text:
Ğiraqtağı amerikan ğaskärläre ilneñ könbatışında Süriä belän çik buyında ğısyançılarğa qarşı xärbi çara uzdıra. Ber täwlek eçendä 75 suğışçı qulğa alınğan. Älege çara Anbar provinsiäsendä, Yefrat yılğasınnan tönyaqqa taba bara. Bu yaqlarda çittän kilgän suğışçılar tuplana digän xäbär bar.
Bağdadta intixar höcümendä kimendä 4 keşe hälak bulğan. Alarnıñ ikese – Ğiraq polisiäse xezmätkärläre ide. Başqalada şulay uq cäberlängän soñınnan atıp üterelgän 8 ğiraqlınıñ mäyetläre tabılğan. Xärbilär belderüençä älege keşelär – tönyaq Bağdadnıñ şiğilär yäşägän Sadr bistäsennän bulğan.
Başqalanıñ könyağındağı Är-räşid bistäsendä Ğiraq iminlek köçläre suğışçılar dip şiklänelgän 154 keşene qulğa alğan.
Bügen Ğiraq xökümäte üzgäreşlärdän soñ inde ikençe tapqır wazifasına kereşü turında ant kiterde.


c: text/html

text:
Törkiädäge Kördlärneñ töp säyäsi firqäse bulğan Demokratik Cämğiät partiäse ilneñ könyaq könçığışındağı körd çualışların tuqtatırğa häm xökümätne tınıçlıq tä'min itü maqsatında reformalar ütkärergä çaqırdı.
Partiä räistäşe Äxmät Turk CNN-Törk televideniesenä köç qullanulay yaña köç qullanularğa ğına kiterdä dip körlärne tıyılırğa çaqırdı.
Ul sişämbe könne Diarbakırda başlanğan çualışlar ilneñ könyaq könçığışındağı säyäsi, sotsial häm iqtisadıy problemalarnıñ çağılışı dide.
Berniçä şähärdä däwam itkän çualışlarda inde barlığı 8 keşe ülde. Turk xökümätne kördlärneñ mädäni häm säyäsi xoquqların, iqtisadıy xälne yaxşırtırğa, PKK körd ğisyançı suğışçılarına yarlıqaw iğlan itärgä çaqırdı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Başqortostandıñ Räsäygä quşılıuına 450 yıl tulıu respublikanan sittä yäşägän başqorttarźı borsoğan mäsälälärźe xäl itew ösön bik uñaylı mömkinlek. Mäźäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İleşev Irımburźan başqort yıyınınan qaytqas şulay tip belderźe. ,,Başqortostan,, gazetahı oşo säfär yomğaqtarı buyınsa ,,Sit yerźä başqort bulıp qara,, tigän mäqälä baźtırıp sığarźı. Mäqälä avtorı ıñğay yaqqa küberäk huqtırırğa tırışqan. Ämmä İleşev äytewensä, ölkälä başqort telen uqıtıw mäsälähenä borsolow belderä. Bıl üź siratında milli qadrźar äźerläwźä lä sağılış taba. Kürşe ölkälärźä genä tügel, başqort teleneñ xäle Başqortostanda la ayanıslı. Bınıñ säbäptären Başqortostandıñ mäğärifte üźterew institutı rektorı Fänil Küzbäkov bına nisek añlata.
Küzbäkov fekerensä, yabay ğına mäsälälärźe xäl itmägändä başqort teleneñ kiläsägen şik aźtına quyırğa mömkin. Ul mäsälälär täw siratta xökümät kimälendä xäl itewźe talap itä.


text: Oppozisiä namzäte Viktor Yuşçenkonıñ prezident saylawlarına protestın tikşerer öçen utırış ütkärgän Ukraina Yuğarı Mäxkämäse bügen ber nindi dä qarar qabul itmäde, premyer-ministr Viktor Yanukoviçnıñ yaqlawçılarına äzerlänergä östämä waqıt birelde. 21nçe noyaberdä ütkän ikençe tur prezident saylawlarınnan soñ ildä säyäsi krizis barlıqqa kilde. Uzğan yal könnärendä Yanukoviç öçen tawış birgän könçığış rayonnarda bülenü turında çığışlar buldı. Bügen prezident Leonid Kuçma Kievta ölkä başlıqları belän bulğan oçraşuda, xakimiätlärneñ saylawlarğa ber qatnaşı da yuq, dip belderde: "Üzäk Saylaw Komissiäse barı tik – tawışlarnı sanıy, anıñ saylawlarğa ber qatnaşı da yuq. Alar protokollarnı cıyıp, sanap, näticälärne iğlan itä. Saylawlarnı xakimiätlär dä ütkärmi. Xakimiätlär saylaw eşenä ber niçek tä qatnaşmıy," dide Kuçma. Ukraina Saqlanu Ministrı Oleksandr Kuzmuk, ildäge säyäsi kierenkelek urnaşuına borçılu belderde häm xärbi köçlär kiräk bulsa ilneñ bötenlegen saqlarğa äzer dide. Saqlanu ölkäse räsmiläre belän bulğan oçraşu waqıtında, Kuzmuk, nindi genä üzgäreşlär bulmasın, armiä Ukrainanıñ totrıqlılıq, bäysezlek häm territorial bötenlek garantiäse bulıp qala, dide.


text:
ATR telekanalı bir qaç teneffüsten soñ özüniñ Ukraina, işğal etilgen Qırım, Turkiye ve Avropa Birligi memleketleriniñ seyircilerini quvandırmağa devam ete. Efirniñ büyük bir qısımını şahsiy - informatsion-analitik, eglence, ögretici, muzıkalı ve bala programmaları qavrap ala.
Biz Qırımda ve dünyada olıp keçken adise-vaqialar aqqında operativ ve obyektiv şekilde tarif etemiz. Qırım ile bağlı olğan malümat ise ilk evelâ tarif etile.
ARTniñ şahsiy teleprogrammaları yüksek keyfiyet ve grafikanen ayırılıp tura. Bu ise olarnıñ raqapligine imkân doğura.
Ğururımız- qırımtatarlarnıñ tarihı, muzıka ve medeniyeti aqqında şahsiy programmalarımız.
ATR- klassik aileviy telekanal, yani onı büyükler balalarnen beraber serbest seyir ete bileler. Er bir kommertsiya telekompaniyaları kibi biz reyting ve auditoriyanıñ artması aqqında tüşünemiz. Bunen beraber biz programma cedveline zorbalıq ve cınsiy munasebetlerini tasvirlegen kino ve programmalarnı qoymaymız.
2005 senesi telekanal meydanğa ketirilgen soñ özüni "birinci qırımtatar telekanalı" olaraq tanıta. Lâkin telekanal bu keñ sıñırlardan keçkenini taa 2013 senesiniñ Nielsen reytingleri (Qırım Rusiye tarafından işğal etilgenine qadar) tasdıqlay. Qırım teleseyircileriniñ seslenüvine köre, bugün ATR telekanalı Qırımnıñ diger regional telekanallar arasında 1-ci yerni ala.
Malümat:
04060, Ukraina, Kiyev ş., Vavilovih soq.,17
tel: (044) 593 98 82
info.atr.tv@gmail.com


text:
Qıtay räsmiläre ildä tağın 100gä yaqın keşe üpkä yalqınsınuınıñ yaña tören yoqtırdı, ike keşe ülde, dip xäbär itte. Kiçä SARS virusın yoqtıruçılar sanı 346 dip xäbär itelgän ide. Pekin şähär başlığı Meng Xuenong, şähärdä virusnıñ taraluına qarşı ber nindi dä çara kürä almağanı öçen wazifasınnan alınğan. Bu xaqta Qıtaynıñ däwlät mäğlümat çaraları xäbär itte. Şulay uq kiçä Qıtaynıñ sälämätlek saqlaw ministrı häm Pekin merınıñ kommunist firqasendäge wazifalarınnan alınuı mäğlüm buldı. SARS virusı dönya buylap 200 keşeneñ ğömeren özde, 3 800dän artıq keşe pnevmoniäneñ bu yaña töre belän awırıy. Hong Kongta atna azağında SARS çirennän 19 keşe ülgän, bu şähärdä ülüçelär sanı 88gä citte. 3 atna buyına eşlämägän Hong Kong uqu yortları irtägä açıla, läkin uquçılarğa virustan saqlanır öçen bitleklär kiergä quşılğan.
SARS virusına qarşı köräşne Tönyaq Korea da başladı. Hawa alannarında häm cämäğätçelek urınnarında östämä tikşerülär häm saqlanu çaraları kürelä, SARSqa qarşı köräş kampaniäseneñ baş-fatirı buldırıldı.


text:
İslamnan Xristian dinenä küçkän äfğanlı sälämät dip tabılsa, aña ülem yanıy
16 yıl çaması elek İslamnan Xristian dinenä küçkän, çit illärdä yäşäp, watanına qaytqan 41 yäşlek Äbdel Rahman bügen üz ilendä ülemgä xökem itelä ala. Şäriğät qanunnarı Äfğanstanda menä şulay taswirlana: dineñnän taypğan öçen – ülem. Prokurorlar äytüençä, xäzer anıñ yazmışı tabiplar qulında. Ägär alar Rahmannı ruxi xasta dip tapsa, ul irekkä çığarılırğa mömkin. Yuğarı mäxkämä wäkile Äbdel Wäkil Omari, Rahmannıñ mäxkämädä äytkän süzlärennän çığıp, anı çınlap ta xasta di, östäwenä aña ike ilneñ watandaşı bulu yärdäm itä ala:
"Ğäyeplänüçe Äbdel Rahman mäxkämädä, nindider tawışlar işetüen, ruxi sälämät bulmawın söyläde. Anıñ 2 watandaşlığı tiräsendä dä sorawlar bar. Şuña kürä anıñ eşe kire prokuraturağa cibärelde,"
Äfğanstan prezidentı Xämit Qarzai xäzer köçle basım astında. Xalıqara cämäğätçelek Rahmannıñ tormışın saqlap qalırğa çaqıra. İldägese, kiresençä - xökem itergä. Düşämbedä meñlägän keşe Mazari-Şärif uramnarına çığıp, Rahmannı xökem itergä taläp itte. Kabul studentı Äxmät Shoib ta, Rahman xökem itelergä tieş dip sanıy:
"Şäriğät qanunnarı nigezendä, keşe İslamnı taşlap başqa dingä küçsä, ülemgä xökem itelergä tieş. Ägär bez Şäriğätne Konstitutsiäbezdä tanığanbız ikän, bez anı ütärgä tieş. Başqa illär bezneñ dingä häm qanunğa tıqşınmasın."
Ä menä şul uq Kabulda yäşäwçe Äbdel Hadi isemle keşe başqa fikerdä. Rahmannı ülemgä xökem itü Berläşkän millätlärneñ Keşe xoquqları deklaratsuiäsen bozu bulaçaq. Şul uq Konstitutsiäbez nigezendä bez anı ütärgä tieş di ul:
"Dinebezgä kürä anı xökem itergä kiräk. Läkin bez başqa dinnärne dä ixtiramitergä tieş. Misal öçen ber Amerikan İslamğa küçsä, närsä, amerikannar anı xökem itergä tieşme? Yuq, çönki alar keşe xoquqların ixtiram itä."
Qayber İslam belgeçläre fikerençä, bar mäsälä şunda, Äfğanstan ğölämäläre "dingä xıyänät" digän närsäne döres añlamıy. Quşma Ştatlardağı Azatlıq Manarsı İnstitutı möğällime İmametdin Äxmät süzlärençä, xıyänätne cinayät dip sanaw İslamnıñ berençe könnärendä, İslamnan küp-dinlekkä taypıluçılarğa qarata qullanılğan, Rahmannı xökem itergä çaqıruçılar Qöräni kärimne döres añlamıy:
"Bu ğölämälär, ğadi din alıştıru ğämälen xıyänät dip atap, yalğışa. Bolar ikese ike närsä."
Kahirädäge Äl-Äzhar Universitetı möğällime Äbdel Muti Bayumi radiobızğa äytüençä, xıyänätçe ul – Allahı täğäläne, färeştälärne, päyğämbärlärne – barısın bergä tanımağan keşe:
"Ägär berärse cämğiättän kitep, xıyänät itsä, häm anıñ bu xayänäte fetnägä kitersä, şul oçraqta ğına ul iminlekkä qurqınıç tudıruçı bularaq xökem itelergä tieş."
Axırda Qazandağı Bolğar mäçete imamı İldus xäzrät Fäiz fikere. Şuşı mäsälägä qarata ul bezgä bolay dide:
"Qorän belän bit bez İslamğa da çaqırabız, Qorän belän dinnän dä bizderäbez. Beler-belmäs, üzeñneñ başıñnan çığarıp qına, üzeñneñ näfeseñä iärep kenä Qorän ayätlären yäiki xädislärne täşriq qılu, yäğni, añlatma birü – kiresençä, dinnän çitläşterergä mömkin."
ali ğilmi


text: 2002nçe yılnıñ 2nçe yülendä Germaniä kügendä bulğan hälaqät öçen kompensatsiä tüläw mäsäläsenä açıqlıq kerä başladı.Germaniäneñ Potsdam şähärendä hälakättä balaların yuğaltqan ğäilälärneñ mänfäğäten yaqlawçı adwoqat Mixäel Witti “Skyguide“ wäkilläre belän oçraşqan.“Skyguide“ wäkilläre här passajir öçen 150 meñ amerikä dolları tülärgä äzer buluların beldergän.Witti isä kompensatsiä külämen 1.5 million amerikä dolları dip bäyälägän ide.Mixäel Witti kompensatsiä xaqı turında kiñäşläşü öçen Ufağa kilde , älegä söyläşü näticäläre bilgele tügel.


text:
Rusiä armiäsendä rekrutlarğa räximsez möğämälä qorbannarğa da säbäp bula: Berezin waqiğäse
Russiäneñ Yıraq Könçığışında säğätlärçä uramda torğannan soñ ber rekrut vafat buldı, 80 tiräse xastaxanägä salındı. Rekrutlarnıñ, ğailä ağzalarınıñ häm keşe xoquqları oyışmalarınıñ belderüençä, bu ğädättäntış xäl tügel. Russiä qorallı köçläre rekrutlarnıñ sälämätlegen saqlauğa tieşle ähämiät birmi.
Audio
Yuğarı däräcädäge öç ofitser Mixail Çij, Vladimer Satsav häm Oleg Kostrükovqa qarşı cinayär eşe quzğatılğan. Başqa qayber ölkän ofitserlarnı da cavapqa tartu öçen Mäskävdän kürsätmälär cibärelgän. Mondıy häm rekrutlarnı keşegä sanamağn başqa vaqiğälär bulğalap tora. Tönyaq Kafkazda ike yıl rekrut bulıp xezmät itkän Mixail radiobıznıñ Mäskävdäge xaberçesenä Berezin vaqiğäse ğädättäntış tügel, küpkenä oçraqlarda rekrutlar salqında torırğa mäcbür itelälär dip belderde.
Audio
Xäkümättän bäysez Analar Xoquqı fondı başlığı Veronika Marçenko armiädä qurqu atmosferası xökem sörä dip äytte.
Audio
Ä inde xastaxanädä dävalanu bäxetenä ireşkän rekrutlar xezmätkä qaytqaç yış qına ezärleklänälär. 21 yäşlek Roman Podekrıbuşev pnemoniä belän auırıp, xastaxanädä dävalanğanna soñ kire qaytqaç, ofitserlar anıñ pasportın häm baldağın urlağannar häm anı cäberlägännär ikän. Ul ezärleklävlärgä çıdıy almıyça uzğan August ayında postta çaqta üz-üzen üterü maqsäte belän auızına ata, läkin ülmi. Xätta şunnan soñ da komandirlar aña tieşle meditsina xezmäte kürsätergä aşıqmağannar. Anıñ änise Vixorievka xanım Seberdän torıp radiobız xäbärçesenä telefon aşa bolarnı beldergän.
Audio
Ul ulınıñ komandirına tieşle opporatsiä öçen kiräk bulğan dokumentlarnı äzerläven sorap şaltratqan. Bu ängämäne Vixorievka xanım bolay dip añlattı.
Audio
Analar xoquqı fondı mäğlümätlärenä kürä, Russiädä rekrutlar bäreleşlär vaqıtındağı yaralarğa qarağanda küberäk törle xastalıqlardan ülälär. Human Rights Watch oyışması da , yözärlägän rekrut belän ütkärelgän ängämälärgä tayanıp şundıy uq näticägä kilä. Ul raport aftorlarınıñ berse Petrov bolay di
Audio
Şulay uq tuqlanu mäsäläsendä dä problemmalar küp. İke yıl xezmät itkän Mixail bu xaqta bolay di
Audio
Rekrutlar arasında açlıqtan ülü vaqiğäläre dä bulağalıy. Analar xoquqı fondı başlığı Marçenkonıñ süzlärençä,
Audio
Armiä rekrutlarğa cimerelgän xäldä oxşaşı belän almaştıru mömkin bulğan mıltıqnıñ ber öleşe dip qarıy bulsa kiräk. Färit İdelle, Praga.


text:
Bortas şähärläreneñ açıla barğan serläre
X ğasırda, Xazar qağanatı cimerelgäç, bortaslar üzläreneñ ayırım bäysez däwlätlären tözergä kereşkännär. Ämma şul uq waqıtta şulay uq xazar xaqimiätennän qotılğan kürşe bolğar xalqınıñ ämirläre bortaslarnıñ cirenä küz salğan. Bolğar ğaskärläre bortas cirlärenä höcüm itkän, berniçä distä yıllıq suğışlar barışında bortaslarnıñ cirläre, nindider ber avtonom status belän, Bortas ämirlege bulıp, İdel Bolğarstanı sostavına kertelgän. Xäzerge Penza ölkäseneñ Gorodişçe rayonı territoriäsendä urnaşqan borınğı Bortas şähäre şul ämirlekneñ başqalası bulğan, monda bortaslarnıñ ämire utırğan. Bortas ämirlege xalqı arasına äkren genä islam da kerä barğan. Bortaslar üzläre dä şaqtıy yuğarı kul'turalı bulsa da, bu waqıttağı bik küp material' kul'tura ğadätlären bolğarlardan üzläştergännär. Şulay 250 yıl çaması ütkän.
1236 yılnıñ közendä Batu-xannıñ mongolları İdel Bolğarstanın tar-mar itälär, ämma bortaslarğa höcüm itmilär. Annan soñ mongollar 1237 yıl buyı başqort qabilälären buysındıra yörilär, Tübän İdeldä xazarlarnıñ qaldıqların tuzdıralar, Däşti-Qıpçaq dalalarında qıpçaqlar belän suğışalar. Ä 1237 yılnıñ közendä mongollar Bolğar-Kiev säwdä yulı buyınça kitälär. Bilgele, mongollar härwaqıt höcüm itär aldınnan xalıqlarğa häm illärgä, alarnıñ xaqimiätlärenä buysınırğa häm un protsent salım tülärgä täqdim itä bulğannar. Qayber illär häm xalıqlar şulay buysınğannar da. Ämma bortaslarnıñ ämire mongollarğa buysınmıy. Mongol ğaskärläre bortaslarnıñ şähärlären cimerä başlıy, bik küp keşelärne yuq itälär. Bortaslarnıñ ber öleşe tön'yakqa, muqşı urmannarına qaçıp qotıla.
Farsı tarixçısı Fazlallah Räşid-ad-Din bu waqiğalar turında şulay yaza: “..tawıq yılında Cüçi ulları Batu, Urda häm Berke, Ügädäy-xan ulı Qadan, Çağataynıñ onuğı Büre häm Çingiz-xannıñ ulı Qul'qan muqşı, bortas häm arcannar belän suğıştı häm qısqa waqıt eçendä alarnı üzlärenä buysındırdı”. Sitat tämam. Bortaslarnı tar-mar itkäç mongollar Ryazan knyaze Yuri İğorewiçqa buysınırğa häm un protsent salım tüläp torırğa täqdim itälär. Ämma urıs knyaz'läre, bortas ämire kebek uq, buysınmıy, kiresençä, Ryazan ğaskäre belän qarşı çığıp, üzläre mongollarğa höcüm itä. Annan soñ ni bulğanın härber mäktäp uquçısı da belä.
Bortaslarğa qaytıyık. Şul mongollar cimergän bortas şähärläreneñ berse xäzerge Penza şähärennän kön'yak-könçığışqa yegerme biş kilometrda urnaşqan Zolotarevqa poseloğı yanında tabılğan. Bu Zolotarevqa şähärlegen yöz yıldan elek inde tapqan bulsalar da, soñğı cide-sigez yıl eçendä genä monda bik zur arxeologik açış buldı. Bu açışnı eşläwçe Penza arxeoloğı, tarix fännäre doktorı Gennadi Belorıybkin dönyada mondıy xäl bulğanı yuq dip äytä – mondağı suğış qırında ülgän suğışçılar, alarnıñ qoralları, alarnıñ kiemnäre, bötenläy talanmıyça, niçek bar, şul xäldä 760 yıl saqlanğan. Mongollar bu şähärne ike kön qamap torğaç, qalanı saqlawçılar – bortaslar, muqşılar, bolğarlar häm tağı berniçä xalıq wäkilläre – qırğa çığıp üzläre mongollarğa höcüm itkän häm bötenese häläk bulğan. Mongollar nikter bik aşıqqannar, qala eçenä kerep böten keşelärne dä üterep çıqqaç, üleklärne dä cirlämiçä, qorallarnı, törle qimmätle äyberlärne dä cıymıyça ğına, kitep barğannar. Bu xällär 1237 yılnıñ noyäberendä bulğan dip farazlana. Suğış qırın tizdän qar qaplağan, ä inde yaz kilgäç, qarlar eregäç, monda küp yıllar buyına ber keşe dä kilmägän. Cirle xalıq üterelgän yäisä tön'yakqa qaçqan, ä mongollar inde urıs knyaz'lekläre, Vengriä, Pol'şa, Avstriä, Xorwatiä, Rumıniä cirlärendä suğışa yöregän. Bu cirlärgä keşelär yañadan 200 yıldan soñ ğına qaytqan. Älbättä, suğış qırın ul waqıtta inde urman qaplağan bulğan. Arxeologlar şähärlekne küptännän qazıy barğannar, ämma şähärlek yanında, suğış qırında, neçkä genä cir qatlamı astında, meñärlägän äyberlär häm meñärlägän mäyetlär yatıp toruın belmägännär. 7-8 yıl elek monda “qara arxeologlar” metall ezli torğan maxsus priborlar belän kilep altın ezli başlağannar häm, altınnan başqa, bik küp timer qorallar tapqannar – qılıçlar, uq oçlıqları, suğış baltaları, häm başqalar. Şulsı ğacäp, qayber timer äyberlär, cir astında 760 yıldan artıq yatsalar da, ber qadär dä çeremägännär, xäzer dä, çüpräk belän sörtsäñ, yaltırap toralar. Penza şähäreneñ ximiä, metallurgiä belgeçläre bu ğacäyep xälne älegä añlata almıylar. Monıñ turında häm bu suğış qırında tabılğan tağı küp qızıqlı närsälär turında kiläse tapşıruda işetersez.
Azatlıq radiosı öçen Mordoviädan İrek Bikkinin.


text:
Rusiä islam universitetı qarşında yaña uqu yortı bulaçaq
Xäyriäçelär Şurası utırışına jurnalistlar kertelmäde - utırış yabıq işeklär artında uzdı. Barı söyläşü tämamlanğaç qına 4 xäbärçene anda söylängän fikerlär belän tanıştırdılar. Rusiä islam universitetı qarşında tözeläçäk yaña dini uqu yortı turında kübräk söylände jurnalistlarğa. Anıñ iseme äle bilgelänmägän. TR mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamov
Anıñ nindi bulaçağı - Qazanmı yäki Rusiä İslam institutımı äle bilgele tügel. Ul üz ustavı, ğalimnäre, Rusiä Möftilär Şurası tarafınnan bilgelängän uqıtu planı nigezendä oyışqan möstäkıyl' yuğarı uqu yortı bulırğa tieş. Şuña bu ike uqu yortı arasında yuridik bäylelek bulırğa tieş tügel.Yaña açılaçaq uqu yortınıñ citäkçese dini belemle keşe bulaçaq dielde. Uqu yortınıñ barı dini genä bulırğa mömkin tügellege añlatıldı jurnalistlarğa. Dini uqu yortın ğına betergän şäkert iqtisadıy yaqtan yaqlanmağan bula ikän. Mäsälän rayon cirenä qaytıp imam bulıp eşli ikän, aña xezmät xaqın kem tüli. Ul ğailäsen tuyındırırğa tieş bulaçaq bit dip assızıqladı Räis Şäyxelislamov. Qısqası, şäkertlärgä häryaqlap fayda bulaçaq ikän.
Rusiä islam universitetında birelgän belemnärneñ däräcäse citärlek bulmawı äytelde. Zilä Wälieva belderüençä, bügenge köndä zıyalı din belgeçlären äzerläw burıçı tora. Şulay uq İslamnı tirän belüçelär kiräk.
İslam yuğarı belem birü traditsiäläre äle formalaşıp qına kilä. Häm bez 8 yıl eşläp, universitet yuğarı yaña basqıçqa kütärelergä tieş dip sanıybız. Kiläçäktä islam jurnalistikası, islam bankı häm başqa şundıy zaman taläplärenä turı kilä torğan yunäleştäge belgeçlär artaçaq. Rusiä islam universitetı da, anıñ qarşındağı dini uqu yortı da monıñ belän şöğellänäçäk imeş.
Rusiä islam universitetınıñ citäkçese İldus Zahidullin belderüençä, Rusiä islam universitetında älegä ber genä bülek bulaçaq. Ul çit tellärne öyränü bülege. Läkin kiläçäktä belgeçleklärne arttıru küzdä totıla.
Yaña oyıştırılaçaq uqu yortında isä Şäriğät, Qor’än fakul'tetları bulaçaq. Şulay uq İslam sivilizatsiäse häm İslam täğlimätı bülekläre açılır dip farazlana. İldus Zahidullin
Yaña konsepsiä uylanıla. Yaña yuğarı dini uqu yortı buldıru buyınça. Ber işek aldında ikençe işek aldı bula alırmı. Rusiä islam universitetı oyıştıruçıları bulıp torğan Rusiä möftilä Şurası häm Tatarstan möselmannarı diniä näzaräte moña rizalıq birerme älegä bilgesez. Bu xaqta jurnalistlarğa tögäl genä cawap birelmäde.
Ä studentlarnıñ RİUdan kitülären TR mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamov
Bu ğadäti xäl. Studentlar härwaqıt küpläp kitälär ide. Barı 4 protsent qına beterep çığa ide.Möğallimnärgä kilgändä, İldus Zahidullin kanikul tämamlanğanda alarnıñ tuplanıp betäçägen äytte. Bilgele bulğança, Rusiä islam universitetınnan 12 uqıtuçı eştän kitkän ide.
Landış Xarrasova


text: Çärşämbe kiçen Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı wäkilläre Mäskäwgä yul aldı. Kongress räise Rinat Zakirov, anıñ urınbasarı, ğalim Damir İsxakov, Rusiä tatarlarınıñ federal' milli-mädäni möxtäriät räise Rimzil Wäliev 16 ğinwar könne Mäskäwdä ütäçäk «Tatarski vopros v Rossii» - «Rusiädä tatar mäsäläse» digän seminarnıñ berençe utırışında qatnaşırğa niätli. Älege cıyılışta Şärıq institutı, soñğı waqıtta küplärgä, bigräk tä tatarlarğa, yaxşı tanış Rusiäneñ etnologiä häm antropologiä institutı, Mäskäw däwlät universitetı häm başqa küp kenä danlıqlı fänni institutlarnıñ wäkilläre, Peterburg, Ufa, Saratov, Tomsk ğalimnäre dä qatnaşaçaq. Şulay uq seminarda Rusiä Fännär akademiäseneñ prezidentı Yuriy Osipov ta bulaçaq, dip kötelä. Xäzerge Rusiädä tatarlar mäsäläsen kütärgän bu seminarnı akademik Rinat Aqçurin citäklägän «Watanım» oyışması häm Mäskäwdä çığuçı «Tatarskiy mir» gäcite oyıştıra. Oyıştıruçılar süzlärenä qarağanda, älege seminarlar daimi räweştä, ay sayın ütkäreläçäk. Pänceşämbe könne berençe utırış. İnde isemennän ük kürengänçä, şuşı märtäbäle fänni cıyılışta Rusiädä tatarlarnıñ xäle tikşereläçäk. Yaqın arada qaralaçaq temalar arasında: Qazannı alu häm tatarlar öçen anıñ tarixi näticäläre, xäzerge Rusiädä tatar mäsäläse, anıñ eçtälege häm aktual' aspektları, etnos, däwlät häm milli-mädäni möxtäriätlär täcribäse, tatar häm islam h.b. Elege cıyılış, anda qaralaçaq mäsälälär, qatnaşuçı ğalimnärneñ fikerläre, älbättä, bik qızıqlı. Şuña kürä, kiläse tapşırularıbızda bez sezgä bu xaqta äle söylärbez. Bigräk tä, seminarlar, oyıştıruçılar ömetlängänçä, daimi räweştä ütkärelsä.


text:
İslam Konferensiäse Oyışması çaralarında “Sälät” qatnaşırmı?
Kiläçäktä Tatarstannıñ “Sälät” oyışması İslam Konferensiäse Oyışmasınıñ yäşlär qanatına kerer dip farazlana. Dimäk, barlıq İslam konferensiäse oyışması çaralarına da Rusiä külämendä “Sälät” yöriäçäk, ägär äğza itep qabul itelsä. Anıñ qabul itü-itelmäwe közgä bilgele bulaçaq. Ä bu könnärdä isä älege oyışma, ğomumän Tatarstan belän tanıştı alar. Bu çarağa şulay uq Qazan, Ufa, Sarıtaw, İjawdan da tatar yäşläre kilgän ide. İslam Konferensiäse Oyışması yäşlärenä Qazan ayıruça oşağan. Monı alar sişämbe könne Tatarstan yäşlär eşläre, sport häm turistlıq ministrlıyğında uzğan matbuğat oçraşuında äyttelär. Anda jurnalistlar sorawlarına BMOda İslam Konferensiäse Oyışmasınıñ yäşlär qanatı wäkile Mäxmät Çelebi, Törkiä premyer-ministrınıñ kiñäşçese, yäşlär qanatı citäkçese Ali Sarıqaya, älege yäşlär qanatınıñ särqatibe El'şad İskändärov, ministr Marat Barıyev qatnaştılar.
İslam konferensiäse oyışmasınıñ yäşlär qanatına 50 artıq il wäkilläre kerä. Tizdän alar rätendä Tatarstannan “Sälät” oyışması da bulaçaq. Bilgele, älege oyışmanıñ İslamğa älläni qatnaşı yuq ta kebek. Ämma respublikada şul uq waqıtta möselman yäşläre oyışması yäki üzäge dä tözelmägän. İslam dönyasında Rusiäne härdaim Tatarstan tanıta torğan respublikada, xätta möselman yäşlär oyışması bulmawı da aptıraşta qaldıra bilgele. Monı bälki İslam Konferensiäse Oyışmasınıñ yäşlär qanatı wäkilläre dä sizgänder. Ä bälki yuqtır da. Çınlıqta alar matbuğat oçraşuı waqıtında Qazannan bik oşatuların äyttelär. Ayıruça yäşlär qanatınıñ citäkçese Ali Sarıqaya kitäsebez dä kilmi dip belderde. Törle illärdän kilgän 20rә yaqın keşe, ayırım alğanda Törkiä, Fransiä, Marokko wäkilläre ber atna däwamında Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev belän oçraştılar, Tatarstan möselmannarı Diniä Näzaräte, Rusiä İslam universitetında buldılar, Bolğarnı qaradılar, Baltaçta Sabantuyda qatnaştılar. Monnan tış, İslamğa qarağan törle söyläşülär, seminarlar ütkärelde.
Möselman yäşläre bulğaç berençe çiratta alar barı dini çaralarda ğına qatnaşır dip küzallandı. Şul uq waqıtta Qazanda yaulıqlı möslimälär häm möselmannar bouling ta uynadılar, yäğni Akvaparkta şar tägärättelär, mädäni çaralarda da qatnaştılar. Qısqası, küñel açtılar.
Tatarstan yäşlär eşläre, sport häm turistlıq ministrı Marat Barıev:
Şuşı yäşlär konferensiäse arqılı küper tözärgä yärdäm itäçäk.
Marat Barıyev bu çara qayber añlaşılmawçanlıqlarğa da kirtä quyaçaq di. Marat Barıyev:
Ğomumän bu qayber çit illärneñ Rusiägä bulğan şikle qaraşların, ä Rusiäneñ İslamğa häm möselman illärenä bulğan añlaşılmawçanlığın beterergä yärdäm itäçäk.
Ğomumän bu qayber çit illärneñ Rusiägä bulğan şikle qaraşların, ä Rusiäneñ İslamğa häm möselman illärenä bulğan añlaşılmawçanlığın beterergä yärdäm itäçäk.
Yäşlär qanatı citäkçese, şul uq waqıtta Törkiä premyer-ministrınıñ kiñäşçese dä Ali Sarıqaya elemtälär buldırdıq, xäzer Tatarstan wäkillären dä İsla konferensiäse oyışmasınıñ barlıq çaralarına çaqıraçaqbız di. Dimäk “Sälät” wäkilärennä olı yullar açıla. Bilgele anda başqa oyışmalar da qatnaşa alaçaq, läkin tulı xoquqlı äğza räweşendä tügel. Älege çaralarnıñ kübese İslam belän bäyle buluı säbäple, möğayın möselman yäşläreneñ anda qatnaşuı urınlıraq kürener ide. Çönki “Sälät” yäşlär fondı citäkçese Cäwdät Söläymanov jurnalistlarğa belderüençä, alar bernindi dä İslam belän bäyle büleklär buldırunı küzdä totmıylar oyışmalarında häm barı küper rolen ğına uynayaçaqlar. “Sälät” oyışması citäkçeseneñ täñreçelek ideyälären yaqın kürüne isäpkä alğanda, monıñ şulay bulaçağı bilgele.
Äytergä kiräk, bu xaqta Qazannan älege cıyında qatnaşqan möselman yäşläre qunaqqa kilgän qärdäşlärenä añlatqan da buğay inde. Läkin annan ni fayda. Estä ağaçlar şawlıy, ä xalıqqa kürkäläre ğına qıyıla dip äytkännär ide üzgärtep qoru çorında. Monda da inde barısı da xäl itelgän.
Jurnalistlar Rusiädä İslamofobiä – İslamğa qarşı yunäleşlär barmı digäç tä İslam konferensiäse oyışmasınıñ Yäşlär qanatınıñ särqatibe El'şad İskändärov İslamğa qarşı däwlät tarafınnan yaqlanğan säyäsät yuq, monı qayber säyäsi köçlär genä buldıra dip cawap birde. Ul Qazanğa kiler aldınnan bu ölkädä tikşerülär uzdırğanın äytte.
BMOda İslam Konferensiäse Oyışmasınıñ yäşlär qanatı wäkile Mäxmät Çelebi
Amerikada 99 protsent xalıq Tatarstan turında berni belmi
Mäxmüt Çelebi dön'yaküläm tanılu ölkäsendä kübräk şlärgä kiräklekkä basım yasadı. Yäşlär qanatı wäkilläre bu yunäleştä yärdäm itäçäklären äyttelär. Ayırım alğanda, 2013Hчe yılda Universiadanı Qazanda uzdıruğa alar İslam Konferensiäse Oyışmasına kergän 57 ilne cälep itärgä cıyınalar.
Ğomumän Tatarstannı tanıtu törle yaqlap baraçaq. Şulay uq sentäberdä Qazanda Yevropa Şurasınıñ “Barıbız da törle, barıbız da bertigez” digän yäşlär çarası oyıştırılaçaq.
Landış Xarrasova


text:
Putinnıñ İdel buyındağı wäkile Qazanda
Sişämbe kiç Qazanğa Rusiä Prezidentınıñ İdel buyı federal' okrugındağı wäqälätle wäkile Aleksandr Konovalov kilde. Äle küptän tügel genä bu wazifağa bilgelängän Aleksandr Konovalov İdel bu töbäkläre belän tanışuın däwam itä. Çärşämbe könne Aleksandr Konovalov Tatarstan Prezidentı Sarayında respublika territoriäsendä federal' milli proyektlarnı tormışqa aşıruğa bağışlanğan kiñäşmä ütkärde. Şulay uq Mintimer Şäymiev belän Alabuğa rayonında eşlekle säfär belän buldılar. Alabuğada fizik mömkinlekläre çiklängän balalar häm yäşüsmerlär öçen ternäkländerü üzäge, 10-nçı başlanğıç mäktäpne, Boz sarayın açuda qatnaştılar.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Bügen biredä Tatarstan hawa yullarınıñ 65 yulçını utırtqan Yak-42 oçqıçı kire hawa alanına töşep utırırğa mäcbür buldı. Bu turıda Tatarstan ğädättän tış xällär minstrlığınıñ krizis xällären çişü üzäge mäğlümätlärenä tayanıp İnterfax agentlığı xäbär itä.
BDB sammitın yaqtırqan jurnalistlarnı utırtqan bu oçqıç Qazan hawa alanınnan irtänge 8 säğät 3 minutta hawağa kütärelgän. Annan 30 çaqrımlap yıraqlıqqa oçu belän oçqıçtağı 2 motornıñ berse saftan çıqqan. Oçqıç kire borılırğa häm 8 säğät 11 minutta kire Qazan xalıqara hawa alanına töşep utırırğa mäxbür bulğan. Oçqıç uñışlı ğına töşep utırğan, beräw dä zarar kürmägän. Yulçılar Yak-42 oçqıçınnan Tu-134 oçqıçına küçep utırıp Mäskäwgä yulların däwam itkän.


text:
Foto: EpжaH Жayбaй
Qazaqstan xalqı Assambleyası Keñesiniñ Qazaqstan Respwblïkası Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına arnalğan keñey`tilgen otırısı ötti, dep xabarlay`dı BAQ.kz tilşisi.
Atalğan otırısqa QR Memlekettik xatşısı G.N.Äbdiqalıqova, QXA Törağasınıñ orınbasarı – Xatşılıq meñgerwşisi E.L.Toğjanov, QR Parlament Mäjilisiniñ depwtattarı, QXA Keñesiniñ müşeleri, qoğam qay`ratkerleri men zïyalı qawım, BAQ ökilderi qatıstı.
Otırıs barısında Elbası – QR Tuñğış Prezïdenti N.Nazarbaevtiñ basşılığımen Täwelsizdik jıldarında jetken elimizdiñ jetistikteri, qoğamdıq kelisim men jalpıulttıq birliktiñ qazaqstandıq modelin qalıptastırw men damıtwdağı Prezïdenttiñ röli söz boldı.
«Bügin biz El Täwelsizdiginiñ 25 jıldığın merekelew ayasında Qazaqstan xalqınıñ birligi men jasampazdığın paş etetin is-şaralardıñ biri QXA Keñesiniñ keñey`tilgen otırısında bas qosıp otırmız. Otırıs barısında assambleyanıñ eldegi qoğamdıq-sayasï turaqtılıqtı qamtamasız etwdegi jäne étnos aralıq qatınastar salasındağı is-qïmıldardı arttırwğa bağıttalğan qızmetine qorıtındılar jasaladı» - dedi Gülşara Äbdixalıqova.
Sonımen qatar, otırıs barısında birneşe kitaptıñ tusawkeser-tanıstırılımı ötti.
Jumıs qorıtındısı boy`ınşa QXA Keñesi Memleket basşısına ündew qabıldadı.


text:
Yekaterinburgta yaña säyäsi dulqın
Yekaterinburg şähärendä yaña säyäsi dulqın başlandı. 20 martta şähär dumasına bulıp uzaçaq saylawlarğa tulı äzerlek bara. Million yarımnan artıq xalqı bulğan şähärne 35 okrugqa büldelär. Här okrugtan berär keşe xalıq ışanıçın aqlap, şähär idäräse orğanında xezmät itärgä tieşle.
Bu xoquqnı yawlaw öçen köräşergä bügenge köndä 285 kandidat teläk belderde. Şularnıñ tuğızı tatar keşese. Yekaterinburgta 100 meñnän artıq tatar häm başqort xalqı yäşi. Alar arasınnan tuğız keşeneñ idärä organnarına saylanırğa teläk belderüe maqtawlı küreneş, älbättä. Ämma biredä borçıldıra torğan ber närsä küzgä taşlana: 35 okrugnıñ öçesendä ikeşär tatar keşese köräşäçäk, yäğni, köçleräk tatarlar ütmäsen öçen, tatar familiäsenä qarşı ikençe tatar familiäsen quyğannar. Bu bigräk tä tatarlarnıñ küpläp, tuplanıbraq yäşi torğan rayonnarında, mäsälän, El'maş, Uralmaş, Vtorçermet digän mikrorayonnarda küzätelä.
Şähär dumasına saylanırğa telägän tatarlar arasında bik layıqlıları bar. Alar arasınnan öçesen bilgeläp ütärgä bula. Öçese dä tanılğan eşquarlar. Berençese, Milli Media-Xoldingnı ğämälgä quyuçılardan berse Rinat äfände Sadriev tatar milläte öçen bik küp igelekle eşlär başqaruı belän tanılğan şäxes. Rafail' Şixov belän Oleg Xäbibullin isä şulay uq bik ömetle, yäş, namuslı yegetlär.
Ğomumän, layıqlı tatarlarnıñ yuğarı xakimiät dairälärenä saylanuı millätne kütärer ide. Şuña kürä şähärdäge tatar milli oyışmaları bu arada eşçänlekne qüätländerep cibärdelär. Şähärneñ törle rayonnarında olı yäştäge millättäşlärebez belän oçraşu kiçäläre, yäşlär öçen diskoteka, yal kiçäläre oyıştırıla. Mondıy kiçälär garmun moñı, cır-biyu belän därtle, küñelle itep uzdırıla. Törle konsertlar quyıla. Zur-zur artistlarnıñ tüläwle konsertlarına yöri almağan olı yäştäge abıylar-apalar, matdi yaqtan maqtanırlıq xäle bulmağan pensionerlar öçen buşlay konsertlar çıp-çın zur bäyrämgä äwerelä.
Mondıy çaralarnıñ uñay yaqları bäxässez, älbättä. Ämma nigäder küñel tınıç tügel. Milli oyışmalar xalıqqa çın küñeldän xezmät itär öçen säyäsi etärgeç kiräk bulıp çığa tügelme soñ? Qızğanıçqa qarşı, milli eşlär alıp baru öçen matdi nigez bulmaw şuşı xälgä kiterä.
Yekaterinburg şähäreneñ çitendä urnaşqan Sadovıy bistäse mädäniät yortında, bistädä meñnän artıq tatar häm başqort xalqı yäşäwen iskä alıp, “Yaña ğasır” sputnik telekanalı tapşıruların qararğa yaraqlaştırılğan sputnik antenna häm televizor komplektı quyıldı. Küptän tügel biredä “Yaña ğasır” televideniese tapşıruların täqdir itü kiçäse dä oyıştırıldı. Xalıq bu yañalıqnı bik quanıp qarşı aldı.
Xäzer inde Sverdlov ölkäsendä tatarlar kümäkläşep qarıy ala torğan 43 urında şundıy komplektlar urnaştırılğan. Monnan tış, Yuğarı Pışma, Berezovskiy, Rewda, Krasnotur'insk, Pervoural'skiy, Yekaterinburg kebek zur şähärlärdä TNV tapşıruların kabel' televideniese çeltäre arqılı qaraw mömkinlege bar. Moña qädär Tatarstan tapşıruların qarawçılar öçen tapşırular programmasın aldan belep toru mä’säläse çişelmägän ide. Xäzer, nihayät, bu problema xäl itelde. Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil' Bikbov daimi räweştä “Yaña ğasır” televideniese citäkçeläre belän dä, Sverdlov ölkä gazetası citäkçeläre belän dä alıp barğan söyläşüläre näticäsendä, bu könnärdä tapşırular programmasın ölkä gazetası bitlärendä bastıru mömkin buldı.
Televizor qarawçı tatar tamaşaçıları öçen bu bik quanıçlı waqiğa. Tatarstan tapşıruların kümäkläşep qarıy torğan urınnarda küptän kötälär ide bu xälne. Monnan tış, Sverdlov ölkäse külämendäge iñ abruylı, zur ölkä gazetası bitlärendä TNV kanalı tapşıruları programması basıla başlaw bu kanalğa qarata başqalarnıñ da iğtibarın köçäytte, qızıqsınuçanlığın arttırdı. Bu Tatarstan tapşıruların qarawçılar sanı artır digän fiker tudıra.
Fäwiä Safiullina
Yekaterinburg


text:
Macarstan başqalasında Komunistik rejimğa qarşı baş kütärügä 50 yıl tulu çarasında çit il qunaqları arasında Yewropa komissiäse başlığı Joze Manuel Barroso da qatnaşa. Tantanada çığış yasap ul: “Macarstan iñqıylabınıñ ähämiäte bik zur. Ul irekle, tınıç häm demokratik berläşkän Yewropa tözüdä iñ ähämiätle waqıyğalarnıñ berse buldı. Ul inqıylab näticäläre Macarstannan çitkä dä taraldı. Bez bügen nihäyät ul ciñde dip äytä alabız”, - dide.
Macarstan başqalasında qarşılıq ğämälendä qatnaşuçılar belän politsia arasında qatı bäreleşlär dä bulğan. Bu iskä alu çarasınıñ üzäge bulğan parlament qarşındağı mäydanda berniçä yöz keşe ber aydan artıq inde, Macarstan premyer ministrı häm böten kabinetnıñ wazifalarınnan kitüen taläp itä.
Politsia alarnı köç belän mäydannan çığarğan. Qıynalğannar häm qulğa alınuçılar da bar.


text:
Moabit däftärläre Yekaterinburda
Yekaterinburg şähäreneñ kamera teatrı binasında bu könnärdä ğädäti bulmağan dulqınlandırğıç waqiğa bulıp uzdı – biregä kilüçelär Moabit däftärläreneñ töp nösxäläre belän tanışa aldılar.
Bu çara Tatarstan respublikası mädäniät ministrlığı häm Yekaterinburg şähäre mädäniät idäräseneñ üzara kileşüe näticäsendä Ural yazuçıları muzeye häm Qazan şähäreneñ Musa Cälil muzey-fatirı tarafınnan oyıştırıldı. Ural yazuçıları muzee direktorı urınbasarı Rämziä xanım Ğälieva äytüençä, bu qäderle eksponatlardan torğan kürgäzmäne oyıştıru şağirneñ tuuına 100 yıl tuluğa häm Ural yazuçıları muzeyena 60 yıl tulu datasına bağışlandı.
Moabit däftärlären qararğa kamera teatrı zalına küp kenä xalıq cıyılğan ide. Qazan şähäre Musa Cälil muzey-fatirınıñ ölkän fänni xezmätkäre Näzirä Fättäxova cıyıluçılar aldında şağirneñ suğışqa qädärge tormışı, suğış waqıtında kiçergän qotoçqıç waqiğalar, anıñ icatı turında bik mawıqtırğıç, qızıqlı çığış yasadı. Annan soñ kiçäneñ ädäbi-muzıkal' öleşe buldı. Tamaşaçılar Tatarstannıñ xalıq artistı Emil Cäläletdinov çığışın bik cılı qarşı aldılar.
Kiçäneñ axırında Näzirä xanım Fättäxova eşlägän eştän bik qänäğät qaluın belderde. “Tamaşaçılarnıñ bezne şulay cılı qarşı aluı, eksponatlarnı bik qızıqsınıp qarawı, Moabit däftärlärenä bötenläy mökibbän kitüläre diimme, bezneñ eşebezneñ kiräkle ikänlegen tağın ber tapqır kürsätte”, - dide ul.
Tamaşaçılar, çınlap ta, bu waqiğanı bik dulqınlanıp qarşı aldılar. Ğäliä xanım Ujan, mäsälän, bu kiçägä dip maxsus Sredneural'ski şähärennän birle kilgän. Ul üzeneñ biredä bik küp qızıqlı äyberlär belän tanışuın äytte, häm, kürgäzmä ber genä kön bulğanlıqtan, monda kilä almağan keşelär öçen ükeneç belderde.
Cälilneñ isemen mäñgeläştergän Moabit däftärläreneñ Yekaterinburg şähärendä bulıp kitüe şulay itep urallılar küñelendä zur tä'sir qaldırdı.
Fäwiä Safiullina,Yekaterinburg


text:
Başqortstanda uzğan yılnıñ dekäber ayında ütkän prezident saylawlarnıñ qaytawazı haman da bulsa tınmıy. Elegräk tä xäbär itelüençä, saylawlar çorında Mortaza Räximov faydasına tügel, ä oppozisiädäge kandidatlar öçen eşlägän baytaq qına keşelärne ezärlekläw başlanğan ide. Gärçä, Mortaza Räximov saylawlarda üze ciñep çıqqannan soñ respublika İminlek sowetı utırışında yasağan çığışında oppozisiä namzätlären yaqlağan keşelärne ezärlekläw yul quyılğısız eş dip üze beldersä dä, Ufada da, başqa şähärlärdä häm rayonnarda da küp kenä keşelärneñ basımğa duçar buluı xaqında xäbärlär alınıp tora. Baytaq qına keşene eş urınnarınnan da buşatqannar. Şulay itep, urınnardağı türälär respublika prezidentınıñ kisätüen dä sanğa suqmıyça, haman da oppozisiä kandidatları tarafdarlarınnan üç aluın däwam itä. Säyäsi säbäplärdän wazifalarınnan buşatıluçılar arasında törle hönär iäläre – uqıtuçılar, gäzit redaktorı urınbasarları, sportçılar häm başqa hönär iäläre, xätta ber minister urınbasarı da bar. Respublikadağı tanılğan iqtisad belgeçe, fän doktorı Rinat Ğatawullin da milli häm säyäsi säbäplär arqasında eşennän çığarıldı. Ul soñğı yıllarda Başqortstannıñ Xalıqnı eş belän tämin itü häm sosíal yaqlaw ministerı urınbasarı wazifaların başqarğan ide. Xäzer menä niçä ay inde eşsez yöri ul.
Rinat Ğatawullin, üzeneñ häm başqa yazmıştaşlarınıñ xälenä cämäğätçelek iğtibarın cälep itü maqsatında, qayber çaralar başlarğa cıyınuın xäbär itte. Anıñ süzlärençä, Başqortstanda prezident saylawlarınnan soñ ezärleklänügä duçar buluçılar berläşä başlağan. Alar şuşı arada üzläreneñ berlektäge cıyınuın ütkärep, il prezidentı Vladimir Putinğa xat cibärmäkçe ikän. Ul cıyınğa respublika jurnalistların ğına tügel, ä Mäskäwneñ kiñ mäğlümat çaraları wäkillären dä çaqırırğa isäplilär.
Äye, basımğa duçar buluçılar Vladimir Putinğa xat cibärer cibärüen, läkin aña iğtibar itüçe bulır mikän, digän soraw tua. Çönki moñarçı da Başqortstan prezidentın saylawlar barışında respublikada xakimiatlar tarafınnan oyıştırılğan qırın eşlär xaqında il başlığına bixisap möräcäğätlär, xatlar cibärelsä dä, alar cawapsız qaldı. Bu yulı da şulay bulır kebek ul. «Ämma mondıy cıyınnı ütkärü barıber kiräk, – di Rinat Ğatawullin. – Başqortstan xakimiatlarınıñ nindi ısullar belän citäkçelek itüen il xaqimnäre dä, kiñ cämäğätçelek tä gel belep torsın».


text:
Foto: Шыңғыc ҚaппapoB
Aldağı jıldarı Qazaqstan xalqı üşin awıl şarwaşılığı salası negizgi kiris közine ay`naladı. Bul twralı bügin Ükimet otırısında Qazaqstannıñ 2020 jılğa dey`in agroönerkäsiptik keşendi damıtwğa arnalğan memlekettik bağdarlamasın tanıstırğan QR Awıl şarwaşılığı mïnïstri Asqar Mırzaxmetov ay`ttı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«2021 jılğa qaray` awıl şarwaşılığı önimderiniñ jalpı jïının 30%-ğa, yağnï 1trln teñgege nemese 3,3 trln teñgeden 4,3 trln teñgege dey`in ulğay`tw josparlanwda. Sonımen qatar, eñbek önimdiligin 50%-ğa, 1,2 mln teñgeden 1,9 mln teñgege arttırw közdelip otır. Éksporttı 17%-ğa, 2,1 mlrd AQŞ dollarınan 2,5 mlrd AQŞ dollarına dey`in arttırıp, ïmport kölemin 17%-ğa, 3,4 mlrd AQŞ dollarınan 2,8 mlrd AQŞ dollarına dey`in tömendetemiz. Swarmalı jerlerdiñ ülesin 40%-ğa, yağnï, 1,4 mln ga-dan 2 mln ga dey`in arttırwdı josparlap otırmız. Sonıñ nätïjesinde kiris 30 esege dey`in köbey`edi», - dey`di Asqar Mırzaxmetov.
Onıñ ay`twınşa, negizgi basımdıq fermerlerge beriledi. Awıl şarwaşılığı fermerlerin qoldawğa memleket barınşa köñil bölip otır.
«Memlekettik qoldaw 7 esege artadı. Sonıñ nätïjesinde awıl şarwaşılığı tawarın öndirwşiler 67 mıñnan 500 mıñğa köbey`edi. Kooperatïvter arqılı 500 mıñğa jwıq jalpı qosalqı şarwaşılıq jüy`esin tartw, käsiporındardağı awıl şarwaşılığı önimderiniñ öndirisi men öñdelwin 1,3 esege köbey`tw – bizdiñ maqsatımız. Salalardağı jeke ïnvestïcïya kölemin 3 esege, 134 mlrd teñgeden 427 mlrd teñgege dey`in arttırw közdelip otır. Atalğan bağdarlama kooperacïya arqılı awıl şarwaşılığı önimderin öndirw salasında naqtı özindik orın aladı»,- dey`di vedomstvo basşısı.


text:
AQŞ tözegän 55 Ğiraq citäkçese isemlegendäge 23 keşe-totqında
Koalitsiä köçläre uzğan yılda Säddäm Hösäin iğlan itkän amnistiä waqıtında irekkä çığarılğan cinäyätçelärne ezläwne däwam itä. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ humanitar eşlär öçen cawaplı wäkile Kenzo Oşima, Ğiraqta iminlek bulmawı yardäm eşlären totqarlıy, dip belderde.
Kiçä koalitsiä ğaskärläre Tikrit şähäreneñ könyağında Baath partiäseneñ cirle citäkçesen häm bügen Säddäm Hösäinneñ elekke Cömhüriät Saqçılarınıñ general sekretaren qulğa alğannar. Amerika Quşma Ştatları tözegän Ğiraq citäkçeläre isemlegendä bulğan 55 keşeneñ 23se qulğa alınğan dip xäbär itelä.
Könçığış Ğiraqnıñ Basra şähärendä 2 aylıq tänäfestän soñ bügen universitet açıldı. Universtitet dekanı Amid el-İdani, uqıtuçılar däres programmaları äzerli, uqular yäkşämbe könne başlanaçaq, dip xäbär itte. Basra universitetı suğış waqıtında başta bombalaw, soñınnan urlaw häm talawlar arqasında küp ziyan kürde.


text:
AQŞlarında 2000nçe yılda ütkärelgän prezident saylawlarında Florida ştatında 2 namzät alğan tawışlar şul qädär yaqın buldı ki , Dönya yarışnıñ näticäsen 4 atnadan ozaqraq kötte.Nixäyät Yuğarı Mäxkämä G.Bush 537 tawış kübräk alğan dip iğlan itte. Florida ştatında 6millionnan artıq keşe tawış birde. Florida da demokratlar birgän tawışlarıbız döres sanalmadı, respublikan Bushqa xaqsız östenlek birelde dip şiqäyät itte. Bıyıl Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışması AQŞ saylawların qarap baraçaq.Säyäsi küzätüçelär Yevropa Oyışmasınıñ missiäse turında qapma qarşılıqlı qaraşta.
Yevropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışması 2 noyäberda saylawlar ğädel ütäme dip bäyälämiäçäk ä ul alarnı tik küzätep kenä toraçaq. Ämma şulay da missiä nindi dä bulsa citeşsezleklär faş itsä, ul turıda raportın biräçäk.
Waşingtonda Amerikan Universitetında Amerika säyäsi tarixı profesorı Allan Lichtman qaraşınça Yevropa Oyışması baytaq qına problemalar tabaçaq Allan Lichtman (audio)
Bez tawış birergä xoquqlı här kem tawış birü şansına iä bulır häm alarnıñ büllätennäre tieşençä sanalır digän däräcägä texnologie yağınnan da belem şulayuq künegülär yağınnan da ireşmädek dip äytte.
Lichtman monda İlneñ artta qalğan saylaw texnologiäsenä işarä itep sınalmağan komputorlaştırlğan tawış birü maşinaları häm iskergän mexanik tawış birü , tawışlarnı sanauçılarnıñ tawış birü döres bulmağan dip tiz genä qarar birep büllätännärne sanamawı turında söyli. Floridada birelgän tawışlarnıñ 3% döres tügel dip iğlan itelde ,Lichtman tağı da yamanrağı anda qaralar birgän tawışlarnıñ 10-12% yuqqa çığarılğan ,alar in möhim watandaşlıq xoquqınnan mäxrüm itelgän dip söyläde. Allan Lichtman radiobızğa birgän ängämä waqıtında min Floridada saylaw xezmätkärläre rasist yäki 99nçe yıldan birle anda G.Bushnıñ tuğanı gubernator bulıp tora dip ber närsägä dä işarä itmim ämma şundıy zur prosent büllätännen yuqqa çığuı problemanıñ külämen kürsätä häm bu Floridağa ğına mäxsus küreneş tügel dip söyläde Lichtman(audio)
Ber kemne dä ğäyepläp barmaq belän kürsätmim.Bu ildä tawış birergä xoquqlı här keşeneñ tawışı sanalırğa tieş.Bik az keşeneñ tügel ä böten ildä yuqqa çıqqan millionnarça tawış turında süz bara:Florida bälkim dä tawış birü xoquqı belän bäyläneşle problemalar bulğan in yaman ürnäk ämma ul berdän ber urın tügel dip söyläde.
Lichtman prezident saylawlarınıñ yevropa oyışması küzätüendä baraçağına borçıla. Amerika politik krizislar belän idarä itkän oyışmanıñ tikşerü urını tügel ä demokratiägä ürnäk il bulırğa tieş. Ämma dä läkin Amerikanın saylaw sisteması missiäneñ kilüen aqlıy dip belderde. Cato institutı vitse prezidentı David Boaz başqa qaraşta Ul Azatlıqqa bolay dip belderde (audio)
Ägär dä alar bezneñ saylawlarnı küzätergä kilälär ikän. bälkim dä närsä dä bulsa öyränerlär. Noyäberneñ ber könendä genä 5meñ kilometrğa suzılğan ildä xalıq mäñnärçä urnağa barıp tawış birä. Saylawlar keçkenä probelmalarnı küzdä totmağanda bik şoma bara .Bu dönyağa bik zur ürnäk bulıp tora.
Boaz tawışları sanalmağan dip şiqäyät itüçelärgä ber dä simpatiä belän qaramıy.Ul saylau idaräläre , kiñ küläm mäğlümät çaraları här maxallädä tawış birü maşinaları niçek qullanıla öyrätä, kürsätmälär birä. Saylawçılar äle dä yalğış tawış birä dip zarlandı.. Boaz monıñ öçen kongrestağı ber törkem demokratlarnı ğäyepläp AQŞları Dönyadağı in borınğı, ğämäli demokratiä bulsa da tügel digän mäğnä çığa.Äle dä patşaları, aristokratları bulğan bu illär saylawlar niçek oyıştırılırğa tieş dip bezne ügetläp yörmäsennär dip söyli,
Wäkillär Palatasınıñ 13 demokrat äğzası Floridadağı bäxäslärdän soñ, ütkän yılda bıyılğı saylawlarnı BMO küzätep barsın digän täqdim kertte.Palata moñı kire qaqqaç möräcäğät Däwlät departamentına cibärelde . Ul Yevropa Oyışmasın küzätüçe bulırğa çaqırdı.İminlek wä Xezmättäşlek oyışması nigeze zäğif illärdä genä tügel ä Fransiä, ispanya kebek illärdä dä saylawlarnı qarap bardı.Oyışma 2002nçe yılda Florida da ütkän cirle saylawlarnı küzätte häm şartlar 2000nçe yıl belän çağıştırğanda tözälgän bulsa da, yaxşırtası urınnar bar dip beldergän ide
färidä xämit,praga


text:
Sarıtawda Tatar mädäniäte könnäre ütäçäk
Şul uq könnärdä, 21 marttan başlap, Sarıtauda Tatar mädäniäte könnäre ütäçäk. Ölkä milli-mädäni moxtariäte räise, eşquar Qamil Äbläzov häm başqa Sarıtau yağı tatarlarınıñ tırışlığı belän biredä konsertlar, milli kiçälär ütkärelä. Sarıtaulılarnıñ çaqıruı buyınça monda Kamal teatrı artistları gastrol'gä barırğa cıyına. Şul uq könnärdä Sarıtau tatar gimnaziäsendä tatar mäğärif oyışmalarınıñ, mäktäp-gimnaziäläreneñ citäkçeläre konferensiäse ütäçäk. Anda Rusiäneñ 20-läp töbägennän tatar gimnaziäläre direktorları kilergä tieş. Şulay uq martnıñ soñğı atnasında Sarıtau yanındağı Ükäk şähärçegendä, Altın Urdanıñ ber möhim qalası bulğan şuşı borınğı urında maxsus kürsätkeç-häykäl açılaçaq. Sarıtaudağı tatar mädäniäte könnären ütkärü ölkä administratsiäsennän dä, tatar avtonomiäsennän dä, başqa töbäklärdäge milli oyışmalardan da zur tırışlıq täläp itä. Xäzergä äzerlek eşläre bik kierenke bara dilär.


text: Respublika eske eştär ministrlığı qaramağındağı oyoşqan yenäyätselekkä qarşı köräş idaralığı xeźmätkärźäre Başqortostanğa kontrabanda yulı menän altın häm gäühär indereüźe iskärtte. Eske eştär ministrlığınıñ matbuğat xeźmätenän xäbär iteüźärensä, 960-sı bildäle 71 gramlıq altın häm 22 qimmätle taş hatqanda Siläbe watandaşı qulğa alınğan. Uğa 32 yäş. Elegeräk qimmätle taştarźıñ qanunhıź äyläneşe ösön xököm itelgän bulğan. Ul 53 yäşlek atahı menän bergä eşlägän. İkehe lä bernisä ay Öfölä sawźa itkän. Yıl başınan ular 80 gramm altın häm 8 gäühär hatqan. Başqortostanğa qimmätle taştarźıñ qayźan kiltereleüen belergä teläp militsiä xeźmätkärźäre atay häm ul käseben tıyırğa uylamağan. Ämmä älegä bik küp nimä bildäheź bulıp qala tip xäbär itelä. Siläbe watandaştarı Räsäy qunaqxanahında qulğa alınğan. Tentegändä ularźan aldan bildälängän 1 million 500 meñ hum aqsa tartıp alınğan. Şulay uq qimmätle taştar häm metaldarźıñ qanunhıź äyläneşe säbäple ularğa qarata yenäyät eşe quźğatılğan. Yaqınsa mäğlümättär buyınsa yenäyätselärźän tartıp alınğan konyak tösöndäge almaz Yaqutstandan tabılıp, Yerevandağı ber şirqättä eşkärtelgän bulğan. Ularźı äle belgestär bahalay. Xoquq haqlaw orğandarı wäkildäre fekerensä, ular qimmätle taştarźı kontrabanda yulı menän taşıusı qanalğa sıqqan. Qulğa alınıusılarźıñ isemdäre atalmay. Ular Öföläge ber izolyatorźa totola. Ägär mäxkämä ularźıñ ğäyeben tapha, 10 yılğa tiklem irkenän mäxrüm iteläsäktär. Militsiä mäğlümättärenä qarağanda, Başqortostandıñ başqalahı qimmätle taştar hatıu buyınsa Räsäyźeñ kriminal başqalahına äylänä bara. Bıltır qimmätle taştar menän qanunhıź sawźa itkän ösön Stärletamaq watandaştarı la qulğa alınğaynı. Ularźıñ da kriminal biznesı Ärmänstan menän bäyle bulğan.


text:
Matbuğat küzätüe
Tatarstan yäşläreneñ 10nçı fevral sanında Mäskäw metrosındağı faciğä uñayınnan Tağın qayçan şart itär digän isem astında qayber bilgele keşelärneñ fikerläre urın alğan. Alarnı jurnalist Riman Ğilemxanov citkerä. Ä Zöläyxa Qidaşeva isä, üzeneñ Çimal digän yazmasında küptän tügel genä Qazanda ütkän Molodejnıy akademii Rossii bäygesen barışında tuğan fikerläre belän urtaqlaşa. Mäqäläneñ töp fikere – bezneñ sälätle yäşlär üz xalqı öçen tügel, ä Könbatış öçen icat itärgä uqıy, äzerlänä. Avtor, üzebezgä, üz xalqıbızğa xis, fiker, zurlıq östärdäy festival’lär ütkärä başlarğa waqıt tügelme digän soraw quya. Şulay uq gäcitneñ traditsion 13nçe bağana dip isemlängän rubrikasında uquçılar xatlarınnan iñ qızıqlı fikerlär urnaştırılğan. Watanım Tatarstan gäcite üzeneñ sişämbe sanında räsmi yañalıqlar häm qararlardan tış, uquçılarğa xalıqara küzätü häm sport xäbärläre dä täqdim itä. Mäsälän, Atlas Ğafiyätov 13-14nçe fevral könnärendä Qazanda milli köräş buyınça yarışlarnı täqdim itä. Älege bäyge Watanım Tatarstan gäciteneñ şağir Musa Cälil isemendäge prizına ütäçäk. Läkin iğtibarğa layıq töp tema bulıp Can awazı rubrikasında dönya kürgän professor İldar Nizamovnıñ “Borğalanu” yazması toradır, möğäyen. Anda ğalim Qazanda tatar teleneñ torışı xaqında uylana. Mäqälädä urın alğan fikerlär İldar äfändegä Yaña ğasır radiosında yañğırağan ber tapşırudan soñ kilgän. Bu tapşıruda Qazan şähäre xakimiäteneñ milli eşlär buyınça idärä citäkçese İrek Arslanov başqalada tatar telen ğämälgä kertü belän tanıştırğan. Ğälim fikerençä, bu ölkädä eşlär şähär xakimiäte wäkile äytkänçä, alay uq al da göl tügel ikän. Saylawlar belän qızıqsınıp, nämzätläreneñ mal-mölkäte xaqında mäğlümatnı küzätep baruçılar, gäcitneñ bu sanında Rusiä töbäkläre, Eşmäkärlekne üsterü häm Rusiä kommunistik eşçelär firqäläre nämzätläre turında beleşmä ala ala.
Şähri Qazannıñ berençe bitendä respublikada mädäniät ölkäseneñ torışı belän tanışıp bula. Uzğan yılda, mäsälän, älege tarmaq ixtiacları öçen 1 milliard yarım sum aqça totılğan. Şularnıñ 500 meñe – byudjettan. Şuña da qaramastan, awıl cirlärendäge mädäniät uçaqlarınıñ matdi xäle bik awır bulıp qala birä. Bu xaqta süz düşämbe könne ütkän Tatarstan Mädäniät ministrlığınıñ yıllıq kollegiäsendä barğan. Anda premyer-ministr Röstäm Miñnexanov ta qatnaşqan. Şulay uq gäcit üzeneñ uquçılarına Tuğan yağım – ğäziz cirem rubrikasın täqdim itä. Anda cirdä eşläwçe ğadi, tırış awıl keşeläre turında yazmalar urın alğan. Gäcitneñ 10nçı fevral sanınıñ tağın ber cıyıntığınıñ teması – millät yazmışı. Älege cıyıntıqnıñ Wasıyät yazıp qaldıruçı İskändärov yazmasında tanılğan millättäşebez, qızıqlı tormış yulın ütkän Mars İskändärov xaqında anıñ awıldaşınıñ istälekläre urın alğan. Rusiä flotınıñ vitse-admiralı, xärbi fännäre doktorı, Sankt-Peterburg şähäre häm Leningrad ölkäse tatarlarınıñ milli-mädäni moxtariäte räise Mars İskändärovnıñ balalarına, onıqlarına wasiäte – anı üstergän tuğan yaqnıñ, İskändärovlar isemeneñ danın tağın da kütärü. Annan tış monda 170 meñ millättäşebez yäşägän Orenbur ölkäse tatarlarınıñ tormışı belän dä tanışıp bula. Ölkäneñ Äsäkäy rayonı mäğärif bülege citäkçese Aleksey Brusilov belän äñgämä näq menä şuşı xaqta. Şulay uq rubrika küptän tügel genä dönya kürgän Altın Urdanıñ aqça eşe digän kitabı belän tanışırğa da mömkinlek birä.
Gölnaz İlgizär


text:
Bua faciğäsen tikşerü däwam itä
Bua faciğäsen tikşerü däwam itä
Äytik, Bua rayonı çigendä totıq itep alınğan ber maşina yörtüçe niçek isän qalğan? Ni öçen anı banditlar üzläre belän bergä alıp kitkännär häm annarı ul qotıla alğan. Matbuğatta äytelmäsä dä, bu xaqta exclusive mäğlümätebez şundıy: totıq itep alınğan maşina yörtüçe benzin salu stansiäsendä üz maşinasınıñ akkumulyatorın saftan çığarırlıq itep yaqtırtu faralarınıñ timer çıbıqların butaştırğan. Moña qädär banditlar älege maşina yörtüçe belän bergäläşep öçesenä ber yartı araqı eçkän. Yäğni, maşinağa höcüm itep, ike keşene ütergännän soñ, öçençesenä ber stakan araqı salıp birgännär. Näticädä, şok xälätendä bulğan bu maşina yörtüçe tiz genä üz añına kilgän häm qaçu planın uylap çığarğan. Benzin salu stansiäsendä maşina süngännän soñ, ul maşinanı etep qabızırğa täqdim itkän. Ber desantnik rul'dä, totıq aldağı utırğıçta kileş ikençe desantnik avtomatın qaldırıp maşinadan töşkän häm anı etergä tırışqan. Şuşı wäzğiättän faydalanıp totıq maşinadan töşep qarañğılıqqa yögerä häm üzeneñ kürşe awılına barıp citkänen dä sizmi qala. Yäğni, qorallı ike soldatnıñ nindider aldan salqın aqıl belän uylanğan planına qarşı üz planın qorğan bu keşe ğadi qorban bulırğa telämgän.
Cämäğätçelek häm, bigräk tä jurnalistlar, ni öçen pistolet totqan militsionerlar avtomatlı desantniklar, maxsus äzerlek ütkän başkisärlär belän köräşergä tieş, dip aptırıy. «Tatarstan-İtoği nedeli” tapşıruında Leonid Tolçinskiy militsionerlarnıñ xärbi xezmätkä barırğa tieşle yegetlärne cıynap voenkomatqa kiterüläre turında açınıp söyläde. İnde armiägä ozattıq, qotıldıq dip torğanda, şul uq militsiägä qarşı yaqtaşları soldat bulıp avtomatlar totıp kire qaytalar. Ä militsiä mondıy köçkä qarşı torırğa öyrätelmägän.
«Vostoçnıy ekspress» gazetası «Gde bıl spetsnaz, general Timercanov?» digän isem astında mäqälä bastırdı. Maxsus äzerlängän spetsnaz desantniklarğa tora alır ide. Küräseñ, maxsus bülek citärlek bulmağandır. Xäyer, Tatarstannıñ 400 militsionerı qayda ikänlegen işetep torasızdır. Alar — Gudermesta. Konstitutsion tärtip saqlıylar. Ul arada üz öylärenä, üz iptäşlärenä höcümgä qarşı toruçılar citmi.
Däwlät televideniäseneñ «Sez professional' armiä kiräk dip sanıysızmı?» digän sorawğa, «Äye» dip cawap birüçelär küpçelekne, 80-90 protsent täşkil itte. Professional' armiäne asrarğa Rusiäneñ aqçası barmı dip sorawçı bulmadı. Xäyer, bolay da añlaşıla inde. Däwlät Dumasında armiä turında söyläşkändä Bua faciğäsendä häläk buluçılarnı iskä alıp ber minut tınlıq iğlan itärgä dä kiräk dip tapmaw, tatarstanlılarnı ber dä söyendermäde.


text:
Rusiädäge här 25nçe keşe ezärleklänügä duçar bula
Rusiä sotsiologlarınıñ häm xoquq yaqlawçılarnıñ yaña tikşerenüenä qarağanda ilneñ totqarlaw üzäklärendä totılğan keşelärgä naçar mönäsäbät kürsätü häm azaplawlar - ğädäti xälgä äwerelgän. Älege tikşerenü Quşma Ştatlarda urnaşqan Human Rights Watch oyışmasınıñ, elekke Guantanomı totqınnarınıñ Rusiädä ezärleklänüe turındağı xisabı dä belän awazdaş.
“Ber yıl eçendä olı keşelär cäfaläwlarğa duçar bulğanmı yuqmı Nätäclär şundıy : Piterbur 3,4%, Pskov 4.7 %, Tübän Novgorod 3,4%, Komi 4.6%, Chita 4,5% . Bu 5 töbäk öçen gomumi sanğa qarağanda , 4.1% keşe üzläre cäfalawlar, ruxi häm fizik yaqtan basımğa duçar bulğan.”
Cäfalawlarğa qarşı köräşüçe komitet öçen dä bu sannar kötelmägän buldı. Komitet wäkile Maksim Prıtkov bu xaqta bolay di.
“Bezneñ oyışma bu problema belän 7nçe yıl şögellänä, min üzem mäsäläne 10 yıllap oyränäm. Miñe dä bu sannar şok xälendä qaldırdı. Alarğa qarağanda härkem üze yäki yaqınnarı aşa militisiädä keşelärne cäfalıylar dip belä, ägär watandaşlar militsiä şulay eşli, dip ulıy ikän, aña tieşle ışanu ber qayçan da bulmayaçaq.”
“Azatlıq” radiosı, Rusiä eçke eşlär ministrlığınnan älege xisapqa mönäsäbäten sorağaç, ministrlıq matbuğat xezmäte añlatma birüdän baş tartqan. Tikşerenüdä kiterelgän faktlar, Human Rights Watch oyışmasınıñ cäfalawlar turındağı yaña xisabı belän awazdaş. Anda , elekke Guantanomı totqınnarın ezärlekläwläre öçen Rusiä xakimiätläre ğäyeplänä. Human Rights Watch oyışmasınıñ Mäskäwdäge bülege başlığı Allison Gill matbuğat oçraşıunda bolay di
“Quşma Ştatlar elekke Guantanomı totqınnarınıñ 7sen Rusiägä, alarğa monda keşelekle mönäsäbät bulır, digän Rusiä wäğdäsenä ışanıp qaytardı. Bez şunı küräbez, bu bulmadı. Bez bar dönya buylap, teläsä nindi ilneñ, Ğazaplawlarğa qarşı konvensiäne ütäw yözennän diplomatik wäğdälär birüne tuqtatırğa çaqıbarız”
Rusiägä qaytarılu belän älege totqınnar 3 ayğa totqarlanğan ide. Alar ul waqıtta qıynalmadı. Ezärlekläw soñraq buldı, dide Humant Right Watch oyışması wäkile. Rasul Kudaev, Kobar-Balqar respublikası keşese, 2005 yılda Nalçikta bulğan qorallı çualışlardan soñ qulğa alınğan. Anıñ anda ni däräcädä qatnaşuın bilgelägän mäxkämä äle bulmasa da, ul haman da yabılıp totıla. Human Rights Watch oyışması xäbär itkänçä, foto räsemnärdän, meditsina tikşerenülärennän, mäxkämä dokumentlarınnan, yaqlawçı häm tuğannarı söyläwlärennän kürengänçä, mäğlümat alu öçen Kudaev daimi qıynalğan bulğan. Guantanomı totqınnarı Rawil Ğomärov häm Timur İşmuratov, 2005 yılnıñ aprelendä qulğa alınğan bulğan. Alar gaz torbasın şartlatuğa bäyle räweştä totqarlanğan ide. Human Rights Watch oyışması xisabında äytelgänçä, alar qatı qıynalulardan soñ ğına, gäypne tanu turındağı käğäzlärne imzalağan. Ğomärovqa, ber atnalap yoqlarğa birmägännär, ul qulları öskä berketelgän kileş tar çitlektä totılğan. Mäxkämä waqıtında Ğomärov häm İşmuratov ğäyepne tanu kägäzlärennän baş tarttı. Häm 2005 yılnıñ sentäberendä mäxkämä utırışçıları tarafınnan ğaepsez, dip tanıldı. Azaplawlarğa terrorçılıqta şiklänelgännär ğenä tügel, başqa keşelär dä duçar bula. Human Rights Watch oyışması, Rusiädä soñğı 10 yılda wäzğiät üzgärmäde diärlek di, şuña bu ölkädä kiçektergesez reformlar kiräk, dip belderä.
Bikä Timerova


text:
Ğiraqta yaña waqıtlı konstitutsiä qabul itelde
Ğiraqnıñ nihayät yaña Konstitutsiäse bar. Düşämbe könne ilneñ waqıtlı idarä şurasındağı şığıy wäkilläre äzerlängän ölge belän kileşergä buldı häm şulay itep Konstitutsiäne tulısınça qabul itü öçen yul açıldı. Düşämbe könne şulay uq küçeş çorında däwlät idaräsen oyıştıru turındağı qanun da raslandı, şuşı çor kiläse yılda ütäçäk ğomumi saylawlarğa qädär däwam itär dip farazlana.
Audio, Äxmät Çäläbi
Niçek kenä atalmasın, şunıñ nigezendä kiläse yılnıñ ğinwarenä qädär ildä maxsus mäcles cıyılaçaq häm Ğiraqnıñ daimi konstitutsiäse inde şunda äzerlänäçäk. Xäzergese isä maqsat itep berençe çiratta ildäge xakimiatne bu cäydä ul amerikannardan ğiraqlılarnıñ üzlärenä tapşırılğannan soñ niçek itep oyıştırunı quya. Şuşı waqıtlı konstitutsiä nigezendä ildä şulay uq waqıtlı, yäğni küçeş çorı xökümäte qorılaçaq, Ğiraqtağı idarä tulısınça añarda bulaçaq häm ul süz wä dini irekleklärne saqlawnı, qorallı köçlärneñ sivil kontroldä buluın tä''min itärgä tieş bulaçaq, konstitutsiä monı ayıruça bilgeläp ütä. Ul şulay uq Ğiraqnıñ federal'' däwlät buluın iqrar itä häm ilneñ tönyağında yäşägän kördlärneñ bügenge köndäge möstäqillegen tanıy. Läkin körd avtonomiäseneñ kiläçäktä nindi räweştä buluın häm anıñ çikläre qayda ütäçägen bilgeläwne xäzerge Konstitutsiä kiläçägen qabul itäçäk Mäcleskä qaldıra. Şul Mäcles kiläse yılnıñ qinwarenä qädär cıyılırğa tieş bulaçaq, häm tağın ber möhim qazanış - andağı urınnarnıñ 25 protsentı Ğiraq xatın-qızları öçen aldan uq bülenep quyıla. Älege konstitutsiä Ğiraqnıñ Waqıtlı idarä şurası äğzaları tarafannan äle uzğan çärşämbedä ük imzalanırğa tieş ide. Läkin bu ike märtäbä kiçekterelde. Ğaşurä bäyräme könne Bagdad häm Kärbala şähärlärendä bulğan şartlawlarda kimendä 180 keşeneñ ülüe säbäple ildä 3 könlek matäm iğlan itelde, şul säbäple konstitutsiäne imzalaw urınlı bulmas digän qararğa kilende. Comğa könne isä Waqıtlı idarädäge şığıy wäkilläre inde kileşengän ölgegä yaña östämälär kertergä tırışıp qaradı, alar qabul itelmägäç imzalawdan baş tarttı. Alarnı ike närsä borçıy ide - berençedän, konstitutsiädä islamnıñ Ğiraqtağı xoquqi sistema nigezen täşkil itüe turında berni äytelmäw, häm ikençedän, kiläse konstitutsiäne qabul itkändä öç wilayät qarşı çıqqan oçraqta anı kire qağu mömkinlegen qaldıru. Şığıylar şulay itep kiläçäktä öç körd wilayäteneñ çamadan tış taläplär quya aluınnan şürläde. Uzğan atna azağında inde telgä alınğan Äxmät Çäläbi, Şuranıñ başqa äğzaları Muaffaq äl-Rubai häm Ğäbdelğäziz äl-Xäkim belän Näcäf şähärenä barıp töp şığıy citäkçese baş ayatolla Ğali äl-Sistani belän oçraştı. Andağı söyläşülärdä şığıy yağı milli berdämlekne saqlap qalu maqsatında üz qarşılıqlarınnan älegä waz kiçärgä buldı. Häm düşämbe könne Ğiraq, Saddam çorınnan soñ berençe märtäbä üzeneñ yaña konstitutsiäsen qabul itte.
Audio, alqışlar
Kärim Kamal, Praga


text:
Matbuğat küzätüe
Sişämbe könne tatarça çığa torğan gäcitlärneñ sanı küp tügel. Ä menä alar arasında iñ qızıqlısı, eçtäleklese – Tatarstan yäşläreder, möğayın. Şunnan başlıyq ta bügenge küzätüne. Älege gäcit üzeneñ berençe bitendä ük mäğärif ölkäsendäge rişwätçelek problemasına möräcäğät itä. Şuşı xaqtağı yazmada Rusiä Yuğarı iqtisat mäktäbe rektorı Yaroslav Kuz’minov, Rusiä ğailälärneñ urtaça 20 protsentı balaların uqu yortlarına kertkändä rişwät birgän yäisä birergä äzer, di. Bu xälne barı tik uqıtuçılarnıñ xezmät xaqların arttırıp qına üzgärtep bula, dip sanıy ul. Tatarstan yäşläre üzeneñ ikençe bitendä xalıq öçen tağın ber ütä möhim temağa yazmalar urnaştırğan. Fäniä Äxmätcanovanıñ Borılış häm Öç tienlek problema digän mäqälälärendä süz toraq-kommunal xucalığınıñ reforması turında bara. Yazmalarda ul xäzergä ğadi keşe öçne äle bik tanış bulmağan, läkin kiläçäktä kiñ taralış alaçaq toraq milekçelär şirkätläreneñ närsä ikänen añlata, äle xucalıqnıñ eşe nik naçar bara digän sorawğa cawap ezli.
Gäcitneñ sişämbe sanındağı tağın ber qızıqlı temağa yazma urın alğan. Tarix niçek yazıla digän isem astında Rusiä tarixçıları aqında ğalim Aleksandr Evlaxovnıñ mäqäläse täqdim itelä. Ul anda tarixta aq taplarnıñ niçek barlıqqa kilüe, yalğan häm döreslek qay tirädä ikänlegen yaza. Ä menä İlfaq Şihapov Tatarstan yäşläre uquçılarına tatar-başqort arasındağı problemalarnı çişü yulın täqdim itä. Tatar xalqınıñ isemen tiz genä başqortqa üzgärtep, ike respublikanı berläşterergä kiräk, di ul. İsem alıştırırğa bez künekkän bit inde, iñ möhime – cisemebez üzgärmäsen, dip yaza İlfaq Şihapov. Gäcitneñ sişämbe sanında yäşlär problemaları da iğtibarsız qalmağan. Bez dip isemlängän säxifädä alar studentlarnıñ matdi xäle, berençe mäxäbbät, tönge klublar, diskotekalar turında yazmalar uqıy, xätta diskoteka süzlege belän dä tanışa alalar.
Watanım Tatarstannıñ 2 mart sanı küpçelek räsmi xäbärlärdän tora. Alardan respublika citäkçelegeneñ oçraşuları, Tatarstanda ütkän törle çaralardan tış, soñğı arada qabul itelgän qanunnar belän dä tanışıp bula. Şulay uq 14 martta uzaçaq respublika Däwlät Şurasına saylawlarğa bağışlanğan materiallar da şaqtıy Watanım Tatarstannıñ sişämbe sanında. Alardan saylawlarda qatnaşuçı säyäsi firkälär xaqında, deputat bulırğa telägän nämzätlär turında mäğlümät alıp bula. Şulay uq gäcit uquçılarnı Başqortstanda ütkän tatar Şayannar häm tapqırlar mäclese uyını belän tanıştıra, andağı problemalar xaqında yaza.
Ä menä Respublika Tatarstan gäcite räsmi yañalıqlardan tış, Tatarstanda keşe xoquqları buyınça wäkil Räşit Wağizovnıñ çığışın bastırğan. Räşit Wağizov 2003 yıldağı eşçänlegenä yomğaqlar yasıy, üzeneñ eşeneñ töp yünäleşläre belän tanıştıra.
Gölnaz İlgizär


text:
Rusiä tışqı eşlär ministrlığı Rusiä İminlek Şurası sekretare Sergey İvanovnıñ äytkännäre turında xäbärlärne kire qağıp Rusiä belän İran räsmiläre arasında Tährannıñ atom programması turında söyläşülär buldı dip belderde.
İtar-Tass tışqı eşlär ministrlığı İrannıñ atom söyläşüläre törkemen citäkläwçe Ali Larijani belän İvanov arasındağı telefon söyläşüendä töp tema Tährannıñ atom programması tiräsendäge wäzğiät buldı dip rasladı di.
İtar-Tass äytüençä, söyläşülä İran başlanğıçı belän bulğan
Elegräk İvanovnıñ mondıy söyläşü bulmadı dip äytüen xäbär itelgän ide. AQŞ belän Yewropa Berlege İrannıñ atom programmasına borçılu belderä häm ikese dä Rusiäneñ, İrandağı atom reaktorları öçen urannı Rusiädä bayıtıp İranğa kiterü täqdimen xuplıy. Bu atnada İran Rusiädän bezgä andıy täqdim kilmäde dip belderde.


text:
Cäy urtasında Qazanda nindi mädäni çaralar uzdırılaçaq
Cäy urtası sanalğan iyül ayında, küplär öçen ul yalğa kitä torğan ay bulsa da, Qazanda mädäniät tormışı görläp tora. Bu atnada bigräk ul iğtibar üzägendä buldı. Ğädättägeçä, cäy başı yıl sayın, mädäniät ölkäsendä bik qızu eş waqıtına äylänä. Çönki bu mizgel teatrlarda , konsert zallarında “sezon yabılu” digän ber sixri moğcizağa äylänep kitä. Sezon yabılu könnärendä yıl buyı säxnälärdä barğan spektakl'lär arasınnan tamaşaçı yaratıp häm bik cılı qabul itkän muzıkal' äsärlär, drama yäki komediä spektakl'läre, konsert programmaları säxnälärdä urın ala.
Ğ.Kamal isemendäge tatar akademiä teatrı belän K.Tinçurin isemendäge drama häm komediä teatrları inde üzläreneñ sezonnarın yaptılar. Şulay uq bu çärşämbedä S.Säydäşev isemendäge Zur konsert zalına tamaşaçını TR Däwlät simfonik orkestrı da cıydı inde.
Ğ.Kamal teatrı, tatar xalqına bik tä xas bulğan ğädätläre, yolaları, uyınnarı iyülläre, sänğät'le bizäkle könküreş äyberlären xalıqnıñ tormışında çağıldırğan bik tä qäderle bulğan K.Tinçurinnıñ klassik äsäre buyınça säxnäläşterelgän “Qazan sölgese”spektakle belän tamaşaçını qänäğätländersä, şul uq könne , yäğni sişämbedä K.Tinçurin isemendäge drama häm komediä teatrı Nazım Xikmätneñ “Mäxäbbät turında riwayät”ye premyerasın kürsätte.
Ä menä Qazanda yäşäwçe tanılğan dramaturg Danil Salixovnıñ ike äsäre respublika şähärlärendäge teatr säxnälärendä quyıldı. Anıñ bersen “Özelgän yözem”äsäre buyınça S.Ömetbaev isemendäge Minzälä drama teatrı artistları uynasa , ikençesen, “Parlı yalğızlar”isemle äsäre buyınça säxnäläşterelgänen , Älmät tatar drama teatrı säxnäsendä çärşämbe könne tamaşaçığa täqdim itelde.
Qazan şähäreneñ meñyıllıq yübiliyın ütkärüe säbäple, şähärneñ ütkäne, bügengese, häm kiläçäge belän bötendönya xalıqlarınıñ qızıqsınuı arta bara. Küp kenä kollektivlar öçen bu çor aldağı iyül ayında törle illärdä baraçaq gastrol'lärgä alıp kitä torğan äsärlärgä berniqädär repetitsiä dä bulıp tora äle. Tatar xalqınıñ mädäniäten başqa xalıqlarğa tanıtunı däwam itü, ul, bigräk tä cawaplı da häm sawaplı eşlärdän sanala. Menä şunı istä totıp, Aydar Fäyzraxmanov citäkçelegendäge TR fol'klor ansamble üzeneñ gastrol'lären Törkiädä Çorum şähärendä başlap cibärde.
TR däwlät cır häm biyu ansamble kollektivı üzeneñ sezon yabu konsertına tamaşaçını Ğ.Kamal teatrı zalına 1 juldä cıydı.
Şulay uq Tatarstan belän Başqortstan bergä oyıştırğan “Böyek Bolğarğa säyäxät” itärgä iyülneñ 4 juldä Ufadan Ağidel buylap paraxut belän Marat Şäripov citäkçelegendäge “Ramazan törki- milli mädäni üzäge” bik küp millättäşlärne alıp çığa. Bu Programma Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlana. Alar Tübän Qama, Çallı şähärlärendä millättäşlär belän milli - mädäni oçraşular oyıştırıp, Bolğar tıyulığında ekskursiädä qatnaşıp 11juldä Qazan şähäreneñ Yılğa portına kilep tuqtayaçaqlar. Qazan şähärendä säfärçelär Başqortstan tatarlarınıñ icatı belän tanıştıru maqsatınnan konsert- kiçä kürsätergä cıyınuları turında Azatlıq radiosına internet aşa elektron poçta belän xat cibärep, xäbär ittelär.
İyül ayında mädäniät ministrlığı oyıştırğan mädäni çaralar äle monıñ belän genä çiklänmi.Ädäbiät häm sänğät yaratuçılarnı, Çistay rayonınıñ Yäwşirmä awılında Ğayaz İsxaqiğa bağışlanğan “Ğayaz İsxaqi uquları” dip atalğan muzıyal'-ädäbi tantana kötäçäk.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr, Qazan.


text: Portugaliädä urman yanğınnarında qorban buluçılarnıñ sanı 11gä citkän. Bügen Oleirus şähäre yanında ike keşeneñ mäyete tabılğan. Olı yäştäge ir keşe tötennän tonçığıp wafat bulğan, ä xatın qız peşülärdän. Düşämbe könne Portugaliä xäkimiätläre ildä gädättän tış xäl kertte. Yanğınnar säbäben böten Yevropadağı kebek ğädättän tış qızulıq belän añlatalar. Fransiädä termometrlar külägädä 40 däräcä kürsätä. Mondıy qızulıq bu illärdä inde yartı ğasır bulmağan. Britaniä häm Çexiädä qızğan timer yul relslarına bozıqlıq kilmäsen dip, poezdlarnıñ tizlege kimetelgän. Hawa torışın küzätüçelär, xäzerge qızu hawanı böten cir şarındağı ğomüm cılınu belän bäyläp qaramasa da, tarixtağı soñğı iñ qızu 10 yıl, 1987 yıldan soñ küzätelgän buluın bilgeli.


text:
İspaniä başqalası çitendä cıyınnar üzäge yanında bügen şartlaw buldı, kimendä 30 keşe yaralanğan.
Eçke eşlär ministrlığı belderüendä – maşinağa quyılğan bomba şartlağan, yaralanğan keşelelärneñ cärähätläre awır tügel, dielä.
Polisä süzlärenä qarağanda, Gara isemle Basque gazetına, ETA suğışçıları tarafınnan oyıştırılaçaq şartlaw turında telefonnan şaltratıp äytkännär.
İspaniä preymerı Jose Luis Rodriguez Zapatero höcümgä kisken täñqit belderep, säyäsättä terrorğa urın yuq, dide:
"ETA terrorçılarına häm alarnı yaqlawçılarğa äytäsem kilgän süzem şul – alarğa säyäsättä häm sivil cämğiättä urın yuq. Bombalar barı tik törmägä alıp bara, alar İspaniä yä basklarnıñ kiläçägenä ber nindi dä yoğıntı yasıy almıy," dide İspaniä premyer-ministrı.


text:
Bağdadta möselman xatının ettän isnätep tikşerergä telägän amerikan soldatlarına açuı çıqqan däwlät xezmätkärläre törkemen taratu öçen xärbilär hawağa atarğa mäcbür bulğan.
Bu xatın Ğiraqnıñ neft' ministrlığı yanında totqarlanğan. Anı ettän isnätü möselmannarnıñ açuın çığarğan.
Bügen Ğiraq xärbiläre äytüençä, Bağdadnıñ tönyağında Bağdadnıñ neft' eşkärtü häm elektr stansiälärenä neft' qudıruçı 4 ütkärgeç yandırılğan.
Kerbala şähärendä koalitsion köçlär yardämendä Ğiraq politsiäse mäçettä yäşerenüçe berniçä keşene totqarlağan. Xärbilär äytüençä, xäzer bu keşelärneñ Ğiraqtağı bäreleşlärgä qatnaşı bulu-bulmawı açıqlana.


text:
4 üktäber – Bötendönya arxitektura köne
4 oktäber – Bötendönya arxitektura köne. Bu uñaydan Tatarstannıñ tözeleş, arxitektura häm toraq-kommunal' xucalığı ministrı Marat Xösnullin bu tarmaqta eşläwçelärne hönäri bäyrämnäre belän qotladı. Ministr üzeneñ qotlawında Tatarstan arxitekturasınıñ üzençälekle buluı, meñellıq aldınnan arxitektorlarnıñ ostalığın isbat itep küp kenä yaña proyektlar tormışqa aşuı xaqında äytä. Düşämbedä Qazannıñ Arxitektorlar yortında respublikanıñ arxitektorlar soyuzı cıyılış ütkärde.
Al’bina Zäynulla


text:
Qıtay xakimiätläre aprel' ayında SARS awıruı turında kön sayın mäğlümät birä başlağannan birle, yaña awırular terkälmägän häm yaña ülüçelär turında xäbär itelmägän ber genä kön dä bulmağan ide.
Şulay da Dönya Sälamätlek Oyışması Qıtaynıñ awırular kimüe turındağı xäbärlärenä ällä ni ışanıç belän qaramawın belderde.
Oyışma wäkile İain Simpson awıru oçraqlarınıñ niçek sanaluı bezdä borçılu uyata dide.
Qıtayda Noyäbr ayında SARS awıruı çıqqannan birle 334 keşe wafat buldı.
Dönyada SARS barlığı 800-läp keşeneñ ğömeren özde.
Russiä ilgä SARS awıruınıñ kerüen çikläw öçen Qıtay häm Mangoliägä çik qapqalarınıñ yartısınnan artığın yabıp quydı.


text:
Cöri
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Cöri awılı, Mamadış Rayonında, rayon üzägennän 34 km tönyaqtaraq, Noqrat yılğası basseyndağı Yükäçe suı buyında.
Qazan Xanlığı yawlap alıngannan soñ, Mişä yılğası buyında urnaşqan Cöri (xäzerge Teläçe Rayonındagı İske Cöri awılı) şähärennän gailäläre belän quılğan çuqınğan tatarlar tarafınnan nigez salınğan dip isäplänä. 1989. yılda 507 keşe, 2000 yılda 467 keşe, Tatarlar.
Xalqınıñ töp şöğele - igençelek, umartaçılıq. Urta mäktäp, mädäniät yortı. 19. yözdä qurıs-munçala töşerü käsepçelege belän mäğlüm.


text:
AQŞ saqlanu ministırı D.Rumsfeld belderüenä kürä, Riyad belän Waşington Suğut Ğäräbstänendä torğan amerikan xärbilären annan çığaru turında kileşkän. Bu adım konservativ patşalıqta AQŞqa qarşı bulğan xislärne anti-amerikanizmnı sülpänäyter ide.
Quşma Ştatları distä yıldan artıq Suğut Ğäräbstänendä torğan xärbilären cäy azağına qädär çığarıp beteräçägen belderde. Çigenü eşe ike yaqnıñ kileşüe näticäsendä ğämälgä aşırıla. Amerikan xärbiläre 91-nçe yılğı Farsı Qultığı suğışınnan soñ Saddam Xösäingä qarşı anda urnaştırılğan häm Ğıraq suğışı waqıtnda alarnıñ sannarı artırılıp 10meñgä citkän ide. Bilgele bulğança Suğut Ğäräbstänennnän havalanğan oçqıçlar Könyaq Ğıraqta distä yıldan artıq küzläü oçuları alıp bardı. Amerikan xärbiläreneñ Farsı Qultığında toruı Waşington öçen strategik ähämiätkä iä bulsa da , İslamnıñ tuğan izge urınnarda çit il xärbiläreneñ toruı möselman bigräk tä fundamentalislarnıñ açuın çiğara ide. Osama bin laden xärbilärneñ izge urınnarda toruı säbäple AQŞqa terror höcümnäre oyıştırıluı aqlana dip äytkän ide . Suğut Ğäräbstäne amerikan xärbiläre öçen qurqınıçlı urın buldı . 1995 ,96nçe yıllarda oyıştırılğan ike höcümdä 24 AQŞ xärbie häläk buldı.Yözlärçä yaralandı. AQŞ xärbi bazasın urnaşu üzäklärennän yıraqqa küçerde. Şulay itep 5meñ amerikan soldatı öçen basein, sport zalları, kino , mc Donald ,qıtay restoranı, alkogolsız sıra satılğan britan stilındağı pubı bulğan keçkenä amerikan şähre bistäse buldırıldı. İke berektäş arasındağı mönäsbätlär 11nçe sintäberdän soñ şaqtıy kiskennäşep kitte. 19 terrorçınıñ 15 suğut watandaşı ide. Afgan häm Ğıraq suğışında Riyad amerikan oçqıçlarına üz hava bazasınnan höcüm oyıştıru röxsäte birmäde. Farsı Qultığı illärendä yöregän AQŞ saqlanu minsitırı D.Rumsfeld suğutlu kollegası Şäxzadä Sultan bin Abdul Aziz belän oçraşqannan soñ press konferensiädä Ğıraq suğışınıñ betüe Saddam xökümäteneñ cimerelüe, AQŞ xärbi missiäseneñ tämamlanğanın añlata . Monda az sanda ğına amerikan ğäskäriä qalaçaq dip äytep tağı bolay dide(audio) bez suğutlar belän yaxşı mönäsäbätlärebezne däwam itteräçäkbez. Bez alğa taba da alarnıñ xärbiläre belän künegülär ütkäräçäkbez, ämma bez qayber köçlärebezne monnan çığaraçaqbız.
Rumsfeld belderüennän elek düşämbedä ük hava operatsiäläre üzäge Suğuttan Qatardağı Al Udeid bazasına küçte. Londonda Xalqara Strategik tikşerülär İnstitutında hava köçläre belgeçe Andrew Brooks süzlärençä (audio) Qatar cägrefik yaqtan bik kileşle urın, Anıñ zur dingez portı bar , xalıq küp tügel , rejim yaqlıy bolar möhim östenleklär , ayruça Medinä kebeke möhim islam simvollere yuq , Suğıut Ğäräbstänendä toru küpkä qıyınraq ide.
Waşington –Riyad mönäsbätläreneñ neft häm saqlanu belän bäylängäne här kemgä mäğlüm . AQŞnı xäzer suğut territoriäse dä, nefte dä azıraq qızıqsındıra, Ul bez çigenäbez suğutlar inde eçke problemalarıgıznı xäl qılığız digän kündermä cibärde . Suğut Ğäräbstänendä ğıynuar ayında ilneñ tanılğan şäxesläre şäxzadäge reformalar turında möräcäğät yasadı. Anda parlament saylau, xatın qız xoquqları, törle xalıq törkemnäre arasında tigezlek urnaştıru kebek mäsälälär bar. İldä fundamentalist ruxanilär Ğıraq suğışı säbäple bötenläy şaşıp , AQŞ belän xezmätäşlek bik zur gönah digän belderülär yasadı. Tanılğan islam ğalime Mohsen Awaji AQŞnıñ çığıp kitüe patşa ğailäsen köçländeräçäk, alar reformalarğa kereşä alaçaq dip äytä.
Färidä Xämit, Praga


text:
Xikmätle xällär
Dönyadağı iñ xikmätle närsälär arasında iñ ğäzize - tel dip sanıym min. Keşene xaywannan ayıra torğan iñ töp bilge – anıñ söyläşüe, süzlär, intonatsiä yärdämendä üzeneñ fikerlären başqalarğa citkerüe. Biologlar äytmeşli, ikençe signal sisteması. Menä şul sistema, yäğni söyläşü ber genä törle genä tügel, ä meñ törle, tögälräk äytkändä, dönyada 6 meñläp tel bar dilär. Älbättä, xäzerge çorda aktiv qullanışta bulğan, kiñ taralğan tellär küp tügel. Bälki 2-3 distäder, ä xalıqara däräcädä, berläşkän millätlär oyışmasında qullanıla torğan tellärneñ sanı 6-7dän artmıy. Ä qaysı tel iñ yaxşı, iñ caylı, iñ bay häm nazlı soñ? Äytik, alman telen iqtisad, suğış öçen caylı dilär. Fransuz, ital'yan telläre mäxäbbät añlatırğa, ingliz tele teläsä qayda eş itü çarası. Şularnıñ qaysın saylarğa soñ? Cawap bik ğadi. İñ yaxşı tel, iñ caylı tel kiläçäkkä yul sala, başqa xalıqlar, tellär belän aranı yaqınayta torğan, fähem birä, tärbiäli torğan telne beläsezme? Bälki küpläregez beläder. Ul ana tele, ätkäm-änkämne- tele. Tuqayça äytkändä, dönyada küp närsä beldem şul tuğan tel arqılı.
Döres, qaywaqıtta keşeneñ tuğan tele bulmıy. Çönki ata-anası aña tuğan tel urınına başqa tellär yamawlığınnan cıyılğan ber mesken yurğan yabıp üstergän. Yäki zurıraq xalıqnıñ telen üz itü kiläçäktä hönär, eş tabu öçen caylı dip, beler-belmäs kileş zur däwlätlär telen genä öyrätep, ata-baba telennän bizdergän oçraqlar da bar. Balanıñ tele rusça, ätise çuwaşça, änise ukrainça, ikese bergä yarım-rusça, äbise-babası tatarça söyläşkäç, alar bergä utırıp ber teldä niçek aralaşsın? Härxäldä, tuğan teldä tügel inde. Qaywaqıtta tel arqasında suğışlar çığa. İxtilallar, fetnälär kütärelä. Latviädä rus balalarına 10Hчы klassta qayber fännärne, döresräge predmetlarnıñ 60 protsentın latış telendä uqıtu turında qanun çıqqaç, 10 meñ balanı uramğa demonstratsiägä çığardılar. Tel diskriminatsiäsen kertüçe latış säyäsätçelären faşist itep kürsätkän plakatlar basıldı. “Russkaya şkola - naş Stalingrad” digän şiğär astında ütkärelde ul çaralar. Elekke soyuzdaş respublikalarda saqlaw menä şulay alıp barıla.
Bügenge süzebez ul xaqta tügel. BDB illärendä 10Hчы sıynıfta tügel, ä 1Hчe sıynıfta tatar telen uqıtqan mäktäp yuq. Matematikanı, geografiäne tügel, xätta tatar telen predmet bularaq uqıtqan mäktäp tä yuq. Ä bit qayber Üzäk Aziä illärendä 300-500 meñ tatar bar. Döresen äytkändä, Rusiä töbäklärendä dä, Başqortostan, Udmurtiä, Samar, Sember, Tömän ölkälären isäplämägändä, tatar klassları bik çamalı. Şulay da, däwlätne genä tügel, üzebezne, ata-analarnı da bitärläsäk, cämğiätkä däğwa beldersäk, zıyan bulmas.
Bu könnärdä Tatarstan rayonnarında, şähärlärendä Xalıqara ana tele atnalığı ütkärelde. Ä şimbä könne, 21 fevral'dä törle illärdä Xalıqara ana tele bilgeläp üteläçäk. Xikmätle xällär säxifäse dä üzençä bilgeli. Küptän tügel Azatlıq radiosınıñ rusça tapşırularında “Litsom k litsu. Lider otveçaet na voprosı jurnalistov” rubrika astında Mintimer Şäymiev belän äñgämäse çıqtı. Säyäsät, iqtisad, firqälär turında söyläşkändä, Tatarstan prezidentı äñgämädäş jurnalistlar öçen kötelmägän temanı quzğattı.
Tatarstan prezidentı iñ möhim säyäsi häm däwläti töşençälär turında söylägändä, ana tele ğäzizlegen, keşeneñ tuğan telenä nindider basım yasaw, anı qısrıqlaw, naçar häm perspektivasız närsä dip äytte. Monıñ belän aqılı tögäl bulğan härkem kileşer. Läkin ana telen saqlaw, qullanu ciñel genä eş tügel. Xätta, däwlät programmaları tözep, mäğärif sistemasın qämilläştergän çorda da. Här ata-ana, här uqıtuçı, mäğärif sisteması citäkçese üzeneñ öleşen kertmäsä, ana tele yätim qarçıqqa äylänä. Menä ber misal. Bälki ul ğädäti häm uñay täcribädän çığarmadır, läkin ul bulğan xäl. Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetına uzğan pänceşämbe könne Çistay rayonı Qarğalı rayonında yäşäwçe Güzäl xanım Göbäyeva kilep kerde. Ul üze Aqsubay rayonınnan, İbraydan. Qarğalığa kilen bulıp töşkän. İre belän ike bala üsterälär.
Sentäber ayında Güzäl xanımnıñ İlnar isemle ulı mäktäpkä barğaç, yılap qaytqan. Barlıq fännär dä urısça uqıtıla ikän, tatar telennän başqası. Ä İlnar öydä tatarçağa öyrängän, tabiğät häm tögäl fännärne rusça añlamıy. İke meñnän artıq keşe yäşägän tatar awılında berär tatar sıynıfı eşläsä, tabiği bulır ide. Bu awılda tatar gimnaziäse eşli dip sanala buğay. Ämma mäktäp direktorı Färidä Ğalimcanovna ata-analardan matematikanı rus telendä uqıtırğa riza dip, imza quydırğan. Şulay perspektivalıraq, caylıraq, digän ul. Matematika rusça uqıtılğaç, başqa fännärne dä barı tik rusça ğına uqıtırğa turı kilä ikän. Şulay caylıraq. Ata-analar tawış çığarırğa uñaysızlana, Aqsubayda üskän Güzäl xanım çaya xolıqlı, ul bireşmi, ronoğa da barğan. Mäs'lälä xäl itelmägän, xäzer Qazanğa kilgän. Bu çığarma xäl bulırğa mömkin. Ämma oçraqlı tügel ul. Dimäk ata-analar da Färidä Ğalimcanovna da, başqa uqıtuçılar da, mäğärif sisteması citäkçeläre dä İlnar Göbäyev digän malaynıñ kiläçäge turında döres uylamıylar. Keşe matematikanı tuğan telendä berençe klasstan uq yaxşı itep üzläştersä, ul menä digän belgeç bula ala. Üskäçräk ul rus telen dä bik şäp üzläşterä, ä menä keçkenä çaqta matematikanı tuğan teldä uqıtmaw arqasında belmi qalu İlnar kebek yegetlärne bötenläy awır xälgä quya. Çistay rayonınıñ Qarğalı awılında pedagogik, lingvistik borılış kötep yäşilär. Ä bälki inde tizdän xäzerge xälgä künegep tä kitärlär. Ana telne barı tik ber genä därestä – garmmatika öyrängändä genä qullanuğa künegerlär alar. Ä bu inde faciğa. Üzenä kürä ruxi, etno-mädäni katastrofa. Xalıqara ana tele könendä bu turıda iskärtmiçä mömkin tügel.Rimzil Wäli.


text:
Näzifä Kärimova tatar jurnalistikasındağı qazanışları öçen "Söyembikä" beläzegen aldı
Uzğan atnada Mäskäwdä tağı ber möselman ğailäse arttı. Tatarstannıñ Rusiä federatsiäsendäge wäkälätle wäkillege binasında Rusiä möftiläre räise Rawil Gaynetdin Aliä häm Röstämgä nikax uqıdıÄlbättä Mäskäwdä nikaxlap ütkärelgän tuylar beräw genä dä bulmağandır ul könne. Läkin bu tuy Mäskäw tatar- başqort Zıyalıları klubında da däwam itte. 27 martta Zıyalılar Klubında yäş parnı qotlaw Söembikä jurnalı redaksiäse belän oçraşu qısalarında ütte. Böten dönya tatar xatın -qızları häm ğailä jurnalı bularaq bilgele bulğan Söyembikäneñ Mäskäw yäşlären yaña ğailä qoruları belän qotlawı Klub eğzelere bulğan äti-äniläre tarafınnan bik söyeneçle waqiğa itep qabul itelde.Bu ğailä xaqında Söembikä jurnalınıñ baş redaktorı Firaya Bädretdinova bolay dide.
“Söyembikä” jurnalı qotlawlarına Böten dönya Tatar Kongressı da quşıldı. Bu oçraşuğa maxsus kilgän Kongressnıñ matbuğat üzäge citäkçese Gölnaz Şäyxi yäşlärgä maxsus büläk tapşırdı. Şulay itep Zıyalılar klubı aşa Mäskäw belän Qazan arası tağı da yaqınaydı häm bez Tatarstannıñ cılı mönäsäbäten toydıq. Zıyalılar klubına oçraşuğa kilgän Tatarstannıñ xalıq artistı Gölzada Safiullina , Tatarstannıñ atqazanğan artistı Röstäm Zakirov häm Alsu Färidä duetı oçraşunı zur bäyrämgä äyländerde.
Şunısın da äytergä kiräk ike ay elek kenä üzeneñ 10 yıllıq yubileen ütkärgän “Zıyalılar” Klubında bu oçraşu yubiley temasın däwam itte. Çönki “Zıyalılar” klubında “Söyembikä” jurnalı redaksiäse belän berençe oçraşu 1995 yılnıñ mart ayında näq 10 yıl elek bulğan ide. Şuşı un yıl eçendä jurnalda nindi üzgäreşlär, nindi yañalıqlar buluı xaqında Mäskäw zıyalılarına jurnalnıñ baş redaktorı Firaya Bädretdinova söyläde. Şulay uq jurnalnıñ xezmätkärläre şağirä İlsöyar İxsanova, rässäm Alsu Timerğalina, fotograf Ğazinur Xafizov, jurnalistqa Mädinä Avzalova, Ruşaniä Kamalova da qatnaştı bu oçraşuda. Klubnıñ iñ aktiv un xatın qızı jurnalnıñ yıllıq yazması belän büläklände. Mäskäwlelärdä dä un yılda zur uzgäreşlär bulğanı, xalıqnıñ tuğan möxitenä yaqınayuı sizelde. Bu kiçädä mäskäwlelär icat itkän Söyembikägä bağışlanğan cırlar da yañğıradı. Kiçä Roza Xabibullina başqaruında Röstäm Nevretdinovnıñ Näzifä Kärimova şiğerenä yazğan Söyembikä cırı belän başlanıp kitte. Oçraşunıñ axırında cırçı häm kompozitor Nailä Fatexova üze icat itkän Söyembikä digän cırnı başqardı.
Läkin Söyembikä jurnalınıñ “Zıyalılar” klubında oçraşuı anıñ belän genä tämamlanmadı. Alarnıñ tağı ber missiäse bar ide. “Söyembikä” jurnalı här yılnı milli ictimaği xäräkättä, cämğıäwi tormışta, xalıq mäğärifendä, jurnalistika ölkäsendäge xezmätläre öçen öç xatın qıznı üzeneñ 1999 yıldan birelä başlağan “Söyembikä” beläzege belän büläkli. Bıyıl şul öç xatın qız arasında, Mäskäwneñ Zıyalılar klubı direktorı, jurnalist Näzifä Kärimova da bar. Bıyılğı Söyembikä beläzegenä layıq bulğannarnıñ tağı ikesen dä äytep kitik. Alarnıñ berse Amerika yäşäwçe Şämsiä Apaqay, ikençese, Qazannıñ ikençe Tatar gimnaziäse direktorı häm Aq Qalfaq xatın qızlar oyışması räise Kämäriä Xämidullina.
Bu oçraşuda Söyembikä jurnalınıñ baş redaktorı urınbasarı Marat Ämirxanov ta bar ide. Ul inde Zıyalılar klubında ikençe tapqır. Berençe tapqır ul un yıl elek bulğan ide bu Klubta. Marat Ämirxanovnı da tınlıyk ele.
Yazmanı “Azatlıq” radiosı öçen Mäskäwdän Roza Şakirova äzerläde.


text:
Putin premier bulırğa riza. Medvedev prezident bulsa
2 mart könne Dmitriy Medvedev Rusiäneñ kiläse prezidentı bulıp saylansa, ilneñ älege prezidentı Vladimir Putin premier-ministr urının alırğa rizalığın birde. Bu turıda ul düşämbedä Mäskäwdä ütkän Berdäm Rusiä firqäseneñ qorıltayında belderde.
Rusiäneñ kiläse prezidentı urınına berençe vitse premier Dmitriy Medvedevnı Berdäm Rusiä firqäse başqa 3 partiä belän berlektä elegräk täqdim itkän ide. Düşämbedä Berdäm Rusiä fiqräseneñ Mäskäwdä ütkän qorıltayında bu täqdimne prezident Vladimir Putin qabatladı. Medevedev belän 17 yıl tanış buluın iskärtep, ul anı ädäple keşe dip atadı, häm Rusiäne anıñ qulına tapşıru oyat ta, qurqınıç ta tügel dide.
Uzğan atnada Medvedev prezident bulıp saylanğan oçraqta Putinnı premier-ministr itep kürergä teläwen äytkän ide. Bügen Putin, Medvedev prezident bulıp saylansa, anıñ xökümätendä räis bulıp eşlärgä rizalığın birde.
"Ägär bezneñ xalıq Medvedevqa ıçanıç belderep anı prezident itep saylasa, min urtaq eşebezne däwam itergä äzer, bu oçraqta xökümät räise bularaq" dide Putin.
Qorıltayını alıp baruçı Berdäm Rusiä citäkçese Boris Grızlov Putinğa süz birgändä, anı perzident qına tügel, ä "milli yulbaşçıbız" dip atadı. Putin üzeneñ çığışında, Berdäm Rusiä firqäse äğzaların rusiälelärneñ tormışın yaxşırtu öçen armıy-talmıy eşlärgä öndäde. Qaznadan aqça alıp eşläwçelär, xärbilär, pensionerlarnıñ eş xaqların bilgelängän waqıttan da irtäräk arttırrığa täqdim itte.
Rusiädäge wazğiätne, Berdäm Rusiäneñ Dumada küpçelekne alıp toruın iskä alğanda, mart ayında ütäçäk saylawlardan soñ xakimiätneñ nindi tösmer alaçağın aldan uq xästärläp bula. Dmitriy Medvedev prezident, Vladimir Putin – premier-ministr bulaçaq.
Putinnıñ kiläçäktä Medvedevnıñ qulı astında eşläwen küz aldına kiterä almawçılar, prezident häm pemier-ministrnıñ wäkälätläre üzgärteläçäk, kiläçäktä Rusiädä premier prezidenttan köçleräk bulaçaq digän farazlar äytkän ide. Moña cawap itep, Putin, premier häm prezidentnıñ wäkälätläre üzgärtelmäyäçäk dide.
Şulay itep, Putin süzendä tordı diärgä bula. Ul 3nçe möddätkä prezidentlıqqa barmıy, ämmä xökümät räise bulıp xucalıq eşendä qalaçaq.
Säyäsi küzätüçelär anıñ bu qararına añlatma ezli. Şularnıñ besren bügen Rusiäneñ New Times basması kiterä. Bu basma fikerençä, Putin, üzeneñ yaqın keşeläre aşa, Rusiäneñ ere gaz häm neft tarmaqların kontrol itä. Andağı qarşılıqlarğa yuq quymas öçen ul premier bulıp qalırğa rizalıq birgän.
Rusiäneñ tanılğan säyäsi küzätüçese Stanislav Belkovskiy Germaniäneñ Die Welt basmasına birgän öñgämäsendä äytüençä, Putinnıñ totrıqlılıqnı saqlap qalırğa çaqırıp yasağan çığışları belän çınbarlq arasında ayırma bar. Anıñ çığışları äle dä sovetça fiker yörtkän xalıq öçen yasala. Çınbarlıq isä ere eşquarlıq mänfäğätläre belän bilgelänä.


text:
Tatarstanda tatar telendä yuğarı belem alıp bulamı?
Bu könnärdä Tatarstan Däwlät Şurasınıñ çirattağı sessiäsenä äzerlek bara. Şuşı uñaydan sişämbe könne Şuranıñ berniçä daimi komissiäseneñ utırışı uzdı. Şul isäptän, mädäniät, fän, mäğärif häm milli mäs’älälär komissiäsendä dä. 22 yün könne uzğan älege utırışqa bu yulı da şaqtıy ğına keşe cıyılğan ide. Çönki anıñ teması – Tatarstannıñ yuğarı häm urta belem birü uqu yortlarında tatar teleneñ torışı kebek möhim tema buldı. Qatnaşuçılar arasında deputatlar, xökümät, respublikanıñ törle uqu yortları wäkilläre, jurnalistlar bar ide. Şunısı qızıq, uqu yortlarında tatar teleneñ xäle, anıñ torışı turında ike säğätlek utırışta 3-4 keşe genä tatar telendä söyläde. Qalğannar, şul isäptän komissiä räise Räzil Wäliev tä, Ministrlar kabinetınıñ Tellärne üsterü bülege citäkçese Kim Miñnullin da, tema bik möhim, anı barısı da añlarğa tieş, dip rus telendä çığış yasadılar. Gärçä, zalda teläwçelär öçen rus telenä tärcemä täqdim itelsä dä. Räzil Wäliev üzeneñ çığışında respublikanıñ qayber uqu yortlarında komissiä tarafınnan oyıştırılğan tikşerü näticäläre belän tanıştırdı. Kim Miñnullin isä, ğomumän respublikadağı yuğarı häm urta maxsus belem birü uqu yortlarında tatar telendä uqıtu xaqında söyläde. Xäzerge köndä yuğarı uqu yortları studentlarınıñ 10 protsentı häm maxsus urta belem birüçe uqu yortlarında uquçılarnıñ nibarı 4 protsentı tatar telendä belem ala ikän. Tatar telende belem 68 belgeçlek buyınça birelä. Başqa çığış yasawçılar üzläreneñ uqu yortlarındağı xällär belän tanıştırdı, tatar telendä uqıtır öçen aqça citmäw, qanunnar bulmawğa zarlandı.
Läkin respublikada tatar telendä belem birüdä şaqtıy alğa kitkän uqu yortları da bar ikän. Mäsälän, Kama politexnik institutı. Anda uqıtuçı Röstäm Wäliev çığışında üzläreneñ eşçänlege turında söyläde. Röstäm Wäliev şulay uq deputatlarnı da tänqitläp aldı, praktik eşlär belän şöğellänüçe bularaq täqdimnär dä kertte. Çığışınıñ axırında Röstäm Wäliev bar rektorlarğa da möräcäğät itep, alarnı üzläreneñ uqu yortlarınıñ uqu planına Rusiä qanunnarı nigezendä milli-regional komponentı kübräk kertergä täqdim itte.
Az sanlı tatar telendä çığış yasawçılarnıñ berse - ğalim Ğäli Dautov isä komissiä utırışında qatnaşqan premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälieva yärdämendä xökümättä qaralğan soraw buyınça cawaplı keşene dä bilgeläde. Bu keşeneñ Kim Miñnullin buluı açıqlandı.
Utırışnı Däwlät Şurasınıñ spikerı Färit Möxämmätşin tämamladı. Ul da. Tatar telen naçar belüne säbäp itep, rus telendä söyläde. Qızğanıçqa qarşı, bez üz waqıtında tuğan teldä belem ala almadıq. Xäzerge yäşlärne dä bez bu mömkinlektän mäxrüm itmiçä, alarğa här telne öyränergä mömkinlek tudırırğa tieş, dide.
Gölnaz İlgizär


text:
London başqalası polisiäse başlığı İan Blair, ilneñ möselman cämäğätçelegen terrorğa qarşı köräşkä äwzem qatnaşırğa çaqırdı. London mäçetendä bulğan oçraşuda Blair, möselmannar üz aralarında şundıy waxşileklär planlaştırğan keşelärne kürä alır öçen kübräk tırışlıq kürsätä alır ide, dide: "Londonda ber millionğa yaqın, Britaniädä ber million 600 meñgä yaqın möselman yäşi. Londonda polisiädä 300 möselman keşese eşli. Ämma bu ğına citärlek tügel, äti-äniläregez, ber tuğannarığız, ullarığız häm qızlarığız da qatnaşırğa tieş," dide Blair.
Möselman cämäğätçelege polisiä belän iminlek mäsälälärendä xezmättäşlek itä, ämma şulay uq bik küp möselman yäşläreneñ çitkä kitüe häm şunnan çit ideologiäne yöränep qaytuları mäğlüm.


text:
Mintimer Şäymiev: ««Xakimiät vertikalen» qayberäwlär demokratiä, federalizmnan baş tartu, dip añladılar häm tayaqnı üzäkläşterügä taba bögü başlandı. Ser tügel, küp kenä federal zakonnar, RF konstitutsiäsenä häm xalıqara yöklämälär qarşı kilä. Monıñ açıq misalı – «RF xalıqları telläre turında»ğı zakon. Ul bezgä latinnan faydalanunı tıydı. RF Töp Zakonınıñ 68 matdäsendä Rusiä böten xalıqlarğa da tuğan tellären üsterü xoquqın garantiäli dip yazılğan häm citmäsä, bu respublika üze genä xäl itärgä tieşle ölkä» Tatarstan yäşläre.
« Äye, bügen Rusiä xalqın, çınnan da, şartlı räweştä ike firqägä bülep qararğa bula: «qänäğätlär» (nigezdä, elekke partnomenklatura häm yaña baylar) häm «qänäğät tügellär» (ğadi xalıq, yäğni saylawçılarnıñ töp öleşe) firqäse. Şuña kürä xakimiät aldında berençe qaraşqa ğämälgä aşmastay wazifa tora kebek: berençese – xalıq niçek tä saylawlarğa kübräk kiterü bulsa, ikençese - «qänäğät tügellelär» ne dä mömkin qädär «qänäğätlär» öçen tawış birdertü. Häm, äytergä kiräk, PR-texnologlar üz eşlären bik osta başqara: «qänäğät tügellär» elektoratın bülgäläw aldan uq tözep quyılğan erele-waqlı partiälär tarafınnan eşlänsä, saylawçılar tawışın «qänäğätlär» firqäsenä kübräk cälep itü älegä dä bayağı alım qullanıla. »Xäbärçe yazğança, mondıy şartlarda saylawçılarğa säyäsi orientirlarnı bilgeläwe dä bik qıyın, şuña yalğışmas öçen, saylawçılarğa uyaw bulırğa kiräk. Pecпyблиka TaTapcTaH gäzite dä saylawlar temasın çitkä quymıy. Gäzitneñ comğa sanında Rusiä Üzäk Saylaw komissiäse citäkçese Aleksandr Veşnäkov belän äñgämä basılıp çıqtı. Xäbärçelär annan, yaña qanunda säyäsi firqälärgä östenlek birelüne niçek añlatıp bula, dip qızıqsınğan. Aleksandr Veşnäkov, monı firqälärneñ cawaplılığı artuı belän añlatıp bula, dip cawap birä. Şulay uq, Üzäk saylaw kommisiäse räise kiläse saylaw aldı kampaniälärendä bulaçaq tärtiplär turında da mäğlümat birä. Mäsälän, bu saylaw aldı kampaniälärendä, 5% tawış kirtäsen ütä alğan firqälär, kiläse federal yäki regional saylawlarda imza cıyudan azat iteläçäk. Ämma 2% tawış da cıymağan firqälär, buşlaw birelgän televidenie efirı öçen byudjetqa açqa qaytarırğa tieş bula, dip añlatqan anda Aleksandr Veşnäkov. Dimäk «Berdäm Rusiä», kommunistlar, uñ köçlär firqäläre Dumağa ütkän oçraqta, alarnıñ Tatarstandağı wäkilläre Däwlät Şurası saylawlarında qatnaşırğa teläsälär, saylawçılardan imzalar cıymıyça ğına terkälä alaçaq. Üzäk saylaw kommisiäse räise, saylawlarnıñ berençe näticälären qayçan belerbez digän sorawğa da cawap birä. Anıñ süzlärençä, 7nçe dekaberdä, tawış birü urınnarı yabılğannan soñ, kiçke säğät 8dä, berençel näticälär kilep citä. Kiçke 9dan başlap, alar mäğlümat çaraları aşa iğlan itelä başlıy, dip söylägän bulğan Aleksandr Veşnäkov. Älege äñgämä Pecпyблиka TaTapcTaH gäzitendä basılıp çıqtı.
Bu atnada küpçelek gäzitlärdä, Prezident Mintimer Şäymievnıñ Poccийckaя raзeTa xäbärçesenä birgän intervyusı dönya kürde. Anda Tatarstan citäkçese federalizm, qanunnarnı täñgälläşterü, administrativ çiklärne üzgärtü häm Rusiä Konstitutsiä turındağı sorawlarğa cawap birä. Mäsälän anda ul, «etnik faktornı iğtibarğa almıyça yaramıy», dip cawap birä. «Federalizmğa al’ternativa yuqlığına imanım kamil, barlıq xalıqlarnıñ da mänfäğätlären qayğırtqanda ğına çın demokratiä bula», dip äytkän bulğan Mintimer Şäymiev. Xäbärçe şulay uq, Rusiä häm Tatarstan qanunnarın täñgälläşterü niçek bara, dip qızıqsınğan. Prezident, bu eşne qayçan da bulsa başqarırğa kiräk ide, qanunnarnıñ ber mäğnädä genä añlaşuı kiräk, dip cawap birä. Läkin bu eşneñ qarşılıqlı yaqlarına da iğtibarnı yünältä ul. Menä mäqälädän ber özek.««Xakimiät vertikalen» qayberäwlär demokratiä, federalizmnan baş tartu, dip añladılar häm tayaqnı üzäkläşterügä taba bögü başlandı. Ser tügel, küp kenä federal zakonnar, RF konstitutsiäsenä häm xalıqara yöklämälär qarşı kilä. Monıñ açıq misalı – «RF xalıqları telläre turında»ğı zakon. Ul bezgä latinnan faydalanunı tıydı. RF Töp Zakonınıñ 68 matdäsendä Rusiä böten xalıqlarğa da tuğan tellären üsterü xoquqın garantiäli dip yazılğan häm
citmäsä bu respublika üze genä xäl itärgä tieşle ölkä. Milli azçılıqlar turında Evropa Kileşüe bar. Aña Rusiä dä qul quydı. Bu kileşü milli tellär häm mädäniätlärneñ üseşenä ayaq çalırğa tügel, ä alarğa yärdäm itärgä quşa. Şuña kür subyektlar belän bergä federal üzäk tä zakonnarnı Konstitutsiä häm xalıqara yöklämälär belän kileşterergä tieş.»,- dip cawap birä gäzit xäbärçesenä Mintimer Şäymiev. Prezidentnıñ cawaplarında tänqitkä dä şaqtıy urın birelä. Ber uq wazifa başqaruçı parallel oyışmalar barlıqqa kilde, alar zıyan ğına kiterä, dip äytä ul mäsälän. «Bez başta anarxizm elementları bulğan demokratiägä tomırıldıq, annan «xakimiät vertikale» belän artığın qılandırıp taşladıq, ä xäzer normal federalizm turında uylanırğa kereştek. » dip bäyä birep kitä ul.
Tatar xalqınıñ mänfäğätläre Başqortstandağı saylaw aldı kampaniäseneñ iğtibar üzägendä tora. Bu atnada ЗBeздa ПoBoлжbя gäzitendä «Satulaşu urınsız, äfändelär» digän baş astında Başqortstan tatarları kongressı citäkçese Eduard Xämitovnıñ respublika xalqına möräcäğäte basılıp çıqtı. Anda äytelgänçä, Başqortstanda tatarlarnıñ yäşäwe başqa xalıqlardan yaxşıraq ta, naçarraq ta tügel. Problemalar bar, ämma alarnı berniçä yılda ğına xäl itep bulmıy, şuña Eduard Xämitov qayber nämzätlärneñ milli mäs’älälärne tiz arada xäl itü wäğdälärenä ışanmasqa çaqıra. Ul şulay uq, başqa milli oyışmalarnı Başqortstan tatarları isemennän süz yörtüdä ğäyepli. Başqortstan tatarları kongressı bularaq, Eduard Xämitov, respublika tatarları üz kiläçägen xäzerge prezident belän bäyli, dip belderä.Şuşı atnada änilär köne bilgeläp ütelde. Mäğrifät gäziteneñ tışlığında «Bik yaratabız sezne!» digän baş isem häm ölkän yäştäge ber ananıñ räseme basılıp çıqtı. Şähri Qazan gäzitendä änilär könenä bağışlanğan çaradan reportaj häm sotsial yaqlaw ministrınıñ bäyräm möräcäğäte basıldı. Mädäni comğa /b>gäzitendä «Dönya yäme äni belän» digän külämle yazma basılıp çıqtı. Ä Watanım Tatarstan gäzitendä Mödäris Äğlämneñ şiğerläre basılıp çıqtı. Alar arasında da änilärgä bağışlanğanı bar. Menä «Äni, äni monda cılı!» digän şiğerdä mäsälän avtobusta, Bögelmä-Çallı yulında bulğan xäl surätlänä häm avtornıñ şunda tuğan uy-fikerläre çağıla. Menä şiğerdän ber özek.
...Öç-dürt yäşlek bala belänXatın kerde.
-Äni, äni, äydä monda utırabız.Monda cılı!?
Şul awazdan kinät kenäUyanğanday buldı xalıq,
Ällä qaya yuqqa çıqtıQaytuları arıp-talıp.
Kerde sıman avtobusqaQaynar aşlı cılı öylär:
Cılı, qaraş, cılı qullarBişek cırı, cılı mendär –
Şuşı şiğerdä häm gäzitlärdä basılğan yazmalarda süz änilärneñ küz yäşläre, balaların yaratuları surätlänä. Küpçelek yazmalarnıñ mäğnäsen - «Ana küñele balada, bala küñele dalada» digän bilgele äytemgä sıydırıp bulır ide.Bikä Timerova.


text:
Ğiraq suğışında küpme Ğiraqlı qorban bulğan? Sannar bik nıq ayırıla
Moña qädär Ğiraqta üz qorbannarın ğına sanap barğan Quşma Ştatlar nixayät Ğiraqlılar arasında da qorbannar sanın iğlan iite. Pentagon xisabına qarağanda uzğan yılnıñ 1 ğinwarınnan alıp Ğiraqtağı ğisyannarda barlığı 26 meñ Ğiraqlı häläk bulğan. Şuşı sannarnı iğlan itü Washington säyäsäteneñ üzgärüen añlatamı?
Qayber küzütüçelär bu sannarnıñ iğlan itelüen ildäge basım belän añlata. Washingtondağı Strategik tikşerenülär üzäge belgeçe Anthony Cordesman süzlärençä, üzeñ turında ğına uylaw, Ğiraqlılarnı qayğırtuçı yuq digän täesir qaldıra ala.
Berük waqıtta 26 meñ digän sannıñ döreslegenä şik belderüçelär dä bar. İrekle Ğiraq radiosınıñ Bağdad bürosı citäkçese Moayed äl-Häydäri süzlärençä, sivil keşelär arasında qorbannar sanın belü mömkin tügel diärlek:
"Köndälek bäreleşlärdä häläk bulğan, yä yaralanğan keşelärne sanaw tağın şuña qıyın: qayber qorbannarnıñ tuğannarı, bu turıda politsiägä xäbär itmi, terrorçılarnıñ üç aluınnan qurqa."
äl-Häydäri süzlärençä, qayber oçraqlarda politsiä ütereş bulğan urınğa barmıy, üzenä bulaçaq höcümnän qurqa.
Bu wazğiätne belgän Pentagon üze dä sannarın "yaqınça" dip belderä. Pentagon süzçese Greg Hicks bügen Guardian gäzitenä, bezdä bu xaqta tulı, räsmi sannar yuq dide.
Ul arada qayber bäysez oyışmalar qorbannar sanı küpkä zurraq di. Ğiraq qorbannarın sanap baruçı bäysez Amerikan-Britan oyışması bu san 26 belän 30 meñ arasında di. Uzğan yıl Britaniäneñ "Lancet" isemle meditsina jurnalı isä suğış häm aña bäyle şartlar säbäple Ğiraqta 98 meñ keşe häläk bulğan digän tikşerü näticäsen bastırdı. Quşma Ştatlarnıñ John Hopkins universitetı ğalimnäre äzerlägän bu xisap küp bäxäslärgä säbäp buldı, amerikan häm britan xökümätläre aña şik belderä.
Tik qorbannar sanı nindi genä bulmasın, ber mäsälädä belgeçlär ber fikerdä: qorbannarnıñ kübese xärbilär tügel, ä sivil keşelär, häm bu san arta bara.
Soñğı xäbäerlärgä qarağanda, düşämbedä amerikan oçqıçları Süriä çige buyında terrorçılar nığıtması dip şiklänelgän urınnarnı utqa totqan. Germaniäneñ DPA agentlığı, Qaim qalası xastaxanä tabiplarına tayanıp, bu höcümdä kimendä 26 sivil keşe, şul isäptän xatın-qızlar häm balalar häläk bulğan dip xäbär itte.
-Ali Gilmi


text:
Ayatolla Äxmät Cännäti: xatalar bulsa, tözäterbez
Audio (Äxmät Cännäti)
"Şuranıñ eşen döres añlamawçılar bar. Xatalar bulırğa mömkin. Bez gel şunı äytep kildek: xatalar bulsa bez alarğa yabışıp yatmabız. Ämmä qanun bulğan cirdä, bez qanun boza almıybız."
Qadimçe 12 keşedän torğan Saqçılar Şurası Mäcles östennän küzätä. Saylawdan çitlätelgän namzätlärneñ kübese prezident Xattami taraflı. Şura qararın üzgärtmäsä alar baykot belän kisätte. Xökümätneñ berniçä äğzası urınınnan kitäçägen belderde. Ayatolla Äxmät Cännäti süzlärençä Şura qararında üzgäreşlär bulsa, namzätlärgä bu turıda ğinwar axırında xäbär iteläçäk. İranda parlament saylawları 20 fivraldä ütäçäk.


text: Duşänbe- Tacikistan prezidentı Emomali Raxmonov bügen parlamentnıñ här ike palatası aldında yasağan yıllıq çığışında Rusiä belän strategik partnörlıq fundamental räweştä üzgärep yaña däräcägä citte dip belderde.Raxmonov süzlärençä, ike il Tacik territoriäsendäge Rusiä xärbi bazaları, şulayuq tacik eşçeläreneñ Rusiägä barıp eşläw mäsäläsendäge barlıq problemalarnı xäl qılğan.Rusiä Tacikistan iqtisadına kiläse 5 yılda 2milliard dollar kapital salaçaq dip beldergän Raxmonov, Qırğızıstanda xökümätne bärep töşerü Üzäk Aziädä stabillıq häm investitsiälärgä tiskäre täsir yasıy ala dide