text:
Ariel Cohen: "Sovetlarça: Putin häm anıñ Beslanğa cawabı"
Beslan faciğäsennän soñ ike kön ütügä Rusiä prezidentı Vladimir Putin Kremldä ber törkem çit il jurnalistı belän oçraştı. Alar arasında Heritage Foundation tikşerenü üzägeneñ Rusiä häm Eurasia belgeçe Ariel Cohen da bar ide. Çärşämbedä EurasiaNet.org internet säxifäsendä anıñ "Sovetlarça: Putin häm anıñ Beslanğa cawabı" digän mäqäläse dönya kürde.
Başlap, Rusiäneñ küzläw xezmätläre Beslanda terror ğämälenä äzerlekne kürmi qalğan, mäktäpkä barğan terrorçılarnı tuqtata almağan. Qotqaru operatsiäseneñ uñışsız bulğanı isä härkemgä mäğlüm. Spetsnaz Beslannan 30 çaqırım yıraqlıqta künegülär ütep yatqan. Gärçä, söyläşülär barğan xäldä dä, ul här mizgeldä äzer bulıp mäktäp töbendä utırırğa tieş ide. Söyläşülär barıp çıqmağan oçraqta, totıqlarnı qotqaru öçen berdän ber yul – tiz, köçle häm xädäfle xöcüm ide. Monıñ öçen maxsus cihazlar, tönlä kürä torğan äsbaplar, yañğıratu qoralları kiräk, bolar berse dä bulmağan.
İñ yamanı, yözlägän qorallı keşe, cirle xalıq, ata-analar, mäktäp tiräsennän çitkä alınmağan. Näq menä alarnıñ tärtipsez atuları zur yuğaltularğa kitergän bulırğa mömkin. Mäktäp tiräse ğömümän uratıp alınmağan, näticädä qaçıp kitkän terrorçılar belän atışular 10 säğät däwam itkän. Mäşxür Alfa häm Vympel törkemnäre 10 keşesen yuğaltqan - sovet çorınnan birle iñ zur yuğaltu. Soñğı 10 yılda bu Rusiädä 5nçe totıq alu buldı. Budenovski, Pervomayski, Kizlär, Dubrovkadan iminlek köçläre sabaq almağan bulıp çıqtı.
Qotqaru operatsiäse ni öçen şundıy qan quyulı buldı digän soraw Putin belän oçraşuda bezneñ töp soraw ide. Qızğanıçqa qarşı, ul cawapsız qaldı, dip yaza Areil Cohen häm bolay däwam itä. Soñraq añlaşılğança, Putinnıñ küñelendä başqa närsälär bulğan.
Sovet Berlege cimerelgännän soñ Rusiäneñ iminlek xezmätlären üzgärtü öçen bik az eşlände. Alar şul uq post-komunistik, quazi-totalitar säyäsi kontrol çarası bulıp qala. Östäwenä korrupsiägä batqan, monı Putin üze dä tanıy. Mondıy köçlär bügenge terrorçılıqqa qarşı tora almıy. İntihar terrorçılar salqın suğış çorındağı könbatış imperialistları tügel. Alar belän eş itü yaña qaraş taläp itä. Ul ğına tügel. Kavkazdağı ğisyannar elekke sovet cirlegendä çağıştırmaça yaña küreneş. Monda köç belän genä bulmıy, säyäsi, iqtisadi, mädäni, dini, xättä ruxi adımnar kiräk.
Menä şundıy adımnar, qüät buyınnarın üzgärtäse urınğa Putin üzäkläşterü, xakimiät bağanasın nığıtu yulın sayladı. Bu ğämäle belän ul Sovet, xättä patşa çorın iskärtte. Şuşı awır waqıtta Rusiä xalqın tügel, ä üzen, üz tiräsen köçäytergä buldı. Töbäk citäkçelären Kremldän bilgeläp, "teşsez" Cämäğät Palatasın qorıp qına Rusiädä terror mäsäläsen xäl itep bulmıy.
Rusiäneñ häm Sovetlar Berlegeneñ elekke prezidentları Boris Yeltsin häm Mixail Gorbaçev, ber bersennän bäysez räşweştä, Moskovskie Novosti gäziteneñ 17 sintäber sanında kisätülärençä, Sovet çorın sağınular yaña avtoritarizmğa kiterergä mömkin. Avtoritarizm isä terrordan däwa bula almıy, dip tämamlıy üzeneñ mäqäläsen Ariel Cohen.
-Ali Gilmi


c: text/html

text: Üzbäkstan xäkimiäte bäysez mäğlümät çaralarına häm demokratik institutlarğa yärdäm itüçe “Yevraziä fondınıñ” eşçänlegen tuqtatqan. Bu xaqta “Azatlıq” radiosına “Yevraziä fondınıñ” Taşkent bülege citäkçese Jeff Erlich xäbär itte. Anıñ süzlärenä qarağanda, bu qarar Yustitsiä ministrlığı taläbe belän, fondnıñ citäkçelege ictimağıy oyışmalar xaqındağı qanunnı bozğan, digän gäyep belän, qabul itelgän. Düşämbe könne Taşkent mäxkämäsendä xoquq yaqlawçı “Freedom Haus” oyışmasın yabu turındağı eş qarala başlağan. Prokuratura, xoquq yaqlawçılar, terkälü röxsätennän başqa eşlägännär dip raslıy.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ni öçen Üzäk Aziä prezidentları şağir, yazuçı bulırğa telilär?
Üzäk Aziä prezidentlarınıñ sıyfatları bik küp. Qayberläre qatı qullı, qayberläre mätbuğat döşmanı, başqaları keşe xoquqların bozuçılar , räximsez dip atalalar. Läkin, ara tirä alar timer yodırıqların yomışartıp, qullarına qaläm alıp icat belän şöğellänälär.
Asılda bu 50 yıllıq çır häm anıñ süzlären Şamsi Kaldayakov yazğan bulğan. Qazaxstan prezidentı yaña gimnıñ süzläre öçen maqtalsa da, Nazarbayev üze anı zamança itü öçen tekstın üzgärtkän buluın ğına belderde. Şulay da Nazarbayev törle temalarğa yazılğan altı kitapnıñ aftorı bulıp tora. Ä inde Taçiklar üzläreneñ prezidentı İmomali Raxmanovnıñ osta cırlauı belän ğorurlana alalar.
Alar şulay uq kommunizm çorında kolxoz räise bulğan Raxmanovnıñ Taçiklarnıñ tarixı turında dürt tomlıq äsärneñ aftorı buluın da äytä alalar. Üzbäkistan prezidentrı Karimov ta yazuçı. Ul 12 tomlıq äsärlärneñ häm törle maqälälärneñ aftorı. Askar Akayev Qırğızısannıñ prezidentı postınnan uzğan yılnıñ Martında kitärgä mäcbür buldı. Ul Üzäk Aziä prezidentlarınnan ayırmalı bularaq, bu postnı bilävdän elek ük qayber ğilme äsärlärneñ aftorı bulğan şäxes. Xäzerge prezident Kurmanbek Bakiyev älegä aftor bularaq tanılmağan. Bälkim monda prezidentlıq möddäteneñ äle bik qısqa buluı rol uynıydır. Üzäk Aziädäge prezidentlar arasında äsärläre iñ küp basılğanı Törkmänstan prezidentı Saparmurat Niyazov. Ul şiğır dä yazğalıy. Anıñ öç qurqınıç digän şiğırı öç yıl elek yazılğan bulırğa tieş.
Niyazovnıñ iñ zur ähämiät birgäne, anıñ Ruxnamäse. Ruxnamä 1 häm İİne här kem uqırğa tieş. Şäkertlär dä bu äsärlärdän sitatlar öyränergä tieşlär. Xökümättä Ruxnamäneñ eçtälegen belmägän räsmine oçratıp bulmıy. Xätta uram xäräkäten konrol itüçe militsioner qäğidäne bozğan keşene tuqtatqaç, anardan Ruxnamädän sitatlar kiterüen sorıylar. İñ kimendä ber ike sitat belmägän keşegä aqça cazası birelä. Üzäk Aziäneñ prezientları äsärlären üzläre yazmağannar dip şiklänüçelär az tügel. Üzäk Aziäneñ bügenge prezidentlarınıñ yazu teläge sovet çorınnan miras bulıp qalğandır. Lenin, Stalin häm başqalar üz äsärlären miras itep qaldırdılar. Üzäk Aziä prezidentları da üzläreneñ millätneñ aqsaqalı häm mädäni citäkçese dip tanılu teläge säbäple şiğır, cır icat itälär, kitap yazalar. Bälkim bügenge citäkçelärneñ bu teläge elekke ämir häm xannarnıqınan tağı da köçleräkter. Çönki ämir , xannar ber ük vaqıtta dini mäsälälärdä dä xakimdarlar ide. Ä inde sovet çorı kommunist citäkçelär bulğan xäzerge prezidentlar monı däğvä itä almıylar.
Färit İdelle


text:
25 may könne Tatarstanda 50 meñgä yaqın uquçı mäktäp belän sawbullaştı
25 may - Tatarstannıñ barlıq çığarılış klass uquçıları öçen zur bäyräm. Bügen alar öçen qıñğıraw tawışı respublikanıñ 50 meñgä yaqın 11 klass uquçıları öçen soñğı märtäbä yañğıradı. Awıl, şähärlärdä sişämbe könne aq bantlar taqqan qızlar, bäyrämçä kiengän yegetlär küp buldı. Bu könne uquçılar distä yıldan artıq bergä uqığan klasstaşları, mäktäp, uqıtuçılar belän, ä alarnı uqıtqan ostazları – niçä yıllar belem birgän uquçıları belän sawbullaştı. Mäktäp qıñğırawı soñğı märtäbä yañğırağanda 11 yıl däwerendä bulğan barlıq üpkälär, küñelsezleklär onıtıladır möğayın. Şuña da, älege bäyrämdä bäxetle yözlär, yäş arasınnan bulsa da yılmayular ğına küzgä çağıldı. Qazannıñ Mäskäw rayonında urnaşqan 2 gimnaziädä dä bäyräm bik matur, zurlap ütkärelde. Alar xätta mäktäp binası qısalarına ğına da sıymıyça, üzläreneñ bäyrämen Mädäniät yortında uzdırdılar. Läkin tantanalı öleş tämamlanğaç, barıber yañadan üzläreneñ yaratqan mäktäplärenä qayttılar. Äydägez äle 2004 yılda 11 klassnı tämamlawçı uquçılarnıñ üzlären tıñlap qarıyq.
Soñğı qıñğıraw bezneñ öçen bik zur häm matur bäyräm, läkin bu beraz sağışlı da bäyräm. Küp yıllar bergä uqığan duslar belän ayırılası da kilmi, läkin nişliseñ inde. Şuşı könne min klasstaşlarıma äybät kenä imtixannar birep beterep, telägän uqu yortlarına kerergä, matur ğailä qorıp äybät kenä yäşärgä, alarğa yaqtı kiläçäk telimUquçılardan ayırmalı bularaq, uqıtuçı ğömerendä Soñğı qıñğıraw bäyräme ber genä bulmıy. Alar yıl sayın bulmasa da, bik yış üzläreneñ balaları kebek yaqın kürgän uquçıların olı tormış yulına ozatalar. Läkin, şuña da qaramastan, uqıtuçılar da bu bäyrämdä qarşılıqlı xislär kiçerälär. Qazannıñ 2 gimnaziäseneñ tatar tele uqıtuçısı İlnar Hidiätovnıñ fikere.
Bez, uqıtuçılar öçen Soñğı qıñğıraw bäyräme ber yaqtan yaqtı, matur, şatlıqlı bulsa, ikençe yaqtan beraz moñsu da. Çönki bez bik yaqın keşelärebezne – uquçılarnı zur tormış yulına ozatabız. Alarğa üzläreneñ yulında telägännärenä ireşergä telimAzatlıq radiosı da kiçäge uquçılarnı, bügen inde yaña tormışqa ayaq basarğa äzerlänüçe çığarılış klass uquçıların zur bäyrämnäre belän qotlap, alarğa kiläçäktä uñışlar teläp qala.
Gölnaz İlgizär


text:
Freedom House AQŞnı elekke sovet illärenä iğtibarnı artturırğa sorıy
Freedom House dip atalğan keşe xoquqları oyışması, Bush xäqimiätenen demokratiäne dönyağa tanıtu programması öçen aqçanı 17 protsent arttıru taläben xupladı. Läkin oyışma üz xisabında Waşintonnıñ tarafınnañ, demokratianı tanıtqan citäkçelärgä häm xökümättän bäysez oyışmalarga iğtibarnın kimiüenä rizasızlıq belderä. Azatlıq xäbärçese bu üzgäreşlär xaqında, Freedom Housenıñ Mönäsäbätlär başlığı Amanda Abrams belän söyläşte.
Repressiä bulğan cämğiätlärgä, basımnı arttırğannarğa qarşı köräş öçen keşe xoquqları aktivistları häm xökümättän bäysez oyışmalarnı yaqlaw bik möhim dip sanim. Çönki şul wazifadağı keşelär, xällärne üzgärtä alırlıq bu xäräkätneñ ber öleşen täşkil itä.
AQŞnıñ bu eştäge yünäleşe qaya taba kübräk tartıla? Misal öçen alar yuristlar belän eşli, älbättä qanun çığaruçı organnar häm keşelär belän eşläw küpkä otışlıraqtır. Xaqimiättäge mäsälälärgä qarap, bu üzgärä ala. Bolar älbättä ışanıçlı, läkin bu äle wazğiätneñ barıtik ber öleşengenä sürätle.
Sezneñ xisabda, AQŞnıñ kübräk iğtibarın elekke sovet illärenä, ayırım alganda Rusiädä artıru keräklege belderelgän. Bu xaqta kübräk äytalmassızmı?
Prezident Vladimir Putinnıñ hiç çiksez bäysez awazlarnı bastıruın däwam itüe küzätelä. Xökümätkä bäyle bulmağan oyışmalarnı häm başqa törle çaralanı çikläwlär däwam itä, şunın belän bergä oppozitsia partilärenä bulğan basım artuı näticäsendä alarnıñ tawışları könnän kön kimi. Bezneñ uylawıbızça, bu xällärneñ yaxşıruına kitermi.
Freedom Housenıñ elekke sovet illärendä ayırım problemalar kürenäme?
Üzbäkstanda mäsälän, keşe xoquqları aktivistı, jurnalist Ümidä Niyazova, ğinvarnıñ urtalarınnan birle küzätü astında. 30 yılğa törmäğä utırtulı qurqınıçı yaniy. Anı qanunsız çikne uzuda häm qanunsız ädäbiät yazuda gayeplilär, gadättä yazu digäne keşe xoquqları dokumentları. Häm başqa gayepläw säbäbläre dä şuña oxşaş. Nigezdä ul keşe xoquqları aktivistı häm anıñ qulğa alınuı da bu xäräkättä eşe öçender dip uylibız. Anın wazgiyätendä ber keşegä bik küp närsä keräk bula ala. Bütän şundiy keşelär bulmas öçen älbättä bezgä eşlise eş küp, bu keşelär bezneñ yaqlawıbızga moxtac. Bu yaqlawlar yä finans yaqtan yä isä başqa törle bula ala.
AQŞ xäkümäte xäzergäçä Niyazovanı yaqladımı?
Uylawımça törle möddätlär däwamında yaqladı. Niyazovanıñ xalıqara keşe xoquqları törkemnäre belän eşlägäne mäğlüm. Keräkkän waqıtta, şul keşe xoquqları aktivistläre belän eş itär öçen xökümät däräcäsendä nindider ber tärtebe bar mı yuq mı belmim. Keräkkän waqıtta keşe xoquqları aktivistläre belän eşlägändä qaysı ber mömkinçelek bulsa da bu yaqlaw qanunınnañ ällä ni yıraqqa kitmi. Ägär Niyazovanıñ xälenä citärlek iğtibar bulsa, keşe xoquqları aktivistların yaqlaw öçen törle çaralarda xökümättän kübräk añlayışlı buluın kötär idek.
Xäzergäçä, demokratianı tanıtu programmasına AQŞ xökümäteneñ bülergä niätlängän budjetı turında kübräk söyläştek Bu budjettä uñay adımnar bulmadımı?
Ğomum alğanda äye, bez dönyada demokratiäne cäyelderü eşendä üseşlär bulğanın küräbez. Bu bik äybät, qaysı töbäklärdä artuın küräbez, tik bu täraqqiät elekke sovet illärendä bik üsmi. Tulayım alğanda, äyter idem, misal öçen Urta aziağa igtibar birelmi, birelgän igtibarda kimi bara. Kavkazlarda mäsälän gadättä Ärmänstannañ kübräk Azerbaycanğa häm Gruziä aqça bülep birergä soriybız. Ukrainanı da onıtmağız dip äytäbez. Här ildä wazğiät üzgäçä. Üzbekstanda aktivistların yuğaltu bulğan kebek, Rusiädä säyäse problemalar bar. Demokratiädä küpkä uñışlı bulğan dip kürengän illär, Gruziä häm Ukraina dip isäblänsä dä, minem uylawımça äle alarda yaqlawğa möxtac.


text:
Ministrlar Kabinetı gomumrusiä xalıq sanın alu ütkärü buença respubliqa komissiäse utırışı uzdırdı
Ministrlar Kabinetı sişämbe könne gomumrusiä xalıq sanın alu ütkärü buença respubliqa komissiäse utırışın ütkärde. Xalıq sanı aluğa ber yıl çaması waqıt bulsa da, respublikada bu çarağa äzerlek eşläre inde ike yıl bara ikän. Bu çaralarğa rayon häm şähärlärneñ çiklären tögälläwdän başlap, xalıq sanı aluçı instruktorlar öçen bülmälär, eş urınnarı äzerläwgä xätle bar. 15 aprel'gä xätle xalıq sanı aluda qatnaşuçı instruktorlarnı, xezmätkärlärne saylap alu tämämlanırğa tieş. Alarnıñ sanı 14 meñgä citäçäk. Älege utırışta vitse-prem'yer Zilä Wäliewa çaranıñ ideologiä, añlatu, xalıqqa bulışu çaraları turında söyläde. Bu eşlärdä yaña ısullar, yaña alımnar kiräklege, sotsiologik soraşular, yäşlär arasında añlatu eşläre, xalıq sanın alunı yaktırtuçı jurnalistlar arasında bäyge iğlan itü zarurlığı turında äytelde.
Mäğlüm ki, gomumrusiä xalıq sanı alu çarasında tatarlarnı tağın ber sınaw kötä. Xalıq sanı alu turındağı qanun proektına quşımta millätlär isemlegendä tatarnı altı törgä bülü qarala. Moña qarşı inde Tatarstan Dälüät Şurası tatar xalqına häm Rusiä Däwlät Dumasına möräcäğät qabul itte. Sişämbe könne Bötentatar ictimağıy üzägendä bu problemağa mönäsäbäte mäğlüm buldı.
Yunıs Ätnäle


text:
Sïnoptïkterdiñ boljawınşa, cïklondar jäne olarğa bay`lanıstı atmosferalıq fronttar, birinen soñ biri Qazaqstan arqılı jıljïdı. Sondıqtan bizde jañbırlı da, qarlı tünergen awa ray`ı äli saqtaladı. Tek key`bir oblıstarda ğana olar az waqıtqa damılday`tın boladı.
Osılay`şa aldağı üş täwlikte awa-ray`ında eşqanday` özgeris bay`qalmay`dı. Burınğıday` swıq front jañbır, qar, qattı ekpindi jel sïyaqtı jawın-şaşın twındatıp, awa temperatwrası ädettegiden 2-7ºS tömen tüsedi.
Jambıl, Almatı oblıstarında, key` jerlerde qattı jawın-şaşın jawadı. Key` jerlerde köktay`ğaq, jel soltüstik-batıs, batıstan 15-20, ekpini 23 m/s kütiledi.
Qızılorda, Oñtüstik Qazaqstan, Jambıl, Almatı oblıstarında awa temperatwrası 1-6, key` jerlerde 9 gradwsqa dey`in tömendewi kütiledi. Aqmola oblısında qar jawadı, key` jerlerde burqasın kütiledi.
Oñtüstik-batıstan soqqan jel soltüstik-şığısqa awısadı. Jeldiñ küşi key` jerlerde 15-20 m/s.
Jayaw burqasın kütiledi. Oñtüstik-batıstan soqqan jeldiñ küşi key` waqıtta 15-20 m/s küşey`edi.


text:
HİZMET VERDİĞİMİZ SEMTLER
Fayans Ustası Ümraniye
Fayans Ustası Ümraniye
Fayans iç dekorasyon işine girer bildiğiniz üzere.İnce inşaat tecrübe gerektiren bir ustalıktır.İstanbulda projeden anlayan ve kaliteli yapılar yapma becerisi ile iyi bir usta, çıraklıktan bu işi bilmelidir.
İşverenler bunları özellikle tercih ederek sormalıdır. İstanbulda Fayans döşeme işleminden önce mutlaka alanın boyunu da önceden duvarınızı ölçmelisiniz ki, fayansda fire olmasın.
Köşe ve geçişleri iyi ayarlamayı unutmamalıdır. Fayans kesme aaparatı sayesinde fayanslarınızı en iyi şekilde kesebilirsiniz.
Yapıştırıcı sıva da birkaç dakika kurumaya bırakılmalıdır.Daha sonra, fayanslarınızı düzgünce yerleştirebilirsiniz.
Ve döşenmiş fayanslarınızı bir gün beklemeye ve yapışmaya bırakmalısınız
Fayans Seramik Uygulama:
İstanbul Fayans Seramik İşlerinizde Kalite Ve Güvenin önemlidir, Cam Mozaik, Bordür Çeşitleri Ustalık ve Malzemeli Fayans Hizmetlerimiz mevcuttur
AKSOY FAYANS DEKORASYON
ADRES: Kazımkarabekir Mahallesi ÜMRANİYE/İSTANBUL
EMAİL: info@fayansdekorasyon.com
FAYANS SERAMİK USTAMIZ
EROL AKSOY : 0546 685 58 45
ÜCRET SİZ KEŞİF VE FİYAT BİLGİSİ İÇİN ARAYABİLİRSİNİZ
İstanbulda Hizmetverdiğimiz İlçeler: ÜMRANİYE Fayans Ustası ,Arnavutköy Fayans Ustası, Avcılar Fayans Ustası, Bağcılar Fayans Ustası, Bahçelievler Fayans Ustası, Bakırköy Fayans Ustası, Başakşehir Fayans Ustası, Bayrampaşa Fayans Ustası, Beşiktaş Fayans Ustası, Beylikdüzü Fayans Ustası, Beyoğlu Fayans Ustası, Büyükçekmece Fayans Ustası Çatalca Fayans Ustası, Eyüp Fayans Ustası, Esenler Fayans Ustası, Esenyurt Fayans Ustası, Ataköy Fayans Ustası, Gaziosmanpaşa Fayans Ustası, Güngören Fayans Ustası, Kağıthane Fayans Ustası, Mecidiyeköy Fayans Ustası, Maslak, Küçükçekmece Fayans Ustası, Sarıyer Fayans Ustası, Silivri Fayans Ustası, Sultangazi Fayans Ustası, Şişli Fayans Ustası, Zeytinburnu Fayans Ustası, Ataköy Fayans Ustası, Florya Fayans Ustası, Yeşilköy Fayans Ustası, Yeşilyurt Fayans Ustası, Bahçesehir, Beylikdüzü,Kemerburgaz, Kemercountry, Zekeriyaköy Fayans Ustası, Gaziosmanpaşa Fayans Ustası, Etiler, Ulus, Taksim; Moda, Beykoz Konakları, Acarkent, Kavacık, Beylerbeyi Fayans Ustası, Ataşehir Fayans Ustası, Beykoz, Çekmeköy Fayans Ustası, Kartal Fayans Ustası, Kadıköy Fayans Ustası, Maltepe Fayans Ustası, Pendik Fayans Ustası, Sancaktepe, Sultanbeyli Fayans Ustası, Şile Fayans Ustası, Tuzla Fayans Ustası, Ümraniye, Üsküdar, Bebek Fayans Ustası, Hisarüstü Fayans Ustası, Ortaköy Fayans Ustası, Baltalimanı Fayans Ustası, Emirgan Fayans Ustası, Tarabya Fayans Ustası, İstinye Fayans Ustası, Yeniköy Fayans Ustası, Kireçburnu Fayans Ustası, Fenerbahçe Fayans Ustası, Feneryolu Fayans Ustası, Caddebostan Fayans Ustası, Bağdat Caddesi, Bostancı, Göztepe Fayans Ustası, Erenköy Fayans Ustası, Ziverbey Fayans Ustası, Eminönü Fayans Ustası, Sultanahmet Fayans Ustası, Çemberlitaş Fayans Ustası, Beyazit Fayans Ustası, Topkapı, Merter, ŞirinevlerArnavutköyFayans Ustası, Avcılar Fayans Ustası, Bağcılar Fayans Ustası, Bahçelievler Fayans Ustası, Bakırköy Fayans Ustası, Başakşehir Fayans Ustası, Bayrampaşa Fayans Ustası, Beşiktaş Fayans Ustası, Beylikdüzü Fayans Ustası, Beyoğlu Fayans Ustası, Büyükçekmece Fayans Ustası Çatalca Fayans Ustası, Eyüp Fayans Ustası, Esenler Fayans Ustası, Esenyurt Fayans Ustası, Ataköy Fayans Ustası, Gaziosmanpaşa Fayans Ustası, Güngören Fayans Ustası, Kağıthane Fayans Ustası, Mecidiyeköy Fayans Ustası, Maslak, Küçükçekmece Fayans Ustası, Sarıyer Fayans Ustası, Silivri Fayans Ustası, Sultangazi Fayans Ustası, Şişli Fayans Ustası, Zeytinburnu Fayans Ustası, Ataköy Fayans Ustası, Florya Fayans Ustası, Yeşilköy Fayans Ustası, Yeşilyurt Fayans Ustası, Bahçesehir, Beylikdüzü,Kemerburgaz, Kemercountry, Zekeriyaköy Fayans Ustası, Gaziosmanpaşa Fayans Ustası, Etiler, Ulus, Taksim; Moda, Beykoz Konakları, Acarkent, Kavacık, Beylerbeyi Fayans Ustası, Ataşehir Fayans Ustası, Beykoz, Çekmeköy Fayans Ustası, Kartal Fayans Ustası, Kadıköy Fayans Ustası, Maltepe Fayans Ustası, Pendik Fayans Ustası, Sancaktepe, Sultanbeyli Fayans Ustası, Şile Fayans Ustası, Tuzla Fayans Ustası, Ümraniye, Üsküdar, Bebek Fayans Ustası, Hisarüstü Fayans Ustası, Ortaköy Fayans Ustası, Baltalimanı Fayans Ustası, Emirgan Fayans Ustası, Tarabya Fayans Ustası, İstinye Fayans Ustası, Yeniköy Fayans Ustası, Kireçburnu Fayans Ustası, Fenerbahçe Fayans Ustası, Feneryolu Fayans Ustası, Caddebostan Fayans Ustası, Bağdat Caddesi, Bostancı, Göztepe Fayans Ustası, Erenköy Fayans Ustası, Ziverbey Fayans Ustası, Eminönü Fayans Ustası, Sultanahmet Fayans Ustası, Çemberlitaş Fayans Ustası, Beyazit Fayans Ustası, Topkapı, Merter, ŞirinevlerArnavutköyFayans Ustası, Avcılar Fayans Ustası, Bağcılar Fayans Ustası, Bahçelievler Fayans Ustası, Bakırköy Fayans Ustası, Başakşehir Fayans Ustası, Bayrampaşa Fayans Ustası, Beşiktaş Fayans Ustası, Beylikdüzü Fayans Ustası, Beyoğlu Fayans Ustası, Büyükçekmece Fayans Ustası Çatalca Fayans Ustası, Eyüp Fayans Ustası, Esenler Fayans Ustası, Esenyurt Fayans Ustası, Ataköy Fayans Ustası, Gaziosmanpaşa Fayans Ustası, Güngören Fayans Ustası, Kağıthane Fayans Ustası, Mecidiyeköy Fayans Ustası, Maslak, Küçükçekmece Fayans Ustası, Sarıyer Fayans Ustası, Silivri Fayans Ustası, Sultangazi Fayans Ustası, Şişli Fayans Ustası, Zeytinburnu Fayans Ustası, Ataköy Fayans Ustası, Florya Fayans Ustası, Yeşilköy Fayans Ustası, Yeşilyurt Fayans Ustası, Bahçesehir, Beylikdüzü,Kemerburgaz, Kemercountry, Zekeriyaköy Fayans Ustası, Gaziosmanpaşa Fayans Ustası, Etiler, Ulus, Taksim; Moda, Beykoz Konakları, Acarkent, Kavacık, Beylerbeyi Fayans Ustası, Ataşehir Fayans Ustası, Beykoz, Çekmeköy Fayans Ustası, Kartal Fayans Ustası, Kadıköy Fayans Ustası, Maltepe Fayans Ustası, Pendik Fayans Ustası, Sancaktepe, Sultanbeyli Fayans Ustası, Şile Fayans Ustası, Tuzla Fayans Ustası, Ümraniye, Üsküdar, Bebek Fayans Ustası, Hisarüstü Fayans Ustası, Ortaköy Fayans Ustası, Baltalimanı Fayans Ustası, Emirgan Fayans Ustası, Tarabya Fayans Ustası, İstinye Fayans Ustası, Yeniköy Fayans Ustası, Kireçburnu Fayans Ustası, Fenerbahçe Fayans Ustası, Feneryolu Fayans Ustası, Caddebostan Fayans Ustası, Bağdat Caddesi, Bostancı, Göztepe Fayans Ustası, Erenköy Fayans Ustası, Ziverbey Fayans Ustası, Eminönü Fayans Ustası, Sultanahmet Fayans Ustası, Çemberlitaş Fayans Ustası, Beyazit Fayans Ustası, Topkapı Fayans Ustası, MerterFayans Ustası, Şirinevler Fayans Ustası Fayans Ustası


text:
2003nçe yılda cinayätlär sanı 2,1 %-qa kimegän
23nçe ğinwar könne Eçke eçlär ministrlığı üzeneñ yıllıq utırışın uzdırdı. Anda 2003nçe yıl eçendä respublikada cinayätçelek ölkäsendäge xäl totrıqlı bulıp qalğan, ä ayırım rayonnarda zakon bozular sanı kimegän, dip iğlan itelde. Ä ayıruça awır cinayätlär sanı, 2002nçe yıl belän çağıştırğanda 23% azraq terkälgän. Respublika xakimiätläre tarafınnan tärtip saqlaw oyışmalarınıñ eşe qänäğätlänerlek dip tabılsa da, tänqit beldererlek eşlär dä citärlek. Üz eşeñä salqın qaraw, ayırım oyışmalarnıñ häm keşelärneñ qanunsız eşlärenä küz yomu kebek oçraqlar Tatarstan militsiäsendä yuq tügel. Bu xaqta eçke eşlär ministrlığı citäkçelege, tieşençä eşlämägän xezmätkärlären bastırıp, cıyılış barışında sorawlar birep, tänqit belderde.
Läkin şul uq waqıtta, eşlären namuslı başqarğan xezmätkärlär dä bar. Alarğa maqtaw käğäzläre häm medal’lär tapşırdılar. Eçke eşlär ministrı Äsxät Säfärov üzeneñ çığışında bilgeläp ütkänçä, respublikada cinayätçelek belän köräşneñ böten yünäleşlärendä dä, qanun bozu oçraqlarınıñ kimüe küzätelä. Şäxeskä qarata qılınğan cinayätlär belän dä, narkotiklarnıñ qanunsız äyläneşe belän köräş tä uñışlı bara. Xalıq ta militsiäneñ eşen uñay yaqtan bäyäli ikän. Äsxät Säfärov, Ministrlar Kabinetı ütkärgän soraştıru näticäläre belän tanıştırdı. Respublika xalqınıñ 55% «Bezneñ militsiä - bezne saqlıy» digän, bilgele ğibärägä ışana.
Yıllıq utırışta çığış yasağan, xökümät räise Röstäm Miñnexanov, respublika xakimiätläreneñ militsiä aldına quyğan burıçlar turında söyläde. Mäsälän, ul Eçke eşlär ministrlığı töp iğtibarnı oyışqan cinayätçelek belän köräşkä, narkotiklar qullanunı kimetügä häm, iñ möhime, ğadi keşelärneñ iminlegen tä’min itügä yünältergä kiñäş itte.
Soñınnan, jurnalistlar aldında çığış yasağanda, Röstäm Miñnexanov militsiä xezmätkärläreneñ sotsial xälen yaxşırtuğa da respublika xakimiätläre iğtibar biräçäk, dip wäğdä itte. Mäsälän, Çeçnädä xezmät itä torğan militsiä xezmätkärlärenä respublika byudjetınnan östämä açqa tülänä inde. Şimbä könne tağın 34 militsiä xezmätkäreneñ Gudermes şähärenä kitüe kötelä. Alar moña qädär dä Çeçnädä xezmät itkän häm şuña kürä andağı xällär belän tanış. Xäzerge waqıtta 100 artıq Tatarstan militsiä xezmätkäre Gudermesta tärtip saqlıy. Bu yılda Çeçnädä xezmät itkän militsiä xezmätkäre arasında ülem-kitemnär yuq, barısı da isän-saw äylänep qaytqan.Bikä Timerova.


text:
Yaponiäneñ Kobi şähärendä tabiğat faciğaların buldırmawğa bağışlanğan 5 könlek xalıqara cıyın däwam itä. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ general sekretare Kofi Annan tasmağa yazılğan häm cıyın başında kürsätelgän, dönya cämäğätçelegenä möräcäğätendä , könyaq Aziä illärendä bulğan tsunamidan sabaq alırğa çaqırdı.
Häläkät riskın kimetügä ni qadär kübräk aqça salınsa, tabiğat qazalarınnan şul qadär azraq keşe üläçäk, dide Annan: "Faciğadan soñ yardäm itü genä citmi. Bez sabaq alırğa, kiläçäktä mondıy faciğalar bulmasın öçen çaralar kürergä tieşbez," dide Kofi Annan.
Kobi şähärendä 10 yıl elek bulğan köçle cir teträwdä 6 meñnän artıq keşe hälak buldı. Cıyınnıñ maqsatı Hind okeanında tsunaminı aldan kürü sistemasın buldıru yulların tikşerü. Mondıy sistemanıñ bulmawı arqasında 26 dikaber tsunami waqıtında 175 meñnän artıq keşe hälak buldı, millionlağan keşe yortsız qaldı.


text:
Çeçnyanıñ könçığışındağı Şelkovskoy rayonında säbäbe bilgesez çir belän awıruçılar sanı 73 keşegä citte. Alarnıñ 3tän ike öleşe balalar, kübese qızlar. Kimendä düşämbegä qädär böten mäktäp häm balalar baqçaları yabılğan. Awırularnıñ közän cıyıru küzätelä, küñel bolğana häm hawa citmi. Çeçnyanıñ baş prokurorı Valeri Kuznetsov, belgeçlär ximik ağulanu oçrağın kire qaqtı, dip belderde. Töbäktä radiasiä däräcäse normadan artıq tügel. Anıñ süzlärenä qarağanda, çirneñ säbäbe – ozın möddätle psixoligik krizis. Tabip Musa Dalsayev, bu awırular – ağulanğan, dip äytep bulmıy, dide: "Bez monda küzätkän awırular närsä belän bulsa da ağulanğan dip äytep bulmıy.Bu oçraqnı psixogenik, yäisä medetsina kitaplarında yazılğança, sosiogenik dip atap bula," dide tabip.
Şuşı awıru belän berençe keşe Çeçnyada 16nçı dikaber könne terkälgän ide.


text:
Dönya Bankınıñ Rusiädäge wäkile Qazanda
Tatarstanda soñğı könnärdä bötendönya bankı belän xezmättäşlek üsterü yulında tağın qayber adımnar yasıy. Bötendönya bankınıñ Rusiädäge direktorı häm daimi wäkile Kristalina Georgeva Qazanğa kilep şul turıda söyläşülär alıp bardı. Ul Mintimer Şäymiev belän bergä xalıqara tözekländerü häm Tatarstan xökümäte arasında xezmättäşlek alıp baruda üzara añlaşu turında memorandum tözede. Uzğan yıl şuşı bank Qazan şähären üsterügä 125 million dollar külämendä zaym birü turında qarar qılğan ide. İğtibar itegez, äcätkä çit ildän aqça alu turında äytkändä dollar süze tıyılmıy. Şul yäşel aqça ikegä bülep birelä, berençese 50 million dollar uzğan yılnıñ oktäberendä alındı, ä qalğan 75 million şuşı yartı yıllıqta birelergä tieş. Ä aqça kiräk, çönki yaña möhim proyektlar başqarırğa tieş. Alabuğa iqtisadıy zonasın üsteräse bar. Qazan şähäre dä äle çip – çista häm artıq tözek dip äytep bulmıy. Şähär başlığı İlsur Metşin 24 yündä Därwişlär bistäseneñ qayınlığında Mirnıy qayınlığında häm başqa urınnarda ütäçäk Sabantuyları turında äytte. Östäwenä şul uq könne xalıq – ara at sport kompleksında ğomum şähär Sabantuyı ütäçäk. İlsur Metşin Sabantuyına qalğan 19 kön eçendä şähärne çistalıqtan yaltırap torğan xälgä kitärgä kiräk dip äytte. 1000 yıl cıyılğan çüpne häm tiränäygän çoqır – çaqırlarnı tözätergä ike yarım atna waqıt birelä.
Rimzil Väli


text:
AQŞ Möselmannarı "Amerikan Xiyalın" tiz üzläşterä
Amerika Quşma Ştatlarında ütkärelgän fiker beleşü näticäläre, Amerikaga küçep kilgän möselman möhäcirlär cämğiätkä yaraqlaşıp, watandaşlar däräcäsendä yäşäwlären kürsätä. Fiker beleşüne ütkärgän Pew tikşerenülär Üzäge açıqlağança, küp eşläsän-küpkä ireşersen digän Amerikan xıyalın möselmannar tiz arada üz itkän. Bu xaqta bez Waşintondağı şuşı üzäkneñ, dini häm ictimaği tormışnı oyränü bülege mödire Luis Logo belän söyläştek.
“Alar möselman bulğannarı öçen oçrağan törle möğamägä başqa beräw tap bulsa, ul anı tirän nadanlıq, tüzemsezlek häm şiklänü oçrağı itep kürer ide möğäyen. Alarğa qarşı törle süz höcümnäre yasala. Bu köç qullanu däräcäsendä bumasa da, ämma barıber eç poşırğıç närsä. Şaqtıy ğına möselman - qayber mäğlümätlärgä qarağanda, amerikan möselmannarınıñ dörtän ber öleşennän öçtän ber öleşenä qädär - üzläreneñ törle höcümnärgä duçar buluın xäbär itä."
Şulayda, ezlänü näticäläre, möselmanlarnıñ üzlären amerikan cämğiätennän çitkä taypılmawın kürsätä...“Möselmannar Amerikanı watannarı kebek kürä. Alar tormışlarınnañ qanäğat, üz aralarında tatu. Uñışqa ereşü öçen - küp eşläp-tırışu kebek amerikan üzençäleklären bik teläp qabul itä. Ğomum alğanda, alar Mäğarifät häm iqtisadi sälätlär yağınnañ qarağanda Amerikağa kübkä tuğrılıqlı. Alar arasında watandaşlıqnı alğannar sanınıñ küp buluı mine bik ğacäpländerde. 1990nçı yıldañ elek köçep kilgännärneñ 90 protsentı, xäzer Amerikan watandaşı. Xättä 90nçı yılda köçep kilgännärneñ 70 protsentı da watandaşlıqqa köçkän. Älbättä, bu yewropa misalına berdä oxşamağan."
Minem iğtibarımnı cälep itkän närsälärdäñ tağın berse, fiker-beleşülärgä qatnaşqannarnıñ yartısı diyärlek, üzlären başta möselman, ikençedäñ genä amerikan itep kürä, bu möselmanlıq belän bäyleme?"Bu möselmanlıqqa ğına bäyle närsä tügel, dingä bäyle mäsälä. Dindar Amerikannar arasında eş oçrıy andıy närsä. Amerikanıñ iñ dindar öleşe sanalğan, xristian “Evagelik” çirkäwennän bulğan keşelärneñ 67 protsentı da näq şulay dip cawap birä. Yäğne alar başta üzlären Xristian ikençedän Ameriksan itep kürä. Läkin berkem dä alarnıñ watandarlığına şik beldermi."
Cawap birüçelärneñ yartısı diyärlek amerikan qimmätlären qabul itüneñ möhim buluına ışana. Monı niçek añlatır idegez?
"Küp tırışıp eşläsän, cämäğätçelektä abruyın arta, häm alğa kitergä, üsärgä bula digän amerika xiyalına möselmannarnıñ mökebbän kitüe, alarnıñ moña kiñ mäğnädä äwzem qatnaşıun kürü bezne bik qızıqsındırdı. Bu alarnıñ sotsial-iqtisad torışın kürsätä. Bezne şaqqattırğan, mäsälälärdäñ tağın berse soñğı köçenüçelärdän qala, möselman amerikalılarnıñ köpçelege mägärifät häm iqtisad tarmağında, barlıq amerikalılar belän berrättä tora. Bu, Yewropadağı näticälärgä qarağanda bik ayırıla. Bälki bu qarşılıq, möselmannarnı 11nçe sentäber waqiyğalarınnañ soñ, ni qadär alar problemalar belän qarşılaşmasın, american cämgiete normaların üzläşterüenä säbäbder."


text:
Üzbägäräktä tatar tele häm ädäbiätı ölkä olimpiadası ütkärelde
Çiläbe ölkäseneñ häm Tatarstan respublikasınıñ mäğärif ministrlıqları duslıq häm xezmättäşlek turında kileşü tözegännän soñ, ölkädä milli mäğärif buyınça qayber üzgäreşlär küzätelä başladı diärgä bula. Çiläbe ölkäsendä bıyıl dürtençe tapqır tatar tele häm ädäbiäte buyınça 8 – 10 sıynıflar öçen ölkä olimpiadası bulıp ütte. Bu bäygene Çiläbe ölkäseneñ mäğärif ministrlığı uqıtuçılarnıñ professional' belemnären kamilläşterü institutı belän berlektä oyıştırdı. Şunı da äytep ütärgä kiräk, başqort tele buyınça olimpiada bıyıl unaltınçı tapqır ütkärelä. Ul Arğayaş rayonınıñ Aqbaş urta mäktäbendä bulaçaq. Anda barısı yözgä yaqın uquçı qatnaşaçaq. Ölkädä tatar tele uqıtıluçı mäktäplär az bulğanlıqtan, küp yıllar tatar tele buyınça bäyge ütkärelmi kilde. Ölkä mäğärif ministrlığınıñ kürsätkeçläre buyınça, başqort tele ölkädä yözgä yaqın mäktäptä uqıtılsa, tatar tele biş mäktäptä genä, alarnıñ da berniçäse başlanğıç sıynıflarda ğına uqıtıla. Ä xalıq sanına kilgändä, ölkädä 230 meñnän artıq tatar, 120 meñläp başqort xalqı yäşi.
Bäyge başta rayonnar buyınça ütkärelep, här sıynıftan 2 şär ciñüçe ölkä olimpiadasına saylap alındı. Ölkä olimpiadası öçençe yıl rättän Konşak rayonınıñ Üzbägäräk awılında ütte. Bäyge ike kön däwam itte. Mäktäp direktorı Liliä Moginova bu matur ğadätkä äylängän möhim çarağa yıldan-yıl yaña bizäklär östäp, tirän эчTәлek¬лe oçraşular oyıştıra. Programmada balalarnıñ yal itü waqıtları da, tatar tele uqıtuçıları belän oçraşu da qaralğan ide. Ölkäneñ öç mäktäbennän: Konşak rayonınıñ Üzbägäräk, Nyazepetrovsk rayonınıñ Arslan, Çismä rayonınıñ Rädüt mäktäplärennän bıyıl barısı 30 uquçı köç sınaştı. Ütkän yıl belän çağıştırğanda, balalar sanı şaqtıy kimegän, çönki bıltır 36 uquçı qatnaşqan ide. Mäktäptä kapaH¬TиH bulu säbäple, olimpiadağa Uy paй¬oHыHың Ämin awılınnan uquçılar kilä almağannar. Näq menä şul Ämin awılınıñ uquçısın tatar tele bäygesendä berniçä yıl rättän berençe urınnı aluçı Yewgeniä Sägıytovanı ütkän yılnı Gubernator Petr Sumin 20 meñ sum aqçalata premiä belän büläklängän ide. Bu programma talantlı balalarğa, sälätle yäşlärgä yärdäm itü maqsatı belän un yıl inde ğamälgä aşırıla. Tatar tele olimpiadasında ciñüçe berençe tapqır şundıy däräcäle premiä belän büläklände. Bu tatar tele bäygeseneñ dä däräcäsen arttırdı.
Bıyılğı bäyge ike turdan ütkärelde. Berençe turda balalarnıñ tatar tele hәM ädäbiäte buyınça belemnäre tikşerelsä, ikençe tur - icadi, kürsätelgän tema buyınça soçinenie yazu ide. Jyurinıñ bilgeläwe buyınça, näticälär naçar tügel, balalarda belem bar. Bıyıl, ayıruça icadi eşkä balalar yaxşı äzerlängännär, çönki soçinenielär tulı itep, matur yazılğannar. Uquçılarnıñ icadi xezmätläre tirän mäğnäle fälsäfi fikerlär belän bayıtılğan, dimäk, balalarnıñ söyläm tele şomara, süz baylığı arta bara, di jyuri äğzaları. Olimpiada биpeM¬Hәpe yıldan-yıl qıyınlaştırıla бapyы¬Ha karamastan, balalar üzläreneñ бe¬лeMHәpeH tieşle däräcädä kürsätä aл¬дылap, bigräk tä Araslan urta mäktäbe uquçıları tögäl cawapları belän шaT¬лaHдыpдылap, di alar.
Ciñüçelär, kübesençä, här yıldağıça, Araslan mäktäbennän ide. 8-nçe sıynıf uquçıları arasınnan Zaripova Güzäliä, 9-nçı sıynıflardan Xämitova Älfiä, 10-nçı sıynıflardan Möxärrämova Alina бe¬peHчe däräcäle diplomğa, istälekle büläklärgä häm Konşak rayon xakиMи¬яTe başlığı premiäsenä layık бyлды¬лap. Dürtençe yıl rättän iñ küp ciñüçelär äzerläwçe tatar mögällime – Araslan mäktäbennän Märyäm Araslanova. Ul üzeneñ tuğan awılınıñ familiäsen layıqlı yörtä diärgä bula.
Bu Araslan mäktäbendä tuğan telne öyrätügä citärlek iğtibar birelüen dä kürsätä. Anda tatar tele häm ädäbiäte atnasına 4-är säğät uqıtıla. Başqa mäktäplärdä tatar tele berär säğät, ul da uqu planınıñ variativ öleşennän genä di, uqıtuçılar.
Şulay da, xucalar da sınatmadı. Üzbägäräktän 11Hчe sıynıf uquçısı Zaripova İrina бe¬peHчe urınnı aldı. Bıyılğı bäygedä berençe tapqır qatnaşuçı Çesmä rayonı uquçıları, tatar telen өчeH¬чe genä ay öyränülärenä karamastan, üzlären sınatmadılar. Alar üzläreneñ Tыpыш¬лыkлapы, tuğan telneñ serlärenä Tөшe¬Heprә teläwläre belän başqalardan ayırılıp tordılar.
Här yıldağıça, jyuri räise — филo¬лorия fännäre kandidatı, Çiläbe däwlät universitetınıñ törki филoлo¬rия kafedrası mödire, dotsent Ğadel Väliev buldı. Bäyge yuğarı kimäldä ütte. Ciñüçelärgä Ölkä mäğärif ministrlıysınnan qimmätle büläklär tapşırıldı. Paй¬oH mäğärif bülege dä, citäkçese Feliks Kurmakaev, ölkä oлиMпиa¬дacыH oyıştıruğa zur köç salğannar. Xätta rayon birgän avtobus belän jyuri äğzaların kilep aldılar. Rayon xaqimiäte başlığı Tanir Yanbaev da bu çaranı möhim dip sanıy häm aña zur iğtibar birä. Rayon xakimiäte bäygedä 1-çe urınnı ayulawçılarğa aqçalata premiä dä buldırğan ide. Bäygedä ciñüçelärne dä ul üze kilep qotlap, rayon premiälären üze tapşırdı. Şunısı da möhim, bıyılğı uqu yılında Konşak rayon üzägeneñ urta mäktäbendä tatar tele uqıtıla başlağan. 50 protsenttan kübräge tatar xalqı yäşägän Konşakta bu bik quanıçlı küreneş.
Bu yaxşı başlanğıç kiläçäktä tuqtap qalmasın ide dä bit… Ä älegä ölkädä xäl quanırlıq tügel. Bügenge belem birü sistemasında zamança fännär, çit tellär kertü zur urın alıp tora. Alar belän mawığıp, balalarda tuğan tellären öyränügä qızıqsınu uyatu, aña xörmät tärbiäläw bötenläy çittä qala dip äytergä mömkin. Şunlıqtan, yıldan-yıl tatar tele uqıtıluçı sıynıflar, mäktäplär sanı artu tügel, kimi bara. Distälägän yıllar uqıtılıp kilüçe Uy rayonınıñ Ämin awılında da başlanğıç sıynıflarda telne uqıtu tuqtatılğan. Çiläbe şähäreneñ 20 nçe mäktäbendä dä şul uq xäl.
400 meñgä yaqın tatar häm başqort xalqı yäşägän ölkädä milli mäğärif belän rus keşeläre şöğellängändä, mäğärif ministrlıqlarınıñ nindi genä kileşülärenä qaramastan, alğa kitü bulmastır axrı.
Luiza Zaqircan, Çiläbe


text:
Äfğanstannıñ eçke eşlär ministrı Ali Ahmad Cäläli Hamid Qarzai xökümätennän kitüe turında belderde. Bu xaqta ul televideniädä bulğan äñgämädä iğlan itte häm säbäben – Qarzai belän qayber töbäk başlıqları itep kemnärne bilgeläw tiräsendäge qarşılıqlar belän añlattı. Ul şulay uq xökümätneñ qayber räsmi wäkillären äfyün satuğa qatnaşı buluda ğäyepläde.
Qarzainıñ matbuğat wäkile Kareen Rahimi Azatlıq radiosınıñ äfğan redaksiäsenä, Cäläli şäxsi säbäplärdän urınınnan kitä, dide:
>"Cäläli yasağan belderüdän anıñ uqıtu häm fänni eşlären däwam itergä teläge buluın añladıq," dide prezidentnıñ matbuğat wäkile.
Cäläli 2 distä yıldan artıq Amerika Quşma Ştatlarında yäşäp belem alğannan soñ 2002nçe yılda Äfğanstanğa qaytqan ide.


text: Ukraina parlamentında Yulia Timoşenko blogınnan deputatlar prezident Viktor Yüşçenkoğa açıq xat yulladı. Xatta Yuğarı Radanı taratırğa häm waqıtınnan elek saylawlar ütärergä kiräklege äytelä. Timoşenko parlamenttağı küpçelekne täşkil itkän säyäsi köçlär Ukrainanıñ bäysezlegen yuğaltuğa kiteräçäk, dip sanıy. Timoşenko blogı Yuğarı Rada eşenä boykotnı 25 yülgä qädär däwam itergä cıyına. Ägär aña qädär Töbäklär firqası, kommunistlar häm sosialistlar kergän “krizisqa qarşı berdämlek” yaña xökümät tözemäsä, prezident konstitusiadäge xoquqına nigezlänep, parlamentnı taratırğa mömkin.


text:
Rusiä elektron dokument äyläneşen Tatarstannan başlıy
Pänceşämbe könne Tatarstanda tağın ber yañalıq tormışqa aşırılası bilgele buldı. Ministrlar Kabinetı ütkärgän matbuğat oçraşuında premyer-ministr Röstäm Miñnexanovnıñ “TexHocepB AC”, “IBM BocToчHaя EBpoпa/Aзия”, “ИHTepTpacT” kompaniäläre citäkçeläre belän oçraşuına yomğaq yasaldı. Şuşı kompaniälär yärdämendä Tatarstanda RF subyektları arasında berençelärdän bulıp, xaqimiät oyışmalarıda elektron dokument äyläneşe kerteläçäk. Älege proektnıñ näticäse tağın ber yıldan sizeler, dip kötelä.


text:
Title News
27 avgust, sişämbe könne Tatarstannıñ Yaña Ğasır telekanalı studiäsenä “Globalläşü çorında milli azçılıqlar tele: tatar mediası” digän tügäräk östäl ütte. Azatlıq radiosı oyıştırğan bu çarada ğalimnär, säyäsätçelär, radio häm televidenie citäkçeläre, jurnalistlar qatnaştı. Bügen sezgä şul söyläşüne täqdim itäbez. Anı Kärim Kamal alıp bara…
İnde min sezne qatnaşuçılarıbız belän tanıştırıp kitim. Miläwşä xanım Aytuganova, yaña ğına oyışqan, yañaça eşli başlağan Tatarstan – yaña ğasır teleradio kanalınıñ räis urınbasarı; Älfiä Miñnullina, internettağı yaña intertat.ru säxifäseneñ tatar bülege möxärrire; Damir İsxakov, kürenekle etnolog häm sotsiolog; häm anıñ yanında şulay uq bezneñ tıñlawçılarıbızğa häm Tatarstan televideniese tamaşaçılarına da bik yaxşı tanış Rafael Xakimov, Tatarstan Prezidentınıñ kiñäşçese häm Fännär Akademiäseneñ tarix institutı mödire.
Min berençe sorawnı Damir äfände İsxakovqa birer idem. Äytüemçä, temanı bez şulay bik qatlawlı itep bilgeläsäk tä – globalläşü çorında azçılıqlar tele – sez menä bu problemanı niçegräk xalıqqa añlayışlı itep añlatıp birersez ikän?
D. İsxakov: Globalläşü bik qızıq äyber ul. Üzemneñ misaldan äytä alam. Yıl başında miña Mäskäwgä Liberal partiäseneñ syezdına barırğa turı kilde. Räislärneñ berse, Boris Berezovskiy, kilä almadı bilgele säbäplär arqasında. Ämma ul başınnan axırına qadär qorıltaynıñ eşendä qatnaştı internet arqılı. Häm axırdan ütkärde xätta press-konferensiä dä. Bilgele, menä bu çiklär bette digän süz, şuña kürä bezgä dä yäşärgä turı kiläçäk şul yaña şartlarda, bu şartlar tatar milläte öçen bigräk tä yaña, häm bez anıñ eçenä inde kerde. Barığız da beläsez, monda Azatlıq radiosı küptännän söyli inde, ul şulay uq global'läşüneñ ber misalı. Azatlıq radiosı monda kilep eşli başlağaç, bezneñ cirle radionıñ sıyfatı yaxşırdı, çönki konkurensiä bar, çittän informatsiä kilä, häm tıñlawçığa saylap alırğa mömkinlek tudı. Menä bu yaña şartlar, bilgele, barlıq jurnalistlardan häm xalıqnıñ üze aldında da yaña taläplär quya. Bez yaña şartlarda yäşibez. Tatarnıñ üzenä kilgän waqıtta inde, bilgele, bez älläni zur xalıq tügel, ämma keçkenä dä tügel. Şuña kürä tatarnıñ dönyada üzeneñ urını bar, bigräk tä mädäni yaktan, yukqa ğına tatar tele ul dönyada iñ taralğan 14 telneñ berse tügel. Şuña kürä bezneñ alğa taba uylağan waqıtta, aldağı perspektiva turında, dönyada urın bar tösle toyıla. Ämma küp äyber üzebezdän toraçaq.
K. Kamal: Küplär tatarnıñ kiläçäk yazmışı – ul näq menä xäzerge zamanda üz urının tabıp, şul uq internetta üz urının tabıp, şunda kerep urnaşu dip uylıy. Ägär dä tatar xalqı, tatar mediası bu yunäleştä aqsıy başlıy ikän, şul waqıtta uq anıñ urının başqalar yaulap alaçaq. Min globalläşü mäsäläsenä şul uñaydan ixtibarnı cälep itär idem. Ul e-mail lar almaşu, internet konferensiälärendä genä qatnaşu tügel. Tatar milläte xäzer niçek tä bulsa zamança texnologiälardan qalışmasqa tieş. Rafael äfände Xakimov, sez küptän tügel genä bik zur häm şaqtıy tawış ta çığarğan mäqälälär siklı bäyän ittegez, “Kem sin, tatar?” digän. Häm ul mäqälädä bu mäs'älälär bik yaxşı kütärelgän ide. Tatar tele häm global'läşü – sezneñ qaraş.
R. Xakimov: Älbättä, bu inde awır mäs'älä. Çınnan da, bu zur millätlär äle üze uylanalar kiläçäge turında. Min Yevropada yış qına bulam, alar uylana, saqlanıp qalamı, yuqmı tele, kul'turası. İngliz tele basıp bara inde, illärne basıp bara ul, xalıqlarnı ğına tügel, zur, köçle Yevropa illären. Şuña tatar üz urının tapmasa, älbättä, bezneñ kiläçäk xörti bulaçaq. Minemçä, XX nçe ğasır başında tatar waqıtlı matbuğatnı üz qulına alıp, yaxşı ğına üz urının taptı törki dönyada. Bezneñ urın törki dönyada. Bügenge köndä Yevropa turında uylap bulmıy, Räsäydä, älbättä, bezneñ bar üz urınıbız, ul köçäyep bara. Ul kürenep tora, menä inde Putin da kilä xörmät itep tatarnı, älbättä, bu inde añlaşıla. Bu anıñ tarafınnan añlaw, tatarnıñ üseşe turında häm islam faktorı turında da uylaw. Ä inde bez XXI nçe ğasırda bezneñ urın närsä belän bäyle disäk, bu, älbättä, radio, televidenie häm internet dip äyter idem. Min ber yazğan idem dä, xalıq internettan töşep qalsa, ul tarixtan da töşep qala. Anı bik yaxşı añlarğa kiräk. Yaña zamana, ul nindider yaña instrument qına tügel, ğomumän üzgärtä ul. Menä tatarlar öçen, mäsälän, elek bezneñ nindi bar ide problemalar, - çiklär. Tatarnı tegendä cibärmilär, monda cibärmilär. Xäzer inde internet bulsa, qaya da uzıp bula, härber awılğa, ber-berse belän bäylänä ala. Tatar bit taralğan, kiñ taralğan, anı bäylär öçen bezneñ kommunikatsiä sistemaları kiräk. Şuña ul oyıştıru belän genä bulmıy, küpme tırışsaq ta. İnternet aşa, radio, televidenie aşa bez berdäm xalıq bula alabız häm şul uq waqıtta üzebezneñ urınnı taba alabız.
K. Kamal: İxtıäc häm monıñ zaruriäten küpçelek añlıydır. Böten mäs'älä – teläklärne çınğa aşıru. Alarnı niçek itep ğamälgä quyu. Konkret eşlär digännän, Miläwşä xanım, sez menä bu radio oyıştıru, televidenie oyıştıru, tatarça söyläw, zamança söyläw eşläre belän härkönne şoğıllänäsez. Sez kiläçäkne niçegräk küräsez?
M. Aytuganova: Berençedän, maqsatlar turında äytergä kiräk. Maqsatlar zurdan, çönki bezneñ iñ töp maqsatıbız – näq menä şul Rafael' Xaqim äytkän süzlär, ul tatar milläten berläşterü häm tatar millätenä Tatarstannan informatsiäne, mäğlümatnı citkerü. Näq şul yunäleştän qarasaq, şul küzlektän qarasaq, älbättä, bezneñ Yevropağa, bütän töbäklärgä, Törkiägä dä çığuıbız, ul bik äybät küreneş häm bu bik kötelgän küreneş bezneñ öçen. Läkin maqsatlar turında ğına süz barmayaçaq monda, çönki bezneñ aldıbızda burıçlar da bar. Burıçlarğa ireşü öçen monda bik küp finans yaktan da nindider çaralar, şartlar tudırırğa kiräk, häm inde bez äytkän kadrlar mäsäläse dä kilep tua. Läkin bügenge köndä, mäsälän, min Tatarstan – yaña ğasır radiosı häm televideniese tulısınça kadrlar belän tä'min itelgän dip äyterlek tügel. Dimäk ki, monda bezneñ aldıbızda iñ berençe tatar millätenä, çittä yäşäwçe tatarlarğa sıyfatlı häm zamança birelä torğan mäğlümat turında süz bara. Häm televideniedä dä, radioda da zamança televidenie häm radio buldıru turında süz bara. Bügenge köndä bez zamança digital' texnikada eşlibez. Televidenieda da andıy şartlar bar. Häm kiläçäktä dä bezneñ bu yunäleştä üsü şartları da tudırılaçaq monda. Monda inde, älbättä, respublikada küp eşlär eşlänä bu yunäleştä häm bezgä räxmät äytergä genä kiräk. Çittä yäşäwçe tatarlardan bügenge köndä bezneñ awazlar bar, çönki menä berniçä kön eşlädek, radio häm televidenie. İnde Belorussiädän dä, Çiläbe ölkäsennän dä, Orenburg ölkäsennän dä, Ul'yanovsk ölkäsennän dä awazlar bar, bezne işetälär, bezne tıñlıylar, bezne kürälär häm bezgä täqdimnärne citkerälär. Dimäk ki, iñ berençe burıçıbıznı, iñ berençe maqsatıbızğa bez bügenge köndä äkren genä ireşä barabız. Kiläçäktä internet belän dä äybätläp kenä şoğıllänergä kiräk, min intertat.ru gazetası belän dä nindider elemtälär bulırğa tieşter dip uylıym. Çönki internetqa radio belän çığu – ul ikençe maqsat bezneñ. Häm internet buyınça Amerikada da, Pragada da, Finlandiädä dä, Avstraliädä dä bezne işeter öçen internetnı buldırırğa kiräk. Televideniegä qarasaq, sputnik aşa bezneñ televidenie citä, üzegez äytkänçä, läkin tatarlar tarafınnan bezgä taläplär bar. Häm bügenge köngä ul taläplärgä äle bez tulısınça turı kilmibez, çönki, çınnan da, bezdän dä küp tora monda. Bezgä sıyfatlı häm zamança radio häm televidenie buldırırğa kiräk – bu inde bezneñ burıçıbız.
K. Kamal: Bu inde şul sez äytkän burıçlar ölkäsenä qarıy. Çınnan da, Tatarstan – yaña ğasır televidenieseneñ eşli başlawı häm anı ıittä qaraw – ul intertat.ru säxifäsen açuğa tiñ ber waqiğa dip bäyälärgä bula, çönki xäzer qayber tatarlar, alar şaqtıy bar dönya buylap, irtänge aşın, eşen intertat.ru ğa kerep, Tatarstan xäbärlären, tatar dönyası xäbärlären qarawdan başlıy. Şunı äytep kitim, elek internetta üz säxifäsen näq menä Azatlıq radiosı buldırğan ide. Bezneñ üzençälek şunda – bez anda latin xärefläre belän yazabız, çönki Azatlıq radiosında ğomer-ğomer, menä 50 yıl eşli inde ul, anda berqayçan da kirill xärefläre bulmadı, bez latinnan waz kiçmädek. Latinça-tatarça häm ingliz telendä xäbärlär. Intertat nıñ üzençälege şunda – ul öç teldä yaza. Häm äle tatarçası anıñ ike älifbada. Şuşı eşlärne anda Älfiä xanım Miñnullina qarıy. Tatar internetın buldıru mäşäqätläre, sezneñ öçen iñ awır problemalar nindi buldı?
Ä. Miñnullina: İñ awır probleması anıñ texnik yaktan tä'min itü bulğandır. Läkin bez ul problemanı çişep çıqtıq. Häm bu bezneñ qullanuçılar sanın bermäber arttırdı dip isäplim. Çönki internettağı qullanuçı, tatar qullanuçısı - ul iketörle. Anıñ ber öleşe kirill xärefe belän uqırğa öyrängän bulsa, ikençe ber zur öleş – ul latin xäreflärenä öyrängän häm kirill xäreflären qaysı ber oçraqta belmi dä. Şuña kürä iketörle älifbada bez üzebezneñ mäğlümatıbıznı urnaştırıp, şuşı ike kategoriä qullanuçını da üzebezgä tarttıq. Bezneñ alıp barılğan statistiqa buyınça, böten dönyada da bezne qarıylar, inşalla, tatarlar qarıy dip isäplibez inde. Geografiä – Malayziä, Avstraliädan, Quşma Ştatlarınnan başlap Rossiäneñ böten töbäge dä diärlek. Häm bezgä xäbär itep tä toralar qullanuçılarıbız, mäğlümätebezne bälki tağın da kiñäytergä kiräkter, läkin şuşı başlağan öleşendä dä uñışlarıbız bar dip isäplim.
K. Kamal: Menä sez tatarça latin xärefläre belän dä aldan uq yaza başladığız. Xäzer Tatarstanda nindider qarşılıqlar tudı, tatar dönyasında qarşılıqlar tudı, ul latin bezgä kiräkme digän? Intertat xezmätkärläre anıñ belän kön sayın eşli, alarnıñ täcribäse bar latin xärefläre belän eşläwdä. Intertat.ru säxifäseneñ tatar xezmätkärläre bu sorawğa niçek dip cawap birä?
Ä. Miñnullina: Bezneñ xezmätkärlärneñ kübese internet fanatları dip atasañ da yarıy. Alar kübese aldan uq xat yazışıp, internet säxifäläre belän yaxşı tanışlar, häm internet kiñleklärendä yözüçe-gizüçe härber keşe diärlek, tatar keşese, ul berençe çiratta nindi problema belän küzgä-küz oçraşa? Ägär dä çit ilgä xat yaza başlasañ e-mail belän, küp oçraqta kirill xärefe tanılmıy. Häm ägär dä xat alası keşe xatıñnı uqıp çıqsıñ disäñ, sin, teliseñme-telämiseñme, barıber latin xärefenä küçergä tieş bulaçaqsıñ. Şuña kürä tatar internetın qullanuçılar – alar iñ berençe bulıp latinnı xuplawçılardır dip uylıym min. Häm tatar internetınıñ kiläçägen min latinsız küz aldına da kitermim häm minem xezmätkärlärem dä moña quşıla dip uylıym.
K. Kamal: Bu uñaydan min ğalimnärebezgä dä ber soraw birer idem. Sez tatarnıñ kiläçäge internetqa bäyle bula didegez, Zamana dönyasına niçek kerep qala ala, şuña bäyle bula didegez. Beraz üzgärtebräk, tatarnıñ kiläçäge şul latinğa bäyle dip äytep bulamı?
D. İsxakov: Minemçä, äytep bula, çönki dönya şul räweştä üskäç, bez, ğomumän, çittä qala almıybız. Minem mäğlümatlarım buyınça xätta yaponnarnıñ, qıtaylarnıñ da üz latin variantları bar internetqa kerep eşläw öçen. Şuña kürä bez genä annan, nu inde babalar tösle küçmä tormışqa küçep dalada yäşi başlasaq kiräge bulmas dip uylıym, ä inde sivilizatsiäle xalıq bulırğa uylasaq, hiçşiksez, şunnan qotılıp bulmıy. Çönki böten mädäniätne şunıñ eçendä eşlise bula. Min uylıym, monı tatar intellektualları barısı da yaxşı añlıylar, çönki, döresen genä äytkändä, tatar dönyasında berniçä keşe latinğa küçügä, qarşı çığıp mataştı, ämma ul keşelär, minemçä, säyäsi zakaz ğına ütädelär. Ä töp küpçelek tatar intellektualları arasında, ğalimnär arasında, alar barısı da küçügä riza häm anı yaqlıylar.
K. Kamal: Qaderle duslar, bezneñ söyläşüebez däwam itä, läkin anıñ yaña temasına küçär aldınnan min sezne studiädäge tamaşaçılar belän tanıştırıp kitär idem. Bez biregä belgeçlärne genä tügel, ä yäş xäbärçelärneñ üzlären dä çaqırdıq. Ni öçen, alar bu eşne yaqınnan belä, alar bu eşkä öyränä häm alarnıñ şuşı global' problemalarnı da belep toruı, üzlärenä sorawlar quyuı da alarnıñ üzläreneñ professional' äzerlegendä bik zur yärdäm itär digän ömet bar. Şuña kürä bez biregä intertat.ru säxifäse, Tatarstan radiosı xezmätkärlären, televideniedä eşläwçe yäş jurnalistlarnı häm, älbättä, Azatlıq radiosı belän xezmättäşlek itkän jurnalistlarnı da çaqırdıq. Ä xäzer bezneñ alardan ber sorawıbız bulır.
Räşit Xämidullin, Quray radiosı: Minem şundıy soraw bar ide. Menä bez äytäbez, radiolar açıla, televidenielar açıla, menä, mäsälän, internetta eşläwçe tağın ber xezmät açıldı. Bu san artınnan ğına quw tügelme soñ? Ä sıyfatı qayçan bulır mikän anıñ? Ğomumän, barlıq mäğlümat çaralarında küp söylänä, ä näticäse kürenmi. Häm tağın ber soraw bar ide. Tatar telen, ğomumän tatar matbuğatın kütärep çığuçı kem bulır ikän? Tatar intelligensiäse bezneñ bar mikän? Rafael' äfände, sezgä şundıy soraw biräse kilä.
R. Xakimov: Bar inde, bez dä intelligensiä bit.
R. Xämidullin: Ul yuqqa çığıp bara tügelme soñ?
R. Xakimov: Yuq, älbättä. Monda inde tınıç qına qararğa kiräk. Bälki min säyäsättä ozaq eşlägängäder, menä min çağıştıram 1990-nçı yıllarnıñ iñ başı, nindi däräcädä ide bezneñ radio belän televidenie, bez äle bolay räxätlänep söyläşä dä almıy idek. Un yıl eçendä bez ikençe dönyağa küçtek. Älbättä, taläplär dä üzgärde. Bez telibez, tizräk bulsın tatar tele, tatar tizräk ussen dip, bu tabiği närsä. Läkin bu yıllar eçendä bez bik zur adım yasadıq. Min äyter idem şulay. Monda qayadır kimçeleklär bar, läkin bez ölgermibez bälki äzerlärgä kadrlarnı, sıyfatın, konkurensiä digän närsä dä bar, urıs televideniese köçäyep bara, döresen äytergä kiräk, qaywaqıt ul qızığraq, ul yañaça eşli, çit illärdä öyränep, beznekelär soñğa qala häm kübräk qarıy niçek Mäskäwdä, beznekelär dä şuña ğına oxşattırıp itä, üzläre öyränmi, läkin min moña tınıç qarar idem. Älbättä, minemçä, intelligensiä bar. Elekke kürenekle şäxeslär kitep bara – ul buın almaşa, anı bernişlätep bulmıy. Olı buın bezneñ kitep bardı, xäzer yaña buın kilep tua, läkin bar alar, yäşlär, menä bit, menä min küräm xäzer. Sez sorawlar biräsez, kürenä, tatarça söyläşü – ul tabiği. Min äyter idem, prezident kiñäşçese bularaq, ber un yıl elek tatar tele bolay kiñ qullanmıy ide däwlät strukturalarında. Ä bügenge köndä kimendä könneñ yartı könen sin tatarça söyläşäseñ. Şunsız berniçek tä buldırıp bulmıy. Bu inde üzgäreş, älbättä. Häm anıñ tä'sire, minemçä, bügen dä kürenä häm kiläçäktä, älbättä, kürenäçäk.
K. Kamal: İkençe ber qarşılıqqa birelü bar – kiräkme ul, ğomumän, tatarça söyläw, tatarça televidenie, tatarça gäzitlär digän. Anı urıslar ğına tügel, şul uq üzebezneñ tatarlar da birä. Çönki añlaşıla ki, tatar 100 protsent diärlek urısça söyli häm qaywaqıt urıstan äybäträk söyli. Mäğlümatınıñ zur öleşen ul urıs basmalarınnan ala, urıs televideniesennän, radiosınnan. Mondıy oçraqta, çınnan da, bälki, tatar telendä söyläw üzen aqlamıydır?
M. Aytuganova: Çınnan da, bu soraw, bälkem, qayber keşedä tuadır da, läkin minem üzemnem fikerem bar bu xaqta, sezgä dä sorawım bar, monda Azatlıq radiosınnan keşelär dä utıra – alaysa, şundıy fikerlärgä qarşı äytep, Tatarstan radiosı ğına tügel, Azatlıq radiosı kiräkme soñ ul? Dönya külämendä eşli qısqa dulqınnarda, urta dulqınnarda. Ğomumän, böten cir şarınnan informatsiä sezdän bara tatar telendä, başqort telendä – kiräkme soñ ul?
K. Kamal: Andıy soraw birüçelär bar, şuña kürä min cawapnı sezdän alırğa telim, üzem öçen.
M. Aytuganova: Älbättä, kiräk. Ni öçen disägez, min xäzer üz täcribämnän dä äytä alam, 15 yıl eşläp şul ölkädä, fikerem bar. Ägär ki bezneñ tatar telendä radio, televidenie häm gazetalar bulmasa, nindi üsterü turında, millätneñ kiläçäge turında süz baraçaq? Andıy süzlär bulırğa da mömkin tügel, çönki massa çaraları, radio, televidenie, gazetalar häm mädäniät ölkäsenä qarasaq ta, anda da üsterü bulırğa tieş, monnan başqa millätne berniçek tä üsterü häm millätneñ tele turında süz alıp barırlıq tügel. Aqıllı keşe añlıy – älbättä, millätne saqlaw häm üsterü turında süz barğanda, berençe çiratta, massa çaraları süz bara, häm äytkänebezçä, mädäniät ölkäsen üsterü turında bara.
K. Kamal: Cawabığıznı surätläp kenä ber misal kiterep kitäm. Nigä Azatlıq tatarça häm başqortça söyli didegez. Ul bit urısça da söyli, belüegezçä. Häm kübräk söyli bezgä qarağanda. Läkin ni qızıq, urıslarnı tıñlaw däräcäse tatarnıqına qarağanda küpkä, berniçä märtäbä küpkä tübän. Häm bu kürsätä ki, här millät keşesenä üz tuğan telendä däşsäñ, ul aña kübräk ışana, kübräk tıñlıy. Tatar mediası, bälki, moña kübräk iğtibar itärgä tieşter.
M. Aytuganova: Tağın ber fiker tudı sezne tıñlap. Bezneñ radio ike teldä eşli – rusça häm tatarça. Läkin tatarlar arasında bu radio kübräk tanılğan häm kübräk tıñlana da. Çönki rus telendä bik küp radiolar eşli bügenge köndä. Teläsä qaysısın qabızasıñ da, teläsä qaysısında törle-törle mäğlümatlar bar. Urıs massa çaraları küpçelektä äybäträk eşli bezgä qarağanda, tatarlarğa qarağanda. Läkin barıber tatar xalqına üz, tuğan telendä söylägän radio yaqınraq. Häm televidenie dä yaqınraq.
K. Kamal: Tatarstan öçen şul da xas: bezdä, mäğlüm ki, ike däwlät tele – tatar häm rus tele. Häm tatarça söyläw ğadättä tatar strukturaları aşa bara. Dimäk ki, alar ike teldä söylärgä tieşlär. Mondağı säyäsät, añlawımça, şundıy ki, radio bulsın, televidenie bulsın, ul iketelle tapşırular äzerläwgä nigezlänä. Bu säyäsätneñ kiläçäge barmı?
M. Aytuganova: Bügenge şartlarda bez äle tulısınça urısça häm tatarça ike kanal buldıra almıybız, ul bik küp finans taläplärgä bäylängän. Läkin bügenge köndä bez ber kanalda ike teldä eşlärgä mäcbür. Älbättä, minemçä, bu yaxşı küreneş tügel, ni öçen disägez, ike teldä eşli torğan radio häm televidenie kanalı – ul ber külämdä auditoriäne yuğalta. Çönki tatar telendä söylägändä, urıslar tıñlamıy, häm kiresençä, tatarlar tıñlasa da urıs telen, barıber alay yaqın itmi anı. Dimäk ki, bezneñ Tatarstanda, televideniene alsañ da, radionı alsañ da, däwlät tarafınnan qaraşnı küzdä totsañ, ike kanal bulırğa tieş. Berse urıs telendä eşli torğan, berse tatar telendä eşli torğan. Şul oçraqta ğına bez ike yakqa da eşläp, tegelären dä, boların da küzdä totıp, nindider tapşırular eşläp, alarnıñ mänfäğätlärenä turı kiläbez. Ä bügenge şartlarda, älbättä, bez ber teldä eşli torğan kanallarğa qarağanda, reytingnı yuğaltabız.
D. İsxakov: Qızğanıçqa qarşı, bezneñ informatsiä çaraları tatar telendägelär kübese däwläti strukturalar. Ä menä rus tellelär arasında şäxsi keşelär qulında bulğan kanallar, bäysez kanallar häm bäysez çaralar kübäyde. Bilgele, däwlät strukturalarınıñ härber problemağa üz qaraşları bula, häm qaywaqıtta alar problemağa kiñ qaramıylar, fäqät üz mänfäğätlärennän çığıp qına qarıylar. Ul yaktan, minemçä, tatar çaraları bik nıq ottıralar. Bezdä, döresen äytkän waqıtta, tatar matbuğatında häm tatar massaküläm informatsiä çaralarında bäysezlek azraq ruslar belän çağıştırğan waqıtta. Bu perspektivağa qarağanda bezneñ öçen zur ottırış. Şuña kürä monda uylarğa kiräk, niçek itep tatar informatsiä çaraların, şäxsi, ayırım keşelär qulında bulğannarın kübäytü mäsäläsen dä qararğa kiräk. Bez ber yakqa ğına eşläsäk, bezneñ öçen alğa taba yaxşı bulmayaçaq.
K. Kamal: Rafael' äfände, sez prezident kiñäşçese bit. Menä bu ölkädäge säyäsät mäsäläsendä anıñ qolağına nilär pışıldıysız?
R. Xakimov: Berençedän, telgä qarasaq, älbättä, bezdä andıy soraw tumıy, tatar tele kiräkme, yukmı.
K. Kamal: Bu iketellelek mäsäläse turında.
R. Xakimov: Bez ike teldä söyläşäbez, eşlibez, häm ike telsez eşläp bulmıy, däwlät strukturaları ike telsez yäşi almıy ğomumän. Mondıy problema yuk, bez anı ällä qayçan inde xäl ittek. Ä inde mass media digändä, bezneñ qaraş nindi? Ul kübräk bulsın, däwlätneke genä tügel, şäxsän, häm däwlätkä ul uñay. Qaywaqıt uylıylar, däwlät üz qulına alırğa tırışa, basıp-nitep. Beläsezme, bezneñ prezident häm anıñ komandası bik köçle, ul ber dä alardan qurıqmıy. Şuña alar bezneñ öçen faydalı, küpme kiñ tarala ul, küpme kübräk ğazet, radio, televidenie bulsa, şulxätle bezgä ul uñaylı. Läkin anı bik awır bit, menä, mäsälän, urısçanı kübräk tıñlıylar häm şuña reklama da kübräk kilä, anı totuı ciñelräk. Tatar radiosın yä televideniesen alay reklama aşa ğına totıp bulmıy, şuña ul yış qına byudjet belän bäyle.
K. Kamal: Yäğni, sezneñçä, tatar radio-televidenieneñ kiläçäge hiçşiksez däwlät subsidiälärenä bäyle bulırğa tieş?
R. Xakimov: Bügenge köndä şulay. Läkin kiläçäktä ul üzgärer häm bez tırışabız üzgärsen diep. Bügenge köndä byudjet östendä anı totuı awırraq däwlät öçen, ber kanal bulsa şul citä bezgä. Döresen genä äytkändä, bütän kanal aşa da, qaywaqıt şäxsän kanal aşa da ciñelräk eşläwe. Mäsälän, min üz täcribämnän çığıp beläm, şuña bez qullanabız törle kanallar, ber däwlät kanalı belän genä bäyle tügel. Läkin anı aldınğı yıllarda byudjettan finanslawsız bulmıy.
D. İsxakov: Özep bulmıy torğan ber bocra kilep çığa. Bez zäğif bulğaç, däwlät yärdäm itä, däwlät yärdäm itkäç, bez konkurentlı bula almıybız häm zäğif kileş qalabız. Menä bu bocranı irtäme-soñmı özärgä kiräk, ä däwlätneñ ul ölkädä programması, minemçä, yuk, niçek anı alğa taba üsterergä şul yul buyınça.
K. Kamal: Älfiä xanım, sez bu bocranı özü ölkäsendä berär retsept täqdim itmässezme bezgä?
Ä. Miñnullina: Min üzem, älbättä, bertelle mäğlümat çaraları öçen. Şul uq bezneñ intertat ta rus versiäse, mäsälän, berençe bulıp açıla häm ul bezneñ qayber qullanuçını şunduq qurqıta: ä, bu rustelle ikän, häm anı iğtibarlap tormıyça, ul anı qaywaqıt yabıp ta quya. Şuña kürä bez üzebezgä çaqırğanda äytep quyabız, sez qurıqmağız, anıñ anda tatar telenä dä küçep bula, tatarça da uqıp bula. Menä bu problema bezdä bik qatği räweştä tora. Miña televidenie häm radio öçen äytergä awır. Läkin internetta tatar säxifäse ayırım bulırğa tieş häm böten tatarnet anı şunduq kütärep alaçaq häm üzennän-üze reklama da eşli başlayaçaq. Häm miña qalsa, internetta reklama belän eşläw caylıraq ta radio häm televidenieğa qarağanda, çönki anıñ eşlängän texnologiäläre bar. Yaña säxifälär açu mäsäläsendä problemanı bolay çişep bulır ide dip uylıym. Ägär dä başlanğıç çorında däwläti yärdäm, kredit räweşendäme, bulsa, soñınnan bu säxifä, ägär dä ul yaxşı eşli başlıy ikän, ul üzen-üze aqlayaçaq häm şul uq kreditnı da qaytara alaçaq dip uylıym. Häm bu nindider däräcädä konkurensiä dä buldıraçaq, dimäk, sıyfatnı da kütäräçäk.
K. Kamal: Şuşı söyläşü aldınnan ğına min ber radio eşen yaxşı belgän yaxşı oyıştıruçı belän aralaşıp alğan idem. Ul da xäzer yaña kanal açu mäşäqätläre belän yöri. Min annan soradım, niçek, tatarça bulamı, urısçamı, iketelleme. Niçek äytälär, şulay eşliäçäkmen, dide. Läkin şäxsi fikeren äytte. İketelle radionıñ kiläçäge yuk dide ul. Şuña kürä monda, älbättä, härkem üz fikerenä iä bula ala bu ölkädä. Ä bez älegä soraw tıñlap ütik.
Nailä Nizami, Yaña ğasır radiosı: Miña qalsa, adäm balasınıñ mömkinlekläre çiksez, bu tellär mäsäläsendä dä. Bu soraw Damir äfändegä bulır inde. Sez äyttegez, tatar jurnalistları dönyağa çığarğa tieş dip. Läkin dönyağa çığasıñ ikän, näq menä bel problema çığa – ul tel belmäw mäsäläse. Şul uq ingliz tele bulsın. Bälki, yuğarı uqu yortlarında näq menä telne öyrätü mäsäläsen qamilläşterergä kiräkter? Sez närsä cawap birä alasız?
D. İsxakov: Min xätta täqdim iter idem ingliz telen Tatarstanda däwlät telläreneñ berse itärgä. Yäqutiädä andıy täcribä buldı. Ul berençe qarağanda ğına ber säyer närsä bulıp kürenä. Ä tatarçadan turıdan-turı inglizçägä küçsäñ, ul waqıtta sineñ dönyadağı urınıñ şunda uq üzgärä. Min uylıym, bezdä xäzer yaña buın üsep kilä dip. Küptän tügel miña söylädelär, Mäskäwdän kilüçe ğalimnär ber tatar gimnaziäsendä bulğannar, anda amerikannar da bulğan, häm bezneñ balalar amerikannar belän turıdan-turı ingliz telenä küçkännär dä, şunnan soñ amerikannar alarğa soraw birgännär cäditçelek turında. Balalar bik matur itterep añlatqannar, närsä ul cäditçelek häm tatarnıñ islamı. Şunda qarap torğan Mäskäwdän kilgän qayber Mäskäw keşeläre bik aptırap häm beraz qurqıbraq qarap torğannar bu küreneşkä, çönki menä bu yäş buın üsep citkäç, küp qalmadı inde, alar bötenläy başqa däräcägä kütäräçäk bezne. Şuña kürä ul yaktan bezneñ kiläçäk, min uylıym, normal' dip. Menä şulay bezgä çığarğa kiräk şundıy yullar belän dönyağa.
K. Kamal: İngliz telen däwlät tele iğlan itü yaxşı ideya, älbättä. Min tağın da östi alam. Misal öçen, Finlyandiäda şundıy yaxşı proekt tügel, ul inde eşli, ğamäldä. Anda här yäş ğalim dissertatsiäsen yaklar aldınnan internetta kimendä ike säxifäsen buldırırğa tieş. Bu anı ber yaktan üzen niçekter eşläwgä stimullaştıra, ikençe yaktan, finn internetınıñ däräcäsen kütärä, külämen arttıra. Menä bu ölkädä tatarnıñ yäş ğalimnäre dä, bigräk tä tarix institutında, Rafael' abıy, moña niçek qararlar ikän?
R. Xakimov: Bik uñay qarıybız. Bezneñ, älbättä, üzebezneñ sayt ta bar, internet belän dä bik yaxşı qullanabız. Häm bezneñ ber maqsat bar, anı äle söylämägän idek, berençe märtäbä, bu ser ide, açırğa barıber turı kiler. Bez uylıybız xäzer üzebezneñ institutnı kiñäytergä, filiallarnı açarğa menä şul internet aşa. Berençesen bez uylıybız Saratovta açarğa. Älbättä, internet bulmasa, bez andıy filiallar belän andıy eş itä almıybız. Ä bügen bezneñ üzebezneñ saytnı tutırabız, tatarowedenie digän häm kiñräk tä, törki-tatar dönyası digän. Häm bu çeltärne, päräwezne böten Räsäygä taratırğa uylıybız. Şunsız böten tarixçılarnı cıyıp eşlätep bulmıy. Bezneñ öçen bu yaña adım. Bu, minemçä, iskitkeç. Ber uylasañ, internet bulmasa, niçek bez ul ğalimnär belän bergä elemtä totar idek. Anı barıp citep tä bulmıy, küreşep tä, söyläşep tä. Ä monda inde yaña institut kiñäya, böten Räsäygä häm bütän illärgä, inşalla, kiñäyer dip uylıym.
K. Kamal: Seregezne Azatlıqqa satqan öçen räxmät.
R. Xakimov: Buşqa inde.
K. Kamal: İnde bez dönyadağı täcribä turında süz çıqqan ikän, şunı äytep kitärgä telär idem, tatar bu mäs'älädä, bu problema aldında üze genä qalmadı. Azçılıqlar dönyada küp. Häm qayberläre bu ölkädä tatarlarnı inde küptän uzıp kitte. Bu uñaydan min sezgä çittäge azçılıqlarnıñ täcribäse turında ber 3-4 minutlıq çığış täqdim itär idem. Bezneñ arada Azatlıq radiosınıñ marketing bülege mödire Frank Williams ta bar. Ul üze, menä bez urıs bulıp yöribez bit çittä tatar bulsaq ta, ul britan pasportlı uelş, çığışı belän. Häm Wales'ta bu ölkädä şaqtıy ğına zur uñışlar bar. Ul seznä menä şul qazanışlar belän tanıştırıp kitär.
F. Williams: To, çto ya uslışal zdes' segodnya – eto mne oçen' napominayıt polojenie del u menya na rodine, v Wales'e, na zapade Anglii. A yesli govorit' korotko, to valliyskoyazıyçnıyx polmilliona iz naseleniä 2,5 milliona. Problema stoit i stoyala oçen' ostro o vıyjivanii valliyskogo yazıqa. Eto oçen' drevniy yazıq, kel'tskiy yazıq. Mı bıli v Anglii, mı jili na Britanskix ostrovax do priezda anglosaksonsev. Mı qaq-to vıyjili, no vopros vıyjivaniä yazıqa stoyal oçen' ostro. İ koneçno, bez sredstv massovoy informatsii na valliyskom yäzıqe yazıq ne mojet vıyjivat'. Dvadsat' let tomu nazad bılo prinyato reşenie, dostatoçno original'noe, dlya toğo çtobı sredstva massovoy informatsii suşçestvovali na valliyskom yäzıqe. Yesli ran'şe VVS, gosudarstvennıyy kanal, proizvodil peredaçi na valliyskom yäzıqe i kommerçeskie kanalı toje delali peredaçi na valliyskom yäzıqe i bıli razbrosanı po raznım kanalam, i eto bılo nedostatoçno. İ bılo prinyato reşenie dvadsat' let tomu nazad sozdat' spetsial'nıyy kanal na valliyskom yäzıqe, gde budet poqazıwat'sya produksiä vsex kompaniy, vıypuskayuşçix peredaçi na valliyskom, i VVS, i kommerçeskix kanalov. Bıl sozdan taq nazıwayımıy çetvertıyy kanal Uels. Zdes' demonstriruetsya korotkiy rolik – proizvedeniä etoğo kanala na valliyskom yäzıqe. Kajdıyy den wıxodit 5 çasov na valliyskom na analogovom kanale, na digital'nom kanale wıxodit v den 11 çasov na valliyskom yäzıqe. Eto dostatoçno bol'şoe koliçestvo, eto bol'şe, çem peredaçi na şotlandskom, kel'tskom ili drugix yazıqax yazıqowıx men'şinstv v Yevrope. Etot kanal predstavlyaet wes spektr televizionnıyx proizvedeniy – i nowosti, minimum 40 minut v den, i televizionnıye dramı, mılnıyı operı, sport, kul'tura, kul'turnıye meropriätiä. Taq çto valliyskoyazıyçnıyy çelovek poluçayıt wes spektr toğo, çto suşçestvuet v oblasti televideniä. İnteresno zametit, çto s prixodom çetvertogo kanala na ssenu uje naçala rabotat' valliyskoyazıyçnaya kinopromıyşlennost'. Wıpustili neskol'ko polnometrajnıyx kino na valliyskom yäzıqe, neqotorıyı poluçili nominatsii na prizı Osqara v Amerike. Eto suşçestvuet tol'ko iz-za toğo çto yest' taqoy kanal i vopros o tom, otquda brat' tvorçeskie silı dlya polnotsennoy elektronnoy kul'turı na rodnom yäzıqe – etot kanal poqazıwayıt, çto samo suşçestvovanie taqoğo kanala, gde yest' taqoyı koliçestvo vremeni v efire, oçen' mnogo delayıt dlya toğo çtobı podtalkivat' lyudey na sozdanie kanalov na rodnom yäzıqe. Bez suşçestvovaniä etoğo kanala navernyaqa stabil'noe suşçestvovanie valliyskogo yazıqa ne bılo bı vozmojnıym. Koliçestvo lyudey, govoryaşçix na valliyskom yäzıqe, daje podnimaetsya v teçenie dvadsati let, poqa etot kanal suşçestvuet. Eto, koneçno, ne tol'ko iz-za suşçestvovaniä etoğo kanala, no sowmestno s usiliämi wozobnowit izuçenie valliyskogo yazıqa v şkolax, vozobnovlenie valliyskogo yazıqa qaq ofitsial'nogo yazıqa u Uel'se – vse eto sowmestno dayıt fon dlya toğo çtobı yazıq perestal wımirat, a naçal daje nemnojno protsvetat'. İ mass media v etom smıysle igrayut klyuçevuyu rol'.
D. İsxakov: Bezneñ fänni produksiäneñ 90 protsentı rusça eşlänä. Häm iñ zur problema bezdä xäzer yaxşı tärcemäçelär yuk. Menä bez eşkä totınğaç ta, berençe bulıp şuña abınaçaqbız. Anı şuşı kongress aldınnan ul problema inde açıq buldı. Bik küp äyberne tärcemä itärgä kiräk buldı, şırpı yandırıp ezläsäñ dä, yaxşı tärcemäçene tabıp bulmıy. Dimäk, bezneñ universitetlarda eşlängän eşlär bu ölkädä citärlek tügel.
Ä. Miñnullina: Monda tärcemäçe probleması da tügelder, töşençälärne ber qalıpqa salıp, standartqa kiterü kiräkter berençe çiratta. Çönki tärcemäçe, menä bez tärcemä itäbez, bezneñ töp problema – qaysıber töşençälärneñ tatarça variantı yuk.
D. İsxakov: Çönki ul fänni yaktan eşlänmägän, şuña kürä şulay ul. Ğalimnär rusça eşlilär häm rusça fiker yörtälär, ä tatarçası eşlänmägän.
K. Kamal: Menä bez yañadan şul ni eşlärgä kiräk digän sorawğa äylänep qayttıq. Xäterläwemçä, söyläşü dä şunnan başlanğan ide, nindi burıçlar digän, Miläwşä xanım üze soradı. Burıçlar, minemçä, sez kürgän wideodan yaxşı añlaşıla. Yartı million Uel's xalqı öçen könenä unber säğät original' programma.
Qaderle duslar, menä şulay itep inde bez tapşıruıbıznı tämamlarbız da. Anı Azatlıq radiosı Tatarstan televideniese belän bergä eşläde. Azaqta min ber, mäzäk tä tügel inde ul, tağı ber ğibaräle xikäya söylär idem. Azatlıq radiosına törle milli azçılıqlar tele, problemaları belän şöğıllängän belgeçlär küp kilä. Küptän tügel genä anda Klagenfurt, Avstriäda ul, universitetınnan Brigitta Buş digän xanım bulıp kitte. Ul Avstriädä, Sloveniä belän çiktäş rayonnarda, sloven telendä radiolar oyıştıru mäsäläsen tikşerä. Ul bezdän dä soraştı, Tatarstanda, Başqortstanda xällär niçegräk dip. Söyläp birdek, tellär belän niçek torğannı, mäğäriftä, urta mäktäptä, yuğarı mäktäptä tatar teleneñ ğamäldä bik ük bulmawı turında. Ul şunda uq, qarağız äle, bu bit elekke koloniäğa xas wazğıyät dide. Ul şaqtıy yılın Madağasqarda ütkärgän häm Madağasqarda näq şul uq xäl ikän. Anda fransuz tele östenlek itä, ä malağasi telen, ğadättägeçä, kuxnyada häm uramda az-maz işetäseñ. Madağasqarnıñ ber yaxşı yağı bar – ul bäysez däwlät häm metropoliädan yıraqta urnaşqan. Tatarstan Rusiä eçendä. Läkin tatarnıñ da xäle alay uq naçar tügelder dip uylıym, çönki yaxşımı-naçarmı, tatar telendä älegä Azatlıq radiosı söyli. Qatnaşuığız öçen bik zur räxmät. Kiläse oçraşularğa qadär.


text:
Äfğanstannıñ yaña konstitutsiä ölgese räsmi tantanada prezident Hamid Qarzaiğa tapşırıldı
Qabulda uzğan räsmi tantanada prezident Qarzaiğa konstitustiä ölgesen anı tözegän maxsus komissiä räise Nematullah Şahrani tapşırdı: "Xodaynıñ räxmäte, bez bügen sezgä Äfğan xalqınıñ milli dokumentı, Äfğanstannıñ İslam Küçeş Çorı Xakimiäte konstitutsiäseneñ ölgesen tapşırabız, " dide Şahrani...
Töp qanun ölgese – Taliban çorınnan soñ Äfğanstanda säyäsi sistemanı bilgeläwgä taba möhim adım bulıp tora. Kiläse ayda 500 äğzalek Loya Jirga şurası konstitutsiä ölgesen tikşerep üz qararın qabul itäçäk.
Komissiä wäkile Şukrä Barikzai, jurnalistlarğa, yaña konstitutsiä ölgesendä töp wäkälätlär Äfğan prezidentı häm ike palatadan torğan parlamentqa birelä, dip belderde. İlneñ prezidentı xalıq tarafınnan saylanaçaq. Yaña konstitutsiä Äfğan cämğiätendä İslamnıñ role zur buluın tanıy, läkin Şariğat qanunnarı yuridik sistemanıñ nigeze bulmayaçaq, dip xäbär itelde.
Bügen Äfğanstannıñ Herat şähärenä kilgän Berläşkän Millätlär Oyışması diplomatları köndäş etnik törkemnärne bäreleşlärne tuqtatırğa çaqırdı. Delegatsiägä Quşma Ştatlar, Britaniä, Fransiä, Germaniä, İspaniä häm Bolğarstannıñ Berläşkän Millätlärdäge wäkilläre kergän. Xalıqara diplomatlar yulnı tönyaqtağı Mazar-i-Şarifkä däwam itäçäk. Avgust ayınnan birle Äfğanstandağı bäreleşlärdä 350dän artıq keşe hälak buldı. Alar arasında tınıç xalıq, ğaskärlär häm politsiä, yardäm oyışmaları wäkilläre, amerikan xärbiläre häm Al-Qaida suğışçıları bar.


text:
Üź näźelen, ırıuınıñ taríxın belmäwselärgä likbez ütkäreläsäk. Unı uźğarıu buyınsa täwge köñöşmä Dürtöylö rayonında ütte. Unda bildälänewensä, şäjärä bayramınıñ töp maqsatı - bıuında küsägileşlegen tämin itep, üź ırıuıñdıñ taríxın öyränew. Tarix,tel häm äźäbiät institutı yetäksehe Firźäwes Xisametdinowa äytewensä, bayram qısalarında şäjärä bäygehenä ayırım iğtibar bireläsäk. Üź näźelen, ırıuınıñ taríxın belmäwselärgä institut likbez ütkäräsäk. Ğälimdar xalıqqa här yaqlap yarźam kürhätergä äźer tine Firźäwes Xisametdinowa.
Şäjärä bayramdarı respublikanıñ barlıq töbäktärendä lä ütkäreläsäk. Tarix,tel häm äźäbiät institutı belgestäre äytewensä, bıl nindäyźer kimäldä xalıqqa üźañına qaytırğa yarźam itäsäk.
Rämzit Abuläyev, Öfö


text:
Irımburzağı qaza mäşäqättär tıuzırzı
Irımbur ölkähendä awariyağa osrağan poezd Başqortostan timer yuldarında la poezdar xäräkätenä zıyan kilterźe. Könsığış yünäleştä, yäğni Öfögä taban yöröüse poezdar oźaq waqıtqa tuqtap qaldı. Mäğlüm bulıuınsa Xarqov– Vladivostoq, Alder–Tübänge Tağil, Sember– Öfö passajir poezdarı Öfö voqzalı aşa ütä. Ularźı kötöüse yulsılar qasan yulğa sığasaqtarın belmäy. Irımburźağı awariya arqahında 36 wağon yuldan sitkä sıqqaynı. Timer yuldar matbuğat xeźmäte fajiğälä qaza küreüselär yuq tip xäbär itä. Başqortostan timer yuldarı yaqın köndärźä Öfö voqzalınan poezdarźıñ yulğa sığıu waqıtı üźgärä tip belderä.


text:
Qazannıñ 1000 yıllıq yubileena 1000 kön qaldı. Bu atnada uzğan şähär Sovetınıñ 13-nçe sessiäsendä kiläse 3 yılğa mädäniät üseşe programması qabul itelde. Olı bäyrämgä sanawlı könnär qalıp bara, ä başqarası eşlär sanap betergesez. Türälär dä, deputatlar da çığışlarında haman ber taşqa, aqça yuqlıqqa, abındılar. Bıyıl rekonstruksiä öçen nibarı Opera häm balet teatrı ğına 25 million dollar alu bäxetenä ireşkän. Ä tözekländerüne barlığı 61 mädäniät binası kötä. Waqıt yubileynı äzerläw eşlärenä üzeneñ üzgäreşlären kertä. Mäskäwdä, mäsälän, premyer-ministr Mixail Kasyanov färmanı belän Qazannıñ 1000 yıllığın bäyräm itügä äzerlek komissiäsenä yaña keşelär kertelde. Alar känäfilären buşatqan türälärne alıştırğannar. Yaña isemnär arasında Rusiäneñ Üzäk bankı räise Sergey İgnatyev, eçke eşlär ministrı Boris Grızlov, tözeleş häm toraq-kommunal' komitetı räise Niqolay Koşman häm başqalar.
Säwdä häm tışqı iqtisadi xezmättäşlek ministrlığı qarşındağı eşquarlıqqa teläktäşlek itü departamentı Sänğat ekspert şurası belän berlektä 1000 yıllıq uñayınnan xalıq hönärçelege eşlänmäläreneñ bäygesen uzdıra. Anıñ maqsatı - Qazan yubileena istälekle büläklär äzerläw. Satuda äle iskitärlek suwenirlar kürenmäsä dä, yasawda andıy närsärlär bar dilär.


text:
Baqı - Azärbaycan, mart ayında çik buyında tuqtatılğan, Rusiäneñ İranğa cibärgän atom qorılması öçen kiräk-yaraqlar taşığan köymänen yaqın arada säfärenä däwam itüenä röxsät iteläçägen belderde. Tışqı eşlär ministrı Araz Azimov, İrannıñ diñgez yarındağı Buşer şähärendä atom qoralması tözeyäçäk Rusiä däwlät şirkäteneñ, säfär öçen kiräkle dokumentlar belän tämin itüen belderde.
Atom qorılması öçen kiräkle cihazlarnı taşığan köymä 29 martta Azärbaycan-İran çigendä tuqtatılğan ide. Rusiä Azärbaycannı köymäne maxsus kötterüdä ğayepläp çıqqan ide. İran Buşerdä su reaktorı tözüe öçen Rusiägä 1 milliard dollardan artıq aqça tüle.


text:
Uquıñ öçen tüli almasañ, eşläp uqıp bula
Yuğarı uqu yortında tüläwle belem alu – härkemneñ dä köçennän kilmi. Talantlı häm aqıllı bulsañ da, aqça kiräk xäzer. Bigräk tä awıllardan kilüçe yäşlärgä awırğa turı kilä. Üzläre telägän hönärgä öyränü öçen, uqudan buş waqıtta törle eşlärdä aqça yünätergä mäcbür bula alar.
Qazan däwlät texnologiä universitetında isä älege problemanı başqaçaraq xäl itkännär. Uquları öçen tüli almağan studentlarğa universitetta eş täqdim itälär. Bu xaqta tulıraq itep, Qazan däwlät texnologiä universitetınıñ uqıtu bülege citäkçese İlnur Abdullin bolay dide.
Bezdä konkurslar bik küp. Küp kenä belgeçleklärdä mondıy ğına tügel, ä medalistlarnıñ konkursı. Şuña kürä awıl cirlärennän kergän küp kenä talantlı yeget-qızlar tüläwsez uqırğa kerä almıylar. Urınnarıbız da citmi. Menä şul talantlarıbıznı yuğaltmasqa dip inde, bez alarnı tüläwle törkemnärgä alabız. Ämma tüläwläre urınına alar üzläre eşlilär. Şunıñ belän bez ike mäsäläne xäl itäbez: talantlı yäşlärne uqıtabız, annarı üzebezneñ dä öyne cıyıştırabız. Menä bu eşkä alına torğan yeget-qızlar az tülänä torğan eşkä urnaşalar bit. Alar uram cıyıştıruçı, vaxterlar bulıp eşlilär, saqta toralar. Aylıq xezmät xaqı meñnän artmıy inde. Yılına un-unike meñ eşläsälär, qalğanın universitet üze tüli. Töp belgeçleklärdä uqu bezdä yegerme biştän qırıq meñgä tikle tora. Bıyıl inde ber çığarılış buldı, altı yıl elek eşlägän idek bez bu eşne. İlnur Abdullin süzlärenä qarağanda, älege forma buyınça uqu yortınıñ barlıq büleklärenä dä kerergä bula. Xäzerge waqıtta universitetta bolay itep 200 gä yaqın student uqı. Tüläp uquçılarğa qarağanda, eşläp belem alırğa teläwçelär kübräk ikän. Ämma barısına da urın yuq, dide ul.
Mäsälän, bezgä 50 cıyıştıruçı quyılğan ikän, bez bit inde alarnı kübräk ala almıybız. Ä tüläwçelär küp. Çiratqa basalar. Döres, uquları öçen tüli almağan studentlarğa bulışunıñ ikençe yulı da bar. İlnur Abdullin bolay dip äytte.
Ber professor yäisä fänni citäkçegä barabız da, şundıy balanı uqıtıp çığar äle dip sorıybız. Älbättä, studentnı uqıtu anıñ üz kesäsenä töşä. Ämma andıy misallar bar bezdä. Ämma eşläp uqırğa da barlıq studentlarnı almıylar. Uqıtu häm tärbiä komissiäse yıl däwamında yaxşı bilgelärenä genä uquçılarnı, yäisä matdi xäle naçar bulğan studentlarnı täqdim itä.
Alarnı bezgä uqıtu-tärbiä bülege, yäisä studentlarnıñ komitetı saylap birä. Matdi xäle naçar bulğan studentlarnı kübräk alabız inde bez. İkegä uqığannar anda tormıy. Dekanatlar yartı yıl sayın eş urınınnan niçek eşläwläre xaqında, ä eş urınınnan niçek uquları xaqında beleşmä sorıylar. Şul ike yünäleştä totabız inde bez alarnı. Bolay eşläp uquçı studentlar belän bez üzebez dä söyläşep qararğa, alarnıñ fikerlären belergä buldıq.
- Ölgerergä turı kilä inde. Niçek kenä bulmasın, tüläwledä dä uqığaç, gel äti-äni cilkäsendä genä yatıp bulmıy, eşlärgä turı kilä. Läkin bik awır. - Awır, läkin nişliseñ inde. Tüli almağaç, eşlärgä turı kilä.
- Awır, läkin nişliseñ inde. Tüli almağaç, eşlärgä turı kilä.Universitetqa uquları öçen xezmät belän tüläwçe studentlarnıñ fikerläre bu. Eşneñ ciñel bulmawın añlıy alar, ämma eştän qurqıp tormıy. Studentlarnıñ berse äytkänçä, olı tormışqa şulay iäläşälär.
Güzäl Zıyätdinova


text:
BDB sammitında töp söyläşü räsmi qısalardan çittä ütäçäk
5-6 üktäberdä Taciqstan başqalası düşämbedä Bäysez Däwlätlär Berdämlege sammitı ütäçäk. BDB sammitınıñ räsmi kön tärtibendä migratsiä säyäsäte, terrorğa qarşı köräş häm xärbi xezmättäşlek mäsäläläre tora. Ämma iñ möhim söyläşü räsmi qısalardan çittä ütäçäk. Anda energiä mäsäläläre qaralaçaq.
Küzätüçelär isä bu sammittan nindi dä bulsa möhim näticä kötärgä kiräk tügel di. Sovetlar Berlege tarqalğannan soñ anıñ urınına tözelgän Bäysez Däwlätlär Berdämlege inde bik tarqaw oyışmağa äwerelde.
Rossia v Globalnoy Politike jurnalı baş möxärrire Fyodor Lukyanov "Minemçä töp waqıyğalar ikeyaqlı oçraşularda bulaçaq. Çönki BDBnıñ ğömümi eşçänlege inde küptännän üzgärde. Ul qısalarda inde küptännän qararlar çığarılmıy. Ul barı söyläşülär ütkärü mäydanı bulıp qala" di.
Tajiqstan başqalasında bu sammitnı küzätüçe Azatlıq xäbärçese Ğödrätulla Şahidi Rusiä elekke kürşeläre belän oçraşqanda yış bula torğan söyläşü bu yulı da kötelä, sammitnıñ töp ğäyre räsmi mäsäläse energiä bulaçaq di.
"Bu töbäkneñ töp mäsälälärennän berse energiä mäsäläse. Häm Rusiä töbäktäge qayber illärne ikeyaqlı kileşülär imzalatu öçen bik nıq basım yasap kilä" di Şahidi.
Analitiklar fikerençä, Rusiä prezidentı Vladimir Putin Törkmänstan prezidentı Gurbanguli Birdemöxämmädov belän ayırım oçraşıp tabiği gaz qudıru mäsäläläre turında söyläşäçäk häm sammittağı töp oçraşu şul bulaçaq.
Sovetlar berlege cimerelgännän birle Törkmänstan tabiği gazın çitkä qudıru Rusiä qulında. Çönki Iranğa kitüçe ber keçkenä ütkärgeçne sanamağanda barlıq ütkärgeçlär dä Rusiä aşa ütä.
May ayında Putin, Birdemöxämmädov häm Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbayev Törkmän gazın Kaspiy yarları buylap Qazaxstan häm Rusiä aşa Yewropağa qudıruçı ütkärgeç tözü turında kileşkän ide.
Ämma Quşma Ştatlar Törkmän gazın Yewropağa Kaspiy töbennän häm Törkiä aşa qudıruçı, Rusiägä kermi torğan ütkärgeç tözergä täqdim itep kilä. Birdemöxämmädov bu proyektqa da qızısqınu kürsätte.
Lukyanov äytüençä, mondıy proyekt töbäktäge energiä bazarında Mäskäwneñ östenlegen häm geopolitik täesiren kimetäçäk.
"Törkmänstan gaz qudıru yullarınıñ törle buluın teläwe turında Könbatışqa bik nıq sizderep kilä. Rusiä öçen isä bu prinsip mäsäläse. Çönki ägär dä Yewropa Berlege häm Quşma Ştatlar bu Yewraziä cirlärendä Gazpromnıñ monopoliäsen cimerä alsa böten närsä üzgäräçäk" di Lukyanov.
Sintäberdä Birdemöxämmädov Quşma Ştatlarda buldı, bu ayda isä Brüsseldä Yewropa Berlege räsmiläre belän oçraşaçaq. Lukyanov äytüençä, Putin Törkmän yağınnan may ayında kileşengännärneñ ğämäldä qaluın raslawnı işetergä häm Axşabadnı Mäskäw täesire astında qaldırırğa teli.
"Törkmänstan, Törkmän prezientı xäzer Putinnıñ kesäsendä utırmawın härtörle kürsätep kilä. Äle genä Amerikada buldı, üktäberdä Brüsselgä bara. Törkmänstan tiräsendä şundıy zur uyın däwam itäçäk häm qıza baraçaq" di Lukyanov.
BDB sammitında tağın ber möhim mäsälä oyışmanıñ yaña başqarma sekretare kem bulaçağın açıqlaw bulır dip kötelä.
Yün ayında Mäskäw bu wazıyfağa elekke üzäk saylaw komissiäse başlığı Aleksandr Veşnyakovnı täqdim itkän ide. Ämma Belarus moña qarşı buluın açıqça beldergännän soñ Rusiä üz täqdimen kire aldı.
Başqarma sekretarlıq möddäge 14 yündä çıqqan Rusiä wäkile Vladimir Ruşaylo äle dä DBD başlığı wazıyfaların ütäp kilä.
Rusiäneñ başqarma sekretar mäsäläsendä Belarusqa, gaz mäsäläsendä Törkmänstanğa bäyle qıyınlıqları BDBdağı zurraq üzgäreşlärne kürsätä. Elelle sovet respublikalarında Mäskäw täesirennän ıçqınu teläge artqannan arta bara di Taciqstandağı Azatlıq xäbärçese Şahidi.
"BDBnıñ qayber äğzaları xäzer Könbatışnı Rusiädän östenräk kürä. Şunıñ arqasında problemalar çığa, alar qayber möhim mäsälälär turında kileşügä ireşä almıy" di Şahidi.
Gruziä NATO belän Yewropa Berlegenä quşılunı üzeneñ tışqı säyäsätendä töp maqsat itep quydı. Azärbäycan AQŞ häm Yewropa belän tığızraq mönäsäbätlär urnaştırırğa tırışa. Ukrainanıñ Könbatışqa yöz totuçı prezidentı Viktor Yuşçenko bu sammitta qatnaşudan bötenläy baş tarttı.


text:
İtaliä tışqı eşlär ministrı Franco Frattini Yewropa Berlege citäkçeläre bügen irtän Berlek konstitutsiäse turındağı depatlarda möhim mäs'ällärneñ küpçelege turında söyläşep tärräqiätkä ireşte dide.
Bu söyläşü Brüssel'dä Yewropa Berlegeneñ 2 könlek sammitı başlanır aldınnan buldı.
Berlek äğzası bulğan 15 häm yaña qabul itelüçe 10 ilneñ citäkçeläre qatnaşqan bu oçraşuda iqtisad, saqlanu häm möhäcirlek mäs'äläläre qarala.
Namzät illär Bolğarstan, Rumıniä häm Törkiägä bu oçraşu turında mäğlümät irtägä bireläçäk. Frattini äytüençä, Berlek citäkçeläre xäzerge küçmä prezidentlıq tärtiben öleşçä saqlap qalu turında kileşkän.
Ämma härber ilneñ dä tawış birü qoquqına iä Yewropa Komissionerı bulu bulmaw mäs'äläse häm İspaniä belän Pol'şanıñ tawış birüdä çağıştımaça zurlıqlarına turı kilmäwçe zurraq xoquqlar taläbe açıq kileş qala.
Xäzerge waqıtta Berlektä prezidentlıq itüçe İtaliä noyäbr axırlarında konstitutsiä turında ğädättän tış oçraşu ütkärep bu söyläşülärne dikäber ayında tämamlarğa teli.


text: Yevropanıñ Strasburgtağı keşe xoquqları mäxkämäse Başqortstan keşeseneñ däğwasın qarıy başladı. Ul Kümertawda yäşäwçe Mixäil Markin eşe. Mixäil 1994nçe yılda “Opel-Senator“ maşinası alıp , anı militsiägä isäpkä quyğan.Militsiä maşina doqumentlarına däğwa beldermägän , 1997nçe yılda maşinanı satqanda isä doqumentlarnı yalğan dip tapqan.Maşina tartıp alınğan , Markinğa 6300 sum ştraf salınğan.Markin monıñ belän kileşmi respublikanıñ häm Rusiäneñ barlıq mäxkämälären ütep çıqqannan soñ Yevropa mäxkämäsenä birä.Anısı monı keşe xoquqları bozılu dip bäyäläp , Rusiä yağına monıñ säbäplären añlatunı sorap möräcägät itä.Näticädä Rusiäneñ Yuğarı mäxkämäse barlıq mäxkämä qararların köçennän çığara.Yevropa mäxkämäsendä monı çara kürelü dip qabul itälär.Markin maşinasın da , aqçasın da qaytarıp ala almağaç , qabat Strasburgqa möräcägät itä. Markin bu yulı matdi zıyan külämen 31 meñ dollar dip bäyälägän , şuña östäp Yevropa mäxkämäse kürelgän ruxıy zıyan öçen dä tülätü bäyäsen üze bilgelär dip ömetlänä.


text:
Mäskäw milli respublikalarğa höcümen däwam itä - çirat prezidentlarda
Rusiädä federal'' üzäkneñ xakimiat bağanasın üzäkläşterüe däwam itä, Mäskäw milli respublikalardağı däwlätçelek simvollarına höcümen köçäytä. Qazanda Rusiä prokuraturası Tatarstannıñ Däwlät Şurası binası östenä Rusiä bayrağın elüne taläp itä, bu xaqta sez Tatarstan xäbärlärendä işetersez, ä menä Tönyaq Osetiädä cirle parlament maxsus qanun qabul itep, respublika citäkçesen "prezident" dip atawdan waz kiçä. Osetin deputatları Mäskäwdä kiñ cäyelgän, Rusiädä prezident ber genä bulırğa tieş digän fikerne yaqlıy. Belgeçlär, monıñ artında da federal'' üzäkneñ bar xakimiatne üzendä genä tuplaw teläge yata dip isäpli.
Audio, Fatıyma Xabalova
"Dzasoxov ildä 20 prezident bulunı safsata dip isäpli, şuña kürä dä şimbädä Tönyaq Osetiä konstitutsiäsenä üzgäreşlär kertü turında qanun qabul itelde, respublika citäkçese xäzer "prezident" urınına "Tönyaq Osetiäneñ başlığı" dip atalaçaq, ildä ber genä - Rusiä Federatsiäse prezidentı ğına bulırğa tieş" dip añlata osetin citäkçelege qaraşın Fatıyma Xabalova. Bu fiker yaña tügel, häm ul osetin deputatlarınnan kilmi - ildä prezident ber genä, Mäskäwdä bulırğa tieş digän qaraş Mäskäwneñ üzennän çıqqan närsä. Anda äle elekke Dumada uq milli respublikalar citäkçelären "prezident" dip atawnı tıyğan maxsus qanun ölgese äzerlängän ide. Monı turıdan-turı Federatsiä Şurası räise Sergey Mironov ta yaqlap çıqtı. Xäzer dä ul Tönyaq Osetiä deputatları qararın tulısınça xuplap, Rusiädä prezidentlar artıp kitte, ul ber genä bulırğa tieş digän süzlären qabatladı. Şunıñ sürätendä belgeçlär, osetin deputatları ğämäle artında alarnıñ üz teläge tügel, ä Mäskäw Kremleneñ Rusiäne tağın da üzäkläşterü, däwlätçelek simvolların saqlap qalırğa tırışqan milli respublikalarğa höcümen tağın da arttıru omtılışı yata dip isäpli. Mäskäwdäge Strategik tikşerenülär üzäge mödire Andrey Piontkovski:
Audio, Andrey Piontkovski
"Alar, yäğni osetin deputatları, monı Kreml kürsätmäse nigezendä eşlägän, başqa respublikalarda da andıy äzerleklär bara. Putinneñ böyeklegen tağın da nığraq kürsätü öçen ildä başqalarnıñ da prezident buluı telänmi. Rusiädä barı tik ber genä yulbaşçı qala, başqalar anıñ belän berrättä basıp tora almıy - şuña da Vladimir Vladimiroviç Putin prezident bulğanda başqa berkem dä prezident dip atalırğa tieş tügel" dip añlata Mäskäw Kremle fikeren Andrey Piontkovski. Bıltır Vladimir Putin, Beslandağı faciğä sürätendä, bar töbäk citäkçelären dä üz täqdime belän cirle parlamentlar tarafınnan saylatunı kertkän ide. İldäge demokratlar da, Könbatış ta Rusiädäge üzäk xakimiatneñ sovet çorına qaytu omtılışın kisken tänqitläp çıqtı. Milli respublikalar citäkçelären "prezident" isemennän mäxrüm itü niäteneñ şul üzäkläşterügä bäyle buluın Tönyaq Osetiä prezidentınıñ matbuğat wäkile Fatıyma Xabalova üze dä tanıy, ul:
Audio, Fatıyma Xabalova
"Bezneñ qanun Rusiädä xakimiat bağanasın nığıtu belän ber yünäleştä bara" dip belderä. Qazan universitetı professorı, politologiä kafedrası mödire Midxät Färüqşin dä, prezident atamasınnan waz kiçü maqsatında respublikalarğa basım yasaw Rusiä citäkçelegeneñ unifikatsie, bertöslelekkä yünälderelgän ğomumi liniäsen çağıldıra dip isäpli:
Audio, Midxät Färükşin
Professor Midxät Färüqşin "bu Rusiädä urnaşqan säyäsi kül''turağa bik turı kilä, çönki anda berqayaçan da törlelekkä, plüralizmgä omtılmadılar" dip belderä. Milli respublika citäkçelären "prezident" isemennän mäxrüm itü tırışlığı da Mäskäwneñ Rusiäne unitar däwlät itep qorırğa omtıluın kürsätä dip isäpli säyäsät belgeçläre.
Kärim Kamal


text:
Törki Däwlätlär qorıltayı bıyıl Baqıda uzdı
Bügen Azerbaycan başqalası, Baqıda Törki däwlät häm xalıqlarınıñ 11nçe qorıltayı tämamlana. 3 kön däwam itkän qorıltayğa, yuğarı däräcäle räsmilär belän küp sanda wäkillärdä qatnaştı. Bu qorıltayda, mädäni häm iqtisadi mäsälälärdäñ tış, ärmän genosidı, tönyaq Kıbrıs, tönyaq Ğiraq häm Gruziädä yäşägän törkilär yazmışı häm Qarabağ mäsäläläre kebek törki dönyanıñ zur öleşen borçığan säyäsi mäsälälär dä söyläşelde. Läkin küzätüçelär fikerençä, bu qorıltaydan, konkret ber näticä bulmadı.
Bu yılğı qoraltayğa yuğarı räsmilär däräcäsendä, Azerbaycan Prezidentı İlham Aliyev, Törkiä Premyerı Räcäp Tayyip Erdoğan, Törkiänen elekke prezidentlarınnañ Söleyman Demiral qatnaştı. Qurıltayğa 30 ildän häm törle töbäklärdän yaqınça 500 wäkil dä qatnaştı.
Qorıltayda, Törki dönyanı borçığan mäsälälär kön tärtebendä. Qarabağ mäsäläse, Kıbrıs mäsäläse häm Ahısqa törklärenen illärenä qaytaru mäsäläse kön tärtebendä. Qorıltayda Ärmän genoside mäsäläsedä söyläşelde. Bügen tämamlanaçaq qorıltayda, urtaq citdi ber kileşügä kilenerme, älegä äytüe qıyın. Läkin qorıltay aldınnan bulğan farazlarlarğa häm analitik fikerlärgä küz salu yaxşıraq bulır.
Bez qorıltay aldınnañ Azatlıq radiosınıñ, qorıltaynı Azerbaycanda küzätkän xezmätkärebez Bäkir Babektän, qorıltay maqsatı häm anıñ äylänäsendä çıqqan farazlar turında söyläştek.
"Azerbaycandağı analitiklär fikerençä, bu qorıltay axırında citdi ber näticä bulmayaçaq dip farazlanıla. Ğomum alğanda Törki xalıqlarnıñ xezmättäşlege eşendä, bik küp tıştan bulğan basımnar bar. Rusiänen sovetlär waqıtında, Törki Cömhiriätlärgä bulğan täsere äle dä däwam itä, häm bu täser bu xizmättäşlek aldında zur kertä bulıp qala. Azerbaycanlı belgeçlär monda kübräk Rusiäneñ täserenä iğtibarnı cälep itä. Törki xezmättäşlek ideasına başta bik zutr ömetlär bağlansa da, küzätüçelär äle bu xezmättäşlekneñ ömetlärne aqlıyalmağanı xaqında söyli. Azerbaycan belän Törkiä arasında küzgä kürenerlek arta barğan ber xezmättäşlek küzätelsä dä, bu üseş urta azia illärenä qağılmi. Çönki alar kübräk Rusiä belän xezmättäşlekkä tartıla. Bälki monda cir baylıqlarının da täserläre bardır, bigräktä neftneñ yewropaga citkerü yulların saylaw mäsälälärendä, alar kiläçäkne Rusiägä bäyle. Buda Törk Berlege mäsäläsenä tiskäre yoğıntı yasıy."
Şulay da, Baqıda urnaşqan Kazpi töbäge säyäsi küzläw Wafa Quluzade, Törki däwlätlär mondıy qorıltaylar yärdämendä, ber uq mädäniät häm ber uq tel mönäsäbäte bulğan Törkiä belän bulğan bäyläneşlärne arttıru öçen faydalana ala di. Çönki di, Qulzadä, Törkiä Törki Cömhüriätlär eçendä, çınnañ da demokratik bulğan berdäñ ber il, häm ul bu üzänçelege belän başqa illärgä dä yaxşı misal bula ala dide ul.
"Törkiä belän ni öçen yaqın mönäsäbät buldırırğa kiräk? Çönki, Törkiä İqtisad, Demokratiä häm yewropa yünäleşendä elekke sovet illärennän alda. Törkiä Urta Aziadağı törki telle illär arasında yaxşı täser yasıy alırlıq köçtä, häm bez bu cıyılışnıñ başqalardañ ayırmalı bularaq tämamlanuın ömet itäbez."
Törkiä şul uq waqıtta cir baylığı bulğan urta azia illäre öçen neft satuda alternativ ber yul bula ala, alarnın Rusiä bulğan bäylelege kimeyäçäk digän qaraşlar da bar.
Şulayda, Quluzadä, İmperialıq waqıtları bette, häm Urta Azia illäre xäzerge waqıtta, Rusiä urnına ölkän abzıy rolında Törkiägä ixtiyaçları bulmağanın iskä töşerä.
90nçı yıllar xättä bu yünäleştä, Törkiä citäkçeläre häm Urta Azia illäre Törki Däwlätlär berlege buldıru fikere belän çıqqannar ide.
Quluzade, Törkiä belän başqa törki illär arasında urtaq şartlarda xezmättäşlek itü kübräk maqsatçan bulır ide di.


text:
Revolyutsiägä qädär bulğan balalar matbuğatı. «Yalqın» jurnalınıñ 1nçe sanına küzätü
Xörmätle radio tıñlawçılar. Bu atnalıq matbuğat küzätüendä bez sezne yäşüsmerlär jurnalı “Yalqın” belän tanıştırırğa wäğdä itkän idek. Menä ul kön kilep tä citte. “Yalqın” jurnalı –ul urta häm olı yäştäge mäktäp balalarınıñ aylıq ädäbi-näfis jurnalı. 1924nçe yıldan birle çığa. Bügen bezdä qunaqta “Yalqın” jurnalınıñ xatlar bülege redaktorı Aysılu,. Anıñ qız familiäse Ğälieva ikän. Ä xäzer inde Aysılu Ğäliäxmätova. Şulay uq ul KDU aspirantı da äle. Aysılu Gäliäxmätova 1917nçe yılğı Revolyutsiägä qädär bulğan balalar matbuğatınıñ torışı niçek buluın da yaqtırtıp kitärgä buldı. Xäzer mikrofonnı aña biräm:
Aysılu Galiäxmätova (Ğalieva), «Yalqın» jurnalınıñ xatlar bülege redaktorı söyli:Revolyutsiägä qadär ük inde balalar öçen tatar telendä 3 jurnal, 2 gazeta näşer itelgän. Balalar jurnalları, olılar basmasına xas bulğança, mäğlümat birep, oyıştırıp, küñel açuğa xezmät itep kenä qalmıy, balanı tärbiäli dä. Aña dönyanı tanıp belergä yärdäm itä, ensiklopedik xarakterdağı belemnär tapşıra. İñ elek XX ğasır başında çıqqan balalar jurnalları xaqında qısqaça mäğlümat birik. Balalar jurnallarınıñ iñ berençese «Tärbiäi ätfal''» 1907nçe yılnıñ ğinwarınnan Mäskäw şähärendä Zahit Şamil tarafınnan çığarıla, cawaplı särkätibe kürenekle yazuçı — Fatix Ämirxan. İkençe jurnal — yazuçı häm pedagog Fäxrelislam Agievnıñ «Aq yul»ı 1913-1916nçı yıllarda Qazanda näşer itelä. Jurnalnıñ barlığı 67 nomerı bulğan. 1916nçı yılda ul finans qıyınlıqları säbäple, çığudan tuqtıy. Öçençe balalar jurnalı «Balalar dönyası» «Söyembikä» jurnalı näşire Yaqub Xälili tarafınnan 1917-1918nçe yıllarda çığarılğan . Anıñ 8nçe sanı dönya kürgän.
«Tärbiäi ätfal''»neñ 1nçe sanında Fatix Ämirxan bolay yaza: «Jurnalda xikäyälär, qissalar, tarixi xikäyälär häm şiğerlär, dönyanı añlaw öçen wä tabiğät xaqında mäğlümat, möğallimnär wä şäkertlär öçen kiñäşlär wä täcribädän kürengän närsälär» bireläçäk. Östäwenä, här nomerda dönyanıñ törle ölkälärenä qarağan un-unbişläp räsem urnaştırılaçağı turında xäbär itelä. «Tärbiäi ätfal''»däge «Tärcemäi xällär», «Xikäyät», «Babaylar süze», «Xaywanat», «Bu könnärdä ulğan waqiğalar», «Xifzıssixättän ber säxifä» kebek rubrikalar anıñ eş yünäleşläre turında söyli. «Aq yul», «Balalar dönyası»nda rubrikalarğa büleneş saqlanmasa da, basılğan materiallardan kürenä ki, alar da «Tärbiäi ätfal''» qısalarınnan älläni çıqmıy. Här öç jurnalda sannan sanğa matur ädäbiät äsärläre — äkiätlär, qısqa xikäyälär, tärcemä äsärläre, povest''lär birep barıla. Här sanda ber-ike avtornıñ şiğerläre (ozın şiğer — poema) basıla, ğilmi xikäyälär dä jurnallarda küp urın birelä. Alar kübräk astronomiä, fizika, tabiğät beleme, geometriä , tarix häm arxeologiä ölkälärenä qarıy. XX ğasır başı balalar jurnalın tulıraq itep küz aldına kiterü öçen anıñ ber sanına ( «Aq yul»nıñ 1914nçe yılğı 13nçe sanına) küzätü yasıyq. Jurnal Qorban bäyrämenä bağışlanğan. Ğomumän, XX ğasır balalar jurnalları uquçığa dini häm dönyawi tärbiä birüe belän üzençälekle. Jurnal «Bäyräm» şiğere belän açıla häm näşir F. Ağievnıñ baş mäqäläse belän däwam itä. Ul, başqa jurnallardan ayırmalı bularaq, bäyräm belän qotlaw, xodayğa räxmät uqu ğına tügel inde, ictimaği yañğıraş ala, ildäge waqiğalarnı şärexli. 1914nçe yıl — german suğışı barğan çor. Küplärneñ ätiläre suğışta yatıp qalğan, şähärlärdä gospital''lär küpläp açılğan, mobilizatsiä haman däwam itä. Könneñ aktual'' probleması bularaq, redaktor anı çitlätep uzmıy. Qorban bäyräme — sädaqa birü, şähit kitkännär ruxına doğalar qılu waqıtı, di ul, balalarnı da german suğışında häläk bulğannarnı doğalarına quşarğa çaqıra, büläklär alıp, gospital''dä yatuçılar yanına barırğa öndi. Annarı üzegezneñ ğämälläregez xaqında qızıqlı itep «Aq yul»ğa da yazıp cibäregez, di. Aldağı yazma uquçılarğa praktik yärdämlek räweşendä — Ä. Qamalinıñ «Bäyrämne niçek ütkärergä» Küpçelek avtorlar kebek ük, Ä. Qamali da üzeneñ şäkert waqıtın isenä töşergän. «Bez uqığanda xälfälär bäyrämgä yal birä ide», — ul yal bik az toyılsa da, bäyrämneñ öç kenä köne küñelle bula da, annarı eç poşırğıç, küñelsez könnär başlana ide, di ul. Waqıtnı niçek küñelle häm faydalı itep ütkärergä soñ? Avtor şul sorawğa cawap ezli, baqsañ, şöğellär küp ikän: kitap uqırğa bula, räsem yasarğa, yazu yazarğa — alar barısı da uqu, mädräsä tormışı belän bäyle. Şundıy uq ruxtağı tağın ber istälek — Mahruy Mozaffariäneñ «Bala waqıtımda bäyräm»e. Anıñ üzençälege — qız bala isemennän yazılğan buluında. Çönki jurnalda barlıq yazmalar da ir-at avtorlarnıqı, häm alar malaylar tormışı turında, alar isemennän söylänä. M. Mozaffariäneñ bu yazması istälektän bigräk reportajnı xäterlätä. Ul bäyrämgä äzerlänülären, Ğäräfä könne (irtägä Qorban ğäyete digän kön, xacğa kilgän millionnan artıq möselman ul könne Ğäräfä tawında ğibädät qıla) ätiseneñ yaña çitek-käweş alıp qaytuların, äniseneñ külmäk tegep birüen, ätise belän qorbanlıq sarıq qararğa baruların şundıy tögällek belän surätli, kiçä genä bulğan diärseñ. Xikäyäläw päyğämbärlär qissası, İbrahim päyğämbär häm anıñ ulı İsmäğıl tarixı belän dä ürelep bara. Jurnal tulısı belän dini temağa ğına bağışlanmağan. F. Säyfineñ «Umartalıqta», M. İbrahimovnıñ «Çiten küçenü» xikäyäläre qoş-qortlar, böcäklär tormışın surätli. S. Qamalnıñ «Räsemne niçek yasıylar?» yazması balalarnı surät töşerü ostalığına töşenderä.
Älege nomerdan soñ 90nçı yıl ğömer uzğan. 1924nçe yılda «Aq yul», «Balalar dönyası»nıñ traditsiälären däwam itep açılğan «Keçkenä iptäşlär» (xäzer ul «Yalqın») jurnalına 80 yäş tula. «Yalqın»nıñ maqsatı XX ğasır başındağı balalar jurnallarınnan ayırılmıy da tösle — ul tuğan ciren, telen, milläten yaratqan, äxlaqlı, belemle balalar tärbiäläw.
«Yalqın»nıñ soñğı ike-öç yılda daimi çıqqan, uquçılar yaratıp qabul itkän rubrikaları şul xaqta söyli: «Açıq sandıq», «i Qazan, serle Qazan», «Cırday moñlı tatar tele», «Yalqın qunaqxanäse», «Abitur», «Ministrğa sorawım bar», «Oyalçan alma», «Qırıq tartma» häm başqalar. Sannan sanğa birelä torğan matur ädäbiät äsärlären, balalarnıñ üz icatın, «Käyef» quşımtası»n här uquçı kötep ala — redaksiägä kilgän xatlar şul xaqta söyli.
MB: Ä bügenge «Yalqın» närsälär xaqında yaza soñ?
AĞ: Anıñ 2004nçe yılğı berençe sanın aqtarıp qarıq.
Jurnal «Bez yäş! Bez köçle! Bez talantlı! » dip atalğan, Tatarstandağı yäşlär oyışmalarına bağışlanğan yazma belän açılğan. Respublikabızda yäşlär oyışmaları 52gä citä ikän. Älege yazma şul oyışma wäkilläreneñ dekaber ayında Basket-xollda uzdırılğan forumı turında. E. Zakirovanıñ «Mäskäwne alırğa kildek» yulyazması redaksiä jurnalistlarınıñ başqalağa 1186nçı sanlı tatar mäktäbenä barıp qaytuı xaqında.
“Bezne anda “Qaz ömäse” bäyrämenä kötälär. Mäskäwneñ mäşhür tatar zıyalıları da kiläse, di. Citmäsä, şul uq kөnne Mәskäwgä tatar kitapları kibete dä açıla ikän! Tağın... Rossiä jurnalistlar soyuzınıñ fotoüzägendä Qazannıñ meñyıllığı uñayınnan fotokürgäzmä dä eşli bit äle. (redaksiäbez fotokorrespondentı Röstäm berniçä kön elek şunda kitkän ide. Anda da kerep çığarğa kiräk... Ä waqıt- nibarı ber genä kön!”Çiratta — KDPUnıñ psixologiä fakul''tet ı dekanı Roza Wälieva belän Ayrat Bikbulatovnıñ interv''yusı. Yanuş Korçaknı öyrängän, ğömeren balalar tärbiäläwgä bağışlağan ğalimä belän äñgämä eçtälek yağınnan da, forma yağınnan da iğtibarnı üzenä tartıp tora. Jurnalda balalarğa da zur urın birelgän: Qazan, bögelmä, Layış, yäşel Üzän, Baltaçtağı uquçılarıbıznıñ icat cimeşläre belän tanışırğa mömkin.
Käläpüş. Tuğan köngä äbiem Alıp birde käläpüş. Äy, şatlandım büläkkä- Totqan kebek tutıy qoş. Käläpüşemne kiep, Kiläm közge qarşına. Tatar malayı ikänne Belep torsın barsı da. Çigüle käläpüşem Kileşep tora yözemä. Tuqay abıyğaoxşatıp, Qarap toram üzemä. Aydar Xäsänov, Qazandağı 90nçı mäktäp uquçısı.
Tuğan köngä äbiem
Alıp birde käläpüş.
Äy, şatlandım büläkkä-
Totqan kebek tutıy qoş.
Käläpüşemne kiep,
Kiläm közge qarşına.
Tatar malayı ikänne
Belep torsın barsı da.
Çigüle käläpüşem
Kileşep tora yözemä.
Tuqay abıyğaoxşatıp,
Qarap toram üzemä.
Aydar Xäsänov, Qazandağı 90nçı mäktäp uquçısı.Jurnalda şulay uq yazuçı häm şağir Fakil Ämäk şiğerläre, R. Ğizzätullinnıñ «Tabıldıq» xikäyäse, «Käyef» quşımtası, «Yalqın» qunaqxanä»sendäge Ayfara törkeme turındağı yazma da uquçılar öçen qızıqlı bulırğa tieş.
Jurnal tışlığınıñ dürtençe bitendä «Tuğan köneñ belän «Yalqın»ım!» konkursı şartları basılğan. Öç yünäleştän torğan älege bäygegä «Yalqın» yubileyında — 11nçe martta yomğaq yasalaçaq. Qatnaşırğa aşığığız!MB: Şuşınıñ belän atnalıq matbuğat küzätüen tämamlıybız. Bezdä qunaqta “Yalqın” jurnalınıñ xatlar bülege redaktorı Aysılu Gäliäxmätova buldı.Tapşırunı Mälikä Basıyr alıp bardı.