text:
İldä nilär bulıp yata? - 24.III.2008
►Umartaçılar turistlarnı cälep itmäkçe ►Qazanda taciklar Näwrüzne bäyräm itte ►Amerika wä Tatarstan qız satuçılarnı totmaqçı
►Umartaçılar turistlarnı cälep itmäkçe
Rusiäneñ turizm agentlığı belän Tatarstan arasında kileşü imzalandı. Fermerlar da turbiznesnı üz itmäkçe. Başta bu yaña şöğelne umartaçılar sınap qararğa buldı.
Umartaçılar idaräsenä turistlarnı törle ısullar belän cälep itergä teläwçe umartaçılar da yış kilä başlağan. Qayberäwlär umartalıqlarda maxsus yortlar tözep, anda yataqlar urnaştırıp, şulay uq sixätle hawa belän däwalaw urınnarı açu uyları barlığı turında beldergän. Bügenge köndä Tatarstanda 123000 umarta oyası bar. Ä umartaçılıq belän şöğellänüçelär yıldan-yıl arta bara. Anatolíy Ğamzov bügenge köndä anıñ yuğaltularğa duçar bulmağan iñ keremle biznes ikänlegen dä äytep uzdı.
Tatarstanda, ğädi genä itep äytkändä, älege yaña yünäleş- “bal turizmı” berençe adımnarın ğına yasarğa cıyına. Ğamzov äytüençä, Başqortstanda umartaları bulğan, tawlı matur tabiğät qoçağına turistlarnı cälep itä başlağannar inde. Alarnı tabiğät belän xozurlandırıp, atqa atlandırıp alıp kilälär, bal belän sıylıylar häm quray moñnarı tıñlatalar ikän.
Tatarstan räsmiläre belderüençä, uzğan yıl respublikağa 800 meñnän artıq turist kilgän. Bu san 2006 yıl belän çağıştırğanda 25 prosentqa artıq. Ä çit illärdän kilüçelär isä yaqınça 80 meñ dip belderä räsmilär. Küpçelege Germania, Törkiä, Quşma Ştatlar, Britania, İtalia, Fransia häm İzraildän.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Amerika wä Tatarstan qız satuçılarnı totmaqçı
AQŞ Ustisia ministrlığınıñ Rusiädäge daimi wäkile Terry Kinney.
Tatarstandağı keşe xoquqları buyınça cawaplı, eçke eşlär ministrlığı kebek oyışmalar häm AQŞ Däwlät departamentı belän bergäläp Qazanda ğämäli cıyın oyıştırdı. Ul “Keşelär belän säwdä itü, xalıqara oyışqan cinayätçelek belän köräş problemaları” dip atala. Cıyılışta qatnaşuçı, AQŞ Ustisia ministrlığınıñ Rusiädäge daimi wäkile Terry Kinney “Azatlıq” xäbärçesenä Tatarstan milisionerları belän xezmättäşlekläre daimi häm nıq buluın rasladı.
Tik ike ilneñ eçke eşlär, xoquq saqlaw sistemalır ike törle şartlarda eşläp öyrängän. Tradisialäre dä törle. Şulay buluğa qaramastan, Terry Kinney politseyskiylar häm milisionerlar arasında ällä nindi ayırma yuq di. Kinney Rusiä genä tügel, Tatarstan belän dä xezmättäşlek kiräk di. “Bezgä xezmättäşlekkä çiklär yuq. Şul maqsattan uzğan yılnı Tatarstandağı prokuratura häm eçke eşlär xezmätkärlären üzebezgä çaqırıp täcribä dä aldırttıq” , - dip söyläde ul. Terry Kinney ayırmalarğa qaramastan, xezmättäşlek öçen zur säbäp bar di. Ul soñğı distä yıllarda cinayätçelekneñ xalıqara berläşep häm kiñ itep eşli başlawın kürä. Şulay uq keşelärne ireksezläp yäki qollıqqa satu oçraqlarında ğädättä törle illärneñ cankisärläre berläşep qatnaşa. AQŞ xoquq saqlawçıları Rusiäne şundıy ğämällärgä qarşı bergä köräşergä dä çaqıra.
Xezmättäşlek yulı Könbatışqa da, Tatarstanğa da faydalı
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Qazanda taciklar Näwrüzne bäyräm itte


c: text/html

text:
Bıyıl Ulyan ölkäse tatarları öçn başqarılaçaq eşlärneñ küläme küpme aqça buluğa bäyle. Çığanaqlarnıñ bay bulmawı da, uzğan atnada cıyılğan Milli mädäni möxtariätneñ plannarın da bik tormışqa aşırırlıq tügellegen kürsätä. Ölkä xakimiäteneñ bülep birgän küpmeder aqçası da ölkä sabantuyına kitär digän faraz bar. Bıyıl bu bäyräm ölkä külämendä Dimitrovgrad şähärendä oyıştırılaçaq.
Semberdä tatar kompozitorı Firzär Mortazin bulıp kitte. Professional muzıkanı yaratıp tıñlasalar da çittä yäşäwçe millättäşlärebez tamaşalardan xalıq köylären kübräk kötä.
Airat İbrahim, Sember

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jenevada urnaşqan BMOnıñ keşe xoquqları komisiäse ike yıl rättän Belarus häm Törkmänstan xökümätlären xoquqlarnı qısuda xökem itep kilä.Komisiä bıyıl Belarusta keşe xoquqlarınıñ torışın tikşerü öçen mäxsus wäkil bilgeläde.Komisiädä Yevropa Berlege ximäyäsendä äzerlängän Rusiäneñ Çeçnädäge aksiälären tänqitlägän rezolutsiä proyektı ütä almadı.
Belarusta barğan represiägä borçılğan komisiä anda keşe xoquqların küzätep baru öçen mäxsus wäkilen bilgeläde . Bu komisiäneñ kürä alaçaq in kisken çara bulıp tora. Rusiä Belarus turındağı rezolutsiäne tuqtatırğa tırışsa da Komisiä moñı kire qaqtı. 13qarşı 23 tawış belän resolutsiä qabul itelgändä , 17 il tawış birüdän totılıp qaldı. Bu çaranı başlıça yevropa häm Latin Amerika illäre yaqladı. Dokumentta Belarus xakimiätläre, ezsez yuğalğan, yäki opozitsiä taraftarı üterelgän keşelärne tikşerergä çaqırılğan.AQŞnıñ Jenevadağı wäkile Richard Williamson Belarus xökümäte ütkän yıldağı reforma çaqırularına cawap birmägänlektän rezolutsiä cawap bulıp tora dip äytep bolay dide(audio)
Belarus xökümäte komisiä belän xezmättäşlek itmägän kebek Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışması kiñäş itkän saylaw proseduraların da qabul itmäde.Rejim bäysez jurnalistlar , xökümättän bäysez oyışmalar häm tınıç säyäsi oponentlarğa höcümnärne arttırıp, bolay da yaman bulğan keşe xoquqlarınıñ torışın tağı da kiskennäşterde .
Komisiä qayber äzğaları aşa üzen säyäsi qoral itep qullanıluına röxsät itä digän Belarus wäkile Sergei Aleinik bolay dip däwam itte (audio)
Komisiäneñ Törkmänstan turındağı rezolutsiäsendä dä xökümätneñ opozitsiäne izü, qısuına borçılu belderelä.Komisä törkmän xökümäten barlıq vöcdan totqınnarın şunduq irekkä çığarırğa çaqıra. Komisiä şulayuq cäberläw, qanunsız qulğa alu, üterü, fiker ireklege häm din ireklegen tikşerüçe BMO wäkileneñ kiläse yılda Törkmänstanğa baruın sorıy. Törkmänstan turındağı rezolutsiä 11gä qarşı 25 tawış belän ütte.Belarus rezolutsiäsenä qarşı tawış birgän Rusiä belän Ärmänstan Törkmänstan turında tawış birüdän totılıp qalğan. Yevropa Berlege häm xoquq yaqlawçı başqa illär inde 3 yıl rättän Rusiäneñ Çeçnädäge ğämällären xökem itä almıylar.Ütkärelä almağan rezolutsiä proyektında çeçen ğıysyançılarınıñ terror aktları xökem itelgän kebek Rusiä xärbiläreneñ urlaw, qanunsız üterü häm ceberläwläre dä xökem itelä .Dokumentta Rusiä humanitar yardäm törkemnäreneñ Çeçnägä kerüenä qulaylıqlar kürsätergä häm andağı wazğiätne küzätäçäk xalıqara oyışmalar belän xezmättäşlekkä çaqırıla.İrlandiä wäkile Mary Whalen (audio)
Ütkän yıllarda bulğan kebek bıyıl da Yevropa Berlege Rusiä Federatsiäse belän baştan uq dokument turında kileşergä tırıştı. Bez Rusiäneñ bu mäsälädä söyläşergä telämäwenä qızğanıç belderäbez. dip äytte.
Rusiä ilçese Leonid Skotnikov komisiä aldındağı çığışında Yevropanıñ- bu tör adımnarınıñ faydası yuq , duslarça ğämäl tügel, Rusiäneñ mänfäğätlärenä turı kilmi dide. Skotnikov süzlärençä(audio)
Bu rezolutsiäne yaqlap 12 il genä tawış birde. 23 qarşı 18 il isä tawış birüdän totılıp qaldı.Ärmänstan belän Ukraina qarşı tawış birüçelär arasında ide. Küp kenä Latin amerika illäre Belarus öçen tawış birgän bulsa, Çeçnä mäsäläsendä alar tawış birüdän totılıp qaldı.
färidä xämit,praga


text:
Säwiä Sirayewağa – 70 yäş
Soñğı un yılda Säwiä Sirayıwa küptänge xıyalın çınğa aşırdı – üz millätenä xezmät itä başladı ul. Ufa «Nur» tatar däwlät drama teaterında eşli soñğı distä yılda Säwiä apa. Biredä ıcat itä başlağannan birle dä bik küp qabatlanmas matur obrazlar tudırdı, tamaşaçılarnıñ söyüen yawladı ul. Ber ük waqıtta Säwiä apa Ufadağı «Şärıq» radiosınıñ tatar häm başqort redaksialarında dä alıp baruçı bulıp eşli, anda keçkenä xikäyälär, monoloğlar uqıp radio tıñlawçılarnıñ ixlas söyüen yawladı ul.
Sirayıwanı Tatarstanda da bik yaratalar. Qazan teaterları artistları häm rejisserları belän ğömere buyı dustanä yäşäde ul. Ä inde aña Tatarstannıñ xalıq artistkası iseme birelüe anıñ ike tuğandaş respublikada da berdäy xörmätle buluına östämä dälil.
Tuğan könendä Säwiä xanım Sirayıwa teaternıñ çirattağı spektaklendä uynadı. Ä tamaşadan soñ anı «Nur» teaterı citäkçeläre häm artistları belän berlektä, başqa teaterlar wäkilläre häm tamaşaçılar da çın küñeldän matur yübileye belän täbrikläde häm istälekle büläklären tapşırdı. Yaratqan aktrisabıznıñ yübileyenä bağışlanğan icat kiçäse fevräl ayına bilgelängän.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Ğiraqtağı kiläçäk xakimiat xaqında farazlar: sönnilärneñ qatnaşuı qan qoyunı tuqtatırmı?
Ğiraqta pänceşämbedä uzğan parlament saylawlarınıñ berençel näricäläre şunı kürsätä - Bagdadta tawışlarnıñ zur öleşen Ğiraq şığıylarınıñ Berläşkän İttifağı yawlağan. Köçlärneñ başqalada niçek bülenüe bar ilgä dä xasmı, häm bu Ğiraqnıñ säyäsi mäydanın qoruğa nindi yoğıntı yasar - şuşı sorawlar Ğiraqta ğına tügel, annan çittä dä küplärne borçıy.
Tawışlarnı sanaw äle dä däwam itä, ä säyäsätçe wä törle belgeçlär inde şul berençel näticälärgä qarap Ğiraqnıñ kiläçäktäge säyäsi säxnäsen abaylarğa tırışa. Dubaydağı Farsı qultığın öyränü üzägennän Mostafa Alani, älegä şığıy İttifağınıñ yaña parlamentta iñ zur köç bulaçağı farazlansa da, kiläçäk xökümätne fäqät ul ğına bilgelär dip äytep bulmıy, di:
"Ğomumän alğanda, min anda xökümätne bilgelärlek ber genä törkem bulır dip uylamıym, xätta üzara berläşkän ike törkem dä bulmas. Bu eştä qatnaşırlıq töp köçlär rätennän kimendä biş törkem xaqında süz yörtep bula", di Mostafa Alani.
Alani, şul biş törkemneñ iñ zurısı, älbättä, şığıylarnıñ berläşkän Ğiraq İttifağı bulaçaq dip farazlıy. İkençe möhim säyäsi qüwät bulıp, anıñ fikerençä, kördlär, alarnıñ Kördstan Watandar Berlege häm Kördstannıñ Demokratik partiäse tora. Dönyawi berläşmä - elekke premyer-ministr İyäd Ğälläwi citäklägän Ğiraq Milli İsemlege, häm xäzerge premyer urınbasarı Äxmät Çäläbineñ Milli Kongress berektäşlege şulay uq Ğiraq parlamentına ütär dip kötelä.
Ämma küzätüçelär säyäsi kiläçäk xaqında törle farazlar qılsa da, ixtimal berektäşleklär turında söylärgä älegä irtä digän fikerdä. Östäwenä, elegräk Ğiraqtağı säyäsi täräqqiattän beraz çitläşkän sönni ğäräplär bu yulı tawış birüdä şaqtıy äwzem qatnaştı. Mostafa Alani, bu wäzğiatne üzgärtä ala dip uylıy. Ğiraq xalqınıñ yaqınça 20-läp protsentın täşkil itkän sönnilär Saddam çorında xakimiat başında torsa da, amerikannar kilü belän berençe urınğa küpçelektäge şığıylar çıqtı, ä sönnilär üzlären kimsetelgän xäldä toya başladı. Alarnıñ Tatulıq Frontı citäkçelärennän berse, islam partiäse wäkile Bahaldin Ğabdulqadıyr, sönnilärneñ bu saylawlarda küpläp qatnaşuı Ğiraq säyäsäten totrıqlandıra ala dip belderä:
"Bu saylawlardan soñ bez yaña parlamentta köçlärne tigezläştererlek zur sönni wäkillege bulır dip ömetlänäbez. Elekkelärendä sönnilär citärlek tügel ide, şuña da yaña parlament Ğiraq xalqınıñ bar qatlamnarın wäkillek itkän qüwätle xökümät qorırlıq xäldä bulaçaq. Häm şul xökümät Ğiraqnı xäzerge krizistan arındıraçaq", dip ömetlänä sönni ğäräp citäkçeläreneñ berse.
Qayber küzätüçelär, sönnilärneñ Ğiraqtağı säyäsi täräqqiatkä quşıluı ildäge qan qoyunı da tuqtatuğa öleş kertä ala, digän fikerdä. Ser tügel, ğisyan nigezdä näq menä sönni töbäklärdä kiñ cäyelgän. Yänä Mostafa Alani:
"Bez saylawlarnıñ bik tınıç ütüen kürdek häm bu säyäsi kileşü näticäse ide. İkeme, öçme qorallı törkem tawış birüne xörmät itäçägen beldergän ide, häm alar üz süzendä tordı. Minemçä, bu keşelär inde säyäsi uyınnıñ ber öleşe bulıp tora. Qan qoyu säyäsi alımnar yardämendä kontrol'' itelä ala", di Dubaydağı tikşerenü üzägennän Mostafa Alani.
Kärim Kamal


text:
Qazan milege tiräsendäge bäxäs xökümät faydasına xäl itelde
Sişämbe könne Tatarstannıñ räsmi mäğlümat çaralarında Tatarstan Respublikasınıñ Konstitutsiä mäxkämäse qararı çıqtı. Anda Ministrlar Kabinetı häm Qazan şähäre xalıq deputatları Şurası arasında ber bäxäs xäl itelgän. Qısqa ğına itep äytkändä, älege bäxäs milek turında. Moñınçı Qazannıñ kommunal' milege munitsipal' milek dip atala ide häm Qazan xaqimiäte qaramağında ide. Läkin Tatarstan xökümäte respublikadağı barlıq milek, şul isäptän munitsipal' milek, däwlätneke bulırğa tieş, dip sanıy. Häm Qazan şähäre Şurası bu milek belän Tatarstan xökümäte röxsäte belän genä idarä itä ala. Menä şuşı bäxäsne Respublika Konstitutsion mäxkämäse xökümät faydasına xäl itte.


text:
Amerika Quşma Ştatları üz iğtibarın Yaqın Könçığışqa yünältä. Amerikan prezidentı George Bush bügen kiçen şul xaqta çığış yasıy, däwlät sekretare Colin Powell İsraelgä bara. Qazan waqıtı belän kiçke 11dä yasıyaçaq çığışında Bush 10 yıl eçendä Yaqın Könçığışnı irekle säwdä zonası itü planın açıqlıyaçaq dip kötelä. Powell Yerusalim’da İsrael xökümäte başlığı Ariel Şaron häm Ramallah’da Fälestin premyer-ministrı Mähmüd Abbas belän oçraşaçaq.
Töbäkneñ üzendä isä köç qullanu tuqtalmıy. Gaza sızığınnan atılğan 6 raketa İsraelneñ könyağında Sderot şähärendä töşep 10 yäşlek qıznıñ yaralanuına säbäp buldı. Gaza sızığınıñ könyağında fälestin initixar terrorçısı şartlatqıç tulı maşinası belän İsrael tankına kilep bärelde.


text:
Uzğan atnada Är Riäd, neftkä ğädättän tış yuğarı bäyälärne töşerer öçen, neft satuçı illär oyışmasına neft çığarunı arttırırğa täğdim itte. OPEK yäğni neft satuçı illär oyışması bu xaqta qarar qabul itüne, 3 yündä Beyritta ütäçäk konferensíğa qädär kiçekterep tordı.
Nyü Yorkta zur cidelek illäreneñ finans ministerları oçraşuı ütte . AQŞnıñ finans başlığı Djon Snou bolay dide: ns052410 Bügenge köndä neftkä bäyälär artıq qímmät. Anıñ bäyäse töşärgä tieş. Bu bik möhim. Çönki neft bäyäse iktisadi üseşkä yoğıntı yasí häm ul dönya iktisadı üseşe öçen ber däräcädä qalırğa tieş, dip belderde, Amerikanıñ finans citäkçese Djon Snou.


text:
Fälestinlelär İzrail reydına protest belderä
Fälestinlelärneñ töp açuı könbatışqa, şul isäptän Gazadağı Britaniä konsullığına yünälgän ide. Çönki İzrail''neñ reydı Britaniä häm Amerikan küzätüçeläre iminlek öçen borçılu belderep törmädän çığıp kitkäç berniçä minut ütü belän ük başlandı. Waşington kire qaqsa da, küp kenä Fälestinlelär bu Britaniä, AQŞ häm İzrail'' bu reyd turında kileşkän bulğan dip isäpli.
BMOdağı fälestin daimi küzätüçese Riad Mansur "Yerixondağı äl-Mukata törmäsennän Britaniä häm Amerikan küzätüçeläre kisäk çığıp kitmägän bulsa Yerixondağı agressiä häm törmägä bärep kerü mömkin bulmas ide. Alar Fälestin xakimiäte belän tieşençä kileşenmiçä kisäk çığıp kitte" dide.
10 säğät däwam itkän operatsiä barışında İzrail'' 6 keşene alıp kitte. İzrail''neñ törmägä höcümendä tanklar, buldozerlar, boralaqlar qatnaştı, höcüm barışında törmäneñ zur öleşe cimerelde. Alıp kitelgän totqınnarnıñ iñ mäğlüme 5 yıl elek İzrail'' turizm ministrı Rehavam Zeevinı üterüdä qatnaşı bar dip ğäyeplänüçe suğışçan citäkçe Äxmät Säädät.
Säädät häm şul üterüdä qatnaşqan dip şiklänelüçe tağın 4 keşe 2002neñ aprelennän birle Yerixonda yabıp totıldı. İzrail'' belän Fälestin İdaräse arasındağı kileşü nigezendä alarnı AQŞ häm Britan küzätüçeläre saqladı.
İzrail'' xökümäte süzçese Raanan Gissin Säädätneñ irekkä çığarılu mömkinlegenä işarälär bulğannan soñ İzrail'' bu adımğa qarar itte dide.
"Ber atna elek Britaniä häm AQŞ xökümätläre ul totqınnarnıñ fälestinlelär tarafınnan saqlana almıyaçağın, annan üz küzätüçelären çığaraçağın, yaña fälestin xökümäteneñ Äxmät Säädätne häm anıñ berektäşlären azat itärgä cıyınuın beldergände. Şunnan soñ älbättä alar irekkä çıqqannan soñ, xökem bulmağannan soñ bez alarnı İzrail'' xökemenä tartırğa buldıq" dide Gissin.
İzrail'' şulay uq bu reyd belän yaña fälestin xökümäten oyıştıruçı Xämas suğışçan törkemenä bik köçle işarä cibärüen dä belderde. Şul uq waqıtta bu höcüm Fälestin prezidentı Mäxmüt Ğabbasqa da orım bularaq qabul itelä. Sişämbe könne ul Yewropadağı möhim säfären özärgä mäcbür buldı. Ğabbas Yewropa Parlamentında çığış yasarğa tieş ide.
Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurası häm AQŞ Däwlät Departamentı fälestinlelärne häm izraillelärne tınıçlıqqa çaqırdı.
AQŞ däwlät departamentı süzçese Adam Ereli "Küzätüçelär çığarılğannan soñ bulğan ğämällärgä bäyle räweştä bez tınıçlıq, totnaqlıq buldıru öçen fälestinlelär häm izraillelär belän yaqınnan xezmättäşlek itäçäkbez, aldağı könnärdä dä bu däwam itäçäk" dide.
Çärşämbe könne Gaza sızığında häm Könbatış Yarda İzrail'' reydına protest çaraları däwam itte, küp kenä şirkätlär, mäktäplär eşlämäde. Fälestin häm İzrail'' iminlek köçläre kiräk bulsa eşkä kereşergä äzer tora, çit il binaları yanında iminlek çaraları artırıldı. Fälestinlelär sişämbedä totıq itep alınğan 11 çit il keşeseneñ soñğı 4-sen çärşämbe könne azat itte.
Naif Aqmal, Praga.


text:
İran İslam respublikasınıñ Mäskäwdäge ilçese Qazanda
İran İslam respublikasınıñ Mäskäwdäge ilçese Qazanda
Läkin Tatnews.ru xäbär itüençä, İran ilçeseneñ eşlekle säfäreneñ töp maqsatı -- neft çığaru häm eşkärtü ölkäsendä xezmättäşlekne däwam itterü çaraların kürü. Bu ölkädä İran-Tatarstan mönäsäbätläre üseşen uzğan yıl respublikağa İran prezidentı Möxämmät Xattami vizitı canlandırıp cibärgän ide. Ul waqıtta İran prezidentı belän oçraşu näticälären kommentariäläp, Mintimer Şäymiev “İran bezneñ neft belän qızıqsına, çönki alarnıñ çığanaqları iskerde. Bez eşkärtü häm neft yatmaları çığarılışın arttıru ısulları ölkälärendä xezmättäşlek itäçäkbez”, dip beldergän ide.
İran ilçese säfärennän soñ Tatarstanğa Rusiäneñ iminlek şurası särqätibe Vladimir Ruşaylo häm Rusiä Däwlät Duması räise Gennadi Seleznevnıñ kilüe kötelä. Vladimir Ruşaylo vizitı maqsatları turında äle räsmi xäbärlärdä äytelmi. Gennadi Seleznevnıñ vizitı maqsatları turında uzğan xäbärlärdä söylädek inde. Ul federativ häm millätara mönäsäbätlärneñ qanuni nigezlämäsen kamilläşterügä bağışlanğan seminarda qatnaşa. Älbättä, däräcäle qunaqlarnı ştandartlı yalıq-yolıq itep torğan prezident rezidensiäsendä qabul itärlär.
Älege saraynı kürgäç, Duma räise närsä diär, ä menä küptän tügel Tatarstannan saylanğan ber usal telle deputat yaña Prezident sarayın kürgäç, xislären atı-yulı belän äytep birgän, di. Çönki andağı bülmälär irkenlege, bülmälär cihazları, zallar zinnätlelege äytep betergesez, di. Elek torğınlıq yıllarnıda Tatarstannıñ Yuğarı sovetı häm Ministrlar Kabinetı urnaşqan binada prezident häm anıñ kiñäşçeläre genä urnaşqan. Ministrlar Kabinetı, mäğlüm bulğança, başta obkomnıñ iske binasına küçkän ide. Ä küptän tügel ör yaña bina salıp, başqa çıqtı. Barı tik Däwlät Şurası ğına xäzergä obkomnıñ yaña binasında utırıp qaldı. Äye, bezneñ xalıq aqnı qaradan ayıra belä. Prezidentnıñ däwlät simvolı, däwlät teräge bulğanın häm anıñ rezidensiäse bulırğa tieşlegen añlıy. Läkin xalıq demokratik cämğıät tözegändä, çinovniklarnıñ, türälärneñ könläp tügel, säğätläp ürçüen häm alarnıñ başbaştaqlığın, çiktän aşqan qılanuların häm bigräk tä xalıq belän xakimiät arasında nindider aradaşçı bulıp, üzlärençä divar qorıp, şunda qapqa yasap, saqçı bulıp utıruların añlamıy.


text: Saqlanu ministrlığı belderğәnçә, xәrbi xezmәtkә 7 meŋğә yaqın rezervtağı xәrbi çaqırılaçaq. Kiçә Britaniә tışqı eşlәr ministrı Jack Straw, bәlkem Ğıraq belәn suğışnı buldırmıy qalıp bulır, diğәn өmmet belderde. Britaniә yaŋalıqlar agentlığı belderğәnçә, Britaniә saqlanu ministrı, yaqın arada, Ğıraq belәn nizaqta Ankaranıŋ role turında sөylәşer өçen, Tөrkiәğә barırğa ciena, anda kiter aldınnan ul armiә saflarına çaqırılış iglan itәrğә tieş. Kiçә Britaniә, üzeneŋ 6 xәrbi qarabın, şul isәptәn oçqıçlı xәrbi kөymә, su astı hәm minalı koymәlәren Farsı kulıtığına aldan bilgelәnğәn künegülәr ütkәrer өçen cibәrә, dip belderde. Amerika da, Farsı qultığına yaŋadan ğәskәrilәr cibәrü turında iglan itte. Süz 4 meŋ keşelek desant ğәskәlәre turında bara.


text:
Damir İsxaqov : Altay, törki xalıqlarnıñ watanı bularaq, yuqqa çığarğa mömkin
Şuşı könnärdä Altay respublikasına barğan Tatarstan delegatsiäse Qazanğa äylänep qayttı. Şul uñaydan, 13 yuldä Tatar Kongressı binasında matbuğat oçraşuı ütte. Belgänegezçä, Altay häm Tatarstan parlamentları arasında xezmättäşlek turında kileşü bar. Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin da, Altay respublikası citäkçelege belän küptän tügel Mixail Lapşin belän oçraşıp qayttı. Altay ölkäse eçendäge keçkenä Altay respublikası Tatarstanğa bik yaqın. Bolğar babalarıbız da şul yaqlardan çıqqan dip isäplänä, altaylarnı häm tatarlarnı urtaq törkiçelek traditsiäläre da berläşterä. Bu yulı barunıñ maqsatı, säyäsi mäs’äläläre xäl itüe tügel, ä Altay respublikasında Tatarstan isemennän häykäl quyunı xäl itüdän ğibärät bulğan. Tatarstan wäkilläre arasında Prezidentınıñ säyäsi kiñäşçese Rafael Xakimov, Däwlät Şurasınıñ milli mäs’älälär komitetlı başlığı Razil Wäliev, Tatar kongressı räise Rinat Zakirov, anıñ urınbasarı häm entosotsiologiä üzäge başlığı Damir İsxaqov häm başqa cawaplı keşelär bulğan. Razil Wäliev äytkänçä, Tatarstanı wäkilläreneñ anda baruı, şuşı parlamentara kileşü qısalarında, Altaynıñ Rusiägä quşıluına 250 yıllığın bäyräm itüdä, Tatarstannıñ qatnaşuına bağışlağan ide. Şul qatnaşu maqsatınnan, Altayda Tatarstan isemennän monument quyu küz aldında totıla, dip söyläde. Tarixçı Damir İsxaqov bu säfärdän altay xalqı eçendäge qarşılıqlarnı häm saqlanıp qalmaw qurqınıçın kürep qaytqan. Anıñ äytüenä qarağanda, 200 meñ keşelek Altayğa 400 meñ turist kilä. Äle Qıtayğa turı yul tözelergä tora. Tağın qıtaylar da kilep quşılsa, Altay törkilärneñ urtaq watanı bularaq yuqqa çığarğa mömkin. Damir İsxaqov, Tatarstan anda tağı da nıqlabraq kerep eşlärğä tieş, dip isäpli.
Razil Wäliev uylawınça, bu häykäl, Altaynıñ törki xalıqlarnıñ watanı ikänen açıq kürsätep torırğa tieş. Anıñ älegä 4 törle proyektı bar. Urın saylaw häm häykälne barlıq millätlärneñ berdämlegen kürsäterlek itep eşläw, zur qıyınlıqlarğa oçrağan. Çönki, 70 meñlek altaylılar 3 törle din tota. Şuña häykälneñ urını, anıñ keşe tarafınnan küpläp kilep yörüenä qarata, cirle xalıq häm kilgän qunaqlar arasında törle-törle fikerlär yäşi. Tatarstan wäkilläre törkiçelek ideyaları nigezendä cirle xalıqlarnı berläşterüçe häykäl quymaqçı. Bu monument Tatarstanda eşlänep, Altayğa 2006 yılda alıp barılaçaq.
Bikä Timerova.


text:
Mısırnıñ räsmi basmaları räsmi bulmağan berençel yomğaqlarğa qarağanda Prezident Xösni Möbäräk ildä ütkän küp nazmätle berençe prezident saylawlarında 80-läp protsent tawış cıyğan dip belderä.
Möbäräk çärşämbe könne ütkän bu saylawlarda, qaysı töbäktä buluına qarap 69-dan alıp 98 protsentqa qädär tawış cıyğan dielä. Möbäräkneñ 9 köndäşe arasında iñ mäğlüm säyäsätçe, Ğad partiäse wäkile Ayman Nur ikençe urın alğan.
Bu mäğlümätlär bügen 3 töp däwlät gazetında basıldı. Anda tawış birüdä niçä saylawçı qatnaşuı turında äytelmi. Saylaw räsmiläre räsmi mäğlümätlär şimbägä qädär mäğlüm bulmıyaçaq di. 1981 yıldan birle idarä itüçe prezident Möbäräk moñarçı berdänber namzät bularaq referendumda raslaw aşa ğına bu wazıyfasında 4 märtäbä qalğan ide.


text:
AQŞ Kiñräk Yaqın Könçığış reformaları turında söyläşü öçen Möselman däwlätlären Sigezlek oçraşuına çaqırdı
Köçle Sänäğätkä iä bulğan illärne häm Rusiäne berläştergän Sigezlek citäkçeläre 9-nçı iyündä yuğarı däräcä oçraşuğa cıyıla. Anda Kiñräk Yaqın Könçığışta reformalar ütkärü turında da söyläşü bulaçaq. Häm bu oçraşuda qayber möselman däwlätläre dä qatnaşır dip kötelä.
Sigezlek oçraşuı 9-nçı yündä Georgia ştatında, Sea İslandta ütäçäk. Aq yort äytüençä, Bush anda Sigezlekneñ niçek itep Kiñräk Yaqın Könçığıştağı säyäsi, iqtisadıy häm sotsial'' irekleklärgä yardäm itä alaçağı turında söyläşergä teli. Aq Yort bu oçraşuğa Äfğänstan, Aljir, Bähreyn, İordaniä häm Yämän çaqırılğan dip belderä. Ämma Yaqın Könçığıştağı qaysı illärneñ bu oçraşuğa çaqırunı kire qağuı mäğlüm tügel. Tikşerelmägän xäbärlärgä qarağanda Söğüd Ğärabstanı, Morocco, Tunis häm Qatar Aq Yortnıñ çaqıruın kire qaqqan. Mısır tışqı eşlär ministrı Äxmät Mahir televideniegä çığıp Prezident Xösni Möbäräk anda barmıyaçaq dide.
Waşington berençe märtäbä Kiñräk Yaqın Könçığışta reformalar ütkärü täqdime belän çıqqaç Ğäräp illäre mondıy kürsätmä bula almıy, demokratiäne çittän torıp urnaştırıp bulmıy, demokratiä ilneñ üzendä üsep-citlegergä tieş dip ul täqdimgä qarşı çıqtı.
Londondağı Patşa Berläşterelgän Xezmätlär İnstitutınıñ Yaqın könçığış belgeçe Daniel Neep Bush Yaqın Könçığış illären üz täqimenä tartu eşendä bik zur qıyınlıqlar aldında tora di:
AUDİO: Bush Kiñräk Yaqın Könçığış İnitsiativasın canlandırırğa teli. Dönya matbuğatında Kiñräk Yaqın Könçığış İnitsiativasınıñ tarraq Yaqın könçığış İnitsiativası bulıp çığaçağı häm anıñ kötelgän zur näticälärgä kitermäyäçäge turında süzlär kup buldı.
Ğäräp illäre Quşma Ştatlar İzrail''-Fälestin nizağın çişärgä tieş dip isäpli. Çönki ğäräplär öçen bu problemanıñ çişelüe bar töbäktä zur ähämiätkä iä adım bulaçaq.
Yäkşämbe könne Ğäräp Ligası general sekretare Amr Mussa Tunista Ğäräp Ligası citäkçeläreneñ oçraşuında qabul itelgän möräcäğätne uqıp işetterde:
AUDİO: Bez ğäräp dönyasını citäkçeläre barlıq xalıqara taraflarnıñ ğäräp-izrail'' nizağına qarata barlıq xalıqara xoquq prinsipları häm BMO rezolütsiäläre nigezendä mönäsäbät kürsätüen telibez. Ğäräp sammitına häm Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştıru turındağı xalıqara yaqlanğan planğa kileşle räweştä, bernindi çığarmasız, bu prinsiplar älege nizağqa qarata härtörle rezolütsiäneñ nigeze bulırğa tieş.
AQŞnıñ reformalar initsiativası Yaqın Könçığış däwlätlären üz reformaları initsiativası belän çığarğa etärde diärgä bula. Yäkşämbe könne Ğäräp Ligası Tunis deklaratsiäsen iğlan itte. Anda oyışmadağı äğzalar modernizatsiä, demokratiäläşterü, xalıqnıñ säyäsättä häm cämäğätçelek eşlärendä kiñräk qatnaşuına ireşü eşen däwam itäçäk dielä.
Deklaratsiädä şulay dielsä dä, analitik Neep Ğäräp däwlätlärendä artıq zur üzgäreşlärgä ömetlänergä kiräk tügel di. Neep Qayber Yaqın Könçığış häm Tönyaq Afrika däwlätläre Yewropa Berlege belän demokratiäläşterü eşen inde berniçä yıl buyı alıp bara di:
AUDİO: Yewropa Berlegeneñ Barselona Protsessı säwdä eşlärenä tayanıp demokratiäläşterüne, qanun tärtibe urnaştırunı keşe xoquqlarına xörmät uyatunı yaqlaw maqsatında alıp barıla. Berlekneñ Barselona Protsesına kilgändä, ul iqtisadıy eşlär belän bergä nindi dä bulsa säyäsi etärgeçlär buldıruğa ällä ni ireşä almadı. Häm iqtisadıy eşlärneñ demokratiäläşterü häm yaxşı idarä buldıruğa etärerdä itterep alıp barılmawı turında bik küp tänqit süzläre buldı.
Neet äytüençä, Quşma Ştatlarnıñ da iqtisadqa nigezlängän initsiativasında şundıy uq xatalar bulırğa mömkin.
Naif Aqmal, Praga.


text: Tөnyaq Koreyanıŋ eçke eşlәr ministrı belderğәnçә, bu berniçә ilneŋ yagulıq birüne tuqtatuına cawap yөzennәn eşlәnde. Әlege tөzeleş Amerika belәn qabul itkәn kileşülәr nәticәsendә, 1994 yılda tuqtatılgan ide. Reaktor atom tөş qorallarda kullanıla torğan plutoniynı eşlәp çığara alaçaq. Amerika Dәwlәt Sekretare yardәmçәse Riçard Armitdc, Pekin Tөnyaq Koreyanı atom tөş korallarnı citeşterüne tuqtatu kireklegendә işandıra alır dip өmmetlә. Qıtay citәkçelәre belәn ütkәrğәn sөylәşülәr waqıtında ul, Koreya yarım utrawın atom tөşsez urın dip iğlan itәrğә tәqdim itte.Konyaq Koreya hәm Yaponiә dә Pxenyannıŋ atom tөş reaktor tөzeleşen yaŋartuına tirәn borçılu belderde.


text: Sudan häm Berläşkän Millätlär Oyışması Darfur provínsísına millionnan artıq qaçaqnıñ qaytuın kontroldä totu kileşüen imzaladı. BMO wäkilläre qaçaqlarnıñ üz irekläre belän qaytuın küzätäçäk. Xalıqara migrasí oyışmasınıñ başlığı Branson MaqKinli Xartumda çığış yasap bolay dip belderde: Bu bik ciñel häm tiz başqarılğan äş bulmayaçaq. Ämma min bu ğämälne başlaw Sudannıñ kiläçäge öçen bik ähämiätle dip uylím. Bu yaña yünäleştäge borılış waqıtı”. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurası Sudan xakímítlarınnan Darfurda ğäräp törkemnäreneñ qara tänlelärne terror astında totuın beterüne taläp itte.


text:
BMO wäkile Äfğanstandağı wazğiät saylawlarğa qurqınıç tudıra dip kisätä
Berläşkän Millätlärneñ Äfğanstandağı wäkile Jean Arnault soñğı waqıtta bu ildä höcümnärneñ artuı kiläse ayğa bilgelängän parlament saylawların qurqınıç astına quya, dip kisätte. Äfğanstannıñ kürşe illäre häm xalıqara köçlär saylawlar waqıtında tınıçlıq saqlawda yärdäm itergä wäğdä itte.
"Saylawlarnı özü tırışlıqları bulmas dip äytergä äle irtä. Könçığış çik buylarındağı iminsezlek artuı da borçular uyata."
Berläşkän Millätlär häm Äfğanstannıñ bäysez keşe xoquqları komissiäseneñ kiçä iğlan itelgän xisabında bu cäydä saylaw eşçelärenä, namzätlärgä, mäxllä citäkeçlärenä, xärbi köçlärgä höcümnär artu turında äytelä.
Bu atnada Taliban süzçese ğisyançılar 18 Sintäber saylaw könendä saylaw urınnarına höcüm itmiäçäk, läkin saylawğa äzerlekne özergä tırışaçaq dip belderde.
Jean Arnault süzlärençä, 6300 saylaw urının Äfğanstannıñ 30 meñläp politsiä köçläre saqlayaçaq. Alarğa İspaniä, Niderland, Romaniä häm Quşma Ştatlar xärbiläre yärdäm itäçäk. Arnault şulay uq, saylawlarnı ütkärügä tağın 30 millionlap dollar aqça citmäwen dä äytte.
Paqstannıñ Berläşkän Millätlärdäge ilçese Mönir Äqräm üz ileneñ Äfğanstan belän çiklären nığıtuın äytte, ä Berläşkän Millätlärneñ monı kürmäwenä qänäğätsezlegen belderde:
"Çik buylap 700 post quyıldı, saylawlar aldınnan 4000 xärbi östälde. Äfğanstan belän xalıqara köçlärne quşıp sanasañ da, bezneñ çik buyındağı köçlär zurraq."
Äfğanstanda höcümnär oyıştıruçı ğisyançılarnıñ kübese Paqstannan kilä dip sanala. Uzğan yıl Äfğanstanda prezident saylawları waqıtında Paqstan köçläreneñ tırışlığı belän bu höcümnärneñ sanı kimetelde.
İminlek Şurası utırışında parlament saylawlarınıñ tınıç ütüe zur ähämiätkä iä dielde. Berük waqıtta Äfğanstanğa saylawlardan soñ üseş strategiäsen buldıru, berençe çiratta äfyün sänäğäteneñ tamırın qorıtu kiräklegenä basım yasaldı.
İrannıñ Berläşkän Millätlärdäge wäkile Cawad Zarif kürşe Äfğanstanda äfyün citeşterü artuına borçılu belderde:
"Äfğanstan xökümäte tırışlığı belän äfyün citeşterüçe qayber töbäklärdä citeşterü kimetelde, läkin şul uq waqıtta İran belän çiktäş töbäklärdä, bigräk tä Farah vilayätendä bu citeşterüneñ artuı añlaşılmıy. Bu xäl bezneñ borçuğa sala."
Zarif şulay uq Äfğanstan xäkümäteneñ soñğı ike distä yılda İranğa qaçıp kitkän millionlağan äfğannı kire qaytaru eşeneñ totqarlanuına qänäğätsezlek belderde.
-Ali Gilmi


text:
“Premyer-ministr” tatarça cır öyrängän
“Cide yoldız” festivalendä barlığı 23 çığış qaralğan. Çığış yasawçılar arasınnan matbuğat oçraşuında Qırımnan kilgän virtuoz gitaraçı Änwär İzmaylov, Sankt-Peterburgtan opera cırların başqaruçı Äxmät Ağadi, şulay uq Latviädän Elina Şihabetdinova häm Mäskäwdän “Premyer-ministr” törkeme qatnaştı.
Dön'yaküläm bilgele gitaraçı qırım-tatarı Änwär İzmaylovnıñ soñğı waqıtta Qazanğa säfäre yışaydı. Ğomumän ul kübräk çit illärdä, Yevropada çığış yasıy. Tatar muzıkasın çit illärdä niçek qabul itälär dip qızıqsındı jurnalistlar. Sıyfatlı, yaxşı itep uynasañ çit il xalqınıñ qırım-tatar köylären bik yaratıp tıñlawların äytte ul.
Änwär İzmaylovqa quşılıp Latviädä klassik cırlar başqaruçı Elina Şihabetdinova Rigada tatar cırları notaların annan yış sorıylar dip belderde.
Änwär İzmaylov küptän tügel genä N'yu-Yorkta yäşäwçe millättäşlärebezgä konsert quyıp qaytqan.
Qazanğa baram digäç millättäşlärgä sälam äytergä quştılar. Küzlärendä moñsulıq sizelde.
Festival'dä kübräk zamança cırlar yañğırayaçaq dip küzallansa da, Elina Şihabetdinova Klyuçarev, Yäxin romansların, Äxmät Agadi Näcip Cihanovnıñ “Altınçäç” operasınnan özek başqaraçaq. Änwär İzmaylov “Bas qız qızım Äpipä”ne uynayaçaq ikän. Ämma iñ
ğäcäpländergäne “Premyer-ministr” törkemeneñ tatarça cırlawı. Alar festival'dä “Ay bılı-bılı” xalıq cırın başqaraçaqlar.
Zamana yäşläre şaqtıy üz itkän “Premyer-ministr” törkemendä Marat Çanıyşev digän tatar yegete dä bar. Küp kenä başqa cırçılardan ayırmalı bularaq Marat üzeneñ tatarça yaxşı belüen äytte. Xätta cırlap ta kürsätte
“Premyer-ministr” törkeme küp millätle dip äytep bula. Anda tığın çegän yegete dä bar. Kiläçäktä “Premyer-ministr” törle milli konsertlar oyıştırırğa uylıylar ikän.
Qazanda yış bulu säbäple inde tatarlar turında küp beläbez dide Premyer-ministrlılar. Öygä qaytqan kebek qaytabız Qazanğa didelär.
Çittän kilgän cırçılarnıñ barısı da kilgän sayın Qazannan çäk-çäk alıp kitülären äyttelär. Qazanda ğına şundıy tämle çäk-çäk peşerälär didelär.
Landış Xarrasova


text:
“Rubin” canatarı xastaxanädä
Olimpiä uyınnarı qorbanı Buada yäşäwçe Räwil Sämirxanov turında küptän tügel söylägän idek, xörmätle tıñlawçılar. Rusiä xokkeyçılarnıñ finnarğa ciñelüen belgäç, Räwil äfände yöräk öyänägennän wafat bulğan ide. Menä xäzer dä Tatarstanlı üz komandası öçen borçılıp, zıyan kürgän. Ämma bu yulı televizor ekranı aldında tügel, ä matçtan soñ bulğan bäreleştä Roman Raçkov mi selkenüe alıp, xastaxanägä eläkkän.
Bu Qazan yegeteneñ xäle äle haman da awır qala. Futbol matçına ul berençe tapqır kilgän bulğan. Mediklarnıñ farazlawı buyınça Roman tağın un kön däwamında xastaxanädä qalaçaq. Romannıñ änise isä ulınıñ qaya kitüen dä belmi qalğan. Änisenä qaldırğan xatta Roman – äni, sin miña üpkälämä inde, min Çallığa konsertqa kittem dip yazğan bulğan.
Döresen genä äytkändä, Qazan belän Samar futbol komandalarınıñ canatarları arasında qanlı suğış küptän bara. Anıñ säbäben xäzer berkem dä tögäl genä äytä almıy. Ämma yıl sayın şuşı ike şähärdäge matçlardan soñ, canatarlar suğışa. Soñğı uyınnar da iskärmä bulmadı.
Matç 00 isäbe belän tämamlana. Ämma Samar komandasınıñ canatarları qazanlılarnı tiz genä qaytarıp cibärmi. Qaytırğa çığıp, Tol'yati şähärenä borılışta kafeda tuqtağan qazanlılarnı 60лaп Samara canatarı quıp citä. Qazanlılar yuldağı kafeda qaçarğa tırışıp qarasalar da, alar bäreleştän saqlana almıy. Qızu bäreleş waqıtında böten kafe cimerelä, axırda Samar canatarları Qazan “Gazel'”läreneñ täräzälären wata. Ämma Qazannan kilgän jurnalistlarnıñ maşinalarına timilär.
“Rubin” futbol klubınıñ citäkçese Aleksandr Äybätov “Komsomol'skaya Pravda” gäzite xäbärçesenä Roman Raçkovtan tış bäreleştä qatnaşuçılar üzlären yaxşı xis itä. Älege köndä tikşerülär bara dip äytkän. “Rubin” canatarları räncülärenä qaramastan, samaralılarğa däğwä belderergä cıyınmıy. Alar xäzer Qazanda bulaçaq futbol matçın üç alu teläge belän kötä.
Al'bina Zäynulla


text: Polşanıñ yaña prezidentı Lech Kaczynski bügen räsmi töstä wazifasına kereşte. Bu urında elekke kommunist prezident Alexander Kwasniewskinı almaştırğan 56 yäşlek Kaczynski, üzeneñ inaugurasiä çığışında, yaratqan teması – ilne korrupsädän çistartu turında söyläde. Yaña prezident – qadimi köçlär tarafdarı, anti-kommunist, elek Warşaw şähär başlığı bulğan keşe. Yaña wazifağa Kaczynski üktäber ayında uzğan saylawlarda ciñep kilde. Annan alda ul citäklägän Qanun häm Ğadellek firqase – parlament saylawlarında ciñgän ide. Polşanıñ yaña citäkçese korrupsiägä qarşı köräşergä, sosial qimmätlärne üsterergä, Yevropa Berlege äğzası bulğan Polşanıñ AQŞ belän xezmättäşlegen üsterergä wäğdä itte.


text: Teroor ğәmәllәre өçen fәlәstin avtonomiәse citәkçeleğe dә cawaplı, dip belderelde bügen aşığıç rәweştә cıelğan xөkümәt utırışında. Şunda uk avtonomiәne reformalaw turındağı Londonda ütәrğә tieşle sөylәşülәrdә qatnaştırmas өçen, fәlәstinlelәrneŋ citәkçelәren ildәn çığarmaska kileşenğәn. Өç fәlәstin universitı yabılaçaq. Fәlәstinneŋ üzәk şurasına da aldan bilgelәnğәn hәm kontsitustiә өlgesen tikşüğә bağışlanğan utırşnı ütkәrü tıyıldı. Şulay uk, fәlәstin cirlәrendә ütkәrelә torğan xәrbi çaralarnıŋ külәmen kiŋәyterğә diğәn qarar qabul itelde. Ütkәn tөndә Irail xәrbi boralaqları, Tel-Avivtağı terror ğәmәlenә cawap yozennәn, Ğaza sızığına raketa hөcümen yasadı. Izrailelәr şulay uq, Ğaza sızığındağı Rafax qaçaqlar lagerına da ütep kerde. Hәm anda "Islam cihadi" tөrkeme suğışçısınıŋ oyen cimerde.


text:
“Dulqınnar” bäygesen Cälilneñ yubiley uñayınnan “İdel” yäşlär üzäge uylap tapqan. Bäygene oyıştıruçılarnıñ berse, “İdel”yäşlär üzäge xezmätkäre Mörşidä Cihan söyli:
- “Dulqınnar” konkursı 3 etapta ütä. Başta mäktäplärdä saylap aldılar, annan rayon külämendä balalar çığış yasadı. Bezgä iñ-iñnären berençe urın alğan balalarnı kiterdelär. Läkin aralarında ikençe, öçençe urın alğannarı da bar, çönki ber rayonnan dürt-biş keşe qatnaşuçı buldı. Qatnaşırğa teläweçelär küp, jyuri äğzaları gel kiçkä qalıp tikşerep utıra almıylar. İkençe yılğa anıñ taläpläre dä kadgıyrak bulır.
“Dulqınnarda” dulqınlanırğa respublika rayonnarı uquçıların cälep itkännär. Şulay uq Udmurtiä, Irınbur ölkäsennän dä yäşlär bar ide. Tatar tele-ädäbiätı, muzıka uqıtuçıları başta üz töbäklärendä rayon danın yaqlarlıq yäşlärne saylağannar. Xäzer menä bäygeneñ yomğaqlaw öleşendä, üzlärenä dan-xörmät kiterergä ömetle uquçılar, yäşlär Yazuçılar yortınıñ Tuqay klubında, Akterlar yortında, Qazannıñ teatr uçilişçesında köç sınaştılar. Andağı keşe, andağı yäşlär, alarnı citäkläp alıp kilgän apa-abıyları, barısı da mäş kilde. Başlanğıç sıynıf qızları apa-abıylarınıñ bolay itep söylä, tegeläy itep cırla digän süzlärennän qawşap cılap ta cibärälär. Annan tağın süzlären qabatlıy başlıylar. Çönki citäkçeläre, artqa çigenü yuq, bez rayon danın Cälil icatı aşa yaqlarğa tieşbez dip tuqıp toralar. Uqıtuçılar häm alarnıñ uquçıları şağir Musa Cälilneñ patriotik şiğerläre, cırları belän cenlängännär. Layış rayonı Stolbişçe mäktäbe uqıtuçısı Miläwşä Xäciewa bu xaqta bolay dip belderde:
- Bez Musa Cälilne yaratqanğa, xörmät itkängä kildek. Äydägez, alarnıñ qılğan ğämällären üzläreneñ qaldırğan xezmätläre aşa bäyälik!
Aña Nurlat rayonınıñ bäygedä qatnaşuçı näni qızçığı östäp:
- Anı tatarnıñ Fuçiğı dilär!..
häm şiğerlärne niçek öyränüe turında da äytte:
- Min başta üzem öyrängän idem. Ä annan soñ uqıtuçım bulıştı. Xislänep söylärgä, üzeñne bu şiğerdäge kebek xis itärgä quştı.
Şiğri bäygedä Cälilneñ genä dä “Wäxşät” şiğeren ber 10 artıq qız-yeget söyläde, jyurida utıruçılar “Wäxşät”ne işetügä yartısın ğına söylägezçe tuqıp tordılar.
Jyurida utıruçı yäş şağir Lenar Şäyex “Dulqınnarda” qatnaşuçı yäşlär xaqında bolay dide:
- Ömetle yäşlär bar älbättä. Ämma qayber şiğerlär qabatlanıp kilä. Min alarğa artistizmnarına qarap, rol'gä kerep söyläwlärenä qarap baya birdem.
Konkursta ciñüçe yäşlärne Qamal teatrı binasında qimmätle büläklär belän söyenderdelär.
Röstäm İsxaqi


text:
Israel-Fälestin konfliktı bar Yaqın Könçığışqa cäyelergä mömkin
Sişämbedä İsrael premier-ministrı Ariel Sharon, doşmannar qayda buluğa qaramastan İsrael alarğa xöcüm itäçäk, digän belderü yasadı. Amerikan prezidentı George Bush, İsraelneñ üz-üzen saqlaw xoquqın yaqlap çıqtı. Belgeçlär fikerençä, ägär bu belderü kisätü xöcümnäre yasaw öçen fatixa bulsa, İsrael-Fälestin konfliktı bar töbäkkä cäyelergä mömkin
Audio (Ariel Sharon)
"İsrael üz watandaşların saqlawda tartınıp tormayaçaq, doşmannarına teläsä qayda xöcüm itäçäk. Şul uq waqıtta bez kürşelär belän kileşägä ireşü forsatı bulsa, anı ıçqındırmayaçaqbız."
Şul uq könne Amerikan prezidentı George Bush İsraelneñ, üz-üzen saqlaw xoquqın yaqlap çıqtı, alay da bu adımnar, konfliktnıñ köçäyüwenä kitermäskä tieş dip östäde:
Audio (George Bush)
"Sharonnıñ xalıqnı yaqlaw qararı döres qarar. Bez dä üzebezdä şulay eşliäçäkbez. Läkin andıy adımğa barğanda näticälärne aldan belep barırğa kiräk, xalqımnı yaqlıym dip Sharon kierenkelekne arttırmasqa tieş."
Belgeçlär fikerençä, Sharonnıñ soñğı belderüwe, İsraelneñ, Amerikağa iärep, ildän çittä kisätü xöcümnäre yasaw niäte bulıp tora. Bu oçraqta, İsrael-Fälestin konfliktı başqa illärgä cäyelä ala. Washington Univesitetı professorı Murhaf Joujati:
Audio (Murhaf Joujati)
"İsraelneñ Süräne bombalawı inde konflitnı citkä çığaru bulıp tora. Bush administratsiäse tuqtatmasa, Sharon Livanğa da bara ala."
Washintonnıñ Damaskka üz däğwaları bar. Amerikan räsmiläre fikerençä, Süriä, terrorçılarğa yärdäm itä, suğışçılarnıñ Süriädän Ğiraqqa kilep amerikan xärbilärenä qarşı suğışuwına küz yoma. Damask bu ğäyepläwlärne kire qağa. Qayber belgeçlär fikerençä, İsrael Süriägä xöcüm yasap, anı Fälestin suğışçılarına yärdäm itüdän waz kiçterergä teli. Niçek kenä bulmasın bu xöcüm Bush administratsiäsen uñaysız xälgä quya. Heritage Foundation belgeçe Jim Phillips:
Audio (Jim Phillips)
"Quşma Ştatlar ike törle siğnal cibärä. Beryaqtan däwlät departamentı köç qullanudan totılıp qalırğa çaqıra. İkençe yaqtan Aq yort İsraelneñ saqlanu xoquqın tanıy. Näticädä Bush administartsiäse uñaysız xäldä qala. Çönki İsraelneñ ğämälläre Amerikanıñ terrorğa qarşı üz ğämällären qabatlıy."
Professorı Murhaf Joujati äytüençä, Sharon, Amerikanıñ xuplawın qazanu öçen, İsraelneñ dä şul uq terorğa qarşı suğışuwın kürsätergä tırışa. Ämmä bu şul uq suğış tügel di ul:
Audio (Murhaf Joujati)
"Xalıqara terorçılıq, Äl-Qaidägä qarşı suğışta Süriä üze dä qatnaştı, xättä CİA belän xezmätäşlek itte. Bu şul uq suğış tügel."
Belgeçlär fikerençä, İsrael belän Süriä arasındağı konflikt bik ciñel genä Livanğa küçä ala. Bilgele bulğança anda Damask tarafınnan xuplanğan Hezbolla kebek törkemnär bar. Täräqqiät şuşı yuldan kitsä "yul xaritası" dip atalğan solıx plannarın çüpkä taşlarğa bula.
Ali Gilmi, Praga


text:
Rusiägä "quşulunıñ" 450nçe yıllığın, Tönyaq Kavkaz illäre niçek bäyäle?
Başqortostan başqortlarnıñ Rusiä İmperiäsena teläp quşulularınıñ 450 yıllığı uñayınnan qupşı bäyrämgä äzerlänä. Bu waqiyğa barı tik Başqortostanda ğına tügel başqa Respublikalarda da bilgelänä. Läkin aña qaraş başqa töbäklärdä ayırıla. Äytik, Tönyaq Kavkazdağı 3 Respublikasınıñ Rusiä imperiäsena teläp quşıluın bäyräm itü turında tarixçılarda berdäm fiker yuq. Alar, 1557 yılğı Mäskäw belän Qabarda arasındağı berektäşlek kileşüeneñ, başta çit höcümnärgä qarşı saqlanu öçen yasalğan tigez xoquqlı kileşü bulmağanın däğwa itä.
Moña oxşaş çaralar 24-25nçe sintäbr könnärendä Adıgäy Respublikasıda ütte. 28-29nçı Sintäbrdä, yağni şuşı könnärdä alar Qaraçay-Çärkäsiädä ütä. Şundıy uq tantanalar 5-7nçe Üktäberdä Mäskäwdä häm 11-12nçe üktäberdä Başqortostanda bäyräm iteläçäk.
Xäzer Rusiä citäkçelege tarafınnan, 1557nçe yıldağı kileşüne, cirle knäzlärneñ Rusiä qulı astına teläp kerüläre dip añlatılsa, Adıgey, Çärkäs häm Qabarda xalıqlarında bu açu häm tänqit xislären qabındıra. Şulay da, Qabarda-Balqarda uzğan çaralar tınıç ütkän dip xäbär itelä.
2006nçı yılnıñ Sentäbrnda, Rusiä Prezidentı Vladimir Putin, Adıgey, Qaraçay-Çärkäs häm Qabarda-Balqar Respublikalarınıñ Rusiä belän "teläp xezmättäşlek" kileşüeneñ 450nçı yıllığın belgeläw turında prezident farmanı çığardı. "Teläp-xezmättäşlek" dip kisken añlatma birü, Adıgey, Çärkäs häm Qabarda millätennäñ bulğan qaysı ber keşelärdä rizasızlıq tudırdı. Küp kenä tänqitçelär monı, Rusiä şovonizmınnañ çığıp, tarixı çınbarlıqnı açıqtañ-açıq üzgärtep kürsätü dip moña qarşılıq belderde.
Tarixnı bozıp kürsätü anı säyäsi idealarğa yaraqlaştıru, qardäşlek yäisä duslıq uydırmaları bigräk tä, elekke törle sovet xalıqları arasında Sovet kominist fikerläweneñ ber öleşe ide. Misal öçen, 1983 yılda, Georgievski kileşüeneñ 200 yıllığı bilgelängändä, bu kileşü Rusuiä belän Gruziä xalıqları arasında mäñge duslıq öçen yasalğan zur adım dip bäyräm itelgän ide. Älege kileşü nigezendä Farsilarğa qarşı torğan könçığış Görcestan patşası İrekle 2çe, Rusiädän yärdäm wäğdäse alğan ide.
Mäskäwneñ räsmi qaraşın tänqitläwçe cirle belgeçlär, 1864nçe yılda Rusiä Patşalığı Tönyaq Kavkazda üzenä buysındıru öçen başlatqan suğışta, yözlägän meñ Adıgeyle, Çärkäs häm Qabarda üterelgän yäisä Törkiä häm yaqın könçığış illärenä quıp cibärelgän dip belderä. Bu illärdä äle dä zur sanda diaspora yäşi. Köpläp üterenü, Gonotsit bularaq tanu ğarizasıñ başta Rusiä dumasına sonınnañ Prezident Putingä tapşırğan Çärkäs kongreseneñ, bu taläbe cäwapsız qaldı.
Qabarda Balqar Respublikası, Çärkäs kongrese räise Ruslan Keşayev, kavkaz-uzel.ru saxifäsendä birgän äñgemäsendä, qarşılıqlarnı täfsilleräk açıqladı. Keşayev, Yawız İvannıñ Kabarda şahzadäseneñ qızı Guashağa öylänüe, Rusiä belän Qabarda arasanıdağı xärbi-säyäsi berektäşlekneñ nigezeñ saldı di. Bu ike patşalıqnıñ urtaq kileşüe näticäsendä, Qırım xanlığı yäisä ğosmanlı impariäsennäñ bulaçaq höcümnärgä qarşı Mäskäw, Qabardanı saqlarğa tiyeş bula ide. Bu Qabardanıñ Rusiägä quşuluı digän süz tügel. Keşayev şul uq waqıtta, Rusiä imperiası waqıtındağı tarixçılarnıñ, Qabardanıñ Rusiägä quşuluı 1774nçe yılda buluın ä könçığış Çärkäsiäneñ isä 1829nçı yılda buluın yaza. Şulay uq, Qabardanıñ Rusiägä 16nçı ğasırdañ uq quşıldı digän fikerläre, Sovet tarixçılarınıñ ber uydırması dide Kaşayev.
Adıgey zıyalıları Russiä Fännär Akedamiäseneñ, Rusiä tarixı İnstituna 1557 kileşüe nösxasın kürsätergä sorap möräcäğat itkän. İnstitut mondıy nösxanı kürsätkän, läkin añlatma älegä yuq.
Tarixçılar, axırda datalarnı häm waqiyğalarnı barlağannañ soñ mondıy näticägä kilä. 16nçı ğasırda, Adıgey Rusiägä, quşulmıy yäisä anıñ belän teläp xezmättäşlek itmi. Dimäk ul waqıtta, xärbi xezmättäşlekneñ nigezläre genä salınğan bula.


text:
Senator Kerry: prezident öçen ideal'' nämzätme, ällä inde qaraşların yış üzgärtüçe säyäsmänme?
Quşma Ştatlardağı demokratlar partiäse noyäbrdä uzaçaq prezident saylawlarına üz nämzäte itep räsmi töstä senator John Kerryne çığara. Atnakiç Boston şähärendä tämamlanaçaq zur partiä cıyınınıñ töp näticäse şul. Kerry öçen bu, olı qazanışlarğa ireşü eşenä bağışlağan tormışında älegä iñ yuğarı noqta bulıp tora. Läkin anıñ köndäşläre, Aq yortta utırğan respublikannar, demokrat nämzät üzen barı tik törle çorda törle ölkälärdäge qaraşların üzgärtü belän genä tanıldı dip belderä. Xäzer bez John Kerryneñ xärbi wä säyäsi tormışına küz salıp kitäbez.
"Bez korabıbıznıñ, qıyu keşe bulğan, köymäne cil- dulqınnardan tınıç sularğa häm ayaz küklärgä alıp çığarlıq kapitanın saylarğa tieş, mäslägebez şul. Şuña da äydägez bügen bergäläşep bar Amerikağa, şuşı eşkä "John Kerryne yulla!" dip äytik" di Quşma Ştatlarnıñ elekke demokrat prezidentı Bill Clinton. Şuşı süzlären ul partiäneñ Boston şähärendä uzğan cıyınında äytte, anda töp mäs''älä bulıp, kiläse prezident saylawlarına demokrat nämzät itep senator John Kerryne kürsätü tora ide. Kerry amerikan cämäğätçelege iğtibarın berençe märtäbä yaqınça 30 yıl elek, Washingtonnıñ Vietnamda alıp barğan suğışın tuqtatuğa öndäp cälep itte. Ul waqıtta Kerry üze, äle yaña ğına Vietnamnan qaytqan, anda cäräxätlär alıp öç medal''gä layıq bulğan, kürsätkän batırlıqları öçen berniçä märtäbä maqtalğan xärbi diñgez köçläre xezmätkäre ide. Uñışlı diplomat ğailäsennän bulğan, şaqtıy yaxşı belem alğan John Kerry Vietnam suğışına üze teläp, ilenä şunda xezmät itü kiräklegenä ışanıp kitä. Läkin anıñ şuşı qaraşları Vietnamda kisken üzgärä, ul yaqın duslarınıñ ülemenä kitergän şuşı suğış berençe çiratta säyäsätçelärgä kiräk, ä alar Könyaq Aziä demokratiäsen qotqaruğa qarağanda kübräk üz mänfäğätlären qayğırta digän fikergä kilä. Kire Quşma Ştatlarğa qaytqaç Kerry suğışqa qarşı çıqqan Vietnam veterannarı oyışmasına kerä, anıñ kürenekle ähelenä äylänä, 1972-nçe yılda şul oyışma isemennän Senatnıñ tışqı mönäsäbätlär komitetında uzğan tıñlawlarda qatnaşa. Şul uq yılda ul Kongressqa saylanırğa tırışıp qarıy, läkin ottıra, şunnan soñ xoquq mäktäbenä uqırğa kerä, tuğan Massachusetts ştatında prokuraturada eşli başlıy häm anda üzen osta citäkçe, oyışqan cinayätkä qarşı ayawsız köräşçe itep tanıta. 1984-nçe yılda John Kerry nihayät Massachusetstan senator bulıp saylana häm xäzerge waqıtta üz ştatın anda inde dürtençe märtäbä wäkillek itä. Amerikan prezidentı bulu öçen köräşen ul, Vietnam suğışı qaharmanı, uñışlı prokuror, kiñ qaraşlı senator bularaq alıp bara. Saylawaldı bäxäsläre üzägendä Ğiraq suğışı tora häm John Kerry xäzerge prezident George Bushnıñ bu ölkädäge säyäsäten qatı tänqitli. Anıñ fikerençä, Bush Ğiraq suğışın başlar aldınnan bar diplomatik mömkinleklärne dä faydalanmağan, häm anıñ şuşı xataları xäzer "äl-Qaidä" kebek törkemnärneñ Amerikağa höcüm yasaw ixtimalın tağın da arttıra, çönki ildäge eçke iminlekne nığıtuğa kiräk aqça Ğiraq suğışına kitep bara. Kerry zamanında, prezident Bushqa, ul üze kiräk dip tapqan oçraqta Ğiraqqa qarşı köç qullanunı röxsät itkän qararnı yaqlağan ide. Kerryneñ respublikan köndäşläre anıñ şundıy qarşılıqlı ğämällären tänqitläw häm küpertü yulın sayladı. Äle fivral ayında uq prezident Bush bolay digän ide:
Audio, George Bush
"Demokrat nämzätlär qaraşları törle bulğan bik qızıq ber törkem ul - salımnarnı töşerü ölkäsendä dä, moña qarşı buluda da, Tönyaq Amerikadağı irekle säwdä kileşüen yaqlawda da, aña qarşı da, Ğiraqnı azat itüdä dä, aña qarşı çığuda da. Häm bolarnıñ barısı da Massachusetstan saylanğan ber senatordan işetep bula" di prezident Bush, üzeneñ töp demokratik köndäşe John Kerry turında. Kerry tarafdarları isä, ul tirän fikerle keşe, häm dönyanı Bush şikelle aq-qaralı itep kenä kürmi dip belderä. Älegä qädär ütkärelgän fiker beleşü näticäläre, Bushnıñ da, Kerryneñ dä yaqınça ber çama yaqlanuın kürsätä. Amerikan saylawçılarınıñ şaqtıy öleşe kem öçen tawış biräçägen älegä xäl itmägän. Alar Bushtan küñele qaytqanın äytsä dä, üzläreneñ Kerrygä dä ällä ni ise kitmäwen belderä. Demokratlarnıñ Boston cıyını Kerryneñ abruyın kütärä, anıñ respublikan köndäşläre alğa sörgän "ul ezleksez säyäsätçe, qaraşların üzgärtä" digän süräten cimerügä yardäm itä ala.
Kärim Kamal


text:
Abxaziä xakimiate Kodor tarlawığına taba Gruziäneñ xärbi maşinalar qärwanı bara dip belderä. Bu xäbärne Rusiäneñ andağı iminlek köçläre dä raslağan. Gruziä yağı älegä bernindi dä añlatmalar birmägän.
Abxaziäneñ tışqı eşlär ministrlığı BMO general sekretare Kofi Annannan häm Rusiäneñ tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrovtan Tbilisinı ğäyepläwne soradı.
Gruziä prezidentınıñ Kodor tarlawığındağı elekke wäkile Emzar Kvitsiani düşämbe könne gruzin xakimiatlärenä buysınmawın häm ul citäkçelek itkän qarşılıq törkemen qoralsızlandırırğa cıyınmawın belderde.
Rusiäneñ tışqı eşlär ministrlığı matbuğat wäkile Mixail Qamınin Mäskäwdä jurnalistlar belän oçraşuda soñğı xällärgä borçılu belderde.
“Bez bu xälgä bik borçılabız. Gruzin yağın Kodor tarlawığında qoral qullanudan tıyılıp torırğa çaqırabız. Bu xäl Rusiä belän çiktäş töbäktä yaña nizağ kiterep çığarırğa mömkin”, - dide Kamınin.


text:
ULUS - ALAŞ BOLĞANDA nemese ALAŞTAY` AT - ULUSQA URAN BOLĞAN
Muxan Ïsaxan «Alaş» atawınıñ şığw törkini twralı oy` – tujırımdar» - degen maqalasında: a) «Alaş» atawı jönindegi şejirelik derekter. ä) «Alaş» atawına qatıstı mïftik añız – äñgimeler. b) «Alaş» atawı twralı tarïxï şındıqqa jaqın añız – äpsanalar. v) «Alaş» atawı jönindegi orïentalïsterdiñ közqarası. d) «Alaş» atawı twralı qazaq tarïxşılarınıñ pay`ımdawları – dep Alaş atawına bay`lanıstı barlıq derekterge mey`linşe tereñ toqtalıp, jan – jaqtı qarastıra, täptiştep jazıptı. Osındağı jazılğan oy` – tujırımdardı saralay` kelip, men de «Alaş» atawınıñ şığwına bay`lanıstı büginge dey`in ay`tılmağan tıñ pikirimdi ortağa salsam dey`min. Ol üşin, este joq eski zamannan, el awzına tarağan: «Alaş, Alaş bolğanda, Ala tay` at bolğanda Tañbasız tay`, Ensiz qoy` bolğanda Alaş xan bolğanda – degen sözderdi taldawdan bastawdı jön sanay`mın.
Osınaw awızdan – awızğa jetip, köneden kele jatqan qazaqtıñ qarïya sözderi bizge neni jetkizbekşi? Jalpı osı sözderden biz ne tüsindik? Oqıp otırğanda bilgenimiz biraq närse, ol Alaştıñ tay`ğa tañba basılmağan, qoy`ğa en salınbağan erte zamanda xan bolğandığı ğana. Al birinşi jäne ekinşi joldağı sözderden ne uqtıq? Osı sözderge qanşalıqtı zer salıp, män berip jürmiz? Mısalı birinşi jol nege Alaş, Alaş bolğanda - dep bastalıp tur? Eger Alaştıñ Alaş ekendigi äw bastan belgili bolsa, onda «Alaş, Alaş bolğanda» - dep bastalmasa kerek edi ğoy`. Al ekinşi jolda ay`tılıp turğan qay`dağı bir «ala tay`dıñ at bolğanı» kimge kerek edi? Mine bul oy`lanatın jäy`t. Sondıqtan men bul sözderdiñ astarında tikeley` Alaş atawınıñ şığwına qatıstı derekter sır bügip jatır demekpin. Äri osı bes şwmaq öleñniñ birinşi jolın «Uluş, Alaş bolğanda» - dep bastap, ekinşi jolın «Alaştay` at bolğanda» - dep oqwdı usınamın.
Oqıp körey`ik: «Uluş, Alaş bolğanda, Alaştay` at bolğanda. Tañbasız tay`, Ensiz qoy` bolğanda.
Alaş xan bolğanda» - dep oqısaq, el awzına tarap köneden jetken qarïya sözdiñ mazmunı aşılıp şığa keledi. Söy`tip biz, Uluştıñ Alaş atanğanına, sol sebepten ömirge Alaştay` attıñ kelwine häm Alaştıñ tay`ğa tañba basılmağan, qoy`ğa en salınbağan zamanda xan bolğanına köz jetkizip, tolıqtay` mağulımat alamız.
TARÏXTA ULUŞ ATTI XAN BOLĞAN BA?
Qazaq tarïxın tereñ zerttegen Şäkärim atamız: «Qazaqtıñ tüp atası» - degen öleñinde «Boladı arap jurtı Samnıñ ulı, Biledi şejireniñ bäri munı. Türiktiñ şın atı eken Näduluşe Türik dep nege atadı tıñda sonı» - dey` kelip «Türik dep xan kötergen patşa qılıp» - dep Näduluşke Türik degen ataq, tïtwl berip xan kötergeni xaqında ay`tadı. Osı «Türik» atanğan Näduluşe kim? Durısı Näd Uluş. (bizdiñ aragidik Alaş- Alaşa degenimiz sïyaqtı Näduluş-Näduluşe delinip te ay`tıla beredi) Osı arada säl şeginis jasap Alaş atawınıñ şığwına sebepşi bolğan Ulus/Uluş sözine toqtalıp ötey`in. ULUS/ULUŞ sözi äw basta «Ul» jäne «Us» degen eki sözdiñ qosarlanwınan şıqqan. Bügingi ulı, ulıq, ulğayu, ülkeyu, ülken sözderi osı «ul» tübirinen bastaw alsa, «Us» sözi köne törki tilinde «qus» sözimen astasadı. Yağnï Ul Us/ Ul Uş (Ulu Us/ Ulu Uş) söziniñ tüpki mağınası bügingi tilmen ay`tqanda «Ulı Qus», «Alıp Qus», «Qıran Qus» degenge sayadı. Ulu Us/Ulu Uş demekşi qazaq pen qırğızdıñ rwxtı küşi «Alıp qara qus» - «Alıp qara küş» bolıp keletinin de este ustay`ıq. Al ataqtı ğalım, köne törki tiliniñ mamanı Altay` Amanjolovtıñ «Us», «As», «Az» - qïyalğajay`ıp qus, täñiri qusı, bürkit, ol – köne dïnastïyalıq äwlettiñ atı jäne türkiler tabınğan kök täñiriniñ bey`nesi (key`iptanw) – degenin de eskerwsiz qaldırmay`ıq. Al Näduluş atawına keler bolsaq, ol qos sözden birigip tutas bir atawğa ay`nalğan Uluş sözin ulıqtawdan şıqqan yağnï Uluş atawın ulılaw üşin öz kezeginde törki jurtınıñ bir böligi «Näd» sözin qosıp «Näduluş (Näd Uluş) atawın ömirge äkelgen. Alıs Majarstandağı qıpşaq qandastarımız äli künge dey`in osı «Näd» sözin qoldanıp «Ulı Şerkeş» degendi «Nädçerkeş», «Ulı Qumandıq» degendi «Nädkünşaq» dep atay`dı eken. Olay` bolsa Näduluş dep otırğanımız Ulı Uluş. Ol ärïne qazaq üşin Alaş atanğan Uluş ekendigi kümän twdırmas dey`min. «Atalğan söy`tip Türik Näduluşe Ol kezde jıldar ötti mıñdap neşe. Türikten şıqqan talay` say`ıpqıran, Jer jüzi titirengen Türik dese» - dey`di Şäkärim ata.
ALAŞ XAN, OĞUZ XAN BOLWI MÜMKİN BE?
Türikten örbigen eldi toğız dey`di Tartatın küy` aspabın qobız dey`di Başqurt pen qazaq noğay` qaraqalpaq Törtewin şejireşiler oğız dey`di. «Qazaqtıñ tüp atası Oğuz – Türik, Qut qonğan uy`tqı bolıp ornap birlik» -dep Qojabergen jıraw «Ata tek» attı dastan jazğanın bilemiz. O. Süley`menov "Slovo vovleçennoe rwsskwyu gramatïçeskwyu évolyucïyu pererazlojïlosʹ torkï tak nazıvayut letopïsï koçevoe plemya samonazvanïem kotorogo bılo - wzı. Veroyatno odno ïz Ogwzskïx plemen v ïstoçnïkax prïnyat napïsanïe étnonïma - "ogwz" "owz" "wz"2- dep jazğan. Bizge törki jurtınıñ birneşe dïalektide söy`legendigi mälim. Osınaw köşpeli törkilerdiñ tilinde täñiri qusı, bürkit mağınasındağı köne dïnastïyalıq äwlettiñ atı "Us" "As" "Uz" "Az" nemese "Xas" "Qas" "Qaz" "Ğuz" türlerinde ay`tılğanın este ustağanımız jön. Äy`gili Maxmut Qaşqarïdıñ "Bizdiñ ata – babalarımız - bekter, "xämir" dey`di. Öy`tkeni oğızdar ämir dep ay`ta almay`dı"1 degeni bar. Osı rette törki jurtınıñ bir böligi özderine tän dïalektide aqtı-xaq, Aqnazardı-Xaqnazar, Asandı-Xasan, Qasan, Usmandı- Ğusman, Qusman, Ay`dardı- Ğay`dar, Qay`dar, Abdollanı- Ğabdolla, Alïxandı- Ğalïxan, Äkimdi-Xakim, dep jazatını sïyaqtı "X", "Ğ", "Q" ärpiniñ qosarlanwı arqılı Uzdı-Ğuz dep, äri osı atawlardı ulılap Ulı Uz, häm Ulı Ğuz dep jazw üşin Uz, Ğuz sözderiniñ aldında parsı nemese törki tili dïalektïkasınıñ birine tän "O" "W" äripi jalğanıp "Owz" «Wwz» "Oğwz" delinip jazılğan. Parsı, özbek tilderinde "O" "W"- ol, wl degen mağınada qoldanıladı. Biz özimiz de qazirgi kezge dey`in "ol ne", "ol ne degeniñ", "ol ne qılğanıñ" "ol kim eken", "ol ne qılğan adam" degendi "o ne", "o ne degeniñ", "o ne qılğanıñ", «o kim eken», «o ne qılğan adam» dep ay`ta beremiz. Demek, "O+wz" "W+wz" "O+ğwz" dep jürgenimiz Wlws, Ulus yağnï Ulu Us eli, al Wwz xan, Oğwz xan dep jürgenimiz Ulu Us (Ulu Uş) xan yağnï Alaş xan degen tujırım jasawımızğa äbden boladı.
Us - Uz - Ğuz
↓ ↓ ↓
Ul Us - Wws / Owz - Oğuz
↓ ↓ ↓
Ul Us xan - Wws xan/Owz xan - Oğuz xan
↓
ALAŞ XAN
S.P. Tolstov: «Oğızdardıñ tay`palıq odağı Oksqa dey`ingi zamanda basqa jaqtan köşip kelgen tay`palar emes, odaq atı da, özen atı da erteden beri jalpığa ortaq totem atınan, jergilikti el tilinen twğan söz. Endeşe Orta Azïya oğızdarın erte zamandarda sol jerdi meken tutqan saq tay`palarınıñ zañdı murageri (urpağı) dep qaraw kerek. Oğız toteminiñ atı ertedegi saqtar ortasında da bolwğa tïis»1 - dep jazsa. E.Şay`merdenov "Raşïd-ad-dïnniñ kwälik etwine qarağanda Oğuz xan Ulıs ülestirgende uşı-qïırı joq kïeli keñ dala tïgen üşinşi ulına eltañba retinde qanattı qıran bey`nesin usınğan eken"2 - dep jazadı. Qarap otırsaq bäri täñiri qusı, bürkit, köktiñ qusı qıranğa kelip tireledi. Osınıñ bärin jay` ğana säy`kestik dep qarawğa bolmay`dı. Bunda tarïxï şındıq bar. "Oğuznamada" Oğuz xannıñ altı balası bolğanı ay`tılsa bul qazaq arasındağı "altı Alaştıñ balasımız", dep keletin sözderin eriksiz eske tüsiredi. Osınıñ bärin eskere otırıp Oğuz ben Alaştıñ bir adam ekeni yağnï bir xan jay`ında ay`tılıp turğanı küdik twdırmasa kerek dey`min, äri ekewi de bir awızdan törki xalıqtarınıñ basın biriktirwşi öz aldına el etwşi bolıp xalıq arasında awızdan - awızğa añız bop taralğan. «Er qanatı – at» -demekşi at jalın tartıp atqa qonğannan qustay` uşqan Ulı dala ulandarı - QIRANDAR ELİ özderiniñ töl tarïxınıñ tamırı tereñde ekenine osılay`şa köz jetkizedi.
TİL TARÏX KİLTİ
«Uluş, Alaş bolğanda Alaştay` at bolğanda Tañbasız tay`, Ensiz qoy` bolğanda Alaş xan bolğanda.» Tamırınan taratılıp tekti söz, Al armanşıl asıl xalqım kökti kez. Kök bay`raqtı, qıran tekti qazaqqa, Kün astında qanat jayar keldi kez.
Maraltay` Ïä, Uluş, Alaş atanıp, Alaştay` attıñ ömirge kelwi men sol Alaştıñ xan bolwına qarağanda, Uluş pen Alaş sözi, o basta, belgili bir adamdı birneşe tay`pa birlesip, qalıñ qol bop, ulıqtap, xan köterwden şıqqan ataw dewge negiz bar. Jalpı dünïede eşbir ataw, mey`li kisiniñ atı, mey`li eldiñ atı bolsın, eşqaşan da sözdiñ étïmologïyasına qaray` zerttelip qoy`ılmay`tını anıq. Ataw ärqaşan logïkalıq yağnï oy`dıñ uğımï mänisine qaray` oray`lastırıp qoy`ılatının este ustay`ıq. Qus – erkindik pen köktiñ sïmvolı. Keñ bay`taq dala tösinde köşpeli ömir saltın ustanıp, turmıs – tirşiligin qalıptastırğan, erkindik süy`giş köşpelilerge, qustan artıq totem – kïetek bolmasa kerek. Osı sebepten köşpeli tay`palar bas qosıp, batalasıp, birlese kötergen alğaşqı xandarın, köktiñ qusı, qıranğa balap,
«Ul(u) Us», «Ul(u) Us» (dawıstı sozıp, ay`qay`lap urandağanda ULUS, ULUS bop ay`tılıp, estiledi, äri eki «u» qatar kelip, birewiniñ tüsip qalwı da zañdı.) dep ulılap xan kötergen degen qortındığa toqtalamın.
Sol ulı jïında jer qay`ısqan qalıñ qoldıñ ay`qay` şwınan Ul(u)Uş, Ul(u)Uş degen şw basım estilip, (bul jerde törki xalıqtarınıñ işinde qazaqtan basqa basım köpşiligi "s"-nıñ ornına "ş"- dep söy`ley`tinin eskerwimiz kerek. Mısalı: bastı-baş, tastı-taş, qastı-qaş, qustı-quş, Alpamıstı-Alpamış, Manastı-Manaş, düy`senbini-düy`şenbi, t.s.s.) qol astındağı qara xalıqtıñ qulağına UlUş", "UlUş" degen ay`qay` Alaş Alaş bop estilgendikten külli xalıq Ul(u)Uştı yağnï "Ul(u)Ustı" - Alaş dep atap ketipti. Äri batır, äri aqıldı danagöy` Ul(u)Us xan osıdan bastap özin xalıq bergen atpen Alaş dep atap, özine qarağan elin "Ulus" dep atağan degen tujırımğa keldim. Ul(u)Us xan özin xalıq bergen atpen Alaş atağandıqtan xalıq arasında osı bir ürdis dästürge ay`nalğanın köremiz. Äri bul dästür osı künge dey`in öziniñ töl urpaqtarınıñ arasında jalğasın tawıp keledi. Äbilmansurdıñ-Abılay`, Ïbrahïmniñ-Abay`, Muxamedqanapïyanıñ-Şoqan, Erasıldıñ - Qabanbay`, meniñ öz atam Sügirdiñ - Saqal t.t. atalwı sonıñ ay`ğağı, bul olarğa xalıqtıñ bergen atı.
Ulıqtap Ulu Us atap pir tutwdıñ da sonaw köne zamannan bastaw alıp üzilissiz urpağımen jalğasın tawıp kele jatqanın añğarw qïın emes, ol üşin biz Abay`dı - Ulı Abay`, Jambıldı - Ulı Jambıl, Muxtardı - Ulı Muxtar, Şoqandı - Ulı Şoqan, Mağjandı - Ulı Mağjan dewimizdi köldeneñ tartsaq ta boladı. Demek munıñ da Alaştan bastaw alğanına kwä bolamız. Alaş xan öz elin Ulı Us/Ulus dep atap qana qoy`may`, onı "oñ qanat", "orta", "sol qanat" dep üşke bölip bïlik jürgizgen. Däl osı arada adamdardıñ dene müşesine qaray` oñ qol, sol qol, bolmasa oñ köz, sol köz demey` qusqa bay`lanıstı "qanat" söziniñ el bïlew men äsker bïlew täsiline enwiniñ astarın sezgen bolarsızdar. Ïä, qazaqtıñ «Uyada ne körseñ, uşqanda sonı ilersiñ» dep er balaların qıranğa, qız balaların aqqwğa teñewi men «Ulım uyada, qızım qïyada», «qanattığa qaqtırmay`, tumsıqtığa şoqtırmay`», «qanatınıñ astına aldı», «atqa qondı», «üy`ge qon», «qonıp ket», «qanatı qatay`dı», «topşısı bekidi», «baq qusım», «balapanım», «qanatım», - dep qana qoy`may`, mektep bitirip ülken ömirge ayaq basqalı turğan ul-qızdarın, elimizdiñ «jas tülekteri» dep söz saptawı da kezdey`soq ay`tıla salğan söz emes eken, "tülek" dep bürkittiñ, yağnï täñiri qusı, qırannıñ balapanın ğana ay`tatının eske alsaq ta jetkilikti-aw dey`min, tipti kelin tüsirgeñde "aqqwıñdı ayala", "qusıñ quttı bolsın", dep qızdarına "qus etek" köy`lek kïdiretin de osı bizdiñ qazaq. Kişkentay` ül, qızdarın «qarğam sol», «qarğam meniñ» - dep erkeletip, şejire şertkende «qarğa tamırlı qazaqpız», «qarğa tamırlı el edik qaşannan-aq» dep söz saptay`tınımız jäne bar. Ol ol ma dombıra men nay`zasına, taqïya, börik, häm tımaq pen säwkelege üki tağıp dulığasına qıran qustıñ qawırsının tağıp qustıñ kewde jüni men balaq jünine uqsatıp urıs-soğısqa ıñğay`lı etip sawıt kïetin de bizdiñ batır babalarımız. Tipti xan kötergende de xandı aq kïgizge (aq kïgiz bïik şıñ basındağı qardıñ bey`nesi S.S.) otırğızıp ulılap Ulı Us (Uluğ Us/Ulu Qus), (Şınğ Us/ Şıñ Qus) dep köktiñ qusı, bïiktiñ qusı, täñiri qusına balap "qıran alasağa qonbay`dı" - degen nïetpen bïikke şığarıp xan kötergen.
Kültegin qağan baskïiminiñ mañday`ında bürkit bey`nelengen bolsa, Bilge qağannıñ altın täjiniñ üstinde qıran bey`nelengeni tegin bolmasa kerek. Al, Şıñğıs xannıñ (Şınğ Us xan /Şıñ Qus xan S.S.) otıratın tağı men twında da qıran bey`nesi, bey`nelengen. Bul tw nanım - senim boy`ınşa, Şıñğısxan äwletiniñ jelep-jebewşisi, kïeli belgisi bolıp eseptelgen. Raşïd-ad-dïnniñ kwälik etwine qarağanda Şıñğıs xannıñ ösïetteriniñ biri bılay`şa berilgen eken: "Momın xalıqtıñ arasında jürgende qoşaqanday` momın bol, al şay`qasqa şıqqanda aş bürkittey` şüy`lik" degen eken. Men joğarıda Alaş xannıñ öz elin «Ulus» dep atağanı jay`ında ay`tqan edim. Şoqan Walïxanov “Ulıs” sözi o basta belgili bir terrïtorïyada qurılğan tay`palar odağı” – dese, “Qazaq sovet éncïklopedïyasında” “Alaş” “Alaş mıñı”- ejelgi qazaq tay`palarınıñ alğaşqı qawım bolıp birikken odağı “qazaq” degen burınğı eldiñ jalpı atı” - dep jazadı. R. Sızdıqova men M. Qoy`geldïev «Belgili bir terrïtorïyada qurılğan tay`palar odağı» degen uğımdı beretin «wlws» sözin Qadırğalï «xalıq», «xandıq» degen termïndik mände jumsağan» -dey`di. Al Abay` atamız "Sonımen bular özin-özi de özge jurttar da "qazaq" atap ketipti. Burın özderin "Ulus" dey`di eken de jüre beredi eken» - dep tarïx qoy`nawına tereñ boy`lap qazaqtardıñ «Uluspız» dep jüretinin ay`tadı. Qurbanğalï Xalïd: "Ulus" sözi moñğolşa "tay`pa", jamağat: ese, üles mağınasın beredi. Munı qazaqtar birlik, jïnalw key`de: zañ ereje ornına pay`dalanadı. Mısalı, "Eldiñ ultınan şığay`ın ba" dey`di. Munda birlik, jïnalw mäni körinip tur, yağnï jurttıñ birliginen şığay`ın ba köpten ay`ırılay`ın ba bolmasa eldiñ ultı solay` desedi "Bul eldiñ ötkeni solay` bolıp kelgen" degen mağınada, munda ereje, ädet bolıp awdarılıp tur" dep jazadı. Demek "Ulus" sözi qazaqtar üşin birigw, jïnalw, ult bolıp uy`ıp, birlesip bas qosw eken. Budan añğaratınımız qazaqtardıñ "Öz elimniñ, ultımnıñ atınan şığay`ın ba, ulttığımnan, eldigimnen ay`ırılay`ın ba" bolmasa "Elim solay` ataladı, ultım solay`, elimniñ ğasırlar boy`ına atalıp kelgeni solay` edi"-degenine köz jetkizemiz.Sonımen toqsan awız sözdiñ tobıqtay` tüy`inine keler bolsaq biz eñ birinşiden Ulı Us (Ulı qus) yağnï Alaş xannıñ urpağımız sonıñ elimiz dep, xan eli retinde qıran bey`nelengen tw köterip ULUS atanğan «Qırandar Elimiz». Erkindik pen aspan sïmvolı qustı ulttıq totemimiz – kïetegimiz etip ösken täñiri tekti, täñiri bolmıstı tüz tülegimiz. Ataqtı ğalım, köne törki tiliniñ mamanı Altay` Amanjolovtıñ «Us», «As», «Az» - qïyalğajay`ıp qus, täñiri qusı, bürkit, ol-köne dïnastïyalıq äwlettiñ atı jäne türkiler tabınğan kök täñiriniñ bey`nesi (key`iptanw) – degeni şığar kündey` şındıq ekenin moy`ındawımız kerek. Til – tarïx kilti demekşi, biz osılay`şa Alaş pen Ulus, atawlarınıñ män – mağınası men şığw negizine köz jetkizemiz.


text:
Kärim Tinçurin isemendäge tatar drama häm komediä teatrı 70 yıllıq yubileyen bäyräm itte
Bu teatrğa 1933nçe yılda artist, rejisser häm dramaturg Kärim Tinçurin nigez sala. Awıl xalqına xezmät kürsätü yözennän, Tatar akademiä teatrınıñ kolxoz-sovxoz filialı bularaq oyıştırıla. 1944nçe yılda bu teatr “Tatarstan respublikası küçmä teatrı”,- dip üzgärtelä.1989nçı yıldan statsionar teatr xäzerge isemdä.Törle yıllarda teatrnıñ sänğät citäkçese, Ğabdulla Yosıpov, Käşifä Tumaşeva, häm anıñ ulı Rawil Tumaşev bula.
Teatrnı yubileye belän Tatarstannıñ Premyer Ministrı urınbasarı Zilä Wälieva qotladı häm şuşı bäyrämgä üzeneñ zur xörmäten beldergän Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymievnıñ “Räxmät xatı”n uqıdı.Soñğı un yıl eçendä teatrnı Tatarstannıñ törle rayonnarınnan alıp Ufa belän Çiläbe kebek şähärlärdä, Mäskäw belän S-Peterburglarda yörtep, İstanbul şähäreneñ mädäniät saraylarında tamaşaçını tañ qaldırğan artistları belän teatrnıñ talantlı baş rejisserı Räşit Zahidullin eşli.
Bu teatrda uynağan artistlar arasında artist Nail Şäyxutdinov, Xäcär Şakurova, teatrnı alardan başqa küz aldına da kiterep bulmağan İslamiä Mäxmütova belän Xälil Mäxmütov, küp kenä yumoristik obrazlar tudırğan Zöfär Xarisovlar bu teatrnıñ yöze.Teatr veterannarı Rawil Tumaşev, 85 yäşlek Vera Minkina, Lyutsiä Farsina häm bik küp teatrğa ğömeren bağışlağan mädäniät xezmätkärlären teatr kollektivı çäçäklär belän qotladı.
Kiçäneñ ikençe bülegendä teatr kollektivı xalqıbıznıñ milli tormışın çağıldırğan, teatrnıñ repertuarında bulğan iñ yaxşı spektakl`lärdän özeklär kürsättelär.Bäyräm könnärendä Qazan mädäniäte şaqtıy canlı.
7nçe noyäber könne Zur konsert zalında Mäskäwneñ “Gelikon-opera” teatrı artistları cırladılar.8nçe noyäber könne bu zalda S-Peterburgtan kilgän muzıkantlar çığış yasayaçaq. 7nçe noyäber könne kürenekle rejisser, akademik Marsel' Sälimcanovnıñ tuğan köne. Bıyıl aña 69 yäş tulır ide. Rejisser bulıp eşläw däwerendä Marsel' Sälimcanov 100dän artıq spektakl' quyğan. Kamallılar anıñ xörmätenä bağışlap Tufan Miñnullinnıñ yaña p'yesası buyınça ”Şulay buldı şul” isemle spektakl' premyerası äzerlädelär häm anı anıñ tuğan könendä säxnägä quydılar.
Azatlıq radiosı öçen Qazannan Mälikä Basıyr.


text:
Samarda Sara Sadıyqova bäyräme uzdı
Millionlı xalqı bulğan Samar şähärendä tatar balalarınnan ğına tuplanğan “Yaqtılıq” isemle mäktäp eşli. Biredä bıyıl 225 bala tatar möxitenä yaqınlaşa. Tatar tele däreslärennän tış, tatar xalqınıñ bäyrämnäre häm kürenekle şäxeslärenä bağışlanğan ädäbi- muzıkal'' kiçälär oyıştırıla. Çirattağı şundıy çaralarnıñ berse- Sara Sadıyqova kiçäse buldı. Mäktäpneñ aktlar zalında - bala- çağalar, uqıtuçılar. Säğät yarım däwamında tatar xalqınıñ klassik cırçısı, kompozitorı, milli yöräkle qızı turında bäynä- bäynä söylände. Balalar söyläwe tarixi dokumental'' kadrlar belän köçäytelde. Ä Sara apa Sadıyqovanıñ cırların zal kümäkläşep başqardı.
Säxnädä karaoke, köy yañğırıy, ekranda süzlär, başlap cırlawçı bar, ä zaldağı barlıq balalar köyne kütärep alalar. “Yaqtılıq” mäktäbendäge kiçälärneñ üzençälege şunda ki, konsert programmasında balalar ğına tügel , uqıtuçılar da cırlıy, xättä mäktäp direktorı Xaridä apa Daşkina da. Sara Sadıyqova kiçäsendä dä Xaridä xanım kompozitornıñ “Cidegän çişmä” isemle cırnı başqardı. Sara Sadıyqovanıñ 100 yıllığına bağışlanğan ädäbi- muzıkal'' programmanı äzerläwdä tatar tele uqıtuçısı Nurzidä xanım Fäyzullina küp köç quydı.


text:
16 yäşlek Lenar İnternet aşa 80 keşeneñ aqçasın urlağan
Tatar yäşläre arasında şundıyı bula ikän. «Tatarstan yäşläre» gäzite 16 yäşlek Lenar Däwlätşin turında yazıp çıqtı. Ul uqığan Leninogorskiy mäktäbendä uqıtuçılarınnan ğına tügel, institut beterep, diplom alğan qayber belgeçlärdän dä äzerleräk bulıp çıqqan. Läkin malaynıñ danı, däräcäle bäygelärdä ciñü uñayınnan tügel, ä zakon bozu açıqlanu säbäple yıraqlarğa tarala. Şulay itep, malay çaqtan uq komputornı belgän Lenar, soñınnan, internet dönyasına da kerep çuma. Saytlar eşläw belän mawığa başlıy, üzenä dä yasap quya, başqalarğa da ayırım ber tüläw xaqına internetta säxifälär eşli başlıy. Global çeltärdä tüläwlär kredit-kartlar yärdämendä başqarılğanğa kürä, malay tiz arada klientlarnıñ häm başqa internet qullanuçılarnıñ plastik karta açqıçların tabıp, keşe aqçasın urlıy başlağan. Närsägä kiräk bulğan aña aqça disezme? İnternet aşa kitaplar aldırtqan, tanış malaylarğa kesä telefonın alırğa yärdäm itkän, ber tanış qızğa 125 dollarğa çäçkälär kitertkän. Kredit kartalardan aqçalarnıñ yuqqa çığıp baruın kürgän keşelär, bankka möräcäğät itä, banknıñ iminlek xezmäte tikşerü eşlären başlıy. Soñınnan ul eşkä, eçke eşlär ministrlığınıñ yuğarı texnologiälär ölkäsendä qılınğan cinayätlär belän şöğellänüçe bülek belgeçlär dä kilep quşıla. Tikşerü eşläre barğan waqıt eçendä Lenar Däwlätşinnıñ ğämällärennän 80 keşeneñ zıyan kürüe açıqlana, malay barlığı 15 meñ dollarnı üzläştergän bulğan, dip sanıy tikşerüçelär. Ämma, zıyan kürüçelärdän barı 2 genä keşeneñ ğariza birgängä kürä, häm malaynıñ 12 meñ sumnı ğına üzläşterüe dälillängän bulğanğa kürä, qalğan aqçalar yomılıp qala, dip yaza bu xaqta «Tatarstan yäşläre» gäzite. Malayğa 18 yäş tulmağan bula, şuña anıñ öçen cawaplılıqnı äti-änise üzenä ala. Mäxkämä qararı belän, alar 12 meñ sumlıq ştraf tüli dä, eş şunıñ belän tämamlana. Ämma sorawlar qala. Eçke eşlär ministrlığınıñ «K» bülege belgeçläre, Lenar Däwlätşinğa caza äzräk birelde, dip can açısı belän belderülär yasıy. Alarğa bu maqsatqa ireşergä, qanunnarnıñ kamil bulmağanı qomaçaw itä. Andıy aqıllı malaylarnıñ qızlarnıñ sanı könnän- kön arta bara häm bu ölkädäge cinayätçelärneñ artuına qarşı toru awır, çönki totılğan oçraqta da, alarğa berni bulmıy. «Tatarstan yäşläre» xäbärçese, mäs’älägä ikençe yaqtan qarap, şundıy sälätle tatar yegeteneñ belemen ber kemgä dä kiräksenmägängä, ul öyrängän närsälärne izge maqsatta qullanılmağanğa, ükeneç belderä.Bikä Timerova.


text:
"Tatarlar Watanğa xezmättä" digän kitap dönya kürde
Tarixi watanıbız Tatarstan häm millättäşlärebezneñ küpçelege kön kürgän cirlär diñgezdän yıraq bulsa da, Rusiä flotı, ayıruça xärbi-diñgez flotı tarixında tatarlar şaqtıy zur rol uynağan. Alay ğına da tügel, Rusiä flotınıñ tözelä başlawı uq İdel belän bäyle. Qazan, Yäşel Üzän - Rusiäneñ diñgezgä çığuın täemin itüçe berençelär rätendä. Tatarlar - Rusiä flotına 15läp admiral birgän xalıq. Yuğarı, urta ofitserlar häm matroslar turında äytep tä torası yuq. Ämma bu mäğlümätlär älegä qädär uquçılarğa bilgele tügel ide. Kitap autorları - Tatarstan respublikınıñ Peterburgtağı daimi wäkile, xärbi fännär kandidatı Şamil Äxmätşin häm wäkillekneñ baş xezmätkäre, elekkege xärbi diñgezçe, ikençe rang käpitänı Şamil Naserov - bu mäğlümätlärne tuplap, berençe tapqır uquçılar iğtibarına täqdim itälär.
Prezident Mintimer Şäymiev häm Rusiä xärbi-diñgez flotı başlığı Kuroedovnıñ kereş süzennän soñ kitap Bolğar ile häm Qazan xanlığında karablar tözü tarixı belän başlana. ”Biş balta” karab tözüçeläre, Qazan admiralteystvosı tözelü häm anıñ eşçänlege, xalqıbıznıñ urman belän bäyle cırları ni öçen sağışlı - kitapta bu häm başqa bixisäp qızıqlı materiallar tuplanğan.
Kitap avtorlarınıñ bersen - Şamil äfände Naserovnıñ üzen dä tıñlap qarıyq: (audio)
Kitapnıñ XIX-XX ğasırda flotta xezmät itkän millättäşlärebez turındağı bitläre dä bik qızıqlı. Häm inde bügenge köndä Kronştadta torğan “Qazan”, “Kazanes” karabları tarixı, anda xezmät itüçe Tatarstan yegetläre, şeflıq elemtäläre turındağı bülek tä iğtibarnı cälep itä.
Kitapnıñ räsmi avtorları ikäw bulsa da, bulışlıq itkännäre sanap betergesez. Şamil Äxmätşin üze dä kitapnı äzerläwdä bulışqannarnı autordaş dip sanıy: (audio)
Täqdim itü çarasında kitapnıñ geroyları, alar arasında kontr-admiral Yüriy Xaliullin, Tönyäk diñgez yulı ekspeditsiäsendä qatnaşqan su astı köymäse komandirı, legendar İzmail Zäydullinnıñ ulı, üze dä diñgez ofitserı, xärbi Akädemiä professorı Camal Zäydullin häm başqalar bar ide. Ä inde Naximov uçilişçesı kursantı üsmer yeget Marselneñ dä kiçädä qatnaşuı tatarlar flotta üz urının yuğaltmas digän ömet uyata. Kitap avtorları Şamil Äxmätşin häm Şamil Naserov, şuña ömet itepter inde, yegetkä “Bulaçaq admiral Marselgä” dip yazıp kitap büläk ittelär.
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg


text:
Quşma Ştatlar üzäk bankı protsent däräcäsen kimetkännän soñ, dönyanıñ qimmätle qäğäz bazarlarnda işelü tuqtalğan kebek bulsa da, belgeçlär, ul däwam itergä mömkin, dip kisätä. Çärşämbedä Davostağı iqtisadi forum da, dönyada resessiä başlanırğa mömkin, digän farazlar sürätendä açıldı. Närsä ul resessiä, ğadi keşegä anıñ yoğıntısı barmı? Şuşı sorawlarnı bez Stanford universitetı professorı Mixial Bernştamğa birdek.
Närsä ul resessiä?
Quşma Ştatlarda qabul itelgän bilgelämägä kürä, tulayım citeşterü ike kvartal, yağni, 6 ay rättän kimesä, resessiä bula. Yıllıq kürsätkeçlärdä ul xättä çağılmasqa da mömkin. Misal öçen, 2001-2002 yıllarda şulay buldı da.
Amerikan üzäk bankınıñ protsent däräcäsen kimetüe wazğiätne yaxşırta alamı, yä isä bolar üz ara bäyle tügelme?
Alar bäyle, yomşaru bualaçaq. Läkin bu çaranıñ yärdäme zur bula almıy, çönki krizis bank tarmağında, kreditlar bazarında. Protsentnı kimetü aqça külämeneñ artuına kiterä, läkin kreditnı arttırmasqa da mömkin. Şul uq waqıtta, toraq tarmağında finans xäräkäte başlansa, ul ayaqqa basırğa da mömkin.
Ä dollar belän närsä bualaçaq? Anıñ töşüe däwam itäçäkme, tuqtalaçaqmı?
Quşma Ştatlar üzäk bankı protsent däräcäsen kimetkän xäldä, ä Yewropa häm Yaponiä üzäk bankları anı totıp torğan xäldä – älbättä, dollar töşüen däwam itäçäk.
Bu töşüneñ däräcäsen farazlap bulamı?
Andıy farazlar bik ışanıçsız. Läkin dollarnıñ salmaq qına töşüe däwam itäçäk, häm ul ber eurğa 1,5 dollar däräcäsenä citergä mömkin.
Şuşı wazğiätneñ ğadi keşegä nindi yoğıntısı bulaçaq. Äytik, ike ilne alsaq – Quşma Ştatlar häm Rusiäne. Bu ildäge ğadi keşelär anı üz cilkäsendä toyaçaqmı?
Älbättä toyaçaq, läkin törle yaqlap. Quşma Ştatlarda eşsezlek artu, xezmät xaqı töşü arqılı, yağni inflatsiä eş xaqı artuın uzıp baraçaq.
Rusiädä başqaça. Anda büdjetnıñ yartısı neft häm gaz bäyäsenä bäyle. Resessiä başlansa, neft bäyäläre töşäçäk, büdjetqa zıyan kiläçäk. Yağni, qaznadan aqça alıp eşläwçelärgä, pensiä, sälämätlek saqlaw tarmağına zıyan kiläçäk.
Neft bäyäläre töşär dip uylıysızmı?
Yaqın arada töşär kebek. Äytik, Amerika resessiä 2% bulsa, neft bäyäläre 5%-qa töşäçäk.


text:
Bügen İrzail premyer ministrı Ehud Olmert xökümätneñ berençe utırışında İzrail Könbatış Yarda qanunsız utarlarnıñ qaluına yul quymıyaçaq dide.
Premyer ministr idaräse belderüençä, Olmert İzrail härber qanun bozu oçrağına kompromissız cawap biräçäk digän.
Könbatış Yardağı Hebron şähärendä İzrail iminlek köçläre ber fälestin yortınnan distälärçä yähüdne köç belän çığardı.
Politsiä äytüençä alarğa taşlar, şeşälär, utlı bombalar belän qarşılıq kürsätelgän, 13 politsiä xezmätkäre yaralanğan.
Yähüdlär bu yortqa qanuni yul belän iä buldıq dip täqrarlıy. Ämma İzrail' xakimiätläre qanuni tügel dip isäpli häm İzrailneñ yuğarı mäxkamäse alarnı yorttan çığarırğa dip qarar çığardı.


text:
Saddam çorında tözelgän neft kileşüläre yaña Ğiraqta köçendä qalırmı?
Ğiraqnıñ yaña xökümäte turında söyläşülär barğan sürättä, Saddam rejimı waqıtında tözelgän kileşülär köçendä qalırmı digän soraw küplärne borçıy, häm berençe çiratta Rusiäne. Qayber mäglümätlärgä qarağanda Rusiäneñ neft kompaniäläre Saddam xökümäte belän fälän milliard dollar külämendä kileşülär tözegän. Şuşı kileşülär köçtän çığarılğan xäldä bu şirkätlär zur zıyan küräçäk. İqtisad belgeçläre iske kileşülärne ixtiram itergä çaqıra.
Uzğan atnada Rusiäneñ Lukoil isemle iñ ere neft kompaniäse vitse-prezidentı Leonid Fedun, Kommerstant gäztenä birgän äñgämäsendä, Ğiraqnıñ Könbatış Qurna yatmasına kilergä cıyınğan çit il kampaniäsen mäxkämägä tartu belän kisätte. Fedun xättä 20 milliard dollar däğwa belän qurqıttı. Könbatış Qurna Ğiraqnıñ iñ bay yatmalarınıñ berse. 1997-dä Lukoil şuşı yatmanı eşkärtü mäsäläsendä kileşü tözegän ide. Suğış başlanır aldınnan Saddam ul kileşüne yuqqa çığardı. Xäzer Lukoil anı kire köçenä qaytarırğa ömetlänä. Fedun süzlärençä, Lukoilnıñ Ğiraqqa kertkän investitsiäläre 3 milliard 700 million dollar çaması. Ägär Könbatış Qurnağa berär başqa kampaniä kilsä, Lukoil Genevadağı Arbitraj mäxkämäsenä möräcägät itep, yatmanı qulğa alırğa taläp itäçäk.
Şuşı ike misal Rusiäneñ Ğiraq belän bäyle borçuların açıq kürsätä. Bu borçularnı 3 törkemgä bülep bula: berençedän Ğiraqnıñ Rusiägä 8 milliard dollar burıçı bar, anı qaytarırğa kiräk. İkençedän neft kontraktları, Reuters mäglümätenä qarağanda süz 4 zur kileşü turında bara, alarnıñ gömüm küläme yaqınça 8 milliard çaması. Bu kileşülär inde raslanğanmı, ällä protokol räweşendäme, bilgesez, ämmä şul xaq, Ğiraqqa kertelgän sanksiälär arqasında alar tomışqa aşmadı. Nixayät, öçençedän, Rusiä “Ğiraqnı tözekländerü” dip atalğan zur bäleşneñ ber öleşen üzenä alırğa ömetlänä.
Neft kontarktlarına kilgändä iqtisad belgeçläre alarnı saqlap qalırğa çaqıra. Londondağı energetika belgeçe Florence Fee uzğan atnada “Yaqın könçığış: iqtisadi küzätü” digän basmada, ägär bez Rusiäneñ Ğiraqtağı kontraktların tanımasaq, çit il kompaniäläre Rusiädä tözegän kileşülärneñ ütälüwen niçek taläp itä alabız, dip yazıp çıqtı.
Bu fiker belän Waşingtondağı Strategik tikşerenülär üzäge belgeçe Robert Ebel da kileşä. Anıñ süzlärençä, xökümätlär kilä dä kitä, ä imzalanğan kontrakt – imzalanğan kontrakt. Ägär Rusiäneñ Saddam çorında tözelgän kontraktları döres häm qanuni bulsa, alar Saddamnan soñ da yäşäp qalırğa tieş.
Amerikan räsmiläre häm Ğiraqnıñ söregendäge opozitsiäse aprilneñ 5-endä Londonda ütkän oçraşuda Ğiraqnı tözekländerü eşendä çit il şirkätläre şul isäptän Fransiä häm Rusiä kompaniäläre aldınğı urın alıp torırğa tieş dip kileşte.
Tik menä Ğiraq opozitsiäse digändä şunı istä totırğa kiräk, alar berniçä, häm bu törkemnär yış qına ber-bersenä qarşı çığa. Misal öçen, qayber opozitsiä citäkçeläre, Rusiä Sadam rejimına ozaq yıllar yärdäm kürsätep kilde, şuña kürä anı yaña Ğiraqqa kertergä yaramıy dip belderä.
Ali Gilmi, Praga


text:
Foto: Pressa Today
Toqtı
Olar köp demalıp, süy`iktilerimen jïi jolığıp, keşterde köñil köteredi. Olar barlıq iste bir tılsım küştiñ kömektesip jürgenin bay`qay`dı. Keşke janına jay`lılıq sıy`lay`tın twısqandarımen jolığadı. Olardıñ qoldawınıñ arqasında az waqıttıñ işinde jetistikke jetedi.
Torpaq
Olardıñ bar ıntası jeke ömirlerine bağıttaladı. Olar nar täwekelge bel bwıp, ülken jetistikke jetedi. Bul kün keremet jospar qurıp, onı iske asırwğa öte qolay`lı. Al key` torpaqtar ata-analarımen renjisip qalwı mümkin.
Egizder
Bügin egizder jaña adammen jolığadı, tıñ jañalıqtar estïdi. Däl qazir olardıñ alğa qoy`ğan maqsatınıñ jüzege aswı qorşağan ortasımen tikeley` bay`lanıstı. Tabısqa jetw üşin özge birewlermen seriktes bolw kerektigin tüsinedi. Keş öte qwanıştı jañalıq äkeledi.
Şayan
Olar özgelerdi mineziniñ jumsaqtığımen, sulwlığımen tamsandıradı. Al ay`nalasındağılar qoşemet söz ay`tıp, maqtay`dı. Qalağanına qol jetkizwge kömektesedi. Şayandar éstetïkalıq talğamınıñ arqasında sändi kïinedi. Biraq köñil-küy`i jaqsı bolğanmen, demalwğa murşası bolmay`dı.
Arıstan
Olardıñ jumısı, josparı köp bolatındığı sonşalıq, barlığına ülgeremin dep qattı şarşay`dı. Bir şetinen qızıqtı jumısınan ay`ırılğısı kelmey`di. Bügin bolaşaqtağı ömirdi özgertetin ülken mümkindikter twadı. Key`bir arıstandar qızıqtı ïdeyalar oy`lastıradı. Qalağanına qol jetkizw üşin bar küşin salıp jumıs istewine twra keledi.
Bïkeş
Bügin erekşe jumısbastı boladı, yağnï qoldarı bir sətke de bosamay`dı. Juldızdar tabïğat ayasına barıp demalwğa keñes beredi. Key`bir bïkeşter özgelerdiñ qupïyasın bilip qoyadı. Jaqın adamınan xabar ala almay` qïnalwıñız mümkin.
Tarazı
Olardıñ qızığwşılığı özgeredi. Kündelikti turmıstağı ädetin qay`talamawğa tırısadı. Birew üşin bul – şetelge sayaxat, al kelesi bir adam üşin – fïlosofïyağa, dinge, mädenïetke degen qızığwşılıq bolwı mümkin. Maqsatqa jetw üşin özgelermen janjaldaswına twra keledi. Özderiniñ énergïyasınıñ arqasında köp mümkindikterge ïe boladı.
Sarışayan
Olardıñ jumısı köp boladı. Munımen qatar juldızdar sarışayandarğa densawlığın kütwge keñes beredi. Awırıp em izdegenşe, awırmay`tın jol izdeñiz. Armandawğa mümkindik twadı. Armandap qana qoy`may`, oy`lağandarın iske asıradı.
Mergen
Bügin jolıñız boldı. Buğan dey`ingi barlıq qïındıqtarıñız öz şeşimin tawıp, renjisip jürgen adamdarıñızben tatwlasasız. Waqıttı utımdı türde pay`dalanıñız. Alğa josparlağan jumıstarıñız sätti ötedi.
Taweşki
Bügin sizge eşkim kömektespey`tindikten, qïındıqtarıñızdı öziñiz şeşwiñizge twra keledi. Jaña adamdarmen qawışıp, ülken tabısqa kenelesiz. Bügin bastısı tañdawdı durıs äri jıldam jasap ülgeriñiz.
Swquy`ğış
Bir närseni oy`ğa alğan bolsañız, bir orında turıp qalmay` alğa qaray` jıljıñız. Al eger oy`dağıday` jumıs atqarğan bolsañız, az ayaldap, qalğan waqıttı öziñizdi retke keltirwge arnañız. Bügin kezdesw josparlamañız. Keşki qaray` bolatın jaña oqïğalar sizdi qwantadı.
Balıqtar
Bügingi kün sizge romantïkalıq köñil-küy` alıp keledi. Biraq tım qattı armandap, qïyalıñızdı şındıq dep qabıldawıñız mümkin. Az eñbektenseñiz, ülken tabısqa kenelesiz. Ïmïdjiñizdi özgertip, köpşilikten maqtan söz estwge day`ın bolıñız.


text: Rusiäneñ keşe xoquqları wäkile Vladimir Lukin, Çeçnädä kiñ külämle keşe xoquqları bozılu turında iğlan itte. Anıñ yıllıq xisabında äytelgänçä, bu xoquqlar häm federellar, häm çeçen suğışçıları tarafınnan bozıla. Lukin süzlärençä, Rusiä räsmiläreneñ Çeçen suğışçıları belän söyläşergä telämäwe – federal köçlärneñ xoquq bozuları cazasız qalırğa tieş digänne añlatmıy. Lukinnıñ xisabı – xalıqara xoquq yaqlaw oyışmaları Çeçnädäge wazğiätne Yevropada iñ zur humanitar qaza dip atağannan soñ – ikençe köngä dönya kürde. Kiçä Berläşkän Millätlär Keşe xoquqları komissiäseneñ Jenevada ütkän oçraşuında, Helsinki Federatsiäse häm başqa xalıqara törkemnär – Rusiäneñ Kavkaz töbägendä, şul isäptän Çeçnädä keşe urlawlar, cäberläwlär, qanunsız qulğa alular, üterülär kiñ taralış aluğa tirän borçılu belderde.


text:
Mehmet Özbek - Öllem Öllem
Sanatçı : Mehmet Özbek
Türkü : Öllem Öllem
Etiketler : Mehmet Özbek - Öllem Öllem türkü indir, Mehmet Özbek - Öllem Öllem türkü dinle, Mehmet Özbek türküleri, Öllem Öllem mp3 indir, Mehmet Özbek türküleri Öllem Öllem türküsü, Öllem Öllem sözleri, Mehmet Özbek mp3 dinle, Mehmet Özbek download, Öllem Öllem bedava mp3, Mehmet Özbek türkü sözleri, Mehmet Özbek türkü dinle, Mehmet Özbek son albüm indir
Mehmet Özbek Türküleri
Mehmet Özbek - Kar Mı Yağmış Şu Harput un Başına
Mehmet Özbek - Bakar Kapı Zarınnan
mehmet özbek - kalenin dibinde bir daş olaydım (kerkük)
mehmet özbek - gülüm di gel men seni seveli-kerkük divanı (kerkük)
Mehmet Özbek - Güzele Bak Güzele
Mehmet Özbek - Gitme Garip Gitme
Mehmet Özbek - Baba Bögün Geyipsen Karalar
Mehmet Özbek - Giderim Burdan Artık
Mehmet Özbek - Karaköprü Narlıktır
Mehmet Özbek - Yola Çıktım Mardin e
Mehmet Özbek - Kalk Gidelim Şıh Bağına
Mehmet Özbek - Kapıyı Çalan Kimdir
Mehmet Özbek - Kalenin Dibinde Bir Daş Olaydım


text: İnde yañadan “Yaña ğasır” televideniesenä qaytıyq. Rusiäneñ törle töbäklärendä şuşı televizornı qarawçılar yäkşämbe könne qänäğät qalğandır, çönki “Yaña ğasır” Rusiäneñ figuralı şuu çempionatınıñ final öleşen kürsätte. Qazanda ütkän şuşı yarış bik matur häm qızıqlı buldı. Näq menä televizordan qarap soqlana torğan. Rusiä çempionı isemen Yelena Sokolova yawladı, ataqlı İrina Slutskaya bozda yığılıp, ikençe urında qaldı. Şuşı çempionat könnärendä Qazanğa Rusiäneñ sport ministrı Väçeslav Fetisov kilgän ide. Ul prezident Mintimer Şäymiev belän oçraşıp, Tatarstandağı sportnıñ torışın maqtadı. Şartlar äybät sezdä, dide ataqlı xokkeyçı. Kiläçäktä dä Qazanda Rusiä çempionatların häm xalıqara yarışlarnı ütkärü turıda söyläştelär.


text:
Törkmänstanda xakimiatne bärep töşerügä öndägän uram qäğäzläre taratıla
Törkmänstan başqalası Aşğabadtan kötelmägän xäbär kilde, xörmätle tıñlawçılar. Andağı bazarlarda ilneñ xökümäten bärep töşerügä öndägän uram qäğäzläre tabılğan. Alarnı kem yazğan häm kem taratqan, bilgele tügel, läkin niçek kenä bulmasın, cämğiat xökümät tarafınnan tulısınça kontrol'' itelgän il öçen bu ğädättän tış häm citdi ğämäl bulıp tora.
Audio
"Andıy närsä buldı, läkin keşelär bu xaqta söylärgä qurqa, alardan, "sez anda buldığızmı? üzegez kürdegezme?" dip sorağaç ta, ul turıda söylämäw xäyerleräk dip belderä. Küplär şürli, xosisi söyläşülärdä dä moña qağılmasqa tırışa häm belgännäre xaqında açıqtan-açıq äytä almıy" di şuşı Aşğabad keşese. Taratılğan uram qäğäzlärendä, törkmännär irekle xalıq bulıp tuğan, alar ğorur millät häm zalim xakimiattän qotıluğa layıqlı dip yazılğan bulğan. Anda şulay uq, kiläse buınnar öçen cawaplılıqnı üz qulıbızğa alu, prezident Niazovnı bärep töşerü häm anı mäxkämägä tapşıru waqıtı citte dip tä äytelä. Möselmannarğa qarata ayırım öndämä dä yasala - alarnı Niazovnıñ Aşğabad yanındağı tuğan şähärçegendä tözelep yatqan mäçetkä namazğa yörmäskä öndilär. Şuşı mäçet Üzäk Aziädä iñ zurısı bulaçaq dip farazlana. Tik küp kenä möselmannar fikerençä, aña yörü gönah bulaçaq, çönki Niazov mäçet diwarlarına yazılaçaq özemtälärne Qör''ännän genä tügel, ä üzeneñ "Ruxnamä" äsärennän dä alu färmanın birgän. Törkmänstan xakimiatenä qarşı öndämälär taratılu oçraqların oppozitsiäneñ sörgendä yäşägän wäkile Nurmöxämmäd Hanamov ta raslıy, ul bu xaqta üz çığanaqlarınnan mäğlümat alğan.
Audio, Nurmöxämmäd Hanamov
"Bu xäbär döres. Häm alar öndämälärne uzğan atnakiç häm yäkşämbe arasında ğına taratmadı, bez bu xaqta elegräk tä işetkän idek häm monıñ planlaştırılğanın belgän idek. Bu inde ike yıl däwamında bara" dip belderä cittäge törkmän oppozitsiäse wäkile Nurmöxämmäd Hanamov. Anıñ, Niazov xakimiatenä qarşı öndämälär taratu inde berniçä yıl bara digän süzläre Törkmänstannı küptän tügel genä taşlap kitüçelär tarafınnan da raslana. Läkin elek andıy qäğäzlär ğädättä tön urtasında poçta tartmalarında qaldırılğan bulsa, xäzer alarnıñ başqala bazarlarda kürenä başlawı, Törkmänstandağı qänäğätsezlekneñ yaña däräcägä çığa aluın kürsätä.
Kärim Kamal


text:
Íslam mäğarife şurası utırışı
Utırış xaqında Rusiäneñ möftilär şurası räise Rawil xäzrät Ğäynetdin bolay dip belderde: -Bu bezneñ íslam mägrifätçelege täğlimatı buyınça çirattağı sovet utırışı. Kön tärtibenä möselman cämäğätçelege, bigräk tä uqu yortları aldında tora torğan, mäsälälär qaradı. Qayber regionnarda “Osnovı pravoslanıy kulturı” digän pravoslawvä täğlimäten mäktäplärdä uqıta başlaw. Niçä yıllar bez haman ber närsäne äytep kiläbez. Bez Tatarstan cömhüriäte prezidentı Mintimer Şäymievneñ äytkän fikere belän tulısınça kileşäbez. Çönki, ul: “Ägär dä kem dä kem qanunnı bozıp bu däreslekne kertä torğan bulsa, ul, dimäk, xata eşli. Häm Rusiädä dinnär arasında, xalıqlar arasında tınıçlıqnı bozuğa kiteräçäk”,- dide. Bez dä şul uq fikerdä.


text:
Aqça yaratuçılar baqça yaratmıylar
Süzebez 30 sanı turında barır. Ayda 30 kön, Tatarstanda Utız İmän awılı bar, şağir Ğabdraxman Utız-İmäni şul awıldan. Qız da utızda dip uftana torğan ğädätne xäterlibez. Şuşı yılnıñ 30 avgustında Qamal teatrı qarşında “Tatar radiosı” ütkärgän dä miting-konsertqa 30 meñ keşe kilgän ide. Küpçelege, älbättä, tatarlar häm yäşlär. Bu qädär küp tatar keşelären ber urında küptän inde kürgän yuq ide. Dimäk, milli estrada häm qızıqlı yäş artistlar şul qädär keşene cälep itä ala. Döres, uzğan pänceşämbedä şul uq Qamal teatrınnan yıraq bulmağan Peçän bazarı mäçete yanında Xäter könenä bağışlanğan piketçılar tiräsenä cıyılğan keşelär 30ra citär citmäs buldı. Çittän genä qarap kitüçelärne isäpkä almağanda.
Şuşı xikmätle 30 sanı uzğan pänceşämbedä Qazannıñ İrek mäydanında yañğıradı. 500-600ләп yaxşı kiengän yäş häm urta yäşlärdäge keşelär şunda cıyılıp, piketta tordılar. Bolay aç-yalanğaç bulmasalar da, üzlären qızğanıç xäldäge qorban itep kürsätergä omtıldılar. Bez 30 meñ keşe dip täqrarlawları ällä qaylarğa yañğıradı. Närsä teli soñ 30 meñ keşe isemennän cıyılğan 600 piketçı. Yuq, alar tatar tele, respublika möstäqillege, milli mäğrifät dip tawış kütärmi. Xätta aralarında tatarça ber-ike süz äyterlek keşe tabıp bulmadı. Bolar uyın avtomatların eşlätep, şularğa tulğan aqçalarnı sanap-buşatuçı xezmätkärlär häm şul avtomatlarnıñ xucaları bulıp çıqtı. Yäisä alar isemennän qıçqırırğa tieşle yallanğan studentlar. Soñğıları äydä öçençe parğa ölgeräbez dip üz ara söyläşä ide.
Añlaşılmağan häm xikmätle närsä şul – 30 meñ keşe. Küp bit bu. Änä Bars-Media ütkärgän konsertqa 30 avgustta kilüçelär Qamal teatrı qarşındağı mäydanğa sıymıyça, Gumanitar universitet aldına tulğan idelär. Dimäk avtomat tiräsendä tamaq tuydırıp, iñ kimendä ayına 15 meñ sum eş xaqı aluçılar şul qädärle bulıp çığa. Alar bergä cıyılsalar, Tatarstan uramınıñ Qaban küle yanındağı başı häm andağı mäydannar tulası ikän. Yarıy, bu statistika aqılğa sıymasa da, aqça uyını belän mawıqqan keşelärneñ yançıqlarınıñ küpme aqça çıqqanın añlarğa yärdäm itä. Aqça uyınına baylar tügel, yarlılar, pensionerlar, mäktäp uquçıları, studentlar küp kilä ikän.
Qayberäwlär äytüençä, uyın avtomatlarına kerep yuğalğan aqçalar 9Mиллиapд sumnan da kim tügel – Qazannıñ ber yıllıq byudjetı çaması. Ä qayberäwlär äytä – 30 mlrdqa citä dilär. İnde mäğlümat birik, bolar nindi xezmät başqara. Çönki qullarında – Bez eşlärgä telibez digän şiğärlär. Nindi eş ikän ul? Avtomat saqlaw, aqça sanaw. Qazannıñ Könyak trassasında basıp toruçı faxişälär dä – Mı rabotayım, bez eşlibez, dilär. Alarnıñ käsepläre ciñel häm xäwefsez tügel. Ä avtomattan açqa sawuçılarnıñ böten qayğısı - 30 iyündä Däwlät Sovetı qabul itkän qarar. Uyın avtomatları şähärdän çittä bulırğa tieş. Ä bu isä 30 meñ keşeneñ mul ğına yäşäwenä zıyan kiterä. Älege uram waqiğası turında xäbär bik az buldı. Ber televidenie kanalı ğına – Bez eşlärgä telibez digän şiğärne qabat-qabat yañğırattı. Ä uramnan kitep baruçılar häm televizor qarawçılarnıñ kübese añlamadılar – närsä eşlärgä teli alar? Aldap-yoldap kesälärdän suırıla torğan açqalarnı sanarğa tağın 30 meñ keşe kiräklegenä ışanu bik qıyın. Şunda ütep barğan iqtisatçı Farsel Zıyätdinov baqçağa barığız da, şunda eşlägez dip qıçqırdı. Ul tanılğan baqça yaratuçı. Aqça yaratuçılar anıñ öndämäsenä qolaq salmadılar.
Rimzil Wäli


text:
Ninel Yultıeva yubileyın bilgeläp ütte
2006 yıl törle yubiley, istälekle datalarğa bik bay. Alarğa bağışlanğan tantanalı çaralar, kiçälär dä bik yış uza bıyıl Qazanda. Şularnıñ berse sişämbe kiçendä Musa Cälil isemendäge opera häm balet teatrında ütte. Qışnıñ soñğı könendä anda tanılğan biüçe, Qazannıñ xoreografiä usçilesçası möğallime Ninel’ Yultıevanı qotladılar. Bıyıl üzeneñ 80 yäşlek yubileyın bilgeläp ütkän biüçe 1926 yılnıñ 3 fevralendä, Ufada, tanılğan başqort şağire Dawıt Yultıy ğailäsendä tua. Üzeneñ icat yulın ul suğış yıllarında Başqort opera häm balet teatrında başlap cibärä. 1946 yıldan isä Ninel’ xanımnıñ yazmışı Tatarstan, Qazan belän bäyle. Tatar opera häm balet teatrı säxnäsendä Yultıeva iñ zur rol’lärne başqarıp, tamaşaçılar küñelenä kerep qala. Ul Aqqoş küle, Don Kixot, Jizel’, Şüräle häm başqa bik küp spektakl’lärdä bii. Tatarstanda professional’ balet, xoreografiäneñ üseşe dä näq menä Ninel’ Yultıevanıñ iseme belän bäyle. Opera häm balet teatrında ul berniçä balet quya. Misırda Kahiräneñ balet truppasında, Venesuella biü teatrlarında da eşli. Üzeneñ ostalığın tanılğan biüçe yäşlärgä dä öyrätergä omtıla. Biüçe karyerasın tämamlağaç ul Qazan däwlät mädäniät institutında belem birä. Soñraq Qazan xoreografiä usçilesçasın açuğa zur tırışlıq quya häm bügenge köndä dä anda balalarğa biü serlären açunı däwam itä.
Ninel’ xanımnıñ tuğan köne inde 3 fevral’ könne ük bulsa da, yubiley uñayınnan bäyräm çarası barı tik ay azağında ğına uzdı. Kiçädä Tatarstannıñ Mädäniät ministrı Zilä Wälieva yubilyarğa respublikanıñ Danlı xezmät öçen digän medalen tapşırdı. Rusiä, Tatarstan häm Başqortstannıñ xalıq artistı, professor Ninel’ Yultıevanı qotlarğa respublikanıñ Mädäniät ministrlığınnan ğına tügel, Başqortstan citäkçelege wäkilläre dä kilgän ide. Başqortstannıñ Mädäniät häm milli säyäsät ministrı urınbasarı İrina Mäxmutova Mortaza Räximovnıñ qotlawların citkerde häm Ninel’ Yultıevanıñ icadi yulı Ufada başlanuı belän ğorurlanuları xaqında söyläde. Räsmi zatlardan tış yubilyarnı kollegaları da qotladı. Opera häm balet teatrı, Qazan däwlät konservatoriäse, Ğäliäskär Kamal isemendäge tatar teatrı, Däwlät cır häm biü ansamble, Mädäniät häm sänğät akademiäse, Qazan biü ansamble wäkilläre Ninel’ Yultıevağa üzläreneñ qotlawların häm büläklären citkerde. Başqortstannan biüçeneñ säxnädäge berençe partnerı - Xaşim Mostaev ta kilgän ide. Ostazların Qazan xoreografiä usçilesçası uquçıları da sälämläde. Alar Ninel’ xanımnı qotlap, matur teläklär citkerüdän tış, üzläreneñ ostalıqların da kürsätte. Uquçılar Yultıeva quyğan Söyembikä häm Şüräle adajiosın, Tarantella, Venesuella biüen başqardılar, başqa äsärlärne täqdim ittelär. Kiçäneñ ikençe bülege tanılğan biüçeneñ uquçıları çığışınnan tordı. Kiçädä Ninel’ Yultıevanıñ isemen Qazannıñ berär uramına, ä iñ äybäte Qazan xoreografiä usçilesçasına birergä digän täqdim dä yasaldı. Menä şundıy qızıqlı kiçägä cıydı 80 yäşlege uñayınnan Ninel’ Yultıeva üzeneñ icatın söyüçelärne qışnıñ soñğı könendä.Gölnaz İlgizär


text:
Tatarstanda da Belem könen bäyräm ittelär
1 sentäber könne respublikanıñ bar mäktäplärendä häm uqu yortlarında Belem bäyrämen, yaña uqu yılı başlanuın bäyräm ittelär. Qazan uramnarında irtän matur itep kiengän, çäçäk bäylämnäre totqan balalar bik küp ide. Mäktäplärdä Belem, Berençe qıñğıraw bäyrämnäre uzdı, cäyge kanikullar waqıtında klasstaşların sağınışqan uquçılar ber-berse, uqıtuçıları belän aralaştı. Tatarstannıñ Mäğärif ministrı Räis Şäyxleslamov mäğärif xezmätkärlären, uquçılarnı Belem köne belän qotladı. Respublikada bu könne berniçä yaña mäktäp tä açıldı. Şularnıñ berse respublikanıñ Minzälä rayonında. Anı açu tantanasında älege rayon belän tanışıp yörüçe respublikanıñ premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov ta qatnaştı. Ä menä Çallıda 1 sentäberdän başqort mäktäbe eşli başladı.
1 sentäber – mäktäp uquçılarınıñ ğına tügel, Tatarstandağı küpsanlı studentlarnıñ da bäyräme. Respublikanıñ yuğarı uqu yortlarında da bu könnän yaña uqu yılı başlanıp kitte. Älege möhim bäyrämne citäkçelek tä iğtibarsız qaldırmadı. Mäğärif ministrlığı, xökümät wäkilläre törle uqu yortlarına uquçılarnı häm uqıtuçılarnı täbriklärgä bardılar. Başqalanıñ iñ abruylı yuğarı uqu yortlarınıñ bersen - Qazan däwlät universitetın qotlarğa premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälieva kilde. Älege uqu yortı bıyıl inde 200 märtäbä berençe kurs studentların qabul itä. Çärşämbe könne Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev tä Qazan däwlät texnologiä universitetında buldı. Ul anda universitetnıñ Ğilmi Şurasınıñ utırışında qatnaştı, älege uqu yortınıñ problemaları, kiläçäkkä plannarı belän qızıqsındı. Annan soñ Mintimer Şäymiev Basket-xoll binasında Qazan texnologiä universitetı studentları belän oçraştı.
Basket-xolda Qazan däwlät texnologiä universitetı Belem könen bäyräm itte. Studentlarnı qotlarğa kilgän Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev berençe bulıp törle fakul'tetlar oyıştırğan kürgäzmä belän tanıştı. Bu xaqta Qazan däwlät texnologiä universitetı Röstäm Xösäyenov “Azatlıq” radiosına menä närsä dide
Biredä härber kafedra keçkenä genä programma täqdim itä. Çönki härber fakul'tetta üzençälek bar. Bezneñ mexanik fakul'tetta törle model'lar buldırabız.
Kürgäzmädä ayıruça ciñel sänäğät fakul'tetınıñ üze tekkän kiemnäre, azıq-tölek fakul'tetı peşergän ikmäkläre iğtibarğa layıq ide.
Ä bäyrämneñ töp çarası cır-biyu belän başlanıp kitte. Bügenge köndä 30 meñgä yaqın student uqığan texnologiä universitetında 70 tän artıq icat kollektivı bar, ul icat kollektivlarında 800 dän artıq uquçı qatnaşa.
Bügen bäyrämdä isä alar üzläreneñ sälätlären qunaqlarğa da kürsättelär.
Äytergä kiräk, soñğı yıllarda texnologiä universitetı şaqtıy üseş aldı. İñ zur konkurs ta bıyıl älege yuğarı uqu yortına buldı. Respublikabız byudjetına zur keremnär kitergän sänäğät, neft', neft' texnologiäse tarmağındağı belgeçlär dä älege uqu yortında äzerlänä. Bu xaqta bügen bäyrämdä qatnaşqan küp kenä oyışma citäkçeläre dä bilgeläp uzdı. Kompressorlar zavodı, suıtqıçlar çığaruçı “Pozis” oyışması, Tatspirtprom häm tağın şunıñ işe küp kenä berläşmälärneñ general' direktorları Qazan däwlät texnologiä universitetın tämamlağan ikän.
Xäzer universitet üz öçenä 13 institutnı berläşterä. Biredä uquçı studentlarnıñ öçese Rusiä Federatsiäse stepindiatı.
Oçraşuda qatnaşqan Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev başta barısın da bäyräm belän qotladı
Ata-analarğa, uqıtuçılarğa, ğalimnärgä räxmät äytäse kilä. Böten uquçı balalarğa, studentlarğa tırışıp uqırğa, ata-analarnıñ, uqıtuçılarnıñ ömetlären aqlarğa kiräk. Balalarnıñ bu töp burıçı.
Şulay uq Mintimer Şäymiev: "Bügenge bazar iqtisatı şartlarında härkemgä köndäşlekkä sälätle bulırğa öyränergä kiräk. Bu berençe şart. Sez iñ märtäbäle uqu yortlarınıñ bersendä uqisız. Xäzer belemlelär arasında köräş bara. Zamana taläbenä turı kilerlek belem alırğa kiräk”, - dide ul studentlarğa.
KDTUnıñ berençe kurs studentlarına isä bügen ikelätä bäyräm buldı. Belem köne uñayınnan Respublika başlığı alarğa säxnädän simvolik student dokumentın tapşırdı.Landış Xarrasova