text:
Aqmescit – Paris merkezinde olıp keçken terroristik ücüm haberi bütün dünyağa tarqaldı. Ücüm neticesinde 12 insan, şu cümleden Muhammed peyğamberiniñ karikaturalarını yapqan Charlie Hebdo satirik gazetasınıñ baş muarriri öldürildi. Toplulıq ücüm etkenlerniñ areketlerini aqaretledi, arap memleketleriniñ akimiyetleri ise bunıñ kibi areketler islâm ve diger din ile bağlı olmağanını bildirdi.
Malüm olğanı kibi, Qırımda 15% musulman yaşay. Qırım.Aqiqat akimiyet vekilleri, din adamları ve ekspertlerge muracaatta bulunıp, olıp keçken faciağa qıymet kesmege rica etti.
Tsenzura olmaq kerek
Qırım Devlet şurasınıñ informatsion siyaset, baq ve kütleviy alâqa komitetiniñ reisi Sergey Şuvaynikovnıñ fikirince, Paris adiseleri – «er afta yer kürresinde olıp keçken facialardan biri». «Diger hristian memleketlerinde, men Ukraina Şarqını aytam, bunıñ kibi facialar olmaymı? Arap memleketleri, ya da İsrail ya da İndistan? Terrorizmniñ aynı sıması bar, ve kederli bir şey bar, sıq-sıq o diniy taassup ve radikalizm ile bağlı ola», – dedi Şuvaynikov.
Onıñ zanınca, «söz serbestligi, şu cümleden karikaturalar, dindarlarnıñ duyğularını aqaretlese, diqqatlı ve muqayt olmalı». «Ğarbiy Avropa ve Amerika er şeyni yapa bilecegini tüşüneler. Olarnıñ fikirince, olarnıñ kendi aq-uquq ve qanunlarnı belgilemek aqqı bar, olar bunı yapmaq içün er angi memleketke kirip, adamlarnı öldüre bilecegini tüşüneler. Lâkin zorbalıq yalıñız zorbalıqqa yol bere bile», – dep qayd etti Devlet şurası prezidiumınıñ azası.
Şuvaynikov olıp keçken faciadan sebep kederlenip, «bir de bir terrorizmge» qarşı çıqqanını bildirdi. «Lâkin böyle facialı adiseler içün devlet ve akimiyet mesüliyet çeke. Frenkistanda er angi din kütken dindarlarnıñ duyğularını aqaretlegen karikaturalar tsenzura altında olsa edi, facia olmaz edi… Allah bir olğanını añlaymız, ve O adamlarnı yamanlıq yapmağa ögretmey, lâkin adamlar farqlı ola, onıñ içün devlet bunı tüşünip, aqlarnı belgilegen ve sıñırlağan qanunlarnı kirsetmeli» – dep tüşüne informatsion siyaset komitetiniñ reisi.
İntiqam kesen-kes yasaq etile
Qırım müftisi Emirali Ablayev Frenkistan paytahtınıñ merkezinde olıp keçken vaqianı takbih etip, yarımada musulmanları adından frenk halqına ve mecmuanıñ elâk olğan hadimleriniñ aqrabalarına taziyeler bildirdi.
O, islâmda eñ büyük günâhlardan biri öldürüv olğanını hatırlatıp, intiqam kesen-kes yasaq etilgenini bildirdi. «Bu cinayet dinnen bağlı olmamaq kerek, çünki dünyanıñ iç bir dini bir de bir cinayetke izin bermey, insan öldürüvi aqqında aytmayıq endi. İslâm ve terrorizm, islâm ve öldürüv – bir-birine zıt kelgen añlamlardır. Qırım musulmanları bu cinayetni takbih etip, Frenkistan akimiyeti qatillerni tapıp cezalaycağında eminler. Neşirniñ islâm aqqında muarririyet siyaseti bir kimsege insannı öldürmege ruhset bermey, cinayetçilerniñ diniy duyğuları olarnı afu ettiremez», – dedi Qırım müftisi.
Tavriya müftiyatınıñ müftisi Ruslan Saitvaliyevniñ fikirince, karikaturalar – provokatsiyalardır. «Añlaymız ki, karikaturanıñ bastırılması – muarririyetniñ provokatsiyasıdır. Bizler bütün peyğamberlerni sevemiz ve ürmet etemiz. Lâkin bir kimse Allahnıñ peyğamberlerini horlamağa izin bermedi», – dep qayd etti o. Saitvaliyev frenk mecmuasına ücüm etkenlerni takbih etip, adamlarnı provokatsiyağa qulaq asmamağa çağırdı. «Bunıñ soñu hayırlı olmaycaq. Peyğamberni aqaretlegen kişi kendi alını zorlaştıra. Peyğamberni aqaretlemek – dinge qarşı çıqmaqtır», – dedi Saitvaliyev. Müfti ad ve dinge baqmadan er bir terroristik birleşmeniñ bozuv faaliyetini takbih etkenini ayttı.
O, kütleviy haber vastalarına ve cemaat azalarına muracaatta bulunıp, İGİL kibi terroristik birleşmelerge nisbeten «islâm dinini ekstremistlernen» bağlağan sözlerni ve «islâm devleti» adını qullanmamağa çağırdı.
İnsanlarnıñ sabırını sınamaq
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl qayd etti ki, qırımtatarlarnıñ temsil organı em zorbalıq, em de din esasında mısqılga qarşı çıqa. «Karikaturalar meselesi çıqqan vaqıtta Meclis vekilleri bir de bir insanlar içün aziz olğan şeylerden mısqıllamaq olmaz, dep aytqan ediler. Bu sefer tahminlerge köre dünyada birinci din olacaq dünya dini içün müim olğan peyğamber aqqında laf yürsetile edi», – dep qayd etti Celâl.
Onıñ qayd etkenine köre, Meclis zorbalıqnı iç bir şekilde tanımay. «Bu mümkün degil, dinnen bağlı olsa da. Bilemiz ki, din cenkleri tarihta eñ qanlı olğan edi, onıñ içün bunıñ kibi areketlerge yol berecek şeylerni yapmamaq kerek, lâkin cevap olaraq neşir jurnalistlerini öldürmek de doğru degil», – dep ayttı Meclis reisiniñ muavini.
Bunıñ kibi şeyler Qırımda tekrarlana bilemi sualine Celâl menfiy cevap berdi: «Qırımda bir çoq kere terrorist, radikal, ekstremistlerni qıdırdılar, lâkin neticesi olmadı, çünki mında böyle insanlar yoq». Meclis reisiniñ muavini dey ki, Qırımda dindar insanlar pek sabırlı. «Soñki vaqıtları ciddiy bir zıddiyet olmağan edi, amma er şey yahşı olğanını da aytamazsıñ. Bizler viran etilgen musulman mezarlıqları, yaqılğan camilerni de hatırlaymız, eki yanğın Rusiye kelgende oldı. Elbet de, bunıñ kibi areketler devam etse, o (akimiyet – muar.) insanlarnıñ iman ve tolerantlıqnı sınap baqacaq», – dep tüşüne Celâl.
İşaretlememek
Qırımnıñ islâmşınaslıq ilmiy merkeziniñ reberi Ayder Bulatov Paris adiselerini «karikaturalarğa cevap» dep adladı. «Radikal birleşme buña cevap berdi. Mecmua muarririyeti dünya musulmanlarınıñ diniy duyğularını aqaretlegen areketler yapqan edi. İslâmda Quran-ı Kerimnen aynı derecede ürmet etilgen Muhammed peyğamberine yapılğan karikaturalarnı başqaca añlatamazsıñ», – dedi Bulatov. Onıñ aytqanına köre, mecmua muarririyeti peyğamber karikaturalarından soñ ücümge oğrağan edi. «Köremiz ki, hulâsa çıqarılmadı. Elbet de, islâmlaştırıcılarnıñ radikal soyları qoşuldı, olar ise ğayet sert areket eteler», – dedi o. Ekspert muarririyetke silâlı ücüm etken adamlarnı tenqid etti. «Tabiyi ki, men adamlarnıñ areketlerine qoltutmayım. Men olarğa musulman dep aytıp olamayım. Zorbalıq, terrorizm ve islâm – aynı şeyler degil. Bu islâm qanunlarına zıt kele, bunı bir çoq musulman liderleri, şu cümleden Rusiyeden de ayttılar», – dep qoştı Bulatov.
Aynı vaqıtta o, Rusiye muhalifetiniñ liderlerinden biri Mihail Hodorkovskiyniñ kütleviy haber vastalarını Muhammed peyğamberine karikaturalar yapmaq davetini añlamadı. «Mesüliyetsiz bir çağıruv. Moskvada bir qaç million musulman yaşay. O, bu beyanat ile Moskva vaziyetini kerginleştirecek, Rusiyeni endi aytmayıq», – dep ayttı islâmşınas.
Onıñ aytqanına köre, bunıñ kibi beyanatlar Qırım vaziyetine de tesir ete bile, çünki yarımada «Rusiye terkibine kirdi, ve anda bir çoq musulman yaşay». Bundan sebep o siyasetçi ve cemaat vekillerine vaziyetni añlamağa rica etip, bütün musulmanlarn radikal olaraq işaretlememege çağırdı.
Metnde Qırım yarımadasında resmiy şekilde qullanılğan toponim ve ıstılalar mevcut


c: text/html

text:
Sümer Ezgü - Dalları Bastı Kiraz
Sanatçı : Sümer Ezgü
Türkü : Dalları Bastı Kiraz
Etiketler : Sümer Ezgü - Dalları Bastı Kiraz türkü indir, Sümer Ezgü - Dalları Bastı Kiraz türkü dinle, Sümer Ezgü türküleri, Dalları Bastı Kiraz mp3 indir, Sümer Ezgü türküleri Dalları Bastı Kiraz türküsü, Dalları Bastı Kiraz sözleri, Sümer Ezgü mp3 dinle, Sümer Ezgü download, Dalları Bastı Kiraz bedava mp3, Sümer Ezgü türkü sözleri, Sümer Ezgü türkü dinle, Sümer Ezgü son albüm indir
Sümer Ezgü Türküleri
Sümer Ezgü - Yağmur Yağar
Sümer Ezgü - Dalları Bastı Kiraz
Sümer Ezgü - Aşağıdan Gelen Gelin Alıcı
Sümer Ezgü - Gine Yeşillendi Acıpayam Yolları
Sümer Ezgü - Kayayı Kırcı Tuttu (İlvanlım)
sümer ezgü - ferayidir kızın adı ferayi (muğla)
Sümer Ezgü - Yalnızam
Sümer Ezgü - Kütahya nın Pınarları
Sümer Ezgü - Karanfil Ekeceğim
Sümer Ezgü - Askerin Türküsü
Sümer Ezgü - Denize Dalmayınca
Sümer Ezgü - Cemilem
sümer ezgü - ferayidir kızın adı ferayi (muğla-bodrum)
Sümer Ezgü - Yaban Gülü
Sümer Ezgü - Hem Okudum Hemi De Yazdım

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aqmescitte dekabr 5-de «Çiygoz davasınıñ» daa bir mahkeme oturışı yekünlendi. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire. Mahkemeciler keçken seferleri kibi Ahtem Çiygoznı mahkeme zalına ketirmege razı olmadı.
Advokat Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, Ahtem Çiygoznıñ mahkemede bulunma muracaatı – «kelecek içün bir iş, çünki Avropa mahkemesinde Qırım mahkemesi onıñ menfaatlarınıñ qorçalanmasını bütünley temin etmegenini aytmaq mümkün».
15 daqqalıq teneffüsten soñ prokuror delillerni tedqiq etüv tertibini deñiştirmege rica etken ve işniñ yazılı delillerini aydınlatqan: videolarnıñ prokolları, Meclisniñ «Rus birligi» firqası ile miting keçirilmesine dair şeer yolbaşçılığı ile yazışqanları.
«Qalğan zarar körgen ve şaatlarnıñ kelmegeninen bağlıdır», – dep qayd etti yaqalanğannıñ advokatı Nikolay Polozov.
«Çiygoz davası» tezce baqılmağa başlasa da, advokat 2017 senesine qadar mahkeme yalıñız qabaat tarafınıñ şaatlarını sorğuğa çekip olur, dep tahmin ete.
Polozovnıñ aytqanına köre, Çiygoz ömür arqadaşından ğayrı, başqa tuvğanlarınen körüşmese de, dayana. «Qırımtatar halqı içün anda yatqanını añlap dayana», – dep ayta advokat.
«Çiygoz davasınıñ» nevbetteki toplaşuvı dekabr 6-da keçirilecektir.
Dekabr 5-de toplaşuv prokuror keç qalğanından keç başlağan edi.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Çufut Qale
Koordinatlar: 44°44′27.7″ ş. e. 33°55′28.08″ ş. b. / 44.741028° ş. e. 33.924467° ş. b. (G) (O)
Çufut Qale - Bağçasaray yanında qadimiy şeer viranesidir. Çufut Qaleniñ tarihiy adları - Qırq Yer, Cever Kermen, Fullı.
Qırq Yerniñ ilk sakinleri - alan-sarmatlar - mında VI asırda yaşağan ediler. Qaraylarnıñ yerleşkeninen qaleniñ yañı qubbeleri qurulğan ve qapıları yasalğan edi. Qaleniñ bulunğan yerini diqqatqa alğan I Hacı Geray han XV asırnıñ ortalarında qale yanında öz qonağını qurdurdı ve telükeli vaqıtlarda qalede buluna edi.
XV asır soñlarında Çufut Qale tolusınen qaraylarnıñ idaresine keçe. Qaleniñ soñki sakinleri onı 1852 senesi terk ettiler.
Qalege şarq qapılarından kirgende, oñ tarafta qaya içinde yağmur suvunı toplamaq içün bir havuz oyulğan. Bayırda yel degirmeni bulunmaqta edi. Yolnıñ başqa tarafında dağ ormanı içinde eski qaray mezarlığı bar.
Qapını keçkeninen ziyaretçiler qaray şeerniñ başqa, yañı qısmına kireler. Şimal ve cenüpten şeerni uçurımlar qaplap ala. Şeerde bir esas yol (soqaq) olıp başqa soqaqlar ona çıqa edi. Esas soqaqnıñ cenüp tarafında belli qaray alimi, seyaatçı şarqşınas Avrağam Firkoviçniñ (1786-1874) evi tura. Şeer küçük ve ealisiniñ sayısı çoq olğanından evler bir-birine sıqıştırılıp qurula edi, evlerniñ çoqu eki qatlı edi. XVI asır soñunda Çufut Qalede 4-5 biñ adam yaşay edi ve 400-den ziyade ev bar edi. Qayanıñ şimal tarafında birden körülmegen bir qapıdan qoba ve qullelerge çıqıla. Mından qaraylar duşman ücümine qarşı ateş aça ediler.
Orta qapıdan şeerniñ eski qısmındaki meydan acıla. Meydannıñ sol tarafında taş quyu, oñ tarafında - 1346 senesi hristian mabediniñ qalımtılarında qurulğan caminiñ yıqıntıları bar. Bundan soñra Nenekecan Hanım dürbesi körüle. Bu meydandan üç esas soqaq: Burunçaq (Şarq) soqağı, Orta ve Kenassa soqaqları uzana (soqaqlarnıñ adları şartlı olaraq qoyulğan). Kenassa soqağında qaraylarnıñ eki ibadethanesi - Büyük ve Kiçik Kenassalar - bar. Olar XIV ve XVIII asırlarda qurulğan edi. Kenassa soqağı Kiçik Qale qapısınen bite. Çufut Qale - Qoba şeerler sırasına kire. Yıqıntılar arasında Nenekecan Hanımnıñ dürbesi yüksek tura. Dürbe içinde baştaşta arap yazısınen böyle sözler oyulğan "Bu dürbe Altın Ordu hanı Toqtamış hannıñ qızı Nenekecan Hanımnıñ dürbesi. Vefatı 841 s. icriy, ramazan ayı". Nenekecan Hanım aqqında bir çoq efsane, rivayetler bardır. Bir efsanege köre, o, qalede yaşap, bir asker tümenniñ başında bulunıp, cenk vaqtında duşman tarafından öldürilgen edi. Babası onıñ adına dürbe qoydurğan eken. Başqa rivayetke köre Nenekecan Hanım, onı sevgilisinen körgen babasınıñ açuvdan saqlanaraq özüni uçurımdan atqan edi. Böylece uçurım başında dürbe peyda olğan eken. Qaleniñ bu tarafından Qırım tabiatınıñ acayip manzarası açıla.
Galereya[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ЧyфyT-kaлe. KapaиMckaя kpeпocTb (by Eugene Badusev).jpg
Yevğen Badusev. "Çufut Qale: Qaraylarnıñ Qalesi" (2013)
- The caves of Chufut Qale (by Eugene Badusev).png
Yevğen Badusev. "Çufut Qaleniñ Qobaları" (2013)
- Chufut Qale (by Eugene Badusev).png
Yevğen Badusev. "Çufut Qale" (2000)


text:
Din men ğılım egiz bolmasa...
Din men ğılım egiz bolmasa, sözdiñ de segiz boluına eşkim tosqauıl bola almaydı..
Elbasınıñ "wlttıq kod" degeni ol sana bolatın. Wlttıq sana... Endi qarañız, Wlttıñ twğırı mädeniette jatır. YAğni, Qazaqtıñ wlttıq kodı onıñ mädenietinde saqtaulı. Al mädeniettiñ mazmwnında din men til arqılı örilgen bolmıs bar. Sol bolmıs qazaqtıñ qalpı, sipatı, pasportı. Elbası aytıp otır: sol "wlttıq kodtı" saqtau kerek dep... Bwl äygili sociologiyalıq damu teoriyasındağı "özgermesten, damu" wstanımı. Dwrısı osı jol... Wlt öz uaqıtı men keñistiginde immanentti äri transcendentti bolmasa, ol jahanmen ündese almaydı.
Endi bügingi kezdesudegi Elbası sözi osı dini tanım, dini sana, dini täjiribe men dini senim arasındağı ündestikti közdep otır. Bwl öte tereñ ğılımi mäsele. Osı qwbılıstı bügingi ministrliktegi çinovnikter QMDB ökilderiniñ özi jete tüsindi degenge közim jetpey otır...
Dosay Kenjetay
Facebook-tegi paraqşasınan


text:
Yanvarniñ 27-sinde Suvdağda «Qırım birdemligi» cemiyet teşebbüsiniñ körüşüvinde Rusiye telükesizlik hadimleriniñ bulunuvı, Rusiyede Qırım sakinleriniñ birleşmek ve siyasiy mabüslerniñ qorantalarına yardım etmek istegenlerinden qorqqanlarını köstere. Bunı yanvarniñ 29-nda Ukraina Tış işleri nazirliginiñ yolbaşçısı Pavlo Klimkin Twitterdeki saifesinde yazdı.
Klimkin: «Rusiye işğalcileri «Qırım birdemligi» cemiyet birleşmesiniñ körüşüvine basıp kirdi. Aceba, bunı yapmaq içün Qırım sakinleriniñ birleşmek ve siyasiy mabüslerniñ qorantalarına yardım etmek istegenlerinden nasıl qorqmaq kerek. Bütün demokratik dünyanıñ Rusiyeden talabı – işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı ve siyasiy taqip eüvlerni toqtatmaq», – dep yazdı.
Yanvarniñ 27-sinde Suvdağda «Qırım birdemligi» cemiyet teşebbüsiniñ oturışuvına Rusiye OMONınıñ hadimleri keldi. Telükesizlik hadimleri, olarğa «bu adres boyunca silâlı toplaşuv keçe», dep telefon etkenlerini bildirdiler. Olar, tedbir iştirakçilerinden pasportlar köstermelerini talap etip, aksi alda episini avtozaklarğa yüklep, poliske alıp ketecekleri ile qorquzdılar.
İlhaqtan soñ Qırımnıñ ameldeki Rusiye akimiyeti tarafından mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli tanılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler yapıla.


text:
R Ulttıq banki teñgeniñ dollarğa şaqqandağı dälizin 1 dollar üşin 198 teñgege deyin keñeytti. Bul twralı QR Ulttıq bankiniñ törağası Qayrat Kelimbetov mälim etti. «Qazaqstan Respwblïkasınıñ Ulttıq Banki twralı» Qazaqstan Respwblïkasınıñ Zañına säykes Ulttıq Banktiñ negizgi maqsatı bağa turaqtılığın qamtamasız etw bolıp tabıladı.
Memleket basşısınıñ tapsırmasın orındaw üşin Ulttıq Bank 2015 jılı ortamerzimdi perspektïvada ïnflyacïyalıq targettewge kezeñ-kezeñimen oydağıday ötwdi qamtamasız etw üşin aqşa-kredït sayasatı quraldarınıñ tïimdiligin arttırw jönindegi şaralar keşenin iske asırwğa kiristi.
Ayırbastaw bağamınıñ ïnflyacïya jäne el ekonomïkası üşin edäwir mañızın eskere otırıp, qazirgi waqıtta Ulttıq Banktiñ valyutalıq sayasatı valyutalıq däliz rejimine negizdelgen, ol bağamnıñ kürt awıtqwlarına jol bermey, belgilengen valyutalıq däliz şeginde onıñ deñgeyin özgertwge mümkindik beredi.
Valyutalıq däliz rejiminiñ damwşı elderdiñ valyutalıq bağamdarınıñ jäne munaydıñ älemdik bağasınıñ joğarı qubılmalılığı men belgisizdigi kezeñinde elimizdiñ ulttıq valyutasınıñ jäne qarjı jüyesiniñ turaqtılığın qamtamasız etw üşin barınşa oñtaylı jäne pragmatïkalıq bolğanın praktïka körsetip otır. Olar 2014 jılğı ekinşi jartıjıldıqta ayrıqşa körinis tawıp, Qazaqstan ekonomïkasındağı devalvacïyalıq kütwlerdi qalıptastırwğa sebep boldı.
Sırtqı ekonomïkalıq axwaldıñ jaqsarwı, munaydıñ älemdik bağaları qubılmalılığınıñ tömendewi, damwşı elderdiñ valyutalıq bağamdarınıñ salıstırmalı türde alğanda turaqtanwı Ulttıq Bankke ötken jıldıñ soñında teñgeniñ kürt awıtqwlarına jol bermey, belgilengen valyutalıq däliz şeginde teñgeniñ ayırbastaw bağamınıñ barınşa ïkemdi äri qalıptı özgerwine ötwine mümkindik berdi.
Barınşa ïkemdi äri qalıptı bağam belgilew sayasatın iske asırw şeñberinde teñgeniñ AQŞ dollarına qatıstı nomïnaldıq ayırbastaw bağamı ötken jılğı jeltoqsannan bastap bügingi künge deyin 3,4 %-ğa ulğaydı.
Ïnflyacïyalıq üderister aytarlıqtay bayawladı. Sonımen birge, a.j. mawsımda tutınw bağaları 0,1 %-ğa tömendedi. Tutastay alğanda, ïnflyacïya deñgeyi jıldıq körsetwde 3,9%-ğa deyin tömendedi.
2015 jılğı mamırda 2015 jılğı qañtarmen salıstırğanda teñgeniñ Resey rwbline jäne AQŞ dollarına qatıstı ayırbastaw bağamdarı naqtı körsetwde tïisinşe 26%-ğa jäne 2,1%-ğa tömendedi. Tutastay alğanda, teñgeniñ naqtı tïimdi ayırbastaw bağamı osı kezeñde 5,1%-ğa tömendedi.
Valyutalıq däliz şeñberinde barınşa ïkemdi äri qalıptı bağam belgilew sayasatınıñ ağımdağı jılğı birinşi jartıjıldıqta ulttıq ekonomïkanıñ sırtqı bäsekege qabilettiligin jaqsartwına jäne belgili bir beriktik qorın qamtamasız etwine baylanıstı, Ulttıq Bank 2015 jılğı ekinşi jartıjıldıqta da osınday sayasattı iske asırwdı jalğastırwğa nïettenip otır.
Ortamerzimdi perspektïvada ïnflyacïyalıq targettewge ötw şeñberinde barınşa ïkemdi äri qalıptı bağam belgilew sayasatın jalğastırw maqsatında jäne teñgeniñ AQŞ dollarına qatıstı ayırbastaw bağamınıñ is jüzinde valyutalıq dälizdiñ joğarğı şegine jetw faktisin nazarğa ala otırıp, Qazaqstan Respwblïkasınıñ Ulttıq Banki teñgeniñ AQŞ dollarına qatıstı ayırbastaw bağamınıñ awıtqw dälizin ağımdağı 185+3/-15 teñgeden 185+13/-15 teñgege deyin keñeytw twralı şeşim qabıldadı.
Ulttıq Bank 2015 jılğı birinşi jartıjıldıqta jüzege asırğan jäne odan äri de jüzege asırwğa nïetti neğurlım ïkemdi äri qalıptı bağam belgilew sayasatı ekonomïkadağı devalvacïyalıq kütwlerdiñ jïnaqtalw täwekelin aytarlıqtay tömendetwge, işki valyuta narığında teñgeniñ ayırbastaw bağamına qısımnıñ qalıptaswına jol bermewge jäne sol arqılı 2009 jäne 2014 jıldarı bolğanday mäjbürli birsättik kürt tüzetwdi jürgizw qajettiliginen qutılwğa mümkindik beredi.
Ulttıq Bank ayırbastaw bağamınıñ erkin özgermeli rejimine 2017 jıldan burın köşwdi josparlap otır.
Ulttıq Bank qarjılıq turaqtılıqtı qamtamasız etw jäne ayırbastaw bağamınıñ kürt awıtqwın jäne qısqamerzimdi qubılmalılığın rettew üşin jüzege asırılatın valyutalıq ïntervencïyalardı jürgizw jolımen işki valyuta narığına qatıswdı jalğastıratın boladı.
Sonımen qatar teñgeniñ ayırbastaw bağamınıñ uzaqmerzimdi ürdisi irgeli işki jäne sırtqı makroekonomïkalıq faktorlar eskerile otırıp qalıptastırılatın boladı. Bul ayırbastaw bağamınıñ älsirew jağına qaray da, nığayuı jağına qaray da özgeretinin bildiredi, munı älemdik ekonomïkadağı jäne işki valyuta narığındağı axwal ayqındaytın boladı.
Valyutalıq dälizdi Ulttıq Bank jüzege asırıp jatqan barınşa ïkemdi äri qalıptı bağam belgilew sayasatınıñ şeñberinde keñeytw ulttıq ekonomïkanıñ sırtqı bäsekege qabilettiligin odan äri arttırw jäne kredïttik belsendiligin ulğaytw üşin alğışarttar jasaydı, bul, öz kezeginde, ekonomïkalıq öswdiñ jaqsarwına jäne elde eñbekpen qamtwdıñ jaqsarwına järdemdesetin boladı.
Derekközi: kazinform.kz
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Sentâbr 29 künü ğayıp olğan Edem Asanovnı bazar ertesi künü Kezlevde ölü taptılar. Qırım.Aqiqat mühbiri haber etkeni kibi, gençniñ cesetini Kezlevniñ baqımsız şifahanesinde taptılar. Tuvğanlarnıñ sözlerine köre, Edemni astılar. Edem Asanovnıñ cenazesi salı künü Saqta ötkerilecek.
Bundan evel, oktâbrniñ 3-nde Aqmescitte 23 yaşında Eskender Apselâmov ğayıp oldı. Keçken afta Qarasuvbazarda belgisizler İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmovnı qırsızladılar, olarnıñ taqdiri ale daa belli degil. Qırımtatar halqı milliy lideri Mustafa Cemilev, Rusiye Qırımnı işğal etken soñ, yigirmige qadar qırımtatar vekili ğayıp olğanı aqqında bildirgen edi.
Meclis reisi Refat Çubarovnıñ fikirince, adamlarnıñ qırsızlanuvı ve qırımtatarlarğa nisbeten yapılğan diger zorbalıqlar, terror yapmaq ve qorqutmaq maqsadınen yapıla. Qırım.Aqiqatqa bergen intervyüsında o, yoq olıp ketken Kezlevli Edem Asanovnı asılı tapqanlarını izaatlap, vaqialar nasıl etip devam eteceginen bağlı tahminlernen paylaştı.
– Refat ağa, Meclisniñ bu vaqianen bağlı tavsilâtlı malümatı barmı?
– Biz bu facianen bağlı tavsilâtlı malümatnı daa bilmeymiz. Edem Asanov asılğan alda tapılğanı belli. Qorantada birinci bala ve yekâne oğlan. Ana-babasınıñ 23 yaşlı qızı qaldı.
Amma, bir qaç qaynaqtan maña belli olğanı kibi, men olar aqqında çoq aytmağa istemez edim, çünki olarnı teşkermek kerek. Amma, akimiyet de-fakto Edem Asanov zorbalıqsız ölgeni aqqında aytacaqlarını tahmin etmek mümkün. Terror ve qorquğa tayanğan akimiyet bu kibi yollarnı seçe.
– Sizniñ fikiriñizce, adamlarnıñ ğayıp oluvınen bağlı vaqialar aqibetinde, qırımtatarlarnı qorquzıp, yarımadadan quvmağa isteylermi?
– Qırım işğal etilgeninen, qırımtatarlarnıñ sıqıştıruvı başlandı, sentâbr 14 künü 2014 senesi ötkerilgen saylavlardan soñ ise, daa beter oldı: açıqtan-açıq qırımtatarlarnı qırsızlap başladılar, Mecliske ücüm etip, binasını tutıp aldılar, milliy areket veteranlarınıñ, Meclis azalarınıñ, yerli ve regional meclis vekillerniñ evlerinde, medrese, cami ve mektepler tintüvler ötkerile…
Qırsızlıq adiselerde professional ceetinden eyi azırlanğan şahıslar iştirak etkenini tasdiqlağan bir çoq deliller bar. Ya federal küçlerniñ vekilleri ya da, qırımlı imayeciler kibi özüni tanıtqanlar bu işni becere bileler. Er alda, olarnıñ şorbacıları Qırım akimiyeti odalarında bulunalar.
İnsanlarnıñ ğayıp oluvını alsaq, bu areketlerni federallar Şimaliy Qavqazda eda etkenini bilemiz. Yazıq ki, amma, zorbalıqnıñ bu kibi usulları Qırım içün da adetke çevirileyata. Maqsadları belli – terror yapmaq ve qorqu saçmaq isteyler. Qırımtatarlardan başladılar.
– Bu vaziyette Meclis ne yapmaq niyetinde, çünki qırımtatarlarnıñ soñki vaqialar sayesinde memnüniyetsizligi ep öse?
– Bizim bütün areketlerimiz, bu cümleden, men ve Mustafa ağa Cemilevniñ yapqanlarınıñ episi, Qırımda OON (BMT) ve ÖBSE vekillerniñ daimiy bulunuvınıñ istenilmesidir.
Bir qaç afta evelsi, Qırımda Avropa Şurasınıñ insan aqları boyunca komissar Nil Müjniyeks bulundı. O, Meclis azalarınen de ayırıca körüşti. Qırımda insan aqlarınıñ vaziyetinen bağlı maruzasını azırlap, qırımtatarlarnıñ aqsız vaziyeti ve telükesizligini qayd etti. Maruzanıñ esas neticeleri Avropa Şurasınıñ qararlarına kirsetildi, böyle etip, Rusiyeni Qırımda insan aqlarını yerine ketirmege mecbur etmege isteyler.
– Zanıñızca, bu cinaetler tek yerli akimiyet içün elverişlimi, ya da olar Moskva tarafından idare etilemi?
– Men endi aytqan edim, Qırımda, Moskva razılıq bermeden, çibin bile yerini deñiştirmez. Aynı zamanda, yerli akimiyet er şeyni idare etkenlerini isbatlamağa tırışıp, federal kuçleri vekilleri bile becermege igrengen qanunsız areketlerde «qırımlı imayecilerni» qullanalar. Şu «imayeciler»nin faaliyet etüvi atta, Rusiye Federatsiyasında qanunsız sayılğanını endi aytıp oturmayım.
– Sizniñ fikiriñizce, vaziyet kerginleşip, qırımtatarlarnıñ kütleviy narazılıq aktsiyalarğa çıqmaları mümkünmi?
– Cemaatçılıqnıñ sabırı tükenip, bite bile. Hususan, akimiyet adamlarnıñ canlarını telükege oğratqan vaqıtta.


text:
Kremlniñ kontroli altında olğan Aqmescitteki Merkeziy rayonı mahkemesi «fevral 26 işi» figurantları Ali Asanov ve Mustafa Degermencige ev apisi muddetini iyül 7-ge qadar uzattı. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Nevbetteki oturışuv aprel 24-ke planlaştırıldı.
Martnıñ soñunda Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi «fevral 26 işi» figurantları Ali Asanov ve Mustafa Degermencini mayıs 7-ge qadar ev apisinde qaldırdı.
2015 senesinde, Qırım Yuqarı Radası binasınıñ divarları yanında 2014 senesi fevral 26-da Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingde iştirak etkenleri içün bir gruppa qırımtatar faaliyetçilerine qarşı mahkeme başlandı. Olar kütleviy qarışıqlıqlarda iştirak etkenlerinde qabaatlana.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige böldi: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ diger figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nabiyevniñ işinden ayırıldı.
2017 senesi oktâbrniñ 25-nde Rusiye akimiyeti Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra Umeriv ve Çiygoz Kyivge keldiler.


text:
Qıtaydan "Dimaşizmniñ" qaupi tönip twr
Jalpı, biz öte osal wltqa aynalıppız. Küpinbeytin jerde küpinip, maqtanbaytın jerde maqtanıp, äyteuir bar dañğoylığımızdı älemge äygilegende aldığa jan salmaytın boldıq. Öz işimizdegi mıqtını Qıtay kelip bastan tayaqpen wrıp twrıp moyındatpasa, moyındamaytın toñmoyın, qay änniñ esti, qay änniñ eser ekenin tıñday almaytın biteu-kereñ, neniñ igi, neniñ jaman ekenin körmeytin körsoqır el sekildi küyge tüsippiz.
Ärine, wlttı kinälau oñay. Biraq, Dimaş qazir Qıtay sahnasına şıqpağan jağdayda ne bolar edi? Qayrat Nwrtastıñ ölermen dausına ırğala bilep, Töreğalidıñ "jasandı qılığın" bir körudi arman etip, auzımızdan suımız qwrıp otıra berer edik. Bayan tätem ne şou jasar eken dep, eki qwlağımızdı "qayşılap" jañalıq kütumen sarılar edik.
Qıtay "Ey, qazaq! Seniñ talantıñ mına - Dimaş" dep bizdiñ közimizdi aştı. Dimaştı qazaq sahnasında Dimaş ete almağanımız üşin namıstan jarıluğa tiis qazaq "Dimaş Qıtaydı, qala berdi älemdi moyındattı" dep küpingeni beyşaralığımızdıñ belgisi.
Nege şın talant älemdi özine qaratpay, biz onıñ qarım-qabiletin bağalamaymız? Nege Dimaştı Qıtaysız-aq bügingindey bükil qazaq (qazaq tanığandı älem tanısa jarasımdı emes pe?) tanitın därejege jetkize almadıq? Nege änşi-qwşnaştar qaptağan telearnalardan Dimaştıñ änderi berilmey keldi? Qayrat pen Töreğali dep jırtılğan qazaq 365 künniñ bir küninde nege Dimaştıñ bir änin tıñdamadı? Osınday talanttı änşiniñ osığan deyin el işinde bir hit äniniñ bolmauı neniñ belgisi?
Bwl da meniñşe - beyşaralıq. Öz jaqsımızdı tanımay, tanitın öre, bilim, tanımnıñ bolmauı quanatın jağday emes. Dimaştıñ Qıtay arqılı älemge jol tartuı belgili därejede bizdiñ körşi elderdiñ mädneitiniñ de (geosayasat pen geoekonomika jayın qoya twralıq) ıqpalında otırğanımızdıñ belgisi.
Biz orıs degen qojayınğa jalınıp, sonıñ tiline ädebietimizdi audarıp, mädenietimizdi orıstıñ sahnasına şığaru arqılı älemge qol sozuşı edik. Endi Qıtay bükil ädebietimizdi hanzu tiline audarıp, mädenietimizdi älemge tanıtıp, ğalamdı bizge sıylamaq. Ğalam bizdi moyındar-au, sol moyındatudıñ jolında qazaqtıñ elinen, qazaqtıñ jerinen ayrılıp qalu qaupi artarın nege oylamaymız?
Dimaş - talant. Sol talant Qıtay sahnasına şıqpağanşa, biz hanzulardı baqa-şayan jep, öz bılığına özi batıp jatqan wlt dep tanitınbız. Bir Dimaş ol eldiñ önerdi qalay bağalaytının sanamızğa siñirip jiberdi. Endi qazaqtan ekinşi Dimaş şıqtı degen söz - biz Qıtaydıñ bükil estradasınan, änşilerinen habardar bolamız degen söz. Odan habardar boldıq degen söz, özbektiñ änin tıñdağanday hanzu änin tıñdau bastaladı. Hanzudıñ äni sananı jauladı degen söz - olardı irgedegi orıstay bauır sanay bastaymız degenge sayadı. Bauır sanadıq degen söz, memlekettiligiñe qater tönedi. Osı qazaqqa qajet pe?
Dimaştı tuğan - qazaq, tanıtqan - hanzu. Endi bwl el bizdiñ talanttarımızdı "aulau" sayasatın bastaydı. Qarmaqqa kim tüsetinin tağı da bilmey, san soğarımız anıq. Ärine, artıqtau äñgime aytıp otırğan bolarmın! Biraq, bir şındıqtı moyındau kerek.
Qıtay qazaqqa mädeni ekspanciyasın bastadı. Oğan tötep beru üşin ne istemek kerek? Bwl endi mäñgilik swraqqa aynaladı.
Şäriphan Qaysar
Abai.kz


text:
Xevsureti
Xevsureti (Görceçä: ხევსურეთი) ul Könçığış Görcestanda (Gruziädä) tarixi ölkä, Olı Qawqaz sırtınıñ ike bitläwendä urnaşqan. Xevsureti ul Görceçä üzännär ile digän süz häm berençe tapqır 15. yözdä oçrí.
ЭчTәлek
Geografiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Xevsureti Ardoti, Şatili, Arxoti häm Aragvi yılğaları üzännärendä, Mtsxeta-Mtianeti ölkäseneñ Duşeti rayonına kerä, Çeçniä belän çikläşä. Xevsureti mäydanı 1050 km², qışqı xalıq sanı 3200 keşe. İñ zur awılar Barisaxo häm Şatili.
Etnografiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Başta Xevsureti, kürşendäge Pşavi belän, Pxovi iseme aldında yöri. Urta Ğasırlarda monda Görce patşalarğa qarşı Pxovi fetnäläre urın ala, läkin Pxovlar ciñelä. Şundí fetnälär näticäsendä Pxovida feodal sisteması urnaşılmí häm tawlılar tik ğädät buyınça yäşilär. Berniçä yıldan soñ tawlılar Xristianlıqnı qabul itälär. Patşağa ğına buysınıp, alar çiklärne saqlílar häm üzidärä itälär.
20. yözdä dä Xevsurlar köbä kiep yörilär, kiemne tärelär belän bizälälär. Xevsurlarnıñ suğışçanlığı Xevsuruli ğäskär biüendä urın alğan.
Xevsurlar dinendä Görce Ortodoks Xristianlığı belän mäcüsilek quşılması sizelä. İzge urınnar jvari ("tärä"), xati (“ikona”) yä salotsavi-gä (“ğibädätxanä”) bülänälär. Din yolaları Sovet çorında da üzgärmilär. Läkin 1950. yıllarda Xevsurlarnı tawlardan küçerälär, küp awıllar buş qala. Soñğı yegerme yıl däwamında Xevsureti xalıq sanı kimi.
Yolalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Başqa taw ölkälärendä kebek, Xevsureti dä küp yolalar saqlana. Görce tele dä Urta Ğasırlar çorındağı Görceçägä oxşaş. Qan üçe 20. ğasırğa qädär saqlanğan. Muzıka da Urta Ğsırlar muzıkasına oxşaş.
Xevsuretidä küp qälğä tözelgän, çönki borınğıdan alar Çeçen häm Kist tawlılarğa qarşı suğışalar. Şundí bäreleşlär Görce şağire Vaja-Pşavelanıñ Aluda Ketelauri poemasında yazıp alğan. İñ tanılğan Xaxmati, Axieli, Lebaiskari, Mutso, Şatili qälğäläre häm Gudani häm Anatori täreläre.
Encyclopædia Britannica 1911. yılda yazğança, Xevsurlar arasında küp qızıq yola tapqan. Balanı tuu waqıtında xatın ayırım alaçıqta bula, ä ire yanında mıltıqtan ata. Tuudan soñ bala tabuçı ber ay alaçıqta yäşi, şunnan soñ bu alaçıqnı yanıp beterälär. Sc’orproba - tağın ber qızıqlı yola. Tuyğa qädär yäş par tön buyı bergä yatap alar, üz arasında qılıçnı urnaştırıp. Censi mönäsäbätlär kilep çıqsa, yegetne çäzalap üterälär.


text:
Kreml nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesiniñ qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri İlmi Umerovnıñ davası boyunca oturışında imaye şaatlarınıñ sorğusı beklenile. Davanıñ on birinci oturışı avgustnıñ 16-da kündüz ötkerilecektir.
«Qırımtatarca şaatlıq etmege istegen imaye şaatlarınıñ sorğusı olacağını bekleymiz», – dep yazdı Umerov Facebookta.
İyünniñ 7-nde işğal etilgen Qırımda Kremlniñ nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi İlmi Umerov davasınıñ esasını baqıp başladı. Er afta çarşenbe künleri mahkeme oturışları olacağı haber etile.
2016 senesi FSB taqiqatçıları İlmi Umerovqa qarşı ektremizm maddesi boyunca cinaiy iş açqan edi. Qırımtatar milliy areketiniñ belli iştirakçisi, qırımtatar Meclisi reisiniñ muavini olğan İlmi Umerovnıñ tutulıp alınuvı, evindeki tintüv ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada rezonans çıqarğan edi.
İlmi Umerovnıñ özü bu mahkeme davası sımarışnen yapılğanını, ükümi ise – evelden belli olğanını tüşüne, ve taqiqatçılar, stenogramma kibi tanıtılağan sözme-söz tercimeniñ lisaniy ekspertizasını qullanıp, añlamlarnı qarıştırğanını ayta.


text:
Qazan 8, 2014 | avtor shalqar
Altaydan 1938 jilinda koshup chikgan Pakistan 13 jil omur surup 1953 jilinda Turkiyege jetken kazkdardin urpakdari . Kazak dar turkiyege
Qazan 6, 2014 | avtor shalqar
PARIS KAZAKTARI KURBAN AYT MEREKESINDE BAS KOSTI. BAS KOSUVDA ALDIMEN KUR’AN OKILIP ARVAKTARGA BAGISHTANDI. BAS KOSUVDI FRANTSIYA KAZAK
Qırküýek 8, 2014 | avtor shalqar
Swrette: J.Amantaýqızı, äkesi Abdulqaýım Kesejï jäne Özgejan Kesejï Elbası qaşanda bilimdi jastardı qoldawğa daýın. Ğılımnıñ damwına üles qosıp jürgen jastardıñ
Tamız 28, 2014 | avtor shalqar
Zardıxan Qïnayatulı Qazaqtıñ Şıñjan ölkesinen Moñğolïyağa asqan soñğı köşi. (Murağat derekterinen). Moñğolïyada Xalıq revolyucïyası 1921 jılı jeñip, 1924 jılı el
Şilde 17, 2014 | avtor shalqar
Aýdana NURMUXAN Büginde Ewropadağı köptegen qandastarımızdıñ otbasında qatınas tili – türik tili bolıp ketken. Şamamen 25 jasqa deýingi jastar
Şilde 10, 2014 | avtor shalqar
Tamırım atamekennen ajıramasın dep … Bul eljandı qandasımız Süleýmen Şadkamnıñ sözi. Ol Germanïyanıñ Myunxen qalasında turadı. Ol urpağım qazaq
Şilde 10, 2014 | avtor shalqar
Qazaqtıñ azattığın barınşa añsap, täwelsiz eldi köksegen alaş arıstarınıñ biri Mustafa Şoqaý. Öziniñ Otandıq qızmetiniñ barısında Taşkentte «Birlik twı», «Ulı
Şilde 10, 2014 | avtor shalqar
J. A.: Şartaraptağı qandas bawırlardı izdep eki el ortasındağı altın köpirge aýnalğan «Alıstağı ağaýınnıñ» bügingi tanıstıratın keýipkeri Sonaw Ewropanıñ iri
Mawsım 28, 2014 | avtor shalqar
Francïyadan tarap jatqan aqparat quraldarı Türkïyanıñ premer-mïnïstri Redjep Taýıp Erdoğan memlekettik saparı ayasında Parïj qazaqtarımen kezdesti degen aqparattı tarattı. Bul
Mawsım 7, 2014 | avtor shalqar


text:
Türkiyeden Qırımğa insan aqlarınıñ vaziyetini ögrenmek içün yollanğan ğayrı resmiy eyyet yolbaşçısı Zafer Üskül bildirdi ki, eyyet Qırımda söz serbestligi, mahkeme meseleleri, tasil, mal-mülk ve mesken toqunmamazlığı ile bağlı insan aqlarınıñ bozulmasını qayd etti. Bunı Türkiyeniñ TRT teleradiokompaniyası bildire.
Onıñ aytqanına köre, eyyet dört kün Qırımda bulunıp, Qırımtatar Milliy Meclisi, kütleviy haber vastaları, din adamları, ükümetten tış teşkilâtlarnıñ azaları, em de adiy vatandaşlar ile körüşti.
Üskül qayd etti ki, bu iş devamında cumhuriyetniñ reberligi eyyet azalarını taqip ete edi.
«Muhalifet ayta bilecek adamlarnen körüşmemizni istemey ediler. Yanımızdan ayırılmay ediler. Mıtlaqa yanımızğa bir nevbetçi berdiler», – dep ayttı Üskül.
Zafer Üskülniñ aytqanına köre, bir çoq qırımtatarı olarnıñ evlerini tutıp alacaqlar dep qorqa, çünki bazılarınıñ mal-mülk saibi olmaq aqqını tasdıqlağan vesiqaları yoq. Onıñ qayt etkenine köre, qırımtatarlarnı «Rusiye vatandaşlığına keçmege» zorladılar. Çetel adamlarınıñ yalıñız bir qısmınıñ Qırımda bulunmaq imkânı bar, Rusiye vatandaşı olmağanlarnıñ tasil ve tibbiy hızmetlerini körmek imkânları yoq, – dedi o.
Eyyet yolbaşçısınıñ aytqanına köre, qırımtatar tili rus ve ukrain tillerinen aynı derecede devlet tili olaraq qabul etilse de, «amelde bunı yerine ketirmeyler».
«Tatarca ariza bermek mümkün degil. Cumhuriyetniñ er sakini rusça bile, dep añlatalar vekâletli adamlar», – dep aytıla haberde.
Türkiye eyyetiniñ yolbaşçısı Üskül bildirdi ki, qırımtatarlarnıñ meselelerini al etken Qırımtatar Milliy Meclisi qapatılğan soñ ciddiy problemler peyda oldı. O, Meclis reisi Refat Çubarov ve teşkilâtnıñ diger azalarınıñ Qırımğa kirişi yasaq etilgenini hatırlattı. Meclisniñ mal-mülki tutıp alındı, qırımtatarlar qurğan «Qırım» Fondu qapatıldı. Onıñ mal-mülkini de tevqif ettiler. Üskülniñ qayd etkenine köre, hayriye teşkilâtqa ait mal-mülkniñ musaderesi halqara uquqqa zıt kele.
Üskülniñ aytqanına köre, qırımtatar kütleviy haber vastaları da basqı altında buluna. «Söz serbestligi alanında ciddiy bozuvlarnı qayd ettik», – dep ayttı professor Üskül.
Onıñ aytqanına köre, Qırımda ev, medrese ve camilerniñ tintüvleri arttı. Üskülniñ bildirgenine köre, ğayıp olğan ve qaçırılğan qırımtatarlarnıñ işleri boyunca taqiqatlarğa emiyet berilmey. Onıñ aytqanına köre, mahkeme işlerinde de büyük problemler qayd etile.
Professor Üskülniñ qayd etkenine köre, Türkiye eyyetiniñ azaları Qırımnıñ İnsan aqları institutınıñ vekilleri ile körüştiler. İnstitut reberleri deyler, «cumhuriyet keçici müddetni yaşay, ve bütün problemler al etilecek». Faqat, Üskülniñ aytqanına köre, belli bir plan bile yoq.
Türkiye eyyetiniñ Qırım vaziyetine dair maruzası Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Vladimir Putinge de yollandı.
Alim ve uquq qorçalayıcılardan ibaret ğayrı resmiy Türkiye eyyeti 2015 senesi aprel soñunda yarımadanı ziyaret etti.
Eyyet erkânına bir vaqıtları Türkiye parlamentiniñ insan aqları tedqileriniñ komissiya yolbaşçısı olğan, Türkiye Büyük Milliy Meclisiniñ Adalet ve Kalkınma partisinden sabıq deputatı Mehmet Zafer Üskül, uquq qorçalayıcı Levent Korkut, Avrasiya regionınıñ memleketleri ile Tışqı iqtisadiy alâqalar şurasınıñ koordinatorı Çala Mazlum, Türkiye aliy oquv yurtlarınıñ ilmiy hadimleri kirdi.


text:
Ekinşi orta salmaqta öner körsetetin qazaqstandıq boksşı Däwren Elewsinov käsipqoy boksta öziniñ besinşi jeñisine qol jetkizdi.
Nyu-York qalasında ötken jekpe-jekte 29 jastağı qazaqstandıq qarsılası Bernard Tomas esimdi amerïkalıq boksşımen judırıqtastı. Otandasımız qarsılasın birinşi rawndta nokawtqa jiberip, kezdeswdi merziminen burın ayaqtadı.
Ayta ketsek, bul Elewsinovtiñ käsipqoy bokstağı besinşi jekpe-jegi. Al Tomas osımen qatarınan üşinşi ret jeñilip otır jäne üş kezdesw de merziminen burın ayaqtalğan.
baistars.kz
Tegï: Bizdiñ maqtanışımız,
Kommentarïï


text:
Aqmescit – Tarihçı Lev Gumilöv tarafından işlep çıqarılğan etnogenez qanunlarına binaen, belli bir mekân tamır halqı ile sıqı bağlı. Çeşit yerlerde çeşit halqlar meydanğa kelgen. Qırımtatarlarnı ise, halq olaraq bu dağlar, bu tarlalar, bu çöller, bu kök şekillendirgen. Mında olarnıñ tamırları, olar Salğır, Alma, Belbek, Qarasuv, Qaçı, Dereköy özenleriniñ suvınen teminleneler. Millet, yalıñız tabiiy bir şaraitlerde bulunğanda iqtisadiy, maneviy cietinden inkişaf ete bile. Milletni topraqsız qaldırmaq – negizini yoq etmek, çökmesini istemek demektir.
Qırım ve qara deñizde ardı-sıra yapqan cenklerden soñra, İstambul ve Aq deñizdeki boğazlarnı zapt etecek olğan Rusiye imperatorlığı 1783 senesi o vaqıtqa köre ileri ketken Qırım hanlığını yoq etip, Qırımnı işğal etti. İşte bu, Qırım ve qırımtatarlarnıñ arasındaki bağnı üzgen birinci adım oldı.
Sözde «kendi ve mirasçıları adından yerlilerniñ ibadethanelerini, dinlerini saqlap, canlarını qorçalamağa…» vade etip te, amelde ise, Qırım işğaliniñ ilk 160 yılı devamında Rusiye imperatorlığı qırımtatarlarnıñ ekseriyeti icret etkenine irişti. Bütün halqnı sıqıştırıp, kelişmegen yetekçilerni repressiyalarğa oğratıp, 1944 senesi, 70 yıl evelsi er qırımtatarını Qırımdan sürgün etti.
Ğurbetlikte genotsid
Belli qırımtatar tarihçısı Gülnara Bekirovanıñ malümatına köre, «Yat iklim, yemekniñ yetişmemezligi, evsiz-barqsız yaşayış, iyün 1944 senesi yañı mekânlarğa kelip tüşken qırımtatarlar arasında sıtma ve içek hastalıqları tarqap başladı. NKVDniñ gizli malümatına binaen, 1944 senesi noyabr ayına qadar Özbekistanda hastalıq ve yoqsızlıqlardan 10 105 qırımtatarı elâk oldı, yani kelgenlerniñ 7% edi. Sürgünlikniñ ise, tek yarım yılı edi.
Qırımdan köçürilgenler arasında ölüm seviyesi ğayet yüksek edi – hususan ilk yılları. Sovet Özbekistandaki NKVDniñ köçürilgenlerniñ işleri boyunca bölükniñ bergen malümatına köre, «1944 senesiniñ 6 ayı içinde 16 052 adam öldi (10,6%), 1945 senesi ise daa – 13 183 (9,8%) insan keçindi». Böyleliknen, sürgünlikniñ bir buçuq yılı devamında 30 000 qırımtatarı yoq oldı, bu ise, köçürilgenlerniñ tahminen 20%-nı teşkil ete.
1960 seneleri qırımtatar milliy areketiniñ azaları, evden-evge yürip, ölgenlerniñ sayısını belgilediler, olarnıñ bildirgenine köre, sürgünlikte qırımtatarlanıñ 46,2% bu dünyanı terk etti. Erkeyekler ise, Qızıl ordusınıñ terkibinde cenkleşe ediler. Vatan qoruyıcıları qorantalarını ğurbetlite tapsalar, tapa ediler...». Bunıñ episi imperatorlıqnıñ, küç ile boysundırğan halqqa nisbeten genotsidniñ yekünleyici adımı edi.
XX asırnıñ ekinci yarısında Qırım seyahatçılar içün bile hucur körüne edi – etrafta er şey tatarlıqnı añdıra, tatarlar ise, yoqlar!
XX – nci asırnıñ soñunda imperatorlıq dağılğanınen ğurbetlikteki yaşayış ta yekünlendi. Sovet Birligi yoq olğan soñ, qırımtatarlar Vatanlarına qaytıp oldılar. Amma, yigirmi yıldan soñ, imperatorlıq özüne keldi ve yañı «imperator» kene de qırımtatarlarğa tek eiylikler yapmağa işandırıp, parça –parça etilgen devlet qısımlarını birleştirip, Qırım-Vatanlarını işğal etti, aqlarını yoq etti. Sürgünlikniñ 70 yıllığı munasebetinen ötkerilgen mitingni bile, «Kreml qulları» mahsus çıqarğan emir ile yasaqlap, qırımtatarlarğa toplaşıp, tuvğan topraqqa kelâlmay, ğurbetlikte ebediyen qalğanlarnı añmağa imkân bermedi.
Sürgünlik devam ete. Yañı dalğa
Qırımda Regionlar firqası üküm etken vaqıtta, siyasetçiler oynay-oynay – qırımtatarlarnıñ avdeti yekünledi, olar yerleşip, bahtlı yaşağanlarını isbat ete ediler. Yerleşüv ve abadanlaştıruv programmalarını qapatmaq kerek olğanını bildire ediler. Halqnıñ yañı nesili – sürgünlikke oğramadı ve onıñ qurbanı degil, dep Yuqarı Şurada Rusiye yaqlı deputatlar çıqışlar yaptılar. İmperatorlıq atta böyle usullarnen cinayetniñ izlerini silmege tırışa edi.
Qırımtatar sotsiologı Refik Qurtseitov olarğa bu kibi cevapnı berdi: «Qırımtatarlarnıñ yaş nesili de sürgünlik qurbanları sayıla. Olarnıñ ekseriyeti sürgünlik şaraitlerinde tilini coyıp, milliy an-aneleri esasında terbiyelenmedi. Millet yaşayışnıñ negizi olğan kendi milliy iqtisadiyatından marum qaldı. Tarihımız bam-başqa añlatıla, aqiqattan uzaq olğan qabaatlavlarnen rast kelemiz. Atta, yaşlar milliy bala bağçaları, mekteplerde terbiyelenmey. Bu sürgünlikniñ mirası degilmi, olar sürgünlik qurbanları degilmi?»
Rusiye Qırımnı 2014 senesi yañıdan işğal etken soñ, sürgülik şaraitleri küçleşti. Qırımtatarlarnıñ öz kelecegini belgilemek aqqı «Qırım halqına» berile. Sürgünlikniñ hatıra künü arfesinde, Rusiye prezidenti «keçmişniñ aqqı» ile «Vatan aqqını» adaştı, qırımtatarlarnıñ tamır halqı statusı aqqında söylegende, Qırımdaki yunanlar yarımadada daa eskiden yaşağanlarını bildirdi, faqat qırımtatarlar eskiden degil, asıl sakinleri olğanını unutqandır. Yunanlar Qırımda tamır halq olsa bile, Yunanistannıñ özünde olarnıñ statusı nasıl, aceba?
Qırımtatarlarnıñ menfaatları tek sözde qorçalana. «Qırım Cumhuriyetinde» üç devlet tili aqqında söz yürütile, amma, «Devlet Şurası» üstündeki tahtada tek rusça yazılar bar. Akimiyet organları terkibinde işandırılğaan 20% vazife yerine, yalıñız bir qaç dane namzet alındı. Qırımtatar halqı lideri ,Ukraina halq vekili, Nobel mukâfatına namzet olaraq kösterilgen Mustafa Cemilev ile, işğalcilerden qorqıp, qaçqan biñlerce qırımtatarlar kene de sürgünlikke oğrağanlarını aytmağa mümkün. Rusiye prezidentiniñ aqlanuv aqqında emirinde soñki nevbette qayd etilyegn qırımtatarlarnıñ vaziyetini deñiştirmedi: uquq tarafından olar ta 1989 senesi Sovet birliginiñ Yuqarı Şurası deklaratsiyası ve 1991 senesi mart 7 künü çıqqan buyurığınen aqlanğan ediler. Rusiye prezidenti devletniñ tarihını çoq bilmegeni körünip tura.
Qırımnıñ yañı «akimiyeti» bergen vadeleri boş olğanını yarımadada er kes añlay. Tanış bir mühbir tarif etti: Qırım işğalinden biraz vaqıt keçken soñ, qomşusı yanına kelip, sizni ne vaqıt sürgün etecekleri daa bellli degilmi, sizniñ eviñizde yaşar edim, dep ayttı.
Şimdi ise ise, «23 yıl devamında Ukraina qırımtatarlar içün iç bir şey yapmağanını» bildirgende, abadanlaştıruv Devlet programmasını devam ettirgeni, vatandaşlıq serbestligi ve aqlarnı teminlevinen beraber, Ukraina qırımtatarlarğa sürgünlik iç bir vaqıt tekrarlanmaycağını kefil etti. Bugünki künde ise, qırımtatarlar kene de, sürgünlik havfı altında yaşaylar. Ayat şunı köstere ki, Moskva 1944 senesiniñ cinayetini tekrarlamağa azır.
Mustafa Cemilevniñ aytqanına köre, Moskva qırımtatarlarnı sıqıştırıp, yavaş-yavaş Vatanlarını terk etmege mecbur etecek. Aqlarınıñ bozuluvı, menfatlarınıñ közge alınmaması, inkişafnıñ sıñırlatuvı yerlilerni diger mekânlarda, hususan Ukrainada daa baht qıdırmağa teşviq eter. Jurnalist, «Kogda mı vernemsâ» şiiriniñ müellifi Lilâ Bucurova qayd etkenine köre, qırım akimiyeti insaniyetlik imtianından keçmey, aqiqiy yüzüni kösterdi.
Künlerde Mustafa Cemilev, ileride qırımtatar halqınıñ daa bir bayramı – Qırımnıñ azat etüv künü peyda olacağını bildirdi. «İmperatorlıqnıñ qurucısı» şanını qazanacaq olğan Rusiye prezidenti, imperatorlıqlar ebediy olmağanını bilmeydir.
Oles Çeremşina, qırımlı közetici
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün
Qırım ve qara deñizde ardı-sıra yapqan cenklerden soñra, İstambul ve Aq deñizdeki boğazlarnı zapt etecek olğan Rusiye imperatorlığı 1783 senesi o vaqıtqa köre ileri ketken Qırım hanlığını yoq etip, Qırımnı işğal etti. İşte bu, Qırım ve qırımtatarlarnıñ arasındaki bağnı üzgen birinci adım oldı.
Sözde «kendi ve mirasçıları adından yerlilerniñ ibadethanelerini, dinlerini saqlap, canlarını qorçalamağa…» vade etip te, amelde ise, Qırım işğaliniñ ilk 160 yılı devamında Rusiye imperatorlığı qırımtatarlarnıñ ekseriyeti icret etkenine irişti. Bütün halqnı sıqıştırıp, kelişmegen yetekçilerni repressiyalarğa oğratıp, 1944 senesi, 70 yıl evelsi er qırımtatarını Qırımdan sürgün etti.
Ğurbetlikte genotsid
Belli qırımtatar tarihçısı Gülnara Bekirovanıñ malümatına köre, «Yat iklim, yemekniñ yetişmemezligi, evsiz-barqsız yaşayış, iyün 1944 senesi yañı mekânlarğa kelip tüşken qırımtatarlar arasında sıtma ve içek hastalıqları tarqap başladı. NKVDniñ gizli malümatına binaen, 1944 senesi noyabr ayına qadar Özbekistanda hastalıq ve yoqsızlıqlardan 10 105 qırımtatarı elâk oldı, yani kelgenlerniñ 7% edi. Sürgünlikniñ ise, tek yarım yılı edi.
Qırımdan köçürilgenler arasında ölüm seviyesi ğayet yüksek edi – hususan ilk yılları. Sovet Özbekistandaki NKVDniñ köçürilgenlerniñ işleri boyunca bölükniñ bergen malümatına köre, «1944 senesiniñ 6 ayı içinde 16 052 adam öldi (10,6%), 1945 senesi ise daa – 13 183 (9,8%) insan keçindi». Böyleliknen, sürgünlikniñ bir buçuq yılı devamında 30 000 qırımtatarı yoq oldı, bu ise, köçürilgenlerniñ tahminen 20%-nı teşkil ete.
1960 seneleri qırımtatar milliy areketiniñ azaları, evden-evge yürip, ölgenlerniñ sayısını belgilediler, olarnıñ bildirgenine köre, sürgünlikte qırımtatarlanıñ 46,2% bu dünyanı terk etti. Erkeyekler ise, Qızıl ordusınıñ terkibinde cenkleşe ediler. Vatan qoruyıcıları qorantalarını ğurbetlite tapsalar, tapa ediler...». Bunıñ episi imperatorlıqnıñ, küç ile boysundırğan halqqa nisbeten genotsidniñ yekünleyici adımı edi.
XX asırnıñ ekinci yarısında Qırım seyahatçılar içün bile hucur körüne edi – etrafta er şey tatarlıqnı añdıra, tatarlar ise, yoqlar!
XX – nci asırnıñ soñunda imperatorlıq dağılğanınen ğurbetlikteki yaşayış ta yekünlendi. Sovet Birligi yoq olğan soñ, qırımtatarlar Vatanlarına qaytıp oldılar. Amma, yigirmi yıldan soñ, imperatorlıq özüne keldi ve yañı «imperator» kene de qırımtatarlarğa tek eiylikler yapmağa işandırıp, parça –parça etilgen devlet qısımlarını birleştirip, Qırım-Vatanlarını işğal etti, aqlarını yoq etti. Sürgünlikniñ 70 yıllığı munasebetinen ötkerilgen mitingni bile, «Kreml qulları» mahsus çıqarğan emir ile yasaqlap, qırımtatarlarğa toplaşıp, tuvğan topraqqa kelâlmay, ğurbetlikte ebediyen qalğanlarnı añmağa imkân bermedi.
Sürgünlik devam ete. Yañı dalğa
Qırımda Regionlar firqası üküm etken vaqıtta, siyasetçiler oynay-oynay – qırımtatarlarnıñ avdeti yekünledi, olar yerleşip, bahtlı yaşağanlarını isbat ete ediler. Yerleşüv ve abadanlaştıruv programmalarını qapatmaq kerek olğanını bildire ediler. Halqnıñ yañı nesili – sürgünlikke oğramadı ve onıñ qurbanı degil, dep Yuqarı Şurada Rusiye yaqlı deputatlar çıqışlar yaptılar. İmperatorlıq atta böyle usullarnen cinayetniñ izlerini silmege tırışa edi.
Qırımtatar sotsiologı Refik Qurtseitov olarğa bu kibi cevapnı berdi: «Qırımtatarlarnıñ yaş nesili de sürgünlik qurbanları sayıla. Olarnıñ ekseriyeti sürgünlik şaraitlerinde tilini coyıp, milliy an-aneleri esasında terbiyelenmedi. Millet yaşayışnıñ negizi olğan kendi milliy iqtisadiyatından marum qaldı. Tarihımız bam-başqa añlatıla, aqiqattan uzaq olğan qabaatlavlarnen rast kelemiz. Atta, yaşlar milliy bala bağçaları, mekteplerde terbiyelenmey. Bu sürgünlikniñ mirası degilmi, olar sürgünlik qurbanları degilmi?»
Rusiye Qırımnı 2014 senesi yañıdan işğal etken soñ, sürgülik şaraitleri küçleşti. Qırımtatarlarnıñ öz kelecegini belgilemek aqqı «Qırım halqına» berile. Sürgünlikniñ hatıra künü arfesinde, Rusiye prezidenti «keçmişniñ aqqı» ile «Vatan aqqını» adaştı, qırımtatarlarnıñ tamır halqı statusı aqqında söylegende, Qırımdaki yunanlar yarımadada daa eskiden yaşağanlarını bildirdi, faqat qırımtatarlar eskiden degil, asıl sakinleri olğanını unutqandır. Yunanlar Qırımda tamır halq olsa bile, Yunanistannıñ özünde olarnıñ statusı nasıl, aceba?
Qırımtatarlarnıñ menfaatları tek sözde qorçalana. «Qırım Cumhuriyetinde» üç devlet tili aqqında söz yürütile, amma, «Devlet Şurası» üstündeki tahtada tek rusça yazılar bar. Akimiyet organları terkibinde işandırılğaan 20% vazife yerine, yalıñız bir qaç dane namzet alındı. Qırımtatar halqı lideri ,Ukraina halq vekili, Nobel mukâfatına namzet olaraq kösterilgen Mustafa Cemilev ile, işğalcilerden qorqıp, qaçqan biñlerce qırımtatarlar kene de sürgünlikke oğrağanlarını aytmağa mümkün. Rusiye prezidentiniñ aqlanuv aqqında emirinde soñki nevbette qayd etilyegn qırımtatarlarnıñ vaziyetini deñiştirmedi: uquq tarafından olar ta 1989 senesi Sovet birliginiñ Yuqarı Şurası deklaratsiyası ve 1991 senesi mart 7 künü çıqqan buyurığınen aqlanğan ediler. Rusiye prezidenti devletniñ tarihını çoq bilmegeni körünip tura.
Qırımnıñ yañı «akimiyeti» bergen vadeleri boş olğanını yarımadada er kes añlay. Tanış bir mühbir tarif etti: Qırım işğalinden biraz vaqıt keçken soñ, qomşusı yanına kelip, sizni ne vaqıt sürgün etecekleri daa bellli degilmi, sizniñ eviñizde yaşar edim, dep ayttı.
Şimdi ise ise, «23 yıl devamında Ukraina qırımtatarlar içün iç bir şey yapmağanını» bildirgende, abadanlaştıruv Devlet programmasını devam ettirgeni, vatandaşlıq serbestligi ve aqlarnı teminlevinen beraber, Ukraina qırımtatarlarğa sürgünlik iç bir vaqıt tekrarlanmaycağını kefil etti. Bugünki künde ise, qırımtatarlar kene de, sürgünlik havfı altında yaşaylar. Ayat şunı köstere ki, Moskva 1944 senesiniñ cinayetini tekrarlamağa azır.
Mustafa Cemilevniñ aytqanına köre, Moskva qırımtatarlarnı sıqıştırıp, yavaş-yavaş Vatanlarını terk etmege mecbur etecek. Aqlarınıñ bozuluvı, menfatlarınıñ közge alınmaması, inkişafnıñ sıñırlatuvı yerlilerni diger mekânlarda, hususan Ukrainada daa baht qıdırmağa teşviq eter. Jurnalist, «Kogda mı vernemsâ» şiiriniñ müellifi Lilâ Bucurova qayd etkenine köre, qırım akimiyeti insaniyetlik imtianından keçmey, aqiqiy yüzüni kösterdi.
Künlerde Mustafa Cemilev, ileride qırımtatar halqınıñ daa bir bayramı – Qırımnıñ azat etüv künü peyda olacağını bildirdi. «İmperatorlıqnıñ qurucısı» şanını qazanacaq olğan Rusiye prezidenti, imperatorlıqlar ebediy olmağanını bilmeydir.
Oles Çeremşina, qırımlı közetici
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Belgili qalamger Kämel Jünisteginiñ biıl jarıq körgen «Kögildir kümbez» kitabındağı hikayattarı men äñgimelerinen basqa azamattıq tolğanıstarın «oy iirimderinde» toptap bayandaptı. Bwdan basqa, «Dos köñili», «Köne hikaya», «Kökseñgirdiñ tasında», «Soñğı abız», «Şırağdan», «Kökseu», «Qoñır qwlja», «Armanım ottan örilgen», «Temir astau», «Edige» romandarınıñ avtorı, täuelsizdik jıldarı «Qwba belder» attı üş kitaptan twratın trilogiyasın oqırmandarına wsınğan edi. Elin süygen namısşıl azamattıñ otarşılıq, totalitarlıq piğılğa qarsılığı ğwmırınıñ mänine aynalıp, biraz jıl qapasta boladı. Jazuşımen bir kezdesuimizde küreske tolı künderinen sır şertken edi.
«Qımız» qalay jazıldı?
– Qaysı birin aytayın, bostandıqqa şıqqan soñ da sayasi qılmıskerdiñ qwqığı müldem kesilgen zaman boldı ğoy. Üyiñnen bir paraq qağaz tauıp alsaq, on jılğa ketesiñ dep aşıq aytqan. Şeşem bayğws ta janı qalmay, «qoysayşı» dep jılap otıratın. Sodan 8-9 jıl qolıma qalam ala almay jürdim. Öziñdi wmıtıp, iştegi küyip twrğan ızanı basu üşin añğa şığamın. Atqa minip, tau-tastı kezip ketuşi edim. Söytip jürgende añdığandardıñ közin ala bere türtip qoyğan jırlarımdı alıp, Almatıdan bir-aq şıqtım. Ol kezde Odaqta Oljas otır, aqın Qadır Mırzalievke jolığıp, öleñderimdi tastap kettim. Aytqan uaqıtında Jazuşılar odağına qayta bardım. Qadır swñğıla adam ğoy. «Mınau «Qımız» degen öleñdi qayda jürip jazğansıñ? Birdeñeniñ iisi bar eken» degeni. «Qadeke, orıstıñ ormandarın eriksiz aralap kelgen adammın» degenimde «Äy, jigitim, mwñayma, babalarıñ ol ormandardı basqaşa aralağan» dedi. Jazuşı Qalihan Isqaqov ta sonda eken. «Men sizge keşe aytıp edim ğoy, mına jigit basınan is keşken adam» dep äñgimege aralastı. Qalihan sol arada «lageriñdi sağınıp jürmeseñ, prozağa ket» dep keñes berdi. Qadır: «Ne deyin endi, osınday öleñ jaza ber dep aytu bolmaytın şarua ğoy» dese, Oljas ta mwnday jırlardıñ eşuaqıtta basılmaytının aytıp, basqa jolın izdeu kerektigin eskertti.
– Sol «Qımızdıñ» jırın bizge aytıp berseñiz…
– Lager'den bosağan betim. Elge jol tartqalı twrmın. Jolay birinşi kezdesken jerden qımız satıp alıp, simirip saldım. Äbden susap qalğan ekenmin, ön boyım busap, terim bwrq ete qaldı. Tipti aq su bolıp kettim. Türime qarap twrğan tergeuşimniñ ne boldı degenine, ayaq astınan suırıp salıp aytqan jauabım edi ğoy.
«…Tamşılap aqqan terimnen,
Dirildep ketken ernimnen,
Eşbir mwñdı izdeme,
Sağınıştan basqanıñ.
Qımızın işip mas deme,
Közinde netken jas deme,
Ot bolıp enip keudeme.
Twlpar bolıp şauıp dürlige,
Janıştap ketti qanımdı.
İşkem joq sütin bieniñ,
Jwparın iştim dalanıñ,
Qasietti anamnıñ…»Tögilip şıqqan jırdıñ ekpininen ne wqqanın qaydam, «mınau ne deydi» dep kübirlep, tergeuşi teris aynala bergen edi.
– Orıs ormandarın eriksiz aralauıñızğa ne sebep boldı?
– Adam balası bir künde, bir sebeppen tañdau jasamaydı ğoy. Qwyma qwlaqtığım men qızuqandığımdı aldımen äkem añğarğan bolu kerek. «Sıbırlap» aytılatın sözi bar basqosularğa meni jolatpaytın. Ondayda aqırındap esiktiñ sırtında twrıp, aqsaqaldardıñ äñgimesin tıñdauşı edim. Äkelerimnen estigenderimnen keyin «maymıldan jaraldıñ» degen mwğalimniñ sözin sanam qabıldamay, swraqtıñ astına alatınmın. Tarih sabağında orıstıñ Petri, Ivan Groznıy bolğanda, qazaqtıñ elge janaşır bir hanı bolmauı mümkin emes, eldi qorğaytın batırı joq halıq bayağıda jer betinen öşip ketui kerek edi. Endeşe qazaqtıñ tarihı nege dwrıs jazılmaydı dep sabaq üstinde dau köteretin edim. Ädebiet sabağında orıstıñ Derjavini bar bolsa, qazaqtıñ Bwqar jırauı, Asan qayğısı, Şortanbayı nege oqıtılmaydı degendi köldeneñ tartıp, mwğalimdi tığırıqqa tiredik. Söytip jürip mektep bitirdim.
Jasırın wyım
– Sizderdiñ jastıq şağıñız Arqadağı tıñ köteru kezeñimen twstas keldi ğoy?
– Iä, tıñ igeruşilerdiñ birneşe mıñı bizdiñ audanğa da qonıs teuip, bir demde köpşilik bolıp şığa keldi. Köşede kele jatqan qazaqqa olar şekesinen qaradı. Klubta qazaqşa än aytu birjolata toqtadı. Ülkenderdiñ sıbırlasqan sözinen «ESEP» degen wyım bolğanın estip qap jürdik. Osı partiyanı qayta tiriltudi maqsat twtıp, jasırın wyım qwrdıq. Onıñ atın «Elin süygen erler partiyası» dep atadıq. Keñesti qwlatıp tastay almaytınımızdı da bildik. Maqsatımız – halıqtıñ köñilindegi öşip qalğan ottı qayta mazdatıp jağu. Osı kezde Jwmabek Täşenovtiñ eldiñ twtastığın saqtau üşin basın qaterge tikken äreketi bizdi jandandıra tüsti. Biz Täşenovti qoldap, jañadan ondağan listovka tarattıq. Qazaq eli jeriniñ twtastığına alañdap, jer mäselesine öz ünimizdi qosuğa bekinip, ünparaqtarımızdı «Jas Alaş», «Jas Qazaq» degen atpen jazıp tarattıq.
– Qozğalıs qanşa jılday ömir sürdi?
– Naqtı twrağımızdı eşkimge bildirmeu kerek boldı. Sol üşin özimiz twratın Qarağandı aymağında taratatın ünparaqtardı da basqa qalalardan poştağa salıp, instituttarğa jiberip twrdıq. Ünparaqtardı qaladan kelgen jastar auıldarına da jetkizdi. Şet audanındağı Ayulı tauındağı bir üñgirde jinalıp, sol jerde maşinkağa basıp, poşta, vagondarmen jer-jerlerge salıp jiberemiz. İstiñ basında jürgen bes jigit Qazaqstannıñ barlıq joğarı oqu orındarındağı namıstı jastardı biriktire bildik. Osılayşa, eki jarım jıl ötip ketti.
Künderdiñ küninde tıqır tayanıp, wstalatınımızdı bildik. Sodan jigitterge eskertip, bir-biriñdi wstap bermeñder dep, barlıq baylanıstı üzdik. Meni qolğa tüsire almay, bir jıl añdığanın keyinnen tergeuşiniñ: «ne päleñ bar, ne söziñmen, ne isiñmen wstatpadıñ» degen sözinen bildim. Osılayşa, bizdiñ aramızğa salğan jansızınıñ körsetuimen 22 jasımda sottalıp kete bardım.
«Özimdi wstap bergen qorqaqtı ölimnen qwtqardım»
– Orıs ormandarındağı künderiñizge toqtalmas bwrın öziñizdi wstap bergen adammen kezdesken sätiñizdi aytıñızşı…
– Tergeuşiler tepkige alıp jatqanda da basıñda «eşkimdi wstap berme» degen oy ğana bolatın. Sananıñ päktigi, ruhani tazalıq adam balasına ziyan keltirmey, jaqsılıqqa wmtılu qiın kezderde de adamşılıqtan ajıramauğa sebepşi boldı.
1988 jılı nemere ağam qaytıs bolıp, onı qara jerdiñ qoynına berip, üyge qaytıp kele jattım. Auılğa 25 şaqırımday qalğanda, jol boyınan bir qara körindi. Tün jarımınan asqan qarlı boranda twrğan mınau kim dep toqtadım. Köringen qara mäşineniñ esigin aştı da, dereu jaba qoydı. Meniñ de tilim baylanıp qalğan. Älgi ekinşi ret tağı esikti aşıp basın swqtı da, izinşe qaytadan japtı. Üşinşi ret esikti aşqanda, barıp «kir» dedim. Twrğanına köp bolıptı, äbden suıq ötip qalş-qalş etedi. Tis jarıp ündemesten, auıldıñ şetine kelgende «ket, ittiñ balası» dep ars etip, kölikten tüsirip jiberdim.
Ras, ol meni ayağan joq, Sibirge aydattı. Alla Tağala mınadan kegiñdi al degendey aldımnan şığardı. Eger men jolıqpasam, tütegen boranda üsip öledi, ne qasqır jeydi. Men bolsam öz tañdauımdı jasadım.
Jıl – on eki ay jayında
– Sibirdiñ ormandarında ötken künderdiñ salauatı boldı ma?
– Qazaqtıñ nebir jaqsıları men ruhı küşti jandardı sol jerlerde kezdestirdik. Sayasi twtqındar lageriniñ ayırmaşılığı bar. Mwnda öñkey jazıqsız, jalalı bolğan ziyalılar jazasın ötep jattı. Känigi baukespe qaraqşılarmen lager'den lager'ge auısqanda tüyisip qalamız. Jan üşin jekpe-jek sonda ötedi.Aydauda jürgen jıldarı kök aspanğa üñiluime, odan keyin de erekşe şwğıldanuıma türmeniñ törin bermegen, 33 jıldan beri qamauda jürgen aqmolalıq Qwnanbay Beysenwlımen birge ötkizgen kezderim sebep boldı. Jası jetpisten asqan aqsaqal meniñ qızığuşılığımdı bildi. «33 jıl aman jürgen edim, sen öltiretin boldıñ ğoy» dep küluşi edi. Baraktan şığuğa rwqsat joq, sonda da basımızdı oqqa tigip, üyilgen ağaştardıñ astında jasırınıp, qazaqtıñ «Kiiz» kitabına üñilemiz.
«Kiiz» kitap degenimiz – twrmıs-tirliktiñ, dünietanımnıñ ilimi. Qazir qarap twrsam, jwldızdardıñ qazaqı atauın eşkim bile bermeydi. Jwldızdardıñ tuuı, tört mezgildiñ minezin jwldızğa qarap boljağan. Qazir ay-jwldızğa qarap maldıñ jayın jasap, köşip-qonıp jürgen qazaq bar ma?! Joq, qazaq tek tili men dilinen emes, ien dalada erkin jüretin, bağıttauşı kiltinen ayırılıp qaldı.
Al jwldızşı ataulınıñ küni ne bolğanına otızınşı jıldar kuä. Bükil ğwmırı tabiğat ayasında ötetin tabiğattıñ töl balası, köşpendi el kök aspannıñ jımıñdağan sansız jwldızına at qoyıp, sol twñğiıq kökti qay küni bwlt torların ne qar borap, ne jañbır sirkirerin däl ayta bilgen.
Qazaq jwldızşı-esepşileri, äsirese, qısıltayañı köp qıs ayın boljauğa asa küş salğan eken. Sol altı ay qıstıñ qaharlı boranı men qattı ayazın Aqırap ayınıñ altı künine boljağan. Bwl jöninde keyinnen biraz oy qosqan Zeken Bäkirwlın, Tökenniñ Jwmabayı sındı aqsaqaldardıñ esimin de atap ötken jön şığar. Qazirgi jwldızşılardıñ dolbarı qazaqı tanımnan alıs jatır. Aua rayın, jwldızdar älemin qazaqı közimen tani almaydı.
Jıl – on eki aylardıñ amaldarı «Bes qonaq», Qws qanatı», «Ot amalı», «Qızır qamşısı», «Bürşik jarğan», «Qızıl jwmırtqa», «Qwralay jeli», «Ürkerdiñ batuı», «Ürkerdiñ tolğağı», «Tarazınıñ tuuı», «Sümbile jwldızınıñ tuuı», «Boqırau», «Aqıraptıñ altı küni», «Qaraşa qazdıñ qaytuı», «Qırbastıñ qızılı», «Teke bwrqıl», «Kün talası», «Sarı ayaz», «Ürker auğan amaldarın», «Tolqıma» men «May boran» dep tabiğat qwbılısın belgileytin. Mwnı anıqtap bilmek tügil, qazirgi küni ataularınıñ özi ekiniñ birine jat estiledi.
Qaytken künde de auıldı saqtau kerek
– Qalam wstağannıñ deni ädebi ortası bar ülken qalalarğa qıstırılatın edi. Auıldan attap şıqpağanıñızdıñ özi ör mineziñizden be?
– Seksenge jaqındap qalğan ömirimde eki-aq mekenjayım bolıptı. Biri – sayasi lager', ekinşisi – Şet audanı. Qala – men üşin jat dünie. Almatığa baramın ğoy. Alayda eki-üş kün bolamın da, töbemnen bir närse tönip, eki büyirimdi birdeñe qısıp twrğanday küy keşemin. Şet audan dep ädebi ortadan şettegen jayım joq. Bwl el – qazaq-qalmaq wrısında Abılay hanğa Jidebay, Bayğozı, Jarılğap, Sazanbay, Itqara siyaqtı batırlardı serik etip şığarğan el. Bwl el, Twrsınbek Käkişev aytqanday, HİH ğasırda orıstıñ zwlım sayasatın jerine jetkize äşkerelegen Şortanbay jıraudıñ, onıñ izbasarları – Dia qajı, Narmambet, Oqa, Qaqpan, Tüsetay, Mayasar aqındardıñ eli. Bwl el – önerdiñ ordası. Şertpe küydiñ şañırağın aspandata bilgen Qızdarbek küyşi men onıñ 1931 jılı oqqa baylanğan şäkirtteri – Äbdi, Sembek, Maqaş, Kenjeğara, Aqmolda, Käribek sındı öner ieleriniñ eli. Bwl el örşil ruh qanına siñgen topıraq edi.
– Sol eldiñ alıs auıldarınıñ tirşiligi qalay ötip jatır?
– Aynalayın-au, auıldıñ äñgimesin menen swra. Tağdırı qiın auıldıñ bolaşağı bwldır-au dep qorqamın. Büginginiñ äkim-qarasınıñ işinde auıldıñ jayın oylaytını bar, oğan bası auırmaytını bar. Elde jwmıs joq. Birde jiırma jıl gazet oqımağan malşımen kezdestim. Bwrın alıs fermanıñ özinde gazet-jurnalı, auız suı men jarığı jetkiziletin. Bwl bolmasa adamnıñ nege aynalatını belgili. Auıl aynalasında birer qara ösiremiz. Küz bolsa oquşınıñ kiimi men oqulığı üşin şarua adamı bazarğa mal şığaruğa mäjbür. Onı ülken qalağa jetkizu küş, jılmañdağan pısıqaylar jılda kelip dänigip aldı. Jay kelmey, ögizdi bwzaudıñ bağasımen satıp alıp ketip jatır.
Qaytken künde de auıldı saqtau kerek. Ol joğalsa, qazaqtıñ ien dalasın kimge tastaymız? Közin alartıp otırğandar aldımen bosap qalğan jwrttı jağalauı mümkin. Bäri qalağa kelsin delik. Sonda ne boladı? Qazaqtıñ sanın toltıratın – auıldıñ qazağı. Eger jağdayın jasasañ, auıldıñ äyeli bes-altı balanı tauıp beredi. Bala taba alatın äyelge eñ bolmasa Reseydegi anağa qamqorlıqtay bir jaqsı niet tanıtsaq eken. Qalanıñ äyelderi tuğan bir-eki baladan qazaqtıñ sanı öspeydi. Osı qattı oylandıradı. Qazir şağın auıldardağı mektepti jappay jabu nauqanı bastalğan siyaqtı. Oğan joğarı jaqtan tüsken «mektep jasındağı 40 bala bolmasa, mektepti jabıñdar» degen basşılıq bwyrığı sebep bolsa kerek, 39 oquşısı bar mekteptiñ jabılğanın kördim. Osığan işiñ aşidı. Endi mektep jabılsa, qalağa köşip jatqandardıñ qatarı odan sayın üdere tüsedi. Mektepte sabaq berip körmegen ministrler ne oylaydı eken?!
Tipti auıldıñ mektebin toltıra almasa, qaladağı jetimder üyinde tärbielenip jatqandardı auılğa tartsın. Järdemin berse, olardı auıldıñ köp balalı äyelderi de asırap aladı. Öziniñ bes balası sıyğan jerge altınşısı sıymaydı deysiñ be? Ol jetimniñ de köz jası qwrğap, auılda ösip, tabanımen qwm basıp kölge şomılar edi. Özge bauırlarınday taydı bas bildirip minip, qazaqtıñ balası ekenin seziner edi. Onı oylap jatqan kim bar?!
– Tağı da ömir jolıñızğa üñilsek, mektepke dene şınıqtıru sabağınıñ mwğalimi bolıp kelip, sol jerde oqu isiniñ orınbasarı bolıp köterildiñiz…
– Bostandıqqa şığısımen birden mwğalimdikti berdi. Orıs mektebi degen atı bolmasa, är sınıpta eki-üşten ğana özge wlttıñ balası bar. Qalğanı – özimizdiñ qaraközder. Aldımen ardıñ isi bar. Qanşa qadağalasa da, qarap jüre almadım. Balalardı bilgenimşe tärbieledim. Sol jıldarı mektep direktorı bolğan Suvorova «Siz kelgeli üziliste balalar qazaqşa söyley bastadı» dep şır-pırı şığatın. Ol azday, şırşa merekesinde oquşılar 12 müşel jılınıñ hayuanattarınıñ suretterin saldırıp ilgizetin boldım. Suvorova tağı şırıldaydı, men bolsam öz isimniñ dwrıs ekenin bilemin. Asılı, özimizdiñ namısımızdı şabaqtap, özimiz alğa wmtılmasaq, biz üşin eşkim boyımızğa siñgen ädetten arılta almaydı. Eger özgeniñ aytqanına könip, ığıp jüre bersek, onda sol ketkeniñ – ketken.
Alaş azamattarı kezinde «Oyan, qazaq» dep beker aytqan joq, oyan da äreket qıl. Sonda öz degenimiz boladı. Täuelsizdik aldıq, biraq qazaqı qalpımızdı taba almay, adasıp jürmiz. Elu men seksenniñ arasındağı käri-qwrtañ men kempir-sampırlardıñ araqtan ozıp kete almay jürgendigi jas wrpaqqa qanday ülgi bolmaq?!
«Ayaqtı qiya basu joq,
Orıstıñ salğan jolı bar.
Emin-erkin zaman joq,
Endigi jürgen jigittiñ
Mañdayında sorı bar!» dep osı jerdiñ tuması Şortanbay Qanaywlı zamannıñ uıtın aldımen aytıp ketip edi. Ökinişke qaray, süyekke siñip qalğan jat ädetten qwtıla almay jürmiz. Keşegi partkom, bügingi törge şıqqandardıñ keyinde «Şortanbayıñ nege kerek, aqın-jazuşıñ kimge sän» dep kökigenin de estidik.
– Şortanbay jıraudı öz jerinde wlıqtay almay otırğanımızdı qalay tüsindiresiz?
– 1980 jılı jigitterdi wyımdastırıp, Şet audanınan 5 şaqırım jerde jatqan Şortanbaydıñ basına tas qoydıq. Sonda el bolıp, 175 jıldığın abıroymen ötkizdik. Bir kezderi qarsı şıqqandardıñ halıqtıñ aldına şığıp, «Şortanbayğa mäñgi qarızdarmız» dep teledidardan sayrağan ekijüzdiligine eriksiz tosılasıñ. Wlı Mwhtar Äuezov «El bolamın deseñ – besigiñdi tüze» degen eken. Besigiñdi tüzeu – qazaqı qalpıñdı tüzeu, eldigiñniñ tireui – ata-baba dinine moyın wsınu, jeke bastıñ özeuregen namısı emes, wlttıñ namısın qorğay bilu, sol üşin basıñdı qaterge tige bilu. Namıssızdıq pen qarañğılıq kes-kestep aldıñnan şıqqan sayın qanıñ qarayıp, «zar zamandı» jırlağan jıraularmen birge jüregiñ egiledi.
«Zar zaman» degen ağımnıñ bastauında twrğan Şortanbay Qanaywlınıñ dünie esigin aşqanına kelesi jılı 200 jıl toladı. Qarağandı oblısı Şet audandıq muzeyi Şortanbay jırau esimimen 15 jıldan artıq jwmıs istedi. Mwnan keyin jıraudıñ mwrasın da, atın da jergilikti biliktiñ «müyizdey» bastağanınıñ kuäsimiz. Asa ıqtiyattılıqpen bir bölmege jinalğan jıraudıñ mwraları wstağannıñ qolında ketti. Şortanbayğa mwnıñ qajeti joq, alayda jırau esimin atay otırıp, sol kezdegi bükil qazaqtıñ tanım jüyesin, psihologiyasın, bilim deñgeyin, otarlaudıñ osı öñirdegi auır saldarın elge tüsindiruge mümkinşilik molaya tüseri anıq. Qazaq balasınıñ keleşegi üşin zarlanğan aqınnıñ jırın aytqandardıñ nelikten aldı atılıp, soñı itjekkenge aydalğanın zerdeley alar edik. Wlı jıraudıñ esimin öşirip, sanamızdan alastauğa tırısqandardıñ mına täuelsiz zamanımızda ne oylağanın kim bilsin?! Tegi, namıssızdıq – dauasız dert siyaqtı.
Swhbattasqan:
Aygül UAYSOVA


text:
Pamukkalä häm Hierapolis borınğı qalası
Törkiyäneñ mädäniyät xäzinäläre 11
Pamukkalä Denizli şähäreneñ 18 çaqrım tönyağında urın ala. Tarixnıñ iñ iske çorlarınnan bu waqıtqa qadär şifalı suları häm iskitkeç küreneşe belän keşelärneñ iğtibarın caläp itä.
Cir astı çığanaqlarınnan çıqqan qaynar sular 300 metrğa qadär suzılğan häm taw bitennän asqa aqqanda eçendäge uglerod dioksidnı hava belän qatışu näticäsendä yuğalta başlıy.
Ozın waqıt buyınça qat qat iskitkeç ap-aqlıqta,keşene pärilär dönyasına alıp kitkän maturlıqta basseyin häm izvestle utırmalarnı barlıqqa kiterä.
İzvestle utırma qaynar sunıñ açıq hawağa çıqqanda eçendäge uglerod dioksidınıñ parlanuı häm taşlarnıñ östenä akren genä qunuı belän barlıqqa kilä.
Berençe barlıqqa kilü waqıtında Pamukkalägä ışanmaslıq küreneşne bu barlıqqa kilüe tämin itä.
Xäzerge köndä dä yaña izvestle utırmalar barlıqqa kilergä däwam itä.
Borıñğı çorda da şifalı suları häm bu iskitkeç küreneşe belän keşe dönyasınıñ qızıqsınu üzäge ide.Frigiya çorında 3000 yıl elek monda ber şähärneñ qorılğanı belenä.
Soñınnan töbäkneñ xakimiyäten alğan, Bergama patşanıñ xäläl-cefete riwayätle Amazon patşa-bikäse Hiera arqasında bu şähargä Hierapolis isemen birelgäne belenä. Borıñğı şähär mohim külämdä Ellenistik- Böyek İskändärdän soñ grek arxitekturasınıñ üzençälegen üzena ala.
Zur cirteträw çılbırında urın alğan öçen uzdırğan 4nçe zur cirteträwdän soñ Rim İmperatorı Neron tarafınnan bezneñ eradan soñ 60 nçe yılında qabat qorılğan, zıyan kürgän binalar häm yullar tözätelgän. Xäzerge köngä ber Rim şähäre bularaq kilä.
Rim çorında waqıtlıça Anadolunıñ Vilayät başqalası bula.
Vizantiya çorında da mohim ber dini üzäge ide. Xz. Ğaysäneñ şäqertlärennän bulğan Aziz Philipnıñ monda üterelüe Xristianlıq cähätennän şähärnen ähämiyaten arttırğan. Töbäk 11nçe yöz yılında töreklärneñ xakimiyätena küçä.
1988nçe yıldan birle UNESCO tarafınnan mädäni häm tabiği üzençälekläre säbäbe belän Dönya Mädäniyät isemlegenä alına.
İlebezdä turistlarnıñ iğtibarın caläp itkän urınnarnıñ berse Pamukkalä häm Xiyerapolis här yıl meñnärçä cirle häm çit il turistnı caläp itä. Ber kön Denizligä kilsägez, borıñğı şähärdä bulğan tarixı binaları, bik küp xamamlar, gladiator suğışularnıñ da ütkärelgän arenanı, Apollon belän bergä ğibadätxanäläre häm iskitkeç sänğät äsärläre formasında yasalğan tufraq öste taş tabutlarnıñ bulğan Nekropol ziratın qarıy alasız.
Ayıruça xäzerge köndä Cähännäm qapqası bularaq isemländerelgän ämma Frigiya çorında din keşeläreneñ kereşkä kilep kötkännäre ber mäğärä dä bar.
Mäğärädän çıqqan uglerod dioksid gazlarına qarşı sulışnı almıyça ozın waqıt buyınça tüzergä tırışqan Frigiy din keşeläre ğibadätxanäneñ xezmätkäre bularaq eşliy alğannar.
Asılda xäzerge köndä intixar ğämäle bularaq qabul iteläçäk ber waqığa 3000 yıl elek ğibadätxanädä mohim wazıfalarnı başqarunın şartı ide.
Xristiyanlıq çorında töbäkkä yaña dinne tarata başlağan Ğaysänen şäkertlärennän Aziz Philipnıñ bezneñ eradan soñ 80lärdä monda täregä qadaqlap cäzalandırıp üterüe Xristiannar öçen zur ähämiyät qazana.
Xristiyanlıqnıñ Vizantiya çorında räsmi din bulu näticäsendä Azizneñ üterelgän cirdä ber Martiryon törbäse tözelgän. Xristiyannar öçen bu qaber urını ber Hac üzägenä äylänä.
Pamukkalä belän bäyle bik küp riwayät tä bar. Bolardan iñ tanılğanı häm törle versiyäläre bulğan Utınçı Qız riwayäte. Yämsez qızğa ir-atlar bik tä iğtibar itmiylär ikän.
Monnan bik tınıçsız bulğan qız berk ön Pamukkaläneñ tanılğan izvestle utırmalarnıñ bulğan basseyinğa töşä häm huştan yaza.
Ozın waqıttan soñ uyanıp bik üzgärep maturlana. Pamukkaläneñ iskitkeç şifalı suları anı ber Aq Qar börtegenä äyländerä.
Awğa çıqqan Denizli bay keşeneñ ulı basseyinda huştan yartı yazğan qıznı kürep ğaşıq bula.
Qıznı atına utırtıp ätiseneñ sarayına alıp kilep öylänä.
YUNESKO Mädäniyät Miras isemlegendä urın alğan ilebezneñ mädäniyät xäzinälärennän Pamukkalägä kilergä kiñaş itep sezne kötep qalabız.İsän-imin bulığız.


text:
COŞKUN BRANDA REKLAM
kocaeli izmit körfez özel tasarım branda imalatı, kocaeli izmit körfez branda tente imalatı, kocaeli izmit körfez şantiye çadırları imalatı, kocaeli izmit körfez forklift brandası imalatı, kocaeli izmit körfez kartvizit broşür imalatı, kocaeli izmit körfez folyo kesim imalatı, kocaeli izmit körfez dijital baskı işleri, kocaeli izmit körfez şeffaf branda imalatı, kocaeli izmit körfez araç giydirme işleri, kocaeli izmit körfez sanayi körükleri imalatı, kocaeli izmit körfez balkon brandası imalatı, körfezde reklam firmaları, körfezde reklamcılar, körfezde led tabelacılar, körfezde led tabela imalatı, körfezde kayan yazı imalatı, körfezde kayan yazı yapan yerler,
kocaeli izmit körfez körüklü branda imalatı, izmitte branda tenteciler, körfezde branda tenteciler,mafsallı branda tente imalatı, motorlu branda imalatı, pergule branda tente imalatı, tır branda kaplama, kamyon branda kaplama, izmit körfez en ucuz branda tente imalatı, izmit körfez en uygun branda tente imalatı,
- Görüntülenme sayısı: 2612


text:
Home » Maqaleler , Qırımtatarca » Cenkten evel qırımtatar edebiyatı tarihini ögrenüv meselelerinden biri — biobibliografik materiallarnı ögrenüvdir (Cemil Kermençikliniñ misalinde)
Cenkten evel qırımtatar edebiyatı tarihini ögrenüv meselelerinden biri — biobibliografik materiallarnı ögrenüvdir (Cemil Kermençikliniñ misalinde)
By Tahir Kerim Aralık 06, 2013 No comments
Tahir Kerim
Soñ vaqıtta edebiyatşınas alimler, tarihçiler arasında qırımtatar edebiyatı ve medeniyetiniñ tarihiy evrimine nisbeten umumiy meraq bağı arttı. İ. Gasprinskiyniñ medeniyet ve maarif sahasındaki faaliyeti devirine, Qırımnıñ inqilâbiy ve inqilâptan soñ devirlerinde qırımtatar medeniyeti erbaplarına ayrıca üstünlik berile. Cenkten evel devirine ait olğan ğayet nadir matbuat materialları, arhiv işleri, qırımtatar edebiyatı ve medeniyeti erbaplarınıñ şahsiy fondlarında bulunğan qıymetli elyazmalar hem de zemaneviy ilmiy tedqiqatlar esasında malümatnameler, biobibliografik köstergiçler, sözlükler, entsiklopediyalar tertip etile.
Qırımtatar medeniyeti ve edebiyatına bağışlanğan ilmiy işlerinen, entsiklopedik, malümatname, biobibliografik neşirlerinen İ. A. Kerimov, Ş. E. Yunusov, Y. U. Qandımov, D. P. Ursu, V. Y. Gankeviç, N. S. Seytyağyaev, N. R. Abdulvaapov, Z. Qurtnezir, R. Fazılov, S. Nagayev, N. Yağya kibi müellifler bellidir. Çetel müelliflerinden Y. Aqpınar, H. Qırımlı, K. Çapraz, U. Aqtaş, O. Söylemez ve digerlerni qayd etmek mümkün.
İ. Kerimovnıñ biografik, bibliografik ve malümatname şekilinde neşirlerni tertip etmege tecribesi bar[1]. Onıñ bibliografik neşirleri cedvelinden XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başında qırımtatar edebiyatı klassikleriniñ tercime-i hallar bukleti yer aldı[2]. Buklet şunen meraqlı ki, portretlerniñ art tarafında medeniyet erbaplarınıñ qısqa tercime-i halları rus ve qırımtatar tillerinde berile. Bunıñ içün mezkür neşir oquyıcılarnıñ daha keniş dairesi içün elverişli ola. Biografik neşirler arasında tahallüsler luğatını da qoşmaq mümkün[3]. Luğat qırımtatar tilinde yazılğan bediiy eserlerde rastkelgen qıyın sözler luğatı ve cenkten evel hem de cenkten soñ matbuatta rastkelgen tahallüsler luğatı kibi eki qısımdan ibaret. Luğatta yalıñız kriptonimlernen belgilengen bir sıra müellifler de açıqlandı. Tahallüsler cedvelinde tedqiq olunğan o, ya da bu müellif haqqında qısqa biografik malümatlar berildi.
Seytğazı Ğafarov tarafından «Terciman» gazetasınıñ materialları esasında tertip etilgen İ. Gasprinskiyniñ maqale ve bediiy eserleriniñ bibliografik cedveli de oquyıcılarda büyük meraq doğura. Bu iş ilk defa «Yıldız» mecmuasında derc olundı ve soñra, bazı bir qoşumçalarnen, ayrı kitap sıfatında ğayrıdan dünya yüzü kördi[4]. İ. Gasprinskiyniñ icadiy faaliyeti ve ömüri daha toluca V. Y. Gankeviç ve N. Yağya tarafından tertip etilgen biobibliografik köstergiçte aks olundı[5].
XIX-XX asırlarda Qırımnıñ medeniy ve içtimaiy hayatını aks etken köstergiçler cedvelini devam eterek, aşağıdaki adlarnı qayd etmek mümkün: Qırımtatar medeniyeti erbaplarınıñ biobibliografik luğatı. Baş muharrir D. P. Ursu[6]; Ş. Qaybullayev ve D. Halilova tarafından tertip etilgen Qırım ve qırımtatarlar haqqındaki bibliografik luğatı[7]; Ukraina kitap palatası tarafından neşir etilgen «Ukrainada tatarlar» («Tatarı v Ukraine») adlı ilmiy yardımcı köstergiç[8]; Z. Qurtnezir, R. Fazıl, S. Nagayevniñ kitap-malümatnameleri[9]. Şu sırağa çetel türk neşirlerini de qoşmaq mümkün — bu, H. Qırımlı ve U. Aqtaşnıñ tertip etken «Qırım bibliografiyası. Türkiye Cumhuriyeti deviri (1923-1986)[10]; «Qırım Tatar Türklerinde matbuat (1881-1990)»[11] ve ilâhre.
İşbu tolu olmağan biobibliografik işlerniñ cedveli haqqında aytqanda şunı qayd etmeli ki, olar arasında ayrı tarihiy sımağa bağışlanğan neşirlerniñ sayısı nisbeten azdır.
Amelde şimdiki künde belli bir icadiy şahıs haqqında bibliografik ve umumen ömür yolunı tariflegen materiallarnı tertipke çeküv boyunca bazı bir hareketler yapıla. Misal olaraq, qırımtatar milliy edebiyatınıñ erbaplarından Ablâkim İlmiy, Osman Aqçoqraqlı, Memet Nuzet, Abibulla Odabaş, Cemil Kermençikliniñ[12] eserler toplamlarına kirsetilgen bibliografik qısımlarını añmaq mümkün. Soñki kitap — Cemil Kermençikli haqqındaki biobibliografik materiallar cehetinden ğayet degerli menba ola. Kitapta berilgen esas edebiyat, bu, cenkten evel qırımtatar tilinde arap yazısınen çıqqan gazeta, mecmua ve kitaplardır. Müellifniñ içtimaiy faaliyetinen, kelip çıquvı ve sotsial statusınen bağlı bazı materiallar soy-soplarınıñ hatırlavlarına, mahkeme-tahqiqat işleriniñ materiallarına esaslanalar.
Müellifniñ publitsistik ve bediiy eserleriniñ asıl metnlerine berilgen ilâvede arap yazısındaki metnler, glossariy, izahatlar, qıyın sözler luğatı hem de aşağıdaki bölüklerden ibaret bibliografik cedveli teklif etile:
1. Publitsistik eserler;
2. Bediiy eserler;
3. C. Kermençikliniñ ömüri ve içtimaiy faaliyetinen bağlı diger materiallar.
Üçünci bölükke qırımtatar, ukrain, rus ve türk tillerinde yazılğan materiallar kirsetildi.
İşniñ maqsadı bibliografik historiografik materiallar vastasınen şair, nesirci, publitsist ve cemaat erbabı Cemil Kermençikliniñ ömür ve icadiy yolu ne derecede ögrenilgenini tesbit etmektir.
Cemil Kermençikli 1891 senesi Yalta uyezdiniñ Kermençik (şimdi Vısokoye) köyünde büyük bağçanıñ sahibi hoca ve molla Abla (Seit-Abla) İbraimniñ qorantasında doğdı. Anası Ava (Ava-Şerfe) aslı allı-taqatlı kermençiklilerden edi.
Doğmuşlarnıñ bildirgenine köre, qorantada 10 bala bar edi. Amma olardan dördü daha bala ekende vefat etti. Üykenleri Yaqub Kermençikli — belli maarif erbabı, Bütünittifaq maarif hadimleri birleşmesiniñ azası[13], milliy azatlıq hareketiniñ iştirakçisi, 1917 senesi I Qırımtatar halqı Qurultayınıñ delegatı[14].
C. Kermençikli oqumağa ve yazmağa evde ögrendi. Abdul-Alimniñ (Bağçasaray) mektebinde eki yıl oqudı, soñra «Zıncırlı» medresede tahsil aldı, 1908 senesinden başlap ise İstanbul medresesinde oqudı. 1913 senesi Qırımğa qaytıp, ocalıq faaliyetinen oğraştı.
1916-1917 seneleri «Terciman» gazetasında çalıştı. Qurultaynıñ qırımtatar halqınıñ milliy azatlığı oğrundaki küreşinde faal iştirak etti. Cemil Kermençikli milletçilikte qabahatlanıp, 1937 senesi iyül 27-de qattı rejimdeki hapske alındı ve Sibirge sürgün etildi[15]. Lâkin R. Fazıl ve S. Nagayevniñ «Qırımtatar edebiyatınıñ tarihi» adlı kitabında hapske alınuv müddeti iyün olaraq körsetilgendir[16].
Arhiv materiallarınıñ menbalarına muracaat eteyik: NKVDnıñ C. Kermençiklige qarşı 010683 sanlı mahkeme işi 1937 senesi açıla[17]. Sorğu qaydlarından şunı bilemiz ki, Kermençikli 8 yaştan başlap Bağçasarayda mektepte oqudı, soñra 1907 senesine qadar «Zıncırlı» medresesinde oqudı. 1908 senesinden 1909 senesine qadar İstanbulda oqudı. O erden Orenburgğa yol alıp, 1910 senesine qadar «Hüseyniye» medresesinde tahsil aldı. 1910 senesi Kermençikli Qırımğa qaytıp, 1916 senesine qadar Yalta uyezdindeki Mishor köyünde hoca olıp çalıştı. 1916 senesinden 1919 senesine qadar Kezlevde tatar mektebinde çalıştı. 1917 senesi «Millet» gazetasında Kezlev uyezdiniñ hocaları içün berilgen ilân C. Kermençikli Kezlev mektebinde çalışqanından delâlet bere. «Mahkeme-i Şeriye taraftan yeñi açılacaq ruşdiye ve nümüne iptidaiy mektepler muallimlerine diqqat» serlevhası altında berilgen «Kezlev uyezdiniñ orta mektebine baqqan nümüneli başlanğıç mektebiniñ hocaları» qısımında başqa adlar sırasında Cemil Kermençikliniñ de adı añıla[18].
C. Kermençikli 1919 senesinden 1921 senesine qadar özüniñ tuvğan Kermençik köyünde, 1921 senesinden 1929 senesine qadar ise Qırq-Çolpan köyünde hocalıq etti. 1919 senesinden 1937 senesine qadar, yani hapske alınğanına qadar, Saq rayonı Başmaq (şimdi İzvestkovoye) köyünde hoca olıp çalıştı.
Kermençikli 1937 senesi iyül 27-de[19] hapske alındı. 1938 senesi avgust 14-te onıñ işi SSSR Aliy Mahkemesi Harbiy Kollegiyasınıñ seyyar sessiyası tarafından baqıldı ve o yerde Uk RSFSR 58-10 11 maddesi esasında Kermençikli 8 yıllıq middetke tüzetüv-emek lagerinde azatlıqtan mahrum etildi. Onı Arhangelsk vilâyetiniñ Kuloylag yerine yolladılar. C. Kermençikli, mahkeme işinde kösterilgenine köre, 1941 senesi yanvar 24-te vefat etti[20]. Bazı neşirlerde Kermençikliniñ ölgen yılı 1942 senesi yanvar 22 kibi kösterile[21].
C. Kermençikli 1959 senesi fevral 28-de suçu olmağanı içün aqlandı[22].
Qoşma olaraq şunı aytmaq mümkün ki, yazıcınıñ oğlu Ercivan Kermençikliniñ gazeta maqalesinde[23] babasınıñ ölgen yılı, mahkeme işindeki kibi, 1942 senesi yanvar 24 kibi kösterile. Bu maqalede mahbüsniñ öz qorantasınen mektüpleşkeni haqqında añıla ve Kermençikliniñ soñki bulunğan yeri Arhangelsk şeheriniñ Sol yalındaki Talaga köyü olaraq kösterile.
C. Kermençikli icadiy yolunıñ esas devirleri cenkten evel çıqqan «Terciman» ve «Millet» gazetalarında aks oluna. Bu gazetalarda Cemil Kermençikliniñ icadiy faaliyetini aks etken ve mevzu cehetinden keniş miqyaslı publitsistik ve bediiy eserleri, çeşit-türlü qaydları derc olundı. Mezkür menbalarda yazıcı icadınıñ mevzu ve ğaye yönelişlerine bivasta tesir etken sotsial iqlim sezilmekte.
Qırım inkişafınıñ sotsial-siyasiy, iqtisadiy, medeniy taraflarını aks etken publitsistik maqaleler, felyetonlar, taqrizler, seslenüvler hem de nazm eserleriniñ esas qısmı «Mabih-il iftiharım — qırımlıqtır menim ğururım» cıyıntığına kirsetildi[24]. C. Kermençikliniñ cenkten soñ dünya yüzü körgen birinci şiirleri «Saadet içün» şiirler cıyıntığından yer aldılar[25]. Bu cıyıntıqqa U. Ş. Tohtarğazı, A. Çergeyev, Y. Şakir-Ali ve C. Kermençikliniñ şiirleri, poema ve pyesaları kirsetildi. C. Kermençikliniñ basılğan «Cenk meydanı» ve «Sevin, ey şanlı millet» adlı şiirleri cenkten evel çıqqan neşirlerde de rastkele[26]. Bunıñ sayesinde biz qıyaslav usulınen şiirlerdeki bazı bir hata ve eksikliklerni faş ettik. C. Kermençikliniñ kitapqa kirsetilgen diger şiirleriniñ asıl nushaları elimizde olmağanı sebebinden olar haqqında tam malümat berip olamaymız. Bu, «Ğaripniñ zarı», «Tañ aldı», «Dükâncılıq ömürinden», «İstimdat», «Düşünce», «Akimniñ maslahatı», «Hatibe», «Tatama», «Mektep şarqısı», «Ekinci mektep şarqısı», «Üçünci mektep şarqısı», «İnandım», «Çalışmamaq ayıp»[27] kibi şiirlerdir. C. Kermençikliniñ ğayrıdan baqıp çıquv ve asıl nushalarnen qıyaslavnı talap etken bu ve diger şiirlerni başqa neşirlerde de rastketiremiz[28]. İhtimal, C. Kermençikliniñ 1917 senesi neşir etilgen «Küçük dostlarıma» adlı cıyıntığında da onıñ bazı şiirleri basılğandır[29].
«Millet» gazetasında «Küçük dostlarıma» serlevhası altında çıqqan ilân mezkür kitap 58 sahifeli olıp, onıñ ekinci ve üçünci qısımları da neşirge azırlanayatqanından delâlet bere. Kitap haqqında malümatlar az. Bizde onıñ yalıñız elyazma nushası bar[30]. Bu elyazmağa baqıp biz şiirlerniñ mündericesi haqqında tek nazariy cehetten fikir yürsetebilemiz, çünki metnler arap yazısından kirill urufatına köçürilgende bir çoq hatalarğa yol berildi, degen ihtimalı bar. Elyazma materialları arasında belli qırımtatar yazıcısı, publitsist ve edebiyatşınas E. Şemi-zadeniñ elyazması ayrıca diqqatqa lâyıqtır[31]. Bu elyazmada yuqarıda añılğan «Saadet içün» adlı şiirler cıyıntığına bağışlanğan tenqidiy maqale bar. Söz kelimi, mezkür cıyıntıqnı A. Altañlı, Ş. Alâdin, Y. Bolat, A. Dermenci tertip etkenler. Elyazmada tertip eticiler, hususan A. Dermenci — A. Çergeyev, U. Ş. Tohtarğazı, Y. Şakir-Ali ve C. Kermençikli kibi qırımtatar edebiyatı klassikleriniñ bediiy eserleri uzerinde öz başına fikir yürsetkenlerine ayrıca diqqat etile.
XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başında qırımtatar edebiyatınıñ aqımları ve hususiyetlerini belgilemek içün E. Şemi-zade öz maqalesinde alim B. Çoban-zadeniñ «Qırımtatar edebiyatında qurultaycılıq ve milletçilik» adlı ilmiy işine sıtlana[32]. Amma özü de bazı hronologik hatalarğa yol bere. Mında B. Çoban-zade kitabınıñ çıqqan yılı 1929 senesi yerine 1930 senesi kibi kösterile.
C. Kermençikliniñ cenkten evel devirge ait olğan ve onıñ icadiy yolunıñ umumiy çizgilerini harakterizlegen menbalar cedvelini devam eterek, B. Çoban-zadeniñ yuqarıda añılğan işine «Qırımtatar edebiyatınıñ soñ devri» tenqidiy etüdlerini[33]; akademik A. Y. Krımskiyniñ qırımtatar edebiyatına bağışlanğan ve 1930 senesi Bütünukraina ilimler akademiyası tarih-filologiya bölüginiñ «Studii z Krimu» (№89) adlı cıyıntığına kirsetilgen maqalelerini[34]; A. Odabaşnıñ «Millet» gazetasında «Qırımnıñ kitap yazıcıları» adınen çıqqan qısqa entsiklopedik maqalelerini[35]; «Azat Qırım» gazetasında qırımtatar tili ve edebiyatı haqqındaki maqalelerni[36]; C. Kermençikliniñ iştiraginen keçken yerli medeniy tedbirlerden reportajlarnı[37]; B. Çoban-zadeniñ «Qırımtatar edebiyatında qurultaycılıq ve milletçilik» adlı kitabına seslenüvni de qoşmaq mümkün. Bu seslenüvde müellif öz kitabınıñ qısımlarından birisinde Cemil Kermençikliniñ icadına ğayet çoq diqqat ayırğanında qabahatlana. Müellif «Yaş» tahallüsi altında berilgen maqalesinde C. Kermençikli qırımtatar halqı I Qurultayınıñ delegatı degil ve onıñ şiirleri 1917 senesi yüz bergen fevral inqilâbınıñ ğayelerine zıt kele, dep saya[38].
Böyleliknen, netice çıqarğanda şunı qayd etmeli ki, Cemil Kermençikli haqqındaki biobibliografik materiallarnı sistemleştirüv üzerinde iş onıñ ömüri ve icadı ne derecede ögrenilgenini belgilemege yardım ete. Historiografik materiallarnı toplav ve tasnif etüv böyünca iş tedqiqatnıñ yañı problemli mesele ve aspektlerini belgilemekni közde tuta. Aynı vaqıtta, belli bir tarihiy devirge ait olğan edebiyat ve medeniyetni ögrenüvniñ rentabelligini evelden belli ete. Bizim alda bu, XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başında qırımtatar edebiyatınıñ vekili olğan Cemil Kermençikliniñ icadiy mirasıdır.
Bir yerde derc olunmağan elyazma vesiqaları hem de qırımtatar tilinde arap yazısında çıqqan neşirlerniñ asıl nushaları tedqiqatçılar içün büyük ehemiyetke maliktir. Qırımtatar milliy medeniyetiniñ az ögrenilgen şu fondları sayesinde endi yapılğan işlerge tüzetüv ve qoşumçalarnı kirsetmek mümkün.Sistemli, bir-birini tamamlağan biobibliografik kataloglarnı tertip etüv ilmiy araştırmalarnıñ ketişatına tesir etebile. Çünki biobibliografik materiallarnı sistemleştirüv ve ögrenüv — bu, qırımtatar medeniyeti ve edebiyatı erbapları icadınıñ, şu cümleden Cemil Kermençikli icadiy mirasınıñ evrimini istiriografiya cehetten ögrenüvniñ usullarından biridir.
[1] KepиM И. A. «Библиorpaфиk ceчMeлep. — AkъMecджиT: KъыpыMдeBokъyBпeдHeшиp, 1994. — 56 c.; KepиM И. A. ГacпpиHckийHиHъ «джaHлы» Tapиxи. Пo MaTepиaлaM raзeTы «TepджиMaH» (1883 – 1914). — AkъMecджиT: TapпaH, 1999. — 408 c.; KepиM И. A. MeдeHий эcHac (1920 — 1938). — CиMфepoпoлb: TaBpия, 1997. — 496 c.
[2] KepиM И. A. Эkи acыp apacыHдa XIX — XX — Ha cTыke BekoB. BTopoe издaHиe. — AkъMecджиT: KъыpыMдeBokъyBпeдHeшиp, 1997. — 21 пopTpeT.
[3] KepиM И. A. Эckи эдeбияTыMыздa kъyллaHылrъaH бaзы cëзлepHиHъ изaaTлapы. Taxaллюcлep лyrъaTы. — AkъMecджиT: KъыpыMдeBokъyBпeдHeшиp, 1997. — 56 c.
[4] ГaфapoB C. «TepджиMaH» raзeTacыHдa бacылrъaH эcac MaTepиaллapHыHъ kъыckъa библиorpaфияcы // Йылдыз. — 1989. — № 4. — C. 130-144; ИcMaил ГacпpиHckий — Beлиkий пpocBeTиTeлb / CocT. Ф. ЗиядиHoB. — CиMфepoпoлb: TapпaH, 2001. — 256 c.
[5] Биoбиблиorpaфия. ИcMaил-бeй MycTaфa orлy ГacпpиHckий / CocT. ГaHkeBич B. Ю., Яrbя H. — CиMфepoпoлb: KpыMyчпeдrиз, 1995. — 80 c.
[6] ДeяTeли kpыMckoTaTapckoй kyлbTypы (1921 — 1944). Биoбиблиorpaфичeckий cлoBapb / Гл. peд. и cocT. Д. П. ypcy. — CиMфepoпoлb: ДOЛЯ, 1999. — 240 c.
[7] KpыM и kpыMckиe TaTapы. KpaTkий библиorpaфичeckий ykaзaTeлb / CocT. Ш. KaйбyллaeB, Д. XaлилoBa — CиMфepoпoлb: KpыMyчпeдrиз, 2003. — 61 c.
[8] TaTapи B ykpaïHi: HaykoBo дoпoMiжHий пokaжчиk (1917-1941) / ykл. H. A. ДexTяpboBa, C. Г. KyзHeцoBa, H. Л. MakeдoH. — KиïB: kH. пaлaTa ykpaïHи, 1997. — 129 c.
[9] KypTHeзиp З. KъыpыMTaTap эдиплepи. OMюp Be яpaTыджылыkълapы akъkъыHдa kъыckъa MaлюMaTлap. — AkъMecджиT: «TaBpия» HeшpияTы, 2000. — 223 c.
[10] Kırım bibliografiyası. Türkiye Cumhuriyeti dönemi (1923-1986) / Haz.: H. Kırımlı ve Ü. Aktaş. — İstanbul, Şafak, 1986. — 80 s.
[11] Kırım Tatar Türklerinde basın (1881-1990). Yüksek lisans tezi. İsatanbul, 1990. — 57 s.
[12] AбляkиM ИлbMий. Эcepлep ToплaMы / CocT. И. A. KepиM. — AkъMecджиT: TaBpия, 2004. — 176 c.; Akъчokъpakълы O. Эcepлep ToплaMы / CocT. И. A. KepиM. — AkъMecджиT: TaBpия, 2005. — 211 c.; MeMeT HyзeT. KъыpыMHыHъ чëлb aяTыHдaH. CaйлaMa эcepлep джыйыHTыrъы / CocT. H. CeйTяrbя. — CиMфepoпoлb: ДOЛЯ, 2003. — 240 c.; Oдaбaш A. ЧaTыpTaBлыHыHъ orюTлepи. Hecиp Be HaзыM ToплaMы / CocT. CeиTбyллaeB Э. Б. — CиMфepoпoлb: KъыpыMдeBokъyBпeдHeшиp, 2005. — 110 c.; KepMeHчиkли Дж. Ma-биx-илb ифTиxapыM — kъыpыMлыkъTыp MeHиM rъypypыM. Makъaлeлep Be шииpлep джыйыHTыrъы / CocT. KиpиMoB T. H. — CиMфepoпoлb: KъыpыMokъyBпeдHeшиp, 2005. — 135 c.
[13] ГAAPK, ф. P — 1622, oп. — 1, д. —
1, л.
— 31.
[14] ApxиB HИЦ «PykoпиcHaя kHиra» пpи kaфeдpe kpыMckoTaTapckoй и Typeцkoй лиTepaTypы KИПy, ф. Я. KepMeHчиkли. Apx. д. —
1, л.
— 2. — MaTepиaлы Гy CБy
APK для apxиBa HИЦ пepeдaл P. Xaяли.
[15] ДeяTeли kpыMckoTaTapckoй kyлbTypы (1921-1944). Биoбиблиorpaфичeckий cлoBapb / Гл. peд. и cocT. Д. П. ypcy. — CиMфepoпoлb: ДOЛЯ, 1999. — 240 c. — C. 118-119; KepиM И. A. Эkи acыp apacыHдa XIX-XX — Ha cTыke BekoB. BTopoe издaHиe. — AkъMecджиT: KъыpыMдeBokъyBпeдHeшиp, 1997. — 21 пopTpeT.; KypTHeзиp З. KъыpыMTaTap эдиплepи. OMюp Be яpaTыджылыkълapы akъkъыHдa kъыckъa MaлюMaTлap. — AkъMecджиT: «TaBpия» HeшpияTы, 2000. — 223 c. — C. 57-58.
[16] Фaзыл P., HaraeB C. KъыpыMTaTap эдeбияTыHыHъ Tapиxы. Kъыckъa биp Haзap. — AkъMecджиT: KъыpыM дeBлeT okъyB-пeдarorиka HeшpияTы, 2001. — 640 c. — C. 245.
[17] ApxиB HИЦ «PykoпиcHaя kHиra» пpи kaфeдpe kpыMckoTaTapckoй и Typeцkoй лиTepaTypы KИПy, ф. Дж. KepMeHчиkли. Apx. д. — 1. — Л. — 1. — MaTepиaлы Гy CБy APK для apxиBa HИЦ пepeдaл P. Xaяли.
[18] MyaллиMлepиHъ Haзap диkъkъaTыHa. MaxkeMe-и Шepиe TapaфTaH eHъи aчылaджakъ pyшдиe Be HyMюHe ипTидaий MekTeплep MyaллиMлepиHe диkъkъaT // MиллeT. — 1917. — ceHT. 13.
[19] ApxиB HИЦ «PykoпиcHaя kHиra» пpи kaфeдpe kpыMckoTaTapckoй и Typeцkoй лиTepaTypы KИПy, ф. Дж. KepMeHчиkли. Apx. д. — 1. — Л. — 1. — MaTepиaлы Гy CБy APK для apxиBa HИЦ пepeдaл P. Xaяли.
[20] ApxиB HИЦ «PykoпиcHaя kHиra» пpи kaфeдpe kpыMckoTaTapckoй и Typeцkoй лиTepaTypы KИПy, ф. Дж. KepMeHчиkли. Apx. д. — 1. — Л. —2. — MaTepиaлы Гy CБy APK для apxиBa HИЦ пepeдaл P. Xaяли.
[21] ДeяTeли kpыMckoTaTapckoй kyлbTypы (1921-1944). Биoбиблиorpaфичeckий cлoBapb / Гл. peд. и cocT. Д. П. ypcy. — CиMфepoпoлb: ДOЛЯ, 1999. — 240 c. — C. 118; Фaзыл P., HaraeB C. KъыpыMTaTap эдeбияTыHыHъ Tapиxы. Kъыckъa биp Haзap. — AkъMecджиT: KъыpыM дeBлeT okъyB-пeдarorиka HeшpияTы, 2001. — 640 c. — C. 248.
[22] ApxиB HИЦ «PykoпиcHaя kHиra» пpи kaфeдpe kpыMckoTaTapckoй и Typeцkoй лиTepaTypы KИПy, ф. Дж. KepMeHчиkли. Apx. д. — 1. — Л. — 3. — MaTepиaлы Гy CБy APK для apxиBa HИЦ пepeдaл P. Xaяли.
[23] KepMeHчиkли Э. ДeшeTли keчMишиHи xaTыpлaп // Йылдыз. 1996. — №4. — C. 51-53.
[24] KepMeHчиkли Дж. Ma-биx-илb ифTиxapыM — kъыpыMлыkъTыp MeHиM rъypypыM. Makъaлeлep Be шииpлep джыйыHTыrъы / CocT. KиpиMoB T. H. — CиMфepoпoлb: KъыpыMokъyBпeдHeшиp, 2005. — 135 c.
[25] CaaдeT ичюH. y. Ш. TokъTaprъaзы, A. ЧepreeB, Дж. KepMeHчиkли, Я. Шakиp-Aли. Шииpлep, пoэMaлap, пbeca / TepTип эTиджилep: A. A. AлTaHлы, Ш. AлядиH, Ю. БoлaT, A. ДepMeHджи; Peд. Э. ШeMbи-зaдe — TaшkeHT: ЭдeбияT Be caHъaT Heшp., 1976. — 138c.
[26] KepMeHчиkли Дж. ДжeHk MeйдaHы // MиллeT. — 1917. — июлb 6.; KepMeHчиkли Дж. CeBиH, эй шaHлы MиллeT! // TepджиMaH. — 1917. — MapT 16.
[27] CaaдeT ичюH. y. Ш. TokъTaprъaзы, A. ЧepreeB, Дж. KepMeHчиkли, Я. Шakиp-Aли. Шииpлep, пoэMaлap, пbeca / TepTип эTиджилep: A. A. AлTaHлы, Ш. AлядиH, Ю. БoлaT, A. ДepMeHджи; Peд. Э. ШeMbи-зaдe — TaшkeHT: ЭдeбияT Be caHъaT Heшp., 1976. — 138 c. — C. 78-100.
[28] KepиM И. A. Akъcызлыrъa acлa бoйcyHMaM // ЛeHиH бaйparъы. — 1990. — июлb 31.; KepMeHчиkли Дж. ATыM. CeBиH, эй шaHлы MиллeT! ЧeлeбиджиxaHe. Mykъaддec эMeлиMиз oлypkeH // Йылдыз. — 1996. — № 4. — C. 56-59; KepMeHчиkли Дж. ИHaHдыM. ИлиM. Peджy. ИcTиMдaT // Йылдыз. — 1992. — № 2. — C. 124-125; KyHeшTeH биp пapчa. KъыpыMTaTap шииpиeTи aHToлorияcы (XIII-XX acыpлap) / TepTип эTиджилep Mыkoлa MиpoшHичeHko, ЮHyc KъaHдыM. — KиeB: ykpaиHaдa яшarъaH Mиллий aзлыkълap TиллepиHдekи эдeбияTлap бoюHджa иxTиcacлaшTыpылrъaH Бaш peдakцияcы, 2003. — 786 c. — C. 258-272. — KъыpыMTaTap Be ykpaиH TилиHдe; Başlanğıcından günümüze kadar Türkiye dışındaki türk edebiyatları antolojisi. 13 c. Kırım türk-tatar edebiyatı. — Ankara: Kültür Bakanlığı, 1999. — 600 s. — S. 472-473.
[29] EHъи kиTaп // MиллeT. — 1917. — ceHT. 3; Kyчюk дocTлapыMa // MиллeT. — 1917. — ceHT. 11, 24; KepиM И. A. Akъcызлыrъa acлa бoйcyHMaM // ЛeHиH бaйparъы. — 1990. — июлb 31.
[30] ApxиB HИЦ «PykoпиcHaя kHиra» пpи kaфeдpe kpыMckoTaTapckoй и Typeцkoй лиTepaTypы KИПy, ф. Дж. KepMeHчиkли. Apx. д. — 2. — MaTepиaлы для apxиBa HИЦ пepeдaлa Л. AбдypeшиToBa.
[31] ApxиB cekTopa pykoпиceй PecпyблиkaHckoй kpыMckoTaTapckoй библиoTekи иM. И ГacпpиHckoro, ф. — 100, oп. — 1. — eд. xp. — 11.
[32] Çoban-zade B. Kırım-tatar edebiyatında kurultaycılık ve milletçilik. — Baku: Azerbaycan İlmi tedkik institutu neşriyatı, 1929. — 38 s.
[33] ЧoбaH-зaдe Б. KъыpыMTaTap эдeбияTыHыHъ coHъ дeBpи: Mapyзa. — CиMфepoпoлb, Дoля, 2003. — 132 c. — Ha kpыMckoTaTapckoM и pycckoM языkax.
[34] ЧaTыpTaBлы. Дepekoй MyHaceбeTилe. KъыpыMHыHъ kиTaп языджылapы (KHиroиздaTeли KpыMa) // MиллeT. 1919. — фeB. 20.
[35] Зия. KъыpыMTaTap эдeбияTы akъkъыHдa биp kъaч cëз // AзaT KъыpыM. — 1942. — фeB. 20; Шeйx-зaдe HoMaH. TилиMиз Be эдeбияTыMыз akъkъыHдa бaзы kъaйдлap. — AзaT KъыpыM. — 1943. — MapT 30.
[36] Зия. KъыpыMTaTap эдeбияTы akъkъыHдa биp kъaч cëз // AзaT KъыpыM. — 1942. — фeB. 20; Шeйx-зaдe HoMaH. TилиMиз Be эдeбияTыMыз akъkъыHдa бaзы kъaйдлap. — AзaT KъыpыM. — 1943. — MapT 30.
[37] Xaбepджи. TaTap akъшaMы // MиллeT. — 1917. — ceHT. 19.
[38] Яш. Пpoфeccop ЧoбaH-зaдeHиHъ чыkъkъaH kиTaбы akъkъыHдa // EHъи дюHbя. — 1930. — яHB. 11. — B kH.: KepиM И. A. MeдeHий эcHac (1920-1938). — CиM.: TaBpия, 1997. — 496 c. — C. 216.


text:
Golovkïn IBF beldiginen ajırap qalwı mümkin ASTANA. QazAqparat - Xalıqaralıq boks federacïyasınıñ (IBF) keñsesi Sprïngfïlde (AQŞ, Nyu-Djersï ştatı) Gennadïy Golovkïnniñ älem çempïonı beldigin Sergey Derevyançenkomen judırıqtasıp, qorğap qalw qajettigine qatıstı tıñdawlar ötip jatır, dep xabarlaydı Sports.kz.
Qızılordada fwtboldan Tïmwr Segizbaev atındağı twrnïr ötti QIZILORDA. QazAqparat - Qızılorda belgili fwtbolşı Tïmwr Segizbaevtıñ qurmetine arnalğan fwtboldan 2003 jılı dünïe kelgen jasöspirimder arasında respwblïkalıq twrnïr märesine jetti. Bul bäseke bïıl onınşı märte ötkizilip otır, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Twrnïkke tartılw estafetası Meyrambek Bespaev pen Qalqaman Sarïnge joldandı ASTANA. QazAqparat - Mädenïet jäne sport mïnïstri Arıstanbek Muxamedïulınıñ estafetasın ilip äketken Almatı oblısı äkiminiñ orınbasarı Jaqsılıq Omar salawattı ömir saltın nasïxattaytın akcïyanı änşi Meyrambek Bespaevqa jäne aqın Qalqaman Sarïnge joldadı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Messï besinşi ret «altın bwtsı» ïegeri atandı ASTANA. QazAqparat - «Barselona» şabwılşısı Lïonel Messï Ïspanïya çempïonatında mawsım ayaqtalğannan keyin «Altın bwtsı-2018» ïegeri atandı. Fwtbolşı bul mawsımda lïganıñ 36 oyınında 34 ret gol salıp, 68 upayğa ïe boldı, dep xabarlaydı «SPORTINFORM» SAA.
Atırawlıq mway-tayşılar Meksïkada ötken älem çempïonatınan jüldeli oraldı ATIRAW. QazAqparat - 13-19 mamır aralığında Meksïka eliniñ Kankwn qalasında Mway-tay sportınan älem çempïonatı ötti. Bul älemdik dodada Qazaqstan Ulttıq quraması sapında üş atırawlıq sportşı el namısın qorğadı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
arı qaray
Murağat
Joğarı qaray


text:
Elimizde Qazaq xandığınıñ 550 jıldıq mereytoyına oray kompyuterlik oyın jasalıp jatır. Bul twralı 24 kz xabarlaydı.
Joba tarïxtı nasïxattaw maqsatında qolğa alınıp otır. Qobılandı batır, Qorqıt ata sekildi ulı tulğalarmen qatar ydegi Jalmawız kempir de oyında körinis tawıptı. Sonday-aq jobada ulttıq naqıştağı kïiz üy beynelengen. Kompyuterlik oyındı jasaw üşin Bilim jäne ğılım mïnïstrligi men Dünïejüzilik bank qoldaw bildirip, 72 mïllïon teñge bölipti. Joba keler jılı qoldanısqa berilmek. Eger köpşiliktiñ köñilinen şığıp jatsa, onda mobïldik nusqası da şığarılatın boladı.
Ädilbek Bïsenbaev, joba avtorı: - Qazirgi jastar kitapxanağa barmaydı. Olar qajetti aqparattı ğalamtordıñ kömegimen bilip otıradı. Äsirese kompyuterlik oyındardı köp paydalanadı. Mäselen Batısta oyın öndirisin damıtw arqılı öz mïfologïyasın nasïxattaydı. Biz de osı ädisti paydalanıp, öz tarïxımızdı älemge tanıtpaqpız. Sondıqtan älemdik deñgeydegi öte kürdeli kompyuterlik oyın türin jasawdı qolğa aldıq. Onı tegin jäne aqılı negizde de oynawğa boladı.
Kommentarïï
-
Möldir2015-09-02 18:29:13Waqıtınıñ köp böligin kompyuter adında ötkizetin ini – qarındastarım üşin alañdaymın. Al oyın arqılı añız - ertegilerdi oñay qabıldaydı dep oylaymın. Jaqsı bastama


text:
Qırımda, cuma künü, oktâbr 2-de, bazı yerlerde küçlü yağmur, boran, burçaqnıñ yağmasını, yelniñ saniyede 20 metr olmasını bekleyler. Bunı Qırımnıñ gidrometeorologiya merkezi bildire.
Aynı zamanda yarımadada yanğın havfı saqlanıla. Gece ava arareti sıfırdan yuqarı 10-15 derece, kündüz – 19-24 derece olacaqtır. Şimaliy-şarqiy yel – 5-10 m/s.
Qara deñizde suv arareti sıfırdan yuqarı 20-23, Azaq deñizi ve Keriç boğazında 22 derece etrafında olacaqtır.
Aqmescitte ava ara-sıra bulutlı olacaq. Gece ve saba yağmur, borannıñ olması mümkün, kündüz yağanaqsız. Yel saniyede 5-10 m\s. Gece ava arareti sıfırdan yuqarı 13-15 derece, kündüz – 21-13 dereceni teşkil etecek.


text:
WALTPOKER Situs Domino Poker Online Terpercaya Indonesia
WALTPOKER Situs Domino Poker Online Terpercaya Indonesia Kilt söz, äsirese, blogerler Ïndonezïya arqılı köptegen bloggerler arqılı oñtaylandırılğan jatqanın söylemnen serïyası bolıp tabıladı. Oñtaylandırw KUqsas sözder äli künge deyin ötken jıldıñ 1 aqpanınan 2016 jıldan beri jalğasıp keledi qoydı. Mïllïondağan rwpïyası osı kilt sözderdi oñtaylandırw maqsatında lawreatı atağın beredi 20 blogerler arqılı qol jetkizwge boladı kütip edi. Jeñimpazdardıñ mälimdelgen sıylığınıñ dayın jülde 10 mln aqşalay somağa quqılı onda 7 jüldeli sanattağı turadı. Üşinşi jeñimpazı 6 mln üşin aqşa alwğa, al ekinşi jeñimpazı 8 mln qolma-qol aqşa soması alw. törtinşi jäne besinşi lawreatı tïesili quqığı 4 mln jäne 2 mln köleminde aqşalay sıylıq. onınşı jeñimpazğa altınşı jeñimpazdarına taratıladı 1 mln Hadiag aqşa. Ten basqa jeñimpazdarı jïırmasınşı jeñimpazdarı arqılı on jeñimpazdarı bes jüz mıñ aqşalay somasın aladı.
neni kütiñiz? siz jay ğana sizdiñ jazw dağdıların oylasañız, qazir sizdiñ eñ jaqsı sayt nemese blog tirkew jäne WALTPOKER Situs Domino Poker Online Terpercaya Indonesia qoljetimdi sıylıqtar är türli jeñiske suraymız.


text:
Qırımnıñ Rusiye prokuraturası 2015 senesiniñ başından yarımadada qaparcılıq sebebinden yaqalanğan 94 insan aqqında bildire.
«Qabaatlayıcı ükümler 94 insanğa seslendirildi, olarnıñ arasında uquq qoruyıcı organlarnıñ 12 hadimi, 10 ekim, devlet akimiyeti organlarınıñ 6 vekâletli şahsı, 2 deputat, ticariy teşkilâtlarda idare vazifelerini becergen 13 insan», – denile beyanatta.
Prokuraturanıñ malümatına köre, cinaiy işlerniñ üçte bir qısmı qaparlarnıñ alınuvı ile bağlı.
Qırımda soñki şamatalı işlerden biri Devlet şurasınıñ deputatı Valeriy Grineveçniñ tevqifidir.