text:
Kündelikti küy`beñ tirşilikten qol bosağan waqıtta taza awamen tınıstap, sayabaqta serwendegenge ne jetsin. Äsirese, bir aptanıñ kem degende bes künin jumısta ötkizetin qala turğındarı üşin serwenniñ mañızı zor. Alay`da, köp jağday`da adamdardıñ qala köşeleri men demalıs orındarındağı tazalıqqa köñili tolmay` jatadı. Öndiris oşaqtarınan awağa taray`tın zïyandı zattar tağı bar. Jaqında OLX servïsi jürgizgen zerttew nätïjesinde Qazaqstannıñ eñ taza jäne eñ las qalaları anıqtaldı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
«Minsiz qala» jobası ayasında qazaqstandıqtar arasında eñ taza qalanı anıqtaw maqsatında sawalnama jürgizildi. Turğındar qaladağı tazalıqqa 1-den 7-ge dey`ingi şkala boy`ınşa bağa bergen. Zerttewde köşelerdegi tazalıq pen tärtip, awanıñ tazalığı jäne kommwnaldıq qızmetterdiñ nazarğa alındı. Bul jolğı zerttewdiñ özgelerden bir ay`ırmaşılığı – rey`tïngte sarapşılardıñ emes, qala turğındarınıñ pikiri eskerilgen.
Sawalnamağa säy`kes, elimizdiñ eñ iri 20 şaharınıñ işinde Qostanay` eñ taza qala atandı. Jalpı rey`tïngte ol 21 baldıñ 13,8-in jïnağan. Äsirese, qostanay`lıqtardıñ awanıñ tazalığına köñili toladı eken. Kommwnaldıq qızmetterdiñ jumısın 3,7 balğa bağalağan. Tazalıq jağınan ekinşi orın eldiñ batısında orın tepken Oral qalasına buy`ırdı. Jalpı upay` – 13,7. Üzdik üştik qatarın 13,6 baldıq körsetkişpen Taldıqorğan tuy`ıqtağan.
Bir qızığı, elimizdiñ bas qalası – Astana üzdik bestikke de kire almadı. Elordamız Kökşetawmen birge altınşı orındı bölisken. Qos qalanıñ qorjınında 13,1 baldan bar. 13, 5 jäne 13,3 balmen Şımkent pen Petropavl bulardıñ aldın orağan. Eñ taza 10 qalanıñ işine Taraz (12,6), Aqtaw (11,9), Pavlodar (11,7) jäne Rwdnıy` (11,6 ball) kirgen.
Tazalıqtıñ jalpı rey`tïnginde eñ tömen ball jïnağan qalalar qatarında Semey` (9,5) men Temirtaw (7,5) bar. Qarağandı men Öskemen de (ekewinde de –9,6 baldan) özgelermen salıstırğanda, edäwir las bolıp şıqtı.
Al el arasında Qazaqstannıñ oñtüstik astanası atanıp ketken Almatı üzdik ondıqqa ene almadı.


c: text/html

text:
1-se oktyabrźän bötä tör pensiyalarźıñ baza ölöşö küläme 13 protsentqa artasaq
Tüläüźär, invalidlıq, qarausıhın yuğaltqandarğa la öśtäläsäk tigän fekerźä räsäy pensiya fondı Başqortostan büleksähe etäkselege. Foat Xantimerov beldereüensä, älegä pensiyanı arttırıu turahındağı doqument federal üźäktä äźerlänä häm ul donya küreü menän Başqortostan pensionerźarı öśtämälärźe totqarlıqhıź alasaq. Yıl başınan alıp Başqortostanda Räsäy pensiya fondı büleksähe iśäbenä 13 milliard 219 million hum aqsa küserelgän. Respubliqa buyınsa byudjetqa straxovqalau iğänälären indereü burısı 113 protsentqa ütälgän. Tüläüźärźeñ arta barıuı Tuymazı, Mäläüez, Äbyälil, Miäkä, Mäsetle, Öfö rayondarı, Tuymazı häm Mäläüez qalaları, Öfönöñ Kirov häm Sowet rayondarında küźätelä. Başqortostanda pensiya burıstarın eş bireüselärźeñ 72 protsentı tulıhınsa ütägän. Älegä pensiya fondı idaralıqtarında 194 meñdän aşıu straxovqalanıusı terkälgän.
Bay Fatqullin, Öfö

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Törkmänstan prezidentı Saparmorat Niazov Rusiä belän ike watandaşlıq turındağı kileşüne tuqtarğa cıyına
Audio
1994-tä min Yeltsin belän ike watandaşlıq turında kileşü imzalağan idem, di Niazov. Näticädä qanunnan qaçuçılar Rusiägä barıp watandaşlıq ala, bezneñ qanun alarğa qarata yartı köçen yuğalttı. Şuña kürä, bez bu kileşüne waqıtlıça köçennän çığarırğa täqdim itäbez. Bezneñ watandaşlar anda da, bezneñ qanunnar nigezendä yäşäsen. Bez Rusiägä şunı täqdim itäbez. Nigezdä ul inde riza. Bez xäzer räsmi cawap kötäbez. Şunnan soñ, mäsäläne Xalıq Mäslixatı tikşeräçäk.
Törkmän räsmiläre äytüençä, ul xöcümgä bäyle räweştä 61 keşe qulğa alınğan. Keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları bu san 100-dän artıq dip belderä. Niazov süzlärençä, şularnıñ 32-se bu atnada mäxqämä aldına basaçaq. 16-sı çit il watandaşları: 5-se Rusiädän, 6-sı Törkiädän. Xökem itelgännän soñ, alar üz illärenä cibäreläçäk dide ul. Elekke Tışqı eşlär ministrı Boris Şixmuradov inde ğäyeple dip tabıldı häm ğömerlekkä törmägä xökem itelde.


text: Qazax oppozitsiäse citäkçese Altınbäk Särsenbayıvnıñ üterelü eşen tikşerüçe qomissiä, üterüne senat idaräse başlığı İrcan Ütembayıv oyıştırğan buluına ışanu qıyın dip, tikşerüne kiñäytergä çaqırdı. Oppozitsiä äğzälärennän, elekke xoquq saqlaw xezmätkärlärennän häm başqa cämäğätçelek wäkillärennän torğan bu qomissiäneñ räsmi wäkälätläre yuq. Kiçä, eçke eşlär ministrı Bawırcan Möxämätcanov, Särsenbayıvnı Ütembayıv üterergä quşqan dip äytkän ide. “Çın aq yul” partiäse räistäşe Särsenbayıv, anıñ tän saqçısı häm maşina yörtüçese 13 fevraldä Alma Ata yanında atıp üterelgän xäldä tabıldı. Oppoziöiä ägzäläre bu üterüdä xökümät räsmiläreneñ qatnaşı bar dip gäyepläde.


text:
Foto: vesti.kz
Bokssüy`er qawım qazannıñ 29-ı küni «Almatı arena» saray`ında ötetin boks keşin tikeley` éfïr arqılı «Qazaqstan» ulttıq arnasınan tamaşalay` aladı.
Atalğan keştiñ bastı kezdeswi – qazaqstandıq Qanat Ïslam men Patrïk Allotey` arasında ötedi. Qarsılastar WBA Fedelatin atağı men WBO Intercontinental därejesindegi çempïondıq belbew üşin baq sınasadı.
Körermender osı keştegi barlıq kezdeswdi sağat 18-00-den bastap tamaşalay` aladı.
Ay`ta ketey`ik, jaqında ğana Qanat Ïslam Almatıda aşıq jattığw ötkizdi.
«Öz Otanımda munday` kezdesw ötkizw men üşin zor märtebe. Meniñ qarsılasım osal adam emes. Ol özi ötkizgen 36 kezdeswdiñ 28-inde nokawtpen jeñgen. Men janküy`erlerimniñ qoldaw körsetetinine senemin»,-dedi Qanat suxbattarınıñ birinde.
Bul keşte körermender älem çempïonı, Azïya jäne Azïya oy`ındarınıñ jeñimpazı, Rïo-de Janey`roda ötken Olïmpïada oy`ındarınıñ qatıswşısı Jänibek Älimxanulınıñ kezdeswin de tamaşalay`dı. Ol käsipqoy` bokstağı alğaşqı kezdeswin kolwmbïyalıq Mïlton Nwnʹeske qarsı ötkizedi.
Sonday`-aq, osı küni bokssüy`er qawım qazaqstandıq tanımal boksşılar Janqoş Turarov, Rwslan Mırsataev, Älï Axmetov, Ay`dar Şarïbaev pen Ay`dos Erbosınulınıñ da jekpe-jekterin tamaşalay`dı.
Egemen-aqparat


text:
Belarusta prezident saylawları ütte. Oppozitsiä namzäte räsmi näticälärne tanımayaçağın belderde
Prezidentlıqqa 4 namzät däğwa itä: xäzerge prezident Aleksandr Lukaşenkadan tış oppozitsiäneñ töp namzäte Aleksandr Milinkeviç, Liberal-demokratlar citäkçese Serhei Haydukeviç häm Sotsial-demokratlar citäkçese Aleksandr Kozulin. Milinkeviç räsmi näticälärne tanımayaçağın belderde häm tawış birü urınnarı yabılğaç, tarafdarların uram cıyınına çığarğa çaqırdı. Räsmilär fetnä oyıştıru tırışlıqları bastırılaçaq dip kisätä.
Minskidan kilgän xäbärlärgä qarağanda, tawış birülär tınıç bara. Minskidağı Säyäsi tikşerenülär üzäge belgeçe Valeri Karbaleviç süzlärençä, saylawlar, sovet çorındağı şikelle, yaxşı oyıştırılğan. "Texnik yaqtan saylawlar äybät oyıştırılğan. Keşelär kilä, bülleten tutıra. Monı kürgän çit il küzätüçeläre beraz apştıraşta: berkem dä berkmne dä mäcbür itmi, di alar. Läkin tışqı yaqtan saylawlar sovet çorında da yaxşı kürenä ide", di ul.
Üzäk saylaw komissiäse kön urtasına uq saylawçılarnıñ yartısı tawışın birde, saylawlar ütkän, dip xäbär itte.
Karbaleviç süzlärençä, bu oçraqta saylawlarnıñ niçek ütüe tügel, ä tawışlarnıñ niçek sanaluı möhim. Anıñ süzlärençä, töp waqiğalar kiçkä taba kötelä.
Tawış birü urınnarı Qazan waqıtı belän kiçke 9da yabıla. Oppozitsiä namäzte Aleksandr Milinkeviç, tawış birü betkännän soñ tarafdarların uram cıyınına çığarğa çaqırdı. "Prezidentlar mäydanda saylanmıy. Läkin bez mäydanğa çığaçaqbız. Xärämläşü, yalğanğa "yuq" dip äyte öçen. Bez layıqlı yäşärgä telibez, bez dä keşelär!"'', dide ul.
Milinkeviçnıñ süzçese Serhey Vozniak süzlärençä, bu çara protest bularaq oyıştırılmıy, alar barı tik xalıq belän bergäläp näticälärne işetergä teli. "Bez anda räsmi näticälärne beläçäkbez. Bezneñçä, alar xärämläşterelgän bulaçaq", di ul.
Vozniak süzlärençä, alar tınıç miting oyıştırırğa cıyına, köç qullanular başlansa – monıñ öçen xakimiät cawaplı bulaçaq.
Prezident Lukaşenka Belarusta uram inqilabı bulmayaçaq dip belderde. Belarusnıñ iminlek xezmätläre protest belderüçelärne "terrorçı" dip sanayaçağın äytte.
Şimbä könne Europa Berlegeneñ tışqı säyäsät citäkçese Javier Solana tınıç protest çarasına qarşı köç qullanılsa, dönya cämäğätçelege moña kisken reaksiä belderäçäk, dip kisätte.
Ali Gilmi


text:
Qırğızstanda bäysez mäğlümät çaraların ezärlekläw ğämälläre däwam itä
Qırğızstannan kilgän xäbärlärgä qarağanda, qırğız räsmiläre ildä bäysez mäglümät ağımın çikläwen däwam itä. Uzğan yäkşämbe ütkän saylawlar aldınnan bäysez internet säxifäläre häm başqa çaralar yabılğan ide. Saylawlarnıñ berençe turında perzident taraflı namzätlärneñ kübese ciñügä qaramastan, bäysez mäglümät çaraların qısu däwam itä tösle.
Ğinwar ayında bäysez "Jany Ordo" gäzäte mäxkämädä ottırıp 700 dollar ştrafqa tartıldı. Prezident Askar Akaev üz süzendä torsa, ikençe gäzit, "Moya Stolitsa - Novosti" basması tağı da zurraq ştrafqa tartılaçaq.
Düşämbedä Bişkäktä ütkän mitingtan soñ "Ata-Yort" partiäse räistäşe Roza Otunbaeva bolay dide:
Audio (Roza Otunbaeva)
"Bişkäktä Azatlıq älegä işetelä. Ä menä Moya Stolitsa, ResPublika basmaları köçle basım astında. Prezident, tüzemlege çığıp, mäxkämägä birde. İl mäsälälären xäl itep tügel, ğailäsenä qağılğanğa. Menä şundıy ildä yäşibez."
ResPublika gäzite älegä çığuın däwam itä, ämmä premier-ministr Nikolay Tanaev möhärrir Zämirä Sadıqovağa cinäyät eşe belän yanıy. Bu gäzit Tanaevnıñ, oppozitsiäne yuq itügä bağışlanğan yäşeren oçraşu oyıştıruı turında yazıp çıqqan bulğan.
Fevralneñ 22sendä ike bäysez internet säxifäse "gazeta.kg" belän "kyrgyz.us" säxifäläre üzlärenä qarşı kimesetü kampaniäse başlanuın iğlan itte. İldän çittä yäşäwçe qullanuçılar bu säxifälärdän erotika häm bala pornografiäse täqdim itkän xatlar alğan. Monıñ artında kem torğanı älegä bilgesez. Säxifälär üzläre qatışı buluın kire qağa.
Moñarçı Qırğız mediası Üzäk Aziädä iñ ireklese sanala ide. Alternativ fiker beldergän çaralar äle dä bar anısı. Äytik, şul uq ResPublika gäzite berençe bitendä prezident Akaevnıñ xakimiättä niçä köne qalğanın sanap bara. Alay da, Oş qalasındağı Mäglümät çaraları üzäge citäkçese Ernis Mamırkanov süzlärençä:
Audio (Ernis Mamırkanov)
NC030140 "Xakimiät qayçandır bulğan süz ireklegen qısalarğa quıp ketergä tırışa. Üzbäkstan, Qazaxstan, Tacıqstanda bi çiklär inde küptän bulsa, Qırğızstanda yaña çiklär bilgeläw bara."
Şul uq şähärdäge bäysez säyäsät belgeçe Ğanicon Xolmatov süzlärençä, iqtisadi şartlar häm säyäsi basım arqasında mägümät çaralarına bäysez bulu qıyın:
Audio (Ğanicon Xolmatov)
"Jurnalistlar xökümät belän oppozitsiä arasında niçek yäşäp qala ala? Alarnıñ iqtisadi nigeze yuq, şuña ike yaqnıñ bersen saylarğa mäcbür. Urtada qalsa ike ut astına elägä."
Ernis Mamırkanov monıñ belän kileşä, xakimiätneñ medianı kontrol itü yulları küp, läkin ireklek tämen ber tatıp qarağan xalıq inde kiregä borılmayaçaq di ul:
Audio (Ernis Mamırkanov)
"Minemçä, bu yuqqa köç sarıf itü. İreklek tatığan jurnalistlar da, xalıq ta, xakimiät belän inde kileşmiäçäk. Cenne kire şeşägä quıp kertep bulmıy. Bügenge piketlar, yullarnı yabu, qarşılıq çaraları - xalıq süz ireklegeneñ bähäsen belä digän süz."
Sadıqkova da, Mamyrkanov ta, xäzer mäglümät taratu awır bulsa da, oppozitsiä bäysez mäglümät çaraların qısuğa qarşı protest ğämällären däwam itäçäk dip sanıy.
-Ali Gilmi


text:
Qazan İzge ana İkonası tabılğan urınğa qaytaçaq
Qazan şähär idäräse başlığı Kamil İsxaqov süzlärençä, Qazan İzge ana ikonasın başqala qaytuı xäl itelgän. Anı Rusiä pravoslav Çirkäwe başlığı Aleksiy II, 21nçe yul könne, Blagoveşenie soborınıñ açılışına alıp kiläçäk, dip xäbär itelä. Tatarstan başqalası bäyrämnän bäyrämgä yäşärgä öyränep kilä. Xäzer şähärdäge tözeleş eşläreneñ iñ zur tizlek häm ölgerlek belän barğan urını – şuşı Blagoveşenie soborı. Mäğlümat çaraları kön sayın diärlek andağı äzerlek eşläre turında söyläp tora, xäbärlärgä qarağanda, açışına qädär ber niçä atna qalğan, ä eşneñ axırı äle kürenmi.


text:
Kemnärne sayladıq?
Bügenge analitik tapşıruda Tatarstan Däwlät Sovetına kerergä telägän häm kerä alğan şäxeslär, firkälär, mänfäğätlär turında söyläşerbez. Parlamentnıñ küpçelegen Berdäm Rusiä firkäse wäkilläre täşkil itä. Şuşı firkäneñ Färit Möxämmätşin citäklägän Tatarstan bülekçäse respublika turında qayğırta alırmı? Anıñ üzeneñ wäkälätläre niqädär bulır? Şuşı Däwlät Sovetına kergän Aleksandr Ştanin, KPRF wäkilläre Aleksandr Saliy, Robert Sadıkov, Näsimä Stolyarova artında torğan köçlär Tatarstannıñ kiläçägen bötenläy başqaça kürüe ser tügel. Nindi bulaçaq soñ federalizm öçen köräşüçe Tatarstannıñ häm Rusiäneñ irtägäse?
Menä şul turıda söyläşer öçen bez studiägä ike ekspert çaqırdıq. Berse - ölkän häm täcribäle, tarix fännäre doktorı Damir İsxaqov. İkençese - yäş jurnalist, säyäsi analizğa yaña ğına kereşep kilüçe Möxämmät Salixov. Üzara bäxäsläşergä, xaqiqätne bergäläp ezlärgä turı kiläçäk. Berkem dä üpkälämäsen. Söyläşüne min - Rimzil Wäli alıp baram. Başta yäş politolog Möxämmät Salixovnıñ säyäsi küzätüen tıñlarğa täqdim itäm.
Tatarstan Däwlät Şurasına saylaw kötelmägän näticälär alıp kilmäde. Rusiädäge bügenge säyäsi şartlarda «Berdäm Rossiä» firkäseneñ küpçelekne cıyaçağına bernindi dä şik yuq ide. Firkä isemlekläre buyınça da, ber mandatlı okruglarda da ciñüçelärneñ küpçelege — älege firkä wäkilläre. «Berdäm Rossiä» mömkin bulğan 100 urınnıñ 86sın alaçaq. Respublika parlamentında urınnarğa däğwä itkän qalğan cide firkäneñ ciñelü säbäplären añlarğa tırışıp qarıyq.
Respublikadağı parlament saylawları Rossiädä säyäsi firkälärneñ tirän krizista buluın tağın ber qat isbatladı. Bügen ildä «Berdäm Rossiägä» qarşı torırlıq köç yuq. Bu ber yaqtan älege firkägä yärdäm itüçe köçle administrativ resurs belän añlatılsa, ikençe säbäp — başqa firkälärneñ xalıq küñelen yawularday ideologiä taba almawında. Uzğan yılnıñ 7 nçe dekaberendä Dumağa ütkän saylawdan soñ ilneñ säyäsi tormışında qayçandır citdi urın totqan firkälär töşenke xäldä qaldı. Berençe çiratta demokratlar. Häm bu töşenkelek töbäklärgä dä küçä. Näq menä şunıñ näticäsendä Tatarstanda 14 nçe martta uñnar berençe öçlekkä kererlek tä tawış cıya almadı. Uñ köçlärneñ Mäskäwdäge citäkçelegendä butalçıq wazğiät. Xakamada üze ayırım partiä tözeyäçäge xaqında belderä. Uñ köçlär berlegeneñ kiläçägenä ışanuçılar anıñ citäkçelegendäge dä az buğay. Firkäneñ Tatarstan bülege änä şul xäräbälär östendä utırıp qaldı. Däwlät Şurasına isemlek aşıq-poşıq tözelde, kiñ qatlam saylawçılarğa tanılğan keşelär az ide. Tarkaev belän Sigal isemnäre xalıqqa ällä ni mäğlüm tügel. Xätta «Yabloko»nıñ Uñ köçlärne yaqlarğa çaqıruı da bulışmadı. Älbättä, uñ qaraşlı partiä az tawış cıyu — Respublikada demokratlar yuq digän süz tügel. Ämma alar üz tawışların «Berdäm Rossiä» öçen birüne kiräk taptı. Uñ köçlär respublikanıñ milli üzençälegen küzdä totmadı. Anıñ isemlegendä tatar milli mänfäğätlären yaqlarday keşelär kürenmäde. «Berdäm Rossiä» isä bu nisbättän iñ milli sostavlı firkä diärgä cirlek bar. Uylap qarağız — Razil Wäliev, Tufan Miñnullin, İndus Tahirov, Foat Ğalimullin isemnären dä ataw citä. Döres, millät öçen yanıp yörüçe şäxeslär başqa firkälärdä dä bar ide, läkin ber ay eçendä genä firkäneñ säyäsi yözen buldıru, anı xalıqqa citkerü mömkin tügellege kön kebek açıq.
«Rodina» blogınıñ ciñelüe isä Mäskäwdä Sergey Glaz''yev häm Dmitriy Rogozin arasındağı ğauğağa bäyle tügel. «Rodina»nıñ Duma saylawlarında Tatarstanda citdi elektoratı bulmağan kebek, 14 nçe martta da şul uq xäl qabatlandı. Kommunistlar firkäse üzeneñ ğädäti saylawçıların tupladı. Ber genä ayırma bar — alarnıñ ber öleşe sul qaraşlı bulğan Rossiä töbäkläre häm Rossiä eşçe-kommunistlar firkäsenä kitte. Şulay itep, sullar ciñelü — bülgälänü näticäse. Alar arasınnan kommunistlar partiäse genä, 7 protsentlı kürsätkeçne uza almasa da, parlamentqa öç wäkilen ütkärä ala. Läkin monı ciñü dip ataw kölke bulır ide.
Däwlät Şurasında «Berdäm Rossiä» töp küpçelekne alsa da, bu parlament şaqtıy qatlawlı. Biredä säyäsi qaraşları buyınça üzençälekle şäxeslär bar. Äytik, kompartiädän öç urınğa Aleksandr Saliy, Robert Ğaripov häm Näsimä Stolyarova uzarğa mömkin. Alar üzenä kürä tınıçlıq bozuçılar bulıp torır, möğayın. Qarşılıqlı figuralardan ber mandatlı okrug buyınça uzğan Al''fred İşkuvatovnı da şundıylar isemlegenä kertep bula. Eşmäkär, tuqsanınçı yıllar başında ğauğalı «Kris» gazetasın çığarğan keşe. Aleksandr Ştanin şulay uq parlamentta bulaçaq. Üzen elekkege parlamentta berdän-ber demokrat dip atıy. Andağı eşçänlegeneñ töp istä qalğan öleşe — parlamentnı üz-üzen taratırğa çaqıru. Äle uzğan yılda ğına Uñ köçlärneñ Tatarstandağı aktiv äğzası ide, partiädäge qarşılıqlar arqasında üzen üze kandidat itep kürsätte. Qısqası, deputatlarnıñ tınıçlığın bozarlıq keşelär şaqtıy, şuña da Däwlät Şurası utırışları küñelsez ütmäs. Ämma, axır çiktä, «Berdäm Rossiä»ne ciñärlek köç parlamentta yuq. Barlıq komitetlarnı da älege fraksiä wäkilläre citäklär dip uylarğa kiräk.
Tatarstan citäkçelege parlamentta kimendä öç firkäne kürergä telägänlegen yäşermi. Bu — «Berdäm Rossiä»dän qala Uñ köçlär berlege häm Rossiä töbäkläre firkäse. Düşämbe könne Prezident Mintimer Şäymiev alarnıñ ütä almawına köyenüen belderde. Xakimiät alarğa üzlären kürsätergä barlıq mömkinleklär tudırsa da, xalıq ışanıçın yawlıy almadılar. İñ ğauğalı firkä isä — «Rossiäneñ tormış partiäse». Mintimer Şäymiev aña qarata antipatiäsen yäşermi. Ayırım alğanda, firkä wäkillären ul saylaw könne ığı-zığı tudırırğa mataşuda ğäyepläp, «Sergey Mironov citäklägän älege firkäneñ mondıy alımnarı firkäne dä, Mironovnı da bizämi», — dide. Tormış firkäse saylaw aldı kompaniäsendä dä berniçä ğauğa üzägendä qaldı. Bu — waqıtınnan alda ügetläw kampaniäsen başlaw, firkä gäziteneñ tirajın qulğa alu. Tormış firkäseneñ Rossiä külämendä 7 nçe dekaberdä bik az tawış cıyuına bäyle räweştä, Tatarstanda da fiaskoğa duçar buluı ğäcäp tügel.
Parlament sostavı bilgele. Ul nigezdä xakimiätkä loyal'' diärgä bula. Qarşı töşep, tawış kütärüçelär bulsa da, alar Tatarstannı yaqlap Mäskäw belän bäxäsläşmäyäçäk. Rusiädä xakimiät vertikale digän töşençä belän bergä parlament vertikale digäne dä barlıqqa kilä buğay — Dumada häm töbäklärdäge zakon çığaru orğannarında östenlek ber firkä qulında. Mondıy adımnar belän barğanda, ildä küppartiälelek sisteması, xakimiät bik teläsä dä, tormışqa aşmasqa mömkin.
R.W. Bu yäş analitik Möxämmät Salixov fikerläre ide. Damir äfände, sez alar belän kileşäsezme?
D.İ. Nigezdä Möxämmät Salixovnıñ fikerläre döres, läkin min berniçä neçkäleklärgä tuqtalırğa telim. Aldan şunı äytep kitäse kilä. Tatarstanda şaqtıy bilgele jurnalist Röstäm Wafin üzeneñ ber yazmasında menä mondıy fiker äytkän- bu saylawlarda Tatarstanda revolyutsiä buldı, çönki bu yulı berençe tapqır tatarstanlılar Putinnı yaqlap çıqtı. Monda närsä kilep çığa – Putinnıñ soñğı arada alıp barğan böten säyäsäte – töbäklärne qısu buldı. Bez Putinnı yaqlap çıqqanbız ikän, dimäk bez bu säyäsät belän dä riza digän süz.
R.W. Min bu fiker belän bik kileşep betmäs idem. Ber oçraşuda Mintimer Şäymiev Putin kiläçäktä detsentralizatsiä, töbäklärgä kübräk irek birü säyäsäten alıp baraçaq, digän ide. Minemçä, bu şulay bulır da, çönki xezmättäşlek, üz-üzeñnenñ mänfäğätläreñne yaqlap, matur ğına xezmättäşlek itü här ike yaq öçen dä äybäträk bit.
D.İ. Tatarstan parlamentına kilsäk, anda xäzer ber genä firkä xökem itä. Dimäk, ul älege firkäneñ Mäskäwdäge üzäge ni quşsa, şunı eşlärgä mäcbür bula. Min inde berniçä yıl elek kisätkän idem, ägär dä bezneñ parlamentta ber genä, Mäskäw firkäse bula, bu bezneñ öçen bik naçar bula, dip. Soñğı könnärdä bu fikerne Rafail Xäkimov ta äytte.
R.W. Läkin Däwlät Şurasında ber genä firkä tügel bit. Monda Rusiäneñ Kommunistlar firkäse wäkilläre dä bar.
D.İ. Anısı şulay. Läkin monda şunı da äytäse kilä. Saylawlar belän şöğellänüçelärneñ xataları arqasında Tatarstan parlamentına respublikanıñ säyäsi tormışında tiskäre rol’ uynağan şäxeslär ütep kerde. Bu bezdä saylaw strategiäseneñ yalğış oyıştırıluınıñ ber çağılışı. Minemçä, Rodina blogı tiräsendäge ığı-zığılar waqıtında bezneñ qayber säyäsätçelär Rusiä töbäkläre firkäsen köçäytäse urınğa, Uñ köçlär berlegenä yärdäm kürsätsälär, bu küpkä yaxşıraq bulır ide.
R.W. Xäzerge parlamentta milli mäs’älälärne kem yaqlar soñ inde xäzer?
D.İ. Moñarçı milli mänfäğätlärne yaqlawçı keşelär xäzerge parlamentta da bar. Annan soñ Däwlät Şurası deputatlarınıñ 52% tatarlar. Alar milli mänfäğätlärne yaqlar dip uylıym min. Annarı soñ, tatar mänfäğätläre öçen tatarlar ğına tawış birä digän süz tügel. Läkin xäzer bez qarağa tieş – bezneñ milli köçlär niqädär, alar döres oyıştırılğanmı? Xäzer älege eşlärne oyıştırmasaq, bezgä kiläçäktä üzebezneñ säyäsätne ütkärü awır bulaçaq.
Damir İsxaqov häm Möxämmät Salixov qatnaşqan bu söyläşüdä äle genä ütkän saylawlarnıñ qayber xikmätle yaqları açıldı. Xäzer bik küplär şunıñ belän qızıqsına. Ni öçen Däwlät Sovetına deputatlar saylağanda qayber firkälärne kertergä tırışıp, ikençelärne yaqın cibärmäskä omtılğanda, iñ usal teşle kommunistlar törkeme häm Tatarstannıñ säyäsi qiblasına qarşı köçlärneñ wäkilläre tigez saflarğa basıp, parlamentqa kerep kittelär. Säyäsi texnologlar, analitiklar, ideologlar xatalandımı, ällä bu qatlawlı manevrlar näticäsendä eşlängän eşme? Tatarstannıñ dilbegäsen totıp baruçılar berdämme, xalıq alarnı añlıymı? Menä bu sorawlar kiläse bäxäslärgä qalıp torsın. Ä bezneñ tapşıru xäzergä tämam. Anı Gölnaz İlgizär yärdämendä Rimzil Wäli äzerläde häm alıp bardı.


text:
Astana qalasındağı «Äziret Sultan» meşitiniñ jamağatı belgili ïslamtanwşı ğalımdarmen jüzdesip, ğïbrattı wağızdan swsındap qay`ttı. Atalmış kezdeswge arnay`ı şaqırılğan RATT müşeleri – QMDB Jalpı jäne jastar isi böliminiñ meñgerwşisi Altınbek Utısxanulı men QR Din isteri jäne azamattıq qoğam mïnïstrliginiñ Din isteri komïtetiniñ Dintanw saraptaması basqarmasınıñ basşısı, teologïya ğılımdarınıñ doktorı Balğabek Mırzaev meşit jamağatına teris ağımdar men olardan saqtanw joldarı jay`lı söz qozğap, basqa da tüy`tkildi taqırıptar boy`ınşa oy` tolğadı.
Teris ağım sïpattarı men olardıñ jumıs istew tetikteri jay`lı, tüpki maqsattarı men burıs bağıttarı jay`lı keñinen kösilgen Balğabek Mırzaev nasïxatı meşit jamağatı üşin qundı derekter boldı. Sonday`-aq, teolog ğalım jumıs barısında teris ağımnıñ şırmawına arbalıp, qateleskenin keş tüsingen azamattarmen ötkizgen kezdeswlerinen mısal keltirip, olardıñ özekjardı ökinişterinen xabardar etti.
Taqırıptı tolıqtıra tüsken Altınbek Utısxanulı meşit jamağatına nağız jïhadtı böten eldegi bülik-soğıstan emes, bilim-ğılım salasınan izdew kerektigin tuşımdı dälelderimen tüsindirip berdi. Qulşılıqqa den qoy`ıp, bilimin bilikti meşit ustazdarınan şıñdağan jastardıñ teris ağımdardıñ şırmawına ilikpey`tinin ʹilge tïek etken Altınbek Utısxanulınıñ wağızı dinï sawattılıq ündewmen ayaqtaldı.
Muslim.kz


text: Çeçnyäla Nojay-Yurt rayon üzägendä ütkän töndä mödjäxittar militsiä patrulenä ut asqan. İke keşe häläk bulğan. Höjüm iteüselär qasqan. Azatlıq radiohı xäbärsehe xäbär iteüensä, häläk bulğan militsiä xezmätkärzäre Çeçnyäğa Omskiyzan kilgän. Nojay-Yurtta qorallı çeçendarzı ezläw buyınsa maxsus operatsiä başlandı. Şçelkovskiy rayonında Kargalinovskaya awılında respublika xakimiäteneñ imenlek xezmäte xezmätkäre Yosop Äbübäkirov ülterelgän. Ber-nisä keşe ofitserzı öyönä qaytıp barğanda uram buyında atıp ültergän. Urus-Martan rayon üzägendä bögön keüätle ös şartlaw bulğan. Yaqınsa mäglümättär buyınsa, häläk bulıusılar yuq.


text:
Qazanda Başqortostan tatarları oçraştı…
Axırda ike mädäniät xäbäre. Şimbä könne Tatar ictimaği üzäge binasında “Şäreq” klubı utırışına Başqortostan tatarları wäkilläre çaqırılğan ide. Cırlı-biyüle bu mädäni kiçäneñ säyäsi yağı da mäğnäle buldı. Anda Mäsxüdä Şämsetdinova, İnsaf Abdulla, Flera Nizamova, Zäki Zäynullin, şulay uq cırçılar häm biyüçelär qatnaştı. Kamal teatrınıñ baş administratorı, Qazan şähäre “Azatlıq” oyışması räise İnsaf Xämitov alıp barğan bu kiçädä tuğan yaqta yäşäüçe qärdäşlärebezgä ruxi yärdäm kürsätergä, ğomümän Başqortostan tatarları belän yışraq oçraşırğa kiräk dip tabıldı.


text:
Başqortstan mäğärif ministrlığı respublikanıñ mäğärif qanunına tözätmä kertep Başqortstannıñ ikençe däwlät tele bulğan başqort telen mäcbüri uqıtunı täqdim itä.
Bügen Başqortstan däwlät cıyılışı qorıltayda mäğärif ministrı Zügürä Räxmätullina şundıy belderü belän çıqtı. Bu turıda RIA agentlığı xäbär itä.
Räxmätullina respublikanıñ tellär turındağı qanunında rus häm başqort telläre däwlät tele bularaq terkälsä dä mäğärif qanunında bu äle çağılmıy dide.
Ministr äytüençä, başqort tele däwlät akreditatsiäse bulğan barlıq uqu yortlarında da atnasına 1-2 säğät häm uqıtılırğa tieş.


text:
Sverdlov ölkäsennän tınğısız yöräkle millättäşebez
Küptän tügel Yekaterinburg şähäreneñ tatar cämäğätçelege Sverdlov ölkäseneñ “Aq qalfaq” isemle xatın-qızlar cämğiäte citäkçese, Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkillege qarşında oyıştırılğan tatar yäkşämbe mäktäbenä nigez saluçı, uqıtuçı Tañçulpan apa danovanıñ citmeş yıllıq yubileen bilgeläp ütte. Anı tormış bäyräme belän qotlarğa dip küpsanlı uquçıları, tuğannarı, klasstaşları, dusları, tatar milli oyışmaları citäkçeläre cıyıldı.
Tormış digän närsä ber mizgel kebek kenä bula ikän ul. Äylänep qarasañ, ozın-ozın yullar ütelgän, bik küp eşlär başqarılğan, ämma här waqiğa äle kiçä genä bulğan kebek.
Tañçulpan apanıñ äti-änise, tamırları Tatarstannan, Quqmara yağınnan. Yazmış cilläre alarnı Böyek Watan suğışına qädär ük Uralğa, Sverdlovski şähärenä alıp kilgän. Suğışqa qädärle görläp torğan Ural tatarlarınıñ milli tormışınıñ näq üzägendä qaynağan keşelär bulğannar alar. Ul waqıtlarda eşläp kilgän “Sotsializm yulı” isemle tatar gazetası eşçänlegendä dä, tatar teatrı tormışında da iñ aktiv qatnaşuçılar alar bulğannar. Öylärenä yış qına qunaq bulıp kilä torğan mölayım yözle apa-abıylarnıñ cıyılışıp utıruları, ul çaqtağı bäyräm ruxı balaçaqnıñ iñ matur xatiräläre bulıp istä qalğan. Bäläkäy Çulpannıñ küñelenä şul waqıttan birle ük señep qalğan qäderle moñnar bu kiçädä anıñ dusları tarafınnan büläk bulıp yañğıradı.
Çulpan apanıñ klasstaş dusları kiçädä zur zäñgär küzle, awır qalın tolımlı, böterçek kebek citez, tınğısız qıznıñ mäktäp häm yäşlek yılların bik cılı itep iskä aldılar. Xoday törle yaqlap sälätne öyep birgänlektänme, uqıtuçıları Çulpanğa bik olı kiläçäk yurıylar. Mäktäpne tämamlağaç, uqıtuçı hönären saylıy Çulpan. Bik küp yıllar buyı matematika uqıtuçısı bulıp eşlägän ul. Tügäräk bäyrämenä kilgän uquçıları bügenge köndä inde zur-zur urınnarda xezmät itälär, ämma üzläreneñ yaratqan uqıtuçıları aldında bügen dä olı xörmät belän baş iälär.
Tañçulpan apa üze şayarıp äytüençä, anıñ çın ğömere layıqlı yalğa çıqqannan soñ ğına başlanıp kitä. Monnan unbiş yıllar çaması elek, tatar milli xäräkäteneñ canlanıp qına kilgän çaqlarında tınğısız xolıqlı Tañçulpan Jdanova ciñ sızğanıp ictimaği eşlärgä totına. Ul citäklägän “Aq qalfaq” xatın-qızlar oyışması balalar yortlarındağı yätimnärne dä, olı yäştäge millättäşlärebezne dä iğtibarsız qaldırmıy. Ölkädä yäşäwçe suğışta qatnaşqan tatar xatın-qızların barlap, alar belän bergä xäter kiçäläre ütkärü diseñme, tatar xatın-qızlarınıñ borınğı kiem ürnäklären öyränep, üz qulları belän tekkän böten ber milli kiemnär kolleksiäsen tözü diseñme – berse dä qalmıy.
Ämma haman da ber närsä tınğılıq birmi Tañçulpan xanımğa – ul tel mäs’äläse. Ğomere buyı çit cirlärdä yäşäp, tuğan telen, ädäbiäten, mädäniäten citärlek däräcädä belmäwenä bik eçe poşa anıñ. Tatar yäkşämbe mäktäbe açıp cibärep, uquçıları belän bergä üze öyränä ul telne. Tumıştan kilgän säläte, tınğısızlığı, ezlänüläre iskitkeç näticä birä – Tañçulpan apa Jdanova üz metodikası belän tuğan telne öyrätüçe iñ yaratqan uqıtuçı bulıp kitä. Anıñ däreslärenä balalardan tış äbilär dä, änilär dä, ätilär dä bik yaratıp yörilär. Biregä yörüçelär arasında qatnaş ğailälärdän çıqqan balalardan tış, çın rus keşeläre bik küp. Şularnıñ berse – Sergey Niqolayıwiç Çulpan apanıñ tuğan könenä bağışlap tatar telendä maxsus şiğer dä öyränep kilgän. Anıñ tatar süzlären tırışıp, cirenä citkerep, intonatsiälären tögäl itep äytergä tırışıp ul şiğerlärne matur itep uquı tıñlawçılarnı şaqqattırdı.
Tañçulpan apanıñ yaratqan uquçılarınıñ berse – Gölfiä Boxarova. Monnan cide yıl elek ike sabıyın – Bulat belän Alsunı citäkläp tatar yäkşämbe mäktäbenä uqırğa alıp kilgän Gölfiä üze dä iñ tırış uquçı bulıp kitä. –“Min tatar telen belmim dip äytä almıym, - di tumışı belän Tatarstan qızı bulğan Gölfiä, - ämma bu mäktäpkä kilep küpme yaña närsälärgä öyränäbez bez. Salix Säydäşev diseñme, Röstäm Yaxin diseñme... Çäynäp kenä tügel, awızğa ballap qaptıra belä ul bezneñ Çulpan apa. Şundıy tämle itep öyrätä ul bezne tuğan telebezgä. Annan soñ bez ber fikergä kildek – cırda süzne yalğış itep äytep bulmıy. Tuğan telne tatar cırı aşa öyränü tizräk tä, ciñelräk tä. Tañçulpan apanıñ telne öyränügä qızıqsındıru öçen yañadan-yaña närsälär uylap çığaruı bezne soqlandıra, anıñ fantaziäse çiksez”.
Cideşär yıl här yäkşämbe sayın böten eşne taşlap daimi wäkillek urnaşqan yorttağı tatar mäktäbenä yögerüneñ sere närsädä ikän soñ? Niçek şulay qızıqsındıra alğan, üz omtılışların uquçılarına señderä alğan Çulpan apa? Ğomumän, andıy keşelär siräk bula torğandır. Üz eşenä çın küñeldän birelgän, annan täm taba belgän bäxetle keşelärneñ berse ul.
Ğömeren keşelärgä, igelekle eşlärgä bağışlağannar aldında yıllar köçsez axrı. Citmeş yäşlek yubileenda da Tañçulpan apa uncide yäşlek qızlar kebek yılmaya, küzläre oçqınlı, tawışı kör. “Min bik bäxetle, - di Tañçulpan apa Jdanova, - Minem tamırlarım bik nıq. Minem äti-äniem, äbi-babalarım çın tatarlar bulğannar. Minem yaratqan eşem bar, minem balam – qızım bar, onığım bar, minem uquçılarım bar – alar bar da miña yäşärgä köç birälär. Min bik bäxetle”.
Eşlägän eşlärennän täm tabıp, tazalıq belän ozın ğömer itüen telise kilä aña.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg.


text: Abuja. Räsmi säfär belän Nigeriägä kilgän George Bush anıñ başqalasında tağın ber möhim belderü yasadı, ul Nigeriä prezidentı Olusegun Obasanjoğa, Liberiädä tınıçlıq urnaştıru tırışlıqları öçen räxmät belderde, läkin berük waqıtta Liberiägä amerikan ğäskärlären cibärü turındağı qararnı tağın kiçekterergä buldı. Prezident üzeneñ bu mäs'älädä, Liberiädägä ğäskärlär cibärüne tikşerü öçen kitkän amerikan xärbi belgeçläreneñ xäbären kötüwen äytte. Nigeriä prezidentı isä üz ileneñ tınıçlıq saqlaw köçlärendä qatnaşırğa riza buluwın häm Liberiä prezidentı Charles Taylorğa, ul Waşington taläp itkänçä, urınınnan kitkän oçraqta, Nigeriädä säyäsi sıyınu birergä äzer toruwın belderde. Amerikan prezidentı bügen üzeneñ 5 afrikan ile buylap säfären tögälläp kire Quşma Ştatlarğa qayta.


text:
Paqstan atom texnologiäläreneñ çit illärgä taralu yulların tikşerüne däwam itäçäk
Kiçä Paqstan prezidentı Pärwäz Möşarräf, Paqstannan atom töş qoral turında serle mäğlümatne çitkä çığaru tuqtatıldı, başqa atom texnologiäläre çit illärgä taralmıyaçaq, dip beldergän ide.
Uzğan atnada – üz waqıtında Liviä, Tönyaq Korea häm İranğa atom texnologiäläre satqan Abdul Qadeer Khan'nı prezident Möşarräf uzğan atnada yarlıqadı.
İran tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Hamid Reza Asefi – Khan'nıñ süzlären kire qaqtı.


text:
Färit Möxämmätşin: «Duma häm Tatarstan deputatları ber yulı saylanırğa mömkin»
Saylawlarğa äzerlek inde başlandı dip äytep bula. Sişämbe könne Qazanğa «Rusiä Regionnarı» digän Duma deputatları törkeme citäkçese Oleg Morozov kilde. Ul jurnalistlar häm säyäsätçelär belän oçraştı. Saylawlar häm xakimiät firqäläre belän bäyle belderülär, soñğı waqıtta, «Edinaya Rossia» partiäseneñ eş bülmälärendä yasala. Bu yulı da şulay buldı. Äle şimbä könne genä, anda ber çara ütkän ide, inde sişämbedä dä – «Edinaya Rossia - Berdäm Rusiä» – firqäse qunaq cia.
Mäskäwdän qaytqan Morozov partiädäğe xällär turında söyläde. Saylawlarğa äzerlek inde başlandı, ä bu firka älegä başqa mäs’älälär belän mäşğül. Morozovnı, General Şura häm Üzäk Komitet räweşendäge ike xakimiätlelek borçıy. 29 nçı martta Mäskäwdä firqäneñ qorıltayı bulaçaq häm anda firqä nigezlämälärenä üzgäreşlär kerteläçäk.


text:
җoMra, 20 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 17:32
Äbi patşanıñ Qırım xanlığın yuqqa çığaru turındağı qararında ber qızıq cömlä bar. Qırım tatarlarınıñ arxitektura, tarixi urınnarnı saqlarğa, dielä anda. Häm çınlap ta, sovet çorına qädär, qırım tatarlarınıñ küp kenä tarixi yadqärläre yuğalmıy saqlana. Ä menä qanlı köräş belän Qazannı basıp alğan Yawız İvan ğäskäre isä, tatar şähären tamırı belän qorıta. Läkin, tarixi döreslek irtäme, soñmı torğızıla dilär bit. Bügenge Qazannıñ kendegendä, Qazan Kirmäne urtasında Qol Şärif mäçete yañadan ayaqqa bastı. Bıyılnıñ 24 yünendä açılaçaq. Läkin, küplärne Qol Şärif mäçetme, ällä muzeymı bulaçaq digän soraw borçıy. Älege mäsälägä Qazan kirmäne muzey tıyulığı fänni xezmätkäre Alsu Möxämmätşina açıqlıq kertä:Qol Şärif mäçete turında törle süzlär küp buldı. Döres anda muzey da bulaçaq. İslam muzeye. Ul ike öleştän toraçaq. Bersendä İslam dine turında, ikençesendä Tatarlardağı islam tarixı xaqında. Muzeyğa uramnan turıdan-turı da kerep bulaçaq, mäçetneñ eçke yağınnan da. Mäçet üze dä eşläyäçäk. Ğäyet bäyrämnärendä küp xalıq qatnaşında bäyräm namazları uzsa, ğädäti könnärdä dä telägän keşe ğibädät qıla alaçaq. Qol Şärifneñ funksiäläre küp inde ul. Läkin töp funksiäse – Allahqa ğibädät qılu urını.
Räfis Cämdixan


text:
Sember ölkäse başlığı Sergey Morozov Qazanğa sıymağan Petr patşa häykälenä Ulyanda urın tabarbız, dip belderde
Sergey Morozov “Ägär Sereteli qarşı kilmäsä, bez anıñ qañğırap yörgän bronzasına urın tabarbız”, digän belderü belän çıqtı. Urısça bolay yañğırıy: “Priyutim bronzovogo skital'sa”. Semberlelär aña urın taptılar da inde: İdel buyında Sembertau bik yaxşı bulır, dilär. Tik kötmägändä Kalinigrad ta köndäş bulıp çıqqan: Fridrixsburg qapqası Petr patşağa bik qulay urın ikän. Läkin “Petrlı bulunı” Semberdä dä önämäwçelär bar. “Simbirskiy kur'yer” gäzite anıñ 1721-yılğı ukazınnan menä nindi özek kiterä: “Alpawıt balaları (nedorosli) Sankt-Peterburğa Xärbi kollegiägä kilergä tieşlär. Kilmägännärne qızğanmıyça çıbırqılarğa, borınnarın kisärgä, mäñgelek katorgağa cibärergä. Şundıy uq cäza alarnı yäşerüçelärgä. Ä andıylar turında donos belän kilüçelärgä ğaeplelärneñ milken birergä”
Menä şundıy patriotizm tärbiäse. Armiädäge bügenge tärtipneñ çığanağı da şunnandır, digän faraz da urınlı kebek. Semberdä urnaşqan 31-hawa-desant brigadası, ütereşlär, asılınıp ülüçeläre, qaçqınnarı belän dan tota. Ä brigada komandirı polkovnik Nikul'nikov, armiädän kitüe turında raport yazğaç, “Generalları urlaşqan mondıy armiädä xezmät itäsem kilmi”, dip belderde. Yuğisä, garnizon tiräsendä yäşäwçelär fikerençä, bu polkovniknıñ üzen dä paq qullı dip sanaw qıyın.
Şuña da qaramastan Hawa-desant ğäskärläreneñ 75 yıllığın şawlap-görläp bäyräm ittelär. Mondıy bäyrämnärneñ töp maqsatı patriotizm xise tärbiäläw, dip uylarğa kiräkter. Xärbi-klerikal' däwlätkä äylänep baruçı ildä töp tärbiä çığanaqları bulıp armiä häm çirkäw sanala. Härxäldä televizor şuña töşenderä. Altınğa törengän çirkäwlärdä altınğa törengän ruxanilar, awırlığı häm yañğıraşı buyınça yarışuçı çañnar, törle säbäplär buyınça oyıştırılğan tärele yörülär, şul isäptän Urallardan uq Kulikovo qırına yul alğanı da häm ... tormış awırlığınnan zar-intizar qäwem, cinyat'çelekkä batqan cämğiät.
Cirle matbuğatta cinayätçelek buyınça qotoçqıç sannar kiterelä. Bigräk tä yäş buın arasında cinayätçelär işäyä. Tik şunısı xäwefleräk: cinayät qılmağannarnıñ da yäşäw räweşe cinayätçe kebek qabul itelä. Tuğan ciren, şul isäptän yal urınnarın da çüplekkä äyländerüne başqaça bäyäläp tä bulmıydır.
Yaña gubernator bik kürkäm başlanğıç belän çıqqan ide: skver, bul'war, parklarda berniçä urında güzäl eskämiälär yasattı, anda plafonnar quydırdı häm başqa türälärne, maltabarlarnı da şuña çaqırdı. Älbättä, gubernator öndäwen ixtiram ittelär: ike ay ğına waqıt eçendä yal urınnarına ğına tügel, şähärgä dä yäm kerde. Tik ozaqqa tügel: televidenie aşa cimerek eskämiälär, watılğan plafonnar, büläk itüçelärneñ isem-familiäläre yazılğan märmär taqtalarnıñ kisäklären açınıp kürsättelär. Yäşägän urının çüplekkä äyländerüçe qäwemdä çuqça xalqı ilenä yäki alman cire Kenigsbergqa qarata patriotizm xisläre buluı üze ük şikle närsä. Kükräp qağıp, doşmannar ezläw genä citmider inde patriot bulu öçen.
Qazanğa Qol Şärif belän tanışırğa barğan Räysä xanım Ğayfullinanı da şundıy uq küreneş borçuğa salğan. Döres, mäçetneñ iskitkeç güzällege bäxet-şatlıq xisläre tudırdı, di ul. Läkin bu izge yortta bala-çağanıñ çabışıp yörüe, köleşüläre, diwarlarnı qapşap qarawları anıñ küñelendä rizasızlıq tudırğan. Täqdimnäre dä bar. Ekskursiägä kilüçelärgä nindi iman yortına kerülären añlatırğa, teläsä nindi ayaq kieme belän kermäsennär öçen, muzeylardağı kebek, “baxil” digän närsä kiderergä, yıraqtan kilüçelärgä mäçet yänäşäsendä täharätxanä buldırırğa kiräk ide, di Räysä xanım. “Bu güzäl binağa başqa millätlär wäkilläre dä kersen, läkin alar anı güzällek ürnäge dip kenä tügel, iman nurı, Allah yortı, dip tä sanasınnar ide. İzge urınıbıznı ixtiram itü bezneñ üzebezgä qarata da ixtiram bulır ide”, dide säyäxätçe.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Hel’sinki tatarları Tatarstannıñ Finländiä belän xezmättäşlegen üsterergä yärdäm itä
16 yündä Qazanğa Finländiäneñ Rusiädäge wäqälätle wäkile Rene Nuberg citäkçelegendäge delegatsiä kilde. Säfärneñ maqsatı – ike yaqlı mönäsäbätlärne üsterü ide. Tatarstannıñ qunaqları arasında Finländiäneñ räsmi keşeläre, eşmäkärläre genä tügel, Hel’sinki tatar cämğiäte citäkçese Okan Daher da buldı. Ul, matbuğat oçraşuında çığış yasağanda, bu yulı anıñ Qazanğa kilüe bötenläy başqa ähämiätkä iä bulğanın bilgeläp ütte. Rusiä häm Finländiä arasındağı xezmättäşlek qorılğanda, tatarlar elek elektän, aradaşçı wazifasın başqarıp kilgän. Finländiä häm Novgorod ölkäse arasında bulğan säwdä yulların iskä aluı da citä. Xäzerge waqıtta da, ike yaq säwdä häm sänäğät ölkäsendä xezmättäşlekne üsterü belän yanıp yöri. Matbuğat oçraşuında, Finländiädäge wäqälätle wäkil Rene Nuberg bu säfärne Tatar cämğiäte räise yärdäme belän oyıştırıluın äytte.Finländiä häm Tatarstan arasındağı xezmättäşlek 1999 yıldan yañadan başlanıp kitkän. Ul yılnıñ közendä Tatarstan Prezidentı Finländiägä barıp, citdi iqtisatı proyektlar turında söyläşep qaytqan. Bu kilüdä Finländiä wäkilläre üzläre Tatarstan prezident belän oçraşıp, energiäne saqlawçı häm avtomatizatsiäne üsterüçe proyektlar xaqında söyläşü uzdırğan. İke yaqlı mönäsäbätlärne qorırğa yärdäm itkän Finländiä tatar cämğiäte räise Okan Daher da matbuğat oçraşuında çığış yasadı. Ul urısça belmäw säbäple tatarça söyläde. Finländiä ilçese, monda min genä tatarça añlamıym axrısı, digän bulsa da, xäbärçelär arasında añlamawçılar küpçelekne täşkil itkän ide. Şuña, matbuğat oçraşuın oyıştıruçılarğa, Daher çığışın urısçağa tärcemä itärgä turı kilde. «Azatlıq» radiosı xäbärçese Okan äfände Dahirga tatar eşmäkärlärneñ Tatarstanda niçek biznesnı üterüe turında soraw birde. Ul, tözeleştä, yortlarnı torğızuda, mex, kün belän eşläwçe şirkätlärneñ Tatarstanda da eş alıp baru tırışlığı turında söyläde. Qazannıñ 1000 yıllığın bäyräm itüdä dä Finländiädäge tatarlar hiçşiksez qatnaşaçağın äytte Okan Daher.
Bikä Timerova.


text:
Äfğanstanda xökümät binalarına höcüm
Äfğanstannıñ könçığışındağı Host şähärendä räsmi idarä binalarına höcümnär buluı belderelde. Ber uq waqıtta oyıştırılğan intixar höcümnärendä, polisia binası, xastaxanä, bank häm başqa hökümät binaları ziyan kürgän. Suğışçılarnıñ raketa häm mıltıq belän höcüm itüe belderelä.
Hälaq buluçılar sanı älegä belgele tügel.
Äfğanstan Saqlanu ministrlığı süzçese General Möxämmät Zahir Azimi, 3 intixar höcümçeseneñ bir polisiä binası aldında üzlärendäge bombanı şartlatuın belderä. Äfğanstanda talibannın monan elek tä ber uq waqıtta törle cirdä höcümnär oyıştıruı mäğlüm.
Ildä 20 avğustta bulaçaq prezident saylawı aldınnan bäreleşlärneñ atrtuı küzätelä.
Uzğan könnärdä, NATO General sekretare Jaap de Hoop Scheffer, wazğiätnen niçek baruına qaramastan urtaq xärbi köçlärneñ ilne taşlap kitmäyäçägen beldergän ide.


text:
Rusiä yäşläre Darwin teoriäsenä qarşı çığa. Monıñ säbäbe närsädä?
15 yäşlek Peterbur qızı Maria Şraiber mäktäp programmasına Evolutsiä teoriäsennän tış Yaralış teoriäsen dä kertergä taläp itä. Mäktäplärdä barı tik Darwin teoriäsen genä uqıtu – din häm wöcdan ireklegen bozu bulıp tora, di ul. Şuşı taläbe belän Maria mäxkämägä möräcäğät itkän. Rusiä yäşläreneñ Darwinğa qarşı çığuınıñ säbäbe närsädä?
Bälig bulmağan Maria, ätise Kirill Şraiber yärdäme belän, şuşı xaqta mäxkämägä möräcäğät itkän. Alarğa pravoslav, yäxüd häm islam dinnären wäkillek itkän advokatlar yärdäm itkän. "Darwin ul teoriäne täqdim genä itkän bit, ämmä ni üze, ni annan soñğı ğalimnär anı isabtlamağan" dide Kirill Şraiber uzğan atna Peterburda ütkän matbuğat oçraşuında. Şul uq oçraşuda Maria, Darwin teoriäse keşeneñ maymıldan çıqqanın raslıy dip, bu teoriägä ışanuçılarğa buşqa banan öläşte.
Äytergä kiräk, yäşlärneñ ber öleşe mondıy üzgäreşlärgä qarşı tügel. Aleksandr isemle 19 yäşlek Mäskäw studentı "Minemçä bu bik döres, mäğäriftä ruxi üseşkä urın birelergä tieş, şulay uq etika kebek däreslär dä kertergä kiräk, bu bik faydalı närsä", di.
Zamanında tanılğan Britan etnologı Richard Dawkins "Evolutsiä teoriäsenä ışanmağan keşe – yä nadan, yä axmaq, yä aqılına zäğif" digän ide.
Mäskäwdäge Darwin muzeyı citäkçese Anna Klyukina andıy qarañğılıq turında "Ğadi xalıq Evolutsiä teoriäsen dä, Darwinizmnı da belmi. Ä bu teoriä 3 aksiomağa nigezlänä: berençese – dönya üzgärä, ikençese – yäşäw öçen köräş bara, öçençese – tabiğıy saylanış. Monıñ belän berkem dä bäxäsläşä almıy. Qäwem añında isä Darwinizm – keşeneñ maymıldan çığıu. Darwin üze monı berqayçan da äytmägän", di.
Darwinizm Allahı täğäläneñ barlığına qarşı kilä digän fikerne Anna Klyukina qatğıy räweştä kire qağa häm dälil itep, Rim Papası İoan Pavel İkençeneñ Darwinizmnı tanuın, ä Darwinnıñ üzeneñ Cambridge Universitetında teologiä uquın häm dä bik dindar keşe bulğanın kiterä.
Belgeçlär fikerençä, Rusiädä evolutsiä teoriäseneñ kire qağıluınıñ säbäbe ber nadanlıq qına tügel, ä Sovetlar Berlege häm ateist ideologiä cimerelgännän soñ xasil bulğan ruxi buşlıq.
Karl Marx belän Friedrich Engels Darwin teoriäsen bik yuğarı bäyälägän, üzläreneñ sotsial evolutsiä teoriäsen şuña nigezlägän. Sovet çorındağı biologiä däresleklärendä Darwinizmnıñ näq menä ğadiläşterelgän, sovetlaşqan räweşe urın alğan.
Yuri Levada Üzägendä sotsiologiä belgeçe Lev Gudkov fikerençä, Yaralış teoriäse menä şul sovet çorınnan qalğan qaraşlarnını kire qağu omtılışın çağıldıra. Üzäkneñ uzğan yılnıñ Sintäberendä ütkärgän fiker beleşüenä qarağanda, cawap birgännärneñ ni barı 26 protsentı Evolutsiä teoriäsen xuplıy, ä menä 49 protsentı - keşe Allahı täğälä tarafınnan yaralğan dip sanıy.
Şulay da, Gudkov, evolutsiä teoriäsen kire qağuçılar arasında niegzdä, dönyanı üzgärtü teläge belän yanğan yäşlär, di häm Maria Şraibernıñ möräcäğäten artıq citdigä almasqa kiñäş itä.
Ali Gilmi


text:
İran saqlanu ministrlığı, İrannıñ üzenä qarşı höcümnärgä cawap birer öçen xärbi mömkinlege bar, dip belderde. Cirle mäğlümat çaralarına belderü yasap, ministr Ali Şamxani, "ber genä il dä bezgä höcüm itä almıy, çönki alarnıñ bezneñ xärbi köçebez turında mäğlümatläre yuq" dip belderde.
Älege belderü, kiçä amerikan prezidentınıñ televideniädä yasağan çığışınnan soñ äytelde. George Bush, İran belän nizaqnı diplomatik yullar belän çişergä teläwen äytte, ämma xärbi çara ixtimalın da kire qaqmadı: "Nizaqnı diplomatiä yulı belän çişep bulır, dip ömetlänäm, ämma başqa yullar da bula ala," dide Bush.
AQŞ İrannı yäşren räweştä atom qoralı citeşterüdä ğayepli, Tähran monı kire qağa.
Amerikada çıqqan ber basmada Quşma Ştatlar köçläre İranda yäşren räweştä atom qoralı häm başqa törle xädäflär ezli, digän mäğlümat basılğan ide. Pentagon, tanılğan jurnalist Seymour Hersh yazğan älege mäqäläne – "xata" dip atadı.
Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov, İrannıñ atom programması tınıç maqsatlarda qullanır öçen citeşterelä, häm anıñ üzgäräçägenä säbäplär yuq, dip belderde.


text:
Şimbädä Ğayaz İsxaqi uquları uza
Bu şimbädä tatar klassik yazuçısı, säyäsätçe häm milli öndär Ğayaz İsxaqi tuğan awılında çirattağı İsxaqi uquları uzaçaq. Çistay rayonında urnaşqan Yawşirmä, urısça iseme Kotluşkino awılında ike yılğa ber tapqır İsxaqiğa bağışlanğan tantanalar uzdırunı G. Qamal isemendäge teatr başlağan ide. Xäzer Tatarstan mädäniät ministrlığı belän berlektä uzdırıla torğan bu çarada , meñärlägän qunaqlar qatnaşa. Şimbädä uzaçaq tantanağa Däwlät cır häm biyü ansamble, Tuqay isemendäge filarmoniä, Tinçurin, Qamal teatrı artistları qatnaşaçaq. Monnan tış 30 dan artıq yazuçı da qatnaşır dip kötelä. İsxaqi uquları irtänge tuğızda awıl klubında , äle küptän tügel genä töşerelgän “Zöläyxa” fil'mın kürsätüdän başlanaçaq. Älege fil'm, Ğayaz isxaqinıñ şul isemdäge äsäre buyınça, Ramil Töxfätullin rejiserlığında töşerelgän ide. Ğayaz İsxaqinıñ tuğan awılında aña bağışlanğan muzey da eşläp kilä.
Räfis Cämdixan


text:
Qıtay tatarları Tatarstanğa qayta alamı?
6 fivralne alar zur tüzemsezlek belän kötep aldılar. Çönki un könlek säyäxätneñ näticäsenä näq şul könne noqta quyıldı. Pänceşämbedä Qıtaydan kilgän yaqtaşlarıbıznı Prezident Mintimer Şäymiev qabul itte. Oçraşuda xökümät yağınnan vitse-premyer Zilä Wälievä, Bötendönya tatar kongressınıñ başqarma komitetı räise Rinat Zakirov, Tışqı eşlär departamentı direktorı Timur Akulov qatnaştılar. Prezident sarayına cıyılğan jurnalistlar söyläşü bülmäsendäge fiker alışunı televizor aşa tıñladılar.
İlyär Gabitov Qıtay-Tatarstan araların yaqınaytu turında ğına tügel, tağın ber çeterekle mäs’äläne quzğattı. Ul Prezidentqa: “Qıtayda yäşägän millättäşlärebezneñ ber öleşe Tatarstanğa küçep qaytırğa teli häm monıñ öçen närsä eşlärgä kiräk?” – digän soraw belän möräcäğät itte.
Konkret sorawğa konkret cawap ta buldı. Mintimer Şäymiev fikerençä, berençe çiratta Qıtaydan yäşlär Tatarstanğa uqırğa kilsä, döres bulır ide. Tatarstanda eşmäkärlärgä dä eş citärlek. Prezident fikerençä, qaytıp berniçä yıl cigelep eşläsälär töplänep tä qalırlar. Oçraşudan ike yaq ta qänäğät qaldılar bulsa kiräk.
Döresen äytsäñ, Qıtaydan kilgän millättäşlärebezneñ bezgä küçep qaytırğa teläwläre ber küpme ğäcäpländerä. Soñğı yıllarda Rossiädän çitkä kitü modada bulğanğa, tormışları caylanğan Qıtaydan bötenläygä küçep qaytu kemgäder añlaşılmıy da. Läkin bu berençe qaraşqa. İlyär äfändene yaxşılap tıñlasañ añlap ta bula.
Audio
Ä inde ğäyrätle ir urtası eşquar Tursuntay Gabitov öçen ata-baba cirenä qaytu bötenläy problema tügel. Ul Alma-ata şähärendä “Sabantuy” digän zatlı restoran tota, tağın da firmaları bar. Tatarstanğa kilep cir satıp alğan. Afärin! Bälkem, şulay qayçandır sibelgän tatar uqmaşa başlar.


text:
Yewropa: Yaña Dania xökümäteneñ kiläçäge Möselman säyäsätçe qulındamı?
Monnañ ike yıl elek Dania, Möxämmäd peyğambärne sürätlägän räsemnärneñ bastırıluı belän dönya iğtibarıñ üzenä cälep itkän ide. Bu mısqıllağan räsemnär dönyadağı möselmannarnıñ açuın çığarğan, dönyada süz ireklege häm din bäxäslären qabındırğan cibärgän ide. Bügen Dania, ğomum saylawlarğa qarğanda qabat köntärtebenä menä. Çönki, bu yulı ilneñ Yaña Berektäş partiasın citäklägän möselman säyäsätçese, Naser Xader, ilneñ säyäsi kiläçägen xäl itü ixtimalı turında äytelä.
Nasir Xader, Danianıñ möselman säyäsätçese. Şul uq waqıtta süz ireklege, salımnar häm möhacirlek mäsälälärendä dä därtle ber advokat ta. Häm anıñ Dania säyäsätendä abruyı arta bara.
Ägärdä farazlar döres çıqsa, bügenge saylawlardan Xaderneñ märkäzi-uñçı Yaña Berektäşlek partiası parlamentkä keräçäk. Bu isä anıñ säyäse rolın arttıraçaq. Çönki saylawlarda Danianıñ xaqimiättäge uñçı partiäläre belän Sulçı Sosial demokratlar partiası ber tegez bara. Saylawlardan kem berençe çıqsada yaña xökümätne tözü öçen urtaq partiağa ixtiyaç bar, menä şul mizgeldä Yaña Berektäşlek partianıñ ähämmiäte arta, çönki ul bu urınnı tutıraçaq kebek kürenä.
“Daniadağı problem, möhacirlär yazmışı. Säyäsätçelär gel bu turıda söyli läkin Daniadä salımnarnı bez tülibez.”
Kopenhagen uramındağı bu xatınnıñ fikere, ildäge wazgiätne taswirläp birä. Saylawlarda töp tema möhacirlär häm salımnar mäsäläse.
6 yıl elek, Dania xökümäte yaña möhacirlek qanunıñ qabul itkän, häm sıyınu taläpläre arttırılğan ide.
Yaña Berektäşlek partiasın, ğadättä çit millätlärgä qarşılığı belän telgä alınğan Xalıq partiäsenä qarşı bularaq başlatqan ide. Partianın ildäge säyäsi urını turında, “The Copenhagen Post” gazetası yazuçısı, Kevin McGwin bolay añlata:
“Xader bu partianı, xaqimiät täxete artındağı köç, Danianıñ Xalıq Partiasına qarşı köçlärne tigezläw niäte belän tözede. Bu partiä, xaqimiät öçen parlamenttağı küpçelekne tota. Möhacirlekkä qarşı bulğan partiägä qarşı, Xaderneñ Partiäse xökümätneñ Dania Xalıq partiasına bulğan ixtiyacın kimetergä tırışa.”
Ägär Xader, palamentkä kerä alasa, Dania säyäsätendä, parlamenttağı Xalıq Partiası köçeneñ köp öleşe Yaña Berektäşlek partiasına qalaçaq. Häm bu da möhim näticälär tudıra ala.
Yaña Berekdäş partiäse, möhacirlek häm sıyınu tärtebe mäsäläsen ciñeläytergä bigräk tä illärenä kire cibärelü qurqınıçı yanağan meñlägän Ğiraq möhacirläreneñ eşläreñ ciñeläytergä cıyına.
Läkin Xaderneñ töp maqsatı, möhacirlek belän genä çiklänmi. Ul salımnarnı da kimetergä cıyına. Ä süz ireklegenä kilgändä, möselmannarnı räncetsä dä süz iregen qısu yulına kitmiyäçäk. Bu yünäläneş isä anı kübräk uñçılarğa qarşı tartaçaq.
McGwin şunı da iskärtä, başqa illärdä farazlanğança, Xaderneñ möselman buluı, Daniada ällä ni tiskäre qaraş tudırmi di ul.
Xalıqara küzlektän qarağanda isä, anıñ parlamentkä kerüe, Daniağa bulğan qaraşqa zur üzgäreşlär kertä alır dip isäplänelä.


text:
22 yün - Qayğı häm Xäter köne
- Qayğı häm xäter köne- 1996 yılnıñ 8 iyünendä RF Prezident Ukazı belän bilgelängän .
Rusiädä 22 iyün köne – Böyek Watan suğışınıñ başlanıp kitkän köne itep qabul itelä. Ul Sovet xalqınıñ faşistlarğa qarşı köräş köne itep bilgelänep ütä.
1941 yılnıñ 22 iyünendä - Germaniä häm Sovetlar Soyuzı arasında suğış başlana..İke il arasında ber-bersenä suğış başlamasqa dip kileşü tözegännän soñ , Germaniä, Sovetlar Soyuzın, bombağa tota. Bu 5 yıl buyı barğan suğışta Tatarstannan 350 meñ keşe häläk bula.
Suğış waqıtında bulğan qan qoyular, andağı qorbannar , tol qalğan xatın-qızlar, yätim qalğan balalar, suğıştan yaralanıp qaytqan xärbilärneñ törle faciğäle yazmışları bügenge köndä dä isän qalğannarnıñ yöräk yaraların tözätä almıy.
Ä Tatarstannan suğış aldınnan 1941 yılnıñ 6 iyünendä 21 yäşlek tatar yegete , (ul çaqta inde ul ofitser bulıp ölgergän artilleriä mäktäben tämamlağan yäş ofitser,) Xaci Fättaxov , 14 iyündä Brestqa kilep, vzvod qabul itä. Häm 22 iyündä suğış başlana. Xäzer inde ul Qazanda yäşäwçe 86 yäşlek otstavkadağı polkovnik suğışnıñ berençe könen menä niçek xäterli. . Xaci Fättäxov söyli . “Bez, yäş ofitserlar artilleriä polkına xezmät itärgä bezneñ mäktäptän .7 keşe kilgän idek. Ber toraqta tora idek. Bez yoqlap yatqan çaqta şart- şort kilä başladı. Asta da östä dä. İkençe snaryad bezneñ torğan yortnıñ östenä kilep töşte dä , böten watıqlar , täräzä pıyala watıqları çıltırap bezneñ öskä qoyıldı. Dejurnıy ofitser kilep kerde dä, “Suğış başlandı” dide ”, Bez cıyındıq ta kazarmağa soldatlar qırına kittek” Suğışnıñ berençe könnärendä bez Brest şähären saqlawda qatnaştıq .
Xaci Fättaxov Ul bügenge köndä bik qatı awıru säbäple buluına qaramastan, anıñ yaqınnarı - tormış iptäşe, balaları, anı bik yaxşı tärbiäläwe turında da häm alarğa räxmätle buluı turında da äytte.
“Min xäzer rak awıruı belän awırıym. Böten buınnar, barlıq tänem awırta. Tabiplar öygä kilep ayğa ber tapqır bik qimmät ukol yasıylar. Anı miña buşqa birälär”.dide ul
Başqa andıy suğışlar qabatlanmasın ide digän teläk belän yäşi suğışnı üz küzläre belän kürgännär.
Mälikä Basıyr


text: Salahiddin, Ğiraq. İlneñ Saddam xökümätenä qarşı köräşkän ğıysyançılar qulındağı tönyağında Ğiraq oppozitsiäse törkemnäre bügen, Saddam Xösäyen xakimiattän çitläşterelgän oçraqta Ğiraq xökümäteneñ tözeleşe nindi bulu mäs’äläsen tikşerä. Kördstan Demokratik partiäse citäkçese Mäsüt Barzani bu uñaydan, demokratik wä federativ Ğiraq tözü maqsatı belän nihayät berdäm oppozitsiä qoru söyläşüläre başlanır digän ömet belderde. Anıñ fikerençä, ilneñ yaña qanuni nigezen buldıru öçen eşkä berläşterelgän oppozitsiäne cälep itärgä kiräk. Bügenge oçraşuda qatnaşqan qayber wäkillär Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqta waqıtlı xärbi idarä urnaştıru niyätenä qarşı buluwın belderde. Qalğannarı Waşingtonnıñ, amerikan ğäskärlären törek cirendä urnaştıru röxsäte öçen Törkiägä çamadan tış zur taşlamalar yasawınnan qurqa. Mäğlüm ki, törek xökümäte kördlärneñ möstäqillegen arttıruğa qarşı çığa. Ğiraq oppozitsiäse köçläreneñ şuşı oçraşuwında qatnaşqan amerikan wäkile Zalmay Xälilzad bu qurqularnı taratırğa tırışa. Üz çığışında ul Waşingtonnıñ Ğiraqta idarä itü niyäte yuq, Ğiraq xalqı üz eşlären mömkin qädär tizräk üze xäl itärgä tieş dip belderde. Ğiraq Milli Kongressı räise Äxmät Çäläbi oçraşuda, bez Ğiraq cirendä Ğiraq xakimiaten telibez dide.


text: Xäbär itüebezçä, 1 ğinwardan Rusiädä cirle üzidärälärne oyıştıru turında qanun köçenä kerä. Şuña yaraşlı, rayon häm şähär başlıqları yañaça saylana. Ufa başı öçen bügenge könne ike keşe däğwa itä. Alar - bügenge mer Pavel Kaçkaev häm “Ufasukanal” başı Vyaçeslav Gordienko. Respubliknıñ ikençe başqalası Stärletamaqta inde saylawlar uzdı. Anda şähär başlığı itep moña qädär dä şul urınnı tartqan Spartak Äxmätov saylandı. Tağın ike baş, Çişmä rayonı häm Kümertaw şähäre citäkçeläre saylandı. Alar da moña qädär şul uq urınnarda utıruçılar. Yañaça saylawlarda iske başlıqlarnı saylaw däwam itä.


text:
İldä nilär bulıp yata? - 7.III.2008
►Kosovoğa cibärelgän möräcäğätneñ qaytawazı ► Qazanğa tatarça "Comedy Club" kilde ►Açıq mikrofon: Xatın-qızlar xäzerge şartlarda kübräk bala taba alamı? ►Tuqay bülägenä köräş kierenke bulaçaq ►Läylä “apa” Däwlätova mikrofonsız cırlap kürsätte
►Kosovoğa cibärelgän möräcäğätneñ qaytawazı
Kosovo xökümäte citäkçese Xäşim Taçi isemenä cibärelgän qotlaw xatında Çallı Tatar İctimagiy Üzäge räise R.Qaşapovtan tış, Mäskäwdän Möxämmät Minaçev, Piterburdan Rinat Wäliev h.b. imzası bar ide. Mäskäw häm Piterbur şähärläre xäkimiäte Kosovonı yaqlawçı tatarlarğa nindi mönäsäbät kürsätkänder, älegä bilgesez.
Ä menä Çallı prokuraturası Xäşim Taçiğä cibärelgän qotlaw öçen TİÜ räise R.Qaşapovqa kisätü yasadı. Şähär prokurorı wazıyfaların başqaruçı Pavel Şamov Kosovoğa cibärelgän telegrammanı “ekstremistik eşçänlek” dip bäyäläde. Prokuror mondıy fikerdä:
“Xäşim Taçiğä bulğan möräcäğätne küpläp taratu cämğeyätneñ qurqınıçsızlığına yanıy.”
Küpläp taratu digäne Kosovoğa cibärelgän qotlawnıñ internet saytlarında buluıdır. “Azatlıq” xäbärçese Xäşim Taçiğä bulğan qotlawnıñ eçtälege, prokuraturanıñ moña mönäsäbäte, TİÜneñ yabılu qurqınıçı xaqında sorawlar belän R.Qaşapovqa möräcäğät itte.
“Äye, bez möselman albannarnı qotladıq. Alarnıñ ozaq yıllar alıp barğan köräşe ciñü belän tämamlandı. Bu ciñüne progressiv cämäğätçelek xupladı. Mondıy çaradan bez dä çittä qalırğa tieş tügel idek. Üzebez dä qollıqtan çığarbız, digän ışanıç belän cibärdek qotlawnı.”
Ä menä şuşı qotlaw uñayınnan Çallı prokuraturasınıñ kisätü yasawına nindi añlatma biräsez?
“Xäşim Taçiğä telegramma cibärgäç, xoquq saqlaw oyışmaları tarafınnan bezgä basım başlandı. Alğa taba da kisken möräcäğätlär yazılsa, çaralar uzdırılsa, TİÜne yababız, didelär. TİÜ yabılğanda belderülär yasasañ, cinayät eşe açabız, dip kisätü yasadılar.”
Zamanında Çallıda “Altın Urda” gazetası härdaim xökümätne tänqıytläde, kisken möräcäğätlär bastırdı. Näticädä mäxkämä anı yaptırdı. Sez dä şundıy ğämällär belän TİÜgä yabılu qurqınıçın tudırmıysızmı?
“Çallı TİÜe bolay da yabıq xäldä. Bezneñ aksialär, qarşılıq xäräkäten yaqtırtuçı matbuğat yuq, diärlek. Bez bolay da idän astında ğına eşläwçe oyışma. Cıyılışlarıbız da xatınnıñ fatirında ütä. Bu – adäm kölkese. Bulğan awırlıqlarğa da qaramastan xäräkät itäçäkbez. Prokuratura, FSB kisätüe ul bezgä şulay basım yasaw ısulı. Bu basım V.Putin prezident bulğaç başlanğan ide. Höcüm bezgä genä tügel, “İttifaq”, “Azatlıq”, “Aqsaqallar Şurası” h.b. milli oyışmalarğa buldı”, di Çallı milli xäräkäte citäkçese.
R.Qaşapov äytüençä, Çallı prokuraturası Kosovoğa cibärelgän qotlawda tübändäge süzlärne ekstremizm dip atıy:
“Tatar xalqı 456 yıl Rusiä imperiaseneñ koloniase. Ul üzeneñ mädäniätın, tuğan telen, möstäqıyl' xäkimiäten üsterä almıy. Tabiğıy baylıqlarına da xuca tügel. Alğa taba, tatarlarğa da, Sezneñ kebek bäxetle kön kilüenä ışanabız”, digän süzlär Rusiä prokuraturasına oşamağan..
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Açıq mikrofon: Xatın-qızlar xäzerge şartlarda kübräk bala taba alamı?
Tatarstan xatın-qızların 8 mart belän täbrikläp Miñtimer Şäymiev alarnı kübräk bala tabuğa öndägän ide. Azatlıq radiosı moña xalıqnıñ mönäsäbäten belergä buldı.
- Minem bolay da 4 balam bar. Şäymiev äytkändäy, eşlärgä kiräk, barısıda yaxşı bulaçaq.
- Balalarnı suğış waqıtında da tapqannar. Balalar Xodaydan birelä. Bügenge köndä mömkinlek bardır, dip uylıym. Bezneñ 4 balabız bar.
- Xatın-qızlar bügenge köndä küp bala taba almıy, iñ kübe 2 bala. Çönki balanı tapqaç, yaxşı itep üsterer öçen, anı aşatırğa, eçerergä, belem birergä kiräk, törle tügäräklärgä yörtergä kiräk. Ä alar barısı da tüläwle. Bez ğailädä 3-äw bulsaq ta, min üzem ber genä bala tabırğa mömkinçelek taptım.
- Xäzerge yäşlär eçä tarta, alarnıñ kübesen sälamät dip uylıy almıym. Fatir kiräk, alarnı alırlıq tügel, qıymmät.
- Yuq, älbättä. Xatın-qızlar uylamasınnar da - däwlät wäğdä itkän aqçalarnı ala almayaçaqlar alar. Bu yalğan.
- Xäzer şundıy zamana - ber bala ğına tabalar. Min dä ber bala ğına tabarğa uylıym.
- Bala tabırğa bula, menä minem problema äle, ğailä planlaştıru üzägenä xastaxanägä yörim. Anda biomed analizlarğa tülägän aqça inde 10 meñgä tulğandır. Ğailä yılı bularaq, däwlättän taşlamalar, yärdäm bulırlıq qanunnar qabul itsennär ide.
- Söbxanalla, bügenge şartlarda aşarğa, eçärgä bar, ber 2-3 bala tabırğa mömkin. Ämma 60% tan artığraq şartlar tudırılırğa tieş däwlät tarafınnan xatın-qızğa.
- İkene genä tabarğa cıyınabız, çönki bezneñ aqça küp tügel. Rusiädä bäyälär dä bik totrıqlı tügel, şul qurqıta.
- Miña bersen qarap üsterü dä citte. Belem birü bik awır, aqça küp kiräk. Qızımnı kommersia yuğarı uqu yortında uqıttım, tüläp. Başta 23 meñ sum tülägän idek, yıl sayın 5meñ sumğa artıp bardı, 5 yıl buyı tüläp uqıttım. Qızım üze ike bala tabırğa uylap tora.
- Kemder taba ala, kemder yuq.
- Xäzer bala üsterer öçen aqça küp kiräk, yäşlär ayırım yäşiseläre kilä. Alarğa fatir kiräk, fatirlar qıybat. Minem ike abıyım bar .Äti-änilär üzläre eşläp fatir alğannar. Statistikağa qarağanda, urtaça 2 bala tabalar, min dä 2 bala qarap üstererbez, dip uylap toram.
--------------------------------------------------------------------------------------------
► Qazanğa tatarça "Comedy Club" kilde
6 martta Qazannıñ SKJ-klubında “Kämit Klub - Qazan Istayl” digän şou-tamaşa uzdı. Bu - tatar “Komedi Klub”ı belän “Bars Media” prodyuser üzägeneñ urtaq proektı.
Bu tatar yäşläre tormışında üzençälekle, xätta tarixqa kerep qala torğan ber waqıyğa buldı. Xäzer zamança yal itü, käyef-safa qoru industriasendä elekke kiçke biyülär diskotekqa äylände, üzeşçän teatr urnına KVNnan başqa berni dä kilep çıqmadı.
Ä zur zallarda xalıq aldında tamaşa qılu, kämit kürsätü qaywaqıt Sabantuylarında oçraştırğalıy anısı. Qazan bazarlarında közen, yazın ütkärelä torğan yärminkä waqıtında Räşit Şamqay häm Rawil Şäräfineñ bäräñge, qaz ite alırğa kilgän qala keşelärenä anekdot söyläwe, rayon üzeşçän artistlarınıñ cırlap, biyep aluı siräk kenä bula torğan mäydan kämite ämma xälne üzgärtmi.
Televizor qabızğaç, çit tellärdä bigräk tä urısça şayarğan keşelär häm bilgele cırçılar iğtibarnı cälep itä. Bu klub kämitlärendä şayaru tozlı, borıçlı, ällä ni neçkä zäwıqlı bulmasa da, xalıq anı yarata.
Ämma barıber garmun belän küñel açu, klubta biü, yäisä urıs köylärenä sikergäläw milli yäşlärne qızıqsındırmıy. Menä şuşı xäldä berençe tatar kämit mäclesen ütkärü turında iğlan Qazan yäşlären üzenä tarttı.
Mädäni uçaqlar bötenläy diyärlek bulmağan Kirov rayonında elekke İdel kinoteatrı xäzer SKJ dip atala. Şuşı “Klub tormışı üzäge”ndä iñ xätär tatar yäşläre muzıkası yañğırap, meñgä yaqın yeget-qıznı cıydı. Älege kiçäne oyıştıruçı Bars-Media prodüser üzägeneñ xezmätkäre Läylä Zotova çaranıñ niçek uzuı turında söyläde:
“Küplär bit inde “Kamedi klab”nı urıs şowı itep belälär. Häm bez anı tatar telendä oyıştırırğa buldıq. Çönki anda yäşlärçä, qızıqlı yumor, cırçılarğa bik küp parodialär, anda tanılğan “Kamedi klab”ta uynawçı rezidentlar qatnaştı.
Kiç buyı säxnädä iptäş Bäyrämov, Dmitriy Çernıx, Flint, loğöped Latıypov tatar estradası yoldızlarına parodialär kürsätte. Qunaqlar itep, jurnalistlar häm şow-biznes ölkäsennän tanılğan keşelär çaqırılğan, alar arasında - İldar häm İskändär Xäyrullinar, Läylä Däwlätova, Rail Sadriev, İskändär Siraci, “Zöläylä” törkeme bar ide. Alardan azraq kölep tä, tänqıytläp tä aldılar. Ämma alar yumornı añladılar.
Şulay uq tamaşada İrkä, Färit Taişev, Lenar Säyfiev, İlnur-Ayrat, Älbina, di-djey Radik, Bulat Cihanşin, Salawat Miñnexanov, Landış Niğmätcanova, «Döber-Şatr», Dilä Niğmätullina, «Ayfara», Mönir Raxmayev kebek cırçılar da çığış yasadı. ”
Tatarça kämit klubınıñ äle tradisiale nığıp betmägän. Ämma zamança milli estrada awazları teläsä nindi xalıqtan qalışmıy, kiresençä küplärdän östen bulğandır. 21 ğasır diskoteqäsı şähär yäşlären tuplap, milli üzençälekne dä saqlasa, bu globalizasianeñ millätlär belän duslaşuın añlatır ide.
Bu kämitkä kilüçelär, küñelle yal itärgä telägän tatar yäşläreneñ qayberläre xätta tuğan tellären dä belmilär. Ämma çordaşları belän bergä biyilär häm kölke süz işetep, alar belän bergä kölä. Şayarular, çemetülär tozlı-borıçlıraq, qaywaqıtta tozsızraq bulsa da, bu kiçä yaxşı täsir qaldırdı.
Bu kiçädäge barlıq şayarulı çığışlar, cırlar, tamaşaçılarnıñ tägäräp kölüe wideoğa yazdırıp alındı, dimäk tizdän berençe tatar kämit klubınıñ DVD yazmasın teläsä kem qarıy alaçaq. Menä şunda inde kiñ cämäğätçelek bu xikmätle kiçägä üzeneñ bäyäsen birer.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Tuqay bülägenä köräş kierenke bulaçaq
“Tuqay bülägen däğwalawçılar arasında köräş bıltırğa qarağanda da kierenke bulır axırı”, di büläkne kemgä birüne qarawçı komissia äğzaları.
İsemlek 11 keşe häm törkemnän tora. Alar arasında Tatar Däwlät Akademia opera häm balet teatrında quyılğan “Şağıyr' mäxäbbäte” operasınıñ icat törkeme; yazuçılar Mädinä Maliqova, Qämil Kärimov, Sufian Povarisov, Tälğat Gäliullin; şağıyrlär Rädif Ğataş, Rqäil Zäydulla; rässam Wiktor Arşinov; rässam-sınçı İldar Xanov; cırçı Salawat Fätxetdinov; Piterburdağı Tuqay häykälen yasawçılar bar.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Läylä “apa” Däwlätova mikrofonsız cırlap kürsätte
Qazanda bilgele şağıyrä Läylä Däwlätovanıñ “Yazğı moñ” isemle icadi kiçäse uzdı. Anda zamana şou-biznesına kerep kitä alğan tatar şigriate turında söyläşü kilep çıqtı.
Bu çara 8 mart - Tatarstanda daimi qotlanuçı Xatın-qızlar bäyräme uñayınnan da yasalğan bulğan. Anı “Şärıq” klubı aktivistı Azat Nurmöxämmätov oyıştırğan. Azat, bu çaranı qızlarnı söyenderer öçen yasadıq, di. Ul Läyläne borınğı tatar ğädäte buyınça “apa” dip atadı.


text:
Tatarstanda 23,000 keşe eşsez
Mäsälän, düşämbe könne xezmät häm mäşğüllek ministrlığı xisap tottı. Tatarstanda soñğı yılda urtaça eş xaqınıñ küläme 27,5% artqan häm ul xäzer 3,900 sum täşkil itä. Sänäğät ölkäsendä urtaça eş xaqı zurraq 4,700-5,000 sum tiräsendä isäplänä. 1,700 sumnıq eş xaqı, urtaça kitergän sannar arasında iñ azı häm anı awıl xezmätçännäre ala ikän.
Bu mäs’älädä dä tigezlek yuq, Bua häm Alekseyevski rayonındağı awıl xezmätçännäre tübän eş xaqı bäygesendä berençelekne yawlağan. Alarğa barı tik 1,500-1,600 sum birgännär, häm bu aqça yäşäw minimumı dip atalğan sannan da azraq. Ä Tatarstannıñ 5 rayonında eş xaqı inde 5 ay däwamında bötenläy tülänmi. Älege cielışta qatnaşqan premyer-ministr Röstäm Miñnexanov eş xaqı tülänmäw kebek küreneşne xurlıq dip atadı häm tiz arada beterergä çaqırdı.
Mäşğüllek ölkäsendä dä xällär maqtanırlıq tügel, 2002 yılda ere häm zur sänäğät oyışmalarında 12 meñ keşe eş urınnarınnan çığarıldı. Ütkän yılda ğomum eşsezlär sanı 5 meñgä arttı häm 2003 yıl başına alarnıñ sanı 23 meñgä citte. Şunısı ähämiätle, yuğarı uqu yortların tämamlağan yäş belgeçlär dä yıl sayın eşsezlär armiäsen tulılandırıp tora ikän.


text:
Rusiä mäğärif ministrı Vladimir Filippov: “Mäktäplärdä din däreslären alıp barırğa yaramıy”
Mäğärif ministrı “Pravoslavie nigezläre” däreslegeneñ moña xätle räsmi ekspertizağa birelgäne yuq”- digän. Şul uq waqıtta, Filippov äytüençä, qayber mäktäplärdä andıy däreslekne tabarğa mömkin, çönki 2002 yılğa qädär här keşe däreslek yaza alğan häm uqu yortları anı satıp alırğa buldırğan.
Rusiä mäğärif ministrı belderüençä, xäzer, yaña qanun qabul itelgäç, mäktäplär ministrlıq tarafınnan raslanğan däresleklär buyınça ğına uqıtırğa tieş. Kiñ cämäğätçelek küptän añlağan bu xaqiqät, nihayät, mäğärif ministrına da barıp citkän. Monda ber soraw tua. Berniçä ay buyına ata-analarnı, uqıtuçılarnı borçığan, tiktomaldan nizağ tudırğan oşbu mäs’äläne küptän xalıq aldına çığıp añlatıp bulmıy ideme?


text:
1 jeltoqsanında «Almatı Arena» (Almatı q.) muz saray`ında ötetin «Ewrazïya Barısı» dästürli xalıqaralıq twrnïrin «Qazaqstan» Ulttıq telearnası sağat 13:00- den bastap tikeley` éfïrde körsetedi, dep xabarlay`dı Baq.kz .
2013 jıldan ötkizilip kele jatqan bay`raqtı bäsekege bïıl 8 eldiñ balwanı keledi. Bul jolğı dodağa qazaq batırlarınan özge Grwzïya, Moñğolïya, Polʹşa, Resey`, Täjikstan, Türkïya, Özbekstan sportşıları qatısadı. Bïılğı twrnïr qatıswşılarınıñ arasında älemdik juldızdar köp. Grwzïya quraması atınan sambodan tört märte çempïon V.Çïdraşvïlï, Ewropanıñ eki dürkin çempïonı D.Larïoşvïlï, älem men Ewropa çempïonattarınıñ jeñimpazdarı şığadı. Moñğolïyanıñ namısın sambo boy`ınşa älem çempïonı A.Bay`araa, dzyudodan Älemdik Gran-prïler jeñimpazı X.Ganbold, sonday`-aq «Ewrazïya Barısı» twrnïriniñ 2014 jılğı jeñimpazdarı qorğay`dı.
Al Qazaqstannıñ namısın qorğay`tın sportşılar arasında Qajımuqannıñ muragerleri atına lay`ıq Marat Nığmatwllaev, Erjan Mağawïnov, Baqdäwlet Säbïtov, Ay`dos Ğalımov, Däwlet Paxrïdenov, Ay`bol Ay`tbek jäne Muxït Tursınov pen Ay`bek Nuğımarov sekildi som bilekti, arıstan jürekti jigitter bar.
«Qazaqstan» Ulttıq telearnası baspasöz qızmetiniñ mälimetinşe, är komanda 1 töreşi, 1 bapker jäne 8 salmaq därejesinde şığatın (55 keli, 60 keli, 66 keli, 74 keli, 82 keli, 90 keli, 100 keli jäne 100 keliden joğarı) 8 balwannan turadı. Balwandardıñ jası mindetti türde 18-den asqan jäne özi kelgen eldiñ azamatı bolwı şart. Sonımen qatar, olar mindetti türde medïcïnalıq tekserwden, salmaq ölşewden, dopïng-testten jäne day`ındıq jattığwdan ötedi.


text:
Elekke sovet illäre yaña berlek tözi
Soçida Yewraziä İqtisadi Berläşmäse sammitı bara. Qısqaça Yewrazes dip atalğan bu berläşmägä 6 il kerä: Rusiä, Belarus, Qazaxstan, Qırğızstan, Üzbäkstan häm Tacıqstan. 3 könlek sammitnñ kön tärtibendä ike töp mäsälä – urtaq energetika wä su kiñlege buldıru häm tamojnya berlege tözü.
"Berläşmä sekretariatına häm 3 ilgä – Belarus, Rusiä häm Qazaxstanğa – Tamojnya berlege tözü öçen äzerlek eşläre başlargä quşıldı. Axır maqsat älbättä - bu berlekkä YewrAzEsnıñ başqa äğzaların da quşu" di Rusiä prezidentı.
Bilgele bulğança, Rusiäneñ Dönya Säwdä Oyışmasına kerü mäsäläse xaman da kiçekterelä. Yül ayında ütkän Zur-8lek sammitında Mäskäw belän Washington bu mäsälädä kileşügä ireşä almadı. Qayber küzätüçelär fikerençä, Yewrazes Dönya Säwdä Oyışmasına üzenä kürä alternativ bula ala, hiç yuğı elekke sovet kiñlegendä.
Yewrazesqa kergän 6 ilneñ prezidentları urtaq energetika häm su kiñlege buldıru fikerenä dä xuplaw beldergän. Üzbäkstan Kümäk İminlek Kileşüe oyımasına quşılu turında kileşü imzalağan.
6 äğza ilneñ prezidentınnan tış Soçida tağın ike citäkçe bar: Ärmäsntan prezidentı Robert Koçarian häm Ukraina premier-ministrı Viktor Yanukoviç küzätüçe räweşendä qatnaşa.
Yanukoviç Rusiä premier-ministrı Mixail Fradkov belän gaz bäyäläre turında söyläşülär alıp barğan häm üze äytüençä, alar kiläse yıl öçen kileşügä ireşkän:
"Bäyälär bazar bäyäläre bulaçaq, läkin alarnı bilgeläw mexanizmı ütä kürenmäle bulaçaq, häm Ukraina belän Rusiä arasındağı iqtisadi mönäsäbätlär däräcäsenä cawap biräçäk" di Ukraina premier-ministrı.
Bäyälärneñ nindi bulaçağı turında Yanukoviç ta, Fradkov ta östämä mäglümät birmädelär.
Yewraziä İqtisadi Berläşmäse sammitı atnakiç könne tämamlana.
ali ğilmi


text:
BMO, HRW: Darfurda "iñ zur humanitar qaza", Sudan xökümäte buş wäğdälär birä
Afrikanıñ iñ zur ile Sudan bezneñ tıñlawçılarğa şunıñ belän dä qızıqlı, räsmi Qazan bu il belän menä inde 3 yıl xezmättäşlek itä. Ul arada Sudannıñ üzendä xällär şäptän tügel. İlneñ Darfur töbägendä xökümät taraflı köçlär belän ğisyançılar arasında menä inde 18 ay qorallı bäreleşlär bara. Qaçaqlar sanı millionnan aştı. Berläşkän Millätlär bu ildäge wazğiätne dönyada iñ zur humanitar qaza dip atadı. Çärşämbedä Xalıqara xoquq yaqlawçı Human Rights Watch törkeme şuşı wazğiätne xäl itä almağan Sudan xökümätenä kisken tänqit belderde.
Audio (Leslie Lefkow)
"Töp mäsälä şul: Darfurda köç qullanu däwam itä. Cirle xalıq saqlanmağan, alarnı köçläw, talaw däwam itä, alarnıñ yort haywannarın urlıylar, Darfur şartlarında yort haywanı ul milek kenä tügel, ä yäşäp qalu çarası."
Bu xälne Berläşkän Millätlärneñ Qaçaqlar komitetı da raslıy. Jenevadan Komitetnıñ süzçese Peter Kessler:
Audio (Peter Kessler)
"Darfurda, başqa oyışmalar belän berrättän, bezneñ dä keşelär bar, alardan borçulı xäbärlär kilä: qaçaqlarğa, sezneñ awılda xäzer tınıç dip, qaytırğa quşalar ikän, ämmä qaytu belän alarğa xöcüm başlana." Berläşkän Millätlär Sudandağı xällärne älegä genotsid dip bäyälärgä aşıqmıy. Bu adım ilgä çikläwlär xättä xalıqara köçlär kertügä kiterä ala. Ğärçä, bu adımnar tikşerelmi tügel. Quşma Ştatlar Senatında küpçelek citäkçese Bill Frist ta äle genä Könyaq Sudan, Çadta bulıp qayttı. Andağı wazğiätkä ul beleme belän tabip bularaq ta qarıy:
Audio (Bill Frist)
"Minem tabip bularaq, anda bulıp, keşelärne kürep, qaçaqlar belän söyläşep qaytqan keşe bularaq tä''sirem şul: anda ber törkem keşene yuq itü maqsatı bar, bu isä genotsid dip atala. Häm dä minem fikerem şul: ägär Sudan xökümäte xäräkät itmi ikän, anda xalıqara köçlär kertergä kiräk."
Bill Frist Darfurdağı xalıqnı saqlaw öçen 30 meñläp Afrika xärbilären cibärergä täqdim itä.
Sudan prezidenı Ğömär Äl-Bäşir isä Darfur xalıqnıñ yazmışı öçen borçılğan Quşma Ştatlar häm Yevropanıñ ixlaslılığına şik belderä. Sudan dönya iğtibarın Ğiraq häm Fälestinnän çitkä cibärü kompaniäseneñ qorbanı buldı, di ul. Alay ğına tügel, Äl-Bäşir Könbatışnı Sudannıñ altınına häm neftenä küz saluda ğäyepli.
Ali Gilmi, Praga


text:
Başqortostanda tatar telendä uquçılar sanı kimegännän-kimi bara
Audio
Qızğanıçqa qarşı, Başqortostannıñ Dürtile, İleş, Baqalı, Şaran rayonnarı mäktäplärendä dä xäzer tatar tele tügel, ä başqort tele uqıtıla. Şunısın da äytergä kiräk, başqort tele däwlät tele bularaq tügel, ä tuğan tel bularaq uqıtıla. Küptän tügel genä min İleş rayonınıñ Andreevka mäktäbendä buldım. Anda tatar häm rus balaları xäzer başqort telen öyränälär. Tatarlar küpläp yäşägän bu rayondağı mäktäplärdä tatar tele bötenläy uqıtılmıy, disäñ dä bula.
Şulay itep, Başqortostannıñ Könbatış rayonnarında tatar telen uqıtu kimetelä, ä başqort tele däwlät tele bularaq tügel, ä tuğan tel bularaq uqıtıla. Häm Rusiä Däwlät Dumasınıñ, Federatsiä Sovetınıñ, prezident administratsiäseneñ Könbatış Başqortostan tatarları xoquqları belän qızıqsınuı sizelmi. Alarğa älifbanıñ urısça buluı kiräk.
Ber törkem tatar cämäğätçelege wäkilläre älege dä bayağı älifba mäsäläse buyınça belderü yazğannar. Ul rus telendä dönya kürde. Bu möräcäğätneñ rus telendä yazıluı anıñ federal' xaqimiät qolağı öçen äytelüwen kürsätä.


text:
30 iyüldä Mordowiänıñ Lämberä awılında möselman yäşläreneñ «Äl-Ansar» ruxi mägrifät lağeren yabu tantanası ütte. Monda Saranskinıñ 10 telewidenie qanalı töşerülär alıp bardı. Ä 23 iyüldä, lağernı açu tantanasında, din äxellärennän başqa, Mordowiänıñ yäşlär eşläre buyınça Däwlät qomitetı wäkile Anatolıyy Çuşkin häm Lämberä rayon mäğärif bülege başlığı Yünir Menzullin da çığış eşlägän idelär.
Ber atna barğan bu lağer Mordowiä Respublikınıñ mäktäp uquçıları öçen ikençe qat inde oyıştırıla. Monda Lämberä, Romodan, Ruzayıvqa, Qadoşkin rayonnarınnan häm Saransk şähärennän 15 qız häm 35 malay cıyılğan ide.
Lağernı oyıştıruçılar: «İslam yäşläre üzäge» (direktor Marat Salimov) häm Mordowiänıñ Rawil Ğaynutdin belän eşläwçe Diniä näzaräte (möfti Räşit Xaliqov).
Marat Salimov süzläre buyınça, bu lağerğa 50 meñ sum aqça totılğan. Şularnıñ 25 meñ sumın Mordowiä xökümäte birgän, tağı 25 meñ sum Diniä näzaräte häm sponsorlardan cıyılğan.
Balalar Lämberä awılınıñ 14nçe professionäl-texnik uçilişçe binasında yäşägännär häm monda uq alarğa däreslär dä birelgän.
Balalarnı “Äl-Ansar” lağerenä kilgäç islam nigezlären belü däräcäsenä qarap törle törkemnärgä bülgännär. Qızlar ayırım yäşägännär häm ayırım uqığannar da, älbättä.
Balalarnı dürt uqıtuçı uqıtqan. Ber uqıtuçı Qazanda islam uniwersitetın bıyıl ğına tämamlağan, ä tağı öç uqıtuçı Sawd Aräbstannan Mordowiäğa öylärenä qäniqulğa qaytqan şäkertlär.
Balalarğa Qor'än uqu häm sira (Moxammät piğambärneñ tormış yulı aşa kürsätelgän islam tarixı) öyrätelgän.
Monnan tış balalar här kön sport belän dä şöğellängännär. Älbättä, qızlar häm malaylar ayırım. Sport törlärennän lağerda bik yaratıp lapta häm woleybol uynağannar. Şulay uq sikergeç belän sikerü, qısqa häm urta distansiäğa yögerü, press qäçät itü häm turnikta tartılu buyınça da yarışlar ütkärelgän.
Lağerda islam temtiqasına breyn-ring ta oyıştırğannar. Bik matur itep fotoğäzetä da eşlägännär. Anda islam lağerendağı tormışnıñ küp momentları zur formattağı fotoräsemnär aşa kürsätelä barğan.
Lağernı yabu tantanasında här bala bu lağerda uquı turında matur diplom häm büläk aldı. Şulay uq breyn-ringta häm böten sport yarışlarında ciñüçelär maqtaw qäğäzläre häm östämä büläklär aldılar.
Bu lağernı uzdıru aldınnan Qadoşkin rayonı Latış awılında balalar öçen 3 atnalıq qurslar ütkärelgän. Bu qurslarnı Sawd Aräbstannan qäniqulğa qaytqan ike şäkert alıp barğan häm Latışnıñ iñ yaxşı uquçıları – ike qız, ike malay – Lämberägä dä kilgännär. Şul 4 bala arasında Latış awılınnan “Äl-Ansar” lağerenä kilgän Rinat Xayrov söyli:
– Lämberägä lağerğa min kildem islam turında belem alır öçen, çönki härber musul'manin doljen belergä üz dinen. Min kildem dä i küp belem aldım islam turında. Awılğa barğaç min anda başqa malaylarğa häm qızlarğa nitärmen, belememne birermen.
Tağı ber uquçını tıñlağız:
– Minem isemem Dubinniqov Damir. Min Tatar Peşlä awılınnan Lyämbir awılına kildem musul'manskiy lağerğa, “Äl-Ansarğa”. Şul lağerğa min kildem belem öçen, üz islam dinen belergä. Bu belemnäremne min üz awılımda başqa malaylarıma, duslarıma, señelläremä ili eneläremä, şul belemnärne wes alarğa birermen. Şul lağerda min gramota da aldım za otliçnıyı uspexi v uçenii i za primernoyı powedenie. Bu lağer miña oxşadı, tağı yılda, Alla quşsa, min bu lağerğa tağın kilermen.
Bu Ruzayıvqa rayonınnan Tatar Peşlä awılı mäktäbendä uquçı Damir Dubinniqov ide. Bu awılda yazuçıbız Şärif Kamal tuğan häm ul xäzer Damir uqığan mäktäptä 20 ğasır başında uqıtuçı bulıp ta eşlägän.
Saranski şähäreneñ 18 mäktäp uquçısı Abduräşit Salixov şulay äytte:
– Härber keşe, qaysı zabludilsyä, ädaşqan, şal tieş añnarğa dine turında, kübräk uqırğa kitaplar i alırğa belem, i säk-säk kenä, İnşalla, basırğa namazğa.
Abduräşit Salixovnıñ señele Zul'fiä dä şulay uq Saranskida 18 mäktäptä uqıy häm şulay uq “Äl-Ansar” lağerenda ide:
– Härber keşe belä, şto dönyada ul mäñgelek tegel, hämmäbezgä bezgä turı kiler uzarğa çerez ülemne, härberebez bez anı kürerbez, ülemne, i qänişnı, üzebezgä dä soñğa ciñelräk bulsın diep xazer uq kiräk, yäştän uq birle, üzebezgä dä, olannarıbızğa da, änilärebezgä dä islamnı añlatırğa, alar belsennär, islam ul din, qaysı örätäder yaqşılıqqa ğına.
Balalarnıñ tırışıp islam nigezlären öyränügä ata-analar da quana. Latış awılınnan Lämberägä kilüçe ber balanıñ änise Rimma Lyäpinä söyli:
– Bezneñ awılıbızğa bıyıl mäçetebezgä kilde ike şäkert, islam yağına örätergä balalarıbıznı. Bez bik kiñäneştek, kiñänep balalarıbıznı yebärdek, öç atna isäbe qursılar buldı. Vruçät ittelär büläklär, padarqalar birdelär, anıñ artı bezgä äyttelär, kemneñ jelaniesı bar i, widimo, kem yaqşıraq uqığan, aldılar lağerğa, Lämberägä, dört balanı – ike qız, ike malay. Bez opyät bik kiñänep alarnı cibärdek. Kilep xälların beldek atna urtasında ber tınap. Balalarıbız bik kiñäneşep tordılar, bezne ozatıp qaldılar. Añnaştıq, şto alarğa monda yaqşı, bizmägännär, bik yaqşı aşattılar, bik kiñänep kittek öyebezgä. Annan soñ, kilep alğan kenne, kiñänderdelär üzebezne balalarıbız gramotalar belän. Wot şul, şundıy süzlär ätqım keli.
İrek Bikkinin, Mordowiä


text:
İran, Yewropa Berlege häm xalıqara atom energiäse idaräse räsmiläre İrannıñ atom programması turındağı tärräqiät itüçe kileşü xäbärenä saqlıqlı reaksiä kürsätä. Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät öçen cawaplı yuğarı wäkile Javier Solana İran häm Yewropa Berlegendäge 3 däwlät Britaniä, Germaniä Fransiä İrannıñ uran bayıtu häm eşkärtü eşen tuqtatu turındağı kileşügä şaqtıy yaqın dide. Kileşügä ireşelü turında berniçä säğät yäki kön eçendä iğlan itelergä mömkin dide Solana. Tähranda İran tışqı eşlär ministrı Kamal Xarrazi däwlät televideniesenä täğäyenle kileşügä tizdän ireşeler dip ömetlänüe turında äytte. Xalıqara Atom Energiäse İdaräse başlığı Möxämmät äl-Baraday, täqdim itelgän kileşü turında qayber närsälärne belüe turında äytep, kileşü İranda uran bayıtu eşen tuqtatunı küzdä totar dip ömetlänüen belderde.
AUDİO: Miña bu kileşüneñ sınaw kileşüe genä buluı turında äyttelär. Älegä ul raslanmağan. Min ike yaq belän dä söyläştem. Şulay da min aldağı berniçä köndä ul kileşüne täğayın raslarlar dip ömetlänäm. Min bu döres yünäleştäge adım bulaçaq dip isäplim.
AQŞ İrannı yäşeren räweştä atom qoralı yasarğa tırışuda ğäyepli häm bu mäs'äläne BMO iminlek şurasına kütärergä teli. İran bez atom töşennä barı energiä genä alırğa telibez di.


text:
Törkiä xärbiläre Tönyaq Ğiraqta xäräkät itülären tanıdı
Monnan tış ayruça Törek gäskäreneñ Tönyaq Ğıyraqta buluwı yäşeren ber fakt tügel. TQK-neñ qayber bülekläre anda tora. Teror oyışması şuşı rayonda ni xätle qalsa TQK-e dä şul xätle biredä qalaçaq dip jurnalistlarğa añlatıldı. “Radikal” gazetasınn 3 May sanında AQŞ-nıñ Ankaradağı Böyek ilçese Ross Wilson Tönyaq Ğıyraqta Törek ğäskäreneñ buluwına üzläre dä Ğıyraq xökümäte dä rizasızlıq beldermi dip äytkän buluwı turında yazdı. Tışqı Eşlär Ministere Abdullah Gül dä ber televiziä programasında “bez ciklärne saqlıybız, şulay itep Ğıyraqnıñ imenlegen dä tämin itäbez. Ğıyraq üz imenlek köçlären maydanğa kitergänçegä xätle bez tieşle çaralarnı küräçäkbez, Ğıyraq belän barlıq añlaşmawçınlıqlar xäl itelde” dip äytte.
Ğıyraq Törkiägä Tönyaq Ğıyraqqa qarata başlatılğan TQK-neñ xärbi operatsiäse säbäple protest notası birgän ide. “Sabah” gazetasınnan Aslı Aydıntaşbaşnıñ yazuwıça Ankarağa vizit yasağan AQŞ Tışqı Eşlär Ministere Condoleezza Ricenıñ mäsälägä tıqşınuwı belän şuşı nota 48 säğat eçendä kire alınğan. Ricenıñ bu adımına, ütkän yılda ber törkem Törek ofitserın saq astına alğan AQŞ ğäskärläreneñ alarnıñ başın qapçıqa kertküwe arqılı Törkiädä xasıyl bula başlağan anti-amerikanizmnı beterü öçen bögelüçänlek kürsätü digän bäyä birergä mömkin. PKK belän köräş mäsäläse Törkiäneñ möhim problemalarınnan bersen täşkil itä.
Şulay Millätçe Xäräkät Partiäse citäkçese Devlet Bahçeli 3 May Törekçelär Köne uñayı belän yasağan belderüwendä: “Törkiäneñ bugenge köndä ike töp probleması bar: berençese - terorizmdan azıq alğan etnik seperatizm probleması, ikençese - bolarnı därtländergän AK partiä probleması” dip äytte.
PKK häm añarğa bäyä birü mäsäläsendä säyäsi platformda da ber ızğış köntärtibenä mende. Parlamentta 22 deputtaqa iä Anavatan Partiäse liderı Erkan Mumcunıñ PKK partizannarı turında alar gerilla digän bäyä birüwe säbäple deputat Emin Şirin partiädän ayrıldı. Ul “min teroristlarnı bolay dip bäyälägän ber säyäsi partiäeneñ ağzası bula almıym” digän. Mäğlüm PKK kebek rejimğa qarşı qorallı köräş alıp baruçalarğa här ber däwlät, üz mänfağäte noqtasınnan çığıp törleçä terminolgiälär qullana. Kemenä kürä” ireklek suğışçısı”, “qarşılıq kürsätüçe”, kemenä kürä “seperatist” yaki “terorist” bula. PKK Törkiä tarafınnan ğına tügel, ä AQŞ häm AB illäre tarafınnan da teror oyışması dip bäyälänä.
* * *
Bu atnada iğlan itelgän inflatsiä sannarı Törkiädä uñaysızlıq xasıyl itte. Çönki töşü tendensiäsendäge inflatsiä ütkän Aprel ayında üsä başlağan. Şuña kürä yıllıq isäp buyınça waqlap satıp aluda inflatsiä 8,1 protsent bulğan.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Dönyanıñ iñ pıçraq urınnarı – Rusiägä tiñnär yuq
Rusiä räsmiläre aldında, ilne "kilmeşäklärdän çistartudan" tış, bälki tağı da möhimräk mäsälä tora – tirä-yün moxitne çistartu. Şuşı atnada Blacksmith İnstitute dip atalğan xalıqara ekologiä törkeme dönyada iñ pıçraq urınnar isemlegen iğlan itte. Qara isemlekneñ berençe 10-lığına Rusiäneñ beryulı 3 şähäre kertelgän.
Bıylğı qara isemlekkä dönyanıñ 35 urını kertelgän. Berençe urında Ukrainadağı Çernobıl. Xäzer ul yäşärgä yaraqsız sanala. Monnan tış berençe 10lıqta Rusiäneñ beryulı 3 şähäre bar: Nijgar ölkäsendäge Dzerjinski 2nçe urında, Krasnoyaski krayındağı Norilski 8nçe, Primorski krayındağı Rudnaya Pristan – 10nçı urında. Belgeçlär fikerençä, bu şähärlärdä dä wazğiät Çernobılnekenä yaqın.
Dzerjinski – Rusiäneñ ximiä sänäğäte üzäge sanala. Salqın suğış çorında anda ximik qoral citeşterelgän, xäzer – mineral aşlamalar, gerbitsidlar. 70nçe yılarda ütkärelgän yäşeren tikşerü waqıtında uq ul SSSRnıñ iñ pıçraq şähäre dip tabılğan bulğan. Küräseñ, şunnan birle ällä ni üzgäreş yuq. Bu qalada ir-atlar urtaça 42 yıl, xatın-qızlar 47 yıl yäşi.
Norilski – tösle metallurgiä üzäge, anda tösle häm qimmätle metallar tabıla. Blacksmith İnstitutı citäkçese Richard Fuller süzlärençä, töp zıyan qaynatu piçlärennän kilä, läkin tirä-yün moxitne saqlaw öçen anda berni eşlänmi.
Monnan tış belgeçlär Rusiädä urmannar kiselügä iğtibar itkän. Urmannarnıñ zur tizlek belän qırıluı ilneñ tirä-yün moxiten ğömümän awır xälgä quya di alar.
Berençe 10lıqtan tış Dönyanıñ iñ pıçraq urınnar isemlegendä tağın 25 isem bar, aları tärtipkä tezelmägän, sanap qına kitelgän. Ekologiä yağınnan qurqınıç sanalğan bu 25 urın arasında Rusiäneñ tağın berniçä töbäge bar: Komi respublikası, Volgograd, Magnitogorski şähärläre, Çiläbe älkäsendäge Qaraçay küle häm yaman atı taralğan, Azatlıqta küp tapqır söylängän Mayak şirkäte.
Şulay itep bıylğı qara isemlekkä Rusiäneñ barlığı 8 urını kertelgän, bu kürsätkeç belän ul berençe urında tora.
Ximik İminlek Berlege dip atalğan oyışma citäkçese Lev Fedrov süzlärençä, bu – xakimiätneñ ekologiä mäsäläsenä qul seltäw näticäse. SSSR çorında da tirä-yün moxitkä tökerep qarıylar ide, iñ möxiem – citeşterü küläme ide, bu säyäsät äle dä däwam itä di belgeç.
Blacksmith İnstitutınıñ qara isemlegendä şulay uq Hindstan, Qıtay, Quşma Ştatlar şähärläre bar. Belgeçlär äytüençä, dönyada 1 milliardqa yaqın keşe naçar hawa şartlarında yäşi.
Ali Ğilmi


text:
Global cılınuğa qarşı Yaponiä häm Rusiä kileşä
Tokyo - Yaponiä belän Rusiäneñ golabal cılınuğa qarşı söyläşülär başlarğa kileşüläre turında xäbär itelä. Yaponiäneñ Kyodo xäbär agentlığı xäbärendä, Münxendä barğan iminlek söyläşüläre barışında, Rusiä premyerı berençe urınbasarı Sergey İvanov belän Yaponiä tışqı eşlär ministrı Masahiko Komura arasında kileşü bulğan diyelä. Başqa ber gazeta - Yomiru Şimbun, söyläşülärneñ maqsatında, Yaponiäneñ Rusiädän anıñ qullanmağa gaz çığaru xaqıñ satıp alu yata dip yazıp çıqtı. Bu xaqnı satıp alu belän, Tokyo Kyoto protokolı taläplären tiyeşleçä ütägän bulaçaq.


text:
Vladimir Putin başındağı Monomax bürege tatarlarğa tanış
Vladimir Putin başındağı Monomax bürege tatarlarğa tanış
Mäskäwdäge säyäsi dairälär tuğan könendä Kişinevqa kitkän Putinğa bik qızıqlı büläk uylap çığarğannar - Monomax büregeneñ kopiäsen aña tapşırırğa cörät itkännär. Tatarlar häm Tatarstan öçen dä tanış bürek ul. Qazanda basılğan Tatar ensiklopediä süzlegeneñ 366 bitendä bolay dip yazılğan. “Monomax bürege – rus knäzläreneñ häm patşalarınıñ tacı”. Süzlektä äytelgänçä, “bu Altın Orda xannarınıñ tantanalı baş kieme. XIII ğasır axırında – XIV ğasır başında tegelgän. Törki, qıpçaq xatın-qızlar baş kieme räweşendäge bu bürekne ence märcännär belän bizägännär, soñraq iñ yuğarı urınğa keçkenä qalfaq häm täre quyılğan.” Ber riwayät buyınça, Monomax büregen Vizantiä imperatorı Konstantin Monomax Kiev knäze Monomaxqa büläk itkän. Xäzer bu kiem Mäskäwdä Däwlät Qoral palatasında saqlana, dip yazılğan Tatar ensiklopediäsendä. Östäp äytik, bu Monomax bürege kopiäse Qazan milli-mädäni üzägendä kürgäzmägä quyılğan ide. İkençe ber kopiäse xäzer Putinğa büläk itelgän. Bälki, bürek tarixın başqaça añlatuçılar da bardır. Ämma tatar ğalimnäreneñ dalilläre xäzergä inqär itelmägän.


text:
İslam Cämäğätenä xökem çığarıla
İsegezgä töşeräbez, soñı ike-öç yılda Respublikada 50 läp keşe, terroristik oyışmada toruda ğäyeplänep qulğa alındı, alarnıñ 23 törmälärgä utırtıldı. Qalğannarı, bernindi dä naçar ğämäl qılmağannar dip aqlandılar. Qulğa alınuçılarnıñ kübese Çallıdan. Ä 3 iyündä başlanğan häm bu könnärdä tögällänäçäk, 5 keşe östennän bulğan mäxkämä şuşı tegelärneñ däwamı ul. 50 keşene qulğa alğanda, bu biş yegetkä 18 tulmağan bulğan. Yäğni alar, baliğ bulmağannar. Şuña kürä, 18 tulğaç qına, alar östennän mäxkämä eşe başlandı. Ğäyepläwçelär, alarnı İslam cämäğäte dip atalğan oyışmada toruda ğäyeplilär. Häm, alar İmde-Ural buylarında terror yasarğa cıyınğannar dip baralar. Ayırım alğanda , Qazan 100 yıllığı könnärendä Qazanda şartlawlar oyıştırırğa niätlägännär, ä kiläçäktä isä, Qazan, Tübän Qama, Çallı şähärlärendäge ere şirkätlärdä şartlawlar oyıştırırğa niät totqannar dip bara. Monnan tış, Başqortstannıñ Beloret rayonında alar tawlar arasında xärbi lagerlarda oyıştırıp mataşqannar ikän. Ä xoquq yaqlawçılar häm millätçelär, alar arasında tanılğan yazuçı häm cämäğät eşleklese Fäwziä Bäyrämova da, Aydar Xälim dä bar, bu mäxkämä eşe uylap çığarılğan dip baralar. Äytelgänçä, mäxkämä näticäläre pänceşämbedä bilgele bula.
Räfis Cämdixan


text:
Veksel
Veksel bul ko'rsetilgen mu'ddet kelgennen keyin belgili aqsha mug'darın veksel iyesine (veksel saqlawshıg'a) to'lew haqqında veksel beriwshinin' minnetlemesin tastıyıqlaytug'ın bahalı qag'az.
Vekseller qaznalıq ha'm kommertsiyalıq, a'piwayı ha'm o'tkiziletug'ın bolıp bo'linedi.
A'piwayı veksel veksel saqlawshıg'a belgili mu'ddette ha'm belgili orında yamasa onın' buyrıg'ı boyınsha belgili aqsha mug'darın to'lew haqqında veksel beriwshinin' (qarızlanıwshının') a'piwayı ha'm hesh qanday sha'rtlesilmegen minnetlemesinen ibarat jazba hu'jjet bolıp esaplanadı.Usınday vekselde en' basınan baslap eki adam: veksel beriwshi (onın' o'zi o'zine berilgen veksel boyınsha tikkeley ha'm so'zsiz to'lewge minnetlenedi) ha'm birinshi satıp alıwshı, veksel saqlawshı (ol veksel boyınsha to'lem alıw huqıqına iye) qatnasadı. A'piwayı vekseldin' basqa aqsha qarız minnetlemelerinen parqı sonnan ibarat:
- veksel o'tkeriletug'ın jazıw boyınsha qoldan qolg'a beriletug'ın bolıwı mu'mkin;
- vekselge qatnasıwshı shaxslar ushın ol boyınsha juwapkershilik birdey ja'mlesken bolıp tabıladı, aylanıssız jazıw jazg'an shaxslardan basqası;
- imzag'a gu'walıq beriw ushın notarial mekemege keliw talap etilmeydi;
- vekseldi belgilengen mu'ddette to'lemegende notariallıq narazılıq jasaw za'ru'r;
- vekseldin' mazmunı o'tkiziletug'ın ha'm a'piwayı veksel haqqındag'ı Qarar menen anıq belgilengen, al basqa sha'rtler jazılmag'an bolıp esaplanadı;
- veksel abstrakt aqsha hu'jjet bolıp tabıladı ha'm usının' sebebinen tabanpul yamasa girew pul menen ta'miyinlenbeydi.
O'tkiziletug'ın veksel (trassant) – bul belgili mu'ddette ha'm belgili orında yamasa alıwshının' buyrıg'ı boyınsha ogan belgili aqsha mug'darın to'lew haqqında veksel beriwshinin' to'lewshige so'zsiz buyrıg'ınn ibarat jazba hu'jjet.
O'tkiziletug'ın veksel qarız alg'an haqqında tilxat bolg'an a'piwayı vekselden tiykarg'ı parqı sonnan ibarat, ol bir shaxstın' biyliginen ekinshi shaxstın' biyligine baylıqlardı jiberiw, o'tkeriw ushın arnalg'an.
O'tkiziletug'ın veksel beriw (trassirovkalaw) – ol boyınsha aktsept ha'm to'lem kepili minnetlemesin o'z moynın'a alıw degendi an'latadı.
Kommertsiyalıq veksel degende anıq sawda kelisimi tu'siniledi. Kommertsiyalıq veksel finans sitemasında tovarlardı ha'm xızmetlerdi tutınıwshıg'a (satıp alıwshıg'a) jetkerip beriwshi (satıwshı) ta'repinen beriletug'ın kreditti bir ma'rtelik ra'smiylestiriw quralı sıpatında ken' paydalanıladı. Ha'r qanday qarız instrumentinde sıyaqlı, bunda da zıyat ha'm kemis finans pozitsiyalarına iye subektler boladı.
Vekselde eki en' a'hmiyetli wazıypa – kredit xa'm esap – kitap wazıypaları birlestirilgen. Bir ta'repten, bul tovar kelisimi ta'replerinin' birinin' ekinshi ta'repke kredit beriw usılı, al ekinshi ta'repten, veksel aqsha surrogat bolıp tabıladı, ol almasıw sıpatına bola aqshanın' ornın basatug'ın to'lem quralı bolıp xızmet etedi. Bunnan tısqarı, Oraylıq bankte kommertsiyalıq banklerdin' ja'rdeminde vekseller esabı aqsha aylanısı kanallarına naq aqshanın' tu'siw usıllarının' biri bolıp tabıladı. Veksel – dawsız ha'm so'zsiz qarız minnetlemesi bolıp tabıladı. Bul sonı an'latadı, ta'repler to'lewdi bir waqıyanın' bolıwına baylanıslı etip qoya almaydı. Veksel boyınsha to'lem onı shıgarıp qoyıw sebeplerine qaramastan a'melge asırılıwı tiyis. Qararda qarızdar qarızdan bas tartqan jag'dayda onı tez ha'm jıldam o'ndiriwi ta'rtibin belgileydi. Vekseldin' dawsızlıg'ı to'lemnen bas tartıwg'a yamasa qarızdı prolongirovat etiwge bolmaytug'ınlıg'ında ko'rsetedi. Veksel – bul ıqtıyarlı to'lem minnetlemesi, yag'nıy ol boyınsha qarızdarlıq vekseldin' payda bolıw sebeplerine aynalg'an ayqın tovar jetkerip beriwlerden kelip shıqqan tikkeley qarız minnetlemelerinen tolıq payda boladı. Veksel o'z qarızın ekinshi shaxsqa to'lew esabına birinshi iyesi ta'repinen o'tkeriwden tovar kelisimi menen baylanıs tolıq jog'aladı. Veksel boyınsha qarızdar og'an huqıqtı jan'adan satıp alg'an basqa shaxsqa qarız summasın to'lewge minnetli, eger ha'tte ol birinshi baslang'ısh kelisimde bas tartqan bolsa da (tolıq jetkerip bermew, sapa normativlerine sa'ykesizlik, basqa sort ha'm t. b.). Al bul jag'dayda vekseldin' birinshi iyesine o'tew haqqında qayta talap etiw huqıqı qarızdarda qaladı. Tovar jetkerip beriwshilerdin' sha'rtliligi – vekseldin' a'hmiyetli sha'rti. Bir Qatar ma'mleketlerde veksel boyınsha o'z minnetlemelerin qarızdarlardın' orınlanıwına baylanıslı payda bolg'an tartıslardı sheshiw ushın arnawlı veksel sudı bar. Veksel sudının' tiykarg'ı artıqmashlıgı sonnan ibarat, onda tek vekselge tiyisli ma'seleler g'ana qarap shıg'ıladı. Vekseldin' qatnasıwında tovar kelisiminin' shartlerin orınlamaw yamasa azı – kem orınlaw jag'dayları menen baylanıslı barlıq basqa ma'seleler bul jag'dayda puxaralıq nızamlar menen reglament etiledi.
Vekseldin' rekvizitleri veksel jag'dayı menen qatan' belgilengen, vekselde o'z imzasın qoyg'an barlıq shaxslar usı payıtqa o'z minnetlemelerine muwapıq juwap beredi. Keyinirek vekseldin' mazmunına kirigiziliwi mu'mkin bolgan o'zgerisler og'an o'z imzasın qoyg'an shaxslardın' minetlemelerinde hesh qanday sa'wlelenbeydi. Vekseldi shıgarıp qoyıw, aylanıs etiw ta'rtibi, ta'replerdin' huqıqları menen minnetleri arnawlı veksel rejesi menen ta'rtiplestiriledi. Xalıw aralıq sawda qatnasıqlarının' ha'm veksel aylanısının' ken'nen rawajlanıwına baylanıslı 1930-jılı 7-iyunde Jenevada vekseller haqqında Xalıq aralıq konventsiyag'a qol qoyıldı. Ol milliy veksel nızamların muwapıqlastırdı.
Veksel haqqında Xalıq aralıq Konventsiyag'a muwapıq formulyarda bekitilgen segiz minnetli rekvizit bar. Veksel usınday bolıp esaplanadı; eger:
1) "veksel belgi", yag'nıy "veksel" tek atamasında g'ana emes, al vekseldin' tekst mazmunında da da'slep veksel emes minnetlemeni usınday minnetlemege aylandırıwdı maqsetinde bolıwı tiyis;
2) to'lem summası (veksel valyutası) ko'rsetilgen.
Summa az degende eki ret: bir ret sanlar menen, ekinshi ret jazıw ha'm bas ha'rip penen ko'rsetilgen bolıwı tiyis. Eger summalar arasında tuwrı kelmewshilik bolsa, onda jazıw menen jazılg'an summa tuwrı bolıp esaplanadı. Eger jazıw menen jazılg'an summalar arasında tuwrı kelmewshilik bolsa, onda az summa tuwrı bolıp esaplanadı. Veksel valyutası sırt el valyutasında belgilengen bolıwı mu'mkin. To'lemnin' eki valyutasına da ruxsat etiledi, biraq olar arasında "ha'm" da'nekeri turıwı tiyis, biraq "yamasa" da'nekeri turmawı tiyis.
Veksel boyınsha protsent to'lep veksel valyutasına kiriwi mu'mkin, al ayırımları ko'rsetilgen bolıwı da mu'mkin. Son'g'ı jag'dayda bul jazıw tap veksel valyutası ra'smiylestiriletug'ın qag'ıydalar boyınsha ra'smiylestiriledi;
3) ol boyınsha to'lewshi haqqında mag'lıwmatlar boladı. Bul yuridikalıq shaxstın' rekvizitleri yamasa fizikalıq shaxstın' familiyası, sonday-aq onın' ma'nzili bolıwı mu'mkin;
4) bul qarız minnetlemesi paydasına to'lem islenetug'ın shaxs haqqında mag'lıwmatlardı o'zinde saqlaydı. Bul to'lem arnalg'an shaxs yamasa veksel shıg'arg'an shaxs bolıwı mu'mkin. Bul jag'dayda "menin' paydama (bizlerge) to'lensin" jazıwı bolıwı tiyis. Eger u'shinshi shaxs belgisiz bolsa, onda jazıw forması to'mendegishe boladı: "bizin' buyrıg'ımız boyınsha to'lensin";
5) to'lem ornı ko'rsetilgen boladı. Bul yuridikalıq shaxs turg'an orın, fizikalıq shaxs jasaytug'ın orın yamasa qa'legen basqa orın bolıwı mu'mkin. Eger vekselde to'lem ornı ko'rsetilmegen bolsa, onda onı du'zgen orın (a'piwayı veksel) yamasa ol boyınsha to'lewshinin' ataması menen bir qatarda belgilengen orın (jiberiletug'ın veksel) sonday orın bolıp esaplanadı. To'lem ornı menen to'lewshinin' turg'an ornı tuwrı kelmeytug'ın vekseller domitsilirlengen dep ataladı. Sonday-aq to'lewshiden tısqarı to'lep to'seytug'ın shaxs – domitsiliat bolıwı mu'mkin.
Bunnan tısqarı, vekselde to'lem a'melge asırılıwı tiyis bolg'an shaxstın' ataması (a'dette, bank) ko'rsetilgen bolıwı mu'mkin;
6) to'lem mu'ddeti: ku'ni, ayı, jılı (veksel mu'ddeti) boladı. Onı ko'rsetiwdin' ko'plegen usılları bar: belgili ku'nge, du'zilgennen sonshelli waqıtta, usınılg'annan sonshelli waqıtta. Ko'binese vekselde ayqın kalendarlı sa'ne ko'rsetiledi. "Maydın' basında", "iyunnin' ortasında", "oktyabrdin' aqırında" tu'rinde sa'neni belgilewge boladı, bul tiyislisinshe aydın' birinshi, on besinshi ha'm son'g'ı ku'nin an'latadı. Berilgen ku'nnen esaplang'an mu'ddetli veksel "bir aydan keyin", "altı aydan keyin" ha'm t.b. jazıw formasına iye. Bul vekseldi shıg'arg'an sa'nenin' baslang'ısh punkti bolıp xızmet etetug'ının an'latadı. To'lem mu'ddeti aydın' ko'rsetilgen ku'nnen keyingi ku'ni keledi. Eger sol ayda tiyisli ku'n bolmasa, to'lem mu'ddeti sol aydın' son'g'ı ku'ni keledi. Eger to'lem mu'ddeti dem alıs ku'nine tuwrı kelse, onda onnan keyingi jumıs ku'ni to'lem to'lenedi. Aydın' son'g'ı ku'ni basqasha boladı, bul jag'dayda ga'p bunnan aldın'g'ı jumıs ku'ni haqqında baradı. Eger veksel "talap etiw ku'ni" mu'ddeti menen du'zilgen bolsa ha'm hesh qanday basqa mu'ddet ko'rsetilmese, onda ol du'zilgen ku'nnen baslap jıl dawamında to'lewge talap etilgen bolıwı tiyis. Veksel iyeleri onı tapsırg'anda onı to'lew mu'ddetin qısqartıw ta'repine o'zgertiwi mu'mkin. Veksel shıg'arıwshı sonday – aq sonday ku'ndi ko'rsetiwi mu'mkin, onnan burın veksel to'lewge talap etiliwi mu'mkin emes;
7) qoyıw waqtına (sa'nesine) ha'm ornına iye. Bunda qarızlardın' jasaw ornı ha'm vekseldi qoyıw ornı ha'r qıylı bolıyı mu'mkin. Eger vekselde usınday mag'lıwmatlar joq bolsa, onda yuridikalıq shaxstın' jasaw ornı yamasa turgan ornı qoyıw ornı esaplanadı. Du'ziw ornı a'hmiyetli rol oynaydı, o'ytkeni ol anıq nızamlardı belgileydi, olar boyınsha ta'repler ortasındagı tartıslar sheshiledi. Al vekseldin' qoyıw waqtın ko'rsetiw anıq bolmasa veksel saqlawshının' miynetke uqıplı bolg'an – bolmag'anın anıqlaw mu'mkin emes.
8) vekseldi qoyg'an shaxstın' o'z imzası bolıwı sha'rt. Ol anıq tu'rde qol qoyg'an bolıwı tiyis. Faksimil imzalar qabıl etilmeydi. Usının' menen birge fizikalıq shaxstın' tolıq ismi yamasa vekseldi qoyg'an yuridikalıq shaxstın' ataması sha'rtli tu'rde ko'rsetilgen bolıwı tiyis. Eger vekseldi yuridikalıq shaxs qoyg'an bolsa, onda firma ta'repinen berilgen isenimnamag'a muwapıq imza qoyıw huqıqına iye fizikalıq shaxs og'an imza qoyadı.


text:
İstanbulda Yevropadan Aziägä: Yevropa Berlege turında fikerlär
Eşkä barğan Tansu isemle yulçı:
"Döresen genä äytkändä, min Törkiäneñ Yevropa Berlegenä kerüen telämim. Çönki şartlar artıq qırıs. Berlekkä kergänçe bez başqa törki millätlär belän Törki berlek yäki İslam berlege tözergä tieş. Bu Törkiä öçen yaxşıraq bulır ide."
İstanbulnıñ Fenerbahçe futbol taqımı canatarı Yener:
"Yevropa Berlegenä kerä dä almıybız, kerergä dä telämibez, yäşäsen Fenerbahçe!"
Universitet talibäse Gökçän isä bu ike yeget belän çağıştırğanda mäsälägä ömetleräk qarıy, sabırlıq häm tırışlıq belän Törkiä äğzalıqqa taba bara ala, di yäş qız:
"Älbättä, Yevropa Berlegenä kerü Törkiä öçen bik yaxşı bulaçaq. İnşalla alğa kiteş bulır dip ömetlänäm. Waqıt kiräk. 60%, alğa kiteş bulsa – 80%, xäzer isä kerügä 60% biräm."
İstanbul uramnarında atlağan sayın ğäcäplänü xise arta ğına... Ber yaqtan bay mädäni häm tarixi miras, Yevropa belän Aziä arasındağı tarixi bäyläneşlär, Ğosmanlı çorınıñ Soltan Äxmät mäçete belän yänäşä – islam, soñıraq xristian ğibädätxanäse bulğan Aya Sofia muzeyı.... İkençe yaqtan – qaynap torğan säwdä üzäge, Kapalı Çarşı digän borıñğı bazar üze genä ni tora. Kön sayın anda turistlar quldan eşlängän kelämnär, Anadolu bizänü äyberläre häm başqa canıñ telägän äyberlär öçen alış-bireşkä kilä.
Zur Bazarda keläm satuçı:
"Bäyälär 100 dollardan başlana. Xäzer kibetebezdä iñ qıybatlı keläm – 120 meñlek (dollar), yefäk, bik matur häm sıyfatlı. İstanbuldan ber 160 çaqrım yıraqlıqtağı Heraklia şähärendä eşlängän."
İngliz telen bu yaqlarda böten keşe belä, bigräk tä yäşlär häm säwdägärlär, ä menä möxit barıber äle könbatış möxite tügel. Biredä möselman dönyası, Yevropalılar näq şul dönyadan yırağraq torırğa teli.
Bu atnada Brüsseldä Berlekneñ tışqı eşlär ministrları Törkiä belän söyläşülärne däwam itergäme yuqmı digän mäsäläne tikşerä. Eş şunda, Törkiä Qıprıs belän säwdä itergä häm anı tanırğa telämi. Törkiä citäkçelege isä annan ğına Yevropanıñ ber öleşe bulu teläge sünmiäçäk, dip belderä.
Alsu Qormaş