün bir adımdır. Mence, taqiqat öz işini yañlış teşkil etti. 9 iş künü içinde men 10 tomnı ögrendim. Belli olmağan sebeplerden meni (iş malümatlarınen) yedi iş künü tanış etmediler. Taqiqat menim iş ögrenmemni istemedi, demek», – dep ayttı Çiygoz.
Onıñ bildirgenine köre, o, «kimniñ teşebbüsine köre» belli olmağanda, noyabr 25-te Kiyev rayon mahkemesiniñ qararına baqmadan, iş malümatlarını ögrenmege devam ete.
«Meni (iş malümatlarınen) mahkeme zalında tanış eteler, aşıqa-aşıqa, şaraitsiz. Taqiqat devamında bir sıra bozuv olğanını bilem. İmayemniñ muracaatlarnı azırlamağa imkânı yoq, aq-uquqlarım sert bir şekilde bozula», – dep ayttı Çiygoz.
Bir GB aman-aman dört saattir, mahkeme bergen beş iş künü o qadar müim bir delilni baqmaq içün yeterli degildirAleksandr Lesovoy
Faqat mahkemeci Meclis reisi muavininiñ aytqanları apellâtsion şikâyeti ile bağlı olmağanını qayd etti: «Biz bunı baqmayıq, menimnen iç bir alâqası yoq, bunı birinci instantsiya mahkemesine añlatacaqsıñız».
Aynı vaqıtta, adliyeciniñ malümatına köre, 47 GB-lıq video işniñ müim delilleridir. «Bir GB aman-aman dört saattir, mahkeme bergen beş iş künü o qadar müim bir delilni baqmaq içün yeterli degildir», – dep bildirdi Lesovoy.
Qabaat tarafınıñ aytqanına köre, davacınıñ şikâyetine qoltutmayıp, birinci instantsiya mahkemesiniñ qararını qanunğa uyğun köre.
Üç daqqa içinde qarar
Taraflarnıñ fikirlerini diñlegen mahkemeci qarar çıqarmaq içün mesleat odasına ketti. Amma üç daqqa keçmedi ve mahkemeci qaytıp, qararnı seslendirdi. Qararğa binaen, Kiyev rayon mahkemesiniñ Çiygoz ve imayecilerine işni ögrenüv müddetini qısqartmaq qararı qanunğa uya, bu sebepten davacınıñ apellâtsion şikâyeti red etile.
– Başqa bir qarar olacağını beklemedik, – dep ayttı mahkeme zalında bulunğan Çiygoznıñ ortaqlarından biri.
Mahkemede bulunğan Meclis reisi muavininiñ ömür arqadaşı Elmira Ablâlimova kütleviy haber vastalarına bergen izaatlarında Qırım Yüksek mahkemesiniñ qararına şaşmağanını qayd etip, apellâtsion mahkeme bundan evel de Çiygoz ve imayesi bergen şikâyetlerni qarşılamağanını ayttı.
Onıñ bildirgenine köre, taqiqat vaqtında ömür arqadaşına 2014 senesi fevral 26 künü olıp keçken çatışmanı teşkil etüv qabaatını tanımağa teklif etip, SİZOdan çıqarmağa vade etken ediler. «Ahtem Çiygoz printsiplerine sadıq qalıp, fikirlerini deñiştirmey. Şaatlarnıñ malümatına köre, o, kütleviy çatışmalarnıñ teşkilâtçısı degil, amma taqiqat bunı köstermege tırışa», – dep qayd etti Ablâlimova.
Onıñ malümatına köre, bazarertesi künü, dekabr 28-de, «fevral 26 işiniñ» ilk mahkeme toplaşuvı keçirilecek. Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya bu iş boyunca devlet qabaatına şahsen qoltutacağını bildirgen edi.
«Fevral 26 işiniñ» diger iştirakçileri de SİZOda buluna – Ali Asanov ve Mustafa Degermenci, olarnı keçken sene fevral ayında kütleviy çatışmalarda iştirak etüv ile qabaatlaylar
Ahtem Çiygoz aman-aman bir yıl devamında Aqmescitte SİZOda yata – 2015 senesi yanvar 29-dan berli – onı 2014 senesi fevral 26 künü Qırım parlamentiniñ binası yanında olıp keçken kütleviy çatışmalarnı teşkil etüvde şekleyler. O kün Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve olarğa qarşı çıqqan Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ reberligi altında «Rus birligi» firqasınıñ faalleriniñ çoq biñli mitingi çatışmağa çevirildi. Bunıñ neticesinde aman-aman 80 kişi beden zarar kördi, eki insan can berdi. Yarımada Rusiyege «qoşulğan» soñ Taqiqat komiteti kütleviy çatışmalarnı teşkil etüv ve iştirak etüv boyunca cinaiy iş (Rusiye Federatsiyası Ceza kodeksiniñ 212-nci maddesi, 1-inci qısmı, 2-nci qısmı) açtı.
Mahkeme Meclis reisiniñ muavini şaatlarğa basqı yapa bile ve diger devletniñ vatandaşı ola, ukrain pasportını qullanıp, Qırımnı terk ete ve taqiqattan saqlana bile dep, Çiygoznıñ apiste yatuv müddetini bir qaç kere uzatqan edi. Aqımdaki seneniñ noyabr 17-de Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Çiygoznıñ apis müddetini 2016 senesi yanvar 29 kününe qadar uzattı. «Fevral 26 işiniñ» diger iştirakçileri de SİZOda buluna – Ali Asanov ve Mustafa Degermenci, olarnı keçken sene fevral ayında olğan kütleviy çatışmalarda iştirak etüv ile qabaatlaylar.
Metnde Qırım yarımadasında resmiy şekilde qullanılğan ıstılalar mevcut


text:
Alğazı Qoñrat
Alğazı Qoñrat (ukraince ПoбєдиHe, Aлraзи-KoHpaT, rusça ПoбeдиHo, Aлraзы-KoHpaT) - Qırımnıñ Qurman rayonında bir köydir. Ealisinin sayısı 248 kişi (2001 senesi).
Atıflar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
AQŞ-tağı alapat dawıl: 37 adam ajal quştı
ASTANA. QazAqparat - AQŞ-ta "Florens" surapıl dawılı saldarınan qaza tapqan adamdar sanı 37-ge jetti, dep xabarlaydı Associated Press (AP) agenttigi.
Tabïğï apattıñ kesirinen Soltüstik Karolïnada şamamen 760 mıñ, al Oñtüstik Karolïnada 130 mıñnan astam adam elektr jarığınsız qalğan. Awıl şarwaşılığına da orasan zor zïyan keltirilgen. Atap aytqanda, sw baswı saldarınan şamamen 3,4 mln tawıq jäne 5,5 mıñ şoşqa qırılıp qalğan.
Ädette, joyqın dawıl mawsımı Atlantïkada 1 mawsımnan bastap 30 qaraşağa deyin sozıladı.


text:
Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ vesiqalarında Rusiye ilk kere «işğalci-devlet» olaraq adlandırıldı, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar ise – «vaqıtınca işğal etilgen topraqlar». Bunı Twitterde BM Teşkilâtındaki Ukraina missiyası bildire.
Birleşken Milletler Teşkilâtı Baş assambleyasınıñ üçünci komiteti toplaşuvında noyabr 15, salı künü Ukraina teşebbüsi ile azırlanılğan «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeerinde (Ukraina) insan aqlarınıñ vaziyeti» rezolütsiyası qabul etildi.
Rezolütsiyağa 73 devlet qol tuttı, 23 – qarşı çıqtı, 76 – bitaraf qaldı.


text:
Qırımda qırımtatar milliy areketiniñ faallerine yapılğan basqınıñ yañı basamağı başlandı, – dep ayttı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde işğal etilgen Qırımda Ahtem Çiygoznıñ yaqalanmasını izaatlap.
«Gaaga yaqınlaşqanını is etip, Qırım işğalcileri qırımtatarlarğa basqı yapmağa devam eteler. Epiñiz kibi, Ahtem Çiygoz içün qasevetlenem. Kiyevde işdeşlerimnen beraber işğalci akimiyetniñ qırımtatarlarğa yapılğan yañı areketlerni ögrenip, kütleviy haber vastalarında aydınlatmağa tırışamız. Elçihane ve halqara teşkilâtlarnıñ missiya yolbaşçıları ile bağlanamız, bir çoq kanal ve diger resurs jurnalistlerine Ahtem Çiygoznıñ yaqalanmasınen bağlı haberlerde yardım etemiz», – dep qayd etti Refat Çubarov.
«Bir şey belli, – Qırımda qırımtatar milliy areketiniñ faallerine yapılğan basqınıñ yañı basamağı başlandı. Añlaşıla ki, er daim olğanı kibi, esas darbe Meclis ve onıñ azalarına yönelgen», – dedi o.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi qırımlılarnı Ahtem Çiygoznıñ qorantasına qoltutmağa çağırdı.
Berilgen malümatqa köre, işğal etilgen Qırımda yaqalanğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznı Aqmescitteki Turetskaya sokağındaki Merkeziy rayon mahkemesine ketirdiler. Mında ceza belgilenecek.
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
Onıñ aytqanına köre, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen narazılıq aktsiyası aqqında laf kete.
Bundan evel ATR qırımtatar telekanalınıñ muarririyetinde tintüv olıp keçti. «Politsiyanıñ» malümatına köre, bu adım 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında ötkerilgen miting ile bağlı.


text:
Ukrainler Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıquv kününde içtimaiy ağlarda flash mobqa başladılar. Bunı aktsiyanıñ teşebbüsçisi, Ukraina haber siyaseti naziriniñ Qırım işlerinden mesleatçısı Emine Ceppar Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Bugünde-bugün Ukrainada bir mif bar, Qırımda 100% işğalge qoltutqan ve «tuvğan yurtunda» bahtlı yaşağan separatistler olğanını aytalar. Faqat öyle degil. Aksine olğanını tasdıqlağan bir şey bar – Qırımtatar Milliy Meclisi Qırım parlamenti yanında teşkil etken barışıq mitingi. Aman-aman 15 biñ Ukraina vatanperveri Qırım parlamentine işğalni resmiyleştirmege imkân bermedi. Fevral 26 künü – Qırım ve baqışları içün işğalciniñ baş nişanı olğan qırımtatarlarnıñ zorbalıqsız qarşılığınıñ timsalidir. «Fevral 26 işi» – Vatan oğrunda küreş timsalidir», – dedi Emine Ceppar.
Onıñ aytqanına köre, flash mobnıñ esas vazifelerinden biri – Qırımda Rusiyeniñ yarımada işğaline qoltutqan insanlar yaşağanını red etmektir.
Flash mob çerçivesinde içtimaiy ağlarnıñ qullanıcılarına Qırım işğaline qarşı çıquv kününde baş fotoresim yerine levha qoymağa teklif etile. Qırım ve qıtaiy Ukrainanıñ sakinleri, cemaat teşkilâtları ve nazirliklerniñ vekilleri aktsiyağa qoltuttılar.
Ukraina «Qırım – Ukrainadır!» haber-bağ kampaniyası keçirilmekte.
Belli ukrain jurnalistleri ve oyuncıları «öz Qırımını» tarif eteler. Kampaniya çerçivesinde levhalar azırlandı, meşur ve adiy ukrainler Qırım sakinlerine qoltutqanlarını bildireler. Ukrainanıñ teleradioyayın milliy şurası levhalarğa içtimaiy reklama statusını berdi. Böylece levhalarnıñ Ukrainanıñ merkeziy ve vilâyet telekanallarında kösterilmesi tevsiye etile.
Qırımnıñ kütleviy haber vastaları, şu cümleden ATR qırımtatar telekanalı ve Çernomorskaya teleradiokompaniyası kampaniyağa qoltuttı.
Qırım işğali ve Qırımdaki ukrainlerge qarşı yapığan siyasiy basqı aqqında vesiqalı film kelecek afta kösterilecektir. O da «Qırım – Ukrainadır» kampaniyasınıñ bir qısmı olacaq.
Qırım meselesinen oğraşqan onlarnen kütleviy haber vastaları «Qırım meselesi» leyhası çerçivesinde Qırımda işğalge qarşılıq künü munasebetinen marafon keçirecekler.
2014 senesi fevral 26-da QMC Yuqarı Radası yanında Ukrainanıñ topraq bütünliginiñ tarafdarları ve olarğa qarşı çıqqan Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov reberliginde «Rus birligi» firqası faalleriniñ mitingi olıp keçti. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi. Aqmescit SİZOsında yatqan Ahtem Çiygoz da bu iş ile qabaatlana. Mahkümler qabaatını tanımayıp, iş siyasiy sebeplerden açılğanını tüşüneler.
Fevral 15-te Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi bu işni tekrar taqiq etilmesine yollamağa qarar aldı.
Rusiyede «Memorial» uquq qorçalayıcı merkezi «fevral 26 işiniñ» iştirakçileri, apiste yatqan – Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermenci siyasiy mabus olaraq tanıdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.