text:
Dartmut kollecı
Dartmut kollecı (ДapTMyT Koллeджы). AQŞniñ Nyu Hempşir ştatında Hanover şähärendä urnaşqan xosusıy universitet. Ürmäle göl ligası äğzası.
Universitet 1769 yılda Eleazar Wheelock tarafınnan oyıştırılp cibärelä, finansalar belän cirle din ähäyele Samson Occom yärdäm itä. Amerikä Quşma Ştatlarında baylığı buyınça cidençe kollec. Dartmutnıñ töp mäktäpläre bulıp İrekle sänğät, meditsina, injenerlıq häm eşmäkärlek mäktäpläre sanala. Şulay itep Dartmut tulısınça universitet dip ata ala, läkin traditsiälärne sklaw maqsatınnan universitet citäkçelege kollec atamasınann waz kiçärgä telämi.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү]
Dartmut kollecı Patşa tarfınnan raslanğan soñğı yuğarı uqu yortı. Bu status 1769 yılda birelä. Dartmutnıñ başlıça maqsatı – cirle yäş Indiannarnı keräşenläşterü häm belem birü bula.
Kollec Hanover şähärenä 1770 yılda küçenä. Berençe fänni däräcä isä 1771 yılda birelä.
1972 yılğa qädär Dartmut işekläre irlär öçen genä açıq bula. Şunnan soña xatın-qızlar da baqalawr proğrmmalarına qabul itelä başlıy. Çama belän şul waqıtta, universitet D-planın qabul itä. Bu plan universitetqa sıyıdırışlığın arttırmıyça uquçılar sanın küpkä arttırğa mömkinçelek birä. Plan nigezendä uqu yılın dürt tigez kisäkkä bülü tora. Studentlar freshmen yılında, sophmore cäy semestrında häm senior yılında qampusta torığa tieş.
Dartmut kollecınıñ dewizın Vox Clamantis in Deserto (Latinça, Cawapsız qaldırğan çaqıru).
Qampus[үзrәpTү]
Hopkins isemendäge icat häm sänğät üzäge (Hopkins Center for the Creative and Performing Arts. Bu binada uqu yortınıñ drama, muzıyka häm kino ostaxanäläre urnaşqan. Şulay uq bu binada studentalarnıñ poçta yäşnekläre dä urın alğan. Nyu Hempşir ştatınıñ ähämiätle mädäni üzäge bulıp tora.
Nelson A. Rockfeller isemendäge İctimığıy säyäsät häm sotsiäl fännär üzäge (Nelson A. Rockfeller Center for Public Policy and the Social Sciences). Bu binada şaqtıy möhim säyääsi waqığalar, lançlar ütä.
John Sloan Dickey isemedäge xalıqara añlaşü üzäge (The John Sloan Center for International Understanding). Bu üzäkneñ töp maqsatı – irekle sänğät belegçleklärendä xalıqara mönäsbätlärgä qarata bulğan qarşnı tiränäytü häm üsterü tora.
Aqädemiä[үзrәpTү]
Dartmut universitetında 4,078 baqalawr uqıy häm bu uqu yortı dönyada iñ centekle saylap ala torğan yuğarı uqu yortlarınıñ berse. Mäsälän, 2013 yılnı tämamlawçı klass öçen 1,000 urınğa 13,933 keşedän ğärizä qabul itelgän. Universitetqa uqırğa kerüçelärneñ 90% mäktäpne iñ yaxşı 10% uquçılar arasında tämamlıy.
Töp mäktäplär[үзrәpTү]
- Darmouth meditsina mäktäbe (Darmouth Medical School)
- Thayer injenerlıq mäktäbe (Thayer School of Engineering)
- Tuck Eşmäkärlek mäktäbe (Tuck Business School)
Universitet rangları, däräcälär[үзrәpTү]
US News & World Report gäzite isäpläwençä, 9nçı urın (2007). Şul uq waqıtta Dartmutnı fänni-tikşerenü universitetları arasında bäyäläw şaqtıy soralura tudıra, çönki bu uqu yortı üzeneñ, berençe çiratta baqalvr belgeçlege belän dan tota
Keşelär[үзrәpTү]
Universitetnı törle yıllarda tämamlawçılar arasında
- Salmon Chase – AQŞnıñ Baş Xaqime
- Robert Frost – şağir, dürt tapqır Pulitzer bülägen aluçı
- Henry (hank) Paulson – AQŞnıñ Qazna Särqätibe, Goldman Sachsnıñ elekkege citäkçese
- Nelson Rockfeller – AQŞ nıñ elekkege witse-prezidentı
Sıltamalar[үзrәpTү]
Dartmut universitetıniñ räsmi bite


c: text/html

text:
Törki telläre älifbaları
Törki tele bik iske tellärennän bulğaç, anıñ belän yazu öçen qullanılğan älifbalar da baytaq bulğan. Törki xalıqlar sanı az bulmağaç alar ber älifbadan ikençegä törle waqıtlarda küçkännär ie, şuña kürä Törki telendä yazu öçen waqıtlı berniçä älifba qullanıla.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү]
Turan älifbası[үзrәpTү]
Turan älifbası MA 200.–150. yıllarınnan başlap 10. yözgä tikle qullanuda yörgän. Bu älifbada 36 tiräse bilge bar ide.
- Päräwezdä uqı: Turanian Writing
Törki älifbası[үзrәpTү]
Törki älifbası fänni eşlärdä Orxon älifbası/Kük-Türk adı belän dä yöri. Törki älifbasın qullanıp yazılğan istäleklärneñ iñ iskese 7. yözneñ 2. yartısına qarıy dilär. Bu älifba 38 bilgedän tora.
- Monı da uqı: Orxon älifbası
Ğäräp älifbası[үзrәpTү]
İslam dinen qabul itü barğan sayın Törki xalıqlar üz telendä yazu öçen 28-xärefle Ğäräp älifbasın qullana başlıylar. İdel-Uralda bu küçü 900. yıllarğa kilä.
Ozaq waqıtlar Ğäräp yazuı Törkilär tarafınnan bernindi üzgärtüsez genä qullanılıp kilä. Farsılar, üz tel ixtiaclarınnan çığıp, Ğäräp älifbasına [p], [ç], [j], [g] awazlarını bilgeli torgan dürt xäref östilär. Äkrenläp bu xäreflärne Törki xalıqlar da üzläşterä, xäreflär sanı 32gä citä.
19. yöz axırında älifba üzgärtü xäräkäte başlana, Törki xalıqlar tağıñ östämä xäreflär östi başlıylar. Bu östämä xäreflär belän älifbalarnı «Yaña imla» dip atıy başlılar.
- Monı da qara: Ähmäthadi Maqsudi, Mirza Fethali Ahundzade
Latin älifbası[үзrәpTү]
Törki telendä yazu öçen Latin älifbası 13.–14. yözdän ük yöri başlıt, kübräk Könbatış Awrupa xalıqları belän aralaşu öçen, anıñ belän Codex Cumanicus ta yazılğan ide.
1863. yılda Turan Cämğiäteneñ İstanbulda uzğan qorıltayında Mirza Fethali Ahundzade Latinälif nigezendä tözelgän alifbasın täqdim itä, ämma yaqlawçıları tabılmıy.
19. yözdä Törki mädräsälärendä Awrupa fännäre dä kiñ uqıtılu başlawına säbäple, 19. yöz axırında Ğäräp-Farsı ğädätläre beraz çigenä başlağannar.
1922. yılda Törki xalıqlarğa irken aralaşu öçen Baquda “berdäm älifba” uylap çığarıla wä Äzerilär anı xezmättä qullana başlıylar. 1924/1925 uqıtu yılında yaña älifba mäktäplärgä kerä.
1924. yılda Qaraçayça da Latinälifle yazuğa küçä başlí, 1925. yıldan birle Tönyaq Qawqaz xalıqları da küçä.
1926. yılda 26. Febräldän 5. Martına tikle Baquda Törkibelgeçlär qorıltayı uza, anıñ räise bularaq Samadağa Ağamalioğlu ide. Andağı qatnaşuçılar öç törkemgä bülengännär:
- Ğälimcan Şarif belän “qädimçelär”, alar Ğäräpäliftä qalu uyında toralar
- Sultan Mecit belän “kiskennär”, alar tiz genä Latinälifkä küçmäkçe bulalar
- “kileşüçelär” isä ike yazunı da qullanırğa täqdim itälär, şäxsi wä xalıqara eşlär öçen Latinälif, wä mäxkämä, ädäbiät ilä fän eşläre öçen Ğäräpälifne totası digännär. Berazdan soñ “kileşüçelär” törkemendäge keşelär “kiskennärgä” äwerelgännär.
Şul qorıltay tämamlanğaç 1926. yılnıñ Äpril ayında Qazanda “Yaña Tatar älifbası” cämğiäte oyışa. 1927. yılnıñ 3. Yülendä Tatarstan xökümäteneñ maxsus qararı belän Yañalif Tatar teleneñ räsmi älifba itep raslana.
Törkibelgeçlär qorıltayında Törkiä öçen oxşaş bulğan älifba kertäse digän qarar çığarılğan bulğan, wä bu qarar buyınça 1928. yılda Törkiädä bu köngä tikle qullanuda yöri torğan älifba qabul itelä.
“Qara” çor[үзrәpTү]
1936–1940. yıllarda Stalin qararı buyınça SSRB çiklärendä yabılıp qalğan Törki xalıqlarnı mäcbüri “ber tön eçendä” Urıs älifbasına küçerälär. Ul ber dä tügel, här xalıq öçen ayırım älifbalarnı Törkilärne çuqındıruçı İlminski uylap çığarğan, Törkilärne ber-bersennän çitläşterü öçen anıñ xezmätläre qullanılğan ide.
- Monı da uqı: Urıslaştıru
Soñğı yıllar[үзrәpTү]
SSRB cimerelüennän soñ ğına Törki berdämlegen maqsat itep quyuçı Turançılıq yünäleşe yaña köç ciya başlağan.
1990. yılda yaña Törki däwlätlärdä Törki telen wä Törki xalıqlarnı berdämläşterä torğan älifbağa qaytu turında söyläşülär başlana wä 2005. yılğa qädär küçärgä digän kileşügä kilälär. Äzerbaycan, Törekmänstan, Üzbäkstanda küçkännär dä ide.
2010. yılğa tikle başqa Törki xalıqlar da küçärgä tieşlär, alar arasında Tatarstan da tora.
Urtaq törki älifba[үзrәpTү]
- Š=Ť vä Ž=Ď.
- Ķķ=Ⱪⱪ vä Ḩḩ=Ⱨⱨ
- Ṫ (Ğərəp:ط) vä Ż (Ğərəp:ظ) Ğosmanlı tele yazularında qullanıla.
- Ṡ (Ğərəp:ص) vä Ḋ (Ğərəp:ض) Ğosmanlı tele yazularında qullanıla.
- Ozın suzıq xäreflär: Â, Ê, Î, Ô, Û.
- Yarım suzıq xäreflär: Ă, Ĕ, Ĭ, Ŏ, Ŭ (Buğaz xärefläre).
- ٯ = ق (Buğaz K xärefe) yäisä ڨ (Buğaz G xärefe).
Monı da qara[үзrәpTү]
- Törki tele
- Törki xalıqlar
- Turançılıq
- Törki söylämnär älifbaları:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Karacorce
Karadjordje, yä Karađorđe (Kirill älifbasında: Kapaђopђe), (1768, 3. Nöyäber? – 1817, 13. Yül) ul Ğosman İmperiäsenä qarşı Berençe Serb Fetnäse citäkçese, Serbiäneñ Karadjordjević näselenä nigez saluçı bulğan. Đorđe (George) Petrović (Ђopђe ПeTpoBић) bulıp tua. Qoñğırt çäçle buluı säbäple, Đorđe'ğa Qara (Törekçä Kara)quşamatı birelä.
Karadjordje Viševci awılında tua häm balaçağında kötüçe bulıp eşli. 1787. yılda Törekne üterüdän soñ ul Habsburglar Austriäsenä qaça häm Freikorps'qa kerep, 1787-1791. yıllardağı Austro-Törek Suğışında qatnaşa. Sistova solıxınnan soñ, ul Serbiägä qayta häm Topolada urnaşıp, mal kötep, säwdä belän şöğellänep, görlep yäşi häm oçraqlı räweştä Hayduklarğa quşa.
19. yöz başlarında Serbiägä qarşı Ğosman repressiäläre köçäyälär häm 1804. yılnıñ Ğínwarında iñ yuğarı däräcäsenä ütep citälär. Yanıçarlar başlıqları, dahilar, xakimiät üz qullarına alalar, aqsöyäklärne, ataqaylarnı, ğísyançılarnı, yoğıntılı säwdägärlärne cäzalap üterälär. Dahilar Karadjordje'ne üterergä tırışalar, läkin ul üterergä cibärelgän ike keşeneñ maqsatın tanıp häm alarnı üterep, uñışlı saw qala. Şuña cawap itep, Serblar Orašac'ta 1804.nıñ 14. Febrälendä (Julian täqwimendäge 2. Febrälendä) qorıltay ütkärälär, häm Karadjordje'nı başlıq bulıp saylílar. Ğísyançılarğa fetnäne qabızıp cibärergä uñí, baştan Karadjordje suğışçıları dahilar zolımına qarşı, läkin 1805.täge Ivankovac suğışınnan soñ soltanğa qarğı köräşällär.
Berniçä möhim suğışlardan, mäsälän Mišar (1805), Deligrad häm Belgrad (1806) suğışlarınnan, ğísyançılar ciñep çığalar, annan Serblar häm Ğosmannar solıx yazarğa qarar itälär. Ämmä, 1807.dä Karadjordje Räsäy İmperiäsenä Töreklärgä qarşı koalisiä tözep quşıla. 1812. yılda, Napoléonnıñ Fransuz İmperiäse qurqınıçında, Räsäy Ğosmannar belän tizräk solıx tözi. 1813.dä Ğosman İmperiäse Serbiägä zur yaw oyıştıra, häm 21. Sentäberdä Karadjordje, başqa ğísyan başlıqları belän Austriä İmperiäsenä qaça, annan soñ Bessarabiägä küçä, anda Filiki Eteria'gä, Ğosmannardan barlıq Xristiannarnı azat itergä cíınuçı yäşeren Yunan cämğiätenä quşıla. Eteria yärdämendä, Karadjordje yalğan pasport belän 1817.neñ 28. Yülendä Serbiägä qayta. 1817. 24. Yülendä Karadjordje Ğosmannarğa buysınğan Miloš Obrenović'neñ keşeläre tarafınnan üterelä.


text:
Gennadi Ayğí
Ayğí Gennadi Nikolay ulı (Çuaş tele Aйxи ГeHHaдий HиkoлaeBич; 1934 21. August - 2006 21. Febräl), Çuaş şäğire häm tärcemäçese.
Çuaşstannıñ Batır rayonınıñ Şaymorza (ÇĕHял) awılında Lisin familiäsendä tua. 1953-1958. yıllarda Gorki isemendäge Mäskäw Ädäbiät İnstitutında belem ala. 1961-1971 Mayakovski muzeyenda eşli. Berençe Çuaş telendä şiğerlär 1949. yildan yaza, 1958. yılda üz kitabin çığara. 1960. yıldan Urıs telendä şiğerlär yaza. Çuaş telenä küpläp Urıs häm Awrupa şiğriätenä tärcemä itä. 1987. yılğa qädär Sovet Berlegendä Ayğí şiğerläre bastırılmasa da, şul uq waqıtta Ayğí şiğriäte Awrupa tellärenä tärcemä itelä häm böten dönyada dañga qazana.
Andrey Belí büläge laureatı (1987.)
Ulı Aleksey Ayğí tanılğan kompozitor.


text:
Obligatsiya
Obligatsiya – aqsha qarjıları iyesinin' onı o'tkergenin ha'm belgilengen protsentti to'legen halda (shıg'arıw sha'rtlerinde basqashası na'zerde tutılmag'an bolsa) onda na'zerde tutılg'an mu'ddette bahalı qag'azdın' nominal bahasın og'an qaplaw haqqında minnetlemesin tastıyıqlaytug'ın bahalı qag'az.
Obligatsiyalar a'piwayı ha'm utıslı, protsentli ha'm protsentsiz (maqsetli), erkin aylanıslı ha'm sheklengen aylanıslı etip shıg'arılıwı mu'mkin. Qaysı tovarg'a (xızmetlerge) shıg'arılsa, sol tovardı (xızmetlerdi) ko'rsetiw maqsetli obligatsiyalardın' sha'rtli rekviziti bolıp tabıladı.
Ka'rxanalar obligatsiyaları barlıq menshik tu'rindegi ka'rxanalar ta'repinen shıg'arılıwı mu'mkin. Obligatsiyalar iyelerine ka'rxananı basqarıwg'a qatnasıw huqıqın bermeydi.
Ka'rxanalardın' ha'm aktsionerlik ja'miyetlerdin' obligatsiyaların shıg'arıw haqqında sheshim tiyislisinshe administratsiya (basshılıq) ha'm atqarıwshı uyım (basqarma) ta'repinen qabıl etiledi ja'ne bayannama menen ra'smiylestiriledi.
Emitentlerdin' ustavlıq fondın du'ziw ha'm toltırıw ushın, sonday-aq olardın' xojalıq jumısı menen baylanıslı zıyanlardı jabıw ushın ka'rxanalardın' obligatsiyaların shıg'arıwg'a ruxsat etilmeydi.
Aktsionerlik ja'miyetler ustavlıq fondının' 20 protsentinen aspag'an summag'a ha'm shıg'arılg'an barlıq aktsiyalardı tolıq to'legennen keyin g'ana obligatsiyalardı shıg'arıwı mu'mkin. Olardın' ja'rdemi menen mobilizatsiyalang'an kapital aktsionerlik kapitalg'a aylanbaydı. Obligatsiyalardı shıg'arıw – kapitaldı qarız alıw formalarının' biri bolıp tabıladı. Obligatsiyalar emitentinin' ulıwma qa'rejetleri olarg'a xızmet ko'rsetiw ushın ulıwma jıllıq qa'rejetler, shıg'arıw ushın texnikalıq qa'rejetlerden ha'm obligatsiyalardı jaylastırıw ushın qa'rejetlerden quraladı.
Emitent ta'repinen ulıwma kepillik obligatsiyanı mu'ddetli qarız minnetlemesi sıpatında o'tew kepilligi bolıp tabıladı. Ol bankrot bolg'anda emitent o'z minnetlemelerin orınlamag'an jag'dayda mu'lktin' bir bo'legin saqlawshı huqıqın beredi, biraq bul mu'lkti qamawg'a alıw huqıqısız.
Aktsiyalar sıyaqlı, obligatsiyalar da ja'miyet ushın investitsiyalardın' a'hmiyetli da'regi bolıp xızmet etedi. Biraq bul bahalı qag'azlar o'z-ara a'dewir parq etedi.
To'mendegiler en' a'hmiyetli parqları bolıp tabıladı:
- obligatsiyalar iyesi ja'miyettin' kreditorı bolıp tabıladı. Bul onın' korporatsiyanı kreditke alg'anın da'lilleydi.
- aktsioner – korporatsiyanın' menshik iyelerinin' biri.
- aktsiya – bul menshiktin' da'lili;
- obligatsiya iyesi ol boyınsha protsent aladı. Ol belgilengen ha'm anıqlang'an. Bul bahalı qag'az onda qatan' ko'rsetilgen belgili mu'ddet dawamında g'ana da'ramat keltiredi. Protsentti to'lew dividendler boyınsha ha'r qanday basqa to'lemlerdi to'legenge shekem ju'rgiziledi. Protsentlerdi mu'ddetinde to'lewge ja'miyettin' uqıpsızlıg'ı onın' bankrotlıg'ın ta'n alıw menen barabar. Aktsioner dividendler aladı. Olar arnawlı mu'ddetlerde belgilenbeydi ha'm to'lenbeydi. Eger ja'miyet dividendlerdi ja'riyalamawg'a, demek, to'lemewge qarar etse, onda aktsioner bir na'rse islewi a'zzi;
- ha'r qanday basqa kreditor sıyaqlı obligatsiya iyesi de dawıs beriw huqıqına iye emes, ol aktsionerlerdin' jıynalısına qatnaspaydı, aktsionerlik ja'miyetti basqarıwg'a qatnaspaydı. Usının' menen bir waqıtta aktsioner onın' mu'lklik ma'plerine tiyisli barlıq ma'selelerdi sheshkende dawıs beriw huqıqına iye.
Obligatsiya bir qatar sha'rtli elementlerge: nominalg'a, protsent stavkasına, to'lew haqqında rejege, ta'miyinleniwge, emissiya sha'rtnamasına, reytingke iye.
Nominal – obligatsiya sertifikaiının' on' ta'repinde belgilengen aqsha summa, onı iyesi o'tew mu'ddeti kelgen ku'ni aladı.
Protsent stavkası. Emitent ha'r jılı to'lewge tiyisli bolgan nominal bahasının' kelisilgen protsenti. Protsent stavkası jıllıq etip belgilenedi, ol bo'lip – bo'lip, ma'selen, yarım jılda bir ret, yamasa shereginde bir ret to'leniwi mu'mkin.
O'tew sa'nesi – kalendarlı sa'ne, ku'n usı ku'ni, sa'nede aktsionerlik ja'miyet qarıydarg'a obligatsiya nominalına barabar summanı qaytaradı ha'm protsent to'lewdi toqtatadı.
Emissiya haqqında sha'rtnama – obligatsiyalıq zaymdı ko'pshilik shıg'arıwg'a kontrakt (sha'rtnama). Ol qarızdar menen trast kompaniyası arasında sha'rtnama tu'rinde orınlanadı. Son'g'ısı o'z gezeginde emitent ta'repinen o'z minnetlemelerin orınlawı aldında aktsionerlik ja'miyettin' quwatlılıg'ının' kepili bolıp tabıladı.
Emitent penen a'dewir tolıq tanısıw ushın trast kompaniyası onın' finans hu'jjetlerin, emitenttin' investitsiyalıq joybarının' biznes – jobasın u'yrenedi ha'm bunnan keyin g'ana o'z kelisimin beredi.
Usıg'an baylanıslı emissiya xaqqında sha'rtnamag'a trast kompaniyasının' bir qatar sha'rtleri kiritilgen bolıwı mu'mkin. Olardan xalıq aralıq a'meliyatta a'dewir jiyi ushırasatug'ınları to'mendegiler:
- likvidlikliginin' minimal shegi;
- qarızdarlıqtın' shekli da'rejesi;
- aktivlerdi satıwg'a tıyım;
- to'lenetug'ın dividendler mug'darların sheklew.
To'lew haqqında reje – emissiya haqqında sha'rtnamanın' punkti, og'an muwapıq emitent arnawlı o'tew fondın du'zedi, protsent ha'm nominal baha onnan to'lenedi. Bul fond trast kompaniyasının' qadag'alawında boladı.
Emissiya haqqında sha'rtnamada mu'ddetinen burın satıp alıw haqqında, yag'nıy o'z obligatsiyaların mu'ddetinen burın shaqırtıp alıwg'a emitenttin' huqıqı haqqında punkt bolıwı mu'mkin.
Ta'miyinlew – aktsionerlik ja'miyettin' obligatsiyalar shıg'arg'anda girew bolıp xızmet etetug'ın aktivleri yamasa mu'lki. Ta'miyinlewdin' bolıwına tiykarlang'an halda obligatsiyalar ta'miyinlengenler ha'm ta'miyinlenbegenler bolıp bo'linedi.
Ta'miyinlengen obligatsiyalar ja'miyettin' tiykarg'ı aktivlerine umtılıw huqıqın beredi ha'm usının' menen bir waqıtta onın' ayqın mu'lkinin' girewleri bolıwı mu'mkin. Eger korporatsiya o'z obligatsiyaların belgilengen mu'ddette o'tey almasa, onda olardı saqlawshılar girewdi o'z paydasına paydalanıw huqıqına iye. Ko'shpes mu'lk, basqa da bahalı qag'azlar, ko'shpeli mu'lk ta'miyinlew sıpatında bola aladı. Usıg'an baylanıslı to'mendegilerdi ajıratadı:
- ko'shpes mu'lkke qoyılg'an obligatsiyalar, girew qag'azları olardın' ta'miyinlewshileri boladı. Girew qa'dimgi yamasa arnawlı mu'lk (jan'a zavod) penen ta'miyinleniwi mu'mkin;
- basqa kompaniyalardın' aktsiyaları ha'm obligatsiyaları menen ta'miyinlengen, trast sha'rtleri tiykarında saqlanıp atırg'an obligatsiyalar;
- ko'shpeli mu'lk penen ta'miyinlengen obligatsiyalar, bul mu'lkke iyelik etiw huqıqına isenimli wa'kilge iye.
Ta'miyinlenbegen obligatsiyalar ulıwma kepillikke iye yamasa, basqasha so'z benen aytqanda, emitenttin' minnetlemeleri menen, yag'nıy onın' abıraylı ismi menen bekkemlengen qarız minnetlemelerinen ibarat. Bunı tek jaqsı abıroyg'a iye ka'rxanalar g'ana isley aladı. Bunda aldag'ı xojalıq jumısınan tu'simlerge barlıq u'mit etiledi.
Obligatsiyalar reytingi – olardın' investitsiyalıq sıpatlarının' arnawlı firmalar ta'repinen baxalanıwı. A'dette obligatsiyalardın' barlıq shıgarılg'anları emes, al ken' ekilemshi bazardag'ı iyeleri g'ana bahalanadı.
En' joqarı reytingke iye obligatsiyalar «investitsiyalıq klass» obligatsiyaları dep ataladı. Jetkilikli joqarı itimallıq da'rejesi bul klassqa kiritiw kriteriyi bolıp xızmet etedi, bunda emitent o'z minnetlemelerin normal konyunktura sharayatlarında, qolaysız konyunktura sharayatlarında da orınlaydı. To'men reytingli obligatsiyalar sawdagerlik obligatsiyaları bolıp esaplanadı.
Aktsiyalar sıyaqlı obligatsiyalar da nominal ha'm bazar bahasına iye. Obligatsiyanın' nominalına protsent esabındag'ı bazar bahası onın' (obligatsiyanın') kursı dep ataladı. Eger obligatsiyanın' bazar bahası nominalınan joqarı bolsa, onda onın' sıylıq penen satılatug'ının ko'rsetedi. Eger bahası nominalınan to'men bolsa, onda jan'a iyesi onı diskont penen satıp aladı. Eger qarıydar nominalın to'lese, onda paritet ornına iye. Obligatsiyanın' bazar bahası qanday bolmasın, ol boyınsha protsent nominalına esaplanadı.
A'piwayı aktsiyalar menen bolgan jag'day sıyaqlı, usınıwshıg'a obligatsiyalar ha'm atamalı (dizimge alınatug'ın) obligatsiyalar bolıp parqlanadı. Usınıwshıg'a obligatsiya iyesinin' ismi emitent ta'repinen dizimge alınbaydı.
Qarız mu'ddetine tiykarlang'an halda emitentler obligatsiyaları to'mendegishe bo'linedi:
- qısqa mu'ddetli (bir jıldan u'sh jılg'a shekem);
- orta mu'ddetli (u'sh jıldan jeti jılg'a shekem);
- uzaq mu'ddetli (jeti jıldan ha'm onnan joqarı);
Emitentler obligatsiyaları sonday-aq da'ramatlardı to'lew usılı boyınsha parıqlanadı. To'mendegidey obligatsiyalar bar:
- belgilengen protsent stavkasına iye obligatsiyalar. Bul obligatsiyalar bekkem belgilengen stavkag'a iye, olar mu'ddetinen burın shaqırtıp alınıwı mu'mkin;
- jıljımalı protsent stavkasına iye obligatsiyalar. Obligatsiyalardın' bul tu'rinin' o'zgesheligi sonnan ibarat, stavka mug'darı aqsha bazarının' bazalıq stavkasının' o'zgeriwine muwapıq belgilenedi. Biraq jıljımalı quramalı obligatsiya saqlawshısı o'z ma'plerin kreditorlardın' en' son'g'ısı bolıp qanaatlandıradı, bul emitenttin' ustavında kelisiledi.
Obligatsiyalar konvertatsiyalanatug'ın ha'm a'piwayı bolıp bo'linedi. Konvertatsiyalanatug'ın obligatsiyalar ko'binese konvertatsiyalanatug'ın artıqmashlı aktsiyalarg'a uqsas. İnvestitsiyalıq institut (investitsiyalıq diler yamasa investitsiyalıq kompaniya) konvertatsiyalanatug'ın obligatsiyalardı o'tew ushın konvertatsiyalanatug'ın baxalı qag'azlardın' iyesinen alıw ushın eki ku'n dawamında olardın' emitentine beriwi sha'rt. Olar belgili sha'rtler menen tap usı aktsionerlik ja'miyettin' artıqmashlı yamasa a'piwayı aktsiyalarına almasıwı mu'mkin. Bul konvertatsiyalanatug'ın obligatsiyalardı investor ushın a'dewir tartımlı etedi. A'piwayı obligatsiyalar usınday huqıqlarg'a iye emes. Obligatsiyalar olarg'a optsion menen satılıwı mu'mkin. Bul iyesine obligatsiyanı onın' emitentine belgili mu'ddetten son' qaytarıw huqıqın beredi. Emitent obligatsiyalardı nominalı boyınsha o'tewi sha'rt. Usılayınsha satıp alıw finans bazarlarında protsent stavkaları keskin ko'terilgende ko'binese maqsetke muwapıq boladı.


text:
30 Aralık 2010 Perşembe
Ebru Şallı Frikikleri
09:29 Tayfun Yorum Yok
indirmek icin tıkla
Ebru Şallı frikik,Ebru Şallı frikikleri,Ebru Şallı seks,Ebru Şallı sex,Ebru Şallı gögüsleri,Ebru Şallı kalçaları,Ebru Şallı bacakları,Ebru Şallı ayakları,Ebru Şallı üstsüz,Ebru Şallı cıplak,Ebru Şallı mayo,Ebru Şallı bikini,Ebru Şallı mayo,Ebru Şallı sevisme sahnesi,Ebru Şallı öpüsme sahnesi,Ebru Şallı yatakta,ebru şallı, ebru şallı bacak arası, ebru şallı çıplak bacaklar, ebru şallı ebruli günler, ebru şallı frikik, ebru şallı frikikleri, ebru şallı külot frikik, ebru şallı video, ebru şallı videoları


text:
Mähär
Mähär isä ğäräp süze, kiäw tarafınnan qız yağına birelä torğan mal yäki aqçanı belderä. Bu töşençä törki xalıqlardağı birnä-qalımğa öleşçä turı kilä. Mähärneñ küläme tögäl qaralmağan, läkin qayber möselman illärendä añıñ iñ zur çige bilgelängän.
Mähär ğädättä ike öleşkä bülenä: xäzer qulğa birelä torğan mähär — näqıd häm kiçekterelgän mähär — nasiä. Berençese — kiäw tarafınnan käläşkä niqaxlaşqanda birelä torğan bilgele bur summa yäki mölkät, ikençese — ire ülgän oçraqta yäki anıñ teläge belän niqax tarqalğanda xatınğa birelä torğan aqça yäki mölkät. Ğomumän, ägär ir belän xatın niqaxtan soñ yaqın mönäsäbätlärgä kermägän bulsalar, ir ğayıbe belän niqax tarqalğanda, xatın mähärneñ yartısına xaqlı bula. Ägär niqax xatın ğayıbe belän özelsä, mähär tülänmi, tülängän bulsa, irgä kire qaytarıla.


text:
Sayfa 36 3. etkinlik Bilge kağan yazıtı - eski türkçe göktürk dönemi Altın yaruk - eski türkçe göktürk dönemi Divanü lügat-it-Türk - eski türkçe karahanlı dönemi Çalıkuşu - türkiye türkçesi Fuzuli divanı - osmanlı türkçesi Yunus emre divanı - eski anadolu türkçesi Muhakemetü’l-lügateyn - çağdaş Nutuk - türkiye türkçesi Devlet ana - türkiye türkçesic
Sayfa 36
3. etkinlik
Bilge kağan yazıtı - eski türkçe göktürk dönemi
Altın yaruk - eski türkçe göktürk dönemi
Divanü lügat-it-Türk - eski türkçe karahanlı dönemi
Çalıkuşu - türkiye türkçesi
Fuzuli divanı - osmanlı türkçesi
Yunus emre divanı - eski anadolu türkçesi
Muhakemetü’l-lügateyn - çağdaş
Nutuk - türkiye türkçesi
Devlet ana - türkiye türkçesic
www.dersturkce.com
2014


text:
Saxara sho'listanlıg'ı
Arqa Afrikada jaylasqan Saxara sho'listanlıg'ı u'lkenligi boyınsha du'nyada ekinshi orındı iyeleydi (Antarktikadan keyin). Onın' maydanı 9,065,000 kvadrat kilometr a'tirapında. Geybir ilimpazlar onı 2.5 million jıldan beri bar dep esaplaydı. Adamlar a'dette maydandı Evraziyanın' qusları, terekleri ha'm basqa da ma'deniy uqsaslıqları sebepli, Saxara Evraziyanın' arqası menen baylanıstıradı.
Saxara ataması arabsha صحر so'zinen kelip shıqqan bolıp, sho'listanlıq degendi an'latadı.
Basqa web-saytlar[o'zgertiw]


text:
Hind yılğası
Hind yä İnd yılğası (tibetçä སེང་གེ།་གཙང་པོ , qıtayça 印度河 Yìndù Hé, päncäbiçä دریاۓ سندھ Sindh, puştu اباسين Abāsin, urdu دریائے سندھ) - Könyaq Aziä zur yılğası, Gimalay tawlarında Qıtayda başı, İndiädä häm Paqstanda ağa.
Yılğa başı Tibet tawlığında urnaşa, tamağı - Ğäräbstan diñgeze tönyağında, Qaraçı şähäre yanında urnaşa.
Hind ozınlığı - 3180 km, basseyn mäydanı - 960 800 km².
Hind (Sindhu) - Veda Cideyılğalığı töp yılğası.
Yılğa çığanağı 5300 m diñgez östendä bieklektä urnaşa.
1000 km artıq Qaraqorum tawları aşa ağa.
Sindhu iseme astında Gar-Dzangbo yılğası belän quğılu urınına qädär ağa, annan soñ Hind iseme astında.
Hind yılğası üzänlegendä qorı klimat.


text:
Bahalaw
Bahalaw – bul esap obektlerin natural o'lshemlerden pul o'lshemlerge o'tkiziw usılı bolıp tabıladı. Bahalaw arqalı buxgalteriya esabında ha'r qıylı o'lshemlerde ko'rsetilgen esap obektlerin ulıwmalastırıwg'a erisiw mu'mkin. Mısalı, tiykarg'ı qurallar, materiallıq emes aktivler, investitsiyalar, materiallar, shet el valyutası ha'm tag'ı da basqalar ulıwmalasqan o'lshem – pul o'lsheminde ko'rsetiledi.
Bahalaw ja'rdeminde xojalıq qarjılarına sarplang'an ha'm xojalıq protsessinde paydalanılg'an, tovar ha'm miynet qa'rejetlerin durıs ko'rsetiliwi ta'miyinlenedi. Sonın' ushın buxgalteriya esabında xojalıq qarjıların bahalaw tiykarında olardın' haqıyqıy o'zine tu'ser bahasın esaplaw du'ziledi. O'zine tu'ser baha formalanıwı ha'm islep shıg'arıwdın' bo'lek jerlerındegi basqa qun o'lshemlerinin' formalanıwı tuwrısında tolıg'ıraq mag'lıwmatqa iye bolıw ushın bahalawdın' basqa usılları da qollanıladı. Ma'selen, tiykarg'ı qurallar, materiallıq emes aktivler, olardı satıp alıw, qurıw ha'm tiklew da'slepki qunı boyınsha ha'm de tozıw summası alıp taslang'annan keyingi qaldıq, yag'nıy sap qunı boyınsha bahalanadı. Tozıw yamasa amortizatsiya esaplaw tiykarg'ı qurallardın' bahasın anıqlastırıw usılı esaplanadı. Shiyki zat ha'm materiallar, basqa tovar materiallıq zapaslar haqıyqıy o'zine tu'ser baha menen bir qatarda ko'tere satıw bahası, normativ o'zine tu'ser baha boyınsha, tayar o'nim islep shıg'arıw joba o'zine tu'ser bahası boyınsha esaplanadı. Miynet haqını esaplaw a'hmiyetine qaray miynet o'lshemin pul o'lshemine o'tkeriw usılı esaplanadı.


text:
Singarmonizm
Singarmonizm (Yunança: sin – bergä, häm harmonia – awazdaş), fonetik qanun, süzlärdä arttağı icekneñ üzennän alda kilgän icekkä yaraşuı. Ber süzdä yä alğı rät ä, ö, e, ü, i, yuğisä artqı rät a, u, ı, o, í suzıqları qullanıla (bala, altın, mäsäl, Sälim). Şul räweşçä, barlıq quşımçalar (mäsälän, küplek sanı quşımçaları –lar, —lär) da yalğana. Sínharmonizm qanunı agglútinativ sistemle Törki, Moğol, Fin-Uğır häm başqa tellärgä xas.
Tatar telendäge alınma süzlärneñ tamırlarında törle (alğı, artqı) rättäge suzıqlar bulğanda çığarmalar küzätelä: kitap, kafedra. Quşmasüzlärdä dä şul uq küreneş: öçbuın, taşkümer, mırawbikä, hiçqayçan. Süz törläneşendä quşımça soñğı icektäge suzıq awazğa oxşaş bula: kafedrada, kitaplar.


text:
Karl Marx
Karl Marks (nemisshe: Karl Marx; 5 May, 1818 – 14 Mart, 1883) nemis filosofı ha'm pul (ekonomika) ha'm ku'sh (siyasat) haqqında jazg'an siyasiy oyshıl bolg'an. Markstin' oyınsha ekonomikada jallanıp islew bolsa, barlıq waqıtta klasslar arsında gu'res boladı. Onın' en' belgili kitabı Communist Manifesto. Ol bul kitaptı 1848-jılı Friedrich Engels penen birge jazg'an. Kitap kommunizm ideaların ha'm maqsetlerin belgilep beredi. Onın' ideaları Marksizm dep ataladı.
Onın' en' a'hmiyetli jumısı bul Das Kapital kitabıdır. Ol kitaptın' u'sh toplamı u'stinde ko'p jıllar jumıs islegen. Kitapta "kapitalizm" haqqında ha'm og'an qarsı pikirler so'z etilgen. Kitaptag'ı idealar ko'p tartıslarg'a alıp kelgen: birewler onı qollap quwatlasa, qalg'anları qarsı bolg'an. Bunın' tiykarg'ı sebebi, kitapta ko'rsetilgen idealarg'a iseniwshiler ko'plegen ma'mleketlerdi o'zgertiw maqsetinde sotsiallıq ko'terilislerdı (ma'selen: Oktyabr ko'terilisi) baslag'an. Bul ma'mleketlerde kommunistlik sistema bolg'an ha'm hu'kimet basshıları olarg'a qarsı shıqqanlardı o'ltirgen yamasa qamaqqa alg'an.
Markstin' en' belgili teoriyası "Materializm". Ol din, moral, sotsiallıq jag'day ha'm basqalar ekonomikag'a tiykarlang'anına isengen.
Karl Marks 1818-jılı Germaniyada tuwılg'an, biraq onın' ideaları ko'pshilikke jaqpag'anlıg'ı ushın ko'p ko'shiwge ma'jbu'r bolg'an.
Marks uzaq waqıt Londonda jasag'an. Ol 1883-jılı sol jerde qaytıs boladı. Marks qaytıs bolg'annan keyin, onın' dostı Engels onın' ko'p jumısların aqırına jetkergen.


text:
Neandertal'
Neandertal' - borınğı maymıl-keşe. Söyäk qaldıqları berençe tapqır Germaniäneñ Neandertal' üzänlegendä tabılğanğa kürä, bu iñ borınğı keşelär fändä şul urın iseme belän atalğannar.
Keşeneñ üseş çılbırında neandertal' iñ borınğı maymıl-keşe belän bügenge keşe arasındağı buınnı täşkil itä. Neandertal'lär—berençe awçılar; tupas häm bik ğadi xezmät qoralları — çapqıç, qırğıçlar, taş pıçaqlar belän eş itkännär, kümäkläşep qırğıy cänleklär awlağannar häm tabışların tigezläp bülgännär. Neandertal' bazıq gäwdäle, kiñ kükräkle, zur başlı, köçle keşe; ayaqları qısqa, tez tiräsenä kütärelgäç bögelgän häm qulları şaqtıy ozın bulğan.
Ädäbiät[үзrәpTү]
- AлekcaHдp MapkoB, ЭBoлюция чeлoBeka. KHиra пepBaя: OбeзbяHы, kocTи и reHы. — M.: AcTpeлb, 2012. — ISBN 978-5-271-36293-4


text:
Tatarstan
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Tatarstan - Könçığış Awrupada urnaşqan Räsäygä bäyle cömhüriätı. Könbatışta – Çuaşstan, Tönyaq-Könbatışta – Çirmeş İle, Tönyaqta – Kirov ölkäse, Tönyaq-Könçığışta Udmurtiä, Könçığışta Başqortstan, Könyaq-Könçığışta Irımbur ölkäse, Könyaqta Samar həm Sember ölkäläre belän çiktäş.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү]
- Töp mäqälä: Tatarstan tarixı
1550. yılda Urıs patşası Yawız İvan Qazan Xanlığın basıp, 1552. yılda Qazanğa kerep, Tatarlarnı qırıp-üterep, cirlärne Urıs däwlätenä quşa. Tatarlar fälän ğasır urıslarğa qarşı çığışlarnı yasap toralar.
1917. yılda Tatar, Başqort, Çuaş, Udmurt, Çirmeş häm Muqşı/Erzä xalıqları berläşep, möstäqil İdel-Ural däwläten tözilär, Sadrí Maqsudi prezident bulıp saylana, däwlät qanunnarın çığara torğan «Milli Mäcles» saylana.
1918. yılda Bolşeviklar İdel-Uralnıñ xakimiäten üterep, anıñ urınına ayırım milli “respublikalarnı” tözilär.
1920. yılda Tatarlarğa bülep birelgän cir “Tatar Autonom Sovet Sosialistik Respublikası” itep atala başlí.
1990. yılnıñ 30. Augustında Tatarstan üz möstäqillegen iğlan itä, Räsäy Federatsiäse Tatarstannıñ möstäqillegen tanımí.
1991. yılnıŋ Yün ayında Tatarstannıñ berençe prezident wazífasına Mintimer Şäymiev saylana.
Rusiä idaräse astına kerü[үзrәpTү]
1992. yılnıñ 21nçe Mart köne Tatarstan xakimiäte möstäqillek xaqında xalıq fikeren beleşü oyıştırıla, häm Tatarstan xalqınıñ 61%ı üz tawışları belän möstäqillekne taní. Räsäy Federatsiäse Tatarstanğa üz ğäskärlärne kertergä ämer birä wä berazdan soñ annan baş tarta. Monıñ töp säbäplärneñ berse ul xalıqara küzätüçelär bularaq qatnaşqan Amerika senatorları belän kongressmennarınıñ qatğí fikere bula. Şulay itep Tatar milläte, 500 yıl buyı Urıs däwläte tarafınnan alıp barılğan genotsidqa qaramastan üzen bäysez millät bularaq dönyanıŋ ayırılğısız öleşe buluın isbatladı.
1994. yılnıñ 15nçe Fevralendä Tatarstan Räise Räsäy İttihadı Räise Räsäy İttixadı däwlät xakimiəte marciğları belän Tatarstan Cömhüriäte däwlät xakimiäte marciğları arasında eşlär büleşü häm üzara wäqälätlär almaşu turında» şartnamä tözilär.
1995. yılda Tatarstan iqtisadı üsä başladı wä Tatarstanda yäşäw sífatı Urıs İttixadındagı keşe yäşäwe belän çağıştırğanda küpkä yuğarıraq buluın kürsätä.
1996. häm 2001. yıllarda Şäymiev Räis wazífasına qabat saylana.
2000. yılda Räsäy Prezidente Vladimir Putin teläge buyınça Tatarstan Dästüre üzgärtelä, anda möstäqillek ruxı bötenläy yuğala.
2002. yılda Şäymiev Tatarlarnıñ möstäqillek häm azatlıq xıyalın satıp, 1994. yılğı Tatarstan-Räsäy şartnamäsen bötenläy üzgärtep beterä.
2004, yılda Şäymiev saylawlarsız Prezident urınına qabat utırtıla.
Səyəsət[үзrәpTү]
- Töp mäqälä: Tatarstan säyäsäte
Cömhüriät başlığı “prezident” itep atala. Prezident wazífasına berençe märtäbä (ul soñğısı da bulıp çığa) Mintimer Şäymiev saylana. Däwlätne “ministrlär bülmäse” başqara. Qanunnarnı çığara torğan “Däwlät Şurası” isemle närsä 100 keşedän tora, alarnıñ yartısı Räsäy Federatsiäse firqäläre äğzaları.
Qanunnarnıñ döreslegen “Konstitutsion Mäxkämä” tikşerep tora.
Milli xäräkätlärne Şäymi babay beterä, üze isä urıs patşasınıñ “Yedinaya Rossia” (Berdäm Räsäy) firqäsenä berençe äğzalar arasına kerä. Tatarstanda bütän başqa bernindi säyäsät yuq, säyäsi xäräkätlär yuq.
Büleneş[үзrәpTү]
Tatarstan 1927. yılnıñ 27. Fevralendə 45 cirle idarägä bülenä. Soñraq idarä sanı 70kä citä, häm 1963. yılda 17 genä qala.
Bügenge Tatarstan 43 rayonğa bülenä: Ägerce, Alabuğa, Alekseyevsk, Älki, Älmät, Apas, Aqsubay, Aqtanış, Arça, Ätnä, Baltaç, Balıq Bistäse, Bawlı, Biektaw, Bögelmä, Bua, Çirmeşän, Çistay, Çüpräle, Kama Tamağı, Layış, Leninogorsk, Mamadış, Mendeleyev, Minzälä, Möslim, Norlat, Piträç, Kukmara, Qaybıç, Saba, Sarman, Spas, Täteş, Teläçe, Tuqay, Tübän Kama, Yaña Çişmä, Yäşel Üzän, Yuğarı Oslan, Yutazı, Zäy.
Tatarstanda:
- cömhüriät qaramağındağı 14 şähär (Alabuğa, Älmät, Aznaqay, Bawlı, Bögelmä, Bua, Çallı, Çistay, Leninogorsk, Norlat, Qazan, Tübän Kama, Yäşel Üzän, Zäy);
- cirle idarä qaramağındağı 6 şähär;
- 21 şähärdäy bistä (Möslim, Därwişlär, ...);
- 3106 awıl
bar.
Cöğräfiä[үзrәpTү]
- Töp mäqälä: Tatarstan cäğräfiäse
thumb|right|Tatarstan xaritası
Tatarstan cömhüriäte Könçığış Awrupa tigezlegeneñ Könçığışında, İdelneñ urta wä Çulman yılğasınıñ tübän ağımında, urman häm urman-dalalı cirlärdä urnaşqan. İdel häm Çulman yılğaları üzännäre Tatarstan cirlären öç töbäkkä bülä:
- Çulman aldı (Çulmannan Tönyaqta wä İdeldän Tönyaq-Känçığışqaraq);
- Çulman aryağı (Çulmannan Könyaqtaraq);
- İdel aldı (İdeldän Könbatıştaraq).
Bu cirlär urtaça 170 m bieklektäge qalqulıqlı tigezlektän ğibarät. Çulman aldı sözäk-qalqulıqlı tigezlek, Tänyaq-Könbatışta Noqratnıñ Könyaq itäge cäyelgän. Çulman aryağı – qalqulıqlı tigezlek, Könyaq-Könçığışta Bögelmä-Bäläbäy qalqulığınıñ küpçelek öleşe, Könbatışında İdel aryağı tübänlegeneŋ Tönyaq öleşe urnaşqan. İdel aldı isä İdel buyı qalqulığınıñ Tönyaq-Könçığış öleşendä.
- Monı da qara: Tatarstan tabiğäte, Tatarstan klimatı
İqtisad[үзrәpTү]
Tatarstan bügen iqtisadi häm fänni-texnik potentsialı zur bulğan sänäğät-awıl cömhüriät: cirmay, ximiä, naft ximiäse, elekter energetikası, maşinalar tözü, ciñel sänäğät wä azıq-tölek sänäğäte, zamança awıl xucalığı alğa kitkän sanala. Tatarstan 6 iqtisadi töbäkkä bülenä:
- İdel aldı;
- Qazan;
- Çulman aldı;
- Tönyaq-Könçığış Çulman buyı;
- Könbatış Çulman aryağı;
- Könyaq-Könçığış Çulman aryağı.
Tatarstan iqtisadında – 1698,4 meñ keşe eşli (2001), şunıñ isäbendä
- sänäğättä – 435,9 meñ,
- awıl xucalığında – 242,1 meñ
- tözeleştä – 139,1 meñ
- transport wä elemtä tarmaqlarında 109,2 meñ.
Monı da qara:
Xalıq[үзrәpTү]
Cömhüriätneñ töp xalqı – Tatarlar, 52%tan artıq. Urıslarnıñ ğomumi sanı 38% çaması. Şulay uq Çuaş, Muqşı, Çirmeş, Udmurt, Başqort w.b. xalıqlar yäşi.
Ber km²'ğa 56 keşe turı kilä (2002). Şul uq yılda meñ keşegä 9,4 bala tuğan, 13,2 keşe ülgän.
Cömhüriätä urtaça ğömer ozınlığı – 67,5 yıl yəşi (2000), ş.i.:
- irlär – 61,1;
- xatın-qızlar 74,5.
Eş yäşendägelär sanı 2 122 600 keşe, yäğni ğömumi sanınnan 56,3%ı. Eşläwçelärneñ (2000):
- 14,1% – yuğarı
- 26% – hönäri urta
- 47,1% – urta
- 11,6% töp belemle.
Xalıqnıñ 73,8%ı şähärdä yäşi.
Monı da qara:
Mädäniät[үзrәpTү]
- Töp mäqälä: Tatarstan mädäniäəte
Monı da qara:
- Tatarstanda dini tormış
- Tatarstan mäğärife
- Tatarstan fännäre
- Tatarstan näşriätläre
- Tatarstan matbuğatı
- Tatarstan miğmarlığı
- Tatar ädäbiäte


text:
ÖĞRETMENLER : İbrahimAkpınar, Ahmet Oguz, Raif Atasoy, Şükrü Atasoy, Durmuş Erdoğan, Keramettin Duman, Ömer Koç, Celal Yalçın, Hasan Temiz, Lütfi Temiz, Erdoğan Çakır, Halil Gürpınar, Kemal Çoban, Ahmet Mısırlı, Tayyar Özdemir, Zafer Mısırlı, Nevzat Aldemir, Tevfik Gürpınar, Sedat Orhan, Nurettin Tekkanat, Sebahattin Erdoğan, Metin Çakır, Yusuf Mısırlı, Turan Gürpınar, Bahattin Aldemir, HakkıMısırlı, Nejat Aldemir, Sebahattin Aldemir, Münir Oguz, Erol Mısırlı, Türkan Kibar, Avni Kibar, Ümran Atasoy, Gönül Özer, Fuat Koç, Cihan Öztürk, Nihal Yıldız, Necla Başaran, Halil Akengin, Mücella Aldemir, Nuray Yalçın, Ece Baltacıoğlu, Akın Mırılı, Bahadır Yıldız, Nebahat Gürpınar, Jale Aldemir, Kaya Başçuhadar, Birol Mısırlı, İkram Şen, Tansu Akengin, Nihal Boztekin, Burhan Kibar.
DOKTORLAR : Prof.Dr. Ali Rıza Atasoy, Prof..Dr. Kemal Önen, Prof.Dr. Osman Aldemir, Doç.Dr. Ahmet Cevri Yıldız, Dr.Tevfik Mısırlı, Dr. İzzet Mısırlı, Dr. Bülent Baltacı, Dr. Levent Baltacı, Dr. Avni Kibar, Dr.Ahmet Yıldız, Dr. Erdoğan Atasoy, Dr. Hamit Aldemir, Dr. Ekrem Baltacı, Dr. Hami Önen, Dr. Cemil Rıza Atasoy, Dr. Fevzi Aldemir, Dr. Masume Baltacı (müftüler) Dr. Ahmet Zafer Atasoy, Dr.Sevil Aldemir, Dr. M.Tamer Özdemir, Dr. Levent Aldemir, Dr.Ergün Temiz, Dr. Gülgün Temiz, Dr.Nuray Başçuhadar, Dr. Cüneyt Aldemir, Dr. Serap koç, Dr. Nuray Boztekin, Dr. Kadir Serkan Orhan, Dr. Elif Orhan
ÖĞRETİM ÜYELERİ : Prof.Dr.Nurhan Atasoy, Prof.Dr.Namık Kemal Aras, Prof.Dr. Erdem Şen, Prof.Dr. Rasim Aldemir, Prof.Dr. Aydın Atasoy, Doç.Dr.Sümer Atasoy, Erdoğan Yıldız, Erdal Çoban, Sedat Yıldız.
İKTİSATÇILAR : Ahmet Baltacı, Sedat Baltacıoğlu, Zekai Giritlioğlu, Şöhret Doğan, Cumhur Aldemir, Sinan Çoban, Salih Çoban, Nazım Baltacı, Adem Aldemir, Hüseyin Mısırlı, Asaf Mısırlı, Hürriyet Mısırlı, Atilla Mısırlı, Cengiz Aldemir, Naim Mısırlı, Alev Mısırlı, Atilla Mısırlı, Muammer Orhan, Aziz Aldemir, Salim Mısırlı, Ferhunde Atasoy, Gülnihal Atasoy, Yavuz Yıldız, Ercan Aldemir, Fatih Aldemir, Deniz Aldemir, Halil Çakır, Ali Şen, Metin Kibar.
SUBAYLAR : Tuğgeneral Hamit Tekkanat, Em.Albay. Şevki Atasoy,
Per.Albay. KemalTemiz, Yarbay Seyit Aldemir, Turgut Atasoy, Cengiz Giritlioğlu,
Tuncay Yener, Sadi Çakır, Tuncay Kibar, Hasan Sıddık Mısırlı, Hasan Aldemir,
Mustafa Önen, Cemal Yalçın.
MÜHENDİSLER : Ender Baltacıoğlu, Aybars Gürpınar, Tansu Gürpınar, İlhan Çakır,
İlhan Başçuhadar, İbrahim Başçuhadar, Zeki Yalçın, Fuat Yalçın, Ali Başçuhadar,
Çağlar Aras, Aziz Ünsal, Mısırlı, Sedat Aldemir, Orhan Aras, Oğuz Aldemir, Nihat Baltacı,
Osman Öztürk, Atilla Yıldız, Ufuk Yıldız, Tunay Yıldız, Ergun Yıldız, Tolga Yıldız,
Ayhan Baltacı, İrfan Duman, Kenan Çoban, Murat Başaran, Kamuran Yıldız, Fuat Aldemir
Alper Aras, Ayhan Kibar, İdil Aras, İbrahim Erdoğan, Birol Mısırlı, Ünal Çoban.
HUKUKÇULAR : Hamit Demir, Turgut Tuncay, Mehmet Ali Önen, Şerafettin Aldemir, Ahmet Sait Özden, Naim Aldemir, Türkan Atasoy, Mehmet Gürpınar, Cihan Yıldız, Pınar Mısırlı, Ayhan Aldemir, Muhittin Baltacıoğlu, Tunay Yenen, Temel Erdoğan, Muhlis Erdoğan.
ECZACILAR : Sebahattin Yalçın, Gülcihan Yıldız, Leman Atasoy,
Demirhan Atasoy, Demet Temiz, Sakine Aldemir.
MİMARLAR : Kemal Halil Kibar, Necat Kibar, Necla Aldemir, Semra Aldemir
VETERİNERLER : Ali Rıza Aldemir, Cemal Tekkanat.
EMNİYETÇİLER : Ahmet Tekkanat, Faruk Aldemir, Hüseyin Ümit Kibar.
BÜROKRATLAR : Durmuş Koç (Van Valisi), İbrahim Türker, Nedim Mısırlı,
Asıf Baltacı, Bekir Kibar, Fikri Aldemir, Sedat Gürpıner, Ünal Aldemir,
Ahmet Gürpınar, Nafiz Kibar, Erdem Aldemir, Sedat Aldemir, Nuri Çoban,
Etem Demir, Behzat Demir.
DİĞERLERİ : Oktay Çakır,Tuncay Çakır, Erdem Çoban, Turgay Yıldız, Atilla Başçuhadar, Abdullah Yıldız,
Murat Mısırlı, Birsen Mısırlı, Soner Özdemir, Adnan Temiz, Ergül Tekin
toresu60@hotmail.com (İletişim Adresimiz)


text:
Arximed
Arximed (Grekshe: Ἀpxιuήδnς 287 b.e.sh. — 212 b.e.sh.) — ullı grek fizik alımı, matematik, mexanik ha'm injener. Ol Sitsiliya atawının' shıg'ıs jag'asındag'ı birinshi grek koloniyalarının biri Sirakuzadan. Geometriyada ko'plegen jan'alıqlar ashqan. Bir neshe a'meliy oylap tabıwları menen mexanika ha'm gidrostatika tiykarların salg'an.
O'mir bayanı[o'zgertiw]
Arximed haqqında bizge Polibiy, Tit Libiy, Tsitseron, Plutarx, Vitruviy ha'm basqalar ta'repinen mag'lıwmatlar qaldırılg'an. Bul alımlardın' ha'mmesi so'z etilgen waqıyalardan keyin jasap o'tkenligi ushın bul mag'lıwmatlardın haqqanıylıg'ı haqqında bir na'rse dew qıyın.
Arximed Sirakuzada tuwılg'an. Arximedtin' a'kesi matematik ha'm astronom Fidiy bolg'an. Plutarxtın' tastıyıqlawı boyınsha ol Sirakuzanın' patshası Gieron menen jaqın ag'ayin bolg'an. Arximedtin' jaslıg'ınan matematika, mexanika ha'm astronomiyag'a qızıg'ıwshılıg'ına sebepshi a'kesi bolg'an. Bilim alıw ushın Arximed sol waqıttın' Egipttegi ilim ha'm ma'deniyat orayı bolg'an Aleksandriyag'a baradı.
İlmiy miynetleri[o'zgertiw]
Matematika[o'zgertiw]
Plutarxtın' aytıwı boyınsha Arximed matematikag'a qattı qızıqqan, ha'tteki awqatlanıwdıda umıtqan.
Arximedtin' miynetleri sol da'wir matematikasının' ha'mme tarawlarına tiyisli bolg'an: geometriya, arifmetika ha'm algebranın' ko'plegen qızıg'arlı jan'alıqları Arximedke tiyisli.
Mexanika[o'zgertiw]
Arximed ko'plegen mexanik konstruktsiyaları menen atı shıqqan. Rıchag Arximedke deyinde ma'lim bolıwına qaramastan, tek Arximed g'ana onın' tolıq teoriyasın jarattı ha'm onı a'wmetli tu'rde a'melge asırdı. Plutarxtın' aytıwı boyınsha Arximed Sirakuza jag'alarında bloklı-rıchaglı mexanizmler qurıp awır ju'klerdi ko'teriw ha'm orın almastırılıwın an'satlastırg'an. Elege deyin onın' oylap tapqan vinti Egipette joqarıg'a suw shıg'arıw ushın isletiledi.
Astronomiya[o'zgertiw]
Arximed ha'reketlengende Ku'nnin ha'm aydın shıg'ıw ha'm batıwın, bes planetanın' ha'reketin ha'm aydın' tutılıwın ko'rsetetug'ın planetariyanı qurg'an.


text:
Saq
Saq (ukraince Cakи, rusça Cakи) – Qırımnıñ ğarbiy yalısında, Qara deñizden 4-5 km uzaqlıqta bulunğan şeerdir, belli kurort. Qırımnıñ paytahtı olğan Aqmescit ve Saq arasındaki mesafe 45 km.
Münderice
Coğrafiya[deñiştir]
İklim[deñiştir]
Saq iklim ve tabiat şaraitlerinen Kezlevge beñzey. Mında yalı boyu - çöl iklimi, pek qurğaqlı, yımşaq qış ile. Avanıñ orta yıllıq arareti +11,2 °C; yaz aylarınıñ orta arareti +22 °C, qış aylarında ise ava arareti sıfırğa yaqın ola. Yıl devamında küneşli saatlarnıñ orta miqdarı 2500.
Tarih[deñiştir]
Tarihçılar şimdiki Saq bulunğan topraqlarında insannıñ birinci yerleşmeleri ne zaman peyda olğanını daa tayinlemediler. Qırım Hanlığı devrinde Saq Mansur sülâlesine ait olğan köy edi. 1827 senesi Saqta Rusiyeniñ birinci çamur şıfahanesi quruldı. Qırım cenki olğanda Saq ve Qızıl Yar gölleri arasına, aylar devamında Aqyarnı qamaçavğa alğan koalitsiyanıñ ordusı kelip çıqtı. Mında 1855 senede fevralniñ başında, Kezlevde bulunğan duşmanlarnıñ ücüm etmesinden evel, general S.A. Hrulevniñ askerleri buluna ediler. Duşmanlar tarafından açılğan ateşler neticesinde Saq viran olundı. Qırım cenkinden soñ qırımtatarlarnıñ icretiniñ ekinci dalğası yüz berdi ve qırımtatar ealisiniñ çoqluğı Saqnı terk etti. Berbat olğan, taşlanğan qasaba yavaş tiklendi. 1858 senesi mında Poltava guberniyasından muacirler, soñra Konstantiniyeden (İstambuldan) köçip kelgen yunanlar peyda oldı.
Eali sayısınıñ dinamikası[deñiştir]
- 1805 — 396 kişi (378 qırımtatar, 16 çingene, 2 esir)
- 1926 — 2450 kişi (1792 rus, 327 ukrain, 112 qırımtatar, 52 ermeni, 48 yeudi, 14 alman, 12 eston)
- 1939 — 7786 kişi
- 1971 — 25 800 kişi
- 1989 — 33 690 kişi
- 2001 — 28 522 kişi
- 2006 — 26 400 kişi (66 % ruslar, 25 % ukrainler, 6,5 % qırımtatarlar, 2 % beloruslar, olardan ğayrı ermeniler, yunanlar, yeudiler, lehler, qaraylar ve qırımçaqlar)
Kurort saası[deñiştir]
Saq minerallı yalı boyu çamurlarınen belli eski kurorttır. Mında çamur şıfahanesi, suv şıfahanesi, bir qaç sanatoriy bar. Saqnıñ tuzlu gölüniñ tübü mineral çamurnıñ qalın qatlamınen qaplandı. Bu çamur unikal siyrek şıfalıq hasiyetlernen ayrılmaqta.
İqtisadiyat[deñiştir]
Şeerde Qırımnıñ eñ büyük himik zavodlarından biri bar. Mineral çeşmeler esasında mineral suvnı çıqarğan zavod çalışa. Saqta Qırımda ve Qırım tışında belli olğan "Krımskaya" («KpыMckaя») adlı mineral suv çıqarıla.
Naqliye[deñiştir]
Şeerde demiryol vokzalı, avtovokzal bar. Şeer yollarınıñ uzunlığı – 62 km.
Mahsus itibarğa lâyıq yerler[deñiştir]
Şeerde terek ve çalılarnıñ seksenge yaqın çeşitinden ibaret olğan Kurort parkı bar.
Lesâ Ukrainka ve Nikolay Gogol Saqta tedaviylengenini hatarlatqan abideler bar.
Beşinci kilometrde deñizcilerniñ, deñiz desantınıñ qaramanlarınıñ abidesini köre bilirmiz.
Bağlantılar[deñiştir]
Atıflar[deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
Çufut Qale
Koordinatlar: 44°44′27.7″ ş. e. 33°55′28.08″ ş. b. / 44.741028° ş. e. 33.924467° ş. b. (G) (O)
Çufut Qale - Bağçasaray yanında qadimiy şeer viranesidir. Çufut Qaleniñ tarihiy adları - Qırq Yer, Cever Kermen, Fullı.
Qırq Yerniñ ilk sakinleri - alan-sarmatlar - mında VI asırda yaşağan ediler. Qaraylarnıñ yerleşkeninen qaleniñ yañı qubbeleri qurulğan ve qapıları yasalğan edi. Qaleniñ bulunğan yerini diqqatqa alğan I Hacı Geray han XV asırnıñ ortalarında qale yanında öz qonağını qurdurdı ve telükeli vaqıtlarda qalede buluna edi.
XV asır soñlarında Çufut Qale tolusınen qaraylarnıñ idaresine keçe. Qaleniñ soñki sakinleri onı 1852 senesi terk ettiler.
Qalege şarq qapılarından kirgende, oñ tarafta qaya içinde yağmur suvunı toplamaq içün bir havuz oyulğan. Bayırda yel degirmeni bulunmaqta edi. Yolnıñ başqa tarafında dağ ormanı içinde eski qaray mezarlığı bar.
Qapını keçkeninen ziyaretçiler qaray şeerniñ başqa, yañı qısmına kireler. Şimal ve cenüpten şeerni uçurımlar qaplap ala. Şeerde bir esas yol (soqaq) olıp başqa soqaqlar ona çıqa edi. Esas soqaqnıñ cenüp tarafında belli qaray alimi, seyaatçı şarqşınas Avrağam Firkoviçniñ (1786-1874) evi tura. Şeer küçük ve ealisiniñ sayısı çoq olğanından evler bir-birine sıqıştırılıp qurula edi, evlerniñ çoqu eki qatlı edi. XVI asır soñunda Çufut Qalede 4-5 biñ adam yaşay edi ve 400-den ziyade ev bar edi. Qayanıñ şimal tarafında birden körülmegen bir qapıdan qoba ve qullelerge çıqıla. Mından qaraylar duşman ücümine qarşı ateş aça ediler.
Orta qapıdan şeerniñ eski qısmındaki meydan acıla. Meydannıñ sol tarafında taş quyu, oñ tarafında - 1346 senesi hristian mabediniñ qalımtılarında qurulğan caminiñ yıqıntıları bar. Bundan soñra Nenekecan Hanım dürbesi körüle. Bu meydandan üç esas soqaq: Burunçaq (Şarq) soqağı, Orta ve Kenassa soqaqları uzana (soqaqlarnıñ adları şartlı olaraq qoyulğan). Kenassa soqağında qaraylarnıñ eki ibadethanesi - Büyük ve Kiçik Kenassalar - bar. Olar XIV ve XVIII asırlarda qurulğan edi. Kenassa soqağı Kiçik Qale qapısınen bite. Çufut Qale - Qoba şeerler sırasına kire. Yıqıntılar arasında Nenekecan Hanımnıñ dürbesi yüksek tura. Dürbe içinde baştaşta arap yazısınen böyle sözler oyulğan "Bu dürbe Altın Ordu hanı Toqtamış hannıñ qızı Nenekecan Hanımnıñ dürbesi. Vefatı 841 s. icriy, ramazan ayı". Nenekecan Hanım aqqında bir çoq efsane, rivayetler bardır. Bir efsanege köre, o, qalede yaşap, bir asker tümenniñ başında bulunıp, cenk vaqtında duşman tarafından öldürilgen edi. Babası onıñ adına dürbe qoydurğan eken. Başqa rivayetke köre Nenekecan Hanım, onı sevgilisinen körgen babasınıñ açuvdan saqlanaraq özüni uçurımdan atqan edi. Böylece uçurım başında dürbe peyda olğan eken. Qaleniñ bu tarafından Qırım tabiatınıñ acayip manzarası açıla.
Galereya[deñiştir]
-
ЧyфyT-kaлe. KapaиMckaя kpeпocTb (by Eugene Badusev).jpg
Yevğen Badusev. "Çufut Qale: Qaraylarnıñ Qalesi" (2013)
-
The caves of Chufut Qale (by Eugene Badusev).png
Yevğen Badusev. "Çufut Qaleniñ Qobaları" (2013)
-
Chufut Qale (by Eugene Badusev).png
Yevğen Badusev. "Çufut Qale" (2000)


text:
Almatı Xalıqara hawa alanı
Almatı Xalıqara hawa alanı (qazaqça Xaлықapaлық AлMaTы Әyeжaйы) - Qazaqstan Cömhüriäte Almatı qalasında urnaşqan xalıqara hawa limanı.
1935 yılda salınğan.
Qazaqstan Cömhüriäteneñ iñ zur hawa alanı, eçke, xalıqara passajir häm yök taşu buyınça ildä berençe urında tora.
2012 yılda hawa alanı 4 mln artıq keşegä xezmät kürsätkän.
Hawa alanında şulay uq xärbi oçqıçlar (An-12, An-24 h.b.) urnaşa.
Hawa alanı I, III A IKAO kategoriäse meteominimumı buyınça oçqıçlar qabul itä ala.
2012 yılda "BDB iñ yaxşı hawa alanı" bülägenä layıq bula.
2008 yılda ikençe 4,5 km Oçıp menü-töşü yulı açıla.
Almatı hawa alanınnan başqa Boralday (Burunday) hawa alanı bar, ul 1930 yılda salınğan qalanıñ berençe hawa alanı, sovet zamanında anda passajirlar taşu bulğan, xäzer keçe häm xärbi aviatsiä belän qullanıla. Şulay uq "70 razyezdı" häm "Cetıgen" digän xärbi hawa alannarı bar.
Transport[үзrәpTү]
Hawa alanı Almatı şähäre çigendä urnaşa, terminal yanında avtobus tuqtalışı bar, 79, 86, 92, 106 nomerlı avtobuslar belän 40-60 minut däwamında (bökelär sanamağanda) şähär üzägenä barıp citärgä bula.
Yışlıqlar[үзrәpTү]
- Almatı-tügäräk - 120,8 MHz
- Almatı-Manara - 119,4 MHz
- Almatı-kilü - 124,8 MHz
- Boralday "Perenosçik" - 118,9 MHz


text:
Xäzärlär
Xäzärlär — törki telle qäbilälär, VI ğasırdan Tönyaq-Könçığış Qawqazda häm Qaspiy buyı dalalarında küçmä tormış itkännär. Xäzärlär dä Könçığış Yevropağa hunnar urdası belän bergä kilep çıqqannar. Baştaraq alar Tönyaq Dağstannıñ Qaspiy yar buylarında häm Tübän İdelneñ uñyaq dalalarında küçenep yörgännär. Sawirlar belän bergäläp, alar xätta İran belän Vizantiä arasındağı köçle suğışlarda da qatnaşqannar. Ä sawirlar şul uq hunnar berlegendäge törki qäbilälärdän bulğannar, soñraq xäzärlär belän kileşep alar yaña berläşmä tözegännär.
VI yözneñ 60-nçı yıllarında xäzärlär Törki qaxanlığı buysınuında qalğannar. Yöz yıllap waqıt ütkäç, alar annan ayırılıp çıqqannar häm üzläreneñ däwläten—Xäzär qaxanlığın oyıştırğannar. Ğomumän, xäzärlär häm Törki qaxanlığınıñ töp xalqı, fändä qabul itelgänçä, bik borınğı Aşin — «büre» ıruınnan çıqqannar, ä büre böten törki dönyası başlanğıçınıñ simvolı bulıp isäplänä.


text:
Qaraqalpaqlar
Ha'r qanday xalıq tariyxı o'zleri jasap atırg'an jeri, sol jerdegi ma'deniyat tariyxına baylanıslı izertleniwi kerek. Usı ko'z-qarastan qaraqalpaqlardın' ata-babası Tu'slik Rossiyada jasag'an, Orıs xalıqlarındag'ı "ЧepHыe kлoбykи" (qara klobuklar) menen baylanıslı degen pikirler durıs emes. Qaraqalpaq etnografiyası, Qaraqalpaqstan arxeologiyalıq estelikleri, folklorı, mifologiyaları ha'm eski jazba derekler qaraqalpaq xalqının' ata-babaları a'yyemgi jergilikli qa'wimler bolıp esaplanadı. Qaraqalpaqlardın' xalıq bolıp qa'liplesiwinde Tu'slik Aralda IX-XI a'sirlerde qa'liplesken. Sonın' menen birge qaraqalpaqlardın' etnogenezi ha'm etnikalıq tariyxı ju'da' uzaq da'wirden baslanadı. Bul xalıq bir neshe urıw ha'm qa'wimlerdin' birikpelerinen qa'liplesken. Ol haqqında ko'plegen dereklerdi qaraqalpaq urıw atamalarınan da ko'riwge boladı. Son'lıqtan ha'r qanday basqa xalıqlarday-aq qaraqalpaq xalqın bul atamadan, bir urıw bolmasa qa'wim birikpesinen kelip shıqqan degen pikirler qa'te. Biraq bunnan, qaraqalpaq xalqının' kelip shıg'ıwındag'ı a'yyemgi dereklerdi izertlew kerek emes degen pikir kelip shıqpawı kerek. Qaraqalpaq ata-babaları ha'm o'zleri a'yyemgi da'wirlerden berli Tu'slik Aral jag'larında jasaydı. Aral jag'aları ko'plegen xalıqlardın' ata-babalarının' gezlesken, qa'liplesken da'rbenti. Bul jerde Oraylıq Aziya, Sibir, Evraziya, Kavkaz, Orta Aziya ha'm Qazaqstan, aldın'g'ı Tu'slik Aziya xalıqlarının' ata-babaları qa'liplesken, a'yyemgi urıwlar, qa'wimler jasag'an. Olar bir tilde so'ylesip, bir antropologiyalıq tu'rde bolıp, o'z-ara jerleslik, xojalıq, ma'deniy birliklerin payda etken. Son'g'ı da'wirlerde olar ha'r-qıylı tariyxıy sebepler menen bo'lsheklenip Ural tawlarınan İndiyag'a shekemgi jerlerge ko'ship barıp, ol jerlerdegi jerglikli qa'wimler menen aralasıp, jergilikli xalıqlardın' qa'liplesiwine qatnasqan. Demek bul jerlerdegi jasap atırg'an xalıqlardın' hesh birin qanday da bir qa'wim birikpesinen emes, al ha'r tu'rli qa'wimler birikpesinen qa'liplesken xalıqlar dep tusiniwi kerek. B.e.sh. VII a'sirde du'zilgen zoroastrizm dininin' ta'liymatı u'yretiwshi kitap "Avesto" kitabı A'miwda'rya jag'alarında qa'liplesken. Demek bul jerde İran ha'm Tu'rki tilles qa'wimler b.e.sh. birinshi mın'ınshı jılları jasag'an. Olar ha'zirgi jergilikli xalıqlardın' ata-babalarının' qa'liplesiwinde qatnasqan. B.e.sh. V a'sirlerde jergilikli İran tilindegi Saklar, Massagetler, Xorezmliler menen Baktriyalılar arasında tu'rkiy tilles qa'wimlerde bolg'an. B.e.sh. birinshi mın'ınshı jıllardın' aqırlarında bul aralas qa'wimlerdin' bir toparı alanlar, aslar, sarmatlar dep atalg'an. Bul birikpedegi xalıqlar A'miwda'ryanın' eki jag'asında jasag'an. Arab jazba dereklerinde eftalitler, kidaritler (kerderler) dep ataydı arab ilimpazı Yakut. 1219-jılı kerderler Xorezmde aralasıp jasaydı. Olar tu'rkler menen shegaralasqan jerde qonıslasqan. Tili xorezmlide emes, tu'rki tilinde de emes dep ko'rsetedi. Bunın' sebebi ol da'wirdegi jergilikli xalıqlar etnikalıq ha'm tili jag'ınan ele tolıq o'z-ara aralasıp bir etnoslarg'a birige almag'an bolıwı mu'mkin. Son'lıqta olar aralas tilde so'ylesken. Kerderli-kidaritler Qaraqalpaqstanda jasag'an qaraqalpaq, qazaq, o'zbekler arasında elede bar.
Sak-massagetler, augasiler alasiaklar menen a'yyemgi orta a'sirlerdegi tu'rki tilles urıw ha'm qa'wimlerdin' ja'miyetlik du'zimi, xojalıqlardın' tu'rleri neke ha'm semya, da'stu'rleri menen diniy isenimleri haqqında derekler qaraqalpaqlar turmısında elede saqlang'an. Sako-massagetler, alasiak, alanlar shıg'ıstan kelgen gunnılar b.e.sh. II - b.e. IV a'sirlerde, son' tu'rkler menen (VI-VII a'sirlerde) aralasıwınan Aral jag'alarında kerderler, oguzlar, qıpshaqlar birikpesi payda bolg'an. Solardın' xojalıq tu'rleri son'g'ı Aral jag'alarındag'ı xalıqlarda da dawam etken. Sarmat - alan qa'wimine tiyis Samat urıwı qaraqalpaqlardın' mu'yten urıwlarının' birikpesinde qarasiak urıwı qaraqalpaqlardın' mang'ıt ha'm ashamaylı urıw birikpelerinde elege shekem o'mir su'rmekte. Augasiler menen oguz qa'wimlerinen qalg'an arxeologiyalıq estelikler ha'zirgi qaraqalpaqlardın' xojalıq tu'rleri, ma'deniyatları menen uqsas da'stu'rleri, qol o'nerindegi uqsaslıqlar ayqın bayqaladı. Olar xojalıqtın' bir-neshe tu'rleri menen shug'ıllang'an: mal sharwashılıg'ı, balıqshılıq, diyxanshılıq. Qaraqalpaqlar bunday xojalıq tu'rleri menen elede shug'ıllanadı. Ol haqqında awız eki a'debiyatta: u'sh ay shabag'ım, u'sh ay qabag'ım, u'sh ay sawınım, u'sh ay qawınım delinedi. Jıldın' to'rt ma'wsiminde belgili tag'amlar bolg'an.
X a'sir oguzler ma'mleketi Tashkent, Jambıl, U'stirt aralıg'ın qamtıg'an. Oguzlerdi yabı basqarg'an, oraylıq qalası Yangitkent, Sırda'ryanın' to'mengi salasında. Jergilikli qa'wimler tiykarında VIII-XI a'sirlerde qaraqalpaq xalqı qa'liplese baslag'an. XI a'sirlerde bularg'a seljduklar Sırda'rya jag'asınan kelip qosılg'an. Al XI a'sirde bulardı qıpshaqlar bag'ındıradı, olardın' tili en jaydı.
Maxmud Qashqariy XI a'sir oguzler qa'wimi tu'rklerdin' bir bo'legi, olar 22 urıwdan ibarat bolıp ha'r birinin' tan'baları bar, "bassız bo'rik bolmas, tatsız turik bolmas" dep naqıldı keltirip, oguz qa'wimlerinin' aralas urıwlar ekenligin ko'rsetedi. Oguz qa'wimlerinin' qaraqalpaqlardın' etnikalıq tariyxına qatnasqanınan shejirelerinde de aytıladı.
XI-XIII a'sirlerdin' basında Xorezm patshalıq da'wirinde qaraqalpaqlar o'z aldına wa'layat bolg'an. XIII a'sir basında mong'ollardın' jawlap alıw da'wirinde o'z watanı, Aral ten'izinin' tu'sliginde, o'z aldına wa'layat bolg'an. XIII-XIV a'sirlerdin' aqırlarına shekem A'miwda'ryanın' tiykarg'ı tarmag'ı Xojeli-Go'ne U'rgenish aralıg'ı menen Sarıqamıs, Uzboy arqalı Kaspiyge aqqan. Sonın' menen birge A'miwda'ryanın' bir tarmag'ı da'slep Maylıo'zey, Song, Kerder Aralg'a quyg'an. XVI a'sirdin' aqırı, XVII a'sirdin' basında A'miwda'rya tu'slikten arqag'a o'z ag'ısın o'zgertip ha'zirgi bag'darına tusedi. Sarıqamıs, Uzboy boylarındag'ı xalıqlar suwsızlıqtan ko'ship ketedi. Solardın' belgili toparı A'miwda'ryanın' to'mengi alabına, Xojeli, Qon'ırat, No'kis, Kegeyli, Shımbay rayonlarına qonıslasadı. Usı da'wirlerde Sırda'rya boylarındag'ı xalıqlar A'miwda'rya boylarına ko'ship keledi. Bul jag'day jergilikli xalıqlardın' milliy quramların ko'beytedi.
1627-jılı bul xalıqlar biyg'a'rez Aral biyligine birigedi. Bul birikpe 1811-jılı Xiywa xanlıg'ı ta'repinen qulatıladı. Sonnan 1924-jılı g'ana qaraqalpaqlardın' milliy ma'mleketi qayta tiklenedi. A'miwda'ryanın' eki jag'alıg'ındag'ı Qaraqalpaqstan xalıqları bir ma'mleketke birigedi.
Qaraqalpaqlardag'ı erlerdin' kiyimleri: postın, bo'rik, beshpent, shekpen, shapan, hayal qızlardın' kiyimleri‘ sa'wkele, kiyimshek, jegde ko'ylekleri Orta Aziya ha'm Qazaqstan, Volga, Sibir, Kavkaz xalıqlarında da gezlesedi. Bul kiyimler jergilikli a'yyemgi ha'm orta a'sirlerdegi qa'wimlerde, urıwlarda da bolg'an. Ma'selen, sa'wkele a'yyemgi b.e.sh. V a'sirlerde IV a'sirlerde saklarda, massagetlerde, al bo'rik bas kiyim oguzlerde IX-XIII a'sirlerde bolg'an.
XIII a'sir basında mong'ollar topılısında jergilikli xalıqlardı qozg'alısqa, ko'ship qonıwg'a alıp keldi. Etnikalıq quramına qıpshaq sahralarındag'ı tu'rki tilles xalıqlardın' ko'ship keliwine tag'ıda bir basqısh payda etti.
XVI a'sirdin' basında Sheybani xan, Orta Aziyanı jawlap alıwına baylanıslı Sarıqamıs ha'm Uzboy boylarındag'ı tu'rkmen, o'zbek, qazaq, qaraqalpaqlardın' ko'pshiligi ha'zirgi Qaraqalpaqstan jerine ko'ship kelip qonıslasqan. Sheybani xan da'wirinde Qıpshaq sahrasınan qan'lı, mang'ıt, qatag'an, kerder h.t.b. urıw ha'm qa'wim birikpeleri ko'ship keledi. Jergilikli xalıqlardın' etnikalıq quramına a'dewir o'zgertedi. XVI a'sirdin' A'miwda'rya o'z bag'darın U'stirt tu'sliginen arqag'a o'zgertip, ha'zirgi ang'arı menen Aralg'a quyadı. Son'lıqtan Sarıqamıs, Uzboy boylarındag'ı tu'rkmen, qaraqalpaq, o'zbek, qazaqlardın' ko'pshiligi ha'zirgi Qaraqalpaqstan jerine kelip qonıslasadı. 1985-jılı Qon'ırat qalasına jaqın ornalasqan ashamaylı awılının' turg'ını A'bdiraxman ulı To'legen 92 jasta Arallı o'zbek, etnograflarg'a bizin' ata-babalarımız bul jerge 10 ata bunnan burın (250 jıl) Ustirt tu'sligindegi, U'ysin, Qon'ırat, Eliken, Jiydeli Baysın qalasınan ko'ship kelgen, sebebi ol jerden suwsızlıqtan el ko'shipti degen. Qaraqalpaq qaharman da'stanı "Alpamısta"g'ı waqıya sol Jiydeli Baysınnan baslanadı. Alpamıs o'zbek xalqının' perzenti bolıp ko'rinedi. Qon'ırat qalasının' tu'sliginde, Jin'ishke arnasının' boyında jasag'an Qaniyaz ulı Qabıl ag'a, Arallı o'zbek 1904-jılı tuwılg'an, o'zinin' ata-babalarının' bul jerge Ustirt tu'sligindegi Balkan tawınan bunnan (1991-jılı) 8 ata burın (200-jılı burın) ko'ship kelgenin aytadı. Bul eki jası u'lkenlerdin' ma'limlemeleri XVI a'sirdin' aqırı, XVII a'sirdin' baslarına tuwrı keledi. XIV-XVI a'sirlerde tu'rki ha'm mong'ol tilindegi Qıpshaq sahrasında Orta Aziyada jasag'an biraz xalıqlar "o'zbek" dep atalg'an. Qaraqalpaq, qazaq, arallı o'zbekler menen bashkirlerde elege shekem "Tu'men o'zbek tubi bir, tu'p atası Mayqı biy" degen na'siyat so'zleri bar. Tu'men ataması orta a'sirlerde on mın' degendi an'latadı. Mayqı biydi ol xalıqlar o'zlerinin' ata-babaları dep esaplaydı. Mayqı biy XIII a'sirde jasag'an. Tu'men ataması XVI a'sirdegi ha'r tu'rli qa'wimler birikpesi 92 o'zbek urıw ha'm qa'wimlerinin' birikpesine jaqın keledi. Olar Orta Aziya ha'm Qazaqstannın' ko'plegen jerlerinde XII-XVI a'sirlerde jasag'an tu'rki xalıqları. Bular ha'r tu'rli jag'daylarg'a baylanıslı ko'ship, qonıp, aralasıp jasag'an. Mısalı, 1723-jılı Abulxayırxannın' Sırda'rya boyındag'ı xalıqlarg'a topılıp, ol jerdegi xalıqlardın' ko'pshiligin Orta Aziyag'a ko'ship ketiwge ma'jbu'rledi, son'lıqtan Sırda'ryalı qaraqalpaqlar, Arallı o'zbekler XVIII a'sirde Araldın' tu'sligine ko'ship kelip qonıslasadı. Bul jag'day jergilikli qaraqalpaq xalqının' etnikalıq quramın ko'beyitti. Sonın' menen birge qaraqalpaq etnosının' bo'lekleniwi, ata-makanınan ko'shiwlerine ma'jbu'r qılg'an. Go'ne U'rgenish ha'kimi Niyaz benen kelispewshilik bolıp Go'ne U'rgenishte jasap atırg'an qaraqalpaqlar 1670-jılları ko'shedi. Olar da'slep Aqmeshit, onnan Turkistan qalasına, onnan Chimkent, Tashkent, Chinaz, Jizzaq keyin Zarafshan jag'alarına (1770-1840 jj.) kelip qonıslasqan. Olardın' tilinde, da'stu'rlerinde azıraq o'zgerisler bolg'anlıg'ı menen sanasında urıw ha'm o'z etnos atamasın saqlap subetnos tu'rinde jasag'an. Diyxanshılıq, o'nermentshilik penen shug'ıllang'an.
Qaraqalpaqlardın' etnos bolıp qa'liplesken, Go'ne U'rgenish penen Aral ortalıg'ında jasag'anlıg'ı Berdaq shayır o'zinin' shejiresinde, A'jiniyaz shayır "Ellerim bardı" qosıg'ında ko'rsetedi. Ma'selen, Berdaq babamız o'zinin' shejiresinde
Mu'yten, Qon'ırat, Qıtay, Qıpshaq
Keneges, Mang'ıt, Aqpıshaq
Ba'ri atlı urıw qaraqalpaq
U'rgenishti jaylag'an eken.......
Qaraqalpaq U'rgenishten qashtı
Buxara ta'repke astı dep ko'rsetedi.
Sonday-aq, ol ko'shken qaraqalpaqlardın' o'z ata-ma'kanına qaytıp ko'ship kelgenligin ko'rsetedi. Bul mısallardan etnos bir tutas jerde jasap, bir tilde so'ylep, etnikalıq birlikte bolıwı sha'rt emesligi ko'rinedi. Olardın' bir etnonimde, o'z-ara birlik haqqında tu'sinikte belgili bir ma'deniyatqa iye bolıp sha'rt ekenligi ko'rinedi. Etnogenez ha'm etnos o'zgermeliligi ko'rinedi. Belgili bir da'wirde etnos ha'r tu'rli jag'daylarg'a baylanıslı etnos ha'm subetnosqa bo'linedi. Bul etnostan bo'lingen subetnos burıng'ı atamasın saqlamawı, o'zgertpewi mu'mkin. Ol ekinshi bir etnostı qa'liplestiriwde mu'mkin. Ba'rinende beter hesh bir etnos urıw bolmasa bir qa'wimnen emes, bir neshe urıw qa'wimler birikpesinen qa'liplesetug'ınlıg'ı qaraqalpaqlardın' etnikalıq tariyxınan da ko'rinedi Mısalı, qaraqalpaqlardag'ı urıw ha'm urıw birikpeleri, Qon'ırat, Qıpshaq, Qanlı, Balg'alı, Qazayaqlı, Qanjıg'alı, U'ysin, Nayman, Qıyat, Mu'yten, Qatag'an, As etnonimler o'zbeklerde, tu'rkmenlerde, qazaqlar menen qırg'ızlarda, bashkirler menen Arqa Kavkazdag'ı nog'aylarda bolg'an. Bular o'z a'tirapındag'ı urıwlar menen birigip belgili bir etnostı qurag'an.


text:
Maçu Pikçu
Machu Picchu [1] (Quechuaça: Machu Pikchu - İske Tübä; berniqädär İnkalarnıñ Yuğalğan Şähäre dip atala) ul Peruda urnaşqan Kolumb qädärge däwerennän yaqşı saqlanğan taw sırtındağı İnka xäräbäläre. Machu Picchu 2,350 m bieklektä[2] Urubamba Üzäne östennän, Cusco'dan 70 km könyaq-könçığıştaraq. Ğasırlar däwamında tışqı dönya tarafınnan onıtılğan qalıp, 1911. yılda Machu Picchu'nı Yale Üniversitäte arxäologı Hiram Bingham aça, bu urın turında kitap yaza.
ЭчTәлek
Taríx[үзrәpTү]
Machu Picchu İnka İmperiäseneñ tanılğan bilgelärennän berençeder. 1983. yıldan ul UNESCO Dönya Mírası bulıp saqlana.
Şähär Sapa Inca (Böyek İnka) Pachacuti däwerendä, 1440. yıllarda, tözeläder, häm 1532. yılda İspan conquistador'lar tarafınnan basıp aluına qädär anda keşelär yäşilär. Arxäologik qazu eşläre belän elek kolonial dokumentlar Machu Picchu ğädi şähär bulmağanlıqnı kürsätälär, bu şähär İnka aqsöyäkläreneñ síınır urını bula, Rom villaları şikelle. Urında zur saray häm İnka täñrelärenä bağışlanğan ğíbadätxanäläre urnaşıla. Şähärdä iñ kübese 750 keşe yäşägän, häm yañğırlar fasılında, aqsöyäklär bulmağan waqıtında, şähärdä 200 läp keşe yäşäp qala.
Şähär barlıqqa kilüe belän unikal urnaşuğa burıçlı: Machu Picchu artınnan taw şäwläläre kükkä qarawçı İnkanı oxşí, häm iñ biek tübä, Huayna Picchu (dimäk Yäş Tübä) şundí İnkanıñ borını bula. It is thought that the site was chosen for its unique location and geological features. It is said that the silhouette of the mountain range behind Machu Picchu represents the face of the Inca looking upward towards the sky, with the largest peak, Huayna Picchu (meaning Young Peak), representing his nose. Tübä Qoyaşnı bäyläw bağanası isemendä dä mäğlüm.
1913. yılda National Geographic Society üz Äpril çığarlışı Machu Picchu'ğa bağışalana.
2003.tä Machu Picchu'ğa 400'000 keşe bara, UNESCO turizmdan zíannı qurqıptuın belderde. Peru başlıqları uylawınça, problem yuq, çönki Machu Picchu bik yıraq häm barırğa qíın urın, turizmğa tabiği çiklänü bar. [3]. Waqıt-waqıt kanat yulın quyarğa täqdimnäre belän kilälär, läkin alarnı kire qağalar. [4].
Şähär Çili şağire Pablo Nerudanı iñ bilgele "Machu Picchu tübäläre" äsärenä ilhamlandırdı:
Urnaştıru[үзrәpTү]
Machu Picchu Cuscodan 70 km könyaq-könbatıştaraq, Machu Picchu tübäsendä. Ul Perunıñ iñ danlı turistik attraksionı. Taw başınnan Urubamba yılğası üzänenä 600 meterle upqın kürenä. Şundí tabiği saqlanu qorlmalar bulğannan qala urnaştıruı ser bulıp qalğan.
Machu Picchu tíulığı[үзrәpTү]
1981. yılda Machu Picchu tiräseneñ 325.92 quadrat km Perunıñ "Taríxí Tíulığı" bulıp iğlan itelde. Tíulıqta xäräbälär genä tügel, ä böten üzençälekle landşaft, üzençälekle flora häm fauna, mäsälän, orxideälär.
Soñğı fikerlärçä ul İnka llacta'sı bulğan: basıp alğan töbäkläreneñ iqtisadın idarä itüçelär bistäse. İñ matur llacta bulıp, anda iñ previlegiäle İnka aqsaöyäkläre yäşägän. Şulay uq ul Zapa İnca'nıñ yal sarayı, yä observatoriä, yä aorban itü urını bulğan.
Öç büleklär[үзrәpTү]
Arxäologlarça, Machu Picchu'nu 3 zur sektorğa bülep bula: Tíılğan Sektor, Xalıq Sektorı, Ruxaní häm Aqsöyäklär Sektorı.
Töp arxäologik istälekläre: Intiwatana, Töslär Ğibadätxänäse häm Öç Şaqşı Çuyırtaş Bülmäse. Alar Intigä, İnka Qoyaş häm iñ böyek täñresenä bağışlanğan.
Aqsöyäklär Sektorında sözäk urını östendä yortlar räte, qızğılt tösle Amautas (aqsaqallar) yortları, trapetsoid sınlı Ñustas (patşa qızları) bülmäläre.
Kirmän eçendä gaz kameraları da bulğan.
Monumental Mausoleum ul gömbäzle eçele sırlanğan sın. Qorban itü yä başqa ğöreflär öçen qorlığan.
Míğmarlıq[үзrәpTү]
Böten Machu Picchu bínaları klassik İnka şomartıp yaltıratılğan döres sınlı qorı taş stilendä yasalğan. Şundí stilneñ ostaları bulıp, İnkalar taşlarnı ber-bersenä bik tığız caylap quyğannar, izmä qullanmiçä. Bu texnologiä ashlar atala. Taşlar arasına pıçaqnı da qadap bulmí.
İnkalar tägärmäçne belmägännär, şunnan niçek alar bu awır taşlar tawğa taşlagannar zur tabışmaq. Awış yassılıq belän keşelär yözläp etärgännär dip uylanıla. İnkalarda yazu bulmağanlıqtan tözü prosessı turında hiçnindi dokument ta saqlanmağan.
Machu Picchu 140 bínadan tora. Yöz çamasa granittan basqıç aralığı häm bik küp fontan, kanallar belän bäyläşkän. Möğäyen, ber izge çişmädän izge su bu kanallar belän här yortqa ber ber artlı ağağan.
İnka yullar çeltäre[үзrәpTү]
İnka yullar çeltäre Kolubqa qädärege Amerikada iñ qızıqlısı. Böten yullar Cuscoda, il başqalasında oçraşqan. Alarnıñ berse Machu Picchu'ğa kiterep çığarğan. İnkalar ike tör yur ayırğannar: Camino de los llanos (bieklek yulları - diñgez bbuyı yulları) häm Cápac Ñam - taw yulları.
Yañadan açu[үзrәpTү]
1911. yılnıñ 24. Yülendä Machu Picchu'nı könbatış dönyağa Yale Universitäte taríx professorı Amerikan Hiram Bingham III. Bingham "The Lost City of the Incas" (İnkalarnıñ Yuğalğan Şähäre) kitabın çığarıp, dönyanı Machu Picchu belän tanıştırğan.
Bingham Vitcos şähären ezlägän, İnka imperiäseneñ İspannarğa qarşı köräşçelärneñ soñğı qälğäse. Berniçä yıl ezläwdän soñ, Machu Picchu'da yäşägän Quechua'lar anı üz awılına alıp kitergän. 1915. yılda qaytqanda berniçä qazular ütkärgän. Uğalğan Şähär turında berniçä mäqälä häm kitap yazğan.
Peru räsmiläre belän yaxşı mönäsäbälärdä bulıp, Bingham küp äyber Amerikağa alıp kitkän häm 5'000 artifakt çaması Yale'dä saqlana. Köptän tügel Peru xäkimiäte äyberlärne qaytarırğa sorí. [5].
Simone Waisbard, Cusco tikşerenüçese äytkänçä, Enrique Palma, Gabino Sánchez häm Agustín Lizárraga Machu Picchu'da 1901. 14. Yülendä kilep, qíada imzalar quyğannar. Läkin bolay bulsa da, Bingham danı ul kimetmi.
Monı da qara[үзrәpTү]
Çığanaqlar[үзrәpTү]
- ↑ äytelä MA-tçu PİK-tçu
- ↑ The Inca Trail. www.machu-picchu.info (2002). 26. Yül 2006 kөHHe TиkшepeлrәH.
- ↑ Hannah Hennessy. Row erupts over Peru's tourist treasure. BBC Online (Kaлып:TranslateDate/tt). 26. Yün 2006 kөHHe TиkшepeлrәH.
- ↑ Malcolm Brabant. World: Americas Inca site cable car plan sparks anger. BBC Online (Kaлып:TranslateDate/tt). 26. Yün 2006 kөHHe TиkшepeлrәH.
- ↑ Andrew Mangino. Elections could avert Peru's lawsuit. Yale Daily News Publishing Company, Inc. (Kaлып:TranslateDate/tt). 26 июHb 2006 kөHHe TиkшepeлrәH.
- This article draws heavily on the corresponding article in the Spanish-language Wikipedia, which was accessed in the version of 8 August 2005. It was translated by the Spanish Translation of the Week collaboration.
Räsem çığanaqları[үзrәpTү]
- Mäqälädä PromPerú räsemnäre bar
İnternettä[үзrәpTү]
- Map of Machu Picchu
- Machu Picchu on Google Maps
- Kaлып:Gutenberg
- Inca Show Pits Yale Against Peru (The NY Times, February 2006. Registration required)
- "Rediscovering Machu Picchu" by Bruce Fellman, Yale Alumni Magazine (December 2002)
- Machu Picchu on the Web (directory)
- Quechua Language and Linguistics an extensive site on the language spoken by the people who built of Machu Picchu.
Guides, descriptions, photos[үзrәpTү]
- Machu Picchu on National Geographic
- Machu Picchu from Geometry Step by Step from the Land of the Incas
- Machu Picchu Guide in spanish
- Machu Picchu and Cusco Guide
- Rediscover Machu Picchu - Guide for travelers
- A pictorial guide to Machu Picchu
- 360° panoramic video of Machu Picchu - requires Quicktime
- QuickTime Virtual Tour of Machu Picchu and Peru from destination360.com
- Inkaterra Virtual Tour -Requires Java
- Machu Picchu. YouTube
Kaлып:World Heritage Sites in Peru
Koordinatlar: 13°09′47″S, 72°32′44″W


text:
4 Ocak 2011 Salı
Tuğba Ekinci Frikikleri
02:27 Tayfun Yorum Yok
Tuğba Ekinci frikik,Tuğba Ekinci frikikleri,Tuğba Ekinci bacakları,Tuğba Ekinci gögüsleri,Tuğba Ekinci kalçaları,Tuğba Ekinciayakları,Tuğba Ekinci seks,Tuğba Ekinci sex,Tuğba Ekinci porno,Tuğba Ekinci erotik,Tuğba Ekinci sevisme sahnesi,Tuğba Ekinci öpüsme sahnesi,Tuğba Ekinci cırılcıplak,Tuğba Ekinci cıplak,Tuğba Ekinci üstsüz,Tuğba Ekinci banyo yaparken,Tuğba Ekinci mayo,Tuğba Ekinci bikini,Tuğba Ekinci corap,Tuğba Ekinci etek altı,Tuğba Ekinci bacak arası,Tuğba Ekinci mini etek,Tuğba Ekinci dekolte,Tuğba Ekinci bacak şov


text:
Sarmatlar
Sarmatlar - M.E. VI-IV asırlarda Orta Asiyadan Ural dağlarına doğru, soñra cenübiy Rusiye ve şimaliy Kavkazğa, daa soñra Balqanlarğa cayılğan bir halqtır. Tamırı tam belli degil: bazı tedqiqatçılarğa köre Sarmat tili İran til gruppasına[1][2] mensüp edi, bazıları olarnıñ Türk tilli[3][4][5][6] olğanını, bazıları ise qarışıq bir halq olğanını iddia eteler.
M.E. IV asırda Don özenini aşıp Skit topraqlarını işğal ettiler. Neron zamanında Roma topraqlarına keldiler. M.S. I asırnıñ başınace Romanı tehdit etmege devam ettiler. III asırda Sarmat topraqlarınıñ çoqusı Got işğaline oğradı. 370 senesinden soñraki Hun köçleri Sarmatlarnı ortadan köterdi. VI asırda tarihtan silindiler.
Medeniyet[deñiştir]
Sarmatlar, onıñ içün atlarını qurban etkenleri bir ataş tañrısına tapa ediler. Sarmat qızları yaşlarnen beraber sançışır edi. Başlardaki matriarhal yaşayış deñişti ve bir erkek monarhiyası teşkil olundı. Zengin ölüler içün qazılğan mezarlarğa degerli eşyalarını qoyar ediler.
- ↑ Encyclopædia Britannica Online: "Sarmatian"
- ↑ J.Harmatta: "Scythians" in UNESCO Collection of History of Humanity - Volume III: From the Seventh Century BC to the Seventh Century AD. Routledge/UNESCO, 1996, s. 182.
- ↑ (William Hearth, ORMUS: Timeline of Ancients, 2007, s.174)
- ↑ Zakiev M. Z., Problems of the history and language, Who are the Alans?, Kazan, 1995
- ↑ Mirfatih Zekiyev Türklerin ve Tatarların kökeni syf; 143-178 Selenge yayınları Ağustos 2007
- ↑ H. Celâl Güzel, Ali Birinci, Genel Türk tarihi, 1. cilt, Yeni Türkiye, 2002


text:
Grünwald suğışı
Grünwald suğışı(1410, 15 İyül) - Almannarnıñ Teuton Ordenı ğäskärenä qarşı berläşkän Läx, Litua, Urıs häm Tatar xärbi köçläre şuğışı . Bügenge Polşa cirlärendä urnaşqan Grünwald (Jalgiris - Žalgiris) belän Tannenberg (Stembark) awılları yanındağı bu suğışta Läx patşası Vladislaus II Jagiello (Läxçä: Władysław II Jagiełło, Lituança: Jogaila) häm Litva patşası Böyek Vytautas citäklägän ğäskäri köçlär arasındağı Altın Urda bäge Cäläletdin qaramındağı 2 meñ Tatar atlılar da qatnaşa.
Şuşı suğıştan soñ Teuton Ordenınıñ könçığışqa omtılışı tuqtatıla.


text:
Adolf Hitler
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Adolf Hitler (20. Äpril, 1889 - 30. Äpril, 1945) Natsist Almaniä diktatorı häm Natsi Firqäse citäkçese buldı, natsional-sotsializmğa nigez saluçı, Öçençe reyx totalitar diktaturanıñ nigezçese, Milli-sotsialistik alman eşçelär firkäseneñ citäkçese (fürer), 1934 yılnıñ 2 avgustınnan başlap Almaniäneñ reyxskantslerı, İkençe dönya suğışı waqıtında Almaniä xärbi köçläreneñ baş citäkçese.
1933-1945. yıllarda ul da Almaniä kantslerı, xökümät başlığı häm däwlät. Dönya tarixında Hitler iñ däräcäle citäkçelärdän berse. Hitler yärdämendä üskän Xärbi-İndustrial Kompleks Almaniänı 1. Bötendönya Suğışı arqasında iqtisadi problemnärennän soñ ayaqqa bastıra. Şulay uq waqıtta Hitler xökümäte Awrupanıñ zur öleşen tikşerä. Hitlerneñ armísı qoral taşlawğanğa qädär, ul üz-üzen Berlindä üterä.
Xärbi, diktatura häm humanitar cinäyätläre eşläwçe. Natsizm häm rasizm Hitler idealogiäse Rusiädä, Amerika häm Awrupa däwlätlärendä räsmi räweştä tıyılğan.
Ğömer taríxı[үзrәpTү]
Adolf Hitler 1889. yılnıñ 20. aprelendä Avstria-Macarstandağı Braunau-am-Inn'da, Tübänge Avstria ölkäsendä Linz şähäre tiräsendä Almaniä çitendäge keçkene qalada tua.
Adolf ziräk malay bula. Linz'tağı yuğarı uqu yortına ul ike tapqır imtixannı tapşıra almıy. Soñraq ul professor Leopold Poetsch'nıñ anti-Semitik, pan-German leksiälär belän qızıqsına.
1913.tä Hiltergä 24 yäş. Bu yäştäge böten Avstriä irläre armiäğa keregä tieş. Hitler, Austriä armiäsen yaratmağaç, Almaniäğä küçä. Almaniädäğe München şähärendä yäşi. 1914. yılda Hitler Almaniä armiäsenä kerä. 1. Bötendönya Suğışı waqıtında ul Almaniäğä xezmät itä. Yaralanğan bula. Xökümät anı kürsätkän qıyulıq öçen Timer Xäçe belän büläk itä.
1919.dä Hitler keçkenä Alman Eşçe Firqäse isemle firqäsendä kerä. Tizdän ul firqä äğzalarnıñ yärdäme qazanğan. 2 yıldan soñ, ul firqäseneñ başlığı bulıp başlana. Firqäsenä ul Natsional Sotsialist Firqäse yä Natsi Firqäse yaña isem birä.
1923.dä Hilter "Sıra Putçı" belän Weimar Cömhüriäteneñ (1918-36) xakimiäten bärep töşeregä tırışa, läkin ciñelä. Xakimiät Hilterne Landsburg Törmäsenä quya. Törmädä bulu waqıtı 5 yıl bulırğa tieş, läkin 9 aydan soñ anı cibärälär. Törmädä bulğanda, ul dustı Rudolf Hess yärdämendä kitap yaza. Başta ul Yalğan, Axmaqlıq häm Qurqaqlıqqa qarşı Köräşneñ Dürt häm Yartı Yıl isemen birä tora. Nätäcädä, kitapqa Mein Kampf yäki Köräşem isemen birä. Kitap buyınça, balaçağında Hitler rässam bulırğa teli, läkin atası Adolfnıñ xakimiättä eşläwen teli.
1932.dä Hitler Volkswagen'neñ Beetle'neñ (Qoñğıznıñ) prototibın uylap tözi.
1933. yılda Hitler saylawlarda ciñä. Anıñ xakimiäte xäzer ük süz häm matbuğat iregen beterä, başqa firqälären tía, başqa fiker yörtüçelär säyäsi totqınnar bula başlıylar.
Hitler Holokostnıñ başlap cibärüçelärdän berse, 1939. yılda 2. Bötendönya Suğışınıñ töp oyıştıruçı. Hitler arqasında berniçä distä million keşe wafat bulalar.
Monı da qara.[үзrәpTү]
- Anti-Semitism
- Eva Braun
- Faşizm
- Austria taríxí
- Almanía taríxí
- Holokost
- Nazism
- Nazi Almanía
- Nazi Firqäse
- 2. Bötendönya Suğışı
- Swastika
- Mein Kampf
Ädäbiät[үзrәpTү]
- Alan Bullock, Hitler and Stalin: Parallel Lives, HarperCollins, 1991, ISBN 0-679-72994-1
- Alan Bullock, Hitler: A Study in Tyranny, ISBN 0-06-092020-3
- Joachim Fest, Hitler, Harvest Books, 2002, ISBN 0-15-602754-2
- Ian Kershaw, Hitler 1889-1936: Hubris, W W Norton, 1999, and Hitler 1937-1945: Nemesis, W W Norton, 2000, ISBN 0-393-32035-9
- Lothar Machtan, The Hidden Hitler (Basic Books, 2001, ISBN 0-465-04308-9; English translation by John Brownjohn)
İnternettä[үзrәpTү]
- Quotes by Hitler from Wikiquote
- Mondo Politico Library's presentation of Adolf Hitler's book, "Mein Kampf" (full text, formatted for easy on-screen reading)


text:
halasını siken türkün pornosu videosu | halasını siken türkün pornosu pornosu izle | halasını siken türkün pornosu Porno, Porno izle, Sikiş, Sikiş izle - halasını siken türkün pornosu Video izle - halasını siken türkün pornosu sikiş pornosu - halasını siken türkün pornosu porno Video izle - halasını siken türkün pornosu sex, parti kızları, erotik porno full film, firikik, asyalılar, latin güzeller, türk pornosu
halasını siken türkün pornosu izle
10:10
18:16
24:10
23:56
8:26
19:54
26:57
18:34
17:48
15:01

seg_langs: crh_Latn crh_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk


text:
Charles Dickens
Charles Dickens (aytılıwı: Charlz Dikkens; 7 fevral, 1812 – 9 iyun, 1870) Viktorian da'wirinin' en' ataqlı İnglis jazıwshısı bolg'an. Onın' ko'pshilik romanları sol waqıtları ken' tarqalg'an feleton janrında jazılg'an. Basqa avtorlarg'a uqsap romandı feleton retinde ja'riyalawdan aldın onı tolıq pitkerip almastan, Dickens jiyi-jiyi kishi epizodlardı jazıp tuwrı feleton qılıp ja'riyalag'an. Onın' ataqlı romanları ko'p bolg'an, solardan Oliver Twist ha'm David Copperfield mısal bola aladı.


text:
İqtisat
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
İqtisat (Ğäräpçädän), yä dönyaküläm terminologiädä Yunançadağı oikos (öy) häm nomos (ğädät yäki yola), yäğni "xucalıq yolası" mäğnäsendäge süzlärennän yulga çığıp xäzerge waqıtta lingua franca'ğa äwerelgän İnglizçädäge Economics süze belän yışraq almaş qullanıla häm kübesençä asatlıraq añlaşıla.
İqtisat mallarnı häm xezmätlärne barlıqqa kiterüne (citeşterüne), büleşterü-taratunı häm qullanunı tikşerenüçe fän[1]. İqtisat cämğiyäwi fän buluwına qaramastan soñğı waqıtta Ekonometrika qaramağındağı iqtisadi modellär (matematik modellär) arqasında tabiği fän dip isäplänä başladı. İqtisadi tikşerenülär mäsälägä yaqınlaşu belän törlänä. Bolar arasında qayber törlänülärne tübändä sanap kitarğä mömkin:
- makroiqtisat häm mikroiqtisat
- pozitiv iqtisat häm normativ iqtisat
- däwlät iqtisadı häm xalıqara iqtisat
- ximäyäçelek häm liberalism
Gomümän İqtisatnıñ meñlägän tören berbersenen astına quyep şäcärä xälendä kürsätüne döres dip äytep bulmıy, xättä mömkin tügel. İqtisat belemenä tarixi xronologiä yagınnan iqtisat teoriyaläre nigezendä yaqınlaşu iñ kiñ taralgan ısullardan berseder. Kübesençä İngliz telendä işäytelgän belemneñ bu yünäleşe büten belem yünäleşläre belen berğä tasvirlana - Säyäsi iqtisat, İqtisadi cäğräfä, Moxit iqtisadı, Sänäğät iqtisadı h.b.
ЭчTәлek
İqtisatnıñ töp qağidäläre[үзrәpTү]
- Çikle çığanaqlar (Scarce resources)
- Härber forsatnıñ üz qimmäte bar (Opportunity cost). Homo Economicus qararın qabul itkändä (Trade-off) belän qaraqarşı qala
- Citeşterü mömkinçeleğe (Production possibility)
- Citeşterüğä täsirlär: Tufraq (Land), Eşçänlek (Labour), Maya (capital), Käsäbäçelek (Entrepreneurship).
İqtisat häm farazları[үзrәpTү]
İqtisat alanında tikşerenüçe tatarlar[үзrәpTү]
Çıganaqlar[үзrәpTү]


text:
6.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 93’ün Cevaplari Meb Yayinlari
Yazan: kinafulu Ocak 1, 2013 in Uncategorized
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe doku yayınları çalışma kitabı cevapları, 4.tema cevapları, 4.tema Duygular cevapları, 6. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 6. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 6.sinif türkçe Meb yayinlari çk cevapları, 6.Sınıf Türkçe çalışma kitabı cevapları, 6.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 93'ün Cevaplari Meb Yayinlari, duygular teması cevapları, Meb yayınları Türkçe çalışma kitabı cevapları, Meşe ile Saz cevapları, Meşe ile Saz metni cevapları, Türkçe çalışma kitabı cevapları, Türkçe çk cevapları, Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları


text:
Prinston universitetı
Princeton universitetı (ПpиHcToH yHиBepcиTeTы). AQŞnıñ Nyu Cersi ştatınıñ Prinston şähärendä urnaşqan xosusıy universitet, Ürmäle göl ligası äğzası.
Başlıça Elizabeth, Nyu Cersi ştatında açılğan bu uqu yortı, 1756 yılda Prinston şähärenä küçerelä häm xäzerge isemen ala. Prinstonnıñ berqayçan dingä tirän qatnaşı bulmıy, bu şul zamandağı universitetlar arasında siräk sanala.
Ozaq yıllar däwamında Prinston üzeneñ eşçänlegen başlıça bakalavr studentlarına belem birügä häm fänni ezlänlärgä yünältä. Läkin soñğı waqıtta magistr studentarına da iğtibar arta bara.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү]
İñbaşta Prinston Presbeterian din ähellären äzerläw öçen oyıştırılsa da, yaña urınğa küçkäç, bu maqsat üzgärä. Amerika inqıylabı waqıtında universitet ike yaq tarafdarları qulında bulıp ala. Prinston suğışı Corc Waşington yaqlı keşelär öçen iñ zur ciñülärneñ berse bula. Prinston şähäreneñ ike iñ mäşhür yäşäwçese Azatlıq turında Deklarasiägä qul quya. 1783 yılda Kontinental Kongress Prinston universitetı binalarınıñ bersendä cıyıla.
1969 yılda Prinston universitetı berençe tapqır xatın-qızlarnı qabul itä.
Prinston universitetınıñ devizı — Dei sub numine viget (Allahı Täğälä qulı astında ul çäçäk ata).
Kampus[үзrәpTү]
Princeton universitetınıñ töp binaları neo-gotika stilendä eşlängän häm kübesençä 19nçı -20nçe ğasırlar başına qarıy. Berençe bina Nassau Hall, Kampusnıñ tönyaq noqtasındla urnaşa.
Universitet cirendä urın alağan Prinston Sänğät muzeyı tarixi yädkärlärgä bay häm 60,000 yaqın eksponatnı tuplıy. Şul isäptän, Qıtay sänğäte ürnäkläre iñ köçläyelärdän sanala. Muzeyda Clod Mone häm Endy Warhol äsärlären dä tabıp bula.
Oyışma[үзrәpTү]
Princeton 14.2 milliard dollar endowmentı belän dönyanıñ iñ bay universitetlarınnan sanala.
Barlığı altı kolledj eşli. Härber collegeda berniçä toraq korpusları, aşxanälär, kitapxanälär h.b. urnaşqan. Şulay itep bu kolledjlar ayırım yuğarı uqu yortı strukturasın xäterlätä.
- Wilson College
- Forbes College
- Rockefeller College
- Mathey College
- Butler College
- Whitman College (tözelü etabında)
Bakalavriat studentları, härber ekzamen aldınnan Akademik tuğrılıq antın yaza häm qul quya. Bu ant süzläre tübändägedän ğıybarät: «Min bu ekzamen waqıtında Namuslıq Kodeksın bozmawıma ant itäm». Ekzamen tämamlanğaç, studentlar maxsus qömietqa aldaw oçraqları turında xäbär itärgä tieş dip sanala. Şulay itep, uqıtuçılar studentlarnıñ ekzamen waqıtında küçerü-küçermäwen küzätmi. Akademik yalğan Princetonda iñ qatı tärtip bozu bulıp sanala, häm anıñ öçen studentlar uqu yortınnan quılırğa mömkin.
Universitet kitapxänäse 8 millionğa yaqın kitapqa iä
Universitet rangları, däräcälär
US News & World Report gäzite isäpläwençä, sigezençe yıl rättän 1nçe urın (2001-2008) Washington Monthly buyınça, Amerika millätenä kitergän fayda buyınça yuğarı belem birü yortları arasında 43nçe.
Keşelär[үзrәpTү]
Universitetnı törle yıllarda tämmlawçılar arasında Wudro Wilson häm Ceyms Medison, Bangladeşnıñ xäzerge prezidentı Faxruddin Ahmed, Con F. Kennedi (awırtu säbäple Harvardqa kühärgä mäcbür bula), Google prezidentı Erik E. Şmidt, korporativ rayder Karl Aykan, Nobel büläge laureatları Con Neş, Stiven Wainberg, Gari Bekker h.b.
Sıltamalar[үзrәpTү]


text:
Qırğız tili
Qırğız tili (öz adı Kыprыз Tили, Kыprызчa, قىرعىزچا, قىرعىز تىلى) - türkiy gruppadan bir tildir, Qırğızistannıñ resmiy tili. Qırgızistannıñ ealisinden 60%-ge yaqın qırğızca qonuşa.
Bağlantılar[deñiştir]
- Kırgız Edebiyatı - I 31.Cilt Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (Türkçe)
- Kırgız Edebiyatı - II. 32. Cilt Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (Türkçe)
- THE TALKING KYRGYZ PHRASEBOOK (İnglizce)
- Kиprизcko-Pycckий (Kыprызcko-pycckий) cлoBapb. (Rusça)


text:
Sovet Sotsialist Cömhüriätlär Berlege
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Sovet Sotsialistik Cömhüriätlär Berlege yä Sovet Berlege, qısqaça SSSR (Sovet çorı Tatarça: CoBeT CoциaлиcTиk Pecпyблиkaлap Coюзы, CoBeTлap Coюзы, CCCP, Urısça:Coюз CoBeTckиx CoциaлиcTичeckиx Pecпyблиk, CCCP, CoBeTckий Coюз ,Soyuz Sovetskix Sotsialistitçieskix Respublik, SSSR, Sovetskiy Soyuz ), elekke Räsäy İmperise bilämäseneñ zur öleşendä barlıqqa kilgän häm 1922.-1991. yıllarda ğämäldä bulğan däwlät. 1922 yılnıñ 30. Dekäber Kileşüe nigezendä SSSRnı tözüdä Belarusʻ (Belorussia SSR), Ukraina (Ukraina SSR), RSFSR, Qawqaz artı Sovet Sosialistik Republiklar Födersísı (1936. yıldan berlektäş republiklar Azärbaycan SSR, Ärmänstan SSR häm Görcästan SSR qatnaşalar). 1925. yılda alarğa Üzbäkstan (Üzbäkstan SSR) belän Törekmänstan (Törekmänstan SSR), 1929 yılda Tacikstan (Tacikstan SSR), 1936. yıldan Qazaqstan (Qazaqstan SSR) belän Qırğızstan (Qırğızstan SSR), 1940. yıldan Moldova (Moldavia SSR), Estoniä SSR, Litva SSR, Latviä SSR quşılalar.
Taríx[үзrәpTү]
1920. yıllarda başınnan, bigräk tä V. İ. Lenin wafatınnan soñ, il citäkçelegendä xakimlek itü öçen kisken säyäsi köräş başlana. SSSR belän idarä itüdä autoritar alınmalar qullanı ısulına tayağa İ. V. Stalin rejime östenlek ala. 1920. yıllar urtasında uñay näticälär birgän Yaña İqtisadi Säyäsätkä mönäsäbät üzgärä, krästiän xucalıqların köçlep kümäkläşterü, sänäğät ölkäsendä aşığıp industrílaştıruğa küçü küzätelä. däwlät oyışmaları eşçänlege tulayım Kommunistlar Firqäse buysınuına küçerelä. SSSRda üzäkkä bersüzsez buysındırılğan totalitar cämğiät barlıqqa kilä. Ul cämğiät däwlät xucalığın revolútion ruxta tiz arada üzgärtep qorunı häm şuña nigezlänep revolútion xäräkätne kürşe däwlätlär cirlegenä küçerüne töp maqsat itep quya.
1930. yıllarda uzdırılğan repressilär (bigräk tä 1934. yıldan soñğıları) fäqät autoritarizm säyäsäten nığıtu maqsatına ireşü çarası räweşendä başqarıla. 1930. yıllar azağında başqaçaraq fiker yörtüçelärneñ küpçelege maxsus konzlagerlarda (GULAG síndannarında) mäcbüri xezmät belän tärbiälänügä duçar itelä.
SSSRnıñ tışqı säyäsäte dä üzgärä, ínqílab qazanışları häm il-däwlätlär iminlege belän sanaşmastan, 1939. yılda Sovet-Alman xärbi kileşüe tözelä, şunıñ cirlegendä Polşa häm Baltíq buyı däwlätläre belän suğıç xaläte tudırıla. Könbatış Ukraina belän Könbatış Belarus (1939), Bessarabia belän Tönyaq Bukovina, Latvia, Litua häm Estonia (1940) il-töbäkläre SSSRğä buysındıırıla. Finlândiä belän ike arada suğış başlanı (30. Nöyäber, 1939-12. Mart, 1940) häm Finlândiäneñ çik buyı cirlären (Vıborg töbäge, Karelia muyıntağı) tartıp alu näticäsendä SSSRnıñ xalıqara abruyı töşä, ul Millätlär Lígasınnan çığarıla.
1941. yılda 22. Yündä Almanía, üzara solıx kileşüen bozıp, SSSRğa höcüm itä. 1941.-1945 (Böyek Watan Suğışı). yıllardağı suğış barığında ildäge reprssilär tağın da qurqınıçraq yünäläş ala – ayırım xalıqlarnı taríxí yäşäw urınnarınnan Könçığış hän Tnyaq töbäklärgä köçlep küçerü (deportasí) xäräkäte başlana. Tönyaq Qawqazdan Xristian dinendä bulmağan Balqar, Qaraçay, Çeçen, Qalmıqlarnı; Qawqazdan Mesheti Töreklären, Qırımnan Tatarlarnı, Yunannarnı; İdel buyınan Almannarı h.b.az sanlı xalıqlarnı Sebergä häm Urta Asía çül-dalarına xärbi köç qullanıp küçerälär.
İkençe Bötendänya Suğışında ciñep çıqqannan soñ, SSSR territorise Könçığışta Könyaq Saxalin häm Kuril Utırawları, Könbatışta Petsamo (Peçenga), Klaipeda, Königsberg (xäzerge Kaliningrad), Karpat Tawları artyağı ölkäläe Könbatış Ukraina) h.b. isäbenä tağı da zuraya. Suğıştan soñğı däwerdä dä ayırım şäxeslärgä häm töekemnärgä qarata ezärlekläw säyäsäte qullanu däwam itterelä (kosmopolitizm belän köräş, "Leningradlılar törkeme", "tabıblar törkeme" eşläre h.b.). Könbatış Awrupınıñ alğa kitkän illäre belän kileşäwçänlek, alar belän berdänlek mönäsäbätlären özü, däwlätneñ barlıq sänäğät-citeşterü qüäten yaña qoral yasawğa köyläw säyäsäte SSSRnı "salqın suğış xaläte"nä kiterä.
İ. V. Stalin wafatınnan soñ (1953.), bigräk tä KPSSnıñ 20. qorıltayında (1956.) Stalinnıñ şäxes kultı tänqitlängännän soñ, eçke häm tışqı mönäsäbätlärdäge kiskenlek häm kileşmäwçänleklär berqädär yomşara. Repressi qorbannarın aqlaw, isän qalğannarın zíndannardan azat itü, Sovet keşeseneñ yäşäyeş-könküreşenä ähämiät birü kebek uñay küreneşlär küzätelä. Awıl xucalığı citeşterüçänlege däwlät yärdäme bermä-ber arttırıla. Fän häm texnik ölkäsendä yañarış, alğa kiteş sizelä başlí. SSSRda xalıq xucalığı kirägenä eşläwçe berençe atom elektr stansísı tözelä (1954), Ğälämgä berençe Cir iärçene cibärelä (1957), dönyada berençe oçuçı-kosmonaut Yuriy Gagarin kosmik qorabta Cirne oçıp äylänä (1961). Xalıqara masştabta SSSRnıñ abruyı häm bäyläneşläre üsä bara, atom-töş qoralın yaqın kiläçäktä qullanmaw inisiative xalıqara yalqaw taba häm 1963. yılda atom-töş qoralın qullanunı tíu kileşüenä qul quyıla. Ämma äle totalitar rejim tudırğan barlıq çik-kirtälär dä alıp taşlanmí, çın demokratik wäzğiät tudırılmí.
1964. yılda däwlät häm fiqrä citekçese itep L. İ. Brejnev saylana. N. S. Xruşçev belän A. N. Kosıgin başlağan xucalıq ölkäsendäge üzgärtep qorular, reformnar 1970. yıllarda sürelä başlí, qüätle tabíğí häm texnik mömkinlekläre bulğan zur däwlät iqtisadı äkrenläp tübän tägäri. Näft belän gaz satudan kergän tabışnıñ zur öleşen elekkeçä qoral yasawğa köylängän citeşterü ölkäse yota bara.
SSSRnıñ kütärelä başlanğan xalıqara abruyı Macarstan (1956) häm Çexoslovakia (1968) demokratik köçlärgä qarşı qoral qullanudan häm kürşe Äfğanstanğa Sovet ğäskärläre kertelgännän soñ (1979) yänädän tübän tägäri, qabat Könbatış illäre belän qapma-qarşı toru xaläte barlıqqa kilä. 1985. yılda citäkçelekkä kilgän M. S. Gorbaçóv häm anıñ tarafdarları mondí xalättän çığu çaralarına kereşälär, ildä "üzgärtep qoru (perestroyka - пepecTpoйka)" çorı başlana. Lâkin älege säyäsi adımnar ayırım berlektäş republiklarda başlanğan milli möstäqillekkä omtılış xäräkätlärennän qalışa. 1980 yıllarnıñ 2. yartısında Qazaqstanda, Görcästanda häm Baltíq buyı republilarında bulıp alğan "millätçel fetnä"lärne qoral qullanıp bastıru oçraqları SSSRda säyäsi krizisnıñ köçäyüenä kiterä.
1991. yılnıñ Augustında qayber däwlät başlıqları "üzgärtep qoru" barışın çikläwgä yünältelgän tüntäreş oyıştıralar, lâkin ul uñışsız tämamlana. Şul yılnıñ Sentäberendä 3 Balqtıq buyı republígınıñ Yuğarı Şuralar berdäm räweştä SSSRdan çığu häm möstäqil däwlät tözü turında qarar qabul itä. Şul uq yılnıñ Dekäberendä Belarus, Räsäy häm Ukraina republiklar citäkçeläre SSSRnıñ tarqaluın íğlan itälär häm Bäysez Däwlätlär Berlege oyıştırıluı xaqındağı kileşügä qul quyalar. Şul räweşle 1991. yılnıñ Dekäbrendä SSSR tarqala.
İdaräcelär isemlege[үзrәpTү]
- İosif Stalin (1922–1953)
- Nikita Xruşçov (1953-1964)
- Leonid Brejnev (1964–1982)
- Yuriy Andropov (1982-1984)
- Konstantin Çernenko (1984–1985)
- Mixail Gorbaçöv (1985–1991)
MoHы дa kaparыз[үзrәpTү]


text:
8. Sınıf Türkçe Ada Tav Yayınları Çalışma Kitabı 40. Sayfa Cevapları
8. Sınıf Türkçe Dersi ADA TAV yayınları Öğrenci Çalışma Kitabı Cevapları Sayfa 32, 8. Sınıf Türkçe Ada Tav Yayınları Çalışma Kitabı 32. Sayfa Cevap Anahtarı, 8. Sınıf Türkçe Ada Tav Yayınları Çalışma Kitabı sayfa 32, 8. Sınıf Türkçe Ada Tav Yayınları Çalışma Kitabı 32. Sayfa Cevap Anahtarı bul, 8. Sınıf Ada tav Yayınları Türkçe Dersi sayfa 32 Çalışma Kitabı Cevapları, Ada Tav Yayınları 8. Sınıf Ada Tav Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 32. Sayfa Cevap Anahtarı çöz, 8. Sınıf Türkçe Ada Tav Yayınları Çalışma Kitabı 32. Sayfa Cevap Anahtarı ödev, ADA TAV
10. Sayfa 11. Sayfa 12. Sayfa 13. Sayfa
14. Sayfa 15. Sayfa 16. Sayfa 17. Sayfa
18. Sayfa 19. Sayfa >>ileri
* Not: Cevap Kağıtları, Çözdüğünüz Soruları Kontrol Etmeniz Amacıyla Eklenmiştir.
8. Sınıf Türkçe Dersi Ada Tav Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları, 8. Sınıf Türkçe Dersi Ada Tav Yayınları Çalışma Kitabı Cevap Anahtarı, 8. Sınıf Türkçe Ada Tav Yayınları Çalışma Kitabı, 8. Sınıf Türkçe Dersi ADA TAV Yayınları çalışma Kitabı Cevap Anahtarı bul, 8. Sınıf Ada Tav Yayınları Türkçe Dersi sayfa Çalışma Kitabı Cevapları, Ada tav Yayınları 8. Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cevap Anahtarı çöz, 8. Sınıf Türkçe Dersi Ada Tav Yayınları Çalışma Kitabı Cevap Anahtarı ödev, Ada tav 8. Sınıf Türkçe Ada Tav Yayınları Öğrenci Çalışma Kitabı Cevapları, 8. Sınıf Türkçe Dersi Ada Tav Yayınları Çalışma Kitabı Cevapları, 8. Sınıf Türkçe Dersi Ada Tav Yayınları Çalışma Kitabı Cevap Anahtarı, 8. Sınıf Türkçe Ada Tav Yayınları Çalışma Kitabı, 8. Sınıf Türkçe Dersi ADA TAV Yayınları çalışma Kitabı Cevap Anahtarı bul, 8. Sınıf Ada Tav Yayınları Türkçe Dersi sayfa Çalışma Kitabı Cevapları, Ada tav Yayınları 8. Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cevap Anahtarı çöz, 8. Sınıf Türkçe Dersi Ada Tav Yayınları Çalışma Kitabı Cevap Anahtarı ödev, Ada tav 8. Sınıf Türkçe Ada Tav Yayınları Öğrenci Çalışma Kitabı Cevapları, 8. Sınıf Türkçe Dersi Ada Tav Yayınları Çalışma Kitabı Sayfa Cevap Anahtarı, 8. Sınıf Türkçe Ada Tav Yayınları Çalışma Kitabı, 8. Sınıf Türkçe Ada Tav Yayınları Çalışma Kitabı Sayfa Cevap Anahtarı bul, 8. Sınıf Ada Tav Yayınları Türkçe Dersi Çalışma Kitabı Cevapları, 8. Sınıf Türkçe Ada Tav Yayınları Öğrenci Çalışma Kitabı Cevap Anahtarı ara, Ada Tav Yayınları 8. Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cevap Anahtarı çöz,


text:
Yäşel Üzän
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Yäşel Üzän, Tatarstan Cömhüriäte qaramağındağı şähär, Yäşel Üzän rayonı üzäge. Tatarstannıñ Tönyaq-Könbatışında (Qazannan 38 km), İdel yılğasınıñ sulyaq yarında, Qazan-Tübän Novgorog automobil yulı buyında urnaşqan. Qazan, Mäskäw, Sember, Yoşkar-Ola, Voljsk yünäleşläreneñ timer yul töynäleşe.
1865. yıldan Kabaçiçşe awılı bularaq mäğlüm, soñınnan Paratsk Zatonı dip atala. 1928. yıldan Zelóní Dol (Yäşel Üzän) şähär tíbındağı bistä, 1932.dän şähär; 1958.dän – rayon üzäge. Möydanı 26,6 km2. Xalqı – 1989. yılda 94,1 meñ keşe (Urıslar – 67%, Tatarlar – 29,1 %), 2000. yılda 100,2 meı keşe. "Sergo isemendäge zavod (POZİS)", Maksim Gorki isemendäge qorablar tözü, maşina tözü, faner zavodları; İdel buyı faner-cihaz yasaw, söt häm ikmäk peşerü kombinatları; trikotaj, tegü häm cihaz fabrikalrı. Mexanika kolleje, qorablar tözü texnikumı, medisin kölliät, 19 ğomumí belem birü mäktäbe, hönäri kölliät. Mädäniät yortı. Rayon üzäk xastaxanäse.


text:
Januarlar älemindegi telepatiya
Januarlar adam siyaqtı sšyley almağanımen, bir-birimen telepatiya arqılı qarım-qatınas jasaydı. Eşqanday dıbıs şığarmay-aq telepatiya arqılı ärtürli äreketter jasap, bir-birimen kelisip otıradı eken. Mısalı, qasqırlardıŋ üyiri men arıstandardı alsaq. Aŋ aulauğa şıqqanda ärqaysısı birinşi bolıp oljağa tap bergisi keledi. Al, is jüzinde üyirdiŋ är müşesi šzine tiesili qızmetti atqaradı. Bireuleri qwrbandı quıp jetse, basqaları onı tap berip šltiredi. Kelesi jolı olardıŋ ršlderi auısıp otıradı. Är jağdayda qanday ršl atqaratının olar qaydan biledi? Bwl jerde dıbıs signaldarı jetkiliksiz. Jauap bireu ğana: qasqırlar da, arıstandar da telepatiya arqılı qarım-qatınas jasaydı. Qwstardıŋ arasında «aqılgšy» sanalatın qarğalarda da telepatiyalıq qasiet bar. Telepatiya arqılı birigip is-äreketter jasaydı. Osınday wyımşıl is-äreketterdiŋ, telepatiyanıŋ arqasında qarğalar wyadan qwlap tüsken balapandarın qwtqarıp qalğanı turalı mına qızıqtı oqiğa Pavlodar qalasında bolğan. Ol oqiğanı balabaqşa meŋgeruşisi, eki tärbieşi jäne küzetşi bayandap bergen edi. Balabaqşa aulasınıŋ işindegi ülken ağaşqa qarğa wya salıptı. Küzetşi aulanı sıpırıp jürip, wyadan qwlap qalğan qarğanıŋ balapanın tauıp aladı. Balapandı äkelip, balabaqşa meŋgeruşisine kšrsetedi. «Temir tor satıp alıp asırayıq, balalar qızıqtasın, äzirşe qorapqa sala twrayıq» – dep şeşedi. Balapan äbden äl jiğanşa bağıp-qağadı. Bir küni kütpegen jerden küzetşiniŋ tšbesinen qarqıldap, bir üyir qarğa ketpey qoyadı. Balapandı küzetşiniŋ tauıp alğanın qarğalardıŋ bireui kšrgen bolu kerek. Küzetşi abdırap-saspaydı, ol jügirip barıp balapandı äkelip, sol bayağı ağaştıŋ tübine qoyadı. Osıdan keyin qarğalardıŋ bäri šz jšnderine wşıp ketedi. Keşke deyin eki-üş qarğa kezek-kezek balapandı küzetedi. Kelesi küni taŋerteŋ balapan ağaştıŋ tübinde joq bolıp şığadı. Wşıp ketken bolu kerek.
Egeuqwyrıqtar turalı erekşe aytuğa boladı. Januarlar äleminiŋ arasında aqıldılardıŋ biri bolıp sanaladı. Biraq, bwl januarlardıŋ miı kişkentay ğana, basqa kemirgişterden eşqanday artıqşılığı joq. Adamdar ejelden beri egeuqwyrıqtarmen küresip keledi. Alayda jer betinen egeuqwyrıqtardı tolıq joyıp jibere almay otır. Onıŋ sebebi, olardıŋ da telepatiyalıq tüysiginiŋ zerektiginen bolar. Mınaday bir mısal keltireyin: Älemdegi zerthanalardıŋ barlığında egeuqwyrıqtardı joyuğa arnalğan himiyalıq qaru jasau joldarı izdestirilude. Eŋ mıqtı degen udıŋ šzi egeuqwyrıqtarğa qattı äserin tigizbeydi. Olar ulanğan tamaqqa tap bolıp birden jemeydi eken. Aldımen ol tağamdı egeuqwyrıqtıŋ bireui ğana jep kšrip, artınan su işip alıp, ininde jata twradı. Qalğandarı ne boladı eken dep kütedi. Eger de, alğaşqı egeuqwyrıq ulanıp qalsa, qalğandarı ol tağamdı jemeydi. Sonda, üyirdiŋ işinen bir egeuqwyrıq suırılıp şığıp, basqaları üşin šz šmirin qiyuğa dayın ekendigin kšruge boladı. Üyirdiŋ işinen bir egeuqwyrıq šzi şığadı ma, älde ortaq kelisim arqılı ma? Ol äli qwpiya. Qalay bolğan jağdayda da telepatiyanıŋ kšmegimen olar šz šmirlerin saqtap qalatını belgili. Ğılımi twrğıdan qarağanda egeuqwyrıqtar aqparattı telepatiya kšmegimen bir-birine berip, bükil üyirge taratıp otıradı.
Ğalımdar jürgizgen täjiribeni mısal retinde keltireyin. Eki egeuqwyrıqtı arnayı, eki bšlimi bar, edeni temirden jasalğan qorapqa kirgizip qoyadı. Ekeui de bir bšlimde bolğan kezde dıbıs nemese jarıq dıbısı beriledi, eden arqılı älsiz tok jiberiledi. Osı jaysız jağdaylardan bas sauğalap qaşu üşin, ekeui de qauipsiz jerge, yağni ekinşi bšlimge barıp tığıladı. Endi eki egeuqwyrıqtı bšlip, ekinşisin basqa bšlmege tura sonday qoraptıŋ işine salıp qoyadı. Qoŋırau şırıldağanda jäne tok berilgen kezde, birinşi egeuqwyrıqtıŋ qorapşasında tınıştıq bolsa da, ol da ekinşi bšlimge barıp tığılğan. Yağni olar bir-birimen telepatiya arqılı habarlasadı. Ärine, bwl täjiribeler januarlar älemindegi telepatiyanıŋ qır-sırın tolıq aşa almaydı. Degenmen de, januarlardıŋ bir-birimen telepatiyanıŋ kšmegimen habarlasa alatının däleldeydi.
Tağı bir mısal retinde, šzim jürgizgen täjiribeme jügineyin. 90-şı jıldardıŋ basında Aqtšbe oblısı, Komsomol audanı (qazirgi Äyteke bi) «Pskov» sovhozında jwmıs istep jürgen kezim bolatın. Joğarı oqu ornın jaŋadan bitirgen jas maman edim. Mäskeudegi Timiryazev atındağı auılşaruaşılıq akademiyasınıŋ aspiranturasına tüseyin dep talaptanıp jürgenmin. Bir küni mäskeulik professor-biolog İ.N.Golovistikov mağan dala egeuqwyrıqtarınıŋ qılıqtarı men dağdıların zertteuge tapsırma berdi. Mäskeuden kele salıp, qaqpan tauıp, tapsırmanı orındauğa kiristim. Egeuqwyrıqtar kšbinese mal wstaytın qorada, jem-şšp saqtaytın wralarda kšp jüretini belgili. Wyalarınıŋ qasına qaqpan qwrıp qoydım. Künde kelip, birneşe qaqpandı tekserip twrdım. Änşeyinde qaptap jüretin egeuqwyrıqtardıŋ bireui de kšrinbedi. Basqa jerden wya qazıp alğan. Jaŋadan qazılğan wyalardıŋ qasına men de qalıspay qaqpan qwrıp jürdim. Bir küni, äyteuir, bir şıŋğırğan dauısqa jügirip kelsem, bir egeuqwyrıqtıŋ qaqpanğa qwyrığı ilinip qalıptı. Ap, bälem, tüstiŋ be dep oylap, quanıp kettim. Endi ne ister eken degendey ärirek barıp, baqılap twrdım. Kšp wzamay eki egeuqwyrıq qaqpannıŋ qasına jügirip keldi. Endi, mına qızıqtı qaraŋız, qaytkende de qaqpanğa tüsken twqımdastarın qwtqaruğa kiristi. Qaqpanğa tüsken egeuqwyrıq jastau boluı kerek. Ekeui oğan qarağanda kärileu ekeni kšrinip twrdı. Qaqpandağı egeuqwyrıqtıŋ qwyrığın ekeui eki jaqtan kemirip, bosatıp jiberdi. Osıdan bastap, ol jerde birde-bir egeuqwyrıq kšrinbey ketti. Tipti, kšrşi üylerde de kšzden ğayıp boldı. Bälkim, «mına jer qauipti» dep bir-birine telepatiya arqılı habar berip, basqa jerge kšşip ketken bolar. Bir qızığı, dala egeuqwyrıqtarı qalanikine qarağanda äldeqayda aqıldı, aylalı bolıp keledi-au degen oy keldi. Kemeniŋ suğa batarın da sezip, birinşi bolıp qaşatın osı egeuqwyrıqtar emes pe? Tağı ayta ketetin jäyt, egeuqwyrıqtar jürgen jerde, tışqandar bolmaydı eken. Keyinnen olardıŋ wyaların qazıp, tekserip kšrsem, onıŋ işinde sınğan ayna, taraq, tüyme t.b. zattar tabıldı. Yağni, bwl egeuqwyrıqtardıŋ qor jinaqtaytının däleldeydi.
Printerden şığaru