text:
Ötken jılğı älemdik ekonomïkada ärtürli tañğalarlıq oqïğalar köp orın aldı. Awqattı adamdar qatarına köbeyip ğana qoyğan joq, sonımen birge jas mïllïonerlerdiñ sanı da arta tüsken, dep xabarlaydı forbes.kz
Munay bağasınıñ tömendewi, ewro bağamınıñ älsizdenwi jäne ğalamdıq ekonomïkalıq dağdarıstıñ örşwine qaramastan, älemdegi eñ awqattı adamdar reytïngisi keñeye tüsken. Forbes jwrnalı 29-şı jıl sayınğı mïllïarder reytïngisine 1826 adam qatısıp, ol rekordtıq körsetkişke jetken. Awqattılardıñ tabıstarı ötken jılğımen salıstırğanda $600 mlrd ulğayğan. Tizimge qatıswşılardıñ ortaşa baylıqtarı $3,86 mlrd teñelgen, bul 2014 jılğı körsetkişpen salıstırğanda, $60 mln tömen körsetkiş. Reytïngke qosılğan jaña awqattılardıñ sanı 290 adam, onıñ 79 Qıtay eliniñ azamattarı. Bir qızığı, jıl sayın tizime qosılıp otırğandardıñ basım böligi jastar, yağnï 46 qatıswşınıñ jası 40-tan tömen.
Bïll Geyts tağı da eñ awqattı adamdardıñ köşbasşısı atanıp otır. Ol soñğı 21 jıl işinde 16-şı ret osı tïtwldı ïelenip otır. Onıñ baylığı ötken jılğı körsetkiştermen salıstırğanda $3,2 mlrd teñgege ösken.
Meksïkalıq mïllïarder Karlos Slïm Elw tağı da älemdegi awqattı adamdar tizimindegi öziniñ ekinşi ornın saqtap qaldı. Al qurmetti amerïkalıq ïnvestor öziniñ üşinşi ornınan sırğıp, ornın ïspandıq käsipker Amansïo Ortegw (№4) bastı. Berkshire Hathaway ïnvestïcïyalıq ïmperïyasınıñ qunınıñ artwınıñ arqasında öziniñ tabısın $14,5 mlrd ulğaytqan Worren Baffetti tarïxtağı eñ iri IPO jürgizgen Alibaba negizin qalawşı Djek Ma özi aynalıp öte almadı. Qazirgi waqıtta Baffettiñ baylığı $72,7 mlrd bağalanıp otır.
Mark Cwkerberg besinşe pozïcïyağa köterilip, jalpı reytïngide 16 orınğa ïe bolıp, alğaş ret älemniñ eñ awqattı adamdarınıñ jïırmalığına kirdi. Ma jäne tağı Qıtaydıñ üş adamı osı jılı özgelerden artıq tabısqa qol jetkizip, özderiniñ osı tizimge qosılwğa mümkindikter aştı.
Sonımen birge 40-jasqa deyingi mïllïarder arasında Cwkerberg köşbasşı boldı. Eñ jas awqattılar därejesin Snapchat fotomessendjerdiñ negizin qalawşı 24-jastağı Evan Şpïgel ïelendi. Eñ jas äyel –mïllïarder reytïngisiniñ basında Theranos qan taldaw boyınşa kompanïyanıñ negizin qalawşı 31 jastağı Elïzabet Xolms tur.
Bügingi waqıtta Kalïfornïya ştatında 131 mïllïarder tirkelgen, bul Qıtay men AQŞ elderinen basqa, kez kelgen el körsetkişterinen joğarı bolıp otır.
«Sätsizdik» turğısınan qarajattarın joğaltqan awqattılar qatarında Nïgerïyalıq Alïko Dangotennıñ atı ataldı. Onıñ baylığı bir jıl işinde $14,7 mlrd tüsip qalğan, ötken jılı onıñ baylığı $25 mlrd teñelgen bolatın. Bul qarjılıq sätsizdik Nïgerïyanıñ ulttıq valyuta qunınıñ äzirewimen jäne onıñ bïznesiniñ negizgi közi boıp tabılatın cemente degen suranıstıñ tömendewimen tikeley baylanıstı. Osığan qaramastan, ol Afrïkadağı eñ awqattı adamdar qatarında qalıp otır.
Eñ awqattı adamdarın reytïnten joğaltıp otırnğan el qatarında- Reseydiñ atı ataladı. Qazirgi kezde tizimde Reseylik 88 mïllïarder bolsa, ötken jılı ol tizimde 111-ı adamı bolğan bolatın.
Atalğan jıl işinde 138 adamnıñ atawı awqattılar tiziminen alınıp tastalğan, olardıñ qatarında dïzayner Maykla Korsa, Wkraïna prezïdenti Petra Poroşenko, zulily’s.com qojayını Marka Vadona bar.
Birinşi ret Gvatemalıq mïllïarder reytïngke endi. Tor Borgolfssonnıñ arqasında Ïslandïyanıñ jalğız turğını, bes jıl üzilisten keyin älemniñ eñ awqıttıları tizimine endi.
Tegï: Bïznes,
Kommentarïï


c: text/html

text:
Ukraina Tış işler nazirliginiñ baş muavini Sergiy Kislitsa Jenevada açılğan insan aqları boyunca BMT Şurasınıñ 28-nci sessiyasında çıqışta bulunıp, Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvına diqqat etmege çağırdı, – haber ete RİA Novosti.
Onıñ sözlerine köre, BMT ve İnsan aqları boyunca Mahkeme «iç bir zaman Rusiyege Qırımnı arbiy lagerge, sakinlerini ise – mabüslerge çevirmege izin bermemeli».
Bunıñ içün, Kislitsanıñ aytqanı kibi, BMT insan aqları saasında halqara añlaşmalarınıñ amelge keçirilmesi içün bütün imkânlarnı qullanmalı.
Öz çıqışında Ukraina Tış işler nazirliginiñ baş muavini Rusiyeniñ Ukrainağa nisbeten istilâsını «İslâm devleti» terroristik teşkilâtınıñ areketleri ile qıyasladı.
«Terrorizm, separatizm ve sabırsızlıq çeşit şekil ve numayışlarda aks etile, Rusiyeniñ Ukrainadaki istilâsı olsun, Nigeriyada «Boko Haram» (gruppasınıñ terroristleri tarafından) keçirilgen ücümler olsun, «İslâm devleti» boyevikleriniñ zalım numayışları olsun», – dedi Ukraina Tış işler nazirliginiñ başı.
Kiyev, AQŞ ve Ğarp memleketleri Rusiyeni Ukraina şarqında separatistlerge qol tutqanında qabaatlay. Moskva qabaatını tanımay.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Älemniñ tükpir-tükpirindegi jan-janwardıñ tınıs-tirşiligine qızığwşılıq tanıtatın jandardıñ Oñtüstik Afrïkadağı Kryuger sayabağınan twrïster tüsirgen vïdeodan alğan äseri mol boldı desek qatelespespiz. Munda pil balasınıñ jük maşïnasına şabwılı tüsirilgen, dep xabarlaydı Moya-planeta.ru.
Türïsterdiñ YouTube-ge salğan vïdeosın qazirdiñ özinde 100 mıñnan astam ret körgen.
Onda özin eresek sezingen pil balası bïik şöp arasınan atıp şığıp adamdarğa qaray tura umtılğan. Degenmen tım jaqın kelgen sätte ol bul oyınan aynıp, şöp arasına jasırındı.
Bir qızığı, pil balası arada birşama waqıt ötkennen soñ qayta körinip, şabwılın bastadı.
Mümkin oynap jürgen bolar, ekpindey kelgen bette tağı da kilt toqtap, keri burıldı da şöp arasına jasırındı.
Derekközi: QazAqparat
Tegï: Älemde talay qızıq bar, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
TANAP proyektı häm anıñ töbäkkä täêsirläre
Törkiyä häm Awraziya 48
Awrupanıñ iñ zur ênergiya proyektlarınnan TANAP proyektında alğa baru däwam itä. Uzğan könnärdä Awrupa tözeleş häm qalqınu bankınıñ proyektqa 500 million dollar külämendä kredit birü qararı açıqlandı. Awrupanıñ ênergiya belän täêmin itüdä törlelek maqsatına öleş kertäçäk häm uglerod bülep çığarunı möhim külämdä kimetü küzdä totılğan proyekt belän Xäzär diñgezennän çığarılğan tabiği gaznı Törkiyä aşa Awrupağa ireşterü planlaştırıla.
Belüebezçä, TANAP öçen êlegräk tä Dönya bankı, Aziya qalqınu bankı häm Aziya asqorma investiśiya bankı tuplam yaqınça 2 milliard dollar külämendä kreditnı raslağan ide. Bu yünäleştäge alğarışlar xalıqara kapital salu häm finans oyışmalarınıñ yaqlawın aluda iñ möhim faktor bulıp tora.
Oktyabr’ayında proyekt citäkçelege yasağan belderüdä proyektnıñ berençe êtabınıñ tulısınça diyärlek tämamlanuı häm 2018 nçe yıldan başlap sınap qaraw maqsatı belän ütkärgeçkä gaz birä başlawnıñ mömkin bulaçağı belderelde. Proyektqa birelgän finans fizik barışnıñ kötelgännän tağın da tizräk tögällänäçägen kürsätä.Tuplam 12 milliard dollar külämendäge proyektnıñ uñışlı alğa baru näticäsendä 8 milliard dollarğa qadär töşüe häm tabiği gaz cibärüneñ kötelgännän tağın da tiz tormışqa aşuı bu mäs’älädäge säyäsi iradäneñ köçen häm texnik uñışnıñ sıyfatın kürsätä.
16 milliard kub metr bularaq planlaştırılğan TANAP gazınıñ yaqınça 10 milliard kub metrın Awrupağa, qalğanın isä Törkiyägä cibärü kötelä. Proyekt bügenge köndäge kebek däwam itkändä 2018 nçe yılnıñ iyün’ ayında Törkiyägä TANAP tabiği gazı kilgän bulaçaq. 2020 nçe yılda isä Awrupağa gaz êksportlaw başlanaçaq.
Älege proyektqa 2015 nçe yılnıñ mart ayında Karsta Törkiyä Cömhüriyäte ilbaşı, Azärbaycan häm Gruziya däwlät başlıqları qatnaşında tantanalı räweştä nigez salınğan ide. Törkiyädäge öleşe Ardahannan başlanıp Ädirnädän Greśiyägä qadär suzılaçaq ütkärgeç Törkiyäneñ 20 şähäre aşa uza.
Azärbaycan belän Törkiyä iq’tisadına citdi külämdä öleş kertäçäk TANAP belän Awrupa illäreneñ dä ütkännärdä küzätelgän ênergiya belän täêmin itüdäge monopoliyalaşu qurqusı kimiyäçäk. TANAPnıñ töp proyektı wäzğiyätendä bulğan Könyaq gaz koridorınıñ bäyäse yaqınça 40 milliard dollar ,ozınlığı 3500 çaqrım.TANAP isä bu proyektnıñ yaqınça 1850 çaqrımın täşkil itä. Älege proyektlar Azärbaycan tabiği gazın Awrupağa qadär ışanıçlı imin räweştä citkerü belän bergä Törkiyäneñ täêmin itü törlelege häm ênergiya koridorında töp yünäleş bulu säyäsätenä öleş kertäçäk.
Proyekt tämamlanğanda Törkiyädäge tabiği gaz bäyäläreneñ dä töşä aluı äytelä. Monda Azärbaycan tabiği gaz yatması Şahdiñgez -2 dän çığarılğan tabiği gaz üzqimmäteneñ tübän buluı häm bazarğa täq’dim itü barışında da tübän bäyä säyasäteneñ täêsirle buluı kötelä.
Törkiyä tabiği gaz qullanuda tulısınça diyärlek çitkä bäyle. Nigezdä Rusiya, İran, Azärbaycan,Nigeriya häm Aljirdan gaz ala. Rusiya häm İrannan kertelgän gaznıñ çağıştırmaça qimmät buluı uylanıla häm Azärbaycannan alınaçaq arzanlı ênergiyäneñ Törkiyä öçen ozın möddättä satulaşu köçen arttıraçağı belderelä. TANAP ğamälgä aşqannan soñ berençe êtapta 1 milliardtan alıp 3 milliardqa qadär êkonomiyäläw kötelgändä proyektnıñ Törkiyägä turıdan –turı häm çitlätep tuplam faydasınıñ 50 milliard dollar bulaçağı äytelä.
Törkiyäneñ Awrupa, Aziya häm Yaqın Könçığış arasında ênergiya bazası bulu maqsatına isä TANAP möhim potenśial bulıp tora. Tabiği gaz citeşterü çığanaqlarına häm bolarnıñ kliyentı wäzğiyätendäge Awrupağa yaqın buluı Törkiyägä uñaylıq tudıra häm fayda kiterä.Fäqät’ bu maqsatqa ireşüdä il êçendäge ênergiya tapşıru liniyäläreneñ tığızlığı häm asqorma köçe zur ähämiyätkä iyä. TANAP barışında Törkiyäneñ yaqınça 25 milliard kub metr tabiği gaz taşuı küzdä totıla. Ämma monıñ kiläse yıllarda häm Törkiyädäge qullanu häm êksport öçen ber ük waqıtta qullanu şaqtıy qıyın. Şuña kürä asqorma tözeleşendä TANAP täq’dim itäçäk mömkinleklär häm başqası cirle citeşterü texnologiyäseneñ kamilläşüe cähätennän dä bik möhim.
Azärbaycan belän potenśialğa iyä bulğan könçığış-könbatış gaz ireşterü liniyäseneñ soñraq Törekmänstan, Qazaqstan,Ğiraq,İran häm başqa Könçığış Urta diñgez çığanaqlarınıñ da Könbatışqa ireşterüdä rol’ aluı kötelä. Bu isä Törkiyäneñ ozın möddätle iq’tisadi häm säyäsi qazanışlarınıñ möhim noqtasın täşkil itäçäk.


text:
Astana qalasınıñ turğın üy narığında jaña qızmet türi payda boldı. Ädettegi jaldamalı päterlerdiñ ornına qonaqüylerdegi nömirler usınılwda. Qonaqüy bölmeleri jaldamalı päterlerdi tolıqtay almastıra alatını anıqtalıp otır. Qonaqüy bölmesin jalğa alw bir adamğa 80 mıñ bolsa, eki adamğa 100 mıñ teñge. Bul somağa WI-FI, kabeldi telearna, telefon baylanısı, kommwnaldıq qızmet, kondïcïoner kiredi. Sonday-aq bölmeni aptasına bir ret tegin jïnaydı, tösek-orındı ayına bir ret awıstıradı. Tañğı as bul somağa kirmeydi. Qajet bolğan jağdayda aqısı bölek tölenedi.
Qonaqüy Almatı awdanında ornalasqan. Bul awdandağı bir bölmeli päterlerdi jalğa alw qunı kommwnaldıq qızmetterdiñ aqısın qospağanda 90 mıñ teñge ekenin eskersek, qonaqüy nömiri arzanğa tüsedi.
Derekköz: news.mail.ru
Tegï: Narıq jäne turmıs,
Kommentarïï


text:
Jenevada älemdi qarwsızdandırw mäselesi talqılandı
14.02.2018 06:12
ASTANA. QazAqparat - Jenevadağı BUU bölimşesi janındağı Qazaqstannıñ Turaqtı ökildigi London wnïversïtetimen birlese, «Qarwsızdandırw jäne jaña qarw texnologïyaların damıtw: sındarı men mümkindikteri» taqırıbında jïın ötkizdi. Oğan stwdentter jäne dïplomatïyalıq mïssïya ökilderi qatıstı, dep xabarlaydı QazAqparat SIM baspasöz qızmetine silteme jasap.
Is-şaranıñ aşılwında, Jenevadağı Qazaqstan Turaqtı ökili Janar Aytjanova jasandı ïntellektini jäne kïber qawipsizdik mäselerin damıtw, sonımen qatar, zamanawï yadrolıq qarwlar jüyesin jañğırtwmen baylanıstı jaña sındarğa qarsı äreket etwge arnalğan xalıqaralıq şaralardı qoldanwdıñ mañızdılığın atap ötti.
Sonıñ işinde, Turaqtı ökili 2018 jılğı 18 qañtarında ötken BUU Qawipsizdik Keñesindegi Prezïdent Nursultan Nazarbaevtıñ söz söylewin belgilep, soğan säykes
«ğılımï-texnologïyalıq progrestiñ qazirgi mümkindikteri jäne jahandanwdıñ şınayı bolmısı jappay qırıp-joyatın qarwdı taratpaw mindetin adamzattıñ aman saqtalıp qalw mäselesine aynaldırıp otır». Sol sebepti, jappay qırıp-joyu qarwlarınıñ jaña türlerin jasaw üşin ğılımï aşwlardı qoldanwğa tıyım salw boyınşa xalıqaralıq qujattardı äzirlep, mindetti orındaw mañızdı bolıp keledi. «Älem. XXI ğasır» manïfestinde atalıp ötkendey, BUU jappay qırıp-joyu qarwın jasawğa jäne onı jetildirw üşin qoldanwı mümkin ğılımï aşwlardıñ esebin jürgizw boyınşa tizilim qurw qajet.
Jenevadağı BUU bölimşesiniñ bas dïrektorı, Qarwsızdandırw boyınşa konferencïyanıñ bas xatşısı Maykl Mëller keleşektegi daw-janjaldardıñ sïpatın özgertetin jaña texnologïyalardı zerttewdiñ jäne olardıñ äser etwiniñ waqıtılığın atadı.
Jïınğa şaqırtılğan ataqtı sarapşılar qatıswşılarğa dünïejüziniñ jetekşi elderindegi äskerï-öndiristik keşenderden qabıldanğan soñğı ğılımï öñdewler salasındağı qazirgi zamanğı tendencïyalar jöninde aytıp, sonımen birge qarwsızdandırw jäne taratpaw rejïminiñ potencïaldı sındarın bağaladı.
Qarwsızdandırw boyınşa konferencïya janındağı Brazïlïya Elşisi Gwlerme Patrïota qarwsızdandırw salasındağı öz eliniñ bastamaları men jaña texnologïyalardıñ damwına degen amaldarın atap ötti.
Pagwoş ğalımdarı qozğalısı Jeneva bölimşesiniñ dïrektorı Sergey Bacanov yadrolıq qarwdı jañğırtwdan, älemge qawip twıp otırğanı twralı eskertti.
Sonımen qatar, ol Qazaqstan Prezïdenti N. Nazarbaevtıñ BUU Qawipsizdik Keñesindegi sayasï senimdegi xalıqaralıq ömirge qayta oralw jäne jüyelik dïalogtıñ qajettiligi twralı sözin arnayı bölip körsetti.
QK janındağı Germanïya Turaqtı ökildiginiñ orınbasarı Toralf Pïlc jäne Qarwsızdandırw mäselerin zerttew boyınşa BUU Ïnstïtwtı dïrektorınıñ mindetin atqarwşı Kerstïn Vïgnard swıq qarwdıñ avtonomdıq jüyesin damıtw jäne atalğan salanı rettew boyınşa bar usınıstar mäselelerin sïpattap berdi. Degenmen, K. Vïgnard payımdawınşa, jaña texnologïyalar ärdayım jaña küdiktilikterge potencïaldı jäne ekitalay boladı, bul öz kezeginde jüyeniñ tolıqtay älsizdigine äkeledi.
Barlıq qatıswşılar beybitşilik pen qawipsizdikti saqtaw üşin saldar progresiniñ äseri jönindegi özekti mäselelerdi talqılawğa mümkindik bergenine Qazaqstanğa alğıs bildirdi. Osı pikirtalastıñ qarwsızdandırw jäne taratpaw rejïmin nığaytıp, onı rettew mexanïzmderin öñdewge sebep bolatındığına senwşilik bildirildi.
Is-şarağa London wnïversïtetiniñ şamamen 120 stwdenti, memleket-müşelerdiñ ökilderi men BUU bayqawşıları qatıstı, olardıñ arasında ğılımï-zerttew ïnstïtwttar men ükimettik emes uyımdardıñ sarapşıları bar.


text:
Mwhammed ğ.s. 18 jasqa jetkende atasımen birge tuğan qandası Ğatke Äbutälibke: «Ey, qandasım! Bizdiñ Mwhammed azamat boldı. Qız alıp, üylener uaqıtı jetti. Sen qalay oylaysıñ?» – dedi. Sonda Äbutälib köz jasın ağızıp: «Ey, qız qandasım! Men kündiz-tüni qayğıdamın. Bir qız alıp beruge küşim jetpes. Naşar jerden qız aluın tağı tilemeymin. Ne isterimdi bilmey jürmin», – dedi. Sonda Ğatke: «Mekkede Hadişa degen bay qatın bar. Ärkim qızmet qılsa, eñbegin berer. Är jılı Şam şaharına sauda qıluğa adam jaldap jiberedi. Mwhammedti Hadişağa jwmsasaq, Hadişağa qızmet qılıp, Şamğa barsın. Hadişadan tüsken malına qız alarmız», – dedi. Äbutälib bwl sözdi estip zar jıladı. Köñiline qayğı tüsti: «Ey, qandasım! Bizdiñ näsilimizde bireuge qızmet etip, mal alğan kim bar? Men Mwhammedti jalğa jön körmeymin. Eger sen bwl pikirdi jön dep oylasañ, Hadişağa barıp söyles. Ne aytarın bilermiz», – dedi.
Mekkede Hadişadan bay eşkim joq bolatın. Tört mıñ qızıl jündi tüyesin saudağa är jılı jiberetin edi. Jaz künderi Şamğa, qıs künderi Iemenge barıp sauda jasatatın. Hadişa keruenimen birde Qwrayış jwrtı saudağa birge baratın edi. Hadişa kitaptı köp oqitın. Eki erden twl qalğanımen, körkem, swlu bolatın. Arabtıñ köp wldarı jauşı jibergende, eşbirin qabıl almağan. Hadişa bir küni tüs kördi. Tüsinde Ay kökten enip, Hadişanıñ qoynına kirdi. Qoynınan nwr şığıp, jer jüzine jarıq sıyladı. Wyqıdan oyanğanda köñili şat bolıp, körgen tüsin bir qağazğa jazıp, Rahıptan tüsiniñ joruın swrap, habar jiberdi.
Hadişanıñ bir Orqa esimdi qız qandası tüs joruşı edi. Tüs Orqege söyledi: «Asıl tuğan Hadişağa jetkiziñder. Bwl tüstiñ joruı bılay: «Mekke şaharında Qwrayış elinen Mwhammed esimdi bir jetim payğambar şığar. Sol payğambar senimen nekeleser. Seniñ qoynıña payğambarlıq keledi. Barşa ğalam payğambar nwrına süyiner. Qatındardan eñ äueli sen payğambarlığına senip, iman keltiresiñ. Tüsiñniñ şeşimi osı», – dedi.
Hadişa bwl sözdi estip, köñili şat boldı. «Ol kün qaşan jeter», – dep jan köñiliniñ Mwhammed ğ.s.-men qauışuın kütti. Osı eki arada Ğatkeni qarsı alıp, Hadişa qwrmet qıldı. Hadişanıñ köñili Mwhammed ğ.s.-ğa birjola audı. Ğatke: «Ey, Hadişa, estiñiz. Ğabdolladan Mwhammed esimdi bir wl jetim qaldı. Atamız Ğabdolmütälib ol üşin balalarına köp ösiet qılıp edi. Endi ol er jetti. Körkem de ädepti. Biz onı üylendiruge tiispiz. Ağam Ğabdülmütälibtiñ auqatı joq, balaları köp. Sizdiñ qızmetkerleriñiz Şamğa barmaq dep estigen edik. Soğan Mwhammedti tüye qarap bağuğa qızmetke alıñız. Biz sol eñbegine qalıñdıq äperer edik», – degende, Hadişa oyğa ketti. «Tüsimniñ joruı osı bolğay», – dep süysinip jüzi qızardı. Hadişa sonda: «Ğatke, sen ne aytsañ da qabıl qıldım. Mwhammedti osında alıp kel, tür-sipatın köremin», – dedi. Ğatke Mwhammed ğ.s.-di äkeluge ketti.
Mwhammed ğ.s.-di köruge Hadişa ıntızar boldı. Sol kezde Ğatke men Mwhammed ğ.s. kirip keldi. Hadişa qızmetkerlerine: «Mwhamedti qwrmet etip, üyge kirgiziñiz», – dep ämir qıldı.
Mwhammed ğ.s. jüziniñ nwrı, qasınıñ qaralığı, kirpiginiñ sürmesi, ädep-qılığı bäri Taurat kitabınıñ sipatınday. Hadişa üyi tamaşa jwpar iiske toldı. Payğambar ğ.s. qayda barsa sol jerden jwpar iis şıqtı. Otırğan ornınan 40 künge deyin jwpar iis añqıp twruşı edi. Hadişanıñ közi jetti. Köñilinen: «Aqırzaman payğambarı osı bolar», – dep tüydi. Birden nekege otıruğa Mekke halqınıñ öseginen qorıqtı. «Mwhammedti Şamğa jibereyin, sabır eteyin. Inşalla, tüsim boyınşa Mwhammed ğ.s.-men joldas bolarmın», – dedi. Mwnan soñ Hadişa Ğatkege: «Men Şamğa baratın qızmetkerlerimniñ eñbeginiñ aqısına üş altın beremin. Al Mwhammedtiñ eñbegine 50 altın aqı bermekpin», – dedi.
Hadişanıñ keruen basşısı, adal qwlı Maysara bar edi. Hadişa sonı şaqırıp: «Äy, Maysara! Mwhammed senimen birge Şamğa barsın. Sen Mwhammed näsiliniñ arab patşalığınan ekenin bilesiñ. Mwhammedti sağan tapsırdım. Jaqsı saqtap, mağan sälämät jetkiz», – deydi. Maysara Hadişanıñ aytqanına köñil qoyıp, tıñdadı. Biraz uaqıttan soñ qoñırau soğılıp, keruen qozğaldı. Mekke halqı keruennniñ qozğalğanın körip, qızıqtauğa şıqtı. Sol kezde Ğatke häm payğambar ğ.s.-niñ basqa qandastarı da şıqqanda Mwhammed ğ.s.-di kördi. Jolauşılar kiimin kigen onıñ türin körgende: «Äşim ruınan mwnday tömen qızmet qılğan eşkim bolğan joq edi, – dep, Äşim äuleti qattı nazalandı. – Mwhammedtiñ äkesi tiri bolğanda, bwl osınday qızmetke jaldanbas edi», – dep zar jılastı.
Keruen neşe kün jürip, bir ülken saharağa jetip, ağaş tübine toqtadı. Sol saharada Rahıp bar edi. Ol dünie sözin söyleytin ğwlama edi. Ol keruenniñ kelgenin körip, köñil qoya qaradı.
Mekkelikter kerueniniñ töbesinde twrğan bir aq bwlttı bayqap, Mwhammed payğambar da kelgen be eken dep, as äzirlep, sıy-siyapat körsetpekke keruenşilerdi şaqırdı. Keruenşiler Mwhammed ğ.s.-di tüyelerdi küzetuge qaldırıp, özderi Rahıptıñ şaqıruına ketti. Rahıp kelgenderdiñ bärin saralap, täptiştep qarap şıqtı da, olardıñ işinen aq bwlt köleñke bolarday adam tappadı. Ol: «Keruenşiler, barşañız keldiñiz be?» – dep swradı. Sonda keruenşiler: «Iä, barşamız keldik», – degende, Rahıp sırtqa şığıp qaraydı. Aq bwlt ornınan qozğalmağan qalpı twrğanın körip, keruenşilerge kelip: «Siz bäriñiz kelmegen siyaqtısızdar. Bireu sırtta qalğan siyaqtı», – deydi. Sonda Äbujahil ayttı: «Sırtta eşkim qalmadı. Bir jetim qızmetşi ğana tüyelerdi qarauğa qalğan», – dedi, sonda Rahıp: «Meniñ negizgi maqsatım sol jetim bala. Sol balanı alıp keliñiz», – deydi. Bireu barıp Mwhammed payğambardı alıp keledi. Rahıp Mäjir esimdi edi. Payğambar bwdan bwrın bir ret Rahıptı körgen edi. Rahıp jügirip qarsı şığıp, Mwhammed ğ.s-niñ ayağına jığıldı. Qwrmet etip, tağzım qılıp, törge otırğızdı. Söytip, barşa keruenşilerge tağam berip, ziyafat qıldı.
Mwnan soñ Mwhammed ğ.s.-niñ qasietin Mekke jwrtşılığına bildiru üşin Rahıp: «Äy, Mwhammed! Meniñ senen bir ötinişim bar. Köylegiñniñ jağasın aşıp, Näbüt mörin (payğambarlardıñ arqasındağı mördi aytadı) körsem, köñilimde eş şübä bolmas edi», – deydi. Sonda payğambar ğ.s. jağasın aştı. Mäjir-Rahıp Näbüt mörine jüzin sürtip, öbti de: «Äy, Mwhammed! Sen kuä bol, men qartaydım. Sağan payğambarlıq jetkenşe meniñ ğwmırım qalmas. Bügin kuälik beremin. Alla tağalanıñ bir payğambarı sensiñ», – dedi.
Äbujähil bwl jaydı körip, künşildigi wstap, qattı küyindi. Öz aralarında Rahıpke: «Jalğan aytasıñ, Mwhammedke payğambarlıq qaydan kelsin. Joq sözdi söyleysiñ», – dep kinä arttı. Mwnan soñ Rahıp payğambar ğ.s.-niñ jetistigin aytıp marapattadı. Ol: «Mwhammed Rasulolla memlekettiñ aynası, jwmaq basşısı, payğambarlar täji. Barşa maqwlıq onı qwrmet twtadı. Ay men Kün Mwhammed ğ.s.-niñ nwrınan nwr alğan», – dedi. Mwnan keyin tüyeler jükterin artıp, keruenşiler Şam jolına bara jatqan saparların jalğastırdı. Şamğa jaqın kelgende Maysara Mwhammedke: «Äy, Mwhammed! Mağan keñes ber, maldardı satuğa bwyıramısıñ?» – degende, Mwhammed ğ.s: «Olay bolsa, bir-eki kün sabır qıl, satuğa asıqpağınıñ jön», – dedi. Maysara Rasul ğ.s.-niñ işaratımen maldarın qoya twruğa bir qora jaldap aldı. Keruenşilerdiñ barşası maldarın satıp bitirdi. Bir künnen keyin Rwsta şaharınıñ halqı mal aluğa Şamğa keldi. Olarğa kerekti mal Maysaradan basqa kiside qalmağan. Sondıqtan Maysarağa köp aqı berip, maldarın satıp aldı. Mwnan keyin Maysara Mekkege kerekti mal alu üşin payğambar ğ.s.-nan keñes swradı. Mwhammed ğ.s: «Äy, Maysara! Birer kün sabır et», – dedi. Maysara sabır qıldı. Keruenşiler bar maldı alıp bitirdi. Mwnan keyin, mal köbeyip, bağaları tüsti. Sonda payğambar ğ.s. Maysarağa: «Endi mal aluıña boladı», – dedi. Maysara arzan tüsken maldı alıp, eki jaqtan da tabıstı boldı. Sol kezde Şam şaharında yahiudilerdiñ meyramı edi. Maysara men Äbubäkir payğambar ğ.s-di yahudiler meyramın köruge alıp bardı. YAhudilerdiñ şirkeuinde 360 qandil (qandil – şıraq degen mağınada) jağılğan bolatın. Mwhammed ğ.s. şirkeuge kirgende mübäräk közi yahudilerdiñ qandilderine tüsti. Sol sät şirkeuler şırağınıñ şınjırları üzilip jerge tüsip, ügitilip qaldı. YAhudiler bwl iske qayran qalıp, özderiniñ ğalımdarınıñ janına barıp: «Bizge ne hikmet boldı? Barlıq qandilder sınıp, ügitilip qaldı», – dep swraydı. Sonda ğalımdarı: «Tauratta solay aytılğan. Aqırzaman payğambarı Mwhammed yahudilerdiñ mağbatına (şirkeu üyine) kirse, barlıq qandilder ügitiler, – degen. Demek, mağbatımızğa Mwham-med kirgen. Eger Mwhammedti tapsaq öltiruimiz kerek», – dep, Mwhammed ğ.s.-di izdey bastadı. Bwl sözdi Äbubäkir men Maysara estip, Mwhammed ğ.s.-di alıp qaşıp ketedi. Mwnan soñ yahudiler keruenşilerdiñ janına izdep keledi. Payğambar ğ.s. bir jerge jasırınıp ülgeredi. Sonda jükterin tüyelerine artıp bolğan soñ Mwhammed ğ.s.-di jasırıp tüyege mingizedi.
Äbujahil lağnet sol sätte yahudilerge habar berip: «Sizder izdep jürgen kisileriñ bizben birge jür. Keruen saharağa şıqqanda sizder keruendi qorşauğa alıñız. Men sizderge onı özim körsetemin. Sonda öltirersiz», – deydi. Keruen qozğalıp, saharağa şıqqanda üş jüz yahudi kelip keruendi qorşadı. Äbujahil lağnet Rasulollanı körsetti. Sol uaqıtta Haqtağaladan ämir boldı. Kökten qara bwlt şığıp, qattı jañbır jaudı. Jer jüzi qap-qarañğı bolıp, eşnärse körinbey ketti. Haqtağalanıñ pärmendiligimen tüyeler tulap, üstindegi jükterin tüsirip, yahudilermen soğısıp, bäriniñ janın jähännamğa jiberdi.
Mwnan soñ bwlt köterilip, jañbır toqtadı. Keruenşiler jükterin artıp, Mekke tarapına jol şekti. Rasulollanıñ keremet qasiettiligi aşıq körindi. Mekkege 6 kündik jol qalğanda Maysara Hadişadan süyinşi swrauğa asıqtı.
Hadişa süyinşi äkelgen adamğa riza bolıp, minip kelgen tüyesin sıylıqqa bermek edi. Äbubäkir: «Süyinşige Mwhammedti jiber, süyinşisi bölek bolar», – dedi. Maysara özi de Mwhammed ğ.s.-di süyinşige jiberuge riza edi. Solay eteyik dep, bir jaqsı tüyeni qımbat zattarmen bezendirdi. Mwhammed ğ.s.-di tüyege mindirgende Äbujähil ayttı: «Mwhammedti jibermeñiz. Bwl Mekkege jalğız bara almas», – dedi. Äbubäkir men Maysara Äbujähil sözin tıñdamadı. Maysara Hadişağa jazğan hatın Rasulollanıñ qolına berip, Mekke jolına ozdırıp jiberdi. Sol sağatta payğambar ğ.s. keruen közinen ğayıp boldı. Kün ıstıq edi. Payğambar ğ.s. tüye üstinde wyqığa ketti. Tüye kele jatqan joldı tastap, jayılımğa kirisip ketti. Haqtağala Jebireyil ğ.s.-ğa ämir qıldı: «Barıp, Mwhammedtiñ tüyesin jolğa tüsir», – dedi. Jebireyil ğ.s. dereu tüyeni jolğa tüsirip, Mwhammed ğ.s. tüyesiniñ oñ jağına joldas bolıp erdi.
Bwl kezde Hadişa Mwhammedti köruge ıntızar bolıp, üyde otıruğa şıdamay, saraylarınıñ töbesine şıqtı. Kele jatqan adamnıñ töbesinen Hadişa bir aq bwlttı añğardı da: «Eger kele jatqan adam Mwhammed bolsa, bäriñizge azattıq sıylaymın», – dedi känizäktarına.
Mwhammed ğ.s. Hadişağa sälem berip, Maysaranıñ hatın wsındı. Hadişa: «Qoş keldiñiz. Märhäbattı Mwhammed», – dep şattıq bildirdi. Mwnan soñ Maysaranıñ hatın oqıdı. Sol uaqıtta keruen de şattıq qoñırauın soğıp, Mekkege sau-sälämät kelgen bolatın.
Maysara Hadişağa şattıq jüzben malın tapsırdı. Hadişa Maysaradan Mwhammedtiñ qasietin swradı. Maysara Rahıptıñ Mwhammed ğ.s.-niñ payğambar ekenin bilgenin jäne Mwhammed ğ.s.-niñ keñesteriniñ öte paydalı bolğanın aytıp berdi. Bwl sözge riza bolğan Hadişa Maysarağa köp sıylıq tartu etip, basına azattıq kün sıyladı.
Mwhammed ğ.s.-niñ Äbutälib ağasınıñ üyine qaytatın uaqıtı jetti. Üyine kelgende Ğatke men Äbutälib Mwhammed payğambarğa ayttı: «Sen Hadişağa barıp, Şamğa barğan aqıñdı, eñbek pwlıñdı swra. Sağan qız äperemiz», – dedi. Mwhammed ğ.s. Hadişa jwrtına bardı. Sonda Hadişa ornınan twrıp, känizäktarına: «Barıñızdar, qwrmet qılıp, alıp kiriñizder», – dedi. Känizäktarı Mwhammedti üyge alıp kirip, törge otırğızdı. Hadişa söz bastadı. «Äy, Mwhammed! Söyle, ne jwmıspen keldiñ?» – dedi. Rasul ğ.s. ayttı: «Atalas qandasım Äbutälib sizge jiberdi. Şamğa barıp qızmet etken aqıñdı swra», – dedi. «Meni üylendiruge nietteri bar», – dep wyalıp basın tömen saldı. Hadişa ayttı: «Äy, Mwhammed! Ol aqıñız az. Oğan qız ala almassıñ. Men sağan özim bir qatındı aytayın. Arabtıñ bek wlılarınan, bek körkemderinen talay jauşı kelgende, ol oğan kelispegen. Onıñ bir ayıbı – twl. Eger ol qatınnıñ twldığına qaramay qabıl etseñ – ol sağan qızmetşi boladı», – dedi. Mwhammed ğ.s. Hadişadan bwl sözdi estigennen keyin köñiline oy keldi: «Bizge onday swlu, äri bay qatın qaydan näsip bolsın! Hadişa meni masqara qıldı» – dep oylap, qapalanıp şığıp ketti. Äbutälibtiñ üyine keldi. Äbutälib pen Ğatke Mwhammed ğ.s.-niñ qayğılı halın körip: «Sağan ne boldı?» – dep swradı. Rasulalla: «Hadişa meniñ qızmet aqımdı bermes bwrın, meni masqara qıldı. Oylan!» – dedi. Ğatke Hadişağa kelip: «Äy, Hadişa! Bizdiñ Mwhammedti ne üşin masqara qıldıñ? Seniñ baylığıñ köp bolsa, bizdiñ näsilimiz asıl edi», – dedi. Hadişa Ğatkeniñ sözin estigennen keyin, köp keşirim ötinip: «Äy, Ğatke! Sizdiñ näsilge külgen emespin. Mwhammed bek ädemi, äri qasietti. Men Mwhammedke özimdi qarız qıldım. Mwhammed meni qabıl etse, özim qatın bolayın. Mwhammed qabıl etpese, öle-ölgenşe eşbir adamğa twrmısqa şıqpaspın», – dedi. Sonda Ğatke: «Ärine! Barlıq söziñ dwrıs. Mwhammed bek ädepti, körkem, qasietti. Tek malı joq», – dedi. Hadişa ayttı: «Onıñ malı bolmasa, men malğa qıjalat emespin. Mal özimde de köp. Tek nietim men mwratım Mwhammedke qosılmaq edi», – dedi.
Hadişanıñ bwl sözin estigennen keyin Ğatke: «Seniñ bwl sırıñdı qandasıñ Orqe bile me», – dedi. Hadişa: «Bilmeydi. Tek, sen Äbutälibke ayt. Meniñ qandasım Orqeni qonaq qılsın. Tamaq bersin, jegizsin, işkizsin. Köñili tolğan sätte: qandasıñ Hadişanı bizdiñ Mwhammedke jwptılıqqa ber dep swrasın. Inşalla, qabıl qılar», – dedi.
Täñir sözinde twrğanı üşin Orqege tabaq-tabaq sıylar tartıldı. «Nendey wlı däulet ielerinen, patşalardan jauşı kelgende barmağan edi. Endi Äbutälibtiñ jetimine bardı», – dep Hadişanı Mekke halqı kinäladı.
Xİİİ ğasırdıñ ayağı men XİV ğasırdıñ basında köne türki tilinde iri tuındılar äkelgen Nasiruddin Bwrhanuddin Rabğwzidiñ «Qissa-sül-änbiyya-i» eñbegin tatarşadan audarğan Roza Mwqanova
Suretti tüsirgen Swltan Seyit


text:
Aqmescit civarında Yaşlıq qasabasında iyün 11 künü Lenur adlı adamnıñ evinde tintüv keçirildi, bundan soñ onı «E» merkezine alıp kettiler.
Bunı İnsan aqları boyunca Qırım kontakt gruppası bildire.
«Sebep ve qanuniyligi ögrenile. Yasaq bir şey tapmadılar. Lenurnı, ğaliba, esktremizmge qarşı merkezge alıp kettiler. Bazı qaynaqlarnıñ bildirgeni kibi – Lenur S. köyde camini qurğan insan olaraq bellidir», – deyler uquq qoruyıcılar.
Qırımnıñ Rusiye uquq qoruyıcı organlarından resmiy bildirüv şimdilik yoqtır.
Evel Vatandaş serbestligi merkeziniñ idare reisi, uquq qoruyıcı Aleksandra Matviyçuk aytqanı kibi, Qırımda soñ üç ay içinde siyasiy sebeplerge köre yerli uquq qoruyıcıları 22 tintüvni keçirdi.


text:
2 jasar pacïenttiñ papïllomasın alıp tastaw otasın jasaw kezinde elektr quralınan uşqın şığıp, büldirşinniñ astında jatqan spïrt siñgen maylıq jana bastadı.«Xïrwrg därigerdiñ jol bergen buzwşılıqtarı saldarınan kişkentay jastağı pacïent oñ jaq qulağı men betin 1-2 därejeli termïyalıq küyikter şalğan», - dep bayandadı RF-nıñ Tümen oblısı boyınşa tergew komïtetiniñ baspasöz qızmetinen.
Ïşïm awdanaralıq tergew böliminiñ ökilderi alañğasar därigerdiñ üstinen «Ömir men densawlıq qawipsizdigi talaptarına säykes kelmeytin qızmetter körsetw» babı boyınşa is qozğadı. Qılmıstıq isti tergew jalğaswda. Eger küdiktiniñ kinäsi däleldense, ol eki jılğa bas bostandığınan ayırılwı mümkin, dep jazadı şeteldik BAQ.
Derekközi: QazAqparat
Kommentarïï


text:
Sawd Arabïyasınıñ bïligi musılmandardıñ qasïetti qalalarında, atap aytqanda, Mekke men Mädïnada 10 jıl qatarınan burın-soñdı bolmağan, yağnï, osı waqıtqa deyin bayqalmağan aptap ıstıq ornaytının xabarladı. Bul derek qasïetti eki meşit qamqorşısınıñ ïntsïtwtı jürgizgen meteorologïyalıq zerttew nätïjesinen belgili boldı. Aldağı on jıldıñ işinde Zülhïdja ayı Sawd Arabïyasındağı eñ ıstıq kezge – qırküyek, tamız, şilde, mawsım aylarına tuspa-tus keledi eken. Mekke men onıñ mañında awa temperatwrası Celsïya boyınşa 50 gradwsqa deyin köteriletin körinedi. Sol sebepti, sawdïyalıq bïlik qajılarğa densawlıqtarına abay bolw twrasında eskertw jasap otır. Söz reti kelgende ayta keteyik, statïstïkalıq mälimet boyınşa ötken jılğı qajılıq mawsımında ıstıqtan zardap şekkender sanı 1014 adamğa jetken, 723 adamğa kün ötken, tağı 1737 adam aptaptan tïtıqtap, äl-därmeni qalmağan.
Derekközi: islam.kz
Kommentarïï


text:
Alaş qozğalısı jäne dini qızmetşi Şäymerden Qosşığwlov
Sibiriya men Dala ölkesinen kelgen İİ Memlekettik Duma deputattarınıñ bir tobı. Otırğandardıñ sol jaqtan birinşisi – Torğay oblısınıñ deputatı Ahmet Birimjanov, üşinşisi – Aqmola oblısınıñ deputatı Şäymerden Qosşığwlov, oñ jaqtan ekinşisi – Semey oblısınıñ deputatı Temirğali Nwrekenov.
HH ğasırdıñ basınan zamanaui örkenietke say öristegen, büginde Alaş atımen atalatın qazaq wlt-azattıq qozğalısınıñ bastauında dini qayratkerler twrğan edi. Wzaq uaqıt otarlıq ezgide kele jatqan qazaq halqınıñ azattıqtı añsağan jaña twrpattı sayasi oyı men äreketi, şınında, dini-ruhani qızmetşilerdiñ ot tastauımen twtandı. Qozğalıs din adamdarınıñ qarsılıq isterinen bastau alıp, birinşi orıs revolyuciyasınıñ dümpuimen jañaşa mazmwnda dami bastadı.
Bwl jañaşa damudıñ özindik erekşeligi – Resey imperiyası ornatqan otarlıq ezgige qarsı äreketterdiñ ziyalı qauım tarapınan keñ qoldauğa ie bola bastauında edi. Qazirgi Qazaqstannıñ sol kezdegi aumağında twratın halıqtardıñ ömiri, ekonomikası men äleumettik qarım-qatınastarı jiırmasınşı jüzjıldıqtıñ qarsañı men bastalar şağında iri özgeristerge wşırağanı mälim. 1861 jılğı reforma boyınşa işki Reseydegi qwl ielenuşilik – şarualardıñ basıbaylılığı joyılğan soñ, erkindik alğan şarualar işinen qazaq jerine künköris qamımen köşip keluşiler sanı arta tüsken. Odan, 1891 jılğı Dala Erejesine säykes, patşa ükimeti qazaq jer-suın memleket menşigi dep jariyalağannan keyin, sırttan orıs şarualarınıñ qazaq arasına baq-däulet izdep kelip qonıstanuı, sosın ökimettiñ maqsattı türde körsetken kömegi arqasında şwraydı jerlerde öz qojalığın qwruı öris aldı.
Bwl nauqannıñ qanat jayuına, turasın aytqanda, «jaña jerlerdi» igeruge qonıstanuşılardı wyımdasqan türde köşirip aparuğa, is jüzinde qazaq jer-suın küştiniñ qwqımen otarlauğa ükimet müddeli boldı. Osılay etu arqılı patşalıq bilik işki orıs guberniyalarında şielenise tüsken şarualar qozğalısın älsiretuden ümittengen edi. Sol oymen 1901 jılı «qazınalıq jerlerdi» (qazaq jer-suın) jeke adamdarğa bölip beru turalı zañ şığardı. Şarualardı ortalıq oblıstardan şet aymaqtarğa köşirip aparıp qonıstandıru basqarmasın qwrıp, qazaqtardan tartıp alınğan jerlerdi «qonıs audaru qorı» esebine aldı. Qazaqstan jeriniñ astı-üstindegi baylıqtarğa tügel twzaq salınıp, bärin orıs jäne şetel kapitalı biledi. Qazaqtıñ jer qoynauı jäne dästürli şaruaşılığınıñ önimderi arsızdıqpen talanıp, qanauşılıq jolmen sırtqa tasıp äketile berdi. Birtindep, qazaqtar Resey önerkäsibin örkendetuge qajet arzan şikizat öndirip alatın tau-ken jäne auılşaruaşılıq bazasına aynaldırıldı. Qazaqtardan barlıq orman-toğaylar, qwnarlı, şwraylı jerler, iri sulardıñ (Jayıq, Ertis, t.b.) jağalauları, eginşilikke qolaylı ata-qonıstarı tartıp alındı. Qazaqtar şöl jäne şöleyt aymaqtarğa ığısuğa mäjbür boldı. Şöbi şüygin jayılımdar men şabındıqtardan ayrılu jayıla köşip mal bağudı käsip etken qazaq halqınıñ dästürli şaruaşılığına qiğaştıqtar, teris özgerister engizip, şaş-etekten ziyan tigizdi. Twrmıs jağdayın kürt tömendetti. Äleumettik tınıs-tirşiligine, ruhani ömirine ölşeusiz zor zarar keltirdi. Kedeylengen, qayırşılıqqa wşırağan köşpendiler jataqqa aynaldı. Olardı patşa ükimeti qazaq jerinde aşılğan türli käsipşilikterge jaldap, arzan jwmıs küşi retinde, auır jwmıstarğa salıp paydalandı.
Qazaq eline tereñdey engen Reseydiñ kapitalistik ekonomikası, osılay, jergilikti halıqtı ayausız qanau jäne ezu jolımen damu bağıtın wstandı. Imperiya biligi qazaqtıñ XV–XVIII ğasırlardağı wlttıq memlekettiligin birjolata joyıp, ornına – el basqarudıñ reseylik jüyesin ornattı. Halıqtı jer-suımen bölşektep, birneşe orıs guberniyası men general-gubernatorlıqtarına qarattı. Ekonomikalıq jäne ruhani twsaular saldı. Meşitter, medreseler aşqızbadı. Bwrınnan jwmıs istep twrğandarın japtı. Odan da soraqısı sol, tipti, halıqtı şoqındıru bağıtın wstandı. Orıs-tuzem mektepteri jüyesin jasap, keñeytu arqılı jas wrpaqtı orıstandıru isin qolğa aldı. Ne kerek, jalpaq köşpendi eldegi külli tınıs-tirşilikti imperiya ömirine beyimdep, san-aluan äkimşilik şaraların jürgizu arqılı, otarşıl küşter Qazaqstandı HH ğasırğa deyin-aq Reseydiñ basıbaylı otarına aynaldırıp ülgergen bolatın.
HH ğasırdıñ basındağı alğaşqı azattıq añsağan qoğamdıq-sayasi oylar men ideyalardıñ tuuına osınau otarlıq qamıt basqa salğan qwqıqsızdıq jäne qarañğılıq ahual türtki bolğan edi. Sayasi oy jäne azattıq ideyası dep biz ömirdegi naqtı jağdaydıñ, ob'ektivti aqiqattıñ körinisteri men qwbılıstarın payımğa salıp tüsinuge wmtıluşılıqtı aytıp otırmız. Bwl, söz joq, qoğamda ozbır sayasat jetegimen orın alıp twrğan naqtı ahualdı jäne adamnıñ öz qwqtarın qorğap ädildikke jetuine eşqanday mümkinşilik qalmağan jağdaydı aqılğa salıp parıqtaudıñ türi edi. Onday wmtılıstıñ düniege kelui men damuınıñ bastı sebebi – qazaq qauımı bastan keşip otırğan ekonomikalıq, äleumettik, ruhani kemsituşilikterdiñ şekten şığa şielenisuinde jatqan-tın. Oylı azamattardı bwğan qanday amal qoldanbaq kerek degen özekti mäsele tolğantqan edi. Sondağı tolğanudıñ nätijesinde ziyalı azamattardı bas qosuğa şaqıru, keñes qwru, ortaq müddeni ayqındau jäne sol maqsatta bwqaranıñ közin aşu jönindegi sayasi mwrat ömirge keldi. Atap aytatını sol, ağımdağı sayasatqa sıni köz saluğa şaqıratın osınday ideyanı köterip, taratu äreketin birinşi kezekte dini qızmetşiler qolğa aldı.
Sodan birneşe jıl ğana bwrın, jaña ğasır qarsañında, dälirek aytqanda 1897 jılı, Ändijandağı din qızmetkerleri «käpirlerge qarsı qasietti soğıs – ğazauat» jariyalağan. Mwsılmandardıñ eldi otarşıldardan azat etuin maqsat etken köterilisin bastauğa pärmen etken-tin. Türkistan ölkesiniñ bayırğı twrğındarı (qazaq, qırğız, özbek, t.b.) bas qosıp atsalısqanmen, köterilis bwqaralıq sipat ala almay, tez arada qatıgezdikpen basıp-janşıldı. Bwl jağday dinbasılarğa da, kökiregi oyau barşa oqığanğa da körneki sayasi sabaq bergen edi. Ğazauattıñ bostandıqqa jetu jolı bola almaytının körsetken. Sodan barıp ziyalılardıñ sayasi twrğıda örkenietke säykestene oyanu kezeñi bastaldı. HH ğasırdıñ bas kezinde otarşıldardıñ ozbır zorlıq-zombılığı qaljıratıp, şarasızdıqtan maujırağan halıqtı sayasatqa sergitu, sayasi küres amaldarın türlendiru äreketteri belsendirek jürgizildi. Solardıñ işinde Kökşetau meşitiniñ dini qızmetkerleri, atap aytqanda, dinbası Naurızbay Talasov pen medrese mwğalimi Şäymerden Qosşığwlov ayrıqşa daralanadı. Olar 1903 jılı qazaqtıñ belgili ziyalıların el mwqtajın talqılaytın basqosuğa şaqırdı. Sol orayda özekti sayasi-qwqıqtıq ideyalar men oylar twjırımdalğan ündeu-hat (proklamaciya) äzirledi. Onı gektografpen köbeytip, halıq arasına jasırın tarattı.
Osı din adamdarınıñ patşa äkimşiliginen qwpiya türde äzirlep, ölkedegi közi aşıq azamattarğa joldağan ündeu-hatında imperiya ükimetiniñ qazaq jerinde zımiyan maqsat közdegen ağartu isi taldanğan bolatın. Onda qazaq balalarına arnap aşılğan resmi auıl mektepterindegi zalaldı bağıt sınaldı. Ğasırlar boyı qoldanılıp kelgen arab älipbiin oqıtuğa tıyım salıp, onı, tipti, wmıtqızuğa tırısqan äreket äşkerelendi. Balalardı tek orıs äripterimen oqıp-jazuğa üyretu şaralarınıñ astarı aşıldı. Bilik tarapınan mwsılmandıq ilimdi oqıtuğa rwqsat berilmey otırğanı, qazaqtardıñ öz tilinde jazğan ötinişterin äkimşilik buındarınıñ eşbiri qabıldamauı da naqtı mısaldarmen taldandı. 1902 jılı Aqmola oblısında şarua (krest'yan) bastıqtarı attı jaña lauazımdı şeneunikter tağayındalğan, osı şarua bastıqtarı institutınıñ ömirge engiziluine oray qazaqqa qatıstı beleñ alğan qaterli is-dağdı aşıp aytıldı. Şarua bastıqtarı ämirşildiginiñ saldarınan qazaqtardıñ dästürli qojalıqtarı jaña küyzeliske wşırağanı körsetildi. Atalğan keleñsizdiktiñ bäri ükimet tarapınan sanalı türde jürgizilude dep qorıtıldı. Proklamaciya avtorları bwlardı ükimettiñ qazaqtardı orıstandıru, din-islamnan ayırıp, şoqındıru, twrmısına kädimgi orıs tirşiligin tañıp, mwjıqtandıru bağıtına bet alğan aramza sayasatınıñ saldarı degen oy ayttı. Osılardı bayanday kele, elin de, jerin de alğan otarşıldardıñ jımısqı piğılına qarsı twruğa barşa jwrtşılıqtı şaqırdı.
Ärine, imperiya äkimşiligin proklamaciyanıñ sayasi ideyası şoşıttı. Qazaq dalasına lezde tarap ketken astırtın ündeu-hattı jandarmeriya şarq wrıp izdestirip, soğan baylanıstı elge sıylı äldeneşe ondağan ziyalılardıñ üylerine tintu jürgizdi. Kitaphanaların, jeke bastarınıñ jazbaların, saqtalğan hattarın tärkiledi, özderin tergeuge aldı. Köpşiligin türli äkimşilik jazağa tarttı. Birqatarın özge ölkelerge jer audardı. Bastı ayıpkerler dep tabılğan dini qızmetşiler Naurızbay Talasov – Sibir ölkesindegi Enisey guberniyasına, Şäymerden Qosşığwlov YAkut oblısına aydaldı. Mine, osı oqiğa jaña twrpattı Alaş qozğalısınıñ bastauına aynaldı deuge boladı.
İİ Memlekettik Duma müşesi Şäymerden Qosşığwlov.
Kökşetaudağı el-jwrtqa asa qadirdi dinbası Naurızbay Talasovtı halıq ayrıqşa qwrmettep, Nauan haziret dep atap ketken-di. Ol HİH ğasırdıñ 60–70-jıldarı şamasında, jas kezinde, basına tüsken ülken qiınşılıqtarğa moyımay, Bwqarağa oquğa barğan. Öziniñ qabilettiligi men darınınıñ arqasında sol jaqta mektep, medrese tauısqan. On bes jıl oqığan. Dini ilimdi tereñ igerip, joğarı mektepte däris berip jürgen. Sol şaqta, Türkistan ölkesinde ğwlama ğalım retinde şıqqan ataq-dañqınan habardar kökşetaulıq jerlesteri oğan qayta-qayta arnayı elşi attandırıp, elge şaqırtadı. Ol şaqırudı qabıl aladı da, Kökşe öñirine oralğan bette halıqtı mwsılmanşa sauattandıru isine kirisedi. Meşit wstaydı, medrese aşıp, bala oqıtadı. Nauan haziretten däris alıp, onıñ layıqtı izbasarı bola bilgen, bilimin Bwqarada jetildirip kelgen dini qızmetşi jäne medrese mwğalimderdiñ biri – Şäymerden Qosşığwlov edi. (Onı Şahmardan, Şäyke molda dep te ataydı, orıs qwjattarında – Şaymardan Koşegulov). Mine osı eki ziyalınıñ – Kökşetau meşitinde qızmet etetin asqan bilimdi, ömir täjiribesi mol dinbası men onıñ otızdardağı jigerli şäkirtiniñ atalğan ündeudi jazuşı, negizgi sayasi oydı twjırımdauşı twlğalar boluı müldem tabiği jäyt edi.
Şäymerden Qosşığwlov ündeude patşalıq biliktiñ swrqiya sayasatın äşkereledi, soğan baylanıstı alğa tartılğan sayasi ideyanı twjırımdadı. Sonday-aq, özindik pikiri bar ziyalı azamattardı kün tärtibindegi zäru de özekti mäselege oray bas qosıp keñesuge şaqırudı tikeley wyımdastırıp, jürgizdi. Tolğandırğan jäyt boyınşa ol öz qolımen kemeñger aqın jäne ağartuşı Abay Qwnanbaevqa arnayı hat jazdı. Qosşığwlovtıñ sol hatın jandarmdar wlı oyşıl Abaydıñ auılın, häkim Abaydıñ özi men qasındağı adamdardıñ qoyın-qonıştarın eş qısılmastan tintkilep, tauıp alğan.
Birinşi orıs revolyuciyasınıñ tegeuirini imperatordı birşama şeginisterge mäjbürlegeni belgili. Atap aytqanda, 1905 jılğı 18 aqpanda işki ister ministrine reskript joldap, halıq ökilderi qatısatın Memlekettik duma qwru jayında zañ dayındaudı tapsırdı, halıqtıñ öz mwñ-mwqtajdıqtarı, talap-tilegi jönindegi ötiniş hattarın ükimet basşısı atına joldauına bileuşi senat arqılı pwrsat berdi, al 21 säuirdegi reskriptimen ar-ojdan bostandığın jariya etti. Osı qwjattardı arqa twtqan qazaq qayratkerleri peticiya nauqanına belsene atsalıstı. Jer-jerden bilikke jwrt tilegi jazılğan hattar joldaudı wyımdastırğan, sonday äreket arqılı jaña sipattı azattıq qozğalısın öristete tüsken. Mäselen, 1905 jıldıñ mausımında Qoyandı järmeñkesine kelgen qalıñ halıq Qarqaralı peticiyasında qol qoyğan edi. Büginde jwrtşılıqqa keñinen mälim, sol tilek-hat Älihan Bökeyhanov pen Ahmet Baytwrsınovtıñ basşılığımen jazılğan bolatın. Onda ükimettiñ qazaqqa din isterinde jasap otırğan qiyanatı, Kökşetau dini qızmetşileri Nauan haziret pen medrese mwğalimi Şäymerden Qosşığwlovtıñ aydalıp ketkeni atap aytıldı. Ar-ojdan erkindigi, dini isterge kedergi keltirmeu, wlttıq mektep-medreseler aşuğa şekteu qoymau mäseleleri peticiyada ükimetke qoyılğan talaptardıñ negizgileri qatarında twjırımdaldı. otarşıl küş ozbırlıqpen twnşıqtırıp otırğan ruhani mäselelerdi qalpına keltiru mäselesi Ükimetbasına batıs ölkeden joldanğan peticiyada da swraldı. Ölkeniñ dinbasıları men bas adamdarı engen qazaq delegaciyasın qoğam qayratkeri Baqıtjan Qarataev 1905 jılğı jazda Sankt-Peterburgke bastap bardı. Delegaciya general Ğwbaydolla Jäñgirhanovtıñ kömegimen İİ Nikolay patşanıñ qabıldauında bolıp, dini ahualğa qatıstı mwñdarın şaqtı, şaqırılmaq Memlekettik dumağa qazaq ökilderin de saylau mümkindigi eskeriluine qol jetkizuge tırıstı.
Şäymerden Qosşığwlov aydaudan revolyuciya dümpuimen tuğan 1905 jılğı «17 qazan manifesi» jariya bolısımen bosanıp, Aqmola oblısına oraldı da, dini-ağartuşılıq qızmetine kiristi. Patşa ükimetiniñ qıspağı men quğın-sürgini onıñ el işindegi bedelin arttıra tüsken. Halıq onı süyispenşilikpen Şäyke molda dep atap ketti. Şäyke molda Saha elinde aydauda jürgende, orıs revolyuciyası ruhtandırğan mwsılman qozğalısı imperiyada öristey tüsken. Qozğalıs barısında, 1905 jılğı tamızda, Resey mwsılmandarınıñ alğaşqı s'ezi boldı. Ökimet rwqsat bermegendikten, s'ezd jasırın jağdayda, seruen jasauşılardı alıp, Oka özeni boyımen jüzetin keme üstinde ötkizilgen. Onıñ azattıq ideyasın Şäymerden molda birden qoldadı. Wzamay kezekti İİ Bükilreseylik mwsılmandar s'ezine delegat bolıp saylandı. Bwl jiınğa da bilik rwqsat bergen joq, sondıqtan da s'ezd 1906 jılğı qañtarda Peterburgte jasırın jağdayda ötti. S'ezde mwsılmandardıñ halıqtıq sayasi partiyasın qwru mäselesi köterildi. Şäymerden Qosşığwlov osınday qajettilik jayında oñ pikir bildiruşiler qatarınan tabıldı. Qwrılmaq mwsılman partiyasınıñ bağdarlamasın jasau jönindegi komissiya qwramına saylandı. Osılay ol mwsılman qozğalısınıñ belsendi qayratkerine aynaldı.
İİ Dumadağı Mwsılman frakciyası deputattarınıñ bir tobı. Otırğandardıñ sol jaqtan birinşisi – Şäymerden Qosşığwlov. Türegep twrğandardıñ sol jaqtan ekinşisi – frakciya törağası Qwtlwmwhamed Tevkelev.
Aqmola oblısındağı tañdap saylauşılar 1906 jılı jazğıtwrım Şäyke moldanı Birinşi Memlekettik dumağa deputat etip sayladı. Alayda äkimşilik onıñ orıs tilin bilu därejesi jetimsiz dep tanıp, saylau nätijesin bekitpey qoydı. Sol twsta İ Duma da tarqatıldı. Onıñ artınşa kezekti mwsılman s'ezi şaqırıldı. İİİ Bükilreseylik mwsılmandar s'ezi 1906 jıldıñ tamızında Nijniy Novgorodta ötti. Oğan delegat bop barğan Şäyke Qosşığwlov s'ezdiñ töralqası qwramına saylanıp, jiındı basqarıstı. Ağımdağı sayasi ahual, oqu jäne din isteri jönindegi s'ezdiñ talqılaularına ün qostı. Tiisti qaulılar mätinderiniñ aqırğı redakciyasın jasauğa, ağımdağı sayasi sipatı bar talqılaularğa belsene atsalıstı. S'ezde bükilreseylik mwsılman partiyası wyımdıq twrğıda «Resey mwsılmandar odağı» bolıp räsimdeldi. Onıñ jwmısın jürgizu üşin jabıq dauıspen ortalıq komitet jasaqtaldı. Sonda qwrılğan ortalıq komitetke Şäymerden Qosşığwlwlı da bir auızdan müşe bop saylandı.
Bükilreseylik üşinşi mwsılman s'ezi räsimdegen Resey Mwsılmandar odağı bağdarlamasınıñ memlekettik, qoğamdıq, ağartuşılıq, dini, ekonomikalıq tınıs-tirşilikke qatıstı irgeli mäselelerdi qozğaytın tarmaqtarı Şäymerden Qosşığwlwlınıñ közqarastarına säykes-tin. Al sonau wjımdıq sayasi oydıñ negizgi arnası Resey mwsılmandarınıñ dini ister boyınşa erkindikke, hristiandarmen teñdikke qol jetkizudi közdegen edi. Onda barlıq balalardı mindetti türde oqıtu jäne bastauış sınıptarda sauat aşudı äueli ana tilinen bastau şegelep aytılğan bolatın. Bağdarlamanıñ tüp maqsatı imperiyadağı külli mwsılman halıqtarınıñ barşa sayasi, azamattıq, dini qwqtarın şekteytin ereje, tärtip, zañ bitkendi joyıp, olardı zañnamalıq retpen orıs halqınıñ qwqtarımen teñestiruge qol jetkizu mäselelerine sayatın.
1907 jılı Qosşığwlov Ekinşi Memlekettik Dumanıñ deputatı boldı. Saylau qorıtındısın bekiterde onıñ orıs tilin bilu därejesi tağı da daulı mäselege aynalğan, degenmen bwl jolı deputattığı moyındaldı. Şäymerden Qosşığwlwlı Sankt-Peterburgke attandı. Dumada ol mwsılman frakciyasına tirkelip, öz sayasi pikirine säykes jwmıs atqardı. İİ Dumanıñ müşesi retinde, tatarlardıñ «Ülfat» gazetine qosımşa etip qazaqşa «Serke» gazetin şığaruğa atsalıstı.
Osı kezeñde qazaqtıñ wlı Abay sınaytın teris minez-qwlıqtarı şegine jete şarıqtağan bolatın. İri qoğam qayratkerleriniñ biri Baqıtjan Qarataev atap aytqanday, qazaqtıñ «bas adamdarı» birde-bir isti päre almayınşa şeşpeytin därejege deyin azğındağan. Paraqorlıq wlttıq sot jüyesin – ädet qwqığımen jwmıs isteytin biler sotın da jaylağan edi. El işin dendegen paraqorlıqtıñ halıq sotın şırmağanına, söytip, ädilet sındı qasietti wğımnıñ qadiri ketkenine janı auırğandığı bolar, bälkim, mwsılmandıq ilimdi täp-täuir bilgendikten şığar, äyteuir, qazaq arasındağı sot jüyesiniñ ädet-ğwrıp qwqığı negizinde jwmıs isteuine Şäymerden Qosşığwlov qarsı bolıp, sot isinde şariğat zañdarın basşılıqqa aludı dwrıs dep eseptedi. Ol bwl twrğıda Dumadağı köptegen mwsılman qayratkerlerimen bir sapta edi. (Birqatar qazaq azamattarı, sonıñ işinde İİ Memduma müşesi Baqıtjan Qarataev, qoğam qayratkeri Seräli Lapin sekildi zayırlı joğarı bilim alğan zañgerler de qazaq elinde şariğat sotınıñ jwmıs isteuin qalaytın).
İİ Nikolay patşanıñ 1907 jıldıñ 3 mausımındağı «Üşinşi mausım töñkerisi» atanıp, qazaqtardı zañ şığaru mekemesine ökil saylau qwqınan ayırğan äygili manifesi şığuı saldarınan, İİ Memduma quılğan soñ, Şäymerden Qosşığwlwlı Aqmola oblısına oralıp, dini jäne ağartuşılıq istermen şwğıldandı. Keñes ökimeti twsındağı kadr tapşı alğaşqı kezeñde köptegen din qızmetşileri qatarında birer mezgil Ahmet Baytwrsınovtıñ töte jazu täsilimen jwmıs isteytin sovettik mektepterde mwğalim bolğan. Degenmen molda retinde wdayı türtpektelip, sayasi qıspaqta jürdi de, aqırı, 30-şı jıldarı dünieden ozdı.
Memlekettik dumanıñ Mwsılman frakciyası Aqpan revolyuciyasına deyingi tört şaqırılımda da jwmıs istedi. Ol patşalıq işindegi bodan halıqtardıñ azattıq köksegen qozğalısınıñ ortalığı ispetti qızmet atqarğan edi. Mwsılman qozğalısımen qatar Alaş qozğalısınıñ damuına da wdayı dem berip twrdı. Birinşi Dumada frakciya törağasınıñ orınbasarı bolğan ufalıq deputat Sälimgerey Jantörin Piterge Duma tarqatılğan şaqta ğana kelip jetken semeylik deputat Älihan Bökeyhanovtıñ patşa şeşimine narazı toppen birge Vıborgke attanıp, äygili ündeuge qol qoyuına äser etti. Ekinşi Dumada Baqıtjan Qarataev frakciyanıñ qoldauımen biik minbeden qazaq jer-suı jäne onıñ otarlanuı haqındağı ataqtı sözin söyledi. Üşinşi jäne Törtinşi Dumalarğa qazaq halqınıñ deputat saylay almağanı belgili, biraq wlt qayratkerleri qazaq mäselesin Mwsılman frakciyası arqılı köterip jürdi. Mäselen, Qarataev, Seräli Lapin jäne basqa da azamattar İİİ Dumada köşpendi jwrttı jerge ornalastıru jöninden elge jaylı zañ qabıldatuğa frakciya arqılı ärekettendi. Mwsfrakciya wyımdastıru byurosınıñ hatşısı Mwstafa Şoqaev 1916 jılğı köterilistiñ sebepteri men saldarların zertteu üşin İV Memduma komissiyasınıñ qwrıluına jäne onıñ Türkistan ölkesinde jemisti jwmıs atqaruına atsalısıp, İV Duma müşesi Mämed-YUsuf Jafarovtıñ köterilis jayında jasaytın bayandamasın jazuğa kömektesti. Monarhiya qwlağannan keyingi alğaşqı aylarda Mwsılman frakciyası, Resey mwsılmandarınıñ birtwtas ortalığı retinde, jalpaq imperiyadağı otar halıqtardıñ, sonıñ işinde qazaqtardıñ da jer-jerde jinalıstar ötkizip, wlttıq müddelerin qorğaytın wyımdarğa wyısuına mwrındıq boldı.
Wlt-azattıq qozğalıstıñ 1-şi orıs revolyuciyası auqımında jañaşa öristeui jayında men «1905 jıl» attı tarihi-tanımdı roman jazğan edim, jurnaldıq nwsqası 1989 jılı jariyalanğan, kitap bolıp 1993 jılı şıqtı. Sodan bergi uaqıttarda, 1905 jıldan 1917 jılğa deyin bir müşel boyı öristegen Alaş qozğalısı men onıñ jeñisti şıñı – 1917 jılğı 12 (25) jeltoqsanda Ekinşi Jalpıqazaq s'ezi Alaş avtonomiyası jäne onıñ Alaşorda atalğan ükimetin qwrğanğa deyingi kezeñdi qamtığan şığarmalar toptamasın jazdım. Bwlarda mwsılman qozğalısı jäne onımen tığız baylanısta damığan Alaş qozğalısı qarastırılıp, joğarıda atalğan jäne atalmağan basqa da wlt qayratkerleriniñ birqatarı jayında äñgimelendi. On bölikten twratın osı toptama etyudteriniñ köpşiligi «Ruh-Saray» attı tarihi-tanımdı köptomdıqtıñ 2004–2010 jıldarı şıqqan alğaşqı tört tomında basıldı. («1905 jıl» romanı toptamanıñ birinşi bölimine endi). Solardıñ bäri jinaqtalıp, «Alaş jolı» risäläsin qwrap otır. Olar oqırmanğa otanşıldıq ruh beretin tağılımdı tarihi dastan, Alaş qozğalısınıñ epopeyası tärizdenip, jastardı tarih arqılı tärbieleuge eleuli üles qosuı tiis. Alaşordanıñ 100 jıldığına arnalğan bwl jwmısta din qızmetşileriniñ azattıq jolındağı küresine de edäuir köñil bölingen.
Alaş qozğalısına aralasqan dini qayratkerler (işandar, imamdar, ahundar, damullalar, moldalar) sovet ökimetiniñ türli reformaları men sayasi nauqandarı kezderinde jappay quğın-sürginge wşıratıldı. Köbi türli merzimge sottaldı, jer audarıldı, birqatarı atılıp ketti. «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamı Wlttıq qauipsizdik komitetiniñ arhivimen tığız baylanısta jwmıs istey otırıp, «Azalı kitap. Kniga skorbi» degen taqırıppen sayasi repressiyalar qwrbandarı jayındağı derekterdi toğız kitap etip şığarğan bolatın. Onday basılımdar oblıstarda da jüzege asırıldı. Solardıñ işindegi jazıqsız jazalanğan din qızmetkerlerin anıqtap, esimderin wlıqtau oñ is bolar edi. Ülgi retinde, orıs pravoslavie şirkeui mitropolittik okruginiñ «Ädilet» qoğamınıñ qoldauımen Jañalıq qorımındağı memorialğa sayasi repressiyalar qwrbanı bolğan svyaşennikterdiñ tizimi qaşalğan estelik taqta qoyğanın ayta ketkim keledi. Almatı tübindegi Jañalıq qorımına 30–40-şı jıldarı tört mıñnan astam atılğandar kömilgen. «Ädilettiñ» aldında twrğan bir mindet – sondağı memorial janınan mwsılmandar men hristiandarğa arnalğan ğibadat etu orındarın (şağın meşit pen çasovnya) twrğızıp, aruaqtardı eske alıp aza twtuğa keletinderge jağday jasau. Mwnı dini wyımdar arqılı jüzege asıruğa boları anıq. Osı künderi şirkeu bwl iske äzirligin bildirip, bilek sıbanıp otır. Sonday ıqılas elimizdiñ din basqarması, dini oqu orındarı, meşitter tarapınan da tanıtılsa orındı bolar edi.
Alaş qozğalısına özindik üles qosqan, stalinizm jıldarı quğın-sürginge wşırağan qazaqtıñ din-islam qızmetşilerin eske alıp, Alaşordanıñ biılğı ğasırlıq mereyjılı orayında ruhtarına tağzım etudi täuelsizdik azamattarınıñ parızı dep bileyik.
Beybit QOYŞIBAEV,
«Ädilet» tarihi-ağartu qoğamı törağasınıñ
orınbasarı, jazuşı, tarih ğılımdarınıñ kandidatı.
19.04.2017
Ädeb.: Politiçeskaya jizn' russkih musul'man do Fevral'skoy revolyucii, Oksford, 1985; Boyoviç M.M. Çlenı Gosudarstvennoy dumı. Sozıv II (Portretı i biografii), SPb, 1907; Bektwrov J. Şäymerden Qosşığwlwlı//Ana tili, 18.03.1993; Qoyşıbaev B. 1905 jıl, A., 1993; Ozganbay O. Gosudarstvennaya Duma Rossii i Kazahstan, A., 2000; Qoyşıbaev B. Ruh-Saray, 1–4-tomdar, A., 2004–2010; Qoyşıbaev B. Alaş jolı, A., 2015.
Abai.kz


text:
ЯpдәM:Töpçek tabu yä tözätü
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Biredä töpçek süze monda bik qısqa mäqälä añlata. Töpçek ul uyınmaslıq belem belän mäqäläne añlatmıy, anı tulılandırırğa kiräk buluın äytä.
Bu atama, sürätläw öçen qatlawlıqtan yä ki belem citmäwennän me, qısqa bitlärne añlata, mäsälän «Oçqıç ul oça torğan qanatlı maşina». Alarnıñ berär mälle berär yaxşı mäqälägä äwerelüe ixtimal. Töpçeklärneñ kübese şul tikle faydasız buluına säbäple, alar taşlanu öçen berençe nämzätlär dä bulıp toralar.
Wikipedia programı töpçeklärne üze dä ayıra ala, monı öçen programnıñ Töpçek kürsätü çige altı üzgärmägä 0'dän olıraq bäyä birälär, mäsälän 200. Bu närsä töpçeklärne tabu/tözätüne ciñeläytä. Şäxsi çik Maxsus:Köyläwlär bitendä dä quyarğa mömkin.
Töpçek kisätmäse![үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Töpçektäy bit yasağanda, anıñ azağına bu taqnı qıstırıp qaldır zinhar: {{töpçek}} yäki {{rq-lat|stub}}. Alay itelgäç, töpçek-bit qarağanda, Ürnäk:töpçek eçendä bulğan mondí xäbär kürsäteler:
yäki
Bu xäbär başqa qullanuçılarğa östäw mömkinlege turında äytep torır.
Ägär töpçek-bit eçtälege tulılandırıldı ikän, bu xäbärne beterergä dä bula.
Töpçeklärne tulılandıru[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Töpçeklärne tışqı sıltamalar, ädäbiät isemlege belän tulılandırırğa kiräk, çığanaqlar abruylı häm tikşerelgän bulırğa tieş.
Töpçeklär tezmäläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Töpçeklärne tabu öçen, kiläse tezmälärne qarıysı:
Automat räweşendä: Bar töpçeklär | Töpçek cíıntıqları Maxsus:Qısqa bitlär
Töpçek turında maxsus bitlärgä bäylänü buyınça: Template:töpçek | ЯpдәM:Töpçek tabu yä tözätü
CSS[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Töpçek-xäbär kürsätelüe #stub saylatqıçı belän üzgärtelä.
Üzgärtü: Bit başlaw | Mäqälä isemnäre | Bit üzgärtü | Wikiläşterü | Mäten bizäw | Sıltama | Räsem | Cädwäl | İnterwiki | Wikiara bäy | Maxsus bilge | Formul | Mäqälä bülekläre | Üzgärmälär | Töpçeklär | Soñğı üzgärtülär
Kiñäşlär: Yärdäm:Töslär | İsem yazılışı | Şäp mäqälä yasaw


text: Ankara Tercüme Dilleri, Ankara Tercüme Bürosu, Arnavutça Tercüme, Bulgarca Tercüme, İngilizce Tercüme, Almanca Tercüme, Fransızca Tercüme, Rusça Tercüme, Azerice Tercüme, Çince Tercüme, Arapça Tercüme, Çekçe Tercüme, Estonca Tercüme, Farsça Tercüme, Ermenice Tercüme, Fince Tercüme, Flemenkçe Tercüme, Endonezce Tercüme, Fransızca Tercüme, Danca Tercüme, Gürcüce Tercüme, Hırvatça Tercüme, İtalyanca Tercüme, Japonca Tercüme, Yunanca Tercüme, İspanyolca Tercüme, Kazakça Tercüme, Ukraynaca Tercüme, İsveçce Tercüme, Korece Tercüme, Türkmence Tercüme, İbranice Tercüme, Latince Tercüme, Sırpça Tercüme, Lehçe Tercüme, Özbekçe Tercüme, Letonca Tercüme, Polonyaca Tercüme, Litvanca Tercüme, Portekizce Tercüme, Macarca Tercüme, Norveçce Tercüme, Makedonca Tercüme, Slovence Tercüme, Osmanlıca Tercüme, Romence Tercüme, Moldovaca Tercüme, Tayca Tercüme, Ankara Tercüme Dilleri, Ankara Tercüme Bürosu, Kızılay, Çankaya, Keçiören, Sincan, Beşevler, Balgat, Ulus, Dikmen, Umütköy, Yaşamkent, Saray, Kahramankazan ilçelerinde Ankara Tercüme hizmeti verilir.


text:
Onıñ sözinşe, jergilikti meşittiñ imamdarı äskeri komissariattıñ ökilderimen äskerge şaqırılğan jastardıñ üyine barıp, otan aldında borışın öteudiñ mañızdılığın aytıp jatır. «Biz patriotizm jayında, tuğan jerine degen mahabbat jayında, eldiñ twraqtılığı jayında nasihattap jatırmız», -deydi Şarofiddin Fozilov.
Täjikstan prezidentiniñ jarlığı boyınşa, äskerge şaqıru kampaniyası 1 säuirde bastalıp, 31 mamırğa deyin sozıladı.
Täjikstannıñ qorğanıs ministrliginiñ mälimetinşe, Qarulı küşter qatarı jıl sayın 15-16 mıñ adamğa tolığadı.
Qorğanıs mekemesiniñ baspasöz hatşısı Faridun Mahmadalizoda dini qızmetkerlerdi köktemgi äskerge şaqıruğa belsendi qatısuğa tilek bildirdik deydi. «Biz bıltır da imamdardı jastarmen kezdesuge şaqırğanbız. Ol kezde imamdar tek meşitte uağızdar aytqan. Al bwl jolı äsker qatarına şaqırılğan jastardıñ üylerine barudı swradıq», - deydi ol.
Abai.kz


text:
Qazaqtanda terrorizmdi nasihattadı degen küdikpen 11 adam wstaldı
Qazaqstannıñ wlttıq qauipsizdik komiteti işki ister organdarımen birge arnayı operaciya jürgizip, Aqtöbe jäne Oñtüstik Qazaqstan oblıstarında terrorizmdi nasihattağan jäne dini arazdıq tuğızğan degen küdikpen 11 adamdı wstadı.
"Tört radikaldı toptıñ jolı kesildi, olardıñ müşeleri Qazaqstanda tıyım salınğan DAIŞ halıqaralıq terroristik wyımın qoldauğa şaqırğan jäne materialdar taratqan", - delingen WQK habarlamasında. DAIŞ - "Islam memleketi" ekstremistik tobı.
WQK habarlamasına qatıstı basqa da derekközderden habar tüsken joq. Bwğan deyin habarlanğanday, IM sapında jüzdegen Qazaqstan azamatı Siriyada soğısıp jür.
Abay-aqparat


text:
«Qırımtatarlarnıñ qarşılığı areketiniñ» koordinatorları Ukrainağa «Qırımtatarlarnıñ avdeti aqqında» qanunnı qabul etmege teklif eteler. Bu qanun qırımtatarlarnı Qırım yarımadasınıñ tamır halqı olaraq belgilemek kerek.
Bu aqqında Qırım.Aqiqatta olğan teşkilâtnıñ beyanatı metninde aytıla.
Teşkilât vekilleriniñ fikirince, «Qırımtatarlarnıñ avdeti aqqında» Ukraina Qanunınıñ işke tüşürilmesi «Qırım Cumhuriyetini» kibi cemaat-siyaset ıstılanı şübe altına qoyacaq, Ukraina Devletine «qırımtatarlar ögünde vazifelerniñ becerilmesi» aqqında ilân etmege imkân berecek ve Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Baş Assambleyası içün qırımtatarlarnıñ avdet olmaları aqqında rezolütsiyanıñ temeli olacaq.
«Qırımtatarlarnıñ qarşılığı areketiniñ» koordinatorı Nedim Halilov Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ İnsan aqları şurasına muracaatta bulunıp, qırımtatar halqınıñ milliy toprağı olğan Qırım yarımadasını nezaret altına almağa rica etken edi.


text:
GÖÑÜLLİ TEŞKİLÂTLAR
• Kiyevniñ koordinatsion merkezi – mecburen köçip kelgenlerge mesken ve iş tapuv meselelerinde yardım.
• Armiya SOS – arbiylerge kerek olğan kiyim, qoruv, bağ ve istihbarat aletleri, aşayt-mallarınıñ satın alınuvı ve cebege ketirilüvi.
• «Patriot» («Vatanperver») Bütünukrain birligi – arbiylerniñ maliyeviy ve içtimaiy destegi. Toplanılğan aqçağa göñülliler forma, silâ, kaskalarnı satın alalar.
• «Sağ-selâmet qayt» hayriye yardım fondu – arbiyler içün televizor, gece körüv aletleriniñ, qan toqtatqan ilâclarnıñ satın alınuvı. Arbiy qısımlarnıñ yolbaşçı ve şahsiy erkânları ile doğru munasebet ve yükniñ mağazlardan arbiylerge ketirüv nezareti.
• DemAlyans yardım – ATO arbiyleriniñ qorantalarına içtimaiy, ruhiy, haber ve yuridik yardım. Ruhiy yardımnı berüv dersleri. Arbiylerniñ aile azaları içün içtimaiy klub çalışa.
• «Er kes bile/ Everybody Can» göñülli birligi – mecburen köçip kelgenlerge, ATO zonasında zarar körgenlerge ve elâk olğanlarnıñ ailelerine yardım. ATO zonasına gumanitar yardım (mahsulat, urba, ilâclar). Arbiy areketlerden sebep diqqatsız qalğan içtimaiy gruppalarğa yardım (bala, qartlar evleriniñ sakinleri, reabilitatsion merkezleriniñ hastaları ve ilâhre).
• Krıla Feniksa (Feniks qanatları) – ukrain ordusını şahsiy qoruv imkânları ile temin etken, zarar körgen arbiylerni tedaviylemege ıntılğan, arbiy qısımlarnıñ tamiri ile oğraşqan «Krıla Feniksa Hayriye fondu» Hayriye teşkilâtı» hayriye fondu.
• Ukraina ordusına qol tut – Ukraina Silâlı Quvetlerine deral maliyeviy-tehnikiy destekni temin etecek vatandaşlarnı ve ticaret temsilcilerini birleştirgen hayriye fondu.
• Diana Makarovanıñ fondu – Ukraina Milliy gvardiya ve ordusına, yararlanğan ve qaçaqlarğa, arbiy hızmetçilerniñ ailelerine yardım etken teşebbüs gruppasıdır.
• Sağ-selâmet qayt – televizor, gece körüv közlüklerni, ATO zonasında bulunğan arbiy qısımlar içün diger şeylerni satın alğan hayriye fondu.
• Sıñırsız gönülliler – Şarqta cenkleşken ATO arbiylerine maliyeviy destek köstergen göñülli teşkilât.
• Ukraina ordusına yardımcı ofis yüzü – ukrain arbiylerine zaruriy şeylerni satın almağa ıntığan ofis hadimleri ve olarnıñ dost ve tuvğanlarınıñ birligi.


text:
«Oqïğanıñ jalğası... Men bes jastağı ulımmen birge Mobilex tas jolında Toyote JZ86 Gorilla Tru drïftimen kölikti janımen jürgizdik» degen jazba qaldırğan.
Äkesiniñ sözine qarağanda, onıñ 5 jastağı ulı nağız ekstrïmge dayın. Alayda, bul kişkentay ul üşin birinşi drïft emes eken. Ol avtojarıstıñ qır-sırımen 3 jastan beri tanıs.
Beynejazbada öte qattı jıldamdıqpen kele jatqan köliktiñ işindegi 5 jasar uldıñ közinen qorqınıştıñ belgisi müldem bayqalmaydı.
Bul bir jıl burın bolğa oqïğa:
Eki jıl burın bolğan oqïğa:
Derekközi: nur.kz
Tegï: Avtojañalıqtar, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Yalta
Yalta (ukraince ЯлTa, rusça ЯлTa) — Qırımnıñ cenübiy yalı boyunda bir kurort şeeridir.
Yalta şeerinen "Büyük Yalta" arasında farq bar. Qırım Cumhuriyetiniñ Yalta regionı Büyük Yalta denile — bu Yalta şeer şurasına boysunğan bir yer. Bu yer cenübiy Qırımnıñ ğarbındaki Forostan şarqındaki Gurzufqace bulunğan de bu yerge Yalta ve bir çoq qasaba mensüp.
Şeerniñ adı yunan yalos sözünden asıl oldı, tercimesi — «yalı».
Münderice
İklim[deñiştir | kodunı deñiştir]
Yaltanıñ iklimi — Aq deñiz tipindedir. İyülniñ orta arareti +24°C, yanvarniñ orta arareti +4°C, ayazlı qışlarda suvuq arktik tsiklon ya da Sibir antitsiklonı kelgende araret minus derecege alçaqlaşuvınıñ ihtimalı bar. 2006 senesiniñ yanvari Yalta içün anomal suvuq edi, ayrı künlerde köz etüv bütün tarihınıñ vaqtı içün eñ alçaq araret belgilendi — gecede minus 16°C-ge yaqın ve kündüz minus 11°C. Qar örtüsi yılda tek bir qaç kün tutula. Adetince Yaltada dekabr bayağı issi, ayrı küneşli künlerde araret +17..18°C-ge yete bilir. Yanvarde ava keskin tarzda suvuqlaşa: kündüz araret +5..7°C-ge alçaqlaşa, faqat adetince eñ suvuq ay — fevraldir, amma +10°C-ge ve ondan da ziyade ava yımşamaları sıq ola. Qırım çölüne baqqanda Yaltağa baar keç kele, çünki deñiz avanı suvuta, şunıñ içün fevralden berli aprel ortasınace avanıñ arareti — +10°C-ge yaqın. Yaz mayıstan berli sentâbrge qadar devam ete. Adetince sentâbrde ve oktâbr başında eñ yahşı ava, bu mevsim qadife mevsim denile. Noyabrde furtunalar başlanalar, lâkin ale daa suv avadan issice (farqı 10 derecege qadar yetip ola).
Tarih[deñiştir | kodunı deñiştir]
Yaltanı qararnen I asırda yunanlar qurğan ediler. Efsanege köre furtuna devamında yolunı şaşırğan yunanlar yalını qıdırıp çoq vaqıt dolaştılar ve niayet yalını (yalos) yetip körgende yalığa çıqıp o yerde qurğan şeeriniñ adını Yalos qoymağa qararına keldiler. Orta asırlar devamında şeer Bizans İmperiyası, Feodoro knyazligi ve ceneviz müstemlekeleri (Gotiya Kapitanlığı) terkiplerinde bulunır edi. Şu devirde o Yalita ya da Calita adlı olaraq malüm edi. Yalta Aluşta ve Gurzuftan farqlı olaraq iç bir vaqıt qale yahut müim arbiy tayama noqta olmadı. 1475 senesinden 1774 senesinece Qırımnıñ yalı boyu Osmanlı Devletiniñ parçası ekende Yalta Mangup qadılığı terkibinde bulunmaqta edi.
1778 senesi Rusiye ükümetiniñ emirine binaen Qırırmnıñ hristian ealisi Azaq deñizi yalısına sürgün etilgen edi ve Qırım Rus İmperiyasınıñ terkibine kirsetilgeninen qırımtatarlar kütleviy icretten soñ Yalta deyerli adamsız oldı da XVIII asırnıñ soñunda kiçik balıqçı köyü olmaqta edi.
1837 senesi taşlı qumlu yol Yaltanı Aluşta ve Aqmescitnen bağladı, 1848 senesi ise Aqyarğace yol quruldı. 1838 senesi Qırımnıñ yalı boyunı Tavriya guberniyasınıñ ayrı uyezdi etip ayırmağa qarar çıqarıldı ve ükümet uyezd merkezi olaraq Yaltanı sayladı. Şunıñ içün 1838 senesi Yalta uyezdi teşkil etildi de Yalta şeer statusını aldı. XIX asırdan berli şeer populâr kurort olğanınen tez irileşe. XX asır başında Yalta ve Yalta regionında Rusiye asılzadeleri ve çarlarınıñ yazlıq evleri ve sarayları bulundı.
1920 senesi Vatandaş cenki vaqtında “qızıllar” Vrangel ordusını tar-mar etip Qırımnı işğal etkenden soñ Yaltada bolşevikler esirlikke teslim olğan aq zabitler, askerler ve qaçmağa yetiştiramağan akisinqilâpçilerni kütleviy tarzda ölüm cezasına oğrattılar. Bazı menbalarnıñ malümatına köre Yaltanen onıñ etrafında 1920 senesi zarfında bir qaç on biñlik kişi öldürildi.
1930 senesi Yalta Qırım MŞSCniñ rayonınıñ merkezi oldı. Ulu Vatan cenki vaqtında alman işğali ve Stalin emrinen yapılğan qırımtatarlar sürgünliginiñ şeerge zararı tiydi. 1945 senesi fevral 4 kününden başlap 11 kününe qadar Yaltada Yalta konferentsiyası ötkerildi.
Cenkten soñ şeer kurort olaraq inkişaf olmaqta edi. 1960 senesinden berli bir qaç yıl devamında Yalta terkibine yaqında bulunğan Ay Vasıl, Autka ve Dereköy qasabaları qoşuldılar. Aynı zamanda Yaltadan Aluşta, Aqmescit ve Aqyarğa yolnı çoq qısqartqan Yalı boyu şossesi quruldı ve Aqmescitnen trolleybus qatnav yolu açılğan edi.
Halq sayısınıñ dinamikası[deñiştir | kodunı deñiştir]
- 1805 — 300 kişi
- 1926 — 28 811 kişi
- 1939 — 22 993 kişi
- 1989 — 89 000 kişi
- 2001 — 80 552 kişi
Cedvelde Yalta şeeri ealisiniñ sayısı onıñnen birleşken qasabalar (Massandra, Livadiya ve başqaları) ealisiniñ sayısı esapqa almayıp yazılğan. Büyük Yaltanıñ ealisi — 125 biñden biraz ziyade.
Mahsus itibarğa lâyıq yerler[deñiştir | kodunı deñiştir]
Yaltanıñ eñ meraqlı yerleri bulardır:
- 2003-2004 yıllarda tamirlengen Yaltanıñ yalı kenarı;
- Buhara Emiriniñ sarayı (şimdiki sanatoriyniñ korpusı) (Kommunarlar soqağı);
- "Masal" (“Ckaзka”) ayvanat bağçası (Kirov soqağı);
- "Masallar alanı" (“ПoляHa ckaзok”) bağça-müzeyi (Kirov soqağı);
- Çehovnıñ ev-müzeyi (Kirov soqağı, 112);
- kompozitor Spendiarov yaşağan kariatidalı evi;
- grafinya Vadarskayanıñ yazlıq evi ve başqaları.
Bundan da ğayrı şimdi meskün evler ya sanatoriy korpuslarına çevirilgen bir çoq eski yazlıq ev ve usadba bar.
Yaltada acayip Massandra bağçası buluna (“Yalta” musafirhanesi yanında).
Naqliye[deñiştir | kodunı deñiştir]
1961 senesinden berli Avropa ve MDİ (Mustaqil Devletler İttifağı) içün unikal vızlı şeerlerara Aqmescit—Aluşta—Yalta trolleybus yolu amelde.
Şeer naqliyadı — şeer içindeki trolleybus marşrutları, avtobuslar, marşrut taksiler, taksiler.
Galereya[deñiştir | kodunı deñiştir]
- A WARM NOVEMBER EVENING IN YALTA (by Eugene Badusev).png
- YALTA. WALKING DOWN MORSKAYA STREET (by Eugene Badusev).png
- Yalta Yahts (by Eugene Badusev).png
- YALTA INCOGNITA (by Eugene Badusev).png
- YALTA. KIROV ST. DRUNKEN HOUSES (by Eugene Badusev).png
Bağlantılar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Yalta Portal (Rusça)
- Yalta! Virtual şeer (Rusça)
- "Yalta - Malümat Merkezi" (Rusça)
- Yaltadaki musafirhaneler katalogı (Rusça)
Atıflar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
Qazaqstanda bölşek sawda kölemi qañtarda 4,3%-ğa artqan
ASTANA. QazAqparat - Qazaqstanda bölşek sawdanıñ 2018 jıldıñ qañtarında aqşalay qarajat balamasımen alğandağı kölemi 625,7 mïllïard teñgeni qurağan, bul 2017 jıldıñ osı ayındağı körsetkiştermen salıstırğanda 4,3%-ğa köp, dep xabarlaydı «QazAqparat» XAA QR Ulttıq ekonomïka mïnïstrligi Statïstïka komïtetine silteme jasap.
Eseptik kezeñde köterme sawda kölemi 1298 mïllïard teñgeni qurağan, bul bıltır qañtardağı körsetkişpen salıstırğanda 9,3%-ğa artqan.


text:
Martnıñ 12-de, çetelde "Kiborgi" filminiñ taqdim etilmesine bağışlanğan, "Dünya "Kiborg"larnı körecek" degen matbuat konferentsiyası keçecek
Martnıñ 12-de saat 12.30-da "Ükrinform" haber agentliginde "Dünya "Kiborg"larnı körecek" adlı matbuat konferentsiyası keçirilecek. Konferentsiya Donetsk avalimanınıñqaramaniy imayecileri aqqında çıqarılğan "Kiborgi" filmniñ çetelde taqdim etilmesine bağışlanğan.
İştirakçiler: Emine Ceppar, Ukraina haber siyaseti Naziriniñ Birinci muavini; Ahtem Seitablayev, "Kiborgi" filminiñ rejissörı; Mariya İonova, Ukraina halq deputatı, Avropa Şurasınıñ Parlament Assambleyasında Daimiy Ukraina delegatsiyasınıñ azası; Anatoliy Solovey, Tış işler Nazirliginde halq ögündeki diplomatiya idaresiniñ başlığı.
Teşkilâtçı: Ukraina haber siyaseti Nazirligi.
Qısqaca. Bu sene mart ayında "Kiborgi" bediiy filmi çetelde kösterilmege başlay. Ukrainada çıqarılğan film kerçek vaqialarğa esaslanıp, ukrain arbiylerinen Donetsk avalimanınıñ qaramaniy mudafaasını köstere.
Ukrain ükümet strukturaları filmniñ temsil tedbirini kiborg askerlerniñ iştiragı ile keçirmege planlaştıra. Bu askerler bir sıra memleketlerde, hususan AQŞ, Kanadada, Avstraliyada, Felemenkte, Polniyada, Belçikada, Baltika ve başqa Avropa memleketlerinde eser qaranlarınıñ, sanatçılarnıñ, diplomatlarnıñ, ukrain siyasetçileriniñ ve cemaat faalleriniñ prototipleri oldı.
"Kiborgi. Qaramanlar ölmey" - Nataliya Vorojbitniñ stsenariyine rejissör Ahtem Seitablayevnen Ukrainada çıqarılğan uzun bediiy filmdir. Levha 2017 senesi fevral-aprl aylarında çıqarılğan. Temsil tedbiri ise 2017 senesi dekabr 6-da — Ukraina Silâlı Quvetler Künü keçti. Birinci afta soñunda film 8 million grivna topladı, bu ise ukrain filmleri arasında bir afta soñu içün rekord oldı. Birinci 8 afta neticelerine köre, film kene de Ukrainada rekordçı oldı (22, 252 mln .grn.).
"Ukrinform" adresi: B.Hmelnitskogo soqağı, 8/16 ("Teatralna" metro stantsiyası), 1-ci salon.
Cedvel


text:
Bïlettiñ bağısına äser etetin kütpegen jağdaylar
Sizdiñ saparıñız naqtı bir merzimge baylanıstı bolmasa, onda uşaq bïletin eñ arzan bağamen satıp ala alasız. Ol üşin Siz uşaq bïletterine arnayı usınıstar, akcïyalar men mawsımdıq jeñildikterdi baqılap jürwiñiz qajet (onıñ barlığın twr-agenttikterdiñ sayttarınan taba alasız).
Jalpı aytqanda äwe bïletterin mına jağdaylarda jeñildikpen alwğa boladı:
- aldın-ala tapsırıs berseñiz;
- mawısımdıq jeñildik;
- merekeden keyin;
- aptanıñ belgili bir künderi;
- täwliktik mezgil;
Tasımaldawşılar jolawşılardı erterek orındardı brondawğa jäne jol jürw bïletterin satıp alwğa ıntalandıradı. Mäselen, 16-30 täwlik burın xalıqaralıq bağıttağı temirjol bïletin satıp alğan kezde 10-15 payız ünemdewge boladı. Al, eger bïlet 31-45 täwlik işinde alınsa, ünem 20-30 payızdı qurawı mümkin.
Bïlettiñ qunına apta künderi aytarlıqtay öziniñ ıqpalın tïgizedi. Älem narığı boyınşa äwe kompanïyalarına usınıstar seysenbi, särsenbi, senbi künderi tüsedi. Osığan baylanıstı juma künderge qaray bïlet tawsılıp qaladı. Öytkeni adamdardıñ köbi demalıs künderinde saparlarğa şığadı. Seysenbi jäne särsenbi künderi adamdardıñ üylerine qaytw üşin jeksenbilik orındardı brondaydı. Öytkeni düysenbi jumıs aptası bastaladı.
Bïlet bağasına täwliktiñ qay sağatında uşatınıñız öziniñ äserin tïgizedi. Mäselen, tünniñ ortasınada nemese tañ ata uşatın bolsañız bïlet arzanıraq boladı.
Äwe kompanïyaları eñ tïimdi usınıstı seysenbi 15-00 keyin nemese särsenbi 1-00 (tüngi waqıttarda) jasaydı. Osı waqıttarda satıp alınbağan bïletterden brondar alınıp tastaladı jäne olar erkin satıp alwğa jiberilwi mümkin. Ärïne, ol äwe kompanpanïyalarınıñ jeke bağa belgilew sayasattarına say jürgiziledi.
Sonday-aq äwe bïletterin eki bağıtqa da birdey, bir äwe kompanïyasınan alsañız arzanırıq tüsedi.
Köp jağdaylarda twra reysterden göri, awısıp uşw tïimdi bolıp jatadı.
Çarterlik reysterge da türli jeñildikter bolıp turadı.
Sonday-aq, ğalamtor jelisi arqılı bïlet satıp alw waqıt pen aqşa-qarajattarın ünemdeydi.
Derekközi : http://trips.aviata.kz/
Tegï: Sayaxatşılarğa keñes,
Kommentarïï


text:
Avgust 1-den 9-ğa itibaren Aqmeçit rayonınıñ Qara Acı köyünde (Olenevka) «Extreme Qırım 2015» ekstremal sport çeşitleriniñ halqara festivali keçirilecektir. Bu aqqında Qırım Nazirler şurasınıñ resmiy saytında derc etilgen qarar leyhasında aytıla, dep yaza Krım Media.
Vesiqa Qırımnıñ şimdiki ükümetiniñ toplaşuvında mayıs 12-de qabul etile bile.
Tedbir azırlaması ve keçirilmesi boyunca teşkiliy komitetniñ yolbaşçısı Sergey Aksenov olacaqtır. Festival yerli bücetten maliye etilecek.
Qırımnıñ içki siyaseti, malümat ve alâqa nazirligine «Extreme Qırım 2015» üslübiniñ azırlamasını, onıñ stsenariyi, kontsert programması ve animatsion tedbirlerniñ keçirilmesini buyura bileler. Aynı vaqıtta Kurort ve turizm nazirligi festival musafirleri içün «Aqmescit» ava limanı yolu boyunca gidlerniñ işini temin etmek kerek.
Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, festival programmasında kaytserfing, vindserfing, dayving, dertcamping, akvabayk, sleklayn, skimbording, deñizaltı av kibi sport çeşitleri boyunca yarışlar keçirilecek. Bundan ğayrı, roller ve skeyterlerniñ yarışı ötkerilecektir.
Dj Vag ve MC Scream (South Dj's) festivalniñ muzıkasını baqacaqlar.
Hatırlatamız, sabıq Mustaqil devletler ittifağında er yıllıq «Kazantin» gençler elektron muzıkasınıñ halqara festivali 2013 senesine qadar Qırımda keçirile edi. Lâkin yarımada işğalinden soñ festival Qırımnı terk etti ve 2014 senesi Gürcistanda keçirildi.


text:
Nursultan Nazarbaevtıñ Kwba Respwblïkasına resmï saparı barısında munay tasımaldaw twralı kelisim jasaldı. Bul twralı 24.kz xabarlaydı.
Memleket basşısı Kwbanıñ Memlekettik keñes jäne Mïnïstrler keñesiniñ törağası Rawl Kastromen kezdesip, ekijaqtı baylanıstı tereñdetwdiñ jay-japsarı talqılandı. Sawda-ekonomïka, gwmanïtarlıq sala, farmacevtïka men awıl şarwaşılığındağı ıqpaldastıqtı arttırw jayı söz boldı.
Munay jetkizw twralı kelisim qujat küyinde bekidi. «Bügin biz Kwbanıñ energetïka jäne taw-ken öndirisi mïnïstrimen özara ıqpaldastıq jönindegi memorandwmğa qol qoydıq. Bul birinşi kezekte munay-gaz öndirisine qatıstı. Äsirese, Qwbanı qorşap jatqan ken orındarın aytıp otırmın. Tipti, Qazaqstan munayın Kwbanıñ munay öñdew zawıttarına jetkizw mümkindikteri de qaralwda», — dedi QR Energetïka mïnïstri Qanat Bozımbaev.
Tegï: Munay,
Kommentarïï


text:
Ukraina Tış işler Nazirliginiñ başı Pavlo Klimkin aprel 29 künü New-Yorkta keçirilecek BMT konferentsiyasında qırımtatarlarnıñ aqları aqqında tarif etecek. Onıñ ile birlikte konferentsiyağa Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov da qoşulacaq.
Bu aqta Ukraina Tış işler Nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Müessisede qayd etilgeni kibi, konferentsiyada nazirniñ çıqışı – «Tamır halq olğan qırımtatarlarnıñ aqları» – ziyaret programmasınıñ ayrı qısmı olacaqtır.
Nazirlikte qayd etilgeni kibi, konferentsiyada özek silânıñ saqlanması boyunca añlaşma mevzusı köterilecek. Klimkin tış siyasiy müessise başları ile körüşüvlerni keçirecek.


text:
(Ötkän jilniŋ ahirida Prezident Nursultan Nazarbaev Qazaqstan ammiviy ähbarat vasitiliri väkilliriniŋ soalliriğa җavap bärdi).
Vaqit tälivi
Birinçilärdin bolup Dšlät rähbirigä štkän jilniŋ asasiy säyasiy islahiti – Konstitutsiyagä kirgüzülgän šzgirişlär bilän qoşumçilar toğriliq soal qoyuldi. Mälumki, bu islahat Prezidentniŋ 35 vakalitiniŋ Parlament vä hškümätkä štküzülüşini bälgüligän edi. Jurnalistlar bu islahatniŋ şübhä vä işänmäslik päyda qilğanliği toğriliq äslätti.
– Şäk-şübhä härqaçan bolidu, ular arqiliq qararlar vuҗutqa kelidu, alğa ilgiriläş yüz beridu, – däp җavap bärdi Nursultan Nazarbaev. – Qazaqstan Konstitutsiyasi 1995-jili qobul qilindi. Uniŋdin keyin 22 jil štti, bu çapsan šzgirivatqan duniyada – pütünsürük dävir. Bizniŋ qanunlirimiz vä şu җümlidin Asasiy Qanun šzgärmäydiğan šlçäm bolup qalalmaydu, vaqit tälivigä muvapiq ular šzgirişi keräk.
Dšlät rähbiriniŋ sšziçä, jürgüzülgän konstitutsiyalik islahat Qazaqstanniŋ säyasiy sistemisini täräqqiy ätküzüştä alğa taşlanğan çoŋ qädäm bolup, hškümät vä Parlamentniŋ roli bilän җavapkärligini aşurdi.
– hämmä närsini «jükläp qoyidiğan» Prezidentniŋ bolğini qandaq yahşi. Ägär nemidu-bir närsä qamlaşmay qalsa, berip, ruhsät soraşqa bolidu. Andin keyin barliq soallarğa «Prezident şundaq dedi», däp җavap berişkä bolidu – häzilläşti Nursultan Nazarbaev.
Umumän, Dšlät rähbiri jürgüzülgän konstitutsiyalik islahat toğriliq gäp qilğanda barliq soallarğa «Biz nemä qilğan bolsaq – toğra qilduq. Bu kšpmu yaki azmu – uni hayat kšrsitidu», degän birla ibarä bilän җavap bärdi.
Keläçäkkä investitsiya
Sšhbät davamida yaŋriğan yänä bir muhim soal – Qazaqstan җämiyitiniŋ mälum dairiliriniŋ «EKSPO-2017» Häliqara ihtisaslaşturulğan kšrgäzmisini vä Almutida qişliq Universiadini štküzüştä häddi-hesapsiz nurğun mäbläğniŋ särip qilinğanliğiğa munasivätlik kšzqarişi toğriliq boldi.
– Ägär sän aldiŋğa mähsät qoyğanda, dayim äynä şundaq soallarğa җavap berivärsäŋ, heçqaçan mähsitiŋgä yätmäysän – päqät pütkül hayatiŋda җavap beripla jürisän, – däp eniq çüşändürdi Dšlät rähbiri. – härqandaq yeŋi iş heçqaçan oŋayliq bilän җariy qilinmaydu. Biraq vaqit štüp, adämlär mundaq qararniŋ toğra bolğanliğini sezidu vä etirap qilidu. Qaçandu-bir vaqitta Astananiŋ quruluşi toğriliq qararmu talaş tuğdurğan edi, bu toğriliq nahayiti tänqidiy kšzqaraşlar bildürüldi. Bumu ahçini täläp qildi, biraq hazir şähär här jili mämlikät byudjetiğa 1 trillion täŋgä ävätivatidu. Särip qilinğan barliq närsä nahayiti qisqa vaqitta qaytidu. Äŋ muhimi, biz mämlikätni pütünsürük şähär bilän beyittuq. Astananiŋ ahalisi 4 hässä šsti, bügün şähärdä milliondin oşuq adäm yaşaydu. 2025 – 2030-jillarğa qädär bu yärdä ikki million adäm yaşaydu däp oylaymän.
Dšlät rähbiriniŋ sšziçä, «EKSPO» kšrgäzmisini štküzüştin bolğan payda hazirniŋ šzidila oçuq kšrünüvatidu. Uni štküzüş җäriyanida paytähtniŋ mehmanhana vä restoran tiҗaritiniŋ işqa qoşulğanliğidin taşqiri, kšrgäzmä üçün selinğan pütünsürük yeŋi mikrorayon Astana üçün çoŋ payda boldi. EKSPOdin qalğan äŋ zamaniviy benalar äŋ muhim ävzällik boldi. hazir mirasgahqa aylanğan Qazaqstanniŋ milliy pavil'oni «Nur Älem» sferisini här küni 600 adäm ziyarät qilivatidu, däm eliş künliri ziyarät qilğuçilarniŋ sani ikki miŋ adämgä yetidu.
Uniŋdin taşqiri EKSPO ob°ektliri asasida «Astana» häliqara maliyä märkizi (AHMM) vuҗutqa kelivatidu. hazirniŋ šzidä Şanhay fond birjisi vä amerikiliq MASDAQ ohşaş çoŋ häliqara maliyä täşkilatliri märkäzniŋ işiğa qatnişidiğanliğini tästiqlidi.
Şundaqla Dšlät rähbiri AHMM asasida arbitraj vuҗutqa kelip, uniŋda Britaniya sud'yaliriniŋ davalarni qaraydiğanliğini eytti. Bu çoŋ häliqara oyunçilarniŋ AHMMğa bolğan işänçisini helä aşuridu. Şu işänçä arqiliq ikkinçi däriҗilik banklar, transmilliy korporatsiyalär vä çoŋ kompaniyalär Astanada vakaläthanilirini eçip, Qazaqstan ihtisadiğa investitsiya särip qilidu.
Räqämläştürüş dävri
Sšhbät davamida Dšlät rähbirigä «Räqämlik Qazaqstan» programmisini ämälgä aşuruş istiqbali toğriliq soal qoyuldi.
Nursultan Nazarbaevniŋ täkitlişiçä, yeŋi tehnologiyalär җämiyitidiki hayat – bu vaqit tälivi. Ägär štkän jili Üçinçi yeŋilaş toğriliq sšz bolğan bolsa, bügün İndustriyaläştürüş 4.0 vaqti.
– Räqämläştürüştä heçqandaq qorqunuçluq närsä yoq. Päqät ammiviy ähbarat vasitiliri addiy tilda adämlärgä yeŋi tehnologiyalär toğriliq sšzläp berişi keräk, – dedi Prezident. – Bizdä hazir elektronluq hškümät bar, Ahaliğa hizmät qiliş märkäzliri bar, ularda İnternet arqiliq nurğunliğan hizmätlärdin paydilinişqa bolidu. hoquq qoğdaş organliri šz işida yeŋi tehnologiyalärni paydilinivatidu, ular meditsina, yeza egiligi sahalirida qollinilmaqta.
«Räqämlik Qazaqstan» programmisi Qazaqstanni tehnikiliq täräqqiyatniŋ yeŋi däriҗisigä elip çiqişqa qaritilğan, u bäş asasiy yšnilişkä, җümlidin industriya, bilim beriş, ahali üçün hizmät vä başqa yšnilişlärgä egä.
– İndustriyagä kälsäk, hazir 20 million tonna ruda çiqirivatqan kar'erlar räqämlik tehnologiyadä işlävatidu, – däp täkitlidi Dšlät rähbiri. – hazir jiraqta turup oquşqimu bolidu. Şundaqla ämäldarğa muraҗiät qilmay, İnternet arqiliq dšlät organliri bilän munasivät qilişqa bolidu. Mana moşu — korruptsiyagä qarşi kürişişniŋ bir elementi. Nurğunliri elektronluq soda hizmitidin paydilinivatidu. Maliyä sistemisimu räqämlik şäkilgä štidu. Bu tamamän yeŋi duniya bolup, u pat-yeqinda häqqaniyätkä aylinidu, şuŋlaşqimu bügündin başlap uniŋda yaşaşqa üginiş keräk. Qazaqstanniŋ räqämlik dävirgä täyyar boluşi üçün Ähbarat vä kommunikatsiyalär ministrligi aktiv işlävatidu.
havaräŋ yeqilğu
Astanani vä umumän, Qazaqstanniŋ başqa regionlirini gaz bilän täminläş mäsilisi jurnalistlar qoyğan yänä bir muhim soal boldi.
– Şähär, barliq tähminlärgä qarimay, çapsan šsüvatidu, sšzsizki, gaz bilän täminläş mäsilisimu kün tärtividä turuvatidu, – däp җavap bärdi Prezident. – Qazaqstan neft' qezip, gaz çiqirivatqan mämlikät, şuŋlaşqa biz yeqilğu yätküzüş problemisini sistemiliq häl qilişqa tirişivatimiz. Qaşağan bilän Teŋizda çiqirilivatqan gazni toşuş üçün Aziyadiki vä Uraldiki moҗut tarmaqlardin paydilinimiz. Bu iş başlandi. Gaz bilän täminläşni Qizilordidin başlap Jezqazğanğa yätküzüş, Qariğandiğa, Temirtavğa kiriş, Astana, Qariğanda vä Petropavlğa havaräŋ yeqilğu kältürüş – plan äynä şundaq vä u ämälgä aşurulidu.
Nazarbaevniŋ täkitlişiçä, bu mälum vaqitni alidu. Biraq hazirniŋ šzidä, çoŋ infraqurulumluq mäsililärniŋ häl qilinişini kütmäyla, Astanağa suyuqlitilğan gaz yätküzüş toğriliq kelişim tüzüldi, u turmuşta işlitilidu. Mämlikätniŋ baş şähiri päydin-päy elektr transporti bilän täminlinidu, җämiyätlik transport bolsa – gazğa kšçidu.
İş häqqi, nesiyä, turuşluq šy
Dšlät rähbiriniŋ barliq sšhbätliridä iҗtimaiy mäsililär kštirilidu. Bu qetimmu Prezidentqa helä muräkkäp soallarniŋ biri qoyuldi: bank sektoriğa trillionliğan täŋgä bšlgän halda dšlätniŋ byudjet sahasi hadimliriniŋ iş häqqini ilgärki däriҗidä qalduruş säyasiti uzaq muddätlik istiqbalda šzini qandaq aqlaydu?
— Toğra soal, – däp täkitlidi Nursultan Nazarbaev. – Biraq silär, ätimalim, štkän jili bizniŋ muällimlär bilän dohturlarniŋ vä dšlät hadimliriniŋ iş häqqini 30 payiz kšpäytkänligimizni untup qalğan ohşaysilär. Maŋa şundaq iҗtimaiy säyasät jürgüzüvatqan mämlikätni eytip beriŋlara. Kelär jildin tartip pensiyalär vä byudjet sahasi hadimliriniŋ iş häqqi kšpiyidu. Sšzsizki, buniŋda soallar bar vä qararlarmu boluşi keräk. Biraq bank sistemisiniŋ ihtisatniŋ qantomurliri ekänligini ästin çiqarmasliq keräk, ägär u işlimisä, mämlikättä işläpçiqiriş tohtap qalidu, demäk, adämlär işidin vä hayat käçürüş mänbäsidin ayrilidu.
Şuŋlaşqimu ikkinçi däriҗidiki banklarğa duniyaviy maliyä bohrininiŋ aqivätlirini yeŋişkä yardäm qiliş üçün dšlät ularni sağlamlaşturuşqa mäbläğ ävätivatidu. Biraq hškümätniŋmu aktsioner šz mäbliğini salğandila yardäm berişkä täyyar ekänligini, ahçiniŋ qayturup eliş şärti bilän berilivatqanliğini ästin çiqarmasliq keräk. hazir biz kiçik vä ottura tiҗarätni rivaҗlanduruş üçün banklarni qollap-quvätläşkä täyyar.
Muällimlärniŋ iş häqqini aşuruşqa kälsäk, hazir Qazaqstan mäktäplirini yeŋi programmiğa kšçiriş mäsilisi qarilivatidu. Bu mäsilini häl qilişqa davaliğuçi dohturni tallavelişqa ohşaş ahçiniŋ eniq oquğuçiğa särip qilinişi üçün närq yandişişi qollinilidu, – däp çüşändürdi Nursultan Nazarbaev. – Yeŋiliqni qollap-quvätligän muällimlär 30 payiz oşuq alidu. Birinçi jili undaqlar 36 payizni, 2018-19-jillarda 50 payizni täşkil qilidu.
Aktualliğini yoqatmaydiğan yänä bir iҗtimaiy mäsilä – grajdanlarni turuşluq šy bilän täminläş. Dšlät rähbiriniŋ täkitlişiçä, mämlikättä qazaqstanliqlarni moşu problemini häl qilişta dšlät täräptin qollap-quvätläşniŋ tšrt asasiy programmisi bar. Bu turuşluq šy selişqa ahça toplaşniŋ yardimi arqiliq šy setiveliş, keyin setiveliş yaki setip almasliq arqiliq dšlät täripidin iҗarigä beriş, şundaqla ayrim turuşluq šy quruluşini täräqqiy ätküzüş. Ahirqi yšniliş üçün çoŋ şähärlärniŋ yenida zšrür infraqurulum bilän täminlängän mähsus mäydanlar vuҗutqa kältürülüvatidu.
Ägär ailidä ikki adäm işlisä, turuşluq šy setivelişqa bolidu, päqät šzi üçün äŋ yahşi variantni tallaveliş keräk, – dedi Dšlät rähbiri. – Ägär sän işlimisäŋ, dšlät pätir beridu däp oylima. hazir, närq şaraitida häqsiz šy berilmäsligi keräk. Dšlätniŋ äŋ asasiy väzipisi – adämlärgä iş beriş, adäm bolsa, işlişi vä ahça tepişi keräk.
Yadikarliqlar bilän ämäs, ämäliy işlar bilän
Sšhbät davamida Nursultan Nazarbaev Almutidiki Furmanov koçisiniŋ šzgärtilişigä izahät bärdi.
— Kimdu-biri yeqinda maŋa «Nazarbaevqa taştin yasalğan yadikarliqlar keräk ämäs, u paytähtni selip çiqti!» däp hät yeziptu. Män uniŋ bilän toluq kelişimän, – däp täkitlidi Prezident.
Dšlät rähbiriniŋ sšziçä, u härqaçan şu hildiki täşäbbuslarğa qarşi vä yeŋi ävlat aliy oquş ornini häm hškümätniŋ, häm pütkül mämlikätniŋ qollap-quvätlişi üçün päqät Nazarbaev Universitetinila birdin-bir istisna bolğanliğini täkitlidi.
— Bizdä undaq bolmiğan. Bu äŋ ilğar aliy oquş orni hesaplinip, başqa barliq universitetlar üçün ülgä bolup hizmät qilidu, – dedi Nursultan Äbiş oğli.
Dšlät rähbiri qalğan hämmisiniŋ quruq avarigärçilik ekänligini täkitlidi. Şundaqla šz pärmani bilän Prezident ismiğa bağliq qayta ataşlarni män°iy qilişiniŋ mümkin ekänligini täkitlidi.
— Män hazir barliq qazaqstanliqlarniŋ aldida eytivatimän: mundaq qilişniŋ haҗiti yoq! Adäm tarihta qandaqtu-bir yadikarliqlar bilän ämäs, bälki šz işi bilän qelişi keräk, – däp täkitlidi Dšlät rähbiri. – Yadikarliqlar ähvaliniŋ qandaq bolidiğanliğini biz hämmimiz yahşi bilimiz.
Pensiya toğriliq
Qazaqstanliqlarni täşvişländürüvatqan yänä bir mäsilä – pensiya üçün toplanğan ahça. Birnäççä jil ilgiri Birpütün pensiya toplaş fondi quruldi, buniŋda barliq hususiy fondlar tarqitildi. Häliq bu faktni çoŋ qizğinliq bilän qobul qildi. Biraq hazir hämmä närsä ilgärki shemiğa qaytip kelişi mümkin degän gäplär tarqalmaqta.
Nursultan Nazarbaev bu miş-mişlarni rät qildi. U däsläptä Qazaqstanda Çili täҗribisiniŋ qollinilğanliğini äslitip štti. Pensiya ahçisi hususiy fondlarda saqlandi. Bu härhil süyistimal qilişlarğa elip käldi. Nätiҗidä nazarätni dšlätkä qayturup bärdi.
Dšlät moşu toplanğan ahçiniŋ saqlinişi vä uniŋ bahasiniŋ kšpiyişi üçün җavap beridu, – dedi Nursultan Nazarbaev vä täräqqiyatniŋ al'ternativiliq yoli süpitidä pensiya häm milliy fondlarni birläştürüşni kšzdä tutidiğan Norvegiya täҗribisi toğriliq äslitip štti.
— Bizmu moşu yol bilän maŋidiğandimiz, – degän pikirni eytti Prezident.
Mäҗburiy iҗtimaiy meditsiniliq ğämsizländürüş
Nursultan Nazarbaev bilän bolğan sšhbättä mäҗburiy iҗtimaiy meditsiniliq ğämsizländürüş (MİMĞ) sistemisi toğriliqmu sšz boldi.
— Bu iş nemişkä tohtap qaldi? – däp soal qoydi Dšlät rähbiri vä җumhuriyättiki šz işi bilän bänt boluvatqan 2,7 million adämgä bağliq mäsiliniŋ ahiriğiçä yeşilmigänligini asasiy säväplärniŋ biri süpitidä kältürdi: ular MİMĞ sistemisiğa tartilmidi, çünki ämäliyatta «yär vä asman» otturisida esilip qaldi. Ular yä hadimlar, yä tiҗarätçilär kategoriyasigä, yä iҗtimaiy җähättin aҗiz grajdanlar kategoriyasigä yatquzulmidi.
Ämäliyatta bolsa, ularniŋ kšpçiligi šz uçastkilirida yeza egiligi bilän şuğullinivatidu, mal beqip, šzini täminlävatidu, oşuq mähsulatini setivatidu. İşlävatqanlar, biraq heç yärdä tizimğa elinmiğanlar bar. Nemişkä dšlät ular üçün tšlişi keräk? Nursultan Nazarbaev moşu muräkkäp väziyätni üzül-kesil birtäräp qilişni tapşurdi.
Başqa mäsililär
Nursultan Nazarbaevqa yeqinda orun alğan yeqilğu bohrini toğriliq soal qoyuldi. Uniŋ säväpliri barmu? Buniŋğa Prezident bu «işni parasätsiz jürgüzüştin başqa heçnärsä ämäs», däp qät°iy җavap bärdi. İlgirimu neft'ni qayta işläş zavodliri җšndäşkä tohtitilatti, biraq buniŋğa härqaçan ilgiri täyyarliq kšrätti. Biyil hämmä närsä başqiçä bolup çiqti.
Eytmaqçi, ändi zavodlar rekonstruktsiya qilinğandin keyin Qazaqstan yeqilğuni çät ällärgimu çiqiralaydu.
Sšhbät tranzit ämäs, bälki vilayätlär, nahiyälärara avtomobil' yolliri, qarşi küräş jürgüzülüvatqan korruptsiya toğriliq, Rossiyadä štidiğan Prezident saylimi toğriliq, şundaqla nurğunliğan yardäm puliniŋ bšlünüvatqanliğiğa qarimay, yänimu dšlätniŋ qollap-quvätlişigä muhtaҗ boluvatqan yeza egiligini täräqqiy ätküzüş mäsililiri toğriliq davamlaşti.
Äynä şuniŋğa bağliq Prezident mentalitetni šzgärtiş vaqtiniŋ alliqaçan kälgänligini täkitlidi. Yeŋi dävir käldi. Yeza egiligi hadimliri yetiştürüvatqan barliq mähsulatni qayta işläş vä nurğun qoşulğan baha bilän setiş keräk.
Sšhbätniŋ ahiri naräsmiy harakterğa egä boldi. Mustäqillikniŋ däsläpki jilliri toğriliq hatirilär eytildi vä, älvättä, Yeŋi jil mavzusimu diqqättin sirt qalmidi. Qazaqstanliqlarniŋ kšpçiligi nemini arman qilişi mümkin? Älvättä, turaqliq, paravänlik, salamätlik toğriliq arman qilidu.
– Män moşu armanlarniŋ ämälgä eşişini halaymän vä buniŋ üçün mümkin bolğan hämmä närsini qilimän, – dedi ahirida Nursultan Nazarbaev.


text:
Reseydiñ Orınbor oblısındağı Orsk qalasınıñ burınğı äkimine qazaqstandıqtar delegacïyası sıylağan tüyeniñ tübine belgili balerïnanıñ onımen birge tüsken fotosessïya jetti. Bul twralı orenday.ru aqparına süyengen ras.kz xabarladı.
Qala basşısı bolıp turğan kezinde Yurïy Bergke Qazaqstan delegacïyası arnayı tapsırıp ketken, keyin sol mañdağı bar balanıñ süyiktisine aynalğan tüyeniñ ölimi twralı söz qozğalğanda, «Wral» sport jäne demalıs bazasınıñ basşılığı osını aytadı.
Orskiniñ tüyesin Anastasïya Voloçkovamen swretke tüswi qurtıptı.
Qazaqtar osınay ekzotïkalıq janwardı Yurïy Bergke budan aldı jıl burın tapsırğan eken. Demalıs bazasınıñ dïrektorı Ekaterïna Lısenkonıñ aytwınşa, keyde «Senya» bolıp ta aytılatın «Senator» esimdi tüye til alğış ta jwas bolıptı. Tätti beretindermen swretke tüse bergen körinedi.
Mine, bärine sengiş janwardıñ dämi tawsıla qalwında Anastasïya Voloçkovanıñ oynağan röli zor bolıptı.
«Men üşin bul bïkeştiñ nege basqa birewge emes, tap bizge nege äkelingeni tüsiniksiz, – dep qayran qaladı Ekaterïna Lısenko. – Ol lïmwzïnnen şıqtı da: «Qayda sizderdiñ äygili tüyeleriñiz?» – dep suradı. Sosın meyman bastırma jaqqa aparıldı. Sol boyda fotograf kamerasın saylap alıp, swretke tüsire bastadı. Mındağılar tüyege berw üşin Voloçkovanıñ qolına şöp ustattı. Tüye şöpke qaray umtılğanda, äyel qorqıp ketip, qolın tartıp aldı. Onıñ köñil küyi birden tüsip ketti».
Keyin Voloçkova ädeyi ayttı ma, älde qatelikten ketti me, Instagram-ğa Senatordı «Gwbernator» dep jazıptı.
«Men Orskide Gwbernatormen kezdestim. Osındağı süykimdi tüye solay ataladı. Ol Orınbor oblısınıñ gwbernatorı Yu.Bergke ïnawgwracïya kezinde tapsırılıptı. Qazir «Wral» twrbazasında turıp jatır», – dep jazıptı balerïna.
Älbette, aldağı bolatın saylawmen dürligip jatqan jurt bul mälimdemeni añğarmay ötpegen. Taqırıptı jergilikti buqaralıq aqparat quraldarı qağıp alıp ketipti. Al «Orskaya gazetada» jarıq körgen «Voloçkova Gwbernatormen kezdesti. Tüye rïza bolıp qaldı» («Voloçkova vstretïlas s Gwbernatorom. Verblyud ostalsya dovolen») degen maqala ülken janjal twğızğan. Osıdan keyin qurıltayşılar basılımnıñ bas redaktorı Ïgor Sosnovskïy şın mäninde köşege laqtırıp tastap, kelisimşarttı uzartpay qoydı. Pïket jasap köşege şığw da budan qutqara almadı.
Al Voloçkovanıñ Instagram-dağı jazbasına nemquraylı qaray almağan oqırmandar balerïnağa sonıñ kesirinen redaktordıñ jumıstan ketkenin, tüyeniñ qaza tapqanın jazdı. «Sen nemenege, Nastya, bizdiñ Orskige jamanşılıq äkeldiñ? Seniñ jazbañnan keyin bas redaktor jumıstan qwıldı, al bügin bir oñbağandar tüyege w berip ketipti», – desti olar. Biraq Voloçkova ünsiz qaldı…
Qazir «Wral» tınığw bazasınıñ dïrekcïyası tüyeni soyıp körw nätïjesin kütip otır. Onıñ qorıtındısı boyınşa qılmıstıq is qozğalwına qol jetkizbekşi.
«2 şilde küni Senya qaza taptı. Bayqap qarasaq, volerge bir oñbağandar urlanıp kirgen sïyaqtı. Bizdiñ tüyemiz solardıñ bergen wınan öldi. Olar qabırğağa: «Bergke jäne tüyelerdi jaqsı körwşilerdiñ bärine sälem» dep jazıp ketipti. Demek, munıñ qoldan ädeyi jasalğanı belgili. 7 şilde küni tüyeni soyıp tekserwdiñ qorıtındısı şığadı. Biz qılmıstıq is qozğalwın talap etemiz», – dedi Ekaterïna Lısenko.
Kommentarïï


text:
Oqiğa 10 säuirde bolğan. Körşisi 56 jastağı Dadajon Kuçkarovtıñ auruhanada köz jwmğanın aytadı.
"10 säuirde äkesi men wlı kartop qazuğa baqşağa ketken. Onda ekeuiniñ arasında janjal tuındağan. 30 jastağı wlı äkesin ketpenmen wrğan. Wlı oqiğa ornınan qaşıp ketken. Qazir onı izdep jatır. Dadajon-äka özine kelmesten, auruhanada köz jwmdı. 11 säuirde onı jerledi," – deydi körşisi.
«Navbahor» auılı twrğınınıñ biri marqwm Dadajon Kuçkarovtıñ öte qatıgez bolğanın, wlın jii wratının aytadı.
"Biz bir auılda twramız. Onıñ otbasındağı janjaldıñ jii kuäsi boldım. Marqwm Dadajon-äkanıñ bir wlı, eki qızı boldı. Qızdarı Reseyge jwmıs isteuge ketken. Ol kişkentay kezinen wlın jii wratın. Bwl balanıñ jüykesine keri äserin tigizdi," – deydi ol.
Bwl oqiğa boyınşa qılmıstıq is qozğalğan.
Abai.kz


text:
Yaqalanğan Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ evinde 2015 senesi yanvar 30 künü sabadan berli tintüv keçirile. Rusiye arbiyleri tintüv maqsadını ne yaqalanğannıñ tuvğanlarına, ne de ev saiplerine ayta.
«Evge eki beyaz mikroavtobus keldi, silâlı, maskalı insanlar çıqıp, azbarğa kirdiler. Köpek avuldamağa ve olarnıñ üstüne atılmağa başladı. Köpekni atıp öldürecek ediler, amma men vaqtında çıqıp, köpekni olardan çekip aldım»,– dedi Qırım.Aqiqat mühbirine Çiygoznıñ kiyevi İlyas.
Onıñ aytqanına köre, uquq qoruyıcılar evge kirip, tintüvge olğan orderni oqudı ve Ahtem Çiygoznıñ apayından ğayrı er kesni evden çıqmağa mecbur ettiler.
«Ahtemniñ ömür arqadaşı – Elmira anda bir özü qaldı. Olar özlerini pek qaba alıp baralar. Kendileri ile şaatlarnı da ketirdiler. Ne qıdırğanlarını aytmaylar, amma, menimce, er şey adet üzre – silâ, afyon, yasaqlanğan edebiyat. Soñra ise, tintüv devamında, istegen şeyni tutıp alacaqlar, ğaliba», – dedi İlyas.
Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, Çiygoznıñ eviniñ etrafını sarıp alğan silâlı insanlar azbarğa yaqın artıq kimseni qoymay, keleyatqan insanlarnı çette turmağa çağıralar.
Facebook qullanıcıları tintüv keçirilgen yerden video yüklemege başladılar.
Taqiqat tedbirleri Rusiye Federatsiyası Cinaiy Kodeksiniñ 212-nci madde, 1-nci qısmı («kütleviy numayışnı teşkil etüv») boyunca keçirile.
Ahtem Çiygoznıñ evi yanında onıñ özü yolbaşçılıq etken Bağçasaray regional meclisiniñ vekilleri toplaştı.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ cezasını belgilep, onı 2015 senesi fevral 19-na qadar apiske almağa qarar aldı.
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
Onıñ aytqanına köre, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen narazılıq aktsiyası aqqında laf kete.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Çiygoznı 2015 senesi fevral 19-na qadar apiste qaldırdı.
Bunıñnen beraber tünevin «Sebat» cemaat teşkilâtı idaresiniñ azası, «narazılıq meydanlarınıñ» faali Seydamet Gemeci yaqalandı. Cumaaqşamı künü, yanvar 29-da, mahkeme onı eki ayğa qadar apiske aldı.
Qırım kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, Seydamet Gemeci uquq qoruyıcılarnıñ qanunsız areketlerine narazılıq bildirip, açlıqnı ilân etti. Qırımtatar
Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Çiygoznıñ yaqalanmasını izaatlap, Qırımda qırımtatar milliy areketiniñ faallerine yapılğan basqınıñ yañı basamağı başlanğanını ayttı.


text:
Qwrmetti bauırlar! Men – qoja teginen tarağan tuıstarımdı tapsam ba deymin. Jaqında dünieden äkem Teñizbay qayttı. Közi tiri kezinde, ata-babaları turalı köp zattardı ayta almadı, bälkim quğınğa tüskendikten bilmedi me? Naqtıraq aytsam: meniñ äkem Teñizbay, onıñ äkesi Koşalı. Koşaliden tarağan wrpaqtar: Gabdısadıq (belgisiz), Marhaba (kalmık elinde twratın- belgisiz), Ahmetfayız, Gülşahar, …Tolığıraq oqu »
Bauırım qayda jür eken?
Biz imam Mwhammed Hanafiyadan beri qaray qajı Mädi (laqap atı Diuana qoja) şejiresin tügendey bastağanda köp atalardıñ wrpaqtarınıñ deregin tappadıq. Basın bastap qolğa alğan ağamız Äbdiqayımwlı Abdullatif – Lätiş ağamız kenetten qaytıs bolıp ketkennen keyin (Alla razı bolsın) qolda bar şejire baspa betin kördi. Allanıñ nwrı jauğır Seyitomar Sattarwlı mwrındıq …Tolığıraq oqu »
Habarın bilgen bar bolsa
Seyitomar ağanıñ telefon arqılı qoyğan saualdarına jauap bereyin degen nietpen bastağan jwmıstarım bwl. Jwmanqojawlı Mädidiñ öz auzınan estigen äñgimeler jäne el aralap jürip öz ata-tegimdi qwrastıramın dep jürgendegi estigen-bilgenderimniñ jelisi negiz boldı. 16-17 ğasırlarda qazaq halqında Mäskeu kinäzimen jürgizilgen birneşe kelissözderge qatısqan Mwhametswltan (älde Swltanmwhamet) attı Swltan (lauazımı) bolğan. Ol qazaq …Tolığıraq oqu »
Sırdan jetken jañalıq
Qwrmetti qauım! Ötken jıldıñ jazında Kerekulik Amangeldi Qayırbekwlınan arqağa şaqıru kelip tamız ayınnıñ basında Ekibastwz öñirinde Isabek işan äuletimen Kerekude Janqoja (Äbdiämet halpe) wrpaqtarımen qauışudıñ säti tüsti. Pavlodar qalasındağı basqosudıñ kezinde Bekbolat esimdi inim kelip «ağa qojamın, Bayanauıldanmın. Şwğay qalpe wrpağımız ol atadan joğarı eşteñe bilmeymin» degen edi. «Tağı aytarım atamızdıñ …Tolığıraq oqu »
Arıstardıñ izi qalsa…
2009 jılı jarıq körgen «Stalinizm i repressii v kazahstane 1920-1940-h godov» degen eñbeginde QR WĞA korrespondent-müşesi, professor Mämbet Qoygeldiev mwrağatta saqtalğan Oñtüstik Qazaqstan oblısı audandarında «kontrorevolyuciyalıq yaçeykelerdiñ» basşılarınıñ tizimi jazılğan qwjattı jariyalağan edi. Quğın-sürginge wşırağan azamattardıñ bir deregin sayt betinde qayta jariyalau sebebimiz, özderiñizge tanıs esimderdi körseñizder habalasuıñızdı swraymız. Osı …Tolığıraq oqu »
Allağa rizamın
Men, Swltanğazin Saparğazı Almatı oblısı Talğar audanı Däulet auılında twramın. Äkemniñ aytuı boyınşa, jazıp bergen şejirege süyene otırıp, özimniñ Qajı Mädi qoja wrpağı ekenimdi es bilgennen keyin tanıp-bildim. Sonau 1890 jıldarı Balqaş öñirindegi İleniñ tömengi sağasında mekendegen eñ bay Mayasarwlı Oyşı degen kisi bolğan eken. Ol onşaqtı adamdı atqa qondırıp, …Tolığıraq oqu »


text:
Amírikanıñ Djordjtaun Uniayırsitítınıñ "Dönyanıñ iñ te`sirslí mösölmanı" isímíndegí bastırgan kitabında, xörmetlí Adnan Oktar bílím hem tíxnologiyâ isímlí sexifesínde urın aldı. Kitapta anıñ xakında mondıy bilgíler bastırılgan:
Törkiyâ /YÂxyâ, Xarun
Xarun YÂxyâ psívdonimın kullanıp eserlerín icat itüçí Adnan Oktar yaratılış bílen beylí tarmaklarda "iñ meşxür zat" bularak xalık ara beyâleüde aldıngı urın kazandı. Bu derecedegí tanıklıknı kazanuda küp sanlı hem kiñ taratılgan basmaları hem balalar öçön xezírlengen kitapları nigíz teşkil ittí.
Dönyanıñ Reuters isímlí aldıngı xeber merkezíníñ intírnít sexifesínde 17 nçí Noyâbr 2009 nçı ílında elígí kitap xakında meüzug` küteríldí. "Ankíta: Dönyanıñ iñ tanıklı 500 mösölman?" diíp isímlendí. "Reuters Paris" byûrosınnan Tom Xínígín xeberníñ azagında "Dönyanıñ iñ tanıklı mösölmanı kím?" soravına cavap ízledí.
Yakınça 2 million kíşíníñ bíldírgen ankítalarnıñ neticesí 41 % derecesínde Adnan Oktar , 2% ise Xarun YÂxyâ cavapların kaytardılar. Bulardan çıgıp Adnan Oktar dönyanıñ iñ tanıklı mösölmanı ikenlígí isbatlandı.