text:
OSCE Gruziädä raketa taşlanğan buluın tanıy, ämma hökem itmi
Ütkän ayda Gruziä, Rusiä xärbi oçqıçı ilgä qanunsuz räweştä oçıp kerep, Tiflistan yıraq tügel ber cirgä raketa taşladı, dip beldergän ide. Rusiä ğäyepläwlärne kire qağıp kilde. Yevropada xezmättäşlek häm iminlek oyışması wäkilläre dä bu xälne tikşerde.
Gruziä, Rusiä yağınnan xärbi oçqıç qanunsız räweştä Gruziägä oçıp kerep, raketa taşlap kitü ğäyepläwlärläre belän çıqqan ide. Raketa kukuruz qırına töşä ämma şartlamıy. Ul Könyaq Össetia çigenä yaqın cirdä tabıla. Rusiä nindi dä bulsa oçışlarnıñ bulu mömkinlegen kire qaqtı. Rusiä xärbi hawa köçläre wäkile, Gruziägä ber oçqıç ta barmadı, dip beldergän ide. Häm monı Gruziäneñ provakatsiäse dip atağan ide. Yevropada iminlek häm xezmättäşlek oyışması räiseneñ wäkile Zuzul, avgust urtasında Rusiä häm Gruziä räsmiläre belän söyläşülär ütkrergä bilgelängän ide. Ul şulay uq, waqığanı tikşergän 2 xalıqara törkem häm Rusiä törkeme wäkilläre belän dä söyläşep alğan. Zuzulnıñ äytüenä qarağanda, tikşerü ütkärgän törkemnärneñ näticäläre ber-bersennän ayırıla, şuña kürä, çınlıqta närsä bulğanın açıqlaw awır. “Läkin nindider waqiğa bulğan, ul töbäktä qurqınıç xälgä kitergän, ul Tiflis belän Mäskäw arasında kierenkelekne üsterep cibärgän,” dip tä äytkän. Yevropa iminlek häm xezmättäşlek oyışması räiseneñ wäkile Miomir Zuzul, oyışma kiläçäktä mondıy xällärneñ qabatlanmaw yulların ezli dip östäde. Bu belderülär Tiflis belän Mäskäw arasında kierenkelek däwam itkän mälgä turı kilde. Gruziä tışqı eşlär ministrlığı Rusäne yañadan 21nçe avgustta 2 tapqır qanunsız räweştä Gruziägä ütep kerüdä ğäyepläp çıqqan ide. Küptän tügel, Rusiäneñ federal iminlek xezmäte, Rusiäneñ çik buyı xezmäte Gruziä yağınnan ilğä ütep kerergä telägän qorallanğan 2 keşene üterde, dip belderde.


c: text/html

text: 2001 yıldıñ közöndä terakttar arqahında 3 meñgä yaqın keşe häläk bulğaynı. New Yorkta, Bötä Donya Sawza üzägeneñ ike manarahı torğan urında mätäm sarahı ütkän. Unda häläk bulğandarzıñ yaqındarı, tuğandarı, räsmi şäxestär qatnaşqan. Waşingtonda Amerika prezidentı George Bush häm unıñ qatını Aq yort yanında yıyılğandar ergähenä sığıp ülgändärze iskä alğan. Yevropa berlegeneñ 15 däwläte yetäksehe Quşma Ştattarğa, terrorsılar höjümenä dusar bulğan başqa ildärgä teläktäşlek beldergän. Bötä donyala Amerika gäskärzäre urınlaşqan yerzä ber minutlıq tınlıq iglan itelde.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Semberdä "solidarlıq" könendä bu töşençäneñ ise dä kilmäde
Bu süz tatarça ruxi bergälek, mänfägät'lär urtaqlığı, berdäm cawaplılıq digänne añlata. Dimäk, aña bağışlanğan çaralar da bergä oyıştırılırğa tieş. Alay bulmadı – härkemneñ üz qırığı - qırıq kilep çıqtı.
Şähärneñ näq üzägendä – Lenin häm Gonçarov uramnarı kiseleşendäge mäydançıqta 2 – 3 yöz çaması aldanğan investorlar mitingqa baraçaq kolonnanı kötep toralar. Xakimiät iğtibarın tözelgän fatirlarıbız yazmışına cälep itärgä tırışabız, dilär.
Üzäk uramnarda elengän megafonnar aşa tantanalı marşlar, öndämälär yañğırıy.
Gonçarov uramı buylap Berdäm Räsäy, Ğadel Räsäy firqäläre, törle tarmaqlar buyınça Hönäri berleklär kolonnaları tuplana. Menä qayber şiğar'läre: “Berdäm Räsäy häm profsoyuzlar layıqlı tormış däräcäse yaqlı”, “Ul'yan cirenä – layıqlı tormış!”, “Bez yuğarı sıyfatlı mebel' belän Räsäygä xezmät itäbez”, “Byudjetniklar häm pensionerlar xoquqların yaqlıyq!”, “Ğadel Räsäy – xezmät iäse firqäse”… Mondıy şiğar'lär älege ike firqäneñ dä qullarında. Bu oçraqta “solidarnost'” süze dä urınlıdır. Läkin alar närsäläre belän ayırıla ikän, nigä soñ ber genä firqä tügel? – digän sorawğa cawap tabıp bulmadı. Anıñ östäwenä Seleznevnıñ “Räsäyne torğızu” dip atalğan firqäse dä barı tik Ul'yan qalasında yäşäwçelärne yaqlawı turındağı şiğar belän genä ayırıla. Qalğannarı – şul uq.
Bu firqälär, barısı da, älbättä inde, patriotlar. Alar östäwenä tağın “Patriotlar firqäse” dä bar ikän. Bu törkemneñ liderınnan: “Sin patriot, min patriot, ä kem soñ patriot tügel?” – dip sorarğa turı kilde. Ul menä nindi cawap birde: “Kem çın patriot, kem kesä patriotı ikänen dä añlarğa kiräk. Yel'sin, Zyuganov, Putin “patriotların” – bürek eçenä salınğan patriotlar ğına ul”
Axırda DPNİ digän firqä. “Dvijenie protiv neleğal'noy immigratsii” digänne añlata ikän bu xäreflär. Bötendönya xezmät iäläreneñ solidarlığı könendä mondıy süz tezmäseneñ mäğnäsen häm maqsatın üzläre dä añlamıylar.
Bu könneñ säyer bäyräm ikänen açıp saluçı iñ zur küreneş - demonstratsiäneñ dä, mitingnıñ da ber ük waqıtta ike cirdä uzularıdır. Xakimiät yaqlı firqälär häm profsoyuzlar mitingında çığışlar, nigezdä, İlbaşı Putinnıñ yıllıq yullaması ruxında yañğıradılar. Ä KPRF oyıştırğannıqı – äytmäsäñ dä añlaşıla inde. Firqä citäkçese Aleksandr Kruglikov kereş süzen 1892-yılğı Çikago waqiğalarınnan başladı häm SSSRnı torğızu taläbe belän tämamladı. Artaban barlıq çığışlar da Yel'sin-Putin rejimın qähärläwgä qaytıp qaldı. Dönya imperializmına isä azraq eläkte. KPRF kolonnasınıñ berençe rätendä iñ möhim şiğar totıp baruçı tatar xatınınnan: “Nigä sin profsoyuzlar belän tügel – KPRF rätendä?” – dip sorarğa turı kilde. “Profsoyuzlarğa ışanıç yuq, alar üzläre öçen genä tırışalar”, dide Fatıyma xanım.
Kommunistlar çarasında “Räsäyneñ agrar firqäse” digän yazmalı uniformada 200 çaması keşe dä bar ide. Alarnıñ şiğar'läre awılnı talawnı tuqtatunı, awıl tawarlarına layıqlı bäya taläp itälär. Kommunistlar çarasında nindider imperiäçel yäşlär törkeme qatnaşuı da iğtibarğa layıqtır. Aq-sarı-qara polosalı flagların Rusiä imperiäseneke, dip añlattılar. İmeş Romanovlar dinastiäsenä qädär Rusiä imperiäse şundıy flag totqan. Ä ilneñ “imperiä” statusın barı tik Petr patşa waqıtında ğına alğanın belmilär ikän alar. Yäş “imperiäçelär” fikerençä, imperiäneñ maqsatı izge: barlıq xalıqlarnı da üz qanatı astında berläşterep, başqa doşmannardan saqlaw ikän.
Semberneñ Xoquq saqlaw oyışması aktivistları ike urında da “HoBaя raзeTa” nösxälären häm ilebezdä xoquqlarnıñ çüpkä dä sanalmawın isbatlawçı dokumentlar taratıp yördelär. Şulay uq üz şiğar'lären dä kütärep tordılar.
Qısqası, bu bäyrämdä “solidarnost'” töşençäsenä turı kilerlek närsä oçratıp bulmadı. Xäyer, İslam dinenä, törki dönyağa qarşı barğan total' suğış çorında bu ğibäräneñ mäğnäsen añlawçı da siräkter. İreksezdän, Zölfät Xakimneñ “Bu dönyada üz yulında härkem xaqlı” digän ğibäräse genä tormış qağidäsedäy qabul itelä.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Blağoweşçen qızuı sünärgä uylamıy.Älege eşlärne tikşerü buyınça oyışqan törkem zuraytılğan.Bu xaqta Rusiä generäl proqurorınıñ İdel buyı federäl oqruğındağı urınbasarı Sergey Gerasimov beldergän.
Rusiäneñ keşe xoquqları buyınça wäkile Vladimir Lukin Başqortstandağı «Respublik Başqortstan» isemle räsmi gäzitkä möräcägät kündergän bulğan.Läkin gäzitneñ baş möxärrire Natälyä Supryağa anı basudan baş tartqan. Bu xaqta «Regnum» xäbärlär ağentlığı ireşterä. Lukin ul möräcägättä Başqortstanda küptän tügel bilgelängän keşe xoquqları buyınça wäkil Fätxlislam Toqımbätov uñayınnan fikerlären belderergä bulğan.Lukin keşe xoquqları wäkile Blağoweşçen waqiğäläre bulğan çaqta Başqortstannıñ eçke eşlär ministrı urınbasarı yögen tartuı häm Toqımbätovnıñ ber ulınıñ Blağoweşçen proqurorı yärdämçese bulıp eşläwen telgä alıp , bu bilgeläwneñ döres bulmawın citkermäkçe bulğan.
Mönir Wafin , Ufa


text:
Tömän rayonınıñ İnderäy awılında öç bäyräm bergä ütte
Watan suğışında qatnaşqannar häykäle yanında ütkän xäter kiçäsennän soñ xalıq awıl bäyrämen ütkärergä dip, naratlar arasındağı “Tölkelek” dip atalağan alanlıqqa, “Sabantuy”ğa cıyıldı. Monda här yıl da may başında ölkädä berençelärdän bulıp milli uyınnar, küñel açular uza. Elekke yıllarda bu bäyrämne 1 nçe mayda ütkärä idelär. Bıyıl isä, berençe may könne sinoptiklar hawa torışınıñ bik ük rätle bulmawın farazlağaç, xakimiät başlığı 9 na küçerde. Fäyzulla Kamalov süzlärençä, xäzer bit internetqa ğına kerep qarıysıñ. Anda hawanıñ nindi bulasın 10-15 kön aldan äytep quyalar. Yılğa ber tapqır bula torğan bäyräm xalıq küñelendä bäyräm ruxın alsın öçen könneñ cılı häm yañğırsız buluı da zur rol' uynıy. “Qar yawıp, yä yañğır qoyıp torğanda nindi bäyräm yasaw bulsın?!”,- di xakimiät başlığı Fäyzulla Kamalov.
Bu yazmabıznı tıñlawçılarda İnderäydä suqalap, çäçep beterdelär meni? Sabantuyğa da töşkännär digän, soraw tuğandır. Bu awılnıñ çäçülek cirläre dä, çaqrımnarğa suzılğan kötülekläre dä yuq. Xalıq ğömer-ğomergä İnderäy külennän taban balığın totıp kön kürgän.
İnderäy xakimiäte yıl da bäyrämgä awıl xalqı öçen ber zur büläk äzerli. Ütkännärendä 2 qatlı qızıl kirpeçtän mäktäp açıldı, ikençe qatı awıl tarixı muzee bulğan xakimiät binası qorılıp bette, awılğa asfal't cäyelde, su kerde häm başqalar. Bıyıl isä Watan suğışında qatnaşqannar istälegenä alleya açıldı. Çäçäklär utırtılğan, yal iter öçen eskämiälär quyılğan, taş cäyelgän bu alleya awılnıñ iñ üzäk öleşendä. Tik qızğılt-körän märmärdän eşlängän fontan ğına su attıra almadı.
-Qış köne bik qatı salqınnar buldı. Cir bik nıq tuñğan. Torbalar ütkärä almadıq,-di xakimiät başlığı Fäyzulla Kamalov. İsäpläre ozaqqa suzmıyça fontannı eşlätep cibärü. Ozaqlamıy awıl xalqın söyenderep tağın ber bina tözelep betäçäk.
-Sportkomleks sentäber ayında açılaçaq. Anda törle künegülär öçen zallar bulaçaq. Mini futbol, voleybol, basketbol uynap bulaçaq. Trenajerlar, awır atletika, gimnastika zalları bulaçaq. İke qatlı administrativ binası da bar. İnderäy awılında ölkädä iñ berençelärdän başlap yäşüsmerlärne mäktäpneñ sportzalında dzyudoğa häm tatarça köräşkä öyrätä başladılar. Sabantuy täkäsen Tömännän kilgän köräşçegä birep cibärsälär dä ger kütärüdä böten prizlı urınnarnı üzläre aldılar.
9 nçı may könne ütkän bäyräm tantanasında İnderäy awılınıñ tarixına da säyäxät yasaldı. Bıyıl bit awılğa nigez salınğanğa 320 yıl tuldı. Borovoy poselogınnan ayırılıp üzlärendä xakimiät buldırıp kön kürä başlağannarına 15 yıl tuldı.
Elekke yıllarda mäktäptä uqıtuçı bulıp eşlägän Ğaliä apa Sägitullina xäzer İnderäy awılı tarixı muzeynıñ mödire. Ğaliä apa süzlärençä, 1970 nçe yılda awılda 5 kenä uram bulğan bulsa xäzer 23 uram. Här uramnıñ da Ğaliä apa tarixın yaza. Kem berençe kilep yort qorğan, nigä ul isemne quyğannar...
Tömännän 15 çaqırım yıraqlıqtağı İnderäy awılı ütkännärgä ixtiram belän zamança yäşärgä tırışa. Qaysı awılnıñ üzeneñ gazetası bar? Ä menä 1213 keşe yäşägän İnderäyneke bar. “Awıldaşlar” dip atalğan bu basmanıñ 4 sanı bäyräm aldınnan dönya kürde. “A-4” formatına awılnıñ bügenge tormışı da, tarixı da, qotlawlar da, yañalıqlar da urın alğan. İñ cılı süzlär, älbättä, suğış veterannarı turında yazılğan.
“Tölkelek” alanlığında uzğan Awıl bäyräme-Sabantuyğa kilgän 1 genä aylıq Emiliä Yosıypovağa da, 98 yäşlek Miñcihan apa Ğatawllinağa da büläk tapşırdılar.
Nail Alan, Tömän


text:
Çubays belän Şäymiev: Tübän Kama saqlağıçında sunı kütärergä kiräk bulaçaq
İke kön däwamında Rusiäneñ berdäm energetika sisteması idärä räise Anatoliy Çubays Tatarstannıñ xörmätle häm kiräkle qunağı buldı. Niçämä yıllar buyı da Mäskäw basımı astında bireşmägän “Tatenergo” RAO YEES milkenä küçmäde. Tatarstan energetikları bazarğa kergändä yaña uyın qağidälären ütäp möstäqilleklären saqlarğa tırıştı. Başqa tarmaqlarda, säyäsättä bulğan kebek ük, xezmättäşlek, wäkälätlär büleşü öçen tartqalaş, dustanä şartlarda bardı.
Soñğı waqıtta bu mäs’älägä iğtibar kimede, Tatarstannıñ cılılıq sisteması, Zäy gidra- stansiäse kem qulında dip soramıylar. Xäzer inde Rusiä häm Tatarstan energetika xucalığı ber – berse belän tiränräk integratsiälänä, ämma dilbegäneñ kem qulında ikänlegen, baylıq – mölkätneñ xucaların artıq qıçqırıp äytmilär.
“Tatenergo” xosusilaştırıldı häm anıñ aksiäläre Tatarstan qulında dilär. Anatoliy Çubaysqa kilgändä dä, artıq täfsilläp, xikmät- serlärne açtılar dip bulmıy.
Premyer Ministr Röstäm Minnexanov belän bergä Çubays Qazan cılılıq üzägendä bulıp, xucalıqnı qaradılar. Ä “Tatenergo” citäkçese İl'şat Färdiv, üz çiratında isä Tatarstan energetikasınıñ näticälelegen, ekologik yaqtan çistalığın kürsätte.
Ğomumän Tatarstanda energetika xucalığı ütä dä zamança häm qüätle ikän.
Şulay uq, Çubays “İdeya” texno-parkına kerep, andağı zamança xucalıqnı da qaradı. Elek SPS, uñ köçlär liderı dip sanalğan Çubays Qazandağı xällär belän qänäğät qalğan dilär.
Mintimer Şäymiev, Tatarstannıñ Çubay belän gel urtaq tel tabıp yäşäwen, energetika sistemasın reformalaw qıyın barsa da problemalarnıñ xäl itelüen häm uzğan salqınnarnı isäpkä alıp, ğomumän Tatarstanda kisken energetika problemaların bulmawın taswirladı.
Anatoliy Çubays ta cawapsız qalmadı häm Tatarstan energetikasınıñ investitsion uñaylıqların maqtadı. Eş barı tik elektr energiäsen oçsızlandıru häm bazarda köndäşlek itüne cäyelderügä genä bäyle ikän.
Ä inde Qazan energetika universitetınıñ yaña binasın qaraw, Mintimer Şäymiev, Röstäm Minnexanov, İl'şat Färdiev belän bergä Anatoliy Çubaysnıñ studentlar häm uqıtuçılar belän oçraşuı ayırım söyläwgä layıqlı.
Studentları belän söyläşü bik canlı bardı. Bu uqu yortı iñ zatlı häm elitar dip sanala. “Tatenergo” häm Rusiä energetikasınıñ finans yärdäme monda bik köçle sizelä. Yaña açılğan uqu -loborator korpus tözeleşenä RAO YEES 100 million aqça birgän häm iñ yaxşı studentlarğa Çubays citäklägän RAOnıñ stipendiäläre birelgän, mondıy wäzğiyätne küz aldına kiterü dä çiten. Ämma Tatarstan belän Çubays xezmättäşlege citkän qız belän uñğan yeget duslığın xäterlätä, quşılır mikän alar häm niçek quşılır. Kemgä fayda, kemgä zıyan bulır, mondıy neçkäleklärne äytmädelär, häm şunı äytergä kiräk ul qädäresen añlağan keşelär siräkter.
Studentlar belän oçraşqanda Prezident Mintimer Şäymiev Tübän Qama su saqlağıçında su bieklegen kütärüneñ möhimlegen äytte. Çubays anı xupladı, ämma başta Çeboksar su saqlağıçınıñ su bieklegen kütärü kiräk dip belderde. Qısqası, şuşı ike yasalma diñgezneñ bieklegen kütärü, ğomumän İdel buyı sistemasınıñ häm şulay bulğaç, Rusiä iqtisadıy yazmışın xäl itä. Su astında qalaçaq awıllar, tuğaylar turında uftanğan ekologlar älege oçraşular waqıtında küzgä taşlanmadı.
Mondıy eşlär xakimiättän dä, yäşellär ictimaği xäräkätennän dä, ğomumän cämäğätçelektä mäğlümat, tirän belemnär taläp itä.
Qısqası, Çubaysınıñ Tatarstanğa säyäxäte tınıç häm eşlekle şartlarda ütte.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Gruziädäge soñğı waqiğälär - elekke oppozitsiä prezident saylawlarına berdäm nämzät çığara
Elekke prezident Eduard Şevardnadzene xakimiattän çitlätügä ireşkän Gruziä oppozitsiäse kiläse prezident saylawlarında Mixail Saakaşvili tiräsendä berläşüwen xäbär itte, xörmätle tıñlawçılar. Şulay itep Gruziä xakimiat bilgesezlege çorınnan äkrenläp kiläçägen oyıştıru eşenä kereşä.
Audio, Nino Burcanadze
"Bez kiläse prezident saylawlarına berdäm nämzät belän çığu turında qarar qabul ittek, bez berdämlek xaqına bar qarşılıqlarnı da çitkä quyunıñ ifrat da möhim buluwına ışanabız häm saylawlarda berdäm nämzät bezdän Mixail Saakaşvili bulaçaq" di Gruziäneñ xäzerge waqıtlı citäkçese Burcanadze. Ğinwarnıñ 4-enä bilgelängän şul saylawlarğa nämzätlär kürsätü inde çärşämbe könne ük tämamlana. Normal'' şartlarda oppozitsiägä urtaq nämzät çığaru öçen kimendä berniçä ay buyı bergä eşläw, üzara kileşü häm qaraşlarnı kileşterü kiräk bulır ide. Ämma Gruziädäge soñğı waqiğälär, oppozitsiäneñ Eduard Şevardnadzegä qarşı çığuwı häm näticädä anı çitläşterü ozın-ozaq kiñäşläşülärgä waqıt qaldırmadı, şuña da oppozitsiäneñ Saakaşvili, Burcanadze häm Zurab Jvaniä citäklägän törkemnäre prezident urınına, Tbilisidäge waqiğälärdä äwzem qatnaşqan häm kiñ tanılğan Mixail Saakaşviline täqdim itte. Ul şunda uq üzeneñ köräşkä äzer buluwın belderde.
Audio, Mixail Saakaşvili
"Min Gruziädäge prezident saylawların ciñärgä äzer. Häm bez kiläse parlament saylawlarında da zur küpçelek qazanırğa äzerbez. Anda nämzätlärebez isemlege başında Gruziäneñ iñ kürkäm säyäsi yöze Nino Burcanadze toraçaq" di çärşämbedä Gruziäneñ prezidentlığına nämzät itep kürsätelgän Mixail Saakaşvili. Jvaniä isä elekke oppozitsiäneñ şuşı berdämlegen şundıyraq wäğdä belän nığıttı.
Audio, Zurab Jvaniä
"Saylawlarğa qädär qalğan 40 könne bez Gruziädä 4-nçe ğinwardan soñ nindi çaralar kürü programmasın qoru öçen faydalanaçaqbız" di Zurab Jvaniä. Ä inde elekke prezident Eduard Şevardnadzegä kilgändä, çärşämbedä ul urınınnan kitüwe turında beldergännän soñ berençe märtäbä üz idaräsendä bulıp, anda üze belän eşlägän xezmätkärlärgä räxmäten äytep, üz şäxsi äyberlären alıp kitte. Berük waqıtta ul Gruziädän Germaniägä küçep kitüwe turındağı imeş-mimeşlärne kire qağıp, üz ilendä qalaçağın häm prezident urınınnan waz kiçüwenä kitergän xällär turında maxsus yazma äzerliäçägen xäbär itte. Mäğlüm ki, Germaniä, ägär dä Şevardnadze teläk beldersä, anı üzendä qabul itärgä äzer toruwın äytkän ide.
Kärim Kamal, Praga


text:
Pol'şa tışqı eşlär ministrı urınbasarı Jan Truszczynski Rusiäne Belarusta demokratik üzgäreşlär öçen basım yasarğa çaqırdı.
Minski belän Warşaw arasında diplomatik mönäsäbätlär naçaraya barğanda bügen ul xosusıy Polyak radiosına irekle häm demokratik Belarus Rusiä öçen xäzergedän küpkä köçleräk berektäş bulır ide dide. Soñğı arada Pol'şa belän Belarus ber-berseneñ berniçä diplomatın üzlärennän çığarıp cibärde. 2 kön elek Belarus xakimiätläre Belarus polyakları berlege başlığın qısqa waqıtqa totqarladı. Kiçä Pol'şa Minskidağı ilçesen çaqırtıp aldı.
Bügen Ukraina tışqı eşlär ministrlığı älege kürşeläre arasında mönäsäbätlärneñ naçarayuına borçılu belderde.
Agentlıqlar Belarus prezidentı Aleksand Lukaşenko çittä elemtäläre bulğan törkemnärneñ ildä säyäsi üzgäreşlärgä etärgeç bulu mömkinlegennän qurqıp alarnı bastıra dip belderä.


text:
Abay`dıñ «Jïdebay`-Börili» memlekettik tarïxï-mädenï jäne ädebï-memorïaldıq mwzey`inde 1 jeltoqsan – Qazaqstan Respwblïkasınıñ Tuñğış Prezïdenti Künine arnalğan «Ulı dala ulağattarı» ékspozïcïyalıq körmesi aşıldı. Körmege Elbası N.Ä. Nazarbaevtıñ jaqında «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarïyalanğan «Ulı dala ulağattarı» kitabı arqaw etip alınğan. Bul twındı elimizdiñ öz täwelsizdiginiñ 25 jılında jürip ötken jolınıñ şejiresi bolıp tabıladı.
Elbası eñbeginiñ jelisi boy`ınşa uy`ımdastırılğan «Ulı dala ulağattarı» körmesi «Twğan elim – tiregim», «El men er jäne jer», «Täwelsizdiktiñ tal besigi», «Twğan tildiñ tuğırı», «Qïırdan kelse qandastar» jäne «Jañğırıp keler jas tolqın», «Qarïyalarımız – qazınamız» attı bölimderden turadı. Soğan oray` kelwşiler körme arqılı şïrek ğasırda xalqımız atqarğan ulanğay`ır jumıstardıñ kwägerine ay`naladı. Olardıñ ärqay`sısı respwblïkamızda jürgizilgen işki jäne sırtqı kemel sayasattıñ arqasında qol jetken tabıstarımızdı aşıp körsetip, sonıñ barşasınıñ tiregi «Tınıştıq. Tatwlıq. Birlik»» ekenin paş etedi.
Saltanattı şarada Semey` qalalıq ardagerler Keñesiniñ törağası,Qazaqstannıñ on ekinşi say`lanğan tuñğış täwelsiz Parlamentiniñ depwtatı A. Doğalaqov söz söy`lep, qurmetti temirjolşı Q.Älsey`itov ekewi körme şımıldığın aştı. Söy`legender Ulı dala eli – Qazaqstan Respwblïkasınıñ qalıptasıp, dünïe jüzindegi eñ ozıq 30 eldiñ qatarına qosılwındağı Elbası Nursultan Nazarbaevtıñ sındarlı sayasatı men eren eñbegin atap körsetip, xalqımızdıñ täwelsizdik jıldarındağı quttı qadamdarınıñ odan äri qay`ırlı bolwına tilektestikterin bildirdi.
Saltanat soñında Abay` mwzey`iniñ dïrektorı Bolat Jünisbekov söz alıp, jïnalğandardı Tuñğış Prezïdent Künimen quttıqtap, täwelsizdik kwägerleri – qala ardagerleriniñ bir tobına Elbasınıñ mwzey`de kitapşa etip basıp şığarılğan «Ulı dala ulağattarı» twındısı men eskertiş sıy`lıqtar tapsırdı.
«Ulı dala ulağattarı» körmesiniñ aşılwına Semey` qalasınıñ ardagerleri jäne jurtşılıq ökilderi qatıstı.


text:
Rusiäneñ konstitutsion mäxqämäsendä Tatarstannıñ Däwlät Şurası legitim dip bäyälände
İnde xäbär itkänebezçä, sişämbe, 22 ğinwar könne, Mäskäwdä Rusiäneñ Konstitutsion mäxqämesendä Tatarstan konstitutsiäseneñ yazmışı xaqında çiratağı mäxqämä eşe qaraldı. Bu eşneñ qaraluwına säbäp bulıp Marsel' Sälämov digän keşe möräcäğäte buldı. Mäxqämäneñ näticäläre mondıyıraq. Konstitutsion mäxqämä Tatarstan respublikasınıñ töp qanunı häm Saylawlar turındağı qanunnıñ qayber matdälären Rusiä konstitutsiäsenä täñgäl kilmi dip bilgeläde. Şuña kürä, şuşı xökem iğlan itelgännän soñ 6 ay waqıt eçendä Tatarstan Däwlät Şurası bu matdälärgä tözätmälär kertergä tieş. Läkin mäxqämä qararında şulay uq, respublikada ütkän saylawlar näticäläre kire qaralmıyaçaq dip äytelgän. Dimäk, Tatarstannıñ parlamentı legitim dip bäyälänä häm xäzerge deputatlar üzläreneñ eşen Däwlät Şurasınıñ eş waqıtı betkänçe däwam itäçäklär.


text:
Zälfiä Kamalova üzeneñ Yewropa buylap icadi säfären bıyıl näq Qazanda başlıy. Kamal teatrı säxnäsendä Canlı tatar muzıkası festivale ütäçäk. Ägär xäterläsägez 2004 yılnıñ may ayında Dänis Bädretdin inisiativası belän Helsinkidä tatar muzıkasınıñ zamança janrına bağışlanğan festival oyıştırıldı . Qazan , Qırım häm Australiädän kilgän cırçı,sänğätkärlär berençe märtäbä Finländiä başqalasında oçraştı.Bıyıl festivalne oyıştırunı üz östenä Tatarstan Däwlät Filarmoniäse aldı .Filarmoniä citäkçese Qadim Nurullin bu xaqta redaksiäbez xezmätkäre Färidä Xämikä söyläde...Australiädäge tatar cırçısı Zuliä isä Qazannan soñ Mäskäwgä, annan Yevropağa-Germaniä,Şwitsariä häm Avstriägä yul totaçaq.Yevropada berençe çığışı Germaniäneñ Dresden şähärendä 2 üktäberdä,sonğısı 11 üktäberdä Avstriä başqalası Venada bulır dip kötelä.Tulıraq mäğlümätne sez internetta Zulya Kamalova säxifäsendä taba alasız. Xörmätle tıñlawçılar, süz başında uq canlı tatar muzıkası festivalen ğämälgä quyğan Finländiädä yäşäwçe millättäşebez D.Bädretdingä küp räxmät. Törle janrda cırlawçı ,uynawçı tatar sänğätkärlären ber araga kiterep , citmäsä anı çit il xalqına işetterü ber dä ciñel eş bulmağandır. Älbättä şunnan soñ könbatış mätbuğatında tatar muzıkası , başqaruçıları turında çıqqan mäqalälär qıyınlıqlarnı onıtttırğandır. Ämma in möhime Dänis başlatqan eşneñ ähämiäten añlağan Tatarstan Däwlät Filarmoniäseneñ bıyıl bu eşne üz östenä aluı alğa taba ömed tudıra. Bälkim dä bu matur traditsiägä äylänep kitär . Canlı tatar muzıkası festivale bıyıl 29 sintäberdä Qazanda Kamal teatrında ütäçäk häm böten eşne Tatarstan Däwlät Filarmoniäseneñ citäkçese Qadim Nurullin üz qulına alğan , bik tırış yeget böten mäğlümät anda dip äyttte Dänis Bädretdin. Şulay bulğaç bez Qadim äfändegä şaltıratıp berençe qul mäğlümät aldıq (audio)
Qadim Nurulllin belän ängämäne 10 sintäber tapşıruında işetä alasız
färidä xämit


text:
Qırğızstandağı xalıq kütäreleşe: ul nindi yuldan kitä ala?
Qırğızstannıñ könyağı xalıq kütäreleşe kiçerä - atna azağı häm düşämbe Oş häm Cälälabad şähärlärendä distälägän meñ keşeneñ xakimiatkä qarşı mäydannarğa çığuı belän bilgelände. Alar prezident Aqayev idaräseneñ uzğan parlament saylawlarında xärämläşüen xökem itep, anıñ urınınnan kitüen taläp itä. Başta oppozitsiä belän söyläşülärne kire qaqqan räsmi xakimiat xäzer inde moña riza buluın belderä. Qırğızstannı alda nilär kötä?
Audio, Moratbäk İmanaliev
"Könyaqtağı häm qayber tönyaq ölkälärdäge xällärdän ayırmalı bularaq Bişkäk, nigezdä, tınıç, läkin biredä dä soñğı 4 köndä cıyınnar bulıp tordı, anda könyaqtağı tösle şiğarlär kütärelde. Min, bu şulay däwam itär häm äwzemräk bula başlar dip uylıym" di qırğız oppozitiäse citäkçelärennän berse İmanaliev. Qarşılıq çaraların başqalağa da küçerü Qırğızstan oppozitiäseneñ töp maqsatı bulıp qalaçaq dip isäpli, misal öçen, Xalıqara Krizis törkemennän David Lewis.
Audio, David Lewis
"Mömkin ixtimal bulıp wäzğiatneñ kontrol''dän ıçqınuı qala. Älegä isä bar närsä dä, yä xakimiat, yä oppozitsiä kontrolendä qala birä kebek kürenä. İke yaq ta monı yuğalta başlasa, bu inde qurqınıçraq ixtimalnı arttıra. Bälki oppozitsiä xäzer iğtibar wä ğämällären Bişkäkkä borıp Aqayevnıñ urınınnan kitüenä basım yasıy başlar" digän faraz belderä David Lewis. Saylawlarda xärämläşülär öçen cawaplılıqnı qırğız oppozitsiäse turıdan-turı prezidentqa yağa häm çınnan da anıñ urınınnan kitüen taläp itä. İkençe yaqtan anıñ aldında xäzer, Aqayev yağı belän söyläşülär başlarğamı digän soraw tora. Prezident idaräse başlığınıñ urınbasarı Bolıt Yanujakov Aqayevnıñ qayber şartlar ütälgändä moña riza buluı xaqında "Azatlıq" radiosına bolay digän ide:
Audio, Bolıt Yanujakov
"Älbättä, prezident moña äzer, premyer-ministr da, anıñ berençe urınbasarı da. Härkem äzer. Ämma söyläşülär başlar öçen qayber şartlar buluı zarur. Ägär dä keşelär cimerä, ut törtä ikän, nindi söyläşülär bula ala? Bu ğämällär başta tuqtatılırğa tieş, annarı söyläşülär ütkärü mömkin bula ala" di Qırğızstan prezidentı idaräse wäkile Janujakov. Tik oppozitsiä xäzer, Aqayev belän söyläşülär öçen waqıt inde ütte digän fikergä kilep yata, "Ata Yort" partiäse citäkçese Roza Otunbayıva:
Audio, Roza Otunbayıva
"Yuq, bezdä prezident Aqayev belän oçraşu niäte yuq" dip belderä. Oppozitsiä citäkçeläre üzen yaqlawnıñ bar il buylap üsüen, uramdağı xalıq yağına xätta militsiä köçläreneñ dä çığuın xäbär itä. Yänä Roza Otunbayıva:
Audio, Roza Otunbayıva
"Kiçä Cälälabadta küpläp bezneñ yaqqa çığu buldı, militsiä köçläre, şul isäptän yuğarı däräcäle xezmätkärlär dä, kiemnären almaştırıp bezgä quşıldı, bezne yaqlaw citärlek" dip belderä qırğız oppozitsiäse citäkçese Roza Otunbayıva.
Kärim Kamal


text:
7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 2012-2013 yılı Türkçe Meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, meb yayınları çk cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe 6.tema Toplum hayatı meb çalışma kitabı cevapları,7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları,Osmanlı dürüstlüğü metni cevapları,7.sınıf türkçe cevapları
Etiket arşivi: 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 164’Ün Cevaplari Meb Yayınlari
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 6.tema Toplum hayatı meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf türkçe cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 164'Ün Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, Osmanlı dürüstlüğü metni cevapları
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 165’in Cevaplari Meb Yayınlari
7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 2012-2013 yılı Türkçe Meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, meb yayınları çk cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe 6.tema Toplum hayatı meb çalışma kitabı cevapları,7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları,Osmanlı dürüstlüğü metni cevapları,7.sınıf türkçe cevapları
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 6.tema Toplum hayatı meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf türkçe cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 165'in Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, Osmanlı dürüstlüğü metni cevapları
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 166’nın Cevaplari Meb Yayınlari
7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 2012-2013 yılı Türkçe Meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, meb yayınları çk cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe 6.tema Toplum hayatı meb çalışma kitabı cevapları,7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları,Osmanlı dürüstlüğü metni cevapları,7.sınıf türkçe cevapları
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 6.tema Toplum hayatı meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf türkçe cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 166'nın Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, Osmanlı dürüstlüğü metni cevapları
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 167’nin Cevaplari Meb Yayınlari
7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 2012-2013 yılı Türkçe Meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, meb yayınları çk cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe 6.tema Toplum hayatı meb çalışma kitabı cevapları,7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları,Osmanlı dürüstlüğü metni cevapları,7.sınıf türkçe cevapları
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 6.tema Toplum hayatı meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf türkçe cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 167'nin Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, Osmanlı dürüstlüğü metni cevapları
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 168’İn Cevaplari Meb Yayınlari
7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 2012-2013 yılı Türkçe Meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, meb yayınları çk cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe 6.tema Toplum hayatı meb çalışma kitabı cevapları,7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları,Osmanlı dürüstlüğü metni cevapları,7.sınıf türkçe cevapları
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 6.tema Toplum hayatı meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf türkçe cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 168'İn Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, Osmanlı dürüstlüğü metni cevapları
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 169’un Cevaplari Meb Yayınlari
7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 2012-2013 yılı Türkçe Meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, meb yayınları çk cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe 6.tema Toplum hayatı meb çalışma kitabı cevapları,7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları,Osmanlı dürüstlüğü metni cevapları,7.sınıf türkçe cevapları
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 6.tema Toplum hayatı meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf türkçe cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 169'un Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, Osmanlı dürüstlüğü metni cevapları
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 170’in Cevaplari Meb Yayınlari
7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 2012-2013 yılı Türkçe Meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, meb yayınları çk cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe 6.tema Toplum hayatı meb çalışma kitabı cevapları,7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları,Odcu Haftası şenlikleri metni cevapları,7.sınıf türkçe cevapları
CEVAPLARI GÖRMEK İÇİN TIKLAYINIZ
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 6.tema Toplum hayatı meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf türkçe cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 170'in Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, Odcu Haftası şenlikleri metni cevapları


text:
Qazaqstan Respwblïkasınıñ Qılmıstıq kodeksine jaña özgerister men tolıqtırwlar jasalıp, 2015 jıldıñ 01 qañtarınan bastap küşine engeni belgili. Jaña zañnamalarğa engizilgen tübigey`li jaña normalardıñ negizinde birneşe baptardıñ mazmunı men törkini qatañdatıp otır. Kodeks tujırımdarına säy`kes, qoğamğa zïyan keltirw qaterin twğızatın is-äreket, qılmıs sanalatın – ékstremïzm men terrorïzm äreketteri üşin de jawapkerşilik küşey`tildi. Jañadan qabıldanğan zañnama boy`ınşa Terrorïzm aktisi twralı körinew jalğan xabarlaw 273-bap bolıp özgertilip, şara retinde altı jılğa dey`in merzimge bas bostandığınan ay`ırw jazası qoldanıladı dep körsetilgen. Yağnï, küşin joy`ğan Kodekstegi «eki jüzden bes jüzge dey`ingi ay`lıq eseptik körsetkiş mölşerinde ay`ıppul salwğa ne jeti jılğa dey`ingi merzimge bas bostandığın şektewge äkep soğadı» degen bölimder alınıp tastalğanın bay`qawğa boladı.
Terrorïzm aktisi – qoğamdıq qawipsizdikti buzw, xalıqtı ürey`lendirw, memlekettik organdardıñ, özge memleketterdiñ jäne xalıqaralıq uy`ımdardıñ şeşim qabıldawına ıqpal etw nemese memleket, qoğam qay`ratkerleriniñ qızmetin toqtatw jäne burıs dep eseptegen is-äreketi üşin kek alw maqsatında jeke tulğalarğa, uy`ımdarğa qarsı jasalatın nemese jasay`mın dep qorqıtw äreketi bolıp tabıladı.
Atalğan qılmıstı jasağan azamattar nemese kämeletke tolmağan tulğalardıñ ata-anası QR Qılmıstıq kodeksine säy`kes jawapkerşilikke tartıladı. Sonday`-aq, Qılmıstıq kodekste körsetilgen jawapkerşilikten bölek atalğan quqıqqa qarsı äreketi üşin memlekettik organdarğa keltirgen zalalın tolıq mölşerde ötey`di.
2016 jıldıñ köleminde OİİD-ti Jedel basqarw ortalığınıñ pwlʹtine 2 jalğan xabarlama tüsken. Jürgizilgen arnay`ı jedel-izdestirw şaraları barısında jalğan xabarlama taratqan küdikti azamattar ustalıp, olarğa qatıstı qılmıstıq ister qozğalıp, tïisti şeşim qabıldanw üşin Qızılorda qalalıq sotına joldandı.
Osığan oray`, oblıs turğındarınan özderimen birge jolğa alıp şıqqan zattarğa bas-köz bolıp, qarawsız qaldırmawdı suray` otırıp, atalğan is-äreketter xalıq arasında ürey` twdıratındığın eske salamız.
Atalğan qılmıstıq is-äreket awır qılmıstar sanatına jatqızılatının eskere otırıp, bügingi küni qolda bar zamanawï texnïkalıq quraldarmen terrorïzm aktisi twralı körinew jalğan xabarlama bergen azamattardıñ jürgen jerin jäne jeke basın anıqtaw eşbir qïındıq twğızbay`tının bilgeni jön.
Qızılorda OİİD baspasöz qızmeti
kyzylorda-news.kz


text:
2000 nçe yılda, Rusiä 7 okrugqa bülengäç, yaña regionlaştıru, Rusiäneñ administrativ büleneşe üzgärü mömkinlege turında bäxäslär küp buldı. Şuşı ideanı ul waqıtta İdel-buyı federal okrugınıñ strategik tikşerenülär üzäge kütärep çıqtı. Häm anı qayber säyäsi dairälär xuplap qabul itte dä. Yañaça regionlaştıru kebek şaw-şulı täqdimnän soñ, şuşı strategik üzäk äzerlägän här eşkä zur iğtibar birä başladılar. Küptän tügel genä, İdel Buyı federal okrugı citäkçese Sergey Kirienkonıñ kiñäşçese Sergey Gradirovskiy «Urıs islamı» digän proyektın täqdim itte. Älege fänni xezmätkä Tatarstan ğalimnäre dä üz fikeren belderde. Kemder xupladı, kemder urıs süzenä bäylände, yäşerten mäğnä ezläde. İnde şuşı uq tikşerüçe, Gradirovksiy äfände, bu yulı Qazanğa kilep, üzeneñ «Antroağım» digän xezmäten täqdim itte. Bu strategik ezlänülär üzägeneñ yıllıq xisabı ide häm ul migratsiä mäs’älälärenä bağışlandı. Sişämbe könne Nicgar ğalimnäre Qazan ğalimnäre belän oçraştı häm ike yaq älege fänni xezmät turında fiker alıştı. Älege oçraşuda bulğan säyäsät fännäre doktorı Rafik Möxämmätşin belän migratsiä mäs’äläse häm älege fänni xezmät turında bolay dip äytte:
Alarnıñ fänni eşe belän min tanış. Bik qızıqlı mäğlümatlar. Döres avtorlar, bu wäzğiättän çığu yulların kürsätmi. Migratsiä xalıq kimüen tuqtatıp torırğa mömkin. Bu problema ölgergän, anı xäl itergä kiräk. Xalıq qayan kilergä mömkin? Bezneñ öçen iñ qulayı – Urta Azia, iñ qurqınıçı – Qıtay. Minemçä, Rusiäneñ äle anıq qına migratsiä säyäsäte yuq.
Avtorlar migratsiä mäs’äläsen milli cähättän tikşermi, statistika ğına kiterä. Mäsälän respublikağa qaytqannarnıñ 80% - tatarlar, bu tabiği küreneş. Tatarlarnı Tatarstanğa qaytartunı nindider däwlät programması ğına eşli ala. Ğalimnär tügel. Rusiä öçen çittän watandaşlarınıñ qaytuı kiräk. Ul waqıtta, konfessional häm milli yaqtan alarğa caylaşırğa ciñelräk bulaçaq. Qızğanıçqa qarşı, Tatarstan ğalimnäre Rusiäneñ migratsiä säyäsätenä östämälär äzerläp birä almıy älegä. Çönki bezdä bu mäs’älä belän çınlap torıp şöğellänüçe ğalimnär yuq.
Bikä Timerova, Qazan.


text: Evropa komissiase Ukraina belän xezmättäşlek turında yaña kileşü äzerli. Bu doqumentnı yıl axırına qädär Evropa Berlegeneñ 25 ile dä xuplarğa tieş. Azatlıq radíosına birgän äñgämädä Evropa komissiase wäkile Emma Udvin, süz Ukrainanıñ Evropa Berlegenä kerüe turında barmıy, dip belderde. “Bez ozaq waqıtqa suzılaçaq kileşü täqdim itäbez. Bu doqument ilneñ Evropa Berlegenä hätta yıraq kiläçäktä dä kerüen qaramıy”,- dide Emma Udvin. Anıñ süzlärençä, ägär Ukraina Xalıqara säwdä oyışmasına kersä, Evropa Berlege belän yaña xezmättäşlek üzennän-üze ike ara säwdä mönäsäbätläreneñ leberälläşüen añlataçaq. Pänceşämbe Ukraina premer-ministrı Viktor Yanukovíç Bryusseldä Evropa Berlege citäkçelege belän oçraşa.


text:
AQŞta Guantanamonıñ kiläçäge xaqında bäxäslär bara
Guantanomı, terroçılıqta şiklängän keşelärne totu üzägeneñ kiläçäğe tiräsendä bäxäslär tınmıy. Rusiäğä qaytarılğançığa qadär, Guantanomı üzägendä berniçä tatar yegete dä dä totılğan ide. ‘New York Times” gäzite küptän tügel, Quşma Ştatlar saqlanu ministrı Robert Gates häm Däwlät Sekretare Condoleezza Rice, törmäne yabırğa çaqırdı, dip xäbär itte. Pänceşämbedä Kongressnıñ Wäkillär Pulatı komitetında Guantanamonıñ kiläçäk yazmışı mäsäläsendä tıñlawlar ütte. Tulıraq itep Bikä Timerova söyli.
Bezgä säyäsi häm oyıştıru faktorları yünäleş birergä tieş. Ber yaqtan, Guantanamo başqa törmälärğä qarağanda östenleklärgä iä. Läkin, anıñ eşläwennän säyäsi zıyan kübräk. Şundıy ber waqıt citä, bernindi reklama da töşkän abriynı kütärä almyı.
Taft, Pulatnıñ Armiä eşläre komitetı utırışında çığış yasağanda, Amerikannar öçen, 11 sentäber höcümnärennän soñ üz doşmannarına qarşı çaralar kürü tabiği xäl, di. Läkin mondıy xällärgä däwlät xislär belän cawap birä ikän, bälkem xislärne tıyıp, qanun bozulardan totılıp qalırğa kiräkter, di Taft.
“Keşe xoquqları berençe urında” digän xoquq yaqlaw oyışmasınıñ Washington bülege başlığı Elissa Massimino da şundıy uq fikerdä tora. Anıñ äytüençä, Buş idäräse, Guantanamoda 380 totqınnı totıp, alarnıñ närsägä ireşüe turında citdi uylanırğa tieş. Missimino fikerençä, Guantanamodağı keşe xoquqları bozıluları inde 2002 yılda uq başlandı, alar Ğıraqtağı Abu-Greb törmäsendäge xällärgä säbäpçe buldı.
Quşma Ştatlarnıñ elekke baş prokuror urınbassarı Patrik Philbin, Guantanamonıñ AQŞnıñ abruyına tap töşerüen tanıdı. Ämma anıñ fikerençä, bu şiklänüçelärne totu öçen uñaylı urın bulıp tora, ul iminlek yağınnan amerikan xalqı, tikşerüçelär häm şiklänüçelär öçen dä uñaylı urın. Şul uq waqıtta ul, törmä Quşma Ştatlarda bulsa da, tänqit bälkem tuqtamas ide, di, çönki bäxäs Washingtonnıñ alarnı totu xoquqı tiräsendä bara.
Komitet wäkile, respublikan Duncan Hunter, totqınnarnıñ xoquqları bozılu ideyasın kire qaqtı. Anıñ äytüençä Guantanamo totqınnarına bulğan mönäsäbät, başqa törmälärdä totılğan häm awırraq cinätlär qılğan totqınnarğa bulganınnan küpkä yaxşıraq.
Guantanomı törmäsen yabu, Amerikannar totqınnarnı ezärleklägän digän mifnı raslawçı äyber bulaçaq, dip sanıy respublikan, wäkillär pulatı wäkile Duncan Hunter.
Quşma Ştatlar xärbi tabibı, ütkän atnada jurnalsitlarğa Guantanomı üzägen kürsätep yörgän. Ul isemen atarga telämgän. Aña, sez açlıq iğlan itkän totqınnarnı köçläp aşatasızmı, digän soraw birelgän. Ul bu tänqitne kire qaqqan. Bez eşlägän eşneñ maqsatı – alarnıñ isänlegen saqlaw digän.
Bu ğädäti meditsina yärdäme, bez monı awızı belän aşıy almağan här kem öçen eşlär idek, açlıq iğlan itü - bu totqınnıñ üz qararı bula Bu yaqtan qarağanda bu bezgä beraz awırlıqlar tudıra. Monda, yıl yarımlap aç torğan ike totqın bar ide. Häm alar, qayçandır kire qaytıp gailälären kürerbez digän ömmettä, ikese de meditsina yärdäme öçen räxmätle buldılar.
Guantanamoda bulğan jurnalistlar, totqın üzägeneñ qayber öleşelären kürä aldı. Alarğa totqınnarnıñ yal itü mäydanı, yaña kameralar häm meditisina yärdäme bülege kürsätelde.
Bikä Timerova


text:
Fallucada yañadan qorallı bäreleşlärneñ qabınıp kitüe qotılğısız kebek
Ğıraq şähäre Fallujahnı qamauğa alğan amerikan dingez pexotası andağı başkütäräçelärne qoralların taşlarğa çaqırğannan soñ häcümgä äzerleklären köçäytä. Ğıraqtağı dingez pexotasasınıñ komandirı general-leytinant James Conway baş kütärüçelärne auır qoralların tapşıru yaki yaña höcümgä duçar bulu öçen atnalar tügel, ä könnär genä qaldı dip kisätte.
Audio
"Koalitsiä qan qoymau, yaña bäreleşlärne buldırmau öçen Fallujahdağı vazğiätkä tınıç yullar belän xäl çarası tabarğa teli. Cirle citäkçelär yulbaşçılıq kürsätep, şähärne räxen itep totqan keşelärgä, monnan yaxşıraq täqdim alu mömkin bulmas dip künderä alsalar, monı buldırmıy qalu mömkin bulır. "
Ber ük vaqıtta Fallujah tiräsendäge dingez pexotasınıñ sanın 3 500gä citkerü öçen anda östämä köçlär cibärelä . Alar çähär bistälärenä höcümnär dä oyıştırıp, başkütärüçelärgä yardämne yuqqa çığarırğa tırışalar. Conwey häm AQŞ komandirların şähärne köç belän qulğa eläkterüneñ politik yaqtan qimmätkä töşü ixtimallığı borçıy. Ğıraqtağı möselman ruxaniläre Fallujah yaki Najaf şähärenä häcüm itkän xäldä, AQŞ yuğarı bäyä tüliäçäk dip kisättelär. Başkütärgän şiğıy ruxanisı Al Sadr AQŞ köçläre Najafqa höcüm itkän xäldä, intexarçılarnı alarğa qarş cibärü belän kisäte.
Audio
"Küpkenä möminnär, ir-atlar häm xatın-qızlar intexarçı bulu öçen röxsät sorap miña kilälär. Min alarğa äle kötegez dip äytäm."
Şuşı ay başlarında amerikannarnıñ Fallujahğa höcüme böten Ğıraqta tiskäre täsir yasadı. Cirle tabiplar ul vaqıtta 600 ğıraqlı üterelde dip belderälär. AQŞnıñ höcüme Amerikan iminlek saqlau şirkäteneñ 4 xezmätkäre üterelgännän soñ buldı. Läkin, Conwey kiçä yasağan çığışında ike vaqiğä arasında bäyläneşneñ buluın kire qaqtı.
Audio
"Qayberävlär Fallujah operatsiäsen üç alu dip bäyälilär. Şunı äytäsem kilä. 4 amerikanlı ütereler aldınan uq dingz pexotası Fallujahda toruın kürsätä başlağan ide inde."
Conwey vaqıtlı kileşü köçtän çıqqan xäldä, Fallujadağı tınıç xalıqnıñ annan kitüen buldırırğa tırışaçağın häm şunan soñ qatı höcüm belän şähärne qulına eläkterergä tırışaçağın işarä itte. Fallujah uzğan ber yılda sönnilärneñ qarşılıq kürsätü üzägenä äylände. AQŞ administratorı Bremerneñ Saddam armiäsen taratuı häm meñlägän dävlät xezmätkären eştän quuı, qänäğätsezlekne üsterde. 400 meñ ğıraqlı eşsez qaldı. Bu adım Saddamnıñ Baath Partiäsenneñ täsiren yuqqa çığaru öçen eşlände. Xäzer isä Washington bu politikasın üzgärtep, qayber ofitser häm ölkän xezmätkärlärne yañadan eşkä alırğa ciına. AQŞ administratorı Bremer bügen yasağan çığışında bu tıyu yomışartıla, cinayättä qatnaşmağan Baath partiäseneñ elekke ağzaları yañadan eşkä alınaçaq dip belderde.
Färit İdelle, Praga.


text: Quşma Ştatlar mäxkämäse qararına cawap itep, Rusiä Tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov Yukos neft kompaniäse tiräsendäge wazğiät Rusiä qanunnarı nigezendä xäl iteläçäk dip belderde. Kiçä Texas ştatındağı Houston mäxkämäse Yukos mileklären satularnı 10 köngä tuqtatıp toru turında qarar çığarğan ide. Lavrov monı "säyäsätläşkän qarar" dip atadı. Amerikanıñ bankrotlıq mäxkämäse qararı Rusiä xökümätenä tügel, ä Yukosnıñ "Yuganskneftegaz" şirkäten satıp alırğa telägän "Gazpromneft" şirkätenä qarıy. Alay da, bügen Rusiäneñ Milek fondı, "Yuganskneftegaz"nı satu auksionı, aldan bilgelängänçä, Dikäberneñ 19nda ütäçäk dip belderde.


text:
Başqortstanda Aqmullanı xörmätlilär
Başqortstanda tatar häm başqort xalıqlarınıñ oluğ şäxese, mäğrifätçe häm şağir Miftaxetdin Aqmullanıñ tuuına 175 yıl tulu uñayınnan başlanğan bäyräm çaraları däwam itä. Comğa könne Ufada bu bäyrämneñ çirattağı çaraları Başqortstan däwlät pedagogiä universitetındağı xalıqara fänni-ğamäli konferensiä belän başlandı. “Aqmulla mirası ğasırlar aşa” dip isemlängän bu cıyın çınlap ta xalıqara däräcäsen aldı. Anda qatnaşu öçen Qazaqstannan, Yaponiädän häm Almaniädän kiñ bilgele ğalimnär kilde. Zur ğına wäkillekne Tatarstannan da qabul ittelär.
Başqortstan däwlät pedagogiä universitetı bıyıl Miftaxetdin Aqmulla isemen yörtä başlağan ide. Şuña kürä bu möhim cıyınnıñ näq menä şuşı yuğarı uqu yortında ütüe tabiği dä. Annan bu konferensiägä qädär ük monda ber atna buyı “Aqmulla uquları” iseme astında törle çaralar kön dä oyıştırıldı.
Konferensiäne dä anıñ rektorı Rail Äsadullin açtı häm alıp bardı. “Aqmulla çın duslıq ilçese ide, ul tatar balaların tatarça, başqort balaların başqortça, qazaq balaların üz ana tellärendä uqıtu sälätenä iä tel belgeçe ide”, - dip bäyäläde Rail äfände.
Qazaqstannan kilgän tanılğan qazaq ğalime Bekejan Axan üzeneñ dokladında Aqmullanıñ Qazaqstandağı çorı eşçänlege xaqında bay mäğlümatlar birde. Tatarnıñ kürenekle şäxesläre Märcäni, Fäesxanov, Nasıyrovlar kebek ük Aqmulla da törle törki xalıqlarğa añ-belem taratqan, dip assızıqladı ul.
Respublikanıñ mäğärif ministrı Sıntimer Bayazitov üz çığışı başında premyer-ministr Rafael' Baydäülätovnıñ konferensiädä qatnaşuçılarğa qotlawın uqıp işetterde.
Konferensiädä töp doklad belän pedagogiä universitetı dotsentı, Aqmulla isemendäge büläk iäse Äxät Vil'danov çığış yasadı. Ul Miftaxetdin Aqmullanı başqortnıñ ädäbi telenä nigez saluçılarnıñ berse, dip atadı.
Tanılğan ğalim Ğaysa Xösäenov ta şul uq fikerne qüätläde häm äle anıñ icatın öyränügä küp köç salası bar, dide.
Töştän soñ konferensiäneñ seksiälärdä eşläw öleşe başlandı. Anda törle taraflardan kilgän utızdan artıq ğalimneñ çığışları tıñlandı.
Ä kiçen bäyräm çaraları Başqortstan däwlät opera häm balet teatrına küçte. Anda respublikanıñ yuğarı citäkçeläre qatnaşlığında tantanalı kiçä häm zur konsert buldı. Şimbä könne bäyräm çaraları Miftaxetdin Aqmullanıñ tuğan yağında – Miäkä rayonında däwam itäçäk.


text:
Guantanamodağı Britan totqınnarı öylärenä qaytarıla, Rusiälelär – qaytırğa telämi
Bilgele bulğança, Guantanamoda totılğan 600dän artıq keşe arasında Rusiä watandaşları, şul isäptän, çığışı belän Tatarstan, Başqortostannan bulğan yegetlär bar. Rusiä räsmiläre alarnı xökem itü öçen Rusiägä tapşırırğa sorıy. Totqınnarnıñ berse, Ayrat Vaxitov, änisenä yazğan xatlarında qaytırğa telämäwen, andağı şartlar Rusiä törmäsennän yaxşıraq, dip yazğan. Bu turıda Äminä xanım Azatlıqqa söylägän ide. Ul arada Guantanamo totqınnarı aqrınlap üz illärenä tapşırıla. Atnakiç könne Amerikan räsmiläre 5 Britanlı häm ber Daniä watandaşın illärenä qaytarırğa qarar itte.
Audio (Jack Straw)
"Bez amerikan räsmiläre belän şuña kileştek: 5 Britan totqını öylärenä qaytarılaçaq. Menä alar: Rüäl Äxmät, Tariq Dergul, Camal Äl-harit, Asif İqbal häm Şäfiq Räsül. Berniçä atna eçendä alar Britaniägä qaytaçaq."
Şuşı 5 Britanlıdan tış tağın ber Daniä watandaşı çığarıla. Terror ğämälläre qıluda şiklänelgän 600dän artıq keşe arasında alar Guantanamo nığıtmasında 2 yıl buyına bernindi xökemsez totıldı. Ni öçen digändä, Amerikan räsmiläre alarnı suğış totqınnarı tügel, ä doşman suığşçıları dip sanıy. Keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları, totqınnarnıñ tuğannarı berniçä ay buyına alarnı azat itü kompaniäsen alıp bardı. Britan matbuğatında bu keşelär qaytqaç azat iteläçäk digän farazlar äytelä. Ämmä London politsiäse belderüençä, başta bu keşelär Britaniäneñ terrorğa qarşı qanunnarın bozmağanmı digän mäsälädä tikşerü ütkärelçäk. Quşma Ştatlarnıñ däwlät departamentı wäkile Richard Boucher da, alarnıñ üz illärendä xökem itelü ixtimalın äytte:
Audio (Richard Boucher)
"Britaniä belän Daniä terrorğa qarşı köräştä bezneñ iñ yaqın tarafdarıbız bulıp tora. Azat itelgän keşelärneñ Quşma Ştatlarğa häm üz illärenä qurqınıç tudırmawı öçen alar cawap biräçäk. Bez alarğa tulısı belän ışanabız."
Jack Straw süzlärençä, Guantanamoda äle tağın 4 Britan watandaşı qala, alar mäsäläsendä dä säyläşülär bara. Şularnıñ berse Möäzzäm Bäk. Anıñ ätise Azmat äfände Azatlıqqa bolarnı söyläde:
Audio (Azmat Bäk)
"Min ulımnı qaytaru öçen köräşäm. Qaytqaç utırtalarmı-yuqmı, mine ul borçımıy. Ul qaytıp xatının, balaların kürergä, advokat alırğa, meditsina tikşerüwe ütergä tieş. Şunnan soñ, ägär ğäyeple ikän – xökem iteler. Ägär inde ber naçarlıq ta eşlämägän ikän, ni öçen ul 2 yıl buyına Guantanamoda utırırğa tieş. Andağı 2 yıl normal törmädä 20 yılğa tiñ."
Şulay itep, Azmat äfände süzlärençä, Britan törmäsendäge şartlar Guantanamodan 10 tapqır yaxşıraq bulıp çığa. Häm ul üz ulınıñ Guantanamodan qaytıp Britan törmäsenä utıruınnan hiçkenä dä qurıqmıy. Ayrat Vaxitovqa kilgändä, wazğiät kiresençä, änise Äminä xanım äytüençä, Ayrat Rusiä törmälärendä utırğan keşe bularaq, andağı şartlarnı, qıynaw-cäberläwlärne yaxşı belä, şuña kürä qaytırğa telämi. Üzeneñ xatında ul Guantanamodağı şartlar Rusiä törmäse belän çağıştırğanda sanatori dip yazğan. Aşaw yaxşı, Uraza bäyrämenä bal, xörmä birdelär, Qörän kitabın öläştelär, Qızıl Xac oyışması törle teldä 4 meñ kitap kiterde, ingliz telen öyränäm, digän.
Xalıqara xoquq yaqlawçı Amnesty İnternational oyışması wäkile Teresa Richardson, Guantanamo totqınnarın qaytaru qararına xuplaw belderde:
Audio (Teresa Richardson)
"5 Britan häm ber Daniä watandaşın üz illärenä qaytaru qararına bez bik şat. Läkin Guantanamoda tağın yözlägän keşeneñ xökem kötep utıruwı bezne borçıy."
Teresa Richardson xökümätlärne bar totqınnarnı qaytaru öçen köräşergä çaqırdı. İnde äytelgänçä, Rusiä räsmiläre bu yünäleştä tırışlıqlar kürä.
Ali Gilmi, Praga


text:
Litvinenkonı ağulaw eşen Britan politsiäse tikşerä
Litvinenkonıñ xäle naçarlanğaç, düşämbe könne ul intensiv terapiä bülegenä küçerelde. Tabiplar farazlawınça, Litvinenko talli belän ağulanğan.
Litvinenko äytüençä, aña ber itälyan Anna Politkovskayanı üterügä qağılışlı dokumentlarnı tapşırğaç, xäle naçarlana başlağan.
Rusiä räsmiläre Rusiä maxsus xezmäteneñ elekke xezmätkären ağulawda üzläreneñ qatnaşı bulunı kisken räweştä kire qağa. “Min Kremlne ğäyepläw tulısınça nigezsez bulğanğa, añlatma birep torunı kiräk sanamıym. Bu xälgä dä kommentari biräsem kilmi. Rusiäne ğäyepläwlärneñ bötenläy mäğnäse yuq”,- dide Rusiä prezidentınıñ mätbuğat xezmäte wäkile Dmitri Peskov.


text:
Tuğan cirgä qaytu küpme tora?
Qayçandır bik küp yıllar elek tuğan İdel häm Ural yağınnan çit cirlärgä kitkän qärdäşlärebez gel tuğan yaqqa qaytırğa xıyallana. Bik küplär yäşläre olığayıp kitep ata – baba cirenä qaytırğa köç, aqça tuplıy almıylar, waqıt citmi, sälämätlekläre dä betep kitä. Alar üzläre qayta almağan tarixi watanğa ulların, qızların, onıqların qaytarıp cibärä. Fälän cirne barıp kür, tögäl qärdäşlärne tap dip kiñäşlär, burıçlar äytep alarnı ozatalar da üzläre şiğer, taqmaqlar quşıp sağınu xatları yazalar.
Räfqat abıy Mäxdiev häm anıñ tormış iptäşe Fäximä apa da näq şulay itep ulları Rimnı, kilennäre Ğailäne yıl yarım elek taşkenttan Qazanğa ozatqan idelär. Qaytığız, urnaşığız, watandaşlıq alığız, bälki fatir, eş tabılır. Rim belän Ğailägä Qazanğa qaytıp, zur qıyınlıqlar belän terkäldelär waqıtlıça yäşäw xoquqı aldılar, aqçalılar eş tabarğa ömetlänep belemnären arttırırğa yaña hönärlär üzläşterergä tırışalar. Qıyın bulsa da, keşedän qalışmıy ğömer itälär. Alarğa Qazanda oşıy. Üzläre tuıp üskän Taşkentta alar kiläçäkkä ömet, üseş perspektivası bulmağanğa bu yaqlarğa kilgännär.
Döres, monda tapqan cir uçastogında yort, nigez buldıru öçen bik küp integergä turı kiläçäk. Şulay da Mäxdiewlarnıñ ölkän buınnı da Qazanğa qaytırğa buldı. Menä inde öçençe atna Räfqat abıy belän Fäximä apa ulları, kilennäre belän bergä keçkenä ber fatirğa kerep, şunda tormış kötälär. Alar Qazanda, ğomumän Rusiädä daimi yäşäw öçen qaytqannar. Tegendi, mondıy migrantlar tügel, ä tuğan cirgä qaytuçılar. Ulları, kilennäre, onıqları belän alar inde xäzer 5 keşelek ğailä.Xoday quşsa, kiläçäktä tağın da onıqları bulırğa mömkin. Yäşäw şartların ğına caylap cibärsäñ, qorğaqsıy başlağan millätebezneñ töp yortında üsep, ürçep kitärgä ömet itälär.
Äytergä kiräk, alar töp ölkän Mäxdiewlar çit keşe tügel, tarixi häm töp xalıq millätläre tuğan cirläre İdel buyları. Alarğa rusiä häm Tatarstan ğadiläştergän ısul belän pasport birep, yäğni qapqanı kiñräk açıp quyarğa tieş.
Ämma menä şunda küñelle, uñay mäğlümat ağımı tuqtıy. Qalğanı küñelsez häm caysız xäbär. Taşkenttan qaytqan Mäxdiewlarğa törle kontralarda çiratlarda torıp käğäz cıyarğa turı kilä. Şähärneñ törle yağındağı bu oyışmalarğa baru, çiratta torıp tieşle çinovnikka kerü ber xäl. Ä kergän öçen, keçkenä ber imza, käğäz alğan öçen tülärgä kiräk. Taşkent yağında xäzer aqçalar bik az, çit ildän kilgän eşquarlardan ayırmalı bularaq, pensiyagä yäşäwçe Mäxdiewlarnı här çirat häm kontor çemetep ala. Äytik, migratsiä xezmäte dokumentlar birgän öçen 40, fotoğa töşü öçen 100 sum bu äle ber keşegä. Ä Räfqat abıy belän Fäximä apa ikäw. Pasport östälendä dokumentlar tutıru här keşedän 290 sum taläp itä. 7 räsem kiräk tağın 100 sum bula. Mikratsiä xezmätendäge straxovka, imminiät' 3 ayğa 380 sum, yäşäw xoquqı röxsät alu öçen sälämätlek turında da spravka birergä kiräk. Spid häm tire, venerik awırular bulmaw turındağı analiz öçen 330 sum tülise. Bu ildä yäşärgä niätlägän keşeneñ ğadi genä räseme genä tügel üpkäsen rentgen aşa töşergän räseme dä kiräk, äyterseñ äti – änieñdä berär çir tabılsa, alarnı monda qaytarmıyça kire Taşkentqa cibärü mömkinlege bar. Flyurografiä räsemen başqa oçsızraq cirdä 120 sumğa yasatıp kitersälär, tuberkulez dispanserennän kire qaytaralar. Bez sezneñ bu 120 sumlıq spravka ışanmıybız, yañadan bezdä här qaysığızdan 400 täñkälege yasalırğa tieş. Qayda kitsen inde alar, alarnı däwalawçılar da barı tik üzläre häm qärdäşläre genä xästärläsä genä tabılırğa mömkin. Ämma yäşlär arasında taralğan spid awıruı bulmaw turanda beleşmäne häm şunıñ öçen 330 täñkä aqçanı hiç birmiçä mömkin tügel. Ä bit tuğan cirenä qaytıp balaları, onıqları belän bergä tamır cibärergä tezläwçelär alkogolik yäki narkoman da oçrawı mömkin. Menä şunı açıqlaw öçen narkologiä üzägennän beleşmä kiräk. Bu beleşmäne yäki narkoman bulmawları turındağı käğäzne alu öçen Räfqat abzıy belän Fäximä apağa 700шәp sum aqça tülärgä tieş bula. Menä şulay tuğan cirne kürü, söyu oçsız närsä tügel. Äle tüläwlär başlana ğına fatir öçen tüläw, elektr, telefon, toraq satıp alu turında söylämibez, ikmäge, söte, çäy şikäre öçen tüläw dä ayırım mäs'älä. Älege äytkännär barı tik saqlıq bankası, däwlät poşlinası, şifaxanä preyskurantı buyınça ğına tülänä torğan aqçalar. Bu tüläwlär stabilizaziäy fonında milliardlarça dollar aqça saqlawçı Rusiä öçen bik keçkenä, yäğni tuzan dip äyterä bula. Ä çit cirdän qaytqan häm monda urnaşıp yörüçe ğailä öçen ul zur summa. Alar turında bäxäsläşergä säbäp yuq. Kommentariy da birü urınsız, bezneñ radioda yaramıy da ul. Ämma menä şuşı summalarnıñ küpme buluın häm alarnıñ tüläw maqsatın, urının sezgä citkeräbez. Migrantlar preyskurantı menä şundıy. İlgä qaytuçılardan yözär häm meñär sumlıq spravka, beleşmä taläp itü cılı yaqtan qaytuçı qoşlarğa qarşı auçı mıltıqları äzerläw kebek ük ber ğäcäyep, xikmätle xäl. Anı hiç añlatıp bulmıy.
Rimzil Wäli


text:
28 fivral könne Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı “Watanım Tatarstan” gazetası belän berlektä “Tatar xalqın berdäm millät itep niçek saqlap qalırğa?” digän temağa söyläşü uzdırdı. Bu oçraşuda Bötendönya tatar kongressınıñ Baltaç, Piträç, Ätnä, Quqmara, Biektaw, Yäşel Üzän, Yaña Çişmä, Balıq Bistäse cirle oyışma citäkçeläre, tanılğan ğalimnär, tel-ädäbiät belgeçläre jurnalistlar qatnaştı.
“Tügäräk östäl” artında söyläşüçelär millätne bülgäläw säyäsätenä qarşı toru, törle töbäklärdä yäşäwçe millättäşlärebezne borçığan mäsälälär, tuğan telneñ yazmışı, ğailä tärbiäse, dini oyışmalar, yäşlär belän eşläw kebek temalarğa fiker alıştılar.


text:
Ämma-läkin şuşı “Tatar cirendä yäşibez” digän süzlärne “EдиHaя Poccия” firqäse wäkilläre añlağan bulsa, täki älege süzlärne tözättergän bulırlar ide. Çönki yedinoroslar Tatarstan möstäqillegenä, latin älifbasına qarağan mäsälälär tikşergändä, millätlärgä häm milli respublikalarğa qapma-qarşı pozitsiädä torıp, berdäm qarşı tawış birälär. Bu könne 62nçe mäktäptä böten Rusiä uqıtuçılar cıyılışın ütkärüçelär dä şuşı “EдиHaя Poccия” firqäseneñ Tatarstan bülekçäse wäkilläre ikän. Mondıy cıyılıştan çittä qalıp bulmıy. Ni äyterlär ikän, millätlärgä, tuğan tellärgä mönäsäbät niçek bulırğa tiyış dip mäktäpneñ şaqtıy zur sportzalına kerdek. Ul arada Oleg Morozov Pedsovetnı, döresräge, “Berdäm Rusiä”neñ maxsus cıyılışın başlap ta cibärde. Anıñ äytüençä, cıyılışqa Rusiäneñ 30lap töbägennän uqıtuçılar çaqırılğan. Morozov häm Mäskäwdän kilgän Bolotov açıqtan-açıq uqıtuçılarnıñ töp bäläsen äyttelär. Eş xaqlarınıñ tübän buluı häm küp kenä mäktäplärdä uzğan yılnıñ noyäberennän birle eş xaqları tülänmäw. “EдиHaя Poccия” digän firqä xökümätkä qatı süzlär äytep, şuşı eş xaqların tülätterergä alına ikän. Soñraq, beraz bayıp kitkäç, uqıtuçılarnıñ eş xaqların arttıru mäsäläse dä qaralaçaq ikän. Şulay bulğaç, “EдиHaя Poccия” xalıqnıñ häm iñ berençe çiratta, uqıtuçılarnıñ nujaların belep, aların yaqlıy torğan firqä bulıp çığa. Saylawlar citkäç, uqıtuçılar bu märxämätlekne onıtmas. Tatarstanda ğına da mäğärif xezmätkärlärneñ sanı 80-90 meñ çaması. Ä uquçılar sanı yartı millionnan artıq. Alar barısı da «Berdäm Rusiä»gä kermäsä dä, cilneñ qayan iskänen, kemne yaqlarğa kiräklegen aldan belep torır. 62nçe mäktäpne ni öçen saylağannar disägez, ul iñ ğadi, urtaça Rusiä mäktäbe ikän. Binası ör yaña tügel, bay cihazlar da kürenmi. Şulay da tärtip bar, 1.5 meñ bala uqıy anda. Pedsovetqa kilüçelär, yäğni Rusiädän häm Mäskäwdän kilgän qunaqlar klasslarğa bülenep, açıq däreslärdä qatnaştılar. Tatarstannıñ mäğärif ministrlığı häm Qazan şähäreneñ Aviatözeleş rayonı mäğärif bülege bu çaranı ütkärügä zur köç salğan häm küñelle, şul uq waqıtta citdi meropriätie kilep çıqqan.
Uqıtuçı Nina Xakimova rus tele däresendä uquçılar itep, parta artına älege ministrlarnı häm prezident wäkillären utırtıp, alarğa “peбяTa” dip möräcäğät itte häm ğibrätle genä däres birde. Citäkçelär däresne añlağannardır. İñ töp däres şul: “EдиHaя Poccия”neñ Tatarstan bülege yoqıdan uyanırğa cıyına. Şuşı firqäneñ V.Volodin citäkçelegendäge tağın ber törkeme Penza ölkäseneñ ber awılına barıp, sıyırlar bäylängän ferma binasın qaradılar, mögezbikälärne sıpırdılar, sıyır sawuçılar belän söyläştelär. Awıl xezmätkärläre nindi partiäneñ xakimiät başında bulaçağın häm eş xaqların kemnär aşa tülätterü mömkinlegen onıtmas. Qazandağı Pedsovetta qatnaşuçılar Rusiä xökümätenä zur häm bik citdi möräcäğät qabul ittelär. Mäktäpne, uqıtuçılarnı qäderlärgä, kiläçäk turında uylarğa täqdim itelä bu möräcäğättä. Turıdan-turı Kremlgä çaqırıp sügäse urınğa xalıq arasınnan, partiä awızınnan işetterelgän taläp ütemleräk bulır, dip uylarğa qala.
Mondıy populyar ğämällärne televizor aşa kürgäç, başqa firqälärneñ säyäsi texnologlarınıñ yöräkläre çänçep quyğandır. Alar könçeleklärennän nişlärgä belmägännärder. Saylawçılar küñele öçen köräş ciñel bulmayaçaq.


text:
«İñ tıynaq radio»ğa -- ber yıl
Bügen FM 100.5 yışlığında eşläwçe “Tatar radiosı”na 1 yıl tuldı. Milli matbuğat bu mini yubileyğa iğtibar itte, buğay. Ä inde “Tatar radiosı” bu waqiğanı kinänep bilgeläp ütä. İrtännän DJ-lar radiotıñlawçılar belän viktorinalar uzdırdılar, alardan küñellärenä xuş kilgän kompliment-qotlawlar qabul ittelär. Şimbä kiç Kamal teatrı qarşındağı mäydanda “Tatar radiosını”ñ general' sponsorı yärdäme belän älege radionıñ tuğan könen bilgeläp ütärgä cıyınalar. Biredä sänğätkärlärneñ çığışı, qotlawlar, cır-biyü mul bulaçaq. Bäyräm kiçäse Salawat häm Zölfät çığışları belän tämämlanaçaq. Süz uñayınnan, Zölfät ber yıl elek “Tatar radiosı”na bağışlap gimn yazğan ide. Äytergä kiräk, “Tatar radiosı”nıñ berellıq eşçänlege komplimentlarğa layıqtır. Anda milli köylär dä, xäbärlär dä, tok-şoular da yañğırap tora. “Tatar radiosı” qolaqnı yalıqtırmasa da, iğtibar belän tıñlawçı anıñ tapşırularında “Russkoe radio” çalımnarın nıq sizemlilär. Qayber tapşırular DJ-larnıñ tieşle däräcädä äzerlänmiçä efirğa çığuları, üz radioların ifrat däräcädä kükkä çöyüläre, oşbu radioda yış yañğırıy torğan “Bez iñ tıynaq radio” digän reklamağa turı kiläme ikän?


text:
Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili il başı bulıp saylanğaç berençe tapqır Mäskäwgä kilde. Räsmi säfären ul Mäskäwdä Xalıqara Mönäsäbätlär İnstitutında studentlar belän oçraşudan başladı. Saakaşvili, irtägä, Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän söyläşülär Gruziä-Rusiä mönäsäbätlärendä yaña çornı başlar, digän ömeten belderde.
İke il arasındağı mönäsäbätlär Rusiäneñ haman da Gruziädä sovet çorınnan qalğan xärbi bazalarnı qullanuı häm Abxaziädäge suğışçılarnı yaqlawı belän bozılğan ide. Rusiä üz çiratında Gruziäne – üz cirlärendä çeçen suğışçılarına sıyınu birüdä ğayepläp kilde.


text:
Ul Anotolıy Kopsov. Kopsov 1992nçe yılda premer itep bilgelänep, ike yıl eşläw belän qanun bozuda ğäyeplänep, urınınnan buşatılğan ide. Ul tupas räweştä torlaq qanunın bozuda ğäyeplände. Mäğlümat çaraları anıñ byüdjet isäbenä kottedj tözüe turında çañ suqtı. Xurlıqlı räweştä eştän alınğan keşeneñ zur wazıyfağa bilgelänüen respublika xäbärdarlıq çaraları Başqortstannıñ zur qazanışı kebek sürätli.
Başqortstan başqort telen häm mädäniäten yaqlaw öçen Mäskäwdän aqça ömet itä. Respublikanıñ Mädäniät häm milli säyäsät ministrlığı Rusiäneñ Töbäklär üseşe ministrlığına möräcägät itte. Anda “Rusiä Federätsiäse başqortları” isemle federal programma qabul itü mäsäläse kütärelä. Şundıy uq isemdäge respublika programması da qabul iteläçäk. Anıñ ölgesen saylap alu öçen xökümät komissiäse oyıştırıldı.
Mönir Wafin, Ufa


text: Mäskäw -- Quşma Ştatlar däwlät sekretare Condoleezza Rice bügen Kremldä Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän oşraştı. Oçrağuğa qädär Exo Moskvı radiosına birgän äñgämäsendä ul Rusiädä bäysez mäglümät çaraları kübräk bulırğa tieş digän süzlär äytte. Sişämbedä Mäskäwgä kiler aldınnan Rice, Kremlneñ mäglümät çaraları östennän kontrol urnaştıruına borçıluın belderep, bu mäsäläne Putin aldında kütäräçägen äytkän ide. İrtä belän Tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov belän oçraşuında, Rice Rusiäne "strategik partner" dip atadı häm törle ölkädä xezmättäşlek itergä çaqırdı. Bu Rice'nıñ däwlät sekretare wazifasında Rusiägä berençe kilüe. Säfär barışında AQŞ prezidentı George Bushnıñ Mäskäwgä bulaçaq vizitına äzerlek tikşerelä. Bush May ayında Nazi Germaniäsen ciñügä 60 yıl tulu uñayınnan ütäçäk çaralarğa kilerä cıyına.


text:
- Azerbaycan Türk Edebiyatı (1)
Azerbaycan Türk Edebiyatı, Yazılı Türk Edebiyatı, Bengütaş Edebiyatı, Uygur Edebiyatı, Karahanlı Devri Türk Edebiyatı, Azerbaycan Türk Edebiyatına Genel Bakış, Azerbaycan Türklerinin Halk Yaratıcılığı, Azerbaycan Eski Türk Edebiyatı, Azerbaycan Aşık Edebiyatı, Azerbaycan Türk Edebiyatı,1920 Yılına Kadar, Yakın Dönem Türk Edebiyatı,1920'den günümüze kadar, Güney Azerbaycan Edebiyatı
- Kazakistan Türk Edebiyatı (6)
Kazak Halk Edebiyatı, Çiftçilik ve Hayvan Şiirleri, Yar-Yırlar, Düğün Şiirleri, Övgü ve Yergi Şiirleri, Oyun Şiirleri, Tekerlemeler, Ninniler, Bilmeceler, Atasözleri,Deyimler, Masallar, Konuşma Ustalığı Örnekleri, Yiğitlik Destanları, Kazak Yazılı Edebiyatı, Eski Devir Edebiyatı, -Alp Er Tunga, -Bahadır Şuv, -Oğuz Kaan Destanı, -Orhun-Yenisey Kitabeleri, -"Kodeks Kamonikus," -Korkut Ata, -Mahmut Kaşgari, -Yusuf Balasagunlu, -Hoca Ahmet Yesevi, -Ahmet Yükneki, -Süleyman Bakırgani, -Ozan Ketbuğa,
- Kıbrıs Türk Edebiyatı (3)
Kıbrıs Türk Edebiyatı, Kıbrıs Türk Halk Edebiyatı, Kıbrıs Türk Halk Edebiyatı, Masallar, Efsaneler, Hikayeler, Atasözleri, Türküler, Tekerlemeler, Fıkralar, Latifeler, Kıbrıs Yazılı Türk Edebiyatı, Osmanlı Dönemi, Müftü Hilmi Efendi, Kıbrıslı Aşık Kenzi, Müftü Mehmed Raci, Şem'i, Mehmed Derviş Efendi, Hacı Hasan Tahsin Bey
- Kırgızistan Türk Edebiyatı (3)
Mit, efsane, destan, masal, bilmece, atasözü, Cengiz Aytmatov, Manas Destanı
- Özbekistan Türk Edebiyatı (4)
masal, atasözü, mani, ninni, türkü, ağıt, alkış, kargış, bilmece, atışma, taşlama, sözlü halk tiyatrosu ,
- Türkmenistan Türk Edebiyatı (4)
destan, masal, atasözü, bilmece, türkü.Dede Korkut, Leyla İle Mecnun, Aşık Garip ve Şahsenem, Yusuf ile Züleyha, Köroğlu, roman, öykü, tiyatro, şiir ve deneme
Azerbaycan Türk edebiyatı, Kazakistan Türk edebiyatı, Kıbrıs Türk edebiyatı, Kırgızistan Türk edebiyatı, Özbekistan Türk Edebiyatı, Türkmenistan Türk Edebiyatı


text:
Deputattar töbäk başlıqtarına möräjäğät itä
Başqortostan parlamentınıñ bögöngö ultırışında Däülät yıyılışı Qoroltayźıñ il töbäktäreneñ däülät vlastärenä möräjäğäte qabul itelde. Bıl möräjäğättä Başqortostan deputattarı töbäktärźä başqort tele uqıtılğan mäktäptärźeñ yabılıuına borsolou belderä. Bıl mäsäläne täü başlap Bötä donya başqorttarı Qoroltayı kütärep sıqqaynı. Tik bögöngö möräjäğätte qabul itkändä ularźı parlament ultırışına la saqırmağandar, möräjäğätte yaźğanda la qıśıldırmağandar. Töbäktär başlıqtarına häm ildeñ mäğarif ministrı Andrey Fursenkoğa töbäp yaźılğan borsolou qağıźın Däülät yıyılışı- Qoroltayźıñ mäğarif, fän komitetı, mäźäniät häm Milli säyäsät, mäğarif ministrlığı belgestäre äźerlägän. Bötä donya başqorttarı Qoroltayı başqarma qomitetı başlığı Rumil Aźnabaev Azatlıq radiohı xäbärseheneñ horauına oşolay tip yauaplanı.
Başqortostan parlamentı ağzaları möräjäğätendä äyteleüensä, deputattar federal häm töbäk däülät xakimdarınıñ küp millätle Räsäyźä här xalıq mänfäğättären xästärläü, Milli säyäsät buyınsa alıp barğan eştären xuplay. Şul uq vaqıtta huñğı mäldärźä ildeñ başqorttar küpläp yäşägän töbäktärendä başqort mäktäptären yabıu modağa kergän. Respublika parlamentı Räsäyźä yäşägän başqort xalqı ösön ayırıusa auır bulğan oşo mäsälälä töbäktär deputattarınıñ qıśılıuın horay.


text:
Küptän tügel bezneñ efirda Räşit İmaşev çığış yasağan ide. Qazanda icat itüçe başqort wäkile Räşit İmaşevqa şuşı könnärdä Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev «Tatarstan xalıq rässamı» digän isem birelü turında diplom häm medal' tapşırdı. Näq şuşı könnärdä Tuqay muzeenda Räşit İmaşev äsärläre kürgäzmäse açıldı. Kürgäzmädä tatar häm başqort xalıqlarınıñ tanılğan icat ähelläreneñ portretların kürergä bula. Anda Gabdulla Tuqay, Xäsän Tufan, Mostay Kärim, Nacar Näcmi, Sälix Säydäşev, Sibğät Xäkim, Ğarif Axunov, Zahir Xäbibullin, Näcip Cihanovlarnıñ portretları bar. Kürgäzmä açılğanda nindi xis toydığız digän sorawğa, ul menä niçek cawap birde:
Ğorurlıq xise toydım, häm Tatarstan xökümätenä räxmät äytäse kilä. Tağın da yaña äsärlär tudırırğa kiräk digän fikerdä qalam.


text:
Berzäm Räsäy ağzahı Räximov menän osraştı
Respublika prezidentınıñ matbuğat xeźmäte osraşıuźa Başqortostandıñ Räsäygä quşılıuına 450 yıl tulıuğa bäyle mäsälälär tikşerelde tip xäbär itte. Mortaza Räximov äytewensä, yubileyğa äźerlek respublikanıñ artabanğı üźeşe ösön kiñ mömkinlektär asa. Yubileyğa tiklem Başqortostanda küñel asıu ösön obyekttar ğına tügel, torlaq töźöüźe lä arttırıu qarala. Xökümät premer ministrı Rafael Baydäwlätov äytewensä, 13 qalala häm rayonda torlaq töźöü kämegän. Uñaylı torlaq yal itew ösön dä, eşläw ösön dä, tatıu ğäilä töźöü ösön dä bik möhim. Respublikanıñ torlaq töźöü kompleksı aldında 2010 yılğa tiklem 2 million kvadrat metr torlaq tözü burısı tora. Torlaq xaqın arzanaytıu buyınsa respublikala iñ yuğarı kimäldä inde küptän höylänelä. Ämmä bıl yähättän ber nimä lä eşlänmäy.


text:
22 yül könne Başqortstannıñ Ädäbiät, sänğät häm arxitektur ölkäsendä 2004 yılğa Salawat Yulayıv isemendäge däwlät bülägenä däğwa itüçelärneñ isemlege bäyän itelde. Bıyıl älege yuğarı isem öçen köräşkä 11 keşe konkursqa ütkärelgän. Alar arasında yazuçılar da, artistlar da, rässam – sqülptorlar da bar. Şunısı da iğtibarğa layıq – bu yulı Salawat Yulayıv isemendäge märtäbäle büläk öçen däğwaçılar arasında tatar millättäşlärebez dä bar. Kürenekle kompozítor Nur Dawtov belän talantlı rässam İldar Ğayanov ta bar. Konkursta qatnaşuçılar eşläre xaqında materiallarnı premí buyınça qömitet bu yılnıñ 15 sentäberenä qädär qabul itä.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Küptän tügel Rusiä eçke eşlär ministrlığı qabul itkän maxsus qanun buyınça, bayraqlı nomerlı 1600 maşinadan 625, türälärneñ açı tawışlı, zäñgär mögezle 7500 timer atları 1000gä qalırğa mömkin. Rusiä Däwlät Duması räise Boris Grıyzlov şuşı könnärdä ük deputatlarnı yörtüçe maşinalardan mayaqların, maxsus nomerların aldırtırğa wäğdä birgän. Tatarstanda mayaqlı, bayraqlı maşinalar belän yörüçe deputatlar yuq diärlek. Bezgä bu xaqta Tatarstan däwlät şurası deputatı Röstäm Zakuanov citkerde. Ul şulay uq maxsus qanun nigezendä mayaqlı, qıçqırıp yörüçe timer atlarnı kimetügä dä deputat bularaq üz fikerlären äytte:
- Deputatlar häm başqa waq türälär ğadi xalıq belän ber däräcädä yulda yörülärenä min qarşı tügel. Yul iminlege xäräkäten tä'min itüçelärneñ dä baş-baştaqlıqların kürerlär. Ä menä prezident, xökümät başlıqlarınıñ maşinalarında mayaqlar kiräkter ul, çönki eşläre tığız, här cirgä ölgerergä kiräk. Ä bezneñ Däwlät Şurası deputatlarınıñ avtomobillärendä maxsus utlar da, tawış çığaru caylanmaları da, bernidä yuq. Ğädäti keşelär, başqala xalqınıqı şikelle maşinalarda, şundıy şartlarda yöribez.
Deputatlar mayaqlı maşinalar bulmağaç eşlärenä baru qıyın bulmas mikän digän sorawğa Röstäm Zakuanov:
- İrtäräk çığarlar!
Bu Tatarstan däwlät şurası deputatı süzläre buldı. Mäskäw türäläreneñ zäñgär mögezle maşinalarınıñ mögezlären qısqartsalar, Tatarstanda, Qazanda bu yaqtan xällär niçek ikän soñ? Kemnär bezneñ maxsus tawışlı, utlı maşinalar belän yöri ala, kemnär yaramağan kileş yöri? Şundıy sorawlar belän bez Tatarstannıñ eçke eşlär idäräsenä möräcäğät ittek. Eçke eşlär ministrlığınıñ yul xäräkäte iminlege däwlät inspeksiäse idäräsennän Güzäl Täxävetdinova söyli:
- Bezdä Tatarstan respublikasında mondıy problema anıñ xätle qatlawlı tügel. Eçke eşlär ministrlığı prikazı buyınça mayaqlı maşinalarda yörergä prezidentqa, premyer-ministrğa, däwlät şurası räisenä röxsät itelä. Şuña östäp “aşığış yärdäm”, yanğın sünderüçelär kebek 11 oyışmağa andıy maşinalar belän yörergä yarıy.
Sez Tatarstannıñ yul xäräkäte iminlegen tä'min itüçelär idäräse wäkile Güzäl Täxävetdinovanı işettegez. Ul şulay uq üz beldekläre belän maşinalarına mayaqlar quyıp yörüçelär barlığın äytte. Andıylarnı mayaları belän bergä totsalar, maşina yörtü tanıqlığı şunduq alına ikän. Rusiä sotsiologları şuşı uñaydan xalıqtan soraştıru uzdırğannar. Sorawnı alar “Kemnärneñ maşinalarında maxsus tawışlarnı, yaqtırtqıç utlarnı qaldırırğa? - dip quyğannar. 80% xalıq “aşığıç yärdäm” maşinasında, 76 yanğın sünderüçelärdä, 54 protsent xoquq saqçılarınıñ timer atlarında mayaqlar bulsa yarıy digän. Yulda yöregändä östenlek bulsın dip prezidentlar öçen 15, deputatlar öçen 2, gubernatorçalarğa 1 protsent qına xalıq tawış birgän.
Röstäm İsxaqi


text:
Ufada tatar uquçılarınıñ respublika olimpiadası tämamlandı
Ufada tatar tele häm ädäbiäte buyınça yıl da uzdırıluçı respublika olimpiadası tämamlandı. Öç kön buyı barğan bu bäygedä respublikanıñ barlıq rayonnarınnan da diärlek 170TәH artıq tatar uquçısı qatnaştı. Balalar tatar tele häm ädäbiäte buyınça törle sınawlar tottı. Başqortstan däwlät universitetınıñ tatar tele kafedrası möğallimnäre oyıştırğan olimpiada respublikada tatar telen häm ädäbiäten uqıtunıñ tieşle däräcädä quyılğanlığın kürsätte. Monı şuşı bäygedä qatnaşuçılarğa bäyä birgän sigez keşedän torğan jyuri äğzaları ışanıp äytä.Ufada tatar tele häm ädäbiäte buyınça respublika olimpiadası yomğaqları xaqında Başqortstan däwlät universitetı möğallime Ramil Miñneäxmätov söyläde. Şulay itep, bıyıl da Başqortstanda tatar tele buyınça respublika olimpiadası ütte häm anda başqa yıllardağıdan da kübräk uquçı qatnaştı. Ämma tatar tele uqıtuçıların aldağı yıllar borçıy. Berniçä yıldan mondıy bäygelärneñ ütmäyäçägen yäki ütsä dä, anda bik az bala qatnaşaçağın farazlıy tatar tele uqıtuçıları. Ni öçen digändä, küp urında bıltır tatar tele urınına başqort tele häm ädäbiäte uqıtıla başladı. Dimäk, ul mäktäplärdän aldağı un yıl eçendä tatar tele olimpiadasına kilüçelär bötenläy dä bulmayaçaq.


text:
Xäbär itüyebezçä , militsiä xezmätkärläre şähärdä çistartu eşläre ütkärgän ide. Alar anı berniçä militsiä xezmätkäreneñ yäşlär tarafınnan tuqmaluı säbäple profilaqtik çaralar dip añlattı. Militsiä tarafınnan zıyan kürüçelärneñ ğärizäların qaraw däwam itä. Bu turıda respublika prokurorı urınbasarı Ramil İsqujin xäbär itte. Anıñ süzlärenä qarağanda , 150 keşedän soraşu ütkärelgän , şularnıñ 35ñ zıyan kürüe açıqlanğan.İsqujin alarnıñ barısınıñ da militsiä qulınnan zıyan kürmägän buluın da äytte.
Başqortstan Eçke eşlär ministrlığınıñ matbuğat üzäge başı Ruslan Şäräfetdinov Blağoweşçen xälläre matbuğatta küpertelep yaqtırtıla digän uyda.Ul ministr Rafael Diwayıvnıñ da şundıy fikerdä toruın äytep , andıy xäbärdarlıq çaralarınıñ mäxkämägä bireläçägen belderde.Uzğan yıl ministrlıq şundıy eşlär buyınça 15 mäxkämä utırışında ciñügä ireşep , 200 000 sum aqça tülättergän ide. Ministrlıq tağın 25 mäğlümat çarası östennän mäxkämägä ğärizä äzerlägän.


text:
Saylawlarda demokratlarnıñ ciñüe AQŞ tışqı säyäsäten üzgärterme?
Kongress saylawları näticäläre Quşma Ştatlar tışqı säyäsätenä nindi yoğıntı yasıy ala? AQŞnıñ Qıraqtağı säysäten üzgärtäçäkme? Londondağı strategik tikşerenülär institutı belgeçe Dana Allin şuşı sorawlarğa cawap birde
Bu il küläm saylawlar buldı, başqa Kongress saylawları kebek tügel, bu böten il saylawları buldı häm uylawımça, Bush säyäsäte mäsäläsendä referendum buldı. Tışqı säyäsät prezident köntollegendä tora, ämma bu xäl aldağı 2 yılda ğına şulay bulaçaq. Demokratlarnıñ Wäkillär pulatında pozitsiäläre köçle bulsa häm alar Senatnı da uz qullarına töşersä, bälkem, alğa taba Quşma Ştatlar tışqı säyäsäteneñ salmagraq buluın kürersez.
Sez moña misallar kiterä alasızmı?
Mäsälän, Respublikannar firqäse başlığı häm prezident saylawlarına mömkin nämzät Jonh McCain 2008 yılda Prezident itep saylansa, Kongress demokratlar qulında qalsa, McCain Kongress belän eşli häm salmağraq tışqı säyäsät tözi, häm bu başqa möhim mäsälälärgä tarala, mäsälän dönyanıñ cılınu mäsäläsenä yäki xärbi torqınnarğa mönäsäbät mäsäläsänä dä.
Quşma Ştatlarnıñ Ğıraqtağı säyäsätenä täesir itä alamı bu?
Ğıraq mäsäläsendä üzgärü bulmasqa mömkin, ämma Quşma Ştatlarnıñ gomum tışqı säyäsätenä täesir itä.
Ğıraq turında tulıraq äytä almıysızmı, moña saylaw näticäse täesire bula alamı häm Washingtonıñ Yevropadağı partnerları Bushnıñ Ğıraq säyäsäten niçek küz aldına kiterä?
Yevropanıñ Ğıraq säyäsäte yuq, bu Amerika säyäsäte, Yevropalılar, Ğıraqta xällärneñ naçarlanuına şöxbälänä, ämma bu mäsälä alarnıñ qulında tügel. Yevropalılarnıñ berse dä, Ğıraqta närsä eşlärgä kiräk, dip aqıllı cawap birä almıy, häm Quşma Ştatlarğa närsäder üzägetergä kiräk dip äyterlek säbäp yuq.
Saylaw nätciäläre NATOnıñ Äfğänstandağı säyäsätenä yoğıntı yasarmı?
Terror bellän suğışta Yevropalılar qatnaşqan ölkä, ul Äfğanstan. Anda xäl yaxşırırğa ciyınmıy. Ğıraq kebek naçar tügel, ämma bu NATO öçen bik zur sınay bulırğa oxşıy. Läkin bu Atlantikara kileşmäwçenlekkä säbäp tügel, barı näticälelek mäsäläse genä.


text: Quşma Ştatlarnıñ maxsus köçläre Äfğanstanda, Taliban häm Äl-Qaidä suğışçıları dip sanalğan 12 keşene totqarlağan. Amerikan xärbiläre äyütençä, tawlı Uruzğan töbägendä häm Bagran üzänlegendä, raketalar belän qorallanğan 25-läp keşeneñ küçep yörüwe küzätelgän. Amerikan oçqıçları bu töbäkne bomba utına tottı. 8 sägät barğan operatsiädä Dania oçqıçları da qatnaşqan. Gelmand töbäge räsmiläre äytüençä, bu xöcüm waqıtında 17 keşe xäläk bulğan. Bu keşelär cirle xalıqmı, ällä suğışçılarmı, älegä bilgesez. Ber kön elek Bagran üzänlegendä Amerikan patrulena xöcüm yasalğan ide. Bügenge operatsiä şul säbäple ütkärelde.


text: Mäskäw -- Xalıqara Tribunalnıñ, Slobadan Miloşeviçqa däwalanu öçen Mäskäwgä barırğa röxsät birmäwenä, Rusiäneñ Tışqı eşlär Ministrlığı ükeneç belderde. Räsmi Mäskäw Miloşeviçnı däwalağannan soñ Haag'qa qaytarırğa wäğdä itkän ide. Xalıqara mäxkämä belderüençä, ul Miloşeviçnı Mäskäwgä cibärü öçen citdi nigez kürmi, häm dä Rusiägä kitkän oçraqta anıñ kire qaytuına şik belderä. Yugoslaviäneñ elekke prezidentı Slobadan Miloşeviç 90-nçı yıllarda Bosnia, Kosovo, Xorvatiädä suğış cinäyätläre qıluda ğäyeplänä.


text:
Tatar-başqortlar suğış qırlarında: Prof. Dr. Nadir Däwlät (VII öleş)
Berençe dөnya suğışı waqtında Russiә armiәsendәge tatar, başqort hәm qırım tatarları, xәtta başqa azçılıq millät wäkilläre - dezertir, әsir yaki immigrant sıyfatında Anatoliәgä kilep tөşәlәr. Berençe tөrkemne Ğosmanlı dәwlәteneŋ kөnçığış çiklәre tirәsenә urnaştırılğan rus xәrbi büleklerendä xezmәt kürgendä, şuşı büleklerden tөrekler safına küçkennär, yağni dezertirlar täşkil itä. İkençe tөrkemne isә Tөrek yaki German frontlarında kөrәşkendä xәrbi әsirlekkä tөşkennär teşkil itä. Ğosmanlı burokratiәse hәm diplomatları bolarğa “Üsera-yı Muhacirin”, yağni immigrant әsirler digen isәm birә. Өçençe tөrkemne isә Russiәdәge watandaşlar suğışı waqtında ciŋelgen aqlar armiәlәrendә xezmәt itep tә, Tөrkiәgә sıyınğannar täşkil ite.
Rus armiәsendä qoral astında bulğan çaqta Anatoliәgä qaçqan ğäskәrlәrneŋ şuşı awır qararnı aluları өçen ike faktor, sәyәsi hәm ekonomik faktorlarnı kürsәtergә bula. Rus armiәsennәn Ğosmanlı dәwlәtenә qaçqannar birgәn mәğlümәtlәrgә kürә, Rus armiәsendә azıq-tөlekkә qıtlıq bula, xezmät xaqları tülenmi, iŋ waq sıltaw belәn zolım dәrәcәsendә basım yasala. Menә şundıy sәbәplәr arqasında 1911-1914-nçe yıllarda 200 Rus soldatı Tөrkiәgә sıyına. Şuşı dezertirlarnıŋ küpçelegen dä Qazan Tatarları tәşkil itә. Rus armiәsennәn Anatoliәgä qaçqannar өç ayrım yul belän kilgännär. Berençe tөrkemdәgelәr dingez yulı aşa Suhumidan Qaradiŋgez yar buyı şәhәrlәre Giresun belәn Trabzonğa, ikençe hәm өçençe tөrkem isә cir yulı belän Tөrek çigen ütep kerep, Trabzon belәn Erzurumğa kilep tөşkәnnәr. Sıyınu talәp itüçelәrgә Ğosmanlı watandaşlığı birelgәn. Alar Tөrkiәneŋ tөrle urınnarına urnaştırılğan.
Ğosmanlı arxivlarınnan çiyılğan mәğlümәtlәrgә kürә, 1-nçe dөnya suğışı waqtında Ğosmanlı dәwlәte, berektәşlәre Almaniya häm Avstriye belәn tөzelgen kileşüler nigezendә alarnıŋ xәrbi әsirler lagerlarında totılğan mөselman hәm tөrki ğөskәrlәrne Tөrkiәgә kiterte başlıy. Kileşügә kürә şuşı xәrbi әsirlerneŋ qulında hөnәre bulğannar, hөnәrle keşelәrgä qıtlıq bulğan rayonnarğa urnaştırılırğa uylanıla. Eçke eşlәr ministırlığı şuşı maqsat belәn rayonnarğa mөrәcәğәt itep, nindi hөnerdә niçä keşe kirәk dip sorıy. Hөnәrlәre bulğan xәrbi әsirlәrgә tieşle kibet, eş qoralları hәm kredit birü tәrtibe kiterelә. Monnan tış şundıylarnıŋ tol xatın yaki yәtim qızlar belәn өylәnü ixtimalı da dәrtlәnderelә. . Germaniәdän kilgän mөselman әsirlärenä biş yıl Tөrkiәdä yәşәmägän kileş Ğosmanlı watandaşlığı birelә. Almaniәdәn tış, Avstriә belәn Romaniәdәn kiterelgәn mөselman әsirlerneŋ telәgәnnәrenә dә Ğosmanlı watandaşlığı birelep, alar Anatoliәneŋ tөrle urınnarına urnaştırıla.
Tarixi mәğlümәtlәrgә kürә, xәrbi әsirlәrneŋ berәre Avstriye belәn Afganistan, 8-e Fransuz, hәm 662-se Rossiә watandaşı bula. Rossiә watandaşarı - Batum, Tөrkistan-Urta Russiә, Tiflis, Dağıstan, Qırım hәm İdel-Ural tirәsennәn bulğannar tәşkil itә. Şuşu әsirlerneŋ küpçelegen dә Qazan tatarları, başqortlar belәn qırım tatarları tәşkil itә. Ğosmanlı watandaşlığına qabul itelgen mөselman xәrbi әsirlәre 18 yeştän alıp, 55 yәşkәçә bula. Ğosmanlı watandaşlığına küçkәn bulsalar da, Tөrkiәdäge Rus diplomatları alıp barğan tәsirle propogandaları arqılı qayber elekke mөselman әsirler kire ilgä qaytu өçen mөrәcәğәt itәlәr. Şundıylar, üzlәrenә birelgәn kreditlar hәm yortları qullarınnan alınıp, İstanbul Üzäk Komandirlığına tapşırıla hәm Russiәge ciberelde.
Ğosmanlı dәwlәte suğışqa qadär Russiә belәn nizaq çığarmıyça dezertirlar mәsәlәsen üze çişәrgә tırışa. Ә Russiә belәn turıdan turı qorallı bәreleşkә kergәç isә bu yulı әsirlekkä tөşkän mөsleman soldatların Anatoliәneŋ tөrle rayonnarında urnaştıru säyäsäte alıp bara. Nindi dä bulsa hönär belgän äsirlär , şundıy hөnärgä qıtlıq bulğan rayonnarğa cibәrelә. Arxiv materiallarınnan ciyılğan mәğlümәtlәrgә kürә, Tөrkiәgә sıyınğan yaki başqa urınnardan kiterelgәn mөselman xәrbi әsirlereneŋ tulay sanı meŋne bik aşmağan.
Әmma bu turıda әlegә Ğosmanlı arxiv materiyallarınıŋ hәmmәseneŋ өyrenelep betkәne yuq. Nigә disәgez - tik ber Aziә Batalionı belәn Germaniyädän Tөrkiәgә kilgen soldatlarnıŋ sanı ğına da meŋne aşa. Ğosmanlı arxivlarında millionlağan dokument bar hәm şularnıŋ ele zur өleşe katologlarğa salınmağan bulu sәbәple bu turıda tөgәl mәğlümәt ciyu baytaq qıyın. Şiksez fänni tikşerenülәr dәwam itkәn sayın bu turıda yaŋa faktlar da çığacaq.
Әmma ber nәrsә mәğlüm Russiә armiәse saflarındağı mөselman ğөskәrlәr forsat tapqan sayın Tөrkiәgә sıyınğannar. Bu tik ğaskәrlәr өçen genә tügel, ә sivil mөselmannar өçen de şulay bulğan. Bügenge kөndä Tөrkiәdä tөrle çorlarda Tөrkiәgә kilep sıyınğan tөrle mөselman xalıqlarınıŋ wәkillәre bar Alarnı tөrki mөselmannar, hәm tөrki bulmağan mөselmannar dip ike kategoriәde tikşerergә mөmkin. Tөrkilär arasında berençe urınnı Qırım Tatarları ala. Monnan tış Üzbәk, Qazaq, Qırğız, Tatar, Başqortlar da bar. Ә tөrki bulmağan mөselmannar arasında Kavkaz xalıqları berençe urınnı alsa, Alban, Bosniәle kebek Balkan xalıqları da küp. Tabiği Balkannardan sıyınğan tөreklәrne şul isәpkә kertmibez. Başqa süzler belәn әytkәndä Tөrkiә tarixnıŋ tөrle çorlarında başta tөrkiler, soŋğaraq isә mөselmannarnıŋ sıyınu urnı bulğan. Xәtta bügenge kөndä dә şundıy xәllәr dәwam itә.
Kiläse tapşıruıbızda 1-nçe dөnya suğışı çorında Ğosmanlı dәwlәte safında kөrәşkәn Tatar-Başqort yaki Aziә Batalionınıŋ yazmışı turında mәğlümәtlәr tapşıraçaqbız.


text:
Washington: "Üzäk Aziädän kitü Şanxay törkeme tügel, ikeyaqlı kileşülär eşe"
Sişämbedä Şanxay xezmättäşlek oyışması oçraşuında yañğırağan, töbäktäge amerikan ğäskärlären çığaru waqıtı bilgelänergä tieş digän öndämäne Amerika Quşma Ştatları kire qağa. Washington fikerençä, terrorğa qarşı köräş qısalarında kürelgän şuşı çara fäqät ikeyaqlı kileşülär nigezendä genä xäl itelä ala. Rusiä, Qıtay, Üzbäkstan, Qazağstan, Qırğızstan häm Taciqstan kergän Şanxay törkeme urtaq belderüendä, Äfğanstanda inde qatı bäreleşlär barmıy, şuña da amerikannar Üzäk Aziädän kitä ala digän işarälär yasağan ide.
Audio, İslam Kärimov
Üzäk Aziädäge totrıqlılıqqa yanawçı köçne Üzbäkstan prezidentı isemläp atamasa da, Astanä oçraşuınıñ urtaq belderüendä päyda bulğan süzlär moña şik qaldırmıy - anda "Äfğanstanda terrorğa qarşı äwzem köräşneñ tämamlanuı säbäple, Şanxay xezmättäşlek oyışması illäre anı alıp barğan berektäşlekneñ, yäğni Könbatışnıñ, töbäktä äle küpme qalaçağın häm andağı illärdäge qorılmalarnı küpme qullanaçağın aldan belderep quyuı zarur" dip äytelä. Şanxay törkeme şulay itep Könbatışnıñ häm berençe çiratta Quşma Ştatlarnıñ, Üzäk Aziä illärennän kitüen taläp itä bulıp çığa. NATOnıñ xärbi nığıtmaları Üzäk Aziädä 11-nçe sintäbr waqiğälärennän soñ, Quşma Ştatlar Äfğanstandağı taliplärgä qarşı suğış başlarğa bulğaç päyda bulğan ide. Bügenge köndä alar ike - berse Qırğızstandağı Manas nığıtması, anda 1200-läp amerikan xärbie bar, ikençese - Üzbäkstanda Xanabad xärbi-hawa alanı, ul nigezdä xärbi oçışlar öçen yardämçel ber urın bulıp tora. İke nığıtma da qısqa ber çorğa ğına dip qorılsa da, amerikannar da, qabul itkän yaq ta ul çornıñ küpmegä suzılaçağın kütärmäde. Şanxay xezmättäşlege oyışması belderüendä bu mäs''älä xäzer berençe märtäbä qalıqtı diärgä bula. Läkin Washington moña şunda uq cawap qaytardı - däwlät departamentınıñ matbuğat wäkile Sean McCormack, Amerikanıñ Üzäk Aziädäge ğäskäri qatnaşuı "ikeyaqlı kileşülärdä qaralğan şartlar belän bilgelänä, ike il dä şul kileşügä anıñ här yaqqa da fayda kiterüe säbäple ireşkän ide" dip belderde. Amerikan ğäskärlären çığarunıñ häm cirle xärbi nığıtmalardan faydalanunı tuqtatunıñ Şanxay xezmättäşlek oyışması tügel, ä barı tik tieşle kileşü imzalağan ike ilneñ genä eşe buluına Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrlığı da işarä itä. Anıñ matbuğat wäkile Lawrence Di Rita:
Audio, Lawrence Di Rita
"Nığıtmalarnıñ eşen däwam itü-itmäw mäs''äläse barı tik üzbäk xökümäte qararına ğına bäyle" dip belderä Pentagonnıñ matbuğat wäkile Di Rita.
Kärim Kamal


text:
Könyaq Aziädä bulğan köçle cir teträwgä 2 atna tuldı
"Zilzilä başlanğaç uqıtuçı utırğan urınnarığızda qalığız, älegä şulay utıru yaxşıraq bulır dide. Ämma diwarlar cimerelgändä uquçılar qıçqırışa başladı. Min dä diwarlar astında qaldım. Minem bertuğanım kilep miña diwarlar astınnan çığarğa yardäm itte. Annan soñ min başqa uquçılarnı qotqarırğa bulıştım" dide Gul. Gul yäşägän Balakot şähäre cir teträwdän tulısınça cimerelep betkän diärlek. Xäzer isä kemneñ mömkinlege bar, yaqınlaşıp kilüçe salqın qıştan qaçır öçen sıyınır urın ezläp başqa urınnarğa kitä. Kimendä 51 meñ keşeneñ ğömeren özgän hälakät töbägendä meñnärçä keşe salqında, aç kileş utıra. Meditsina yardäme citmi. Berläşkän millätlär oyışması, ägär dä dönya tiz arada yardämne arttırmasa qorbannar sanı küpkä artırğa mömkin dip kisätte. Häm Paqstanğa yaña yardäm wäğdäläre kilä başladı. Comğa könne NATO Paqstanğa ber meñläp xärbien, şulay uq kiräk yaraqlar töyägän distäläp yök oçqıçın cibäräçägen belderde. NATO general sekretare Jaap de Hoop Scheffer "Bu NATO tarixında berençe märtäbä. Anda BMO qaçaqlar yuğarı komissionerınnan, NATO däwlätlärennän häm başqa illärdän ber meñ tonnadan artıq qotqaru kiräk yaraqları alıp barılaçaq" dide. Söğüd Ğärabstanı 130 million dollar, häm iñ küp yardämne Törkiä, 150 million dollar birä. Hälakät zonasına iñ berençe bulıp kilgän cit il citäkçese dä Törkiä premyer ministrı Recep Tayyip Erdogan buldı. Ul anda kiçä kilde. "Bezgä tuqtarğa yaramıy. Berençel yardäm belän genä tuqtarğa kiräk tügel. Bez üzebezneñ urta häm ozın möddätle burıçlarıbıznı da ütärgä tieş. İnfrastrukturadana alıp toraq mäs''äläsendä qädär" dide Erdogan. Balakotta isä yortlar mäs''läse genä tügel. Zilzilä andağı böten mäktäplärne dä yuq itkän. Hinanıñ uquın däwam itü öçen berdänber mömkinley Mansihra şähärendä qorılğan tirmä-mäktäp. Xäzer anıñ ğailäse dä aña mäktäpne tämamlaw mömkinlege birü öçen şul şähärgä küçärgä cıyına. Hinanıñ xıyalı kiläçäktä tabib bulu.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Raif Märdanov: Tatarlıq häm milli mäğnäne käläpüş-çitek, çäk-çäk häm öçpoçmaq belän genä çikläp qaraw zararlı
Matbuğat közgeseneñ bügenge çığarılışında bez sezne uzıp baruçı atnada dönya kürgän berniçä qızıqlı yazma belän tanıştırırbız. Alarnıñ berse – Watanım Tatarstan gäcitendä basılğan Asiä Yunısovanıñ Qotlı bulsın ğömer bäyrämeñ, dip atala. Anda avtor xäzer bik yış icat kiçäläre, yubileylar, tuğan könnär ütkärelü turında yaza. Bıyılğı Mädäniät häm sänğät yılında älege tema ayıruça aktual’ bulıp tora. Elek keşelärneñ dä, törle oyışmalarnıñ da yubileyları däwlät qararı nigezendä, bik sallı datalar uñayınnan ğına ütkärelsä, xäzer kiräkme-kiräkmime, layıqlımı- yuqmı – barısı da uzdıra, bäyräm itä, xätta ber yıllıqnı da yubiley dip, bilgeläp ütärgä tartınmıylar, digän fiker belän büleşä Asiä Yunısova. Şul uq waqıtta istälekle, tantanalı çaralarğa bik tä layıq, läkin inde arabızdan kitkän ädiplärebez çittä qalıp kilä. Yazmadan ber özek.
Bezgä, bälki, märxümnärneñ dataları tügäräklänep citüen kötärgäder dä, ul könnärne qazaxlar yäki başqortlar kebek zurdan qubıp, bu bäyrämnärdä här keşe qatnaşırlıq itep oyıştıru cayın tabarğadır. Kemder: «Küp bit alar», - diär. Şöker, küp şul. Respublikanıñ ber genä töbäge dä mäxrüm qalırlıq tügelŞulay uq ul üzeneñ yazmasında bıyıl bilgelänep ütäçäk ber olı yubiley turında da üz fikerlären citkerä. Süz şağir Musa Cälilneñ tuuına 100 yıl tulunı bäyräm itü xaqında bara. Cälilneñ şuşı yubileyına bağışlap törle örele-waqlı çaralar ütkärü yaxşı närsä inde älbättä, läkin nigä soñ Musa Cälil isemen yörtkän tatar opera häm balet teatrında fevral’ ayında ütäçäk Şalyapin isemendäge xalıqara opera festivaleneñ repertuarında Cälil operası da, librettosın Musa Cälil yazğan Altınçäç operası da yuq, digän soraw belän möräcäğät itä avtor Mädäniät ministrlığı wäkillärenä. Şuşındıy sorawlarğa cawaplarnı bez bergäläp taläp itärgä tieşter, digän fikerdä tora Asiä Yunısova.
Tatarstan yäşläre gäciteneñ 26 ğinwar sanında jurnalist Gölnara Sabirova isä tatar kitabı, döresräge tatar telendä basıla torğan balalar kitapları problemasına tuqtala. Bik matur, tösle, törle formada, külämle räsemnär belän yasalğan balalar kitapları arasında tatar tellelär yuğalıp qala, dip sanıy avtor. Kem bulırsıñ sin, bala, digän mäqäläsendä ul şuşı xälgä añlatmalar ezli. Monıñ öçen Gölnara Sabirova kitaplar satıla torğan kibetlärdä bula, satuçılar belän aralaşa, tatarstan kitap näşriäte wäkilläre belän söyläşä. Üzeneñ tatar telendäge balalar kitapları problemasına bağışlanğan yazmasın Gölnara Sabirova Bala qulına tottırırlıq qızıq kitabıñ da bulmağaç, nindi kiläçäk turında uylarğa mömkin, digän soraw belän tämamlıy.
Ä menä Tatar ile gäciteneñ 3 sanında dönya kürgän Prokrust yatağı yäki xalıq qäderleräkme, ällä balıqmı digän mäqäläsendä Raif Märdanov tağı da qatlawlıraq mä’sällärne kütärä. Ul xäzerge tormış, millät yäşäyeşe, global’läşü, anıñ arqasında kilep çıqqan problemalar, dönyaküläm standartlaştıru xaqında uylana. Cämğiätneñ, keşelekneñ yevropaça üseş yulı başqalarğa ürnäk buludan tuqtarğa waqıt, çönki zamanında yevropaça sivilizatsiä ürnägendä üskän illär xäzer krizis kiçerälär, bigräk tä ruxi ölkädä, dip sanıy avtor.
Avtor fikerençä, prokrustçılıq afäte böten tormışıbıznıñ astın öskä kiterde. Bu televidenie, mädäniät, sänğättä, köndälek tormışta da çağılış taba. Tatar xalqın da ul çitlätep uzmağan.
Dönyanı qaplap alğan «prokrustçılıq» säyäsäte bezneñ cirlekne dä biläp aldı. Tatar xalqına da bik tiskäre yoğıntı yasıy. Anıñ böten alımnarın häm çalımnarın yäşlärebez turıdan-turı üzläşterep barırğa kiräk dip belä. Böten dönya şundıy bulğaç, yänäse, «artta qalası»ları kilmi. Xökümät tä üz ileneñ kiläçägenä tökerep qarıy, tärbiäle, zihenle, añlı buın tärbiäläw belän şöğellänmiHäm älege problemadan çişeleş yulı itep, tatar xalqı üseşeneñ qibla-yünäleşen üzgärtergä, zaman afätlärennän yäşlärne saqlap qalırğa, xalqıbıznıñ äxlaqıy sıyfatların yuğaltmasqa çaqıra. Prokrust yatağı yazmasınnan tağı ber özek.
Dönyanıñ böten çup-çarın cıyıp, axmaqlıqların bez – tatarlar ürnäk itep alıp, tuzğa-yazmağannı qılanıp utırırğa tieş tügelder bit inde? Millätebez ğasırlar buyı kamilläşterep bezgä qädär ireştergän asıl sıyfatlarnı: äxlaq, tärtip-tärbiä, belem, çistalıq, yärdämçelek h.b. küz qarasıday saqlaw farız. Yuqsa, tatarlıq häm milli digän mäğnäne käläpüş-çitek, çäk-çäk häm öçpoçmaq belän genä çikläp qaraw zararlıMenä şundıy fikerlär citkerä uquçılarğa Räif Mardanov üzeneñ Prokrust yatağı digän mäqäläsendä.Gölnaz İlgizär


text:
Medvedevnıñ uzğan atnada Üzäk Aziägä säfären Mäskäw zur uñış dip bäyäläde. Yağulıq ölkäsendä ber nindi dä kileşügä qul quyılmadı. Säfärneñ uñışı närsädä ide?
“Rusiäneñ bu adımğa baruına tağın ber citdi säbäp bar. Qayberäwlär, Gazprom üz klientların qänägätländerä almıy, anıñ kiräk bulğan gaznı citeşterep cibärü köçe citmi, dip şiklänä başladı. Ägär dä alar törkmän yäki azäri ğazınıñ ber öleşen üzläreneke itä ala ikän – alar Rusiä ğazına ğına ışanmıyça, bu mömkinlekne qullanaçaq,” dide Milandağı belgeç Federiko Bordonaro.
Medvedev ber nindi dä kileşügä qul quymadı, alay da anıñ belän bergä barğan ere şirkät başlıqları säfärneñ uñışı turında belderde.
Baqıda prezident belän bergä Gazprom başlığı Aleksey Miller da bar ide. Ber ay elek Miller Azärbaycannan böten gaznı bazar bäyäsenä satıp alıp anı Rusiä aşa quarğa täqdim yasadı. Täqdim äle dä köçendä qala, Baqıdan cawap kötälär. Miller isä, jurnalistlarğa “Gazprom häm Azärbaycan azäri gazın satıp alu turında söyläşülär başlıy” dip belderde.
Ämma Azärbaycan gaz satu ölkäsendä Rusiäsez dä eşläp bulğanın belä. 1993 yılda Baqı-Tiflis-Cäyhan neft ütkärgeçe proyıqtını qul quyıp, Baqı Kaspiy töbägenä Rusiäne uratıp ütü yulların kürsätte.
Törkmänstanda söyläşülär tınıç häm törkmän qunaqçıllığına xas – “qunaqlarnıñ xäteren qaldırmaw” räweşendä uzdı. Rusiä prezidentınıñ yärdämçese Sergey Prixodko, törkmännär ber tapqır da Nabukko proyektı turında süz quzğatmadı, dip belderde. Nabukko – Gazprom proytktlarına köndäş bulğan Yevropa Berlege täqdime. Tözeleşne Qıtay finanslıy, proyekt tormışqa aşsa – törkmän gazı Qıtaynıñ könbatışına quılaçaq.
Medvedev Baqı, Aşğabad häm Astanada Rusiä, döresräge Gazprom belän eşläwneñ faydası turında söyläde. Yağulıq säyäsäte belgeçe Bordonaro däwam itä:
“Ägär dä Gazprom azäri häm törkmän ğazın kübräk alsa, ul anı kübräk sata da alaçaq. Häm bu – Trans-Kaspiy häm Nabukko kebek proyektlar yanında tağın ber mömkinlek bulır ide”, di belgeç.


text:
Rusiä türälären tarix bernigä öyrätmägän, alar üz tarixın buldırırğa teli
Rusiädäge täräqqiatneñ şomlı sovet yılların xäterlätkän totalitar çorğa kerep baruın kürsätüçe işarälär bu atnada da kürende, xörmätle tıñlawçılar. Mäskäwdäge mäğärif ministrlığı xäzer mäktäplärdä qullanılğan tarix däresleklären yañadan yazu kiräklege turında belderde. Rusiäneñ mäğärif türäläre tarixnı uqıtuda älegä watandarlıq xise citep betmi dip isäpli.
Audio, Yekaterina Kozlova
"Minem töp maqsatım - üz qaraşlarımnı taqmaw, uquçılarğa barı tik törle fikerlärne çağıldırğan mömkin qädär kübräk qaraşlarnı kürsätü. Şuşı yılğa qädär monı eşläw öçen däresleklär citärlek ide häm uquçılarğa saylaw mömkinlegen birep buldı. Bu üz çiratında alarğa tarix turındağı qaraşların kiñäytü mömkinlegen birä" di Mäskäwdäge tarix uqıtuçısı Yekaterina Kozlova. Ul telgä alğan törle däresleklärneñ berse bulıp İgor Dolutskineñ "İl tarixı, 20-nçe ğasır" digäne tora. Kozlova uñaylığın häm zamançalığın maqtap telgä alğan şuşı däreslek soñğı 10 däwamında qullanılıp kilde. Läkin xäzer ul äyläneştän töşep qalaçaq - Rusiäneñ Mäğärif ministrlığı Dolutski däreslegenä birgän elekke fatixasınnan waz kiçä. İlneñ Nikolay patşanı bärep töşerep Sovetlar Berlege tarqaluına qädär tarixın açıqlarğa tırışqan şuşı kitapnıñ här bülege uquçılarnı irekle fiker alışuğa etärgän törle sorawlar häm qarşılıqlı fikerlär bäyän itü belän tämamlana. Xäzerge Rusiägä bağışlanğan bülek azağında, bezdä çınnan da demokratiä urnaştımı digän soraw bar. Näq menä ul Mäğärif ministrlığındağı türälärgä oşamağan, alar anı "bar ütkänebezne, bar Rusiä xalqın mäsxäräläw" bulıp tora dip bäyäli. Tarixnı uqıtuda fiker qarşılıqlarınnan qurıqmağan, kiresençä, alarnıñ faydalı buluın beldergän Kozlova, prezident Putinneñ tarix däresleklären tieşle däräcädä "watandar" itü maqsatında räsmi tarixçılarnı bilgeläwenä dä bik borçılıp qarıy. Uzğan yıl ber törkem suğış veteranı Vladimir Putin belän oçraşqanda, tarix däresleklärendä sovet ğäskärläreneñ qaharmanlığı kürsätelmi digän şikayät beldergän ide. Yekaterina Kozlova fikerençä, anıñ eşe watandarlıq tärbiäläw tügel, ä tarixnı uqıtu. Watandar bulıp isä keşe tarix däreslärendä tügel, ä köndälek tormışında tärbiälänä, uqıtuçı öçen isä iñ möhime, şäkertlärneñ aldağı tormışında tarix turında döres fiker yörtä belüenä ireşü
Audio, Yekaterina Kozlova
"Alar inde üskändä ük watandar bulıp üsä, ä iñ möhime alarnıñ tormışnı belüe, şuña da alarnı törle yaqtan tärbiälärgä kiräk" di tarix uqıtuda törle fikerlelekne yaqlawçı möğällimä Yekaterina Kozlova. Läkin Rusiäneñ Mäğärif ministrlığı başqaça uylıy, ministr Vladimir Filipov, "kiläçäk däresleklärdä tarixnı bozuğa yünälderelgän yalğan liberalizm öçen urın bulmayaçaq" dip belderä. Däresleklärneñ näq menä federal'' ministrlıqta raslanuın iskä alğanda, Rusiädä tizdän tarix üze dä, sovet çorındağı tösle, Mäskäw tarafınnan raslanğan räweştä genä uqıtılaçaq dip äytergä mömkin.
Kärim Kamal, Praga


text:
Başqortostan xalqı evakuatsiyäläwgä äzerlänä
Sinoptiktar aźna aźağında köslö yamğırźar kötölä, tip farazlay. Bıl yılğa-küldärźä hıu kimäleneñ dä artıuına kilteräsäk. Belgestär Pawlovqa hıuhaqlağısında hıu zapasınıñ uźğan yıldarğa qarağanda küberäk bulıuın bildäläy. Strategik yaqtan möhim obektta äle taşqınğa äźerlek tulı qeüättä bara. Nuriman rayonı xakimiäte başlığınıñ sotsial mäsälälär buyınsa urınbaśarı Rämil Şähimärźänov äyteüensä, hıu baśıu xäüefe bulğan urındarźa yäşäüselär arahında döyöm yıyılıştar ütkärelä, evakuatsiyalau urındarı bildälänä.
Respublika qotqarıusıları Beloret qalahında yuğalğan malayźı eźläüen dauam itä. Un ös yäşlek üśmer bınan ber-nisä kön elek Ağiźel yılğahında boź aśtına kitä. Qotqarıusılar ağımdıñ ıñğayına 70 metr aralıqta eźläüźär alıp barğan. Ämmä ul älegä ber nindäy źä höźömtä birmägän. Qotqarıusılarğa fäjiğä urınında hıuźıñ täränlege häm ağımdıñ köslölögö qamasaulay, tine beźgä Ğäźättän tış xäldär idaralığınıñ Belorettağı büleksähe wäkile Rämil Şähimärźänov Bögön Baymaq rayonınıñ Qaramalı yılğahında batqan 6 yäşlek qıźźıñ käüźähe tabıldı ti xäbär itä «Başwest» internet ğazetahı. Asıqlanıuınsa, qıź qustıhı menän menän yılğa buyına töşä. Dürt yäşlek malayźıñ hüźźärenä qarağanda, ul hıuğa batıp barğan apayın qotqaram tip artınan yügerä. Ämmä xäle bötöp öyönä qaytqan malay ata– äsähenä ber hüź źä öndäşmäy. Barı tik ber aź waqıt ütkändän huñ ğına ul tuğanınıñ hıuğa batıuı turahında höyläy. Bäxetheź osraqtarźıñ artıuın küź uñında totop qotqarıu xeźmättäre respubliqa xalqına yaźğı taşqın waqıtında balaların hıu buyźarına ebärmäüźären horay.