text:
Saakaşvilinen bu çaqıruı kiçä Rusiä saqlanu ministrınıñ Abxaziädäge tınıçlıq saqlaw köçläreneñ arttılaçağın belderüennän soñ yañgıradı.
Saakaşvili, Rusiänen bu xäräkäten bik xätär dip atap bu mäsälä buyınça xalıqara cämäğatçelekkä möracäğat itte:
“Bez xalıqara cämäğatçelekneñ häm Yewropa Berlege kebek illärneñ älege mäsälägä iğtibar yünälderüen, Rusiänı tıyılırğa çaqırıp soñgı waqıtta yasağan bu adımının töbäk öçen qurqınıç tudıraçağın yaxşılap añlatuına ömet itäbez”
Rusiä Gruziänı Abxazia häm Könyaq Osetiädä xärbi köçlären arttıruıda ğayepläp moña qarşı üzeneñ tınıçlıq köçlären nığıtaçağın beldergän ide.
Rusiä saqlanu ministrı şulay uq bügen yasağan belderüendä, qarşılıqlı Abxaziä häm Könyaq Osetiada BMO küzätüçeläre belän yaqınraq xezmättäşlek iteläçägen äytte.
NATO häm Yewropa berlege Rusiänı töbäktäge kiyerenkelekne artturıda ğayepli. BMO isä ikü kürşe il arasında kiyerenkelenen artuı borçu tudıra dip beldergän ide.


c: text/html

text:
Devlet sıñır hızmetiniñ bildirgenine köre, Ukrainağa Qırımnı qanunsız ziyaret etken Rusiye aktrisasını yibermegenler. Qayd etile ki, sıñırcılar aktrisağa kirüv yasağı aqqında “Borıspil” ava limanında bildirgenler.
Rusiyeli Ukrainağa fevralnıñ 4-nde İstanbuldan (Türkiye) kelgen.
Sıñır nezareti tedbirleri vaqtında “Kyiv” Ayrı yoqlav keçitiniñ arbiy hadimleri, Rusiye vatandaşı keçken sene “Qırımnı qanunsız ziyaret etkenini” belgilegenler
“Yarımadağa o, kiriş-çıqış nizamını bozıp kelgen. Mevcut malümatqa köre, o, “Nepotoplâyemaya” serialınıñ çekişelrinde iştirak etken. Anda baş rolüni icra etken”, – dep haber etile.
Rusiye vatandaşı Memuriy uquq bozuvı aqqında Ukraina Qanunnamesiniñ 204-2 maddesine binaen memuriy mesüliyetke çekilgen. Onı Ukrainağa yibermegenler ve 3 yılğa kirüvni yasaq etkenler.
Sıñırcılar aktrisanıñ adını aytmaylar. Amma açıq menbalarnıñ malümatına köre, “Nepotoplâyemaya” serialında baş rolüni Glafira Tarhanova oynağan.
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ Herson bölüginiñ sıñırcıları memleketke bir çetel adamnı kirsetmegenler. Haber etilgenine köre, erkek “qanunsız Qırımnı ziyaret” etken.
İdareniñ malümatına köre, 2020 senesi sıñır nezareti vaqtında bölükniñ arbiy hızmetçileri türlü sebeplerden 50 kişini memlketke yibermegen.
Qırımnı qanunsız ziyaret etken Rusiye vatandaşını Ukrainağa yiberegenler. Bu aqta dekabrniñ 26-nda Ukraina Devlet sıñır hızmeti haber etti.
Evel, sıñırcılar Rusiye telekanalınıñ alıp barıcısına Ukrainağa kirişni üç yılğa yasaq etken ediler.
Bundan ğayrı, Ukraina Devlet sıñır hızmeti memleketimizge RT Rusiye telekanalınıñ operatorını yibrmegen edi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina Prezidenti Petro Poroşenko elektron petitsiyağa cevap berip, Ukraina vatandaşı pasportında rus tilinde yazılğan malümatnı ingliz tiline deñiştirmek zaruriyeti aqqında bildirdi.
«Ukraina vatandaşlarınıñ Ukraina pasportlarında tercimeniñ Ukrainağa qarşı istilâ köstergen devletniñ tilinde olğanı ile bağlı çorlanuvını añlayım», – denile devlet başınıñ cevabında.
Poroşenko degeni kibi, Ukraina Nazirler kabinetine «mütenasip qararlarnıñ alınması içün qanun çıqarıcı deñişüvlerni kirsetmege» teklifi ile buyurdı.
Ukraina vatandaşı pasportından rus tilini silmek içün petitsiyağa zaruriy 25 000 insandan, 25 934 insan qol tuttı.


text:
Dekabrniñ 9-nda Kyivdeki Qırımtatar Milliy Meclisiniñ ofisinde Frenkistannıñ Ukraina elçisi Etienne de Poncins ile körüşüv ötkerildi.
Bu aqta körüşüvde olğan Meclis reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde haber etti.
Elçinen qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev, Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerov, Meclis azaları Eskender Bariyev, Gayana Yüksel ve Riza Şevkiyev iştirak ettiler.
«Subet vaqtında taraflar vaqtınca işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ vaziyeti, sıñırlanğan söz serbestligi, qırımtatar faalleri ve qorantalarınıñ zulumı ve taqip etilüvinen bağlı fikirlerini paylaştı. Ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilüvi, Ukraina topraq bütünliginiñ halqara seviyede tanılğan sıñırlarda, Qırımnen beraber, ğayrıdan tiklenmesi yolunda atıla bilecek adımlar muzakere etildi», – dep bildirdi Çubarov.
Körüşüvde Mustafa Cemilev Ukraina meselesinde halqara muzakerelerniñ semereli formatını qıdıruv ve qullanuv müim olğanını qayd etti. O, Qırım ve Donbasnı işğalden qurtaruv meselesini muzakere etmek içün yekâne halqara meydançıqnı quruv imkânı aqqında ayttı.
«Qırımtatar halqınıñ vekilleri samimiy müitte keçirilgen subet vaqtında Frenkistan elçisi Etienne de Poncins beyge Qırımğa doğru yapılacaq yürüşniñ qavrayışı aqqında tarif etti, bunıñnen bağlı matbuat risalesini berdi ve zemaneviy Frenkistan siyasetçileri er daim insan aqlarınıñ qorçalanması, dünyadaki nizam ve siyasiy istiqrarnıñ saqlap qalmasınıñ tarafdarı olğan seleflerine lâyıq olacağına ümüt etkenini bildirdi», – dep aytıla haberde.
Dekabrniñ 6-nda Kyivdeki matbuat konferentsiyasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» halqara zorbalıqsız barışıq aktsiyası azırlana ve keçirilecek, dep ilân etti.
Meclis reisiniñ aytqanına köre, teşkilâtçılar bir sıra memleket ve halqara teşkilâtlarğa muracaat etip, yürüşte iştirak etmelerine davet etecek ola. Çubarov, erkânı belli mesleatlardan soñ aydınlatılacaq ştab endi quruldı. Aktsiyanıñ künü ise daa soñra belli olacaq, çünki azırlıq «bir ya da eki aydan çoñ» devam ete bile.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Cumaertesi, avgust 8 künü, Kruşinânı Poloniya köyünde Sabantuy tatar festivali keçti. Medeniyetiniñ hususiyetleri ile paylaşmaq içün tedbirni qırımtatarlarnıñ eyyeti ziyaret etti.
«Poloniya qırımtatarları tarafından sanalaştırılğan arbiy yürüş, taqımlarnıñ çıqışları ve oq atuvı boyunca yarışlar ile keçirilgen doquzıncı festivaldir. 11 insan bardıq: oyuncı, yırcılar, nağışçılar… Anda Poloniya, Aqrusiye, Litvaniyadan yüzlerce insan kele», – dedi Qırım.Aqiqatqa qırımtatar eyyetiniñ temsilcisi Erfan Kudusov.
Onıñ sözlerine köre, bu festival diger memleket vatandaşlarına qırımtatarlarnıñ medeniyeti aqqında çoqça bilmege imkân berdi.
«Biz qave ile bağlı adetlerimizni, Rustem Skibin keramika boyunca master-klass kösterdi. Tarihçı Ülviye Ablayeva toy adetlerimiz ile tanış etti. Bütün farqımıznı numayış ettik», – dey Kudusov.
Evel Gdansk şeerinde Qırımtatar medeniyet ve sanaatı festivali keçti.


text:
Zemaneviy medyada nefret tili ve qara propaganda – tüşüngen mahlüq olğan insanlarnıñ ruhiy sağlığına ciddiy zarar bergen bir tür biyologik silâh kibidir. Haqiqiy himik, biyologik ve atom silâhlarına oşamayıp tabiyat ve mekânlarğa zarar bermegen, insan vücüduna da menfiy tesir etmegen, lâkin aqıl ve ruh bozuluvlarına sebep olğan yañı çeşit kütleviy imha silâhıdır(збpoя MacoBoro ypaжeHHя).
Soñki 15 yıl devamında zemaneviy Urusye devletiniñ yolbaşçıları alıp barğan siyasetniñ devamı ve neticesi olaraq bu künlerde daha bir dünya buhrannıñ şaatı olamız. 1962’deki Kuba buhranı (krizisi) suvuq cenk ve amansız qutuplaşmağa sebep olğanı kibi, bugün Ukrayina Vatanımızda yaşanğan kergin hadiseler aynı ehemmiyette olup, umum cihan tertibine aynı seviyede tesir eteler. Hem bu vaqiyalarğa, hem de diger cenklernen silâhlı istilalarğa baqılğanda, basqıncı siyaset ile qara propagandanıñ el elge tutuşıp yan yana ketkenleri körünecektir. Bunıñ yekâne maqsadı – zülümnı aqlamaq, adaletsizlikni haq olaraq köstermek ve özüni «ilâh» zan etkenlerniñ cinayetlerni gizlemektir.
Bugün «nefret tili» medyada qullanılğan usul olaraq degil, hayatımızğa apansızdan kirip, seneler boyunca qurulğan içtimaiy yapılarnı yıqtırğan, cemiyet içindeki münasebetlerni çezip bozğan ve yaqın aqraba bağlarını bile amansızca qoparğan bir maraz olaraq qarşımızğa çıqtı. İnsan aqılını bulandırıp, dünya baqışını kör etken bu gizli hastalıq eñ tehlükeli virüs kibi darqalıp özüne boyun egdirgen qurbanlarnıñ sayısını kün keçken sayın qatma qat arttıra.
Bir kere olsun bile ağızından aşşalağan lağap, haqaretlegen söz yahut can ağırttırğan bir laf aytqan insan şu daqqada «nefret tili» marazınıñ pancasına yaqalana. Tüşünüp baqsaq, her birimiz öz hayatında eñ azdan bir kere, amma mutlaqa «çurka», «tatarva», «moskal», «hohol», «haçik» ya da «jid» kibi nefret tolu haqaret sözlernen qullanğandır. Ve yahut «hepsini urıp öldürmek kerek» dep aytmadıq mı? Hususan, soñki vaqiyalarnı közünen körüp, canı sıqılğan, öküngen, açuvlanğan ve içindeki nefretke yol açqan insanlar bu kibi ibarelerni ağızğa almağa asıl da çekinmeyler. İnsan öldürmek qolay olmağanı kibi, bir herif zülüm yaptı dep, o mensüp olğan bütün milletni qabaatlamaq da doğru degil. Böyle psihologik basqı altında 70 yıldan berli yaşağan qırımtatar halqı olaraq bunı bizden daha yahşı añlağan pek az deñilse, yañlış olmaz.
Lâkin dostlar, tuvğanlar, qoranta azaları arasındaki qonuşmalarda, sofra başındaki suhbetlerde ve telefon körüşüvlerinde bu «nefret tili» şöyle ya da böyle ortağa çıqa, topyekün milletler ağızdan saçılğan kin ateşine qurban kete. En qorqunçlısı da böyle laflarnıñ bala ve evlatlar yanında sarf etilmesi, yahut mahsus aytılıp, nefretniñ bilerek olarğa aşlanmasıdır.
Qırım’daki malüm hadiseler endi başlağan vaqıtta, mekteplerniñ birinde özü qırımtatar olğan hocapçe talebelerniñ ana-babalarından, evde balalarnıñ yanında siyasi mevzularnı müzakere etmemege rica etken edi. Çünkü bir seferinde üykenler arasındaki kergin münasebetler kiçiklerde aks olundı ve mektep talebeleri arasında bir qavğağa sebep oldı.
Qırım ehalisiniñ ekseriyeti cenkniñ çıqmasını ve qannıñ aqmasını istemey, mal kibi öldürilip, yaqınlarnı ğayıp etmekten qorqa. Amma nefret tilinden ne içündir vazgeçmey. Mebsuten mütenasip, yani biri birine doğrudan bağlı olğan bu eki hususqa sebep-netice cihetten qıymet kesmeli. Bunı añlamaq içün 25 yıldan berli Qırım’da din ve millet sebebinden ara sıra çıqqan lokal çatışmalarğa diqqatnen baqılsa yeter.
Ne yapmalı? Global planda Avrupa Birleşmesi’niñ farqlı müessiseleri «nefret tili»ni azaltıp yoq etmek içün alıp barğan belli programmalar yanında işlep çıqarılğan metod ve tevsiyelerge müracaat etmek mümkün. Bu belli derecege qadar ğayet faydalı olur, lâkin şahsiy planda adiy vatandaşlar arasındaki düşmanlıqnı hiç olmağanda azaltmaq içün birinciden insan olğanımıznı hatırlamalı, kelecegimizge nazar taşlap, yaş nesilni tüşünmeli ve nefretniñ kimsege qazanç ketirmeycegini añlamalı.
«Nefret tili»niñ ve müsamahanıñ (ToлepaHTHicTb) sıñırları ne yerde? Misal içün, bazı sovet yolbaşçılarına «qatil», Qırım’ğa kirgen küçlerge «işğalci/okkupant», insan haq huqularını taptağan militaristlerge «haydut», farqlı noqta-i nazar sebebinden başqasını öldürgenge «terrorist» demek doğru mı, yañlış mı? Cevapnı tapmaq içün kene de ileri kelgen uquq sistemalarını asırlar boyunca işlep çıqarğan ğarbiy memleketlerniñ tecrübeleri yardımcı ola bile. İslâm dininde yer alğan insaniyet prensipleri ise ayrı diqqatqa layıqtır. Cemiyetniñ siyasiy, içtimaiy ya da maneviy liderleri, ilim ve fikir adamları da bu menbaalardan istifade etip, halq içün timsal ola bilirler.
Çünki bu hastalıqnıñ eñ dehşetli tesiri farqlı milletler arasındaki münasebetlerniñ bozulmasında degil de bir halqnıñ içinde çıqqan düşmanlıqta gizli. Hastalıqnıñ farqında olmağan insan aşlanğan yabancı mülahazalarnı menimsep, kritik mühitte qomşusı ve tuvğannıñ qoluna sıqı sarılmaq yerine «cadı avı»na çıqsa ve qan qardaşları arasında «hain» ve «satqın»larnı qıdırmağa başlasa – işte bu, halqnıñ maneviy küçüni, sabrını ve hikmetini boş boşuna yaqıp sarf etken mezkür maraznıñ eñ ciddiy zararıdır.
Ahmet Derviş, qırımlı közetici
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Geraylar
Geraylar (arap urufatında: كرایلر, osmanlıca آل جنكيز, latin urufatında — Âl-i Cengiz, mana — Cengiziyler) — Qırım Hanlığını idare etken Cengiz han neslinden kelgen bir sülâle. Resmiy olaraq qullanılğan unvanına köre "Uluğ Ordanıñ ve Uluğ Yurtnıñ ve taht-ı Qırımnıñ ve barça Noğaynıñ ve tağ ara Çerkaçnıñ ve Tat imilen Tavğaçnıñ ve Deşt-i Qıpçaqnıñ ve barça Tatarnıñ uluğ padişahları".
Geray adı aqqındaDeñiştir
Birinciden, qayd etmek kerek ki, "Girey" aytmağa yañlıştır. "Girey" - ruslaştırılğan şekli. "Geray" - Qırım hanlarınıñ sülâle adıdır. "Geray" adı - Qırım hanlığına temel qoyğan I Hacı Geray hanımızdan başlap nesilden-nesilge keçken ve ta 1783 s. Qırım Rusiyege keçkeninece, tahtta Şahin Geray hanğa qadar bu isimni qabul etkenler. Adnıñ peyda olmasına rağmen, alimler arasında eñ keniş tarqalğan fikir - Hacı hannıñ öz adı Geray edi. Bu isim türk dünyasında meşur olıp, onıñ manasını açıqlağan bir qaç söz ve ibareler arasında - "doğru", "adaletli" degen bir mana bardır. "Geray" adı öyle de tek bir insannı Hacı Geray hannıñ adı qalır edi, lâkin onıñ altıncı oğlu - Meñli - öz adına babasınıñ Geray adını soyadı olaraq qoştı. Meraqlısı şu ki, Meñliden evel olğan 5 ağası bu meselege böyle taraftan yanaşmadılar
Hanlar cedveliDeñiştir
* Canibek Geray (1624 s.) ve Maqsud Geraynıñ (1771-1772 ss.) saltanatları cedvelde kösterilmegen. Bu hanlar Osmanlı sultanı tarafından resmiy olaraq tasdıqlanğanına baqmadan tahtta yer alıp Qırım Hanlığını idare etmegenler. Aslında bu vaqıtlarda Qırımnı III Mehmed Geray ve II Sahib Geray idare etkenler.
Bazı menbalarda añılğan Şahbaz Geray (1787-1789) ve Baht Geray (1789-1792), 1783 senesi Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım Hanlığını idare etmegenleri içün cedvelge kirsetilmegen.
Arap urufatında Geray ismi ananege binaen كراى olaraq (yani گ yerine ک ile) yazılğan edi.


text:
Bunı öz Facebook saifesinde Ukraina mudaafa nazirliginiñ matbuat-merkeziniñ yolbaşçısı Vladislav Seleznöv bildire.
Onıñ bergen malümatına köre, ukrain arbiyleri Lugansk vilâyetiniñ şimaliy rayonlarından birisinde saylavlarğa keder etmege istegen insanlarnı toqtatmaq içün ameliyatnı keçirdiler. Neticede 13 insannı yaqaladı, daa ekisini yoq ettiler.
«Boyeviklerden 12 avtomat ve Kalaşnikov pulemötı tutıp alındı. Olğan malümatqa köre, terroristlerniñ silâsı «Qırım» tarihına bağlı, yani Qırım arbiy qısımlarından birisiniñ ücümi vaqtında elde etilgen silâdır», – dep yazdı Seleznöv.
O şunı da qayd etti ki, separatistler antiterroristik ameliyatı keçken rayonnı terk emtege areket eteler.
«Bu maqsat ile mayıs 26 künü sabası boyevikler Slavânsk mesken noqtasında olğan blok-postlardan birisine ateş açqan edi. Cevap olaraq Ukraina arbiyleri de silânı qullandı. Neticede eki öldürilgen boyevik tapıldı», – dep yazdı Seleznöv.
Ukraina saylayıcıları Komitetiniñ kampaniyası ve OPORA Grajdan ağınıñ teşkerüvi malümatına köre, Lugansk vilâyetinde saylav künü 12-den tek 2 meskende 284 bölük çalışa edi.


text:
Rusiyede qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ oğlu Hayserniñ işi boyunca mahkemeciler olmağanlarnıñ qararı bu iş boyunca ukrain mahkemesiniñ qararı ile aynı, dep tüşüne Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Georgiy Logvinskiy.
Onıñ qayd etkenine köre, Hayser Cemilevniñ imayesi «bu vaziyette doğru areket etti, mahkemeciler ise sağlam bir qarar çıqardılar».
«Asılında, Rusiye mahkemesi ukrain mahkemesiniñ qararını tekrarladı. Ceza müddeti yaqalanğan 27.05.2013 kününden itibaren sayıla, 2 yıl endi keçti», – dep yazdı o Facebookta.
Aynı vaqıtta Cemilevniñ tuvğanları ve ortaqları mahkemeciler olmağanlarnıñ qararına qıymet kesmege aşıqmaylar. Olar mahkeme ükümini beklemege teklif eteler, bundan soñra qararğa qıymet kesmek mümkün deyler.
Tanışı Fevzi Edemovnı öldürgen Hayser Cemilev Rusiyede muqaytsızlıqtan yapqan öldürüvde qabaatlana. Böyle bir qararnı Krasnodar ülkesi mahkemesinde mahkemeciler olmağanlar qabul ettiler. İşbu qarar muzakere etilgen soñ mahkeme soñki qararnı çıqaracaq.
Ukrainada Hayserni «diqqatsızlıqtan yapqan öldürüvde» qabaatlap, 3 yıl ve 8 ayğa qadar azatlıqtan marum qaldırdılar.
Halq deputatı Georgiy Logvinskiyniñ malümatına köre, Ukraina Adliye nazirligi Rusiye Baş prokuraturasına muracaatta bulunıp, Hayser Cemilevniñ ekstraditsiyasını istey.


text:
Yaqın Şarq tedqiqleri Merkeziniñ müdir muavini Sergey Danilovnıñ fikirince, soñki eki afta devamında Rusiyeniñ Suriyede endirgen arbiy darbeleri kimni ura kösterildi, ve bu «İslâm devleti» degil.
Bunı Danilov oktâbr 13-te Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba efirinde ayttı.
«Bugünki künde tam bir şey aytmaq mümkün, Rusiye Suriye muhalifeti, «Serbest Suriye ordusı» ve «Azat etüv cebesi» ile cenleşe – bu Al-Kaida ile bağlı olğanı tüşünilgen islâm teşkilâtlarınıñ koalitsiyasıdır. Olar Asadnıñ (Suriye prezidenti) ve ailesiniñ doğma yeri, Latakiya vilâyetine yaqlaşqan ediler, bu yer Suriyeniñ şimdiki rejimine qoltutqan esas bazadır», – dedi ekspert.
Onıñ aytqanına köre, «Rusiyeniñ endirgen darbeleri «İslâm devletini» urmadı».
«Bundan ğayrı, soñki dört kün devamında «İslâm devleti», tırnaqlar içinde ya da yoq, Rusiye Federatsiyasınıñ yardımından faydalanıp, Suriyede ücümge başlamaq içün bulunuv alanını kenişletti», – dep qayd etti Danilov.
Sentâbr soñunda Rusiye Suriyede ava darbelerine başladı, resmiy olaraq – «İslâm devletine» qarşı.
Faqat bu darbeler «İslâm devletine» qarşı degil de, onıñ raqipleri – diger islâmcılar, em de Ğarp ve arap dünyası qoltutqan muhalifetke qarşı endirile kibi haberler bar.
Ğarp memleketleri ve Suriye muhalifeti bildireler ki, Rusiye ekstremizm ile küreş içün degil, Suriye prezidentiniñ akimiyetini qaviyleştirmek içün arbiy kampaniyanı qullana.


text:
BMT-da Ukrainanıñ Daimiy temsilcisiniñ muavini Yuriy Vitrenko noyabrniñ 11-nde, BMT Baş Asambleyasınıñ oturışında Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda özek silâsınıñ yerleştirilmesi ile bağlı öz qorqularınen paylaştı.
Bunıñ aqqında BMT-da Ukrainanıñ daimiy temsilciliginiñ Facebook safiyesinde haber etile.
“Qırımnıñ büyük arbiy bazağa çevirilüvi işğal etilgen yarımadada özek qudretiniñ yerleştirüvine delâlet etip, Ukrainanıñ özeksiz statusını yıqa bile. Onı acele sürette deñiştirmek kerek”,-dedi Vitrenko.
Bundan ğayrı o, Rusiye yarımadağa MAGATE teftişlerini yibermegenine diqqat etti.
“Endi 7 yıldan berli ukrain Qırım yarımadası ve Aqyar şeeri özek silâsı saibi olğan devletniñ - Rusiyeniñ - işğali altında qala. Bundan ğayrı Rusiye Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ ayrı bölgelerinde tecavuzını devam ete. Neticede, işğalci devlet MAGATE teftişçilerine Qırım ve Ukrainanıñ Şarqındaki özek ve radioaktiv maddelerniñ saqlanuv yerlerine irişimni almağa keder ete”,-qayd etti Ukrainanıñ temsilcisi.
Rusiyeniñ özek silâsınıñ Qırımda olması meselesi alâ daa munaqaşalıdır. 2016 senesi yarımadada özek yüküni naqil etip olğan raketa cihazları körüngen edi.
2019 senesi, dekabr ayında, BMT Baş Assambleyası bir qarar qabul etti. Oña köre, Rusiye işğal etilgen Qırımdan ordusını çıqarmaq ve Ukrainağa qarşı tecvuzını toqtatmaq kerek.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiye akimiyeti kontrolindeki Qırım sağlıq nazirligi soñki künde 24 kişi koronavirus yuqunçına oğrağan Aluşta hastahanesinde iş tahqiqatını başlattı.
Bu aqta mayısnıñ 6-nda Rusiyeniñ baş nazir muavini Yelena Romanovskaya COVID-19 tarqaluvı ile küreş operativ ştabınıñ toplaşuvında bildirdi.
«Aluştada Qırım Cumhuriyetiniñ Sağlıq Nazirligi iş tahqiqatını başlattı. Bugün anda komissiya teşkerüvge çıqa, tibbiyet hadimleriniñ şahsiy qoruv vastalarını qullanması da baqılacaq», – dedi o.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ qayd etkenine köre, iç bir observatsiyada o qadar hasta daa olmadı.
«Sebebini bileyik, kütleviy şekilde hastalanğanlar», – dep qoştı Aksenov.
Romanovskayanıñ qayd etkenine köre, hastahane işini şimdilik toqtatmaycaq, kerekli yuqunçsızlaştıruv tedbirlerinden soñ COVID-19 hastaları Aqmescitniñ 7-nci hastahanesine yollanılacaq.
Böylece, al-azırda Qırımda 160 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 21-i çetelden keldi, 17-si – Rusiyeden. 22 hastanıñ Rusiyeden kelgenlernen alâqası oldı, 100 kişi laboratoriyada tasdıqlanğan hastalarnen alâqada olğan edi. 41 kişi tüzeldi. Bir hasta vefat etti. Aqyarda 98 COVID-19 hastası bar, eki insan vefat etti.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti bildirgenine köre, mayısnıñ 12-nden itibaren maska rejimini kirsetmege azır. Daa evel Qırımda yüksek seviyeli azırlıq rejimi mayısnıñ 11-ne qadar uzatılğan edi, Aqyarda onı mayısnıñ 30-na qadar uzatqanlar.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiye prezidenti Qırımğa Kiyev tarafından elektrik energiyası berilse, Rusiye Federatsiyası ükümetine Ukrainağa kömürniñ berilmesini ğayrıdan başlamağa avale etti. Bu aqta «İnterfaks» Rusiye agentligi bildire.
Rusiye ükümeti azaları ile körüşüvde Putin Rusiyeniñ Qırımnı öz başına elektrik energiyası ile teminlemege imkânı olğanda, memlektniñ «Ukraina ile elektrik energiyasınıñ berilmesine devamlı muqaveleri» qaldı.
«Bilgenime köre, böyle muqavele sanki yoq, amma bir kimseni oñaytsız alda qaldırmamaq içün baqmaq kerek ve elektrik energiyası bizge ne vaqıttan kerek olmaycağı aqqında evelden haber bermek kerekmiz», – dedi Rusiye prezidenti.
Qırımda dekabr 9 künü saat 16:12 energetik ağınıñ qazaiy söndürüvi yüz berdi, 220 kV «Kahovka – Titan» yolağınıñ quveti 20 Mvt qadar eksildi. Qırım.Aqiqatqa «Ukrenergo» devlet şirketinde bildirilgeni kibi, 220 kV «Kahovka –Titan» yolağı boyunca berilgen quvet miqdarı 165 MVt eksildi.
Yaqında Qırım qamaçavı ştabınıñ reberi Lenur İslâmov ştab «Ukrenergo»ğa «Kahovka-Titan» elektrik yolağını Qırımğa ceryannı bermek içün tamamınen azırlamağa ruhset bergenini bildirdi. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Refat Çubarovnıñ sözlerine köre, faaller tamirlengen elektrik yolağını qullanmağa fırsat berirler. Dekabr 7 künü «Pravıy sektor» ve «Aydar» temsilcileri bunıñ ile razı olmağanlarını ve aktsiyada artıq iştirak etmeycegini bildirdiler.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedev qıtaiy Ukrainadan Qırımğa elektrik energiyasınıñ berimelsi toqtatılğanını «genotsid» ve «ayvanlıq» dep adladı.


text:
Rusiye quvetçileri Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Arsen Cepparovnıñ ömür arqadaşı Zarina Cepparova qayd olğan yerge «neofit» tedbirleri içün keldi. Qayd etilgenine köre, Zarina evlenmezden evel bu adreste yaşağan edi. Politsiya hadimleri Cepparovanı tapmayıp, qomşularını soraştırdı, dep bildire «Qırım birdemligi» advokat Lilâ Gemeciniñ malümatına esaslanıp. Oña qadın mesleat içün muracaat etti.
«Politsiya onı qayd olğan yerde tapmayıp, qomşularını soraştırdı. Angi dinni küte? İslâmnı ne vaqıt qabul etti? İslâm qanunlarına riayet etemi? Başı qapalımı? Ve qomşular onıñ aqqında ne ayta bile. Böyle tedbirler Qırımda artıq kütleviy şekilde keçirile. Bunıñ kibi ziyaretler aqqında diger haberler de kele», – dep tarif ete Gemeci.
Gemeciniñ fikirince, Qırımdaki Rusiye quvetçileriniñ bu yapqanları qanunsız ola, insanlar ise olarnıñ anayasa aqlarına tesir etken soraştıruvlardan vazgeçüv aqqı bar.
«Politsiya hadimleriniñ malümat almaq içün muracaat etken insanlar bir sebep aytmayıp, bu soraştıruvda iştirak etmekten vazgeçe bile. Bu olar içün mecburiy degil. Ve bir şey aytmazdan evel şunı hatırlamalı ki, şaatlıq yalan çıqsa, qanunlar çerçivesinde itiraz etilecek. Qayd etmek ister edim ki, Anâ (Bogaçeva, bu davanıñ daa bir mabüsiniñ ömür arqadaşı, oña da «neofit» tedbirleri içün kelgen ediler) ve Zarina metinliler, olar aqaylarına qarşı basqı, cinaiy taqip etilüvine dayandı ve olarğa qarşı da basqı ve taqiplerge dayanırlar», – dep qoştı advokat.
Hatırlatamız, Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Vadim Siruknıñ ömür arqadaşı Anna Bogaçovağa da Rusiye politsiyasınıñ hadimleri kelgen edi. Olar Rusiye kontrolindeki Qırım İç işler nazirliginiñ emri bar, dep bildirdi.
İyünniñ 25-nde Moskva vilâyetiniñ (Rusiye) Vlasiha şeerindeki Arbiy istinaf mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» altı mabüsiniñ ükmüni deñiştirmeyip qaldırdı.
Böylece, Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesiniñ 2019 senesi qabul etken qararı deñişmedi. Mahkeme qararına köre, Muslim Aliyev 19 yılğa, İnver Bekirov 18 yılğa, Emir-Usein Kuku 12 yılğa, Vadim Siruk 12 yılğa, Arsen Cepparov 7 yılğa ve Refat Alimov 8 yılğa üküm etildi. Olar sert rejimli koloniyada qalacaqlar.
Amnesty International aq qorçalayıcı teşkilâtı Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» bütün mabüslerini vicdan mabüsi dep adlandırdı.
Ukraina Tış işler nazirligi bu üküm sebebinden Rusiyege narazılıq bildirdi.
Bu dava boyunca qabaatlanğanlar 2016 senesi fevral-aprel aylarında Yaltada tutulğan edi. Olarnı Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtına alâqaları bar olğanında qabaatlaylar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
2014 senesi keçken «referendum»dan soñ Qırım separatistleri Qırımda olğan ukrain devlet şirketleriniñ aqça ve mülkiyetini «Qırım Cumhuriyetiniñ» mülki olaraq tanığan qanunnı qabul ettiler. Bunıñ ile Qırım zenaat birlikleri ve diger cemaat teşkilâtlarınıñ mülkiyeti milliyleştirildi. Bundan soñ maddeleri arttı – «milliyleştirüvge» şahsiy mülkiyet de oğradı. Umumen Ukraina ve ukrain vatandaşları trillion grivnalarğa abraldı.
Kim ve nasıl tarzda ukrain devlet ve şahsiy mülkiyetni hırsızladı ve bundan soñ millioner oldı – «24» haber telekanalınnı efirinde «Qırım.Aqiqat» leyhasınıñ efirinde.
Studiya musafiri – QMC prokuror muavini Nazar Holodnitskiy ve Qırım jurnalisti Tatyana Rihtun.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 ve bazar künü saat 11:30 efirge çıqa. Radio Svoboda ve Qırım.Aqiqat saytlarında saat 18:30 seyir etmek mümkün.
Radio Svobodanıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
«Estitin memleket» qwrudı kökseytin Toqaev demokratiyağa jol aşatın sayasi reformanıñ jaña toptaması äzirlenip jatqanın, onı aldağı jıldıñ basında jariyalaytının mälimdedi.
Prezident Täuelsizdik künine arnalğan memlekettik nagradalardı tapsıru räsiminde söylegen sözinde:
«Täuelsizdigimizdiñ 29 jılı kürdeli äri ädetten tıs sürleude ötti. Mwnday tağdırlı sınaqtar är wrpaqtıñ basına tüse bermeydi. Bolaşaq wrpaq küresimizdi layıqtı bağalarına senimdimin. Älemdik auır tauqımetti eñsergen boyda biz aldımızğa bwdan da batıl maqsattar men mindetter qoyamız», – dep uäde berdi.
Ol 2021 jıldı «Täuelsizdiktiñ 30 jıldığı» dep jariyalaytının habarladı. «Ötkendi saralau» maqsatında kelesi jıldı eldik twrğıda «naqtı istermen jäne jaña jobalarmen» ötkizbek körinedi.
«Biz bası artıq akciyalar men pafostıq is-şaralardan bas tartamız, barlıq jwmıs barınşa pragmatika türinde, ünemdeu arqılı jürgiziledi. Ekonomika, äleumettik sala, ekologiyada jüyeli şaralardıñ kölemdi keşenin iske asırudı jalğastıramız. Halıqtıñ barlıq tobın, äsirese jastar men äyelderdiñ, mümkindigi şekteuli adamdardıñ mwqtajdıq-qajettilikterine jiti nazar audaramız», – degen ol äleumettik sayasatta atqarılğan «şarualardı» bayandadı.
Toqaev pandemiyanıñ köktemgi tolqını ekpin ala bastağan twsta asığıs qabıldanğan beybit jinalıstar, sayasi partiyalar jäne saylau turalı zañdardı «sayasi özgeris» retinde atadı. Sonımen qosa, Parlament atqaruı tiis jükti kötergen Wlttıq keñestiñ bastamasımen 9 zañ qabıldanğanın atap ötti. Marapat ülestirgeni de osıdan.
«Biz elde sayasi jañğırtu üderisin jalğastıruğa nıq niettemiz. Qazir endigi jıldıñ basında jariyalanatın sayasi reformalardıñ jaña jiıntığı dayındalıp jatır. Bwl «halıq ünine qwlaq asatın memleket» qwruğa, ädilettilik pen teñ mümkindikter qağidatın ilgeriletuge bağıttalğan elimizdegi demokratiyalıq özgeristerge jaña serpin beredi», – dep jiptiñ wşın körsetti Toqaev.
Aldağı jılğı täuelsiz jeke baqılauşılar qızmetiniñ ayasın tarıltu jäne tek partiyalıq tizim arqılı saylanu mehanizmi siyaqtı «erekşe şekteulermen» ötetin Mäjilis pen mäslihattar saylauın «el ömirindegi mañızdı oqiğa» deydi. Ol sayasi nauqan «qoğamnıñ joğarı azamattıq belsendiligi men sayasi kemeldenuiniñ körinisi bolarına senimdi» ekenin jetkizdi. Sonımen qosa, saylau «memlekettiliktiñ institucionaldı twraqtılığın tağı da ayqın däleldeydi» dep tolıqtırdı.
Azamattıq qoğam belsendileri men täuelsiz qwqıq qorğauşılar prezident demokratiyanı damıtu turalı köp söz etetinin, – elde adam qwqığı men sayasi ömirge aralasuda qısım tıyılmay twrğanın aytadı. Olardıñ sözinşe, azamattıq belsendilik jöninde aqparat ministrligi men prezident jii aytadı, alayda qwzırlı organdar men küştik qwrılımdar tarapınan ärtürli sebepke baylanıstı ayıptau faktileri azaymağan.


text:
Bu aqta nazir mayıs 4 künü ARD nemse telekanalı efirinde bildirdi, dep haber ete DW.
Körüşüvde, ümüt ete Steinmeier, «ziddiyetniñ toqtatılması içün açıq-aydın añlaşmalar alınacaq».
«Aks alda bu mesülietsizliktir, çünki daa da çoq fedanıñ olması mümkün olur», – dep tüşüne alman naziri.
O şunı da qayd etti ki, Avropa havfsızılq ve işbirlik boyunca teşkilâtınıñ tesirini quvetleştirmek kerek, «oña ortaqlıq meselelerniñ eda tilmesini, toplaşuvlarnıñ ve yerli ziddiyetlerniñ sakinleştirüvi teşkil etilmesini işandırmaq».
Steinmeier mayıs 25 künü keçirilecek prezident saylavlarına qadar vaqıt az qalğınana baqmadan, olarnıñ keçirilmesi mümkün olğanını aytıp keçti.
Rusiye Prezidenti Vladimir Putin ve Almaniya kantsleri Angela Merkel bazar künü telefon vastası ile Ukrainadakiadiselerni muzakere ettiler. Kreml saytında olğan beyanatqa köre, «Vladimir Putin ve Angela Merkel Ukrainadaki kerginlikni azlaştırmaq içün effektiv halqara, ilk evelâ OBSE tarafından qararlarnıñ qabul etüvniñ müimligini qayd ettiler».


text:
I Bütünukrain qurultay iştirakçileri Ukraina akimiyetine talaplar belgiledi ve halqara toplulıqtan yardım soradılar.
Talaplar mayıs 27-de Kiyevde keçirilgen matbuat konferentsiyasında aydınlatılğan qurultay beyannamesi ve rezolütsiyasında qayd etildi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Qaçaqlar Rusiyeden «mustaqil Ukraina qısımınıñ işğalini toqtatmaq, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri işğalinen bağlı senetlerni lâğu etmege talap ettiler», devlet akimiyet organlarından – Qırımnı mecburen terk etken ve vaqtınca işğal etilgen territoriyada yaşağan adamlarnıñ menfaatları, aqları ve serbestligini imaye etmege talap ettiler.
Qırımlılar BMT qaçaqlarnıñ aq-uquqları Yuqarı komissar İdaresi, Qızıl haç Halqara komiteti, migratsiya boyunca Halqara teşkilâtnı «Qırımnı mecburen tern etken adamlarnı içteki köçip kelgen ve yardım ve qol tutuvğa muhtac olğanlar gruppası» olaraq tanımağa çağırdılar.
Qurultay rezolütsiyasında Prezident ve Ukraina Yuqarı Radası deputatlarına muracaat mevcut. Olardan Qırım qaçaqlarınıñ aqlarını yerine ketirecek ve serbestligini temin etecek qanun leyhalarını belgilemege ve qabul etmege, topraq damartıları, dotatsiyalar ve ev qurmaq içün imtiyaz ödünçlerniñ ayırılmasını belgilemege talap etile.
Qurultay iştirakçileri 2014 senesi Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Radası ve Aqyar şeer şurası saylavlarınıñ keçirilmesini muzakere etmek, em de Qırım ve Herson vilâyetinde serbest iqtisadiy zona aqqında qanunnı qabul etmege teklif ettiler.


text:
Yaltanıñ deñiz limanında cuma künü «Samanta Smit» yolcu teplohodı tutaştı, haber ete Qırım Fevqulâde işler nazirligi.
«Oktâbr 30 künü 2015 senesi saat 09:30 Yalta şeeriniñ deñiz limanında «Samanta Smit» gemisiniñ yanıp tutaşqanı aqqında haber peyda oldı. Gemi uzunlığı 23 m, keñligi – 4 m», – denile beyanatta.
Yanğın yerine Yalta şeeriniñ yanğın-qurtarıcı bölüginiñ eki taqımı çıqtı.
Saat 09.46 yanğın 60 metr kare meydanlığında söndürildi. Kimse zarar körmedi.
«Samanta Smit» teplohodı 1986 senesi İliçevskte quruldı (Ukraina, Odessa vilâyeti). Gemi 294 yolcunı sığdıra.


text:
Sentâbr 16 künü evinde tintüv keçirilgen Qarasuvbazar regional meclisiniñ reisi Mustafa Asabanı sorğudan soñ azat ettiler.
Bunı Mustafa Asaba Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
«Tintüvniñ keçirilgeninden soñ politsiya hadimleri keldi. Olar maña nezaket ile muracaat ettiler. Rayon bölügine subetke barmağa rica ettiler. Protokolnı tizmediler. Rusiye Federatsiyasında yasaq olğan edebiyat aqqında tarif ettiler»,– dey regional meclisniñ başı.
Bu vaqianı «qorquzuv areketi» olaraq tanıy.
«Ciddiy bir şey yapmağa istegen olsalar, yapar ediler. Amma özlerini ğayet sakin alıp bardılar. Misal içün, Rusiye vatandaşınıñ pasportını almağanımnen meraqlandılar, Rusiyeni ne sebepten begenmeyim kibi suallerni qoydılar. Men ise: ne sebepten onı begenmegenimni bugün özü kösterdi, degen cevabımnı qaytardım. Bunı qaydan bileler soradım. Olar: bilemiz, malümatımız bar, dep ayttılar. Men: «Siz meni pasportnı almağa mecbur etesiñizmi? Daa vaqıt bar, men tüşünip baqarım, dedim»,– dep tarif etti o.
Bir saat devam etken subetten soñ, Mustafa Asabanı azat ettiler.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, saba sentâbr 16 künü qırımtatar milliy Meclis azası Eskender Bariyevniñ evinde de tintüv keçirildi, neticede onıñ bilgisayarı tutıp alındı.
Bundan soñ qırımtatar milliy Meclis binasını da sarıp aldılar, anda şimdi tintüvler keçirile.


text:
Kiyevde cuma künü iyül 3-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ qırımtatarlarnıñ yetekçisi, Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov ile körüşüvi keçti, – haber ete Qırım.Aqiqat.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde bildirgeni kibi, Ukraina prezidenti Petro Poroşenko avgust 1-3 künleri Ankarada keçirilecek II Bütündünya qırımtatarlarnıñ kongressine resmiy şekilde davetlidir.
Körüşüvde Petro Poroşenko, Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov qırımtatarlarnıñ alı ve işğal etilgen Qırımda insan aqları ile bağlı vaziyet, qıtaiy Ukrainanıñ Qırım ile alâqası, Ukrainada qırımtatar matbuat vastalarınıñ inkişafı kibi meselelerni muzakere ettiler.
«Mustafa Cemilev Ukrainanıñ tış siyasetinde Qırım yönelişi olğan bir sıra meselelerde ayrıca toqtaldı», – denile beyanatta.
Refat Çubarov prezidentni qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarınıñ ğayrıdan tiklenüvi ile bağlı qanun leyhalarınıñ azırlıq seviyesi aqta haberdar etti.
Bildirilgeni kibi, bütün bu meseleler boyunca Ukraina prezidenti zaruriy emirlerni berdi.


text:
Merkelniñ aytqanına köre, Rusiyeniñ Qırım işğali Avropada cenkten soñ olğan nizamnı bozdı. O, şunı qayd etti ki, topraq bütünligi Avropanıñ cenkten soñ olğan nizamınıñ temeli ola.
«Menim aqqım» dep aytsañız, soñra ise bir de bir şeyni alsañız, neticede felâket olacaq – dedi o. Keçmişniñ dersleri zıddiyet degil de, iş birlik esas olmaq kerekligini tasdıqlay».
Merkel bildirgenine köre, o, kelecek afta 1944 senesi Frenkistanda ingiltere-amerika ittifaqdaşlar kelmesiniñ 70 yıllığınen bağlı tedbirde Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile körüşecek. O, şunı da qayd etti ki, eki yıldan berli Almaniya Normandiyadaki tedbirlerge davet etile.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Şarq iqtisadiy forumınıñ iştirakçileri Rusiye prezidenti Vladimir Putinden Sahalinnen bağlaycaq köpürniñ qurulışı başlanuvihtimalı aqqında haber berecegine bekley edi- ya da iç olmağanda qurulmaycağı aqqında bir malümat. Lâkin Putin, daa evel yapqanı kibi, lafnı başqa tarafqa aylândırıp, köpür iqtisadiy ceetten öz-özüni öder ekenmi degen maqsatnen maliyetini esaplamağa avale etti. Közeticiler ise, köpür asla qurulmaz – Putin tek vaqıtnı uzata degen hulâsa çıqardı. Rusiyeniñ iş saasında çalışqan ileri neşirlerniñ jurnalistlerinen muzakere etken rusiyeli memurlar bu malümatnı bilvasta tasdıqlay. Meraqlanğan yatırımcı ve naqliyeci olmağanda – köpür qurmağa mana barmı?
Bunıñ epsi, elbette, pragmatik ve bazar tarzında yapıla. Albuki Qırım köpüri qurulacaqta, kimse bunıñ mantıqlı olıp olmaycağını tüşünmegen, kimse naqliyecilerden soramağan ve qurucılıq boyunca cevap bermek yerine, lafnı başqa tarafqa çevirmegen edi. Kimse öz-özüni ödermi dep tüşünmeden, aldı da qurup çıqtılar.
Ne olğan soñ, iç bir farqı yoq demeleri mümkün. Eger eki territoriyanı da Rusiye özüniki dep saysa, Qırımnıñ Sahalinden ne eksik yeri bar? Rusiye yolbaşçıları ilk evelâ Qırım köpürini qurıp, ondan soñ – Sahalinge qursın. Mantıqlı olsa, elbette.
Rusiyeniñ bastırıp kirüvi Qırımnı “adağa” çevirdi, aysa ilhaqtan evel kimse köpür illâ qurulacaq dep israr etmegen edi
Aslında mesele Sahalin kerçek manada bir ada olğanınen bağlı. Qırım ise – yarımada. O zaten körüp olmasa bile qıtanen bağlı. Rusiyeniñ bastırıp kirüvi Qırımnı “adağa” çevirdi, aysa ilhaqtan evel kimse köpür illâ qurulacaq dep israr etmegen edi. Qırım Ukrainanıñ qıta qısmınen em avtomobil, em de demiryolnen bağlı edi. Ebet, o zamanlarda köpür aqqında qonuşıla edi, amma bunıñ manası Rusiyeden Ukrainağa ketken yolnı Qırım üzerinden qısqartmaq madsadınen yapıla edi. Munaqaşa ise, iqtisadiy ceetten bunıñ asla bir mantığı olmaycağına barıp toqtay edi. Orqapu bar, Kubandan kelgen yüklerni taşıycaq parom çalışa, Rusiyeniñ qalğan qısmı ve Ukraina ise – yarımadağa qaradan barıp çıqabile. Eñ mantıql yolu da bu edi.
Sahalin çoqtan berli zapt etilip alındı, onıñ iç bir sakral tarafı yoq, Sahalin köpüri qurulğanınen prezidentniñ reytingine iç bir şey qoşulmaz
Sahalin meselesi bütünley farqlı. Rusiyeniñ qıta qısmından ayırılğan bir ada. Sahalinge yaldap keçmek qıyın, dotatsiyalarğa baqmadan uçaq biletini er kes satın alamay.Neticede ada sakinleri ne ciddiy bir yatırımlar yapılacağına, ne iqtisadiyat yükeselecegine, ne qıta qısmına raat barıp kelmege çare olacağına işanıp olamaylar. Eger ada sakinleriniñ sayısı artacaq olsa, bu yalıñızMerkeziy Asyadan kelgen muacirler esabına olur. “Regionda alâ daa transport kelişikli olma, keyfiyetsiz tıbbiyet meseleleri bar, qaza alında olğan mesken ve yaşayış paalılığısaasında liderlikni saqlamağa devam ete. Uzaqşarq sakinleri kelirini coymağa devam ete, özleriniñ “ekinci el” yapon maşnalarını baqıp üzerinde titremege, kredit qulluğında qalmağa devam ete ve ep cenüpke köçmek hayalınen yaşay. Federal merkez uzaqşarq sakinlerini eşitmey, – dep yazılğan Sahalin-info saytında.
Bundan soñ, Sahalin körüpini tek hayalda körmek mümkün. Sahalin – Qırım degil. O çoqtan berli zapt etilip alındı, onıñ iç bir sakral tarafı yoq, Sahalin köpüri qurulğanınen prezidentniñ reytingine iç bir şey qoşulmaz. Rusiyedeki diger infroterkip leyhaları kibi, Sahalin köpüri cenk, ilhaq, sanktsiya ve Kremlzalımlığınıñ qurbanı oldı.
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Qırım boyunca parlament diñlemeleriniñ iştirakçısı, «Qırımnıñ işğalden azat etilmesi meselesi boyunca Halqara merkez» müdiri, Qırımtatar Qurultayı delegatı Emine Bagatırlınıñ qayd etkenine köre, Qırım reintegratsiya strategiyası aqqında yarımadanıñ işğalden azat etilmesinden soñ laf etmek kerek. Bu aqta «Qırımnıñ işğalden azat etilmesi meselesi boyunca Halqara merkez» müdiriniñ matbuat hızmeti bildire.
«Eñ evelâ, ukrain devletiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ işğalden azat etilmesi (reintegratsiya degil) ve onıñ Ukraina nezaretine qaytarılması boyunca areketleriniñ tertibini belgilegen yekâne strategiya vesiqasını işlep çıqarmasına diqqat etmek kerek. Bunıñ içün, müddet oyunını oynamaq degil de, amma aqiqatqa uyğan ifadelerni qullanmaq teklif etile», – dep qayd etti ekspert.
Emine Bagatırlınıñ fikrince, bu ağır vaqıtta icra ükümeti organlarınıñ işleri çoq, bu cümleden, o, işğal etilgen territoriyalar meseleleri boyunca endi bar olğan planlarını ve niyetlerini ömürge keçirmeli.
İyün 15-te Ukraina Yuqarı Radasınıñ sessiya zalında nevbetteki mevzu boyunca parlament diñlemeleri keçirildi: «Ukrainada Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri vaqtınca işğal etilgen territoriyasında reintegratsiya strategiyası: meseleler, yollar, usullar ve ıntıluvlar».
Toplaşuv neticesinde Ukraina ükümetiniñ nevbetteki adımları boyunca konkret tevsiyeler işlep çıqarılacaq.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Läkin, BMOnıñ İranğa qarşı 3nçe tur çikläwlär kirtüenä Rusiä belän Qıtay qarşı buluların belderde. Bu da İminlek Şurasınıñ İranğa yasalaçaq här ber yaña sanksiäneñ däräcäse çiklängän bulaçağı farazların tudıra. Şulay da süz nindi yaña çikläwlär turında bara. Bez bu sorawnı bez, Stockholm Tınıçlıq institutında atom programı yuğarı belgeçe, Shannon Kiledañ soradıq.
“Bu ğadättä xäzergäçä bulğan çikläwlärne qırıslatu ısulı. Min ber kem dä monıñ naçar bulaçağın äyter dip uylamim. Minemçä xäzerge waqıtta süz elekke bulğan çikläwlärne tağın da qırıslatu turında bara. Häm aña başqa yaña iqtisadi yaqtañ uñışlı şirkätlärne dä östäp anı köçländerü küz aldında totıla. Mäsälän Atom programındä niçekter bäyläneşe bulğan İnqilap saqçılarñı östäw kebek. Läkin xäzerge waqıtta monnañ qala başqa äyber turında süz baradır dip uylamim.”
Bu atnada Fransiä, İranğnnı räsmi räweştä atom programın tuqtatırğa çaqırdı. Läkin Fransiä yasağan iqtisadi çikläwlär, ber taraflı ğına İran Rejimenä ällä ni täser itärme? Bu xaqta Shannon däwam itä.
“Yewropa belegendä İran belän säwdä itkän illär arasında, Fransiäneñ üz däräcäse bulsa da, Germaniä köçe älbättä küpkä täserleräk. Häm bu oçraqta Germaniä üze, östemä çikläwlärgä keräk bulmağanıñ äytte. Ul bu qarşılıqnı Rusiä belän Qıtay beldergän däräcädä kisken äytmäsä dä, läkin alar arasında ber urında tora, ä Fransiä belän Amerika isä ikençe yaqta tora.”
İranlılar inde niçä tapqır üzläreneñ bu programdañ baş tartmayaçağın belderep kildelär. Bu yaña çikläwlär bu yılı İrannıñ fikeren alıştırırğa yärdem itär me digän sorawğa, Stockholm Tınıçlıq institutında atom programı yuğarı belgeçe, Shannon Kile, yasalaçaq här ber yaña çikläwneñ, ğadättä İrannı atom programasında älläni baş tartuına kitermäyäçägenä ışanğanıñ äytte.


text:
Aqmescitte qırımtatarlar toplu yaşağan Borçoqraq (Fontanı) mikrorayonınıñ Emel soqağında tintüv keçirile. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri haber ete.
Tintüv qırımtatar qorantası (aile başı – Enver, ömür arqadaşı Seyrane ve balaları) yaşağan evde keçirile. Qomşuları qoranta yahşı olğanını ayta, yıllarnen biri-birini bileler.
Qomşularınıñ aytqanına köre, tintüv saba saat 6-larda başlap devam ete.
Rusiye uquq qoruyıcı hadimleriniñ izaatları daa yoq.
Qırım.Aqiqat tafsilâtlı malümat almağa tırışa.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, cemaat faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Bağçasarayda FSB, Rusiyede ve ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etüvde qabaatlanğan eki kişini tutıp aldı. Bu aqta küç idaresiniñ matbuat hızmetine bazanğan Rusiye KHV haber etmekte.
«İşbu şahıslar Rusiye Cinayet Kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2 qısmında belgilengen (terroristik teşkilâtlar faaliyetinde iştirak etüv) cinayet işlegeninde şeklene», – denilmekte haberde.
Müessiseniñ malümatına köre, al-azırda operativ-taqiqat işleri yürsetilmekte.
FSB saytında tutulıp alınğan qırımlılar aqqında malümat yoq.
Rusiye küç idaresiniñ hadimleri Qırımda tintüvler ötkergeni aqqında daa evel haber etilgen edi. Tintüvler hususan, Bağçasarayda «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve Bağçasaray rayonınıñ Topçıköy köyünde Edem Smailovnıñ evlerinde ötkerilmekte.
FSB, Rusiyede ve ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etüvde qabaatlanğan eki kişi tutulıp alınğanını iddia ete. Tutulğan şahıslarnıñ isimleri bildirilmey.
Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ, mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilip başladı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.Halqara uquq işğal etilgen territoriyalarda işğalci devlet qanunlarınıñ kirsetilmesini yasaqlay.


text:
Ğıyraqnıñ tön’yağına operaśiya
Asos töbägendäge 28 urın hawadan xäräkättä yuqqa çığarıldı
Ğıyraqnıñ tön’yağındağı Asos töbägendä tabılğan 28 terror urını hawadan xäräkättä yuqqa çığarıldı.
Milli saqlanu ministrlığı, Milli küzläw oyışması belän koordinaśiyale räweştä alıp barılğan êşçänleklärdä 200 çaqrım yıraqlıqta Ğıyraqnın tön’yağında urnaşqan Asos töbägendä qayber urınnarnıñ terrorçılar tarafınnan qullanıluı öyränelde.
Maqsatlarğa 20dän artıq oçqıç qatnaşında oyıştırılğan hawadan operaśiya näticäsendä terrorçılarğa bäyle sıyınu urını häm kiräk-yaraq depoları, güyä ştab urınnarı belän mäğarälärdän toruçı 28 urın yuq itelde.
Zur ülçämdä cirle häm milli xärbi kiräk-yaraqlar qullanılğan hawadan operaśiyada terror oyışmasınıñ töbäktäge kontingentına zur höcüm yasaldı.
Bäyläneşle xäbärlär
Ärdoğan Süriyä häm Äfğanstan turında fikerlären citkerde
Törkiyä İlbaşı: “(Süriyädä) terror oyışmasına, AQŞ häm rejim yaqlawına qarşı kiräkle härtörle köräş alıp baraçaqbız”
“Yäşen” häm “Acağan” terrorçılarnı suqtı
Şul isemnärdäge xäräkätlär barışında distädän artıq terrorçı yuq itelde


text:
Ukraina faalleri artıq soñki dört yıl içinde Ukraina topraqlarında qanunsız areket etken bir qaç biñ rusiyeli arbiylerni identifikatsiya yaptı. Bu aqta vaqtınca işğal etilgen topraqlar ve Ukraina içinde köçip kelgenlerniñ meseleleri naziriniñ muavini Georgiy Tuka haber etti. O, Qırımnıñ özünde bile ilhaq iştirakçisi olğan 1500 kadrolı rusiyeli arbiysi bütünley identifikatsiya yapılğan.
Georgiy Tuka haber etkenine köre, bu malümat esasen devletke bağlı olmağan «Stopterror», InformNapalm ve «Mirotvorets» teşkilâtlarnıñ malümatına esaslanğanını qayd etti. Moderatorlarnıñ fikrine köre soñki teşkilât, Ukraina devleti ve cemiyetine havf teşkil etken Ukraina ve Rusiye vatandaşlarınıñ resmiy olmağan bir sicili oldı.
Ukrainanıñ «Stopterror» leyhasınıñ koordinatorı Semön Kabakayev,Qırım ve Donbassnıñ işğal etilüviniñ iştirakçileri olaraq, 2014 senesi anda yalıñız rusiyeli arbiyler kirip bardılar, dep esaplamamaq kerek.
Bu gibrid cenkniñ muim bir hususiyeti – arbiy tecavuznıñ ekilemci olmasıdırSemön Kabakayev
– Aslında, halqara mahkemeler içün Qırım ve Donbasstaki Rusiye tecavuzınen alâqalı deliller üç yönelişte toplana: yani şaatlar, İnternetteki, hususan ictimaiy ağlardaki açıq malümat ve cismiy delil olaraq, meselâ, urulğan tank, BTR ve saire kibi. Qırımda soñki soylârı yoq, amma Vladimir Putinniñ yarımadadaki arbiy operatsiyanen bağlı itirafı mevcut. Anda hususan,ukrainalı arbiylerni öz tarafına keçmege ikna etken GRU, FSB hadimleri iştirak etti. Bu gibrid cenkniñ muim bir hususiyeti – arbiy tecavuznıñ ekilemci olmasıdır. Yani ilk-evelâ «Qırım er zaman ruslarğa ait edi» denilgen şekilde tarih suniy şekilde bozulıp kösterilerek gumanitar işlev yapıla, ondan soñ – ukrain tilini sıqıştırılıp çıqarıla, tek bundan soñ, informatsion-psiholıogik operatsiyalr esasında tecavuz başlana. Albuki Rusiye ilk adımlarını çoqtan berli atqan edi.
Semön Kabakayev «georgiy şeriti» aktsiyası rusiyeli KHV teşebbüsinen ta 2005 senesinden itibaren keçirmege başlanaraq, 30-dan ziyade devlette tarqatılğanı aqqında hatırlata. O bilhassa, SSCBniñ Ekinci cian cenkinde ğalebe qazanğanınıñ timsali olaraq, Ukrainanıñ Ğarbinde ve Qırımda separatistlerniñ ayırılmaz yoldaşı olıp qaldı dep ayta mütehassıs.
Rusiye – terrorist degil de, arbiy cinayetçi. Eger Kremldekiler olarnıñ öz Nürnberg mahkemesi olmaz dep tüşünseler de, pek müşkül yañlışalarSemön Kabakayev
– Mesalâ, Ukraina adalet Nazirligi İnsan aqları halqara mahkemesinde dava aça, lâkin Rusiye tecavuzlarınıñ kompleksi bunen sıñırlanmay. Anda söz hususan, qıynavlar ve buña beñzer cinayetler aqqında kete. Bilgenime köre, Gaagadaki halqara cinayet mahkemesi Ukrainanıñ Rusiyege qarşı açqan davası bağlı pozitsiyasını ale daa tayinlep olamadı. O yerge materiallarnı faqat arbiy prokuratura ve yalıñız Roma nizamnamesinde belgilengen cinayetlerne alâqalı soylârını teslim ete – Rusiye ise, müessiseniñ özüni tanımağanı kibi, bunı da tanımay. Ukraina tış işleri nazirligi Rusiyeni terrorrizm sponsorı dep tanılğanınen bağlı dava açqan Halqara BMT mahkemesi de bar. Men bellesem, Rusiye – terrorist degil de, arbiy cinayetçi. Eger Kremldekiler olarnıñ öz Nürnberg mahkemesi olmaz dep tüşünseler de, pek müşkül yañlışalar.
Ukrainalı adliyeci, «Açıq mahkeme» cemaat teşkilâtınıñ yolbaşçısı Stanislav Batrin, 2018 senesinden başlap Ukrainanıñ uquqiy küreşinde Rusiye tecavuzına qarşı musbet meyil üküm sürip başladı dep saya.
2014 senesinde berli Ukrainada uquqiy seviyede Rusiyeniñ arbiy tecavuzına qarşı tirenüv boyunca yekâne siyaset işlenip çıqılmadıStanislav Batrin
– Şahsiy davalarnı esaplaycaq olsaq, mesele tek Ukrainanıñ Rusiyege qarşı açqan davaları degil, aksine, 2014 senesinden berli Ukrainada uquqiy seviyede Rusiyeniñ arbiy tecavuzına qarşı tirenüv boyunca yekâne siyaset işlenip çıqılmağanınen bağlı. Sunıñ içün Rusiyeniñ areketlerinden zarar körgen işhane ve şahıslar öz yolunı araştırmağa mecbur qaldı. Rusiyeniñ terrorist olaraq tanılmasına kelgen de ise: biz ilk künden başlap onıñ tecavuzcı-devlet olğanında israr etmek ve uquqiy işimizni oña köre qurmaq kerek edik. Yahşıda, professor ve Ukraina fevqulade ve vekâletli elçisi Volodımır Vasilenkonıñ teşebbüsinen Yuqarı Rada tarafından Rusiyege qarşı tirenüvnen bağlı bütün uquqiy areketlerni yönetken yekâne organ teşkil etilmesini közde tutqan qanun azırlanıp qabul etilgen edi.Bu iş ta 2014 senesi yapılğan olsa daa da yahşı olur edi, lâkin şimdi peyda olğanına da quvanamız.
Tatyana Kurmanova
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Ukrainada 266 yañı koronavirus hastası qayd etildi, dep bildire Ukraina Sağlıq nazirligi.
Aprelniñ 12-si sabasına qadar 2777 COVID-19 hastası qayd etildi. 89 hasta tüzeldi, 83 hasta vefat etti, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Nazirlik qayd etkenine köre, işğal etilgen Qırım ve Aqyar malümatı yoq.
Johns Hopkins Universiteti yanındaki Sistem tedqiqleri merkeziniñ malümatına köre, dünyada 1 777666 koronavirus hastası qayd etildi. 404372 insan tüzelip yahşı oldı, 108867 hasta vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Aqaylarnıñ buyruqlarına tabi olmağa kerek olğan qadın, beklenilmezden sovet akimiyetine qarşı çıqtı - qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Ayşe Seytmuratova özü aqqında böyle ayta. O yedi yaşında olğanda, onıñ qorantasını Qırımdan Özbekistanğa sürgün ettiler, bunıñ içün o aqranlarından bir qaç yıl soñra mektepke qatnap başladı. Ayşe Seytmuratova - AQŞ-nıñ vatandaşı, tarihçı, keçmişte - Azatlıq Radiosınıñ, BBB, DW ve "Amerika sesi"niñ hadimi.
Ayşe Seytmuratovanı eki kere apis ete ediler, o Lefortovo türmesinde otura edi, etap vaqtında altı lagerden keçti, koloniyada üç yıl keçirdi. Er şey - kene Qırımğa qaytmaq içün. Qırım.Aqiqatqa bergen intervyüsinde Seytmuratova türme kitaphaneleri, qartlar evi, icret ve qaytuv, izlenmesi aqqında şübeleri ve 2019 senesi noyabrniñ 9-ında Qırım ve Herson vilâyeti arasındaki memuriy sıñırda olğan şeyler aqqında tarif ete.
"Mında yaşaycağım ve çalışaycağım"
Bir ay evel (2019 senesi noyabr 9-ında - QA), Ayşe Seytmuratova Qırımdan Ukrainanıñ qıtasında ketkende, o "Çaplınka" kiriş-çıqış noqtasında tutulğanı aqqında haber etilgen edi. Bir qaç saattan soñ o Aqmescitte, öz evinde bulunğanını bildirdiler. Seytmuratova ayta: meni tutmadılar deseñ de olur.
Men Rusiye sıñırcısına 82 yaşında olğanımnı ayttım: meni mında çölde gece qaldırsañız, bir şey olsa, cevap bereceksiñiz
"Meni tutmadılar deşeñ de olur, sadece "Çaplınka"dan keçirmediler. Men - amerika vatandaşım, başqa devletlerniñ vatandasları ise, men keççe bilgenim kibi, tek "Çonğar" kiriş-çıqış noqtasında keçe bile edi. O gece saat on birlerde oldı. Men Rusiye sıñırcısına 82 yaşında olğanımnı ayttım: meni mında çölde gece qaldırsañız, bir şey olsa, cevap bereceksiñiz. O, "bekleñiz" dep ketti", - dep hatırlay Seytmuratova.
Keççe maşnanı taptılar, aydavcı Aqşeyhke (Razdolnoye) ketecek edi, amma çetel vatandaşına Aqmescitke ketmek kerek olğanını bilgen soñ, marşrutını deñiştirdi.
"Aydavcı maña keççe aytqanı kibi, men aqqında aytqanlarını birden añladı. O asıl Aqşeyhke baracaq edi, amma aselet Aqmescitke dep ayttı. Bu yigit yanıp kelip: "Ayşe apte, siz çölde ne yapasıñız?" dep soradı. "Ukrainağa yibermediler", - deyim. İşte, böyle etip o gecesi evime kelip çıqtım. Bir aftadan soñ "Çonğar"dan kettim", - dey Seytmuratova.
Qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Ayşe Seytmuratova cep telefonnı deyerli qullanmay. Onıñ aytqanına köre, o künü yanına telefonnı almağan edi, çünki Ukrainanıñ qıtasında Qırım operatorlarnıñ bağı çalışmay.
"Bir aftadan soñ Gülnara Bekirovanen körüşkenimde, o, bütün bular olğanda, onıñ telefonı "yana edi", dep ayttı: er yerden telefon ete ediler, ne olğanını añlap olamay ediler. Amma, bilesizmi, bir taraftan bu yahşı, çünki Kaşkanen olğanı kibi olmaq mümkün edi", - dep tarif ete Seytmuratova.
Veteran, onıñ Qırımdaki evini izleyler, dep şübesi bar. O, bir qac afta evel saba kilitinde anahtar sesini eşitkenini ayta.
Signalizatsiyağa bastım, o seslendi. Birev merdivenden aşağı çapqanını eşittim
"Ekinci qattan yavaştan tüştim, ayatnıñ qapısını açtım, birev anahtarnı itep çıqarmağa tırışa edi, amma qapı öyle qapala ki, anahtarnı bir ya da üç kere bursañ, qapı açılamaz. Signalizatsiyağa bastım, o seslendi. Birev merdivenden aşağı çapqanını eşittim", - dey o.
Seytmuratova politsiyağa ariza yazmadı, amma öz şübelerini ağzaviy şekilde ayttı. Politsiya oña kameralarnı qoymağa tevsiye etti.
"Qoydım, yaqında gece monitor yanına kelem - sanki azbarda qar yağa. Pencerege kelsem: anda bir şey yoq. Ekinci qatqa köterildim, baqsam: qarşımdaki evniñ ekinci qatında kimse yaşamay, amma anda birev otura. Tüşünem, signalnı toqtatmaga tırışalarmı?", - ikâye ete Seytmuratova.
2014 senesi dekabrde Ayşe Seytmuratovağa rusiye prokuraturası ve migratsiya hızmetiniñ hadimleri kelip, rusiye qanunını bozğanında qabaatladı ve rusiye vatandaşlığını resmiyleştirmege talap etti.
Meni yaqamdan alıp, Çonğardan çıqaracaq olasızmı? Men sizge sağ oluñız derim
"Men deyim: bağışlañız, amma bütün qanunları bozıp, Qırımnı tutıp alğan sizsiñiz... Siz meni Rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarını bozğanımda qabaatlaysıñız. Meni yaqamdan alıp, Çonğardan çıqaracaq olasızmı? Men sizge sağ oluñız derim. Meni endi quva ediler. Men özbek, tatar, rus tillerinde "Amerika sesi" radiosında, "Azatlıq Radiosı"nda, BBC, "Almaniya dalğası"nda çalışa edim. Sovet akimiyetini yıqtıq, sizni de quvarmız. Men mında yaşaycağım ve çalışaycaığım", - dey Seytmuratova.
1999 senesi, Qırımğa qaytqan soñ, Ayşe Seytmuratova sürgün etilgen qırımtatarlar içün qartlar evini açtı. Anda esli-başlı adamlar edi, ekseriyetle Özbekistandan. Şimdi şu ev "Qartlar ve invalidler içün Aqmescit pansionatı"nıñ filialı oldı.
"Men er şeyni temin ete edim, bütün paramnı yatırdım. Ya bugün onen ne yapalar? Müdiri yoq, müavini yoq, buhgalteri yoq. Nadinskiy qartlar eviniñ filialı yapıp qoydılar. O qartiylerni sadece çaypaylar. Olarnıñ pensiyaları büyük, amma bütün aqça Nadinskiyde qala. Mında beş kilogramm qartop, üç kilo soğan, tekaran et ayıralar. Keçken yılda Qurban Bayramğa çoq qoy, tuvar etini ketirdiler: Nadinskiyniñ müdiri kele, er şeyni ala, olarga biraz qaldıra. Açuvlandım. Bu nasıl? Çaypalğan qartbaba ve bitalar kene çaypalamı? Adaletsizlik", - dep aytıp bere Seytmuratova.
"Adamlarnı nasıl işkencege ogratqanlarnı bilem. Ve azırım"
Ayşe Seytmuratova 1964 senesi qırımtatar milliy areketiniñ iştirakçisi oldı. Bundan bir yıl evel o Samarqand universitetinin tarih fakultetini bitirip işke kirdi. Mektepte bir yıl çalışqanından soñ, mütehassıs, aspiranturağa kirmek içün, Moskovağa ketti, konkurstan keçti, amma oña Moskova yerine Özbekistanda oquşını devam etmege tevsiye ettiler.
Bы He xoTиTe пyckaTb B иcTopию kpыMckyю TaTapky, пoToMy чTo oпacaeTecb. Torдa я Bыxoжy oTcюдa, идy k cBoeMy Hapoдy, и Mы BMecTe бyдeM бopoTbcя зa BoзBpaщeHиe Ha PoдиHy
"Men Taşkentke uçıp keldim, müdir ise, olar öz kadrlarını azırlaylar, dep ayttı. Kettim, universitetke işke kirdim. Ekinci yılı kene Moskovağa ketem, meni kene qabul etmeyler, men üçünci kere ketem ve: Özbekistanda öz kadrları bar, olar qırımtatarlardan tarihçı yapmaylar, dep ayttım.
Meni müdirniñ müavini çağırtıp, men imtianlarnı ne qadar yahşı tapşırsam da, meni qabul etmeyceklerini ayttı. Men ne içün dep soradım, o ise indemedi. Men deyim: "Sualime özüm cevaplanırım. Siz tarihke qırımtatarnı yibermege istemeysiñiz, çünki qorqasıñız. Aysa men mından çıqam, halqıma ketem, ve biz beraberlikte Vanatağa avdet içün, devletçiliknin qaytarılması içün küreşecekmiz.
Soñ ise siz, cumhuriyetim içün men kibi oqumağa istegenlerni binlerce azırlaycaqsıñız". Qapını urdım, ketem, közlerim yaşlana, qan basımım köterildi ve burnumdan qan aqtı. Tışarığa çıqtım, yol ortasında edim, eşitem - artta maşna çanalanala. Aydavcı yanıma çapıp keldi, qaba tarzda meni çevirdi, ya menim betim qanlı. O meni yataqhanegece alıp ketti. Qızlar "acele yardım"nı çağırdı. Esli ekim maña dey: Qızım, saña aspirantura ne kerek? Barıp Qırımda raatlañ. Men nasıl ökürip bağlap başladım: meni anda da yibermeyler, dedim. O añlağandır, soray: qırımtatarsıñmı?", - dep hatırlay Ayse Seytmuratova.
Seytmuratovanı birinci sefer "Halqara zıddiyet çıqaruvı"nda qabaatlap 1966 senesi oktâbrde tevqif ettiler. Onı Moskovada Lefortovo SİZOsına oturttılar. Birinci sorğudan soñ Ayşe ilerideki tahqiqat tedbirlerinde iştirak etmekni ve sorğuğa barmaqnı inkâr etti.
Sorğudan meni alıp ketiñiz. Men er şeyni bilem, men tarihçım, adamlarnı nasıl horlağanlarnı ve işkencege ogratqanlarnı oqudım ve bilem. Ve azırım
"Podpolkovnik Fomin, baba ve qartbabalarımız Vatannı sattılar dep aytıp başladı. Men onı indemeyip diñledim. Soñunda dayanmayıp dedim: "Daa ne qadar yarlıq taqtıracaqsıñız? Vatannı satqan olsalar bile, özüñkini sattılar, siziñkini degil. Babam Vatannı qorçalap elâk oldı. Men dört yaşında edim. Sorğudan meni alıp ketiñiz. Men er şeyni bilem, men tarihçım, adamlarnı nasıl horlağanlarnı ve işkencege ogratqanlarnı oqudım ve bilem. Ve azırım. Tübümden kürsüni tepip çıqara bilesiñiz, arttan kelip, qulaqlarıma ura bilesiñiz". O yerde mayor Sebastyanov otura edi, o dedi: "Bu 37-nci senesi boynumızda asılıp tura". İşte, bundan soñ eki ay sorğularga çıqmay edim", - tarif etti Seytmuratova.
Keççe mahkeme oturışı oldı, qapalı şekilde. Anda bir dava boyunca keçken Ayşe Seytmuratovağa, jurnalist Timur Dağcığa ve Taşkent universitetiniñ Şarq fakultetinin studenti Server Şamratovğa üçer yıllıq şartlı apis cezası üküm etildi.
Men çapıp çıqtım, qapını açtım ve adamlar meni elge köterip tışarığa alıp çıqtılar
Seytmuratova külkü ile hatırlay: " Er kes mahkeme odasından çıqıp ketti, biz üçümiz ise turıp, ne yapacağımıznı bilmeymiz. Bellesymiz: şimdi bizni alıp ketecekler. Tahqiqatçı kele ve dey: Ayşe bir yıl şaşmalamay edi, mında şaşmaladı. Men deyim: şaşmalamadım, lagerge yollanmamnı bekleyim. O dey: ne lageri, siz boşsıñız. Siz mında ne turasıñız? Anda tatarlarıñız şimdi qapılarnı parça-kesek eterler. Men çapıp çıqtım, qapını açtım ve adamlar meni elge köterip tışarığa alıp çıqtılar".
Seytmuratovanıñ birinci ve ekinci apisi arasında dört yılğa yaqın keçti. Ayşe Lefortovo türmesinden çıqqanından soñ Samarqandğa qayttı, soñ - Moskovağa, magistraturağa dörtünci sefer vesiqalarını tapşırmağa ketti.
İşte, birevge menim qorçalanmağanım kerek edi
"Men azırlanmayıp imtian tapşırdım - türmede ne azırlığı olacaq? Meni qabul eteler, amma Özbekistanğa yollaylar. Men tirene edim. Amma Özbekistanda kerekim, dep qandırdılar. Dissertatsiya qorçalavına eki ay qalğanda meni Taskent KGB-si apis ete. Bir ay devamında mahkeme edi, soñra meni Minskke yolladılar. Qabaatlav - içtimaiy ve devlet qurulışına iftira. Men pamuq cıymasına barmaqqa qarşı çıqa edim. İnstitutnıñ partiya teşkilâtınıñ katibi dey: barmaq kerek.
Men deyim: birinciden, anayasağa köre siz resmiy bayram künlerinde anda barmağa mecburlamağa aqqıñız yoq. Raşidov, öglük alıp, yanımda tursa, men de keterim. Turmasa - demek men de ketmeycegim", - dep hatırlay veteran ve qoşa: "İşte, birevge menim qorçalanmağanım kerek edi".
Taşkent, Kuybışev, Râzan, Vâzma, Smolensk, Minsk... Seytmuratovanı Yavas qasabasına altı lagerden keçirip ketirdiler, anda ise cezanıñ çoqusını, koloniyanıñ üç yılını keçirdi. O vaqttaki parlaq hatıralardan - Smolensk koloniyasınıñ kitaphanesi.
"Smolenskte türme kitaphanesi pek zengin. Etap olmağance, anda oturasıñ. Men çoq edebiyat yazdırıp ala edim. Kitaphaneci tarihiy edebiyatnen meraqlanğanımnı kördi. O keldi ve soray: isteysizmi, kamerada oturmaq yerine, sizni kitaphanede çalışmağa alayım? Men, elbette ki, razı oldım. O meni alıp kele edi, men çoq oquy edim ve kitaphanede cıyıştıra edim. Soñra meni Yavas qasabasına ketirdiler. Amma, keççe belli olğanı kibi, menim siyasiy maddem olğanını bilmediler. Meni ayırdılar, çünki siyasiy apisliler ayrı otura edi. Soñra siyasiy apisliler olğan Baraşevoğa yolladılar. Anda ukrain siyasiy mabüslernen tanış oldım, olarnıñ arasında: şaire İrina Senik, Şuheviçniñ kâtibi Darya. Bir aydan soñ meni kene Yavasqa yolladılar". - tarif ete Seytmuratova.
Yavas etapından soñ, Seytmuratova tikiş ustahanesinde çalıştı. Bir kere qalıplarnı hırsızlağanlarını kördi ve tses reberine ayttı.
Mefa aqqında ariza yazacaq olsa edim, daa Özbekistanda yazar edim
"Reber keldi, buña baqtı ve dedi: Ayşa, men - mefa komitetinde mahkeme azasım, mefa aqqında arizanı yazıñız. Men oña dedim: mefa aqqında ariza yazacaq olsa edim, daa Özbekistanda yazar edim, ne sizni, ne Yavas qasabasını körer edim. Men çañdan çañğace oturıp çıqarım. Maña altı aydan soñ körüşüvge keldiler, yüzüm, alma, armut, qarpız, qavun ketirdiler. Tsehımnıñ reberi dedi: aman Tañrım, Ayşe, bütün bularnı türme aşına deñiştirmek?", - dep hatırlay qırımtatar areketiniñ veteranı.
"Bu menim Vatanım, Putinniñ degil"
1978 senesi Seytmuratova AQŞ-na icret etti. Onıñ aytqanına köre, oña qarşı mucbiriy psihiatrik tedaviyleviniñ qullanmasından qorqa edi. Bütün kerekli vesiqalarını toplap, icret etti. İlk teessuratlarından birisi - Kongresste çıqışta bulunğanından soñ AQŞ prezindenti Ronald Reygannen tanışüvıdır.
Я TaM kak эkзoTиka былa: MycyлbMaHka, koTopaя дoлжHa пoдчиHяTbcя зakoHaM Myжeй, Bдpyr BcTaлa пpoTиB coBeTckoй BлacTи
"Beyaz Evde bizni prezident Ronald Reygan qabul etti. Men rak ameliyatından soñ edim. Men ölü kibi bem-beyaz edim. Nutqumnı aytam, o maña baqa ve dey: eger böyle adamlar bu imperiyağa qarşı çıqsa, demek onıñ soñu yaqın.
Men anda ekzotika kibi edim: aqaylarnıñ buyruqlarına tabi olmağa kerek olğan qadın, beklenilmezden sovet akimiyetine qarşı çıqtı. Amma biz akimiyetke qarşı da olmadıq, bizni qorçalanmağa mecburladılar. Qanunlarnen qorçalanmağa - biz sovet qanunlarını yerine ketirmege talap ete edik. Olar şimdi de oturta. Ne içün? Bir patlav olmadı. Adamlarnıñ bu teşkilâtta olğanı bir, amma ne içün 17 yıl bereler? Onıñ içün, adamlarnıñ igrençi, inanmazlığına yol açacaqlar", - dey Seytmuratova.
Şimdi Ayşe Seytmuratova ilhaq etilgen Qırımda yaşay. O AQŞ vatandaşı olğanı içün, onıñ ikâmet ruhsetnamesini 2025 yılına qadar uzattılar. Kene Amerikağa köçmek aqqında tüşünmedimi sualine Ayşe Seytmuratova: "Yoq. Men öz halqımnen olmağa isteyim. Men Qırımda doğdım, bu menim Vatanım, Putinniñ Vatanı degil. Meni bütün ömür Vatanımdan marum qaldıra ediler. Başqa öyle olmaz".


text:
Qırımda iyünniñ 6-nda 11 yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ bildirgenine köre, eki hasta esas Ukrainadan keldi, beş hasta tibbiy yardım içün muracaat etkende qayd etildi, dördü epidemiologik tahqiqat ve laborator skriningi neticesinde belli oldu.
Hastalar yuqunç hastahanelerine alındı, dep bildirdi Aksenov.
Umumen Qırımda 424 koronavirus hastası qayd etildi, 14 kişi vefat etti. Aqyarda 171 insannıñ COVID-19 hastalığı qayd etildi, üç insan vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
«Asker» vatandaşlıq birliginiñ faalleri ukrain sıñırcıları ile Qırım ile memuriy sıñırda birlikte hızmette turmaq içün azırlanmağa devam ete.
Bunı Qırım.Aqiqatqa «Asker» birliginiñ reisi, Novoalekseyevka qasabasınıñ Meclis reisi Veyser Sarıbelâlov bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, şimdi zaruriy vesiqalar azırlanıla, faaller bütün kerekli protseduralardan keçip, nevbetke turacaqlar.
Bunıñ ile müddetleri şimdilik belgisizdir.
«Asker» vatandaşlıq birligi Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq aktsiyasınıñ iştirakçileri tarafından teşkil etildi.
Faallerniñ sözlerine köre, öz işini göñülli olaraq becerecekleri içün aylıqnı almaycaqlar. Amma arbiy urba olarğa yardım olaraq Türkiyeden yollanılğanını qayd ettiler.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Aqmescit «Hizb ut-Tahrir davası»nıñ mabüsleri, ağa-qardaş Teymur ve Üzeir Abdullayevler ekisi de ŞİZO-da buluna. Bunı anaları Dilâra Abdullayeva Facebook saifesinde haber etti.
Üzerniñ izolâtorda 10 kün, Teymurnıñ ise bir yıl tutulğanını qayd etti. Onıñ malümatına köre, Üzeir bu ceza çekme müessisesinde bulunğan umumiy müddette ceza izolâtorına onuncı kere yerleştirilgen.
Onıñ bildirgenine köre, oğlu Teymur oña telefon açqan ve ceza izolâtorında daa 15 kün, yani mayısnıñ 7-nece tutulacağını aytqan ve ağası Üzeirni onıñ adından doğğan kününen hayırlmağa rica etken, çünki olarnıñ arasında bağ yoq eken.
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ bildirgeni kibi, şu künü Teymur Ayudullayev apayı Alimege telefon açqanda, ŞİZO-daki baquv şaraiti aqqında aytıp bergen. Qızdıruv qapatılğanı içün suvuq olğan ve oraza tutmaqnen bağlı bazı qıyınlılar bar.
«Aş cedvel boyunca berile, onı qaldırıp soñra aşamaq mümkün degil. Keyfiyeti de yaramay. Yatqan yeri sabadan-aqşamğace divarğa dayanıdırılıp tutula, bütün bu vaqıtnı ayaqta keçire», – dep aytıp berdi Alime Abdullayeva.
Martnıñ 16-nda Ukraina Baş prokurorınıñ ofisi, Abdullayevniñ ceza izolâtorında tutulması sebebinden istilâcı memlekette akimiyet organlarınıñ vekilleri tarafından qanun ve cenk ananelerini bozuv boyunca (Ukraina Ceza kodeksiniñ 438-inci maddesiniñ 1-inci qısmı) cinaiy tahqiqat başlattı. Teymur Abdullayevniñ anası Dilâra Abdullayeva bildirgenine köre, gipertonik kriz qayd etile, ceza izolâtorında oña yatmağa aytqanlar.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Rusiye koloniyasında tutulğan Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Teymur Abdullayevniñ «aqlarını ğayrıdan tiklenmesini temin etmege» talap etti.
Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu davanıñ mabüslerine 2019 senesi iyün ayında üküm çıqardı. Daa soñra Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımlılarnıñ ükmüni deñiştirdi.
Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
2019 senesi iyün ayında Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu dava mabüsleri Teymur Abdullayevni 17 yılğa, Uzeir Abdullayevni 13 yılğa, Rustem İsmailovnı 14 yılğa, Ayder Saledinov ve Emil Cemadenovnı 12 yılğa üküm etti.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi bu davanıñ bütün mabüslerini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ apayını taşığan aydavcı Ahtem Mustafayev ilhaq etilgen Qırımdan Ukrainanıñ qıtadaki qısmına çıqıp ketti. Bunı iyül 6-da Qırım.Aqiqatqa, çıqıp ketüvniñ temin etilmesinde yardım etken İnsan aqları boyunca Qırım alâqa gruppasınıñ koordinatorı Abdureşit Cepparov ayttı.
Aq-uquq qorçalayıcısı: «O, şimdi Ukrainanıñ qıtadaki territoriyasında buluna. Biz oña çıqıp ketmege yardım ettik. Menim fikrimce, o, endi azatlıq avasınen tolu nefes aladır. Ve bundan soñ endi o, oña qarşı yapılğan şeyler aqqında bütün nasip olğan seviyelerde ikâye etecek. Ondan soñ işke advokatlar kirecek, ve Ahtem Mustafayev boyunca faal işler alıp barılacaq», – dedi.
Bu hususta daa tafsilâtlı malümatnı Qırım.Aqiqatnıñ «Cemilev ailesiniñ şoföri FSBniñ qolunda ve müftige ait evniñ tutaştırılması boyunca cinaiy iş» materialında oquñız.
İyün 29-da advokat Edem Semedlâyev, iyün 28-de Bağçasaraydaki tintüvden soñ yaqalanğan ve daa soñra sorğulanıp yiberilgen Ahtem Mustafayevniñ, Rusiye FSBsi tarafından ekstremizmde qabaatlanğan Erol Veliyev işi boyunca şaat olaraq keçkenini bilidrdi.
İyün 28-de qırımtatar faaliyetçisi Zair Smedlâyev, Bağçasarayda qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ apayı Safinarnı taşığan aydavcı Ahtem Mustafayevniñ evi tintilgenini bildirdi. Daa soñra telükesizlik hadimleri Ahtemni belli olmağan tarafqa alıp ketti, dep bildirilgen edi.
Rusiye FSBsi, sanki Qırımda, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Mustafa Cemilevnıñ yardımcısı Erol Veliyev tarafından «Refat Çubarovnıñ emiri boyunca ve SBUnıñ qol tutuvı ile» meydanğa ketirilgen ekstremist gruppasınıñ areketini toqtatqanını, bildirdi.
Rusiyeniñ mahsus hizmeti tarafından iddia etilgenine köre, «Harkivde teşkil etilgen gruppağa Veliyevden ğayrı sabıq boksçu sprotçular Steşenko ve Tretyakov kirdiler».
FSBde, «ekstrimist toplulığınıñ azaları 2018 senesiniñ yanvarinde, tutaştırıcı qarışma ile toldurılğan şişelerni qullanıp, Qırım müftisi Emirali Ablayevniñ evini tutaştırdılar», deyler.
FSB, Steşenkonıñ 2018 senesiniñ aprelinde «Qırımğa kirgende» yaqalanğanını ve «anda Veliyev tarafından provokatsiyalarnı azırlamaq ve amelge keçirmek içün yollanılğanını» iddia ete. Rusiye Veliyev ve Tretyakovğa qarşı qabaatlavnı ğiyabiy şekilde çıqardı, olar «federal qıdırıluv cedveline kirsetildi».


text:
İlhaq etilgen Qırımnıñ sabıq prokurorı, şimdi Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı Natalya Poklonskaya yañı Rusiye silâlarına berilecek adlar içün öz variantlarını teklif etti. Bu silâlar aqqında Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 1-nde Federal toplaşuvğa yönetilgen mesajında ikâye etti.
Poklonskayanıñ fikrine köre, arbiy lazer kompleksiniñ adını «Krım» ve pilotsız suvaltı apparatınıñ adını «Sevastopol» qoyılmaq kerek.
Bunı sabıq prokuror özüniñ Facebooktaki saifesinde yazdı.
Daa evel Rusiye Mudafaa nazirligi resmiy saytında eñ yañı Rusiye silâları içün ad teklifleriniñ qabul etilmesini ilân etti.
Martnıñ 1-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putin, Federal toplaşuvğa yönetilgen mesajında, Rusiyede qanatlı raketalar içün raketalarğa qarşı mudafaa sistemaları tarafından zararlanmaz, üstün quvetke malik olğan kompakt bir nükleer energetik tertibatnıñ işlep çıqarılğanını bildirdi. Rusiye prezidenti yapqan çıqışınıñ aman-aman yarısı raketalarğa bağışlanğan edi. O, AQŞnıñ Rusiye ile raketalarğa qarşı mudafaa aqqında muzakereler yapmaq istemegenini söyledi.


text:
Avgust 15-te işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırda bütün keçirüv noqtaları açıq ve ştat rejiminde çalışa. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Ukraina Devlet sıñır hızmeti spikeri Oleg Slobodân bildirdi.
«Er şey tınçlıq. Er kes ştat rejiminde çalışa. Nevbetler yoq. Yolcu-naqliye aqımınıñ eksilmesini qayd etemiz. İnsanlarnıñ çoqusı işğal etilgen Qırımdan Ukraina qıtaiy qısmına kete», – dep qayd etti o.
Oleg Slobodânnıñ malümatına köre, soñki vaqıt devamında rusiye taraf işni toqtatmağan edi.
Bundan da ğayrı, Ukraina Devlet sıñır hızmeti spikeri qayd etti ki, rusiyeli askerlerniñ faaliyeti memuriy sıñır yanında eksildi.
«Biz tek memuriy sıñırda körgenimizni aytamız. Bu, tünevinki kün devamında aviatsiya qullanılmağanıdır», – dep qayd etti Oleg Slobodân.
2014 senesi Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında resmiy şekilde – memuriy, amelde ise – aqiqiy bir sınır peyda oldı. Memuriy sıñırda üç kiriş-çıqış noqtası çalışmaqta – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ ömür arqadaşı Safinar Cemileva «yaramayıp», Türkiyedeki hastahanelerden birine acele tahliye etildi, dep bildirdi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov.
«Safinar Cemileva, qırımtatar milliy areketiniñ veteranı, Qırımtatar qadın-qızlar birliginiñ reisi, qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ ömür arqadaşınıñ sağlığı birden fenalaşqan soñ onı Türkiyedeki hastahanelerden birine acele tahliye etmege kerek oldı. Qırımtatar Milliy Meclisi Türkiye Cumhuriyetiniñ prezidenti Recep Tayyip Erdoğanğa Türkiye tarafınıñ Safinar Cemilevağa acele yardım köstergeni içün teşekkürler bildire», – dep yazdı Çubarov Facebookta.
Al-azırda Safinar Cemileva Ankara hastahanesinde buluna ve alı bir qarar sayıla.
«Türkiye Tış işler nazirligine, Türkiyeniñ Ukraina elçisi Yağmur Ahmet Gülderege Kyivge mahsus sanitar uçağınıñ yollanılmasınen bağlı bütün meselelerin tez al etmege yardım etkenleri içün teşekkürler bildiremiz», – dep bildirdi Çubarov.
Safinar Cemilevanıñ raatsızlav sebepleri belli degil. Qırım.Aqiqat tafsilâtlı malümat almağa tırışa.
Safinar Cemileva Qırımtatar qadın-qızlar birliginiñ reisi ola. 2015 senesi dekabrniñ 26-nda ofisi Gasprinskiy Qırımtatar cumhuriyet kütüphanesinde olğan cemaat teşkilâtını kütüphane reberligi binadan quvıp başladı. Başta ofiste elektrikler ve qızdıruv kesildi, soñra binanı boşatmağa talap etip başladılar. Safinar Cemileva 2016 senesi sentâbrniñ 18-nde Qırımda teşkil etilgen Rusiye Devlet dumasınıñ saylavlarını boykot etti.
2017 senesi Cemilev Safinar Cemileva Rusiye pasportını almağanı içün Rusiye işğali altındaki Qırımdan sürgün etile bile, dep bildirgen edi.


text:
Qırımda keçken künü 293 yañı koronavirus hastası qayd etildi, bir kün evelsi qayd etilgen hastalarnıñ sayısı 11 insan az edi. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov Facebookta bildirdi.
«Bir künde 234 insan yahşı oldı, bütün müddet devamında 66 209 kişi tüzeldi», – dep aytıla haberde.
Rusiye kontrolindeki Qırım sağlıq nazirliginiñ malümatına köre, bir künde Qırımmda 16 COVID-19 hastası vefat etti. Pandemiya devamında 2504 kişi vefat etti.
Hatırlatamız, bir kün evelsi Qırımda 293 yañı koronavirus hastası ve 17 vefat qayd etildi.
Keçken aftanıñ ortasından berli koronavirus hastalarınıñ sayısı arta.
Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresi bildirgenine köre, Qırımnıñ bir çoq rayonında koronavirus vaziyeti kerginleşti. Müessise, Qırımda dördünci koronavirus dalğası beklenile, lâkin qırımlılar daa az aşı olmağa başladı, dep qayd etti.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.


text:
Yılnıñ başından Rusiyede ealiniñ migratsion artuvı 98 biñ insannı teşkil etti – soñki 10 yıl içinde bu eñ yüksek köstergiçtir. Bu aqta Azatlıq Radiosı Gaydar İsntitutı ve RANHiGS mütehassıslarınıñ «Rusiyedeki iqtisadiy vaziyetniñ monitoringi» tedqiqatında esaslanıp bildirdi.
«Rusiyeniñ büyük migratsion ortaqları olğan memleketlerinden Ermenistan ve Ukraina ile migratsion artuv büyük oldı. Beyazrusiye ve Moldovanen ise migratsion artuv köstergiçi tüşti. Rusiyeniñ esas migratsion donorları Qazahistan, Ukraina, Tacikistan ve Ermenistan ola», – dep aytıla tedqiqatta.
2019 senesi yanvar ayından aprel ayına qadar Rusiyege 218 biñ migrant keldi. Maruzada tedqiqatçılar köstergiçlerni «anomal» dep adlandıra. 2018 senesi migratsion artuv tahminen 125 biñ insannı teşkil etip, sovetler dağılğan soñ eñ alçaq köstergiç oldı.
Qaçaqlarğa yardım etken «Vatandaş yardımı» komiteti çetel vatandaşlarınıñ Rusiyeden çıqarılmasına dair esabatnı derc etken edi. Onıñ malümatına köre, 2018 senesi Rusiye mahkemeleri bunıñnen bağlı 130 biñ qarar çıqardı.


text:
Qırım uquq qoruyıcı gruppasınıñ malümatına köre, Qırım Rusiye ükümetiniñ Emek ve içtimaiy qoruv nazirligi Qırım akimiyetiniñ icraiy organlarından işçiler – Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları aqqında malümatnı toplamağa talap etti.
Uquq qoruyıcılarnıñ malümatına köre, Qırım nazirligi Rusiye Emek nazirliginiñ mektübine esaslana, kopyasını aşkâr ete.
«Türkiye vatandaşlarınıñ celp etilmesi boyunca telkiflerniñ berilmesi aqqında» mektübinde nazirlik Qırım icraiy komitetlerinden Türkiye vatandaşları çalışqan teşkilâtlardan sorav mektüplerini toplamağa talap ete.
«Toplanılğan malümat arasında: 2016 senesiTy kerek olğan hadimlerniñ, şu cümleden Türkiye vatandaşlarınıñ ve işçilerniñ – Türkiye vatandaşlarınıñ miqdarı. Böyle malümatnı Rusiye prezidentiniñ 2015 senesi noyabr 28 kününden № 583 «Rusiye Federatsiyasınıñ milliy havfsızlığınıñ teminlevi boyunca tedbirler ve Rusiye Federatsiyası vatandaşlarınıñ cinaiy ve diger qanunsız areketlerinden qoruvı ve Türkiye Cumhuriyetine qarşı mahsus iqtisadiy qararlarnıñ alınması aqqında» qararına esaslanıp toplaylar», – denile beyanatta.
Qırım uquq qoruyıcı gruppasınıñ reberi Olga Skripnik aytqanı kibi, işbu emir Türkiye vatandaşlarını iş tapuvı ve «mirgatsion» vesiqalarnıñ elde etüvi ceetinden ayırım yapuvını nazarda tuta.
«Kelecek sene Türkiye vatandaşlarınıñ iş faaliyeti içün vesiqalarnıñ berilmesi bayağı sıñırlanacaq. Qırımda, iqtisadiy saadan ğayrı, Türkiye vatandaşları tasil, medeniyet ve din saasında çalışa edi, islâm cemiyetiniñ vekilleri içün emiyeti büyük edi» – dedi Skripnik.
Gruppanıñ idarecisi Vissarion Aseyev dey ki, Qırımda böyle qararlarnıñ kirsetilmesi qırımtatarlarnıñ aqlarını da boza.
«Qırımda yaşağan ve çalışqan Türkiye vatandaşlarınıñ çoqusı qırımtatarlarıdır, Rusiye akimiyetiniñ Qırımda Türkiye vatandaşlarına nisbeten areketi neticesinde, Türkiye vatandaşları olğan qırımtatarlar tamır halqı temsilcileri kibi qavmiy Vatanında bulunmağa imkânından marum qalır» – dey Aseyev.
Qırımnıñ Emek ve içtimaiy siyaseti nazirliginiñ ya da Qırımnıñ Rusiye ükümeti vekilleriniñ bu aqta resmiy izaatı yoq.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin noyabr 28 künü Türkiye Cumhuriyetine qarşı sanktsiyalarnı kirsetecek fermannı imzaladı. Bunıñ ile yanvar 1-den Rusiye ve Türkiye arasında vizasız rejim lâğu etile, Rusiye Federatsiyası vatandaşlarına ise Türkiye Cumhuriyetiniñ ziyaretinden vazgeçmege tevsiye etilgen.
Moskva ve Ankara arasında munasebet Rusiyeniñ Suriye cenkine qarışmasından soñ bozulmağa başladı. Noyabr 24 künü Rusiye arbiy uçağı Türkiye ava boşluğına kirgeni vaqtında urıp tüşürilgeninden soñ işbu munasebetler daa da kergin oldı
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksenov yarımada ükümeti tarafından Türkiyege qarşı kirsetilecek cezalar aqqında bildirdi.


text:
Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri iyünniñ 8-nde mahkeme oturışuvı vaqtında narazılıq aktsiyasını keçirdi. Video konferentsiya bağı vaqtında mabüsler maska taqıp, tutulğan şaraitlerge qarşı narazılıq bildirerek qadınıñ suallerine cevap bermedi. Mabüslerden biri Server Mustafayevniñ bildirgenine köre, «olarnı ayırımğa oğratıp, adaletke olğan soñki ümütlerini yoq eteler».
Neticede bu Rusiyeniñ Moskva vilâyetindeki Vlasiha şeeriniñ İstinaf arbiy mahkemesine Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ sıñırlav tedbiriniñ uzatılmasına qarşı berilgen istinaf şikâyetlerini red etmesine keder etmedi. İyünniñ 22-nde şu mahkemede Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ ükümlerine qarşı berilgen istinaf şikâyetleri baqılacaq. İyünniñ 10-nda terror teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan musulmanlarnıñ Aluşta ve Qarasuvbazarda tutulmasına bir yıl tola. «Memorial» Rusiye aq qorçalayıcı cemiyeti Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» bütün mabüslerini siyasiy mabüs dep tanıdı. Qırımlılarnıñ Rusiye mahkemelerinde köstergen narazılıqları ve tutulğan şaraitleri aqqında Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında aytıldı.
Qırımlı advokat Lilâ Gemeci Moskva mahkemesiniñ iyünniñ 5-nde müvekkilerine qarşı yapqan dayanılmaycaq şaraitler ve olarnıñ narazılıqları aqqında Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
– İstinaf şikâyetleri ilk sefer cuma künü baqıldı. Bu kün SİZOda koronavirus qırğınlığı sebebinden sanitar dep ilân etilgen, mabüsler ne mahkemege, ne de tahqiqat tedbirlerine çıqarılmay. Oturışuv izolâtordan video konferentsiyası vastasınen keçirildi. Bu maqsadnen pek kiçik yer berildi, üç metr kârelik, ne penceresi bar, ne avalandırıluvı, Bağçasaraydaki ekinci davanıñ sekiz mabüsi bar. Başta odada üç kişi bar edi, amma mahkemede iştirak etmek içün balalar yerlerini deñiştirmege mecbur edi: birisi ayattan kire, ekincisi çıqa edi. Böyle etip mahkeme esnasında üzlüksiz iştirak printsipine riayet etilmedi. Başqa künge qaldırmağa rica ettik, amma bunıñ yerine mahkeme hadimleri sekiz kişiniñ birden bu odağa kirmesinde israr etti.
Lilâ Gemeciniñ aytqanına köre, neticede oturışuv saba ondan aqşam onğace devam etti, ve bu mabüslerniñ alına tesir etti.
– Bu odağa ava kirmegeni içün Server Mustafayev ve Marlen Asanovnıñ qan basımı köterildi, mahkeme oturışuvında tolusınen iştirak etip olamadılar. Feldşer eki kere keldi, amma iştirak etip olamaycaqlarını aytmaq içün bir sebep tapmadı. Neticede oturışuv öyle de bitirilmedi, çünki mahkeme imaye tarafını diñlep olamadı. Bazarertesi künü oturışuv aynı şaraitlerde devam etti, amma mabüslerni video konferentsiya bağı içün kelişken oda olğan Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesine alıp ketmege imkân bar edi. Bu olarğa qarşı işkencede iştirak etmekten vazgeçmeleri içün sebep oldı: mahkeme suallerine cevap bermediler, munaqaşalarda iştirak etmediler. Neticede apiste tutuv müddeti uzatıldı.
Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, mabüslerniñ narazılıqları mahkeme oturışuvınıñ protokollarında qayd etile, lâkin nevbetteki qurulışlar olarğa qulaq asmay.
Qarasuvbazardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Enver Ömerovnıñ qızı Fatma İsmailova, Rusiye quvetçileri babasınıñ sağlıq vaziyetine baqmayıp, onıñ içün işkence şaraitler yapa, dep şikâyet ete.
– Aprelniñ soñunda onı Aqmescit SİZOsından çıqarıp, Rostov-na-Donuğa alıp ketkenler. Sır degil ki, uzaq yol mabüsler içün qıyın ola. Yol şaraitleri pek sert: yol boyunca qıyış otura, eşyalarınıñ üstünde oturalar, ve yol boyunca tek bir duraq yapıla. Babam 59 yaşında, bir sıra hastalığı bar, tibbiy yardımğa muhtac, izolâtor reberliklerinden bunı talap etip olamaymız. Rostov SİZOsında babam bir qaç kün mahsus bloknıñ kamerasında keçirdi, soñra onı kartserge yollağanlar – anda mayısnıñ 12-nden 28-ne qadar yattı. Kartserniñ divarları ve yerleri dımlı, anda aş ve urba almağa olmay. Babamnıñ advokatqa aytqanına köre, suvuq yerge namazlıq üstüne yata edi. Kartserden soñ buğumları pek ağırıp başladı, yani hastalıq ağırlaştı.
Fatma İsmailova, Rusiye quvetçileri Enver Ömerovnı tutqanda da sağlığına emiyet bermedi, dep hatırlay.
– Aqayımnıñ mahkemesine kirmek içün babamnen Rostov-na-Donuğa ketkende Keriç köpründe yol patrul hızmeti maşinamıznı toqtattı. Bir saat vesiqalarımıznı teşkerdiler, soñra cep telefonlarımız hırsızlanmadımı dep, teşkermege istediler. Üç saattan soñ adiy urbada insanlar keldi – vesiqaları yoq edi, özüni tanıtmadılar bile. Biri dedi ki: «Sergey Sergeyeviç olam» – ve babamnı bir şey añlamaq içün acele almaq kerek, dep ayttı. Telüke bar edi, babamnıñ alı tez fenalaştı, amma onı tibbiy yardım köstermeyip almağa istediler. Kene yahşı, «acele yardım» tez keldi, tibbiyet hadimi babamnı hastahanege alıp ketmege istedi, amma izin bermediler. Neticede kimligi belli olmağan insanlar babamnı tez-tez belli olmağan tarafqa alıp ketti, qaidelerni bozğanlar. FSB olğanı añlaşıldı.
O künü Rusiye quvetçileri Qarasuvbazarda tintüvden soñ Fatma İsmailovanıñ qardaşı Riza Ömerovnı da tuttı. Aqayı Rustem İsmailov diger «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca alâ daa Rusiye koloniyasında tutula.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkeziniñ keñeş azası Sergey Davidis Rusiye quvetçileri qırımlı musulmanlarnı terror maddelerine köre taqip etkende nege esaslanğanını hatırlata.
Em Rusiye Federatsiyasında, em Qırımda onlarnen davanı tedqiq ettik, ve iç birisinde silâ, patlayıcı madde, terror faaliyeti planı, zorbalıq areket muzakereleri yoqSergey Davidis
– Malüm ki, «Hizb ut-Tahrir» – özüni siyasiy firqa dep adlandırğan halqara diniy-siyasiy teşkilâttır. Onıñ maqsadı dünya halifeligini qurmaqtır, amma bunı barışıq yollarnen yapacaq ola – insanlarnı inandırıp. İnsanlar başqalarını maqsadına irişmek içün zorbalıq qullanmalarına zorlamasa, istegenini yapmaq aqları bar. «Hizb ut-Tahrir davalarınıñ» mabüslerini barışıq faaliyetinde qabaatlaylar. Em Rusiye Federatsiyasında, em Qırımda onlarnen davanı tedqiq ettik, ve iç birisinde silâ, patlayıcı madde, terror faaliyeti planı, zorbalıq areket muzakereleri yoq. Çoqusı allarda diniy faaliyet bar – çay içip iman meseleleriniñ muzakere etilüvi, futbol oyunları, malümat tarqatuvı.
Sergey Davidisniñ fikirince, Rusiye Yuqarı mahkemesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını sebepsiz terror teşkilâtı dep tanıdı.
Rusiye quvetçileri «Hizb ut-Tahrir» azalarını taqip etip, terror ile semereli küreşni köstereSergey Davidis
– 2003 senesiniñ mahkeme qararında bu teşkilâtnıñ terror faaliyetini isbatlaycaq bir söz yoq. İnsanlar apiske tüşmege istemey ve uquq qoruyıcı organlarnıñ diqqatını celp etmemege tırışa. Amma yañı iştirakçilerni davet etip, camilerde subet keçirgenleri içün quvetçiler öz hadimlerini aralarına kirsete ve ses ve video qaydlarını yapa. Tahqiqat olarnı alıp, quvana-quvana mahkemege kete ve daa bir «terror bölügi» tapıldı, dep esabat bere. Bütün devletlerniñ islâm terrorizmi ile küreş vazifesi bar, amma Rusiye sistemasınıñ semeresizligi ve bürokratik tarzı çoqusı allarda kerçek terakt telükesi ile küreşmek yerine tapması qolay olğanlarnı taqip etmesiniñ sebebi ola. Rusiye quvetçileri «Hizb ut-Tahrir» azalarını taqip etip, terror ile semereli küreşni köstere.
Sergey Davidisniñ malümatına köre, Rusiye mahkemelerinde «Hizb ut-Tahrir» bölüklerini qurmasında qabaatlav 24 yılğa qadar apis cezası berilmesine yol aça bile. Qırımlılarnıñ taqip etilüvinde aq qorçalayıcı insan aqlarınıñ qoşma bozuluvlarını köre.
– Ukrainada «Hizb ut-Tahrir» faaliyeti yasaqlanmağan. Böylece, Rusiye musulmanlarınıñ taqip etilüvinde olğan din kütme ve diniy birleşmelerde iştirak etüv serbestligi aqqınıñ bozuluvına halqara uquq normalarınıñ bozuluvı da qoşula. Añlaşıla ki, Qırımda etnik sebepli taqip bar ve qırımtatar halqınıñ vatandaş birdemligini kösterüv bastırıla.
Sergey Davidis, Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları» mabüsleriniñ Avropa insan aqları mahkemesine muracaat etmeleri taqdirde şikâyetleri qanaatlendirile bile, dep hulâsa çıqara.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
Sergey Mokruşin, Qırım.Aqiqat alıp barıcısı


text:
Ukrainanıñ Viyanadaki halqara teşkilâtlar yanında daimiy temsilcisi Yevgeniy Tsımbalük martnıñ 18-nde OSCE Daimiy Şurasınıñ oturışında, «2014 senesi fevral ayınace, Rusiye Ukrainağa istilâsını başlamağance "Donbas ve Qırım halqları» aqqında iç bir kimse eşitmegen edi», dep ayttı.
«Rusiye Federatsiyasını Qırımnıñ qanunsız işğalinden, Qara ve Azaq deñizlerniñ arbiyleştirüvinden vazgeçmege ve Ukrainağa qarşı tecavuzını toqtatmağa çağıramız», – dep qayd etti Tsimbalük.
O, Ukraina Rusiyeniñ işgal etilgen topraqlarındaki siyasetini teqit ete, çünki bu keledejkte olarnıñ reintegratsiyasını mürekkepletire, dep qayd etti.
«Olar, Ukrainanıñ işğal etilgen topraqlarını integratsiya etmek içün avtoritar qanunlarnı, tilni, valütanı, bergi sistemasını ve devlet idaresiniñ bir çoq diger elementini tayin eteler. Biz bu qanunsız siyasetni takbih etemiz», – dedi o.
«Qırımda qırımtatar halqı faal şekilde rus işğaline qarşı turdı. Ve bu mevamları içün alâ daa cezalanalar, evlerinde qanunsız tintüvler keçirile, kütleviy tevqifler ve uzun müddetke apis etüvler», – dep qayd etti Ukraina temsilcisi.
Amerika Birleşken Devletleri Rusiye tarafından Qırımnıñ işğalini iç bir vaqıt tanımatscaq ve Ukrainanıñ şarqındaki tecavuzı içün ileride de onı mesüliyetke çekmege devam etecek. Bunı martnıñ 10-nda OSCE faaliyetine bağışlanğan brifing vaqtında ABD-niñ BMT-daki elçisi Linda Tomas-Grinfild ayttı.
İyül ayında BMT insan aqları Yuqarı komissarı Mişel Baçelet Qırımda insan aqları vaziyeti aqqında maruzanı taqdim etip, yarımadada iskenceler ve söz serbestligi sıñırlavı devam etkenini bildirdi.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov, noyabrniñ 27-nde işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvına dair laflar uydurıla, dep bildirdi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi, Yuqarı Şura deputatı Mustafa Cemilev ukrain eyyeti erkânında Tel-Avivge yol aldı (İsrail), mında o memurlar, dissident areketleriniñ temsilcileri ile körüşti ve Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilgeni aqqında tarif etti.
Bu aqta vekâletliniñ Facebooktaki resmiy saifesinde aytıla.
Olğan malümatqa köre, Cemilev İsrail Knessetiniñ spikeri Yuliy Edelşteyn ile körüşti. Muzakerelerniñ esas qısmı İsrailniñ Ukrainanıñ Rusiye istilâsına qarşı küreşine yardımı mevzusına bağışlanğan edi.
«Ukrain eyyeti ile Mustafa Cemilev İyerusalimde ukrain medeniyeti festivalini ziyaret etti. Buhrannıñ başlanuvı ile İsrailge köçip kelgen Ukraina vatandaşlarınıñ sayısı ğayet arttı, amma Ukraina ile alâqaları üzülmey», – dep bildire Cemilevniñ matbuat hızmeti.
Mında şunı da qayd ettiler ki, İyerusalimde Cemilev «Sohnut» halqara sionist teşkilâtınıñ başı, belli dissident Natan Şçaransknen körüşti, uquq qoruyıcı areket iştirakçileriniñ mezarlarına bardı.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, qırımtatarlarnıñ yetekçisi Vifleyemge de barğan ve Palestin muhtariyetinde Türkiye Cumhuriyetiniñ konsulı Mustafa Sarniç ile körüşken eken. Cemilev onı işğal etilgen Qırımnıñ meseleleri ile tafsilâtlıca tanış etti.


text:
Ukrainanıñ baş naziri Volodımır Groysman «Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv kününde», fevralniñ 26-sında keçken vaqialar, Qırım sakinleriniñ ömürini «evel» ve «soñra» degen sözlernen ayırğanını beyan etti.
«Dört yıl evel Qırım yarımadası rusiyeli ordu tarafından işğal etilip başladı. Bu kün Qırım sakinleriniñ ömürini «evel» ve «soñra» degen sözlernen ayırdı. Biñlernen İnsanlar evlerini terk etmege mecbur qaldılar, çünki Qırımnı başqa bir devletniñ bayrağı altında körmege istemey ediler», – denilmekte baş nazirniñ Facebooktaki haberinde.
Groysman, «Qırım üzerinde kene de Ukraina bağrağını kötermek içün» Ukraina dört yıldan berli küreş alıp barğanını qayd etti.
«Bizler maqsadımızğa yetmegence toqtamaycaqmız! Qırım – Ukraina toprağı!» – dep ilâve etti Nazirler Şurasınıñ yolbaşçısı.
Ukrainada fevralniñ 26-sı kününi «Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü» olaraq qayd etilmesi teklif etile. 2014 senesi bu künü Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukraina torpaq bütünligine bağışlanğan miting ötkerilgen edi. O zaman miting iştirakçilerine Rusiye tarafdarı olğan faaller, şu cümleden «Rus birligi» firqasınıñ vekilleri qarşı çıqqan edi.
Fevralniñ 26-nda Ukraina ile bütün dünyada qırımlılarğa qol tutmaq maqsadınen devletniñ topraq bütünliginen bağlı aktsiya, muzakere, forum, miring ve yürüşler keçirile.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.