text:
Razil Wäliev: «.....Küptän tügel, Rusiä Duması qabul itkän häm Prezident Putin qul quyğan mäğlüm qanunnıñ, kiläçäktä, tatar telen üsterüdä niqädär zıyan kiteräçäge xaqında, ozaqlap söyläp torunıñ kiräge yuqtır. Xäzer bezneñ Rusiä Konstitutsiä sudına möräcäğät itüdän başqa çarabız yuq. Ägär inde, anda da, Konstitutsiäne bozğan qarar qabul itsälär, keşe xoquqların yaqlawçı xalıqara oyışmalarğa häm sudlarğa möräcäğät itärgä turı kiläçäk...» [Mädäni comğa]
«Räxät yäşibez, cırlap yäşibez» dip yazıp çıqtı bu xaqta Watanım Tatarstan gäzite. Xäbärçe Asia Yunısova şuşı çaralarda qatnaşıp, gäzit bitlärendä üze kürğän - belgännär belän tanıştırdı. Avtor anda «Firgäwennär yortı»na kilgän xalıqnıñ xätär maşinalardan çığıp atlap kerüenä iğtibar itä. Bolar inde kesäle keşelär, digän näticä çığarıp avtor, foyeda yörengän äybät kiemle keşelär arasında yazuçı, şağir xalqın oçratmam, dip qurqqan. Ämma, alar oçrağan, läkin yazuçılar anda ciñüçe, cır avtorları sıyfatında ğına bulğan ikän. Asia Yunısova älege cır bäygeseneñ yıldan yıl oyışqanraq uzuına da iğtibar itä. Moña sponsorlarnıñ da qatnaşuı yärdäm itäder. Avtor fikerençä, festival’neñ töp oyıştıruçısı – «Bars-Media» şirkäte cır industriäsen oyıştırğan. «Anıñ quldaşı – «Tatar radiosı» bu şirkättä yazdırğan muzıkal äsärlärne propagandalıy, cırı bulğaç, cırlap toruçı artistlar bulğaç – industriä bulmıy qalmıy»,- dip yaza Asia Yunısova Watanım Tatarstan gäzitendä. Menä mäqälädän ber özek:
«Altın Bars» sınnarın cırçılarğa zurdan qubıp, xalıq premiäse dip tapşırdılar. Bälki tıynağraq itep, bezneñ firma premiäse dip äyterä kiräkter. «Tatar cırı» dip äytüdä dä geografik kiñleklär küzallana. Bälki bu oçraqta da «Yıl cırı» yäki «Cır bäyräme» kebek atamalar qulayraq bulır ide. Annarı inde, xalıq üzeneke dip qabul itkän, iñ qäderlegä äylängän cırlardan elekkeğeçä ike yılğa ber märtäbä menä şundıy «Tatar cırı» festival’läre ütkärep bulır ide. Älege konsertta Mädäniät ministrlığı berniçek tä qatnaşmağan. Dimäk, ministrlıqnıñ bu bäyrämgä qarata üz fikere bar. Fiker, mönäsäbät, bulu yarıy ul. Läkin 80-90 nçı yıllarda ike yılğa ber ütkärelep kilgän «Tatar cırı» festival’lären bötenläy onıtıp beterdek bit. Anda cırçılar tatarlar yäşägän här taraftan ciela torğan ide häm cırçılar xalıq cırların da uñışlı başqarğan surättä genä finalğa ütä ala ide.»
Menä şuşı küñelne tırnağan kimçeleklär bulmağan oçraqta «Bars-Media» firması başlap cibärgän «Tatar cırı» bäyräme, bäkli, çınnan da, xalıqnıqı bulır kitär, digän ömet belderä Asia Yunısova Watanım Tatarstan gäzitendä. Zaman atnalığı da cır bäygesenä üz iğtibarın birde. Gäzit xäbärçese Ğäbderäxim lauriatlar isemlege belän genä kileşmiçä, xalıq arasında üze soraştıru ütkärgän. Anıñ «Tatar cırı–2002» digän isemlektä nindi cırlarnı kürergä telär idegez digän sorawğa şundıy cawap birelgän. Näfqät Niğmätullin, Räsim Nizamov, Rezeda Qadırova, Rezeda Töxvätullina, Alsu Xabibullina, Zöhrä Şärifullina, Zaman yegetläre, Elmir Gazizullin, Asaf Wäliev. Bu cırçılarnıñ berse dä «Bars –Media» ütkärgän bäygeneñ ciñüçelär isemlegenä kermägän. Şähri Qazan gäziteneñ bu çarağa mönäsäbäte mäqäläneñ baş isemennän ük añlaşılıp tora ide. Basmanıñ İlhamiät quşımtasında dönya kürgän yazma «Tamaşaçı elekke «Tatar cırı»n sağına» dip atala ide. «Tatar cırı» diüğä küñeldä ğasırlar töpkelennän urğılıp çıqqan häm xalqıbız küñelendä urın alğan cırlar kilep basa. Xäzerge zamanda cır ölkäsendä dä «Sin – miña, min - siña» prinstibı belän yäşibez, digän ruxtağı fikerne äytä avtor Lutsiä Ğalimcanova. Mädäni comğa gäzite dä tatar cırı turındağı söyläşüdän çittä qalmadı. Anda «Qanatlan, tatar cırı!» digän yazma basıldı häm bu mäqälädä şaqtıy tänqidı süzlär äytelä.
İntertat.ru elektron gäzitneñ tatar bülegendä basılğan yazma - «Tatar cırı-2002» digän çara turında icat itelgän iñ usal yazma bulğandır. Anıñ avtorı İskändär Siraci «cırçılar cırlıy belmi, tekstlar - mäğnäsez, häm çın professional kompozitor, başqaruçılar anda qatnaşmadı kebek ğäyepläwlär taşlıy. Elektron gäzit bulğaç, anda basılğan yazmalarğa reaksiä dä şunda yuq, gäzitneñ forum bülegendä, bik tiz arada barlıqqa kilde. Mäsälän, anda cırlar primitiv, bizäleşe, mäğnäse yuq digän süzlär äytelä, tatar estradası yaña canlarnı öyränerğä tieş, digän täqdimnär äytelä.
Matbuğatta tikşerelğän İkençe zur tema - tellär turındağı qanunnıñ 10 yıllığı. Watanım Tatarstan ğäzitendä, küptän tügel bulıp ütkän parlament cıyılışında törle däräcäle citäkçelär uqığan notıqlar basılıp çıqtı. Ä Mädäni comğa gäzitendä isä Däwlät Şurasınıñ komissiä citäkçese Razil Wälievnıñ külämle çığışı basıldı. Ul anda respublikada qanunnıñ ğämäldä bulğan yıllarda eşlängän eşlär turında xisap tota. Qanunıbız zaman taläplären çağıldırıp betermi, şuña kürä aña üzgäreşlär häm östämälär kertergä kiräk dip yaza. Qazan şähärendäğe mäktäplärdä tatar telen öyränü eşe yarıysı ğına bulsa da, bu eş balalar baqçalarında, xätta tatar balalar baqçalarında bötenläy qänäğätlänerlek tügel. 90nçı yıllarda tatar häm urıs gäzitlärendä, radio häm televideniedä tatar telen öyrätü däresläre alıp barıla başlağan ide, tora bara alar da yuqqa çıqtı. Respublikada haman da milli mäğärif kontseptiäse yuq häm başqa küñelsez küreneşlär turında da yaza Razil Wäliev. Anıñ yazmasınnan tağın ber özek
«Tatar tele çın mäğnäsendä däwlät telenä äylänsen öçen, iñ elek suveren däwlätebez buluı kiräk. Däwlät xezmätkärläre şul teldä söyläşkändä, şul teldä eş yörtkändä, däwlät belän idärä itkändä genä älege tel – bu oçraqta tatar tele, çın mäğnäsendä däwlät tele däräcäsenä kütärelä alaçaq. Yäşäw häm eşläw öçen artıq kiräge bulmağan telne, ul telne belmiçä räxätlänep yäşäp bulğan ildä, berqayçan da tieşle däräcädä öyränmäyäçäklär. Küptän tügel Rusiä Duması qabul itkän häm Prezident Putin qul quyğan mäğlüm qanunnıñ kiläçäktä tatar telen üsterüdä niqädär zıyan kiteräçäge xaqında ozaqlap söyläp torunıñ kiräge yuqtır. Xäzer bezneñ Rusiä Konstitutsiä sudına möräcäğät itüdän başqa çarabız yuq. Ägär inde, anda da, Konstitutsiäne bozğan qarar qabul itsälär, keşe xoquqların yaqlawçı xalıqara oyışmalarğa häm sudlarğa möräcäğät itärgä turı kiläçäk»,- digän fikerlär äytä anda Razil Wäliev. Anıñ süzlärençä bu qanunğa üzgäreşlär kertü – ölgerğän mäs’älä, häm anı ozaqqa suzmıy 2003 yılnıñ berençe yartısına xäl itärgä kiräk.
Mädäni comğa gäzitendä basılğan tağın ber yazma belän tanışu qızıqlı bulır. Gäzit xäbärçese Çulpan Färxetdinova Tatar İctimaği Üzägendä bulıp ütkän kiñäşmä xaqında yaza. Anda Qazannı saqlağanda şähit kitkännärgä quyelğan häykäl turında süz barğan. Tatar ictimaği üzäge citäkçese Räşit Yäğfärov mäsälän piramida eçenä kertelgän yädrä sürätendäğe häykälne uñışsız dip sanıy. Sänğät belgeçe Güzäl Wälieva –Söläymanova, tatar arxitekturası öçen piramida xas tügel, yädrädä ğäräpçä yazılğan Qör’än süräse dä ğäräp-möselman ideyasın mısqıl itü kebegräk añlaşıla, dip äytä. Ul bu häykäldän baş tartırğa häm yañadan belgeçlärdän torğan jüri cıyarğa çaqıra. Yazuçı Mösäğit Xäbibullin isä mondıraq fikerlär äytä:
«Minemçä, häykälne Kremlğä bäylärgä kiräkmider. Manara urınına salunı xuplamıym. Manaranıñ üzen torğızsañ, äybäträk bulır ide. Qazansunıñ tege yağında Qazanğa höcüm itkändä başların salğannarğa çasovnya tora, ä beznekelärgä bu yaqta salırğa kiräk, häm ul ideya-estetik qıymmäte yağınnan da, küläme belän dä çasovnya kim bulmasın. Häykäl üzendä qıçqırıp äyterä yaramağan ser saqlarğa tieş», - dip äytä anda yazuçı Mösäğit Xäbibbullin.
BocToчHый эkcпpecc gäziteneñ Tatar ğasırı säxifäse dä qızıqsınu uyata. Anda Orenburgnıñ Äsäkäy awılında yäşäwçe tatar jurnalistı Färit Noğmanovnıñ yazması basılıp çıqtı. «Dissident İz Asekeevo» digän mäqälädä «Poccийckaя raзeTa»nıñ yazması häm Färit Noğmanovnıñ üzeneñ yazması urın aldı. Xäteregezdä bulsa, Färit Noğmanov rayon gäzitendä xakimiätlärne tänqitläp çıqqan bulğan. Şunnan soñ, «ul wahapçı», «ul qanun boza», dip anı törleçä ğäyepli başlağannar. Färit äfändene ezärlekläw hamanda däwam itä. Anı yaqlap çığış yasağan jurnalistlar belän bergä, anı xurlağan, xakimiätlär yağına basqan kollegaları da barlıqqa kilgän . Färit Noğmanovnıñ yöräge awırtu säbäple, soñğı waqıtta ul urın östendä yatıp, däwalanırğa mäcbür. Anıñ çığışınnan ber özek:
«Uraza waqıtında miña ber törkem awıl qartları kilde. Alar, beraz taptanğannan soñ, östälgä aqça çığarıp saldı. «Bu siña, däwalanırğa, balalarnı da keşe itäse bar. Az inde bu, ğafu it, pensiädän ciydıq. Läkin sin alarnı alırğa tieş. Ägär bezne yaqlağan keşegä yärdäm itmäsäk, bez üzebezne üzebez ğafu itä almabız. Al, häm, ulım, şunı onıtma- bez, sineñ awıldaşların, härwaqıt sineñ yaqlı» dip äytte alar. Min küz yäşlären tıyıp tora almadım. Ğömeremdä alğan iñ qäderle gonorar bulğandır bu. Eş anıñ zurlığında tügel, ä keşelärneñ räxmätle buluında. Ber yıl elek, tatarlar arasında andıy berdämlekneñ mömkin bulmawın şunda ğına añladım.»
Şuşı könnärdä genä Färit Noğmanovnıñ internetta üz säxifäse açıldı. Anda anıñ tarixı, mäqäläläre, çığışları urın alğan. Adresı www.fnugumanov.narod.ru
Bikä Timerova


c: text/html

text:
Donetsk Xalıq Cömhüriäte
Donetsk Xalıq Cömhüriäte, DXC (rusça ДoHéцkaя HapóдHaя pecпýблиka, ukrainça ДoHeцbka HapoдHa Pecпyблika) - 2014 yılnıñ aprelendä Ukraina territoriäsendä Urıs yazı näticäsendä kilep çıqqan tanılmağan däwlät.
24 iyündä DXC häm LXC Yañarusiä digän Xalıq Cömhüriätlär konfederativ Berlegenä berläşä. 27 iyündä öleşçä tanılğan däwlät Könyaq Osetiä DXC bäysez däwlät bularaq tanıdı.
Köräş tarixı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Donetsk Xalıq Cömhüriäte Kiev belän konstruktiv dialog bulmawı säbäple federatsiäläşterü tarafdarları tarafınnan iğlan itelgän. Yevromäydan näticäsendä Kievta kilgän xäkimiät Donetsk Xalıq Cömhüriäten "separatist terroristik oyışması" bularaq taswirlıy.
13 aprelgä qädär Donetsk Xalıq Cömhüriäte böten Donetsk ölkäse östendä üz kontrolen urnaştırdı.
DXC ğäskäre yullarda blok-postlar urnaştıra.
20 apreldä Slavänsk şähäre yanında "Uñ bülek" häm DXC opolçeniese arasında qorallı bäreleş näticäsendä 5 keşe wafat bulğan.
30 apreldä Rada bilgelägän Ukraina prezidentı wazifaların waqıtlı başqaruçı Aleksandr Turçinov Ukraina xökümäte Donetsk Xalıq Cömhüriäte östendä kontrolen yuğaltqanın tanıdı [1].
2-4 mayda Kievta kilgän xakimiätkä buysınğan ğäskärläre häm Donetsk Xalıq Cömhüriäte arasında qorallı qarşılıq arta, ike höcüm itkän boralaq DXC tarafınnan yuq itelä.
2014 yılnıñ 11 mayında Donetsk Xalıq Cömhüriäte üzbilgelänüe turında referendum ütkärelä.
Referendum[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
2014 yılnıñ 11 mayında ütkärelgän Donetsk Xalıq Cömhüriäte üzbilgelänüe turında referendum näticäsendä saylawçılar 89 %ı Donetsk Xalıq Cömhüriäte däwlät bäysezlegen yaqlağan.
Referendum näticäläre nigezendä 2014 yılnıñ 12 mayında Donetsk Xalıq Cömhüriäte däwlät suverenitetın iğlan itä.
Suğış[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
26 mayda Kiev üzäk xäkimiäte DXC häm LXC-nä qarşı suğış xäräkätläre (ATO) başlıy. Suğış waqıtında küp kenä xärbi bulmağan watandaşlar häläk bula.
1 sentäberdä Minsk şähärendä "Minsk kileşüe" imzalanğannan soñ, aktiv suğış xäräkätläre waqıtlıça tämamlana.
Saylawlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
DXC häm LXCdä Ukraina Yuğarı Radasına saylawlar uzmıy, ä 2 noyäberdä üzeneñ saylawları ütkärelä.
Saylawlarda premyer Aleksandr Zaxarçenko Cömhüriät başlığı bulıp saylana (765 meñ tawış), Xalıq Şurasında (parlament) "Donetsk Cömhüriäte" digän firqä östenlek ala.
Könbatış illäre saylawlarnı tanımıy, Rusiä Federatsiäse saylawlarnı "xörmät itä".[2]
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Lugansk Xalıq Cömhüriäte
- Donetsk Xalıq Cömhüriäte üzbilgelänüe turında referendum
- Lugansk Xalıq Cömhüriäte üzbilgelänüe turında referendum

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yaponiä premier-ministrı Junichiro Koizumi yapon ğäskärlären Ğiraqtan çığaruğa qatğıy qarşı buluın belderde. Ul bu xaqta
Quşma Ştatlarnıñ vitse-prezidentı Dick Cheney belän Tokioda ütkän söyläşülärdä äytte. Söyläşülär waqıtında şulay uq, uzğan comğada Ğiraqta totıq itep alınğan öç yapon watandaşınıñ yazmışı turında da süz buldı. Ägär dä Yponiä üz ğäskärlären Ğiraqtan çığarmasa, Ğiraq esktremistları ul öç yapun watandaşın üterü belän yanıy. Kouizumi, totıqlarğa bäyle wazgiät açıqlanmağan köye qala birä dip, azsızıqladı.


text:
BMO General' sekretare Kofi Annan Äfğänstannıñ terrorçılar qulındağı il buludan tuıp kilüçe demokratiägä üzgärüen xuplap çığış yasadı. Londonda Äfğänstannıñ kiläçägenä bağışlanğan xalıqara konferensiädä çığış yasap Annan Äfğänstandağı tärräqiätne däwam itü öçen xalıqara yardämneñ däwam itüe zarur dide.
"Bu il tınıçlıqqa, demokratiägä häm barınnan da birgäk, här yünäleştäge tärräqiätkä tayanıç bulğan iminlekkä taba atlağanda aña yardäm itü böten xalıqara cämäğätçelekneñ mänfäğätlärenä turı kilä" dide Annan.
Elegräk AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice AQŞ kiläse yılda Äfğänstanğa 1.1 milliard dollar birergä cıyına dip beldergän ide. Ğädättä AQŞnıñ iqtisadıy yardäm eşläre finans yılı başında, 1-nçe üktäberdä başlana. Britaniä premyer ministrı Tony Blair konferensiäne açu çığışında Äfğänstanda äle dä zur qurqınıçlar, şul isäptän terrrçılıq qurqınıç qala birä dide. 2 könlek konerensiädä aldağı 5 yılda Äfğänstanda iqtisadıy täräqiät, iminlekne arttıru, korupsiägä, narkotiklar citeşterügä qarşı köräş yünäleşläre bilgelänä.


text:
Rada Fäizeva: "Tömän ölkäse Uray şähärendä berençe Saban tuyı ütäçäk"
Uray şähärendä 42 meñ keşe yäşi, alarnıñ 1/3 öleşe tatar häm başqort. Neft çığaruda eşlär öçen, 20-30 yıl elek bu yaqlarğa Tatarstan häm Başqortstannan millättäşlärebez ciela başlıy. Watannarınnan yıraq bulsalar da, tatar moñın häm yolaların onıtmıy alar. Mäsälän Rada xanım, Qazanğa Saban tuyın ütkärü tärtiben öyräner öçen kilgän. Bıyıl berençe tapqır häm tatar dönyasında berençelärdän bulıp, Uray şähärendä saban tuyı ütäçäk.
Audio (Rada Fäizeva)


text:
Qarşılıq kürsätelügä qaramastan İzrael Gaza Sızığınnan çigenüne tämamlıy
İzraelneñ Gaza Sızığınnan çigenüe tämamlanıp kilä.İminlek köçläre comğa könne qarşılıq kürsätkän tağı ber törkemne çığarıp yaqınça 4 distä yıl däwam itkän okupatsiäne beterä. İzrael räsmiläre Gazada yäşäwçe 8500 yähüdneñ 80%tan artığı evakuatsiälände dip belderä.. Sonğı fiker beleşülärgä qarağanda İzrael xalqınıñ bik zur öleşe Gaza Sızığınnan çigenüne yaqlasa da bik az yähüd sonğı mizgelgä qädär qarşılıq kürsätä
Harel(audio)
evakuatsiä qanun tärtib çiklärendä bara häm köç qullanunıñ bik az buluın äytä aluıma bik şatmım
Ämma mondıy süzlär açıraq çınbarlıqnı yäşerä. Comğa könne İzrael köçläre Gadid fermasına höcüm itte. Ul qarşılıq kürsätüçe sonğı urınnardan berse , Xärbilär yanğan barikadalarnı ütep kerergä tieş ide anda, yort tübälärenä urnaşqan xalıq ğäskärlärgä natsilär dip qıçqıra ide. Qarşılıq kürsätüçelär utarnıñ töp kereşen köpçäk häm başqa närsälär yandırıp blokadalarğa tırıştı.Ämma buldozerlar belän kilgän soldatlar ciddi qarşılıq kürsätügä duçar bulmıy bärep kerde.Armiä comğada Neve Dekalim häm Kfar Darom kebek iki zur utarnı buşattı.Här ike urında da protest belderüçelär ğıybadätxanä-sinagoga sıyınıp qarşılıq kürsätte. (audio) Politsiä soñraq taşlar ırğıtqan, buya tükkän protest belderüçelärgä su siptergeçlär belän cawap qaytardı. Politsiä mäğlümätenä qarağanda operatsiädä 41 politsiä häm 17sivil yaralanğan, 150dän artıq protest belderüçe qulğa alınğan. Gazada 1million 400meñ fälästinle yäşi . Alarnıñ berse Abu Axmet, ul küpçelek fälästinnär kebek İzraelneñ çigenüe belän qänäğät
Axmät(audio)
Min yähüdlärneñ kitüenä şatlanam, ämma alar bezneñ totıqlarnı çığarsalar häm ata babalarıbıznıñ cirlärennän kitsä tağı da kübräk şatlanır idem.Alar Palestinanıñ 1%ğına qaldıra ä qalğanın ala . Berniçä yıl torğan yortların taşlap kitkän yähüdlär aqırıp baqıra 1948nçe yılda Palestinanı yuğaltqan bezne küz aldına kiteregez
Fälästinnär, İzraelneñ Gazadan çıgenüeneñ çın säbäbe Könbatış Üzändäge utarlarda yäşäwçe 240meñ yähüdne anda qaldıru dip tınıçsızlana.Analitiklar dä bu fiker belän kileşä. Alar Gaza çigenüe Könbatış Üzändäge yähüd urnaşu üzäklären buşaltuğa xalıqara basımnı kimetä ala dip äytä.Qarşılıq kürsätüçe yähüdlär isä çigenü, izraellelärne qudıq dip äytkän suğışçan fälästinnärgä tapşırılğan ciñü bulıp tora digän qaraşta. Çigenü premyer A.Sharon planı ul moñı fälästinnär belän konfliktnı beterü dip atıy.Sharon kürgän çaranı BMO general sekretarı häm Rusiä citäkçese xuplap çıqtılar.
V.Putin (audio)
Bez Yaqın Könçığıştağı wazğiät yul xaritasına kileşle täräqi itergä tieşdip qarıybız..Bez İzraelneñ Gaza Sızığınnan xalıqnı häm xärbilärne çığaruın xuplıybız.
Rusiä, yaqın könçığış konfliktın ''yul xaritası'' dip yöretelgän tınıçlıq planı aşa xäl qılırğa tırışqan kwartetneñ ber öleşe.Kwartet AQŞ, Yevropa Berlege , BMO häm Rusiädän ğıybarät. färidä xämit


text:
Xezmät bazarı: tözöüselär yeteşmäy
Başqortostanda yıl hayın 100 meñ samahı keşe eş menän tämin iteü xeźmätenä möräjäğät itä. Küptär diplomı buyınsa eş taba almay, tapqandarı la eş xaqı menän qänäğät tügel. Respublikanıñ Xeźmät häm xalıqtı sotsial yaqlau ministrlığı qaramağındağı eş menän tämin iteü idaralığı belgese Ğäliyän Batraev äyteüensä, üźäkkä eşläp yörögändär tap oşo säbäple küpläp möräjäğät itä. Xeźmät baźarındağı kiśkenlekte ber ni tiklem kämeteü ösön üźäktär eşheźźärźe maxsus uqıuğa ebärä. Bında ular başqa hönärźärgä öyränä. Başqortostanda yurist häm iqtisad belgestäre samanan tış küp, töźölöşkä käräkle belgestär kirehensä kämey. Žönärselek uçiliçeların urındağı qaźna iśäbenä küsereü bıl kösörgäneşlekte arttıra ğına. Sönki mäğarif ölkähendäge reformalar uylanmay başlanğan, töbäk qaźnahında hönärselek uçiliçeları ösön aqsa qaralmağan. Žöźömtälä ular berläşterelä yäki yabıla.


text:
Bügen Qırğızstan Yuğarı Mäxkamäse oppozitsiä citäkçese Feliks Kulovnı wazıyfasın yawızlarça faydalanuda ğäyepläp 10 yıllıq törmä cäzası bilgelägän tübänräk mäxkamä qararın ğämäldä qaldırdı.
Kulov tübänräk mäxkamädä tanılğan ğäyepläwlär artında säyäsät yata dip Yuğarı Mäxkamägä möräcäğät itkän ide.
Kulovnıñ advokatı Lübov' İvanova xäzer Qırğızstan Konstitutsion Mäxkamäsenä möräcäğät itäçägen belderde.
2001-nçe yılnıñ ğinwarında Kulov 90-nçı yıllar urtasında Çu ölkäse xakimiäten citäklägändä xakimiäten yawızlarça faydalanuda ğäyeple tabılıp törmägä yabıldı.
Kulov bu ğäyepläwlär barı tik xakimiättän kitep oppozitsiägä küçkäç kenä belderelde dip monı säyäsät belän bäyläp kürsätä.
Başqa ber oppozitsiä citäkçese Topçubek Turgunaliev Kulov eşen xalıqara mäxkamägä çığarırğa tırışaçağın belderde.


text:
Iminlek Şurasında Ğıraq rezolutsiäseneñ ber tawıştan raslanuı äle berdämlekneñ buluın añlatmıy
BMOsı İminlek Şurası ağzaları Ğıraq rezolutsiäseneñ ber tauıştan raslanuın xuplap çıqsalar da, tauış birüdän soñ uq qayber ağzalar, Ğıraqnıñ iminlege häm tözekländerü öçen ğäskär yaqi maddi yardäm birä almayaçaqların da bäyan ittelär. Radiobıznıñ New Yorktağı xäbärçeseneñ bu xaqtağı mäğlümätläre.
Audio
"Bezneñ fikerebezçä, rezolutisä Ğıraq turındağı soñğı süz tügel. Ğıraqta täräqqiät bulaçaq häm yaña rezolutsiälär qabul itelçäk. Bez Ğıraq xalqı ilne yañaça tözüdä xuca bulaçaqların äytergä telibez."
Pleuger bu xaqta Fransiä ilçese Jon-Mark de la Sablieye häm Russiä ilçese Sergey Lavrov belän bergäläp jurnalistlar belän oçraşqanda belderde. Üz nävbätendä Lavrov bolay dide
Audio
"Ğäskär cibärmisez ikän rezolutsiäne yaqlamasqa tieşsez digän qaraş döres tügel. İminlek Şurası yaqlağan rezlutsiälärne ütävgä barlıq ağzalar da qatnaşmıylar . Mäsälän Russiä Afğanistanda qatnaşmıy. Ul şulay uq Ğıraqqa ğaskär cibärmiäçäk häm bez monı baştan uq belderdek. Läkin, bu bezneñ Ğıraqnıñ suverenlığın torğızunı başqa formada yaqlamasqa tieşlegebezne añlamıy."
AQŞ prezidentı Buş Şurağa raxmät belderde häm bu Ğıraqta tınıçlıq häm demokratiä urnaştıruğa yardäm itäçäk dip äytte. Dävlät sekreatrı Kolin Powell rezolutsiä iğanäçelärneñ kiläse atnada Madridta bulaçaq konferensiäse öçen bik möhim dip belderde. Ul illärneñ şunduq ğäskär cibäräçäklären kötmäven , läkin, rezolutsiä illärgä öleş kertülärenä yardäm itüne küz aldında tota dip belderde. Ber närsä bilgele. Rezolutsiäneñ ber tauıştan qabul itelüe, Buş administratsiäse öçen uñış bulsa da, Washington belän Saddamnı suğış arqılı çitlätügä baştan uq qarşı çıqqan Russiä, Fransiä häm Germaniä arasında urtaq telneñ tabıluı häm ber pozitsiädän çığıp xezmättäşlekneñ urnaştırıluı öçen aylarğa suzılaçaq diplomatik aktivlıq häm törle çaralar kürü kiräk bulaçaq. Ğıraqnı täzekländerü öçen aqça birü mäsäläsendä dä yomartlıq sizelmi. Xalıqara iğanälär mäsäläsendä aldınğı urında torğan Germaniä belän Fransiä bu yulı Yevropa Berlegeneñ 230 milion dolarlıq yardämennän tış östämä aqça birergä ciyınmıylar. BMOsı belän Dönya Bankası Madrid Konferensiäsendä ike miliard dolar yardäm cıu öçen tırışılaçaq dip belderdelär. Läkin, yardäm itärgä telävçelär aqçanıñ Vaqıtlı Xakimiät Koalitsiäseneñ tügel, ä üz kontrolendäge fond qaramağında buluın telilär. Qısqası, İminlek Şurasında Ğıraqqa qarağan rezolutsiäneñ qabul itelüeneñ prinsipta simvolik ähämiäte genä zur digän yomğaq yasarğa bula.
Färit İdelle, Praga.


text:
Tatarstan hawa şirkätläre 20 awgustta satılmayaçaq
Avgustnıñ 20senä bilgelängän tarixi waqiğa, bulmıy qaldı. Bu xaqta 18 avgust kiçendä bilgele buldı. İnde xäbär itkänebezçä, «Qazan» hawa alanı häm «Tatarstan» avia şirkätläreneñ 100% aksiäläre satuğa çığarılğan ide. Alış-bireş näq menä avgustnıñ 20sendä bilgelände, ämma 2 kön qala auksionnıñ ütkärelmäwe xaqında iğlan itelde. Tatarstan küge ber kemgä dä kiräk tügelme? 19nçı avgust gazetaları şundıy baş isemnär belän çıqtı? Hawa alannarın satıp aluçılar bulmağanmı, ällä moña başqa säbäplär qomaçaw itkänme? Küzätüçelär törle-törle qaraşlar belderä. Küçemsez milek mäsälläre belän şöğellänüçe ministrlıq xäbär itüençä, auksionğa qatnaşırğa teläweçlär bulsa da, alar dokumentlarnı tieşle itep äzerläp betermägän bulğan. Ministrlıq xezmätkärläre töp säbäpne, 531 meñlek şirkätlärne satıp alu turındağı qarar xaqında uylanırğa häm anıñ öçen dokumentlılarnı äzerläwgä waqıt citmäwdä kürä. Şul uq çığanaqlar, soñraq, yaña auksionnı ütkärü turında iğlan yañğırawın farazlıy. Bu xaqta İntertat.ru agentlığı xäbär itte. Ä menä «Kommersant» gäziteneñ Tatarstan quşımtası, alış-bireşenneñ bulmıy qaluında başqa faktorlarnıñ ğäyeben kürä. Gäzit, cirle belgeçlärgä sıltaw yasap, idän astı köräşenä iğtibarnı yünältä. Bu basmanıñ çığanaqları xäbär itkänçä, «Qazan» hawa alanın häm «Tatarstan» avia şirkäten «Russkiy standart» digän bank satıp alırğa telägän. Anıñ belän söyläşülär, bik küptännän barğan ikän. Yäğni auksion iğlan itelgänçe. Millek häm cir eşläre ministrı da, matbuğat oçraşularınıñ bersendä, ber zur investornıñ buluı xaqında beldergän bulğan.Ämma, şul uq ministr, 20nçe avgustqa 2 kön qala, Qazan aeroportın satudan alu turında boyırıq çığara. Soñınnan, satıp aluçılar bulmadı, dip «Tatarstan» hawa şirkäte öçen bäygeneñ bulmawı açıqlana. Ministrlıq wäkilläre xäbär itkänçä, investorlar bulsa da, eş söyläşülärdän arı barmağan. «Kommersant» gäzite xäbär itkänçä, respublika xakimiätläre avia şirkätlären alırğa telägän «Russkiy standart» bankı belän urtaq fikergä kilä almağan. Satuçı häm satıp aluçı arasındağı qarşılıq ta, bäyä mäs’äläsendä bulmağan. «Tatarstan» hawa şirkäte ustav kapitalınnan 5 tapqırğa artığraq bäyägä satıla başlarğa tieş ide. Monda süz 460 million sum turında bara. Ä «Qazan» hawa alanıñ bäyäse ustav kapitalına täñgäl 74 million tiräse sumğa çığarılğan ide. «Kommersant» farazlağança, «Ruskiy standart» bankı üze auksionda qatnaşudan baş tartqan, çönki anıñ citäkçelege alışınğan.
«Azatlıq» radiosınıñ räsmi bulmağan çığanaqları xäbär itkänçä, auksionnı ütkärmäw - Tatarstan xakimiätlärenä yaqın cirle eşmäkärlär teläge bulğan. Kemneñ boyırığı belän bäyge ütkärelmi qalğan, räsmi bulmağan çınraqlarıbız xäbär itmi.«Qazan» hawa alanı da, «Tatarstan» hawa şirkäte dä, investitsiälärgä moxtac bulsa da, inde xäzer uq, tabışlı eşli ala. Räsmi sannar kürsätkänçä, ütkän yılda «Tatarstan» avia şirkäte 17,8 million sum tabış alğan. 2004 yılğa şirkät keremneñ tağı da arttırırğa digän plan qora. «Qazan» hawa alanın finans xäle isä şäptän tügel. Ütkän yılda ul 127 million sum kerem alsa, 20 millionın zıyanğa eşlägän. 2004 yılda «Qazan» hawa şirkäte keremne arttırıp, tabış alırğa isäpläp tora.
Cirle belgeçlär äytkänçä, şuşı ike avia şirkättä, investitsiälärne cälep itü belän bergä, bulğan xucalıq belän näticäle idärä itü mäs’äläse dä tora.Bikä Timerova.


text:
İdel: Xäbir İbrahim: “Tön yana uçaqta”
“İdel” jurnalınıñ 6 sanında näser säxifäsendä Xäbir İbrahimnıñ “Tön yana uçaqta ”dip isemlängän kinoromannıñ başı birelgän. Ul bolay dip başlana:“Zäynäp öçen soñğı adım ide bu. Bügen niçek tä Şakir abıysın üz yağına awıştırası ide. Yalınıp, yalwarıp, aldına tezlänep bulsa da alası ide şul röxsät käğäzen!-Şaqir abıy:ütenep sorıym, -dide yılarğa citeşkän qız. Miña monnan kitärgä kiräk , mine awılda berni dä totmıy...Minem uqıysım kilä.Uqıp keşe bulasım.. Şakir , cilterätep, Zäynäpne üz yağına tarttı. Bilennän aldı. Qoçaqlap bitennän üpte...-Bul mineke-Ä?! -Bir !Ämin siña röxsät käğäze birermen!...
Äye, Sovet zamanı yıllarında küpme awıl yäşläreneñ pasport ala almıyça, uqıp belem ala almıyça alarnıñ xıyalları , ömetläre özelgänen, häm alarnıñ nindi yazmış tozağına eläkkännären söyläp kenä betererlek tä tügel şul. Ä bu näserneñ yäşlärgä ber ğibrät itep birelüen närsä belän tämamlanğanı turında jurnalnıñ aldağı sannarında uqıp tanışırğa bula. Xäbir İbrahimovnıñ äsärendä ölkän buın yäşläreneñ üz problemaları bulsa, bügenge köndä dä yäşlär problemasız yäşi dip äytep bulmıy. İdel jurnalı bu mäs'älä buyınça yäşlär belän Soraw-cawap säxifäse aşa aralaşa. Awıl, şähär yäşläreneñ problemaları, yäki uquçı student yäşlär problemalarına ğına qağılsaq, alarnıñ çişäse problemaları başlarınnan aşqan ikän şul . Menä “Çañ” dip atalğan säxifädä Qazan däwlät meditsina universitetınıñ 5kypc studentı Çulpan Bikçurova “Aqçasız“bay” qollar...”dip atalğan yazmasında bügenge köndägedäy “...institutnıñ III kursın tämamlağan qızlar: “ike aydan artıq cäyge yal. Bu waqıtnı niçek tä faydalı itep ütkärergä, mömkin bulsa matur ğına aqça eşläp alırğa ide ”,- dip xıyallanğan qızlarğa “Bangkok restorannarında eşlärgä ofitsiantlar kiräk” digän belderü çalınğan öç qıznıñ başınnan ütkän faciğäle yazmışları turında yaza üz yazmasında. İkençe törle äytkändä, şul ber ük pasport mäs’äläsenä genä kilsäk tä . Çit ilgä kilep kergän qızlarnı ber xanım qarşı alıp kunakxanägä urnaştırıp öç kön uzğannan soñ , alarnıñ dokumentların cıyıp alğannan soñ ... yazmadan özek: “Kiçke yaqta işek şaqıdılar häm Xadja kilep kerde.Şul mizgeldän qızlarnıñ tormışında barısı da astı- öskä äyländ .“Menedjer ” işektän kerä-kereşkä ük: Miña nindi tovar törtkännär? Üzegezgä qarağız äle axmaqlar! .“Sin närsä qızıqay , äkiät ilenä eläkteñme ällä!Menä klient aldında käcälänep kenä qara! Minem çığımnarımnı qaplamıyça kire qaytu turında xıyallanmağız da. Dokumentlarığız yuq , dimäk , sezneñ bernindi xoquqlarığız yuq. Tuğannarığız ezli başlağanda söyäkläregez çüldä çerep betkän bulır inde . Ägär üzegezneñ totışığız mine qänäğätländermäsä, näq şulay bulaçaq ta.Añladığızmı?...
Qızlar nindi qapqanğa eläkkännären şunda ğına añlıylar Häm alar bik ozaq kiñäşkännän soñ “qaçarğa” digän fikergä kilälär .Pasportları qullarınnan alınğan qızlarnı çit ildä närsälär kötkäne inde añlaşıla torğandır .(yazmadan özek) “Qızlar censi köçläwneñ köçsez qorbannarı. Alar yış qına törle tübänsetülärgä duçar itelä, qinala, alarğa meditsina häm xoquq yärdäme kürsätelmi. Mondıy xällärgä yulıqmas öçen başta aqıl belän uylasın ide qız bala. Balası turında berençe çiratta ata-ana qayğırtırğa tieş. “Qızım aqça eşlärgä kitä”,- dip söyenü axırdan köyeneçkä äylänmäsen ide. Xoday härberebezgä uylaw häm saylaw säläte birgän. Yaratqan xezmäteñ belän tabılğan aqça, az külämdä dä bäräkätle bula. Xäräm belän kergän mal, aldıña taw xätle öyelsä dä, xäsrät belän kümä ...”dip tämamlıy süzen yazma avtorı.
Jurnalda yäşlär ürnäk alıp yäşärlek pozitiv materiallar da az tügel. Miras säxifäsendä Ğalimcan İbrahimovnıñ “Borınğı islam mädäniäte” dip atalğan xezmätennän “Möselmannarnıñ başqa millätlärdän muzıka häm anıñ qoralların alıp faydalanuları – ğilem häm mädäniät däwerenä kerülärennän küp elek barlıqqa kilde. Xäzräti Möxämmät ğalayhis-sälämneñ muzıkağa röxsät birüe xaqında ap-açıq xäbärläre bardır. Şunıñ öçen dä , möselmannar “ğasırlarnıñ iñ yaxşısı” dip maqtalğan ğasırlarda uq muzıkağa mäxäbbät häm teläk bağlap, añardan läzzät alalar ide,-dip uqibız Ğalimcan İbrahimov xezmätennän. Häm anda Ğilmi cämğiätlär häm Mäktäp-mädräsälär turında da bik qızıqlı ğibärälär bar.
Ä bügenge köndä ädäbiät, şiğriät belän qızıqsınğan sälätle yäşlärneñ cäy könnäre niçek uzuı turında,“Sälät” tä eşlägän KDU studentlarınıñ “Şiğer yazu serläre”n beläsegez kilsä “Bäxetle mizgellär ”belän tanışa alasız.
Sez, “Matbuğat közgese” tapşıruında yäşlär öçen çıqqan “İdel” jurnalınıñ 6 sanı belän tanıştığız .Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Belarus xökümäte prezident Aleksanr Lukaşenkonı 3-nçe möddätkä saylawdan soñ Könbatışnıñ Belarus räsmilärenä çikläwlär quyuına cawap bularaq Yewropa Berlege häm AQŞ räsmilärenä Belarusqa kerüne tıydı.
Tışqı eşlär ministrlığı süzçese bu cawap cikläwläre dide. Ul tıyılğannar isemlegendä kemnär buluın atawdan çitläşsä dä alar arasında Belarusqa qarşı söylägän, yäki ilneñ eçke eşlärenä tıqşınırğa mataşqan iñ höcümçän säyäsmännär bar dide.
Belarus oppozitsiäse, xalıqara küzätüçelär häm Könbatış däwlätläre 19-nçe marttağı prezident saylawları ğädel bulmadı di. Yewropa Berlege Lukaşenkoğa häm tağın 30 räsmigä Berlek illärenä kerüne tıydı. AQŞ häm tağın berniçä däwlät Belarus räsmilärenä qarşı şundıy uq çikläwlär kertte.


text:
Mäskäwdä Qazannıñ 1000-yıllığına äzerlek barışın tikşerälär
Qazannıñ yubileyı, Rusiä prezidentı Vladimir Putin fikerençä, xalıqara ähämiätkä iä. Küräseñ, şunı istä totıp, tışqı eşlär ministrı da bu çaradan çittä qalırğa telämägänder. Qazan wäkilläre İğor İvanov citäklägän ministrlıqnıñ şuşı mäs’älägä bağışlanğan kollegiä utırışında da qatnaştılar. Tatarstannıñ tışqı eşlär departamentı citäkçese Timur Akulov bu utırışqa maxsus çaqırılğan ide.
Äytergä kiräk, waqıt tiz uza. 1000-yıllıqqa nibarı 2 yıl ğına qalıp bara. Ä eşlise eşlär – muyınnan. Tözü häm restavratsiä belgeçläre süzlärenä qarağanda, biredä iñ awırı – bürokratiäne ciñü. Proyekt käğäzlären raslaw, törle röxsätlär alu aylar buyı däwam itä. Yış qına başqarğan eşlär öçen aqça ala almaw da änä şul bürokratiägä bäyle ikän.
Rusiädä “kük kükrämi mujik çuqınmıy“ digän bik populyar mäqäl bar. Küräseñ, qayberäwlär änä şul kük kükräwne, yäşen yäşnägänne kötep toralar, axrısı.


text:
Stärletamaq qalahına 240 yıl
Salut 12 yündä Öfölä lä bulasaq. 9-sı mayźağı salyuthıź bayramdan huñ qala xäkimiäte bıl yulı watandaştarźı yaltırawıq menän qıuandırırğa bulğan. 12 – se yün baş qala könöndä yetäkselär Duslıq Monumentına säskälär halasaq, Salawat Yulayıv häykäle yanında häm Lenin isemendäge mayźandarźa xalıq bayramdarı uźasaq. Bayramğa woditeldär genä şat tügel. Respublikala Mäskäwźän beräy çinovnik kilhä lä, Mortaza Räximov xoqkey qarar ösön Sport harayına barha la, yuldarźı bikläp bötälär. Tığındar xasil bula. Sergey Mironov kilgändä, mäźälän, 2 tuqtalış arahın marşrut autobustarı säğättär buyı ütkäyne.


text:
дүшәMбe, 23 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 13:43
Uzğan yıl tatar-başqort xalıqlarınıñ bilgele şağire Şäyexzadä Babiç mäyete qaldıqları tabılğan ide. Babiç 1919 yılda ike iptäşe belän üterelgännän soñ Zilayır rayonında cirlängän. Ul urınnı 1930 yıllardan soñ xäterläwçe bulmıy. Barı tik 1990 yıllarda ğına Zilayır xakimiäte anı açıqlap, 1995 yılda häykäl quya. Uzğan yılnıñ sentäberendä häykälne tözekländerü eşläre barışında märxümnärneñ söyäkläre çığa. Başqortstan antropologları bu ike keşe söyägeneñ könyaq başqortları, berseneñ tönyaq keşese söyäge buluın açıqlıy. Tağı da tögälräk mäğlümat alu öçen Babiçnıñ baş söyäge Rusiä Fännär akademiäseneñ Mikluxo Maklay isemendäge antropologiä häm etnologiä institutına cibärelä. Anda da bu söyak 23-25 yäşlek tönyaq Başqortstan keşeseneke ikänlege açıqlana. (Babiç 24 yäşendä üterelgän).
18 ğinwar Babiçnı küçerep cirläw çarası uzaçaq. Ul Zilayır rayonında tarixi üterelgän urınına cirlänäçäk.


text: Rusiä premyer-ministrı Mиxaил KacbяHoB NTV televideniäsenä xökümät Rim papası İoan Poul İkençeneñ Rusiägä säfären oyıştırırğa yardäm itäçäk, dip belderde. Säfärgä xökümät tä’sir itä almıy, bu mäs’älädä çirkäw citäkçeläre qarar birä. Rim papası inde yıllarça Rusiägä barırğa telägen beldersä dä Rusiäneñ pravoslav çirkäwe belän bulğan qarşılıqlar arqasında bu teläk tormışqa aşa almadı. Vatikan xäbär itüençä Rim papasınıñ avgust ayında Mongoliägä barğanda Rusiädä tuqtaluı ixtimal. Läkin moña Rusiä pravoslav çirkäweneñ röxsäte alınmasa da säfär bulırmı-yuqmı, busı älegä bilgesez.


text:
Rusiä prezidentına nindi soraw birer idegez?
Qazannıñ üzäk uramnarında ütkärelgän soraştıruda studentlar, urta häm ölkän yäştäge keşelär qatnaştı. Azatlıq xäbärçese alarğa “Ägär dä mömkinçelegez bulsa, Vladimir Putinğa nindi soraw birer idegez?” digän soraw belän möräcäğät itte. Cawap birüçelärneñ küpçelege Rusiä Prezidentına sotsial' ölkägä qağılışlı sorawlar birde.
“- Byudjet sistemasında eşläwçelärneñ xezmät xaqın kütärü barıp çığarmı? - Studentlarnıñ stipendiälären qayçan arttırırlar mikän? - Studentlarnıñ tulay toraqlarında yäşäw şartları qayçan yaxşıra? - İñ möhime ildä tärtip urnaştırığız. Başqa äyter süzem yuq. - Uqıp betergän studentlarğa eşkä niçek urnaşırğa, elekkege kebek eş bülüne kire qaytarıp bulmas mikän?”
- Studentlarnıñ stipendiälären qayçan arttırırlar mikän?
- Studentlarnıñ tulay toraqlarında yäşäw şartları qayçan yaxşıra?
- İñ möhime ildä tärtip urnaştırığız. Başqa äyter süzem yuq.
- Uqıp betergän studentlarğa eşkä niçek urnaşırğa, elekkege kebek eş bülüne kire qaytarıp bulmas mikän?”Şulay da qayberäwlär Putin belän oyıştırılğan turı elemtägä citdi qaramawın häm üzgäreşlärgä dä ışanmawın äytte.
“ -Min berkemgä dä ışanmıym, bu bötenese dä kürsätmä genä. - Bezneñ ikençe köngä ışanıç yuq. Bäyälär kön sayın kütärelä, ä xezmät xaqı şul kie tora. Minemçä, bu turı elemtälär xalıqnıñ başın qatıru öçen uylap çığarılğan. Yıl sayın bula inde ul, faydası närsädä soñ anıñ? Ğomumiläşterep sorawlarğa cawap birälär dä bette.”
- Bezneñ ikençe köngä ışanıç yuq. Bäyälär kön sayın kütärelä, ä xezmät xaqı şul kie tora. Minemçä, bu turı elemtälär xalıqnıñ başın qatıru öçen uylap çığarılğan. Yıl sayın bula inde ul, faydası närsädä soñ anıñ? Ğomumiläşterep sorawlarğa cawap birälär dä bette.”Sez Qazannıñ üzäk uramnarında ütkärelgän soraştıru belän tanıştığız.
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Penza ölkäsendä tatar matbuğatı
Rusiäneñ urıs bulmağan xalıqlarınıñ möhim problemalarınıñ berse – ber ük xalıqnıñ törle awıllarda yäşäwçe törkemnäreneñ üzara aralaşu mexanizmnarı bulmawı. Mäsälän, Penza ölkäsendä tatar awılları qayber oçraqlarda ğına yänäşä urnaşqan, ä kübesençä kürşe awıllarda urıs, muqşı yäisä çıwaş yäşi. Älbättä, nindider regionda gel totaş tatar awılları ğına bulsa, anda bu problema yuq dip äytergä bulır ide. Mäktäpkä, kibetkä, bazarğa barsañ da tatar bulsa ide, yomış belän rayon üzägenä barsañ da, anda da tatar bulsa ide, xällär bötenläy başqa bulır ide. Tatar keşese böten cirdä, böten situatsiädä tatarça söyli alsa, üz awılında ğına tügel, kürşe awıllarda da nilär bula, şunı da belä barsa, xalıqnıñ tele, mädäniäte tabiği yul belän üsä barır ide. Tatarstannan çittä, iksez-çiksez urıs diñgezendä, anda-monda utraw yäisä utrawlar törkeme kebek urnaşqan tatar awıllarında yäşäwçe tatarlar, ber ük rayonda yäşägän çaqta da, ber-berse belän bik siräk oçraşa. Şunnan tatar awılları ber-bersennän izolyatsiädä qala, ä urıs yoğıntısına bik açıq bulıp tora. Televizor, radio urısça söyli, poçtal'on urıs ğazetı kiterä, mäktäptä urısça uqıtalar, niçek mondıy şartlarda tatar tele, tatar mädäniäte saqlansın? Älbättä, Qazan ğazetların, jurnalların yazdırıp alırğa bula, tatarça söyläwçe “Azatlıq” radiosın da tıñlarğa bula. Küp keşe şulay eşli dä. Ämma Tatarstannan çittä yäşägän tatarlarğa Tatarstan yañalıqları ällä ni qızıqlı tügel. Alar üz regionnarıyndağı tatar yañalıqların belergä teli, üz tatarlarınnan nindi kürenekle keşelär bar, şunı belergä teli, kürşe rayon, kürşe awıl tatarları niçek yäşi, şunı belergä teli. Şunnan tatarlar kompakt räweştä yäşägän regionnarda tatar ğazetı, tatar radiosı, tatar televideniesın buldıru bik möhim närsä bulıp çığa. Bu problema älegä citärlek masştabta çişelgän dip äytep bulmıy. Tatarlar yäşägän küp regionnarda tatarça televidenie yuq, urındağı tatar radioları bik küp tügel, tatar ğazetları ğına küpçelek regionnarda bar. Bu ğazetlarnıñ kübesen 1980 yıllar axırında, sovet waqıtı betkändä, kommunistik obqomnar oyıştırdı. Ämma qayber regionnarda, mäsälän, Mordoviäda häm Penza ölkäsendä, xäzerge zamanda da ölkä byudjetına çığa torğan ğazetlar häm başqa massa-küläm çaraları yuq.
Mäsälän, Penza ölkäsendä tatar radiosı yuq, tik Kamenka rayonında tatarlar öçen qotlawlar birgändä tatar cırların cibärälär, şul ğına. Ölkä tatarları öçen tatar televideniesı da yuq, ber Kuznetsk rayonı tatarları ğına bäxetle ide: alar öçen Kuznetsk şähäreneñ televidenie kanalında tatarça tapşırular bar ide. Ämma ike yıl inde ul da tuqtatıldı. Penza ölkäsendä tatar ğazetı yuq dip tä äytep bulmıy, awız tutırıp “bar” dip äytälmiseñ. Penzada 1999 yıldan birle, yılına 2-3 nomer bulıp “Arba” isemle urıs telle tatar ğazetı çığa. Küp bulmasa da, tatar telendä dä mäqälälär bula. 4 bitlek bu gazetanı “Maxovik” isemle şäxsi firmanıñ xucası Fatix Zyuzin çığara. Fatix äfände çığışı belän İske Äläzän awılınnan. Gazetasın 2000 tiraj belän buşqa tarata. Bu ğazet turında Penzadağı tatar milli xäräkäte aktivistı Näzıyf abıy Gil'deev söyli:
– Çastnıy predprinimatel', familiäsı Zyuzin anıñ, “Arba” digän gazeta çığara. Periodiçeski çıqmasa da, yılına ike-öç nomer kilep çığa. Şunda inde tatar tormışın kürsätä, tarixnı kürsätä, belemle keşelärneñ materialların. Şılay, sredniy gazeta.
– “Arba” gazetası wit ul, urıs telendä ğazet?
– Rus telendä, tatar telendä dä mäqälälär bula.
Berençe tatar ğazetı Penzada 1922 yılda çığa başlağan. Ul waqıtta Mordoviä da Penza gubernasına kerä bulğan. 1922 yılda, Sovetlar Soyuzı barlıqqa kilgäç, Kommunistlar partiäseneñ Penza guberna komitetı häm ölkä başqarma komitetı Penza tatarları öçen “Sabançı” isemle ğazet çığara başlağan. Aña quşımta itep “Krest'yan jurnalı” çığa bulğan. Ğazet ta, jurnal da ğaräp şriftı belän basılğan. Tatar tele latin xärefenä küçkäç, 1928 yılda, bu tatar ğazetı belän jurnalnı yapqannar.
Penza ölkäsendä “Yaqtaşlar” cämğıäte barlıqqa kilgäç, anıñ iñ berençe maqsatları tatar radiosı, tatar televideniesı häm tatar ğazetın buldıru bulğan. “Yaqtaşlar”nıñ ul waqıttağı citäkçese Näzıyf abıy Gil'deev tatar ğazetı açu mäsäläse belän ölkä xaqimiätlärenä möräcäğät itkän.
– Gazetanı çığaru öçen kiräk ide spetsialistlar, spetsialistlarıybıyz yuq ide. Däwlät bu eşkä şulay qarıy ide: “Spetsialistlarıygıyz yuq, tipografiäda bezneñ mömkinleklär yuq, ul eşne eşläp bulmıy”. Min 1991 yılnı kütärdem obqom partii qarşında, oblispolkom qarşında, başqa obşçestvennıy organizatsiälar qarşında: kiräk bezgä radioda waqıt alırğa, televidenieda, gazeta bulırğa tieş. Gazeta iñ zur açqıç xalıq qarşında bezneñ kul'turanı, telne, tarixnı beler öçen. Alar äyttelär: “Yuq spetsialistlar, yuq şrift, poetomu tuqtağız”. Bez äyttek: “Togda dawayte rus telendä”. Smetalar tözedek, böten eşlärne eşlädek, dürt-biş yıl yöredek, ul eşebeznen başınnan çığalmadıq. Bardıq Ul'yanovskiğa, obmen opıtom, Astraxan'ğa bardıq. No ul eşne bezgä ğamälgä aşırırğa mömkinlek bulmadı.
Mondıy xällärne kürgäç, “Yaqtaşlar”nıñ ber aktivistı, rässam Qadir Akjigitov 1993 yılda üze tatar telendä “Nurlı tañ” isemle ğazet çığara başlıy. Qadir Akjigitov Kamenka rayonınıñ Kikin awılında tuğan, Mäçäli urta mäktäben uqıp betergän. 2001 yılda Qadir Akjigitov Qazanda “Penza tatarları” isemle ber kitap bastırıp çığardı.
– “Nurlı tañ” tatar gazetası çığara başladı, üzeneñ isäbenä, sponsorlar ezläp. Öç nomer çıqtı tatar telendä, bol'şe çığa almadı. Ul da bulıp çıqmağaç, bez tırıştıq bezneñ “Penzenskaya pravda” gazetasında vkladıyş yasarğa.
Bu ike bitle ayına ber çıqqan vkladıyşnıñ iseme “Yaqtaş” bula, ämma ul gel urıs telendä genä çığa, bötenese 18 nomer. Annan soñ anı da yabalar, çönki “Penzenskaya pravda” gazetasınıñ redaksiäse tatarlardan aqça sorıy, ä aqça tabılmıy. Penza tatarları aqça ezläp xätta Tatarstanğa da baralar.
– Bardıq Tatarstanğa, sorarğa aqça. Işandırdılar: “Obyazatel'no, obyazatel'no”, rezolyutsiäse bar ide iptäş Şäymiewnıñ: “Haдo пoMoчb, ecTb cTaTbя B Haшeй, B HaшeM бюджeTe”. No, şunarğa karamastan, bezgä bulışuçı bulmadı. Annan “Xalıq dönyası” gazetası çığara başladıq. “Xalıq dönyası” ber altı nomer çıqtı. Şunnan soñ toje aqça bulmağanğa kürä, ul da tuqtalıp qaldı.
Bu “Xalıq dönyası” gazetası digän närsä haman şundıy uq ike bitle vkladıyş bula, urıs telendä ayına ber tapqır Penza şähäreneñ “Mir lyudey” gazetası eçendä çığa. Penza ölkäsendä tatar gazetasın çığaru mäşäqätläre turında şundıy küñelsez tarixlarnı Näzıyf abıy Gil'deev söyläde. Penza tatarları ölkä byudjetına aqçaların salım räweşendä birä bara, ölkä xökümäte şul aqçalarnıñ ber öleşen urıs telle ğazetlarğa dotatsiä formasında küçerä bara, ä tatarlarğa üzlärenä ğazet çığaru öçen birergä ul aqçalar citmi kebek.Azatlıq radiosı öçen Penza şähärennän İrek Bikkinin.


text:
Äl-Sadr xäräkäte xökümättän üz äğzaların ala
Ğiraqtağı mäğlüm, häm şaqtıy abruylı şığıy ruxanie Äl-Sadrneñ xäräkäte, üzeneñ xökümättäge äğzaların çaqırıp alırğa buldı. Ruxani genä tügel, zur ğaskäri başlıq bularaq ta tanılğan Moqtada äl-Sadr şuşı qararın bügen iğlan itte. Ğiraqnıñ Nuri äl-Mäliki citäklägän xökümätendä anıñ älegä qädär 6 minıstırı bar ide.
Sadrnıñ kisätüe, yäkşämbe kön Bağdatta kimendä 37 keşeneñ ülüenä kitergän ikençe ber qurqınıç şartlawdañ soñ yañgıradı.
Sadr İttifaqçıları başlığı, Nassar äl-Rubağiy AQŞ köçläre Ğiraqta bulğan waqıtta, xökümät ildäge fetnälärne beterä almıyaçaq. Ğiraq xalqı AQŞ köçläreneñ ildäñ çığıun soriy, läkin monı xökümät añlarğa telämi, dip belderä.
İñ möhim mäsälä, qızğanıç ki, premyer ministr äl-Mäliki, Näcäf uramnarında millionlağan ğiraqlınıñ çaralarına cäwap beldermi. Şul uq waqıtta ul basıp kergän xärbi köçlärneñ ildä qaluın sorıy. Äl-Mäliki xäzerge wazifasına parlament sistemı näticäsendä bilgelände, añardan xalıq teläklären çağıldıruı sorala.
Sadr, Säddam xökümäte bärep töşerelüeneñ 4nçe yılı uñayınnan, 9nçı aprildä un meñlägän ğiraqlını izge şähär Näcäftä demonstratsiägä cıyğan ide. Şul çaralarda qatnaşuçılarnıñ kübese AQŞ köçläreneñ ildän kitü waqıtın bilgeläwne taläp itte.
David Hartwell, Ğiraqtağı xällärne Londonda urnaşqan Jane Mäglümät üzägennän küzätä:
Sadr, soñgı fetnälär waqıtında Mahdi köçläreneñ qaysı ber suğışçıların qulğa alınuına rizasızlıq belderde. Ul xäzer üzeneñ xökümättäge wäkillären kire çaqırtsa da, anıñ Ğiraq parlamentında 30 deputatı qala. şuña da anıñ soñğı qararı bik citdi säyäsi krizisqa kitermäs, dip farazlıy Hartwell.
"Ğiraqnı citäklägän şığıy xäräkät eçendä nindider bülgälänülär başlanuı sizelsä dä, bu xökümätneñ tarqaluına yäisä başqa dramatik xällärgä kitererlek zur waqiğa tügel"
Mäliki belän AQŞ xakimiäte arasında nıgıy barğan mönäsäbätlärgä qarşılıq belderep, Sadr xökümättän çığu kisätülären inde elek tä yasağan ide. Misal öçen anıñ ittifağı Ğiraq xökümäteneñ amerikannar belän tığız eşläwenä prostest yözennän ike ay parlament eşendä qatnaşmqdı, bu çaranı Sadr deputatları ğinwarda ğına tuqtattı.
Yänä David Hartwell: "Ul böten köçne üz qulına alırğa teli, şul köç belän küpkä radikalräk çaralar kürergä teli. Ägär amerikannar Sadr citäklägän Mähdi ğäskärilärenä qarşı çaraların arttırsa, anıñ şul teläge tağın da arta ğına ala"
AQŞ räsmiläre Mähdi ğäskäreneñ Ğiraqtağı iminlekkä zur qurqınıç tudırğanınñ qabatlap kilä. Sadrnıñ şuşı qorallı törkeme AQŞ köçlärenä qarşı höcümnären 2004-nçe yılda başlap cibärgän ide.
M.K.


text:
Sember ölkäsendä 3 mäçet iñ qarañğı yıllarda da tuqtawsız eşläp kilgän: ölkä üzägendä, İske Mayna rayonı İske Qızılsu awılında häm Qarsun rayonı Saqusqay-Urazovkada
Uzğan comğa könne Saqusqay mäçeteneñ 120 yıllığına bağışlanğan zur çara uzdı. Anda törle ölkälärdä yäşäwçe awıldaşlar, ölkäneñ baytaq awılları imamnarı qatnaştılar. Tatarstannıñ Taw yağı rayonnarı qazıyı, Bua rayonınıñ imam-möxtäsibe Linur xäzrät Sabircanov citäkçelegendä ber törkem dinqardäşlärebez Tatarstannan da kilgän ide. Linur xäzrät Tatarstan diniä idaräse citäkçese Ğosman xäzrätneñ täbrik xatın bäyän itte.
Mäçetkä 120 yıl dilär dä bit, süz 1884-yılda yanğan mäçet urınında salınğan yaña bina turında ğına bara. Ä Urazovqa – borınğı awıl. Tik däwlätsez xalıqnıñ tarixı yäşerelgän buluı arqasında, xalıq küñelendä saqlanğan waqiğalar ğına tarix bulıp xezmät itä. Ä bu yanğın – küñeldä tirän saqlanğan. Moña 60 yıl buyı ber ük keşeneñ imam bulıp toruı da säbäpter inde.
Üktäber tüntäreleşenä qadär awılda 3 mäçet eşlägän. Yaña xaqimiätneñ qısuına tüzä almıyça, Xäsän xäzrät çitkä çığıp kitkän. İkençese, İsxaq xäzrät, Sember şifaxanäsendä serle räweştä dönya quyğan. Ä bu mäçet imamı Sabircan xäzrätkä 60 yıl buyı dinebezneñ ömete, xalqıbıznıñ ruxiäte bulıp balqırğa yazğan 1911-yıldan alıp 1871-yılğa qadär imam wazifaların başqara ul.
Bu tantananı oyıştırğan mäxällä räise Diarov çığışınıñ baytaq öleşen Sabircan xäzrätneñ başına töşkän cäberläwlärgne tasvirlauğa bağışladı. Toraq yortın tartıp alalar, fatirğa da kertmilär, qullanılmıy torğan munçadan da quıp çığaralar. Mäçet salımın tülär öçen, urmanda buyaw yasarğa yarıy torğan tamırlar cıyıp, şularnı eşkärtep fabrikağa tapşıra. Süze soñında Säyet Diarov ölkä möftie Fatıyx xäzrät Aliullovqa süz birep, bolay dide: “Bezdä Sabircan xäzrätneñ çalması, ul 60 yıl buyı totqan tayak, 1884-yılda yasalğan mönbär saqlanğan. Xäzer Fatıyx xäzrät şul tayaknı totıp, borınğı mönbärdä wäğäz totar”.
Fatıyx xäzrättän soñ süz alğan rayon başlığı Vladimir Çubarov awıl xalqınıñ eşçänlegen, täwfiqlı buluın mäçetneñ saqlanıp qaluı belän bäyläde häm rayondağı mäçetlärneñ eşçänlegenä yuğarı bäya birep, yärdämennän taşlamayaçağın belderde. Ul bu bäyrämne oyıştıruğa da yärdäm täqdim itkän, läkin Säyet Diarov mäçetkä tügel – awılğa yärdäm kirägräk digän. Yulsızlıqtan intekkän awılnı olı yul belän totaştıru, awıl eçendä dä asfal't salu – Vladimir Borisoviç xezmäte.
Ayrat İbrahim, Saqusqay – Sember.


text:
Bügen Rusiäneñ sälämätlek saqlaw ministrı Yuriy Şevçenko Rusiädä tuğan balalarnıñ 60-lap protsentı, törle awırular belän dönyağa kilä, dip belderde. Bügen Mäskäwdä ütkän, Millätneñ sälämätlegen saqlaw ligası kongressında çığış yasağan Şevçenko, şulay uq, Rusiäneñ utız million xalqı isertkeç eçemleklärgä birelgän, ike millionı narkotiklar qullana häm 45 protsenttan artığı tämäke tarta dip xäbär itte.
Ministr, şuşı könnärdä genä oyışqan ictimaği xäräkät, sälämätlek saqlaw ligasına, Russiädä sälämät tormış alıp baru ürnäklären propagandalıyaçaq digän ömeten belderde.


text:
Yañadan tormış başlap cibärü ciñelme?
Tatar xalqı elek-elektän tuğan yaqların qaldırıp yaxşı eş, uñay tormış şartları – äytergä mömkin bäxet ezläp dönya gizgän. Xäzerge zamanda bu protsess däwam itsä dä, berniqädär başqa borılış aldı diärgä mömkin. Sovetlar berlege çorında Urta Aziägä, Baltik illäre yağına, şaxtalarğa kitkännär xäzer tuğannarı yäşägän şähärlärgä, yäki tuğan-üskän yaqlarına äylänep qayta başladılar. Ämma, äytergä kiräk, alarğa ğömer kiçergän cirlären qaldırıp, yaña urınğa kilep urnaşu, eş tabu härwaqıt ciñeldän bulmıy.
Küçep kilüçelärneñ kübese kebek, törle awırlıqlarnı Qırğızstannıñ Küqyänğaq şähärennän Omskiğa kilep urnaşqan Mädinä Vahapova da kiçergän. Mädinä xanım uzğan ğasırnıñ 60-nçı yıllarında, äle näni qız çağında äti-änise belän Başqortstannan Urta Aziägä küçep kitkän bulğan. Üzbäkstan belän çiktäş bu şahterlar şähärçegendä Mädinäneñ äti-änise eşkä urnaşqan, fatir alğan, balalar üstergän-ğomümän urta statistik sovet ğailäse bulıp tınıç qına ğömer kiçergän. Mädinä anda mäktäptä belem alğan, texnikum tämamlağan, ğailä qorğan, ullı-qızlı bulğan, beleme buyınça yaxşı ğına eşkä urnaşqan, 3 bülmäle fatirda yäşägän. Ämma 90-nçı yıllardan soñ Qırğızstanda milli kierenkeleklär başlanğaç, ğailäse belän Rusiägä küçep kitärgä mäcbür bulğan. Ber dä telämäsäk tä, tamırlarıbız belän qupqanday annan kitärgä turı kilde, qurqınıç ta buldı qalırğa, üzbäklär belän qırğızlar arasında bäreleşlär bula başladı, şunnan soñ bez dä kitärgä buldıq - dip söyli Mädinä xanım.
Omski şähären Vahapovlar ğailäse anda tuğannarı bulu säbäple saylağannar häm yalğışmağannar diärgä mömkin. “Mäcbüri küçüçelär” bulıp terkälsälär dä, xökümät tarafınnan alarğa yärdäm zur bulmağan, kilep urnaşqannan soñ 5 yıl waqıt ütkäç, fatir alu öçen berniqädär ssuda birgännär. Tuğannarı yärdämendä keçkenä, tözekländerü taläp itkän yort satıp alğannar. Anı torırlıq xälgä kiterep tözekländergännär.
Mädinä xanım süzlärençä, grajdanlıq alu ul waqıtta qatlawlı bulmağan, ber yıl eçendä Rusiä grajdannarı bulıp terkälä alğannar. Ä eşkä urnaşu xäl itelmästäy diärlek problema bulğan. Maxsus urta belemle bu xanım bügenge köngäçä hönäre buyınça eş taba almağan, şunlıqtan xäzer dä zur bulmağan xezmät xaqına törle oçraqlı eşlärdä eşli.
Şulay itep, Vahapovlar, inde äytkänemçä, tuğannarı yärdämendä toraq problemasın xäl itkännär, bötenläy eşsez dä tügellär. Xäzer balalarğa belem birü bezneñ öçen iñ möhim mäs'älä bulıp tora,- di Mädinä xanım. Alarnıñ bıyıl 10 sıynıfta uquçı ulları da, 11 sıynıfnı tämamlawçı qızları da yaxşı bilgelärenä genä uqıylar. Qızıbız mäktäpne kömeş medal'gä tämamlap, yuğarı uqu yortına byudjet nigezendä uqırğa kerä aluına ömet itäbez, ä tüläp uqıtırğa xälebezdän kilmäyäçäk,-dip borçılıp söyli Mädinä xanım.
Törle awırlıqlar bulsa Mädinä Vahapova tormışınıñ yaxşı yaqqa üzgärüenä ömeten cuymıy.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
İctimaği oyışmalar üzläre xäyriägä moxtac
Xäyriäçelekkä bağışlanğan yılnıñ ikençe ayı uzıp bara. Tatarstanda xäyriä yılında moxtaclarğa yärdäm kürsätü niçek bara soñ? Bu eştä ictimaği oyışmalarnıñ role nindi? Düşämbe könne Äfganstan suğışı invalidları ictimaği oyışması binasında ütkärelgän tügäräk östäl ictimaği oyışmalarnıñ şäfqät'lelek çaralarına bağışlanğan ide.
Tügäräk östäldä respublikanıñ sotsial' yaqlaw ministrı Klavdiä Novikova, Däwlät Şurasınıñ sotsial' säyäsät komitetı räise Çıñğız Mäxmütov, respublikanıñ cämäğät pulatı äğzäläre, ictimaği oyışmalarnıñ citäkçeläre qatnaştı. Sotsial' yaqlaw ministrı üz çığışında, xäyriä yılınıñ berençe aylarında uq respublikada bu uñaydan küp kenä çaralarnıñ ütkärelüen bilgeläp ütte. Näticädä Tatarstanda 1,5mln sum xäyriä aqçası cıyılğan, alarnı tuplawda 200läp metsenat qatnaşqan, dide Klavdiä Novikova. Ministr äytüençä, respublikadağı här oyışma, şul isäptä ictimaği oyışmalar da xäyriä yılı uñayınnan çaralar isemlegen buldırğan.
Ämma tügäräk östäldä ictimaği oyışma citäkçeläre kübräk üz oyışmalarına kiräk bulğan yärdäm turında süz alıp bardı. Böyek Watan suğışı veterannarı ictimaği oyışmasınıñ citäkçese Äxät Yulaşev - veterannar xäyriäçelek eşendä üz öleşen kertkän inde, xäzer alarnıñ üzlärenä yärdäm bik kiräk, dide. 80-90 yäşlek veterannar bügen invalidlıq ala almıyça integä ikän. Anı alır öçen suğış tämuğın uzğan äbi-babaylarnıñ sälämätlek saqlaw oyışmalarına yörergä mömkinlege yuq. Alarğa yärdäm itü maqsatınnan Äxät Yulaşev üze ük äğza bulıp torğan respublikanıñ cämäğät pulatasına möräcäğät itep qarağan, ämma ul anda añlaw tapmağan. Tügäräk östäldä Klavdiä Novikova invalidlıq alırğa telägän veterannarnıñ isemlegen tözergä quştı.
Äfganstan suğışı invalidlarınıñ ictimaği oyışması räise urınbasarı Sergey Murnov äytüençä, äfgan oyışması äğzäläre başqa oyışma wäkillärennän ayırmalı bularaq, härwaqıtta da üzläre eşläp aqça alırğa tırışa häm moxtac bulğan respublikadağı barlıq äfgançılarga da yärdäm itep tora. Ämma xäzer oyışmanıñ eşe bik awır bara. Oyışma ofisı da yabılırğa tora, dide oyışma räise urınbasarı Sergey Murnov.
Yäğni ictimaği oyışma citäkçeläre däwlätne üzlärenä qarata märxämätleräk buluın soradı. Ä xäyriäçelekne üsterüdä respublikada başqarası eşlär äle şaqtıy küp. Tatarstanda xäyriäçelek turındağı qanun da äle qabul itelmägän. Döres, elek mondıy qanun Tatarstanda bulğan, ämma Rusiäneke belän qarşılıqlar bulğanğa kürä, anıñ eşçänlege waqıtlıça tuqtatılğan. Monnan tış çit ildäge kebek eşmäkärlekne salımnan azat itü Kodeksın buldıru da zarur.
Al'bina Zäynulla


text:
Başqortstanda tatarlar niçek yäşi?
Atnakiç könne Başqortstan tatarlarınıñ mäs’äläläre tikşerelgän ber cıyın ütte. “Başqortstan tatar zıyalılarınıñ “tügäräk östäle” dip atalğan bu söyläşü baştan berqayda da iğlan itelmäde. Anda barı tik Başqortstan xakimiätläre qaramağındağı tatar milli oyışmaları citäkçeläre genä çaqırılğan bulıp çıqtı.
Cıyın Başqortstan däwlät pedagogiä universitetında ütte. Anda küp çaqırıluçılar tatar zıyalıları tügel, ä başqort xakimiätläre wäkilläre häm başqort milli oyışmaları äğzaları kübräk buldı.
Cıyınnı da Başqortstan mädäniät häm milli säyäsät ministrı urınbasarı Rafail' Şafikov açtı häm alıp bardı.
İñ başta süzne “Ramazan” törki milli-ağartu üzäge räise Marat Şäripovqa birde ul. Marat äfände Başqortstanda üzläre başqarğan eşlär xaqında söyläde. Başqortstannıñ Rus däwlätenä quşıluına 450 yıl tuluğa bağışlanğan çaralarda tatar oyışmaları da ixlas qatnaşsın dip ügetläde ul.
Annan süz Başqortstan Tatarları Morzaları mäclese räise Maqsat Mämlievqa birelde. Ul şuşı oyışma eşe xaqında söylägäç, Başqortstan däwlät pedagogiä universitetı rektorı, “Watanım” cämğiäteneñ Başqortstandağı bülege räise Rail Äsädullinnı Morzalar medale belän büläkläde.
Annan soñ şul şatlıqtan Rail Äsädullin çığış yasadı. Ufağa “Watanım”nıñ töp citäkçese Rinat Möxämmädievnıñ kilüe, anıñ Prezident Mortaza Räximov belän oçraşuı xaqında xisle söyläde ul. Häm Başqortstannıñ Rus däwlätenä quşıluına 450 yıl tuluğa bağışlap ütkärelgän çaralarda tatar milli oyışmalarınıñ da aktiv qatnaşırğa tieşlegen täqrarladı ul.
Annan soñ “Säxipcamal” tatar xatın-qızları oyışması citäkçese Gölcihan Yähüdina çığış yasadı häm üzläreneñ eşläre xaqında söyläde.
Bu cıyında Başqortstan Tatar ictimaği üzäge räise Ayrat Ğiniätullin da kilgän ide. Läkin ul monda räsmi çaqırılmağan. Bolay, qızıqsınıp qına kilgän. Häm bu cıyınnı tänqitläp çıqtı ul.
“Bu - isem öçen genä ütkärelgän söyläşü, - dide ul. – Biregä tatar problemaların kütärgän oyışmalar tügel, ä Başqort xakimiätläre qubızına biegän kesä tatar oyışmaları ğına çaqırılğan”.
Şuşı cıyınğa qarata mönäsäbäten BR Tatar milli-mädäni moxtariäte räise Ramil Bignov ta belderde.
Soñğı aylarda Başqortstan tatarları problemaları ayıruça kiskenläşte, - di ul. – Ufada tözelüçe tatar gimnaziäse binasın cimerü, tatar mäktäplärenä köçläp başqort telen kertü, anı kertergä telämägän tatar direktorların häm mäğärif idäräläre citäkçelären wazıyfalarınnan buşatu kebek ğamällär barlıq cämäğätçelekne borçuğa saldı. Menä şundıy şartlarda Başqortstan xakimiätläre tatar cämäğätçelek oyışmaları belän xezmättäşlek itüläre xaqında xalıq küzenä töten cibärergä buldı axrı. Läkin monıñ belän genä keşelärne aldap bulmıy”.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Ğiraqta küp kenä illär tarafınnan uñış dip bäyälängän, kiçä çağıştırmaça tınıç ütkän saylawlardan soñ tawışlar sanala.
Cirle bülekçälärdä berençel sanawlardan soñ saylaw bülletennäre saq astında Bağdadqa ozatıla.
Ğiraq saylaw komissionerı Färit Ayät berençel isäpläwlärgä qarağanda tawış birüdä saylawçılarnıñ 70-läp protsetnı qatnaşqan dide. Anıñ äytüençä, täğäyen näticälär iğlan itelgänçe kimendä 2 atna ütäçäk.
AQŞ prezidentı George Bush bu saylawlar AQŞnıñ üz-üzen yaqlarlıq demokratik Ğiraq buldıru maqsatına taba zur adım dide.
AQŞ general' sekretare Kofi Annan Ğiraq xalqın 275 urınlı Ğiraq parlamentına saylawlarnıñ näticäläre iğlan itelgäç alarnı qabul itärgä çaqırdı.


text:
Sember: awıl xalqı munitsipal berämleklär turındağı qanunğa ömet bağlamıy
Munitsipal' berämleklär turındağı yaña qanunnıñ ğädelsezlekläre turında ölkä citäkçelegenä yunältelgän xatlar näticä birmägängä, “Tuğan tel” oyışması ölkä prokurorı Waleri Malıyşevqa häm Däwlät Duması deputatı Valentin İvanovqa da möräcäğätlär cibärgän ide.
Ölkä prokurorı Waleri Malıyşevtan Ölkä qanunın Federal' qanunğa täñgälläşterü sorala. Bu ğämäldä Tatarstan prokurorınnan ürnäk alırğa täqdim itelä: näq anıñ tırışlığı arqasında Tatarstan Konstitutsiäse tulayım “räsäyçälätelde” bit, dielä.
Munitsipal' berämleklär turındağı Federal' qanun buyınça, xalıq tığız yäşägän töbäklärdä 3000 keşele qasabalar tieş bulsa, andıy sanalmağan Sember ölkäsendä 1000 keşelek qasabalar yasala ala. Dimäk, 266 keşele Qañlı kebek awıllar üz-üzlärenä xuca bulırğa xaqlı.
Ölkä prokuraturasınıñ Federal' qanunnar ütäleşen küzläw bülege başlığı İ. V. Polyakov cawabında prokuraturanıñ bu eşkä qatnaşuına nigez yuq, dielgän. Çönki Federal' Qanunda ölkäneñ yuğarı yäki tübän tığız xalıqlı ikäne kürsätelmägän, ä andıy ölkälär isemlege isä 5 yılğa ber Federal' Xökümät tarafınnan raslanıp kilä.
Ägär prokuror äfände şul isemlekne açıp qarasa, Ul'yan ölkäseneñ siräk xalıqlı töbäklär rätenä kergänen beler ide dä bit, waqıtı tar bulğandır, dip farazlarğa ğına qala.
Deputat Valentin İvanovnıñ cawabı yağımlıraq: “Min sezneñ teläklärne Qanunnar çığaru cıyılışında bu mäsäläne tikşergändä, anıñ räise Boris Zotovqa citkeräçäkmen. Härxäldä, sezneñ qayğırtuığıznı añlıym häm mömkin qädär yärdäm itärgä tırışırmın. Qanunnıñ tormışqa aşırıluı qıyın bulaçağı añlaşıla, şunlıqtan teläweçlär öçen, anı qullanışqa kertüne 2008-yılğa qädär kiçekterü turındağı Qanunnı Duma 1-uqılışta qabul itte dä inde”
Tik menä deputatnıñ ber fikere awıl xalqı, anıñ äydäwçelärenekenä turı kilmi. Deputat yazuınça, “här awılnıñ mänfägat'lären yaqlaw öçen Sovetta alarnıñ wäkilläre bulırğa tieş, çönki real' üzidarä näq şul deputatlar qulında bit”. Ä Qarsun rayonı Nuğay ile awılı imamı Nail xäzrät İdiätullov, mäsälän, älege qanunnan bernindi yaxşılıq ta kötmi. Berençedän, başqa awılda urnaşqan citäkçelek Noğay ile awılındağı yul, ut, su xälläre belän qızıqsınmayaçaq. Şulay uq mäktäpkä yabılu qurqınıçı yanıy. Başqa awıllarda balalar tumıy da inde, ä bezdä älegä yıl sayın 6 – 7 bala tuıp kilä, dimäk, kiläse yıllarda da uquçı balalar bulaçaq. Şulay da bezne kiläçäge bulmağan awılğa buysındırdılar, di Nail xäzrät.
Şul uq rayonnıñ Urazovqa awılı imamı Säyet xäzrät Diarov ta şundıyraq fikerdä: “Här qoş üz oyasına taşıy, şunlıqtan 10 yortlımı, 20 yortlımı - här awıl saqlanıp qalırğa tieş. 10 awılğa ber oya bulsa, annan ber yaxşılıq ta kötep bulmıy. Ä iñ qurqınıçı – mäktäpne beterüläre. Äle dä Urazovqa balaları, üz awıllarında 9 sıynıf qına bulsa da, kürşe Sosnovka awılına uqırğa yörmilär. Çönki anda tärtipsezlek, sügenü häm başqa qoytı küreneşlärgä genä öyränergä mömkin. Ä belem birü digäne yuq däräcäsendä. Şunlıqtan alar rayon häm ölkä üzäklärendäge maxsus uqu yortlarında belgeçlek tä alalar, urta belemgä dä iä bulalar.
İke din ähele dä ÜZİDARÄ digänne xalıqnıñ üze telägänçä yäşäwe, dip añlıylar. Ä Rusiä türäläre – ikençeräk... “Vot barin vernetsya i rassudit” digän postulatnı ğasırlar buyına töp qanun dip sanağan qäwem wäkilläre bulğanğadır inde.
Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Törki xalıqlar qorıltayında öç kenä tatarstanlı
Bu könnärdä Törkiädä Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev çirattağı yalında. Alay ğına da tügel, Mintimer Şäymiev artınnan uq diärlek, berteörkem tatar zıyalıları da Törkiägä, Antaliä töbägenä kitte. Prezidenttan ayırmalı bularaq, boları inde, yal itü belän genä çiklänmi. Ä anda bu könnärdä bara torğan Törki xalıqlar qorıltayında qatnaşu zıyalılarıbıznıñ töp maqsatı. Älege cıyın här waqıt tınıç qına uza ide. Läkin bıyıl, aldan anda qatnaşırğa dip torğan zıyalılarnıñ qayberläre qatnaşudan baş tarttı.
Bu könnärdä Törkiädä Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev çirattağı yalında. Alay ğına da tügel, Mintimer Şäymiev artınnan uq diärlek, berteörkem tatar zıyalıları da Törkiägä, Antaliä töbägenä kitte. Prezidenttan ayırmalı bularaq, boları inde, yal itü belän genä çiklänmi. Ä anda bu könnärdä bara torğan Törki xalıqlar qorıltayında qatnaşu zıyalılarıbıznıñ töp maqsatı. Älege cıyın här waqıt tınıç qına uza ide. Läkin bıyıl, aldan anda qatnaşırğa dip torğan zıyalılarnıñ qayberläre qatnaşudan baş tarttı.Törki xalıqlarınıñ 10 nçı qorıltayı 18 sentäberdä Törkiäneñ Antaliä töbägendäge Kämär dip atalğan şähärendä açıldı. Döresen äytergä kiräk, bu qorıltay turında mäğlümatlar bik tä saran kilep tora. Läkin anıñ tarixı açıq bilgele. 1992 yılnıñ üktäber axırında, ul çaqtağı Törkiä prezidentı Törgüt Özäl ämere belän oyıştırılğan ide. Rafael Möxämmätdinov, tarix fännäre kandidatı, tanılğan millätçe, şuşı berençe qorıltayda qatnaşqan keşe.
Min barı tik ikençe qorıltayda ğına qatnaşa almadım. Här ber qorıltayda bulıp kildem , älegä qädär.Rafael Möxämmätdinov, Törki xalıqlar qorıltayınnan çınlıqta da fayda bar dip sanıy. Läkin bu fayda, ğadi keşelärneñ kesälären qalınaytmıy, ä törki xalıqlarnıñ ğalimnäre öçen, üzara fiker alışu, täcribä belän urtaqlaşı yağınnan faydalı dip sanıy
Anda, törki xalıqlarnıñ mädäniät, mäğärif häm başqa ölkälärgä qarağan problemalarnı tikşerälär, seksiälärgä bülenep eşlilär. Qararlar qabul itelä. Ämma ul qararlar, Törki däwlätlär öçen mäcbüri tügel. Şulay da bu bik faydalı çara. Küp kenä qararlar inde tormışqa aşıp kildeĞalim Rafael Möxämmätdinov, Törkiä tarafınnan oyıştırılğan qorıltaynıñ faydası yaqların kürsä dä üze bıyıl 10 qorıltayda qatnaşmıy. Çaqırılğan bulğan, ämma, ber ük waqıtta anı Qazaqstanda ütüçe zur ber cıyınğa da däşkännär. Anısına rizalıq birgän, ämma, cıyın ber ayğa kiçekterelgän. Şul säbäple, ni tegesenä, ni monısına bara almağan.
10 qorıltayğa, Tatarstannan çaqırıluçılar küp ide. Sanap kitik. Tarix fännäre doktorı Damir İsxaqov, ğalimä Färidä Ğaffar, säyäsät belgeçe Räşit Ğällämov, säyäsät fännäre doktorı Rafiq möxämmätşin Çaqırıluçılar küp anısı. Baruçılar ğına az. Barı tik Damir İsxaqov, Färidä Ğaffar häm Tatar kongressında bülek citäkçese Mars Tuqay. Waqıtında tatar yäşläreneñ Azatlıq oyışmasın citäklägän, monnan tış zamanında Törki yäşlärneñ xalıqara berlege räise bulğan, xäzer isä şäräfle prezidentı Tälğät Äxmädişin 10 Törki xalıqlar qorıltayına baş tartuçılarnıñ berse. Säbäben Azatlıqqa bolay dip añlattı.
Älege çaranı oyıştıruçı komitet başta yäşlär seksiäse bulaçaq dip qırı urın birgän ide. Annarı ni säbäpleder ul 20-25 kä genä qaldı. Törki yäşlär berlegenä kerüçe oyışmalar sanı ğına da 35 läp. Şuña kürä yäşlär oyışmaları liderları qatnaşmasqa digän qarar qabul itte. Min üzem dä yäşlär qatnaşmağaç, barmasqa buldım. Üzemä ayırım çaqıru bula torıp ta Tälğät Äxmädişinnı işettegez. İntertat gäzite yazmasına qarağanda, Qorıltayğa şulay uq Tatar kongressı räise Rinat Zakirov ta barudan baş tartqan.
Şulay itep, Törki xalıqlarnıñ 10 qorıltayı dip atalğan cıyın tigez genä matur ğına oyıştırılmağanı mäğlüm buldı. Säbäp isä, oyıştıruçılarnıñ törle buluında. "TIKA" häm "TUDEV" iseme astında eşläwçe Qorıltaynı Oyıştıru komitetı wäkilläre qayber mäğlümatlarğa qarağanda üzara kileşä almağan. Ber oyışma beräwlärne, ikençese ikençelärne çaqırıp, butalıp betep, eş kilep çıqmağan. Çaqırular buyınça inde. Annarı bit äle, tatar zıyalıları diñgezendä dä törle ağımnar bar. Yäğni, ul bulsa min yuq, tegese bulsa- mine kötmägez digänräk. Ä qorıltay üze älegä eşen däwam itä. Çeltärdän alınğan mäğlümatlarğa qarağanda, mäsälän, Törkiäneñ premyer ministrı Räcäp Ärdoğan, qorıltaynıñ açılışında çığı yasap, törki illär berlegen oyıştırırğa çaqırğan. Döres, bu törki illär berlege Tatarstan belän Başqortstanğa eläkmäs möğayın. Çönki, qorıltayğa bit, Qazaqstan, Üzbäkstan işe illärneñ räsmiläre çaqırılğan. Ä bezdän ğalim-ğölämä. Qayber çığanaqlar, Tatarstan prezidentına da çaqıru bulğan dip baralar. Şäymiev bit, älege waqıtta şul Antaliädä ük yal itep yata. Qorıltayda ul qatnaşamı- yuqmı bixäbär. Tögälräk mäğlümat aldağı könnärdä bulır.
Räfis Cämdixan


text:
Bügen Britaniäneñ Birmingem şähärendäge reydlar barışında qulğa alınğan keşelärneñ berse Yasin Xäsän Ğömär isemle keşe digän xäbärlär bar. Xäsän Ğömär uzğan atnada Londonda uñışlı barıp çıqmağan 4 şartlatu omtılışında qatnaşqan 4 keşeneñ berse dip şiklänelä. Älegä politsiä bu xäbärne raslamadı.
Politsiä bügen Londonnıñ tönyağındağı Lüton hawa alanında terrorçılıqta şiklänelgän ber keşene qulğa aluın belderä. Ul keşe Fransiäneñ könyağına oçar öçen oçqıçqa utırır aldınnan totılğan.
Politsiä ul keşeneñ bu ayda Londonda bulğan şartlawlarğa bäyle räweştäme qulğa alınğanlığın äytmi.


text:
“Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı?” Prof. Dr. Nadir DÄWLÄT (8. öleş)
Ütkän programabızda Mukdenda 4-14 fevral 1935 yılda ütkärelgän Qorıltayğa tuqtalğan idek.
Üzäkneñ här törle eşçänlegen xalıqqa ireşterü, Yıraq Könçığıştağı tatarlarğa üz tarixları belän bäyle mäğlümatlar, xäbärlär birü häm alarnı ber-bersennän xäbärdar itü maqsatınnan çığıp 1935 yılnıñ 1 noyäberendä Mukdenda “Milli bayraq” gazetası çığa başladı. Mukdenda ğaräp şriftlı näşriät bulmağanlıqtan, gazeta quldan yazıla häm taş basma texnologiäse yärdämendä küçerelep taratıla ide. Quldan yazılıp basılıp kilsä dä, ni qadär bulmasın, başta çığımnarnı Axmäd Wäli (Mäñgär) häm Xayrulla İbrahim ber tuğannar üz öslärenä aldılar. Näşriät barı tik gazetalar basuı belän genä tügel, mäktäp öçen däresleklär çığaruı belän dä ähämiätle ide. İke yıl yarım ütkännän soñ Xösäyen Biglitsineñ dä zur matdi yärdäme belän mätbağa buldıru öçen kiräkle aqça cıyıldı. Läkin bu yulı ğaräp şriftın tabu mäsäläse kilep çıqtı. Soñınnan bolar da Törkiädän kiterelde. Şul räweşle, “Milli bayraq”nıñ 1938 yıl 8 aprildä çıqqan 117 sanı gazetanıñ üz mätbağasında basılğan berençe nösxası buldı.
Gazetanıñ yazu eşläre mödire itep ber ük waqıtta Märkäzneñ särqatibe wazıyfasın ütäwçe İbrahim Däwlätkilde bilgelände. Ğayaz İsxaqi Avrupağa qaytqançı, yäğni 3-4 ay däwamında, başmäqälälär yazıp, Roqıya Möxämmädiş isä başqa mäqälä häm xäbärlärne äzerläp bu tirajı keçkenä, läkin tä''sire şaqtıy köçle atnalıq gazetanı çığaru öçen köräştelär. Gazeta nösxalarınıñ barı tik Yıraq Könçığış ölkälärenä genä tügel, Finlyandiä, Almaniä, Misır häm Gärabstannıñ qayber şähärlärenä qadär barıp citüe bu waqıtlı matbuğat orğanına şaqtıy zur iğtibar buluın kürsätep tora. Gazeta belän bäyle tağın da real'' mäğlümatlarnı bu gazetada şäxsän eşläp kilgän Roqıya Möxämmädiş (Däwlätkilde) xätirälärennän tabarğa mömkin:
“1935, 1-nçe noyäber minem öçen tağı ber borılış açtı. «Milli Bayraq» gäzitäse çığa başladı. 4 säxifälek, atnalıq, ğaräp xärefläre belän basıla. Başta quldan yazılıp, foto ısulı belän basıla. İbrahim äfändeneñ, qul yazması matur bulğanğa, aña gäzitäne yazarğa quşalar. Min yazmalarnı barlıym, üzem dä yazam, korrektorlıq wazifasın da ütim. Bezgä gäzitä eşe dä yöklängängä, Ğayaz-abzıy bezneñ, mäğäşnı arttırırğa kiräkle taptı. Bez 165-är iena ala başladıq.
İsemdä qalmağan, niçä sanı quldan yazılıp çığarılğandır. Törkiädän keçkenä ağaç tartmada xäreflär kilde. Xäreflär, noqta, öterlär häm başqalar berär genä bulğanğa, kiräk qadäre ürçetäse bar. Başta, möherlär yasawçı ber qıtay xäreflärne ağaçtan kisep yasadı, şunnan soñ qurğaştan xäreflär qoyıldı. Maxsus qotılar (tartma, qap) yasatıldı.
Ğayaz-abzıydan kilgändä bezgä bäyräm bula. Läkin 1939-da añardan yazmalar kilü tuqtaldı. Baş mäqälädä, üz imzam – «Röqıä Möxamädiş», Ütämeş, İlsöyar imzalı yazmalar barısı da minem cilkädä.
Tuqaynıñ yegerme bişençe sänğat yılına häm Ğayaz İsxaqinıñ qırıq yıllıq ädiplek xezmätenä bağışlanğan jurnallar çığardıq. Matbuğatta siräk bulsa da, soñğa qalular bula ide. Ğadättä 4 bitle bulıp çıqqan “Milli bayraq” möhim säbäplär belän 8, 12 xätta 16 bit bulıp çıqqanı da buldı. Devizı isä uquçılarına tübändägeçä endäşü kebek ide:
“Milli bayraq” qiblası üz ilen irekle itü, üz ilen doşman qulınnan qotqaru, bäysez bulu, törek-tatar milli bayrağın irekle İdel-Uralda xör cilkenderü... Çit illärneñ böeklege, xalıqlarınıñ törlelege eçendä aptırap qalğan watandaşlarıbıznı milli yulğa bastıru öçen tarixtan başlap kem buluların öyrätergä tieşbez. Sin bügen mesken, aptırağan ber xäldä qalğan möhacir bulsañ da, sin tarixı böek ber xalıqnıñ balası. Sineñ üz ileñ, üz tuğan tufrağıñ bar.”
“Milli bayraq” isä uñışlı yıllarda, yäğni 1935tän alıp Yıraq Könçığışta suğış başlanğan 1941 yılğa qadär 500 tiraj belän çığıp kilde, 1941 yıldan soñ 400gä qadär töşte, suğış şartlarında poçta xezmäte aqsıy başlağan yıllarda isä (1943-1945) tiraj 30 danäğa qadär kimegän ide.
Häm İbrahim, häm Roqıya (Möxämmädiş) Däwlätkildelärneñ eşçänlekläre arqasında qulğa alınğan 1945 yılnıñ avgust ayında “Milli bayraq”nıñ 440 sanı bernigä dä karamastan çığarılğan ide. Yazıluçılarnıñ küpçelegen Finlyandiä, Estoniä, Pol''şa, Almaniä häm Törkiädä yäşäwçe tatarlar täşkil itä ide, Soğud Gärabstanı häm Hindstanğa berär nösxası cibärelä ide.
Däwamı kiläse tapşıruwıbızda.


text:
Tatar yäşläre dä İzge Valentin könen bäyräm itte
Uzğan yal könnärendä mädäni çaralar küp qatlı buldı. Şalyapin isemendäge xalıqara opera festivale tämamlanğanda bula torğan gala-konsert Salix Säydäşev isemendäge zur konsertlar zalında oyıştırıldı. Anda Rusiä teatrlarınnan häm çit illärdän kilgän ataqlı cırçılar häm beraz Qazan säxnä ostaları da qatnaştı. Gala-konsertnı tıñlarğa teläwçelär küp bülü säbäple, ul ğädättägeçä ber kön genä tügel, ä ike kön rättän ütkärelde. Rusiä opera sänğäteneñ bu könnärdäge märkäze Qazannan tä'sir alıp kitüçe muzıka belgeçläre, tänqitçelär üzläreneñ bäyälären soñraq iğlan itärlär.
Näq şul uq könnärdä, 2 gala-konsert belän berrättän, ataqlı cırçı İlham Şakirov tuğan könenä bağışlanğan 2 sänğät kiçäse ütte. Yäkşämbe kiçendä filarmoniä zalında uzğan kiçädä İlham Şakirov belän bergä anıñ säxnä dusları, mädäniät ministrı İldus Tarxanov buldı. Düşämbe könne ul xäzerge estrada yoldızı Salawat belän bergä säxnägä çıqtı. Fevral' urtasındağı bu könnär Musa Cälil iseme belän dä bäyle. İke yıldan şağirneñ tuuına 100 yıl tula. Şuñamı, başqa säbäptänme bıyıl Cälilneñ tuğan könenä zur iğtibar birelde.
Cälil, Şalyapin, İlham Şakirov isemnären zurlap kiçälärgä baruçılardan başqa, yäş buınnıñ tağın ber üzençä bäyräme buldı. Xristiannarnıñ İzge Valentin köne uñayınnan diskotekalarda, kafelarda, tönge klublarda, xätta Piramida zalında yäşlär öçen tamaşalar ütte. Şimbä könne, salqın Bauman uramında Valentin köne xörmätenä käyef-safa qırğan, qızmaça yegetlär-qızlar isäpsez-sansız ide. Yäştäşlärennän qalırğa telämägän tatar qızları da bu könne diskoteka yäki, hiç bulmasa kafeğa, kerä almıyça integep yördelär. Dimäk, tatar häm möselman yäşläre öçen dä mäxäbbät belän bäyle häm küñelle kiçälär kiräk. Şundıyraq tä'sir qaldı.
Rimzil Wäli


text:
Qazanda Ayıqlar köne ütte
Şunısı qızıq, älege tantanalar näq menä Qazanda ütkärelgän Ayıqlıq bäyrämenä turı kilde. Qazannıñ Ayıqlar cämğıätenä dä avgust ayında 110 yıl tulğan bulğan. Elek anıñ Qazan gubernasında 61 bülege bulğan. Ä xäzer Qazanda berdän-ber Anonim alkogoliklar klubı eşläp kilä. Döres, Qazanda törle däwlät oyışmalarında Gorbaçev zamanınnan qalğan sälamät, ayıq tormışqa agitatsiäläüçe oyışmalar bar, dilär. Ayıqlar bäyrämendä Yäşlär eşläre häm sport ministrlığı Qazannıñ Bauman uramında spirtlı eçemleklärgä qarşı ber tamaşa-aksiä ütkärde. Bauman uramında yal itüçelär eçep betermägän sıraların maxsus ber çiläkkä kilep buşattılar. Eçelmägän sıra baräbärenä alarğa loterey uynattılar. Zur prizlardan qul säğätläre kürergä bula ide. Läkin bu aksiädä qatnaşuçılarnıñ 1-2 yotım sıraların qızıq öçen genä, tamaşa öçen genä tügüläre kürenep tora ide. Xäyer, bu könne dä Bauman uramında sıra särxüşläre kimemäde. “Efir” telekompaniäse şul uq kiçne Bauman uramında närsäder eçep añğırayğan ber adämneñ qırına torğan pıçaq belän 11 keşegä cärähät yasağanın xäbär itte. Ä inde Qazan sıra qıyuçılarnıñ eşlärenä kilgändä, älbättä, büdjetqa aqçalar mul keräder. Läkin şähär üzägendä bigräk tä bäyrämnärdä Qazan üzägendä sıra şeşäse kütärep yörgän yäşlär artqannan-arta bara. Yäşlär arasında sıra propagandalau cancalları da bulğaladı inde. Soñğısı -- cäy başında mäktäplärdä çığarılış kiçälären küçerä-küçerä Sıra köne ütkärep mataşular.


text:
Ä Qazan çistarıp mataşa
Ä jurnalistlar küzenä Qazannı maturraq itep kürsätü – xäzerge köndä xakimiät quyğan burıçlarnıñ berse. Ser tügel, başqala respublikada iñ pıçraq şähärlärdän sanala. Monda räsmi terkälmägän çüpleklär genä dä adım sayın. Döres, tantanalarğa äzerlek barışında alarnı yuq itärgä tırışalar. Läkin şähär xakimiäte , bu eşkä dä prezident qatğıy taläp itkäç kenä citdilek belän alındı. Bügenge köndä isä yullar tözätü däwam itä. Tözelep betmägän yäisä yañartılıp ölgermägän yortlarğa matur yort räsemnäre töşerelgän pärdälär elenä. Qayber belgeçlär, Qazannıñ maturlığı yuğaldı dilär. Tarixi binalarnıñ kübese yuqqa çıqtı. Yäisä tanımaslıq bulıp üzgärtelde. Häm bu eş meñ yıllıq ütkäç tä däwam itäçäk. Şuşı uq belgeçlär, çit illärdän kilgän turistlarğa qararlıq äyber qalmadı Qazanda dip belderälär. Xäzer şul yaltıratılğan yortlarnıñ tışqı yaqların cıyu, çistartu bara. Monnan tış, Qazan tantanalarına kiläçäk prezidentlar ütä torğan yul buylarında xätta ağaçlar da kiselä ikän. Ul-bu bulmasın, mıştım ğına berär terrorist qaçıp yatmasın ul ağaç artlarında dip yänäse.


text:
Qazanda möselman modası kiçäse uzdı
Möselman modası kiçäsendä milli kostyumnar, yäğni qalfaqlı-qamzullı kiemnärdän tış, möslimälärgä köndälekkä kiärgä, törle bäyrämnärgä, eşkä, nikaxqa digän kiemnär täqdim itelde. Barlığı 40ka yaqın kästümnärneñ, “Ebivol'”, “Lotos”, “Sestrı, yäğni apalar”, atel'yelarında tegelgän, şulay uq qayberläre Misırdan häm Törkiädä alıp qaytılğan. Alarnı Qazandağı yuğarı uqu yortları studentları üz öslärendä kürsätte. Anda qatnaşqan Qazan däwlät universitetında belem aluçı möslimä Sömbel Wäliullina:
Bügen täqdim itelgän kiemnärneñ kübese äle İslam dinen yaña qabul itkännär öçen, çönki alar äle tulısı belän yabılıp betärgä, yaulıqnı aldan bäylärgä oyalalar. Tuy külmäkläre isä uñaysız, ämma matur
Sömbel Wäliullina äytüençä täqdim itelgän kiemnär barısın da “Käräwan” säwdä kompleksındağı “Leyli” kibetendä satıla. Anıñ xucabikäse Läylä Äxmäri kiläçäktä bu eşne cäyelderergä uylıy häm Qazandağı citeşterüçelär ber-ike külmäk kenä tügel, ä törledän-törle küpläp kiemnär teksennär ide di. Şulay uq ul Qazanda da möslimälär öçen kibetlär kübräk bulırğa tieş dip belderä. Läylä Äxmäri:
Aña qarap möselmannarğa bäya birälär. Ul ürnäk bulırğa tieş
Läylä xanım Äxmäri äytüençä, kiemnärneñ bäyäläre möslimä studentlarnıñ kesäsenä suqmasqa tieş. Çönki bügen çit ildän, ayırım alğanda Törkiä, Misırdan alıp qaytılğan kiemnärneñ bäyäläre şaqtıy qimmät, şul säbäple qızlarnıñ küpçelege tösläre turı kilmägän, asılınğan kiemnär kiep küplärdä İslam dinenä qarata näfrät uyata.
Landış Xarrasova


text:
Könbatış xristiannarı Pasxanı bilgeli, yaña Papa üzeneñ berençe "Urbi et Orbi" yullamasın yasadı
Şuşı könnärdä dönya xristiannarı Ğäysä päyğämbärneñ ülelärdän toruın, Pasxa bäyrämen bilgeli. Bu uñaydan Rim papası Benedikt Vaticanda yıllıq "Urbi et Orbi" - "Qalağa wä dönyağa" yullaması belän çıqtı. Papa täxetendä äle berençe yılın ğına tutırğan Benedikt 16-nçı öçen bu anıñ berençe Pasxa yullaması bulıp tora.
Papa itep saylanğannan birle berençe Pasxa çığışında Benedikt xalıqara cämäğätçelekne, yaqın Könçığıştağı solıxnı nığıtu maqsatında İran belän aralaşuğa öndäde. "Atom qüwätenä ireşü tiräsendäge xalıqara krizislarğa kilgändä, citdi wä ixlas söyläşülär aşa bar taraflarnı da qänäğätländererlek märtäbäle çişeleş tabılsın ide", digän ömet belderä Rim papası.
Benedikt şulay uq İzrailneñ dä tınıçlıqta yäşäw xoquqın yaqlap çıqtı, ämma berük waqıtta dönya xäzer ömetsezlektä yäşägän fälästin xalqına da şul wäzğiattän qotılıp üz däwläte bulğan kiläçägen qoruğa yardäm itsä ide", dip belderde.
Rim papası çığışında terror qurqınıçın beterü öndämäse dä bar ide. Bu uñaydan ul dönya citäkçelären, xalıqara oyışma başlıqların törle rasalar, dinnär, millätlär wä mädäniatlär arasında tatulıqqa ireşü öçen bergäşläşep eşläwgä çaqırdı.
Yäkşämbedä qarşı töndä Benedikt 16-nçı Vaticandağı izge Petr çirkäwendä tönge uyawlıq ğibadäten ütkärde. Anda ul Ğäysä päyğämberneñ yaqınça ike meñ yıl elek ülelärdän toruın "bötenläy yaña ber ülçämgä küçü" dip atadı häm üz dindarların dönyanı köç qullanu wä aqçağa xireslänüdän qotqarıp, näq şundıy uq yaña ülçämgä, yaña xälätkä küçärgä öndäde.
Ğäysäneñ tuğan cire sanalğan Bäyetlähem şähärendä, ul Ürdün yılğasınıñ könbatış yarında urnaşqan, cirle katolilar uyawlıq ğibadäten Rıştua çirkäwendä ütkärde. Bu çirkäw Ğäysä tuğan mäğärä östendä urnaşqan.
Uzğan yılda Paxsa bäyräme inde märxüm papa İoann Paul ikençeneñ sälämätlege naçarayu külägäsendä ütkän ide. İzge Petr mäydanında cıyılğan xalıqqa ul barı tik berniçä genä süz äytä aldı, häm ozaq ta ütmäde aprilneñ 2-sendä wafat buldı.
Pasxa bäyrämeneñ xristian dönyasındağı ähämiaten iskä alıp Filippin prezidentı Gloria Macapagal Arroyo maxsus färman çığarıp, ilendäge ülem cäzasına xökem itelgän 1200-läp keşeneñ şul cäzasın ügärtte.
İdel-Uraldağı pravoslavlar bügen Ğäysäneñ Yirusalimgä kilüe könen - tiräk yäkşämbesen bilgeli.
Kärim Kamal


text:
AQŞ xärbiläre iñ nıq ezlängän 55 ğiraqlı isemlegendä 54-nçe urında torğan Xamis Sarhan äl-Möxämmätne tottı
AUDİO: 54-nçeneñ totıluı belän bez koalitsiägä qarşılıqnı kimetü öçen möhim adım yasadıq. Ul Ğiraqlılarğa, şulay uq AQŞ häm koalitsiä köçlärenä qarşı küp kenä höcümnär öçen cawaplı.
Äl-Möxämmät elek xakimiättä bulğan Baath partiäseneñ töbäk citäkçese häm xärbi komandir ide. Ul yäkşämbe könne Bağdadnıñ könbatışında qulğa alınğan. Bügen Ğiraq üzägendäge Baquba şähäre yanında, politsiä bülekçäse qarşında ber intixarçı maşinada bomba şartlatıp üzen häm kimendä ike keşene üterde. Kimendä 20 keşe yaralanğan, alarnıñ küpçelege politsiä xezmätkäre dip xäbär itelä.


text:
Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsät öçen cawaplı räsmie Havier Solana, Gruziä korrupsiä häm xäyerçelekkä qarşı köräştä uñışlar yasıy, dip belderde. Bu turıda ul bügen Gruziä premier-ministrı Zurab Zhvania belän oçraşqaç äytte. Bügen Brusseldä Gruziägä yärdäm cıyu maqsatı belän xalıqara konferensiäse açıldı. Dönya Bankı ximayasında ütkän bu çaranı Yevropa Berlege ütkärä. İxtimal yärdäm itüçelär arasında Yevropa Berlege illäre, Quşma Ştatlar, Yaponiä häm Rusiä. Gruziä xökümäte aldağı 3 yılda 485 million euro külämendä yärdäm alırğa ömetlänä. Yevropa Berlegeneñ tışqı bäyläneşlär komissarı Chris Patten, konferensiäne açıp, xalıqara cämäğätçelek Gruziägä yärdäm itü forsatın ıçqındırmasqa tieş dip belderde:
Audio (Chris Patten)
NC061621 "Bez yärdäm itmi torıp reformalar uñışın kötep utıra almıybız. Bez Gruziägä yärdäm itergä tieş, çönki aldağı 3 yıl bu ilneñ kiläçäge öçen xälitkeç bulaçaq."
Berük waqıtta Patten, yärdäm, reformanıñ niçek baruına qarap bireläçäk, dip kisätte. Yevropa Berlege 125 million euro birergä cıyına, häm bu iñ zur öleş bulır dip kötelä. Gruziä berençe çiratta, idarä reforması, xoquq saqlawçılar sanın qısqartu, energetika, infrastruktura häm sotsial ölkägä yärdäm kürsäteler dip ömetlänä.


text:
Rayt bertuğannar
Wright'lar (tatar äyteleşe Rayt), amerikan uylap tabuçılar häm aviakonstruktorlar Wilbur (1867-1912) häm Orville (1871-1948) (äytelä WİL-bö, O-vil rayt) aviatsiä taríxına Wright bertuğannar (inglizçä Wright brothers) isemendä qalğannar. Dönyada berençe hawadan awırraq oçqıçnı qorılğan häm anıñ bortında oçağan keşelär bulalar.
Üz-üzene yaratıp, härwaqıt bergäläp eşlilär. Balaçaqta inde oçırğıçlar yaratuçı klubına kerälär. Ozaqlamıy Wright'lar oçırğıçları iñ yaxşı bulıp kilälär. Üzeneñ oçqıçların alar xätta başqa malaylarğa sata bağşlıylar. Bu waqıtlardan alar oçular belän qızıqsınalar. Ä annan soñ yäş eşmäkärlär uylap tabuçılar bulıp kilälär. 13-yäşle Orville típograf stanogın yasap taşlıy, ä 17-yäşle Wilbur anı kamilläşterä. 1892. Ayırılmas bertuğannar típografiä xucaları, ä soñraq velosipäd ostaxanäse xucaları bulalar.[1] Berwaqıt alar Alman uylap tabuçı, planerlar tözüçe Otto Lilienthal üleme turında işetälär. İskitkeç, läkin bu häläkät Wright'larnı oçulardan ayırıla almıy. Üz planerlarda täcribälär ütkärep alar qurqınıç astında quyalar. Wright'lar vertikal plankadan toruçı qoyrıq belän horizontal yörtüne uylap tabalar. Annan soñ etärgeç ezläwenä küp köç quyalar. Küp köçe vintkä dä quyalar: vint teoriäse Jukovski tarafınnan distä yıldan soñ eşkärtelä.
1903. yılnıñ 17 dekäberendä Wright'larnıñ "Wrightflyer" aeroplanı hawağa berençe tapqır kütärelä. Bu oçu 59 sekund däwam itä.[2] Berençe oçuçılar şatlığın da, konkurentlar belän däğwalarnı da kiçerep, alar üz oçuçı maşina keşelekkä iñ zur büläklärdän berse bula ışanıp belälär.
1912. Wilbur Wright ülä. 36 yılğa ozınraq yäşägän Orville bu bu tirän borçıludan soñ ayaqqa basmıy. Abıysız ul oçqıçlarnı hiçber waqıtta tözmi.
ИckәpMәләp[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ↑ Wilbur Wright Working in the Bicycle Shop (1897). 22 июлb 2013 kөHHe TиkшepeлrәH.
- ↑ Telegram from Orville Wright in Kitty Hawk, North Carolina, to His Father Announcing Four Successful Flights, 1903 December 17 (17 дekaбpb 1903). 22 июлb 2013 kөHHe TиkшepeлrәH.


text:
Tatarstanlılar respublika statusı öçen bügen dä borçıla
-Bernindi suverenitet kiräk tügel! İñ möhime urlamasınnar. Keşelärne açqa üterälär bit xäzer. Bernindi fayda da kitermäde ul suverenitet. Kem täxettä utıra, alarğa bälki kiräkter ul, ä miña annan ni fayda?
-Ä min suverenitetqa qarşı çığar idem! Rusiä belän bergä bulırğa kiräk. Territoriä meni inde ul Tatarstan? Bez bit zur territoriädä yäşäp öyrängän.
-Min suverenitetqa qarşı bulır idem. Ni öçen? Belmim.
-Suverenitet kiräk tügel bezgä! Rusiä belän bergä bulsaq qına, nıq bulaçaqbız. Bäysezlek, administratsiä kübräk bulğan sayın, aqça da kübräk kerä. Ämma xalıq kesäsenä tügel.
-Min tawışnı, älbättä, respublikanıñ suverenitetı öçen birer idem. Bez bit tatarlar, ruslardan ayırım bulırğa tieş bez. Bezneñ üz däwlätebez bulırğa tieş!
-Tatar xalqınıñ üz kul'turası bar! Anı başqa xalıqlardan ayırım qabul itärgä kiräk. Çönki 92Hчe yılda suverenitetnı qabul imägän bulsalar, tatarlar äle tatar bulıp yäşämäslär ide dä bälki. Älbättä, ayırım qıyınraq. Ämma möstäkıyl' keşeneñ xoquqları da kübräk bit.
-Min hiçşiksez suverenitet öçen! Çönki mine üz xalqımnıñ azatlığı bik borçıy. Suverenitet inde 14 yıl elek qabul itelsä dä, bezneñ respublikabız Rusiädän tulısınça suveren, azat dip äytep bulmıy. Küp kenä ölkälärdä bez alarğa haman da buysınıp yäşibez. Bügen miña şundıy saylaw mömkinlege birelsä, älbättä, suverenitet öçen tawış birer idem. Häm anıñ öçen köräşer idem dä!
Al'bina Zäynulla


text: Karaçi. Pakstannıñ könyağındağı şuşı şähärdä, andağı amerikan diplomatlarına höcüm äzerläwe öçen qulğa alınğan islamçı Äzif Zahir, uzğan mayda ber avtobusnı şartlatuğa da qatnaşı buluwı xaqında belderde dip xäbär itä Pakstan politsiäse. Şul şartlaw näticäsendä 14 keşe, nigezdä Pakstanda eşlägän fransuz möhändisläre hälak bulğan ide. Politsiä wäkile süzlärenä qarağanda, Zahir üzeneñ şuşı höcüm öçen, şartlatqıçlar tutırılğan maşina äzerläwen tanığan. Aña qarşı älegä ğäyepläwlär räsmän belderelmägän, politsiä üz tikşerüwen däwam itkänçe, Zahirnıñ saq astında qaluwın teli. Pakstannıñ terrorğa qarşı köräş turındağı qanunında, şiklänelgän keşeneñ, ğäyepläwlär belderelmägän oçraqta da, 1 yılğa qädär totqarlanıp toruwı röxsät itelä.


text:
Eleke Yugoslaviä prezidentı S.Miloşeviç östennän xökem protsesı 2002nçe yılnıñ fevralendä Haagada BMOnıñ Suğış cinayätläre mäxkämäsendä başlandı. 1990-nçe yılğı Balkan suğışları belän bäyle bularaq aña genosid, keşeçelekkä qarşı cinayät häm suğış cinayätläre ğäyebe quyıla. Düşämbedä protsess Miloşeviç sälämätlegeneñ qaqşawı säbäble kiçekterelde .Sişämbedä xakimnär eleke prezident östennän mäxkämä protsesı kiläse atnada däwam itäçäk digän qarar çığardı.
Düşämbedä Slobodan Miloşeviç suğış cinayätläre mäxkämäsendä üzen yaqlaw eşen başlatıp cibärergä tieş ide. Xakimnär Yugoslaviäneñ eleke citäkçeseneñ qan basımınıñ artuı häm yöräk awırtuları şiqäyätläre säbäple prosessnı tuqtattı häm Miloşeviçnı yaqlau öçen advokat bilgelänsen dip taläp itte. Miloşeviç advokatnı älegä qädär kire qağıp kilde.Xakim Patrick Robinson (audio)
mäxkämä prosesın häm prosessnıñ däwamın ğäyeplänüçeneñ sälämötlek problemaları nigezendä radikal räweştä küzdän kiçerü öçen waqıt citte dip belderde.
Miloşeviçnıñ yuğarı qan basımı , salqın tiyu häm arığanlıq säbäple prosess 2 yılğa suzıldı. 62yäşlek eleke prezident Bosnia, Xorvatiä häm Kosovo suğışlarında genosid, keşeçelekkä qarşı cinayät häm suğış cinayätläre eşläwdä ğäyeplänä. Ämma ul mäxkämäne tanımıy , ğäyepläwlärnı säyäse motivlı dip äytte.Prokurorlar fevral ayında ğäyepläwlärne quyıp beterep, eşlären tämamladı. Şunnan birle Miloşeviç kompyutor, faks, telefon quyılğan, qatırğılar belän tulı törmädäge bülmäsendä üzen yaqlawğa äzerlänä.Miloşeviç kiçä sälämätlegeneñ naçarlanuın bolay dip añlattı(audio)
Sälämätlegemneñ naçarlanuına äzerlänü öçen miña citärlek waqıt birmäü turındağı qarar säbäp bulıp tora. Bu açıq. Şunlıqtan miña citärlek waqıt birü sezneñ wazıyfağız dip uylıym dide.
Prokurorlar düşämbedä mäxkämä Miloşeviçnıñ eşen ciñeläytü öçen advokat bilgeläsen, ul totılğan törmä üzägenä video elemtäse urnaştırılsın ,şulay itep ul prosesnı bülmäsennän qarap barsın dip belderde. Miloşeviç barlıq bu täqdimnärne kire qaqtı. Xakim Patrik Robinsonnıñ radikal küzdän kiçerü digän süzläre, prosessnı alıp baru öçen qatıraq yul saylansın dip täfsillände. Belgeçlär xakimnär öçen ber ike saylaw ğına bar di.Mäxkämäne qarap baruçı xoquq belgeçe Heikelina Verrin Stuart süzlärençä , Miloşeviçqa advokat bilgeläw mäxkämä öçen bik qıyın bulaçaq (audio)
advokat bilgeläw berdänber çara, ämma bu bik zur problema bulaçaq , Miloşeviç küp märtäbälär anıñ belän xezmättäşlek itmiäçägen qabatladı.Anglo-Saxon xoquq sistemasında advokat ğäyeplänüçedän kürsätmälär alırğa tieş. ägär bu bulmasa,anıñ qulları bäylängän bulaçaq, ,anı yaqlıy almayaçaq.Praktik yaqtan qarağanda bu xäl çarası tügel , bu xakimnärneñ tırışıp qarayaçaq sonğı eş.
V. Stuart ägär dä Miloşewiçnın xäle naçarlansa , xökem prosesı tuqtatılır häm bälkim dä ul törmädän çığarılır di(audio)
Ägär dä Dönyağa Haagada ğädel prosess ütä dip kürsätergä teläsän, sälämätlege qaqşağan keşe mäxkämä aldına çığarılmıy., Cämäğätçelek moña tiskäre reaksiä kürsätsä dä, Eleke Yugoslaviä , qorbannar , bik küp waqıt, energiä salğan keşelär öçen bu naçar xabär bulsa da,xakimnärneñ tuqtarğa tieşle mizgel bulırğa tieş, çönki däwam itü ğädel bulmas ide dip belderde xoquq belgeçe Stuart
Miloşeviç östennän barğan xökem prosesınıñ ğädel buluın garantiälärgä tieşle advokat Steven Kay ğäyeplänüçeneñ sälämätlege yaxşılanmasa, prosesnı bälkim tä bötenläy tuqtatırğa kiräk bulaçaq dip äytte .
färidä xämit,praga


text:
Tanılğan jurnalist Asiä Xäsänovağa 90 yäş
Kem soñ ul, digän sorawğa qısqa ğına cawap birep bula -- ul tatar jurnalistları arasında iñ ölkän, iñ täcribäle, iñ buldıqlı keşelärneñ berse. Ozaq yıllar buyı Asiä xanım «Azat xatın», xäzerge «Söembikä» jurnalınıñ baş redaktorı bulıp eşläde. Äle bügen dä Asiä Xäsänova ictimaği-mädäni tormıştan ayırılmıy, zamanadan artta qalmıy, matbuğat belän araların özmi. Bügen Asiä xanımnıñ öenä «Söembikä» jurnalı xezmätkärläre häm Tatarstan xökümäte citäkçese urınbasarı Zilä Wälieva kilep, yubilyarnı çın küñeldän qotladılar, büläklär tapşırdılar, ozın ğomer, sälämätlek telädelär.


text:
Immigratsiә digändä, çit yaqlarda naçar yä yaxşı yäşäw turında ğına uylaw döres bulmas ide, xörmätle tıñlawçılar... "bez bulmağan cirdä yaxşı" digän äytem çınbarlıqqa turı kiläme? Bez bulğan cirdä dä üz problemaları citärlek. Bügenge söyläşü-möhacirlärneñ şul üz problemaların niçek çişüläre turında...
Azatlıq dulqınnarında dönya mäğlümat çeltäre internet, çat häm forumnar turında yış işetäsez inde, xörmätle tıñlawçılar... Nişlätäseñ, komputer häm internet köndälek tormışıbıznıñ ber öleşenä äylänä bara bit. Ber töbäktä internet, andağı söyläşülär-çatlar häm forumnar –äle dä bay keşelärneñ uyınçığı ğına bulıp qalsa, başqa yaqlarda forum häm çatlar-yäşäw çığanağına äylände inde. Dönyanıñ bik küp illärendä andağı ber millät immigrantlarnıñ üz forumnarı bar. Forum-ul internetta mäğlümat alışu yullarınıñ berse. Barlıq forumnar ber bersenä oxşağan bula-anda söyläşülär temalarğa bülengän, üz fikeren yazıp qaldırğan här keşe isemen dä äytergä tieş. Forumğa yazır öçen maxsus programma kiräkmi, şunda uq säxifädä yazıp quyasıñ. Forumnarnıñ strukturası ağaçqa oxşağan. Ber keşe yazğan äybergä – aña kilgän cawaplar tağıla. Şunıñ öçen forumda ozaq waqıt ber nindi dä mäğlümat yuğalmıy, anı kilä-kilä dä uqıp bula. Näq menä şundıy forumnar, soñğı berniçä yılda möhacirlärneñ ber bersenä yardäm itü, törle waqiğalär, ädäbi äsärlär turında fiker alışu, tanışıp aralaşu urnına äylängän. Älbättä, keşelärne ber forumğa cıyuçı iñ berençe äyber-ul urtaq tel. Äytergä kiräk çittä yäşäwçe diasporalarnıñ kübese üzlärenä mondıy forumnar buldırğan-internetta Törkiädän çittä yäşäwçe töreklärneñ çat häm forumnarı bik küp, urıslarnıñ üz säxifäläre bar. Urıs telle säxifälär häm forumnar, bilgele ki çittä yäşäwçe urıslarnı ğına tügel, çığışı belän elekke Sovetlar Berlegennän bulğan barlıq millät wäki llären berläşterä. Küplär öçen urıs tele çittä dä aralaşu tele bulıp qala.
Xäzer sezgä Germaniä häm Fransiädä yasalğan urıs telle säxifäläre buylap qısqa ğına säfär oyıştırırğa cıyınam, xörmätle tıñlawçılar... Russkiy paris säxifäse administratorı isä bezgä tağın üz qaraşların da citkerer. Forumnarnıñ barısında da-yardämläşü ruxı bar, ber bersennän böten aqılğa sıyğan mäğlümat sorıy anda keşelär-çit ildä dokument yasaw, eş ezläwdän başlap, solı yarmasınıñ qayda satıluı turındağı sorawlarğa qadär. Ğadättä sorawçılıar cawapsız qalmıy, şul uq forumğa kerüçelär-belgän mäğlümatläre bulsa bik teläp anıñ belän büleşä. Mäğlüm bulğança, Fransiä belän çağıştırğanda Germaniädä-urıslar kübräk yäşi. İnternet säxifäsennän dä bu yaxşı çağıla... Mäğlümat küp, resurslar bay, küp törle xäbärlär tabıp bula monda. Şulay uq biredä bu könnärdä Berlinda uzğan tatar mädäniäte könnäre turında da mäğlümat kürdem. Xäyer Germaniädä yäşäwçe tatarlarnıñ üz säxifäläre dä bar. Andağı forumnı tatarlar nigäder yaratıp betermime, ällä on-line aralaşırğa teläk yuqmı... tatar forumnarı turında süz soñıraq bulır äle, xörmätle tıñlawçılar.. İmmigrantlarnıñ forumnarın qarap çıqqaç minem ber qoçaq soraw tudı. Fransiädäge urıs telle immigrantlarınıñ www.russianparis.com säxifäsendäge forumğa kerep min şul sorawlarnı administratorğa birgän idem, Azatlıq tıñlawçılarına cawaplarnı ireşterer öçn bu xanım belän tağın telefonda da söyläştem. Äñgämädäşem komputerçı yäki web-designer tügel, ä hönäre belän jurnalist ikän. İnga Dombrovskaya. Parijda küptän yäşi. 1999nçı yılda internetta aralaşu modağa kergän çaqta ul da Fransiädä yäşäwçe möhacirlärne internetta ğına bulsa da berläşterergä niät itep säxifäne eşli başlıy. Ul çaqta äle komputer turında ber ni dä belmägän İnga, iñ berençe eş itep-Fransiädäge urıs immigratsiäse, Gipius, Balmondt, Merezhkovskilar kebek, tanılğan şağirlär häm yazuçılar yäşägän yortlarnı räsemgä töşerep, ğadi genä tekst yazıp internetqa elä. Maqsat-şul maturlıqnı, ädäbi mirasnı başqalarğa da citkerü bulğan. Soñınnan inde İnga üz belemen dä arttırğan, säxifäsenä dä mäğlümatlär tuplağan.
Urıs Parijı säxifäsen açuğa ber äybergä iğtibar itäseñ-anda forumda aralaşuçılar yazğan äyberlär –döres yazılğan, xatalar yuq! Latın xärefläre belän rusça yazğannar öçen şunda uq-yazğannarın kiril xäreflärenä äyländerer öçen "translit" digän töymä tora. bolar barıısı da administrator eşe. Xäzer arağızda – minem niçek yazuımda kemneñ nindi eşe bar, dip uylawçılar da bardır, xörmätle tıñlawçılar. Häm nindider däräcädä xaqlı da bulırsız. Läkin soñğı aralarda internetta aralaşuda xatalarğa iğtibar itmäw-kult däräcäsenä menep bara kebek. Läkin bu da bik bäxäsle mäs''älä.
Äñgämädäşem äytüençä, mondıy xatalar ber millät keşelärenä genä xas tügel.
Germaniädäge ruslarnıñ forumında mine naçar süzlär, anda qatnaşuçılarnıñ ber bersenä, törke millät wäkillärenä pıçraq atuları, xattä sügenüläre şaqqatırdı. soraw-forumdağı "çistalıqnı" kem dä bulsa kontroldä totarğa tieşme ällä telägän keşegä telägän äyber äytergä röxsät birergä kiräkme? sezdä tsenzura barmı digän sorawğa, İnga-älbättä, tsenzura –min ul, dide. Administrator forumnıñ däräcäse öçen cawaplı. Tıñlawçılarıbız xäterläsä yıl yarım çaması elek Fransiädä prezident saylawlarınıñ berençe turında ütä uñ partiä wäkile Jean Marie Le Pin ciñep ikençe turğa çıqqan ide. Ul çaqta dönyada häm Fransiäneñ üzendä bu turıda qaynar bäxäslär bardı. Möhacirlär bik küp bulğan il, Fransiä, Le Pennı prezident bulıp saylamadı älbättä, läkin bu xalıqqa yaxşı sabaq buldı. Bu temağa urıs parijı forumında da üz fikeren beldermägän keşe qalmağan.
İnde äytkänemçä, mondıy forumnar, möhacirlär öçen köndälek kiräk-yaraqlar turında mäğlümat alıp torır öçen dä xezmät itä. Pragada yäşäwçe urıslar forumı bik aktiv tügel, anda çın küñeldän fiker alışu yuq. Berär soraw birelsä-forumğa başqa isem belän kergän berär firma wäkile tizräk üz şirkäten täqdim itä başlıy. Yaxşımı ul, naçarmı-aña ber keşe dä iğtibar itmi. Ä menä urıs parijı forumında möhacirlär ber bersenä kiñäş itä, küp oçraqta administrator İnga bu wazifanı üz östenä ala. İnga säxifägä reklamalar kertügä qarşı, "min üzem sınap qarağan äyber turında ğına kiñäş birä alam," dide ul äñgämä waqıtında.
Şunda uq min parijdağı urıslarnıñ tağın ber säxifäsen kürdem, www.privetparis.com dip atala ul. närsä bu? urtaq proektmı? köndäşlär bulsalar-ni öçen İnga anı üz säxifäsenä urnaştırır ide mikän? İnga – ike säxifä dä uquçılar öçen köräş alıp barmıy, alarnıñ härberseneñ üz auditoriäse bar, dide. www.russianparis.com forumı administratorı İnga belän äñgämädän soñ ni öçen säxifäneñ şundıy cılı, matur häm qızıqlı bulğanın añladım, xörmätle tıñlawçılar... arağızda franzus tele uquçıları bulsa-säxifädä-İnga''nıñ ğorurlığı, Fransiä turında urıs häm franzus telendä bik küp kitaplar da urın alğan.
Bügenge tapşıruda çittäge ällä kemnär turında söylärgä cıyınmıybız, xörmätle tıñlawçılar... Tatarlarnıñ da üz forumnarı, üz säxifäläre bar. İnternetta aralaşu-çittä yäşäwçe tatarlar öçen dä tuğan teldän, soñğı yañalıqlardan ayırılırğa birmägän iñ zur äyberlärneñ berse. Läkin tatarlar forumnarnı şulay uq aktiv qullanamı? Şuşı soraw belän min radiobıznıñ Qazan studiäse xezmätkäre Bikä Timerovağa, ul isä üz çiratında internet belgeçe Räfis Cämdixanğa möräcäğät itäbez.
Azatlıq tıñlawçıları bügenge tapşıruıbızda üzlärenä faydalı mäğlümatlär tapqandır digän ömettä qalabız. Monı isä min sezneñ xatlardan ğına belä alam. Adresıbız azatlıq@rferl.org, yäki 420015 Qazan 15, 155nçe abonent tartması. Qazandağı studiäbezneñ telefonı 328102. Şaltratığız, xatlar yazığız!
Alsu Qormaş-Bikä Timerova, Praga-Qazan


text:
İzraelneñ Yordannıñ könbatış yarında fälästinnär belän izraellelärne ayıru öçen tözegän iminlek diwarınıñ qanunilege turında bügen Haagada Xalıqara Mäxkämädä 3 könlek tıñlawlar başlandı.Mäxkämä bu mäsälä turında BMO Ğomumi Mäclesenä kiñäş biräçäk.
Şul bäxäsle diwarnı İzrael 2 yıl elek tözä başladı. İzrael kiçäge kebek fälästin intixar terrorçılarınıñ ütep kerüen tuqtatu öçen diwar zarur dip belderä. Kiçä intixar terrorçı şähäreçe abtobusında üzen şartlatıp 8keşeneñ ülemenä säbäp buldı. İzrael tışqı eşlär ministırlığı räsmie Daniel Shek bügen(audio)
Diwar höcümçän dä üterüçän dä tügel, saqlanu öçen kürelgän, alıp taşlap bula torğan waqıtlı çara şulay da wazıyfasın bik yaxşı başqara.Ägär dä kiçä Yerusalemneñ äyländerep alğan diwar bulsa ide ,bügen 8 balabıznı kümmäs idek dip äytte.
İzrael diwarğa keşe tormışın saqlap qaluçı qoral dip qarasa, Fälästinnär planlaştırılğan 700 çaqırımlıq bariyera okupatsiä astındağı territoriälärdän cirne legal bulmağan räweştä talap alu ,diwar bezgä bik küp cafa ,kiterde,igençelärne tufrağınnan , ikençelären eş urınnarınnan ayırdı dip belderä.Qızıl xaç häm Amnesty İnternational ütkän atnada diwar xalıqara humanitar zakonnı şul sanda , okupatsion köç İzrael Jeneva konvensiäseneñ 4nçe maddäsen boza dip belderde.
Dönya Mäxkämäse dip dä yöretelgän häm däwlätlär arasındağı xoquqı nizaqlarnı çişüçe mäxkämädä bügen yaqın könçığıştağı şul bäxäs turında tıñlawlar başlandı.Fälästinnärneñ BMOdağı wäkile Nasser al Kidwa berençe bulıp 15 xakimdän torğan şura aldında çığış yasap bolay dide(audio) Diwar ägär dä tözelep betsä ,fälästinnärne Könbatış yarınıñ ber yağında ber qaya da elemtäse bulmağan diwar belän ürelgän zonada qaldıraçaq.Ul İzrael-Fälästin konfliktın ike däwlät oyıştıru belän xäl qılu imqäniäten yuqqa çığara. Dikäber ayında BMOnıñ ğomumi mäclese mäxkämägä möräcägät itep diwar tözüneñ legal näticäläre turında üzenä kiñäş birelüen soradı.Mäxkämä biräçäk kiñäşlärne ğämälgä quyu şart tügel..Ämma anıñ qararı diwarğa qarşı buluçı illärne qıyulandıraçaq, xätta İzraelgä xalıqara sanksilärneñ quyuluı da mömkin. Londonda Könçığış häm Afrika Tikşerüläre institutında xalıqara xoquq profesorı Lain Scobbie Bolay dip söyli(audio)
Kiñäşlärneñ ütälüe şart tügel. Yäğni mäxkämäneñ nindider oyışmağa birgän mäslixäte qabul itelergä tieş digän süz tügel . Şulay da xalıqara mäxkämäneñ kiñäşlärenä, ğomumän qanun iğlan itü kebek qarala.Çönki alar qanunğa nigezlängän häm legal pozitsiäne kürsätep tora.
Öç könlek tıñlawlarnıñ üze bäxäsle eş. Çönki İzrael mäsälä politik motivlı bu eş Haaga mäxkämäse yurisdiksiäsendä tügel dip tıñlawlarğa qatnaşunı kire qaqtı.Premier Ariel Sharon ütkän atnda (audio)Dönya tsinizmına ,ike yözlelegenä keşe tormışın saqlaw öçen tözelgän diwar turında Haagada xalıqara mäxkämädä politik diskusiälär ütkärü qararınnan yaxşıraq ürnäk bula almıy, dip äytte.
AQŞ häm yevropanıñ küp kenä illäre tıñlawlarğa qarşı . Alar tıñlawlar näzberek yaqın könçığış prosesın qatmarlandıra ala digän argument alga sörä. Mäxkämä kiläse 3 köndä tik diwarğa qarşı buluçılarnıñ ğına fikerlären tıñlayaçaq. Profesor Scobbie süzlärençä , xalıqara mäxkämä politik diskussiälärne tıñlayaçaq digän ğäyepläw berençe märtäbä genä beyan itelmi, mäxkämä här waqıt andıy argumentlarnı kire qaqtı, çönki ul här törle xalıqara bäxäsneñ politik täsire bar digän qaraştan çığıp eş itä.
Mäxkämä diwar turında nindi kiñäş biräçäk , bu aylardan soñ ğına bilgele bulır, ämma anıñ ber nindi dä mäslixät birmäwe dä mömkin
färidä xämit,praha


text:
İzrail'' xökümäte premyer ministr Ariel Şaronnıñ Gaza sızığındağı yähüd bistälären çigerü planın rasladı
AUDİO: Xökümät bügen Fälestinnän beryaqlı ayırılu planındağı bistälärne küçerü mäs''äläse turında qararnı tikşerä. Bu ciñel kön tügel, bu bäxetle kön tügel. Gazadağı häm tönyaq Sämäriädäge bistälärne küçerü bik qıyın adım. Bu anda yäşäwçelär öçen qıyın, İzrail'' watandaşları öçen qıyın, minem öçen qıyın. Älbättä bu xökümät äğzaları öçen dä qıyın. Ämma bu İzrail''neñ kiläçäge öçen xälitkeç adım.
Şaron planı İzrail''lelär tarafınnan da fälestinlelär tarafınnan da tınıçlıqqa taba iltergä mömkin adım dip bäyälänä. Bu ayda Qahirädä ike yaq citäkçeläreneñ üzara höcümnärne tuqtatu turında kileşüe dä ömetne arttırdı.
Gazadağı bistälärne häm Könbatış Yardağı 120 bistäneñ 4-sen küçerü planı xökümättä raslanğannan soñ 5 ay eçendä anda yäşäwçelär yortların buşatırğa tieş.
Kileşergä telämäwçelär 1967-nçe yılğı Yaqın Könçığış suğışında İzrail'' basıp alğan cirlärne fälestinlelärgä qaytaruğa qarşı çığa. Ämma fiker beleşülär İzrail''däge küpçelekneñ Şaron tädim itkän çigenü planın yaqlawın kürsätä. İzrail'' kiñküläm xäbär çığanaqlarına qarağanda härber bistäne küçerüdä 6 meñläp qoralsız xärbi häm politsiä xezmätkäre qatnaşaçaq. Ul bistälärdä yäşäwçelär citäkçeläre köç qullanmıy ğına qarşılıq kürsätergä çaqırdı. Ämma İzrial'' iminlek xezmätkärläre äytüençä çigereläçäk bistälärdä yäşäwçe yähüdlär belän xärbilär arasında qan qoyu da bulırğa mömkin. Gaza sızığında 8 meñ 500 yägüd häm 1 million 300 meñläp fälestinle yäşi. Könbatış Yarda 230 meñ yähüd häm 2 million 300 meñläp yähüd yäşi.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Bügen İran atom texnologiäseneñ xärbi maqsatlarda qullanılu mömkinlegenä qarata xalıqara cämäğätçelekneñ borçıluına quşıluın belderde. Şul uq waqıtta İran tağın ber märtäbä bezneñ energiä alu öçen atom programmasına iä bulu xoquqıbız bar dide.
İrannıñ Tışqı Eşlär häm Däwlät İminlek Komitetı başlığı Mänüçir Mottaqi däwlät televideniesenä İran BMOnıñ Xalıqara Atom Energiäse Komitetı belän uzara ışanıç buldıru säyäsäten däwam itäçäk dip äytte.
Mottaqi İran tınıç atom texnologiäsenä iä bulu xoquqı turında tağın ber märtäbä qabatlıy dide.
Kiçä BMO Atom Energiäse Komitetı üz xisabında İrannıñ atom qoralı yasawın raslawçı dälillär yuq, ämma Tähran uran bayıtırğa cıyına, bu atom qoralı yasawğa taba ber adım dip belderde.