text:
Sember ölkäse iqtisadı yoqıdan uyana başladı
“Vladivostok-Avia” şirkätenä ikençe TU - 204 – 300 dip atalğan oçqıç ozatıldı inde. Avgust ayında öçençesen cibärergä äzerlänälär. Şulay uq awıl xucalığında da canlanu sizelä. Moña qädär sörem cirneñ 78 protsentı buş yata ide – kimi başladı: bıltırğığa qarağanda, 18000 gektarğa kübräk çäçelgän.
Sember ölkäsendä Böten Rusiä buyınça berençe bulıp, maynıñ 29ыHдa yañaça oyıştırılğan munitsipal' berämleklärdä saylaw uzğanı turında xäbär itelgän ide inde. Saylaw näticäläre älegä tulayım iğlan itelmäde. Kilep ireşkän mäğlümätlär buyınça, millättäşlärebez yarıysı ğına uñışqa ireşkännär. Rayonnar Sovetları deputatları arasında tatarlar baytaq – barçasınıñ 17 protsentı çaması. Poselenielär başlıqları arasında da millättäşlärebez oçrıy.
Dimitrovgrad (Mäläkäs) şähärendä uzğan közdä genä täpiläp kitkän tatar mäktäbe üzeneñ mäktäp kenä tügel - şähär tatarlarınıñ mädäni üzäge ikänen dä isbatlap kilä. Anda borınğı milli moñıbız festivale uzdı. Mäktäp balaları da xalıq cırlarınnan çitläşmägännären kürsättelär. Ä Fäniä Xäliullova citäkçelegendäge “Sünmäs yoldızlar” ansamble solistları Raziä Bildanova belän Sabircan Mingaliev borınğı cırlarıbıznıñ çın milli ähañe belän tanıştırdılar. Ä cirle şağirebez Rawil Şäfiğullin tatar cırına bağışlanğan şiğerlären uqıdı.
“Ömet” gäzite dä soñğı sanında tulı ber säxifäsen şuşı mäktäpneñ xäl-äxvällärenä bağışlağan. Döresräk äytsäñ, anda mäktäp direktorı Mönirä Djumaevanıñ uqu yılına yomğaq kebek yazması basılğan. Ağımdağı yıl başında Mönirä xanım belän äñgämä “Azatlıq” aşa da yañğırağan ide. Älege yazma da şul uq yunäleştä. Şöker, yañalıqlar da baytaq ikän. Menä berse - “Çit mädäni möxit şartlarında milli tatar gimnaziäseneñ ternäklänüe” digän temağa seminar. Anda Tatarstannıñ Spas rayonı möğallimäläre dä qatnaşqan.
Tağın ber kürkäm xäbär. Jenevada uzğan “Xalıqara uylap tabuçılar salonı”nıñ 33-yençe kürgäzmäsendä millättäşebez Asıl Gabbasova zur uñış yaulağan. Anıñ “Virtual' şaxmat mäktäbe” digän fänni-ğamäli proyektı kürgäzmädä iñ yuğarı bäyägä layıq bulğan. Proyektnıñ üzençälege - 1, 2, 3 sıynıflar balaların şaxmatqa öyrätüdä, alarnıñ aqıl üseşen tä'min itü öçen, nänilärneñ psixologiäsenä tayanu. Asıl xanımğa, Salonnıñ kömeş medalennän tış, Vengriä delegatsiäse isemennän “Geniylar medale” dä tapşırılğan.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


c: text/html

text:
Avtobustarźa yul yöröü xaqı arta
Başqortostanda avtobustarğa yänä xaqtar arttı. Başavtotrans şirkäteneñ marşrut taqsiźarı rejimında eşläüse Mersedes- sprinter mikroavtobustarında yul yöröü xaqtarı ike humğa kütärelde. Xäźer ular 12 hum tora. Başavtotrans yämğiätenän xäbär iteüźärensä, yıl başınan inflyatsiya küläme 6 protsentqa artıu säbäple, yağıulıqqa la xaqtar kütärelgän. Oşo säbäple marşrut avtobustarında yul yöröü qimmätlänä. Älegä tiklem dä Mersedestar köndöź 10 humğa yöröp, kiskelegen, şulay uq yal köndärendä 15 täñkägä taşıy ine.
Şul uq vaqıtta Başavtotrans xaqtar mikroavtobustarğa ğına arta, ä sotsial avtobustarźa ul elekkesä qala tip ışandıra. Ular äyteüensä, Berźäm sotsial yul yöröü bilettarı la elekesä qala. Bulha la haylauźar ütkänse şulay bulır moğayın.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Törkiä politsiäse yustitsiä ministrlığı yanında bomba şartlatırğa cıyınğan dip şiklänelgän ber keşene atıp üterde.
Törkiä televideniese politsiäneñ ul keşe yaralanğannan soñ da aña atuı töşerelgän tasmanı kürsätte.
Ul keşe bombanı şartlatu omtılışın däwam itkän bulğan dielä. Soñraq xäbärçelär anıñ cirdä qan eçendä yatuın kürgän.
Politsiä ul keşeneñ iseme Äyüp Beyaz dip belderä. Politsiä äytüençä ul ildä tıyılğan ber sulçı törkem äğzası bulğan.
Şahitlär äytüençä xökümät binası yanında iminlek cihazları ul keşedä şartlatqıç buluın sizgän. Alar äytüençä şunnan soñ ul keşe uramğa yögergän häm politsiä anıñ ayağına, başına atqan.
Soñraq politsiä ul urınnı çolğap alğaç, belgeçlär anıñ kieme astınnan şartlatqıç alıp anı zararsızlandırğan.


text:
Medvedev Serbiädä: säyäsät üzgärmi
Rusiäneñ kiläse prezidentı bulıp dip kötelgän Dmitriy Medvedev düşämbedä ber könlek säfär belän Belgradqa kilde. Serb räsmilärenä ul Rusiäneñ Kosovo mäsäläsendä säyäsäte üzgärmäyäçägen belderde.
Bu yäkşämbedä Rusiäneñ kiläse prezidentı bulıp saylanır dip kötelgän Dmitriy Medvedev, saylaw näticälären kötep tormıyça, düşämbedä räsmi säfärenä çığıp kitte.
Räsmi töstä iqtisad häm energetika mäsälälärenä bağışlana dielsä dä, bu säfärneñ çın maqsatı – säyäsät ide. Häm Medvedev monı üze dä yäşermäde:
"Bezneñ qısqa waqıtlı säfärneñ töp maqsatı, älbättä, Kosovonıñ qanunsız tanıluı şartlarında, Serbiägä teläktäşlek belderü. Bez Serbiäne bar cirlärenä wäkäläte bulğan däwlät dip sanıybız" dide Rusiäneñ älegä berençe vitse-premierı.
Medvedev şulay uq, Kosovonıñ 17 fevral konne beryaqlı bäysezlek iğlan itüe keşeçelek 100 yıldan artıq tözep kilgän xalıqara iminlek häm qanun sistemnarın cimerä dip östäde.
Quşma Ştatlar, Britaniä, Fransiä, Germaniä häm başqa Könbatış illäre Kosovonıñ bäysezlek iğlan itüen tanıdı.
Serbiäneñ tarafdarı bulğan Rusiä monı qanunsız ğämäl dip sanıy häm anı köçtän çığarırğa taläp itä.
Medvedevnıñ Belgrad säfäre, Kremlneñ bu mäsälädä säyäsäte saylawlardan soñ da üzgärmäyäçägenä işarä bulıp tora.
"Bu küpmeder däräcädä Rusiä säyäsäteneñ däwamlılığın kürsätü. Medvedev, Putin salğan suqmaqtan taypılmayaçağın, tışqı säyäsätneñ üzgärmiyäçägen kürsätä" di Mäskäwdäge Heritage Foundation üzäge başlığı Yevgeniy Volk.
Medvedevnıñ uzğan atnada Britan Şurasın Rusiädä küzläw belän şöğellänüdä ğayepläwen dä iskä alıp, Volk, ul Putinnıñ qırıs tışqı säyäsäten däwam itäçäk, dip farazlıy.
Berençe vitse-premier buludan tış, Medvedev däwlät qaramağındağı Gazprom monopoliäseneñ dä räise bulıp tora.
Uzğan ayda Mäskäw Belgrad belän energetika ölkäsendä berniçä kileşü tözegän ide. Bügenge säfär waqtında Medvedev tağın berne imzaladı – Könyaq Ağım ütkärgeçen suzu häm cir astı saqlanmaların tözü turında.
Serbiäneñ Könbatış qaraşlı yaña prezidentı Boris Tadiç xakimiätkä ilne Könbatışqa, Yewropa Berlegenä taba boru wäğdäläre belän kilgän ide.
Premier-ministr Voijslav Koştunitsağa yaqın millätçelär isä Rusiä qanatı astına kerüne alternativ itep kürä.
Kosovonıñ bäysezlege tiräsendäge wazğiät alarnıñ tegermänenä beraz su qoydı.
Bügenge kileşüdän soñ Koştunitsa, Serbiä belän Rusiä arasındağı xezmättäşlek barlıq däräcälärdä uñışlı bara, digän süzlär äytte.


text:
İrannıñ Däwlät İminlege Yuğarı Şurası başlığı Xäsän Ruxani bügen biredä Rusiä tışqı eşlär ministrı İgor' İvanov belän oçraşudan soñ Rusiä Buşer atom reaktorı tözeleşen tämamlayaçaq dip belderde.
Ruxani äytüençä, tağın ber reaktor tözü turında söyläşülär Buşer atom elekr qorılması tözelep betkännän soñ başlanaçaq.
Añarçı Ruxani Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa, İran üzeneñ uran bayıtu eşen tuqtata häm üzeneñ atom eşçänlegen xalıqara tikşerüçelärgä tulısınça aça dip äytte.
İrannıñ atom ölkäsendäge ğämälläre xalıqara cämäğätçelektä Tähran yäşeren räweştä atom bombası yasarğa mömkin digän borçıluğa säbäp buldı. Ruxani äytüençä, İran xökümäte bügen BMOnıñ Xalıqara Atom Energiäse İdaräsenä maxsus xat cibäräçäk:
AUDİO: İran üzeneñ atom ölkäsendäge eşçänlegenä bäyle şiklärne beterergä häm yaña tör mönäsäbätlär buldırırğa qarar qıldı. Bez uran bayıtu eşen berqädär waqıtqa tuqtatıp torırğa qarar ittek, gärçä bu bezneñ tabiği xoquqıbız bulıp qala.


text:
Xärbi büleklärneñ “qara isemlege” tözelde
Yazğı xärbi çaqırılışqa ber aydan da azraq waqıt qalıp bara. Bik tizdän yegetlärebez yaqınnarı, tuğannarı belän sawbullaşıp, xezmät itärgä kitäçäk. Ä anda alarnı ni kötä? Anısın berkem dä belmi. Xärbi burıçların ütägändä zıyan kürgän Tatarstan yegetläre turında yış işetergä turı kilä. Irınbur ölkäseneñ Totski garnizonında xezmät itkän Radik Xäbirov ğömerlekkä invalid bulıp qaldı. Ul yaqınnarı yärdämennän başqa yäşi almaslıq däräcädä. Äle küptän tügel, Saxalin utrawınnan Çistay şähärenä 19 yäşlek Rail Bikmöxämmätovnıñ gäwdäsen alıp qayttılar. Häm bu isemlekne däwam itärgä bula.
Älege açı täcribäne istä totıp, Tatarstan premyer ministrınıñ berençe urınbasarı Rawil Moratov respublikanıñ xärbi komissarı Sergey Pogodinğa qurqınıç xärbi büleklärneñ isemlegen tözergä quşqan. Älege tikşerüdä Qazannıñ xoquq yaqlaw üzäge belgeçläre dä qatnaştı. Häm Qazan xoquqçıları tarafınnan xärbi büleklärneñ “qara isemlege” tözede. Bu isemlekkä Tatarstan häm şulay uq başqa töbäklärneñ yegetläre häläk bulğan yäki alarğa qarata xoquq bozular küzätelgän Rusiä xärbi bülekläre kertelgän. İsemlekkä barlığı 9 xärbi bülek kergän. Alar xaqında tulıraq itep Qazannıñ xoquq yaqlaw üzäge citäkçese İgor Şoloxov söyli:
İsemlekneñ başında 2004 yılnıñ cäyendä Leningrad ölkäseneñ ber xärbi bülegendä wafat bulğan yaqtaşıbız turında äytäsem kilä. Tatarstan yegete Räif Minhacev östenä benzin sibep, yanıp ülde. Minhacev xezmät itkän Leningrad ölkäse qara isemlekkä kertelde. Monnan tış, inde şaqtıy tanılğan Irınbur ölkäseneñ Totski xärbi garnizonı da älege isemlektä bar. Anda Qazan yegete Radik Xäbirov xezmät itte. 2006 yılnıñ cäyendä Baltıyk flotında xezmät itkän ber yaqtaşıbız utlı qoral yarasınnan wafat buldı. Ä uzğan yılnıñ axırında Saxalin utrawında Rail Bikmöxämmätov asılınıp ülde. Yıraq Könçığışnıñ Çıta şähärendä xärbi bülek komandirı soldatnı ber eşmäkärgä birep cibärgän. Tögälräk äytkändä, ul xärbine qolğa äyländergän. Eşmäkärdä soldat törle cir eşlären başqara, ä annarı yul häläkätenä oçrap, sälämätlegen yuğalta. Yeget xäzerge waqıtta gospital'dä däwalana. Tağın şunı da äytep kitärgä kiräk, “qara isemlek”kä Qazannıñ da ber xärbi bülege kertelgän. Äle küptän tügel anda Tübän Novgorod yegete qıynalğan bulğan, bu mäs'älädä cinayät eşe quzğatıldı.Qazannıñ xoquq yaqlaw üzäge citäkçese İgor Şoloxovnıñ fikerlären işettegez. Qurqınıç xärbi büleklär isemlegen xoquqçılar Tatarstannıñ xärbi komissarına yullağan. Häm bu xärbi büleklärgä tatarstanlılar kiläçäktä cibärelmäyäçäk dip uylanıla.
Al'bina Zäynulla


text:
AQŞ xärbiläre äytüençä, Amerikan, Britan häm Ğiraq xärbiläre Bağdadtan könyaq könbatıştağı qurqınıç töbäktä sişämbe könne başlanğan xärbi operatsiä barışında ğisyançılıqta şiklänelüçe 116 keşene totqarlağan.
Alarnıñ 69-ı bügen Yosıfiä şähäre yanında totılğan dielä.
Fällücä şähärendä moñarçı bulmağan sanda qorallar tabıluı turında äytelä. Ul qorallar mäçettä yök maşinasına töyälgän bulğan. Ğisyançılarnıñ ruxi citäkçese ul mäçettä wäğäz uqıy torğan bulğan.
Ğiraqnıñ däwlät ministrı Qassim Daut Ğiraq Milli Ğäskäre soldatları Fällücädä şartlatqıçlar häm ağu yasaw laboratoriäse taptı dide.
AQŞ däwlät departamentı Ğiraq mäğärif ministrlığı belän eşläwçe ber xezmätkäreneñ çärşämbe könne Bağdadta üterelüe turında belderde.
Sämärrä politsiäse äytüençä, şähärdä AQŞ-Ğiraq patrule uzıp barğanda maşinağa quyılğan bomba şartlaw näticäsendä 6 ğiraq xärbie häm tağın 4 keşe yaralanğan.


text:
Törkmänstan-Helsinki xoquq yaqlaw oyışması Bolğarstanda
Törkmänstanda xoquq yaqlaw oyışmaları yuq. Alarnı tıyğan qanun yuq, konstitusiädä keşe xoquqları yaqlanırğa tieş digän matdä bar. Ämma Törkmänstannıñ bu töp qanunı ütälmi, di Törkmänstan-Helsinki keşe xoquqları waqıfı räisäse Tacigül Begmedova. Oyışma 2003nçe yılda Törkämstannan çittä, Bolğarstanda tözelgän. Açulu könennän birle oyışmağa kiñäş häm yardäm sorap bik küp keşe möräcäğät itä.
Törkmänstanda tatarlar bar, ämma alarnıñ tawışı, törkmän xalqınıñ tawışı kebek bik işetelmi, alarnıñ xäle dä awır. Säbäbe... tormış könnän kön awırlaşqan sayın Törkmänstandağı tatarlarnıñ xäle dä awırlaşa bara. Belem alu, sälämätlek saqlaw, sosial ölkädä awırlıqlar bar.
Tatarlar Törkmänstannıñ berniçä vilayätendä tuplanıp yäşi, ayırım alğanda Daşauz, Lebap vilayätlärendä. Alar bar, alar küp. Elekke yıllarda bulğan migrasiä näticäsendä tatarlar küp kilde. Alar Törkmänstannıñ telen, ğöref-ğadätlären xörmät itep yäşi, şul uq waqıtta üzläreneñ tatar bulğanın da kürsätä belä ide. Ämma xäzerge rejim Törkmänstandağı xalıqlarğa, ni tatarlarğa, ni törkmännärgä üzlären tanıtırğa irek birmi. Alar Törkmänstannıñ tormışına qatnaşa, ämma inde äytkänemçä tatarlarğa üzañnarın üsterergä mömkinlek birelmi.
Sezneñçä iñ zur awırlıq bügenge köndä närsädä?
Xalıq yardäm sorap qaya barırğa belmi. Törkmänstanda ber närsä dä eşlämi. Böten oyışmalar şäxes kultı öçen genä eşli. Nindi genä problema bulmasın, sosial, mädäni, mäğärif problemaları bulsın – ägär dä sin närsäder naçar dip äytsäñ – şunda uq xalıq doşmanına äylänäseñ.
Ğadi xalıq ni dä bulsa eşli alamı?
Çittän ber keşe dä ğadi xalıqqa ireklek häm demokratiä kiterep birmiäçäk. Ğadi xalıq monı här keşe üz urınında añlarğa tieş, işek aldında bulsın, eş cirendä bulsın, kibettä, transportta, xakimiättä – xoquqlar çiklänä ikän, alar bu xaqta äytergä tieş.
Ğailädä balalar belän eşlärgä kiräk, ata-analar alarğa añlatırğa tieş. Xäzer Niyazov rejimında tuıp tärbiä alğan yaña ber buın balalar üsep kilä. Alar bit küpme äyberne belmi. Ul buın – yuğalğan buın. Bu Törkmänstan xalqı häm böten dönya öçen zur faciğa. Kşe tänendä qaydadır şeş üsä7 başlıy ikän, anı däwalarğa kiräk bulğan bulğan kebek, biredä dä – çaralar kürergä kiräk, yuqsa wazğiät humanitar faciğağa äylänäçäk.
Xalıq ni däräcädä üz xoquqlarınıñ çiklängänen, awır yäşägänen añlıy?
Törkmänstan xalqı bik sabır. Alay da här öydä Stalin çorındağı kebek kuxnyağa biklänep söyläşülär bar. Läkin xakimiätlär xalıqnı şul qadär qurqıtıp betergän. Qurqu xise ildä genä tügel, Törkmänstannan çittä dä bik sizelä. Çitkä kitüçelär dä närsäder äytergä qurqa, çönki ezärleklänüdän qurqa. Ber ni dä söylämiçä alar üz xällären tağın da awırlaştıra.
Alsu Qormaş


text:
Qazan mäçetläreneñ cıyılma komandaları üzara futbol uynıy
Futbol buyınça dönya çempionatı tämamlanıp, Tatarstan çanatarlarınıñ qızğan küñele sürelergä dä ölgermäde, Qazan mäçetläre arasında şähär berençelegenä oyıştırılğan bäyge qabat aña yalqın östäp cibärde sıman. Öç atna däwamında şimbä- yäkşämbe könnärendä “Xezmät Rezervları” stadionında "Märcani", "İman nurı", "Xözäyfä", "Söläyman", "Qazan nurı", "Rizvan", "Bornay", "İslam", "Mädinä", "Cämäğät", "Nurislam" mäçetläreneñ komandaları oçraşıp futbol uyınında köç sınaşa. Uzğan yal könnärendäge berençe uyında “Qazan nurı häm “İslam” mäçetläre uynadı. Ul Qazan nurı mäçete faydasına 3-1 isäbe belän tämamlandı. Bäygeneñ yomğaqlaw uyınnarı 6 avgustqa bilgelängän.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Mäskäwdä matbuğat iregen yaqlawçılar uramğa çıqtı
Yäkşämbe könne Mäskäwdä Kremlneñ mäğlümat çaraların çikläwenä qarşılıq belderep meñ yarımlap keşe uramğa çıqtı. Bäysez NTV televideniä kanalınıñ Gazprom qaramağına küçüenä 5 yıl tuldı.
Cıyıluçılar arasında Rusiäneñ tanılğan jurnalistları bar ide, şul sanda, NTV däwlät kontrolendäge Gazprom qaramağana küçkäç, televideniädän kitergä mäcbür bulğan jurnalistlar. Elekke NTV xäbärçese, şulay uq üzeneñ "Kuklı" qurçaq tamaşası belän tanılğan Viktor Şenderoviç üz çığışında, räsmilär, demokratik ildä idärä itä almawların kürsätte, dip belderde. Televideniäneñ däwlät kontrolendä buluı – köçle oppozisiä häm bäysez yustisiä sisteması üseşenä kirtä sala, dide ul. Xäzerge waqıtta Viktor Şenderoviç Azatlıq häm Exo Moskvı radiolarında eşli. Uram cıyını waqıtında Azatlıqnıñ rus redaksiäse xäbärçesenä Şenderoviç, biredä bügen – 5 yıl elek radio häm televideniädän yuqqa çıqqan keşelär cıyıldı, dip söyläde:
"Monda 5 yıl däwamında Rusiä matbuğatında bulğan xällärne çağıldırğan keşelär cıyıldı, efirdan yuqqa çığuçılar. Matbuğat irege yuqqa çıqqan il küpmeder waqıttan soñ bik naçar yäşi başlıy."
Çığış yasawçılar arasında şulay uq 2000nçe yılda ORTdan quılğan tanılğan jurnalist Sergei Dorenko häm noyaber ayınnan birle efirğa çıqmağan Ren-TV xäbärçese Olga Romanova bar ide.
NTVnıñ elekke general direktorı Yevgeny Kisilev, xäzerge citäkçelekneñ mäğlümat çaralarına qaraşı üzgärüenä ömet bik yuq, dide:
"İldä säyäsi wazğiät häm räsmilär üzgärmi torıp, yäki – monsına minem ışanıçım zur tügel, xäzerge citäkçelek uyanıp kitep, säyäsäten üzgärtmi torıp – televideniädä ber ni dä üzgärmiäçäk. Televideniäneñ üzendä dä reformalar kiräk, minemçä xökümät üzenä ber genä kanal qaldırıp, töp kanallarnıñ xissälären satarğa tieş."
2001neñ 14 aprilendä Rusiädäge berdän ber xosusi televideniä kanalı Gazpromğa küçte. Bu ğämäl, kanalnıñ baş şirkäte Media-MOSTnıñ millionlağan dollar burıçın qaplaw sıltawı belän eşlände. Media MOSTnıñ xucası – media magnat Vladimir Gusinsky ide.
Ämma matbuğat iregen yaqlawçılar, alar arasında elekke sovet prezidentı Mixail Gorbaçev, bu adımnı Kremlneñ, üzen häm Çeçnya suğışın täñqitlägän kanalnı üzenä buysındıru dip täñqitläp çıqtı.
Bu üzgäreşlärdän soñ NTVnıñ tawışı tındı. Gazprom şulay uq Media MOSTnıñ başqa milken dä üzenä küçerde, atap äytkändä "Segodnya" gazetın, "İtogi" jurnalın häm "Exo Moskvı" radiosın.
2005nçe yün ayında oligarx Vladimir Potaninnıñ İnterros holding şirkäteneke bulğan köndälek "İzvestia" basması da Gazprom qaramağına küçte.
alsu qormaş


text:
Başinformsvyäz şirqäte Respublika bilämähendä yäşäwse veterandar ösön buşlay telefon elyemtähe birźe. Ular Räsäyźeñ başqa qalalarında yäşäwse fronttaş dustarı menän un minut tierlek buşlay höyläşä aldı. Veterandar tağı la ös säğät buşlay höyläşä ala äle. Şulay uq telegrammalar birgändä lä ularğa törlö taşlamalar yahaldı. Veterandar äytewensä, bınday taşlamalar kön hayın bulha bigeräk şäp bulır ine.
9 May xalıq ösön nindäy bayram huñ? Yıldar ütew menän unıñ ähämiäte yuğalmaymı? Bıyılğı bayram külämlelege buyınsa, älbittä, bıltırğıhınan qalışa. Şulay źa bayram saraların oyoştorowsılar tamaşalar kiskä tiklem eşläyäsäk tip wäğäźäläy. Başqortostanda äle frontta bulğan 19 meñ veteran, 140 meñ tıl xeźmätkäre isän.


text:
İran prezident saylawlarında xärämläşülär turındağı ğäyepläwlärne kire qağa
İranda Saqçılar Şurası saylawlarda xärämläşülär buldı digän ğäyepläwlärdän soñ düşämbedä 100 saylaw sandığın tikşertte, xärämläşülärne kire qağıp bilgele näticälär üzgärmiäçäk dip belderde Şulay itep prezident saylawlarınıñ 2.turında in küp tawış alğan ike namzät-elekke pragmatik prezident Äkbär Xaşemi Räfsancani häm Tährannıñ ütä konservativ mere Mäxmüt Äxmädinecad yarışaçaqlar. Reforma yaqlı küp kenä törkem häm şäxeslär qadimçı namzätneñ saylanmawı öçen üz tarafdarların Räfsancanigä tawış birergä çaqıra.
Arqandehpour:(audio)
Politsiä prokuror xatı belän kilde, ul basmanı ber kön öçen genä yabu turında xökem qararı ide. Anda tıyunıñ säbäbe äytelmägän ide.Ämma bez Karrubinıñ ruxi citäkçegä cibärgän xatı öçen dip uylıybız dip äytte. Sişämbedä başqa basmalar kön kürsä dä İqbal çıqmadı. Comğadağı tawış birüdän elek eleke prezident Räfsancani belän Tehran xakimiäte başlığı Axmadinejad alıp barğan kampaniälär qızulanaçaq dip kötelä.İran xabär agentlıqları törle törkem häm şäxeslärneñ namzätlärne yaqlağan belderülären işetterä.Bügen İrannıñ älege prezidentı Xatami açıqça Räfsäncanını yaqlap çıqqan. Xatami süzlärençä säyäsi köç demokratiäne qurqınıç astına quyuçı tügel ä säyäsi ireklekne yaqlawçı dip ışanuçılarğa birelergä tieş .Bügen ber törkem Qor''än belgeçe Axmädijenad ,Ayatolla Xomeini ideallären ğämällärgä quya alaçaq namzät dip anı yaqlap çıqtı.Räfsancaninı konservativlardan alıp , reformaçılar xätta xakimiätne tänqitläwçe sekular käşelär dä yaqlıy .Tanılğan iranlı jurnalist häm xoquq yaqlawçı Emadeddin Baghi Refsancaninnıñ yuğaltuı ildä keşe xoquqlarınıñ torışın naçaraytır ide dip kisätä. Nobel büläge laureatı Şirin Ebadi häm başqaları saylawlar irekle häm ğädel bulmağan öçen qatnaşmıylar.
Ebadi(audio)
Ğadi watandaş , xoquqçı, keşe xoquqları prinsıplarına ışanuçı bularaq min irekle,sälämät, keşe xoquqları prinsıplarına tayanğan saylawlarğa ğına qatnaşa alam dip äytä Nobel büläge laureatı Ebadi färidä xämit


text:
Könyaq Aziädä sunami häläkätendä qorbannar sanı 50 meñnän arttı
Audio (İtti Dipbanjong): "Xökümät wazğiätne cayğa salu öçen qulınnan kilgänen eşli. Xäzer bu anıñ töp wazifası - cäräxätlänüçelärgä, öylärenä qaytırğa teläwçelärgä yärdäm itü."
Ülüçelär şulay uq Thailand, Malayzia, Myanmar, Maldiv utrawları, Bangladeşta, Afrikanıñ Kenya, Somalia, Tanzania illärendä häm dä Seişel utrawlarında bar. Häläkät bulğan urınnarğa törle illärdän aşığıç yärdäm kiterelä. Berläşkän Millätlär oyışması bu häläkätne tarixta iñ zur tabiği qaza dip atadı.


text:
Törkiädä devaluvatsiä - liranıñ bäyäse töşä
Atna başında Törkiä devaluvatsiä, yağni aqçanıñ bäyäse töşüwe turındağı xäbär belän küzlären açtı.
Tabiği, xökümät şunduq xalıqnı tınıçlandırırğa kereşte. Premier Minister “İrekle bazar şartlarında mondıy töşü-çığular bula. Moñarğa devaluatsiä dip äytkän nadan” dip äytte. Asılda devaluvatsiä ber ilneñ aqça berämlegeneñ satıp alu köçeneñ töşüwe digän süz. Törkiädä bu yış qına däwlät qulı belän yasala ide. Çönki elektän totrıqlı valyutanı satıp-alu eşläre xökümätneñ kontrole astında ide. Şul säbäple Premier bez aqçanıñ bäyäsen töşermädek dimäkçe buldı. Premier Erdoğannıñ, Finans Ministere Unakıtanıñ, ekonomikadan cawaplı Däwlät Ministere Babacannıñ, Premierneñ urınbasarı, üze dä ekonomist bulğan Abdüllatif Şenerneñ, Tışqı Eşlär Ministere Gülneñ, ayruça Sabancı Holdingneñ räise Güler Sabancınıñ, Törkiä Säwdä Oyışmaları häm Birjalar Berlege räise Hisarcıklıoğlunıñ birgen mesajları irekle bazarnı çağıştırmaça tınıçlandırdı häm totrıqlı valjuta bäyälär beraz töşte.
İnde ni buldı da Törkiädä kinättän irekle bazarda şundıy uñaysız täräqqiät buldı digän soraw tuwa. Asılda ber närsä dä kinättän bulmıy. Törkiädäge devaluvatsiä öçen här ber ildäge kebek eçke häm tışqı täräqqiätlär etärgeç. Bilgele ber nindi il dönyadağı täräqqiätlärdän, anıñ täsirlärennän çittä qala almıy.
Ekonomistlar bu krizis öçen tübändäge faktlarnı sanıylar: AQŞ Federal Ekonomika Departmentınıñ zinslarnı kütärü buyınça qayber işarälär yasawı, dönyada nefte bäyäläreneñ kütärelüwe, çit il bankalarınıñ Törkiäneñ ekonomik barışı turında negativraq belderülär yasawları häm çit il investorlarınıñ Törkiädäge aksiälären satıp, anı dolar, euro kebek totrıqlı valyuta belän almaştıruları, kürşe Ğıyraqta tınıçlıq urnaşmawı, İranğa qarata sanksilälär buldıru mäsäläseneñ köntärtibenä menüwe - bolar hämmäse tışqı yoğıntılar dip bäyälänä ala.
Säyäsi platformada waqıtınnan elek saylawlar, 2008 yılda saylanırğa tieşle Prezident turında xäzerdän ük bäxeslärneñ başlawı, soñğı ayda inflatsiä sannarınıñ yuğarı çığuwı, Törkiäneñ eksportı belän importı arasındağı qayçınıñ ifrat däräcädä açıluwı, yäğni çit il burçınıñ ifrat däräcädä üsüe, ildä teror, radikal islamçılıq kebek qurqınıçlarnıñ betmäve, AB taläp itkän reformalarnıñ waqıtında citkezelä almawı, finans ministerlegeneñ salımnar turında qatı çığışlar belän tik törek watandaşların ğına tügel, ä çit il invastorlarınıñ da başın äyländerüwe il eçendäge yoğıntılar buldılar. Qısqası irekle bazarda dulqınlanular däwam itäçäk buluğa oxşıy.
Çınnan da bankalar toraq-yort öçen birelgän şäxsi kreditlardan taläp itelgän paylarnı şunduq kütärdelär. Aylıq zins 1,07 %-tan 1,20 %-qa kütärelde. Dimäk ber toraq satıp alu öçen bankadan kredit alğan bulsağız, kiçägä xätle yılına 12.84 % zins tülägändä, bugen şuluq miqdarda kredit öçen 14.4 % zins tülärgä tiyeş bulıp çığasız.
Dävaluvatsiä tabiği gaz bäyälärendä dä üz täsiren kürsätte. Benzin bäyäläre isä aftomatik räweştä dönyadağı bäyälär artqan sayın arta ide. Ä xäzer törek lirasınıñ kimmäte töşkäç bu da benzin bäyäläreneñ tağın da artuwına säbäpçe bulaçaq. Ekonomik platformada tağın monnan başqa nindi üzgäreşlär bulaçağın kiläse atnalarda kürerbez.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Qazanda uynaw däwerendä Gekdeniz Qaradeniz futbol qırında ğına tügel, annan çittä dä döres häm yaxşı keşe buluın isbatladı. Älege sıyfatların ul dus-tatu ğailäle häm tılınıñ tınıç buluı belän bäyläp añlata.
Gekdeniz häm anıñ xatını Serra 3 bala üsterä. Olı ulı – Demir, qızları – Naz häm keçe ulları Topraq äniläre belän Törkiädä yäşi. Balalarnıñ kanikulı waqıtında alar Qazanğa kilä. Qazannı, ayırım alğanda Qol Şärif mäçete belän «Qazan Arena»nı yaratalar ikän.
– Ğailädä bar da yaxşı bulsa, futbolçı birelep uynıy ala, – di Gekdeniz. – Serra miña qarağanda küpkä uñışlıraq. Çönki ul balalarnı tärbiäläw mömkinlegenä iä. Alarnı yaxşı tärbiäli, üze dä yaxşı kürenä.


text:
Foto: KызылopдиHckaя oблacTHaя raзeTa Cыp бoйы
Bıltırğı jäne bïılğı jıldıñ bastı jañalığı – qazalılıqtar kögildir otın qızığına keneldi. Köpten kütken gaz keldi. Gazben birge köñilge jaz keldi. Alay`da, soñğı kezde turğındar arasında «gazdıñ jay`ı mäz bolmay` tur» degen pikirler twındawda. Bar jïıp-tergenin irgedegi qubırdan üy`ge gaz kirgizwge jumsağan köptiñ köñili alañ. Qıstan qısılmay` şığwdıñ amalı qay`sı? Kögildir otın körkimizdi kirgize me, älde kirbiñimizdi tereñdete me? Osı jäne gazdandırw bağıtındağı türli suraqtarğa oray` 25 qaraşa küni Äy`teke bï kenti äkimdiginde «QazTransGaz Ay`maq» AQ Qızılorda öndiristik fïlïalına qarastı Äy`teke bï gaz şarwaşılığınıñ dïrektorı Nurlan Bozğulov aqparat quraldarı ökilderimen brïfïng ötkizdi.
Äy`teke bï kentinde oblıs basşısınıñ ıqpalımen 2015 jıldıñ ortasınan bastap gazdandırw isi bastalıp, 2016 jıldıñ mamır ay`ında ayaqtaldı. Köşelerden üy` irgelerine dey`in gaz ayağımen bardı, arğısın turğındar öz mümkindigimen jüzege asırwda. Osılay`şa köptiñ köpten kütken kögildir otındı pay`dalanw mümkindigi twdı. Awdan ortalığın qamtığan 382 şaqırım gaz qubırında 1 agress gaz berwşi taratwşı stansa, 3 gaz tara- twşı pwnkt, 42 gaz taratwşı şkaf bar. «3 jılğa josparlanğan qurılıs jumıstarı xalıq surawı nätïjesinde 8-9 ay`da tämamdaldı. Jıldıq meje 2000 nükteni qosw edi, jospar üdesinen şıqtıq», – dey`di Nurlan Bozğulov. Büginde 17 türli deñgey`degi nısan, 2035 turğın üy` «QazTransGaz Ay`maq» AQ qızmetin pay`dalanwda. Bıltır 10 gaz taratwşı şkabınan 300-den astam tütin kögildir otın alğan. Ol kezde de ıstıqtı-swıqtı temperatwradan suy`ıq küy`de qordalanıp, gaz taratw şkaftarı jumıstarı toqtawı orın aldı. Bïılğı jılı qosılğan 42 şkaftan 2000-nan astam üy` gaz tutınıp otır. Qïındıq osı jerden twınday`dı. Jılwdıñ ajırap qalw sebebin şarwaşılıq basşısı tömendegişe tüsindirdi.
– Qıs – gazdı tutınw köbey`etin mezgil. Nätïjesinde gaz taratılw jelilerine artıq salmaq tüsip, qïındıqtar twınday`dı. Gaz soñğı texnologïyamen jaraqtandırılğandıqtan ondağı qondırğılar öte sezimtal keledi. Kişkene ılğal bolsa, şkaftardağı ïneler toqtap, gazdı öşirip tastay`dı. Biraq, bizdiñ mindetimiz – sizderge üzdiksiz gaz berw. Sondıqtan ol orınğa derew barıp, şkaftı tazalap, qalpına keltirw jumıstarına kirisemiz. Birewiniñ özine jartı sağattan bir sağatqa dey`in waqıt ketedi. Jañadan aşılıp jatqan mekeme bolğandıqtan, jumısşılar quramı da az. Bar bolğanı 1 şeber, 3 jöndewşi. Osı ay`dıñ 21, 22-şi juldızdarında tüski mezgilde 10 şaqtı şkaf jumısı toqtap, onı qalpına keltirwge ülgermegenimiz ras.
Sondıqtan Qızılorda qalasınan kömekke bir brïgada – 4 maşïna, 12 adam keldi. 24 qaraşa küni tañnan keşke dey`in şkaftardı tazalap, üzdiksiz jumıs istew qamtamasız etildi. Jäne kompressor men aqawlıq orın alğan jerler ağıtılıp, qay`ta qurğatıp, qalpına keltirildi. Qazaqta «Intımaqtı sıbıs buzadı» degen söz bar. Turğındar arasında «Bir apta gaz bolmay`dı eken», «on kün gaz bolmay`dı» degen qawesetter tarap ketken. N.Bozğulov waqıtşa texnïkalıq aqawlar orın alğanı bolmasa, ol pikirlerdi tübegey`li joqqa şığardı. «Tüngi mezgilde gaz öşkende brïgada nege kelmey`di?» degen sawalğa: «Normatïv boy`ınşa 5000 nüktege qosılğan kezde ğana apattıq brïgada beriledi. Qazirgi waqıtta gaz söngen jağday`da tañerteñge dey`in kütemiz. Sebebi, är üy`diñ peşi ärtürli. Birew avtomat, birewi jartılay` avtomat, endi biri mexanïkalıq peşter aladı. Tünde gaz söngen jağday`da, Sizderge eskertetin jay`t, gaz eseptegişi tübindegi qondırğını ajıratw kerek. Tünde gaz qosqan bolsaq, mexanïkalıq peşteri bar üy`lerge gaz ketip qalwı mümkin.
Nısandar men turğın üy`lerge jumıs isterde ekijaqtı texnïkalıq şart jasalğan. Onda jöndew jumıstarı kezinde gazdı ajıratqanda rezervti otın türi bolwı kerek delingen. Gaz toqtağan jağday`da gaz ajıratqıların jawıp, oşaq peşteriñizdi qoswlarıñız kerek. Köp üy`ler burın pay`dalanğan oşaqtarın buzıp tastağandarın ay`tadı. Sondıqtan peşteriñizdi qay`ta qalpına keltirwleriñizdi suray`mın», – dep jawap berdi. Kezdeswde awdan turğındarınıñ merdiger mekemelerge aldanw jay`ı da söz boldı.
– Jasıratını joq, alayaqtar ay`lasın asırwına ärbirimiz jol bermewge tïispiz. Bizde «Zenït» JŞS jäne oğan 12 qosalqı mekeme jumıs istey`di. Kelgen merdigermen söy`lesken kezde ökilden gaz jürgizwge ruqsat berilgen lïcenzïyasın körsetwin talap etw qajet. Ekinşiden, gaz qurılatın ay`maq ölşengende oğan eseptelgen qarjını bank arqılı tölew kerek. Qanday` merdiger bolmasın, ol käsipker. Sondıqtan ol öz mindetin orındamağan jağday`da dälelge tübirtekteriñiz keledi. Köp adamdar qolma-qol aqşa berip, aldanıp qalıp jatqan jay`ı da bar.
Tağı bir ay`ta keterligi, qazir awdanda üş gaz bosatwşı bar. Solardıñ ruqsatınsız gaz qosılmawı kerek. Gaz jürgizilip bolğannan key`in merdiger gaz bosatwşılar ruqsatınsız qosıp ketse, ol jerde zañsızdıq orın alğanı üşin ay`ıppul salınadı. Gaz qosılarda orın tekserilip, aqawlıqtar joğı anıqtalıp, qawipsizdik şaraları qamtamasız etilgen soñ ğana şot aşılıp, aqşa tölenedi. Xalıq aqşasın «Xalıq banki» men Äy`teke bï men Birjan sal köşesiniñ qïılısında aşılğan tölem ornı nemese «Kïvï ämïandarı» arqılı tölewge boladı.
Turğındarğa ay`tatın bastı mäsele – är ay`dıñ 25-ne dey`in gaz aqısı tölenbese, ol nükte jılwdan ajıratıladı, – dedi N.Bozğulov. Büginde gaz kirgizwge kezek kütpey`siz. Jılw mawsımı bastalğanda kezekte 100 nüktege dey`in tursa, qazir olardıñ sanı azay`ğan. Bir künde ölşep, bir künde montajın jürgizip, bir apta-on künde qoswğa jumıs istelwde. Kez kelgen mezgilge qaramay` gaz kirgizile beredi.
Tağı bir ay`ta keterligi, bölip tölewge jeñildik qarastırılğan. Nurlan Bozğulov jwrnalïstermen jüzdesw soñında jumıstarınıñ qalıptı jağday`ğa tüswine mümkindikterin salıp jatqandığın ay`tıp, turğındardıñ bolıp jatqan jay`ğa tüsinistik tanıtwın suradı.
Altın QOSBARMAQOVA.


text:
I Meñli Geray
I Meñli Geray (arap urufatında: ۱منكلى كراى; 1445 — 1515 aprel 17) - üçünci Qırım hanıdır.
I Meñli Geray, mustaqil Qırım hanlığına temel qoyğan I Hacı Geraynıñ sekiz balasından altıncısı edi. I Hacı Geray han 1466 senesinde ölgen soñ, 12 yıl fetret devri denilgen onıñ balaları arasında devam etken taht qavğaları oldı. Bularnıñ çoqusı Nur Devletnen I Meñli Geray arasında edi. Fetret vaqtında Nur Devlet dört kere, Meñli Geray ise üç kere han oldı. Meñli Geraynıñ üç kerede tekmil saltanatı 44 yıl yekün tuta.
I Hacı Geray handan soñ ekinci oğlu Nur Devlet han oldı. Qırımda akimiyet içün onıñ qardaşı Meñli Geray küreşmege başladı, 1467 senesinde üç ay hanlıq Meñli Gerayğa keçti. Amma ğalebe birden qazanıp olamadı, ve Kefege qaçtı. Anda Cenevizler oña yardım ettiler, oñdan da ğayrı, eñ müim olğanı, o Qırımdaki mırzalarnen kelişti, Qırım sülâleleriniñ ve beyleriniñ yardımına esaslandı.
Altın Ordu kibi Qırım hanlığınıñ da eñ büyük meselesi mırzalarnıñ (yani asılzade sülâle reisleri) devletniñ aqiqiy saibi olğanlarından doğa edi. Mırzalar arasındaki küreşler, bu sülâlelerniñ bir-birlerine qarşı toplaşıp, ya da qomşu memleketlernen añlaşıp hanlıqta qolaylıqnen bir iç cenkke sebep ola edi. I Meñli Geray Şirin sülâlesi reisi Eminek mırza ve Cenevizlerniñ yardımınen 1468-de ekinci kere han oldı. Nur Devlet Şimaliy Kavkazğa qaçtı. Anda o Osmanlılarnen bağ tutıp, olarnıñ yardımınen tahtnı qaytaracaq oldı. Amma neticede o Cenevizlerniñ esiri oldı.
1475-de Eminek mırza, Cenevizlerinde fitnelemesi neticesine Osmanlılarnen añlaşqanı sebebinden mevzisinden uzaqlaştırılğan vaqıtta mırzalarnı ve sülâlelerni etrafında toplap, isyan etti. Meñli Geraynı qaçmağa mecbur etti, onıñ yerine evelâ qardaşı Ayder, bir qaç ay soñra da kene Nur Devlet han oldı. Meñli Giray Cenevizlerge sığındı, olar Nur Devletnen añlaşıp, onı apis tuttılar. Bir vaqıt soñra Nur Devletnen araları bozulğan Eminek mırza, Cenevizlerge qarşı Osmanlı padişasına muracaat etti. Fatih Sultan Mehmed, bunı fırsat sayıp, Gedik Ahmed paşanı quvetli bir flotnen acele Qırımğa yiberdi. Kefenen Qırım yalılarında Cenevizlerniñ tastamam limanlarını zapt ettirdi. Gedik Ahmed Paşa tarafından apisten çıqarılğan Meñli Geray bir añlaşma yasadı ve Osmanlılarnıñ tabiligini qabul etti.
1476-da Altın Ordu hanı Seyyid Ahmed Qırımnı istilâ etti. Meñli Geray Qırq Yerge (şimdiki Çufut Qale) sığındı. Altın Ordu hanı, Canibek adında bir valisini taşlap, memleketine qaytqan olsa da, bu sefer Nur Devlet Osmanlı imayesinde Qırım hanlığını elge keçirdi. Meñli Geray İstanbulğa ketirilip, apis tutuldı. Bir vaqıt soñra Qırım sülâlelerniñ başı Eminek mırza, Nur Devlet hanğa qarşı qarğaşalıqlar çıqarıp, padişadan Meñli Geraynıñ yiberilmesini istedi. 1478-de Meñli Geray İstanbuldan yiberilgen ilk han sıfatınen Qırım tahtına kene keldi. Meñli Geraynıñ bu üçünci saltanatı (1478-1514) sırasında Qırım hanlığı sağlam bir şekilde qurdı.
Meñli Geray hanlıqta evelâ nizamnı ğayrıdan tiklegen soñ, 1484-de Osmanlı padişası II Beyazıdnıñ Aqkerman seferine 50 000 Qırım atlısınen qoşulıp Qırım Hanlığını ilk kere Osmanlılarnıñ fetih areketine qattı. Aqkerman seferi neticesinde Tuna özeni boyunda zapt etkenleri Balta, Tombasar, Qavşan qasabalarınen etrafı Qırım Hanlığına berildi.
1485 senesi I Meñli Geray Qazan hanı İbraimniñ tul apayı Nur Sultannen evlene. Bu evlenmeden em Qırım, em de Qazan veliahdı Sahib Geray (1501-1551) doğdı. Onıñnen beraber Qırımğa Manğıt ve Secevüt qabileleri kirip keldiler ve şimdiki Canköyden biraz künbatı taraftaki topraqlarğa yerleştiler.
1474 senesinde Moskva knâzı III İvan ile Qırım hanı Meñli Geray arasında ittifaq antlaşması imzalandı. Qırım ve Rus ordularınıñ ortaqlaşa askeri areketleri neticesinde Rus knâzlığı Altın Ordunıñ vasallığından qurtuldı. 1491 senesi Meñli Geray Altın Ordunı Özü ve Don özenleriniñ aşasından 60 biñ asker yardımınen sıqıp çıqardı ve Qara Kermen qalesini qurdurdı. 1502 senesi, iyün 28-de I Meñli Geray Altın Ordunıñ hanı Şeyh Ahmedni tar-mar etti. Bu ğalebeler sayesinde Qırım Hanlığı Özü ile Edil özenleri arasında topraqlarnı öz kontroli altına aldı. Qırım Hanlığınıñ meydanğa kelüvi yekünlendi. Ortaq duşmanları (Altın Ordu) bozğunğa oğratılgandan soñ müteffik olğan Qırım ve Moskva arasındaki munasebetler yavaş-yavaş kerginleşmege başladı. Rusiye mınavı Hanlıqlar üstündeki tazıyıqnı bundan soñ, daa çoq arttırdı. Meñli Geray han, ögey oğlu Abdüllâtifni Qazan hanı tayinledi. Bir vaqıt soñra Qazan halqı Rus knâzı III İvanğa muracaat etti. Abdüllâtif hannıñ yaramay idaresinden şikâyet etip tahttan qaytarılmasını istedi. Abdüllâtif han vazifesinden alınıp yerine qardaşı Muhammed Emin ketirildi. Meñli Geray han, knâz III İvanğa sert bir mektüp yazdı. Qırım Hanlığınen Rusiyeniñ arası açıldı. Mınavı kerginlik, III İvannıñ ölüminden soñ yerine keçken İV Vasiliy vaqtında yoq oldı, dostluq munasebeti yañıdan quruldı. Meñli Geray hannıñ apayı Nur Sultan bike, oğlu Abdüllâtifni körmek içün, Meñli Geray handan olğan oğlu Sahib Giray ve üç elçinen beraber, 1508 senesinde Moskvağa ketti. Anda bir ay qaldı. Qazanğa han tayinlengen diger oğlu Muhammed Emin hannı Qazanda ziyaret etti. Qayta ekende, Rus çarınıñ sarayında altı ay musafir qaldı.
Meñli Geray han 1511-de Lehistan qıralınen ittifaq añlaşması yasadı. Belarus ve Ukraina üstündeki akimiyet iddasından, Lehistan lehine vazgeçti. Lehistan, Qırım Hanlığına senede 15 000 altın bergi berüvni qabul etti. Bu vaqıtta Osmanlı Devletinde Sultan II Beyazıdnıñ oğlu şehzade Selim (Yavuz Sultan Selim), ağası şehzade Ahmednen veliahtlıq sebebinen cenkke tutuşqan edi. Sultan, balaban oğlunıñ tarafını tutqanı içün, şehzade Selim yeñildi. Qırımğa qaçıp qaynatası Meñli Geray hanğa sığındı. (Eñ yayılğan rivayetke köre Yavuz Sultan Selim hannıñ apayı Ayşe Havsa sultan Meñli Geray hannıñ qızı ola. Ondan olğan oğlu Qanuniy Sultan Suleyman handa uzun zaman Kefe sancağında qaldı.) Vaziyetten haberi olğan şehzade Ahmed, Meñli Geray hanğa bir mektüp yiberip, özüne sığınğan qardaşı şehzade Selimni apis eterse, Kefeni ve Qırımnıñ yaqınlarındaki müim bazı qalelerni Qırım Hanlığına taşlaycağını bildirdi. Meñli Geray han, mektüpni ketirgen elçige şu cevapnı berdi “Memleketimizge, şerefli bir zadekânnıñ oğlu keldi. Sebep ve maqsadıñıznı añlap olamadım. Rumelige ketmege istese, biz buña niçün ve nasıl mani ola bilemiz? Apis istemek de qardaşlıqqa sığmaz.” Şehzade Selim daa soñra Meñli Geray hannıñ oğlu Saadet Geraynıñ refaqatinde ve qorumasında Rumelige keçirildi.
Meñli Geray Han; aqıllı, siyasiy körüşleri isabetli bir han edi. Aynı zamanda şair edi. Qıpçaq şivesinde yazğan şiirleri bar edi. Bağçasaraydaki Hansaraynı yasatmadan evel Zıncırlı Medreseni yasattı. Bu onıñ ilimge ve medeniyetke olğan sayğısını kösterdi. Bu medresede ders berecek müderrislerniñ ve oquycaq talebelerniñ keçimlerini qarşılamaq içün keliri yüksek topraq vaqıf etti. Olacaq medreseniñ temelini qoyğanda, han, yerni qaza edi, er kesnen beraber taş taşıy edi, bina azır olğanda ise o, medreseniñ qapılarında balaban zıncırnı asmaqnı emir etti. Medreseniñ tantanalı açıluvında han ayttı: “Aqıl adamnı alicenap ete, aqıl kemalatnıñ yolu ise ilimnen bağlı… ilimni ürmet etmegen, han olsun ya da padişa, o bir şey temelli etip olamaz, erte ya da keç onı namussızlıq yeter. Men bu qapılarda zıncırnı asmağa emir etim, bu qapıdan kirgen er insan, kim de olsa, bu ilim mabedine kirip öz başını ilim ögünde egsin”. Ve han başını egip, birinci medresege kirdi. Qapı üstünde ise şimdi de, arap tilinde yazı saqlandı: “Bu oquv yurtu Allah yardımı ile Meñli Geray han, Hacı Geray hannıñ oğlu, qurmağa emir etti. Allah onıñ hanlığını asır soñunace devam etsin, icriy 906 s.” Meñli Geray han, 1515 senesinde vefat etti. Yasatqan Zıncırlı Medrese qatındaki dürbesinde topraqqa berildi.
Menbalar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Emel Mecmuası sañ 36 , Eylül - Ekim 1966
- Türkiye Cumhuriyeti Millî Eğitim Bakanlığı İslam Ansiklopedisi 1954
- Kırım Türk - Tatarları (Dünü - Bugünü - Yarını), Müstecip Ülküsal
- Oğuz Çetinoğlu Bahçesaray Mecmuası
- Halil İnalcık Emelimiz Kırım Mecmuası sañ 46 2004 ISSN 1301-0328


text:
Kem ul natsional?
Sezneñ “natsional” digän süzne işetkänegez barmı? Yäğni millätle keşelär digän süz mikän inde bu, millätçelärme? Añlaşılıp betmi. Bik ük normal, ğädäti tügel digän mäğnä sizelä bu süzdä. Keşe kebek tügel, üzençä. Wağraq xalıqlar digän dä tösmer bar. Härxäldä, ruslarğa natsional dip äytmilär. Sovet zamanında şulay künektek - millät çuwaşqa, tatarğa, muqşığa kiräk, üzbäklär dä bitaraf tügel, ä ruslarğa kiräkmi.
Üz milläteñne yaqlaw, teleñne, mädäniäteñne yäşätü öçen tırışuçılar şik uyata. Berär närsäne watıp, sındırıp yäki yırtıp taşlamasınnar digän kebegräk. Yun'le keşelär tügel kebek tawış işaräse härwaqıt tösmerlänä. Şulay da natsional digän termin räsmi qullanudan töşmi. Räfis Kaşapovnı aqlağan Çallı mäxkämäseneñ qararın Tatarstan Yuğarı sudı üz köçendä qaldırğaç, “Efir” telekompaniäse xäbärçese, yözen çıtıp, “natsionallarnıñ bu eşen Mäskäwdä yañadan qararğa tieşlär”- dip belderde. “BpeMя и дeHbrи” gäzite älege terminnı qabatladı.
Ä bit «natsionallar” süzendä mısqıllaw ğälämäte bar. Ä mısqıllanğan keşe tawışlanıp, dulap kitärgä mömkin, cäncal çığarırğa, menä şul bula inde “MeжHaциoHaлbHaя poзHb'” digän närsä. Räfis Kaşapovnı millät ara cäncal çığaruda ğayıpläp, gärçä anıñ ğayıbe raslanmasa da, yıl buyı törmädä utırttılar. Şul turıda söylägän “Эфиp” kompaniäse jurnalistı, Rusiä cinayät kodeksınıñ şul uq matdäse buyınça xökemgä tarttırılırğa tieş. Yeget üze, älbättä, monı añlamıy. Ğalimnär äytkänçä, bik küp yamanlıqlar usal niät belän tügel, ä nadanlıq häm axmaqlıq arqasında eşlänä.
Üz milläten yaratqan keşe öçen natsional quşamat beraz ğäcäp närsä. Läkin tağın da ğäcäpländergäne, şul uq natsional tamğası suqqanğa bernindi dä qänäğätsezlek beldermägän üz millättäşlärebezneñ bitaraflığı. Ä bälki bu sabırlıqtır? Zamança äytsäñ, tolerantlıq. Biteñä tökergän çaqta da tolerant bulu - bu inde zur säyäsätçelärneñ iñ ziräklärenä xas. Läkin süzebez haman şul kileşmägän süzlär qullanıp, nindi dä bulsa millätne mısqıllaw, ä şulay bulğaç nindi dä bulsa milläten yaratmaw süze turında bara.
Etnofobiä - millät yaratmaw - fänni termin häm ictimaği küreneş. Berniçä yıl elek Qazan universitetında şuşı etnofobiä, millät söymäw turında konferensiä ütkän ide. Bar andıy küreneş. Mäs'älän, antisemitizm – yähüdlärne yaratmıyça, gel alarğa qarşı baru, alarnı cäberläw. Kavkaz xalıqlarına, bigräk tä çeçennarğa aldan uq tiskäre mönäsäbät kürsätü ğälämätläre dä oçrıy. Rusofobiäne - rus xalqın yaratmaw küreneşen dä beläsezder. Tatarlarğa monısı bigräk tä kileşmi, çönki millätebezneñ 90% ruslar belän yäşi. Urısnı, Rusiäne sükkän tatar keşese üz millätenä fayda kiterä dip äytep bulmıy. Ber millätne dä sügärgä yaramıy. Qor’än dä quşmıy anı.
Beräw äyter, ä bit üzebezne sügälär. Millätebezne mäsxärämäsennär öçen, iñ berençe sin üzeñ andıy eşlärdän, başqa millätlär çittä tor. Üz milläten söymäwçelär arasında tatarlar da oçrıy. İmeş, tatar süzennän qotılsaq, bez bäxetle bulabız. Bezneñ xalıq menä şundıy yun'sez inde, talaşa, könläşä dip, yaralarğa toz sibü dä kileşmäs. Bolay da sügüçelär tabılır ide. Kürşe respublikabızda töp xalıq isemennän söyläwçe qayber ğalimnär tatar digän millät yuq ul dip taşqa bastıralar. Beläsezme närsä öçen? Bala çağa bit üz isemen bozıp ireşterä, şunıñ kebegräk.
Tatarofobiä ni öçen qurqınıç? Ruxı nığıp betmägän millättäşlärebezneñ üz millätennän çirqanu, qurqu xisen uyatu belän. Dimäk, tatarofobiä digän närsägä bireşmi torğan ukol, privivka kiräk. Xätta quşamat taqqanda da.
Axırda şunı äytäm. Bu comğada Perm ölkäseneñ Solikamski şähärendä zur fänni konferensiä açıla. Anda bik küp töbäklärdän, Tatarstannan da wäkillär bara. Cıyılışnıñ teması rus milläteneñ üzençälegen saqlaw, milli psixologiä, küpmillätle töbäktä ruslarnıñ xäle turında. Äytergä kiräk, aktual' tema bu. Ruslarğa da millät kiräklegen torğan sayın yışraq işetäbez. Läkin qayber kanallarda, älege cıyılışta qatnaşqan ruslarnı, natsionallar dip atamaslar mikän?Rimzil Wäli


text:
Libanda BMO köçlären urnaştıru: cawapsız sorawlar äle baytaq
İzrail belän Hizballa arasında ut tuqtatılğannan soñ xäzer Könyaq Libanda xalıqara köçlär urnaştıru mäsäläse iğtibar üzägenä mende. 15 meñlek xärbidän torğan köçlär qayaçan urnaşır, alarğa nindi wäkälätlär bireler? Cawapsız sorawlar baytaq, ä menä waqıt digäne küp tügel.
"Könyaq Libanda köç qullanunı beterü, iminlek täemin itü öçen İtaliä BMOnıñ tınıçlıq saqlaw köçlärendä qatnaşırğa äzer" di İtaliäneñ tışqı eşlär ministrı Massimo D''Alema.
İtailiägä tağın nindi illär häm qayçan quşılır, xärbilärgä nindi wäkälätlär bireler – älegä bilgesez. Berläşkän Millätlär xäzer şuşı mäsälälärne xäl itä. Ämmä D''Alema süzlärençä, tınıçlıqnı saqlarğa teläsäñ, aşığırğa kiräk, çönki xalıqara köçlärneñ kilüe İzrail ğäskärläre kitü öçen dä şart bulıp tora.
BMO qararı nigezendä, 30 meñläp İzrail xärbie Könyaq Libannan kitergä, alar urınına xalıqara köçlär belän bergä Liban armiäseneñ 15 meñ xärbie kilergä tieş.
Monıñ da qayçan bulası bilgesez. İzrail räsmiläre, berençe törkemnär ber-ike könnän kilä başlar di. Qayber dilpmatlar isä bu eş atna-aylarğa suzılır dip sanıy.
Äytik, şul uq Massimo D''Alema İtaliä xärbiläre 2 atnada urnaşa ala di. Ä menä İtaliäneñ premier-ministrı Romano Prodi başta xalıqara köçlärneñ wäkäläte bilgelänergä tieş di.
BMO qararında "bu xärbilär töbäktä köç qullanunı buldırmas öçen teläsä nindi çara kürä ala" dielgän. Bu teläsä nindi çarağa Hizballa suğışçılarına yä İzrail xärbilärenä atu da keräme - bilgesez.
Monnan tış xalıqara köçlärgä Süriä häm İrannan qoral kontrabandasın tuqtatu yöklänä.
Ä menä Hizballanıñ üz qoralı belän närsä bulır – bu iñ zur soraw bulıp qala. İzrail Hizballanı qoralsızlandırırğa taläp itä. Hizballa citäkçese Xäsän Nasralla düşämbedä monı kire qaqtı:
"Äle genä bulıp alğan suğışta Amerika häm İzrailneñ töp maqsatlarınıñ berse – bezne qoralsızlandıru ide. Läkin dönyanıñ iñ köçle armiäse dä Hizballanıñ qoralın tartıp ala almıy" di Hizballa citäkçese.
Bu Fransiäne dä borçıy. Libanğa 5 meñ xärbien cibärep Fransiä bu xalıqara köçlär belän citäkçelek iter digän xäbärlär bar. Ämmä Fransiä tışqı eşlär ministrı Philippe Douste-Blazy Hizballanı qoralsızlandıru xalıqara köçlärneñ eşe tügel dide. 1983 yılda Fransiä Libanda 58 xärbien yuğaltqan ide.
BMO qararında Hizballanı qoralsızlandıru Liban armiäsenä yöklänä. Ämmä Hizballa suğışçılırı annan soñ nişlärgä tieş, Liban armiäsenä kerergäme, sivil tormışqa qaytırğamı – bu da soraw.
Älegä Berläşkän Millätlär monıñ işe neçkäleklärgä zur iğtibar birmi, ğäskär tuplaw belän mäşğül. Ämmä ğäskär tuplaw öçen başta anıñ wäkäläten bilgelärgä kiräk.
Bu xaqta düşämbedä Törkiä premier-ministrı Räcäp Tayyıp Erdoğan da äytte. Yuğarı generallar belän oçraşqannan soñ, bez qatnaşa alabız, tik başta qağidälärne belergä kiräk, dide ul.
Livan räsmiläre äytüençä, İtaliädän tış tağın Morokko, İndoneziä, İspaniä häm Malayziä tege yä bu räweştä qatnaşırğa rizalıq birgän. Ämmä alarnıñ berse dä älegä bu turıda açıq itep äytmäde.
Nixayät, Germaniäneñ eçke häm saqlanu ministrları, kiräk bulsa bez dä qatnaşa alabız, digän süzlär äyttelär. Ämmä küzätüçelär fikerençä, alman xärbilären yäxüd ğäskärlärenä ut açu ixtimalı aldına quyu, Germaniäneñ tarixın iskä alğanda, bik ük döres närsä tügel.
ali ğilmi


text:
Xikmätle xällär
Bäyrämnär qotlı xällär bulsın, xörmätle tıñlawçılar. Beläsezme nindi bäyräm bu comğada? Şunı da belmisezmeni? Sıyfat köne bügen. Xäterlisezme, bötensoyuz sıyfat könnäre, aylıqları bula ide, qayber tovarlarğa 5 poçmaqlı sıyfat tamğası suğıla ide. Sıyfat öçen köräş qatı bardı. Axırın üzegez beläsez. Xäzer inde böten Soyuz sıyfat tamğası yuq, 14 ilneñ härqaysı sıyfatnı üzençä yaxşırta.
Ğomumän, sıyfat öçen köräş qızğan sayın, kibettä häm fatirlarda çup-çar arta. Kiçä genä şäp kiem yä berär cihaz alasıñ, irtägä saftan çıqqan import kiräk dilär. Ul importnı çığaruçılar sıyfatnı niçek kütärä ikän soñ? Gäcäp xäl. 20 yıl elek Germaniädä çığarılğan maşina remontsız yöri ikän, dimäk bu almannar sıyfat, sıyfat dip köne-töne cıyılış-kiñäşmälär, gomümgermaniä smotrları ütkärä torğandır inde.
Xäyer, här närsädän kölep toru kileşmäs. Yuq disäñ dä, qayber kiemnär, maşinalar, yort-cihazlar yaxşıra bara bit. Sizäsezme? Döres, şul uq zagranitsanıñ malları yäki texnologiäse bu täräqqıätkä yärdäm itä.
Ğomumän, saf küñelle, çista qullı bulsañ, sıyfat yaxşırırğa tieş. Tatarstan möstäqillek yulın Yevropa däräcäsendäge yäşäw räweşenä qazanırğa dip totınğan ide. Nişläpter, sez Räsäyne cimeräsez, dip, yäğni yäşäw häm eşläw sıyfatın yaxşırtıp, däwlätneñ berlegen qaqşatuda ğäyepli başladılar.
Pänceşämbe könne Tatarstan Däwlät Sovetı Rusiädä xakimiät vertikalen nığıtu qanunı 19 tözätmä äzerläde. Däwlät Dumasına barıp, hiçyuğı töbäk parlamentların quıp taratmawnı taläp itüçe törkem sayladılar. Mäskäw kremlendä moña räncilärme, üç alırlarmı, ä bälki äytkängä qolaq salırlarmı – ber Xoday ğına belä.
Ul xakimiät reforması bigräk xikmätle närsä bulıp çıqtı. Cirle üzidarä kiräk, süz dä yuq. Kem qayda yäşi, üze saylap quyğan awıl yäki rayon başlığına bara. Gubernator, prezidentlarnı östän bilgelägändä, glavasın saylaw niçek bulır. Çönki şul awıldağı yäki şähärdäge berär oligarx yäki tiz genä çerep bayığan bändä saylap quyaçaq bit inde ul başlıqnı. İ, Xoda, ni belän betär bu eşlär. Härkem tiz genä bayıp kitkän adämnärneñ sıyfatın belä.
Xalıqara standartlar da xikmätle ikän. Qazannıñ meñyıllığına Dönya bankı 150 million dollar kredit birä, di. Ämma üzidarä qalıpları tärtiptä bulırğa tieş. Şuña äzerlänäbez dip, Qazan tiräsendäge distälärçä awıllarda elekke selsovet, xäzergeçä äytkändä üzidaräne yabıp quyuı turında qara çıqqan. Xäzer inde Konstantinovqa, Salmıçta yäşäwçelär yul, su yäki qaz mäşäqäte belän şähär yäki rayon xakimiätenä çabarğa tieş bula. Qazan tiräsendäge bu awıllarnı qalağa quşqanda, asfal't yullar, munçalar, şifaxanälär wäğdä itkän idelär. 5 yıl ütte, berse dä yuq inde alarnıñ älbättä. İçmasam, barıp zarlana torğan uprawası da yabıla. Kiläçäktä şähär idäräseneñ bülekçäse açılırğa mömkin dilär. Ä xäzergä şuşı distälägän awıllar häm meñlägän xucalıqlar üz könnären üzläre kürergä tieş. Anıñ qarawı, sin qala keşese. Tizdän Vasil'yevka qäsäbäse dä Qazanda bulaçaq. Svetofor yaqtısında, neon utlar nurlarında qoyınırğa cıyınıp, elekke uram sazlığın izäseñ.
Sezneñ Qazan üzägendäge Çexov bazarın kürgänegez barmı? Yuq, Anton Pavloviç Çexov açqan bazar tügel ul. Vaxitov rayonınıñ Çexov uramındağı bazar. Cıyın intelligentsiä, studentlar häm pensionerlar yäşi torğan töbäktä, näq üzäktä. Comğa könne şundağı uram kibetlärendä, palatkalarda satu itüçelärgä kisätü yasaldı. Dekaber başınnan ezegez dä bulmasın. Sezneñ noqtalar yabıla, Ä küpme waqıtqa, dip sorağaç, mäñgelekkä, digännär. Yazğa taba uramdağı kibetlär genä tügel, bazar üze dä yabıla, imeş. Oçsızlıraq it, yort kiräk-yarağı alam dip iñ üzäktäye bazarğa kilergä künekkännär, kitsennär vokzal yanındağı Muraveynikka yäisä Ciñü prospektındağı uram bazarına. Äle V'yetnam bazarı häm Savinovo säwdä üzäkläre dä bar. Döres, yaqın tügel, läkin şunda 3-4 çaqrımnı niçek tä ütärsez dip uylıylar küräseñ.
Menä bu sıyfat! Üzäktä qimmätle kibetlär, cille kazinolar häm küñel açu üzäkläre cemeldäp toraçaq. şuşı turıdağı qararlarnı Mäskäwdä çığaralarmı ikän, Tatarstan deputatlarımı, xökümätme, şähär çinovniklarımı - hiç belep bulmıy.
Şulay da, Uraza ğayıte aldınnan küñelne töşermäskä ide. Bulır, barısı da bulır. Çoqılğan uramnar tigezläner, rayon, şähärlär tağın da yämläner, çistarır. Änä bit, Argumentı i faktı gäciteneñ soñğı sanında Rusiäneñ iñ pıçraq 20-30 şähäreneñ isemlege bar. Xabarovskida, Ufa da häm başqa danlı qalalar da şunda. Ä Qazan şuşı sıyfatsızlar isemlegenä kermägän. Dimäk, niçek yazılğan, şulay yäki kiläçäktä şulay bulaçaq. Kötärgä küp qalmadı.
Rimzil Wäli, Qazan


text:
Qazannıñ 1000 yıllıq yubiley yılında milli cämğiätlär “Milli Şura” oyışmasına berläşep, Qazan xanlığınıñ 1552 yılda cimerelüen iskä alu niätennän “Xäter köne”n bıyıl başqaçaraq uzdırırga cıyınalar. Ämma anı uzdıru köne gädättägeçä, İrek mäydanında, 15 uktäberdä säğät 10.00 da başlanuı qaralğan. Monıñ turında bezgä Xäter könen uzdıru komitetı räistäşe Räşit Yağfarov belderde. Alar bıyıl bar milli tatar ictimaği oyışmaları bergä cıyılışıp , kiñäşläşep: “Xäter köne”n bıyıl teatralläşterelgän tamaşa belän mädäni çaralar aşa ütkärergä,- dip qarar qılğannar. Anıñ inde senariy dä äzer ikän, küp kenä artistlar da qatnaşaçaq, - dide Räşit Yagfarov bu turıda.
Şulay uq Räşit Yağfarov bu şimbädä, yäğni, 8 uktäberdä BTİÜneñ uzaçaq Plenumı turında da xäbär itte. Anda ul kön tärtibendä qaralaçaq mäsälälär belän dä tanıştırdı.
Mälikä Basıyr


text:
Qırğızstan prezidentınıñ baş fatirı bulğan Bişkäktäge Aq Yortqa bügen 30ğa yaqın keşe bärep kerep prezident Qormanbäk Bakiyev belän oçraşunı taläp itte. Bu törkem könyaqtağı Aqsı şähärennän bulğan dip xäbär itelä. Anda 4 yıl elek milisiä 6 sivil keşene atıp ütergän ide. Keşe xoquqların yaqlawçı Toleikan İsmailova, Azatlıq radiosınıñ qırğız redaksiäsenä, bu - Yuğarı Mäxkämäneñ, 2002nçe yılğı atışlarda ğäyeple bulğan milisiä xezmätkärlären aqlarğa digän qararına qarşı çara ide, dip belderde:
"Uzğan yıl Bakiyev wazifasına kilgäç Aqsı xällären tikşerüdän başlıym digän ide. Bügengä qadär ğadellek yuq. Yuğarı Mäxkämä yalğış qarar qabul itte, häm xäzer menä iminlek köçläre protest belderüçelärne Aq Yorttan quıp çığarırğa mataşa."
Bügen mäxkämä utırışınıñ qararı räsmi iğlan itelmäde. Aqsıda atışlar bulğan waqıtta Bakiyev Qırğızstannıñ premyer-ministrı ide.


text:
Votkinskida Gölfiä İsxakovanıñ yaña şiğerlär cıyentığın täqdim itü kiçäse uzdı
«Azatlıq» radiosın daimi tıñlawçılar xäterlider, küptän tügel Udmurtiä respublikasınıñ Votkinskiy qalasında yäşäwçe Gölfiä İsxaqovanıñ icatı xaqında söylägän idek. Gölfiä İsxaqovanıñ «Aq moñ alıp qayınnardan» dip isemlängän ikençe şiğerlär cıyıntığı näşriättä basılıp çıqtı. Şuşı könnärdä älege kitapnı uquçılarğa täqdir itü kiçäse bulıp uzdı. Kiçä Votkinskiy qalasınıñ tatarlar küpläp töplänep yäşägän Yujnıy posulığı kitapxanädä uzdı. Äytergä kiräk, şuşındıy tatar kiçäläre bu kitapxanädä yış küreneş ikän. Bu xaqta kitapxanäneñ mödire Rämziä Ägletdinova citkerde.
Kiçägä kitap uqırğa yaratuçılar, ayıruça şiğriät belän qızıqsınuçılar kilgän ide. Şulay uq tantanada Votkinskiy şähär administratsiäseneñ mädäniät bülegennän wäkillär, İjawdan milli-mädäni avtonomiä räise İrek Şäripov, tatar ictimaği üzäge citäkçese Fnün Mirzayanov, «Yañarış» gazetası xezmätkärläre, Udmurtiädä yäşäp icat itüçe şağirlär dä kilgän ide. Kitapnı täqdir itü kiçäsenä cıyılğan xalıqqa Gölfiä İsxaqova turında küpläp söyläp torası da tügel ide, ul şähärdä yaxşı tanış şäxes. Un yıldan artıq «Turğay» ansamblen citäkli, cirle radiodan tatar telendä «Säläm» isemle tapşırular möxärrire, respublikada çığıp kilüçe tatar basması «Yañarış» gazetasınıñ aktiv xäbärçese. Gölfiä xanımnıñ bu ölkädäge tırış, ayausız xezmäte respublikanıñ matbuğat häm mäğlumat ministrlığınıñ Maqtaw gramotası belän büläklände. Gölfiä İsxaqova milli xäräkättä aktiv qatnaşa. Gölfiä İsxaqova berniçä yıl elek Tatarstannıñ Älmät şähärenä küçep kitüe, küplär öçen zur yuğaltu bulğan. Süz avtornıñ yaqtaşlarına.
Bügen Gölfiä İsxaqova Votkinskiy şähäreneñ 12 sanlı mäktäbendä tatar tele däreslären dä alıp bara äle. Kiçädä bu balalar üzläreneñ möğallimäläreneñ şiğerlären uqıdı, cılar başqardı.
Gölfiä İsxaqova süzlärenä Udmurtiä häm Tatarstan kompozitorları da 20-läp cırlar icat itkän. Qızğanıç, alarnı bu kiçädä başqaruçı bulmadı. Ämma kiläçäktä ul cırlar «Turğay» ansamble repertuarında töp cırlar bulaçaq dip ışandırdılar.
Udmurtiäneñ Mojga şähärennän şiğerlär avtorı, cırlar icat itüçe İlgiz Kadıyrov qälämdäşe icatı xaqında bolay dide
Gölfiä İsxaqovanıñ şiğerläre kiçädä küp yañğıradı, cıyılğan xalıq alarnı tın da almıyça tıñladı. Kitapxanä mödire Rämziä Ägletdinova avtornıñ berençe şiğerlär cıyıntığın yaratıp uquların citkerde.
Şuşındıy kiçälär xalıq küñelendä ozaq saqlana, alarda millätebezneñ şuşındıy şäxesläre buluı ğorurlanu xise uyata, dip tögälläde süzen kitapxanä mödire Rämziä xanım.
Gölfiä İsxaqova üze dä kitabın täqdir itü tantanasına küpläp xalıq cıyıluınnan, sänğät ostaları kiçädä teläp qatnaşuınnan, anıñ matur uzuınnan qänäğät.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text: Äfğanstannıñ tönyaq-könbatıştağı Ğor wilayätendä tärtip urnaştıru maqsatı belän, Äfğanstan armiäseneñ 600-läp xärbie bügen wilayäteneñ başqalası Çağçaran häm hawa alanına kilep urnaştı. Batalion komandirı general Äminulla Ptiani süzlärençä, alarğa ber qarşılıq ta kürsätelmägän. Uzğan atnada ğisyanşılar bu şähärgä basıp kerep, andağı xakimne quıp cibärgän ide. Äfğanstannan kilgän tağın ber xäbärdä äytelgänçä, 2 atna elek tönyaqtağı Qondız şähärendä 11 Qıtay eşquarın üterüçelär İslam suğışçıları tügel, ä alarnıñ biznes köndäşläre bulırğa mömkin. Qıtaynıñ Sinxua agentlığı, Qondız xakime Mäxämmät Omar'nıñ süzlären kiterä. Anıñ süzlärençä, Qıtay şirkätenä Dönya bankı eş birgän bulğan. Üterüneñ säbäbe şul kontrakt öçen köräş bulırğa mömkin.


text: Gaza sızığı. Bügen biredä suğışçan islamçılarnıñ "Xämäs" törkeme tözelügä 16 yıl tulu uñayınnan anıñ 20 meñläp tarafdarı cıyıldı. Comğa namazınnan soñ alarğa Cäbäliä qaçaq utarınnan tağın berniçä meñ keşe östälde häm şul cıyında "Xämäs"neñ xäzerge citäkçeläre çığış yasadı. Älege oyışma näq menä Cäbäliädä oyışqan ide. "Xämäs"neñ säyäsi citäkçese Ğäbdelğäziz Rantissi cıyılğan xalıqqa, oyışma üzeneñ İzge cirdä tulı xuca bulu taläplärennän berqayçan da waz kiçmiäçäk dip belderde häm İzrailgä qarşı köräşne tuqtatmasqa öndäde. Anıñ süzlärenä qarağanda, "Xämäs"neñ küptän tügel genä İzrailgä höcümnärne tuqtatıp toru turındağı söyläşülärdä qatnaşuwı barı tik küz buyaw öçen bulğan.


text:
Rusiädä eçkeçelek turında söyläw yañalıq tügel älbättä.Läkin sonğı 10-15 yılda xatın qız arasında eçkeçelekneñ artuı yaña problema bulıp tora.Räsmi statistikalar xatın qıznıñ ir atqa qarağanda tizräk problem eçkeçelärgä äylänüen kürsätsä dä räsmi sannnarda moñı kürü mömkin tügel .Rusiä Selemetlek Saqlaw Ministırlığı belderüenä kürä alkogoliklarnıñ biştän ber öleşe xatın qız . Qazandağı kollegabız Albina Zäynulla bezneñ öçen Tatarstandağı xällärne beleşte
Rusiädä xatın qız qupşı şirkät bülmälärennän alıp awıl kibetlärenä qädär törle urınnnarda kübräk eçä. Küpkenä terapist häm Rusiä cämğiäten küzätep baruçılar qaraşınça ,xatın qız cämğiättäge urını turındağı modası ütkän fiker häm bügenge Rusiäneñ iqtisadi çınbarlığı arasındağı upqınğa töşä , partnärlar yäki cämäğätçelek alarğa bik az simpatiä belän qarıy iqtibar kürsätä..Räsmi statistika xatın qıznıñ ir atqa qarağanda küpkä tizräk problem eçkeçegä äylänüen kürsätsä dä statistik sannar bu bälägä duçar bulğan xatın qıznıñ çın sannarın kürsätmi. Sälämätlek saqlau ministırlığı 2003nçe yılda 401.233 xatın qız alkogolik bar, yäğni barlıq alkogoliklarnıñ biştän ber öleşe xatın qız dip beldergän ide. Ämma bu sannnar narkologiä klinikalarında terkälgän alkogoliklarnı ğına kürsätä. Çın sannar küpkä kübräk digän süz. SSSRnıñ cimerelüennän soñ ir at alkogoliklarnıñ sanı ällä ni üzgärmägän.Şulay da Rusiä alkogoliklarınıñ manzarası üzgärgän anda arta barğan sanda xatın qız eçkeçelär kürenä.1990nçe yıllarda här 10 ir at alkogoliknıñ berse xatın qız bulsa , äle här unnnıñ yaqınça altısı xatın qız dip qarala.
Ni öçen Rusiädä arta barğan sanda xatın qızlar eçä. Mäskävdä narkoman häm alkogoiklarnı däwalağan xosusi klinikanı oyıştıruçı Yakov Marshak qaraşınça , alkogolizmnıñ töbendä yatqan säbäb qänäğätsezlek sindromı .Marshak süzlärençä könbatış belän çağıştırğanda ruslar köndälek tormış, anıñ çınbarlıqları belän küpkä azıraq qänäğät häm alar tiskäre uy ,pesimizmğa birelüçän. Rus xalqı arasında xatın qız eçkeçene däwalau ir atqa qarağanda küpkä qıyınraq digän kiñ cäyelgän yalğış fiker bulsa da, profesionellär ayrıma yuq diärlek dip belderä. Yakov Marshak klinikasındağı xästälärneñ biştän ber öleşe xatın qız. Küp kenä belgeçlär xatın qız algoliklar turındağı statistikalarğa ällä ni borçılmıy.Alar sannnar xatın qıznıñ üz problemaları turında küpkä açığraq söyläşergä teläven kürsätä dip äytä.Mäskäwdä başqa xosusi alkogoliklar klinikasınıñ xucalarınnan berse Aleksey Magalif xatın qızlar belgeçlärgä yışraq möräcäğät itö, alar bilgele psixologik barieranı ütkän di .Magalif ägär dä minem xatın qız klientlar kübräk eçä başlağan ikän , bu timer pärdäneñ cimerelüennän soñ alarnıñ cämğiättäge roleneñ üzgärüe belän bäyle dip söyli.
15yıl elek Rusiä xatın qızı ir atqa qarağanda yaña iqtisadi möhitkä tizräk yaraqlaştı. Däwlät şirkätläre cimerelep,keremnär kimi başlağaç xatın qız Rusiäneñ tizlektä üsä barğan keçkenä bizenesında üze öçen mömkinçelek kürde. Alar Qıtay, Polşa, Törkiä kebek illärgä yörip satıp alğan äyberlärne qaytıp Rusiädä sattı . Küp kenä xatın-qız irlärgä qarağanda tizräk komputor qullanunı üzläşterde, ingliz telen öyrände. Şulay itep çit il kapitale ilgä kerä başlağaç bu xatın qızlar üzlärenä eş taptı. Bügen küp kenä xatın qız çağıştırmaça privilegiele bu sektorda menecer poslarında yäki üzeneñ keçkenä bizenese bar, ğailälären qarap tora. Ämma bik küp xatın qız öçen eş yöge çıdamaslıq däräcädä üste. Mäskäwdä Profesional Psixoterapi Ligasınıñ Konsultatsiä İnstitutı başlığı Galina Makarova uñışqa ireşkän xatın qız eçä başladı dip belderä.Ul cämğiätneñ tübän qatlawı haman eçte urta sıynıf xatın qızı cämğiättä uñışqa ireşä başlağaç eçä başladı,alar ir at belän yarışa häm irlärneñ tınıçlanu , yal itü yulın saylap eçä başladı dip söyli.Ämma Rusiäneñ traditsion patriarxal cämğiäte xatın qızğa ir at ber tigez uyınçılar dip qaramıy.Russiädä beräw dä ir atnıñ alkogolik buluına oyatlı xäl dip qaramıy. Mäskäwdä urnaşqan ROMİR fiker beleşü agentlığınnan Mixael Tarusin ämma ber xatın qıznıñ alkogolik buluı oyatlı ,qotoçqıç xäl dip söyli.Tarusin xatın yış qına ireneñ kompaniäsendä aña azıraq qalsın dip eçä başlıy bu ğailädäge alkogolizm bula dip äytä.Şähärdä küp kenä xatın qız kön buyına yä başmaq yaltırata, ya çäçäk , blin sata, salqın qış könnärendä yış qına şişägä yäbeşä. Galina Makarova Russiä xatın qızı bigräk tä yuğararaq qatlawı kemlek krizisında di, alar borınğı rollären taşlağan läkin qaya äylänergä tieş belmi.Yäş,ambitsiäle ,yalğız xatın qız nindi genä suqmaqnı saylamasın yış qına körçekkä taba yögerä dip äytä Makarova.Anıñ süzlärençä, eleke qısalar buyınça bu xatın qız uñışsız dip tamğalana, şunlıqtan kübeseneñ eçkeçelekkä birelüe şaqqattırlıq xäl tügel. Xatın qız bik küp mömkinçelekläre buluın añlarğa tieş, ul bala tudıra ala yäki tudırmıy, kievgä çığa ala yäki çıqmıy , eş tormışın yäki ğailäne saylıy ala .. Xatın qız üzen normal dip xis itep üze saylarğa tieş. Älege waqıtta Rusiä xatın qızı ber närsädän ikençesenä atıla.Rusiädä barmaq belän sanarlıq qına ir at algolok xatını yäki partnörına yardäm itä.Rusiädä ğailä tormışı nıq patriarxal , aftoritar . Rusiäneñ borınğı dastan, xikäyälärendä dä xatın watan simvolı, qotqaruçı . Böten simvollär diärlek xatın belän bäylängän. İr xatın qız öçen köräşä, suğışa ,ämma çın tormışta alar yış qına xatınnnarın qıynıy . Xatın qız bügen yuanıçnı şişädä taba başladı, ni qızğanıç. Yılsayın Rusiädä 14meñ xatın qız ire partnörı tarafınnan üterelä. Rusiädä öydä köç qullanu şul qädär kiñ cäyelgän ki qayber farazlarğa qarağanda här 4.xatın öydä nindider tör köç qullanu aldında qalğan. Tatarlar arasında da xällär maqtanırlıq tügel. Bügen süz xatın qızlar arasında eçkeçelek turında bara. Rusiä sälämätlek ministırlığı alkogoliklarnıñ biştän ber öleşe xatın qız di. Tatarstanda da sannar şuña yaqın , ämma onıtmasqa kiräk, statistik sannar terkälgän keşelärne genä kürsätä. Ä terkälmägännäre?(audio) Qazandağı Kollegabız Albina Zaynullanıñ Tatarstan narkologiä dispanserı baştabibı häm alkogolik xatın-qızlar belän ütkärgän ängämäne Azatlıqnıñ sişämbe tapşıruında tıñlıy alasız
färidä xämit


text:
The Economist
The Economist (Tatarça: "İqtisatçı", Urısça: "ЭkoHoMиcT") - ingliz telendä çığa torğan säyäsi, iqtisadi häm xalıqara yañalıklarğa bägışlanğan atnalıq basma. Ul "The Economist Newspaper Ltd" şirkäte tarafınnan Londonda çığarıla. 2006. yıl sannarı buençä atnalıq tirajı - 1 million nösxägä yaqın. Şulay itep, "The Economist" dönyanıñ in popular basmalar rätenä kerä.
"The Economist"nıñ maqsatı - "alğarışqa iltä torğan intellektual'lek häm täräqqiätne totqarlıy torğan samimi dorfalıq arasında bulğan köndäşlektä katnaşu". Basmada kübesença iqtisat, säyäsät, eşmäkärlek, finanslar, fän, texnologiyä häm sänğätkä qarağan yazmalarnı tabıp bula. "The Economist" dönyanıñ aldınğı qaraşlı keşeläre, liderlar arasında tirän ixtiram qazana.
Basma xezmätkärläre "The Economist"nı gäzit dip atasa da, ul atnalıq surätta, jurnal formatında çığa. 1928 yıldan birle "The Economist"nıñ xıyssäläreneñ yartısı "Financial Times" gäzite qulında. Qalğan yartısına bäysez keşelär xuca. Basma citäkçelegeneñ bäysezlege, Board of Trustees yärdämendä buldırıla.
Basmanıñ qızıqlı yağı - berniçä Fikerlär-Uylanular (Op-ed) rubrikalarınıñ buluında. Härber Fiker-Uy rubrikası aerım ber ölkägä bağışlana:
- Bagehot (Böekbritaniyä) - zamanında basmanıñ redaktorı bulıp eşlägän Walter Bagehot isemele şäxesneñ istäleğenä atalğan.
- Charlemagne (Awrupa) - Franklar imperiyäsen oeştıruçı Charlemagne patşa istäleğenä atalğan.
- Lexington (AQŞ) - Amerika Azatlığına Suğış başlanğan Lexington, Massachusetts töbäğe iseme belän atalğan.
- Buttonwood (finanslar) - zamanında Wall Street eşmäkärläre cíılırğa yaratqan buttonwood ağaçı iseme.
"The Economist" basmasın dönyada Big Mac Index`ın bastıruçı bularaq ta belälär. Bu indeks, törle illärdä satıla torğan McDonalds Big Mac`nıñ bäyälären çağıştıru yulı beläñ waluta kursın täğaenlärgä mömkinçelek birä.
Redaktorlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- James Wilson 1843–1857
- Richard Holt Hutton 1857–1861[5]
- Walter Bagehot, 1861–1877[6]
- Daniel Conner Lathbury, 1877–1881[7]
- R. H. I. Palgrave, 1877–1883
- Edward Johnstone, 1883–1907[8]
- F. W. Hirst, 1907–1916
- Hartley Withers, 1916–1921
- Sir Walter Layton, 1922–1938
- Geoffrey Crowther, 1938–1956
- Donald Tyerman, 1956–1965
- Sir Alastair Burnet, 1965–1974
- Andrew Knight, 1974–1986
- Rupert Pennant-Rea, 1986–1993
- Bill Emmott, 1993–2006
- John Micklethwait, 2006– xäzerge köndä


text:
Sember ölkäse başlığı – Çexstanda
Ölkä başlığı Sergey Morozov Çex ilenä säyäxät qıldı. Anı Kön'yak Morawiä gäyetmanı Stanislav Yuranek çaqırğan bulğan. Delegatsiädä – Ölkä Xökümäteneñ berniçä ministrı, biş iqtisatçı häm maltabar. Alar arasında millättäşebez Gabbas Salaxov ta bar. Vizitnıñ maqsatı – Kön'yak Morawiä belän iqtisadi xezmättäşlek elemtälären cayğa salu, Brno qalasındağı kürgäzmädä ölkäneñ iqtisadi mömkinlekläre belän tanıştıru. Şulay uq çex kompaniäläre belän berdäm proyektlarnı tormışqa aşıru turında da söyläşülär bulğan.
Üzebezgä qaytsaq – xällär üzebezçä. Anatoliy Çubays faydasına eşläwçe Kuybıyşev elektorstansiäseneñ susaqlağıçı dambası nıq iskergän ide. Sember qalasınıñ Tübän terrasa digän öleşeneñ su astında qaluı ixtimal. Dambanı tözätü-yañartu öçen Mäskäwdän kilgän 14 million rubl' totılıp betkän, ä yarlar nığıtılmağan. Prokuratura “Byudjet aqçasın ayıruça zur külämdä döres qullanmaw” turında cinayät eşe açqan. Ğäyeple keşeneñ 5 yılğa qädär iregennän mäxrüm itelüe mömkin, di.
Şul uq waqıtta Anatoliy Çubays aldağı qış könnärendä 18 töbäkne elektr belän tä'min itüdä çikläw belän yanadı. Bu 18 arasında – Sember ölkäse dä. Şuşı cähättän “Simbirskiy kur'yer” gäzite tulı ber säxifäsen “Qarañğılıqta tuñdıru belän yanıylar” digän yazmağa birgän. Mäğnäse – “mı-to tut priçem?” dip aptırawda.
Çınlap ta, Kuybıyşev elektr stansası arqasında Sember ölkäse xalqı bixisap tarixi awılların, Parijda - Luvr muzeenda uñdırışlılıq ürnäge bulıp saqlanuçı millionlağan gektar İdelbuyı ciren yuğalttı, balıqsız qaldı. Ä buşlay uq diärlek tabıla torğan elektr energiäseneñ bäyäse yıllap tügel – aylap tuqtawsız üsä bara. Şul uq waqıtta, şul uq Çubays qaramağına küçerelgän Semberdäge qüätle, zamança qorılğan 3 TES eşlämi dä diärlek. Çönki alarğa yağulıq taläp itelä. “Simbirskiy kur'yer” äytüençä, alarnı eşlätmäw – şul uq monopolist Çubaysnıñ yağulıqqa aqça sarıf itärgä telämäwennän. Ägär alar tulı qüätlärenä eşläsälär, “energiä citmi” digän safsatağa urın qalmas, anıñ bäyäse tuqtawsız üsä almas häm Çubaysnıñ monopoliäse qaqşar ide.
RAO YEES şayarışları küplärne aptıratsa da, qayberäwlär öçen başqa närsälär möhimräk ikän. Anatoliy Vostryakov digän keşe östennän düşämbe könne sud eşe açıldı. Anı millätara ızğış tudıruda ğayıplilär. Ul çığara torğan şäxsi gäzittä yähüdlärgä häm alar dinen totuçılarğa qarata näfrät tudıra torğan süzlär bar ikän. Läkin Vostryakov bu cinayät eşen dä, ğomumän, Rusiä Federatsiäseneñ qanunnarın da tanımıy, çönki ul üzen bu ilneñ grajdanı dip sanamıy. Rusiä pasportınnan baş tartqan, SSSR pasportı belän genä yäşi. Anı eşkä dä almıylar, eşsezlär isemlegenä dä kertmilär. Şunlıqtan ul ayırım Urıs däwläte tözegän häm üzen şul ör yaña däwlätneñ prezidentı dip iğlan itkän.
Ölkä üzägeneñ Lenin rayonı mäxkämäse bu kolliziäne niçek xäl itär tağın...
Härkem üzenä üzençä eş taba inde. Şuşı arada Semberdä İdelbuyı Federal' okrugı töbäkläreneñ yäş sportçıları qatnaşlığında Keçe olimpiada uzdı. Sportnıñ 10 töre buyınça yarışlar Sember häm Mäläkäs şähärlärendä oyıştırıldı. Tatarstan sportçıları ğomum öçençe urın ayuladılar. Berençedä – semberleleär, xucalar. “Ömet” gäzite Samar qalası wäkile Oleg Säetovnıñ boks buyınça yäş sportçılar öçen master-klass oyıştırğanı turındağı xäbärendä bu yegetne millättäşebez, dip atağan ide dä - anısı mari balası bulıp çıqtı. Härxäldä, Säetov familiäle yegetneñ mari ikänen Samar gäzite “Berdämlek”neñ redaktorı Räfqat äfände Ähliullin raslıy.
Ä “Ömet”neñ soñğı sanındağı ber yazmanıñ iseme ayıruça iğtibarnı cälep itärlek: “Tıñlağız, “Azatlıq” radiosı söyli!” – dip atala ul. Anda Tatar-başqort redaksiäsen ozaq yıllar citäklägän Färit İdelleneñ yalğa kitüe, anıñ wazifaları moña qadär Färit äfändeneñ urınbasarı bulıp eşlägän Rim Gıyl'fanovqa yöklänelüe turında xäbär itelä. Şulay uq Rim äfändeneñ radiotıñlauçılarğa Kärim Qamal bularaq tanış buluı da iskä alına. Yazmada ber säğätlek tapşıruğa kertelgän yañalıq ta birelgän: 20шәp minutlıq öç bloknıñ eçtälege, mondıy büleneşneñ uñay yaqları tasvirlangan. Ä axırda “Azatlıq”nı tıñlaw dulqınnarı häm waqıtı turında mäğlümat tä bar.
“Ömet”tän tağın ber qısqa xäbär iğtibarğa layıqtır. Ölkä üzägeneñ İdelaryäğı rayonında eşli başlağan tatar milli komponentlı 91-mäktäpneñ räsmi açılışı oktäberneñ 4eHдә bulaçaq. Anda ölkä başlığı Sergey Morozov, Tatarstannıñ Mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamov, Bötendönya Tatar kongressınıñ Başqarma komitetı räise Rinat Zakirov, mäktäp binasın remontlawğa öleş kertkän maltabarlar häm tatar cämäğätçelege wäkilläre çaqırulı.
Şuşı mäktäpkä qağılışlı tağın ber kürkäm xäbär. Ul'yan däwlät universitetı rektorı Yuri Polyanskov cirle tatar avtonomiäse citäkçelegen qabul itkän. Äñgämäneñ näticäse quandıra da ala: ölkäneñ iñ däräcäle universitetı şul yaña ğına täpiläp kitkän mäktäpne şeflıqqa alırğa niät beldergän.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Mäskäw belän Minskiy gaz kileşüen 2006 da imzalarğa ölğerde
Belarus häm Rusiäneñ däwlät kontorllegenä bulğan Gazpom şirkäte arasındağı kileşü, 1nçe ğinvarğa qarşı töndä 12 tulğançı ber ike munut qala ğına imazlandı. Gazpom, kileşügä ireşelmäsä, gaz birüne 1nçe ğınvarda tuqtatu belän yañagan ide. Xäzer Belarus gaznıñ ber kubometrın 46 urınına 100$ alaçaq. Gazpom 105$ satırğa telägän.
"Rusiä ğazın Belorussiägä birü häm gaznı Beloruss respulikası aşa ütkärü şartları turında da kileşü imzalandı".
Kileşüneñ imzalanmawı Belarusqa töp yağulıqsız qalu häm Yevropa Berlegenä gaznıñ barıp citmäw qurqınıçı belän yanıy ide. Belarus Premyer ministrı Syargey Sidorskiy matbuğat oçraşuında bolay dide.
Belorus xalqınıñ 60 % - Çernobıldä zıan kürgän keşelär, äydägez alarğa, pensionerlarğa möräcägät itik, Beloruskä bäyäne, kötkännän 2 tapqırğa zuraq bäyägä kütärdelär dip añlatıyq. Sez beläsez, bäyäne 75$ dollar itü turında söyläşülär buldı. Bez moña riza idek, yıl buyı soyleşülär alıp bardıq. Bezgä yuq didelär. Bez partnerlarıbıznı xörmät itep, bezneñ mönäsäbätlärne, bezneñ Yevropadagı xezmttäşlärebezne xörmät itep, bez bu bäyä belän rizalaşırğa möcbür buildıq.
Belarus Prezidetnı Aleksandr Lukashenko, Gazprom şirkäte belän kileşü imzalanğanna soñ, ilneñ yaña iqtisidi şatlarğa kerüe turında belderde. Mink xäzer dä Gazpomnıñ başqa satıp aluçılar belän çağıştırğında iñ az tulüwçe bulıp tora. Ukrainda mäsälän, bu yıldan 1 kubometr öçen 135$ tuliäçäk. Gruziä – 235$. Gazpom şulay uq, Armeniä häm moldovä belän dä bäyäne kütärü turında kileşte. Gazpom Yevropa Berlege illärenä ber kubomentr gaznı 250$ sata.
Bikä Timerova


text: Äfğanstan belän Paqstan çik buyında ike amerikan xärbie yaralğannan soñ bügen amerikan köçläre könçığış äfğanstandağı pozisiälärne utqa tottı. Qabulda matbuğat oçraşuında amerikan polkovnigı Tucker Mansager, xärbilär pänceşämbe könne Paktika provinsiäsendä bäreleşlär waqıtında cärähätlär alğan ide, dip belderde. Äfğanstannıñ iminlek köçläre häm xalıqara tınıçlıq saqlaw ğaskärläre Qabul yaqınnarında Taliban belän elemtädä buluda şiklänelgän 36 keşene qulğa alğan. İminlek Saqlarğa Yardäm İtkän xalıqara köçlär'nıñ matbuğat wäkile Chris Henderson, qulğa alınuçılar arasında beräw şartlatqıçlar yasağan, dip belderde. Äfğanstannıñ hawa yulları şirkäte Qabuldan Parijğa oçışlar başlarğa niäten belderde. Ariana Äfğan hawa yulları kampaniäse wäkile kapitan Abdul Rahman süzlärençä, şulay uq alar New York, London, Rim häm Amsterdamğa oça başlayaçaqlar.


text:
Qazaqstan Yewropada İminlek wä Xezmättäşlek oyışması äğzaların 2009 yıldan soñ oyışma reglamentında qaralğança, räislekne 2 yılğa üzenä tapşırırğa çaqırdı. Qazaqstannıñ tışqı eşlär ministrı Qasımjomart Tokayıv Venada oyışma kiñäşmäsendä çığış yasap: “Bez Qazaqstannıñ üteneçen qänäğätländerergä kiräk dip sanıybız. Bezneñ küpmillätle ilneñ citäkçelege demokratia häm sivil cämğiät tärräqiätendä yuğarı progressqa ireşte. Bez, iqtisadıy progressqa häm bazar mönäsäbätläre üseşenä kübräk irek, liberal baylıqlar kiräklegenä ışanıçta, şuşı yul belän barabız”,- dide.
Anıñ fikerenä kürä, Yewropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışması Üzäk Aziä töbäge prolemalarına kübräk iğtibar birergä tieş.


text:
Osman Öztunç - Doğu
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Doğu
Etiketler : Osman Öztunç - Doğu türkü indir, Osman Öztunç - Doğu türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Doğu mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Doğu türküsü, Doğu sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Doğu bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Çamlıbelden Çıktım Yayan
Osman Öztunç - Cebeci İstasyonu
Osman Öztunç - Üzerine Alınanın
Osman Öztunç - Hep Mi Ağlayacak Bu Adam
Osman Öztunç - Geri Gelen Mektup


text:
Tatarstan üzen Şveytsariädä tanıta
Düşämbedä Şveytsariäneñ Tsyurix şähärendä Tatarstan, Qazan digän süzlär bik yış yañğıradı. Nik disägez, 11 dekaberdä anda respublikanıñ iqtisadi häm sänäğät mömkinleklären täqdim itü çarası açıldı. İsegezgä töşerep ütäbez, mondıy çaralar inde Rusiäneñ Mäskäw, Sankt-Peterburg, Soçi şähärlärendä häm şulay uq Kann, Pekin, Londonda da uzdı. Xäzer menä çirat Şveytsariägä dä citte. Tsyurix şähärenä şuşı uñaydan Tatarstannıñ premyer-ministrı citäkçelegendäge delegatsiä kitte. Şveytsariägä kilgän tatarstanlılar arasında xökümät wäkilläre, respublikanıñ iñ ere sänäğät berläşmäläre, finans oyışmaları citäkçeläre bar. Nigä soñ respublika, anıñ iqtisadı belän tanıştırunı näq menä monda oyıştırırğa bulğannar Tatarstan citäkçeläre. Bu xaqta bez respublika premyer-ministrınıñ tışqı iqtisadı eşlär buyınça yärdämçese İskändär Möflixanovtan soraştıq. Ul Azatlıq radiosına menä närsä dip cawapladı.
Şveytsariä – ul Evropanıñ yöräge. İqtisadi üseş yağınnan da, cihazlar yasaw yağınnan da. Citmäsä, ul äle Urta häm Könbatış Yevropanıñ finans üzäge dä. Monda investorlar bik küp. Älege il belän bezneñ inde küptännän xezmättäşlek bara. Şveytsariädä Rusiädän berdän-ber säwdä wäkile dä Tatarstannıqı Çınlap ta, Tatarstan belän Şveytsariä arasında iqtisadı xezmättäşlek şaqtıy uñışlı bara. 2002 yılnıñ 19 sentäberennän birle anda respublikanıñ säwdä-iktisadi wäkilçelege eşläp kilä. Ministrlar kabinetı mäğlümätlärenä qarağanda, älege ildän respublikağa 1 milliard dollardan artıq investitsiälär kertelgän. Şveytsariä Tatarstanğa investitsiälär kertü buyınça berençe urında tora bügenge köndä. Älege il eşmäkärläre häm kompaniäläre belän bergälektä bezdä 15 şirkät tä buldırılğan. İke aradağı xezmättäşlek elemtä, neft’ tabu, ximayä sänäğäte häm azıq-tölek citeşterü tarmağında ayıruça uñışlı bara. Xäyer, Tatarstannı täqdim itü çarasında Şveytsariä häm başqa ildän kilgän eşmäkärlärne älege tarmaqlar ğına qızıqsındırmağan. Respublika iqtisatınıñ här tarmağı qızıqlı buldı kilgän qunaqlarnı, di İskändär Möflixanov.
Monda säğät zavodı belän da, İdeyä texnoparkı belän da, neft’ häm nefteximiyä tarmağındağı, boralaqlar, KamAZ maşinaların yasaw tarmağındağı xezmättäşlek turında da süz bardı. Şulay uq, Şveytsariä dä üzeneñ bar mömkinleklären täqdim itärgä äzer. Ä alar şaqtıy – bu il bik zur potensialğa iä. Şunısın da äytergä kiräk, alar bezneñ belän iqtisadı ğına tügel, mädäni aralaşuda da qızığalar. Häm şunısı möhim – xezmättäşlek ike yaqnı da bik qızıqsındıra Tatarstan premyer-minsitrınıñ tışqı iqtisadı eşlär buyınça yärdämçese İskändär Möflixanov mäğlümätlärenä qarağanda, Şveytsariädä bu aralarda bik küp qızıqlı çaralar uza.
Tsyurixta investitsiälär mäs’älälärenä bağışlanğan sammit ütä, anda 300gä yaqın çit il investorları häm tatarstannan 70läp keşe qatnaşa. Çarada respublikanıñ premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov, Säwdä häm tışqı elemtälär ministrı xafiz salixov, Rusiäneñ Şveytsariädäge ilçese Dmitriy Çerkaşin, Tsyurix kantonı citäkçeläre çığış yasadı. Şulay uq törle kompaniälär belän xezmättäşlek turındağı kileşülär imzalandı. Mäsälän, Tatenergo kompaniäse belän eş itüçe ARK-İnternational şirkäte belän. Kön däwamında Röstäm Miñnexanov jurnalistlar belän oçraştı. Monnan tış, törle kürgäzmälär, tügäräk öställär, UBS bankı, Şveytsariäneñ sänäğätçelär oyışması wäkilläre belän oçraşular qaralğanŞveytsariäneñ Tsyurix şähärendä uza torğan investitsion forum qısalarında Tatarstan häm anıñ iqtisadına bağışlanğan kürgäzmä dä eşli. Anda respublika, anıñ üseşenä qağılışlı qızıqlı mäğlümät alıp bula.
Gölnaz İlgizär


text:
NATO saqlanu ministrları Brüsseldä terrorğa qarşı köräş häm töbäkara totrıqlılıq turında söyläşte
NATO General Sekretare George Roberston Bosniäneñ bülengän xärbi köçlären ber qanat astına cıyu qararın xuplap çıqtı. 1995nçe yılda imzalanğan, Bosniä suğışınıñ tämamlanuına kitergän Dayton Kileşülärennän soñ mondıy qarar – çirattağı möhim adım bulıp tora, dide Roberston.
Kiçä Bosnia parlamentı Möselman Xorvat Federatsiäse häm serblarnıñ Republika Srbskadağı ğaskärlärne berläşterep ber kontrolgä alu turında qanun qabul itte. Älege qarar Tınıçlıq öçen Xezmättäşlek isemle programma qısalarında qabul itelde. Bu üz çiratında Bosniäneñ NATOğa kerüen ciñeläytä.


text:
Menzil satilir
5
Yerləşdirilib :
January 11, 2017
Baxılıb : 6
Tip : Satılır
ID : #187726
Qiyməti: 360000 AZN
**PyФAT*AЙHyP** Xetai rayonu, Xocali prospektinde yerlesen yasayis kompleksinde 4 oytaqli menzil satilir. 3 yataq otaqi, 1 zal,19/19, 240kv.m., 50 kv.m. terras, 2 san.qovsaqi, kombi istilik sistemi, genis metbexi, 3 eyvani, qaz, su, isiq daimi, sehere, denize menzeresi ve Cixarisi var. 85% temir isleri qurtarib. Barter de olar. Sirketimiz musterilerimizi seherin istenilen yerinde menzillerin, ofislerin, baglarin alisi satisi, kirayesi ile temin etmekdedir.


text:
Çallı tatar sänğät mäktäbeñ xäle niçek?
Şähärdä 17 sänğät mäktäbe bulıp, şularnıñ barı tik berse, 13 nçe sanlı ğına tatar sänğät mäktäbe isemen yörtä. Biredä balalar cırğa, biügä, räsem yasarğa, bayanda uynarğa häm başqa bik küp hönärlärgä öyränälär. Däreslär moñarçı tatar telendä bardı dip äytergä mömkin. Läkin alğa taba wäzğıät üzgärergä mömkin. Bu xaqta Tatarstannıñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre, şuşı sänğät-muzıqa mäktäbeneñ sıynıf citäkçese Tälğat Fäxräziev belän äñgämädän işetersez. Ul başta bügenge 13 nçe sänğät mäktäbendä muzıka däresläreneñ ni räweşle baruı xaqında söyli:
- Mäktäpneñ maqsatı - tatar möxitendä uquçığa muzıka beleme birü. Bez şunıñ östendä eşlibez. Repertuarıbızda tatar köyläre, tatar kompozitorları äsärläre.
Annan soñ, tatar mäktäbenä urıs balaların küpläp qabul itü mondağı tatar möxiten betermäsme?- digän sorawğa bolay dide:
- Bez tatarça uquçığa qıtlıq sizä başladıq. Bezgä kilgän urıs balaların räxätlänep qabul itäbez. Milli çikläw yuq.
13Hчe tatar sänğät mäktäbendä çığarılış kiçäse buldı. Tälğat Fäxräziev sıynıfında uqıp çıqqan 4 balanıñ 2 se, Azat Fatixov häm Bulat Gazizov qızıl diplomğa layıq buldılar. Bulat fikere:
- Ägär bu muzıka mäktäbendä urıs telendä belem birsälär, bälki min anda barmağan da bulır idem. Mondağı iptäşlärem, uqıtuçılarım belän min gel tatarça ğına söyläştem. Betxoven, Motsart, Ştraus icat itkän muzıkalar xaqında da belemne tatarça aldıq. Soñğı waqıtta bu mäktäptä rusça söyläşülär kübäyep kitte. İmtixanda min "Qoşlar kebek" häm başqa köylär dä uynadım.
Älege tatar mäktäbendä uqığan balalarnıñ 15% çaması urıs balaları, şul qädäre ük tatarça belmägän tatar balası. Sentäber ayında, yaña uqu yılı başlanğaç, mondıy uquçılar sanı kisken artırğa da mömkin. Şulay da, Tälğät äfände borçılu beldermi: "Urıs telle balalar kilde dip, tatar möxite yünäleşen yuğaltmabız. Kiresençä, urıs balaların tatar sänğätenä, mädäniätenä yaqınaytu östendä eşliäçäkbez. Urıs balaları bezdän ruxi yaqtan bayıp kitäçäklär",- dip sanıy uqıtuçı. Şunısın da äytergä kiräk, urıs telle balalarnı cıyu, mäktäpkä kilüçe tatar uquçılarnıñ sanı kimi baruğa bäyle. Bulatlar, Azatlar, Gabdullalar kiläçäktä biredä ana telen uqi alırmı? Soraw menä şunda.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Veterannarğa taşlamalarnı aqçalata tüläwgä küçerüne Udmurtiä veterannarı xuplamıy
Rossiädä bügen veterannarğa, qaysıber kategoriä pensionerlarğa qaralğan l'gotalarnı 2005nçe yıldan aqçalata tüläwgä küçerü turındağı qanun proyektın Udmurtiä citäkçeläre dä, ğadi xalıq ta telennän töşermi. Bu temağa qağılğan sorawlarnı jurnalistlar törle kiñäşmälärdä törle citäkçelärgä yulladılar. Respublika xakimiäteneñ sotsial' mäs'älälär buyınça urınbasarı Xarina bolay añlattı.
—audio—
Profsoyuzlar başlığı Orlov xuplap ta betermi ul proyektnı, qarşı da tügel
—audio—
Layıqlı yalda buluçılar häm älegä taşlamalar belän qullanuçılarnı bu xäl qayğığa saldı. Bolay da aylıq pensiä aqçasın oçın oçqa yalğarğa citkerä almağan ölkännär kiläçäktä niçek yäşärbez dip uftana. 75 yäşen tutırğan, 14 yäştän zavodta eşçe xezmäte belän tanışa başlağan, 90nçı yıllarda Udmurtiä tatarların oyıştırıp, ictimaği üzäk tözegän Mäsgut ağa Ğaratuyıv bu qanun proyektına qarşı. Monı ul bolay añlata.
—audio—
Şul uq waqıtta veterannar ul taşlamalarnı ni säbäple ala almayaçaqların dälilläp, Mäsgut Waxit ulı berniçä fikeren dä citkerde.
—audio—
Mäsgut Ğaratuyıv şuşındıy qanunnarnı qabul itü aldınnan xalıq belän kiñäşläşergä, xätta referendum da uzdırılırğa tieş digän fikerdä.
İkençe ber millättäşebez, Fändüs Xucin, ul xärbi pensioner, şulay uq älege dokumentqa qarşı buluın belderde. Fändüs Ziä ulı bu fikeren bolay dälilläde. Xärbi pensionerlarğa taşlamalarnı inde yuq itep, alarğa kompensatsiä tüläw qaralsa da, ämma anıñ l'gotalarğa qarağanda küpkä az buluı belän rasladı, häm östäp, ildä balalarğa posobielär tüläw dä tieşle däräcädä quyılmawın kiterde, ul aqçanı alu öçen analarğa küpme beleşmälär cıyıp, çiratlarda torıp, waqıtın sarıf itärgä kiräk dip dälilläde üz fikeren.
—audio—
Veterannarğa taşlamalarnı aqçalata tüläwgä küçerügä qarata Mäsgut Ğaratuyıv häm Fändüs Xucin fikerlären işettegez.
Rossiä Federatsiäseneñ Veterannar turında qanunı buyınça federal' byudjettan häm Udmurtiä byudjetınnan ütkän yılda häm ağımdağısına küpme aqça bülenep birelüe turında respublikanıñ sotsial' yaqlaw ministrlığı xezmätkärlärennän cawap alıp bulmadı.
Xämidä Ğäyfullina, «Azatlıq» radiosı, Udmurtiä.


text:
Tübän Novgorodta milli tormış mäçet häm mädräsä tiräsendä bara
Bötendönya tatar Kongressınıñ eşçe törkeme Tübän Novgorodqa barıp qayttı. Anda mişär tatarlarınıñ milli-mädäni tormışı turında fänni konferensiä, Fäisxanov uquları, şulay uq Nicğar tatar mişärläreneñ IInçe qorıltayı buldı. Bu qatlawlı häm bik qızıqlı waqiğalar ayırım reportajnı taläp itä. Fäisxanov uqularında häm Nicgar tatarları qorıltayında Mäskäwdän, Penzadan, Mordoviädän häm Qazannan wäkillär buldı, anda ölkä gubernatorı Gennadiy Xodırev qatnaştı. Qayberäwlär fikerençä, Nicğar yağında mişär milli kütäreleşe köçäygän. Ämma bu tatar milläteneñ berlegen tarqatmasqa tieş. Şulay uq biredä dini oyışmalarınıñ tatar milli tormışına täfsire bik köçle. Fäisxanov uqularında yañğırağan täqdimnär häm fikerlär tatar milli tormışın oyıştıruğa sizelerlek tä'sir yasarğa mömkin. Tatar häm mişär töşençälären ber-bersenä qarşı quymıyça da, Nicğar töbägen üzençälegen yuqqa çığarmıyça da, millätebezne üsterergä bula, dip sanıylar nicğarlılar.
Axırda Tübän Novgorod diniä näzaräte möftie Ömär xäzrät İdrisovnıñ izge Qör`än Kärimneñ «Yäşen» süräsennän ber ayat belän tanıştırdı. Xalıq üze niät itsä genä, Alla anıñ yazmışın xäl itä. Berkem dä çittän torıp tulı ber xalıqnı äcälgä yäki bäxetkä taba etärmi. Bu ğibrätle xaqiqät. İzge Qör`än iñdergännän soñ, 1500 yıl ütkäç tä, üz ähämiäten yuğaltmağan.
Rimzil Wäli.


text:
Yewropa Berlege Berlek belän Rusiä arasındağı yuğarı däräcä oçraşu kiläse ayda ütkäreler dip ömetlänüen belderde. Bu oçraşu bu pänceşämbedä Haagada ütärgä tieş ide, ämma uzğan atnada anıñ ütmäyäçäge açıqlandı. Oçraşu yaña strategik xezmättäşlek söyläşülärendäge problemalar säbäple bulmıy qaldı.
Berlek süzçese Emma Udwin taraflar äle dä kileşü öçen tırışa dide.
Uzğan comğada Yewropa Berlege räsmiläre Berlek belän kileşmäwçänleklär qalu säbäple Rusiä prezidentı Vladimir Putin küptän kötelgän xezmättäşlek kileşüen imzalamıyaçaq dip belderde.
Bu kileşü nigezendä Rusiä Berlektäge yaña äğzalar bulğan Estoniä häm Latviä belän çik buyı bäxäslärendä söyläşülär aşa çişeleş tabarğa, keşe xoquqların, qanun tärtiben xörmät itärgä häm küpläp üterü qorallarınıñ taraluına qarşı eşlärgä digän yöklämälär alırğa tieş.


text:
Kalkulyatsiya
Kalkulyatsiya - xojalıq qarjıların bahalaw ushın haqıyqıy o'zine tu'ser baha tek g'ana ta'miyinlew, islep shıg'arıw, ha'm satıw protsessleri menen baylanıslı qa'rejetlerdi buxgalteriya esabında ko'rsetiw na'tiyjesinde alınıwı mu'mkin. Esap-kitap tiykarında o'zine tu'ser bahanı anıqlaw.
Bahalaw ha'm kalkulyatsiyalaw buxgalteriya esabının' tiykarg'ı usılı bolıp, olarsız buxgalteriya esabının' a'hmiyetli ulıwmalastırıwshı qun o'lshemleri tuwrısındag'ı mag'lıwmatlardı payda etiw mu'mkin emes. Erkin ekonomikalıq sharayatta ha'r bir xojalıq ju'ritiwshi subekt aktivleri, passivleri, xojalıq protsessleri ha'm olardın' na'tiyjeleri o'zlerinin' anıq ko'rinisin qun formasında ko'rsetiwi lazım. Qa'rejetler ha'm islep shıg'arıw na'tiyjeleri salıq, bank ha'm basqa kredit mekemeleri, ka'rxanalar ha'm de sho'lkemler menen o'z-ara qatnasıqlar, xızmetler menen esap-kitaplar, jeke kapital ha'm kapital qoyılmalardın' ha'reketi tek g'ana qun formasında ko'rsetiliwi mu'mkin ha'm tiyisli bahalanıwda talap etedi.


text:
Metabolizm
Metabolizm bul ximiyalıq ha'reketler sisteması ja'rdeminde tiri janlardın' basqa zatlardan, ma'selen azıq-awqattan ku'sh (energiya) alıwı. Bul, ma'selen, kimnin'dur qanday jiyilikte awqatlanıwına baylanıslı. Eger olar ash bolsa, olardın' zat almasıwı tez to'menlep ketedi. Metabolizm sin'diriw ham dem alıw ha'm t.b.larda qatnasatug'ın barlıq organlardı ta'miyinlew ushın energiyadan paydalanadı. Bul o'mirlik protsesslerdi a'melge asırıw ushın qollanılg'an energiya mug'darı "Tiykarg'ı zat almasıw tezligi" dep ataladı. Organizm qansha u'lken bolsa, onın' zat almasıw tezligide sonsha to'men boladı. Bunın' sebebi to'men ko'lemnın' maydang'a qatnasında.


text:
Böyek Ciñügä bağışlanğan açıq däres
Bu könnärdä Yekaterinburg şähärendä, Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkillege qarşında eşläp kilgän tatar yäkşämbe mäktäbendä Böyek Ciñüneñ 60 yıllığına bağışlanğan açıq däres uzdırıldı.
Uqıtuçı Fänüzä xanım Savçenqo äytüençä, açıq däres aldına bik zur maqsatlar quyılğan: dähşätle suğış yılları waqiğalarına küz salu, suğış çorındağı tatar şağirläre häm yazuçılarınıñ icatın öyränü, suğış häm tıl veterannarı belän oçraşıp, alarnı tıñlap ütü, veterannarnı täbrikläw, suğış çorına qağılışlı Ural töbäge materialların öyränü häm başqalar.
Däres waqıtında balalar Musa Cälil, Abdulla Alış, Ğädel Qutuy, Fatix Kärim kebek ädiplärebez äsärlärennän özeklär uqıdılar. Alarnıñ äzerlek däräcäse cıyılğan qunaqlarnı tañ qaldırırlıq buldı.
Suğış ber genä keşene dä, ber genä ğailäne dä çitläp ütmägän. Uquçılarğa öygä eş itep ul yıllarğa qağılışlı temağa inşa yazarğa birelgän bulğan. Unike yäşlek Liana, suğışta qatnaşqan babası turındağı inşasın uqığanda küz yäşlären tıya almadı. Şul uq yäkşämbe mäktäbendä uqıp yörüçe, inde yäşe altmıştan uzğan Äminä xanım, üzeneñ sabıy çağı xatiräläre turında yazılğan inşasın uqıdı. - “Ätiebez suğışqa kitkändä, ber şokolad qalğan ide, - dip söyläde ul. - Änkäyem: “Ätiegez isän-saw suğıştan äylänep qaytsın dip doğada torığız, balalar, bu şokoladnı ätiegez qaytqaç eneñ belän ikegezgä bülep birermen”, - dide. Äti qaytqanın dürt küzläp biş yıl buyı köttek. Ällä şuşı rizıq kötte anı, ällä bez sabıylarnıñ doğası qabul buldı, isän-saw äylänep qayttı ätiebez”.
Açıq däreskä qunaqqa suğış häm tıl veterannarı kilgän ide. Kükrägenä bik küp orden-medal'lär taqqan, çal çäçle bulsa da, küzlärendä yäşäw oçqınnarı yanıp torğan Möbaräk ağa Gilimov Ciñü bäyrämen Berlinda qarşı alğan. Germaniä başqalasına tatar cırın, tatar telen alıp kildek bez, dip söyläde ul. Kaşapov Räcäp digän dus yegete garmun uynap, alar Berlin cirendä “Kübälägem” cırın cırlağannar. Şunısı qızıq, nemes arxivlarınıñ bersendä bu cır uzğan ğasırnıñ unikençe yılları tiräsendä, äsir töşkän tatarlar tarafınnan cırlanğan yazmada saqlanğan ikän. “Alar bu cırnı ciñelüçelär bulıp cırlağannar, ä bez ciñüçelär bulıp cırladıq“, -di Möbaräk ağa.
Yalındırıp tormıyça, açıq därestä dä bik matur itep cırlap birde Möbaräk ağa. Kiñ sulışlı, tirän moñlı, matur tawışına soqlanmıy mömkin tügel ide. “Yäşem siksännän uzsa da, yöräk haman unsigezdä”, - di ul.
Tumıştan kilgän şayan xolqı, cır-moñğa ğaşıyq buluı yärdäm itäme, çınlap ta, Möbaräk ağağa altmıştan da artıqnı birü mömkin tügel. Ul bügenge köndä Polevsqoy şähärendä yäşi, tatar cır ansamblen citäkli. Ölkäneñ törle şähärlärendä çığış yasarğa yörilär alar. Şulay eştä yanıp yäşäw qartayırğa irek birmi miña, di ul, kiñ yılmayıp.
Böyek Watan suğışı yıllarında tılda xezmät itüçelärgä dä bik awır turı kilgän. Açıq däreskä tuqsan yäşlek Sabir babay Mullagaliev ta çaqırılğan ide. 47 yıl ğömeren ul Uralmaş zavodınıñ xärbi sexlarınıñ bersendä eşläwgä bağışlağan. Eşçe dip zur xäref belän äyterlek namuslı, fidaqär keşe bulğan ul. Küptän tügel Sabir ağa Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ üzennän fidaqär xezmäte öçen olı räxmät belderelgän xat alğan.
Tıl batırları arasında Salixa apa Kamaletdinova da bar ide. Üzeneñ yazmışı turında Salixa apa bik qızıqlı itep söyläde.
Açlıqnı da, xezmät köne öçen bil bögüne dä küp kürgän Salixa apa çorı keşeläre. Ämma ruxları sınmağan alarnıñ. Salixa apa bik matur itep suğış batırlarına bağışlap yazılğan şiğerlär söyläp birde. Yäkşämbe mäktäbe uquçılarınıñ berse, Aliä isemle qız bala, moña qädär çista tatar telendä, bik xisle itep Ğädel Qutuynıñ “Sağınu” digän näseren uqığan ide. Ul Salixa apanıñ onığı bulıp çıqtı. Onığı belän dä bik ğorurlanıp söyläde Salixa apa. Aliä altınçı sıynıfta uqı. Fransuz häm ingliz tellären öyränä. Tatar telendä bik yaxşı söyläşä. Raxman mäçetenä ğäräp telen öyränergä yöri. Altı yäşennän namazğa basqan Aliä.
Yäkşämbe mäktäbenä yörüçe balalar suğış häm tıl veterannarın Böyek Ciñü bäyräme belän täbrikläp, büläklär tapşırdılar. Annan soñ Zöläyxa xanım Sabirova citäkçelegendäge qızlar vokal ansamble çığış yasadı.
Fänüzä xanım Savçenqo oyıştırğan açıq däres bik mäğnäle, faydalı, dulqınlandırğıç bulıp ütte.
Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg.


text:
Sudan, çittän ğäskärlär kilsä, alarğa ut açu belän yanadı
Sudan üzeneñ Darfur töbägendä barğan qanlı nizağnı, zur humanitar krizisnı tuqtatu öçen çit illärdän ğäskärlär kilsä alardan üç alaçağın belderde. 30 meñläp keşeneñ ğömeren özgän bäreleşlärne tuqtatu öçen xalıqara cämäğätçelek älegä ğäskär cibärergä aşıqmasa da, aldağı könnärdä BMO İminlek Şurasında Sudan turında rezolütsiä ölgese tawışqa quyılırğa mömkin.
AUDİO: Ämma bez monı eşlärgä mäcbür bulsaq, ägär bezgä höcüm itsälär, älbättä bez tınıç qına utırmayaçaqbız, bez alarğa çawap biräçäkbez. Ämma bez xällär aña barıp citmäs dip ömetlänäbez.
Xalıqara cämäğätçelek Sudannıñ könbatışında Darfur töbägendä ğisyançılar belän xökümät yaqlawındağı ğäräp suğışçıları arasındağı bäreleşlärne tuqtatu öçen basımnı arttıra bara. Älege bäreleşlärdä inde 30 meñläp keşe hälak buldı. Alarnıñ küpçelege qara afrikalılar. Millionnan artıq keşe yortların taşlap qaçtı. Berläşkän Millätlär Oyışması andağı wäzğiätne bügenge iñ kisken humanitar krizis dip atadı.
AQŞ Kongressı Sudanda genotsid bara, anda xalıqara köçlär cibärergä kiräk dip belderde. Britaniä ägär kiräk bulsa 5 meñlek ğäskär cibärä alaçağın iğlan itte. Ämma älegä ber genä könbatış ile dä ğäskär cibärergä aşıqmıy.
Sişämbe könne AQŞ däwlät sekretare Colin Powell xärbi tıqşınu mäs''äläsen qararğa äle irtä dide. Fransiä tışqı eşlär ministrı Michel Barnier sişämbe könne Çad häm Sudan säfäre waqıtında köç qullanuğa qarağanda söyläşülärne östenräk kürüen belderde.
AUDİO: Minemçä bez Sudan qatnaşınnan başqa bu krizistan, humanitar faciğädän çığa almıyaçaqbız.
Küptän tügel Sudan BMO general'' sekretare Kofi Annanğa suğışçılarnı qoralsızlandırıp töbäktä iminlekne arttırırğa wäğdä birgän ide. Xäzer xalıqara cämäğätçelek Sudannı älege wäğdäsen ütärgä mäcbür itü öçen niçek basım yasaw turında söyläşä.
AQŞ BMO İminlek Şurasına Darfur turında yaña resolütsiä ölgese täqdim itärgä cıyına. Anda Sudandağı köç qullanu tuqtatılmasa bu ilgä qarşı çikläwlär kertü kiräklege äytelä. Anda şulay uq ğäräp suğışçılarnı qulğa alıp xökem itü öçen waqıt qısaları quyılğan. BMO İminlek Şurasında Qıtay belän Paqstan Sudanğa suğışçılarnı bastıru öçen kübräk waqıt kiräk dip bu resolütsiägä qarşı çığaçaq dip kötelä.
Ämma bu krizisnı çişü turında çittä söyläşülär däwam itkändä, sudan qaçaqları kürşe Çadqa ağıla tora. Çadtağı bolay da tulıp aşqan qaçaq lagerlarında wäzğiä tağın da kiskenläşä. Şul qaçaqlarnı berse Arabad Gamar İbrahim söyli.
AUDİO: Bez ildän kitep Çadqa kildek. Açlıqtan häm naçar hawadan integäbez. Torırğa urınıbız yuq. Häm bez bolarnıñ barsınnan da integäbez di İbrahim.
AQŞ wäkile Stuart Holliday BMO İminlek Şurası äğzaları belän rezolütisäne pänceşämbe yä comğa könne tawışqa quyu turında söyläşüen belderde.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Yaña uqu yılına yaña mäktäplär
Bıyıl Başqorsttan buyınça cämğıse 29 yaña mäktäp häm gimnaziä üz işeklären açtı. Şularnıñ dürtese – Ufada. Ufadağı 65 nçe sanlı tatar gimnaziäse uqıtuçıları häm uquçıları öçen dä şatlıqlı kön bu. Biredä ör-yaña ike yanqorma tözelep bette häm elekke bina baştanayaq yañartıp qorıldı. Bik qısan şartlarda uquçı tatar balalarınıñ ata-anaları häm tatar cämägätçelege 65 nçe sanlı tatar gimnaziäsenä yaña yanqormalar tözü kiräklege turında respublik citäkçelegenä möräcägätlär belän berniçä tapqır çıqqan ide. Nihäyät, 2003 yıl azağında biredä yaña binalar tözü turında qarar qabul itelde. Başqortstan prezidentlığına öçençe möddätkä saylanuçı Mortaza Räximov şulay wäğdä birde. Älbättä, ul binalarnı ber yıl eçendä ük tözep betärgä uylağannar ide. Ämma, finanslar bülenmäw säbäple, öç yılğa yaqın suzıldı bu eş. Ni bulsa da buldı, yaña binalar tözelep bette häm alarnı tantanalı açu öçen 1 sentäbr könne biregä prezident Mortaza Räximov citäkçelegendä yuğarı türälär kilde. Bu könne Mortaza Räximov başqa mäktäplärne açuda qatnaşsa da, berençe bulıp irtän irtük tatar gimnaziäsenä kilde. Milli küzlektän qarağanda, bu ğämäl yaxşı fal bularaq qabul itelä.
Ufadağı 65nçe sanlı tatar gimnaziäsendä xäzer 500 bala belem alaçaq. Anda sälätle balalarnıñ mömkinleklären tulısınça açu öçen dä şartlar artqan xäzer. Törle tügäräklär öçen bülmälär, xoreoğrafiä zalı, sport zalı häm aşxanä üz işeklären açtı bügen biredä. Gimnaziäneñ direktorı urınbasarı Gölnar Zinnätullina süzlärençä, niçä yıllar xıyal itkän mömkinleklär tudırıldı xäzer:
"Bezneñ mömkinleklär arttı biredä. Sport zalı, aşxanä, balalarğa xezmät bülmäläre. Bolar barısı da balalarnıñ sälätlären tulıraq açarğa şartlar tudıra."
Ufanıñ 65 nçe sanlı tatar gimnaziäse direktorı urınbasarı Gölnar Zinnätullina äytüençä, bıyılğı uqu yılına biredä uquçılarğa yaxşı belem alu öçen törle qäbinetlar da cihazlandırılğan, yaña kompyuterlar da, başqa texnik da alınğan.
65 nçe tatar gimnaziäsen açu tantanasında qatnaşqannan soñ, respublik prezidentı Mortaza Räximov Ufada tağın da 27 nçe urta mäktäpne, Fatıyma Mostafina isemendäge 20 nçe sanlı gimnaziäne häm Rämi Ğäripov isemendäge respublika gimnaziäse binaların açu tantanalarında qatnaştı. Ä inde prezident citäkçelegendä bäyräm çaralarında yörgän wäkillekneñ soñğı baru urını – Ufanıñ ör-yaña belem uçağı – 158 nçe sanlı başqort gimnaziäse buldı. Bu bina üze dä Ufanıñ ör-yaña bistäsendä – Könyäk mikrorayonında tözelde. Başqort gimnaziäse üzeneñ zurlığı häm maturlığı belän şaqqattıra. Respublik citäkçelege qararı belän bu gimnaziägä tanılğan şağir Mostay Kärimneñ iseme birelde. Bügenge byäräm çaralarına – gimnaziäne açu tantanasına Mostay Kärimneñ Ufada yäşäwçe qızı Älfiä häm Mäskäwdä ğömer itüçe ulı İlgiz dä kilgän ide. Älfiä xanım bu tantanada çığış yasap, respublik citäkçelegenä Mostay Kärimneñ istälegen mäñgeläşterü täñgälendä başqarğan eşläre öçen räxmätlären äytte. Ber yıl yarımda tözelep betkän bu gimnaziädä kiläçäktä çın başqort ruxlı balalar tärbiälärgä niätlilär. 1 meñgä yaqın balanı uqıtuğa isäplängän gimnaziägä äle berençe sıynıfqa yözgä yaqın bala kilgän. Ä cämğıse bügenge köndä nibarı 200dän artıq qına bala uqırğa kilde biregä. Ä uqıtuçılar sanı 175 kä citä. Yağni mäsälän, ber uquçığa ber uqıtuçı turı kilä disäñ dä yarıy. Älbättä, kiläse yıllarda gimnaziä citäkçeläre häm mäğärif ministrlığı türäläre biredä balalar sanı artır dip ömetlänä. Läkin monıñ öçen başqort milläteneñ demoğrafik xälendä kisken alğa kiteş, şartlaw bulırğa tieşter, möğayın.


text:
Qazanda Stalin zolımı qorbannarın iskä alu
Qazanda säyäsi ezärlekläw qorbannarın iskä alu 30 uktäbr'dä ğädättägeçä Arxangel' ziratında başlandı. Mäğlüm ki biredä tuqsanınçı yıllar urtasında säyäsi zolım qorbannarına qäber taşları quyıldı. Taşlarğa utızınçı yıllarda säyäsi säbäplär sıltawı belän xökem itelep cäzalap üterelgän ike meñnän artıq keşeneñ isemnäre çoqıp yazılğan. Bıyıl şul taşlar yanına illeläp keşe cıyıldı. Alarnıñ kübese olı yäştäge keşelär. Utızınçı, qırığınçı yıllarda görlätep eşläp yörgän keşelärneñ balaları, tuğannarı inde az qalıp bara. Şulay şähärneñ törle poçmaqlarınnan üz ayağı belän kilep citä alğan äbilär, babaylar aldında möselman, yähüd, pravoslav ruxaniları qorbannar ruxına bağışlap doğa qıldılar. Arxangel' ziratına doğa qılırğa kilüçelärneñ berse Räysä xanım. Anıñ ätiseneñ familiäse iñ berençe rättäge taşqa yazıp quyılğan ikän. Meñärlägän qorbannarnıñ berse. Şul utızınçı yıllarda Qazanğa kilep eşkä urnaşqan, öylängän tormış qorğan. Utız cidençe yılnıñ dekaberendä Qazannıñ timer yul idäräsendä eşlägän cirennän qulğa alğannar häm ul yuqqa çıqqan. Şulay itep Räysä xanımnıñ ğailäse suğış yıllarında “xalıq doşmanı” ğailäse bulıp qurqıp, qaltırap yäşägän. Ä ätiläre inde küptän, qulğa alınğan aynı uq 58 stat'ya- ”antisäüt agitatsiäse häm propagandası öçen” digän stat'ya buyınça atılğan, ä gäwdäse Arxangel' ziratındağı ber zur çoqırğa kümep quyılğan bulğan. 1956 yılnı ğına nidä ğayeplänüe häm niçek cäzalanuı turında räsmi xäbäre kilgän. Ä aqlanuı turındağı räsmi xäbär tuqsanınçı yıllar başında ğına kilgän. Räysä xanım xäkimyätkä üpkälämi, gärçä komsomolğa almıyça, telägän uqu yortına kerergä röxsät itmi intektersälärdä. Xäzer aña äle pensiäse citä, säyäsi ezärlekläw qorbanı ğailäsenä tieşle taşlamalar kilä. Menä äle şähär xäkimiäte tağın ber mixırbanlıq itte. Arxangel' ziratına cäyäwläp kilsälär dä, doğadan soñ, alarnı Lenin baqçasında, säyäsi qorbannarğa häykäl açu tantanasına buşlay avtobuslarğa utırtıp alıp kitte.Yunıs Ätnäle.


text: Dublin. Bügennän alıp 25 äğza kergän Yevropa Berlege illäreneñ yuğarı citäkçeläre İrlandiä başqalasında tantanalı oçraşu ütkärä. Aldanraq ütkän matbuğat oçraşuında İrlandiä premyer-ministrı Bertie Ahern, yañartılğan Berlek öçen xäzer zur sınaw bulıp, anıñ konstitutsiäsen buldıru eşen tögälläw tora dip belderde. İrlandiä bügenge köndä Yevropa Berlegendä räislek eşlären başqara. Premyer Ahern, Yevropa Berlege illäreneñ xökümätläre şaqtıy ğına möhim ölkälärdä haman da kileşä almasa da, säyäsi teläk bulğan oçraqta urtaq çişeleş tabıla ala dip isäpli.


text: Litva tışqı eşlär ministrı Antanas Valionis belderüençä bügen Rusiä watandaşlarınıñ Kaliningradqa barıp yörü tärtibe kileşengän. Litva, Yevropa Berlege qanunnarı nigezendä 1 iüldän başlap Rusiä watandaşları öçen viza kertmäkçe. Vilnyus häm Mäskäw rusiälelär öçen Litva aşa üter öçen yaña tör dokumentlar uylap tapqan, alar möräcäğät itkäç tä 24 säğat eçendä birelä torğan bula. Şulay uq Litva-här telägän keşene üz cirenä kertmäw xoquqına da iä bulaçaq. Valionis bügen Mäskäwdä Rusiä tışqı eşlär ministrı İgor İvanov belän oçraşa.