text:
Swrağan Rahmetwlı. Qazaq Ordası jäne Oyrattar
(1456-1697 jj)
Bügingi kün tärtibinde twratın mäselelerdiñ eñ märtebelisi – wlt mäselesi. Dünie älemniñ bir ülken müyisinde qazaq degen bir şoğır etnos qalıptastı. Özindik mädenieti men mentaliteti bar, özine tağdırdan berilgen qasieti bar osı qazaqtar. Wlı şejireşi Mwhtar Mağauin bwnı «…ejelgi türik jwrtınıñ qıpşaq tektes ruların biriktirgen wlı memleket…» dedi. Küre tamırı – oñ qanatta Aq Orda, sol qanatta Kök Orda dep äspettelgen wlt öz kezeñinde etnikalıq twtastıqtı tu etip özine özi egelik etti. Wlttı eşkim qoldan jasamaydı. Bölşek emes, özine layıq twtastıqtı qoldana bilgen wlt sol kieli öñirdegi irgeli şañıraqtı aynala qorşağan Qazaq Ordasınıñ qwrılımı edi.
Büginderi sol tarihtıñ jaña jalğası täuelsiz el bolıp besigin tüzedi. Dälirek aytsaq tört ğasırdan keyin «…bürkemelenip bayandalğan isti tek kürdeli dedukciya (oylaudıñ jalpıdan jalqığa köşip nätije şığaruı) jolımen izdeuge boladı»- dedi äygili Lev Gumilev öziniñ «Qiyal patşalığın izdeu» (1892) attı eñbeginde. Socializm kösemderiniñ qiyali sandırağı boyınşa barınşa bürkemelenip bayandalıp, şettetilip, kesilip tıyım salınıp kelgen qazaq tarihı jaqın uaqıttan beri jaña sanada jandana bastadı.
(1456-1697 jj)
Bügingi kün tärtibinde twratın mäselelerdiñ eñ märtebelisi – wlt mäselesi. Dünie älemniñ bir ülken müyisinde qazaq degen bir şoğır etnos qalıptastı. Özindik mädenieti men mentaliteti bar, özine tağdırdan berilgen qasieti bar osı qazaqtar. Wlı şejireşi Mwhtar Mağauin bwnı «…ejelgi türik jwrtınıñ qıpşaq tektes ruların biriktirgen wlı memleket…» dedi. Küre tamırı – oñ qanatta Aq Orda, sol qanatta Kök Orda dep äspettelgen wlt öz kezeñinde etnikalıq twtastıqtı tu etip özine özi egelik etti. Wlttı eşkim qoldan jasamaydı. Bölşek emes, özine layıq twtastıqtı qoldana bilgen wlt sol kieli öñirdegi irgeli şañıraqtı aynala qorşağan Qazaq Ordasınıñ qwrılımı edi.
Büginderi sol tarihtıñ jaña jalğası täuelsiz el bolıp besigin tüzedi. Dälirek aytsaq tört ğasırdan keyin «…bürkemelenip bayandalğan isti tek kürdeli dedukciya (oylaudıñ jalpıdan jalqığa köşip nätije şığaruı) jolımen izdeuge boladı»- dedi äygili Lev Gumilev öziniñ «Qiyal patşalığın izdeu» (1892) attı eñbeginde. Socializm kösemderiniñ qiyali sandırağı boyınşa barınşa bürkemelenip bayandalıp, şettetilip, kesilip tıyım salınıp kelgen qazaq tarihı jaqın uaqıttan beri jaña sanada jandana bastadı.
Qazaq tarihı bir kezde ärbir örkeniet tarihına qaray qwlşına jüytkigen otırıqşı sanalılardıñ zerikkende şığaratın oyınşığı ispetti boldı. Eger betbwrıs bolmağanda Orta Aziya tüzemindegi sahara saqınasına qoyılğan derjavalıq dramalar öziniñ tragediyalıq körinisterin nemen tämamdaytını belgili edi.
Arabtıñ wlı ğwlaması Rahman Ibn Mwhammed Ibn äl Hadrami (1332-1406j.) «…bir etnikalıq hannıñ üstemşildigi üş buınnıñ ömirinde öşpesten ömir süre aladı…» degenin eskersek qazaq wltınıñ basınan ötken tarihi kezeñderi az mezetti qamtımaydı. Qazaq tağdırı belgili bir jendettiñ qolında twrdı häm sol tağdırlardıñ kesimi şımıldıqtıñ arğı jağında kesilip, pişiletin-di. Bwl turalı bol'şevikterdiñ aylası men kommunizm bwğauınan külli Şığıs Türkistandı qwtqarudı maqsat twtqan Mwstafa Şoqay tağdırı ayqın körsete aladı.
Wlt tağdırına qatıstı Mwstafa Şoqaydıñ twjırım-pikirlerin saralağan P'er Rensdell': «…Keñestik rejimniñ kesirinen jüz jıldağan türkistandıqtar qwrban bolıp qırılğanı jäne ol jerde sauatsızdıqtıñ qanşalıqtı beleñ alğandığın…» tilge tiek etedi [18].
Osı kesapattı jağdayattardan keyin tarihta anıqtalmağan keybir mäselelerge jauap izdeuge tura keledi. Sol derekterdiñ birsıpırası tört Oyrattıñ basın biriktirgen – Erdenebaatar huntayj (1634-1663), onıñ balası Sengee (1663-1670) hannıñ soñğı izbasarı Galdan Boşigt-hannıñ (1670-1697) zamanınan bastap Ceveenravdan (1689-1727) däuirine deyingi kezeñderdi qamtidı.
Osı kezeñderdegi Qazaq Ordasınıñ basınan ötken qilı tağdır Eñsegey boylı Esim han (1598-1643), onıñ balası Salqam Jäñgir (1643-1652), Salqam Jäñgirdiñ bel balası Äz-Täuke (1680-1715) hannıñ erlikterin, Qazaq-Oyrattıñ arasındağı eki jüz jıldı qamtitın qım-quıt jorıqtar jılnamaların özara salıstırmalı türde qısqa nwsqa qarastırudı jön sanağan edik.
Oyrat-Qazaq tarihına qatıstı mäselelerdi iriktegen kezde tömende atalatın asa qwndı jäne sirek kezdesetin eñbekterdiñ betin aşudı da mindet sanauğa tura keldi. Bir ğana mısal keltiretin bolsaq Oyrat saudagerleri 1653 jıldan Reseydiñ Tomsk qalasında jeke sauda ortalığın wyımdastırğandığı jöninde jäne Oyrattardıñ Mäskeuge ötkizetin jılqıların Astrahan' arqılı berip twrğandığı jöninde Qıtaydağı Resey elşisi Spafariy mağlwmattarı asa qwndı.
Sonday-aq Manj-Şürşit tarapınan körsetilgen ärqilı qısımdardıñ saldarınan Halha noyandarı Reseyge birigu kelisimderin jasauğa duşar bolğan kezdegi kuäger elşi V.Bubennoy, P.Kul'vinskiylerdiñ belgileuleri keleşektegi Oyrat-Qazaq tarihın tağı bir qırınan zertteuge negiz bola aladı. «Uvş (Ubaşi) huntayjınıñ Oyratpen şayqası» attı bäkene ädebi eñbek HÜİ ğasır soñı, HÜİİ ğasır basında jarıq körui – YUan' imperiyasınan keyingi kezeñderdegi dästürlerdiñ jalğası retinde bağalanuı tiis.
G.Gomboevtiñ «Altın şejire» tärjiması, «Uvş (Ubaşi) huntayj ğwmırbayanı nemese onıñ Oyrattarmen şayqası» [10] attı osı eñbekti Arheologiya böliminiñ şığıs böligi wyımdastırğan ädebiettiñ Üİ tomınan, (1858j.) tabuğa boladı. Al, B.YA.Vladimircovtıñ «Amarsanaa añızı» [6] jäne «Moñğol-Oyrat erlik añızı» [6], N.YA.Biçurinniñ «Joñğar, Şığıs Türkistannıñ köne jäne jaña jağdayatı haqındağı jazbalar» [7], G.E.Grumm-Grijmaylonıñ «Batıs Moñğol, Urianhay şebi», Orta Aziya tarihımen baylanıstı böligi, tağı da Moñğoldar qaşannan bastap «oñ», «sol»-ğa bölindi degen saualğa jauap beretin 1933 jılğı eñbekteri [5] de eskerilgenin ayta ketu läzim.
Togoon tayşıdan (1418-1440) Galdan Boşigt hanğa (1644-1697) deyingi aralıq
Moñğoliya men Qıtay ölkesin meken etken oyrat taypaları jöninde batıs moñğoldar jäne qazaq tarihında tipten Şığıstağı Qıtay derekterinde öte köp qisındı mälimetter tañbalanğan.
«Moñğoldıñ qwpiya şejiresi»-nde 1206 j. Şıñğıs han äskeriniñ sol qanatın «züün gar» tolıqtırdı. Moñğol tilindegi «Züün gar» atauı qazaq tarihında «Joñğar» atauımen qalıptasıp qaldı. HÜ ğ. alğaşqı jartısında yağni 1368 jılı Qıtaydı bileuşi YUan' patşalığı qwlağannan keyin «batıs», «şığıs» atalatın Moñğol şonjarları İşki Qıtayğa qaray enetin «Jibek jolı»-na egelik etuge atsalıstı. Osı kezden bastap «Habula zurgaan hoşuud mongol» atalatın altı tümen Moñğoldıñ birikken taypaları osılayşa sol jaqtağı moñğoldar öz işinen «sol», «oñ» degen eki qanatqa bölinip sol jaqtağı üş tümenge Cahar, Halh, Urianhay jiktelse, «oñ» jaqtağı üş tümenge Tümed, Ordos, YUnşeebü qatarlı taypalar biriktirildi.
«Oyrod Mongolın tüühend holbogdoh survalj biçgüüd» (UB, 2001 on) attı eñbekte «Dörvön Oyrodtı Hoşuud, Torguud, Dörvöd, Şoros» dep bölinetindigi aytıladı. Qıtay tarihşısı Nığmet Mıñjannıñ «Qazaqtıñ qısqaşa tarihı» attı eñbekte: Oyrad bileuşileri Togoon tayşı (1418-1440), onıñ mwrageri Esen (Esen) (1440-1450 jj.) bükil Moñğoliyağa bilik jürgizdi dedi.
«…Batula Çinsannıñ bel balası Togoon tayşınıñ nağaşısı Elbeg han. Şeşesi Samar. Togoonnıñ şın esimi – Bagumu. «Oyrod Moñğoldıñ tarihına qatıstı şejire» (UB, 2001 İİ tom) attı eñbekte Togoon tayşını1438 j. qaytıs boldı» degen mälimet beredi.
Tarihşı Baabar «HH ğasır Moñğol köşi-qon» (1996) kitabında bılay dep keltiredi: «…Şıñğıs däuirindegi qırıq tümen jwrttan YUan' patşalığı kezinde «oñ qol» jaqtağı üş, «sol qol» jaqtağı üş tümen, oğan qosa oyrattıñ tört tümeni boldı. Sondıqtan altı tümen Moñğol, tört tümen Oyrat degen tämsil qalıptastı. Bükil Moñğoldı Oyrattı qosqanda «qırıq tört eki» dep te atadı. Osığan qarağanda Moñğol ekige jarıldı. Aytalıq oñtüstik jağı «tört tümen Oyrat» degen atpen qalıptastı. «Oyrat» atauı qalay qalıptasqanı jaylı äli de ayqın emestigi bayqaladı.
Ärbir derekterde «Oyn irged», «Oyn ard» degen sözben «oyrat» atauı tübirles deytinder bar. Oyrattar Sibir ormandarınan köşip qonıstanuı da mümkin. 1393 jj. dünieden ötken Mönhtömör swltannıñ üş balası – Mahmwd Tayşin (Batbula) Moñğoldıñ Elbeg hanı ölgennen keyin qaytadan Moñğol handığına bağınğısı kelmegen de boluı kerek. Tarihi derekterge qarağanda Qıtayğa deyingi «sauda jolın» ielenu üşin Halha-Oyrat soğısı bastalğan sıñayda. Çoros Biradamba tömendegidey derekti keltiredi: «…Togoon tayşınıñ tegi Myangan. Al, Togoonnıñ naqtı esimi Bagumu edi. Bagumu nemese Togoonnıñ äkesi Mahmud. Mahmudtan Bagumu (Togoon), Ögedlehü (Argutay). Togoonnıñ şeşesi Moñğoldıñ Elbeg hanınıñ qızı Samara…». Togoon men Argutaydıñ esimderi laqaptan payda bolğan degen derekter bar [15].
Tört Oyrattıñ ornauı qarsañındağı tarihi negizi – Moñğoldıñ Wlı YUan' imperiyasınıñ qwlauımen özektes. Söytip Bas Tört Oyradtı – Coros oyrat dep atadı. Tört Oyrad odağı Togoon tayşı jäne onıñ balası Esen hannıñ (1440-1450 j.) twsında asa ıqpaldı boldı. Demek 1500 jıldarı Wyğırlar men Türkimenderdiñ küşti şabuılınan keyin yağni 1502 j. ıdırauğa äkelip soqtı. Osıdan keyin 1502 j. Orta Tört Oyrad Odağınıñ irgetası qalandı.
Ökinişke oray «Moñğoldıñ Wlı YUan' imperiyası» degen ataudı Qıtay tarihşıları: «…1368 j. Jungonı bilegen Iuan patşalığı…» dep qana sipay qamşılap ötedi. Moñğoldıñ wlı YUan' imperiyası qwlağan twstan bastap tört Oyrat twtastığı küşeye bastadı. Bwnı äygili tarihşı, ğwlama jazuşı Mwhtar Mağauin öziniñ äygili «Qazaq tarihınıñ älippesi» attı eñbeginde: «…äuelgi oyrad Odağınan äldeqayda quattı jaña qalmaq memleketi – Dürbin-Oyrat nemese Joñğar handığınıñ tuı köterildi…» dep atap ötti. Ol öziniñ eñbeginde «1420 j. bükil Oyrat jwrtın bir bayraq astında jinağan Toğan han köp wzamay Halhanı jaulap, ejelgi Moñğol memleketiniñ tuın qayta köterdi…» [3, 60-65 bb.] dedi.
Äkesiniñ izbasarı boluşı Esen tayşı 1449 jj. ülken jorıq wyımdastırıp Moñğoldıñ Taysung hanın qoldı boldırdı. Esen tayjı arı qaray Ertisten Tyan' Şan'ğa, Barkölden Balqaşqa deyingi aralıqtağı Moğolstan memleketine tınıştıq körsetpedi [4].
Oyradtıñ bwdan keyingi biligi osılayşa Togoon tayşınıñ balası Esen swltannıñ qolına ötkendiginen tarihşı Baabar habardar etedi de: «…1451 j. Moñğoldı bileuşi Taysung ölgennen keyin Esen 1554 j. Şıñğıs äuleti Agvarjin Jonon, onıñ balası Hargucag Düürengini joyıp, özin bükil Moñğoldıñ han tağına layıq dep jariyalağan Esen tayşı Manjuriyadan Şıñjanğa deyingi, Baykaldan Qıtaydıñ Aqqorğanına deyingi Moñğoldıñ basın biriktirdi…» dep jazdı [11, 76-77].
Osı oqiğalardan keyin Ortalıq Aziyada Moñğoldıñ asa quattı memleketi qaytadan uaqıtşa sergigenimen «Han köteru» dästürin bwzğan Esen handı Moñğol aq süyekteri köp wzamay-aq tağınan taydırıp ülgerdi. Esen han özin «han» dep jariyalağannan keyin eki jıldan soñ nemese 1455 jılı tağınan alastatıldı.
Bwl jöninde qazaq tarihşısı Mwhtar Mağauin: «…Esen (Esen) hannan soñ wjımı kemip, quatı qaytqan Oyradtar arğı tarapta Şığıs Türkistandağı türik qauımın biriktirip otırğan Moğolstanmen tınımsız soğıs üstinde öziniñ meken etken keñistigin wlğaytuğa, bazarlı ölkelerge jol aşuğa tırıstı. Osı orayda qazaqtarmen jaulıq jolın twtqan Moğolstannıñ öz ırqınan tıs, wzaq uaqıt boyı qalmaqtarmen aradağı qalqan bolğanın köremiz. Bwl kezeñde Oyrattar Moğolstandı äldeneşe ret qiratıp şabadı. Biraq quatı zor moğoldar da oyrattı ülken qırğınğa wşıratıp otırdı. Eki wlıstıñ küşi şamalas edi. Alayda Moğolstan Qazaq Ordasımen aradağı diplomatiyalıq wtılıs jäne özindik işki qayşılıqtar nätijesinde HÜİ ğ. orta şeninde bwrınğı quatınan ayırıladı, jeri tarılıp jeke egelikterge bölindi. Mine, osı kezden Qazaq ordası men Oyrat odağı birine-biri, betpe-bet keledi. 1520 jj. Tayır han zamanında bastalğan jekelegen qaqtığıstar zor maydanğa wlasadı…»- degen mälimetter keltiredi [3, 54-55 bb.].
Bwl jerde Qazaqtar men Oyradtardıñ soğısı qaşan, qay kezde bastaldı degen saual tuındaydı. Tağı da Mwhtar Mağauin: «…Oyrattardıñ türik qauımımen aradağı, alğaşqı soğısı 1457 jılı bolğan. Toğan hannıñ nemeresi Esen hannıñ wlı Öz-Temir tayşı bükilwlısımen jılji qonıp Şuğa jetip Äbilqayır hannıñ äskerimen soğıstı…» dedi. Alayda Öz Temir tayşı Köne Sığanaq qalasına taqau jerdegi Kök Kesene kümbeziniñ mañında bolğan wrısta Deşti Qıpşaq äskeri jeñiliske wşıradı. Bwl ärine bwl mälimet Äbilqayır hannıñ tarihın jazğan Masğud Kuhistanidıñ derekteri edi.
Sonımen Qazaq Ordası 1456 jılı tu köterdi. Qazaq Ordasınıñ alğaşqı 70 jılında Oyrattarmen arada tınıştıq bolğanğa wqsaydı. Osı qarsañda Esen han şağın wlt-wlıstardıñ basın qosıp jinaqtaumen qatar sırttan keletin ärqilı qauip-qaterlerdi seyiltu üşin öziniñ şekara şebin keñeytu maqsatın alğa qoydı. Batıs jäne oñtüstik şekaraların wştastırıp Şığıs Türkistanğa qarastı köptegen memlekettermen jaqsı qarım-qatınas jasay bastadı.
Däl osı kezden bastap Qıtaydıñ soltüstik batısındağı Urianhay qarauıldarın da özine tarttı. «Oyrdın tüühen zurvas» attı şejire kitaptıñ 40-betinde: «…Qıtaydıñ şekara şebindegi urianhaylar 1449 j. Esen han äskerine birikti…» [15] dep belgilenui de osınıñ bir däleli boluı mümkin. Ökinişke oray Urianhay wlısınıñ tarihına qatıstı derekter öte az saqtalğan. Keybir mälimetterde Urianhay wlısınıñ wlıqtı tarihı tım bürkemelenip körsetiletini jasırın emes.
Bwl kezde Qazaq Ordasın basqarğan Kerey men Jänibek han Şu, Talas alqabına egelik etip, öz şekara şebindegi jağdaylardı tınıştandırudıñ barlıq jağdayların jasay bastadı. Ärine 1456-1470 jj. şamasında bilik qwrğan Kerey han Orta Aziyağa öz ıqpalın jürgizumen qatar Oyrat-Qazaq qarım-qatınasın tınıştandırudı oyladı. Qazaq Ordasın arı qaray ornıqtırudıñ joldarın qarastırdı.
Qıtay tarihşısı Nığmet Mıñjan eñbekterinde: «…Torğauıttar – Tarbağatay tauınan şığısqa qaray sozılğan jerlerdi, Dörvödter – Ertis özeniniñ basın, Hoşuudtar – qazirgi Ürimji mañın, al Şorıstar(Coros) – İle özeniniñ basqı alqabına qonıstandı» [16] dep jazdı. Bwl derekterdi «Qazaq SSR tarihı» attı eñbekten de kezdestiremiz [1, 193-194 bb. ]. Togoon tayşınıñ balası Esen han (1407-1450) ölgennen keyin nemese HÜ ğ. soñınan HÜİ ğ. basına deyingi kezeñ 100-150 jıl boyı Oyrat tarihına qatıstı derekter saqtalmağan. Qıtay jazbalarında da osı kezeñdegi qwjattar körinbeydi. Demek Oyrattardıñ mekendegen jeri jöninde MHR tarihı (1955 j.) attı eñbekte «…HÜİ ğ. soñında Corostar İle mañında, Hoşuudtar Hamil nemese bwrınğı Dihua (Ürimji)-nıñ aynalasında, Torğauıttar Tarbağatayda, Dörvödter Ertistiñ jağalauın mekendedi» degen naqtı derekter keltiredi [12, 180-181 bb.].
MHR Ğılım akademiyası Til ädebiet institutınıñ H.Luvsanbaldan qwrastırğan «Tod üseg tüüniy dursgaluud» (UB. 1975) attı kitaptıñ 101-betinde: Batıs Moñğoliyanıñ, sonday-aq oyrattarğa qatıstı jerdi mekenderin Altay jotaları, Han höhiy, Sutay-Darvi uul t.s.s öte köp jer attarımen ayqındaydı [14,]. Demek mwnda urianhaylardıñ mekeni turalı ayqın körsetilmeydi. Osı kezeñderdegi tarihi jağdayattardan özara salğastıra zertteudiñ nätijesinde Oyrat-Qazaqtardıñ ara baylanısına qatıstı az emes qwjattardı zertteu barısında Qazaq Ordasınıñ «basınıñ saqinası» tek Oyrat şapqınşılığına ğana qatıstı emestigin köruge boladı. 1550 j. bas kezinde Bwydaş hannıñ (1537-1559) twsında da Oyrat qazaq soğısı dürkin-dürkin boldı da eki jaq qatınası sozılmalı dert sekildi birde kürdeli, birde jaydarı küyde ötip jatqandığı körinis beredi. Demek Bwydaş hannıñ bilik qwrğan kezeñinde Qazaq Ordası sayasi-äskeri ıqpalı jağınan qwramdas elder arasında birşama jaqsarğandığı aytıladı. Biraq Qazaq-Oyrattıñ ara qatınası osı kezeñderde tım joğarğı deñgeyde jaqsarmağandığı anıq.
Osınau qitwrqı kezde nemese 1550 jj. basqı jartısında Oyrattardıñ toytarısına tötep beru üşin qırğın soğısta qazaqtar öziniñ äskeriniñ teñ jartısınan ayrılsa, 1556 j. Noğay Ordasınıñ şığıs böligin Qazaq Ordasına qaratıp ülgerdi. Ökiniştisi Bwydaş han 1559 jılı şeyit boldı. Alayda tarihtıñ tolassız ağını Aziya kindigindegi az wlıstardıñ tağdırın kün sanap özgerte berdi.
Qazaq Ordası bwrınğı quatın qalpına keltirgen tws – Haq-Nazar hannıñ bilik qwrğan kezi (1560-1580) edi. Osı twstağı şabuıldardıñ birinde Qazaq Ordasınıñ erjürek jauıngerleri Oyrattardıñ bir böligin bodandıqqa tüsirdi.
1580 j. 23 kökekte Haq-nazar han şeyit boldı da onıñ ornına Şığay han (1580-1582) bilik qwrdı. Mwhtar Mağauin mağlwmattarı boyınşa Qalmaq pen qazaq arasındağı qaqtığıstar turalı derek – 1585 jılğa säykesedi. Bwl soğısta qazaq şeriginiñ mıñday qosının bastağan Wzın Oqtı Odan Swltan şäyit boldı [3, 57 b.]. Bwl äygili Täuekel han bilik qwrğan (1583-1598) Qazaq Ordası öziniñ äskeri, sayasi quatınıñ şarıqtau şegindegi körinis bolıp eseptelinedi.
Şaması 1582 jıldan bastap Täuekel swltan Qazaq Ordasınıñ qwdıretin asqaqtattı. Odan Orta Aziyadağı wsaq memleketterdiñ tügeli qaymığumen qatar Taşkent uälayatı sekildiler irgesin qımtay bastadı. Bwnıñ sebebi Täuekeldiñ 1582 j. mausımda Türkistan tübindegi wrısta Taşkent uälayatınıñ ämirşisi Baba-Swltan qosındarın talqandauına qatıstı bolsa kerek. Küş-quatı qaynağan Täuekel osıdan soñ Bwqar handığına qarsı sayasatın tereñdetip, Mäurennahr şegine basıp kiru arqılı osı aymaqqa öz ıqpalın küşeyte tüsti.
1594-1595 jj. Täuekel han Reseyge öz elşisin attandırdı. Elşilik qwjattarında Täuekel han qazaq-qalmaq hanı retinde ataladı. HÜİ ğ. ayağında orıs patşaları Ivan Groznıy, Fedor Ivanoviçtiñ qay-qaysısı da şığıs körşileri jönindegi sırtqı sayasatın özgeşelendiruge tırıstı. «Elaralıq sauda kedergisiz jüretin bolsın» degen pärmenderin jürgizdi. Osınday iri ıqpaldıñ soñı qanşa uaqıtqa jalğasqandığın döp basıp aytu qiın.
Mümkin osı kezeñde orıs-qazaq baylanıstarınıñ sayasi jağınan sauda-sattıq jağı basımıraq boldı desek te boladı. Demek Qazaq Ordası oyrattan basqa da elderdiñ qauip-qaterlerinen tıs qala almadı. Qazaq handığı Joñğar memleketiniñ qısımımen Jetisu öñirinen Batıs Sibir oypatındağı Esil, Tobıl, Irğız özenderine qaray jılıstay bastadı.
Ekinşi jağınan Qazaq Ordasına Bwqar handığı jağınan qauip töndiretin küyge keldi. Qazaq dalasımen tığız baylanıs jasauğa niet etken orıs bileuşileriniñ wmtılısı küşeygen wrımtal kezdi paydalanıp Mäskeuge qazaq elşisi Qwl-Mwhamed jiberildi. Qazaq handıqtarınıñ Orta Aziyadağı qalıptasqan sayasi jağdayına baylanıstı kelisimge kelu qajettiligi elşige tapsırma retinde berildi. Täuekel hannıñ twsındağı örbigen Resey-Qazaq mämilesi qauırt jürile bastadı [2, 79-81 bb]. Joñğar tarihın zertteuşi orıs oqımıstısı I.YA.Zlatkin torğauıttar men dürbitterdiñ Oyrat birliginen tısqarı qalğandığınan aqpar beredi. Oyrat odağınıñ köbinese birikken türde tarih sahnasında körine almauınıñ sebebi de osıdan bolsa kerek.
1595 j. Resey elşiliginen keyin yağni 1598 j. Täuekel han toqsan mıñ alamanımen Orta Aziyağa qarsı wlı jorığın bastadı. I.YA.Zlatkinniñ – «Istoriya Djungarskogo hanstva» attı eñbeginde jäne Reseydiñ basqa da qwjattarında «Qazaq Ordası qalmaqtardı jeñgeninen» mağlwmat beredi [8]. Orta Aziya keñistigine öz ıqpalın körsetudiñ ülgisi osı Täuekel hannıñ zamanında erekşe qarqın aldı. Qazaq Ordasınıñ tayau mañına qonıstanğan wlıstar tügelimen Täuekel hannıñ sayasi-äskeri jorığına ilesuden basqa jol qalmadı.
Joñğarlardıñ küşeye tüsken osı kezeñinde Qıtaydı 270 jıl boyı bilegen Min memleketi (1368-1644) üstemdiginen ayırılıp kün sayın tınıştıq körsetpegen diqandar köterilisi qarqın ala bastağan edi. Osı kezden bastap Qıtaydıñ şığıs soltüstiginde Manj-Şürşit tarapınan Çin patşalığın (Ejen handığı) qwra bastadı.
1598-1643 jj. Eñsegey boylı Er Esim han bilik qwrğan zamanda qazaqtıñ qaharmandıq kezeñi bastaldı. Mwhtar Mağauinniñ derekteri boyınşa Esim han twsında, HÜİ ğasırdıñ bas kezinde ejelgi qayşılıq, eski kek qayta twtandı, eki jüz jıldıq Oyrat-Qazaq soğısınıñ jaña kezeñi bastaldı. Ejelgi qonısınan tıqsırılğan, örisi tarılğan oyrat ruları bas qosıp, az uaqıt birlikke jetti de 1604 j. tamızda tüp köterilip Qazaq Ordasına qarsı soğısqa attandı [3, 56-57 bb.].
Osı derekter boyınşa Esim han halha-moñğoldıñ Altın hanımen tize qosa otırıp, Oyrat wlısın eki jaqtı qıspaqqa aldı. Halha-Moñğoldıñ Altın hanı Şolay-Ubaşımen qazaqtar berik Odaq jasastı da Oyrat wlıstarına tegeuirindi jorıq aştı. Resey derekterinde Altan han eli deytin abıroyı ülken halhanıñ Şolay Uvşı (Ubaşı) Uvs köliniñ mañın meken etti. Moñğoldıñ wlı Dayan hanınıñ nemeresi – tarihta Tümet Altan hanı dañqımen äygili Şolay Ubaşı 1507 j. tuılıp, 1582 j. ölgen. Ol osı aralıqta İşki Moñğoliyanıñ qazirgi Kök kentiniñ irge tasın qalağan, Moñğol Gov' şöliniñ oñtüstiginen bastap Qıtaydıñ aq qorğanına deyingi wlanğayır jerdi mekenge egelik etti. Al, onıñ balası Bintiniñ ieliginde Qıtaydıñ Höhnuurına (Kök nwr) deyingi batıs keñistik bolğandığın Qıtay jazbalarında däleldeydi [12, 164-166 bb].
(Mwnda aytılıp otırğan Übaşı nemese Ubaşi sözine tömendegidey tüsinikti bere ketuge boladı. Din kütip pwthanalarda otırmasa da bes tarmaqtı uağızdı berik wstanatın qarapayım dindardı Sarı dinde «Ubaşi» dep atadı. Sarı din uağızı küşti nasihattala bastağan twsta oyrattardıñ köp noyandarı özi esiminiñ artında Ubaşi atağın qadap, dindarlığınıñ belgisi retinde äspettedi. Ubaşi degen at, esimniñ asa köp kezdesetini osıdan.)
Endeşe bir derekterde Qazaq-Oyrat qarım-qatınastarı jöninde birjaqtı mağlwmattar berilse, endi bir derekterde basqa qırınan aytıladı. Mısalı, Qıtay tarihşısı Nığmet Mıñjan: «…Tobıl voevodısınıñ elşisi YAkov Bugolakovtıñ deregine qarağanda, Oyrat taypaları 1624 j. Qazaqtıñ Esim hanımen kelisimge keldi…» dep rastaydı [16, 267-268 bb.].
Biraq Mwhtar Mağauin derekterinde säl özgeşeleu bayandaladı. Mwnda: «…1619 j. jazda batısta qazaqtan, şığısta halhadan jeñilgen oyrattar irge teuip qalğan qonıstarınan ığısadı, bey-bereket aralasıp, bas biliginen jañıladı. Alayda Hara-Hwla, Baybağıs siyaqtı jauınger tayşılar qalmaqtıñ tört wlısın qayta jwmıldıradı da 1620 j. jazda bitim turalı kelissözdermen aldausırata otırıp Qazaq Ordasına twtqiıl şabuıl jasaydı…» dep körsetedi. Harahul Baybağıs degenimiz kimder degen saual tuındaydı. Bwl turasında Coros noyanı Harahul Boloh tayşı (Arbitbula van)-nıñ twñğış balası. 1580 jıldan Coros oyrattı basqarğan. HÜİ ğ. soñı HÜİİ ğ. basında Halhanıñ Avtay-sayn hanı, Zasagt hanı Layhur, Ombo-Erdene qatarlılardıñ şabuılına qarsı twrğan twlğa retinde bağalanadı dep aytuğa boladı [13, 127 b.].
Al Mwhtar Mağauin derekterindegi «Oyrattıñ jauınger tayşıları» atanğan Baybağıs bolsa Tört Oyrattıñ Qoşauıt (Hoşuut) taypası. Tegi jağınan Havt Hasardıñ 18-şi wrpağı. Baybağıstıñ äkesi Tört Oyrat Qwrıltay törağası Han Hongor. Baybağıs Han Hongordıñ twñğışı. Baybağıstıñ inileri Han Hongorın Törbayh (1582-1655) Oyrat Halha arasında bitim jasağandığı üşin Güüş han atağın alğan. Sonday-aq Han Hongorın Buyan-Othan men Höndlön Ubaş. Bwl jorıqta Baybağıstıñ twñğışı Oçirt Cecen han da ülken mindet atqarğandığı tarihta mälimdeledi.
1635, jazda Esim hannıñ balası Jäñgir swltan torğauıt Ho-Örliktiñ wlısına şabuıl jasadı. Mwhtar Mağauin mälimeti boyınşa Qazaq Ordasınıñ ämirşisi – Esim han, al onıñ wlı Jäñgir hanzada qara qalmaqtı bilep otırğandığı däleldenedi. Orıs derekteri de bwl derekti joqqa şığarmaydı.
Jäñgir swltannıñ kezinde Qazaq Ordasına jartılay täueldi dörvödtiñ Dalay tayşısı şabuıl jasaydı. Oyrat tarihındağı twlğa retinde körinis beretin de osı twlğa. Ol Dövöd wlısınan. «Baatar tayşı», «Dalay baatar» atanğan er. Arğı atası Dörvöd Bornagal, Joñğar jağınan Isemün. Al, Dalay tayşı Bornagaldıñ Eşingey tayşıdan keyingi üş atadan özi. Dalay tayşınıñ 7 wlı bar. Olar Minju, Çoyn, Toyn, Ombo, Gombo, Dayan, Darhan. Erdenebaatar huntayj jäne Hoşuudtıñ Höndlön tayşısı, Corostıñ Güüş (Törbayh) – (Güüş tayşını qazaqtar Küyşi tayşı dep ataydı.) qatarlılar joğarıdağı şabuılğa birikti deydi. Bwl soğısqa Qwndelen tayşı bastağan hoşauıttardıñ bir böligi de qatıssa kerek deydi äygili tarihşı Mwhtar Mağauin. Qwndelen dep otırğan moñğolşa atauı – Höndlön tayşı degen twlğa. Biz joğarıda keltirgen Güüş hannıñ naqtı esimi Törbayh. Al, «Güüş» degen ataq kezinde Halha-Oyrattıñ bereke-birliginiñ belgisi retinde Sarı din uağızgeri Dünher Hutagt tarapınan berilgen.
Endeşe Höndlön Ubaşi degen tayşı Hoşuudtıñ Baybağıs batırınıñ inisi. Baybağıs hoşuud noyanı Han Hongordıñ balası ekenin biz joğarıda atap öttik.
Mwhtar Mağauinniñ: «… quattı qalmaq memleketiniñ irge tasın qalauşı Oyrat taypaları dep otırğan Şoras (Coros), Hoşauıt (Hoşuud), Dürbet (Dörvöd) soñınan qosılğan Hoyıt (Hoyd) qatarlı Oyrat taypaları aynalası on jıl işinde özara bas biriktirdi…» deuiniñ negizi zor. Oyradtardıñ qayta serpiluine Tümed, Hoyd, Batuud taypaları köp röl atqardı. 1634 j. Hara-Hula tayşı ölgennen keyin onıñ ornın ülken wlı Hoto-Hocin-Hotogçin Batwr (1634-1663) bastı. Tibettegi Dalay lama Sodnomjamcnıñ alqauımen jalpı Qalmaq jwrtınıñ qalauı boyınşa oğan «Erdene-Baatar hun tayj» atağı berildi.
Erdenebaatar hun tayj 1637 j. Höh nuur (Kök nwr) elin ieligine aldı. 1640 j. Erdenebaatar hun tayjınıñ atsalısuımen Halha-Oyrat qwrıltayı şaqırılıp Tarbağatayda äygili 28 noyannıñ mäslihat qwruımen «Moñğol-Oyrat jasağı» attı zañ qabıldandı. Bwnı Mwhtar Mağauin: «…sol 1640 j. tamız ayında Batwr qoñtajı Tabağatayda Bükil Moñğol qwrıltayın şaqırdı. Qwrıltayğa Tört Oyratpen qosa jeti qosın Halha, Edilge ötken Torğauıttar da qatıstı. Söytip bükil Moñğol wlısı birlikke keledi, Oyrat Halha jwrtınıñ bolaşağı üşin asa mändi «Caaziyn biçig» – «Wlı zañ» qabıldadı…» dedi.
Reseydiñ äygili oqımıstısı K.F.Golstunskiy Zaya bandida «Ğwmırnama»-sın tärjimalağanda: «…1640 j. Moñğol-Oyrat wlı zañı Galdan huntayşınıñ qosımşa jarlığı, Qalmaqtıñ Dondogdaş hanı kezinde Volga (Edil) dariyasınıñ Qalmaq torğauıttarına arnap jasalğan wlı zañ boldı…» dedi. Qalay qarasañ da «Wlı zañ» K.F.Goltunskiydiñ tek Qalmaq torğauıttarına arnalğan degen pikirdi eki wştı, jañsaq pikir.
1640 j. «Wlı zañdı» kimniñ bastamasımen jazdı degen saualğa Resey oqımıstısı I.YA.Zlatkin: «…zañ nwsqasın jasağan adam Joñğardıñ Baatar huntayjsı» dedi [8, 176-177 bb.]. Al, bwl pikirdi köptegen tarihşılar qoldaydı. Zañ öz kezeginde mindetin de atqardı. Aytalıq, Baatar huntayj Halhanıñ jeti hoşuunın Joñğarmen biriktirip küşin wlğayttı.
Halhanıñ jeti hoşuunı: 1. Tümen Darın hoşuu 2. Bayan Darın hoşuu 3. Urianhay hoşuu 4. Delden höndlöngiyn hoşuu 5. Tüşeet haanı hoşuu 6. Cecen haanı hoşuu 7. Dariniyn hoşuu dep jetige bölindi.
Al Joñğar qwramına Dörvöd, Torguud, Hoşuud, Höhnuur, Alşaa, Buruud, Hoyd, Hürüüd, Cahar, Urianhay qatarlı wlıstar endi. Mwhtar Mağauinniñ «…quattı qalmaq memleketiniñ irgetası osılay qalandı» dep körsetuiniñ ayqın däyegi de osı. Bir sözben aytsaq Erdenebaatar huntayj ükim jürgize bastağan 1635 jıl – Joñğar memleketiniñ qwrılğan jılı bolıp esepteledi. 1635 j. Corostıñ Baatar huntayjısı özin bükil Oyrattıñ hanı dep jariyaladı. Osıdan keyin Tör-bayh (Güüş haan) 1638 j. Höhnuurğa qaray qaşa köşti.
HÜİİ ğ. 30-şı jıldarı Baatar huntayj Resey patşalığımen ara baylanıstı tüzey bastadı. Baatar huntayj 1634-1654 jj. Oyrat biligin wstadı. «MHR tarihı» attı eñbekte: «1640 j. Baatar huntayjınıñ bastamasımen bükil Moñğoldıñ noyandar mäslihatında äygili «Caaz biçig» ömirge öz nätijesin ala keldi» dep keltiredi.
«…Baatar huntayj Höh nuurğa kelgennen keyin öz balası Onoçin Secendi albattar men torğauıttıñ Mergen Jonının, Hoşuudtıñ Höndlön Ubaşilardı Güüş hanğa qaray jiberdi…» [17] dep jazdı İşki Moñğoliyanıñ tarihşısı N.Altanşan. Baatar huntayj 1640 j. tamız ayında Tarbağataydıñ Ulaan Buraa degen jerinde «Moñğol Oyrattıñ Joñğar qwrıltayın» şaqırıp nätijesinde «Moñğol-Oyrat zañı» nemese «Qırıq tört ekiniñ Wlı jasağı» attı qwjat qabıldadı [15, 54-55 bb.].
Hotogçin Baatar huntayj 1663 j. öldi de onıñ balaları mwragerlikke talasa bastadı. Balaları, äuelgi bäybişesi – Qırğız äuletiniñ Borudtan: Secen tayj, Zodob baatar, Zorigt hoşuun. Ekinşi äyeli – Ho-Örliktiñ twñğışı Şühür Dayçin(Şükir)-niñ qızı YUm Agas (Wyıq Ağaş) qatınnan tuğan Senge, Galdan. Al, keyingi kişi qatındarınan tuğan Binder, Onçon, Bum, Dorjjav, Puncagdaş, Darma qatarlı wldarı Oyrattar tarihında öz kezeginde erligimen közge tüsken twlğalar bolıp esepteledi. Baatar huntayjınıñ bäybişesi YUm Agas ğwmırnaması haqında G.S.Lıtkin bılay dep jazadı: «YUm-Agas, doç' torgoutskogo vladel'ca Ho-Orleka, bıla vıdana za hoşoutovskogo vladel'ca Erdena, sın Cukera» [9, 99].
Oyrat-Halha qwrıltayınan soñ tört wlı oyrat tügelimen tüp köterilip 1643 jıldıñ qısında Qazaq Ordasına qaray jorıq aştı. Bwl derekti Mwhtar Mağauin öziniñ eñbeginde bılay keltiredi: «…jorıqqa Joñğardan tört wlıs Dörvön Oyrat, jeti qosın Halha-Moñğoldıñ Altan hanınıñ wlı Ombo-Erdene tayşı mol äskermen keldi. Tipti Edilge ketken torğauıt Ho-Örlik tayşınıñ özi arnayı jasaq berdi…» dedi.
Erdenebaatar huntayjnıñ maqsatı Qazaq Ordasın talqandauğa bağıttaldı. Qazaq Ordası osınıñ aldında ğana qara dauılday wypap ötken azamat soğısınıñ auır jazasınan äli tolıq arılmağan edi… Ordağa şabuıl jasau Oyrattar üşin oñay olja bolğan boluı ıqtimal. (Azamat soğısı dep otırğanımız, 1627 j. Sayram tübinde Twrsınhan bastağan eki san qazaq Qatağan (Hatigin) men Esimhan bastağan üş san alaş Qazaqtar arasında qantögis wrıs boldı. Taşkent uälayatınıñ ämirşisi opasız Twrsın han Qazaq Ordasındağı azamat soğısına jol aştı, Türkistandı şaptı…) [3].
1643 jılğı Oyrat derekterinde, atap aytqanda «Zaya bandida ğwmırbayanında» Baatar huntayj qazaqtarğa qarsı jorıqqa attandı degen mälimet bar. Bwl kez Esimhannıñ balası Salqam Jäñgirdiñ (1643-1652) Qazaq Ordasın bilegen kezimen twstas keledi.
«…1643 jılı orıs elşisi G.Il'in Erdenebaatar huntayjınıñ sarayına baradı. Erdenebaatar huntayj bwl kezde Qırğız, Qazaq soğısına attanıp ketken. Alayda elşini huntayjınıñ bäybişesi Ho-Örliktiñ qızı Dara-Uba-Zalga hanum qabıldadı…» dep jazadı Sibir tarihın adalağan Fişer. Bwl bäybişeniñ esimi YUm Agas. Ol, alğaşında Hoşuudtıñ Cüüker (Jauhar) noyanınıñ balası Erdenemen twrmıs qwrsa da däm-twzı jaraspay soñınan Erdenebaatar huntayjığa ömirlik serik bolğan. YUm Agas hanşayım 1637 j. dünieden ötken [9, 101-102].
1642-1644 jıldardağı Oyrat-Qazaq maydanında Salqam Jäñgirdiñ ot qarulı arnayı jasağı boluı Qazaq Ordasınıñ ğana emes, bükil Ortalıq Aziyanıñ äskeri ömirindegi özgeşe oqiğa retinde bağalanadı. Al, Jäñgir swltannıñ äskeriniñ sanı qanşa ekendiginen eşbir derek saqtalmadı. Jäñgirdiñ altı jüz şerigi boldı degen orıs elşisi G.Il'inniñ joramalın Mwhtar Mağauin naqtı dälel emes deydi. Biraq Jäñgirdiñ twñğış ret ot qaru qoldanuın däyekti keltiredi. Ol qalmaqtıñ elu mıñ qolın qarsı aldında twrğan altı jüz sardar jeñdi deu qisınsız dey kelip, Jäñgirdi wlı jeñiske jetkizgen altı jüz sardar – qazaq äskeriniñ sauıtbwzar ekpindi tobı, qwdıretti qaru – kürkirey atılatın qorğasın oqtı mıltıqpen qarulanğan bir ğana böligi deydi [3, 64-65 bb.].
Jäñgir hannıñ altı jüz äskeri osı zamanğı tilmen aytsaq nağız käsibi qosın sekildi. «Qazaqtar» attı eñbektiñ 82-betinde mınaday derekter bar: «…Jäñgir wrıs jürgizuge qolaylı dep Or attı bwlaqtı kişkentay özenşik mañındağı töbeşik arasına bekinedi. Qazaq äskeri bekiniske «or qazu» täsilin qoldandı. Bekinis wzaqtığı 2,5-3 şaqırımğa sozıldı…» delingen. Jäñgir swltanğa keşikpey Samarqandtan 20 mıñ äskerimen Jalañtös batır kömekke keldi. Jäñgir hannıñ bwl jolğı şayqası «Or bwlaq şayqası» dep tarihta qaldı. Bwl derekti MHR tarihı attı eñbekte: «…1640 j. Joñğar mäslihatına qatısqan Halha-Oyrat kelissözi nätije bere almağandığı aytıladı. Osınıñ saldarınan Halha-Oyrattıñ kelisimi jüzege aspauınıñ saldarınan halha noyandarınıñ köbi Qıtaydıñ aq qorğanına qaray bas sauğalap, Tüşeet han Gombodorj (1635-1724)-nıñ balası Öndör Gegeen Zanabazar (1641 jıldan dinbasına saylanğan) bastağandar Manj-Şürşitke bağınuğa şeşim qabıldağanı bayandaladı [12, 178-179 bb.].
Qıtaydıñ Şıñjañ tarihşısı Nığmet Mıñjan: «HÜİİ ğasırdıñ jiırmasınşı jıldarınıñ bas kezinde Torğauıt knyazı Ho-Wrlwk qırıq mıñ üymen Sibirdiñ oñtüstik şekaralarına kelgen, al 30-jıldarı Oraldan ötip Volganıñ (Edil özeni) Qalmaq handığın qwrdı» dese, bwl derek bwrınğı «Qazaq SSR tarihı» attı eñbekte de däl osı mağınada keltiriledi [1, 193 b.].
Al, «MHR tarihı» (1955) attı eñbekte: «…HÜİİ ğasırdıñ 20-jıldarı Hoo Örlög noyan öz meken-jerin tastap Reseyge qaray 50000 üyimen eki jüz elu mıñ äskerimen (hoer bum tavan tüm) qonıstandı…» dep keltiruine qarağanda oyrattardıñ asa kürdeli tarihi tağdırı osı aralıqta bastalğan siyaqtı.
Bizdiñ derekterimizdegi Oyrat tarihında bastı twlğa sanalatın Hoo Örlög (Ho-Örlik) turalı asa az mağlwmattar saqtaldı. Torğauıttardıñ noyanı Zulzgan Örliktiñ balası, Buygu Örliktiñ nemeresi. Ol, HÜİ-HÜİİ ğ. ölarasında Torğauıttı biledi. Moñğol tarihındağı dini qayratkerlerdiñ biri. 1640 j. Oyrat-Moñğoldıñ Tarbağatay Qwrıltayına Qalmaqtar atınan kelip belsendi kirisken kürdeli twlğa. Ho-Örliktiñ özinen Gombo, Ilden, Kirsan, Sanjin, Luuzan, Süngey attı altı wl bar. Al Oyrat-Joñğar odağınıñ eñ joğarğı bileuşisi Huntayj dep ataldı. Huntayjınıñ qol astında tayşılar men noyandar zaysandar boldı. Qarapayım qaymana tobır – «ard» dep ataldı. Şarualar işinen «albat», «şav'» dep eki bölindi. Albattar şonjarlarğa, huntayjğa, tayşığa, noyanğa, zaysanğa täueldi bolsa, Şäbi (şav') dini şonjarlar bastağan Kürenderde qızmet etti. Baatar huntayj körşi Reseymen baylanıs jasaumen qatar osı eldiñ qoldauın tabuın közdedi. 1647 jılı Reseydiñ Aleksey Mihayloviç hanı tarapınan Sibir ölkesine keden baqılauınsız sauda jasauğa maqwldama hat alğandığı kün sayın qarqındap kele jatqan Manj-Şürşit qauip-qaterinen üreylengendikten bolsa kerek.
Mwhtar Mağauinniñ «Qazaq tarihınıñ älippesi» attı kitabında: «… Ziya-Panditanıñ ğwmırbayanında: sol jılı qısta Hoşuudtıñ Baybağıs bauırınıñ twñğışı 1666 jılı Dalay lamadan «Cecen haan» atağın alğan, 1640 j. Halha-Oyrat qwrıltayına qatısıp jürip öz böligin Galdan Boşigtğa ayırılğan t.s.s. Şeşen han Bwrwttardı (qırğızdardı) bağındırdı» dep jazılğan. Bwndağı naqtı derek – 1652 jıldıñ qısında Hoşauıt Öşirti-Şeşen han qırğızdardı şapqan. Uaqıtşa biligi, assa birer rudıñ kölemimen şektelgen. Däl osı kezeñde Qırğızdıñ qalmaqqa bodan bolğanı jöninde basqaday kuälik joq…» dep jazadı. Mwhtar Mağauinniñ joğarıda tilge tiek etip otırğan esimi – Oçirt atağı Cecen han qay jılı tuğanı belgisiz. Resey oqımıstısı G.S.Lıtkin onı 1604-1614 jıl aralığında tudı dep jazadı. 1675 jılı ölgen osı tarihi twlğa turalı birneşe jerde azdağan derekter qalğan. Tağı bir derekte Oçirt cecen han 1676 jılı Galdan Boşigtğa qoldı bolıp 1680 jılı Bor tal degen jerde öltirildi deydi.
Biz tilge tiek etip otırğan Jäñgir swltannıñ Höndlön tayşımen ara baylanısı jöninde de öte qwndı derekter tabıluda. Sol kezde Jem, Irğızdı mekendegen Höndlön tayşı Jäñgir swltanmen odaq qwrdı. Ol, Jäñgirdi öz «ökil balası» nemese «huuray hüü» retinde köretin edi. 1646 jılı köktemde, Qarataldıñ bası, Köksu özeniniñ boyında Erdenebaatar huntayj äskeri men Höndlön tayşınıñ äskerleriniñ soğısı boldı [3, 68-69]. Bwnı keyingi tarihşılar «Höndlön tayşı bolsa Joñğardıñ Erdenebaatar huntayjı. Ho-Örlög sekildi derbes handıq qwruğa qwmarttı» degenmen baylanıstıradı. Al naqtılı derek Qazaq-Oyrat soğısı 1652 jılı boldı da qan maydanda Salqam Jäñgir qazağa wşıradı. Osı mälimet Zaya bandida tarihına qatıstı H.Luvsanbaldannıñ «Tod üseg tüüniy dursgaluud» attı eñbektiñ 142-betinde: «1646 jılı Höndlön Uvş, Baatar huntayj men Oçirt huntayj äskerimen soğısuğa barıp keşikpey jönge kelisti…» dep jazadı. 1647 jılı Oçirt Cecen han İleniñ Talğar degen jerinde qıstadı [14, 135-142].
Qalay desek te osı atalğan eñbektegi «1646 jılı Höndlön Uvş pen Erdenebaatar huntayjınıñ qaqtığısı boldı» degendi Mwhtar Mağauin qayta däleldegenin köremiz. Al osı eki twlğanıñ jönge kelisken jılın bwl eñbekte 1650 jıl dep körsetedi [3, 136 b.].
«Zaya bandidanıñ ğwmırbayanında» degen kitaptan Mwhtar Mağauin: «Bwl soğısta yağni 1652 jılı Öşirti-Şeşen hannıñ wlı on jeti jasar Galdama jekpe-jekte Jäñgir handı öltirip, ayrıqşa erlik tanıttı» degen silteme aladı [3, 71 b.].
Mwhtar Mağauinniñ aytıp otırğan bwl deregi H.Luvsanbaldannıñ «Tod üseg tüüniy dursgaluud» attı kitaptıñ 143-betinde: «…Galdamba Oçirt Cecen hannıñ balası Erdenebaatar huntayjınıñ qızı Puncagdulmaadan tuğan jieni…» [3, 143 b.] delingen.
Zaya bandidanıñ tarihına qatıstı «Ay şuağı» attı kitaptıñ jülgesinen saraptay kele biz, 1652 jılı Oçir Cecen hannıñ Har tal (Qara tal) degen jerde qıstağanın jäne osı jılı onıñ şeşesi qaytıs bolğanın derekter nätijesinde bilumen qatar, Oçirt Cecen hannıñ qırğızdı ielengeninen habardar bolamız. Sonday-aq 1652 jılı Oçirt Cecen hannıñ balası Galdamba 17 jasqa tolğandığın köremiz. Oçirt Cecen han 1665 jılı Köksu degen jerdi mekendedi. Al 1666 jılı Tibette Dalay lamadan «Dalay Cecen haan» atağın aladı. 1667 jılı balası Galdamba 32 jasında qaytıs boldı [14, 137-138].
1653 jılı Joñğar memleketiniñ negizin salğan Baatar huntayj dünieden köşti dep jazdı «Qazaq tarihı älippesi»-nde Mwhtar Mağauin. Alayda basqa bir derekterde 1663 jılı öldi deytin derek te kezdesedi. Osılayşa «Wlı jarğınıñ» aqiesi dünieden ötse de onıñ taq mwragerligi onı ortanşı wlı Sengeniñ qolına keldi. Sengeniñ äyeli Ceveenjalmo hatan.
Taq mwrageri retinde Erdenebaatar huntayjınıñ ornın basqan Senge äygili Baatardıñ 5-şi wlı bolsa kerek. Biz osı zertteuimizdiñ basında «Erdenebaatar huntayj ölgennen keyin balaları taqqa talasa bastadı» dedik. Erdenebaatar huntayj öziniñ taq mwragerin anıqtaytın kezde ülken qayşılıqtarğa jol bergen sekildi. Mwragerlikke layıq ülken wlı Cecen tayj bola twra onıñ anası tegi jağınan qırğızdan bolğandığı kedergi boldı. Secen tayjığa taq jäne ataq-abıroydıñ qay-qaysısı da bwyırmadı, onı eki inisi Zodovbaatar men Zorigt hoşuuçnıñ kegin qaynata tüsti. Erdenebaatar huntayj öziniñ eñ süyikti hatını Torğauıttıñ Ho Örlögtiñ twñğışı Şühür Dayçinnan tuğan YUüm Agastı asa qwrmetteytin edi.
Endeşe osı äyelden tuğan Senge, Galdan ekeuiniñ biri mwragerlikke layıqtanuı äbden mümkin edi. Al Erdenebaatar huntayjınıñ basqa äyelderinen tuğan Binder, Ongon, Bum, Dorjjav, Puncagdaş Darma qatarlılar da taqtan dämeli boldı. Sengeni külli Oyratqa ıqpaldı twlğa etu maqsatı Erdenebaatar huntayjınıñ oğan Oçirt Cecenniñ eñ ayaulı wlı Galdmaanıñ qızı Anu Däri hanışayımdı ayttıruınan däleldenedi. Manj Şürşitpen kelissöz jürgizu, sauda sattıqtıñ jolın aşu, Tibetten keletin din ıqpalın küşeytu, Reseymen ara qatınastı jaqsartu nietindegi Sengeniñ baqtalastarı öz ağaları Cecen tayj (Erdenebaatar huntayjınıñ qırğız tekti äyelinen tuğan) jäne Zodovbaatar sekildiler boldı. Al Sengeniñ özinen keyingi inisi Galdan Boşigt. Sengeniñ twsında Altay türkileri nemese Qwba qalmaqtar Oyrat odağına enip Qazaq Ordasına qaray şabuıl bastaladı. Biraq qalmaqtar arasındağı alauızdıqtıñ saldarınan 1661 jılı Joñğarlıqtar arasınan qaq bölinip 1663 jılı Emil hoşuuttarı men dörvödter Edildegi torğauıttarğa qaray köşti. Mwndağı eñ ülken qayşılıqtı tuındatuşı küş – Hoşuud tayşıları Abılay men Oçirt Cecen tayşınıñ arazdığınan tuındadı [3, 74 b.].
Biz tilge tiek etip otırğan Abılay batır Hoşuud tayşısı nemese hoşauıttıq. Baybağıs batırdıñ kişi äyeli Sayhan Çüü hatannan tuadı. «Sarnı gerel» şejiresinde Abılaydı öz ağası Oçirt Cecenge qarsı 30 jıl boyı küresti dep keltiredi jäne 1650 jıldarı Sar toğay (Şar tohoy) mañın mekendep Qıtayğa 10 mıñ jılqı saudaladı» dep keltiredi.
Sengeniñ öz däuirindegi on neşe jıl uaqıtında osınday almağayıp oqiğalar toğısı ötti. Ol aqırı 1670 jılı öz ağaları Zodovbaatardıñ qolınan qaza taptı. Sengeniñ ölgen twsı Manj-Şürşittiñ (Mwhtar Mağauin Çin manjını Şınmaşın, Şürşitti köne türikşe Tabğaş dep tüsindiredi) bükilqıtaydı qamtığan kezeñimen özektes edi. Oral jotalarınan Tınıq mwhitqa deyingi alıp aymaqtıñ tizginin wstau üşin Resey jantalasıp jattı. Osı twsta Galdan Boşigt (1670-1697) Tibettegi qızmetti qoldarın Oyratqa egelik etuge jetti. Galdan 1644 jılı tuğan. Erdenebaatar huntayjınıñ 6-wlı. Jas kezinen bastap Tibette şäkirt. Bilikke kelgen kezinde 25 jasta edi.
Senge mert boluınan bwrın nemese 1666-1667 jıldarı Halha-Moñğolğa jorıq jasadı. Biraq, öz işki jağdayın rettey almadı jäne örşite tüsti. Onıñ maqsatı da basqanıñ jerin tartıp alu sayasatı basım boldı. 1667 jılı Altın han nemese Şolay Ubaşidiñ eldi mekenin şauıp aldı. Aqırı Sengeniñ ğwmırı öz ağaları Cöhür Ubaşi men onıñ balası Bagabandilerdiñ ımırasımen bitti. Endigi kezekte bilikke Sengeniñ inisi Galdan keldi.
Galdan bilikke kelisimen Oyrattıñ işki jağdayın twraqtandırudı közdedi. Ol, öz äkesiniñ jarğı bişigine qosımşa «Galdan huntayjınıñ joldau jarlığı» attı qwjat qabıldap özinen basqa üş hannıñ azdap qwqığın şekteumen qatar, noyandar men tekti şonjarlardıñ jer iemdenuine tärtip ornattı. Osı zañ boyınşa mal salığı, wlıstardıñ qwzıretti noyandarğa qarastılığı qatarlı mäseleler şeşimin taptı. Eñ keremeti – qoladan baqır tiın jasap aynalımğa jiberdi. Mwhtar Mağauin: «…Galdan jaqın jegjattarınıñ basın igizdi. Äkesiniñ inisi Şoqır (Cöhür) Ubaşını bilikten taydırdı, Oyrat wlısındağı bar büliktiñ mwrındığı bolğan Öşirti-Şeşen hannıñ wlısın şaptı…» [3, 75 b.] dedi.
Bükil Joñğardı uısına tüsirgen Galdan Boşigt han 1678-1679 jıldarı Şığıs Türkistandı bağındırdı. Hami, Twrpan, Qaşğariya, Jarkent öz ieligine alğan onıñ maqsatı Bwqar, Sayram, Samarqan odan keyin Ferğananı alu edi. Orta Aziyada asa küşti jaugerşilik jürgizgendigi üşin 1678 jılı Tibettiñ besinşi Dalay laması oğan «Boşogt» nemese täñir jarlığı boyınşa «Galdandanzan-Boşigt han» atağın berdi.
Al, Nığmet Mıñjani bwl derektiñ Qıtay derekterinde qalay jazılğanın bılayşa keltiredi. «Patşanıñ Şumo öñirin tınıştandıru jobası»-nıñ İ tomında Joñğar huntayjıları özderiniñ Jungonıñ qwramdas böligi ekendigin, bwlar bilegen territoriyanıñ Çin patşalığına täueldi ielik bolğandığın moyındap Ejen hanğa (Ezen haan) ünemi salıq tölep jäne mañızdı sayasi äskeri mäselelerdi şeşude Ejenhannan nwsqau swrap otırdı . Mısalı, 1675 jılı Dalay Ü joğarı bileuşisi Haldanğa «han» atağın berip «Bwşwkti han» dep atağanda, Haldan bwl ataqtı bekitip berudi Çin ükimetinen swrap ötiniş jazdı» dedi. Al, Han-şi patşalığınıñ (Moñğoldar Enhamgalan han.) Haldanğa jibergen jarlığında: «…Haldannıñ äkesiniñ alım-salıq tölep, tartu-taralğı joldap, patşağa adal bolıp kelgendigin..» atap körsetedi [16]. Osığan qarağanda Qıtay derekteri eñ köp salıq töleuşi Galdan Boşigt handı öz adamı retinde äspettep «äkelik meyirim» körsetip otırğandığın köruge boladı.
Manj-Şürşittiñ hanı Han-şi (Enhamgalan)-diñ jaqın kömekşisi, uäziri francuz ändigeri Jerbal'onnıñ aytuına qarağanda hannıñ Moñğoldardan jinağan jılqı tüligi 32 jerde, ärqaysısında 300 qwlını bar ayğır üyir sanı 230-ğa jetti dedi. Alayda titıqtağan eldiñ qamşılauı t.s.s äserlerden Galdan Boşigt han 1678 jılı oñtüstik Şıñjañ ölkesin basıp aldı.
1681, tauıq jılı qazaq pen qalmaq arasındağı eki jüz jıldıq soğıstıñ jaña kezeñi bastaldı. Qazaq Ordası ülken qaterdiñ aldında twrdı. Tağı da Mwhtar Mağauinniñ mağlwmattarına jüginsek: «…Ğaldan-Boşwqtı hannıñ özi bastağan qalmaqtar jolındağınıñ bärin japırıp, bükil Jetisudı köktey ötip, Şudan, Talastan asıp Arısqa jetedi. Qazaqtıñ qalıñ ortasındağı Sayram qamalın qorşadı…»
Qıtay derekterinde 1683 jılı Galdan Boşigt han Manj Çin patşalığına qarsı jorıqqa attanğanı jöninde derekter tabılıp otır. Galdan Boşigt Sırdariya boyındağı keruen joldarın jäne sauda kentterin basıp alu üşin birneşe dürkin jorıq jasadı. Resey elşisi I.Vinkovskiy ol turalı bılay jazadı: «Tauıq jılı (1681 jılı) Galdan Sayram qamalın qorşadı, it jılı (1682) İle özeniniñ boyın qıstadı. Doñız jılı (1683) qaytadan Sayram qalasına jorıq jasap, jazda Sayram qalasın qirattı». Mwhtar Mağauin deregine süyensek: «1684 jılı Jazda Galdannıñ inisi, Erdenebaatar huntayjınıñ nemeresi Sıban-Raptan Sayramdı basıp alıp , qalanı qiratıp, halqın qırıp joyıp, Qazaq Ordasınıñ Wyıqtı jwrtın oyrandap, mıñ san twtqın, qisapsız oljamen Joñğarğa oraldı».
Erdenebaatar huntayjınıñ balası Sengeden Sonomravdan, Cagaanravdan attı eki wl tudı. Sonomravdan Galdan Boşigt hannıñ qasında jürip jastay qaza tabadı. Tarihta Cagaanravdandı Sıban-Raptan, Suan-Raptan dep atay bergen. Ceveenravdan Senge hannıñ ekinşi wlı. Ol 1689 jılı Galdan Boşigt hannan bölinip özin Joñğar hanı dep jariyalağan twlğa. Galdan Boşigt 1686 jılı qazaqtardı birjola ıqtırğannan keyin Tibettegi Sodnomjamc Dalay lamanıñ alqauımen 1687 jılı öziniñ ordasın Halha-Moñğol jerine köşiredi. Galdan Boşigt han Reseymen ara qatınastı jaqsartudı maqsat etumen qatar Qıtaymen de sauda-sattıq baylanıstı küşeytudi közdegeni bayqaladı. Joñğariya jıl sayın Qıtayğa köptegen elşilermen qosa 3000 saudagerdiñ qwramında sauda keruenin jöneltip otırdı. Soñınan Manj Qıtaydıñ Han-şi (Enhamgalan) hanı sauda körermenderine şek saludıñ saldarı Oyrat hanı Galdan Boşigtınıñ zığırdanın qaynata tüsti. Galdan Boşigt han Manj-Şürşit egeligine moyınwsına bastağan moñğol noyandarın da jau sanadı. Manj-Şürşit hanı Enhamgalan 1687 jılı Galdan Boşigtığa han atağın berui – Oyrat-Halhanıñ noyandarınıñ arasındağı baqtalastıqtı örşite tüsti[12, 182-183].
Galdan Boşigt han 1689 jılı halha-Moñğoldı biriktiru üşin küreske şığıp nätijege jete almadı. 1691 jılı «Dolnuurın çuulgan» attı qwrıltay şaqırılıp halhanıñ köptegen atqaminer noyandarı Javzandamba dinbasınıñ talabımen Manj-Şürşittiñ qol astına birjola ötti. Manj-Şürşittiñ Moñğoldı ielenuiniñ bir täsili – hannıñ hanşasın Moñğol ändigerlerine äyeldikke berip, Manj Şürşit lauazımdılarına moñğol qızdarın qalıñdıqqa beru boldı. Bwnıñ bir ayğağı Manj-Şürşittiñ Şun'-çji (Eeveer)-diñ hatını moñğol teginen atastırıldı. Manj hanına kim satılıp jaramsaqtansa, tartu taralğı, jol-joralğı wsınsa sonıñ alşısı oñınan tüsetin boldı. Sonday satqınğa «Sayn noen han» ataq därejesin wsınılatın edi. Ataq-abıroy, lauazım, dañq-daqpırt sol satqındıq jasağan pendege layıqtaldı. Manj ükimeti kelisimen köne moñğol ataq därejelerin şektedi de, Çin van, Jün van, beyd, beys, tüşee gün, gün qatarlılardı ükilep äkimşilik bilik jürgizuşiniñ mindetin atqardı. Al, ükimetke siıspağan bos moyın noyandarğa tört därejeli «tayjı» atağın wsındı.
Moñğol noyandarınıñ kimde kimi Manj Şürşit hanınıñ qızına üylense oğan «tavnan» nemese «efü» degen ataq wlıqtaldı. Han qazınasınan bölinip beriletin jalaqını (pünlüü) manj ükimetiniñ ataq därejesiniñ ülkeninen kişisine qaray layıqtap birinşi därejeli – Çin-vanğa 2000 lan kümis (1 lan kümis 37,3 gramğa teñ) 25 jağalı torğın jalaqı (pünlüü) berilse altınşı därejeli – günge 200 lan kümis, 7 jağalı torğın alatın edi. Van (Uañ) atağı işinen Çin, Jün delinip bas därejeli boldı. Çin-van işinen Hoşoy Çin-van, Çin-van dep ekige bölindi. Jün-van Manj Şürşittiñ joğarğı tört lauazımınıñ ekinşisi retinde äspetteldi.
Beyl – Jün-vannan keyingi tete orın, beys – üşinşi, gün – törtinşi däreje. Tayjiler üşin bas därejeli täyjige 60 tütin, ekinşi därejeli täyjige 12 tütin, üşinşi, törtinşi därejeli täyjige 4-8 tütin «hamjlaga» berildi. Al, täyjige 40-100 lan kümis, 4 jağalı torğın jalaqı (pünlüü) berildi.
Galdan Boşigt 1697 jılı naurızdıñ 13-i küni elu üş jasında dünieden ötti. Galdan Boşigt hannıñ ölimi turalı Mwhtar Mağauin öziniñ äygili «Qazaq tarihı älippesi» attı kitabınıñ 81-betinde: «…Galdannıñ jeke basın ğana emes, onıñ wstanğan jolın da kindik imperiyası bolaşağı üşin qaterli iske balağan Ejenhan (YUan' E) äli de quatı mol qoñtajığa qarsı tört jüz mıñ äsker şığaradı. Üş taraptan birdey qıspaqqa tüsken, bar jasağınan ayrılğan Ğaldan Boşwqtı han 1697 jılı naurız ayında u işip öldi…» dedi.
«baiolke.com» saytı


c: text/html

text:
Saqlar
Saqlar (bor. farsı Sakā, yunança Eάkaι) — BEQ I meñyıllıqta Üzäk Aziädä torğan küçmä häm yarımküçmä iran telle qäbilälärneñ urtaq ataması.
Saqlar häm massagetlar skif xalıqlarınıñ könçığış törkemenä qarağannar dip sanala.
Saqlar qäbiläläre Herodot häm farsı kitaplarında telgä alına, läkin saq törkemnäre törleçä yörtelä:
- saqlar-haomavarga
- saqlar-tigrahauda (Dariy I yazması) - Tän-Şän taw itägendä yäşägännär, yış qına massagetlar belän tiñläşä.
- saqlar-paradaraya - "diñgez (yılğa) artında torğan"
- saqlar-parasugudam - "Sogdiana artında" - Sırdäryä, Amudärya yılğaları tübän ağımında torğan.
Yunannar saqlarnı "Aziä skifları" dip yörtä. Farsılar saqlarnı "qüätle ir-atlar" dip ata.
Taswir[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Fänni ädäbiät buyınça Seber, Qazaqstan, Üzäk Aziädä torğan qäbilälär saqlarğa qarağan.
Qara diñgez tönyaq yarı buyı skiflarınnan ayırmalı bularaq saqlarğa yunan yoğıntısı bulmağan.
Saqlar utraq-küçmä tormış räweşen alıp barğannar, Qazaqstanda döyä ürçetkännär.
Tarixta saqlar ike patşabikäse iseme - Zarina häm Tomiris qalğan.
İssıq qurğanında tabılğan "altın adäm" - saq patşası tantanalı kieme bulğan dip sanala.
BEQ VI-V ğasırda saqlar ber öleşe Axämenid näselennän farsı patşaları tarafınnan yawlap alınğan, xättä Marafon bäreleşendä qatnaşqan.
Saqlar Parfiä patşalığın buldıruda rol uynağan.
BEQ II ğasırda saqlar ber öleşe Hindstanğa küçengän.
Törki xalıqlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Törki xalıqlarnıñ qayber belgeçläre qaraşları buyınça saqlar - törki xalıqlarnıñ babaları bulğannar.
Urıs belgeçläre bu qaraşqa qarşı çığa. Urıs qaraşına qarağanda eftalitlar - aq hunnar häm saqlar törki xalıqlar basımı arqasında İranğa häm Hindstanğa küçep kitkänder.
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ГepoдoT. ИcTopия. I 153; III 93; VI 113; VII 9, 64, 96, 184; VIII 113; IX 31, 71, 113.
- Бoлbшaя CoBeTckaя ЭHциkлoпeдия
- Ckифckиe ropoдищa 1975 T. H. Bыcoцkaя
- Ckифы. ИcTopия.
- Scythian mummy shown in Germany
- Ckифckий paздeл B «Eщe oдHoй OCR-библиoTeke»
- Kyлb-Oбa B пpoekTe «PekoHcTpykция» «HoBoro ГepoдoTa»
- ИcTopия и kyлbTypa ckифoB.
- B. MypзиH KpaTkaя иcTopия ckифoB
- BecTи.py: Ha AлTae oбHapyжeHы дpeBHeйшиe ckифckиe зaxopoHeHия, koTopыM okoлo дByx Tыcяч лeT (20.07.2011)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qaraqalpaqlar
Ha'r qanday xalıq tariyxı o'zleri jasap atırg'an jeri, sol jerdegi ma'deniyat tariyxına baylanıslı izertleniwi kerek. Usı ko'z-qarastan qaraqalpaqlardın' ata-babası Tu'slik Rossiyada jasag'an, Orıs xalıqlarındag'ı "ЧëpHыe kлoбykи" ("qara klobuklar") menen baylanıslı degen pikirler durıs emes. Qaraqalpaq etnografiyası, Qaraqalpaqstan arxeologiyalıq estelikleri, folklorı, mifologiyaları ha'm eski jazba derekler qaraqalpaq xalqının' ata-babaları a'yyemgi jergilikli qa'wimler bolıp esaplanadı. Qaraqalpaqlardın' xalıq bolıp qa'liplesiwinde Tu'slik Aralda IX-XI a'sirlerde qa'liplesken. Sonın' menen birge qaraqalpaqlardın' etnogenezi ha'm etnikalıq tariyxı ju'da' uzaq da'wirden baslanadı. Bul xalıq bir neshe urıw ha'm qa'wimlerdin' birikpelerinen qa'liplesken. Ol haqqında ko'plegen dereklerdi qaraqalpaq urıw atamalarınan da ko'riwge boladı. Son'lıqtan ha'r qanday basqa xalıqlarday-aq qaraqalpaq xalqın bul atamadan, bir urıw bolmasa qa'wim birikpesinen kelip shıqqan degen pikirler qa'te. Biraq bunnan, qaraqalpaq xalqının' kelip shıg'ıwındag'ı a'yyemgi dereklerdi izertlew kerek emes degen pikir kelip shıqpawı kerek. Qaraqalpaq ata-babaları ha'm o'zleri a'yyemgi da'wirlerden berli Tu'slik Aral jag'larında jasaydı. Aral jag'aları ko'plegen xalıqlardın' ata-babalarının' gezlesken, qa'liplesken da'rbenti. Bul jerde Oraylıq Aziya, Sibir, Evraziya, Kavkaz, Orta Aziya ha'm Qazaqstan, aldın'g'ı Tu'slik Aziya xalıqlarının' ata-babaları qa'liplesken, a'yyemgi urıwlar, qa'wimler jasag'an. Olar bir tilde so'ylesip, bir antropologiyalıq tu'rde bolıp, o'z-ara jerleslik, xojalıq, ma'deniy birliklerin payda etken. Son'g'ı da'wirlerde olar ha'r-qıylı tariyxıy sebepler menen bo'lsheklenip Ural tawlarınan İndiyag'a shekemgi jerlerge ko'ship barıp, ol jerlerdegi jerglikli qa'wimler menen aralasıp, jergilikli xalıqlardın' qa'liplesiwine qatnasqan. Demek bul jerlerdegi jasap atırg'an xalıqlardın' hesh birin qanday da bir qa'wim birikpesinen emes, al ha'r tu'rli qa'wimler birikpesinen qa'liplesken xalıqlar dep tusiniwi kerek. B.e.sh. VII a'sirde du'zilgen zoroastrizm dininin' ta'liymatı u'yretiwshi kitap "Avesto" kitabı A'miwda'rya jag'alarında qa'liplesken. Demek bul jerde İran ha'm Tu'rki tilles qa'wimler b.e.sh. birinshi mın'ınshı jılları jasag'an. Olar ha'zirgi jergilikli xalıqlardın' ata-babalarının' qa'liplesiwinde qatnasqan. B. e. sh. V a'sirlerde jergilikli İran tilindegi Saklar, Massagetler, Xorezmliler menen Baktriyalılar arasında tu'rkiy tilles qa'wimlerde bolg'an. B. e. sh. birinshi mın'ınshı jıllardın' aqırlarında bul aralas qa'wimlerdin' bir toparı alanlar, aslar, sarmatlar dep atalg'an. Bul birikpedegi xalıqlar A'miwda'ryanın' eki jag'asında jasag'an. Arab jazba dereklerinde eftalitler, kidaritler (kerderler) dep ataydı arab ilimpazı Yakut. 1219-jılı kerderler Xorezmde aralasıp jasaydı. Olar tu'rkler menen shegaralasqan jerde qonıslasqan. Tili xorezmlide emes, tu'rki tilinde de emes dep ko'rsetedi. Bunın' sebebi ol da'wirdegi jergilikli xalıqlar etnikalıq ha'm tili jag'ınan ele tolıq o'z-ara aralasıp bir etnoslarg'a birige almag'an bolıwı mu'mkin. Son'lıqta olar aralas tilde so'ylesken. Kerderli-kidaritler Qaraqalpaqstanda jasag'an qaraqalpaq, qazaq, o'zbekler arasında elede bar.
Sak-massagetler, augasiler alasiaklar menen a'yyemgi orta a'sirlerdegi tu'rki tilles urıw ha'm qa'wimlerdin' ja'miyetlik du'zimi, xojalıqlardın' tu'rleri neke ha'm semya, da'stu'rleri menen diniy isenimleri haqqında derekler qaraqalpaqlar turmısında elede saqlang'an. Sako-massagetler, alasiak, alanlar shıg'ıstan kelgen gunnılar b.e.sh. II - b. e. IV a'sirlerde, son' tu'rkler menen (VI-VII a'sirlerde) aralasıwınan Aral jag'alarında kerderler, oguzlar, qıpshaqlar birikpesi payda bolg'an. Solardın' xojalıq tu'rleri son'g'ı Aral jag'alarındag'ı xalıqlarda da dawam etken. Sarmat - alan qa'wimine tiyis Samat urıwı qaraqalpaqlardın' mu'yten urıwlarının' birikpesinde qarasiak urıwı qaraqalpaqlardın' mang'ıt ha'm ashamaylı urıw birikpelerinde elege shekem o'mir su'rmekte. Augasiler menen oguz qa'wimlerinen qalg'an arxeologiyalıq estelikler ha'zirgi qaraqalpaqlardın' xojalıq tu'rleri, ma'deniyatları menen uqsas da'stu'rleri, qol o'nerindegi uqsaslıqlar ayqın bayqaladı. Olar xojalıqtın' bir-neshe tu'rleri menen shug'ıllang'an: mal sharwashılıg'ı, balıqshılıq, diyxanshılıq. Qaraqalpaqlar bunday xojalıq tu'rleri menen elede shug'ıllanadı. Ol haqqında awız eki a'debiyatta: u'sh ay shabag'ım, u'sh ay qabag'ım, u'sh ay sawınım, u'sh ay qawınım delinedi. Jıldın' to'rt ma'wsiminde belgili tag'amlar bolg'an.
X a'sir oguzler ma'mleketi Tashkent, Jambıl, U'stirt aralıg'ın qamtıg'an. Oguzlerdi yabı basqarg'an, oraylıq qalası Yangitkent, Sırda'ryanın' to'mengi salasında. Jergilikli qa'wimler tiykarında VIII-XI a'sirlerde qaraqalpaq xalqı qa'liplese baslag'an. XI a'sirlerde bularg'a seljduklar Sırda'rya jag'asınan kelip qosılg'an. Al XI a'sirde bulardı qıpshaqlar bag'ındıradı, olardın' tili en jaydı.
Maxmud Qashqariy XI a'sir oguzler qa'wimi tu'rklerdin' bir bo'legi, olar 22 urıwdan ibarat bolıp ha'r birinin' tan'baları bar, "bassız bo'rik bolmas, tatsız turik bolmas" dep naqıldı keltirip, oguz qa'wimlerinin' aralas urıwlar ekenligin ko'rsetedi. Oguz qa'wimlerinin' qaraqalpaqlardın' etnikalıq tariyxına qatnasqanınan shejirelerinde de aytıladı.
XI-XIII a'sirlerdin' basında Xorezm patshalıq da'wirinde qaraqalpaqlar o'z aldına wa'layat bolg'an. XIII a'sir basında mong'ollardın' jawlap alıw da'wirinde o'z watanı, Aral ten'izinin' tu'sliginde, o'z aldına wa'layat bolg'an. XIII-XIV a'sirlerdin' aqırlarına shekem A'miwda'ryanın' tiykarg'ı tarmag'ı Xojeli-Go'ne U'rgenish aralıg'ı menen Sarıqamıs, Uzboy arqalı Kaspiyge aqqan. Sonın' menen birge A'miwda'ryanın' bir tarmag'ı da'slep Maylıo'zey, Song, Kerder Aralg'a quyg'an. XVI a'sirdin' aqırı, XVII a'sirdin' basında A'miwda'rya tu'slikten arqag'a o'z ag'ısın o'zgertip ha'zirgi bag'darına tusedi. Sarıqamıs, Uzboy boylarındag'ı xalıqlar suwsızlıqtan ko'ship ketedi. Solardın' belgili toparı A'miwda'ryanın' to'mengi alabına, Xojeli, Qon'ırat, No'kis, Kegeyli, Shımbay rayonlarına qonıslasadı. Usı da'wirlerde Sırda'rya boylarındag'ı xalıqlar A'miwda'rya boylarına ko'ship keledi. Bul jag'day jergilikli xalıqlardın' milliy quramların ko'beytedi.
1627-jılı bul xalıqlar biyg'a'rez Aral biyligine birigedi. Bul birikpe 1811-jılı Xiywa xanlıg'ı ta'repinen qulatıladı. Sonnan 1924-jılı g'ana qaraqalpaqlardın' milliy ma'mleketi qayta tiklenedi. A'miwda'ryanın' eki jag'alıg'ındag'ı Qaraqalpaqstan xalıqları bir ma'mleketke birigedi.
Qaraqalpaqlardag'ı erlerdin' kiyimleri: postın, bo'rik, beshpent, shekpen, shapan, hayal qızlardın' kiyimleri‘ sa'wkele, kiyimshek, jegde ko'ylekleri Orta Aziya ha'm Qazaqstan, Volga, Sibir, Kavkaz xalıqlarında da gezlesedi. Bul kiyimler jergilikli a'yyemgi ha'm orta a'sirlerdegi qa'wimlerde, urıwlarda da bolg'an. Ma'selen, sa'wkele a'yyemgi b.e.sh. V a'sirlerde IV a'sirlerde saklarda, massagetlerde, al bo'rik bas kiyim oguzlerde IX-XIII a'sirlerde bolg'an.
XIII a'sir basında mong'ollar topılısında jergilikli xalıqlardı qozg'alısqa, ko'ship qonıwg'a alıp keldi. Etnikalıq quramına qıpshaq sahralarındag'ı tu'rki tilles xalıqlardın' ko'ship keliwine tag'ıda bir basqısh payda etti.
XVI a'sirdin' basında Sheybani xan, Orta Aziyanı jawlap alıwına baylanıslı Sarıqamıs ha'm Uzboy boylarındag'ı tu'rkmen, o'zbek, qazaq, qaraqalpaqlardın' ko'pshiligi ha'zirgi Qaraqalpaqstan jerine ko'ship kelip qonıslasqan. Sheybani xan da'wirinde Qıpshaq sahrasınan qan'lı, mang'ıt, qatag'an, kerder h.t.b. urıw ha'm qa'wim birikpeleri ko'ship keledi. Jergilikli xalıqlardın' etnikalıq quramına a'dewir o'zgertedi. XVI a'sirdin' A'miwda'rya o'z bag'darın U'stirt tu'sliginen arqag'a o'zgertip, ha'zirgi ang'arı menen Aralg'a quyadı. Son'lıqtan Sarıqamıs, Uzboy boylarındag'ı tu'rkmen, qaraqalpaq, o'zbek, qazaqlardın' ko'pshiligi ha'zirgi Qaraqalpaqstan jerine kelip qonıslasadı. 1985-jılı Qon'ırat qalasına jaqın ornalasqan ashamaylı awılının' turg'ını A'bdiraxman ulı To'legen 92 jasta Arallı o'zbek, etnograflarg'a bizin' ata-babalarımız bul jerge 10 ata bunnan burın (250 jıl) Ustirt tu'sligindegi, U'ysin, Qon'ırat, Eliken, Jiydeli Baysın qalasınan ko'ship kelgen, sebebi ol jerden suwsızlıqtan el ko'shipti degen. Qaraqalpaq qaharman da'stanı "Alpamısta"g'ı waqıya sol Jiydeli Baysınnan baslanadı. Alpamıs o'zbek xalqının' perzenti bolıp ko'rinedi. Qon'ırat qalasının' tu'sliginde, Jin'ishke arnasının' boyında jasag'an Qaniyaz ulı Qabıl ag'a, Arallı o'zbek 1904-jılı tuwılg'an, o'zinin' ata-babalarının' bul jerge Ustirt tu'sligindegi Balkan tawınan bunnan (1991-jılı) 8 ata burın (200-jılı burın) ko'ship kelgenin aytadı. Bul eki jası u'lkenlerdin' ma'limlemeleri XVI a'sirdin' aqırı, XVII a'sirdin' baslarına tuwrı keledi. XIV-XVI a'sirlerde tu'rki ha'm mong'ol tilindegi Qıpshaq sahrasında Orta Aziyada jasag'an biraz xalıqlar "o'zbek" dep atalg'an. Qaraqalpaq, qazaq, arallı o'zbekler menen bashkirlerde elege shekem "Tu'men o'zbek tubi bir, tu'p atası Mayqı biy" degen na'siyat so'zleri bar. Tu'men ataması orta a'sirlerde on mın' degendi an'latadı. Mayqı biydi ol xalıqlar o'zlerinin' ata-babaları dep esaplaydı. Mayqı biy XIII a'sirde jasag'an. Tu'men ataması XVI a'sirdegi ha'r tu'rli qa'wimler birikpesi 92 o'zbek urıw ha'm qa'wimlerinin' birikpesine jaqın keledi. Olar Orta Aziya ha'm Qazaqstannın' ko'plegen jerlerinde XII-XVI a'sirlerde jasag'an tu'rki xalıqları. Bular ha'r tu'rli jag'daylarg'a baylanıslı ko'ship, qonıp, aralasıp jasag'an. Mısalı, 1723-jılı Abulxayırxannın' Sırda'rya boyındag'ı xalıqlarg'a topılıp, ol jerdegi xalıqlardın' ko'pshiligin Orta Aziyag'a ko'ship ketiwge ma'jbu'rledi, son'lıqtan Sırda'ryalı qaraqalpaqlar, Arallı o'zbekler XVIII a'sirde Araldın' tu'sligine ko'ship kelip qonıslasadı. Bul jag'day jergilikli qaraqalpaq xalqının' etnikalıq quramın ko'beyitti. Sonın' menen birge qaraqalpaq etnosının' bo'lekleniwi, ata-makanınan ko'shiwlerine ma'jbu'r qılg'an. Go'ne U'rgenish ha'kimi Niyaz benen kelispewshilik bolıp Go'ne U'rgenishte jasap atırg'an qaraqalpaqlar 1670-jılları ko'shedi. Olar da'slep Aqmeshit, onnan Turkistan qalasına, onnan Chimkent, Tashkent, Chinaz, Jizzaq keyin Zarafshan jag'alarına (1770-1840 jj.) kelip qonıslasqan. Olardın' tilinde, da'stu'rlerinde azıraq o'zgerisler bolg'anlıg'ı menen sanasında urıw ha'm o'z etnos atamasın saqlap subetnos tu'rinde jasag'an. Diyxanshılıq, o'nermentshilik penen shug'ıllang'an.
Qaraqalpaqlardın' etnos bolıp qa'liplesken, Go'ne U'rgenish penen Aral ortalıg'ında jasag'anlıg'ı Berdaq shayır o'zinin' shejiresinde, A'jiniyaz shayır "Ellerim bardı" qosıg'ında ko'rsetedi. Ma'selen, Berdaq babamız o'zinin' shejiresinde
Mu'yten, Qon'ırat, Qıtay, Qıpshaq
Keneges, Mang'ıt, Aqpıshaq
Ba'ri atlı urıw qaraqalpaq
U'rgenishti jaylag'an eken...
Qaraqalpaq U'rgenishten qashtı
Buxara ta'repke astı dep ko'rsetedi.
Sonday-aq, ol ko'shken qaraqalpaqlardın' o'z ata-ma'kanına qaytıp ko'ship kelgenligin ko'rsetedi. Bul mısallardan etnos bir tutas jerde jasap, bir tilde so'ylep, etnikalıq birlikte bolıwı sha'rt emesligi ko'rinedi. Olardın' bir etnonimde, o'z-ara birlik haqqında tu'sinikte belgili bir ma'deniyatqa iye bolıp sha'rt ekenligi ko'rinedi. Etnogenez ha'm etnos o'zgermeliligi ko'rinedi. Belgili bir da'wirde etnos ha'r tu'rli jag'daylarg'a baylanıslı etnos ha'm subetnosqa bo'linedi. Bul etnostan bo'lingen subetnos burıng'ı atamasın saqlamawı, o'zgertpewi mu'mkin. Ol ekinshi bir etnostı qa'liplestiriwde mu'mkin. Ba'rinende beter hesh bir etnos urıw bolmasa bir qa'wimnen emes, bir neshe urıw qa'wimler birikpesinen qa'liplesetug'ınlıg'ı qaraqalpaqlardın' etnikalıq tariyxınan da ko'rinedi Mısalı, qaraqalpaqlardag'ı urıw ha'm urıw birikpeleri, Qon'ırat, Qıpshaq, Qanlı, Balg'alı, Qazayaqlı, Qanjıg'alı, U'ysin, Nayman, Qıyat, Mu'yten, Qatag'an, As etnonimler o'zbeklerde, tu'rkmenlerde, qazaqlar menen qırg'ızlarda, bashkirler menen Arqa Kavkazdag'ı nog'aylarda bolg'an. Bular o'z a'tirapındag'ı urıwlar menen birigip belgili bir etnostı qurag'an.


text:
Vatan KIRIM.
Baar günlerĭnĭñ bĭrsĭ edĭ. Men, derslerĭmnĭ çalışıp pĭtĭrgenden soñ oynamaq ĭşün üy aldına şıqqan edĭm. Abiyimmen qar suwında qayıq caldatacaq edĭk.
Bĭr taqta parşasın ekĭ başın uşlap ortasına yelken tĭktĭk. Başına kĭşkene bĭr bayraq yerleştĭrdĭk. Qayığımıznı suwğa saldıq. Bĭyaz qarnıñ temĭz suwı şaqıllarnıñ üstĭnden oynaqlap ağa, bĭzĭm qayıq buzlarğa urula-urula suw aqqan betke doğrı yüze edĭ. Bĭr vaqıttan soñra tátám üyĭñ aldına şıqtı.
— Necĭp kĭr üyge teraqay, dep baqırdı.
— Toqta bĭraz, men şĭmdĭ oynayman, dedĭm.
Tátám üyge kĭrdĭ. Bĭraz soñra onıñ yerĭne Mefküre Abla şıqtı da :
— Necĭp bĭr daqqa üşün üyge kĭrĭp şıq, paşam, dedĭ.
Mefküre Abla man, men bek arüw dost bolmasam da, o, balaban közlerĭn mağa doğrĭlap aytqanda kĭrmege mecbur boldım.
Men kĭrgende onlar menĭm resĭmler tĭzüwlĭ bolğan albumumnĭ aqtarıp otıra edĭler. Onlarnıñ qatına barmazdan ewel, Mefküre Abla:
— Necĭp kel mında, közĭm, mına şu güzel yasalğan şeşeknĭ mağa da resĭmlep bereqoy, bolır mı? dep albumdaqı bĭr güzel şeşeknĭ kösterdĭ. Men şeşekke qaradım da:
— Sağa ne vaqıt kerek o? dep soradım.
— Şĭmdĭ bolsa bek yahşı bolır edĭ. Arüw mĭ? dedĭ.
Mefküre ablanıñ güzel dawuşman aytqan bu “arüw mĭ” degen sözĭne men “arüw tuwıl dĭyamadım”:
Albumnı aldıma salıp ekĭncĭ bĭr káatke güzel şeşeknĭ resĭmlemege başladım. Mefküre Abla menĭm resĭmlegenĭme qarap tura, qaysı sızıqlar güzel şıqsa, o, güzel közlerĭmen külümsĭrep cesaret bergen dĭy etĭp mağa qarap ala edĭ. Şeşek yasalıp pĭttĭ. Lakĭn menĭm bu göñĭllĭ ĭşĭmden tez tez ayrılacağım kelmedĭ.
–Mefküre Abla şeşek sağa neşün kerek?
— Şewre ĭşlemege. Endĭ yasalıp pĭttĭ mĭ? Saw bol.
— Mına bu yerge başqa bĭr şeşek yasap salsaq neday bolır, Mefküre abla?
— Yasayabĭlseñ taa güzel bolır.
Men bĭrşĭy aytmay albümnĭ aqtarıp başqa bĭr şeşek tabıp onı da resĭmlep şığardım.
Bu ĭşnĭ yasayatırğanda Mefküre Abla mağa süygümen qarap:
— Bek köp teşekkürler, sağa közĭm. Kĭşkene qollarınman neday güzel şeşekler yasadıñ, dedĭ.
— Sağa kerek bolsa men bondan da güzel şeşekler qarap tabar, resĭmlep berermen, dedĭm de bĭraz qızarıp cuwurıp oynamağa şığıp kettĭm.
Fatih Emirhan’dan.
Okıma Kitabı, -3
Dinlemek için tıklayınız:
Fatih Emirhan (1886-1926) : Kazan Tatar edebiyatının en meşhur yazarlarındandır. Yukarıdaki kısa hikâye Kazan Tatarcasından Kırım Tatarcanın Dobruca Ağzına aktarılarak bir zamanlar Romanya’daki Tatar okul kitaplarında yer almaktaydı. Saim Osman Karahan tarafından yeniden düzenlenmiş ve seslendirilmiştir.
Yazıdaki alfabe Romanya’daki Kırım Tatarlarınca kullanılmaktadır. Resmî Kırım Tatar latin alfabesi için buraya bakınız.


text:
İnkerman
İnkerman (ukraince IHkepMaH, rusça ИHkepMaH) – cenüp-ğarbiy Qırımda bir şeerdir.
TüpyazılarDeñiştir
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.


text:
Karmen
Karmen (Kirill: KapMeH), Corc Bize (äyteleş: [Corc Bizé]) tarafınnan yazılğan iñ tanılğan operalarnıñ berse.
Romantik yıllardan başlap küpsanlı yazuçılar, kompozitorlar häm sänğät ähellären ispaniä üzenä tartqan. Şularnıñ berse fransuz yazuçısı Prosper Mérimée (äyteleş: [Prosper Merime]). Ğailäse Romantik çor belän bäylänmägän bulsa da, Mérimée şul stildä dä äsärlär icat itügä ireşä. İñ tanılğan äsärläre arasında Kolomba häm Karmen.
ЭчTәлek
Yazılu tarixı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Karmen sujetın dönyaküläm tanıtqan daxi isä - Bizet bula. Ul Prosper Mérimée'nıñ romanın muzıkağa küçerä, häm opera formasında säxnäläşterä. Bizet Karmen äsären yazunı 1873 yılda başlıy, häm berençe repetisialär şul uq yılnıñ oqtyaberenä täğäyenlängän bula. 1873 yılnıñ cäyendä avtor berençe aqtnı tämamlıy, opera quyılışı Opéra-Comique teatrında kiçekterelä, häm Bizet ikençe opera yazuğa küçä. 1873 yılnıñ öktäbrendä Opéra yana häm Bizetnıñ äsäre kön tärtibennän töşep qala.
Berniçä aydan soñ Opéra citäkçelege Karmennı 1874 yılnıñ avgustına quyırğa dip täqdim yasıy. Şunnan Bizet operanı tiz arada, ike ay eçendä orkestrlaştıra. Repetisialär 1874 yılnıñ oqtyabrendä başlanıp kitä häm berniçä ayğa suzıla. Karmennıñ berençe säxnä quyılışı Opéra-Comique teatrında 1875 yılnıñ 3 martında ütä. Tänqitçelär operanı oşap betermäsälär dä, xalıq arasında ul dan qazana. Berse artınnan berse postanovqalar başlança: Viennada, Brüsseldä, Sankt-Peterburgta, Londonda häm New-Yorkta. Şulay itep Carmen Pótr Ilyiç Çaykovski süzlärençä, dönyanıñ iñ popular operasına äwerelä.
Sujet[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Propser Mériméenıñ äsärläre ğädättä berençe zattan, yağni avtor isemennän yazılalar. Mérimée da, xikäyäläwçe dä äsärneñ töp heroylarına moräl yaqtan bäyä birmi, neyträl pozisiadä toralar. Karmen äsärendä xikäyätçe – arxeolog bula. Ul 1830 yılda Caesarnıñ İspan suğışı qırın öyränü öçen İspaniagä kilä. Başta arxeolog Andalusianıñ dalasında küpne kürgän bandit José Navarro (äyteleş: [Xose Navarro]) belän oçraşa häm anı soldatlar tarafınnan qulğa alınudan qotqarıp qala. Tizdän, Cordoba (äyteleş: [Kordoba]) qalasında ul çegän qızı Karmennı oçrata, häm bu qız anı yazmışın küzallap birü öçen öyenä çaqıra. Seans qıznıñ xucası, José Navarro tarafınnan tuqatıla. Läkin, soñınnan arxeoloğ qunaqxanägä qaytqaç, altın säğäteneñ yuğalğanlığın sizep ala, häm Karmennı urlawda şikli.
Ikençe könne xikäyätçe Seville şähärenä säyäxät itä, häm berniçä aydan Kordoba'ğa kire äylänep qayta. Şunda ul José Navarronıñ zindanda keşe ütergäne öçen ülem cäzasın kötkänen belä. Räsmilärdän säğäten taptırğaç, xikäyätçe José Navarro yanına kilä. José Navarro aña üzeneñ tormış yulın, törmägä niçek kilep eläkkänen söyläp birä. José Basq provinsiaseneñ Navarro şähärendä tuan bula, läkin bilgele säbaplär arqasında şähärdän qaçarğa mäcbür bula. José drağunnan otryadına quşıla häm qapral däräcäsenä kütärelep, Seville (äyteleş: [Sevilyä]) qalasına bilgelänä.
Könnärneñ berendä, 400-500 läp xatın-qız eşlägän tämäke fabrikası yanında kizü torğanda, José Navarro tılsımlı kölü tawışın işetep ala. Bu irennärendä al çäçäk totqan çegän qızı bulıp çığa. İseme - Karmen. Soñınnan fabrikada cäncal quba, anıñ säbapçese bulıp, Karmennı çegän ikänlegen mısqıllap äytüçe ber xanım bula. Qızlar suğışıp kitä. José Navarroğa Karmennı törmägä alıp kilärgä ämer birälär, läkin ul Karmenğa qaçarğa mömkinlek birä, häm üze zindanğa yabıla. Zindannan çıqqaç anıñ däräcäsen ğädi soldat däräcäsenä töşerälär, läkin ul çegän qızın yezläwne tuqtatmıy.
Kiçlärneñ bersendä, polkovniknıñ ştabınıñ tışında kizü torğanda, Karmen häm berniçä sçegän qızı ofitserlarnıñ küñelen açarğa dip kilälär. Näfrät utında yanğan José alarnıñ östäl ästendä biülären patio işege arqılı küzätä. Binadan çıqqanda Karmen Joséğa ber kafeda bik yaxşı balıq äzerlänüwen şıpırt itep äytep qala. Kizü toru waqıtı ütkäç tä, José Navarro şul kafeğa omtıla häm anda Karmennı taba. Alar aşap alalar, Karmen, watılğan tälinkä kisäklären castaneta kebek qullanıp biep kürsätä. Kire komendaturağa qaytu kiçekterep, José Navarro tönne Karmen yanında ütkärergä bula. Yeget çegän qızına mäxäbbätennän şaşqan bulsa da, şul tönnän soñ qız yuğala.
Mönäsäbätlär, Karmen başqa cinayätçelär Gibraltar kontrabandaçın José Navarro saqlağan diwar qapqası arqılı alıp kergännän soñ, dörläp qabınıp kitä. José Navarro Kamrennı ber ofitser yanında kürgäç, ofitsernı üterä häm urmanğa qaça. Şunnan soñ José Navarro kontrabanidstlar törkemenä quşıla. Berse artınnan berse üterülär kitä. Başta yeget Karmennıñ çegän iren ütersä, ikençesendä, Gibraltarnıñ ingliz ofitserın. Tizdän Karmen toreador Lucas'qa (äyteleş: [lukas]) ğaşıyq bula, häm José Navarro, näfrätenä tüzä almıyça, qıznı tawlarğa iltep üterä. İkençe könne, ul polisiagä birelergä qarar qıla.
Tözeleş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Prelude
Berençe aqt[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Sur la place chacun passe
- Regardez donc cette petite
- Avec la garde montante
- Filez, filez, vite, vite
- La cloce a sonné
- Mais nous ne voyons pas la Commencita ?
- L’amour est un oiseau rebelle
- Carmen ! sur tes pas nous nous pressons tous !
- Quelle enfronterie !
- Parle-moi de ma mère
- Attends un peu maintenante
- Au secours ! Au secours !
- Voyons, brigadier...
- Tra la la la
- Où me conduirez-vous ?
- Près des remparts de Séville
- Voici l’ordre : partez
İkençe aqt[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Entr’acte
- Les tringles des sistres tintaient
- Allons, messieurs, messieurs
- Vivat ! vivat le torero
- Votre toast, je peux vous le rendre
- Allons, messieurs, messieurs, il commence à se faire tard
- Toréador, en garde !
- Porquoi étais-tu si pressé de les voir partir ?
- Nous avons en tête une affaire !
- Amoreuse.. ce n’est pas une raison cela
- Halte-là ! Qui va là ?
- Enfin... te voilà !
- Je vais danser en votre honneur
- La fleur que tu m’avais jetée
- Non ! tu ne m’aimes pas !
- Holà ! Carmen ! Holà !
Öçençe aqt[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Écoute, compagnon, écoute
- Nous allons nous arrêter ici
- Mêlons ! – Coupons !
- Voyons, que j’essaie à mon tour... En vain, pour éviter les réponses amères
- Eh bien, nous avons aperçu
- Quant au douanier, c’est notre affaire
- Noys y sommes
- Je dis que rien ne m’éouvante
- Mais... c’est Don José
- Je suis Escamillo, torero de Grenade
- Holà ! José !
- Entr’acte
Dürtençe aqt[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- A deux cuartos
- Les voici, voici la quadrille
- Su tu m’aimes, Carmen
- C’est toi ? - C’est moi !


text:
Kavkaz
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Kavkaz ul Könçığış Awrupa belän Künbatış Asiä arasındağı ber töbäk, aña Qara Diñgez häm Kaspi Diñgeze arasında bulğan Kavkaz tawları häm yanındağı cirlär kerä.
Könyaq Kavkaz ɵçen Kavkaz artı ataması qullanıla.
Kavkaz tawları arasında iñ biege Elbrus/Mäñge tawı, anıñ bieklege 5642 m, ul şulay uq Awrupanıñ iñ biek tawı da bulıp tora.
Kavkazda Görcistan, Ärmänstan, Azärbaycan, Osetiä, Çiçänstan, İnguşetiä, Dağstan häm tağın berniçä il ursnaşılğan. 1990. yıllar başında Kavkaz yılları Kavkaz Konfederaţiäsenä kergännär.
Kavkaz bügenge dönyanıñ iñ küptelle häm iñ küpmillätle cir bulıp sanala, anda 100dän artıq teldä söyläşälär dilär. 20. yözgä tikle xalıqara tel bularaq Törki teleneñ Kavkaz söyläme yöri ide. Annan soñ, Urıslar kilgäç, idärä tele öçen Urıs tele kertelä başladı. Soñğı arada Räsäyneñ tä'sire kimi bara.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Töp waqıyğalar:
- Ğäräp-Xäzär suğışı
- Urıs qıyrallığı basıq ala
- 1. Bötendönya Suğış
- 1991. yılda bäysez Görcistan, Ärmänstan, Azärbaycan barlıqqa kilälär.


text:
Dön’ya matbuğatına küzätü 02.12.2019
Qayber çit il basmalarına küzätü
Al-Raya Al-Katariya (Qatar): Soňğı ike yılda Ğazzädän İzrailgä 2600 raketa ırğıtıldı.
Alşarq Alawsat (Soğud Ğäräbstanı): Ğiraq protestçıları ikençe tapqır Näcäf şähärendäge İran baş konsullığına ut tertte.
“Watan” (Quveyt): Prinś William Quveytqa räsmi säfär yasıy.
Bild.de: Alman xärbiläre tärtip bozudan cäza aldı. Germaniyada yaqınça 1 meň ğaskäri isertkeç êçemleklärne qullanu häm wazıyfanı ütämäw arqasında diśiplina xökemen aldı.
Deutsche Welle: Yaňa Awrupa Berlege komissiyası räsmi räweştä wazıyfasına başladı.
Alman säyäsätçese Ursula von der Leyen citäkçelegendäge yaňa Awrupa Berlege komissiyası wazıyfasına räsmi räweştä başladı.
Spiegel.de: Kön’yaq boz diňgezendä London zurlığında boz massası yaqın waqıtta qubıp diňgezgä quşıla ala.
Le Monde: Franśiya Liviya yar buyı iminlegenä köymä birüdän waz kiçte.
Le Figaro: Liviya finanslawı belän bäyle mäxkämä êşe: Mediapartqa kürä, (Franśiya êlekke İlbaşı) Sarkozyneň ber yaqını 2006nçı yılda 440 meň yevro qabul itte.
Le Parisien: Malidä üterelgän xärbilär: (Franśiya İlbaşı) Makron, qaharmannarın iskä alıp, ilne berläşterüne ömet itä.
RBK: Ukraina Ministrlar Şurası Rusiyäneň 2 töbägen üz ilenä quşırğa äzer buluın belderde.
Regnum agentlığı: AQŞ Rusiyägä “Tön’yaq ağım -2” proyektı öçen sankśiya qullana alaçağın äytte.
Lenta.ru: Rusiyäneň Zabaykalye töbägendä avtobusnıň yılğağa kilep töşüe näticäsendä ülüçelärneň sanı 19 bularaq açıqlandı.
El País, İspaniya: (Madridtağı) klimat sammitı illärneň êmissiya külämen töşerü öçen tağın da radikal kisentelär êzlänüendä.
El Universal, Meksika: Bäreleşlär waqıtında 21 keşeneň ülüennän soň Meksikadağı äf’yün säwdäse säbäp bulğan qırıslıq tora-bara tağın da wähim xälgä äylänä.
Tatarstannıň “Tatar-inform” agentlığı Qazan qızların “Tatarstan güzäle” bäygesendä qatnaşırğa çaqıralar, dip xäbär itä. Agentıq beldergänçä, Tatarstan başqalasında saylap alu turı 15nçe dekabr’dä uzaçaq.


text:
Täğdir
(Bolğan vaqiä izidin)/ Yaz ayliriniŋ ahirqi künliri edi. Yärgä yoruq çüşmäy sirtqa çiqqan Sergey kšktä çaqnap turğan yultuzlarğa qarap, çoŋqur oyğa çšmdi. hätta u...
Qädinas dost hatirisigä beğişlandi
Yeqinda ğälitä, biraq häqiqiy mänasida çin dostluqtin hävär beridiğan çarä-tädbirniŋ guvaçisi bolduq. U bolsimu, birtop dostlar İli däriyasi boyida šzliriniŋ qädinas dosti, märhum Polat...
Moskvada yaŋriğan küy sadasi
Şämşidin AYuPOV, «Uyğur avazi»/ Yeqinda Moskva şähiridiki «1941 – 1945-jillardiki Uluq Vätän uruşiniŋ Märkiziy mirasgahiniŋ» Şšhrät zalida Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani, «Halıq Qaharmanı», mustäqil Qazaqstanniŋ...
İzgü işlarniŋ başlamçisi
Män Avat quş fabrikisida işligänlärniŋ hämmisini degidäk yahşi tonuymän. Kimniŋ qandaq iş yaki hizmättä bolğini, šzigä jüklängän väzipini qandaq atqurğanliğimu maŋa bäş qoldäk ayan. Bu...
Äl äzizligän är edi
Yeşiŋ štkänseri štkän künlärni pat-pat äsläydekänsän. Ahirqi vaqitlarda akam Älistan Üzärbekov häqqidä kšp oylaydiğan boldum. Uniŋ šmri nahayiti qisqa boldi. Amma çaqmaq käbi yenip...
Çätällik tiŋşiğuçilar yeŋiçä emtihan tapşurdi
Mustäqil dšlitimizniŋ äŋ çoŋ bayliği — teçliq vä dostluq. Äynä şu qädriyätlärni davamlaşturuş üçün bilimlik ävlat haҗät. Millätpärvär, iradilik qazaqlarniŋ sanini kšpäytiş mähsitidä, çät...
Män yahşi bilidiğan «Tahir bilän Zohra»
Dost lävzi/ Bilidiğinim, här häptiniŋ şänbä küni Җamaldinovlar ävladi çoŋ šydä baş qoşup, Zohraniŋ, käçürisiz, Tunisaniŋ (biz, dostliri, Mirzähmät aka bilän Tunisa hädini «Tahir bilän...
Uyğur teatri täräqqiyatidiki qazaq ädipliriniŋ tšhpisi
Rus yazğuçisi A.N. Ostrovskiy täripliginidäk, «...härbir häliqniŋ šz milliy teatriğa egä boluşi – demäk, şu millätniŋ balağät dävrigä yätkänligidin dalalät beridu. Milliy teatrğa erişip...
Ağinäm häqqidä ikki eğiz sšz
Qerindaşlarni yoqlaş niyitidä yaki iş babi bilän Çeläkkä berip qalsam, şärtlik räviştä, billä šskän dostum Pazilni yoqlimay, qaytmattim. Buniŋ sävävi, biz – Uyğur vä...
İkki millätkä ortaq esil akilirim
İlgärki Keŋäş hškümitiniŋ dävran sürüvatqan päytliri. 1983-jili yanvar' eyidin başlap, Uyğur nahiyälik Mädäniyät bšlüminiŋ başliği Melis Ahmetjanov meni Kätmän yezisidin Tügmän yezisidiki avtoklubniŋ başliği...
12Stranitsa 1 iz 2


text:
Turkce Hausa Dili cevrimici ceviri
Kelimeleri, kelime öbeklerini ve cümleleri Türkçe Hausa Dili çeviri ve sözlük hizmetimiz sayesinde ücretsiz olarak çevirin. Türkçe Hausa Dili çevirmenimizin aynı anda 5000 karakterden fazlasını çevirmediğini unutmayın. Bir metni Türkçe'den Hausa Dili'ye çevirmek için, metni yukarıdaki pencereye girin. Türkçe metin otomatik olarak aşağıdaki pencereye kopyalanacaktır. Metni Türkçe'den Hausa Dili'ye çevirmek için ikinci pencerenin altında yer alan gri butona tıklayın.
Ayrıca bkz: Arnavutca Türkçe çeviri, Azerice Türkçe çeviri, Baskca Türkçe çeviri, Belarusca Türkçe çeviri, Bengalce Türkçe çeviri, Bosnakca Türkçe çeviri, Burmaca Türkçe çeviri, Cava-Dili Türkçe çeviri, Cebuano Türkçe çeviri, Chicheva Türkçe çeviri, Ermenice Türkçe çeviri, Esperantoca Türkçe çeviri, Filipince Türkçe çeviri, Frizon-Dili Türkçe çeviri, Galce Türkçe çeviri, Galicyaca Türkçe çeviri, Gucerat-Dili Türkçe çeviri, Gurcuce Türkçe çeviri, Habesce Türkçe çeviri, Haiti-Creole-Dili Türkçe çeviri, Havai-Dili Türkçe çeviri, Hmong-Dili Türkçe çeviri, Hosa Türkçe çeviri, Igbo-Dili Türkçe çeviri, Irlandaca Türkçe çeviri, Izlandaca Türkçe çeviri, Kambocyaca Türkçe çeviri, Kannada Türkçe çeviri, Katalanca Türkçe çeviri, Kazakca Türkçe çeviri, Kirgizca Türkçe çeviri, Korsika-Dili Türkçe çeviri, Iskoc-Dili Türkçe çeviri, Kurtce Türkçe çeviri, Laoca Türkçe çeviri, Latince Türkçe çeviri, Luksemburgca Türkçe çeviri, Madagaskar-Dili Türkçe çeviri, Makedonca Türkçe çeviri, Malayalam Türkçe çeviri, Malta-Dili Türkçe çeviri, Maori-Dili Türkçe çeviri, Marathi Türkçe çeviri, Mogolca Türkçe çeviri, Nepalce Türkçe çeviri, Ozbekce Türkçe çeviri, Pencap-Dili Türkçe çeviri, Pestuca Türkçe çeviri, Samoaca Türkçe çeviri, Sesotho-Dili Türkçe çeviri, Seylanca Türkçe çeviri, Shona Türkçe çeviri, Sirpca Türkçe çeviri, Sint Türkçe çeviri, Somalice Türkçe çeviri, Sundanizce Türkçe çeviri, Svahili-Dili Türkçe çeviri, Tacikce Türkçe çeviri, Tamil Türkçe çeviri, Telugu-Dili Türkçe çeviri, Urduca Türkçe çeviri, Yidce Türkçe çeviri, Yoruba Türkçe çeviri, Zulu Türkçe çeviri


text:
AQŞ Kongressiniñ vekiller palatası, “Şimaliy aqım – 2” ve "Türkiye aqımı" gaz hattısınıñ quruluvına alâqası olğan şirketlerge qarşı sanktsiyalar qoyuluvı aqqında vesiqanı qabul etti, dep bildire "Golos Ameriki".
Viza berilmesiniñ lâğu etüvini ve amerikan aktivlerniñ buzlatmasını közden tutqan sanktsiyalar, Amerika Qoşma Ştatlarınıñ mudafaa büceti aqqında qanunda belgilene.
Sanktsiyalar deñiz seviyesinden 100 fut aşağı taba terenlikte borularnı toşegen gemilerge ve bu leyhanıñ quruluvına añlı tarzda gemilerni satqan ya da kiralıq bergen çetel adamlarğa qoyula.
Qarar daa Senat tarafından qabul etilmek kerek. Bunıñ kelecek atfanıñ başında olacağı beklenile.
«Şimaliy aqım-2» (Nord Stream-2) leyhası gaznı Rusiyeniñ şimalindeki yataqlardan, Ukraina ve Poloniyadan keçken ananeviy tranzit marşrutlarını çette qaldırıp, Baltıq deñizniñ tübünden doğrudan Almaniyağa alıp barıp teslim etecek. Leyha, artıq qurulğan birinci «Şimaliy aqım»nıñ imkânlarını kenişletecek.
Avropa komissiyasında, «Şimaliy aqım-2»niñ qurulması taqdirde şeffaflıq, diskriminatsiyanıñ olmaması ve musaviy irişüv printsipleri bozulacaq, dep bildirdiler.


text:
WLTTIQ TANIM JAÑĞIRUI ÜŞİN TİL JETİLUİ TIİS
Jer beti aymaqtarınıñ bir böligin wzaq jıldar boyı meken etken adamdardıñ twrmıs-tirşiligi, käsibi, ömir süru saltınıñ ortaqtığına, ortaq maqsat-müddelerine baylanıstı jäne san aluan tarihi jağdaylarğa oray, özindik özgeşelikteri ayqındalıp, belgili bir wlttıñ qalıptasatını belgili. Osı qağidağa süyensek, qazaq wltın basqalardan özgeşelendirip twratın özindik etnostıq belgileri – tili men dili, tanım-tüsinigi, oy-sanası, minez-qwlqı, salt-dästüri, ädet-ğwrpı, twrmıs-tirşiligi siyaqtı t.b. belgileri mıñdağan jıldar boyı qalıptasqanı dausız. Al etnostıq belgilerdiñ işinen kez kelgen wlttı basqalardan erekşeleytin bastı belgi wlttıq til bolıp sanaladı.
V.Gumbol'd öziniñ «Til jäne mädeniet filosofiyası» degen eñbeginde: «Wlttıñ özine tän iştey danışpan ruhı bar, sol ruhtıñ erekşeligin sırtqa şığarıp, saqtap, wrpaqtan-wrpaqqa beruşi küş – til» ("YAzık i filosofiya kul'turı". Moskva: Progress, 1996, 111-b.), – dep onıñ ruhani mañızdılığın erekşe bölip körsetedi. Osığan wqsas oydı M.Arınnıñ tärbie turalı tolğaularınan da kezdestiremiz. Ol: «Til degenimiz belgili bir halıqtıñ jinağan ruhani qazınasınıñ jiıntığı, sonıñ bärin saqtaytın qoyma ispetti. Qoyma degende oyğa oraladı, sol jinağan baylıqtı wrpaqtan-wrpaqqa til jetkizip berip otırmasa, är wrpaq öziniñ ruhani ömirin jañadan bastağan bolar edi» (Bes anıq (tärbie turalı tolğaular). Almatı: Arıs, 1996, 14-15-bb.), – deydi.
Al qazaqtıñ körkem oy jüyesindegi beyneli sözder turalı soñına tolımdı eñbek qaldırğan T.Qoñırov qazaq teñeuleriniñ wlttıq tanım jüyesimen tığız baylanıstı ekenin körsete otırıp, ol jayında mınaday twjırımdı oy aytadı: «Ädebiettegi obrazdar jüyesi jäne söz beyneleu täsilderi – wlttıq harakterdiñ eñ bastı körsetkişteri. ...Teñeu kategoriyası – bükil beyneleu, körkemdeu täsilderi işindegi eñ bastı, eñ pärmendisi. Beyneleu täsilderiniñ barlığı da öz bastauın osı teñeuden aladı. ...Teñeu – körkem oylaudıñ wlttıq erekşelikteriniñ jiıntığı, dünietanımnıñ wlttıq özgeşelikteri bas qosqan kategoriyalardıñ biri» (Teñeuler tabiğatı. Almatı: «Alaş» baspası, 2005, 4-b.). Demek, wlttıq tanım-tüsinik, oy-sana tildik mädenietpen, al zat, qwbılıs, wğım jäne olardıñ atauları wlttıq tanımmen tığız baylanıstı.
Zat, qwbılıs, wğım jäne olardıñ atauları arasında jalpı baylanıs bolğanımenen, eşqanday tabiği, tikeley baylanıstıñ joğı jäne olardıñ (ataulardıñ) zat pen wğımğa qoyılğan şarttı tañba ekeni külli elderdiñ leksikologiyalıq oqulıqtarında täptiştelip jazılğandıqtan, bwnı tereñ-nen qauzap jatudıñ filologtar üşin tükke de qajeti joq ekenin tüsine otırıp, jalpı oqırmandar üşin bwl mäsele jöninde azdağan mälimet bere keteyik.
Zat nemese qwbılıs turalı wğım düniejüziniñ barşa jwrtına ortaq bolıp keledi. Tek solarğa qoyılatın ataular ğana är wlttıñ tilinde özinşe beynelenedi. Bir qarağanda, jaratılıstağı san aluan zattar men qwbılıs-tardıñ türli sır-sipatı, män-mazmwnı, qadir-qasieti turalı tanım-tüsinik (wğım) barşa wltqa ortaq bolıp keletindikten, olarğa telinetin ataular da birdey boluı kerek siyaqtı bop körinedi. Biraq bwl – qate tüsinik. Öytkeni «wlttıq dil ayrıqşa oylau jüyesin wsına otırıp, wjımdıq sananıñ tereñdegimen sipattaladı. Älemniñ wlttıq-tildik beynesinde ärbir wlttıñ öz wğım-tüsinigi trek etetin süyenişi – twjırımdamaları, ülgileri, sol wltqa tän basqa da qasietter onıñ wlttıq dili arqılı jüzege asadı» (Älmetova Ä.S. P.ğ.d. ğılımi därejesin alu üşin dayındalğan dissertaciya. Almatı, 2007 jıl, 111-b). Biz özimizge beymälim nemese alğaş körgen, tanıp bilgen, estip köñilge toqığan nemese oqıp zerdelegen zat pen qwbılısqa jäne onıñ wğımına «osığan men at qoyayınşı» degen sanalı nietpen emes, olardıñ bärimizge birden añğarılatın sırtqı-işki köptegen belgilerin, sır-sipattarın sanamızğa qabılday otırıp, özimizdiñ wlttıq tanım-tüsinigimiz boyınşa jan düniemizge jaqın bastı belgilerin ğana atauğa negiz etip alıp, äyteuir, öz tilimizde aytıp-jetkizu üşin at qoyamız. Bir qızığı – atau qoyuğa tañdalıp alınatın belgiler är wltta ärqilı bolıp keledi eken.
At qoyuğa negiz bolatın osı bir uäjdemeni (motivizaciyanı) tüsinbeuşilik salalıq ğılımdardıñ terminder sözdigin qwrastıruşılar men termin turalı pikir aytuşılardı qatelikke wrındırıp jür. Olar qazaqtıñ twrmıs-tirşiligine jañadan engen zat pen wğım ataularınıñ bögde tilde solay ataluına negiz bolğan belgilerin ğana eskerip, sonı bireu qazaqşalağan jaña ataudıñ boyınan izdeydi nemese özi soğan atau qoya qalsa, sonı siñirmek bolıp äure boladı. Söytip, qandaylıq bir sebepke negizdelip qoyılğanına qaramastan, kez kelgen atau – är wlttıñ dıbıstıq jüyesindegi töl dıbıstardıñ tabiği qalıptasqan özindik tirkesimine säykes jasalınatın wğımnıñ sırtqı jamılğısı, şarttı tañbası ekenin qaperden şığarıp, köbinese, mağınalıq tura audarmağa boy aldırıp, sonı öz payımdaularınşa dwrıs dep sanap, türli keleñsizdikke wrınıp jatadı.
Osı orayda orıstıñ körnekti ğalımı, f.ğ.d., professor L.A. Novikovtıñ tañba men mağınanıñ, wğım men zattıñ bir-birlerimen qarım-qatınası jayında aytqan ğılımi twjırımın keltireyik. Ol öziniñ «Söz öneri» degen eñbeginde bılay deydi: «Zat pen tañbanıñ arasında tikeley baylanıs joq. Olar özara mağına (wğım) arqılı baylanısadı. Qanday da bolsın bir zatqa atau beru üşin, onı eñ äueli belgili mölşerde payımdap alu kerek. Mine, sol sebepten bärimizge ortaq zat nemese närse türli tilde türlişe ataladı. Mısalı: orıstıñ «podsnejnik» (qar asatında ösetin gül) degen sözi ağılşınşa «Snowdop» (qarğa tamğan tamşı), francuzşa «perse-nege» (qar tesetin gül), nemisşe «Schneeg-lockchen» (qar qoñırauı) dep ataladı» (Iskusstvo slova. M., 1991 g., 11 b.).
Bwdan kez kelgen zat pen ol turalı wğım barşa wltqa ortaq bolatının jaqsı añğaramız. Mısalğa keltirilgen zatı da bizge tanıs. Osı ösimdik turalı bizdiñ wğımımız da olardikinen bälendey alşaq ketpeydi, biraq biz oğan at qoyarda onıñ köptegen sır-sipatınıñ işinen bizdiñ ölkege tän qasietine qatıstı belgini ğana uäjdeme etip alğanbız. Sondıqtan da ol, älbette, wlttıq tanım-tüsinik boyınşa, tilimizde «bäyşeşek» (bäy – alğaşqı, şeşek – gül) dep ataladı.
Qazaq wltın basqalardan özgeşelendirip twratın özindik etnostıq bastı belgisi – tili ekeni aqiqat. Al til bolsa, barşa qwndılıqtıñ negizi. Professor Ä.S. Älmetova: «Mädenietter swhbatında zertteuşiler eki ülken mäselege erekşe nazar audaradı. Ol: wlttıq minez-qwlıq jäne wlttıq dil. Wlttıq minez-qwlıq adamdardıñ psihikasındağı wlttıñ ömir süruine qajet özindik şarttardı boyına jinaqtağan erekşelik, ärbir wltqa tän psihologiyalıq ayırmaşılıqtar men qasietterdiñ jiıntığı. Bwl minez-qwlıq – belgili bir wlttı basqa wlt ökilderinen ayırıp körsetetin sol wlt ökilderiniñ basım köpşiliginiñ boyınan tabılatın qasietter» (atalğan eñbek, 109-b.),– deydi. Demek, wlttıq minez-qwlıq wlttıq dilden şığatın bolsa, wlttıq dil wlttıq tilmen şarttasadı. Ekeuiniñ özara araqatınası – öte kürdeli.
T.Qoñırov joğarıda atalğan eñbeginde wlttıq tanım-tüsinik pen ataular arasındağı baylanıstı bılayşa twjırımdaydı: «Adam özin qorşağan ortamen tığız qarım-qatınas jasay otırıp, sol ortadağı zattardı, qwbılıstardı jäne procesterdi, olardıñ ömir süruiniñ işki-sırtqı zañdılıqtarın jäne olardıñ payda boluı men damuın tanıp biledi. Adam sanasında osı tanıp bilgen zattarı, qwbılıstarı jäne procesteri jöninde sezimder, qiyaldar, bayımdaular, wğımdar, oy qorıtındıları payda boladı» (atalğan eñbek, 55-b.). Osı qağidattı basşılıqqa alsaq, adam alğaş körgen närsesine at qoyarda onı jan-jaqtı zerttep-zerdelep, öziniñ ömir boyı jinaqtağan dünietanımdıq bilimindegi mälimetter negizinde sanasında beyneleydi. Sosın barıp at qoyadı. Bwl – til biliminde qazirgi uaqıtta älemniñ tildik beynesi dep atalıp jür. Mäselen, ata-babamız ağılşın tilinde «ostrch», al orıs tilinde «straus» dep atalatın qwstı twñğış körgende onıñ eñ äueli qws ekenine köñil audarğanı anıq jäne qws bolğanda orasan ülken ekenine män bergen. Öziniñ tanıp-bilgen ömirindegi eñ ülken januar tüye bolğan soñ, soğan wqsatıp, ekeuiniñ beynesin astastırıp (assosatciyalap), «tüyeqws» dep atağan. «Tüyetauıq (kürke-tauıq)», «tüyetaban (ösim.)», «tüyejapıraq (ösim.)» siyaqtı t.b. sözderdiñ de atauında osınday wlttıq tanım jatır.
Damu zañdılıqtarı boyınşa jer betindegi bükil tildiñ bayuı men damuı tabiği jolmen bayau ötedi. Özinde bwrın bolmağan zat pen wğımğa, qwbılısqa basqa jwrttıñ qoyğan atauın (sözin) qabıldauşı wlt öziniñ tanım-tüsinigi boyınşa jäne öziniñ sözjasam mümkinşiligine süyene otırıp, der şağında özinşe at qoyadı. Onday mümkinşilik bolmay qalğan kezde olardı (jat tildik ataulardı) ana tiliniñ tabiği zañdılıqtarı negizinde özgertip aladı. Bwl – til biliminde jat tildik ataulardı dıbıstıq, qwrılımdıq jaqtan igeru arqılı öz sözine aynaldırıp, sözdik qwramın bayıtudıñ bir jolı dep ataladı.
Wlttıq tilder basqa jwrttıñ atauların öziniñ dıbıstıq, qwrılımdıq jüyesiniñ zañdılıqtarına bağındırıp qabıldauınıñ bastı sebebi – olar wlttıq tilge jat dıbıstardan twradı äri ol dıbıstardıñ bir-birimen tirkesimi de müldem özgeşe. Onday sözderdi wlttıq tilde söyleytinder aytıp-jaza almaydı. Öytkeni wlttıq til san mıñdağan jıl boyı özge tilden özgeşe bolıp qalıptasıp, sol tildi paydalanuşılardıñ sözderdi aytuı (artikulyaciya) men dıbıstauın (akustika) bir zañdılıqqa negizdeydi. Al böten tildiñ sözderi özgeşe dıbıstar men solardıñ özindik tirkesiminen twratındıqtan, wlttıq tildiñ zañdılıqtarına säykes kelmeydi. Joğarıda aytqanımızday, böten tildik ataular da şarttı tañbağa jatqanımen, olardı sol qalpında paydalanuğa bolmaytını sondıqtan.
Bwdan şığatın qorıtındı: twrmıs-tirşiligimizge enip, tilimizde atalu-ğa, aytılıp-jazıluğa tiisti jaña zat-wğımdarğa der kezinde qazaqşa atau berilmey, olarmen birge onıñ şettildik atauı da tilimizge enip, keñ qolda-nısqa tüsip ketse, bögde tildik ataularğa zat pen wğımğa tikeley qatısı joq şarttı tañba retinde qarap, tek dıbıstalu jağın ğana qazaqşalauğa tırısu qajet. Degenmen mınanı eskeru qajet siyaqtı: zat pen qwbılıs jäne ol turalı wğımdı däl beynelep bere alatın qazaqşa söz tabılıp jatsa, äñgime basqa, kerisinşe, tilimizde bwrınnan bar tildik materialdar negizinde jasal-ğan jaña atau öziniñ bwrınğı ataulıq wğımına jetelep, jas wrpaqtı şatastırıp jatsa şe? Mäselen, «tüymedaq» «tabletka» sözin auıstıra ala ma? Qaysısın aytqanda sol zattıñ wğımın sanamızda beynelep, köz aldı-mızğa keltire alamız? Bizdiñ oyımızşa, onı «täbiletki» dey salğan jön.
Sondıqtan dıbıstıq jağı özgertuge könetin şettildik ataulardı säl-päl tüzep, tilimizdiñ aytılım-emle (orfoepiya-orfografiya) erejelerine säykes-tendirip paydalana salu äldeqayda jeñil. Ol üşin, eñ äueli, qazaq älipbiin orısşa qalay jazılsa, solay jazuğa mäjbürleytin, tilimizge zorlıqpen engizilgen jat dıbıstardan arıltıp, sosın şettildik sözderdi qazaqşa qalay aytıp-jazu wstanımın bir ıñğayğa keltirip alu kerek. Sonda ğana tilimizdiñ sözdik qwramın basqa tildik sözderdiñ esebinen bayıta alamız. Jañadan söz jasau maşaqatın jeñildetip, jas wrpaqtıñ tüsinigine jeñil, sapalı oqulıq, oqu qwraldarın jazuğa qol jetkizemiz. Bizge ülgi bolıp jürgen orıs tili jäne älemniñ basqa da aldıñğı qatardağı tilderi, mine, osı bağıttı wstanıp, damıp keledi.
Beybit ISHAN,
Abılay han atındağı QazHQ jäne ÄTU
Qazaq filologiyası kafedrasınıñ docenti,
filologiya ğılımınıñ kanditadı.
Abai. kz


text:
Değerli ziyaretçilerimiz; Akademik Personel ve Lisansüstü Eğitimi Giriş Sınavı olan ALES ... Devamı
-
Türkçe Almanca Şiirler
Türkçe Almanca şiirler, Almanca Türkçe şiirler, Almanca şiirler, Almanca aşk şiirleri, Almanca Türkçe aşk şiirleri, Almanca yeni şiirler
-
Almanca Şiirler
Türkçe Almanca şiir, Almanca Türkçe şiirler, Türkçe Almanca şiirler, Almanca aşk şiirleri, Almanca sevgiliye şiir, şiirler Almanca, Alman
-
Almanca Şiirler ve Türkçeleri
ALMANCA TÜRKÇE ŞİİRLER, TÜRKÇE ALMANCA ŞİİRLER, Almanca şiirler, ALMANCA GÜZEL ŞİİRLER, ALMANCA AŞK ŞİİRLERİ, Almanca şiir ALMANC


text:
©2018 Astana Aqşamı
ABAYDIÑ TWĞAN KÜNİ: 10 TAMIZ, ÄLDE 23 TAMIZ BA?
Qazirgi qoğamda ulı Abaydıñ twğan künine qatıstı jurttıñ pikiri ekige jarılıp tur. Hakim dünïege kelgen kün retinde eki data – 10 tamız ben 23 tamız ataladı. Osığan oray jıl sayın osı künderi tulğanıñ ömiri men şığarmaşılığına qatıstı ärtürli şaralar ötip jatadı. Elorda äkimdigine qarastı «Rwhanïyat» mekemesi osını birizdendirw maqsatında Dostıq üyinde döñgelek üstel mäjilisin uyımdastırdı. Oğan şaqırılğan zïyalı qawım ökilderi, belgili qalamgerler men ğalımdar Abaydıñ twğan küni twrasında türli derekterdi keltirdi. Köpşilik 23 tamız bolwı kerek degen toqtamğa keldi. Sonda aytılğan wäjder tömendegidey boldı.
Sultan ORAZALI, belgili qalamger, qoğam qayratkeri:
– Ulı Abaydıñ twğan küni degende eñ aldımen hakimniñ közin körgen, onıñ qasında talay jıl jürgen Ärham Käkitayulınıñ esteligine jüginemiz. Sonda ol oyşıldıñ dünïege kelgen küni retinde 10 tamızdı körsetedi. Biraq Osı datanıñ janına «eskişe» degen sözdi de qosıp jiberedi. Osı bir ğana sözge bola jurt şatasa bastaydı. Qazaq Sovet encïklopedïyasında, odan soñ Qazaqstan encïklopedïyasında da Abaydıñ twğan küni eskişe – 29 şilde, jañaşa – 10 tamız dep jazılğan. Munı öte durıs derek dep esepteymin.
Ekinşiden, Jïdebaydağı Ospannıñ tört qulaqtı zïratın Abay öz qolımen saldırğan. Bul zïrat ötken ğasırdıñ alpısınşı jıldarına deyin boldı. Sonıñ basına jürek sekildi maltatas qoyılğan. Onda Ospannıñ twğan küni men qaytıs bolğan künin pışaqtıñ uşımen Abay özi qaşap jazğan. Osıdan-aq onıñ osınday mäselege qattı män bergeni bayqaladı. Bul maltatas qazir Abay mwzeyinde turğan bolwı kerek. Ospan şıjığan şilde ayında ömirden ötken. Sol sebepten Abay onıñ süyegin Aqşoqığa jetkize almay, Jïdebayğa jerlegen. Keyinnen inisiniñ qasınan özi damıl tapqan.
Muhtar Äwezov 1940 jılı Almatıda Abayğa qulpıtas jasatqan. Munı Abaydıñ 100 jıldığınan biraz jıl ötkennen keyin äkelip, basına qoydırğan. Qulpıtasqa Abay 10 tamız küni dünïege keldi dep jazdırğan. Sondıqtan Abaydıñ twğan künin endi kökparğa aynaldırmay, bul datağa toqtawımız kerek. Osı waqıtqa deyin, 100, 125, 140, 150 jıldıqtarı 10 tamızda toylandı. Onı 23 tamızğa jıljıtqannan eşqanday payda tappaymız.
Almahan MUHAMETQALÏQIZI, aqın, abaytanwşı:
– Abaydıñ twğan küni retinde 10 tamız degen data halıq sanasına siñip qalğan. Ärham «eskişe 10 tamız küni dünïege keldi» dep jazadı ğoy. Al Ärhamnıñ äkesi Käkitay Abaydıñ ömirderegin tulğanıñ öziniñ tapsırmasımen jazadı. Sonda «Abay jılan jılı, mal küzewge tüsetin kezde twğan» degen derekti aldımızğa tartadı. Mal küzewge tüsetin kez, bul – tamızdıñ soñı. Özim kezinde mına jaytqa kwä boldım: 1992 jılı Abaydıñ 150 jıldığı älemdik deñgeyde toylanwğa bekitilgen kezde YUNESKO köleminde mereytoydı qay küni atap ötemiz degen mäsele twındadı. Öytkeni buğan deyin ğalımdar Ärhamnıñ deregine süyenip, hakimniñ twğan küni 23 tamızda dep aytıp, jazıp jürdi. Qayım Muhamedhanovtıñ Abaydıñ dünïege kelgen küni jaylı zerttew maqalaları bar. Biraq 10 tamız ben 23 tamız tarazı basına tüskende, «toy kezinde 10 tamızda ötip edi, bul da bir tarïhï kün» degen toqtam jasaldı. Al endi Käkitaydıñ dereginen basqa qanday derek kerek? Sondıqtan 23 tamızğa toqtawımız kerek dep esepteymin. Osı kündi resmï türde qujat jüzinde bekitip alwımız qajet.
Qwat QÏIQBAY,
Abaydıñ «Jïdebay-Börili» memlekettik qorıq-mwzeyiniñ ğılımï qızmetkeri:
– Qorıq-mwzey Abaydıñ twğan künin 23 tamızda atap ötedi. Mekemeniñ naqtı ustanğan pozïcïyası – osı. Ärhamnıñ esteligine kümänmen qarawğa bolmaydı. Nege deseñizder, onıñ «Abaydıñ ömir jolı» attı esteligi bügingi abaytanw ğılımına birden-bir jol aşqan ğılımï eñbekterdiñ biri dep bilemiz. Şıñğıstaw öñirinde ömir sürgen şejireşi qarttardıñ estelikterine süyensek, şın mäninde Abay twğan Sırt Qasqabulaq Qunanbaydıñ küzewi bolğan. Käkitaydıñ jazğanı, Ärhamnıñ esteligi, Qayım Muhamedhanovtıñ «Ulı aqın dünïege kelgen jäne baz keşken kün» degen maqalasındağı derekter de 23 tamızğa kelip tireledi. Alaş arıstarı Abaydıñ twğan künin osı küni atap ötetin.
Erbol TİLEŞOV,
«Til – Qazına» ulttıq ğılımï-praktïkalıq ortalığınıñ atqarwşı dïrektorı:
– Ärhamnıñ esteliginen basqa qolımızda derek joq. Ärhamğa senbeytin qanday haqımız bar?! Ol – jay kezdeysoq adam emes qoy, Käkitaydıñ balası. Al Käkitay – Abaydıñ ömirbayanın jetkizgen, şığarmasın jïnağan adamdardıñ biri. Osı istiñ basında Käkitay men Turağul tur. Encïklopedïya degen Quran ba eken? Qazaqstan encïklopedïyasınan mïllïon qate tabwğa boladı. Bul encïklopedïyanı äri-beriden soñ qayta bastırıp şığarw kerek.
Ärham bertinge deyin ömir sürgen, 1885 jılı twıp, 1963 jılı qaytıs bolğan. «Qunanbay awılı Qasqabulaqqa kelip qonğannan keyin 1845 jılı, eskişe 10 avgwst küni Qunanbaydıñ ekinşi äyeli Uljan tolğatıp, bir ul dünïege keledi. Atın arabşa Ïbrahïm dep qoyadı» dep jazğan Ärham öziniñ esteliginde. Endi osıdan artıq qanday derek kerek?! Eskişe dep jazıp tur. Eger «eskişe» degen anıqtawış bolmasa, biz bul mäseleni kötermes edik. 1918 jılı 26 qañtarda halıq komïssarları keñesiniñ törağası Vladïmïr Lenïnniñ qol qoyuımen, älemmen birdey bolwı üşin jaña küntizbe engizildi. Onda 31 qañtardan keyin 1 aqpan bolmay, 14 aqpan boladı dep jazılğan. YAğnï, küntizbe 13 künge jıljıtıldı. Mäselen, Muhtar Äwezov özi jaylı mälimetinde «men 15 sentyabr' küni twdım» dep jazadı. Keyinnen öz qolımen 28 qırküyekke awıstırıp jiberedi. Ol Abaydıñ twğan künin nege özgertpedi? Öytkeni Abaydıñ ömirderegimen aynalıspay, şığarmaşılığın zerttedi. Onıñ körkem beynesin jasadı.
Abaytanwdıñ bükil jırtığın jamawğa Äwezovtiñ ömiri jetpeytin edi. Sondıqtan Äwezovke osı turğıdan qarawımız kerek. Ol Ärhamdı bildi. Abay urpaqtarınıñ Alaşordamen baylanısı boldı. Jazwşınıñ özi bul partïya qatarında bolğanın bilesizder. Keyinnen Älimhan Ermekov ekewi hat jazıp, Sovet ükimetin moyındadı. Eger Ärhamnıñ deregin alsa, öz basına qater töner edi. Ol da pende ğoy.
Semeyde qazir Abaydıñ twğan künin 23 tamızda atap ötedi. Orazkül Asanğazı astanağa Tilderdi damıtw basqarmasınıñ bastığı bolıp kelgende biz de bas qalada 23 tamızda atap ötetin boldıq. Töken Ïbragïmov tiri kezinde osı şarağa qatısatın. Osı kisi Abaydıñ twğan küni 23 tamızda ekenin däleldegen. Sondıqtan osı datanı alwımız kerek. Abaydıñ 175 jıldığı bizge Abaydı tanwğa ülken serpin beredi dep oylaymın. Sondıqtan toy toylawdı ğana emes, Abaydı tanwdı Abay arqılı qolğa alayıq.
RS: Jïında tarïhşı ğalım Marat Äbsemetov, fïlologïya ğılımdarınıñ doktorı Sağımbay Jumağulov, fïlosof, abaytanwşı Omar Jälelulı, jas ğalımdar Eldos Toqtarbay, Alma Saylawqızı, belgili änşi Erlan Rısqalï, Aqmola oblısı Arşalı awdanındağı Abay Qunanbayulı atındağı orta mektep dïrektorı Halım Tölmeş taqırıp boyınşa oyların örbitti. Jas jetkinşek Läylimşıraq Erlanqızı hakimniñ öleñderin oqıp, Abaydıñ äni şırqaldı. «Rwhanïyat» mekemesi osı tamız ayında Abayğa arnalğan festïval' ötkizedi. Ğılımï ekspedïcïya, tulğa ömiri men şığarmaşılığına qatıstı basqa da şaralardı uyımdastıradı. Sonıñ bası atalmış döñgelek üstel mäjilisi boldı.