text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda bazarertesi künü tünevin öldürilgen Mumine Aliyevanı kömeler. İslâm-Terek rayonınıñ Tamğacı (İzümovka) köyüne yüzlerce insanlar keldi. Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Facebook saifesinde yazdı.
«Yaqında Mumine Aliyevanıñ cenazesi başlanacaq. Onıñ qorantasınıñ evine barıp çıqmaq içün yüzlerce vatandaşlarımızdan keçmek kerek oldı», – qayd etti Celâl.
Bundan evel Meclis reisi Refat Çubarov vatandaşlarnı Mumine Aliyevanıñ qorantasına destek köstermege çağırdı.
Onıñ sözlerine köre, yüz bergen vaqia «Qırımda qırımtatarlarğa qarşı yapılğan nevbetteki cinayettir».
Qırım Müftiyatı da öldürilgen qadınnıñ soy-soplarına taziye bildirdi.
Rusiyege boysunğan İçki işler nazirliginiñ Qırım baş komitetiniñ matbuat hızmetinde bildirilgenine köre, mayıs 30-da cinayet yapqanında şeklenilgen kişi yaqalandı. Bu, 30 yaşındaki İslâm-Terek rayonınıñ sakini oldı, o qabaatnı boynuna alğanı aqqında ariza yazdı ve yaş qadınnı öz avtomobiline mayıs 29-da aqşam cemaat naqliye turağında alğanını añlattı.
36 yaşındaki Mumine Aliyevanıñ cesedi zorbalıq izlerinen mayıs 29-da ormanda tapıldı.
Qırımdaki Taqiqat komiteti bu vaqia boyunca cinaiy iş açtı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


c: text/html

text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko tarafından parlamentke berilgen 8297 nomeralı qanun leyhası ilhaq etilgen Qırım sakinleri içün Ukraina vatandaşlığından marum etilmesini temin etmey, lâkin işlep bitirilmesine muhtac. Bu fikirni aprel 21-de Qırım.Aqiqatqa Ukrainadaki İnsan aqları boyunca Helsinki birleşmesiniñ adliyecisi Darya Sviridova ifade etti.
Sviridova: «Bu qanun Qırım ile eñ az derecede bağlı. İlk nevbette o, işğal etilgen territoriyalar aqqındaki qanunda yer alğan uquqiy ükümni pekite. Oña köre, işğal etilgen territoriyada alınğan vatandaşlıq Ukrainada tanılmay ve Ukraina vatandaşlığınıñ ğayıp etilmesi içün sebep olmaz. Esası bu», – dedi.
Onıñ aytqanına köre, qanun leyhasında çetel devletleriniñ saylavlarında iştirak etüv içün vatandaşlıqnıñ ğayıp etilmesine dair qısım açıq bir şekilde yazılmadı.
Aq-uquq qorçalayıcısı: «Ekinci muzakerege qadar bazı ifadelerni doğrultmaq kerek. Teessüf ki, evelden halqqa añlatılmağan ve içinde yañlış ifadeler olğan bunıñ kibi teşebbüsler Rusiye propagandası içün manaçıqlar doğura. Metinniñ özü iç bir taqdirde facialı degil», – dep ilâve etti.
Petro Poroşenkonıñ 8297 nomeralı qanun leyhası Yuqarı Radada aprel 19-da qayd etilgen edi.
Ukraina prezidentiniñ QMCde daimiy temsilcisi Boris Babin Facebookta, «Ukraina vatandaşlığı aqqında» Ukraina qanunınıñ 19-ncı maddesi içün teklif etilgen deñişmeler, Ukraina vatandaşlığınıñ avtomatk şekilde ğayıp etilmesi içün sebep olmayıp, aksine, «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasında Rusiyeniñ işğalci memuriyeti tarafından uquqqa qarşı ve vicdansız areketlerniñ yapılması» taqdirde Ukraina vatandaşlığınıñ avtomatik şekilde ğayıp etilmesine yol bermey, dep añlattı.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«Kodeks Kumanikus» ya da Qıpçaqlarnıñ kitabı – unikal neşir. Elyazmanıñ tolu serlevası: «Alfabetum Persicum, Comanicum yet Latinum Anonymi scriptum Anno1303. Die 11 Julii». Mündericesinde tek tilşınaslılar içün degil de, tarihçılar içün de degerli malümat saqlıdır.
Bugün Kodeksniñ kopiyalarından biri Venedikte San-Marko kitaphanesiniñ antik fondunda saqlana. Elyazmanıñ 82 saifeden ibaret olğan yekâne cedvelidir.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki aqiqatına olğan hususiy bir anahtardır
Qırımtatarlarnıñ ve olarnıñ devletçiligi, Şarqiy Avropanıñ eñ nufuzlı devletlerinden biri – Qırım hanlığı tarihınıñ acınıqlı saifeleri – Qırım.Aqiqatnıñ yañı leyhası – Qırım tarihçısı Gülnara Abdullanıñ «Tuğra» serlevalı video bloklarında.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki aqiqatına olğan hususiy bir anahtardır.
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova,operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar
Videoda «Larişes« müzeyi saytından ve Qasevet mecmuasından alınğan resimler, Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.
«Tuğra» leyhasınıñ diger yayınlarını baqıñız:


text:
İşğal etilgen Qırımda ukrain faili Vladimir Baluhnqa qarşı açılğan davanıñ nevbetteki mahkeme toplaşuvı yekünlendi. Bunı failniñ advokatı Olga Dinze Facebookta qırımlı Mihail Batrak tarafından yanınlanğan video muracaatında bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, mahkeme qararı avgustnıñ 4-nde beklenile.
Avgustnıñ 1-nde Kremlge tabi olğan Aqşeyh rayon mahkemesinde ukrain faili Vladimir Baluhnıñ davasında taraflarnıñ munaqaşası ötkerildi. Mahkümniñ özü oña qarşı atılğan qabaatlar siyasiy olğanını beyan etti.
Oturışnıñ başında prokuror Baluhnı 5 yılğa ve bir ayğa, umumiy rejimli apishanege oturtıp, azatlıqtan marum etmege talap etti.
Vladimir Baluh silâ ve patlav aletleriniñ saqlavında qabaatlana.
FSB Vladimir Baluhnı 2016 senesi dekabrniñ 8-nde yaqalağan edi. Onıñ ömür arqadaşı bildirdi ki, Qırımnıñ Aqşeyh rayonında Munus köyünde olarnıñ evlerine FSB kelip, tintüv ötkerdi. Baluhnıñ evi ve anasınıñ evi 4 saat devamında tiltilgen edi. FSB hadimleri Vlaidimir Baluhnıñ evinde çardaqta 90 patron ve bir-qaç TNT blokları tapılğanını beyan etti.
Kremlge tabi olğan Qırım akimiyeti Vladimir Baluhtan noyabrniñ 29-nda öz evininiñ divarında pekitilgen «Kök yüzü (Nebesnaya sotnâ) Qaramanlarınıñ soqağı, 18-ci ev» yazısını çetke almağa talap etti.
Baluhnıñ imayesi ise tasdiqlay ki, o ukrain tarafdarı olğanı sebebinden – divarındaki yazı ve azbarında Ukraina bayrağı asılğanı içün – basqılarğa oğratıldı.


text:
«Çiygoznıñ işi» boyunca qabaatlağan taraf, mahkemede sorğulaması içün çoqtan berli qıdırılğan esas şaatlarından birini, Aluşta regional Meclis yolbaşçısı, şeer memüriyet yolbaşçısınıñ sabıq müavinini taptı. Bunı Qırım.Aqıqat muhbiri bildire.
Mahkeme toplaşuvında aytılğanına köre, mahkeme muracaatına cevap bererek, qıdırlğan şaat Enver Arpatlı Rusiyeniñ Tataristan Cümhuriyetinde çalışqanı ve merkezi Pestretsı köyü olğan Pestreçinsk rayon belediyesiniñ İcra komitetiniñ yolbaşçı muavini vazifesinde çalışqanı beyan etildi.
Böylece,mahkemede fevral 2 kününe videobağ vastası ile şaat Arpatlınıñ sorğunı tain etildi.
Taqiqat tarafından berilgen foto ve video-malümatlar ögrenilgende, advokatlar bir qaç kere bu insan yüz bergen adisede pek faal olğanını qayd etken ediler, qabaatlanğan Ahtem Çiygoz ise Arpatlı özü regionlardaki faaliyet ve Qırım Yuqarı Şurası ögünde regional meclis vekilleriniñ toplaşması içün mesuliyetli olğanını qayd etti.
Qırım Yuqarı Şura binası etrafında 2014 senesi fevral 26 künü Ukraina birligi içün ötkerilgen miting iştirakçileri ve Rüsiye tarafını tutqan ayrımcılar arasında çatışma yüz bergen edi. Yarımada arbiy küç ile zapt etilgen soñ, Rusiye akimiyeti 26 fevral vaqiaları içün mahkeme işini açtı ve sekiz qırımtatarını kutleviy qalabalıqlarda qabaatladı, şu sırada Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ müavini Ahtem Çiygoz.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.
Qırım «mahkemesi» Çiygoznı aprel 8-ne qadar apiste qaldırmağa qarar alğan edi.


text:
Kyivde mayısnıñ 18-nde qırımtatar sürgünligi qurbanlarınıñ hatırasına bağışlanğan avtoyürüş keçirmege planlaştıralar. Avtoyürüşni Rusiye işğal etken Qırımdan köçip kelgenler teşkil ete.
«Bu yıl (koronavirusnen bağlı – QA) karantin sıñırlavları şeerlerniñ merkeziy meydanlarında ananeviy matem mitingine toplaşmağa imkân bermeycek. Qırım işğalinden soñ yedi yıldan berli biz, mecburen köçip kelgenler, vatanımızda toplaşıp olamaymız. Şunıñ içün qırımtatar genotsidiniñ 76-ncı yılında istegen er keske qırımtatar halqı sürgüligi qurbanlarınıñ hatırasına bağışlanğan avtoyürüşke qoşulmağa teklif etemiz», – dep qayd etti teşkilâtçılar.
Olarnıñ malümatına köre, Kyiv avtoyürüşiniñ iştirakçileri mayısnıñ 18-nde saat 16:30-da Halqara sergi Merkezi yanındaki (Brovarskıy caddesi, 15) büyük park alanında toplaşacaq. Avtokolonnalar şekillendirilgen soñ, yürüş iştirakçileri saat 17:00-da Metro Köpründen Mustaqillik Meydanına qadar ketecek.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanları hatırasına bağışlanğan añma merasimleri endi tasdıqlandı, dep bildirdi ve olarnıñ cedvelini derc etti. Onıñ aytqanına köre, olar mayısnıñ 18-nde ve onıñ arfesinde Ukrainada, hususan işğal etilgen Qırımda ve diger memleketlerde keçirilecek.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Refat Çubarov, «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» halqara zorbalıqsız barışıq aktsiyası mayısnıñ 2-nde keçirilecek, dep ilân etti. Yürüş vaqtında faaller işğal etilgen Qırımğa memuriy sıñırdan keçip kirmege niyetlene. Qırımnıñ Rusiye akimiyeti buña qorquzuvlarnen cevap berdi. Al-azırda planlaştırılğan aktsiya aqqında neler belli – Qırım.Aqiqatnıñ maqalesinde tarif etile.
Refat Çubarovnıñ qayd etkenine köre, ilk sıralarda Meclis azaları, halq deputatları ketecek. «Menlik yürüşiniñ» teşkilâtçıları halqara teşkilâtlarnıñ vekillerini de davet etmege planlaştıra. Çubarov, işğal etilgen yarımadağa küç qullanıp kire bileceklerini inkâr etmey.
«Rusiye bütün imkânlarını qullanıp, qırımtatarlarnı olarnıñ toprağından quvacaq ola. Qırımtatarlar içün, belki de, 1944 senesiniñ sürgünliginden berli ilk sefer kerçek bir telüke bar», – dep bildirdi siyasetçi.
Refat Çubarov Qırım.Aqiqatqa izaat berip, keçirilmesi mayısnıñ 2-ne ilân etilgen işğal etilgen Qırımğa taba yürüş Ukraina akimiyetinden razılıq almasını talap etmey, çünki aktsiya, Çubarovnıñ aytqanına köre, qanunğa uyğun ola, dep bildirdi.
«Bizim fikirlerimiz açıq edi, teşebbüs 2019 senesi dekabr ayında ilân etildi. O vaqıt künni daa aytmadıq, tünevin ise aydınlattıq. Akimiyet organları şimdilik seslenmedi. Bu bizim aktsiyamızdır. Ukraina qanunlarına köre, qanunğa uyğun aktsiyalar keçirilecek olsa, razılıq almağa kerekmey», – dep qayd etti Çubarov. Teşkilâtçılar aktsiya tafsilâtlarını aytmay.
Aynı vaqıtta, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Qırım yürüşiniñ teşkilâtçıları yapqan areketlerini Ukraina akimiyetinen keliştirmege «tırışacaqlar», dep haber etti.
Biz Ukraina qanunlarına köre aqlarımıznıñ seviyesini bozmaycaqmızRefat Çubarov
«Biz Ukraina qanunlarına köre aqlarımıznıñ seviyesini bozmaycaqmız. Bu aktsiyanı kerçekleştirmek içün atılacaq bütün adımlarnı ştabımıznen beraber belli hızmetlernen keliştirmege tırışacaqmız. Ukraina devlet qurulışlarınıñ faaliyetini zorlaştırmaq kibi bir niyetimiz yoq. Ya da, Allah saqlasın, Ukraina devletiniñ ortaqlarınen munasebetlerini qıyınlaştırmağa istemeymiz», – dedi Çubarov.
Aynı vaqıtta, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Umerov yapılacaq areketlerni keliştirmege «kerek yoq», dep ayttı.
«Mence, (yürüşni – QA) Ukraina sıñır hızmetinen keliştirmege acet yoq, çünki bu Ukraina toprağı, biz öz toprağımızğa ketemiz», – dep ayttı Umerov.
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, müessiseniñ mayısnıñ 2-ne keçirilmesi ilân etilgen Qırım yürüşiniñ işgtirakçilerine keder etmek içün sebep yoq.
«Qanunlar çerçivesinde resmiyleştirmek kerek. Qanunlarda işğal etilgen Qırımnıñ memuriy sıñırını keçüv tertibi belgilengen. Keder etmek içün sebep yoq», – dep bildirdi Ukrainanıñ işbirligi meseleleri bölüginiñ reberi Andrey Demçenko.
Aksenovnıñ «sert qarşılığı» ve Poklonskayanınh avtozakları
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Refat Çubarovnıñ keçirilmesi mayısnıñ 2-ne ilân etilgen Qırım yarımadasına taba yürüş aqqında malümatını provokatsiya dep adlandırdı. Aksenovnıñ aytqanına köre, bu tedbirniñ iştirakçilerini «sert qarşılıq» bekley.
Ukraina aikmiyeti provokatsiyanıñ aqibetlerini tüşünmeliSergey Aksenov
«Sıñırdan qanunsız keçüv areketleri, Rusiyege kirüv ıntıluvları olsa, böyle areketler, şübhesiz, sert ve qanunğa köre qarşılıq alacaq. Ukraina aikmiyeti provokatsiyanıñ aqibetlerini tüşünmeli», – dep yazdı Aksenov Facebookta.
İşğal etilgen Qırımnıñ sabıq prokurorı, Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı Natalya Poklonskaya da Çubarovnıñ malümatına cevap berip, Qırımda yürüş iştirakçilerini Rusiye quvetçileriniñ avtozakları bekleycek, dep bildirdi.
«Biz sizni bekleycekmiz. «Büyük» Qırım yürüşinden soñ yarımada boyunca avtoyürüş de yapa bilemiz. Bunıñ içün bayram avtozaklarını da berirmiz», – dep yazdı Poklonskaya Facebook saifesinde.
«Qırımtatarlarnı qorquzıp olamazsıñız»
Qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Mustafa Cemilev Natalya Poklonskayanıñ aytqanlarını Qırım.Aqiqatqa izaatlap, «qırımtatarlarnı avtozaklarnen qorquzamazsıñ», dep ayttı.
Aydut devletnen qarşılaşqanımız içün kimse telükesizlikni kefil etip olamayMustafa Cemilev
«Aydut devletnen qarşılaşqanımız içün kimse telükesizlikni kefil etip olamay. Qırımtatarlar avtozaklarğa alıştı, bizni qorquzamazsıñız», – dedi Cemilev.
Qırımtatar halqınıñ lideri mayısnıñ 2-nde keçirilecek Qırım yürüşinde iştirak etecek, dep ayttı. O, yürüşniñ birinci sıralarında ketmege azır olğanını bildirdi. Cemilev, Rusiye tarafından küç qullanıla bile, dep ayta.
«Rusiye ne deycekmi? Bir qaç variantımız bar. Şunıñ içün ilk sıralarğa acımağan soylarımıznı yollaycaqmız. 73 yaşından büyük olğanlarnı acımaymız (76 yaşında Mustafa Cemilev aqqında aytıla – QA). Ne içün 73 yaşından büyük olmalımı? Çünki 73 yaş – Ukrainada ömürniñ orta uzunlığıdır», – dedi Cemilev.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Qırım.Aqiqatqa izaat berip, Qırımnıñ Rusiye akimiyetiniñ keçirilüvi planlaştırılğan yürüşke bergen cevabını «yayğara» dep adlandırdı.
Qırımnı zapt etkenler bu topraq bizge ait olmağanını aytaRefat Çubarov
«Qırımnı zapt etkenler bu topraq bizge ait olmağanını ayta. Olar tek qabul etmemek degil, bastırmaq içün Moskvanı eñ sert tedbir almasına çağıracaqlar», – dep tüşüne Çubarov.
2019 senesi dekabrniñ 6-nda Çubarov esas Ukrainadan Rusiye işğal etken Qırımğa taba yürüş keçirilecek ve azırlıq başladı, dep ilân etti. Çubarovnıñ bildirgenine köre, belli mesleatlardan soñ erkânı aydınlatılacaq ştab endi quruldı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Rusiyede apishanede bulunğan ukrain arbiy adamı, Ukraina Yuqarı Radası deputatı Nadejda Savçenkonı 35 yıllığınen hayırladı.
«Can-yürekten istilâcığa qarşı ğalebe qazanmaq ümütiniñ timsali olğan Nadejdamıznı doğğan künü ile hayırlayım! Ukrain Qaramanını tuvğan topraqta şahsen hayırlamaq içün elimden kelgenimni yapam», – dep yazdı devlet yolbaşçısı Facebook saifesinde.
Nadejda Saçenko 1981 senesi mayıs 11-de Kiyevde doğdı. Balalıqtan arbiy uçaqlarnıñ uçucısı olmağa arzu ete edi. Mektepni bitirgen soñ modelyer-dizayner zenaatını aldı, soñra Ukraina Silâlı quvetlerine kontrakt boyunca kirdi, hızmetini demiryol ordusında radist olaraq başladı. Soñra Jitomir şeerinde 95-ci aeromobil brigadasında hızmetke kirmek içün kontrakt tizdi, o yerde birinci kontrakt batalyonı tizile edi. 2004-2005 seneleri ukrain barışıq kontingent terkibinde İraqta missiyada iştirak etti, o yerde yarım yıl devamında 72-ci ayrı batalyonnıñ üçünci rotasınıñ atıcısı edi.
2014 senesi Donbassta arbiy ameliyatta «Aydar» batalyonınıñ terkibinde göñülli olaraq iştirak etti. Aynı bu sene iyül ayında o rusiyeli separatistleriniñ eline tüşti, olar, Savçenko ve onıñ imayesiniñ malümatına köre, ukrain qadınını Rusiye territoriyasına alıp ketti. O yerde Savçenkonı Donbassta rusiyeli mühbirlerniñ öldürilmesinde iştirak etkeninde qabaatladılar.
Aprel 5-te Nadejda Savçenkonıñ davası boyunca rusiyeli mahkemeniñ qararı işke tüşürildi. Onı 22 yılğa apiste qaldırdılar. Ukrain qadını ve onıñ imayecileri bütün qabaatlarnı red eteler.


text:
Bazarertesi künü, iyülniñ 15-nde, Ukraina insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisovanıñ Rusiye zenaatdaşı Tatyana Moskalkova ile körüşüvi başlandı.
Bu aqta Ukraina ombudsmeniniñ saifesi haber ete.
«Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda tutulğan Ukraina vatandaşlarınıñ ve Ukrainada tutulğan Rusiye vatandaşlarınıñ azat etilüv meselesini muzakere etecekmiz. Azatlıqtan marum etüv yerlerinde bulunğan ayrı vatandaşlarnıñ tibbiy ya da diger yardımnı temin etüv gumanitar meselelerini al etüv imkânlarını laf etecekmiz», – dep aytıla haberde.
Moskalkova da Ukraina zenaatdaşınen Kyivde körüşkenini haber ete.
«Memleketlerimizniñ prezidentleri arasında dialog olğanı pek müim, bizler ombudsmenler olar belgilengen kursta areket etip, gumanitar saada işbirligimizni inkişaf ettiremiz», – dep aytıla Rusiye ombudsmeniniñ haberinde.
Ukraina Tış işler nazirliginiñ malümatına köre, Rusiye 70-ten ziyade ukrainalını qanunsız alda tuta. Olarnıñ arasına 2018 senesi noyabr ayında Qara deñiz yalısı yaqınlarında Rusiye tarafından zapt etilgen 24 ukrainalı deñizci ve Donbastaki esirler kirmemekte.


text:
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ aytqanı kibi, yaqında mında suv ağınıñ borusı patladı.
Sakinleri qaza sebebi – repetitsiyalarda bir qaç kere eski yollardan yürgen ağır arbiy tehnikası oldı.
Neticede mayıs 9 künü şeerniñ merkeziy rayonları, tibbiyet müessiseleri de suvsız qaldı.
Paraddan evel tamir işlerni keçirmege yetiştirmediler, neticede arbiylerniñ ve tehnika kollonaları asfaltta teşikni demir kâğıtı ile qapatılğan yoldan keçe edi.
Tamir işleri ekinci kün devam ete. Kirova soqağında arbiy tehnika çalışa,


text:
Yaña taş ğasır
Yaña taş ğasır (yäki neolit) - bezneñ erağa qädär IV häm III meñyıllıqlarnı eçenä alğan çor.
Neolit çorında taş qoral yasaw eşe kamilläşkän - keşelär balta, pıçaq häm başqa qorallarnıñ yözen şomartu, ütkenläw ısulların uylap tapqannar. Qorallarnı şundıy nıq häm ütken itep eşlägännär ki, pıçaqlar belän xätta qırınırlıq bulğan. Taş baltalarnı häm çükeçlärne elekkeçä tayaqqa bäyläp berketü belän genä qänäğätlänmiçä, alarnı tişep ağaç sapqa utırtqannar.
Neolitnı başqaça neolit revolütsiäse dip tä atıylar. Barınnan da elek ul xucalıq itüdä äzerne üzläşterü alımınnan (awçılıq, balıqçılıq belän şöğellänüdän) citeşterü alımına, ikençe törle äytkändä, cir eşkärtügä häm xaywan asrawğa küçüne añlata. Şul räweşçä, keşelek tarixında berençe tapqır bularaq utraq yäşäw räweşe tua: igen üsterü häm terlek asraw barlıqqa kilä, awçılıq kamilläşä, balıq totu ciñeläyä. Keşelär köymä yasarğa öyränälär. Tuquçılıq häm balçıq sawıt yasaw uylap tabıla.
Çülmäk yasaw, äytik, igen üsterü yäki terlek asraw şöğele belän çağıştırğanda älläni zur qazanış ta tügel sıman. Läkin ul berençe qaraşqa ğına şulay. Töptänräk fiker yörtep qarasañ, bötenläy başqa näticä çığa. İñ elek, älege balçıq çülmäk, qul belän genä äwälängän buluına qaramastan - borınğı qäbilälär tormışında häm könküreşendä utqa quyıp bula torğan berençe sawıt ul.
Neolit çorında cämğiät tormışında, ruxi mädäniättä zur üzgäreşlär tuğan. Irular qäbilälär bulıp berläşkännär, etnik törkemnär oyışa başlağan . Näq şuşı çorda xäzerge hind-yevropa häm fin-uğır xalıqlarınıñ borınğı babaları formalaşqan, ayırım arxeologik kul'turalar tuğan.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev onıñ oğlu Hayser Cemilev Qırım SİZOsından Krasnodar ülkesine avuştırılğanı aqqında haber etti.
Bunı 24 telekanalı bildire.
«Şimdi onı Rusiyege, Krasnodar ülkesine, alıp kettiler. Maña daa ziyade zarar ketirmek içün. Çünki onıñnen bağ yoq, ve adliyecilerni de kirsetmeyler. Olar özleri oña adliyecilerni belgileycek ekenler», – dedi Cemilev.
Lâkin, onıñ aytqanına köre, İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesi ve Ukraina taqiqat organlarınıñ Hayser Cemilevni azat etüv qararları bar eken.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de Bağçasaraydaki evniñ azbarında yaqaladılar. O, 44 yaşında Fevzi Edemovğa qarşı ateş açıp, onı öldürdi.
Militsiya Cinayi kodeksiniñ 115-inci maddesi 1 qısmı (aselet öldürüv) boyunca cinaiy iş açtı. Mecliste bunı muqaytsızlıq sebebinden öldürüv dep adlaylar. Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Hayser Cemilevni apske almağa qarar berdi.
Qırım işğalinden soñ taqiqat organları onıñ işini ğayrıdan ögrenmege istediler. Bu arada Kiyevniñ Apellâtsion mahkemesi Hayserniñ areketlerini muqaytsızlıqtan öldürüv olaraq tanıp, onı azat etüv aqqında qarar aldı. İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesi Cemilevniñ oğlunı azat etmege çağırdı. Lâkin Rusiye buña qulaq asmay.
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevge Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile körüşmege teklif etken ediler. Olarnıñ vadelerinden añlaşıla ki, subet neticelerine köre, Qırımda apste bulunğan Cemilevniñ oğlu azat etilecek, Cemilevniñ özüne ise Qırımğa kirmege ruhset berecekler.
Cemilevniñ fikirince, olarğa kerek olğan cevap almaq içün, onıñ oğlunı esir tutalar. Qırımtatar halqınıñ lideri emin ki, Qırım işğali beş yıldan ziyade sürmez, ve o, Vatanına keri qaytıp olur.


text:
Ukraina bücetinden qırımtatar rejissörı Ahtem Seytabalevniñ «Onıñ yüregi» kinofilmi içün kerek olğan paranıñ 30% ayıracaqlar.
Bunı Qırım.Aqiqatqa Ukrainanıñ kino meseleleri boyunca Devlet agentliginiñ matbuat kâtibi Kseniya Kosik bildirdi.
«Kino umumiy büceti – 31 million grivna, devlet bücetinden 10 million, qalğanı – şahsiy vastalar», – dey o.
Kosikniñ sözlerine köre, çıqaruv ketişatı Ukraina, İsrail ve Gürcistanda keçirilecek.
«Qırım işğali sebebinden Gürcistanda çıqarılacaq, onıñ tabiatı Qırım tabiatına oşay», – dedi o.
Filmniñ rejissörı – ukrain aktörı ve qırımtatar rejissörı Ahtem Seytablayevdir. Film süjeti Qırımnıñ natsistler tarafından işğali vaqtında yeudiy balaçıqlarını ölümden qorçalağan qırımtatarı Sayde Arifovanıñ ikâyesi esasında qurula. Prodüsserler – İvanna Dâdüra ve Andrey Yarmak.


text:
Amerika Qoşma Ştatları prezidenti Barak Obama iyün 12-ge keçer gecesi yüz bergen Orlando gece klubında ücümni deşetli «nefret eylemi» dep adlandırdı, ve amerikalılarnı qoqrmamağa çağırdı. Bu aqta o, Beyaz Sarayda bazar künü ayttı.
Amerikalı prezidentniñ sözlerine köre, FBR ücümni terrakt olaraq taqiq ete. Obamanıñ vade etkenine binaen, ücümciniñ terroristik taqımlarnen bağını belgilemek içün bütün imkânlar qullanılacaqtır.
«Er angi amerikalığa ücüm, epimizge ücüm sayılır», – dep ayttı Obama.
Soñki malümatlarğa binaen, iyün 12-ge keçer gecesi «Puls» gey-klubında yüz bergen ateş açma neticesinde 50 insan elâk oldı, 53 kişi yaralandı. Omar Matin adlı kişi ücüm etti, onı politsiya hadimleri ücüm vaqtında öldürdi. İlk malümatlarğa köre, cinayetçi «radikal islâmistik mefkürege» avesli edi.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemesi «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Oleg Fedorov, Azamat Eyupov ve Ernest İbragimovnıñ apis cezası iyülniñ 15-ne qadar uzattı. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi advokatlar Lilâ Gemeci ve Siyar Paniçniñ malümatına esaslanıp bildire.
Qayd etilgenine köre, Oleg Fedorov hastahanede mahkeme belgilegen mahkeme-psihiatrik ekspertizasında olğanı içün oturışuvda kene yoq edi.
Qırımlılarnıñ advokatları bildirgenine köre, tahqiqat dava malümatlarında berilgen ekspertiza qararlarına esaslanıp, apiste tutuv müddetleriniñ uzatılması içün israr etti. Faqat şimdi fonografik tedqiqat neticeleri daa yoq. Advokat Lilâ Gemeciniñ fikirince, böyle etip tahqiqatnıñ mabüsler 2017 senesi bir toplaşuvğa barğanına dair lafları boş ola.
«İmaye mahkemeni qabaatlav muracaatı sebepsiz olğanına işandırmağa tırıştı, mabüsler qanunsız bir şey yapmağanını, Qırımdan ise ketmegenini ayttı. Bundan ğayrı, advokat Oleg Fedorov öz ağır dava boyunca mahkeme esnasında olmalı, dep ayttı. Mahkeme ise qabaatlav istegeni kibi qarar çıqardı», – dep haber ete «Qırım birdemligi».
Daa evel belli olğanına köre, Qırımdaki mahkeme apiske alınğan faal ve iş adamı Oleg Fedorovnı mecburiy mahkeme-psihiatrik ekspertizasına yolladı.
Fevralniñ 17-nde saba erte yarımadanıñ bir qaç rayonında Rusiye quvetçileri musulmanlarnıñ (ekseriyeti qırımtatarı ola) evlerine keldi. «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ faalleri Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, İçki rayonında Mamamadinov Abdulbori, Qarasuvbazarda Azamat Eyupov, Aqmescitte Yalkabov Timur, Bağçasarayda İbragimov Ernest, Bağçasarayda Fedorov Oleg, Aqmescitte Seydametov Lenur ve Aqyarda Şihametov Yaşarnıñ evinde tintüv keçirildi.
Hizb ut-Tahrir davası
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Mart 21-den 22-ge keçer gecesi ukrain arbiyleri ve Rusiyege qoltutqan separatistler arasında uruş çatışması yüz berdi. Bundan ğayrı, boyevikler ukrain mesken yerlerine 9 kere ateş açtılar.
Bunı ATO matbuat merkezi bildire.
«Gece saat birden başlap Vodnânoye rayonında uruş çatışması devam etti. ATO askerleri duşmannıñ küçlerine qarşılıq kösterdiler», – aytıla beyanatta.
Boyevikler gece silâ, granataatıcı ve 120-milimetrli minaatıcılardan ateş açtılar. Lugansk yolunda Stanitsa Luganskaya, Skolniki ve Trehizbenka, Donetsk yolunda da Opıtnoye ve Peski, Mariupol yolunda Şirokino ateş altında qaldılar.
ATO matbuat merkezi ukrain ordusınıñ duşmanları ava istihbaratını quvetleştirgenini bildire: «Mariupol civarında duşman ava istihbaratınıñ faalleşkeni qayd etilmekte. Mudafaa quvetlerimiz Zorâ, Kalçik, Talakovka, Kasyanovka üzerinde uçucısız uçaqlarnı taptılar».
Separatistlerniñ saytları keçken gece olğan çatışmalar ya da ateş aqqında haber etmeyler. Cumaertesi künü, mart 21-de, aqşam «DNR» vekilleri ukrain askerleri tarafından ateş açılğanını bildirdiler.


text:
İsmail Ramazanovnıñ FSB, politsiya ve mahkemelerniñ zulumı ve yüzsüzligine qarşı açlıq ilân etken siyasiy mabüs Oleg Sentsov, Volodımır Baluh ve Emir-Usein Kukuğa qol tutıp yazğan mektübi.
Üriyet oğrunda küreşip boysunmağan, eñ adaletli ve ateşli küreşçiler, Qırım Rusiye ihtiyarına kirgen soñ Rusiyede olıp keçken şeyler boyunca öz fikirlerini bildireler. Olar Qırımda olarğa qarşı yapılğan işbu emsalsiz tazyıqqa bütün dünyanıñ diqqatini çekmek içün mecburen açlıq ilân eteler.
Parmaq işaretinen idare etilgen mahkemeler tarafından beş, on, on beş ve ondan ziyade bir müddetlik apis cezasına mahküm etilüv – fikir ve söz serbestligi içün tölengen deşet bir fiyattır.
Parmaq işaretinen idare etilgen mahkemeler tarafından mahküm etilüv – fikir ve söz serbestligi içün tölengen deşet bir fiyattır
Sentsov, Baluh ve Kuku kibi fikir yürsetkenler – pek çoq, lâkin çoqsunıñ butün dünyağa öz fikrini beyan etecek cesareti ve iradesi yetmey, amma bizler boysunmağan arqadaşlarımızğa çoq minnetdarmız.
Sağlığını havf altına alıp, Allah köstermesin, atta ayatiy telükesi ola turıp olar Qırımda olıp keçken şeylerge diqqat çekeler.
Dostlar, qardaşlar, dayanıñız. Yañğız olmağanıñıznı biliñiz, yüzlerce, biñlerce fikirdeşleriniz hayalen siznen beraberler. Küreşiñizni toqtatmañız.
Aqiqat ve Adalet bizim tarafımızda.
İsmail Ramazanov, Qırımda rusiyeli akimiyet tarafından taqip etilgen qırımtatarı
«Fikir» rubrikasında ifade etilgen fikirler muelliflerniñ öz fikirlerini aks etip, er vaqıt muarririyetniñ fikrini aks etmey bileler


text:
2015 senesi Ukraina Silâlı quvetlerine dörtünci, beşinci ve altıncı çağıruv devamında 200 biñ ukrainli askerlikke alınacaq. Bunı Ukraina arbiy prokurorı Anatoliy Matios yanvar 6-da bildirdi, – dep haber ete UNİAN.
«Şunı ayta bilem ki, mobilizatsiyanıñ dörtünci dalğası devamında 100 biñ insan askerlikke çağırılacaq, nevbetteki – 50 biñ kişi ve altıncı dalğada – kene de 50 biñ. Anda bu raqamnı belgilegen mahsus tehnologiya bar. Lâkin bu pek çoq olğanını aytam. Aqımdaki sene 210 kün devamında arbiy hızmetniñ mobilizatsiyası keçirilecek», – dedi Matios.
Malüm ki, dekabr 20-de RNBO kâtibi Oleksandr Turçinov bildirdi ki, 2015 senesiniñ mobilizatsiyası üç basamaqtan ibaret olacaq ve yanvar ayından başlap avgust ayına qadar devam etecek.
Birinci basamaq yanvar 20-de başlanacaq ve 90 kün sürecek, ekincisi – tahminen aprel ayında başlanacaq ve 60 kün sürecek, üçünci basamaq ise iyün ayında başlanıp, 60 kün sürecek.
Silâlı quvetler mobilizatsiyasınıñ nevbetteki dalğası çerçivesinde tankist, artillerist, desantnik, bağcı, tamirci, aydavcı, logistika, radioelektron küreş, radiatsion, himik imayesiniñ mütehassısları askerlikke çağırılacaq.
2015 senesi 40 biñ vatandaşnı mecburiy arbiy hızmetke çağıracaqlar.
2014 senesi mobilizatsiyanıñ üç basamağı keçirilgen edi.


text:
Aqmescit Kiyev rayon mahkemesiniñ toplaşuvında aprel 17 künü üyleden soñ aprel 15-de «fevral 26» işi boyunca yaqalanğan Ali Asanovğa ceza qararı belgilenecek.
Qırım.Aqiqatqa Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ başı Zair Smedlâyev bildirgeni kibi, toplaşuv saat 14:00 keçirilecek.
Qırımda aprel 15 künü «fevral 26» işi boyunca yaqalanğan Ali Asanov apiste qaldırıldı. Evel bu iş boyunca 4 qırımtatarı yaqalanğan edi.
2014 senesi fevral 26 künü Qırım parlamenti yanında Qırımnıñ Ukrainadan ayırıluvına qarşı çıqqan ve qol tutqanlarnıñ kütleviy mitingi keçti. Qırımtatarlarğa, Meclis temsilcileri ve Ukraina tarafdarlarına Rusiye tarafını tutqan vatandaşlar qarşılıq kösterdiler. Soñkilerni Qırımnıñ şimdiki başı Sergey Aksönovnıñ reberliginde «Russkoye yedinstvo» yetekçileri topladılar.
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler. Qırım Yuqarı Mahkemesi fevral 6 künü SİZOda bulunğan Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ şikâyet arizasını red etti. Rusiye Taqiqat komiteti Meclis reis muavini Ahtem Çiygoznğa 2015 senesi fevral 19-na qadar, soñra mayıs 19-na qadar apis müddetini belgiledi.
Qırımda uquq qoruyıcılar qırımtatar faallerini ep sorğularğa çeke ve bunı bıltır fevral 26-da olğan işniñ taqiqatı ile añlatalar.


text:
1944 senesi mayıs 18-20 künlerinde NKVD-NKGBniñ mahsus operatsiyası esnasında bütün qırımtatarlar Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Uralğa sürgün etildi (resmiy malümatqa köre, 194 111 kişi sürgün etildi). Qurultaynıñ mahsus komissiyası «Unutma» umum halq kampaniyasını keçirdi. Onıñ esnasında sürgünlikniñ şaatlarına ait 950 hatırlav toplandı. Qırım.Aqiqat bu arhivlerde yer alğan şaatlıqlarnı derc ete.
Men, Remzi Aliyev, qırımtatarım, 1927 senesi aprel 20-sinde Qırım ASSRniñ Bağçasaray rayonınıñ Qalımtay (Tenistoye) köyünde doğdım.
Sürgünlik vaqtında qorantamda: babam Veli Ali Qurt (1902 yılı doğma), anam Nuriye Aliyeva (1933 yılı doğma), men, Remzi Aliyev, qız qardaşım Nuriye Aliyeva (1933 yılı doğma), qız qardaşım Ulviye Aliyeva (1938 yılı doğma) ve oğlan qardaşım Fevzi Aliyev (1942 yılı doğma) bat edi.
Qorantamız Bağçasaray rayonınıñ Qalımtay köyünde yaşay edi. Öz donatılğan evimiz bar edi. Babam saqat edi, onıñ içün onı orduğa almağan ediler.
1944 senesi, azat etilmekten soñ, köyümizde yalıñız qadın ve balalar edi, çünki cenkniñ başında, hızmetke lâyıq bütün aqaylarnı askerlikke çağırdılar.
Uruşlar ve cenkleşüv devam ete edi. Köyümizge arbiy adamlar kelip, ordularımızğa yardım etmege rica ettiler
Men asker yaşına yaqın edim, 17 yaşında edim. Köyümiz Aqyarnıñ yanında yerleşken. Nemseler bir ay tirene edi, uruşlar ve cenkleşüv devam ete edi. Köyümizge arbiy adamlar kelip, ordularımızğa yardım etmege rica ettiler. Biz, yaşlar, askerlernen beraber 12 kilometr uzaqlığında olğan Qaçı köyünece bardıq, anda sabıq Qaçı avia mektebinde qırıcı uçaqlarımız yerleşken edi.
Nemselerniñ qırıcı uçaqları – «messerşmitler» – aman-aman er kün aerodromımızğa ücüm etip, küçük avia bombalarını ata edi. Bomba parçalarından uçaqlarımızğa zarar olmasın dep, biz, askerlernen beraber er uçaq içün qorucı divar qura edi ve mermi çuqurlarını tegizley edik. Bundan ğayrı, nemse artilleriyası, aerodromğa er yarım saat birer snarâd ata edi. Kimerleri uzaqça uçıp kete edi, kimerleri bizge tiymey edi, amma yetken soyları da ola edi. Uçaqlarımızğa köterilmege keder etmesin dep, balaban mermi çuqurlarını tegizley edik.
Askerler, öz arbiy qısımlarında qayd etilgen edi, bizni ise bir yerde qayd etmegen ediler: kimi elâk oldı, kimi sağ qaldı - tasdıqlap olamazsız
Bir snarâd aerodromnıñ tam ortasına tüşti ve patlamadı, bizge onı andan alıp ketmege buyurdılar. Biz onı qazıp çıqardıq, o ağır ve sıcaq edi. 5-6 adam onı zornen qum ile arabağa yükledi ve aerodromnıñ tışına alıp çıqtı. Biz askerlernen beraber sabadan aqşamğace çalışa edik, aerodromda geceley edik. Böylece aman-aman bir ay işledik. Askerlerimizniñ çoqu yaralandı ve elâk oldı. Olar, öz arbiy qısımlarında qayd etilgen edi, bizni ise bir yerde qayd etmegen ediler: kimi elâk oldı, kimi sağ qaldı – tasdıqlap olamazsız. Tek yaralanıp hastahanege tüşken yigitlerimizge kerekli vesiqa berilgen edi.
Aqlımda bar, Özbekistanda yaşağanda, qırımtatarca «Lenin bayrağı» gazetasına yazıla edim. Bir sefer oquğan edim, mennen beraber bu operatsiyalarda iştirak etken adam, onıñ soyadı Kudusov, yaralanğan edi, amma oña, adaşıp, Kutuzov adına vesiqa berilgen. O, Andican vilâyetiniñ Hociabad sovhozında yaşay edi. Şimdi ise sağmı-yoqmı ve qayda yaşağanını bilmeyim. Aqyarnıñ azat etilmesinden soñ bizni, sağ qalğanlarnı, evge yiberdiler.
Küçük balalı qadınlarnıñ aqayları cebbede edi. Böyle adamlar pek çekişti. Aman-aman qorantalarınen keçine edi
Evge qaytqanımdan soñ üçünci künü sürgünlikke oğradım. Köyde dağ töpesinde tezyalı pulemöt qoyulğanını köre edim. Qorantamızda büyüklerden men, babam ve anam edi, birer çuval bir şey alıp oldıq. Qomşularımıznıñ arasında qartlar, balalı qadınlar edi, qartlarnıñ oğullarını 1939 ve 1940 seneleri askerlikke çağırdılar, episi ğarbiy sıñırda hızmet ete edi. Cenkniñ başından berli olar içün bir haber olmadı, mektüpler bile kelmey edi. Küçük balalı qadınlarnıñ aqayları cebbede edi. Böyle adamlar pek çekişti. Aman-aman qorantalarınen keçine edi, kimseniñ yardım etmege çaresi yoq edi.
Bizim qorantamız sürgünlikte Özbekistanğa, Samarqand vilâyetine, Gallâaral rayonına, Koytaş maden ocağına tüşken edi. Evler yoq edi, sürgünlikniñ birinci yıllarında adamlarnıñ episi zeminliklerde, dayanılmaycaq şaraitte yaşay edi. Bunıñ tesvir etmesiniñ çaresi yoq. Çalışıp olğanlar ocaqlarda işley ed, böylece açlıqtan qurtarılıp oldılar.
Men şahtağa çalışmağa kettim, anda 44 yıl işlep çıqtım. Devler mukâfatlarım bar. İste, böylece, canımnı qurtarıp oldım. Şimdi Aqmescit rayonında, Sarabuz köyünde yaşayım.
(2009 senesi oktâbrniñ 28-nde yazılğan hatırlav)
Neşirge Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halqınıñ genotsidini ögrenüv ve onuñ neticelerine qarşı çareler körüv boyunca mahsus komissiya reisiniñ muavini Elvedin Çubarov azırladı


text:
«Niderlandtıq «Nederlandse Spoorwegen» (NS) kompaniyası qaladağı temirjol qwramın jeldi energiyalı jüyge almastıru jobasın ayaqtadı», – dep habarlaydı..
Facebook kompaniyası 15-ret Snapchat bağdarlamasın aluğa tırıstı. Sonday-aq, suretterdi süzgiden ökizetin, türli jaspırmalardı, selfige arnalğan sne..
Qañtar ayında ötetin dästürli «CES 2017» tehnologiyalıq körmesine qoyılğan üş ekrandı oyınğa arnalğan noutbukter wrlandı», – dep habarlaydı BBC News...
Kiimdi özi keptirip, ütiktep, retteytin ğajayıp-maşina oylap tabıldı Ömirimizdi jeñildetetin gadjetter oylap tauıp jatqan kompaniyalar kün sanap tañ ..
Qıtay öndiruşileri halıqaralıq tehnologiyalıq körmelerde asa ülken belsendilik tanıtadı. Birinşi – Barselonada ötken «MWC 2016»-da Xiaomi kompaniyası..


text:
Ukraina Yuqarı Radası «Memleket içinde köçip kelgen insanlarnıñ serbestligi ve aqqlarını temin etüv aqqında» Qanunnı qabul etti. Vesiqa insan aqqları, serbestlik ve memleket içinde köçip kelgen insanlarnıñ qanuniy menfaatlarına riayet etüvni belgiley.
Qanun maqsadı – memleket içinde köçip kelgen Ukraina vatandaşlarınıñ Ukraina Anayasası kefil etken aq-uquqları ve serbestligini temin etmektir.
Vesiqağa binaen, memleket içinde köçip kelgen insanlarğa vaqtınca mesken, emek yardımı, tasilni devam etmek imkânları, gumanitar, hayriye yardım sermiyasını celp etüv, şu cümleden halqara teşkilâtlar ve çetel memleketler tarafından yardım almaqta qol tutacaqlar.
Qanun İnsan aqqları, milliy azlıq ve milletlerara munasebetler meseleleri boyunca parlament Komiteti tüzetüvlerinen qabul etildi.


text:
İşğal etilgen Qırım dekabr 12 künü ilk sefer resmiy şekilde Rusiye Federatsiyasınıñ Anayasa Kününi qayd etecek, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Bu munasebet ile Qırım «parlamenti»nde cumaaqşamı künü, Rusiye bayramı arfesinde, tantanalı cumhuriyet toplaşuvı keçe, mında hor Rusiye ve Qırım gimnini icra etti. Zal ayaqqa turıp diñledi.
«Rusiye Anayasa Kününi 21-nci kere qayd etecek, cumhuriyetimizde – Rusiye Federatsiyasınıñ teñ uquqlı subyektinde ise bu kün ilk sefer devlet seviyesinde qayd etile», – dedi toplaşuvda Qırım «spiker»i Vladimir Konstantinov.
Qırımlılarnıñ adından Rusiye prezidenti Vladimir Putinge, Federatsiya Şurası ve Devlet dumasına yarımadanıñ Rusiye terkibine qoşuluvı sebebinden minnetdarlığını bildirdi. Ve «region sakinleri küçlü memlekette yaşamağa, küçlü ükümet ve devlet başı olmasını istegenleri» aqqında bildirdi.
Toplanğanlar, şu cümleden memur ve uquq qoruyıcılar, mukâfatlarnı elde etti.
1993 senesi dekabr 12 künü Rusiye Federatsiyasnıñ Anayasası qabul etildi, 1994 senesi Rusiye prezidentiniñ avalesi ile dekabr 12 künü devlet bayramı olaraq ilân etildi.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar


text:
İşğal etilgen Qırımdan Rusiye Federatsiyası Devlet Dumasınıñ deputatı altı kişi oldı, olarnıñ episi «Yedinaya Rossiya» firqasından namzet edi. Deputatlarnıñ adları Rusiye Merkeziy saylav komissiyasınıñ saytında derc etildi.
Böyle etip, partiya cedvelleri boyunca Dumağa Kremlge boysunğan Qırım baş nazir muavinleri Mihail Şeremet ve Ruslan Balbek, bunen beraber, Qırımnıñ rusiyeli prokurorı Natalya Poklonskaya keçti.
İşğal etilgen yarımadada «Yedinaya Rossiya» firqasınıñ başında olğan Rusiye tarafından tayinlengen Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov deputatlıq mandatından vazgeçti.
Daa dört deputat bir mandatlı saylav okruglarında saylandı.
19 sanlı Aqmescit saylav okrugından (SO – QA) Kreml tarafından tayinlengen Qırım spikeriniñ muavini Andrey Kozenko keçti.
20 sanlı Keriç SO-nı Kreml tarafından tayinlengen Qırım spikeriniñ birinci muavini Konstantin Baharev temsil etecek.
21 sanlı Kezlev SO-dan Rusiyege boysunğan Qırım medeniyet ve medeniy asabalıq saqlavı boyunca komitetiniñ reisi Svetlana Savçenko deputat oldı.
219 Aqyar SO-da «BİG-KRIM» teşkilâtınıñ müdir muavini Dmitriy Belik deputat oldı.
Sentâbr 18-de, bazar künü Rusiyede Devlet Dumasına saylavlar keçirildi. Moskva rey berüvni işğal etilgen Qırımda da keçirmege qarar aldı, bunı ise, Kiyev ve bir sıra Çarp devletleti qattı tenqit etti.
Ukraina Yuqarı Radası sentâbr 20-de «Ukraina Rusiye Federatsiyası yedinci çağıruv Federal Toplaşuvı Devlet Dumasına saylavlarnıñ, bunıñ neticeleriniñ ve uquqiy aqibetleriniñ, veyedinci çağıruv Federal Toplaşuvı Devlet Dumasınıñ terkibi, vekâleti, qararlarınıñ qanuniy olğanını tanımağanı munasebetinen Ukraina Yuqarı Radasınıñ beyanatı aqqında» qarar leyhasını qabul etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Servet Gaziyev ve Erfan Osmanov qırımtatarca laf etkeni içün mahkemeden çıqarıldı. Bu aqta advokat Ayder Azamatov «Qırım birdemligine» ayttı.
«Qadı Panasenko başta Servet Gaziyevni, soñra da Erfan Osmanovnı qırımtatarca laf etkenleri içün mahkemeden çıqardı. Müvekkiller ana tilinde laf etmek aqqından faydalanmağa istedi. Olar ana tilinde daa raat laf ete. Mahkeme ise bunı reglament bozuluvı dep saya. Ana tilinde laf etmek – reglament bozuluvı eken. Soñra añlaşqan imaye de reglament bozuluvı, daa soñra mahkeme izni olmasa, öksürmek ve aqsırmaq da reglament bozuluvı olacaqtır», – dep açuvlandı Azamatov.
Advokatnıñ aytqanına köre, mahkeme Gaziyev ve Osmanovnı teneffüsten soñ mahkemege qaytardı.
Hatırlatamız, FSB Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerini beş gruppağa böldi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi dava mabüslerini siyasiy mabüs dep tanıdı.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen 24 faal Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, onıñ bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil. Soñra daa bir şübheli Raim Ayvazov tutuldı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Avropa şurasınıñ insan aqları komissarı Dunya Miyatoviç Rusiye ilhaq etken Qırımnı ziyaret etmege niyetlengenini, amma «bunı daa tasdıqlamaq kerek», dep bildirdi. Bu aqta Avropa Şurası insan aqları komissarı ofisiniñ matbuat hızmeti haber etti.
«Kütleviy haber vastaları ve İnternette Qırım ziyaretimnen bağlı tarqatılğan bazı malümatlar sebebinden Qırımğa kerçekten barmağa planlaştırğanımnı, amma bunı daa tasdıqlamaq kerek, dep qayd etmege isteyim. Yarımadada aq qorçalayıcı faaliyetinen oğraşa bilmem içün bir çoq mesele çezilmek kerek», – dep bildire Miyatoviçniñ aytqanlarını onıñ ofisi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, «AŞ insan aqları komissarı Miyatoviçniñ Qırım ziyaretiniñ bu sene oktâbrniñ 7-11-ne belgilenmesi aqqında añlaşma tizildi».
Qırım.Aqiqat Ukraina Tış işler nazirliginden izaat almağa tırıştı. Ukraina nazirligi Miyatoviçniñ Qırım ziyareti niyetlerinen bağlı açıq izaat daa bermedi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Eski Qırımda faaller Aziz Karahalilov ve Arsen Yakubov iyül ayında Rusiye Yuqarı mahkemesi ögünde keçirgen narazılıq aktsiyası içün berilgen para cezalarını 10 rublelik kapiklernen ödedi. «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi bildirgenine köre, para «Qırım marafonı» aktsiyası çerçivesinde toplandı.
«Qırımda Moskva davası adını alğan dava boyunca para cezalarını ödemege başlaylar, yüzden çoq semetdeşimiz uzaq yolğa baqmadan, bu yolda masraf etilgen parağa baqmadan, işlerini qaldırıp, qanunsız şekilde qabaatlanğan ve qırımtatarı ve musulman olğanları içün 17 yılğa qadar apis cezalarını alğanlarğa qoltutmağa ketken edi. Qayd etmege isteyim ki, para cezaları qırımtatar halqımız ve halqımıznıñ problemlerinden çette qalmağanlar sayesinde tölengen», – dep bildirdi cemaat imayecisi Mustafa Seydaliyev.
Daa evet haber etilgeni kibi, iyül ayında Moskvada aktsiya keçirgen qırımtatar faalleriniñ para cezalarını ödemek içün «Qırım marafonı» çerçivesinde 1 161 000 ruble toplandı.
İyülniñ 11-nde Moskvada Rusiye politsiyası Bağçasaraydaki birinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine qoltutmaq içün Rusiye Yuqarı mahkemesiniñ binasına kelgen 45 insannı tuttı. Faallerniñ qollarında yazuvlı şiarlar bar edi: «Qırımda milliy ve diniy sebeplerden repressiyalarnı toqtatıñız», «Qırımda «terrorizm» ile küreş – farqlı fikirlernen küreştir», «Bizim balalarımız terrorist degil» ve ilâhre. Rusiye mahkemesi olarğa para cezalarını berdi.


text:
Yarımadada Rusiye bankları 2015 senesine qadar belgilengen keçici müddet soñuna yetkeni ile grivnalarnı bozmaqtan vazgeçtiler.
Bunı akimiyet tarafını tutqan Krıminform saytına RNKB bankında bildirdiler.
«Ukraina peşin paranıñ satın aluvı/satuvı RNKB bölüklerinde keçici müddet devamında keçirile edi», – dep qayd eteler bankta.
Yılbaş bayramlarından soñ yarımada sakinleri grivnalarnı rublelerge artıq bozıp olmaylar.
Malüm olğanı kibi, 2015 senesi yanvar 1-den itibaren işğal etilgen Qırımda Rusiye qanunlarına köre para birlemini yalıñız bank bölüklerinde satın almaq ya da satmaq mümkün.
İşğalden soñ yarımadada ukrain bankları qapatıldı, olarnıñ yerinde Rusiye bankları işke başladı.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Ukrainada para bazarındaki vaziyetni tüzetmek içün yapılacaq tedbirler belgilendi: çarşenbe künü, fevral 25-te, Ukraina prezidenti Petro Poroşenko baş nazir Arseniy Yatsenüv, Yuqarı Rada reisi Vladimir Groysman, Milliy bank reisi Valeriya Gontareva, maliye naziri Natalya Yaresko, RNBO kâtibi Aleksandr Turçinov ve Prezident Memuriyetiniñ yolbaşçısı Böris Lojkinniñ iştiraki ile toplaşuvnı keçirdi.
Radio Svoboda bildirgeni kibi, baş nazir ve maliye naziri ükümet toplaşuvını acele terk etip, Ukraina prezidenti Petro Poroşenkodan Milliy bank yolbaşçısı Valeriya Gontarevanıñ esabat berilmesini talap etmege kettiler.
Toplaşuvda Yatsenüv para bazarında üküm sürgen vaziyetni ğayet kergin dep adladı. Baş nazirniñ fikirince, al-azırda «adamlarnıñ depozit alınmalarını toqtatmaq içün», em de ekspertlerniñ çetelde tutqan parasını qaytarmaq içün belli adımlar atılmaq kerek.
Milliy bank grivnanıñ resmiy fiyatını bir dollar içün 28,04 derecesinde belgiledi. Aynı vaqıtta para bozduruv noqtalarında bir dollarnıñ fiyatı 38 grivnağa qadar arttı, şimdi dollar fiyatı biraz ucuzlaştı.


text:
Aqyarda sentâbrniñ 28-nde 23 yañı COVID-19 hastası qayd etildi, bir hasta vefat etti. Bu aqta şeerniñ Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Qayd etilgenine köre, hastalar – 12 yaşından 94 yaşına qadar insanlar, esasen yerli sakinler. Eki insan tüzelgen soñ hastahaneden yiberildi. 82 yaşında er adamı vefat etti. Onıñ hronik hastalıqlarnen beraber eki taraflı pnevmoniyası oldı.
Yılnıñ başından Aqyarda 969 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı. Al-azırda 286 insan hastahanede buluna. 616 insan tüzeldi, 27 kişi vefat etti. Bugünki künde 238 insan yuqunç hastahanesinde közetile, 225 kişi №9 şeer hastahanesinde buluna. 385 insan yaşağan yerde közetile. «İzumrud» ve «Solnışko» pansionatları observator rejiminde çalışa.
Hatırlatamız, sentâbrniñ 27-nde Qırımda 82 koronavirus hastası qayd etildi.
Rospotrebnadzor, Qırımda koronavirus hastalarınıñ sayısı arta, dep qayd etti.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Üsein Bodaninskiyniñ Qırımdaki faaliyeti
Üsein Abdurefi oğlu Bodaninskiy 1877 senesiniñ 1 dekabr künü dünyağa keldi. O, sanatşınas, etnograf, birinci «Han Saray» milliy qırımtatar müzeiniñ esasçısı ve müdiri olğandır.
Üsein Bodaninskiy – Qırq Azizler, Esik Yurt, Eski Qırım, Çufut Qalege olğan etnografik ve arheologik ekspeditsiyalarınıñ teşkilâtçısı, reisi ve iştirakçisi olğandır.
Daa inqilâptan evel, 1916 senesiniñ mart ayında, o, Bağçasarayda tarihiy ve qadimiy abideleriniñ saqlamaq ve qorçalamaq cemiyetini teşkil etkndir. Kene şu yılı, Bodaninskiy Tavriya gübernatorına Bağçasaraynıñ tarihiy – medeniy asabalığını qrçalamaq ve ögrenmek içün togerek tizilmesi aqqında muracaat yollağan edi, ve bu maracaat qanaatlendirilgen edi.
1915 ve 1916 seneleri Üsein Bodaninskiy, Bağçasarayda açılacaq «Sanayı-nefise ve üner mektebi» adlı bediy – sanai mektepniñ leyhasını azırlay edi (Bu işler İstambulda 1883 senesi açılğan Sanayi-i Nefise Mektebi misalinde yapıla ejdi). 1916 senesiniñ 20 oktâbr ayında Üsein Bodaninskiy, bu mesele boyunca Tavriya güberniyasınıñ yerli idaresinde çıqış yaptı.
Petrogradda yaşağanda, o ülkeşınaslıq Merkeziy büronıñ azası olaraq, Qırımnıogrengen Rusiye cemiyetçiligine başlıq ete edi.
1917 senesi olıp keçken inqilâptan soñ vaziyet deñişti.
1917 senesiniñ baar aylarında, Qırımda köterilgen milliy – demokratik inqilâp vaqıtlarında, Ali Bodaninskiy, Üseinniñ ağası, acele şekilde Petrogradqa ketken edi. O, Üseinge, Qırımda olıp keçken vaqialar aqqında aytıp berd ive Üsein, deral, Bağçasarayğa ketmege qarar aldı. Üsein Bodaninskiyniñ çezecek baş meselelerinden biri bk Han Sarayda qırımtatarlarnıñ milliy müzeini tizmek edi.
İmperiya zamanında Han Saray İçki İşler nazirliginiñ nezaretinde edi. Mında er vaqıt bir polis buluna edi, o gübernatornıñ izini olğan belli musafirlerge, sabıq hanlıq ikâmetgahını baqmağa ruhset ete edi.
Fevral inqilâbından soñ, Qırımda unikal abideni saipleştirmege pek çoq istekli peyda olğandır. Amma, Üsein Bodaninskiy paytahtta olğan tanışlıqlarnı işletip ve Qırım musulmanlarınıñ Merkeziy İcra Komitetiniñ qol tutuvı ile, Han Sarayda müzey açmaq kerek olğanına qandırdı. Böyleliknen, Üsein Bodaninskiyniñ sayesinden, Han Saray o zamandan bizim vaqıtmızğa qadar müzey kibi çalışadır. Aynı bu vaqıtta, o Müsicrakomğa, «Sanvyı-nefise ve üner mektebi» bediy – sanai mekebiniñ leyhası azır olğanı çıqışınen muracaat etkendir. Musulmanlarnıñ icra komiteti, bu mektepniñ açılmasına belli bir sermiya ayırıp, onıñ tesisççisi olğandır.
3 noyabr künü 1917 senesi Bağçasarayda, Musulman icra komitetiniñ sentâbrde alınğan qararlarını yerine ketirmek içün, bir qaç biñ insan ögünde Han Sarayda yerleşken qırımtatarlarnıñ Milliy müzeiniñ açılışı olıp keçkendir.
Aynı bu künü:
– Zıncırlı medresede Mengli Giray adına oquv yurtu;
– Oğlanlar içün İsmail Gasprinskiy adına «Darulmuallimin» ocalıq seminariyası açılğan edi;
– «Sanayı-nefise ve üner mektebi» adlı bediy oquv yurtunıñ açılması (Üner Sanai).
1918 senesiniñ yanvar ayında ise, Aqmescitte qızlar içün «Darulmuallimat» adlı ocalıq seminariyası da açılğan edi.
Üner Sanainiñ leyhası üstünde üç yıl çalışılğan edi, onıñ müdiri olaraq, Musulman İcra komiteti tarafından Abdurefi Abiyev tain etilgen edi. Abdurefi Abiyev Üsein efendinen beraber Moskvadaki Strogonov okuv yurtında oquğan edi. Üsein efendi özü ise, resim ve ğarbiy Avropa ve qırımtatar ameliy sanatları boyunca lektsiyalar oquy edi.Ocalar olaraq mında A. Küprin ve V. Yanovskiy davet etilgen edi.
Sovet akimiyetiniñ birinci aylarında, yani 1920 seneniñ dekabrinde, Üsein Bodaninskiy «Han Saray» müzeine bütün qobalar şeerlerini ve Çufut Qale, Manğup Qale, Eski Kermen, Tepe Kermen ve Aziz kibi yerlerini qoşulmasını irişken edi.
1921 senesi müzey kompleksine İsmail Gasprinskiy adına memorial ev ve Kökköz müzeleri qoşuldı. 1921 senesiniñ 21 mart künü U. Bodaninskiyniñ teşebbüsi ile, Salaçıqta Gasprinskiy yaşağan evde müzey açıldı. Bu müzeyniñ birinci hadimi olaraq, U. Bodaninskiyniñ dostu Osman Aqçoqraqlı tain etilgen edi.
İnqilâptan evel Bağçasarayda 17 biñ insan yaşay edi, olardan 13 biñi musulman edi. Şeerde 32 cami, pravoslav kilse, ermeni-grigorian kilsesi, yeudiy sinagogası ve karaim kenassası bar edi.
Üsein Bodaninskiyniñ tercimeialınen oğraşqan araştırmacılar qayd etkenlerine köre, bu adam birinci olaraq, tek belli mimariy abidelerni, ya da paalı predmetlerni saqlamaq degil de, qadimiy, eski ve bizler şimdi şeerniñ tarihiy müiti degen şeylerni toplap, qorçalamaq kerek olğanını ayta edi. Bağçasaray, Qarasuvbazar ve Qırımnıñ diger tarihiy şeerlerinde, olarnıñ tarihiy binalarını saqlap qalmaq kerek edi.
1925 senesi Parij şeerinde keçirilgen Halqara bediy – sanai sergisinde faal iştirak etken edi. Sergige azırlanğan predmetlerniñ çoqusı etnografik şeyler olıp, Bağçasaray mezei tarafından seçilgen edi. Bu bediy işlerniñ nümüneleri, qadın ve erkek urbaları, kilimler, çadralar, mıqlama nağış nümüneleri, baqır savut ve daa bir çoq şey. Qırım maramaları ve nağış işleri üçünci yerni qazandılar.
Han sarayda yerleşken müzey araştırmacılarını aytqanlarına köre, müzeyniñ ösmesine ve insanlar ve ilmiy cemaatçılıq arasında ürmetiniñ artmasına, onıñ hadimleriniñ keçirgen maarif ve propoganda işleri yardım etkendir. Eñ baş populâştırıcı olaraq müzeyniñ birinci müdiri Üsein Bodaninskiy sayıladır. Onıñ ayrı risaleler ve mecmualarda yazılğan maqaleleriniñ sayısı onğa yetedir: «Qırımtatarlarnıñ abideleri» (A. S. Başkirovnen birlikte yazğan), «Qarasuvbazar abideleri», «Qırımda tatar dürbeleri», «Qırımdaki tatarlarnıñ arheologik ve etnografik ögrenilmesi» ve başqa. Han saray ve onıñ abideleri aqqında bir çoq maqaleler kütleviy periodik neşirlerde derc etilgendir.
Müzeyniñ ilmiy ve maarif işlerinen 1926 senesi toplanğan İlmiy şura oğraşacaq edi. Bu şura 6 kişiden ibaret edi: U. Bodaninskiy (şuranıñ reisi), O. Aqçoqraqlı (şuranıñ ilmiy kâtibi), İ. Lemanov – professor, arapşınas, İ. Gasprinskiy müzey – eviniñ müdiri – A. Murtazayev, M. Şeyh zade – müzey müdiriniñ muavini, Qırımda eñ güzel arapşınaslardan biri ve geolog A. Amet Raşid.
Aydın Şemi-Zade
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Ukraina şarqındaki zıddiyet devamında altı biñ kişi elâk oldı, 15 biñ insan yaralandı.
Bu malümatlar bazarertesi künü Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ İnsan aqları idaresiniñ maruzasında berile.
Teşkilât qayd ete ki, qurbanlarnıñ sayısı daa çoq ola bile, çünki BMT elâk olğanlar aqqında tam malümat alamay.
Keçken gece separatistler Donbassta ATO noqtalarına 32 kere ateş açtılar. Ukraina ordusı Donetsk vilâyetiniñ Peski qasabası ve Avdeyevka şeerinde uruşlar devam etkenini bildire. Taraflarnıñ zararları aqqında malümat yoq. «İnformatsion qarşılıq» gruppasınıñ reberi Dmıtro Tımçuk bildire ki, separatistler Mariupol civarındaki Novoazovsqa silânı çekeler. Bundan evel separatistler ağır silânı çekkenlerini bildirgen ediler. OSCE nezaretçileri tehnikanıñ yalıñız altı kolonnası çekilgenini tasdıqladı.


text:
Seyit Eli (Juravki) köyü yanında gaz borusında olğan qazadan sebep Qırımnıñ on bir köyünde eki biñden ziyade insan gazsız qaldı. Bu aqta Rusiye Energetika nazirliginiñ vaziyet-analitik merkezi bildirdi.
«Saat 14.15-te gaz borusınıñ bozulğan yeri qapatıldı, rayonnıñ 11 mesken yerinde 2 183 insannıñ gaz teminlevi toqtatıldı. Qaza-tamir işleri keçirile», – dep bildirdi Rusiye Energetika nazirligi.
Merkezniñ malümatına köre, qaza bugün saat 14.00-da İslâm Terek rayonınıñ Seyit Eli (Juravki) köyünde oldı. Haber etilgenine köre, topraq işleri keçirilgende 140 mm diametrli yüksek basım gaz borusı bozuldı.


text:
«Yarımada «akimiyeti» tarafından tarqatılğan yañlış malümatlarnı köz ögüne alıp, Ukraina tasil ve ilim Nazirligi Qırım mezunlarına tasil aqqında vesiqalar berilecegini resmiy şekilde bildirdi», – dep ayttı tasil ve ilim nazir muavini Pavlo Polânskiy.
Tasil nazirliginiñ malümatına köre, Qırım mezunları içün orta tasil aqqında attestatlardan ğayrı, esas mektep, zenaat-tehnikiy oquv yurtlarını bitirüv aqqında şeadetnameler, fahriy yarlıqlar, altın ve kümüş medaller azırlanılacaq.
«Qırım ve Aqyar Qırım mezunları içün Kiyevge vesiqa ve fahriy yarlıq almağa barıp kelecek adamnıñ soyadını acele sürette bildirmeli», – aytıla nazirlikniñ beyanatında.
Yarımada mektep talebelerine tasil aqqında Ukraina vesiqalarını bermege keder etecek olsalar, Ukraina tasil ve ilim nazirligi mahsus idare adımlarğa azır.
Aqyar tasil idaresiniñ yolbaşçısı Viktor Oganesânnıñ aytqanına köre, Aqyar mektepleriniñ mezunları Rusiye ve Ukraina attestatlarını elde etecek.


text:
Qırım.Aqiqatqa Cemilevniñ yardımcısı Liliya Muslimova aytqanı kibi, o, qayd etüvden keçip olamağan soñ, Kiyevge qaytmağa mecbur oldı.
Aprel 22 künü qırımtatarlarnıñ lideri Rusiye tarafından belgilengen Qırım ve qıtaviy Ukraina sıñırında pasport nezaretinden keçkende, oña yarımadağa kiriş yasaq olğanı aqqında haber peyda oldı.
Cemilevge 2019 senesine qadar Rusiye territoriyasına kirişi yasaq olğanı aqqında vesiqanı taqdim ettiler. Cemilevniñ özü ise, iç bir yasaqlarğa baqmayıp, Qırımğa qaytacağını bildirdi. O vaqıt, ziddiyetten soñ, Ukraina çetel işler nazirligi Rusiye çetel işler nazirligine narazılıq notasını yolladı. Ukraina tarafı öz toprağında Rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarına köre areket etüv sıñırlanuvı ile bağlı memuriy areketlerinden vazgeçmege ve böyleliknen Cemilevge nisbeten alınğan qararnı lâğu etmege çağırdı.


text:
Qırımda cuma künü, oktâbr 9-da, ATR qırımtatar telekanalınıñ operatorı Eskender Nebiyevni yaqaladılar. Bunı Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ başı Zair Smedlâyev öz Facebook saifesinde bildirdi.
Qırım.Aqiqatqa belli olğanı kibi, Eskender Nebiyevni «fevral 26» işi boyunca yaqaladılar. Qırımnıñ rusiyeli prokurorı Natalya Poklonskaya cuma künü, oktâbr 9-da, Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesiniñ toplaşuvında mahkemeciden Eskender Nebiyevniñ cezasını deñiştirmege talap etti. Mahkemeci Nebiyevni mahkemeniñ nevbetteki toplaşuvına qadar apiske aldı.
2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Qırımtatar Milliy Meclisi ve «Rus birliginiñ» bir qaç biñ tarafdarı toplaşqan edi. Tedbirni Meclis reisi Refat Çubarov ve «Rus birliginiñ» lideri Sergey Aksönov teşkil ettiler. Çatışmalar neticesinde eki insan elâk oldı. Rusiye Taqiqat komiteti bundan sebep cinaiy işni açtı.
Onıñ taqiqatı çerçivesinde «kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüvde şeklengen» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Onı 2015 senesi fevral 19-ğa qadar apiske aldılar, soñra da apis müddetini mayıs 19-ğa qadar arttırdılar.
Aprel 22-de işbu iş boyunca ATR qırımtatar telekanalınıñ operatorı Eskender Nebiyev apiske alındı, bundan evel ise Ali Asanov da apiske alınğan edi.
İyün 18 künü Eskender NebiyevniQırım müftisi Emirali Ablayevniñ kefaleti boyunca azat ettiler.


text:
Bunı «Sevastopolskiye novosti» bildire.
Böyleliknen, tasdıqlanacaq vesiqalarnen evelden tanış olmağa imkân yoq.
«Aqyarınıñ qanun çıqarıcı meclisiniñ» bugünki toplaşuvında yarın, aprel 30-na planlaştırılğan, sessiyanıñ kün tertibi muzakere etildi. Onıñ devamında bir qaç qanun leyhasını qabul etmege planlaştıralar: «qanun çıqarıcı meclis saylavları», «vali» saylavları, ükümet şekillendirüvi ve Aqyar devlet akimiyeti organlarınıñ icra organlarınıñ sisteması aqqında qanun leyhaları.
«Bu qanunlarnı deputatlar bile körmedi eken. Vesiqalarnı olar toplaşuv arfesinde elektron poçta vastasınen alalar, em de qanunnıñ bütün metinini oqumağa vaqıt yetmey», – dep yaza neşir.
«Aqyar kommunistleri» fraktsiyasınıñ lideri Vasiliy Parhomenkonıñ aytqanına köre, deputatlarğa şeer Nizamnamesine rey bermege rica ettiler. Vesiqa «bir sıra sualler doğurdı ve deñiştirilecek».
Yarın deputatlar böyle bir qararlar qabul etmeyip, qanun leyhalarınen yahşı tanış olmağa isteyler.
Bundan ğayrı, müellif aqqında sual peyda oldı. Deputatlarnıñ fikirince, vesiqanı qanun leyhalarınıñ müellifleri taqdim etmeli.
«Qanun çıqarıcı meclisniñ» reis muavini Aleksandr Antonenkov «bu qanunlar Rusiye Federatsiyasınıñ prezident memuriyetinde oquldı», dep bildirdi.
Neticede bu meselelerni «Qanun çıqarıcı meclisniñ» baqılmasına kirsetmege qarar alındı. Soñra olarğa birinci oquvda rey berecekler, nevbetteki sessiyada ise ekinci oquvda rey berecekler.


text:
Esas qanunnıñ QMC qısmı içün tüzetmeler ve deñişmeler işlep çıqqan Ukarina Anayasa komissiyasınıñ iş gruppası mayıs 18-ge qadar uzlaştırılğan metinni azırlaycaq. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde Qırımtatar Milliy Meclisi başlığınıñ mesleatçısı Arsen Jumadilov bildirdi.
Meclis başlığınıñ mesleatçısı: «Aprel 18-deki vaziyetke köre, bazı sualler doğurğan bir qaç madde tasdiqlandı. Kelecek afta da bunıñ üstünde çalışacaqmız. Teessüf ki, iş gruppası azalarınıñ episi oturışuvlarğa intizamlı surette kelmeyler. Şu cümleden, bazı devlet deputatları belli olmağan sebepten dolayı muşaverelerge itibar etmey. Bütün bu inceliklerni köz ögüne alıp, mayıs 18-ge qadar bizde iş gruppası seviyesinde uyğunlaştırılğan metin azır olacaq, ve biz onı Anayasa komissiyasınıñ muzakeresine teslim etecekmiz, dep tahmin etmek mümkünim», – dedi.
2017 senesi mayıs 18-de, qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesi yıllığında, Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, anayasada Qırım statusınıñ deñiştirilmesi aqqında qanun leyhası azır olğan soñ bu vesiqanı aman Yuqarı Radanıñ baqılması içün bermege azır olğanını bildirdi.
Keçken sene Anayasa komissiyası, Ukraina Anayasasına Qırımnıñ deokkupatsiyadan soñki statusına dair deñişmelerni işlep çıqmağa başladı. Deñişmeler, yarımadanıñ tamır halqı – qırımtatarlarda – öz vatanlarında Ukraina devletiniñ sıñırları içinde öz taqdirlerini tayin etüv aqqı olğanını nazar-itibarğa alalar.
Keçken sene Anayasa komissiyasınıñ iş gruppası, Ukraina Anayasası içün deokkupatsiyadan soñ Qırımnıñ statusına dair tüzetmeler işlep çıqmağa başladı. Deñişmeler, yarımadanıñ tamır halqı – qırımtatarlarnıñ – öz Vatanında Ukraina devletiniñ sıñırları içinde öz taqdirini tayin etme aqqını nazar-itibarğa alıp, azırlandılar.


text:
Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından Qırımda «ekstremist gruppası»nıñ azırlanmasında qabaatlanğan Ukraina Yuqarı Radası deputatı Mustafa Cemilevniñ yardımcısı Erol Veliyev, «iş»niñ diger figurantı, yarımadada yaqalanğan Harkiv sakini Aleksandr Steşenko ile tanış olğanını inkâr etti.
Veliyev, Qırım.Aqiqat içün bergen izaatta, onı Steşenko ile yalıñız ekisi de Harkivde oquğanları birleştire, dedi. Cemilevniñ yardımcısı, bu şeerde doquz yıl yaşağanını añlattı.
Veliyev: «FSBniñ versiyasına iç bir alâqam yoq. Anda, bütün bu şeyler 2018 senesiniñ yanvarinde oldı, dep aytıla. Men Qırım territoriyasında soñki kere 2017 senesiniñ sentâbrinde oldım», – dep ikâye etti.
Veliyevniñ aytqanınna köre, FSBniñ işi uydurılğandır.
Mayıs 21-de Rusiye FSBsi, sanki Qırımda, Ukraina Yuqarı Radası deputatı Mustafa Cemilevnıñ yardımcısı Erol Veliyev tarafından «Refat Çubarovnıñ emiri boyunca ve SBUnıñ qol tutuvı ile» meydanğa ketirilgen ekstremist gruppasınıñ areketini toqtattı, dep bildirdi.
Rusiyeniñ versiyasına köre, Harkivde teşkil etilgen gruppağa Veliyevden ğayrı «sabıq boksçu sprotçular» Steşenko ve Tretyakov kirdiler.
FSB, Steşenkonı 2018 senesiniñ aprelinde «Qırım territoriyasına kirgende» yaqalağanını ve «onıñ anda Veliyev tarafından provokatsiyalar azırlamaq ve amelge keçirmek içün yollanılğanını» bidlirdi. Rusiye Veliyev ve Tretyakovğa qarşı qabaatlavnı ğiyabiy şekilde çıqardı, olar «federal qıdırıluv cedveline kirsetildi».
Ukraina telükesizlik hizmeti, Rusiye FSBsiniñ, ilhaq etilgen Qırımda Ukrainanıñ mahsus hizmetleri yardımınen «ekstremist gruppasınıñ meydanğa ketirilmesi» aqqında malümatı kerçekke uymay, dep bildirdi.
Aprel 12-de «Qırım SOS» cemiyet teşebbüsiniñ faaliyetçileri, Harkiv sakini, ukrain Aleksandr Steşenkonıñ anasına atıfta bulunaraq, Rusiye telükesizlik hadimleriniñ onı «Çongar» keçirüv noqtasında Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımğa kirgende yaqalağanlarını bildirdiler. Rusiye polisiniñ hadimleri tarafından berilgen raportlarğa binaen, aprel 12-de Steşenkonı «qanuniy talapqa boysunmağanı içün yaqaladılar» (Rusiye Memuriy cinayetler kodeksi, madde 19.3). Aynı şu künü Aqmescitteki Jeleznodorojnıy rayon mahkemesi Steşenkonı 12 künge tevqif etti.
Aprel 24-te Steşenkonı memuriy cezalarnı çekken şahıslar içün mahsus qabul etüv yerinden (spetspriyomnikten) belli olmağan tarafqa alıp kettiler. Daa soñra advokat Ayder Azamatov Harkiv sakininiñ alıp qaçılması aqqında bildirdi.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ FSB yarımadada mustaqil jurnalistler, qırımtatar faaliyetçileri, muhalefet ve Ukrainanıñ tarafdarı olğan cemiyet erbapları ve diniy azlıqlarnıñ vekillerine qarşı muntazam surette yaqalavlar, tintüvler ve sorğular teşkil ete. Aq-uquq qorçalayıcıları Rusiye telükesizlik hadimleriniñ bu areketlerine, siyasiy motiv ile yapılğan areketler, deyler.


text:
İlhaq etilgen Qırımda COVID-19 şübesinen hastahanege qoyulğan adamlarnıñ sayısı eki kere arttı - 10 adamdan 18-gece. Bunı yarımadanıñ Felâket tibbiyeti ve acele tibbiy yardım merkeziniñ matbuat hızmeti bildirdi.
Aynı vaqıtta pnevmoniya diagnozınen hastahanege qoyulğanlarnıñ da sayısı 9 adamdan 19-ğace çoqlaştı, keskin respirator virus infektsiyası diafnozınen - 20-den 28-kece arttı.
Böylece, al-azırda Qırımda 168 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 22-si çetelden keldi, 17-si – Rusiyeden. 22 hastanıñ Rusiyeden kelgenlernen alâqası oldı, 106 kişi laboratoriyada tasdıqlanğan hastalarnen alâqada olğan edi. 41 kişi tüzeldi. Bir hasta vefat etti. Aqyarda 106 COVID-19 hastası bar, eki insan vefat etti.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti bildirgenine köre, mayısnıñ 12-nden itibaren maska rejimini kirsetmege azır. Daa evel Qırımda yüksek seviyeli azırlıq rejimi mayısnıñ 11-ne qadar uzatılğan edi, Aqyarda onı mayısnıñ 30-na qadar uzatqanlar.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Çatır Dağ
Qırım yarımadasınıñ eñ namlı dağıdır. Cenüpte yüksek, şimalde alçaqça eki platodan ibarettir. Şimaldeki platonıñ yüksek bölükleri qayın, ardıç ormanlarınen qaplıdır. Namlı mağaralarınen trekkingge munasip olması sebebinden turistik bir hususiyetke saiptir. Yüksek plato tik bir enişke saiptir, bu sebepten dağcılıq sportunen oğraşqanlarnıñ alâqasını çeke. Çatır Dağnıñ şimal yamaçlarında Aqmescit şeeri buluna.
Buña Yeşil Ada derler, yüce mali Çatır-dağ,
Bunıñ da bir tarafı çöldir, bir tarafı bagça-bağ.


text:
Bağçasaray rayon devlet memuriyetiniñ başı İlmi Umerov ukrain devlet hızmetçi antına sadıq qala ve Qırımnıñ Rusiye olmasını istemegenini açıqtan bildire.
Bunı o Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
«Qırımnıñ Rusiye Federatsâisınıñ terkibinde olmasını istemez edim. Bu menim fikrim», – dedi Umerov.
Onıñ sözlerine köre, işğalden soñ ömür ekige bölündi, amma onıñ işinde nasıldır bir müim deñişmeler yoq eken. Faqat, Umerovnıñ degeni kibi, Rusiye qanunlarında iş printsipleri ğayet farqlıdır.
«Rusiye qapalı politsiyalı devlettir. Mında şahsiy fikirniñ olması mümkün degil, onı ses çıqarıp aytıp olamazsıñ, neticede ciddiy aqibetler ola bilir. Biz ise ukrain uquqiy alanında serbestlikke alıştıq»,– dedi o.
Yılnıñ soñuna qadar Qırımda er şey ukrain uquqiy alanında olıp keçecek, amma devlet hızmetçini antını deñiştermege mecbur etecek olsalar, Umerov öz vazifesinden vazgeçmege azır.
«Açıqtan aytam: antnı imzalamağa vaqıt kelgende, o künden men artıq işlemeycem», – dedi Bağçasaray rayonınıñ başı.
O şunı da qayd etti ki, Qırım «baş naziri» Sergey Aksönovnıñ onıñ işine nisbeten nasıldır bir iddiaları yoq, amma öz başına ilân etilgen akimiyet ile körüşüvlerni Umerov körmemezlikke ura.
«Cumhuriyette akimiyet Aksönovnıñ başlığında çalışqanını nazarğa alıp, men, rayon memuriyetiniñ başı olaraq, doğrudan-doğru onıñ ile işleyim. Amma mart 16-dan soñ men bir kere bile «Devlet şurası»nda bulunmadım, – dedi Umerov. – Menim mevamım. Bizni bütün toplaşuvlarğa çağıralar. Men ise barmayım».
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, Ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
“Cumhuriät” häm başqa gazetalar din eşleklese Nur cämağäte liderı Fetullah Gülängä yaqın torğan Pitirbugtağı 644 nomerle Törek liseyeneñ däwlätläşterelgän buluwına diqqät ittelär. Bu turıda “Kommertsant” gazetası yazğan. Xäbärgä kürä 2001-nçe yıldan 2006-nçı yılğa xätle Rossiä Fedartsiäsendä Başqordstan, Çuvaşstan, Buryatiä, Qaraçay-Çärkäzia, Dağstan belän Xakasyada 15 Törek liseye yabılğan yäki cirle xakimiätlärgä tapşırılğan. Şuluq xäbärdä Mäskävdäge Koptevskaya Mäxkämäseneñ May ayında Tatarstan prokuraturası, Rossiä Fännär Akademiäse belgeçläreneñ birgän raportları nigezendä Saidi Nursineñ 14 tomnan torğan “Risale- Nur” isemle äsären radikal İslamğa xezmät itä digän qarar belän tıyğan buluı da belderelä.
Әxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Soñğı 3 köndä Mixail Saakaşvilinıñ üzen totışı şaqtıy üzgärde, diärgä bula. Moña qädär çaya bulıp kürengän häm gel üzeneken alğa sörgän säyäsätçe köç-xäl belän ikençe turdan qotılıp qalğannan soñ süzlären ülçäp äytä, köndäşlärenä xezmättäşlek täqdim itä başladı.
Sişämbedä televidenie äñgämäse waqıtında ul yaña xökümätkä "kiñräk dairädän" säyäsätçelär keräçäk dip, küplärne ğäcäpkä qaldırdı. Moña qädär "bu saylaw cämğiättä fiker törelelegen kürsätte, bezgä tawış birmägännärneñ fikeren bez kire qağa almıybız" digän süzlär äytkän ide.
Gruziäneñ säyäsi säxnäsendäge bu üzgäreşlärgä Könbatış räsmiläre saq qına qänäğätlänü belderä.
"Gruziädäge bar taraflarğa – xökümätme ul, oppozitsiäme – äytäse kilgän şul: inqilab tämam, xäzer demokratik institutlar tözü öçen citdi häm awır eş waqıtı citte. Uram qağidäse tügel, qanun qağidäse çorı. Läkin tınıç qarşılıq çaraları da demokratiäneñ ber öleşe" dide Quşma Ştatlar däwlät sekretareneñ Yewropa häm Yewraziä eşläre yärdämçese Matthew Bryza.
Tağın ber kisken üzgäreş – yaña prezidentlıq möddäten Saakaşvili olı kürşese Rusiä belän mönäsäbätlärne rätkä saludan başlaw niäten belderde. Rusiä prezidentı Vladimir Putinnı wazğifağa kerü tantanasına çaqırğanın äytte. Putinnıñ prezident sıyfatında Gruziädä äle bulğanı yuq.
Şuşı üzgäreşlär Saakaşvilinıñ berençe möddäte waqıtında täqrarlanğan, Rusiä qanatı astınnan çığıp, NATO häm Yewropa Berlegenä kerü maqsatınnan waz kiçüne añlatmıymı?
Stokholmdağı İminlek häm säyäsi üseş institutı belgeçe Svante Cornell fikerençä – yuq.
"Gruziäneñ NATO belän xezmättäşlege ildäge häm töbäktäge iminlekne nıq yaxşırtaçaq, çönki bu oçraqta Gruziä Yewropanıñ iminlek sistemına totaşa häm Rusiäneñ teläklärenä azraq bäyle bulaçaq, ä alar şaqtıy" di Svante Cornell.
Könbatış häm ayırım alğanda Quşma Ştratlarnıñ kiläçäktä Gruziägä iğtibarı ni däräcädä bulır – äytüe qıyın. Oppozitsiä belän küpmeder bäyläneşe bulsa da, Waşingtonıñ märxämäte moña qädär kübräk Saakaşvili yağında ide. Xäzer Amerikanıñ üz mäşäqätläre, citmäsä bıyıl - saylaw yılı. Bu xalättä anıñ Gruziägä därte dä därmanı da qalmasqa mömkin.


text:
«KrımSOS» teşebbüsi Ukrainada qabul etken taraflar ve köçip kelgenler arasında munasebet monitoringiniñ neticelerini aşkâr etti. Şu cümleden, faaller ukrain toplulığında Qırım ve Donbasstan köçip kelgenler aqqında olğan stereotiplerni ögrendiler. Qırımtatarlarğa ayrı bölük bağışlanğan edi.
Monitoring 2015 senesi yanvar 16 – mart 7 künleri arasında Ukraina beş şeerinde keçti: Kiyev. Herson, Lviv ve Vinnitsa. Monitoring devamında eskpertler 67 matbuat vastasını talil etip, 900 insan ile subetleşti.
Malüm olğanı kibi, köçip kelgenlerge yerli eali tarafından bitaraf ve müsbet munasebet kösterile.
«Cemaatçılıqta köçip kelgen qırımtatarlarğa munasebet, umumen alğanda, tolerantlıdır. Yerli ealiniñ büyük bir qısmı qırımtatarlarnı Qırım işğaline qarşı çıqqan ve siyasiy dünya baqışlarından sebep Qırımnı terk etken insanlar olaraq tanıy», – denile beyanatta.
Hersonda yerli ealiniñ soravı vaqtında yerli sakinlerniñ 60% tek 5% köçip kelgenlerge menfiy munasebetini bildirdi. Lvivde – 60%-dan 51% qırımtatarlarğa müsbet munasebetini qayd etti. Vinnitsada soravdan keçken 20% sakinlerniñ yarısından çoqusı müsbet davrana.
Vinnitsa ve Lvivde camilerniñ qurucılığı planlaştırıla, soravdan keçkenler buña da eyi munasebette buluna.
Qırımtatarlarğa nisbeten stereotipler arasında musulmanlarğa muqayt ve aş meselesindeki mevamlarına nisbeten şübeli munasebet belgilengen.
Ukraina Fevqulâde vaziyetler boyunca Devlet hızmetiniñ malümatına köre, mayıs 28 kününe qıtaiy Ukrainada Qırımdan köçken 20 biñ 653 insan qayd etilgen. Mecliste bildirilgeni kibi, Qırımdan köçip kelgen 20 biñ insandan yarısı – qırımtatarlarıdır. KrımSOS cemaat teşkilâtınıñ malümatına köre, aqiqaten yarımadanı 45-50 biñ insan terk etti.


text:
Aqmescit – Qırım akimiyeti yarımadanı, bütün dünyada olğan kumar oyunları merkezlerinen bir sırada olacaq mekânğa çevirmege isteyler. Amma, Qırımda yatırım qaynaqlarınıñ qıtlığı, em de Rusiyeniñ özünde bu kibi leyhalarnıñ menfiy neticeler ile yekünlegeni, akimiyet hayallarınıñ kerçekleşüvine mania ola bile.
Keçenleri Rusiye prezidenti Vladimir Pütin işğal etilgen Qırımda kumar oyunı mekânını meydanğa ketirilüvi aqqında Devlet Dumasına qanun leyhasını yolladı. Leyha teşebbüsçileri olğan Qırım memurları bu haberni büyük quvançnen qabul ettiler, em de yerli sakinlerge olacaq qazançlar aqqında beyan etip başladılar.
Böyleliknen, Qırım baş naziriniñ birinci muavini Rustam Temirgaliyevniñ sözlerine binaen, «yañı» Qırım, bütün dünyada belli olğan çinli Makao, amerikanlı Las-Vegas ve Avropanıñ Monakosınen raqiplik yapacaq.
«Bizim vaziyefemiz yıl boyu çalışacaq kumar oyunları esasında turistik klasterni meydanğa ketirmektir. Qırımnıñ yalı boyunda mahsus kumar şeerni meydanğa ketirmeknen bağlı leyhamız bar, em de bir qaç meydançıqnı da qurmaq mümkün. Yalı boyunda tahminen 100 ga topraq ayırmağa niyetimiz bar», — dep, qayd etti Temirgaliyev.
Tumirgaliyevniñ sözlerine binaen, qoşma variant olaraq, eyi çalışmağan ve eskirgen bir-eki raatlıq evini birleştirmege de mümkün. Memurlar mayısnıñ soñunda tekliflerini tekmil bildireceklerini ayttılar.
Leyhanı ömürge keçirmek içün kerek olğan sermiyalarğa kelgende, Temirgaliyevniñ bildirgenine köre, endi 1,5 mlrd. dollar toplanıldı.
Bundan da ğayrı, adları bildirilmegen «ileri ketken dünya kumar şirketleri», Qırımdaki «Vegasnı» desteklemege vade etkenler.
Kim kâr qazanacaq?
Rusiyeniñ birinci şahısları, qırımlı teşebbüsçilerniñ ğayelerine qol tutılar, çünki leyha vastasınen, yañı qoşulğan territoriya devlet bücetine o qadar bağlı olmaması mümkün. Kreml daimiy sürette para sarf etilgen Qırımğa daa çoq milliardlar sarf etmege kerek olacaqtır, bu sebepten para qazanacaq er türlü yerli leyhağa «ğurlı yollar» tilenile.
İşte, Devlet Dumasınıñ iqtisadiy siyaseti boyunca nazir Mihail Yemelyanovnıñ fikirince, Qırımda kumar oyunları meydanınıñ teşkil etilüvi regionnıñ inkişafına bir siltem olur. O, RİA Novosti agentligine: «u büyük bergi, Qırım içün stimul demektir. Bu doğru qarar, biz oña qol tutarmız» – dep, bildirdi.
Rusiyeniñ regional inkişafı nazirliginde leyha ileri keteceginde eminler. Memurlar, birinciden, Qırımğa yaqın ve kazino olğan – Aqrusiye, Ermenistan, Gürcistan memleketlerini rusiyeli ve çetel oyuncıları çoq begenmeyler, demek raqiplik ta o qadar büyük olmaz, deyler. Ekinciden, coğrafiya cietinden yerleşüvi sebebinden, eñ meşur kumar mekânları Turkiye ve İsrailden oyuncılarnı celp eter.
Qırımlı teşebbüsçileri ise, özleri içün qanuniy, ve qanuniy olmağan yañı qazanç yollarını bulmaq isteyler – leyha içün topraqlarnı ayıracaqlar, kumar biznesini idare etip, litsenziya ve bir sıra izin berecekler.
Proessional oyuncılarnıñ fikiri nasıl
Bunen beraber, kumar biznesi ve turistik saasınıñ mütehassısları Qırımda oyun meydançıqlarını açıluvınen bağlı fikirlerine qoşulmaylar. Mütehaasıslar daa çoq teñqid ile yanaşıp, kendi noqtai-nazarlarını bildireler.
İlk evelâ, Qırım akimiyetiniñ bildirgen 1,5 mlrd. dollarlıq yatırım miqdarı şübeler doğura. Mütehassıslarnıñ aytqanına köre, bu raqam bir qaç kerege ziyade olmaq kerek. O qadar para ne Qırımda, ne de Rusiyede tapılacığında ekspertler emin degiller. İşğal etilgen Qırımda Ğarpnıñ sanktsiyaları sebebinden faaliyet sıñırlı olğanı içün, çetel şirketlerniñ merağına ümüt etmek manasızdır.
Rusiyede kumar biznesiniñ inkişafı boyunca assotsiatsiyanıñ icra müdirniñ sabıq muavini, mustaqil ekspert Samoil Benderniñ RBK agentligine bildirgenine köre, «Qırımda kumar oyunı meydançığını teoretik şekilde teşkil etmek mümkün, amma, eki müim şey bar – yatırım ve ziyaret». Aytqanına köre, muvafaqiyetli kumar oyunı biznesi yalıñız bir qaç dane kazino, ya da oyun avtomatları ile toul salonlar degil, para masraf etilecek eyi çalışqan musafirhaneler, hızmetçiler yaşaycaq odalar, kinoteatr, qavehane, tükânlar olmalı. «Bunıñ episini qurmaq içün, 7-10 milliard dollar lâzim. Rusiyede bu qadar para yatırım etecek iş adamlar yoq». – dedi ekspert.
Turistik saası ne qazana bilecek?
Turistik şirketler «Qırımdaki Las-Vegas» Qırımğa qoşma olaraq turistlerni celp eteceginde şübeleneler. Em de kazino oyuncısı, turistik şirketler içün kelişikli müştire degil.
«Delfin» rusiyeli turistik şirketiniñ müdiri Sergey Romaşkinniñ fikirince, «Azov-Siti» niñ tecribesini köz ögüne alsaq, kazinonıñ müşterileri esasen kazino masalarınen meraqlanıp, yemekni de unutalar. Yani, Qırımda başqa tür turistlerni bekleydirler». Onıñ qayd etkenine köre, yerli akimiyet başından imkânı olğan musafirhanelerde leyhanı sınap baqmaq kerek edi.
«Meraqlısı şu ki, birinciden, oyun mekânı Soçide olmaq kerek edi, amma, soñra Soçide aileviy raatlıq olğanı içün bu ğayeden vazgeçtiler», – dedi «Solveks-Trevel» şirketiniñ müdiri Sergey Strebkov. – Amma, Qırımda da vaziyet aynı. Onıñ sözlerine binaen, aileviy raatlıq içün belgilengen Qırımnıñ yalı boyunda oyun meydanlarını – aqılsızlıqtır. «Qırımnıñ kontinental qısımında, bu cümleden, Aqmescit şeer etrafında, demek bunu iş leyhası kibi baqmalımız», – Strebkov qayd etti («Trudprom»dan alınğan cümle).
Rusiye turoperatorlar qayd etkenine köre, Rusiyenin ozunde oyun mekanları açildıqtan son, bugüne kadar öyleda turustler tarafında meraq dogurmadı.
Yutturılğan ğaye
Hatırlatayıq, Rusiyede kumar işini alıp barmaq içun tek dört oyun mekânında mümkün, bu Primorskoye bölgesinde «Primorye», Kaliningrad vilâyetinde «Yantarnaya», Altay bölgesinde «Sibirskaya moneta» ve Qırımnen qomşu olğan «Azov-Siti» raqib mekânı Krasnodar bölgesinde yerleşe. Aslında tek soñkisi çalışmaqta, anda üç çalışqan kazino mevcut. Dörtünci kazino ise «Sibirskaya moneta» degen yerde tek 2014 senesi iyül-avgust ayları açılması planlaştırıla.
Uzaq şarqtaki «Primorye» oyun zonası ale daa yatırımcılarnı qıdıra, Kaliningradtaki «Yantarnaya» içün investrler öyle de tapılmadı.
«Dört oyun zonasından tek biri – «Azov-Siti» çalışa, anda da olğanı olacağı üç kazino bar. Bu leyha endi yedi yıldan berli çalışa ve ale daa kâr ketirmey», – dep qayd etti kumar oyunları biznes assotsiatsiyasınıñ prezident muavini Vladimir İlyüşin.
Qanun boyunca çalışqan kumar oyunlarından kelgen kâr ile Rusiye maqtanıp olamay. Oyun mekânlarınıñ ilk 4 yılı (2007-2010 s.) faaliyetine yekün çekken Rusiye Federatsiyasınıñ Esap Palatası böyle neticege keldi, ğaye kâr yerine tek zarar ketire eken. Rusiyede oyun zonalarnıñ qurulması ve inkişafına devlet bücetinden 1,4 mlrd ruble sarf etildi (Krasnodar vilâyeti ve Rostov bölüginiñ 97% masraflarını teşkil ete), kârı ise, 98,7 mln ruble, yani 14 kerege az!
Esap palatasında bildirgenleri kibi, Rusiye territoriyasında oyun zonalarnıñ meydanğa ketirilüvi beklenilgen netice ketirmedi: şu yerlerde yatırımcılarnı celp ete bilecek ve qaznanı bergi ile tolduracaq tam bir eglence merkezler yoq derecede.
Qırımdaki oyun merkezleri istisna olacaqlarına ümüt yoq. «Azov-Siti» çalışqan Krasnodar ülkesinen qıyaslasaq, iqtisadiyat cietinden zayıf olğan, bizneske nisbeten hususiy (doğrusı, qabarcı) yanaşması ile Qırım artta qalmaqta. Em de, ciddiy yatırımcılar içün, Qırım eñ yaqın yılları – qapalı zonadır, dünya cemaatçılığı tarafından tanılmağan, yarı uquqiy bir yer. Böyle şaraitlerde, Qırımnı «dünyaca meşur» kumar oyunı merkezine çevirmek ğayesi, meraqlanğan ve iştirakçilerniñ tarafından para qırsızlanuvı çevirilmesi mümkün.


text:
Vatandaş jurnalisti, bloger Nariman Memedeminovnıñ imayesi davasınıñ Qırım prokuraturasına qaytarılması aqqında muracaat etken edi, çünki qabaatlayıcı tarafından bozuvlar oldı. Advokat Emil Kurbedinovnıñ aytqanına köre, oña ve müvekkiline dava boyunca qabaatlayıcı qararlar berilmedi, bu ise «imaye aqqınıñ bozuluvı» sayıla. Bu aqta o, Qırım.Aqiqat mühbirine tarif etti.
«Mahkeme oturışuvı vaqtında Nariman qabaatlav qararı oña alâ daa berilmegenini bildirdi. Mayısnıñ 13-nde SİZO hadimi oña qabaatlav qararını ketirdi, lâkin o ondan özüni tanıtmasını rica etkende qadın red etip, «pek aqıllı olğanını» ayttı. O, açuvlanıp, Nariman qabaatlav qararını almağa istemegenine dair akt azırlaycağını bildirdi. Bu qabaatlav qararı alâ daa ne advokatta, ne Narimanda bar», – dep tarif etti advokat.
Kurbedinovnıñ aytqanına köre, müvekkili prokuraturağa ve SİZO yolbaşçısı Sergey Berejnoyğa ariza berdi.
«Narimanğa qabaatlav qararınıñ vaqtında berilmemesi onıñ imaye aqqını boza ve davanı prokuraturağa qaytarmaq içün sebep ola. Bugün mahkeme bunı ögrenip, davanı qaytarmağa mecbur», – dedi advokat.
Qırım.Aqiqat advokatnıñ aytqanlarınen bağlı prokuratura izaatlarını almağa tırışa.
Bugün Aqmescit SİZOsında Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi ile video bağı vastasınen qırımtatar blogeri Nariman Memedeminovnıñ davası boyunca ilk mahkeme oturışuvı keçirile.
Mayısnıñ 7-nde Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Nariman Memedeminovnıñ sıñırlav tedbirini 2019 senesi iyünniñ 15-ne qadar uzattı.
2018 senesi martnıñ 22-nde Bağçasaray rayonında Rusiye telükesizlik hadimleri ve uquq qoruyıcıları Nariman Memedeminovnıñ evini tinttiler. Ondan soñ faaliyetçi Aqmescitteki Rusiye FSBsi idaresine alıp ketildi. Martnıñ 23-nde mahkeme Memedeminovnı tevqif etti.
Memedeminovnı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatlaylar.
Martnıñ 23-nde QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
Kremlniñ nezaretinde çalışqan Qırım Yurarı mahkemesi «Çiygoznıñ davasında» 118-nci mahkeme toplaşuvını keçirdi. Toplaşuv devamında imaye tarafınıñ şaatı, 2014 senesi fevralniñ 26-nda Rusiye tarafdarlarınıñ miting iştirakçilerinde demir parçalarını, plastik şişelerini ve gaz körgenini ayttı. Bunı mayısnıñ 24-nde Çiygoznıñ advokatı Nikolay Polozov Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında haber etti.
Polozovnıñ sözlerine köre, şaat fevralniñ 26-nda saba Qırım MC Yuqarı Şurasınıñ binası yanında ötkerilgen mitingke kelgen, ve avtobusta ketirilgen 170-200 nefer insan Rusiye tarafdarlarınıñ mitingine qoşulğanını körgen ve bundan soñ «çatışmalar» başlandı.
«Rusiye tarafını tutqan miting iştirakçileri tecavuziy surette davranıp başladı. Olar Ukraina tarafdarlarına yaqınlaşacaq oldılar. Bundan soñ sıquv başlandı. Kerçekten, mitingteki Rusiye tarafdarları ukrain tarafını tutqanlarnı içteki azbar meydanından basıp çıqarmağa tırıştı. Plastik şişelerni atıp başladılar. Şaat, demir parçalarnıñ atılğanını kördi. Parçalardan biri qırımtatarnıñ başına tüşti. Onda qan aqtı. Bundan da ğayrı gaz qullanılğanı körüne edi», – degen şaatnıñ sözlerini Polozov seslendirdi.
Advokat qoştı ki, şaat Ahtem Çiygoznıñ tarafından qanunğa qarşı kelecek iç bir areket körmegenini beyan etken eken.
Ahtem Çıygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukrainanñ territorial bütünligine qol tutulmasına bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulğan edi. O zaman miting iştirakçılerine Rusiye tarafdarları, şu cumleden «Russkoye yedinstvo» firqasınıñ temsilcileri qol tutqan edi.
«Çiygoz davasını» Rusiye mahkemesi qapalı toplaşuvda: qırımtatar Meclisi yolbaşçısınıñ muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca, davanıñ eki iştitakçisi olğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci davası şeklinde ekige ayıraraq, «26 fevral» davası çerçivesinde baqmaqta.


text:
Qırımda 2018 senesinde qırımtatar faaliyetçilerinde birinci sorğulamalar ve tintüvler yapıldı. Meclis azası Eskender Bariyev, FSB onıñ qız qardaşları ve qaynatasını sorğuladı, dep bildirdi. Ondan ğayrı, yanvarniñ 5-nde Aqmescitte eki qırımtatar qorantalarınıñ evlerinde tintüvler yapılıp, kompyüter tehnikası ve diniy edebiyat musadere etildi.
Meclis azası Eskender Bariyev, dekabrniñ 21-nde aqrabalarınıñ sorğuğa povestkalar alğanlarını bildirdi. Onıñ aytqanına köre, FSBden mektüpler onıñ anası ve babasına, eki qız qardaşına ve qaynatasına keldi.
Sorğulama doğrudan-doğru faaliyetim, ifade etken noqtai-nazarım ile alâqalı ediEskender Bariyev
Bariyev Qırım.Aqiqat içün bergen izaatta: «Dekabrniñ soñunda sorğulama yapıldı. Oña er kes degil de, yalıñız barıp olğanlar bardı. Tabiiy ki, sorğulama doğrudan-doğru faaliyetim, ifade etken noqtai-nazarım ile alâqalı edi. Tafsilâtlar aqqında daa ziyade aytıp olamayım. Ayta bilecek tek bir şeyim – olardan işniñ malümatını aşkâr etmeyceklerine dair imzalı aht alındı», – dedi.
Cinaiy işler ve sürgün etüv
Eskender Bariyev – Meclisniñ eñ faal azalarından biri. 2014 senesinde Aqmescitte yaşağanda o, fikirdeşleri Abmecit Suleymanov ve Sinaver Kadırov ile beraber Qırımtatar halqınıñ aqlarını qorçalav komiteti adlı birleşme meydanğa ketirdi. Cemaatçılar onıñ adından telükesizlik hadimleri tarafından yapılğan aq-uquq bozuluvları ile qarşılaşqan yurtadşlar içün «sıcaq telefon nomarası»nı açtılar.
2015 senesi yanvarniñ 17-sinde Bariyev yolbaşçılığında çalışqan komitet fikirdeşlerniñ iştiraki ile bir konferentsiya teşkil etti. Onıñ keçmekte olğan zalına tecavuzkâr adamlarnıñ bir grubu basıp kirip, qavğa çıqardı. Buña baqmadan konferentsiya iştirakçileri, qırımtatarlarnı Rusiye akimiyeti tarafından aqlarınıñ bozulmasından qorçalamağa daveti ile halqara teşkilâtlarğa ve akimiyetlerge bir sıra muracaatlarnı qabul ettiler.
Yanvarniñ 23-nde Komitetniñ koordinatorları Bariyev, Suleymanov ve Kadırov Qırımdan Ukrainanıñ qıtadaki qısmına çıqacaq ediler. Memuriy sıñırda olarnı Rusiye telükesizlik hadimleri toqtatıp, sorğuladılar. Sinaver Kadırovnı mahkemege alıp kettiler. Mahkeme, «Muayyen bulunuv muddeti içinde Rusiyeden çıqmaqtan qaçınuv» içün cemaatçını sürgün etmek hususında qarar aldı.
Eskender Bariyev ve Abmecit Suleymanov Qırımdan zorluqsız çıqtı, lâkin keri qaytmamaqnı tercih ettiler.
Biz qaytayıqmı, yoqmı, dep tüşüne edik, lâkin aq-uquq qorçalayıcıları bizge bunı yapmamaq tevsiye ettilerEskender Bariyev
Eskender Bariyev, bu hususta ikâye etip: «Kyivde biz matbuat konferentsiyası ve daa bir qaç tedbir keçirdik. Endi qaytacaq olğanda, yanvarniñ 28-nde, bizge qarşı cinaiy işler açılğanı aqqında haber keldi. Yanvarniñ 29-nda (Meclis reisiniñ muavini – QA) Ahtem Çiygoz tevqif etildi. Biz qaytayıqmı, yoqmı, dep tüşüne edik, lâkin aq-uquq qorçalayıcıları bizge bunı yapmamaq tevsiye ettiler», – dedi.
Ondan berli o, Kyivde yaşay ve Qırımğa kirmege teşebbüs etmey. 2015 senesiniñ martında, Qırımtatar halqınıñ aqlarını qorçalav komiteti tarafından yanvar ayında ötkerilgen konferentsiyanıñ iştirakçilerini sorğulamalarğa çağırdılar. 2015 senesiniñ dekabrinde Qırım ile memuriy sıñırında elektrik yolağınıñ direkleri patlatılğan soñ polis memurları, Bariyevniñ anası ve babasına kelip, FSBge sorğulamağa çağıruv ile povestkanı taqdim etecek oldılar.
Bariyev: «Ondan soñ olar körünmedi. Ve işte 2017 senesiniñ dekabrinde tekrar keldiler. Ondan ğayrı, qomşularımıznıñ aytqanlarına köre, men qorantam ile yaşağan kvartirağa muntazam surette adamlar kelip kete. Añlaşıla, menim kelip kelmegenimni teşkereler », – dep ikâye etti.
«Malümat toplav boyunca tedbir»
Yanvarniñ 5-nde Aqmescitte Rusiye telükesizlik hadimleri ve qırımttarlarnıñ iştiraki ile daa bir aks-sada doğurğan adise oldı. Polis, «E» Merkezi ve Rusiye FSB hadimleri tañda Lesi Ukrainki rayonındaki doğmuş tata-qardaş Hatice Kantemirova ve Zera Bazirovanıñ qorantaları yaşağan evlerge tintüvler ile keldiler.
Yurtdaşlarına yardım etmek içün adiseniñ olıp keçken yerine «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ iştirakçileri keldi. Rustem adlı faaliyetçi tata-qardaşlardan biriniñ aqayı Amet-Hannen laf etti ve, onıñ sözlerine esaslanıp, Qırım.Aqiqatqa olıp keçkenniñ tafsilâtlarını aytıp berdi.
Amet-Han, eşyalarınıñ çoqusını dolaplardan özü çıqarıp köstergenıni söyledi. Anda «köşege turıñız», «keder etmeñiz» degen şeyler olmadıRustem
Faaliyetçi: «Olar (telükesizlik hadimleri – QA) özüni az-çoq uyğun şekilde, diqqat ile tuttı. Amet-Han, eşyalarınıñ çoqusını dolaplardan özü çıqarıp köstergenini söyledi. Anda «köşege turıñız», «keder etmeñiz» degen şeyler olmadı. Özlerini yahşı, sayğı kösterip tuttılar. Adamlarğa diniy farzlarını eda etmege keder etmediler. Saba namaznıñ vaqtı edi», – dedi.
Onıñ aytqanına köre, tintüvler yapılğan evlerniñ sakinleri faal cemaatçılar degil. «Qırım birdemligi»ne olıp keçkenini tariflegen Amet-Han tükânda satıcı olıp çalışa.
«Qırım birdemligi»niñ temsilcisi: «O, nasıldır adamlarnen tanış edi ya da ale daa bağ tuta. Bu adamlar (telükesizlik hadimleri – QA), onıñ (Amet-Hannıñ – QA) olarnen tanış olğanını bir de-bir yolnen añlap, oña olarnıñ fotosuretleri, internetteki şahsiy saifelerini kösterdiler. O ise olarğa bilgeni ya da bilmegenini ayta edi. Yani, añlağanıma köre, bugün malümat toplav boyunca tahqiqat areketleri yapıldı», – dep ikâye etti.
Tintüvler neticesinde telükesizlik hadimleri telefon ile planşet, ve diniy mevzulı edebiyatnı yanlarına alıp kettiler. Ev saiplerine protokolnıñ kopiyasını qaldırmadılar.
Rusiye telükesizlik muessiselerinden iç birisi Kantemirova ve Bazirovanıñ evlerinde yapılğan tintüvlerni ve bunıñ kibi de Eskender Bariyevniñ aqrabalarını çağırıp sorğulağanlarını izalamadılar.


text:
Rusiyeniñ liberal-demokratik fırqası «Qırım Rusiyege qoşulğanınıñ üçünci yıllığı munasibetinen», mart 16 künü mabuslarını afu etilmesi aqqında qararnıñ leyhasını baqıp çıqmağa teklif etecek ola. Bunı mart 15 künü Dumanıñ liberal-demoktarlarnıñ reis müavini Yarozlav Nilov dedi, haber ete TASS.
«Ananege köre, biz, ağır cinayet işlemegen mabuslarnı, em de ğayrı saqat, yañğız ana, ya da baba olğan, çoq balalı aile saibi olğan şahıslarnıñ afu ve azat etilmesini teklif etemiz», – dedi Nilov.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında referendum keçirildi, 2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında, dünyada qabul etilmegen, referendum keçirildi, neticede Rusiye Qırımnı özüne qoşqanını ilân etti,. Ukraina, Avropa birligi ve AQŞ bu rey berüvini tanımadılar ve Qırım Rusiye tarafında işğal etilgenini tasdiqlay.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl Mustafa Cemilevniñ vaziyeti mahkeme qararlarına bağlı olmağanından emindir. Cemilevge Qırımğa kirişi yasaq etilmesiniñ siyasiy negizi bardır. Onıñ fikrine köre, işbu yasaq yarımada tamır halqı içün ciddiy bir toqattır.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclisniñ matbuat hızmeti bildire.
Meclisniñ reis muavini aytqanı kibi, bugün onıñ yaşdaşı olğan semetdeşleri, em de gençler içün qırımtatarlarnıñ avdeti oğrunda küreşi pek emiyetlidir, Mustafa Cemilev ise bu küreşniñ mücessemi ola
«İtibarlı insan, Sovet birligi kibi devlette dissident olğan, halqınıñ aqları oğrunda ve sovet totalitar ya da avtoritar rejimine qarşı küreşken insan nasıldır bir devlet tarafından böyle munasebetke lâyıq degildir», – dey Nariman Celâl.
Şu cümleden, o, qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisiniñ Qırımğa kiriş yasaqlığı ile bağlı davası boyunca mahkeme toplaşuvınıñ başqa künge qaldırılmasından çorlandı.
«Öz yaşayışını bu kurşke feda etken, neticede yıllar devamında sovet lagerlerinde bulunğan insanğa Vatanına kirişini yasaq etmek – Rusiye akimiyeti tarafından qırımtatarlarğa nisbeten etilgen ciddiy bir toqattır. Şunıñ içün buña Rusiye Federatsiyasınıñ diqqatı hususiy olmalıdır ve doğru netice ve qararlar alınmaq kerektir. Mahkemede çeşit delil ketirile bile, amma bu meseleniñ yuridik, cinaiy ya da başqa bir negizi yoqtır. Mında yalıñız siyasiy bir mana bardır. Cevabı da siyasiy olmalıdır», – dep qayd ete Meclisniñ reis muavini.
Rusiye Federatsiyasında Moskvanıñ Basman mahkemesi keçirilüvi cumaaqşamı künü, yanvar 22-ne, planlaştırılğan Mustafa Cemilevniñ Rusiye Federal migratsion mahkemesine olğan davası boyunca toplaşuvnı fevral 12-ne qaldırdı, Mustafa Cemilev mahkemeden ğalip çıqacağına inanmasa da, atta böyle vaziyet oña Qırımğa qaytmağa yardımcı ola bilecegini tüşüne.
Cemilevge Rusiye tarafından işğal etilgen yarımadağa kirişni 2014 senesi mayıs ayında yasaq ettiler.