text:
Viktor Çernomırdin
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Çernomırdin Viktor Stepanoviç (Urısça: BиkTop CTeпaHoBич ЧepHoMыpдиH, 1938—2010), däwlät eşleklese.
1957. yıldan Orsk näft eşkertü zavodında, 1973.tän Orenburg gaz eşkertü zavodı direktorı. 1978. yıldan KPSS Üzäk Komitätendä; 1982.dän Sovet Berlege gaz sänäğäte ministre urınbasarı, 1985.tän – ministre.
1989.dan "Gazprom" Däwlät gaz konsernı idaräse räise. 1992-1994. yıllarda Räsäy Föderasísı Ministerlär Şurası räise. "Räsäy Föderasísı däwlät xakimiäte organnarı belän Tatarstan Cömhüriäte däwlät xakimiäte organnarı arasında eşlär büleşü häm üzara wäqälätlär arasında eşlär büleşü häm üzara wäqälätlär almaşu turında şartnamäne äzeläwdä qatnaşa häm aña qul quya. 1994-1998. yıllarda Räsäy Föderasísı Xökümäte räise. 200000. yıldan RF Föderal Cıínı Däwlät Duması deputatı. 2001.dän RFnıñ Ukrainadağı wäqälätle wäkile.


c: text/html

text:
Bolğarlar
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bolğarlar (Bulğarlar), Törki qäbilälär törkemeneñ cıyılma ataması.
Berençe märtäbä Bolğarlar 5-6. yözlär Vizantiä çığanaqlarında telgä alınalar. Kilep çığışların Könyaq Seber häm Ural töbägennän Könbatış Qawqaz belän Don buylarına küçengän Törki-Uğır qäbilälär törkeme belän bäylilär.
6-7. yözlärdä Bolğarlar utriğur, kutriğur dip Vizantiä çığanaqlarında iskä alına.
6. yöz urtalarınnan Bolğarlar Törki Qağanlıqqa buysınğannar.
630. yıllar tiräsendä Qubrat xan citäkçelenedä Böyek Bolğar däwläte oyıştırıla.
Xäzär Qağanlığı belän köräş barışında Bolğarlarnıñ ber öleşe 670. yıllarda Dunay yılğası tamağı buylarına küçenep kitkän (q. Berençe Bolğar patşalığı), ber öleşe üz cirlärendä qalğan, Xäzär Qağanlığına buysınğan häm soñraq Tönyaq Qawqaz töbägenä qısrıqlanğan (q. Balqarlar, Qaraçaylar). Şulay uq qayber Bolğar qäbiläläre Pannoniägä (xäzerge Macarstan) häm Tönyaq İtaliägä küçep kitkän.
Vizantiä çığanaqları buyınça Qubrat xanınıñ ulı Qotrag cıtäkçesendä bolğarlarnıñ ber öleşe (kutriğurlar) 600 yılı? tiräsendä İdel buyına küçep kıtkännär. 7-8. yözdä Ğäräp-Xäzär suğışları köçäyüe nöticäsendä Bolğar ıruğ-qäbilälärennän Bolğarlar, Bäräncärlär, Barsillar, Bilärlär, Sawirlar häm başqalar, Xäzär Qağanlığı cirlären qaldırıp, Urta İdel buylarına küçengännär.
9. yöz azaqlarında - 10. yöz başlarında, Bolğarlar İdel-Ural aralığındağı Törki häm Fin-Uğır qäbilälären berläşterep, İdel buyı Bolğar däwläten tözegännär. Bolğarlarnıñ Urta İdel belän Ural aralığında yäşäwçe xalıqlarnıñ (Tatar, Çuaş, Bisermän, Başqort h.b.) etnokultur tarixına zur yoğıntısı bulğan.
Borınğı Bolğar tormışınıñ küreneşläre[үзrәpTү]
Monı da qara[үзrәpTү]
Päräwezdä[үзrәpTү]
- Essential History of Bulgaria in Seven Pages
- Ж. BoйHиkoB. ПPOИЗXOД И ПPECEЛEHИЯ HA ДPEBHИTE БЪЛГAPИ (B TъpceHe Ha HoB пorлeд Bъpxy cTapия Bъпpoc). 2012 r. ...(HoBo!)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Maqtumqulı
Maqtumqulı (Magtymguly: {{{4}}}, Parsısha: مخدومقلی فراغی Makhdumqoli Faraghi) - jasag'an zaman bir orıng'a biriktiriwshi da'wirdın' Xiywa ha'm Buxara xanlıg'ı shaxların'ın' tartıslı da'wirlerine tuwra keldi. Sonın' ushın da Maqtumqulı o'z da'wirinde ko'p g'ana daw ja'njellerdin' guwası boldı.
Onın' a'kesi Da'wletmamat Azadiy o'z da'wirinin' belgili shayırlarının' biri bolg'an. Sonın' ushın da ol tu'rkmen a'debiyatı tariyxında 'Uag'zı Azad' dep atalg'an ko'lemli da'stanı menen ma'lim.
Maqtumqulı usı Da'wletmamat Azadiy shan'aragında 1733-jılı A'tirek da'ryasının' boyında Hajıwg'awshan degen jerde tuwıldı. Ol o'z a'kesinin' ta'limi tiykarında tog'ız jasınan baslap-aq qosıq jazıw uqıbına erisken. Da'slep Charjaw janındag'ı İdiris baba medresesinde, son'ınan Xiywadag'ı Sherg'azı medreselerinde oqıp ta'lim alg'an.
Onın' jigitlik shag'ı og'ada qıyın da'wirlerge dus keldi. Endi g'ana el arasında atı shıg'ıp kiyatırg'anda ol basqınshılardın' awır jazalarına giripdar boldı. Sol waqıtlardag'ı tu'rkmen xalqının' basına tu'sken awır ku'nler onın' da basına tu'sti. Basqınshılar onın' barlıq qoljazbaların selge ıg'ızıp, moynına bug'aw salıp bende etip alg'an edi. Tu'rkmen elindegi bunday basqınshılıqlar bir jag'ınan tu'rkmen ruwlarının' bir-biri menen kelispewshiliklerinen kelip shıqqan bolsa, ekinshi jag'ınan basqa xanlıqlardın' bul xalıqtı boysındırıwg'a bolg'an qızıg'ıwshılıqlarınan kelip shıqtı.
Maqtumqulı sonın' ushında bul a'dalatsız gu'reslerde a'dewir jekkelengen edi. Sonın' ushında ol Men'li dep atalg'an o'z yarının' diydarına da jete almadı. Bir neshshe jıllar xan zindanlarında ayanıshlı o'mir keshirdi. Usınday qayg'ılı turmıslardın' ko'p ja'birin tartqan shayır 1772-jılı qaytıs boldı. Sonın' ushında onın' a'debiy miyrasları “A'dewir quramalı”. Ol so'zge sheshen ha'm danıshpan adam bolg'anı ushın da keyingi a'wlad ol haqqında a'dewir a'psanalar toqıg'an. Bul a'psanalardın' aytıwına qarag'anda Maqtumqulıdan aytılmag'an so'z qalmag'an. Ol ha'tte barlıq waqıyalardı aldın boljaytug'ın 'ko'zi ashıq' shayır sıpatında da ko'rinedi. Ma'selen Maqtumqulı aytıp ketken:
- Ayaqlar bas bolar, Bas ayaq bolar.
degen so'zler ha'r qıylı da'wirlerdin' o'zgeriwi boyınsha shayırdın' aldındag'ı da'wirlerdi boljap aytqan so'zleri sıpatında aytıladı. Yaki bolmasa:
A'miwda'rya aybatına quwanba,
Waqtın' jetse jer menen ten' bolarsan'.
- degen qatarlardın' da Maqtumqulı ta'repinen aytılıwı o'zinen son'g'ı jasag'an shayırlarg'a da a'dewir ta'sir jasag'an. Sonın' ushında qaraqalpaq klassikleleri de Maqtumqulını aldın boljawshı shayır sıpatında ta'n aladı. Ma'selen XIX a'sirde jasag'an qaraqalpaq klassik shayırı Ku'nxoja İbrayım ulı:
Maqtumqulı Mag'ribtey aldın'dı bolja.
O'lgen son' alarsan' tilin'nen olja.
dep aytqan edi.
Maqtumqulı ko'rnekli tu'rkmen klassigi bolıw menen bir qatar ma'deniy miyrasları qaraqalpaqlar arasına da ko'birek tarqalıp ketken shayır. Bunın' en' baslı sebeplerinin' biri onın' do'retiwshilik o'mirinin' bir bo'legi Xiywa menen baylanıslı bolıp, sol da'wirde Xiywada oqıg'an qaraqalpaqlardın' oqımıslı toparları Xorezm ma'deniy orayları menen baylanısıp ko'pshiligi Maqtumqulı poeziyasın u'yrengenliginde bolsa, ekinshi jag'ınan qaraqalpaqlardın' tu'rkmenler menen shegaralas bolıp, ma'deniy qatnasıqlardın' durıs jolg'a qoyılıwında edi. Bunnan tısqarı Maqtumqulı poeziyasının' negizi qaraqalpaq poeziyasının' janrlarına ta'n bolg'an qosıq janrının' tiykarında qurılg'an edi. Sonın, ushında qaraqalpaq xalıq shayırı İbrayım Yusupov: 'Qaraqalpaqstan Maqtumqulının' ekinshi shayırlıq watanı' - dep bahalaydı. 1905-jılı xalıq poeziyasının' u'lgilerin jıynaw ushın qaraqalpaqlar arasına kelgen Peterburg universitetinin' studenti A. İ. Belyaev ta bul pikirdi quwatlaydı. Ol professor Meloranskiydin' belgili sha'kirtlerinin' biri bolıp 1917-jılı Ashxabadta 'Maqtumqulı ha'm qaraqalpaq a'debiyatı' - dep atalg'an maqala ja'riyalag'an. Demek Maqtumqulı ko'p g'ana shayırlar poeziyasında ustaz shayır sıpatında da ma'lim.
Maqtumqulı shınında da filosof shayır. Sonın' ushında ol o'l jasag'an zamanının' qayg'ı ha'siretleri menen quwanıshların og'ada teren' sezdi. Ma'selen onın' o'z zamanı haqqında jazılg'an 'Bolmadı' qosıg'ında:
Kim qıynaldı, kim jıladı, kim ku'ldi,
Halın'dı sorag'an zaman bolmadı.
Kimnin' baxtı jandı, kimisi ku'ldi,
Xalıq ushın qa'sterli da'wran bolmadı.
XVIII a'sirde shegine jetken basqınshılıqlar Maqtumqulının' da'rtine da'rt qostı. Sonın' ushında ol da'wir qısmetlerin qosıq qatarları arqalı teren' bayanlay alg'an og'ada talanlı shayır edi. Onın' qosıqları til o'zgesheligi, stili ha'm kewil da'rtinin' ta'sirshen'ligi jag'ınan da ko'pshilik tu'rki xalıqlar ushın tu'sinikli edi. Sonın' ushında onın' qosıqları Orta Aziyanın' dalaları menen Qazaqstan sahraları qosıla tın'ladı.


text:
Qatıq
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Qatıq ul äçetelgän söt. Döres yasalğan qatıq qatı bulırğa tieş, läpeldätep torırğa, aña qadap quyılğan qalaq töşmäskä tieş.
Yasaw[үзrәpTү]
Ayırtılmağan sötne qaynatıp, +40 °C cılılığına tikle suıtalar, östenä ayırım sawıtta äybätläp bolğatqan oyıtqı (salqın qatıq) salalar. Annarı sötne bolğatalat wä selketmiçä genä sawıtnı cılı äyber belän törep quyalar. Bülmä cılı bulsa, 6-8 säğättän soñ qatıq äçep citä, annan su ayırıla, wä anı yartı täwlekkä salqın urınğa quyalar.
Qatıqnı çögender yä isä çiä belän dä oyıtalar. Yuğan çögenderne peşerep, ärçilär wä waq qına itep turílar; çiäneñ başta töşen alalar, annarı qaşıq belän izälär. Çögender belän çiäne qaynar sötkä, oyıtqığa qädär salalar.
Qatıq tämlekär häm tuqlıqlıraq bulsın öçen, oyıtqı belän bergä sötkä ber yomrı qaymaq salırğa da bula.
- Külämnär: 1 l sötkä 100 g oyıtqı
Kiñäş: söt äçetergä quyu aldınnan qaynap çıqmasa, qatıq çıqmas, selägäyle närsä genä bulıp çığa. Bu döres bulıp çıqmağan qatıqnı Awrupıda “yoğurt” itep atílar.
Aşaw[үзrәpTү]
Qatıq äçeräk yä isä töçeräk bulırğa mömkin. Töçeräk qatıqnı üzen genä aşílar, äçeräkne isä aşqa salalar.
Qatıqnı sawıttan ber cirdän qalaq belän qayırıp alınsa wä şul cirdä cíıla torğan su tügep torılsa, qatıq tağın da qatıraq bula. Qatıq tabınğa píalalarda quyıla.


text:
Ekonomikalıq tsikllar
Ekonomikalıq tsikllar - ekonomikanın' bir neshe jıllar dawamında o'siwi h'a'm to'menlewin ko'rsetiwshi protsess esaplanadı. Ayırım ekonomikalıq tsikllar basqa birewlerinen o'siw da'wirinin' dawamlılıg'ı h'a'm aktivligi menen bo'leklenip turadı. Sog'an qaramastan olardın' barlıg'ı bir qıylı da'wirlerdi basıp o'tedi.
Ekonomistler ekonomikalıq tsikllardın' to'rt rawajlanıw da'wirin ko'rsetedi. Birinshi da'wir — ekonomikalıq rawajlanıwdın' en' joqarı da'rejege erisilgen da'wiri. Bul da'wirde ekonomikada tolıq jumıs penen ba'nt bolıw h'a'm o'ndiris tolıq quwat penen islep atırg'anlıg'ı menen ko'zge tu'sedi. Sonday-aq, o'nimlerdin' baha da'rejesi o'siw protsesi ta'sirinde boladı. Son'g'ı basqısh o'ndiristin' pa'seyiw da'wirin o'z ishine aladı. Bunda ba'ntlik da'rejesi to'menleydi biraqta bah'anın' o'siw da'rejesi to'menlemeydi. O'ytkeni, bah'anın' o'siw da'rejesi o'ndiristin' to'menlew da'wiri belsene h'a'm uzaq dawam etkende g'ana to'menlewi mu'mkin. To'menlewdin' to'mengi tochkasında islep shıg'arıw h'a'm ba'ntlik en' to'mengi da'rejege tu'sedi h'a'm en' son'ında janlanıw da'wiri baslanadı. Janlanıw da'wirinde islep shıg'arıw h'am ba'ntlik da'rejesi a'stelik penen ko'terile baslaydı. Ba'ribir o'ndiris quwatlarınan tolıq paydalanbaydı h'a'm tolıq ba'ntlikke erisilmeydi. O'nimlerdin' bah'ası bolsa o'ndiris quwatlarınan tolıq paydalanıw h'a'm tolıq ba'ntlikke erisilgenge shekem bah'ası o'sip baradı.
Tiykarında ekonomikalıq tsiklları bir qıylı. Biraq ta olardın' ayırımları basqalarınan dawamlılıg'ı h'a'm belsendiligi menen ayırılıp turadı. Sonlıqtan da ekonomistler bul protsesske ekonomikalıq turaqsızlık da'wiri dep tu'sinik beredi h'a'm olardı tu'rlishe bah'alaydı. Mısalı, ayırımları turaqsızlıqtın' tiykarg'ı sebepshisi dep texnikalıq jan'alanıwlardı ko'rsetedi. Olardın' pikiri boyınsha o'ndiriske ilim-texnikanın' jetiskenliklerin qollanıw h'a'r qıylı jıllar dawamında ekonomikadag'ı turaqsızlıqlardın' sebepshisi esaplanadı. Basqa bir topar alımlar ekonomikalıq tsikllardı siyasiy h'a'm tosınnan bolg'an jag'daylarg'a baylanıstıradı. Ekonomikalıq tsikllardı monetar siyasatqa baylanıstıratug'ın alımlar da bar. Yag'nıy, ma'mleket qanshelli ko'p pul basıp shıg'arsa, onın' qa'diri sonshelli to'menlep baradı h'a'm kerisinshe, puldın' mug'darı qanshelli az bolsa, ol o'ndiristin' to'menlewinin' h'a'm jumıssızlar sanının' artıwın sonshelli tezlestiredi.
Ekonomikalıq tsikllardı bah'alawda h'a'r qıylı ko'zqaraslardın' bolıwına qaramay, ko'p g'ana ekonomistler o'ndiris h'a'm ba'ntlik da'rejelerin ulıwma qa'rejetlerdin' mug'darı ko'rsetedi degen pikirdi qollap-quwatlaydı. O'ytkeni, o'ndiristin' bazarg'a belgilep sho'lkemlestirilgen ekonomikada ka'rxanalar o'z tovarların olarg'a talap bolg'an jag'dayda g'ana islep shıg'aradı. Xızmet ko'rsetiwde de mine usı ta'replerin esapqa ala otırıp jolg'a qoyadı. Anıg'ıraq aytqanda, o'ndiris qa'rejetleri ko'p bolsa, ka'rxanalarda tovar h'a'm xızmetlerdi ko'p mug'darda islep shıg'arıw paydalı emes. O'ndi-ristegi ba'ntlik h'a'm da'ramatlar da'rejesinin' to'menligi de mine usında. Ulıwma qa'rejetlerdin' mug'darı qanshelli ko'p bolsa, o'ndiristin' o'siwi u'lken payda keltiredi. Sonlıqtan da o'ndiris, ba'ntlik h'a'm da'ramatlardın' da'rejesi artıp baradı.[1]
Tu'siniklemeler[o'zgertiw]
- ↑ Korotayev, Andrey V., & Tsirel, Sergey V.(2010). A Spectral Analysis of World GDP Dynamics: Kondratiev Waves, Kuznets Swings, Juglar and Kitchin Cycles in Global Economic Development, and the 2008–2009 Economic Crisis. Structure and Dynamics. Vol.4. #1. P.3-57.


text:
Hindistan filosofiyası
A'yyemgi Hindistan filosofiyası - Hindistanlıq ja'miyettin' birinshi deregi bolıp, Vedalar esaplanadı.
Vedalar shama menen b.e.sh. 600-1500 jıllar aralıg'ında du'zildi. Olar diniy mazmung'a iye, degen menen ja'miyettin' ekonomikalıq rawajlanıwı ha'm sotsiallıq strukturası haqqında ko'p mag'lıwmatlardı saqlaydı. Vedalar samxitler o'zine ta'n to'rt tu'rge bo'linip jasaydı.
- Rigveda - ha'r qıylı qudaylarg'a isenedi (gimplerge).
- Samaveda - (melodiya, qosıq aytıw) o'z gimninin' ko'pshilik bo'legindegi Rintvedadan tekslerdi qaytalaydı, olardın' ta'rtibi rituallıq mag'anag'a iye.
- Yadjurveda - (qurbanlıq formaları ha'm naqıl so'zler).
- Atxarveda - (turmıstın' barlıq tu'rine kelisimler).
Vedalarda arisvlerdin' a'yyemgi qa'wimlik ko'z-qarası, diniy-mifologiyalıq kompleksi ha'm magiyası su'wretlengen.
Vedalıq a'debiyattın' ekinshi qatlamı bolıp Braxmanlar esaplanadı. Braxmannın' bas mazmunı - vedalıq rituallar menen praktikalıq basshılıq etiw, kultlıq praktika h.t.b. Olarda hesh qanday tutas diniy-filosofiyalıq sistemanı bizler taba almaymız, degen menen bir qatar tu'sinikler birinshi orında turadı.
Vedalıq a'debiyattın' u'shinshi qatlamı bolıp Aranyaklar, yamasa "Tog'ay kitapları" esaplanadı. En' son'g'ı to'rtinshi qatlam Utanishadlar vedalıq a'debiyattı tamamlaydı. Utanishadlardın' en' iri bo'legi bolıp, o'mir turmıstın' u'zliksiz ha'reket etiw kontseptsiyası bolıp esaplanadı.
O'mirdin' u'zliksiz ha'reket etiw haqqındag'ı ta'limatı Adam turmısı qayta do'reliwlerdin' tawsılmaytug'ın dizbeginin' belgili forması sıpatında bo'linedi. Turmıstın' u'zliksiz ha'reket etiwi ma'n'gilik, du'nyadag'ı barlıq na'rseler og'an bag'ınadı.
B.e.sh. I-shi mın'ınshı jıllardın' ortasında İnonyada ideologiyadan g'a'rezsiz jan'a doktrinalar payda boldı. Olar adamnın' ja'miyettegi ornı haqqında ma'selege jan'asha qatnas jasawg'a umtıladı. Bulardın' ishinde Hindistan ushın a'hmiyetli djaynizm ha'm buddizm boldı.
Jaynistlik ta'liymat dualizmdi ja'riyalaydı. Adamnın' insanlıg'ının' ma'nisi eki tu'rde ko'rinedi. Olar: materiallıq-adjiva, ruwxıy djiva.
Adjiva menen djivanı baylanıstırıwshı bolıp karma esaplanadı ha'm onı na'zik materiya dep tu'sindirip, karmanın' denesin usı materiya quraydı ha'm ol jannın' turpayı materiya menen birigiwinde mu'mkinshilik beredi. Jansız materiya karmanın' qatnası arqalı Jan menen birigiwi individtin' payda bolıwına alıp keledi.
B.e.sh. VI a'sirde Hindistannın' arqa betinde Buddizm ta'liymatı payda boldı. Onın' do'retiwshis suddxartxa Gautaliya, ol keyin ala Budda bolıp ataladı. Buddizmnin' orayında to'rt shınlıq turadı. Onın' uyg'artıwınsha, adamnın' jasawı qıynalıwshılıq penen baylanıslı. Tuwılıw, awırıw, g'arrılıq, qartayg'anlıq, o'lim, jag'ımsız na'rselerdin' ushırawı, unamlı na'rselerdin' ushırawı, a'rmanlardın' orınlanıwı h.t.b.lar ha'mmesi adamnın' azap shegiwine alıp keledi. Azap shegiwden qutılıwı ushın durıs pikir bildiriw, durıs so'ylew, durıs anıqlap alıw h.t.b.
Jan'a eranın' basında Hindistannın' ruwxıy turmısında sheshiwshi pozitsiyalardı induizm iyeledi. Bul ayırım etnikalıq gruppalardın' ma'deniyatlarının' kem-kemnen rawajlanıwı bolıp tabıladı. İndualizmnin' en' tiykarg'ı shıg'armaları "Bxadavashta" (qudaytalanın' qosıg'ı) dep ataladı.
İndualizmnin' filosofiyalıq tiykarlanıwı altı sistemadan turadı.
- Sankxya
- Yoga
- Vaysheshaka
- Neya
- Mimansa
- Vedanta
Sankxyanın' u'yretiliwi boyınsha du'nyanın' materiallıq birinshi sebepshisi prakritalar jasaydı. Olar sezimler arqalı qabıl etiledi ha'm u'sh elementti o'z ishine aladı radjasa-umtılıw, tamasa- qarang'ılıq, sattva anıqlıq.
Ha'r bir zatta, onın' xarakteri boyınsha, usı u'sh elementlerden biri orap aladı.
Yoga psixologiyalıq kategoriyalardı izertlewge ha'm praktikalıq psixologiyalıq u'yretiwge itibar beredi, burınnan qalg'an sistemalardın' medatatsiyası haqqında rejelerden ko'p waqıtta shıg'adı.
Veysheshikanın' da'liyllewinshe turaqlı o'zgerisler, payda bolıwdın' ha'm to'menlep qalıwdın' ma'n'gilik ha'm tsiklı protsessleri jasaydı. Usı protsesste, turaqlı element atası boladı. Bunda janlı jansız predmetler payda boladı. Jan ma'n'gi ha'm sheksiz jasaydı, ol eki formag'a iye 1. Absolyut jetsikenlik o'z ko'rinisin tabatug'ın individuallıq forma.
Nsya ol vayshelmika menen tıg'ız baylanıslı, ayrıqsha dıqqatı, logika menen gnoseologiyanın' problemalarına qaratadı. Mimansa, Vedalarg'a qaytıp keliwdi usınadı. Onın' tu'sindiriwinshe samsarı jolınan azat etiwdin' birden-bir jolı Vedalar aytqanlardı izbe-iz orınlaw bolıp tabıladı. Mimansa vedalıq tekslerdi abıroylı dep qabaq etip qoymastan bularda en' joqarg'ı seziwshilik universallıq substantsiyanı ko'redi, bul ma'n'gi jasaydı ha'm absolyut bolıp tabıladı. Biliw teoriyasının' ja'rdeminen zatlardın' durıs tu'siniwine tek jetip qoymastan, al tu'p tiykarg'ı metafizikalıq tu'siniklerge erise alamız. Bug'an mısalı: sezimlik qabıllaw, logikalıq juwmaq jasaw yaki salıstırıw h.t.b.
Vedanta degen tu'sinik vedanın' tamam bolıwı degendi an'latadı. Ol materiallıq ku'shlerdin' birden-bir reallıq penen o'z-ara baylanısının' o'nimli du'nya boladı degen rejeni du'nyanın' absolyutlıq ruwxıy ma'nisin tu'sinik, bunnan ha'mme na'rselerdi keltirip shıg'aradı.
A'yyemgi Hindistanda filosofiyanın' rawajlanıwı protsessinde materialistlik tendentsiyalar ha'm filosofiyalıq mektepler ko'rinedi. Bunday ta'liymatlardın' birine "Lokayata" ta'liymatı kiredi. Lokayatanın' do'retiwshisi bolıp Charvaktın' atı ataladı. Lokayatanın' tu'sindiriwinshe Adam 4 materiallıq elementlerden turadı: jer, suw, ot, hawa. Olar birigip deneni, seziwlerdi, organlardı du'zedi.


text:
Ten'iz maydanı
Ha'zirgi ten'iz huqıqı ma'lim xalıqaralıq-huqıqıy normalar biyg'a'rez sisteması sıpatında 1982-jılı qabıl etilgen Ten'iz huqıqı boyınsha BMSh konventsiyasında kodifikatsiyalang'an. Onda barlıq ten'iz maydanları, sonın' ishinde ten'iz ha'm okeanlar tu'bi ha'm ta'biyiy baylıqları, olardın' u'stindegi hawa boslıg'ı huqıqıy da'rejesi ha'm huqıqıy ta'rtibi belgilengen. Usı universal kodifikatsiyalang'an Konventsiya teksti, qatnasıwshı ma'mleketler ta'repinen konsensus tiykarında Ten'iz huqıqı boyınsha III Konventsiyada islep shıg'ılıp, ten'iz maydanlarınan tınısh maqsetlerde ha'm adamzat pa'rawanlıg'ı ushın paydalanıw ha'm onı qadag'an etiwdi retlestiriwshi ken' ko'lemdegi xalıqaralıq-huqıqıy normalardı kodifikatsiyalaw ha'm progressiv rawajlandırıwdın' ayqın mısalı bolıp tabıladı. Konventsiya eki tu'rdegi, yag'nıy:
birinshiden, qurg'aqlıq boyı ma'mleketleri aymag'ının' quram bo'legin du'ziwshi ha'mde;
ekinshiden, ma'mleketler yurisdiktsiyası ko'leminen tısqarıda jaylasqan ten'iz maydanları huqıqıy da'rejesi ha'm huqıqıy ta'rtibin belgileydi.
Konventsiyag'a muwapıq, jag'a boyı ma'mleketinin' suvereniteti (ha'm onın' milliy yurisdiktsiyası) onın' qurg'aqlıq aymag'ı ha'm ishki suwları tısqarısına, arxipelag-ma'mleket bolsa onın' arxipelag suwları shegarası tısqarısına ha'm og'an tutasqan aymaqlıq ten'iz dep atalıwshı ten'iz poyasına jayıladı. Atap ko'rsetilgen suverenitet aymaqlıq ten'iz, onın' tu'bi ha'm ta'biyiy baylıqları, u'stindegi hawa boslıg'ına da tarqaladı. Aymaqlıq ten'iz u'stindegi suverenitet ten'iz huqıqı boyınsha Konventsiya ha'm xalıqaralıq huqıqtın' basqa normalarına muwapıq a'melge asırıladı. İshki suwlar ha'm aymaqlıq ten'iz ja'ne tiyisli ra'wishte arxipelag suwlar ha'm aymaqlıq suwlar, sonday-aq, olardın' u'stindegi hawa boslıg'ı, tu'bi ha'm jer astı baylıqları bunnan kelip shıg'ıwshı barlıq aqıbetler menen tiyisli ma'mleket aymag'ının' bo'legi esaplanadı. Usı maydanlardın' huqıqıy ta'rtibi tiyisli ma'mleket ta'repinen o'z xalıqaralıq-huqıqıy minnetlemelerinen kelip shıg'ıp ha'm og'an say ra'wishte erkin tiykarlarda ornatıladı. Usınday aymaqlıq ten'izge tiyisli xalıqaralıq minnetlerinen biri, yag'nıy basqa barlıq ma'mleketler kemelerine tınısh o'te alıw huqıqının' beriliwi minnetlemesi mazmunı ha'm onnan paydalanıw sha'rayatları Konventsiyada ko'rsetilgen.
Konventsiya aymaqlıq ten'izdin' ishki ha'm sırtqı shegaraların ha'm olardın' delimitatsiya ta'rtibin belgileydi. Sonday-aq, Konventsiya "arxipelag-ma'mleket" ha'm "arxipelag-suwlar" tu'sinikleri a'hmiyetin anıqlaydı. Aymaqlıq suwlar shegarasınan (sonın' ishinde, onın' u'stindegi hawa boslıg'ı, tu'bi ha'm ta'biyiy baylıqları), yag'nıy jag'a boyı ma'mleketleri milliy yurisdiktsiyası ko'leminen tısqarıdag'ı ten'iz maydanı xalıqaralıq maydandı quraydı. Onın' yuridikalıq da'rejesi ha'm huqıqıy ta'rtibi tek xalıqaralıq huqıq penen belgilenedi, usı jag'dayda xalıqaralıq ten'iz huqıqı normaları ta'repinen ornatıladı. Ma'lim bir ma'mleket suvereniteti astında bolmag'an bunday maydanlar xalıqaralıq maydanlar yaki ulıwma paydalanıw maydanları esaplanadı.
Olardın' huqıqıy ta'rtibi ma'mleketler ha'm ayırım tiyisli wa'killikke iye bolg'an xalıqaralıq sho'lkemler (atap aytqanda, Evropa Awqamı) ta'repinen kelisilip, Konventsiya qag'ıydalarında o'z sheshimin tabadı. Ulıwma alg'anda bunday ta'rtip xalıqaralıq ten'iz maydanınan paydalanıwshı barlıq ma'mleketler ushın ornatılg'an. Biraq xalıqaralıq ten'iz maydanlarının' ayırım bo'limleri huqıqıy ta'rtibin ornatıwda jag'a boyı ma'mleketleri ha'm usı ma'mleketlerdin' ayrıqsha ma'pleri esapqa alınadı. Sonnan kelip shıg'ıp bul tu'rdegi maydanlar ushın ayrıqsha huqıqıy ta'rtip belgilenedi.
Xalıqaralıq ten'iz maydanı quramında:
- (aymaqlıq ten'izge) tutasıwshı zona;
- ayrıqsha ekonomikalıq zona;
- kontinental shelf usag'an bo'limler bar. Usı tu'si-nikler a'hmiyeti ha'm olardın' huqıqıy ta'rtibi Konventsiyada anıqlap berilgen.
Ten'iz huqıqına tiyisli basqa a'hmiyetli tu'siniklerge "ashıq ten'iz" tu'sinigi kiredi. Ashıq ten'iz huqıqıy ta'rtibin du'ziwshi en' a'hmiyetli bo'limlerden biri "ashıq ten'iz erkinligi" tu'sinigi menen sa'wleleniwshi ta'rtip esaplanadı.
Ten'iz ha'm okeanlardı tınısh maqsetlerde, atap aytqanda, u'yreniw, qorg'anıw ha'm ten'iz ortalıg'ın saqlaw maqsetlerinde paydalanıwdı retlestiriwshi en' a'hmiyetli xalıqaralıq-huqıqıy tiykarları usılardan ibarat.


text:
Pablo Picasso
Pablo Ruiz Picasso (aytıwı: Pablo Pikasso; 25 oktyabr, 1881, Malaga, İspaniya - Aprel 8, 1973) İspaniyalı su'wretshi ha'm skulptor bolg'an. Ol XX-a'sirdin' ullı su'wretshilerinin' biri esaplanadı. Onın' tolıq atı Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Clito Ruiz y Picasso. Ol Kubizmnin' tiykar salıwshılarının' biri sıpatında belgili. Kubizm bul su'wretshinin' obektlerdi bo'liwi ha'm olardi abstrakt formada qayta birlestiriwi. Picasso shama menen 13,500 su'wret, 100,000 obraz yamasa gravyura, 34,000 kitap illyustratsiyasi ha'm 300 skulptura yamasa keramika do'retken.
Picasso ju'da' jas waqtınan baslap su'wret salıwdı ha'm sızıwdı bilgen. Onın' birinshi aytqan so'zi lapiz bolıp, ispan tilinde "qa'lem" degendi an'latadı.
Onın' do'retpelerinin' kollektsiyası Parijdegi Luvrda ko'rgizbe qiling'an waqitta ol 90 jasta edi. Ol jasap atırg'an (tiri) waqtında Luvrda ko'rgizbesi bolg'an birinshi su'wretshi bolg'an.
Picassonın' eki hayalınan to'rt balası bolg'an. Ol 1973 jılı ju'rek awırıwınan qaytıs boladı.


text:
To'rtku'l
To'rtku'l - Qaraqalpaqstan Respublikasının' eski qalalarınan biri bolıp, 1873 jılı du'zilgen.
Tarıyxı[o'zgertiw]
1920 jılg'a shekem Petro-Aleksandrovsk atı menen atalıp kelgen. 1932-1939 jıllarda Qaraqalpaqstannın' paytaxtı bolg'an.
To'rku'l qalası A'miwda'ryanın' da'l shetinde jaylasıp, onı da'rya degishi onı jılda jemirip kelgenlikten, qala 1949 jılı 8 km shıg'ısqa qaray ko'shirilgen.
Geografiyası[o'zgertiw]
To'rtku'l qalası A'miwda'ryanın' on' qırg'ag'ında jaylasıp, Xorezm walayatının orayı U'rgenish qalasınan 35 km, No'kis qalasınan 170 km qashıqlıqta jaylasqan.


text:
Bua
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bua, respulika qaramındağı şähär (2000. Yülennän), Bua Rayonı üzäge. Tatarstannıñ könyaq-könbatışında (Qazannan 137 km), Zöyä yılğasınıñ sul quşıldığı Qarlı suı buyında urnaşqan. Sember-Zöyä timer yulındağı stantsiäse. Xäzerge Bua urındağı berençe awılğa 17. yöz urtalarında nigez salınalar., 1780. yıldan Sember namestniklığınıñ öyäz, annarı guberna şähäre. 1920. yıldan TASSRda, 1920.-30. yıllarda kanton, 1930. yıldan rayon üzäge. Mäydanı – 8,8 q. km. Xalqı 1989. yılda 16,8 meñ keşe (Tatarlar – 62,3%, Ruslar – 25,5%, Çuaşlar – 10,9%), 2000. yılda 18,4 meñ keşe. Elekter-mexanik zavodı; tasma tuqu, mamıq, tämäke fabrikları, it kombinatı, may-sır, çüprä häm şikär zavodları. 8 ğomumi belem birü mäktäbe, 1 hönäri mäktäp, veterinär texnikumı, meditsina mäktäbe. 2 mädäniät yortı. Töbäk tarixın öyränü muzeyı. Rayon üzäk xastaxanäse. Möräy mädräsäse binaları kompleksı, mäçet. Troitsa çirkäwe – 19. yöz-20. yöz başları arxitektur üzäge.


text:
Qamış qaval
Qamış qaval - ince qamıştan yapılğan alettir. Onıñ yuqarı tarafı qapalı, aşağı tarafı ise açıq ola. Yuqarı tarafında mahsus ara açıp oña til qoyalar. Qavalnıñ üst tarafında yedi dane teşik ola, olarnıñ üçüni sol eliñniñ üç parmağınen qapatasıñ, dörtüni ise sağ eliñniñ parmaqlarınen qapatasıñ. Aletniñ diapazonı - bir oktava. Lâkin icracılar dudağınen tilni qısqartıp onıñ diapazonını bir buçuq ve atta eki oktavağa yetkizip, hromatik davuş çıqara bileler. Qamış qavalnıñ davuşı keskin lâkin yımşaq ola. Onıñ sesler sırası çeşit, lâkin daima diatoniktir. Esasen çobanlarda qullanılğan bu alet şimdi bütünley ğayıp oldı demek mümkün.


text:
Qırım
Qırım (ukraince KpиM, rusça KpыM) - Qara deñizniñ şimaliy tarafında bir adlı yarımadada bulunğan bir ülke, qırımtatar halqınıñ vatanı. Meydanlığı 26,2 biñ km². Ealisiniñ sayısı 1.994 300.kişi (2005 s. malümat). Memuriy ceetten Qırım (Aqyar şeerinden ğayrı) 1991 senesinden berli Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyetidir.
Münderice
Tarih[deñiştir]
- Qırım dağlarınen yalı boyunıñ eñ qadimiy ealisi - tavrlar.
- M.E. (milâttan evel) XII asır — Qırım çöllerinde kimmerler yaşap keldiler.
- M.E. VII asırnıñ ortası — Kimmerler Qırımdan skitler tarafından quvuldılar.
- M.E. VII—VIII asırlar — Yunanlar Qırımğa kelip öz şeerlerini qurıp başladılar.
- M.E. V asır — Şarqiy Qırımdaki yunan şeerleri Bosporos Devletine birleştiler.
- M.E. 422 senesi — Yunanlar Hersonesos şeeriniñ temelini qoydılar.
- M.E. III—II asırlar — Skit memleketiniñ Özü özeni boylarından Qırımğa avuştı.
- M.E. II asır — Skilurnen onıñ oğlu Palak yolbaşçılığı altında skitler deñiz limanları oğrunda yunan şeerlerinen cenkleşip başlaylar. Yunanlarnıñ tarafdarı Pontos Devletiniñ ükümdarı VI Mitridat Evpator Qırımğa Diofant yolbaşçılığı altında ordular yolladı. Diofant ordusı skit memleketini tar-mar etip yunan şeerlerini Pontos terkibine kirsetti.
- M.E. 63 senesi — Pontos Roma İmperiyası tarafından feth etildi, Qırım şeerleri romalılarnıñ nezaret altına keçeler.
- M.S. (milâttan soñ) I asır — Sarmatlar Qırımnıñ çölüne kirdiler.
- M.S. II asırnıñ ekinci yarımı — Bosporos devleti soñki qalğan Qırım skitlerinen küreşe. Skitler mağlübiyetke oğradılar ve yerleri Bosporos, Roma ve sarmatlar arasında bölündi.
- III asırnıñ ortası — Gotlar istilâsı. Olar romalılarnen sarmatlarnıñ bütün müstemlekelerini (Hersonesostan başqa) basıp alıp Bosporos Devletini öz nezaret altına qoyalar.
- 269—270 seneleri — Roma orduları varvarlarnı Tuna özeniniñ o bir tarafına çekiltti. Pirat flotu Yunanistan yalısınıñ yanında mahv oldı.
- 375 senesi — Hunnular istilâsı. Hunnular Bosporos devletini tar-mar ettiler.
- IV—V asırlar — Rum (Bizans) İmperiyasınıñ Qırımnıñ dağlı rayonlarında iqtidarı yavaş-yavaş tiklenip başladı. Hunnular istilâsından soñ sağ qalğan gotlar Bizans iqtidarını qabul ettiler.
- VI asırnıñ soñu - Türkiy Qağanatnıñ orduları şarqiy Qırımğa kirip vaqtınca Bosporosnı basıp aldılar.
- VII asırnıñ soñunda hazarlar deyerlik bütün Qırımnı zapt eteler, faqat Hersonesos Bizans iqtidarınıñ altında qaldı.
- X asır - Hazar Qağanatı ruslar tarafından tar-mar etilgeninen Qırımnıñ çölü beçeneklerge keçti.
- XI asır - Qırımnıñ çölüni qıpçaqlar feth ettiler.
- XIII asır - Bizansnıñ iqtidarı zayıflaştı. Müstemlekeleriniñ bir qısmı cenevizlerge keçe, bir qısmı mustaqil Gotiya prinsligi (ya da Teodoro prinsligi) olıp ayrıldı.
- 1239 senesi - Qırımnı Batu hannıñ moğol ordusı feth etti. Qırımnıñ çölü Altın Ordunıñ bir qısmı olıp qaldı.
- XIV - XV asırnıñ ortası - Cenevizler Teodoro prinsliginen Qırımnıñ yalı boyu oğrunda cenkleşeler.
- 1441 senesi — Mustaqil Qırım Hanlığı meydanğa keldi.
- 1475 senesi — Osmanlı ordusı Gedik Ahmet paşa yolbaşçılığı altında ceneviz müstemlekelerini ve Teodoro prinsligini feth etti. Qırım Hanlığı Osmanlı Devletiniñ vassalı olıp qaldı.
- 1783 — Qırım feth etilip Rusiye İmperiyasınıñ terkibine kirsetildi.
- 1780-90 seneleri — Qırımtatarlarnıñ Dobrucanen Anadoluğa birinci kütleviy icreti.
- 1853—1856 — Qırım cenki.
- 1860 seneleri — Qırımtatarlarnıñ Osmanlı Devletine ekinci kütleviy icreti.
- 1917—1920 — Rusiye Vatandaş cenki. Qırımda "beyazlar" ve "qızıllar" ükümetleri biri-birlerini bir qaç kere almaştıralar.
- 1921 oktâbr 18 — Sovet Rusiye terkibinde Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti meydanğa keldi.
- 1941 avgust — Qırım almanları sürgün etildiler.
- 1941—1944 — Natsist alman ordusı Qırımnı işğal ettiler.
- 1944 mayıs 18 — Qırımtatarlar sürgün etildiler.
- 1944 iyün 26 — Yunanlar, ermeniler ve bulğarlar Qırımdan sürgün etildiler.
- 1945 iyün 30 — Cumhuriyetniñ yoq etilüvi: Qırım MSŞC Qırım vilâyetine çevirildi.
- 1954 fevral 19 — Qırım vilâyeti Ukraina terkibine kirsetildi.
- 1989 — Qırımtatarlar kütleviy tarzda Qırımğa qaytıp başladılar.
- 1991 fevral 12 — Qırım vilâyeti USŞC terkibinde Qırım MSŞCne çevirildi, Aqyar şeeri ise USŞC terkibinde cumhuriyet riayetindeki bir şeer olıp qaldı.
- 1992 fevral 26 — Yuqarı Şuranıñ qararı ile Qırım MSŞC adı Qırım Cumhuriyeti olaraq deñiştirildi.
- 1992 mayıs 6 — Qırım cumhuriyetiniñ ilk esas qanunı qabul olundı.
- 1998 dekabr 23 — Qırımnıñ şimdiki esas qanunı qabul olundı. Qırımnıñ resmiy adı Qırım Muhtar Cumhuriyeti olaraq deñiştirildi.
Memuriy-territorial bölünüv[deñiştir]
Memuriy ceetinden cumhuriyet 25 regiondan ibaret, olardan 14 rayon (ealiniñ çoqusı köylü) ve cumhuriyet riayetinde bulunğan şeerlerniñ şuralarına boysunğan 11 territoriya (ealiniñ çoqusı şeerli). Kösterilgen haritada körüne ki, işbu 11 territoriyadan bazıları büyük meydanlıqta yerleşip merkezden ğayrı bir çoq meskün yerden ibaret.
Rayonlarnıñ başları Qırımnıñ baş naziriniñ teklifinen Ukraina prezidenti tarafından tayin etileler, şeerlerniñ başları ise umumiy saylavda saylanalar.
Regionlar ise şeer, qasaba ve köy cemiyetlerinden ibaret.
Coğrafiya[deñiştir]
Qırım yarımadası Ukrainanıñ cenübinde buluna. Yarımada üzeriniñ meydanlığı 27 biñ km². Ğarp ve cenüp tarafında Qırım Qara deñiznen, şarq tarafında ise Azaq deñizinen sıñırlana. Şimal tarafında Qırım tar (8 km qadar) Or boynunen qıtağa qavuşa. Qırımnıñ şarqında Qara ile Azaq deñizleri arasında Keriç yarımadası, Qırımnıñ ğarbında ise Tarhan Qut yarımadası buluna. Qırımnıñ şimaliy kenar noqtası Or boynunda buluna, cenübiy kenar noqtası — Sarıç burnu, ğarbiy kenar noqtası — Tarhan Quttaki Qara burun, şarqiy kenar noqtası — Keriç yarımadasındaki Fener burnudır. Şimaliy kenar noqtasınen cenübiy kenar noqtası arasındaki mesafe — 200 km, ğarbiy kenar noqtasınen şarqiy kenar noqtası arasındaki mesafe — 325 km. Qaranen deñiz sıñırlarınıñ umumiy uzunlığı 2500-den ziyade km.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti Aqyar şeeri ve Arabat beliniñ şimaliy ucundan ğayrı yarımadanıñ bütün yerini ala.
Qarada keçken Qırımnen Ukrainanıñ Herson vilâyetiniñ kiçik sıñırı Or boynundan keçe. Bundan da ğayrı deñizde Qırım Rusiye (Krasnodar ülkesi), Romaniya, Bulğaristan, Türkiye ve Gürcistannen sıñırdaş ola.
Coğrafik ceetten Qırım eki teñ olmağan qısımğa bölüne: onıñ şimali çöl (bütün yarımadanıñ 4/5 qısmı), cenübi ise ormanlı Qırım dağlarıdır (meydanlıqnıñ 1/5 qısmı). Aqyardan Kefege qadar üç dağ sırası uzana. Eñ yüksek soyu yalı boyunda uzanğan Baş ya da Cenübiy dağ sırasıdır, onda Qırımnıñ eñ yüksek noqtası Roman Qoş degen dağ (1545 m) buluna.
Qırımnıñ özenleri az suvludır. Salğır, Alma, Belbek, Qaçı eñ esas özenlerdir. Dağ ile dağ aldındaki rayonlarda özenlerniñ çoqusında suv anbarları bar. Şimaliy Qırım boyunda Şimal Qırım kanalı uzana, oña suv Özüden kele. Qırımda bir qaç balaban tuzlu göl bar: Doñuzlav, Sasıq, Saq, Aqtaş, Töbeçik, Çoqraq gölleri ve digerler.
Meşur kurort regionları:
- Cenübiy yalı boyu — Yalta ve Aluşta regionları
- Ğarbiy yalı — Kezlev ile Saq regionı
- Cenüp-Şarqiy yalı — Kefe ile Sudaq regionı
Müim şeer ve qasabalar[deñiştir]
İqtisadiyat[deñiştir]
Esas pıtaqlar — turizm, sağlıq saqlav, köy hocalığı.
İqtisadiy köstermeler[deñiştir]
Ukrainanıñ statistika komitetiniñ malümatına binaen
Naqliyat[deñiştir]
Qırımdaki er bir şeer diger meskün yerlernen avtobus marşrutlarınen bağlı. Şeerlerara trolleybus marşrutları da bar (Aqmescit ava limanı — Aqmescit — Aluşta — Yalta yolunda). Yalta, Kefe, Keriç, Aqyar, Aqmeçit ve Kezlev deñiz marşrutlarınen bağlı. Kezlevde tramvay mevcut. Ermeni Bazar — Keriç (Kefege çatal ile) ve Melitopol — Aqyar (Kezlevge çatal ile) demiryolları Qırımnı qıtanen bağlaylar.
Turizm ve raatlıq[deñiştir]
Qırımda çoq istiraat evi, lager (meselâ, Artek), çeşit musafirhane bar. Eñ populâr raatlıq yerleri — Yaltanen Aluşta ile beraber bütün Qırımnıñ yalı boyu, Sudaq, Kezlev. 2007 senesi yanvar ayından dekabrgece Qırımda 5718 biñ kişi raatlandı.
Qırımnıñ mahsus itibarğa lâyıq yerleri:
- Qırımnıñ qobaları (Mermer Qobası, Qızıl Qoba)
- Dağlar (Ay Petrinen yip yolu, Qırımnıñ Büyük kanyonı, Çatır Dağ)
Eali[deñiştir]
2001 senesi toplanğan malümatqa köre — 2 024 056 kişi (58,3 % ruslar, 24,3 % ukrainler, 12,1 % qırımtatarlar, 1,4 % belaruslar, 0,5 % tatarlar, 0,4 % ermeniler, 0,2 % yeudiler, 0,2 % lehler, 0,2 % moldovanlar, 0,2 % azerbaycanlılar, 0,1 % özbekler, 0,1 % koreyalılar, 0,1 % yunanlar, 0,1 % almanlar, 0,1 % mordvalar, 0,1 % çuvaşlar, 0,1 % çingeneler, 0,1 % bulğarlar, 0,1 % gürciler ve çirmişler (mariyler), bundan ğayrı qaraylar, qırımçaqlar ve digerler)
Ruslar, ukrainler, yunanlar ve bulğarlarnıñ çoqusı ortodoks hristianlardır, qırımtatarlar ise musulmanlar (sunniler), bundan da ğayrı yeudiler, protestantlar ve katolikler bardır.


text:
Alat
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Alat yä Urıs Alatı - Biektaw rayonında, Biektaw timer yul stansiäsennän 33 km tönyaqtaraq, Aşıt yılğasınıñ sul quşıldığı Alat suı buyında awıl. Qazan Xanlığı däwerendä nigez salına (Alat daruğasınıñ üzäge bula). 1708-1766. yıllarda - Qazan gubernası şähäre. 1758 yänäşäsendä Alat siptzavodı nigez salına.
1989. yılda 210 keşe (Urıslar), 2000. yılda 212 keşe yäşi. Xalqınıñ töp şöğele - terlekçelek. Urta mäktäp, mädäniät yortı. 19. yöz kirpeç suğu, çilmäk yasaw käsepçelege belän mäğlüm. Uspenskaya çirkäwe - 18. yözneñ 1. çirege arxitektura istälege.


text:
Lev Gumilöv
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Gumilóv Lev Nikolayeviç (Urısça: ГyMилëB ЛeB HиkoлaeBич , Liev Nikolaievitch Ghumiljov) (1912-1992), taríxçı, georgraf, Törki xalıqlar taríxı belgeçe, taríx fännäre (1967) häm geografik fännäre (1974) doktorı. Şäğir Nikolay Gumilóv häm şağirä Anna Axmatova ulı.
Repressiälär çorında berniçä tapqır qulğa alına (1935, 1938-1943, 1949-1956). 1956-1967. yıllarda Leningradta Däwlät Ermitajı kitapxanäsendä eşli. 1967-1986.da Leningrad universitäte qarşındağı Geografiä fänni-tikşerenü institutında ölkän fänni xezmätkär. Awrasíada yäşäwçe Törki, Mongol, Slaván h.b. xalıqlar taríxına qarağan xezmätlär autorı. Keşeleneñ häm ayırım etnoslar biososial asılın bilgeläwdä fänni yünäleşne nigezläwçe. 2005. yılda Qazanda häykäl açılğan.


text:
Tınç okean
Tınç Okean - Amerika ve Asiya qıtaları arasında bulunğan dünyanıñ eñ büyük bir okeanıdır. Adını İspaniya Qırallığı adına dünyanı dolaşqan portugal deñizci Ferdinand Magellan bergendir. Magellan, künler sürgen zorlu ve fırtınalı şartlar altında adını bergeni Magellan boğazından keçip bu okeanğa açılğanında, fırtınalarnıñ tınuvından ve özüni tınç suvlarnıñ qarşılaması sebebinen okeanğa "Tınç" adını bergendir.
Meydanlığı 179,7 million km². Eñ teren yeri 11 034 m ile Mariana çuqurı olıp bu aynı zamanda dünyadaki eñ teren noqtadır.


text:
Qarılğaç
Qarılğaç — Hirundinidae ailesini teşkil etken kiçkene, ötüci quş türleriniñ umumiy adı.
Qarılğaçlar, qutuplar tış dünyanıñ er yağında yaşay. Çibin, böcek aşap besleneler.
Boyları 10-23 sm arasında deñişe. Ekseriyetnen ast beti beyaz; baş, quyruq ve qanatları qara; mañlayınen moynu qaverenki cıltıravuq tüklüdir. Qısqa ayaqlarınıñ tırnaqları süyrü olğanı içün tüz, calpaq yerlerge qolayca tutuna bile. Ağızları açıq uça ekende çibin, çirkiy kibi kiçkene böceklerni avlaya bile. Quyruqları çatallı, qanatları uzun, süyrü ola. Vızlı uçalar. Quyruqlarnıñ dümen yerine qullanıp, aniy dalışlar yasarlar. Umumiyetnen sürü alinde yaşaylar.
Yaz soñunda, künler qısqalıp, böcekler azalğanda köçip qışnı Afrikada keçirirler. Baarde keri qaytarlar. Diger köçüci quşlardan ayrı olaraq kündüz köç yollarına devam eteler.
Binalarnıñ dam astlarına, saçaqlarına ve pencere oyuqlarına çamur ve kilden çanaq şeklinde sağlam yuvalar yasarlar. Keniş ve calpaq ğağalarını, yuvalarını yasay ekende, çamurlarnı sılamaq içün mala day qullanalar.
Tış bağlantılar[deñiştir]
- Swallow videos on the Internet Bird Collection


text:
Harmonika
Harmonika yä iren ğarmunı - kompakt kesäle tınlı muzıkal qoral.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү]
Kristian Fridrix Lüdvig Buşman tarafınnan 1821 yılda uylap tabıla. Harmonikanıñ berençe ürnäge – Könçığış tın organı. Tınlı organnar häm harmonika "telçekle" qorallarğa qağılalar. Berençe tapqır Könçığış tınlı organ Awrupağa Qıtaydan 18 yöz urtalarında kilgän. Bu qoral 17 törle ülçämle bambuk köpşälärdän torğan. Här köpşädä munştuklärgä berketelgän baqır telçelklär urnaşılğan. Buşmannıñ aura digän 15-tişekle plastin küreneşle dönyada berençe harmonika kamertonğa bigräk oxşağan. 1826 yılda Rixter isemle Bohemiale 10-tişekle häm 20-telçekle harmonikanı eşläp çığarğan. Här tişektä sulış alu häm çığaru öçen ayırım telçek urnaşılğan. Bu küreneş standart bulıp taralğan. Almança bu qoral Mundharmonika atala başlağan. 1857 yıldan harmonikalarnıñ iñ ere eşläp cığaruçı Matthias Hohner nigezlägän şirkäte sanala. 1862 yılda Hohner Amerikannarnı harmonika belän tanıştırğan. 1879 yılda Hohner yılğa 700.000 qoral çığara. 20 yöz başlarında yılda 5 million harmonika çığa inde. Berençe Bötendönya Suğışı waqıtında Alman şirkätläre harmonikanı doşmannar arasında tarata almıy. Mäsälän, Frantsiä öçen "l'Epatant" häm "La Marseillaise" modelläre, Anglia öçen "King George" häm "Alliance Harp", Meksika öçen "El Centenario" h.b. Üz soldatlarğa "Kaiser Wilhelm" kebek harmonikalar da taratalar. Harmonikanıñ berençe audioyazmalar 1920 yıllarda yasalğan. Böyek Depressiä çorında bu qoral AQŞnıñ tönyaqtan başqa öleşlärenä säyäxät itkän. Çikago şähärendä Afroamerikannar mädäniätendä ul zur öleş alğan. Monda ul Mississippi saksofonı bulıp yörgän. Bu xäldä harmonikada orkestr akkompanimentı belän başqarğannar. 1950 yıllarda rock-n-roll harmonikalarğa yaña tormış birä. Xäzer bu qoral törle muzıkal' yünäleşlärdä qullanıla.
Statistik mäğlümätlär buyınça Amerikada 40 million keşe häm Kanadada da 5 million keşe bu qoralda uyniy. Harmonikanı törle stillärdä qullanıp bula: klassik, jazz, blues, rock yä xalıq köyläre (mäsälän, kantri). Törle tellärdä harmonika başqaça dip atala: Almança ul Mundharmonika, Fransuzça harmonica a bouche, İtaliança armonica a bocca, İspança armonica, İnglizçä - harmonica, mouth organ, French harp, harp.
Tözeleşe[үзrәpTү]
Qoral nigeze ike plastin, plastinnärdä telçelklär urnaştırila. Bu ike plastin korpusta urın ala, korpusnı ike qapqaç yaba. Här plastindä törle ülçämle tişeklär bar, alar östennän ber oçqa telçeklär berketelälär. Hawa ağımı, korpusqa yä korpustan yünältelgäç, telçeklär östennän yöri häm anlarnıñ vibrasiä yasıy. Läkin harmonika tawışları – telçeklär tawışları tügel. Telçek häm tişek qırıyı arası bik keçkenä. Qaltırawçı telçek tişekkä kilgäç, tişektäge hawa ağımnı tuqtata. Tişektän kilgär, telçek hawağa qabat yul birä. Dimäk, harmonika tawışı – tuqtatılğan hawa ağımını çığarılğan tawış. Tawışnıñ yışlığı telçek qaltıru yışlığına bäyle bula. Harmonikada tawış köçäymi: rezonator yuq. Tawış korpus materialına bäyle dilär, läkin ayırmasın täcribäle belgeçlär genä añlıylar.
Harmonika törläre[үзrәpTү]
Diatonik harmonikalar[үзrәpTү]
Diatonik harmonikalarda diatonik köyläneş genä bar. (mäs., C D E F h.b), şundıy harmonika yarımtonnar çığara almıy. Diapazonı 3 oktavağa qädär. 3 köylänü dä bar: yalğız, tremolo häm oktav. Här tişektä ike telçek, berençe sulış aluda, ikençe sulış çığuda eşli. Här telçek üz yuğarılıqqa salına.
Ürnäklär: sifer – tişek numerı, () – sulış alu.
Jingle Bells:
5 5 5 5 5 5 5 6 4 (4) 5 (5) (5) (5) (5) (5) 5 5 5 5 (4) (4) 5 (4) 6
Xromatik harmonikalar[үзrәpTү]
Bu harmonika töre yarımtonnar belän uynarğa mömkinlek birä. Şundıy qoral "Hohner" tarafınnan 1920 yılda täqdim itelgän. İke töre dä bar: solo öçen häm akkompanement öçen. Berençedä yarımtonnar slayder isemle maxsus töymä yärdämendä çığarıla. Slayder korpusınıñ yağında yurnaşqan, slayder'nı basqaç, yarımtonnar buldırıla, başqa xäldä – diatonik tonnar çığarıla. Şundí harmonika diapazonı 2-4 oktava.
Akkompaniment öçen 48-akkordlı harmonika qullanıla. Bu "Hohner The 48 Chord" isemle model dönyada iñ zur harmonika bula. Anda 96 ike iñle tişek, 384 telçek. Ozınlığı – 58,4 cm.
Harmonika satuda[үзrәpTү]
Harmonikanıñ modelläre häm markaları bik küp: Seydel, Hohner (dönyada iñ populär) (Almanıä), Suzuki, Tombo, Yamaha (Yaponiä), Huang, Leo Shi, Suzuki, Hohner (Qıtay) wä Hering (Braziliä). İñ arzanı – 200 sum, iñ qıybatı - 200$ (Filisko). Xäzerge kön harmonika modlı tormışnıñ atributlardan berse.


text:
Christian Dior
Christian Dior (21-yanvar 1905, Granville, Manche – 23-oktyabr 1957), ataqlı fransuz moda dizayneri, pu'tkil du'nyag'a dan'qı shıqqan Christian Dior moda uyinin' tiykarshısı sanaladı.
Erte balalıq dawiri[o'zgertiw]
Fransuz couturieri, Christian Dior 1905-jıldın' 21-yanvar sa'nesinde Normandiyanın' Granvil qalashasında tuwılg'an. Onın' ata-anası qalashadag'ı bay ha'm o'zine toq insanlardan bolg'an. Bolajaq couturierdin' a'kesi ximyaliq to'ginlerdi islep shig'arıwshı o'ndirislik basqarmanın' baslıg'ı, al anasi bolsa u'y biykelik qılg'an. Dior bes jasqa tolg'an waqıtta onın' shan'arag'ı Parijge ko'ship o'tedi. Jas Dior balalıq da'wirinen baslap arxitektor bolıwdı a'rman etken, biraq onın' ata-anası o'z balasın diplomatiya tarawı wa'kili sıpatında ko'riwdi qa'legen edi. Sol sebepli jas Dior ata-anasının' qa'lewi bolg'an Parijdegi Erkin Siyasiy Pa'nler Mektebine (Ecole des Sciences Politiques) oqıwg'a tusedi. Biraq Diordın' diplomatlıq xizmetke degen qızıg'ıwshılıg'ı bolmag'anlıg'ı sebepli bul oqıw onın' ushın waqıttı ma'nisiz o'tkeriwden basqa hesh na'rse emes edi. Siyasiy pa'nlerdi ha'm xalıq aralıq huqıqtı o'zlestiriwdin' ornına Dior ha'r qiyli ko'rgizbelerge ha'm muzeylerge barıp o'zinin' ma'deniy du'nyasın arttırıp barg'an. Sonın' menen bir qatarda ol qosıqshılıq ha'm su'wretshilik tarawı sırların o'zlestirgen.
Moda a'lemine birinshi qa'demleri[o'zgertiw]
Diordın' ma'deniyatqa ha'm ko'rkem-o'nerge degen qızıg'ıwshılıg'ı onı 1928-jılı o'zinin' jeke ma'denyat gallereyasın ashıwg'a alıp keldi. Bul gallereyada Deren, Matiss, Picasso ha'm tag'ıda basqa ma'deniyat ha'm ko'rkem o'ner tarawının' ko'zge ko'ringen wa'killerinin' saylandı miynetleri orın alg'an edi. Biraq 1930-jıllarda baslang'an qarjı krizisi bul gallereyanı pul menen ta'miynlep turg'an Diordın' akesi ushın da sa'tsiz bolıp, gallereyanın' jawılıwına alıp keldi. Bul waqiyadan son', Dior jeti jıl dawamında a'wmetsiz ha'm qıyın kunlerdi bastan keshiredi. Qıyınshılıqlar ha'm olardın' arqasında arttırılg'an miynetlik ta'jiribe aqırı o'z paydasın beredi. Sebebi 1936-jılı Dior Fransiyanın' jetekshi gazetalarinan biri bolg'an Le Figarog'a moda tarawı boyınsha su'wretler sızıwshı (fashion illustrator)qa'niyge bolıp jumısqa ornalasadı. O'z ka'sibin tez o'zlestirgen Dior endi o'zinin' sızg'an su'wretlerin basqa da moda tarawı boyınsha qa'niygelesken jurnal ha'm gazetalarg'a usınıp o'z abroyın asıradı. Sonın' arqasında Dior sol da'wirdin' belgili couterieri Robert Piguetke sha'kirt tu'sip ol menen bir jıl dawamında birge islesedi.


text:
Tatarstan sänäğäte
Tatarstan - iqtisadi häm fänni-texnik potensialı zur bulğan industrial-agrar resp-qa: neft, ximí, neft ximísı, elektr energetígı, maşínalar tözü, ciñel häm azıq-tölek sänäğäte, zamança a.x. alğa kitkän. TR 6 iqtisadi rayonğa bülenä: İdel aldı, Qazan, Kama aldı, Tönyaq-könçığış Kama buyı, Könbatış Kama aryağı, Könyaq-könçığış Kama aryağı (k. İqtisadi rayon). TR iqtisadında - 1698,4 meñ, ş.i. sänäğättä - 435,9 meñ, awıl xucalığında - 242,1 meñ, tözeleştä - 139,1 meñ, transport häm elemtä tarmaqlarında 109,2 meñ keşe eşli (2001). Tatarstan terr-yäsendä berençe sänäğät eşxanäläre - kün eşkärtü, baqır eretü manufakturları 17 yözdä barlıqqa kilä. 18-19 yözlärdä Qazan admiralteystwosına, Qazanda postaw, tuqıma citeşterü, sabın qaynatu, şäm qoyu pr-tielärenä, Bondyug awılında ximí z-dına nigez salına (k. Ximí sänäğäte) h.b. 19 yözneñ 2 nçe yartısındağı iñ ere pr-tielär: Şäm-stearin, sabın qaynatu, gölsirin citeşterü häm ximí zawodı, Alafuzovlarnıñ zawod-fabríklar häm säwdä-sänäğät şirkäte, Qazan darı zawodı. 19 yöz axırında Qazan ğubernasında 176 sänäğät pr-tiese bulıp, alarda 10,5 meñ keşe eşlägän. Sänäğät tarmağında citeşterelgän produksínıñ küp öleşe ciñel häm azıq-tölek sänäğätenä turı kilä (k. Ciñel sänäğät). Bank häm kredit uçrejdenieläre oyıştırıla, Räsäy banklarınıñ bülekläre açıla: Däwlät banqı, Dworyannar cir banqı, Krästiännär cir banqı, Räsäy-Aziä banqı, Azov-Don banqı, Petroğrad xalıqara kommersí banqı, İdel-Kama banqı h.b. İdel b-n Kamada paroxodlarnıñ daimi räweştä yöri başlawı säwdä itüne canlandırıp cibärä (k. Qawqaz wä "Merquriy", "Samolyot"). Qazan ğubernasınnan aşlıq, ağaç, ximí tarmağında citeşterelgän äyberlär, tuqıma häm kün eşlänmälär küpläp çitkä ozatıla. Oqt. rev-sísennän soñ xosusí pr-tielär däwlät milkenä äwerelä, trestlarğa berläşterelä ("Metallotrest", "Tekstiltrest", "Pişçetrest", "Silikattrest", "Elektrotrest", "Kojtrest" h.b.). Sänäğät b-n citäkçelek itü eşe TASSR Xalıq Xucalığı Sowetına tapşırıla. Xalıq xucalığın industrílaştıru yıllarında elekkege pr-tielär üzgärtep qorıla; 400 dän artığraq yaña maşína häm priborlar tözü, ximí häm ciñel sänäğät, ağaç eşkärtü pr-tieläre h.b. tarmaqlar, tözeleşneñ industriäl bazası buldırıla. Resp-qa maşínalar häm ximí äyberläre citeşterüneñ ere üzägenä äwerelä. Böyek Watan suğışı yıllarında SSSRnıñ könbatış ölkälärennän resp-qağa 70 tän artığraq sänäğät pr-tiese (Mäskäwdän S.P.Ğorbunov isem. avíasí z-dı, 230 nçı z-d, 2 nçe säğät z-dı, Woronejdan 16 nçı avíasí motorları tözü z-dı, Leningradtan Qälinin isem. maşínalar tözü z-dı, Kievtän teş däwalaw priborları f-qası h.b.) evakuasílana, şular cirlegendä küp kenä ere yaña pr-tielär oyıştırıla: Qazan tögäl maşínalar tözü zawodı, Qazan medisín instrumentları zawodı, "Elektropribor" zawodı, Çistay "Wostoq" säğät zawodı. Suğıştan soñğı yıllarda neft çığaru bik tiz üsep kitä, 1970 yılda anıñ yıllıq çığaru küläme 100 mln. t dan arta. 1943-2000 yıllarda resp-qada barlığı 2,9 mlrd. t çaması neft alına. 1990 yıl urtalarınnan yılğa urtaça 26 mln. t neft çığarıla. 1950 yıllardan sänäğätneñ tarmaq häm terr-yä strukturında citdi üzgäreşlär küzätelä: maşínalar tözü häm metall eşkärtü, priborlar tözü, elektr energetígı, neft ximísı äydäp baruçı tarmaqlarğa äwerelä. Maşína tözü qomplekslarınnan iñ ereläre: Kama automobil zawodı, Qazan avíasí citeşterü berläşmäse, Qazan motorlar tözü berläşmäse, Qazan wertolyot zawodı, Qazan qompressor maşínaları tözü zawodı, Yäşel Üzän sudnolar tözü zawodı. Elektr energetígınıñ nigezen Zäy GRESı (2400 MVt), Tübän Kama GESı (1205 MWt), Qazan, Çallı, Tübän Kama cılılıq el. stansíları (TESlar) täşkil itä. TR el. stansílarınıñ ğomumí quäte 7082 MVt (2000). Ximí häm neft ximísı sänäğäte iqtisadnıñ yuğarı üseşkä ireşkän industriäl tarmağı, ul resp-qa sänäğäte citeştergän produksínıñ 22% çamasın birä (2000). Bu tarmaq citeştergän produksínıñ töp öleşen yasalma qawçuq (39,6%), automobil şinnarı (30,1%), plastmassa b-n yasalma sumala (13%) täşkil itä. Ximí sänäğäteneñ iñ ere citeşterü qompleksları: "Orğänik sintez", "Tübänqamaneftexim", "Tübänqamaşín", S.M.Kirov isem. Yasalma qawçuq zawodı, L.Yä.Qarpov isem. Ximí zawodı, "Tasma" berläşmäse, Yaña Mendeleyev ximí zawodı ACläre. 1970-80 yıllarda citeşterüdä xärbi-sänäğät qompleksı pr-tieläre şaqtí zur urın alıp tora. Alar zamança cihazlar, yuğarı qualifikasílı injener-texnik qadrlar b-n täemin itelgän bula. 1960 yıllardan tözeleştä industriäl ısullar qullanuğa küçü näticäsendä sänäği tözeleş materialları citeşterü bik nıq tizlätelä. Jar Callyda KAMAZ juklikler ichletmesi oornachkan. TRnıñ barlıq ere şähärlärendä timer-beton bloqlar citeşterü z-dları tözelä, 1960-90 yıllarda kirpeç suğu - 1,8 tapqır, cíılma timer-beton konstruksílar häm detällär citeşterü 7 märtäbä diärlek arta. Ämma iqtisadi reforma yıllarında citeşterüneñ ğomumí küläme kisken kimi häm 1990 yılda ul 74% bulsa, 2000 yılda ni barı 18% täşkil itä. 1990 yıllardan başlap taqta-bUrıs materialları citeşterü - 4,5, eşkä yaraqlı ağaç citeşterü 3,4 tapqır kimi. 2000 yılda urman xucalığında ğına, 1998 yıl b-n çağıştırğanda, ayırım törlär buyınça citeşterü küläme 11% tan 35% qa arta. Urman, ağaç eşkärtü, sellyüloza-qäğäz sänäğätendä ağaçnı eşkärtü texnologísı qämilläşä bara; 2000 yılda TRda 118,3 meñ m3 taqta-bUrıs materialları, 73,7 meñ m3 fanera, 86,5 meñ t qarton citeşterelä, 416,5 meñ m3 eşkä yaraqlı ağaç äzerlänä. 1960-80 yıllarda resp-qa ixtíacların qänäğätländerä alırlıq azıq-tölek sänäğäteneñ industriäl bazası buldırıla (k. Şikär citeşterü sänäğäte, İt eşkärtü sänäğäte, Söt häm sır-may citeşterü sänäğäte, İkmäk peşerü häm maqaron sänäğäte). Azıq-tölek pr-tielärendä 2000 yılda 153,6 meñ t şikär qomı, 41,4 meñ t it, 158,8 meñ t söt äyberläre (ayırtılmağan söt isäbenä küçerep isäplägändä), 34 meñ t konditer äyberläre, 810,7 meñ t on häm 8734 meñ dal eçemlek-şärab citeşterelä. 1990 yıllardan sos. xucalıq itü sistemasında tarqalu häm bazar iqtisadına küçü protsessı başlana, bu isä citeşterüneñ kimüenä kiterä. Mondí xäl bigräk tä xärbi-sänäğät qompleksı pr-tielärenä qağıla. Alarda produksí citeşterü - 23% qa, ş.i. xärbi zaqazlar citeşterü 86% qa kimi. 1991-2000 yıllarda sänäğätneñ barlıq tarmaqlarında, 1990 yıl b-n çağıştırğanda, citeşterü küläme 21% qa kimi, ş.i. ul kimü yağulıq sänäğätendä - 20%, ciñel sänäğät tarmağında - 69%, urman, ağaç eşkärtü, sellyüloza-qäğäz sänäğäte tarmaqlarında 18% täşkil itä. Ximí, neft ximísı, yağulıq sänäğätendä, elektr energetígında artqa çigenü 1995 yılda tuqtatıla, produksí, ş.i. polietilen, yasalma qawçuq häm sumala, qompressor caylanmaları citeşterü häm neft çığaru arta. Resp-qadağı pr-tielär häm oyışmalar 100 dän artıq çit il b-n tışqı iqtisadi bağlanış urnaştıra. Soñğı yıllarda TR çit illärgä towar çığarğanda nigezdä yıraq çit illärne küzdä totıp eş itä. Towar äyläneşeneñ ğomumí üseş küläme 1995 yıldağı 66,5% tan 2000 yılda 93,2% qa qädär artqan bulsa, şul çorda BDB illärenä çığarılğan towar küläme 33,1% tan 6,8% qa qädär kimi. 2000 yılda, 1992 yıl b-n çağıştırğanda, TRnıñ tışqı säwdä äyläneşe 1,6 märtäbä arta häm anıñ küläme 3165,6 mln. dollarğa citä, şunıñ 2858 mln. dolları BDBğa kermägän illärgä turı kilä. BDB illärenä towar çığaru 190,6 mln. dollar, çit illärgä çığarılğan töp produksílardan neft - 63,5%, yasalma qawçuq - 5,6%, törle cihaz, maşínalar, priborlar häm transport cihazları 9% täşkil itä. Çit illärdän resp-qağa 362,9 mln. dollarlıq towar qaytarıla. Şul towarlarnıñ töp öleşe yaña cihaz häm maşínalar, transport cihazları - 68,4%, qara metall häm torbalar - 0,7%, azıq-tölek towarları - 5,1%. Resp-qa satıp ala torğan towarlar başlıça Almanía, İtalia, Fransía, AQŞ, Törkiä, Brazil, Yaponía, Finlândiä, Qazaqstan, Ukraina, Üzbäkstannan qaytarıla.


text:
The Wall Street Journal
The Wall Street Journal Dow Jones & Company tarafınnan New York şähärendä näşer itelä torğan häm AQŞ tormışında ähämiätle urın totqan köndälek basma. Aziä häm Awropa bülekçäläre belän bergä 2 million nösxä bulıp çığa, 931,000 keşe gäcitne online yazdırıp uqıy.
Journal kübesençä iğtibarın AQŞ häm xalıqara biznes häm finans yañalıqları häm mäsäläre buyınça yaza. Gäcitneñ iseme New Yorknıñ töp finans üzäge – Wall Street uramı arqasında birelgän. Gäzit 33 Pulitzer bülägenä iä.
2007 yılnıñ 31 yüldä, ozaqqa suzılğan awır söyläşülärdän soñ, dönyanıñ iñ bay media-mağnatlarınıñ berse, Rupert Murdoch, The Wall Street Journal gäziten $5 milliardqa satıp alu turında Bancroft ğäiläse belän kileşügä ireşte.
Sıltama[үзrәpTү]
The Wall Street Journal basması


text:
GOELRO
GOELRO planı, Soviet cömhüriäteneñ xalıq xucalığın torğızu häm üsterügä yünältelgän berdäm däwlät planı. 1920. yılda qabul itelä. 10-15 yılda tormışqa aşıruğa, xalıq xucalığına elektr energiäsen qullanuın tizlätügä isäplänä. 1921 yılda TASSRda GOELRO planın Xalıq Xucalığı Şurasınıñ fänni-texnik bülege belän elektrifikatsiäläw şurası äzerli. Urtaq qüätläre 70 meñ kWlı 10 elektrostantsiäsen tözü küzdä totıla. Şulardan Alabuğa (1920.), Minzälä (1922.), Qazan (1925.), Bögelmä (1927.) elektrostantsiäläre häm 1933. yılda Qazandağı 1. TES häm başqalar safqa bastırıla.


text:
Cäditçelek
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Cäditçelek (Ğäräpçä: cädid - yañalıq), cämğiät yäşäyeşen häryaqlap yañartırğa omtılğan ictimaği-säyäsi xäräkät. 1880. yıllarında Tatarlar häm Räsäyneñ Törki xalıqları arasında kiñ urın ala. Cädiçelek tarafdarları ictimaği, iqtisadi artqa qalunı häm cämğiättäge ruxi torğınlıqnı tänqitlilär, zaman taläbenä turı kiterep cämğiätne yañartu fikeren, berençe näwbättä xalıq mäğärifen üzgärtüne yaqlıylar.
Cäditçelek üz ätrafına aldınğı qaraşlı ruxanilarnı, uqıtuçılarnı häm şäkertlärne ciya. Cäditçelekneñ törle yünäleşläre (ağımnarı) bula: qayberäwlär (Ğ. Barudi, M. Bigiev, Ğäbdräşid İbrahimov, Q. Tärcemäni C. Abızgildin, Z Qadiri, Z. Kamali, Ğ. Bubıy h.b.) dini yañarışnı, ikençeläre (R. Fäxretdinev, F. Kärimi, Ş. Kültäsi h.b.) mäğrifätçelekne yaqlıy. Cäditçelek 19. yöz axırı - 20. yöz başında Tatar xalqınıñ ictimağí fikere häm milli üzañı üseşendä möhim tarixi basqıç bulıp tora.


text:
Tomas Aquinas
Tomas Aquinas (Thomas Aquinas: {{{4}}}) (1225-1274) - orta a'sir filosofiyasının' en' iri wa'kili, orta a'sir sxolastikasının' ta'rtipke salıwshısı. Orta a'sir teologı, filosofı ha'm ta'biyat izertlewshisi Ullı Alberttin' sha'kirti. Tomas Aquinas Xristian teologiyasının' tiykarg'ı printsiplerin, Aristotel ta'liymatına tiykarlana otırıp da'lilledi. Ol bolmıs tu'sinigine kewil bo'ldi. Bolmıs dep du'nyanı jaratqan xristian qudayın tu'sindi. Bolmıs ha'm ma'nisti ajıratıp, olardın' ulıwma ma'nisin ashıp tu'sindirip berdi.
Tomas Aquinas bolmıs aktuallıq da'rejelerden birinshisi retinde qaraydı. Onın' pikirinshe ha'r quday zattın' tiykarında bolmıs bar. Bolmıstın' to'mengi basqıshında forma tu'sindiriledi. Forma zattın' sırtqı ko'rinisi. Ekinshi basqıshında forma zattın' en' son'g'ı sebepshisi retinde ko'rinedi, ishki denesin du'zedi. (Mıs: o'simliklerdi alsaq boladı).
U'shinshi da'reje bul jerde forma ha'reket etiwshi sebep boladı. (Mıs: haywanat du'nyasın alsaq boladı). To'rtinshi forma materiyanı sho'lkemlestiriwshi printsip sıpatında emes, al materiyadan g'a'rezsiz turadı. Bul ruwx yamasa aqıl, Jan jasawshılardın' en' joqarg'ı da'rejesi.
Tomas Aquinas aqıldı Adam uqıplılıqlarının' en' joqarg'ı shegi dep tu'sindiredi. Ol o'z erki menen, aqıllıq da'rejesi menen jaqsılıqtı ha'm jamanlıqtı jaratadı.
Tomas Aquinas ta'liyamatı orta a'sirde u'lken a'hmiyetli orındı iyeledi. Onı Rim shirkewi ra'smiy tu'rde moyınladı.


text:
Alfred Nobel
Alfred Nobel (isveççe Alfred Nobel; 1833 oktâbr 21 - 1896 dekabr 10 ) - isveç himiyacı, müendis, silâ istisalcısı ve dinamitniñ icatçısı. Alfred Nobel 355 çeşit türlü keşif yapqan. Bofors kompaniyasında reberlik etken.
Tercimeial[deñiştir]
Alfred Nobel 1833 senesi oktâbrniñ 21-nde İsveç paytahtı olğan Stokgolm şeerinde İmmanuel ve Andriette Nobelniñ qorantasında dünyağa keldi. O qorantada üçünci oğludır. Babası faneranıñ icatçısıdır. 1842 senesi Nobel qorantası o vaqıt Rusiye İmperiyasınıñ paytahtı olğan Sankt Peterburgğa keldi. Babası Sankt Peterburgda deñiz minasını işlemedi. Alfred professor Nikolay Zininden himiya derslerini aldı. Alfred, on sekiz yaşında olğanda Amerikağa kelgen soñ, dört sene içinde himiya ögrendi. 1867 senesi dinamitniñ keşfi Nobelni dünyaca meşur etti. Alfred Nobel 1895 senesi noyabrnıñ 27-nde Frenkistan paytahtı olğan Paris şeerinde vasiyetname imzalağan. Alfred Nobel 1896 senesi dekabrnıñ 10-unda İtaliyanıñ San Remo şeerinde stenokardiyadan vefat etti. Soñundaki Nobelniñ ükümüna köre halqara mukâfatnıñ fondu onıñ asabalıqıtan meydanğa ketirgen.


text:
Mamıq xan
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Mamıq xan (?-1498/1499), Seber xanzadäse, Qazan xanı (1495-1496). Seber xanı İbaqnıñ enese. Ağası üterelgännän soñ (1495), Tömän töbägennän quılıp, üzenä turılıqlı Tömän olısı suğışçıları häm Nuğay ğäskäre belän Qazanğa kilä, başında qaraçıbäk Qolmöxämmäd torğan aqsöyäklär törkeme yärdämendä xanlıq täxeten yawlap ala (1495). Cirle bäk-türälärneñ iregen qısrıqlawı oşamağaç, Mamıq xannı Qazannan qualar. 1498. yılda bertuğanı Ağalaq belän bergäläp qabat Qazanğa yaw belän kilä, ciñelä. Üzara köräş-bäreleşlär barışında hälâq bula.


text:
Qırımtatarlar
Qırımtatarlar ya da Qırımlar — Qırımda yaşağan bir halq. Türkiy til zümresine mensüp olğan qırımtatar tilinde laf eteler.
Esas qısmı Qırımda (260 biñge yaqın), qalğanları ise Türkiyede, Bulğaristanda, Romaniyada, Özbekistanda, Rusiyede oturalar. Türkiyedeki qırımtatar diasporası bayağı büyüktir.
Qırımtatarlarnıñ çoqusı — musulmanlar (sünniyler), Anefi mezebine ait olalar.
Münderice
- 1 Tarih
- 1.1 Etnogenez
- 1.2 Qırım hanlığı
- 1.3 Rusiye İmperiyasınıñ terkibinde
- 1.4 Vatandaşlıq cenki ve Qırım MŞSC
- 1.5 Qırım natsit Almaniya tarafından işğali
- 1.6 Sürgünlik
- 1.7 Avdet oğrunda küreş
- 1.8 Qırımğa qaytuv
- 2 Din
- 3 Subetnoslar
- 4 Bularnı da baqıp çıqıñız
- 5 Edebiyat
- 6 Bağlantılar
- 7 Menbalar
Tarih[deñiştir]
Etnogenez[deñiştir]
Qırımtatarlar — halq olaraq Qırımda şekillendi. Çeşit zamanlar Qırımda yaşap qırımtatar milletiniñ etnogenezinde iştirak etken esas halqlar bular: tavrlar, skitler, sarmatlar, alanlar, yunanlar, gotlar, romalılar, proto-bulğarlar hazarlar, peçenegler, italiyalılar, çerkezler, türkler, moğollar; qırımtatarlar etnogenezinde ayrı yer ğarbiy qıpçaqlar alalar, Rusiyede olar polovetsler olaraq , ğarbiy Avropada ise kumanlar olaraq belli. Ertiş (ИpTыш) özeni yalılarından kelip qıpçaqlar 11-12 asırlardan başlap Edil, Azaq deñizi ve Qara deñiz yanlarındaki çöllerine köçip yaşap başladılar (bu yerler şu zamandan berli tap XVIII asırğa qadar Deşt-i Qıpçaq, farsça دشت قپچاق – “Qıpçaqlar çölü” denile edi). Körünip tura ki, o zamanda olar Qırımğa da kirip başladılar.
Qırım hanlığı[deñiştir]
Tamamen halq Qırım Hanlığı devrinde şekillendi. Qırımtatarlarnıñ memleketi — Qırım Hanlığı 1441 senesinden 1783 senesine qadar yaşadı. Öz tarihınıñ ekseri devamında Qırım hanlığı Osmanlı Devletine bağlı olıp onıñ ittifaqdaşı edi. Qırımda üküm sürgen sülâle Geraylar sülâlesi edi, onıñ temelcisi ilk han I Hacı Geray edi. Qırım hanlığı devri — qırımtatar medeniyeti, sanatı ve edebiyatı inkişafınıñ zamanı. O devirdeki qırımtatar şiiriyetiniñ klassiki — Aşıq Ümer edi. Diger şairlerden eñ ziyade belli olğanlar Mahmud Qırımlı ve II Ğazı Geray han ediler. O zamandan saqlanıp qalğan mimarcılıq abidelerinden eñ müimi — Bağçasaraydaki Hansaraydır.
Qırım Hanlığı daima Moskova memleketi ve Lehistan ile (XVIII asırğa qadar ücüm etici cenkler) cenkleştı, bunıñ ile beraber barışıqlı rus ve ukrain ealisinden çoq kişi esir tüşer ediler. Esir olaraq yaqalanğanlar Qırımdaki esir çarşılarından Osmanlı Devletine ve Yaqın Şarqqa satılır ediler, böyle çarşılardan eñ irisi Kefede bulundı. 1571 senesi Qırım 40 biñlik ordusı I Devlet Geray han yolbaşçılığı altında rus qalelerini dolanıp Moskvağa yetip onıñ civarını yaqtı, bundan Kremlden ğayrı büs-bütün şeer yanıp kül oldı. Ancaq ertesi sene Rusiye mustaqilliginden marum etmek niyeti ile tekrar kelgen 120 biñlik ordu Molodi köyü yanındaki uruşında mağlübiyetke oğradı. Bu mağlübiyet hanlıqqa ücümlerden vazgeçmekni mecbur etti. Lâkin formal tarzda Qırım hanına boysunğan, amma deyerlik mustaqil, Şimaliy Qara deñiz yanında köçip turğan noğay orduları muntazam tarzda rus ve ukrain territoriyalarına esirler yaqalamaq ve çaypamaq içün arbiy seferlerge çıqar ediler.
Rusiye İmperiyasınıñ terkibinde[deñiştir]
1736 senesi Rusiye orduları feldmarşal Kristof Minih yolbaşçılığı altında Bağçasaraynı yaqıp Qırımnıñ dağ aldındaki yerlerini berbat ettiler. 1783 senesi Rusiye Osmanlı Devletini yeñgen soñ Qırım başta işğal olundı, bundan soñ ise Rusiye tarafından anneksirlendi. Bunıñ ile qırımtatarlar tarihında olar tarafından “Qara asır” denilgen devir başlandı.
Rusiye memuriyeti zulum etkenleri qırımtatarlar kütleviy tarzda Osmanlı Devletine (esasen Dobruca ve Anadoluğa) icret etip başlağanlarınıñ sebebi oldı. İcretniñ eki esas dalğası 1790 ve 1850 seneleri edi. Bazı malümatlarğa köre 1790 senesi icretçilerniñ sayısı Qırımnıñ qırımtatar ealisiniñ 4/5 qısmına yetişti. İcretten evel yarımadada 600—700 biñge yaqın qırımtatar oturmaqta edi. Hanlıqnıñ ealisi ise 1783 senesine qadar tahminen 1,5 million kişiden ibaret edi. 1850 seneleri Qırımdan 300 biñge yaqın qırımtatar kettiler. Olarnıñ balalarından şimdi Türkiyedeki, Bulğaristandaki ve Romaniyadaki qırımtatar diasporası ibaret. Neticesinde köy hocalığı tüşkün alğa oğradı, Qırımnıñ çölü ise deyerli taqır oldı. O zamanda Qırımdan qırımtatar asılzadeleriniñ çoqusı ketti. Bunıñ ile beraber Rusiye ükümeti metropoliya territoriyasından icretçilerni celp etmeknen Qırımnı müstemleke ete bermekte edi. Neticesinde Rusiye Qırımnı anneksirlegen vaqıtta anda oturğan bir million qırımtatardan XIX asır soñunda 200 biñden az qaldı (Qırım bütün ealisiniñ 25 faizidir).
Qırımtatar medeniyetiniñ yañıdan yaratıluvı ulu maarifçi İsmail Gasprinskiy adınen bağlı. Aslında o yañı edebiy qırımtatar tilini yarattı. Gasprinskiy “Terciman” adlı ilk qırımtatar gazetasını neşir etip başladı. Gasprinskiy pantürkizm mefküresiniñ temelcilerinden biri olaraq sayıla.
Vatandaşlıq cenki ve Qırım MŞSC[deñiştir]
1917 senesi mart 25-de Aqmescitte qırımtatar qurultayı ötkerildi. Anda 2000-den ziyade delegat keldi. Qurultay Muvaqqat Qırım Musulman İcra Komitetini (MQMİK) sayladı, Başı olaraq Noman Çelebicihan saylandı. Bunıñ ile qırımtatarlarnıñ medeniy-milliy muhtariyetiniñ quruluvı başlandı.
Rusiye Vatandaşlıq cenki qırımtatarlar içün ağır müsibet oldı. 1917 senesindeki Fevral inqilâbından soñ qırımtatar halqınıñ ilk Qurultay toplanğanınen Qırımnı çoq milletli mustaqil bir devlet etmege qarar çıqarıldı. İlk Qurultaynıñ reisi Noman Çelebicihannıñ şiarı böyle edi – “Qırım – qırımlılar içün” (yani milletke baqmadan bütün yarımadanıñ ealisi közde tutula). Amma 1918 senesi Çelebicihan yaqalanıp bolşevikler tarafından qatil etildi. 1921—1922 seneleri arasındaki açlıq neticesinde 15 %-ge yaqın qırımtatar elâk oldı.
1921 senesi Rusiye Şuralar Federativ Sotsialistik Cumhuriyeti terkibinde Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti meydanğa keldi. Onıñ memleket tilleri rus ve qırımtatar tilleri ediler, aliy başlıqları esasen qırımtatarlardan ibaret edi. Lâkin soñ 1937 senesi Stalin repressiyaları başlandılar. Qırımtatar müneverleriniñ çoqusı repressiyalarğa oğratıldı, bu cümleden belli siyasetçi Veli İbraimov ve alim Bekir Çoban-zade. 1939 senesindeki cedvelge aluvnıñ malümatına köre Qırımdaki qırımtatarlarnıñ sayısı 218179 kişi edi, yani yarımadanıñ cümle ealisiniñ 19,4 %.
Qırım natsit Almaniya tarafından işğali[deñiştir]
1941 senesi noyabr ortasından 1944 senesi mayıs 12 kününe qadar Qırım alman ordusı tarafından işğal olunmaqta edi.
Qırımtatarlar kollaboratsion gruppalarda iştirak etüvi[deñiştir]
1941 senesi dekabr ayında Qırımda alman işğalci memuriyetine qol tutqan musulman tatar komitetleri meydanğa ketirildiler.
Aqmescitte “Qırım musulman komiteti” öz işini başladı. 1942 senesi sentâbr ayında alman işğalci administratsiyası komitet serlevasındaki “Qırım” sözüni qullanmağa yasaqlağanınen komitet “Aqmescit musulman komiteti” denilip başladı. 1943 senesi onıñ adı “Aqmescit tatar komiteti” olaraq deñiştirildi. 1943 senesi komitetler faaliyeti toqtaldı.
Başlıca komitet programmasında Qırımda Almaniya protektoratı altındaki qırımtatarlar devletini quruv, öz parlamentinen ordusını teşkil etüv ve 1920 senesinde bolşevikler tarafından yasaqlanğan Milliy Fırqanıñ faaliyetini tiklev közde tutula edi. Faqat 1941-42 seneleriniñ qışında alman yolbaşçılığı bildirdi ki, Qırımda iç bir devletni qurmağa ruhset bermeycek. 1941 senesi dekabr ayında Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ vekilleri Edige Qırımal ve Müstecib Ülküsal Hitlerni qırımtatar devletini qurmağa acet olğanına qandırmaq içün Berlinge keldiler, lâkin olarğa red ettiler.
Qırımtatarlar alman işğalcilerine qarşı küreşte iştirak etüvi[deñiştir]
İşğal olunğan Qırımda partizanlar faaliyeti adetince üç devirge bölüne: 1941 senesiniñ noyabri — 1942 senesiniñ oktâbri, 1942 senesiniñ noyabri — 1943 senesiniñ oktâbri, 1943 senesiniñ oktâbri — 1944 senesiniñ apreli. Er devirde qırımtatarlar partizan areketinde faal tarzda iştirak ettiler. Noyabr 20-de Qırımda 3734 partizan, bu cümleden 2419 grajdan (esasen Qırım sakinleri) ve 1315 arbiy partizan bulunmaqta edi. Qırımtatarlar grajdan partizanlarnıñ tahminen 1/6 qısmını teşkil ete ediler. Sudaq partizan otrâdı esasen qırımtatarlardan ibaret edi. 1942 senesiniñ küzünde partizanlar ekseri Qırımdan evakuirlendi. Partizan cenkiniñ ekinci devrinde Qırım ormanlarında 400-ge yaqın partizan qaldı. 1943 senesiniñ ekinci yarımında partizan areketini quvetleştirmek içün Qırımğa yañı kadrlar yöneldiler. Bu kadrlar çoqusı Qırımda doğğan ediler, bu cümleden çoq qırımtatar. 1943-44 seneleri arasında partizan otrâdları yolbaşçılığınıñ yarısı qırımtatarlardan ibaret edi (Ablâziz Osmanov, Seyit-Ali Ametov, Cebbar Kolesnikov, Memet Moloçnikov, Ramazan Qurtümerov, Seydamet İslâmov, Osman Aşırov, Mustafa Mamutov, Talât Tınçerov, Seranecin Menacıyev, Refat Mustafayev, Mustafa Selimov, İzmail Hayrullayev ve digerleri). İşğalniñ ilki kününden başlap soñki kününe qadar alman ordularına qarşı cenkleşken partizanlar arasında (episi olıp 20 kişi) üç qırımtatar edi: Memet Moloçnikov, Seyithalil Qadıyev ve Qurtseyit Muratov.
II Cian cenki cebelerinde Qızıl Ordu saflarında 25 biñden ziyade qırımtatar cenkleşti. Beş qırımtatar (Petay Abilov, Teyfuq Abdul, Üzeir Abduramanov, Abdureim Reşidov, Seyitnafe Seyitveliyev) Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanını qazandılar, daa bir qırımtatar (Amethan Sultan) ise işbu unvannı eki defa qazandı. Eki qırımtatar (Seyit-Nebi Abduramanov ve Nasibulla Velilâyev) Şüret Ordeni tam kavalerleridir. 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ve 392 serjant bulunmaqta edi.
Sürgünlik[deñiştir]
Qırımtatar halqınıñ temsilcileri Qızıl Ordu saflarında faşistlerge qarşı cenkleşkenlerine ve partizan areketinde faal tarzda iştirak etkenlerine baqmadan bazıları faşitlerge qol tutqanları sürgün etüvniñ esas sebebi oldı. 1944 senesi mayıs 18 künü Stalin emri ile alman işğalcilerge qol tutqanınen qabaatlanğan qırımtatar halqı Özbekistanğa ve Qazahistan ile Tacikistan qomşu rayonlarına, kiçik gruppaları ise Mari Cumhuriyetine, Uralğa, Kostroma vilâyetine sürgün etildiler.
Sürgün etmek içün resmiy sebep 1941 senesi Qızıl ordu saflarından kütleviy tarzda dezertirlenüvi (aytılğan sayı 20 biñge yaqın kişi), alman odrularını yahşı qarşılav ve alman ordu teşkilâtlarında, politsiyada, jandarmeriyada, apishaneler ve lagerler apparatında iştirak etüvi edi. Bunıñnen beraber qırımtatar kollaboratsionistleriniñ çoqusı sürgünlikke oğramadı. 1944 senesi aprel ayındaki Qırımnı azat etüv oğrunda uruşlarda elâk olmağanlar çoqusı almanlar tarafından Almaniyağa evakuirlenip 1945 senesi ğarbiy ittifaqdaşlarğa teslim oldılar. Qırımda qalğanları ise İçki İşler Halq Komissarlığı (HKBД) tarafından 1944 senesi aprel-mayıs aylarındaki “zaçistkalar” devamında izar etilip Vatanına hainlik yapqanlar olaraq makum etildiler (episi olıp 1944 senesi aprel-mayıs içinde Qırımda çeşit milletlerniñki tahminen 5000 kollaboratsionist izar etildi). Qızıl ordu saflarında da cenk etken qırımtatarlar sürgünlikke oğradılar. B 1949 senesi sürgünlik yerlerinde 8995 qırımtatar cenk veteranı, bu cümleden 524 zabit ile 1392 serjant bulunmaqta ediler.
İşğal vaziyetinde üç yıl yaşap çoq sürgün etilgen zayıflaşıp 1944-45 seneleri açlıq ve hastalıqlardan elâk oldılar. Sovet çeşit resmiy organları bildirgenine köre qırımtatar halqınıñ 15-25 %, 1960 seneleri vefat etkenler aqqında malümat toplağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri bildirgenine köre ise 46 % elâk oldı.
Avdet oğrunda küreş[deñiştir]
1944 senesinde sürgün etilgen milletlerge 1956 senesi öz Vatanlarına avdet etmege ruhset berdiler, qırımtatarlarnıñ ise Şuralar Birligi Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komiteti (ЦK KПCC), Ukrain Kommunistik Fırqasınıñ Merkeziy Komitetine (ЦK KПy) ve vastasız sovet memleketiniñ liderlerine muracaat etkenlerine baqmadan 1989 senesine qadar böyle aqqı yoq edi. 1960 senelerinden başlap Özbekistandaki qırımtatarlar oturğan yerlerde Qırımğa avdet etmeknen halq aqlarını yañıdan tiklemek oğrunda milliy areket quvetleşip başladı.
Qırımğa qaytuv[deñiştir]
Kütleviy tarzda qırımtatarlar 1989 senesi avdet etip başladılar. Bugün Qırımda tahminen 270 biñ qırımtatar yaşay (2001 senesindeki bütün Ukraina boyunca cedvelge aluvğa köre 243 433 kişi [1]). Sürgünlik yerlerinde de tahminen 150 biñ kişi qaldı.
1991 senesi II Qurultay toplanğanınen qırımtatarlar milliy öz-özüni idare etme sisteması yaratıldı. Er beş yıl Qurultay saylavları ötkerile, Qurultaynı Qırımtatar Milliy Meclisi tize. 1991 senesinden berli Meclisniñ almaştırılmağan reisi Mustafa Cemilevdir.
Din[deñiştir]
Qırımtatarlarnıñ çoqusı — musulmanlar (sünniyler). Qırımtatarlar İslâmğa dönüvi uzun müddetli olıp millet şekillenüvinen parallel tarzda keçmekte edi. Bu yoldaki ilki adım XIII asırda selcükler tarafından Sudaq ve onıñ civarını basıp alğanınen tasavvuf qardaşlıqları darqaluvı edi, soñki adım ise — 1778 senesindeki Qırımdan sürgün etilüvinden qaçınmağa istegenler Qırım hristianlarınıñ kütleviy tarzda İslâmğa dönüvi edi. Qırım ealisiniñ ekseri ise İslâmğa Altın Ordu ve Qırım Hanlığı devirlerinde döndi. Şimdi Qırımda üç yüzge yaqın musulman cemaatı bar, olarnıñ ekseri Qırım Musulmanlarınıñ Diniy İdaresine birleşti (Anefi mezebine ait ola).
Subetnoslar[deñiştir]
Qırımtatar halqı üç subetnik gruppadan ibarettir: noğaylar, tatlar ve yalıboylular.
Yalıboylular[deñiştir]
Sürgünlikten evel yalıboylular Qırımnıñ cenübiy yalı boyunda yaşay ediler. Bu gruppa etnogenezinde rumlar, gotlar, Anadolu türkleri ve çerkezler, Yalı boyu şarqındaki sakinler etnogenezinde ise italiyalılar da (cenevizler) iştirak ettiler. Yalıboylu şivesi türkiy tiller oğuz gruppasına mensüp, türk tiline pek yaqındır. İşbu şivede çoq yunan ve italiyan alınmaları bardır. İsmail Gasprinskiy yaratqan eski qırımtatar edebiy tili aynı bu şive esasında edi.
Noğaylar[deñiştir]
Noğaylar çölde yaşay ediler. Olarnıñ etnogenezinde esasen ğarbiy qıpçaqlar (kumanlar), şarqiy qıpçaqlar ve noğaylar (bu halqtan noğay degen isim olarğa avuştı) iştirak ettiler. Irq ceetinden noğaylar avropalılar, lâkin mongoloidlik alâmetleri de bar (~10 %). Noğay şivesi türkiy tillerniñ qıpçaq gruppasına mensüptir.
Tatlar[deñiştir]
Sürgünlikten evel tatlar dağlar ve dağ aldında yani orta yolaqta yaşay ediler. Tatlarnıñ etnogenezi — ğayet mürekkep ve tamamen talil olmağan bir protsess. Bu subetnos şekillengeninde Qırımda çeşit zamanlar yaşağan bar milletler ve qabileler deyerlik cümlesi iştirak etti: tavrlar, sarmatlar, skitler, alanlar, gotlar, rumlar, çerkezler, hazarlar, bulğar türkleri, peçenegler ve ğarbiy qıpçaqlar (Avropa menbalarından kumanlar, rus menbalarından ise polovetsler olaraq belli). Tat şivesinde em oğuz, em de qıpçaq hasiyetleri mevcut. Bu şive zemaneviy qırımtatar tiliniñ esasıdır.
Şimdiki vaziyet[deñiştir]
1944 senesine qadar yalıboylular, tatlar ve noğaylar özara deyerlik qarışmay ediler, faqat sürgünlik ananeviy yaşap turğan areallarını bozdı. Keçken 60 yıl devamında işbu üç subetnik gruppa qarışıp başlağanınen yekâne milletke çevirilüv protsessi quvetleşti. Şimdi ekseriy ailelerde aqay-apay çeşit subetnoslerge mensüp. Bir çoq sebepten qırımtatarlar çoqusı Qırımğa qaytıp ecatları yaşap turğan yerlerde oturalmaylar, bunıñ içün qarışuv ep devam etmekte. Bugün Qırımda oturğan qırımtatarlardan tahminen 30% yalıboylular, 20% — noğaylar ve 50% — tatlar.
Bularnı da baqıp çıqıñız[deñiştir]
- Qırımtatar tili
- Qırımtatar gimni
- Qırımtatar bayrağı
- Qırımtatar tamğası
- Qırımtatar medeniyeti
- Qırım Hanlığı
Edebiyat[deñiştir]
- Valeriy Vozgrin “Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri” (Rusça)
- O. V. Romanko “Qırım 1941-44 seneler arası. İşğal ve kollaboratsionizm”, Aqmescit 2005. (Rusça)
- “Qırımtatar entsiklopediyası”, tizgen - Refiq Muzafarov, Aqmescit 1993-95. (Rusça)
Bağlantılar[deñiştir]
- Qırımtatar Milliy Meclisi
- Qırımtatar saytlarına bağlantılar cıyıntığı
- Alem-i Medeniye - Qırım halqınıñ medeniyet hazinesi
- Qırımtatar muzıkası
- “Bizim Qırım” teşkilâtınıñ saytı
- Milliy Fırqa adlı siyasiy fırqa
- Qırımtatarlar aqqında maqalelerniñ kitaphanesi (79 maqale) (Rusça)
- Qırım gençleriniñ saytı (Rusça)
- Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ portalı (Türkçe)
- Qırımtatarlarnıñ dekorativ-tadbiqiy sanatı


text:
Andorra la Vella
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Andorra la Vella (yañğırışı: AndOrra la vElya, Katalan telennän tärcemäse - İske Andorra, TaT. kиp. AHдoppa-лa-Beлbя) (2004. xalıq sanı 22 035) Andorra Kenäzlege başqalası. Fransiä häm İspaniä arasında Könçığış Pirineylärdä urnaşa. Andorra la Vella iseme şähär häm yanıdağı mäxällälärgä qarıy.
Berençel sänäğät – turizm. Keremnärneñ başqa möhim çığanağı – däwlätneñ salım ocmaxı (offshore) buluı. Cihaz häm brandie şärabı citeşterelä.
Cäğrafiä häm Klimat[үзrәpTү]
Andorra la Vella Andorranıñ Könyaq-Çığışında 42°30' Tonyaq, 1°30' Çığış noqtasında urnaşa (42.5, 1.5). [1]. Diñgez tigezlegennän 1409 m yuğarılıqta urnaşıp, [2], ul popular timerayaq kurortı bula. Qışlar salqın, cäylär cılı häm qorı bula (Ğinwarda urtaça temperatur -1 °C, iyül ayında – +20 °C [3]; yılda 808 mm yawım-töşem.
Demografiä häm Tellär[үзrәpTү]
Milli Andorralılar xalıqnıñ %33 genä täşkil itä, küpçelektä İspannar (%43) yäşi, tağı da Portugallar (%11) häm Fransızlar (%7)yäşi. Räsmi tel – Katalan Tele, İspança häm Fransuzça dä söyläşälär. Işanuçılarnıñ kübese Katoliklar. Urtaça ğömer ozınlığı bik yuğarı, 80 yıldan arta.
Mömkinlegeñ bulğanda Tarix, İqtisad häm Andorrağa qarağan başqa qızıq faktlarnı da Tatarçağa tärcemä itärgä tırış. Aldan räxmät. Wikipediänı tözüçelär.


text:
Bakteriya
Bakteriyalar ju'da' kishkene organizmler. Olar sonday kishkene bolg'anlıg'ınan olardı tek g'ana mikroskop arqalı ko'riwge boladı. Bakteriya tek bir kletkadan ibarat. Bunday organizmler bir kletkalılar dep ataladı. Bakteriya Jerde jasawshı en' eski tiri organizm esaplanadı.
Planetada qa'legen basqa tiri organizmlerge qarag'anda bakteriyalar ko'birek. Ko'plegen bakteriyalar topıraqta yamasa suwda jasaydı al bir bo'legi bolsa basqa tiri organizmlerdin' ishinde jasaydı. Geybir bakteriyalar tiri organizmlerde kesellik payda etiwi mu'mkin, biraq basqa bakteriyalar awqatlanıw, azıq-awqat islep shıg'arıw ha'm kislorod bo'lip shıg'arıw (ko'k-jasıl suw astı o'simligi) usag'an ku'ndelikli ha'reketlerde paydalı bolıp esaplanadı.
Bakteriya bo'liniw ha'm onın' aqıbetinde "kishkene" kletka payda etiw arqalı ko'beyedi. Ha'r bir jan'a payda bolg'an bakteriya onı payda etken bakteriya usaydı, biraq kishirek boladı.
Bakteriyanın' diametri a'dette 1 µm (bir mikrometr).
Qosımsha mag'lıwmat[o'zgertiw]


text:
Rusiäneñ Baltıyq flotı
Rusiäneñ Baltıyq flotı yä ike Qızılbayraqlı Baltıyq flotı - Baltıyq diñgezendä urnaşqan Rusiä Federatsiäseneñ Xärbi-Diñgez Flotınıñ operativ-strategik territorrial' berläşmäse. Anıñ sostavına köymälär köçläre, diñgez aviatsiäse, hawa-ğälämi häm hawa höcümenä qarşı saqlanu çaraları, yar buyındağı ğäskärlär kerälär.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү]
Baltıyq flotı 1703 yılnıñ 18 mayında Pötr I tarafınnan nigezlängän. Ul könne Pötr I citäkçelegendä Rusiä flotiliäse Şvetsiä flotın ciñgän.
1700-1721 yıllarda Tönyaq suğışı waqıtında Baltıyq flotı yärdämendä Vıborg, Rövel, Riga, Moozund utrawları, Helsingfors, Abo basıp alına, Gangut (1714), Ezele (1719), Grengam (1720) bäreşlärendä Baltıyq flotı ciñä.
1724 yılğa Baltıyq flotında 141 paruslı köymä.
1904-1905 yılda rus-yapon suğışında Baltıyq flotınıñ Tın Okean flotiliäse qatnaşa, läkin Tsusima bäreleşendä yuq itelä.
1914-1918 yılda Berençe bötendönya suğışında Baltıyq flotı Baltıyq diñgeze öçen Almaniäne ciñä, 100 doşman köymäsen yuq itä.
1941-1945 yılda Böyek Watan suğışında Leningrad saqlanuı operatsiäsendä qatnaşa.
Urnaşu[үзrәpTү]
- Ştab Kaliningrad
- Baltıyq Xärbi-diñgez bazası
- Leningrad Xärbi-diñgez bazası
- Sankt-Peterburg
- Kronştadt
- Lomonosov


text:
Tatar teleneñ orfografiäse
Orfografiä — döres yazu qağidäläre digän süz. Ul bilgele ber alfavitqa nigezlänä. Bu orfografiä Tatarstan Respublikası Prezidentı tarafınnan 1999 yılnıñ 15 sentäberendä qul quyılğan Zakonda qabul itelgän alfavitqa nigezlänep tözelde. Yaña alfavit 34 xäreftän tora, anda suzıq awazlarnı belderüçe — 9, tartıqlarnı belderüçe — 25 xäref kürsätelgän.
Apostrof, siräk qullanılğanlıqtan, alfavitta ayırım urın almağan, ul, hämzäne (tä'min) belderüçe häm neçkälek bilgese bularaq, barı orfografiädä genä isäpkä alına. Bu zakondağı alfavit, nigezdä, 1927—1939 yıllarda qullanılğan “Yañalif” alfavitın yañadan torğızuğa qaytıp qala. Läkin biredä “Yañalif”ne tulısınça şul kileş kire qaytaru yuq, häm ul bula da almıy, çönki anıñ qullanılmawına 60 yıl ütte, tormış üzgärde: yazuları latin grafikasına nigezlängän Könbatış tellären öyränü massaküläm küreneşkä äylände, xalıqara urtaq kompyuterlar belän eş itü, xätta dönyaküläm informatsiä sistemasına — internetqa çığu ğädätkä kerde, törki xalıqlarnıñ üzara aralaşa, ber-bersen ruxi bayıta alu mömkinlekläre açıldı. Menä şul şartlarda “Yañalif” üzgärtelmiçä torğızılğan bulsa, tatar balası, tatar häm çit il latinitsaları arasındağı ayırmalarnı kübräk kürep, qıyın xäldä yışraq qalır ide, tatar keşese, kompyuter qullanğanda, bigräk tä anıñ yärdämendä internetqa çığıp eşlägändä, qıyınlıqlarnı kübräk kürer ide, törki tuğannarınıñ yazuların uqırğa turı kilsä dä, törle çitenleklärgä duçar bulır ide. Şuşı äytelgännärne istä totıp, TR Däwlät Sovetı Zakonğa “Yañalif”ne beraz üzgärtep tözelgän yaña alfavitnı täqdim itte, häm ul, bilgele, kimçelekläre bulsa da, xäzerge zaman taläplärenä nığraq cawap birä.
ЭчTәлek
Tatar orfografiäsen tözü prinsipları[үзrәpTү]
Härber telneñ orfografiäse törle prinsiplarğa nigezlänep tözelä. Tatar orfografiäse tübändäge prinsiplarğa nigezlängän.
Fonetik prinsip[үзrәpTү]
Fonetik prinsip — işetelgänçä yazu digän süz. Tatarnıñ töp süzläre häm tatarça äyteleşkä buysınğan yäki turı kilgän alınmalar işetelgänçä, yäğni fonetik prinsipqa nigezlänep yazılalar: äni, ulım, öydägelär, kürşe awıllarda, büränä, säläm, kitap, namaz, magazin h.b. Grafik prinsip — alınma süzlärne birüçe teldägegä oxşatıp yazu digän süz. Tatarça äyteleşkä buysınıp citmägän alınma süzlär, grafik prinsipqa nigezlänep, birgän teldäge yazılışqa oxşatıp yazılalar: tarixi (tarixıy tügel), Talip (Talıyp tügel); morfologiä (marfologiä tügel), motor (mator tügel), traktor (traktır tügel) h.b. İskärmä. Tarixi, Talip kebek süzlärdä i yazu (ıy yazmaw) misalında bez ekonomiä prinsibın da küzätäbez [Ekonomiä prinsibınıñ 3-nçe punktın qarağız].
Morfologik prinsip[үзrәpTү]
Morfologik prinsip — söylämdä üzgäreşkä oçrağan morfemanı yazuda üzgäreşsez qaldıru: [umber, umbiş] digändä un morfeması [b] awazı tä'sirendä üzgärä, läkin ul üzgäreş yazuda kürsätelmi, un morfeması saqlana: un ber, un biş, yaz — yazsa (yassa tügel), süzçän (süsçän tügel), rusça (ruçça tügel), irtänge (irtäñge tügel), isänme (isämme tügel) h.b.
Ekonomiä prinsibı[үзrәpTү]
Ekonomiä prinsibı — yazu protsessında waqıtqa häm urınğa ekonomiä yasaw öçen, süzlärne qısqartıp yazu digän süz. Bu prinsip şaqtıy küp küzätelä. 1. Teldä yış qullanıla häm küplärgä tanış quşma atamalar andağı süzlärneñ baş xäreflären genä yazu yulı belän qısqartılalar: Berläşkän millätlär oyışması — BMO; Tatarstan Respublikası Ministrlar Kabinetı — TR MK; Tatarstan Fännär akademiäse — TFA; Tel, ädäbiyat häm sänğät institutı — TÄhSİ. Yış oçrıy torğan ike süz qısqartılğanda, ul süzlärneñ berençe (yul) xärefläre genä noqta quyılıp yazıla: häm başqalar — h.b.; häm başqa şundıylar — h.b.ş. Küplärgä tanış bulmağan atamalarnı qısqartıp yazarğa kiräk bulğanda, ayırım tekstlarda ul atama başta tulısınça yazıla, şunda uq cäyälär eçendä anıñ qısqartılması birelä, ul tekstta annan soñ barı qısqartılma süz genä yazıla, mäsälän, Min bu mäqälämdä Tatarstan Respublikasınıñ Ekologiä institutı (TR Eİ) turında söylärgä cıyınam,— dip kürsätkännän soñ, avtor bu süzlär tezmäsen yañadan tulısınça yazmıy, anı barı TR Eİ dip kenä qısqartıp birä. 2. Quşma atamalardağı yä ber süzneñ, yä barlıq süzlärneñ dä yä ike xärefe, yä ber icege yazıla: KamAZ, AlAZ, YuXİDİ, KamGes, univermag h.b. Quşma süzneñ soñğısı tulı kileş, baştağıları qısqartılıp yazılırğa da mömkin: dramtügäräk, Tatpotrebsoyuz, Kazjilstroy h.b. 3. Ekonomiä prinsibı yarımäyteleşle awazlarnı yazuda kürsätmäwdä dä çağıla, mäsälän, su süzendä ike awaz arasında ı işetelgän kebek bula, läkin ul yazuda kürsätelmi (sıu dip yazılmıy); uqı, tuqı süzlärenä [u] awazı quşılğaç, [u] aldınnan [ı] işetelgän kebek bula, läkin ul yazuda kürsätelmi, uqıu dip yazılmıy, uqu dip yazıla; baru, kilü kebek fiğellärdä, tartım quşımçası aldınnan [w] işetelğän kebek bula [baruwı, kilüwe], läkin ul yazuda çağılmıy, baruı, kilüe räweşendä genä yazıla; iä, iäk, orfografiä kebek süzlärdä, [i] häm [ä] awazları arasında [y] işetelgän kebek bulsa da, anı, ekonomiä prinsibınnan çığıp, yazuda kürsätmilär. (Tağın 31-nçe §nıñ 2-nçe iskärmäsen häm 33-nçe §nıñ 2-nçe iskärmäsen qarağiz).
Tarixi prinsip[үзrәpTү]
Tarixi prinsip — başqaçaraq işetelsä dä, süzlärne elekke çordağıça yazu digän süz. Bu prinsip iske yazulı tellärdä (mäs., ingliz telendä) yış küzätelä, tatar telendä yuq däräcäsendä az. [o], [ö] awazları berençe icektä genä tügel, ikençe, öçençelärendä äytelsä dä, alarnı barı berençe icektä genä yazarğa digän qağidä elektän “Yañalif” orfografiäsennän küçerelde, dimäk, anıñ yazılışı, bilgele däräcädä, tarixi prinsipqa nigezlängän. Döres yazu qağidäläre
Suzıq awaz xärefläreneñ yazılışı[үзrәpTү]
- § 1. A xärefe [a] awazı äytelgän här urında yazıla: ağaç, qara, kamzul, garmun h.b.
Tatar häm rus tellärendäge [a] awazları berqädär ayırılalar. Tatar telendäge [a] awazı, basımsız icektä irenläşep, [o] awazı tösmere belän äytelä [baola, baolaolar], läkin bu yazuda çağılış tapmıy: bala, balalar, 5 ballı sistema. Ä rus alınmalarında qayber pozitsiälärdä [a] awazı işetelsä dä, grafik prinsiptan çığıp, o xärefe yazıla: agronom, orfografiä, kolonna h.b.
- § 2. Ä xärefe [ä] awazı äytelgän urınnarda yazıla: äni, ğädät, qänäğät, yäş, säyäxät h.b.
- § 3. O xärefe ike awazğa bilge bulıp yöri:
a) qısqa äyteleşle [o] awazın beldergän o xärefe süzneñ barı berençe icegendä genä yazıla, başqa iceklärdä [o] awazı tösmere bulsa da, tarixi prinsiptan çığıp, ı xärefe yazıla: bolıtınıñ, totti rdığız, totıp, botı, qotıp, soñğı h.b.; ä) rus alınmalarında ozın äyteleşle [o] awazın belderä, häm, grafik prinsiptan çığıp, rus telendä o xärefe yazılğan urınnarnıñ härqaysında yazıla: foto, morfologiä, motor, traktor, psixologiä h.b.
- § 4. Ö xärefe, [ö] awazın belderep, barı berençe icektä yazıla, başqa iceklärdä [ö] awazı tösmere bulsa da, tarixi prinsiptan çığıp, e xärefe yazıla: böterelep, kötterde, bötenese, kötep, söte, döres, töten, böten, törle, söñge h.b.
İskärmä. Berençe icegendä [o] yäki [ö] awazı bulğan süz quşma süz eçendä kilgändä, o yäki ö xärefe quşma süzneñ ıkençe yäki öçençe iceklärendä dä yazıla ala: ösqorma, aqqoş, ozınborın, Gölyözem, Miñlegöl.
- § 5. U xärefe [u] awazı äytelgän här urında yazıla: ut, qul, sarut, kul'tura, uqu, totu h.b.
- § 6. Ü xärefe [ü] awazı äytelgän här urında yazıla: bül, irtük, kätük, bällür, kürü, törü h.b.
İskärmä. U häm Ü xärefläre, isem fiğel quşımçası bularaq, [a], [ä] awazlarınnan başqa awazlarğa betkän fiğel nigezlärenä yalğanalar: yazu, uqu, totu, tıyu, tiü, üsü, kürü h.b.; [a] yäki [ä] awazına betkän fiğel nigezlärenä [w] awazı yalğana, häm ul yazuda da şulay kürsätelä: barlaw, çarlaw, söyläw, köyläw h.b. (31 §nı qarağız).
- § 7. I xärefe e-ı bulıp parlaşıp kilä torğan qısqa äyteleşle [ı] awazın belderä häm açıq işetelä torğan, ansız mäğnä bozıla torğan urınnarda yazıla: Iq, ılıs, ındır, qıtıqlıy h.b.
[I] awazı, qısqa bulğanlıqtan, qayber oçraqlarda açıq işetelmi yäisä ul töşep qala, andıy urınnarda ı xärefe yazılmıy: a) azaqlarında [ı] awazı bulmağan tamırlarğa -raq quşımçası yalğanğanda, arada [ı] awazı işetelsä dä, ı xärefe östäp yazılmıy: qızıq-qızığraq [qızığıraq], waq-wağraq [wağıraq] h.b.; ä) tübändäge ımlıqlarda, [ı] awazı işetelsä dä, ı xärefe yazılmıy: Mm! Tss! Qxx! Prx!; b) il isemnären belderü öçen yalğana torğan -stan kisäge aldında [ı] awazı işetelsä dä, ı xärefe östäp yazılmıy: Tatarstan, Hindstan, Qazaqstan h.b.; c) tamırlarında [ı] awazı bulıp ta, quşımçalar yalğanğanda, icek çikläre üzgärgän häm ädäbi äyteleştä tulı reduksiä küzätelgän tübändäge süzlärdä bu awaznı belderüçe xäref yazılmıy: tartım quşımçası yalğanıp kilgän ğäräp-farsı alınmalarında: xalıq-xalqı, xalqım; sıynıf-sıynfı yasağıç quşımçalar yalğanıp kilgän qayber süzlärdä: utır-utraq, utraw; qayber fiğellärneñ yaña törläre yasalğanda: qurıq-qurqa, qurqu; yolıq-yolqa, yolqu (läkin mäğnägä zıyan kilgändä, ul yazıla: qızıq-qızığa, aşıq-aşığa h.b.). I xärefeneñ yazılmıy qalu oçraqları şiğri äsärlärdäğe rifma-ritm saqlaw belän dä bäylängän: awıl-awlı, küñel-küñle kebek qısqartular da bula ala.
- § 8. E xärefe ike awazğa bilge bulıp yöri:
a) rus telennän häm rus tele aşa kergän alınmalarda süzneñ teläsä qaysı urınında ozın äyteleşle [e] awazın belderä: elektr, telefon, bilet h.b.; ä) töp süzlärneñ teläsä qaysı urınında qısqa äyteleşle [e] awazın belderä häm açıq işetelä torğan, ansız mäğnä bozıla torğan urınnarda yazıla: eşçe, elek, et h.b. [E] awazı, qısqa bulğanlıqtan, qayber oçraqlarda açıq işetelmi yäisä ul töşep qala, andıy urınnarda e xärefe yazılmıy: a) azaqlarında [e] awazı bulmağan tamırlarğa -räk quşımçası yalğanğanda, arada [e] awazı işetelsä dä, e xärefe östäp yazılmıy: tiz-tizräk, bik-bigräk, belep-belebräk h.b.; ä) tamırlarında [e] awazı bulıp ta, quşımçalar yalğanğanda icek çikläre üzgärgän häm ädäbi äyteleştä tulı reduksiägä yulıqqan tübändäge süzlärdäge bu awaznı belderüçe xäref yazılmıy: yasağıç quşımçalar yalğanıp kilgän qayber süzlärdä: yäşer-yäşren, töyen-töynä, ğilem-ğilmi, räsem-räsmi, şiğer-şiğri, sixer-sixri; qayber fiğellärneñ yaña törläre yasalğanda: selek-selki, berek-berket.
- § 9. İ xärefe [i] awazı äytelgän här urında yazıla: inä, äni, kitap, tipik, bismilla h.b.
İskärmä. Ğäräp-farsı alınmalarında i häm ıy xärefläre yazılışın 39-nçı §-tan qarağız.
Tartıq awaz xärefläreneñ yazılışı[үзrәpTү]
- § 10. B xärefe [b] awazı işetelgän här urında yazıla: babay, bäbi, bint, Boris h.b.
Qayber alınmalarda süz azağında [p] awazı işetelsä dä, grafik prinsiptan çığıp, b xärefe yazıla: korab, käbab, tabib, klub, krab, kub, ştab h.b.
- § 11. C xärefe [c] awazı işetelgän här urında yazıla: cir, cır, cämäğät, täcribä, ğäciz, Cämil h.b.
- § 12. Ç xärefe [ç] awazı işetelgän här urında yazıla: çaba, çıq, çeben, çuq, çüp, açqıç, oça, kiç, çex, çin, çekist, maçta h.b.
- § 13. D xärefe [d] awazı işetelgän här urında yazıla: dawıl, däw, döres, äydäw, dekan, djungli, dzyu-do h.b.
Qayber alınmalarda, süz axırında [t] awazı işetelsä dä, grafik prinsiptan çığıp, d xärefe yazıla: sud, paroxod, reyd, marmelad, hind h.b.
- § 14. F xärefe [f] awazı işetelgän här urında yazıla: fal, fiker, Safa, saf, fond, tif h.b.
- § 15. G xärefe [g] awazı işetelgän här urında, qalın suzıqlar yanında da, neçkä suzıqlar yanında da yazıla: göl, gäräbä, ägär, garmun, garaj, vagon h.b.
Qayber alınmalarda süz axırında [k] awazı işetelsä dä, grafik prinsiptan çığıp, g xärefe yazıla: Varyag, pirog h.b.
- § 16. Ğ xärefe [ğ] awazı işetelgän här urında, qalın suzıqlar yanında da, neçkä suzıqlar yanında da yazıla: ğasır, sağız, ğädät, ğömer, Säğit, mäşğül, Ğömär h.b.
Qayber alınmalarda süz azağında häm sañğıraw tartıqlar aldında [q] awazı işetelsä dä, tarixi prinsiptan çığıp, ğ xärefe yazıla: sämruğ, cämiğ, Mäğsüm h.b.
- § 17. H xärefe [h] awazı işetelgän här urında yazıla: hawa, şähär, şöhrät, cihan, Hadi h.b.
İskärmä. Söylämdä [h] häm [x] awazların butaw bik yış oçrıy torğan orfoepik xata bulğanğa, bu xäl qaywaqıt yazuda da çağılış taba. Şuña kürä bu xäreflärneñ yazılışına ayıruça iğtibarlı bulırğa kiräk.
- § 18. J xärefe [j] awazı işetelgän här urında yazıla: ajdaha, jiräbä, jurnal, jeton, jälläw, jandarm h.b.
Qayber alınmalarda süz axırında [ş] awazı işetelsä dä, grafik prinsiptan çığıp, j xärefe yazıla: garaj, ekipaj h.b.
- § 19. K xärefe [k] awazı işetelgän här urında, qalın suzıqlar yanında da, neçkä suzıqlar yanında da yazıla: keşe, kil, kamzul, Kama, Kamal, kino, kosmos, apteka, brak h.b.
[K] awazına tämamlanğan süzlärgä suzıq awazdan yäki [r] awazınnan başlanğan quşımça yalğanğanda, [k] awazı yañğırawlaşıp, [g] awazı belän çiratlaşa, bu yazuda da çağılış taba: çik-ä > çigä, köräk-e > köräge, siräk-räk > sirägräk h.b.
- § 20. Q xärefe [q] awazı işetelgän här urında, qalın suzıqlar yanında da, neçkä suzıqlar yanında da yazıla: Qor'än, qat, qol, uqu, çaq-çaq, qödrät, qüät h.b.
[Q] awazına tämamlanğan süzlärgä suzıq awazdan yäki [r] awazınnan başlanğan quşımça yalğanğanda, [q] awazı yañğırawlaşıp, [ğ] awazı belän çiratlaşa, bu isä yazuda da çağılış taba: aq-a > ağa, taraq-ı > tarağı, waq-raq > wağraq h.b.
- § 21. L xärefe [l] awazı işetelgän här urında yazıla: lapas, ala, läkin, göllär, Alla, ladya h.b.
- § 22. M xärefe [m] awazı işetelgän här urında yazıla: malay, tama, tämle, küm, mart, mina, tema h.b.
- § 23. N xärefe [n] awazı işetelgän här urında yazıla: naz, ana, tön, Nailä, nalog, tank, ton, Nikolay h.b.
- § 24. Ñ xärefe [ñ] awazın belderä, icek axırında häm süz eçendäge icek başında yazıla, süz başında yazılmıy: çañ, çıñlıy, zäñgär, aña, sıña h.b.
- § 25. P xärefe [p] awazı işetelgän här urında yazıla: par, tup, apa, papaxa, trap h.b.
[P] awazına tämamlanğan süzlärgä suzıq awazdan yäki [r] awazınnan başlanğan quşımça yalğanğanda, [p] awazı yañğırawlaşıp, [b] awazı belän çiratlaşa, bu yazuda da çağılış taba: tap-a > taba, kitap-ı > kitabı, küp-räk > kübräk h.b.
- § 26. R xärefe [r] awazı işetelgän här urında yazıla: räxät, ara, tar, rama, direktor h.b.
- § 27. S xärefe [s] awazı işetelgän här urında yazıla: su, asa, Saniä, signal, sezon h.b.
- § 28. Ş xärefe [ş] awazı işetelgän här urında yazıla: şar, şikär, aşa, köräş, tuş, şaxmat, şpion, Şärif h.b.
- § 29. T xärefe [t] awazı işetelgän här urında yazıla: tar, tik, ata, qat-qat, ton h.b.
- § 30. V xärefe barı tik rus telennän häm rus tele aşa kergän qayber alınmalarda ğına yazıla häm tatar telendäge iren-iren tartığı [w] dan üzgä bulğan iren-teş tartığı [v] awazın belderä: vagon, vint, kvadrat, Vasiliy h.b.
Rus alınmalarında, familiälärdä süz axırında häm sañğıraw tartıqlar aldında kilgän [v] awazı sañğırawlaşıp, [f] awazına yaqın äytelsä dä, yazuda v xärefe saqlana: ustav, aktiv, sostav, avtor, avtomobil, avtobus, Ğälimov, Älmievkä, İvanovta h.b.
- § 31. W xärefe [w] tartığın belderä, teläsä nindi pozitsiädä yazıla: waq, taw, awıl, däwlät, Wäli, däwa, dawıl h.b.
- W xärefe, [a] yäki [ä] awazına betkän fiğel nigezenä yalğanıp, isem fiğel quşımçası bulıp kilä, häm bu yazuda kürsätelä: cırlaw, aşaw, bäyläw, şäyläw h.b.
İskärmä. Süz axırındağı [u] häm [ü] awazınıñ çista suzıq tügel, ä [w] belän kilğän diftong kebek äytelüe ([buw], [suw], [başkaruw], [üsüw], [kötterüw] yazuda çağılış tapmıy.
- § 32. X xärefe [x] awazı işetelgän här urında, qalın suzıqlar yanında da, neçkä suzıqlar yanında da yazıla: xat, xäbär, xıyänät, säxär, Xälil, xlor, xor h.b.
- § 33. Y xärefe [y] awazı işetelgän här urında yazıla: yal, yul, yoqı, yükä, ay, öy, uy, Yalta h.b.
- 1-nçe iskärmä. Y xärefeneñ yazılışın tatarça yäki rusça kirillitsadağı ю, я, ë, e, ы xärefläre äyteleşe belän çağıştırıp tikşerep bula:
- 1. Kirillitsada ю xärefe belän belderelgän oçraqlar tübändägeçä yazılalar:
a) qalın iceklärneñ başında yu xäreflär tezmäse, neçkä iceklärneñ başında yü xäreflär tezmäse belän: yul, yuqa, qayulı, yükä, yünsez h.b. ;
- läkin ю xärefe и xärefennän soñ kilsä, [i] awazı [y] ne almaştıra, şuña kürä bu oçraqta kirillitsadağı ю xärefe latinitsadağı ü xärefe belän genä birelä: kiü, tiü, biü, diü h.b.
ä) rus alınmalarında icek urtasındağı ю xärefe neçkä tartıqtan soñ kilgän [u] awazın beldergängä, latinda yu xärefe yazıla: menyu, byuro h.b.
- 2. Kirillitsada я xärefe belän belderelgän oçraqlar tübändägeçä yazılalar:
a) qalın iceklärneñ başında ya xäreflär tezmäse, neçkä iceklärneñ başında yä xäreflär tezmäse belän: yal, yaqa, cäyä, säyäxät;
- läkin я xärefe и xärefennän soñ kilsä, [i] awazı [y] ne almaştıra, şuña kürä bu oçraqta kirillitsadağı я xärefe ə xärefe belän genä birelä: ия—iä, ияk—iäk, бия—biä, чия—çiä, Əлфия—Älfiä, opфorpaфия—orfografiä, cTaHция-stansiä h.b.
ä) rus alınmalarında icek urtasındağı я xärefe neçkä tartıqtan soñ kilgän [a] awazın beldergängä, latinda ya xäreflär tezmäse yazıla: Tanya, Valya, tyagaç h.b.
- 3. Rus alınmalarında kirillitsada ë xärefe belän yazıla torğan süzlär, grafik prinsiptan çığıp, tübändägeçä birelälär: şofyor, pulemyot, samolyot h.b.
- 4. Kirillitsadağı e xärefe latinitsada yı yäki ye räweşendä birelä: ereT — yeget, eл — yıl, бyeHчa-buyınça,
- läkin e xärefe и dän soñ kilsä, [i] awazı [y] ne almaştıra, şuña kürä bu oçraqta kirillitsadağı e xärefe latinitsadağı e belän genä birelä: Tиeш-tieş, kиeH-kien, ƏлMиeB—Älmiev, ГыйлbMиeB—Ğilmiev, HypиeB—Nuriev h.b.
- 5. Rustan häm rus tele aşa [ы] awazı belän kergän alınmalarda ы xärefe urınına latinitsada ıy yazıla: cыp — sıyr, Bышka — vıyşka, пocылka — posıylka, Myзыka — muzıyka h.b.
- 2-nçe iskärmä. Süz axırındağı [i] awazınıñ çista suzıq tügel, ä diftong bulıp äytelüe ([tiy], [eşliy]) yazuda çağılış tapmıy: eşli, ki, ti h.b. Barı rus alınmalarında oçrıy torğan [iy] quşılmaları ğına, grafik prinsiptan çığıp, yazuda kürsätelä: kriteriy, geniy, alyuminiy h.b.
- § 34. Z xärefe [z] awazı işetelgän här urında yazıla: zur, taza, tözü, zilzilä, Zöhrä, zavod, fizika h.b.
- § 35. “'” (apostrof) tamğası tübändäge oçraqlarda yazıla:
a) “hämzä” tartığın belderü öçen: ma'may, mäs'ül, mäs'älä, tä'min, tä'sir, Qor'än h.b.; ä) rus alınmalarında qalın suzıqlardan soñ kilüçe neçkä tartıqlarnı (kübräk [l'] awazın) belderü öçen: rol', kul'tura, tal'yan, asfal't, Pol'şa, Xar'kov, kon'yak, sekretar' h.b.
- § 36. Rus alınmalarında kirillitsada щ xärefe belän yazıla torğan tartıq awaznı belderü öçen şç xäreflär tezmäse yazıla: şçotka, borşç, Şçerba h.b.
- § 37. Rus alınmalarında kirillitsada ц xärefe belän yazıla torğan tartıq awaznı belderü öçen süz başında, süz axırında häm tartıq awazlardan soñ s xärefe, suzıq awazlar arasında, saf [ts] awazları äytelgängä, ts xäreflär tezmäse yazıla: stansiä, sink, kvars, sirk, pitsa, kirillitsa, pozitsiä, revolyutsiä h.b.
Ayırım süzlärneñ yazılışı[үзrәpTү]
- § 38. Tatar ädäbi teleneñ töp süzlärendä härwaqıt diärlek singarmonizm saqlana, bu yazuda da çağılış taba, berençe icek qalın suzıqlı bulsa, başqalarında da qalın suzıqlarnı belderä torğan xäreflär, berençe icek neçkä suzıqlı bulsa, başqalarında da neçkä suzıqlarnı belderä torğan xäreflär yazıla: başqaruçılarında, imännärebezdä h.b.
Tübändäge oçraqlar iskärmä bulıp toralar: a) quşma süzlär: bilbaw, öçayaq, härwaqıt, berqayçan h.b.; ä) siña, miña almaşlıqları b) -su quşımçası belän yasalğan qayber süzlär: zäñgärsu, kölsu, yäşkeltsu h.b.
Singarmonizm[үзrәpTү]
- § 39. Ğäräp-farsı alınmaları singarmonizmğa buysınu-buysınmaw yağınnan ike törkemgä bülenälär:
- a) äyteleşläre dä, yazılışları da singarmonizmğa buysınğan süzlär: cämäğät, cänübi, citdi, cismi, dini, fänni, ğäräbi, ğilmi, ğäskäri, ğädäti, körsi, qädimi, mädäni, milli, mäcbüri, mäcüsi, möfti, mäğnäwi, nisbi, räsmi, säyäsi, şiğer, şiğri, tärbiäwi, täräqqi, tänqidi, xäyäti h.b.;
- ä) singarmonizmğa buysındırılmıyça qabul itelgän häm yazıla torğan süzlär: adämi, äxlaqi, daimi, imtixan, islam, ilahi, ictihat, kitap, qağidä, miladi, matdi, Nizametdin, ruxiät, samimi, Sämiğulla, şağir, şimali, surät, tabiği, tarix, tarixi, tämam, xanä (aşxanä), xatirä, xisap, waqiğa, ictimaği, iqtisadi, ilahi, ixtiari, miladi, razi, ruxi, samimi, sıynfi, şimali, tabiği, tarixi, şäytani, mäğlümat, Xalidä, Salix, Talip, Nuriä h.b.;
- b) kirillitsada singarmonizmğa buysındırılmıyça yazılğan süzlärneñ qayberlären xäzerge latinitsada singarmonizmğa buysındırıp yazu täqdim itelä: cämäğät, qiämät, matbuğat, şiğer, ädäbiät, näşriät, mädäniät, säläm, sälämät, häläk, idärä, yäki, Näğimä, Fäğilä, Basıyr, Nasıyr, Sadıyq h.b.;
- c) ike qalın icekle yäki soñğı ike icege qalın bulğan süzlärdä i quşımçası singarmonizmğa buysınıp qalınaya, yağni ıy yazıla: narasıy, xıyalıy, xoquqıy, xosusıy, xaqıyqıy, ruxanıy, zarurıy, zobanıy, qanunıy, mantıyqıy h.b.
- ç) sıyfat quşımçası i ber genä qalın icektän soñ saqlana, ıy ğa üzgärtelmi: dahi, matdi, ğadi, icadi, miladi, şimali, fani, farsi, ruxi, äxlaqi, cismani, iqtisadi, ictimaği, islami, dönyawi, roMyMи — ğömumi h.b.;
- d) ğäräp-farsıdan kergän isemnärdä dä singarmonizm saqlanğan, saqlanmağan häm ike variantta yazu oçraqlari bula:
1. singarmonizm saqlana: Basıyr, Sadıyq, Nasıyr, Baqıy h.b. 2. singarmonizm saqlanmıy: Xalit, Xalidä, Salix, Talip, Nuriä h.b. 3. ike variantta yazu: Nuri—Nurıy, Näsix—Nasıyx, Nazir—Näzir, Hadi—Hadıy, Waqif—Waqıyf, Fatıyx—Fatix—Fätix, Nasıyri—Nasıyrıy h.b.
Ay isemnäre[үзrәpTү]
- § 40. Tatarça ay isemnäre dä alınmalardan tora, häm alar tübändägeçä yazılalar: ğinwar(da), fevral'(dä), mart(ta), aprel(dä), may(da), iyün(dä), iyül(dä), avgust(ta), sentäber(dä), oktäber (dä), noyäber(dä), dekäber(dä).
- § 41. Tatar ädäbi telenä bik küptännän, äyteleşläre nıq üzgärtelep kergän alınmalar şul üzgärgän formalarında yazılalar: çäynek, eskäter, eşläpä, garmun, karawat, samawır h.b.
Tatar familiäläre[үзrәpTү]
Tatar familiäläreneñ nigeze [a], [ä] awazlarına tämamlansa, nigezdäge bu awazlar töşep qala, häm -in, -ina quşımçaları yalğana; nigez [i], [y], [c], [ş] awazlarına tämamlansa, yäki soñğı icegendä neçkä suzıq bulsa, -ev, -eva; [i] awazına tämamlansa -ev, -eva, qalğan oçraqlarda -ov, -ova quşımçaları yalğana: Safa — Safin, Safina, Xämzä — Xämzin, Xämzina, Ğalimulla — Ğalimullin, Ğalimullina, Wäli — Wäliev, Wälieva, Gäräy — Gäräyev, Gäräyeva, Minhac — Minhacev, Minhaceva, Yuldaş — Yuldaşev, Yuldaşeva, Bulat — Bulatov, Bulatova, Talip — Talipov, Talipova h.b.
İskärmä[үзrәpTү]
"ә ө ŋ" küp şriftlarda, gadjetta yuqlıq arqasınnan İnternetta "ä ö ñ" qullanıla.
Sıltamalar[үзrәpTү]
"TATAR TELENEN̨ ORFOGRAFİӘSE", Qazan, Mәğәrif nәşriәte, 2000 yıl