text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarovnıñ tahmin etkenine köre, Rusiye ve Türkiye prezidentleri Vladimir Putin ve Recep Tayyip Erdoğannıñ avgust 9-da keçirilecek körüşüvinde Rusiye tarafını tutqan qırımtatarlar da buluna bile.
«İstisna degil ki, Rusiye tarafı, Türkiye ve Rusiye yolbaşçılarınıñ körüşüvi onıñ Türkiyege qarşı «ğalebesi» olacaq dep tüşünip, endi prezident Erdoğanğa bazı sürprizlerni azırlay, meselâ, resmiy eyyetine qırımtatar kollaborantlarınıñ kirsetilmesi...», – dep yazdı o Facebook saifesinde.
«Eñ azdan, elde etkenimiz malümatqa binaen, bir-eki qırımtatar kollaborantı, olar içün azırlanılğan metinlerni aşıqıp ezberley...» – dep qayd etti Çubarov.
Meclis reisiniñ fikrince, taraflar, olarnıñ noqta-i nazarları ayrı olğan meseleler boyunca, meselâ, qırımtatar halqınıñ vaziyeti boyunca halq ögünde açıq muzakerelerden şimdilik uzaq turacaqtır.
Bu malümat diger menbalarda tasdıqlanılmay.
Bundan evel bildirilgen edi ki, prezident Erdoğan rusiyeli zenaatdaşınen avgustnıñ birinci qısmında körüşecek. Bu, iyün ayınıñ soñunda Erdoğannıñ türkiyeli askerler tarafından urulğan rusiyeli arbiy uçaq içün afu sorağanından soñ eki devlet arasındaki munasebetler eyileşken vaqtından olarnıñ ilk körüşüvi olacaqtır.


c: text/html

text:
Ukraina havfsızlıq Hızmetiniñ baş taqiqat idaresi Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş nazir Sergey Aksönov ve Qırımnıñ öz başına ilân etilgen Şurasınıñ spikeri Vladimir Konstantinovğa Ukraina cinaiy kodeksiniñ 109 ve 110 maddelerine köre – Ukraina topraq bütünligine zarar ketirüv – cinaiy işni açtı.
Bunı oktâbr 24 künü Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ reisi Valentin Nalivayçenko Kiyevde brifing devamında bildirdi, – haber ete UNİAN.
«SBU separatizm, topraq bütünliginiñ bozuluvı ile bağlı cinaiy işlerni ciddiy şekilde taqiqat ete, şunıñ içün şimdilik mesülietke daa çekilmegen iç bir halq deputatı ileride öz qabaatından qaçıp olamaz, ümüt etem ki, eger de bu kibi deputatlar Yuqarı Şurağa ketecek olsa, biz toqunmazlıqnıñ lâğu etilmesini ve separatizm boyunca qabaat bildirilmesini talap etecekmiz», – dedi Nalivayçenko.
«Parlamentlerniñ teşkil etilmesine çağırğanlar, qanuniyetimizge köre, cinaiy mesülietni körmeli», – dedi o.
«Şimdi imunitetsiz olğanlar aqqında ayta bilem, oktâbr 21 künü Baş taqiqat idaremiz Aksönov, Konstantinov ve Ukrainanıñ topraq bütünliginiñ bozuluvına alâqası olğan diger şahıslarğa nisbeten cinaiy işlerni açtı», – dedi Nalivayçenko.
Evel qayd etilgeni kibi, Ukraina adliye naziri Pavlo Petrenko Adliye Nazirligi mütehassıslar ile Qırımda vatandaş aqlarınıñ bozuluvı boyunca bir sıra vesiqalarnı toplap, prokuraturağa bergeni aqqında bildirdi.
Öz nevbetinde, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Qırımda işğalci akimiyetiniñ cinaiy areketlerini ögrengen iş taqımınıñ faaliyeti neticesinde bayağı malümat olğanını bildirdi. Böyleliknen Baş prokuraturağa Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvında qabaatlanğan 387 insannıñ adı berildi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Avgust 25-te, cumaaqşamı künü Rusiyege bosyunğan Qırım Yuqarı mahkemesi «fevral 26 işi» çerçivesinde «Ahtem Çiygoznıñ işi» boyunca toplaşuvnı devam ete. Qırımtatar Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyevniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgen malümatına binaen, zararlanğanlarnıñ sorğuğa çekilmesi devam ete.
«Şimdiki vaqıtta zararlanğanlar diñlenile. Üyle teneffüsinden soñ, er alda, devam etecektirler», – dedi Smedlâyev.
Çiygoznıñ özü mahkeme zalında yoq – o diñlenüvde SİZO-dan video konferentsiya vastasınen buluna. Bundan evel mahkeme onıñ toplaşuv zalına yiberilmesi aqqında muracaatnı red etti.
Avgust 23-te mahkemede üç zararlanğan kişini – sabıq ukrain militsionerlerni diñlediler.
Ahtem Çiygoz 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radası binası yanında Ukraina topraq bütünligine destek olaraq keçirilgen mitingde iştirak etkeni içün 2015 senesi yanvar ayında yaqalandı.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.
Ahtem Çiygoz mahkemede özüni qabaatlı tanımadı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Almaniyanıñ sabıq kantsleri, "Rosneft" şirketiniñ müdirler şurasınıñ reisi ve “Gasprom”ğa ait olğan Nord Stream 2 şirketiniñ müdirler şurasınıñ başı Gerhard Şreder (Gerhard Schroeder), Kremlni ilk defa açıq şekilde tenqit etip, Qırım işğali halqara uquqnıñ bozuluvı olğanını bildirdi. Bu aqta o, Der Spiegel alman aftalıq gazetasına aytı, dep yaza DW.
Almaniyanıñ sabıq kantsleri, Qırım işğali sebebinden Rusiyeniñ halqara uquqnı bozması faktı Moskvanıñ areketleri arqasında angi sebepler olğanı sualine cevap bermegenini ayttı. Bundan ğayrı, o, sanktsiyalarnı Kremlniñ areketlerine “doğru cevap” olaraq saymağanını bildirdi.
“Olarnı manasız sayam, çünki olarnıñ yarıdımınen ne elde etile bilecegini körmeyim… iç bir Rusiye prezeidenti Qırımnı endi qaytarmaz”, – dep saya Şreder.
Almaniyanıñ sabıq kantsleri, "Rosneft" şirketiniñ müdirler şurasınıñ reisi Gerhard Şreder dünya burhanı vaqtında Rusiyege qarşı sanktsiyalar manasız dep saya ve Ukraina elçisi Andrey Melnikniñ fikri "kimsege meraqlı degil" dep qoştı.
Gerhard Şreder "Gazprom" rusiye şirketinde çalışa, o "Şimaliy aqı,-2"niñ müdirler şurasınıñ başı ola, 2017 senede onı ğarbiy sanktsiyalar altında olğan "Rosneft"niñ müdirler şırasınıñ reisi olaraq da tayin ettiler.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ Herson bölüginiñ sıñırcıları memleketke bir çetel adamnı kirsetmegenler. Haber etilgenine köre, erkek “qanunsız Qırımnı ziyaret” etken.
“Tünevin İstanbul-Herson reysinen Rusiye Federatsiyasınıñ vatandaşı keldi. Vesiqalarını teşkergende arbiy hadimler, rusiyeli 2019 senesi qanunsız işğal etilgen Qırımnı ziyaret etkenini belgilediler. Vaqtınca işğal etilgen Qırım MC kiriş-çıqış nizamını bozğanı içün sıñırcılar Ukrainağa kirişni üç yılğa yasaq ettiler”, – Devlet sıñır hızmeti Herson bölüginin matbuat hızmeti.
Erkekniñ adı ve soyadı beyanattı qayd etilmegen, tefsirleri de yoq.
İdareniñ mayumatına köre, 2020 senesi sıñır nezareti vaqtında bölükniñ arbiy hızmetçileri türlü sebeplerden 50 kişini memlketke yibermegen.
Qırımnı qanunsız ziyaret etken Rusiye vatandaşını Ukrainağa yiberegenler. Bu aqta dekabrniñ 26-nda Ukraina Devlet sıñır hızmeti haber etti.
Evel, sıñırcılar Rusiye telekanalınıñ alıp barıcısına Ukrainağa kirişni üç yılğa yasaq etken ediler.
Bundan ğayrı, Ukraina Devlet sıñır hızmeti memleketimizge RT Rusiye telekanalınıñ operatorını yibrmegen edi.


text:
Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» eki mabüsine fevralniñ 3-nde olğan mahkeme oturışuvında aş bermediler. Bu aqta advokat Ayder Azamatov Qırım.Aqiqat mühbirine tarif etti.
«Davanıñ eki mabüsi Kantemirov ve Halilov mahkeme oturışuvında aşnen temin etilmedi, olarnı saba saat 7-de qavaltıdan evel SİZOdan çıqarğanlar, SİZOğa aqşam yemeginden soñ qaytqanlar, yani olar bir kün aç ediler, olarnı üyle ve aqşam yemegi aqqından marum ettiler», – dep ayttı Azamatov.
Advokatnıñ aytqanına köre, mahkeme SİZOğa qarşı qarar çıqardı. Aynı vaqıtta, imayeniñ bütün muracaatlarını red etti. Tek aş berüvnen bağlı muracaat qanaatlendirildi.
«Mahkeme SİZOda tutulğan şahıslarğa aş bermek içün maliye sermiyasınıñ qullanuvınen bağlı teşkerüv keçirilmesi ve aş bermegen qabaatlılarnıñ mesüliyetke çekilmesi içün qarar çıqardı. Bu qarar belli organlarğa yollanılacaq», – dep añlattı advokat.
Fevralniñ 3-nde Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ apis müddetini uzattı.
Rusiye quvetçileri qırımlılarnı iyünniñ 10-nda olğan tintüvlerden soñ tutıp aldı. Rusiye FSBsi tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtını quruv ya da anda iştirak etüv) aıçlğan cinaiy dava çerçivesinde keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtınen bağlı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Ukrainadan aşlıq cibärelüe
Ukraina portlarınnan soñğı ike köndä aşlıq töyälgän 13 köymäneñ xäräkät itüe belderelde
Türkiyä Milli saqlanu ministrlığınnan yasalğan belderüdä: "Aşlıq cibärü qısalarında kiçä häm bügen Ukraina portlarınnan tuplam 13 köymä aşlıq töyälgän kileş xäräkät itte”, - dip äytelde.
Qara diñgezdän qurqınıçsız räweştä azıq-tölek cibärelüeneñ täêmin itelüe öçen 22nçe iyül’dä İstanbul'da Türkiyä İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan häm Berläşkän Millätlär Oyışması ğomum särkätibe Antonio Guterreş qatnaşında Ukraina häm Rusiyä belän İstanbul aşlıq kileşüe imzalanğan ide.
Bäyläneşle xäbärlär
Soylu - Piantedosi söyläşüe
Türkiyä êçke êşlär ministrı italiyäle wazıyfadaşı belän telefonnan söyläşte
Çavuşoğlu - Gallager oçraşuı
Türkiyä tışqı êşlär ministrı Awrupa iminlek häm xezmättäşlek oyışmasınıñ ministrlar şurası cıyılışı qısalarında Vatikan tışqı êşlär ministrı belän oçraşıp söyläşte


text:
Rusiyeli uquq qoruyıcılar Qırımtatar Milliy Meclisi azası Emine Avamilevadan sentâbr 30-da, cuma künü ekstremizmge qarşılıq merkezine kelmesini talap etti.
Bu aqta Avamileva Facebook saifesinde bildirdi.
Qırımtatar Milliy Meclisi reis muavini İlmi Umerovğa rusiyeli mahkeme 750 ruble para cezasını belgiledi.
Sentâbr 27-de Qırımtatar Milliy Meclisi azası Ali Hamzinge, «Rusiyede yasaq olğan cemaat birleşmesiniñ toplaşuvında iştirak etkeni içün», rusiyeli Qırım mahkemesi 1000 ruble para cezasını belgiledi.
Sentâbr 26-da Qırımtatar Milliy Meclis azaları, bunen beraber, Qırımtatar Qurultayınıñ bazı delegatları Aqmescitteki Ekstremizmge qarşılıq boyunca merkezge çağırıldı.
Nariman Celâlnıñ bildirgen malümatına binaen, bir qaç insan körüşüvge razı oldı, digerleri ise, resmiy vesiqanı beklemekni sayladı.
«Uquq qoruyıcılar Meclis azaları Ablayev Emirali, Yakubov Ruslan ve Ayder Acımambetovnıñ vekâletleri toqtatılğanı, bunen beraber, soñkisiniñ Meclis reisi muavini vazifesinden boşatılması aqqında yaqında qabul etilgen Meclisniñ qararlarınen meraqlana», – dep yazdı Celâl Facebook saifesinde.


text:
Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırındaki «Kalançak» keçiş noqtasında Ukraina telükesizlik hızmeti «Yedinaya Rossiya» firqasınıñ azası İgor Kuçerâvıynı tuttı. Bu aqta ATR qırımtatar telekanalınıñ saibi Lenur İslâmov Facebookta haber etti.
«Bu mahlüq saba işğal etilgen Qırımdan esas Ukrainağa çıqtı, pasport almaq içün, Kalançak keçiş noqtasından, bugün», – dep yazdı İslâmov.
İslâmovnıñ malümatı resmiy şekilde şimdilik tasdıqlanmadı.
Ukraina telükesizlik hızmeti bu vaziyetni izaatlamağa azır degil. Qırım.Aqiqatnıñ Küçerâvıy kerçekten tutuldımı degen sualine UTH spikeri Olena Ğıtlânska al-azırda tahqiqat tedbirleri keçirile, dep bildirdi.
Ukraina Devlet sıñır hızmeti «Kalançaktaki» tutuv aqqında malümatnı teşkere.
İgor Kuçerâvıy «Yedinaya Rossiya» firqasınıñ ilkingi bölüginiñ kâtibi ola, ilhaq etilgen Aqyarda «Yedinaya Rossiya» firqasınıñ regional bölükniñ siyasiy şura erkânına kirmekte.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Qırımda iyülniñ 5-nden 8-ne qadar fevqulâde yanğın telükesi aqqında tenbileyler. Bu aqta Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ idaresi bildire.
Qurtarıcılar orman ziyaretlerini yasaqladı, maşinalarnıñ ormanğa kirmesi sıñırlana. Azbarlarda, bağça ve bostanlarda ocaq yaqmaq, çöplük, ot, yapraq yaqmaq yasaq etile.
Qurtarıcılarnıñ malümatına köre, yılnıñ başından Qırımda 58 orman yanğını oldı. Yanğınlarnıñ esas sebebi – insanlarnıñ ateşnen muqayt olmamalarıdır. Yanğın ile vaziyetni zorlaştırğan daa bir şey iklim şaraitleriniñ deñişüvi ola.
Yanğın ile küreş rejiminiñ bozuluvı içün Rusiye para cezaları 2 biñden 400 biñ rublege qadar ola. Bundan ğayrı, bozğanlarnı apis bekley.
Hatırlatamız, Qırımda iyülniñ 8-ne qadar anomal sıcaq olacaq, dep tenbileyler.
İyülniñ 3-nde Rusiye kontrolindeki Aqyar şeer yolbaşçısı vazifelerini eda etken Mihail Razvojayev orman ziyaretleri yasağını 21 künge uzattı.


text:
Diñgez atı säwdäse
2 million 300 meñ kipterelgän diñgez atı qulğa töşerelde
Peruda 12 million 300 meñ kipterelgän diñgez atı qulğa töşerelde.
İminlek räsmi zatları “Adonay” isemle köymäne berniçä kön küzätkännän soñ operaśiya oyıştırdı.
Köymädäge 55 tartmada 12,3 million kipterelgän dingez atın qulğa töşerülären citkergän räsmi zatlar bu atlarnıñ bazardağı bäyäseneñ 6 million dollar buluın da bederde.
Räsmi zatlar köymä êkipajındağı 4 keşeneñ qulğa alınuın açıqladı.
Qıtay mediśinasında qullanıluçı diñgez atları sanınıñ tizlek belän töşüe arqasında şaqtıy il diñgez atı êksportın tıydı.
Qulğa töşerelgän kipterelgän xayvannar tikşerenü öçen universitetlarğa bireläçäk.
Bäyläneşle xäbärlär
İzrail İske şähärne qamalışqa aldı
İzrail köçläre yaw astındağı Yordannıñ könbatış üzänlegendäge Nablus qalasına bäyle İske şähär töbägen qamaw astına aldı
Fetnäçelär 272 keşeneñ canın qıydı
2nçe dekabr’ tönendä yasalğan höcümneñ qurqınıç neçkälekläre açıqlana


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy areketi Qırımda Tataristan Anayasası kibi yañı Anayasanı qabul etmek zaruriyeti aqqında bildire.
Mütenasip beyanatname ile Qırımtatarlarnıñ milliy areket vekilleri Rusiye Federatsiyasınıñ yolbaşçılığına muracaat etti.
Öz arizasında faaller Qırımda repressiyalarğa oğrağan halqlarnıñ aqlavı aqqında qanunlarğa riayet etilmesini talap eteler.
«Qırımda qırımtatar halqınıñ milliy devletçiligini, Tataristan Cumhuriyetinde olğanı kibi, aq ve vekâletli cumhuriyet tarzında tiklemek», – denile beyanatta.
Böyleliknen, areket vekilleri Rusiye akimiyetini siyasiy iradesini köstermege çağıra.
«Siz kerçekten de Stalin rejiminiñ halqlarğa nisbeten etilgen cinayetlerini takbih etseñiz ve cinaiy asabalıqtan qatiyen vazgeçseñiz, demek siyasiy iradeñizni kâğıtta degil de, amelde kösteriñiz, qırımtatar halqına nisbeten tarihiy adaletni qaytarıñız»,– denile beyanatta.
Bundan evel qırımtatar milliy areketi Yaltada «Büyük üçlükke» (İ.Stalin, F. Ruzvelt, U.Çerçil) abideniñ tiklenmesine qarşı çıqtı.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırım yarımadasınıñ işğalinden soñ sovet zamanları repressiyalarğa oğrağan qırımtatarlarnıñ ve diger halqlarnıñ aqlavı aqqında fermannı imzalağan edi.


text:
Nigeriyada xolera kizüe
Nigeriyanıñ Jigawa vilayätendä soñğı ber ayda xolera kizüe arqasında 30 keşeneñ ğomere özelgän
Jigawa vilayäte sälamätlek saqlaw ministrlığı daimi särkätibe Salisu Mu'azu yasağan belderügä kürä, soñğı ber ayda vilayätneñ 27 töbägendä 2 meñnän kübräk keşegä xolera diagnozı quyılğan, 30 keşe kizü arqasında häläq bulğan.
Mu'azu kizüneñ çistalıq problemaları arqasında kilep çığuın citkerep, töbäk xalqın kizügä qarşı çaralar kürergä çaqırdı.
Bu räweşle ğinwar’ ayınnan birle il külämendä xolera kizüendä ülüçelärneñ sanı 335kä citte.
Bäyläneşle xäbärlär
İlçeleklärgä xaywan küzläre cibärelde
Ukrainanıñ Awrupadağı qayber ilçeleklärenä qanlı paketlar kilä


text:
Felemenk havfsızlıq keñeşi 2014 senesi iyül 17-de Ukrainanıñ Donetsk vilâyetinde Malaysia Airlines MH17 şirketiniñ uçaq felâketi aqqında taqiqat komissiyasınıñ birinci esabatını aydınlattı. Ekspertlerniñ zanınca, uçaqqa «tıştan» bir de bir obyekt tüşti, lâkin raketa çeşiti aytılmay, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Taqiqatnı alıp barğan Felemenk havfsızlıq keñeşi öz saytında şunı qayd ete ki, devam etken taqiqatnıñ yalıñız «ilk neticeleri» aqqında laf kete. Talil ve uçaqnıñ parçalarğa bölünmesi aqqında malümat olacaq netice esabatı kelecek yazda azır olacaqtır.
Bugünki haberden üç kün ögüne Malayziya baş naziri Nacib Razak taqiqat neticelerini «bayağı işançlı» dep adladı.


text:
Qırımtatar resurs merkezi Qırım ilhaqı başlağanından berli yarımadada 40 kişiniñ tutulmasını rekord dep saydı. Bu aqta teşkilâtnıñ reisi Eskender Bariyev bu yılnıñ birinci üç ayında insan aqlarınıñ bozuluvı talillerini taqdim etip bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«İşğalci akimiyet yapqan qanunsız areketlerniñ büyük qısmı qırımtatar halqına qarşı ola», – dedi Bariyev.
Onıñ qayd etkenine köre, «qanunsız repressiv areketlerge» Rusiye tarafdarı blogerler, jurnalist ve faaller de oğrağan edi.
2019 senesiniñ ilk üç ayı devamında Qırımtatar resurs merkezi 45 tintüv, 52 tutuv, 61 sorğu, 97 apiske aluv, adaletli mahkeme aqqını 171 kere bozuv, siyasiy mabüslerniñ 32 etap etüvi ve «Qırım limanlarına qanunsız kirgen 60 gemini» qayd etti.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Türkiyidiki yéngi hökümetning türkiy milletlerge qaratqan siyasitige bir nezer
2007.09.05
Türkiye jumhuriyitining 60- qétimliq hökümiti qurulghandin kéyin hökümetning aldimizdiki 5 yilliq xizmet pilani parlaméntta muzakirige qoyulup bügün resmiy qobul qilindi. Hökümetning 5 yilliq xizmet pilanida türkiye asasiy qanunini téximu démokratiklashturush üchün asasiy qanun'gha tüzitish kirgüzüsh, türkiyidiki insan heqliri depsendichiliklirini tamamen yoq qilish, ishsizliqni azaytip, kishi béshigha chüshidighan milliy darametni 10 ming 500 dollargha chiqirishtek bir yürüsh pilanlar bar. Bulardin bashqa bizning diqqitimizni tartqan bu hökümetning ottura asiya türkiy jumhuriyetliri we qérindash türkiy milletlerge élip baridighan siyasiti boldi.
Hökümetning köz aldidiki pilanliri
Hökümetning aldimizdiki 5 yilliq xizmet pilanida mundaq déyilgen: "türkiye özining tarixiy mes'uliyitini ada qilish üchün, qérindash türkiy dölet we qérindash türkiy milletlerge ige chiqish tashqi siyasitimizning eng muhim nuqtiliridin biridur. Hökümet ish béjirish mezgilide bu qérindash milletler bilen bolghan munasiwitimiz kücheydi. Türk dunyasining éhtiyaji bolghan xizmet pilanlirigha yardem qilduq. Hökümitimiz türkiy döletler we türkiy milletler bilen bolghan munasiwette menpe'et kütmestin buni tarixiy bir burch dep qarap türkiy jumhuriyetliri we türkiy milletler arisidiki öz- ara ziyaretni köpeytti. 2006- Yili hökümitimiz teripidin türkiy jumhuriyetliri aliy rehberliri qurultiyi ötküzduq."
Turkiy milletlerge qilinidighan yardem toghrisida
Hökümet pilanida dunyaning herqaysi jayliridiki türkiy milletlerge qilin'ghan yardemler heqqide munular déyilgen: "biz hakimiyet béshidiki mezgilde qirim tatarlirigha, gagawuz türklirige, afghanistandiki özbék we türkmenlerge, giruziyidiki ezeri we qara qalpaq türklirige, mongghulistan qazaqlirigha, kosowa, makédoniye, gherbiy trakiyidiki türklerge, bulghariyidiki türklerge, shimaliy iraqtiki türkmen we rusiyidiki aghizka türklirige iqtisadiy jehettin yardem qilduq. Tarixiy we medeniyet jehettiki xizmetlirige yardem qilduq. Bulardin bashqa qirimdiki tatarlargha 1000 yürüsh öy sélip berduq. Mongghulistandiki orxun abidiliri bar jaygha baridighan 50 kilométirliq yolni yasap berduq. Aldimizdiki 5 yilda bu qérindash türkiy jumhuriyetler we türkiy milletlerge téximu zor yardemlerni qilimiz."
Döletler ara munasiwet toghrisida
Bu hökümet pilanida türkiyining yawro - asiyadiki xitay , hindistan we yaponiye qatarliq döletler bilen bolidighan munasiwiti körsitilip mundaq déyilgen : "türkiye yawrupa arqiliq yawro- asiyagha jaylashqan jughrapiyide meydan'gha kéliwatqan muqimsizliqlarni hel qilishta achquchluq rolgha ige. Türkiye shimaliy atlantik okyan ehdi teshkilatigha eza muhim döletlerning biridur. Türkiye bu munasiwetni siyasiy, ijtima'iy, pen- téxnika we medeniyet jehettin téximu kéngeytishi kérek. Amérika qoshma shtatliri bilen bolghan ittipaqdashliq munasiwitini téximu tereqqi qildurush, yawropa birlikige eza bolush türkiyining eng muhim tashqi siyasetliridin biridur. Rusiye, xitay, hindistan we yaponiyige oxshash döletler bilen bolghan munasiwetlirimizni tereqqi qildurimiz. Emma bu dégenlik, bu döletler bilen bolghan munasiwetni amérika we yawropa birliki bilen bolghan yéqin munasiwitimizning ornigha dessitimiz dégenlik emes. Türkiy jumhuriyetliride we qérindash türkiy milletler yashaydighan döletlerde ottura asiya, kawkaziye, ottura sherq we afriqa döletliride aktip yardem siyasiti élip bérish bilen birlikte bu döletlerde kem bolghan konsulxana , elchilik we ish béjirish orunliri échishqa ehmiyet bérimiz."
Uyghurlar nime üchün tilgha élinmidi?
Bu hökümetning xizmet pilanida qérindash türkiy milletlerning köpi yer alghan bolup, Uyghurlarning ismi tilgha élinmighan. Buning sewebi néme? bu yéngi hökümetning tashqi siyasitide xitay bilen bolghan munasiwet qandaq bolidu ?
Ixtiyari muxbirimiz erkin tarim yuqiridiki mesililer we yéngi hökümetning 5 yilliq xizmet pilani heqqide tehlil yürgüzüsh üchün doktor erkin ekrem ependi bilen téléfon ziyariti élip bardi. (Erkin tarim)
Munasiwetlik maqalilar
- Türkiye parlamént ezasi taner yildiz ependining Uyghurlar heqqide éytqanliri
- D u q wekilliri türkiye parlaméntini ziyaret qildi
- Abdullah gül türkiyining 11 - prézidénti bolup saylandi
- Türkiye tashqi ishlar ministiri abdullah gül resmiy ziyaret üchün amérikigha mangdi
- Xeyrulla ependi türkiye tashqi ishlar ministiri abdullah gül bilen körüshti
- Türkiye bash ministiri washin'gton'gha yitip keldi
- Türkiye tashqi ishlar ministiri abdulla gülning xitay ziyariti
- Uyghur wekilliri türk dunyasi yashlar qurultiyigha qatnashti


text:
Qırımtatar milliy areketi liderleriniñ birisi Ahtem Çiygozğa qarşı mahkeme esnası vaqtında 200-den ziyade insan sorğuğa çekildi. Tek bir kişi Çiygozğa qarşı şaatlıq etti, bunıñ sebebi de Qırımtatar Milliy Meclisinden nefret etkeni olğan. Qalğanları, «halq göñüllileri» bile, Çiygozğa qarşı bir şey aytmadı.
Bunı Rusiye advokatı, Ahtem Çiygoznıñ imayecisi Nikolay Polozov ZİK telekanalında Tatyana Danilenkonıñ FACE 2 FACE yayınında bildirdi.
Nikolay Polozov Ahtem Çiygoz üzerinde mahkeme esnası bir yıldan berli devam etkenini ve bu müddet devamında büyük iş yapılğanını hatırlattı.
«Bu müddet devamında Çiygoz davasında tahminen 200 insan sorğuğa çekildi: zarar körgenler, şaatlar, hain çıqqan Tsekov, Kovitidi, Aksenovnı bile sorğuğa çektik, bu künleri ise vaqialarnıñ esas iştirakçileriniñ birisi Konstantinov da sorğuğa çekilecektir», – dedi Polozov.
Advokatnıñ qayd etkenine köre, bundan evel işğal etilgen Qırımnıñ sabıq prokurorı Natalya Poklonskaya, Kreml kontrol etken Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov ve Qırım parlamentiniñ spikeri Vladimir Konstantinov Ahtem Çiygoznıñ davasınen meraqlanğan ediler. Lâkin, Polozovnıñ aytqanına köre, şimdi bütün mesele Kremlnen bağlı oldı.
«Ahtem Çiygoz davası bir qaç sebepten müimdir. Birinciden, o, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini ola, bundan ğayrı, Çiygoz taqiqat izolâtorında tutulğan yekâne Meclis vekilidir. Hatırlatayım, Ahtem Çiygoz 2,5 yıldan berli apiste yata. Bundan ğayrı, soñki yıl devamında onı andan çıqarmadılar. Mahküm etilgen kişi oturış salonında olmağan bu esnas Rusiyede birinci sayıla. Çiygoz içün video bağı teşkil etildi, lâkin mahkeme oturışında o yoq, böylece, esnas daa çoq zorlaştırıla», – dep qayd etti Çiygoznıñ imayecisi.
İyülniñ 5-de Aqmescitniñ apellâtsion mahkemesi qırımtatar milliy areketi liderleriniñ birisi Ahtem Çiygoznıñ imayesi apiste yatma müddetiniñ yazatılmasından bergen şikâyet arizasını red etti. Böylece, Çiygoz oktâbrniñ 8-ne qadar apiste qalacaq.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukrainanñ territorial bütünligine qol tutulmasına bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulğan edi. O zaman miting iştirakçılerine Rusiye tarafdarları, şu cumleden «Russkoye yedinstvo» firqasınıñ temsilcileri qol tutqan edi.
«Çiygoz davasını» Rusiye mahkemesi qapalı toplaşuvda: qırımtatar Meclisi yolbaşçısınıñ muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca, davanıñ eki iştitakçisi olğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci davası şeklinde ekige ayıraraq, «26 fevral» davası çerçivesinde baqmaqta.


text:
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń 2018-jıl 24-sentyabrdegi “Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń strukturası haqqındaǵı” 378-sanlı qararı haqqında
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń 2018-jıl 24-centyabrdegi “Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń strukturası haqqındaǵı” 378-sanlı qararına muwapıq Ministrler Keńesi QARAR ETEDI:
1. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń 2018-jıl 24-centyabrdegi “Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń strukturası haqqındaǵı” 378-sanlı qararı orınlaw ushın basshılıqqa alınsın.
2. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń usı qararı menen Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń strukturası 64 (xızmet kórsetiwshi xızmetkerlerden tısqarı) basqarıw xızmetkerleri sanı menen qosımshaǵa muwapıq tastıyıqlanǵanlıǵı maǵlıwmat ushın qabıl etilsin.
3. Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi apparatınıń detallastırılǵan strukturası qosımshaǵa muwapıq tastıyıqlansın.
4. Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Isler Basqarıwshısı Finans ministrligi menen birgelikte Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi apparatı xızmetkerleriniń shtatlar kestesin usı qararǵa muwapıq qayta kórip shıqsın hám tastıyıqlasın.
5. Usı qarardıń qabıl etiliwi múnásibeti menen Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń 2018-jıl 11-centyabrdegi 550-sanlı qararı óz kúshin joyıtqan dep esaplansın.
6. Usı qarardıń orınlanıwın qadaǵalaw Ministrler Keńesi Baslıǵınıń birinshi orınbasarı A.Tajetdinov xám Isler Basqarıwshısı M.Djumaniyazovqa júklensin.
Qaraqalpaqstan Respublikası
Ministrler Keńesiniń Baslıǵı Q.Sariev


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Anayasa komissiyasınıñ azalarını qırımtatar halqınıñ kelecegini belgilemek aqqlarına büyük diqqat ayırmağa çağırdı. Bunı Refat Çubarov komissiyanıñ birinci toplaşuvını izaatlap, Facebook saifesinde bildirdi.
«Maña söz bermezden evel, Ukraina prezidenti Anayasa komissiyasınıñ azalarına Qırımnıñ siyasiy-uquqiy statusını qırımtatar halqınıñ aq-uquqları ile beraber al etmek kerekligini ayttı. Men Anayasa komissiyası azalarınıñ diqqatını Ukraina Anayasasında «Qırım Muhtar Cumhuriyeti» maddesine celp ettim, şu cümleden Qırımnıñ statusı qırımtatar halqınıñ kelecegini belgilemek aqqlarına köre belgilenmeli, dep qayd ettim», – dep yazdı Refat Çubarov.
Onıñ qayd etkenine köre, komissiya erkânına yalıñız Ukrainanıñ anayasa aqqı ve siyaset mütehassısları degil, halqara teşkilâtlarnıñ vekilleri de celp etildi.
Bundan evel Ukraina prezidenti Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnı Anayasa komissiyasınıñ erkânına kirsetken edi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Anayasa komissiyasınıñ toplaşuvında onıñ iştirakçilerini qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorumağa çağırdı.


text:
Grek-Rim gu'resı
Grek-Rim gu'resı — sport tu'ri, ekki adam (sportshı)nın' belgilengen qag'ıydalar tiykarında jen'impazlıq ushın belesiwi. Grek rim gu'resi tu'rnirleri diametri 9 m (o'lshemi 12x12 m)li sport maydanında o'tkiziledi. Erkekler 55, ten 120 kg g'a shekemgi salmaq kategoriyasında gu'resedi. Belesiw waqtı 2 minutdan 3 taym, taymlar arasındag'ı demalıs 30 sek. Grek rim gu'resınde erkin gu'resden parıqlı ra'wishte belesiwshinin' ayaq bo'liminen uslap usıllar a'melge asırıwg'a ruxsat etilmeydi. Qollang'an usıllar 5 (sap jen'is), 4 (texnik u'stinlik ya'ki shetletiw), 3 ha'm 1 ashko menen baxalanadı. Jen'impaz toplag'an ashkolarına ko're anıqlanadı. Eger gu'resshilerden biri 5 ashkog'a mas usıl qolasa, 1,2-taymda izbe-iz jen'impaz dep tabılsa, belesiwshiden 6 ashko parıp penen ozıp ketse, ja'nede, to'reshiler, trenerler ha'm shipaker buyrıg'ına ko're belesiw mu'ddetinen aldın toqtatıladı. Ta'riyxiy ko'p xalıqlardın' milliy gu'res tu'rlerinde zamanago'y grek rin gu'resinde qollanılatug'ın usıllar bolg'an (q. gu'res). Mısırdag'ı mil. av. 260 jıllarg'a tiyisli estelik taslarındag'ı su'wretlerde ha'zirgi grer rim gu'resi usılında belesip atqan palwanlar su'wretlengen. Gretsiyada o'tkizilgen olimpiyada oyınları da'stu'rine eramızdan aldıng'ı 708 jıldan baslap grek rim gu'resine uqsas gu'res tu'rniri kiritilgen. Rimde eramızdan. al. 284 jıldan grek rimdi esletetutıg'ın tu'rnirler o'tkizilgen. Grek rim gu'resının' zamanago'y qag'ıydaları 19-asir baslarında Frantsiyada islep shıg'ılg'an ha'm sol qag'ıydalar tiykarında Parijde 1848 jılda ashılg'an gu'res zalında tu'rnirler o'tkiziw a'detke aylang'an. Onda Evropanın' basqa ma'mleketlerinen kelgen palwanlar ha'm qatnasqan. Grek rim gu'resı tu'rnirleri 1896 jıldan zamanago'y olimpiyada oyınları da'sturinen orın alg'an ha'm sol jıldan Xalqara Olimpiyada sho'lkemi kelisimine ko're, grek rim gu'resi dep atala baslang'an. Grek rim gu'resı boyınsha 1904 jıldan professional (1950 jıldan ta'jriybeshı) gu'resshiler ortasında ja'han chempionatları o'tkizip kelinedi. Grek rim gu'resı ha'm erkin gu'res tu'rlerin rawajlandırıw maqsetinde 1912 jılda Xalqara jas gu'resshiler assotsiatsiyası (G'PA) du'zilgen, og'an 154 ma'mleket (O'zbekistan 1992 jıldan) ag'za (2004).


text:
Tünevin kündüz ukrain ordusınıñ «Donetsk halq cumhuriyetiniñ» tarafdarları zapt etken ava limanını boşatmaq ıntıluvları ukrain ordusı ve separatistler arasında büyük bir çatışma doğurdı. Artilleriya ve aviatsiyanı qullanıp bir qaç saat devam etken uruştan soñ «arbiyler» ava limanından quvuldı ve şeer merkezine alıp ketirildi.
Separatistler arasında elâk olğanlarnıñ sayısı aqqında türlü malümat bar. «Donetsk halq cumhuriyetiniñ» «halq gubernatorı» olaraq adlanğan Pavel Gubarev bildirdi ki, 35 «arbiy adam” elâk oldı: ava limanından çıqarılğan yaralılarnen tolu maşinağa qarşı ateş açtılar. Diger malümatlarğa köre, «arbiylernen» tolu eki «KAMAZnı» yaqtılar.
«Ukrainskaya pravda» separatist bergen malümatlarğa esaslanıp bildire ki, çatışmalarda 150 insandan ziyade öldürildi ve 300 yaralandı. Barışıq eali arasında eñ azından eki elâk olğan adam bar.
Ukraina tış işler naziri Arsen Avakov dedi ki, ukrain arbiyleri arasında ölgenler yoq. Ukraina arbiyleri Donetskteki ava limanını tolusınen közete.
Mariupolde ukrain arbiyleri «Donetsk halq cumhuriyetiniñ» yerli ştabını da yoq ettiler. Beş nefer separatist elâk oldı.
Slavânskta ateş neticesinde bir qaç snarâd mesken evlerge tüşti. Öldürilgenler bar, dep haber ete «İnterfaks-Ukraina».
Salı künü saba Artömovsk şeerinde «Donetsk halq cumhuriyetiniñ» faalleri zapt etilgen icra komitet binasını boşattılar, dep bildire «Artömovsk şeeriniñ saytı».


text:
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Ukraina vatandaşlarını Rusiye akimiyetiniñ Qırımda Qırım işğaliniñ 8 yılı munasebetinen keçirecek tedbirlerinde ola bilecek provokatsiyalar sebebinden iştirak etmemesine çağıra. Bu aqta Ukraina müessisesiniñ Facebook haberinde aytıla.
«Temsilcilikniñ malümatına köre, Rusiyeniñ işğalci memuriyetleri vaqtınca işğal etilgen Qırımda ve yerli akimiyet Moskvada martnıñ 18-nde «Qırımnıñ Rusiye Federatsiyası ile birleşüv kününe (Rusiye akimiyeti işğalni böyle adlandıra – QA) bağışlanğan kontsert-mitinglerni» teşkil etmek ve keçirmek maqsadınen memuriy resursnı qullana», – dep aytıla haberde.
Temsilcilikniñ malümatına köre, oquv yurtlarınıñ reberlerine «talebe ya da studentlerniñ propaganda tedbirlerinde iştirak etmesini temin etmege vazife berile, em de celp etilecek insanlarnıñ sayısı qayd etile».
«Mitinglerni teşkil etüv ve keçirüv meselelerinden mesüliyetli şahıslar «terror telükesiniñ» yüksek seviyesi ya da «ekstremist aktsiyaları» aqqında tenbiley ve quvetleştirilgen kontrol tedbirleri aqqında bildire», – dep aytıla haberde.
Ukraina prezidentiniñ temsilciligi, Rusiye akimiyeti «insanlar toplaşqan yerlerde bulunacaq vaqtınca işğal etilgen Qırımnıñ ya da Moskva şeeri sakinlerininiñ ayatını ve sağlığını telükege oğrata bile», dep tenbiley.
Rusiye akimiyeti Ukraina prezidenti temsilciliginiñ haberini açıq şekilde izaatlamadı. Ukraina akimiyetiniñ malümatı mustaqil şekilde tasdıqlanmadı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Yukosnıñ elekke citäkçelären bergäläp tikşeräçäklär
Mäskäwneñ Meşçan mäxkämäse "Menatep" finans berläşmäse citäkçese, Yukos aksionerlarınıñ berse bulğan Platon Lebedevnıñ cinayät eşen qarawnı 28 mayğa qädär kiçekterde. Bügen mäxkämä oçraşuında advokatlar Platon Lebedev belän Mixail Xodorkovskiy eşlären berläşterergä täqdim itte. Alar berük cinayätlärdä gäyeplänä. Lebedev häm Xodorqoskiy "Yukos" şirkäteneñ töp aksionerları, xösetlektä häm zur külämdä däwlät mölkäten üzläşterüdä, şulay uq salım tülämäwdä gäyeplänä.


text:
Advokat Nikolay Polozov “Lefortovo” (Moskva) SİZO-sında bağrı ağrısına şikâyet etken müşterisi – qırımlı İvan Yatskinni ziyaret etken.
“İvan Yatskin bağrı ağrısına şikâyet ete – üç ay evelsi o, yıqılğan edi, o zaman oña şeer travmpunktta rentgen yapılğan edi. Şu rentgen resmi ğaliba coyuldı, ya da daa bir şey oldı, amma alâ daa apishane ekimi onı tekrar baqmadı, birinci resimni yapqan ekim, resimni tapıp, onı tekrar baqacağını aytqan edi. Tapmağandır”, – dep yazdı Polozov Facebookta.
Advokatnıñ yazğanına köre, Yatskinniñ özü, “qaburğasında çatlama bar”, dep saya eken.
Bundan ğayrı İvan Yatskinni köz ekimi baqqan ve yañı közlük içün retsept yazıp bergen.
Moskvadaki birinci istinaf mahkemesi Qırım sakini İvan Yatskinniñ tevqif müddetiniñ uzatılmasına qarşı berilgen istinaf şikâyetini red etti.
Evel Moskva yeer mahkemesiniñ mahkemecisi Oleg Muzıçenko Qırım sakini İvan Yatskinniñ tevqif müddetini eki ayğa uzatqan edi.
Qırımnıñ Curçı rayonınıñ Aybar (Voykovo) köyüniñ sakini İvan Yatskin 2019 yılda oktâbr 16-sında tutuldı. Bu 2019 senesi dekabr ayında belli oldı.
Polozov, Yatskin apiske alınğan soñ Qırımdan Moskvağa çıqarıldı, dep bildirgen edi. Onıñ aytqanına köre, Rusiye quvetçileri qırımlığa «büyük maneviy basqı» yaptı.
Qırım.Aqiqatnıñ Ukraina telükesizlik hızmetine yollağan muracaat cevabında İvan Yatskin UTH ile işbirligi yapmadı, dep aytıla.
Rusiye FSBsi devlet hainliginde qabaatlanğan qırımlı İvan Yatskinniñ davası boyunca tahqiqatnı küzde bitirmege planlaştıra.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesiniñ qadısı Mihail Sobolük apiske alınğan qırımtatar faali Edem Bekirov imayesiniñ temyiz arizasını red etip, sıñırlav tedbirini deñiştirmedi. Bu aqta advokat Aleksey Ladin Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«FSBniñ Bekirovnı ağır cinayet işlegeninden şübheli sayması müvekkilimni işkence şaraitlerinde tutmaq içün sebep olamaz. Nasıl olsa da, mahkeme imayeniñ aytqanlarını kene körmemezlikke urdı. Mence, mahkeme içün advokat ve Bekirovnıñ özü aytqanlarını añlamaqtan böyle qarar almaq daa qolay. İnsan er kün tahqiqat izolâtorınıñ işkence şaraitlerinde buluna, Rusiye tutuv şaraitlerini temin etip olamay», – dedi Ladin.
Bekirov mahkeme oturışuvı vaqtında «yaşamağa istegenini», amma SİZO şaraitlerinde «bu qıyın olğanını» bildirdi.
«Maña qarşı davanı FBS hadimleri tarafından sahteleştirilgen dep sayam», – dedi Bekirov.
Bekirovnıñ davası boyunca mahkeme üç saat keç qalıp başladı. Qabaatlav tarafınıñ Bekirovnıñ ve imayesiniñ aytqanlarınen bağlı açıq izaatları olmadı.
İyünniñ 11-nde Avropa insan aqları mahkemesi Qırımda silâ ve patlayıcı maddelerni saqlağanında qabaatlanğan qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ davası boyunca qarar çıqardı. Mahkeme onıñ hastahanege acele yatqızılmasını talap etti.
Daa evel Avropa insan aqları mahkemesiniñ qararına baqmadan, Qırımdaki Rusiye Federal telükesizlik hızmeti idaresiniñ üyken tahqiqatçısı İvan Romanets işğal etilgen Qırımnıñ Aqmescit SİZOsında tutulğan qırımtatar faali Edem Bekirovnı hastahanege yatqızmağa razı olmağanını bildirgen edi.
Qırımnıñ Rusiye prokuraturası FSBniñ Bekirovnı hastahanege avuştırmamaq qararına qoltuttı.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.


text:
Rusiye Federatsiyasınıñ Taqiqat komitetiniñ matbuat-hızmeti bildirgenine köre, «Qırım Cumhuriyeti» boyunca Rusiye Taqiqat komitetiniñ taqiqat organları tarafından Yalta şeer prokurorı muavini Yevgeniy Pomelovqa qabaat çıqarılğan edi. O, RF Cinaiy Kodeksiniñ 290 madde, 3-ncı qısımında qayd etilgen cinayetçilikte («Qabar aluvı») qabaatlana.
Taqiqatçınıñ muracaatı ile Pomelovnı 2 aylıq müddetke apske ala bileler. Al-azırda cinaiy iş boyunca taqiqatlar devam ete.
2014 senesi aprel 4 künü Pomelov prokuratura organlarınıñ resmiy şahısı olıp, Yalta sakininden 7500 grivna miqdarında qabar alğan edi. Onı Rusiye Federal havfsızlıq hızmetiniñ İdaresi hadimleri yaqaladılar.


text:
Qırımnıñ «halq imayesine» 2015 senesi 258 million ruble masraf etilecek. Bu para miqdarı Qırımnıñ kelecek senege bücetinde qayd etilgen.
Mütenasip qarar dekabr 23 künü «Nazirler şurası» toplaşuvında qabul etildi, dep haber ete Krım Media.
Neşirniñ malümatına köre, «halq imayesiniñ» komandanı ayda 27 biñ ruble, muavini – 26 biñ, bölüklerniñ reberi – 22 biñ, inspektorlar – 13 biñ ruble alacaq eken.
«Yüksek neticeler ve faallik içün aylıqnıñ 100% miqdarında ödevler ve – aylıqnıñ 25% miqdarında mukâfatlarnıñ» berilecegi de nazarğa alına.
Evel bildirilgeni kibi, aylıqtan ğayrı, «halq imayesine» maşina, avtobus, yük maşinaları ve arbiy tehnikanı berecek olalar.


text:
Bazarertesi künü, beklenilgeni kibi, Herson vilâyetinde «Ukrenergo» devlet şirketiniñ temsilcileri Qırım qamaçavı boyunca aktsiya iştirakçileri ile muzakere keçircektir. Bu aqta şirketniñ matbuat hızmeti bildire.
Muzakereler neticesnde «Ukrenergo» NEK» devlet şirketiniñ müdiri Vsevolod Kovalçuknıñ vazifelerini eda etken şahısnıñ narazılıq bildirgenlerniñ yolbaşçılığı ile keçirilgen muzakereler neticesinde Cenübiy energosistemalarnıñ Herson MESnıñ müdiri İgor Aleksandroviç Boskeniñ qamaçav iiştirakçileriniñ temsilcileri ile körüşüvi aqqında qarar alındı. Körüşüv bugün olmalı», – denile beyanatta.
Şirkette deyler ki, noyabr 23 künü Qırım qamaçavı aktsiyasınıñ iştirakçileri «Ukrenergo» magistral ağlarınıñ hadimleri içün bozulğan yolaqlarğa irişim açmay.
«Yolaqlar topraqlanğan, tehnikiy hadimlerniñ iş yerleri azırlanğan. İşçilerge bütün zaruriy malzeme berildi, tehnika ve aletler, işçiler vaqia yeriniñ etrafında buluna ve qazaiy-tamir işlerine başlamağa azır», – qayd ettiler mında.
Qırım qamaçavı iştirakçileri Herson vilâyetinde elektrik tiremeleriniñ eki yolağına tamircilerini kirgizmege azır, dedi qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev
Noyabr 22-ne keçer gecesi Herson vilâyetiniñ Çaplinka qasabası rayonında patlavlar yüz berdi. Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq qamaçavı ştabında bildirilgeni kibi, «Qırımnı elektrika ile teminlegen elektrik bericileriniñ yolağı tüşti ve ğayrıdan tiklenemez».
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Qırım Fevqulâde işler nazirligi fevqulâde vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında teniyeley. Noyabr 23 künü yarımadada raatlıq künü olaraq ilân etilgen.
Ukrain uquq qoruyıcıları elektrik tiremeleriniñ bozuluvı boyunca cinaiy işlerni açtı. Qırımda yarımadanıñ rusiyeli prokuraturası yarımadağa elektrik energiyasınıñ berilmemesini taqiq ete.


text:
İstanbul hawa mäydanı berniçä kön 100 meňnän kübräk yulçı qabul itte
25,26,27 nçe iyün’ könnärendä kön sayın 100 meňnän kübräk yulçığa xezmät kürsätelde
İstanbul hawa mäydanı 25,26,27 nçe iyün’ könnärendä 100 meňnän kübräk yulçı qabul itte.
Aêroportnıň sośial media akkauntında “Bez pandemiya çorınıň iň tığız,iň mäşäqät’le könnären 25,26,27 nçe iyün’ könnärendä kön sayın 100 meňnän kübräk yulçı qabul itep kiçerdek. Bez tiyeşle gigiyena çaraların kürep , säyäxät planlaştırğan barlıq yulçılarıbıznı qarşı alırğa äzer “ digän yullar urın aldı.
Bäyläneşle xäbärlär
Törkiyäneñ êksportı üseştä
İlneñ noyabr’dä çit illärgä satuı, uzğan yılnıñ şul uq çorı belän çağıştırğanda, 1,9%qa arttı häm 21 milliard 900 million dollarğa citte


text:
Bunı RF GİBDD qayd işler bölüginiñ yolbaşçısı Boris İonov bildirdi, dey AUTOinvestigator.
«Vekâletname ile alınğan maşnalarnıñ sualleri şimdi çezilmektedir. Biz Qırım sakinleriniñ maşnalarnı satın alğan 4 yolunı qayd etik, şimdi olarnı Rusiye uquqiy saasına kirsetmege tırışacaqmız», – dedi B. İonov.
Onıñ aytqanına köre, Rusiyede bir vaqıtları mülkiyet aqqını ve naqliyeniñ yol areketine kirme aqqını bölgen ediler.
«Vekâletname ise, mülkiyet aqqınıñ keçüvini tasdaqlağan vesiqadır. Biz şimdi böyle vaziyetnen rastkelgen vatandaşlar zarar körmesin dep areket etmelimiz. Meselâ, gümrükçiler içün vekâletname ile alınğan maşnalar şimdi Qırımda vaqtınca bulunğan maşna kibi sayıla. Şunıñ içün biz bu meselenen oğraşamız ve bir uyğun qararğa kelmege isteymiz», – dedi İonov.
O qayd etti ki, nazariy taraftan, eger de vesiqa 2014 senesi mart 21 kününden evel berilgen olsa (Qırım ve Aqyarnıñ RF-na qoşuluv añlaşmasınıñ imzalanğanından evel), o Rusiye Federatsiyasında tanılmaq kerek.
«Er alda böyle adiseler tek makemede baqıla bile. Faqat, şimdi bu işlerni makemege ketirmemek içün areketler yapıla», – qayd etti Boris İonov.
2013 senesi oktâbr 15 kününden Rusiyede çalşqan qaidege binayen, maşna esaptan ya memleketten çıqqanda, ya asılında qalımtığa çıqarıla bile. Satuv meselesinde ise yalıñız qayd malümatları deñişe.
Maşnanı satqan insanğa GİBDDge muracaat etmege kerekmey, 10 kün devamında satıcı maşnanı özü esapqa qoymalı, GİBDDde ise tek baza malümatlarını deñiştirirler.
Qırımda Ukrain aydavcı şeadetnameleriniñ Rusiye Federatsiyasınıñ vesiqalarına avuştıruvı ve maşnalarınıñ qaydını bedava etmege vade eteler. Böyle vaziyet eñ azından 2015 senesi yanvar 1-ne qadar olmaq kerek. Vesiqalarnıñ deñiştirüvinde imtianlarnı tapşırmağa kerek olmaz.
Tibbiy komissiyadan da keçmege keregi olmaz. Eger de insan şeadenameni birinci kerek elde etse ya da yañı aydavcı kategoriyanı açmağa istese, tek o vaqıt bunı yapmalıdır.


text:
Nahimov meydanında İcadiy taqımlar kontserti Aqyar şeeri Kününe bağışlanğan tedbirlerniñ soñ noqtası oldı. Şaatlarnıñ aytqanı kibi, meydanda bir eki biñ insan toplandı, seyircilerde nasıldır bir siyasiy timsaller yoq edi.
Territoriya sarıp alınğan, meydannı politsiya, halq imayesi qoruy edi, metallodetektorlar qoyulğan edi. Politsiya seyircilerniñ şeylerini teşkere edi.
Bayram fişenkleri vaqtında seyircilerniñ sayısı daa da çoq oldı.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, iyün 14 künü Aqyarda şeerniñ 232 yıllığına bağışlanğan tedbirler keçti.


text:
Ukraina halq deputatı, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Krasnodar mahkemesi tarafından oğlu Hayserge nisbeten cinaiy işniñ qapatılması boyunca muracaat qabul etilmegeni beklenilgen bir şey olğanını bildirdi. Rusiye mevamını ise «terroristik devlet» mevamı olaraq adladı.
Bunı Cemilev Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Tahmin etilgen edi. Bundan evel İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesiniñ qararı edi de. Oña köre, Rusiye onı Ukrainağa bermek kerek edi. Ukraina territoriyasında Ukraina vatandaşı Ukrainanıñ diger vatandaşına qarşı cinayetni yapsa, Rusiyeniñ buña alâqası yoq», – dedi Cemilev.
O şunı da qayd etti ki, Rusiye mahkemelerinden qanuniy qararlarnı beklemey, çünki «Moskva oğlunı reine olaraq tuta».
«Cinaiy usulları öyledir – şantaj, reine tutmaq, terroristik devletniñ alâmetleri», – dedi Cemilev.
Rusiyede Krasnodar mahkemesi çarşenbe künü, mayıs 27-de, Hayser Cemilevge qarşı cinaiy işniñ toqtatılması aqta arizanı qabul etmedi.
Advokat Nikolay Polozovnıñ sözlerine köre, mayıs 27 künü Hayser Cemilevniñ işi boyunca mahkeme taqiqatı soñuna yetti. Mayıs 28-de saat 11:00 munaqaşa keçirilecek.
Öldürüvde qabaatlanğan Hayser Cemilevge qarşı Kiyev Dneprovsk rayon mahkemesiniñ qararından sebep onıñ Rusiye advokatı Nikolay Polozov Rusiye mahkemelerinde cinaiy işniñ baqılmasını toqtatmaq niyetindedir.
Evel ukrain mahkemesiniñ Hayser Cemilev, qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ oğluna nisbeten alğan qararı aqqıda Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı Georgiy Logvinskiy bildirgen edi.
Logvinskiyniñ malümatına köre, ukrain mahkemesi Hayser Cemilevge üç yıl ve 8 ay apis cezasını belgiledi.
Rusiye tarafından bu aqta resmiy cevap şimdilik yoqtır.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de onıñ Bağçasaraydaki evinde yaqaladılar. Anda 44 yaşında Fevzi Edemov öldürilgen edi. Militsiya Cinaiy kodeksniñ 115-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca (planlaştırılğan öldürüv) cinaiy iş açtı. Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Hayser Cemilevni apiske aldı.
Qırım işğalinden soñ taqiqat organları bu işni ğayrıdan taqiq etmege qarar berdiler. Hayserni Qırım SİZOsından Krasnodar ülkesine alıp kettiler. Hayser Cemilev qabaatını tanımay. Adliyecisi öldürüv diqqasızlıqtan sebep olğanını bildire.
Kiyevniñ Apellâtsion mahkemesi ise Hayser diqqatsızlıqtan cinayet yaptı qararına kelip, onı azat etmege qarar aldı. İnsan aqları Avropa mahkemesi de Hayser Cemilevniñ azat etilmesi aqqında qararnı qabul etti. Lâkin Rusiye onı yerine ketirmey.


text:
Qırımdaki Rusiye quvetçileri qırımtatar faallerini mayısnıñ 18-i, Qırımtatar halqınıñ sürgünlik qurbanlarını añma künü, arfesinde «qanun bozulmaycaq», dep tenbileyler. Bu aqta qırımtatar faali Nariman Celâl Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Bizim içün adiy bir şey. Zenaatdaşımız Rustem Mennanov Facebookta alğan ihtarını derc etti… Sabadan bağçasaraylı faaller de telefon etti. Anda üç insanğa qanun bozulmaycağına dair prokuror tenbileri berildi. Beş yıl içinde bir çoq insanğa, maña da, bunıñ kibi vesiqalar berile edi», – dedi Celâl.
O, insan qanunnı bozmasa, bu vesiqanıñ iç bir emiyeti yoq, dep qoştı; bu ihtarlarnıñ maqsadı – insanlarğa «maneviy ceetten tesir etmektir».
«Hatıra künü arfesinde başqa fikirde olğanlarğa Qırımda açıq tedbir keçirmege izin bermeyler, tedbir keçirilmesi içün izin alıp olamaymız. Şu sebepten insanlar bunı sıq-sıq şevqnen yapa», – dedi Celâl.
Qırımtatar faali Zair Smedlâ da bunıñ kibi bir ihtar aldı. Vesiqanıñ kopiyasını Facebookta derc etti.
«Beş yıl devamında matem tedbiri ve bayram künleri arfesinde çeşit türlü tenbiler bermek anane oldı, bu sefer de istisna olmadı. Böyle bir vesiqanı devlet qırımtatar tilinde bermek teklifim qabul etilmedi, Qırım anayasasında yazğanlar, amma amelde yoq!», – dep yazdı Celâl.
Rusiye quvet müessiseleri vaziyetni resmiy şekilde izaatlamadı.
Mayısnıñ 18-de Ukraina ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlaylar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Şu künü qırımtatarlar halqınıñ Qırımdan sürgün etilüviniñ qurbanları hatırasına çeşit añma tedbirleri keçirile.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayıs 18 künü Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Bekir Çoban zade -mahkeme 20 dakkada qurşunlamaq ükümi ile bitti
Bundan tamam 85 yıl evelsi aynı bu saatte, daa doğrusı ekim 12 saat 11.20-de professor, alim, şarqşınas, şair Bekir Çoban zade üzerinden mahkeme başlandı. Mahkeme Ali mahkeme arbiy kollegiyasınıñ azaları Matuleviç, Zarânov ve Jigur tarafından keçirilip, 20 daqqada — 11.40-ta qurşunlamaq ükümi ile bitti. Mahküm etilgenlerniñ sayısı pek çoq olğanı sebebinden Ükümniñ edası ekim 13-ke qaldırıldı.
Ne aqqında tüşündi eken o,bu soñki deşetli saatlerinde? Ömüriniñ er angi vaqiası oña suç olaraq kösterilgende. Budapeştte universitetni bitirip, endi alim olaraq Vatanı ve milletine hızmet etmek içün qaytuvı — “Cafer Seydametniñ sovet ükümetine qarşı küreşmek vazifesi” olaraq qayd etildi. 1926 senesi teşkilâtçılarınıñ biri olğan Birinci Türkologik qurultay “diger cumhuriyetlerden kelgen milletçi ve ğayriinqilâbiy vekillerniñ gizli toplaşuvı”na çevirildi. Buhara,Taşkent, Samarqand universitetlerine, özbek tili ve edebiyatı kafedrasınıñ müdiri oldığı Fergana pedinstitutına da lektsiyalar oqumaq içün degil de “yerli aksinqilâbçılarnen alâqa qurmaq” içün barğan.
Belli ki, professor Bekir Çoban-zade Azerbaycan dialektologiyası, folklorşınaslığınıñ esasçılarından biri olaraq, cumhuriyetniñ köylerinde şive sözleri, folklor metinlerini yazıp alğan. Amma bu işi de, hususan soñki 1936 senesi ilmiy seferi “yerli ocalarnen, halq kedaylarını” sovetlerge kharşı küreşke seferberlik kibi tanıldı.
Professornı ne “peşmanları”, ne aqılğa ve iç bir qalıpqa sığmağan cinayetlerni işlevde iqrarı, ne de Tış işler naziri Sumbatovğa yazğan mektübi ölümden qurtarıp olamadı.
Sumbatovğa mektübinde o, ilmiy faaliyetini tafsilâtlı tarif eterek, bu sözlerden başlağan: “Men Sovet Şarqında birinci professor olam ve bu unvannı maña şu sovet ükümeti berdi. Şarq ülkeleri halqlarınıñ ana tillerinde birinci lektsiyalarnı oqudım…”. Amma sovet akimiyeti, ölümge mahküm etilgenlerni şahsen köteklemege sevgen Sumbatov kör ve sağır qaldılar. Ölüm ükümi endi çoqtan çıqarılğan edi.
Neler keçti eken Bekir Çoban-zadeniñ közleri ögünden? Kimlerni hatırladı? Anası Vayde Şerfe, babası Qurt Vaap ve qardaşı Zelihanı, qırımtatar köydeşlerinimi? Balalıqta kezdigi Qarasuvbazar soqaqlarınımı? Ya da ilk şiirlerini yazdığı Galatasaray litseyinimi? Fransız ve arapçasını mükemmelleştirgen İstanbul universitetimi? Qırımtatar cemiyeti azalarınen beraber toplaştığı İstanbul maallelerimi? Macar tilinde aliy seviyede ilmiy işini qorçaladığı Budapeşt universitimi? Khocaman arzu-niyetlernen Qırımğa qaytqan künlerinimi? Birinci aşqı — Dilâra Bulgakovanımı? Öz oğlu kibi sevgen ve öz soyadını bergen Mustafanımı? Bakunıñ? Azerbaycan İlimler Akademiyası, universitetteki işinimi? Meşur türkşınaslar ile muzakere ve körüşüvlerinimi?
Nasıl keçti eken onıñ hayatınıñ soñki saatleri? Bunı bugün artıkh iç kimse tarif etip olamaz. Amma o, özüniñ ölümini “Yanıq qaval” şiirinde endi yazğan edi :
Bir ölü bolayım, mezarsız, taşsız
Qadimsiz, zikirsiz, yalancı közyaşsız…
Tiymesin tenime titregen eller!.
“Öldi!” demesin tuvmay ölgenler!”
Biz kerçekten ağlaymız, halqımıznıñ ulu evlâdı Bekir Sıdqiy Çoban-zadeniñ aydın ruhuna dualar etemiz
Allah rahmet eylesin!
Zera Bekirova


text:
Noğay ve Azrail Masalı
Bir zamanda, bizden evel keçip ketken künlerde,
Bay-mırzalar üküm sürgen ziynetlengen yerlerde,
Dört tarafı qulan çöller, çeçeklengen toğaylar,
Bu çöllerniñ saibine ırğat cürgen noğaylar.
Törelerge belin bükken orta yaşlı bir aqay,
Bu dünyada ömür körmey, aşı – arpa qalaqay.
Yoqsullıqnıñ sebebinden tutqan işi cönemey,
Tañrı körip çekişkenin “qulum sen de cür” demey,
O, özünce bu belâğa bir çareler qıdıra,
Gece-kündüz pek oylanıp, nice astar sıdıra.
Ömür keçe, ayaq basa o qırcıman çağına,
Incına ve kederlene samayların ağına.
Qorantada ösip kele eki oğlan, eki qız,
Apayçığı emeksever, şanlı güzel Gülsündüz.
Erketayı – küçükleri terek turıp adımlay,
Tonğuçları – büyük oğlan, ev çağına yaqınlay.
Evlâdını ev yapmaqnı tüşüneler ekisi,
Cartı evçik, bir qat urba – baylığınıñ episi.
Barlıq yoqtır, olğanı tek qaşqa başlı bir qoyçıq,
Bu alıñnen devrilmege oylan da baq bir oyçıq!
Qarı-qoca raatsızlanıp ep muşavre eteler,
Soñ ekevi söz birleşip bir qararğa keleler.
Qoca dey ki: – Qopqa ketti, yibereyik yipin de,
Bu işlerniñ hayırı da belki olur tübünde.
Birden başlap sayıp kelsek, doqsan doquz yüz ola,
Alla “cürsün qulum” dese, eksikligiñ tez tola.
Şu qoyçıqnı yahşılıqqa adap qurban çalayıq,
Qomşularğa, halqqa berip, savabını alayıq.
Terisini mollaqaynıñ qarısına cabayıq,
Başını da aşatmağa lâyıq adam tabayıq.
Qarı razı (qocasınıñ qararına ne deycek),
Özü bile, qoca ep bir degeninday etecek.
2
Soyıp soñki qoyçığını cemaatqa ver ete,
Ocaq yaqıp qazan asa, tezek-qoray tütete.
Etke toyıp dua ete keçkenlerge, dost-eşke,
Soñ belsene lâyıq adam qıdırmağa bu işke.
Qurban başın qoyıp eski bir yamavlı çuvalğa,
Artıq hatri pek hoş olıp, pek quvanıp bu alğa,
Öz yüküni arqalanıp “bismillâ”nen yol başlay,
Niyetinen kete-kete, ep artına yol taşlay.
Bir köyçikke yaqlaşqanda baqa etraf-erekke,
Közü tüşe oña qarşı keleyatqan erkekke.
Körüşeler yol üstünde, selâm-kelâm taşlaylar,
Bir-biriniñ al-evalın soramağa başlaylar.
Bu aqaynıñ sıfatına köz qıyıqtan köz taşlap.
Dey özüniñ meramından oñaytınen söz başlap:
– Mına, inim, qurban çaldım birden bir tek qoyçığım,
Adalğan aq niyetimni aytaman men, soyçığım.
Efendige yolladım men qurbanımnıñ terisin.
Cemaatqa üleştirdim qalğan etniñ episin.
Çuvalımda ağır yüküm – qurban başı bu, kadâm,
Aşatmağa qıdıraman adaletli bir adam.
– Men bu köyde endi çoqtan mazinlikni kütemen,
Molla yoq da (ne farqı bar) mollalıq da etemen.
Zametlenme, tapalmazsıñ menden daa munasip,
Bu baş mençün özü kelgen, pek lâyıqlı ve nasip.
– Mazinlerni bilem, daim molla yırın yırlaylar,
Aqsızlıqnıñ avasını birge çalıp oynaylar.
Menim saña aşatmaqçün niyetlengen malım yoq,
Sendaylardan ömürimde boğurdaqtan qarnım toq.
Şaytip köyniñ bu mazini noğayğa iç kelişmey,
Kene kete, adaletni aqsızlıqqa deñişmey.
Yalı boyu boylap kete, bir gecelep, bir künlep,
Deñizdeki dalğalarnıñ şuvuldısın ep diñlep.
Çöller, qırlar arasında adaletli qıdıra,
Talmay kete, küç yollarda tabanların sıdıra.
Derelerden, çölden öte, köy artından köy keçe,
3
Nice-nice yerler köre, özenlerden suv içe.
Mazin kibi yüzsüzlerge yolda daa rastkele,
Açuvlana, azabından yip boğazğa tirele.
Bir kün baqsa – keñ ufuqta bir minare körüne.
“İstegenim taptım”, – diye ayaqları sürüne.
Pek abadan kök camili büyük köyniñ çetinde
Rastketire bir adamnı orta yolnıñ üstünde.
Başta sarıq, cübbe kiygen, qara mıyıq, saqallı,
“Endi taptım qıdırğanım” belley onı çuvallı.
Saqallınen körüşken soñ, al-evaldan söz başlay,
O da onıñ arqasında çuvalına köz taşlay,
Dey: – Bu yüknen qaydan kele, qay tarafqa ketesiñ?
Bizim köyge kelüviñnen nasıl maqsat kütesiñ?
Noğay qoyıp çuvalını cübbeliniñ ögüne,
Yaş mazinge aytqanınday ayta baqıp közüne.
– Mına, qartım, qurban çaldım birden bir tek qoyumnı,
Adalğan aq niyetimni, aytaman men oyumnı.
Efendige yolladım men qurbanımnıñ terisin,
Cemaatqa üleştirdim qalğan etniñ episin.
Çuvalımda yüküm, işte, şu qurbannıñ başıdır,
Adaletli adam tapsam, bu baş onıñ aşıdır. –
Saqallınıñ közlerinde peyda ola qığılçım.
“Qaçırmam!”, – dep tutmaq istey “qısmetiniñ” bir ucun.
Qurban başın özü almaq istegine qatıla,
Özüniñ kim olğanını añlatmağa ıntıla.
– Bu ortanıñ köylerinde namı ketken mollaman,
Şeriatnıñ yolun quvğan müslimlerge allaman.
Qızıl qaplı kitabımnı bir teşkerip qarayıq,
Mına körçi ne yazılğan, bu yerçigin alayıq;
“İnnel sacaq, innel bacaq, qurban kimniñ olacaq?
Baş, terisi – bular epsi mollaqayğa qalacaq”.
– Bilemen men mollalarnı, baylar yırın yırlaysız,
Carlılarnı, faqırlarnı istegenday horlaysız.
Sizlerde de aqiqat yoq, doğrulardan tuvulsız,
Qurban başı sizge de yoq, lâyıq zatı tuvulsız.
4
Yolcu yolun devam ete ep ileri ketmekçün,
Soñ şeerde qonıp qalıp maqsadına yetmekçün.
Lâkin ğarip anda da bir lâyığını tapalmay,
Şunıñ içün yer tapsa da, iç de raat yatalmay.
Tav boyuna, qırlar taraf qıbla betke oñlana,
Ömürinde bu ülkeni ilki kere dolana.
Dere, töpe, cılğalardan, bayırlardan yol keçe,
Murat Hoca çoqrağından toqtap salqın suv içe.
Qarabiyniñ taldasına kün qonmağa engende,
Zamet çekken bedeninde yorğunlıqnı sezgende,
Mecbur ola yatmağa o büllür çoqraq qarşında,
Alevlenip talğın-talğın yanğan otnıñ başında.
Etrafında qırlı caplar qaranğığa kömüle,
Serin baar gecesiniñ salqınlığı sezile.
Çuvalına başın qoyıp, alsızlıqtan serilip,
Canbaşına bir aylanıp, bir uzanıp kerilip,
Çırçırlarnıñ çırıldaşqan ezgisine diñlene,
Ara-sıra tütün yutıp, yuqusırap eglene.
Sabaleyin erte tañda yolun devam etkende,
Qıbla yaqtan saar yeli talğın-talğın eskende,
Biñ bir naznen tatlı-tatlı betin sipap keçkende,
Ot-ölenler kümüş çıqtan şerbet suvu içkende,
Kiyik tolu, qurt-böcekli yeşil orman içinden,
Qırlı yollar, aylanmalar, endeklerniñ çetinden,
Bu diyarnıñ dülberligin köre-köre ketkende,
Namlı Şaytan cılğasınıñ ortasına yetkende,
Rastkelişe cayav ketken bir qılıçlı yolcunen,
Kökrek basıp ürmet ile selâmlaşa onıñnen.
Ne yapsın o, tesadüfke qalğan onıñ minneti,
Körgenlerin birer-birer tarif etip diñlete.
Qılıçlığa dey: – Birader, sen kimlerden olasıñ?
Böyle erte aşığışman cayav qayda barasıñ?
– Bil ki, insan, qorqunçlı Azrail bu menimdir!
İnsanlarğa ecel berip, canın alğan menimdir.
5
Qartnı-yaşnı qarpız dayın çertip, saylap alaman,
Keskin şemşer qılıçımnen ekin kibi çalaman.
Bu dünyağa, haberiñ bar, kimse direk olmaycaq,
Kim olsa da, ahır menim qılıçıma oğraycaq.
Şunıñ içün ihtiyat ol, qılıçıma oğrama,
Bütün maqsat, niyetleriñ kül-çay etip doğrama!
– Aytqanlarıñ pek aqiqat, aytqanıñdan bilemen,
Çuvalımda qurban başın saña lâyıq köremen.
Mümkün degil, senden başqa lâyığını tapmadım,
Niceleri rastkelse de, iç yaltaqlıq yapmadım.
Çoqtan belli, yoqtır sende som altınğa satılmaq,
Birin başlap, birin taşlap, başqasına artılmaq.
Can alıcı sensiñ ebet, budır seniñ hızmetiñ,
Er kes özü bilmek kerek yapqan işin qıymetin.
– Men de seni bilem, – dedi Azrail bu adamğa,
Safdilligin körgenden soñ, keldi oña yardımğa.
Dedi: – Ömür boyu horluq, aqsızlıqta yaşadıñ,
Taqdiriñe tabi olıp, elâl ötmek aşadıñ.
Ev-barq oldıñ, buralmadıñ ayatıñnı oñuna,
Cüyrüklerniñ tüzgünini alalmadıñ qoluña.
Doğru qıymet keskeniñçün menim yapqan işime,
Men de saña köstereyim adaletli küçümi.
Bu künden soñ bahşış etip bir mücize bereyim,
Memlekette belli tabip ol sen, qana köreyim.
Sen qarağan hastalarnıñ yaqınına men barmam,
Vaqıtınca iç biriniñ cançığına toqunmam.
Endiden soñ sen tabipsiñ, ilâclarnı özüñ yap,
Eñ kerekli ot-ölenler, çeçeklerni izlep tap.
Bu qırlarnıñ caplarında, çayırlarnıñ içinde,
Pek şifalı otlar öse, qayalarnıñ tübünde.
Baar sayn melevşeler, aqbardaqlar açqanda,
Lâle, güller er tarafqa mis qoqular saçqanda,
Er yıl kelip bu yerlerden ot-ölenler cıyıp al,
Mına şimdi meşğul olıp bir qaç künler mında qal.
Er baarde qayta kelip qatmer güller cıyarsıñ,
6
Açılmağan göncelerden ilâc yapıp qoyarsıñ.
Bir tahtağa qalın iri ariflernen yazıp qoy,
Şu ilânnı ev aldında köçürmege asıp qoy:
“Men tabibim – Acıarif Musa oğlu İbraim.
Türlü dertke oğrağannı devalayım er daim”.
Bil, sözümni iç bir vaqıt eki kere aytmadım,
İşimde de keri dönip yarı yoldan qaytmadım.
Nevbet kelse, seni yoqlap eviñe de barırım,
Hatır saymay, dost da demey o dünyağa alırım.
Bu arada toqtalmadan pek davranıp işiñ yap,
Endiden soñ devirilmege bu ayatta yoluñ tap…
Böyle kelâm-subetten soñ baqıp qarşı-qarşığa,
Savlıqlaşıp ekisi de işlerine aşıqa.
Bizim noğay çeçek cıydı tırmaşıp tik qırlarğa,
Çuval toldı ilâc içün eñ kerekli otlarğa.
Azırlanıp yolğa çıqa endi evge qaytmağa,
Pek aşıqa olğan alnı apayına aytmağa.
Yetip köyge qorantanen, köydeşlernen körüşe,
“Tabip olıp keldim!”, – diye cemaatnen erişe.
Añlatmaqçün köydeşlerge mücizeviy bu alnı,
Köçürmege asıp qoya balabanca ilânnı.
Soñ kirişe bilek tirep devalamaq işine,
Keyfsiz hasta köydeşleri tüşe onıñ peşine.
İşler kete ekimligi bu yerlerde tanıla,
Adı tilde destan olıp, uzaqlarğa cayıla.
At-arbanen, cayav-calpı ep hastalar keleler,
Tüp Tarhanlı İbraimni Orda-Qırda bileler.
Hastalarnı keçire o çeçeklerniñ buvundan,
“Zemzem” diye içire o tuzlu Azav suvundan.
İlâclarnı yapıp bere sorap ince yaştalar,
Töşeginden külip tura turalmağan hastalar.
Azrail de birevçigin yaqın kelip qaramay,
Aseletten özü körmey, köyge asıl oğramay.
Bazıları devalanıp bir qaç künler tutula,
Şaytip bütün hastaları Azrailden qurtula.
7
Savulğanlar sevip-sayıp, can-yürekten alğışlay,
“Canımnı sen qurtardıñ”, – dep nice şeyler bağışlay.
Birev onıñ yolun keçmey, yapalmaylar iç keder.
Er bir yerde sayğı-ürmet, ekim içün törde yer.
Azrailniñ yardımınen tabiplikni devire,
Cemaatqa, insanlarğa zarur fayda ketire.
Duyulmadan künler kete, tatlı yıllar tez öte,
Evlâtlarğa o yıl sayın nevbet ile toy ete.
Toy çalmağa çağırıla eñ aytuvlı ustalar,
Namı ketken İbraimni yaşatalar hastalar.
Nevbet ile oğlan-qızlar birer-birer ev olıp,
Mal-mülküne azbar tolıp, eşyalarğa ev tolıp,
“Bu borcumdan qurtuldım”, – dep endi şükür etkende,
Torunlarnıñ tonğuçları bu dünyağa kelgende,
Ekim birden hastalana, top töşekke yıqıla,
Qorqusından pek şaşmalay, qolğa qalıp saqıla.
Yorğun teni alevlene, suvuy, üşüy, qaltıray,
“Anav erif kele!”, – diye til tutula, abdıray.
Azrailniñ nevbet tutıp kelecegi esinde,
Yuqu kirse közlerine, köre onı tüşünde.
Soraştıra Azrailniñ ev aldından keçkenin,
Zorlansa da, biri aytmay bu yerlerde körgenin.
Hastalığı tamamınen eki afta sürgen soñ,
Yavaş-yavaş oñğa qarap içine can kirgen soñ.
Yengilleşip bir kün saba yuqusından uyana,
Közün açıp, külümsirep yastığına tayana.
Azrailniñ yaqın kelip ketkenine inana,
“Bu seferi meni almay keçti”, – dep pek quvana.
Quvanalar qart ekimniñ savlığına köydeşler,
Gülsündüzi, oğlan-qızlar, kelin-kiyev, dost-eşler.
Tayağını qaviy tutıp saqtlıq ile adımlay,
Öz işini devam ete, kene halqnı devalay.
Fuqareden aqça almay, tek qazana savabın,
“Evalıñdan pek añlayman”, – dep qaytara cevabın.
8
Yapqan elâl emegiçün aqqın aqlay bay-barlı,
Uzaqlardan selâm yollay Adil mırza Çoñğarlı.
Alicenap müim işler yapıp daa çoq künler,
Özlüginden qadirlenip esaplana ep künler.
Yaraşalar kelin-kiyev taqdirlengen orunlar,
Yıldan yılğa artıp tura oğlan-qızlar – torunlar.
Yaş esabı altmış keçip, yetmişlerge kirgende,
Qartlığını endi sezip saqal-mıyıq körgende,
Azırlana hoş baarde Tav boyuna ketmege,
Aqılına iç de kelmey “bu soñkidir” demege.
Apansızdan yapışqan dert soramayıp kerekni,
Aman bermey içten bura, düküldete yürekni.
Töşeginde tasalanıp azabından turalmay,
Kâde-kâde közleri de etrafını köralmay.
Hatırlay o Cansarayğa Şerfe abayğa barğanın,
Qırlarından çeçek cıyıp qonaq olıp qalğanın,
Nice ağır hastalarnı töşeginden tursatıp,
Mañlayından tökeyatqan ecel terin toqtatıp,
Ğarez ölüm pancasından qurtarıp can bergenin,
İqtidarı yetken qadar tek yahşılıq etkenin.
Ah, ne ağır çeçeklengen bu baarden ketmege!
Tatlı cavnı teslim etip, dünyanı terk etmege!
Özü yapqan ilâcları bermey oña bir fayda,
Hastalığı turmay arta, küç deviri – o qayda!
Közyaş tökip oylanalar oğlan-qızlar, torunlar.
Qartbabasın tizlerinde erkelengen tosunlar.
Künden künge alsızlana, şefaatı coyula,
Yüz sarara, etten tüşe, yanaqları oyula.
Idırına töşeginden özü turıp ketmege,
Al lâleli çöllerini toya-toya kezmege.
İstey sevgen deñiziniñ dalğaların körmege,
Savlıqlaşıp, turğan ana-toprağını öpmege.
İstey çölde diñlemege boztorğaylar yırını,
Qayta-qayta aytmaq istey yüreginde sırını.
Keçken ömür, hastaları köz ögünde canlana,
9
Ecel yetken, amma kene öz halqını oylana.
Böyle müşkül telçelengen acınıqlı alında,
Künden künge es-taqatı qalmağanda qolunda,
Qorantanen subetleşip bir çareler tüşüne,
Keder etmek istey endi Azrailniñ işine.
Niyetlene yatqan yerin birden artqa burmağa,
Keleyatqan Azrailge ters aylanıp turmağa.
Beklenmezden erte tañda ortalıqnı duv etip,
Azrail de sürip kire qılıçını süyretip.
Bizim noğay bir ıntıla töşeginden uçmağa,
Özün dostu Azrailden ters aylanıp qaçmağa.
Dey Azrail: – Nevbet tutıp men kelgen soñ almağa,
Aynecilik işçikleriñ çul tutmaz iç qalmağa.
Qayda olsañ qurtulmazsıñ, uzun menim qılıçım.
Turğan yerden iş bitirem, sanki dersiñ qığılçım.
Sen bilesiñ, bir sözni men eki kere aytmayman,
İşimde de keri dönip, yarı yoldan qantmayman.
İnsanlığıñ içün saña bol ayatnı kösterdim,
Tabip etip, memlekette itibarıñ köterdim.
Böyle etip yaşıñ endi tamam yüzge yetkende,
El-ayağıñ zayıflaşıp, belden taqat ketkende,
Nege kerek edi saña meni aldav niyeti,
İnsansıñ sen, bilmek kerek ölümniñ de qıymetin.
Ömür bitse, mümkün degil başqasınen deñişmek,
Bugün saña, yarın oña menim ile körüşmek.
Raat yuqla, ömüriñni namus ile keçirdiñ,
Çoq hastanı devaladıñ, ilâc-melem içirdiñ.
İnsan degen bu dünyada elâl emek etmeli,
Seniñ kibi, ğayret ile maqsadına yetmeli.
Bu dünyada iz qaldırsa eyilikli işinen,
Halq ebediy savlıqlaşmay böyle bir mert kişinen.
Demek, seniñ adıñ da şay – ebediyen yaşaycaq,
İç ökünme, ömüriñ bir efsanege oşaycaq.
Peşmanlığıñ yoq dünyada, sen borcuñnı ödediñ,
Kimni körseñ, özüñ kibi adaletli ol dediñ.
10
Şunıñ içün böyle zatlar halq añında qalalar,
Öz işinen, küreşinen yigit namın alalar.
Bu sözlernen soñki kere hatiriñni tapayım,
Bağışla sen, men de endi öz işimni yapayım…
Cafer Qurtseitov
NOĞAY VE AZRAİL MASALI


text:
Yaponiyädä yaña xökümät räise
Anı çiratsız saylap quyarğa mäcbür buldılar
Yaponiyädä xakimiyättäge Liberal’-demokratik partiyä liderı Suga Yoşixide parlamentnıñ wäkillär palatasında uzğan ğadättän tış utırışta ilneñ xökümät räise bularaq saylandı. 465 wäkilneñ 314 anıñ öçen tawış birde.
71 yäş’lek Suga Yoşixide älege wazıyfanı 2021ne yılnıñ sentyabrenä – çirattağı saylawlarğa qadär başqaraçaq.
Êlekkege xökümät räise Şinzo Abe avgust ayında matbuğat oçraşuı ütkärep üzeneñ wazıyfadan kitüen beldergän ide. Ul çireneñ östen çığuın äytte. “Däwlät idaräsendä näticä ähämiyätle. Qararlarnı yaxşılap uylıy almıym,”-dide Şinzo Abe.
Bäyläneşle xäbärlär
İranda media xezmätkäre qulğa alınğan
İran üzäge Londonda urnaşqan oppoziśiyäçel media organı "Iran International" televideniyese öçen êşläwe alğa sörelgän ber keşeneñ qulğa alınuın belderde


text:
Aqmescitte, qırımtatarlarnıñ yaşağan Boğurça (Kamenka) qasabasında kene tintüvler ötkerildi. Bu sefer Rusiyeniñ OMON ve Ekstremizmge qarşı küreş merkezi, basma ticaretinen oğraşqan 37 yaşındaki Tofik Abdulgaziyevniñ evine keldiler. Bundan evel o, çoqusı semetdeşleri ve dindaşları kibi, siyasiy taqipke oğrağan qırımtatarlarğa yardım ete edi. Qırım.Aqiqat muhbiri, Rus silâlı hızmetleri Abdulgaziyevten ne istegenlerini ve oña ne yapa bileceklerini ögrendi.
Qırımtatarı, musulman Tofik Abdulgaziyevniñ evine mayısnıñ 4-de keldiler. Oña Rus silâlı hızmetleriniñ 9 vekili kirdi, taqiqatçı titüv aqqında qararnameni kösterdi. Onda yazılğan ki, Memetov soyadında olğan bir qırımlınıñ ğayıp olmasınen bağlı taqiqat işleri çerçivesinde Abdulgaziyevniñ evinde bazı areketler ötkerilmeli. Ağzaviy subette politsiya hadimleri ev saiplerine dediler ki, bu adam, sanki Suriyege ketip, IŞİD tarafında cenkleşe eken.
Tintüv vaqıtında qanunğa qarşı bir şey tapılmağan soñ, silâlı hızmetler ketti. Lâkin bir buçuq saat soñra «E» Merkizi (Ekstremizmge qarşı küreş merkezi – QA) telefon açıp, onı sorğuğa çağırdı. O anda advokat Edem Semedlâyevnen beraber bardı. Aqmescit sakinine resimge çıqıp, parmaq izlerini qaldırmağa teklif etkenler, o ise red etti. Taqiqatçınıñ suallerine de cevap bermedi ve özüne ve yaqınlarına qarşı şaatlıq etmemek aqqı olğanını hatırlattı.
Tofik Abdulgaziyevniñ özü, Qırım.Aqiqat muhbirinen subetleşkende, ruhiy ceetten tintüvge azır olğanını, ertemi keçmi oña da kele bileceklerini tüşüngenini ayttı:
Tanışlarnen sağlıqlaşqanda, başqa körüşmeycegimiz kibi sağlıqlaşamız. Bügün mında böyle vaziyetTofik Abdulgaziyev
– Bügün Qırımda vaziyet öyle ki, er kes ende biledir, çarşenbe ya da cumaaqşamı künü – musafir bekle, – dey aqmescitli Tofik. – Bügün ende Qırımdaki bütün musulmanlar çarşenbe ve cumaaqşamı urbanen yuqlamağa yatalar, saba namazından soñ ende yatmaylar. Elbet, bu adise «apansız» oldı, amma Rusiye kelgen soñ biz ende raat yuqlamaymız, böyle desem ola. Endi, nevbetteki kim olacağını tüşünemiz. Tanışlarnen sağlıqlaşqanda, başqa körüşmeycegimiz kibi sağlıqlaşamız. Bügün mında böyle vaziyet.
– Sizde keçirilgen tintüv ne qadar qaba keçirildi? Malıñızğa zarar ketirmedilermi?
Abdulgaziyev: Yoq, qaba şekilde tintmediler. Urdurıp kirmediler, bir şey sındırmadılar. Kirdiler, ayaqlarına bahil (galoş) kiydiler. Añlağanım – bu tintüv bir manaçıq edi, asılında ise bu ihtar edi. Mende olğan adisege tintüv demezsiñ.
– Ya «ihtar» ne demek? Neni sizge bildirmege istediler?
Abdulgaziyev: O ballar ketkende, maña dediler: «Tofik, nege mında kelgenimizni añlaysıñ da?». Yani, ihtar ettiler: yavaş otur. Bu nenen bağlı, deseñiz? Bilmeyim. Belki de, qomşularım tintilgende olarnıñ yanında olğanım içündir. Bese-belli, bundan sebeptir. Çünki olar telefonmda qarmalanıp, bir tintüv devamında çekkenim videonı körüp taptılar. Olar bunı kördiler de, başa öyle olmasın dediler.
– Politsiya hadimleri, sanki ğayıp olğan Memetovnıñ işinen oğraşıp sizge kelgenlerini degenler. Siz onnen tanışsıñızmı, kimdir o?
Abdulgaziyev: Yoq, onıñ kim olğanını atta bilmeyim. Şu qararnameni oquğan soñ, bir-qaç kere sual soradım: «Kimdir o? Siz maña añlatıñız». Men onı iç te tanımayım. Olar onnen olğan bir de bir alâqamı qıdırğanlar. Amma, añlağanım kibi, bu sadece bir manaçıq edi. Asılında ise onnen iç bir şekilde bağlı olmağanımnı olar pek yahşı bileler.
– Silâlı quvet vekilleri sizge «yavaş oturmağa» degenler. Olarnıñ aytqanları kibi yapmağa niyetlisiñizmi?
Olar insannıñ tabiatına qarşı çıqalar, añlaysıñızmı. Olar iç bir kimseniñ iç bir yerge çıqmağanını isteyler. Amma bu imkânsız! Bizler biri birimizge qatnağanımız kibi, öyle de qatnaycamız!Tofik Abdulgaziyev
Abdulgaziyev: Bizler öyle de yavaş oturamız, sizge böyle aytayım. Biz musulmanlar – dostane milletmiz. İç bir yamanlıq işlemeymiz. Olarnıñ ne istegenlerini men bilmeyim. Olar insannıñ tabiatına qarşı keleler! Er bir varlıqnıñ özüni qorçalamaq instinktı bardır. Siz, büyük bir qaza yüz bergenini körseñiz, yardım etmek içün mıtlaq toqtaycasıñız da. Bu da aynı şey. Siz maskalı ve silâlı OMON körseñiz, istese de istemese de, adam episi bir çıqacaqtır. Olar insannıñ tabiatına qarşı çıqalar, añlaysıñızmı. Olar iç bir kimseniñ iç bir yerge çıqmağanını isteyler. Amma bu imkânsız! Bizler biri birimizge qatnağanımız kibi, öyle de qatnaycamız! Çünki bu musulmanlar, musulmanlar ise biri birine – qardaştır. Nasıl etip bir birimizni terk eteyik?
Tofik Abdulgaziyevniñ menfaatlarını qoruğan advokat Edem Semedlâyev dey ki, taqiqat areketleri devamında silâlı hızmetler qanunğa riayet ettiler, faqat müşterisine uydurılğan sebeplerden iliştiler:
Biz Qırımda tintüvlerge o qadaq alıştıq ki, bunı ende azmı-çoqmı edalı sayamız. Amma, başqa taraftan baqsañ, elbet, bu doğru degil. Seniñ tüp urbalarıñnı qarıştırsalar, buña «edalı» demezsiñEdem Semedlâyev
– Qanun ceetinden, başqa adiselernen teñleştirecek olsaq, olar özlerini daa doğru alıp bardılar. Olar qapılarnı qırmadılar, çünki qapılar açıq edi. Olar adamğa kiyinmege imkân berdiler, çünki onı töşekten tursattılar. İçerige kirgen bütün hadimler ayaqlarına bahil kiygenler. Telefondan olsa da, amma medeniyetnen sorğuğa çağırttırdılar. Yani, umumen, sanki er şey edalı keçirildi. Amma asılında, bu tintüvniñ sebebi olğan cinaiy iş onnen nasıl bağlı olğanı añlaşılmay. Tintüv içün sadece resmiy bir manaçıq taptılar. Biz Qırımda tintüvlerge, sorğularğa ve bu kibi şeylerge o qadaq alıştıq ki, bunı ende azmı-çoqmı edalı sayamız. Amma, başqa taraftan baqsañ, elbet, bu doğru degil. Çünki bu mesele sadece taqiqatçınıñ suallerinen bağlı olsa edi, Tofikni davetname vastasınen Ekstremizge qarşı küreş merkezine çağırttırmaq, bazı suallerni soramaq – yeterli olur edi. Sürüp kirmege, tintmege – böyle degil. Seniñ tüp urbalarıñnı qarıştırsalar, buña «edalı» demezsiñ.
– Siz Abdulgaziyevke cevap bermemege tevsiye ettiñiz, bu nenen bağlı?
Semedlâyev: Men taqiqatçınıñ elinde suallerden ibaret uzun bir cedvel kördim. Olarnıñ sayısı, adaşmasam, 20-ge yaqın edi. Başında zararsız sualler kete edi: diniñiz nedir, angi camilerge qatnaysıñız, soñra ise konkret sualler yazıla edi. Bu sualler nege soralğanını, ve ğayıp olğan Memetovğa dair cinaiy işnen bu nasıl bağlı olğanını biz bilmeymiz. Biz kördik ki, bu sualler bu cinaiy işnen bağlı degiller. Onıñ içün, taqdirimizni sınamayıp, Rusiye Federatsiyası Esas Qanunınıñ 51-ci maddesinde yazılğan aqqımıznı qullanmağa qarar aldıq.
– Tofikke daa bir şeyler yapılmaq mümkünmi ya da bunen onıñ taqiqat işleri yekünlendimi?
Semedlâyev: Devamı olacaqmı, olmaycaqmı – bu, elbet, bizge belli degil. Bu qarar organlarda alınacaq. Tofikke dediler ki, o tintüvlerde ve mahkemelerde faal ola eken. O apis etilgen qırımtatarlarnıñ vaziyetinen pek meraqlana. Bir yerge barmasın, iç kimsenen qonuşmasın dep, bunen bağlı ince bir ima bildirildi.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanlarında şeklengen Qırım musulmanları, qırımtatar Milliy areket failleri, Meclis azalarınıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı.


text:
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar iyünniñ 7-nde Qatar Tış işler devlet naziri Sultan bin Saad al-Mreyhi ile telefonda laf etti. O, Qatar zenaatdaşına «Qırım platformasınıñ» sammiti aqqında tarif etip, onıñ esas maqsad ve vazifelerini qayd etti, dep haber ete Ukraina Tış işler nazirliginiñ matbuat hızmeti.
«Bu teşebbüs Ukrainağa Qırımnıñ Rusiye tarafından vaqtınca işğal etilüv mevzusını kün tertibine qaytarmağa ve devletimizniñ topraq bütünligini ğayrıdan tiklemege imkân berecek alet ola», – dep qayd etti Emine Ceppar.
Qayd etilgenine köre, subetdeşler halqara yaşayışnıñ aktual meselelerinen, hususan Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı istilâsı, işğal altındaki Qırımnıñ Rusiye tarafından askeriyleştirilüvi ve Qırım yarımadasında qırımtatar halqı aqlarınıñ bozuluvınen bağlı fikirlerini bildirdi.
Ukraina Tış işler nazirligi, Qatar Tış işler devlet naziri Sultan Al-Mreyhi memleketi Ukrainanıñ suvereniteti ve topraq bütünligine qol tuta, dep bildirdi.
Mayısnıñ 20-nde Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy «Qırım platforması» sammitine 30 memleketniñ vekilleri kelecek, dep ayttı. Onıñ bildirgenine köre, Rusiye «Qırım platformasını» pek ağır yanaşa.
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva «Qırım platforması» boyunca halqara sammit Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 23-nde olacaq, dep bildirgen edi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar «Dom» telekanalınıñ yayınında Ukraina Tış işler nazirligi avgustnıñ 23-nde olacaq «Qırım platformasında» iştirak etecegini tasdıqlağan memleket sayısını aydınlatmağa daa planlaştırmay, dep bildirdi. Onıñ aytqanına köre, bu qarar Rusiye tirengeni içün qabul etildi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
Martnıñ 15-nde ise Rusiye Tış işler nazirliginiñ matbuat kâtibi Mariya Zaharova Kyivniñ Qırım işğalini toqtatmaq ıntıluvları qanunsız ola ve Rusiyeniñ eki subyekti olğan Qırım ve Aqyarğa qarşı istilâ telükesi olaraq qabul etile, dep bildirdi.
«Qırım platforması»
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Troya şähäre häm atı
Törkiyäneñ mädäniyät xäzinäläre 02
Anadolu üzäge- şaqtıy iske cirläşü urınnı sıyındıra. Böten dönyada bolardan iñ küp belengäne şiqsez Troya şähäre.
Borıñğı şähär Çanakkalä yaqınnarında Anadolı yar buyında urın ala. Diñgezne kürä torğan ber qalqulıqta bulğan şähär kön sayın diñgezne sälämliy kebek.
Troya xaqqında tarixta söylägän şaqtıy riwayätlär bar. Könbatış mädäniyäteneñ iñ mohim ädäbi çığanaqlarınnan Gomerneñ İliyada äsärendä ham Grek mifologiyasında Troya suğışı -kiñ urın alıp tora. Bu kitabında borıñğı yazuçı häm tarixnıñ icat itkän iñ zur xalıq mönäsäbätläreneñ belgeçe bulğan Gomer, Grek şähär däwlätlärennän häm alarnıñ yasağan suğışlarınnan da süz itäçäk.
Riwayätkä qara şähärneñ yaqınında bulğan Qaz tawlarında öç Alihä tarixnıñ berençe güzällek bäygesen oyıştırırlar.
Bu öç Alihädan bersen iñ matur bularaq saylayaçaq keşe Troya patşasınıñ ulı Paris. Öç Alihä dä aña wäğdälär birer. Paris Afroditanı iñ matur dip saylar. Afroditanıñ wäğdä birgän büläk- Afinalı Helennıñ mähäbbäte. Bu mäxäbbät täsire belän Troya patşasınıñ ulı Paris Afina patşasınıñ xäläl-cefete bulğan Helennı Troyağa urlap alıp kitä.
Xäläl-cefeten qotqarır öçen Patşa Menelaos Miken Patşası bulğan abısı Agamennonnı yärdäm öçen çaqırır. Akalar zur ber armiyä belän Troya aldına kilä. Ozın waqıt däwam itkän qamaw häm suğışlarda ike taraf da ciñä almaz.
Mifologiyağa kürä soñınnan şähärne aldaşu belän qazanırğa uylağan Akalar Troya atın yasap quyalar.
Taqtadan yasalğan zur at bu. Atnıñ eçendä ber törkem ğäskär yäşerenä. Qamawnı ğämäldän çığarıp armiyälär kire tartılır. Troyalılar bu atnı - xärbi tabış bularaq şähär diwarlarınıñ eçenä alır. Tönge säğätlärdä şähär keşese ciñüne qotlağanda atnıñ eçendä yäşerengän ğäskärlär tawışsız şähärneñ qapqalarnı açarlar. Yäşeren räweştä şähärgä kergän Aka armiyäse şähärne talap beterep yandırır. Troya atı döşmänğä cibärelgän häm zararlı täsire saqlanğan waqığalar öçen ğomum ber qabul itü bularaq kürener.
Xäzerge köndä dä sanaqlarnıñ viruslı programmaları öçen Troya atı digän süz qullanıla.
Ozın waqıt buyınça Troya şähäre häm bu suğış Grek mifologiyasında urın alğan ber riwayät bularaq qalır.
1870 nçe yılğa citkäç ber säwdägär bulğan xäwäskär arxeolog nemets Heinrich Schliemann Çanakkalä yanındağı qalqulıqta berençe tikşerenülärdän soñ qazılmalar yasıy başlar.
1871-1874 nçe yıllarda däwam itkän qazılmalar borıñğı Troya Şähäreneñ häm suğışnıñ çın bulğanın böten dönyağa açıqlar. Monda bulğan tarixı äsärlär kilgän turistlärgä zur käyef birä.Qazılmalarda bulğan xazinälärneñ ber öleşe Törkiyädä ber öleşe dä Germaniya belän Rusiyäda saqlana.
Troyada yasalğan qazılmalarnıñ näticäsendä bezneñ erağa qadar 3000 yıl elek, bezneñ eradan soñ 1 nçe yözyılına qadär törle 19 qatlamda arxeologik belgelärgä ireşelde.
Ädäbiyättä häm sänğättä dä urınnı alğan Troya şähäre dönyanıñ här poçmağında belenä. Kinematografiyağa häm yözlärçä dokumental filmgä tema bulğan Troya ilebezneñ dönya külämendä tanılğan häm belengän iñ mohim aldağı urınında tora.
Könçığış-Könbatış bäreleşlärendä, mädäni bäreleşkä qadär tarix buyınça ähämiyäten saqlap qalğan. Böyek İskändär şähäreneñ säfärendä şähärneñ simvolı bulğan tanılğan Afina ğibadätxanägä köbä kiyemne büläk itär.
Fatih Sultan Mähmät İstanbulnı yawlap alu aldınnan töbäkkä kilgän ikän häm üç alacağın süzen birgän ide. Awrupanıñ ber niçä gumanist uqımışlı töreklärneñ Troya şähärennän qaçıp qotqarılanğannarnıñ ğailäsennän kilgänen häm tufraqlarına kire qatqanına ışana ide. Mustafa Kemal Atatörekneñ dä böyek ciñü aldında Dumlupınar suğışında Troyalılarnıñ uçın alğanın äytelä.
Dönya citakçelegendä ilebezneñ ğorurı bulğan Troya borıñğı şähär turistlarnı kötep qala. Şuşı borıñğı şähär säfäregezgä tuyımsız xätirälär tämin itäçäk.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ fikirince, resmiy Kyiv Qırım işğaliniñ altıncı yılına kerekli kibi cevap bermedi. Bu aqta o, martnıñ 19-nda Qırım.Aqiqatqa ayttı.
«Ukraina devletiniñ rolü halqara esnaslarnıñ lokomotivi olğanına baqılsa, Ukrainanıñ resmiy akimiyeti tarafından tam signallar seslendirilmeli. Em halqara toplulıqqa, em de işğalci memleketke qarşı. Bu olmadı, ve bu canımıznı ağırttı. Kyivde soñki vaqıtları büyük diqqat ayırılğan lafta dialoglarnı devam ettirmek içün Kremlni açuvlandırmağa istemegenlerini köstere bile. Başqa bir sebep, ne yazıq ki, tapamayım», – dedi Çubarov.
Onıñ aytqanına köre, Ukraina Qırımnıñ qanunsız Rusiye ilhaqı aqqında dünyağa hatırlatmaq içün «bütün manaçıqlarnı» qullanmalı.
Martnıñ 18-nde Ukraina Tış işler nazirligi, prezident Vladimir Putinniñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri ziyaretinen bağlı narazılığını Rusiye nazirligine bildirdi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aqmescitte Lesi Ukrainki rayonındaki Hatice Kantemirova ve Zera Bazirovanıñ evletinde yapılğan tintüvler yekünlendi. Tintüvler esnasında diyiy edebiyat musadere etildi. Bunı yanvarniñ 5-nde «Qırım birdemligi» birleşmesi Facebookta bildire.
Bildirüvde: «Ev sakinleriniñ aytqanına köre, ögüni aluv tahqiqat tedbirleri yapıldı. Araştıruv yapıldı, lâkin kâğıtlarda Kyiv rayonı mahkemesiniñ qararı añıla… Telefon ve planşetni musadere ettiler. Bir qadınnıñ oğlu Türkiye ve Beyazrusiyege barğan edi. Onı bu hususta soraştırdılar. Ondan ğayrı, Ekstremizmge qarşı küreşüv boyunca merkezniñ hadimleri tarafından adları söylengen şahıslarnı tanıp tanımağanını tayin etmege tırıştılar. Protokolnıñ kopiyasını qaldırmadılar. Kâğıtlar kerek olsa, olarğa kelsinler, dediler», – denile.
«Qırım birdemligi», evlerniñ sakinleri video şeklinde izaat bermekten vazgeçtiler, dep qayd ete.
Bundan evel cuma künü Usadebnaya (Markoviça) soqağı 34 ve Turistov soqağı 49 adresleri boyunca yerleşken evlerde yapılğan tintüvler aqqına haber alındı.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ yarımadada muntazam surette mustaqil jurnalistler, qırımtatar faaliyetçileri, muhalefet ve Ukraina tarafını tutqan cemiyet erbapları ve diniy azlıqlar vekilleriniñ yaqalanuvları, tintüvleri ve sorğulamaları yapıla. Aq-uquq qorçalayıcıları Rusiye telükesizlik hadimleriniñ bu areketlerine siyasiy maqsatlı areketler deyler.


text:
«Ukrenergo» şirketi Herson vilâyetinde Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa elektrik ceryanı keçken tiremelerniñ bozuluvı ciddiy olğanı aqqında bildire. «Ukrenergo»da yarımadanıñ elektrik ağından tam söndürilmesini tahmin eteler.
Bu aqta ukrain şirketiniñ matbuat hızmeti bildire.
Beyanatqa köre, mütehassıslar «Melitopol – Canköy» ve «Kahovka – Titan» yolaqları tiremeleriniñ tüşmesini qayd etti. Bunıñ ile «Kahovka – Titan» yolağı ile bir ayatta olğan elektrik bericileriniñ yolaqlarında da bozuluvlar bar, şu sırada: «Kahovskaya – Ostrovskaya», yolağındaki demir-beton tiremesinde çatlaq ve «Kahovskaya – Canköy» yolağındaki demir tiremesiniñ bozuluvı.
«Bozuluvlar atış ve patlav aletleriniñ qullanılması neticesinde yüz berdi», – deyler şirkette.
«Eki yolaqta da ciddiy bozuluv, neticeleri tam söndürüv ola bile (misal içün, ava şaraitleriniñ bozuluvı vaqtında, ruzgâr qopqanda). Qırımnıñ bütünley söndürilmesi ve Herson ve Nikolayev vilâyetleriniñ energoteminlevine zarar ketirilmesi mümkün», – dep qoştılar «Ukrenergo»da.
Şirkette qayd etilgeni kibi, Qırımğa energiyanı bergen bu üç yolaqnıñ söndürilmesi şaraitlerinde «stantsiyalarnıñ sheması ğayet işansız olacaqtır».
«Daa bir elementiniñ bozuluvı onıñ tam söndürilmesine ketirir, ve, elbette ki, Herson ve Nikolayev vilâyetleri qullanıcılarınıñ 40% elektrik ceryanından marum qala bilir», – deyler şirkette.
Al azırda Cenübiy ve Dnepr energiya sistemalarınñ mütehassısları işlerniñ miqyasını belgiley. İnfrastukturanıñ bozulğan obyektlerine zaruriy malzeme ve donatuvnı ketirmekteler, deyler «Ukrenergo»da.
Qırımnıñ rusiyeli ükümetiniñ yaqarlıq ve energetika naziri Sergey Yegorov aytqanı kibi, Herson vilâyetinde eki elektrik ağınıñ tiremeleri bozulğanıQırımnıñ teminlevine tesir etmedi.
Herson vilâyetinde oktâbr 20 künü kene bir kene «Melitopol-Canköy» yolağınıñ tiremelerini bozdılar. Biriniñ tübüne mina qoyulğan edi. Militsiyanıñ bildirgenine köre, 3 mina ve 2 trotil qılıçı tapıldı. «Elektroenergetika obyektlerniñ aselet bozulması» maddesi boyunca cinaiy ketişat başlanıldı.
Oktâbr 6-na keçer gecesi belgisiz şahıslar Canköy-Melitopol yolağınıñ eletktrotiremesini bozdılar.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, bundan soñ yarımadanıñ «energetik qamaçavı» da başlana bile.


text:
Rusiyede mahküm etilgen ukrain rejissöri Oleg Sentsov koloniyadan «planlaştırılğan teşkerüv içün» şeer hastahanesine alındı, dep bildire Yamalo-Nenets muhtar okrugındaki Rusiyeniñ cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ matbuat hızmeti.
«Planlaştırılğan teşkerüv sebebinden 28.09.2018 mabüs Oleg Sentsov Labıtnangi şeer hastahanesine alıp ketirildi, anda qoşma teşkerüvi yapıldı ve onı ekimler baqtı», – dep aytıla haberde.
Bu malümatqa köre, keçirilgen teşkerüv neticesinde Sentsovnıñ «tedaviylev planı tüzetildi».
Sentsovnıñ advokatı Dmitriy Dinze bunı şimdilik izaatlamadı.
Qırım.Aqiqat tafsilâtlı malumat almağa tırışa.
Bundan evel haber etilgeni kibi, Rusiye prezidenti yanındaki vatandaş cemiyetiniñ inkişafı ve insan aqları şurasınıñ reisi Mihail Fedotov Ukraina ombudsmeni Lüdmila Denisovağa mektüp yollap, açlıq tutqan ukrain rejissöri Oleg Sentsovnıñ «stabil» alı aqqında bildirdi.
Sentsovnıñ eki doğmuş qardaşı Natalya Kaplan rejissörniñ alı ket-kete fenalaşa, dep bildirgen edi Qırım.Aqiqatqa. Onıñ aytqanına köre, Sentsovnıñ qan sisteması «müim müçelerge oksigen taşımasını yapamay». Sentsovnıñ advokatı Dmitriy Dinzeniñ bildirgenine köre, açlıq tutqan rejissör töşekten zornen tura. Onıñ aytqanına köre, ukrainalınıñ sağlığına «büyük zarar ketirildi».
Oleg Sentsov mayısnıñ 14-nde Rusiye apishanelerinde yatqan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi talabınen muddetsiz açlıq ilan etken edi.
Sentsov ve Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti. Rusiyede mahküm etilgen Oleg Sentsovnı qurtarmaq çağıruvı ile petitsiya Beyaz Saraynıñ saytında 100 biñden ziyade insan tarafından imzalandı.


text:
Qazaqstanda ilbaşın saylıylar
İsemlektä 6 kandidat bar
Qazaqstanda bügen kiläse 7 yıl buyı idarä itäçäk ilbaşın saylılar. 6 kandidat arasında xäzerge lider Qasıym-Cumart Tokayev ta bar.
İl külämendä 10 meñnän artıq saylaw uçastoğında tawış birü cirle waqıt belän irtänge säğat’ 7dä başlandı.
19 millionnan kübräk xalqı bulğan Qazaqstanda 12 millionğa yaqın saylawçı terkälgän. Tawış birü kiçke säğat’ 8gä qadär däwam itä.
Saylawnıñ iñ axırğı näticäläre 27nçe noyabr’dä bilgele bulır dip kötelä. Berençel näticälärne inde irtägä xäbär itäçäklär.
Bäyläneşle xäbärlär
Naxçıvan tamğaxanäse Azärbaycanğa bäylände
Naxçıvan üzidaräle cömhüriyäteneñ Däwlät tamğaxanä komitetı Azärbaycan Üzäk tamğaxanä (tamojnya) komitetına bäylände
Bügen Tatarstan bayrağı köne
Monnan 31 yıl êlek Tatarstan cömhüriyäte parlamentı älege däwlät simvolın qabul itte


text:
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi, Rusiye Tahqiqat komitetiniñ Qırımdaki «fevral 26 davası» sebebinden Ukraina uquq qoruyıcılarına qarşı başlatılğan cinaiy taqip «Ukraina uquq qoruyıcılarınıñ doğru yolda olğanını» köstere, dep bildirdi.
«Bugün işğalci devletniñ «ceza maşinası» uquq qoruyıcılarımızğa qarşı çalıştı. İşğal etilgen topraqta insan aqlarınıñ bozuluvı diqqatsız qalmaycaq, qabaatlı insanlar ise em milliy, em halqara seviyede mesüliyetke çekilecek, dep bilemiz», – dep aytıla Ukraina prezidenti temsilciliginiñ haberinde.
Martnıñ 2-nde saba Rusiye Tahqiqat komiteti, işğal etilgen Qırımda 2014 senesi fevralniñ 26-sınıñ adise-vaqiaları içün Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznı taqip etken Rusiye tahqiqatçılarına qarşı dava açıluvı sebebinden Ukraina Milliy politsiyası ve prokuraturasına qarşı cinaiy davalar açıldı, dep bildire.
Keçken afta Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznı 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde qalabalıqlarnı teşkil etkeninde qabaatlap taqip etken 25 şahısqa şübheli olğanını bildirdi.
Daa evel Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası «fevral 26 davası» çerçivesinde üküm çıqarğan Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemeleriniñ on qadısına şübheli olğanını haber etti.
2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım parlamentiniñ binası ögünde Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve duşmanlarınıñ büyük mitingi olıp keçti. Qırımtatar ve Ukraina tarafdarı faallerine qarşı Rusiye tarafdarı faaller çıqtı.
2015 senesi yanvar ayında Rusiye Tahqiqat komitetiniñ Qırım idaresi fevralniñ 26-nda mitingde olğan qalabalıqlar aqqında cinaiy dava açtı.
Ukraina topraq bütünligine qoltutqanlar tutuldı: Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz, faaller Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nebiyev.
Daa soñra mahkeme «fevral 26 davasını» ekige böldi: o vaqıt Qırımda Meclis lideriniñ rolüni alğan baş şübheli Ahtem Çiygoz ayrı esnasqa alındı.
Advokat Cemil Temişevniñ teşebbüsinen faal Talât Yunusov ve ATR telekanalınıñ operatorı Eskender Nebiyev tahqiqatnen işbirligi yapıp, olarnıñ ifadeleri «fevral 26 davası» diger mabüsleriniñ davalarında delil olmaycaq şartınen qabaatlarını tanıdı. 2015 senesi dekabr ayında Talât Yunusov 3,5 yılğa, Eskender Nebiyev eki yılğa şartlı olaraq üküm etildi.
2017 senesi sentâbrniñ 11-nde Rusiye mahkemesi yarımadanıñ Rusiye işğalinen bağlı narazılıqlarnı «qalabalıqlar» dep adlandırıp, Çiygoznı olarnı teşkil etkeninde qabaatladı ve sekiz yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etti. 2017 senesi oktâbrniñ 25-nde Rusiye akimiyeti Qırımda mahküm etilgen Ahtem Çiygoznı azat etip, onı Türkiyege teslim etti. Daa soñra o, Kyivge keldi.
2018 senesi iyünniñ 19-nda Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi «fevral 26 davasınıñ» mabüslerine şartlı apis cezalarını berdi. Ali Asanov ve Mustafa Degermenci 4 yıl ve 6 ay, Arsen Yunusov ve Eskender Kantemirov 4 yıl, Eskender Emirvaliyev 3 yıl ve 6 ayğa şartlı olaraq üküm etildi, er birine 3 yıl sınav müddeti berildi.
2020 senesi fevralniñ 4-nde sınav müddeti bitmegen «fevral 26 davasınıñ» mabüsi Mustafa Degermencige qarşı cinaiy mahkümiyetniñ lâğu etilgeni belli oldı.


text:
Powell totqınnar ezärleklängän öçen ğafu ütende
Amman- Dönya ekonomik Forumına qatnaşqan däwlät sekretarı ütkärgän press konferensiädä ğıraqlı totqınnnar cafalanğan öçen ğafu ütende. Minem ğafu ütenüem G.Bushnıñ ezärlekläw öçen ğafu ütenüen nığıta dip söyläde. Bu ğafu ütenü pentagonnıñ AQŞ saqlanu ministırı ğädättän tış soraw alu metodlarına röxsät itte digän mätbuğat xabärlären kire qaqqan waqıtqa turı kilde. Kiçä New Yorker jurnalınıñ web siden-da Rumsfeld Äfgsantanda al Qaida äğzalarınnan küzläw mäğlümäte alu öçen elek anda qullanılğan metodlarğa röxsät itte dip yazılğın ide. Pentagon NYker jurnalınıñ xabären tulısınça kire qaqtı.


text:
Keriçte Kapkanı mikrorayonı ve oña yaqın olğan rayonlar, suv tulumba stantsiyasında yapılğan temizlev ve yuvma işleri sebebinden suvsız qaldı.
Bildirile ki, suv saba saat 8-den gece saat 12-ge qadar olmaycaq. Halq ve müessiseler bu vaqıtqa yetecek suv yedeklerini yapmalı.
Aqmescitniñ bir qısmı mayıs 21-inde suv borularınıñ tamiri sebebinden suvsız qalacaq.
Ukraina Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy Qırım kanalı vastasınen teminley edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ, yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.


text:
Podcast
«Podkasting» inglis tilindegi «Podcasting» sózinen alınıp, «iPod» («Apple»dıń mp3 pleeri) hám «broadcasting» sózleriniń birikpesinen kelip shıqqan bolıp, ol internette radio hám telekórsetiwler stilindegi sesli hám videofayllardı jaratıw hám tarqatıw procesin bildiredi. Búgingi kúnde podkasting blog hám sociallıq tarmaqlar sıyaqlı auditoriyada úlken qızıǵıwshılıq oyatıp, professional hám puqaralıq jurnalistlerdiń dóretiwshilik iskerligindegi tiykarǵı buwınlardan birine aylanıp barmaqta. Podkast termini menen bir qatarda oǵan baylanıslı bir qatar podcaster, podcast-lenta, podcast-terminal, pod-tıńlawshı túsinikler de aylanısqa kirip keldi.
Tariyxı[redaktorlaw | derekti jańalaw]
«Podcasting» termini 2004-jılı Britaniyanıń «Guardian» gazetasınıń jurnalisti B.Xammersli «Ses revolyuciyası» maqalasında qollanǵan. Bul termin Amerika Oksford («New Oxford American Dictionary») sózligine kirgizilip, 2005-jılı «Jıl sózi» sıpatında tán alındı . «Vesti FM» radiostanciyası saytınıń redaktorı I.V.Litvinenko «Podkasting» sózi 2004–2005-jılları Amerika Oksford sózligi tárepinen «Jıl sózi» sıpatında tán alınǵannan soń keń aylanısqa engizile basladı» dep jazadı . Sózlikte terminge «Internetten alınatuǵın hám kompyuterde yamasa ózińiz benen alıp júriwińiz múmkin bolǵan qurılmada tıńlaw múmkin bolǵan sanlı audio fayl» dep anıqlama berilgen . Britannica enciklopediyasında bolsa, «Podkast – World Wide Web beti arqalı jazılıwdı óz ishine qamtıp, keyingi baǵdarlamaları avtomat túrde jazıp alınıp, Internet boyınsha tarqatılatuǵın, ádette mp3 sanlı formatındaǵı «radio usılı»ndaǵı baǵdarlama» ekenligi keltirilgen. Filologiya ilimleriniń kandidatı V.V.Vitvinchuk podkastqa tómendegishe anıqlama beredi: «Bul janr radio formatı menen shegaralanbastan tolıǵı menen ǵárezsiz túrde tariyxtı aytıw». O.A.Petrenko hám A.M.Gorbachevlar «Zamanagóy jurnalistika ámeliyatında podkast terminin qollanıwdıń anıq tendenciyası belgilengenligin keltirip, «Olar belgili bir baǵdarlamanıń radiostanciyalardıń saytında yamasa podkast-terminallarında tıńlaw hám júklep alıw ushın audioformatta jazılǵan kúndelikli uzatıwlar», – dep jazadı. CHelyabinsk mámleketlik universiteti jurnalistika fakultetiniń docenti, ilim kandidatı A.A.Juravleva podkastinge tómendegishe anıqlama bergen: «Podkasting – Internet járdeminde audio hám videokontentlerdi tarqatıw formatı». Olardı RSS, mp3 audioformatında hám sanlı audiopleerler járdeminde tarqatıw múmkin.
Túrleri[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Podkastlardı tipologiyası boyınsha janrlıq hám tematikalıq baǵdarlarǵa bólip qarawǵa boladı. Janrı boyınsha: hújjetli, diskussiyalı, kewil-ashar shou, audiokitap, radiospektakl, jańalıqlı; tematikalıq baǵdarı boyınsha: siyasiy, muzıkalı, sociallıq, mádeniy, sport, ilimiy-ǵalabalıq mashqalalar hám t.b. toparlarǵa bólinedi. Bul baǵdardaǵı izertlewinde jurnalistika hám ádebiy dóretiwshilik institutınıń oqıtıwshısı hám radiojurnalist V.Nekrasova «hújjetli, komediya, investigative journalism, tokshou, analitikalıq kórsetiwler» janrların bólip kórsetse, auditoriyanı hám dáramatlardı kóbeytiwge járdem beretuǵın zamanagóy podkastlar tarmaǵı bolǵan «Radiotopia»nıń atqarıwshı prodyuseri D.Shapiro: «infocast (informaciyalıq), backcast (ótmish haqqında), crimecast (jınayatlardı tergew), chamkast (doslıq podkast), xamblkast (ájayıp tariyx), rialkast (tuwrıdan-tuwrı), fikshnkast (ilimiy fantastika haqqında), xaukast (layfxaklar), sikvelkast (tariyx haqqında)» sıyaqlı janrlardıń bar ekenligin jazadı.
Dárekler[redaktorlaw | derekti jańalaw]
- S.A.Esemuratova Puqaralıq jurnalistika SMM menen islesiw. 2022.