text:
Tatar moñsız yäşi almıy dilär. Qayda tatar, şunda cır-moñ. Qayçandır tuğan-üskän yaqların taşlap yıraq cirlärgä bäxet ezläp çığıp kitkän tatarlarnıñ moñlanuın añlarğa bula. Ä çittä, rus cirendä tuıp, rus moxitında üsep kilüçe tatar balası küñelenä kem salğan ul moñnı?
Yekaterinburg şähärendä tuıp-üskän Al'bina Waxitovağa äle nibarı 15 yäş. İñ berençe märtäbä säxnägä ayaq basuı 6 yäşendä bulğan anıñ. Änise Filiä belän bergä Xäniä Färxi repertuarınnan “Balan” cırın başqarğannar. Ul çaqtağı iñ täwge alqışlar bu köngä qadar tınmıy. Şunnan birle Al'bina Sverdlov ölkäse tamaşaçısınıñ iñ kötep alğan, yaratqan cırçısına äwerelde.
- Al'bina, tatar cırın, tatar moñın bolay yaratuıñ qaydan kilä sineñ?, - digän sorawğa qız:
Tuğan telemne belüdän kiläder inde. Üz telemne belmäsäm, ul cırlarnı tıñlıy da almas idem, cırlıy da almas idem, - dip cawap birde.
- Säxnädä, şığrım tulı zallarda tamaşaçı sine alqışlağanda nindi xislär kiçeräseñ?
- Tamaşaçınıñ cırçını niçek itep qarşı aluı, bilgele inde, alqışlardan kürenä. Xalıq mine şulay qabul itkän sayın, tağın da maturraq itep cırlıysı, üz-üzemne kamilläşteräse kilä.
1997 inçe yılda Qazan şähärendä uzdırılğan “Sanduğaç kerde küñelgä” isemle cır festivalendä 9 yäşlek Al'bina diplomant isemen yaulap alıp qayttı. Ä inde ütkän yıl Mäskäw şähärendä uzdırılğan “Ence börtekläre” dip atalğan Bötenrossiä tatar cırı festivalendä 1 inçe lawreat isemen yaulap aluı qız bala öçen bik quanıçlı waqiğa buldı. Daimi konsertlar, ölkä buylap gastrol'lärgä yörü uquına qomaçawlamasın öçen böten tırışlığın quya ul. Bu yıl 9 onçı sıynıfnı uñışlı tämamlap, 5 bilgeläre genä bizägän attestatnı qulına aluı – şunıñ ber misalı. Üze tıynaq, üze uñğan tatar qızınıñ üz qulı belän peşergän çäk-çäklären, bäleşlären aşap qarasağız sez! Ul toqmaç kiskändä qullarına küz iärmi. Niçek ölgeräseñ barısına da digän sorawğa Al'bina bolay dip cawap birde:
- Ölgerergä tırışam inde. Cırlarğa üzem yaratam. Eştän arıp qaytqan äti-äniemne tämle rizıqlar belän qarşı alu üze ber quanıç. Uqımıyça da bulmıy, uqırğa da tırışırğa turı kilä inde.
Filiä häm Wäzir Waxitovlar balaların üz misallarında şundıy aqıllı, uñğan itep tärbiälägännärder inde. İkese dä bik tırış, bulğan keşelär alar. Ğömer buyı tözeleştä eşlägännär. Yekaterinburg tatar dönyasında alar bik bilgele, xörmätle keşelär. Öydä tatarça ğına söyläşälär, tatar cırı, tatar moñı gel yañğırap tora biredä. Al'binanıñ cırğa tartıluı, ällä qayçanğı matur cırlarnı yañartıp, üzençä yañğıraş birep cırlawı şunnan kiläder bälki.
Al'bina, uqıp betergäç kem bulırğa xıyallanasıñ? Ğomumän, tormışta iñ zur xıyalıñ nindi?
-Kem bulasıñ dip... Belgeçlekne saylamadım äle. Ä iñ zur xıyalım – yuğarı belem alıp, çın keşe bulu.
Menä şulay çın keşe bulıp üsärgä, bäxetle bulırğa yazsın bezneñ tatar balalarına.
Fäwiä Safiullina.Yekaterinburg.


c: text/html

text:
Şuşı könnärdä Ufada Rusiä Däwlät Duması spikerı Gennadiy Seleznevnıñ räsmi vizitı uzdı. Pänceşämbe könne ul Başqort däwlät universitetında oçraşu ütkärde. Älege oçraşuda Gennadiy Seleznev Rusiädä federal okruglarnı beterergä täqdim itep, xäzerge waqıtta alarnıñ kiräklege inde bette, dip belderde. Şul uq waqıtta, Başqortostan, Tatarstan kebek respublikalar hiçşiksez yäşärgä tieş, digän fiker dä yañğırattı. Respublikadağı säyäsi küzätüçelär bu süzlärne saylaw aldı belderüläre, dip bäyäläde
İrşat Tläümbät, Ufa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
"Nur" tatar däwlät teatrı binası cimerelä
Ufa “Nur” tatar däwlät teatrınıñ xäle möşkel buluı turında “Azatlıq” radiosı daimi xäbär birep tora.
Bıltır yaz teatrnıñ tışqı yağınnan diwarlarındağı zatlı ştukaturlar
yarılğan kirpeçe-nie belän bergä qubıp cimerelep töşä başlağan ide. Äle haman da eşlämi torğan teatrnıñ Zur zalınıñ foyesı tüşäme dä yartılaş işelep töşkän ide. Cimerelülär bıyıl da däwam itä.
Tışqı yaqtan yañadan diwarlar nıqlap cimerelä başladı. Bäxetkä qarşı cimerelep töşüçe ştukatur-kirpeçlär älegä ber keşene dä ütermäde, imgätmäde.
Teatrnı uratqan taş qoyma da cimerelü aldında tora.
“Bıltırğı cimerelülärdän soñ Başqortstannıñ Mädäniät häm milli säyäsät ministrlığı xällärne cayğa salu öçen qıl da qıymıldatmadı”, - dide teatrnıñ ber artistı, isemen äytmäwne sorap.


text:
"İslam İnfo" – urıs telle yaña dini gäzit
Qazanda İslam info isemle gäzit çığa başladı. Anıñ berençe sanı 3 meñ tiraj belän sişämbe könne genä dönya kürde. Başqa islamı gäzitlärdän ayırmalı bularaq, İslam-info närsäse belän ayırılıp torır häm matbuğat dönyasında üzeneñ daimi urının ala alırmı?
Çınlap ta, soñğı yıllarda islam temasın yaqtırtqan gäzitlär künnän-kön kübäyä bara. Tatarstanda inde distälägän, räsmi dini oyışmalar da çığarğan da, ayırım cämğiätlär näşer itkän dä gäzitlär şaqtıy. Älbättä, iñ ozın ğömerle gäzit ul, İman näşriäte tarafınnan çığarıla torğan İman gäzite buldı. 1991 yıldan birle çığıp kilä. Monnan tış, Tatarstan diniä näzaräteneñ dä berniçä räsmi basması bar. Ayırım gäzitlär dä çığa. Mäsälän, Ässaläm gäzite şundıylardan. Ä sişämbedä genä dönya kürgän gäzit İslam-info dip atalğan yaña gäzit urıs telendä häm ul Qazandağı Söläyman mäçete tarafınnan näşer itelä. Ğädäti, qulğa totıp uqırğa caylı formatta, 12 bitle bulıp basılğan gäzitneñ berençe sanında, nigezdä urıs telendä yazmalar urın alğan, läkin, gäzitneñ näşire, Söläyman mäçete imamı İldar xäzrät Bayyazitov süzlärenä qarağanda, kiläçäktä basma ike tellegä äylänäçäk.
Gäzit ber-ike san çıqqannan soñ, tatarça da basıla başlıy. Älegä tatar telendä yazuçı jurnalistlarnı ezlibez Gäzitneñ berençe sanı eçtälegenä kilgändä, ul Qazandağı suqırlar öçen açılğan islam dine kursları xaqındağı yazma belän açıla. Monnan tış, basmada, Tatarstan möselmannarı möftie urınbasarı Wäliulla Yağqub belän, Tatarstandağı islam iseme astında barlıqqa kilgän sektalar xaqında äñgämä birelä. Anda süz räsmi islamnıñ zur ğauğalar quzğatqan Xizbut –tahrir oyışmasına mönäsäbäte kürsätelä. Gäzittä şulay uq, ike xoquq belgeçe sorawlarğa cawap birgän. Berse, dönyawi yurist, ikençese islam xoquqı belgeçe. Monnan başqa , gäzittä şaqtıy qızıqlı yazmalar urın alğan. Eçtälegenä qarağanda , gäzit, küpyaqlı bulırğa tora. Ä ildar xäzrät, gäzitneñ möxärrire bu xaqta bolay di
Bezneñ auditoriäbez yäşlär. Bez alarnı borçığan problemnarnı yaqtırtırğa tırışabız. Läkin bu äle olı yäştägelärgä dä qızıq bulmıy digän süz tügel, alar da üzlären qızıqsındırğan yazmalarnı taba alaçaq. Ä yäşlär kübräk urısça söyläşä, şuña kürä urısça çığardıqÄlbättä, Tatarstandağı dini basmalar arasında İslam info gäzite üz urının alır. Östäwenä, gäzit näşirläre, anı mäxällä gäzite dip kenä bilgeläsälär dä, ul yünäleşe buyınça küp törle ölkälärne yaqtırtırğa tora.
Gäzitneñ berençe sanı urıs telendä buluı, soñğı yıllarda dini dairälärdä yış kütärelä torğan mä’säläne tağın ber qat raslıy. Rusiädä islam urıs tellegä äylänä bara. Tik, İldar xäzrätneñ süzlärenä qarağanda, gäzit tatarça da çığa başlar häm tatar telle, yaña buın möselmannarın da yazmaları belän quandıru maqsatı quyıla.
Räfis Cämdixan


text:
Respublikanıñ säyäsi-iqtisadi, ictimağıy tormışına yıllıq yomğaqlar yasala
Yaña 2002 yılda yazuçı Mirğazıän Yunısqa 75 yäş tula. Sişämbe könne Qazan byurosında anıñ belän oçraşıp, äñgämä qordıq. Mirğazıän äfände, hiçşiksez, tatar tarixınıñ, tatar mädäniäteneñ sallı ğına öleşeneñ şahitı. Anıñ tormışında da şundıy tarixi kiçü, üzgäreşlär belän bäyle ğıybrätle xällär şaqtıy bulğan. Täwge märtäbä latin imlası belän uqırğa-yazarğa öyrängän tatar balası urıslaşunı üz cilkäsendä tatığan. Anıñ berençe kitabı da urıs telendä yazılğan. Xätta, şul «razvitoy sotsializm» çorında ul tatarlığınnan oyalıp, Mixail bulıp ta yörgän. Xäzer ul täwbä itä, häm barlıq millättäşlärebezne dä tatarlığıbıznı, telebezne saqlap qalırğa çaqıra.
Yunıs Ätnäle


text:
Rusiä köçläre Qabarda-Balqar başqalası Nalçikta wazğiätne üz kontrolenä aluları turında xäbär itte. Ämma bu mäğlümat bäysez çığanaqlarda raslanmağan. Bügen Nalçiknıñ üzägendä atışlar häm höcümnär buldı, respublikanıñ prezidentı kimendä 50 suğışçı häm 12 keşe häläk bulğan, dip xäbär itkän ide. Cirle sälämätlek saqlaw ministrlığı, 13 keşe häläk buldı, 75kä yaqını yaralandı, dip belderä. Höcüm öçen cawaplılıqnı üz östenä Kavkaz Frontı dip isemlängän oyışma aldı. Çeçen suğışçıları yulbaşçısı Ahmad Zakayev, Azatlıq radiosınıñ Tönyaq Kavkaz redaksiäsenä menä närsälär söyläp birde:
"Belüemçä, suğışılar Kavkaz Frontınnan bulğan. Kavkaz Frontı Aslan Masxadov ülemennän soñ anıñ däwamçısı Abdul-Xalim Sadullaev tarafınnan oyıştırılğan. Bu – İçkeriä xärbi köçläreneñ qorallı bülege, häm belüemçä, älege höcüm – Nalçikta planlaştırılğan xärbi çara bulğan," dide Zakayev.
Anıñ qayda bulğanı bilgesez. Bügen Nalçiktağı xällär turında tulıraq mäğlümat belän Azatlıqnıñ xalıqara küzätülärendä tanışa alasız.


text:
Ramazan ayı Ğiraqta yaña höcümnär belän başlandı
Ğiraqtağı amerikan ğäskärläre Ramazan ayın yuğarı xärbi äzerlek belän başlıy. Bıltır şuşı ay anda ğisyançı höcümnärneñ kisken artuı belän bilgelängän ide. Comğa könne amerikannar, mäğlüm radikal'' suğışçı Äbu Musab äl-Zärqawi yäşerenep yatqan dip farazlanğan Fälluca şähärendäge höcümen köçäytte. Kiçä Bagdadnıñ imin sanalğan "yäşel bülge"sendäge ike şartlawnı da näq menä äl-Zärqawi köçläre oyıştırğan dip xäbär itelä.
Amerikan köçläre Fällucadağı höcümnären äle comğa irtän ük başlağan ide, hawadan da, şähärneñ üzendä dä barğan şul ğäskäri operatsiä köndez dä däwam itte. Moña qädär Quşma Ştatlarnıñ xärbiläre bu şähärne atnalar buyı hawadan ğına utqa totıp kilde. Bıltırğı täcribäne iskä alıp amerikannar Ramazan ayın Ğiraq ğisyançılarına qarşı qırısraq çaralar kürep başlıy, bıltır möselmannarnıñ izge ayı Ğiraqtağı çit il ğäskärlärenä höcümnärneñ artuı belän bilgelängän ide. France Press agentlığı mäğlümatına qarağanda, şähärgä taba Quşma Ştatlarnıñ häm Ğiraq xökümäteneñ meñläp ğäskärie yul tota, alarnıñ maqsatı - Fällucada qaçıp yatqan radikal'' ğisyançılardan arınu, bigräk tä alarnıñ mäğlüm başlığı Äbu Musa äl-Zärqawine qulğa töşerü. Ğiraqta bulğan zur terror höcümnäreneñ küpçelege artında näq menä şul keşe tora häm ul Fällucada bula ala dip farazlana. Ğiraq xökümäte Bagdadtan 65 çaqrım ğına yıraqlıqta yatqan şuşı şähär wäkilläre belän söyläşülär dä başlap cibärgän ide. Premyer-ministr Ğälläwi, şähärdägelär yä äl-Zärqawine xökümät qulına tapşıra, yä alarğa qarşı zur höcüm başlanaçaq dip kisätte. Ämma Fälluca wäkilläre, bu alar ütärlek şart tügel dip belderde häm atnakiç söyläşülär özelde. Şul uq könne Bagdadnıñ amerikannar tarafınnan nıq saqlanğan "yäşel bülge"sendä ike köçle şartlaw yañğıradı, anda ülüçelär arasında 3 amerikan da bar ide. Şartlawnı oyıştıru öçen cawaplılıqnı bu yulı da äl-Zärqawineñ "Täwhid wä Cihad" törkeme aldı. Ğiraq başqalasınıñ şuşı öleşe iñ imin urın sanala, anda xökümät ähelläre, çit il keşeläre, ğäskärilär, barlığı 10 meñläp keşe yäşi. Ğiraq xakimiateneñ däwlät iminlege ölkäsendäge kiñäşçese Qasıym Daut, atnakiç höcümen oyıştıruçılarnıñ ezenä töşäçäkbez dip belderde.
Audio, Qasıym Daut
"Bu qurqaq ğämäl cäzalandırmıy qalmayaçaq, min terrorçılarğa şunı citkerergä telär idem - äl-Zärqawi häm "äl-Qaidä" citäklägän, yäisä Saddam qaldıqları oyıştırğan terrornı bez barıber ciñäçäkbez. Alar qayda ğına bulmasın, bez alar başına citäçäkbez" di Ğiraqnıñ däwlät iminlege kiñäşçese Qasıym Daut. İnde äytelgänçä, uzğan yılğı Ramazan ayı Ğiraqta köç qullanu, qan qoyunıñ kinät artuı belän bilgelängän ide. Bagdad xalqı alay da, bıyıl wäzğiat başqaçaraq, tınıçraq bulır dip ömetlänä. Alarnıñ berse radiobızğa şulay dip belderde.
Audio, Bagdad keşese
"Bez bu ayda suğışlar telämibez, xökümätneñ wäzğiatne tınıçlandıruına ömetlänäbez, çönki bu ayda suğışlar tıyılğan" di Bagdad keşese. Şuşı ömetlärgä qaramastan, comğa könne dä Ğiraq başqalasında yaña şartlaw buldı. Eçke eşlär ministrlığı mäğlümatına qarağanda, anda ber keşe hälak bulğan, Ğiraq politsiäseneñ kimendä 9 xezmätkäre törle yaralar alğan.
Kärim Kamal


text:
Ukrainada prezident saylauları näticäsenä reaksiä
Ukraina premiere Viktor Yanukoviç häm anıñ köndäşe oppozitsiä kandidatı Viktor Yuşenko öç atnadan soñ ütkäreläçäk ikençe tur saylaularda yarışaçaqlar. Prezidentnıñ kem bulaçağı, Ukrainanıñ Russiägäme, ällä Könbatışqa tabamı borılaçağın bilgeliäçäk. Yaqınça näticälärgä qarağanda, Mäskäv yaqlı Yanukoviç Yuşenkoğa qarağanda yaqınça ber protsent küberäk tauış alğan. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması, saylaular xalıqara standartlarğa esasän bulmadı dip belderde.
Audio
Yuşenko oppozitsiä küzätüçeläreneñ tikşerüläre, üzeneñ 54 protsent Yanukoviçnıñ 27 protsent tauış alğanın kürsätä dip iğlan itep bolay dide
Audio
"Qäderle duslar. Ukraina demokratiäse küptännän birle tırışqan närsäsenä ireşte- Ukraina demokratik köçläreneñ ciñüenä."
Yuşenko Yanukoviç yağın ilneñ könçığışında, bigeräktä Donetsta tauışlarnıñ sanın manipulätsiädä ğäyepläde. Premier häm kandidat Yanukoviçqa kilgändä, ul öyendä yal itä häm saylaular nätiäse turında belderü yasaunı üzeneñ kampaniä başlığı Serhiy Tıxıpkoğa qaldırdı. Tıxıpko saylaular ğadel buldı dip belderde.
Audio
"Bez ilgä solıx häm tınıçlıq qaytaruğa ireştek. Xaq süz- Min bu xaqta bik borçılğan idem. Min Ukrain xalqınıñ ziräklegenä här vaqıt ışandım häm şul säbäple Ukraina köçle, berdäm häm çäçäk atqan ilgä äylänäçäk."
Yuşenko saylaularda xärämläşülär buldı , Yanukoviçnıñ kampaniä başlığı Tıxıpko saylaular ğadel buldı dip belderdelär. Qayber citeşsezleklär häm Qırımda saylaularnıñ näticäse xaqında xäbärçebez Dilavär Osman belderä.
Audio
Xalıqara küzütüçelär Ukrainadağı saylaularnı niçek bäyälilär soñ? Yevropada İminlek häm Xezmätätşlek Oyışması, Yevropa Şurası häm NATOdan torğan urtaq missiäneñ yomğaqları törleçä buldı. Yevropada İmnlek häm Xezmättäşlek Oyışmasınıñ Kyevtağı missiä başlığı Bruce George bolay dip bederde.
Audio
"2002-nçe yıldağı parlament saylauları belän çağıştırğanda, prezident saylauları, dävlät mediasınıñ premierne yaqlağan ber yaqlı kampaniäse häm dävlät administratsiäseneñ tıqşınuı säbäple, artqa taba çigenü buldı."
Ul şulay uq Ukrainadağı prezident saylaularında Yevropada İminlek häm xezmättäşlek Oyışmasınıñ , Yevropa Şurasınıñ häm demokratik saylaular turındağı Yevropanıñ başqa standartları ütälmäde dip tä äytte. Läkin, ikençe yaqtan bu törkem Yuşenkonıñ xakimiätlärne xärämläşüdä ğäyeplävlären raslamadı.
Färit İdelle, Praga.


text:
Oblıs ortalığında «Twğan el – altın besigim» akcïyasınıñ ayasında Ürjar awdanınıñ künderi ötti. Önerpazdarı Metallwrgter mädenïet saray`ında ännen şaşw şaşsa, şarwaları «Freş market» fermerlik gastronomınıñ awlasında qoljetimdi bağamen öz önimderin xalıqqa usındı.
Ürjarlıq önerpazdar oblıs turğındarına tartw retinde "Täwelsizdigim - mäñgilik" attı jaña bağdarlamamen kelipti.
Änşilerdiñ äweletken änderi köbinde patrïottıq bağıtta orındaldı. Gala-koncertte Ürjar awdandıq mädenïet üy`iniñ "Köñil tolqını" xalıq aspaptar orkestri, "Barqıtbel", "Aqqw sazı" qazaq folʹklorlıq ansamblʹderi öz önerlerimen körermen köñilinen orın tapqanı sözsiz. Bïıl ğana qurılğan "Daraboz" étnografïyalıq tobı men "İnjw-marjan" folʹklorlıq än-bï ansambliniñ tusawkeserleri de osı künge say` kelipti. El Täwelsizdiginiñ 20 jıldığı, jeltoqsan oqïğasınıñ 30 jıldığı, Semey` polïgonınıñ jabılwınıñ 25 jıldığı koncerttik bağdarlamadan tıs qalğan joq.
Koncerttiñ bağdarlamasın jasap şıqqan Qazaqstannıñ Mädenïet qay`ratkeri Janat Zamanbekqızı önerpazdardıñ ülken day`ındıqpen kelgenin ay`ttı. Ras, az ğana waqıttıñ işinde Ürjardıñ bay` mädenï murası men änşi-bïşilerdiñ önerleri birden körindi.
Ertesinde öskemendikter ürjarlıqtardıñ usınğan önimderin alwğa asıqtı. Järmeñkeni oblıs äkiminiñ orınbasarı Düy`senğazı Mwsïn aralap şığıp, atqarılıp jatqan şarwağa oñ bağasın berdi. «Freş market» fermerlik gastronomınıñ awlasında ötip jatqan järmeñkeden Öskemen jurtı ğana emes, qala qonaqtarı da qalmawğa tırısadı. Awıldan jetken jas et, kökönis, süt önimderi ärkimniñ suranısına ïe. Onıñ üstine bağası da anağurlım arzan. Et 950-1000 teñgeden satılsa, bal 900 teñgeden qoy`ıldı. Järmeñkege jalpı 1 tonna jılqı eti, 8 tonna sïır, 2,5 tonna qoy` eti äkelindi. Sonımen qatar, 8 tonna kartop, 5 tonna oramjapıraq, 4 tonna säbiz, 2 tonna balıq jetkizildi. Al 20 tonna qarbız tüske dey`in birewi qalmay` ötip ketti.
Merey` Qay`narulı
didar-gazeti.kz


text:
Militsiä keşe taptatqan
Stärletamaq şähärendä iserek militsioner 16 yäşlek qıznı bärdergän häm maşinasında 500 metr söyräp barğan. Qıznıñ maşina işegenä qağuı näticä birmägän. Monı kürüçe berniçä maşina quıp citep, yulın bülep, tuqtarğa mäcbür itkän. Maşinadan “läx” iserek militsioner çıqqan. Qalğan ike passajir da iserek militsionerlar bulğan. Alar maşina belän idärä itüçeneñ kapitan däräcäsen yuğan bulğannar. Zıyan kürüçe awırlı bulğan, tabiplar anıñ balasın saqlap qala almağan. Passajir bulğan militsiä xezmätkärläre aldağı data belän eşlärennän alınğan.


text: Humanitar oyışmalar Afrikanıñ Liberiä ilenä humanitar qaza yanıy, dip kisätä. İldä azıq-tölek, su, medikamentlar citmi. Prezident Charles Taylor düşämbe könne wazifasınnan kitäçägen häm üz urınına vitse-prezident Moses Blah'nı qaldıraçağın belderde. Ämmä ğisyançılar, anıñ bu warisı belän dä qänäğät tügel, häm qorallı qarşılıqnı däwam itäçäklären belderä. Könbatış Afrika wäkilläre, vitse-prezident xakimiätkä berniçä köngä genä kilä, annarı waqıtlı citäkçe saylanaçaq, dip ğisyançılarnı tınıçlandırırğa tırışa. Prezident Taylor wazifasınnan çigengäç, ildän kitäçägen belderde. Nigeriä aña sıyınu birergä cıyına.


text:
“Liberal' Rusiä” qorıltayında Tatarstan delegatsiäse qatnaştı
“Liberal' Rusiä” qorıltayında Tatarstan delegatsiäse qatnaştı
Ä milli respublikalar, säyäsi xäräkätlär Berezovskiy firqasenä niçek qarıy soñ? Xalıq oligarxlarnı yaratmasa da, Rusiäneñ xäzerge säyäsäten, bigräk tä avtoritar rejim qorunı xup kürmi. Üzeneñ İnternet aşa yasağan dokladında Boris Berezovskiy Rusiädäge xäzerge wäzğiätkä tänqit yasağan. Ägärdä Rusiä Belorussiä belän quşıla ikän, Tatarstan kebek respublikalrnıñ statusı ni öçen Belorussiänekennän tübänräk bulırğa tieş, dip äytkän Boris Berezovskiy. Ul Mintimer Şäymievneñ 1-2 yıl elek bu turıda yasağan belderüen yaqlap çıqqan. Berezovskiy täcribäle säyäsätçe, ul Rusiä xaqimiäteneñ yomşaq urınnarın belä. Bügen iñ yomşaq urın federal' üzäkneñ töbäklärne, respublikalarnı xoquqsız qaldıru. Delegatlar Boris Berezovskiydan üzläreneñ iminlegenä qurqınıç yanaw mömkinlege turında soraw birgännär. “Liberal' Rusiä” xäräkäte ägzaları öçen yärdäm fondı buldıru, bälägä, qısımğa duçar buluçılarga xoquqıy yärdäm oyıştırılaçaq ikän. Berniçä atnadan “Liberal' Rusiä”neñ Tatarstan oyışması üzeneñ konferensiäsen ütkäräçäk. Mars Şämsetdinov citäklägän şuşı töbäk oyışması Çuykov uramında üzeneñ ştab-kvartirasın açqan. Demokratiä öçen köräşneñ menä şundıy qatlawlı yullar belän baruı berençe tapqır ğına tügel. Tatarlar üzlären teräk, yärdäm ezläp, Berezovskiyğa tayana ikän, monıñ obyektiv säbäpläre bar.


text:
Germaniädäge bilgesezlek bar Yewropa kiläçägenä külägä töşerä
Xäbärlärdän işetüegezçä, atnakiç Berlindä sotsial-demokrat kansler Gerhard Schroedernıñ säyäsi köndäşe xristian-demokrat Angela Merkel belän yäkşämbe saylawlarınnan berençe oçraşuı ütte. Germaniä haman da kiläse xökümätneñ kem tarafınnan tözeläçägen belmi, soñğı parlament saylawlarınıñ näticäse şundıy. Şuşı bilgesezlek ber Germaniägä genä tügel, bar Yewropa Berlegenä dä üz tä''siren yasıy. Berlindäge xakimiatneñ kiläçäktä nindi buluın äle haman da belmäw, anıñ Yewropa däräcäsendä nindi säyäsät alıp baraçağı mäs''äläsendä dä ikele-mikele farazlar qaldıra.
Berlindä bundestagta kiñ yaqlanğan köçle ber xökümät qoruğa ömetlär yuq däräcäsendä. Häm bu il eçendä genä tügel, anıñ tışında, bigräk tä Yewropa Berlegendä dä ömetsezlek uyata diärgä bula. Yewropa komissiäse räise Jose Manuel Barroso, üzeneñ bar Berlek buylap säwdäne irekläşterü plannarın çınğa aşıru öçen Germaniädä, yäğni Yewropa Berlegeneñ iñ ere äğza ilendä, irekle bazar tarafdarı bulğan Angela Merkelneñ ciñüenä ömetlängän ide. Moñardan tış, xäzer Berlektä räislek itkän Londonnıñ da, 25 ildän torğan şuşı berläşmädä eçke reformalar ütkärüne näq menä Germaniädäge xakimiatneñ almaşuına bäyläwe mäğlüm. Ämma Berlindäge bilgesezlek bar şuşı plannarğa kirtä quya.
Londondağı Xalıqara eşlär institutı belgeçe Richard Whitman, Yewropa Berlegen üzgärtü omtılışları Britaniädä inde sünep bara, anda bu berlekkä bolay da bik salqın qarıylar ide, dip isäpli:
"Min britan räislege bik tınıç ber räislek bularaq tämamlanır dip uylıym, bu öleşçä, xäl iteläse qayber mäs''älälärdä Britaniäneñ problemanı çişüçe tügel, ä şul problemanıñ ber öleşe buluında", di britan belgeçe.
Whitman fikerençä, Fransiä häm Hollandiädäge referendumda Yewropa konstitutsiäse kire qağılğannan soñ Yewropa Berlegeneñ yazmışı üz ağımına qaldırıldı. Şunnan soñ äğza illär büdjet mäs''äläsendä kileşä almadı. Britaniäneñ berni eşlämäwe häm xäzer inde Germaniädä dä bilgesezlek tuuı Berlektäge wäzğiatne tağın da yamanayta ğına, di Whitman. Şuşı täräqqiat sürätendä ul, Barroso citäklägän komissiä Yewropanı şäbäytep cibärü eşenä bik sälätle tügel dip isäpli:
"Nigezdä bu bik pragmatik, mäs''älärne qarawğa töple kilä torğan komissiä bulsa da, näq menä xäzer, ere äğza illär yağınnan citäkçelek bulmağanda anıñ ällä ni kiräge yuq. Komissiägä canlıraq räis quyu faydalıraq bulır ide", di Richard Whitman.
Berläşüe sülpänäygän Yewropanı canlandırıp cibärügä ömetlär Angela Merkelneñ genä tügel, Berlekneñ ikençe motorı - Fransiädä dä kiläçäktä aña yaqın Nicholas Sarkozyneñ kilüenä, yaña german-fransuz küçäre qorıluına bäylängän ide. Ämma anda da fiker beleşü näticäläre Sarkozyne Merkel wäzğiate kötä aluın kürsätä. Germaniädäge xakimiat bilgesezlege üzen bar Yewropada sizderä.
Kärim Kamal


text:
Yuçenko köçläre Berezovskidan aqça alunı kire qağa
Waqıtlıça yustisiä ministrı wazifasın ütäwçe Roman Zvarıx, bu ğäyepläw, döres bulıp çıqqan xäldä dä, prezidentqa ışançısızlıq belderü öçen säbäp bula almıy, dide:
"İmpiçment süzeneñ säyäsi mäğnäse yuq häm prezident säyäsi ğämälläre öçen urınınnan alına almıy. İmpiçment barı tik cinäyät qılğan oçraqta ğına belderelä ala. Cinäyät turında süz barsa – cinäyät kodeksınıñ mäddäsen bilgelägez," dide Zvarıx.
Bäysez Ukrainanıñ berençe prezidentı, xäzerge waqıtta parlament äğzase Leonid Kravçuk çärşämbe könne, Berezovskinıñ Yuçenkoğa saylawaldı eşlärenä kimendä 15 million dollar aqça birgäne turında mäğlümat bar, ägär bu döres bulıp çıqsa, Yuçenkoğa ışanıçsızlıq belderergä bula, digän ide. Ukrainanıñ 5nçe televidenie kanalı Berezovskinıñ üze belän söyläşep – Rusiä magnatınıñ Kravçuk belän söyläşkänen, ämma Yuçenko kampaniäsenä aqça turında süz bulmağanı xaqında xäbär itte. Rusiädä Berezovskinı qulğa alu färmanı bar.


text:
255kä 218 tawış belän parlament Sotsialistlar, yäşellär häm Liberallar rezolyutsiäsen kire qaqtı. Rezolyutsiädä dönya buylap Ğiraq suğışına qarşı toru häm Berläşkän Millätlär Oyışmasınnan yaqlaw bulmaw, nizaqnı säyäsi yullar belän çişergä citärlek waqıt birelmäw turında äytelä ide. Şulay uq parlament, urta-uñ Yevropa Xalıq partiäseneñ nizaqta Säddäm Hosäinne ğayeplägän rezolyutsiäsen dä 286ğa 207 tawış belän kire qaqtı.
Yevropa Berlege däwlätläre Ğiraq suğışına mönäsäbät belderüdä berdäm fikerdä tügel. Britaniä, İspaniä, Portugaliä häm Daniä suğışnı xuplıy, ul arada Fransiä. Germaniä häm Belgiä suğışqa qarşı.
Quşma Ştatları Däwlät sekretareneñ İqtisad häm Biznes eşlärendäge urınbasarı Alan Larson, Ğiraqnı suğıştan soñ tözekländerü eşendä Yevropa Berlege häm Amerika berläşergä tieş, dip belderde. Mondıy berläşüneñ uñay täcrbäsen Äfğanstan misalında kürergä bula, dide Larson.


text:
Ukrainada ikençe tur prezident saylaularında cirle xakimiätlärneñ Kremlneñ yaqlauı belän näticälärne falsifikatsiäläve , Russiäneñ aftoritar prezidentı belän Könbatış arasında dürt yılğa suzılğan mäxäbätne özde. Bu xaqta Mäskävdäge belgeç Pavel Felgenhaurneñ Moscow Timesta basılıp çıqqan "Putinneñ ğämälgä aşmaslıq xıyalı" dip atalğan maqäläsendä äytelgän.
Felgenhauerneñ fikerençä, prezident Vladimer Putin rejimınıñ çın yözen täväkkälek kürsätkän Russiä jurnalistları, keşe xoquqları häm demokratiäne yaqlauçı aktivistlar cämağätçelekkä faş ittelär inde. Tik Könbatış moña qolaq salmadı. Könbatışnıñ säyäsät häm käsep citäkçeläre Putinneñ qayber aktivlığına qızğanıç beldersälär dä, xalıqara terrorğa qarşı köräş alar öçen berençel urında tordı. Kreml dä cavap itep vaqıtı vaqıtı belän alarğa aqça qazanu yäisä yätimnärne balalıqqa aluğa yardäm itte. Sovet çorında Putin çit il agentların rekrutlau belän şäğellängän KGB ofitserı ide. Prezident bulğaç ul şuşı professional belemen Könbatış citäkçelären berber artlı rekrutlau öçen faydalandı. Soñğı çiktä Könbatış opportunizmı Putin här närsäne eşli ala digän täsir qaldırdı. Kreml Russiä Könbatış qäğidäläre qağılmağan mäxsus xäldä digän pozitsiädä tordı. Putinne tänqitläv Russofobiä yäisä Berezeovskiy häm Xodorkovskiylar finansiälgän propoganda digän mif taratıldı. Politik yaqtan totnaqlı, tizlek belän täräqqi itüçe Russiä yaqında Könbatışnıñ berektäşe bula alaçaq digän xıyal xasıyl itelde. Berektäşleklär urtaq qimmät häm mänfäğätlärdän tua. Bügenge Russiädä isä Könbatışnıñ qimmätläre, demokratiäse häm qanun xakimiäte yuqqa çığarıldı. Putin ber vaqıtta da Könbatış belän berektäşlek tözärgä niätlänmäde. AQŞ häm başqa Könbatış illäreneñ sintäber 11 fäciğäsennän soñ, NATO-Russiä Sovetı kebek formal berektäşlek tözü tırışlıqlarına Mäskäv iğtibar itmäde. Könbatış keşeläre äle dä Russiädä xärbi häm tışqı säyäsät ölkäsendä ber kem dä Kreml telägenä qarşı eşli almauın añlap citä almıylar. Putin iqtisadnı moderenlaştıru öçen Könbatış texnologiäsen häm kaitalın alırğa tırıştı. Ul Russiä G-8 häm Dönya Sävdä Oyışmasında ağza bulsın dip teläde. Kreml Könbatış BDB illäreneñ Russineñ täsir zonasına kerüen tanısın dip tä teläde. Cavap itep Putin demokratiä häm monıñ belän bäyläneşle ölkälärdä tieşle närsälär äytergä riza ide. Könbatış moña aldandı. Läkin, ul Ukraina belän Görcstannı Russiägä tapşırmadı. AQŞ 2003-nçe yılda Ğıraqqa kergäç, Russiä Fransiä häm Germaniä belän anti-suğış berektäşlek tözede. Bu Kremlgä Xodorkovskiynı izü häm demokratiä täcribäsen tuqtatu öçen xäräkät ireklegen birde. Görcstan häm Ukraina östennän kontrol urnaştıru öçen adımnar atlandı. Könbatış monıñ belän, bigeräk tä Ukaina mäsäläsendä kileşmäven belderde. Ber kemneñ dä ber nindi şartlarda da Görcstan yaki Ukrainanı Russiädän saqlau öçen xärbi intervensiä yasamayaçağı kön kebek açıq. Demokratiä yaqlı xäräkätne bastıru öçen 1968-nçe yılda Çexoslovakiägä tankalar cibärügä kitergän Brejnevneñ sotsialistik illärneñ suverenlığı çiklängän digän doktrinası BDB illärendä äle dä üz köçendä. Tik Putin Russiäseneñ çit illärne basıp totu öçen tankalar cibärerlek xärbi quäte yuq. Xätta Çeçnäne dä kontrol itep bulmıy. Yaqınça 50 milion ğısyançı xalqı bulğan Ukrainada närsägä ireşä alırbız ikän? Başqalar belän bergä min dä Russiädä xärbi reformalar ütkärergä kiräk dip inde 10 yıldan artıq söyläp toram. Läkin, xäzer Kreml bu täqdimgä qolaq salmağanı öçen üzebezne bäxetle dip xisaplağa tieşbez. Reformalanmağan xärbilär Putinneñ imperianı torğızu xıyalın ğämälgä quyarlıq xäldä tügel. Niçek kenä qarama, revizionist Russiä , yañadan torğızılaçaq Sovetlar Berelegenä qarağanda küpkä yaxşıraq digän fikerdä xärbi mäsälälär buyınça bäysez belgeç Pavel Felgenhauer.
Färit İdelle, Praga.


text:
Tatarstan teleradiokompaniälärendä üzgärtep qorular bara
Tatarstan teleradiokompaniälärendä üzgärtep qorular bara
İnde söylägänebezçä, 19 avgust könne ber-bersennän ayırılğan däwlät televideniese häm “Tatarstan yaña ğasır” televideniese tapşıruları küplärgä GKÇP könen xäterlätte. Un yıl buyı çığıp kilgän häm tamaşaçı küñelenä señgän “Çulpan” programması efirğa çıqmadı. Tamaşaçılar aptıradılar. Nigä 24 säğät tatarça häm rusça tapşırular alıp barırğa tieşle “Tatarstan yaña ğasır” televideniese “Çulpan”nı üzenä almıy? Nigä qaş yasıym dip küz çığarğanday, “Dobroe utro, Tatarstan” digän ör yaña programma çığarırğa äzerlänep yöri. Häm nigä bu butalçıqlar tatarça tapşırular özelülär näq Bötendönya tatar kongressına sanawlı könnär qalğanda bara? Küräseñ, televidenie, radio xucaları uyınnan uymaq çığuın abayladılar. 22 avgust könne irtänge 7.00 “Tatarstan yaña ğasır” televideniesendä “Çulpan” programması başlanıp kitte. Älegä “Дoбpoe yTpo, TaTapcTaH” äzer bulğançı “Çulpan” yäşäyäçäk ikän. Şulay uq böten redaksiäse belän “Tatarstan yaña ğasır” televideniesenä küçkän tatarça xäbärlär, däwlät televideniesendä retranslyatsiälänäçäk, digän küñelle xäbär dä bar. Tatarça xäbärlär şulay uq soñğı waqıtta efirdan yuqqa çığıp torğan ide.
“Tatarstan yaña ğasır” teleradiokompaniäse general' direktorı urınbasarı Miläwşä Aytuganova 26 avgust könne “Yaña ğasır digän” informatsion-muzıkal' radio üz programmaların translyatsiäli başlıy, dip belderde. “Yaña ğasır FM” radiosı älegä “Bolğar FM” yışlığında eşliäçäk. “Bolğar FM” da şul uq yışlıqlarda kiçen häm tönlä eşliäçäk. Soñraq “Yaña ğasır“ radiosı ternäklänep kitep 24 säğät buyı ike däwlät telendä dä eşli başlayaçaq, “Bolğar FM” başqa yışlıqqa küçäçäk. Bügenge köngä “Yaña ğasır” radiosın Tatarstan xalqınıñ 85 % tıñlıy alaçaq, dip belderelä. 2003 yılda elemtä ministrlığı respublikada 26 yaña tapşırğıç quyaçaq. Häm “Yaña ğasır” radiosın böten respublika tıñlıyaçaq. Yaña ğasır sentäber ayında qısqa dulqınnarda da eşli başlayaçaq, dielä. Şul uq waqıtta anıñ İnternet säxifäse dä açılaçaq.


text:
Barbi Tömändä milli kiemnär kide
Seber xanı häm xanbikäse 8 nçe fevral' könne modalar kürgäzmäsenä çığaçaq. Alar yanına milli kiemnärdä Qazan qızı, Seber qızı häm Äçterxan qızı da quşılaçaq. Tobol şähäreneñ Seber tatarları mädäniäte üzägendä “Ostalar häm suvenirlar Tobol yärminkäsendä” digän kürgäzmä açıla. Milli häm xannar kiemnärendäge qurçaqlar älegä üzäkneñ milli muzeenda bu tantananı kötälär. Muzey citäkçese Rawilä Kutumova äytüençä, maqsatları: milli kiemnärne propagandalau.
-Barbilarnı kienderäbez. Oktäber ayınnan başladıq. İñ berençe bez avgust ayınıñ başınnan eksperiment ütkärep qaradıq. Niçek keşelär qarar bu xälgä. İnde äybät bulğaç “Miras” digän bülek açtıq. Üzäkneñ masterskoyında bezneñ öç keşe eşli. “Milli kiemnär kigän qurçaqlar” (Natsional'nıye traditsiä v kuklax”) digän kürgäzmälär dä ütkärdek. Tömändä dä bulıp qayttıq. Qurçaqlar belän Aminova Roza Xannanovna eşli. Üze räsem yasıy. Bezneñ töp maqsat: qurçaqlarda bezneñ milli tatar kiemnären kürsätü, propagandalau. Bez kitaptan qarap eşlibez. Seber tatar xalqınıñ kiemnäre, Qazan tatarlarınıñ kiemnäre, Äçterxan tatarlarınıqın da tektek. Berniçä qurçağıbız satıldı da. Büläk tä itäbez. Direktor älegä satırğa boyırmıy. Üzebezneñ fondıbıznı eşlise kilä. Roza Xannanovna bügen ike qurçaq tağın alıp kilde. İr keşe xan häm xanbikä kiemendä alar. Ul anıñ icat eşe. Räsemgä dä qarap, üzeneñ icatın da östäp ul çordağı xannarnıñ, xanbikälärneñ niçek kiengännären kürsätä.
Qurçaqlar belän Aminova Roza Xannanovna eşli. Üze räsem yasıy. Bezneñ töp maqsat: qurçaqlarda bezneñ milli tatar kiemnären kürsätü, propagandalau. Bez kitaptan qarap eşlibez. Seber tatar xalqınıñ kiemnäre, Qazan tatarlarınıñ kiemnäre, Äçterxan tatarlarınıqın da tektek. Berniçä qurçağıbız satıldı da. Büläk tä itäbez. Direktor älegä satırğa boyırmıy. Üzebezneñ fondıbıznı eşlise kilä.
Roza Xannanovna bügen ike qurçaq tağın alıp kilde. İr keşe xan häm xanbikä kiemendä alar. Ul anıñ icat eşe. Räsemgä dä qarap, üzeneñ icatın da östäp ul çordağı xannarnıñ, xanbikälärneñ niçek kiengännären kürsätä.
Rawilä Kutumova äytüençä, milli kiemnärdäge Barbi qurçağı qarğannarğa da xuş kilä, küplärneñ satıp alırğa teläge dä bar. Kem äytmeşli, berençe adımnarın ğına yasıy ul. Şuña kürä, möslimä Fulla qadär ük kürenekle tügel. Tıñlawçılarıbız beläder, islam dönyasında Fulla qurçağı bügen Barbinı dönya bazarınnan äkren genä qısrıqlap kilä. Fulla Barbidan yaulıq yabınuı häm ozın külmäk kiyue belän ayırılıp tora. Şulay uq anıñ alsu töstäge namazlığı da bar. Uzğan yıl häm Qorban bäyräme könnärendä möselman illärendä Fulla Barbiğa qarağanda kübräk satılğan. Qurçaqnıñ brend-menedjerı Fawaz Abidin Bi Bi Si yañalıqlarına birgän äñgämäsendä: “Monıñ sere: Fullanıñ tuğrılıqlı buluında, yarata belüendä, äti-änisen xörmät itüendä”,- di. Uzğan ike yıl eçendä genä dä million yarım qurçaq-möslimä satılğan. Tizdän Fulla-tabibä, Fulla-möğallimä qurçaqları äzerlänäçäk ikän.
Ägär dä Barbi üzeneñ ğadäti kiemendä Tömän şähäreneñ “Maşarov yortı” muzeyına kilsä, bälki, könläşep tä ülär ide. Monda “Triumfal'noe şeystvie modı v minityure” digän kürgäzmä eşläde. Bu kürgäzmä aşa bezneñ erağa qädär 3 meñ yıl elek borınğı Misır, borınğı Rim, Vizantiä imperiäse waqıtlarına häm 18-19 çornıñ törle illärenä dä barıp qaytırğa bula. Här qurçaqqa da şul çornıñ kiemnären kidergän idelär.
”Maşarov yortı” muzeyı xezmätkäre Andrey Tarasov äytüençä, Rusiäneñ başqa şähärlärendä niçekter, ämma Tömän ölkäse öçen bu qurçaqlar cıyılması- kolleksiä bik unikal' äyber. Monda 140 qurçaq bar. Alar törle stil', ğasır häm törle xalıqlarnıñ kiemnären kigännär. Şulay uq gruzin, rus, tatar, uqrain häm başqa milli kiemnärne dä kürergä bula. Bu qurçaqlarnı Tömän şähärendäge elemtä, informatika häm idärä kölliätendä uquçılar 3-4 yıl däwamında äzerlägän. Uquçılar kiemnärneñ tışqı küreneşen genä tügel, ä tuqımalarnı da şul çorğa “yaqınaytırğa” tırışqannar...
Kölliätneñ bu xezmäte Mäskäwdäge moda institutınıñ dizayn fakul'tetı belän urtaq cimeşe. Här studentnıñ kurs, yäisä diplom eşe bulıp tora. Mäs'älän, tatar milli kiemen Barbiğa kienderü öçen uquçı başta tarixnı öyränergä tieş. Annan soñ ğına milli kiem üzençäleklären üzläşterep, kiräkle tuqımalar tabıp, anı kisep, tegep, bizäklär çikkäç, belgeçlär xuplasa ğına başqa qurçaqlar yanında urın ala. Bu kürgäzmäne, şul isäptän tatar milli kiemendäge qurçaqnı da, barlığı 850 dän artıq keşe qaradı.
Nail Alan. Tömän.


text:
Başqortostan pensionerzarı federal xakimiätkä talaptar quyzı
Başqortostan profsoyuzdar federatsiyahı räyese Başinform ağentlığında matbuğat konferentsiyahı ütkärźe. Räsäyźä huñğı yıldarźa pensiyalar daimi artha la, ul olo keşelärźeñ mänfäğättärenä yauap birmäy. Pensiya ber-nisä protsentqa artıu menän mağazin käştälärendäge tauarźar, unıñ artınan kommunal xeźmätttärgä lä xaqtar kütärelä başlay. Räsäyźä pensiya menän tä’min iteü mäsälähe yıldan–yıl kiśkenläşä bara. Pensiya tarmağın üźgärtep qorou yünäleşe lä üźen aqlamanı, tip belderźe konferentsiyala Başqortostan profsoyuzdar federatsiyahı etäksehe Ämirxan Sämirxanov. Unıñ hüźźärenä qarağanda, ,,Layıqlı pensiya ösön,, Bötä Räsäy aksiyahında pensionerźarğa, 2008-se yıldıñ 1-se deqabrenän pensiya külämen ber-nisä tapqırğa arttırıu talaptarı quyılasaq.


text:
“Senatorlar klubı”nda R.Altınbaev cawabı
Şimbä könne RTR telekanalınıñ “Senatorlar klubı” tapşıruında bilgele kinorejisser Sergey Solovyov, milli respublikalar beterelergä tieşme-yuqmı digän soraw birde. Alıp baruçı xanım bu sorawğa cawapnı Federatsiä Sovetında Tatartsan prezidentı wäkile bulğan Räfqät Altınbaevqa birergä täqdim itte. Ämmä Räfqät äfände, sorawnıñ asılın añlamıyça, başqa mäs’älägä açıqlıq kertte. Anıñ fikerençä, tabiği baylıqları bulğan donor respublikalar belän fäqir ölkälärneñ matdi xälen tigezläşterü öçen aqıllı mexanizm tabarğa kiräk. Mondıy fiker ğäcäpkä qaldıra, çönki “uravnilovka” digän närsä töbäklärne tırışıp eşläwdän totqarlap kilä. Milli respublikalarnıñ yazmışı turındağı sorawğa cawapnı Rusiä prezidentı administratsiäse başlığı urınbasarı Dmitriy Kozak birde. Ul Rusiä konstitutsiäse üzgärtelmäskä tieş, şunlıqtan respublikalar östän birelgän kürsätmä belän yuqqa çığarılmayaçaq dide. Dimäk, respublikalar, ölkälär quşılu, çiklär üzgärü xalıq teläge, Federatsiä subyektlarınıñ qararı belän genä başqarılırğa mömkin. Eşlär bolay barsa, andıy initsiativalar da işetelä başlar. Tatarstan häm Başqortostan mondıy üz-üzen yuqqa çığaru yulına basmas. Ämmä, wäzğıät ğadi tügel.
“İzvestiä” gazetasınıñ şimbä sanında Mäskäwdä totıqlar alınu, ike yıl elek “Kursk” su astı qöymäse batu turında reportajlar töşergän Arkadiy Mamontov kiläse yılda dokumentalistlar öçen iñ möhim waqiğalar qayda bulırğa tieş, digän sorawğa şundıy cawap birde – İdel buyında häm Kavkazda bulaçaq, dide ul.


text:
İglinda er uyılğan
İglindäge qarst soqoro ike tapqırğa źurayğan. Er ubılıu tuqtamay, tip yaźa Başinform mäğlümät ağentlığı. Täüge tapqır erźeñ uyılıuı 24-se sentyabrźä terkälgäyne. Bınan huñ ul tağı la ike tapqır küźätelgän, ubılğan mayźandıñ diametrı 25 metrğa etkän. Belgestär äyteüensä, bıl bilämälär aśtında źur qarst buşlığı bar, er ihä 10-25 yılğa ber tapqır aźlap qına uyıla bara. Äle soqor tirähe kärtälängän, töndä yaqtırtıla başlağan. Maxsus komissiya bıl urındı tikşergändän huñ ergäläge yort stenalarında la yarıqtar barlıqqa kileüen terkägän. Yortta yäşäüselärgä döyöm yataqta yäşäp tororğa käñäş itelgän, ämmä xujalar bığa qarşı kilgän. Komissiya ağzaları rayon üźägendä ğäźättän tış waqiğa rejimın iğlan iteü häm ergä-tiräläge yorttarźa yäşäüselärźe torlaq menän tä`min iteü mäsälähen qaray. Soqor urının balsıq menän kümeü küźallana.


text: Yärüsäläm – Bügen Xamas qaramağındağı Ğazzä sızığınnan cibärelgän ber raketa İzrailneñ Könyaındağı Sderot şähäre tiräsendä ber cirgä töşte. Raketa şartlawında ülüçe yäisä ziyan kürüçe bulmağan. Yün ayında Misır aradaşçılığında İzrail belän xamas arasında tözilgän tınıçlıq kileşüennän soñ soñgı arada tağın ber niçä raketa höcüme bulğan ide. İzrail bu höcümnärgä cäwap itep çiklärne yañadan yaptı. Gazzadağı suğışçı törkemnärneñ höcümnären tuqtatu bäräbärendä, İzrail çikläwlärne äkrenläp beterergä wağdä itkän ide.


text: Bäyrut -- Räsmi näticälärgä qarağanda yäkşämbedä Könyaq Livanda ütkän parlament saylawlarında ciñüne Süriä taraflı Hizbolla xäräkäte häm anıñ tarafdarları yawlağan. Hizbolla belän Şiği Amal xäräkäte bergäläp 23 urınnıñ barısın da alğan. Livanda saylawlar 4 yäkşämbe rättän, ber-ber artlı töbäklärdä ütkärelä. Bu saylawlar Süriä Livanda 3 distä yıl torğan ğäskärlären çığaruın beldergännän soñ berençe saylawlar bulıp tora. Quşma Ştatlar Hizbollanı terrorçı törkem dip sanıy. Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurası törkemne qoralsızlandırırğa çaqırğa qarar qabul itte. Ämmä törkem moña qarşı köräşergä wäğdä itä.


text:
Räşit Äxmätov: Rusiädäge xalıqlar haman da keçe ene rolendä qalırğa mäcbür
Uzğan tapşıruda bez sezgä Rusiäneñ Uñ köçlär berlege citäkçese Boris Nemtsov belän äñgämä täqdim itkän idek. Ul Pragada urnaşqan Azatlıq radiosında bulıp, radiobıznıñ tatar-başqort redaksiäsenä dä kerep çıqtı. Häm bezneñ sorawlarıbızğa da cawap birde. Boris Nemtsovnıñ älege äñgämädä äytelgän fikerläre, ayırım alğanda milli mäs’älälär, xalıqlar mänfäğätlärenä qağılışlıları iğtibarnı cälep itärlek ide. Rusiädäge Uñ köçlär berlege firkäse citäkçelärennän berse, elekke Rusiä xökümäte vitse-premyerı Boris Nemtsovnı xäzer TV yäisä radioda ällä ni yış kürep bulmıy. Nemtsov häm ul citäklägän firkäneñ qaraşları, fikerläre dä xalıqqa bik barıp citä almıy. Şuña da, Uñ köçlär berlegeneñ eşçänlege, alarnıñ saylawlarğa äzerlege xaqında işetü şaqtıy qızıqlı buldı. Äñgämä waqıtında Boris Nemtsov xalıqlar xoquqları, milli mäs’älälärgä qağılışlı sorawlarğa da cawapların citkerde. Ayırım alğanda, ul Rusiä berdäm däwlät bulırğa tieş, anda Tatarstan kebek territorial' moxtariät öçen urın yuq, dip isäpli.
Mondıy qaraş Rusiä säyäsätçese öçen ällä ni ğäcäplänerlek bulmasa da, Tatarstanda qayberäwlär uñçı säyäsätçe öçen bu beraz aptıraşqa qaldırırlıq närsä, dip sanıylar. Säyäsät belgeçe, jurnalist Räşit Äxmätov mäsälän, Boris Nemtsovtan älege fikerne işetü säyerräk, dip uylıy.
Älbättä, Evropa qimmätlärenä tabına torğan keşedän mondıy süzlär işetü säyerräk inde. Bu, küräseñ, belep betermäwdän, añlamawdan kilä. Xäzerge demokratik Yevropa ul bit millätçelektän üsep çıqqan. Bu anda milli däwlät tözärgä mömkinlek birde häm demokratiäneñ nigez buldı disäñ dä bula. Çönki millätlärneñ irekkä xoquqın tormışqa aşırğanda, här keşe üze dä irekkä omtılışın añlıy aldı. Läkin şunısın da äytergä kiräk, bezneñ demokratlar alar bit yartılaş qına demokrat. Häm älege mäs’älälärdä bigräk tä sığılmalıq kürsätälär. Anatoliy Çubaysnıñ da liberal’ imperiä turındağı süzläre oçraqlı ğına tügel. Läkin minemçä, mondıy artıq sığılmalılıq mäskäw «demokratiäsen» xasil itä. Bu oçraqta min demokratiäne quştırnaqlarğa alam. Bezneñ demokratlarğa imperiäne dä saqlap qalası kilä, töbäklärdän 80 protsent keremne dä alıp yaxşı ğına yäşäp yatası kilä, häm şul uq waqıtta liberal bulıp ta qalası kilä. Şunısın da äytergä kiräk, dönyadağı böten imperiälär cimerelde. Boris Nemtsov xup kürgän barı xalıqlarğa barı tik milli-mädäni moxtariätne genä birü, ul mäsälän Avstr-Vengriä imperiäsendä bulğan. Läkin tarixtan kürengänçä, älege däwlät tarqaldı, andağı xalıqlar irek aldı Äytergä kiräk, Rusiädä törle säyäsi qiblalı säyäsätçelär törle mäs’älälärdä ber-bersenä şaqtıy qapma-qarşı fikerdä torsa da, milli sorawlar, xalıqlar mänfäğätlärenä kilgändä, alar yış qına berdäm qaraşta tora. Bu alarnıñ barısınıñ da asılda imperiäçellär buluı belän añlatıla, di Räşit Äxmätov.
Alar barısı da älege nigezdäge mäs’älädä ber, alarğa faydalı bulğan qaraşta toralar. Milli mäs’älälärgä qarata alarda nindider añlaşılmağan qurqu xise bar. Monda bik säyer wazğiät kilep tua. Rusiä xalıqları bernindi oçraqta da irekkä omtıla almıy. Nindider Afrika xalıqları azatlıq alırğa layıqlı, ä bez – yuq. Rusiädä xalıqlar haman da keçe ene rolendä qalırğa mäcbürSez jurnalist, qazanda näşer itelüçe Zvezda Povolj’ya gäciteneñ baş möxärrire Räşit Äxmätovnı işettegez. Ul Boris Nemtsovnıñ milli mäsälälärgä qağılışlı fikerlärenä üz mönäsäbäten belderde.
Gölnaz İlgizär


text:
Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko Yevropa Berlegeneñ "işegen qağa"
Düşämbedä Viktor Yuçenko Yevropa Berlege räsmilären üz ileneñ Berlekkä kerüe mäsäläsendä söyläşülär başlarğa künderü maqsatı belän Brusselgä kitte. Brussel Kievqa säwdä häm viza ölkäsendä qayber taşlamalar birüne küzdä totqan "ğämäl planı" qabul itergä cıyına. Äzğalıq söyläşülärenä kilgändä, bu mäsälä älegä planğa kertelmäs dip kötelä. Yuçenkonıñ şulay uq Ukraina-NATO komissiäsendä çığış yasawı, AQŞ prezidentı George Buş belän oçraşuı qaralğan.
Ämmä Brussel Kievnı üz qoçağına alırğa aşıqmıy kebek, älegä säwdä häm viza ölkäsendä genä taşlamalar wäğdä itä. The Economist näşriäteneñ iqtisad bülege belgeçe Stuart Hensel süzlärençä, Germaniä belän Fransiä, äytik, şul uq Polşa belän Litvadan ayırmalı bularaq, Ukrainağa wäğdälär birügä qarşı bulaçaq. Şuña da qaramastan, Yuçenkonıñ bu säfäre möhim di ul:
Audio (Stuart Hensel)
"Minemçä, ul küpkä ömet itä almıy. Yevropa Berlegendäge qarşılıqlarnı iskä alsañ, Yuşenko konkret wäğdälär ala almas sıman. Läkin ul Brusselgä üzeneñ säyäsäten tanıta ala. Berlek annnan närsä taläp itä, ul Ukraina öçen närsä teli – bu sorawlarğa açıqlıq kertä ala."
Hensel süzlärençä, Berlek işekläre här Yevropa ile öçen açıq, Törkiäneñ dä Berekkä kerü yulında buluın iskä alsañ, Ukrainanı kire qağu qıyın bulaçaq, demokratiä institutların, bazar iqtisadın nığıtu yünäleşendä täräqqiätkä ireşsä Kievnıñ şansları artaçaq.
Yevropa Berlegenä kerüne Ukraina xalqınıñ küpçelege xuplıy, monı yaxşıraq tormış belän bäyli, ä menä NATOğa kerügä kilgändä wazğiät başqaraq. Kievtağı Tınıçlıq, konversiä häm Tışqı säyäsät üzäge citäkçese Oleksandr Suşko:
Audio (Oleksandr Suşko)
"NATOğa kerü mäsäläsendä cämğiättä fiker büleneşe. Qarşılar xuplawçılarğa qarağanda kübräk."
Xalıqta äle dä NATOğa qarata salqın suğış çorınnan qalğan xislär saqlana. Räsmilär monı añlıy häm bu mäsälädä basım yasamas sıman. Älegä Kiev NATO belän partnerlıq programmaların däwam iter dip kötelä. Yuçenko üze dä, Ukraina äelgä NATOğa kerergä äzer tügel, bu turıda söyläşergä irtä dide.
-Ali Gilmi


text:
15 yıl elek rusiälelär käbestägä çirat torğan bulsa, bügen supermarket kiştäläre niğmätlärdän sığıla. Baylar sanı arta, şul uq waqıtta millionlağan keşe xäyerçelektä yäşi. Urta qatlam wäkilläre 1998 yıl rubl işelüen äle dä siskänep iskä ala. Kiläse atna prezident saylarğa cıyınğan Rusiädä iqtisadi totrıqlılıq ni xäldä?
42 yäşlek eşquar İgor Bokov Mäskäwdän 25 çaqırım yıraqlıqta, 3 qatlı ağaç yortında xatını, 4 balası häm äbise belän yäşi. Zur baqçasında yäşeläçä, ciläk-cimeş üsterä, mal tota.
Mäskäwdäge elektron cixazlar tözätü çeltäre xujası. Başqalada fatirı bar, balalarına tağın ike yort sala. Zamanında, sovetlar berlege cimerelgändä, kilep tuğan forsatqa ike qullap yabışqan bulğan.
"Bu inde cir belän kük ayırması. 15 yıl elek buş kiştälär bulsa, bädräf qäğäze öçen su buyı çirat torsaq, xäzer kiştälär niğmätlärdän sığıla. 15 yıl elek Germaniädä 30 törle kolbasa bar digängä ışanmıy idek, xäzer üzebezdä 30dan artıq. Monıñ belan berkemne dä şaqqattırıp bulmıy".
Şuşı mullıq rusiälelärne bäxetleräk itäme?
Fännär akademiäseneñ psixologiä institutı mäğlümätenä qarağanda, Rusiädä ütereşlär, üzenä qul salu, ruxi awırular, ayırılu, yätim balalar sanı Sovetlar berlege cimerelgännän soñ beraz kimesä dä, Könbatış illäre belän çağıştırğanda äle dä yuğarı bulıp qala.
İnstitut citäkçese urınbasarı Andrey Yureviç süzlärençä, baylıqnıñ da tiskäre yaqları bar.
"Soñğı yıllardağı uñay üzgäreşlär küpmeder ömetkä nigez birä. Läkin eş iqtisadta ğına tügel. Qayçaqta iqtisadi üseş tä cämğiätkä zıynğa bula ala. Çönki, bäleş tigez bülenmi. Baylar tağı da bayıy, xäyerçelär monı kürä, bu alarğa naçar täesir itä" di Andrey Yureviç.
"Finans" jurnalı mäğlümätenä qarağanda, uzğan yılda Rusiädä dollarlı milliarderlar sanı 61dän 101gä citkän. İlneñ 10 iñ bay keşese qulında 221 milliard dollar baylıq bar.
Ul arada millionlağan keşe xäyerçelek däräcäsennän tübän yäşi. Räsmi sannarğa qarağanda bu 13%, läkin xalıqnıñ üze äytüenä qarağanda – 32% (bu Levada üzäge ütkärgän tikşerü näticäse). Äytergä kiräk, dönyanıñ 6nçı iqtisadı sanalğan il öçen şaqtıy zur san.
Başqa süzlär belän äytkändä, baylar belän xäyerçelär arasında upqın zuraya bara. Dönya säwdä oyışması qullanğan ülçämgä kürä, ilneñ bayları qazanğan aqça xäyerçelärgä töşkän öleştän 14 tapqır artığraq bulsa, bu ildä sotsial çualışlar ixtimal. Rusiädä bu san 15kä citkän.
Rusiä prezidentı Vladimir Putin tormış däräcäsen kütärüne 2008 yılda töp maqsatlarnıñ berse dip atadı. Belgeçlär fikerençä, bu tänkäneñ dä ikençe yaqı bar.
"Bu üzenä kürä qapqan. Beryaqtan xakimiät däräcäne kütärmi tora almıy. İkençe yaqtan, däräcä kütärelgän sayın xakimiätkä taläplär arta, sälämätlek, mäğärif, ölkäsendä. Nizaq artaçaq. Xakimiät moña äzerme, belmim" di Levada üzäge belgeçe Marina Krasilnikova.
Ğadi rusiälelärgä kilgändä, alar här närsägä äzer şikelle – 1998 yılnıñ qabatlana aluına qädär. Xättä ayağında nıq basıp torğan İgor Bokov ta kiläçäktä ni bulasın farazlıy almıy.
"Xalıqta defolt, denominantsiä turında törle ğäybätlär yöri. Keşelär tapqanın yuğaltudan qurqa. Mendär astında saqlarğa qurqa, ä banklarğa da ışanmıy. Çönki aldanğanı küp buldı. Keşelär küpläp tawar ala, ike magnitofon, ike televizor kiräk bulğanğa tügel, aqçasın yuğaltmas öçen" di 42 yäşlek Mäskäw eşquarı İgor Bokov.


text:
Açıq mikrofon: maxsus nomerlı maşinalar qomaçawlıymı?
- Qazanda bolay artıq kürgän yuq, qomaçawlamıylar.
Başqa şähärlärdä bulğannarın televizordan kürsätälär, mäsälän, Mäskäwdä. Alar yalt-yolt itep torğan utlar yandırıp yörilär.
- Babaynıñ tuğan könendä bilgele bula inde. Bötenese monda kiläçäk.
Qararbız. Maxsus nomer da şul bit inde, region yazılğan urında,
mäsälän, 16 urınında -Rossiyskiy flajok quyılğan.
-Maxsus nomerlar ul däwlättä eşlägän keşelärneke, zäñgär töstä.
Döresen genä äytkändä, alar miña berqayçan da qomaçawlamıylar.
- Bezdä yuq alar.
Modele- bötenesendä dä, “Zaporojes”ta da bulırğa mömkin. Aqçañ bulsa, aldıñ quydıñ .
- Ministrlarnıñ häm däwlättä utıra torğan keşelärneñ nomerları, dip işetkänem bar . Alar bökedä utırmasın öçen bireläder inde. Alarnıñ nomerları AAA yäki TTT digän xäreflär belän bula. Bik qomaçawlıy. ГAИ Militsiä bit başqa maşinalarnı tuqtatıp toralar , alarnı ütkärep cibärälär Niçä tapqır şulay kürgänem bar, mäsälän, Pavlyuxino tuqtalışında.
- Yuq, qomaçawlamıy. Bez monda yılına ber genä kiläbez.
Anda deputatlar, şundıy zur keşelär. Alar üzläreneñ kartoçkaların ğına kürsätälär dä ütep kitälär. Alarğa nindider yulda priviligiä bar. ĞAİ alarğa çest'' tä birep qala äle, .andıy nomernı kürsälär. Çönki, çest''ne birmäsä, üzeneñ premiäsennän dä qolaq qağuı bar. .yäki berär cäza aluı mömkin.
- AAA , 001, 002, kebek nomerlarnı da şundıy zur keşelärgä birälärder dip uylıym. 111 toje şundıy zur keşelärder, dip uylıym. ĞAİda tanışları bulğan keşelärneñ 777, 888, 999 nomerları bula. Bolar, älbättä maxsus nomer tügel , şulay da, ul keşelär üzlären kürsätergä teläp, menä bez şundıy kättä , bay keşelär, menä minem şundıy maşinam, tanışlarım bar, miña bäylänmägez digän kebek, şulayraq kilep çığa.
Xärefläre ikençe törle TTT-ide elegräk, xäzer OOO mı, AAAmı şulayraq.
Min ğadättä yul biräm. Ägärdä miğalqa bulsa, yul birmäsäñ. ĞAİ ştraf sala. Maşina yörtü tanıqlığınnan da 3 ayğa mäxrüm itälär.
Kürgänem da bar häm alar bik qomaçawlıylar, bigräk tä yalt-yolt itep torğan utlar yandırıp kilgän maşinalar . Ğadättä, maşina xäräkäte küp yörgän waqıtta, ĞAİ bar maşinalarnı da tuqtatıp yulnı yabalar.Yarıy la anda 2-3MиHyTka ğına yapsalar, alar bit 10-15MиHyTka yabıp toralar, bigräk tä irtän häm kiçke waqıtlarda.
Elek flajok bar ide, Tatarski tügel, ä Rossiyskiy.
Mälikä Basıyr


text:
Bilgele ädäbiät ğalime, tänqitçe Sufiän Safuanovqa 75 yäş tuldı. Yübiley çaraları ğälimneñ tuğan yağı - Tuymazı rayonında - Tuymazı tatar däwlät teatrında häm tuğan awılı Tübän Särdektä uzdı. Tuymazıda uzğan çarada rayon xaqimiäte başlığı Räşit Xäyrullin da qatnaştı. Ğädättä rayon başlıqları andıy çaralarda qatnaşıp barmıy. Çara saf tatar telendä uzdı. Başqorttstan tatar ictimağıy üzägeneñ Tuymazı bülege räise Zamir Nizametdinov süzlärenä qarağanda, saf tatarça çaralar uzğanı bulmağan. Rayonda uza torğan çaralar ike teldä - başqort häm tatar telendä genä ütä torğan bulğan.
Ğalimneñ yubileye uñayınnan Başqortstan “Kitap” näşriätında “Ruxi küperlär” isemle kitap çıqtı. Bu kitap näşriätında 12 yıl eçenä 100dän artıq dönya kürgän tatar kitapları arasında ädäbiät fänenä qarağan täwge basma. Ädäbiät fäne buyınça kitaplar bulmawı ädäbiät ğileme belän şöğellänüçe ğälimnärneñ azlığı häm bulğannarınıñ da zäğiflege turında söyli. Gärçä respublikanıñ yuğarı uqu yortlarında ike tatar kafedrası bar.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Törkiädä säyäsi kierenkelek: Premyer minsitr xalıqnı berdämlekkä çaqıra
Törkiädä prezident saylawları tiräsendä kiyerenkelek, arta barğan çaqta, Premier ministr Recep Tayyip Erdoğan xalıqnı berdämlekkä çaqırdı. Armiä kisätüen däwam ittergän arada, saylawlarınıñ kiläçäge Konstitutsional mäxkämädä tikşereläçäk. Törkiyäneñ dönyäwi däwlät tarafdarları kiläse däwlät başlığının AK partidän buluın telämi.
“Xörmätle watandaşlar, bezgä iñ zur ixtiyaç bergälek, berdämlek häm yärdemläşü. Xörmät digän izge xiskä barıbıznıñ da ireşüe zarur, bu bezneñ öçen zur ber qazanış. Berberebezgä xörmät häm möxäbbät kürsätkän çaqta gına bez bik zur mäsälälärne çişä alırbız. Törkiyägä bu xörmät, bu berdämlek häm möxabbät bik keräk”
TV’däge çığışında Erdoğan, üz partiäläre xaqimiättä çağında, 2003 häm 2006nçı yıllar arasında ildäge urtaça üseşeneñ 7.3 protsentnı täşkil itüen, ä keşe başına yıllıq keremneñ ike tapqır artıp 5 meñ yarım Amerikan dollarına citüen belderde.
Erdoğan 2002 yılda xaqimiätkä kilgäçtä uq, üsä barğan inflatsiäne tuqtatıp il iqtisadın tergezü eşendä küp köç salğan ide.
Erdoğanıñ bu çığışı, ildä islami däwlät tözüdä ğayeplägän qarşılıq cıyınınnañ soñ ikençe kön yañgıradı.
Qarşılıq cıyınnarına qatnaşqan keşelär, Tışqı eşlär minıstrı Abdullah Gülneñ namzätlektäñ çigenüen sorap xaqimiätkä möracağat itkän ide.
Parlamentta, prezident öçen tawış birülär, ütkän atna Comğa könne buldı. Oppozitsiä wäkelläre qatnaşmawı näticäsendä Gül öçen kiräkle tawış citmäwenä kiterde häm saylawlar ikençe turğa, çarşämbe köngä qaldı.
Oppozitsiädäge Cömxüriätçe Xalıq partiäse comğa könne bulğan tawış birüdä mäcles wäkelläreneñ 3 tän 2 öleşeneñ qatnaşmawıñ däğwä itep Konstitutsion mäxkämäsenä möracağat itte, şunıñ belän parlamenttagı saylawlarnı köçtäñ çığarıp waqıtınnañ alda saylawlar buldırırğa ömetlänä.
Milliät gazete yazuınça, mäxkämä tarafınnañ belgelängän belgeç, bu möräcäğätne kire qağırğa täqdem itkän. Törkiädäge şuşı säyäse kiyerenkelek, finans bazarına da täser itte. Xissälärneñ 8 protsentlıq kimüe - ildäge kierenkeleknedä arttırıp cibärde.
Şul uq waqıtta, AQŞ Däwlät Departemantı Törkiyäneñ demokratik yuldañ taypılmayaçağına ışanğannarın belderde.
M.K.


text: Köndälek räsmi xäbärlärdä Mintimer Şäymievne Rusiä prezidentı Vladimir Putin, Rusiä xökümäte räise Mixail Kasyanov, Federatsiä Şurası räise Sergey Mironov qotladılar, dielä. Qotlawlarda Tatarstan prezidentınıñ däwlät citäkçelegendäge häm ictimaği eşçänlege yuğarı bäyälänä. Rusiä xakimiäte Şäymievneñ Federatsiäne nığıtudağı, cämğiättä tınıçlıqnı häm tatulıqnı nığıtudağı rolen tanıy. Mäğlüm ki, prezident tuğan köne aldınnan bik zurlap xalıq şağire İldar Yuzievnı tuğan köne - 70 yäşlek yubilee belän qotladı. Tıñlawçılarıbız iğtibar itsä, oçraşu barışında tatar mädäniäteneñ uzğanı, kiläçäge turındağı äñgämädä ber yañalıq işetelde (Milli Universitet açu turında).


text:
Qırğızstanda 1916 yılğı kütäreleşneñ 90 yıllığın bilgelilär
Tatarlar elek tä, xäzer dä küpläp yäşägän Qırğızstanda bu könnärdä cirle xalıqnıñ, 1916-nçı yılda patşa Rusiäse xakimiätenä qarşı baş kütärüeneñ 90 yıllığın bilgelilär. Ul çaqta distälägän meñ qırğız üterelep, xalıqnıñ şaqtıy öleşe xäzerge Qıtayğa qaçıp kitärgä mäcbür bulğan ide. 90 yıllıqqa bäyläp ilneñ tönyaq-könçığışındağı tawlarda, baş kütärü çorında üterelgän keşelärneñ cäsädların cirläw oyıştırıldı.
"1916-da baş kütärü aldınnan xalıq inde bolay da, Rusiä häm Ukrainadan küçep kilgän yaña kilmeşäklär tarafınnan uñışlı cirlärdän qısrıqlap çığarılğan ide. Ä töp säbäp bulıp Üzäk Aziädäge cirlärdän irlärne berençe dönya suğışında Rusiä bayrağı astında suğışır öçen ğäskärgä alu buldı. Şuña qarşılıq yözennän Üzäk Aziä buylap kütäreleş başlana häm ul yawızlarça bastırıla", di qırğızlarnıñ 90 yıl elek patşa Rusiäsenä qarşı köräş başlawın professor Çoroyev.
Törkestannıñ könçığışında Rusiä ğäskärlärennän qaçırğa omtılğan meñlägän qırğız wä qazağ Tän-Şan tawları aşa uyğırlar yäşägän, ä xäzer Qıtaynıñ Sincän avtonom ölkäse sanalğan cirlärgä küçä başlıy. Şul taw-qıyalar aşa ütkändä meñlärçä qaçaq şunda ülep qala.
Berniçä kön elek yülneñ 30-ında qırğız aktivistları törkeme şul tawlarğa menep, moña qädär açıq hawada yatqan cäsädlarnı cirläw yolasın oyıştırdı. Burkan Zölqaynarov älege yolada qatnaşuçılarnıñ berse, ul Qırğızstannıñ Asaba partiäse äşzası:
"4 meñ metr bieklektä yatqan Bedel ütkelennän Qıtay çigenä qädär ber yılğa ağa, anıñ yarları keşe söyäkläre belän tulı ide. Monı kürü mine bik teträtte", dip sürätli üz kürgännären Burkan Zölqaynarov.
Tän-Şan tawlarında 90 yıl elek bulğan şuşı faciğä sovet çorında tarix däresleklärendä bötenläy yaqtırtılmadı. Baş kütärüne tikşerü tırışlıqlarına sovet Qırğızstanınıñ kommunistik xakimiate kirtälär qorıp kilde. Qayber tarixçılar 1916-nçı yılda bulğan xällärdä 100 meñläp qırğız hälak buldı, dip kilä.
Şul waqiğälär turında söylägändä Qırğızstanda küplär "xalıqnı qıru, genotsid" digän töşençä qullana häm bu uñaydan Rusiäneñ xäzerge xökümätennän räsmän täwbä kiterüne taläp itä. Ämma berük waqıtta ildä, 90 yıl elek bulğan faciğäne xäzer Rusiägä qarşı käyeflärne köcäytü öçen qullanmasqa öndäwlär dä yış işetelä.
Kärim Kamal


text:
Tatarstannıñ eşlekle xezmättäşlärenä grantlar qaralaçaq
Berniçä yıl elek tatar kongressı respublikadan çittä yäşäwçe millättäş eşmäkärlär, säwdägär belän elemtälär buldırıp bu yunäleştä eş başlağan ide. Xäzer bu Tatarstan Xökümäte tarafınnan da yaqlaw taptı. Dönyanıñ törle cirlärendä respublikanıñ 20 säwdä wäkillekläre, 42 Tatarstan-säwdä yortları eşli. “Tatarstannıñ eşlekle xezmättäşläre” Forumında Säwdä häm tışqı iqtisadıy xezmättäşlek ministrı Xafiz Salixov bäynä-bäynä sannar kiterep eçtälekle çığış yasadı. Xafiz Salixov
“Tatarstan-säwdä yortları” tarafınnan 3 milliard sum aqça eşlände. Kötelgän farazlar kübräk ide, çönki bezneñ mömkinleklär zurraq.
Xafiz Salixov ayıruça uñışlı eşlägän töbäklärne atap uzdı, törle ölkälärgä yasalğan Xökümätära säfärlärne häm ikeyaklı xezmättäşlek barışında andağı tatarlarnıñ qatnaşuın äytte. Ämma kiläçäktä çit illärdä häm Rusiä töbäklärendä eşçänlekneñ yaña yunäleşlären buldırırğa kiräklegen assızıqladı. Moña Tatarstan Premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov
Bezgä yaşçik-yaşçik araqı satuçılar kiräkmi, sez bezneñ iqtisat belän üz töbäkläregezdäge zur eşmäkärlärne tanıştırığız, alar belän elemtälär urnaştırığız. Şulay uq yaña proyektlar täqdim itegez.
Röstäm Miñnexanov älegä bezneñ eşçänlekne yuğarı bäyäläp bulmıy dip belderde. Ul burıçlar tögäl bilgelänergä tieşlegen bäynä-bäynä äytte. Çönki Forum 6 yıl oyıştırılıp äle tögäl qayda küpme-närsä satılğanı turında mäğlümat yuq. Analiz yasalmağan.
Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise Rinat Zakirov qayber töbäklärdä iqtisat eşläre şaqtıy uñışlı barsa da, milli eşlärgä yärdäm itmilär dip äytte. Rinat Zakirov
Elek-elektän bulğan aq baylar häm qara baylar. Millättäşlärebezgä yärdäm itüçelärne aq baylar dip yörtkännär.
Rinat Zakirov qayber eşmäkärlär Sabantuy uzdırıp tabış kötälär dip belderde. Forumda çittän kilgän millättäşlär dä çığış yasadı. Magnitorski eşmäkäre Räşit Latıypov
Magnitogorski kombinatı birgän binanı arendağa alıp remontlap möselman ictimaği kitapxanäse yasadıq. Anda zamança barlıq cihazlar bar. Buşlay barısı da. Monnan tış tatar-möselman kafeları eşli. Şulay uq ictimaği möselman Şurası buldırdıq. Anda törle eşmäkärlär kerä. Bez törle mädräsälärgä aqça büläbez. Kurgandağı Safaqül awılında tözelüçe mädräsäne, Magnitogorski, Çiläbedäge mädräsälärne finanslıybız.
Magnitogorski kombinatı birgän binanı arendağa alıp remontlap möselman ictimaği kitapxanäse yasadıq. Anda zamança barlıq cihazlar bar. Buşlay barısı da. Monnan tış tatar-möselman kafeları eşli. Şulay uq ictimaği möselman Şurası buldırdıq. Anda törle eşmäkärlär kerä. Bez törle mädräsälärgä aqça büläbez. Kurgandağı Safaqül awılında tözelüçe mädräsäne, Magnitogorski, Çiläbedäge mädräsälärne finanslıybız.
Räşit Latıypov Başqortstan üzläreneñ milli-mädäni üzäklärenä kübräk yärdäm itä dip belderde. Ämma alar da eşneñ yaña yunäleşlären buldırğannar. Räşit Latıypov
Çiläbe buyınça köttek dä berni bulmağaç Eşlekle tatarlar klubın buldırdıq. Xäzer bergäläp eşlibez.
Räşit Latıypovtan tış forudmda Omskidan “Yelisey” oyışması citäkçese Alimbay Talimbaev, Mäskäwdän “Papirus” oyışması başlığı İl'yaz Möslimov çığış yasadılar.
Söyläşü barışında qayber millättäşlär Tatarstan şirqat'läre iqtisadıy elemtägä barmıy bip zarlandılar. Şul säbäple, Tatarstanda citeşterelä torğan tägärmäç, Kamaz maşinası cihazların başqa töbäklärdän satıp alırğa mäcbür buluların äyttelär. Monnan tış Tatarstan bankları belän eşläw, kredit alu xaqında süzlär buldı. Kiläçäktä Tatarstannıñ eşlekle xezmättäşläre belän elemtälärne tağın da cayğa salu öçen Röstäm Miñnexanov Grantlar bulaçağın äytte.
Landış Xarrasova


text: İstanbul. Törkiä premyer-ministrı Räcäp Erdoğan bügen soñğı könnärdä İstanbulda bulğan häm 50-dän artıq keşeneñ ülüwenä kitergän 4 şartlawnı oyıştıruçılarnıñ törek millätennän buluwın rasladı. Atnakiç höcümendä hälak bulğan ike politsiä xezmätkären cirläw yolasında ul, monıñ öçen töreklärneñ cawaplı buluwı bar Törkiä öçen oyat närsä bulıp tora dip belderde. Şartlawlar öçen cawaplılıqnı älegä qädär, üzlären "äl-Qaidä"gä bäylägän kimendä 3 törkem yäisä şäxes aldı. "Hürriyet" basması mäğlümatına qarağanda, atnakiç britan mänfäğätlärenä qarşı yasalğan höcümnärne oyıştıruğa bäyle buluda şiklänelep 18 keşe qulğa alınğan. İstanbulda häm Törkiäneñ başqa şähärlärendä, şartlawlarğa näfrät belderep tınıç uram marşları ütkärelä. İstanbulda bu uñaydan 3 meñläp keşe cıyıldı, alar arasında soñğı täräqqiat öçen, yäğni terror tudıru öçen cawaplılıqnı Quşma Ştatlarğa yökläwçelär dä bar ide.


text:
Sember ölkäseneñ Mäläkäs şähärendä milli canlı millättäşlärebezneñ küp
Sember qalasında, Çırşı bäyrämnären oyıştırunı Tatar mädäni üzäge üz östenä alğaç, alar tar dairädä byudjet xisabına tanış-beleşlär balaları öçen genä oyıştırıla kilde. Bıyıl da Milli kul'turalarnı üsterü üzäge binasında şundıy uq bäyräm oyıştırıldı. Annan ayırmalı bularaq, şähärneñ Timeryul rayonında balalar äti-äniläre aqçasına alğan biletlar belän cıyıldılar. Bu bäyrämne Rayon avtonomiäse räise cegärle yeget Äsgat' Galävetdinov häm “Tuğan tel” oyışması äğzaları oyıştırdılar. Timeryul rayonında ayırım tatar sıynıfları totqan mäktäplär yuq. Ä şähärneñ qalğan 3 rayonında tatar balaları öçen berär mäktäptä ayırım bäyrämnär uzdı.
Avtonomiä citäkçelege Timeryul rayonında uzğan bäyrämne yuğarı bäyäläde. Kiläse yıllarda şundıy uq bäyrämne şähär külämendä oyıştıruğa kiräklege dä äytelde. Monısı inde Mädäni üzäkneñ eşçänlegenä dä üzgäreşlär kertüneñ ölgergänlegenä işarä bulıp qabul itelä.
Avtonomiä digännän, anıñ dekaber 21rә bilgelängän ölkä küläm konferensiäse kiläse yılğa kiçekterelde. Säbäbe – oyıştıru öçen soralğan aqçanıñ birelmäwe. Ä menä Mäläkäs şähäre avtonomiäseneñ isäp-xisap cıyılışı cılı tä'sirlär qaldırdı.
Mäläkäslelärneñ bıltırğı uñışları ğomum mäğlüm inde: tatar mäktäbe açu – üze genä dä ni tora bit. Läkin avtonomiä räise Riwal İdrisov kübräk alda torğan burıçlarğa iğtibar yünältte. Mäsälän, Avtonomiä öçen bina ayulaw. Şöker, bu mäs'älä dä çişeler kebek. Härxäldä, şähär merı Aleksandr Moloçkov älege ğözergä citdi qaraş wäğdä itte. Riwal äfände Başqarma komitet häm Prezidium äğzalarınıñ eşçänlegenä dä baya birde. Xäyer, alar üzläre dä bu turıda süz tottılar. Maqtanıp ta aldılar. Häm maqtanılrıq närsäläre dä bar. Mädäniät bülege citäkçese Rawil Şafiğullin, mäsälän, Fäniä Xäliullova citäkçelegendäge “Sünmäs yoldızlar” häm “Qarlığaç” ansambl'läreneñ tirä-yaqta danı kiñ taralğanına şatlığın belderde. Milli sport bülege citäkçese Fänis Cabbarov köräş buyınça iñ ere bäygelärneñ näq Mäläkästä uzdırıluın biredä eşläp kilüçe “Al'yans” isemle tatar köräşe klubınıñ eşçänlege belän añlattı. “Yañarış” isemle yäşlär oyışması citäkçese Al'fred Äxsänev äytüençä, oyışmanıñ töp maqsatı tatar yäşlären narkomaniä, eçkeçelek, cinayätçelek kebek afätlärdän saqlap qalu. Anıñ tağın ber süze zur qızıqsınu belän qabul itelde. “Yañarış” oyışmasınıñ üz gimnı da bar ikän. Cirle şağir Rawil Şafiğullinnıñ “Tatarlıq balqı yözemdä” digän cırın iñ qulay dip tapqannar.
Rawil Şäfiğullin turında ber-ike süz dä äytep ütü kiräkter. Ul talantlı şağir häm publitsist, kompozitor, artist, tamaşalarnı alıp baruçı, milli xäräkät aktivistı. Şöker, Mäläkäs andıy şäxeslärgä bay. Mäläkästä genä tügel, çit illärdä dä törle konkurslar lawreatı isemenä layıq bulğan “Jasmin” isemle şärqi iyüllär ansamble citäkçese Gölnara Safiullina - xalqıbıznıñ ğorurlığı da. Bu ansambl' Yaña yıl aldınnan Sember tamaşaçısı aldında da zur konsert birde. Äytergä kiräk, zalda başqa millätlär wäkilläre dä baytaq ide. Gölnara üze sotsial' yaqlaw komitetında eşli. Ä bayu kollektivın oyıştıru – can azığı ğına. Mäktäp direktorı Mönirä Djumaeva äytüençä, uquçılarnıñ küpçelege öçen Gölnara xanım - ikençe änidäy keşe.
Mäläkästä ğömer kiçerüçe tağın ber qızıbız – cirle televideniedä tatar tapşıruları alıp baruçı, cırçı, näfis süz ostası, ana tele uqıtuçısı Läysän Xametşina belän ğorurlanırlıq. Rinat Xalitlv citäkçelegendäge Xalıq uyın qoralları orkestrı konsertına näq anı alıp baruçı itep çaqırdılar. Häm anıñ ostalığı, çibärlege, yağımlı tawışı, üz-üzen säxnädä totışı konsertnı yarıysı ğına bizäde, diärgä dä bula.
Xäyer, konsert bolay da yuğarı sänğät ostalığı, millilege yağınnan barlıq tamaşalarğa da ürnäk bulırlıq. Solistlarnıñ isemnäre genä dä cäwhärdäy yaltırıy: Liliä Ğobäydullina, İlsur Nuriev, Röstäm Raxmatullin. Häm, älbättä, dirijer Rinat Xalitovnıñ iseme dä ğomum mäğlümder.
Tik menä zal tulı buldı, dip äytü qıyın. Yartılaş qına. Milli xäräkät aktivistları fikerençä, monıñ berniçä säbäbe bar. Berse orkestr xucalarınnan da tora: nigä inde törle xalıqlar tudırğan muzıka qorallarında uynağan orkestrnı “RUSSKİX NARODNIX İNSTRUMENTOV” dip atarğa? Menä şunısı da örketkänder tatar balasın. İkençe säbäp – citdiräk. Bügenge estrada konsertlarınıñ “zamança” taqmaqları xalıqnı milli moñnan häm citdi muzıkadan bizderüdä zur uñışları ireşte, digän fiker dä milli üzañın saqlap kilgän tamaşaçı arasında yış işetelä. Tağın ber säbäp: filarmoniä citäkçese biletlar taratuğa Tatar mädäni üzäge digän oyışmağa ömetlängän. Läkin “Milli kul'turalarnı üsterü üzäge” citäkçese Sof'ya Orlova qanatı astında eşli. Ä Sof'ya xanımnıñ 15 yıl buyı şul urınnı biläwe çorında bu oyışmanıñ uñay ğämälläre kürengäne yuq äle.
Axırda – ber “şöker”: tamaşaçı sanı az bulsa da, alqışlar tulı zalnıqınnan da köçleräk buldı. Çönki monda milli moñ tarafınnan berläşterelgän orkestr häm tamaşaçı ber can-ber tändäy uqmaşqan ide. Xalıq köylären böten zalnıñ kütärep aluı da - şuña dälilder.Ayrat İbrahim, Sember


text:
Adana
Adana — Türkiyede bir kasabadır ve avtomobil kodu 01 dir. Türkiyenin güney ucundadır ve İstanbul, Ankara, İzmir ve Bursa'dan sonra beşinci büük şeeridir. 2011 sayılarına göre bu şeerde toplam 2.125.981 artıq adam yaşamaktadır. Adana nüfusunun 87 % paizi şeerlerde, 13%'ü ise küülerde yaşamaktadır.
Kardaş kasabaları[diiştir | kaynağı değiştir]
- İspaniya Córdoba
- İzrail Beer Şeba
- Kazahstan Çimkent
- Saudi Arabiya Cidde
- Germaniya Bremerhaven
- Avstraliya Sidney
- Makedoniya Üsküp
- Tunis Nabuel


text:
Brüssel Ändicanda bäysez tikşerü taläp itä
JS:"Anda Prezident Kärimovnıñ bäysez tikşerüne kire qağuına urtaq tänqit beldereläçäk. Ändicanda yözlägän keşeneñ ülemenä säbäp bulğan xällärgä irekle häm ğädel tikşerü - härkemneñ, şul isäptän Üzbäkstan xökümäteneñ dä mänfäğätendä, di Jack Straw."
Yevropa Berlegeneñ Tışqı mönäsäbätlär komissarı Benita Ferrero-Waldner şuşı atnada Üzbäkstanğa YevroKomissiä räsmilärennän torğan törkem cibäräçägen äytte. Anıñ süzlärençä Yevropa Berlege Üzbäkstanğa finans yärdämen kimetergä cıyınmıy.


text:
Däwlät Şurasınıñ Yäşlär palatasına äğzälär saylaw başlandı
Däwlät Şurasınıñ soñğı utırışında, parlament qarşında Yäşlär palatasın buldıru turında qarar qabul itelde. Berençe utırış yüngä planlaştırılğan, ä xäzerge waqıtta, älege oyışmağa äğzälärne saylaw bara. Yäşlär parlamentın buldıru, yäşlär fikeren xakimiätlärgä işetterü turında, cämäğätçelek wäkilläre arasında, inde küptännän süz yöri ide. Bu ideyanı inde ällä niçä ictimaği oyışma wäkilläre kütärep çığıp, proyekt-täqdimnär belän törle xakimiät oyışmalarına yörde. Soñğılardan bulıp, yäşlär parlamentın buldıru täqdimen «Tatarstan-yaña ğasır» xäräkäten yäşlär qanatı kütärep çıqtı häm parlament räise Färit Möxämmätşinnı andıy oyışmanıñ kiräklegenä ışandıra aldı.
«Berdäm Rusiä» firqäseneñ Tatarstan bülege citäkçese Färit Möxämmätşin, bu yäşlär palatasın buldıru wäğdäsen, saylaw aldı kompaniäse barışında äytep kilde. Xäzer wäğdä ütälergä dä mömkin. Bu eşkä xoquqçılar, deputatlar, yäşlär eşläre ministrlığı cälep itelde. Palatanıñ eş käğäzlärendä äytelgänçä, Räsmi räweştä terkälgän barlıq ictimaği oyışmalarda ciennar ütep, berär wäkil saylanırğa tieş.
Bikä Timerova.
Xakimiät firqäseneñ yäşlär qanatı andıy saylaw konferensiäsen ütkärde inde. Başqa oyışmalar da saylawlar ütkärergä ciena. Şul isäptän «Sälät» yäşlär üzäge dä. Älege oyışmanıñ direktorı Wağidullin İldus äfände «Azatlıq radiosı» xäbärçesenä, «Sälät» yäşläreneñ älege oyışmada aktiv eşlärgä isäpläwen xäbär itte. «Yäşlär palatası», zur parlamentqa oxşaş räweştä oyışır, dip uylanıla. Mäsälän anda, ictimaği-säyäsi firqälärdän häm rayon-şäxärlärdän dä wäkillär bulaçaq. Xakimiät firqäse genä tügel, kommunistlar da, başqa säyäsi berläşmälär dä, «Yäşlär palatası»na wäkillären yullıy. Şähär balaları ğına tügel, rayondağı aktiv yegetlär-qızlar da yäşlär palatası äğzäse bula ala. Yäşlär eşläre ministrlığı 25 mayğa qädär, saylaw konferensiäläre turında berketmälär cielaçaq. Annan soñ, yäşlär palatasınıñ berençe utırışın ütkärü planğa kertelgän.


text:
Semberdä “Onıtılmas mizgellär” digän kitap basıldı
Bügenge zamanada kitap çığarular ällä ni waqiğaday qabul itelmi inde – ğädäti küreneş. Kitap uquçılar sanı haman kimi barsa da...
Läkin bu kitapnıñ üz uquçısın tabaçağına şik yuq. Çönki ul Sember tatarları arasında iñ yuğarı abruylı bulğan märxüm Ğalimcan ağa Nasıyrovnıñ icatı cimeşe. Bu oluğ şäxesneñ ike xezmäte onıtılırlıq tügel. 1988-yılda barlıqqa kilgän “Tuğan tel” oyışması böten SSSR buyınça berençe bulıp oyıştı häm berençe bulıp üzara talaşqa da çumdı. Şuşı uq täcribäneñ küpçelek ölkälärdä ber ük ssenariy buyınça barğanın iskä alsañ, tamırların añlaw qıyın tügel inde.
Ğalimcan abıy idärä äğzası da tügel, läkin ike yaq ta kiñäşläşergä, üz opponentlarınıñ naçarlıqların citkerergä anıñ yanına kilä. Häm näq anıñ ziräk aqılı häm çın milli canlı buluı üzara qapma-qarşılıqlarğa noqta quydı da.
1989-yıl başında tatarça televizion tapşıru başlana digännär ide. Mart uzıp kitte – yuq. Säbäben belgeçlär yuqlığı belän añlatalar. Milli xäräkät aktivistları “Küktän mannıy botqası kötep, açqa ülgänçe, soxari aşap ta isän qalıp bula, diletantlar bulsaq ta oyıştırıp qarıyq”, dip GTRK citäkçelegen künderä aldılar “Çişmä” tapşıruı belgeçsez dä eşli başladı. Ä çın belgeç soñnan tabıldı.
Ä menä gäzit çığaru – ikençeräk mäs'älä. Monda çınlap ta belgeç kiräk şul, redaksiäneñ närsä ikänen belüçe genä bulsa da. Ğalimcan abıy “Çayan” jurnalında berqädär eşläp alğan, östäl tartmasında “kiräkmägän käğäz” tabılğançı. Läkin ul, üze äytmeşli “yartı keşe genä”: insvul't arqasında uñ qulı häm ayağı bik tä zägıyf'längän.
“Ägär sineñ käcälänüeñ arqasında, Sember tatarı gäcitsez qalsa, sin üzeñne ğafu itärseñme soñ?” - digän sorawğa: “Stenağa terädegez, ike ayğa ğına alınam”, digän ide. “Tudıru kiräk, tuğan balanı ütermäslär”, - didek häm kileştek. Şulay itep, “Ömet” gäziteneñ täpiläp kitüe mömkinlegen näq ul açtı. Häm, bälki, anıñ üz östenä 2 ayğa ğına bulsa da awır yök aluı ğömeren dä qısqartqandır...
Ä Ğalimcan ağanıñ şiğerlären, parçaların, ğibrätle kölkelären tuplağan kitapnı Sember tatarları tirän qızıqsınu belän qabul ittelär. Kitapnıñ berqädär öleşe Ğalimcan ağa turındağı xatirälärgä dä birelgän.


text:
Qazanda “Lufthansa” aviaşirkäte 10 yılğa yaqın eşläp kilä ikän. 2007 yılnıñ aprel'' ayında älege Germaniäneñ aviaşirkäte Tatarstan başqalasında eşli başlawınıñ 10 yıllıq yubileen ütkärergä cıyına. “Lufthansa” Qazan belän başqa illärne totaştıra, şuña da ul xalıqara däräcädäge aviaşirkät tä inde. Qazanda 10 yılğa yaqın eşläw däwerendä bu aviaşirkät arqılı 60 meñgä yaqın keşe başqalağa kilgännär häm kitkännär. Bolarnı bezgä “Lufthansa” nıñ yaña ofisnı açu tantanasında aviaşirkätneñ citäkçelege äyttelär. Nimes eşmäkärläreneñ, tögälräge “Lufthansa” aviaşirkäteneñ “Qazan” xalıqara aeroportında bülmäläre bulğan häm bar dip añladıq. Menä xäzer alar başqalanıñ üzägendä, Kekin yortınıñ 3nçe qatında yaña ofisların açıp cibärdelär. Aviaşirkätneñ wäkilläre belän oçraşu yaña ofisnıñ ber bülmäsendä bara, ikençe bülmäsendä xezmätkärläre inde biletlar terkäp utıralar. Qazannan Germaniä, Şvetsiägä häm dönyanıñ başqa poçmağına oçıruçı älege şirkät oçqıçları bik az yığılıp töşä ikän. Sorawlar birer aldınnan jurnalistlar da bu aviaşirkätneñ başqalarğa qarağanda qurqınıçsız buluın äytep kittelär häm ofisnı açuda qatnaşqan “Lufthansa” aviaşirkäteneñ Rusiä Federatsiäse, BDB illäre buyınça töbäk citäkçese Vol''fgang Şmidtqa; “ Niçek sez qurqınıçsızlıqnı häm kiräkle taläplärne cirenä citkerüne yuğarı däräcädä eşlisez?” – dip soraw birdelär. Bu sorawnı rus telennän bu citäkçegä añlaşırlıq telgä tärcemäçe äyländerde, annan tärcemäçegä üze belgän teldä añlattı. Şunnan jurnalistlar tärcemäçe arqılı rus telendä cawap işettelär. Nimeslär başta küp tapqır çutlap käğäzgä yazalar häm şul käğäzdäge taläplärneñ öterenä qädär qullanıp ütilär ikän. Şuşı uq cawapnı “Lufthansa” aviaşirkäteneñ Yuğarı İdel buyı töbäkläre häm Tatarstanğa cawaplı citäkçese Manfred Rozental'' da iskärtep ütte. Jurnalistlar belän oçraşu menä şulay aviaşirkätneñ awızına tügel tärcemäçeneñ awızına qarap ütte. Axırdan qäläm iäläre yaña ofisnıñ kompyuter öställärenä quyılğan şampan şäräpläre, törle ciläk-cimeş soqları, başqa täm tomnar belän awız ittelär. Nimes citäkçeläre jurnalistlar küz qaraşları belän genä sawbullaştılar çönki alar tärcemäçesez ber-bersen añlıy almıylar ide. Şulay itep, Kekin yortında açılğan, isemnäre böten dönyağa tanılğan şirkätlär isemlegenä “Lufthansa” Germaniä aviaşirkäte östälde. Qazannan Germaniägä häm başqa dönyanıñ törle poçmaqlarına oçırğa bula. Menä bäyälär böten keşe dä tüli alırlıq tügel, çönki älege şirkät citäkçelege urtaça bäy küpme soñ?- dip sorağannar ide. Alar: “Ul bäyälär üzgärä, oçqıçnıñ qaysı urındığına utıruıña qarap ta üzgärä, şuña kürä bilet aluçılarnıñ üzlärenä bu bäyälärne bezneñ xezmätkärlärebez tögälräk äyterlär”- didelär. “Lufthansa” aviaşirkäte Rusiäneñ 9 şähärendä häm Germaniädä bik populyar ikän.
Röstäm İsxaqi


text:
Başqortstan tatar yäşlärennän torğan 42 keşelek törkem Tatarstannıñ Çallı şähäre yanındağı «Mizgel» lağerenä cäyge yalğa kitte. Bu säyäxätne Başqortstan «Azatlıq» tatar yäşläre berlege oyıştırdı. Älege berlekneñ räise Zäliä Axunowa süzlärençä, tatar yegetläre häm qızları «Mizgel» lağerenda ike atna yal itäçäk häm tuğan telne, milli ğoref-ğädätlärne, yolalarnı öyränü buyınça maxsus däreslär alaçaq, törle bäygelär oyıştıraçaq, konsertlar kürsätäçäk.
(Zäliä)
Sez Başqortstannıñ «Azatlıq» tatar yäşläre berlege räise Zäliä Axunowanı tıñladığız. Zäliä xanım «Azatlıq» tatar yäşläre berlegeneñ tağın ber küñelle mäşäkät belän yäşäwen äytte. Bıyıl sentäbr azağında Ufada Başqortstan tatar yäşläre könnäre ütäçäk ikän. Äle «Azatlıq» berlege şul möhim çarağa äzerlek alıp bara.


text:
Üzbäkstan şartlawları artında närsä yata?
Xäbärlärdän işetüegezçä, bügen irtä belän Üzbäkstan başqalası Taşkentta bulğan şartlaw näticäsendä berniçä keşe xäläk bulğan. Şartlawlar Boxara şähärendä dä bulğan digän xäbärlär bar. Qorbannar sanı turında qarşılıqlı mäglümätlär kilä. Üzbäkstan räsmiläre monı aldan äzerlängän terror ğämäle dip atadı.
Mondıy xällär Üzbäkstanda soñğı tapqır 5 yıl çaması elek bulğan ide. 99nıñ fivralendä Taşkentta bulğan şartlawlar näticäsendä 16 keşe xäläk buldı. Ul xöcümnärne üzbäk räsmiläre prezident Kärimovnı üterü tırışlığı dip atadı, häm monıñ öçen Äl-Qaidä belän elemtädä torğan dip sanalğan Üzbäkstannıñ İslam xäräkäten ğäyepläde. Bügenge şartlaw artında kem torğanı älegä bilgesez. Üzbäkstannıñ opozitsiädäge Erk partiäse citäkçese Möxämmät Salix, terror ğämällären tänqitläp çıqtı, ämmä Üzbäkstandağı säyäsi rejim mondıy ğämällärgä üze nigez tudıra dip belderde:
Audio (Möxämmät Salix)
"Bez terrorğa tänqit belderäbez, anıñ artında kem genä tormasın, ayırım şäxesme, säyäsi-dini törkemme, däwlätme. Üzbäkstandağı rejim yat fikerlärne bastıru säyäsäte belän terror öçen nigez üze tudırdı. Qayber törkemnär tınıç yul belän maqsatqa ireşä almağaç radikal yullar saylıy başladı. Näticädä terrordan ber ğäyepsez keşelär ülä. Ämmä, ber idea da terrornı aqlıy almıy, xättä däwlät terrorına qarşı köräşü ideası da."
Belgeçlär fikerençä, räsmi Taşkent şuşı säyäsäten tamırdan üzgärtmäsä, monıñ işe ayanıç xäbärlär daimi kilep toraçaq. Äytergä kiräk, Kärimov xökümäteneñ opozitsiäne bastıru säyäsäte, Üzbäkstandağı säyäsi häm dini totqınnar xäle xoquq yaqlaw oyışmaların inde küptännän borçıy. Ämmä şul da bar: terrorğa qarşı suğışta Quşma Ştatlarnıñ tarafdarına äylängän, Äfğanstan operatsiäse waqıtında Xanabad nığıtmasın qullanışqa birep torğan Üzbäk räsmiläre bu tänqitne ciñel genä kütärergä öyrände.
Ali Gilmi, Praga


text: Qarasu-Üzbäkstannıñ könçığışındağı şuşı çik şährendä yözlärçä keşe cirle idarä citäkçese Baxtiyar Raximovnıñ irekkä çığarıluın taläp itep demonstratsiä ütkärde.Raximov,Ändicandağı waqıyğälärdän soñ şähär citäkçese itep saylandı.Atnakiçtä armiä Qarasuda kontrol urnaştırğannan soñ ul qulğa alına.Üzbäk bülege xabärçese Gofur Yuldaşew(audio) protestlar kiçä başlandı bügen dä devam itte.Protest belderüçelär Raximov häm şul köndä qulğa alınğan tağı 7-8 keşeneñ irekkä çığarıluın taläp itä.Bügen irtän Ändicanda bulğan xabärçebez xalıq ütkän atnadağı qanlı waqığälär waqıtında yuğalğan yaqınnarı turında mäğlümät taläp itä dide . Ändicanda törmägä höcüm waqıtında irekkä çığarılğan 23 eşmäqärneñ ber öleşe kürşe Qırğızıstanğa qaçıp çıqtı.


text:
Omski yäşläre Semey festivalendä buldılar
Pänceşämbe könne Omskinıñ ber törkem tatar yäşläre Qazaqstannıñ Semey şähärendä ütkän festival'-konkurstan äylänep qayttılar. “Közge İrteş moñnarı” dip atalğan bu tatar sänğate bäyräme bıyıl inde cidençe märtäbä ütkärelde häm anda qatnaşuçılar ğädättä Qazaqstannan ğına tügel Rusiäneñ törle töbäklärennän dä bula. Festival'dä här yılnı Omski sänğat'kärläre dä qatnaşalar häm äytergä kiräk küp oçraqlarda prizlı urınnar da ayulıylar. Bıyıl Omskidan anda 8 keşe bardı. Alar cır häm biyu janrlarında köçlären sınadılar häm yaxşı ğına uñışlarğa da ireştelär. “Umırzaya” ansambleneñ xoreografı Zäliä Säitbağina häm “Ömet” törkemeneñ biüçese Kseniä Panova ike törle biyu nominatsiäsendä berençe urınnarnı ayuladılar, kümäk biüdä qızlar ikençe urında buldılar, ansambl'neñ cırçısı Röstäm Äxmetçanov yalğız başqaruçı nominatsiäsendä öçençe urınğa çıqtı.
Äñgämä Röstäm Äxmetçanov belän bara. Xäzerge waqıtta Röstäm Qazanda Däwlät Gumanitar-pedagogiä institutınıñ berençe kursında Miñğol Galeev klassında belem ala.
Östäp şunı da äytergä kiräk, Röstäm tuğan şähäre häm anı tärbiälägän ansambl' belän bäyläneşlären özmi – ul “Umırzaya” ansambleneñ noyäber axırında bulaçaq konsertında da qatnaşırğa niätli.


text: Beloret rayonında mosolmandarğa xas bulmağan xäl. Ağalı-qustılı ike äzäm märxüm bulğan ataların erlärgä onotqan. Anıq yäşäü urını bulmağan 60 yäşlek irze wafatına 43 kön tigändä genä er quenına tapşırğandar. Waqiğa oşolaeraq. Olo ulı atahın ülgäs kümergä telämäy, şunan kesehe teyeşle orğandarzan erläü ösön aqsa ala häm ikäüläp qayğıların basırğa totonalar. Märxüm yatqan tabuttı solanğa sığarıp quyalar. İke azna eskändän huñ mäyet hasıy başlağas, tabuttı utınlıqqa küserälär. Kürşeläre milisiağa şıltıratqas qına uçastqowıy kilä. Tik bıları erläü ösön aqsanı esep bötöüzären genä äytä. Beloret milisiahı xezmätkäre Dinara Xujiäxmätowa Azatlıq radíohı xäbärsehenä oşo qurqınıs xälde höyläne.


text:
Ufada Tatar gimnaziäse tözeleşenä aqça yuq
Elegräk tä xäbär itelüençä, Ufadağı 65 nçe sanlı tatar gimnazísında bıltır köz aylarında ike yaña bina – yanqorma tözü eşläre başlanğan ide. Republík prezidentın saylaw aldınnan, xakímítlar andağı eşlärneñ bıyılğı uqu yılına uq tämamlanaçağın wäğdä itte ul çaqta. Ämma älege wäğdä ütälmäde häm ul kiläse uqu yılına ütälsä dä, räxmät äyterseñ. Bu xaqta gimnazí direktorı Räşidä Xarítonowa «Azatlıq» radíosı xäbärçesenä açıqtan – açıq äytte. Biredä bügenge köndä tözeleş eşläre bötenläy dä barmí disäñ dä bula. Tözeleşneñ aqrın baruına älege dä bayağı aqça häm tözeleş materialları citmäw säbäpçe. Qayberäwlär mondí xälne aldan uq farazlağan ide. Tatar gimnazísı bulğaç, biregä iğtibar da şulqädär genä bulaçaq dip belderde republíktağı tatar milli xäräkäte citäkçeläre. Ufadağı tatar gimnazísı tözeleşe belän dä başqaladağı «Nur» tatar teaterı belän bulğan xäl qabatlanuı ixtimal. «Nur» teaterı binasın da, tantanalı aça – aça, un yıl tözilär inde.
Başqaladağı tatar gimnazísı direktorı Räşidä Xarítonowa yaña uqu yılı aldınnan käyeflärneñ bik şäp bulmawın äytep, balalarıbız öçen küzläremnän genä tügel, ä yörägemnän qaynar yäşlärem tama, dip belderde. Anıñ süzlärençä, gimnazída tözeleş tä barmí, şul uq waqıtta tözeleş çüp – çarı belän gimnazínıñ ixatası da tulğan. Xäzer balalarğa fizkultur däreslärenä çığarğa urın da qalmağan. Mäktäpneñ iske binasına ike meterlıq tar ğına aradan kerep yörergä turı kiläçäk.
– Ber atna elek min Başqortstan witse – premierı Xäläf İşmoratovta bulğan idem, – di Räşidä xanım. – Aña gimnazí tözeleşendäge qíınlıqlar, finanslar bulmaw turında söylädem. Xäyer, finanslar bulmawın ul üze dä bik yaxşı belä. Ämma Xäläf äfände gimnazí tözeleşen däwam itärgä aqçalarnıñ qayçan bülenäçäge turındağı sorawğa cawap birä almadı. Bu mäsälä haman da açıq qala äle, dip kenä äytte xökümät başlığı urınbasarı.
«Ägär citärlek aqça bülsälär, gimnazínıñ yaña binaların bu yıl azağına ölgertep tä bulır ide, – dip ömetlänä, Räşidä Xarítonowa. – Ämma finanslar tätemäsä, yaña binalarnıñ kiläse yılğa da ölgermäwe bar. Tözeleş eşläreneñ tuqtalıp qaluına käyeflärebez qırılsa da, gimnazí uqıtuçıları bıyılğı uqu yılında balalarğa yaxşı belem birü öçen tulısınça äzer. Gimnazínıñ danı da yıladn – yıl arta. Bıyıl berençe sínıfqa başqa yıllardan ike tapqır kübräk bala qabul ittek», – di Räşidä xanım.
(yazma)
Sez Ufadağı 65 nçe sanlı tatar gimnazísı direktorı Räşidä Xarítonowa fikerlären işettegez. Qısan häm uñaysız şartlarda eşläsä dä, biredäge möğällimnär balalarğa töple belem birä häm alarnıñ törle sälätlären açuçı icadi tügäräklärne alıp bara. Bu atnada gimnazíğa Mäskäwdän çirattağı ber şatlıqlı xäbär kilde. Rusiä Federasísınıñ Mäğärif häm fän ministerlığı qararı belän Ufadağı 65 nçe sanlı tatar gimnazísınıñ «Çiäle» dip isemlängän vokal – folklor ansamblenä «Ürnäkle balalar kollektífı» digän maqtawlı isem birelgän. Tatar gimnazísında «Çiäle» ansamble kebek ük uñışlı eşläp kilüçe başqa ícat tügäräkläre dä bar. Süz dä yuq, sälätle balalar uqí biredä. Ämma älegä alarnıñ şul sälätlären tağın da üsterü öçen irken häm uñaylı şartları ğına citmi.


text:
İldä nilär bulıp yata? - 19.III.2008
►Tatar Mäwletenä başqort qobayırları kilä ►Cide tapqır qarap, ber tapqır yulnı çıq, sabıy! ►Qazanda ber ana ike balasına qul salğan ►Saxalinğa Qazan bik yıraq
►Tatar Mäwletenä başqort qobayırları kilä
Bügen kiç belän Tatarstanda Mäwlet, päyğämbärneñ “tuğan köne” qarşılana. Mullalar da, cırçılar da bu bäyrämne xalıqqa qaytarırğa teli.
Çärşämbe könne kiç belän Tatarstanda zur dini bäyrämnäreneñ berse - Mäwlet qarşılana. Anı "Mäwliden-näbi" yäki “Mäwlid” dip tä atıylar. "Mäwliden-näbi" "päyğämbärneñ tuuı" dip tärcemä itelä. Tik Möxämmäd Päyğämbärneñ “tuğan köne” dip anıñ wafat bulğan könen bilgeläp ütälär.
Ber ay däwam itelä
Tatarstanda uzuçı Mäwlet çaraları isä ber kön belän genä tämamlanmayaçaq. Ul ay buyı, unike kön elek başlanğan “Räbıygel-äwäl” ayı buyı däwam itelä. Möselmannar bu aynı da Mäwlet ayı dip atıy. Şul ay qısalarında Qazanğa xätta Ufadan da qunaqlar kiler dip kötelä. Tatarstanda bik siräk işetelüçe qobayırlarnı da başqaraçaqlar.
Qämil xäzrät Bikçäntäyev.Qazandağı tarixi iske tatar bistäse yanında, yäğni kolxoz bazarı yanında "Soltan" mäçete urnaşqan. Anda Bua rayonı Çäçkab awılında tuıp üskän Qämil xäzrät Bikçäntäyev imam-xatıyb bulıp eşli. Ul Mäwlet bäyrämen möselmannar öçen Möxämmät päyğämbärne iskä alu çarası dip sanıy. "Sovet waqıtında da awılda yasıy idelär. Mäwlet aşları balalar öçen şatlıq bula ide", - dip iskä ala ul. "Soltan" möçetendä dä çärşämbe könne kiç belän maxsus salawatlar, yäğni doğalar, riwäyätlär uqırğa telilär. "Comğa könne dä doğa qılırbız äle", - di Qämil xäzrät.
Qämil xäzrät Bikçäntäyev şulay uq: “Päyğämbär ülgännän soñ da yäşi”, - di. Möselmannarda şulay uq ülüne “çın-çınlap tuu”, “asıl” häm mäñgelek dönyada tuu dip sanaw da bar.
Mullalar da, cırçılar da bäyrämne qaytarırğa teli
Mäwlet bäyräme, ayıruça anıñ salawatları, mönäcätläre danlıqlı bulğan. Bu turıda bügen Amerikada yäşäwçe kompozitor Mäsxüdä Şämsetdinowa xätta maxsus räweştä fänni dissertasia* dä yazğan ide.
Tik şulay da Tatarstan başqalasında Mäwlet bäyräme bik kiñ bäyräm itelmi äle. Äytik şähärneñ iñ aktiv mäxälläseneñ berse bulğan "Mädinä"dä dä yasalmıy.
Şulay da Tatarstan diniä näzarätendäge räsmi dinçelär bu borınğı bäyrämgä iğtibar yünältü maqsatınnan massalı berniçä çara yasarğa bulğan. 28 mart könne, filarmonialar zalında Mäwletkä bağışlap kiçä yasala. Bu turıda näzarätneñ apparat citäkçese, Islam dinen qabul itüneñ meñ yıllığı isemendäge mädräsä rektorı İlyäs Cihanşin äytä. «Mäwlet bäyräme uñayınnan kiçädä bilgele imamnar da, cırçılar da qatnaşçaq», - di ul.
Härqayda üzlärençä uzdıralar
İlyäs xäzrät Cihanşin. Möxämmäd Päyğämbärneñ tuuına bağışlanğan Mäwlet bäyräme dönyanıñ möselmannar yäşägän törle cirlärendä törleçä bäyräm itelä. Här xalıq üzençä maturlap, olılap, qäderläp uzdıra”, - dip yaza Änwär Xäyri. Äytik Törkiädä Mäwlet “kändil”läre yasala. Tatarlar da çittä tügel. Çuvaşiäneñ Batır rayonı Şığırdan awılında ul sovet çorında da daimi uza torğan bulğan. Bıyıl isä 20 mart könne bu awılda bäyräm uñayınnan balalar öçen festival yasala.
Soñğı päyğämbärne yaratıp
Balıq bistäse rayonında tuıp üskän Ğosman Ğömär dä bu bäyrämne balalıqtan xäterli. Bıyılğı bäyräm isä aña ayıruça qäderle. Päyğämbär tuğan könen ul Möxämmäd yäşägän cirlärne iskä töşerep qarşılıy. Ğosman Ğömär bıyıl Xacğa barıp qaytqan.
“Xacda buldım. Päyğämbär bulğan cirlärne kürdem. Şunda uq Ğosman häm Ğömär qäberläre dä bar ide. Bu minem isememneñ dä dinebez tarixına bäyle buluın raslıy. Min, ber tatar balası, Xacda üzemne zur islami ğälämneñ qıypılçığı itep xis ittem”,- dip söyli. Ğosman Ğömär: “Möxämmät sällallahu ğäläyhissäläm bezneñ öçen bik qäderle häm ul soñğı päyğämbärebez. Anıñ iskä alıp bez küñelebezne çistartabız”, - di.
İke atna uzğannan soñ ufalılar kilä
Ä ufalı tatarlar häm başqortlar isä bu bäyrämne Qazanğa kilep tä oyıştırıp kürsätergä niät itkän. Ufadağı bilgele “İxlas” mäxälläse Qazandağı “Säydäş” mädäniät üzägendä tağın ike atna uzğannan soñ Mäwlet bäyrämen yasıy. Anda bilgele başqaruçı Afärin Aqçurin da çığış yasar dip kötelä. Şulay uq Tatarstan xalqı bik az belgän äyber: başqort qobayırların da tıñlarğa mömkin bulaçaq. Bu turıda da möftiättän İlyäs xäzrät Cihanşin söyläde.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Cide tapqır qarap, ber tapqır yulnı çıq, sabıy!
Balalar qatnaşındağı yul xäläkätlären kimetü niätennän Qazanda “härberebez dä moña yulığa ala” dip atalğan kisätü aksiase ütkärelde.
«Tuqtağız, uylanığız! Härberebez moña yulığa ala!” Qazan şähäreneñ Mäskäw rayonı eçke eşlär idaräse şuşındıy şiğär belän yul hälaqätlärenä oçrap, sälamätleklären qaqşatqan balalar öçen kisätü aksiase ütkärde. Çaranıñ maqsatı – balalarnıñ yul hälaqätlärenä oçrap, cäräxät aluın kisätü, yul yörü qağıydälärenä iğtibarnı arttırırğa öndäw, zur şähärdä bulğan yul hälaqätennän soñ ruxi tormışın caylarğa yärdäm itü.
Çara barışında YUXİDİ xezmätkäre çığış yasadı, mäktäp uquçıları arasında yul yörü qağıydäläre problemasına qarata tügäräk östäl, şulay uq törle uyınnar ütte.
Qurqınıç hälaqätlärgä oçramağan keşelärgä härberebez dä mondıy xälgä yulığa alğanın äytäse kilä. Monnan ber keşe dä saqlanmağan. Beraz ğına keşelär bu turıda uylansınnan ide, balalarına kön sayın yul hälaqätläre turında iskärtep torsınnar ide. Yul hälaqätläre azraq bulsın öçen ütkäräbez aksiane.
Çaradan şundıy näticälär kötüe turında äytte Räşit Xämidullin. Älbättä, mondıy aksialär yul hälaqätenä oçrağan balalarnıñ qıtırşı küñelenä ber qaşıq may ğına, - dip östäde ul.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Qazanda ber ana ike balasına qul salğan
Qazanda yäşäwçe 23 yäşlek ber xanım üzeneñ 3 häm 4 yäşlek ike balasın suğa batırıp ütergän.
Tatarstan prokuraturasınıñ tikşerü idaräse citäkçese yärdämçese Eduard Abdullin süzlärençä bu xanım Qazannıñ Vorovskiy uramında tulay toraqta ber dustında yäşägän. Ul dustı ber qayda eşlämägän, xämer eçemleklär belän mawıqqan, şuña kürä bu xanımğa ike balasın qarawdan tış äle bu dustı turında da qayğırtırğa kiräk bulğan. Ä maşina yuıp eşläp alğan xezmät xaqı isä, balalarına tügel üzen qararğa da citmägä. Şuña kürä matdi xälne yaxşırtu maqsatınnan ul üze eşli torğan cirdä 36 yäşlek ber ir-at belän tanışqan. Cinayät eşen dä bu xanım näq menä bu yaña dustınıñ fatirında başqarğan di Eduard Abdullin:
"14 martta üzeneñ balaların yuırğa dip bu xanım älege ir-atnıñ fatirına kilä. Balaların wannığa kertä dä, sıra alırğa kibetkä çığıp kerä. Ul balaların balalar yortına birergä uylağan. Çönki üze dä 7 yäşendä änisez qalğan, häm balalar yortında tärbiälängän. Başta ul olı malayın Romanı suda batırğan. Keçkenä malayı, änise abıyı belän uynıy, dip, bu küreneşkä qarap torğan. Annın soñ bu xanım keçkenä ulı Danilnı da batıra".
Cinayätne qılğannan soñ ul vannadağı sunı cibärep, üzeneñ yaña dustına yaratuın äytep xat yazıp qaldıra. Ämma bernikadär waqıt uzğaç ul barıber dä milisiagä şaltıratıp, üzeneñ cinayät qıluın söyläp birä. Şul uq könne aña qarata cinayät eşe quzğaltılğan. Tatarstan prokuraturasınıñ tikşerü idaräse citäkçese yärdämçese Eduard Abdullin bu xanımğa qarata bireläçäk cäzanı bolay bäyäläde.
Cinayät qödeksınıñ 105 maddäse nigezendä bu xanımğa mäñgelek törmägä utırtıluı yanıy ala. Ämma miña qalsa aña 10-12 yıl törmä ğazabı bireläçäk. Qarar çığarğanda mäxkämä barlıq eşlärne iğtibarğa alaçaq. Anıñ cinayätne tanıp üzeneñ milisiagä kilüe bu şulay uq küpmeder däräcädä bu xanımğa qarata çığarılaçaq cäzanı yomşartaçaq.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Saxalinğa Qazan bik yıraq
Rusiä xökümäteneñ Yıraq Könçığış töbägen üsterü programması öçen birelä başlağan aqçası andağı tatar-başqort xalqınıñ yäşäyeşenä üzgäreş kerterme?
Rusiädä Yıraq Könçığış häm Bayqal aryağın üsterü programması yıl başında uq köçkä kergän ide. Ämma töbäklärne üsterü ministrlığı monıñ öçen aqçanı äle yaña ğına ala başlağan. Älege ministrlıqta Yıraq Könçığış yünäleşe öçen cawaplı Qämil İsxaqov äytüençä, bu 567 milliard sum yäşäyeş çeltäre: yullar, elektr-ğaz ütkärgeçlär häm hawa alannarın, diñgez portların üzgärtep qoru öçen totılaçaq. Saxalin utrawı belän olı cirne bäyläwçe zamança parom yulı buldıru da qaralğan. Bu xaqta ul “Rossiysqaya gazeta”nıñ 18 mart sanına birgän äñgämädä äytä. Bu aqçalarnıñ biznesqa alşartlar ğına bulıp toruın da yäşermi. Şul uq waqıtta Yıraq Könçığış federal' bülgesendä xalıqnıñ tormış xäle tübän bulıp qaluın däwam itä. Yäşäw minimumı ike märtäbä zurraq bulsa, urtaça xezmät xaqı barı tik 25 prosentqa ğına artıq. Annan da qala xezmät xaqların elektr energiase bäyäläreneñ yuğarı buluı aşap beterä diärlek. Älege bülgeneñ ber şähäre- Könyaq Saxalínda yäşäwçe tatar-başqort xalqınıñ da xälläre bik ük şäp tügel.
21 martta yäkşämbe mäktäbe açıla
19 mart könne “Tuğan tel” oyışması tözelgängä ike yıl tuldı. Saxalin utrawında 7 meñläp tatar yäşi. “Yıraq könçığış tatarlarınıñ problemaları bik küp. Alarnı çişär öçen bez berdäm üzäk açarğa telibez. Ul Xabarovski şähärendä bulırğa tieş. Bötendönya tatar kongressı wäkillege buldırıru kiräk. Bu üzäk bezgä ber-berebezgä yärdäm iter öçen dä kiräk. Qazan yıraq, bik yıraq!”- di Zäkiä Wälitowa. Bu könnärdä ul yäkşämbe mäktäbe açu mäşäqätlärendä. Çara 21 martta bulaçaq.
>> TULIRAQ İTEP AUDİO YAZMADAN TIÑLAGIZ >>>


text:
Tatar tele Tatarstanda kiräkme?
Tatar telen mäktäplärdä uqıtu mäsäläsenä kilgändä, min monı bik kiräk närsä dip uylıym. Respublikanıñ töp xalqınıñ telen belmi şunda yäşäw, ber dä aqılğa sıya torğan eş tügel. Östäwenä, telne belü bit inde ul keşeneñ mädänilegen bilgeli torğan ber sıyfat.
Menä şulay, Tatarstanda däwlät tele bulğan tatar telen belergä, öyränergä teläk yuq. Ä menä nigä respublikada küp kenä citäkçelär tatarlar, tatar millätennän bulğan yäki tatar telen belgän keşe törle östenleklärgä iä digän sorawlar torğan sayın yışraq yañğırıy. Läkin bu sorawğa cawaplar bik açıq bulsa da, alarnı birüçelär bergä yäşäwçe xalıqnı, anıñ telen ixtiram itmäsäñ, üzeñ yäşägän respublikanıñ qanunnarın bulsa da ütärgä kiräk ikänen añlamıylar buğay.
Xäyer, tatar teleneñ abruyı tübän buluda, anıñ kiñ külämdä qullanılmawda tatarlarnıñ üzläreneñ dä ğäyebe yuq tügel, älbättä. Soñğı waqıtta, mäsälän, yış qına tatar telendä yazuçı, eş itüçe jurnalistlar belän ällä ni sanaşmıylar. Xäyer, bügenge könneñ iñ aktual' temalarına tatar telendä yazuçı jurnalistlar da barmaq belän genä sanarlıq. Bu nik bolay, monıñ säbäpläre nindi? Mömkinlek belän faydalanıp älege sorawlarnı bez «Azatlıq» radiosı qunağı Florid Äğzämovqa birdek:
Qızğanıçqa qarşı, bezneñ tatar jurnalistlarnıñ tawışı bik siräk işetelä, çönki töple itep söyläwçe keşelärebez bik az bezneñ. Bu jurnalistlarnı äzerläwdäge kimçeleklär belän añlatıla inde. Şulay uq bezgä uqırğa kilüçe yäşlärneñ sıyfatına da bäyle. Alarnı zur säyäsätkä kertep cibärü bik qıyın. Anıñ öçen nindider äzerlek kiräk bit häm ul äzerlek mäktäptän kilergä tieş. Jurnalistlarnı äzerläwçelärdän nıqlap tiränten uylanunı taläp itä torğan problema bu.


text: 2006 yıl Başqortostandıñ üź irke menän Räsäygä quşılıuına 450 yıl tulıuźı bildäläw yähätenän möhim töźölöştärźe tamamlaw aldı yılı bulırğa teyeş. Respublika prezidentı Mortaza Räximov bıl turala Başqortostan xalqın yañı yıl menän qotlawında belderźe. Respublika prezidentınıñ yañı yıl qotlawı bıyıl 6 minut samahı buldı. Ul ğäźättägesä zamansa qorolmala yaźılıp, zamansa qorolmala taźartıldı. Mortaza Räximovtıñ qotlawında Respublikanıñ sosial-iqtisadi üseşenä bayqaw menän bergä şäxsän küźätewźäre lä urın alğaynı.


text:
Respublika könönä arnap saralar başlandı
Ämmä Azatlıq radiohı xäbärsehenä bildäle bulğan qayhı ber mäğlümättärźän, kemdeñ büläk alasağı komissia ultırışına tiklem ük bildälänä. Tege yäki bıl däğüäse xaqında küpme mäqälä yäki tapşırıu sığıuğa qaramaśtan. Şuğa la komissianıñ qayhı ber äğzaları xäbärselärźeñ ni ösön bıl keşe büläkkä layıq buldı tigän horauźarına anıq yauap birä almanı. Bıyıl büläk tapşırıu tantanahı Şähit Xoźayberźindıñ tıuıuına 110 yıl tulıuğa arnalğan bayram saraları menän tap kilä. Bıyıl şulay uq premiyanıñ başqort jurnalistikahına nigeź halıusınıñ tıuğan erendä tapşırıla başlauına la un yıl. Unıñ küläme lä üźgärźe. Xäźer här eñeüse elekke keüek 7 meñ tügel, 30 meñ hum alasaq. Respublika yortonda bögön fän häm texnika ölkähendäge premiyalar buyınsa la komissia ultırışı ütte.


text:
Saddam Xösäenne kem, qayda häm qayçan xökem itäçäk?
Säddam Xösäyen äle qulğa alınmağan, ä Quşma Ştatlar, anı häm Ğiraqnıñ başqa elekke yuğarı räsmilären xökem itü yuları turında uylana başladı. Bu mäxkämä qayda ütergä tieş: Ğiraqnıñ üzendäme, çittäme, Säddamnı kem xökem itergä tieş: ğiraqlılar üzläreme, ällä berär törle xalıqara mäxkämäme?.. Şuşı sorawlar tiräsendä Waşingtonda qaynar bäxäslär bara...
Audio: "Mäxkämäne cinäyätlär qılınğan ilneñ üzendä ütkärü möxim. Xalıq anda qatnaşa, dälillär kiterä alaçaq, näticädä, xökemneñ üz isemennän çığarılğanın küräçäk. Bu - ilneñ qanun sistemasın torğızuğa da yärdäm itäçäk."
Diane süzlärençä, Bagdad konferensiäsendä törle variantlar qaralğan, şul isäptän, Haağa mäxkämäse räweşendä xalıqara tribunal tözü, Ğiraq häm başqa ğäräp illäre yuristlarınnan torğan mäxkämä buldıru, yä isä Ğiraqnıñ yaña mäxkämä sisteması tözelgänen kötü. Küplär Saddamnı Ğiraq keşeläre, Ğiraqnıñ üz yuristları xökem itergä tieş digän fikerdä. Tik menä andıy belgeçlärne qayan tabarğa? Waşingtonnıñ Saqlanu Universitetı professorı Peter Galbraith süzlärençä, Ğiraqnıñ elekke yuristları eşkä yaramıy, soñğı 35 yıl buyına alar ğädellek tügel, ğädelsezlek sağında torğan. Sörgendä yäşägän yuristlarnı kiterü dä bik ük döres yul tügel. Zamanında Quşma Ştatlarnıñ Xorvatiädä ilçese bulğan, soñnan Saddamnıñ kördlärgä qarşı ximik qoral qullanuwı turında mäglümät tuplağan Peter Galbraith, bu mäxkämä - Berläşkän Millätlär qaramağında bulırğa tieş dip sanıy:
Audio: "Baath partiäseneñ yuğarı citäkçelären, bigräk tä Saddamnıñ üzen alğanda, keşeçelekkä qarşı cinayät, genotsid, suğış, cazalaw, ximik qoral qullanular, bolarnı BMO qaramağındağı xalıqara tribunal qararğa tieş."
Nigezdä, mondıy xalıqara tribunalnı, Ğiraqnıñ üz mäxkämä sisteması tözelgänen kötep tormıyça, tiz arada oyıştırıp bulır ide. Tik menä anıñ da ni däräcädä qanuni bulaçağı turında sorawlar tuaçaq. Cato İnstitutı belgeçe Ted Carpenter:
Audio: "Başta Ğiraqnıñ xalıq tarafınnan saylanğan xökümäte tözelsen. Şul çaqta ğına tribunal qanuni bulaçaq. Quşma Ştatlar yä anıñ keşeläre tözegän tribunalğa ışanıç bulmayaçaq. Kötergä kiräk, andıy tribunalnı aşıq-poşıq tözep, berniçä atna yä ay eçendä mäxkämä ütkärüneñ ber kiräge dä yuq."
Şulay itep, mäxkämä qayda ütergä tieş digän sorawğa küplär – Ğiraqnıñ üzendä dip cawap birä. Ä menä xökemçelär kem, häm dä mäxkämä qayçan ütergä tieş digän sorawlar tiräsendä bäxäslär bara. Xäyer, älegä Saddam totılmağan, qayçan totılır – bilgesez. Bälki anıñçı äle Ğiraqnıñ üz yuristları da üsep çığır.
Ali Gilmi, Praga


text:
Quşma Ştatlardağı demokratlar Aq Yortnıñ Tönyaq Koreägä qarata bitaraf buluwın tänqitli
Prezident George Bush idaräseneñ bar diärlek köçen wä tırışlıqların Ğiraqqa qarşı suğış äzerläwgä yünältep, Koreä yarımutrawında küpkä citdiräk atom krizisı tuwıp kilügä bötenläy iğtibar itmäwe oppozitsiädäge demokratlar tarafınnan torğan sayın köçleräk tänqitkä duçar itelä. Alar fikerençä, xäzer respublikannar qulında bulğan Aq yort çamadan tış Ğiraq belän mawığıp, Tönyaq Koreäneñ atom aşqınuların bötenläy kürmi.
Audio
“Tönyaq Koreägä qarata prezident açıq ber qararğa kilde, ul diplomatik yuldan barırğa teli. Häm alarnıñ, yäğni Tönyaq Koreäneñ atom eşçänlege Berläşkän Millätlär qaramağına çığarılırğa tieş” di amerikan saqlanu ministrı. Şulay itep Aq yorttağı respublikan citäkçelege Tönyaq Koreäneñ probleması Waşington belän tügel, ä Berläşkän Millätlär Oyışması häm şul töbäktäge ayırım illär – Könyaq Koreä, Yaponiä, Qıtay belän bergä xäl itelergä tieş dip isäpli. Läkin elekke amerikan prezidentı Bill Clinton belän eşlägän qayber räsmilär häm demokratlarnıñ yuğarı citäkçeläre, Tönyaq Koreä mäs’äläsendä Bush iketörle standart qullana dip uylıy. Zamanında Pxenyannıñ atom programmasın tuñdıru tırışlıqların başlap cibärgän elekke saqlanu ministrı William Perry, xäzerge täräqqiat däwam itsä Tönyaq Koreä yaqın aralarda berniçä atom bombasına iä bula ala dip belderde. Şuña kürä dä Amerika, Koreä yarımutrawında krizis çığunı kötep utıra almıy dip isäpli Perry.
Audio
“Berniçä ay eçendä Tönyaq Koreädäge wäzğiat nigezdän häm kire qaytarmaslıq itep üzgärä ala, häm bezneñ çaralar şuña qädär eşlänergä tieş” dip belderä Quşma Ştatlarnıñ demokratlar zamanındağı saqlanu ministrı William Perry. Anıñ şuşı fikerlären Bill Clintonnıñ däwlät iminlege ölkäsendäge kiñäşçese bulıp eşlägän Samuel Berger da urtaqlaşa. Ul Aq yortnı Tönyaq Koreä belän turıdan-turı söyläşülär başlawğa öndi, töbäktäge ayırım illär moña barı tik şunnan soñ ğına quşıla ala dip isäpli. Ä älegä Aq yort Tönyaq Koreäneñ atom programması mäs’äläsendä açıqtan-açıq üzeneñ berni dä eşli almawın kürsätä di Berger. Demokratlarnıñ senattağı citäkçelärennän berse Joseph Biden ğomumän, Quşma Ştatlarnıñ kommunistik Pxenyanğa qarata anıq itep bilgelängän säyäsäte yuq dip uylıy. Aq yorttağı respublikan citäkçelege bu ğäyepläwlärne kire qağa. Şuşı könnärdä genä Pentagon, Tın okeannıñ könbatış öleşendäge Guam utrawında, yıraq aralarğa oça torğan 24 bomba oçqıçın urnaştıra başladı. Bu, Ğiraq suğışı başlanğan oçraqta Tönyaq Koreä yağınnan nindi dä bulsa höcümnär buldırmaw maqsatında eşlänä dip belderä amerikan yağı. Demokratlar isä biredä dä, bu Pxenyan belän söyläşülär başlamağan oçraqta bötenläy kötelmägän näticälärgä kiterä ala dip kisätä.
Kärim Kamal, Praga.