text:
18/2) ALTIN BEŞİK
Yayin Tarihi 11 Haziran, 2009
Kategori TÜRK VE DÜNYA DESTANLARI
ALTIN BEŞİK
Çok eski zamanlarda yer yüzünde, cennetten kovulan Adem daha yaratılmadığı zaman, Kırım’da insan desen insan değil, ruh desen ruh değil, cin taifesi adında bir şeyler yaşıyormuş.
Cin taifesi birkaç cinsmiş. Bir kısmı yerle göğü yaratan Allah’a ibadet ediyor, O’nun birliğine inanıyormuş. Bir kısmı da O’nun birliğine iman etmeyen cin taifesi imiş.
Kırım dağlarının bir tarafında yalı boylarında Allah’a kulluk eden Allah cinleri yaşıyormuş. Onlar Allah’ın emirlerini yerine getiriyor, peygamberlerin sünnetlerini icra ediyor, beş vakit namaz kılıp, Rabbî Taala’nın verdiğine şükrediyorlarmış.
Kırım dağlarının öbür tarafında da cinler yaşıyorlarmış. Onlar Allah’ın birliğine iman etmiyor, emirlerini yerine getirmiyor, Allah’ın düşmanı olan iblisin yolundan gidiyor, onun emirlerini yerine getiriyorlarmış, iblis kendini onlara Allah diye tanıtmış, o taifeyi hak yolundan saptırmış.
Allah cinleri bağlar, bahçeler yapıp, buğday ekiyor, keten dokuyorlarmış. İblise inanan cinler yabanî dağlarda yaşıyor, koyun besliyor, karaca avlayarak geçiniyorlarmış. Bu iki cin taifesinin her ikisinin de hanları varmış. Bunlar aralarında uzlaşmıyor, sık sık savaşıyorlarmış. Birbirlerinin topraklarını alıyor, ineklerini götürüyorlarmış. tarla işlerini bozuyorlarmış. Bundan dolayı, aralarında çok kanlı savaşlar oluyor, birbirlerinin köylerini, şehirlerini yakıyor, bağ bahçelerini harap ediyorlarmış. Pek çoğunu öldürüp, bir kısmını da esir alıyorlar, memleketlerine getirip acımadan çalıştıriyorlarmış. Allah cinleri iblisin cinlerinden nefret ediyor, iblisin cinleri de Allah cinlerini bir kaşık suda boğmak için acele ediyorlarmış. Bu taifelerin hanları da kendi aralarında düşmanmışlar. Birbirini kanda boğmak, intikam almak için fırsat kolluyorlarmış.
Arada yapılan savaşlarda çoğunlukla iblisin cinleri yeniyormuş. Çünkü onlar dağlarda yaşadıkları için daha cesur, daha atik, daha sabırlı haydutlarmış. Onlar avcılıkta Allah’ın cinlerinden daha usta imişler. Allah cinleri ise, toprakta çalışan insanlar oldukları için silah kullanmaya alışmayan, evlerinden çıkmaya korkan, savaş kurnazlıklarını bilmeyen mülayim, sakin bir taife imiş.
İblis taifesinin çok güzel, cesur, keskin genç bir oğlu varmış. O, daha sevginin ne olduğunu bilmiyormuş. Çünkü onun memleketinde, onun genç kalbinde aşk ateşini yakabilecek güzel, ona lâyık bir kız daha yetişmemiş. O yabancı memleketlerdeki güzeller hakkında söylenen masalları seviyor ve can kulağı ile dinliyormuş.
Bu han oğlunun Allah cinlerinden olan hanın sarayında büyüyen bir esiri varmış. Onu dağda kızılcık toplarken çalmışlar. O çok akıllı, namuslu, bilici olduğundan ihtiyarladıktan sonra, han, oğlunu terbiye etmesi için ona emanet etmiş. O, hanın oğluna çeşitli us tahklan, ok atmayı, yüksek yerden atlamayı, ata binmeyi, hızlı koşmayı öğretmiş.
O ihtiyar esir, terbiye ettiği çocuğu çok sever. Ona diğer cinlerin yaşayışları, güzel kızları hakkında her akşam masallar anlatırmuş. İhtiyar adam genellikle esir olan diğer vatandaşları ile gizlice görüşüyor, onlardan memleketi hakkında taze haberler alıyormuş. O, han oğluna kendi memleketinin hanının güzel bir kızı olduğunu söyler. Memleketin bülbülleri dal dala uçup onun dünyada bir benzeri olmayan güzelliğini överek yırlarlarmış.
Han oğlu, düşman esirlerinden han kızım görenlerini evine toplayarak, onlardan onun güle benzeyen yanakları, kalem gibi ince kara kaşları, yıldızlar gibi parlayan siyah gözleri, kiraz gibi kırmızı dudakları, dalga gibi yayılan gür saçları hakkında sorular soruyormuş.
Han kızının güzelliği hakkında duyduğu sözler vasıtasıyla, onun emsalsiz güzelliğini gözünün önüne getiriyor ve yüreği aşk ateşi ile alevleniyormuş. O, han kızını bir kerecik görmek, onun ağzından tek bir söz işitmek ve ona Kırım’da sizin gibi güzel yok, diye söyleme hevesi ile yanıyormuş. Onun bütün aklını fikrini sadece o komşu güzel almış, sadece onun hayaliyle eğlenir olmuş. Onu ne kuracağı tuzak, ne uçan kuşlara nişan alma yarışları, ne de yabanî koşu atlan üzerinde ateşli koşulan, ne de kılıçla savaş oyunları, ne de neşeli konuşmalar, çalgılar, ne de eski savaşçıların anlattıkları masallar, ne de yaşlı annesinin han oğullan ile ilgili anlattığı masallar hiç biri, onun aşk ile dolan kalbini mutlu etmiyormuş.
Han oğlunun yüzünü kara bulutlar sarmış, kimseyle konuşmuyor, her zaman düşünceli, yemeden iç-meden kesilmiş, yalnız tek başına aşkının ateşi ile kavruluyormuş. Babasının en çok nefret ettiği düşmanının kızını sevdiğini, kimseye söylemeye cesaret edememiş. Han oğlunu bu çaresiz dert sarartmış soldurmuş. O, ayakta bir gölge gibi geziyormuş. Gizli sevda, onu, işte bu hale getirmiş.
Yaşlı han, oğlunun bu halini görüp, telâşlanmış. O, oğlundaki bu değişikliğin sebebini sorup anlamaya ne kadar çalıştıysa da hiçbir şey öğrenememiş. Oğlan bu sorulan mezar gibi sessiz, cevapsız bırakmış. Han memleketin en usta falcılarını toplayıp, yıldıznameye baktırmış, çeşitli fallar açtırmış, nazardan korunması için pek çok adama tütsüler yaktırmış, gene de oğlanın derdine bir çare bulamamış.
Han memleketinin en güzel oyuncu kızlarının olgunlaşmış güzel oyunlarıyla, cücelerin şakalarıyla, davul zurna gibi çeşitli çalgılarla eğlendirmek istese de bunlar oğlana hiç tesir etmemiş. O gene eskiden olduğu gibi yüzü asık, gamlı bir halde dolaşıyormuş. Han baba, oğlunun gizli sırrını, bir türlü öğrenmenin yolunu bulamamış. En sonunda yanına en büyük hizmetçisini çağırıp,oğlundaki bu gamın kederin sebebini mutlaka bulma işini havale etmiş. O, han oğlunun her adımını,
konuşmasını takip etse de, onun derdinden hiçbir şey anlayamamış. En sonunda bir akşam uykuya dalan oğlanın yanına gidip, kulağını onun ağzına yaklaştırarak dinlediği zaman, pek çok sevgi ifade eden kelimeleri ve “Ah Zehra, Zehra!” dediği ismi duymuş.
Büyük hizmetçi ile han uzun zaman bu ismin kime ait olduğunu düşünseler de, bir türlü bulamamışlar. Bütün memlekette soruşturmuşlar, fakat bir tane bile Zehra adlı kız bulunamamış. Han meşhur falcıları toplayıp, fal açtırmış.
Yaşlı falcılardan biri, Zehra adlı kızın büyük denizin kıyısında yaşadığını bulup söylemiş. Allah’ın cinlerinden, esirlerden sorarak , onun en kötü düşmanı olan hanın kızı olduğunu anlamışlar. Yaşlı hanın korkusu, artık kızgınlığa dönmüş. Oğlunun bu aşkında kendi tacına, tahtına, memleketine, Allah’ı iblise karşı bir hainlik görmüş. Han oğluna o kızın adını anmak değil, onun hakkında düşünmeyi bile yasaklamış. Eğer ondan vazgeçmezse, lanet edeceğini, hatta karanlık zindana atacağını söylemiş.
Fakat oğlunun yüreği, öyle korkutmalarla sevgilisinin aşkından vazgeçecek yüreklerden değilmiş. Babasının kızgınlığının sakinleşmeyeceğini gören oğlu, kati surette, gizlice baba yurdundan kaçmayı kararlaştırmış. O, âşık olduğu han kızını dünya gözüyle bir kere görüp, hasta yüreğini iyileştirmeyi düşünmüş. Fakat nöbetçi olarak konan bekçileri nasıl kandıracağını çok düşünmüş. Onun bu düşündüklerini uygulayacak sadık yaşlı dadısından başka kimsesi yokmuş. Yaşlı dadı onu kendi çocuğu gibi seviyor, onun her istediğini yapmak için hazır bekliyormuş. Yaşlı esir bir çoban elbisesi bulup getirir. Zifiri karanlık, yağmurlu bir gecede han oğlunun yatağına bir baş yapıp koyar, elbiselerini değiştirerek bir şekilde nöbet tutan bekçilerin yanından geçip giderler. Pek çok karanlık sokaklardan geçip, şehrin kale duvarının yanına gelirler. Yalnız onun bildiği, yer altındaki gizli yolla dağ içine çıkar ve bir mağaraya gelirler. Kaçaklar, buraya çıktıktan sonra, bir dakika durup, bir nefes alırlar. Sonra gene korkunç, sarp yollardan yalnız yabanî keçilerin, karacaların avcıdan korkmadan serbestçe dolaşabilecekleri, yolcu ayağının deymediği. sık dağlardan geçip, yolsuz izsiz kayalardan atlayıp, tırmanarak dolaşmışlar.
Onlar, böylece bütün gece dağın tepesine tırmanıp, sabah olunca yaylanın üstüne çıkmışlar. İki hanlığın sınırı olan yer, bomboşmuş. Burada her iki hanlıktan olan kimseler görünmeye korkarmış. Buna rağmen kaçaklar gündüz dolaşmaktan korkup, akşama kadar karanlık bir mağara içinde beklemişler. Karanlık basar basmaz onlar, gizlice yayladan inerler. Allah cinlerinin bekçi karakolları, avcı barakaları, çobanların iğreti keçe evleri arasından gizlenip geçerek, çoban köpeklerinin saldırısından korunarak, sabaha doğru yalı boyu köylerine inmişler.
Baba yurdundan, kendi vatanından kaçmak kolay olmamış. Fark edilmeden, izsiz dağlardan geçerek düş ülkesine girmek de kolay bir iş değilmiş. Fakat pek çok bekçi ile sarılı olan han sarayına girmek, onun güzel kızını görmek daha da zormuş. Han oğlu saraya girmek için bin bir türlü çareler arasa da, hiç biri işe yaramamış. Bekçiler onu kovar, bekçi köpekleri zavallının üstünü başını yırtar. Yüksek duvarlar, demir kapılar onun yoluna set çekiyorlarmış.
Genç delikanlı üzülüyor, sevgilisinin yüzünü göremediği için çok fazla ızdırap çekiyormuş. Yaşlı dadısı ile ikisi, mutlaka saraya girmek, arzusuna ulaşmak için bir kurnazlık düşünürler. O zaman kadar duyulmamış ilâhiler, kasideler ezberlemeye başlamışlar. Uzun zaman bu türküleri ezberledikten sonra, derviş kılığına girip, her gün sabahleyin han sarayının kapısına gidiyor, Allah’ın büyüklüğünü ve yer yüzündeki halifesi hanın devletini överek gür sesiyle ilâhiler söylüyormuş. Genç dervişin güzel, yanık sesi, türküsündeki yalvarma ve ezgileri en sonunda han kızının kulağına ulaşır. O, her gün belli zamanlarda saray kapısına yaklaşarak gizlice dervişlerin yanık, güzel ilâhilerini dinleyip dönüyormuş.
Bir gün güzel Zehra, babası hana yalvararak, dervişlerin saray camiine gelip güzel ilâhilerini söylemeleri için izin istemiş.
Dervişlerin ilahileri hanın da gönlüne uygun geldiği için, kızının hatırını kırmayıp, saray camiine girmelerine izin vermiş.
İşte, orada gecelerce uykusuz kalıp, hayal kurduğu sevgilisini dünya gözüyle ilk defa görmüş. Çok şaşırdığı için kendini kaybetmeye başlamış. Karşısında duran melek, her türlü düşüncenin dışında, güzellikte benzeri olmayan, hayal ettiğinden kat kat fazla bir dünya güzeli imiş. Han kızı, Zehra da ilâhilerini dinlediği genç dervişin güzel, gür sesinden başka, yamalı fakir elbisesi ile sarılmış yakışıklı, ince belini, ay gibi yüzünü, şahin bakışını, canlı gözlerini, cesur duruşunu fak etmiş.
Aradan biraz zaman geçmiş. Dervişler her gün saray camiine ilâhi söylemek için gelip gidiyorlarmış. Genç derviş yalnız saray bahçesinde ilâhi söylemekle kalmıyor, ok atma, nişan alma, güreş, koşu gibi yarışlara da katılıyor, her yerde, her zaman birincilik kazanıyormuş.
O ülkenin yiğitlerinden hiç biri, güçte, atiklikte, nişan almada bu genç dervişe denk gelmiyorlarmış.
Han ve kızı Zehra, bu derviş kıyafetinin altında memleketini terk etmiş bir asilzade vardır diye şüphelenmeye başlamışlar.
Aradan birkaç ay geçtikten sonra, bir gün ikisi görüşüp, birbirlerine kalplerini açmışlar. Yaşlı padişah bunların isteklerini reddetmenin yolunu bulamayarak evlenmelerine izin vermiş. Bu iki hasretin genç kalplerini tarif edilemez bir mutluluk doldurmuş. Han oğlu, han kızının dinini kabul edip, derviş elbisesini alıp asil zade kılığında nişanlısının huzuruna gelmesine rağmen, asıl neslini, nereden geldiğini saklamış.
Tam bir yılda, hanın kızı Zehra, altın saçlı bir çocuk dünyaya getirmiş. Bunu gören yaşlı han, kendini çok mutlu kullardan kabul etmiş. Kalbi sevinçle dolan han, torununa baba ecdadından miras kalan altın beşiği hediye etmiş. Onun soyundan gelen bütün hanlar, çocukluklarında bu beşik içinde büyütüldükleri için, o mukaddes kabul ediliyormuş.
Bu beşik saf altından yapılmış, fil dişi ile kıymetli elmas, zebercet, zümrüt taşları ile çok ustalıkla işlenmiş imiş. Beşik sallanınca kendiliğinden şirin bir sesle ninni söylüyormuş. Güzel Zehra çocuğunu bu beşiğin içinde uyutmaya başlamış.
Gel zaman git zaman, han kızının İslâm dinini kabul eden bir han oğluna nikâhlandığı haberi, iblis cin . taifesinin hanlığına da ulaşmış.
Han uzun zamandan beri kaybolan oğlunu arasa da, izini bulamıyormuş. Bekçilerini asıp kesse de, bir çok falcıya fal açtırsa da, oğlunun nerede olduğunu bir türlü öğrenememiş. En sonunda han, oğlunun dağlarda ölüp kaldığına inanmış. Oğlunun düşmanı olan hanın kızıyla evlenmesindense, böyle ölümle ölmesinin daha hayırlı olduğu düşüncesi ile huzur duyuyormuş.
Düşmanı olan hanın sarayında yapılan nikâhı, kızının çocuk doğurduğunu işitince, hanın yaşlı kalbi şüphe ateşleri içinde yanmaya başlamış. O, düşman memleketine gizlice adamlar gönderip, hanın kızıyla evlenen gencin kim olduğunu öğrenip gelmelerini emretmiş. Gidenler, gerçekten de düşmanın dinini kabul edip, düşmanların tarafına geçenin, hanın kayıp sayılan oğlu olduğunu öğrenip gelmişler.
Bunu duyan hanın, babasına, vatanına, dinine ihanet ederek kaçıp giden oğluna hıncı daha fazla artmış ve alevlenmiş. Düşman hanın kızıyla evlenerek, ondan san yılan yetiştiren, iblisin dininden dönen oğluna karşı duyduğu hınç gittikçe alevlenmiş. O, oğlunu doğru yoldan saptıran bu Allah’ın cin taifesinin yuvasını kökünden söküp atmaya, hain oğlunu da dala asıp öl-dürmeye kesin karar vermiş.
Han ulemasının tamamını çağırıp divan kurmuş. Onların önüne niyetini koyarak, düşman ülkesini kana boğmak, oğlunun dine, vatana yaptığı ihanetin intikamını almak istediğini söylemiş. Ulemaların bu işte ona yardım edip etmeyeceklerini sormuş. Onlar bunun ucunda yağlı kuyruk olduğunu fark eder etmez, hanın kızgınlığını daha çok arttırarak, askerlerini vereceklerine inandırmışlar.
İblise tapınan hanın ordusu, dağların içinde toplanıp, çadırlar kurmuşlar. Cin ulemaları tarafından kandırılan, kudurtulan hanın ateşli sözleri ile alevlendirilen askerler, düşman toprağına aniden hücum etmişler. Yedi yaz, yedi kış savaşmışlar. Kan nehir gibi akmış. Atların ayaklan altındaki yer inliyor, dağdan inen düşman, canavarlar gibi hücum ederek köyleri şehirleri yıkıyormuş.
Allah’ın cinleri ise, vatanlarını, çoluk çocuklarını, yaşlıları korurken kendilerinin birer kahraman olduklarını gösteriyorlarmış. Yaşlı düşmanla mücadele ederken han askerlerinin başında durup çarpışmış. Cesur delikanlı damadı da başka bir ordunun başında durup, yeni vatanı, karısı, çocuğu uğruna düşman ordusuyla kahramanca savaşıyor, her zaman askerlerin önünde, ilk sırada, en korkulan yerlerde vuruşuyormuş. Dünkü dostları olan düşman askerlerinin üstüne aslan gibi atılıyormuş.
Yazık ki, ölümden korkmaz, ateşten sakınmaz adam, onun ordusunda sadece bir taneymiş. O her yerde bulunamıyor, her yere imdada yetişemiyormuş. O, bir yerde yenerse, başka bir yerde haydut dağlıların kudurmuş köpek gibi hücumlarına dayanamıyor, sıra bozuluyor, askerler geri çekiliyormuş.
O aslan gibi bir bölük askerle düşmanın çadırına hücum ederek içeriye daldığı sırada, yanındaki asker bölükleri dayanamayıp kaçmaya niyetlenmişler. Bundan faydalanan düşman, onu zorla bir dere içinde sıkıştırmışlar. Düşmanın bitmek tükenmek bilmeyen askeri, durmadan geliyormuş. Yüksek kayalardan binlerce ok, taş parçaları, yağmur gibi yağmış. Bu taşlardan biri o büyük kahramanın alnına deyip, onu bir nefeste yere sermiş. Bu taş, hain, zalim babasının eli ile atılan taşmış.
Sevgili liderini kaybeden ordu, düşmanın hücumuna dayanamayarak bozulmuş ve tamamen yok edilmiş. Öldürülen han oğlunun yanına, onu sadık dadısı, sırdaşı, ihtiyar da serilmiş. Bütün cinlerin içine dehşetli bir korku düşmüş.
Artık karşı durmayı değil, sadece kaçıp kurtulmayı düşünüyorlarmış. Kinleri kabaran cin askerleri, yardımsız kalan ülkenin içine sel gibi akıp, köyleri, şehirleri yıkmış bırakmışlar. Karşıları çıkanı asmış, kesmiş, doğramışlar. Taş üstünde taş bırakmamışlar. Çiçek gibi donatılan yalı boyu karanlık hissiz bir sahraya çevirmişler. Esir olanlar kendilerini şanslı sayıyorlarmış, çünkü hiç olmazsa onların canları sağ kalmış.Diğerlerini, çoluk çocuğa varana kadar kırmış geçirmişler.
Biçare cinler nereye kaçıp kurtulsunlar. Diğer ülkelere kaçıp kurtulmak için, denizde gemileri yokmuş. Dağlardaki kaleleri ise düşmanın eline geçmiş. Bütün yollar, düşmanın ülkesine gidiyormuş. Kimse için kurtulmanın imkânı kalmamış. Cinlerin hanı, kız ve torunu ile kalıp bugün Alupka olan yerde, son kuvvetini harcayarak aslanlar gibi mücadele etmiş. Uzun zaman düşman askerleri onu ele geçirmek için yollar aramışlar. En sonunda onu tamamen yok etmek için bir yol bulmuşlar. Ay-Petri yaylasını tepesine çıkarak oradan çok büyük kayaları koparıp aşağıya yuvarlayarak han sarayını darmadağınık etmişler. Düşman askerleri sarayın üstüne o kadar çok taş yuvarlamışlar ki, yer yüzünde sarayda eser bile kalmamış. Onu yerine bugün “xaos” diye isimlendirilen büyük taş yığınları meydana gelmiş. Ay-Petri’den ilk kayalar düşerken sarayın artık yıkılacağım gören yaşlı han, kahrından yana yıkıla gizli yer altı yo-luyla hisar kayasındaki kaleye geçmiş. Biçare han, kendisiyle birlikte kanlı göz yaşlan döken kızı Zehra ile torununu da yanına almış. Bitmez tükenmez zenginliğin içinden sadece en kıymetli, baba hatırası olan altın beşiği almışlar. Zavallılar çok fazla zahmet ve meşakkat çekerek yerin atındaki yoldan kaleye doğru yürümüşler. Bu yol yukarıda gizli bir mağaraya çıkıyormuş. Yerin altındaki yolla kapıya yaklaştıkları sırada bir zamanlar düşmana korku veren kalesinin Ay-Petri’den yuvarlanan taşlar vasıtasıyla yerle yeksan edildiğini gören han, kahrından yanmış yakılmış.
Zalim düşmanlar onları bu gizli yerde görmeyecek, öldürmeyecek, esir olarak alamayacaklar, fakat o biçareler için gizli mağara bir kurtuluş olacak mı?
Her yer harabe haline çevrilmiş, her yer ölülerle dolmuş, kimse mağaranın ağzını açarak onları kurtaramayacak. Hiçbir yardım alamayan bahtsızlar, bu mağaranın içinde açlıktan can çekişerek ölmüşler. Ölecekleri sırada yaşlı han altın beşiğe öyle bir sihir yapmış ki, beşik insan gözüyle görünmez bir hale gelmiş.
Rivayete göre, bu altın beşik o güne kadar mağarada saklı duruyormuş. Ancak bazen kuvvetli bir fırtına esince, yel mağaranın içine giriyor, beşiği harekete geçiriyor ve beşik yavaşça ağır bir ezgi. ile ağlatan bir sesle ninni söylüyormuş. Çok insan hisar mağarasına girip, içindeki altın beşiği ele geçirmeye çalışmış, fakat onu kimse bulamamış. O adamların bazıları, hisardan aşağı düşerek parça parça olmuşlar. Bazıları sağ dönseler bile onları cin çarpmış. Onlar ya ömür boyunca yamuk ağız kalmışlar, ya elleri ayaklan sakatlanmış, ya da delirmişler.
Yaşlı han beşiğe çok iyi sihir yapmış. Beşiğin tılsımını bilmeyen, onu alamazmış. Bu tılsım, babasının eliyle öldürülen hanzadenin aslan kalbindeki sevgi gibi, sönmek bilmeyen, korku bilmeyen, sınırı olmayan muhabbet ateşi ile yanan, bir kalbe sahip olan insana açılacakmış.
ALTINBEŞİK (Kırım Türkçesi)
Pek eski zamanlarda yer yüzünde, cennetten quvulğan Adem daa yaratılmağan bir vaqıtta, Qrımda insan desen, insan değil, rux desen, rux değil, cm tayfası adında nelerdir yaşay eken.
Cm tayfası bir qaç cmıs eken. Bir qısmı yer-lernen köklerni yaratqan allağa ibadet ete, onm bir-liğine inana. Bir qısmı da onm birliğine iman et-megen cin tayfası eken.
Qrım dağlarının bir tarafında yalı boylarında allağa qullq etken alla cinleri yaşay eken. Olar al-lanın emirlerini tuta, peyğamberlernin sunnetlernni icra ete, beş vaqıt namaz qılıp, rabbi talanın ber-genine şükür ete ekenler.
Qrım dağlarının o bir tarafında da çınlar yaşay eken. Olar allanın birliğine iman etmey, emirlerini tutmay, allanın düşmanı olğan iblisnin yolundan kete, onm emirlerini tuta ekenler. İblis özüni olarğa alla dep tanıtqan, o tayfanı ax yolundan saptırğan.
Alla çınları bağlar, bağçalar yetiştirip, tan saça, keten toquy ekenler. İbliske inanğan çınlar kiyik dağlarda yaşay, qoy asray, qaraca avlap keçine ekenler. Bu eki cm tayfasının er ekisinin de xanları bar eken. Bular öz-arasmda içte uzlaşmay, sıq-sıq cenk ete. Biri-birlerinin topraqlarım tutıp ala, tu-varlarını aydap keteler. Çöl işlerine keder ketire ekenler. Bundan sebep, aralarında pek qanlı cenkler olıp, biri-birlerinifi köylerini, şeerlerini yaqa, bağ-bağçalarını xarap ete ekenler. Bir çoqlannı öldürip, bir qısımını da esir ala, memleketlerine ketirip, mer-xametsizce işlete ekenler. Alla çınları iblisnin çın-larına nefret ete. İblis çınları da alla çınlarını bir qaşıq suvğa boğmağa aşıqa ekenler. Bu tayfalarnıfi xanları da özara düşman ekenler. Biri-birini qanğa boğmaq, intiqam almaq içün fursat bekley ekenler.
Arada olğan cenklerde çoqusı iblis çınları yene eken. Çünki, olar dağlarda yaşağanlarından daa cesur, daa atik, çıdamlı aydamaq ekenler. Olar avcılıqta al-lanın çınlarından daa usta ekenler. Alla çınları ise, top-raqta çalışıp kelgen xalq olğanından, silâ qullanmağa alışmağan, evlerinden çıqmağa qorqqan, cenk ay-neciliklerini bilmegen yavaş, tınç bir tayfa ekenler.
İblis tayfasının pek dülber, cesur, keskin yaş bir oğlu bar eken. O, daa sevgi ne olğanını bilmey eken. Çünki oran memleketinde, onm yaş qalbinde sevgi ateşi yaqabilecek dülber, ona lâyıq bir qız daa ye-tişmegen. O ecnebiy memleketteki güzeller aqqında söylengen masalların seve ve can qulaqnen difiley eken.
Bu xan oğlunıfi, alla çınlarından olğan xannm sarayında büyügen bir esiri bar eken. Om dağda qı-zılçıq cıyğanda xırsızlağan ekenler. O pek aqıllı, na-muslı bilici olğanından, qartayğan son, xan oğlum terbiye etmekni emanet etken. O xannm oğluna çeşit türlü ustalıqlar, oq atmaqnı, yüksek yerden at-
–
lamaqnı, atqa minmekni,. tez çapmaqnı ogretken.
Bu qart esir, terbiyelegen balasını pek seve. Ona başqa anlamın yaşayışları, dülber qızlar aqqmda er aqşam masallar ayta eken. Qart ekseri vaqıt, esir-likte olğan başqa vatandaşlarmen gizlice körüşe, olardan öz memleketi aqqmda taze xaberler’ala eken. O, xan oğluna öz memleketi xanınm dülber bir qızı olğanını ayta. Memleketnin bülbülleri dal dal-dan uçıp, onın dünyada misli olmağan dülberligini maqtap yırlay ekenler,
Xan oğlu, düşman esirlerinden xan qızmı kör-genlerni evine toplap, olardan onın gülge benzegen yanaqları, qalem kibi ince qara qaşları, yıldızlar kibi parıldağan siya közleri, kiraz kibi qırmızı du-daqları, tolqun kibi yayılğan gür saçları aqqmda sorayeken.
Xan qızının dülberligi aqqmda eşitken sözleri vastasmen, onın aqransız güzelliğini köz ogüne ke-tire ve yüreği sevgi ateşinen alevlene eken. O, xan qı-zını bir kereçik körmek, onın ağızmdan bir lafçıq eşitmek ve ona Qnmda sizin kibi dülber yoq, dep aytmaq avesinen yana edi.. Onıfi bütün aqlmı, fi-kirini anca o qomşu dülber sarıp alğan, anca bir onın xayalmen eglene eken. Onı ne quracaq avı, ne de uçıp turğan quşlarğa nişan aluv yarışları, ne de kiyik cüyrük atlar üzerinde ateşli qoşuvları ne de qıhçnen cenk oyunları, ne de şenlikli qonuşmalar, çalğı-çağanalar, ne de eski cenkçilernin aytqan masalları, ne de qart anasının xan oğullan aqqında masalları -iç biri onın aşq tolgan qalbini quvandırmay, eken.
Xan oğlunın çırayım siya bulutlar qaplap alğan, kimsenen laf etmey, er daim tüşünceli, aştan-suvdan vazgeçken, yalınız bir özü aşqmın ateşinde yanıp qavurıla eken.. Öz babasının, en nefretli düş-manının qızım sevgenini, bir kimsege aytmağa ce-saret etmegen. Xan oğlum, bu onalmaz dert sa-rartqan-soldırğan. O ayaqta bir kölge kibi keze eken. Gizli sevda, om işte, bu alğa ketirgen.
Qart xan, oğlunın bu alını körip, abdırağan. O oğlundan bu denişmelernifi sebeplerini sorap an-lamağa ne qadar tırışsa da, bundan bir şey çıq-mağan. Oğlan bu soravlarnı, mezar kibi sessiz, ce-vapsız qaldırğan. Xan memleketnin en usta ırımcılarmı toplap, yıldıznamege baqtırğan, çeşit türlü ırımlar yaptırğan, köz nazardan saqlap bir çoq adamlarnm tüslerini alıp tütetseler de, iç birtürlü çare oğlannın derdine bulamağanlar.
Xan öz memleketinin en güzel oyuncı qız-larının kâmil oyunlarınen, cücelemin çaqalarmen davul-zurna, çeşit türlü çalğı-çağananen eğ-lendirmek istese, de bular oğlanğa iç bir tesir et-megen. O kene eskicesine çırayı sıtıq, gamlı bir alda keze eken. Xan baba, oğlunın gizli sırını, bir türlü anlamaqmn yolum bulamağan. En son, öz yanma en büyük xızmetçisini çağırıp, oğlundaki ğam, ke-dernin sebeplerini mutlaqa bilmek işini avale etken.
O, xan oğlunın er bir adımını, lafını izlep kezse de, oran derdinden bir şey afilap olamağan. En sonu, bir aqşam yuquğa dalgan oğlannıfi yanına barıp, qu-lağını oran ağızma yaqın tuhp difilegen vaqıtta, bir çoq türlü sevgi sözlerini ve ‘ax, Zera, Zera!’ değen adnı eşitken.
Büyük xızmetçinen, xan çoq vaqıt bu adnm kimge ait ekenini tüşünseler de, bir türlü farqma barmağanlar. Bütün memleketni soratıp çıqqanlar. Lâkin, iç bir danse ‘Zera’ adlı qız tapılmağan. Xan namlı falcılarnı toplap, fal açtırğan.
Qart falcının birisi, Zera adlı qıznın büyük defiiznin yalısında yaşağanım tapıp aytqan. Allanın anlarından, esirlerden sorap, oran en osal düşmanı olğan xannın qızı olğanım anlağanlar. Qart xannm qorqusı, artıq açuvğa çevirilgen. Oğlunın bu sev-gisinde özünifi tacına, taxtına, memleketine allası ib-liske qarşı bir xiyanetlik körgen. Xan oğluna o qıznın adını anmaq değil, zaten onın aqqında tüşünmekni bile yasaq etken. Eğer ondan vazgeçmese, lanet ete-cegini, atta qaranlıq zindanğa atacağını söylegen.
Lâkin oğlunm yüreği, öyle qorqutuvlardan sev-gilisinin aşqından vazgeçecek yüreklerden değil eken. Babasının açuvı sakinleşmegenini körgen oğlu, qattı surette, gizlice baba yurtmdan qaçmaqnı qararlaştırğan. O aşq olğan xan qızmı dünya kö-zünen bir körip, xasta yüreğini sağıltmaq fikirine tuşken. Lâkin qaravul qoyılğan bekçilerni nasıl al-datacağını çoq tüşüngen. Onın bu tüşüncelerini ye-rine ketirecek sadıq qart davasından başqa kimse yoq eken. Qart daya om öz balası kibi seve, onın er bir isteğini yapmağa azır tura eken. Qart esir, bir çoban urbası tapıp ketire. Zift qaranlıq, yağmurlı bir gecede xan oğlunm yatağına bir baş yasap qoya, qi-yafetlerini deniştirip, bir usulnen qaravlağan bek-çilerniîî yanından keçip keteler, bir çoq kör so-qaqlardan keçip, şeernin qale divarma keleler. Yalınız ona belli olğan yer astı, gizli yolnen dağ içine çıqa ve bir qobağa keleler. Mmda çıqqan son, qa-çaqlar bir daqqa toqtap, bir nefes alalar. Son kene de qorqunçh, sarp yollardan yalınız kiyik eçkilerinifi, qaracalarnm avcıdan qorqmay serbest yürebilecek, yolcu ayağı basmağan sıq dağlardan keçip, yolsız-izsiz qayalardan atlap, tırmaşıp yürgenler.
Böylece, olar bütün gece dağnın töpesine tır-maşıp, saba açılğanda yaylanın üstüne çıqqanlar. Eki xanlıqnm smırı olğan yer bom-boş eken. Mında er eki xanlıqtan da kinişe körünmege qorqa eken. Böyle olsa da, qaçaqlar kündüz yürmekten qorqıp, aqşamğa qadar qaranlıq bir qoba içinde beklep tur-ğanlar. Qaranlıq basqanınen olar, gizliliknen, yayladan tüşeler. Alla çınlarının bekçi postlarını, avcı çalaşları, çoban xoşları arasından gizlenip ke-çerek, çoban köpeklerinin ücümmdan saqınıp, sa-bağa yaqm, yalı boyu köylerine tüşkenler.
Baba yurtmdan, öz vatanından qaçmaq qolay
kelmegen. Duyulmay izsiz dağlardan keçip, düş-man memleketine kirmek de qolay bir iş değil eken. Lâkin pek çoq bekçilernen sarılgan xan sarayına kir-mek, oran dülber qızını körmek daa da zor eken. Xan oğlu sarayğa kirmek içün bin-bir türlü çareler arasa da, iç biri fayda bermegen. Bekçiler ora quva, bekçi köpekler zavallının üstü-başıra yırta. Yüksek di-varlar, demir qapılar onıfi yoluna sed çeke ekenler.
Yaş oğlan qaarlene, sevgilisinin yüzüni körip olamağanına pek ziyade öküne eken. Qart da-yasınen eki si, mutlaqa sarayğa kirmek, emelini ye-rine ketirmek içün bir aynecilik tüşüneler. O vaqıtqa qadar eşitilmegen ilâiler, qasideler ezberlemeğe baş-lağanlar. Çoq vaqıtqace bu türkülerni ezberlegen son, derviş qıyafetine kirip, er kün saba xan sa-rayının qapısma bara, allanm büyükligini ve yer yüzü qalifesi -xannıfi devletini maqtap, gür sesinen ilâiler yırlay eken. Yaş dervişnin dülber, yanıqlı sesi, türküsindeki rica ve ezgileri en son xan qızmın qu-lağına barıp yete. O er kün belli vaqıtlarda saray qa-pısına yaqın kelip, gizliliknen dervişlernin yanıqlı, dülber ilâilerini difilep qayta eken.
Bir kün güzel Zera babası-xanğa yalvararaq, dervişlerge saray camisine kelip güzel ilâilerini yır-lamaları içün izin istegen.
Dervişlernnifi ilâileri xannın da yüreğine ke-lişkeninden, qızınm xatirini qırmay, saray camisine kirmelerine izin bergen.
İşte mında gecelemen yuqusız qalıp, xa-yallanğan sevgilisini dünya közünen birinci kere körgen. Şaşqanmdan özüni coya başlağan. Çar-şısında turğan melek, er türlü tüşüncenifi tısında, güzellikte misli olmağan, xayal etkeninden qat-qat artqaç bir dünya dülberi eken. Xan qızı, Zera da ilâilerini dinlegen yaş dervişnin dülber, gür se-sinden başqa, yamavlı faqır urbanen sarılgan ya-raşıqlı, ince belini, ay kibi yüzüni, şain baqışını, atik közlerini, cesur turuşmı eslegen.
Aradan bir qaç vaqıt keçken. Dervişler er kün saray camisinde ilâi söylemek içün kele kete eken-ler. Yaş derviş saray azbarında yalınız bir ilâi söy-lemeknen qalmay. O oq atuv, nişan aluv, küreş, qoşuv yarışlarına da qatıla, er yerde, er vaqıt bi-rincilikni ala eken.
O memleketnin hatırlarından, iç biri qu-vetlilikte, atiklikte, nişancılıqda bu yaş dervişke aqran kelmey ekenler.
Xan ve qızı Zera, bu derviş qıyafitinin astında öz memleketini taşlağan bir asilzade bardır dep, şu-belenmege başlağanlar
Aradan bir qaç aylar keçken sofi, bir kün ekisi körüşip, biri birlerine yüreklerini açqanlar. Qart pa-dişa bularnın ricalarını red etmeğe yol tapmay, ev-lenmelerine razılıq bergen. Bu eki asretnift yaş qalb-lerini tarif almaz, bir sevinç toldırğan. Xan oğlu, xan qızmın dinini qabul etip, derviş urbasını alıp, asıl-
zade qıyafetinde nişanlısının uzurma kelse de, asıl neslini, qaydan kelgenini gizlegen.
Bir yıl değende, xannın qızı Zera altm saçlı bir balaçıq bağışlağan. Bum körgen qart xan, özüni pek baxıtlı qullardan esap etken. Qalbi sevinçnen tolgan xan, torunına baba-ejdattan asabalıq qalma altın be-şikni bağışlağan. Onm soyundan kelgen bütün xan-lar balalığında bu beşik içinde asralğanından, o mu-qaddes tanıla eken.
Bu beşik temiz altından yasalğan, fil tişinen, qıymetli elmaz, zubercet, zumrut taşlarnen pek us-talıknen sırmalanğan eken. Beşik sallanğanda, öz-lüginden şırnıqlı birsesnen ‘Ayneni’ türkisini yırlay eken. Dülber Zera öz balasını bu beşik içinde yuq-latmağa başlağan.
Kel vaqıt, keç vaqıt xan qızmın islâm dinini qabul etken bir xan oğluna nikâlanğan xaberi, iblis cin tayfası xanlığına da barıp yetişken.
Xan çoqtan berli ğayıp olğan oğlum qıdırsa da, izini tapmay eken. Bekçilerni asıp-kesse de, bir çoq falcılarğa fal açtırsa da, oğlunın qayda olğanmı bir türlü öğrenip olamağan. En sonu xan, oğlunın dağ-larda ölüp qalğanına qarar bergen. Oğlunın, düşman olğan xannın qızma evlenmekten ise, böyle ölümnen ölmesi daa da xayırlıdır dep, öz gönlüni ala eken.
Düşman xannıfi sarayında olğan nikânı, qı-zmdan bala doğğanmı eşitkende, xannın qart yüreği şube ateşleri içinde yanmağa başlağan. O, düşman memlektine gizli adamlar yollap, xanıfi qızma ev-lengen yaşnın kim ekenini öğrenip, kelmelerini emir etken. Ketkenler, kerçekten de düşman dinini qabul etip, düşman sırasına kirgen xannın ğayıp sa-yılğan oğlu, olğanını anlap kelgenler.
Bum eşitken xanmn, babasına, vatanına, dinine xiyanet etip, qaçıp ketken oğluna nisbeten açuvı bü-yügen ve alevlengen. Düşman xannın qızına ev-lenip, ondan sarı yılan yetiştirgen, iblisnin dininden döngen oğluna qarşı olğan açuvı kettikçe ateş-lengen. O, oğlum doğru yoldan sarptırğan bu al-lanın cm tayfasının yuvasını, kökünden, tamırından söküp atmağa, xain oğlum da talğa asıp öldürmeğe qattı qarar bergen.
Xan bütün ulemasını çağırıp divan qurğan. Olarnın öğüne öz maqsadını qoyaraq, düşman memleketini qanğa boğmaq, oğlunın dinge, va-tanğa yapqan xiyanetliginin intiqammı almaq is-tegenini söylegen. Ulemalarnın, bu işte ona yardım etmelerini sorağan. Olar bunın ucunda yağlı quyruq olğanmı duyğanlarınen, xannın açuvını daa ziyade arttırıp, öz askerlerini bermege işandırğanlar.
İbliske tapmğan xannın ordusı dağlar içinde top-lanıp, çadırlar qurğanlar. Cm ulemaları tarafından qandırılğan, quturtılğan xannın ateşli sözlerinen alevlendirilgen askerler, düşman toprağına apan-sızdan üçüm yapqanlar. Yedi yaz, yedi qış cenk et-
kenler. Qan, özen kibi aqqan. Atlarrafi ayaqlan al-tında yer inley, dağdan tuşken düşman, canavarlar kibi üçüm etip köylerni, şeerlerni yıqa ekenler.
Allanın çınlan ise, öz vatanlarını, bala ça-ğalarını, qartlarm qorçalavda, özlerinin birer batır olğanlarmı köstere ekenler. Qart düşmannen kü-reşte, xan öz askerlerinin başında turıp, çarpışqan. Cesur yiğit kiyevi de ayrı bir ordu başına turıp, özünifi yanı vatanı, öz qadmı, balası oğrunda düş-man ordusınen qaramance cenkleşe, er vaqıt as-kerlernin ogünde, birinci sırada, en qorqulı yerlerde uruşa eken. Dünki dostları olğan, düşman as-kerlerinin üstüne arslan kibi atıla eken.
Yazıq ki, ölümden qorqmaz, ateşten saqınmaz adam, oran ordusında yalınız bir dane eken. O er yerde bulunamay, er yerge imdatqa yetişip olamay eken. O bir yerde yense, başqa bir yerde aydut dağlılarnın quturğan köpek kibi ücümlerine da-yanalmay, sıra bozula, askerler keri çekile ekenler.
O arslan kibi, bir bölük askernen düşmannın çadırına üçüm etip, içersine dalgan bir vaqıtta, ya-nındaki asker bölükleri dayanalmay geri qaçmağa yüz tutqanlar. Bundan faydalanğan düşman, om qo-laysız bir dere içinde sıqıştırğan. Düşmannın bit-mek-tükenmek bilmegen askeri, turmay kele eken. Yüksek qayalardan binlernen oq, taş parçaları, yağ-mur kibi yağğan. Bir daa, bu taşlardan bir danesi, o büyük qaramannın manlayına tiyip, om bir nefeste yerge serip qoyğan. Bu taş, xain, zalim babasının eli-nen atılgan taş eken.
Sevgili yolbaşçısını ğayıp etken ordu, düş-mannın ucumına dayanalmay, bozulğan ve bü-tünley yoq etilgen. Oldürilgen xan oğlu yanma, onın sadıq dayası, sırdaşı, qart da serilgen. Bütün çınlar arasına deşetli bir qorqu tuşken.
Artıq qarşı turmaqnın değil, anca qaçıp qur-tulmaqnı tüşüngenler. Kinleri qabarğan cin as-kerleri, yardımsız qalğan memleketnin içine sel kibi aqıp, köylerni, şeerlerni yıqqan taşlağanlar. Qar-şılarma rastkelgenlerni asqan, kesken, doğrağanlar. Taş üstünde taş qaldırmağanlar. Çeçek kibi do-nanğan yalı boyum qaranlıq, issiz bir saxrağa çe-virgenler. Esirlikke alığanlar özlerini baxıtlı saya ekenler, çünki olarnın iç olmasa, canlan sağ qalğan. Qalğanlarını, bala-çağağa barğance, qırğanlar.
Biçare cmlar qayda qaçıp qurtulsmlar? Başqa memleketke qaçıp qurtulmaq içün, denizde gemileri de yoq eken. Dağlardaki qaleleri düşman eline keç-ken. Bütün yollar, düşman memleketlerine barıp çıqa eken. Kimse içün qurtulmağa yol, imkân qalmağan. Cmlarnın xanı, qızı ve torum qahp, bugungi Alupka olğan yerde, son quvetini sarfetip, arslan kibi kü-reşken. Çoq vaqıtlar, düşman askerleri onı elge ke-çirmeknift çaresini qıdırğanlar. En son, onı te-melinden yıqmaq içün, bir çare tapqanlar. Ay-Petri yaylasının töpesine çıqıp, ondan pek balaban qa-
yalarnı qoparıp, aşağa yuvarlatıp, xan sarayını darma-dağm etkenler. Düşman askeri saraynın üs-tüne o qadar çoq taş yuvarlatqan, atta yer yüzünde saraydan eser bile qalmağan. Oran yerine, bugunki ‘xaos’ dep adlandırılğan, balaban taş yığınları mey-danğa kelgen. Ay-Petriden birici qayalar tüşkende, saraynın artıq yıqılacağını körgen qart xan qaarinden yana-yıqıla, gizli yer astı yolunen işar qayasmdaki qalege avuşqan. Biçare xan, özünen beraber qanlı közyaşlarmı tokken, qızı Zeranen torunını da alğan. Bitmez tükenmez baylıqlanndan, yalınız en qıymetli, baba tüsü olğan, altın beşikni alğanlar. Zavallılar, pek büyük zamet ve meşaqatnen, yer tübü yolunen qa-lege doğru yürigenler. Bu yol, töpede gizli bir qobağa çıqa eken. Yer tübü yolunen qapığa yaqınlaşqanda, bir vaqıtlar düşmanğa qorqu bergen qalesini, Ay-Petriden yuvarlatqan taşlarnen yer – yeksan etil-genini körgen xan, qaarinden yanğan-yaqılğan.
Zalim düşmanlar olarra bu gizli yerde kör-meycek, öldürmeycek, esirlikke alıp olamaycaq, lâkin o biçareler içün gizli qoba, qurtulış olacaqmı ya?
Bütün yerlerni xarabe alma çevirgen, er yer ölü-lernen tolgan, kimse qobanın ağızını açıp, olarnı qurtarıp olamaycaq. İç bir yardımsız qalğan ba-xıtsızlar, bu qobanm içinde açlıqtan can çekişip ol-genler. Ölecekte yaqm, qart xan altın beşiknin üze-rine öyle bir irim yapqan, beşik insan közüne körünmez bir alğa kelgen.
Rivayetke köre, şu altın beşik bu künge qadar qobada saqlı tura eken. Anca, bazıda bir quvetli fur-tuna eskende, yel qobanın içine kire de, beşikni teb-rete ve beşik yavaştan ağır ezginen, ağlatıcı bir ses-nen ayneni türküsini yırlay eken. Çoq adam işar qobasma kirip, içindeki altm beşikni elge keçirmege çalışqan, lâkin om kimse tapıp olamağan. Bu adam-larnıfi bazıları, işardan aşağı yıqılıp, parça parça olğan. Bazı birleri, sağ qaytsalar da olarnı cm çarp-qan. Olar, ya ömürlik qıyış ağız qalğanlar, ya elleri, ayaqları toplanğan, ya da delirgenler.
Qart xan beşikni pek qatı ırımlağan. Beşiknin tılsımını bilmegen, ora alıp olamaz. Bu tılsım, öz ba-basınm elinden olgen Xanzadenin arslan qalbindeki sevgi kibi, sönmek bilmegen, qorqu bilmegen, sınırı olmağan muabbet ateşinen yanğaıı, bir qalbke malik olğan, adamğa açılacaqtır.
Kaynak: Kültür Bakanlığı
Yorumlar
“18/2) ALTIN BEŞİK” yazisina 2 Yorum yapilmis
-
Ümit Pusat yorum tarihi
11 Haziran, 2009 20:07
Harikasınız..Emeklerinize teşekkürler….
-
Burak Engin yorum tarihi
8 Temmuz, 2011 01:39
–
Dedemin anlattigi masallarin tadinda güzel bir öykü.Tesekkür ettim,saygilar…
Yorum yap


c: text/html

text:
Mütenasip qararğa Ukraina parlamentiniñ toplaşuvında parel 15 künü 235 halq deputatı qol tuttı.
Qarar leyhası Ukraina Yuqarı Şurasınıñ resmiy saytında peyda oldı.
Malüm ki, 49 yaşında olğan Poltorak pedagogika ilimler dotsenti, general-mayordır. 2014 senesi fevral 28-den mart 13-ne qadar o Ukraina içki işler nazirliginiñ İçki ordularında yolbaşçılıq ete edi.
Ukraina Yuqarı Şurası tarafından mart aynıñ başlarında Milliy Gvardiya teşkil olundı. Oınñ terkibine Ukraina içki işler nazirliginiñ İçki ordularınıñ, Maydan imayesiniñ temsilceleri ve diger göñülliler kirdi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bunı Zelençuknıñ matbuat-hızmetinnde bildiriler, dep haber ete RBK-UKraina.
«Bugün Turçinov Ukraina devletiniñ Qanunlarını bozğan, Ğarptan Şarqqace bütün ukrain halqına qarşı cinaiy areketler etken separatistler içün cinaiy mesülietni lâğu etmege vade ete. Al-azırda memlekette üküm sürgen müşkül içtimaiy-siyasiy şaraitlerde cinayetçilerge nisbeten meramet köstermek – itişamdır», – dey Zelençuk.
Şunıñ içün o Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatlarına «Harkov, Donetsk, Lugansk vilâyetlerine arbiy vaziyetni kirsetmege, bundan soñ bir sıra cinayetler, şu cümlede separatizm ve vatan hainlikke çıqıruv içün ölüm cezası aqqında qanun leyhasını baqıp çıqmağa» teklif etti.
«Bundan soñ yat memleket içün can bermege azır olğanlar tapılırmı? Tapılmaz dep tüşünem!» – dey Zelençuk.
Zelençuknıñ matbuat-kâtibi Natalya Küznetsova RBK-Ukrainağa añlattı ki, Zelençuk Ukraina topraq bütünligine qol tutqan ve Qırım ile Aqyarnıñ RF terkibine kirmesine qarşı çıqqan Aqyar şeer şurasındaki deyerlik yekâne deputatıdır.


text:
Bunı Rusiye nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
İdare erkânına 11 adam kirecek.
«Bugün Qırımda Rusiye nezaret komitetiniñ reisi Aleksandr Jdanov ve nazir muavini Aleksey Volin Rusiye Federatsiyasınıñ yañı subyekti reberligine İdare reberiniñ namzetini teklif etecekler», – dep qayd etile matbuat hızmetiniñ beyanatında.
Rusiye nezaret komitetiniñ İdaresi Rusiye Federatsiyasınıñ Prezidenti Vladimir Pütinniñ 2014 senesi martnıñ 23-de berilgen avalesine köre açıla.
İşbu emir yerine ketirilgen soñ, Rusiye Federatsiyasında Rusiye nezaret komiteti yerli organlarınıñ sayısı 71 teşkil etecek.


text:
Qırımnıñ Bağçasaray rayonında keçken kün içinde evlerge tek 2 saatke yarıq berildi. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Mobil ağı çalışa, amma zayıf. Bazarertesi künü erzaq tükânları açıldı ve dizel generatorlarını qullana.
Yerli sakinler evlerinde suvuqqa şikâyet etmey, tışarıda +20.
Bağçasaray RES reberi Yuriy Dekonçuk dey ki, rayon «bütünley ceryansızdır».
«Rayonğa köre, şeerde vaziyet eyice… Gece bizge 15 megavatt berdiler, köylerni 2-3 saatke teminledik. Rayonnı idare etip olamaymız, çünki elektrik energiyası Aqmescit yolaqlarından berile», – dedi o.
Dekonçuknıñ sözlerine köre, içtimaiy müessiseler «ihtiyaclarına köre» generatorlar içün dizel yaqarlığı ile teminlengen.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Qırım Fevqulâde işler nazirligi fevqulâde vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında teniyeley. Noyabr 23 künü yarımadada raatlıq künü olaraq ilân etilgen.
Qırım.Aqiqat mühbirleri bildirgeni kibi, bala bağçaları, mektep ve aliy oquv yurtları çalışmay. Hastahane, poçta, ava limanı, demiryol vokzalı çalışa.


text:
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti Milletlerara munasebetler ve sürgün etilgen vatandaşlar devlet komitetiniñ adını deñiştirdi. Müessise adında sürgünlik sözü keçmeycek. Bu aqta salı künü, oktâbrniñ 15-nde, derc etilgen Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ buyruğında aytıla.
«Qırım Cumhuriyetiniñ Milletlerara munasebetler ve sürgün etilgen vatandaşlarnıñ işleri devlet komitetini Qırım Cumhuriyetiniñ milletlerara munasebetler işleri devlet komiteti olaraq adlandırmaq», – dep aytıla vesiqada.
Al-azırda Kreml kontrolindeki Qırımnıñ Milletlerara munasebetler devlet komitetiniñ yolbaşçısı Lenur Abduramanov ola.
Daa evel sentâbr ayında Qırım parlamenti Yuriy Gempel («Yedinaya Rossiya» fraktsiyası) yolbaşçılıq etken «milletlerara munasebetler ve halq diplomatiyası meseleleri» komitetini qurğanda «sürgün etilgen» ibaresini alıp taşlağan edi.
Mayısnıñ 18-de Ukraina ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlaylar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Şu künü qırımtatarlar halqınıñ Qırımdan sürgün etilüviniñ qurbanları hatırasına çeşit añma tedbirleri keçirile.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayıs 18 künü Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
PACE Ukraina eyyetiniñ yolbaşçısı Mariya Mezentseva sentâbrniñ 27-nde Strasbourgda çıqışta bulunıp, işğal altındaki Qırımda Rusiye quvetçileri qırımtatarlarnı tutıp apiske aldı dep hatırlattı ve teşkilâttan buña cevap bermesini talap etti.
O, PACE bürosı «Ukraina eyyetiniñ Qırımda qırımtatarlarnıñ siyasiy taqip etilüvi aqqında munaqaşa keçirüv muracaatını red etti», dep tasdıqladı.
«PACE yüksek reberliginden zenaatdaşlarımıznıñ haber etkenine köre, bu qarar PACEniñ iyün ayında «Qırımda qırımtatarlarnıñ taqip etilüvinen bağlı» vesiqağa qoltutqanınen bağlı ve PACE bu qararğa riayet etilüvni taqip etmek içün monitoring vastasınen elinden kelgenini yapa», – dep añlattı Mezentseva.
«Çıqışımda büro qararına razı olmağanımnı bildirip, PACE Monitoring Komiteti ve Ayırım meseleleri komiteti yaqında olğan qırımtatarlarnıñ tutuluvına cevap bermeli ve reglamentke köre areket etmeli, dep qayd ettim. Rusiye mecburiyetlerini yapuv monitoringi altında ve bu olarğa fayda ketirmeycek, eyyetimiz bu aqta susmaycaq! İleride Rusiye eyyetiniñ vekâletlerini temyiz etmek içün daa bir delil olacaq!», – dep qoştı Mezentseva.
Avropa Şurası Parlament Assambleyasınıñ (PACE) «Qırımda tamır halqlarnıñ Rusiye Federatsiyası tarafından siyasiy taqip etilüvi» mevzusında munaqaşa keçirmeycegi aqqında PACEdeki Ukraina Yuqarı Radasınıñ daimiy eyyet azası Lesâ Vasilenko bildirgen edi.
Hatırlatamız, Avropa Şurası Parlament assambleyası iyünniñ 23-nde Rusiye işğal etken Qırımda qırımtatarlarnıñ aqları aqqında qararnı qabul etti.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov PACEniñ Rusiye işğal etken Qırımda qırımtatarlarnıñ aqları aqqında qararınıñ qabul etilüvini «doğru» dep adlandırdı.
Rusiye Devlet Dumasınıñ halqara işler komitetiniñ reisi Leonid SlutskiyRusiye PACEniñ işğal altındaki Qırımda qırımtatarlarnıñ aqları bozuluvına dair qararnı yerine ketirmeycek, dep bildirdi.
Rusiye Devlet Dumasınıñ spikeri Vâçeslav Volodin PACEde qırımtatarlarnıñ aqları bozulğanına dair taqdim etilgen maruzanıñ müellifi, İslandiya vekili Sunna Evarsdottirniñ memleketke kirişini yasaqlamaq içün teşebbüsçi ola bile, dep bildirdi.
Ukraina eyyeti Qırımda insan aqlarınıñ vaziyeti, insanlarnıñ ğayıp oluvı ve yarımadada qanunsız apiske aluvlar, qırımtatarlarnıñ aqlarını qoruv, Rusiyeniñ Qırımtatar Milliy Meclisini «terror teşkilâtı» olaraq tanıma qararınıñ lâğu etilüvinen bağlı meselelerni Avropa Şurası insan aqları komissarı Dunja Mijatović ile muzakere etken edi.
Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olar arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti, dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.


text:
Qırımdaki Rusiye akimiyeti tarafından teşkil etilgen Bağçasaraydaki Han sarayınıñ «restovratsiya»sı Ukrainanıñ medeniy variyetiniñ saqlanmasına vastasız şekilde telüke doğura. Bunı dekabrniñ 27-sinde Ukrainanıñ Vaqtınca işğal etilgen territoriyalar ve devlet içinde köçürilgen şahıslarnıñ işleri boyunca nazirligi beyan etti.
Bildirüvde: «Nazirlikte olğan malümatqa köre, Rusiye tarafından işlerniñ becerilmesi içün tayin etilgen podrâdçı şirketniñ zarur olğan tecribesi olmağanından, olar amelde restavratsiya yerine tamir işlerni yapalar… Bu işler neticesinde 2017 senesinde Büyük Han Camisiniñ XVIII asırğa ait örnekli boyamaları bozulıp, binanıñ cebhe tarafında çatlaqlar peyda oldı. Ondan ğayrı Közyaş çeşmesi de zararlar kördi», – denile.
Ukrainanıñ Vaqtınca işğal etilgen territoriyalar ve devlet içinde köçürilgen şahıslarnıñ işleri boyunca nazirligi, munasip organlarğa «qanunsız restavratsiya»ğa alâqalı olğanlarnı mesuliyetke çekmek ricası ile muracaat ete.
Qırımdaki Rusiye akimiyeti tarafından bu hususta açıq menbalarda izaatlar berilmedi.
İşler yapılğan yerni ziyaret etken QMC Milletlerara munasebetler ve sürgün etilgen vatandaşlarnıñ işleri boyunca Cumhuriyet komitetiniñ sabıq rehberi Edem Dudakov, Qırımdaki Rusiye akimiyeti tarafından yapılğan keyfiyetsiz restavratsiya işleri neticesinde Bağçasaraydaki Han sarayı UNESCOnıñ Dünya mirası obyektleri cedveline kirmek imkânını ğayıp etti, dep tüşüne.
Noyabr ayında Qırımdaki Rusiye akimiyetiniñ kontroli altında bulunğan Han sarayı esasındaki muzeyniñ mudiri Meryem Seytumerova, saraynıñ eki obyekti – baş bina ve han camisinde qazağa qarşı işler alıp barılğanını ve olarnı toqtatmaq mümkün olmağanını söyledi. O, UNESCO ekspertleri, binanı ziyaret etip, rekonstruktsiya ketişatına qıymet kese bileler, dep saya.
2016 senesiniñ iyül ayında Rusiye kontroli altında bulunğan Qırım akimiyetiniñ Medeniy variyetni qorçalav boyunca Devlet komiteti yarımadanıñ bir qaç tarihiy obyekti ve bu cümleden Bağçasaraydaki Han sarayında ilk nevbetteki qazağa qarşı işlerniñ keçirilmesini uyğunlaştırğan edi.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarov UNESCOnıñ 39-ncı Baş konferentsiyasınıñ kuluarlarında, Qırımdaki Rusiye akimiyeti, restavratsiya işleriniñ körünişini yapıp, Han sarayını mahv ete, dedi.
Ukraina Medeniyet nazirligi, Rusiye akimiyeti tarafından Bağçasaray qoruğınıñ territoriyasında işlernıñ yapılması neticesinde Han sarayınıñ baş binası içün mahv olmasınıñ telükesi bar, dep iddia ete.
Bağçasaraydaki Han sarayı, Suvdağdaki Ceneviz qalesi, Qırım astrofizik observatoriyası, Mangup-qale, Eski-kermen ve Çufut-qale UNESCOnıñ Dünya mirası obyektleri cedveline kirsetilmesi içün namzet olalar.
Bağçasaraydaki Han sarayı muzeyi – qırımtatarlarnıñ tarihı ile alâqalı olğan eñ belli muzey, Qırımnıñ Girey hanlarınıñ yazlıq rezidentiyası yeri. Muzey kompleskiniñ territoriyasında saray, harem binası, han mezarlığı ve cami bulunalar.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ «fevral 26 işi» boyunca mahkeme avgust 2-de devam etecek, dep bildire Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl.
«Mahkeme adliyeci Lesovoynıñ cinaiy işni toqtatmaq muracaatını, cinayet tertibi olmağanı ve cezanıñ deñişmesi sebebinden, lâğu etti», – dep yazdı o Facebook saifesinde.
«Prokuror Dombrovskiyniñ muracaatınen mahkeme Ahtem Çiygoznen nevbetteki toplaşuvlarnıñ video bağı rejiminde keçirilmesi aqqında qararnı sanki zararlanğanlarnıñ havfsızlığı içün alındı», – dep ayttı Celâl.
O qayd etti ki, Çiygoznıñ imayesi «fevral 26 işiniñ» bölünüvi aqqında qararına qarşı şikâyet arizasını berecek.
İyül 20-de Aqmescitte «fevral 26 işi» boyunca qapalı toplaşuv keçirildi. Toplaşuvda davanı eki ayrı işke bölmege qarar alındı, bunen beraber, üç qabaatlanğan kişi, yani Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ apiste bulunma müddeti oktâbr 8-ge qadar uzattırıldı.
Adliyeci Cemil Temişev bildirdi ki, mahküm etilgenler Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ «fevral 26 işiniñ» eki ayrı işke bölünüvi aqqında qararına qarşı 10 kün içinde şikâyet ete bile.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahküm etmege başladılar.
«Memorial» uquq qoruyıcı merkezi Rusiyede «Fevral 26 işi» boyunca qabaatlanıp apiste bulunğan Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermencini siyasiy mabus olaraq tanıdı.
2016 senesi fevral ayında Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ toplaşuvında bu işni qoşma taqiqatqa yollamaq qararı alındı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda qırımtatarca ve ukraince bastırılğan kitaplarnı yoq eteler. Bunı Hersonda qırımtatar tili kurslarınıñ açılışında filolog, oca, kurslarnıñ reberi Vesilâ İbragimova Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Qırımnıñ şimdiki vaziyeti – Putinge ne qadar inanmaq mümkün olğanınıñ isbatı. Keçken sene mart ayında o Qırımda üç til olacağını aytqan edi: rus, ukrain ve qırımtatar. Lâkin şimdi ukrain ve qırımtatar tillerini agressiv şekilde çetke çekeler: yañı kitaplar basılmay, kütüphanelerde olğan kitaplar ise farqlı sebeplerden yoq etile, bilgenim kibi. Qırımda yalıñız rusça qalsın dep, er şey yapıla», – dep ayttı filolog.
Onıñ bildirgenine köre, qırımtatar tili boyunca ders ve usul edebiyatı az.
«Edebiyat Qırımdan ketirile. O, maalesef, az. Ümüt etem ki, kitaplarnı qıtağa çıqarmaq imkânımız olur, çünki Qırımda qırımtatar tili muntazam sürette ögrenilmey», – dep ayta Vesilâ İbragimova.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Oles Gonçar adına Herson vilâyetiniñ universal ilmiy kütüphanede bedava qırımtatar tili kursları açıldı, er kes qoşula bile.


text:
Qırımtatar Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi aprel 25-te keçirilecek toplaşuvda Meclis faaliyetini yasaq etecek, dep belley. Bu aqta Zair Smedlâyev bir kün ögüne Facebook saifesinde yazdı.
«Yarın, aprel 25-te saat 9:30-da Aqmescitte, Pavlenko, 2 adresi boyunca Qırımtatar Milliy Meclisniñ ekstremistik teşkilâtı olaraq tanılması ve onıñ faaliyetiniñ Rusiye Federatsiyası territoriyasında yasaq etilmesi boyunca nevbetteki mahkeme toplaşuvı keçirilecek. Fikirimce, Poklonskaya ve Rusiye Federatsiyası Adliye nazirliginiñ qararına binaen onı ekstremistik teşkilâtı olaraq tanımaq qararını çıqaracaqlar! Qanunğa yuğan yolnen degil, yani birinciden meseleni ogrenip, soñ qarar almaq degil de, aksine, qararnı almaq içüñ endi qanunsız qabul etilgen qararlar stimul olacaqtır!» – qayd etti o.
Zair Smedlayev böyle qararnıñ qabul etilecek taqdirde onı «siyasiy sımarış» dep adlandıra.
Aprel 13-te Kreml tarafından tayin etilgen Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya Qırımtatar halqınıñ Meclisi faaliyetiniñ mahkeme qararına qadar toqtatılması aqqında qarar alğanını bildirdi. Aprel 15-te Qırımda Meclisni yasaq etmesi davası boyunca nevbetteki mahkeme toplaşuvı keçirildi, nevbetteki toplaşuvnı aprel 25-te keçirmek qararı alındı.
Aprel 18-de Rusiye Adliye nazirligi Qırımtatar Meclisini «ekstremist faaliyetinden sebep» yasaq etilgen teşkilâtlar cedveline kirsetti. Böyle qarar Ukraina, bir sıra halqara teşkilâtlar ve uquq qoruyıcılar tarafından takbih etildi.
Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesi meselesi «Rusiyeniñ içki işi» olğanını, ve Rusiye tıştan kelgen «tevsiyelerni» diñlemeycegini ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Saylau qarsañında, 5 qañtar küni tañda respublika boyınşa taraytın «Egemen Qazaqstan» memlekettik basılımında prezident Toqaevtıñ «Täuelsizdik bärinen qımbat» degen taqırıpta kölemdi maqalası jariyalandı. 3,5 mıñnan astam sözden twratın maqalada Nazarbaev esimi atalmağan, esesine «Elbası» sözi 8 ret qaytalanğan. Sonday-aq, «reforma» termini 4 ret qoldanılıp, «demokratiya» bir jerde ğana aytılğan. Toqaevtıñ ekinşi maqalasında aytılğan oylardıñ qısqartılğan nwsqası men negizgi wsınıstarın toptastırıp wsınamız.
Toqaevtıñ 30 jılğa bağası men mwratı
Täuelsizdiktiñ otız jılın, ondağı är onjıldıqtı pozitivti boyauda sipattağan prezidenttiñ pikirinşe, aldağı on jılda «quattı eldiñ iesi jäne kemel halıq bolu» mindeti twr. Ol «ädiletti qoğam men tiimdi memleket qwrudı közdep otırğanın» aytadı. Bwğan deyin eşbir bağdarlamalıq negizi joq «Halıq ünine qwlaq asatın memleket» qwru turalı twjırımdamasın, «Estitin memleket» sayasatın jüzege asırudı kökseytinin mälimdegen.
«Mısalı, twrğındardıñ twrmısın jaqsarta tüspesek, elimizdiñ jetistikteri men halıqaralıq tabıstarın maqtan etu artıq. Azamattarımız ekonomikalıq ösimniñ igiligin sezine almasa, odan eş qayır joq. Men ärbir şeşimdi qabıldar sätte osı wstanımdı basşılıqqa alamın»
Saylau qarsañındağı maqalasında «halıqtıñ äleumettik jağdayın jaqsartumen qatar, barlıq azamattardıñ müddesin birdey qorğaymız» dep, astarlap söz bergendey. Degenmen Qazaqstanda sot jüyesiniñ ädildigine kümänmen qaraytındar az emes, tipti olar «şındıq» izdep Aqorda aldına birneşe ret barğan.
Toqaevtıñ wsınıstarı
- «Men qwzırlı organdar men otandıq telearnalarğa memlekettik tapsırıstıñ belgili bir böligin mindetti türde tarihi taqırıptarğa bağıttaudı tapsıramın» degen Toqaev «köp qarajat jwmsamay da joğarı deñgeydegi öner tuındısın tüsiruge bolatının» eskertti. Oğan qırğızdıñ «Qwrmanjan datqa» tarihi fil'min mısalğa keltirdi. Qazaq halqınıñ şejiresinde «auqımdı fil'mderge arqau bolatın mañızdı belester men oqiğalardıñ barın» aytqan ol kinomatograftarğa taqırıp ta wsındı. «Mısalı, älemdegi eñ quattı imperiyalardıñ biri bolğan Altın orda tarihı dayın twrğan joq pa?!»
- Täuelsizdik mereytoyı ayasında Alaş qayratkerlerin eske alıp, olardıñ mwrasın jastarğa jäne bükil älemge paş etu kerektigin söz etedi. Sonımen birge, «osı taqırıptı zerttep jürgen ğalımdar men jazuşılardıñ da eñbegi qoldauğa ie boluı jäne bağalanuı qajet. Alaş arıstarınıñ asıl mwrasın igeru jalğasa beruge tiis». Alayda osı künge deyin qazaqstandıqtardıñ sayasi sauatın köteretin Alaşordanıñ 100 jıldığı siyaqtı memlekettilik tarihındağı bastı oqiğa eleusiz qalğan edi. Onıñ ornına qoğam ızasın tudırğan komsomoldıñ ğasırlıq «mereytoyın» elita-ziyalılar men şeneunikter sän-saltanatpen ötken.
- HH ğasırdıñ basındağı alapat aşarşılıqtıñ alğaşqı kezeñi – 1921-1922 jıldardağı näubetten beri 100 jıl ötuine baylanıstı tarihi derekterdi jüyeleu, resmi bağa beru bastaması köterildi. Bilikti mamandardıñ kömegimen jüyeli zertteu jürgizip, «aşarşılıq mäselesine memleket tarapınan bağa beru» qajet. Toqaevtıñ sözinşe, mwnday kürdeli mäselege «wstamdılıqpen jäne jauapkerşilikpen qarap», tarihi «zertteulerdi wranşıldıq pen dañğazasız, taza ğılımi wstanımmen jürgizgen dwrıs».
- Tağı bir «bağasın aluğa» swranıp twrğan tarihi mäsele – 35 jıl bwrınğı Jeltoqsan oqiğası. «Jeltoqsan qaharmandarınıñ azamattıq erligi layıqtı bağasın alıp, josparlı türde nasihattaluı kerek» deydi jwqalap. Belsendiler men zertteuşiler jii köteretin naqtı äreketter men mwrağattağı derekterdi jariyalau jaylı wsınıstar aytılmadı.
- «Keyingi jastar ötken ğasırdıñ 90-jıldarındağı tarihi oqiğalardıñ tereñine boylap, mänin jete tüsine bermeydi, Täuelsizdikke tağdırdıñ bere salğan sıyı retinde qaraydı» dep sanaytın Toqaev Nazarbaevtıñ «jeti emes jetpis ret oylap» jürgizgen sayasi erligin bügingi-bolaşaq wrpaq ärdayım bilip jürui üşin «Qazaqstannıñ jaña tarihın da jüyeli zerttegen jön» deydi. Osı bağıtta wlttıq müdde twrğısınan «Qazaqstannıñ akademiyalıq ülgidegi jaña tarihınıñ» köptomdığı men şetel auditoriyasına arnalğan ärtürli tilderdegi «Qazaqstannıñ qısqaşa tarihın» jazudı wsındı.
- Oñtüstik Qazaqstan oblısına Türkistan atauı beriluin «tarihi ädildikti qalpına keltirgen orındı şeşim» bolğanın äri halıq öte jılı qabıldağanın ayta kele «osı igi ürdisti elimiz boyınşa jalğastıruğa boladı» deydi. Biraq «mwnday qadamdardı bayıppen jasaymız» dep qısqa qayırdı. Pavlodar men Petropavl siyaqtı otarşıldıq jwrnaqtarınan arıluğa jol tappasa da, astana atauın bir künde özgertken Toqaevtıñ bwl sözinen emeuirin bilinedi. Wlttıq onomastikanı otarsızdandıru qaşan jüreri äzirge belgisiz.
- «Qazaqtıñ jeri eşbir şeteldiktiñ menşigine berilmeydi, eşqaşan satılmaydı» dep uädeniñ bwydasın juan tüygen Toqaev kodekske engizilgen moratoriydiñ merzimi ayaqtalalmastan bwrın biıl Jer mäselesi jönindegi komissiyanı qwrudı tapsırdı.
- Eñbek küşi köp oñtüstik öñir twrğındarın, qandastar köşin soltüstik jäne şığıs aymaqtarğa qonıstandıruğa qolaylı jağday jasap, jwmıstı jandandıru qajettigin ayttı. Ol şeneunikterge bwğan sayasi nauqan retinde qaramaudı eskertip, joğarığa köpirgen aqpar beru üşin emes, memlekettik müdde jäne ağayınğa şınayı janaşırlıq twrğısınan jasaudı tapsırdı.
- Prezidenttiñ payımdauınşa, memlekettik tildi damıtuda balalar ädebietiniñ atqaratın röli zor. Sondıqtan, qazaq qalamgerleri men şetel jazuşılarınıñ balalarğa arnalğan da tañdaulı tuındıların audarıp, köptep basıp şığarudı jäne taratudı qolğa alınbaq.
- Jwrttı wyıstıratın qwndılıq retinde Naurız meyramın atap ötu twjırımdamasın jasalıp, köktem merekesiniñ mazmwnı bayi tüsedi.
- Jastardıñ äleuetin «dwrıs» arnağa bağıttap, «tiimdi paydalanu» keregin aytadı. Osı maqsatta Prezident janındağı Jastar keñesiniñ qızmetin jandandırudı jäne azattıq jıldarında düniege kelgen, äli tanılıp ülgermegen talanttı jastardı qoldau maqsatında «Täuelsizdik wrpaqtarı» attı grant tağayındaudı wsındı.
Toqaevtıñ jastarğa aytarı
«Keñ baytaq Qazaqstandı asqaq armandarıñ men batıl josparlarıñdı emin-erkin jüzege asıra alatın, tabısıña marqayıp, ärdayım tileuiñdi tileytin qasietti Otanıñ retinde bağalañdar!»
Maqalanıñ ayağına qaray Toqaev qazaq dalasında demokratiyalıq jolmen saylanğan «twñğış prezident» Älihan Bökeyhannıñ «Wltqa qızmet etu bilimnen emes, minezden» degen sözin keltirgen.


text:
Bwdan bir ğasır bwrın, bälkim elu jıldıñ aldında, tipti HH ğasır bitkenşe, hayuanattar parki kerek bolğan şığar. Al, qazir onıñ tükke qajeti joq. Biz bwnı wran retinde jalaulatıp otırğan joqpız, jay ğana qarapayım qoğam ökili retinde oy bildirmekpiz.
«Nwr Otan» partiyasınıñ Ortalıq apparatında partiya janındağı «Miras» respublikalıq keñesiniñ kezekti otırısı ötti. Şara Parlament Mäjilisiniñ deputa..
Bügin tarñetreñ Taylandta Ükimet üyi aumağına basa-köktep kirgen er adam, ondağı pçta bölimşesi üyiniñ şatırına şığıp alğan. Sol jerden art-artınan be..
AQŞ-tıñ bwrınğı memlekettik hatşısı Genri Kissindjer Donald Tramp prezident tağına otırğannan keyin Resey men Qwrama Ştattar arasında araağayındıq röl..
Qazaqstannıñ basım aumağında qalıpsız auarayı saqtaladı. Atmosferadağı suıq aua ağıstarınıñ ötuine baylanıstı jauın-şaşın bolmaq. Äsirese, oñtüstik, o..


text:
Ukraina Prezidenti Petro Poroşenko Ukraina boyunca PACE rezolütsiyasını Rusiyeniñ basqıncılığına qarşı küreşnide diplomatiyanıñ ğalebesi olaraq adlandırdı. Böyle beyanat ukrain prezidentiniñ Facebook saifesinde yerleştirile.
«PACE ilk kere Rusiyeni istilâcı-devlet olaraq tanıdı, onı öz ordularını çıqarmağa ve cenkâverlerge arbiy destek bermekni toqtatmağa çağırdı ve tam olaraq Urkainanıñ Qırım ile birlikte topraq bütünligine qaytsız qoltuttı. Bu ukrain diplomatiyasınıñ, Ukraina Yuqarı Şura deputatlarınıñ ve ukrain tarafını tutqan halqara ittifaqnıñ umumiy ğalebesidir», – yazdı Poroşenko.
Em de Poşenko Rusiye eyyetiniñ Avropa Şurasınıñ Parlament Assambleyasına qaytacağı aqqında beyanatlar vaqıttan evel yapılğanını ayttı.
«Rus istilâsı ve halqara uquqnıñ, şu cümleden Avropa Şurasınıñ, esas maddeleriniñ bozulması toqtatılmağanına qadar, ve Ukrainanıñ topraq bütünligi ğayırdan tiklenmegine qadar PACE-de Rusiye eyyetiniñ salâhiyetini qaytarmaq meselesini baqmaq erte olğanını tüşünem», – dedi Ukraina devlet yolbaşçısı.
Bundan ögüne Avropa Şurasınıñ Parlament Assambleya prezidenti Pedro Agramunt rus eyyetiniñ Strasbourgta olmağanından sebep kederlengenini bildirgen edi.
Qırım işğalinden soñ, 2014 senesi aprel ayında Rusiye eyyetini rey bermek aqqından marum ettiler ve PACE-niñ idare organlarından çıqardılar. Buña cevaplanıp, Rusiye eyyeti Şuranıñ işinde iştirak etmemege qarar aldı.
Oktâbr 12 künü Avropa Şurasınıñ Parlament Assambleyası Ukraina boyunca eki rezolütsiya qabul etti – Rusiye istilâsınıñ aqibetleri ve Kiyevniñ kontrolü astından çıqqan ukrain topraqlarında insan aqlarınıñ vaziyeti. Ayrıca Rusiye eyyeteniñ şurada iştirak etecegine qarşı cezanıñ devam ettirilmesi aqqında qarar alındı. Rusiye istilâsınıñ aqibetleri aqqında rezolütsiyada «Ukrainadaki dava» sözlerini «Rusiyeniñ Ukrainadaki basqıncılığı» sözlerine deñiştirdiler. Bundan da ğayrı ukrain eyyetiniñ teşebbüsinen rezolütsiyada işqal olunğan Qırımda Devlet Dumasına saylavlarnıñ keçirilmesine qarşı itiraz bildirildi. PACE Donbasta ateşniñ toqtatılmamasınen, Qırımda Meclisniñ yasaq etilmesinen, uquq qorçalayıcı me haber vastalarına çalışmağa keder etilgeninen raatsız olğanını da bildirdi.


text:
Litvaniya Tış işler naziri Linas Linkâviçüsniñ fikirince, dünya toplulığı Rusiyeniñ Qırım işğaline kerek olğanı qadar emiyet bermey. Bunı o Dünya qırımtatar kongressi İdare şurasınıñ Vilniustaki toplaşuvı munasebetinen keçirilgen Litvaniya parlamentiniñ toplaşuvında ayttı, dep haber ete Cemilevniñ matbuat hızmeti bazarertesi künü, aprel 11-de, Facebookta.
«Halqara alanda bu meselege qoltutqanımız halqara qıymetlerge qoltutqanımıznı ifadeley. Biz bu meselelerni yardım etmek ve özüni begendirmek içün kötermedik. Kerçekten qasevetlendirgen bir mevzu. Taqdiriñiz – dünyanıñ bu problemlerge munasebetini aks ettire. Şimdilik neticeleri pek lâyıq olmasa da, işimizge devam etecekmiz», – dep ayttı Litvaniya Tış işler naziri.
«Ukrainada olğan soñki vaqialarnıñ aqibetini köremiz. Bir qaç yıl evelsi bombalar vastasınen ücüm etilgen olsa, şimdi adamlarnıñ yüreklerine oq kirsetken teşviqat qullanıla. Şimdige qadar öyle devam ete», – dep ayttı Linas Linkâviçüs. Onıñ qayd etkenine köre, «telükeler siziñ içün de, bizim içün de bar».
Vilniusta aprel 11-13 künleri Dünya qırımtatar kongressi İdare şurasınıñ toplaşuvı keçirilmekte. Tedbir «İşğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı» halqara konferentsiyasından başlandı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
2016 senesi mayıs ayında Bağçasarayda hırsızlanğan Butündünya qırımtatar kongressi icra komitetiniñ azası Ervin İbragimovnıñ babası Umer öz oğlunı körecegine ümüt ete. Bu aqta o Qırım.Aqiqatqa bergen intervyusında ikâye etip berdi.
«Men bu ümütnen yaşayım. Bunı kimler yapqanını bilem. Lâkin, afsus ki, olar ömürlik cezalanmay qalırlar dep belleyler. Atılğan bumerang daima keri qayta. Olarnı insanlarnıñ mahkemesi cezalap olamasa da, bunı Yüce Allah yapar», – dedi Umer İbragimov.
Dünya qırımtatar kongressi icra şurasınıñ azası Ervin İbragimov 2016 senesi mayıs ayında Bağçasarayda belgisiz insanlar tarafından hırsızlandı. Video nezaret kamerası Rusiye yol inspektorları urbasındaki eki kişi İbragimovnıñ maşinasını toqtatıp, onı mikroavtobusqa çekip kirsetkenini qayd ete.
Mevzuğa dair: «Hırsızlanğan Ervin İbragimovnıñ babası: «Oğlumnı körerim degen ümütnen yaşayım»
Qırım uquqimaye gruppası bu hızrsızlıqqa rusiyeli akimiyet ya da paramillitar gruppalarnıñ alâqası bar olğanını iddia ete.
Qırımdaki Rusiye Taqiqat komitetiniñ Rusiye idaresi hırsızlıq boyunca cinayet işi asqan olsa da, ale bu küngece Ervin İbraimov ne yerde olğanına dair malümat yoqtır.


text:
Prezident Toqaev wlttıq qoğamdıq senim keñesiniñ qwramın jañartu jöninde jazba jariyaladı. «Wlttıq qoğamdıq senim keñesiniñ jwmısına jwrtşılıqtı keñ..
Japoniya ükimeti kezekti märte zımıran wşırğan KHDR basşılığına narazılıq notasın joldadı. Bwl turalı Kyodo agenttigi habarladı. Keşe Soltüstik Koreya..
Äsem Japişevanıñ aytuınşa, policiya 1 naurız küni policiya Oyan, Qazaqstan azamattıq qozğalısınıñ 4 belsendisi Aydos Temirğaliev, Bauırjan Äzilhan, Fa..
Keşe Qıtay Sırtqı ister ministrligi baspasöz jinalısın ötkizip, resmi Beyjiñniñ AQŞ pen «Taliban» arasındağı beybitşilik kelisimin qoldaytının jetkizd..
Türkiyanıñ äue qorğanıs küşteri Idlib äue keñistiginen Süriya ükimet küşterine tiesili eki wşaqtı atıp tüsirdi. Bwğan qosa Türkiya-Süriya küşteriniñ q..


text:
Evel zamanlarda em qarada, em de derya-deñizlerde ükümdar olğan bir sultan yaşağan. O, pek qıyın, çezilmez bir mesele qarşısında qala. Mesele böyle: qarada bir yerden başqa yerge barmaq, ziyaretler, seferler yapmaq içün fil, deve, at, qatır, eşek bar. Arabalar yüre. Ya, derya-deñizlerde areket etmek, olardan yaldap keçmek içün ne yapmalı? İşte, şu sual er kün onıñ miyini yorulta. Aqılğa yatqan iç bir usul tüşünip tapamay.
Bu tüşüncelerden canı yanğan ükümdar bir kün saraydaki vezirler, alim-ülemlar – bütün aqıldanelerine muşaverege yığılmalarını emir ete.
Aytılğan vaqıtqa olar bir qalmay episi toplanıp keleler. Sultan öz tüşünce ve meramını ortağa qoya. Meseleni birlikte keñeşip, al etmek kerekligini ayta. Saatlernen otura, tüşüne-taşınalar, amma aqılğa yatqan iç bir şey aytıp olamaylar.
Bayağı vaqıt keçen soñ şu ükümdar başqa bir fikir tüşünip çıqara. Sarayda ayvanat ve quşlar aleminiñ tillerini añlağan aqsaqal alim bar eken. Onı öz uzurına çağırıp:
– Derya-deñizlerde yaldap yürmekniñ yollarını araştırıp, bütün saray aqıldanelerinen söyleştim. Amma iç bir şey çıqmadı. Endi sen bu etraflardaki ayvanlar ve quşlarnıñ vekillerini toplap, olarnen bir keñeşip baqçı, – dey.
Alim sultannıñ degenini yapa. Arslanlar, qaplanlar, filler, devequşlar, aqqular em de diger mahlüqlarnıñ vekilleri yığılışıp keleler. Bu keñeş çoqqa sürse de, iç bir netice bermey. İç bir mahlüq faydalı, meseleni çezgen teklif berip olamay.
Olar tamam dağılışayıq, dep turğanda muşaverege, keç olsa da, kirpi yorğalap kele. O, bosağadan içeri atlap kirecekte sürüne, tikenli top kibi yuvarlanıp, tığırıp kete.
Alay ayvanlar, quşlar mısqılnen şaqıldap küleler. “Bu tiken tomarı da ne kelgen eken? Biz çezamağan meseleni şu matüv kirpi çezecekmi?”, – dep, çivildeşeler.
Kirpi ise, selâm bile demeden, aman artına çevirilip qayta. Aqsaqal alim: “O, ğaliba, bir şeyler somurdanıp ketti…”, – dey de, artından çıqa. Kirpi qısqa ayaqlarınen yorğalap, aşıqa ve “qah-qah”, dep kete eken.
Bu sözlerni eşitken aqsaqalnıñ çırayı deñişe, mañlayına yapışıp: “Ah, seni qafa!” – dey.
Soñ avanlar, quşlarğa baqıp:
– Siz bilesiñizmi, kirpi ne qadar aqıllı ayvan? O, alim! Şu qadar tüşünip, menim bile aqılıma kelmegen teren sırlı meseleni o tapıp çıqardı. E, siz onı külesiñiz, o ise canı ağırıp kete de, “qah-qah”, dey. Bu kirpicesine “qaz” degeni, – dey. – Yani, qaznıñ suvda batmağanını hatırlata. Ya o ne içün suvda batmay? Çünki, köküs küregi bar. Qazlar, papiyler, turnalar ve suvda yaldağan başqa quşlarnıñ da şay, kürekleri bar da!.. Şay eken, bizge ana şu küreklerge oşağan suv arabalarnı, olarnı da yaldatıcı küreçikler yapıp, derya-deñizlerge tüşmek kerek!
Alim quvanğanından aqılını oynatayaza ve sultannıñ uzurına aşıqa. Ayvanlar, quşlar taaciplenip, tarqalalar.
Aytqanlarına köre, ilki suv arabası, işte, böyleliknen meydanğa kelgen. Soñ ket-kete, qayıq, gemi degen büyük-büyük soyları yaratılğan eken…
Belki de, bu sebepten halqımızda kirpi aqıldanelikniñ temsili oldı.


text:
Aprel 20 künü Aqmescitte Yevromaydan faali Aleksandr Kostenkonıñ işi boyunca mahkeme toplaşuvı başlandı. Onı 2014 senesi fevral ayında Kiyev Maydanında «Berkut» hadimine zarar ketirgeninde qabaatlaylar.
Krım.Media malümatına köre, mahkeme toplaşuvı Kiyev rayon mahkemesinde açıq sürette keçe.
Birinci toplaşuvğa federal, qırım ve ukrain matbuat vastalarınıñ temsilcileri keldi. Bu sebepten mahkemeniñ eñ büyük salonı saylanıldı, haber ete agentlik.
Toplaşuv devamında Aleksandr Kostenkoğa nisbeten qabaat ve şaatlarnıñ delilleri seslendirilecek. Qabaatlayıcı taraf – Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskayadır.
«Şeklengen öz qabaatını tanıymı degen sualge Kostenko cevap bermedi», – haber ete neşir.
Qırım Yevromaydan faali Aleksandr Kostenkonı Qırımda 2015 senesi fevral 8 künü yaqaladılar. Mart 24 künü Kostenkonıñ işi Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesine berildi. Aprel 4 künü mahkeme tevqifini daa eki ayğa uzattı.


text:
Azatlıq Radiosına bergen intervyüsında Cemilev dedi ki, Qırımtatar Milliy Meclisini işbirlikke çağırmaq ıntıluvları neticesiz olğan soñ, Qırımda «Meclis qapatıla ve yasaq etile bile».
Onıñ aytqanına köre, Rusiyeniñ Qırım işğali «Rusiye ve rus halqınıñ menfaatlarına zarar ketire bile» ve bu memleket içün «felâket yolu, izolâtsiya ve ürmetten marum qaluv» olması mümkün.
Qırımnıñ öz başına ilân etilgen akimiyeti mart ayında «referendum» neticelerine köre yarımada «mustaqilligini» ilân etti. Olarnıñ malümatına köre, yarımada sakinleriniñ çoqusı onıñ Ukraina terkibinden çıquvına qol tutqan eken. Aynı bu ayda Qırım Rusiye terkibine «kirdi».
Ukraina yolbaşçılığı bunı tanımay, yarımada ise qanun derecesinde işğal etilgen territoriya olaraq belgilendi.


text:
Pariste UNESCO İcra Şurasınıñ programma ve tışqı alâqaar Komitetiniñ 201-ci toplaşuvında «Qırım Muhtar Cumhuriyetinde (Ukrainada) vaziyetniñ taqip etilmesi» aqqında qarar qabul etildi. Bunı Ukraina Tışqı işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Yarımada Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen soñ biri biri atrından endi yedinci kere Qırım meselesine dair İcra Şurasınıñ qararı qabul etile ve QMC ile Aqyar şeerinde UNESCO mesüliyetindeki saalada taqipniñ devam ettirilmesi ve Teşkilâtnıñ reisi tarafından mütenasip maruzanıñ azırlanılması ve oktâbr ayında İcra Şurasınıñ toplaşuvında taqdim etilmesi buyurılmaqta», – dep aytıla TİN bildirüvinde.
Tışqı işler nazirliginiñ malümatına köre, keçken 200-ci toplaşuvdan soñ Ukraina ve UNESCO Kâtibiyeti birlikte Qırımdaki vaziyetniñ UNESCO tarafından nezaret etilmesini başlattı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Böyle bir ferman devlet yolbaşçısınıñ saytında derc olundı. Vesiqağa binaen, prezidentniñ daimiy temsilcisiniñ üç muavini olacaq, şu cümleden birinci muavini de olmalı (bundan evel prezidentniñ Qırımdaki daimiy temsilcisiniñ dört muavini bar edi).
Bundan ğayrı, prezidentniñ daimiy temsilcisine eki afta devamında temsilcilik cedveli, struktura bölükleri ve hadimler vazifelerini belgilemege avale etildi.
Hatırlatamız, mayıs 16-da Turçinok daimiy temsilcilikni Hersonğa avuştırmağa emir etti. Mayıs 22-de ise prezidentniñ Qırımdaki temsilcisi olaraq Natalya Popoviç tayinlendi, dep bildire Tsentr jurnalistskih rassledovaniy.


text:
Yal könnärendä Belarus’ respublikası delegatsiäseneñ Tatarstanda räsmi säfäre tämamlandı. Respublikanıñ premyer-ministrı Sergey Sidorskiy häm başqa qunaqlar KamAZda buldılar, Alabuğadağı Belarus’ traktorların citeşterüçe şirkät belän tanıştılar. Antaliädä yal itüçe Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev Törkiäneñ prezidentı Äxmät Näcär Sezer belän telefon aşa aralaştı. İke prezident Tatarstan belän Törkiä arasındağı xezmättäşlek, anı kiñäytü yulları turında söyläşkännär.
20 sentäber könne Qazanda tağın ber xalıqara fänni cıyılış eşen başlap cibärde. Bu yulı Tatarstanda organik häm fizik ximiä belän şöğellänüçe ğalimnär cıyılıp, täcribä urtaqlaşa. Älege fänni cıyılış 24 sentäbergä qädär däwam itäçäk.
Tatarstannıñ KamAZ şirkäte bıyıl berençe märtäbä Germaniäneñ Hannover şähärendä uzaçaq xalıqara avtosalonda qatnaşaçaq. Dönyada iñ zur häm populyar avtokürgäzmälärneñ berse bulğan şuşı yärminkädä tatarstanlılar üzläre citeşterä torğan iñ yaña modellärne täqdim itäçäk. Alar arasında Parij-Dakar yarışlarında berençelekne yawlağan KamAZ-4911 Extreme avtomobile dä bulaçaq.
Gölnaz İlgizär


text:
Qirim.Aqiqatnıñ malümatına köre, yarışını Rusiye istimalcılar birleşmesiniñ Qırımdaki bölügü, «Tütünsız Qırım» Koalitsıya qol tutuvı ile keçire.
«Tütünsız Qırım» adlı yarışı aprelnıñ soñunda içtimaiy ağlarnıñ birisnde başlacaq.
«Yarışnıñ maqsadı – cemaatçılıqnıñ diqqatını passiv tütün içmesine celp etmek, adamlarnı tütünden qorçalağan qanunlarğa qol tutmaq ve tütün içmegen adamnıñ musbet sıfatını körsetmektir», – bildireler teşkil ekenleri.
Yarışta Qırım, Rusiye ve Ukrainada yaşağan istegen sakinleri iştirak etip olalar.


text:
Aqmescitte Turetskaya soqağınıñ sakinleri şeer şurası deputatlarına soqaqnıñ serlevasını deñiştirmemek ricası ile muracaatta bulundı. Bu aqta deputat Stepan Kiskin bildire.
«Muracaatta vatandaşlar Turetskaya soqağınıñ serlevasını deñiştirmemege rica eteler. Çünki bundan olar içün maliyeviy masraflarnıñ ve milletlerara ayırımnıñ olması mümkün. Muracaat müellifleri yazğanı kibi, soqaq serlevasınıñ deñiştirmelsi ile bağlı öz fikrini Aqmescit şeer şurasınıñ sessiyasında bildirmege razıdırlar», – yazdı deputat Facebookta.
O, Turetskaya soqağı sakinleriniñ imzaları ile muracaatnı aşkâr etti.
Turetskaya soqağı Aqmescitniñ merkezinde, eski tarafında yerleşe.
Dekabr 10 künü Aqmescitniñ Rusiye memuriyetiniñ komissiyası Turetskaya soqağı serlevasınıñ uçucı Oleg Peşkovnıñ adına deñiştirilmesini uyğunlaştırdı. Bu uçucığa Rusiye Qaramanı unvanı berildi. Aqmescitniñ Rusiye memuriyetiniñ başı Gennadiy Baharev Turetskaya soqağınıñ serlevasını deñiştirmek kibi teklifke qol tuttı.
Aqmescitniñ Rusiye memuriyetiniñ mimarcılıq ve şeer qurucılığı idaresi reberiniñ muavini Natalya Aleksandrenko soqaqqa elâk olğan uçucınıñ adını tek onıñ tuvğanlarınıñ razılığı ile bermege mümkün olğanını qayd etti.
Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksenov aytqanı kibi, Qırım şeerleri Türkiyede qardaş şeerleri ile munasebetlerini toqtata.
Moskva ve Ankara arasında munasebet noyabr 24 künü Türkiye arbiyleri Türkiye-Suriye sıñırı yanında Rusiye arbiy uçağını tüşürgeninden soñ bozuldı. O vaqıt uçaqnıñ komandanı Oleg Peşkov elâk oldı.


text:
Rusiye adliyecisi Mark Feygin aprel 14-te Moskvanıñ Meşçansk mahkemesinde qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ Federal havfsızlıq hızmetine Rusiye işğal etken Qırımğa kiriş yasağınen bağlı açtırğan davası boyunca toplaşuv aqqında bildirdi.
Adliyeciniñ bildirgenine köre, devlet sırı olğanına esaslanıp, iş Moskva şeeriniñ mahkemesine yollandı.
«Cemilevniñ FSBden şikâyeti boyunca mahkeme toplaşuvı olıp keçti. Devlet sırı olğanını aytıp, Moskva şeeriniñ mahkemesine berdiler. Eñ azında, kiriş yasağı vesiqasını körermiz», – dep yazdı Feygin Twitterde.
Fevral ayında Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisiniñ matbuat hızmeti adliyeci Mark Feygin tarafından qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevge Qırımğa kirişi qanunsız şekilde yasaq etilgeninden Rusiye Federal havfsızlıq hızmetine qarşı dava açtırğanını haber etken edi. Aynı yasaq Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa da berildi. Bu işlerni İnsan aqları Avropa mahkemesi de baqa.
Bundan evel Cemilev Qırımğa kirişi yasaq etilgeninden sebep Rusiye Federal migratsion hızmetine qarşı dava açtırğan edi.
2014 senesi aprel 22-de Mustafa Cemilevge 5 yıl devamında Qırımğa kelmege yasaq ettiler.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ Mustafa Cemilev Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi vazifesine tayin etildi.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Hindıstanda yawım-töşem häm yäşennän ülüçelär
Uttar Pradeşta soñğı täwlektä 36 keşeneñ ğomere özelde
Hindıstanda köçle yawım-töşemnär yäisä yäşen suğu arqasında soñğı täwlektä 36 keşeneñ ğomere özelde.
Räsmi zatlar ilneñ tön’yağındağı Uttar Pradeş vilayätendä özelksez yawğan yañğırlar arqasında öylärneñ cimerelüe näticäsendä yaqınça 24 keşeneñ ülüen açıqladı.
Soñğı 24 sägät’tä yäşen suğıp 12 keşe ülde.
Vilayät’tä soñğı 5 kön êçendä 39 keşeneñ yäşen suğudan ülüe belderelde.
Vilayät’ xökümäte keşelärgä dawıl waqıtında niçek saqlanu turında yaña kürsätmälär açıqladı.
Hindıstanda 2016da yäşen suğu näticäsendä 1489 keşeneñ yaqtı dön’yadan kitüe citkerelä, bu san 2021dä 2869 bulğan ide.
Bäyläneşle xäbärlär
Zelenskiy äsirlektän qotqarıluçılarğa büläklär tapşırdı
Rusiyädän äsir almaşu yulı belän qaytarılğan ğaskäri, poliśiyä häm mediśina xezmätkäre däwlät bülägenä iyä buldı
Rodos utrawında xärbi künegülär
Xalıqara kileşülär nigezendä älege utrawda xärbilär häm qorallar tıyıla


text:
Novoalekseyevka-Çonğar-Aqmescit – Yerli matbuat vastalarında Qırım qıtaiy Ukraina ile avtobus alâqasını ğayrıdan tiklegeni aqqında malümat peyda olğanından soñ, qıtağa avtobuslarnıñ qatnavını kene yasaqladılar. Bu keçken aftanıñ başında tesadüfen oldı: «sıñır»ğa yol alğan bir qaç avtobusnı ukraina sıñırcıları keri qaytardılar. Aynı zamanda ukrain tarafı olğan malümatnı red etti ve Qırımğa yürgen avtobuslarğa biletlerniñ satuvı dekabr ayınıñ soñundan toqtatılğanı aqqında hatırlattı. Bunıñ ile, «resmiy» avtobus alâqasınıñ lâğu etilmesi yalıñız tenbellerni, ya da «bundan işi olmağan» insanlarnı qorquta. Yolğa çıqmağa planlaştırğanlarğa «boz» avtobuslarnıñ yönelüv vaqtını ögrenmek ve «sıñırda» başqa avtobusqa oturmağa azırlanmaq yeterlidir: kiriş nezaret noqtasından yolcu naqliyatnı keçirmeyler, şunıñ içün taşıyıcılar «atlarını keçitte deñiştire».
Qırım territoriyasından yolcu avtobuslarınıñ kirgizmesi ukrain tarafından keçken salı künü, yanvarniñ 20-de, toqtatıldı. Avtobuslarnıñ çoqusını, aydavcılarnıñ aytqanı kibi, sıñır bekçileri, sebebini añlatmadan, keri qaytardılar. «Kimse bir yerge endi ketmey» degen haberini yolcular vokzalda ögrene edi: vokzalda zaruriy avtobusnı qıdırıp, cemidanları ile çapqalağan yolcular dispetçerlerge bara edi. Olar ise seferlerni lâğu ettiler, dep, biletlerni teslim etmege teklif ete ediler.
«Maña barıp biletiñizni teslim etiñiz dep ayttılar. Avtobusnı lâğu ettiler. Ne içün – kimse bilmey. Nikolayev şeerine biletim bar edi. Kassada ise, acele ketmek kerek olsa, barıp «Krasnodar-Odessa» avtobusına sorap oturmağa teklif ettiler. İşte, böyle de kettim»,– dey qırımlılardan biri.
Şu künü aynı marşrut boyunca birden eki avtobusı yürgen taşıyıcılar işke devam etip oldılar. Biri yolcularnı Rusiye nezaret kiriş noqtasına qadar alıp bara, pasport nezaretinde toqtay ve soñra olarnı bitaraf yolağından Ukraina «sıñırı»na qadar ketire. Ekincisi – yolcularnı ukrain kiriş noqtasından alıp kete.
«Sıñırğa qadar barıp, anda naqliyatımıznı deñiştiremiz. O taraftan avtobus bekley. İç bir mesele yoq», – dep añlata avtobus aydavcısı.
Qazançnı coymamaq içün, bu kibi «boz» shema boyunca şimdi çoq aydavcı çalışa. Bunıñ ile, qoşma avtobusnı işletip, seferler er kün keçirile. Böyleliknen, er kün Aqmescit avtovokzalından «Yalta-Odessa» avtobusı yolğa çıqa. Aqşam ise endi keri qayta.
Beş insanğa bir talon ve cep telefonlarınıñ yasağı
Yolcular içün oñaytsız şeylerden biri – nezaret kiriş noqtasına çantaları ile ketmege mecburlar. Eki afta evelsi, yolcularnıñ aytqanı kibi, avtobuslardan çıqmağa bile kerekmey edi.
«Keçken sefer ketkende, pasport ve şeylerni avtobusta teşkere ediler. Sıñır bekçisi kirip, pasportlarnı toplay edi. Soñra olarnı qaytarıp ala ve yolğa devam ete edik», – dep tarif ete qadın.
Rusiye sıñırcıları pasportlarnı bir buçuq saat teşkere. Daa bir saat – ukrain tarafı. Umumen alğanda, «sıñırnı», teşkerüv ketişatnı beklev vaqtını esapqa alsaq, bir dört-beş saat içinde keçmek mümkün. Ukraina tarafından «Kalançak» kiriş noqtasında pasport nezaretine beşer insannı alalar – gruppanıñ başında olğan insanğa mütenasip talonnı bereler. Mında sigar çekmek olmay, amma telefonğa cevap berseñ, sögmeyler.
«Çonğar» civarındaki Rusiye kiriş noqtasında telefonlarğa cevap bermege olmay, subetni aman bitirmege talap eteler, sigarnı da taşlamağa rica eteler. Qırım kirişinde Rusiye sıñırcıları şahsiy şeylerni teşkereler, büyük çanta ya cemidanları olğan yolcularğa skanerden keçmege rica eteler.
«Evel keçitte olğanı kibi. «Qırım» limanı tarafından ukrain gümrüginden keçe edik, soñra ise «Kavkaz»da – Rusiye gümrükhanesi. Şimdi er şey mında avuştı», – tarif ete yolculardan biri.
Qırımğa qıtaiy Ukrainadan kirgenler migratsion kartları aqqında unutmamalı. Olarnı, misal içün, qırımlı bir qadınğa evli olğanlar, amma Qırım qaydı olmağan adamlar bile toldurmalı. Rusiye sıñırcıları içün evlenüv şeadetnamesi – delil degildir. Migratsion kartlarını yolcularğa aydavcılar bere. Yañılmağa qorqqanlar birden eki kartnı soraylar.
Aydavcınıñ telefon nomerasını almağa zarar etmez – keri qaytqanda, kerek olur, em de dost ve tuvğanlarğa bermege mümkün. Taşıyıcınıñ nomerası ile içtimaiy ağlarda da paylaşmaq mümkün, mında insanlar Qırımğa ve Qırımdan avtobus marşrutlarını faal muzakere ete.
«Qıtada» Qırımğa biletlerni satmaylar, çünki avtobuslar anda qatnamay
Biletlerni kassalarda, misal içün, Herson avtovokzalında, satın alırım, dep ümüt etmege kerekmey. Yarımada ile resmiy naqliyat alâqası yoqtır ve biletler de anda satılmay. Kassirlerni yolcularnıñ böyle sualleri atta açuvlandıra.
«Qırımğa biletlerni satmaymız. Avtobuslar anda yürmey!», – dep cevap bere yolcunıñ bu kibi sualine avtovokzal hadimi.
Amma kene de avtovokzalnıñ bazı hadimleri (insanlarnıñ çastına) vaziyetni añlay ve kimerde aqşam saat onlarda Qırımğa qatnağan avtobus bar olğanını «hatırlay», amma aydavcı ile añlaşmağa kerek eken.
Adamlar ile tolu «neoplan» platformağa kelgende, Hersonda onı Aqmescitke yolğa çıqqan onlarnen adam bekley. Er kes, avtobusta yer qalmaz, dep, aydavcığa tez-tez 200 grn tıqıp, avtobusqa kirmege aşıqa. Bazıları, ebet, Kahovka, ya da Novoalekseyevkağa qadar ayaqta turmağa mecburlar. Aynı zamanda, yuqusız gece ve «sıñır» nezareti insanlarnı artıq qorquzmay.


text:
Qırımtatar Milliy Qurultayı keçirilecek yeri ve tarihı daa belgilenmedi, işbu mesele muzakere etile. Bu aqqında salı künü, noyabr 11-de, qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev bildirdi, – dep haber ete QHA haber agentligi.
Onıñ qayd etkenine köre, Qurultay keçirilecek bir qaç yer bar, şu cümleden Türkiye, lâkin bunıñ menfiy ve müsbet taraflarını ögrenmek kerek.
«Türkiye teklif etti, ola bile, dep ayttı, lâkin bütün delegatlar Qırımğa keri qaytıp olur, dep bir kimse kefil etip olamay», – dep qayd etti o.
Cemilevniñ fikirince, Qırımda da Qurultay delegatlarınıñ havfsızlıq kefaleti yoq.
«Qırımda keçirmek – bizler ola bilecek kefillerni tasavur etip olamayıq. Kefil eteceklerini aytsalar bile, bunı yerine ketireceklermi-yoqmı belli degil», – dedi o.
Qırımtatar halqınıñ lideri bildirdi ki, esas mesele – Qurultaynıñ yerini belgilemektir.
Qırım.Aqiqat saytı bildirgen edi, Meclis azalarınıñ fikirince, Qurultay Kiyev ya da İstanbulda keçirilse, işğal akimiyeti Qurultay delegatlarını Qırımğa keri almaması mümkün.
Bundan ğayrı, Mustafa Cemilevniñ aytqanına köre, Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Kiyevde keçirilmesine kesen-kes qarşı çıqa.


text:
Aqmescit – Bir yıl evelsi Qırımda ğayıp olğan insan aqqında haber martnıñ birinci künleri yarımadanı qaplap alğan global vaqialarğa battı. Eki aftadan soñ ğayıp olğan adamnıñ cesedi tapılğan edi. Böylece Qırımda Reşat Ametovnı tanıdılar – bu insan işğalge qarşı piketke çıqıp, yañı Qırım akimiyetiniñ birinci qurbanı oldı. Ametovnıñ öldürüvi aqqında cinaiy iş birden eki devlette açılğan olsa da, ne tuvğanları, ne de uquq qorçalayıcılar onıñ neticesi olacağına inanalar.
Tam bir yıl evelsi, 2014 senesi mart 3-te saba, Aqmescitniñ Maryino mikrorayonınıñ 39 yaşında sakini, üç balanıñ babası Reşat Ametov evden çıqtı. Tuvğanlarına arbiy komissarlıqqa barıp, Ukraina ordusınıñ göñüllileri sırasına yazılacağını ayttı. Videokameralar onı Qırımnıñ Nazirler Şurası yanındaki Lenin meydanında piket keçirilgende çıqardılar. Videoğa köre, Qırımnıñ «samooboronası» onı maşinağa oturttı. Eki aftadan soñ Reşat Ametovnıñ cesedi Qarasuvbazar rayonınıñ Ortalan köyünde tapıldı. Erkekniñ bedeninde azap izleri bar edi, başı yapışqan şerit ile sarılğan edi. Berilgen malümatqa köre, ölüm sebebi pıçaq ile yapılğan köz yarası oldı.
Ametovnıñ qorantası qatiller tapılacağına ve cezalanacağına inanmaylar
Qırım Cumhuriyeti boyunca Rusiye Federatsiyası Taqiqat idaresiniñ taqiqat komiteti Cinaiy Kodeksniñ 105-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca cinaiy iş açtı. Tuvğanlarnıñ aytqanına köre, işte biri-biri artından şaatlar deñişken edi.
Öldürilgenniñ ağası Refat Ametovnıñ aytqanına köre, Rusiye politsiyası Reşat Ametovnı qaçırğan şahıslarnı belgiledi, lâkin olarnı qabaatlamadı ve yaqalamadı. Aynı vaqıtta öldürilgenniñ ağası zarar körgen taraf statusını alıp olamay, dep haber ete Tsentr jurnalistskih rassledovaniy.
Bunıñnen beraber, Qırım Cumhuriyetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksenov oña boysunğan «Qırım samooboronasınıñ» faalniñ öldürüvine olarnıñ alâqası olmağanını ayttı. «Men bu işniñ eñ yaqın vaqıtta ögrenilmesini isteyim. Bizler bu öldürüvni ögrenmek içün bütün küçüni sarf ettik», – dep ayttı Aksenov Aqmescitteki matbuat konferentsiyasında 2014 senesi aprel ayında.
Akimiyet öldürüv taqiqatı «semeresiz» olmasını istey, – uquq qorçalayıcılar
Ukraina Baş prokuraturası qırımtatar faali Reşat Ametovnıñ öldürüvi aqqında cinaiy iş açqan edi. Lâkin İnsan aqları Qırım alan missiyası yolbaşçısınıñ muavini Olga Skripnik bildire ki, bu areketler ukrain uquq qoruyıcılarnıñ niyetlerini aydınlata, amma cinayetni ögrenmek kerçek imkânlarını ifadelemey.
«Uquqiy ceetten Ukrainanıñ cinaiy iş açması müimdir, ileride cinayetçilerni mesüliyetke çekmek mümkün. Faqat bugünki künde Ukraina tarafı semereli taqiqatnı keçirip olamay, çünki onıñ Qırım yarımadasına kirmek imkânı yoq. Ukraina taqiqatçılarınıñ Qırımğa kirmek ıntıluvları bile fena yekünlene bile, bizler Qırım akimiyetiniñ yapacaq areketlerini bilemiz, çünki yarımadada «Qırım samooboronası bar», – dep ayttı Skripnik.
Uquq qorçalayıcınıñ fikirince, Reşat Ametovnıñ öldürüv taqiqatınıñ semereli olmağanı akimiyet ve uquq qoruyıcı organlarnıñ onı keçirmek istekleri olmağanınen bağlı, amma videoda Ametovnı «samooborona» vekilleri tarafından qaçırğanı belli.
«Bunı Aksenov qabul etken qanunlar da tasdıqlay, bu birleşme dos-doğru Qırım yolbaşçısını boysunmaqta. Bundan ğayrı, belli olğanına köre, Reşat Ametovnıñ öldürüv işi Rusiye Federatsiyası Cinaiy Kodeksiniñ 208-inci maddesiniñ 1-inci qısmınıñ 1 noqtası esasında toqtatıldı, çünki adliyeciniñ zarar körgenniñ vekilini, yani ağasını, qabul etmek muracaatı baqılmadı», – dep ayttı Olga Skripnik.
Qırımtatar cemaatı qaar-qasevette, Qırım işğaliniñ birinci qurbanını añmaqta
Qoranta başınıñ ölüminden soñ üç küçük bala babasız qaldı. Ametovlarnıñ dertlerine lâqayt qalmağanlar seslendi: bütün dünya balalar içün qıyafet ve para yollağan edi. Elâk olğannıñ ağası ayta ki, eñ çoq yardım qırımtatarlar ve qıtaiy Ukrainanıñ sakinleri tarafından keldi. Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ temsilcileri öldürilgenniñ ömür arqadaşına ev qurucılığını bitirmesi içün 10 biñ dollarnı berdiler – bu para Cemilevniñ Poloniyada alğan «Birdemlik Mukâfatınıñ» bir qısmıdır.
«Onı şahsen tanıy edim – qavğa etmegen, yuvaş ve ağır-sabırlı biri. Reşatnıñ qollarında bir levha ya da bayraq kibi bir şey bile yoq edi. Qırımnıñ qoşulması aqqında qansız bir vaqia olaraq aytalar... Lâkin Reşatnıñ üç balası ve ömür arqadaşı bir yıldır osız yaşaylar», – dep yazdı «İnter» telekanalınıñ jurnalisti Elvina Seitbullayeva Facebook içtimaiy ağında.
«Reşatnı merkeziy meydandan alıp ketken samooborona azalarını idare etken, cinayetke qarşı çıqması kerek olğan, cinayetlerni ögrenmesi kerek olğan ve cinayetçilerni mesüliyetke çekmesi kerek olğan adamlardan bir şey eşitmek ister edik, olar cinayetçilerni tapmaq ve cezalamaq içün ne yaptılar?!», – dep yaza Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev.
Ametovnıñ ağası Rusiye jurnalistleri ile subetleşmek ister edi – olardan iç birisi bu müddet devamında elâk olğannıñ ailesi ile subetleşmedi. Reşat Ametovnıñ ömür arqadaşı – Zarinanıñ fikirince, onıñ aqayı ve balalarınıñ babasını öldürgen qatillerni tapmaycaqlar ve cezalamaycaqlar.


text:
Yarımadadaki apishanelerinde bulunğan 18 Qırım musulmanınıñ balaları yardım ve destekke muhtac. Bu aqta Qırım mühbiri Lilâ Bucurova mayıs 24-te, salı künü Facebook saifesinde bildirdi.
Bucurova şimdiki vaqıtta apiste bulunğanlarnıñ çoqusınıñ evde kiçik balaları qalğanını hatırlattı.
«Musulman qorantaları, esasen, patriarhal ola (yaqalanğanlarnıñ çoqusı ise dinni kütken musulmanlardır). Demek, böyle qorantada qadın aqça qazanmay, çünki onıñ işi aqayını, balalarını, büyük soy-soplarını ve evini baqmaqtır. Qorantanı baqmaq ise, aqaynıñ borcudır. Endi bu qorantanı baqqan aqaynı ailesinden ayırıp, apiske qapattılar. Yaqalanğanlarnıñ balaları nasıl yaşaycaq? Olar ne aşaycaq ve kiyecek? Olarnıñ oyuncaqları, qanfetleri, qış urbası ve mektep çantası olacaqmı?» – dep yazdı Qırım mühbiri Lilâ Bucurova.
Onıñ aytqan sözlerine binaen, 2015 senesi qışta Aqyarda yaqalanğan Ruslan Zeytullayevniñ üç balası, Rustem Vaitovnıñ bir hasta balası, Nuri Primovnıñ bir balası, Ferat Sayfullayevniñ üç balası bar.
«Fevral 26 işi» boyunca yaqalanğan Ali Asanovnıñ dört balası bar (soñki bala babası endi apiste bulunğan vaqıtta doğdı), Ahtem Çiygoznıñ bir çağına yetmegen balası bar.
2016 senesi fevral 11-de yaqalanğan Emir-Usein Kukunıñ eki balası, Vadim Siruknıñ bir balası ve ağırayaqlı apayı, Enver Bekirovnıñ üç balası, Muslim Aliyevniñ dört balası bar. Aprel 17-de yaqalanğan Arsen Cepparovnıñ bir balası bar. Mayıs 12-de yaqalanğan Enver Mamutovnıñ yedi balası (eñ kiçik qızı daa 2 ay toldurmadı), Rustem Abeltarovnıñ dört balası, Remzi Memetovnıñ eki balası, Zevri Abseitovnıñ dört balası bar.
«Qırımtatarlar iç bir vaqıt balanı belâğa qaldırmay edi. Halqımız içün yabancı balalar yoqtır. Endi olarnıñ episi bizim balalarımızdır. Ve bizim umumiy milliy, musulmanlarnıñ borcumız, olarnıñ babaları böyle imkândan marum olğan vaqıtta, olarğa ösmege ve ayaqqa turmağa yardım etmektir», – dep qayd etti Lilâ Bucurova.
Bucurova, bu balalarğa daimiy şekilde yardım etmek içün teşebbüs gruppasını teşkil etmek, ya da «Mabüslerniñ balalarına yardım fondu aqqında tüşünmek mantıqlı olğanını» qayd etti ve istegenlerni balalarğa yardım etmek içün birleşmege çağırdı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada qırımtatarlarnıñ evlerinde, camilerde keçirilgen tintüvlerniñ sayısı arttı, adamlar diniy sebeplerden taqip etile, bunı Meclis temsilcileri ve uquq qoruyıcılar bildire.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko İstanbulda iş ziyareti yekünlengen soñ «Normand formatında» telefon lafını keçirdi. O Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ aqları daimiy şekilde bozulmasını mümkün olmağanını qayd etti ve olarnıñ taqip etilmesini toqtatmağa, bundan da ğayrı, siyasiy mabüslerni azat etmege çağırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi, qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilev Kiyevde Almaniya ükümetiniñ çeşit nazirlikleriniñ devlet kâtipleri ile körüşti ve olarnen Qırım vaziyetini muzakere etti.
Bunı Cemilevniñ matbuat hızmeti bilidre.
Matbuat hızmetinde bildirilgeni kibi, eyyet Kiyevde oktâbr 1-2 künleri Ukraina temsilcileri ile eki taraflama muzakerelerni keçire.
«Ziyaret çerçivesinde Federal tış işler nazirliginiñ devlet kâtibi Stephan Steinlein Mustafa Cemilev efendi ile körüşti. Körüşüv devamında memleket ve işğal etilgen Qırım vaziyeti muzakere etildi», – denile beyanatta.
Bundan evel Mustafa Cemilev AQŞ BMT Baş assambleyasında ukrain eyyetiniñ erkânında buluna edi.
Qırım Rusiye tarafından 2014 senesi fevral 20 künü işğal etilgen. Ukraina Yuqarı Şurası bu tarihnı yarımadanıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuvı olaraq belgiley.


text:
2022 Yılı hayırlı olsun!
Dünya Qırımtatar Dernek Başqanı Mustafa Sarıkamış Mühterem Halkım, cümleñizge Yañı Yıl hayırlı olsun!
Haq Taalânıñ yardımı ile, 2022 senesi epimizge hayırlı, quvançlı mücdeler bağışlasın. Barsın, Yer denilgen dülber seyyaremizniñ çeşit qıtalarında, onıñ bütün köşelerinde, bu cümleden Vetanımız – Qırımımızda tek barışıq, tınçlıq-amanlıq, bahıt-seadet, quvanç, muvafaqiyet üküm sürsin. Haq Taalâ cümlemizni Millet Yolundan – Vetan Yolundan şaşırmasın, İmandan ayırmasın, İmanımıznı daa ziyade qaviyleştirsin.
Yañı 2022 senesi de er birimizniñ evimizge, qalbimizge kelip kirdi, yerleşti! “Yer” dep adlandırılğan seyyaremizniñ er bir sakini, bu cümleden Qara deñiz sailindeki mubarek Qırım toprağı sakinleri – qırımlar da, tarihiy 2022 seneden güzellik – melem berici mücizeler bekleyler.
Barsın, er kimniñ tek müsbet-imanlı tüşünceleri ve niyetleri, tek müsbet arzu-ümütleri ve istekleri yerine kelsin! Haq Taalâ böyle müsbet-imanlı areketlerge – davranışlarğa er vaqıt ve er yerde yardımcı olsun!
Barsın, mezkür Sene, özüniñ yalıñız adaletli areketlerile dünya tarihında ve aynı zamanda Qırım tarihında altın arifler ile yazılıp qalsın! Amin!
Epiñizge – epimizge Yañı Yıl hayırlı olsun!


text:
Çäy êksportı küpme tabış kiterde?
Türkiyä bıyılnıñ 10 ayında 110 ilgä çäy sattı
Türkiyä bıyılnıñ ğıynwar – oktyabr’ çorında 110 ilgä 5 meñ 246 tonna çäy sattı.
Bu êksporttan 18 million 26 meñ 999 dollar tabış aldı.
Bu xaqta Könçığış Qara diñgez êksportçılar assośiyaśiyäseneñ idarä şurası başlıq urınbasarı Äxmät Xamdi Gürdoğan belderde.
Gürdoğan bilgeläp uzğança, bıyılnıñ 10 ayındağı çäy êksportı uzğan yılnıñ şul uq çorı belän çağıştırğanda miq’dar yağınnan 35%qa, qıymmät yağınnan 25%qa artqan.
İñ küp çäy satılğan illär - Bel’giya, Böyekbritaniya, Germaniya.
Uzğan yılnıň älege çorınnan ayırmalı bularaq bıyıl bu däwerdä Kongo, Yämän, Kolumbiya, Êstoniya häm Boliviyägä dä çäy cibärelde.
Könçığış Qara diñgez êksportçılar assośiyaśiyäseneñ idarä şurası başlıq urınbasarı Äxmät Xamdi Gürdoğan Türkiyäneñ ağımdağı yılnı çäy êksportında tağın da yaxşıraq kürsätkeçlär belän tämamlawına ışanuın citkerde.
Bäyläneşle xäbärlär
Rusiyäneñ milliardları Ukrainanı torğızu öçen totılaçaq
Awrupa Berlege ilneñ tuñdırılğan aktivların tartıp alırğa uylıy
Rusiyä aşlaması töyälgän berençe köymä yulğa çıqtı
Qara diñgez aşlıq koridorı kileşüeneñ yañartıluınnan soñ Rusiyäneñ aşlama töyälgän berençe köymäse Niderland portınnan xäräkät itte


text:
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ malümatına köre, hatıra künü arfesinde, mayıs 16-da demir yol vokzalınıñ bağçasında matem mitingi ötkerilecek.
Ertesi künü Türk medeniyet merkezinde «Hatıra vaqtı» keçirilecek. Tedbir çerçivesinde iştirakçiler 70 yıllıq facialı vaqialarnı hatırlaycaqlar.
Mayıs 18-de saba keriçliler kolonna olaraq Aqmescitke yol alacaqlar. Mında olar qırımtatar halqı sürgünlik qurbanlarınıñ hatırasına bağışlanğan umumqırım tedbirlerinde iştirak etecekler.
Qırımtatar Milliy Meclisi mayıs 18-de Aqmescitte sürgünlik kününe bağışlanğan matem mitingi Ukraina ve Rusiye timsalleri degil de, qırımtatar milliy bayraqlarınen keçirilecegini bildirdi.