text:
Söyü-säğadät
(hikäyä)
Äy ütä soñ tiz säğadätle vakıt.
F.Burnaş.
Min cir östen artık söydem bugay,
Artık söydem anıñ göllären.
H.Taktaş.
Ülärmen min bıyıl, kış kilgäç.
H.Taktaş.
Äy, bu änine! Pesläkkä barırga dip, ätineñ iske “Moskviç”ın garacdan çıgarıp, yaltıratıp yuıp kuyuım buldı: “Fä-rit! Kazlarnı alıp kayt. Keşeneke kaytkan, beznekelär ayırılıp kalgandır, ahırı”,- dip kıçkıra. Änineñ gel şul inde: sin aşıkkanda, ul kabalana. Min çıgıp kitim digändä genä, anıñ ber-ber eşe tabılmıy kalmıy. Änigä rizasızlık belderüdän mäğnä yuk. Mototsiklga atlanıp, bua yagına elderäse buldı.
Kazları da keşeneke kebek tügel bit anıñ, buanıñ bu yagında çirämle cir betkänmeni, argı yakka- arpa basuına - çıkmasalar. Çokır-çakırlı yullardan mototsiklımnı sikertä-sikertä Alga küperenä taba çaptım. Matayımnan töşep, kazlarnı arpa basuınnan kuıp çıgarıp, kaytu yulına borılganda, inde karañgılık iñä başladı.Anıñ ata kazı da sin aşıkkannı añlıy meni? Kukrayıp kına, ozın muyının suzıp, väqar belän genä atlıy, yänäse, küregez, ul nindi zur ğailä başlıgı. Zur menä, pıçagım, biş kenä bibi çıgardılar alar, yegermesen äni uramnan satıp alıp kerde. İcaudagı apam: “Äni, bıyıl tagın kaz bibiläre alıp çilänmä inde, çıgarganı citär äle”,- dip kitsä dä, bezneñ änigä citäme soñ? Aña härvakıt närsäder citmi: vakıt, äyber, peçän, salam, aşlık, tegese-monısı, bigräk tä akça. Citmi dä citmi, äti äytkändäy, şöker itä belmi.
Menä häzer dä şulay buldı: maşina işegen açarga ölgermädem, çaraçadan (ul anda bügen köndez min sındırıp alıp kaytkan kayın botaklarınan munça seberkeläre – bezneñçä pinnek – bäyläp utıra; ul pinneklär, mätrüşkälär, şomırt, karlıgan botakları kuşkangadır inde, gacäyep huş isle bula) tagın änineñ tavışı işetelde:
- U-lım, kazlarnıñ suı äz ide, su östäp, aşarlarına kuy äle.
Uf! Çıgıp kitä alammı inde, yukmı? Keşelekkä genä kiyä torgan kostyumım pıçranmasın tagın dip, saklık belän genä tägärmäç şinın ikegä yarıp yasalgan savıtka su salıp, zur kastryuldä äni peşerep, töyep kuygan bäräñge belän bürtterelgän arpanı agaç tagarakka buşattım da çıgıp ıçkındım.
Östäl kebek tigez asfalttan (äle bezgä asfalt yullar, gaz bıyıl gına kilde) maşinam yözep kenä bara. Cäyge kiç cılı, tın. Açık täräzädän kergän yomşak cil, äni kulın häterlätep, yözemne sıypıy, çäçläremne dulkınlandıra. Yulnıñ ike yagı buylap suzılgan boday basuınnan tuklıklı, tämle ipi ise kilgändäy bula. Säğatemä küz salam. Ah, Gölnazım belän süz kuyışkan vakıttan un minutlap soñga kalam bit! Ul inde, bägırem, täräzädän küzen almıydır, yulga uk çıgıp kötep tormasa äle. Tizlekne arttıra töşäm. Oçam gına! Häzer,häzer, maturım, häzer kilep citäm, köt kenä.
Nihayät, Pesläk uramına keräm. ( Şuşı avılnıñ uramı, keşeläre, etläre, mäçeläre – bar da nikter küñelemä yakın. Keşeläre - tugannarım, et-mäçeläre tanışlarım kebek toyıla. Nigä alay ikän ul?) Tizräk, tizräk... Tik uramnan yöz çakrım tizlek belän çaba almıysıñ. Üzemne mäcbüriläp , tizlekne kimetä töşäm.
Gölnazlarımnıñ kapka töbendä, solyarkanıñ sası islären taratıp, KamAZ görläp eşläp tora, min kilep citkändä, ul inde kuzgala da başlagan ide. Karasam, kabinada söyeklemneñ ciznäse belän apası, änise Mädinä apa ( kayçan gına aña äbi dip äytermen ikän inde?) utıra.Cizni keşe, mine iskärepme, maşinanı tuktattı. Peçängä barışları ikän. Ul arada maşina ärcäsennän kolagıma
minem öçen dönyada iñ nazlı bulgan tavış işetelde:
- Fä-rit!
Sekund eçendä, koş urınına oçıp, ärcägä menep tä citäm. Ärcä idänendä ozın saplı sänäklär, berniçä tırma kürenä. Ä ärcä türendä minem güzälem – Gölnazım. Yılmayudan cäyelgän avızımnı çak-çak cıyıp: “Häzer,häzer, nazlım minem, maşinamnı gına kuyam”,- didem dä kire cirgä sikerdem.
Maşinamnı söyeklemneñ işek allarına kertep kuydım da, uktay atılıp, yañadan KamAZ ärcäsenä töştem.
Ber kulım belän ärcä kırına kadaklangan taktaga totınıp, ikençese belän Gölnazımnııñ - nazlı yarımnıñ – ber totam bilennän koçıp, anıñ neçkä talday gäüdäsen üzemä taba tartam. Ul, irkä pesi balasıday, başın kükrägemä salıp, miña sıyına. Gölnazım! Çibärem! Qaderlem minem! Berdänberem!
Maşina inde bolın yulı buylap elderä. Karşıga iskän cil bezne yalannardan, yıraktarak karalıp kürengän ärämädän, ineş buyındagı tallıklardan alıp kilgän ällä nindi baş äyländergeç huş islär belän koyındıra. Gäüdäse beraz kaltırangan söyeklemne koçagıma nıgrak kısam. İyelep (min gäüdägä şaktıy ozın, Gölnazım minem cilkämnän genä), irkämneñ sızılıp kilgän neçkä kara kaşları astında kuyı kerfekläre arasınnan yoldızsıman balkıgan küzlärenä soklanıp, çiksez söyep karap toram da susıl irennärenä üreläm...
Eh, bu bolın yulı! Bigräklär kıska ikän, inde kilep tä citkänbez. Sänäk-tırmalarnı atıp, cirgä sikeräm, annan ärcädän töşep kilüçe irkämne, koçagıma alıp, cirgä bastıram. Pidcagımnı kabinaga ırgıtam da, sänäk alıp, peçän kübäli başlıym. Maturım näfis ak kullarına tırma ala. Tabaktay tulı ay yaktırtkan bolın yıraklarga suzılgan. Peçäne dä kuyı bulgan, ahrısı, ( anı uzgan atnada Gölnazımnıñ ciznäse, motoblok alıp kaytıp, çabıp kitkän ikän) kübälär berse töbendä berse diyärlek tezeldelär. Peçän, kiçke salkın töşkängäme, beraz dımlırak kebek. “Bulsın, bulsın,- di Mädinä apa,- koyaş köydergändä cıyıp alsañ,tübägä kütärgänçe, böten yafragı koyılıp betep, çıbıkka kala ul.”
Kübäläp betergäç, beraz yal itep, termoslardan kaynar çäy eçep aldık. Min söyeklemne ay yaktısında sabakları belän özep algan ere-ere cir ciläkläre belän sıyladım. Ul, rähmät yözennänder inde, olılar kürmägändä genä mine bitemnän übep aldı.
İke yagına kübälär tezelgän tar koridordan KamAZ alga taba şuışa, bez kübädäge peçännärne ike yaklap ärcägä töyi barabız. Sänäkne nıgıtıp batırıp, ike kübäne beryulı ärcägä ırgıtam. Gölnazımnıñ ciznäse:
- Äy, kara anı, çümäläse belän kütärmä, sänäk sabı çıdamas, sınar,- dip kıçkıra. Sınsa sınar, tik güzälem aldında sınatmam, bar köçemne, tırışlıgımnı kuyıp eşlärmen.
Mädinä apa ärcä östenä menep kitte. Häzer ul bez atkan peçänne caylap salıp, taptap tora. Peçän ärcä kırıylarınnan kalkıp, şaktıy kütärelde. Häyer, kübälär dä bik küp kalmagan, töyäp beteräbez ikän inde.
Eşne tögälläp, sänäk-tırmalarnı ärcädäge peçän östenä atıp, ös-baştan peçän çüplären kagıp töşerep, yulga kuzgaldık.
Bolın yulı asfalt tügel, maşina kızulamıy. Gölnazım belän yomşak, huş isle peçän östendä cay gına tirbälep kaytabız. Bezneñ östä tulgan ay yözä, säylän bulıp sibelgän vak yoldızlar cemeldi.
-Bu yoldızlar nigä bügen vak bulıp kürenälär ikän? - di söygänem.
- Häzer cılı, şuña da alar vak, - dim min,- ä kışın suıkta alar ere bulıp yaltırıylar.
Gölnazıma Keçe Cidegändäge Timerkazık yoldıznı kürsätäm. Polyar yoldız da dilär anı dim.
Söyeklem kuanıp: “Ä-ä, anı işetkänem bar”,- di. Şundıy äytem bar dim, tabınsañ, Timerkazıkka tabın, aña yoldızlar da tabına. Bälki, bu äytem Timerkazıknıñ üzgärmiçä gel ber urında kürenüenänder: ul gel tönyaknı kürsätep tora. Äydä bez dä Timerkazıknı ikebezneñ yoldız itep sanıyk. Ayırım çaklarda, şul yoldızga karap, ber-berebezne uylıyk.
- Belmim tagın, - di söygänem,- şähärdä kürenä mikän soñ ul? (Gölnazım Çallıda, apalarında torıp, iqtisad kolledcında ukıy, bıyıl inde soñgı kursına bara, min isä İcau avıl hucalıgı akademiyäse urman hucalıgı fakultetınıñ bişençe kursına küçtem.)
- Onıtmasañ, kürener, -dim.
- Yoldıznı belmim inde, ä sine, kürşedäge äbilär äytkändäy, yeget soltanın, gomergä dä onıtasım yuk, - di güzälem, mine çiksez bähetkä kümep. Söyeneçemnän äyter süz taba almıyça tınıp kalam. ( Başka vakıtta min süzgä kesägä kerüçelärdän tügel. Tik ni gacäp, Gölnazım aldında härvakıt kauşabrak kalam, äytergä telägän süzlärem onıtıla, äyterseñ akılıma zıyan kilep, urısça äytmeşli “ne vse doma” bulgan keşegä äylänäm.) Söyeklem fikeren dävam itep:
- Sin minem yäşlegem. Ä yäşlek, kartaygaç,(Nindi kartlık söyliseñ sin, güzälem, miña yegerme, siña barı untugız gına bit äle.) bik sagındıra dilär. Menä şunda, yäşlegemne sagınganda, sine dä iskä töşerermen, canım.
Yöräkkäyem ällä nişläp kitä.
- Nigä bez kartlıkta da bergä bulmabız meni?
- Kem belä inde anı,- di Gölnazım,- aldagısın alla belä dilär bit.
- Yuk, yuk, yahşıga – bergä bulırga – yura, niçek yurasañ, şulayga kitä dilär, berük andıy süzlärne yalgışıp ta äytä kürmä.
- Yarıy, yarıy, - dip yuata söygänem,- şuşı qadär gäüdäñä sabıy bala kebek inde sin, bergä bulırbız dip yurıyk,- di, başımnı sıypap.
Ul arada kaytıp ta citkänbez. Peçänne lapas tübäsenä kütärep betergänçe, Zur Cidegänneñ koyrıgı tañga taba borıldı. Berazdan könçıgış yagı kızardı, köttermiçä tañ sızıldı. Gölnazım belän irtägä (bügen bula bit inde ul) küreşergä süz kuyışıp ayırılıştık.
Maşinamnı kabızıp, üzebezneñ avılga – könçıgışka taba – yul aldım. İnde yaktırıp betkän diyärlek. İksez-çiksez bulıp ofıkkaça cäyelgän igen basuları, basu türendäge kır ışıklau polosasınıñ rät-rät tezelep kitkän kayınnarı , yıraktagı küksel urman – bar da açık şäylänä. Äy, bu tugan cirlärneñ kiñlege, irkenlege, tigezlege! Äy, bu küklärneñ biyeklege! Karasana, karasana, äle üze kürenergä ölgermägän koyaş nurlarında meñlägän töslärgä koyınıp, Çulpan yoldız balkıy! Nindi güzällek! Gölnazım! Güzälem! Min dä sine, şuşı koyaş üzeneñ nurlarında Çulpannı irkälägändäy, gomerem buyı nazlarmın, irkälärmen, cılıtırmın!
Mine, mähäbbätemä, bähetemä kümelep öygä kaytıp kergän ğaşıyqnı, işektä äni karşı aldı.
- Tañ atkançı kerfekle küzemne yommadım! Kayda yöriseñ bolay? Säğat niçädä kaytasıñnı äytep kitsäñ bulmıy ide meni? – dip tezde ul.
Eh, äni, äni! Yäşlegeñdä ber dä ğaşıyq bulmadıñ meni soñ sin?! Gomereñ buyı bakçada kazınıp, koş-kort karap, mal-tuar arasında gına kaynaşıp yörmägänseñder iç inde? Yuk, äni añlamıy. Haman eş turında, akça turında söyli. İrtägä (äytäm bit, bügen inde ul), kötü çıkkançı, yokıñnan uyatam min sine, di. Uyatsañ uyatırsıñ inde. Ä häzergä... Häzergä änineñ hästärle kulları çip-çista cäymä cäyep, mamık mendär kabartıp kuygan ciläs urınga avam da yoklap ta kitäm.
Min uyanganda, inde töş citep kilä. Änineñ kıçkıruınnan şıkayıp, tiz-tiz yuınam da, annan-monnan kapkalap, matayıma atlanıp, peçängä çıgıp çabam. (Abzardagı ike ügezne urman-bolınnan peçän taşıp aşatabız.)
Koyaş bayıy. Yörägem cilkenep, därtlänep, tagın Pesläkkä yul totam. Tik... Gölnazım öydä yuk, ul apaları belän diñgez buyına yal itärgä kitep bargan. Nigä kiçä (bügen inde) äytmäde ikän? Mädinä apa äytä, kisäk kenä, irtän genä uylaştık, di. Şulayın şulaydır da ul, tik ällä niçek, bik avır bit.
Ul cäyne söyeklemne kabat kürü nasıyp bulmadı. Güzälem diñgez buyında yal itä kaldı, ä miña
Udmurtiyäneñ yırak tönyak rayonı Debesıga praktikaga kitärgä turı kilde. İke arada söyü tulı hatlar gına yörde. Közlären, kışın, Gölnazım Pesläkkä kaytkanda, min dä oçıp avılıbızga kaytıp cittem. Vakıt tabıp, akça yünätep, berniçä tapkır Çallıga da bardım.
Menä inde may ahırları citte. Min “ Urman hucalıgındagı eşlärne mehanizatsiyäläü” digän temaga diplom eşe yazam. Kürşe avılda urnaşkan urman hucalıgınnan beleşmälär, sannar alıp kilim dip, öygä kayttım. İke ay kaytmıy torgan idem, änilär, öy,avıl, kürşelär sagındırgan, bik sagındırgan. Bu tugan nigezneñ nindi tartu köçläre bardır? Nişläplär şul qadär dä canga yakın, çitkä kitsäñ, üzenä tartıp, çakırıp tora ikän? Şunda tuıp üskängäme, gaziz keşeläreñ - äniyeñ, ätiyeñ, tugannarıñ- şunda yäşägängäme, belmim, tik dönyada tugan nigezeñnän dä yakın, qaderle cir yuktır ul. Tugan cirneñ yomşak tufragına yalanayak basıp kitkän, bäbkä ülännärendä aunap-tägäräp üskän, su buyındagı tallık eçlärendä sayragan sandugaçka kuşılıp moñlangan avıl balası niçeklär itep bu hatirälärne onıta alsın soñ? Kayadır ukıganım bar: imeş, keşe üze tuıp-üskän cirdän yöz çakrımnan da artık radiusta yäşämäskä tiyeş. Dörester, mögayın. Avılların beterep (kaysın su basu zonasına kerä dip, kaysın perspektivasız dip), törle yakka taralışkan keşelär cirsügä niçeklär tüzälär ikän?!
Uylarımnı äniyemneñ keçe yaktan işetelgän kaygırtuçan tavışı bülde:
- Ulım, aşıñnı büläm, monda çık.
Äniyem! Gazizem! Kinät töşenep alam: tugan nigez sine ana mähäbbäte belän cılıtıp, nazlap, çitkä kitsäñ, tartıp tora, şuña da yakın ul.
Kiç citä. Min sannar, isäpläülär belän tulgan başımnı beraz yal itterim dip, işek aldına çıgam. Havada şomırt, siren çäçäkläreneñ ise añkıy. Kükräk tutırıp şuşı şifalı havanı sulıym. Äkren genä moñlanam:
- Yaulıklarıñ
ällä sineñ,
ällä sineñ
çigelgän.
Yullarıña
ällä siren
ällä siren
sibelgän.
Sine kürep
bar tabiğat,
bar tabiğat
söyengän.
Ällä inde
özelgänseñ,
özelgänseñ
sirennän.
Çü! Küke tavışı işetelä. Kükelär urmanda yäşi bit. Nişläp bu tavış bua yagındagı tallıktan kilä soñ? Kıyar tütäle östenä polietilen yapma kaplarga dip (äle kıraular buluı ihtimal) çıkkan äniyem dä gacäplänep tuktap kaldı. Annan avır sulap:
- Häyerlegä bulsın. Kükeneñ avılga yakın kilep kıçkıruın olılar yünlegä yuramıy, naçar fal dilär. Häyerlegä bulsın inde, - dip kabatladı.
Verandaga kerep, (telefon şunda gına tota) Gölnazıma şaltıratam. (Bıyıl kışın ikebez dä kesä telefonı alıp, kış, yaz buyı şunıñ aşa aralaştık, hat yazışular bette.) Öç kön inde menä söygänem telefonın almıy. Soñgı söyläşüe dä ällä nindi säyereräk toyılgan ide. Närsä bulgan aña? Avırganmı? Ber-ber küñelsezlek barmı – hiç belep bulmıy. Anıñ urınına bügen hiç özleksez ällä nindi SMS lar kilep tordı. Äle taksi hezmäte täqdim itälär, äle ällä kaysı supermarketta nindider aktsiyälär başlana dip çakıralar, hätta sez maşina ottıgız digäne dä kilde. Ä ber tozsızı bigräk tuzga yazmagan SMS cibärgän:”Prosti. Vışla zamuc. Somova Gulya” digän. Menä siña mä! Nindider Somova Gulyanıñ kiyäügä çıguı miña niyemä hacät!
Şaltırata-şaltırata gaciz bulıp, öygä kerdem. Äy, menä yülär! Soñ apalarınıñ öy telefonına şaltıratıp beleşsäm ni bula? Aşıgıp, nomerların cıydım. Ni gacäp, trubkanı Mädinä apa aldı (Çallıga kilgänder inde) Minem kauşıy-kauşıy Gölnaz turında soraştıruıma ul, minnän dä bitär kauşap:
-E-e-e, ni bit... ni äle... ni diim soñ? Ni inde... Gölnaz Somov digän eşmäkärgä kiyäügä çıktı bit, bügen yazılıştılar..
Kulımnan şapıldap trubka töşep kitkängä aynıp, çınbarlıkka kayttım. Minem Gölnazım! Minem irkäm, söyeklem.... qaderlem, güzälem!.. Nişlägän ul?! Nigä alay?! Nişläp yörägemä häncär kadap, mine tämug utlarına attıñ?! Lapıldap urındıkka barıp töşep, başımnı östälgä saldım. Başım bärelep, närsäder şapıldap audı. Küzemnän yäş çıgarlık hälem kalmıyça , küñelem taş bulıp katıp, yörägem yılap, berazdan başımnı kütärsäm, qaderlem, berdänberemneñ ramga kuyılgan fotosuräte kaplanıp töşkän ikän. Kaltırangan kullarım belän ramnı üz urınına bastırdım. . Ram eçennän Somova Gulyaga äylängän Gölnazım, mine yuatırga telägändäy, yagımlı yılmaep karap tora ide.
Epilog.
Ulım! Gazizem! Yöräk paräm! Üzem belän gürgä keräçäk yöräk yaram!
Yugarıda söylängän vakıygalardan soñ biş yıl yarımnan – 2010 nçı yılnıñ 7 nçe dekabrendä_ 26 yäşeñdä, öylänmiçä dä, katı avırudan çäçäk kebek gomereñ özeläçägen, sähnä türenä genä bastırıp kuyarday zifa buyıñnıñ, näfis, çibär yözeñneñ tufrak belän kümeläsen, söygäneñ Gölnaznıñ – balalı tol hatınnıñ – kabereñä kaplanıp, açı küz yäşläre tügäçägen ällä nindi kotoçkıç sataşulı töşläreñdä dä kürmägänseñder...
Balam, gazizem minem! Bu dönyada yavız yazmışıbız bezne mäñgelekkä ayırdı inde, tege dönyalarda küreşülär bardırmı – anı hiçkem belmi. Tik sin, gazizem, üzem gürlärgä kergänçe, kara kaygıdan meñgä telgälängän yörägemdä yäşärseñ.
Sin dip tilmerüçe, ülmäs borın tämug utlarında yanuçı äniyeñ.


c: text/html

text:
Ta'biyiy ga'z
Ta'biyiy ga'z - tu'rlı organik ga'zler qatnaspası. Metan bul ga'zlerdın' top quramalı u'leslerinen sanaladı. Tabiyiy ga'zde, metannan tış, onın' en' jaqın gomologlarınnan — etan, propan, butan bar.
Uglevodorodtın' molekulyar massası qanshalıq zor bolsa, tabiyiy ga'zde onın' mug'darı sonshelı azıraq boladı. Tabiyiy gazdın' tu'rlı jatpaları quramı boyınsha turlıshe. Yag'nıy, tabiyiy gazdın' suyıq ha'm qatı jag'ulıwg'a qarag'anda zor u'stınlıklerı bar. Onın' yagnıy jılılıgı shaqtı zor, jang'anda ku'lı qalmay, yag'nıy produktları ekologik jaqtan ko'p zıyanlamaydı.
Ta'biyiy ga'z jılılıq elektrostantsiyalarında, zavodtın' qazan ustanovkalarında, promıslennost' islerınde: domna, marten, kıysa erıtıw h.t.b. islerde qollanıladı. Ko'nkırıste tabiyiy ga'z paydalanıw ju'da u'lken a'hmiyetlı esaplanadı.
Ha'zırgı waqıtta ga'z (joqarı basım astında ballonnarg'a toltırıp) avtotransportta qullanıla basladı. Ol benzindı ekonomlawga, dvigateldın' tozıwın kemeytıwge ha'm jag'ılg'ınin' tejelıwıne jardem beredı arqasında hawa basseynının' tazalıg'ın saqlawg'a imkanıyat beredı.
Ta'biyiy ga'z — ximiya promıslennostı ushın a'hmiyetlı, bul ma'selede onın' ro'lı joqarı. Metannan vodorod, atsetilen, qorı alınadı. Etandı fıltırlep etilen alınadı, onın' negızınde ko'p tu'rlı sintezler basqarıladı. Tabiyiy ga'zdegı basqa uglevodorodlar da paydalanıladı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gripp mevsiminde epidemiyanıñ yayılması, diger vaqıtlarğa nisbetten, daa çoq imkân tapa bile. Lâkin işğal etilgen Qırımda alıp barılğan isaiyat, hastalarnıñ sayısını ve epidemiya seviyesini tam olaraq esaplap olamay. Böyle fikrini dekabr 27 künü Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba efirinde Ukraina Sağlıq saqlav naziriniñ muavini Oleksandr Linçevskiy seslendirdi.
«Evel, Sovet Birliginde isaiyat, ve şimdi Qırımda isaiyat nasıl esaplanılğanı köz ögüne alsaq – bu raqamlarnıñ iç birine işanmağa mümkün degil. Demek ki, oña emiyet bermege, ve bundan da ziyadesi, diñleyicilerge yetkizmek – bu yañlıştır», – dep qayd etti Linçevskiy.
Suvuq avadan sebep şiddetli virus nefes hastalıqları Qırımda keñiş surette yayıldı ve epidemiya seviyesini 15% aştı. Bunı dekabr 20 künü Kreml kontrolündeki Qırımniñ baş sanitar ekimi Natalya Penkovskaya beyan etken edi.
Ayrıca, Penkovskayanıñ sözlerine köre, epidemiya seviyesi Qırımnıñ üç regionında aşqan: Keriç, Yedi Quyu ve İçki rayonlarında.
Baş sanitar ekim bildirdi ki, şimdi endi 156 insan gripp hastalığına oğrağanı qayd etilgen, olarda A H3N2 (Hong Kong virusı) gripp çeşiti tapıldı. Bu sene bu gripp çeşiti olacağı evel de bildirile edi.


text:
Qıtaydıñ eñ iri qalası äri qarjı ortalığı sanalatın Şanhay qatañ karantindik şekteuge jabılğanına eki aptadan astı. Keybir sarapşılar Şanhaydağı koronavirusqa baylanıstı qatañ şekteulerdiñ sayasi sebepteri de bar dep sanaydı. YAğni, Beyjiñniñ küştik qwrılım ökilderi men men Şanhaydıñ jergilikti şeneunikteri arasında qarama-qayşılıqtar men qaqtığıstar bolıp jatqan boluı mümkin. Sarapşılar bwl jağday Şanhaydağı indettiñ aldın alu şayqasın jergilikti jäne ortalıq ükimet arasındağı sayasi küreske aynaldırıp jatır degen pikirler de aytadı.
Resmi statistika boyınşa Şanhaydağı indet jağdayı
Qazir Şanhay qalasın üş aymaqqa böle otırıp indetti tejeu şaraları jürgigizip jatır. Şığıs audandarda «jabıq baqılau aymağı» rejimi engizilse, Fu Şi sekildi batıs audandar «baqılau aymağı» rejiminde, özge audandar men oğan jaqın aymaqtar «aldın alu aymağı» rejiminde. Qıtaydıñ resmi mälimetinde 7 säuir men 9 säuir arasında Şanhay qalasında virus jwqtırğandar sanı qatarınan 3 kün boyı 20 mıñnan asqanı aytılğan. 9 säuirdegi körsetkiş boyınşa 24 mıñ 943 şanhaylıqtan virus anıqtalğan. Resmi statistika boyınşa 1 naurızdan beri qaray Şanhayda tirkelgen nauqastar sanı 180 mıñ adamğa jetti. Onda qazir 50 mıñ orındı jedel emhana qwrılu üstinde.
Qıtaydıñ virusqa qarsı küresudegi sayasatı sınğa qaldı
Koronavirus pandemiyasınıñ älemge jayılğan alğaşqı jäne ekinşi tolqını, tipti üşinşi tolqını kezinde älemdegi köptegen elderde indet jwqtırğandar sanı neşe jüzmıñdap sanalıp jattı. Qazaq bolğandar sanı da on mıñdap, jüz mıñdap sanaldı. Bwl kezeñderde Qıtay virustıñ «nöldik körsetkiş» sayasatın wstanıp, özin indetti önimdi tejey alğan el retinde nasihattağan bolatın. Biraq, qazirgi Qıtaydağı indet jağdayına qaray otırıp, jağdaydıñ mülde kerisine aynalıp bara jatqanın bayqauğa boladı. Qazir älem elderinde koronaviruspen birge ömir sürudiñ epidemiyağa qarsı mentaliteti qalıptasıp ülgirgendey boldı. Köptegen elde vakcinaciya, revakcinaciyadan ötken azamattar sanı köbeydi nemese twrğındardıñ virusqa qarsı immundıq qarsılıq quatı küşeyip, betperdelik rejim alınıp tastalıp jatır. Däl osı twtsa Qıtay koronavirustıñ jaña tolqınına tap boluda.
Qazir Qıtaydıñ eñ iri qalasındağı 26 millionnan astam adam üylerinen şığa almay otır. Qatañ karantindik şarttarda keybir wdayı medicinalıq järdemge mwqtaj nemese sozılmalı sırqatı bar twrğındar üşin ülken qiındıqtar jaraldı. Onıñ üstine virusqa qarsı kürestegi keybir äsire şekteuler men qatañ şarttar Şanhay twrğındarınıñ tözimin tauısıp, şekteu şarasınan kelip şıqqan ziyannıñ özi Omicron virusı keltirgen ziyannan da asıp tüsti.
«Qarañğıdağı qarsılıq»
Bwnday jağday el azamattarın ğana emes, şeteldik aqparat qwraldarınıñ da Şanhaydağı indetke qarsı küres şaralarınan sayasi astar izdeuge itermeledi. Şanhaydağı indet jağdayında «Nöldik körsetkiş» sayasatı turalı bağalağan N'yu-Yorkte twratın täuelsiz sarapşı YU Pin bılay depti: « “Nöldik körsetkiş” sayasatınıñ eñ bastı mäselesi – onıñ epidemiologiyalıq twrğıdan emes, sayasi twrğıda qarastırıluında. Onıñ (Qıtay basşısı Şi Jinpiñdi meñzeydi, QT) sayasi kapital retinde bwrınğı indettiñ aldın aluınıñ negizgi qağidası retinde qarastırıluı», – deydi. VOA agenttigine bergen jauabında.
Rasında Qıtay basşısı koronavirus indetine qarsı qatañ sayasi wstanımdı taldadı. El şekarasın tolıq jauıp, «nöldik körsetkiş» sayasatı boyınşa indettiñ taraluın küşpen tejedi. Bwl özge elderdegi indet jağdayımen salıstırğanda kädimgidey joğarı sayasi wpay berdi. Biraq, eki jıl boyı jürgizgen osı sayasi täsilderinen keyin de elde jüz mıñdap nauqastardıñ tirkelui el halqınıñ indetke qarsı kürestegi bilik wstanımına degen senimin küyretkendey boldı.
Keybir şeteldik basılımdar, aytalıq The New York Times, VOA qatarlı amerikalıq iri aqparat qwraldarı indetke qarsı küres boyınşa Beyjiñ men Şanhaydağı bilik klandarı arasında «astırtın tartıstar» jürip jatqanın aytadı. Bwl qayşılıq, şın mänisinde, indetti jeñu boyınşa qoldanatın sayasatta ğana emes, Şanhay men Beyjiñ arasındağı sayasi, mentalitettik tartıs desek te artıq emes. Sırtqı baqılauşılardıñ pikirinşe, Beyjiñ biligi Şanhaydıñ özi wsınğan «Naqtı aldın alu jäne baqılau» şarasın maqwldamay, Şanhaydağı epidemiyalıq jağdaydı bağalauda küşpen aralasıp otırğan boluı mümkin. Tipti, agressiyalıq mümkindigin de paydalanıp qalanı küşpen karantinde wstauı da mümkin degen közqarastar aytıladı.


text:
İşğal etilgen Aqmescitniñ Kyiv rayon mahkemesinde dekabr 5-de «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» iştirakçisi Arsen Cepparovnıñ apis cezasını uzatma ihtimali baqılacaqtır. Bunı Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Facebook saifesinde bildirdi.
«Saat 14.30 (yerli vaqıt – QA) Aqmescitniñ Kyiv rayon mahkemesinde Aqmescitniñ 15 sanlı psihiatrik hastahanesiniñ bölüginde daa üç diger Qırım musulmanı ile beraber bulunğan Arsen Cepparovnıñ apiste yatma müddetiniñ arttırılmasınen bağlı mahkeme esnası olacaqtır. Qalğanlarını da mahkeme ete bileler», – dep yazdı Smedlâyev.
«Hizb ut-Tahrir davasınıñ» eki iştirakçisi Arsen Cepparov ve Refat Alimov noyabr 24-de Aqmescitteki №15 psihiatrik hastahanege mecburiy ekspertizadan keçmeleri içün avuştırılğan.
2016 senesi noyabr 17-de «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca yaqalanğan Müslim Aliyev mecburiy psihiatrik hastahanege yollanılğanını haber ettiler.
«Hizb ut-Tahrir» davasınıñ Yaltalı iştirakçileri yarım yıldan ziyade apiste yata. Birinci dört kişi 2016 senesi fevral 11-de yaqalanğan edi. Olarnıñ arasında İnsan aqları bağ gruppasınıñ azası Emir-Üsein Kuku da bar. Ondan ğayrı qurucılıqnen oğraşqan Aluşta sakini Müslim Aliyev ve Qızıltaş köyüniñ sakini Enver Bekirov, ve Yaltalı çeçek satıcısı Vadim Siruk da yaqalanğan edi.
Uquq qorçalayıcılar apiske alınğan Yalta sakinlerini siyasiy mabus olaraq tanıy.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Keçken afta Yaltada yağğan küçlü sağanaq ve selden soñ şeerde yüzden çoq soqaq zarar kördi. Bu aqta Yalta memuriyetiniñ Rusiye yolbaşçısı Yanina Pavlenko Facebook saifesinde yazdı.
«117 soqaq ciddiy zarar kördi, dep ayta bilemiz, tamir ve ğayrıdan quruv kerek olacaq», – dep ayttı Pavlenko. Onıñ qayd etkenine köre, mektepler ve bala bağçaları da zarar kördi.
Yanina Pavlenkonıñ aytqanına köre, 14 müessise zarar kördi: sekiz bala bağçası, beş mektep ve bir bala icat merkezi. Şeerde tertipke ketirüv işleri devam ete.
Onıñ bildirgenine köre, Alupkada İzergin soqağı ve Aqyar şossesi rayonlarında yalıdan çıqqan özenniñ taşqınına yol berilmedi. O, evlerni basa bilir edi.
Yaltada sel aqibetleri yoq etilgeni içün bir sıra soqaqnıñ keçiti qapatıldı.
Yaltada ve şarqiy Qırımda keçken afta Qırımda olğan furtuna aqibetlerinen küreşmege devam eteler. Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov salı ve çarşenbe Yaltada raatlıq künleri olacaq, dep bildirdi.
Qırımnıñ Rusiye fevqulâde vaziyetler nazirligi idaresi bildirgenine köre, 2021 senesi iyünniñ 16-ndan 18-ne qadar küçlü yağanaqlar neticesinde 426 azbar, 356 ev, 18 içtimaiy ceetten müim obyektni suv bastı. İyünniñ 22-nde saba, Qırım qurtarıcılarınıñ malümatına köre, Yalta ve Yedi Quyu rayonında 37 ev suvda qala. Umumen suv basqan yerlerden 1783 insan tahliye etildi.
Akimiyet Qırımnıñ yedek fondundan 161 mln 160 biñ ruble yarımadadaki fevqulâde vaziyet aqibetlerini yoq etmek içün sarf etmege qarar berdi.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırımğa afat aqibetlerini yoq etmek içün «acele ve büyük» yardım köstermege emir etti.
İyünniñ 22-nde Qırımda bazı yerlerde pek küçlü yağmur, boranlı yağmur, burçaq yağması beklenile, yel süratı saniyede 15-20 metr esecek.


text:
Yanvarniñ 7-sinde yarımadada Qırımnıñ cenübiy yalısında eñ sıcaq, Aqmescitte ise eñ suvuq olacaq. Bunı yarımadanınıñ gidrometeorologiya merkezi haber ete.
Qırım sinoptikleri bergen malümatqa köre, Aqmescitte yağanaqlarsız deñişici bulutlılıq beklenile. Gece ve saba yolnıñ bazı qısımlarında buzlavuq olacaq. Şimal-şarqiy yel 7-12 m/s, bazı yerlerde 17 m/s. Kündüz ava arareti kündüz +1...+3 derecede.
Aqyarda bulutlılıq, yağanaqlar olmaycaq. Şimal-şarqiy yel 12-17 m/s. Kündüz ava arareti kündüz +1...+3 derecede.
Qırımnıñ cenübiy yalısında deñişici bulutlılıq, yağanaqlarsız. Şimal-şarqiy yel 7-12 m/s. Kündüz ava arareti kündüz +5...+10 derecede.
Keriçte deñişici bulutlılıq. Kündüz yağmur. Gece ğarbiy yel, kündüz cenübiy 15-20 m/s, bazı yerlerde 17 m/s. Kündüz ava arareti kündüz +8...+10 derecede.


text:
Ukraina Baş prokuraturasında separatizmge alâqası bar olğan Qırım deputat ve memurlarına nisbeten cinaiy işlerniñ açılması aqqında haber eteler. Al-azırda qanunsız referendumnıñ teşkil etilmesinde on bir insan şeklene.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına Baş prokuraturanıñ matbuat kâtibi Andriy Demartinov bildirdi.
«Taqiqat neticesinde qanunsız referendumnıñ 11 teşkilâtçı ve iştirakçisi ilân etildi», – dedi Demartino.
Onıñ aytqanı kibi, cinaiy ketişat 2015 senesi yanvar 29 künü başlandı. Cinayette QMC Yuqarı Şurasınıñ reisi Vladimir Konstantinov, Aqyar şeer şurasınıñ reisi Yuriy Doynikov ve Qırım parlamenti, Aqyar şeer şurasınıñ deputatları, QMC diger vekâletli şahısları şekleneler.
Fevral 13 künü Ukraina Yuqarı Şurası Ukraina baş prokurorından Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Şurasınıñ ve Aqyar şeer şurasınıñ deputatları, Qırımnıñ diger vekâletli şahıslarını mesüliyetke çekmege talap etti. Ukraina parlamentiniñ fikrine köre, Qırım deputatları memleketniñ topraq bütünligini bozğanı ve devlet hainligini etkeni sebebinden cezalanmalı.


text:
Reseydiñ Ukrainağa basıp kirgenine jaqında 100 kün tolğalı twr. Al, Ukraina prezidenti Voladimir Zelenskiy öz mälimdemesinde eldiñ 20 payız territoriy..
Keşe, 30 mamır düysenbiniñ keşinde, Europalıq Odaq liderleri Reseyge qarsı sankciyalardıñ 6-şı paketin maqwldadı. Bwl sankciya kezeginde Resey mwnayın..
Bügin Şveciya men Finlyandiyanıñ arnayı delegaciyası Türkiyağa barıp, atalğan elderdiñ NATO-ğa müşe boluına qatıstı talqı ötkizedi. Bwdan bwrın NATO m..
BWW-nıñ reseylik diplomat Boris Bondarevtiñ Ukrainadağı soğıstı ayıptauı älem aqparat qwraldarınıñ nazarın audardı. Bondarev soğıstı «Puinniñ Ukrainağ..
Bügin AQŞ prezidenti Jo Bayden Aziyadağı birqatar iri elderdiñ basşılarımen mañızdı kezdesu ötkizedi. «Törttik dialog» kezdesuine AQŞ, Japon, Ündista..


text:
Keşe, 18 mamır küni Finlyandiya men Şveciya NATO qorğanıs alyansına müşe bolu turalı ötinişin wyımnıñ bas hatşısı Yens Stortenbergke tapsırdı.
Eki eldiñ NATO-ğa jibergen elşilerin Stoltenberg Bryussel' qalasında qabıldadı. Kezdesude Finlyandiya men Şveciyanıñ ökilderi wyımğa müşe bolu turalı resmi ötiniş hattamaların tapsırdı. Kezdsuden keyin jurnalisterge bergen jauabında NATO bas hatşısı barlıq eldiñ täuelsiz şeşimderin qwrmetteytinderin qaytalay atıp, derbes şeşim qabıldağan Finlyandiya men Şveciyanıñ äreketin joğarı bağalaytının aytqan.
"Bwl rasında da tarihi şeşim. Endi odaqtas elder wyımğa müşe bolu mäselesin ayqındaydı. Biz barlıq odaqtastardıñ müddesin eskeretin bolamız", – degen Stoltenberg. Ol jäne Finlyandiya men Şveciyanıñ NATO-ğa müşe boluı qauipsizdikti arttıra tüsetinin aytqan.


text:
Qūrmetti ümitkerler!
Qūrmetti ümitkerler!
QR Bilim jäne ğylym ministrliginiŋ Ūlttyq testileu ortalyğy «Bolaşaq» halyqaralyq stipendiяsyn tağaiyndauğa ümitkerlerdiŋ Qaztest jüiesi boiynşa memlekettik tildi meŋgeru deŋgeiin bağalau üşin Almaty qalasynda köşpeli sertifikattyq testileu ötkizedi:
Sertifikattyq testileu 2021 jylğy 13 mamyr küni I kezek sağat 09-30-dan 13-00-ge deiin, II kezek sağat 13-30-dan - 17-00-ge deiin, 14 mamyr küni III kezek sağat 09-30-dan 13-00-ge deiin ötui josparlanğan. Testileudiŋ ötetin mekenjaiy: Almaty qalasy, «Almaty Menedjment Universiteti», Rozybakiev köşesi, 227, Atrium 1-qabat.
Maŋyzdy aqparat: ümitker testileuge jeke kuäliginiŋ tüpnūsqasyn, qalam, jäne Kaztest testileui boiynşa tölem jasalğan tübirtegin alyp kelui tiis. Sondai-aq, testileuge keşikken ümitkerler emtihanğa kirgizilmeidi.
Ümitkerler testileu kezinde barlyq sanitarlyq normalar men talaptardy saqtauy kerek jäne özimen birge betperde (maska), antiseptik, medisinalyq qolğaptary boluy tiis.
Testileu ötu uaqyty turaly habarlama tirkeuden ötken ümitkerlerdiŋ elektrondy poştalaryna jiberiletin bolady. Uaqyt turaly habarlama bolmağan jağdaida körsetilgen telefon arqyly habarlasuyŋyzdy sūraimyz: + 7 (7172) 76 90 82, El. poşta: nurmanov@bolashak.gov.kz
Back to the list


text:
Saba, yanvar 6 künü, Keriç keçitinde «İonas» ve «Olimpiada» paromları qatnay. Paromnıñ yolcu ve yük yolaqlarında 195 maşina tura.
Bu aqta Yekâne naqliyat müdirliginiñ beyanatında aytıla.
Soñki malümatqa köre, «Kavkaz» limanında nevbette 30 yengil ve 20 yük maşinası, «Krım» limanında» – 20 yengil ve 15 yük maşinası tura.
Yük yolağında: Slavânsk-na-Kubani – 42, Novorossiysk – 32, Keriç deñiz ticariy limanında – 36 avto tura.
Müdirlikte qayd etkenleri kibi, Keriç keçitinde yel suratı 8 m/s yete, aqşamğa yel küçü artacaqtır.
Salı künü, yanvar 6-da, qar yağacaq, yollarnı buzlavuq qaplaycaq.
Yanvar 7-8 künleri Qırımda, arktik tsiklonnıñ kelmesi ile qattı suvuqlar beklenile. Bu künleri yarımadada furtuna havfı ilân etilgen.


text:
Frenkistanlı faaliyetçler Sen-Nazer şeerinde Rusiyege «Mistral» desant-vertolöt gemileriniñ satuvına qarşı numayışnı keçirdiler, dep bildire RFI.
Numayışnıñ iştirakçileri Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı havflı siyaset aqqında ilân ettiler.
Numayış Rusiyeden «Vladivostok» qurulayatqan gemiler eyyetiniñ kelmesine bağışlana.Miting iştirakçileri geminiñ fonında «Olland, 400 Putin qatilleriniñ ögretüvine – yoq» ve «Olland, Frenkistan şerefi «Mistrallerden» paaladır» degen şiarları ile plakatlarnı açtı. Bundan da ğayrı qollarında Ukraina, Frenkistan ve Avropa birligi bayraqlarını tuta edi.
«Biz Rusiye içün «Mistral»lerni qurğan STX frenkistan şirketi yanında toplanıp, ükümetimizge ve rusiyelilerge narazılığımıznı kösteremiz ve Bretan Qırım olmağanını añlatamız. Böyleliknen, yalıñız ukrain ve frenklerni degil de, RF istilâyi siyasetine lâqayt qalmağan er kesni areketke çağırmağa isteymiz»,– dedi numayışnıñ teşkilâtçılarından biri Bernar Grüa.
Frenkistannıñ ukrain cemaatı temsiliy komitetiniñ prezidenti Natalya Pasternak Frenkistan ükümetini «yüksek tehnologiyanı Avropanıñ eñ qudretli istilâcısına bermemege» çağırdı.


text:
Rusiye kontrolindeki Ermeni Bazar şeer mahkemesinde qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevge qarşı cinaiy davada qabaatlav tarafınıñ şaatı olğan Yakub Süleymanov bazı öz şaatlıqlarını tasdıqlap olamadı. Hususan, o Mustafa Cemilevni kerçekten körmegenini añlattı, sadece nasıldır bıcaqlı qaravullarnı körgen, bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Aynı zamanda, tahqiqatta sorğu vaqtında, şaat, Cemilevni adamlarğa taba ketkende körgenini iddia etti. Em de o, askerlerniñ yarıluvı olğanını nege esaslanıp añlağanını açıqlap olamadı. Bundan ğayrı, mahkemede şaatlıq etkende şaat, "Turetskiy val" postu aqqında bilgenini ve "Armânsk" kiriş-çıqış noqtasını körgenini red etti, amma bundan evel o olarnı tahqiqat vaqtında şaatlıq etkende aña edi.
"Turetskiy val" aqqında asıl birinci kere eşitem, belki, nasıldır bir hata oldı", - dedi şaat.
Qalğanından ise, Yakub Süleymanov taksi aydavcısı olıp çalışqanını añlattı, ve 2014-ünci sene mayıs 3-ünde adamlarnı Ermeni Bazarğa alıp ketkenini ve anda bir sürü adam körgenini ayttı. Bir arada Qırım tarafından maşnanı kamuflâjda olğan bilinmegen şahışlar toqtattı. Arbiy tehnika yolnı bağladı. O bir qaç saat yolda bekledi, ondan soñ askerler bir koridor tizdi ve ondan artqa yibere ediler.
Bu dava boyunca nevbetteki oturış cuma künü, sentâbr 18-inde olacaq.
Qırımda bir ay devam etken teneffüsten soñ «Mustafa Cemilevniñ davası» boyunca mahkeme esnası yañıdan başlay.
İyülniñ 30-nda Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Ermeni Bazardaki Rusiye mahkemesiniñ qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ sıñırlav tedbirini ğıyabiy şekilde uzatmaq qararına qarşı berilgen istinaf şikâyetini baqıp, onı qanaatlendirmedi.
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi aprelniñ 13-nde qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevni Rusiye Ceza kodeksiniñ üç maddesine köre qabaatladı. Advokat Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, şimdi Cemilevge qarşı oğlu Hayserniñ ukrain davası qullanıla.
Qırım ve Aqyardaki Rusiye Tahqiqat komiteti mayısnıñ 27-nde bu davanıñ tahqiqatını bitirdi.
Cemilevniñ fikirince, işğal etilgen Qırımda Rusiye FSBsi tarafından oña qarşı açılğan dava qırımtatarlarnı yarımadadan çıqarmaq içün qullanıla.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye tahqiqatçılarınıñ qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevge qarşı cinaiy davasını siyasiy taqip dep saya.
Mustafa Cemilev – qırımtatar milliy areketiniñ lideri, dissident, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi (1991 senesinden 2013 senesine qadar). Repressiyalarğa oğratılğan edi, 15 yıl sovet apishanelerinde yattı. 303 kün devamında Omsk apishanesinde açlıq tuttı. Rusiye akademiki, dissident Andrey Saharov Cemilevge qol tutıp, BM baş kâtibine mektüp yazdı.
Mustafa Cemilev 1991 senesi Qırımğa qaytıp oldı.
III-IX çağırılış Ukraina Yuqarı Radasınıñ halq deputatı ola.
Cemilev – Türkiyedeki Selçuk universitetiniñ uquq fahriy doktorı, «Ukrain cemiyetiniñ demokratizatsiyası içün» Orlık halqara mukâfatınıñ laureatı ola. Nansen medali (BM), V ve IV seviyeli Yaroslav Mudrıy knâziniñ nişanınen taqdirlengen edi.
2014 senesi Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqtı. Rusiye oña qarşı bir qaç cinaiy dava açtı. 2016 senesi Cemilevniñ namzeti Saharov mukâfatına kösterildi.


text:
Ülkeşınaslarnıñ fikrince, bu yer, 1878 senesi kinaz Lev GalitsinParadiz ayırığında malikâne satın alğan soñ meşur oldı. Keççe onıñ adı Novıy Svet dep olıp qaldı. Malikâneniñ sıq-sıq kelgen musafirleri Golitsinge Novıy Svet qasabasına Quş Qayadan keçip bara edi. Dünyaca belli ekim Sergey Botkin, aqciger hastalığınıñ tedaviylevinde böyle kezintiler faydalı olğanını isbatlağan soñ, ziyalılar arasında olar pek populâr oldı. Ardıçlarınen eñ belli olğan yollar - Golitsinve Quş Qaya soqaqları.
Anda, Quş Qayada: Qırımnıñ turist yolları (süret toplamı)
Acayip Quş Qaya (ya da rus tilinde - “gora Sokol”) Suvdaq şeerini ve Novıy Svet qasabası arasında yerleşken. Şimdilik o - Avropanıñ eñ büyük mercan rifi. Qayanıñ öksekligi deñiz seviyesinden sadece 474 metr olğanına baqmadan, Quş Qaya yerliler ve kelgenler içün ğayet meraqlı yer olıp qaldı. Dağda yigirmiden ziyade çeşit-türlü turist yolları bar: sade hafif kezintiler içün qolay soyları ve töpege köterilmek içün mahsus alpinist teçhizatını qullanacaq qıyınca soyları.
Ülkeşınaslarnıñ fikrince, bu yer, 1878 senesi kinaz Lev GalitsinParadiz ayırığında malikâne satın alğan soñ meşur oldı. Keççe onıñ adı Novıy Svet dep olıp qaldı. Malikâneniñ sıq-sıq kelgen musafirleri Golitsinge Novıy Svet qasabasına Quş Qayadan keçip bara edi. Dünyaca belli ekim Sergey Botkin, aqciger hastalığınıñ tedaviylevinde böyle kezintiler faydalı olğanını isbatlağan soñ, ziyalılar arasında olar pek populâr oldı. Ardıçlarınen eñ belli olğan yollar - Golitsinve Quş Qaya soqaqları.
Ülkeşınaslarnıñ fikrince, bu yer, 1878 senesi kinaz Lev GalitsinParadiz ayırığında malikâne satın alğan soñ meşur oldı. Keççe onıñ adı Novıy Svet dep olıp qaldı. Malikâneniñ sıq-sıq kelgen musafirleri Golitsinge Novıy Svet qasabasına Quş Qayadan keçip bara edi. Dünyaca belli ekim Sergey Botkin, aqciger hastalığınıñ tedaviylevinde böyle kezintiler faydalı olğanını isbatlağan soñ, ziyalılar arasında olar pek populâr oldı. Ardıçlarınen eñ belli olğan yollar - Golitsinve Quş Qaya soqaqları.


text:
Keşe Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ aumağında AN-72 wşağınıñ apatqa wşırap, 27 azamattıñ qaza tabuına baylanıstı öñirde kez kelgen sipattağı merekelik şaralardı ötkizuge tıyım salındı, dep habarlaydı bnews.kz. Oblıs äkimi Asqar Mırzahmetovtıñ şeşimimen oblıstağı barlıq memlekettik mekemelerde, wyımdarda kez kelgen sipattağı merekelik şaralar ötkizilmeytin boldı. Äkim qayğılı oqiğağa baylanıstı jaña jılğa qatıstı ötkiziletin kez kelgen is-şaranı toylamaudı tapsırdı. «Bwl tapsırma tikeley memlekettik mekemeler men wyımdarğa qatıstı bolğanımen, jekemenşik mekemelerdiñ de mwnday şaralardan bas tartqanı abzal. El tınıştığın küzetip jürgen azamattardıñ mert boluı barşamızdıñ ortaq qayğımız. Sondıqtan, azamattar äkimniñ bwl şeşimine tüsinistikpen qaraytın bolar, degen ümittemiz», - dedi oblıs äkimi apparatı basşısınıñ orınbasarı, baspasöz hatşısı Berik Uäli.
kaztrk.kz


text:
Rusiye Federatsiyasınıñ Hakasiya cumhuriyetiniñ akimiyeti aprel 14-ni tabiat yanğınları neticesinde elâk olğanlarnı añmaq içün matem künü olaraq ilân etti. Soñki malümatlarğa köre, aprel 12-13 künleri 15 kişi elâk oldı, biñge yaqın mesken ev yandı. Region memuriyetiniñ malümatına köre, yanğından zarar körgenlerniñ sayısı beş biñge yaqınlaştı, 500 insan tibbiy yardım istedi. Bunı Radio Svoboda bildire.
Hakasiyadaki Şirinskiy rayonınıñ memuriy merkezi olğan Şira qasabası eñ büyük zarar kördi. Radio Svoboda mühbiri İgor Çigarskih qasabanı ziyaret etip, ilk malümatlarğa köre, qasabada dört yüz evniñ bütünley yanğanını bildire. Şirinskiy rayonında eki biñden ziyade zarar kördi.
Qasaba sakinleri viranelerni baqıp, qıymetli şeylerni toplaylar, mağazalardan malnı çıqarmağa tırışalar.
İlk malümatlarğa köre, yanğınlarnıñ sebebi keçken yıldan qalğan quru ot oldı. Ruzgâr ateşni tarqattı. Onıñ süratı saniyede 30 metrni teşkil etti.
Cumhuriyette yanğınlar er yıl yüz bere. Bu sene baarde vazit daa havflı oldı, çünki qışta qar az yağdı, baarniñ başı ise sıcaq oldı. Mart ayında regionda Üst-Abakan rayonında evler yanğan edi, bir qaç fermacı ve ev ayvanları elâk oldı.
Köylerni yanğınlardan qorumaq içün Hakasiya çöllerinde yolaqlarnı qazalar. Olarnıñ sayesinde bir çoq adam ve ev zarar körmedi.
Hakasiyanıñ aprel 12-13 künleri yüz bergen yanğından körgen zararı 5 milliard rubleden ziyadedir, dep tahmin ete akimiyet. Taqiqat komiteti «Eki ve ekiden ziyade insannıñ ölümine sebep olğan diqqatsızlıq» maddesi boyunca beş cinaiy işni açtı.


text:
Rusiye Qırımnen bağlı areketlerini sertleştirip, Ukraina akimiyetini yarımadanı «Rusiyeniñ bir qısmı» olaraq tanımasına «mecbur etmeli». Bu aqta Rusiye prezidenti yanındaki Qırımnıñ daimiy vekili, Qırımnıñ Rusiye baş nazir muavini Georgiy Muradov «Rossiya-24» yayınında ayttı.
«Yedi yıldan berli Ukrainada yahşı deñişmeler olacağını beklegen soñ, mence, artıq Ukrainanı Qırımnıñ Rusiye statusını tanımasına mecbur etmelimiz. Böyle zorlav tedbirleri çoq ola bile», – dedi Muradov.
Onıñ fikirince, Rusiye Ukrainanıñ Rusiyege qarşı qullanğan tedbirlerniñ eñ azından «onda birini» kirsese, «vaziyet pek deñişir».
Ukraina akimiyeti Muradovnıñ aytqanlarını açıq şekilde tefsir etmedi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Baş Assambleyada Birleşken Milletlerni «Qırım platforması» sebebinden tenqit etip, Nariman Celâl aqqında tarif etti. Bundan ğayrı, Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ sessiyasında Qırımnıñ Rusiye işğali vaqtında «qırımlılar maneviy olaraq yıqıldı», dep ayttı.
Zelenskıy BM Baş kâtibi Antonio Guterres ile körüшип, Qırımda, Donbasta ve Rusiyede tevqif etilgen 450 ukrainniñ azat etilmesinde yardım etmesini istep cedvel berdi.
Rusiye 2014 senesi Qırımnı işğal etti, soñra Ukraina, ABD ve Avropa Birligi er yıl uzatılğan iqtisadiy sanktsiyalarını kirsetti. Sanktsion cedvellerge Kreml kontrolindeki Qırım akimiyeti de oğradı. Er yıl bu cedvellerge yañı insanlar kirsetile. Rusiye reberligi, hususan Tış işler naziri Sergey Lavrov, Ğarpnı Moskvağa qarşı bu siyaseti sebebinden tenqit ete.


text:
Eşimin Gözü Benden Başkasını Görmesin Duası
Eşini veya sevgilisini terk etmiş birinin itaatlı bir şekilde dönmesi için bu duayı yazıp yazdığını havaya asarsan,en kısa zamanda döner.
Yazılacak olan dua budur:
Bismillâhirrahmânirrahîm. yedullâhi fevka yedeyye ve lillâhil emru min kablü ve min ba’dü allâhümme innes semâe semâüke vel ardu arduke ves sehlü sehlüke vel berru berruke vel bahru bahruke vel ıbâdü ıbâdüke lâ ilâhe illâ ente sübhâneke eselüke allâhümme bi nûri celâlike ve azîmi sultânike en tecalel büldâne vel müdüne vel kurâ dayyikati alâ hattâ yercia ilâ zevcetihi fülânete binti fülânete hattâ yercia ilâ zevcetihi fülânete binti fülânete allâhümmecal aleyhid dünyâ edıkı min halkıhil hâtemi alel esbeı ve nüfiha fis sûri fecema’nâhüm ceman allâhümme hayyır fülân ibni fülânete hattâ yercia ilâ zevcetihi fülânete binti fülânete kemâ hayyıral cemelü fî aklihi vet tayru fî vikrihi vel veledi alâ mehabeti ümmihi hattâ yercia ilâ beytihâ ve mekânihellezî harace ve nüfiha fis sûri fe izâhüm minel ecdâsi ilâ rabbihim yensilûn. Kâlû yâ veylenâ men beesenâ min mer kadinâ hâzâ mâ ve ader rahmânü ve sadakal mürselûn. İn kânet illâ sayhaten vâhideten feizâhüm cemîun ledeynâ muhdarûn.velâ tahvîhi ardun velâ tahvîhi dârun velâ mekânün hattâ yercia ilâ zevcetihi fülânete binti fülânete ve ilâ mekânihâ allâhümme kemâ radedte yûsüfe alâ ya’kûbe ve kemâ radedte mûsâ ilâ ümmihi allâhümme yâ câmiaş şetâti yâ câmian nâsi li yevmin lâ raybe fîhi rüd fülân ibni fülânete alâ fülânete binti fülânete ve ilâ mekânihellezî haraca minhü vecma’ şemlehâ bi şemlihi inneke alâ külli şeyin kadîr.


text:
Türkiye qırımtatarlarğa qol tutmağa devam etip, Ukraina topraq bütünligine destek köstergenini daa bir kere hatırlata. Bu aqta Türkiye Tış işler nazirliginiñ vekili Hami Aksoynıñ qırımtatar sürgünliginiñ yılına bağışlanğan beyanatında aytıla.
«Qırımnıñ tamır halqı olğan qırımtatarlar 76 yıl evel bugün (mayısnıñ 18-nde) ana vatanlarından zornen qoparılıp, insanlıq tışı şaraitlerinde sürgün etilgen edi. 250 biñ qırımtatarınıñ büyük bir qısmı sürgünlik vaqtında ya da sürgün etilgen yerlerinde can bergen edi. Qırımtatarları on yıllarnen ana vatanları olğan Qırım yarımadasına qaytıp olmağan edi. Türkiye, körgen adaletsizlikni çezerek, kimliklerini qorup, telükesizlik ve barışıq içinde yaşamaları içün keçmişte olğanı kibi bugün de qırımtatarlarğa qol tutmağa devam etecektir», – dep aytıla beyanatta.
Ukraina, Gürcistan, Estoniya, Latviya, Litvaniya ve Poloniya Tış işler nazirleri qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanlarını añma kününde beyanatlarını aydınlattı. Nazirler qırımtatarlarnıñ aqları oğrundaki küreşine qol tutqanlarını bildirdi.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada qırımtatar halqı ile birdemlik aftası başlana – «Bir acı. Bir tarih». O, qırımtatar halqı genotsidiniñ yılına bağışlanğan bir sıra aq qorçalayıcı ve media leyhasından ibarettir.
Qırımnıñ Qurman qasabasında mayısnıñ 18-nde qırımtatar milliy areketiniñ faalleri genotsid qurbanlarını añdı: hatıra taşına çeçek qoyıp, dua oqudılar. Tedbir Rusiye quvetçileriniñ nezareti altında keçti.
Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ milletlerara munasebetler Devlet komiteti bildirgenine köre, qırımtatar sürgünliginiñ yılına bağışlanğan er yıllıq «Qalbiñde ateş yaq» aktsiyası bu yıl koronavirus pandemiyası sebebinde online yapılacaq. Qırımnıñ Rusiye akimiyeti, COVID-19 sebebinden bütün sanitar normalarına riayet etip, hatıra abidelerine çeçekler qoyulacaq, dep bildirdi.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Oktâbr 6 künü Edem Asanovnıñ ceseti yanında tapılğan tezkerede oğlan ölüminde kimseni qabaatlamamağa rica etti.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına anasınıñ tanışı Siyare İsmailova bildirdi.
«Tezkerede: «ölümimde kimseni qabaatlamañız» yazılğan edi, – dedi qadın.
O şunı da qad etti ki, Edem aliy oquv yurtını musafirhane işi boyunca bitirdi ve soñ vaqıtları kezlev restoranlarında hızmetçi olaraq çalışa edi.
«Samimiy, namuslı qoranta, böyle olacağını kimse tüşünmez edi»,– dedi İsmailova.
Qırım.Aqiqat mühbiri bergen malümatına köre, Saqta keçirilgen cenazege yüzden ziyade insan keldi. Cenazeni biraz ertece başladılar.
Sentâbr 29 künü Kezlevde qırımtatar Edem Asanov ğayıp oldı, oktâbr 6 künü onı cansız alda taptılar. Qırımtatar milliy Meclisinde oğlan asılğan alda tapılğanını bildirdiler.


text:
Sentâbrniñ ortasında Rusiye ükümeti çetelde yaşağan rusiyelilerniñ Rusiyege göñülli olaraq köçüv programmasını tasdıqladı. Vesiqağa köre, akimiyet 2030 senesine qadar vatanğa eñ az 500 biñ semetdeşini qaytarmağa planlaştırıp, köçüvni federal bücetten maliye etmege vade ete.
Aslında, semetdeşlerni göñülli olaraq köçürüv programması 15 yıldan berli bar, lâkin soñki yılları oña ayrı emiyet berile. Daa 2017 senesiniñ soñunda federal memurlar icretten qaytqan rusiyeliler içün formal şartlarnı qolaylaştırmaq kerek, dep aytqan edi. Soñki aftaları bu aqta RT telekanalınıñ baş müdiri Margarita Simonyan sıq-sıq ayta, o, Rusiyege qaytmağa istegen icretçilerniñ esas «fazileti» Rusiye akimiyetine riayetkârlıq ve «rus dünyası içün faal işleri» olğanını gizlemey.
Oktâbrniñ 21-nde Vladimir Putin «Valday» klubınıñ toplaşuvında Rusiyege qaytqan semetdeşlerge vatandaşlıq berüv qanunları «daa liberal» olmalı, dep tasdıqladı.
Meraqlısı şu ki, böyle teşebbüsler yıl-yıldan çetelge ketken Rusiye vatandaşlarınıñ artuvına baqmadan kele. Atlantic Council ekspertleri bunı «Putinniñ aqibeti» dep adlandırdı. 2017 senesiniñ malümatına köre, tedqiqatçılar Vladimir Putin akimiyette olğan müddet devamında tahminen 2 million rusiyeli ğarbiy memleketlerge köçti. Maruzanıñ malümatına köre, 2017 senesi ABDde 24 yıl içinde rusiyeliler siyasiy sığınaq eñ çoq istegen yıl oldı, 2016 senesi ise uzaq çet memleketlerge 2011 senesinden dört qat çoq insan ketti.
Eñ faal ealiniñ ketmesi Kremlni qasevetlendirmey, aksine, siyasetiniñ maqsadı ola
Aqımdaki seneniñ yazında «Levada-tsentr» tarafından keçirilgen içtimaiy sorav malümatına köre, Rusiyeniñ er beşinci sakini (22%) çetelge köçmege istey, bu 2017 senesinden 7% çoq ola. 24 yaşına qadar gençlerniñ aman-aman yarısı (48%) ve 39 yaşına qadar insanlarnıñ er üçüncisi köçmege istey, dep ayttı.
Faqat bese-belli ki, eñ faal ealiniñ ketmesi Kremlni qasevetlendirmey, aksine, siyasetiniñ maqsadı ola. Aleksey Navalnıynıñ qurulışlarına qoltutqan er keske ve muhalifet kütleviy haber vastalarına qarşı basqı dalğası, aslında, cinaiy taqip telükesi altında eñ faal ealini icretke «mecbur etüv» ola. Kreml memurları ve propagandacıları bu meyilni taqdirley ve riayet etmegen rusiyeliler yerine Kremlge qoltutqan insanlar ketirilüviniñ tarafdarı ola.
İşğal etilgen Qırımda ve Donbasta Rusiye akimiyeti tarafından bu ilk yıl qullanılmay, dep qayd etmeli. Daa 2017 senesi qırımtatar areketiniñ faali Zair Smedlâyev, Qırım yarımadasınıñ ealisi kelgenler tarafından aselet çıqarıla, dep diqqatnı celp etti.
Onıñ aytqanına köre, laf tek arbiyler ve mahsus hızmetlerniñ hadimleri aqqında degil, qadı, çiftçi, memur, ekim ve tasil saasınıñ hadimleri aqqında kete.
Qırım yarımadasınıñ ealisi aselet çıqarıla
Qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilevniñ aytqanına köre, ilhaqnıñ tek 3,5 yılı içinde 550 biñ rusiyeli ve donbaslı yarımadağa köçti. Qırımnıñ tamır ealisini deñiştirüv problemi Jenevada BM komitetleriniñ toplaşuvlarında çoq aydınlatıldı.
İşğal etilgen topraqlarğa riayet etecek rusiyelilerni ketirüv siyaseti Moskva ve Donbasta keçirile. Yerli sakinlerniñ aytqanına köre, insanlar müessiselerden kütleviy şekilde işten boşatıla, olarnıñ yerine uzaq Sibir köylerinden kelgen ve büyük şeerge köçmege arz etkenler alına.
Böyle areketler Moskvağa, bir taraftan, işğal etilgen topraqlarnı kontrol altında tutmağa imkân berdi, başqa taraftan, Rusiyege Kremlge riayet etken ukrainalılarnı celp etti. Bu, 2019 senesi baarde Donbasnıñ ayrı rayon sakinleriniñ Rusiye pasportlarını aluv tedbirleriniñ qolaylaştırıluvı aqqında buyruq imzalanmasınıñ maqsadlarından biri olğandır. Şimdi Rusiye akimiyetiniñ bütün memlekette bu usuliyetni qullanmağa qarar bergenine oşay.
Faqat bese-belli ki, muhaliflerni çeteldeki vatanperverlerge deñiştirüv ıntıluvı bir qaç sebepten hayırsızlıqqa mahkümdir. Birinciden, Rusiyede halq memnüniyetsizligi toqtamayıp arta, muhalifet fikirleri ise ğarbiy degil, sovet, kommunist renklerini ala. Böyle insanlar Ğarpqa tetik yanaşa, olar memleketten ketmek meyilli degil, lâkin episi Rusiye akimiyetine ket-kete daa az riayet ete.
Ekspertler, daa evel Rusiye prezidentine qoltutqan Qırım sakinleriniñ bile ondan közü qayttı, dep qayd ete
Ekinciden, «rus dünyası» tarafdarlarınıñ qaytarıluvı büyük maliye sarf etilüvini talap ete. Rusiye iqtisadiy inkişaf naziri Maksim Reşetnikov, Rusiye iqtisadiyatınıñ ğayrıdan tiklev potentsialı tükendi, dep tanıdı. Üçünciden, on yıllarnen Ğarpta yaşağan ve yüksek seviyeli ayatqa ve uquqiy devletke alışqan eñ çoq Rusiyege qoltutqan insanlar bile «rus dünyasınıñ» kerçeklerine toqunsa, közü tez qaytar.
Daa ziyadesi, tecribege köre, tamır ealini deñiştirüv siyaseti işğal etilgen Ukraina topraqlarında istenilgen netice alamadı. Ekspertler, daa evel Rusiye prezidentine qoltutqan Qırım sakinleriniñ bile ekologik problemler, artqan suv teminlevi buhranı ve yüksek qabarcılıq sebebinden ondan közü qayttı, dep qayd ete.
Bundan ğayrı, qırımtatarlarğa ve Ukrainağa qoltutqan Qırım ve Donbas sakinlerine qarşı yapılğan repressiyalarnıñ Rusiye içün ağır uquqiy aqibetleri bar. Avropa Şurası Parlament assambleyasınıñ sabıq prezident muavini Georgiy Logvinskiyniñ qayd etkenine köre, avgust ayında olıp keçken «Qırım platforması» sammiti Qırım işğali meselesini halqara kün tertibine qaytardı, bu, tecavuzcı memleketke yañı tesir mehanizmlerini, hususan halqara mahkemeni quruv, Rusiye memurlarınıñ çeteldeki aktivlerni buzlatuv imkânlarını bere. Bular tamır ealini çıqaruv siyasetini daa paalı yapa.
Maqale Center for European Policy Analysis (CEPA) izninen yañıdan derc etildi
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Mäjilis deputatı Irina Smirnova aldağı jılı qoldanılısqa tüsetin 19 baptan twratın «Pedagog märtebesi turalı» zañ jobasına qatıstı tolıqtırular engizu..
Bügin Parlament Mäjilisindegi Ükimet sağatında belgili JOO-nıñ müşkil häli turalı aytıldı. Qazaqstandıq ğılımnıñ qozğauşı küşiniñ biri akademik E.A.B..
Astana tañımen talasa bastalğan «Qazaqstan Respublikasında bilim berudi jäne ğılımdı damıtudıñ 2016–2019 jıldarğa arnalğan memlekettik bağdarlamasın i..
Esteriñizde bolsa, jıl basınan beri Nwr-Swltan qalasında «Til tazalığı – barşağa ortaq is» jobası bastau alğan edi. Qalalıq Tilderdi damıtu jäne arhiv..
Qazaq jurnalistikasınıñ irgesin nığaytqan belgili jurnalist, ğalım, jazuşı, wstaz Äbilfayız Idırısov 12 qırküyekte 90-ğa qarağan şağında dünieden ötti..


text:
Özüni Qırım Cumhuriyetiniñ Şeer Şurası dep adlağan Qırım parlamentiniñ matbuat-hızmeti bergen malümatina köre, körüşüv Kareliya Cumhuriyetine iş ziyareti çerçivesinde olacaqtır. Aprel 28 künü o, Petrzavodskta Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Vladimir Putin ile Rusiye Federal Toplaşuvınıñ Rusiye Federatsiyasınıñ uquq çıqarıcı Şurası azaları ile körüşüvde iştirak etecektir.
«Körüşüvde bayağı sualler muzakere etilecek, şu cümleden prezidentiniñ mayıs emirleriniñ amelge keçirüvi ve Rusiye Federal Toplaşuvına prezidentiniñ Qırım Cumhuriyeti ve Aqyarnıñ Rusiye Federatsiyasına qoşuluvı aqqında yollanması, yerli idare meseleleri baqılacaq. Maruzalar ile Federatsiya Şurasınıñ reisi Valentina Matviyenko ve Devlet Dumasınıñ reisi Sergey Narışkin çıqışta bulunacaq», – denile matbuat-hızmetiniñ beyanatında.


text:
Tamirlev sebebinden Aqmescitniñ bir qaç soqağı suvsız qaldı, dep bildire "Voda Krıma" müessisesi.
Böylece, saat 10:00-dan saat 14:00-ğace Vorovskogo, 19 adresi boyunca tamir işleri sebebinden böyle adresler boyunca suv olmaycaq: Vorovskogo soq., 12-62, Lenina soq., 16-24, 33-43, Studençeskaya soq., 8-go Marta soq., Fabriçnıy enişi, Yefremova soq., Volodarskogo soq.
Saat 10:30-dan saat 14:00-ğa qadar Molodöjnoye qasabasında da tamirlev sebebinden suv sıñırlanacaq.
Ukraina Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminley edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ, yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.


text:
Advokat Aleksey Ladin Azatlıq Radiosınıñ ştattan tış hadimi Vladislav Yesipenkonıñ Qırımda tutlğan soñ iskencelerge oğratılmasınıñ tafsilâtlarını aytıp berdi.
Yesipenkonıñ sözlerine köre, o tutulğan soñ «eki kün devamında kötektengen, elektrik aqımınen iskencege oğratılğan ve öldürüvnen tehdit etilgen».
«Tutulğan anden ve Aqmescitteki muvaqqat izolâtorğa yerleştirilmesine qadar onı mağazda iskence yapkanlar. Eki kün. Onı elektrik aqımınen çekiştirgenler, köteklegenler. Özüne iftira ettirmege istey ediler», – aytıp berdi Ladin.
Bundan ğayrı Yesipenko mahkemede onı öldürüvnen tehdit etkenlerini bildirdi.
«İtiraf etmese, belki de kamerada asılğan vaziyette tapılacağını ve er şey intar etkeni şekilde ola bilecegini ayttılar. Mahkeme oturışında Vladislav Yesipenko intar etmecegini ayttı. Bundan ğayrı Krım 24ke bergen intervyüde itiraf etmege mecbur olğanını ayttı. Oña evel azırlanğan metin bergenler, onı ezberlemege emir etkenler, akis alda iskenceler devam etecegini aytqanlar ve kene öldürüvnen tehdit etkenler», – dedi advokat.
Martnıñ 16-nda Rusiye FSBsiniñ cemaat alâqaları merkezi, martnıñ 10-nda Qırımda Vladislav Yesipenko «Ukraina mahsus hızmetleriniñ menfaatları içün» malümat toplağanı sebebinden tutuldı, dep bildirdi.
FSB bildirgenine köre, Yesipenko Qırımda yaşayış ve insanlar toplaşqan yerlerniñ foto ve videolarını çıqarğan edi. Mahkeme onı Qırımda apiske aldı.
Müessise, Yesipenkonıñ şaatlığına esaslana. O, «Ukraina Tış istihbarat hızmetiniñ 5-inci departamenti 8-inci yedeginiñ zabiti polkovnik Kravçuk V.A. emrinen Ukraina mahsus hızmetleriniñ menfaatları içün malümat topladı ve onıñ tevsiyesinen telükesizligini qorumaq içün maşinasında el yapılğan patlayıcı cihaznı saqladı», dep aytqan eken. Kreml kontrolindeki mahkeme Yesipenkonı mayısnıñ 11-ne qadar apiste qaldırdı.
Ukraina Tış istihbarat hızmeti, FSBniñ Vladislav Yesipenkonıñ Ukraina mahsus hızmetleri ile işbirligi aqqında malümatını Qırım.Aqiqatqa aytıp, «Rusiye mahsus hızmetleriniñ provokatsiyalarını izaatlamay», dep bildirdi.
«Qırım işğaliniñ yılı arfesinde bu propaganda aktsiyası – ealiniñ diqqatını yarımadanıñ iç problemlerinden uzaqlaştırmaq içün yahşı bir manaçıqtır», – dep qoştı Ukraina Tış istihbarat hızmetiniñ matbuat hızmeti.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, Ukraina uquq qoruyıcıları Qırımda Vladislav Yesipenkonıñ tutuluvı ve apiske alınması sebebinden cinaiy tahqiqat başlattı, dep bildirdi.
Ukraina Tış işler nazirligi Qırımda tutulğan Vladislav Yesipenkonen mustaqil advokatnı körüştirmege talap ete.


text:
Jurnalistlerni qoruv halqara komiteti Rusiye akimiyetini işğal etilgen Qırımda jurnalistlerni taqip etmemege ve işlerine devam ete bilmeleri içün imkân bermege çağıra. Bu aqqında New Yorkta yerleken teşkilâtnıñ aprel 19-da aydınlatılğan muracaatında aytıla.
«Bizler Rusiye havfsızlıq hızmetlerini Qırımda jurnalistlerniñ levhaları ve fikirleri içün taqip etmemege çağıramız. Rusiye tenqitni ekstremizm ile aynı seviyege ketirgen qanunlarğa saip, matbuatnı qorqutmaq ve susturmaq içün qanunlarını qullana», – dep ayttı Jurnalistlerni qoruv komitetiniñ Avropa ve Merkeziy Asiyadaki programmalarınıñ koordinatorı Nina Ognânova.
Salı sabası Natalya Poklonskaya Qırım jurnalistine qarşı kütleviy haber vastalarında bastırğan maqaleleri içün «separatizm» maddesi boyunca cinaiy iş açılğanını bildirdi. Soñra Mıkola Semena aqqında laf ketkeni añlaşıldı. Oğlunıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, babasınıñ evinde tintüv beş saat sürdi. Onıñ Radio Svobodanıñ Qırım.Aqiqat leyhası ile alâqalarını qıdırğanlar. Uquq qoruyıcılar eki bilgisayar, malümat taşıyıcılarını alıp, jurnalistni sorğuğa alıp ketkenler.
Mıkola Semena Qırımdan çıqmamaq şartınen azat etildi. O, qabaatlı olğanını red ete.
Adliyeci Emil Kürbedinov bildirdi ki, tintüvden soñ daa eki jurnalist FSBge alıp ketirildi.
Ukraina haber siyaseti nazirligi bildirdi ki, nazirlik Rusiye işğal etken Qırımda jurnalistlerniñ evlerinde keçirilgen tintüv ve olarnıñ yaqalanmasından sebep halqara teşkilâtlarğa muracaat etecek. OSCE Qırımda ifade serbestligi telüke altında olğanından qasevetlengenini bildirdi.
Ukraina mustaqil media iş birligi yolbaşçısı Yuriy Lukanov aprel 19-da Qırım jurnalistleriniñ evlerinde keçirilgen tintüvlerni serbest matbuatqa basqı dep adladı. Onıñ bildirgenine köre, UMMİB halqara teşkilâtlardan vaziyetke tesir etmege rica etecek.


text:
NATO Donbasstaki boyeviklerge berilgen Rusiye silâsınıñ artmasını bildire. Bunı alânsnıñ baş kâtibi Jens Stoltenberg cuma künü, yanvar 23-te, Kosovada Reuters intervyüsında ayttı», – dep haber ete Radio Svoboda.
«Bizler separatistlerge berilgen Rusiye ağır silâsınıñ artmasını köremiz. Tank, arbiy maşina, top ve zemaneviy raketalarğa qarşı mudafaa sistemaları aqqında aytıla», – dedi Stoltenberg.
NATO baş kâtibi qayd etti ki, alyans «NATOnıñ şarqiy qısımlarında arbiy bulunuvını arttıracaq».
Yanvar 23-te terrorizmge qarşı tedbirlerniñ matbuat kâtibi Andriy Lısenko bildirdi ki, al-azırda boyeviklerniñ nezareti altında olğan yerlerde Rusiye askerleriniñ sayısı Donbass zıddiyetiniñ başından itibaren eñ yüksek noqtasına yetti – 9000-den ziyade.
Avropada NATO silâlı quvetleri birleşmeleriniñ baş komandanı, general Filipp Bridlav cumaaqşamı künü, yanvar 22-de, «kontakt sızığı» boyu vaziyet Ukraina şarqında «yahşı degil», dep bildirdi.
Bridlav Donbassta bulunğan Rusiye askerleriniñ tam sayısını aytmasa da, NATO ava mudafaasına qarşı sistemalar ve elektron apparat sistemalarınıñ «izlerini» qayd etip başladı.
Ukraina ve Ğarp Rusiyeni Donbasstaki boyeviklerge silâ bergeninde ve Ukraina şarqına ordu kirsetkeninde qabaatladı. Moskva bu qabaatlarnı red ete.
AQŞ, Avropa birligi ve diger memleketler Qırım işğali ve Ukraina şarqındaki separatistlerge qoltutuv sebebinden Rusiyege qarşı cezalar kirsettiler. BMT malümatına köre, Donbasstaki cenk areketleri neticesinde 5000 insan elâk oldı.


text:
Rusiye ve ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtında iştirak etüvde qabaatlanğan Arsen Kubedinov ev apisinde qalmaq şartınen Taqiqat izolâtorından çıqarıldı. Bu aqta fevralniñ 24-nde «Qırım birdemligi» oturışuvında, onıñ advokatı Cemil Temişev ikâye etti, dep haber ete Qırım.Aqiqatqa Azatlıq Radiosınıñ muhbiri.
Advokat ayrıca, onıñ imayesi altındaki şahıs iç bir şeyni itiraf etmegenini qayd ete.
Oktâbrniñ 2-nde Qırımdaki Rusiye FSB idaresi, «Tebliğ Cemaatı» islâm teşkilâtınıñ üç üceyresi yoq etilgeni aqqında esabat bergen edi.
Kreml nezaretindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi oktâbrniñ 3-nde «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtda iştirak etkenlerinde qabaatlap, üç Qırım sakini - Renat Suleymanov, Arsen Kubedinov ve Talât Abdurahmanovnı apiske qapatqan edi.
Qırım yarımadası Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ, yarımadada FSB tarafından muntazam surette jurnalistler, failler, cemaatçılar tintile ve sorğuğa çekile. Uquqimayecileri bunı farqlı tüşüngenlerge saip olğanlarğa qarşı küreş dep tanıy.
«Tebliğ Cemaatı» – siyasetten çette turğan diniy areket. 1926 senesi İndistanda Mevlâna Muhammed İlyas tarafından tesis etilgen edi. Areketniñ esas maqsadı – islâmda keniş eali arasında maneviy deñişmeler yapmaq ve içtimaiy ya da iqtisadiy vaziyetine baqmadan, bütün musulmanlarğa hitap etmekten ibaret. 2009 senesi Rusiye Yuqarı mahkemesi bu teşkilâtnı ekstremistik dep tanıyaraq, faaliyetini yasaqlağan edi.


text:
İşğal etilgen Qırımda topraq damartılarınıñ berilmesi aqqında yañı qayd bazası taqdim etildi.
Bunı Qırım «ükümetiniñ» matbuat hızmeti bildire.
Qırım «baş naziriniñ muavini» Ruslan Balbek dedi ki, yañı baza qabarcılıqtan qurtulmağa ve ükümet ve yerli idare organları arasında semereli bağ tizmege yardım etecek.
«Narazılıq meydanlarına ketmege mecbur olğan insanlar olarnıñ sayesinde para qazanğan samozahvatlarnıñ şorbacıları ya da yerli idare organlarınıñ bazı vekillerinden zarar kördiler. Birisini cedvelge ala ediler, ekincisini ise alıp taşlay ediler», – dedi memur.
Cedvelni azırlağan adamlarnıñ aytqanına köre, Rusiye Federatsiyasınıñ talaplarına köre bu reyestrge kiriş yasaq etile. Esas vazifeler – malümatnı saqlamaq ve işlemektir.
Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov dedi ki, işğal etilgen Qırımnıñ zapt etilgen topraqlarınıñ çoqusı kelecek seneniñ başında yıqtırılacaq.


text:
İyün 1-de Aqmescit şeeriniñ bir qısmı büyük qaza neticesinde suvsız qaldı.
Bu aqta «Qırım suvı» («Voda Krıma») Devlet unitar müessisesiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Gece Aqmescit şeeriniñ büyük qısmını suvnen temin etken merkeziy magistral suv ağında (Moskoltso ve Verhnâya Ukrainka rayonı) büyük qaza yüz berdi. Şimdiki vaqıtta tamir işleri alıp barıla», – dep aytıla müessiseniñ beyanatında.
Müessisede suvnen teminlemesini çarşenbe künü saat 15:00-ke qadar tüzetmege vade eteler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Avgust 4-te belgisiz şahıslar sürip kirmege tırışqan Aqmescitteki adliyeciler ofisinde eki yardımcı qız buluna, olar içinden qapatıldılar ve belli olmağanlarnıñ içine kirmelerine yol bermemege tırışa. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa bu ofiste çalışqan adliyeci Emil Kurbedinov bildirdi.
Bu vaqianı o öz zenaat faaliyetinen bağlay.
«Ofiske kirmege tırışqan insanlar özüni basqıncı olaraq alıp bara, qapını ayaqnen ura, özüni tanıtmay, iç vesiqalarnı taqdim etmey. Böyle israrlıqnı zenaat faaliyetimnen bağlayım. Odada adliyeci dosyeleri ve içinde adliyeci sırı olğan malümat bar», – dep ayttı Kurbedinov, o şimdiki vaqıtta Rostov-na-Donu şeerinde mahkemede buluna.
Onıñ sözlerine binaen, ofiste bulunğan yardımcılar üç kişini kördi, qızlar politsiyağa daa muracaat etmedi, çünki bu, adliyecilerniñ fikrince, vaziyetni kerginleştire bile.
Bundan evel tahmin etti ki, avgust 4-te o zenaatdaşlarınen beraber çalışqan Aqmescitteki ofiske sürip kirmege tırışqan insanlar, uquq qoruyıcı organlarınıñ temsilcileri ola.
Kurbedinovnıñ bildirgen malümatı boyunca Qırımda uquq qoruyıcı organlarınıñ resmiy izaatları yoq.
Rostov-na-Donu şeerinde «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanında qabaatlanğan dört Qırım musulmanı mahküm etile. Olarnıñ imayecileri Emil Kurbedinov ve Edem Semedlâyev ola.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
İşğal etilgen Qırımda Kremlniñ nezaretinde çalışqan Yuqarı mahkemede «Çiygoz davasınıñ» çerçivesinde nevbetteki toplaşuvınıñ birinci qısımında imaye tarafınıñ şaatı, faaliyetçi Nariman Celâlnı sorğulamağa devam ettiler. Bunı tenefüste Çiygoznıñ advokatı Nikolay Polozov bildirdi.
Advokay dey ki:«O (Nariman Celâl – QA) fevral 26 künü yüz bergen adise aqqında ifadelerini berdi, Ahtem Çiygoz çoqusu vaqıt oña yaqın yerde olğanını, Ahtem Çiygoz qanunsız areketler, çağıruv yapğanını, emir ve vazifeler bermegenini ayttı».
Polozovnıñ sözlerine köre, prokuror ve mahkemeciler şaattan Qırımtatar Milliy Meclisniñ nizamı ve maileviy meselelerinen meraqlana ediler. Sorğu bitken soñ prokuror, Ahtem Çiygoz içün apis müddetini daa 3 ayğa uzatmağa rica etti, albu ki onıñ apiste bulunacaq müddeti 2 aftadan soñ bitmeli.
«İmaye tarafı işbu muracaatqa qarşı deliler azırlamaq içün vaqıt kerek olğanını bildirdi. Ve mahkeme vaqıt berdi. Öyleden soñ apis müddetini uzatılmaq muracaatı baqılmağa devam etcek», – dep qoştı Polozov.
Öyleden soñ mahkeme imaye tarafınıñ daa bir şaatını sorğulamaq kerek.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, şu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqqan edi.
Rusiye mahkemesi iyül 20-de qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige böldi: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Soçi şeeriniñ umumiy adliye üçünci istinaf mahkemesi Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi, qırımlı cemaat jurnalisti Rustem Şeyhaliyevniñ imayesi bergen istinaf şikâyetlerini red etip, onı apiste qaldırdı.
Böylece, o, sentâbrniñ 15-ne qadar SİZOda qalacaq. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi advokat Emine Avamilevanıñ malümatına esaslanıp bildire.
«Beklegenimiz kibi, qarar deñiştirilmedi. Şikâyetlerimiz red etildi», – dep ayttı advokat.
Cemaat jurnalistiniñ imayesi IV Jeneva şartnamesine esaslanıp, onı qullanmağa talap etti, mabüs ise mahkemede özüni siyasiy mabüs dep saya dedi.
Rustem Şeyhaliyev 2015 senesinden berli Qırımdaki tutuv ve tintüvlerni aydınlatqan, cep telefonına foto ve video çıqarğan edi. 2019 senesi martnıñ 27-nde onı apiske aldılar. Rusiye FSBsi Şeyhaliyevni «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli saya.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Kyivde Rusiye elçiligi yanında aprelniñ 25-inde “Şiddetli rejim tatili: kurort, qaysında adam hırsızlaylar” aktsiyası keçirildi. Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, bu 34-ünci er aylıq aktsiya, onda “Crimea SOS” cemiyet teşebbüsiniñ faalleri, ilhaq etilgen Qırımda hırsızlanğan adamlarnıñ meselelerini tahqiq etmege Rusiyeden talap ete.
Aktsiya vaqtında faaller Rusiye elçiligi kirişinde, rusiye quvetçileri turğan timsaliy memuriy sıñırnı qurdı. Faaller, pasport nezaretini keçip turğan turistler sıfatında edi. Bir qaç teşkerüvden soñ bir “turistnı” tutıp aldılar ve bilinmegen yerge alıp kettiler.
“Bu performansnen biz, er adam zorlama yoq oluvnıñ qurbanı ola bilgenini köstermek istedik”, - dep aytıp berdi “KrımSOS” cemiyet teşebbüsiniñ koordinatorı Tamila Taşeva.
Faallerniñ malümatına köre, Qırımnıñ ilhaqından berli 44 qırımlı ğayıp oldı.


text:
Qazirgi ýaqıtta álem halıqtarı qoldanısında 65 álipbı bar. Abazın álipbıinde 82, al Papýa-Jańa Gvıneyanıń rotokas tilinde bar-joǵı 11 árip bar. «Eń kári árip» bizdiń zamanımızǵa deyingi 1300 jılı fınıkıyalıq álipbıde qabıldanǵan «o» árpi. Otız úś ǵasırdan beri múlde ózgermegen. Dıbıstı ǵana emes, tutas sóylemderdi beyneleytin ıeroglıfterdiń jóni bólek. «Ćjýnvenb daczıdyanb» qırıq tomdıq qıtay sózdiginde elý mıń túrli ıeroglıf tańba bar. Mısalı, murnıńız bitip, tınıs alýıńız qıındap tursa, onı kórsetetin bir ıeroglıftiń ózi otız altı tańbadan turadı!
Qazaqstan Respýblıkası Prezıdentiniń «Bolaśaqqa baǵdar: rýhanı jańǵırý» maqalası búkil túrki dúnıesiniń qızıǵýśılıǵın oyattı. Onda «Latınśaǵa kóśýdiń tereń logıkası bar. Bul qazirgi zamanǵı tehnologıyalıq ortanıń, kommýnıkacıyanıń, sonday-aq HHİ ǵasırdaǵı ǵılımı jáne bilim berý procesiniń erekśelikterine baylanıstı» dep atap kórsetken. Qazirgi zamanda latın qarpine negizdelgen álipbı lıngvıstıkalıq turǵıda tehnologıyalıq progrestiń negizgi elementteriniń biri bolıp otır.
Órkenıet kóśinen qalýǵa bolmaydı. Álem halqınıń 70 procenti latın áripterin paydalanadı. Latın álipbıine ótý týralı Ýkraına, Belarýsb, Mońǵolıya elderi de mıqtap oylanıp otır. «Eger sizder álemdik mádenıetke, Eýropa ómir saltına jaqındaymın deseńiz – latın álipbıine aýısýıńız kerek» degen Túrkıyanıń Marmara ýnıversıtetiniń professorı Hýrśıd Gyuneniń pikiri ýkraın qoǵamında úlken pikirtalasqa arqaý boldı. Ýkraına men Belarýsb aýmaǵında XIII-XVIII ǵasırlarda bolǵan Rećb Pospolıta (qazirgi Polbśa) men Lıtva knyazdıǵı jazýı latın áripteri bolǵan edi. Tipti bir ǵasır burın belarýsb gazetteri latın árpimen śıǵıp turǵan.
Til – adamzattıń sanalı qarım-qatınası negizinde payda bolıp, sodan beri úzdiksiz damý jolında kele jatqan tiri mehanızm. Sózdik qorı bes mıllıonnan asatın grek tili men nebarı 340 sózden turatın gvıneyalıq takı tili qazir bir kezeńde ómir súrýde. Jartı mıllıonǵa jýıq sózdik qorı bar aǵılśın tili álemniń klassıkalıq ádebıetinde de, álemdegi bedeli boyınśa da saltanat qurıp tur. Qazir dúnıejúzi halıqtarı arasında eń kóp qoldanıstaǵı til – qıtaydıń mandarın dıalekti (900 mln jýıq adam) eken. Odan keyin ıspan tili (332 mln), aǵılśın tili (322 mln), bengalı tili (189 mln). Derekter boyınśa álemde dıalektilerimen qosa eseptegende jeti mıńǵa jýıq til bar. Biraq, olardıń jartısına jýıǵı joyılý aldında turǵan tilder, yaǵnı ol tildi qoldanýśılar sanı on mıń adamnan az. Ǵalımdardıń esebi boyınśa 1950 jıldan beri álemde 230 til joyılıp ketken. Mısalı, Keńester Odaǵı qurılǵanda 194 ult bolsa, ıdıraǵan kezde 101 ult qalǵan.
AQŚ Vıskonsın ýnıversıtetiniń professorı Kamel Karpat «Qazaqtı ult retinde saqtaý – túrikti saqtaý degen sóz. Óytkeni eń taza qandı túrik – qazaqtar. Qazaq tili – eń taza túrik tili. Túrik teginiń tamırı da osında jatır. Túrkıyadaǵı musılmanśılıq – sol YAsaýı ýaǵızdaǵan musılmanśılıq. Men amerıkalıq túrikpin. Júregimniń bir túkpirinde qazaq tur» degen pikir aytadı. Elimizdegi túrki halıqtarı mádenı ortalıǵınıń jetekśisi Ahmet Daǵdýran «Qazaq tili – barlıq túrki halıqtarına túsinikti til.
Latın álipbıine kóśken kezde búkil túrki halıqtarına ortaq álipbıimiz boladı. Sonda barlıq túrkitildes aǵayındar Qorqıttı, ál-Farabıdi, Mustafa Śoqaydı túpnusqadan oqı aladı. Meniń oyımśa, sol kezde on segiz mıllıon qazaqstandıq qazaq tilin úyrenedi» deydi. YAǵnı álipbı halıqtardı bir-birine jaqındatatın, onıń iśinde túbi bir týıstas ulttardıń ózara ıntımaǵına kómektesetin mańızdı qural. Túrkıya bastap, Ázerbayjan, Túrikmenstan, jáne Ózbekstan jalǵastırıp, latın negizdi alfavıtke kóśti. Osı elderdiń tájirıbesin qoldaný jáne jasalǵan jumıstarın paydalaný, sonımen qatar olardıń jibergen qatelikterin qaytalamaý qajet ekeni aytpasa da túsinikti.
Q.Jubanov atındaǵı Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetinde latın álipbıine kóśýdegi qadamdardıń bastaması retinde ýnıversıtettiń Innovacıyalıq tehnologıyalar parkinen Túrkıyanıń Istambul ýnıversıtetimen birlestikte «Qazirgi túrki tilderiniń tildik úderisin zertteý» ǵılımı zerthanası aśıldı. Zerthana qızmeti aldımen qazaq tilin kırıll álipbıinen latın álipbıine aýıstırýdı meylinśe ońtaylı, júyeli júzege asırý jáne veb-saytqa negizdelgen sózdik jobası, tilaśar jobası, veb-saytqa negizdelgen qazaqśa-túrikśe jáne túrikśe-qazaqśa kompbyuterlik aýdarma júyesi, qazaq tilindegi sózderdiń semantıkalıq toptarı jobası (Kazakh Wordnet Project) jáne qazaq tilindegi sózderdiń durıs jazılýın avtomattı túrde túzetý (Kazakh Spell checking & Correction), qazaqśa sózderdi grammatıkalıq tekserý (Kazakh Syntax checker) sıyaqtı birqatar qazaq tiline arnalǵan kompbyuterlik-lıngvıstıkalıq jobalar boyınśa ǵılımı-zertteý jumıstarın júrgizýdi bastadı.
Ekinśi kezeń jańa latın álipbıiniń ótpeli on altı jobasın qamtıdı. Jobanı Qazaqstan (Q.Jubanov atındaǵı Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıteti) men Túrkıyanıń (Istanbul ýnıversıteti) kompbyuterlik ınjenerıya salasınıń ǵalım-professorları men túrkologıya, fılologıya ǵılımdarınıń professorları birlese dayındap, eki ǵılım salasınıń álemdik úzdik tájirıbeleri negizinde aldımen kompbyuterlik-lıngvıstıkalıq baǵıttaǵı ónimderdi usınadı. Onıń iśinde latın álipbıin aqparattıq lıngvıstıkaǵa sáykestendirý, oqýśılardıń jas erekśelikterine baylanıstı qazaq tilin úyretý baǵdarlaması, qazaq tilin śeteldikterge úyretý, qazaqśa-túrikśe sózdikter, qazaq tilin morfologıyalıq jáne semantıkalıq taldaý sıyaqtı óte mańızdı baǵdarlamalar bar.
HH ǵasırdıń basında latın qarpine kóśýge, emlesin jasaýǵa alǵaś nazar aýdarǵan ǵalımdardıń kóśbasında turǵan, qazaq til biliminiń negizin qalaǵan tuńǵıś professor Qudaybergen Jubanovtıń ómiri men śıǵarmaśılıǵı, lıngvıstıkalıq muraları, tildik tulǵasın oqý-ádistemelik, ǵılımı, ǵılımı-tanımdıq qırlarınan tanıstıratın eńbekter serıyasın dayındaý, jarıyalaý isi Qazaqstannıń Túrkıya Respýblıkasındaǵı elśiliginiń qoldaýımen «Ólketaný», «Qazaqstandaǵı 100 jańa esim» jobası arqılı júzege asırılýda. Eńbekter túrik tiline aýdarılıp, qazaq tilindegi nusqası latın álipbıinde usınıladı.
Osılardıń iśinde aýız toltırıp aytýǵa tatırlıq jańa jobanıń biri «Qazaq tilindegi mátin jıiligin taldaý júyesi». Jańa latın alfavıtinde jazılǵan qazaqstandıq mátinderdi jáne qujattardı taldaý úśin ázirlenetin onlayn-baǵdarlamalıq júye lıngvısten muǵalimderge deyin, psıhologtardan kompbyuterlik ǵalımdarǵa deyin paydalanýśılardıń keń aýqımdı qajettilikterin qanaǵattandıratın kompbyuterlik lıngvıstıkalıq joba. Mátindi taldaý lıngvıstıkada, psıhologıyada, kompbyuterlik ǵılımda qoldanılatın kóptegen ádisterdiń biri. Avtordıń mátini nemese kitabına piśin jáne mazmundı taldaý jasaý jáne śeśý, mátindegi keybir mátinderdiń jıiligi tekseriledi. Osılayśa, jazbaśa sıpattama jáne jazý stıli týralı aqparat aśıladı. Avtordıń ıntellekti men sózdik qorınıń kókjıegi anıqtaladı. Qazaq tilin oqıtý barısında mátindik jıilikterdiń taldaýı ártúrli grammatıkalıq pánder boyınśa oqýśılardıń tapsırmaların qarastırý kezinde qoldanıladı. Osılayśa, osı mátinderden stýdenttiń jasına, grammatıkasına, jazý stıline qaray áńgimelesý qabileti týralı aqparatqa qol jetkiziledi.
Qazaq tilindegi mátinderdi jıilikte taldaý barısında, birinśiden, mátinde qamtılǵan maqalalar kórsetiledi. Bul materıaldar «Natural Language Procece» arqılı ázirlenip, olardıń qosımśalarına kiris retinde engiziledi jáne ári qaray taldaý júrgiziledi.Mátin jıiligin taldaý qazaq tilindegi fonologıya, morfologıya, sıntaksıs nemese grammatıkalıq jáne semantıkalıq taldaý úśin paydalanılýı múmkin kóptegen derekterdi kórsetedi. Qolmen jasaý úśin kóp ýaqıttı qajet etetin jáne is júzinde múmkin emes bolıp tabılatın bul process cıfrlı kitaphanalarda, aqparattı izdeý jáne izdeý júyelerinde jıi qoldanıladı. Mátinderdegi arnayı ataýlar men nısandar (adam, mekeme, geografıyalıq element ataýları, tehnıkalıq termınder, qısqartýlar, kúnder men sandar jáne t.b.) mátinderge qatıstı kóptegen qosımśalar da mańızdı. Durıs anıqtaý, olardıń jıiligin tabý kóptegen salalarda, mısalı, medıcınada adamnıń aqıl-oyınıń damý deńgeyin anıqtaýǵa, áleýmettik medıa-taldaý jasaýǵa, jasalǵan qılmıstardı taldaý maqsatında, mamandardı qızmetke qabıldar aldında oy-órisin tekserýge kerek.
Qorıta aytqanda, bul jobanı zaman talabı men ǵılım damýınıń deńgeyine qaray qalaǵan baǵıtta órkendete berýge boladı. Memlekettik tildiń qoldaný ayasın keńeyte otırıp til men ádebıette, bilim berý salasında, sayasatta, medıcınalıq psıhologıyada, quqıq qorǵaý jáne sot saraptamalıq qızmetinde, saýda men bıznes baǵıtında qajetti arnayı baǵdarlamalar jasap, dayın ónimdi satýǵa boladı. Cıfrlandırý jáne «jasandı ıntellekt» degenniń bul da bir tarmaǵı. Bul birikken jobanı zertteýge, júzege asırýǵa Istanbul ýnıversıtetiniń professorları Atakan Kýrt pen Ismet Bıner, Qazaqstan tarapınan Q.Jubanov atındaǵı Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń ǵalımdarı Baýırjan Amankeldiulı men Gúljan Śoqım birlesip jumıs isteýde. Ǵılım-bilim salasında tájirıbesi ozıq elderden úyrenerimiz kóp. Dóńgelengen dúnıeniń tórt burıśındaǵı ǵılım-bilimge qatıstı sonı jańalıqtar, śet elderdegi áriptestermen kásibı qarım-qatınastar, aytatın jańalıǵı bar ǵalımdar, bizge osılardıń bári-bári qajet. Zamannıń ozıq ilimimen qarýlanǵan kókirek kózi oyaý śákirtter el bolaśaǵı úśin ter tógeri anıq. Ýnıversıtettiń negizgi mindeti jáne qasıetti parızı osınday talaptı jastarǵa sapalı bilim men ayqın baǵıt-baǵdar usıný. Sonda «Óziniń tarıhın, tilin, mádenıetin biletin, sonday-aq zamanına layıq, śet tilderin meńgergen, ozıq ári jahandıq kózqarası bar qazaqstandıq bizdiń qoǵamımızdıń ıdealına aynalýǵa tıis» degen ustanım batıl túrde júzege asadı.
Ayśýaq DÁRMENULI,
Q.Jubanov atındaǵı Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıteti,
Halıqaralıq ıntımaqtastıq ortalıǵınıń aǵa ǵılımı qızmetkeri


text:
Alınğan ilk malümatqa köre, Saq rayonında yol qazasınıñ sebebi - aydayıcınıñ dümende yuqlap qalğanı oldı. Qaza neticesinde 6 bala zararlandı.
Bu aqta Devlet avtomobil teftişiniñ matbuat hızmeti haber ete.
Bu malümatqa köre, sekiz azalı qoranta, şu sıradan altı bala, bulunğan “Reno” maşnası Aqyar tarafına yol tuta edi. Aydayıcı, dümen başında yuqlap qaıp, yoldan tış çıqtı ve qorağa uruldı.
Yol qazası neticesinde 6 adam zararlandı, episi - balalar.
Noyabrniñ 8-inde saba Saq rayonında, Hersondan Aqyarğa yol tutqan mikroavtobus iştiraginen yol qazası yüz berdi.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko BMT (OON) Baş Assambleyası 72-nci sessiyasınıñ ilhaq etilgen Qırımda insan aqları bozulğanı boyunca qabul etilgen rezolütsiyasını alğışlap, «Qırım meselesi» halqara arenada aktual olıp qalğanını qayd etti.
«Rezolütsiyanıñ müellifdeş ve oña qol tutqan Ukrainağa bağlı Qırımnıñ kerçek dostlarına minnetdarım. Moskvanıñ «Qırım meselesini» qapatmaqnen bağlı gibrid teşebbüslerine baqmadan, Qırımnıñ azat etüvindeki halqara cebe quvetleşe», – dep yaza prezident Faceboookta.
Dekabrniñ 19-nda BMT (OON) Baş Assambleyası Qırımda insan aqları boyunca rezolütsiya qabul etti.
Rey berilgen soñ, vesiqanıñ qabul etilmesine 70 devlet qol tuttı, 26-sı – qarşı çıqtı ve 76-sı – bitaraf oldu. Rezolütsiyağa qarşı çıqqanlar arasında Ermenistan, Beyazrusiye, Rusiye, Suriye, Zimbabve ve başqaları bar.
Vesiqada Rusiye BMT (OON) Halqara mahkemesiniñ Qırımda qırımtatar halqı Milliy Meclisiniñ yasaqlanmasınen bağlı qararnıñ lâğu etilmesi ve yarımadada ukrain ve qırımtatar tillerinde tasil berilüvinen bağlı muvaqqat tevsiyelerniñ temin etilmesi talap etile.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey.Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü olaraq qabul etti.


text:
Saim Osman Karahan
Saim Osman Karahan (1939 s. fevral 5, Köstence, Romaniya - 2015 s. aprel 23, İstanbul, Türkiye) - Qırımtatar tilşınas ve yazıcısı.
AyatıDeñiştir
Qartbabaları Qırım Cenki soñrasında 1860-larda Qırımdan o zamanlar Osmanlı toprağı olğan Dobrucağa köçkenler. Baba tarafı Qırımnıñ şimalindeki Qart Qazaqtan (Tavriçeskoye) Dobrucadaki Köstel köyüne, ana tarafı ise Yaltadan Dobrucadaki Taşpınar köyüne köçmege mecbur etildiler. Babası Sait Osman Köstencede cemaat tarafından sevilgen ve sayılğan bir din adamı edi. Anası Raziye de romen ve türk mekteplerinde oquğan zeki ve becerikli bir ev hanımı edi. Raziye hanımnıñ 8 balası oldı. Bulardan dörtü küçük yaşlarda vefat ettiler.
Balalığı II Cian Cenkiniñ qıyın işğal yıllarında çoqluqnen fuqare qorantalarnıñ yaşadığı Koşu maallesinde keçti. Köstence 1940-1944 arasında alman işğalinde edi. Şeer cenk boyunca em almanlar em de ruslar tarafından bombalana edi. Soñrasında ruslar keldi. Saim Osman bu vaqıtlarda Köstencedeki tatarlarnıñ Qırımdan kelgen çoq sayıda kişini evlerinde musafir etip saqlağanlarına şaat oldı.
Cemaatnıñ “Ocaqay” (Oca Aqay) lağabınen hitap etilgen babası Sait Osman ve anası Raziye Osman balalarını milliy ve diniy ikâyeler añlataraq östürdiler. Soñraları Ocaqay adı romenler tarafından bile Osman ailesiniñ balalarınıñ lağabı olaraq qullanıla keldi.
Saim Osman oqumağa meraqlı, derslerinde soñ derece muvafaqiyetli bir talebe edi. Sınıf ve mektep birincisi edi. Bu muvafaqiyeti içün Qırımdaki Artek qasabasında olğan Sovetlerniñ büyük ve meşur “pioner” (izci) lagerine ketmege aq qazandı. Lâkin babasınıñ din adamı olğanı sebebinen vatanı Qırımnı körmek imkânı qolundan alındı. Bu adise Saim Osmannıñ bala ruhunda teren tesirler bıraqtı.
Mektep seneleri boyunca dünya edebiyatınıñ belli yazıcılarınen tanış olmaq ve kütüphanelerde bu yazıcılarnıñ eserlerinni oqumaq fırsatı taptı. Ancaq Türk Dünyasına ait eserlerni tapmaq mümkün degil edi. Hatrında sadece anasınıñ Emel Mecmuasından oqup aytıp bergen malümat ve ikâyeleriniñ qırıntıları bar edi. Yaşlıq yıllarında tatarca ve romence şiirler yazdı. Romenceden tatarcağa tercimeler yaptı.
Litseyni bitirgen soñ bir vaqıt tornacı çıraqlığı yapıp zenaat ögrendi. 1956-da Bükreş Universitetinde matematika-fizika bölümine kirdi. Üçünci kursta iken hastalanıp fakultetten ayırılmağa mecbur oldı. 1959 senesi evde hastalıqnen keçti.
Köy ocalığına muracaatları Mecidiye ve Karaömer tasil müdirlikleri tarafından red etildi. Köstence limanında bir işke kirdi, bir ay soñra evraqları tetqiq etilgen soñ, işten çıqarıldı. Kene limanda, bir başqa işke kirip (1960) kereste depolama ve sevk işlerinde çalıştı. Bir zenaat ögrenmek niyetinen Tersanege (SNC-ge) keçti. Gemi motorları ve ya elektrikçilik kursu açıluvını beklep eki yıldan ziyade bir zaman gemi boyacılığında çalıştı.
Maruz qaldığı bu ayrımcılıq sebebinen Türkiyege köçmege qarar berdi. 1963 senesi fevral ayında Türkiyege köçmek içün pasport talap etti. Bir yıldan ziyade bir zaman emniyet teşkilâtı tarafından sorğulanmalar, oyalanmalar ve onı qararından vazgeçirmek içün yapılğan ikna körüşüvlerinden keçti. 1964 yılı başında kene bir işsizlik devri keçirdi, keçici işlerde çalışıp niayet 1964 s. aprelniñ 2-sinde Türkiyege köçmek içün geminen yolğa çıqtı.
Aprelniñ 3-ünde o endi Türkiyede, İstanbulda edi. Saim Osman olğan adına, Türkiyedeki soyadı qanunına köre, Karahan soyadını qoştı.
Türkiyede Emel mecmuasını yañıdan neşir etmege başlağan Müstecib Ülküsal, İbrahim Otar, İsmail Otar kibi Emelcilernen tanış olıp dostluq qurdı. Aynı yaz Anqarada Elektrik Kurumında işke kirip başladı. Bir yandan da İstanbul Tehnik Universitetiniñ elektrotehnik fakulteti imtianını berip universitetke kirdi. Qulaqlarından raatsızlandı ve muvafaqiyetsiz bir ameliyat keçirdi, eşitme ğaybına oğradı.
Bir yıl soñra maddiy imkânsızlıklar sebebinen mektepni taşlamağa mecbur qaldı. Anqarağa qaytıp Elektrik Kurumındaki işine devam etti. 1966-da tekrar universitetke kirdi. Bu sefer Fransız tili ve edebiyatı aqşam bölümine kirdi. 1967 ve 1969 yıllarında eki qulaq ameliyatı daa oldı. 1970 senesinde fakultetten mezun oldı. Bütün Türkiyeni şeer-şeer kezip kördi. Avropa seyaatına çıqıp kene pek çoq şeer körip tanımaq imkânı oldı.
1974 senesi ayatını Nermin hanım ile birleştirdi ve ömür arqadaşınen İstanbulğa yerleştiler. Oğulları Özgür ve Haluk İstanbulda doğdılar.
1975-ten soñra Emel Dergisini çıqarğan Müstecib Ülküsalnıñ etrafında Sabri Arıkan, Abdullah Zihni Soysal, Yusuf Uralgiray kibi Qırım davası hızmetkârları ile körüşüv ve fikirleşüv fırsatı taptı. Ülküsalnıñ Dobruca ve Türkler adlı eserindeki (1966, İstanbul) Dobruca haritasını sızıp azırladı.
1990 senesinde emekli olğanına qadar bir tekstil fabrikasında muasebe işlerinde çalıştı.
Emekliliginden soñra dernek faaliyetlerine daa sıq bir şekilde iştirak etmege başladı. İstanbul Qırım Derneginde Zafer Karatay, Celal İçten, Niyazi Elitok, Murat Vatansever kibi Emelciler ile tanıştı. 1995 senesi Müstecib Ülküsalnıñ doğğan künü merasimi esnasında Mustafa Abdülcemil Qırımoğlu ile tanışmaq fırsatı taptı.
2001 senesi IV Qırımtatar Milliy Qurultayına qatnamaq içün ayatında birinci defa Vatan Qırımğa barıp oldı.
Luğat azırlama çalışmalarına yaşlıq yıllarında tutqan notlarınen başladı. Romaniya Dobrucasında çıqqan bütün yazılı edebiyat örnekleri, diger türk lehçeleri luğat ve grammatikaları kibi keñ mündericeli eserlerden de faydalanıp 3 cıltlıq Dobruca Kırımtatar Ağzı Sözlüğüni tamamladı.
Yarım asırdan ziyafe sürgen ve bu zaman zarfında qarşılaştığı pek çoq aksilik, sıqıntı ve zorluqqa rağmen azırlağan luğatı 2012 senesi Romaniyada bastırmağa muvafaq oldı.
Luğattan başqa Dobrucadaki qırımtatar edebiyatınıñ klassik sayıla bilecek yazıcı ve şairlerine ait yazı ve şiirlerni toplap cıyıntıqlarda bir arağa ketirdi. Mehmet Vani Yurtseverge ait türme hatırlavlarını da içergen "Dobrucanıñ Davuşı - 3" ile İsmail Ziyaeddinniñ eserlerini bir arağa ketirdigi 2 cıltlıq "Saylama Eserler" adlı kitapları 2013 senesi dekabr ayında Romaniyada basıldı.
Saim Osman Karahanğa 2013 senesi Bekir Çoban-zade mukâfatı 2013 s. mayısnıñ 24-ünde Qarasuvbazarda ve 2013 senesi Mehmet Niyazi mukâfatı ise 2013 s. noyabrniñ 30-ında Romaniyanıñ Mecidiye qasabasında taqdim etildi.
2015 s. martnıñ 25-inde Qırımtatar yazıcılar birligi fahriy azalığına qabul etildi.
Saim Osman Karahan 2009 senesinden berli, İstanbulda neşir etilgen Emel Dergisiniñ yazı işleri müdirligini ve Bahçesaray dergisiniñ yazı işlerini alıp bardı.
Qırımtatarca, Türkçe, Romence, Rusça, Frenkçe ve Latince bilgen Saim Osman Karahan 23 Aprel 2015te İstanbulda vefat etti.
KitaplarıDeñiştir
- Dobruca Kırım Tatar Ağzı Sözlüğü (2012)
- Dobruca Hikâyeleri (2011)
- Ant Etkenmen - Numan Çelebi Cihan (2002)
- Ocaqay (2015)
Neşirge Azırlağan kitaplarıDeñiştir
- Kırım Hikâyeleri -1 (2015)
- Molla Abbas Frenğistan Diyarında - İsmail Bey Gaspıralı (2014)
- Dobruca'nın Davuşı I-II-III - Mehmet Vani Yurtsever (2003,2013)
- Saylama Eserler I-II - İsmail Ziyaeddin (2013)
- Kültürümüzün Meseleleri - Ahmet-Naci Cafer Ali (2012)
- Türkniñ Öz Qardaşı - Tahsin İbrahim (2011)
- Qırım - Necip Hacı Fazıl (2011)
- Dobruca'dan - Müstecib Ülküsal (2007)
- Ömürniñ İçinden - Vasfiye Qıpçaq (2004)
- Balalar İçün - Vasfiye Qıpçaq (2004)
- Sagış - Memet Niyazi (2003)
Tercime kitaplarDeñiştir
- Kökünden Koparılmış - M.Can Aktaş (2013) Frenk tilinden tercime
BağlantılarDeñiştir
- Saim Osman Karahan (Türkçe)
- Bekir Çobanzade Ödülleri’nin galipleri belli oldu
- Bekir Çobanzade Ödülleri sahiplerini buldu
- 2013 Mehmet Niyazi Ödülü Saim Osman Karahan'a verilecek
- Saim Osman Karahan, Mehmet Niyazi Ödülü’nü törenle aldı
- Dil Araştırmaları Güz 2013, Sayı 13. Yayın değerlendirme ve Tanıtma - Işılay Işıktaş Sava
- Saim Karahan ve Zafer Karatay Kırım Tatar Yazarlar Birliği üyesi
- Saim Osman Karahan vefat etti.
- yшeл из жизHи kpыMckoTaTapckий yчeHый, пaTpиoT CaиM OcMaH KapaxaH


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Ukraina prezidenlik cedveliniñ birinciligi deñişti.
İşte, bu birinci sefer degil, em de soñki sefer degildir. Ekinci turğa iddiası olğanlarnıñ farqı büyük degil ve öz qararını almağanlar çoq (23%). Saylavğa altmış kün qalğanda, birinci turnıñ neticelerini tahmin etmek qıyın.
Vladimir Zelenskiy fenomeni yañı degil. Deñizşmegen sımalardan boldurıv, siyasetke beklenilmegen şahıslarnıñ kirgenine bütün dünyada sebep ola edi. Tamam bu Donald Trump ve Emmanuel Macronğa yol berdi: olğan farqlılıqlarğa baqmadan, ekisi de eski bet-sımalardan bezgen adamlarnıñ reylerini ala edi.
Amma ne ise, şimdiki raqamlar ğalebe Zelenskiyniñ olacağını temin etip olamaz. Bunıñ bir sebebi bar: o indemegence, reyting yüksele.
“Üçünci küç” ya da “çetten kelgen insan” sıfatında olğan şahıslarnıñ yekâne şansı - olduqça belgisiz ümütler bermek, başqalarğa oşamamaq
Siyasiy olimpke “üçünci küç” ya da “çetten kelgen insan” kibi tırmaşmağa tırışqanlarnen, vaqıt kimerde accı şaqa ete. Çünki böyle şahısnıñ yekâne şansı - olduqça belgisiz ümütler bermek, başqalarğa oşamamaq. Soñunda saylayıcı sen içün degil de, sanki başqalarğa qarşı rey bere.
Sen bu qaidege boysunğance - reytingiñ köterile. Adamlar seniñ soyadıñnı çeşit-türlü ümütler ile sotsiologlarğa ayta. Bazıları seni “acizlerniñ qorçalayıcısı” ve serbest bazar etüvniñ tarafdarı kibi köre. Ücüz fiyatlar ve mahkeme islâatını istegenler de seniñ içün rey berir. Silâ ruhsetini istegenler ve topraq satuvına qarşı çıqqanlar da saña tarafdar olur. Sen sessiz qalğance - er saylayıcı saña ümütlerini besler. Ve sen tamam olarnı ömürge keçireceginden emin olur.
Amma namzet endi aytıp başlasa - onıñ reytingi eksile.
Onıñ susqanını razılıq ve kelişiklik kibi qabul eteler. Amma onıñ cevapları mükemmek qaramannıñ sıfatını yoq ete bile
Er açıqtan-açıq aytılğan şeyden saylayıcınıñ közü qayta bile. Adamlarnıñ öz uydurğan ümüt-beklevleri yerine ayrı bir adam kele, öz niyetlerinen, öz dünya baqışlarınen. Onıñ susqanını razılıq ve kelişiklik kibi qabul eteler. Amma onıñ cevapları mükemmek qaramannıñ sıfatını yoq ete bile.
Budır - “Yañı” ve “hatasız” insan sıfatında kelmege istegenlerniñesas meselesi. Saylayıcınen “bal ayı” çoqqa sürmey - qanfet-çeçek devriniñ yerine erkünlik yaşayış kele. Sen başqasınıñ arzusı olğance - saña çoq şeyni afu eterler. Amma sen muayyen sıfatıñ tiklenilse - eyforiya bite.
Saylavlarnıñ birinci turunace eki ay qaldı.
«Fikir» rubrikasında ifade etilgen fikirler muelliflerniñ öz noqtai-nazarlarını aks etip, muarririyetniñ noqtai-nazarını aks etmesi şart degil


text:
İyün ayında Havfsızlıq şurasında reislik yapqan Rusiye ekinci sefer vesiqanı teklif ete. Rusiye diplomatları Ukraina şarqındaki vaziyetniñ kerginleşmesini toqtatmaq ve ükümet orduları ve silâlı birleşmeler arasında zıddiyetni yoq etmek ıntıluvları aqqında resmen bildirgen ediler.
Birleşken Milletler Teşkilâtında Rusiye elçisi Vitaliy Çurkin bildirdi ki, leyhada Havfsızlıq şurasınıñ diger azaları tarafından seslendirilgen fikirler mevcut, şu cümleden Ukraina mustaqilligi ve topraq bütünligi qayd etile.
Mart ayında Rusiye Qırımnı işğal etken soñ, halqara toplulıqlar onı teñqitke oğratıp başladılar. AQŞ ve NATO, Rusiyeni, Ukrainada Rusiyege qol tutqan separatistlerge silâ berüvinde qabaatlaylar.


text:
AQŞ temsilciler palatası mudafaağa umumen 716 milliard dollar masraf etilecegine dair qanun leyhası qabul etti. Bunıñ içinde Ukrainağa uçucı arbiy yardım olaraq berilecek 250 million dolar da bar. Bu aqta «Amerika sesi»niñ rus hızmeti haber ete.
Vesiqa aynı zamanda rusiye silâsı yerine amerikan silâsını satın alğanlar içün rağbetlendirgen tedbirler de kirsete.
Senat tasdıqlamaq kerek olğan qanun leyhasına palatada 359 kişi qolt tuttı, 54 qarşı çıqtı.
Qanun leyhasına binaen, Rusiyeden silâ satın alğan devletler, bundan soñ amerikan silâsına keçken taqdirde, AQŞ olarğa qarşı sanktsiyalar kirsetmeycegine işana bileler.
Bu şart mudafaa naziri James Mattisniñ ricasına binaen milliy mudafaa qanun leyhasına kirsetilgen edi.
Söz, 2017 senesi Kongresste ekseriyet tarafından qabul etilgen Amerika muhaliflerine sanktsiyalar vastasınen qarşılıq kösterüv Qanunına köre kirsetilgen sanktsiyalar aqqında kete.
Moskvanıñ istiqrarsızlıq areketleri, şu cumleden, saylâvlarğa qarışuvı içün cezalamaq maqsadınen kirsetilgen bu qanunnıñ, Rusiye mudafaa sanayısınen iş tutqanlarğa qarşı sanktisyalar kirsetilüvinen alâqalı bölügi de bar.


text:
Qırımda yañı oquş yılına azırlıq köreler: mekteplerde ana-babalardan balaları ögrenecek tiller aqqında soraylar.
Keriçte yerli mekteplerniñ ana-babalarına anketalar berildi. Mında ukrain ve qırımtatar tilleri ögrenilmesinen bağlı sualler berile.
Qırım.Aqiqat saytınıñ mühbiri bildire ki, ana-babalarğa cevapnıñ dört variantından birisini saylap almağa rica etile. Mektep memuriyeti ukrain ve qırımtatar tillerini fakultativ ya da fen olaraq ögrenilmesini teklif ete.
Belki de, bu soraştıruvnıñ maqsadı – ukrain ve qırımtatar tilini ögretmek kerekliginiñ derecesini belgilemektir.
Anketada qayd etile ki, faaliyet «Rusiye Federatsiyasınıñ oquv planına köre» keçirile.
Qırım mekteplerinde ukrain ve qırımtatar tilleri dersleriniñ kerekligini belgileyler
Qırımda yañı oquş yılına azırlıq köreler: mekteplerde ana-babalardan balaları ögrenecek tiller aqqında soraylar.


text:
Qırımtatar milliy Meclisiniñ Herson vilâyeti Geniçeskte ötkerilecek toplaşuvı iyül 4 künü aqşamına yaqın başlanacaq.
Qırım.Aqiqat mühbiri bergen malümatına köre, toplaşuv iftardan soñ açılacaq.
Evel Meclis işine saat 15:00 başlamaq kerek edi, amma qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev keç qalğanı sebebinden toplaşuvnı aqşam vaqtında keçirmege qarar alındı.
İftar saat 20:00 (Kiyev vaqtı boyunca) olacağı içün Meclis azaları toplaşuv yarı gecege qadar devam ete bilecegini tahmin eteler.
Bundan evel, saat 19:30, toplaşuv iştirakçilerini qarşılaycaq icadiy milliy taqımlarnıñ çıqışları planlaştırıla.
Meclis azaları toplaşuv keçecek yerli «Komfortnıy» musafirhanesinde yerleşecekler. Mında endi Meclis reisi Refat Çubarov, muavinleri Ahtem Çiygoz, Nariman Celâl kelip çıqtı. İştirakçilerniñ daa bir qısmı yolda ketmekteler. Kiyevden keleyatqan Mustafa Cemilev de şu cümleden.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ sözlerine köre, Meclisniñ bazı bir azalarını sıñırda federal hızmetiniñ hadimleri çağırıp, olarnen «tenbileyici subetlerni» keçire edi.
Qırımtatar milliy Meclisiniñ toplaşuvı Geniçeskte iyül 4 ve 5 künleri ötkerilecek. Kün tertibinde 2014 senesi mart 29 künü qırımtatar milliy Qurultayı VI-ncı çağıruvnıñ azaları tarafından qabul etilgen «Qırımtatarlarnıñ Vatanda öz kelecegini belgilemek aqqı» qararınıñ yerine ketirilüv ketişatı ve nevbetteki Qurultaynıñ ötkerilüv tarihı ve kün tertibi ile bağlı meseleler baqılacaq.


text:
Bu raatlıq künleri Youtube-de Ukraina gimni yanğırağan toydan video aşkâr etildi.
«Qırımda toy» serlevalı video avgust 10 künü peyda oldı. Mında musafirler quvanç ile Ukraina gimnini icra eteler.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgeninden soñ, yarımadada Ukraina aqqında hatırlatqan er bir şey tarik olaraq tanıla ve yasaq etile.
Misal içün, Aqmescitte yerleşken qırımtatar milliy Meclisi binası üzerinde yelpiregen Ukraina bayrağı ile bağlı zidditeler bir qaç kere yüz bere edi. İyül 15 künü şeer yolbaşçılığı binasında Ukraina bayrağını tiklegen Yalta sakinini ise militsiya yaqaldı.


text:
«Ukrainskaya pravda» neşiriniñ yañı baş muarriri qırımtatar jurnalisti Sevgil Musayeva oldı. Bunı neşirniñ baş muarriri ve saibi Alöna Pritula Facebook içtimaiy ağında bildirdi.
Alöna Pritulanıñ bildirgenine köre, «keyfiyetli jurnalistikanen meraqlanğan insanlar» Musayevanıñ adını bileler.
Onıñ qayd etkenine köre, muarririyet deñişmeleri «Ukrainskaya pravda» neşirinden Mustafa Nayyem ve Sergey Leşçenko kibi meşur müelliflerniñ siyasetke ketkenlerinen bağlıdır.
«Bizler eñ eyi insanlarımıznı parlamentke berdik. Olarnıñ yerine cesür, er şeynen meraqlanğan ve aqıllı insanlar kele. «Ukrainskaya pravdanı» yañı seviyege kötermek içün. Bizler memleketniñ birinci saytı olıp qalamız, lâkin çoqtan deñişmegen edik. Yañı ğaye ve bilgilernen insanlar keldi, olarnıñ közleri yana, olar memleketni deñiştirecek, zenaatında kendi izini qaldıracaq olalar», – dep yazdı Alöna Pritula.
«15 minut» saytı bergen malümatqa köre, Sevgil Musayeva – milleti qırımtatarı olğan ukrain jurnalistidir. 2011-2013 seneleri o, «Forbes Ukraina» mecmuasınıñ mühbiri edi, 2014 senesi Hubs iş internet-neşirini açtı ve onıñ baş muarriri olğan edi. Beş kere «Premiya delovıh krugov PRESSzvaniye» mukâfatını alğan edi.
«Ukrainskaya pravda» Ukrainanıñ eñ meşur internet-neşirlerinden biri ola. Er kün onı aman-aman 800 biñ insan oquy.


text:
Qırım yaşları, Rusiye işğaline baqmadan, ukrain arbiylerine qol tuta, dep bildirdi Ukraina Milliy havfsızlıq ve mudafaa şurasınıñ spikeri Andriy Lısenko.
«Tavriya devlet agrotehnologik universitetiniñ studentleri «Studentler – ATO iştirakçileri içün qan donorları» hayriye aktsiyasında iştirak ettiler», – dedi o.
Lısenkonıñ aytqanı kibi, ukrain gençleri bergen qannı arbiy hastahanelerge yollaycaqlar.
Tavriya devlet agrotehnologik universiteti Zaporojye vilâyeti Melitopolde yerleşe. Bes-belli, aliy oquv yurtunıñ studentleri arasında qırımlılar da bardır.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Advokat Mark Feygin Rusiye ve işğal etilgen Qırımğa qırımtatarlarnıñ yetekçisi Mustafa Cemilevniñ kiriş yasaqlağı aqta qarar Rusiye Federal havfsızlıq hızmetinde alınğanını bildirdi.
Bunı o öz Twitterinde yazdı.
«Mustafa Cemilevniñ temsilcisi olğanımnıñ neticeleri peyda ola. Niayet. Oña kirişni FSB yasaqladı!», – yazdı o.
2014 senesi Mustafa Cemilevniñ Qırımğa kirişi beş yılğa yasaqlandı, aynı şu senesi iyül ayında bu kibi yasaq Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarovğa berildi. Cemilev işbu qararğa Rusiye mahkemelerinde itiraz bildire. 2015 senesi Moskvanıñ Basman mahkemesi Mustafa Cemilevniñ Rusiye, şu cumleden işğal etilgen Qırımğa da kirişini yasaq etti.