text:
Rusiye Federatsiyası mudafaa naziri Sergey Şoygu cumaaqşamı künü işğal etilgen Qırımğa keldi, dep bildire TASS agentligi.
Rusiyeli haber agentliginiñ malümatına binaen, Rusiye arbiy müessisesiniñ yolbaşçısı arbiy infrastruktura qurucılığı aqqında maruzalarnı diñleycek ve Saq şeerinde arbiy sanatoriyni teşkerecek. Bu aqta mühbirlerge Mudafaa nazirliginiñ resmiy temsilcisi İgor Konaşenkov bildirdi.
«Rusiyeli arbiy müessisesiniñ yolbaşçısı Cenübiy arbiy okrug ve Qara deñiz flotunıñ komandanlığını arbiy infrastruktura obyektleriniñ quruvı boyunca planlarnıñ ömürge keçirilmesi aqqında diñleycek», – dep ayttı Konaşenkov.
Bundan da ğayrı, onıñ sözlerine binaen, nazir Aqyarnı ziyaret etecek, o yerde Qara deñiz flotunıñ deñiz piyade askerleri ayırı brigadasına mükâfatnı taqdim etecek.
Planğa köre, Şoygu 2014 senesi Mudafaa nazirliginiñ mülkiyetine keçken Saqtaki şifahaneni de ziyaret etecek.
Rusiye Mudafaa nazirligi saytında Sergey Şoygunıñ yarımadağa ziyareti aqqında malümat yoq.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


c: text/html

text:
Awrupa Berlegendä internet materialları öçen yaña tärtipkä salu ğamälgä kerde
Ul terror êçtälekle yazmalarnı internetta 1 säğät’ êçendä beterüne küzdä tota
Awrupa Berlegendä terror êçtälekle yazmalarnı internetta 1 säğät’ êçendä beterüne küzdä totqan xoquqıy tärtipkä salu ğamälgä kerde.
Sośial’ media platformaları yäki vebsaytlarda urın alğan mondıy tördäge materiallar Awrupa Berlege illäreneň bäyläneşle organnarı quşuı buyınça 1 säğät’ êçendä beterelergä tiyeş.
Xoquqıy reglamentnıň maqsatı - yazmanı beterü belän bergä terror oyışmaları propagandası , terror êşçänlegenä yünäleş birü , radikal’läşüne buldırmıy qalu.
Awrupa Berlege häm äğ’za illärdä internet aşa xezmät kürsätüçe platformalarnıň moňa yaraşlı xälgä kilüe öçen ber yılı bar.
Bäyläneşle xäbärlär
Ukrainadan 7 köymä xäräkät itte
Aşlıq cibärü qısalarında bügen Ukraina portlarınnan 7 köymäneñ xäräkät itüe belderelde

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Efsaneviy Bağçasaray şeeri bütün dünyadan turistlerni er mevsimde celp ete. Seyaatçılar Qırım mücizelerinden biri olğan Qırım hanlarınıñ eski rezidentsiyası Han sarayını körmek içün mında kelmege tırışqan edi. Saraydan soñ turistler pravoslav Uspenskiy qale manastırına, soñra, küçleri yetse, Çufut Qalege çıqa ediler.
Bağçasaraynıñ sakinleri ve musafirleri şeerniñ eski soqaqlarını kezip, qoqulı qave içe bilecek etnik qavede oturmağa, suvlu çiberek ve diger qırımtatar aşlarınıñ tadına baqmağa seveler. Miniatüra parkı, cami, pravoslav ibadethaneleri, müzey ve diger yerlerni körmek içün insanlar bütün Qırımdan kele edi.
Amma COVID-19 pandemiyası sebebinden Bağçasaray boş qaldı. Soqaqlarda ne turist, ne de balaban çantalı seyaatçılar bar. Bala meydançıqlarında bala sesi eşitilmey. Yollarda ise az yaya ve maşina aydavcıları körüne.
Baar Bağçasarayı izolâtsiya rejiminde nasıl yaşay – Qırım.Aqiqat mühbiri qayd etti.


text:
Rusiye Fevqulade vaziyetler nazirliginiñ Kremlge boysunğan Qırım idaresinde bildireler ki, yarımadada ava arareti 40 derecege qadar yete.
Qırım yalısında ava arareti 37 dereceni teşkil ete bile, çöl ve dağlarğa yaqın olğan rayonlarda – 40 derecege qadar, dağlarda salqınca – 30 derecege qadar.
Qırımnıñ bütün territoriyasında yüksek yanğın havfı devam ete.
Fevqulade vaziyetler nazirligi asfalt ve demiryolnıñ şekli bozula bilgeni, ve bu sebepten yollarda qazalar ola bilecegi aqqında haber ete. Bunen beraber, himik ve patlatıcı maddelerni taşımanen bağlı qazalar ola bile.
Qurtarıcılar ateş yaqmamağa, yerge yanğan sernik, sigar atmamağa çağıra. Pirotehnika qullanmamağa tevsiye etile. Bundan da ğayrı, qurtarıcılar küneş urğan alanlarda şişelerni, cam parçalarını ve diger çöpni qaldırmağa yasaq ete.
Çoq suv içmege tevsiye etile.


text:
Almaniya cenübinde yerleşken Ansbah şeerinde iyül 24-te aqşam patlav yüz berdi, onıñ yekâne qurbanı, politsiya malümatına binaen, özüni patlatqan insan oldı. Daa 12 insan yaralandı, olardan üçü ağır alda buluna.
Bavariya federal toprağı içki işler naziri Yoahim Germannnıñ sözlerine binaen, patlav yapqanında 27 yaşındaki Süriye qaçağı şeklenile. O, Almaniyağa eki yıl evel keldi, sığınaq almaq içün ariza berdi, amma onıñ arizasını red ettiler. Buña baqmadan, onı Almaniyadan sürgün ettiler, çünki Süriyede arbiy faaliyet devam ete.
Bavariya naziriniñ qayd etkenine köre, bu adam, onıñ bileti olmağanı sebebinden muzıka festivaline yiberilmegeninden soñ, özüni patlattı. Yoahim Germann bildirdi ki, ücüm etken kişiniñ maqsatları belli degil –başqalarnı ya da özüni öldürmekmi, çünki şeklenilgen kişi endi eki kere özüni öldürecek edi.


text:
Kino saasında ileri dünya neşiri Hollywood Reporter Rusiyede mabus olğan ukrain rejissörı Oleg Sentsov aqqında kino çıqarıluvına para toplanılğanı aqqında bildirdi.
Bunı Ukraina kinematograflarnıñ milliy birligi (NSKU) bildire.
Filmge müelifleri 12,5 biñ yevro (13,7 biñ dollar) toplaycaq olalar.
NSKU hatırlattılar ki, vesiqalı filmniñ birinci müellifi Rusiye kinorejisserı Askold Kurov ola. Müelifdeşi – ukrain kinorejissörı Andrey Litvinenko, «Yevromaydan Qaralama montaj» almanahnıñ iştirakçilerinden biri. Bunıñ ile leyhada Oleg Sentsovnıñ prodüsseri Olga Jurjenko ve «Srok» leyhasınıñ iştirakçileri Mariya Gavrilova ve Maksim Tuul.
Leyhağa qoşulmağa istegenler mında kire bile.
Oleg Sentsov 2014 senesi mayıs 11-de Qırımda Rusiye uquq qoruyıcı organlar tarafından yaqalandı. Onı teraktrlar azırlamasında qabaatlaycaq olalar. Avgust 8-de Moskva mahkemesi Sentsovnı apste tutuv apellâtsiyasını red etti.
Sentsovnıñ bir çoq zenaatdaşı ve uquq qorçalayıcıları onı «siyasiy mahbüs» olaraq tanıp, onı azat etmege rica eteler. Olarnıñ fikirince, qabaatlar uydurılğan, rejissörni ise onıñ noqtaiy-nazarı içün yaqaladılar.


text:
Qırım gazetaları yarımadanıñ suv teminlevi, koronavirus yuqunçı ve Kezlevdeki adise aqqında yaza.
«Krımskaya pravda» «Alışmaqtan başqa çare yoq» maqalesinde yarımadada suv qıtlığı şaraitlerinde yaşayış aqqında tarif ete. Gazetanıñ qayd etkenine köre, Aqmescitte ve yaqın köylerde suv, büyük ihtimalnen, kelecek baargece cedvel boyunca berilecek. Aqmescitni ve oña yaqın rayonlarnı suvnen temin etmek içün Qırımda quyulardan suv köterilüvini 70 biñ metr kubqa qadar arttırmaq kerek. Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ Nazirler şurasınıñ reisi Yuriy Gotsanükniñ aytqanına köre, bu vaziyette tek bir çezim ola bile: yañı yerastı suvlarnı qıdırmağa devam etmek.
Bu qıdıruvlarğa alimlerni celp eteler. Qırımlı tedqiqatçılar, mahsus gidrotehnik vastalar yardımınen özenlerniñ ust aqımlarını eski çoqraqlarğa qaytarıp, teren suv ufuqlarını toldurmağa teklif ete. Muvaffaq olsalar, Qırım 30 mln-dan 100 mln metr kubqa qadar suv qazana bile.
«Krımskiye izvestiya» koronavirus yuqunçı şaraitlerinde oquv yılınıñ hususiyetleri aqqında ikâye ete. «Çoq beklengen yañı oquv yılı zıddiyetlerden başlandı. Ana-babalarnı raatsızlağan uzaqtan tasil qasevetleri qaldı – başqa qasevetler keldi. Birileri çoq insan bir yerde olacağından qorqa (amma qaçınılması mümkünmi?), digerleri saçma dey. Mekteplerde kirsetilgen sert sanitar qaideleri şaşırttı. Sentâbrniñ birinde bile quvanç duyğuları yoq oldı. Ana-babalar tedbirge alınmadı. Episi qora tübünde toplaştı, burun-burunğa, ebet, maskalar yoq», – dep yaza neşir.
Gazetanıñ qayd etkenine köre, mektepler yapa bilgeni qadar yañı kerçeklerge alışa. «Kündüz oqumaq içün bir şeyni feda etmek kerek. Amma kerekmi? Saba sıcaq teşkerilgende tek nevbetler ola, amma suvuqlanğan balalar ayırılmay. Burnu aqqan ve öksürgen soyları endi bar. Ocalar er şeyni yetiştirmek içün sınıftan-sınıfqa çapqalay. Ne qadar dayanırlar? Ana-babalar er şeyge razı, amma uzaqtan tasil olmasın».
«Komsomolskaya pravda. Krım» Kezlev civarındaki adise aqqında tarif ete, anda kurort mülkiniñ saiplerini öz evlerine kirsetmeyler. Gazetanıñ malümatına köre, Vitino qasabasında Qırım ve Rusiye sakinleri «Marina Roza» raatlıq bazasında yalı boyu mülkini aldı. Bütün belâlarnıñ sebebi – şirket açıp, Moloçnenskiy köy şurasından topraqnı 49 yılğa kiralağan iş adamıdır. Topraq damartısınıñ kadastr kodu bar – turistik hızmet. İş adamı paydaşlıq qurucılıq añlaşmalarına köre evlerni qurdı. Mülkni satıp, iş adamı yañı saiplerinden kommunal hızmetlerni bir yıl ögüne ödemelerini talap etti, aks alda suv ve elektrikni keser dedi.
Baza reberligi ile olğan qavğalardan eñ faal sakinler evlerine kirip olamay. İnsanlar qanun tuzağına oğradı: vesiqalarğa köre, evler olarğa ait, amma topraq – belediye ve kiracığa.


text:
Qazaqstandıqtar osı jıl basında bolğan oqiğalardı köpke deyin wmıta alması anıq. Bwrın mwndaydı körmegen el jappay eseñgirep qaldı. Osı kezde küştik qwrılımdar men qauipsizdik qızmetiniñ qanday deñgeyde ekendigine bärimiz de köz jetkizip ülgerdik. Şeneunikterdiñ de qarım qabileti belgili boldı. Beybit mitingige şıqqan narazılıq bildiruşiler wyımdasa almadı. Olar ükimetke öz talaptarın jetkizudiñ jolın bilmedi. YAğni, şarttarın sanamalap qoya almadı. Sonıñ kesirinen beybit bastalğan şeru mañızın joğaltıp, retsiz teketireske, qaqtığısqa wlastı.
Narazılıq bildiruşiler arasında auızbirşilik pen halıqtı basqaratın söz bastaytın köşbasşılardıñ joqtığı jappay tärtipsizdikke äkeldi. Mwnı arandatuşılar öz paydasına jarata bildi. Lañkester qaru-jaraq qoldanuğa deyin barıp, halıqtı özderiniñ jağına şığaruğa barın saldı.Onımen toqtamay policiya men äskerilerdi, jap-jas jauıngerlerdi wrıp soqtı. Tärtipsizdikti wtımdı paydalanğan wrı-qarılar sauda ortalıqtarı men dükenderdegi mülikti talan-tarajğa saldı. Al, el basına osınday sät tuğanda şeneunikter, äskeriler men policeyler naqtı şeşim qabıldap, qarsı äreket jasay almadı. Mwnıñ äli talay maqalağa arqau boları anıq.
«Antiterrorlıq operaciya» äli jürip jatır. Dese de, qazirdiñ özinde qarapayım twrğındar äsirese, qaza tapqandardıñ tuıstarı eldi alañdatıp otırğan köptegen swraqtarğa jauap kütedi. Bwl qatarda birqatar halıqaralıq qauımdastıq ta bar. Elge terroristerdiñ qalay kirgeni, olardıñ naqtı sanı, sonday-aq lañkesterge şetelden ıqpal boldı ma? degen saualdar ob'ektivti türde ädil tergeudi qajet etedi. Sonımen qatar, narazılıq bildiruşilerdiñ qolındağı qarudıñ köptigi de alañdauşılıq tuğızıp otır. Bwl mäseleniñ de bası aşıq qalıp otır. Al, tärtipsizdikterge türtki bolğan kedeyşiliktiñ äleumettik-ekonomikalıq sebepterin qazirden bastap talqılau kerek.
Qaqıtığısqa destruktivti küşterdiñ ıqpalı bolğanı ras. Biraq, kedeylik, jwmıssızdıq, bağanıñ ösui, aymaqtar şalğayda auıldardıñ ekonomikalıq jağdayı jappay halıqtı narazılıq tanıtuğa itermeledi.
Ärine, qılmıskerler men arandatuşılardıñ, radikaldı wyımdar jetekşileriniñ ıqpalınıñ bolğanın jasıruğa bolmaydı. Degenmen, rasında baylar men qarapayım twrğındar arasındağı äleumettik teñsizdik tım alşaqtap ketti. Joğarıdağılar bolsa, onıñ sebebine üñilip bastarın auırtqıları kelmedi. Osıdan barıp halıqtıñ basım böliginiñ tapqanı işip-jeminen artılmaytın halğa jetti. Narazı bolğan jwrttıñ alañğa şığudan basqa amalı qalmadı. Bolaşaqta mwnday oqiğalardıñ qaytalanuına jol bermes üşin, aldımen onıñ sebep-saldarın zerttegen jön. Şeruge şıqqandardıñ deni respublikanıñ tükpir-tükpirindegi auıldar men qalalardan, oblıstardan kelgen. Olardıñ jağdayın jaqsı dep aytuğa kelmeydi. Egerde twrğındar äleumettik twrğıdan qamtamasız etilgen bolsa, mitingke şıqpağan bolar edi.
Kedeylik qazaq qoğamınıñ tabiği jağdayına aynaldı dese de boladı. Täuelsizdik alğalı beri ükimet kedeyşilikpen küresip, halıqtıñ kirisin arttırudı, eñ tömengi jalaqını baqılaudıñ ornına statistikanı söyletip qoydı. Jalğan derekter men sandar elde müldem jwmıssızdıq joq. Soğan oray kedeyşilik te joq, degendi körsetti.
Ükimet kedeyşilikti esepteudiñ bwrınğı keñestik keñistikte, eñ artta qalğan elderde qoldanılğan nwsqasın äzirledi. Osı äbden eskirgen «absolyutti twjırımdamasın» jazıp, wyalmastan halıqqa wsındı. Bwl twjırımdama eñ tömengi künköris deñgeyinen 70%-ğa joğarı, yağni ayına 23 111 teñge alatın azamattardıñ kedey emestigin, osığa säykes olardıñ äleumettik kömek pen memlekettik qoldaudı swray almaytının qalıptı jağday dep sanaydı.
Biraq bwl aqşağa sol adamnıñ azıq-tüligine, kiimine jetui qajet. Oğan qosa, bir jerde twrıp, otbasın asırauı kerek. Osınıñ nätijesinde Qazaqstanda ondağan jıldar boyı kedeylik körsetkişi jalpı halıqtıñ 3-5% deñgeyinde dep körsetildi. Bwl eldegi 1 millionğa juıq azamattı qwraydı. Bükil damığan elderdiñ özinde «salıstırmalı kedeylik» wğımı qoldanıladı. Mwndağı maqsat kedeylerdiñ sanın jasıru emes. Qayta kömekke mwqtaj jandardı tauıp kömek körsetudi közdeydi.
Egerde azamattardıñ köpşiliginiñ ortaşa jalaqısın alıp sanasaq, onda el halqınıñ 10%-dan 25%-ğa deyingi böligin kedey dep sanauğa boladı. Birneşe märte qaqtığıs bolğan, mwnayı men gazı joq Ukrainanıñ özinde eñ tömengi jalaqı 6500 griven nemese 230 AQŞ dolların qwraydı.
Al, batıstıñ sanciyalarınıñ ıqpalında bolğan Reseyde özinde bwl körsetkiş 180 dollarğa juıqtadı. Al, Qazaqstanda 130 dollar.
2022 jıl bastalısımen gaz jäne basqa da energiya közderiniñ bağasınıñ negizsiz ösuine halıq birden qarsı şıqtı. Sebebi odan äri töze almadı. Tariftiñ köz ilespes jıldamdıqpen ösip jatqandığı, ükimettiñ bağanı twraqtandırmaq bolğan qisınsız äreketi halıqtıñ aşu ızasın keltirdi. Onıñ üstine jwrt pandemiyadan, soğan baylanıstı bolğan karantindik şekteulerden de äbden qajıdı. Näpaqasın şağın käsipkerlikten tauıp otırğan jwrtşılıqtan da maza ketti.Tipti,eldi jaylağan indettiñ kesirinen biznes nısandarı bankrot bolıp, jabılıp tındı.
Qazaqstandağı kedeyliktiñ özindik bet-beynesi bar. Oğan köbine köpbalalı otbasılar mısal bola aldı. Olar joğarı bilim ala almağan, kerisinşe nesie men qarızğa belşesinen batqan. Mwnday körinis elimizdiñ barlıq aymağında kezdesedi. Alayda, mwnıñ osı atalğan klassikalıq mısaldardan ayırmaşılığı jäne bar. YAğni, Qazaqstanda jwmıssızdar ğana emes, jwmıs istep, salıq töleytinder de kedeylenip baradı.
Osıdan bir jıl bwrın Qazaqstan halıqtıq partiyasınıñ törağası Ayqın Qoñırov: «Biz Qazaqstandağı kedeylik problemasına naqtı üñilip jatqan joqpız. Kedeylik pen joqşılıq - Qazaqstannıñ bastı ekonomikalıq tüyitkil mäselesi bolıp tabıladı. Osığan bastı män beruimiz kerek. Biraq ükimet mwnı äli tüsinbey jatır....», dep dabıl qaqqan bolatın...
Onıñ pikirinşe, kedeyşilik auqımı orasan zor jäne ol halıqtıñ eñbekke qabiletti böligin qamtidı, Bwl degeniñiz şamamenn 5 million eñbekke qabiletti adam. YAğni, bükil jwmıs küşiniñ (ekonomikalıq belsendi halıq) 60% qwraydı. Alayda, bizde bäri kerisinşe bolıp jatır. Äleumettik kömek körsetu, jaña jwmıs orındarın aşu, salıqtı azaytu jobalarınıñ ornına halıqtıñ kirisin azaytatın şaraları basımdıqqa ie. Mäselen, bağanıñ ösiru, salıqtı köteru, biznesti tekseru siyaqtı nauqandıq jwmıstar jwrtşılıqtı äbden şarşattı. Sonımen qatar, BJZQ-dan artıq qarajattı aluğa qatıstı jüye dwrıs jasalmağandıqtan, elimizdiñ köptegen qalaları men oblıs ortalıqtarında jıljımaytın mülik bağası men jalğa alu aqısınıñ ösuine äkelip soqtırdı.
Halıqtıñ jappay narazılıqqa şığuınıñ tikeley sebebi osı kedeylik ekeni qazir bärine ayan. Resmi derekterge süyener bolsaq, ötken jılı qala men auıldağı kedeyşilik deñgeyiniñ eñ ülken ayırmaşılığı Atırau (9,8 ese), men Mañğıstau (3,2 ese) oblıstarında bayqalğan. Sondıqtan, şeru men beybit mitingilerdiñ däl osı aymaqtardan bastaluı tegin emes. Atap aytqanda, Qazaqstannıñ batısında jäne oğan qosa Almatı megopolisimen şektesetin Almatı oblısında keri ketken ekonomikanı, tuındağan qisapsız äleumettik mäseleni jasırıp jabu mümkin emes.
Osı aytılğandardı qorıtındılay kele, ekonomikanı sauıqtıru bağdarlamaları, eñ aldımen, kedeyşilik pen jwmıssızdıqtı azaytuğa äser etetin salalar men jobalardı qamtuı kerek dep oy tüyemiz. Ärine, Qazaqstandağı kedeylikti «özin-özi jwmıspen qamtumen» degendi jeleu etip jasıruğa boladı. Biraq bwl mäseleni uşıqtıra tüskeni bolmasa, kedeylikten qwtqarmaydı. YAğni, jaranıñ betin jaba twrğanmen birdey. Sondıqtan, äleumettik sayasattı qozğağanda eñ aldımen, osınday janjaldardıñ aldın alu üşin kedeyşilik pen jwmıssızdıq mäselelerin şeşuden bastau kerek. Kedeylikti bir şeşimmen nemese bir qwjatpen joyu mümkin emes. Mitingke beybit talaptarın aytıp şıqqan Qazaqstannıñ qarapayım azamattarınıñ derligi kedeyşilik pen joqşılıq körgender ekeni mälim. Eñ bolmasa ükimet osıdan keyin jağdaydı bağamdap, naqtı iske köşetin şığar degen ümit bar.
A+Analytics, Şärip Işmwhamedov


text:
İğor Smeşkonıñ “Küç ve namus” (“Sila i çest”) firqası Kyivde iyün 8-inde qurultayında nevbetten tış parlament saylavlarında iştirak etecegi aqqında ilân etti. Firqa cedveliniñ aşkâr etilgen birinci onluğında - qırımtatar Milliy Meclisniñ reisi Refat Çubarov, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Birinci onluqqa böyle adamlar kirdi:
1. İğor Smeşko;
2. Olena Sotnik;
3. Refat Çubarov;
4. İvan Mıroşnıçenko;
5. Volodımır Zamana;
6. Olğa Romanük;
7. Andriy Gayduk;
8. Irına Sısoyenko;
9. Volodımır Timoşenko;
10. Anatoliy Makarenko.
“Akimiyetke aqiqiy vatanperver ve mütehassıslarnı ketirmek - bizim vazifemizdir. Anda, bu qanun çıqarıcı organda birden çalışıp olacaq adamlar kelmeli, Çünki ögrenmek içün bir daqqada olmaycaq”, - dedi firqa reisi İğor Smeşko.
Onıñ aytqanına köre, “Küç ve namus” - konservativ demokratiyanıñ siyasiy küçüdir, o “Ukrainanıñ orta sınıfnıñ gimni olmaq istey”.
Firqa qurultayında “Regionlar partiyası”nıñ teşkilcilerinden biri Volodımır Semınojenko da oldı. Azatlıq Radiosına tefsir bergende o, Smeşkonıñ firqasınen Yuqarı Radağa ketecegi aqqında ayttı.
Anda olğanlarnıñ arasında Mihail Pojivanov da bar edi - sabıq iqtisadiyat naziriniñ muavini ve sabıq halq mebusı.
Yırcılar Svitlana ve Vitaliy Bilonijko da qurultayğa qoşuldı.
Qırım.Aqiqat, parlament saylavlarında iştiragi aqqında tefsir almaq içün Refat Çuberovnen bağlanmağa tırışa.


text:
Do
Do (Bulğarki: aйpяH, Arnawudki: Dhallë, Farski: دوغ, Ermenki: թան tan, Erebki: شنينة, Yunanki: apιάvι, Tırki: ayran) mast, sole u awe ra vıraziyeno. Averi masti sero awe kenê cı, dıma zi sole kenê cı u her hirê kenê têmiyan, do beno. Do şaranê warey Rocvetışê Miyani miyan dı namdaro, zaf şımiyeno. Do awa serdıne ra vıraziyeno. Rıçıkê (koka) reseno İrano antik, merdıman demanê verênan dı İran dı do vıraştêne, şımıtêne. Zıwanê Farski dı cı rê vanê 'دوغ' yani 'doğ'. Doğ zi Farski dı 'dooşidan' ra yeno, yani doşidan Farsan dı şıt dotenı, dosaene, dıtışo.


text:
1956 senesi aprel ayında SSCB Yuqarı Şurası prezidiumınıñ buyruğı ile qırımtatarlar mahsus yerleşüv rejiminden çıqarıldı, lâkin Qırımğa qaytmaq aqqını qazanamadılar. Yedi aydan soñ Sovetler Birligi Kommunistler firqasınıñ Merkeziy komiteti siyasiy bürosınıñ Qararı ile sürgün olunğan halqlarnıñ çoqusına eski yaşav yerlerine qaytmağa ruhset berildi. Faqat qırımtatarlar bu imkânğa nail olmadılar – vatan yolu olar içün qapalı edi. Bu noqtadan başlap milliy areket vatanğa qaytuv yoluna başlay.
Gençlerniñ yañı nesili ösip yetişken edi – sürgünlikte kiçik bala olğan ya da ğurbetlikte doğğanlar. 1961 senesiniñ soñunda «Qırımtatar gençler birligi» peyda oldı – qanunsız gizli teşkilât.
«Şahsiy teessurat ve hatıralar» esasında onıñ aqqında tafsilâtlı ikâye Mustafa Cemilevge aittir. 1968 senesi noyabr ayında Cemilev Grigorenko Petro Grigoryeviçke mektüp yazıp, teşkilât azaları ile tanışuv ve oña da bulunmaq imkânı berilgen teşkilâtnıñ birinci toplaşuvı aqqında tarif ete: «1962 senesi, yañılmasam, fevralniñ soñunda Navoi adına Taşkent neşir kütüphanesindeki siyrek ve eski neşirler bölüginde Qırım ve qırımtatarlarnıñ tarihı aqqında kitaplarnı baqıp, aynı mevzu ile meraqlanğan eki gençnen tanış oldım... Qısqa bir subetten soñ olar halqımıznıñ tarihı aqqında malümat toplap, eki aftadan soñ 30-40 adam ögünde lektsiyanı keçirmege teklif ettiler... Belgilengen künde belgilengen yerge men qırımtatar tarihınıñ esas basamaqları ile sekiz saifelik defternen keldim.
Tar bir odada uzun skemlelerde 25 genç erkek ve qız otura edi, esasen studentler ve işçiler. Davalaşa, rusça ve qırımtatarca şiir oquy, qırımtatarlarnıñ vaziyetine açuvlana, olarnıñ vatanğa avdet problemlerini muzakere etken ediler. Çıqışta bulunğanlar olğan nizamnı tenqid ete, «sadıq leninci» – Hruşçevge qarşı hoş olmağan epitetlerni bile qullanğan ediler.
«Maña da söz berdiler, ve men yazğanlarımnı oqudım. Utanmayıp aytayım, çıqışımnı büyük quvanç ile alğışladılar. Bundan evel ayatımda iç bir kimse meni bu qadar diqqat ile diñlemegen edi. Meni devamlı alğışladılar, er kes yazılarımnı yazıp almağa istegen edi», – dep hatırlay Cemilev.
Soñra sabağa qadar birisi tarafından aq-uquqları oğrunda küreşecek qırımtatarlarnıñ gençler teşkilâtını qurmaq ğayesini muzakere ettik. Asılında, devam ete Cemilev, bu teşkilât «tam olaraq leninli» olmalı edi, küreş usulları ise anayasağa uyacaq edi. Belli bir müddeten soñ, teşkilât kütleviy olsa, belli instantsiyalarğa muracaatta bulunıp, onı resmiy şekilde qayd etmek içün izin almağa planlaştırıla edi. Bunıñ kibi bir ruhset berilecegine inanğanlar çoq olmasa da, bu teklifke qarşı çıqqanlar olmadı... Bu yerde göñüllilerden birine programmanıñ leyhasını ve teşkilâtnıñ nizamnamesini, onıñ saflarına kirecek insanlarnıñ ant sözlerini azırlamağa avale etildi.
Soñunda qırımtatarlar arasında «añlatuv işi» alıp barılacaq rayonlarnı belgiledik.
Eki aftadan soñ nevbetteki toplaşuv olıp keçti, tedbirde teşkilât azalarınıñ yapılğan işleri aqqında esabatlarından ğayrı programma leyhaları ve teşkilâtnıñ nizamnamesi, ant sözleriniñ mündericesi ve teşkilât azası biletiniñ şekli bile muzakere etilgen edi.
Başta teşkilâtqa «Qırımtatar gençler birligi» adını bermek qararı alınğan edi. Toplaşuvda ise «Vatanğa qaytuv boyunca» sözleri qoşuldı.
Faaliyetni belgilegen vesiqalar qabul etilmedi, teşkilât ise dağıtıldı
Nevbetteki toplaşuvnı eki aftadan soñ keçirmege planlaştırıla edi. Lâkin ertesi künü. 1962 senesi aprel 8-de, bir qaç adamnı yaqaladılar. Böylece, faaliyetni belgilegen vesiqalar qabul etilmedi, teşkilât ise dağıtıldı.
Özbek SSC prokurorınıñ yüksek yardımcısınıñ devlet havfsızlığı organlarında taqiqat nezareti bölüginiñ prokurorına 1962 senesi mayıs 15-te «Qırımtatar gençler birligi» işiniñ taqiqatı aqqında yazğan mektübinde bunı oquymız: «Qabaat tintüv vaqtında tapılğan malümatlarğa esaslana, şu cümleden: «Qırımtatar gençler birligi» qanunsız teşkilâtınıñ nizamnamesi, bu teşkilâtnı şekillendirüv planı, toplaşuvlarnıñ protokolları. Teşkilât faaliyeti devamında beş toplaşuv keçirildi (1962 senesi 17/II başlap 3/Ş, 18/III, 24/Ş ve 7/IV qadar), olardan üçünde protokol tizilgen edi. Toplaşuvlarda Qırım muhtariyetiniñ ğayrıdan tiklenmesi baqıldı, sovetlerge qarşı fikirler seslendirilgen, milletçilerniñ şiirleri oqunğan, bu işke sadıqlıq aqqında ant sözleri muzakere etilgen edi. Aza biletleriniñ örnekleri azırlanğan ve azalıq parası toplanğan edi.
Teşkilâtnıñ 6 bölügi (siyasiy, teşkiliy, tarihiy, medeniy, maliye ve bağ) reberligi saylandı.
Piknik keçirilmesiniñ planı tizilecek edi, anda 300 qırımtatarını toplaycaq ediler.
Taqiqatnıñ elde etken malümatına köre, teşkilât azaları faaliyetini gizlemek içün qayd etilgen vesiqalarnı yoq etmege tırışqan ediler, lâkin olarnı ğayrıdan tiklediler, bir qısmı da tapılmadı.
1962 senesi mart ayında teşkilât iştirakçilerinden biri, soñra ise tarihiy bölük reberi olaraq saylanğan Mustafa Cemilevniñ sorğusında belli ola ki, o, qırımtatar halqınıñ tarihını yazıp çıqqan edi. Lâkin bu vesiqanıñ şimdiki yeri belli degil, tapılmadı».
İş boyunca baş cinayetçiler Marat Ömerov ve Seit-Amza Ümerov oldılar, qalğanlarnı bir qaç künden soñ azat ettiler.
Marat Ömerovnı «1958 senesi qırımtatar ealisiniñ milliy aqlarınıñ ğayrıdan tiklenmesi oğrunda küreşecek qanunsız teşkilâtnı qurmaq ıntıluvı içün» qabaatladılar. O sene keçirilgen toplaşuvlarda Ömerov Sovetler Birliginiñ Kommunistler firqası ve Sovetler ükümetine milliy meselede iftira atıp, qırımtatarlarnıñ aq-uquqları sıñırlana kibi bildirgen edi. 1962 senesi Ömerov Ümerov Seit-Amza ve diger meslekdeşleri ile beraber milletçi teşkilâtınıñ qurulması boyunca faaliyetini ğayrıdan tiklep, onıñ qurulmasında ameliy adımlar attı. 1962 senesi fevral ayından başlap aprel ayına qadar keçirilgen qanunsız toplaşuvlarda Ömerov meslekdeşlerini qırımtatarlarnıñ milliy aq-uquqlarını ğayrıdan tiklemek içün küreşke çağırıp, sovetlerniñ faaliyetine iftira atqan edi. Ümerov Seit-Amza ve digerleri ile beraber Ömerov toplaşuvlarnıñ iştirakçilerini qanunsız teşkilâtnıñ qurulmasına çağırdı».
Buña oşağan qabaat Seit-Amza Ümerovğa da berilgen edi. Onı «Sovet ordusında askerlik yapqanda yanında milletçi şiirlerniñ tutmasında» qabaatlağan ediler. Olardan bazılarını o, Taşkentke Özbekistan yazıcılar birliginiñ tatar bölügine derc etilmesi içün yollağan edi. Bundan sebep 1959 senesi onıñ hızmet etken Arbiy bölükniñ mahsus bölüginde Ümerov ile subet keçirilgen edi. Subet neticesinde Ümerov bir daa böyle bir şey yapmaycağına söz berdi. Lâkin 1962 yenesi Ümerov Ömerov ve digerleri ile beraber duşman faaliyetine tekrar başlap, milletçi teşkilâtnıñ qurulmasına adım attı».
Mustafa Cemilev iş boyunca şaat olaraq sorğusını hatırlay: «Meni 3 kün devamında sorğuğa çekken ediler, öyle yemegine teneffüs yapmayıp, sabadan gecege qadar... Toplaşuvda kim ne aytqanını, bir-birine ne qadar yaqın olğanını, «teşkilâtçı» kim olğanını, çeçen ve inğuşlar ile alâqalarımıznı sorağan ediler... Olmaycaq sualler de bar edi, misal olaraq:
– Angi çetel devletler ile bağ quracaq ediñiz?
– Qayda ve nasıl etip silâ alacaq ediñiz?
– Memleketniñ angi reberlerini öldürecek ediñiz? ve ilâhre.
Balalar arasında cep magnitofonı ile KGB yardımcısı bar edi
Lâkin esasen qırımtatarlarnıñ tarihı boyunca çıqışım aqqında sorağan ediler. Tarihiy vaqialar aqqında malümatnı qaydan aldım, «milletçi baqışlarnı» kimden aldım, büyük qırımtatarlardan kimni yaqından tanıyım kibi şeylerni sorağan ediler; yazılarımnı kimge berdim ya da qayda saqlağanımnı aytmağa talap etken ediler».
Konspektniñ mündericesini uquq qoruyıcılar aman-aman bütünley bile ediler. Olar toplaşuvlarda laf etken aman-aman er şeyni bile ediler. Balalar olarnıñ arasında cep magnitofonı ile KGB yardımcısı olğanını tüşünmege başladılar.
«Taqiqat bizim subetke açıq olğanımızdan mümkün olğanı qadar faydalandı. KGB kerçek niyetlerimizni yañlış añlay dep tüşüngen balalarımız bilgenini aytıp, sorğularda aqlı olğanını isbatlamağa tırıştılar ve taqiqatçılar niyetlerimizniñ doğru olğanını añlap, işni qapatır ve arqadaşlarını azat eterler, dep tüşüngen ediler. Lâkin taqiqatçılar aytqanlarımızdan evelden azırlanğan qabaat içün yerlerni qıdırmağa tırıştılar, bergen malümatlarımıznı da bazıda özüne köre añlatqan ediler», – dep tarif ete Cemilev.
1962 senesi avgust ayında Marat Ömerov ve Seit-Amza Ümerovnıñ mahkemesi olıp keçti. İş Özbek SSC Yüksek mahkemesinde baqıldı. Dört künlik qapalı mahkeme esnasından soñ qarar ilân etildi: Ömerov Maratnı 4 yılğa qadar Tüzetüv-emek apishanesinde azatlıqtan marum etmek, Ümerov Seit-Amzanı – TEA-da 3 yılğa qadar azatlıqtan marum etmek.
Marat ve Seit-Amzanı Mordoviya lagerlerinde tuttılar. Olar cezasını bütünley çektiler
Seit-Amza Ümerovnıñ qabaatlarından biri taqiqat tarafından «sovetlerge qarşı ve milletçi» olaraq tanılğan şiirler oldı. Cemilevniñ hatırlağanına köre, taqiqatçı şiirlerniñ milletçi, demek ki, sovetlerge qarşı olğanını isbatlamağa tırışqan edi, ve atta «genç tatar Uçan-Suğa atnı qandırmağa alıp ketti» kibi satırlarnı misal olaraq ketirgen edi. Uçan-Su – Qırımdaki şelâleniñ adı. Seit-Amza qırımtatarlarnıñ Qırımğa avdet olmasını nasıldır bildirmege tırışqan olsa, bu milletçi teşviqat ola.
Marat ve Seit-Amzanı Mordoviya lagerlerinde tuttılar. Olar cezasını bütünley çektiler.
İleride teşkilât ile az olsa da bağlı olğanlar bile zarar kördi. Bazılarını oquv yurtlarından quvdılar, digerlerini işten boşattılar. Toplaşuvlarda şiirlerini oquğan Tibbiy instituttan Seyran Kübedinovnı quvdılar. Eskender İbraimov aliy oquv yurtunıñ memuriyeti tarafından yapılğan basqı neticesinde Taşkent universitetini terk etmege mecbur oldı. Mustafa Cemilevge işten öz istegi ile çıqmağa teklif ettiler, aks alda «hoş olmağan bir madde» boyunca illâ ki işten boşatacaqlarını ayttılar.
Teşkilâtnıñ er bir iştirakçisi devlet havfsızlığı organlarınıñ nezareti altında qaldı. Buña baqmadan, olarnıñ ekseriyeti milliy arekette iştirak etmege devam etken edi; çoqusı soñra mabüs etilgen edi.
Zamanımızda Mustafa Cemilev «Qırımtatar gençler birliginiñ» emiyetine böyle qıymet kese: «Birinciden, teşkilâtnıñ qurulması genç adamlarnı toplamağa ve halqnıñ problemlerini qonuşmağa imkân berdi, olarnı al etüv yollarını baqıp, adamlarğa vazife bermege yardım etti. Ekinciden, apis cezaları ve institutlardan quvulması genç semetdeşlerimiz arasında belli bir «selektsiyanı» keçirmege yardım etti: qorqaqlar çetke çekilip, nevbetteki toplaşuvlarımızda körünmemege tırıştılar, digerleri ile aynı yolda faaliyetniñ diger usul ve şekilleri aqqında tüşünmege başladılar».
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Aqyarda avgustnıñ 19-nda aqşam yerli sakinler patlavlarnıñ sesleri aqqında bildire. Rusiye ve Qırım kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, şeerde Rusiyeniñ avadan ücümlerge qarşı mudafaa sisteması çalışa.
«Krımskiy veter» Telegram kanalı bildirgenine köre, bir daqqa içiyun 9 raketa çıqarılğanı eşitildi.
«Aqyarda ateş açalar. Bir daqqada – doquz dane, bütün şeerde eşitile», – dep aytıla haberde.
Aqyarnıñ Rusiye yolbaşçısı Mihail Razvojayev şeerniñ merkezinde eşitilgen patlavlar aqqında bildirdi.
«Ükümette iş yerimde bulunam. Şeerliler kibi merkezde sesler eşitildi. Daa evel Strelkada aynı sesler eşitildi. Körfezde avadan ücümlerge qarşı sistema çalışa. Merkezde – gemi artası. Tünevin olğanı kibi. İlk malümatqa köre, uçucısız uçuş cihazı. Nişanlar uruldı. Tınç olayıq. Arbiyler işini pek yahşı yapa», – dep yazdı Razvojayev Telegram kanalında.
Kezlevde patlavlarnıñ sesleri eşitildi, Rusiye ve Qırım kütleviy haber vastaları «Rusiyeniñ avadan ücümlerge qarşı mudafaası çalışa», dep bildire.
Hatırlatamız, avgustnıñ 18-nde Aqyarda «Belbek» Rusiye arbiy uçaq alanı rayonında patlavlar oldı.
Bundan ğayrı, Keriç sakinleri Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, avgustnıñ 18-nde aqşam patlavlarğa oşağan küçlü patlavlar eşitildi. Qırımnıñ Rusiye akimiyeti «ava mudafaası çalıştı», dep bildire.
Avgustnıñ 16-nda saba işğal etilgen Qırımnıñ Canköy rayonında patlavlar oldı. Silâ anbarları, transformator alt stantsiyasında patlavlar ve demir yolnıñ zarar körgeni aqqında haber etildi. Rusiye akimiyeti Canköy rayonınıñ Qalay köyünden 3 biñden çoq sakin tahliye etildi, dep bildirdi.
Rusiye Mudafaa nazirligi Qırımnıñ şimalinde olğanlarnı «diversiya» dep adlandırdı. Qırımda cinaiy iş açıldı. Şübheli ya da tutulğanlar aqqında malümat berilmey.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısınıñ mesleatçısı Oleg Krüçkov Qırımdaki patlavlarnı «terakt» dep adlandırdı.
The New York Times neşri yüksek rutbeli Ukrayına memurına atfı etip, işğal etilgen Qırımnıñ Canköy civarındaki patlavlarğa «elit ukrayin bölüginiñ» alâqası bar, dep bildirdi. Neşirniñ qayd etkenine köre, memur adı gizli olğanını istegen.
Avgustnıñ 9-nda Saq rayonınıñ Novofedirivka qasabasınıñ arbiy uçaq alanında patlavlar oldı. Rusiye akimiyeti «yaqın evlerden» tahminen 30 kişi tahliye etildi, dep bildirdi. 60-tan çoq mesken ev zarar kördi.
Rusiye Mudafaa nazirligi Novofedirivkada (Saq) arbiy uçaq alanında olğan patlavlarnıñ sebebi «bir qaç aviatsiya silâsınıñ detonatsiyası» oldı, dep bildire. «İnterfaks» Rusiye neşiri Rusiye Federatsiyasınıñ Mudafaa nazirligindeki menbasına esaslanıp haber etkenine köre, müessise patlavlarnıñ esas sebebi olaraq «yanğın telükesizligi qaideleriniñ bozuluvını» saya.
Ukrayına akimiyeti ve arbiyleri Rusiye işğal etken Qırımdaki patlavlardan mesüliyetini tanımadı.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Ädebïettanwşı, profeccor Cämen Qulbaraq – 60 jacta Jılına bir ret, keyde eki-üş ret kezdecip qalamız. Jolıqpay qalğan kezimiz joq-tın. Äcirece, Almatı men Actanada ädebï-ğılımï jïın, är alwan bağıttardağı mäclïxattarda köbirek jolığıcamız. Eldec-jerlec bolğan coñ, awıl-aymaq aldımen awızğa tücedi. Onıñ jawabı qıcqa: «Amanşılıq. Qoñır tirşilik. Elmen birgemiz ğoy», – deydi Cämen doc cabırmen. Ececine curaqtı köp qoyadı. Almatı men Actanadağı bilimï-ğılımï ...Read More »
Ädebïet
Köşecimen Pwşkïnniñ… Abayğa deyin
(Coñı. Bacı ötken candarda). 10 noyabr 1955 jıl. Biz Arğınbay ekewmiz dürildegen dwmandı ülken merekege tuñğış ret qatıctıq. 7 noyabr küni tañ azanmen ädette w-şwı az, tıp-tınıştaw Jambıl qalacı düñkildegen dwxovoy orkectrdiñ ünimen oyanıp, tüñligi jelpildep ketkendey boldı. Caltanattı marştar köñil bitkendi birden-aq jelbirete köterip tactadı. Qalanıñ şartarapınan qaptağan xalıq Pwşkïn köşecindegi oblıctıq partïya komïteti ornalacqan üş qabattı curğılt üyge ...Read More »
Köşecimen Pwşkïnniñ… Abayğa deyin
(Doc kündeliginen köşirilgen xïkayat) (Jalğacı. Bacı ötken canda). 25 avgwct 1955 jıl. …Macqara boldıq! Moraldıq jağınan öldik. Bacqaşa aytw mümkin emec. Bäri de bolmaşı närceden bactaldı. …Burnağı küni keşki actan coñ Jamalbay ekewmiz üyimizdiñ irgecine qoyılğan uzın, qarağay şayırınıñ ïici añqıp turğan jaña taqtay orındıqta ärneni bir aytıp otırdıq. Tıp-tınıq, qoñırqay keştiñ özi äñgimege beyimdegendey edi. Onıñ üctine küni boyğı ...Read More »
Jañbırlı jaz
Qara jer emec, qara tacqa oñaylıqpen qaydan ciñcin. Qalanıñ qaq ortacında ıza cwı kilkip jatır. Acpannıñ tübi tecilip ketken be, zeñgir köktiñ jawın-jacı ala jazday tıyılmadı. Jer-ana ünciz. Tac acfalt meñirew. Aq nöcer äp-cätte betimdi jwıp, moynıma quyıldı. Qara tünmen tutacıp ketken qara acpanğa qaradım. Kölşik cwı kölkildep kep tabanıma tïdi. Jumıctan keştew şığıp, ezilip şarşap turğam. Ecimdi tez jïdım. ...Read More »
«Ïttiñ arqacında cağan üylengenim-ay, ä!»
Qızıqbek – özi qızıq jigit. Jacı 33-ke jetkenşe üylenbey jürip aldı. Öziñiz oylañızşı, Quday-aw, qılşıldağan kezinde qay jigittiñ üylengici kelmeydi deyciñ. Jigit atawlınıñ bärine arman-maqcat bolğan ocı bir qadam Qızekeñdi oñaylıqpen qızıqtırmay-aq qoydı. Anaw, şïettey bala-şağacı bar qurdactarına bir cät köz calıp qoyca boladı ğoy. Äy, qaydam! Qızıqbekte onday oy-nïet müldem bayqalmaydı. Jumıcı deyciz be? Jo-joq, keşiriñiz, jumıctıñ kökeci ocı ...Read More »
Köşecimen Pwşkïnniñ… Abayğa deyin
(Doc kündeliginen köşirilgen xïkayat) …Ol «til men jağına cüyengen» degenge keliñkiremegenimen twmıcınan tım cözwarlaw äri oyda joqtı oqıc curay calwğa üyir de bolatın. «Ol» dep otırğanım – jac künderden birge öcken qurdacım Eckermec qoy. Öziniñ beymazalaw – mümkin onıcı durıc, paydalı da şığar – ädetin äli de, jacımız o-o… jetpicten acqanda da tactay qoymaptı. Tactamağanı col, Tarazdıñ tarlaw bolğandıqtan tınıştaw ...Read More »
Aytkül ananıñ jırı
Jwırda jergilikti bacpalardıñ birinen aqınjandı ana Aytkül Düycenbekovanıñ «Ömir tolqındarı» attı jaña jır jïnağı jarıq kördi. Aytkül Düycenbekova – köp balalı ana, «Altın alqa» ïegeri. Ol cegiz ul-qızdı ömirge äkelip, tärbïelep öcirdi. Bala kezinen öleñge jaqın bolıp öcken Aytkül Cattarqızı qoğamdıq ömirge ärqaşan atcalıcıp, mañızdı oqïğalarğa, nawqandarğa öz közqaracın bildirip otırwdı öziniñ azamattıq parızı dep canaydı. Täwelciz eliniñ är jetken ...Read More »
Jacay bercin Elbacım!
Actana jaylı bilgenbiz, Arnayıqşı jır lebiz. Jettik nurlı künderge, Elbacımen birge biz!Read More »
Mäñgilik El
Mäñgilik El uğımı qacïetti, kïeli, Eljiretip janıñdı, ïitedi jüyeni. Tebirenip bul cözge babalardıñ ärwağı, Tereñdegi tarïxtıñ ağıtılar tïegi.Read More »
Bağanalı orda, bactı orda
Qayırbek Acanov, aqın, Qazaqctannıñ eñbek ciñirgen qayratkeri. Men bügingi Elordağa Actana bolmay turğan kezde de, Actana märtebecin alğannan keyin de birneşe ret barğanmın. Ärïne, bügingi örkendegen şahar men keşegi Aqmolanı calıctırw eş qïcınğa kelmeydi. Bul jerde barlıq jağdaydı erte boljağan, aldağı jıldardıñ jetictikterin köre bilgen Elbacınıñ eñbegi eren. Actananı awıctırw jöninde ucınıctı Elbacı QR Parlament Mäjilicinde 1994 jıldarı aytqanda, qoldağandar ...Read More »


text:
Qırımtatar asıllı ukrainalı yırcı Jamala Ukrainağa qoltutmaq içün hayriye kontsertlerinen 90 million dollar topladı. Bu aqta Forbes neşiriniñ maqalesinde aytıla.
«Bu çoq insannıñ ğalebesidir. Teşkil etken, para toplap yollağan, bilet alğan, maddiy yardım köstergen er keske minnetdarım. Ayatımda eñ çoq sevgen işimni yapa bilgenim ve aynı vaqıtta Ukrainağa yardım ete bilgenim içün minnetdarım. Toplanğan para çeşit Ukraina ve UNICEF, ARD kibi halqara fondlarına ve başqalarına kete. Teşkilâtlar ise olarnı ukrainalılarnıñ ihtiyaclarına yollay», – dep yazdı Jamala Facebook saifesinde.
«İzvestiya» Rusiye neşiri bildirgenine köre, Jamala Rusiyege kirişi 50 yılğa yasaqlanğan Ukraina artistleri cedveline kirsetildi. Rusiye uquq qoruyıcı organlarınıñ izaatları daa yoq.
Ukrayinağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Aprelniñ başında Moskva Ukrayina şimalinde faal olğanını toqtattı, dep bildirdi. Tezden Ukrayina akimiyeti Kıyiv, Çerniğiv ve Sumı vilâyetinde Rusiye arbiyleri qalmadı, dep ayttı.
Rusiye ordusı çekilgen soñ azat etilgen köy ve şeerlerde kütleviy öldürüv adiseleri aqqında belli oldı. Bazı ğarbiy liderler Rusiyeni cenk cinayetlerinde qabaatladı. Rusiye akimiyeti arbiyleriniñ öldürüvlerge alâqası bar olğanını inkâr etip, olarnı «uyduruv» dep adlandıra.
Rusiye Ukrayinağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d2ud65mnh9spru.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Mustafa Cemilev Bişkek ava limanında Cemilev ve Ümerovnıñ yaqalanması ile bağlı malümatlarğa Kırgızistan Tış işler nazirligi Ukrainağa yollağan cevabını izaatladı.
«Kırgızistan reberliginiñ Moskvanı memnün etmek istegini añlayım, lâkin er bir areket ve lafnıñ mantığı olmaq kerek. Birinciden, Moskva bunı yañlış tanısa, bizim alâqamız yoq, siziñ deputatıñız er şeyni uydurdı, dep aytmaq kerek edi. Ekinciden, Kırgızistan qabaatını tanıp afu soradı. Lâkin sebepleri doğruğa oşamay», – dep ayttı Mustafa Cemilev.
«Tecribemiz bar. Misal olaraq, New Yorkta tamır halqlarınıñ kongressi keçirilgen edi. Rusiye menim ya da Refat Çubarovnıñ iştirakine qarşı çıqtı. Moskva Qırım Rusiye olğanını aytıp, vatanından quvulğan bizler Qırım adından aytamağanımıznı qayd etti. OSCE Parlament Assambleyası arfesinde de aynısı oldı. Kreml qarşı çıqıp, kendi qoqlalarını yollaycaq oldı. Rusiye içün adamlarnı qaçıruv ve öldürüv kibi titiz bir mesele baqılacaq konferentsiyağa qırımtatarlarnı kirsetmemege tırışqanlarnı tapmaq içün pek çoq ğayret de kerekmey. Yipler Moskvağa alıp kete», – dep qayd etti Cemilev.
Radio Azattık bildire ki, Mustafa Cemilevniñ fikirince, Kırgızistan Tış işler nazirliginiñ beyanatı – «mında kirişmege istemegen ve hızmetçilerine böyle-böyle yapacaqsıñız dep emir etken Rusiyeni yahşı taraftan köstermek ıntıluvıdır».
Malüm olğanı kibi, iyün 3-te Kırgızistan Tış işler nazirligi Ukraina Tış işler nazirligine muracaat etip, Yuqarı Rada deputatı Mustafa Cemilevniñ beyanatını izaatladı. Nazirlik «iyün 2-de Mustafa Cemilevniñ şahsiy internet saifesinde Kırgızistan Cumhuriyetine aytqanlarını» begenmedi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı, qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilev Bişkek ava limanında olıp keçken vaqianı Rusiye emri ile bağlay. «Bizim elde etken malümatımızğa köre, Moskvalı büyük ağanıñ emri oldı» – dep ayttı o.
İyün 2-de gece Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı, qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilev ve mesleatçısı, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı Rustem Ümerovnı üç saat Bişkek ava limanında nezaret altında tuttılar.
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ matbuat hızmeti bildire ki, Ukraina Tış işler nazirliginiñ vekilleri bergen malümatına köre, Kırgızistan tarafı Bişkek ava limanında olıp keçken vaqia içün Ukrainadan afu soradı.


text:
Bekir Çoban-zade
Bekir Vaap oğlu Çoban-zade (Sıdqiy) (1893 mayıs 15 - 1937 oktâbr 13) - ulu qırımtatar medeniyet erbabıdır, yazıcı, şair, alim-türkşınas.
TercimeialDeñiştir
Bekir Çoban-zade 1893 senesi mayısnıñ 15-inde (27-sinde) Qarasuvbazar şeerinde, çoban Vaap aqaynıñ qorantasında doğdı. İlk ve orta tasilini Qarasuvbazardaki ruşdiye mektebinde aldı. 1909 senesi İstanbulğa ketip, Sultaniye litseyinde (şimdiki Galatasaray litseyi) oqumağa kirdi. Aynı zamanda andaki Qırımtatar talebe cemiyeti adlı siyasiy teşkilâtqa aza oldı.
1914 senesi I Cian cenki başlanğanı sebebinden, Qırımğa qayttı. 1915 senesi Adeske ketip, az bir müddet andaki institutlarda rusça oqudı. 1916 senesi Macaristanğa yollanıp, Budapeşt universitetiniñ şarq tilleri bölügine kirdi. Universitette oquğan vaqtında XII asırğa ait Kodeks Kumanikus adınen belli olğan qırımtatar yazma yadikârlığı üzerinde çalışaraq, 1919 senesi mayıs 18-de onı doktorlıq dissertatsiyası sıfatında qorçalap, professorlıq ilmiy unvanını qazandı. Bir qaç vaqıt Budapeşt ve Lozanna universitetlerinde çalıştı.
1920 senesi iyül 8-de Qırımğa qaytıp, Totayköydeki pedagogika tehnikumında ocalıq etti. 1922 senesi Qırım universitetiniñ şarq bölügine işke kirdi. 1924 senesinden repressiyağa oğramasına qadar Azerbaycan universitetinde çalıştı. Öz devriniñ eñ körümli türkşınaslarından olaraq, olarnen ilmiy maqale ve kitallar neşir ettirdi.
“Anañ qayda?” adlı ilk şiiri 1913 senesi İstanbulda çıqqan “Yaş tatar yazıları” mecmuasında neşir olundı. Bir çoq şiiri 1928 senesi Aqmescitte basılğan “Boran” kitabında, 1935 senesi Romaniyada çıqqan “Qırım şiirleri” cıyıntığında, 1955 senesi İstanbulda Battal Taymaz tarafından azırlanılğan bir kitabında, 1971 senesi Taşkentte basılğan “Şiirler” kitabında dünya yüzü kördiler.
Bediiy icadınıñ eñ gürdeli devri - Budapeştte oquğan devri oldı. O yılları yazıp qaldırğan “Qaval sesleri” adlı elyazması yaqınlarda Türkiyede neşir etildi.
1937 senesi yanvar 28-de Kislovodsk şeerinde raatlıqta bulunğanda apiske alındı. Oktâbr 12-de makeme etilip, ertesi künü qurşunlandı.
ŞiirlerDeñiştir
EserleriDeñiştir
- Türk tili ve edebiyatının öğretim usulü. Bakü: Azerneşr, 1926, 264 s.
- Qırım Tatar Edebiyatı. Akmescit, 1928, 90 s.
- Türk grameri. Bakü: Azerneşr, 1930, 202 s.
- Türk edebiyatı (eski Türk edebiyatı metinleri). Bakü: 1929, 81 s.
- Türk edebiyatı (halq edebiyatı metinleri). Bakü: 1929, 51 s.
- Kumık tili ve edebiyatı tedkikleri. Bakü: Azerbaycanı Tedkik Cemiyeti Neşriyatı, 1926, 105 s.
- Türk tili (birinci kurs). Bakü: Azerneşr, 1929, 219 s.
- Türk tili ve edebiyatının öğretim usülü. I Bölüm. Bakü: Azerneşr, 1926, 264 s.
- Türk tili ve edebiyatının öğretim usülü. II Bölüm. Bakü: Azerneşr, 1927, 218 s.
- Türk tili serflerinin umumi hataları. Bakü: 1925, 34 s.
- Türk-tatar şivesi. Bakü: Azerbaycanı Tedkik Cemiyeti neşriyatı, 1927, 135 s.
- Türk-tatar lisanında medhel. Bakü: Azerneşr, 1924, 213 s.
- Qırım-tatar edebiyatında kurultaycılık ve milletçilik. Bakü: Azerbaycan-İlmi Tedkik Enstitünün neşriyatı, 1929, 33 s.
- Azeri edebiyatının yeni devri, nasyonalizmden enter-nasyonalizme. Bakü: Azerbaycan-İlmi Tedkik Enstitünün neşriyatı, 1930, 65 s.
MenbalarDeñiştir
- QIRIM.net 10 mayısnıñ 2010 s. arhivlengen.
- ДMиTpий ПaBлoBич ypcy «Бekиp ЧoбaH-зaдe. ЖизHb. Cyдbбa. Эпoxa.» CиMфepoпoлb, 2004


text:
Qazaqstanda koronavirus pen oğan wqsas pnevmoniyağa şaldıqqandar sanı tağı 1,5 mıñğa artıp, jalpı esebi 1 mln 24 mıñğa jetken. Bwl salıstırmalı türde ..
2 qaraşa küni Reseyde koronavirustan köz jwmğan 1179 adam tirkeldi. Bir täulikte qaza bolğandar sanı boyınşa bwl Reseydegi indet bastalğannan bergi re..
Qazaqstanda koronavirus pen oğan wqsas pnevmoniyağa şaldıqqandar sanı tağı 1,5 mıñğa artıp, jalpı esebi 1 mln 23 mıñğa jetken. Bwl salıstırmalı türde ..
Jaña täj tärizdi virustan (Covid-19) köz jwmğandar sanı 5 million adamğa jetti. Bwl turalı AQŞ-tağı Djons Hopkins universitetiniñ koronavirustıq resur..
Qazaqstanda koronavirus pen oğan wqsas pnevmoniyağa şaldıqqandar sanı tağı 1,2 mıñğa artıp, jalpı esebi 1 mln 21 mıñnan astı. Qazan ayında 57 mıñ nauq..


text:
Rusiäneñ Tönyaq flotı
Rusiäneñ Tönyaq flotı (rusça CeBepHый флoT BMФ BC Poccии) - Rusiäneñ Xärbi-Diñgez flotınıñ operativ-strategik berläşmäse, Rusiä xärbi flotlarınnan iñ yäşe. Xäzer Tönyaq flotı - Rusiäneñ flotlarınıñ iñ köçlese.
1937 yılnıñ 11 mayında nigezlänä.
Urnaşu urını - Severomorsk.
Tönyaq flotınıñ nigeze - atom raketalı häm torpedalı su astı köymäläre, raketa yörtüçe häm köymälär höcümenä qarşı hawa köçläre, raketalı, avia yörtüçe häm köymälär höcümenä qarşı qorablar.
Särğäskäre - admiral Vladimir Korolöv (2011 yıldan).
Töp qorabı - flagman: awır atom raketalı kreyserı "Pötr Böyek" (Pötr Velikiy).
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1694 yılda Pötr I Tönyaqta berençe qorabnı tözi.
1933 yılda Tönyaq flotiliäse nigezlänä, 1937 yılda flotqa äylänä.
Böyek Watan suğışında Tönyaq flotı köçläre 400 artıq faşistlar yök transportı, 1300 faşist oçqıçların yuq itä, 1548 konvoy ütkärä.
Suğışta flot 3 esminets, 23 su astı köymäse, 16 saq qorabı h.b. yuğalta, 10905 keşe häläk bulğan.
Batırlıq öçen Tönyaq flotı Qızıl Bayraq ordenı belän 1965 yılda büläklänä.


text:
Kiyevde iyün 20-de köçip kelgenler içün «Eyilik Yarmalığı» keçirilecek. Tedbirni Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ qaçaqlar meselelerinen oğraşqan Agentligi cemaat, göñülliler teşebbüsleri ve halqara ükümetten tış teşkilâtlar ile beraber teşkil ete.
«Bizler memleket şarqında ve Qırımda evlerini mecburen terk etkenlerni, qıyın vaqıtlarda bir-birine qoltutmaq ne qadar müim olğanını köstermek içün leyhalarnı kirsetken cemaat «qurtarıcılarını» toplaymız», – dep bildireler teşkilâtçılar.
Yarmalıq Kiyevniñ Kontraktova meydanında kündüz başlaycaq.
2015 senesi iyün 15-ke qadar, Ukraina İçtimaiy siyaset nazirliginiñ malümatına köre, memlekette Qırım ve Donbasstan köçip kelgen 1 341 560 insan qayd etile. Nazirlikniñ malümatına köre, 401256 qoranta yardım istedi, olardan 326195 yardımnı aldı.


text:
BWW-dağı Süriyanıñ arnayı ökili AQŞ basqarğan halıqaralıq koaliciyanıñ Rakka qalasın bombalauın uaqıtşa toqtatuın talap etti. Sebebi, Rakkadağı 20 mıñ..
Türkiya äskeriniñ 10 generalı şeninen ayırıldı, dep jazdı jergilikti «Resmi Gazete» basılımı. «Resmi Gazete» mälimetinşe, şeninen ayırılğan on general..
Qırğızstanda eki künge jalğasqan «Barıs qorğau forumı» keşe märesine jetti. Forum barıstar men ekojüyeni qorğaudı küşeytu, sonımen birge Halıqaralıq e..
Apple kompaniyasınıñ iPhone 8 degen atauğa ie bolatın smartfonınıñ tanıstırılımı 12 qırküyekte ötedi. Al satılım 22 qırküyekte bastaluı mümkin. Mwnda..
Tamızdıñ 25-i küni Bryussel' ortalığında pışaqpen qarulanğan belgisiz adam äskerlerge şabuıl jasadı, dep habarlaydı jergilikti RTBF telearnası. Walla ..


text:
Kreml nezareti altındaki Aqmescit rayom mahkemesi ekstremizm propagandasında qabaatlanğan İsmail Ramazanovnıñ işi boyunca taqiqatçınıñ muracaatını qısmen qanaatlendirdi ve imaye tarafınıñ iş materialınen bağlı muddetni sıñırladı. Bıu aqta Qırım.Aqiqat muhbiri haber ete.
Ramazanov ve onıñ adliyecisi Aleksey Ladin iyülniñ 13-ne qadar işnen tanışıp çıqmalı. Taqiqatçı mahkemeni Ladin işni enqastan uzatqanını ve «faktik olaraq taqiqat tedbirini uzata» dep iddia etti. Bu arada adliyeciniñ özü oturışuvlarda onıñ imayesi altındaki şahısnıñ taqiqat işleri uzatılğanı aqqında defalarca aytıp, taqiqat tezce yürmesi içün qabaatlağan taraf tenbiyelgenini rica etken edi.
«Saat 9-dan 16-ğace demek qulaqqa pek hoş kele (taqiqatçı iş künlerinde iyülniñ 4-nden 13-ne qadar tanışqanını temin etmek – QA). Tevqif etilgenlerni SİZOdan saat 10:00 ya da 10:30da çıqara ve 12:00 keri alıp kireler. Üyleden soñ saat 14:30da ya da 15:00de çıqarıp, saat 16:00de alıp kireler. Vaziyet böyle eken, Ramazanov kün devamında işni sadece üç saat devamında oqup olur (240 saifeden ibaret 2 cılt – QA). Ayrıca taqiqatçı SİZOda Ramazanovqa maddiy isbatnı kösterip olamay, albuki olarnen ille ki, tanışmaq kerekmiz», – dep añlattı Ladin.
Mevzunen bağlı olaraq: Aleksey Ladin: «Milliy mensubiyeti – İsmail Ramazanovniñ işini ağırlaştırğan unsurdır»
Bir kün evel «Agora» halqara uquimaye gruppasınıñ adliyecisi Aleksey Ladin, Aqmescit SİZOsında tutulğan vaqıt içinde Ramazanov iç bir kere olsa da taqiqat areketine celp etilmedi dep ayta.
İsmail Ramazanov, yanvarniñ 23-nde Rusiye telükesizlik hadimleri Novıy Mirdeki evini tintken soñ ekstremizm propagandasında qabaatlanğan edi. Daa soñra mahkeme, şübheli dep tanılğan şahısnı tevqif etti.
Rusiyeniñ Qırım boyunca Tahqiqat komiteti, internet rediosı vastasınen ekstremistik materiallarnıñ tarqatılmasında qabaatlanğan Aqmescit rayonınıñ sakinine qarşı taqiqatçılar tarafından cinaiy iş açılğanı bildirdi.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqası olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Dünietanım – ortanı tanu, älemdi tanu, ömirge degen tüsinikter, sol qoğamdağı adamdardıñ közqarası, wstanğan wstanımı.
Dünietanım degenimiz ne? Köptegen ğalımdar är türli tüsiniktemeler wsındı. Mısalğa alsaq, Djeyms Sayr (James Sire) dünietanımdı – älemniñ negizigi qwrılımı jayında alğan boljamdarımız (nemese pikirlerimiz) deydi. Filips pen Broun (Phillips and Brown) «Dünietanım degenimiz aldımen dünieniñ anıqtaması men ol jayındağı qalıptasqan pikiri, sodan keyin bwl közqarastıñ (pikirdiñ) ömirde qoldanıluı», deydi. Qısqaşa aytqanda, dünietanım degenimiz ärbir wlttar men wlıstar, qorşağan orta, zamanına say älemdi tüysigu, sezinu sonıñ nätijesinde tüsinu. Öytse, uaqıt pen keñistik ayasında qoğamda qalıptasqan tüsinik.
Endeşe wlan baytaq Aziya dalasında ömir sürgen türki halıqtardıñ geografiyalıq ornalasu keñistigi birneşe ret jürilgen Wlı köştiñ (migraciya) äserinen ondağan märte özgeriske tüsti. Ömir süru alañı – Keñistik özgergen soñ ruhani qwndılıqtarı, tili, dili, dini de özgerdi. Ülken imperiyalar men körşi bolumen qatar iıq tirese ömir sürip, birde jeñilip, birde jeñip, olardıñ ruhani mädenietin özine siñirumen birge öz mädenietin olarğa berip kelgen.
Etnostardıñ dünietanımı ünemi damıp, ösu, özgeru üstinde boldı. Sonau alıs ğasırlarda qalıptasa bastağan tüsinigi – dünietanımı ünemi özgeriske tüsumen ösip, önip keldi.
Olardıñ dini qanday edi jäne artında qaldırğan jazba mwralarında osı jaylı aytıldı ma? Bwl dünietanımdarı solardıñ wrpağı sanalatın halıqtardıñ salt-dästürinde, nanım-senimderinde, tilinde, ädebietinde saqtaldı ma? Şet el tarihşılarınıñ zertteuleri men izdenisterinde osı taqırıptıñ qanşalıqtı orın alğandığın qarastıratın bolamız.
Türikterdiñ dünietanımınıñ bastau bwlağı, qaynar közi – TABIĞAT. Tabiğattıñ qwbılısın, onıñ ritimin özgertpesten filosofiyalıq oy-twjırımınıñ, dwnietanımınıñ arqauı etken. Bwl tabiğatpen bite qaynasıp birge ösken, sonıñ özgeris, qwbılısın jiti baqılaytın köşpeliler äuletiniñ sezinu, tüysigu, sezingen tüsinikti ruhani baylıqqa aynaldırıp ülgeruiniñ jemisi. Salt-dästüri nanım-senimi osı tabiğatpen bite qaynasıp mıñdağan jıldar boyı birge tuındağan wğımdar jiıntığı bolıp sanaladı. «Jaz jaylau, qıs qıstau, küz küzeu» siyaqtı wğımdardıñ tabiğat besigi dalanıñ mal ayağınan tozıp ketuin saqtau ekenin tüsinu qiın emes. Al är maldıñ kiesi wğımı köşpelilerdiñ tirşiliginiñ qaynar közi bolğan şaruaşılığın wlıqtauı bolsa, jer-sudıñ kiesine baylanıstı wğımdar közi tal-besik tabiğattı ayalauı bolmaq. Osı tabiğattıñ jaratuşısın «Täñiri» dep tanıp, onıñ tuındısı tabiğattı ayalau arqılı Täñirge tabınğan. Bwl ürdistiñ sabaqtastığı qazirge deyin jalğasıp halıqtardıñ salt-dästürinde orın alğan. Atap aytar bolsaq:
- qazirgi moñğol, qazaq, qırğız t.b. halıqtardıñ dästürindegi qıstau, küzeu, jaylau wğımdardıñ boluı;
- ağın suğa kir jumauı, sudı wlıqtauı;
- «Kök şöp jwlma», «Bastau basına aqtıq baylau» siyaqtı wğımdarı;
- Añnıñ, maldıñ piriniñ boluı (Taypalardıñ kiesi -Kök böri; tüye atası –Oysıl qara; jılqı atası –Qambar ata; qoy atası - Şopan ata,...);
Osınday tüsiniktermen Täñiriniñ jaratqan ärbir jaratılısına özinşe bağa berip qwrmetpen qarağan. Tek Täñirdi ğana jalğız dep wğıp qalğan jaratılıstıñ barlığına balama tauıp özderine tän binarlıq dünietanım jüyesin oylap tapqan. Onı qazirgi türikter «eki jwldız» (iki yildiz), moñğoldar «arga bilig», qazaqtar «amal-bilik» dep atap keldi.
Köşpelilerdiñ eki negizdik amal, bilik jüyesi dualistik dünietanım. Köşpelilerdiñ dualistik jüyesi sapalıq jağınan Europa halıqtarınıñ dualistik tanımınan müldem basqaşa tüsinik beredi. Europa tüsiniginde bolmıs birimen biri küresip, birin biri joyu arqılı damıp alğa jıljidı degen wğımda bolsa, bayırğı türikter amal men bilik birin biri tolıqtırıp, baylanısu arqılı damıp alğa jıljıydı dep tüsingen.
Bayırğı türikterdiñ eki negizgi amal, bilik tüsinigi bayırğı qıtaylardıñ in', yan' tüsinigimen wqsas.
Ejelgi jäne bayırğı türikterdiñ dini äli de tolıq zerttele qoyğan joq. İş-oğuz (skif), saq, hunnu, kök türikterdiñ dinin ol däuirde qalay atağan, onıñ jüyesi qanday, din be älde nanım-senim be degenge küni büginge deyin tolıq jauap berilmey keledi. Bayırğı türikterdiñ nanım – senimine arnayı qalam tartqan ğalımdar sausaqpen sanarlıqtay ğana. Bwl mäselege eñ alğaş arnayı nazar qoyıp zerttegen ğalımdar: francuz J.-P.Ru (15,16,17,18), reseylik I.V.Stebleva (20), S.G.Klyaştornıylar (8) boldı. Bayırğı türik dinimen manihey dininiñ baylanısı qaqında M.Maylard (11) biraz tereñdep zertteu jürgizdi. Orta jäne Ortalıq Aziya halıqtarınıñ HH-HHİ ğasırğa deyin saqtalıp kelgen şamanizmniñ jora-josındarı men jekelegen oñğındarı (kul't) şeñberinde, olardıñ bayırğı türik oñğındarımen tikeley sabaqtasıtığın L.P.Potopov (13), Anohin (2), S.D.Maynagaşev (9), Ş.Ş.Uälihanov (24), N.I.Dırenkova (7), G.D.Sanjaev (19), N.A. Alekseev (3), O.Pürev (14), A.T.Töleubaev (23), S.M. Abromzon (1), P.Pel'o (12), G.P. Snesarev (21), Ş.Bira t.s.s. ondağan ğalımdar ğılımi eñbekteriniñ zertteu ob'ektisine aynaldırıp keldi.
Bwl atalğan zertteuşiler bayırğı türik nanım-senimderniñ jekelegen jora josındarı Euraziyanıñ ejelgi twrğındarı türik, moñğol, manj-tüngüs halıqtarınıñ jadında jaqsı saqtalıp qalğanın aşıp körsete otırıp, problemanı arı qaray tereñdep zertteuge jol aştı. Ğalımdardıñ izdenisi ğılım üşin bağa jetpes asa ülken jetistik ekenin qwrmetpen atap ötkenimiz dwrıs.
Demek joğarıda, ekinşi topta atı atalağan zertteuşiler jekelegen nanım-senim aumağında qarastırıp, sol şeñberden şığa almadı. Söytip, ejelgi jäne bayırğı türik, moñğol, manj-tüngüs halıqtarınıñ dünietanımın, ruhani wstanımın nanım-senimin (veriya) dep däleldep keledi. Qazirgi ğılımda nanım-senim degendi bilimge negizdelmegen belgili bir qwbılıstıñ aqiqattığına ilanu, tabiğattan tıs küşterge közsiz senu dep tüsindiriledi.
Bayırğı türikterdiñ dinin ğılımi twrğıda arnayı qarastırğan alğaşqı üş ğalımnıñ twjırımdarımen tanısalıq.
Francuz zertteuşisi J.-P.Ru: «Bayırğı türikterdiñ qağan oñğını (kul't) nağız halıqtıq din (taypalıq jäne rulıq) bolğanı ayqın emes» (15. 7-8) dey kele dinniñ deñgeyine jetpegen tek qana nanım-senim degen twjırım jasaudan asa almağan. Al, I.V.Stebleva bayırğı türikterdiñ dinin tağı da sol nanım-senim şeñberinde qarastıra otırıp olardı köp qwdaylıqqa alıp barğan. Olar, eñ joğarğı därejede Täñir, odan tömengisi Umay, odan soñ Ier-suv (jer-su) törtinşi därejedegisi Ata-baba aruağı (kul't) dep bölip qarastırğan (20.213-217).
S.G.Klyaştornıy bayırğı türikterdiñ dini «şamanizm» dep qarastıra otırıp, älemdi joğarğı, ortañğı, tömengi dep böledi. Joğarğı älemniñ qwday Täñir, ol barlıq jandı jansız düniege äser etedi (8. 131-132). Umay - Analıq äulettiñ körinisi (beynesi) säbilerdiñ qorğauşısı, analıq qwrsaq (8. 133). Al, Jer-su Ortañğı älemniñ bas qwdayı (8.134). Tömengi älemniñ qwdayı Erklig (8.125-129) dep älemdi üş qwdayğa bölip beredi. Söytip bayırğı türikterdiñ dinin köp qwdaylıq nanım-senim därejesinde alıp qarastırğan. Onımen birge bayırğı türikterdiñ dünietanımın mifke (qiyal añızğa) aynaldırıp jibergen.
Joğardağı zertteuşiler bayırğı türik dini wstanımın bügingi Sibir halıqtarınıñ şamanizminiñ deñgeyinde qarastırdı. Ğalımdardıñ bwl twjırımın biz qabılday almaymız. Sebebi:
- Hunnu, türik, moñğol imperiyalarınıñ imperiyalıq ideologiyasınıñ altın bağınası bolğan, sol wlı imperiyalardı ornatqan, olardıñ is-äreketine altın arqau bolğan köne dinmen bügingi Sibir halıqtarınıñ şamaniziminiñ arasında jer men köktey asa ülken ayırmaşılıq bar. Sibir halıqtarınıñ şamanizmi imperiya ornatqan ideologiya boluşı köne dinniñ äbden wmtılıp, joyılıp bitip, sodan qalğan jekelegen qaldıqtarı (relikt) ğana.
- Joğarıdağı zertteuşiler ejelgi Hunnu, bayırğı türik, orta ğasırlıq Moñğol imperiyasınıñ wstanğan dinin arnayı qalıptasqan jüyesi (sistema) bar ekenin qarastırmağan.
Mine, osı eki sebepten bolıp bayırğı euraziya köşpeli halıqtarınıñ dini wstanımın nanım-senim dep qarastırğan.
Joğarıdağı zertteuşiler arasında nemistiñ ataqtı ğalımı G.Dörfer ğana atalıq söz aytqan. Ol, bayırğı türikterdiñ dini, din därejesine köterilgenin basa ayta otırıp, bwl din monoteyzmge (bir qwdaylıqqa) jaqın degen twjırım jasağan. G.Dörfer bayırğı türikterdiñ dinin «täñirlik» (tengrizm) dep atay otırıp: «... bwl din damu tarihında üş kezeñdi basınan ötkizgen boluı äbden mümkin. Olar: totemdik, şamandıq jäne sit venia verbo täñirşildik»,-degen qorıtındığa kelgen (6,580). Biz belgili de beldi ğalımnıñ bwl twjırımın qolday otırıp, arı qaray bayıtudı maqsat twttıq. Dinniñ negizgi körsetkişi nemese transcendentti filosofiyalıq bastauı ne? Olar:
- Qwday kökte de, jerde emes
- Qwday tumaydı, tuğan joq, äri bolmısı joq
- Ol dünie, bwl dünie bolu kerek
- Peyiş, tozaq bar
- Aqır zaman bolu kerek
- Din bükil etnostıñ, halıqtıñ sana-seziminen orın alıp, ömir süru etikasına siñisken bolu kerek.
- Bolmıstıñ payda boluı, ösip damuı, özgerip qwbıluı wstanıp otırğan dini dünietanımmen (filosofiya) ölşenu.
- Ğibadat etetin orın bolu şart
Mine osı 8 körinisti (kriterii) boyına siñirgen din, din därejesine köteriledi. Älemniñ qazirgi twtınıp otırğan buddizm, iudey, hristian (jäne kotolik), islam siyaqtı klassikalıq dinderdiñ negizgi kriteri osılar.
Olay bolsa,joğarıdağı körsetkiş boyınşa bayırğı türikterdiñ dinin saralap, salmaqtap körelik.
- Bayırğı türikterdiñ tüsinigi boyınşa Täñir (teŋri) jerde emes kökte ol közge körinbeydi. M: Űze kök teŋri (Joğarıda kökte Täñiri) (KT İ.1)
- Täñir jalğız (teŋir teg) jaratuşı. Ol jaralmaydı, tumaydı(KT İV.1), Täñirdiñ balaması joq, şeksizdik.
- Bwl dünie tirşilik-tirlik. Ol düniege adamnıñ janı wşıp ketedi. Jan joğalmaydı. M: Kűl-tegin qoj jylqa [toquzynčy aj] jiti jigirmike učdy (Kültegin qoy jılı toğızınşı aydıñ on jetisi küni wştı) (KT. İİ.14)(10,170) Bwl söylemde Külteginniñ janı wşıp ketkenin söz etip otır. Al, mürde jerde qaladı.
- Wşqan jan joğalmaydı. Ol düniede ne jaqsılıq, ne qiınşılıq köredi. Olay bolsa tozaq, peyiş mäselesin bwnda qabat söz ete bilgen.
- Täñir men jer kiesine wşırağanda aqır zaman boladı. Adamzat, ağayın tuıs öz ara arpalısadı. M: Teŋri jer bulYaqyn űcűn (Täñir men jer kiesine wşırağanı üşin) (KT. İİ. 4) (10. 177) degen söylemder bwğan dälel bola aladı.
- Bayırğı türik mätinderinde jaratuşı-bir Täñirdiñ körsetuimen är bir jandı, jansız bolmıs ömir süredi degen tüsinikte bolğan. Onı eki negiz üş däuir (eki jyltyz űč öd) dep atağan. Bwl bayırğı türikterdiñ dünietanımınıñ negizgi filosofiyası(5. 217-228)
- Bayırğı türikterdiñ «eki negizdik» dünie tanımın türik älemniñ barlıq bolmıs bitimin jwptıq jüyege sıydıradı. Onda:
- Memlekettik jüyede: Tarduş, töles (oñ, sol qanat);
- Basqaru jüyesinde: yabğu, şad.
- Qoğamdıq ierarhiyada: Atalıq, analıq, äulet (handas, süyektas)
- Muzıkada: Qos işek;
- Surette: Atalıq, analıq simvol;
- Tilde jäne grafikada: dauıstı dıbıstıñ singormanizmı jäne dauıssız dıbıstıñ konsonontizmi;
- Filosofiyalıq dünie tanımda: Amal men bilik. t.t.s.s. ömir men ölim arasındağı bolmıs pen qwbılıstı osı «eki negizge» onıñ Amal men Bilik jüyesine negizdegen (10. 89-91)
- G. Dörferdiñ twjırımdağanınday totemdik, şamanizimdik kezeñinde üñgirge, kieli tauğa täu etip ğibadat jasasa, Kök türik imperiyası ornağannan keyin wlı adamdarına arnap twrğızğan şirkeuge (barıqqa) barıp täu etetin bolğan. Ol barıqta adamnıñ süyegin orınalastırmaydı. qoyılmaydı. Onday barıq (şirkeu) ornı Moñğol jerinde jüzdep sanaladı. Mısalı Kültegin, Bilge qağan, Twy wqıq, Külli-çor t.t.s.s. kieli keşender bayırğı türikterdiñ täuetip, ğibadat jasaytın orındarı. (10, 48-51; 294-321). Hunnular barıq (hram) twrğızıp täuetip, ğibadat jasaytını turalı mälimet qıtay derekterinde saqtalğan.
Osılayşa, transcendenttik tanımdıq bastaular bayırğı türikterdiñ wstanğan dini, sol däuirdiñ özinde din därejesine köterilgenin däleldeydi.
Köşpelilerdiñ ruhani baylığı bolğan dini, tüsinigi bükil halıqtıñ sana-sezimine, dästür-saltına, jadına, hanına öşpestey bop siñgendikten ejelgi jäne bayırğı köşpeliler bir ideologiyanı wstanıp, jwmılğan jwdırıqtay toptasa bilgen.
Ideologiyanıñ wyıtqısı jaratuşı - bir Täñir. Täñir kiesine qalu, täñirdiñ qaharına wşırau adamzattı aqırzamanğa aparadı. Täñirdiñ jerdegi ökili-qağan. Qağan «Täñir bir, Täñir jaratqan» (KT. İİİ.1). Täñirdiñ - jaratuşınıñ qoldauımen wlı qağan mäñgilik el ornatuşı. Mäñgilik el-ortalıqtanğan tör (bilik). Bir ortalıqtan, qwdireti küşti Täñirisiniñ bwyrığımen biliktiñ (tördiñ) tizginin qolğa wstap bükil bwqara halıqtı jaqsılıqqa jeteleuşi –Qağan. Qağanğa qarsı kelu Täñirdiñ isine qarsı kelu. Mine bwl jağınan alıp qarasaq bayırğı türik dini,Ortalıq bilikke, ökimetke qızmet etetin din. Ortalıq biliktiñ eñ negizgi ideologiyası. Bwl jağınan ejelgi qıtaylıqtardıñ Konfuci (Künzi) ilimimen wştasadı.
Türikterdiñ täñirlik dini qaqında O. Süleymenov: «Hristian qwdayı payda bolardan bwrınğı 4-mıñjıldıqta filosofiyalıq ilim retinde qalıptasıp ülgergen, Semit jäne ündi-iran dinderiniñ anası bolğan, ejelgi Mısırdıñ dini joralarına eleuli ıqpal etken jer betindegi eñ eski din-Täñir dini öz zertteuşilerin kütkenine köp uaqıt boldı. Onıñ teologtarğa da, «Bilim» qoğamdığı ateisterge de bereri mol» (22.271),-dep atı şulı äygili «AZ i YA» kitabında jazğan edi. Bwl, Täñir dinniñ tım köneligin sezine moyınday bastaudıñ bası edi.
Täñir dinniñ köneligin moyındaumen birge onıñ köneligin boljamdauğa bolatınday derek qazirgi kezde ğılım qorınıñ qoldanısına kirip keldi.
Kindik Aziyadan Amerika kontinentine qonıs audarğan ündisterdiñ dünietanımı men bayırğı türikterdiñ dünietanımı tım jaqın. Ündister de türiktermen birdey Täñirge tabınıp, özderniñ dünietanımın atalıq, analıq bastaudan bastap, ğibadathanasın twrğızıp, sonı aynala jürip täuetetin körinedi.
Onımen qatar tilderindegi genetikasındağı wqsastıq bayırğı türikter men ündisterdiñ bir tektiligin ğılımda däleldep berdi. Resey ĞA-sı Qiır Şığıs böliminiñ Soltüstik biologiyalıq problemaları institutınıñ (Magadan) ğalımdarı M.V.Derenko men B.A.Malyarçuktıñ jürgizgen zertteuleri osı orayda jaña derekter wsınıp otır. Olar Amerikadağı ündister men Aziya twrğındarınıñ molekulyarlıq – genetikalıq qwramın mt DNK (mithondral'dı-dezoksiribonnukleyn qışqıl) molekulasın zertteu arqılı amerikalıq ündisterdiñ genefondında kezdesetin mt DNK-nıñ A, V, S, D, dep atalatın tört türi de Altay aumağınıñ bayırğı twrğındarı – tıba, altay, şor ispetti türik tekti halıqtarında keñ kölemde wşırasqanın däleledep şıqtı. Al, moñğol, tibet, qıtay tekti halıqtarda bwl bölşekterdiñ A, S, D, türleri ğana kezdesip, V türi mülde wşıraspaytının anıqtağan (25. 9)
Ündisterdiñ alğaşqı legi Amerika materigine b.z.d. 30-12 mıñjıldıqtar aralığında ketken. Öytse, Täñirlik din Euraziya dalalıq aymağın mekendegen türik, moñğol halıqtarınıñ arasına ündister Amerikağa qonıs audarmay twrğan däuirde qalıptasıp ülgergendigin paş etedi. Olay bolsa, Täñirlik dinniñ payda boluı beri aytsaq 12 000 jıl, arı aytsaq 30 - 40 000 jıldan asıp tüsedi eken. Täñirşildik älemdegi monoteystik (bir qwdayılıq) eñ alğaşqı din.
Euraziya alıp qwrlığınıñ şığısı Hyanğan jotasınan batısı Kavkazğa deyingi dalalıq aymaqtı ondağan mıñjıldar boyı mekendegen köşpeliler bir qwdayılıq dindi twtınıp otırğan zamanda, otırıqşı körşileri qıtaylar, ündiler, parsılar, slavyandar mıñ qwdayılıq din twtınıp otırdı. Otırıqşı halıqtardıñ är bir qalaşığı men qalasında, selolarında är qaysısı jeke-jeke qwday jasap alıp, biri ekinşisiniñ qwdayların qabıldamay jaq-jaq bop qırılısıp jattı.
Demek, bir qwdaylı-köşpeliler men körşiles otırğan otırqşı halıqtar arasında bir deñgeyde kelisip alğanday bir qwdayılıq dinder payda bola bastaydı. Olar: Buddizm b.z.b. Vİ-V ğğ-da, iuda b.z.b. VII-VI ğğ-da Konfucişildik (Künzi) b.z.b.551-479 jj-da, Daocizm b.z.b. VI-V ğğ-da, Hristian b.z.b. İİİ-İ ğğ-da, Islam b.z. I-V ğğ-da ömirge keldi. Bwlardıñ barlığı da köşpelilerdiñ şığıs jäne oñtüstik jağında şekaralas, körşi aymaqtarda payda bolğan dinder. Jappay bir deñgeyde bwlayşa özgerui, barlığı bir deñgeyde bir qwdaylıq din qabıldauı köşpelilerdiñ Täñir dinniñ äseri emes pe eken? Äseri deytinimiz joğardağı klassikalıq dinder Täñir dinşilderdiñ tabınu jora-josının säl, säl ğana özgertip aluı. Täñir dinşilderdiñ eki qolın alğa qwlaştap jiberip qos alaqanın tosıp tilek tilese, buddister alğa sozılğan qos alaqandı qosıp mañdayına tigizip tağzım ete tilek tileydi. Al, Islam dinşilderi alğa sozılğan qos qoldıñ alaqandı qos alaqandı mañdayğa jaqındata alıp kelip, tilek tilep, bata jasap bolğan soñ betin sipaydı. Sodan keyin Jaratuşınıñ ornı, onıñ tumaytındığı, ol dünie men bwl dünie, peyiş pen tozaq, aqırzaman turalı tüsinikterdiñ barlığı eñ ejelgi köne din Täñirşildiktiñ äseri emes pe eken?
Täñirşildik atauı qaqında öz pikirimizdi bildire ketelik.
Bayırğı türik, moñğol, tüngüs-manjur halıqtarınıñ birde-bireuinde täñir dini, täñirşildik degen atau jazbaşada da auızşa da saqtalmağan. Bwl ataudı Europa ğalımdarı alğaş şığarıp keldi. Täñirge sıyınıp, Täñirdi qwday twtandığın eskerip Europa zertteuşileri jasandı türde engizgen atau. Öytse bayırğı türik, moñğoldar qalay atağan. Jazbaşa derek bar ma?
Orhon eskertkişteriniñ mätinderinde – Bögü qağan (bögű qaYan) - (Twy. 34). Twy wqıq pen birge dalalıq soğısta birge jürgen din bası. Bayırğı türik, moñğoldarda ülken soğıs, şabuılğa şığarda, qanday bir jaqqa attanğanda din basına aytıp, körsetip, aldın ala boljatıp barıp qozğalatın bolğan. Kök türiktiñ din bası Bögü-qağannan (Qapağan qağan) batasın alıp, boljaytın bolğan. Däl osı ispetti din basşılarınıñ esimi bizge jetti. Bögü-qağan (Twy.34 - 50), Bögü-han (TT. İİ. A 33), Böge-budraç (MK İİ 27); Böge-Iavğaç (Q V N. 396 6)
Bayırğı türik mätinderinde tağı da «bes sűŋűs sűŋűsdűkde Kűűli-čor anča bilge čab esi erti, alpy, bökesi erti » (Bes jolğı soğısta soğısqanda onda , Külli-çor bilik iesi, söz iesi boldı. Aybarı, bökesi boldı) (K4. 17. 4) (10.235).
-«buny jaratyYma böke tutam» (bwnı jaratuşıma-Böke[me] wsınamın) (Terkin).
İH-Hİ ğasır aralığında jazılıp saqtalğan bayırğı jädigerlerde:
-Anta jeme Linxuanyŋ özentinen ök bögűn kelgin tuYmaqy- Onda tağı Linhua gülinen Bögün [qayta] tumaq (Uig. İİ. 44 33)
- Öntűn syŋarqy burxanlar ulusynta bögűler quvraYynta jaYmur jaYmys teg xua čeček jaYmysyn saqynmys kergek- Ol düniede burhandar elinde, bögüler qwbırığında (dinşilderge) jañbır jauğanday bäyşeşek jauatının oylau kerek (TT. V. A 107)
-Yduq bögű biliglig burxan- Kieli bögü bilikti burhan (Suv. 89 9)
-On kűčlűg bögű biliglig uYan arzylar- On ese küşti Bögü bilikti parasat tilekter (SA26)
- bögű elig kűčlűg jaruq teŋri- Bögü eli (sen) qwdiretti, nwrlı Täñirisiñ (Map. İİİ. 28 8)
-Bajat bergű edgű saŋa aj Bögű Baylıq bersin jaqsı, ey Bögü (QBK. 189 7)
- Qajadf joryYly bu ymYa teke, Qutulmas seniŋden aj ersik Böge – tasta jürgen bwl eşkimniñ tekesi, Senen qwtılmas, ey Böge (QBN. 385 15)
Mine bwl mısaldar bayırğı türikterdiñ din basın böge, böke, bögü dep ataytının, dinin de Bögü dep aytatınına kuä bolamız. Öytse, köşpeliler tarihın şejiresine jazıp qaldırğan qıtaydıñ köne derekretinde qanday sözben jazıp qaldırğanın alıp körelik. «Poklonyayuşsya duham, veruyut v volkov (kit. bukv. Vu oznaçaet i Volhvov)» (4.231),-dep belgilegen. Öytse qıtay deregeinde de «Bögü» degen ataumen saqtalğan eken. Hİİİ-HİV ğasır mwrası Kodeks kumaniksta «Bögü» degen formamen saqtalğan (26.56). Moñğoldıñ qwpiya şejiresinde «Bögü», qazirgi Moñğol tilinde «Böö» degen türmen saqtalğan.
Öytse bayırğı türikterdiñ dininiñ atauı Täñirşildik (Tengrianstvo) emes «Bögü» degen atau bolmaq.
Bayırğı türik jädigerlerinde tas wstındarda din basın «Bögü» dep ataumen qatar «ata» degen ataudı qatar qoldanıp kelgenin däleldeytin derek bar.
Südjin jazuında «jaYlaqar qan Ata» = YAglakarhan- Ata (Sudji 2).
Qazaq halqınıñ jadında bwl ataular qalay saqtalğanın alıp qaralıq.
«Saliha Sämen» jırında «Töbe Täñir Kökşe äulie» degen söylem bar. Moñğoldıñ qwpiya şejiresinde bwl söylem «Tev Tenger Kököçü bögü» dep jazılğan. Sol söylemniñ tura audarması «Saliha Sämen» jırında joğarıdağıday türde saqtalğan. Öytse bögü, dinniñ din basılarınıñ atauı qazaq ortasında «äulie» degen arabtan kirgen sözben auıstırılıptı. Al, bayırğı bögü dininiñ din basşıların qazaq halqınıñ ortasında el auzında Beket Ata, Bäydibek ata, Wzın ata, Qoñır Äulie, t.t sol siyatı ataularmen bügingi wrpaqtıñ jadında saqtaldı.
Körip otırsızdar, osıdan 30-40 mıñ jıl bwrın payda bolğan, türik etnosınıñ ondağan mıñjıldıqtar boyı twtınğan töl mwrası ruhani qazınası Bögü (täñirşildik) dininiñ atauı 21 ğasırğa qanday özgerispen jetkenine köz jetkizemiz. Dualistik dünietanımdı arqau etken, ejelgi bögü (täñirlik) dinniñ bükil bütin jüyesin qalıpqa keltirip, onıñ uağız ilimin jañğırtu, t.t.s.s. irgeli zertteuler jürgizu türik älemin saralap saraptauşı ğalımdardıñ aldında twrğan jauaptı da, abıroylı istiñ biri. Bögü dini öziniñ janaşırın kütip twr.
Ädebietter
- Abrimzon S. M. Kirgizı i ih etnogenetiçeskie i istoriko-kul'turnıe svyazi. L., 1971.
- Anohin A. V. Materialı po şamanstvu u altaycev. // Sbornik Muzeya antropologii i etnografii. L, 1924. t. 4.2. s.1-16.
- Alekseev N. A. Tradicionnıe religioznıe verovaniya yakutov v HİH-v naçale HHv. Novosibirsk, 1975.
- Biçurin N. YA. Sobranie svedeniy o narodah, obitavşih v Sredney Azii v drevnie vremena. T. İ. M-L. 1950.
- Dmitrieva L. V. Huastuanift (Vvedenie, tekst, perevod). // Tyurkologiçeskie issledovaniya. M-L; 1963. s. 217-228.
- Doerfer G.Tűrkishe und mongolische Elemente in Neupersish Bd. I-III. Wiesbaden. 1965.
- Dırenkova N.P. Umay v kul'te tureckih plemen. // «Kul'tura i pis'mennost' Vostoka». İİİ. Baku 1928. s. 120-148.
- Klyaştornıy S.G. Mifologiçeskie syujetı v drevnetyurkskih pamyatnikah. // Tyurkologiçeskiy sbornik. M. 1981.s.117-138.
- Maynagaşev S.D. Jertvoprinoşenie Nebu u bel'tirov. // Sbornik muzeya antropologii i etnografii. T İİİ. Pg. 1961.
- Sartqojawlı Q. Orhon mwraları. Astana 2003.
- Maillard M. Les religions de saut occidentales. // L̀Asie Centrale Histoire et sivilisation. P, 1977.
- Pelliot P. Neuf notes sur des questions ďAsie Centrale. // TP. Vol. 26. 1926. pp.212-216.
- Potopov L.P. Umay-bojestvo drevnih tyurkov v svete etnografiçeskih dannıh. // TS-1972. M1973. s.265-286.
- Pürev O. Mongol böögiy şaşin. Ulaanbaatar.
- Roux J.-P. Ľ̀oriqine céleste de La souveraineté dans les inscriptions paléo-turques de Mongolie et de Sibérie. // Studies in the History of Religions. Leyde, 19596 pp. 231-241.
- Roux J.-P. La religion des Turcs de ĽOrkhon des VII et VIII siécles. // Revue de Ľhistoire des religions (RHR). P. 1962, t. 161,.№ pp.1-24. .№2, pp.199-231.
- Roux J.-P.Tängri. Essai sur le Ciel-Dieu des peoples altaïques. // RHR. P. 1956, T.149, №1,pp.49-82,.№2, 197-237. T. 150. p.1957,.№1, pp. 27-54,.№2, pp.173-212.
- Roux J.-P. Notes additionneles á Tängri, Le Ciel-Dieu des peoples altaïques. // RHR. P. 1958, t. 154. .№1.
- Sanjaev G.D. Darhatı. L.
- Stebleva I.V. Rekonstrukcii drevnetyurkskoy religiozno-mifologiçeskoy sistemı. // Tyurkologiçeskiy sbornik. M. 1972. S. 217-226.
- Snesarev G.P. Reliktı domusul'manskih verovaniy i obryadov uzbekov Horezma. M.
- Süleymenov O. AZi YA. A-A, 1975.
- Töleubaev A.T. Reliktı doislamskih verovaniy v semeynoy obryadnosti kazahov. A-A. ,1991.
- Valihanov Ç.Ç. Sobranie soçineniy t. İİ. A-A, 1984.
- Beysenbaev J. Arğı türik tilderi polelit däuiriniñ perzenti.// Ana tili gazeti. 2004 .№ 26. b.9.
- Qwrışjanov Ä.Q, Jwbanov A.Q. Belbotaev A.B. Qwmanşa – qazaqşa jiilik sözdik. A-A, 1978.
- Tañjarıq J. Şığarmalar. A, 1994. b. 234-245.
Qısqarğan ataular
KT – Kültegin mätini
BK – Bilge qağan mätini
KÇ – Külli-çor mätini
Twy – Twy – wqıq mätini
Man İİİ – Manihey fragmenteri (Chotscho III)
MK – Mahmud Qaşqari sözdigi
QBH – Qwtadğu bilik (Gerat variantı)
QBK – Qwtadğu bilik (Kayr variantı)
QBN – Qwtadğu bilik (Namangan variantı)
Sud – Suvarnaprabhāsa (Altın säule)
TT. İİ – Türkische Turfan – Texte II.
V - Türkische Turfan – Texte V.
Uig II – Uigurica II


text:
2017 senesi dekabr ayınıñ soñunda ukrain Wikipediasına Qırımda yaşağan ameliy sanat ustaları aqqında malümat kirsetilecek. Bu aqta Qırım.Aqitatqa Ukraina medeniyet naziriniñ meslatçısı Esma Aciyeva ikâye etip berdi.
Onıñ aytqanlarına köre,2018 senesi yanvar ayında qırımtatar Wikipediasınıñ teşkil etilgenine 10 yıl tola eken.
«O faal insanlar gruppası tarafından teşkil etilgen edi, lâkin bu teşebbüske kimse qol tutmadı. Bugün bizler İsviçre tarafından qol tutulğan bir leyha çerçivesinde ukrain tilindeki Wikipedianı qırımtatar kontentinen toldurılması üzerinde çalışamız ve, ihtimal, inglizcesi de yapılır. Bizler ameliy sanat saasında çalışqan ustalarğa anketa yollap, olar aqqındaki maqalede neler körmege istegenlerini yazsınlar dep rica ettik. Ustalarnıñ çoqusı cevap berdi», – dep qayd etti Aciyeva.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey.Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü olaraq qabul etti.


text:
Adı Soyadı: Gülşen Emirametova
Doğum Yeri ve Yılı: Kezlev, 1929
Mülakat Kayıt No: KA013
Gülşen, Emirametova Gülşen, 29 god rojdeniya Gezlev (Kezlev) şeerinde Jelabova ulitsada. Sovyet zamanı biz bala edik, toçno o qadar bilmeymiz koneçno, men 15 yaşında edim o vaqıtta.
Aşlıq kördik, aşlıq kördik, 35-te eñ posledniy 35, şunda babam öldi. Biz aşadıq, no, adamlar aşlıqtı, menim babam mal doqtorı edi, ana qoy aşadıq. Men azğana bilemen 35-te men altı yaşında edim, azğana bilemen, a babam kolhoz adamlarına ötmek almağa şeerge kele, o köyde çalışa, ana ötmekke kelgende, öle babam Gezlevde. ‘A ot çego umer’ biz bilmedik. 5 yaşında qaldım ben babadan, bolşe baba körmedik.
Sibirskiy yazva, maldan sibirskiy yazva zarazil, ana şu sibirskiy yazvadan qan tamğan o seskengen ah eto ne horoşiy, ana şoman şeerge kele ötmek almağa qaytalmadı, şoman yoq boldı. Ayat altı yaşındaman otkuda znayu. Yoq, anam ne gramotnıy, babam pozje oqutqanlar vzroslıy, jenatıy balalı bolğan soñ, oquğan, Sovyet ükümetini çalıştırıp körmege bilmeymiz de.
Yoq, bay tuvul (degil) edi, pıqare (fuqare) de tuvul edi. Mına bu Gezlevde Zavodskoy ulitsada, beşi mektebi bar edi, anda birinci klass oqudım, babam öldi, soñ, 37 senesi köyge kettik, vtoroy baba, ekinci babağa, ana üş (üç) klass anda oqudıq, Çernomor rayonında Qırqqulaç köyünde, anda balaban semya 11 can boldıq.
Tatarşa, Tatarşa, men mektepke barğanda 37-de mektepke barğanda Latin bukvası bar edi, yarım yıl oqumay Rus bukva şıqtı (çıqtı), men latinniñ birisini-ekisini tanıyman, qalğanını tanımayman ana şonday, Rusçanı oquyım dört klass pitirdik, dört klass pitirip şeerge kelgende, konikulğa kelgende qavğa başlandı, 44-te, e 41-de qavğa başlandı. Şundan soñ oquv körmedim.
Nasıl qavğa, o kene men aytaman men o vaqıtta 12 yaşlarındaman, biz Saq şeerine baracaqmız anamnıñ siñlisi (kiçkene qız qardaşı) bar edi, anda ketecek bolıp vokzalda biz mınavday radiolar voyna dep er kes ağlay, er kes bilet qaytara, biz ballarmız vot takoy, biz de qayttıq dört bala edik, samıy, eñ üykeni menmen (menim). 12 yaşında bolamanmı, ana 29-nıñ balası 41-de 12 yaş. Soñ, kelip bizni vokzaldan aldılar, biletni qaytardıq, qavğa başlanğan, qaytıp kelip anamnıñ ağasınıñ üyüne (evine), soñ, anam köyden kelip bizni alıp ketti. Bir kere podvolğa da tüştik, bombaladılar.
Yatıp kettiler, mına rayondan, şeerlerden, köylerden kelgenimen, qolum körülemi anda? Qaytayatqanda keş qalsalar yatıp kettiler Ruminler de Nemseler de.
Nemseler etmey edi, Ruminler yaman bola edi, Ruminler yaman bola, soñ, Nemselerge barıp aytsañ, nakazat ete ediler, Ruminler qırsız edi, tutıp ala ediler, alıp soya ediler sıyırlarnı. No, postoyanno turğanğa belki etmeylerdir, bizden ötip keteler, yatalar, gece aşamağa kerek, ne istese onı eteler.
Nemseler olar kulturnıy halq edi, Ruminler tsiganskiy.
Yoq, bizde rovnıy köy, partizan eñ köbüsi tavlarda, qırlarda, tavlarda; a, bizde çöl, otkrıtıy, rovno, anda saqlanmağa ne gde. Em armiya bolmadı bizde, turmadı; Çernomorda turdı armiya.
Partizan körmedik biz. Yoq, biz uzaqmız olardan, eto gornıy yaqlarda, gde voyna idet. Eki ağam yoq boldı, birisi armiyağa ketti, armiyağa ketti, armiyanıñ soñunı şığar degende Finlandiya uruşı başladı. Endi Finlandiya uruşı vaqtında ekinci ağam ketti. Endi bu ağam Finlandiya cenki pitken (bitken) soñ, qaytıp keldi, bu ağam armiyada qaldı, bu qaytayım degende German qavğası başladı, üyken ağamnı bir daa aldılar, ekisi bir-birini körmedi. Şunman da yoq boldılar. Qıdırğan adam bolmadı, bezvesti, ölgenmi bir şiy bilmeymiz.
Nemse körmedik, prohodaşiy s noçovkoy, utrom uşli, vot takoy. Bizde bir şey yoq, biz bir şiy körmedik, tolko prohodaşiy Ruminler yatıp kete edi, prohodaşiy Nemseler, ne istese onı ete, ötip kete, odin s noçovkoy, qavğa körmedik, okop qazdıq, vo dvore okop qazdıq, okopqa saqlandıq, kelip bombalap kete ediler, zarar körmedik, patlamadı bombalar, bilmeymiz, a, Yevpatoriyada boldı. Neşin (Ne içün) deseñ men qavğa vaqtında ekinci babağa kettim, poetomu men şeerden kettim derevnağa.
Ders pitken soñ, kolhoz, mektep yoq, 41-de pitti, 4-ünci klass 41-de konikulge şıqtıq qavğa başlandı, mektep yoq, kolhozğa çalış, kolhozda çalıştıq, sıvarnoyda çalıştıq, sıvarnaynı bilesiñmi?, Şımışqa (sımıçka), kombayın boğday ordı, artından başaq cıydıq, ana şaytip çalıştıq.
Qavğa pitken soñ, ana özümizniñkiler keldi, özümizniñkiler keldi, biz quvandıq özümizniñkiler keldi, o quvanç yerine qara kün boldı.
Endi evelki zaman svobodno bez qavğa bolacaq (qavğa bolmaycaq) dep oyladıq, eski yaşayış bolacaq dep, a, olar perevorot ettiler. Olar şığardılar bizni.
Bizde balaban aqalarım epsi yoq boldı da qavğada, men yaş edim inisiatiftekiler cattı türmede.
Biz endi uje şıqqanmız mından, Ruslar keldi bizni şığardı, o türmede cattılar olar inisiatifnikler, mına Qırımğa qaytamız degenler cattı türmede.
Köy prostoy adamlar ne gramotnıy adamlar kolhoznikler, o gorodskoylar, şo o işlernen oğraşa, er kes kolhoznik, predsedatel kolhoz, brigadir kolhoz, çesovod kolhoz, vse, gramotnıy adamımız. Qalğan er kes kolhozğa çalışa.
Biz ana 18 Mayıs sabası po poradku aytsam, biz köyniñ şetindemiz (çetindemiz), quyuğa yaqınmız, baqırıp keteler, köyniñ o tamanından (tabanından) adamlar keleler şığalar, azır boluñız, kolhoz adamları, qomşular, azır boluñız bizni şığarayatalar, baqırıp keteler. Biz pencereden, qapıdan qaradıq. Bizge kün tuvğan soñ keldiler, adamlar saarde çıqtı, o yaqtan şığıp posledniy bizlerni alıp şıqtılar, baqırıp kettiler, nu, epsini po poradku aytsam, eki soldat turdı, qapınıñ eki şetinde ventovkaman, lap (laf) yoq, menim anam ayttı, menim eki oğlum qavğada voyevat ete, atacaqsıñmı, alıp keteceksiñmi? Ayt, tili yoq, avzı yoq, menim anam ayttı men çıqmam, al, al i vse. Sobiralis pravda biz eşitkenimiz şu üyde, 25 kilo adam başına alıñız. Adam rasteratsa ete 25 kilo adam başına, bizler başladıq cıyıştırmağa, çto ne qolumızğa ilişti, aldıq.
Menim eşittigim üyniñ işinde 25 kilo adam başına. A, biz köpmiz, sekiz danemiz, bizde köp bola da soñ. Samıy starşiy bir dane aqam bir yaş eken, znaçit men 15 bolsam o 14 yaşlarında, men 15, men 14 yaşasam, o 15 yaşında, ne rodnoy. Ana, qalğan yaş yoq edi, babay 60 yaşında, o vaqıtta babaylar (şay) etip cüre ediler, anam qart, babam qart, bizge tiymege çare yoq, bir şey yoq, episi mınaday. Ana, ne aldıq, aldıq.
Aldıq bizler, boğday da aldıq, bir çuval boğday aldıq; urbalarnı, epsi kiyimlerni üstüne kiyeberdik, yük almadıq, cük bolmasın, üstümizge kiydik. Men özümniñkini kiydim, anamnıñqını kiydim; anam babamnıñqını kiydi, aqalarımnıñqını kiydi; gruz bolmadı. Ana şo. Aldıq aruv şıqtıq biz. Ana, o adamlar baqırıp ötken soñ, bizge oçered keldi, soldatlar keldi, bizler alaca(ğı)mıznı aldıq, alıp ketip mektepniñ aldına tüşürdiler, bütün kün mınday tumanlı-cavunlı ava. Maşina bekleymiz. Menim anam ayttı, “meni üyge ciber, ballarım aş”, ketti soldat alıp ketip ketirdi, alıp bardı; urmadı, sögmedi bir şey etmedi. Bir kampirniñ de balları, laleçkası bar edi qolunda, onıñ üyüne barıp alıp keldi soldatman.
Voopşem keş bolğanda biz Kezlevge keldik, yavğan soñ, Kezlevde doğru şalonğa alıp keldiler, yerge ayağımız tiymedi, maşinanıñ artını kuzıvnı aştılar şalonğa doğrulap maşinadan pram şalonğa mindik, anda qaş qoranta, 2, 4, 8-10 qoranta bar edik, bitkom. Ana, er kes cönedik, bilgen adamlar ayta, oñğa ketse bu yaqqa ketemiz; solğa ketse bu yaqqa ketemiz, añladıq; bir yerge barğanda ayttılar, şıjaq (sıcaq) yaqqa ketemiz, biz ketemiz rast kele; oşaqlar (oçaqlar), teneke, kerpiç, bizden aldın ketken eşalon aş pişirgen, ne qadar yetiştirgen. Pişken şiy şalon cönedi alıp ketesiñ. Taa bir yerge kelesiñ, suvğa cuvuramız şalondan tüşip, kim şalondan tüşip qala, kim coyula, men qayerge kelgende, bir Acatman degen köyde, Acıasan Acı degen qart bar edi, ayaqcolğa qumanman kete, qumannı bilesiñ? Ana, kete, bizim şalon cöneycek, başqası keleyatır. O meni basmasın dep cuvurıp öteyatqanda, bölip (bölünip) ketti, ekige bölip, şalon toqtap, onı cuvıp kefinlep, taşlap kettiler şu yerge. Köpek aşadımı, cıydılarmı bilmeymiz. Col boyu kettik, qızdırmaş pişirdik, kimde bar; balıq şorbası berdiler bir yerde; ana suv alğan suv ala, şalondan qalğan arttaqı şalonğa mine, şay etip, 22 kün degende Qatırşı rayonına bardıq, tüştik biz. Qatırşı rayonınıñ ortasına, bazarnıñ yanına tüşürdiler.
Bolmadı, bolmadı bizim şalonda qartlar ediler, qartlar ayta edi, azğana aş (aç), bonday arasını, vozduh kirsin, keşe (gece) biz bir bir yerlerde ayağımıznı sarqıtıp oturğanımnı da bilemen, soñ kelip capqanlarını da bilemen az az.
Yoq, ölmedi, avurmadı da. Bir colda (yolda) bu bizniñ (bizim) Tatarlar rast keldi, erkekler, olar o yaqqa kete, biz bu yaqqa ketemiz; no, qapılarnı aşmadılar, qapını aşmadılar. Qatırşığa kelip tüştik biz, bizni banyağa kirsettiler, banyağa kirsettiler, ana urbalarımıznı stirilizovat etti, bir yerge karantinge ciberdiler. Altınsay degen yerge, Lengar yoluna, karantin 40 kün karantinde oturdıq. Ana, kim aqır (ahır), kim pod naves, yaz künü yaşadıq. 40 kün. Andan soñ, bizlerni sortirovat ettiler, raboçiy köp, Lengarğa ketti, raboçiy yoq kolhozğa ketti. Biz Qatırşı rayonda Karl Marks kolhozına tüştik, kolhozda çalıştıq.
İmenno, bizge yahşı üy berdiler, cañı üy (yañı ev) edi, biz oturdıq. Otdelno pencere yoq, em pencere em qapı, aşsañ qapı capsañ (yapsañ, qapasañ) pencere. Vot takoy. İ tapmağanlar köp oldı, bir üyde 4-5 qoranta yaşağan da boldı. Biz bir parça yaşağan soñ, bizge bir qoranta kelip qoşuldı, başqa köyden endi, taa bir qoranta, üyniñ dört köşesinde dört qoranta boldıq, tolko biz yaşay edik. Anda menim babam öldi, anda qız qardaşım öldi.
Barğanman, barğanman öldiler, barğanman menden god starşiy aqam öldi; soñ, babam öldi, Gülnar, soñ, sekiz candan bizler eki dane qaldıq. Bir oğlan, bir qız qaldıq. Anam, onı yahşı bilemen 49-da öldi.
Aşlıq bar, doqtur yoq, bolnitsa yoq, poliklinika yoq bir şiy yoq, nedayıñ hastalıqnen avursañ ahrakin berdiler, bez razliçno, epsi hastalıqqa ahrakin, aş yoq ahrakin, bir tane hinizator cüre edi kolhoz boyu, birev hasta kete hinizator tabletka bere, ahrakin vse. Ana, şoman 49-da anam öldi, soñ, meni endi podpis vaqtı boldı, qaşıncı cıl boldı şo podpis başladı, unuttım men endi, podpis vaqıtı boldı, anam öldi. Samarkanttan anamnıñ ağası vızov alıp kelip meni aldı, er ay podpiske qatnadıq, kerçek. Er ay podpiske baramız.
Sud eteler, bir arada men podpiske bardım, adamlar aytqan “bo qaşıp ketecek kolhozdan”, atlı asker keldi maña, “sen qaçacaqsıñ seni qapamağa keldim.” Men Özbekke ayttım, “aqıllı adam aytıp qaşmay, qaşa (qaça) kete, men ketecekmen, vızov ketirseler, ketecekmen, no, qaşmaycaqman”, poetomu qapamadılar meni.
Birisini alıp bardıq, alıp barmaylar, maşina yoq, araba, kolhoz reisi araba berse, alıp barasıñ, bermese öle beresiñ. Tolko bir dane Gülnar degen qardaşımnı otveçat etersiñ dep reiske barğanda, berdi araba, no uje keç oldı, subbota alıp ketip taşladıq, alıp ketip taşladıq, saba ölüsini alıp keldik. Vse. Opendisit dediler, qaradımı qaramadımı o yağını Alla bile.
Anamnıñ ağası kelip aldı bizni Samarkanttan, Qatırçı rayonından kelip Samarkantqa aldı. Onıñ qolunda yaşadıq podpis vaqtı. Ana, men savman endi, mına yaqında qardaşım öldi Özbekistanda, kelalmadı.
Anam ölgen soñ, işlemedim, bir kereden vızov keldi srazu Samarkantqa kettim. Tkaçiha çalıştım, partniha çalıştım, pamuq cıydım, işte uçenik bolsañ, pamuqqa ketesiñ, pahta cıyasıñ. Ta sdelnıy çıqqance. Şovkotkatskiy fabrikada tkaçiha işledim.
Eñ glavnıy malariya, dezintiriya şu ekisi, eñ köbüsi şo, tif boldı ana ölgenler aşlıqtan aşlıqman beraber, aşlıq nege ketire hastalıqqa ketire, tif boldı, malariya em dezintiriya. Pek köp adam öldi.
Kömdik, biz kömdik, köpekler şığardı, biz kömdik köpekler şığardı.
Özbeklerni yaman dep bolmay, olarnıñ özleri de aş edi, tek biz tuvul, olar da aş edi. Olarda da prava bolğan soyu, reisi, ..., qamşıman cüre edi, añlamasañ ura edi, könip cürseñ, cüre beresiñ. Yahşılığı da boldı yamanlığı da boldı. Episi boldı. Ana kolhozımız bay kolhoz edi, er ay ne bere, ayda payok bere edi, ükümet payok berdi, aştan ölmeysiñ, no, sav da bolmaysıñ.
Paranı kim becerdi aldı, kim beceralmadı, eñ köbüsi almadı, alğanı ölgenlerinkini de aldı, bizler almadıq. Bizde gramotnıy yoq edi, starşiy yoq edi, bizler bala edik.
No, strogiy, strogiy vospitaniye, klüçmen kire edik, klüçmen şığa edik. Nomer, tabel nomer bola edi, mına menimki 46 edi, kirgende tabel nomeranı qoyasıñ, qaç daqqa opozdat etseñ sud bolasıñ, vovrema kelseñ bir şey yoq, qırslasañ sud bolasıñ, qırslamasañ yoq.
Olar bir kereden tırıştı, bizimkiler stroyka, olar kelip tüşti i srazu vozvrat trebovali, a, biz yaşadıq, yaşadıq potom soradılar bizimkiler, keş boldı da.
Qırımnı bir minut menim anam avzından canı şıqqaşı (çıqqance) künde bir şey azırlay edi, pırtno şeşme, poyezd kelecek qaytacaqmız, ölgeşi (ölgence) qaytacaqmız, ana, ölip ketti, qayttı. Epimizniñ cüregimiz postoyanno aqlımız-fikrimiz mında turdı, biz anda yaşamadıq Qırımman yaşadıq o yaqta, cürekte Qırım turdı, o bizim Vatanımız, onı biz birevge bermemiz, birevin de almağa aqqı yoq. Er milletniñ özü Vatanı bar qaytmağa, bizim Vatanımız tolko bu, biz mında tolko qaytacaqmız, ölsek mında ölecekmiz, yaşasaq mında yaşaycaqmız. Men özüm podpis pitken soñ, ukaz pitken soñ er yıl keldim, ötmek aşamadım, suv iştim keldim. Er yıl keldim.
Mına mınday barıp üylerimni kördim, qayerde yaşağanman, qayerde tuvulğanman, deñizde caldadım, kvartira tuttım, suvman ötmek aşadım; Qırımnı kelip kördim. Qırım Vatanım. Canım cigerim Vatanım.
Bizim köyde evimiz yoq, bizim mında şeerde Yevpatoriyada evimiz, men şeerde tuvğanman, babam şeerde tuvğan, anam şeerde. Anam Tatarskiy 90-da tuvulğan. Ulitsa Tatarskiy, Sovyet ükümetine Tatarskiy, Musulmançasına Aqmolla 90-da anam doğğan. Babam Slobodkada Jelabovada tuvulğan. Biz mında korennoy. Men Jelabovada tuvğanman, a, o posle babam ölgen soñ, köyge köçtik derevnağa, tam biz malo yaşadıq. Srazu qavğa başladı, srazu kettik.
Ebet, er yıl kelip kördim, vot komendatskiy vrema pitken soñ, er yıl kelip kördim, er yıl kelip kördim. Ballarımnı da ketirip körsettim.
Milliy areket başlağanda özüm de aralaştım, ulum (oğlum) da aralaştı, eki ulum. Aqça cıydım, halqnı Moskovağa cibermege, podpis ettirdim, men bugüngeşi (bugüngece) cayav Simferopolge bardım peşkom, mında kelgen soñ. 99-da bardım. Qaş yaşındaman? 70, ana, İsmail Beyden bismila dep saldım ve tribunağaşı (tribunağace) peşkom bardım 70 yaşımda. Şimdi de ket deseler ketermen.
Qırımğa qayttım, bunday boldı. Ortancı ulum ayttı, ana, menim eki otpuskam bar, üşüncige ketti, meni işten quvalar otpuska al dedi, maña al bilet, men Qırımnı bir aylanıp keleyim dedi. Do etogo, men olarnı agitirovat etip azırledim, kim üy satqan, kim kontener cibergen, kim üy alğan Qırımdan, kajdıy minuta aytaman, aq yol, ket Qırımıña, soñ ortancı oğlum ayttı maña otpıska bereler, maña bilet alıp kel, Qırımğa keteyim bir aylanıp keleyim, qana ne bar anda?, o ketti, şoför keldi starşiysı. Qayda ketesiñ, bilet almağa. A, çe Refat Qırımğa ketip aylanıp kelecek, qaraycaq. Togda menim de otpuskam bar, eki ulum starşiy ciberdim. Birisi probivayuşiy, birisi rabotaga. Rabotaga kelse, bir şey işleyalmay edi, Raip ketse probivayuşiy. Ekisini yolladım, men anda qaldım babayımman, bir ulum bir kelinimmen qaldım. Eki kelinnen qaldım. Endi haber kele, peregovor, ne obratno doroga net uçastka aldıq üyni satılıqqa şığar. Men ayttım malenkiy kibituşka yasañız biz qartmız, avurarmız ölermiz i soñ, satıla, raz dva yasadılar, bez fundament, bez ni çego i gotovo. Men özüm satıp, ulum kelip kontener ciberdi, takoy lögkiy parada keldik bizler daje ne ojidannıy boldı. Srazu starşiy kelip kontener ciberdi, işten şıqtı propiskadan şıqtı, bizni aldı keldi.
Biz dört qoranta, üş ulum (üç oğlum), bir qızım bir uçastkağa kelip tüştik, episi şu üyni satıp aşatıp, epsi özlü-özüne çalışsañ bola, balam. Çalışmay catsañ bir şiy bolmay. Çalışalar, Yaltağa da bardı, traktorler, benzin atqanda da, ana şo, sredniy ulum Yaltağa da bardı, butılkalarman benzin atılğanda da boldı. Men özüm de cavun cavamı, başqa bolamı lüboy yerge men azırmen, ketemen.
Mına 18 Mayısta 99-ıncı yılı 18 Mayısta Simferopolge ketmek kerekmiz pişkom, er kes ketti, men 70 yaşında men de İsmail Beyden naçinala Simferopolgeşi peşkom kettim. Peşkom hodba boldı. Trebovaniye Qırım, prav, kettim şunıñ işin (içün). Menim aldıma maşinalar keldi, min, yoq minmeymen, ketemen.
Ne satayıq biz? Bütün adamımıznı armiyağa berdik yarağanını, do 16 let. Episi armiyada qavğada, kimni satayıq, neni satayıq?, kak mojno satmağa, 60-70 yaşında qartlar, on beş yaşında, on beş yarım yaşta yaşlar, işke yarağan adam yoq anda. Satmağa da adam yoq, almağa da adam yoq. Neni satamız, biz bir şey satmadıq i ne sobirayus satmağa. Kim çaresi bar, yaray, episi qavğada, derevnada saqalı bonday edi ne rodnoy babam da predsedatel qoyıp kettiler, zamen predsedatel, a o ne gramotnıy, podpis etmege bilmey a predsedatel, o ne satacaq, ne alacaq?


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ Aqşeyh mahkemesi cuma künü, avgustnıñ 4-de, ukrain faali Vladimir Baluhnıñ ükmüni çıqardı – umumiy rejimli apishanesinjde 3 yıl ve 7 ay yatacaq, 10 biñ ruble miqdarında para cezasını ödeycek.
Bunı oturışta olğan qırımlı Mihail Batrak Qırım.Aqiqatqa haber ete.
Kreml kontrol etken Aqşeyh rayon mahkemesinde avgustnıñ 1-de ukrain faali Vladimir Baluhnıñ davasında taraflarnıñ munaqaşaları olıp keçti. Mahküm mahkemede oña qarşı qabaatlarnıñ siyasiy sebeplerini qayd etti.
Oturış başlağanda prokuror Baluh umumiy rejimli apishanege 5 yıl ve bir ayğa qapatılsın dep istedi.
Vladimir Baluh silâ ve patlav aletleriniñ saqlavında qabaatlana.
FSB Vladimir Baluhnı 2016 senesi dekabrniñ 8-de yaqalağan edi. Onıñ ömür arqadaşı bildirdi ki, Qırımnıñ Aqşeyh rayonında Munus köyünde olarnıñ evlerine FSB kelip, tintüv ötkerdi. Baluhnıñ evi ve anasınıñ evi 4 saat devamında tintilgen edi. FSB hadimleri Vlaidimir Baluhnıñ evinde çardaqta 90 patron ve bir qaç TNT blokları tapılğanını beyan etti.
Kremlge tabi olğan Qırım akimiyeti Vladimir Baluhtan noyabrniñ 29-nda öz evininiñ divarında pekitilgen «Kök yüzü (Nebesnaya sotnâ) Qaramanlarınıñ soqağı, 18-ci ev» yazısını çetke almağa talap etti.
Baluhnıñ imayesi ise tasdiqlay ki, o ukrain tarafdarı olğanı sebebinden – divarındaki yazı ve azbarında Ukraina bayrağı asılğanı içün – basqılarğa oğratıldı.


text:
`İlon Mask` Näticälär
Xäbärlär [19]
- İlon Mask berençe tapqır iñ bay keşe buldı
- İlon Mask İranğa internet birde
- İlon Mask Twitterğa qarata däğ'wa açtı
- İlon Mask Twitterdan baş tarta
- İlon Mask dön’yanıñ iñ köçle keşesenä äwereldeme?
- İlon Mask Yaponiyäneñ yuqqa çığaçağın farazladı
- İlon Mask Tvitternı satıp ala
- İlon Mask Twitter idaräçelären xezmät xaqınnan mäxrüm itäçäk
- Mask Twitternı tulısınça satıp almaqçı
- İlon Mask Rusiyä xäbär çığanaqların kirtäläwdän baş tarttı
- Mask - Tongağa: "Starlink cibärä alam"
- İlon Mask açlıqqa noqta quya alırmı?
- İlon Mask AQŞ ilbaşına üpkälägän
- İlon Mask robot yasıy başlıy
- Ärdoğan - Mask söyläşüe
- İlon Mask iñ bayı
- İlon Mask Bill Geytsnı uzıp kitte
- Êlon Mask yasalma sulış cihazı täq'dim itä
- Êlon Mask Tesladan kitte


text:
Rusiye tarafını tutqan separatistler Debaltsevo etrafından ateş toqtatuv rejimi fevral 6 künü Kiyev vaqtına köre saat 10:00-17:00 arasında devam etecegini bildirdiler. Bundan da ğayrı, seperatistlerniñ vekilleri şeer sakinleri ile avtobuslar şeerden çıqqanı aqqında haber ettiler.
Evel Ukraina İçki işler nazirligi Debaltsevoda insanlarnı tahliye etmek içün «yeşil ayat» teşkil etilgenini bildirgen edi.
Saba Reuters agentligi şeerge OSCE nezaretleri ile on avtobus yol alğanını qayd etken edi.
Soñki künleri ukraina akimiyetiniñ vekilleri Debaltsevo ve onıñ etrafında olğan diger meskün yerlerden insanlarnı faal sürette tahliye etmege başladı.
Fevral 5 künü Debaltsevo, Avdeyevka, Olhovatka ve Svetlodarsktan 376 insan tahliye etildi, haber ete Ukrainanıñ Fevqulâde vaziyetler boyunca Devlet hızmeti.


text:
Rusiye Yuqarı mahkemesi Moskva şeer mahkemesiniñ İsmet Yüksel – Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ keñeşçisiniñ Rusiye Federatsiyasına kirişi yasaq etilgeni aqqında qararını tasdiqladı.
«Noyabr 18 künü Rusiye Federatsiyasınıñ Yuqarı Mahkemesinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ keñeşçisi İsmet Yükselniñ onıñ Rusiyege kirişi 5 yılğa yasaq etilmesi aqqında qararnı çıqarğan Moskva şeer mahkemesine şikâyet arizası baqıldı. Evel mahkemelerde olğanı kibi, Rusiyede İsmet Yükselniñ temsilcisi, advokat-uquq qoruyıcı İllarion Vasilyevge Qırımğa kiriş yasağınıñ sebeplerini añlatmadılar», – haber ete Meclisniñ matbuat hızmeti.
İsmet Yüksel Qırımda ailesi ile 20 yıl yaşay edi. 2014 senesi avgust 19 künü Qırım yarımadasına Ermeni Bazar kiriş noqtasından kirgende, Yükselge Rusiye FSB organları oña kirişni 5 yılğa yasaq etkeni aqqında haberni seslendirdiler, 2019 senesi iyün 30-na qadar.
İsmet Yükselniñ Rusiyege qarşı şikâyetini İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesi qabul etti.
Aynı böyle yasaqlar qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilev ve Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarovğa berildi.