text:
Ğosman xäzrät İsxaqi Çeçnya prezidentınıñ wazifağa kerü tantanasında qatnaştı
Putradjayadan Qazanğa qaytqaç, Färit Möxämmätşin barısın da bäynä-bäynä söyläde. Malayziädä konferensiädä qatnaşudan tış ul yaña saylanğan Çäçän Prezidentı Äxmät Qadırov belän dä söyläşkän. Tatarstan modele Çeçnya respublikası öçen dä qaralğanğa kürä, Äxmät Qadırov Federal Üzäk belän şartnamä tözü häm büdjet-ara mönäsäbätlär urnaştıru turında Tatarstan fikere belän dä qızıqsınğan ikän. Färit Möxämmätşinnıñ äytüenä qarağanda, Çäçän yağı cielğan salımnarnıñ barısın da respublikalarında qaldırırğa teli. Tatarstan parlamentı räise isä Federal Üzäkneñ moña rizalaşuına şik beldergän.
Qazandağı ber gäzit yazğança, kem-kem ä Färit Möxämmätşin Federal Üzäk belän niçek söyläşülär alıp barasın belä. Salımnar urınına parlament räise Çeçnyäne torğızu öçen federal programma buldırırğa kiñäş itkän. Äxmät Qadırovqa anıñ süzläre tä’sir itkänme, yuqmı, älegä bilgesez. Şuşı oçraşuda Tatarstannıñ üz wäkilenen Çäçnä Prezidentınıñ wazifağa kerü tantanasına cibärü xaqında süz barğanmı yuqmı şulay uq mäğlüm tügel. Ämma Tatarstan möftie Ğosman xäzrät İsxaqinıñ şuşı çarağa Gudermesqa kitep baruı bilgele. Ğosman xäzrät äle säfärdän qaytıp citmägän ikän. Äytergä kiräk, möfti ozaq yıllar buyı Tönyaq Kawqaz möftiläre belän duslıq saqladı. Tatarstan Diniä Näzaräte xezmätkärläreneñ äytüenä qarağanda, bu yulı da möfti Ğosman xäzrät İsxaqov Çäçän Prezidentı Äxmät Qadırovnıñ şäxsi çaqıruı belän kitte.
Küñelsez yaqlar xaqında jurnalistlar oçraşuında süz barmadı, ämma alar bulğan. Malayziädä Rusiä delegatsiäsen yuğarı däräcädä qabul itü xaqında söylänsä dä, bezneñ çığanaqlar xäbär itkänçä qunaqlar arasında ükeneç belderüçelär dä bar. Konferensiä tämamlanğannan soñ, Rusiä Prezidentı häm anıñ yärdämçeläre yaña ber säfärgä çığıp kitkän. Ä anıñ belän bergä kilgän möselman respublikaları citäkçeläre forum ütkän Putradjaya şähärendä utırıp qalıp, üz könnären üzläre kürergä mäcbür bulğan.
Bikä Timerova, Qazan


c: text/html

text:
“Böyek İdel yulı” Estoniägä barıp citkän
Böek İdel yulınnıñ ütkänen häm kiläçägen tikşerüçe fänni cämäğätçelek, köymä belän Peterburğa barıp citkän. Çärşämbe gäzitlärdä şuşında ütkän konferensiä xaqında mäğlümat basılıp çıqtı. Fänni cıyınnıñ eşen Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin açıp cibärgän. Üz çığışında ul, Böek İdel yulı transport çarası ğına tügel, ölkälärğä häm illärğä integratsiäläşerğä mömkinlek birüçe yul da, dip äytkän. Fänni cıyında şulay uq, Qazan şähär başlığı, Qazan ğalimnäre da notıq totqan. Konferensiä eşendä Peterbur başlığı Vladimir Yakovlev qatnaşqan. İdel yulına çığuçılarğa sälam xatların Yevropa Şurası general sekretare, Rusiä Fännär akademiäse Prezidentı häm başqa xalıqara oyışmaları citäkçeläre cibärgän. Çärşämbe könne säyäxättä qatnaşuçılar, Baltik dingeze buylap, Estoniä başqalası Tallinnğa barıp citkän, dip xäbär itelä.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qazannı saqlawçılarına häykäl bulırmı?
Altı yıl elek bu eş urınınnan quzğalğan kebek ide. Ministrlar Kabinetı häm şähär başlığı häykälne tözü öçen waqif oyıştırırğa häm häykälne 2002 yılda quyarğa wäğdä itkän bulğan. Ämma bıyıl da qanlı ğasır, qaharman babalarıbıznıñ ruxına häykäl quyıluı bik şikle. Çönki şähär başlığınnan Bötentatar ictimaği üzägenä may, iyün aylarında kilgän cawap xatlarında bolay dip yazılğan. “Häykälneñ tözeleşe häm açıluı Qazan üzeneñ meñ yıllığın bäyräm itkändä - avgust ayına qaralğan”. İctimaği üzäk citäkçeläre äytüençä, bu häykälne tözü öçen az digändä yartı yıl waqıt kiräk. Bäyräm tantanalarına ike aydan azraq waqıt qalıp barsa da, häykälneñ äle tögäl proyektı da yuq, finans mäs’äläse dä xäl itelmägän. Bötentatar ictimaği üzägeneñ ber qanatı räise Yunıs Kamaletdinov fikerençä, Qazannıñ meñellığında da häykäl quyılmayaçaq. Häm kiläçäktä ul xakimiät tarafınnan quyılmasa, cämäğätçelek, ictimaği oyışmalar bu eşne üz östenä alaçaq, dip belderde milli xäräkät veteranı.
Xakimiät tarixi häykälne salırğa mömkinçelek tapmasa da, xalıqnıñ mänfäğät'lären isäpkä almıyça ikona häm bik qimmätle çirkäw salu öçen aqçalar häm waqıt qaydandır taba. Xätta tatarnı köçläp çuqındırğan, xalıqnı, anıñ mäçetlären, din ähellären, ğomumän barlıq zıyalıların yuqqa çığarırğa tırışqan Petr Berençegä dä Qazanda häykäl quyarğa cıyınalar. Qazan xakimiäteneñ mondıy ğämälläre xalıqara nizağ, respublika xalqı arasında qatlawlı xällär häm näticälärgä kiterergä mömkin dip sanıy milli xäräkät veteranı Yunıs Kamaletdinov.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text: Tönyaqtağı Uxta şähärendä kibettä çıqqan yanğınğa bäyle ike keşe qulğa alınğan. Düşämbe könne bulğan şartlaw häm yanğında 24 keşe hälak bulğan ide. Komi prokuraturasınıñ matbuğat wäkile Yuri Knyazev süzlärenä qarağanda, yanğınğa qarşı xezmät wäkilläre mäxkämägä birelgän. 2002nçe yılda kibettä alar uzdırğan tikşerü waqıtında östämä kereşlärneñ yozaqqa biklängäne häm täräzälärneñ awır äyberlär belän yabılğanı açıqlanğan. Soñınnan inspektorlar bu citeşsezleklärne beterüne kilep tikşermägän. Yanğın şaxitläre kibettän ike yäşüsmerneñ yögerep çıqqanın kürgän. Ämma Knyazev, qulğa alınğannar – olı keşelär, dip belderde.


text:
Tatar kitapları Pekin yärminkäsendä
Bu könnärdä Qıtay başqalası - Pekinda Xalıqara kitap yärminkäse uza. İtaliä, İspaniä, Fransiä, Germaniä, İzrail, Soğud Ğaräpstan häm başqa küp illär belän bergä tanılğan Qıtay yärminkäsendä bıyıl Tatarstan da qatnaştı.
Qıtayda uzğan Rusiä könnäre qısalarında tanılğan Qıtay kitap yärminkäsendä Rusiä maqtawlı qunaq buldı. Pekin yärminkäsendä däräcäle qunaqlar arasında Rusiä premyer-ministrınıñ berençe urınbasarı Dmitriy Medvedev, massaküläm mäğlümat çaraları federal' agentlığınıñ citäkçese Mixail Seslavinskiy, Qıtay respublikasınıñ yuğarı türäläre buldı. Yärminkä eşendä Vasiliy Aksenov, Roman Solnsev, Aleksandr Kabakov kebek tanılğan rus yazuçıları qatnaştı. Tatarstan älege dön'yaküläm tanılğan çarada bıyıl berençe tapqır qatnaşa. Respubliqa kitapları kürgäzmäsen “Tatmediä” agentlığı oyıştırdı. Ä delegatsiä sostavında Tatarstannıñ mädäniät ministrlığı wäkilläre, Tatamediä agentlığınıñ citäkçese urınbasarı Färit Şägiäxmätov, respubliqa kitap näşriätläreneñ citäkçeläre, “Tatarstan” jurnalınıñ baş möxärrire Rifät Fättäxov dä buldı. Alar bu kürgäzmädä Tatarstannı täqdim ittelär.
Yärminkädä törek häm möselman dönyasın täqdim itüçelär öçen tatar telendäge ädäbi kitaplar, tatar mädäniäteneñ tanılğan şäxesläre Gabdulla Tuqay, Musa Cälil, Räşit Vahapov, İlham Şakirov, Baqi Urmançe turındağı kitap-al'bomnar häm şulay uq Qazannıñ meñellığına bağışlanğan kitaplar da zur qızıqsınu uyattı. Barlığı Qıtay yärminkäsendä 200ләп tatar kitabı täqdim itelä. Tatarstannı täqdim itkändä respublikanıñ xalıq artistı Röstäm Malikovnıñ çığışı milli tösmer östäde, di yärminkädä qatnaşuçılar.
Aldan äytkänebezçä, älege yärminkädä Tatarstan berençe tapqır qatnaşa. Moñarçı respublika Germaniädä ütkärelgän Bötendönya kitap yärminkäsendä qatnaşqan ide. Pekin yärminkäse 2 sentäber'gä qädär däwam itäçäk. Anı kön sayın 100 meñnän artıq keşe qarıy. Bıyılğı Rusiägä bağışlanğan kürgäzmä Pekin yärminkäse tarixında iñ zurı bulıp istä qalaçaq.Al'bina Zäynulla


text:
Gazprom räis urınbasarın çitlätte
Rusiäneñ däwlät qaramağındağı Gazprom monopoliäse çärşämbedä idarä räise urınbasarı Aleksandr Ryazannovnıñ urınınnan alınuı turında xäbär ite. Anıñ urınına zamanında Vladimir Putin belän Peterburda bergä eşlägän elekke KGB ofitserı kilä. Gazpromnıñ neft tarmağın citäklägän Ryzanovnıñ çitlätelüen, belgeçlär, beryaqtan, anıñ bu tramaqnı möstäqil itü niätläre, ikençe yaqtan, Kremlneñ xalıqara gaz kärtile buldıru tırışlığı belän añlata.
Mäskäwdäge İqtisad mäktäbe citäkçese, elekke İqtisad ministrı Yevgeni Yasin, radiobızğa äytüençä, Ryazanov yuğarı däräcäle citäkçe bulğan, çitlätelüneñ säbäbe anıñ professional sıyfatları belän bäyle tügel:
"Minemçä, bu Gazprom eçendä nıqlıraq berdämlek buldıru tırışlığı. Gazprom bit ul biznestan tış säyäsät belän dä şöğellänä. Minemçä Ryazanovnıñ çitlätelüe şunıñ belän bäyle" di tanılğan iqtisadçı Yevgeni Yasin.
Ryazanov urınına elekke KGB ofitserı, 90nçı yıllarda Vladimir Putin belän bergä Peterbur meriäsendä eşlägän Valery Golubev kilä.
Kreml tarafınnan kontrol itelgän, dönyanıñ iñ ere gaz citeşterüçese Gazprom soñğı waqıtta neft belän dä şöğellänä. Küptän tügel eşquar Roman Abramoviçtan Sibneft şirkäten satıp aldı. 13 milliard dollarğa.
Ryazanov Gazpromnıñ näq menä neft tarmağı öçen cawaplı ide. Qayber küzätüçelär fikerençä, ixtimal, anıñ şuşı tarmaqnı bäysez itü niäte yuğarı citäkçelärgä oşamağan:
"Gazprom xäzer citdi üzgäreşlär kiçerä. Anıñ gaz häm neft ölkäsendä strategiäse tiräsendä bäxäslär bara. Ryazanovnıñ çitlätelüe – şuşı eçke bäxäskä bäyle" di Alfa Banktağı gaz häm neft belgeçe Christopher Weafer.
Ryzanovnıñ çitlätelüe Könbatışta, Kreml, Rusiädä genä tügel, dönya bazarında da energetika tarmağı östennän köntrolen köçäytä digän şöbxälär tudıra ala.
Britaniäneñ Financial Times gäzite mäğlümätenä qarağanda, Yewropanıñ çiregen gaz belän täemin itkän Rusiä, Yewropağa basımın köçäytü öçen xalıqara gaz kärtile tözergä cıyına.
NATO belgeçläreneñ yäşeren tikşerenüenä kürä, bu törkemgä Aljir, Qatar, Liviä, Üzäk Aziä illäre, häm bälki İran keräçäk.
Mondıy kärtil tözü niäte turında berençe tapqır prezident Putin 2002 yılda ıçqındırğan ide. Şuşı yılnıñ Mayında Gazprom idaräse äğzası Aleksandr Medvedev, Yewropa belän söyläşülär näticä birmäsä, Rusiä gaz citeşterüçelär berläşmäse tözi ala, ul OPEC oyışmasınnan da köçleräk bulaçaq digän ide.
Alfa Bank belgeçe Christopher Weafer Kremlneñ mondıy niätläre buluına şik belderä.
Kreml süzçese urınbasarı Dmitri Peskov ta düşämbedä Financial Times gäzitenä, Rusiä gaz kärtile tözergä cıyına dip äyter öçen ber nigez dä yuq. Bezneñ töp fiker – citeşterüçe belän möştäri ber-bersenä bäyle bulırğa tieş. Aqılsız keşe genä Rusiä gaz yärdämendä Yewropanı şantaj itä ala, dip uylıy ala. Yewropa bezgä niqädäre bäyle bulsa, bez dä, şul uq däräcädä aña bäyle, digän ide.
Ali Ğilmi


text:
Ufada qarşılıq aqsiäse bulıp ütte. 26nçı fivral bulğan ul çara urıs drama teatrı binası yanındağı mäydanda başlandı. Anda sigez meñgä yaqın keşe qatnaştı. Qarşılıq aqsiäsendä qatnaşuçılar ildä ütkärelgän sotsiäl säyäsät häm respublika xaqimiätenä qarşı çığış yasadılar. «Räximov rejimın çığarıp tügärgä!»,«Ural Räximov ,däwlät cıyılışınnan qulıñnı al!»,«Bez ğäilä klanına qarşı!» häm başqa eçtälekle şiğarlärne kürergä bula ide.Cıyında rezolyutsiä qabul itelde.Anda il prezidentınnan Räximovnı ,eçke eşlär ministrı Diwayıv häm anıñ urınbasarı Smirnov, şulay uq, respublika buyınça federal inspektor Qolmöxämmätovlarnı wazıyfalarınnan buşatu taläp itelgän. Xalıqqa qarşı ütkärelgän antisotsiäl säyäsätne dä tuqtatırğa çaqırılğan. Artaban qarşılıq aqsiäsendä qatnaşuçılardan ber törkem – ber meñgä yaqın keşe başqala uramnarı buylap , Aq yort yanına kilep, çaranı däwam itte. Alarğa teleüzäk yanında cıyılğan tağın ber törkem kilep quşıldı.Bu çarada öç meñgä yaqın keşe qatnaştı.
Qarşılıq aqsiäse urıs drama teatrı binası yanında ütkän waqıtta binanıñ ikençe yağında yäşlärneñ narqotikqa qarşı aqsiäse uzdı. Qarşılıq aqsiäsen oyıştıruçılar yäşlär çarasın xaqimiät üzlärenä qomaçawlaw öçen oyıştırdı dip añlattı. Çarada tağın ber rezolyutsiä taratıldı. Ul başqort xalıq xäräkäte rezolyutsiäse. Anda sotsiäl säyäsät digän bulıp, ayırım köçlär xaqimiätne qulğa töşerergä omtılular äytelgän. Xalıqnı añ bulırğa çaqırğan.
Başqortstan Prezidentınıñ matbuğat üzäge başı Rostislaw Morzağolov äle aqsiälär uñayınnan Prezidentnıñ fikerlären belderde. Anda Räximovnıñ pensionerlarnıñ xälen añlawı, antisotsiäl säyäsät ışığında xaqimiätne qulğa töşerergä omtıluçılar barlığı äytelgän.
28nçe fevräl qarşılıq aqsiäsen oyıştıruçı firqa häm cämägätçelek oyışmaları citäkçeläre çarağa yomğaq yasadı. Aldağı qarşılıq aqsiäsen 26nçı martta uzdırırğa , 2nçe aprel isä Mäskäwdä dä şundıy uq çara uzdırırğa qarar itelde.


text: 2 sәğәt 40 minut eçendә ul 50 sorawğa üz qaraşın belderde. Sorawlarnıŋ kübese – sotsial mәsәlәlәrğә bağışlandı. Çeçnә suğışına qağılışlı sorawlarğa ul, çeçen suğışçıları belәn sөylәşülәr başlaw mөmkin tügel, dip cawap birde. Ul şulay uq, tabiğıy bәlә-qazalardan zıyan kürüçelәrğә yәrdәm kürsәtü, terror ğәmәllәrenә, Rusiәneŋ yıl yomğaqlarına hәm başqa mәs`әlәlәrğә tuqtaldı. Rusiә keşelәre bıyel beraz ğına yaqşırak yaşi başladı, dide Prezidentl. Mәğlümәtlәrne eşkәrtüçe üzәktә berniçә kөn aldan hәm efir waqıtında kilğәn, barlığı million yarım Rusiә keşeseneŋ sorawı terkәlğәn.


text:
27-nçe31-nçe ğinvar tarixları arasında Jevropa Şurası Parlamentar Assamblyeneŋ Strasburgta plenar utırışı bara. Amnisty International, Human Rights Watch hәm Keşe Xoquqları buyınça Xalıqara Helsinki Federatsiәse urtaq belderü belәn çıqtılar. Belderüdә Çeçnәdә keşe xoquqları turındaşı rezolutsiәgә biş mәsәlәne kertergә çaqırılğan.
Keşe xoquqları buyınça şuşı өç xalıqara oyışmanıŋ urtaq belderüendә borçılu belderelgәn biş mәsәlә bolar: Berençedәn, qaçaqlarğa Çeçnәgә qaytuları өçen basım yasau hәm qaçaq lagerların yabu qaçaqlarnı de fakto kөçlәp qaytaru bulıp tora. Russiә xөkümәteneŋ 2002-nçe yılnıŋ azağında Inguşutiәdә Aki Yurt qaçaqlar lagerın yabuı bigeәrk tә borçılu tudıra. Çөnki qış urtasında küpçelek qaçaqlarnıŋ altenativ torağı yuq. Ikençedәn, konfliktta qatnaşqan ike yaqnıŋ tınıç xalıqqa hөcümnәre , başkütәrüçelәrneŋ Mәskәv yaqlı çinovniklarnı kisәtülәre hәm üterülәre, Russiә xәrbilәreneŋ tınıç xalıqnı üterülәre hәm alarnıŋ ezsez yuğaluı, xalıqara humanitar qanunnı bozu bulıp tora. Dikәber ayında Groznıyda xөkümәt binasın şartlatu nәticәsendә 83 keşe hәlak buldı. 2002-nçe yılnıŋ noyәber ayınnan birle Çeçen kөrәşçelәre 7 çinovniknı ütergәn hәm 9 keşene urlağan dip xisaplana. Russiә xәrbilәre dә qanunsız üterülәr hәm qulğa alular өçen cavaplılar. Өçençedәn, Russiә xәrbilәreneŋ qanunsız eşçәnlegenә qarşı belderülәr yasağanı өçen elekke Mәskәv yaqlı Çeçen rәsmi şәxese Russiә xәrbilәre tarafınnan üterelgәn bulırğa tieş. Uzğan yılnıŋ 29-nçe Noyәberendә Alxan qala auılınıŋ elekke administratsiә başlığı Malika Umajeva Russiә soldatları tarafınan üterelgәn bulırğa tieş. Ul 1-nçe Dikәberdә şuşı postın yaŋadan bilәrgә tieş ide. Soŋğı ike yılda ul Alxan Qalada xoquq bozu vaqiәlәre turında keşe xoquqların yaqlau tөrkemnәrenә yardәm itep kilde. Dürtençedәn, hәr ike yaqnıŋ da qanunnı bozğannar cavapqa tartılmıy. Qanunnı bozu turında yüzәrlәgәn şikayәt bulsa da, soŋğı rәsmi sannarğa qarağanda, өç yıldır dәvam itkәn konflikt vaqıtında 64 xәrbi genә Çeçnәdә tınıç xalıqqa qarşı cinayәt eşlәvdә ğәyeple tabılğan. Bişençedәn, Çeçnәgә xalıqara küzәtüçelәr kerә almıylar, yauızlanular xaqında açıqlıq yuq. Bigerәk tә Russiә xөkümәte Eskәnçәne buldırmau turındağı Yevropa Komitetınıŋ Russiәgә vizitları turındağı raportların Russiәdә iğlan itәrgә rәxsәt itmi. Russiә keşe xoquqların küzәtü xoquqın da tanığan yaŋa mandat birergә rizalıq birmiçә, 2002-nçe ylnıŋ 31-nçe dikәberendә Yevropada Iminlek hәm Xezmәttәşlek Oyımasınıŋ Yardәm tәrkemeneŋ missiәsen yaptı. Russiә şulay uq BMOnıŋ Eskәnçә hәm Qanunsız üterülәrne tikşerü buyıça mәxsus vәkillәren çaqırmadı.
Menә şul sәbәplәrdәn Amnisty International, Human Rights Watch hәm Keşe Xoquqları buyınça Xalıqara Helsinki Federatsiәse Yevropa Şurasınıŋ Parlamentar assambleyın Çeçnә turındağı rezolutsiәgә şuşı mәsәlәlәrne kertergә çaqıra.
Berençedәn, Qaçaq lagerların yabu de fakto kөçlәp qaytarunı aŋlata hәm bu qabul itelerlek nәrsә tügel. Ikençedәn, Rezolutsiәdә tınıç xalıq arasında qorbannarnıŋ küp buluı cağılırğa hәm ike yaqnı da xalıqara humanitar qanunnı xөrmәt itәrgә çaqıru bulrğa tieş. Өçençedәn, rezolutsiәgә Russiә xөkümәte Yevropa Şurası general sekretarına hәm Assambleyena Malika Umajevanı üterü belәn bәylәneşle tikşerülәrneŋ barışı turında xisap birergә tieşlege dә kertelergә tieş. Dürtençedәn, rezolutsiәgә Russiә xөkümәteneŋ Russiә soldatları tarafınnan eşlәngәn cinayәtlәrne tikşerü turında tәfsille isemlekne 2002-nçe yılnıŋ Aprilenә qәdәre tapşırırğa tieşlege hәm monı eşlәmәv faktı kertelergә hәm monı bu yılnıŋ Aprilenә qәdәre eşlәrgә tieşlege әytelergә tieş. Bişençedәn, Russiә xөkümәte Yevropada Iminlek hәm Xezmәtәtşlek Oyışmasınıŋ Çeçnәgә yardәm tөrkemeneŋ , keşe xoquqların kütәztüe dә kertelgәn yaŋa missiәsenә rizalıq birergә hәm BMOsınıŋ Çeçnәdәge mәxsus vәkileneŋ vizitın budırırığa tieş. Altınçıdan, Rezolutsiәgә şulay uq Russiә xөkümәten Eskәnçәne buldırmau komitetınıŋ raportların iğlan itәrgә kiçekmiçә rөxsәt birergә çaqıru da kertelergә tieş.
Amnisty International , Human Rights Watch hәm Keşe Xoquqları buyınça Xalıqara Helsinki federatsiәsenneŋ mәtbuğat belderüendә әnә şular yazılğan.
Fәrit Idelle, Praga.


text: Tiflis. Bügen meñlägän keşe, is tiep ülgän dip sanalğan premyer-ministr Zurab Jvaniä belän xuşlaşu yolasında qatnaştı. Jvaniä üle kileş Tiflistäge ber fatirda pänceşämbe könne tabılğan ide. İzge Troitsa çirkäwendä üzğan dini yolanı Bar Gruziä patriarxı İlya alıp bardı, soñraq tabut Gruziä parlamentı binasına küçerelde, annarı ğäskärilär ozatuında Jvaniä Didube ziratında cirlände. Premyer-ministr wazifaların ütäwne üz östenä alğan prezident Mixail Saakaşvili şimbä häm yäkşämbene ildä matäm könnäre dip iğlan itkän ide. Zurab Jvaniä belän xuşlaşu yolasında amerikan senatorı Richard Lugar, Rusiä transport ministrı İgor' Levitin, Dönya Bankı prezidentı James Wolfensohn da qatnaştı.


text: Tehran, İran tışqı eşlär ministırlığı çığışı belän iranlı bulğan Kanada watandaşı foto jurnalist Zahra Kazeminıñ ülemenä yaña dälillär kitergän Şaxram Azamnı yalğançı dip tamğaladı. Kanadada küptän tügel genä sıyınu xoquqı alğan Azzam Tehranda Baqiatollax xärbi xastaxanäsendä tabip bulıp eşlägän . Kazemi räsem töşergän öçen qulğa alına törmägä yabıla häm 2003nçe yılda ülä. Azam atna başında kanada mätbuğatına min anıñ mäyeten tikşerdem, ul qıynalğan häm köçlängän ide dip äytte. İran tışqı eşlär ministırlığı xästäxänädä andıy keşe ber qayçan da eşlämäde dip belderde


text:
Blagoveşçendağı xällärgä bäyle Başqortstan Yuğarı mäxkämäseneñ yaña qararı
Başqortstannıñ Blagoveşçen şähärendä 2004 yılnıñ dekaberendä militsiä häm OMON tarafınnan ütkärelgän maxsus operatsiä häm anda qaza kürgän yözlärçä keşeneñ şikäyätläre buyınça barğan mäxkämä xaqında äledän-äle xäbär itep torabız. Mäğlüm buluınça, militsiä xezmätkärlärenä qarşılıq kürsätkän dip isäplängän öç keşe Blagoveşçen şähäre mäxkämäse tarafınnan xökem itelgän ide. Ber ir-at ike yılğa iregennän mäxrüm itelde, ä tağın ike ir-at ike yılğa iregennän şartlı räweştä xökem itelgän ide.
Ämma ğayeplänüçelär bu qararlar belän riza bulmadı häm alarnı yaqlawçı advokatlar yañadan bu eşne Başqortstan Yuğarı mäxkämäsenä tapşırdı. İnde menä Yuğarı mäxkämäneñ soñğı utırışında Blagoveşçenda militsiägä qarşılıq kürsätkän dip isäplängän öç keşegä qarata çığarılğan xökem qararları döres tügel dip tabıldı. Bu eşlärne qaraw öçen barlıq dokumentlar da yañadan Blagoveşçen şähäre mäxkämäsenä cibärelde. Älege küp şaw-şu quptarğan eşneñ yaña borılış aluı xaqında ğayeplänüçelärneñ advokatı Räis Fäesxanov “Azatlıq” radiosına menä nilär söyläde.
Fäesxanov – Min yaqlağan keşelärneñ ğayepsez ikänlege baştan uq ayırmaçıq kürenä ide. Xäzer bez monı Yuğarı mäxkämädä isbat ittek.
Advokat Räis Fäesxanov süzlärençä, militsiä xezmätkärläre belän tartqalaş kiterep çığarğan dip tanılğan öç keşegä qarata bulğan ğayepläwlärneñ buş süz ikänlege baştan uq mäğlüm ide. Ämma monıñ şulay buluın isbat itü öçen ozaq waqıtlar kiräk buldı. Blagoveşçen şähäre mäxkämäse dä bu eşne tikşerüne törle säbäplär belän suza kilde häm axırda militsiä xezmätkärläre faydasın qayırğan qararlar çığardı. Şulay da, Başqortstan Yuğarı mäxkämäsendä bu eş centekle tikşerelgännän soñ, militsiä belän dömbäsläşü kiterep çığarğan dip isäplängän öç ir-atnıñ ğayepsez buluı açıqlandı. Xäzer inde barlıq dokumentlar da yañadan Blagoveşçen şähäre mäxkämäsenä tapşırılğan häm andağı xezmätkärlärneñ kiläse ğämälläre niçek bulası aldağı un kön eçendä mäğlüm bulaçaq, dilär.


text:
Tuğanlıq festivalenä nişläp Altay teatrı kilmägän?
Aldan Öföläge Tuğanlıq festiwaldä 13 teatr qatnaşa tihälär źä ular 12 genä. Altay artistarı Öfögä kilmäne. Altayźar Sıñğıźxan kinotaźmahın töşöröü menän mäşğül ikän. Bıl turala Altay teatrınan kilgän wäkil, baş rässam Waleriy Tibanov belderźe.
Bıl ber genä säbäp. Asılda Altayźarğa Tuğanlıq festiwälenä qarağanda üźźäreneñ qıyıqtarı möhimeräk. Sönki oşo köndärźä bında drama teatrınıñ yañı binahın birälär ikän. Ölgöröp qalmahañ, qıyıqhıź tor źa qal, tine Öfögä kilmäwźäreneñ säbäben Altay teatrı rässamı Valeriy Tibanov.
Öfönöñ Nur teatrı festiwaldä qunaq bularaq qatnaşa. Säbäben añlatıusı yuq. Nurźar Başmağım qömediähın quyźı. Teatrźıñ rejisserı İldar Wäliev bıl sara mäźäni yähättän tügel, säyäsi yuźıqtan da ähämiätle tip belderä. Duźlıq häm tuğanlıqtı sağıldıra tigän fekerźä ul.


text:
Qıtay Qazaxstanda eşläwçe iñ ere neft şirkäten satıp alırğa cıyına
Düşämbedä Qıtaynıñ iñ ere neft citeşterü şirkäte, PetroChina, Qazaxstannıñ PetroQazaxstan şirkäten satıp alu öçen 4.18 milliard dollar aqça täqdim itte. Alış bireş barıp çıqsa, ul Qıtaynıñ berençe tapqır çit ilneñ energiä şirkäten satıp aluı bulaçaq. Belgeçlär fikerençä, bu Qıtayğa yaña, ışanıçlı energiä çığanağı biräçäk häm dä anıñ Üzäk Aziädä yoğıntısın arttıraçaq.
"Bu Qıtay öçen bik möxim qazanış, çönki ul aña üzäk Qazaxstanda şaqtıy zur külämdä citeşterü häm yatmalar birä. Könçığış Qazaxstannan Qıtayğa neft ütkärgeçe suzğanda, anda neft qayan kiler digän borçular bar ide. Xäzer bu mäsälä xäl itelä."
Berniçä yıl elek Qazaxstannan Qıtaynıñ Sincan Uyğır avtonomiäsenä taba neft ütkärgeçe suzu turında 9 million dollarlıq kileşü tözelgän ide. PertoQazaxstan şirkäteneñ neft yatmaları näq şuşı ütkärgeç buylap urnaşqan. Torbanıñ ikençe başında, Uyğır töbägendä, Qıtaynıñ yaña ğına tözelgän neft eşkärtü qorılmaları.
Alış-bireş barıp çıqsa, bu ber yaqtan Qıtaynıñ qotırıp üskän iqtisadına yaña neft çığanaqları birä, ikençe yaqtan, Üzäk Aziädä Pekinnıñ säyäsi yoğıntısın arttıra.
PetroQazaxstan yatmalarınıñ küläme küp digändä 340 million barel dip isäplänä. Küp kenä belgeçlär monıñ öçen 4.18 milliard dollar artıq küp aqça dip sanıy. Londondağı Jane''s oyışmasında Yevrazia belgeçe Alex Vatanka süzlärençä, bu adımı belän Qıtay bu töbäktä eş itmäkçe bulğan başqa köndäşlärgä sabaq birergä teli:
"Mondıy zur aqça täqdim itüe räsmi Pekinnıñ bu mäsälägä niçek citdi qarawın kürsätä. Qıtay belän yarışırğa uylağan Könbatış kompaniäläre öçen bu sabaq bulıp tora. Qıtaylılar qarar qılsa, bigräk tä säyäsi qarar, bäyäne kükkä kütärä ala."
90nçı yıllar başınnan birle Üzäk Aziä, şul isäptän Qazaxstan, Quşma Ştatlarnıñ iğtibar üzägendä tordı. Qazaxstannıñ könbatışında häm Kaspi diñgezendä amerikanıñ Chevron häm Exon kompaniäläre eşli. Mark McCafferty süzlärençä, Pekinnıñ soñğı adımı küpmeder däräcädä Quşma Ştatlarnıñ da östenlegen kimetä:
"Qazaxstan zur strategik ähämiätkä iä. Soñğı yıllarda Qıtay Farsı qultığı aşa tankerlar belän kilgän neftkä bäyle ide. Bu yullarnı Quşma Ştatlar kontrol itä. Qazaxstan yatmaların alu häm Qıtayğa turı yul suzu mondıy bäylelektän qotqara ala."
Alex Vatanka süzlärençä, bu alış bireş Astana öçen dä möxim:
"Prezident Nazarbaevqa törle basımnar bulırğa mömkin. Bu oçraqta Qıtay belän Amerikanıñ Qazaxstan tufrağında yarışıp yatuları, anıñ rejimı öçen faydağa bula ala, di Alex Vatanka. "
Üzäk Aziädä tağın ber teräk noqtası buldıru Pekinğa tabiğıy yatmalarğa bay bu töbäkneñ xökümätläre belän eş itüdä östämä mömkinlekär aça. PetroQazaxstan şirkäten Qıtayğa satu mäsäläsendä axır qarar Üktäber ayında yasalır dip kötelä.
-Ali Gilmi


text:
Tatar barda Sabantuy bar. Şimbä–yäkşämbedä awıllarda häm qayber rayon üzäklärendä milli bäyrämebez görläp ütäçäk. Ä menä Qazanda iyünneñ 21nä bilgelängän Sabantuy uñayınnan nizağ çığarğa tora. Bu xaqta comğa könne “BeчepHяя KaзaHb” gazetası berençe bitendä “Menä siña äbi, Sabantuy!” digän zur mäqälä bastırıp çığardı. Eş şunda ki, atna-un kön elek Tatarstan Prezidentınıñ Sabantuylar uzdıruı turında färmanı dönya kürgän ide. Anıñ nigezendä Qazan Sabantuyı 21 yüngä bilgelände. Ä Rusiä xökümäte qararı nigezendä ul kön eş köne dip iğlan itelgän. Çönki 12 yün - Rusiä köne, yäğni bäyräm, yal köne dip quyılğan.
Gazeta fikerençä, respublika xökümäte häm Qazan xökümäte ığızığı arasında bu xaqta onıtıp cibärgännär. Çınnan da, Qazan kebek şähärdäge Sabantuyın annan-monnan, aşıq-poşıq äzerläp kenä bulmıy. Citmäsä, 21nä inde möxtäräm qunaqlarğa çaqırular da cibärgännär.
Qısqası, xakimiätkä yaqın arada ikeseneñ beresen saylarğa turı kiläçäk. Yä Rusiä xökümäteneñ qararına küz yomarğa, yä Sabantuyın tağın 1 atnağa kiçekterergä qala. Çönki 22 yündä, Böyek Watan suğışı başlanğan köndä ğädättä cır-biyu, uyın-kölke belän uza torğan bäygene uzdıru bötenläy kileşmi.


text:
Rusiä Däwlät Şurasınıñ milli säyäsät proyektın Qazan kire qaqtı
Comğa könne däwlät sovetınıñ mädäniät, fän häm mäğärif, milli mäs'älälär buyınça komitetı utırışı çınnan da xikmätle ütte. Berençedän ul, Prezident yullaması uqıla torğan plenar sessiä açılırğa ber säğät qalğaç, irtänge säğät 9 cıyıldı. İkençedän, anda qabul itelgän qarar Däwlät Sovetınıñ sessiäsenä çığarılmadı häm turıdan – turı Rusiä däwlät Dumasına cibärelergä tieş. Çönki mondıy bäyälämälärne cıyu waqıtı 9 martqa qädär, şulay bulğaç Parlament bu mäs’äläne qarap ölgerä almıy. Şulay da deputatlar üz fikerlären citkerergä buldılar. Şul uq mäs'älä buyınça, ägär dä teläsä Respublikanıñ Prezidentı da üz bäyälämäsen Mäskäwgä cibärergä xoquqlı. Ä nindi mäs'älä disezme? Küptän kötelgän, yıllar buyı söyli torğaç, tellärdä söyäl qaldırğan milli säyäsät turındağı qanun proyektı. Bu proyektnı Dumadan şuşı yılnıñ 7 fevralendä töbäklärgä häm komitetlarğa, fraksiälärgä cibärgännär. Proyektnıñ avtorları Başqortstan deputatı Mansur Äyupov, Dumanıñ milli komitetı räise Yevgeniy Trafimov, şulay deputatlar Godjiev, Doroşenqo, Katrenko häm başqalar.
Komitet räise Räzil Väliev utırışnı açqanda menä närsälär äytte:
“Anıñ buyınça inde ike tapqır Rusiä Däwlät Şurasında parlament tıñlawları ütte. Ämma älege qanun bügenge köngä qädär qabul itelmägän. Öç atna elek bez Tatarstan Däwlät Şurasında Rusiä citäkçelegenä möräcäğät qabul ittek – Putinğa, Mironovqa, Grıyzlovqa, Fradkovqa. Anda bez ike närsäne soradıq, berse – Rusiäneñ milli säyäsäte turındağı zakonnı qabul itü häm ikençese – Rusiädä milli eşlär belän şöğellänüçe däwlät strukturasın buldıru. Tiz arada bu zakonnı yañadan äzerläp, Rusiä Däwlät Şurasına kertergä cıyınalar. Ä bezgä şuşı könnärdä älege zakonnıñ proyektı kilep töşte. Zakonğa bulğan üz mönäsäbätebezne, däwlät sovetı fikeren, täqdimnärebezne 9 martqa qädär bez Rusiä Däwlät Şurasına iltep citkerergä tieşbez”.Bolay izge niät belän tözegännär bu proyektnı. Nihayät Rusiäneñ däwlät milli säyäsäte nigezläre bilgelänergä tieş. Barısı da qanun buyınça, xoquqi, ğilmi teldä yazılğan. 7 Matdädä federal' üzäklärneñ wäkälätläre, 8 dä federatsiä subyektlarınıñ yäğni töbäklärneñ, 9 da cirle üz idäräneñ, 10 da küp millätle xalıqnıñ sotsiial'-iqtisadi, milli-mädäni üseşe programmaları turında süz bara. Millätara konfliktlarnı buldırmaw, xalıqnıñ şuşı säyäsätne alıp baruda qatnaşuı ayırıp äytelgän. Rus xalqı däwlät tözüçe häm böten Rusiä territoriäsendä üzen bilgelägän xalıq dip äytelgän anda. Ber genä dä cirdä rus milläte wäkilläre milli azçılıq bularaq qaralmasqa tieş dielgän. Rus tele Rusiä cämğiäten tuplawçı, berläşterüçe dip äytelä, häm başqalar. Rusiä watandaşları däwlät tele bulğan rus telen belergä tieşlär. Döresräk äytkändä “obyazan”, yäğni mäcbüri. Ä üz tellären qullanırğa xoquqları bar dielgän. Häm iñ axırda şuşı zakon proyektı federal' byudjettan ber genä tien östämä çığımnarnı taläp itmi dip quyılğan. Yäğni milli säyäsät görläp eşläp tora, 160 xalıq üzençä yäşi, ämma qaznadan ber tien dä çıqmayaçaq.
Bu komitetta milli ruxlı, tatarça yaxşı söyläşä torğan deputatlar cıyılğan. Ämma nindider xikmät belän alar barısı da diärlek rusça çığış yasadı. Bu xikmätneñ säbäben soñraq qına añlarğa nasıyp buldı. İñ başta xalıqçan tatar teleneñ häm ruxınıñ simvolı bulğan Tufan Miñnullin çığış yasadı. Ul xätta plenar utırışlarda da, böten sessiä urısça barğanda da tatarça ğına çığış yasıy. Ä bu yulı rusça söyläşte:
“Bu bik mäkerle qanun, ber yaqtan qarasañ anda rus xalqın yaqlıy digän tä'sir qala, ä çınlıqta ul ruslarğa qarşı yünälderelgän. Çönki ber xalıqnı ikençesenä qarşı quyu, millätara ızğışqa kiterä. Xalıq arasında ızğış qayçan başlana? Ägär dä min yaxşı, aqıllı, sin axmaq dip iğlan itsäñ talaş çığa. Anda ber qurqınıç matda bar. Rusiä watandaşınıñ rus telen belüe mäcbüri. Ä ul qaydadır tuğannarı, awıldaşları arasında yäşäp, rus telen belmäsä, anı nişlätergä? Ä menä tuğan telen belü kiräklege iskä alınmağan. Dimäk belmäsä dä yarıy. Bu qanunda rus xalqına zurlawlar äytü urınsız, mondıy öskä çıyu aña teräw quyunı xäterlätä. İske qoyma, yäki tuzğan abzarğa ğına andıy ağaç teräw kiräk”.
Anda ber qurqınıç matda bar. Rusiä watandaşınıñ rus telen belüe mäcbüri. Ä ul qaydadır tuğannarı, awıldaşları arasında yäşäp, rus telen belmäsä, anı nişlätergä? Ä menä tuğan telen belü kiräklege iskä alınmağan. Dimäk belmäsä dä yarıy. Bu qanunda rus xalqına zurlawlar äytü urınsız, mondıy öskä çıyu aña teräw quyunı xäterlätä. İske qoyma, yäki tuzğan abzarğa ğına andıy ağaç teräw kiräk”.Xalıq deputatı İndus Taxirov qanunnarnıñ xalıqara xoquq normalarına da , Rusiä konstitutsiäsenä dä täñgäl kilmäwen äytte.
Deputat Fuat Ğalimullin Rusiä milläte digän töşençäneñ mäğnäsen xuplamadı.
Ä deputat Rinat Zakirov Rusiä töbäklärdä, ğomumän şähärlärdä yäşlärneñ tuğan telne belmäwen, mäğärif sisteması turında bu qanunda yaxşı itep yazılmawın iskä töşerde:
“Bügenge köndä zur şähärdä üz milläteñne saqlap qalu mömkin tügel, yäşlär 100 protsent diärlek tuğan telsez qala. Qayda monda şuña qağılışlı bülek? Çönki tel bulmasa, tärbiä, belem birü häm milli säyäsätneñ dä kiräge qalmıy”. Albuğa pedagogiä institutı rektorı Nail Väliev yıl sayın Rusiä töbäklärennän tatar bülegenä uqırğa kilgän yäşlärneñ tuğan telne belmäwen, barı tik 3 kursqa ğına telläre açıluın äytte. Qısqası bu qanunda Rusiädäge millätlärneñ mänfägat'läre inqar itelä. Şuña kürä Rusiä däwlät dumasında äzerlängän proyektqa tiskäre bäyä birelde. Döres, Qazanda kire qağılğan bu qararnı Mäskäwdä xuplarğa da mömkinnär, ämma barıber töbäklär häm millätlär awız yomıp tormasa, 21 ğasır standartlarına turı kilmägän qanunnar ğämälgä kerä almıy. Qazan deputatları menä şuña ışanalar.Rimzil Wäli


text:
Pension reforma qaya taba bara?
Bez söyläp ütkän Gumanitar İnitsiativalar Üzägen Amerikadağı Makarturlar waqıfı Rusiädä törle keşe xoquqlarına bağışlanğan ğilmi tikşerülärne xuplaw öçen oyıştırğan. Makarturlar waqıfı ayırım keşelärgä posobielär tülämi, ul keşe xoquqlarına bağışlanğan proyektlar öçen genä aqça birä. Xäzer sorawnıñ ikençe öleşenä küçäbez. Wil äfände süzlärençä, Rusiäneñ pensiälär turında yaña qanunı çıqqanğa qädär añıñ eş stajı 47 yıl bulıp sanalğan. Läkin 2001nçe yılda yaña qanun çıqqaç anıñ institutta uqığan 6 yılı häm armiädä xezmät itkän 3 yılı stajdan töşep qalğan. Äye, bu öleşçä döres, çönki çınlap ta, qanun buyınça yuğarı uqu yortlarında uqığan waqıt keşeneñ eş stajına kertelmi. Şuña kürä, Sovetlar zamanında pensioner däwlättän bertörle summa aqça alsa, bügenge köndä anıñ pensiäse tübänäyergä dä mömkin. Ämma şul uq qanun buyınça, ir keşeneñ armiädä xezmät itkän waqıtı eş stajınnan ayırıla almıy. Şulay itep, pensiä fondınıñ xezmätkärläre Wil äfändeneñ armiädä xezmät itkän yılların eş stajınnan çınlap ta töşerep qaldırğan bulsa, bu qanunğa qarşı kilä. Şuña kürä, bez tıñlawçıbızğa yä 930788 telefonı buyınça Qazan keşe xoquqların yaqlaw Üzägenä möräcäğät itärgä, yäisä Çallıdağı "Za prava Rossiän" xoquqlar yaqlaw oyışmasına xat yullarğa täqdim itäbez. Bu oyışmanıñ adresı 423826, Çallı, abonent tartması 16.Wil Räxmätullin xatında yazılğança, anıñ aylıq pensiäse 900 sum, dimäk 30 dollarğa yaqın. Şundıy az aqça aluğa aptırap, ul Awrupa illärendä, Amerikadağı pensiälär belän qızıqsına. Bu soraw bik qatlawlı, çönki çit illärdä keşelär eşlägän waqıtta uq üzläreneñ pensiägä digän aqçaların törle däwläti häm däwläti bulmağan fondlarğa cibärä toralar. Häm şuña kürä, pensiägä çıqqaç alar ala torğan aqçanıñ küläme ayırıla. Ämmä, şunısın da äytep ütmiçä bulmıy. Çit il pensionerlarınıñ niçek yäşäwlären bik ğadi misalda kürergä bula. Eşläwdän tuqtağaç, alar ğädättä böten dönya buylap turistik säfärlärgä çığa. Fotoapparat totqan, şortı kigän andıy olı yäştäge turistlarnı dönyanıñ törle illärdä yäş turistlardan da yışraq kürep bula. Şul uq waqıtta, Rusiä häm elekkege SSSR illärendä yäşägän olı keşelär andıy säfärlärdä ber dä kürenmi. Rusiädä barğan pensiä reforması kiläçäktä kemgä fayda kiterer, älegä bilgesez. Ämma, ğömer buyı Sovet ile öçen köçlären qızğanmağan äbi-babaylar haman da biçara xäldä qala birä.
Azatlıq Radiosı öçen Qazannan İskändär Nurmi.


text: Belarus oppozisiase citäkçese Aleksandr Milenkeviç Europa berlegendä räislek itüçe Austria kanslerı Wolfgang Schüssel belän söyläşülär ütkärer öçen Venağa kilde. Ul Europa Berlegennän saylawlar näticäsen yalğan kürsätkän Belarus xäkimiätlärenä sanksialär kertüne taläp itärgä niätli. 19 martta 3nçe möddätkä Belarus prezidentı bulıp saylanğan Aleksandr Lukaşenkanıñ inauguratsiase şimbägä bilgelängän. Uzğan tönne Belarus törmälärennän oppozisianeñ qarşılıq aksialärendä qatnaşqan waqıtta totqarlanğan yözgä yaqın keşe irekkä çığarılğan. 19 marttan 25 martqa qädär Belarusta barlığı 1000 yaqın keşe totqarlanğan ide. Alar arasında prezidentlıqqa nämzät bulğan Aleksandr Kozulín da bar. Añar berniçä yılğa iregennän mäxrüm bulu yanıy.


text:
İran mäxkamäse älege ike keşene bu cäydä Kanada watandaşlığına iä fotojurnalist Zahra Kazeminı ütertüdä ğäyepli.
Tähran törmäse yanında fotoğa töşergändä qulğa alınğan Kazemi zindanda başına bärülärdän hälak bulğan ide.
Bügen xökümät wäkile Abdulla Ramezanzada xökümät isäpläwençä Küzläw ministrlığı bernindi naçarlıq ta eşlämägän bulırğa tieş dide.
"Bu ğäyepläwlär faktlar belän nigezlänmi" dip belderde Ramezanzade.
Iran baştaraq Kazemi yöräk awıruınnan ülde dip belderep anıñ mäyeten Kanadağa tapşırudan baş tartqannan soñ İran belän Kanada arasındağı mönäsäbätlär kierenkeläşep kitte.


text: Çärşämbe könne Pragada, yıl sayın ütkärelä torğan "Zlata Praha" televizion filmnar festivale tämamlandı. 115-tän artıq film täqdim itelgän häm bıyıl 41-nçe märtäbä ütkärelgän şuşı xalıqara festival'dä bu yulı "Başqortstan" teleradiokompaniäsennän Venera Yumağulova da qatnaştı. Ul üzeneñ "Qarañğılıqtağı nur" digän filmın alıp kilgän ide. Mäşhür başqort xalıq çırçısı Ğabdulla Soltanovqa bağışlanğan şuşı videoäsär "Zlata Praha" festivalendä, elekke çex prezidentı Vaclav Havel häm cämäğäte Dagmar xanım qorğan fondnıñ "Saf küñel" digän maxsus bülägenä layıq buldı.


text:
Tatarstanda dini belem burüneñ sıyfatın tikşerdelär
23 dekaber könne Bötendönya tatar kongressı binasında respublikanıñ konfessiäara mönäsäbätlär mäs’äläläre buyınça komissiä utırışı uzdı. Anda möselman din ähelläre häm respublika xökümäteneñ Din eşläre buyınça Şura citäkçese Rinat Näbiev belän bergälektä Federal’ İminlek xezmäteneñ Tatarstan idäräse wäkilläre dä qatnaştı. Komissiäneñ utırışında bu yulı respublikada radikal dini ağımnarnı buldırmaw, dini mäğärif sistemasınıñ eşen caylaw kebek sorawlar tikşerelde. Komissiä utırışına bu yulı Qazannan, Çallıdan, Buadan, Älmättän, Tübän Kamadan Tatarstandağı barlıq möselman dini uqu yortlarınıñ wäkilläre çaqırılğan ide.
Cıyılışnı Rinat Näbiev alıp bardı. Ul üzeneñ açış süzendä, bar Rusiä möselmannarı Tatarstandağı dindäşlärenä qarap toralar, islamnıñ qaysı yünäleştän alğa baraçağında bez ürnäk bulırğa tieş, dip äytte. Şuña da, respublikada dini belem birügä ayıruça zur iğtibar birergä kiräklegen assızıqladı. Älege utırışta respublika Ministrlar Kabinetınıñ tellärne saqlaw bülege referentı Rinat Wäliullin da qatnaştı. Ul Azatlıq radiosı tıñlawçılarına 23 dekaberdä uzğan cıyılışta qaralğan mäs’älälär turında tulıraq itep söyli.
Tatarstanda bügenge köndä 9 dini uqu yortı eşläp kilä. Cıyılışqa şularnıñ rektorlar, uqu-uqıtu buyınça prorektorlar kilgän ide. Utırışta professional dini uqu yortları, anda belem birü sisteması, anda qullanıla torğan däresleklär mäs’äläse tikşerelde. Uqu yortları wäkilläre üzlärendäge uqıtu tärtibe belän tanıştırdılar, kiñäş, täqdimnären citkerdelär. Uqıtuda qullanılğan däresleklärneñ sıyfatı turında da fikerläşülär buldı. Ğomumän, cıyılış bik eşlekle ruxta ütteBerniçä säğät barğan älege söyläşä waqıtında süz çit illärdän kilgän din uqıtuçıları häm uquçıları turında da bardı. Xökümät wäkilläre, alarnıñ sanın kimetergä täqdim itälär. Çönki, alar fikerençä, näq menä çittän kilüçelär Tatarstanğa islam dineneñ radikal’ ağımnarın alıp kilälär ikän. Şuña da, möselman uqu yortlarında nigezdä üzebezneñ din belgeçläre tatarstanlılarnı döres däresleklär yärdämendä uqıtırğa tieş, digän näticägä kildelär bu cıyılışta.
Gölnaz İlgizär


text:
Başqortostanğa federal türälär yıyıldı. İl başlığınıñ İźel buyı federal okrugındağı wäkile Aleksey Konovalov, berense vitse-premier Dmitriy Medvedevtıñ säfäre Öfölä häm Öfö rayonında ütte. Öfögä başta Aleksey Konovalov kilde. Aeroportta unı Mortaza Räximov, Rafael Baydäwlätov, Konstantin Tolkaçev, erele-waqlı başqa türälär qarşı aldı. Dmitriy Medvedev ultırğan samolet huñğaraq ultırźı. Unı qarşı alıuğa la alda hanap ütkän yetäkselär, Aleksandr Konovalov barźı. Añlaşıla ki, yoma kön başqala uramdarında, aeroport yulında xäräkät tuqtatıldı, tığındar xasil buldı. Bıl ike yetäkse Öfögä watansılıq yämğiäten tergeźew institutı eşmäkärlege menän tanışırğa kilgän. Ular dini säyäsät, tarixi häm ruxi miraźtı haqlaw mäsälälären qaranı. Başqortostan mosolman respublikahı iźäplänä. Başqorttar menän tatarźar urıźtarźan küberäk. Aleksey Konovalov Räsäy mosolmandarı diniä nazaratınıñ Räsäy íslam institutında, Ğäliä mäźräsähendä buldı, Mosolman oyoşmaları başlıqtarı menän osraştı. Konovalovtan ayırmalı, milli proekttar ösön yawaplı Dmitriy Medwedev Alekseyevqa xujalığın qaranı. Barıhına la mäğlüm, bıl sovxozdı üźäktän kilgän yetäkselärgä, qunaqtarğa kürhäter ösön totalar. Respublikala awıl xujalığı nisek üźeşkän ikänen kürhätew ösön.
Tağı ber federal çinovnik – mäğärif ministrı Andrey Fursenko Respublika uqıtıusılarınıñ august käñäşmähendä qatnaşıu ösön kilgäyne. Käñäşmä bögön İglin häm Nuriman rayondarında başlandı. Unıñ barışında bıl rayondarźa mäktäptär asıla. Ğömümän, Respublikala mäktäptär yamğırźan huñ bäşmäktär kewek qalqıp sığa. Bıyıl Başqortostanda 47 mäktäp safqa inäsäk. Mäktäptär hanı yıldan yıl artha la, balalar hanı aźaya. Mäźälän, bıltır Beloret rayonı Ğäbdök awılında mäktäp töźölgäyne. Bıyıl 1-se sinıfqa ike bala ğına bara.
Andrey Fursenko Öfölä täwge tapqır. Ul üźen aeroportta qarşılawğa şul tiklem türälär yıyılıuın kürgäs, xatta baźap qalğan. Şulay źa qunaqsıl xujalar küñelen kürer ösönmö ikän, Başqortostan mäğärif sistemahın bik nıq maqtap taşlanı.
Andrey Fursenkonıñ säfäre ike kön dawam itä. Ul qaytıp ta ölgörmäne, kiskelegen qaytıp kitkän Dmitriy Medwedev urınına finans ministrı Aleksey Kudrin kilep tä yette. Mäğlüm ki, Kudrin 450 yıllıq yubileyźıñ oyoştorow komitetı räyese. Şuña kürä xäźer ul Başqortostanda yış bula. Bıl yulı yübiley obyekttarın finanslaw buyınsa yetdi höyläşew kötölä. Aleksey Kudrin Mortaza Räximov menän şimbä osraşasaq.


text:
Mäskäwdä xalıqara jurnalistlar federatsiäse qorıltayı ütä
28 mayda Mäskäwdä xalıqara jurnalsitlar federatsiäseneñ qorıltayı üz eşen başlap cibärde. Andıy çara Rusiädä berençe tapqır ütkärelä. Qorıltayda süz sifatlı jurnalstikağa ışanıç qaytaru häm jurnalistlarnıñ ğomeren saqlaw kebek mäsälär xaqında baraçaq. Bu qorıltay, Rusiädäge süz irege torışı mäsäläsendä borçular artqan waqıtqa turı kilde.
Rusiä, xalıqara jurnalistlar federatsiäseneñ qorıltayın berençe tapqır qabul itä. Andıy çaralar 3 yılğa ber tapqır ütkärelä. Federatsiägä 150 artıq ildän 500läp äğzä kerä. 28 may belän 1nçe yun aralarında ütä torğan qorıltayda 1 meñgä yaqın delegat, qunaq häm küzätüçe bulırğa tieş. Fiker alışularda töp iğtibar, syıfatlı jurnalsitikağa ışanıç qaytaru häm jurnalsiltarnı yaqlaw mäsälärenä .
Rusiä Jurnalistlar berlege räise Vsevolod Bağdanov , “Azatlıq” radiosına birgän äñgämädä qorıltayda qaralaçaq mäsälär turında tübändägelärne äytte : “Qorıltayda söyläşü berniçä yünäleştä baraçaq. Bu älbättä jurnalsitlarnıñ eş şartları, sotsial yaqlaw, jurnalistlarnıñ ğömerlären saqlaw. İñ möhim temalarnıñ berse, ä bälkem iñ möhimeder dä – jurnalstikağa ışanıçnı qaytaru öçen bez närsä eşlärgä tieş.
Işanıçnı qaytaru öçen, Jurnalistlar berlege, qorıltay aldınnan taratqan belderüendä, mäğlümat çaraları xezmätkälären aldaşmasqa häm hönärne, uquçılarnı ixtiram itärgä çaqıra. Jurnalistlar berlege belderüendä şulay uq, matbuğat iregennän başqa bäysez mäxkämä, säyäsi irekleklärneñ buluı mömkin tügel, dip bilgeläp ütelä.
Ciyında qaralaçaq möhim mäsälälär arasında tağın jurnalistlarnıñ üterlüe öçen caza birelmäw mäsäläse dä bar. Mäsälän, bügen qorltay açılır aldınnan, jurnalistikada qarşı cinäyätlär öçen caza birelä almaw, moña qarşı xalıqara tırışlıqlarğa bağışlanğan konferensiä ütkärelde. Anda şulay uq, 5 jurnalstnıñ ülemen tikşerüçe maxsus komissiäneñ eşli başlawı iğlan itelergä tieş. Valeriy İvanov, Aleksey Sidorov, Eduard Markeviç, Dmitriy Xolodov häm Vladimir Kirsanovnıñ ülemnärendä ğäyeple keçelär haman da cawapqa tartılmağan. Kommisiägä Rusiä jurnalsitları häm belgeçläre kerergä tieş. Xalıqara jurnalistlar federatsiäse general sekretare Aidan White bu xaqta bolay dide.
“Rusiädä, jurnalistlarnıñ üterelüe öçen cäzasız qaldırıla, digän tä`esir tua. Älege cinäyätlärne tikşerü öçen häm ğäyeplelärne cäwapqa tartu öçen xakimiätlär tarafınnan citärlek tırışlıq kürenmi.”
New Yorkta urnaşqan jJurnalistlarnı yaqlaw komitetı mäğlümatlarına qarağanda, Rusiä Ğıraq häm Cäzairdan qala, jurnalistlar öçen iñ qurqınıç illär isemlegendä iñ yuğarı urınnı bili. 2000 ildan birle Rusiädä 14 jurnalist üterelgän, alarnıñ ülemendä gäyeple keşelärgä cäza birelmägän. Söñğı andıy cinäyätlärneñ berse – tikşerü eşläre belän mäğlüm Anna Politkovskayan atıp üterelüe buldı. Bu xäl 2006 yılnıñ üktäberendä buldı.
Quşma Ştatlar prezident administratiäseneñ yaña ğına çıqqan xisabında da, Rusiä, Äfğänstan, Mısır, Liban belän däräcädä matbuğat iregen iñ qatı qısqan däwlät itep tänıla.
Bikä Timerova.


text:
Rusiä xärbiläre çik buyındagı Perevi awılına kerde
Rusiä xärbilärenen kiçä, Perevi awılınnan kitüe, alar urınıñ isä Gruzia milisiäsenen alıştıruı belderelgän ide.
Könyaq Osetiada awğust ayında bulgan bäreleşlärdän soñ Rusiä xärbiläre Gruzia çigen uzıp çik buyında imiinlek zonaları buldırgan ide. Soñınnan Fransiä tırışlıqları belän buldırılgan solıx kileşüe buyınça, Rusiä xärbiläre bu cirlärdän kire çigende. Alar urnına isä solıx kileşüenen ütäleşen küzätkän Yewropa Berlege küzätüçeläre urnaştırılgan ide.


text: Pravoslav dinen totuçılarnıñ Uraza bäyräme - Pasxa köne Tatarstan öçen dä zur tantana. Mintimer Şäymiev Pasxa belän täbrik itkän möräcäğätendä, bu dini bäyräm genä tügel, ä böten xalıq yolasıdır da. Şuña kürä bu könnärdä keşelär ber-bersenä sabırraq, şäfqätleräk mögällämä kürsätergä tieş, dide. Xristian tatarlar dini üzençäleklären saqlarğa omtılıp Tatarstanda aktiv xäräkät itüe turında “Azatlıq” radiosınıñ söylägäne bar. Respublika prezidentı keräşennär yäşägän awıllarda keçeräk bulsa da çirkäwlär tözü öçen çaralar kürä. Şulay da, keräşen tatarların ayırım millät itep yazdıru maqsatınnan waz kiçmägän qayber aktivistlar xäzergä bu ideyädän baş tartmağan äle.


text:
Tömän eşquarınıñ Başqortstandağı tuğan awılında häykäl açuı awıl yäşlären eşle itte
Tömän şähärendäge “Boyler” açıq aksionerlıq cämğiäteneñ räise Fäwdät Garipov monnan 1100 çaqrım yıraqlıqtağı tuğan awılında- Başqortstannıñ Dürtöyle rayonı İske Käñgeştä Watan suğışında qatnaşqannarğa häykäl açtı.
İgelekneñ mömkinlekläre çiksez... Kemder awıldaşların oyıştırıp mäçet aça, kemder uqığan mäktäbeneñ kitapxanäsenä kitaplar büläk itä, kemder moxtaclarnı yärdämennän taşlamıy...
“Ciñüneñ 60 yıllığına citä almıyça ätiem wafat buldı. Ätine ozattıq, qäberlären qäderläp quydıq. Ul ğına az bulıp toyıldı. Bezneñ awıldan 200 gä yaqın keşe kitkän, yartısı qaytqan. Awıl xäle naçarlanğannan naçarlana. Klasstaşlar belän söyläşep, awıl xalqına beraz yärdäm, etärgeç bulsın dip şuşı uy başıma kilep töşte häm may ayınnan anı tormışqa aşıra başladıq. İñ başta rässamnarğa räsemen eşlätep alıp qaytıp kürsättem, barsına da oşadı. Annan soñ awılnıñ iñ abruylı keşelärennän: ölkännärdän, uqıtuçılardan, citäkçelärdän torğan komissiä tözedek. Mäktäp uquçıların da kerttek. Ciñ sızğanıp eşkä kereştek. Yäşlär Tömängä kilep tä eşläştelär. Tömän keşeläre dä qoymaların, qapqaların eşlägändä awılğa qaytıp bulıştılar...
Açqanda 1000 gä yaqın keşe cıyıldı. Bügenge köndä awılda 140 lap öy isäplänä. Yäşäwçelärneñ küpçelege qart-qorı, bala-çağa. Yäşlär kübräk yaqın tirädäge Ufa, Ağidel, Neftekama şähärlärendä eşli. Alar da qaytqan ide. Küñelle buldı. Cır, moñ, söyläşü, qoçaqlaşıp küreşü...”-dip tässirlären urtaqlaştı Fäwdät Garipov.
Fäwdät Garipovnı Tömändäge türä-qara “Boyler” şirkäteneñ citäkçese bularaq belsä, tatar xalqı ul başqarğan xalıq köylären yaratıp tıñlıy. Cırğa, moñğa xirıslarnı tuplap “Çişmä” ansamble tözede ul. Küp oçraqta bu törkemneñ çığımnarın da üz östenä ala. Üze äytmeşli, olığaya töşkäç, cırlıy da başladı. Anıñ yaqın dusları- “Çişmä” ansamble äğzaları häykälne açırğa tuğan awılına da qayttı.
“Xalıq ayägürä torıp alqışladı. Üzemneñ cırlasınmı berkemgä dä sizdermädem. Häykäl açıluğa rayonnan da kildelär. Üzebezneñ awıldan da artistlar qatnaştı. Min cırlağaç, xalıq şaqqattı. Cır belän monda kilgäç mawığa başladım...
Finans belän yärdäm itüçelärgä kilgändä, kübrägen üzem, annan monda awıldaşım bankta eşli. Ä awıl xakimiäte transport, yağulıq belän yärdäm itte...”,- dip räxmäten belderä Fäwdät Garipov.
-Ni öçen moña qädär İske Käñgeştä häykäl açılmağan?
-Üzem dä añlata almıym.
-Xaqimiätlär tarafınnan wayımsızlıqmı?
-Bälki ansı da bulğandır. Menä isemleklär tözi başlağaç, voenkomatqa möräcäğät ittek. 60 nçı yıllarda ber rayonnı ikençesenä quşıp, isemleklär yuğalğan. Şul 200 suğışta qatnaşqan keşeneñ barı tik 45 genä rayon voenkomatında isäptä... Ölkännär belän söyläşep, barlap berkemne dä räncetmi torğan isemlek tözedek...
-Kemder mäçet aça, kemder kitaplar büläk itä...Küñelegez tınıçlandımı bu häykälne açqaç?
-Yuq! Yaña uylar belän kildem. Awılda mäçet bar. Ul bik iske. Xakimiätlär yañanı salu turında süz quzğattı. Min dä üz öleşemne kertermen dip ışandırdım. Häykäl tözegän kebek komissiä tözergä turı kiler...
-Awıldan çığıp kitkängä niçä yıl buldı inde, Fäwdät abıy?
-35 yıllap. Neftekamskiy şähärendä dä eşläp kittem. Annan armiä saflarında buldım... Annan Tömändä.
-Awılğa qaytıp qartlıqnı ütkärü turında uylağanığız barmı?
-Xäzer balalarıbız, onıqlar monda. Alarnı taşlap qayda kitik inde?
-Ni öçen awılnıñ, tatarnıñ aqıllı, täfiqlı, eşli belä torğan keşeläre çitkä sibelgän?...
-Bu qatlawlı soraw. Ber süz belän genä añlatıp bulmıy.
Häykäl Tömändä Fäwdät Garipov citäklägän şirkättä eşlände. Awılnıñ tipsä timer özär, ämma eşsezlektän intekkän yegetläre Tömängä kilep xezmät xaqı alıp bulışıp eşläp yörde. Häm häykäl eşläre betkäç tä, Fäwdät Garipov alarnı üzendä qaldırdı. Vaxta ısulı belän, kilep-kitep eşlärgä röxsät itte. Xezmät xaqları 10 meñ sumnan kim tügel. Eş urını tapqan bu 7 yegetkä qızığuçılar, alar safına quşılırğa teläweçlär dä yuq tügel.
İske Käñgeş awılındağı häykäl açılğan kitap itep eşlängän. Bieklege 4 metr. Yanına zäñgär çırşılar utırtqannar. Qoymasın da çuyınnan qoyğannar. 100 kvadrat metr cirne brusçatqa-qırılğan taş belän yapqannar. Böten äyber dä, şul isäptän ber vagon brusçatqa da, Tömändä eşlänep 1100 çaqırım yıraqlıqtağı İske Käñgeşkä kiterelgän. “Bäyäse küpmegä töşte, dip qızıqsınuçılar küp buldı. Bäyäsen awıl xalqı birer”,- di Fäwdät Garipov.
Nail Alan. Tömän.


text:
Omski ölkäseneñ Taw awılı mäktäbe
Omski ölkäseneñ tönyağındağı Tevriz rayonıñ Taw awılında, initsiativalı keşelär bulmasa, bälki awıl mäktäbe bügengäçä başlanğıç bulıp qalğan bulır ide. Çönki 200 yıldan artıq tarixı bulğan bu awılda ğömer baqi başlanğıç mäktäp kenä eşlägän. 3-nçe sıynıftan soñ balalar uqırğa 4 çaqrım yıraqlıqtağı kürşe Ut'ma awılına yörgännär. Monnan 16 yıl elek, äle sovetlar berlege zamanında, mäktäp direktorı bulıp yäş uqıtuçı Alsu Şaripova eşli başlağaç, uqıtuçılar häm ber törkem ata-analar mäktäpne 9 yıllıq itep üzgärtülären sorap, yuğarı dairälärgä möräcäğät itärgä niätlägännär. Şundıy üteneç belän 3 xat yazğannar. Awıl xalqı imzalağan bu xatlarnıñ bersen ul yıllarda Sovetlar berlegeneñ xatın-qızlar komitetı räise bulıp eşlägän Valentina Tereşkovağa, ikençesen ministrlar şurası räise - Aleksey Kosıyginğa häm öçençesen Omskinıñ ölkä kommunistlar firkasınıñ berençe särkätibe Sergey Manyakinğa yullağannar. Xatlar yazu buşqa kitmägän. 1989 yılnıñ sentäberennän Taw awılı mäktäbe 9 yıllıq bulıp eşli başlağan. Häm äytergä kiräk, awılda uqu mömkinlege tuğannan soñ, balalarda belem aluğa omtılış artqan. Uqıtuçılar da bu eştä zur tırışlıq kürsätkännär, mäktäp yäşendäge ber genä balanı da çittä qaldırmağannar. Taw awılında şunsı da iğtibarğa layıq bulırlıq, biredä küp balalı ata-analar da balalarınıñ urta belemle buluları belän genä çiklänmilär, alarnıñ yuğarı belemle bulularına da ireşälär.
Taw awılında xalıqnıñ tırış, eşçän buluı turında ayırım äytergä kiräk. “Eçkeçelekneñ yuq däräcädä buluı belän bez ayıruça ğorurlanabız. Ayıq, sälämät ata-analarnıñ balaları da sälämät bula”, - di mäktäp direktorı.
Taw awılı mäktäbe kraynı öyränü yunäleşendä dä eş alıp bara. Mäktäpneñ xalıq köçe belän cıyılğan eksponatları häm litsenziäse bulğan muzee da bar. Annan tış mäktäp mädäniät uçağı da bulıp tora. Barlıq bäyrämnär dä uqıtuçılar häm uquçılar köçe belän ütkärelä.
Qayberäwlärneñ bu awılda bar da al da göl ikän dip uylawları ixtimal. Äye, qayber tatar awılları belän çağıştırğanda, biredä eşlär yaxşı bara. Ämma mäktäpneñ problemaları da yuq tügel. Alarnıñ iñ çetereklese - mäktäp kotel'nıynıñ zamana taläplärenä turı kilmäwe, häm şul säbäple mäktäpkä yabılu qurqınıçı yanawı. İnde 15 yıl elek salınğan kotel'nıynı yanğın sünderüçelär, binağa yaqın salınğan häm yanğın qurqınıçı tudıra dip, mäktäpkä litsenziä birmägännär.
Mäktäptä şunsı da awırlıqlar tudırğan, uqıtu sisteması üzgärü säbäple, mäktäptä yıl sayın ber sıynıf citeşmi kilgän häm sıynıflar citeşmi dip, 4 yıl elek qayber stavkalarnı alıp taşlağannar. Bezgä tüläwsez eşlärne dä büleşep alıp barırğa turı kilä. - di Alsu xanım.
Şunı da äytergä kiräk, Taw saf tatar awılı bulsa da, bıyılğa qädär mäktäptä tatar tele uqıtılmağan. Bıyıl här klassta da 2-şär säğät ana tele uqıta başlağannar. Döres, däreslärgä yörü irekle, balalarğa bilge dä quyılmıy ikän. Şulay bulsa da, tuğan telne öyränergä telämägän ber genä bala da tabılmağan.
Ölkä üzägennän 550 çaqrım yıraqlıqtağı häm 500-dän artıq tatar xalqı yäşägän bu tatar awılı menä şundıy problemalar, ömetlär, quanıçlar, yuanıçlar belän yäşi. Kiläçäktä awılda mäktäp saqlanıp qalırmı, eşlärdä alğa kiteş bulırmı, älegä äytüe qıyın. Härxäldä mäktäptä milli canlı uqıtuçılar eşlägändä, awılda eş söyuçän xalıq yäşägändä mäktäpneñ dä, awılnıñ da kiläçäge ışanıçlı bulır dip ömetlänäse kilä.
Saniä Mirxaleewa. Omski.


text:
Dana xalqımız «ıntımaqtı eldiñ ırısı mol» degen maqaldı tilge mäy`ek etse, bul künde birligimizdiñ arqasında qazaq eliniñ atı törtkül dünïege tarap, kök bay`rağımız kökte jelbirewde. Qazirgi tañda jüzden asa ult pen ulıstıñ basın biriktirgen qazaq elindegi awızbirşilik bey`bit ömirdiñ negizine ay`nalğan.
Resmï derek boy`ınşa elimizde qazaq tilin öziniñ ana tili sanay`tın 6 mıñnan astam özge ul ökilderi bar eken. Olardıñ qatarı jıldan-jılğa tolığıp kele jatqanı da anıq. Bul Täwelsizdiktiñ zor jetistigi. Elbasınıñ qoy`ğan mindeti – 2017 jılğa qaray` memlekettik tildi biletin qazaqstandıqtar sanın 80 pay`ızğa dey`in jetkizw. Al, 2020 jılı qazaq tilin meñgergen xalıq sanı 95 pay`ızdı eñserwi tïis. Ultı men ulısına qaramastan memlekettik tildi erkin meñgerw–Otanğa degen qurmet. Jalağaş qıstağınıñ turğını Vadïm Tïgay` degen azamat osınday` ustanımmen ultımızdıñ öneri, salt- dästürleri men ädet-ğurıptarın däriptep jür. Otanşıldıq sezimi bïik bul azamat memlekettik tildi bilw–ulttar arasındağı berik dostıqtıñ negizi dep biledi.
Menimen äñgimesin «Qazaqstandağı barlıq özge ult ökilderi osı eldiñ memlekettik tilin meñgerwleri tïis. Sebebi, tek memlekettik tildi meñgerw arqılı ğana olar qazaqstandıq qoğamnıñ tolıqqandı müşesi atanıp, qoğamdıq ömirge belsene aralasa aladı. Sonımen qatar, memlekettik tildi bilgen adam kez kelgen ortada qïnalmay`sıñ»,– dep bastağan Vadïmniñ qazaq tilinde erkin söy`ley`tindigin birden bay`qadım. «Şını kerek, otbasımızda «qay` tilde söy`leswimiz kerek» degen suraq mülde köterilmey`di. Öy`tkeni, bärimizdiñ kindik qanımız osı qasïetti Jalağaş topırağında tamdı. Osı jerde er jettik, osı jerde bilim aldıq. Dostarımnıñ barlığı qazaq bolğandıqtan qazaq tilin jetik meñgerwime solar neğurlım köp kömegin tïgizdi. Sol üşin de olarğa qarızdarmın»,-dey`di Vadïm. Vadïmniñ otbası müşeleriniñ barlığı da qazaq tilin jetik meñgergen.
Onıñ jubay`ı Natalʹya Tïgay` (Fedoreeva) awdan ortalığındağı №31 orta mek- tepte oqwşılarğa bey`nelew öneri päninen sabaq beredi. «Qazaqtıñ eli men jeri ejelden-aq san ultqa pana bolğan. Qazirgi tañda bizdiñ awdandağı 300-ge jwıq özge ult ökilderiniñ barlığı da qalağan mamandığın ïgerip, jemisti eñbek etwde. Ärqay`sısınıñ qoğamda özindik ornı bar. Olardıñ qazaq xalqımen bite qay`nasıp ketkenine talay` waqıt boldı. Eñ mañızdısı, awdanda eşkim olardı özge ultsıñ dep özekke teppey`di. Bizdiñ eldegi xalıq birligi – barlıq jetken jetistigimizdiñ kilti. Prezïdenttiñ «Mäñgilik El» ïdeyasınıñ negizgi bastı tiregi – elimizdegi xalıqtar arasındağı bey`bitşilik pen turaqtılıq. Barşamızğa ortaq qazaq tili– el ïesi, jer ïesi, memleket ïesi – qazaqtıñ tili, yağnï qazaq qurğan memlekettiñ tili. Eger biz qut meken etip jürgen elimizdiñ, jerimizdiñ, tilimizdiñ qadir-qasïetine jete bilsek, onda biz aramızdağı özara tüsinistik pen qurmet sezimin, jarastıq pen kelisimniñ, ultaralıq tatwlıqtıñ dänekeri bola alamız»,–dey`di Natalʹya äñgime barısında. Büginde Vadïm men Natalʹyanıñ jarasımdı otbasında bir qız ben bir ul ösip keledi. Olardıñ tuñğışı Krïstïna qazirgi tañda Qızılorda qalasındağı Qazañğap atındağı mwzıkalıq kolledjiniñ 3 kwrs stwdenti. Al uldarı Maksïm awdan ortalığındağı ïndwstrïaldı-agrarlıq kolledjiniñ 1 kwrsında bilim alwda. Qazaq tilin jetik meñgergen Krïstïna men Maksïm ünemi öz oqw orındarında ötetin mädenï is-şaralardıñ bel ortasında jüredi. «Elbasımız «Qazaqstan – 2050» Strategïyası– qalıptasqan memlekettiñ jaña sayasï bağıtı» attı Qazaqstan xalqına arnalğan Joldawında «Tağı da qay`talap ay`tay`ın: qazaq qazaqpen qazaqşa söy`lessin. Sonda ğana qazaq tili barşa qazaqstandıqtardıñ jappay` qoldanıs tiline ay`naladı» dep erekşe atap ötken bolatın. Osı ay`tılğan sözderdi är aza- mat ünemi esinde saqtap, kündelikti ömirde qoldana bilse, memlekettik tilimiz qarqındı damï tüser edi»,–dey`di Krïstïna.
Jastay`ınan özi turıp jatqan mañdağı qazaq balalarınıñ arasında ösip, qazaqtıñ qara öleñine qanattanıp, qara dombırasınıñ qulaq küy`in keltirgen Krïstïnanı ustazdarı men kwrstastarı ünemi maqtan etep jüredi. Korey` qızı qazaq tilinde may`ın tamızıp söy`legende, eki-üş sözdiñ basın quray` almay`tın key`bir qandastarımız jolda qaladı. Qazirgi tañda gïtara, sïnte- zator, urmalı aspaptar, bayan sekildi birneşe mwzıkalıq aspaptardı erkin meñgergen Vadïm qızı Krïstïna ekewi awdan- da ötetin barlıq mädenï-köpşilik şaralarğa awdandıq mädenïet üy`i janındağı vokaldıq-aspaptı ansamblʹdıñ (VÏA) quramında belsene atsalısadı. Vadïmniñ äkesi Nïkolay` Tïgay` da tağdır tälkegimen 1937 jıldıñ küzinde RSFSR-nıñ Qïır Şığıs ölkesinen özge 102 mıñ qandastarımen birge Qazaqstan jerine küştep jer awdarıladı. Öziniñ eñbek jolın sol kezdegi «Krasnıy` Oktyabrʹ» kolxozında kolxozşı bolıp bastap, key`innen Jalağaş qıstağına köşip kelip, awdandıq DOSAAF mekemesinde, élevatorda jumıs istep, zey`netkerlikke şığadı. Ömiriniñ aqırına dey`in ol kisi üy`inde jılqı ustap, bïe bay`ladı. «Memleket basşısı ay`tqanday`, ékonomïkamız jaqsarıp, elimiz örkendew üşin ortaq jawapkerşilik qajet. Otbasındağı ärbir müşemiz munı esinde saqtap, Qazaqstandı Mäñgilik El etw jolında eñbek etwde. Şükir, osıdan on jıl burınğı Qazaqstan men qazirgi Qazaqstandı salıstırwğa müldem kelmey`di. Eñ bastısı, damwdıñ sırı – birlikte ekenin umıtpağan jön»,– degen Vadïm ulttar arasındağı birlikti, tatwlıqtı saqtasaq, alınbay`tın asw joq ekenin basa ay`ttı. Söz soñında ol: «Qazaqstan – osında ğumır keşip jatqan barşa xalıqtıñ Otanı. Onı süyu, memlekettik rämizderdi qasterlew, Ata Zañdı ardaqtaw, qazaq tilin tereñ meñgerw–barşa ult ökilderiniñ bastı mindeti dep tüsinemin. Bul bizdi Qazaqstan degen bir şañıraq astına biriktiretin eren küş. Bizdiñ xalıq bar murattı birlikten izdey`di. Al birligi bekem xalıqtıñ tütini tüzw, bay`rağı bïik. Sondıqtan barşa otandastarımdı osı ortaq qundılıqtı ïgerwge şaqıramın»,–degen lebizin bildirip, menimen jılı qoştastı.
T.QOZIBAĞAROV, awdandıq mwzey` qızmetkeri


text:
Bügenge xalıqara küzätülärebezne Hindstanda tämamlıybız, xörmätle tıñlawçılar. Anda Bombay şähärendä möselmannar yäşägän rayonda qurqu häm borçılu xise könnän kön arta bara. 25 avgust könne 2 maşinağa quyılğan bombalar şartlağannan birle biredä qulğa alular, tikşerülär häm tentülär däwam itä. Kiçä Bombay''da ber ğailä, alarnıñ 18 yäşlek qızı häm tağın ber keşegä –uzğan atna terror ğamällärenä qatnaşı buluda şiklänelep qulğa alındı.
Bombaydağı Mumbra isemle bu bistä başqalardan ike yağı belän ayırılıp tora, xörmätle tıñlawçılar – berençese - yäşäwçelärneñ kübese möselman häm ikençese - biredä xäyerçelek yarılıp yata. Bu rayonğa keşelär törle waqıtlarda cıyılğan, läkin alarnıñ maqsatı ber bulğan-iminlek, ber-berlärenä yardäm itü.
Hindstanda terror ğamälläre bulğan sayın berençe çiratta külägä möselmannarğa töşä. Bu yulı da uzğan atnanıñ düşämbesendä Bombay''dağı terror höcümnärendä 52 keşeneñ hälak bulğanı mäğlüm bulğaç ta –dälillär bulmasa da küplär şunda uq ğayepne möselmannarğa taqtı.
Hindstanda möselmanar 1 millardtan artıq xalıqnıñ 14%tın täşkil itä. Alar möselman dönyasınnan şaqtıy çittä tora-Al Qaeda''ğa kermi, Äfğanstandağı terror lagerlarına öyränülärgä barmıy. Hindstan möselmannarınıñ küpçelege –ildäge demokratiä häm konstitutsiä alarnıñ xoquqların yaqlıy dip ışana. Bik az keşe-İsrael-Fälestin nizağı belän qızıqsına, läkin menä iñ soñğı mäğlümatlärgä qarağanda-sintäbrnıñ 9zında Hindstanğa İsrael premyer-ministrı Ariel Şaronnıñ kileünä qarşılıq belderüçelär dä bar ikän inde. Hind möselmannarınıñ kübese xattä Kaşmir töbägendäge nizaqqa da qatnaşmaw yağın saylıy.
Distä yıllap elek Hind milli citäkçelege iğlan itkän xacnı möselman yäşläre provokatsiä dip qabul itte. 1992nçe yılda hind millätçeläre –üzläreneñ ber izgeläre tuğan cirdä salınğan digän sıltaw belän 16nçı ğasırğı mäçetne cimerde. Tağın ber yıl uzğaç-Gujarat ştatında qan qoyu buldı. Anda ber meñgä yaqın möselman keşeseneñ üterelüenä Hindstan xökümäte bitaraf qaldımı? möselman cämäğätçelege ul çaqta moña cawap taba almadı. Gujaratta bulğan xällärdän soñ möselmannar küpläp yäşägän bistälärdä qanäğätsezlek xise arttı.
Hindstanda möselman yäşläre xäräkäte bar, xäzer ul tıyılğan, üz waqıtında isä, 1977nçı yılda ul Jamaat-e-İslami säyäsi xäräkäteneñ ber qanatı bularaq tözelgän ide. Başta yäşlärne islam qanunnarı nigezendä genä tärbiäläw küzdä totılsa, 80nçe yıllarda xäräkätneñ radikal yünäleş alğanı bilgele buldı häm Jamaat säyäsi xäräkäte üzen yäşlärdän çitläşterä başladı. Bu tıyılğan xäräkätne dä uzğan düşämbe bulğan terror ğamällärendä ğayeplärgä tırışalar, dälillär bulmasa da.
Şartlawlarnı oyıştıruçılar arasında tağın ber törkemne atıylar. Politsiä xezmäte xäbär itüençä-şartlawlar- Gujarat Üç Alu Köçläre dip atalğan ber törkem eşe bula ala. Alar Gujarat ştatında Hindlar belän möselmannar arasında bulğan bäreleşlärdä meñgä yaqın möselmannıñ ütereüle öçen üç ala. Ul arada atna azağında qulğa alınıp ğayepläwlär işetkän keşelärneñ isemnären äytep ütim-45 yäşlek syed Möhammäd Hanif Abdul Räxim, anıñ 37 yäşlek xatını Fähmidä, 18 yäşlek qızları Färheen häm 26 yäşendä-Arşad Şafi Äxmäd Ansari isemle tağın ber keşe. Bu terror ğamällärenä alarnıñ nindi qatnaşı buluı mäğlüm tügel, alar taksi yörtüçese birgän mäğlümatlär nigezendä qulğa alınğan. Läkin, politsiä xäbär itüençä, bu keşelärneñ öylärendä bomba yasaw öçen tağın maddälär tabılğan, -250 jelatin tayaqları, 20 detonator, häm waqıtnı sanap bara torğan 12 maxsus säğat-timer. Şulay uq atna azağında qulğa alınğan 5nçe keşe-irekkä çığarılğan, dip xäbär itelä.
Atna azağında Dählidä politsiä terrorçı buluda şiklänelgän ike keşene atıp ütergän, tağın 3sen qulğa alğan, poezd tuqtalışında şartlatqıçlar tapqan. Räsmi xakimiätlär bu keşelärne Jaish-e-Möhammäd terror törkemennän buluların belderä, bu oyışmanı Hindstan räsmiläre-Paqstan yardäme belän Hindstanda terror ğamälläre oyıştıruda ğayepläp kilä.
Politsiä xezmätkäre Neeraj Kumar, matbuğat oçraşuı waqıtında "Dähli''dä Paqstan terrorçılarınıñ höcümnäre äzerlänä digän mäğlümatlär bar" dip belderde. Şimbä könne Kaşmirda Jaish-e-Mohammäd oyışmasınıñ töbäktäge yulbaşçısı Ğazi Baba üterelgän. Monı çik buyı iminlek xezmäte häm politsiä dä rasladı.
Älegä uzğan atnanıñ düşämbesendä hälak bulğan 52 keşe öçen 4 keşe törmädä tikşerülär kötep utıra. Ul arada 80%tı möselman bulğan Bombay şähäre yanındağı Mumbra bistäsendä Hindstanda-terror ğamällären buldırmaw turındağı yaña qanunnar –möselmannarğa qarşı eşli dip sanıylar. Şul turıda yaña qanun 2002nçe yılda qabul itelgännän soñ bu rayonda-ber ğayepläwsez qulğa alular, tikşerülär häm tentülär başlanğan. Hindstan politsiäseneñ üz isemen atarğa telämägän ber wäkile isä-Mambra xalqınıñ terrorçılarğa sıyınu birüendä şiklänmi.
Alsu Qormaş, Praga


text:
Yevropa xalıqları Qazan belän GEO jurnalı aşa tanışa ala
Mäskäwdä menä biş yıl inde GEO isemle tösle, zatlı häm qimmät 162 bitle qalın jurnal basıla. Jurnal Rusiädän tış Almaniä, Fransiä, İspaniädä dä tarala. Jurnalnıñ yül sanı Qazannıñ meñyıllığına da mul urın birgän häm tirän eçtälekle räsemnär belän bizälgän. Aqıl iäläre häm baylar öçen çığarılğan GEO üzeneñ tışlığında Qol- Şärif mäçeten, Qazan Kremlen, Söyembikä manarasın sıydırğan surät belän bizägän. “Kommersant” basmasınıñ jurnalistı Şamil İdiatullin birgän yazma ayırım kisäklärdän tora : “ Taş Qazan”; Rus patşaları bik teläp İdeldä yawlap alınğan şähärgä kilä torğan bulğannar; Qazan xanlığı cimerelep 400 yıldan soñ üzen qabat başqala itep xis itä ; Bolğardan tatarğa; Rim häm Mäskäw kebek Qazan da cide tawçıqta tora ; başqalada oluğ bötentatar tözeleşe; Tatarlar Rusiägä küp närsä birdelär, şul isäptän “ aqça” isemen dä. Ğomumän, GEO jurnalı üzeneñ 11 bitendä Qazannı zurlap, tatar xalqın olılap kürsätkän. Moña qädär rus basması tatar milläteneñ tarixına şundıy zur ixtiram kürsätkänen, şäxsän miña, kürergä turı kilmägän ide äle. Samarda çığa torğan “Azan” gäcite möxärrire Şamil Galimov äytüençä, avgust başında GEO jurnalındağı tatarlar turındağı yazmanı “ Azan”da da küçerep bastıraçaqlar.
Samarnıñ üzendä dä 104 bitle zatlı “ Samara” isemle jurnal çığa. Menä şul “ Samara” jurnalı üzeneñ iyül sanında zur urınnı Samara tatarları tormışına bağışlıy. Milli xäräkät, sänğät tarixına bağışlanğan öleşen “ Tuğan tel” cämğiäteneñ ideologı Azat Nadirov yazğan. Şulay uq öç eşquar – Samarakabel'' kompaniäseneñ general'' direktorı Änwär Bul''xin, “ Täräqqiät” isemle remont- tözeleş aksionerlar cämğiäte general'' direktorı Wazıx Möxämmätşin, “ Tatarstan” säwdä yortı general'' direktorı Fäxretdin Kanyukaev turında zup-zur yazmalar urın alğan. “ Samara” jurnalı xezmätkärläre Qazannıñ meñyıllığına, çın mäğnäsendä, istälekkä qalırday ruxi qimmätkä iä basma äzerlägännär.
Qazannıñ meñyıllığına gubernator Konstantin Titov ta çaqırılğan. Maxsus firma ber danä genä iskitmäle fotoal''bom äzerli büläkkä, ä eçtälege, älbättä inde, borınğı häm bügenge Qazan. Miña bu basmanıñ eskizın kürergä nasıyp buldı. İskitmäle büläk bulaçaq Qazanğa. Ä Samar iğlan taqtalarında törle-törle firmalar İdel buylap Qazanğa säyäxät oyıştıralar. Qazannıñ 1000 yıllığı Samaranı Qazanğa yaqınayta, Samara- Qazan Duslıq küpere nığı bara.Şamil Baxautdin, “ Azatlıq” radiosı, Samar.


text:
Sarkozy İran, Rusiägä qarata qırıs süzlär äytte
Düşämbe könne Fransiä ilçeläre belän bulğan oçraşuda Sarkozy ilneñ tışqı säyäsäte turında kiñ belderü belän çıqtı. Ägär dä İran, atom programmasın tuqtatu öçen xalıqara burıçın ütämäsä – aña xärbi höcüm ixtimalı yanıy, dide prezident. Häm şunda uq – xärbi höcüm ixtimalın – faciğa belän tämamlanaçağın belderde. Parij üz säyäsäten üzgärtä, di belgeçlär.
İranğa – atom programmasın tuqtamağan xäldä – xärbi höcüm yanıy digäç – ul xärbi çaralarğa Fransiäneñ qatnaşu-qatnaşmaw ixtimalı turında ber süz dä äytmäde:
"Atom qoralına iä bulğan İran minemçä, qabul itelerlek xäl tügel, häm min süzemne ülçäp söylim. Fransiä berlekneñ çikläwlärne qırıslatu säyäsäten tulısınça xuplıy, ämma İran üz burıçın ütägän oçraqta yullar açıq bulaçaq. Bu säyäsät – xälne faciğağa citkermäwneñ berdänber yulı. Başqa yulı nindi? Başqa yulı – İran bombası yäki İrannı bombalaw."
Belgeçlär şunda uq, Sarkozynıñ tışqı säyäsäte elekke prezident Jacques Chiracnıqınnan nıq ayırılaçağın farazlıy başladı.
Çığışnıñ töp öleşe dönyada Fransiäneñ yaña role turında buldı. Elekke prezident Jacques Chirac yardämendä, Fransiä elek tä, xäzer dä – Amerikanıñ Ğiraqta alıp barğan suğışına qarşı, dide Sarkozy. Häm tarix Fransiäneñ döres yulda bulğanın kürsätte, dip östäde ul.
Fransiä prezidentı İzrailne yaqlawın belderde. Ber ük waqıtta Parij ğaräp däwlätläre belän elemtädä torırğa teli. Sarkozy Fransiäneñ köçle däwlät buluın häm Quşma Ştatlar belän dustanä mönäsäbättä buluın teli.
Parijda Strategik Öyränülär Waqıfı belgeçe Francois Heisbourgnı, Sarkozynıñ İran turındağı belderüeneñ eçtälege tügel, ä anı niçek yasawı aptıraşta qaldırğan:
"Anıñ närsä äytüe möhim tügel, niçek äytüe möhim. Säyäsätneñ töp nigezläre üzgärmi."
Quşma Ştatlar, Fransiä häm Britaniä, Berläşkän Millätlär Oyışmasında İranğa qarata urtaq strategiä tözep kilde, Sarkozy aña qarşı kilgän ber süz dä äytmäde, dide Heisbourg.
Rusiä belän dä Sarkozynıñ Chirac kebek dus bulmayaçağına işarälär bar. Rusiä, xalıqara säxnägä gaz häm neften faydalanıp etep-törtep çığarğa tırışa, dide Sarkozy. Bügenge köndä dönya cämäğätçelege, ayırım alğanda Yevropa, Rusiäneñ dönyadağı problemalarnı çişergä yardäm itüen kötä. Rusiä kebek zur däwlätkä tupas adımnar yasaw kileşmi, dide Fransiä prezidentı.
Fransiä prezidentınıñ bu xisle süzläre kiläçäktä nindi säyäsätkä kiterer digän soraw bügen küplärne qızıqsındıra.


text: Portuğäliänıñ yañılıqtar ağentlığı xäbär iteüensä, xärbizär prezident Qumba Yalanıñ qulğa alınıuı xaqında beldergän. Baş kütäreüselär unı il aldında torğan mäsälälärze xäl itä almawza gäyepläy. Qorallı köstär yetäksehe xalıqtı wäxşilek gämäldäre eşläwzän tıyılırğa saqırğan. Xärbizär küsmä xökümät tözörgä, döyöm haylawzarğa äzerlek ütkärergä niätläy. Yañı qäbinet ildeñ barlıq säyäsi köstären berläşteräsäk tigän xärbizär wäkile urındağı şäxsi radiostansiäğa birgän äñgämähendä. Portuğäliänıñ elekke qoloniähı Gwineyä-Bisaw- donyalağı iñ fäkir ildärzeñ berehe.


text:
Başqortstanda prezident qarşında tözelgän komissiä – uzğan yıl respublika citäkçese saylawları aldınnan tawış birüçelärdän kilgän xatlarlar häm täqdimnärne tikşerä başladı. Komissiä utırışında – xalıqnıñ yuğarıraq xezmät xaqları sorawı häm şähärlärne çistartu turındağı täqdimnäre – iñ möhim, dip berençe urınğa quyıldı. Tatar tele statusı turındağı sorawlar häm xatlarğa – spekulyatsiä digän bäyä birelde. Ul arada Başqortstanda ütkärelgän etno-sotsiologik tikşerülär – respublika xalqınıñ 40%tı Başqortstanda 3 telgä – başqort, tatar häm rus tellärenä däwlät statusı birüne yaqlıy, digän mäğlümat birä.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Tübän Kamada milli programma
Tübän Kama şähärendä tatar teleneñ torışı, üseşe buyınça Bötendönya tatar kongressınıñ cirle bülege häm tatar ictimaği üzäge citäkçeläre, wäkilläre quldan kilgänçä eş alıp baralar. İctimaği Üzäk räise, şähär şurası deputatı Xälil Äyupov belän söyläşkän waqıtta bügenge Tübän Qamadağı tatar teleneñ torışı belän qızıqsındım.
- Qänäğät disäñ, döres bulmas, bu - ber urında torunı añlatır ide. Här keşe artqa qarap, ütkännärne barlap, alğa barırğa tieş,- di Xälil äfände. Anıñ äytüençä, Tübän Qamanıñ balalar baqçalarında, mäktäplärendä tatar telen üsterü yunäleşendä xäzer dä eş alıp barıla. "Telne qullanu, telne faydalanu ölkäsen arttıru buyınça maqsat quyılsa, alğa kiteş bula", dip sanıy ul. Tatarstannıñ här şähäre, xätta här rayonı küpmillätle bulıp tora. Başqa millätlär arasında tatar tele üseşenä qarşılıq belderülär bulmıymı soñ? Tatar ictimaği üzäge räise bu sorawğa ğadi genä itep bolay dide:
- Başqa millätlär tatar ilendä yäşilär, şunı añlap, tatar tele buyınça alıp barılğan ğämällärgä qarşılıqları sizelmi. Üzem dä ber millätkä dä qarşı tügel, barısın da yaratam di Xälil Äyupov. Anıñ qayber tatar tanışları xäzerge waqıtta Üzbäkstanda üzbäkçä söyläşep, aralaşıp yäşilär ikän häm inde Tatarstanda başqa millätlär belän tatarça aralaşsañ, yaxşı bulır ide, digän fikerdä tora. Xälil Äyupov mondıy misal kiterde:
"Şähärdä ğömer buyı "Cälil" isemen yörtkän kinoteatrnıñ iseme monnan 2 yıl elek yuqqa çığa. Şähärdäge milli xäräkät wäkilläre tatar şağireneñ isemen kire qaytarunı taläp itkännän soñ, berniçä aydan kinoteatr östendä "Djalil'" digän, yägni, Cälilneñ urısça variantı barlıqqa kilä. Älege küreneşkä qarşı köräş başlanğaç, urısça variant ta yuğala. Tağın berniçä aylıq söyläşülärdän soñ ğına Cälil iseme kinoteatrğa qabat qayta. Milli yunäleştä eşläwne kürsätergä älege misal bik keçkenä kebek, läkin bik ğibrätle misal. Bezgä här mäs'älädä maqsatıbızğa ireşergä kiräk, bu - waqçıllanu tügel, ähämiätle närsä, digän fikerdä tora Äyupov.
Küptän tügel Tübän Qamada tatar telen saqlaw, üsterü buyınça şähär häm rayon külämendä maxsus programma qabul itelgän. Mondıy programma Tübän Qamada berençese genä ikän häm ber yıl eçendä ğamäldä bulaçaq. Alğa taba 3-5 yıllıq programma qabul itü farazlana. Älegä, bulğan programmanı tormışqa aşıru buyınça daimi komissiä tözelä häm anıñ räise şähär başlığı. Alda äytelgän komissiä, programma belän bergä Tübän Qamada bik säyer isemle Äxtübä uramı da barlıqqa kilä. Älege uramnıñ urısça äyteleşe - Axtyubinskaya. "Axtyubinskaya" üzä Aqtübä süzennän yasalğan. Şulay buluğa da karamastan, Äxtübägä äylängän. Dimäk, yaña komissiägä eş bar.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Tatarstan möftie Ğosman xäzrät İsxaqi Märcäni mäçetendä Uraza Ğayete çaralarında qatnaştı
Şulay itep, Rusiädä xaqimiät vertikale nığıtu ğamälläre tuqtamıy, anıñ mexanizmı cibärelgän häm ğadättägeçä, mondıy ğämällärgä berençe reaksiä Tatarstan kebek abruylı respublikada sınala. 5 dekaber, pänceşämbe waqiğälärendä bu berdän-ber säyäsi tema. Çönki pänceşämbe irtäse “Uraza bäyrämnäre möbäräk bulsın” digän täbrikläw süzläre belän başlanıp kitte. Tatarstan Diniä nazaräte räise möfti Ğosman xäzrät İsxaqi Ğayet-äl-fitr, Uraza ğayete çaralarında Märcäni cämiğ mäçetendä qatnaştı. Ul Ğayete wäğäzen bernindi qäğäzsez yartı säğättän artıq söyläde. Wäğäz barı tik Ramazan ayı, islam dine, iman, şäfkätlelek, ğadellelek turında bardı. Wäğäzeneñ axırında ul däwlätne tınıçlıq yulınnan alıp barğan yulbaşçılarğa räxmät äytte. “Suğışçan islam” digän töşençä naxaq, islam tınıçlıq, ğädellek häm märxämätlelek dine, dide ul. Bu wäğäzneñ iñ säyäsiläşterelgän cömläse buldı.
Ğadättägeçä, Uraza ğayete zur sabırlılıq, tınıçlıq belän ütte. Mäçet eçenä sıymağan xalıq mäçet işek aldında häm mäçet tiräsendäge uramnarda wäğäz tıñladılar häm Ğayet namazı qıldılar. Şulay da, mäçet tiräsendä militsiä xezmätkärläre şaqtıy ide. Ğädättägeçä, mäçetkä cıyılğan xalıq arasında räsmi xaqimiät wäkilläre kürenmäde. Däwlät citäkçeläre nindider ber dingä genä artıq iğtibar, tabınu ğämälläre kürsätmilär.


text:
İslam İlläre Konfrensiäseneñ atnakiç häm comğada Malayziäneñ yaña başqalası Putrajayada ütäçäk summitınnan elek 57 äğza ilneñ tışqı eşlär ministırları oçraştı.Cıyılışnıñ köntärtibendä Ğıraq, İzrael-Fälästin nizağı kebek mäsälälär tora. Möselman illäreneñ öç yıldan soñ ütäçäk berençe summitında Ğıraq mäsäläsendä urtaq fikergä kilüläre bik qıyın bulaçaq.
Kiläse 3 yılda İslam İlläre Konferensiäse belän Malayziä citäkçelek itä. Summittan elek cıyılğan tışqı eşlär ministırları oçraşuında möselmannar Ğıraqnı tözekländerü eşendä yardäm itergä wäğdälär birsä dä, ildä kem niçek itep tınıçlıq urnaştıraçaq bu turıda fikerlär berbersennän bik yıraq. AQŞ citäklägän koalitsiä köçläreneñ Ğıraqtan çığıp kitergä çaqırğan tawışlar işetelä.İslam İlläre KOnferensiäseneñ general sekretarı Abdelahed Belkeziz cıyınnnı açu çığışında (audio)
Bez çit il köçläreneñ Ğıraqtan çığıp kitüen häm il belän BMOsınıñ idarä itüen taläp itäbez.
Belkeziz Ğıraq xalqınıñ suverenlegen häm bötenlegen qazunuda yardäm itü bezneñ moral burıç, Ğıraq xalqı ğına üzeneñ yazmışı turında qarar birä ala, baylıqların vä tabiğıy çığanaqların kontrol xoquqı ğıraqlılarğa qaytarılırğa tieşdip söyläde. Ğomumän alğanda çit il xärbiläre Ğıraqtan çığıp kitergä tieş digän fiker bulsa da öy xuçası malayziä möselman illäre genä tınıçlıq saqlau eşlärenä qatnaşırğa häm Qıraq BMO qaramağına tapşırılırğa tieş digän fiker beyan itte. Ğıraq tışqı eşlär ministırı Zebari bez xalıqara tınıçlıq köçläre ilne tözekländerüdä yardäm itä ala digän qaraş belän kileşsäk tä , Ğıraq İdarä Şurası kürşe illärneñ xärbilär cibärüenä bik näzberek eş dip qarıy dide.Turkey AQŞ üteneçenä esasän Ğıraqqa ğäskärilär ciberergä riza buldı. Putrajayağa kilgän törk wäkilçelegeneñ ölkän räsmie Tahsin Burcuoğlu xärbilärebez kördlär uqmaşıp yäşägän tönyaq Ğıraqqa urnaştırılmayaçaq dip äytte. Waşington törek ğäskäriläreneñ urnaşu eşenä riza buluı öçen Ğıraq İdarä Şurasın künderergä tieş. Xabärlärgä qarağanda sumitta Pakstan prezidentı Pärväz Muşärräf İslam illäre Konferensiäsen üzgärtep qoru turında täğdim kertäçäk.Pakstan räsmie Osman Haydar süzlärençä oyışma möselman dönyasın wäkilçelek itergä, alarnıñ mänfäğätlären yaqlarğa häm könbatış dönyası belän mönäsäbätlärne rätkä salırğa tieş.Putrajayada möselman illären urtaçıl bulırğa,berberse belän xezmättäşlek itergä islamçı ekstermizmğa qarşı köräşergä çaqırular işetelsä dä, barlıq möselmannar urta yul belän kileşep betmi. Fälästin Azatlıq Oyışması politik qanatı citäkçese Al Qaddumi İzrael-Fälästin konfliktı qoral belän genä xäl qılına ala dip äytte. Ul barlıq möselman illären sumitta fälästin mäsäläsendä berläşergä çaqırdı.İslam İlläre Konferensiäseneñ cıyılışına qatnaşqan tışqı eşlär ministırları bugen İzraelneñ ütkän atnada Süriäne bombalauın häm fälästin territoriälärenä höcümnär oyıştıruın xökem itte. Bilgele bulğança ber atna elek İzrael Damask yaqınında İslamçı Cihadnıñ lagerın bombaladı dip däğwä itkän ide Damask isä ul sivil hedefne bombaladı dip äytte. Malayzianıñ yaña administrativ üzäge Putrajayadağı summitqa BMOnıñ general sekretarı K. Annan, Russiä citäkçese V.Putin qunaq bulıp qatnaşaçaqlar dip kötelä.
färidä xämit, praga


text:
Çeçnyanıñ Alxan-Kala awılınıñ elekke administratsiä başlığı Mälikä Umajeva üterelgän
Ul arada, Exo Moskvı radiosı, häm Moscow Times ğäzite üzeneñ bügenge sanında, çeçennarnıñ İnternet säxifäsenä tayanıp, Mälikä xanımnı federallar ütergän bulırğa mömkin dip xäbär itä.
Şuşı xälgä açıqlıq kertü öçen bez Nazran''däge keşe xoquqların yaqlawçı Memorial üzäge wäkile Usam Baysaev belän elemtägä kerdek. Administratsiäneñ elekke başlığı üterelgännän soñ uzğan yılnıñ cäyendä awıl xalqı Mälikä Umajevanı citäkçe itep saylağan. Usam Baysaev bezgä menä närsälär söyläde:
Audio 1
Mälikä Umajevanıñ Rusiä xärbiläre arasında doşmannarı küp bulğan, läkin, awıl xalqı anıñ yarqan bulğan. Usam Baysaev:
Audio 2
Federal köçlärneñ «zaçistka» dip atalğan ğämälen tuqtatu maqsatı belän Umajeva jurnalistlar, keşe xoquqların yaqlawçılar, şul isäptän Memorial üzäge belän elemtädä torğan. Memorialnıñ Nazran bülegendä anıñ berniçä tapqır bulğanı bulğan. Usam Baysaev:
Audio 3
Awlıda başqarılğan zaçistkalarğa qarşı çıqqan Mälikä Umajeva çınlap ta yanawlar alğan bulğan. Ber zaçistka waqıtında awılnıñ berniçä keşese ülgännän soñ, Rusiä xärbiläre Mälikä Umajevanı bu zaçistkalarnıñ qanun nigezendä ütkärelüwe turında qäğäz imzalarğa quşqan. Mälikä xanım baş tartqan. Usam Basayev söyli:
Audio 4
Uzğan ayda Mäskäwdä ütäse Çeçen suğışına qarşı köneferynsiägä Mälikä Umajeva çaqıru alğan bulğan. Läkin anda barmağaT. Barmawnıñ säbäben Usam Baysaev bolay añlata:
Audio 5
Şimbä könne bulğan xällär turında Memorial wäkile Usam Baysaev bezgä menä närsälär söyläde:
Audio 6
Çeçnyada üterelgän administratsiä başlıqları inde distälär belän isäplänä. Bu gädättä çeçen suğışçıları eşe dip sanala ide. Alxan-Kalada bulğan waqiğa bu qaraşnı üzgärtergä mömkin. Memorial Üzäge xäzer üz tikşerülären alıp bara. Häm bar mäglümätlärne tuplağannan soñ, cämägätçelekkә citkerergä cıyına.
Ali Ğilmi, Praha


text:
Yukos aksionerları Xodorkovski irege öçen Rusiä räsmilärenä kontrol paket täqdim itä
Yukos neft kompaniäseneñ berniçä aksionerı Rusiä räsmilärenä kötelmägän täqdim yasadı. Yukosnıñ xäzerge waqıtta törmädä utırğan elekke citäkçeläre irekkä çığarılğan oçraqta alar kompaniäneñ kontrol paketın däwlätkä tapşırırğa äzerlek belderä. Rusiä räsmiläre bu täqdimgä älegä cawap birmäde.
Audio (Leonid Nevzlin)
"Min ireklekkä almaşqa milek täqdim itmim. Min bu keşelärneñ totqarlanu şartların üzgärtergä, irekkä çığarırğa häm normal söyläşülär başlarğa täqdim itäm. Xäzergä söyläşü mömkin tügel: alar telefon aşa da söyläşä almıy, min Rusiägä kilä almıym, Kreml türäläre Yukos citäkçelärenä minem belän söyläşüne tıya."
Rusiäneñ iñ ere neft kompaniäse Yukos tiräsendäge xällär Rusiä genä tügel, bar dönyada şaw-şu quptardı. Rusiäneñ iñ bay keşese sanalğan Xodorkovskinı Rusiä räsmiläre salımnan qaçuda, üzläşterüdä ğäyepli. Ämmä küp kenä küzätüçelär, Xodorkovskinıñ opozitsiädäge partiälärgä yärdäm itüwen iskä alıp, monıñ artında säyäsät tora dip sanıy. Niçek kenä bulmasın şuşı xällärdän soñ çit il investorları Rusiägä şiklänep qarıy başladı, Yukosnıñ Sibneft belän berläşüe tuqtatıldı, Rusiä-Amerika mönäsäbätlärendä suınu sizelde.
Rusiä räsmiläre Yukos aksiäläreneñ ber öleşen tuñdırdı, ämmä 44 protsentı Gibraltarda terkälgän Menatep törkeme qaramağında. Berlgeçlär monı 15 milliard dollar dip bäyäli. Töp aksionernıñ ikese, Mixail Xodorkovski belän Platon Lebedev, törmädä. Ä menä Nevzlin, Dubov häm Brudno xäzerge waqıtta İsraeldä. Nevzlin süzlärençä, bu täqdimne alar 3se dä xuplıy:
Audio (Leonid Nevzlin)
"Berençedän keşelär irekkä çığarğa tieş. İkençedän, ägär Rusiä räsmiläre bezneñ anda bulunı telämi ikän, bez çigenergä äzer. Bez monı qanuni eşlärgä yärdäm itä alabız, bezsez alar monı qanuni eşli almıy, häm ğädättägeçä axmaq bulıp qalaçaq."
Rusiä räsmiläre älegä bu täqdimgä ber cawap ta birmäde. General Prokuratura räsmiläre bezgä Yukostan ber täqdim dä kilmäde dip belderä. Alay da İnterfax agentlığı, iseme äytelmägän ber räsmineñ, bu täqdim qanun yağınnan da, äxlaq yağınnan da qabul iterlek tügel, digän süzlären kiterä. Läkin "töten utsız bulmıy" dilär. Nevzlin süzlärençä, soñğı waqıtta aña üzen aradaşçı dip tanıtqan inde berniçä keşe möräcäğät itkän. Şul uq waqıtta Rusiäneñ mäglümät çaraları qayber räsmilärneñ moña qarata uñay fikeren kiterä. Äytik, RBK agentlığı xäbär itüençä, Duma räise urınbasarı Oleg Morozov, ägär monıñ näticäsendä kemneñder ireklege satıp alına ikän, min moña uñay qarıym, çönki bu oçraqta keşe dä , däwlät tä ota digän.
Süz dä yuq, Rusiä räsmiläre bu alış-bireşkä turıdan-turı barsa, uñaysız xäldä qala, çönki bu keşelärne cinäyätçe dip iğlan ittelär. İxtimal berär uraw yul tabılır. Rusiäneñ zamança tarixında andıy xälneñ inde bulğanı bar. Zamanında Media-most xujası Vladimir Gusinski milegen Gazpromğa tapşırıp ireklek qazanğan ide. Ul çaqta imzalanğan mäşxür dokument tarixqa "6nçı protokol" digän isem belän kerep qaldı.
Ali Gilmi, Praga


text:
Paqstanda yäşäwçe äfgan moxacirların ildä ütäçäk berençe prezident saylawları öçen terkäw ber köngä ozaytıldı. Migratsiä öçen Xalıqara Oyışma (İOM) belderüenä qarağanda, kötelgännän azıraq sanda xatın qıznıñ terkälüe ozaytu säbäbe bulıp tora.BMOnıñ ber bülekçäse bulğan İOM Äfganstanda 9nçe üktäber saylawlarında kübräk xatın qıznıñ qatnaşuı öçen tırışa. Paqstanda yäşäwçe äfgan xatın qızı Äfganstandağılarğa qarağanda küpkä azıraq terkälgän.
(audio) Paqstannıñ tönyaq könbatışında urnaşqan äfgan moxacirlar lagerı Jallozai bazarı işetkänegez kebek qaynap tora. Meñnärçä qaçaqnıñ yäşägän lagerdä 3 kön buyı Äfganstandağı saylawlar öçen terkäw eşe alıp barıldı. Qayberäwlär öçen 9nçe üktäber saylawları bik möhim . Möxämmäd Xan prezident namzäte Axmäd Şax isemle injiner öçen tawış birergä qararlı Xan bezneñ xabärçegä bolay digän(audio)
Axmäd Şax ozaq waqıt bezneñ citäkçe bulıp tordı. Bez anı beläbez. Ul mucahid , cihad –izge suğışta suğıştı. Miñ aña tawış biräçäkmem.
Ämma Paqstan bazarında burqalarına törengän äfgan xatın qızı ildä ütäçäk berençe prezident saylawları belän ällä ni qızıqsınmıy.Şunlıqtan BMOnıñ Migratsiä Oyışması terkäw eşen ber köngä ozayttı. Saylawlarnı oyıştıruçılar 9nçe üktäber öçen yaqınça 10million äfganlı terkälgän dip farazlıy. Suğış , qorğaqlıqtan qaçqan bik küp sanda äfganlı İran häm Paqstanda yäşi. Alar saylawçılarnıñ möhim öleşen täşkil itä. Ämma ike köndä terkälgän 340meñ keşeneñ biştän ber öleşe genä xatın qız. Äfganstanda isä terkälüçelärneñ 40%tı xatın qız.İOM citäkçese Peter Erben Paqstanda tärkälüçe moxacirlar sanı yartı millionğa yaqın bulaçaq dip farazlıy .Küp kenä moxacirlar prezident namzätläre cünläp saylap aldı kampaniäse alıp barmadı dip şiqäyät itä şulayuq iminlek turındağı borçılular da arta bara. Cimrelgän Taliban rejimı qaldıqları ütkän atnada moxacirlar lagerında saylaw xezmätkärlären üterüçelär büläklänäçäk dip yazılğan käğäzlär taratqan. Äfganstannıñ waqıtlı prezidentı Hamid Qarzai öçen Paqstanda kampaniä alıp barğan Daud Arsala kisätülärgä qaramastan moxacirlar küpläp tawış birügä qatnaşaçaq digän qaraşta.(audio)
Älegäçä min xalıqnıñ saylawlarğa qatnaşu yä ki terkälüen tuqtatqan ber nindi problema,kirtä kürmädem dip äytä.
Şulay da Paqstannıñ tönyaq könbatışındağı bu çik töbägendä räsmilär här törle kisätülärgä bik ciddi qarıy . Politsiä häm yarım xärbilär kiläse şimbädä tawış birü puktların saqlıyaçaq. Ämma Äfganstanda tınıçlıq urnaşır ömede belän yäşägän 25 yäşlek Xan kebek saylawçılarnı ber närsä dä qurqıtmıy. Xan süzlärençä(audio)
Äle bez ilebezne irekländerergä, tınıçlıq urnaştırırğa häm üz patşabıznı saylarğa telibez.
9nçe üktäberdäge prezident saylawlarına 18namzät şulsanda AQŞtarafınnan yaqlanğan älege waqıtlı citäkçse Hamid Qarzai qatnaşa
färidä xämit


text:
Latviädäge yaña mäktäp reformasına qarşılıq yözennän bügen rus millätçe xäräkäte wäkilläre Latviäneñ mäğärif ministrlığı işegenä ut törtkän. Bolşeviklar bu eş öçen cawaplılıqnı üz östenä alıp, älege ğamäl belän Latviä mäktäplärendä barı tik latış telendä belem birügä qarşı buluların belderde. Latviädä yäşäwçe xalıqnıñ 30%qa yaqını öçen rus tele – ana tele bulıp qala. Ministrlıqqa cibärelgän elektron xatta – "bez disktiminatsiägä säbäp bulğan älege reformanı ğamäldän çığarunı taläp itäbez, rus balaları latışça öyränmiäçäk" dielgän.
Başfatirı Rusiädä bulğan Milli Bolşeviklar eşçänlege – Latviädä tıyılğan.


text:
Atnakiç könne Ufada Başqortstan berläşkän oppozitsiäse wäkilläreneñ xakimiätlärgä qarşı çirattağı uram cıyını bulıp ütte. Aldan uq xäbär itelüençä, Başqortstan oppozitsiäse köçläre bu könne Ufanıñ Lenin isemendäge mäydanında zur miting ütkäräçäkläre xaqında belderep, xakimiätlärgä röxsät sorap xat yazdı. Ul röxsät alındı häm bu uram cıyınına nıqlı ğına äzerlek alıp barıldı.
Uram cıyını kiçke säğät cidegä bilgelängän ide. Anda tatar oyışmaları wäkilläre dä küpkä aldan kilä başladı. Alar Başqortstan tatarlarınıñ kisken problemaların xäl itü kiräklegen çağıldırğan şiğar'lär dä äzerlägän. Ämma ul şiğar'lärne tatar oyışmaları wäkilläre miting bulası mäydanğa alıp kerä almadı. Militsiä xezmätkärläre bu yulı da uram cıyını bulası mäydannı timer qoymalar belän uratıp alğan bulıp çıqtı. Şiğar'lärne totqarlap alıp qaldılar. Qarşılıq çarasına cıyıluçılarnı da elekke kebek ük, tar koridor aşa ğına, metall tikşerüçe cihazlar belän nıqlı tikşerep kenä ütkärdelär.
Oppozitsiä äzerlägän uram cıyını bu yulı da älläni tä'sirle bulmadı diärgä mömkin. Anda nibarı 300 tiräse genä keşe qatnaştı. Mitingta qatnaşuçılar az bulsa da, ul uzğan mäydannı uratıp alğan militsiä xezmätkärläre alardan da kübräk ide. Şulay da xoquq saqçıları, miting barışına qısılmadı, çittän genä küzätep tordı.
Miting “Ğud bay babay” digän çaqıru-öndämä astında ütte. Başqortstanda xalıq arasında prezident Mortaza Räximovnı şulay “babay” dip yörtälär. Babaynı otstavkağa kitärgä çaqıruğa işarä ide bu. Mitingnı oppozitsiä citäkçeläreneñ berse Ratmir Yangirov açtı häm alıp bardı. Üz çığışında ul respublikadağı säyäsi-ictimaği xällärne bik awır dip surätläde. Sotsial' kierenkelek, bäyälärneñ artuı, keşe xoquqlarınıñ bozıluı xaqında täğäyen misallar kiterep söyläde ul. Barlıq bälälärdä respublika xakimiätläre häm şäxsän Mortaza Räximov ğäyeple ikänlegen äytep, anıñ wazifasınnan kitüe bar keşe öçen dä faydağa ğına bulaçağın äytte Ratmir Yangirov.
Başqortstan xakimiätläre üzläre öçen genä yäşi. Alarğa xalıq berni dä yukni. Räximov ta qayçan da bulsa üz urının qaldırır. Xalıq monı küptän kötä inde. Yañaraq anıñ xaqında törle imeş-mimeşlär taratılğaç ta xalıq bik qayğırmadı.
Mitingta çığış yasağan Ratmir Yangirov fikerençä, Başqortstan xakimiätläre respublikanı körçekkä kiterep teräde. “Şul uq waqıtta üz qullarındağı matbuğat çaraları aşa alar Başqortstannı çäçäk atuçı respublika dip maqtanırğa yarata”, - di Ratmir äfände.
Annan soñ mitingta Keşe xoquqların yaqlaw komitetı citäkçese Räis Däwlätxucin çığışı buldı. Ul Başqortstanda keşe xoquqlarınıñ tupas bozıluı, xakimiätlärgä qarşı az ğına tänqit süzläre yañğıratqan keşelärneñ dä qulğa alınuı häm tikşerü izolyatorlarında totıluı turında söyläde. Soñğı misal itep, Başqortstan däwlät universitetında uquçı Ratmir Baimbätov isemle talip belän bulğan xälne söyläde ul. Başqortstan Kommunistlar partiäse äğzası bulğan bu talipnıñ fatirına militsiä xezmätkärläre kilep tentü ütkärgän. Äle ul Ufa xastaxanäläreneñ bersendä däwalanırğa mäcbür ikän.
Başqortstan Berläşkän oppozitsiäse koordinatsiä şurası citäkçese, Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte räise Ramil Bignovnıñ da çığışı yalqınlı ide. Respublikada bar xakimiätneñ berniçä genä keşe qulında buluın äytep, xalıqnıñ xoquqsız qaldırıluına iğtibar yünältte ul. “Başqortstanda ällä küpme tärtipsezleklär, qanunsızlıqlar tamır cäyue xaqında federal' xakimiätlärgä küp tapqırlar möräcäğät ittek, - di Ramil Bignov. – Läkin Mäskäw Kremle bu möräcäğätlärne cawapsız qaldırdı. Xäzer inde bez möräcäğätlär äzerläp tormıybız, ä bar xalıqnıñ ixtıärın çağıldırğan qarşılıq Aqtı qabul itäbez.
Prezident Räximovnıñ wäqälätlären tanımıybız. Ul aldaşular yulı belän genä yañadan üz urınında qaldı. Şuña bez anıñ otstavkağa kitüen taläp itäbez. Yağulıq-energetiqa tarmağı xalıqqa, däwlätkä qaytarılırğa tieş.
Ufadağı mitingta çığış yasağan Ramil Bignov buldı bu. Añardan soñ da berniçä keşe çığış yasadı häm respublikadağı kimçeleklärgä iğtibar yünältte. Ber säğät barğan miting axırında anda qatnaşuçılar “Başqortstan Respublikası xalıqlarınıñ turıdan-turı ixtıärı” digän Aktnı qabul itte. Döresräge, bu Aktnıñ ölgese aldan uq äzerlängän ide. Mitingta qatnaşuçılar anıñ här punktın rasladı ğına. 9 maddädän torğan bu aktnıñ berençe maddäse prezident Mortaza Räximovnıñ wäqälätlären tanımawdan başlana. Anda şulay uq respublikanıñ yağulıq-energetiqa tarmağın kire däwlätkä, xalıqqa qaytaru, Başqortstan Üzäk saylaw komissiäsen aldaşuları öçen quıp taratu, respublikada süz iregen buldıru taläpläre dä yazılğan.
Mitingnı oyıştıruçılar äytüençä, cäy aylarında respublika cämäğätçelege arasında bu Aktqa qul quyu oyıştırılaçaq häm alar tağın da Mäskäwgä tapşırılaçaq. Ä älegä oppozitsiä cäyge çorğa zur uram cıyınnarın oyıştırunı tuqtata kebek.
Fänis Fätxi, Ufa


text: Şulay itep, fatirğa küpme tülärgä, işek aldı sebergängä küpme tülärgä digän äñgämälär häm bäxäslär aktualläşep kitte. Xätta, Qazannıñ 1010 yıllığına, yäğni 2015 yılğa xätle üseşe strategiäsen tikşergän kiñäşmädä dä toraq-kommunal' xucalıq reformasına qağılıp kittelär. Älege kiñäşmäne şähär administratsiäse ütkärde. Anda Qazandağı ere şirkätlär, ictimaği oyışmalar citäkçeläre häm İdel buyı federal' okruğı wäkile qatnaştı. Strategiäneñ töp nigeze äzer dip belderelde kiñäşmädä. Anıñ töp prinsipları - grajdanlıq cämğıäte üseşe, konkurentlıq itärgä sälätle innovatsion iqtisad tözü, taza, komfortlı häm keşelärgä üz-üzen üsterergä şartlar tudıra torğan yäşäw möxiten buldıru. Şunıñ belän Qazan 21 ğasırda Yevropa häm Aziä sivilizatsiäläre quşılğan urın bularaq, törle däräcädäge eşmäkärlärne dä, ğalimnärne dä, ere çit il investorların da cälep itärlek başqalağa äwerelergä tieş.


text:
Qatnaş xalıqlı Zelenaya Roşça awılı mäçete qaramağında eşläp kilüçe mädräsä şäkertläre uqu yılına yomğaq yasadılar
Bu çara mäçettä cirle muzey açuğa da bağışlanğan ide. İmam häm möğallim wazifaların başqaruçı Mäxmüt xäzrät Kadraliev, bäyrämne açıp cibärgändä, başqa xalıqlar arasında yäşäp tä, milli yözebezne saqlap qalu çaraları belän tanıştırdı. Möselman ziratın tazartu, mäçet açu, anıñ qaramağında mädräsä eşli başlawına bıyıl tağın ber adım östälgän: cirle muzey tuplanğan. Awıl xakimiäte başlığı Gennadi Kupsov äytüençä, mondıy çaralar awıl cirendä soñğı arada bik tä qaqşağan äxlaqi xalätne torğızuğa yärdäm itä häm awıl tatarları başqa xalıqlarğa ürnäk bulıp tora, dide. Äytik, tatarlar üz ziratların tazartqaç, xristian ziratında da ömä oyıştırdıq, dide ul.
Muzey, nigezdä tarixıbızğa bağışlanğan. Tatar xalqınıñ şäcäräse sxeması bezneñ turıdan-turı bolğar babalarıbız warisları buluıbıznı kürsätä. Tuplanğan kitaplar da şunı uq dälillilär. Anda tatar xalqınıñ könküreş äyberläre, öy eçe küreneşe, törle yıllarda basılğan Qor'ännär tuplanması häm başqa eksponatlar da küp närsä añlatalar.
Muzeynı açudan soñ, mädräsädä dini belem tuplawçı 16 bala üz uñışları belän tanıştırdılar, möğallimneñ törle sorawlarına cawap birdelär, kümäkläp namaz uqıp kürsättelär. Qunaqlar şäkertlärneñ belemenä yuğarı bäya birdelär, cıyılğan xalıq aldında wäğäzlär tottılar. Şulay uq Mäxmüt xäzrätneñ eşçänlegenä soqlandılar. Mäsälän, şundıy uq qatnaş xalıqlı Oxotniç'ye awılı mäktäbendä ana telen fakul'tativta uqıtuçı Räzidä Cabbarova üz awılında mädräsä genä tügel, namaz uqu yortı da bulmawına poşınuın belderde. Ä Zelenaya Roşçada şundıy ğämäl belän şöğıllänüçe Miñlegöl Abäydullova Mäx-müt xäzrätkä ixtiramın şiğri yullar belän dä citkerde. Häm soñnan üze uqıtqan balalar icatın täqdim itte.
Läkin, Mäxmüt xäzrät äytüençä, aldağı eşlär kübräk häm awırraq. Awılda yäşäwçe tatarların yartısı çaması nıq urıslaşqan häm mondıy çaralarnıñ tämen dä añlamıy, alarnı kiräksenmi dä. Menä şularnı da uyatu – aldı torğan töp burıç.
Soñğı söz - başqa temağa. “Ömet” gäzite redaktorı İsxaq Xälimev “Tatarstan Yaña ğasır” kanalı citäkçelegenä räxmät uqı: kanal programmasın buşlay cibärep toruları öçen. Bu programmanı da bastıra başlağaç, kiosklarda gäzitne satıp alu yaxşırğan ikän. Dimäk, TNV tapşıruların qarawçılar sanı da işäygän, dip uylarğa kiräkter.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text: Serbiäneñ elekke ultra millätçe vise-prezidentı Vojislav Seselj, elekke Yuğgoslaviä prezidentı Slobodan Miloşeviç östennän barğan mäxkämä eşendä tanıqlıq itte. Üze dä suğış cinäyätlärendä ğäyeplängän Seselj, 1999nçı yılğı Kosovo suğışı öçen Könbatış cawaplı, dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, Kosovodağı köç qullanu – anda ğäskär kertü öçen oyıştırılğan amerikan provokasiäse bulğan. Seseljnı tanıqlıq itergä Miloşeviç advokatları çaqırdı. Aña 1991nçe-95nçe yıllardağı Xorvatiä suğışı, Bosniä häm Kosovo suğışlarında ğäyepläw belderelgän. Miloşeviçqa 60 mäddä ğäyepläw belderelgän, alar arasında Balkandağı suğışlar häm keşeçelekkä qarşı cinäyätlär bar.


text:
Azärbaycan: Saylaw aldınnan oppozisiägä yala yağıla
Uzğan ay Azärbaycanda pıçaqlı xöcümdä yaralanğan ber oppozisiä jurnalistına yala yağıldı. Xaqimnär aña döres bulmağan ğayepläwne tanırğa quşqan.
Azatlıq xäbärçese bulıp eşlägän şul uq waqıtta köndälek oppozisiä gazetasında yazğan 25 yäşlek Agıl Xalil, mart ayında kükrägenä pıçaq cäräxäte alıp xastäxanägä ozatılğan ide.
Xöcümneñ könbatış mağlümat çaralarında tawış quptaruınnan soñ, mäxkämä bu mäsäläne tikşerep çığarğa mäcbür buldı. Läkin alar jurnalistkä kemneñ xöcüm itüen tikşerü urnına, anıñ oppozisiädäge eşçänlegenä iğtibar itep, döres bulmağan ğamälne tanırğa taqdim itkän.
Oppozisiä jurnalistı Xalil añlata:
“Miña alar 3 saylaw mömkençelege birde. Bu xöcümneñ yä xezmättäşem tarafınnan yasaluın äytergä yäisä üz-üzemne cäräxätlänüemne tanırğa quştılar. Ägär dä bolay dip äytmim ikän, mönäsäbätem bulğan homosexual ber yeget tarafınnan miña xöcüm yasauı xäbären däwlät televideniäsendä efirgä çığarılaçağın äyttelär. Ägär dä keşe aldında oyat xäldä qalırğa telämäsän, bu ike taqdimnän bersen sayla didelär, ä min aptıraşta qaldım.”
Xalil, xaqimnärneñ üzen äni-ätise yanda däwalanğan Kuurdamir töbägennän kitärgä mäcbür itkännän soñ mondıy yanaw yasawların belderde.
Häm sonınnañ xalil ğayepläwne tanımağaç, anıñ rus asıllı ber yeget belän mönäsäbäte buluın häm anıñ Xalildän könläşep cäräxatläwe turında 2 keşeneñ şaxitlek itüen kürsätkän video yazma däwlät kanalında dönya kürde.
Azärbaycanda, xaqimiätneñ keşelärne ğomergä oyatta qaldırıp, homosexuel mönäsäbäte buluda ğayepläp çıqqan keşelär, monnan elek tä bulğan ide. Mäsälän 2003 yılda prezident saylawı aldınnan oppozisiä partisäsenän Ali Kerimeneñ homosexuel buluın faş itkän mäqalälär däwlät matbuğatında kön kürgän ide. Tağın ber misal, 2000 yılda moña oxşaş waqıyğa, xalıqara republikan institutı belän bergä Bakıda eşlägän amerikan watandaşı bulğan John Elviskä bulğan ide. Xaqimiät anıñ ülüen homosexuel mönäsäbätkä bäyle könläşü säbäble buluın beldergän ide. Şunnañ soñ anın kem tarafınnañ üterelüe mäsäläse tağın tikşerelmäde, mäxkämä eşe şul kileş qaldırıldı.
Xalilneñ video yazması turında çıqqan cäncallar, şulay uq ildä kiyerenke waqıtqa turı kilä. Azärbaycanda yaqın arada prezident saylawı bulaçaq. Citäkçelek köräşendä, Aliyev üktäberdä bulaçaq saylawda ikençe möddätkä saylanıp, üz urnın saqlarğa cıyına.
Matbuğat çaraları torışın küzätüçelär, saylaw yaqınayğanda däwlätneke bulmağan, oppozisiä fikerlären taratqan mäğlümät çaraları xaqimiät tarafınnan çiklänergä tırışıla dip belderä. Xaqimiät, rejimnı tänqitlägän gazetalarğa nindeder ğayep tabıp yä aqçalata zur cäzalar birä. Yäisä jurnalistlärgä ğayep tağıp, törmägä ozata.


text:
Rayonnarnıñ tuğra, bayraqları tekälde
26 aprel' könne Qazan Kirmänendä Rusiäneñ Däwlät Geral'diqa registrında häm Tatarstannıñ Geral'diqa reestrında respublika munitsipal' berämlekläreneñ räsmi bilgelären terkäw turındağı Tanıqlıqlarnı tapşıru tantanası uzdı. Bügenge köndä Rusiä häm Tatarstan prezidentları qarşındağı Geral'diqa Şurasında respublikanıñ yegermedän artıq şähär häm rayonı üzeneñ gerbın häm bayrağın raslattı. Qalğan rayonnar da yıl azağına qädär bu eşlären yomğaqlarlar dip kötelä. Çärşämbedä Qazan Kirmänendä terkälü tanıqlığın Aqsubay, Aqtanış, Arça, Ätnä, Yuğarı Oslan, Çüpräle, Qaybıç, Layış, Leninogorsk, Yaña Çişmä, Saba, Sarman, Täteş, Tuqay, Çirmeşän, Yutazı rayonnarı, Çallı şähäre xakimiät başlıqları aldı. Monnan aldaraq tanıqlıqlar Qazan şähäre häm Spas rayonına tapşırılğan ide.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Amerikanıñ Guantanamo törmäsennän Rusiä keşese qaytaralaçaq
Rawil' Mingazovnıñ tuğan cirenä kire qaytarıluı xaqında Rusiäneñ saqlanu ministrı kiñäşçese, Rusiäneñ suğışta totqın bulıp, xäbärsez yuğaluçılar eşe belän şoğıllänüçe komissiä räise Vladimir Şamanov Amerika quşma ştatlarında eşlekle säfäre barışında xäbär itte. “Bügenge köndä, barlıq dokumentlar cıyılıp betmäsä dä, bezneñ kommisiädä älege mäs'älä buyınça nıqlap eş alıp barıla”-digän ul Kommersant gäciteneñ çärşämbe sanında.
İskä töşerep uzabız, Amerikanıñ bilgele, Ğuantanamo törmäsendä barlığı 8 Rusiä keşese totılğan. Alar arasında Çiläbedän Röstäm Äxmärov, Başqortostannan Rawil Gömärov häm Şamil Xadiev, Tömännän Timur İşmuratov, Qabarda-Balqardan Räsyul Kudaev Ruslan Odijev. Älege isemletä Tatarstannan da ike keşe bar – Ayrat Vaxitov häm Rawil Mingazov.Alar 2001 yılda Äfganstanda Amerika ğäskäriläre tarafınnan totqınlıqqa eläkkän. 1 yıl Qandahara törmäsendä totılğannan soñ, Qubadağı xärbi bazağa cibärgännär. 2004 yılda Rusiä xärbi oyışmaları, Rawil Mingazovtan qala barlıq totqınnarnı öylärenä qaytaruına ireşte. Ul waqıtta Rawil Mingazov sälämätlege xaqında borçılıp, üze tuğan yaqqa qaytu yulınnan baş tartqan. Rusiägä qaytqan totqınnarnı Amerika şartı buyınça Rusiä genprokuraturası tarafınnan “cinayät eşlärendä qatnaşqan, xoquqsız il çigen çığuda” ğayıplägän. Soñraq älege keşelärneñ taliplar yaqlı suğışqannı dälilläwçe faktlar bulmağaç, alarnı ğayıpsez dip irekkä çığaralar. Läkin ozaq ta ütmi 2005 yılda Timur İşmuratov belän Rawil Gömärov Tatarstannıñ Bögelmä şähärendä ğaz ütkärgeç şartlatuda ğayıplänälär. Tağın ber totqın Räsyul Kudaev 2005 yılda Nal'çik şähärenä ğisyançılarnıñ höcümendä qatnaşqan dip ğayıplängän. Bu eş buyınça mäkkämä utırışı, bıyıl cäy başlanırğa tieş. Şuşı uq törkemnän bulğan Äxmärov belän Vaxitovnı millätara nizağ barlıqqa kiterüdä ğayıpläp, alarnı “Xizb-ut-Tahir-äl-İslam” törkemeneñ Çallıdağı bülekçäse äğzaları diep ğayıplängännär. Soñraq bu ğayıpläw yalğış dip tabılıp, alarnı irekkä çığaralar.
Ğuantanamo törmäsennän qaytaçaq totqın Rawil Mingazovqa nindi cäza bireläçäge turında bügen Rusiä genprokuraturasında mäğlümat birmilär. Xoquq saqlaw orğannarında, Rawil Mingazovqa, möğayın qayçandır, qalğan 7 totqınğa birelgän kebek cäza yasalır digän fikerdä toralar.
Ğädel Galämetdinov.