text:
Kiyev – Resmiy Kiyev er daim Qırım Ukrainanıñ bir qısımı olğanı, ve yaqın kelecekte qaytarılacağı aqqında bildirmeler yapa. Faqat, akimiyet yapılacaq areketlerniñ planını ale daa belli etmedi ve aytqanları tek sözde qalmaqta. Aynı zamanda, teşebbüsçiler Qırımnıñ Ukrainağa qaytarıluvı boyunca mahsus tedbirlerniñ işlep çıqarıluvını ve ayırı qurumlarnıñ talap eteler. Qırım.Aqiqat saytı siyasetçiler, cemaat vekilleri ve ekspertlernen subetleşip, Ukraina Qırımnı qoluna keri alması içün angi yollar seçmeli, kibi sualler berdi.
Ukraina prezidenti Memuriyeti yolbaşçısınıñ muavini Valeriy Çalıy iyül 30 künü brifingte: «Ukrainanıñ resmiy mevamı: Qırım ukrain olıp qalmaqta. Vaqı kerek olacaq, amma biz ileride yarımadanıñ qaytarmasını mümkün etecek şimdi adliyeviy tedbirlerni işlep çıqarmaqtalar», - dep ayttı.
Çalıy Qırımnıñ qaytarıluvı boyunca adliyeviy programmalarnı beyan etti, amma nasıl konkret adımlar yapılacağını aytmadı. Aynı zamanda ekspertler ve teşebbüsçilerniñ fikirince, işğalnen bağlı küreş tek adliyeviy tedbirlernen bağlı olmamalı. Ve daa keñiş çareler baqılmalı.
Şimdiki vaqıtta, devlet tek deklarativ beyannamelernen sıñırlana, bütün küçüni Donbasstaki meselelerge sarf ete. Yaqın Şarqiy taqiqatlar Merkeziniñ müdiri İgor Semivolos bu kibi fikirde.
«Strategiya yapılacaq olsa, belli bir areketler teşkil etilmeli. Şarqtaki meseleler ne qadar tez çezilse, devlet te o qadar tez analitik merkezlerni qurıp, strategiyanı meydanğa ketirir. Qırımnıñ qaytarıluv meselesi qolay degil, ve bir sıra tedirlerni talap ete», - qayd etti ekspert.
Semivolosnıñ aytqanına köre, mütehassıslar tarafından yarımadanıñ qaytarıluvı boyunca plan muzakere etile. Hususan, Ukraina Qırımnı blok etip, Rusiyege yarımadanıñ ne qadar qıtağa bağlı olğanını köstere.
Cartınıñ adamları kendi plannı teklif ettiler
Şimdiki vaqıtta «Qırım ekspert merkezi» cemaat teşkilâtınıñ reberi, Cartı ükümetinde Qırımnıñ regional inkişafı Agentliginiñ yolbaşçısı olğan Aleksey Starodubov, cumhuriyetniñ qaytarıluvı boyunca leyhanı işlep çıqardı. Onıñ fikirince, strategiyanı üç blokqa bölmek kerek: grajdan, halqara ve anayasa.
«Grajdan blokı Ukraina vatandaşları – qırımlılarnıñ fundamental aq ve serbestliklerniñ qorçalavını teşkil ete. Saylamaq ve saylanmaq aqqı, tasil almaq aqqı, areket etmek aqqı ve ilâhre. Bugünde bugün, ukrain vatandaşlığını saqlap qalğan vatandaşlar em Qırım, em qıtaiy Ukrainada aqlarını qısmen coydılar. Olarnıñ meselelerinen esasen, Kiyevge köçken qırımlılar teşkil etken cemaat teşkilâtları oğraşalar», - dep yazdı Starodubov «Liga» portalındaki blogunda.
Ekspert teklif etken halqara blok, Ukrainanıñ çeşit halqara mahkemelerge şikâyetlerniñ berüvinden ibaret. Hususan, Starodubovnıñ fikirince, Kiyev, territorial bütünliginiñ bozuluvı sebebinden, BMT-nıñ Halqara mahkemesine muracaat etmeli.
Bunen beraber, ekspertniñ fikirince, Anayasağa da deñişmeler kirsetip, yerli referendumlarnı yasaq etmeli.
Bazı siyasetçi ve ekspertler Starodubovnıñ planını teñkid ettiler. Meclis reisi Refat Çubarov, leyhada tamır halq aqqında iç bir söz aytılmağanından çorlandı.
«Qırımtatarlar asıl da añılmay. Müellif ne keçmişte, ne keledejkte olarnı Qırımda körmey. Qırımnıñ işğalini qabyl etmegen tamır halqnı közge almay. Bu sebepten, tamır halqları aqları qanunları saasında Ukraina küçüni arttırıp olamaz», – dep yazdı Çubarov Facebook-ta.
Meclis reisiniñ fikirince, Starodubov qırımtatarlarnı mahsus körmemezlikke urdı, çünki o, yıllar devamında tamır halqnıñ aqlarını közge almağan Qırım akimiyeti vekillerinden biridir.
Aynı zamanda, mütehassıslar, Qırım işğali meselesiniñ BMT halqara mahkemesinde baqılmasını da teñkid etmekteler.
«BMT Halqara mahkemesi bir de bir işni er tarafnıñ razılığından soñ baqa. Amma, Rusiye, Ukraina açılması istegen er türlü mahkeme işini toqtatacğı belli», - dey, Taras Şevçenko adına Kiyev milliy universitetniñ halqara munasebetler kafedrasınıñ müdiri Aleksandr Zagorodnıy.
Qırımlı siyasetşınas Aleksandr Starişniñ fikrince, Kiyev Stokgolm arbitraj mahkemesine muracaat etmeli.
«Qırımnıñ işğali zamanında çalışqan añlaşmalar esasında yarımadanıñ qaytarıluvı boyunca tedbirlerni işlep çıqarmaq kerek. Bunıñ içün endi olğan esaslar yeter. Bunı endi evelden yapmaq kerek edi. Birinciden, Stokgolm arbitraj mahkemesine muracaat etip, işğalciler saipleştirgen Ukrainanıñ mülküni qaytarmaq mümkün», – dep añlattı siyasetşınas.
Akimiyet qıbırdamay, dep şikâyet eteler
Bir sıra ekspertler ve cemaat teşkilâtları özleri Qırımnı qaytarmaq içün strategiya üzerinde çalışıp başladılar. Bu kibi teşebbüs «Tış işler Maydanı» tarafında işke tüşürile. Bu leyhanıñ teşebbüsçisi, «BlackSeaNews» saytnıñ muarriri Andrey Klimenkonıñ fikirince, işğal etilgen territoriyanıñ qaytarılması içün halqara teşkilâtlarnıñ sanktsiyaları, naqliye, yatırım, ticaret blokadası esas rol oynaylar.
«Putin Donbasstan Azaq deñizniñ yalısına qadar yolnı temin etip olamağanından soñ, olar içün bir belâ oldı. İşte, bu usulnen Qırımnı tez qaytarmaq mümkün. Qıtasız Qırım- bu geoiqtisadiy bir ada, iç bir ihtiyacını yer ine ketirip olamaz», - dep añlattı Klimenko Qırım.Aqiqatqa.
Şimdiki vaqıtta, muarririyet, Qırımğa qanunsız kelgen çetel gemi ve uçaqlarnıñ cedvelini tize ve olarğa qarşı sanktsiyalarnıñ kirsetüvine teşebbüs köstere.
Tamam bu kibi strategiya üzerinde cemaat vekilleri de qafa yormaqtalar. Mecburen köçkenlerniñ cemaat teşkilâtları Koordinatsion komitetiniñ reberi muavini Andrey Şçekun Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, şimdilik cemaat temsilcileri öz planını belli etmeycekler, akimiyetniñ qıbırdağanını bekleyler.
«Bunıñ episi boşuna olmasın dep, devlet qurumları teşkil etilmeli. Ve olarnı temsil etecek kadrlar müim. Olar keregi qadar çalışmasalar, Qırımnı nasıl etip qaytaracaqmız? Bundan da ğayrı, Qırımnıñ qaytarıluvı paalığa tüşecek, buña azırlıq körmelimiz», - dedi Şçekun.
Aytqanına köre, şimdilik Ukraina akimiyeti iç bir türlü adımlar yapmaylar.
Deputatlarnıñ bazıları da bu fikirdeler.
Ukraina halq vekili Andrey Sençenko Qırım.Aqiqat ile subetleşti: «Bugünki künde ükümetnni özü ve anda bulunğan adamlar qoyulğan maqsadalarğa kelişmeyler. Er degil, belki. Kırım işğal etildi, antiterroristik tedbirler ötkerile, bir sıra iqtisadiy meseleler bar, onıñ içün adamlar da vazifelerge köre olmalılar», - dedi o.
Halq vekili aytqanı kibi, o Qırımnıñ qaytarıluvı boyunca strategiya ğayesine qol tuta. Amma, onı açıqtan-açıq tutmağa da kerek degil, dey.


c: text/html

text:
Bu aqta söz yarışnıñ resmiy saytında ketmekte.
Teşkilâtçılarğa böyle qararğa kelmege Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımdaki soñki vaqiaları, qırımtatarlarnıñ ve olarnıñ liderleriniñ zulumı siltem berdi.
«Yarışnıñ teşkilâtçıları qırımtatar halqına er bir demokratik cemiyette insannıñ esas aqqı olğan söz serbestliginiñ anayasa aqqınıñ amelge keçirüvinde qol tutmağa qarar aldı», – dep qayd eteler teşkilâtta.
Teşkilâtçılarnıñ sözlerine köre, qırımtatar tiliniñ yarışnıñ reglamentine kirsetilmesiniñ maqsadı tek destekni bildirmek degil de, keniş içtimaiy muzakere içün temel qoymaqtır.
Yarışqa işler 2014 senesi iyün 5-ne qadar qabul oluna. Bu sene yarışnıñ mevzusı: «Küreşiñiz-yeñersiñiz».
Böyle yarışnı meydanğa ketirmek içün ğaye «Tsenzurağa yoq» areketiniñ aktivistleri ve jurnalistleriniñ körüşüvinde 2010 senesi iyün ayında peyda oldı. 2011 senesi «Tsenzurağa yoq» 1-inci halqara yarışı olıp keçti. Mında 247 poster, 310 şiar. 188 şiir ve 69 esse iştirak etti. Yarışnıñ saytına dünyanıñ 83 memleketinden 46 biñ insan kirdi.
2014 senesi «Tsentr UA» cemaat teşkilâtınıñ aktivistleri yarışnı er yıl keçirmege qarar aldı.
Yarışqa işler 4 tilde: ukrain, rus, qırımtatar, ingliz tillerinde ve 5 kategoriya boyunca: resim, şiar, şiir, esse, diger işler boyunca alına.
Teşkilâtçılar aytqanı kibi, mında yaşqa, vatandaşlıqqa, tasilge baqmadan, er istegen insan iştirak ete bile. Yarışqa iç bir siyasiy küçniñ alâqası yoqtır. Yarış cemiyetniñ teşkilâtlandırmaq içün bir yoldır. Maqsadı – söz serbestligi, siyasiy tsenzura, sanat eserlerniñ tsenzurası kibi problemlerni çezmek içün bir temelni qoymaqtan ibarettir.
Yarışnıñ coğrafiyası sıñırsızdır, çünki söz serbestligi meselesi tek Ukrainada degil de, diger memleketlerde de müim yerde turmaqta.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırım siyasiy mabuslarına yardım fondu, qaysı birini şimdiki vaqıtta Kiyevde teşkil etmek içün çalışalar, Rusiye territoriyasında çalışıp olamaz, çünki rusiyeli ükümet er angi farqlı fikirni basmağa tırışa. Böyle fikirni Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında rusiyeli adliyeci Mark Feygin bildirdi.
«Bu teşkilâtlar (kraudfanding – QA) aqiqaten yasaqtır. O (teşkilât – QA), teşkil etilse, onıñ esabı birden blok etilecektir. Ve bunıñ içün, elbet, bu şeylerge para ayıracaq konkret sponsorlarnıñ peyda olmasını ister edik», – dep ayttı Feygin.
Mark Feygin, Qırım siyasiy mabuslarına yardım fondunı Ukraina territoriyasında cemaat teşkilâtı olaraq qayd etmege teklif ete.
«Böyle Fondnıñ, cemaat fondu olması kerek, bu yerde fondnıñ şurası olması kerek, onıñ terkibine adliyeciler, uquq qoruyıcılar, em de ayrı müim meseleler boyunca qabaatlanğanlar kirmeli. Ve olar, ne qadar ve nasıl para cıyılğanını, nasıl tarqatılğanını, mümkün olsa, halqqa bildirip, belgilemek kerek», – dep qayd etti o.
İşğalden soñ Qırımda mustaqil mühbirlerde, qırımtatar faallerinde ve Meclis azalarında kütleviy tintüvler sıq-sıq keçirilip başladı. Ukraina Tışqı işler nazirligi (TİN) işğal etilgen Qırımda ukrain vatandaşlarınıñ taqip etilmesinden qasevet çekkenini bildirdi ve basqıncılıqnı toqtatmağa çağırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımtatar halqı Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, Rusiye Avropa Şurasınıñ Qırmnen bağlı qararını yerine ketirmemeknen özüni halqara izolâtsiya köşesine sıqıştırmaqta, dep saya. Bu aqta Çubarov mayısnıñ 6-da Kyivde keçken «Qırımtatar siyasetçileri neni hayal eteler» adlı körüiüvde söz yürsetti, dep bildire Qırım.Aqiqatnıñ muhbiri.
«Rusiye ilk defa, yalıñız tam uzlaşuvğa barılğanda ve özü aza olğan teşkilâtlarnıñ qararlarını eda etecegini bayan etti. Demek ki bu, Rusiye iç bir vaqıt özüne qarşı rey bermeycek degen manağa kele. Rusiye özüni halqara izolâtsiya köşesine sıqıştırmağa devam ete», - dep saya Çubarov.
Mayısnıñ 5-de Rusiye Tışqı işler nazirligi Avropa Şurası nazirler Komitetiniñ işğal etilgen Qırım ve Aqyarnen bağlı işbu qararnı eda etmeycegine dair resmiy reaktsiyasını ilân etti.
Avropa Şurasınıñ idariy organı – Nazirler komiteti – mayısnıñ 3-de Strasburgta qarar qabul etip, Rusiyege bir sıra talaplar qoydı. Bular hususan, Qırımtatar Milliy Meclisi yasağınıñ lâğu etilmesi, onıñ liderleriniñ işğal etilgen Qırımğa kirsetilmesi, insan aqlarınıñ bozıluvını ve azlıqnı teşkil etken halqlarnıñ taqip etilmesiniñ toqtatılması, Avropa Şurasınıñ uquq qorçalav müessiselerini yarımadağa yiberilmesinen bağlı.


text:
QMC Prokuraturası, aprel 23-te Qırım ile memuriy sıñırda yaqalanğan Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ ilhaq etilgen Qırım ve Aqyarda vekili hanımğa qarşı şübheli tanılğanı aqqında bildirüvni azırlay.
QMC Prokuraturasınıñ matbuat hizmetinde Qırım.Aqiqatqa: «Şübheli tanılğanı aqqında bildirüv azırlana ve tevqif etilüv şeklinde sıñırlav tedbiriniñ saylanması meselesi çezile», – dep tasdiqladılar.
Aprel 23 bazarertesi künü «Çoñğar» keçirüv noqtasında, ilhaq etilgen Qırım ve Aqyarda Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ vekili olğan Ukraina vatandaşı hanımnı yaqaladılar.
Prokuraturanıñ malümatına köre, yaqalanğan hanım 2018 senesi saylavında Putinniñ Rusiye prezedenti vazifesine namzet kösterilmesine qol tutmaq içün ilhaq etilgen Qırım ve Aqyarda qanunsız olaraq imzalar toplanmasını teşkil etti ve ötkerdi.
Onı, «Ukrainağa qarşı, onıñ suvereniteti, topraq bütünligi ve toqunılmazlığı zararına yapılğan bozucı areketlerniñ ötkerilmesinden» dolayı şübheli sayalar.
Muessisede yaqalanğan hanımnıñ adını bildirmeyler. Qırım.Aqiqat, bildirüvde «Ğalebe volontörları» Rusiye cemiyet areketiniñ Qırım şubesiniñ rehberi Yelena Odnovol aqqnda aytılğanını işançlı menbalardan ögrendi.
Aprel 3-te Ukraina Telükesizlik hizmetiniñ hadimleri Qırım ile memuriy sıñırda yarımadanıñ ilhaqına alâqası olğanından dolayı şübheli sayılğan, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımdaki Rusiyeniñ kontroli altında olğan Kezlev şeer şurasınıñ deputatı Sergey Osmininni yaqaladılar. Qırım deputatına 10 yıl muddetine qadar apishane cezası berilmek mümkün.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Umumiy ukrain telemarafonınıñ canlı yayınında Herson VAMniñ mebusı Serhiy Hlan bunı bildirdi. “Dzerkalo tıjnâ” (`Aftanıñ küzgüsi") mebusnıñ sözlerini tsitata olaraq ketire.
“Bugünge qadar Herson vilâyeti ilâç buhranınıñ sıñırında faktik olaraq buluna. Hronik hastalıqlarnı tedaviylendirmek içün ilâçlar insanlar içün deyerli irişilmez. İnsanlar kerekli ilâçlarnı içemegeni içün öleler”, - qayd etti.
Onıñ sözlerine köre, rf orduları vaqtınca işğal etilgen Herson vilâyetine, bu cümleden halqara teşlikâtlarnıñ vekilleri içün, kirişni blok ettiler. Bunıñ içün tek göñülliler ilâçlarnı ketire bilirler.
Keçenlerde haberdar etkenimiz kibi akimiyet, telükeli bölgelerniñ ve VIETnıñ sakinlerini Ukrainanıñ kontrol etkeni topraqlarına tahliye etmege çağırdı - telükeli bölgelerden çıqmağa mecbur olğan iç bir aile akimiyetniñ diqqatından marum etilmeycektir.


text:
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar noyabrniñ 16-nda Kanada ve Büyük Britaniya teşkil etken Kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi birliginiñ aza memleketleri körüşüvinde dünya toplulığını Qırımda cemaat jurnalistleriniñ azat etilüvine yardım etmesine çağırdı. Bu aqta Ukraina Tış işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Ceppar, iştirakçilerge muracaat etip, vaqtınca işğal etilgen Ukraina topraqlarında kütleviy haber vastalarınıñ vaziyeti kritik ola, dep qayd etti. Onıñ aytqanına köre, repressiyalar ve Qırımnıñ Rusiye akimiyeti tarafından ayat telükesi sebebinden mustaqil jurnalistler işğal etilgen Donbasnı ve Qırımnı terk etmege mecbur edi.
«Qırım yarımadasında kerçek vaziyetni aydınlatuv vakuumını toldurmaq içün adiy vatandaşlar mustaqil media vazifelerini yapıp başladı, olarğa qarşı ise repressiyalar başlandı. Doquz cemaat jurnalisti – qırımtatarı – şimdi apiste buluna: Server Mustafayev, Timur İbragimov, Marlen Asanov, Seyran Saliyev, Remzi Bekirov, Ruslan Suleymanov, Osman Arifmemetov, Rustem Şeyhaliyev ve Amet Suleymanov. Olarnıñ azatlığı içün halqara toplulıqnı Rusiyege qarşı basqını quvetleştirmesine çağıram», – dep muracaat etti körüşüv iştirakçilerine o.
Nazirniñ birinci muavini Ukrainanıñ Rusiyeniñ sahte malümatı ile küreş yılları devamında qazanğan tecribesine diqqat celp etti. O, halqara ortaqlarnı Ukraina prezidentiniñ sahte malümat ile küreş halqara ofisiniñ merkezini Kyivde açmaq teşebbüsine qol tutmalarına davet etti.
ABD Devlet departamentiniñ Demokratiya, insan aqları ve emek meseleleri bürosı tahqiqat izolâtorında tutulğan üç qırımtatar cemaat jurnalistini «acele azat etmege» çağırdı.
Hatırlatamız, QMC Prokuraturası Qırımda jurnalistlerge qarşı yapılğan cinayetlernen bağlı 17 cinaiy davanı tahqi ete.
«Qırım birdemligi» teşebbüsiniñ faali Lutfiye Zudiyevanıñ aytqanına köre, al-azırda sekiz cemaat jurnalisti apiste buluna ve daa biri sağlıq vaziyetinden ev apsinde buluna.
Laf «Qırım birdemliginiñ» strimerleri ve cemaat jurnalistleri Server Mustafayev, Timur İbragimov, Marlen Asanov, Seyran Saliyev, Remzi Bekirov, Ruslan Suleymanov, Osman Arifmemetov, Rustem Şeyhaliyev ve Amet Suleymanov aqqında kete. Olar «sebepsiz tutulıp», siyasiy sebepli taqip ve sahte «terrorizm» qabaatlavlarınıñ qurbanları oldı.
2014 senesiniñ Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ mustaqil jurnalist, vatandaş faali, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Bügin «Qazaqstan men Türkiya arasındağı äskeri ıntımaqtastıq turalı kelisimdi ratifikaciyalau turalı» zañ jobası qaraldı. Atalğan kelisim QR Parlamenti Senatı Halıqaralıq qatınastar, qorğanıs jäne qauipsizdik komitetiniñ keñeytilgen otırısında talqılanğan.
Eki el arasındağı äskeri kelisimge 2018 jılğı qırküyekte Ankarada qol qoyılğan. Kelisimniñ maqsatı — taraptar arasındağı teñ qwqıqtıq pen özara tiimdilik qağidattar negizinde äskeri ıntımaqtastıqtı damıtuğa negizdelgen. Qwjattı iske asıru boyınşa şaralar taraptarmen birlesip äzirlegen Jıldıq ıntımaqtastıq josparına säykes jüzege aspaq. Osı uaqıtqa deyin eki memleket arasındağı äskeri saladağı ıntımaqtastıq 1993 jılğı 8 tamızdağı äskeri bilim salasındağı, sonday-aq 1994 jılğı 23 aqpandağı äskeri ğılım, tehnika jäne bilim salasındağı ıntımaqtastıq turalı kelisimder negizinde jüzege asırılıp keledi.
QR Qorğanıs ministriniñ orınbasarı Timur Dändibaev: «Türkiya Qazaqstannıñ mañızdı äri negizgi strategiyalıq seriktesteriniñ biri bolıp sanaladı. Joğarıda atalğan halıqaralıq şarttardıñ keybir erejeleri eki memlekettiñ qoldanıstağı zañnamasına säykes kelmeui jäne olarda is-şaralardı ötkizu boyınşa qarjılıq şığıstarmen qamtamasız etu tärtibiniñ bolmauına baylanıstı äskeri ıntımaqtastıq salasında jaña kelisim jasau turalı şeşim qabıldanğan bolatın. Osı kelisimdi iske asıru boyınşa şaralar taraptarmen birlesip äzirlegen Jıldıq ıntımaqtastıq josparına säykes jüzege asırılatın boladı. Kelisimdi iske asıru Qazaqstannıñ äskeri saladağı mümkindikterin keñeytudi qamtamasız etedi jäne eki memleket arasındağı äskeri ıntımaqtastıqtıñ damuına oñ äser etetin boladı», – dep mälimdedi.
Kelisim äskeri dayarlıq pen oqıtudı qosa alğanda, bwdan bwrın qamtılmağan birlesken oqu-jattığulardı ötkizu, äue keñistigi arqılı äskeri müliktiñ tranziti, medicinalıq kömek körsetu, zañ qwzırettiligi, sonday-aq basqa da mäselelerdi közdeydi.
Türkiya Qazaqstannıñ mañızdı äri negizgi strategiyalıq seriktesteriniñ biri bolıp sanaladı. Osı uaqıtqa deyin eki memleket arasındağı äskeri saladağı ıntımaqtastıq 1993 jılğı 8 tamızdağı äskeri bilim salasındağı, sonday-aq 1994 jılğı 23 aqpandağı äskeri ğılım, tehnika jäne bilim salasındağı ıntımaqtastıq turalı kelisimder negizinde jüzege asırılıp keledi.


text:
FSB, 25 qırımtatarını – Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerini – Rusiyede akimiyetni zapt etmek niyetleri olğanında qabaatlay. Yañı qabaatlavlar şübheliler apiske alınğanından bir yıl keçken soñ peyda oldı. Laf Rusiye Ceza kodeksiniñ 30 ve 278 maddeleri aqqında kete, olarğa istinaden, 12 yıldan 20 yılğa qadar azatlıqtan marum ete bileler.
Aynı vaqıtta, apiske alınğanlarğa qarşı esas qabaatlav Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda terror teşkilâtı olaraq tanılğan «Hizb ut-Tahrirde» iştirak etüv ola. Yarımadada 67 mabüsi olğan on «Hizb ut-Tahrir davası» mevcut: eki insan cezasını çekip, azatlıqqa çıqtı, eñ büyük üküm – 19 yıl apis cezası – yaltalı Muslim Aliyev aldı. «Memorial» Rusiye aq qorçalayıcı merkezi bu davalarnıñ mabüslerini siyasiy mabüs olaraq tanıdı. Olarğa qarşı yañı qabaatlavlar aqqında Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında aytıldı.
Qırımlı advokat Emil Kurbedinov, Rusiye quvetçileriniñ «Hizb ut-Tahrir davalarınıñ» mabüslerini akimiyetni küçnen zapt etmege azırlanğanında ne vaqıt ve ne maqsadnen qabaatlap başlağanını Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
Tahqiqat gruppalarına onlarnen tahqiqatçı kirmekte, olarnıñ böyle davalar üzerindeki işi «bir buçuq yıl içün bir yıl» olaraq sayılaEmil Kurbedinov
– Menim içün bu Yaltadaki dava ve birinci Bağçasaray gruppası – Enver Mamutov. O vaqıt Yaltadaki davanıñ tahqiqatı pek sozuldı – bir yıldan çoq devam etti – neticede onı 278-inci maddege istinaden qabaatladılar. Em de dispozitsiya Ceza kodeksinden yazıp alındı, FSB 205.5 madde – «Hizb ut-Tahrirde» iştirak etüv – boyunca delil olaraq sayğan er şey – bu qabaatlavğa tüşti. Yani delilleri bir olğan eki aynı qabaatlav peyda oldı, amma maddeler farqlı. Başqa deliller toplanmadı, parallel sürette qabaatladılar – biz bunı qabul etmeymiz. Bunı ne içün yapalar? Bazı allarda bu FSBge davanı sozğanda tahqiqat müddetini arttırmağa imkân bere. Tahqiqat gruppalarına ise onlarnen tahqiqatçı kirmekte, olarnıñ böyle davalar üzerindeki işi «bir buçuq yıl içün bir yıl» olaraq sayıla.
Emil Kurbedinovnıñ aytqanına köre, Rusiye quvetçileri, Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davalarınıñ» esas qabaatlavlarını Rusiye Yuqarı mahkemesiniñ bu teşkilâtnıñ yasağı qararından köçürip ala.
Mahkeme oturışuvlarında siyasiy mabüsler sıq-sıq böyle ayta: «Qırımda akimiyetni zapt etkenler bizni akimiyetni zapt etkenimizde nasıl qabaatlay bile?»Emil Kurbedinov
– Ükümlerniñ büyük qısmı 2003 senesiniñ qararından alındı. Bu resmiy olmağan bir yanaşuv, qabaatlav qararındaki iç bir şeyniñ delilini tapamaymız. Bu dinşınaslarnıñ uydurmaları ve FSB tahqiqatçılarınıñ tahminidir. Formal qabaatlav, formal mahkeme, formal apis müddetini uzatuv ve formal ükümler ola. Anda aytılğan iç bir şeyniñ delili davada yoq – tek insanlarnıñ lafları bar. FSB, «Hizb ut-Tahrir» dünya halifeligini Rusiyede de qurmağa istey dep aytqan ekspertlerge esaslana. Uquq ceetinden bu iç bir tenqitke dayanamaz. Mahkeme oturışuvlarında siyasiy mabüsler sıq-sıq böyle ayta: «Qırımda akimiyetni zapt etkenler bizni akimiyetni zapt etkenimizde nasıl qabaatlay bile?». Bu saçma bir şey.
«Memorial» Rusiye aq qorçalayıcı merkeziniñ eksperti Sergey Davidisniñ qayd etkenine köre, Rusiyede quvetçiler «Hizb ut-Tahrir davalarında» qoşma qabaatlavlarnı daa 2010-uncı yıllarnıñ başında qullanıp başlağan edi.
– O, ilk evelâ gruppa davalarında bar. Böyle «ilâveniñ» bir qaç ameliy maqsadı bar. Birinciden, insanlarnı sert bir şekilde cezalamaq istegi olğan yerde – hususan qabaatlavlarğa razı olmağan, faal sürette narazılıq bildirgenler ve digerlerge qarşı – cezanı quvetleştirmek. Ekinciden, büyük gruppa davalarını quvetçiler bir yılda tahqiq etip olamay, ve tek 205.5 maddesi boyunca apiste tutuv müddeti bite, 278 maddesi boyunca qoşma qabaatlav ise apis cezasını daa bir yılğa uzatmağa imkân bere. Bir çoq davada quvetçilerniñ böyle areketleri qayd etile. Üçünciden, bu tahqiqat altında olğanlarnı idare etüv usulıdır: bir dava çerçivesinde biri bu maddege istinaden qabaatlana, diger ise qabaatlanmay, onı işbirligine, qabaatını tanımasına ve digerlerge qarşı şaatlıq etmesine zorlaylar.
Sergey Davidis, farqlı cidaiy maddeler boyunca qabaatlav içün aynı delillerniñ qullanıluvı «uquq esaslarına zıt kele», dep qayd ete.
– Dünya halifeligini quruv ve Rusiyede akimiyetni zapt etmek içün azırlıq bağını aytsaq, bu bir qaç sebepten yañlış bir şey. Rusiye topraqlarınıñ halifelik erkânına kirmesi bir yerde yazılmağan. Bu doktrinal bir şey, çünki halifelikniñ tiklenüv Quranda yazılğan, olar içün bu ideal dünya añlayışı ola. Olar bu maqsadqa irişmek içün tek barışıq usullarını muzakere ete. Yani belli bir diniy istek bar: musulman barışıq areketlerinen böyle olmasına irişmeli. Biz inansaq da, inanmasaq da, insanlarnıñ dünya halifeligine inanmaq aqqı bar. Qurandan soñ «Hizb ut-Tahrir» de bunı ayta, amma mında belli olmağan keleceknen bağlı olğan nazariy fikirler bar.
«Agora» Rusiye aq qorçalayıcı merkeziniñ advokatı Aleksandr Popkov da «Hizb ut-Tahrir davalarındaki» qoşma qabaatlavlarnı FSBniñ tehnologiyası dep saya.
FSB hadimleri iş çoq, terrorizmde deşetli qabaatlavlar olğanda insanlarğa 5 yıldan 12 yıl apis cezası berilgenine razı degil ediAleksandr Popkov
– 278 maddesiniñ üç postulatı bar: akimiyetni küçnen zapt etüv, akimiyetni küçnen tutuv ve anayasa qurumını küçnen deñiştirüv. Amelde daa çoq küçnen zapt etüv qullanıla, o, esasen «Hizb ut-Tahrir davalarınıñ» mabüslerine qarşı qullanıla. Qadılar terror teşkilâtı olaraq tanılğannıñ barışıq aktsiyalarına qarşı bu madde qullanıluvınıñ saçma olğanını ve mantıqqa uyğun olmağanını körmey. Mence, insanlar «Hizb ut-Tahrirde» iştirak etkeni içün büyük apis cezalarını almağanı içün bu qabaatlavlar kirsetildi. FSB hadimleri iş çoq, terrorizmde deşetli qabaatlavlar olğanda insanlarğa 5 yıldan 12 yıl apis cezası berilgenine razı degil edi – mabüslerden intiqam almaq içün bu sert maddeni qoşıp başladılar. Neticede böyle ibareler peyda ola: «akimiyetni küçnen zapt etüv azırlığı».
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Aqyarda mayısnıñ 16-sında Büyük ofitserler balını keçirecek olalar. Bu aqta Rusiye Qara deñiz flotunıñ matbuat hızmeti bildirmekte.
Balnıñ bediiy mevzusı - “Meftün etken bahtnıñ yıldızı” (“Zvezda plenitelnogo sçastya”). Merasimniñ programmasında - arbiy bal paradı, Qara deñiz flotunıñ orkestriniñ çıqışı, yır ve oyun ustalarınıñ çıqışı, bal oyunları, dep bildirdiler flotnıñ matbuat hızmetinde.
Bu yıl tedbirde 150 zabit ve 130 asker olmağan çifleri iştirak etmege azırlana.
Bal açıq avada, Qara deñiz yalısında Mihaylivskaya yalı batareyasınıñ meydanında keçirilecek.


text:
Älifba
Älifba här telneñ awazlarına turı kilgän xäreflär tezemeder. "Älifba" süze ğäräp teleneñ berençe ike xärefe isemennän oyışqan.
Tatar teleneñ xäzerge waqıtta berniçä älifbası bar: 1. Räsmi bularaq qullanışta bulğanı - Kiril älifbası. 2. 2000. yıllar başında kertelä başlanğan, läkin soñraq Räsäy xökümäte tarafınnan tıyılğan Yañalif.
Yazu bilgeläre buyınça tellär ike törgä bülenä: tawışçıl tellär (fonetik tellär) häm ideogramlı tellär. Tawışçıl tellärdä här ayırım bilgeneñ añlamı bulmıy, ul berär awaznı ğına belderä häm añlamnı başqa xäreflär belän bergä kilgändä genä qazana. İdeogramlı tellärdä ğädättä här bilge berär äyberne añlata, qayber äyberlär ike yä kübräk bilge belän belderelä (ürnäge: Yapon tele).
Ölkälärdä qullanıla torğan älifbalarYзrәpTү
Älifbalar :
Latin älifbası ,
Kiril älifbası ,
Latin da Kiril älifbaları ,
Yunan älifbası ,
Görci häm Ärmän älifbaları
Abyatlar: Ğäräp älifbası , Ğäräp häm Latin älifbaları , Yähüd häm Ğäräp älifbaları
Abugidalar: Tunyak Indik , Kunyak Indik , Thaana , Efiopik , Efiopik hem Arep
Logografik+eyikli: Saf logografik , Bootalgan logografik hem eyikli , Elifba-beyli eyikli de ciklengen dereyede logografik Elifba-beyli eyikli


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Rusiye Taqiqat komitteiniñ Meclis temsilcileri ve qırımtatar faallerine yarımadanı terk etmek yasağını «Gitler ve Stalin rejimleriniñ usulları» ile qıyasladı.
«Gitler ve Stalin rejimleriniñ usulları ile doğru muqayese … Şunı aqlamaq kerek ki, vaqtınca işğal etilgen Qırımda Putin rejimi Rusiye territoriyası boyunca serbest areket etüv yasağı rejimini sınay… Yaqında bütün Rusiye GULAG zamanına qaytır....», – yazdı o Facebookta.
Evel bildirilgeni kibi, iyül 28 künü Qırımda Rusiye Taqiqat komitetiniñ idaresi Ankarada Bütündünya qırımtatar kongressiniñ keçirilmesi vaqtında Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reberi Zair Smedlâyevge Qırımdan çıqmağa yasaq etti. Calı künü Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresi Smedlâyev ve Celâlnı «fevral 26» işi boyunca şaatlar olaraq sorğuğa çağırdı. Bu kibi yasaq Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Ümerovğa da berile bile.
II Bütündünya qırımtatar kongressi birinci kongress teşkil etilgeni kibi şekillene. Amma siyasiy şaraitleri endi başqa, qırımtatar halqınıñ temsiliy organları – Qurultay ve Meclis – Qırımda Rusiye akimiyeti tarafından basqı altında buluna, tanılğan yetekçiler Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov Qırımdan sürgün etilgen, Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz Aqmescit SİZOsında qapalı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ bazı azalarına qarşı cinaiy işler açıldı.
Malüm olğanı kibi, Qırımnıñ Rusiye akimiyeti Ankarada (Türkiye) avgustnıñ başında keçirilecek Bütündünya qırımtatar kongressi ile bağlı qasevetini endi defalarca bildirdi.


text:
Rusiye sigorta tibbiyeti ne olğanını artıq qırımlılar da bile. Rusiye işğalinden soñ Qırım hastahanelerinde nasıl deñişmeler oldı? Yarımadanıñ aphanelerinde olğan ilâclar qayda ketti ve qalğanlar Ukraina fiyatlarına köre ne sebepten eki qat arttı? Ne sebepten hastalar şahsiy hastahanelerde bile büyük nevbetlerde tura? İleride yalıñız Rusiye ilâcları olsa, qırımlılarnıñ sağlığı zarar körecekmi?
İşğal etilgen yarımadada sigorta tibbiyeti ve ilâc fiyatlarınıñ artması aqqında – «24» haber telekanalında «Qırım.Aqiqat» yayınında.
Studiya musafirleri – İslâatlar reanimatsion paketiniñ baş eksperti Zorâna Çernenko ve «Patsiyentı Ukrainı» Hayriye fondunıñ reisi Dmitriy Şerembey, alıp barıcı – Qırım jurnalisti Aleksandr Yankovskiy.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 (Aqmescit saatine köre saat 19:30) ve bazar künü saat 11:30 (Aqmescit saatine köre saat 12:30) efirge çıqa.
Radio Svobodanıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
Ukraina devlet sıñır hızmeti Ukraina insan aqları Helsinki birligi ile beraber vaqtınca işğal etilgen Qırımğa kiriş ve çıqış qaidelerini azırladı, dep bildirdi Ukraina sıñır hızmetiniñ matbuat kâtibi Oleg Slobodân Kiyevdeki matbuat konferentsiyasında.
«Vesiqa leyhası Adalet nazirliginde baqıldı ve ükümetke berildi. Ukraina Nazirler şurasınıñ idareleri tüzetken vesiqa ükümet komitetine teslim etildi», – dep ayttı Slobodân.
Onıñ malümatına köre, komitet işbu leyhanı mart başında baqıp, tüzetüv tevsiyelerini bergen edi.
«Al-azırda vesiqa tüzetile, ve bu esnas sozulmaycağına ümüt etemiz», – dep qayd etti ukrain sıñır hızmetiniñ temsilcisi.
2014 senesi mart ayında Rusiye Qırımnı işğal etken soñ qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında memuriy, asılında ise tam bir sıñır peyda oldı. Qırım vaqtınca işğal etilgen topraq olaraq ilân etildi.
Dekabr 27-dep itibaren «Ukrzaliznıtsâ» havfsızlıq maqsadı ile Qırım ile demir yol alâqalarını toqtattı, em de yarımadağa qatnağan halqara trenlerni lâğu etti. Qırım trenleri artıq Novoalekseyevka ve Hersonğa qadar keteler. Qırım ile avtobus alâqaları da toqtatıldı.


text:
Ukraina teleradio yayın meseleleri milliy şurası «Millet» Qırım telekanalınıñ (Kremlge boysunğan Qırım akimiyeti tarafından «Cemaat qırımtatar teleradiokompaniyası» olaraq adlandırılğan) uydu vastasınen Ukrainada yayınlamasınıñ qanunğa riayet etkenini teşkerecek.
Bunı Ukraina haber siyaseti naziriniñ Qırım işlerinden vekâletlisi Emine Ceppar Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«ABS uydusına kirsetilgen ekinci Qırım telekanalı (birincisi – «Krım 24»). Ukraina teleradio yayın meseleleri milliy şurası uydu kimge ait olğanını ögrenmekte. Avropa, Amerika uydusı olsa – yayın Qırım kompaniyalarına qarşı kirsetilgen cezalardan sebep yasaq etilecek», – dep qayd etti o.
Kremlgen boysunğan Qırım akimiyeti bildire ki, aprel 1-den başlap «Millet» Cemaat qırımtatar teleradiokompaniyası Rusiye Federatsiyası ve yaqın çetelde uydu vastasınen yayınlaycaq. Yarımadanıñ şimdiki akimiyeti tizgen planlarğa köre, «Millet» Ukraina, Türkiye, Orta Asiya ve Şarqiy Avropada yayınlaycaq.
2015 senesi avgust 10-da Roskomnadzor «Millet» telekanalı ve «Vatan sedası» radiosını kütleviy haber vastaları olaraq qayd etti. «Millet» akimiyetke qoltutqan TRK «Krım» («Pervıy krımskiy») Seyran Mambetov yolbaşçılıq yapqan qırımtatar ve milliy yayınları bölügi esasında quruldı.
2016 senesi fevral ayında Ukraina teleradio yayın meseleleri milliy şurası Ukraina Mudafaa ve Milliy havfsızlıq şurasına muracaat etip, Rusiye Federatsiyasınıñ 38 şirketine qarşı ceza kirsetmege rica etti. Cedvelde – Rusiye kanalları, em de Qırım ve Aqyarda yayınlağan ve Roskomnadzor qayd etken telekanallar. Cedvelge «Cemaat qırımtatar teleradiokompaniyası» («Millet», «Vatan sedası») da kirdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiye ordusı tarafından sarıp alınğanına baqmadan, Ukraina arbiyleri üç aydan berli mudafaa etken Donetsk vilâyetiniñ Mariupol şeerindeki «Azovstal» kombinatından 60 insannıñ tahliye etilmesi içün muzakereler keçire. Bu aqta mayısnıñ 14-nde baş nazir muavini – Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri naziri İrına Vereşçuk bildirdi.
«Anda bir qaç yüz yaralanğan kişi bar, birinciden olarnı qurtarmaq kerek, çünki episini birden tahliye etmege rusiyeliler razı olmay. Yani başta ağır yaralanğanlar ve tibbiyet hadimleri, 60 insan bar», – dep haber etti Vereşçuk.
Bundan evel Vereşçuk «Azovstalden» 38 ağır yaralanğan arbiyniñ tahliyesinen bağlı muzakereler aqqında bildirgen edi. Mayısnıñ 13-nde «muzakereler pek qıyın», dep qayd etti.
Mayısnıñ 11-nde Papa Mariupolde blok etilgen «Azov» askerleriniñ ömür arqadaşları – Yekaterina Prokopenko ve Yuliya Fedosük ile körüşti. Olar «Azovstal» zavodında qalğan yaralanğan askerlerniñ fotoresimlerini berip, olarğa ölmemege yardım etmege rica etti.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy şimdi Ukrainanıñ Mariupolni cenk yolunen bloktan çıqarmağa imkânı yoq, dep bildirdi. O, Kyiv muzakereler yolunen tahliye olmasına irişmege tırışa, dep qoştı. Moskva arbiyler içün gumanitar ayatnı muzakere etmege istemey. Ukraina muzakerelerge Türkiye, İsrail, İsviçre, Frenkistan, BM ve Qızıl Haç Halqara komitetini celp etti.
Mariupol fevralniñ 24-nde başlağan büyük istilânıñ ilk künleri Rusiye ordusı tarafından sarıp alındı. Ukraina bölükleri üç aydan berli tirene.
Ukrayinağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Aprelniñ başında Moskva Ukrayina şimalinde faal olğanını toqtattı, dep bildirdi. Tezden Ukrayina akimiyeti Kıyiv, Çerniğiv ve Sumı vilâyetinde Rusiye arbiyleri qalmadı, dep ayttı.
Rusiye ordusı çekilgen soñ azat etilgen köy ve şeerlerde kütleviy öldürüv adiseleri aqqında belli oldı. Bazı ğarbiy liderler Rusiyeni cenk cinayetlerinde qabaatladı. Rusiye akimiyeti arbiyleriniñ öldürüvlerge alâqası bar olğanını inkâr etip, olarnı «uyduruv» dep adlandıra.
Rusiye Ukrayinağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net . Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Jañaözende bastalğan narazılıq Aqtau qalasında jalğasqan edi. Bügin Atırauda «Teñiz» mwnayşıları, Sarışağan men Qalamqas mwnay-gaz ken orını jwmısşıları da jwmıs tastağanı belgili boldı. Bwl turalı atalğan mwnay-gaz ken orındarınıñ jwmısşıları äleumettik jelide video tarattı.
Äleumettik jelide tarağan videolardıñ birinde Qalamqas mwnay-gaz ken orını jwmısşılarınan qwralğna şamamen jüzdegen adamnıñ narazılıq jalğasıp jatqan alañğa toptasıp jayau bara jatqanı körinedi.
Al, Jañaözen qalasınan tarap jatqan videolarda bügingi narazılıqqa qaladağı mektep jäne JOO oqtıuşıları da qosılğanı aytıluda.
Jağdaydıñ bwlay bet aluı halıqtıq jappay narazılıqqa wlasuğa jaqın twrğanın körsetedi. Osı orayda täuelsiz aqparat qwral retinde bilik tarabınan şwğıl şeşim qabıldap, halıqtıñ talabın tıñdauı kerek dep eskertemiz. Jağday baqılaudan şığıp ketpey twrğanda, narazılardıñ arız-talabına qwlaq asıp, aşıq dialog ornatudıñ äreketterine baruı kerek.
Ükimetti twtas eldegi äleumettik mäselege şınayı köñil bwrıp, halıq tilegine qwlaq asuğa şaqıramız!


text:
Qırım – Qırımnıñ Yuqarı Mahkemesi «fevral 26 işiniñ» üç iştirakçisi – Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz, faaller Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ cezasını deñiştirmedi. Şeklengenlerniñ tuvğanları ve ortaqları böyle bir qarar olacağından emin ediler, çünki çoqtan berli mahkeme sistemasınıñ obyektiv olğanına inanmaylar. Böylece Qırım reberligi siyasiy mabuslarnı azat etmege talap etken energetik qamaçavınıñ teşebbüsçilerine yol bermeycegini kösterdi.
Bazarertesi künü, noyabr 30-da, Qırımnıñ Yuqarı Mahkemesinde belli bir vaqıttan berli Aqmescitte apiste yatqan «fevral 26 işi» iştirakçileri Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz, faaller Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ adliyecileri bergen şikâyet arizaları baqılmaq kerek edi.
Taqiqat malümatına köre, Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoz 2014 senesi fevral 26 künü Qırım parlamenti yanında Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve o vaqıt Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ reberligi altında bulunğan «Russkoye yedinstvo» («Rus birligi») firqasınıñ faalleri arasında olğan «kütleviy tertipsizliklerde» iştirak etkenleri içün qabaatlana. Yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı. Yarımada Rusiyege «qoşulğan» soñ Taqiqat komiteti kütleviy çatışmalarnı teşkil etüv ve iştirak etüv boyunca cinaiy iş (Rusiye Federatsiyası Ceza kodeksiniñ 212-nci maddesiniñ 1-inci, 2-nci qısmı) açtı. İş taqiqatı çerçivesinde uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri 2015 senesi yanvar 29-da Çiygoznı, aqımdaki seneniñ aprel 15-de Asanovnı, bu sene mayıs 7-de ise Degermencini yaqaladılar.
Mahkeme olarnıñ apis cezasını bir qaç kere uzatqan edi. «Fevral 26 işi» iştirakçileriniñ adliyecileri mahkeme qararına şikâyet etken ediler, ve yalıñız bir kere Qırımnıñ Yuqarı Mahkemesi Çiygoznıñ adliyecisi bergen şikâyet arizasını qısmen qabul etip, Meclis reisi muavininiñ apis cezasını noyabr 19-ğa qadar degil avgust 19-ğa qadar uzatqan edi. Faqat soñra mahkeme apis cezasını kene de noyabr 19-ğa qadar uzattı. Aynı müddet Asanov ve Degermenci içün belgilendi.
Taqiqat organları Çiygoz, Asanov ve Degermenciniñ ukrain pasportı bar olğanı içün Qırımnı terk ete bileler ya da şaatlarğa basqı yapa bileler dep, apis cezalarınıñ müddetini arttırmağa talap etken ediler. Degermenciniñ babası Bekir Degermenci aytqanına köre, taqiqatçı oğluna Çiygozğa qarşı malümat bermege teklif etip, azat etecegini vade etken edi.
Mahkeme öz qararını çıqarıp, böyle bir ükümniñ sebebi olaraq şeklengenlerniñ «taqiqattan saqlana ve şaatlarğa basqı yapa bilecek» olğanını qayd etti
Aqımdaki seneniñ noyabr 17-de Aqmescitniñ Kiyev rayonı mahkemesi yuqarıdaki şahıslarğa apis cezasınıñ müddetini uzattı: Çiygozğa – 2016 senesi yanvar 29-na qadar, Asanov ve Degermencige – 2016 senesi fevral 19 kününe qadar. Mahkeme öz qararını çıqarıp, böyle bir ükümniñ sebebi olaraq şeklengenlerniñ «taqiqattan saqlana ve şaatlarğa basqı yapa bilecek» olğanını qayd etti.
Adliyeci: ne amam, ne de yataq bar
Birinci toplaşuvda Mustafa Degermenci iştirak etti: Adliyecisi Aleksandr Solodkov onıñ içün daa yımşaq bir ceza belgilemege rica etti: ev apsi kibi. Onıñ aytqanına köre, Degermenciniñ «qabaatlanğan cinayetke alâqası yoq». «İş malümatlarında onıñ qabaatını isbatlağan deliller yoq. Ukrainada saqlanmaycaq edi», – dep qayd etti Solodkov. O, qabaat tarafınıñ Degermenciniñ «içtimaiy bağları» yoq kibi fikirini red etti. «Kiyev rayonı mahkemesiniñ toplaşuvında (noyabr 17 künü – QA) 50 insan toplaştı, ayatta 100 kişi tura edi – umumen 150 insan. Pekitilgen içtimaiy bağlarnı daa ne isbatlay bile?», – dep ayttı o. Adliyeciniñ qayd etkenine köre, işte Degermenci aqqında müsbet şeyler bar, o, ne Rusiye Federatsiyası, ne de başqa bir yerde cinaiy mesüliyetke çekilgen edi.
Bundan ğayrı, Solodkovnıñ aytqanına köre, Degermenci yatqan apishane iç bir sanitar qaidege uymay: «Ne amam, ne de yataq bar – Rusiye Federatsiyasınıñ Anayasası kefil etken aq-uquqları bozula».
Adliyeciniñ aytqanlarına emiyet bermegen mahkeme Degermenciniñ cezasını yımşatmadı. Mahkemeci qabaat tarafınıñ şeklengen kişi «mahkeme ve taqiqattan saqlana bile» kibi sözlerine diqqat ayırdı.
«Baba, seni pek sevem!»
Yarım saatten soñ aynı mahkeme toplaşuvı dört balanıñ babası Ali Asanovnıñ iştiraki ile keçirildi. Şunı aytmaq kerek ki, balaları, şu cümleden beş aylıq oğlu büyüklernen beraber mahkemege keldiler. Toplaşuvğa olarnı almadılar, bu sebepten olar ekinci qattaki ayatta büyüklernen beraber beklemege mecbur oldılar.
Asanovnıñ adliyecisi Aleksandr Katelin mahkemeden ceza olaraq apiste yatmasını belgilememege rica etti. «Asanovnıñ qoranta vaziyeti er keske belli: dört balası bar, köyde yaşaylar. Qırımnıñ şimdiki vaziyetini bilesiñiz: elektrik yoq, bağ yoq. O, qorantasınıñ yanında olmaq kerek. O, taqiqat ketişatına iç bir şekilde tesir etemez», – dep ayttı Katelin. Adliyeci qayd etti ki, Asanovğa «taqiqat ile işbirligi maqsadınen basqı yapıp», apis müddetini arttırğan ediler.
«Men pey bere bilecegimizni aytqan edim. Menim fikirimce, ev apsi kibi ceza berile bile», – dep ayttı Katelin.
Faqat, Degermenciniñ işinde olğanı kibi, qabaat tarafı Asanovnıñ «mahkeme ve taqiqattan saqlana bilecegini» tüşüne. Mahkeme taraflarnıñ fikirlerini diñlep, birinci mahkemeniñ qararını deñiştirmedi.
Asanov mahkemeni terk etip, ömür arqadaşı Elnaranıñ quçağında olğan küçük oğlunı öpti.
«Baba, seni pek sevem!» – artından ayttı Asanovnıñ büyük qızı.
Çiygoz: siyasiy sımarış
Üyleden soñ mahkemede Çiygoznıñ adliyecisi Aleksandr Lesovoynıñ şikâyet arizası baqıldı. O da, cezanı deñiştirmege rica etken edi.
«Mahkeme qararında Çiygoz mahkemeden saqlanmağa tırıştı, Çiygoz cinayet yaptı kibi bir şey yoq, – dep qayd etti Lesovoy. – Çiygoz taqiqat ketişatına tesir ete bile kibi sözler sebepsiz, çünki mahkemeden aldın taqiqat (cinaiy iş boyunca) bitti, deliller toplandı. Apiste tutmaq içün sebep yoq».
Çiygoz berilgen sözünden faydalanıp, oña qarşı qanunsızlıq ve basqı yapılğanını bildirdi. «Cumhuriyet yolbaşçısı (Sergey Aksenov – QA) televideniyede çıqışta bulunıp, mahkemeci, prokuror olaraq aytmaq imkân bere. Mahkemeniñ obyektiv olacağına inanmaq zor. Bunı siyasiy sımarış dep sayam. Mahkeme qanunlarğa degil, yuqarıdan kelgen emirlerge esaslana», – dep qayd etti Çiygoz.
Qabaat ise şeklengen kişi azatlıqta olsa, mahkeme ve taqiqatqa tesir ete bile, dep israr etmege devam etken edi.
Prokuratura – basqı organıAhtem Çiygoz
«Mence, prokuratura – basqı organı, kerçekke uyğun kelgen bir şey yoq!», – dep ayttı Çiygoz.
Buña baqmadan, mahkemeci qabaat tarafına qoltutıp, Aqmescitniñ Kiyev rayonı mahkemesi çıqarğan qararnı deñiştirmedi.
Celâl: Akimiyet zayıflığını köstermeycek
Mahkeme bitken soñ Çiygoznıñ ömür arqadaşı Elmira Ablâlimova mahkeme qararı onıñ içün tesaduf bir şey olmağanını ayttı. «Bir qaç mahkeme devamında köremiz ki, bugünde-bugün Qırımnıñ mahkeme sistemasında uquq qaidelerine esaslanmaq imkânsız. Qırımda mustaqil mahkeme sisteması yoq kibi körüne», – dep ayttı Qırım.Aqiqatqa Ablâlimova.
Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl da aynı fikirde. «Apellâtsion mahkemeleriniñ qararlarını evelden bilemiz. Mahkemelerden iç biri adliyeciniñ şikâyetini qabul etmedi. Bizler mahkemege qararnı ögrenmek içün degil, balalarnı körmek içün, olar bizni körip, yalıñız olmağanını, olarğa qoltutqan insanlar bar olğanını körsinler dep, akimiyetke bu adamlarnıñ taqdiri bizni meraqlandıra ve olarnıñ arqasında halq bar olğanını köstermek içün kelemiz», – dep ayttı o Qırım.Aqiqatqa.
Celâl energetiv qamaçavı teşebbüsçileriniñ siyasiy mabuslarnı azat etmek talabını izaatlap şunı dedi: «Qamaçav pek tez tesir etecegini tüşünmeyim. Qamaçavnıñ siyasiy mabuslarnı azat etüvde tesiri olsa, vaziyet biraz daa kerginleşmek kerek».
Meclis reisiniñ birinci muavini dey ki, «şimdilik bir kimse vazgeçmey: ne Qırım, ne de Rusiye akimiyeti zayıflığını kösterecek ve ukrain tarafınıñ talaplarını qabul etecek».


text:
Halil İnalcık
Halil İnalcık (1916 s. mayıs 26 - 2016 s. iyül 25) - Türkiyeli qırımtatar tamırlı tarihçı.
Halil İnalcık 1916 senesi İstanbulda doğdı. Oniñ babası Osman Nuri̇ Rusi̇ye ordusında hızmet etmege i̇stemeyi̇p, 1905 s. Türki̇yege i̇cret etti̇. Babası Seyit Osman (Sitosman) Nuri 1905 senesi Qırımdaki Bağçasaray şeerinden İstanbulğa köçken edi. Dedesi Bağçasarayda Hansaray camisiniñ müezzini edi. Hali̇l İnalcık 1994 s. bi̇ri̇nci̇ kere Vatanğa kelgen edi̇. İlk-evelâ qartbabası ezan oqup, musulmanlarnı namazğa davet etken mi̇narege köteri̇ldi̇. Qartbabasınıñ evi̇ne kiralmadi. Evni̇ñ yañı sai̇pleri̇ i̇zi̇n bermedi̇ler.
8 yaşında ekende ailesinen beraber Ankarağa köçti. Bu yerde Gazi ilk mektebini tamamladı. Daa soñra Sivas ve Balıkesir muallim mekteplerinde oqudı, 1935 senesi muallim olıp diplomını aldı. Ankarada Til, tarih ve coğrafiya fakultetine kirdi. Bu yerde Şemsettin Günaltay, Fuat Köprülü, Yusuf Hikmet Bayur kibi müim şahsiyetlerden dersler aldı. 1940 senesi diplomını alğan soñ aynı fakultette oqumağa devam etti. 1942 senesi “Tanzimat ve Bulğar meselesi” serlevalı doktorlıq dissertatsiyasını qorçaladı. 1972 senesine qadar bu fakultette Osmanlı ve Avropa tarihından dersler bere edi. Aynı sene AQŞda Çikago (Chicago) universiteti Tarih bölügine Osmanlı tarihı professorı olması içün çağırıldı. 1986 senesine qadar bu universitette dersler berdi. Hali̇l İnalcık 5 i̇li̇m akademi̇yasınıñ azası ve 23 türk uni̇versi̇teti̇ni̇ñ professorı edi̇. Prof. Dr. Halil İnalcık, şu vaqıtta Bilkent universitetinde ders bermege devam ete. İnalcık 1986-da Amerika Akademiyasına, 1993-te Britan Akademiyasına aza oldı. Daa pek çoq namlı cian oquv yurtlarında fahriy azalıqları bar. Bundan başqa, müim yerlerden pek çoq taqdir ve mukâfat aldı. Bularnıñ eñ soñkisi Türkiye Büyük Millet Meclisiniñ bergen “Fahriy Mukâfat” (türkçe Onur Ödülü) oldı.
Halil İnalcık, tarihçılıq körüşini fransız Annales mektebine dayandıra. Sayısı yüzni keçken kitap ve maqaleleri bardır. Dört yardımcısınen beraber yazğan “Osmanlı devletiniñ iqtisadiy ve içtimaiy tarihı” (“An Economic and Social History of Ottoman Empire - Osmanlı Devletinin İktisadi ve Sosyal Tarihi”) kitabı bütün cian universitelerinde el kitabı olğandır. İnalcık, bu kitabını Osmanlı tarihınıñ medeniy yaqın dünyağa añlatqanınen maqtanadır.
Kembric halqara merkezi̇ oni "20-nci asırnıñ eñ belli 2000 alimi" cedveli̇ne kirsetti. Halil İnalcık, qırımtatar siyasetçisi Cafer Seydametniñ muracaatını yerine ketirip, soñki̇ i̇şi̇ni̇ Qırım hanlığına bağışlap yazdı. 2016 s. iyülniñ 25-inde bütün dünyada meşur olğan osmanlı tarihınıñ mütehassısı Halil İnalcık bu dünyanı terk etti.
Kitaplarından bazıları[deñiştir | kodunı deñiştir]
- The Ottoman Empire, The Classical Age, 1300-1600, London, 1973
- Studies in Ottoman social and economic history, London, 1985
- The Middle East and the Balkans under the Ottoman Empire, Bloomington, 1993
- Süleyman the second and his time, Istanbul, 1993
- An Economic and Social History of the Ottoman Empire, Cambridge, 1994
- From empire to republic: essays on Ottoman and Turkish social history, Istanbul, 1995
- Sources and studies on the Ottoman Black Sea, Cambridge, 1995
- History of Humanity (editor, Peter Burke ile beraber), 1999
- Ottoman Civilization (Gunsel Renda ile beraber), Ankara, 2003
- Essays in Ottoman History , Eren Yayıncılık
- Makaleler 1: Doğu Batı, Doğu Batı Yayınları, 2005
- Fatih devri üzerinde tetkikler ve vesikalar, Ankara, 1954
- Osmanlı'da Devlet, Hukuk, Adalet, Eren Yayıncılık, 2000
- Osmanlı İmparatorluğu'nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi Cilt 1/1300-1600, Eren Yayıncılık, Prof. Dr. Donald Quataert ile, 2001
- Osmanlı İmparatorluğu'nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi Cilt 2 / 1600-1914, Eren Yayıncılık, 2004
- Osmanlı İmparatorluğu - Toplum ve Ekonomi, Eren Yayıncılık
- Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600), Yapı Kredi Yayınları, 2003
- Tanzimat ve Bulgar Meselesi, Eren Yayıncılık
- ABD Tarihi, Allan Nevins/ Henry Steele Commager (tercüme) Doğu Batı Yayınları, 2005
- Şair ve Patron, Doğu Batı Yayınları, 2003
- Balkanlar, (Prof. Dr. Erol Manisalı ile)


text:
Moskvanıñ Basmannıy rayon mahkemesi halqara qıdıruvğa ilân etilgen jurnalist, ATR telekanalınıñ baş müdir muavini Ayder Mujdabayevni «terrorizm çağıruvlarında» qabaatlap, ğıyabiy şekilde apiske aldı. Bu aqta Rusiye devlet kütleviy haber vastaları mahkemeniñ matbuat hızmeti bildirgenine esaslanıp haber ete.
«Basmannıy rayon mahkemesiniñ qararınen Mujdabayevge qarşı eki ay apiste tutuv şeklinde sıñırlav tedbiri belgilendi, o, ekstraditsiyasından soñ ya da Rusiyede tutulğanda başlanacaq», – dep ayttı mahkemeniñ matbuat kâtibi İrina Morozova.
Rusiye Tahqiqat komiteti cumaaqşamı künü, iyünniñ 25-nde, bildirdi ki, ATR telekanalınıñ baş müdir muavini, jurnalist Ayder Mujdabayev ğıyabiy şekilde «terrorizmde» qabaatlandı ve halqara qıdıruvğa ilân etildi.
Ayder Mujdabayev Tahqiqat komitetiniñ haberini izaatlap, onı «Qırımtatar bayraq kününe eñ yahşı bahşış» dep adlandırdı.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba Rusiyede ATR telekanalınıñ baş müdir muavini, jurnalist Ayder Mujdabayevge qarşı açılğan davanı «siyasiy taqip» dep adlandırdı.
Mayısnıñ 22-nde ATR qırımtatar telekanalınıñ baş müdir muavini Ayder Mujdabayevniñ Twitterde bildirgenine köre, Rusiyede oña qarşı «terror faaliyetine açıq çağıruv, terrorizmni açıq aqlav ya da terrorizm propagandası» maddesine istinaden cinaiy dava açıldı.
Mujdabayevniñ aytqanına köre, cinaiy dava Facebookta «Sentsovnı qurtarmaq» kerek olğanına dair yazğanları sebebinden açıldı. Jurnalistniñ qayd etkenine köre, qararda «onıñ Rusiye casuslarını tutıp, avtomat qoymağa ve Putinden Sentsovnı olarğa deñiştirmesini talap etmege çağırğanı» aytıla.


text:
Rusiye ordusı Harkiv vilâyetine kene ateş aça, eki insan elâk oldı, altı kişi yaralandı, vatandaş infrastrukturası zarar kördi. Bu aqta vilâyetniñ arbiy memuriyet yolbaşçısı Oleg Sinegubov bildirdi.
«Harkiv rayonında rusiyeliler vatandaş infrastrukturasına, qasaba soqaqlarına, meydan ve atta mezarlıqlarğa ateş aça. Darbe neticesinde meskün yerlerden birinde bina yıqıldı. İlk malümatqa köre, qurtulğan insanlarnıñ yaraları ciddiy degil, şunıñ içün hastahanege ihtiyacları yoq. Bugün Harkiv rayonında dört yaralanğan, bir ölü bar. Malümat teşkerile», – dep yazdı Sinegubov Telegramda.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye arbiyleri Harkivniñ şarqiy rayonlarından birine ateş açtı, neticede bir insan can berdi, eki kişi yaralandı.
Sinegubov ava telüke işaretlerine emiyet bermege çağırdı.
BM, aprelniñ 26-na qadar Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı büyük cenki neticesinde 2787 insannıñ ölümini ve 3152 barışıqsever vatandaş yaralanğanını tasdıqladı. Teşkilât kerçek raqamlar daa yüksek, dep qayd ete.
Rusiye bir sıra şaatlıqqa baqmadan, Ukrainada vatandaşlarğa qarşı ateş açqanını inkâr ete.
Ukrayinağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Aprelniñ başında Moskva Ukrayina şimalinde faal olğanını toqtattı, dep bildirdi. Tezden Ukrayina akimiyeti Kıyiv, Çerniğiv ve Sumı vilâyetinde Rusiye arbiyleri qalmadı, dep ayttı.
Rusiye ordusı çekilgen soñ azat etilgen köy ve şeerlerde kütleviy öldürüv adiseleri aqqında belli oldı. Bazı ğarbiy liderler Rusiyeni cenk cinayetlerinde qabaatladı. Rusiye akimiyeti arbiyleriniñ öldürüvlerge alâqası bar olğanını inkâr etip, olarnı «uyduruv» dep adlandıra.
Rusiye Ukrayinağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d2ud65mnh9spru.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Rusiyeniñ Qırım işğaliniñ ilk qurbanı qırımtatarı Reşat Ametov bugün 47 yaşını tolduracaq edi. Bu aqta Qırımtatar resurs merkezi teşkilâtı hatırlattı.
«2014 senesi martnıñ 3-nde kamuflâj urbada kimligi belli olmağanlar onı yarımada işğaline qarşı bir kişilik narazılıq aktsiyasını keçirgen Aqmescitniñ merkezinde hırsızladılar. Erkekniñ cesedi sol közünde kesüv yaraları ve bir çoq beden zararlanmasınen martnıñ 15-nde Qarasuvbazar rayonınıñ Ortalan (Zemlâniçnoye) köyüniñ tarlasında tapıldı. Başı skotçnen baylanğan, qollarında qırçmalar bar edi. Üç balası qaldı. 2014 senesi aprel ayında sahte Qırım Cumhuriyetindeki Rusiye Federatsiyasınıñ Tahqiqat idaresiniñ Tahqiqat komiteti Reşat Ametovnıñ öldürilüvinen bağlı cinaiy dava açtı. 2015 senesi dava qapatıldı. Tahqiqat Reşat Ametovnıñ öldürilüvine alâqası olğan şahıslarnı öyle de tapmadı», – dep aytıla haberde.
Qayd etilgenine köre, BM Ukrainadaki insan aqları monitoring missiyası Ametovnıñ hırsılanuvı ve öldürilüvine «Qırım samooboronasınıñ» alâqası bar olğanını isbatlağan malümatı bar, dep bildirgen eli.
«Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyev de aynı fikirde, Qırımtatar resurs merkeziniñ idare reisi Reşat Ametov Rusiye tecavuzına qarşı Ukrainanıñ 2014 bütünligi oğrunda küreşiniñ timsali ola, dep qayd etti», – dep bildirdi Qırımtatar resurs merkezi.
Teşkilât, onıñ malümatına köre, Qırım işğali vaqtında 57 insan elâk oldı, 27-si – qırımtatarı:
- Siyasiy repressiyalarnıñ qurbanları (2-si – qırımtatarı);
- Ayırım qurbanları (13, 11-i – qırımtatarı);
- Terror qurbanları (30, 8-i – qırımtatarı);
- Siyasiy zulum qurbanları (12, 6-sı – qırımtatarı).
- Qırımtatar resurs merkezi halqara toplulıqqa muracaat etip, Rusiyeden bu davalarnı bütünley tahqiq etmesini talap etmege rica etti.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Melitopolde tutıp esir etilgen ukrayin göñüllisi Yaroslav Juk Aqmescit SİZO-sında tutula, o "halqra terrorcılıq eyleminde" qabaatlana. Bunı Rusiyeniñ nezaretinde olğan Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi haber ete.
"Mahkeme oturışınıñ neticelerine köre, Qırım Cumhuriyetiniñ Yuqarı mahkemesiniñ istinaf şikâyeti üzre qararı ile Qırım cumhuriyetiñ Aqmescit şeeriniñ Kiyev rayon mahkemesiniñ Ya. Jukqa çıqarğan qarar deñişmez qala", - dep yazıla bildirmede.
Rusiye quvetçileri göñüllini 2022 senesi memuriyet binasınıñ kirişinde terror eylemini yapqanında qabaatlay. O Rusiye Ceza qanunnamesiniñ 361 maddesiniñ birinci qısmına binaen qabaatlana ve 10 ile 20 yıl arasında ya da ömürlik apis cezasına mahküm etile bile.
İyünniñ 18-nde "Tsentr jurnalistskih rassledovaniy" ukrayin agentligi işğal etilgen Mariupolde rusiye quvetçileri eki ukrayin göñüllisi Yaroslav Juk ve İlya Yeninni tutıp esir etkeni aqqında haber etken edi.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
"QırımSOS" aq-uquq qoruyıcı teşkilâtı işğal etilgen Qırımda qırımtatar faali Nariman Kurukçiniñ evinde keçirilgen tintüvni ve İlver Ametovnıñ taqip etilüvini Rusiye akimiyeti tarafından Qırımtatar Milliy Meclisine "tazyıqnıñ arttırıluvı" kibi qıymetlendire.
"Qırımtatar regional Meclisisniñ reis muavini Nariman Kurukçiniñ evinde tintüv keçirilüvi ve Qırımtatar regional Meclisisniñ resi İlver Ametovnıñ taqip etilüvi işğalci akimiyetiniñ Sudaqtaki qırımtatar faallerine tazyıq kibi qıymetlendirmek mümkün", - dep bildirdi "QırımSOS" talilcisi Yevgen Yaroşenko.
Keçende Rusiye quvetçileri Sudaqnıñ Qutlaq (Veseloye) köyünde qırımtatar faali Nariman Kurukçiniñ evinde tintüv keçirdi.
Rusiyeniñ nezaretinde olğan Sudaq şeer mahkemesinde Qırımtatar regional Meclisisniñ reberi İlver Ametvonıñ davası boyunca ilk mahkeme oturış olıp keçti. Faal "nariye silânıñ qanunsız saqlaması" ile qabaatlana. Söz, siyasetçiniñ evindeki müzeyde cam altında saqlanğan Ekinci Cian cenkinden qalğan tüfekniñ parçaları aqqındadır.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Rusiye ve Qırımnıñ cemaat meclisiniñ azası, P. Hilendarskiy adına qurulğan Qırımdaki bulğarlar cumhuriyet cemiyetiniñ azası İvan Abajer mayıs 6 - 8 künleri Bulğaristanda ötkerilecek Qırım künleri aqqında tarif etti.
Bu aqta o, «Rossiya segodnâ» radiosınıñ yayınında bildirdi.
Onıñ sözlerine binaen, Qırımdaki rus akimiyetiniñ vekilleri yarımadadaki ayat aqqında tarif etecek, bunıñnen bir sırada tedbirge cemaatçılıq ta celp etilecek.
«Biz şimdi Qırım ve Bulğaristan şeherleriniñ qardaşlığını ğayrıdan tiklemege isteymiz. Yaqında Qırım akimiyeti Bulğaristanda Qırım künleri tedbirini keçirmege avale etti. Bizim ğayemizge köre, Qırım kününi tek akimiyetimiz degil de, cemaatçılıq ta temsil etmek kerek. Ögümizge qoyılğan maqsadlarğa esaslanıp, milliy, cemaat, iş diplomatlığınınıñ yardımı ile Bulğaristannen munasebetlerni azamiy eyileştirmege isteymiz. Yani tek akimiyet organlarımıznıñ yardımı ile degil. Bugünki künde Bulğaristan NATO ve Avropa Birligine kirgen bir devlet olmaqta. Şimdiki vaqıtta NATO bu yerde öz kiçkene bazalarını yerleştire. Bu ise eki ortodoks memleketlerniñ munasebetleri ceetten doğru degil», - dep ayttı Abajer.
Bunıñnen bir sırada, onıñ sözlerine binaen, Qırımda yaşağan faal bulğarlar yarımada boyunca hacılıq yürüşini teşkil etmege isteyler, o ise Makedoniya ve Sırbistan din adamları iştiragı ile olacaq.
Şimdiki vaqıtta hacılıq yürüşi boyunca resmiy malümat yoq.
Keçenleri Bulğaristan prezidenti Rosen Plevneliyev haber etkeni kibi, Bulğaristan Qırım işğalini iç bir vaqıt qabul etmez. Avropa Birligine kirgen devletlernen birlikte Rusiyege qarşı olğan sanktsiya siyasetine qol tutacaq edi.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali kününen ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl işğal altındaki Qırımda yañı apis cezaları olacağını tahmin ete. Bunı Celâl noyabr 7-de KrımSOS cemaat teşkilâtına bergen izaatlarında ayttı.
«Yaqın vaqıtta bir sıra yañı apis cezası olacağını bekleymiz, faaller yaqalanacaqtır. Diniy sebeplerden taqip ve apis cezaları devam etecegini bilemiz. Uquq qoruyıcılar bunı açıq-açıq aytalar, Mamaq ve Boğurçadaki yaqalavlar «Hizb ut-Tahrir davasında» soñki olmağanını deyler. Bizge kirişmeñiz ve qorçalamañız olarnı, siz de zarar körersiñiz, deyler», – dep ayttı Celâl.
Oktâbr 12-de Qırımnıñ Mamaq ve Boğurça qasabalarında beş musulman qorantasında tintüv keçirildi. Beş qırımtatarı Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etmesi ile qabaatlanıp yaqalandı: Rustem İsmailov, Uzair Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov, Ayder Saledinov.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
Ukraina Tışqı işler nazirligi (TİN) işğal etilgen Qırımda ukrain vatandaşlarınıñ taqip etilmesinden qasevet çekkenini bildirdi ve basqıncılıqnı toqtatmağa çağırdı. TİN halqara toplulıqqa muracaat etip, Rusiye insan aqları ve ifade serbestligini bozmasın, ukrain siyasiy mabusları ve esirlerini azat etsin dep, oña qarşı bütün uquqiy ve siyasiy basqı usullarını qullansın istedi.


text:
Qırımlı sinoptiklerniñ fikirince, yarımadada qurğaqlıq ve suv qıtlığı vaziyetini qar eyiliştire bile.
«Yanvarniñ 8-nden 9-na keçer gecesi küçlü yağanaqlar beklenile, olarğa büyük ümütimiz bar. Qar bekleymiz, çünki qışnıñ soñunda – baarniñ başında irigen yağmur aquvı kerek, Qırım dağlarında qar yağacaq, dek bekleymiz. Yanvarniñ 10-nda dağlarda bir qar olur, belki», – dep ayttı Qırımnıñ Gidromettsentr gidrologiya ve gidrologik tahminler bölüginiñ reberi Natalya Ohrimenko «RİA Novosti Krım» agentligine.
Onıñ qayd etkenine köre, dekabrniñ soñunda-yanvarniñ başında yağğan yağanaqlarğa baqmadan, Qırımnıñ suv anbarlarındaki vaziyet eyilişmedi. Onıñ aytqanına köre, bütün suv anbarları şimdi «ölü seviyeden az».
Qurtarıcılar, Qırımda yanvarniñ 8-nde ve 9-nda yağmurlar beklenile, bazı yerlerde küçlü yağmurlar yağacaq, dep bildirgen edi.
Rusiyeniñ Gidromettsentr ilmiy reberi Roman Vilfand Qırım sakinleri içün anomal sıcaq yanvar ayını tahmin ete.
Qırımdaki Gidromettsentrniñ soñki malümatına köre, 2020 senesi dekabr ayında Qırımnıñ Partizan ve Qara özen suv yedeklerine suv kelmedi, Aluşta, Sudaq ve Kefeniñ köy özenleriniñ çoqusı qurudı.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Rusiye İİN-niñ Qırım idaresiniñ baş müavini Aleksandr Smaglin, soñki künde sınırlayıcı tedbirlerni bozğan pensiyalılarnıñ sayısı 300-den ziyade olğanını haber etti. Aynı vaqıtta, 58 qırımlı özüni izolâtsiya etüv rejimini bozdı.
"Politsiya tışarıda yürgen 300-den ziyade esli adamnı toqtattı. Er kesniñ adları yazıldı, olarnıevlerine ozğardılar... Bundan ğayrı polis hadimleri, şeerniñ içinde izin vesiqası olmazdan yürgen adamlarnıñ 58 qanun bozuqlığını qayd etti. Er kesnen şahsiy körüşip, meseleni çezecekmiz", - dedi Smaglin.
Hatırlatayıq, aprelniñ 6-sında sebepsiz tışarıda bulunğan 243 pensiyalı aqqında bildirile edi.
Aprelniñ 5-nde saba işğal edilgen Qırımda 2974 insan tibbiy közetüv altında, 2886-sı dinamik közetüvde qala. 66 insan hastahanede, 22 insan observatorda buluna. Qırımda 20 koronavirus yuqunçı hastası qayd etildi, 6 tüzelgen hasta hastahaneden çıkarıldı. Aqyarda 5 kişi koronavirusqa oğradı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturası işğal etilgen Qırım sakinleriniñ zorbalıqnen yarımada tışına köçürilüvinen bağlı cinaiy iş açıp, onıñ taqiqatını başlattı. Bu aqta Qırım.Aqiqat Radiosıefirinde Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokurorı Gündüz Mamedov bildirmekte.
«Biz Ukrainanıñ Cinaiy Kodeksi 438 maddesine binaen yarımadada yer alğan demografik vaziyetnen bağlı faktnı qayd ettirip, mahkemeden evel taqiqat reyestrine kirsettik. Öyle bir şartlar qoyulğan edi ki, kimligini coymamaq içün, bizm vatandaşlarımız köçmege mecbur qala ediler. İnsanlarnıñ ögüne qoyulğan şartlar bular edi: ya Rusiye Federatsiyasınıñ vatandaşı olasıñ, ya da Qırımda qalıp, bütün ictimaiy ve diger aqlardan marum olasıñ, işte, insanlar da mecbur Qırımnı terk ete ediler», – dep qayd etti Mamedov.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
21 BU AYDA MAĞFİRET QAZANMAMAQ FELÂKETTIR! | RAMAZAN NEFESI
Azım bir aydamız! Mubarek aynıñ çerçevisendemiz. Oraza büyük bir ibadettir. Ramazandaki orazamız dinimizniñ ruknüdir, şartıdır, esasıdır! Ramazandaki orazamız er orazanıñ üstündedir. Teravih namazları, gece namazları er nafile namazlarnıñ üstündedir. ResulüLLah (sallâ-LLahu aleyhi ve-s-sellâm) ayta ki… Onun içün bu ayda Allahnıñ mağfiretini qaçırmaq ğaflettir, büyük bir felâkettir, Allahnıñ diqqatını diqqatsızlıqnen qarşılamaqtır. Allah bundan bizni qorusun! Onun içün ResulüLLah (sallâ-LLahu aleyhi ve-s-sellâm) ayta ki…


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda "Qırım cenkâver çağalaları" yañı yerastı tirenüv areketi peyda olğan. Bunı Ukrayina prezidentiniñ Qırım MC-deki daimiy temsilciligi haber ete.
Tirenüv areketiniñ azaları "işğalcilerni işğal yıllarında yapqan cinayetleriniñ cezalandırılması qaçınılmaz olğanı mevzusında tenbileyler".
"Qırım cenkâver çağalaları" "Qırım pamuğı mevsimi, qaç, moskal" yazısı ve pamuq resminen ve Sergey Aksönovnıñ (Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı - QA) goblin sıfatından resmi ve "Qaç, goblin, qaç" yazısınen plakatlar darqattılar".
Sentâbrniñ başında Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ Ukrayina Silâlı Quvetleri tarafından işğalden azat etilmesine azırlanmaq çağıruvlarnen bildirmeler darqatılğan edi. Bildimelerde "Keriç, Ukrayina yaqındır", "Ayatıñıznı saqlañız, tahliye etiñiz. Qırım Ukrayinadır", "Azırlanıñız. Qırım Ukrayinadır", "Yalta Ukrayinadır" yazılğan edi.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
1 säuir Reseyde armiya qatarına jaña äskerler qabıldaudıñ köktemgi nauqanı resmi bastaldı. Prezident Putin äsker qatarına 134 mıñ 500 jaña sarbaz şaqıru jöninde bwyrıq berdi. Bwl ärine Ukraina jerinde soğıs batpağına batıp jatqan eldiñ armiyasına qajetti san, alayda Reseydiñ özinde äsker qatarına ötuge degen belsendilikten köri narazılıq basım ekeni bayqaladı.
Eldiñ qorğanıs ministri Şoygu ötken aptadağı mälimdemesinde biılğı jılı armiya sabına qosılğan jas sarbazdar eşqanday soğıs maydanına nemese basqa da qaqtığıs oşaqtarına tartılmaydı degen uädesin berdi. Bwnısı ärine äsker qatarına ötuge narazı jastardı ıntalandıru üşin aytılğanı belgili.
El azamattarı Şoygudiñ uädesine sene almay otır. Sebebi, jeterlik dayındıqtan ötpegen jas sarbazdardıñ soğısqa tartılıp ketui Resey tarihında bolğan. Şeşenstandağı soğıs ta sonıñ biri. Qazirdiñ özinde Ukrainada qolğa tüsken reseylik sarbazdar arasında armiya qatarında köp bolmağan jas sarbazdardıñ da köp ekenin bayqaymız.
Resey Federaciyasınıñ zañı jası 18-27 aralığındağı barlıq er azamattardı bir jıl äskeri qızmette boluğa mindettegen. Alayda, basım köbi densaulıq jağdayın nemese joğarı oqu orındağı oquın alğa tartıp äsker boludan jaltaruğa tırısadı.


text:
Jemqorlıq boyınşa küdikke ilingen general-mayor Jaylaubek Halıqwlınıñ denesi tergeu izolyatorınan tabıldı. Bwl jöninde qılmıstıq-atqaru jüyesi komitetiniñ baspasöz qızmeti habarladı. Bwl turalı Ortalıq Aziya jañalıqtar qızmeti jazdı.
"Tergelip qamalğan Jaylaubek Halıqwlınıñ [denesin] şamamen sağat 7-de beket baqılauşısı taptı. Mekeme kezekşisi dereu alğaşqı medicinalıq kömek körsetti. Alayda qabıldanğan şaralarğa qaramastan qamaluşını qwtqaru mümkin bolmadı. Oqiğa ornına kelgen jedel järdem brigadası mehanikalıq asfikciya nätijesinde tuındağan ölimdi tirkedi" dep jazılğan komitet habarlamasında.
Resmi aqparatqa qarağanda, oqiğa ornına prokuratura, jedel tergeu tobı, oblıstıq qılmıstıq-atqaru jüyesi departamenti ökilderi kelgen. Tergeu izolyatorındağı özge qamaluşılarmen äñgime jürgizilgen.
Komitet "tekseru nätijesinde küdiktige qatıstı zañğa qayşı äreket" anıqtalmağanın ayttı. Qızmettik tekseris tağayındalğan.
Är jıldarı Almatı jäne Aqmola oblısınıñ policiyasın basqarğan 59 jastağı Jaylaubek Halıqwlı biıl mamır ayında qamalğan. Ol qılmıstıq isti toqtatqanı üşin para aldı degen küdikke ilingen.


text:
Avgust 26-da, keç aqşam, adamnı atıp öldürdiler.
Bunı «Tvoya gazeta» bildire.
Neşirniñ malümatına köre, Yaltinskaya soqagı boyunca yerleşken ev sakinleri atış davuşlarını eşitip, politsiyağa telefon açtılar. Vaqia yerine kelgen uquq qorçalayıcılar ağır yaralanğan adamnı soqaqnıñ keçüv qısmında taptılar.
Acele yardım maşınası zarar körgen adamnı Aluşta hastahanesine ketirdi, amma onı qorçalap olamadılar – adam ameliyat masasında elâk oldı.
Neşirniñ mühbirleri ögrengenine köre, adam 1983 senesi doğğan yerli sakin edi.


text:
Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi faal Edem Bekirovnı aprelniñ 12-ne qadar apiste qaldırdı. İmaye faalniñ sağlıq vaziyetine esaslanıp, ev apsine avuştırılmasını rica etken edi. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Facebookta haber ete.
«Böyle bir adaletsiz mahkeme daa körmedim, meni aqaretleyler. 19 yıldan berli qoltuqtayaqlarnı qullanam, ağır hastam. Meni nezaret altında nasıl tutarsıñız. Ayaqsız nasıl qaçarım? Olmaycaq şey», – dep tekrarlay Bekirovnıñ aytqanlarını «Qırım birdemligi».
Berilgen malümatqa köre, oturışuv vaqtında Bekirov yaramadı, ekim çağırıldı.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Ukraina Tış işler nazirligi mahkemeniñ qararına qarşı «sert narazılıq» bildirdi.
Yanvarniñ 15-nde Bekirov Aqmescit SİZOsından Semaşko Cumhuriyet hastahanesiniñ endokrinologiya bölügine tibbiy teşkerüvge avuştırılğan edi. Yanvarniñ 18-nde Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Bekirov hastahaneden çıqarılıp, Aqmescit SİZOsınıñ mahsus blokuna yollanıldı, dep bildirdi.


text:
«Delo çesti» (Ğurur meselesi) uquq qoruma komiteti koordinatsion merkeziniñ Qırımdaki yolbaşçısı Viktoriya JukovskayaRNKB bankınıñ SWIFT sistemasından kesilmesini Qırımdaki müşteriler is etmezler dep saya.
Bu fikirinen Jukovskaya Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde paylâştı.
«RNKB kerçekten de, pek muim bir bank, ancaq halqara para yollama sistemasından Qırım, taa 2014 senesi kesip taşlanğan edi. Eñ muimi şudır ki, müşterilerge degil de,tek banklarnıñ işine tesir eter. Şimdilik men RNKBniñ SWIFTten kesilmesi nege alıp baracağına baqıp beklemekni teklif etem», – dep qayd etti uquq qıruyıcı.
Rusiyeniñ KHV haber etkeni kibi, SWIFT Finastranen çalışqan programmasınıñ aq saibi olğan büyük şirket Rusiyeniñ sanktsiya altında bulunğan banklarınen çalışmaqnı red etti ve bu mesele Qırımdaki «Tempbank» ve RNKBnen alâqalıdır.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırım Rusiye Federatsiyasınıñ uquqiy alanına keçkeninden soñ, bir on qırımtatarı Rusiye taqiqatı altında buluna, daa yedisi endi apiste yata, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ başı Zair Smedlâyev.
Bunı o oktâbr 6 künü Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba efirinde bildirdi.
Aytqanı kibi, vatandaşlarına nisbeten cinaiy işlerniñ esas qısmı sebepsizdir.
«Er angi işniñ delilleri sebepsizdir. «Mayıs 3» işi boyunca qabaatlar – akimiyet temsilcilerine küç qullanuvı, o vaqıt ise atta Rusiye qanuniyeti çerçivesinde kimse akimiyetni temsil etmegen edi… Şunıñ içün bu areketler ufaq yaramazlıq kibi añlatıla bile edi», – dedi Smedlâyev.
2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Qırımtatar Milliy Meclisi ve «Rus birliginiñ» bir qaç biñ tarafdarı toplaşqan edi. Tedbirni Meclis reisi Refat Çubarov ve «Rus birliginiñ» lideri Sergey Aksönov teşkil ettiler. Çatışmalar neticesinde eki insan elâk oldı. Rusiye Taqiqat komiteti bundan sebep cinaiy işni açtı.
Onıñ taqiqatı çerçivesinde «kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüvde şeklengen» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Onı 2015 senesi fevral 19-ğa qadar apiske aldılar, soñra da apis müddetini noyabr 19-na qadar arttırdılar.
«Mayıs 3» işi de keçken sene adiselerine bağlı, o vaqıt qırımtatarlar Rusiye tarafından Qırım kirişi yasaqlanğan qırımtatar milliy yetekçisi Mustafa Cemilevni Ermeni Bazarğa qarışılamağa çıqqan ediler, bundan soñ aktsiya iştirakçilerine nisbeten cinaiy işler açılmağa başlandı.


text:
Terek
Terek (Populus) — taldaslar biologiyasına kiriwshı kategoriyası. Ayrım mag'lıwmatlarga ko're, 100 den artıq, tu'rı bar. 30 ga jaqın turı Evroaziya, Arqa Amerika ha'm Arqa Afrikada Tarqalg'an. Q.da Terekdın' ko'kjapıraqlı, Terek yaki zengerı japıpaqli T. Qaratal Aq terek ya'kı ko'kterek (P.bachofenu Wierzb.) tu'rları o'sedı. Qaratal, ko'kterek, aqterek tu'rleri ko'p egiladi. Tereklerdın' boyı 30— 45 (shekem 60) m, diametri 1,5 (ayrim tereklerde 3) m shekem jetedi. Terekler denesı tik, shaqqaları piramidasıman, ken' ovalsıman boladı.


text:
Yalta-Aqyar yolunda noyabrniñ 19-ında aqşam yol qazası oldı. Rusiye FVN-niñ Qırım idaresiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, "Moskviç" maşnası kiyik domuznı urğanından soñ, avdarıldı.
Müessise malümatına köre, eki adam yaralandı.
"Qırım qurtarıcıları yaralanğan adamlarnı acele yardım maşnasına oturtıp, hastahanege qoymaq içün yolladılar", - denile beyanatta.
"Tavrida" trassasında moyabr 17-sinde İslâm Terek rayonınıñ Oy Quyu (Vladislavovka) köyü nde yol qazası oldı, bir adam elâk oldı, daa birisi yaralandı.
Noyabr 12-sinde Kefede tayin etilmegen yerde yolnı keçken piyade yol qazasında elâk oldı.
Daa evel bazar künü gece Kefede (Feodosiya) yol qazasında dört adam yaralandı, olardan ekisi - bala.


text:
Gaagadaki Birleşken Milletler Halqara mahkemesiniñ Rusiyeni işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşları aqlarınıñ bozulmasını toqtatmasına, şu cümleden Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasağını lâğu etmesine mecbur etmek qararınıñ qırımtatarlar içün büyük maneviy emiyeti bar.
Böyle bir fikirni qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Qırım.Aqiqatqa izaat berip seslendirdi. Bunıñnen beraber, o, Rusiye mahkeme talaplarına uyacağından şübelengenini bildirdi.
«Yoq, onıñ (mahkeme talaplarına – QA) riayet etecegi yoq. Lâkin, nasıl olsa da, Gaaga mahkemesiniñ bu qararı pek emiyetlidir. Taqiplerge oğrağan qırımtatarlar içün maneviy bir destek. Şübesiz. Olar anda (Rusiyede – QA) bir qarar aldılar, bir şeyni begenmeseler, olar, rusiyeliler, oña riayet etmeycek. Böyle bir yaramazlıq belli bir müddet daa devam etecek. Amma kene de qayd etem, bizim içün bu müim bir qarar», – dep qayd etti Cemilev.
Birleşken Milletlerniñ Halqara mahkemesi işğal altındaki Qırımda Ukraina vatandaşlarınıñ aq-uquqlarını qorçalamaq içün «Ukraina Rusiyege qarşı» davası boyunca muvaqqat tedbirlerini kirsetmege razı oldı. Bunı aprel 19-da Gaagadaki açıq diñlevlerde mahkeme reisi Ronni Abraham bildirdi.
Mahkeme ukrainlerniñ aq-uquqlarına ketirilgen zarar deliller bar olğanını tasdıqladı.
Böylece, mahkeme Rusiyeden Meclis faaliyetini yasaq etmek qararı ile qırımtatar halqınıñ menfaatlarını temsil etmesi mevzusında aq-uquqlarınıñ bozulmasını toqtatmağa ve işğal etilgen yarımadada ukrain tilinde tasil berilmesini temin etmekni talap etti.
Yanvar ayında Ukraina BM Halqara mahkemesinde Rusiyeni terrorizmge maddiy destek köstermesine qarşı Halqara añlaşma ve er türlü ırqiy ayırımnıñ yoq etilmesi boyunca Halqara añlaşmalarını bozğanında qabaatlap, oña qarşı dava açtırdı. Mart başında Birleşken Milletlerniñ Halqara mahkemesinde dava baqılmasınıñ birinci basamağı ile bağlı açıq diñlevler yekünlendi.
Ukraina Gaagadaki Halqara mahkemeden Rusiyege qarşı iş baqılacaq vaqıtta muvaqqat tedbirlerniñ alınması aqqında rica etti. Bu çareler sırasında – Rusiyeniñ «Ukrainada vatandaşlarğa qarşı terrorizm areketlerini yapqan taqımlarğa» maddiy ve diger destek bermesini toqtatmaq, ve bu taqımlarğa artıq böyle areketler yapmamaları içün tesir etmesini, em de Qırımda diskriminatsiyadan vazgeçmege, ayrıca, Qırımtatar Milliy Meclisi ve onıñ faaliyetini yasaq etmemesini ve ğayıp olğan qırımtatarlarnıñ taqiqatını alıp barmasını talap etmek.
Rusiye Qırımnı zapt etken soñ Donbasta silâlı çatışma devam ete, onıñ neticesinde, BM malümatına köre, aman-aman 10 000 insan elâk oldı. Ukraina ve Ğarp, Rusiyeni separatistlerge qoltutqanı ile qabaatlaylar. Kreml bunı inkâr etip, Donbassta Rusiye «göñüllileri» bar ola bile, dep bildire.


text:
2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni ve onı teşkil etkeni içün mahküm etilgen qırımtatar milliy areketi liderlerinden birisi Ahtem Çiygoz mahkemede sorğuğa çekilip, Qırım Ukrainanıñ bir qısmı olıp qala, dep bildirdi. Bunı advokat Nikolay Polozov iyülniñ 26-da Qırım.Aqiqatqa haber etti.
«Sual berildi: vaqialar angi devlette olıp keçken edi? Öyle de cevap berdi: Qırım em o vaqıt, em de şimdi, halqara vesiqalarğa köre, Ukrainanıñ bir qısmı olıp qala», – dedi Polozov.
Mahkeme ve prokuror bu laflarğa nasıl yanaştı kibi sualge Polozov «buña köz yummağa mecbur ediler», dep cevap berdi.
İyülniñ 25-de mahkeme Ahtem Çiygoznı sorğuğa çekmege başladı. Advokat Nikolay Polozovnıñ bildirgenine köre, birinci sorğu fevralniñ 25-de ve 26-da olıp keçken vaqialarnıñ tarihiy tarafları ve esaslarına bağışlandı. İyülniñ 26-da keçirilgen ekinci sorğuda ise Çiygoz 2014 senesi mitingniñ teşkil etmesinen oğraşmağanını ayttı.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukrainanñ topraq bütünligine qol tutulmasına bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulğan edi. O zaman miting iştirakçılerine Rusiye tarafdarları, şu cumleden «Russkoye yedinstvo» firqasınıñ temsilcileri qol tutqan edi.
«Çiygoz davasını» Rusiye mahkemesi qapalı toplaşuvda: qırımtatar Meclisi yolbaşçısınıñ muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca, davanıñ eki iştitakçisi olğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci davası şeklinde ekige ayıraraq, «26 fevral» davası çerçivesinde baqmaqta.


text:
Kalendar
Kalendar bul kalendar sa'nelerin ku'nlerge belgilew sisteması. Sa'neler aspandag'ı zatlar, ma'selen ku'n yamasa aydın' qozg'alıwına tiykarlang'an bolıwı mu'mkin.
Kalendar tag'ı da jazılg'an sistemanı ko'rsetiwshi qandayda bir zattı (a'dette qag'azdı) an'latıw ushın qollanıladı (ma'selen, stol u'stinndegi kalendar).
Bul termin rejelestirilgen waqıyalar toplamın an'latıw ushın da qollanıladı (ma'selen, kort kalendarı). Batıs xalıqlarının' ko'pshiligi Gregorian kalendarın qollanadı.
Qosımsha mag'lıwmat[redaktorlaw | derekti jańalaw]
- Anno Domini (AD)
- Jan'a Era (CE)


text:
Berlinde qırımtatar sürgünliginiñ 71 yıllığı çerçivesinde keçirilgen «Quo vadis, Krim?» (Qırım, qayda ketesiñ?) halqara forumınıñ neticesinde zemaneviy Qırımdaki vaziyet aqqında kitapnı bastırmağa planlaştırıla.
Bunı forum teşkilâtçıları Qırım.Aqiqatqa bildirdiler.
«Forum körüşüviniñ esas neticelerinden biri – iştirakçilerniñ maruzaları kirecek kitap bastırılmasıdır. Olarnıñ öz noqtaiy-nazarını bildirmek imkânları olacaq, çünki konferentsiyadaki çıqışlar qısqa oldı», – dep qayd ettiler teşkilâtçılar.
Olarnıñ malümatına köre, kitap sentâbr ayında çıqacaq ve qırımtatar mevzularını aydınlatqan internet saifesi olacaq: www.krimtataren.eu.
Forumda seslendirilgen maruza ve çıqışlarnen bu saifede qısqadan tanış olmaq mümkün. Kitap ise tafsilâtlı olacaq, bu saifeniñ ilâvesi olaraq tanıtılacaq.
Bunıñ kibi körüşüvlerni muntazam sürette keçirmege qarar alındı, devletten tış teşkilâtlar ve tedqiq institutları ise olarnı planlaştıracaqlar.
Teşkilâtçılarnıñ aytqanına köre, forum toplaşuvlarında Almaniya ilmiy-tedqiq merkezleriniñ alimleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları, alman, ukrain ve Qırım devletten tış uquq qorçalayıcı teşkilâtlarınıñ faalleri, ekspertler iştirak ettiler. Maruza ve muzakerelerde olar yalıñız qırımtatarlarnı degil, Rusiye tarafından işğal etilgen yarımadada yaşağan ukrainler ve diger millet temsilcilerini qasevetlendirgen suallerge cevap tapmağa tırıştılar.
Qırımnıñ tamır halqına yapılğan basqı, söz ve numayış serbestliginiñ sıñırları aqqında aytıldı.
Kelecek sene Almaniya «Qırımtatarlarnıñ medeniyet aftasını» keçirmege planlaştıra.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Uquq qorçalayıcılar, şu cümleden halqara, maruzalarında yarımadada şimdiki akimiyet tarafından eñ büyük basqı qırımtatarlarğa yapılğanını bildireler. Qırım akimiyeti bunı red ete.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi ve Girne universitetiniñ reberligi (qısmen tanılğan Şimal Qıbrız Türk Cumhuriyetiniñ bir şeeri – QA) işbirligi aqqında añlaştılar. Bunı Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ matbuat hızmeti bildire.
«Qırımtatarlarnıñ lideri, Ukraina halq deputatı, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Girne universiteti ile belli añlaşmalar tizdi. Qırımlı studentler içün stipendiya programmalarınıñ açılması, içtimaiy-medeniy tedbirlerniñ keçirilmesi, studentler ve tecribe paylaşuvı planlaştırıla», – dep aytıla haberde.
Girne universiteti ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ işbirligi yedi yıldan ziyade devam etmekte. Cemilevniñ ofisi qayd ete ki, ileride yardımlaşma artacağına ümüt beslene.
«Bugünde-bugün işğal bitken soñ Qırımda semereli çalışa bilecek adamlarnı azırlamaq kerek. Bundan ğayrı, eminim, bizim studentlerimiz ukrain cemiyeti ve Şimal Qıbrız Türk Cumhuriyeti arasında bir köpür olacaqlar», – dep qayd etti Mustafa Cemilev.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
SALĞIR BOYU
Salğır
204 km uzunlıq Qırımnıñ eñ uzun özenidir. Ortalama debit 2 m³/sn. Çatır Dağdan doğıp, Aqmescitten keçip Azaq Deñiziniñ Sıvaş körfezine töküle. Salğır Aqmescitniñ içinde mükemmel bir raatlıq, eglenme, kezinti parkı suna ve şeerge ayrı bir güzellik qoşmaqtadır.
SALĞIR BOYU (qırımtatar halq yırı)
Yavrum da Salğırnıñ boyu,
Öz tuvganımnıñ da toyu.
Kefeden, Keriçten, Canköyden kelir,
Özüniñ aruv da soyu.
Altmış baş, yetmiş baş tuvar,
Ayda ket, Salğırğa suvar.
Uzaq yerden qız alsañ,
Anası, babası cılar.
Yavrum da Salğırnıñ boyu,
Özümniñ dostumnıñ toyu.
Atqa minse yaraşır,
Özüniñ selbi de boyu.
Qaydadır menim atlarım,
At oynatqan zamanlarım.
Atlarıma iç yanmaz edim,
Keçti yaşlıq devranlarım.
Resim – Karlo Bossoli ‘Salğır’ 1856


text:
Rusiye kontrolindeki Ermeni Bazar şeer mahkemesi qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilevni silâ saqlama şartlarını ihmal etkeninde qabaatlay. Bu diger şahısnıñ onı qullanmasına yol açıp, insan ölümine sebep oldı. Laf 2013 senesi Cemilevlerniñ evinde olğan facialı adise aqqında kete. Qırımtatar halqı lideriniñ oğlu Hayser Cemilev ev bağçasında çalışqan insannı muqaytsızlıqtan atıp öldürdi.
Sentâbrniñ 24-nde Ermeni Bazar şeer mahkemesinde silânıñ itinasız saqlanması ve silânı qanunsız saqlamasınen bağlı şaatlıq etken üç şaat sorğuğa çekildi. Bu şaatlar mahkeme oturışuvında neler ayttı – maqalemizde oquñız.
«Avğa barmağan edi»
Başta Aliye Selimova sorğu içün çağırıldı, o, soy olıp, Cemilevler qorantasına sıq-sıq yardım ete, dep ayttı. O, Cemilevlerniñ evinde sıq-sıq olıp, bir vaqıt silâ körmegenini ayttı. Patronlarğa oşağan bir şey de körmedi.
Onıñ bildirgenine köre, evde anahtarı ancaq Cemilevde olğan bir qaç oda bar, dep qoştı. Onıñ tahminlerine köre, silâ ola bilecek odada o bir vaqıt olmadı ve anda yabancı birisi kire bilecegini inkâr etti. «Ketkende er vaqıt qapunı kilitley edi», – dep qayd etti şaat.
Bundan ğayrı, onıñ qayd etkenine köre, Mustafa Cemilevniñ qolunda bir vaqıt silâ körmegen. «Avğa barmağan edi», – dep qayd etti Selimova. Bir kere qavuldan bir silâ ğayrıdan qayd etilecegini eşitti, amma angi silâ olğanını bilmey ve körmedi. Cemilevniñ özüni şaat yuvaş dep adlandırdı.
Pencere qanatını çekip, camını çıqardı
Oturışuvda ekinci şaat olaraq Eldar Ebubekirov söz aldı, o, Mustafa Cemilev babası (Safinar Cemilevanıñ birinci evliliginden oğlu) olğanını ayttı. O, birinci şaatnıñ aytqanlarını tasdıqlap, evde kimse kirip olamağan bir qaç oda bar dedi, anahtaları tek Mustafa Cemilevde bar edi ve o olmağanda qapular qapalı edi.
Mustafa Cemilevniñ iş odası ve yuqarıdaki qatta penceler olmağan oda aqqında aytıldı, şaatnıñ aytqanına köre, seyf anda tura edi. Seyfniñ içinde ne olğanını Ebubekirov körmedi, onıñ yanında onı açmağan ediler. Amma evde silâ saqlanacaq başqa seyf ya da yer yoq, dep işandırdı şaat. Cemilevniñ oğlu silânı tek bir qaç kere körgen edi – babasına ediye etilgende, ğayrıdan qayd etmek içün çıqarılğanda ve Hayser Cemilevniñ evinde faciadan soñ.
Karabin qardaşınıñ eline nasıl keçti Ebubekirov ateş açılğan soñ ögrendi. «Acele yardım» ve militsiyanı çağırıp, Hayserden silânı qaydan alğanını soradı. Şaatnıñ aytqanına köre, Hayser adiseden soñ Cemilevniñ iş odasınıñ qapusı üstünde açılmağan pencere bar, dep ayttı – o, pencere qanatını çekip, camını çıqardı. Pencereniñ eni ve yüksekligi tahminen bir metrge metr, ve babasınıñ qapalı odasına kirip oldı. Anda seyf turğan oda anahtarını tapıp, silâ alıp oldı.
Advokat Nikolay Polozov şaattan soradı: «Silâ almaq içün aselet areket etmek kerek edimi?» Ebubekirov tasdıqlap cevap berdi. Onıñ aytqanına köre, silânı tesadufen almaq imkânsız edi.
Ebubekirovnıñ sorğusı Mustafa Cemilev bundan evel cinaiy taqipke ne içün oğratılğanınen yekünlendi: «De Çeh Cumhuriyetine ordu kirsetilüvine qarşı narazılıq bildirgeni içün, de qırımtatarlarnıñ Qırımğa qaytması içün küreşkeni içün». İmaye, Cemilev daa evel tek siyasiy sebeplerden taqip etilgenini doğru añladımı dep soradı. «Sırf bunıñ içün!» – dep qayd etti şaat.
Bozuv qayd etilmedi
Sorğuğa çekilgen üç şaattan yalıñız biri seyfte ne olğanını körgen kişi Bağçasaraynıñ 6-ncı mikrorayon yerli milisi Dilâver Suleymanov ola. O, qayd etilgen silânı saqlav şartlarını yılda bir kere teşkergen edi, dep bildirdi. Eki ya da üç kere Mustafa Cemilevniñ evini de teşkerdi.
Onıñ aytqanına köre, teşkerüvler vaqtında silânı saqlav şartları bozulğanını körmegen edi. Anahtarnen kilitlengen seyfte silâ parça-parça saqlanğan edi. Silânıñ patronları aynı seyfte diger raflarda qutular içinde saqlanğan edi. Silâ vesiqaları doğru edi. Odanı ve seyfni Mustafa Cemilev şahsen açqan edi.
Qomşulardan Cemilevniñ evinde ya da evi yanında silânen birisi körüngenine dair şikâyetler oldımı sualine Suleymanov yoq dedi. Onıñ aytqanına köre, Cemilevge qarşı diger arizalar da olmadı.
Bu şaat sorğuğa çekilgende silâ parçalarını saqlav meselesine ayrı diqqat etildi. «Mustafa Cemilev davasında» qabaatlav maddelerinden biri da bu – patronlarnı qanunsız alıp saqladı deyler. Şaat, yasaqlanğan patronlarnı silâ tükânlarında satılğan av-sport patronlarından tek belli ekspertizadan soñ mütehassıs ayıra bile, dep añlattı. Cemilevniñ seyfinde olğan patronlar yerli milisniñ şübhesini doğurmağan edi. Patron qutularından belgiler aqlında degil.
Suleymanovnıñ sorğusından soñ devlet qabaatlavınıñ reisi şaatnıñ tahqiqat devamında bergen malümatını seslendirmege rica etti, çünki mahkemede aytqanlarından farqları bar. Qadı Venera İsroilova bu muracaatnı qabul etip, Suleymanovnıñ Cemilevniñ evinde keçirilgen teşkerüv vaqtında silâ saqlav talapları bozulğanına dair aytqanlarını oqudı.
Lâkin şaat bu bozuv Hayser Cemilev olğan adiseden bir aydan soñ qayd etildi ve bu davanen alâqası olmağan av tüfegi ile bağlı, dep añlattı. Karabin o vaqıt delil olaraq tutıp alınğan edi.


text:
1944 senesi mayısnıñ 18-20-nde NKVD-NKGB mahsus tedbirleri vaqtında Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Urağa bütün qırımtatarlar sürgün etildi (resmiy malümatqa köre – 194 111 insan). 2004-2011 seneleri Qurultaynıñ Mahsus komissiyası «Unutma» umumhalq aktsiyasını keçirip, sürgünlik şaatlarınıñ 950-ge yaqın hatırlavını topladı. Qırım.Aqiqat arhivlerdeki hatıralarnı derc ete.
Men, Dilâra Ametova (Seydametova), 1932-nci yılda dekabr 18-inde Aqmescit rayonınıñ Beşüy köyünde çoq balalı qorantada doğdım. Qorantamızda yedi bala bar edi, sekizinci ana-babasınıñ ve ağalarınıñ ölüminden soñ biznen ösken Sedat edi.
Sürgünlikte biz Taşkentniñ çeşit-türlü rayonlarına tüştik, soñra "Dalverzin-2" sovhozınıñ 6-ncı bölüginde toplandıq. Sürgünlikniñ ilk aylarında yedi adamnı defn ettik. Dört oğlan - menim eki doğmuş ağa-qardaşlarım - Begovat ve Leninabad komendaturaları arasında ğayıp oldı.
Beşüy köyü Qırımda almanlar tarafından yaqılğan ilk köy edi, çünki sakinleri partizanlarğa yardım ete edi. Qartbabamnıñ Aqmescitte evi bar edi, biz anda köçtik, başqaları - soylarına, partizanlarğa. Evsiz olğanlar ve gizlenip yetiştirmegenlerni, gestapo tarafından qaravullanğan Kantarnaya ve Subhi soqaqlarındaki mekteplerge yerleştirdiler.
Qırım azat etilgeninden soñ sovet askerleri babamnıñ üç doğmuş ağa-qardaşını degerli eşyaları ile evden alıp ketti. Yedi künden soñ eki ağasınıñ cesetleri tapıldı, yigirmi üçünci künde başına kirsetilgen çuval ile üçüncisini Salğırdan çıqarıp aldılar. Mahkeme ve tahqiqat olmadan öldürdiler.
Böyle oldı ki, 1944-ünci senesi mayıs 18-inde ana-babamnı Aqmescitten, tatamnen bizni ise Besüy köyünden sürgün ettiler
Bütün bularnı ağır qabul etkenim içün, meni tatamnen ve qomşularnen beraber Beşüyge evlerni tiklemege yolladılar. Ve böyle oldı ki, 1944-ünci senesi mayıs 18-inde ana-babamnı Aqmescitten (adres: Krivoy aralıq, 3), tatamnen bizni ise Besüy köyünden sürgün ettiler.
Ana-babam Özbekistannıñ Begovat rayonına, "Dalverzin-2" sovhozına, 6-ncı bölükke tüşti, tatamnen men ise Pskentke, "Domkurgan" kolhozına, men 12 yaşında edim, tatam ise - 16 yaşında. Mirzaçul rayonındaki kolhozdan bitamnı, 6 yaşındaki bala ile sovet banditleri tarafından atılğan emcemniñ apayını ve başqa öldürilgen emcemniñ üç balası ile apayını ketirdiler.
Doğmuş alam aqayı ve dört balasınen Sverdlovsk vilâyetine, Nijniy Tagil şeerine tüşti. Anda sürgünlikniñ ilk aylarında onıñ aqayı ve bir balası elâk oldı. Onıñ eki balası - menim eki doğmuş ağam ve tatam - Samur ve Abdulla Abselâmovlar - ana-babamnen bir mahsus qasabağa tüşti.
1944 senesi sentânr 9-ında hastahanede dizenteriyadan bitam keçindi. 1944 senesi dekabr 3-ünde 37 yaşındaki tizem öldi. 1945 senesi yazda 36 yaşındaki üç bala anası yengem vefat etti.
Babam, doquz adam kömmek kerek olğan künleri olğanını ayta edi, amma ekseriyette er kün 3-5-7 adam defin etile edi
Altıncı bölükke kelgenden soñ babam bölük reberi - komendant olaraq tayin etildi. Ölgenler çoq olğanı içün, oña araba, eki ögüz ve eki işçini berdiler. Onıñ vazifesi ölülerni toplap kömmek edi. Bunı saba erte başlap aqşamğa qadar, raatlıq künlersiz, çoq ay devamında yapmağa mecbur edi. Babam, doquz adam kömmek kerek olğan künleri olğanını ayta edi, amma ekseriyette er kün 3-5-7 adam defin etile edi.
Qoranta-qoranta öle ediler, mıtlaq da yalı boyundaki Üsküt, Qapsihor, Otuz, Demirci, Mishor, Ğurzuf köylerden adamlar. Olar dizenteriya, malâriya, açlıq, sıcaqtan öle edi. Olarnıñ ayaqları, bedenleri şişe edi.
Suv arıqlardan ve havuzlarda kirli, bulançıq edi. Havuzlarda o keçken yıldan berli edi, içinde yaldağan bir şeyler bar edi. O künlerde qaynatmaq şey ve yer yoq edi! Ve başqa suvğa ve ilklimge alışqan adamlar suvsağanda yanlarında olğan suvnı içe edi.
Riza ve Zaur Leninabaddan çıqtılar, amma Begovatqa barıp çıqmadılar. Bu 1944-45 yılları - komendant rejimi vaqtında edi
Dört eki doğmuş ağa-qardaşım ğayıp oldı, yoq oldı ya da elâk oldı. Abdulla Abselâmovnı Taşkentke FZOğa aldılar: ondan soñ onı kimse körmedi, qıdıruv neticesiz oldı. Onıñ qardaşları Cebbar ve İbragim Abselâmovlarnı Pskentke bala evine berdiler, anda yanğın oldı, balalar türlü bala evlerine tüşti. İbragim qayttı, Cebbarnı alâ daa tapıp olamaymız. Başqa emcemniñ eki balası Riza ve Zaur (olar üç bala edi, küçügi bizde qaldı ve alâ daa sağ) bizim ve Leninabad (anda tizeleri yaşay edi) arasında yürgende ğayıp oldı. Leninabaddan çıqtılar, amma Begovatqa, emceme ve ağama barıp çıqmadılar. Bu 1944-45 yılları - komendant rejimi vaqtında edi.
Babam Seydamet Afuzovnıñ bütün müessise ve organlarda yapqan qıdıruvları neticesiz qaldı. Babam partizanlarnıñ faal yardımcısı edi. Onı partizanlarnıñ başlığı tanıy edi ve bunıñ aqqında vesiqalar daa Qırımda, sürgünlikte evel berilgen edi. Onıñ içün onıñ üç qardaşını öldurgen qatillerni daa 1944-te qıdırıp başladılar ve 1945-te olarnı tutıp, mahküm ettiler. Amma biz sovet urbasında askerlerni kördik de!
Bizni, tuvğanlarnı, aselet ayırdılar. Sürgünlikten bir ay evel aqaylarnıñ episini emek ordusına çağırttılar
Tasavvur etkeniñizni isteyim: bir azbarda yaşağan soylar çeşit-türlü yerlerge sürgün etildi: bir qoranta - Sverdlovsk vilâyetinde, başqaları - tatamnen men - Pskentte, üçüncileri - Mirzaçülde, dörtüncileri - "Dalverzin-2" sovhozında, 6-ncı bölükte, Sudaq ve Yalta sakinlerinen beraber. Bizni, tuvğanlarnı, aselet ayırdılar. Sürgünlikten bir ay evel aqaylarnıñ episini emek ordusına çağırttılar.
Men 16 yaşındaki tatamnen ketken vagonda qundaq balanen bir qadın bar edi. O, sürgünlikten evel, üç ve beş yaşındaki eki balasını qaldırıp, köyden ağasına ölecek anasını yoqlamağa keldi, o apayçıq vagonda aqıldan taydı. Ölgen balasını elinden almağa istegenler, bunı yapıp olamadı. Konvoir vagonğa kirdi, o balanı zornen elinden tutıp aldı ve alıp ketti.
Başqa ölgen qartnı vagondaki adamlar kömmege istediler, kim ne yapacağını añlaştılar, er turaqta kelişken yer qıdıra ediler. Er şeyni taptılar ve azırladılar: qumannı da, eki leskerni de, cesedini alıp çıqtılar. Bunı bilgen konvoirler er kesni aydadı ve eşelon tezden köçti. Cesedni almağa razı olmadılar. Bu nedir, ayvanlıq degilmi?
Pamuq tarlalarında aftanıñ yedi künü tañdan qaranlıqqace olğan işimizni tasvirlemeycegim. Bölügimizde Şuma köyünde eki oğulnıñ anası Fatma Bekirova degen bir qadın bar edi. Sürgünlikten evel mayıs 16-sında o Aqmescitke aqayı İbraim Ametovnı, Tamande yerleşken ordunıñ kapitanını, ozğarmağa keldi. Oña 1944 senesi mayıs 18-ine qadar altı künlük tatilni berdiler. O Şumağa qaynatalarına keldi, apayı, oğlunıkördi ve Sudaqqa ağasına ketti. 1944 senesi mayıs 16-sında Aqmescitke tatasına keldi, apayı ve tatası onı mayıs 17-sinde Keriç tarafına ozğardı. Balalar onıñ ana-babasınen beraber şimalge, Novaya Lâlâ şeerine tüşti. Bekirov ağa-qardaslar ise Samarqand vilâyetine tüşti ve soñra onı özüne çağırttı. O "Dalverzin-2" sovhozında bizim yanımızda yaşadı.
Aqayım yazıp qoyğan şeadetnamemni oqudım ve imzaladım.
(2009 senesi sentâbrniñ 5-inde yazılıp alınğan hatırlavlar)
Elvedin Çubarov, Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halqı genotsidini ögrenüv ve aqibetlerini yeñüv Mahsus komissiyasınıñ reis muavini azırladı


text:
«Fevlar 26 işiniñ» mabusı Mustafa Degermencige mubaşirler (mahkemeniñ icra hızmeti hadimleri) mektüp ve hayırlavnamelerini bermege istemeyler. Mektüpler arasında Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ yañı yıl hayırlavı bar. Bunı Qırım.Aqiqatqa apiske alınğannıñ anası Aliye Degermenci bildire.
«Bu mektüpler destek köstermek içün yiberilgen edi. Olar (mubaşirler – QA) oña olarnı teslim etmeyler, çünki mektüpler Ukrainadan kele ve belki bir şeyge çağıra bile», – dedi Aliye Decermenci.
Adliyeci Edem Semedlâyevniñ sözlerine köre, mahkeme hızmetçileriniñ öz başına alğan qararları qanunğa uymay ve mabusqa nisbeten aqsızlıq olaraq sayıla.
Ondan da ğayrı qabaatlanğanlarnı saba yemeginden ögüne SİZO-dan alıp ketip, mahkeme toplaşuvı yekünlengen soñ aqşam yemeginden keççe ketireler ve böylece aşsız qaldıralar. İmaye tarafı talap etken quru yemekler de berilmey. Neticede qabaatlanğanlar mahkeme toplaşuvları devam etkence bir-qaç kün devamında aşsız qalalar.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ yarımadada 2014 senesi fevral 26-da Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları mitinginde iştirak etken qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar. Olarğa qarşı Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ reberiyeti altında «Rus birligi» firqasınıñ faalleri çıqqan edi.
Rusiye mahkemesiiyül 20-de mahkemeniñ qapalı toplaşuvında «fevral 26 işini» ekige böldi: ayırda – Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ işi, ve ayırda – diger mabuslar AliAsanov be Mustafa Degermenciniñ işini alıp bara.