text:
Milli moñğa susağan millättäşlärebezgä qarata iğtibar arta
Bilgele bulğança, xäzerge waqıtta Qazaxstanda prezidentlıkqa saylaw aldı kompaniäse bara häm älege çara da näq şul waqıtqa turı kilde dä. Bügenge köndä Qazaqstanda 350 meñ millättäşebez yäşi. Şunlıqtan, “Duslıq küpere” bäyrämenä Tatarstannan 55 keşelek delegatsiäneñ kilüen, andağı millättäşlärebez bik söyenep qarşılağan. Bäyrämneñ niçek uzuı turında älege konsertnı alıp barğan El'za Äxmätcanova bolay dip belderde: “Anda bezdän küp kenä artistlar qatnaştı, äytik Liliä Göbäydullina, Röstäm Zakirov, El’mira Kälimullina, İlüs Ğilmanşin ,“Qazan yegetläre” törkeme häm “Qazan” biyu ansamle çığış yasadı. Monda xalıq bik küp cıyılğan ide, xätta basıp tordılar. Menä şuşı tatar cırına häm moñına susağan millättäşlärebez bik räxätlänep tıñlap utırdılar”. Ğomumän alğanda, Qazaqstan filarmoniäseneñ konsertlar zalı säxnäsendä yasalğan çığışlar ike kerdäş xalıqnıñ tatulığı, berdäm törki tamırlar, dustanä tormışı turında bulğan. Tamaşaçı ayıruça “Kazan” bayu ansamblen bik cılı qarşı alğan. Monıñ turıda Azatlıq radiosına Almati şähärendä yäşäwçe millättäşebez Grif Xäyrullin xäbär itte. Tatarstannıñ mädäniät ministrı Zilä Väliewa, Bötendönya Tatar kongressı citäkçese Rinat Zakirov, Tatarstannıñ Qazaxstandağı wäkälätle wäkile İldus Tarxanov Qazaxstanda küp kenä oçraşular uzdırğannar. Alar aldağı yıllarda ike respublika arasındağı xezmättäşlekne tağın da kiñäytü turında söyläşülär alıp barğan. Äytik, Qazaxstan Prezidentı apparatında eşläwçe millättäşebez Täwfıyk Kärimov, Qazaxstan ministrları belän bulğan oçraşuda süz ike respublika arasında xezmättäşlekne kiñräk cäyelderü, alarnı niçegräk oyıştıru turında barğan. Şulay uq, Qazaxstanda sibelep urnaşqan tatar ictimaği oyışmaları citäkçeläre belän berlektä biredä yäşäwçe millättäşlärebezne berläşterü, alar eşçänlegen ike respublika mänfägat'lärendä näticäleräk faydalanu xaqında söyläşkännär, dip xäbär itä Watanım Tatarstan gäzite. İñ möhime, Tatarstan häm Qazaxstan respublikaları arasındağı xezmättäşlekneñ kiñäytennän häm ike respublika Prezidentlarınıñ dustanä mönäsäbättä toruınnan, prezidentlıykqa saylaw aldı kompaniäse waqıtında milli moñğa susağan millättäşlärebezgä qarata iğtibar arta. Gölnaz Şäyxetdinova


c: text/html

text:
Universiada qarsañında Almatınıñ birqatar sauda ortalıqtarı jabılatının mälimdegen qala äkimdigi şahardağı sauda ortalıqtarınıñ jalpı sanı men ondağı qızmetkerler jönindegi mälimetti de jariya etti.
Äkimdiktiñ baspasöz qızmetiniñ dereginşe, Almatıda barlığı 46 sauda ortalığı bar. Onıñ işinde törteui mamandandırılğan, 16-sı ämbebap bazarlar jäne 26-sı saudağa negizdelmegen ortalıqtar.
Atalğan bazarlarda barlığı 20 mıñnan astam käsipker jäne 25 mıñnan astam jwmısşı eñbek etude.comments powered by HyperComments

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Almatı Xalıqara hawa alanı
Almatı Xalıqara hawa alanı (qazaqça Xaлықapaлық AлMaTы Әyeжaйы) - Qazaqstan Cömhüriäte Almatı qalasında urnaşqan xalıqara hawa limanı.
1935 yılda salınğan.
Qazaqstan Cömhüriäteneñ iñ zur hawa alanı, eçke, xalıqara passajir häm yök taşu buyınça ildä berençe urında tora.
2012 yılda hawa alanı 4 mln artıq keşegä xezmät kürsätkän.
Hawa alanında şulay uq xärbi oçqıçlar (An-12, An-24 h.b.) urnaşa.
Hawa alanı I, III A IKAO kategoriäse meteominimumı buyınça oçqıçlar qabul itä ala.
2012 yılda "BDB iñ yaxşı hawa alanı" bülägenä layıq bula.
2008 yılda ikençe 4,5 km Oçıp menü-töşü yulı açıla.
Almatı hawa alanınnan başqa Boralday (Burunday) hawa alanı bar, ul 1930 yılda salınğan qalanıñ berençe hawa alanı, sovet zamanında anda passajirlar taşu bulğan, xäzer keçe häm xärbi aviatsiä belän qullanıla. Şulay uq "70 razyezdı" häm "Cetıgen" digän xärbi hawa alannarı bar.
Transport[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Hawa alanı Almatı şähäre çigendä urnaşa, terminal yanında avtobus tuqtalışı bar, 79, 86, 92, 106 nomerlı avtobuslar belän 40-60 minut däwamında (bökelär sanamağanda) şähär üzägenä barıp citärgä bula.
Yışlıqlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Almatı-tügäräk - 120,8 MHz
- Almatı-Manara - 119,4 MHz
- Almatı-kilü - 124,8 MHz
- Boralday "Perenosçik" - 118,9 MHz


text:
Ğiraq, saylawlar aldınnan iminlekne köçäyter öçen çiklären yabırğa, töngä kommendant säğaten kertergä, il eçendä xäräkätne çiklärgä digän plannarın iğlan itte.
Ğiraq eçke eşlär ministrı Falah Naqip, ägär 30 ğinwar saylawlarında sönni azçılıq qatnaşmasa – Ğiraqta watandaşlar suğışı başlanu ixtimalı bar, dip belderde.
Höcümnär saylaw urınnarına, iminlek köçlärenä häm şiğilärgä qarşı oyıştırıla. Bügen Bağdadta Ğiraqnıñ iñ zur şiği partiälälärneñ berseneñ başfatirı yanında maşina şartladı, intixar terrorçı üze belän bergä tağın 2 keşene şartlatqan.
Düşämbe könne Mosulda urlanğan katolik ruxanie bügen azat itelgän, Vatikan räsmiläre, anıñ öçen aqça tülänmäde, dip belderde.
Ğısyançılar bügen 8 Qıtay keşeseneñ totıq itep alınuı turında video tasmanı kürsätte.


text:
M.Şäymiev: Tatarstanda yuğarı däräcädäge meditsina yärdäme kürsäteläçäk
Gemodializ yäğni yasalma böyer ısulın qullanuçı üzäkne açu tantanasında respublika prezidentı M.Şäymiev, respublikanıñ sälämätlek saqlaw ministrı Qamıl Zıyätdinov, Üzäk häm Könçığış Aurupada sälämätlek saqlaw ölkäsendä iñ ere investorlarınıñ berse bulğan “Yevromedik İnterneşnl” kompaniäse general' direktorı Djozef Priel, tanılğan kardioxirurg Rinat Aqçurin qatnaştı.
Gemodializ ısulı keşe qanın böyerdän tış çistartunıñ iñ uñışlı ısulı bulıp sanala. Ul törle awırular näticäsendä böyerläre eşläwdän tuqtağan keşelärneñ ğömeren saqlap qalırğa mömkinlek birä. Bügenge köndä Tatarstanda 400 keşe xronik böyer awırularınnan integä. Xäzerge waqıtta respublikada un gemodializ bülege eşli. Ämma alar barlıq awırularğa da yärdäm kürsätä almıy. Çärşämbe könne Qazannıñ Töbäkara klinik diagnostika üzägendä açılğan yaña gemodializ üzäge isä däwalanuda moxtac bulğan barlıq böyer awırulı keşelärgä dä yärdäm kürsätä alaçaq, dip belderde prezident.
Gemodializ üzägennän tış çärşämbe könne M.Şäymiev şuşı yıl axırında açılaçaq xirurgiä bülegendä dä buldı. Yöräkkä qatlawlı operatsiälär yasayaçaq bu bülek şulay uq Qazannıñ Töbäkara klinik diagnostika üzägendä urnaşqan. Bügenge köndä Tatarstanda yöräkkä yılına nibarı 90 operatsiä yasala. Şuşı yılnıñ axırında açılaçaq xirurgiä bülege inde respublikada yöräk-qan tamırları awıruların däwalawda moxtaclıqnı tulısınça qänäğätländeräçäk.
Al'bina Zäynulla


text: Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması räsmiläre häm Şulay uq Berläşkän Millätlär Oyışması Kosovo xalqına yäkşämbe könne ütäçäk ğömüm saylawlarğa qatanışrğa çaqırdı. Möräcäğät belän bügen başqala Priştinada Oyışmanıñ citäkçese häm ber ük waqıtta Bolğarstan tışqı eşlär ministrı bulğan Solomon Pasi çıqtı. Küpçelege albannar yäşägän bu töbäktäge serb azçılığı saylawlarğa barmayaçağın beldergän ide. Kosovo häm Belgradtağı serb citäkçeläre arasında da tawış birüdä berdäm fiker yuq. Serbiä premyer-ministrı Vojislav Koştunisa Kosovo serbalrın saylawlarğa barmasqa çaqırdı, ämma Serbiä prezidentı Boris Tadiç, azçılıqnı saylawlarğa qatnaşırğa çaqırdı.


text:
Sotsial ipoteka programması xökümättä şaw-şu uyattı
Xökümät utırışınıñ berençe öleşendä rayonnardağı sotsial'' xäl, ayırım alğanda eşsezlär sanı, keşelärneñ keremnäre-xezmät xaqları, yäşäw sıyfatı turında süz bardı. Bu xaqta Tatarstan premyer-ministrı urınbasarı – iqtisad häm sänäğät ministrı Boris Pavlov xisap tottı. İñ yuğarı xezmät xaqı Biektaw, Yaña Çişmä, Apas, Yuğarı Oslan rayonnarında dielde, ä iñ azı Ätnä, Çüpräledä ikän. Ğomumän respublikada 9 million sumlıq xezmät xaqı burıçı bar. Eşsezlärneñ iñ azı Qaybıç, Piträç häm Buada ikän. Utırışta qatnaşqan respublikanıñ rayon başlıqları qaysı qızarıp, qaysı ğorurlanıp utırdı. Röstäm Miñnexanov töp bilge bulıp – keşelärneñ yäşäw sıyfatı tora dip qat-qat bilgeläp uzdı. Şunnan soñ Ministrlar Kabinetınıñ härber rayon başlığı belän kileşüe tözelde. Utırışnıñ berençe öleşe şunnan ğibärät buldı. Älläni tänqitläwlär sizelmäde. Küräseñ rayon-awıllarda xalıq mul yäşi. Ä menä utırışnıñ ikençe öleşe şaqtıy qızu töstä uzdı, çönki ul bügenge köndä iñ borçığan mäsäläläreneñ berse – fatir alu, yäğni sotsial'' ipoteqa programmasına bağışlanğan ide. Tatarstannıñ finans ministrı Radik Ğayzatullin uzğan yılğı sannar buyınça xisap tottı. Barlığı 1500дәH artıq oyışma sotsial'' ipoteqa öçen keremnären kertkän. 2007 yılda isä ipoteka öçen 7 milliard yarım sum qaralğan. Tatarstan Prezidentınıñ toraq fondı oyışması başlığı Tälğät Abdullin inde ğinwar ayında ğına da oyışmalardan 280 million sum kerem kertelgänen belderde häm berqayçan da yılnıñ başında bu qädär aqça kertelgäne yuq ide dip assızıqladı. Tatarstan Premyer-ministrı urınbasarı - Awıl xucalığı häm azıq-tölek ministrı Marat Äxmätov fatir alu öçen dokumentlar cıyu ozaq dip belderde – awıl xucalığı ölkäsendä eşläwçelär öçen. Röstäm Miñnexanov isä tiz-tiz genä pyätistenka yortlar tözärgä täqdim itte. Ul arzanğa da töşä, tiz dä bula dide. Norlat rayonı başlığı Fatıyx Säwbänov bu programmanı ğadiläşterergä kiräk dip assızıqladı.
Läkin böten ğauğa da Bua rayonı başlığı Äğläm Sädretdinov çığışınnan soñ başlandı. Ul rayondağı keşelär sotsial'' ipoteka nigezendä Qazanda fatir alıp şunda küçenep kitälär dip belderde. Bu isä premyer-ministr Röstäm Miñnexanovnı bötenläy ğäcäpkä qaldırdı. Xätta açuın çığardı. Tikşerü kiräk, alay bulırğa tieş tügel dip Tälğät Abdullinğa şeltä belderde. Qaysı keşe qayda yäşi şunnan ğına fatir alırğa tieş dide. Şulay itep elek rayonnarda yäşäp Qazanda da fatir alıp qaluçılar otışta qaldı. Bügenge utırıştan soñ isä mondıy xäl betär dip farazlarğa kiräk, Çönki Röstäm Miñnexanov qatği bu yunäleştä eş alıp baraçağın äytte. Toraq fondı citäkçese Tälgat'' Abdullin rayonda yäşäp Qazanda fatir aluçılar barlığı 80rә yaqın ğına diyuenä qarmastan şaw-şu şaqtıy ozaqqa suzıldı. Rayon başlıqları älege sotsial'' ipoteqa yunäleşendä eş alıp baru iñ awır xezmätlärneñ berse buluın yäşermädelär. Yaqın kiläçäktä awıl cirlärendä sotsial'' ipotka nigezendä tiz tözeleşle yortlar buldıru ölkäsendä cıyılış uzaçaq.
Landış Xarrasova


text:
Ukraina premyer-ministrı Yulia Tymoşenko, Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ çaqıruın qabul itep Rusiägä barırğa riza bulğanın belderde. Putin Tymoşenkonı Rusiägä şimbä könne Kievta bulğan çaqta çaqırğan. Säfärneñ waqıtı äle bilgelänmägän dip xäbär itelä.
Ukrainada yaña citäkçelek xakimiätkä kilgännän soñ şimbä könne Putin Kievqa berençe tapqır ber könlek säfären yasadı.
Tymoşenko'nıñ säfäre Ukraina belän Rusiä arasındağı mönäsäbätlärne yaqınaytır, dip farazlana. Rusiä general prokurorı, Tymoşenko Rusiägä kilsä qulğa alınmayaçaq, dip belderde. Ukraina premyer-ministrı Rusiä saqlanu räsmilärenä rişwät birüdä ğayeplänä, anı qulğa alu öçen xalıqara möräcäğät qabul itelgän. Tymoşenko böten ğayepläwlärne kire qağa.


text:
Yaña yıl aldınnan Britaniä hawa yullarınıñ Waşingtonnan Londonğa oçışı da kiçekterelde. AQŞ Federal' Tikşerülär İdaräse xezmätkärläre berniçä säğät buyı yulçılardan häm oçqıç xezmätkärlärennän soraw aldı. Ämma beräwne dä qulğa almadı.
Yaña yıl aldınnan häm kiçä Meksikanıñ Aeromexico şirkäte oçqıçları da Meksika şähärennän Los Angelesqa oçmadı.
Air France hawa şirkäteneñ New Yorktan Parijğa oçuçı oçqıçı Newfoundlandta tuqtarğa mäcbür buldı. Anda yulçılarnıñ bagajı tikşerelde, ämma ber şikle äyber dä tabılmağaç 4 säğättän soñ oçqıç Parijğa yulın däwam itte.
Bügen Fransiä tışqı eşlär ministrlığı Raştua bäyräme könnärendä Quşma Ştatlarnıñ yulçılar isemleklärenen öyränüdä cibärgän xataları Air France şirkäteneñ Quşma Ştatlarğa 6 oçışın tuqtatuğa säbäp buldı dide.
Raştua häm Yaña Yıl bäyräme könnärendä terror qurqınıçı bulu säbäple Quşma Ştatlarda iminlek çaralarına ayıruça zur iğtibar birelde.


text:
Sember tatarları Qazanda uzaçaq tantanalarda qatnaşuçılar isemlegen rasladı
Şul uq waqıtta Ölkä administratsiäse dä, tar dairädä bulsa da, saqlana. Anda ike vitse-gubernator qaralğan: berse - administratsiä citäkçese, ikençese - İminlek Şurası räise. Soñğısı da yaña närsä. Maqsatı - xoquq saqlaw häm köç strukturaları eşçänlegen koordinatsiäläw, dilär.
Mondıy üzgäreşlärne añlamawçılar da bar. Äytik, gubernator barlıq burıçlarnı da Xökümätkä yöklägäç, üzen nişlär soñ? Ä prokuratura süzçese Vasiliy Zima: “Prokuraturanıñ üz vertikale bar häm bez Ölkä Sovbezına bäyle tügel”, - dip belderde.
Säyäsi küzätüçelär äytüençä, mondıy üzgäreşlär Mäskäwgä oxşarğa tırışu ğämäleder: oçı-qırıyı kürenmägän reformalar şartlarında yäşibez, moña Sember ölkäse dä üz öleşen kertergä tırışadır, imeş.
Mäğärif ölkäsendä okruglar iñderü täcribäse Samar ölkäsendä uñışlı uzğan, axrısı: şunıñ ürnägendä Sember ölkäsendä dä okruglar oyıştıruğa äzerlek başlandı. Ä Sarıtaw ölkäse wäkilläre Sembergä - Poselenielär oyıştıru buyınça yul yaruçı ölkä üzägenä täcribä öyränergä kilgännär. Şuşı reformanıñ asılında moña qädär isän-imin qalğan tatar awılların qorıtu yata, dip añlasañ, Sarıtaw ölkäseneñ üzeneñ dä kolxozlarnı erelätü täcribäse bar, yuğisä. Mäsälän, Petrovka rayonı Ust''-Uza awılı Gorbaçev cepşeklege arqasında Berezovka awılın aşatu wazifasınnan qotılğan ide. Ägär Ust''-Uzanı tağın da Berezovka poseleniesenä kertsäñ, status-kvo qayta da quya.
Cirle avtonomiä prezidiumınıñ soñğı utırışında qışqı-yazğı eşlärgä yomğaq yasadı. Töp süz ölkä Sabantuyı turında buldı inde. Bik yaxşı uzğanın bilgeläp üttelär, läkin, kiläçäktä tözäter öçen, citeşsezleklär dä yaqtırtıldı.
Utırışta şulay uq Qazanda avgust axırı tantanalarında qatnaşaçaq delegatlar isemlege raslandı. Qızğanıç, bu mäs''älä buyınça qıtırşılıqlar da buldı. Bu turıda süz yörtü üze ük uñaysız da bit, nişliseñ inde: üzebez şundıy, tormışı şundıy.
Ölkä üzägendäge berdän-ber tatar aşxanäse xucabikäse Asiä Mölekova delegatsiädä ana tele uqıtuçıları, üzeşçän sänğät citäkçeläre, yäşlär bulmawına rizasızlıq belderde. Ä prezidium äğzalarınıñ barısı da isemlekkä kertelgän, faydalı ğämälläre küzgä çalınmasa da. Barı tik şundıy uq äğza Mäxmüt Xäyrullinğa ğına urın tabılmağan. Anıñ ”Tuğan tel” oyışması räise buluı moña säbäp tügelme ikän?, dide ul.
Asiä xanım şulay uq Avtonomiä räise urınbasarı bulıp tüläwle eştä toruçı Rifqät Äxmädullovnı Qazanğa qunaqqa barudan baş tartırğa öndäde: “Sez, Roman Fedoroviç, araqı zavodınıñ baş injenerı bulıp eşlägändä, 5 yıl ğına elek üz kabinetığızda tatarça süz çığarudan qurqıp utıra idegez bit, ä Mäxmüt abıynıñ yartı ğömere üzeşçän sänğät kollektivları belän säxnädä uzdı”, dide ul.
Älbättä, böten ğömeren “iketellelek” bayrağı astında ana telen qorıtuğa bağışlağan häm şunıñ öçen “atqazanğan” isemenä layıq bulğan Lyudmila Konstantinovna Xösnullina kebeklärneñ Qazanda millätpärvär sıyfatında bäyräm itüen qabul itü qıyındır şul. Läkin mondıy fikerlär iğtibarğa alınmadı.
Şöker, dilär “Tuğan tel” oyışması aktivistları, delegatlar arasında millätebezneñ kürke bulıp sanalırlıq şäxeslär dä bar: Xanäfi Ramazanov, Mönirä Djumayeva, Roza Äxmätcanova, Ğimran Xismätullov, berniçä milli canlı maltabar...
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember


text:
Parlamentta yäştär palatahı
Respublika Parlamentı qaramağında yañı Palata oyoştorolasaq. Yäştärźeñ yämäğät berläşmähe kiläsäk bıuındı borsoğan sotsial mäsälälärźe, başqa könüźäk horauźarźı häm nizağtarźı xäl iteüźä qatnaşırğa burıslı. Däülät Yıyılışı- Qoroltay ultırışında oşo turala qarar itelde. Yäştärźeñ yämäğät palatahı 35 ağzanan torasaq, ul ike yılğa haylana. 35 keşeneñ 10-hın respubliqa prezidentı, yänä unauın Däülät Yıyılışı- Qoroltay täqdim itä, qalğan 15 ağza yäştär yämäğät berläşmälärenän haylanırğa teyeş. Palata ağzalarınıñ yäşe 16-nan 30-ğa tiklem bulasaq, ularźıñ Başqortostanda daimi yäşäüe töp şart. Yañı berlekteñ täüge ultırışın yıl aźağında uźğarıu qarala.
B Fatqullin Öfö


text:
Putin belän Sarkozy Mäskäwdä "qaraşların yaqınayttı"
Fransiä prezidentı Nicolas Sarkozynıñ Rusiä säfäre däwam itä. Çärşämbedä Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän bulğan söyläşülärdän soñ Sarkozy İran häm Kosovo mäsäläsendä bezneñ qaraşlar beraz yaqınaydı digän näticä yasadı.
Rusiä belän Fransiäneñ berniçä xalıqara mäsälädä, şul uq İran, Kosovo mäsäläsendä törle qaraşlarda toruı ser tügel. Çärşämbedä Kremlda ütkän söyläşülärdän soñ ike prezident jurnalistlar aldına çığıp qaraşlarnıñ beraz yaqınayuın iğlan itte.
Ber fransuz jurnalistınıñ bu yaqınayu närsädän ğibärät, sez dä İrannıñ atom qoralı yasawı belän kileşäsezme digän sorawına Vladimir Putin:
"Bezdä İrannıñ atom qoralı yasarğa cıyınuına dälillär yuq. Şunnan çığıp bez annıñ andıy plannarı yuq dip sanıybız. Şul uq waqıtta bez İrannıñ bar programnarı da ütä kürenmäle bulırğa tieş digän fiker belän kileşäbez" dide Rusiä prezidentı.
Ütä kürenmäle digännän, ike prident ta bu prinsipnı iqtisad ölkäsendä dä kürergä teläwen äytte. Sarkozy süzlärençä, ul Rusiä dusların Fransiäneñ töp tarmaqlarına kertergä äzer. Berük waqıtta ul fransuz investorlarınıñ da Rusiäneñ Gazprom kebek ere şirkätlärendä öleş alırğa teläwen äytte:
"Min prezident Putinğa äyttem: fransuz investorları Gazprom kebek zur şirkätlärneñ xissälären alırğa teli. Fransiä yağınnan bernindi yaqlawlar bulmayaçaq" dide Fransiä prezidentı.
Rusiädä keşe xoquqları torışına kilgändä, Sarkozy, bu mäsäläne Putin belän oçraşuda kütärergä cörät itmägän bulsa kiräk, şulay da, Mäskäw universitetı studentları belän oçraşuda telgä aldı. Ä Putin belän oçraşudan soñ ul keşe xoquqların yaqlawçı Memorial oyışması belän oşraşuğa kitte.
Bu oyışma Rusiä xärbiläreneñ Çeçnädä xoquq bozuları turında xäbär itep tora. Matbuğat oçraşuı waqıtında bu turıdağı sorawğa Putin, Allağa şöker, xakimiätlärneñ xataların kürsätüçe andıy oyışmalar bar. Läkin alarnı başqa illär üz faydasına qullanırğa tieş tügel dide.
Axırda Sarkozy Putinnı kiläse yıl axırında fransuz karabın ğälämgä oçıru tamaşasına çaqırğanın äytte. Prezidentlıqtan kitkännän soñ bu anıñ berençe çit il säfäre bulaçaq dide ul. Minemçä, Putin bu çaqırunı qabul itte dip östäde Fransiä prezidentı.
ali ğilmi


text:
Osama Bin Laden Ğiraqta cihadnı däwam itergä çaqıra
Britaniä Hawa Yulları şirkäteneñ Waşingtonğa yul totqan oçqıçı yañadan iminlek säbäplärennän kiçekterelde. 31 dekabrdän birle Britaniä Hawa Yulları, Mexika häm Fransiä Hawa şirkätläreneñ Amerikağa oçırğa tieşle 14 oçqıçı kitmi qaldı. Londonda hawa mäydanı häm tirä yaqları centekläp tikşerelä. Kiçä Äl-Jäzeera televideniäse Äl-Qaida başlığı Osama Bin Ladennıñ möräcäğäten tapşırğannan soñ bügen Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw – hawa alannarında köçäytelgän iminlek çaraları bik urınlı, çönki Bin Laden äle haman da isän bulırğa mömkin dip belderde. Bügennän başlap Amerikağa kilgän çit il watandaşlarınnan hawa mäydanında uq barmaq ezlären häm fotoräsemnären alalar.
Bügen bu xaqta Quşma Ştatlarnıñ eçke iminlek departamentı sekretare Tom Ridge, Atlanta ştatınıñ Georgia xalıqara aeroportında belderde: "Bügennän başlap bez ilneñ 115 hawa mäydanında häm Amerikanıñ 14 diñgez portında yaña texnologiäle tikşerü çaraların başlıybız. Bu çara – kilüçelär öçen çiklärne açıq – terrorçılar öçen yabıq totarğa yardäm itäçäk" dip belderde Tom Ridge.


text:
Rumsfeld Ğiraqtağı AQŞ ğäskärläreneñ ber öleşen çığaru planınnan baş tarttı
Aprel''neñ berençe yartısında Ğiraqtağı qatı bäreleşlärdä 90-lap AQŞ xärbie üterelde. Uzğan ike atna anda Amerikannar öçen iñ qanlı çor buldı. AQŞ saqlanu ministrı Fonal''d Rumsfeld mondıy zur yuğaltular bulır dip hiç tä kötmägänlege turında belderde häm Ğiraqtağı menlärçä soldatnı anda tağın da ozaqqaraq qaldıraçağın iğlan itte. Ğiraqta inde 1 yıl çaması bulğan 20 meñläp soldat may ayında annan çığarılırğa tieş ide. Ämma qayber säyäsäyçelär anda ğäskärlärne ozaqqaraq qaldıru belän genä tärtip urnaştırıp bulmayaçaq di.
Bu üzgäreş Ğiraqta inde ı yıl xezmät itkän küp kenä amerikan saldatlarına qarıy. Rumsfeld uzğan atnada yuğaltqan qädär sanda xärbilärne yuğaltırbız dip uylamağan idem dide.
Monnan tış Ğiraqqa östämä yaña ğäskärlär dä kitereler dip kötelä. Pänceşämbe könne Bağdadta AQŞ köçläreneñ berläşterelgän ştab başlığı Richard Myers Ğiraqtağı ike yuğarı xärbi citäkçe general John Abizaid belän general Ricardo Sanzheznıñ östämä yardäm sorağanlığın häm ul yardämneñ bireläçägen belderde:
AUDİO: General Abizaid häm general Sanchez ğiraqtağı xäzerge wäzğiättä östämä köçlär soradı. Häm bez elekke oçraqlardağı kebek alarnı mondıy mömkinlek belän tä''min itäçäkbez.
Sişämbe könne AQŞ prezdentı George Bush ta Abizaidnıñ 10 meñ keşelek östämä köçlär sorağan möräcäğäten qänäğätländerergä äzer buluın beldergän ide.
Ämma qayber säyäsätçelär Ğiraqtağı wäzğiätne ğäskärlär belän genä yaxşırtıp bulmayaçaq dip isäpli. Senatnıñ tışqı mönäsäbätlär komitetı räise urınbasarı, oppozitsion demokratik partiä äğzası Joseph Biden 30nçı iyün – xakimiätne ğiraqlılarğa tapşıru könenä qädär Ğiraqnı totrıqlılandıruğa Bushnıñ bik az waqıtı qala di.
Waşingtonda Biden Bushnıñ Ğiraqtağı xataları turında çığış yasadı. Biden Bush AQŞnıñ töp berektäşläre fikerlärenä iğtibar itmäde häm Ğiraqqa Säddamnı bärep töşergännän soñ ilne okkupatsiäläw öçen citmäslek artaq keçkenä ğäskär belän kerde dide.
Biden şulay uq Bush baştan uq AQŞ däwlät departamentınıñ Säddamnı bärep töşergännän soñ bulırğa mömkin barlıq problemalarnı küzallağan häm alarnı çişü öçen realistik yullarnı kürsätkän täfsille planın iğtibarğa almadı di.
Bush Säddamnan soñğı Ğiraqnı idarä itü öçen Rumfeldnıñ Saqlanu ministrlığın sayladı ä ul isä üz plannarın Äxmät Çäläbi kebek küp yıllar Ğiraqtan çittä yäşägännärneñ kiñäşlärenä nigezläde, alar isä aqıllı bulıp çıqmadı di Biden.
Senator bälki waqıt betep kiläder, ämma Bush ägär dä berniçä yünäleştä aşığıç çaralar kürsä äle haman da Ğiraqta tärtip urnaştırıp tayanıçlı xökümät oyıştıra ala dip isäpli. Anıñ fikerençä prezident Amerikanıñ dusların Ğiraqta tınıçlıq saqlaw eşen büleşergä ügetläw öçen zur tırışlıq kürsätergä tieş. BMOnıñ säyäsi aradaşlıq role arttırılırğa tieş. Ğiraqnı tözekländerü eşenä Bush kübräk illärne häm eşmäkärlärne cälep itü yulların tabarğa tieş.
Qısqası Biden fikerençä, AQŞnıñ andağı rolen keçeräytü Amerika öçen dä Ğiraq öçen dä faydalı bulaçaq. Biden äytüençä, baştan uq Prezidentnıñ töp xatası Ğiraq Yaqın Könçığış häm Quşma Ştatlar öçen qotılğısız qurqınıç tudıra digän yalğış näticä yasaw. Buş Ğiraq suşığın başlaw öçen Amerikada xalıq yaqlawın qazandı, ämma ul yaqlaw näq menä şul yalğış näticägä nigezlängän ide, ä suğışnı yäki başqa xalıqara operatsiälärne isä alay başlarğa yaramıy di Senator:
AUDİO: Bernindi tışqı säyäsätne dä, niçek kenä yaxşı oyıştırılğan bulmasın, Amerika xalqınıñ mäğlümätle rizalığınnan başqa alıp barırğa yaramıy. Häm minem fikeremçä bez xalıqnıñ mäğlümätle rizalığın almadıq, çönki bez berqayçan da alarğa täfsille mäğlümät birmädek.
Küptän tügel ütkärelgän fiker beleşülär Amerikalılarda Bushnıñ Ğiraq säyäsätenä ışanıçnıñ kimüen kürsätä. Ämma, Biden fikerençä, yañadan ışanıç qazanu öçen äle soñ tügel. Bush sişämbe könne Ğiraqta aldağı eşlärneñ qıyın bulaçağın tanu belän inde berençe döres adımnı yasadı di Senatnıñ tışqı mönäsäbätlär komitetı räise urınbasarı, demokrat Joseph Biden.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Wafirä Ğizzätullinanı iskä alu kiçäsenä cırçınıñ iñ yaqınnarı ğına cıyıldı
Üzebez xäräkäte oyıştırğan bu istälek kiçäsenä cırçınıñ dusları, icattaşları, anı yaqınnan belep, yaratqan keşelär genä cıyıldı. Çarada Nurulla mäçete imam-xatıybı Ğabdulla xäzrät Ğaliulla, jurnalist Fäniä Xuciäxmät, cämäğät eşleklese Zöhrä Aysina, Tatar ictimaği üzäge räise Tälğät Bariev häm başqalar üzläreneñ istälekläre belän urtaqlaştılar. Kiçä Ğabdulla xäzrätneñ doğa uquınnan başlanıp kitte.
Annarı Wafirä Ğizzätullinanı yaqınnan belüçelär üzläreneñ cırçığa bäyle istäleklären, anıñ belän bulğan qızıqlı oçraqlar turında söylädelär. Tanılğan jurnalist Fäniä Xuciäxmät Wafirä xanım belän yaqınnan dus bulğan.
Zöhrä Aysina isä üzeneñ Wafirä Ğizzätullina belän soñğı oçraşuı turında söyläde.
Ülärenä 3 kön qala min anıñ oçraştım. Döresen genä äytkändä, anıñ üzen bu dönyada xis itmäwe yözendä çağıla ide inde. « Zöhrä, min tizdän kitärmen inde, minem nindider sizü bar. Äni dä mine üze yanına çaqırdı, qızım menä şuşında urın, sin inde kilergä tieş, dide»Kiçädä qatnaşuçılar cırçınıñ tuuına 60 yıl tulu uñayınnan Qazanda bernindi dä çara uzdırılmawğa, Wafirä xanımnı berniçek tä iskä almawğa bik borçıldılar. Xäyer, xakimiät tarafınnan bernindi kiçä, konsertlar ütkärelmäsä dä, xalıq üzeneñ yaratqan cırçısın onıtmıy. Cırçınıñ istälegen mäñgeläşterü eşlären isä Milli mäcles alıp bara ikän. Şuşı yünäleştäge eşlär turında cıyıluçılarğa Zöhrä Aysina söyläde.
Milli mäcles qararı buyınça bez cırçı istälegenä märmär taqta quyarğa buldıq. Annarı Qazan xakimiätenä şähärneñ ber uramına Wafirä Ğizzätullina isemen birergä kiräk digän täqdim belän çıqtıq. Mart başında cırçınıñ istälek kiçäsen dä ütkärergä niätlibez Monnan tış, üzebez xäräkäte Mädäniät ministrlığına cırçınıñ cırlar tälinkäsen çığaru kiräklege turında möräcäğät itte.
Wafirä Ğizzätullinanı iskä alu kiçäsendä şulay uq çäy eçü, cırçınıñ 1996 yaldağı konsertınıñ yazmasın qaraw da buldı. Çara Wafirä xanımnıñ qızı Kamiläneñ räxmät süzläre belän tämamlandı.Gölnaz İlgizär


text:
Gruziä politsiäse äytüençä, Gruziä belän Könyaq Osetiä arasındağı milli kierenkelek artu säbäple soñğı berniçä köndä totıq itep alınğan 40-lap keşe bügen azat itelgän.
Şida Kartli rayonınıñ politsiä başlığı Associated Press agentlığına ike yaq arasındağı söyläşülär näticäsendä barlıq totıqlar da Tamaraşeni awılında azat itelde dip beldergän.
Şida Kartli rayonı Könyaq Osetiä belän Gruziä arasında urnaşqan. Uzğan çärşämbedä ber gruzin yuğalğannan soñ ike yaq ta totıqlar ala başladı.
Gruzinnär ul keşeneñ yuğaluında Könyaq Osetiälelärne ğäyepläde häm töp yulnı waqıtlıça yaptı. Annan soñ cawap itep Osetinnar da yulnı üz yaqlarınnan yaptı.
Yuğalğan gruzingä ni bulğanlığı äle dä mäğlüm tügel, anı ezläw däwam itä.


text:
08.02.2016 tarihinde 10. Sınıf Türk Edebiyatı Konu Anlatımı kategorisine eklenmiş, Kişi Okumuş ve 0 Yorum Yapılmış.
10. Sınıf Türk Edebiyatı -Uygarlık Tarihi İçinde Edebiyat Tarihi 10. Sınıf Türk Edebiyatı – Edebî Dönemler ve Zihniyet- Video Dersler 10. Sınıf Türk Edebiyatı – Türk Edebiyatının Dönemleri- Video Dersler 10. Sınıf Türk Edebiyatı -Türk Destanları- Video dersler 10. Sınıf Türk Edebiyatı -Destan Dönemi – Ergenekondan Çıkış- Video ders 10. Sınıf Türk Edebiyatı – Destanlardan Günümüze- video dersler 10 Edebiyat- İslamiyet Öncesi Türk Edebiyatı (Hafıza Teknikleriyle) 10. Sınıf Türk Edebiyatı – Uygur Metinleri- Video Ders 10. Sınıf Türk Edebiyatı – Köktürk Yazıtları- Video Ders 10. Sınıf Türk Edebiyatı- Türkler ve


text:
"Kavkaz planı": çittän doşman ezläw
Çärşämbe kiçendä Rusiä televideniese "Kavkaz planı" dip atalğan film kürsätte. Ber säğätlek dokumentta 90-nçı yıllarda Tönyaq Kavkazdağı xällär artında Könbatış torğanı sürätlänä.
İçkeriä respublikasına yaña pasportlar Fransiädä yasalğan, yaña aqça – Germaniädä. Ä barısı belän säxnä artınnan, älbättä, amerikannar idarä itä. Belgeçlär bu filmnı "doşmannı çittän ezläw" ğamäle, çirattağı agitprop dip atadı.
1990-nçı yıllarda Çeçnäneñ vitse-prezidentı, xäzer Germaniädä yäşäwçe tarixçı Säyet-Xäsän Äbümöslimov süzlärençä, Kavkazdağı problemnarda çit il qulın ezläw Mäskäwneñ yaratqan eşe.
"Mäskäw härwaqıt bäysezlek öçen köräşkän çeçennar çit ildän qotırtıla, dip kilde. Yänäse, bez çeçennar belän tınıç yäşärgä telibez, ä menä Törkiä, annarı Angliä, xäzer Amerika Kavkazda qotqı tarata. Bu axmaq ğayepläwlärgä añlatma biräsem kilmi, bu citdi tügel", - di Äbümöslimov.
"Kavkaz planı" digän filmnıñ üzägendä çığışı belän Törkiädän bulğan çeçen Berkan Yäşär tora, üzen ul Äbübäker dip tanıta.
Filmğa kürä, 1960-nçı yıllarda ul AQŞ däwlät departamentı belän kileşü imzalağan, qısqa waqıt Münxenda Azatlıq radiosında da eşläp alğan. Bu mäğlümätneñ berse dä bäysez çığanaqlardan, şul isäptän, radiobıznıñ ölkän buın wäkilläre tarafınnan raslanmadı.
Filmğa kürä, 1990-nçı yıllarda Yäşär Könbatışnıñ Kavkazda separatizm orlıqların taratu niäten tormışqa aşıru öçen, Törkiä räsmiläre belän bulğan elemtälären qullana.
Şuşı maqsatta ul Groznıy hawa alanı aşa almaz häm qoral taşu çeltäre oyıştıra, amerikannar yärdäme belän bazarnı yalğan dollar belän tutıra.
Törkiädäge çeçen seperatisları wäkile Medet Onlu Yäşär belän tanış bulğan.
"Cäwhär Dudaev bäysezlek iğlan itkän waqıtta Berkan Yäşär Törkiädä anı xuplawçılar arasında ide. Törkiägä kilgän çeçennarga, Çeçen citäkçelegenä ul yärdämen gel kürsätep kilde",- di Medet.
Medet süzlärençä, Yäşär berük waqıtta urıslar belän dä dustanä elemtälär urnaştırğan. Filmda çit il maxsus xezmätläreneñ Rusiädäge, şul isäptän Tatarstan häm Başqortstandağı din ähelläre belän oçraşular oyıştıruları turında da äytelä.
"Filmdağı qayber neçkäleklär döres kürensä dä, alar çit il xezmätläreneñ Rusiäne bülgäläw teoriäsen isbatlaw öçen qullanıla. – di radiobıznıñ Kavkaz belgeçe Andrey Babitskiy. – Putin çorı öçen bu ğadäti teoriä."
Berençe kanal jurnalistı Anton Vernitskiy tarafınnan äzerlängän "Kavkaz planı" Rusiä televideniesendä kürsätelgän berençe şundıy film tügel.
Uzğan yılnıñ sentäberendä kürsätelgän Barxat.ru dip atalğan dokumentta AQŞ küzläw idaräseneñ Rusiädä äflisun inqilabın oyıştıru niäte turında xäbär itelgän ide. Anda da CIA tarafınnan idarä itelgän Garry Kasparovnıñ Başqa Rusiä xäräkäte, yäşlärneñ Smena, Freedom House kebek oyışmalarnıñ Kremlne bärep töşerü niätläre turında söylände.


text:
Säddamnıñ kütärelüe häm yığıluı
Soñğı könnärdä Bağdadta häm başqa şähärlärdä küp kenä ğiraqlılarnıñ koalitsiä köçlären xuplap qarşı aluı belän, tormışnıñ töbennän kütärelgän häm dönyadağı iñ dähşätle citäkçelärneñ bersenä äwerelgän Säddam Xösäinneñ çirek ğasırlıq xakimiäte tämamlana diärgä bula. Kiläçäktä äle Säddam turında moñarçı ğiraqlılar häm bez belmägän bik küp serlär açılır. Bügen anıñ ütkäne turındağı qayber mäğlüm närsälärgä qaraş taşlarğa täqdim itäbez.
AUDİO: Törmä başlığı nigä beräw dä cawap birmi dip soradı. Şunda härkem bertawıştan itpäş Säddam cawap birer dip äytte. Säddam isä Bez (63-nçe yılğı) Ramadan inqilabçıları. Sez elekke citäkçe General Abdel Kärim Qasimnıñ ayağın übä idegez, bez sezne qotqardıq häm şunnan soñ sez başığıznı yuğarı kütärdegez. Ämma bez kire qaytaçaqbız häm tizdän härkem qılğan ğämälläre öçen cawap biräçäk dip belderde.
Säddam 1937-nçe yılnıñ aprelendäTikrit şähäre yanındağı ber awılda yarlı ğailädä tua. Ul tuğanda atası inde ülgän bula. Ügi atasınıñ isä aña yaxşı mönäsäbät kürsätüe mäğlüm tügel.
Säddamnıñ säyäsi tormışı 50-nçe yıllarda Bağdadta başlana. Şul çorda ul ğäräp dönyasın berläşterüne maqsat itüçe yaña oyıştırılğan sotsialist Baat yäğni yañarış partiäsenä quşıla. 1959-nçı yılda Säddam, Britaniä urnaştırğan monarxiäne bärep töşerü aşa ber yıl elegräk xakimiätkä kilgän Ğiraq citäkçese general Abdel Kärim Qasimnı üterü omtılışında qatnaşa. Ämma ul uñışqa ireşä almağaç Säddam qaçıp kitä häm berniçä yıl buyı Misırda yäşi.
1963-nçe yılda Baat partiäse fetnä aşa xakimiätkä kilgäç Säddam kire Ğiraqqa qayta. Tik tizdän başqa ber fetnä törkeme Baatnı xakimiättän bärep töşerä häm näq şunnan soñ Säddam törmägä elägep är-Rikabi belän tanışa.
Berniçä yıl soñraq Säddam törmädän qaçıp qotıla häm şunnan soñ inde aqrınlap xakimiätkä kütärelü yulın başlıy. Baat citäkçese, Säddamnıñ tuğanı Äxmät Xäsän äl-Bakr tağın ber fetnädän soñ Ğiraq prezidentına äwerelgäç Säddamnı vitse prezident itep bilgeli.
Ul çorda Ğiraqta qayber ölkälärdä uñay tärräqiät başlana. Mäcbüri uqıtu programması näticäsendä uqımışlılıq arta. Monıñ öçen Säddamğa xätta UNSECO büläge dä tapşırıla. Sälamätlek saqlaw sisteması Yaqın Könçığıştağı iñ yuğarı däräcägä kütärelä. Neft’ bäyäläreneñ yuğarı buluı ildä tormış däräcäsen kütärergä yardäm itä.
Ğiraq vitse premyerı Tariq Aziznıñ ul çor turında Säddam äl-Bakrğa sabır häm tuğrılıqlı xezmät itä ide dip iskä alğanı bar. Çınlıqta isä Säddamm möhim wazıyfalarğa üzeneñ töp berektäşlären quyıp aqrınlap üz xakimiäten nığıta bara. 1979-nçı yılda ul awıru äl-Bakrnı sälamätlege naçar buluı säbäple xakimiättän kitärgä mäcbür itä. Berazdan yaña prezident Säddam partiäneñ yuğarı citäkçelegendäge berniçä yöz keşene utırışqa cıya häm miña qarşı fetnä äzerlänä dip isemlektän berniçä keşeneñ isemen uqıp birä. İsemnäre atalğannar beräm-beräm utırış zalınnan alıp çığıp atıp üterelä. Älege xällär yazdırılğan tasma Ğiraqnıñ törle öleşlärenä taratıla. Bu xäbär bar Ğiraqqa Säddamnıñ bernindi kileşmäwçänlekkä dä tüzep tormayaçağın añlata. Şunnan soñ Ğiraqta Säddam kul’tı başlana. Säddam qanı belän Qör’än yazıla. Säddam Möxämmät päyğämbär cibärgän izge keşe itep sürätlänä. Anıñ turında näfis fil’m töşerelä, ul säxnä äsäre aftorına da äwerelä.
Säddam prezidentqa äwerelgän yılda kürşe İranda İslam İnqilabı aşa radikal Ayatulla Ruxalla Xömäyni xakimiätkä kilä häm ike il arasında mönäsäbätlär naçaraya başlıy. Ber yıldan soñ Ğiraq İranğa bärep kerä. 8 yılğa suzılğan qimmätle suğış Ğiraqqa küp zıyan kiterä. İrandağı İslam inqilabınıñ barlıq yaqın könçığışqa taraluınnan qurıqqan könbatış ul çaqta Säddamnı yaqlıy häm aña yardäm itä. Ul çaqta AQŞ häm Britaniä Säddamnıñ İran soldatlarına häm Ğiraqtağı kördlärgä qarşı ağulı gaz qullanuına da küz yoma.
Suğış tämamlanıp 2 yıl ütügä isä Ğiraq küwäytkä bärep kerä. Bu yulı inde Farsı qultığı suğışında AQŞ citäkçelegendäge koalitsiä Ğiraq armiäsen Küwäyttän bik tiz bärep çığara. Ğiraq şunnan soñ 12 yıl buyı xalıqara çikläwlär astında yäşi.
1991-nçe yıldağı Farsı qultığı suğışında ciñelgän Säddamnıñ ni öçen tağın ber suğışqa baruı bügen qayber küzätüçelär öçen añlaşılmağan küreneş. 80-nçe yıllar başında Britaniäneñ Ğiraqtağı ilçese bulıp eşlägän häm Säddam belän berniçä märtäbä oçraşqan John Moberly bälki Säddam üz-üzen aldap çınnan da üzen böyek dip isäpläplider di:
AUDİO: Ul hiçşiksez yaña ğasırnıñ böyek ğäräp citäkçese bulırğa, elekke Misır prezidentı Ğamil Abdennasirnı uzıp kitärgä häm bälki xätta üzen urta ğasırlarda täre yawlarına qarşı suğışqan ğäräp citäkçese Saladinğa tiñlärgä teläde. Ul böyek milli qaharman bulırğa teli ide.
Bügen isä Säddamnıñ qayda buluı, üleme, tereme, yaralımı ikänlege dä mäğlüm tügel. Ämma, ni genä bulmasın, dähşätle Säddam xakimiäte inde tämamlandı dip äytergä mömkin.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Äxät Mirxaliev Seber awılı serlären aça
Ä.M: Annarı ike keçkenä tay belän biş baş at tora şunda. 7 baş sarıq. Alar tudırdılar inde ber 17 baş sarıq. İke ätäçem bar. 9 tawığım. Ber matur ğına etem bar, änkä mäçem bar tağın. -Sezneñ xucalıq xäyran ğına ğäilä zur monda. -Berüzem qarıym, berüzem peçän çabam, alıp qaytam. Keşelär belän eşläw qıyın. Eşlise kilmilär. Eçärgä genä bulsa yarıy, ä eçsä eşli almıylar. Alar belän nerva portit itkänçe, töyim dä tartıp alıp qaytıp quyam öyemä. “Sıyır başına cäy köne 45-50 setner peçän äzerlim”,- di Äxät Mirxaliev.
Seber sıyırları Tatarstan sıyırlarınnan küpkä ayırıla ikän şul. Alarnıñ töp rizığı peçän. Kombikorma digän azıq töşlärenä dä kermi. Xätsez küp mal-terlekne eçertergä dä kiräk bit äle. İke köngä ber tapqır at cigä ul. Çanağa 40 litrlı 10 flyağa quyıp ike tapqır su alıp qayta. Alyumin miçkälären şıltıratıp suğa kitkändä, awıl xalqı anıñ artınnan kem dip qarap qala soñ? Fermer dipme? Alpawıt dimpe?
Ä.M: İşetkänem yuq. Zavistları bik küp inde alarnıñ. Bötenese çınnan äytkändä, minnän bik qurqıp toralar. Monda awılğa kilgäç bik qatı bastırıp aldım da, xäzer äytä almıylar miña bernärsä dä. Äytä başlasa, min äytäm: “Tik yatma eşlä!”. -Närsägä kiräk ul miña,- dip äytälär. -Wät eşläsäñ, belerseñ närsägä kiräk ikänen annarı. Min sineñ kebek, “day rubl'', day xleb”, dip yörmim min. -Tärtipkä kiterep aldım dip äytäsez. Berär zıyan qılğan idelär mällä awılğa kilgäç? -Gorodqa kitsäm gel orlıylar ide. 5 raz grabit ittelär. Annarı öç kön rättän candırdılar peçänne. Mine telägännär ide qurqıtıp türemşçiklar basıp alırğa dip. Min anıñ bersen totıp yaxşı ğına birdem dä i sudqa birep, törmädä ülde. Şunnan soñ xäzer qurqa başladılar bik qatı. Menä ber öç yıl inde, Allağa şöker, tınıçlıq. 1
Äxät Mirxaliev 1962 nçe yılda xärbi xezmättän qaytqaç Omskiyğa kilep urnaşa. Şähär keşese bulıp kitä. Mäktäptä fizkultura uqıta. 92 nçe yılda awılğa qaytıp kitä. Ul şaw-şulı üzgäreş yılların, yarım şayarıp, revolütsiä waqıtı dip äytä. “Buran qupqanda et oyasına kerep qaça bit äle, min dä et şikelle awılıma qaçıp kittem”,- dip östäp quya. Allağa şöker itä. Tapqanına quana. Tormışınıñ yämen häm tämen dä tatıy belä. Ä.M: İrtük torğanda qoyaşqa qarap quyasıñ. Kierelep sälam biräseñ. Böten keşe dä birä almıy torğandır. Uqıtuçı bularaq bez bit tvorçeskiy keşelär. Peçän çapqan waqıtlarda bigräk matur waqıtları bula. Çabıp cibäräseñ ul qover kebek yata da, yatıp üzeñ kükkä qarap, ber 5 minut küzeñne yomıp alasıñ. Annan da räxäte yuq inde. Annan torıp eşliseñ tağın ber 5-6 säğät.
Awıl keşeseneñ eşen tawıq ta çüpläp beterä almıy dilär. Cäy köne sıyırları könenä 10-12 litr söt birgän waqıtta ul cıyuçılarğa 2 sum 50 tiennän söten tapşıra. Üzenä citärlek qaymağın, eremçegen yasıy. Qış başında malların suyğaç, itne şähärgä kiterep üze sata.
"Bu yulı 65 sumnan kitte. Awıl bäyäsennän 10 sumğa qıybatraq. Minem terleklär simez, şuña kürä şähär keşese aldan uq çiratqa yazılıp quya dip söyli”,- ul. Yazğı qoyaş qızdıra başlağaç, işek aldındağı qolğağa uze yasağan qazılıqların, yağni at kolbasasın çığarıp elep quya ul. Ber yasağanda 40-50 kilogram qazılıq yasıy.
Ä.M: Ä min bolay itteräm. Ezläp 4-5-6 yäşlek änkä at satıp alam. Qıymmäteräk itep, ite tämle bulsın öçen. Suyasıñ, eşkärtäseñ, mayın otdelno tozlıym. İten otdelno. Yaz köne beraz ğına qoptit itep alasıñ. Bozılmasın öçen. Bik tämle bula. -Dimäk üzegez qazılıq yasıysız inde ime? -Şulay dip äytergä bula. Nu min kolbasa dim. -Awıl malayları närsä dip äytä? -İ Äxät Xälimıç, beraz kisep bir äle. 100 gramm dilär. Sineñ kolbasañ bik tämle,- dip. -Min äytäm, cä qılındırmağız. Sez nawerno, mine kütäräsez, çto bı kolbasa birergä. Çınnan da sineñ qolbasañ tämle dip äytälär. Qazılıq xodowoy towar ikän. Xättä Qazanğa qadär tanış-beleşlärgä kitä. Traktorına yağulıqqa häm atlarına solığa alıştıra. Öç yıl yasadım, närsäseder kileşmäde, 4 nçe yılnı ğına bik tämle retsebın cayladım dip söyli ul. İpine qayan alasız soñ?- digän sorawğa bolay dip cawap birde.
Ä.M: Kibettän satıp almıym. Üzem peşeräm. Keşelär maqtıylar ul ipine dä. Döresme, yuqmı tağın. -Qamırın da üzegez äçetep quyıpmı? -Wot anı da öyränep aldım. 10 tapqır peşerep bulmağan ide, 11 nçe tapqır bulıp çıqtı. Şunnan kitte annarı. Söt belän, qaymaq belän aşap quysañ, ber yartı bulqa ipine, qazılığıñ da kiräkmi, iteñ dä kiräkmi. “Awıl xalqı yalqawlandı xäzer. Min qaytqan yıllarda kübese üze peşerä ide, xäzer bik az ğına öydän cäy könnärdä töten çığa”,- di Äxät Mirxaliev.
Anıñ yäşelçä baqçasında 10 baş umarta bar. Ber waqıttada bal kübräk bulsın dip şikär aşatmıy ul alarğa. Ber miçkä - 40 litrlap tuğan tumaçağa, dus-işkä küçtänäçkä kitä ikän. 3-4 miçkäne yılına qarap sata. Közdän ük şähär keşeläre çiratqa yazılıp quya. Citmi dä qala,- dip söyli.
Telägeñ bulsa, di Äxät Mirxaliev, awıl cirendä aqça eşläwneñ yulları bik küp. Yılğa ber tapqır 40-50 kubometr ağaç satıp alıp, anı kisep, utın itep yarıp sata da ikän. Här yıl sayın 80 sutıylap bäräñge üsterä. Teläge- yäşelçä baqçasında teplitsa yasap qış könnärendä dä qıyar, suğan, tomat üsterü. Äytkänemçä Äxät Mirxaliev awıl cirendä ber üze genä yäşi. Ä xatını Saniä xanım cayı çıqqanda 215 çaqrım yıraqlıqtağı Omskiy şähärennän yanına qaytıp-kitep yöri. Şulay berseneñ qalada, berseneñ awılda yäşäwlärenä 12 yıl bula inde.
Ä.M: Min uylıym xatın belän kön sayın yäşäsäñ, min qartayıp ülgän dä bulır idem inde. Nervniçät itep. Ä bolay üz-üzeñne qarıysıñ. Spokoyno, sügergä keşe yuq. -Xatın yal itergä qaytamı? Ällä äzeräk bulışadamı? -Yuq alay bulmas. Ul tırışa bulışam dip. Tabaq sawıtlar yua, kerlärne yuıp kitä. Annarı min anı maşinağa utırtıp alıp kitäm kül buylarına. Anda şaşlıqlar peşerep, cırlaşıp ta alabız duslar belän.
Çınnan da bu qädär xezmät söyüneñ häm awıl tormışnıñ böten tämen toyıp yäşi belüneñ sere närsädä soñ? Ex, bezneñ böten xalıq ta şundıy bulsa ide digän uy kilä başqa.
Ä.M: Qarap toram, qarap yörim, uylap yörim şulay. Kildem vıvodqa, çto genetiçeskiy. Minem äniem bik eşçän bulğan. Babam bik eşçän bulğan. Ul genetiçeskiy kilä. Min kürep toram anıñ babası da eşlämäde, atası da eşlämäde, i ul da eşlämi. Soñ inde utınnarı bulmağaç, awıl keşeseneñ urman eçendä yäşäp.
Äxät Mirxalievnıñ babaları 2005 nçe yılğı Stolıpıynnıñ agrar reformasınnan soñ xäzerge Tatarstannıñ Apas rayonı Kükküz awılınnan seber yaqlarına kilep urnaşıp Qazan isemle awıl qorğannar. Xäzer bu awıl betkän inde. Anda yäşäwçelär 3 çaqrım yıraqlıqtağı Kriwodan awılına küçep utırğan. May ayında Äxät Mirxalievqa 65 yäş tula.
Nail Alan. Tömän


text:
Olimpiä uyınnarında doping cancalı: ike grek sportçısı olimpiadada qatnaşmayaçağın belderde
Olimpiä uyınnarı başlanmas borın qupqan canal bügen üzenä kürä çişeleş taptı. Olimpiada başlanuğa ber kön qala Gretsiäneñ ike tanılğan sportçısı, qısqa arağa yögerüçe Costas Kenteris belän Katerina Thanou doping tikşerüdän qaçıp, säyer yul qazasına yulığıp, xastaxanägä yaqtan ide. Şuşı qissa ber atna buyına mäglümät çaralarınıñ iğtibar üzägendä tordı. Nixayät, çärşämbedä sportçılarnıñ ikese dä uyınnarda qatnaşmayağın belderde.
Audio (Costas Kenteris)
"Min cawaplılıq yözennän, bu Olilmpiä uyınnarında qatnaşudan baş tartam. Şunı da äytäsem kilä, min trenerım Xristos Tzekos belän xezmättäşlegemne tuqtatam."
Sportçılarnıñ ikese dä nindi dä bulsa doping qullanuların kire qağa. Kenteris süzlärençä, ul tikşerüneñ bulasın belmägän, şuña kürä kilmägän. Alarnıñ tikşerüne xastaxanädä ütkärü üteneçen Olimpiä komitetınıñ Meditsina komissiäse kire qaqtı. Komissiä başlığı Arne Ljungqvist Şevtsiäneñ "Expressen" gäzitenä äytüençä, küräseñ alar, tikşerüne xastaxanädä ütep näticälärneñ üz faydasına buluına ömetlängän. Çärşämbedä Xalıqara Olimpiä komitetı süzçese Giselle Davies mondıy näticä yasadı:
Audio (Giselle Davies)
"Costas Kenteris, Katerina Thanou häm alarnıñ trenerı Xristos Tzekos tanıqlıqların tapşırdı. Şulay itep alar bu Olimpiä uyınnarında qatnaşu xoquqın yuğalta."
Xalıqara Olimpiä komitetı alarğa qarata ber çara da kürergä cıyınmıy, ä bu eşne Xalıqara Ciñel atletika federatsiäsenä tapşıra. Şuşı cancal 1988nçe yılda Seul olimpiadasında Kanada sprinterı Ben Johnson toılğannan birle iñ zur cancal buldı. Ul xättä greklarnıñ üzläreneñ da açuın çığardı. Xökümät süzçese Todoris Russopolus, bu waqiğa ilebezneñ dönyadağı abruyın töşerde, dip belderde. Äytergä kiräk, bu uyınnarda grek sportçıları dopnig cancalına bäyle berdänber sportçı tügel. 100 metr yögerüdä dönya çempionı amerikan Torri Edwards 2 yılğa sporttan çitlätelgän ide. Çärşämbedä ul Olimpiä komitetına möräcägät itep bu uyınnarda qatnaşırğa röxsät soradı. Anıñ möräcäğäte kire qağıldı.
Soñğı yıllarda sportta doping qullanu baş bäläsenä äylände. Tikşerüçe oyışmalar tıyılğan darular isemlegen arttıra tora. Farmatsevtika şirkätläre isä yañaların uylap çığara tora. Zur sportta säxnä artında tağın ber bäyge bara diärgä bula. Bu olimpiadada tikşerülär qırıs bulaçaq, alar yarış könnärendä genä tügel, ä teläsä qaysı waqıtta ütkäreläçäk dip meditsina komissiäse aldan kisätep quyğan ide.
Häm axırda olimpiä uyınnarında qatnaşqan millättäşlärebez turında ber ike süz, xörmätle tıñlawçılar. Xäbär itkänebezçä, Rusiä komandasıında ğına alar ike distä çaması. Sişämbedä şularnıñ berse Peterbur qızı Nataliä Cihanşina gimnastikada Rusiä komandası belän bergä 3nçe urınğa çığıp bronz medal yawladı. Qalğan millätäşlärebezgä dä Gretsiädä uñışlar telibez.
Ali Gilmi, Praga


text:
Yazdagı yañartular
Yazda yortlar yañaruı belän bergä timer yul bülegenä dä yañalıq kertelde. 12Hчe martta Gor''kiy timer yulı citäkçese Şäwkät Şäydullin Qazan timer yul bülegenä “Tatarstan” firma poyezdı öçen 5 yaña platskart vagon tapşırdı. Platskart vagonnarnı qabul itär öçen respublika premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov kilgän ide. Yullarda yöregändä transportnıñ sıyfatı bik möhim bit. Bigeräk tä yıraq yulğa çıqsañ, uñaylı, yomşaqta barası kilä. Ä Gor''kiy timer yul citäkçese Şäwkät Şäydullin tapşırğan vagonnar xätta iñ köysez passajirlarğa da yaraqlıdır. Zamança cihazlanğan vagonnarda 12 säğätlek Mäskäwgä baru da bik sizelmiçä, küñelle buluğa oşağan xäzer. Bu platskart vagonnarnıñ tulı bäyäse 49 million sum aqça.
“Qazannıñ meñ yıllığına kilgän qunaqlarnı bez matur häm tözek vokzalda qarşı alırğa tieşbez”,- dip isäpli xökümät citäkçeläre. “Qazan” timer yul vokzalınıñ rekonstruksiä proyektı raslandı inde häm tözekländerü çaraları140 million sumnı taläp itte. Äytergä kiräk soñğı yıllarda respublikağa 8 yaña elektriçka sostavı alındı häm 2004Hчe yılda lizingka tağın 1 elektriçka alu farazlana. Şulay uq Qazan yubileena “Tatarstan-prigorod” şähär tiräse transport kompaniäsen tözü kileşüe dä 12 fevral''dä ministrlar kabinetında ütkän kiñäşmä waqıtında tözelde.
Tizdän zamança elektriçkalar belän Tübän Novgorodqa 6 säğät barıp citü forsatı bulaçaq.
Şul uq könne Qazan universitetı da bik möhim häm faydalı yañaru kiçerde. 12Hчe martta respublika prezidentı M.Şäymiev qatnaşlığında universitetnıñ töp korpusnıñ könçığış qanatın açu tantanası uzdı. 2002Hчe yılda tözelä başlağan bu 3 qatlı häm 6 kvadrat metr kiñlektä urnaşqan yaña binada biologiä fakul''tetı urnaştı. 400den artıq uquçığa dip isäplängän bu binada 38 laboratoriä, 8 auditoriä, 18 räsmi bülmä häm konferenc zal urnaşqan.
Prezident fikerençä könçığış qanat tözelü belän universitet zur kiñlek alu belän bergä, arxitektura yañalıqların qullanıp eşlägäç bik maturlandı häm kamilläşte.
Şunnan soñ prezident Çetaev uramında urnaşqan Aviatsiä universitetı binasın açarğa kitte, ä min bu söyeneçle xäbärlärne sezgä söylär öçen byuroğa aşıqtım.
Al''bina Zäynulla, Qazan.


text:
Astana qalasınıñ Qoğamdıq keñesiniñ otırısında elordanıñ 2017-2019 jıldarğa arnalğan byudjetiniñ jobası maquldandı. Elordanıñ bastı qarjı qujatınıñ jobasın äkimniñ orınbasarı Andrey` Lwkïn tanıstırdı. Astananıñ aldağı 2 jılğa arnalğan jergilikti byudjetiniñ jalpı kölemi 660,5 mlrd teñge somasında bekitildi, sonıñ 219 mlrd teñgesi kelesi jılğa arnalğan. Qala qazınasınıñ negizgi babı älewmettik sala bolıp tabıladı, dep xabarlay`dı astana.gov.kz.
«Qalanıñ byudjeti älewmettik bağdarlanğan bolıp qaldı. Aldağı jılı älewmettik salanıñ özine jalpı byudjettiñ 41,3%-ın nemese 90 mlrd teñge bölw josparlanğan», – dep atap körsetti äkimniñ orınbasarı.
Söz söy`lew barısında Andrey` Lwkïn aldağı jılı Astananıñ respwblïkalıq byudjetti qalıptastırwğa qanday` kölemde üles qosatının xabarladı.
«Jalpı sïpattağı transfertterdiñ kölemderi twralı zañğa säy`kes, kelesi jılğa arnalğan byudjettiñ jobasında şığıstar şamamen 20,5 mlrd teñgeni quramaq, yağnï, bükil el bolıp elordanı salsaq, endi elorda donor bola otırıp, respwblïkalıq byudjetke qarjı quyadı», – dedi Andrey` Lwkïn.
Sonday`-aq, ol kelesi jılı jergilikti byudjet qanday` kölemde kiris alwdı josparlap otırğanın xabarladı jäne elordanıñ jeke kiristeriniñ bastı közi eñbekaqı tölew qorınıñ salıqtıq tüsimderi ekenin atap körsetti.
«2017 jılğa tüsimder boy`ınşa byudjettiñ jobası jeke kirister boy`ınşa 212 mlrd 550 mln teñge köleminde bekitildi, bïılğa josparlanğan byudjetke qatıstı ösim 32,5 mlrd teñge nemese 18%.
Atap öterligi, jergilikti byudjet kiristerinde salıq tüsimderiniñ üles salmağı basım – 90-nan 97% -ğa dey`in. Sonıñ işinde, elewli üles eñbekaqı tölew qorınıñ salıqtarına keledi – tölem közinen alınatın kiristerge jeke kiris salığı – 43% jäne älewmettik salıq – 36%», – dedi äkimniñ orınbasarı.


text:
Çağatay tili
Çağatay tili (öz adı جغتای - Cağatay; uyğurca چاغاتاي - Chaghatay; özbekçe چاغاتاي - Chig'atoy) - tarihiy Türkiy bir tildir. Orta Asiyada Türkiy yazı tiliniñ keliştirilmesindeki üçünci devirni teşkil ete.
Qullanuvı[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Çağatay tili yalıñız Orta Asiya Türkiy devletlerinde yazı ve diplomatiyası tili olaraq qullanılmağa qalmağan, Avropa Rusiyesinde Oğuzlar-Qayılar tışındaki Musulman Türkler arasında da XIX asırğa qadar qullanılğandır. Horezm Türkiy tiliniñ devamı olaraq Timurlılar devrinde peyda olğandır.
Qullanılğan elifbeleri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Çağatayca yazılğan eserlerniñ deyerlik episi Arap arifleri ile. Bunıñnen birlikte Uyğur ariflerinen bazı Çağatayca metinlerge de rastkele.
Fonetik ve morfologik farqlılıqlar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Çağatay tilinde, Orta Asiyada Türkiy yazı tilini ögündeki devirlerindeki bazı fonetik ve morfologik birimlerni farqlılaşqanı diqqatnı çeke. Meselâ: ilk ecada e/i deñişmesi: keç~kiç (keç), men~min (men) kibi; e/ö deñişmesi: erük~örük (erik), teşüt~töşük (teşik) kibi; zadekénsız ekizlemey: yiti~yitti (yedi), qatıq~qattıq (qattı). Bütün Türkiy tillerde olğanı kibi Çağatay tilinde de yalın, mürekkep ve örmek cümle yapıları qullanıla. Çağataycada İslâm medenietı tesiri de körüne. Arapça, hususan Farsça bir çoq söz ve tamlama olduqça çoqtır. Çağatayca yerini bugün şimdiki Özbekçege qaldırdı.
Bağlantılar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Rus devlet politik Orta Asyada H.B.Paksoy


text:
Oppzitsiäse tarafınnan oyıştırılğan 2 meñnnän artıq keşe qatnaşlığındağı qarşılıq çaraları bügen dä däwam itte. Qarşılıq belderüçär Däwlätt Televidenesen binası yanında piket ütkärde. 1 meñläp politisä keşese binanı saqlap tordı. Qarşılıq çarası tınıç ütte.
Oppozitisä wäkille Omurbek Taqıvbayıv, oppozitisiä däwlät televidensendä turı efirda çığış yasarga mömkinlekne alğançı, qarşılıq çaraların tuqtamayaçağın belderde. Elegräk , Qırğıstan xakimiätläre oppozitisä tüntäreş ezerli, dip ğäyepläp çıqqan ide. Häm dälil itep tawışlar yazılğan tasmanı täqdim itte. İlneñ premyer ministrı Feliks Kulov oppozitiäne gäyepläwçe şuşı tasmanı prokuraturadan kire alğan. Ämma prokuratura mäxkämä eşen tuqtarığa ciyınmyı. Qırğıstan baş Prokurorı Kambaraly Kongantiev bolay dide. : “Xökümät häm däwlät saqlaw xezmäte täqdim itkän materialda cinäyätkä işärä itüçe mäğlümatlar bar, qanun bilgelägän tärtiptä tikşerü eşläre ütsen”


text:
Ğiraq üzendä kürşe däwlätlärdän ğäskärlär urnaştırunı telämi
Ğiraqnıñ yaña xakimiatenä qarşı köräşüçe ğısyançılar ilne torğızu öçen möhim bulğan neft industriäsenä höcümnären däwam itä, äle genä Ğiraqnıñ tönyaqtağı häm könyaqtağı neft qırların totaştırğan torbaütkärgeç şartlatıldı. Şulay itep, xökümätneñ il iqtisadın torğızu omtılışlarına yänä zur orım salındı. Ämma ul berük waqıtta Ğiraqnıñ xalıqara bäyläneşlären yañartu eşen dä alıp bara. Bagdadtağı xäbärçebez bu uñaydan Ğiraq tışqı eşlär ministrı urınbasarı Xämid äl-Bäyäti belän söyläşkän ide.
Audio, Xämid äl-Bäyäti
"Bezgä yardämne Bäxräyn, Yämän, İordaniä, Marocco täqdim itä, läkin ğäskärlär cibärügä kilgändä, bez alarnıñ kürşe däwlätlärdän kilüenä beraz şik belän qarıybız. Berük waqıtta bez, äzerläwdä, cihazlar belän tä''min itüdä, xätta terrorçılar wä cinayätçelär xaqında mäğlümat almaşuda härtörle yardämne xuplap qarşı alır idek" di Ğiraqnıñ tışqı eşlär ministrı urınbasarı. Ul telgä alğan illärdän Ğiraq belän barı tik İordaniä genä çiktäş. Äl-Bäyäti fikerençä, Ğiraqta iordan ğäskärlären urnaştırğan oçraqta, başqa kürşe illärneñ, misal öçen Söğüd Ğäräbstanı, Süriä, yäisä İrannıñ da näq şundıy täqdimennän baş tartu qıyın bulaçaq. Näq menä şul isemlektäge qayber illärne Bagdad üzendäge islamçılarnı yaqlawda ğäyeplägän ide. Däwlät isemnäre atalmasa da, küzätüçelär, Ğiraq xökümäte küz aldında berençe çiratta Tähran wä Damasknı tota dip isäpli. Şuña kürä dä ul, ildä İrannan yäisä Süriädän ğäskärlär urnaştırunı telämi. Älege waqıtta Bagdad Süriä, İran häm İoradniä belän çik saqlawnı nığıtu mäs''äläsendä söyläşülär alıp bara. Üzendä başqa ğäräp illäre ğäskärlären qabul itügä Ğiraq küpkä uñayraq qarıy. Läkin monıñ detal''läre älegä bilgele tügel. Yämän, misal öçen, andıy telägen beldersä dä, alarnı barı tik citäkçelek Berläşkän Millätlär qulında bulğan oçraqta ğına cibäräçägen äytä. Äl-Bäyäti süzlärenä qarağanda, Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqnı basıp aluı häm alarnıñ haman da anda qaluı bar töbäkne nıq borçuğa salğan.
Audio, äl-Bäyäti
"Bügen Ğiraq, irtägä Süriä, annarı İran dip söyläp, amerikannar bar töbäkne poşamanğa saldı, di Ğiraqnıñ tışqı eşlär ministrı urınbasarı, häm, bez alarğa, yäğni Quşma Ştatlarğa, inde küptän şunı äytkän idek, alar Saddamnıñ berdänber, üzençälekle oçraq buluın, häm anıñ xäl itelüe dä unikal'' buluın qabatlap torırğa tieş" dip belderä. Üz äñgämäsendä Xämid äl-Bäyäti, Ğiraq xökümäteneñ älegä İzrail belän diplomatik mönäsäbätlär urnaştırırğa cıyınmawın, ilneñ bu mäs''älädä Ğäräp illäre Ligası belän bergä eş itäçägen xäbär itte.
Kärim Kamal


text:
Ban Ki-Moon Bäyrutta
Atışlarını tiz arada tutatırga çaqırgan Ban Ki-Moon; "Atışlarnı tuqtatu turındagı tırışlıqlar axırına yaqınlaşa, ber-ike könnän kileşügä ireşeler dip ömetlänäm, yugaltırga inde waqıt yuq” dip äytte.
Xämasqa, raketa höcümnären tuqtatırga çaqıgan BMO başlıgı, İzrailne dä tiz arada çaralarnı tuqtatıp xärbi köçlärne Gazzädän çigärgä çaqırdı.
Gazzädäge höcümnärneñ soñgı yıllarda şaqtıy artuın beldergän Ban Ki-moon, Libannın könyagınnan İzrailgä bulgan raketa höcümnäre borçılunı arttıra dip äytte.


text:
Russiä prezidentı Putin, korrupsiägä qarşı köräş çarası bularaq minsterlärneñ, şulay uq tübäneräk qatlam qayber dävlät xezmätkärläreneñ xezmät xaqın kütärü turında färman çığardı. Läkin bu färman barlıq dävlät xezmätkärläreneñ yaqınça 10 protsentına ğına qarıy dip xisaplana. Russiädä kiñ çäyelgän rişvätçelekne monıñ belän genä kimetep bulır mikän?
Prezident Putin näticälelekne üsterü häm rişvätçelekkä qarşı köräş çarası bularaq üzeneñ häm federal xezmätkärlärneñ mäğaşlaın şaqtıy kütärde. Premier ministerneñ xezmät xaqı yaqınça biş märtäbägä arta, yaqınça 4 meñ dolarğa citä. Federal ministerlärneke yaqınça 3 meñ dollar, alarnıñ urınbasarlarınıqı ber meñ biş yözär dolar bulaçaq. Qalğan federal dävlät eşlekleläreneñ xezmät xaqları 100 belän 500 dollar arasında artaçaq. Putin monda üzen dä onıtmadı, prezidentnıñ xezmät xaqın biş meñ 100 dollarğa citkerde. İspan premiereneñ xezmät xaqı da şundıy uq. Ekonomika buyınça Yuğarı Mäktäpneñ rektorı Yugoslav Kuzminovnıñ xisaplaularına qarağanda, xezmät xaqların kütärü, törle federal ministerleklärdä, agentlıqlarda häm prezident administratsiäsendä eşlävçe yaqınça 350 meñ dävlät xezmätkärenneñ 10 protsentına , yäğni 35 meñene genä qarıy. İnde qalğan çinovniklarnıñ xezmät xaqları kütärelerme, kütärelgän xäldä qayçan digän soraularğa älegä cavap yuq. Premier ministerneñ urınbasarı Aleksander Jukov bu çara rişvätçelekkä qarşı köräşkä yardäm itäçäk häm yuğarıraq sıyfatlı professional xezmätkärlär tabıp eşkä alunı ciñeläytäçäk dip belderde. Küpkenä küzätüçelär monı döres yulda atlanğan adım dip xisaplasalar da, monıñ belän genä rişvätçelekne tuqtatu mömkin bulmas kebek. Dävlät sektorında korrupsiä qayber vaqıtta iñ tübän däräcädän başlap iñ ülkän ministergä qädäre totaşqan çılbır bulıp tora. Trasnparancy İnternationalnıñ Britan bülege räise Laurence Cockborn radiobız xäbärçesenä monı bolay dip añlattı
Audio
"Bu qayber vaqıtta oyışqan räketerlekneñ ber öleşe. Ğadi militsiner xalıqtan rişvätne üz başlığı xisabına ala. Şuşı başlıq üze kontrol itkän tübäneräk därçädäge militsionerlar yardämendä küpläp aqça cıu yağın qarıy. Şul säbäple vaq rişvätçelek yäşäv öçen kiräk dip qabul itelsä dä, bu här vaqıt döreslekne çağıldırmıy."
Anıñ süzlärneçä, ölkän däräcädäge şäxeslär, ministerlär möhim informatsiägä häm qarar birü xakimiätenä iälär. Alar milinnağan dolar qazana alalar, şul säbäple, alarnıñ xezmät xaqın ike-äç märtäbägä arttırunıñ faydası bulalamıy. Transparancy İnternational Oyışmasınıñ raportına qarağanda, 133 il arasında Russiä, Mozambik belän bergä 86-nçe urında tora. Xezmät xaqın kütärü belän ber rättän, eşquarlıq qäğidäläreneñ açıqlığı, qanunçılıq, media ireklege häm mädäni basım bulğan xäldä genä rişvätçelekkä qarşı näticäle räveştä köräşep bulır.
Färit İdelle, Praga.


text:
Rusiä iqtisadında däwlätneñ role kimeteläçäk
Piterbur – Rusiä räsmiläre bügen Rusiä iqtisadında däwlätneñ rolen kimetep, xosusiläşterügä kübräk iğtibar bireläçägenä wäğdä itte. Premyer urınbasarı İgor Şuvalov yıllıq Piterbur iqtisad formında, däwlät qaramağında bulğan möhim qorılmalarnın sanın kimetü qararının premyer ministr Vladimir Putin tarafınnan xuplanuın belderde. Vladimir Purtin prezidentlığı waqıtında Rusiädä neft şirkätläre belän bergä bank häm başqa qorılmalarnıñ zur öleşe däwlät qaramagına köçerelgän ide.


text:
Keşe xoquqların yaqlawçılar 2002 yılda keşe xoquqları torışı naçarayuğa borçılu belderä.
1948-nçe yılda BMO-nıñ ğömümi cinınında Gömümi Keşe xoquqları deklaratsiäse qabu itelgännän soñ sivilizatsiäl dönya keşe zatınıñ töp xoquqları turında aqrınlap qına bulsa da konsensusqa taba bara. Ämma kileşülär häm ğömümi deklaratsiälär genä xoquqlarnıñ bozıluın tuqtata almıy. Öçençe meñyıllıqnıñ ikençı yılında da qollıq, keşe säwdäse, azaplawlar, terror, qoralsız tınıç xalıqqa qarşı höcümnär, balalarnı eşlätü häm xärbi xezmätkä alu, genodsid, xoquqıy bulmağan törmägä yabular däwam itte. Könbatıştağı demokratik däwlätlär däbu problemanıñ ber öleşe bulıp qaldı.
BMO keşe xoquqları yuğarı komissionerı Sergio Vieira de Mello 2002-nçe yılda xalıqara suğış cinayärläre mäxkamäseneñ oyışuı keşe xoquqları öçen zur çiñü buldı di. Anıñ äytüençä xalıqara mäxkamälär bulmasa bötendönya keşe xoquqları deklaratsiäläre häm normaları üz qimmätlären yuğaltır ide.
AUDİO: Xalıqara normalar, ägär alarnı bozğan öçen cäzalar bulmasa, ışanıçnı yuğaltalar. Elekke yugoslaviädäge häm Rwandağı suğış cinayätlären qarawçı xalıqara mäxkamälärne isäpkä almağanda, soñğı aralarda bulğan genodsid, keşeleklelekkä qarşı cinayätlärne häm suğış cinayätläre kebek zur cinayätlärne xökem itüçe mäxkamälär moñarçı yuq ide.
Quşma Ştatlar yaña oyışqan Xalıqara suğış cinayätläre mäxkamäsen xuplawdan baş tartqan ide. Vieira de Mello Yugoslaviä häm Rwanda mäxkamäläreneñ näticäle eşenä qarap, Quşma Ştatlarnıñ yaña mäxkamäne yaqlawına ireşep bulır dip isäpläwe turında belderde. Ämma çınlıqta isä Amerikadağı 2 partiä dä Xalıqara suğış cinayätläre mäxkamäsenä qarşı çığa häm bu fiker bik köçle häm tiz genä üzgärergä oxşamağan.
Keşe xoquqların yaqlawçı Human Rights Watchnıñ Yewropa häm Üzäk Aziä bülege citäkçese Betsy Andersen bezneñ oyışma fikerençä bügen keşe xoquqları problemaları arasında iñ zurı Amerikanıñ bu mäxkamägä qarşı çığuı dide.
AUDİO: Quşma ştatlar bu mäxkamägä quşılırğa telämäwlären belderü belän genä çiklänmiçä, soñğı yılda bu mäxkamäne köçsezländerü öçen aktiv eşçänlek tä alıp bardı.
AQŞ citäkçelege amerikan watandaşları bu mäxkamägä säyäsi säbäplär belän tartılırğa mömkin diep mäxkamägä AQŞ watandaşların xökem itü wäkaläte birügä qarşı çıqqan ide.
Keşe xoquqların küzätüçelär 11-nçe sentäbr waqıyğalarınnan soñ demokratiä tärräqi itkän Könbatış illärendä watandaşlıq ireklekläreneñ bozıluına borçılu belderä. Uzğan yılda Quşma Ştatlar, terrorçılıqta şiklänelep qulğa alınğannarğa advokatlar belän aralaşu mömkinlege birmäw, Guantanamodağı totqınnar häm terrorçılıqqa qarşı köräştäge başqa qayber ğämälläre öçen xalıqara tänqitkä duçar buldı.
Human Rights Watch wäkile Andersen 11-nçe sentäbrdän soñ Könbatış Yewropada Ksenofobiäneñ köçäyep kitüenä dä borçılu belderä. Yewropa Berlegeneñ Rasizm häm Ksenofobiäne küzätü üzäge ütkärgä tikşerenügä qarağanda, Yewropada möselmannarğa häm yähüdlärgä qarşı fikerdä bulu xoquqıy tös ala bara. Andersen fikerençä säyäsi citäkçelär dä üzläreneñ qayber belderüläre belän moña öleş kertä. Keşe xoquqların yaqlawçılar terrorçılıqqa qarşı köräş, iminlek saqlaw çaraları töp keşe xoquqların bozu aşa alıp barılmasqa, keşe xoquqları normalarına yaraşlı bulırğa tieş dide. Suğış waqıtında tınıç xalıqnıñ xoquqların yaqlaw mäs’äläsenä tuqtalıp Andersen soñğı arada Russiäneñ Çeçnädäge xärbi çaralarnı köçäytep cibärüen ğäyepläp çıqtı.
AUDIO: Çeçnägä kilgändä, minemçä, bez anı büge Yewropada keşe xoquqları wäzğiäte iñ kierenke bulğa urın dip atarğa tieşbez. Suğış inde 4-nçe yılına kerde. Häm soñğı 2 ayda, tögälräk äytkändä Mäskäwdäge totıqlar alu waqıyğasınnan soñ, bu nizağnıñ borçulı räweştä kiskenläşä baruın kürsäterlek keşe xoquqların bozu oçraqları buldı.
Keşe xoquqların yaqlawçı Amnesty İnternational oyışması wäkile Kamal Samari Könbatışnı Çeçen nizağı kebek mäs’älälärgä qarata ike törke standardlar qullanuda häm saylanuçan buluda ğäyepli. Anıñ süzlärendçä Çeçnädäge waqıyğalarğa qarata äle 2001-nçe yılnıñ 10-nçı sentbärendä genä Könbatıştan borçulı tänqit işetergä mömkin bulsa, xäzer Russiä Könbatışnıñ berektäşenä äwerelgännän soñ ul xällärgä küz yomalar.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Çallı çernobılçelärenä ordennar birelde
Bıyılnıñ aprel' ayında Çernobıl' ficiğasına 20 yıl tuldı. Şuşı 20 yıllıq uñayınnan Rusiä prezidentı Vladimir Putin qararı belän Çernobıl' afäten beterüdä qatnaşuçılarnıñ ber öleşenä orden - medal'lär tapşırıla. Şuşı büläklärgä Çallıdan 7 keşe layıq dip tabılğan häm alarğa älege büläklär 18 iyül könne şähär xakimiäte binasında birelde. Älege tantanada çernobıl’çelär isemenä, alarnıñ fidaqärlegenä zur maqtaw süzläre äytelde. Şundıylarnıñ berse mondıy ide : "Monnan 20 yıl elek Çernobl' faciğası näticäsendä Awropağa, böten dänyäğa zur qurqınıç tudı. Barı tik afätne beterergä cibärelgän keşelär, yäğni, sezneñ köç belän genä bu qurqınıç beterelde häm bügen äybät tormışta yäşibez. Sezneñ batırlığığız onıtılmadı,"- didelär alarğa. 4 keşegä "Batırlıq ordenı, 3 keşegä "Ülemgä tarığannarnı qotqarğan öçen" medale tapşırıldı. Şuşı tantanadan soñ "Azatlıq" xäbärçese qayber çernobıl’çelärneñ bügenge tormışı belän qızıqsındı. Ordenğa layıq bulğan Nail Miñnullinnıñ tormış - könküreşe maqtanırlıq tügel, ul fatirsız:
Üz fatirım yuq. Qayçandır aqça eşlärgä çığıp kitkäç, kire qaytuıma, xatın fatirnı mäskäw ölkäsendäge ber şähärgä alıştırıp kitkän. Xäzer aqça tüläp keşe fatirında toram. Başqa yaqları yarap tora. "Batırlıq" ordenı täre räweşendä yasalğan. Şuña kürä, bü ordennı alğan Nail Miñnullinn, büläk aluı küñelle bulsa da, täre formasında buluı oşap betmäde, dide. Şuşı uq ordenğa Ramil Latıypov ta layıq bula. Qızğanıç, şuşı Çernobıl' awıruları näticäsendä ul küptän tügel ülep kitkän, büläkne anıñ xatını Säriä aldı. Säriä xanımnıñ tormışı niçegräk soñ?
"Äybät kenä yäşibez, xoqümät fatir birde, dotatsiälär bar. Barı menä irem genä 20 yıl zur ğazaplardan soñ ülep kitte. Çernobıl’neñ zıyanı tide."
Çernobıl' faciğäsendä qatnaşqan berniçä Çallı keşeseneñ, ğailäseneñ yazmışı menä şundıy.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text: Kärim Tinçurin isemendäge tatar däwlät drama häm komediä teatrı isä 24 ğinwar könne barlıq teatr söyüçelären Käşifä Tumaşevanı iskä alu kiçäsenä çaqıra. Älege kiçä tanılğan diktor, pedagog, tatar teatr sänğäte dönyasınıñ berençe häm berdän-ber professional xatın-qız rejisserı Käşifä Tumaşevanıñ tuuına 100 yıl tulu uñayınnan ütkärelä. Baltaç rayonınıñ Nönägär awılında tuıp üskän Käşifä 1926 yılda Qazan teatr texnikumın, ä 1939 yılda Mäskäw teatr institutınıñ rejisserlıq bülegen tämamlıy. Şul uq yılnı ul Tatar akademiä teatrına rejisser itep bilgelänä. 1955 yıldan Käşifä xanım respublika Küçmä teatrınıñ baş rejisserı bulıp eşli başlıy. Käşifä Tumaşeva çit il klassik dramaturgiäsennän Şekspirnıñ «Romeo häm Djul'yetta», «Korol' Lir», tatar klassiklarınnan Ğäliäskär Kamalnıñ «Bankrot», «berençe teatr», Mirxäydär Fäyzineñ «Ğäliäbanu», «Aq qalfaq», Näqıy İsänbätneñ «Xuca Nasretdin», Ğata Minskinıñ «Tapşırılmağan xatlar», rus klassik dramaturgiäsennän Nikolay Ostrovskiy, Anton Çexov kebek yazuçılarnıñ p'yessaların häm başqa bik küp äsärlärne säxnäläştergän rejisser. 24 ğinwar könne Tinçurin teatrında ütäçäk kiçädä Käşifä Tumaşevanıñ tormış yulı, tatar teatrın çın professional däräcägä kütärü öçen quyğan xezmäte turında söylänäçäk, ul säxnäläştergän spektakl'lärdän özeklär kürsäteläçäk.


text:
“Tatnet yoldızları” bäygesenä säxifälär qabul itü tämamlandı
“Tatnet yoldızları” bäygesenä bıyıl 178 säxifä qabul itelgän. Bu uzğan yıl belän çağıştırğanda şaqtıy küp. Oyıştıru komitetınıñ äğzası Aynur Sibgatullin belderüençä, ayıruça soñğı könnärdä üz säxifälären täqdim itüçelär şaqtıy artqan. Şul säbäple bäygene tağın ike köngä ozınaytqannar.
Ämma ni qızğanıç, täqdim itelgän saylarnı qarağaç isä bäygeneñ oyıştıru komitetı tatar telendä bulğan “Tuğan tel” häm “Matbuğat” digän büleklärne berläşterergä bulğan. Monı Aynur Sibgatullin aptırağanlıqtan yasalğan adım dip atadı. Çönki älege nominasiälärgä täqdim itelgän säxifälär bik az bulğan. Ayıruça tatar telendäge säxifälärne Tatar däwlät gumanitar-pedagogiqa universitetında eşläwçe avtomatlaştırılğan idärä sistemaları bülege citäkçese Rail Ğatawllin täqdim itkän. “Azatlıq” radiosına Rail Ğataullin
Min Tatarstannıñ Mäğärif häm fän ministrlığı saytın, “İnformatika-tatarça”, 5Hчe tatar gimnaziäse säxifälären täqdim ittem.
Rail Ğataullin bäygegä kübräk mäğärif häm fän ölkäsenä qarağan säxifälärne täqdim itep kilä. Bilgele bulğança, rus telendä 8, tatar telendä 4 nominasiä bilgelängän ide. Tatar telendä isä inde atap uzılğan “Matbuğat” häm “Tuğan tel” säxifälärennän başqa Tatar dönyası belän Mäğärif häm fän digän nominasiälär bar ide.
Bäygegä täqdim itelgän säxifälär şaqtıy çuar. Alar arasında zapas çast'lär täqdim itüçe, torbalar citeşterüçe, ğomumän satu-alu oyışmaları belän bäyle säxifälär şaqtıy. Monnan tış sport, törle saytlar yasawçı säxifälär täqdim itelgän.
Ämma Tatarstannan çittä yäşäwçe millättäşlärebezneñ dä säxifäläre şaqtıy kürenä. Alarnıñ küpçelege rus telendä bulsa da, tatar dönyası belän bäyle. Mäsälän, Mäskäw tatar yäşläre säxifäse, Peterburg Sabantuyı, Orenburg tatarları, Tübän Novgorodtağı Safacay awılı, Sankt-Peterburgnıñ “Tatarstan” tatar cämğiäte säxifäläre küzgä taşlana. Şulay uq Başqortstanda tatar telendä çığuçı “Qızıl Tañ” häm “Ömet” gäcitläre säxifäläre dä birelgän. Qırım tatarları belän bäyle bulğan berniçä säxifä bar.
Tatar mädäniäte häm sänğäte belän bäyle säxifälär isä ayıruça küp. Kompozitor Sara Sadıyqova, Almaniädä yäşüçe bayançı Aydar Ğäynullin, cırçı İdeliä, İttifaq törkeme häm başqalar. Monnan tış Tatarstan rayonnarı häm awılları da üz säxifälären täqdim itkän. Arça, Baltaç, Mendeleewski rayonnarı häm başqalar.
Aynur Sibgatullin belderüençä, ciñüçelär isemlege oktäber başında bilgele bulaçaq.
Landış Xarrasova


text:
Aslan Masxadov Könbatışnı Çeçnyağa küz yomuda ğäyepli
Çeçnyadan kilgän xäbärlärgä qarağanda, bügen irtän Şali rayonında Federal köçlär häm ber distä çeçen suğışçıları arasında bäreleş bulğan. İke çeçen suğışçısı üterelgän, ber Rusiä xärbie xäläk bulğan, 4-se yaralanğan dielä. Uzğan töndä Groznıda ike ofitser awır yaralar alğan. Şähärneñ Oktäberski rayonında alarnıñ maşinasına ut açılğan. Bezneñ xäbärçebez äytüençä, Vedeno, Nojay-Yort, Kurçaloy rayonnarında, suğışçılar belän bäyle buluda ğäyeplänep, 20-dän artıq cirle keşe qulğa alınğan.


text:
Qazanda yaña möselman kafesı açıldı
İslam dine qabul itüçelärneñ sanı dönyada arta bara. Möselman illärendä şariğat qanunnarına turı kiterep kienerlek kiemgä, xäläl rizıqqa qıtlıq bulmasa, qalğannar öçen bu problema bulıp tora. Bigräk tä Rusiä töbäklärendä yäşäwçe möselmannar awırlıq kiçerä.
Soñğı yıllarda citeşterüçelär ixtıyc barlıqnı añlap, bu bazarğa da tiz genä ütep kerä başladılar. Xäzer Samara, Mäskäw, Adığeyädän kilgän it rizıqları belän Qazannıñ kibet kiştäläre tulğan. Alarnıñ härbersendä xäläl dip yazılğan tamğa bulsa da, din belgeçläre barısına da ışanmasqa täqdim itä. Şuña şariğat qanunnarına nigezlänep yäşäwçelär Tatarstanda citeşterelgän it rizıqların alırğa tırışa.
Xäläl rizıq satuçı kibetlär Qazanda arta barsa da, möselman restorannarı, kofelarına äle qıtlıq zur. Tatarstanda xäläl restoran barı Tübän Qama şähärendä genä bar.
Xäläl kafelar soñğı yılda Qazanda açıla başladı başlawın. Ämma alarnıñ başlanğıçında töreklär, üzbäklär tora. Şul säbäple bu kafelarda kübräk älege xalıqnıñ xäläl milli aşları täqdim itelä.
Tatar aşların yaratuçılarğa şähär üzägendä urnaşqan çäy yortı ğına bar ide. Nihayät bu könnärdä Qazanda tağın ber tatar aşlarınnan torğan xäläl kafe açıldı. Qazannıñ üzägendä urnaşqan bu urında elek cırçı Salawat Fätxetdinovnıñ “Qazan utları” dip atalğan kafesı urnaşqanı mäğlüm. Şul urında xäläl tuqlanu urının açıp cibärgän öç tatar yegete älegä kafenıñ isemen şulay uq qaldırğan. Yegetlärneñ berse Rinat Latıypov kafe açu ideyäse turında “Azatlıq” radiosına bolay dip söyläde.
Bu ideyä bezneñ partnerlardan kilde. Annarı bergä söyläşep xäl ittek. Kiläçäktä rizıqlarnı törländerergä uylıybız. Bügenge köndä 4 berençe aş, 4-5 ikençe aş, salatlar, qamır rizıqları bar.Yegetlär xäläl itne töreklärdän aluın äyttelär. Töreklär Çuwaşiä respublikasında “Çalqan” digän mal çalu urının açıp cibärgännär. Töreklärneñ kafelarına, alarnıñ “Ramstor” kibetlärenä dä it şunnan qayta ikän. Ämma Qazan xalqı yaratıp ölgergän töreklärneñ Mister Mid kafeların bu könnärdä yabılğan. Qızğanıçqa säbäben açıqlıy almadıq. Tizdän Tatarstanğa Başqortstannan töreklärneñ ikençe -“Mado” digän xäläl kafelar çeltäre kiler dip kötelä. Dimäk xäläl kafelar arasında da saylaw mömkinlege barlıqqa kiläçäk.
Yaña açılğan “Qazan utları” kafesı xucaları rizıqnı kiläçäktä törländerergä uylawların äyttelär. Bügenge köndä kafeda täqdim itelgän rizıq turında, anıñ idäräçese Färdiä Kabirova bolay dip söyläde
Bez başqa kafelarda bulmağan tatar aşlarına zur iğtibar biräbez – qullama, öy toqmaçı, qıstıbıy, şäñgägä.Kafeda könenä urtaça 150 keşe tuqlana dip äytte kafe citäkçeseneñ berse Ruslan Cäläev. Barlığı isä 50 urın qaralğan. Kiläçäktä yegetlär eşlären tağın da cäyelderergä uylıylar. Kafenı ikençe urınğa küçerep aña “İske Qazan” digän isem birergä niätläre bar.Landış Xarrasova


text: Taciq räsmiläre mäğlümatlärenä qarağanda respublikada 2005nçe yılnıñ berençe 6 ayında 200dän artıq keşe üz üzenä qul salğan. Suisidlarnıñ 81e tönyaqta, Xalton rayonında bulğan, 127se şulay uq tönyaqtağı Soğd rayonında. Räsmi sannar – yılına 200dän alıp 300gä qädär keşe üz üzen üterä, disä. Küzätüçelär fikerençä, älege problema küpkä tiränräk. Üz üzeñne üterü İslamda häm taciq cämğiätendä zur ğonah sanalğanğa, üz üzlärenä qul salğannarnıñ tuğannarı küp oçraqta ğailägä tap töşermäs öçen çınbarlıqnı xäbär itmi.


text:
Çallıda Rusiäküläm konferensiä
11 noyäber, şimbä könne Qazan Däwlät Universitetınıñ Çallı filialında Bötenrusiä fänni-ğamäli konferensiä üz eşen tämamladı. Atna azağında uzğan älege forum "regionnıñ sotsial'- iqtisadıy üseşen institutsionalizatsiäläü " iseme astında bardı. Konferensiädä Mäskäw, Tatarstan, Başqortstan, Udmurtiä, Mordoviä, Orenbur, Sember, Perm, Penza häm başqa töbäklärdäge yuğarı uqu yortları ğalimnäre, cirle üzidarä wäkilläre qatnaştı. Alda äytep kitkänemçä, konferensiä eşe institutsionalizatsiä digän, moñarçı qolaqqa artıq çalınmağan süz belän bäyle ide. Şuşı forumnıñ matbuğat konferensiäse öleşendä Lomonosov isemendäge Mäskäw universitetı professorı, konferensiäneñ fänni citäkçese Qaysin Xubiev, institutsionalizatsiä süzeneñ mägnäsen ozaqlap añlatırğa kiräk, dide. Şulay da, anıñ äytüençä, bu süz bazar mönäsäbätlärenä küçü, normativ qanunnar, keşelärneñ qarar qabul itüläre, ğöref- ğädätlär, törle qağidälärne qullanunı üz eçenä ala ikän. Älege fänni-ğamäli konferensiädä Tatarstannıñ dürt ministrlıq citäkçeläre häm wäkilläre qatnaşıp, üz fikerlären äyttelär. Tatarstannıñ mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelismamov oyıştıru komitetı räise bularaq qatnaşa, iktisad häm sänäğät ministrı urınbasarı Raşat Fättäxov Tatarstannıñ sotsial'-iktisadıy üseş farazları xaqında söyläde. Konferensiädä 150 dän artıq çığış yasaldı. Aralarında qızıqlıları da bar ide. Şulay da Azatlıq xäbärçesen Başqortostan prezidentı qarşındağı däwlät sotsial' universitetınıñ Munitsipal' xoquq kafedrası aspirantı Yewgeniä Rassolovanıñ programmağa kertelgän dokladı qızıqsındırdı. Rassolova xanım "Keşe xoquqların Konstitutsiä qısalarında çikläw häm Rusiä qurqınıçsızlığın tä'min itü" xaqında söylärgä tieş ide. Qızğanıç, Rassolova Çallığa kilä almawın xaqında xäbär cibärgän bulıp çıqtı. Çınnan da, Konstitutsiä qısaları belän keşe xoquqların niçek çiklärgä bula, şunıñ belän Rusiä qurqınıçsızlığın niçek tä'min itep bula, üzençälekle doklad bula ide bu. Biredä, yuğarı uqu yortlarındağı korrupsiä teması berqädär açıldı. İqtisat fännäre doktorı Xubiev bolay dide: Korrupsiä ul üze ber institut, yuğarı uqu yortlarında anıñ belän köräşüneñ ike yulı bar: berençese, Almaniädäge kebek, härkem uqırğa kerä ala, berençe sessiädän soñ, kemneñ uqırğa säläte yuq, töşep qala. Berkemgä aqça tülärgä kiräk tügel. İkençe yul- İngliz- Amerika variantı. Mäsälän, Ğarward universitetında uqıysıñ kilä ikän, açıqtan-açıq 40 meñ dollarnı tülä. Professor Xubiev Rusiädäge regionnarnı erelätü yağında buluın belderde. Tatarstanğa qağılışlı fikerlär äytmäsä dä, üze tuıp-üskän Qaraçay- Çerkes respublikasın Krasnodar krae sostavında kürergä teli.
Ğafiulla Ğaziz,Çallı


text:
Bügen Livan başqalasında elekke premyer ministr Räfiq Xäririneñ üterelüenä ber yıl tulunı iskä alu cıyınında yartı millionlap keşe cıyıldı.
Alar aldında çığış yasap Xäririneñ ulı Saad Livannıñ Süriä yaqlı prezidentı Emil Lähüdne wazıyfasınnan çigenergä çaqırdı. Başqa ber säyäsi citäkçe Wälid Jublatt Livan xalqı prezidentnı çigenergä mäcbür itäçäk dide.
Xäririneñ üterelüennän soñ xalıqara basım näticäsendä Süriä distälärçä yıl buyı Livanda torğan ğäskärlären annan çığarırğa mäcbür buldı.
Ämma Livandağı Süriägä qarşı törkemnär äle dä Süriäne Livannıñ eçke eşlärenä tıqşınuda ğäyepli.
BMOnıñ äle dä däwam itüçe tikşerüe näticälärenä qarağanda Häririne üterüne Süriä iminlek räsmiläre häm alarnıñ livanlı berektäşläre oyıştırğan. Dimäşq bu ğäyepläwne kire qağa.


text:
Terrorğa qarşı suğış – İslamğa qarşı suğışmı?
2001 yılnıñ 11 sintäberennän birle Amerikan prezidentı George Bush terrorğa qarşı köräşneñ yäxüd-xristian cämğiäte belän islam dönyası arasındağı suğış tügellegenä basım yasıy. Ämmä küptän tügel ber amerikan räsmie bu köräşne näq menä şul töşençälärdä sürätläde. Uzğan atnada İslam illäre sammitında Malayzia premier-ministrı, dönya belän yäxüdlär idarä itä, digän belderü yasadı. Şuşı belderülär çınbarlıqqa ni däräcädä turı kilä?
Audio (William Boykin)
"Minem Alla anıqınnan östenräk. Minem Alla – çın Alla, ä anıqı – barı tik pot."
General Boykinnıñ bu süzläre Bush administratsiäsen awır xälgä quydı. Amerikan prezidentı üzeneñ här çığışında diärlek, terrorğa qarşı köräş ul Könçığış belän Könbatış mädäniätläre arasındağı bäreleş tügel, dip basım yasıy. Xäzerge waqıtta Aziädä yörgän Bushqa, general süzlärenä äle añlatma birergä turı kiläçäk. Älegä anıñ kiñäşçese Condoleezza Rice, Bushnıñ bu mäsäläge qaraşı açıq, bu din-ara suğış tügel, häm berkem dä anı alay sürätlärgä tieş tügel, dide. Pentagon başlığı Donald Rumsfeld, bezdä süz ireklege, generalnıñ süzläre anıñ şäxsi fikere, dip belderde. Üzeneñ yazma añlatmasında Boykin, terrorğa qarşı suğışnı min İslam belän Xristianlıq arasında bäreleş dip sanamıym, min ekstremist yä fanatik tügel, fäqät, nıqlı işanııçı bulğan soldat, dip yaza häm dä berärsen räncetkän bulsam, bu keşelärdän ğafu ütenäm, di.
Uzğan atnada Malayzia premier-ministrı Mahathir Möxämmät İslam illäre sammitında çığış yasap, bar dönya belän yäxüdlär idarä itä, läkin alarnı ciñü öçen köç belän tügel, aqıl belän eş itärgä kiräk digän belderü yasadı:
Audio (Mahathir Möxämmät)
"Nigezdä bez bik köçle. Ber milliard 300 million keşene ciñel genä yuq itep bulmıy. Holokost waqıtında Yevropalılar 12 million yäxüdneñ 6sın yuq itte. Xäzer isä yüxüdlär wäkillär aşa idarä itä. Alar öçen başqalar köräşä, başqalar ülä."
Bushnıñ kiñäşçese Condoleezza Rice bu süzlärne näfrät uyata torğan süzlär dip atadı. Äytkändäy, Bush belän Möxämmät, ikese dä xäzer Tailandta barğan sammitta qatnaşalar. Yäxüd oyışmaları häm İsrael xökümäte Möxämmätneñ çığışına şulay uq täniqt belderde.
Amerikan generalı häm Malayzia premier-ministrı belderüläre, bu illärneñ xökümät qaraşların ni däräcädä çağıldıradır, äytüwe qıyın. Ämmä Amerikanıñ elekke vitse-prezidentı Al Gornıñ kiñäşçese bulıp eşlägän Leon Fuerth fikerençä, din-ara qarşılıqlar şaqtıy tirän:
Audio (Leon Fuerth)
"Dini komponent bik köçle häm bez monı tanırğa tieş. Çönki, xalıqara terror başında toruçılar, näq menä dingä basım yasıy, Könbatışnı yawızılq itep kürsätä. İslam dönyası belän dialog qorğanda monı onıtırğa yaramıy. "
"Tayaq ike başlı" digändäy, Bush üze dä, bin Laden, Saddam, Taliban turında söylägändä, yawızlıq süzen qullanırğa yarata. İran, Ğiraq, Tönyaq Korea kebek illären "zolım küçäre" dip atıy. Leon Fuerth süzlärençä, mondıy qatı süzlär qullanu, uñay näticä birmi, kiresençä, upqınğa alıp bara. General Boykinğa kilgändä, anıñ qaraşın, Bush administratsiäse qaraşı dip sanaw bälki döres tügelder. Generalnı urınınnan aluğa kilgändä, bu – prezidentnıñ üz eşe, di Fuerth. Läkin Bush alğa taba da, bu suğışnıñ din-ara, millät-ara suğış tügel ikänen qabatlap torırğa tieş.
Ali Gilmi, Praga


text: İzrailneñ waqıtlı premier-ministrı Ehüd Olmerd citäkçelegendäge urtaçıl “Qädimä” partiase parlament saylawlarında ciñep çıqqannan soñ, Olmert İzrailneñ tägäyen çiklären bilgeläw planın iğlan itte. Olmert üz çığışında Fälästinnär belän söyläşülär aşa, İzrailneñ tägäyen çiklären bilgeläw öçen, Könbatış yardağı cirlärneñ ber öleşennän çigenergä äzer buluın belderde. Ehut Olmert bolay dide: “Kileşü barı tik üzara tanuğa, elekke kileşülärgä, yul xatírasına planına häm, älbättä, köç qullanunı tuqtatuğa, terrorçıl törkemnärne qoralsızlandıruğa nigezlängän söyläşülärg aşa ğına bula ala,”- dide Olmert.


text:
Tatarstanğa Ukrainada qaysı Prezident caylıraq?
Ukraina saylaw aldı kompaniäsendä Tatarstannan, säyäsi texnolog, Radik Ğatin da eşläde. Ul inde Qazanğa äylänep qayttı. «Azatlıq»qa birgän intervyusında ul tübändägelärne söyläde:«Ukraina Prezidentı şäxese öçen kübräk Rusiä yaqlı häm Könbatış tarafdarları yarıştı. Yanukoviç häm Yuşenko saylaw ştablarında saylaw texnologiälärneñ iñ yaxşı belgeçläre eşläde. İke yaq ta, barı tik ciñügä genä yöz tottı». Radik Ğatin uylawınça, Tatarstannıñ Ukraindağı mänfäğätlärenä zıyan kilmäsen öçen, respublika aldan uq, andağı säyäsätçelär belän söyläşergä tieş bulğan. Här xäldä üzeneñ pozitsiäsen bilgeläsä, döresräk bulır ide, dip sanıy ul. Belgänegezçä Ukrainada Tatarstannıñ neft qorılması bar. Ğatin äytüençä, Viktor Yüşenko elek qabul itelgän biznes qararların kire qağu yäki qaytıp qaraw turında belderep kilgän.
Bikä Timerova.
Yanukoviç ciñü belän dä, problema tuarğa mömkin. Çönki citäkçeneñ komandası alışınırğa mömkin, başqa ıruğ keşeläre kilsä, alar elek qabul itelgän qararlar belän kileşerlärme, yuqmı, ber kem äytä almıy, digän fikerdä tora Radik Ğatin.


text:
Jambıl oblısında Täjikstan azamattarın tonap atı şıqqan ïnspektorlardıñ basşıları birinen soñ biri qızmetten qwılıp jatır. Jol-patrwlʹdik polïcïya batalʹonınıñ komandïri men onıñ orınbasarı osı atışwlı oqïğadan soñ jılı orındarımen qoş ay`tısqan. Al osı is boy`ınşa ustalğan eki tärtip saqşısı qazir qamawda.
Olarğa qatıstı qızmetin asıra pay`dalanw deregi boy`ınşa is qozğalıp, sotqa dey`ingi tergew jürgizilwde. Sonday`-aq, tonaw kezinde polïcey`lermen birge bolğan tağı bir azamat urlıq babı boy`ınşa ay`ıptalıp, ol da abaqtığa jabılğan. Al özge üş sıbay`lastı äli künge dey`in ustaw mümkin bolmay` tur. Qaraşanıñ biri küni Resey`den üş jük köligimen kele jatqan täjikstandıqtardı eki ïnspektor men tört jigit qorqıtıp, 250 mıñ rwblʹin tartıp alğan. Jäbirlenwşiler arızınan soñ küdikti retinde eki patrwlʹdik polïcïya qızmetkeri men bir jergilikti turğın ustalğan bolatın. Täjikter bul oqïğağa tağı eki jol saqşısınıñ qatısı barın ay`tıp, olardıñ 5 mıñ rwblʹ bospalağanın mälimdedi. Alay`da tekserw kezinde bul derek dälelin tappaptı.
«Atalmış fakt özindik qawipsizdik basqarmasımen tekserilgen. Nätïjesinde polïcïya batalʹonınıñ eki qızmetkeri teris äreketteri üşin işki ister organdarınan şığarıldı. Sonımen qatar, komandïr orınbasarı men Taraz qalalıq işki ister bölimi patrwlʹdik batalʹon komandïri atqarıp otırğan lawazımınan bosatılğan», - dey`di Jambıl oblıstıq İİD baspasöz xatşısı Gülsara Muxtarqulova.
KTK


text:
“Aqbars” bankınıñ Ulyan filialı eşçänlege ölkä tatarlarınıñ tormışına uñay tä''sire belän tanıla bara
Filialnıñ citäkçese Nuriä xanım Mäcitova ölkäneñ Urta İsäntimer awılında tuıp üskän. Qazanda iqtisat belgeçlegen üzläştergäç, anı Üzbäkstanğa eşkä yunältälär. Anda ul xezmät yulın kontroler-kassir sıyfatında başlıy häm Üzbäkstan respublikasınıñ Üzäk bankında baş xisapçınıñ berençe urınbasarı däräcäsenä qädär üseş yawlıy.
1988-yılda SSSR Saqlıq bankı citäkçelege Nuriä xanımnı Ul'yan Saqlıq bankınıñ baş buxgalterı urınına küçerä. Ä “Aqbars” bankınıñ filialın buldıru täqdime Qazannan kilä. “Aqbars” citäkçelege ğözere buyınça, ul tieşle bina satıp ala häm xäzer Nuriä xanım citäkçelegendäge filial yarıysı ğına uñışlı eşläp kilä.
Filialnıñ eşçänlege ölkä tatarlarınıñ tormışına törle yaqtan uñay tä'sir yasıy. İñ küzgä kürengäne - törle çaralar oyıştıruğa matdi yärdäme. Läkin bu östäge küreneş kenä. Anıñ maltabarlarğa, törle şirqat'lärgä kreditı, Nuriä xanım fikerençä, Tatarstannıñ Sember ölkäsenä investitsiäse ul. Çınlap ta, “Aqbars” aqçasına açılğan şirqat'lär Sember xalqın eş belän tä'min itügä, citeşterüneñ kiñäyuwenä yoğıntı yasıy. Ä bu isä ut kürşelärneñ üzara iqtisadi bağlanışların nığıtuğa da yul aça. Ä iñ möhime – “Aqbars” tatar maltabarlarına tuplanıbraq eş yörtergä dä etärgeç birä. Filial citäkçese äytüençä, ölkä üzägendä eş yörtüçe millättäşlärebezneñ 40 protsent çaması anıñ belän xezmättäşlektä tora. Nuriä Mäcitova isä alarnıñ barısın da üz tiräsenä tuplaw turında xıyallana.
“Aqbars” bankınıñ kiläçäge dä ömetle dip sanıy ul. Mäsälän, 2003-yılda “Aqbars” Rusiänñ barlıq banklar arasında äyläneş küläme buyınça 16-nçı urında bulsa, 2004-yılda – 12-nçe urınğa çıqqan. Ä İlbaşı Şäymiev 2005-yılda berençe unlıqqa kerü burıçı quyğan, di. Moña da ömetlär yuq tügel.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
İran häm AQŞ räsmiläre Bağdadta oçraşırğa mömkin
İran belän AQŞ räsmiläre Ğiraq iminlege turında söyläşer öçen Bağdadta oçraşırğa mömkin digän xäbärlär çıqqaç ta – İran şunda uq üz reakiäsen belderde. Tähran ni qadär saq bulırğa tırışsa da, räsmilär Waşington belän söyläşülärgä qızıqsınu belän qarıy. İranda 1979nçe yılğı İslam inqilabınnan birle ike il arasında diplomatik mönäsäbätlär yuq däräcädä ide.
İran äytüençä, bu söyläşülärne AQŞ täqdim itkän. Waşington, İrannıñ töbäktä täsire zur ikänen belä, di İran räsmiläre.
Bilgele ki, ägär dä yuğarı ruxi citäkçe Ayatolla Khameneidan röxsät bulmasa, İran belän AQŞ arasında söyläşülär turında süz dä çığa almas ide. İranda kön dä çıqqan konservativ "Kayhan" isemle basmanıñ baş möxarrire Hossäin Şariatmadari süzlärenä qarağanda, İrannıñ AQŞqa qarata säyäsäte üzgärmäde, anda fiker ayırmalıqları bik tirändä, tamırda yata, häm mönäsäbätlär barı tik kierenke bula ala, dip belderde.
Parlament prezidiumı äğzase Hossäin Nejabat isä, yomşağraq qaraşta tora. "Amerika İrannı Ğiraqta yardäm itergä sorağan ikän, häm bu üteneç eçkersez dip farazlıyq, ul oçraqta İran xezmättäşlek itäçäk." "Bu söyläşülär Ğiraq faydasına ütergä tieş" dide Nejabat.
Häm parlamenttağı azçılıq qına – berençe oçraşu Ğiraq turında bulsa – qalğannarı ike il arasındağı problemalarnı çişügä bağışlanır digän ömet belderde.
Deputat Heşmatulla Falahatpişe, söyläşülär bulu ixtimalı – ike il arasında qayber mäsälälärne çişep bulunı kürsätä, dide. Ägär dä İran qarşı yaqnıñ da yaxşı niäten kürsä – alğa taba uñay näticälär bulırğa mömkin, dide deputat.
Bälki oçraşunıñ näticäse dä bulmas. Alay da – monnan soñ İran-AQŞ söyläşüläre siräk küreneş buludan tuqtar, digän farazlar bar.
Alsu Qormaş


text:
Ufadağı «İxlas» mäçetendä comğa könne zur cıyın bulıp ütte. Biregä şuşı mäçet imam-xatıybı Möxämmät xäzrät Ğallämneñ oyıştıru xästärlege belän Xac säfärenä barıp qaytqan 55 keşe kilgän ide. Bu oçraşuğa şulay uq Qazannan şuşı säfärne oyıştırunı üz östenä alğan «İdel xac» dip atalğan şirkät wäkilläre dä kilde. Söyläşüdä xacilar şuşı izge säfärdän alğan onıtılmaslıq täessoratları belän urtaqlaştı. Xacilar arasında bu yulı xatın- qızlar da yegermedän artıq bulğan. İzge säfärgä baruçılarnıñ yäşläre dä unsigezdän alıp siksängä qädär aralıqta. Qayber din qardäşlärebez Xac ğämälen ikençegä häm öçençegä dä qılğan ikän. Ä menä Ufada yäşäwçe siksän yäşenä citüçe Säğetcan abıy Xäsänov izge säfärdä berençegä bulğan häm şatlıq-quanıçları belän sabıylarça urtaqlaşa ul.
(Xäsänov)
Sez Ufa şähärendä yäşäwçe Säğitcän xaci Xäsänovnı tıñladığız. «İxlas» mäçetendäge oçraşuda xacilar kiläçäktä izge säfärne tağın da kürkämräk häm caylıraq oyıştıru cähätennän üzläreneñ eşlekle häm faydalı täqdimnären häm kiñäşlären dä äytelär. Qazannan kilgän «İdel xac» şirkäte wäkilläre barlıq teläklärne dä iğtibar belän tıñladı häm alarnı üz eşlärendä qullanaçağın äytte. İmam-xatıyp Möxämmät xäzrät Ğalläm äytüençä, bu yılda «İxlas» mäçete aşa ğına da Xac säfärenä barırğa teläk belderep, bügennän ük inde 161 keşe möräcägät itkän.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Pakıstan:Yaña premyer ışanıçnı yawlap, ilgä tınıçlıq qaytarırğa wäğdä itte
İslamabad – Pakıstan premyer ministrı Yosıf Raza Gilani öçen bügen parlamenttä tawış birü buldı. Parlament, küpçelek tawış belän yaña premyergä ışanıç belderde. Uzğan atna millät mäclese tarafınnañ saylanğan Gilani bügen ışanıç tawışların yawlağannan soñ xalıq aldında çığış yasadı. Premyer, ilne terrorçılıqtan arındırıp tınıçlıqnı yañadan qaytaru, yaña xakimiäteneñ töp wazifası bulaçağın belderde. Yasağan çığışında yaña premyer, xökümäteneñ qoralların taşlağan suğışçılar belän söyläşergä dä äzer buluın belderde. Gilani şulay uq Prezident Pärwäz Möşärräf tarafınnañ quılğan xaqimnärneñ yañadan wazifalarına qaytarılaçağın da xäbär itte.


text:
Wall Street Journal: Putin demokrat ta reformaçı da tügel
Ütkännärgä qarağanda, İllarionovnıñ kiñäşçe buluı Putin küñele belän bazar iqtisadı yaqlı reformator digän yalğış fikerne quätläwçe uñaylı aqlanu çarası buldı. Berara Rusiädä tärräqiät buldı. Salımnar kimetelde, bürokratiä dä kimede. Ämma bu üzgäreşlär artında Yeltsin çorınnan qalğan elekke premyer-ministr Mixail Kasyanov häm elekke prezident idaräse başlığı Andrey Voloşin tora ide. Ämma ikençe prezidentlıq möddätenä kereşkändä bu reformaçılar quıldı häm Putin üzeneñ çın yözen kürsätä başladı.
İllarionovnıñ açıq çığışı çın Vladimir Putinnı yäşerüçe bitlekne açtı. Uzğan ayda Kreml'' Yukosnı köpä-köndez talaw eşenä noqta quydı. Bu waqıyğa başqaları belän bergä, Putin Rusiäsendä qanun xakimiätenä häm milek xoquqlarına bernindi mömkinleklär qaldırılmawın kürsätte. Xökümätkä urtaqul citäkçelär tuldı. Bürokratiä häm korrupsiä yañadan arta baruçı problemağa äwerelde. Neft'' bäyäläreneñ yuğarı buluınnan fayda kütergä tieşle iqtisadıy üseş aqırınaya bara. 2003-nçe yılda ul 7.3% bulsa bıyıl 3%qa qına qalırğa mömkin.
İllarionov cämäğätçelek aldındağı çığışında quätle bäysez matbuğatı häm oppozitsiäse bulmağan ildä prezident Putinğa şaqtıy kisken ğäyepläwlär belderde. Matbuğat oçraşuında ul Yukos milken tartıp alunı xosusıy milekne däwlätkä küçerü maqsatında ğäcäyep sälätsez häm belemsez keşelär tarafınnan başqarılğan yıl aferası dip atadı.
Ul Kreml''neñ Ukrainada xärämläşüle saylawlar aşa üz keşesen xakimiätkä quyu maqsatındağı uñışsız omtılışlarınnan kölde. Putinnıñ xakimiätne üzäkläşterü maqsatında oyıştırılğan tırışlıqların iqtisadıy yaqtan tänqitläde. Tormışnıñ barlıq ölkälärendä konkurensiäneñ çiklängän buluı barı ber närsägä genä, torğınlıqqa ğına kiterä dide İllarionov.
Anıñ bu çığışı säyäsi maqsattanmı yäki açu çıqqannanmı ikänen bez belmibez. Ämma monıñ näticäse nindi bulaçağı aldan bilgele ide. Ämma beryaqtan qarağanda anıñ şulay quştırnaqlar eçendä "yalğış yulğa" basuın xuplarğa kiräk. Bu Putin turında küptännän kilgän yalğış qaraşlarnı beterergä tieş. Rusiä citäkçese demokrat ta reformaçı da tügel. Bu şulay uq Rusiädäge qayber ambitsiäle keşelärneñ, Putinğa qarşı kütärelergä häm köräşergä waqıt citte dip uylawların kürsätä. İllarionovnı xuplawlar barı Rusiä liberalları ğına bulmasqa da da mömkin. Soñğı tikşerenülärgä qarağanda Rusiälelär arasında Rusiä barğan yulnı xuplamawçılar sanı arta bara.


text: İranda qulğa alınğan häm üz illärendä watandaşlıqtan mäXrüm itelgän Äl Qaidä äğzaları, İranda tikşerelü ütäçäk. Bu turıda bügen "Entexab" gäzitenä, İrannıñ Küzläw ministrı Ali Yuneşi belderde. Uzğan ayda İran räsmiläre, Äl Qaidäneñ, Äfğanstannan qaçıp kilgän, berniçä yuğarı räsmien qulğa aluları turında xäbär itkän ide. Läkin alarnıñ kem ikännäre äytelmäde. Räsmi Tähran äytüençä, bu keşelärneñ qayberläre (iseme äytelmägän) "dus illärgä" cibärelergä mömkin. Waşingtonnıñ, İran, Äl Qaidä äğzalarına sıyınu birä" digän ğäyepläwlären Tähran qatğıy räweştä kire qağa.


text:
Qırım tatarları millät-ara nizaqlı watannarına qayta: rus millätçeläre moña qarşı
Ukrainanıñ Qırım yarım utrawı – bigräk tä qırım tatarları qayta başlağaç – millät ara nizaqlar qaynap torğan töbäkkä äylände. 1944nçe yılda Stalin tarafınnan sörelgän xalıqnıñ watanına qaytuına berençe çiratta ruslar qanäğätsezlek belderä.
Qırım parlamentı räise urınbasarı İlmi Umerov, millät ara kierenkelekne kemgäder qızdırıp toru kiräk, monda şik yuq, dip sanıy: (audio) "Bu kierenkelek – yıllarça däwam itkän tatarlarğa qarşı propaganda näticäse. Köndälek tormışta citdi problemalar yuq – kürşelär, duslar belän mönäsäbätlär yaxşı. Problemalar – qayber säyäsi oyışmalar tarafınnan quyırtıla. Üzlären Qırımnıñ rus cämäğätçelege dip atawçılar, kommunistlar, soñğı yıllarda ğına barlıqqa kilgän kozaklar oyışması. Elek bu oyışma yuq ide, xäzer alar bar häm alar bezgä häm bezneñ xoquqlarğa qarşı köräş alıp bara," dide qırım parlamentı räise urınbasarı.
Umerov süzlärenä qarağanda, iñ zur bäxäs – milek häm cir mäs''äläsendä. Cirneñ zur öleşe – Rusiä investorları qulında ikän. Kiläse yıl cirne satıp alu ciñelleräk bulır dip kötelä, bu isä üz çiratında qırım tatarlarınıñ bay ruslar belän köndäşlek itä almayaçağına kiteräçäk.
Qırım tatar xalqınıñ Milli Mäclese räise, ber ük waqıtta Ukraina parlamentı deputatı bulğan Mustafa Cämiloğlu, qırım tatarlarına qarşı qotqı taratuda Kreml häm Qırımdağı rus oyışmaların ğayepli.
Qırımdağı Rus oyışması räise, Rus blogı isemle säyäsi partiä başlığı häm Qırım parlamentı äğzase Serhiy Tsekov – başta Ukraina bäysezlegenä qarşı çıqqan bulsa, xäzer ul monı qabul itä, ämma Rusiä belän Ukraina arasında tığızraq xezmättäşlek buluın teli. Oyışma – ütä millätçe rus kozakların qırım tatarlarına qarşı quyu tırışlıqları belän tanılğan. Tsekov süzlärenä qarağanda, qırım tatarlarına artıq küp östenleklär birelä häm alarğa bulğan naçar mönäsäbät öçen ruslarnı ğına ğayepläw – döres tügel: (audio) "Mäcles qırım tatarları öçen Qırımda nindider ayırım xoquqlar taläp itä. Milek satıp alu, maxsus status xoquqları. Alar üzlären maxsus statusqa iä dip sanıy häm alar östenräk xoquqlarğa layıq dip ışana," di Qırımdağı Rus oyışması räise.
Rus millätçeläre süzlärenä qarağanda, qırım tatarları başta Qırım xakimiätendä urınnar taläp itkän, xökümättä, parlamentta häm şähär xakimiätlärendä. Ul da barıp çıqmağaç – cir alunı säyäsi problemağa äyländerä. Kiläçäktä alardan qırım tatar milli möxtariäte häm däwlätçelek taläpläre dä çığar dip kötergä kiräk, dip sanıy Rus oyışması başlığı. Tsetkov – Mäclesne qanuni oyışma dip tanımıy häm Ukraina xökümäten Mäcles belän xezmättäşlek itkäne öçen täñqitli.
Nizaq üzägendä şulay uq Rus pravoslav çirkäwe tora. Pravoslav din äxelläre Qırım yarım utrawında Ukrain pravoslav çirkäwläre yäisä katolik ğibadätxanä tözügä kisken qarşı çığıp kilä. Rus pravoslav çirkäwe şulay uq möselman tatarlarğa qarşı da provokasiä belän şöğellänüdä ğayeplänügä duçar buldı. Tıñlawçılarıbız xäterläsä - 2002nçe yılda Qırımnıñ törle yaqlarında zur xaclar quyıldı. Milli Mäcles räise Mostafa Cämiloğlu, xaclar quyılaçaq urınnar– cirle xalıqta näfrät tudıru öçen maxsus saylap alınğan ide, dip sanıy. Alarnıñ kübese elekke tatar awıllarında häm möselmannarğa qadärle bulğan cirlärdä quyılğan bulğan: (audio) "Xaclarğa ber qarşılığıbız yuq, ämma alar tieşle urınnarda quyılırğa tieş. Şähärgä kereştä xac torsa – sez xristian şähärenä keräsez digän süz. Ämma monda bit äle yähüdlär häm möselmannar da yäşi." dide Mostafa Cämiloğlu. Milli Mäcles räise şulay uq, Rus pravoslav çirkäwen Qırımnıñ küpçelek rus millätçeläre häm kommunistlar wäkillek itkän xökümäte yaqlıy, di. Ul çaqta iñ zur xaclarnıñ berse – qırım tatarları qaberlege östenä quyılğaç wazğiät qan qoyu başlanuğa yaqın ide. Rus pravoslav çirkäwe bu ğamälneñ provokasiä bulmağanın, häm nizaq başlanuğa uq xac quyu programmasın tuqtatuı turında belderde.
İrtägä dä bu temanı däwam itep sezneñ iğtibarğa qırım tatarları yulbaşçısı, Milli Mäcles räise Mostafa Cämiloğlu turında mäğlümat täqdim itärbez.
Alsu Qormaş


text: Ğiraqnıñ 13 säyäsätçese bu könnärdä Litvada. Alar atna azağında ütäçäk parlament saylaların küzätep üzlärendä ğinwar ayında ütäçäk tawış birü aldınnan – täcribä tuplayaçaq. İslam Revolüsiäseneñ Yuğarı Şurası wäkile Saad Abdul Wahab Jawad – Litvanıñ demokratik misalı Ğiraq öçen faydalı bulır digän ömet belderde. Ğiraqnıñ İrekle Ofiserları Xäräkäte başlığı, elekke general Nacib as-Salihi, Ğiraq wäkilçelege elek Sovet çorında Litvadağı şartlar turında kübräk belergä teli, şulay uq respublikanıñ korrupsiägä qarşı niçek köräşüe häm säyäsi totrıqlılıqqa niçek kilüe möhim, dip belderde.


text:
Azatlıq radiosınıñ tatar-başqort redaksiäse xäbärçeläre Qazanğa cıyıldı
Azatlıq radiosınıñ tatar-başqort redaksiäse xäbärçeläre Qazanğa cıyıldı
24 ildä ütkärelgän tikşerenülär menä şundıy näticä birde. Şuşı tikşerenülärdä qatnaşqan 104 törkemdäge keşelärneñ 45% Azatlıq radiosınıñ tatar-başqort redaksiäsen bäysez, 40% – professional, 28% – waqıtında xäbär birä, 23% – ilneñ xälen añlıy, 21% – üzeneñ pozitsiäse bar, 21% – obyektiv dip bäyälägännär.
Älbättä, kiñäşmädä süz sotsiologiä qazanışları häm radiotapşırularnıñ niçek bäyälänüe turında ğına barmadı. Eşlär qayda niçek bara, milli tormış bügen nindi xäldä, retranslyatsiä, xoquqıy mäsälälär, icadi häm säyäsi problemalar tikşerelä bu kiñäşmädä.


text:
Xosusıy universitet
Xosusıy universitet – däwlät qaramağınnan azat bulğan yuğarı uqu yortı. Xosusıy universitetlar Bangladeş, Qıtay, İndstan, Yaponiä, Meksika, Portugaliä, AQŞta kiñ taralış tapqan. Xosusıy universitetlarda uqu öçen tüläw däwlät universitetlarına qarağanda şaqtıy zur.
Qayçaqta xosusıy universitetlar qısqa waqıt eçendä akademik däräcä alırğa mömkinçelek birä. Mäsälän, öç yıllıq programmanı ike yılda tämamlap bula. Bu toraq, uqu çığımanrın kimetergä mömkinçelek birä.
AQŞta iñ aldınğı universitetlarnıñ kübese - xosusıy universitet. Şul isäptän, Ürmäle göl ligası äğzaları.


text: "Yäşel sawqalıq" şifaxanahına şartlatqıs halınğan tigän xäbär kisä Öfölä barlıq kös stukturaların ayaqqa baźtırźı. Qalala törlö imeş-mimeştär yörögändä, bıl xäbärgä barlıq xeźmättär źä bik yetdi qaranı. Bernisä minut esendä ular şifaxana bilämähendä ine. Ğäźättän tış xäldär idaralığınan xäbär itewźärensä, terror ğämäle äźerlänew turahındağı xäbär kisä qabul itelä. Dürt korpustan şul uq minuttarźa 400-läp keşe evakuasialana. Ämmä xärbiźär şartlatqıs tapmağan. Huñınan asıqlanıuınsa, telefon automattan bildäheź keşe Stärletamaq qalahınan şıltıratqan. Unıñ kem ikäne älegä bildäle tügel. Başinform agentlığı xäbär itewensä, yalğan xäbär säbäple dawalanıusılar arahında hawlığına zarlanıusılar yuq. Evakuasia turahındağı xäbärźe yal itewselär bik tınıs qabul itkän. Şifaxanala äle 505 keşe yal itä.


text:
Britaniä Premier Ministrı, kötelmägän säfär belän Ğiraqqa kilde
Bäğdad Britaniä Premier Ministrı, Tony Blair, Ğiraqqa kötelmägän säfär belän kilde. Ul, Ğiraqta tuqtawsız mäzxäb-ara bäreşlär sürätendä tınıçlıq urnaştıru turında il Prezidentı Cälal Tälabani häm Premier Ministrı Nuri äl-Maliki belän söyläşte.
“Raketa häm terorist höcümnäre här kön bula, bu çınbarlıq. Mäsälä, bu höcümnär belän oçraşqanda bezgä ni eşlärgä? Bu höcümnär mondağı täraqqiätqä zıyan kiterergä telägän azçılıq tarafınnañ başqarıla. Bezneñ cäwabız şul bulır, bez alarğa monı eşlärgä birmibez. Bu höcümnärneñ, bomba şartlatularınıñ häm raketa höcümnäreneñ töp maqsatı, sez jurnalistlärnı monda barğan täraqqiätne çittä qaldırıp, fäqat bu höcüm waqiyğaları turındağına söylärgä etärü”
Blair shul uq waqıtta, 2003nçe yılda Ğiraqqa Britan xärbilären cibärü qararınıñ döreslegendä şiklänmäwe xaqında da äytte. Britaniä premyer ministrı Blairneñ bu säfäre, anıñ bu wazifada Ğıraqqa yasağan soñğı säfäre bulır dip kötelä. 27nçe yündä ul 10 yıl başqarğan wazifasınnan kitärgä ciyına. Anıñ wazifasıñ Finans Ministrı Gordon Brown däwam itteräçäk.
Metin KARISMAZ


text:
HARUN COŞKUN BRANDA REKLAM
kocaeli izmit körfez branda tente imalatı, kocaeli izmit körfez körüklü branda, kocaeli izmit körfez körüklü branda tente imalatı, kocaeli izmit körfez mafsallı branda tente imalatı, motorlu branda tente imalatı, kocaeli izmit körfez pergule branda tente imalatı, kocaeli izmit körfez tente brandası imalatı, kocaeli izmit körfez yat brandası imalatı,
kocaeli izmit körfez şemsiye branda imalatı, kocaeli izmit körfez kış bahçesi branda imalatı, kocaeli izmit körfez kamyon branda imalatı, kocaeli izmit körfez pazarcı brandası imalatı, kocaeli izmit körfez kamyonet tente demir imalatı,
- Görüntülenme sayısı: 1523


text:
Başqortstanda böyek şağirebez Ğabdulla Tuqaynı iskä alu çaraları başlanıp kitte. Respublikadağı tatar mäktäplärendä Tuqayğa bağışlanğan açıq däreslär ütkärelä, kitapxanälärdä isä uquçılar konferensiäläre oyıştırıla. Ufada da bıyıl Tuqay könnäre şaqtıy zurlap ütkärelä. Täwge zur çara Başqortstan däwlät filarmoniäsendä 18 aprelgä bilgelängän. Bu könne biredä Başqortstannıñ «Säxipcamal» isemle tatar xatın – qızları oyışması «Tuqay häm xatın – qız» dip atalğan zur kiçä ütkärä. Anda tanılğan ğälimnär häm sänğät ähelläre çığışları bulaçaq. «Ğälimnärebez «Tuqay häm xatın – qız» digän temğa qızıqlı tikşerenülären bäyän itäçäk, – di «Säxipcamal» oyışması citäkçese Gölcihan Yähüdinä.
Ufada Tuqay könnäre qısalarında 27 aprel könne tağın ber zur kiçä ütäçäk. Bu könne Ufa «Nur» tatar däwlät drama teatrındağı mädäni çaranı Başqortstan tatar milli oyışmaları belän berlektä kompozitor Alik Loqmanov oyıştıra. Kiçädä Tuqaynıñ şiğerläre, anıñ süzlärenä yazılğan cırlar, şulay uq xäzerge zaman kompozitorları äsärläre dä yañğırayaçaq.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Associated Press mäğlümat agentlığı belän uzdırğan äñgämäsendä Serbiä premyer-ministrı Zoran Zivkoviç elekke xökümät başlığı Zoran Djindjiçnıñ üterelüennän soñ serb politsiäse cinäyätne oyıştıruda ğayeplängän Qızıl Beretlar cinäyätçel törkemne faş itte, dip belderde. Yugoslaviä prezidentı Slobodan Miloşeviç rejimı waqıtında bu xärbilär-maxsus politsiädä xezmät itkän bulğan. Miloşeviç tarafdarları äle dä ğaskärlärdä köçkä iä ide, läkin aldağı ber-niçä aydağı reformalar bu köçne bötenläy yuqqa çığaraçaq, dide Zivkoviç. 12 mart könne Djindjiçnıñ ütereleüennän soñ Serbiädä iğlan itelgän ğadättäntış wazğiät kiçä ğamäldän çığarıldı. Serbiä xökümäte, Berläşkän Millätlär Oyışması tribunalı tarafınnan ezlängän cinäyätçelärne tabırğa dip dip belderde Zivkoviç. Suğış cinäyätläre qıluda ğayeplängännär arasında, xäzerge waqıtta Serbiädä buluı şiklänelgän Bosniä Serb xärbi citäkçese Ratko Mladiç ta bar.
NATOnıñ tınıçlıq saqlaw ğaskärläre qulğa alğan alban suğışçıları citäkçese Şewket Musliu’nı Serbiä xökümäte üzenä tapşırırğa soradı. Serbiä premyer-ministrı urınbasarınıñ matbuğat wäkile, bu xaqta möräcäğät Kosovodağı yuğarı räsmi wäkil Michael Steinerğa cibärelde dip belderde. Şteinerğa şulay uq alban yulbaşçısına belderelgän ğayepläwlär turında böten qağäzlär dä cibärelgän. Musliu üze böten ğayepläwlärne kire qağa.