text:
İlhaq etilgen Qırımda «Fevral 26 işi» boyunca mahkemeniñ meclisinde advokatlar Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarov ve onıñ muavini Ahtem Çiygoznıñ soraştırılmasını istep ariza berdiler. Bunı noyabrniñ 17-sinde Azatlıq Radiosı rus hizmetiniñ muhabiri bildirdi.
Ondan ğayrı olar, Qırımnıñ Yuqarı mahkemesinden Ahtem Çiygoznıñ mahkeme işi boyunca oturış protokolları ile mahkeme ükmü kopiyalarınıñ alınmasına dair istek bildirdiler.
Advokat Edem Semedlâyev bergen tafsilâtqa köre, akem, zarar körgen İvkin soyadlı şahısnı teşkermek içün Çiygonıñ protokolı ve ükmüni istedi.
«Merkeziy bölge mahkemesi bu zarar körhenni tapalmadı. Ali Asanovnı tamam oña zarar ketirgeninde qabaatlaylar. Mahkeme bu maalgece iç bir cevap bermedi», – dedi Semedlâyev.
Mahkeme, arizalar boyunca qarar almaq içün noyabr 20 künü saat 11:00-gece mahkeme oturışını toqtattı.
«Fevral 26 işi»niñ figurantları Mustafa Degermenci ve Ali Asanov 2017 senesi aprelniñ 6-sından başlap ev apisi altında bulunalar. Ondan evel qabaatlanğanlar Aqmescit tahqiqat izolâtorında (SİZO) buluna ediler.
2015 senesinde yarımadada bir grup qırımtatar faaliyetçilerni, 2014 senesi fevral 26 künü Qırım Yuqarı Radasınıñ binası yanında Ukrainanıñ bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkenleri içün üküm etmege başladılar. Olarnı kütleviy qarışıqlıqlarda iştirak etkenlerinde qabaatlaylar.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige ayırdı: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nabiyevniñ işinden ayırıldı.
Rusiye oktâbrniñ 26-nda Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı Türkiyege teslim etti.


c: text/html

text:
İlhaq etilgen Aqyarda mayısnıñ 21-inde "Sankt-Peterburg - Aqyar" poyezdinen kelgen 11 yolcunı observatorğa yolladılar. Daa 12 adam observatsiyanı red etip, qaytuv biletini aldı. Bunı şeerniñ rusiyeli ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
"Bugün "Sankt-Peterburg - Aqyar" poyezdinen 89 adam keldi, olardan 11 kişini "İzumrud" observatorına yolladılar, 12 adam qaytmaq içün bilet aldı. Qalğanlarnıñ Aqyar şeer başı Mihail Razvojayevniñ emrine köre, şeerde qalmağa aqqı bar", - bildirile beyanatta.
"Bu gün Sankt-Peterburq - Sevastopol qatarına 89 nəfər gəldi, onlardan 11 nəfəri Zümrüd Rəsədxanasına getdi, 12 nəfər isə əks istiqamətdə bilet almaq qərarına gəldi. Qalan hər kəsin Sevastopol müvəqqəti qubernatorunun (Rusiya tərəfindən idarə olunan Sevastopol müvəqqəti rəhbəri Mixail Razvozhaev - KR) qərarı əsasında şəhərdə qalma hüququ var "dedi. haqqında. Rusiya hökumətinin ictimai təhlükəsizlik departamentinin direktoru Sevastopodiya Aleksey Krasnokutskiy.
Razvojayevniñ emrine köre, Aqyarğa mahsus keçit vesiqasız kelgenlerniñ episi 14 künge observatorlarğ qoyula.
Daa evel bildirilgeni kibi Qırımda tünevin 15 yañı koronavirus adisesi qayd etildi, hastalarnıñ arasında ekimler ve balalar bar. Böylece, Qırımda 314 koronavirus hastası qayd etildi. 25-i çetelden, 31-i qomşu Rusiye regionlarından keldi, 9 adam vefat etti. Aqyarda - 147 COVID-19 adisesi qayd etildi, eki adam öldi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiye Ukrayınağa qarşı büyük ücümi neticesinde silâsınıñ büyük qısmını ğayıp etti, dep bildirdi NATO memurı Reuters agentligine.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye sanayısı Ğarpnıñ sanktsiyaları sebebinden bütün silâ ve silâ sistemalarını yapıp çıqaramay. Memur Rusiyege 300 biñ arbiyni seferber etmek içün ne qadar vaqıt kerek bilmey dep ayttı ve buña bir qaç ay kete bile, dep teklif etti.
Ukrayına Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı malümatına köre, Rusiyeniñ büyük istilâsı başlağanından Rusiye 315 qanatlı raketanı coydı.
Rusiye yoq olğan tehnikası aqqında malümat bermey. Sentâbrniñ 21-nde soñki altı ay içinde ilk sefer Rusiye Ukrayınağa qarşı cenkte ölgen asker sayısını aydınlattı. Rusiye Mudafaa naziri Sergey Şoygu Ukrayınadaki cenkte 5937 Rusiye arbiyi öldi, dep bildirdi.
Büyük Britaniyanıñ Mudafaa naziri Ben Uollesniñ sentâbrniñ 5-nde bildirgenine köre, Ukrayınağa qarşı cenkte Rusiye ordusından 25 biñ kişi öldi. Onıñ aytqanına köre, yaralanğan, esir ve dezertir sayısı tahminen 80 biñ arbiy ola.
Cenk vaziyetinde zararlarnen bağlı malümatnı teşkermek imkânsız ola.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Rusiye kontrolündeki Qırım İqtisadiy inkişaf naziri Valentin Demidov, yañı işke avuşqanı sebebinden, öz istegi ile işten boşatılmaq içün ariza yazdı. Bunı, Kreml nezaretindenki Qırım yolbaşçısınıñ matbuat-hızmetine atıf etip, «RİA Novosti Krım» haber ete.
«Biz bu malümatnı tasdiqlaymız. Valentin Demidov, kerçekten, işten boşatılmaq içün ariza yazdı», – dediler matbuat-hızmetinde.
Agentlikniñ malümatına köre, memur yañı işke Aqyarğa keçmek içün böyle qarar aldı. Demidov yılnıñ soñuna qadar nazir vazivesinde bulunacaq.
Valentin Demidov 2015 senesi iyün ayında nazirlikke tain etildi, onıñ vaqıtında Qırımnıñ 2030 senesine qadar içtimaiy-iqtisadiy strategiyası azırlanıldı.
Qırımnıñ iqtisadiy inkişafı boyunca Rusiyeli nazirniñ adı AQŞ tarafından yaptırımlar cedveline kirsetilgen.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Tatar yäşlär forumı şawlap-gärläp ütep kitkänenä ber 1 ay tuldı. Forumda saylanğan byuro äğzäläre inde ikençe oçraşuların ütkärep, eşli başladı. Byuroğa yıraq çit il wäkilläre dä kergännärgä kürä, älegä oyışmanıñ Qazan bülege genä daimi cıyılıp eş alıp barırğa kileşte.Şulay itep, 23 iyül kiçäsendä Tatar Kongressınıñ utırışlar zalında, olılar tügel, ä yäşlär cıyılıp söyläşte. Räis urınında, forumda saylanğan citäkçe Azat İslaev utırdı. Östäl artında byuro äğzäläre – yäşlär oyışmaları citäkçeläre urnaştı. Utırışnıñ kön tärtibenä 12 mäs’älä täqdim itelgän ide, cıyılış barışında başqa mäs’älälär dä tikşerelde. Berençedän, yäşlär, oyışmaların räsmi töstä terkärgä cıyına, ikençedän, internet sayt yasarğa teli, öçençedän, başqa yäşlär oyışmaları belän xezmättäşlek qorırğa niätlilär. Byuro utırışında şulay uq, Qazan bülege qarşında komissiälärne oyıştıru turında da süz bardı. Milli mäğärif, ruxi miras, eşmäkärlek, xoquq, xalıqara xezmättäşlek, cämäğätçelek belän elemtä häm informatsiä komissiälärenä cawaplı keşelär bilgelände. Qazandağı yäşlär, internet aşa çittäge tatar yäşläre belän elemtädä toralar häm älege utırışta tatforum.at.tt adresında urnaşqan internet forumnı, yäşlärneñ oyışma eşçänlege xaqında fiker alışa torğan räsmi urını dip iğlan itärgä kileştelär. Şunıñ belän bergä, Nicğar yegeteneñ yärdäme belän tatar yäşlär saytın yasaw da küz aldında totıla. Xäl itelergä tieşle tağın ber mäs’älä - tuğan telne saqlaw probleması, dip sanala. Yäşlär anıñ xaqında da uylanalar, läkin bu utırışnı urısça alıp barırğa uylağannar. «Çittäge tatarlar añlasın öçen», dide Azat İslayev. İnternet forumnarğa yazuçı tatar yäşläre üteneçe belän, älege utırışnıñ audio tasması, berär internet saytqa kertelep, teläse kemgä tıñlar öçen täqdim iteläçäk.
Bikä Timerova.


text:
Noyabrniñ 8-nde saat 4:00-dan 16:00-ğa qadar Qırım (Keriç) köpründe maşina areketi «tehnologik işler keçirilecegi içün» toqtatılacaq. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov bildirdi.
«Bu vaqıtqa Qırımdan Krasnodar ülkesine ve andan ziyaret planlaştırmamağa rica etem», – dep yazdı o, Telegramda.
Aksenovnıñ qayd etkenine köre, yük maşinalarına Rusiyege Rusiye ordusı işğal etken Ukrayına topraqlarından ketmege tevsiye etile.
Rusiye naqliyat nazirligi Keriç (Qırım) köpründe noyabrniñ 7-nden 10-na qadar areket sıñırlana bile, dep bildirgen edi. Müessise Qırım köpründe areket sıñırlanması «tehnologik işlerniñ» keçirilüvinen bağlı, dep haber ete.
Oktâbrniñ 8-nde saba Qırım köpründe patlav oldı. Rusiye tahqiqatçılarınıñ versiyasına köre, yük maşinası patladı. Neticede eki maşina yolu zarar kördi, patlav sebebinden ya da aynı vaqıtta köpürniñ tren yolundan ketken yük treni yanıp başladı. Başta üç ölü, soñra patlavnıñ dört qurbanı aqqında haber etildi.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin bu patlavnı «terakt» dep adlandırdı, onıñ icracıları ve sımarış etkenler Ukrayina mahsus hızmetleri ola. Rusiye Tahqiqat komiteti Rusiye Ceza kodeksiniñ 205-inci maddesine («Terrorizm») istinaden cinaiy dava açtı.
Ukrayına prezidenti Volodımır Zelenskıy Kyiv köpürdeki patlavnı «sımarlamadı», dep bildirdi.
Ukrayına Baş istihbarat idaresiniñ spikeri Andrey Yusov Rusiyeniñ Keriç köpründe patlav tahqiqatını «saçmalıq» dep adlandırdı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqlarından vekâletlisi Valeriya Lutkovskayanıñ işğal etilgen yarımadağa kerçekleştirgen ziyaretini siyasiy mabuslar beklemegen edi. Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ ömür arqadaşı ve imayecilerinden biri Elmira Ablâlimova Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında ayttı.
«Mahkemeciler çalışqan zalımız meşğul dep, mahkeme oturışını üyleden soñ keçirmege teklif etken. Advokat Nikolay Polozov ile taqiqat izolâtorınıñ taqiqat odasında edik. Biz beklemesek de, Ahtemni (Çiygoznı – QA) qomşu taqiqat odasına çağırğanlar, Rusiye ve Ukraina ombudsmenleri ile körüşüv oldı», – dep ayttı o.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Azatlıq Radiosınıñ malümatına köre, spiker Pia Ahrenkilde Hansen bugün Brüsselde bildirdi ki, «Avropa sadıq bir müşteri ola, ve bizler temin eticilerden añlaşma şartlarınıñ yerine ketirilmesini bekleymiz».
Moskva bildirgenine köre, Avropa liderleri Putinniñ Ukraina gaz borclarınen bağlı acele muzakereler keçirmek teklifine alâ daa cevap bermedi. Rusiye lideriniñ aytqanına köre, Avropa Ukrainağa 2 milliard dollar miqdarında borcnı ödemege yardım etmese, gaz berilmesinen bağlı qıyınlıqlar peyda olması mümkün.
Ukraina Moskvağa biñ kubometr içün 485 dollar tölemege imkân olmağanını bildirip, Avropadan qaytarılıp gaznen temin etilüvine ümüt besley.
Energetika ve kömür sanayı naziri Yuriy Prodan bildirdi ki, Ukraina Rusiyeniñ gaz fiyatını arttıruv qararına Stokgolm arbitraj mahkemesinde şikâyet etip, dava açtıracaq.


text:
Zuya deresindeki partizanlar yollarını bizge Eyup Bairov kezdirdi. O, bu yerde yigirmi yedi yıl devamında dağcı olıp çalıştı, er bir otçıqnı bile, bu yerler aqqında olarnıñ saibi kibi tarif ete.
Onıñ kök kibi mavı közlerinde keçken künler ve ekinci cian cenki vaqtında körgenlerniñ hatırasından ğam-keder körüne.
Eyup Bairov Aluşta civarındaki Körbek köyünde dünyağa keldi. Qırq dörtünci senesi onıñ qorantası Özbekistanğa, Nijneçirçikskiy rayonı, «Pâtiletka» sovhozшna sürgün etildi. Andan askerlik yaptı. Ukrainada, Çernigov şeerinde hızmet etti. Anda da ukrain, Valâ adlı bir qız ile evlendi. 1967 senesi onıñnen beraber Qırımğa keldi. Onı SSCB Yuqarı Şurası 1967 senesi qabul etken «Qırımda yaşağan tatarlar aqqında» buyruğından soñ Qırımnıñ şimal tarafında yerleşken qırımtatarlar içün evler qurmağa yolladılar.
Ömür arqadaşı Valâ ailesiniñ aq-uquqlarını qorçalap, böyle dedi: «Tatarımnıñ yerine on rus bile istemem»
Tuvğan köyüne qaytıp olamadı, Aqmescit civarındaki Mazanka köyünde yerleştiler. Amma bundan evel qayd olamağanından sebep dört yıl apiste yattı. O vaqıt köyde yalıñız üç qırımtatar qorantası otura edi. Yerli akimiyet olarnı Qırımdan sürgün etmege tırıştı, amma beceremedi. Ömür arqadaşı Valâ ailesiniñ aq-uquqlarını qorçalap, böyle dedi: «Tatarımnıñ yerine on rus bile istemem».
Eyup ağanıñ aytqanına köre, onı dağcı olaraq işke quvana-quvana aldılar. Babası da, qaynatası da ormancı ediler. 1975 senesinden başlap dört yıl devamında ormancı evinde oturdı. KGB hadimleri oña büyük diqqat ayırıp, iş tutmağa davet etken ediler. Partizanlar zamanından qalğan silâ mında sıq-sıq tapıla edi, o, ormancı olıp bunı bile edi.
O, ormanğa kelgen yerli sakinler ile subetleşip, almanlarnıñ Qırım işğali vaqtında bu yerlerde saqlanğan yerli partizanlar aqqında bir sıra ikâye eşitken edi.
Faşistler onı sançqan telge sarıp, közlerini çıqardı ve çarmuqqa kergen ediler
Olardan birini, tarihçılar bilgen bir ikâyeni, Eyup ağağa Qırım partizanları birliginiñ komissarı, yazıcı Nikolay Lugovoy añlattı.
Er kes tarafından sevilgen, şimal birligine ait 18-inci partizan taqımı 1-inci gruppasınıñ komandanı Senâ Kürseitov aqqında ikâye, onı soñra faşistler qıynap öldürgen ediler. Birazdan añladım ki, Senâ Kürseitov - Seydali Kürseitovdır. Faşistler onı sançqan telge sarıp, közlerini çıqardı ve çarmuqqa kergen ediler.
Eyup ağa partizannıñ ikâyesini añlatıp, doğmuş ağasını keder ile hatırladı. Onı tuvğanlarnıñ sürgünligini ögrengen ve Moskva qararınıñ adaletsiziligine açuvlanıp, tuvğan köyüne qaytıp kelgen on bir cebeci ile beraber NKVD hadimleri ormanğa çıqarıp, özüne mezar qazmağa zorladılar, soñra ise qurşunğa tizdiler. Bunı oña Körbekte yaşap, yıllar devamında bu sırnı gizlegen Dusâ apte ölgende tarif etken edi.
Partizanlarnıñ yolundan alıp ketip, Eyup ağa bir qaç qoba ve quyularnı köstere. Bu yerlerde quyular çoq. Suv içmege qarar beremeymiz. O, bulançıq kibi körüne, amma Eyup ağa qart olğanına baqmadan, aşağı qolay enip, betini ve qollarını çayqay.
Yerli qobalarda partizanlar özleri saqlana ve silâsını saqlay ediler
Onıñ aytqanına köre, yerli qobalarda partizanlar özleri saqlana ve silâsını saqlay ediler.
Qırımnıñ küz manzaralarını seyir etip, aman-aman bütün ormannı dolaştıq. Sürgünlikten evel Bazar oba adlı rayonda (Qırım haritasında öyle de qayd etilgen) yerli sakinler farqlı mal, esasen aşayt mahsulatını paylaşqan ediler. Cenk vaqtında ise anda partizanlar poligonı ve uçaq alanı yerleşken ediler.
Bizge, gençlerden ğayrı, Eyup Bariyevniñ Körbek dostları ve köydeşleri qoşuldı, - bu adamlar ayrı ikâyege lâyıqlar, er biri pek meraqlı ve halqnıñ Qırımğa qaytuv yolu oğrunda küreşken insanlardır.
Qart olğanına baqmadan, olar er bir terek ve çalığa diqqat ile baqıp, cenkten evel olğan Qırım, bir-sıra manialardan soñ esli-başlı olıp qaytqan, şimdi ise «qomşu devlet» tarafından kene de alınğan vatan aqqında bir şey qoşa ediler.
Eyup Bairov (Pardoş) Qırım partizanı Senâ öldürilgen yerni qıdırmağa devam ete edi. Bilmemiz ve hatırlamamıznı istedi. Faqat ta 1975 senesi komsomollar tarafından tuvğan Qırımnı duşmandan imaye etken qaramannıñ şerefine qoyulğan hatıra tahtasını öyle de tapamadı.
Soñra belli oldı ki, eykelni çoqtan başqa yerge avuştırdılar, Şan qurğanına alıp kettiler. Obadan ğayrı, bu yerlerde elâk olğan partizanlarnıñ hatıra abideleri bar.
Tatyana Minina, qırımlı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikirler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Belgiyanıñ Baş nazirni muavini, Ecnebiy ve Avropa işleri naziri Didye Reynders ilhaq etilgen Qırımda mart 18-de ötkerilmesi planlaştırılğan Rusiye prezidenti saylavını qanunsız saya.
Reyders, Twitterdeki saifesinde: «Men, 4 yıl evel Rusiye tarafından yapılğan Qırımnıñ ilhaqını taqbih eterek, ABniñ ecnebiy işler boyunca Yüksek temsilcisi Mogerinige qatılam. Bu bazar künü, mart 18-de Rusiye ukümeti tarafından Qırımda teşkil etilgen saylav qanunsızdır», – yazdı.
Rusiye ukümeti mart 18-de ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidenti saylavını ötkermek istey. Onda sekiz namzet iştirak etecek – Sergey Baburin, Pavel Grudinin, Vladimir Jirinovskiy, Vladimir Putin, Kseniya Sobçak, Maksim Suraykin, Boris Titov ve Grigoriy Yavlinskiy.
Fevral 16-da Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya toplulığını ilhaq etilgen Qırımda kelecekteki Rusiye prezidenti saylavınıñ neticelerini tanımamağa davet etti.
İlhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidenti saylavınıñ tanılmaması aqqında ABniñ tış işleri ve telükesizlik siyaseti boyunca Yüksek temsilcisi Federika Mogerininiñ beyannamesinde bildirile.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy ABD prezidenti Donald Trump ile körüşken soñ Amerika liderinen Rusiye işğal etken Qırımnıñ kimge ait olğanını laf etkenini bildirdi.
«Daa laf ettik, ve bu pek meraqlı ikâye, Qırım aqqında. Andaki insanlar, laf etken tilleri, rusça laf etkenleri aqqında aytıldı. Men oña (Trumpqa – QA) bu bizim toprağımız, anda insanlar olğanını, bağ, til meselelerimiz yoq, dep añlattım. Devlet tilimiz – ukrain tili. Qırım ne qadar güzel, memleketimizniñ ne qadar büyük ve dülber qısmı olğanını tarif ettim. Mence, eşittim ki, o, (Trump – QA) bu bizim toprağımız olğanına ve onı qaytaracağımızğa razı oldı. Dey ki: «Ebet, çalışmaq kereksiñiz, sizge yardım etecekmiz», – dedi Zelenskıy «112 Ukraina» yayınlağan brifingde.
Zelenskıy matbuat vastaları ögünde çıqışta bulunğanda Trumpqa onıñ ilk vazifesi «topraqlarımız – Qırım ve Donbasnı – qaytarmaq» ola, dep ayttı. Buña cevap olaraq Amerika prezidenti «Ukraina Qırımnı Trump memuriyeti vaqtında degil, Obama vaqtında coydı», dep ayttı.
Bundan ğayrı, Trump, Zelenskıy Ukraina topraq bütünligi problemini Rusiye prezidenti Vladimir Putinnen al etmeli, dep bildirdi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
AUDİO: Şimbä irtänge säğätlärdä Virgin tüläwle oçışlar xezmätendä qullanılaçaq berençe xosusıy ğäläm korabı tözü öçen SpaceShipOne texnologiäsenä litsenziä alu turında kileşü imzaladı.
SpaceShipOne texnoliäge xucası Mojave Aerospace Ventures belän Virgin arasında imzalanğan bu kileşüneñ qimmäte 25 million dollar dip xäbär itelä. Branson äytüençä, ğälämgä säyäxät qıluçılar 207 meñ dollar tüliäçäk. Şul aqçadan alarğa başta 3 köen buyı oçış künegüläre oyıştırılaçaq. Branson aldağı yıllarda cirgä cittän qaraw xıyalları tormışqa aşqan meñnärçä astronavt bulır dip ömetlänä.


text:
İyün 14-ünde Qırımda koronavirus infektsiyasından daa bir ölüm qayd etildi. Umumen 17 adam vefat etti, bildire Qırım akimiyetiniñ matbuat hızmeti.
Qayd etilgeni kibi, tibbiy nezaret altında 2926 adam buluna, olardan 1780-i evlerinde ve 248-i hastahanelerde baqıla.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi ğayıp olğan ve daa soñra cesedi çuqurda tapılğan yerli sakinniñ öldürüvinden sebep cinaiy iş açtı. Dava Rusiye Ceza kodeksiniñ 105-inci maddesiniñ 1-inci qısmındaki (öldürüv) cinayet alâmetleri boyunca açıldı. Bu aqta iyülniñ 12-nde müessiseniñ matbuat hızmeti bildirdi.
Müessiseniñ qayd etkenine köre, Bağçasaray rayonınıñ köylerinden birinde havuznıñ yanında öldürüv alâmetleri ile ğayıp olğan yerli sakinniñ cesedi tapılğanına dair haber tünevin aqşam keldi.
İlk malümatqa köre, öldürüv sebebi nariye saçma yarası oldı.
Öldürüvden şübheli sayılğan kişi tapıldı ve yaqalandı. O, Bağçasaray rayonınıñ 37 yaşında sakini ola, dep qayd etti matbuat hızmeti.
«Yaqalanğannıñ aytqanına köre, o ve elâk olğan kişi arasında olğan borc sebebinden qavğa çıqtı. Tanışını öldürgen soñ cesedini çuqurda saqlap, üstüne taşlar attı, dostundan ise maşinasını başqa mesken noqtağa alıp ketmesini rica etti. Al-azırda adiseniñ bütün allarını belgilemek içün tahqiqat tedbirleri keçirile», – dep aytıla haberde.
Şübheli 15 yılğa qadar azatlıqtan marum etile bile.
Müessise elâk olğannıñ adını bildirmedi.
Daa evel haber etilgeni kibi, ğayıp olğan qırımtatarı Fahri Mustafayevniñ cesedi Bağçasaray rayonınıñ Aromatnoye köyü civarlarında topraqqa kömülgen alda tapıldı. Bu aqta qırımtatar faali Nariman Celâl Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi. Onıñ aytqanına köre, öldürüv sebebi «para ola bile».
Daa evel ğarbiy Qırımda Nikolayevka plâjında turistler boynuna girâ baylanğan er adamnıñ cesedini taptı. Şaatlar cesed saqatlanğan edi, dep bildirdi.
Qırım.Aqiqat elâk olğannıñ adını bildi. Bu qırımtatarı Raşid Yağyayevdir. Qardaşınıñ aytqanına köre, Raşid iş adamı edi. Onıñ ğayıp oluvı aqqında aprelniñ soñunda haber etilgen edi.


text:
AQŞ prezidenti Donald Tramp, Rusiye prezidenti Vladimir Putinni ve İrannı «canavar Asad»ğa qol tutuvda qabaatlap, Suriyedeki himiyeviy ucümni taqbih etti. Tramp, aralarında qadınlar ve balalar olğan çoq sayılı qurbanlarğa ketirgen «aqılsızca» himiyeviy ucüm içün Asad büyük fiyat ödemek kerek, dep bildirdi.
Bunı Tramp özüniñ Twitterdeki saifesinde yazdı.
AQŞ prezidentiniñ bildirüvinde: «Çoq elâk olğan kişi, şu cümleden qadınlar ve balalar Suriyede himiyeviy ucümniñ qurbanı oldılar. Bu cinayet yüz köstergen rayon Suriye ordusı tarafından blok etilgen ve qamaçavğa alınğan, bunıñ neticesinde diger ülkelerden şaatlar anda irişemeyler. Prezident Putin, Rusiye ve İran canavar Asadğa qol tutqanları içün cevapkârlar…», – denile.
Bazar künü Suriyede, bunıñ arfesinde, aprel 7-de Şarqiy Guta bölgesinde isyancılarnıñ qolunda olğan Dimaşq yanındaki qısmına qarşı yapılğan himiyeviy ucüm qurbanlarınıñ sayısı aqqında yañı malümatnı bildirdiler.
Farqlı bildirüvlerge köre, onlarca qurbanlarından baas etile – 40-tan 70-ke qadar. Bu raqamlarnı «Beyaz miğferler» adınen belli olğan Suriye vatandaşlar mudafaası teşkilâtı bildire. Elâk olğanlarda himiyeviy silâ qullanılmasınıñ alâmetleri bar – kenişlegen köz bebekleri ve ağızdan çıqqan köpük.
Duma şeerindeki himiyeviy ucümniñ neticesinde zarar körgenlerniñ sayısı – yüzlernen kişi.
AQŞta daa aprel 7-de, himiyeviy ucüminden aman soñra, Vaşingtonnıñ, Suriye ukümet quvetleri tarafından himyeviy silâ qullanılmasınıñ yañı bir deşetli adisesi aqqında pek endişeli haberlerni diqqatnen taqip etkenini bildirdiler. AQŞ Devlet departamentiniñ beyanatında bildirilgenine köre, Suriye ukümetine qatiyen qol tutqan Rusiyeniñ bunıñ içün esas mesüliyeti bardır.
Devlet departamentinde: «Rejim tarafından öz halqına qarşı himiyeviy silânıñ qullanılması tarihı iç şübhe doğurmaz», – dep ilâve ettiler.
Suriye ukümeti ve onıñ ittifaqdaşı Rusiye bu bildirüvni sahte deyler.


text:
Qırğızstan keden qızmetiniñ jwmısın jaqsartpasa, Qazaqstan şekara baqılauın odan äri küşeytedi – dedi QR Qarjı ministrligine qarastı memlekettik kirister komiteti törağasınıñ orınbasarı Gosman Ämrin jurnalister aldında söylegen sözinde.
Gosman Ämrin jurnalister aldında qazaq-qırğız qarım-qatınasındağı jağdaylardı tüsindiru barısında: «Biz Qırğızstan tarapına bwl mäseleniñ bir ğana şeşu jolı bar ekenin tüsindirgimiz keledi. Ol – birlesip jwmıs isteu. Bwl barlıq kedergilerdi joyıp, aşıq jwmıs isteuge mümkindik beredi. Eger olar bizge aqparat beruden bas tartatın bolsa, bizben qosılıp jwmıs istemeytin bolsa, onda Qazaqstan tarapı şekara baqılauın äri qaray da küşeytuge mäjbür boladı. Biz bwğan deyin Qırğızstanmen eki el arasındağı tauarlardıñ bağası jayındağı aqparatpen almasuğa kelisken bolatınbız. Biz olarğa osı mäselege baylanıstı qwjattardı jiberdik, al olar bizge qwjattarın äli jibergen joq. Onıñ üstine şekara dauına baylanıstı mäselelerdi şeşuge bağıttalğan «Jol kartası» bağdarlamasına da qol qoyılğan joq» - degen.
Esteriñizge salayıq, qazan ayınıñ 10-ınan beri Qazaqstannıñ Qırğızstanmen aradağı şekarası küşeytilgen rejimde jwmıs isteude. Bes birdey qırğız süt öndiruşi kompaniyasına Qazaqstan aumağına önimderin eksporttauğa tıyım salınğan. Köpşilik jwrt qazaq-qırğız şekarasındağı daudı Qırğızstan keden qızmetiniñ dwrıs jwmıs istemey otıruımen nemese qırğız süt önimderiniñ sanitarlıq talaptarğa say emestigimen emes, Atambaev pen Nazarbaev teketiresimen baylanıstıradı. Qoğamda bwnday pikir qalıptasuına sebepte joq emes. Öytkeni bwğan deyin Almazbek Atambaev Nazarbaevtı qatañ sınğa alıp, qazaq biligin «jemqorlar» dep ayıptağan bolatın.


text:
İstanbuldan 10 ayda oçqan yulçı sanı 35 millionğa yaqınlaştı
İstanbulda yılnıñ 10 aylıq çorında Atatörek, İstanbul belän Sabiha Gökçän aêroportlarınnan tuplam 290 meñ 511 säfär başqarıldı
Bıyıl ğinwar’ belän üktäbr’ ayların üz êçenä aluçı 10 aylıq çorda tuplam 290 meñ 511 säfär yasalğan İstanbuldağı hawa mäydannarınnan barlığı 34 million 274 meñ 823 yulçı säyäxät itte.
Däwlät hawa mäydannarı idaräseneñ (DHMİ) ğomum mödirlege mäğ’lümatlärenä kürä, Atatörek aêroportında 10 ayda êçke liniyada 8 meñ 555, xalıqara liniyalarda 22 meñ 141 säfär yasalğan.
Bu räweşle şuşı hawa mäydanınnan tuplam 30 meñ 696 oçış oyıştırılğan.
Sabiha Gökçän hawa mäydanında ğinwar’ belän üktäbr’ arasında cämğıse 104 meñ 519 säfär başqarıldı.
Bu aêroporttağı säfärlärneñ 69 meñ 652se êçke liniyalarda, 34 meñ 867se xalıqara liniyalarda yasalğan.
İstanbul hawa mäydanında yılnıñ 10 aylıq çorında êçke liniyalarda 51 meñ 194, xalıqara liniyalarda 104 meñ 102 säfär başqarılğan.
Barlığı 155 meñ 296 säfär ğinwar’ belän üktäbr’ aralığında İstanbul hawa mäydanınnan yasalğan.
Yılnıñ berençe 10 ayında İstanbuldağı aêroportlardan êçke liniyalarda 129 meñ 401, xalıqara liniyalarda 161 meñ 110 buluı belän bergä tuplam 290 meñ 511 säfär oyıştırılğan.
Uzğan yılnıñ ğinwar’-üktäbr’ çorında İstanbuldağı böten hawa mäydannnarınnan 591 meñ 468 säfär yasalğan ide.
Bäyläneşle xäbärlär
Törkiyäneñ êksportı üseştä
İlneñ noyabr’dä çit illärgä satuı, uzğan yılnıñ şul uq çorı belän çağıştırğanda, 1,9%qa arttı häm 21 milliard 900 million dollarğa citte


text:
Bársheńizdiń xabarıńız bar usı jılı 29-30 sentyabr kúnleri Axmet Yassaviy tariyqatınıń dawamshısı Hákim Ata – Sulayman Baqırǵaniydiń 900 jıllıǵına arnalǵan Xalıqaralıq ilimiy-ámeliy konferenciya bolıp ótken edi. Konferenciya hám Infotur dawamında Moynaq rayonında «Aral balıqlarınan 99 túrli taǵam» gastronomiyalıq festival, Moynaq rayonı aymaǵında jaylasqan Hákim ata – Sulayman Baqırǵaniy ziyarat kompleksine sapar shólkemlestirilip miymanlar ulamanıń maqbarasın ziyarat etip, usı orında QMUdıń Arxeologiya kafedrası tárepinen alıp barılıp atırǵan arxeologiyalıq qazıw jumısları menen jaqınnan tanıstı.
Konferenciya hám Infotur dawamında shet elli miymanlardan (Qazaqstan, Tadikstan, Qırǵızstan) Qaraqalpaq mámleketlik universiteti quramındaǵı Repressiya qurbanların eslew muzeyinde bolıp, muzeydiń kórgizbe zalındaǵı eksponatlar menen tanıstı, muzeydiń Orta Aziyanı patsha Rossiyası tárepinen basıp alınıwı (kolonial dáwiri), XIX-XX ásir baslarındaǵı xalıq azatlıq háreketleri, 1980-jıllardaǵı repressiyalar- “Paxta isi” kompaniyası dáwiri ekspoziciyasınıń qurlısı haqqında óziniń máslahátlerin berip, muzeydiń húrmetli miymanlar kitabına óziniń pikir usınısların jazıp qaldırdı.
Ańsatbay Alimbetov
Muzey xızmetkeri.


text:
Qırımda «SimSitiTrans» naqliye şirketiniñ adliyecileri Kremlge boysunğan Aqmescit Merkeziy okrugınıñ arbitraj mahkemesine şirket faaliyetiniñ toqtatılması aqqında qararğa qarşı kassatsiya şikâyetini teslim etti.
Bu aqta iyül 13-te Qırım.Aqiqatqa Qırım qamaçavı aktsiyasınıñ lideri Lenur İslâmov bildirdi, bu naqliye şirketiniñ faaliyetini onen bağlaylar.
Bunen beraber, İslâmovnıñ fikrince, bu mahkemeniñ müsbet qararını beklemek kerekmey.
«Balalar evel de şikâyet bergen edi, olarnıñ fikrince, bu kereklidir. Amma men bundan fayda olacağına inanmayım. Ükümet (Kremlge boysunğan Qırım ükümeti – QA) qanunsızdır, olarnen mahkemeleşme ıntıluvlarınen biz olarnıñ qanuniy olğanını tasdıqlaycaqmız», – dep qayd etti İslâmov.
İyün ayınıñ soñunda Qırımda «SimSitiTrans» şirketiniñ faaliyeti blok etildi. Kremlge boysunğan Aqmescit memuriyetiniñ matbuat hızmetinde bildirgenlerine köre, memurlar «işbu taşıcınıñ şeer marşrutlarında deñiştirilmesi» boyunca faaliyet alıp bardı.
Soñki 14 yıl devamında ilk sefer şirket avtobusları şeer ve şeerlerara marşrutlarına çıqmadı, dep ilân etti «SimSitiTrans» şirketiniñ müdiri Edem İslâmov. Onıñ sözlerine binaen, faaliyet seneleri devamında şirket 127 million yolcunı taşıp berdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
«DHC» ve «LHC» öz başına ilân etilgen separatist cumhuriyetleri Rusiye sedasına emiyet bere.
Bunı Rusiye çetel işler naziri Sergey Lavrov bildirdi, dep haber ete Rusiye çetel işler nazirliginiñ matbuat hızmeti.
«Añlağanıma köre, isbatlardan biri – Cenübiy-Şarqta esirlikke alınğan OBSE azalarınıñ azat etüvi», – dey Lavrov.
O şunı qayd etti ki, terroristler olarnı «Patriarh Kirill ve Rusiye yolbaşçılığınıñ çağıruvına cevap olaraq» yolladılar.
Bunıñ ile Lavrovnıñ fikrince, Ukraina Cenübiy-Şarqında separatistlerniñ «öz noqtaiy-nazarı bar, olarnıñ toprağıdır ve olar anda saip olmağa isteyler».
Bunıñ ile, Rusiye Federatsiyasınıñ naziri şunı da qayd etti ki, kerginlik derecesini azlaştırmağa istegen Ukraina prezidentinden ğayrı «diger küçler de bar – radikallar».
Diplomat adet üzre «qollarında silâ tutqan ultranatsionalistler», «Pravıy sector», «Kolomoyskiy batalyonı» aqqında hatırlattı.


text:
İşğal etilgen Qırımda daa bir genç qırımtatarı ğayıp oldı.
Bunı qırımtatar milliy areket iştirakçisi, qırımtatar halqı Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiya reberi Zair Smedlâyev Facebook saifesinde bildirdi.
«Yazıq ki, bayram künlerini de kergin haberlernen bozmağa isteyler. Er şey hayırlı bitmesini Allah bersin. Daa bir genç qırımtatarınıñ ğayıp olması aqqında haber keldi. Qurman rayonınıñ Kalinino köyünde yaşağan 1991 senesi doğma Apselâmov Eskender oktâbr 3-te aqşam Aqmescitte Trubaçenko soqağındaki kirasından işke yol aldı. İşke kelmedi, bağğa çıqmay, telefonı çalışmay. Eskenderniñ bulunuv yerini bilgenlerge ana-babasına bildirmege rica etile, onıñ anası Ayşeniñ telefon nomerası +7978 830 3510», – dep yazdı Smedlâyev.
Qırım.Aqiqat bildirgenleri kibi, işğal etilgen Qırımda adamlar sıq-sıq ğayıp olıp başladılar. Qarasuvbazar civarındaki Sarı-Su köyünde esir alınğan İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmov alâ daa tapılmadılar.


text:
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçıları yarımadanıñ seferber etilgen sakinlerini mahsus azırlıqsız Ukrayinağa qarşı arbiy ameliyatlarda iştirak etmek içün yollaylar. Bunı "QırımSOS" aq qoruyıcı teşkilâtınıñ yolbaşçısı Oleksiy Tilnenko haber etti.
"QırımSOS"qa malüm olğanı kibi, işğal etilgen Qırımnıñ seferber etilgen sakinlerini mhsus azırlıqsız arbiy areketlerde iştirak etmek içün Herson vilâyetine yollaylar", - dedi o.
Onıñ sözlerine köre, seferber etilgenlerni, celpnamelerni alğanlardan soñ sadece eki kün keçirgenleri Aqyardan çıqaralar.
"Mevcut malümatqa köre, işğalciler bu vaqıt içinde talimler keçirmediler", - dep qoştı Tilnenko.
Qırım.Aqiqat bu malümatnı teşkermege tırışa.
Aqyardan Herson vilâyetine arbiy areketler mıntaqasına tahminen 2 biñ seferber etilgen rusiye arbiyi yollandı, dep haber etti Ukrayina Silâlı Quvetleriniñ Baş ştabı.
Sentâbrniñ 21-nde Rusiyede ilân etilgen qısmiy seferberlik sebebinden Qırım ve Aqyarnıñ Rusiye akimiyeti askerlikke aluv komissiyalarını quruv aqqında bildirdi. Sergey Aksenov esas Ukrayınağa 1200 «göñüllini» yolladı ve daa eki batalyon azırlay, dep bildirdi.
Qırımdaki Rusiye kütleviy haber vastaları «añlaşmalı arbiy hızmetniñ» reklamasını yapa.
İşğal etilgen Qırımnıñ tahminen 5000 sakini Rusiye prezidenti ilân etken qısmiy seferberlikten soñ arbiy komissarlıqqa celpname aldı.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Qırım ve Aqyarda Rusiyeniñ Ukrayınağa qarşı cenkinde ölgen Rusiye arbiylerini defin etmege devam eteler.
Ukrayına prokuraturasınıñ malümatına köre, 2015 senesinden başlap Rusiye Qırımda Rusiye Federatsiyasınıñ silâlı quvetlerine askerlikke aluv qanunsız kampaniyasını 15 kere keçirdi. Aq qorçalayıcılar Qırım ve Aqyar sakinleriniñ Rusiye ordusına aluvını halqara uquq bozuluvı dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Rusiyeniñ Ukrayınağa başlatqan cenkinde Ukrayına arbiyi, qırımtatarı Rustem Ablâtif elâk oldı. Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Gayana Yüksel bildirdi.
«Rustem Ablâtif çeşit yıllarda bir qaç aliy tasil aldı, uquq oqudı, yabancı tiller ögrendi. Kyivde devlet hızmetinde çalıştı. Qırımğa qaytqan soñ cemaat faaliyetinen oğraştı. Eki yıl devamında biz İsmet Yükselnen idare etken «Qırım haberleri» agentligimizde (QHA) ingliz tilli saifeniñ muarriri oldı. Birinci Qırımtatar bayraq kününi azırlağanda teşkiliy körüşüvler agentlikniñ ofisinde edi, ve o, faal iştirak etken edi», – dep bildirdi Yüksel.
Yüksel aytqanına köre, Ablâtifniñ «pek keniş cemaat faaliyeti bar edi, tasil, uquqiy qoruv, Qırımdaki cemaat sektorınıñ inkişafı saasında leyhalarnı ve çeşit teşebbüslerni kerçekleştirdi, universitette uquq ocası olıp çalıştı».
«Ebet, 2014 senesi Qırım işğali bir çoq vatanperver ve faal içün olğanı kibi onıñ içün de zor oldı ve tuvğan Qırımını terk etmege mecbur edi. 2015 senesinden berli Rustem Ablâtif devletini qorup başladı. Cenk, ne yazıq ki, kerçek, lâyıq askerlerni ala», – dep qayd etti Yüksel.
Ukrayına prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rustem Ablâtifniñ tuvğanları ve yaqınlarına teren taziyeler bildirdi.
Rustem Ablâtif cemaat erbabı ve siyasetşınas edi. Portaqal inqilâbında (2014 senesi noyabr-dekarb ayları) faal iştirak etti. «Euromaydan Krım» ve İtibar İnqilâbınıñ faal iştirakçisi edi.
2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ o, ATO/OOS alanına göñülli olaraq ketti. Ukrayına şarqınıñ mudafaası vaqtında Rustem Ablâtif bir qaç kere yaralanğan edi. Rusiye büyük ücüm yapqan soñ «Qırımlılarnıñ tarihiy vatanlarına qaytuv esnasında Türkiyedeki Qırım diasporası (1980-lerniñ soñu – 2000-lerniñ başı)» mevzusında tarih boyunca «felsefe doktorı» ilmiy unvanını aldı ve Ukrayına Silâlı quvetleriniñ göñüllilerine kene qoşuldı. Ablâtif qıral Daniil 24-ünci ayrı mehanizmleştirilgen brigadasına qoşuldı ve cenk areketlerinde iştirak etmege devam etti.
Avgustnıñ soñunda Ukrayına Silâlı quvetleriniñ baş komandanı Valeriy Zalujnıy Rusiyeniñ Ukrayınağa qarşı cenkinde aman-aman 9 biñ Ukrayına arbiyi elâk oldı, dep bildirdi.
Sentâbr ayında Ukrayına prezidenti Volodımır Zelenskıy Ukrayına bir künde tahminen 50 arbiyni coya, dep bildirdi.
Faal uruşlar vaziyetinde ğayıplarnen bağlı malümatnı teşkermek imkânsız ola.


text:
Noyabrniñ 30-nda Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarov Birinci qırımtatar halqı qurultaynıñ 100 yıllığına bağışlanğan universitet talebeleriniñ ilmiy işleri yarışını ilân etti.
«Yarışta em Ukrainanıñ qıtadaki qısmında, em de vaqtınca işğal etilgen Qırımda bulunğan aliy oquv yurtlarınıñ talebeleri iştrak ete bileler. Yarışta iştirak etilmesiniñ şartı, qırımtatar halqınıñ temsiliy organı olğan qurultaynıñ meydanğa ketirilmesi, işi ve rolü ile alâqalı çeşitli mevzular açıqlanğan müellifniñ qalemine ait unikal ilmiy maqaleniñ yazılmasıdır.
Bildirüvde yarışnıñ bu sene dekabr 1 künü başlaycağı bildirile. İlmiy maqaleler 2018 senesi martnıñ 25-ne qadar qabul etilecekler. Yarışta ğalebe içün 5 biñ hrivna miqdarında mukâfatnıñ berilmesi közde tutula.
«Neticeler 2018 senesi aprelniñ 10-nda Qırımtatar Milliy Meclisniñ resmiy saytında ilân etilecekler», – denile bildirüvde.
Ukraina informatsion siyaset nazirligi, ealige Qurultaynıñ ne olğanını ve qırımtatar milliy areketi içün tarihiy emiyetini bildirmek içün mediakampaniyanı başladı.
Nazirlik, Qırım tarihçısı, Ukraina PEN-klubu azası Gülnara Bekirovanen birlikte Qurultaynıñ meydanğa ketirilmesiniñ maqsadı ve baş vazifelerini añlatqan bir risale azırladı.
Qırımtatar Milliy Qurultayı – milliy toplaşuv, qırımtatar halqınıñ yuqarı temsiliy vekâletli organıdır.
1917 senesi dekabr ayında Qırımtatar halqınıñ qurultayı mavı tüslü milliy bayraq, Qırım hanlarınıñ altın tamğası şeklinde milliy gerb ve milliy gimnni qabul etti.
Dekabrniñ 6-sında Yuqarı Rada Birinci qırımtatar qurultayı münasebetinen tantanalı oturuşuv keçirecek.


text:
Qırım sakinleri, Rusiye ve Ukraina arasında yaqın arada ola bilecek cenk mevzusını muzakere etip başladılar. Ve bunıñ sebebi bar, çünki Qırım paytahtında Rusiye arbiy tehnikasınıñ avuşması içün tıqanıqlıq bar, «Tavrida» yolunda ise kilometrlik sıralarnen Rusiye arbiyleri avuşa.
Bu yerde de vaziyet ne qadar ciddiy olğanını añlamaq içün talilci olmaq bile kerek degil. Doğrusını aytqanda, kendimde de qaranlıq tüşünceler bar. Bu tek Qırım ve Ukraina sıñırında Rusiye arbiyleriniñ artması aqqındaki bir çoq haberden soñ degil. Bir kün Aqmescitte Svoboda tarafqa keteken yol boyunca yarım saatqa tıqanıqlıqqa oğradım. Marşrutkada oturğanda, kene arbiler sütüni kete edi. Bu da meni çoq qorqutmadı, çünki Qırımda böyle şeylerge endi alıştıq. Amma biz yañı tehnika, yañı urbada askerleni körmege alıştıq. Bu sefer ise uruşlarnı körgen tehnika edi, askerler ise cenklerde iştirak etkenlerge oşay edi. Añlaşıla ki, bular qomşu Rusiyeden arbiy quvetlerdir. Mına bütün bular ise yaqınlaşqan felâket olacağı ile bağlı qaranlıq tüşüncelerni tasdıqlay.
Mına bütün bular ise yaqınlaşqan felâket olacağı ile bağlı qaranlıq tüşüncelerni tasdıqlay
İçtimaiy ağlarda Qırım sakinleri bomba sığınaqlarınıñ bar olması aqqında mevzunı kötere, amma muzakere vaqtında olarnıñ episi ticariy strukturalarğa ofis ya da anbarlar kibi satılğan. Qısqası, sirena sesini eşitp, Qırım sakinleri yalıñız başlarını ellerinen örtecek ve bomba ya da raketa olarnıñ evine barıp tüşmesin dep Allahqa duva ete bilecek.
Ne içün Rusiye Ukraina sıñırı yanında ordusını toplay? Kremlniñ propagandist haber vastalarınıñ bildirgen resmiy sebep – Ukraina Silâlı quvetleriniñ «DNR» ve «LNR» tarafından zapt etilgen ukrain topraqlarını azat etmek maqsadınen faal arektelerine yol bermemektir. Biz ise bilemiz ki, bugünki Kreml rejimi ögündeki ilk vazife akimiyetni saqlap qalmaqtır. Cenk ve arbiy vaziyetniñ tayin etilmesi – avtoritar ükmüniñ pekitilmesidir. Arbiy çatışma olğan taqdirde (ümüt etem ki, böyle bir şey olmaz) Kreml Ukraina ile tış cenkten ğayrı, daa Rusiye ve işğal etilgen Qırımda başqa fikirde olğanlarnı yoq etmege tırışacaq.
Arbiy çatışma olğan taqdirde, Kreml Ukraina ile tış cenkten ğayrı, daa Rusiye ve işğal etilgen Qırımda başqa fikirde olğanlarnı yoq etmege tırışacaq
Qırım işğaliniñ yedi yılı içinde mında Rusiye akimiyetiniñ siñirine tiygen küçler peyda oldı. Bu küçlerniñ temsilcileri Qırımda tesirini arttırğanından ğayrı, faal tarzda halqara meydanlardı çıqışlarda bulunıp, yarımada sakinleriniñ aqları ve serbestligi bozulğanı aqqında aytıp bereler. Amma bugünde Rusiye quvetçileri bir-de-bir qaideler uymalılar. Cenk ise quvetçilerniñ qollarını yiberecek ve olar cenk zamanına köre, temizlevni başlaycaq.
«Qırımbizimkidirler» kökten taşlarmı istey edi? Bunıñ yerine ise bombalar tüşe bile...
Ukraina ile cenk Rusiye içün elverişsizdir ve bu sadece büyük zararlar içün degil, amma daa strategiya olmaması içün. Çünki Kremlniñ Donbasnıñ kelecegi ile bağlı kerçek qararları yoq. Amma cenk akimiyet fırqasınıñ reytinlerinden deşetke kelgen Putin rejimi içün elverişlidir. Şimdi Devlet dumasında Kreml çoqluqtır. Sentâbr ayında neticeleri belli olmağan saylavlarnı nege keçirmek? Böyle ise cenk vaziyeti, saylavlar yoq!
Ükümni saqlap qalmaq içün bu rejim tecrit olunmaq azır. Rusiyeni dünya internentinden ve SWIFT sistemasından kesmek içün işler yapıla. Kremlniñ şiari ise «ne olsa ükümni saqlap qalmaq». Rusiyeniñ qomşusı Qıtay bu yoldan endi keçti. Bu sene Rusiye ve Qıtay arasında yañı arbiy alyansnıñ teşkil etilmesi aqqında laflar da tasadüfen degil.
Bugün qomşum, tüşünde bir qaç kere Aqmescit bombalanğanını körgenini ayttı. Bellesem, böyle tüşlerni ondan ğayrı digerleri de köre. «Qırımbizimkidirler» kökten taşlarmı istey edi? Bunıñ yerine ise bombalar tüşe bile...
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
Qırımnıñ askeriyleştirilüvi
2014 senesi Qırım işğal etilgen soñ Rusiye yarımadada ve Qara deñizde muntazam sürette arbiy talimler keçire, arbiy tehnikanı, hususan uçaqquvar mudafaa sistemasını ketirip qoya.
2018 senesi yanvar ayında Fiolent burnunda S-400 Rusiye uçaqquvar-raketa kompleksleri arbiy nevbetçilikke başladı. Sentâbr ayında bunıñ kibi kompleksler Kezlevde de yerleştirildi. 2018 senesi noyabrniñ soñunda ise Canköyde S-400 uçaqquvar-raketa kompleksiniñ dörtünci divizionı arbiy nevbetçilikke başladı.
Ukraina Baş ştabı, Rusiye arbiyleriniñ Qırımda yapqanlarını qanunsız dep adlandıra.
Ukrainanıñ BM daimiy vekiliniñ muavini Yuriy Vitrenko, Rusiye yarımadada nükleer silâsını yerleştirgeninden qorqqanını bildirdi. Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtip muavini Serğiy Krıvonis, Qırımda nükleer silâsı olması mümkün bir qaç yer bar, dep bildirdi. Onıñ fikirince, onıñ yarımadada yerleştirilüv ihtimali «ğayet büyüktir».
2020 senesi dekabr ayında Kreml temsilcisi Dmitriy Peskov Rusiyeniñ Qırımda «telükesizligi içün er şey yapmağa aqqı bar», dep bildirgen edi.
BM Baş Assambleyası 2019 senesi dekabr ayında Rusiyeni işğal etilgen Qırımdan ordusını çıqarmasına ve Ukraina topraqlarınıñ vaqtınca işğalini toqtatmasına çağırğan qararnı qabul etti.


text:
Qırımnı statusı "ne Ukrainanıñ futbol formasındaki resimlernen, ne de er angi bir provokatsiyanen" deñiştirile bilmez. Bunı cumaaqşamı künü brifing vaqtında Rusiye TİN resmiy temsilcisi Mariya Zaharova bildirdi, dep haber ete TASS rus agentligi.
"UEFA ürmetli bir teşkilâttır, özüni Ukraina futbol resimleriniñ areketlerine celp etmege izin bermemeli. Ve bu arnketler provokatsiya olğanı, menimce, er kes içün aşkârdır", - dedi o.
Zaharova UEFA reberligini teşkilâtta olayatqan vaziyetke diqqat etmege çağırdı.
"Sportta tecavuziy, intiqamcı ve ekstremist ğayeler içün yer degil", - dep qayd etti Zaharova.
Onıñ sözlerine köre, sprotçular, hususan Qırımda yaşağan sportçular, dubara ve şantaj reineleri olmamalılar.
Oktâbrniñ 5-nde UEFA 2024 Avropa çempionatı logosını tanıttı. Tedbir vaqtında Avropa haritası kösterildi, anda Qırım Ukraian toprağı kibi qayd etilgen edi.


text:
Kyivde «Pirogovo» Halq mimarlığı ve turmuşı müzeyi territoriyasında qırımtatar medeniyet müzeyini quradaq olalar.
Bunı, martnıñ 9-nda TİN binasında «Özüne sadıqlıq cinayet degil» adlı serginiñ açılışında Qırım eviniñ müdiri Ahtem Seitablayev bildirdi.
«Mına böyle bir adım içün minnetdarım. Böylece, bir-birimiz aqqında daa ziyade bilmek mümkün, qırımtatarlarnıñ medeniyetini yahşı bir seviyede taqdim etmek mümkün. Böyle bir şey, TİN, Ukraina institutı, Medeniyet nazirligi ile beraberlikte Pirogovo müzeyiniñ territoriyasında qurulacaq qırımtatar medeniyet müzeyi olacaq», – «İnterfaks Ukraina» Seitablayevniñ aytqanlarından alınıtı ketire.
Ukraina Medeniyet fondu, Qırım evi ve Ukraina institutı 2021 yıl içün "Emiyetli vaqialar" yarış programması çerçivesinde "Qırım medeniyeti" adlı ayrı bir lot azırladılar. Büyük bir medeniyet ve bediiy leyha Qırımnıñ tamır halqlarınıñ (qırımtatarlar, qırımçaqlar ve qaraylar) medeniyetini saqlap qalmaq ve inkişaf ettirmek maqsadınen kerçekleştirile.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ bildirgenine köre, işğal altındaki yarımadada Yaponiyadan qaytqan yerli sakinniñ koronavirus yuqunçı tasdıqlandı.
Bu aqta o, Facebook saifesinde yazdı.
Aksenovnıñ aytqanına köre, qırımlı kelgeninden berli izolâtsiyada ve er künlik tibbiy közetüv altında bulundı.
«Laborator tedqiqleriniñ neticelerine köre hasta biologik telükesizlik tedbirlerine riayet etilip, yuqunç hastahanesine alındı. Hastalıqnıñ klini alâmetleri körünmey», – dep yazdı Aksenov.
Onıñ qayd etkenine köre, al-azırda Qırımda 23 yañı koronavirus yuqunçı hastası bar, 19-ı ketirildi, dördü – eki qorantadan yerli ola. Onıñ aytqanına köre, daa beş kişi tüzelip hastahaneden çıqarıldı.
«Yaqın çevresinde olğan insanlar yuqunç bölüklerine alındı, uzaq çevresinden insanlar yaşağan yerlerinde izolâtsiyada tibbiy közetüv altında qala. Bu vatandaşlarnıñ laborator tedqiqleri yapıla», – dep bildirdi Aksenov.
Aprelniñ 7-nde Aksenov yañı hastalar qayd etilse, koronavirus tarqaluvına yol bermemek içün sıñırlav tedbirlerini sertleştirecek, dep qorquzdı.
Qırımda özüni izolâtsiya etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar, Aqyarda ise aprelniñ 12-ne qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti bildirgenine köre, yarımada sanayı şirketlerine fevqulâde vaziyet rejiminiñ başlanmasından berli ketirilgen zarar 900 million rubleni teşkil etti. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye baş naziriniñ muavini Yevgeniya Bavıkina FV aqibetleriniñ yoq etilmesi boyunca ştabnıñ toplaşuvında bildirdi, haber ete Krım İnform.
«Sanayı kompleksniñ bütün şirketleri boyunca zarar 900 million rubleni teşkil etti», – dedi Bavıkina.
Onıñ sözlerine köre, bu miqdardan 188 million mudafaa şirketlerine ait. Bavıkinanıñ aytqanı kibi, şimdi zarar tazminatı ile bağlı mesele al etilmekte.
Qırımnıñ şimdiki başı Sergey Aksenov dey ki, bu miqdar daa da büyük olacaq, çünki bayramlardan soñ şirketler kene energoqıtlığı şaraitlerinde çalışmağa mecbur olacaq.
Qırımğa dekabr 30-dan qıtaiy Ukrainadan elektrik energiyası berilmey, Herson vilâyetinde elektrik yolağınıñ patlavı buña sebep olmalıdır. Al-azırda elektrik tiremesi tamirlengen, amma energetik muqaveleniñ toqtatılmasından sebep elektrikni bermeyler. Yarıq ile olğan problemlerden sebep bazı regionlarda qazan dairelerini söndüreler, insanlar çeşit qızdıruv aletlerinden faydalanmağa mecbur. Rusiye FVN Qırım idaresiniñ reberi Sergey Şahov aytqanı kibi, Qırım şimdi kerek olğan 1350 megavattan 931 MVt ala.


text:
Moskovanıñ Meşçanskiy mahkemesi, iyül 11-inde Rusiye Yuqarı mahkemesi yanında tutulğan üç qırımtatar faaline cöreme ödetti. Olar anda birinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçilerine qol tutmaq içün toplanğan edi. Bu aqta "Qırım birdemligi" birleşmesi bildirdi.
Faallerniñ malümatına köre, İ. Seydametov, A. Kadırov ve S. Gafarovğa 15-er biñ ruble cöreme odetilecek.
Moskvanıñ Taganskiy rayon mahkemesiniñ qadısı Yuliya Smolina iyülniñ 29-nda Bağçasaraydaki birinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine qoltutmaq içün iyülniñ 11-nde Rusiye Yuqarı mahkemesi ögünde toplaşqan 18 qırımlığa 20 biñ ruble miqdarında para cezasını berdi. Tutulğanlar umumen 360 biñ rublelik para cezalarını aldı.
20 biñ rublelik para cezası Rustem Tairov, Edem Abdullayev, Aleksandr Gavrikov, Kâzim Useinov, Nariman İbraimov, Zenur Appazov, Eleonor İzmailov, Rustem Celâlov, Osman Hoş, İzzet Sayfulin, Marlen Cemilev, Remzi Beytullayev, Refat Kamilov, Osman Abdurazakov, Marlen Ahayev, Edem Aliyev, Emin Rustemov, Amethan Umerovğa berildi.
Uquq qorçalayıcı Lutfiye Zudiyeva, Qırımda cezalanğan faalleriniñ cöremelerini ödemek içün «Qırım marafonı» cemaat teşebbüsi çerçivesinde para toplamağa başladılar, dep bildirgen edi.
Moskvada iyülniñ 11-nde Rusiye politsiyası Bağçasaraydaki birinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine qoltutmaq içün Rusiye Yuqarı mahkemesiniñ binasına kelgen 45 insannı tuttı. Faallerniñ qollarında yazuvlı şiarlar bar edi: «Qırımda milliy ve diniy sebeplerden repressiyalarnı toqtatıñız», «Qırımda «terrorizm» ile küreş – farqlı fikirlernen küreştir», «Bizim balalarımız terrorist degil» ve ilâhre.


text:
Rosselhoznadzor matbuat hızmetiniñ malümatına köre, bu mahsulat sahte ola.
Böyle etip, Herson vilâyetinden 5 tonna qaşqaval ve yağ mahsulatı kirsetilmedi, çünki veterinar şeadetnamesinde bu mahsulat qattı qaşqaval olaraq qayd etildi.
Melitopol et kombinatına ait tuvar eti teşkerilgen vaqıtta Rosselhoznadzor «belli olmağan ve vesiqasız» 4 tonna domuz etini taptı.
Keçken raatlıq künleri Rosselhoznadzornıñ Qırım hadimleri Harkovden kelgen yük maşinasında bir tonna buzlatılğan deñiz mahsulatını taptılar. Bu mahsulatnı temin eticige qaytarıldı.
Kiyevde azırlanılğan dondurma içün quru maddelerni de Qırımğa kirsetmediler. Rosselhoznadzornıñ malümatına köre, onı iş adamları vesiqasız küryer hızmetiniñ maşinasında ketirdiler.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ yarımadada aşayt buhranı qayd etile, tükânlarnıñ rafları boş qala, lâkin fiyatlar arta.
Ukraina mütehassıslarınıñ qayd etkenine köre, Qırımnıñ ukrain aşayt mahsulatından vazgeçüvi yarımadada aşayt mahsulatınıñ qıtlığına ketire bile, çünki Qırım qıtaiy Ukrainadan ketirilgen mallarğa muhtac.


text:
Yulçı oçqıçında şartlaw häm yanğın
Angliyadan Portugaliyağa baru öçen xäräkät itkän yulçı oçqıçınıñ êçendä şartlaw barlıqqa kilgän häm yanğın çıqqan
Oçuçılar oçqıçnıñ biyeklegen 7 minutta 12 meñ 500 metrdan 2 meñ metrğa töşerde häm aşığıç räweştä töşte.
“FR4052” säfär nomerlı oçış öçen “Ryanair” oçqıçı Angliyanıñ Mançester şähärennän Portugaliyağa baru öçen hawağa kütärelä.
Oçışnıñ betüenä ber säğät qalğan çaqta oçqıç êçendä barlıqqa kilgän şartlaw arqasında yanğın çığa.
Pilotlar İngliz kanalı östendä “Boeing 737-8AS” oçqıçın 7 minut êçendä 12 meñ 500 metrdan bik tiz 2 meñ metrğa töşerä.
Tön’yaq Franśiyanıñ Brest qalasına aşığıç räweştä töşkän oçqıçnı biredä yanğın sünderüçelär häm poliśiya qarşıladı.
Yulçılar şunda yq oçqıçtan êvakuaśiyälände.
Franśiyanıñ inglizlärgä qarata bik qatı yaña tör koronavirus (Kovid-19) karantin qağıydälärenä qaramastan yulçılarnıñ qısqa waqıttan soñ başqa oçqıçqa utırıp Portugaliyağa oçarğa röxsät birelde.
Bäyläneşle xäbärlär
Soğud Ğaräbstanı-Qıtay sammitı
Soğud Ğaräbstanı belän Qıtay törle tarmaqlarda ike yaqlı xezmättäşlekne üsterü häm cir bötenleklären saqlaw ölkäsendä ber-berlären yaqlaw qararın qabul itte


text:
Yıllar devamında, Ekinci cian cenkinñ qaramanları qırımtatarlarnıñ adları cemaatçılıqqa belli degil edi. Sovet teşviqatınıñ küçü, yalancı tarihçılar, mühirlerniñ teşebbüsinen yıllarca cenkte qırımtatarlar hainlik yapqanını uydurıp, cemaatçılıqnı aldatqan ediler. Alime Abdennanova kibi isimler unutılıp, tek qırımtatarlar arasında belli edi. Semetdeşleri oña tuvğan Keriç çöllerinde abide tiklediler, şu yerlerde evelden qırımtatar köyleri bar edi, şimdi ise mında boş topraqlar.
Daa 1960-ncı seneleri qırımtatar milliy areketi teşebbüsçileri sovet ükümetiniñ eñ yuqarı müessiselerine muracaat etip, Alimege Sovet Birligi Qaramanı unvanını bermege rica etken ediler. Adalet tek 70 yıldan tiklendi.
Bu sene o 90 yılını tolduracaq edi. O bizim zamandaşımız olıp uzun, bahtlı ömür keçirmek mümkün edi, amma cenk gençniñ ayatını bozdı.
Alime Abdennanova Keriç yarımadasında, Cermay-Kaşik köyünde 1924 senesi doğdı. Anası Meselme qomşu Mayak-Salın köyünde fuqare qorantada östi. 17 yaşında keriçli Seitosman Borasanovğa aqayğa çıqtı. Olarnıñ üç qızı dünyağa keldi, 25 yaşına kelgen Meselme tif hastalığından keçindi. Bir yıldan soñ aqayı, Alimeniñ babası öldi. Küçük öksüzlerni bitası Revide ve dayısı Muyedin terbiyeledi. Alime Kamış-Burunnıñ rus mektebinde oqudı, mektepe sınıfdaşları oña Anâ dep aytqanlar. Cenk başlağanda on yedi yaşında edi…
Cenkniñ ilk künleri dayıları İsmail ve Ayedin orduğa çağırıldı. Birincisi elâk oldı, ekincisi belgisiz ğayıp oldı – ondan kelgen soñki mektüpte - Stalingradqa yaqınlaşqanı aqqında yazıla edi. Üçünci dayısı Muyedin – sıñırcılar arasında cenkleşti, anda siyasiy reber oldı. Yaralanğan soñ, Muyedin Abdennanov Krasnodar vilâyeti firqa komitetiniñ köy hocalıq bölüginiñ reberi oldı.
Bu nesil vekilleriniñ taqdiri ğayet acınıqlı oldı – olarnıñ ömürleri, istek ve arzuları, bahtlı yaşayış - bunıñ episi cenkniñ qurbanı oldı. Qırım işğali vaziyetinde adamlar ya duşmanlarnen küreşmek ya da olarğa alışmaq seçimi ögünde tura ediler. Alime birinci yolnı seçti.
Hafuz ordusı istiqbarat bölüginde teşkerüvden keçken soñ, 1943 senesi sentâbrde Alime Abdennanova arbiy hızmetke çağırıldı, ve ilki vazifesi buyurıldı. O vaqıt olğanı-olacağı 19 yaşında edi.
1943 senesiniñ küzi. Sovet Ordusı Qırımğa yaqınlaştı. Qız yarımadada duşmanlarnıñ mudafaa imkânları aqqında malümat toplay edi. Konkret vazifelerni partizanlar ve gizli hızmetçiler eda ete ediler, nemse-rumın ordularına istiqbaratçılar yollanıla edi.
1943 senesiniñ sentâbrniñ başında Krasnodar civarındaki Paşkovsk aerodromdan «PO-2» kökke köterildi ve Qırımğa taba ketti. Uçaqta eki qız buluna edi. Olardan biri Alime – dülber, mavı közlü, gür saçlı qız. «…Bizge nemselerniñ demir yol ve büyük yol boyu Keriçke keçirgen orduları aqqında malümat kerek. Seni Cermay –Kaşik köyüne yollaymız. Sen anda doğdıñ, qolay yerleşirsiñ. İnna radistkanen birlikte çalışacañ. Komsomol biletini ştab reberine ber. Mına seniñ yañı vesiqalarıñ», – dep hatırlay edi qız.
Gece endiler. Alime aşağa engende, ayağını yaraladı. ZEmbillerni kömip, zornen Cermay-Kaşik köyüne barıp çıqtılar.
Yolbaşçılarğa kerek olğan malümatnı toplamaq içün, Alime gizli teşkilâtnı teşkil etti, onıñ terkibine, emcesi Abdurakip Bolatov, ocapçe Necibe Batalova, Yedi Quyu stantsiyası reberi yarlımcısı İvanov, vagonlarnı qoşqan Açkalov ve başqa fikirdeşleri kirdi.
Olar gece-kündüz demir yol ve yolnı nezaret ettiler. Bir gruppa arbiy qısımnıñ areketini abaylamağan olsa, başqası ille bunı körip qala edi. Duşmannıñ orduları yanında arket etken hızmetçiler, Keriç yarımadasında mudafaa aletlerni yerleştirdiler. Böyle etip, tekmil malümat alına edi.
Alimeniñ 80 haberi sovet komandalığı içün Keriç yarımadasında duşmannıñ bulunğan yeri, sayısı, areketi aqqında bilgi berdi. Onıñ malümatına esaslanıp, sovet aviatsiyası darbelerni ura edi. Östergen cesürligi içün Alime Abdennanova Qızıl Nişan ordeni ile taqdirlendi. Amma, mukâfatnı elde etip olamadı.
Noyabr 5 künü 1943 senesi tarihı altındaki yarlıqta şöyle aytıla: " Abdennanova arqadaşımız istiqbarat organlarına göñülli olaraq hızmet etti. Azırlıq tedbirlerinden soñ, radistka Gulâçenko ile birlikte duşman bulunğan yerge ketti… Duşmannıñ orduları bulunğan yerde çalışıp, Keriç yarımadasında mudafaa sistemalarını ögrendi… Taman yarımadasından duşman orduları keri qaytqanda, komandanlarına duşmannıñ ketken yolunı añlattı… İleride, ağır şaraitlerde bulunıp, ealiniñ Keriç yarımadasından tahliye etilgeni vaqıtta, künde Keriç-Vladislavovka-Kefe, Keriç-Vladislavovka-Canköy yollarında ordularnıñ ve arbiy yüklerniñ alıp ketüvi, em de, Keriç-Kefe, Keriç-Canköy yöñleişlerinde ordularnıñ maşinalar ile alıp ketirilgeni aqqında malümat yetkize edi". Neticede - ükümet mukâfatına nail oldı – Qızıl Nişan ordenini qazandı.
Faşistler gizli hızmetçilerni uzun zaman içinde taqip ettiler. İvanov ile bağlı bir qaç partizan bulunğan Eski Qırımdaki gestaponıñ apishanesine nemseler öz adamını oturttılar, şu adam, başqalarını çaqtı. Bir künden soñ, Yedi Quyu stantsiyası reberiniñ yardımcısını yaqaladılar.
Bir qaç künden soñ, fevralniñ 25-nde 1944 senesi Alime, radistka ve daa altı adam yaqalandı. Alimeni bayağı çekiştirdiler. Ondan malümat almağa istediler. Sorğular, köteklev, zorbalıq. Alimeniñ dülber saçlarını qatiller cuqıp aldılar. Ayaqlarını sındırdılar. Qız ayaq üstündde turalmay edi.
Duşmanlar, oña qarşılıq köstergenlerni canavarcasına qıynadı. Cermay-Kaşik köyüni sarıp aldılar. Abrakip Bolatov, Necibe Batalova, Cevat Mennanov, Hayrulla Mambetcanov, Seyfedin Mennanovnı Eski Qırımdaki apishanede qapattılar, martnıñ 9-nda olarnı Ağarmış tübünde attılar.
Arqadaşlarnı çaqqan radistka Gulâçenkodan faşistler Alimeniñ yapqanlarını ögrendiler...
Alimeni aprelniñ 5-nde 1944 senesi Aqmescit civarında attılar. Bir qaç künden soñ, Qızıl ordu şeerni azat etti, birazdan soñ, bütün Qırım serbest oldı.
Alime ve arqadaşlarını satqanlar cezasız qalmadılar. Olarnı 1958 senesi Krasnodarda mahkeme ettiler. Şimaliy-Qavqaz arbiy okrugınıñ tribunalı Mihelson, Dubogrey, Olençenko, Zub, Kruglov, Vasilenkonı Vatanğa hainlik yapqanları, sovet vatandaşlarını kütleviy şekilde qıynağanları ve atqanları içün ölüm cezasını belgiledi. Gulâçenkonı uzun müddetke qapattılar.
Alime Abdennanovanıñ adı efsanelerge çevirildi. Şair Seytumer Emin ise, oña eserlerni bağışladı.
Gülnara Bekirova, qırımlı tarihçı, Ukraina PEN-klubınıñ azası
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Mahkeme blitskrigi» – Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınınıñ» altı mabüsine üküm çıqarıldı (video)
Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınınıñ» altı mabüsine üküm çıqarıldı. Noyabrniñ 12-nde, Rostov-na-Donudaki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkeme qararına köre, Muslim Aliyev 19 yılğa, İnver Bekirov 18 yılğa, Emir-Usein Kuku 12 yılğa, Vadim Siruk 12 yılğa, Arsen Cepparov 7 yılğa ve Refat Alimov 8 yılğa üküm etildi. Mahkemege kelgen Rusiyeniñ Amnesty International reisi Aleksandr Artemyev ükümni «siyasiy taqip» ve «mahkeme blitskrigi» dep adlandırdı, çünki oturışuv 14 daqqa devam etti – mahkeme ükümni seslendirgence. Mahkümlerge qoltutmaq içün Qırımdan tuvğanları, yaqınları, aq qorçalayıcılar ve faaller mahkemege keldi.


text:
Qırımdaki totalitar mefküre Rusiyeniñ yarımada işğaline nasıl etip yardım etti. Ukrainanıñ yañı Qanunı – kommunistik ve natsist rejimleriniñ takbih etilmesi – Qırımda nasıl çalışacaq. Ve, niayet, Qırımnıñ şeer ve köyleri tarihiy adlarını ne vaqıt alacaq, Qırım haritasına Qurman, İçki, Otuz ve diger unikal adlar ne vaqıt qaytarılacaq.
Al-azırda Ukraina tarihiy adlarnı qaytarıp, işğal etilgen yarımadadaki vaziyetke nasıl tesir ete bile – «Qırım.Aqiqat» yayınında «24» haber telekanalında.
Studiya musafirleri – tarih ilimleri namzeti, Ukraina tarihiy hatıra milliy institutınıñ hadimi Sergey Gromenko ve Yaqın şarq tedqiqleri merkeziniñ müdir muavini Sergey Danilov.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 ve bazar künü saat 11:30 efirge çıqa. Radio Svoboda ve Qırım.Aqiqat saytlarında saat 18:30 seyir etmek mümkün.
Radio Svobodanıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.
.


text:
Yuriy Osmanov
Yuriy Bekir oğlu Osmanov (1941 s., aprel 1; Büyük Qaralez, Qırım, ŞSCB – 1993 s., noyabr 7; Aqmescit, Qırım, Ukraina) - ulu qırımtatar erbabı. Qırımtatar Milliy Areketi iştirakçisi ve lideri, siyasetçi, yazıcı, şair, jurnalist, müendis ve alim.
1980-cı — 1990-cı senelerde Milliy Meclis (Cemilevniñ OKND) tarafından onıñ taqibi başlanğan. 1993 senesinde Aqmescitte öldürilgen.
Tercimeial[deñiştir | kodunı deñiştir]
Yuriy (Yusuf) Osmanov, 1941 senesinde Qırımnıñ Büyük Qaralez köyünde (şimdi Bağçasaray rayonı) doğdı. Babası Bekir Osman 1911 senesi Büyük Özenbaşta doğğan edi. Anası Mariya Vladimirovna Guşinskaya, belarus, ziraat müendisi edi. Babası II Cian Cenkinde partizan areketine qoşulıp dağğa çıqtı. 1944-te Özbekistanğa sürgünlikke yiberildi. Yuriy Osmanov anasınen beraber 1941 s. oktâbr ayında Azerbaycanğa köçken edi. Babası olarnen Ferğanada tapıştı. 1948-de mektepke kirip 1958-de onı bitirdi.
Babası qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçisi edi. Özü de 1956-da milliy areketke qoşuldı. 1965-de Bauman adına Moskva aliy tehnik oquv yurtunı, daa soñra Serpuhov energetika ve fizika institutını bitirdi. Çalışmaları neticesinde professor oldı. İlk sefer 1968-de Moskvada tutuqlandı, 1970-ge qadar apiste qaldı. Daa soñra 4 arqadaşınen beraber Özbekistanda makeme etilip Buhara yanındaki Qızılçöl apisanesine yiberildi. 1972-de azat olğan soñ Azerbaycanda Sumgait cam fabrikasında müendis olıp çalıştı. Ferğana vadiysiniñ suvlama leyhasında vazife yaptı. 1982-de yañıdan tutuqlanıp, Yaqutistanda Temerküz lagerine yiberildi. Makümiyetniñ bitmesine üç kün qalğanda, hususiy maküm statusında Blagoveşçenskte (Rusiyeniñ Amur vilâyeti) apis etildi. 1987-de psihiatriya hastahanesine yiberildi. Bu sebepnen sürgünlikteki qırımtatar halqı büyük kütleviy numayışlar yapqan içün aynı sene içinde azat etildi. 1989-da qırımtatar milliy areketi adına bir muracaat vesiqası azırlap Şuralar Birliginiñ Yuqarı Şurasına (yani parlamentine) yiberdi. Bu vesiqada qırımtatar halqınıñ aqları keri berilmesi ve bütün sürgün etilgen halqlar aqqında beyanname bar edi. 1990-da Qırımtatarlar Vatanğa Qaytuv Komitetiniñ reisi oldı. 1991-de bütün oğraşlarğa rağmen maruz qalınğan qattı politikalarnıñ deñişmemesi, vatanğa qaytuvğa musaade etilmemesi ve aqlarnıñ keri berilmemesi sebebinden, o künge qadar alğan bütün unvanlarını taşladı. 1993 senesinde Tavriya ekologiya universitetiniñ Şarqiyat bölügi müdiri oldı. Apayı Ayşe fizika ocalığı yapa. Soñ olaraq Milliy Adalet Fırqası teşebbüsi bar edi.
Ölüm[deñiştir | kodunı deñiştir]
1993 s. noyabr 6 künü Aqmescitte daa tam añlaşılamağan bir sebepten öldürilgen. Bazı cemaat erbapları öldürilmesiniñ sımarışçısı Milliy Meclis reberleridir dep belley. Aqmescitte «Abdal» musulman mezarlığında defin etilgen.
Şuña daa baqıñız[deñiştir | kodunı deñiştir]
Menbalar[deñiştir | kodunı deñiştir]
KIRIM Dergisi 1993 S-5


text:
Mönir Wafin , Ufa
Xakimiätlär tatar milli-mädäni moxtariätlären tözügä qarşılıq kürsätä
Tatar milli-mädäni moxtäriätlären tözü eşläre däwam itä. Moxtäriät tözülärdä rayon häm şähär xakimiäte başlıqları qarşılıq kürsätä. Cıyıluçılarğa bina birelmi , çara ütäçäge turında iğlannarnı cirle gäzitlärdä basu tıyılğan. Başqortstan tatar cämägätçelek oyışmaları şurası räise Rämil Bignov älege problema buyınça respublika Proqurorı wazıyfasın alıp baruçı Mixäil Zelepuqin belän oçraşıp söyläşte. Prokuror moxtäriät tözü qanunğa qarşı tügellegen äytkän. Bu mäsäläneñ rayon , şähär proqurorları tarafınnan yaqlanaçağın beldergän.
Mönir Wafin , Ufa
Mönir Wafin , Ufa


text:
III İslâm Geray
III İslâm Geray (arap urufatında: ۳ اسلام كراى; 1604 – 1654 iyül 10)[3] - Qırım hanı. 1644 ile 1654 yılları arasında saltanat sürgen. I Selâmet Geraynıñ oğludır.
Yaş olğanda Lehistan ile cenk devamında İslâm Geray esir tüşip Lehistanda 7 yıl keçirdi. Azat olğan soñ Osmanlı Devletinde yerleşti. Bahadır Geray İslâm Geraynı qalğa dep tayin etti, amma ölüminden soñ IV Mehmed Geray tahtqa kelgeninen İslâm Geray kene Qırımdan ketti. Üç yıl soñra yani 1644 senesi Osmanlı sultanı, Sultan İbrahim tarafından ağası IV Mehmed Geraynıñ yerine han ilân etilgen.
Rus, ukrain ve leh tarih menbalarında III İslâm Geray ukrain qazaqlığınıñ Lehistanğa qarşı cenkinde iştirak etkeni içün bellidir. O, 1648 senesinden itibaren Zaporog qazaqlarınıñ getmanı Bogdan Hmelnitskiy ile Lehistanğa qarşı ittifaqqa ketken. Bu ittifaq Qırım Hanlığını küçlendirgendir. Birlikte 1649 senesi Zbaraj ve 1651 senesi Beresteçko muarebelerine qatılğanlardır. III İslâm Geraynıñ zan etkenine köre, qazaqlarğa qol tutqanı Qırım Hanlığınıñ şimal sıñırında Qırımnıñ dostu olğan yañı bir qazaq memleket meydanğa ketirmege yardım etmek kerek edi. 1654 senesi Pereyaslav Barışı ile Lehistan ile sulh yapıp Rusiyege qarşı birlik yaratqan.
III İslâm Geray üküm sürgen devriniñ hususiyeti Qırım Hanlıq içindeki tınçlıq edi. İslâm Geray cümert ükümdar olıp öz para ile bütün Hanlıq boyunca qurucılıq ve tamir işlerini yaptırdı.
III İslâm Geray 1654 senesi Bağçasarayda öldi ve Hansaray dürbesinde defin etilgendir. O ölgen soñ IV Mehmed Geray yañıdan han oldı.
- ↑ 1,0 1,1 Khan of the Crimea İslâm Giray III // Faceted Application of Subject Terminology
- ↑ 2,0 2,1 Islam // http://mak.bn.org.pl/cgi-bin/KHW/makwww.exe?BM=1&NU=1&IM=4&WI=9810695833605606 (пoлbck.)
- ↑ Mykhailo Hrushevsʹkyi, History of Ukraine-Rus': The Cossack Age, 1626-1650, Canadian Institute of Ukrainian Studies Press, 2002. p. 322.


text:
Rusiye Ukrainağa ücüm etkeninden berli Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov ilk sefer Qırımdan esas Ukrainağa yollanılğan Rusiye arbiyleri arasında elâk olğanlar bar, dep ayttı. Bu aqta o, Telegram kanalında yazdı. Amma vefat etken qırımlılarnıñ sayısını ve olarnıñ adlarını aydınlatmadı.
«Qırımlılar mahsus arbiy operatsiyada (Rusiye akimiyeti Ukrainağa qarşı cenkni böyle adlandıra – QA) iştirak ete, Vatanımıznı ve qardaş ukrain halqımıznı qoruy, büyük cesürlik ve qaramanlıq köstere. Ne yazıq ki, vatandaşlarımız arasında arbiy borcunı yapqanda elâk olğanlar bar. Vatanları içün canını feda etken balalarnıñ tuvğanları ve yaqınlarına eñ teren ve samimiy taziyelerimizni bildiremiz. Olarnıñ qorantalarına maddiy ve maneviy yardım kösterile, biz kimseni taşlap ketmeymiz. Qaramanlar daima yaşasın!», – dep yazdı Aksenov.
Cenk başlağanından, Aqyarnıñ Rusiye yolbaşçısı Mihail Razvojayevniñ resmiy malümatına köre, şeerde 6 Rusiye arbiyi defin etildi.
Aqyarnıñ Rusiye ükümeti elâk olğan arbiylerge şeerden million ruble bermege qarar aldı.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Qırım hastahaneleri Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı cenki vaqtında yaralanğan Rusiye askerleri içün gospitaller ola, dep bildirdi. Bu malümatqa köre, Qırımnıñ şimalinde mobil gospital ve krematoriyler açıldı.
Ukrainada Rusiye ücüm etken soñ arbiy vaziyet ilân etildi (2022 senesi fevralniñ 24-ü saba saat 5:00-dan başlap 30 künge). Fevralniñ 24-nde saba saat 5-te Rusiye prezidenti Vladimir Putin «DNR» ve «LNR» gruppirovkalarınıñ «muracaatından» soñ Donbasta «mahsus operatsiya» başlatqanını ilân etti.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy umumiy seferberlik buyruğını imzaladı. Ğarp memleketleri Ukrainağa yapılğan ücüm sebebinden Rusiyege qarşı yañı sanktsiyalarnı qullanıp başladı.
Doğrudan ücümge baqmadan, Kreml Ukraina işğali niyetini inkâr ete ve «Ukrainanı askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» ola, dep bildire.
Ukraina Silâlı quvetleri Baş ştabı martnıñ 11-nde saba Ukrainada 12 000-den çoq Rusiye arbiyi elâk oldı, dep bildirdi. Rusiye resmiy şekilde 500 kişi elâk olğanını tanıdı. Amerika mahsus hızmetleriniñ malümatına köre, Ukrainağa ücüm etkende 2 biñden 4 biñge qadar Rusiye askeri elâk oldı. Ukrainada elâk olğan Rusiye arbiyleriniñ sayısını mustaqil şekilde bildirecek bir menba şimdilik yoq.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: rukrymr.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
İşğal etilgen Aqmescitniñ Borçoqraq (Fontanı) mikrorayonındaki camide iyünniñ 10-nda şeriat qanunlarına köre mahkeme olıp keçti. Bu aqta oturışuv videolarını içtimaiy ağlarda derc etken Crimean Tatars resursı haber etti. İyünniñ 5-nde Koreiz qasabasında Yalta Rusiye memuriyetiniñ yolbaşçı muavini Dilâver Seydametovnıñ köteklenüvi baqıldı.
TASS Rusiye haber agentliginiñ malümatına köre, çeçen nomeralı maşinanen ketken gençler Seydametovnıñ başına madeniy bir şeynen urdı. Memur balalar oynağan mesken kvartalda agressiv ketkenleri içün olarnı tenbiledi. Adise yerine Rusiye politsiyası ve Rusiye gvardiyasınıñ bölükleri çağırıldı, zarar körgen kişi ise hastahanege muracaat etmege mecbur oldı, faqat ariza yazmaqtan vazgeçti. Rusiye uquq qoruyıcı organları adiseni izaatlamadı. Şeriat mahkemesi nedir ve bu vaziyette ne içün yapıldı, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında aytıldı.
Şeriat mahkemeleri – musulmanlarnıñ din qanunları ve ahlâqqa esaslanğan ve davalarnı çezmek içün yapılğan ananeviy mahkemedir. Bir çoq memlekette olar qurulış ola, faqat Qırımnı işğal etken Rusiyede böyle bir şey yoq. Bundan ğayrı, şeriat mahkemesiniñ teşkil etilüvi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasında» baqılğan edi.
Aqmescitte şeriat mahkemesini körgen Midatnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, qırımtatarlar ve çeçenler arasında dava baqılmasına eki taraftan da yüzlernen kişi keldi.
Ne yazıq ki, qırımtatarlar arasında haber yayılmadı, ve tek küçük bir qısmı olarnıñ tarafını mahkemede temsil ettiMidat
– Borçoqraq camisinde baqıldı, qadı Qırım müftiliginden Ridvan Maksudov oldı. Çoq insan keldi, bir qaç yüz – esasen Çeçenistan Cumhuriyetinden kelgenler (qomşu Rusiye – QA), qırımtatarlar olardan bayağı az edi. Ne yazıq ki, qırımtatarlar arasında haber yayılmadı, ve tek küçük bir qısmı olarnıñ tarafını mahkemede temsil etti. Mahkeme saat birde başlandı, amma kötekni başlatqanlar kelmedi, esnas toqtatıldı, ve kelmeleri bir buçuq-eki saat beklendi. Añlağanıma köre, Çeçenistandan kelgenler, çünki adiseden soñ olarnı Qırımdan çıqarğanlar. Mahkeme başta qabaatlav tarafını diñledi – Dilâver Seydametovnı, soñra çeçen tarafına söz berildi. Olarnıñ bildirgenine köre, Dilâver genç çeçenlerni söggeni içün kötek çıqtı.
Midatnıñ aytqanına köre, mahkemede böyle aytıldı: eki maşina biri-biri artından kele edi, birincisinde Dilâver Seydametov kete edi, ekincisinde – genç çeçen, onıñ aytqanına köre, aqsaqallarını alıp kete edi.
Davanı itibarlı insanlar baqtı, em qırımtatarlar tarafından, em de Çeçenistan Cumhuriyetinden mahsus kelgenlerMidat
– Bu çeçen özüne qarşı küfür sözler eşitkenini ayttı, aqsaqallarnı qaldırıp qayttı, Dilâverni lafqa çekti. Bundan soñ bu gençniñ işinden qaytqan bir gruppa çeçenler anda toqtadı, ve qavğa başlandı. Üç qırımtatarı bar edi, altı çeçek, ve olar armaturanı qullandı. Dilâverni urğanlar, soñra da politsiyanı çağırıp ketkenler. Qırımtatarlar video berdi. Davanı itibarlı insanlar baqtı, em qırımtatarlar tarafından, em de Çeçenistan Cumhuriyetinden mahsus kelgenler – bilgenimiz kibi, olarnı Ramzan Kadırov şahsen yolladı. Şeriat mahkemesinden soñ Çeçenistan vekillerinden biri Qırımda işten boşatıldı – neticede zıddiyet qabaatı oña yüklendi. Ramzan Kadırovnıñ emrinen temsilcisiniñ bu mahkemede iştirak etkenini şeriat mahkemesiniñ qaydı isbatlay. Video pek yahşı degil, amma, resmiy menbalarğa köre, bu vazifede İsa Haçukayev buluna. Qırım.Aqiqat jurnalistleri izaat almaq içün onıñnen bağlanmağa tırıştı, lâkin neticesi olmadı.
Şeriat mahkemesine barğan Midatnıñ aytqanına köre, Qırımnıñ yañı tarihında bu mahkeme ilk olmadı.
Asılında bu şeriat mahkemesi unikal olmadı – amma bizde yüzlernen kişi olğan esnaslar olmağan ediMidat
– Neticede qadı qarar çıqardı, qavğada çeçen tarafı qabaatlı oldı, çünki qırımtatar tarafınıñ eki şaatı Dilâver Seydametovnıñ küfür etkenini red etti. Çeçenler tarafından şaatlar sögünç sözler aytılğanını isbatlap olamadı, şunıñ içün qavğa çıqarğan gençler yalan aytqanında qabaatlandı. Asılında bu şeriat mahkemesi unikal olmadı – amma bizde yüzlernen kişi olğan esnaslar olmağan edi. Qırımda böyle mahkemeler ara-sıra ola: bir buçuq-eki ay evelsi çeçenler ve qırımtatarlar arasında bu camide davalar endi baqılğan edi.
Qadı Ridvan Maksudov – Rusiye kontrolindeki Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresiniñ din cemiyetleri faaliyetiniñ koordinatsiya bölüginiñ mütehassısı. O, «Millet» Rusiye telekanalına intervyü berip, Qırımda şeriat makemeleri çoqtan keçirile, dep bildirdi, amma sebepleri o qadar emiyetli olmay:
«Olar, belki, yigirmi yıldan berli yapıla, atta daa ziyade ola bile. Belki, o qadar tarqalmağan edi – tek qoranta uquqı, ticaret munasebetleri çerçivesinde ola edi. Amma insanlarnıñ din añlayışı kün-künden arta. Mında sıcaq qanlı gençler, duyğuları bar, em de qavğağa yol açqan şeytan – neticede insanlar kötekleşti. Amma em şaatlarnıñ aytqanına köre, em adise yeriniñ videosına köre, qırımtatarlar kötekni başlatmadı, qavğanı bitirmege tırıştılar, toqtatmağa tırıştılar. Bunı yapamadılar, olacağı oldı. Qabaatlılar diñlep añladılar, afu soradılar, zarar körgenler ise afu etti, quçaqlaştılar ve qardaş olıp qaldılar».
Dilâver Seydametov «Milletke» bergen intervyüsında onı köteklegenlerden tek cemaat ögünde ondan afu soramalarını istegenini ayttı, bu talabı yerine ketirildi. Kyivdeki Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ musulmanları diniy idaresiniñ müftisi Ayder Rustemov bu vaziyette böyle bir mahkeme keçirmek maqsadqa uyğun olğanından şübhelengenini bildirdi.
Elimizdeki malümatqa köre, çeçenler Qırım şeerlerinde işni çekip ala, qırımtatarlarğa basqı yapa. Bu adiseler boyunca mahkemeler qayda?Ayder Rustemov
– Birinci tüzlem – islâm. Şeriat mahkemeleri – musulmannıñ vazifesidir, bu Quranda aytıla. Böyle mahkemeler, meselâ, Büyük Britaniyada akemlik mahkemeleri esasında ola. Maqsadına baqsaq, er bir şeriat mahkemesi adaletni tiklemeli. Qırımda böyle mahkeme oldı, amma maqsadı ne? Onı ne içün bu vaziyette keçirgenler? Elimizdeki malümatqa köre, çeçenler Qırım şeerlerinde işni çekip ala, qırımtatarlarğa basqı yapa. Bu adiseler boyunca mahkemeler qayda? Mında bu adise piar içün qullanılğandır: baqıñız, Qırımda er şey güzel dep kösterecek olalar. Mence, şerait mahkemeleri ilk evelâ Qırım musulmanları diniy idaresiniñ yolbaşçısı ve muavinlerine qarşı yapılmalı, çünki olar işğalcilernen iş tuta.
Qayd etmeli ki, 2014 senesinden soñ Qırım musulmanlarınıñ eki diniy idaresi bar: bir danesi yarımadada Rusiye qanunlarına köre çalışa, ekincisi Kyivde yerleşe ve Qırımnı Rusiye tarafından işğal etilgen topraq dep sayıp, Ukraina qanunlarına köre çalışa.
Qırımtatar faali Nariman Celâl Koreizde yüz bergen adiseni Rusiye uquq qoruyıcı organları ne içün tahqiq etmegenini soray.
Çeçen halqınıñ vekilleri ve qırımtatarlar arasında ilk qavğa olmay. Muntazam sürette qavğalar olaNariman Celâl
– Musulmanlar qadınıñ bir davanı din normalarına köre al etmesini istese, men buña qol tutar edim. Qırımda ara-sıra qoranta qavğalarında ve diger sebeplerden şeriat mahkemeleri olğanını bilem. Mesele bu degil: çeçen halqınıñ vekilleri ve qırımtatarlar arasında ilk qavğa olmay. Muntazam sürette qavğalar ola – olar em işnen, em insanlar arasındaki munasebetlernen bağlı. Lâkin Rusiye devleti buña ne içün bir şey demey añlaşılmay, Çeçenistan cumhuriyetiniñ yolbaşçısı Ramzan Kadırov ondan ayrette qala ve bunı açıq-açıq ayta. Qırımda Rusiyege hızmet etken qırımtatarlar da öyle: Dilâver Seydametov ne içün resmiy mahkemelerge muracaat etmey? Politsiya olıp keçken cinayetnen bağlı tahqiqatnı ne içün başlatmay?
Nariman Celâl, 2010 senesi bir islâm teşkilâtı Sankt-Peterburgda şeriat mahkemesini keçirmege tırışıp, mahkeme tek resmiy mahkemede ola bile dep israr etken Rusiye prokuraturasınıñ qarşılığını kördi, dep qayd ete.
– Yani Rusiyede bu davalı meseleleri, ve diniy idarelerdeki qadılar tek kiçik davalarnı baqa, kötek kibi ciddiy meselelerni baqmay. Demek ki, Qırımdaki şeriat mahkemesinen bağlı bir çoq sual bar. Mence, Dilâver Seydametovdan böyle yapmasını istep, politsiyağa muracaat etmemesini ayttılar – çeşit video ve levhalarğa baqılsa, bu istek Çeçenistandan keldi. Temelinde ne bar ögrenmek kerek ve hulâsa çıqarmaqta muqayt olmaq kerek.
Nariman Celâlnıñ tahmin etkenine köre, bu vaziyette şeriat mahkemesi kötek çıqarğanlarnıñ cinaiy mesüliyetke çekilmemesi içün bir usul oldı, çünki onıñ neticesi tek afu oldı, daa ciddiy bir ceza yoq. Bunı añlamaq içün Qırım.Aqiqat jurnalistleri Dilâver Seydametovğa izaat bermesi içün muracaat etti, amma cevabını alamadı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırım MC ve Aqyar şeeri prokuraturası, evel Rusiye quvetçileri tarafından Zello internet-ratsiyası vastasınen ekstremist aytılmalar yapqanınen qabaatlanğan Qırım sakini İsmail Ramazanovnıñ cinayet taqibinde işirak etken qadığa qarşı mahkemege qabaatlav aktını yolladı.
QMC Prokuraturasınıñ matbuat hızmetiniñ haber etkenine köre, qadı devlet hainliignen qbaatlana.
Mahkemeden evel keçirilgen tahqiqat, Qırım MC Aqmescit rayon mahkemesiniñ sabıq qadısı, 2014 senesi yarımadanıñ işğal etilmesinden soñ antına hainlik etip, işğalciler qanunsız teşkil etken mahkeme organlarına işke kirgenini belgiledi.
«Qabaatlanğan, Rusiye qanunlarına köre areket etip, Ukraina suvereniteti ve topraq bütünligine zarar bergen faalitte çetel memleketke yardım etip yarımadaad qanunsız sürette çalıştı. Aynı zamanda qabaatlanğan ukrain faalerinden biriniñ cinayet taqibinde iştirak etti. Qadı qanunsız sürette faalniñ tevqif müddetini uzattı. Maddege köre o, 12-15 yıl apis cezasına mahküm etile bile», – dep yazıla bildirmede.
İsmail Ramazanovğa qarşı dava yanvarniñ 16-nda qapatıldı.
İsmail Ramazanov 2018 senesi yanvarniñ 23-nde tutulğan edi, Novıy mir köyündeki evinde tintüv keçirilgen edi. Rusiye Tahqiqat komiteti, onı Zello internet-radiosı vastasınen ekstremizm teşviqatında qabaatladı.
İyülniñ 14-nde İsmail Ramazanov SİZOdan çıqtı, çünki bu cinaiy iş boyunca şeklengenler yarım yıldan ziyade nezaret altında qalmay.
Qırım aq qorçalayıcı gruppası, «içtimaiy ağlardaki ekstremizm» ükümleri çıqarılğan qırımlılar davanıñ ğayrıdan baqılmasını talap ete bile, dep bildirgen edi. Rusiye prezidenti Vladimir Putin «Rusiye Ceza kodeksiniñ 282-nci maddesine deñişmeler kirsetilgenine dair» qanunnı imzaladı.


text:
Rusiye nezaret etken Qırım Yüksek mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisini ekstremist teşkilâtı olaraq tanımaq davasını baqmağa devam ete. Mart 17-de olıp keçken toplaşuvda taraflar davağa dair malümat bergenler. Meclis azaları qırımtatar temsil organınıñ yasaq etilecegine azırlanalar ve olarnıñ faaliyeti ekstremist tanılsa, işini nasıl etip alıp baracağını tüşüneler.
Mart 17-de saba erte Meclisni ekstremist teşkilâtı olaraq tanımaq davası baqılmağa başladı. Toplaşuvdan evel uquq qoruyıcılar Qırım Yüksek mahkemesiniñ kirişinde madeniy qoralar qoydı ve avtozak ketirgenler.
Davacını, evelki toplaşuvlarda olğanı kibi, Moskva tayin etken Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya teslim etken edi. Davalılar olaraq Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl ve adliyeci Cemil Temişev iştirak ettiler. Toplaşuvğa cemaatçılıq temsilcileri ve jurnalistler keldi. Faqat foto ve video çıqarmağa yasaq etildi. Krıminform haber agentliginiñ malümatına köre, bunı Natalya Poklonskaya talap etti, onıñ fikirince, mahkemede ekstremist malümatları aydınlatıla bile ve olarnıñ kütleviy haber vastalarında tarqatılması zararlı ola bile. Neticede mahkeme üküm seslendirilgende video çıqarıla bile kibi qarar aldı.
Milletlerara munasebetler devlet komitetini celp ettiler
Toplaşuvda davacı ve davalı memuriy davağa dair baqışlarını bildire ediler. Berilgen malümatqa köre, esas talap – Meclisni ekstremist teşkilâtı olaraq tanımaq ve faaliyetini yasaq etmek. Davacı Meclisniñ nizamname vesiqalarında, onıñ zanınca, qırımtatarlar diger millet vekillerine baqqanda üstün kösterile, dep ayta.
Davada Qırımnıñ Rusiye prokuraturasına köre qırımtatarlarnıñ temsil organı bir sıra qanunsız areket yapqan, dep aytıla. Misal olaraq, 2014 senesi fevral 26 künü Ukrainanıñ topraq bütünligine qoltutuv mitingi, qırımtatar liderleriniñ Qırımnıñ Ukrainağa bağlı olmasına dair lafları, mayıs 3-te Ermeni Bazarda Mustafa Cemilevge qoltutuv aktsiyaları. Davacınıñ zanınca, «Qırımnıñ vatandaş qamaçavı» Meclisniñ ekstremistlerge alâqası bar olğanını tasdıqlay.
Poklonskaya üylege qadar mahkeme ve davalınıñ suallerine cevap berip, noqtaiy-nazarını bildirgen edi. Üyleden soñ davalı çıqışta bulundı.
«Memuriy dava ve oña ilâve etilgen vesiqalarnı ögrenip, şunı qayd etmek isteyim: Qırım Cumhuriyeti prokurorınıñ talapları qanunsız, qayd etilgen qabaatlar isbatlanmağan ve delilleri yoq, memuriy davacınıñ hulâsaları ise iş malümatına ters kele», – dep ayttı toplaşuvda adliyeci Cemil Temişev.
Onıñ fikirince, prokuraturanıñ davası yerine ketirilemez, çünki Meclis, dava arizasında aytılğanı kibi, «cemaat teşkilâtı» degil. Davalı Rusiye qanunlarına köre cemaat teşkilâtlarını adamlar ya da şirketler qura bilgenini qayd etti. Meclis ise başqa türlü şekillene: saylav aqqı esasında. Adliyeciniñ zanınca, Meclis cemaat teşkilâtı olmayıp, qırımtatarlarnıñ milliy idare organı ola.
Davalı aytqan soñ taraflar bir sıra muracaat bergenler.
«Bizler şaatlarnı çağırmağa rica ettik: on insandan ziyade degil, olarnıñ soyadlarını şimdi aytmayım. Bizim fikirimizce, olar baqış ve fikirlerimizni isbatlaycaq malümat berecekler, böyle etip bu memuriy davanıñ sebepsiz olğanını isbatlaycaqmız», – dep ayttı Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Qırım.Aqiqatqa.
Toplaşuvnıñ soñunda mahkeme diñlevler aprel 7-de olacağını bildirdi. Mahkemeciler daa bir tarafnı davet etmege qarar alğanlar – Rusiyeniñ Qırım milletlerara munasebetler işleri devlet komiteti celp etilecek. Bu organnıñ yolbaşçısı Meclis azası Zaur Smirnov ola, onıñ azalığı vaqtınca toqtatılğan edi. Nariman Celâlnıñ fikirince, prokuratura Milletlerara munasebetler komitetini mahkeme esnasına celp etip, qırımtatarlarnıñ aq-uquqlarını qorçalağan devlet organı bar olğanını ve Mecliske kerek qalmağanını kösterecek ola. Celâl prokuraturanıñ bu aytqanlarını olmaycaq şey, dep köre.
Qırımtatarlarnıñ cevabı
Soñki eki afta içinde Meclis azaları eki kere toplaşıp, mahkeme yasağı vaziyetinde qırımtatarlarnıñ temsil organı nasıl çalışacağını muzakere ettiler.
«Meclis azalarınıñ çoqusı Skype vastasınen toplaşuvlarda iştirak ete, qarar alamız. Al-azırda variant A, variant B vaziyetinde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyeti nasıl olacağına dair bazı planlarnı belgileymiz... Belli bir qarar alınğan soñ buña başlamağa tırışacaqmız», – dep ayttı Meclis reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarov Kyivdeki matbuat konferentsiyasında.
Repressiyalar olacağını tahmin etemiz. Qırımtatar temsil organına qarşı repressiyalarnı quvetleştirmek içün yapılaEskender Bariyev
Meclis azası Eskender Bariyev dey ki, onıñ ortaqları qırımtatar halqınıñ milliy idare organları işiniñ fevqulâde vaziyeti aqqında vesiqa leyhasını azırladılar.
«Alınğan qararlarğa köre, mahkeme qararına köre tam bir şekli saylanacaq. Repressiyalar olacağını tahmin etemiz. Qırımtatar temsil organına qarşı repressiyalarnı quvetleştirmek içün yapıla. Meclis azası olıp işğal etilgen topraqlarda yaşağan insanlar bunı añlay. Bu sebepten bu mevzuda belli bir qarar almadan evel esas qısımda bulunğan Meclis azaları işğal etilgen topraqlarda yaşağan işdeşleriniñ aytqanlarına emiyet bere», – dep añlattı Bariyev.
Onıñ bildirgenine köre, Meclis ekstremist teşkilâtı olaraq tanılsa, temsil organnıñ 33 azasınen beraber milliy idare organlarına kirgen biñlernen qırımtatarı da telüke altında qalacaq.
Ukraina siyasiy tedqiqler mustaqil merkeziniñ eksperti Yuliya Tişçenkonıñ zanınca, Rusiye mahkemesi Meclisni yasaq etse, qırımtatar halqınıñ aman-aman er temsilcisi telüke altında qalacaq.
«Qurultay delegatları saylavlarını hatırlamaq mümkün, halq anda iştirak ete. Bir de bir toplaşuvlarğa qoşulğan insanğa barıp, işbu teşkilâtnıñ qurulmasına alâqası bar olğanını aytmaq mümkün», – dedi Tişçenko.
Refat Çubarovnıñ malümatına köre, Ukraina Tışqı işler nazirligi diplomatik temsilcileri üzerinden halqara qurulışlarğa muracaat etip, Rusiyeniñ Meclisni yoq etmek planlarına cevap bermege çağırdı. Faqat, onıñ aytqanına köre, memleketlerniñ çoqusı mahkeme qararını bekley.
Aynı vaqıtta mart 17-de Ukraina haber siyaseti naziri Yuriy Stets Tışqı işler naziri Pavlo Klimkinge muracaat etip, Meclis yasağı mevzusını Birleşken milletler teşkilâtınıñ Baş assambleyası sessiyasında aydınlatmağa teklif etti. Stets işdeşini BMT Baş assambleyası deklaratsiyasınıñ qabul etilmesini teklif etmege çağırdı.


text:
Kremlge tabi olğan Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi salı künü, oktâbrniñ 3-nde, keçende tevqif etilgen qırımlı Seyran Mustafayevni noyabrniñ 29-na qadar evinde qapadı, dep haber ete Qırım.Aqiqat muhbiri.
Onıñ ev apisine alınmasını rus prokurorı rica etken, Mustafayevniñ imayesi buña itiraz bildirmedi.
İstilâ etilgen Qırımda oktâbrniñ 2-nde dört qırımtatarı – Renat Suleymanov, Arsen Kubedinov, Seyran Mustafayev ve Talât Abdurahmanov – öz evlerinde tintilgen edi. Rusiye silâlı hızmetçileri protokollar tizip, qırımlılarnı namalüm (belli olmağan) tarafqa alıp ketken edi. Bundan soñ, olar Aqmescitniñ muvaqqat apishanesinde bulınğanları malüm oldı.
Qırımdaki Rusiye FSB idaresi, «Tebliğ Cemaatı» islâm teşkilâtınıñ üç üceyresi yoq etilgeni aqqında esabat seslendirdi.
«Tebliğ Cemaatı» – siyasetten çette turğan diniy areket. 1926 senesi İndistanda Mevlâna Muhammed İlyas tarafından tesis etilgen edi. Areketniñ esas maqsadı – keniş eali arasında islâmiy maneviy deñişmeler yapmaq ve, içtimaiy ya da iqtisadiy vaziyetine baqmadan, bütün musulmanlarğa hitab etmektir. 2009 senesi Rusiye Aliy mahkemesi bu teşkilâtnı ekstremistik olaraq tanıdı ve faaliyetini yasaqladı.
Qırım yarımadası Rusiye tarafından istilâ etilgen soñ, yarımadada FSB tarafından muntazam surette jurnalistler, failler, cemaatçılar tintile ve sorğuğa keçile. Uquq qorçalayıcılar bunı «uyğunsız fikirlerge qarşı kureş» kibi tanıy.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Nesrin Sipahi
Nesrin Sipahi (1934 s. noyabr ayında d.) - Qırımtatar tamırlı namlı türk müzigi ses sanatkârı.
Yeşilköy ilk mektebinen Bakırköy orta mektebini bitirgen soñ Sanat Mektebiniñ Moda ve Tigiş bölügine kirdi. İngliz tili ögrenmek içün Amerikan mektebine başladı. Evelâ ğarp muzıkası ve şan tasili alğan Sipahiniñ Türk sanat muzıkasına olğan istidadını, İstanbul Konservatuarında Ahmet Nuri Canaydın abayladı. 1953 senesinde TRT Ankara Radiosında daimiy sanatkâr olıp çalışmağa başladı. 1957-de sipti plağın çıqardı: "Bir rüzgârdır gelir geçer sanmıştım". 1957 s. Yanvar 23-üde Hasan Aldemir Sipahinen üylendi. Eki erkek balası olğan sanatkâr muzıka çalışmalarına devam ete. Mınavdan başqa "Kalbimdeki Serseri" adlı filmde baş oyuncı olıp oynadı.
1998 yılında Türkiye Cumhuriyeti Medeniyet Nazirligi oña Devlet Sanatçısı unvanını berdi.


text:
Bunı müessiseniñ matbuat hızmeti bildire.
Mayıs 2 künü Slavânsktaki şimaliy-şarqiy ve mayıs 4-5 künü şeerniñ şimaliy-ğarbiy çetinde blokpostlar separatistler tarafından atışqa oğradı. Soñra atış yerinde er bir blokpost yanında birer RPG-26 tertibatları tapıldı.
RPG- 26 (254-1-93, mında 254 - zavod istisalcı, 1 – partiya nomerası, 93 – yapılğan senesi) nomerlerni köz ögüne alıp, Ukraina Silâlı Quvetleriniñ esabında1993 senesi yapılğan RPG-26 yoq olğanını qayd etmek mümkün, dep bildireler Ukraina mudaafa nazirliginde.
Mında Ukraina arbiy hızmetçileri hızmet etken obyektlerni separatistler çetelden ketirilgen silâ ile atqanını bildireler.
«İnformatsionnoye soprotivleniye» gruppasınıñ yolbaşçısı Dmıtro Tımçuknıñ aytqanı kibi, RPG- 26 Rusiye, Pridnestrovye, Urdun ordularınıñ silâlanmasında bar eken. Ukrainada böyle granat iç bir vaqıt yoq edi.
Evelleri Büyük Britaniya çetel işler naziri William Hague qayd etti ki, Avropa ekspertleriniñ bergen malümatına köre, Ukraina Şarqında yalıñız Rusiye tarafını alğan aktivistler degil de, evelden Qırımda areket etken Rusiye spetsnazı da arekette buluna.


text:
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ hadimleri Qırım ile memuriy sıñırdaki kiriş noqtalarında adamlarnı Mustaqillik künü ile tebrikleyler.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki, bazar kününden berli «Kalançak» kiriş noqtasında beyaz kölmekli qızlar tura. Olar istegi olğan er keske sarı-mavı şeritlerni bağlaylar.
«Qırımdan kelgen vatandaşlarğa risaleler beremiz. Mustaqillik künü ve Bayraq künü ile hayırlaymız», – dep ayttı sıñır hızmetiniñ hadimlerinden biri Yelena Mihetko.
«Sıñırda» adamlar buña farqlı baqalar, bazıları ayrette qala, bazıları külümsirey, digerleri ise açuvlanalar.
Aydavcılardan biri bu kün «ukrain akimiyetine açuvlanğanını» ayta.
«Başta Qırımnı berdik... şimdi ise ağlap oturamız», – dedi er kişi.
Bazıları içün Ukraina mustaqillik Künü közyaş doğura.
«Evge barğanını is etmek içün Qırımda yaşap baqmaq kerek», – ağlap ayttı qadın.
Adamlarnıñ çoqusı qıtaiy Ukrainağa iş meselelerinen kete, lâkin Qırımda yasaq etilgen bayramnı qayd etmek içün çıqqanlar da az degil.
«Mustaqillik kününi evde, Ukrainada, Kiyevde qayd etmek isteyim!», – külümsirep ayttı qadın.
Qırım.Aqiqat mühbiri qayd ete ki, sıñırcılarnıñ pasport kontroli masasında Ukraina bayrağı yata, adamlar anda bir şey yazalar. Devlet sıñır hızmetiniñ Azaq-Qara deñiz regional idaresi yolbaşçısınıñ yardımcısı Maksim Soroka ayta – bu bayraq ATO askerlerine berilecek.
«Siziñ içün dua etemiz! Qırım – Ukrainadır! Sağ qaytıñız! Sizni bekleymiz! Sağ oluñız! Qırım sizni bekley!», – sıñırcı bayraqtaki yazılarnı seslendirdi.
Ukraina devlet sıñır hızmetiniñ hadimleri Qırımğa ketkenlerni de selâmlaylar, lâkin bir şey bermeyler, çünki Rusiye hızmetleri nezaret etken kiriş noqtalarında adamlarnıñ problemleri peyda ola bile.
Bazarertesi künü, avgust 24-te, Ukrainada Mustaqillik künü qayd etile. 24-ünci doğğan künü munasebetinen memlekette tantanalı tedbirler keçirilecek. Tünevin Ukrainada Bayraq kününi qayd ettiler.
Eki yıldan berli bu bayram Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda qayd etilmey. Aqmescitteki cemaat faalleri Ukraina mustaqillik Künü munasebetinen aktsiyanı keçirecek ediler, lâkin Aqmescitniñ şeer memuriyeti buña izin bermedi.
2014 senesi mart ayında Rusiye Qırımnı işğal etken soñ qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında memuriy, asılında ise tam bir sıñır peyda oldı. Qırım vaqtınca işğal etilgen topraq sayıla.


text:
Rusiyeniñ Rostov-na-Donudaki Cenübiy bölgesiniñ arbiy mahkemesinde devlet qabaatlayıcısı prokuraturanıñ ekinci Aqmescit Hizb ut-Tahrir davasınıñ mabüslerine bermege teklif etken müddetlerni bildirdi. Bunı "Qırım birdemligi" cemaat birleşmesi haber etmekte.
Prokuror Yevgeniy Kölpikov jurnalist Remzi Bekirov içün 18 yıl, aq qoruyıcı Riza İzetov içün 18,5 yıl, faaller Şaban Ümerov içün 18,5 yıl, Raim Ayvazov içün 18 yıl ve 3 ay ve Farhod Bazarov içün 16 yıl istegen.
"Qırım birdemligi" mühbiriniñ aytqanına köre, qabaatlav tarafı mabüslerniñ episi içün sert rejim ve azat etilgen soñ bir yıldan bir yarım yılğa qadar azatlıqnıñ sıñırlanılmasını istegen.
Qayd etile ki, prokuror tartışmalarda "Rusiye devletiniñ lâdiniy hususiyeti ile beraber din serbestligini tertiplegen" Rusiye Anayasasına atfı etken.
"Mahkemelengenlerniñ Rusiye devletiniñ siyasetinden ve mahsus hızmetlerinden defalarca memnüniyetsizilk bildirip, qabaatını tanımamağanlarına baqmadan, olarnı qabaatı mahkeme esnasında tasdıqlandı", - dedi Kölpikov.
Yanvarnıñ 18 ve ve 19-nda mahkemede advokatlar ve mahkemelengenler sözge çıqacaqlar.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. 2019 senesi martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ rayon mahkemesi bütün tutulğanlarnı apiske aldı.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi 2019 senesi martnıñ 27-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tarafından tutulğan 24 qırımtatar faalini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Ekinci cian cenki devamında repressiyalarğa oğratılğan Qırım halqlarnıñ aqlanuvı boyunca programmasınıñ daa keñiş olması mümkün, dep ayttı.
Bunı o iyül 3 künü milltlerara munasebetler boyunca toplaşuvda bildirdi.
Kremlniñ saytında bildirilgeni kibi, bu meseleni Rusiyede yunanlarnıñ Federal milliy medeniy cumhuriyetniñ prezidenti İvan Savvidi köterdi.
«Biz elbette ki, bu mesellerni baqacaqmız. Qırımda ulu Vatan cenkinden evel Qırımda yaşağan ve repressiyalarğa oğratılğan halqlarnıñ aqlanuvı boyunca fermanğa diqqat ayırğanız içün sağ oluñız. Bu em yunanlar, em qırımtatarlar, em de nemselerge ait ferman. Amma, avdetnen bağlı meselelerimiz bar, - maliye cietinden destegimiz qazna imkânlarınen sıñırlana», - dedi Putin.
Aytqanına köre, bu kibi programmanı endi azırladılar ve yaqın kelecekte onı qabul eteceklerdir.
«Asılında, qırımtatarlarnen körüşkende de, biz keñişletüv aqqında laqırdı ekten edik, amma, kerçek aytsam ilk adımlar öyle olmalıdırlar ki, insanlar Rusiye olarnıñ aqlanuv boyunca mesellerniñ çezilüvine qoşulğanını is etmeliler. Em de bu, tek siyasiy, maneviy degil de, içtimaiy- iqtisadiy aqlanuv olmalı», - dep qayd etti Putin.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin aprel ayında sovet devirinde repressiyalardan çekişken halqlarnıñ aqlanuvı boyunca qararnı imzaldı. Qırımtatar halqı Meclisi bu fermannı teñqid etti.
Meclis reisi Refat Çubarovnıñ fikirince, fermanda, qanunsız şekilde yoq etilgen qırımtatarlarnıñ milliy-territorial cumhuriyetiniñ tiklenüvi aqqında iç bir şey yazılmağan.