text:
Sember kommunistları 2 miting ütkärde
Räsäyneñ baytaq töbäklärendä kebek ük, Semberdä dä kommunistlar iyün 21 televidenieneñ qortqıçlıq eşçänlegenä qarşı protest mitingı oyıştırdılar. GTRK binası qarşında RSFSR flagları astında menä nindi şiğar''lär küzgä bärelä.
Mäğlümat çaraları millätara ızğış häm konfliktlar tudıralar.
Televidenie – xalıqnı añğıralatu qoralı.
VGTRK KPRFqa xaqiqät''ne äytergä irek birmi.
Qayda soñ namuslı häm xaq mäğlümat?
VGTRK – zombi, burjuinnar qoralı häm başqalar.
Mitingqa kilgän tatar-çuaşlar şiğar''läre ikençeräk yañğırıy:
Bezdäge millätçelek astan tumağan, ä maqsatçıñ räweştä östän iñderelä.
Azğınlıq häm yalğan taratuğa litsenziä bar, ä azçılıq millätlär mädäniätenä – yuq. Efirda alarğa da urın taläp itäbez!
Çığış yasawçılarnı, televideniedän tış, başqa mäs''älälär dä borçıy ikän. Xärbi veterannar, mäsälän, armiäne cimerüdä, Ul''yanovskidağı Xärbi elemtä uçidişçesın yabuda, oligarxlarnıñ ilne talawında xakimiätne ğayeplädelär. Ä televideniene – xalıqnı azdıruda, yalğan söyläwdä, xakimyäitneñ yalçısına äylänüdä, çit illär mänfägat''lärenä xezmät itüdä ğayıplädelär.
Süz soramağan tatar-çuaşlar - bu mitingqa, nigezdä, tatarça “Çişmä” häm çuaşça “Yetker” programmaların qaytarunı taläp itärgä
Şöker, dip äytik, KPRFnıñ ölkä komitetı sekretare Aleksandr Kruglikov ta bu ixtıäcnı rezolyutsiägä kertkän ikän.
Forsattan faydalanıp, monıñ öçen Aleksandr Leonidoviçqa räxmät belderep, tağın ber täqdim kertergä turı kilde. Räsäyneñ bixisap kanallarınıñ bersen ilebezdäge urıs bulmağan xalıqlar telendä tapşırularğa birü turında. Cıyılğan xalıq monı alqışlar belän qarşıladı. Bu ğözer dä Prezident, Däwlät Duması häm Federatsiä şurası isemenä cibäreläçäk rezolyutsiädä şuşı taläp tä kertelde. Mondıy ğädellekneñ tormışqa aşırıluına ällä ni ömet bulmasa da...
Miting axırında cıyılğan xalıqnı Almaniäneñ SSSRğa höcüm itü könenä bağışlanğan matäm cıyınına çaqırdılar. Rekviem, didelär.
İyün 22дә uzğan bu çara Böyek Ciñüneñ 30 yıllığına bağışlap salınğan häykäl yanında buldı. Cıyılğan xalıqnı küp dip bulmıy: şul uq 2 – 3 yöz çaması. Çara rekviem dip atalsa da, çığışlar yänä şul uq xakimiätne häm Rusiäneñ doşmannarın faş itü, SSSRnı sağınu turında bardı. KPRF liderı Kruglikovnıñ ber täğbire ayıruça iğtibarğa layıqtır. Ul Qırımğa xärbi künegülärgä kilgän AQŞ soldatlarınıñ kire kitüenä Putinnı da, saqlanu ministrı bulıp sanalğan İvanovnı da bernindi öleş kertmäwdä ğayıpläde. İzge Qırım cirennän “merzaveslarnıñ täpie yaltırawı”, nigezdä, Gennadi Zyuganov häm kommunistlar xezmäte ikän.
Aptırarlıq ta inde: tabiğät''neñ bu güzäl poçmağı Qırım tatarlarınnan bigräk urısqa qäderleräk ikän. çönki biredä urıs qanı küp qoyılğan.
Ä izge urıs qanı qayda ğına qoyılmağan soñ?
Şuşı uq Dan häykäle yanında törle illärdä häläk bulğan Sember töbäge yegetläre isemnäre märmär taşqa uyıp yazılğannar. Äfganstanda 1980 – 88 yıllarda 123 yegetneñ tabutu qaytqan, 3 yeget xäbärsez yuğalğan. Çeçenstanda 1994 - 2000 yıllarda 89 yeget başın salğan. Şul uq arada başqa cirlärdä dä küp semberlelär soñğı sulışın alğan: Äzerbaycan, İnguşetiä, Tönya Osetiä, Abxaziä, Qarabax, Törkmänstan, Moldova...Häm urıs qanı ğına tügel şul. Mäsälän, Çeçenstan qorbannarınıñ 2000-yençe yılğı isemlege Raxmanov, Nuretdinov, Yakupov, Yärullinnardan başlana, Korbanov, Vaxitovlar belän däwam itä häm Söläymanov belän tämamlana. Barlığı – 26 qorban.
Aleksandr Kruglikov awızınnan tağın ber säyer närsä yañğıradı. İmeş, Hitler belän bergä SSSRğa rumınnar, ital''yannar, fransuzlar ğına tügel, finnär dä bärep kergännär. Tarixta, yuğisä, SSSRnıñ Fin kampaniäse turında başqa mäğlümätlär dä bar. Xätta kommunistlar öçen Körändäy sanalğan “KPSS tarixı”nda da.
Ayrat İbrahim, Sember


c: text/html

text:
Saw aqılnı awırudan ayıru ciñelme?
Bu atnada Qazanda böten Rusiä psixiatrlarınıñ cıyılışı buldı. Ruxi awırular ğına tügel, sau aqıllılar öçen dä kiräk ikän bu tabiplar. Ğadi yäki dahi keşeneñ häm şır tileneñ ayırmasın bilgeläw bik qatlawlı. Qazanda yäşäwçe ber keşe irtän-irtük torıp, astronomnar qoyaş çığarğa tieş waqıtta böten ixtiar köçen qoyaşnı gorizont artınnan tartıp çığaruğa yünältä ikän. Häm qoyaş, anıñ fikerençä, älege yaqtaşıbıznıñ ruxi köçenä buysınıp, basular, tawlar artınnan qalqıp çığa da üz cayı belän bata. Ä ikençe irtädä tağın irtük toru, niçek tä qoyaşnı üz waqıtında öskä tartu... Ul ber waqıtta da yoqlap ta qalmağan, onıtmağan da, çönki bu keşeneñ dönya yazmışı, qoyaşnıñ yaqtırtıp, cılıtıp toruı öçen üz cawaplılığın sizüe bik köçle.
Ni dip äytäseñ ul keşegä? Başqalarğa zıyanı yuq anıñ, üz eşen belä, aña ışana. Bez ni öçen anıñ aqıl-zihenenä, astronomiä, geografiä, fizika qanunnarın belüenä bäylänergä tieş? Äle aqıllı, ğilemlelär dä qoyaşnı çığaram, dip köçänüçelär, şunıñ belän ğorurlanuçılar bar. Beräwlär millätne kütäräm dilär, başqalar anı buldıra almıy yäki zıyan sala. Yäki däwlätne qotqaru belän mawığuçılar bar. Änä bit, Rusiäneñ iminlegen, bötenlegen saqlar öçen, ildäge bik küp millätlär barı tik kuril xärefläre belän genä yazarğa tieş. Ä Başqortstanda saf tatarlar yäşägän Çaqmağış, İleş, Dürtile, Täteşle rayonnarı başqa millätkä küçmäsä, başqort xalqı häm bu respublika xarap bula, dip qotqı saluçı ğalimnär bar. İ tırışalar, i ışandıralar, üzläre dä ışanıp kitälär, räsmi käğäzlärgä dä milli sostav, tuğan tel uqıtu statistikası alar telägänçä terkälä. Şuşı tuzğa-yazmağan häm berkemgä dä fayda kitermäwçe äkiätne yaqlaw öçen zur resurslar taşlana. Moña riza bulmawçılar bik naçar, dip iğlan itelä. Ä şul arada şähärlärdä torğan tatar häm başqortlarnıñ balaları tuğan telennän bizep bara yäki bötenläy belmi. Ä tegelär - millätne qotqara. Üzläre tile tügel. Niçek inde ul apañ ber millät, abzıyıñ ikençe millät, xätta änieñ dä başqa millät bulırğa tieşter. Monı añlawğa qarağanda, ixtiar köçe belän qoyaşnı tartıp çığaru ciñelräk.
Älege qoyaş çığaruçı yaqtaşıbız turında professor Nail Möxärrämov söylägän ide. Ni qızğanıç, ul yaqtaşıbıznıñ şuşı citdi ğämäle faciğä belän tämamlanğan. Üz-üzen ışandırğan häm qoyaş çığaru kebek zur eşlärgä totınğan, tabiğät belän idärä itüçe keşegä Qazannan Murmanskiğa küçärgä turı kilgän. Budil'nik buyınça torıp, üz waqıtında böten ixtiar köçen qoyaş çığaruğa yünätsä dä, qarañğılıq anda atnalar buyı däwam itkän. Tege keşe polyar tönneñ nindi ikänlegen belmägän. Küz aldına kiteregez, keşe tön buyı borçılıp yata, krugom qarañğı, suıq, dönya yazmışı turında qayğırtuçı keşe böten köç-küäten qoyaş çığaruğa yünältä. Bernärsä dä barıp çıqmıy. Bu bit - häläkät, faciğä. Ber şähär genä tügel, böten dönya tuñıp, boz kisägenä äylänä. Mondıy yäşäwneñ mäğnäse yuq dip älege xälgä çıdıy almıy, üz-üzenä qul sala elekke yaqtaşıbız.
Ä küpçelek tormış qarşılıqlarına bireşmi, başın elmäkkä tığarğa aşıqmıy. Bu atnada Rusiä Däwlät Dumasında “Berdäm Rusiä” firqäsennän fraksiälär yäki, xätta, firqälär ayırıp çığaru turında süz yörtkännär. Yünle kommunistlar, yäğni sullar tabılmağaç, Dumadağı Tatarstan deputatı Oleg Morozov sul firkä häm dä tağı uñ firqä bülep çığaru mömkinlege turında äytkän. Mojno vıdelit`, digän ul. “Rodina” fraksiäseneñ citäkçese Dmitriy Rogozin bik usal cawap birgän. Uñ kükäyne häm sul kükäyne bülep çığaru mömkin tügel, digän ul. Tupas, tupas äytkän. Ädäple tügel. Läkin Rogozin bit zur säyäsätçe, däwlät häm prezident dip can atıp tora. Böten köçen, qüäten, aqılın ul ilneñ qoyaş kebek balqıp, yuğarığa kütärelüen teli. Häm şuña tırışa. Säyäsi bäxäskä kergändä menä şul bulaçaq ciñülär xaqına teläsä nindi adımğa äzer. Bu faktnıñ çığanağı – “Argumentı i faktı” gäcite, äytik, bik tögäl häm citdi gäcit. İyünneñ berençe atnasında çıqqan san. Şul uq sanda, “Bezneñ ideal - 28 guberniä” dip atalğan mäqälä häm qarta basılğan. Ölkälärne quşıp, respublikalarnı yuq itep 28 guberna tözesäñ, menä şunda bula ikän bäxet häm täräqqiät idealı. Başqa berni dä qomaçawlamıy ilgä. Ä menä tiz genä respublika, ölkälärne tiz genä ber qapçıqqa salu nasıyp bulmasa, nişlär ikän bu idealçılar. Tege Murmanskida bulğan xikmätle faciğä qabatlanmasmı?
Rimzil Wäli

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Zubkov Rusiäneñ yaña premierı buldı
Comğa könne Rusiäneñ yaña xökümät citäkçese buldı. Prezident täqdim itkän Viktor Zubkovnı Däwlät Duması, aldan kötelgänçä, bu urınğa rasladı. Zubkov üzeneñ çığışında Putin säyäsäten däwam itäçägen belderde.
Xökümät citäkçese urınına täqdim itelgän Viktor Zubkov deputatlar aldında çığış yasap, berniçä sorawğa cawap birgännän soñ, mäsälä tawışqa quyıldı. 381 deputat uñay, ni barı 47-se qarşı tawış birde. Komunnistlar qarşı tawış biräçäklären aldan äytep quyğan ide.
Äytkändäy, Rusiäneñ här kiläse premierı elekkese belän çağıştırğanda kübräk tawış belän raslana. Zubkov Dumada iñ küp tawış cıyğan premier buldı. Äytik, 1999 yılda Putin premier urınına ni barı 233 tawış belän raslanğan ide.
Premier bulır aldınnan 7 yıl finans küzläw idaräsen citäklägän Zubkov töp maqsatlarınıñ berse itep korrupsiägä qarşı köräşne atadı:
"Korrupsiä cämğiätebezgä señep kergän. Mömkin qädär tizräk çaralar kürergä kiräk. Başlap, korrupsiä turında qanun qabul itergä. Çönki bu turında küp söylibez, ä anıñ närsä ikänen, aña qarşı niçek köräşergä ikänen berkem belmi" dide Rusiäneñ yaña premierı.
Üzlären tiskäre yaqtan kürsätkän sotsial tarmaq citäkçeläre, äytik sälämätlek häm sotsial üseş ministrı Mixail Zurabov kebek räsmilär urınınnan alınaçaqmı, digän sorawğa:
"Sotsial tarmaqta problemnar küp cıyıldı, xalıq qänäğät tügel, üzgäreşlär ölgerde, tieşle çaralar küreläçäk" dide Rusiäneñ yaña premierı.
Säwdä häm finans ministrları German Gref belän Aleksei Kudrinnı telgä almıyça ğına, Zubkov iqtisadi tarmaqnı üz qaramağına alaçağın belderde. Şulay uq, Putinnıñ iqtisadi säyästen däwam itergä, ilneñ xärbi quäten köçäytergä wäğdä itte:
"Tağın ber strategik maqsat – saqlanu-sänäğät tarmağın üsterü. Büdjetta moña aqça qaralğan. İñ moxime – anı döres itep qullanu häm kontrolne täemin itü" dide Rusiäneñ yaña premierı.
Şulay itep Rusiä yaña premierlı buldı. Küplär bu urınğa vitse-premier Sergei İvanov kiler dip kötkän ide. Ämmä Putin hiç kötelmägän adım yasap çirattağı märtäbä küplärne şaqqatırdı.
Qayber küzätüeçlär, Zubkovnıñ premier buluı anıñ kiläse prezident bulaçağın añlatmıy, di. Baqşalar kiresençä, Putinnıñ warisı xäzer mäğlüm, ul näq menä Viktor Zubkov bulaçaq, di. Andıylarnıñ mantıyğı bik ğadi: Putinğa tuğrı bulğan Zubkov waqıtlı prezident bulaçaq. 4 yıldan aña 70 yäş tula häm ul urının kire Putinğa qaldırıp kitäçäk. Bu fikerdä toruçılarğa Zubkov atnakiç könne üze dä cim östäde. Ber jurnalistnıñ, sezneñ prezident bulırğa niätegez yuqmı, digän turı sorawına, ul nik bulmasın, premier wazıyfasın uñışlı ğına başqarsam, andıy ixtimal da bar, digän turı cawap qaytardı.
ali ğilmi


text:
Yekaterinburda AQŞ konsullığında iftar mäclese
Bu könnärdä Yekaterinburg şähärendä urnaşqan Ameriqa Quşma Ştatları konsullığında iftar mäclese uzdırıldı. Mäcleskä Sverdlovski ölkäsendä eşläp kilgän möselman idäräläre citäkçeläre, imamnar, törle milli oyışmalar wäkilläre, jurnalistlar çaqırılğan ide.
Qunaqlarnı sälämläp çığış yasağanda, Amerika Quşma Ştatlarınıñ Yekaterinburgtağı general' konsulı Djon Stepançuk izge ramazan ayında konsullıq tarafınnan iftar mäclesläre inde berniçä yıl rättän oyıştırılıp, matur ğädätkä äwerelde dip belderde. Anıñ äytüençä, bu xäl Amerika prezidentı häm Pentagon alıp barğan säyäsätkä turı kilä, Amerikanıñ üzendä, yuğarı dairälärdä yıl sayın izge ramazan ayında iftar mäclesläre oyıştırılıp tora. Konsul bu traditsiä kiläçäktä dä däwam itär dip belderde.
Awız açıp, namaz uqıp, mul rizıqlı tügäräk östäl yanında sıylanıp alğannan soñ, qunaqlarnı zur ekran yanına çaqırdılar. Biredä Amerika Quşma Ştatlarında möselman tormışı tarixı, bügenge köndä anda yäşäwçe möselmannar tormışı, xäzerge waqıtta anda eşläp kilgän mäçetlär turında bik mawıqtırğıç häm qızıqlı mäğlümat birelde. Annan soñ duslarça aralaşu kitte.
Pervoural'ski şähärennän kilgän imam Mansur xäzrät älege iftar mäclesennän alğan üz toyğılarnı bolay dip belderde:
Ameriqa Quşma Ştatlarınıñ Yekaterinburg şähärendäge konsullıygında uzdırılğan iftar mäclese duslıq, tatulıq atmosferasında uzdı häm küñellärdä uñay tä'sirlär qaldırdı.


text:
Pakıstanda koalisiä söyläşüläre
Pakıstanda düşämbe könne uzğan saylawda ike oppozisiä partiäse, Bhuttonıñ Pakıstan xalıq partiäse belän elekke premyer Nawaz Şärifneñ Pakıstan möselman berlege partiäse küpçelek tawış belän saylawda cinep çıqqan ide. Xäzer bu ike partiä arasında parlamenttä koalisiä buldıru öçen söyläşülär başladı.
Saylawda ciñep çıqqan Pakıstan xalıq partiäse häm küpçelek tawışnı alğan Nawaz Şärif partiäse berläşergä cıyınğanda bu koalisiänıñ Prezident Möşärräf xaqimiätenä bulaçaq tä’sere turında bäxäslär arta başladı. Şulay uq Pakıstannıñ terrorçılıq belän köräş säyäsäteneñ kiläçägedä soraw astında qala.
Parlament saylawında küpçelek tawş belän ciñep çıqqan ike oppozisiä partiäsennän wäkillär, bügen koalisiä buldıru öçen bergä cıyıldı. Partiä wäkilläre, sekulär bulğan Awami milli partiäse belän Pashtun partiäsenen dä koalisiädä zur rol uynayaçağın belderde.
Binäzer Bhutto üterelgännäñ soñ partiä başlığı itep Bhuttonıñ ire, Asıf Ali Zärdari saylanğan ide. Läkin ul premyerlıq wazifasına kilergä cıyınmawın, monıñ öçen partiä tarafınnañ başqa ber namzät bilgelänäçägen bilderde. Korupsiädä ğayeplägän öçen törmädä utırğan Asıf, deputat bula almıy şul säbäble ul premyer dä bula almıy.
Bügen Pakıstan matbuğatı, premyer wazifası öçen Pakıstan xalıq partiäse başlığı yärdämçese Mäxdüm Ämin Fähimneñ kilüe bik ixtimal dip belderde.
1999 yılda Möşärräfnen xaqimiätkä kilüe belän wazifasınnan alıngan Nawaz Şärif, Pakıstanda diktatorlıqnı beterü öçen barlıq säyäsi partiälärne bergä berläşergä çaqırdı.
“Xalıq saylawda oppozisiäne saylaw belän Möşärräfne xökem itte, läkin ul monı ber dä töşenä almadı. Ul küzen yomıp xaman: Xalıq minem qayçan kitüemne teläsä min şunda kitäçäkmen dip äytä. Menä xalıq inde närsä telägänen aña kürsätte.”
Möşärräf isä, üz möddäte betkänçegä qadär wazifada qalaçağın häm yaña xökümät belän dä bergä eşläyäçägen äytä. AQŞ ta şul isäptän yaña xökümätneñ Möşärräf belän eş itüen ömet itä.
Waşiñton öçen Pakıstan, terorçılıq belän köräştä möhim illärdän berse. İlneñ Äfğan çigenä yaqın qabilä cirläre, Taliban häm äl-Qaidä suğışçıları öçen sıyınu urnı bulıp qala, şul isäptän farazlarga qarağanda Osama bin Ladin öçen dä. Äfğan çige yaqınnarında xärbi köçlärgä qarşı bulğan intixar höcüme häm qanlı bäreleşlär, aylar buyına äle dä däwam itä. Bu xäl Äfğanstan xaqimiäten gel borçıy. Songı yıllarda bulğan bäreleşlär Pakıstan xalıqın da tuydırğan häm xäzer alar da yaña xökümätneñ bu mäsälä buyınça eş itüen teli.
“Bu terror Pakıstanğa da qarşı, häm bez anıñ belän üzebezneñ suğış kebek köräşäçäkbez.”
İnde Pakıstan xalıq partiäse başlığı Asif Ali Zardari süzlärennäñ añlaşılğança, yaña xökümät tä terrorçılıqqa qarşı torunı däwam itteräçäk.
Läkin yaña xökümät il eçendä iminlek mäsäläsendä nindi säyäsät alıp baraçaq, bu zur soraw.


text:
Atsetilen
Atsetilen - suda az ğına erüçän tössez gaz. Atsetilen molekulasında vodorod atomnarınıñ sanı etilen molekulasındağıday ikegä kimräk, şuña kürä monda uglerod atomnarı arasında öçençe bäyläneş yasala. Molekulasında öçle bäyläneşe bulğan uglevodorodlardan iñ küp qullanılğanı — atsetilen.
Äle küptän tügel genä ul ğaz belän eretep yabıştıru häm metall kisü eşlärendä yağulıq itep kenä faydalanıla ide. Xäzer atsetilen organiq quşılmalar sintezlaw öçen, haman sayın kiñräk qullanıla bara.
Atsetilen bik küp miqdarda xloreten, yäki vinilxlorid citeşterü öçen qullanıla, ä xloretennı polimerlaştırıp, polivinilxlorid tabalar.
Laboratoriädä häm promışlennost'ta atsetilennı kübesençä karbid ısulı belän tabalar.


text: İran prezidentı Mohammäd Khatami, Xalıqara atom agentlığı taläplärenä qaramastan, İran üzeneñ atom programmasın däwam itäçäk, dip belderde: (audio) "Bez sayladıq. Xäzer başqalarnıñ saylaw çiratı citte. Alar bezneñ atom ölkäsen tärräqi itergä xoquqıbız bulğannı añlarğa tieş häm xezmättäşlek itergä tieş," dide Khatami. Bügen İran ballistik raketaların täqdim itü çarasın uzdırdı, uran mäğdänen gazğa äyländerä başlawı turında belderde. – bu isä uran bayıtu programmasınıñ ber adımı bulıp tora. Bayıtılğan urannı atom reaktorları yağulığı bularaq, ämma şul uq waqıtta atom qoral öçen dä qullanıp bula. Şimbä könne Xalıqara Atom Energiäse Agentlığı İrannı bu programmasın tuqtatırğa sorap rezolüsiä qabul itkän ide. Mohammad Khatami bügen İran atom qoralı citeştermi, dip tağın ber tapqır qabatladı.


text:
Ukraina: Yanukoviç prezident saylawlarında ciñelüen tanımıy saylaw näticälären ğämäldän çığaru taläbe belän mäxkamägä möräcäğät itärgä cıyına
Inde xäbär itelgänçä, Ukrainada yañadan ütkärelgän prezident saylawlarında oppozitsiä citäkçese Viktor Yuşçenko 52 protsent tawış cıyıp ciñep çıqtı. Anıñ köndäşe, premyer-ministr Viktor Yanukoviç 44 protsent cıyğan. Ämma Yanukoviç ciñelüen tanımıy häm saylaw näticälären ğämäldän çığarunı sorap mäxkamägä möräcäğät itü belän yanıy.
AUDİO: Bez 3 million tawış turında süz alıp barabız. Çönki keşe xoquqları ombudsmanı Nina Korpaçova 3nçe round saylawlar aldınnan qanunğa tözätmälär kertelgännän soñ bu tözätmälär 4 yarım million keşeneñ saylawlarda tawış birü urınnarına kilmiçä genä qatnaşu xoquqın bozdı dip äytte. Barı tik berençe gruppa invalidlarğa ğına öydä tawış birü mömkinlege tudırıldı. 2-nçe häm 3-nçe gruppadağı 3 millionlap keşegä öylärendä tawış birü röxsät itelmäde.
Bu saylawlarnı 12 meñnän artıq xalıqara küzätüçe qarap bardı. Häm alar saylarnı ğämäldän çığarırday zur qanu bozular bulmadı di. Yuşçenko wäkile ul ğömümän alğanda irekle häm ğädel saylawlar aşa ciñde dip mäxkamädä monı raslarğa äzer buluları turında belderde.
Saylaw komissiäse räise Yaroslav Davıdoviç Yanukoviçnıñ şikayätenä ällä ni ise kitmäwe turında äytä.
AUDİO: Bu närsälärne qarawçı xäkimnär ber töp sorawğa cawap birergä tieş. Saylaw näticäsenä berär närsä tä''sir itteme? Mäxkamä bu mäs''älägä şul yaqtan qarıyaçaq.
Ponamarçuk isä Yanukoviç bik qatı köräşergä cıyına di. 2339
AUDİO: Yanukoviç törkemeneñ şulay citdi kereşüe alarnıñ bu frontta xoquqıy suğış başlarğa teläwen kürsätä. Min sezgä anda bik quätle köçlärneñ cıyıluın äytä alam. Anda qayber bik belemle yuristlar eşli. Şunısına şiklänmägez, alar bu mäs''älägä bik täwäkkäl räweştä alınırğa cıyına.
Yankoviç kiräk bulsa bu mäs''äläne Yuğarı mäxkamägä kütäräçägen äytkän ide.
AUDİO: Üzäk Saylaw Komissiäse saylaw turında täğäyen xisabın iğlan itkännän soñ Yanukoviçnıñ yuristları bu mäs''äläne Yuğarı Mäxkamägä tapşıra ala. Ägär apelyatsion mäxkamä kire qaqsa alar Yuğarı Mäxkamägä xäzer dä möräcäğät itä ala.
Üzäk saylaw komissiäse şikayätlärne ike kön eçendä qarıyaçağın belderde. Yuğarı Mäxkamägä möräcäğät itü möräcäğät itü öçen 7 kön waqıt birelä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Yekaterinburda Musa Cälilneñ 100 yıllığın bilgeläw öçen oyıştıru komitetı eşli başladı
Bu könnärdä Sverdlovski ölkäse xökümäte räise Aleksey Vorob'yev Musa Cälilneñ tuuına 100 yıl tuluğa bağışlanğan çaralar uzdıru turındağı qararğa qul quydı. Şul uñaydan Yekaterinburg şähärendä älege çaralarnı uzdıru buyınça tözelgän oyıştıru komitetınıñ berençe utırışı bulıp ütte.
Oyıştıru komitetınıñ räise – Sverdlovski ölkäse mädäniät ministrı Natal'ya Vetrova. 19 keşedän torğan komitet sostavında kürenekle cämäğät eşlekleläre, mädäniät xezmätkärläre, xökümät orğannarı wäkilläre, ğalimnär bar. Biredä tatarlardan Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil Bikbov, Ural däwlät konservatoriäse rektorı Şäwkät Ämirov, ölkä Duması räise urınbasarı Nail Şäymärdänov, Mäcit Ğafuri isemendäge tatar-başqort cämğiäte räise Söfxät Nadıyrov, Sverdlovski ölkä tatarları milli-mädäni moxtäriäte räise Mars Şarafulin eşläyäçäk.
-“Musa Cälil – bezneñ öçen böyek tatar şağire genä tügel. Ul kürsätkän batırlıq, qaharmanlıq, anıñ tuğan ilgä bulğan mäxäbbäte, patriotlığı bik küp kiläçäk buınnarğa ürnäk bulıp torırlıq. Şuña kürä bu bäyräm internatsional' bäyräm”, - dip başladı süzen oyıştıru komitetı räise Natal'ya Vetrova. Ölkä xökümäte qararı buyınça, Cälilneñ yöz yıllığın bilgeläp ütüdä ölkäneñ barlıq munitsipal' berämlekläre qatnaşaçaq. Bäyräm qısalarında bik zur çaralar uzdıru qaralğan.
Bügennän ük Ölkä gazetası uquçıları öçen “Üz batırlarıñnı beläseñme?” dip atalğan konkurs-viktorina iğlan itelde. Tatar awılları häm yäkşämbe mäktäplärendä Cälil şiğerlären uqu buyınça bäyge oyıştırılaçaq. Bäygedä ciñüçelär mart ayında uzdırılaçaq zur tantanalı kiçädä çığış yasayaçaq. Ölkä kitapxanäläre bu datağa bağışlap ütkäräse çaralar buyınça köç sınaşaçaq. Şulay uq Yekaterinburg şağirläreneñ tatar cämäğätçelege belän oçraşuı, kitapxanälärdä Cälilgä bağışlanğan törle kürgäzmälär oyıştıru qaralğan.
İñ töp çaralar 10,11 martta oyıştırılaçaq. Bu könnärdä Ural däwlät universitetında Cälilneñ tormış yulına häm icatına bağışlanğan fänni-ğamäli konferensiä häm şähärneñ iñ zur mädäniät saraylarınıñ bersendä tantanalı cıyılış häm zur konsert buluı küzdä totıla. Tantanalı cıyılışta Mäskäwdän, Tatarstannan kilgän zur qunaqlar häm ölkä xökümäte citäkçeläre qatnaşuı kötelä.
Oyıştıru komitetınıñ berençe utırışında inde başqarılğan eşlärgä küzätü yasaldı. Mäcit Ğafuri isemendäge tatar-başqort cämğiäte räise Söfxät Nadıyrov xäbär itüençä, Ural töbägendä çığarıla torğan citdi tirajlı jurnallarnıñ öçesendä, bu yılnıñ berençe sanında Musa Cälilgä bağışlanğan zur materiallar urnaştırıldı. Yekaterinburg şähäre Üzäk poçta bülege Cälil räseme bastırılğan otkrıtkalar, konvertlar çığara başladı.
Utırışta şulay uq tatar cämäğätçelegen küptän borçığan mäs'älälär dä kütärelde. Yekaterinburg şähäreneñ zur uramnarınıñ bersenä Cälil iseme birü mä’säläsen yañadan şähär xakimiäte aldında kütärergä qarar qılındı. Şulay uq Däwlät kinosı fondınnan Musa Cälil turındağı näfis filmnı tabıp, ölkä televideniese kanalında kürsätü, Cälil şiğerläre cıyıntığın öç teldä – tatar, rus, ingliz tellärendä bastırıp çığaru kebek täqdimnär dä qaraldı.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg.


text:
Hindistanda parlament saylawlarında opozitsiädäge Sonia Gandhi citäklägän Kongress partiäseneñ ciñep çığuı kötelmägän eş buldı.Saylawlarnıñ töğäl näticäse äle iğlan itelmägän bulsa da premyer A.B.Vajpayeeneñ Milli Demokratik Berektäşlek xökümäte ciñelüne qabul itte. Premyer urınınnan kitte.
Premyer ministır Atal Bihari Vajpayee parlamentta zur küpçelekkä iä bulsa da, saylawlarnı 6ay elek ütkärep koalitsion xökümätneñ pozitsiäsen nığıtırağa qarar birä. Ul çaqta bu fikergä bik yaxşı dip qaralğan ide.Ämma näticä kötelgäneçä bulmadı.Hindistannıñ xakimiättäge hindu millätçe Demokratik Berektäşlek partiäse opozitsiägä kitäçägen belderde. .Saqlanu ministırı George Fernandez jurnalistlarğa (audio) premyer bu kiç xökümätne cıyılışqa çaqırdı. , cıyılıştan soñ ul çigenäçäk .Bez opozitsiägä kitäçäkbez dip äytte
Şuşı çığıştan soñ berniçä säğät ütkäç, premyer Atal Bihari Vajpayeeneñ urınınan kitkäne iğlan itelde. Prezident Abdul Qalam yaña xökümät oyışqançı Vajpayyedän premyer wazıyfasın ütäwne sorağan. Kongress partiäse yaña xökümätne tözeçäkbez dip söyli. Kongressnıñ citäkçese Sonia Gandhi.Ul üterelgän eleke premyer Rajiv Gandhinıñ xälel cifäte çığışı belän italian bulğan xanımnıñ säyäsi täcribäse yuq.Ul xörmät itelgän Kongress partiäsen bilgesezlekkä alıp baraçaq dip kötelä.Älege saylaw näticälärenä qarağanda Kongress küpçelekne alğan kebek.Küpçelekne alu öçen tübän palata-Lok Sabhada 545urınnın 273ın alu zarur . Ägär dä ul küpçelekne alalmasa sul yünäleşele partiälär anı yaqlarğa wäğdä itte. Kongress szüçese Ambika Soni(audio)
Bez baştağı tändensiägä tayanıp sonğı 3 köndä Vajpayee xakimiättä utıru öçen moral xoquqın yuğalttı dip äytep kiläbez.Kongress citäkçelegendä Demokratik Berektäşlek qatnaşmağan sekular xökümät oyıştırılırğa tieş dip äytte.
Vajpayee irtäräk saylawlarğa çaqırğanda ul çäçäk atqan iqtisad , ekonomik reformalardağı progress häm atom köndäşe Pakstan belän aralarnıñ yaxşıruı , saylawaçılarnıñ yaqlawın cälep itäçäk dip xisapladı.Häm Hindistan yaltırıy digän şığar astında saylaw aldı kampaniäse alıp bardı.Qotoçqıç näticägä närsä säbäp buldı soñ. Döres Hindistan ekonomikası çäçäk ata. Ämma ul şähärlärdä kamil texnologiägä nigezlängän industriä. Awıl cirlärendä tormışnıñ awırlaşuına näk şul reformalar säbäp buldı. Saylaw näticäse şok kebek kürensä dä , xalıqnıñ qänäğätsezlegen kürsätkän işarä buldı. Atna başında Andra Pradesh ştatında ütkän saylawlarda Vajpayeeneñ berektäşe Çandrababu Naidu başministır postın yuğalttı. Naidu Hindistanda informatsion texnologiäse revolutsiäseneñ in aldınğı säyäsi yaqlawçısı ide. Naidu könyaq ştatlarına şul industriä öçen bik küp çit il kapitalı cälep itte. Ämma Andra Pradeshta xökem sörgän qorğaqlıq awıl cirlärendä xalöıqnıñ tormışın nıq qıyınlaştırdı. Press Trust xabär agentlığı xabärçese Rao süzlärençä(audio) qatı zarar kürüläre säbäple bik küp igençe üz üzen üterde. Qatı qorğaqlıq mamıq qırlarına zur zian kiterde.Xalıq awıl cirlärenä ber dä ähämiät birelmi dip xis itte. Ber yıldağı 4meñ üz-üzenne üterüneñ 3meñe Andra Pradesh ştatına turı kilä
20-nçe apreldä başlanğan 5fazada ütkän saylawlarğa 380million keşe qatnaştı
färidä xämit,praga


text: Ğiraqnıñ waqıtlı prezidentı Ğazi Äl-Yawar süzlärençä, Saddam Xösäyengä iminlek häm ğädel mäxkämä tä'min itkän qağidälär buldırılğaç qına, Quşma Ştatlar anı Ğiraqnıñ yaña xökümätenä tapşıraçaq. Kiçä Ğiraqnıñ waqıtlı xökümät citäkçese İyad Allawi, Äl-Cäzirä televideniesenä, Ğiraq totqınnarı, şul isäptän Saddam Xösäyen 30 Yünnän soñ Ğiraqnıñ yaña xökümätenä tapşırılaçaq, digän ide. Amerikan räsmiläre süzlärençä, älegä alarda bu mäsälädä ber plan da yuq. Elegräk amerikan xärbiläre, 1400-läp totqın irekkä çığarılaçaq, yä Ğiraq xäkümätenä tapşırılaçaq, ämmä koalitsiä köçlärenä qurqınıç tudırğan 5 meñläp totqın Yünneñ 30-nann soñ da saq astında qalaçaq, digän ide. Kiçä Xalıqara Qızıl Xac oyışmasınıñ Bagdadtağı wäkile Nada Doumani, koalitsiä citäkçeläre Saddamğa ğäyepläwlär belderergä, yuq isä, 30 Yünnän soñ anı cibärergä tieş bulaçaq, dip belderde.


text:
Bolğarstan citäkçeläre häm meñnärçä keşe Ğiraqta hälak bulğan 5 soldatnı soñğı yulğa ozattı
AUDİO: Bezneñ yegetlär watannarınnan meñnärçä çaqrım çittä hälak buldı, ämma alar Bolğarstan äläme astında suğışıp ülde. Bez üzläreneñ patriotik burıçların ütägändä hälak bulğan Bolğarstan soldatlarına bik zur burıçlı.
Ğiraqta Bolğarstannıñ 480 xärbie xezmät itä. 5 soldat uzğan atnada Kerbala şähärendä Bolğarstan xärbilärenä höcüm näticäsendä hälak buldı. Moñarçı Ğiraqta Bolğarstan xärbiläreneñ üterelgäne bulmadı. Şuşı yuğaltuğa qaramastan Bolğarstan Ğiraqta Amerika citäkçelegendäge koalitsiädä qalaçağın belderä.


text:
Zilzilä kiçergän Paqstan Hindistannıñ yardäm täqdimen kire qağa
Öç kön elek 7.6 köçendäge cirtäträve Kaşmir häm tönyaq Pakstanda 40meñnän artıq keşeneñ häläk buluına säbäp bulsa uñmeñnärçä keşe äle dä yardäm kötep utıra. Xakimiätlär taulıq häm cirşuşuı belän yabılğan yullar aşa yardäm iltüneñ qıyınlığın iqrar itä.Milliardlarça dollarlıq xalıqara yardäm Pakstanğa kilä başladı.Ämma kürşe Hindistannnıñ keşe ğämeren saqlap qalu potensialına iä cihazlar birü täğdime säyäsi qarşılıqlar säbäple Pakstan tarafınnan kire qağıla.
Kaşmirğa yullar yabıq, qayber keçkenä, tar yullar açılsa da , annan küpläp azıq tölek häm başqa kiräk yaraqlarnı cibärep bulmıy. Boralaqlar älä dä citmi .Boralaqlar yäşep qalğannarnı qotqaru öçen kiräk
Dawn jurnalistı Ziauddin , Pakstan qaramağındağı Kaşmirnıñ administrativ üzäge Muzaffarabadtağı wazğiätne qotoçqıç dip taswırlıy .Cimerelgän bazar, universitet häm küpkenä mäktäp xarabäläre astında mäyetlär yata, xalıq uramda yoqlıy , çista su,azıq tölek yuq.Pakstan qaramağındağı Kaşmirnıñ premyere üzen zirat premyere dip taswirlıy ikän.Muzaffarabad yaqınındağı lagerdan Koja Gulam Nabi isemle beräw Reuterga:
Bäten keşe ülde.Mäktäptäge balalar äledä xarabälär astında . Minem bik küp yaqınım häläk buldı,qotoçqıç.
Bilgele Britan jurnalı Jane''s Defense Weekly''neñ Dehli xabärçese Rahul Bedi radiobızğa Hindistannıñ logistik yardäm birü täqdimnäreneñ Pakstan tarafınnan kire qağıluı küp keşeneñ ülemenä säbäp bulıp tora dide. Pakstan qaramağındağı Kaşmirda cimerelgän awıllarnıñ kübese Hindistan yağına yaqın,Hindistannıñ qotqaru törkemnäre ciñellek belän anda kerä alır ide ämma säyäsät kirtä bulıp tora.Bedi:
Töbäkneñ cografiä häm topografiäsen küzdä totqanda Pakstan qaramağındağı Kaşmirğa Hindistan yağınnan kerü ciñelleräk,Hindistan yardäm täqdime yasap qaradı, ämma Pakstan kire qaqtı. Wazğiät säyäsätneñ totığı bulıp tora , xärbilär Hindistan yağınnan kersä ide bälkim dä qayber keşelär qotqarılır ide.
Ni qızğanıç ki ike yaqnıñ da mantığı ber yk. zilzilä diplomatiäse näticäsendä ike yaq mönäsäbätläreneñ sülpänläşüen ozaq kötergä turı kiläçäk . İke yaq ta üzsüzle xärbi yardämne kire qağa. Hindistan xärbiläreneñ Pakstan qaramağındağı Kaşmirgä kerüen pakstanlılar kürergä telämi . Şulayuq Pakstan xärbi personaleneñ Hindistanğa kerüenä beräw dä çıdamlıq kürsätä almıy. Bu mäsälä tizliktä xäl qılınmas ,Kaşmir xalqı öçen tragediä , alar cafa çigä,alar här ike ilgä möräcäğät itep , fiker ayırmalıqların xäl qılırğa bergäläp eşlärgä çaqıra.Ämma bu 2-3 köndä bulır dip kötelmi, kiläse 2-3 atna eçendä bulu ixtimale isä tağı da azıraq dip söyli Jane''s Defense Weeklyneñ Dehli xabärçese Bedi färidä xämit


text: “Rusiä patriotları firqäse” tözelde. Döresräge älege firqäneñ Başqortstan bülekçäse. Aña baş itep tatar milli xäräkätendäge bilgele wäkil Zahir Xäkimov saylandı. Respubliknıñ berläşterelgän oppozitsiäse wäkilläre älege firqä köçäyä başlaw belän xakimiät anı üz qulına alır dip farazlıy. “Rodina” küptännän respublika xakimiäte tarafdarı. “Pensionerlar firqäse”ndä fetnä oyıştırılıp, anıñ başı yañartılğan ide. Kommunistlar firqäsendä başlanğan büleneşlärne xäbär ittek. Oppozitsiä wäkilläre şuşı isemlekkä Zahir Xäkimov citäklägnän firqä kerüe dä bik mömkin dip uylıy.


text:
Mäğlümat almaşu bik kiräk...
1995nçe yılda, Sverdlov ölkäsendä Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkillege açılu belän, Rawil' Bikbov Tatarstan Respublikası Prezidentı Mintimer Şäymiev Ukazı belän Daimi Wäkil itep bilgelänä. Ber qarağanda anıñ eşe artıq küzgä dä taşlanıp tormıy kebek. Ämma soñğı yıllarda Tatarstan Respublikası häm Ural töbäge ölkäläre arasındağı mönäsäbätlärneñ nığuı, iqtisadi, mädäni, sotsial' ölkälärdä üzara faydalı xezmättäşlekneñ üsüe daimi wäkillekneñ turıdan-turı başqarğan eş näticäse tügelmeni?Soñğı ber yıl eçendä Mintimer Şäymiev belän Eduard Rossel' ike tapqır yuğarı däräcädäge eşlekle oçraşu ütkärdelär. Küptän tügel Qazan şähärendä Sverdlov ölkäse delegatsiäse bulıp qaytqannan soñ, ike citäkçe qul quyğan qararlarnı ütäw buyınça wäkillek üz aldına tağın da zurraq burıçlar quya. Soñğı yıllarda ike region arasında mäğlümat almaşu köçäyü näticäsendä eşlekle dairälär arasında turıdan-turı elemtälär artu bu eşne ciñeläytä kebek. Ämma mäğlümat almaşuda yaña texnologiä ısulları qullanu bik möhim. Şularnıñ berse – TNV sputnik telekanalı.
TNV sputnik kanalı Tatarstan turında tulı mäğlümat birä, bilgele. Ämma regionnarda TNV nıñ maxsus xäbär noqtaların buldırıp, alar älege telekanal efirın başqa töbäklärdäge milli, mädäni, iqtisadi, sotsial' tormış yañalıqları belän bayıtsalar, bu Tatarstannıñ üze öçen dä faydalı bulır ide. Soñğı waqıtta Rawil' Bikbov şuşı mäs'älä östendä dä nıqlap eşli. Anıñ fikerençä, ike region arasında üzara xezmättäşlekne nığıtu öçen mömkinçeleklärneñ barısın da qullana belergä kiräk.
Fäwiä Safiullina.Yekaterinburg.


text: Pekin -- Qıtay başqalasında barğan Tönyaq Koreanıñ atom qoral programın tuqtatuğa bağışlanğan 6-yaqlı söyläşülärneñ 9nçe könendä dä küzgä kürenerlek täräqqiät bulmadı. İrtänge utırışta Qıtay wäkilläre tarafınnan täqdim itelgän urtaq belderüneñ yaña, inde öçençe ölgese tikşerelde. Yabıq işeklär artında ütkän utırış turında älegä ber xäbär dä yuq. Quşma Ştatlar törkeme citäkçese Christopher Hill söyläşülär axırğa taba bara, dide. Qıtay räsmie isä, taraflar ike yaqlı söyläşülärne däwam itergä kileşte, dide. Amerikan wäkilläre Qıtay, Yaponiä häm Rusiä wäkilläre belän ike-yaqlı oçraşular ütkärde. Näticälär turında xäbär itelmi. Bu oçraşular aldınnan Hill, 6 tarafnıñ 5se töp prinsiplar mäsäläsendä kileşergä äzer, ä menä Tönyaq Korea, monıñ belän kileşerme, älegä bilgesez, digän ide. Tönyaq Korea wäkile Kim Kye Gwan, räsmi Pxenyan äle dä Washington belän bulğan qarşılıqlarnı kimetergä ömetlänä, digän belderü yasadı.


text:
Şengen kiñlege tağın 9 ilgä kiñäyä
20 dekabr tön urtasında Yewropa illäre öçen ğayät moxim ber waqiğa kötelä – Üzäk Yewropanıñ 8 ilendä çik buyındağı tikşerü urınnarı ğämäldän çığarıla. Moña qädär 15 ildän torğan Şengen kiñlegenä tağın 9 il östälä. Portugaliädän alıp Estoniägä qädär, 24 il buylap, irekle xäräkät itü tärtibe kertelä.
Sloveniä belän Xorvatiä arasında çik buyında urnaşqan Macelj awılında atlı politsiä kizügä äzerlänä. Bügen tön urtasında Sloveniä Şengen kilñlegenä kergännän soñ bu awıl Şengen kiñlegeneñ çigenä äylänä, anda tikşerü köçäyteläçäk. Ä menä Şengen illäreneñ eçke çiklärendä, kiresençä, tikşerü urınnarı, tamojnyalar yuqqa çığarıla.
Şengen kileşüe ğämälgä kergännän birle bu kiñlekneñ iñ zur kiñäyüe bulaçaq. Yewropa Berlege öçen bu zur tantana – "timer pärdä" çorınıñ soñğı qaldıqlarınnan arınu.
"Minemçä, bäyräm itü öçen säbäp bar. 80 million çaması keşe, Yewropa Berlege watandaşları, nixayät, baqşalar şikelle, irekle xäräkät itü mömkinlegen alaçaq - berlekneñ ber ilennän ikençesenä pasport kürsätmiçä, çirat tormıyça, tikşerü ütmiçä yöri alaçaq. Bu älbättä xäräkät ireklegen, turizmnı xättä törle illärdäge keşelärneñ üz-ara aralaşuın arttıraçaq" di Yewropa Berlegeneñ Yustitsiä komissarı wäkile Roscam Abbing.
Moña qädär Şengen kiñlegenä 15 il kerä ide. İrtägädän başlap alarğa tağın 9 il quşıla: Çexiä, Macarstan, Slovakiä, Sloveniä, Polşa, Latviä, Litva, Estoniä häm Malta.
Kiläçäktä şuşı 24 il buylap irekle xäräkät itü mömkinlege bulaçaq – cir öste, su häm hawa yullarında. Hawa alannarında tikşerüne mart ayında beterü küzdä totıla.
Yaña tärtip eşquarlar öçen genä tügel, turistlar öçen dä küp närsäne ciñeläytäçäk. Qäğäz eşläre kimi, turistlar ber viza belän bar Yewropa buylap säyäxät itä alaçaq.
Ämmä irekle xäräkät – turistlar öçen genä tügel, cinäyätçelär öçen dä irekle bulaçaq. Çiklärne beterü cinäyätçelekneñ artuına kiteräçäk digän şöbxälär bar. Europol başlığı Max-Peter Ratzel alay uylamıy.
"Bez tikşerülär ütkärdek. Cinäyätçelekne bernindi çiklär tä tuqtata almıy. Timer pärdä işelgännän soñ cinäyätçelär 90-nçı yıllarda könçığıştan könbatışqa ağıldı. Läkin şul uq waqıtta alar könbatıştan könçığışqa da ağıldı. Yağni bu yaña wazğiät Yewropada cinäyätçelek torışın ällä ni üzgärtmiäçäk" dide Europol başlığı.
Kem öçender ciñeläyä, kem öçender – kiresençä. Macelj awılı şikelle Şengennıñ tışqı çigenä äylängän urınnarda tikşerülär köçäytelä. Ul çikne ütüçelär xäzer Şengen kiñlegenä kerü säbäple, viza ğına tügel, ä citärlek aqçası häm iminiäte buluın isbatlarğa tieş bualaçaq.
Şengen kiñlegenä yaña äğzalar quşılu uñayınnan tantana çaraları bügen tön urtasında başlana. Çik buyındağı elekke tikşerü urınnarında ütäçäk, "Çiklär belän xuçlaşu" dip atalğan bu çaralarda Yewropa illärneñ citäkçelär dä qatnaşa.


text:
Bu könnärdä Yekaterinburg şähärendä Sverdlovski ölkä dumasınıñ maxsus utırışı bulıp uzdı. Däwlät häm ölkä duması deputatları, cirle xakimiät orğannarı wäkilläre, ere, urta häm waq biznes citäkçeläre, ğalimnär qatnaşında uzdırılğan bu kiñäytelgän utırışta, Qazan şähäre misalında, anda yuğarı üseş alğan “İdeyä” texnoparkın Ural töbägendä üsterü yulları häm tormışqa aşıru problemaları qaraldı.
Qazannan maxsus bu çarağa dip kilgän “İdeyä” texnoparkınıñ general' direktorı urınbasarı, texnik fännär doktorı, professor Sergey Yuşkonıñ çığışın cıyıluçılar bik qızıqsınıp tıñladılar. Sergey Vladimiroviç Qazan şähärendä inde ike yılğa yaqın eşläp kilgän texnoparknıñ eş täcribäläre belän urtaqlaştı, oyıştıru etabında nindi qarşılıqlar oçraw mömkinlege häm alarnı ciñü yulları turında söyläde, bu eştä bergäläşep xezmättäşlek itärgä çaqırdı. Anıñ äytüençä, Tatarstan respublikası häm Sverdlovski ölkäseneñ ayırım predpriätieläre arasında mondıy xezmättäşlek citärlek däräcädä uñışlı bara. İke töbäkneñ dä intellektual milege ber-bersen tulılandırıp, yaña fänni açışlar yärdämendä ayırım citeşterü protsessları innovatsion texnologiägä salına. Bu xezmättäşlekneñ uñay näticäläre inde kürenä, dide Sergey Vladimiroviç.
İqtisadi yaqtan ğayät zur ähämiätkä iä bulğan bu eşne däwlät säyäsäte däräcäsenä kütärü zarur. Utırışta qatnaşuçılar bertawıştan şundıy fikergä kildelär. Biredä çığış yasawçılarnıñ kübese, quätle promıyşlennost üzäge bulıp sanalğan Ural töbägendä citeşterü protsessın innovatsion texnologiälär qullanu yulı belän yaña basqıçqa kütärüneñ möhimlegen assızıqlap, bu aldınğı täcribäne öyränüne kiräk taptılar. Sergey Vladimiroviç Yuşqo Sverdlovski ölkäse parlamentı utırışı qararı belän qänäğät qaluın belderde.
“İdeyä” texnoparkı bügen Ural predpriätieläre belän bäyläneşne Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkillege arqılı alıp bara. Ämma bu eş belän şöğellänüçelär ozaqlamıy Uralda şundıy uq texnopark tözelep eşli başlar digän ışanıç belderälär. Sverdlovski ölkäsennän tizdän Qazanğa bu täcribäne öyränü öçen wäqälätle delegatsiä yunäläçäk.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
“İdel-Ural arası” radioküper töziäçäk
Bik ozaq yıllar buyı küplär “Mejdu Volgoy i Uralom” dip atalğan radiojurnalnıñ tawışın işetep kilä. Jurnal küp kenä respublikalarğa üzlären zur ber ilneñ ber öleşe itep toyarğa yärdäm itä.
1958 yılnıñ iyün ayınnan birle İdel Ural arası dip atalğan radiojurnal daimi efirğa çığıp kilä. Bik ozaq yıllar däwamında ul altı respublikanı berläşterep tordı. Alar Tatarstan, Başqortstan, Mordoviä, Mari-El, Udmurtiä, Çuaşiä. Häm menä 1998 yıldan birle bu isemlekkä Komi respublikası da kerde.
Tapşıru älege respublikalarnıñ tormışın yaqtırtuğa bağışlana. Atna däwamında jurnalistlar iñ qızıqlı mäğlümatlarnı tuplap, respublika tormışın surätläwçe syujetlar äzerläp Qazanğa cibärälär. Tatarstan däwlät radiosınıñ Yoldız Krepostina citäklägän maxsus bülek älege tapşıru tuplap här yäkşämbe könne Mäskäw waqıtı belän irtänge säğät sigezdä ozın dulqınnarda efirğa çığa. Qısqası, şuşı ber säğät däwamında 7 respublikanıñ töp radiokanalları çıbıqlı radioçeltär häm däwlät radiosı yışlıqları aşa beryulı efirğa çığa.
Daimi räweştä älege jurnalnıñ xäbärçeläre Rusiäneñ törle şähärlärendä cıyılıp ber-berse belän täcribä urtaqlaşa, jurnalnıñ texnik häm icadi yağı turında fiker alışa. Şuşı könnärdä Qazanda näq menä şundıy oçraşu uzdı. Radiojurnalnıñ 7 respublikada eşläp kilüçe töbäk citäkçeläre cıyıldı. Töp söyläşü jurnalnıñ sıyfatın yaxşırtuğa häm kiläse yäkşämbedä cide respublika arasında radioküper buldıru turında bardı.
Şunı da äytergä kiräk, moñarçı aldan yazılıp äzerlänüçe älege tapşıru berençe tapqır radioküper räweşendä turı efirda çığaçaq. Älege söyläşü awıl-xucalığı il küläm proyektınıñ respublikalarda niçek tormışqa aşırıluına bağışlanaçaq. Rusiä awıl-xucalığı ölkäsendä bik aktiv häm uñışlı eşläp kilä. Şuña kürä radiojurnal şuşı proektı tormışqa aşırğa bulğan. Oyıştıruçılar äytüençä, här respublikada älege ölkädä näticälär dä bar häm alarnıñ härberse awıl-xucalığı belän bäyle problemalarnı üzençä xäl itä. Häm şuşı xaqta kiläse yäkşämbedä respublika awıl-xucalığı citäkçeläre söyläşäçäk.
Bilgele bulğança, İdel-Ural arasındağı radiojurnal nigezdä iqtisat, citeşterü möhite turında söyli. Kisken säyäsi temalarğa qağılmıy. Şulay da Tatarstan, Başqortstan, Mari, Udmurtiä, Mordoviä, Çuaşiä, Komi xalıq mädäni tormışına da urın birelä. Ul millätçe radio tügel häm 1918 yılda tözelä başlağan İdel-Ural ştatları säyäsätennän bik yıraq. Ämma tapşırularına qarağanda İdel häm Uralda tatar, başqort, çuaş, mari xalıqları haman da bar.
Gölnaz Şäyxetdin


text: Üzbäkstanda 2 atna bulğan Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ keşe xoquqları wäkile Theo van Boven, Üzbäk räsmiläre totqınnardan cawap alır öçen alarnı daimi räweştä cäberläp tora, dip belderde. Cäberläw-sistemağa kergän, dide ul. Törmädä çaqta cäberlängän keşelär, alarnıñ tuğannarı häm ğailä äğzaläre belän söyläşkännän soñ, van Boven, üzbäk politsiäse häm küzläw oyışmalarında qıynau, elektrik şok, totqınnarnı suğa batıru häm başlarına plastik qapçık kiderep buu kebek küreneşlärneñ ğadäti buluın açıqlağan. Totqınnarnıñ tuğannarına da qurqınıç yanağan bulğan.


text:
George Bush çit illärdä prezidentlıq däwereneñ in intensiv diplomatik aktivlığın alıp bara. Merasim, ikele söyläşülär, summitlardan soñ bu säfärneñ in möhim mäqsatı bulıp, İzrael häm fälästin premierläre belän oçraşu, yaqın könçığış tınıçlıq protsesın canladıru tora . G-8lärneñ urtaq deklaratsiäsen dä kötmi yaqın könçığışqa taba yul totqan G.Bush ''solıx yulın '' ğämälgä quyuda üzennän eleke AQŞ citäkçelärenä qarağanda uñışlıraq bulır mikän?
İke yıl yarım prezident bulıp torğan G.Bush berençe märtäbä izrael häm fälästin citäkçelräe belän öçle oçraşuğa qarar birde. Äle küptän tügel genä Bush administratsiäse yaqın könçığışqa kirägennän kübräk iqtibar birde dip prezident Clintonnnı tänqitli ide.Ämma amerikan räsmiläre xäzer , Saddamnıñ çitlätelüe, häm fälästinnärneñ yaña premier bilgeläünnän soñ Bushnıñ solıxqa omtıluı öçen waqıt ölgergän dip söyli.AQŞ,BMOsı, Yevropa Berlege häm Russiä tarafınnan äzerlängän tınıçlıq planı 2005nçe yılda fälästin däwläteneñ oyşıuın küzdä tota. Prezident Bush şimbädä Polşada Krakowta säfäreneñ mäqsatın bolay dip añlatqan ide(audio) kiläse atna baş larında Fälästin vä İzrael premierläre häm töbäkneñ başqa citäkçeläre belän oçraşam.Min alarğa alda torğan eş qıyın qararlar qabul itüne taläp itä dip xäterlätäçäkmem, Min tınıçlıq urnaşuı öçen barlıq citäkçelärneñ terrorğa qarşı köräşergä tieşlegen, iske yul , argumentlarnı çitkä qağırğa tieşleklären xäterlätäçäkmem.Yaxşı citäkçe kimseteletü, üterü häm matämneñ aylarça, yıllarça däwam itüen qabul itä almi. Min taraflarnıñ kileşügä ireşüe häm kileşüneñ ğämälgä quyuluı öçen qulımnan kilgän här törle yardämne kürsätäçäkmem.
Fälästin premiere Mäxmud Abbas häm izrael premiere Ariel Sharon belän Yordanie portı Aqabada oçraşqançı Bush sişämbedä Misırda Sharm el Sheikhta ğäräb citäkçeläre belän küreşä. Äytergä kiräk G.Bushnıñ mäqsatları 2000-nçe yılda Prezident Bill Clintonnıqı belän çağıştırğanda tıynağraq. Clinton ülem tüşägendäge Oslo kileşüen qotqaru öçen Camp Davidta könnärçä Ehud Baraq häm Yasir Arafatnı kileşterü öçen tırışqan ide. Ämma Bush planı bötenläy başqa :Waşingtonda urnaşqan yaqın könçığış säyäsäte institutınnan David Makowski ( audio)
Bu axır azaq tügel, ä başlanğıç , mäqsat solıx tügel ä solıxqa yul açaçaq şartlar buldıru. Mäqsat 2000nçe yıldağı belän çağıştırğanda küpkä tıynağraq, ämma doşmanlıq, ışanıçsızlıq bik köçle, bu eşlärne yulğa salu öçen şans bulıp tora.
Älege Bushnıñ summitı uñay bulır digän ömed tudıra . İke yaq ta simvolik taşlamalar yasıy. Ni äytmä Sharon belän Abbas atnakiçtä ikençe märtäbä oçraşıtılar, İzrael 25meñ fälästin eşçesenä yañadan İzraeldä eşlärgä röxsät birde. İzrael şulayuq Abbbasnıñ fälästin qorallı törkemnäre belän ireşäçäk atışlarını tuqtatu kileşüen dä qabul itäçägenä işarä itte. Elegeräk ul qorallı törkemnär yuq itelergä tieş dip taläp itkän ide. Abbas bu törkemnär belän 3 atna eçendä kileşügä ireşüne ömed itä. Ayruça Sharon berençe märtäbä okupatsiä süzen telgä alıp, İzrael irtäme soñmı fälästin territoriälärennän çıgenergä tieş dip äytte. Abbas isä terrorğa qarşı bik nıq qarşı çığıp bu fälästinnärgä ülem häm ömedsezlek kenä kiterä dip söyläde. Bolar älbättä bik keçkenä adımnar, ämma tınıçlıq protsesın canlandırıp cibärü öçen bik tä möhim. Radiobızğa birgän ängämädä Makowski ( audio) Minemçä citäkçelekne kürä başlau iqtibar cälep itä. Bu bik möhim. Sharon Okupatsiä turında , Abu mazen terrornıñ moral yaqtan xata buluın, terrornıñ fälästin mäsäläsen qanunsızlaştıruı turında söyli.Min bu citäkçelekneñ bäyäsen kimetmäs idem, bu alarnıñ ikese arasında ozın möddätle partnörlıq buldıruda açqıç bulaçaq. Bush üze dä Krakowta (audio)
yaqın könçığışta terrornı xökem itkän yaña fälästin citäkçeseneñ buluı, taraflar ike däwlätneñ( Fälästin ve İzrael) yänäşä tınıç häm imin yäşäwe turında kileşerlär digän ömed birüçe işarä bulıp tora.
Küp kenä ğäräblär Bush solıx urnaştırır, häm moñı eşlägändä tarafsız bulır dip ışanıp betmi. Ämma George Waşington universitetı profesorı Murhaf Joujati Misır summitı bu tör fikerlärne yuq itär dip qarıy. Anıñ süzlärençä ( audio)
Bu AQŞ prezidentınıñ yaqın könçığışta tınıçlıq urnaştıru öçen üz şäxsen abruyın quyuın kürsätä. Elemtä , fizik elemtä bik yaxşı häm bu töbäkkä Amerika citäkçseneñ yaña tınıçlıq inisiativasın başlap cibärüdä ciddi buluın kürsätäçäk
Bushnıñ sişämbedä Misırda regionnıñ möhim ğäräb citäkçeläre belän oçraşuı , alarnıñ terrornı xökem itep çığuları fälästinnärneñ yaña premiere öçen möhim säyäsi tayanıç bulaçaq.
Färidä Xämit, Praga


text:
Tomski ölkäseneñ "Ğiffät tutaş"ları dip Älmirä Sadıyqova häm Raliä Äbdelmanova tabıldı
Konkurs barışında 13 yäştän 25 yäşkäçä qızlar cirle tatarlar tarixın, möselman mädäniäte nigezlären, milli ğoref-ğadätlärebezne ni däräcädä belülären, qul eşlärendä, aş-su äzerläwdä, yort eşlären alıp baruda häm cır-biyudä ostalıqların kürsättelär. Qızlarnıñ uñğanlığın sostavında Tomski häm Novosibirski şähärläreneñ milli mädäni moxtariätläre räisläre, tatar häm ğaräp tele belgeçläre, milli kiem äzerläw ostaları bulğan märtäbäle jyuri bäyäläde.
“Ğiffät tutaş” konkursı tatar mädäniät üzäge urnaşqan Kärimbay yortında ütte häm ul küp kenä tamaşaçılarnı cälep itte. Tomski çibärläreneñ yarışların qararğa 200 gä yaqın keşe kilgän ide.
Bäyge tatar muzıkası astında tübändäge şiğri yullar belän başlanıp kitte.
Üze çaya, üze tıynaq – Ber süz äytsän , qızara. Kemnär genä ğaşıyk tügel Bezneñ matur qızlarğa.
Kürkäm başlanğıç, matur tamaşa räweşendä däwam itte. Muzıka astında milli matur kiemnärdä qızlar säxnägä kütäreldelär. Ütä dulqınlansalar da, quyılğan sorawlarğa alar eçtälekle häm tirän mäğnäle cawaplar birdelär. Tatar tarixın, din qanunnarın, milli ğoref-ğadätlärne yaxşı belülären kürsättelär qızlar. Aldan äzerläp alıp kilgän çigü - bäyläw eşläre , ağaçtan häm käğäzdän eşlängän qul eşläre alarnıñ sälätläreneñ kürsätkeçe ide. Abatay awılınan kilgän Zölfiä Säyfmölekovanıñ mäçet maketı, Äwştä awılınnan kilgän Ruzana Äminovanıñ çigü ürnäkläre jyuri tarafınnan yuğarı bäyälände. Yana İslambul awılınnan Saniä Välitovanıñ matur itep tatar cırların başqaruı, Tomskinıñ 10-nçe mäktäbendä uquçı Nadiä Krivovyazneñ därtle biyue tamaşıçılarnı soqlandırırlıq ide.
Näticädä ike nomenatsiädä - 13 yäştän 20 gäçä häm 20 yäştän 25 käçä nomenatsiälärdä cinüçelär bilgelände. Berençe nomenatsiädä 14 yäşlek Raliä Abdulmanova, ikençe nomenatsiädä 22 yäşlek Älmirä Sadıykova berençe urınnarnı yauladılar. Alar berençe däräcäle diplomnar, “Ğiffät tutaş” dip yazılğan tasmalar häm zinnätle şärıq şarfları belän büläkländelär. Konkursta qatnaşqan 13 qıznıñ berse dä törle däräcädäge diplomsız häm büläksez qalmadı.
Konkurs tämamlanğannan soñ tatar mädäniät uzäge citäkçese Yusup efände Abdraşitov häm anıñ cämäğäte – konkursnıñ ssenarien tözüçe Gäuhär xanım konkursta qatnaşqan qızlarğa, alarnıñ äti-änilärenä, äbi-babaylarına tirän räxmätlären belderdelär, kiläçäktä dä mondıy çaralarda qatnaşırğa çaqırdılar.
Soñınnan qızlar tamaşaçılarnı üzläre äzerlägän milli rizıqlar belän sıyladılar. Xalıq ta taralırğa aşıqmadı. Ölkänräklär tatar moñnarı astında aralaştı, yäşlär diskotekada biede. Barsı da çaradan qänäğät idelär.
Oyıştıruçılar da quyılğan maqsatlarına ireştelär kebek. Alarnıñ maqsatları älbättä zurdan. Yäşlärdä milli xis tärbiäläw, tuğan telgä, mädäniätkä, tarixqa qızıqsınu uyatu, öyränü teläge tudıru. Älege konkurs alarnıñ şuşı yunäleştäge eşlärendä ber adım buldı disäk yalğış bulmas.
Saniä Mirxaleewa. Azatlıq radiosı. Omski


text:
BMOnıñ Azıq-Tölek häm Awıl Xucalığı Oyışması qoş gribı awıruı äle kontrol'dä tügel dip belderde.
Bu awıru Aziädäge 10 ildä tabıldı häm anıñ arqasında millionnarça tawıq üterelde.
Vietnam häm Tailandta awıru qoştan virus yoqtırğan dip şiklänelgän 20 keşe wafat buldı.
Azıq Tölek häm Awıl Xucalığı Oyışması häm Dönya Säwdä Oyışması karantinnı waqıtı citmiçä beterü qurqınıçlı bulaçaq dip kisätä.
Töbäktäge häm xalıqara räsmilär bu ayda Bañkokta ğädättän tış oçraşuğa cıyılıp bu awıruğa qarşı köräş çaraları häm töbäktä qoşçılıqnı canlandıru yulları turında söyläşäçäk.


text:
1940-nçe yılda ''qışqı suğışta '' Sovetlar Berlegenä ciñelgän Finländiä könçığış provinsiäse Karelianı SSSRğa tapşırırğa mäcbür bula. Töbäkneñ fin xalqı Finländiegä deportatsiälänä . Şul waqıyğägä 60yıldan artıq waqıt ütkän bulsa da ,Karelianıñ qayçan da bulsa Finländiägä qaytarılu ömede bulmasa da, karelialılar tuğan cirlerenä bağlılıqların yuğaltmadı.
Küp kenä keşelär Jean Sibeliusnıñ 1893-nçe yılda Karelia şähre Viipuri( Bıborg) studentlarınıñ üteneçesenä esasän yazğan karelia suiteneñ matur muzıkası belän tanış. Ämma här kem Karelianıñ 40-nçe yıldan birle başta SSSR ä soñraq Russiä Federatsiäseneñ ber öleşe buluın belmi. 1939 nçe yılğı Molotov-Ribbentrop kileşüenä esasän Sovetlar Berlege Territoriäneñ ber öleşen aneksiäläv mäqsatında Finländiägä basıp kerä. Qışqı suğış dip atalğan bu suğışta Finländiä 23 meñ keşesen yuğalta . Frontta Finländiädä yäşäwçe tatarlarda häläk bula , yaralana. 40-nçe yıldağı kileşü belän Finländiä Sovetlar Berlegenä 40meñ kvardrat kilometr territorie birergä mäcbür bula. Bu inde SSSRnıñ qışqı suğışta yaulap alğan territoriädän 3märtäbä artıqraq digän süz, 420meñ ir at xatın qız bala çağa köçläp başqa urınnarğa küçerelep utırtıla. Şulay itep eleke fin territoriäse bugen Russie Respublikası Karelia dip atala.
1999-nçe yılda deportatsiälängän kareliälelär häm alarnıñ näselläre Helsinkidä Pro Karelia isemle oyışma tözilär. Xäräkät karelia reforma planın äzerlägän , anıñ töp mäqsatı SSSRnıñ nindi şartlarda Karelianı basıp aluı turında cämäğätçelekneñ mäğlümäten arttıru . ProKarelianıñ süzçese Helsinkidä Ottawa näşriät şirkäteneñ citäkçese profesor Heikki Reenpää radiobızğa bolay dip söyläde. (audio) Ribbentrop-Molotov paktı täsirındäge Baltıq illäre xäzer irekle , Fin häm Karelia mäsäläse çittä qaldırıldı , Pro-Karelia xäräkäte bu mäsäläne köntärtibenä kiterep bu turıda söyläşergä teli, xäräkät ber kemgä dä kürsätmä yäki kiñäşlär birergä cıyınmıy faktlarnı ğına kürsätä.
Reenpää ber waqıtnı uñdırışlı Karelianıñ 60yıl eçendä çülgä äyläüenä dä açınıp söyli (audio)
Russiä häm Sovetlar Berlege 60 yıl eçendä Fin Kareliasında ber närsägä dä ireşmäde, Karelia keşe yäşämägän ber nindi aktivlıq bulmağan buş urın
Kareliada uqmaşıp küp xalıq yäşämi dip däğvä itü döres tügel , Fin xalqı deportatsiälängännän soñ sovet citäkçelege anda Belarus häm Üzäk Aziädän 200meñ keşe küçerep utırttı. Ämma sonğı yıllarda xalıq annan küpläp küçep kitte. Çönki anıñ iqtisadı başlıça awıl xuçalığına nigezlänä. Finländiä tışqı eşlär minsitırlığı politik departamentı direktorınıñ urınbasarı Aapo Pölhö Helsinkinıñ Karelianı kire qaytaru mäsäläsen ber qayçan da räsmi räweştä kütärmäüneñ ber säbäbe anda finnärneñ inde yäşämäwe di . Pölhö(audio)
Suğıştan soñ SSSRnıñ törle urınnarınnan bu territoriägä küçerelep utırtılğan xalıq bezneñ öçen tämam çit keşelär (yatlar) .Finländiedä salım tüläüçelär bu territoriälärne kire alu belän ber dä qızıqsınmıy ul xalıq belän nişlärgä ?
Karelianı kire qaytaru Finländiä xökümäteneñ köntärtibendä tormağan kebek fin-rus mönäsäbätlärendä dä bernindi rol uynamıy dip äytä Pölhö. Prokarelia isä 97-nçe yılda B. Yeltsin Mäskäü Finländiädä Karelia turında diskussiälär alıp barıluına qarşı dip kollegası Martti Ahtisaarinı yanadı dip belderä. Prezident Halonen 2000nçe yılda Peterburğa yasağan säfäre waqıtnda Putin Finländiä belän Russiä arasında territorial bäxäslär yuq, Karelianıñ statusı mäsäläse tämamlanğan yabılğan eş dip äytkän ide. Halonen rus-fin mönäsbätläre şundıy yaxşırdı ki, inde bäxäsle eşlär dä cämäğötçelektä söyläşelä ala digän cawap qaytarğan ide.Russiä Karelianı qaytaru taläplärenä çıdamlıq kürsätmiäçägen añlarğa birsä dä, ul olı yäştäge karelialılarnıñ tuğan urınnarına qaytıp yörüenä endäşmi .Pölhö süzlärençä(audio)
Salqın suğış betkännän häm SSSRnıñ taraluınnan soñ baru kilülär yışaydı. Unnnarça, yözlärçä aftobus tulısı olı yäştäge finnnär yaqınnnarın kürergä yäki tuğan yäşägän urınnarına barıp qayta.Räsmi däräcädä mäğarif ministırlığı qaramağında tikşerülär bara. Frontta häläk bulğan häm waqıtında öygä qaytarılmağan fin soldatlarınıñ mäyetläre ezlänä. distä yıllardan soñ kemlekläre bilgelängän xärbilär awıllarına qaytarıla kümelä. Bilgelänä almağan finnär Joensuudağı mäxsus qabristanğa kümelä.
Qayber finnär şulsanda deportatsiälängän finnär häm alarnıñ balaları xökümätneñ Karelia turındağı pozitsiäsen oyatlı dip bäyälilär. Fin bizenesmene 98-nçe yılda Yeltsingä Karelainı 500 million dollarğa satıp alam digän täqdim kertkän ide. Yeltsin cawap qaytarmadı. Jurnalist Markus lehtipuu fikrençä(audio)
öylären taşlap kitergä mäcbür bulğan karelialılarnıñ90%tı anıñ kire qaytarıluın teli. Ğädättägeçä bu turıda küp söyläşelmi , xalıq ilneñ tarixın belmägän öçen bu xaqta döres itep söyli almi.
Ütkän ayda deportatsiälängännär häm alarnıñ balaları Yüväskülädä demonstratsiä ütkärde Ber plakatta Karelianı şunduq qaytarığz dip yazılğan ide. Lehtipuu politsiä ul keşene alıp kitte dip äytte. Älbättä Kareliadan deportatsiälängän xalıqnıñ xislären añlap bula, ämma fin xalqınıñ zur öleşe eleke kommunistik illärdäge xällärne yaxşı belgänlektän qayçaqta şayarıp äytkän süzlärgä dä bik ciddi cawap qaytara .
färidä xömit, praga


text: AQŞ xärbi köçläreneñ citäkçese general Richard Myers AQŞ televidiäsenä birgän ängämädä, Saddam Xösäinneñ qulğa alınuı yözlärçä keşe şulsanda ğıysyançı citäkçeläreneñ dä qulğa alınuına kiterde dip beldergän.Saddamnıñ qulğa alınuı bezgä qarşılıq kürsätüneñ strukturasın yaxşaraq anlaw mömkinçelegen birde dip äytkän general. Ul Saddam Xösäinneñ soraw aluçılar belän xezmätäşlek itmäwen dä söylägän.. Ğıraq neft ministırlığı Tikrit yanında 4 ütkärgeçtä sabotörlarnñ ut törtep yanğın başlatqanıñ xabär itte . Şulayuq kiçä bilgesez keşelär neft saqlağıçına granata höcüme oyıştırıp, 10million litra yağulıqnıñ yuqqa çığuına säbäp buldı.


text:
Kommersant: Neftkä almaşqa srok
Xalıq ösön bögön tegendä bında yuldar yabılıp ıźalathalar źa yabay kön. 11 oktyaber respublika könö aldınan bayram käyefe hiźelmäy. Etmähä sinoptiktar halqındar başlanıuın wäğäźä itä. Yıldan-yıl xalıq fekerensä, 11 oktyaber yahalma bayramğa äylänä bara. Yahalma, ısın küñeldän bulmağanğa ul xalıqqa la yaqın tügel. Şuğa qaramaśtan bögön deklaratsiya qabul iteüźeñ 16 yıllığına arnap Öfölä tantanalı ultırış ütte. Bıyıl berense tapqır tantanalı ultırış waqıtında matbuğat üźäge lä eşläne.
Baytulla Fatkullin


text:
Ğiraqnıñ törle şähärlärendä bügen köç qullanu däwam itte. Britaniä premyer-ministrı Tony Blair Londonda Ğiraq tışqı eşlär ministrı Hoşyar Zebari belän oçraşqannan soñ uzdırğan press-konferensiädä mondıy höcümnärdän soñ – xakimiätne ğiraqlılarğa 30 iündä tapşıru niäte tağın da köçäyä, dip belderde.
Bağdadtağı ike xastaxanä tabipları Frans Press mäğlümat agentlığı xäbärçesenä soñğı berniçä kön däwam itkän bäreleşlärdä kimendä 60 ğiraqlı hälak buldı, 230dan artığı yaralandı, dip belderde.
Amerikan ğaskärläre xäbär itüençä, Bağdadta kiçä 3 xärbi hälak bulğan, könbatıştağı Anbar provinsiäsendä maxsus köçlärneñ 4 xärbie üterelgän.
Falluca şähärendä ğısıyançılar belän amerikan ğaskärläre arasında bäreleşlär bügen dä däwam itte.
İtalyan xärbi köçläre urnaşqan Nassiriya şähärendä, İtaliäneñ Ansa xäbärlär agentlığı belderüençä, bäreleşlärdä 15 ğiraqlı häm 12 italyan xärbie hälak bulğan.
Kut şähärendä 1 ukrain xärbie hälak bulğan, kimendä 5se yaralanğan.
Amerikannar citäkçelegendäge koalisiä şiği möselmannarı ruxanie Moqtada al-Sadrnı qulğa alu turında qararın iğlan itkäç, Ğiraqta ğısyançılarnıñ amerikannarğa qarşı toruı tağın da köçäyde. As-Sadrnıñ kiñäşçese Qays al-Khazali bügen anıñ süzlären kiterep, Ğiraqtan amerikannar citäkçelegendäge köçlär çığıp kitkänçe häm totqınnarnı törmädän azat itkänçegä qadär köç qullanu däwam itäçäk, dip belderde.


text:
Rusiä prezidentı Qıtayğa bara
Rusiä prezidentı Vladimir Putin 21 mart könne Qıtayğa ike könlek säfären başlıy. Pekin-Mäskäw mönäsäbätläre turında Rusiä citäkçelege här waqıtta bik cılı süzlär äytep kilde, bu säfär dä ike aranı yaqınaytır dip farazlana. Putin Qıtay prezidentı Hu Jintao häm premyer-ministr Wen Jiaboa belän oçraşaçaq, Qıtayda Rusiä yılın açu tantanalarında qatnaşaçaq.
Hong Kong universitetınıñ Qıtay Tikşerenü institutı başlığı Joseph Chung, bik tögäl – dönya Könçığış-Könbatışqa bülengän salqın suğış çorı bette, häm zur köçlär, bigräk tä Aziä-Tın okean töbägendä, strategik östenlekkä iä bulu öçen – kiresençä, köndäşläre aldında açıq bulırğa teli, dide:
"Qıtay belän Rusiä ber berse belän aralarnı yaqınaytırğa teli. Alar ikese dä bu adımnı – amerikannarnıñ basımın, xalıqara säyäsättäge yoğıntısın çikläwgä qarşı çara dip qabul itä."
Häm süzen däwam itep, ul Bushnıñ Hindstanğa säfäreneñ maqsatı – näq şul ide, dide:
"Hindstan belän Quşma Ştatlar da araların yaxşırtırğa teli. Alar Qıtay üseşeneñ AQŞ yäki Hindstan öçen qurqınıç tudıruın telämi, şulay itep alarnıñ mönäsäbätlären yaxşırtu öçen urtaq mänfäğäte bar."
Ämma Rusiä Hindstan belän xezmättäşlektän baş tartmıy. Waşington Dähligä tınıç maqsatlarda qullanılaçaq atom energiäse kileşüe täqdim itkän könnärdä, Dähli, Mäskäwneñ aña ike atom reaktorı öçen uran yağulığı cibärep toraçağın iğlan itte. Ämma AQŞ ta, Rusiä dä, Hindstannıñ atom qoralın cäyeldermäw turındağı kileşügä qul quymağanına küz yoma kebek.
İnde Putinnıñ Qıtayğa säfärenä qaytsaq, ike aradağı iqtisadi häm säwdä xezmättäşlege dä köntärtibendä toraçaq. Mäskäwdäge Carnegie Üzäge citäkçese urınbasarı Dmitry Trenin, iqtisadi xezmättäşlek üsä, dip belderde:
"90nçı yıllarda Rusiä-Qıtay säwdä küläme 5-6 milliard dollar tiräse bulsa, 2000dä bu san 20 milliardqa mende. Bügenge köndä säwdä küläme 60 milliard dollarğa citer dip xisaplana. Häm şulay itep Qıtay Rusiäneñ iñ zur säwdä partnerına äylänäçäk."
Prezident Putinnıñ Qıtay citäkçeläre belän oçraşuında şulay uq İran mäsäläse dä telgä alınır dip kötelä. Mäğlüm bulğança ike il – İrannıñ atom programması tiräsendäge wazğiätne niçek xäl itü yulları turında ber fikerdä tora. Könbatış illärennän ayırmalı bularaq, Mäskäw belän Pekin, Tähranğa sanksiälär kertügä qarşı çığa. Putinnıñ säfäre barışında da alğa taba urtaq strategiä turında fiker alışu bulır dip farazlana.
Üzäk Aziä turında da söyläşü bulırğa mömkin, Rusiä häm Qıtaynı, Amerika Quşma Ştatlarnıñ töbäktä üz xärbi köçlären totuı borçıy. Uzğan yılda Şanxay Xezmättäşlek Oyışmasında Qıtay häm Rusiäneñ uñışlı eşçänlege näticäsendä Üzbäkstan räsmiläre basım astında üzläreneñ könyağındağı amerikan xärbi bazasın yapqan ide. Rusiä, Qıtay, Qazaxstan, Qırğızstan, Üzbäkstan häm Taciqstan, barlığı 6 äğza kergän bu oyışmanıñ çirattağı cıyını Pekinda yün ayında ütäçäk. Putinnıñ Pekinğa säfäre waqıtında ike il citäkçeläre oyışmanıñ xalıqara täsiren arttıru yulları turında da söyläşer dip kötelä.
alsu qormaş


text:
Ğiraqnıñ waqıtlı kiñäş şurası saylanıp tügel, bilgelänep quyıldı
Bagdadta 4 kön barğan ilküläm konferensiä çärşämbedä, nixayät eşen tämamladı. Meñnän artıq delegatnıñ wazifası ilneñ waqıtlı şurasın saylaw ide. Bu şura xökümätneñ eşen küzätep barırğa tieş. Kön axırında şura tözelde, dip iğlan itelde. Tik anıñ tözelü räweşe küplärdä rizasızlıq uyattı. Çönki ul saylanıp tügel, bilgelänep quyıldı. Tänqitçelär fikerençä, bu şura xökümätneñ külägäse bulaçaq.
Audio (Cäwdät Äl-Ğäbäydi)
"Bez Äl-Moltaqa demokratik partiäne wäkillek itäbez. Bez cıyınnı taşlap kitergä qarar ittek, çönki monda xakimiättäge partiälär östenlek itä. Cıyınnı äzerläw komitetı bu mäsäläne xäl itä almadı. Bez bu protsessnı taşlap kitäbez, çönki ul Ğiraq cämğiäten döres çağıldırmıy."
Başta delegatlar saylaw protsedurası turında bäxäsläşte, här namzätne ayırım saylarğamı, ällä isemlek belänme? İsemlek digäç, bäxäslär törle isemleklär tiräsendä başlandı. Alar yä xatın-qızlar az dip, yä ul bareber ütmiäçäk, dip ber-ber artlı kire qağıldı. Axır çiktä, çärşämbe kiçendä oyıştıruçılar, nigezdä xakimiättäge partiä wäkillärennän torğan yaña isemlek tözede. Läkin ul da tawışqa quyılıp tormadı, näticä dip iğlan itelde. Yaña Ğiraqnıñ berençe saylaw protsedurası dip kötelgän bu tamaşa küplärdä rizasızlıq uyattı. "Yaña Sabah" gäzite möxärrire İsmail Zäyer delegatlarnıñ berse ide:
Audio (İsmail Zäyer)
"Bez üzebezneñ namzätlärne isemlekkä kertä almadıq. Bezneñ ike mömkinlek bar ide: yä zur partiälär isemlegenä kerü, yä alar belän tawış birüdä köräşü."
Xäyer, citeşsezleklär bulsa da, qayberäwlär bu admıda uñay täräqqiät kürä. Ğiraq İdarä şurasınıñ elekke äğzası, bäysez körd aktivistı Mäxmüt Otman bolay di:
Audio (Mäxmüt Otman)
"Älbättä monı çın demokratik ğämäl, härkem qänäğät, dip äytep bulmıy, şulay da bu ber adım alğa atlaw."
Şulay itep, Ğiraqnıñ waqıtlı kiñäş şurası saylanıp bulmasa da, bilgelänep quyıldı. Tänqitçelär äytüençä, ul nigezdä xakimiättäge partiä wäkillärennän tözelgän, yağni mäsälän, xökümätne küzätergä tieş bulsa da, çınbarlıqta anıñ közgese, şäwläse bulıp tora. Şuranıñ wazifaları çiklängän: xäkümätneñ eşçänlegen küzätü, kiräk bulsa 3-tän-2 tawış belän anıñ qararlarına veto salu, kiläse yılnıñ büdjetın raslaw. Waqıtlı xökümät şikelle ük, waqıtlı şura da kiläse yılnıñ ğinwarında ütäçäk saylawlarğa qädär ğämäldä bulaçaq.
Ali Gilmi, Praga


text:
Mäskäwgä oçışlıy Mongoliä prezidentı Nambırın Enxbayar Ufa hawa alanında tuqtalış yasadı. Anıñ premer-ministr Rafael Baydäwlätov belän oçraşuında ike yaqlı xezmättäşlek mäsäläläre tikşerelde. Mongoliä yağın awıl xucalığı azıqların eksportlaw häm üzlärenä respublikada citeşterelgän neft ximiäse tarmağı äyberlären satıp alu qızıqsındıra.
Mongoliä delegätsiäseneñ bu Mäskäwgä oçışlıy berençe tuqtalışı tügel. Ul Buryat respublikası häm Novosibirski şähärlärendä bulğan. Ufadan soñ Qalmıq respublikası başqalası Elistağa oçtı. Mongol delegätsiäse Mäskäwdä 7 dekäber bulaçaq.


text:
- Uramnan aldılar, uramğa çığarıp attılar da….
Studentlarnıñ bügenge xaläte xaqında Marat Äxmätov üzeneñ çığışında yış qabatladı. Küp yaqlı kileşüne ul “bomba”- dip atadı:
- Bezgä bu bombanı küptän şartlatırğa waqıt ide inde!
Xökümät başlığı Röstäm Miñnexanov raslağan bu kileşü agrosänägat, yäğni awıl xucalığı ölkäsenä ömetle belgeçlär alıp kilergä tieş. Moñarçı rayon üzäklärendä, respublika şähärlärendä hönäri uqu yortları, elekkeçä itep äytsäk “sptular” , eşläp kilde. Alar xäzer dä bar. Däwlät aqça birep uqıtsa da, kübese üz belgeçlekläre belän eşlämi. Alğa kitkän yäki yaxşı ğına eşläp kilgän kümäk, fermer xucalıqlarına täcribäle eşçelär kiräk, qarañğı awılda uqımıyça mal qarap yatqannarnı eşkä alasıları kilmi. Şularnı istä totıp däwlät citäkçeläre avtonom belem birü oyışmaları barlıqqa kiterergä, klasterlı belem birüne ürnäk itep alırğa buldılar.
Cäwdät Fäyzraxmanov rektor bulğan Qazan däwlät agrar universitetı, bu küp yaqlı kileşü kileşü nigezendä “Töp yuğarı uqu yortı” itep bilgelände. Respublika külämendä awıl xucalığına yaxşı belgeçlärne yañaça äzerläw tormışqa aşsın öçen küp yaqlı kileşügä 13 rayon başlığınıñ imzası da quyıldı. Anıñ nigezendä, uqunıñ berençe könennän ük betergäç qayda eşlise bilgele bula. Tatarstannıñ barlıq rayonnarında diärlek Qazandağı “Töp yuğarı uqu yortı”nıñ bülekçäläre açılır dip kötelä. Mondıy ısul belän belgeçlär äzerläwgä awıl xucalığı ministrı Marat Äxmätov zur ömetlär bağlıy
Tatarstannıñ xökümät başlığınıñ berençe urınbasarı Rawil Moratov bu proyektnıñ aqçalata bäyäsen çutladıq, älegä bezdä andıy aqçalar yuq di.
Citäkçelärneñ yalqınlı çığışların tıñlağaç, tumağan taynıñ bilen sındıru bulmıymı ikän?. Çönki xäzer bit yäşlär qaya uqırğa kerergä telilär şunda kerälär. Awılğa berseneñ dä qaytası kilmi, belgeçlärne yaña ısul belän äzerläw tuğan cirgä mäxäbbät uyata alır mikän. Alay disäk bu klasterlı, yañaça belem birü awıl xucalığı belän ğına çiklänep qalmıy. “Ozaqlamıy ul transport, iqtisat kebek başqa tarmaqlarğa da taralır! – di, Tatarstannıñ xökümät başlığınıñ berençe urınbasarı Rawil Moratov.
Röstäm İsxaqi


text:
Makedoniädäge soñğı waqiğalar Kosovodağı kiyerenkelek belän bäyleme?
Makedoniädä, soñgı arada etnik albannarnıñ da qatnaşlığı bulğan köç qullanu oçraqları, kiläçäk statuse äle xäl itelmägän Kosovoda kiyerenkelek arttıru ixtimalı borçılu arttırdı. İñ sonğı waqiyğa kiçä, Makedoniäneñ Kosovo çigendäge ber alban awılında başlağan bäreleşlärdä, ber polisiä xezmätkäre belän ber qorallı keşeneñ ülüe belän tämamlanğan ide. Qaybiräwlär bu waqıyğanı cinäyät dip atası, başqalar bu eştä säyäsätçelärneñ barmağı bardır dip isäpli.
Nindi añlatma bulmasıñ, Makedoniädä sivil suğış çığıun kisätkän 6 yıllıq Xalıqara tınıçlıq yärdämennäñ soñ, xäzerge bulğan waqiyğalar, Balkannarnıñ kiläçägeñ tağın soraw astına sala.
Soñğı waqiyğa da, Makedoniäneñ tönyaq-könbatıştaraq küpçelek albannar yäşägän Vaksince töbägendä, Mekodoniäle ber Polisiä xezmätkäre belän ber alban üterelgän, ike polisiä xezmätkäre isä yaralanğan ide.
Soraw bulıp xäzer waqiyğa artında kem yäisä närsä tora?
Cäwap açıq tügel, läkin cinäyätçelek häm säyäsi säbäp iñ küp şiklänelgän ike faraz bulıp tora.
Makedoniä eçke eşlär ministrı, Gordona Jankulovska, parlamenttä yasağan çığışınd, düşämbe könge waqiyğada säyäsi säbäblär bulu farazların kire qaqtı.
“Cinäyätçelekkä qarşı köräşne häm bu tör cinäyätçelek mäsäläseñ säyäsi qısalarğa sıydırıp bulmastır dip ışanabız, bu iminlek mäsäläse belän bäyle tügel” Läkin, Sotsial Demokrat partiäse başlığı, Radmila Sekerinska soñğı waqiyğalar, Makedoniä iminlegenä yaniy dip ışana.
“Sez monıñ ber qaza buluına ışanasız mı? Ütkän atna, Kosovoda, 90 kilogram şartlatqıç häm küp sanda qoralnıñ tabıluın Makedoniä Cömhiriäte öçen qurqınıç bulmas dip ışanasızmı? Kosovo xaqimiäte häm xalıqara räsmilär, qorallarnıñ Kosovoğa, Mekodoniädäñ Cibärelä alunuı xaqında äytde.”
Älegäçä, Makedoniäneñ töp Alban oppozisiä partiası, bu xaqta ber añlatma birmäde, soñgı waqıtta Kosovoda bulğan waqiyğalarğa bitaraf buluı küzätelä.
Kosovanıñ bäysezlek taläbe mäsäläsendä töbäktäge etnik törkemnär häm alban köpçelege arasındağı kiyerenkelekne arttıra. Kosovonıñ bäysezlegeñ xäl itüdä Kosovo häm Serbiä Räsmiläre arasında xalıqara kileşü oyıştıru öçen BMO, dekabr axırında qadär möddät birgän ide.
Kosovo 1999nçı yılğı suğıştañ birle BMO qaramağı astında.


text:
Ukraina parlamentınıñ 450 deputatınıñ 309zı, prezident itep saylanğan Viktor Yuçenko'nıñ inaugurasiäsen 23 ğınwar, yäkşämbe könne uzdırunı xuplap tawış birde. Aña qadär Yuğarı mäxkämä saylaw näticälärenä rizasızlıq beldergän ikençe namzät Viktor Yanukoviçnıñ soñğı möräcäğäten kire qaqtı.
Mäxkämä räise Anatoly Yarema, bu – soñğı qarar, dip belderde:
"Ukraina Yuğarı mäxkämäse prezidentlıqqa namzät Viktor Yanukoviçnıñ Üzäk Saylaw Komissiäse iğlan itkän tawış birü näticälärenä rizasızlıq belderep tapşırğan möräcäğäte kire qaqtı. Bu – soñğı qarar, üzgärtelä almıy," dide mäxkämä räise.
Urınınnan kitüçe prezident Leonid Kuçma Yuçenkonı qotladı. Saylawlarda Yanukoviçnı yaqlağan Rusiä prezidentı Putin da Yuçenkoğa üz qotlawların cibärde. Putin Yuçenko'nı elekke sovetlar berlege illäre arasında berdäm iqtisadi zona säyäsäten däwam itergä çaqırdı. Yuçenko Yevropa Berlegenä kerü telägen belderde. Yanukoviç tarafdarları Yevropanıñ keşe xoquqları mäxkämäsenä möräcäğät itergä cıyına.


text:
Qazan belän Bişkäk arasın Tatarstan oçqıçları totaştıra.
III bötendönya kongressınnan soñğı aylarda Tatarstan xökümätenä Rusiäneñ Qırğızstandağı häm bu respublikanıñ Rusiädäge ilçeläre yazğan xatlar kilgän. Anda 2 ilçe Qırğızstandağı tatarlarnı borçıy torğan problemalarnı kütärep, alarnı Tatarstannan xäl itüne sorağan.Qırğızstandağı tatar cämğiäte wäkilläre Bötendönya tatar kongressı belän dä tığız elemtädä tora. «Tuğan tel» isemle tatar- başqort cämğiäte citäkçese Gölsem Ulmaskulova Qazanğa yış kilep yöri. Tatarstan xakimiätläre dä cawapsız qalmıy. Tatar kongressınıñ yıraq häm yaqın çit illär belän eşläw bülege citäkçese süzlärençä, ütkän yılda Qırğızstan tatarlarnıñ gäzitenä kompyuter büläk itelde, yäkşämbe mäktäbe öçen matur ädäbiät kitapları häm däresleklär cibärelde. Äle düşämbe könne genä, tatar cämğiäte wäkile sotsial tä`eminat ministrlılığı yärdäme belän 2 invalid kolyaskasın aldı.
Bişkäk tatarları Qazan şähär başlığı belän oçraşqanda başqa problemaları turında da süz alıp barğan. Alar mäsälän, tatar jurnalistikası fakul’tetında üzlärenä xäbärçe äzerlärgä telilär, cämğiätneñ yäkşämbe mäktäbenä tatar tele häm milli muzıka uqıtuçıları da kiräk. Tatar Kongressnıñ yuğarı uqu yortları belän kvotalar turındağı kileşüen istä totqanda, bu mäs’älälärneñ küpmeder däräcädä xäl itelüenä ömetlänep bula.Qırğızstandağı 46 meñ tatarnıñ barısı da Tatarstan birgänen genä kötä disägez, yalğışasız. Qırğızstan tatarları arasında şaqtıy xälle häm uñışlı eşläwçe eşmäkärlär dä bar. Mäsälän Avtovaz şirkäteneñ «TänŞan-Avtovaz» digän Üzäk Aziä bülege belän bezneñ millättäşebez citäkli. Andıylar rätendä küptän tügel Qazanğa Tatarstan oçqıçın lizingka satıp alırğa, dip kilgän Älfiä xanım Ğäliäskärovanı da kiterep bulır ide. Ul ütkärgän söyläşülär uñışlı tämamlansa, Bişkäk tatarları üz hawa alanında Tatarstan oçqıçın küräçäk äle.
Bikä Timerova, Qazan.


text:
Taciqstan İslam Yañarışı Partiäse prezidentnıñ Cämäğät Şurasında eşçänlegen tuqtata
AUDİO: Taläplärneñ berse saylawlardağı qanu bozularnı tikşerü häm Düşänbe şähärendä yaña tur saylawlar üktärü ide. Ul ütälmäsä İslam Yañarışı şuradan çığu belän yanadı. Şuña kürä partiä Cämäğät Şurasında äğzalıqnı tuqtatıp torırğa qarar itte.
Prezident Emomali Raxmonov citäkçelegendäge Cämäğät Şurasına ildäge barlıq säyäsi partiälärneñ, xökümättän bäysez oyışmalarnıñ häm mädäni cämğiätlärneñ wäkilläre kerä. Kiçä Demokratik Partiä dä üz citäkçeseneñ qulğa alınuına, häm ütkän saylawlarnıñ demokratik bulmawına protest belderep şurada eşçänlegen tuqtatuın beldergän ide. Demokratik Partiä räise Mäxmädruzi İskändärov terrorçılıqta, röxsätsez qoral yörtüdä häm däwlät aqçasın üzläşterüdä ğäyeplänep qulğa alındı.


text:
Aceh -- Könyaq Aziädä sunami häläkätendä qorbannar sanı 70 meñgä citte. Xäräbälär astınnan yaña cäsadlar tabılğan sayın bu san artır dip kötelä. Meñlägän keşe, şul isäptän çit il turistları xäbärsez yuğalğan sanala. Berläşkän Millätlärneñ İndoneziädäge wäkile Michel Elmquist Aceh töbägendä genä qorbannar sanı 80 meñgä citergä mömkin dide. Yäkşämbedä Hind Okeanında köçle sunamiğa säbäp bulğan zilzilä şul töbäktän yıraq bulmağan urınğa turı klde. Qorbannarnıñ da yartısı şul töbäktän bulır dip kötelä. Bügen Thailandnıñ Phuket utrawında Fransiä Tışqı eşlär ministrı Michel Barnier bu häläkätneñ psixologik zıyanı da bik zur dide:
Audio (Michel Barnier): "Tulısınça cimerelgän ğailälär bar. Bez alarğa yärdäm itergä tieş. Minem belän monda psixologlar, psixiatrlar da kilde."
Dönya Sälämätlek oyışması, aşığıç çaralar kürelmäsä awırular tağın distälägän meñ keşene alıp kitergä mömkin dip belderde.


text:
Rusiäneñ 60-lap tanılğan mädäniät häm fän eşleklese Çeçen suğışın tuqtatıp söyläşülär başlarğa çaqırğan möräcägät belän çıqtı. İlneñ citäkçelärenä möräcäğät itep, alar Çeçnyada zaçistka dip atalğan mäğnäsez ezärlekläw ğämällären tuqtatırğa çaqıra. “Çeçen suğışın bergäläp tuqtatiq” dip atalğan bu möräcägätne bügen Mäskäwdä Rusiäneñ PEN üzäge räise Aleksandr Tkaçenko, televidenie tapşıruları alıp baruçı Viktor Şenderoviç, dramaturg Aleksandr Gelman tarattı. Anıñ şulay uq, şağirä Bella Axmadullina, aktrisa Lia Axedjakova, şaxmatçı Garri Kasparov, yazuçı Vladimir Voynoviç, ekolog Aleksei Yablokov häm başqa zialılar imzalağan. Aprilneñ 12-sendä Mäskäwneñ Puşkin mäydanında şuşı möräcägtne xuplaw maqsatı belän miting oyıştırılaçaq.
Ul arada Çeçen citäkçese Aslan Masxadov Mäskäwneñ Çeçnyağa kiñ avtonimiä birü täqdimen kire qaqtı. Uzğan yäkşämbedä Rusiä prezidentı Putin televienie aşa çığış yasap, Çeçen xalqı 23 Martta ütäçäk referendumda yaña konstitutsiägä xuplaw beldersä, respublika maxsus statusqa iä bulaçaq digän ide. Bügen Masxadov, Çeçennarnıñ İnternet säxifäsendä, Rusiäne Çeçen xalqın mıltıq astında tawış birderü niätendä ğäyepläde.


text:
"Necip fazıl kısakürek şiiri incelemesi serseri " Word Dosyaları
-
KUBBEALTI - Google SitesDöküman Türü : Word Dökümanı Kısa Özet :
... Hadduç Fazıl Dağıstanlı İst 1969 A4 ... Cingöz Recai Kibar Serseri Server Bedii Osm. İst. 1342 ... DİVAN ŞİİRİ Ali Nihat Tarlan İst. l948 ...
"Necip fazıl kısakürek şiiri incelemesi serseri " PDF Dosyaları
-
Necip Fazıl da ve Ahmet H şim de Başın Aykırılığı ve HorlanışıDöküman Türü : PDF Dosyası Kısa Özet :
Necip Fazıl ın Serseri şiiri ba ... Karşılaştırmalı edebiyat incelemesi ... Kısakürek 2011 57 ...


text:
Yanğın şimbägä qarşı töndä çıqqan. Barlığı 7 meñ kvadrat metr mäydannı biläp torğan bazarnıñ kimendä 1 meñ kvadrat metrı tulısınça yanıp betkän, dip xäbär itelä. Bazarnıñ tübäse häm eçendäge äyberlär dä yanıp betkän. Tatarstannıñ ğädättäntış xällär idaräseneñ matbuğat xezmäte xäbär itüençä, bazarda bilegesez säbäplärdän saqçılar da, yanğın signalizasiäse dä bulmağan. Bolarnı buldıru turında bazar citäkçelegenä inde berniçä tapqır kisätü yasalğan bulğan. Yanğında ziyan kürüçelär yuq.
Yekaterinburda tulay toraqta çıqqan yanğında bügen 3 keşe häläk buldı. 4 qatlı binanıñ öske qatında yanğın çığıp, 30 bülmäneñ yartısı diärlek tulısınça yanıp betkän. 97 keşene yanğın sünderüçelär basqıç yardämendä qotqarğan. Cärähätlär aluçılar bar.


text:
Tuqay bäyräme Tömändä dä uzdı
26 nçı aprel'dä Böyek şağir Ğabdulla Tuqaynıñ tuuına 120 yıl tulğan könne Tömändä Tatarstan däwlät cır häm biü ansamble çığış yasadı. Tuqay isemendäge däwlät premiäsen yörtkän törkemneñ çığışın Tömän däwlät filarmoniäse binasında meñnän artıq keşe qaradı. Cır häm biü ansambleneñ Tömängä berençe säfärläre genä tügel. Bu yulı alar çığışlarınıñ berençe öleşendä 1000 yıllıqqa bağışlap äzerlängän “Qazan turında xikäyäläw” dip isemlängän tamaşanı, ä ikençe öleştä “Awlaq öy”ne kürsättelär.
Konsertnı yomğaqlap Tatarstan däwlät cır häm biü ansamble “Tuğan tel” cırın başqarğanda zaldağı barlıq tamaşaçı da ayägürä basıp cırğa quşıldı. Pärdä yabılğaç ansambl'neñ sänğät citäkçese Ayrat Xämitov belän äñgämä qordıq.
Ul: “Tatar xalqı şulqädär sibelgän bit. Tuqaynıñ tuğan könendä Qazanda bulırğa tieş kebek. Ämma çittä yäşäwçelär dä bu bäyräm ruxın toyarğa tieş dip kildek. Bu yaña programmanı Tömän Rusiä şähärläre arasınnan 4 nçe bulıp kürä, şunıñ belän mondağı tamaşaçı bik bäxetle dä...”,- dide.
Bu qädär yıraq yulğa çığıp yuğarı sänğät belän qalalarda yäşi almağannar da tanışsın dip cır häm biü ansamble Tobol şähärenä barışlıy Yärkäw rayon üzägendä çığış yasadı. Uzğan kilülärendä isä alar Yalutr häm Tübäntäwdedä bulğan idelär. Alda alarnı Toboldan soñ Tübänwarta kötä.
Nail Alan, Tömän


text:
Russiä prezidentı Vladimir Putinnıñ Britaniä säfäre däwam itä
Säfärneñ ikençe könendä Putin xatını Lyudmila belän Şotlandiägä kilde. Kiçä alar Buckingham Sarayında Patşabikä Elizabeth tarafınnan däwlät däräcäsendäge kiçke aşqa qabul itelde.
Ämma däwlät däräcäsendäge bu räsmi säfärneñ iñ möhim öleşe Britaniä premyer-ministrı Tony Blair belän oçraşu bulır dip kötelä. Ul pänçeşämbegä bilgelängän. Putin xakimiätkä kilgännän soñ baştaraq älege ike citäkçeneñ uzara mönäsäbätläre şaqtıy yaxşı bulsa da, Ğiraq suğışına bäyle qarşılıq häm İrannıñ atom programması mäs''äläse alarğa kierenkelek kiterde. Öç yıl elek Putin prezident bulıp saylanğannan soñ Russiägä iñ berençe bulıp kilgän Könbatış citäkçese Blair küptän tügel, aprel ayında Russiädä mısqıllawğa duçar buldı. Putin Ğiraqta Säddam Xösäinneñ yäki küpläp üterü qorallarınıñ tabılmawınnan kölde.
Putin belän Blair arasındağı räsmi oçraşuğa 30 minut qına waqıt bülengän. Ämma anda qaralası mäs''älälär şaqtıy. Russiä prezidentı Lukoil neft'' şirkäte belän Bağdad arasında Ğiraq suğışına qädär imzalanğan kileşülärneñ ğämäldä qaluına ireşergä tırışa. Ul şulay uq Ğiraqnıñ Russiägä 8 milliard dollar çaması burıçın qaytaruınıñ qaytarıluın teli.
İranğa atom elektr stansiäse tözergä yardäm itüçe Russiä prezidetnı şulay uq Mäskäwneñ Tähranğa qurqınıçlı atom texnologiäläre tapşıruı turındağı xäbärlärne kire qağa häm bu mäs''älädä Russiäneñ iqtisadıy mänfäğätlären qatı räweştä yaqlıy. Britaniägä kitär aldınnan BBCğa interview birep Putin bez Tährannıñ potensial'' atom programması mäs''äläsen Russiä şirkätlären İrannan qısrıqlap çığaru öçen qullanuğa qarşı dip belderde.
Blair öçen Putinnı qabul itüneñ başqa uñaysız yaqları bar. Könbatışta ul küpmede däräcädä qatı ämma ğädel reformaçı dip tanılsa da, çınlıqta qayber mäs''älälärdä ul alıp barğan säyäsät başqaçaraq. Bigräk tä matuğat irege häm Çeçnä mäs''äläsendä. Uzğan yäkşämbedä genä Russiä xakimiätläre ilkülämendä tapşırular alıp baruçı soñğı bäysez televideniene yabıp anıñ urınına sport televideniesen quydı. Qayber xoquq yaqlaw oyışmaları isäpläwençä 100 meñläp keşeneñ ğömeren özgän Çeçnä suğışı mäs''äläsendä Blair Putinğa basım yasarğa wäğdä birgän ide. Ämma xäzer ul kübräk Russiäneñ andağı ğämällären terrorğa qaşrı çara bularaq bäyäläwe turında äytä.
Blair belän Putin arasındağı küp kenä şundıy säyäsi qıtırşılıqlarnı yomşartuçı töp säbäplär – uzara iqtisadıy mänfäğätlär bar. 98-nçe yılğı finans krizisınnan soñ Britaniä investorları aqrınlap Russiä bazarına qayta bara. Uzğan yılda Britaniä exportı 10 protsentqa artıp 1 milliard dollarğa citte. Neft'' gigantları British Petrolium häm Shell Russiäneñ energetika tarmağında üz öleşlären arttıri öçen cämğese 12 milliard dollarlıq kileşü tözergä teli. Britaniä Russiäne aldağı un yılda Yewropa öçen töp enegriä çığanağı, berençe çiratta tabiği gaz çığanağı itep kürä. Christian Science Monitor yazuınça Russiäneñ Londondağı ber diplomatı bez bu oçraşuda iqtisad ölkäsendä bik zur kileşenü kötäbez dip äytkän.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Tatarstan inde 2 kön şartnamäsez yäşi
Tatarstannıñ yuridik xälen küz aldında kiter öçen, respublika Konstitutsiäseneñ 1nçe matdäsennän özek kitäräbez. Anda bolay dielgän : «Tatarstan respublikası Rusiä Federatsiäse belän berläşkän häm anıñ subyektı bulğan demokrat xoquqı däwlät». Anıñ statusın 3 dokument bilgeli : Rusiä Federatsiäse häm Tatarstan konstitutsiäläre, Däwlät xakimiätläre organnarı arasında üzara eşlär büleşü häm wäqälätlär almaşu turındağı ikeyaqlı Şartanämä.
1994 yılda qabul itelgän Şartnamägä, belgänegezçä, yañartırğa äzerlädelär. Ul federal qanun räweşendä bulır, dip iğlan itelde, anı Tatarstan parlamentı da raslarğa tieş ide, Rusiä Duması qabul itär, dip äytelde. Şartnämägä üzgäreşlär kerter öçen, ike yaqtan da eşçe törkemnär eşläde. Bügenge köngä turı kiterep yasalğan yaña şartnamä östendä eş inde betügä taba bara ide. Ämma, belgänegezçä, tel mäs’äläsendä häm cir-astı baylıqları matdäsendä Qazan häm Mäskäw kileşä almadılar. Şartnamä tiräsendä iñ soñğı yañalıq, fiker ayırımlıqların Rusiä häm Tatarstan Prezidentları ğına xäl itä ala, digän cömlädän ğıybärät buldı. Tatarstan däwlät şurasında şuşı könnärdä şartnamä kilep citär, dip köttelär. Ämma ul haman da yuq. İnde şartnamäne kileşterep beterü waqıtı da çıqtı. Bu eşne federal qanun belän 26 yulgä qädär eşlärgä kiräk ide. İnde 2 kön, Tatarstan şartnamäsez yäşi. Bu respublika statusın bilgeli torğan dokumentlarnıñ berse. Älegä 2 konstitutsiägä tayanırğa qala. «Vostoçnıy express »gäzite şul xaqta yazğanda, deputat Marat Ğalievnıñ fikeren kiterä. Rusiä Konstitutsiäsen qabul itkändä tatarstanlılar referendumda qatnaşmadı, şuña bu qanun Tatarstanda xoquqlı tügel, dip iğlan itärgä bula, digän ul. Gäzit, eşneñ moña barıp citüenä şiklänä, ämma barıber... digän soraw quya. Respublika statusın bilgeli torğan 3nçe dokument –Respublika konstiutsiäse genä qala. Kilep tuğan yuridik buşlıyq, qayber cämäğätçelek wäkilläre bik borçıy. Mäsälän Qazandağı keşe xoquqları fondınıñ prezidentı Ramil Nuriev, xäzer Tatarstan konstitutsiäse belän genä torıp qalsaq, anı xalıqara oyışmalar aldında raslatu mäs’äläse kilep basa, dip sanıy Ul, respublika citäkçeläreneñ bu mäs’älädä fikeren belergä telär ide, ämma alar älegä tınlıq saqlıy. Tatarstan däwlät şurasında bu mäs’älädä añlatmalar alıp bulmadı. Matbuğat xezmäte añlatqança, parlament xezmätkäläre tulısı belän cäyge yalda. Ä Däwlät şurasında şartnamä turında, kileşterülär däwam itä, digän arı yañaraq mäğlümat yuq. Deputatlarnıñ iñ yaqındağı cıyışları 9nçe sentäbergä bilgelängän, ä aña qädär, Qazannıñ 1000 yıllığı aldınnan Tatarstanda Rusiä däräcäsendäge häm xalıqara cıyılışlar ütkärü planlaştırılğan. Säyäsi küzätüçelär, şartnamä turındağı alğa kiteşlärne şuşı waqıtlarda bulır dip farazlıy.
Bikä Timerova.


text:
Tatarstannıñ yaña Konstitutsiäse turında räsmi häm ğäyre räsmi xäbärlär
Tatarstannıñ yaña Konstitutsiäse turında räsmi häm ğäyre räsmi xäbärlär
Şulay itep, 10-nçı plenar sessiä xälitkeç bulaçaq. Tatarstan Konstitutsiäseneñ yaña tekstı älegä mäğlümat çaralarına taratılmasa da, xalıqqa citkerelmäsä dä, töp qanunnıñ töp nigezlämäläre saqlanıp qalğanlığı kön kebek açıq. Bu turıda räsmi räweştä Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin belderde. Tatarstannıñ statusı, grajdannar xoquqları üzgärmi. Waqälätlär büleşü turındağı ike yaqlı kileşüdäge töp matdälär yaña Konstitutsiägä norma itep kertelgän. Yaña Konstitutsiäneñ iskesennän närsäläre belän ayırıluı da mäğlüm. Törle tikşerü, küzätü komitetı citäkçeläre, respublika prokurorın bilgeläw wäqäläte federal' üzäkkä tapşırıla. Yaña Konstitutsiä buyınça parlament daimi nigezdä eşläwçe 60 deputattan toraçaq. Boları räsmi xäbärlärdä äytelde.
Qayber ğayre räsmi çığanaqlar yaña redaksiäne tikşergändä, tağın nindi mäsälälär, problemalar turında süz barğanın ireşterä. «ЗBeздa ПoBoлжbя» gazetası proyektnı tikşergändä, iñ töp problema bulıp 91-nçe matdä, däwlät başlığı turındağı matdäne tikşergändä kilep tudı, dip yaza. Federal' qanun buyınça Tatarstan Prezidentı başqaruçı xaqimiät başlığı da bulırğa tieş, yäğni premier-ministr wazifası beterelergä tieş. Şuña kürä yaña redaksiädä vitse-prezident wazifasın buldıru täqdime yasalğan. Kiñäşü barışında, bu oçraqta töp mäs'älä - kadrlar mäsäläse, Prezident apparatına küçäse açıqlanğan. Monnan tış, vitse-premier wazifası da soraw astına quyılğan. Näticädä, bu täqdimnän çigengännär. Tik menä premier-ministr wazifası qaldırılğan oçraqta, Rusiä qanunnarın yaqlawçı deputat Ştanin inde yaña Konstitutsiäne dä mäxkämägä birergä niätli ikän. Şulay itep, däwlät citkäçeläre mäxqämälärgä şiqäyätlär yasarlıq bulmasın, dip qayğırtsa da, bäxäs-nizaqlarğa säbäp tabuçılar tabıla.


text: Azatlıq radiohı xäbärsehe xäbär iteüensä, bombı haylaw uçastoğı urınlaşqan yıyındar zalında halınğan bulğan. Kisä Räsäy xoquq haqlawsıları Çeçnyä prezidentın haylawzarza küzäteüselär sifatında qatnaşmayasağın belderze. Bıl qarar prezident bulıu ösön köräştän ös qandidattıñ töşöp qalıuı säbäple qabul itelgän. Räsäy yuğarı mäxkämähe eşqıuar Malik Saydullayıvtıñ dägüähen kire qaqtı. Ul Çeçnyä prezidentı bulıu ösön köräşergä röxsät iteüze talap itkäyne. Şulay itep Çeçnyä yuğarı mäxkämähe qararı kösöndä qala. Eşqıuar üzen yaqlap imzalar yıyğanda qanuniätte bozouza gäyeplänä.


text:
Könyaq Aziä illäre tsunamineñ yıllığın iskä aldı
Hind Okeanı tiräsendäge illär bügen 200meñnnän artıq keşeneñ ülemenä säbäp bulğan tsunami,dingez taşqınınıñ yıllığın iskä ala.2004nçe yılnıñ 26nçe dikäberendäge afätle kön millionnarça keşeneñ tormışın üzgärtte. Täbäkkä elek kürelmägän yardäm yaudı. Ämma tözekländerü eşläre äle dä däwam itä häm belgeçlär äytüenä qarağanda eleke xälgä qaytu öçen 5 belän 10 yıl arası waqıt kiräk bulaçaq.
Minem süzläremne xäterlägez, bezneñ energiäbez bar, bez tözeklänedäräçäkbez,ul bezneñ öçen yäklämä bulıp tora bez 2006nçe yılnı ışanıç belän sälämlibez.Bez Aceh häm Niasnı tağı da maturrıraq itep tözekländeräçäkbez dip äytte.
İndoneziädäge merasimdä bik küp qunaqnıñ küzlären yäşertkän balalalar xorı da qatnaştı
Tailandta tsunami 5meñnnän artıq cirle xalıq häm turistnı üterde. Tailandnıñ turizm ministrı Pracha Maleenont Pkuket utrawında ütkän yolada tsunami keşelek tarixınıñ in yaman afätlärennän berse bulıp tora. Monda cıyıluçılar öçen bu tragik mizgel tarixnıñ başqa ber bite genä tügel ä xätirälärebezdä bik tirän itep urnaşaçaq,çönki monda kilüçelärneñ küpçelege tailandıllarmı çit ildän kilüçelärme alar yaratqannarın mängegä yuğaltqan keşelär dip söyläde Tailand turizm ministrı.
Sri Lankada Gallede tsunami dulqınınıñ meñnnän artıq yulçısı belän poeznı alıp kitkän urınğa yaqın cirdä ütkän merasimdä ilneñ prezidentı Rajapaksa çığış yasadı .Sri Lankada 35meñ keşe häläk buldı, alarnıñ 40%balalar ide.Srilankada häläk buluçılarnı iskä alu öçen qınğırau qağıldı(audio) Dönya cämäğätçelege 13 milliard 600 million dollarlııq yardäm wäğdä itte. Şul yardämneñ zur öleşe yıl eçendä törle fondlarğa salındı.BMO tsunami qorbannarına yardämne koordinatsiäläw eşen mäxsus wäkil itep bilgelägän AQŞnıñ eleke prezidentı Bill Clintonğa tapşırdı. Tsunamigä säbäb bulğan cir teträwe 8minut däwam itkän ide . Zilzelä xasıy itkän däw dulqınnar- tsunaminı aldan xabär itü sistemasın urnaştıru öçen töbäktäge illär belän könbatış bergäläp tırışlıq alıp bara. Tailandta satelit sistemı belän eşlägän häm tsunaminı aldan xabär itäçäk manaralar ilneñ 6 töbägenä urnaştırılğan.Aldağı zilzilelär öçen xäzerdän ük äzerleklär alıp barılsa da , ütkän yılğı afätneñ yaraları tözätelergä tırışqan töbäklärdä tormışnıñ normalgä qaytuı öçen küp yıllar kiräk bulaçaq färidä xämit


text: Bügen İsrael tankları häm xärbi maşinaları Gaza sızığındağı qaçaqlar lagerenä kerde. Kimendä 10 keşe häläk bulğan, alarnıñ 2se –fälestin qaçaları ide, dip xäbär itelä. İsrael xärbiläre al-Bureij lagernä kerep tirä yaqqa ata başlağan. Ğaskärlär çığıp kitkänçe tağın distägä yaqın keşe yaralanğan. İsrael armiäse, lagergä fälestin suğışçıların ezlärgä kergän israel xärbilärenä ut açıldı, dip xäbär itte. Üterelgän fälestinnärneñ barısı da-islam suğışçıları , alarnıñ kimendä yartısı-Hamas oyışması wäkilläre ide, dielä.Fälestin citäkçeläre bu ğamälne İsrael terrorı dip atadı. Fälestinnär citäkçese Yasser Arafatnıñ kiñäşçese Nabil Abu Rudeina, Fälestin xakimiäte älege wazğiätne tikşerüne sorap xalıqara cämäğätçelekkä möräcäğät itäçäk, dip belderde.


text:
Belarus prezidentı Aleksandr Lukaşenko ildä xämergä qarşı suğış iğlan itä
Belarus eçüçelekkä qarşı köräşne köçäytä. Eçke eşlär ministrlığı xämer eçüne kimetü turında prezident qararı ölgese äzerläde. Ayırım alğanda ul cämäğätçelek urınnarında xämer eçügä qarşı. Baliğ bulmağannarğa sıra satqan öçen yaña cäza çaraları kertelä. Xämer, şul isäptän sıra reklamalawğa yaña çikläwlär kötelä.
"Ägär dä eçüçelek bulmasa Belarusta ir-atlarnıñ urtaça ğömer ozınlığı 7 yılğa artır ide" di Zelesskiy
Xämer ildä xalıq sanınıñ kimüeneñ töp säbäplärennän berse. Belarusta ir-atlarnıñ urtaça ğömer ozınılığı 63 yıl, xatın qızlarnıqı 75 yıl. Kürşe Polşada ir-atlar urtaça 70, xatın qızlar 79 yıl yäşi.
Belarus şulay uq Yewropada üz-üzlären üterüçelär sanı iñ küp bulğan il.
Zalesskiy 20-nçe ğasır başında 100 meñ keşeneñ bişese üz-üzen ütergän bulsa, xäzer bu san 60-qa citte häm tağın da arta bara di. Anıñ äytüençä, sotsiologlar häm tabiblar monıñ töp säbäbe eçüçelek dip isäpli.
Belarustağı Sotsial-iqtisadıy häm säyäsi tikşerenülär mödir urınbasarı Alyaksandr Sosnov kommunism cimerelgännän soñ Könçığış Yewropadağı küp kenä illärdä qatı eçemleklärdän şärab yä sırağa küçtelär, ämma Belarusta bu elekkeçä qaldı di. Anda sıra eçü artqan, ämma qatıraq eçemleklär eçü ällä ni kimemägän. Sıra eçü üze ber problema di Sosnov.
"Küpçelek sıra eçä, häm ul adım sayın diärlek satıla. Sovet çorında alay tügel ide. Uramda isereklär küp yöri ide. Ämma xäzer eçkännär yöri. Alarnı lıq iserek dip äytep bulmıy, qoyma buyında awnap yatmıylar. Ämma eçkännär bik küp" di Sosnov.
Yäşlärneñ skämyädä sıra eçep utıruı, yäki qulına sıra şeşäse totıp uramda yörüe xäzer ğädäti küreneş. Yış qına sıranı araqı belän dä butıylar. Pivo bez vodki dengi na veter digänne işetmägän keşe inde yuqtır. Sosnov xäzer xämer sovet çorındağı belän çağıştırğanda arzanraq di.
"Bez urtaça xezmät xaqı belän çağıştırıp isäpläp qaradıq. Üzebezdä citeşterelgän xämerneñ arzanayuı açıqlandı. Xäzerge urtaça xezmät xaqına, sovet çorındağı belän çağıştırğanda kübräk xämer alıp bula" di Sosnov.
Anıñ äytüençä, küpçelek Könbatış Yewropalılardan ayırmalı bularaq belaruslar çınbarlıqtan qaçu öçen eçä.
"Xalıq yana torğan böten närsäne eçä. Satıp alu belän şunda uq eçä. Bu zamança eçü kulturasına äwerelde. Kibetlärdä xämer täwlek buyı satıla. Şeşä häm makulatura qabul itü urınnarı da tuqtawsız eşli. Keşelär berär närsä tapşıra, urlap sata da xämer satıp alıp eçä. Alğan çirendä ük. Min monı kön sayın küräm" di Zalesskiy.
Yaña çikläwlär inde xäzerdän ük 1985-nçe yılda Sovetlar Berlegendä Mixail Gorbaçev ütkärgän eçüçelekkä qarşı köräş säyäsäte belän çağıştırıla. Sosnov Lukaşenko da Gorbaçev kebek eçüçelekkä qarşı köräştä çiñelergä häm xalıq arasında anıñ däräcäse töşärgä mömkin di.
Däwlät keremeneñ zur öleşe xämer satudan kilä häm däwlät bu keremen baş tarta almıy. Bu çikläwlär şulay uq Gorbaçev çorındağı kebek röxsätsez xämer citeşterü artuğa säbäp bula ala.
Rekmalanı çikläw ayıruça qıyın bulaçaq. Çönki küpçelek xämer reklaması Rusiä televidenie kanallarınnan bara häm ul härqayda kürsätelä. Sosnov Lukaşenko xökümäte eçüçelekkä qarşı köräşergä hiç tä sälätle tügel, häm xäzerge aftoritar sistema keşelärgä başqa mömkinlek qaldırmıy di.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Öfönöñ Könyaq zıyaratında 2002 yılda Germaniyanıñ Boden küle öśtöndäge aviahäläkättä häläk bulıusı balalar qäberenä Germaniyanan kilgän delegattar häm ularźıñ ata-äsäläre, sinıftaştarı säskä haldı. Oşo avia fäjiğälä wafat bulğan 71 bala arahınan 41e Öfänän ine. Könbayış häm Könsığış Germaniya yämğiäte räyese Gans Erenfrand Mate äyteüensä, bıl häläkät äle haman här almannıñ yörägendä auır yara bulıp qala. Yüldä fajiğägä 5 yıl tula. Beź bar donyanı teträndergän oşo waqiğanı iśäk alırğa teyeşbeź, şulay uq Başqortostan häm Germaniya yäştäre arahında eşlekle bäyläneştärgä nigeź halırğa, osraşıuźar ütkärergä lä niätläybeź, tine Gans Erenfrand Mate. Avia fäjiğälä häläk bulğan balalarźı sinıftaştarı la onotmay, här berehe duśtarınıñ qäbeźärenä säskälär haldı. Gans Erenfand Mate äyteüensä, Germaniya belgestäre aviahäläkät qartahın töźögän. Unıñ menän häläk balalarźıñ ata-äsäläre bıyıl yäy tanışasaq.
Rämzit Äbüläev, Öfö


text:
Ukraina parlamentında premyer-ministr urınına Yulia Tymoşenko'nı quyu öçen tawış birü irtägä qadär kiçekterelde. Parlament räise urınbasarı Adam Martinyuk, äle söyläşülär bara, dip kenä belderde.
Tymoşenko premyer-ministr bulsın öçen, 450 äğzalek parlamentnıñ küpçelege anı xuplap tawış birergä tieş. Häm bu şulay bulır dip farazlana.
Deputatlar süzlärenä qarağanda, tawış birüne kiçekterüneñ säbäbe – säyäsi partiälär arasında xökümättä urınnar büleşü tämamlanmawı.
Ukrainanıñ yaña saylanğan prezidentı Viktro Yuçenko bu ayda Brüsseldä ütäçäk NATO summitına çaqıru aldı.


text:
Ğıraq xalqına yardäm mäsäläse
Koalitsiä köçläreneñ Bagdad Hawa mäydanıñ kontrolläre astına quyu, şulayuq meñnärçä Ğıraq ğäskäriäneñ birelüe turında uñay xabärlär kilde suğışnıñ 16nçe könendä …Ämma däwam itkän suğış säbäple , xalıqnıñ zur öleşe tizdän azıq-tälek häm su qıtlığı aldında qala ala digän borçılular da bar.. Xalıqara yardäm oyışmaları iminlek urnaşmağanlıqtan ilgä täminat kiterä almıy, Ğıraqnıñ könyağında xalıq suğış başlağançı xästärläp quyğan azıq tölek belän yäşi älegä.
xalqınıñ zarur ixtiaçları koalitsiä köçläre tarafınnan tämin iteläçäk dip belderep quydı. AQŞ räsmiläre Saddamnan sonğı waqıtlı xökümättä BMO nıñ rolen açıqça äytmäde, bu da xalıqara oyışmalağa östämä bilgesezlek bulıp tora. BMOsı Ğıraq öçen 2milliard 200million dollarlıq humanitar yardäm sorıy. Bu oyışmanıñ tarixında in zur möräcäğät bulıp tora. Yardäm expertları könyaq Ğıraqta şunduq açlıq qurqınıçı yuq alar suğışqa äzerlengän , ämma berniçä atnadan soñ xällär üzgärä ala dip söyli.Xalıqara yardäm oyışması xezmätkärläre suğışta zararlanğan Basranıñ su taratu sisteması , xalıqara qızıl xaç oyışması tarafınnan atna başında tözätelde, susızlıq qurqınıçı yuq dip söyli.Bugen Kuweitten Basrağa meditsina yardäme kitergän ike yök maşinası yulğa çıqqan.Qayber expertler azıq tölek häm su turında optimistik farazlar yasasa da ikençeläre ayrım ğailälärneñ xälen belmibez dip äytä.BMOsı Azıq tölek programasınıñ Kuweit şähre süzçese Antonia Paradella könyaqta Ğıraqta ay azağına qädär azıq tölek xästäre bar di. Ğıraq xalqı sonğı 12 yılda sanksiälär säbäple nıq yarlılandı.Bu inde xalıqnıñ 60%tı yäki 16millionı xökümättän alğan azıq tölek ratsionı belän yäşi, bu isä neftkä almaşqa azıq tölek programması digän süz. Bu keşelärneñ başqa kereme yuq. Paradella süzlärençä(audio) Bu inde urtaça alğanda aylıq ratsion 21köngä citä.Äğär dä ğailäneñ daru, yäki tabipqa baru kebek aşığıç çığımnarı bulsa , alar bu ratsionnıñ ber öleşen sataçaq. Xalıqara yardäm oyışmaları sonğı çiktä yardäm cibärä başlasa , alar anı taratu eşendä zur qıyınlıqlar aldında qalaçaq, Çönki suğış säbäple normal tormış tuqtalğan. BMO xezmätkärläre böten ildä yarlı xalıqqa azıq tölekneñ barıp citüe öçen xökümätneñ ratsion-kartoçqa sistemasın torğızunı ömed itä. Xökümätneñ taratu sistemasın Baath partiäse qarap bardı. Xäzer bu struktura nıq zararlanğan. Tizdän AQŞ vä Britan soldatları rejimnı üzgärtü protsessınıñ ber öleşe bularaq Baath partiäseneñ yuğarı citäkçelären ezli başlayaçaq. Taratu sistemasınıñ cünläp eşli başlauı öçen qulğa alınğannarnıñ urınına yañaların bilgeläü kiräk bulaçaq Yardämne tapşıru infrastruktura probelmaları säbäple dä kiçegäçäk. Umm Qasrğa kilgän bodaynı on fabrikasına alıp baraaçq timer yulı suğış zonasında, vagonnar isä Bagdatta . Farsı Qultığında 100meñ tonna boday belän Awstralia korabı kötep tora. Ul anı ber qaya buşata almıy, in yaqın urın Kuweit bulsa da andağı portlar citärlek tirän tügel . Şunlıqtan kiläse könnärdä dingez urtasında korabnıñ yögen öleşçä buşatırğa häm bodaynı Kuweit aşa Ğıraqqa kiterergä uylıy BMOsı azıq tölek programması
Färidä Xämit.


text:
Sovet rayonı başlığı itep Cälil Söläymanov bilgelände
Comğa könne Qazanda çıqqan ber zur tirajlı gäzit şundıy xäbär çıqtı. İmeşter şähärneñ Sovet rayonı başlığı itep elekke yıllarda şul uq rayonnı citäklägän Alber Qamalievnıñ ulı Asqar näq şuşı comğa irtäsendä Sovet rayonı başlığı itep bilgelänä. Ämma comğa irtäsendä Sovet rayonınıñ yaña citäkçese itep bötenläy başqa keşe Cälil Söläymanov bilgelänüe turında räsmi xäbär çıqtı. Cälil Söläymanovnı şähärneñ kiñ cämäğätçelege belmäsä dä, ul Qazan idäräçeläre arasında kürenekle şäxes. Soñğı aylarda ul Sovet rayonı başlığınıñ berençe urınbasarı bulıp eşläde. Aña qädär Cälil Söläymanov TAİF kompaniäseneñ idärä strukturasında möhim wazıyfalar başqardı, 21 ğasır dip atalğan reklamalar fondın da citäkläde. Qayda ğına eşläsä dä, Cälil Söläymanovnı xezmättäşläre anı tıynaq, zıyalı häm üz süzen ütäwçe, ağımdağı eşlärne cirenä citkerep başqaruçı keşe bularaq belälär. Soñğı yıllarda ğädättä rayon başlığı bulıp zur külämle finans ağımnarı yäki zur mileklär xucası bulğan keşelär eşlilär.
Yaña rayon başlığı Cälil Söläymanovnıñ nindi xosusi şirkätlär, cirlär xucası buluı mäğlüm tügel. Ul idärä eşe belgeçe häm anıñ töp kapitalı keşelär belän eşläw dilär.
Sovet rayonınıñ elekke başlığı Al'ber Kamaliev Qazan şähäreneñ iñ abruylı citäkçeläre arasında buldı. Ul Qamil İsxakovnıñ Qazan başlığı bularaq eşçänlek cäyelderüenä yärdäm itkän ide. Alber Qamalivnıñ qızı Gölnara Tabaqçi şähärdä bilgele eşquar, maturlıq salonı, benzin salu stansiäse xucası häm xalıq deputatı bulıp kitte. Qamalivnıñ ulı Asqar şulay uq sälätle citäkçe. Ul xoquq fakul'tetın tämamlağaç, Tübän Qamada däwlät terkäw palatasın citäkläde. Xäzer ul Qazanğa qaytqan dilär.
Sovet rayonı başlığı itep anı quyu farazı oçraqlı ğına kilep çıqmağandır. Çönki ul näsel buyınça idärä ostası tügel, ä Tübän Qamanıñ elekke citäkçese İlsur Metşin belän bergä eşlägän şäxes. Äytergä kiräk, İlsur Metşin üze dä Sovet rayonı öçen çit keşe tügel. Tübän Qamağa başlıq bulıp kitkänçe şuşı Sovet rayonı administratsiäsendä apparat citäkçese bulıp eşlägän ide. Şulay itep Alber Kamaliev Qazandağı bik küp administrativ citäkçelärneñ uqıtuçısı, yul kürsätüçese buldı. Uzğan yılda ul layıqlı yalğa çıqqannan soñ rayon başlığı bulıp elek Avitözeleş rayonın citäklägän Foat İbätullin eşläp aldı. Qamil İsxakov Qazan xakimiätennän kitkännän soñ İlsur Metşin anı Sovet rayonı citäkçelennän azat itep, elek Tübän Qamada eşlägän Vladimir Fominnı bilgelägän ide. Xäzer Fomin Qazan munitsipal' berläşmäseneñ başqarma komitetında şähärdäge barlıq tözeleşlärne alıp baru belän şöğellänäçäk. Anıñ urınına Sovet rayonı citäkçe itep Cälil Söläymanov 1959 yılda Çuaşiä respublikası Batır rayonındağı Qızıl Çişmä awılında tuğan. Qazanda yuğarı belem alğan, ozaq yıllar buyı Aş- su säwdä şirkätendä general' direktor urınbasarı bulıp eşlägän.
Respublika cämäğätçelege anıñ ölkän abıysı – texnik fännär doktorı, Tatarstan fännär akademiäseneñ äğza möxbire, “Sälät” fondı citäkçese Cäwdät Söläymanov tağın da kübräk belälär. Soñğı yıllarda Çuaşiäneñ Batır rayonı yegetläre Qazandağı idärä strukturalarında uñışlı ğına üsep baralar. Äytik, Şul uq Sovet rayonı mäxkämäsendä räis bulıp yäş häm sälätle xoquq belgeçe Ğaziz Gıysmetdinov ta abruylı citäkçe. Çit töbäklärdän kilgän millättäşlär Qazanda belem genä almıyça, ğämäli eşlärdä üzläreneñ buldıqlılığın kürsätälär.Gölnaz Şäyxetdin