text:
Amerikannar Fällucada uñışqa ireşüe xaqında belderä, ä menä Mosulda xällär kierenkelänä
İlneñ üzägendä yatqan Fälluca şähärendä inde menä altınçı kön qatı bäreleşlär bara, amerikan ğäskäriläre anda xökümät köçläre belän bergä, yaña xakimiatkä qarşı qorallı köräş alıp barğan ğisyançılarnı yuq itärgä tırışa. Quşma Ştatlarnıñ xärbiläre, şuşı ğäskäri operatsiä älegä yaxşı bara dip belderä, häm üzläreneñ, şähärneñ 80 protsent öleşen yawlap aluın xäbär itä.
Audio, John Sattler
"Höcüm bik äybät bara häm bez doşmannı qısrıqlap çığarunı Fälluca şähäre anıñ xalqına qaytarıp birelgänçe däwam itäçäkbez" di amerikan generalı. Sattler süzlärenä qarağanda, şähärneñ zur öleşe inde ğisyançılardan çistartılğan. Ämma ul berük waqıtta, alda äle şaqtıy eş başqarası bar dip tä belderä.
Audio, John Sattler
"Xäzerge waqıtta bez şähärneñ 80 protsentın yawlap alğan xäldä. Äle haman da här öyne tikşerep, andağı qorallarnı cıyu häm suğış kiräk-yaraqların ezläw bara. Şuña kürä, inde äytelgänçä, bez şähärneñ 80 protsentın üz qulıbızda totsaq ta, alda şaqtıy eş başqarası bar" dip belderä Fällucadağı amerikan generalı Sattler. Soñğı atnalarda Ğiraqtağı qarşılıqnıñ üzäge bulğan şuşı şähärdäge uñış turında comğa könne Quşma Ştatlar prezidentı George Bush ta söylägän ide, ul, Fällucağa iminlek qaytaru yünäleşendä amerikan köçläre möhim adım yasadı dide. Läkin Ğiraqnıñ üzägendä bu ölkädä uñay täräqqiat küzätelsä, ilneñ tönyağındağı Mosul şähärendä yaña front açılıp kilä sıman. Ğisyançılar anda politsiä bülekçälärenä höcümnär yasap, xäzer inde uramnarda açıqtan-açıq qorallı kizü yöri dip xäbär itelä. Belgeçlär fikerençä, Mosuldağı xällär amerikannarnıñ Fällucadağı höcümenä cawap bula ala, çönki ul Ğiraqta Quşma Ştatlarğa qarşı käeflärne köçäytte. Amerikan yağı üzeneñ Fällucadağı uñışı turında beldersä dä, anda ğadi xalıq arasında nindi yuğaltular buluı xaqında mäğlümat birmi. Törle yardäm oyışmaları bu uñaydan zur borçılu belderä, doşmanlaşqan taraflar arasındağı suğışlardan berençe çiratta ğadi keşelär zian kürä dip belderä. Şimbä könne Ğiraqnıñ Qızıl Yarımay cämğiate wäkile Firdäwes äl-Äbädi Fällucadağı wäzğiatne "hälakät" dip bäyäläde. Anıñ süzlärenä qarağanda, şähärdä qalğan keşelär xäzer aşığıç räweştä eçär suğa, azıq-tölekkä häm meditsina kiräk-yaraqlarına moxtac. Moñardan tış, Fällucadan qaçıp kitkän häm xäzerge waqıtta qaçaq utarlarında tuplanğan distälägän meñ keşeneñ dä yazmışı borçu uyata. Bagdadtan Fällucağa älegä 4 yök maşinası belän aşığıç yardäm cibärelde. Räsmi mäğlümatqa qarağanda, andağı bäreleşlärdä 22 amerikan xärbie, 5 Ğiraq ğäskärie hälak bulğan.
Kärim Kamal


c: text/html

text:
Terrorda ğäyeplängän citäkçelärne üterü xalıqara xoquq nigezendä bula alamı: BMO komissiäse yuq dip isäpli
"Xämäs"neñ ruxi yulbaşçısı şäyex Yäsinne üterü dönyada qarşılıqlı fikerlär häm tänqit uyatsa da, İzrail üzenä qarşı terror suğışı alıp barğan radikal'' törkemnärgä qarata alarnıñ citäkçelären üterü säyäsäten kiläçäktä dä däwam itäçägen belderä. Suğış xälendä bulmağan oçraqta da nindi dä bulsa il üz doşmannarınnan şulay ciñel genä qotıla alamı? Terrorğa qarşı köräş elekke qağidälärne şul qädär üzgärtteme?
Audio, George Bush
"İzrailneñ üzen terrordan saqlaw xoquqı bar häm ul şul xoquqın ğämälgä quyğanda, solıxqa ireşü yulında qalu kiräklegen istä totarğa tieş" dip belderä amerikan prezidentı. Jenevadağı İminlek säyäsäte üzäge mödire Shahran Chubin süzlärenä qarağanda, Quşma Ştatlarğa İzrailne bu ölkädä tänqitläw şaqtıy awır, çönki terrorğa qarşı toruda Washington üze dä näq şulay uq eş itä.
Audio, Shahran Chubin
"Kemneñ terrorçı buluı xaqında İzrailgä aqıl öyrätü amerikannar öçen bik awır eş. Terrorğa, ayırım alğanda Osama bin Ladenğa qarşı üzläre çiklänmägän köräş alıp barğanda, İzrailgä, sez başqaça eşlärgä tieş dip äytü qıyın" di Shahran Chubin. 2001-neñ 11-nçe sintäbr waqiğälärennän soñ Quşma Ştatlar citäkçelege, Osama bin Ladennı häm "äl-Qaidä"neñ başqa yuğarı citäkçelären yuq itü maqsatında, Üzäk küzläw idaräsenä, 25 yıl elek tıyılğan çit illärdä üterülär oyıştıru xoquqın kire qaytarğan ide. Şuña kürä mäxkämäsez üterülär, höcümnär oyıştıru qanunime, tügelme digän soraw bik aktual'' bügenge köndä. Xalıqara Qızıl xac/Qızıl ay cämğiate wäkile Antonella Notari fikerençä, Jeneva konvensiäsenä nigezlängän ğädäti qağidä şul - suğış waqıtında sivil xädäflärgä ut açılmasqa, höcümnär yasalmasqa tieş. Ägär dä inde sivil ber şäxes suğışqa quşıla ikän, ul üzen konvensiä nigezendäge yaqlawdan mäxrüm itä di Xalıqara Qızıl xac wäkile. Yäsin, älbättä, İzrailgä qarşı qoral kütärep köräşmäde, läkin yähüd yağı anı, intihar höcümnären oyıştıruğa häm äzerläwgä turıdan-turı qatnaşuda ğäyepläp kilde, şul säbäple anı suğış qırındağı keşegä tiñläde. Terrorğa qarşı köräşneñ çişelmägän tağın ber üzençälege bar - ul törle illärneñ qorallı köçläre arasında barğan qädäti suğış tügel. Anda formal'' töstä suğış iğlan itü dä yuq. Yänä Shahran Chubin.
Audio, Shahran Chubin
"Bu ber, anıq çikläre bilgelänmägän, başı, azağı kürenmägän, açıq doşmannarı bulmağan, tuqtalmağan suğış" di Shahran Chubin. Ä menä ikençe ber belgeç, Londondağı King''s Collegeda suğış mäs''älälären tikşerüçe Ephraim Karsh, suğışnıñ räsmi töstä iğlan itelü-itelmäwe möhim tügel, iskä barı tik çınbarlıqtağı xällär alınırğa tieş dip belderä.
Audio, Ephraim Karsh
"Älbättä bu suğış, ägär dä sezneñ şähärlär daimi räweştä bombalana ikän, monı tağın bi dip atap bula?" di Karsh islam radikallarınıñ İzrailgä qarşı höcümnäre turında. Şuña da ul şäyex Yäsinne üterü xalıqara qanunnı bozu tügel dip isäpli. Şuşı ölkädäge fiker törlelege, terrorğa qarşı alıp barılğan suğışnıñ elekke qağidälär belän qarşılıqqa kerüen kürsätä. Mäs''äläneñ qarşılıqlı buluın Berläşkän Millätlärneñ keşe xoquqları komissiäsendäge xällär dä isbatlıy - çärşämbedä anda İzrailneñ ğäyex Yäsinne üterüen xökem itkän qarar qabul itelde. Bu İslam konferensiäse illäre tarafınnan täqdim itelgän ide, anı 31 ilneñ, ayırım alğanda Rusiä, Hindstan, Argentina, Braziliä, Kuba kebek illärneñ wäkilläre yaqlap çıqtı, barı tik Quşma Ştatlar häm Awstraliä genä qarşı buldı.
Kärim Kamal, Praga

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Kanaveral borını, Florida -- Quşma Ştatlarnıñ Discovery karabı cirgä qaytu öçen bügen Xalıqara ğäläm stansiäsennän ayırıldı. Discovery komandirı Eileen Collins bu turıda Houston'dağı NASA üzägenä xäbär itte. Discovery karabı ğäläm stansiäsenä totaşqan kileş 8 kön ütkärde. Xäzer ul stansiädän 120 metr yıraqlıqta oça, astronavtlar anı törle yaqtan räsemgä töşerep, qabat tikşerep çığa. 2003 yılda Columbia karabı cirgä qaytqanda qazağa oçrağan ide. Astronavtlarnıñ 7se dä häläk buldı. Bu yulı iminlekkä ayıruça zur iğtibar birelde. Start waqıtında karabnıñ tışlığında izolätsiä kisäkläre çığıp qalğan ide. Amerikan astronavtı açıq ğälämgä çığıp bu kisäklärne tartıp aldı. Discovery karabı Cirgä düşämbedä qaytırğa tieş.


text:
AirTies Modem Driver Yazılımları
En son güncellenen AirTies modem driver yazılımları. Aradığınız airties driver bu listede bulunmuyorsa driver arama aracını kullanabilirsiniz.
-
AirTies RT-212 Driver İndir
AirTies RT-212 modem'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. AirTies RT-212 modem incelemesi, satış fiyatı ve airties modem teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
AirTies WAR-140 Driver İndir
AirTies WAR-140 modem'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. AirTies WAR-140 modem incelemesi, satış fiyatı ve airties modem teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
AirTies Air 5021 Driver İndir
AirTies Air 5021 modem'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. AirTies Air 5021 modem incelemesi, satış fiyatı ve airties modem teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
AirTies Air 2411 Driver İndir
AirTies Air 2411 modem'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. AirTies Air 2411 modem incelemesi, satış fiyatı ve airties modem teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
AirTies Air 4410 Driver İndir
AirTies Air 4410 modem'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. AirTies Air 4410 modem incelemesi, satış fiyatı ve airties modem teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
AirTies Air 5341 Driver İndir
AirTies Air 5341 modem'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. AirTies Air 5341 modem incelemesi, satış fiyatı ve airties modem teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
AirTies Air 6372 Driver İndir
AirTies Air 6372 modem'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. AirTies Air 6372 modem incelemesi, satış fiyatı ve airties modem teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
AirTies Air 4420-3G Driver İndir
AirTies Air 4420-3G modem'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. AirTies Air 4420-3G modem incelemesi, satış fiyatı ve airties modem teknik servis bilgileri yer almaktadır.


text: Qırım parlamentı Qırımnı –"NATOsız zona" dip iğlan itte. 10 kön buyına yarımutrawda Rusiä yaqlı firqalär cäygä planlaştırılğan ukrain häm NATO köçläreneñ xärbi künegülärenä qarşı uram cıyınnarı uzdırdı, kiterelgän xärbi cihazlarnı Feodosiä şähärenä kertmäde, 200läp amerikan xärbie yäşägän bina aldında qarşılıq çarası uzdırdı. Qırım deputatları, Ukraina parlamentı qararı bulmıyça, Qırımda xärbi künegülär oyıştıru qanunsız bulaçaq, dip belderde. Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko Qırım parlamentınıñ bu qararın "säyäsi uyın" dip atadı.


text: Mäskäw. Mixail Xodorkovskineñ advokatı Yuri Smidt süzlärenä qarağanda, YUKOS şirkäteneñ elekke başlığına törmädä höcüm yasalğan häm ul şunıñ näticäsendä cäräxätlär alğan. Şmidt, şul höcüm atnakiçtän comğağa qarşı töndä, Xodorkovski belän zindanda bergä utırğan keşe tarafınnan yasalğan, ul aña quldan eşlängän pıçaq belän höcüm itkän, dip belderde. Şunnan soñ Mixail Xodorkovskine törmä xastaxanäsenä kiterep, aña yamawlar salğannar. Rusiäneñ törmälär xezmäte isä bu xäbärne kire qağa, ul, berençe mäğlümatqa qarğanda, Xodorkovski zindandağı şul keşe belän ärepläşep kenä alğan häm şunıñ näticäsendä anıñ borınında tırnalğan ez genä bar, dip belderä. Rusiäneñ iñ uñışlı eşmäkäre sanalğan Mixail Xodorkovski törmägä 8 yılğa xökem itelgän ide.


text:
Respublika xökümätendä üzgäreşlär däwam itä
Düşämbe kiçendä tağı ber rayon başlığınıñ eşennän kitüe bilgele buldı. Bu yulı – respublikanıñ Biyektaw xakimiäte citäkçese Räşit Şäyäxmätov. Anıñ urınına Biyektawnıñ qullanuçılar cämğiäte räise Näğim Säğdiev bilgelände. Äytergä kiräk, Säğdievneñ elekkege eşlägän urını şaqtıy xikmätle bulıp çıqtı. Çönki näq menä şuşı wazifanı respublikanıñ xäzerge premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov ta başqarğan ide. Xäzer qızıqsınuçılar Näğim Säğdievnıñ da karyera üseşe şundıy uq uñışlı bulırmı ikän, dip baş wata. Tatarstannıñ Fän häm mäğärif ministrı Räis Şäyxleslamov ta başqa eşkä küçte. Ul ministr bulıp 2004 yılnıñ avgustında bilgelängän ide. Anıñ citäkçelegendä ministrlıq şaqtıy üzgärde, yaña struktura buldırıldı, eşläwçelär sanı arttı. Ministrlıqqa eşkä kilgänçe Şäyxleslamov Qazan däwlät universitetınıñ Çallı filialın citäkläde. Anıñ urınına kilüçe dä yuğarı uqu yortı başlığı. Respublikanıñ yaña Fän häm mäğärif ministrı itep Tatarstan prezidentı qararı belän Alabuğa pedagogiä institutı rektorı Nail Wäliev bilgelände. Ul beleme buyınça rus tele häm ädäbiäte uqıtuçısı, filologiä fännäre doktorı, respublika Fännär akademiäseneñ akademigı. Şul uq waqıtta Tatarstan, döresräge Qazan yıraq Şärıqnı da kadrlar belän tä’min itüne däwam itä. Respublikadan yıraq cirlärgä eşkä kitü xäzer inde ğädätkä äylänep bara. Bu yulı çirat Qazannıñ aşığıç yärdäm xezmäteneñ başlığı Ramil Turaevqa citte. Ul Amur ölkäse başlığı itep küptän tügel genä bilgelängän Nikolay Kolesov artınnan töbäkneñ sälämätlekne saqlaw ministrı wazifasına kereşte.
Yaña bilgelänüçelär turında süz başlağanbız ikän, respublika yuğarı uqu yortlarınıñ citäkçelege almaşınular xaqında da äytep kitik. Tatarstannıñ iñ bilgele häm däräcäle yuğarı uqu yortlarınıñ berse bulğan Qazan däwlät texnik universitetı, elekke aviatsiä institutı rektorı itep şuşı uqu yortınıñ fänni eşlär buyınça prorektorı bulıp eşlägän Yuriy Gortışev saylandı. Ul 70 yäş tulu säbäple eşennän kitärgä mäcbür bulğan Gennadiy Degtyarevnı alıştırdı. Şulay uq olı yäşle bulu säbäple rektorlıqtan kitkän Qazan däwlät texnologiä universitetı citäkçese Sergey D’yakonov urınına uqu yortı başlığı itep anıñ ulı German D’yakonov saylandı.
Gölnaz İlgizär


text:
Ekrem Çelebi - Arada Bir
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Arada Bir
Etiketler : Ekrem Çelebi - Arada Bir türkü indir, Ekrem Çelebi - Arada Bir türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Arada Bir mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Arada Bir türküsü, Arada Bir sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Arada Bir bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Şu Dağlarda Kar Olsaydım
Ekrem Çelebi - O Yarin Kaşları Kara Değil Mi
Ekrem Çelebi - Boz Bulanık Nehir
Ekrem Çelebi - Çiçekler Ekiliyor
Ekrem Çelebi - Ankara da Yedim Taze Meyvayı
Ekrem Çelebi - Dağlar Duman Olmadan Gel
Ekrem Çelebi - Kader Benim Yollarımı Bağlama
Ekrem Çelebi - Gezdir Ağam Kıratı


text:
Tatar mäğlümat çaraları soñğı yılda närsägä ireşkän?
Tatar kongressı başqarma komitetınıñ mäğlümat çaraları komissiäse utırışı, eşlekle, küñelle, iğtibarnı cälep itärlek buldı, dip äytte anıñ eşendä qatnaşqan Kongress qunaqları. Yazılğan, radio-televideniedän äytelgän süzneñ ködräten belgän jurnalistlar, ozın häm küñelsez notıqlar yasamadı. Emotsiäle çığışlar yasadı, qızıqlı soralar birde. Mäglümat çarları komissiäse utırışı «Tatmedia» agentlığında ütte, anda kübesençä Rusiä töbäklärendä eşläwçe tatar xäbärçeläre, komissiägä kergän Tatarstan wäkilläre qatnaştı. Utırışnı Kongres başqarma komitetınıñ räise urınbasarı İlsur Xadiullin açıp cibärde. Annan soñ Miläwşä Aytuğanovağa «Yaña ğasır» kanalında soñğı yılda barlıqqa kilgän tapşırular turında söyläde, tatartsan sputnik kanalınıñ cäyelüe küläme türında mäğlmat birde. Anıñ äytüençä, 42 tapşırğıç belän kileşü tözelgän. 20 Rusiä töbäge qarıy, BDB illäre häm Estoniä, Skandinaviä illärenä dä signal taralaçaq. «Tatar yañalıqları» gäziteneñ baş möxärrir urınbasarı Ala Sabirova da çığış yasadı. Ul «Tatarskie novosti» gäziteneñ tirajı arta, finans xäle dä nıqlı, dip söyläde. Orenburda çığuçı tatar gäzite baş möxärrire Fännur Ğaysarov, aqça yuqlığına zarlandı häm Tatarstannıñ yärdämen soradı. Berlin tatarları isä keşedän yärdäm soramıy, üz köçlär belän gäzit çığara. Andağı tatarlar isemennän Venera Gerasimoff çığış yasadı. Ul, küptän tügel genä, Almaniä tatarları «Attabaş» digän gäzit çığara başlağannar, häm Venera xanım äytkänçä, tatar, urıs häm alman telendä çığuçı älege gäzit Evropa buylap tarala.
Utırışta tağın «Tatar-inform» ağentlığı wäkilläre dä çığış yasadı, alar barlıq xäbärçelärne xezmättäşlekkä çaqırdı, agentlıqnıñ tatar dönyası turındağı xäbärlärenä yazılırğa çaqırdı. Komissiä utırışınıñ axırında anda qatnaşuçılar rezolyutsiä qabul itte. Anda, matbuğat çaraların finanslawnı sorarğa, yäşlär turında kübräk yazu, «Yaña ğasır» kanalın tatarlar yäşägän töbäklärdä taratu, tatar gäzit jurnalların Rusiä töbäklärenä waqıtında tapşıru öçen çaralar kürü, bilgele şäxeslär turında kitap çığaru häm başqa täqdimnär kertelde.
Bikä Timerova.


text:
25-qaraşa küni sağat 16:00-de oblıstıq Ş.Sarïev atındağı körkemswret jäne qoldanbalı-sändik öner mwzey`inde QR Mädenïet salasınıñ üzdigi, QR Swretşiler Odağınıñ müşesi, QR Körkem Akademïyasınıñ müşe-korrespondenti, swretşi Otaralı Ay`sa Baqtïyarulınıñ "Sezim sırları" attı alʹbom-katalogınıñ tusawkeseri jäne jeke şığarmaşılıq körmesiniñ aşılwı ötti.
Körmeniñ maqsatı: bey`nelew önerinde özindik erekşe qoltañbası bar swretşi şığarmaşılığın keñinen nasïxattaw. Körmeni oblıstıq Öner mwzey`iniñ basşısı T.Orınbasarulı aşıp, X.Dosmuxamedov atındağı Atıraw memlekettik wnïversïtetiniñ oqw isteri jönindegi prorektor G.Jarasova, Qazaqstan jäne Qırğızstannıñ xalıq jazwşısı, öner qay`ratkeri, «Parasat» ordeniniñ ïegeri Ï.Jaqanov, QR Swretşiler Odağınıñ müşesi, QR Körkem Akademïyasınıñ vïce-prezïdenti E.Jünisxan jäne QR Swretşiler Odağınıñ müşesi B.Telewbay` söz söy`lep, quttıqtawların arnadı. Swretşiniñ şäkirtteri ustazdarına degen ıqılastarın än-küy`men jetkizdi. Körmege oblıstağı swretşiler, stwdentter, BAQ ökilderi jäne arnay`ı şaqırılğan qonaqtar qatıstı.


text:
Munitsipal haylawzarzıñ ikense ölöşönä yomğaq
Respublikala ütkän haylawźar üźidäralıq organdarınıñ wäkälättären kiñäytewse federal qanunğa bäyle üźgäreştärgä äźerlekteñ ber etabı. Qala munitsipal berämlektärendä deputattar 26 Yündä haylanğaynı. Haylaw höźömtälärenän kürenewensä, deputattarźıñ 55%tı xäkimiät partiahınıqı, qalğandarınıñ da kübehe "Berźäm Räsäy" yaqlılar. Barıy Kinyäğolovta älegä başqa firqälär wäkildäre turahında mäğlümättär yuq. Ul bıl turala yaqın arala billdäle bulasaq tine. Respublikala üźidära organdarına 965 deputat haylandı. Ularźıñ küpselege ir-yeget häm yetäkse wazifalar başqara, 82%tı yuğarı belemle, deputattarźıñ 39%tı 30 yäşkä tiklemgelär. Haylawźar barışında qanun boźowźar turahında mäğlümättär yuq.
Barıy Kinyäğolov äytewensä, Başqortostan Räsäyźäge un töbäk menän bergä 2006 yıldıñ 1 Ğinuarınan federal qanundı ğämälgä aşıra başlayasaq.
Qayhıber analitiktar xäźerdän ük qanundıñ ütäleşe qurqınıs astında tip belderä. Sönki ber munitsipal berämekte totow ösön aylıq sığımdar 4 million humdan aşıp kitä. Älegä bınday berämektär tik 300-400 meñ hum ğına kilem ala. Qalğan aqsalarźı qayźan alıu turahında baş watalar. Respublika yetäkselege federal qanundı ütäwźeñ täwge etabında munitsipal berämektärgä yarźam itäsäge xaqında belderźe.
Rämzit Abulaev, Öfö


text:
Foto: Шыңғыc ҚaппapoB
Bügin Ükimet otırısında jaña AÖK-ti damıtw memlekettik bağdarlaması, sol bağdarlamanıñ ayasında otandıq awıl şarwaşılığı tawarlarınıñ éksportın damıtw mäselesi qaraldı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Premʹer-mïnïstrdiñ orınbasarı – Awıl şarwaşılığı mïnïstri Asqar Mırzaxmetov otandıq awıl şarwaşılığı tawarların sırtqı narıqta jıljıtw maqsatında AÖK Sarapşılıq keñesi qurılatının atap ötti.
Qurılatın ortalıq awıl şarwaşılığı öndirwşilerinen forvardtıq satıp alwlardı, sırtqı narıqta suranısqa ïe önimder üşin éksporttıq arnalardı qalıptastırwdı, «KZ ORGANIC FOOD» jäne basqa da otandıq brendterdi jıljıtwdı, sırtqı narıqtardı taldawdı, ötkizw üşin tïimdi sırtqı narıqtar üşin jol kartasın jasawdı jüzege asıradı.
Sonımen qatar, Ortalıq sawda qarjılandırwmen, otandıq öndirwşiler üşin éksporttıq kelisimşarttardı kepildendirwmen ay`nalısadı.
QR Prezïdenti N.Nazarbaevtıñ tapsırmasımen agrarlıq sektordı jedel damıtw mindeti alğa qoy`ılğanı belgili. Osığan bay`lanıstı el Ükimeti 2017-2021 jıldarğa dey`ingi agroönerkäsip keşenin damıtwğa arnalğan memlekettik bağdarlama äzirledi. Sonıñ nätïjesinde tayaw bes jıl işinde awıl şarwaşılığı önimderin öndirw men öñdew ékonomïkanı ärtaraptandırw men ösimniñ negizgi dray`veri bolwı tïis.


text:
Qazanda “Tatinvestgrajdanproekt” firmasında Qazannı alğanda häläk bulğan urıs suğışçılarına häykälne üzgärtep qoru proyektı äzerlände, dip xäbär itä İntertat.ru. XVIII ğasır başında salınğan älege häykäl urınında elek Qotqaruçı çirkäwe bulğan ikän. 1918 yılda bolşeviklar çirkäwne yapqannar. 1930 yılda anı arxitektor Bikçäntäev citäkçelegendä häykäl itep üzgärtep qorğannar. Şunnan birle aña keşe qulı timägän. Üzgärtep qoru proyektında häykälneñ tışqı qiäfäte älläni üzgärtelmägän. Ul älege dä bayağı piramida räweşendä qala. Läkin häykälneñ tirä yune tamırdan üzgärä. Aña yul salınaçaq, avtomobillär cıyılıp toru mäydanı buldırılaçaq.
Yunıs Ätnäle, Qazan


text:
İzrail köçläre tınıç xalıqnı Bäyrutnıñ Xizbulla kontrolendä bulğan bistälärennän kitergä çaqırdı. Xalıqqa hawa höcümnäre bulaçaq digän uram qägäzläre taratıldı. Şulay uq İzrail xärbi köçläre Libannan Süriägä baruçı töp yulğa bombalar taşlanaçaq dip kisätte. Pänceşämbe irtän isä, İzrail Liban cirendä yaña xärbi operasialärne başlamayaçağı turında xäbär itkän ide.
Berniçä atna yabıq torğan Gaza-Misır çik buyı berniçä säğätkä genä açılıp, yañadan yabıldı. Atnalar buyı Gazadan çığa almağan berniçä yöz keşe çik aşa ütkän.


text:
Qazanda Aq bars xokkey komandasın qotladılar
Qazanda sişämbe könne xokkey yaratuçılar öçen bik möhim kön. 15 mayda başqalada Aq bars xokkey komandasınıñ küptän tügel genä tämamlanğan Rusiä çempionatında ikençe urınnı yawlawın bilgeläp ütälär. Bıyıl Aq bars komandası uzğan yıldan ayırmalı bularaq altın tügel, kömeş medal’ ğına alsa da, tantanalar şaqtıy qupşı buldı, anda respublika citäkçelege genä tügel, xätta Mäskäwdän dä däräcäle qunaqlar da qatnaştı. Bäyräm östenä bäyräm digändäy, respublika sport söyüçelärenä tağın ber şatlıq. Tatarstannıñ Dinamo-Tattransgaz voleybol komandası Rusiädä berençelekne yawladı.
Qazannıñ Tatneft’ arena binası yanınnan sişämbe könne tağın maşinada tügel, xätta cäyäwläp tä ütärgä qıyın ide. 15 mayda monda Aq bars xokkey komandasın qotlarğa cıyıldılar. Xokkeyçılarnı Rusiä çempionatındağı ikençe urını belän genä tügel, Ewropa çempionnarı kubogın yawlaw belän dä qotlayaçaqlar bıyıl. Çarağa ğadi canatarlar ğına tügel, ä zur citäkçelärneñ dä kilüe, uramdağı bökelärne häm iminlek çaraların tağı da arttırdı. Alay da, zarlanuçı ällä ni bulmadı. Aq bars canatarlarınıñ mondıy ğına şartlarnı kürgäne bar. Bigräk tä, komandanıñ Qazandağı soñğı final uyınnarına bilet satıp alğannarnı iskä alsañ.
Aq barsnıñ Rusiä xokkey çempionatında bıyıl ikençe urın yawlawın bik zurlap bilgeläp üttelär. Tantanağa Mintimer Şäymiev, başqa respublika citäkçeläre, Mäskäw qunaqları - Rusiäneñ sport buyınça federal’ agentlıq citäkçese Vyaçeslav Fetisov, xokkey federatsiäse başlığı Vladislav Tret’yak häm başqalar kilde. Küp kenä maqtaw süzläre, därtle cır-buyülär yañğıradı bu bäyrämdä Aq bars xokkeyçıları, alarnıñ ostazları, yärdämçeläre xörmätenä. Şunısın da äytergä kiräk, bıyıl Tatarstan xokkeyınıñ 50 yıllığı da bilgeläp ütelä. Şuña da, bäyrämgä xäzerge uyınçılar ğına tügel, ä respublika xokkeyı veterannarı da çaqırılğan. Alar da bu yulı qotlawlar, büläklärsez qalmayaçaq. Kiçen qazanlılar respublika xokkeyçıları xörmätenä salyut ta küräçäk ikän äle. Xäyer, bäyräm cırlı-biyüle çaralar belän genä çiklänmi. Qazanda Aq barsnıñ yaña sport bazası açıldı. Şähär üzägendä urnaşqan Qazan şifaxanäse urınında xäzer xokkeyçılar yal itep, uyınnarğa äzerlänäçäklär, respublikadan cıyılğan yäş sälätle balalar da şunda yäşäp, Tatarstan xokkeyı danın arttırırğa äzerlänäçäklär.
Şulay itep, respublikada xokkeyğa iğtibar artqannan-arta bara. Aq barsnıñ canatarları da az tügel. Şunısı qızıq, xokkey çın irlärneñ uyını häm anı kübräk irlär yarat,dip sanalsa da, xäzer bu uyınnı häm bigräk tä uyınçılarnı yaratuçılar arasında güzäl zatlar arta başladı. Menä şularnıñ berse – Çulpan Zaripova belän bez bügen anıñ Aq barsqa häm xokkeyğa mönäsäbäte turında söyläşäbez.
Minen ike abıyım bar, şuña da min keçkenädän xokkey qarap üstem. Aq barsnıñ uyınnarın bik yaratıp qarap baram. Bigräk tä miña Danis zaripov, Aleksey Zinov’yevlar oşıy Xäyer, Aq barsta kübräk tatar yegetläre uynasa, tağı da äybäträk bulır ide, di Çulpan. Anıñ fikerençä, respublikada xäzer üzebezneñ sportçılarnı äzerläw öçen dä şaqtıy eşlänä başladı. Läkin xäzergä respublikanıñ sport danın çittän kilgän sportçılar kütärä. Xäyer, tatarstanlılar alarnı çit itmi, üzläreneke itep qabul. Nişliseñ, älegä alarsız Rusiä çempionatında ciñülärgä ömetlänergä mömkin tügel. Menä bıyıl voleybol buyınça Rusiä berençelegendä şuşı könnärdä genä altın medal’lärne yawlağan Dinamo-Tattransgaz da bıltır cäyen komandağa şaqtıy ğına yoldızlarnı cälep itä aldı. Näticälär inde bu sezonda uq kürende – Tatarstannıñ voleybol komandası berençe urınnı aldı. Alarnıñ äle Aq barslılarnıñ kebek ük canatarları küp tügel. Xäyer, monısı inde tiz üzgärtelä torğan citeşsezlek. Ciñüçelärne yaratalar bezdä. Menä Dinamo-Tattransgaznı da ciñüdän soñ Qazannıñ hawa alanında orkestr, salyut, xätta xärbi bronetransporter belän qarşı aldılar.
Gölnaz İlgizär


text:
Respublikala tıuım arta
Başqortostanda bıyıl tıuım 5 protsentqa artqan. Äsälek kapitalı turahında proğramma üź kösönä ineü yoğontohoź qalmay. 9 ayźa 37 meñdän aşıu sabıy donyağa kilgän. Oşo uq waqıt esendä 25 meñdän aşıu yañı ğailä barlıqqa kilgän. Ğailä qororğa teläüselär, uźğan yıldıñ oşo osoro menän sağıştırğanda 10 protsentqa artqan. Ber ük waqıtta yäştärźeñ ayırılışıu osraqtarı la yışaya. Uźğan yartı yılda ğına respublikala 8 meñgä yaqın ğailä tarqalğan.
11-se oktyabr tıuğan sabıyźarğa respublika prezidentı häm bildäle ber firqäneñ büläktäre lä birelä. Uçalı qalahında mäśälän 450 yıllıq yubiley könöndä 6 bala tıuğan.


text:
…Alexander Vershbow “Rusiäneñ kiläçäge töbäklärdä” dip belderde…
Cawap süzendä Amerika ilçese Aleksandr Verşbou berençe tezisı itep, Rusiäneñ kiläçäge töbäklärdä, dide. Mintimer Şäymievneñ süzlären xuplap, ul uzğan reformalar çorında Tatarstan üz yulın, üz modelen taptı, dide. Ä inde çın federalizm, demokratik däwlät tözü mäsäläsenä kilgändä, ul Amerika bu mäsäläne 200 yıl däwamında xäl itä aldı, dide. Rusiädä äle reformalar, üzgärtep qorular bik az ğına tarixi çor ütüen, şulay da şaqtıy ğına alğarış buluın äytep uzdı. Şunnarı soñ Aleksandr Verşbou Tatarstan belän Amerika Quşma Ştatları arasında iqtisadi xezmättäşlek mäsälälärenä küçte. Berençe çiratta, ul monı keçe häm urta biznesqa yärdäm itüdä kürä.


text:
Xalıq icatın öyränü bik möhim eş. Bu icatnıñ ber öleşe – muzıkal' fol'klor – taqmaqlar, bäyetlär, lirik häm tarixi cırlar. Ägär fol'klorçılar Qazan tatarlarınıñ muzıykal' fol'klorın revolyutsiägä qadär uq öyränä başlasalar, mişärlärneñ muzıykal' fol'klorı 50nçe yıllarnıñ ikençe yartısında ğına öyränelä başlandı. Ul waqıtlarda mişärlärneñ xalıq cırların yazıp aluda iñ küp öleş kertkän keşe, älbättä, fol'klorçı, filologiä fännäre doktorı, Xämit Yärmi ide. İkençe isem itep Qazan universitetı dotsentı Yaqub Ağişewnı atarğa bula. Ğalimnär mondıy cırlarnıñ tekstların häm muzıkaların mişär cırların saqlawçı häm başqaruçı keşelärdän yazıp alğannar. Mişär fol'klorınıñ bik küp öleşen alar ike keşedän yazğannar. Berençese Xafiz İşmametov, ikençese Abdulla Krotov.
Xafiz İşmametov 1892 yılda xäzerge Mordowiänıñ Qowılkin rayonına kergän İskil awılında tua häm 1961 yılda Mäskäwdä ülä. İskil awılınıñ urısça iseme Staroe Allağulowo. Bu awılda tatar yazuçısı Abdraxman Absalyamov häm Sovetlar Berlege Qaxarmanı Alimqay Abderşin tuğannar. Ä menä ikençe cırlar saqlawçı häm başqaruçı – tumıştan suqır Abdulla Krotov – xäzer dä saw-taza häm üzeneñ tuğan İsa awılında yäşi. İsa awılı urısça Bol'şaya Polyana dip atala häm xäzerge Mordowiänıñ Qadoşkin rayonına kerä.
Ölkän yäştäge keşelär xäterli torğandır, 1963 yılda Eduard Qasimownıñ “Qoyaş kön dä çığa” digän kitabı çıqqan ide. Tatar mäktäpläreneñ kitapxanälärendä bu kitap äle dä saqlana torğandır. Bu kitap buyınça Ğaliäsqar Kamal teatrı ber radiospektakl' da çığarğan ide. Kitapnıñ töp geroe – İşkäy awılında yäşäwçe suqır cırçı häm muzıkant Abdulla İrtuganov. Bu awılğa fol'klorçı Yaqup Säyfi kilä häm Abdulladan küp cırlar yazıp kitä. Annan soñ Abdullanı Qazanğa çaqırtalar häm añardan 50gä yaqın cır yazıp alalar. Tıñlawçılarıbız añlağandır inde: şul “Qoyaş kön dä çığa” digän kitapnıñ geroe Abdulla İrtuganov näq menä bezneñ Abdulla Krotovtan yazıp alınğan. Kitaptağı fol'klorçı Yaqup Säyfi – ul çınbarlıqta Xämit Yärmi, ä İşkäy awılı häm İşkäy yılğası – ul İsa awılı häm İsa yılğası. Kitaptağı Abdulla İrtuganovnıñ häm çınbarlıqtağı Abdulla Krotovnıñ yazmışları ber-bersenä bik yaqın. Kitapta İsa awılı söylämenä xas bulğan qayber süzlär häm üzençäleklär dä saqlanğan.
Uquçılar xäterli torğandır: kitap bäxetle final belän betä – suqır cırçı Abdulla İrtuganovqa Qazanda küzlärenä operatsiä eşlilär, ul böten närsäne yaxşı kürä başlıy häm anıñ öçen yaña tormış başlana. Çınbarlıqta isä Abdulla Krotovqa da 1960 yılda operatsiä yasıylar, ämma ul keşelärneñ häm predmetlarnıñ şäwlälären genä kürä başlıy. Niçek kenä bulmasın, Abdulla abıy Krotov, aña tizdän 84 yäş tuluına karamastan, xäzer dä saw-salämät, här irtä, cäy bulsınmı, qış bulsınmı, uramğa çığıp çat salqın su belän qoyına. Qış waqıtında ul östäwenä 5 minut qarda yalanayak yöri. Abdulla abıynıñ ber genä qayğısı – soñğı yıllarda qolaqları naçarraq işetä başlağan.
– Abdulla abıy, sezneñ turında 39 yıl elek yazılğan “Qoyaş kön dä çığa” digän kitapnı üz waqıtında bik küp tatarlar uqıdı. Älbättä, alar sezne yazuçı uylap çığarğan kitap geroe dip kenä beldelär. 1970-79 yıllarda sezdän häm Xafiz İşmametovtan yazılğan cırlarnı ayırım kitap itep bastırğan idelär. Şulay uq sezdän yazılğan cırlar berniçä tatar fol'klorı cıyıntıqlarına da kerde. 1979 yılda Mäskäwdä basılğan “Tatarsko-mişarskiyı pesni” kitabına quşımta itep sezneñ başqaruda cırlar plastinka itep tä çıqtı. Bu kitapnı Xämit Yärmi häm Zemfira Saydaşewa yazğannar. Sez Xämit Yärmi belän niçek tanıştığız?
– Xamit abzi beznen awılğa kilgän ide pravlenieğa. Min, at'qan, şundıy eşmän – yukmı awılığızda, borınğı tatar xalıq cırların belgeç keşegez barmı? Xayrov Äxmät abzi ide partorg. At'qan, bez, at'qan ber bar, at'qan, ber soqır, at'qan, wıt, ällä nilär üzeñä yırlar. Soñğa mine çaqırttılar inde pravlenieğa. Baram, anda Xayrov, Moxay abzi wata, Kapkaev, predkolxoz. Soñ ätä, şol yırçıbız bezneke. Nu, şonda bez Xamit abıy belän tanıştıq. Nu, ätä, berne yırlap kürsät inde miña. Ä nindine yırlıyım? Nindine beläsen. Üzenä yırladım “Täräzäñ töbendä muyıllar”. Atya, min bu yırnı, atya, qaya da, atya, işkänem yuk. Atyam, bezdä genä, navernı. Yırlıym, bu yırlar yañı, bez monı, atya, işkänebez yuktır. Köpme üzenä yırlar yırladım, wıt bu yırlarnı, bu atya, novinqa, bu yırlarnı, atya, işkänebez yuktır. Wıt şunardan şul yırlarnı wes yazdılar da.
– Abdulla abıy, Qazanda sezdän magnitofonğa yazıp alınğan cırlar xäzer dä Tel häm ädäbiät institutı arxivlarında saqlana. Sez Qazanğa cırlar yazdırırğa öç märtäbä bardığız. Cırlarnı niçek yazdıra idegez? Qayda yäşädegez? Aşaw-eçü problemaları niçek xäl itelä ide?
– Başlıybız nidän. Küpme yazabız? Biş yır, artıq yazdırmıybız. Biş yır yazabız da, mine yaxşı aşatalar, itälär nigä, restoranğa. Qabam da yaxşı ğına... Toram gostinitsa “Tatarstan”. Nomer yaxşı, yañğızıma ğına nomer. Räxätländem dä inde şonda...
--Abdulla abıy, sez şundıy küp borınğı cırlar beläsez. Qayan öyrändegez?
--Awıldan.
--Kemnärdän?
–Alar inde xazer yoqtır. Ul, bar ide, “Atay” dip yörtälär ide, Kil'deev İsmail, “Atay”. Annan wata, Utorov Abdraxman, Näzuq babay Kil'deev. Abuzyar babay, ul ayaksız ide. Ul bäk yırğa osta ide. Da, min biş yäşemdä tuylarğa yöri idem. Qartlar yırlıy ide. Yırlağanda min xayran qala idem. Biş yäşemdä cır tıñlap tuylarğa bara idem, aqsaqallar yırlağanda xayranğa qala idem. Wıt alardan küp erändem.
– Abdulla abıy, sezgä 4nçe aprel'dä siksän dürt yäş tula. Üzegez balaçağığız turında berniçä süz äytsä idegez.
– Untuğızınçı yılnın dürtençe aprelendä min tudım. Atay tiftan ülgän, min ataydan qalğanmın ike atnalıq yäş olan. Anay da tifta, ber körşe Qadiça digän äbi mine imezgän. Yä Rabbi, urınısı cännättä bulsın.
– Abdulla abıy, sez tumıştan suqır. Ämma suqırlar mäktäbenä kitär aldınnan sez İsa awılı mäktäbendä berniçä yıl uqığansız. Niçek bolay buldı?
– Mäktep wıta şonda ide. Bäk bezdä gramotnıyy uçitellär bar ide. Yemagulov Abdulla abzi bar ide. Ul beznen awılnıqı tegel. Qayandır ul üze Mordowiädän, no beznen awılnıqı tegel. Min qarşıda yırlıym, miña kilde: Abdulla äle äydä üzeñne mäktepkä itiyım. Mäkteptä, anda utırısın, tıñnarsın, belemgä eränersen, yırlarğa eränersen. Min ikençe kenne ük kittem mäktepkä. Kinder ıştan, kinder külmäk. Wes keşe şolay ide ul zaman. Zaman şondıy ide. Kildem, berençedä uqıdım, ikençedä uqıdım. Tarixtan sülilär, ikençe ken sülim wes atliçnı üzlärenä, geografiädan atliçnı sülim, botaniqadan atliçnı sülim, min beläm, qulım kütäräm dä wes sülim. Töptän min buldım iñ perwıy uquçı. Mineke wes, uylamıy da, atliçnı. Wes atliçnı. Üzem yazmıym, uqımıym. Wıt wes pamyät'man. Monnan inde bişençene, altınçığa küçkäç kittem nigä, şol Çirmişkä, uqırğa. Otız cidençe yılnı Mordowiäda orğanizowalsya respublikanskiy şkol slepıyx. Çirmiş awılında, anda bar ber mäçet, ber yataşlı, ağaç mäçete. Bez şol yer obşçejitiäbıyz. Anda ide, ber bay bulğan, zor domnar ide. Şol domda inde beznen inde stolovıyebıyz da ide, i şkolıybıyz da ide. Annan bezne otız toğızınçı yılnı küçerdelär İnsarğa, İnsarda uqıdım, wıta, monda, qalada. Annan inde qırğınçı yılnı Ardatovqa, anda uqıdıq, Ardatovta.
– Abdulla abıy, sezne bu mäktäplärdä Brayl' älifbası belän, barmaq oçları belän qapşap kitaplar, jurnallar uqırğa öyrätkännär, ulsın beläm, çönki sez xäzer dä suqırlar jurnalın uqıysız, “Nowaya jizn'” jurnalın. Sezne anda tağı närsägä öyrättelär?
– Minem qay töşem dä awırtmıy - yeğılam, suğılmıym. Bezne yeğılırğa mäkteptä erättelär. Bik direktorıybıyz yaxşı ide, Yurkin Stepan İvanoviç, Çirmiştä. Atya ide şolay: “Sez yañğızğa qalırsız, sezne kem dä bağuçı da bulmas. Eränegez”. Kerlär yıwarğa erättelär, aş peşerergä erättelär, utın yarırğa, utın kisärgä erättelär.
– Abdulla abıy, mäktäpne betergäç sez öygä qaytqansız. Suğış yılları bula, awılda açlıq, şunnan sez un yıldan artıq poyızdlarda, paroxodlarda yörep, cırlar cırlap xäyer cıyğansız. Şulay itep ğailägezne açlıqtan qotqarğansız. Sezneñ bu macaralarığız turında zur ber interv'yuıygıyz “Tatar gazetası”nda basılğan ide. Annan soñ sez awılığızğa qaytıp 54 nçe yılda kolxozğa eşkä kergänsez.
--Min kolxozda bäk köp eşlädem. Stajım, şöker, bar, qırk yıl stajım.
-- Ä sez suqır bulıp kolxozda nindi eştä eşlädegez?
– Nişlädem. Storoj-kur'yer idem. Tenne anda quna idem, kendez inde qaq inde kur'yer yeri idem. Birä ide poltora stavqa wıta, altmış manit: qırk manit qaq storoj, yegerme som birälär ide qaq kur'yer.
--Ä xäzer xälläregez niçek? Sawlıq barmı üzegezdä?
--Xazerge tormışımman min bäk inde riza. Xazerge säğättä saw-salämät, şöker. Izbam üzemneke, yortım aru, wes çista-paryadıq. Aşnı aşıym, aşnı beşeräm, keremne dä yıwam. Min poqa nikem nezawisimıy. Ber irekle keşe min. Ul minem ğorurlığım, şto min üzemne üzem bağalam, ni kirägemne peşeräm, aşımnı wes üzem eşlim. Şöker, pensiäm miña yetä aşarğa. Miña artıq ni kiräk? Östem-başım mineke böten, kiyımnärem bar, ğazım yana, suım qarşımda. Allam bergänenä riza.
– Abdulla abıy, sezne Mordowiänıñ suqırlar cämğıäte onıtmıy, gel audiokassetalarğa yazdırılğan kitaplar cibärep toralar, sez alarnı magnitofonda tıñlıysız. Şulay uq “Naşa jizn'” jurnalınıñ kassetağa yazılğan versiäsın da cibärep toralar. Monnan başqa sezneñ öydä ike radioalgıyç ta bar. Sez nindi radiostansiälarnı tıñlıysız?
– Min här ken radio tıñnıym, Azatlıq radiosın min bäk yaratam. Çönki anda tatarça sülilär. Bäk inde añlaşıla alarnın süzläre. Min alarnı bäk yaxşı iştäm. Minem bäk radioım eşli atliçnı. Radioıma inde bardır qırıq yıl.
– Nindi radio?
– “Okean”, radiopriemnik.
– Ä Azatlıq radiosın küptänme tıñlıysız?
– Azatlıq radiosın tıñnıym bäk köptän. Elke min anı belmi idem. Bağam, ber walna eläkte, tatarça sülilär. İ wıt şonnan, i kittem tıñnarğa.
– Tağı nindi radiolarnı tıñlıysız?
--Min tıñnıym wıt Saranskilarnı, Mäskäwne min tıñnıym.
-- Ä Mordowiä radiosınıñ här düşämbe kön tatar telendä çığa torğan “Tuğan tel” tapşıruın tıñlıysızmı?
– Ä, “Tuğan tel” tapşıruın inde min anı, may yañğırı kebek kötäm. Üzebezneñ awıldaşıbız Mangutov Şämil i xörmätle, bik yaratqan Räşidäbez. Bäk inde Räşidä bäk şäp süli. Bar keşelär daje yılıylar da.
– Abdulla abıy, Qazan radiosın tıñlıysızmı?
– Qazannıqın min, ul bezdä çewo-tı bäk nitä, pamexa bar, ıjıldıy. Min Qazannı bäk tıñnar idem. Ber dürt yıl tamu nazad bäk yaxşı iştelä ide. Äle wıt yuk, äle pamexa, şıtırdıy, ıjıldıy.
Mordowiänıñ İsa awılında menä şundıy ğacäyep ber keşe yäşi – tatar fol'klorınıñ tere legendası Abdulla Krotov. Anıñ iskitärlek xätere distälärçä borınğı tatar-mişär cırların kiläçäk buınnar öçen saqlap qalırğa mömkinlek birde. Abdulla abıy, üzeneñ siksän dürt yäşenä qaramastan, ğomerendä nindi genä awırlıqlar kürüenä qaramastan, xäzer dä tatar xalqına optimizm ürnäge bulıp qala.
İrek Bikkinin, Mordoviä


text:
Kiber suğışnıñ berençe sınawı Estoniädä buldımı?
Estoniä xakimiätläreneñ sovet zamanı häykälen şähär üzägennän küçerü qararı, uramdağı qarşılıq çaralarına ğına tügel, global komputer çetlärendäge kiber suğışqa da kiterde. Soñğı ayda xakerlarnıñ, internet säxifälärne cimerüçelärneñ höcümnäre arqasında berniçä möhim eston internet säxifäläre yabıldı. Bu üz çiratında ilneñ iqtisadına da zıyan sala. NATO häm Pentagon belgeçläre, şuşı internet höcümnärne xäzerge zamanda, illär oçrıy torğan yaña qurqınıçlar dip atıy.
“Bu bik qurqınıç häm kontrolgä birelmi torğan äyber buldı, çönki bez internetnı kön sayın qullanırğa oyrängän, ä monda ul başqa bulmadı. Sin mäğlümat taba almıysıñ, sin üz eşeñne eşli almyısıñ, bankka kerä almyısıñ, avtobusnıñ yörü säğätlären başqa açıp qarıy almıysıñ. Bu beraz butalçıq häm qurçınıç ide. Bez monı suğış ikän añlamıy idek. Çönki mondyı äyberneñ moña qadär ber kemneñ dä kürgäne bulmadı.”
Estoniä jurnalistı Aug äytkänçä, komputer çeltärlärendäge höcümnär küz kürenmäsä dä, ul sizerlek iqtisadı zıyan kiterä. Äle tögäl san isäpläp çığarılmağan, ämma kiber höcümnär kitergän zıyan millionllagan dollar belän isäpläner, dip şiklänüçelär yuq. Ber genä bank, Estnoniäneñ Hansabankı ğına, höcümnär säbäple 1 million dollar zıyan kürüe turında xäbär itte.
Estoniä saqlanu ministrı Jaak Aaviksoo höcümnär Rusiädä, xättä räsmi xökümät häm iminlek xezmätlärenä qarağan urınnardan yasaldı, dip belderä. Rusiä anıñ belderüen kire qağa. Dönyanıñ teläsä qaysı cirennän kergän itep kürsätep bula torğan virtual dönyada, Kremlneñ monda qatnaşıuna raslaw şaqtıy awır.
Xäzer waqıtta internet höcümnär tuqtağanğa oxşagan, ämma Estoniä jurnalistı Aug, ilneñ Rusiä oxşamağan adım yasasa, andıy höcümnär yañadan başlanaçaq, dip şiklänä. Könbatış belgeçläre, Estoniäneñ kiber höcümnärdän yaxşı saqlanğan ide di. İminlekne oyränüçe belgeçlär, andıy höcümnärgä, kiläçäktäge çın qurqınıç itep citdi qararğa kiräk, di. Estoniä häm Rusiä nizağın küzätkän Çexiädäge belgeçe Peter Kratoçvil andıy komputer höcümnäre xäzer doşman gämälläre itep bäyälänä, di. NATO, Yevropa Berlege, Quşma Ştatlar, İzraildän computer iminlekne oyränüçe belgeçlär Talinğa ilgä yärdäm täqdim itü häm cyber suğışlartağı mömkinleklärne oyränü öçen kilgän ide. Alar Estoniägä yärdäm itte, ämma belgeç Kratoçvil , alar üzläre öçen dä närsäder oyrände, di. NATO baş sekretare Jaap de Hoop Scheffer, älege höcümnär NATOğa qağıla torğan iminlek mäsäläse ide, di. Kiber suğışlar yaqın kiläçäktä säyäsättä kön tärtibendä toraçaq, dip äytte NATO baş serkretare.
Bikä Timerova.


text:
“Ömet” gäziteneñ soñğı sanı möhim mäs''älälär yaqtırtqan
Berençe çiratta qayda-qayçan Sabantuylar buluı turındağı mäğlümat iğtibarğa layıq. Bıyılğı üzençälek – här rayonda berär genä Sabantuy belän çiklänü. Çığarma bulıp Çarlaqlı häm Qarsun rayonnarı tora: ber ük könne - ikeşär awılda. Tatar awılları bulmağan Terenğa häm Radişçev rayonnarı tatarları rayon üzäklärendä bäyräm itäçäklär. Bäyrämnär iyünneñ 2ceHдә başlana häm 27ceHдә tämamlana. Ölkä üzägeneke – 16 sında bulaçaq.
“Ömet”neñ tulı ber säxifäse pedagogiä universitetınıñ tatar törkemenä bağışlanğan. Eçtälege – talibälärneñ niçek uquları häm küñel açuları turında. Yazmanıñ maqsatı – isemendä: “Tatar bülege sezne kötä!”.
Bu sanında gäzit ayıruça Dimitrovgrad dip ataluçı Mäläkäs şähärendä yäşäwçe millättäşlärebez tormışına zur iğtibar birgän. Rawil Şäfiğullinnıñ Mäläkäs avtonomiäse räise Rival' İdrisov belän äñgämäse ayıruça ğibrätle. Anda Rival' äfände başqalarğa sabaq bulırday eş täcribäse belän urtaqlaşa.
Mäläkäsneñ tatar mäktäbe xällärenä dä tulı ber säxifä birelgän. Anıñ direktorı Mönirä Djumaeva äytüençä, bıyıl 1-sıynıfqa 35 ğariza birgännär. Ämma bülmälär citmäw säbäple, parallel' sıynıf açu mömkin tügel, konkurs nigezendä saylap alırğa turı kiler. Bıltırğı uqu yılında 190 bala bulsa, bıyıl soñğı qıñğıraw çarasında 226 bala qatnaşqan. Alarnıñ 40 protsentı bik yaxşı häm yaxşı bilgelärenä genä uqıy, 19-ı – gel bişlegä genä. Tatar mäğärif uçağı Ölkä Mäğärif departamentı oyıştırğan attestatsiäne dä uñışlı ütkän. “Kiläçäktä bezneñ mäktäpkä gimnaziä statusın wäğdä itälär”, - di Mönirä xanım.
Mäktäplärgä qağılışlı tağın ber ğibrätle yazma iğtibarğa layıqtır. “Novıye izvestiä” gäzite yazğança, Ul'yan qalası mäktäpläreneñ direktorları ata-analardan balaların soñğı qıñğıraw tantanasınnan soñ öydän çığarmaw turında ışanıç käğäzläre yazdırıp alğannar. Bu çara alarnı faciğädän saqlap qalu maqsatınnan oyıştırılğan ikän. Çönki uzğan yıllarda bäyräm pikniklarında balalarnıñ ülem-kitem oçraqları da bulğalağan.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Açıq mikrofon: keşeneñ eşkä yaraqlı yäşen arttıruğa xalıq fikere
22 könne Rusiä pension fondı oyışuğa unbiş yıl tuldı. Yubiley könnärendä fond citäkçese Gennadiy Batanov xalıqnıñ eşkä yaraqlı yäşen arttıru bulaçaq dip söyläde. “Veçernyaya Qazan” gäzite mäğlümatlarına qarağanda, pensiägä çığu yäşe 8 yılğa artaçaq. Bu xäbärgä qarata xalıq närsä uylıy? Açıq mikrofon şul xaqta.
Küp kenä keşe ğömer buyı eşli häm belüebezçä bügenge köndä keşeneñ ğömere könnän kön qısqara. Minemçä, şulay uq qalsa bik yaxşı bulır ide.
Min pensiä yäşen arttıruğa qarşı, çönki bolay da urtaça ğömer ozınlığı, äytik ar – atlarnıñ 58 yäş, küplär bälki bu yäşkä citmäs tä.
Qartaya başlağaç, eşläp yörüe bik awır.
Xäzerge yäş buınnı irtäräk tä çığarırğa kiräk. Çönki xäzer hawa naçar, böten aşaw ximiädän tora. Şunı aşap xalıq niçek sälämät bulsın.
Keşe pensiägä çıqqaç, yal itärgä tieş. Ä pensiä yäşen ozaytqaç, keşe ber dä räxät kürmiçä ülep kitärgä mömkin.
Minem bu turıda işetkänem yuq, berençe işetäm.
Min qarşı tügel. Çönki bik küp keşe pensiägä çıqqaç ta, eşli häm alar üzlärendä köç sizä.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Britaniä eçke eşlär ministrı David Blunkett Britaniä parlamentınıñ tübän palatasında çığış yasap Britaniädä terror ğämäle qurqınıçı bar dip belderde.
Öçençe kön Britaniädä iminlekkä qurqınıç turında kisätü iğlan itelgän ide. Ministr oppozitsiäneñ qurqınıçnı täfsilläw taläplären kire qaqtı. Ul Londonnıñ Heathrow hawa alanında häm başqa urınnardağı iminlek çaraları turında kommentariy birü urınlı tügel dide.
AQŞ başqalası Waşintonda Pentagonnı oçqıçlarğa qarşı raketalar saqlıy. Höcüm oçqıçları hawağa kütärelergä täwlek buyı äzer tora. New-York politsiäse maşinalarnı tikşerä, uramnarğa östämä politsiä köçläre çığarılğan.


text:
Tatarstan militsiä xezmätkärläre Ğudermesqa tärtip saqlaw öçen kitte
4 ğıynwarda Qazannan Ğudermesqa Tatarstan militsiä xezmätkärläre Çeçnyağa tärtip saqlaw öçen kittelär. Bu inde bezneñ militsionerlarnıñ 4 ekspeditsiäse. Häm soñğısı, dilär. Çönki mart aennan alarnı Tübän Novgorod militsionerları almaştıraçaqlar. Xäer, qayber tärtip saqlarğa teläwçelär kontrakt tözep, İçkeriädä qalırğa da buldıra alalar. Tatarstan mäğlümät çaraları militsiä xezmätkärlären ozatu mizgellären täfsilläp kürsättelär. Eçke eşlär ministrlığı citäkçeläre dä, suğışqa kitüçelärneñ yaqınnarı da alarğa bu oçraqta bik urınlı «isän-saw äylänep qaytığız» digän teläklär yulladılar.


text: Quşma Ştatlar, Yaponiә, Kөnyaq Koreya wәkillәre Waşingtonda Seulnıŋ, Tөnyaq Koreyanıŋ atom tөş programması tirәsendә tuğan nizagnı xәl iterğә tieşle yaŋa planı xaqında sөylәşә. Bügen uk, Kөnyak Koreyadağı amerikan ğәskәrlәre başlığı general Leon La Port ike Koreya dәwlәte arasındağı, xәrbilәrdәn azat itelğәn arada tuip kilğәn kurqınıçqa da iğtibarnı yunәltte. Anıŋ süzlәrençә, Pxenyan, bu ara aşa ütә torğan transport yullarında solıx qağıydәlәren tanırğa telәmi. Amerikan xәrbilәre hәm Konyaq Koreya xaqimiyәtlәre xәbәr itkәnçә, Tөnyaq Koreya belәn aranı saqlawçı xәrbilәr berniçә tapqır üz eşlәrenә qoral belәn çıqqan bulğan. Ә bu solıx qağıdәlәren boza. Bügen Xalıqara atom agentlığınıŋ wәkile belderğәnçә, agentlıq Tөnyaq Koreyanıŋ atom tөş programmasın yaŋartu ğәmәlen kisken tәnqıtli, lәkin şul uk waqıtta ilğә üzeneŋ dөnya cәmәğәtçelege aldındağı burıçın ütәrğә mөmkinlek birә.


text:
8 fevral''dä Bötentatar ictimaği üzägeneñ plenumı uzdı
Älbättä, barlıq xakimiät basqıçları - Amerika xakimiätennän başlap, Çallı administratsiäse başlığına xätle - köçle tänqit utına totıldı. Amerika säyäsäten tänqitlägändä, xätta qolaq işetmägän, küz kürmägän, “фaшиcTByющaя чacTb xpиcTиaHcTBa”, yäğni “xristianlıqnıñ faşistlanuçı öleşe” digän bilgelämä yañğıradı. Rusiä xakimiäte milli respublikalarnı, başqa millätlär mänfäğätlären, tellären, mädäniätlären qısrıqlaw öçen tänqitlände. Respublika xakimiäte häm xalıq deputatları Konstitutsiäne milli mänfäğätlärne yaqlawda prinsipial' pozitsiägä basmawda ğäyeplände. Respublika möstäqillegen, Konstitutsiäne, milli mänfäğätlärne qısrıqlaw BTİÜeñ xälenä dä bik nıq tä'sir yasıyaçaq. Monıñ xaqında plenumnı alıp baruçı Räşit Yägäfärov bolay dide.
AUDİO. (Räşit Yägäfärov TİÜneñ moñarçı öç äybergä – tatarlıqqa, dingä häm törkiçelekkä tayanıp eşlägäne turında söyli. Kiläçäktä, säyäsi wäzğıät qatlawlanu säbäple, zakonnar üzgärü säbäple, ictimaği üzäkneñ eçtälege, eşläw tärtibe üzgäräçäk. Bälki ul legal' bulmağan oyışmağa da äwerelüe ixtimal)
Ä inde Duma deputatı Fändäs Safiullinğa häm Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa xatlarğa kilgändä, äytkänemçä, alarnı BTİÜneñ Çallı bülege wäkile Rifnur Zarifullin uqıdı. Alarda kübräk Çallı xälläre, mädräsälärne naxaqqa waxxabilıq taratuda ğäyepläw, uzğan yıl Çallı bülege ştab-kvartirasına höcüm turında äytelä. Añlaşıla ki, älege xatlar şulay uq aldan äzerlängän ide häm alar basma räweştä plenum eşendä qatnaşuçılarğa taratıldı. Şuña kürä Putinğa yazılğan xatqa İnterat.ru säxifäsendä kommentariy da uqırğa mömkin. Anda bolay dielgän: “Mondıy säyäsät alıp barğanda, Rusiäneñ kiläçäge yuq, dip Çallı TİÜ räise Räfis Kaşapov RF prezidentınnan Çeçnyadağı suğışnı, islamğa qarşı propagandanı, mäktäplärgä pravoslavie kerüne tıyarğa soradı. Wäzğiät XVI ğasırdağı köçläp çuqındıru, qollıqqa töşerü tarixı belän täñgälläşterelä. Xatta, şulay uq, soñğı yıllarda milli xäräkätkä qarata basımnıñ köçäyue da iskä alına. Ştabqa höcüm itkändä arxivnıñ ber öleşe yuğaldı. Häm ul Tatar ictimaği üzägeneñ eşen tikşergändä, prokuratura qulınnan kilep çıqtı, dip añlatıla. Böyek imperiäçel säyäsättän tıyılırğa, Rusiä Federatsiäseneñ milli küptörlelegen häm keçe xalıqlarnıñ xoquqın tanırğa çaqırıla.”
Älbättä, plenumnıñ şulay kübese aldan, Qazanda äzerlängän rezolyutsiälärne raslaw tärtibendä baruı belän kileşmäwçelär dä buldı. Alabuğa bülege citäkçese Täskirä Şäripovağa soñğılar rätendä süz birelsä dä, ul plenum tärtiben bik kisken tänqitläde. Ä xäzer sezgä Tübän Kama wäkile Xälil Ayupovnıñ çığışın täqdim itäm. AUDİO. (Xälil Ayupov plenumnıñ alıp barılu tärtiben tänqitli. Milli xäräkätne qotqarıp qalu öçen milli burjuaziä buldırırğa häm imanlı tatar zıyalıları buldıru şart, di.)


text:
Paqstan: Hind Paqstan mönäsäbätlärendäge tärräqiät Kaşmir nizağın çişüdäge tärräqiätkä bäyle
Uzğan atnada Hindstan premyer ministrı Siñh Kaşmirda nindi dä bulsa xakimiät yäki çik üzgäreşläre bulu mömkinleklären kire qaqtı. Kaşmir Paqstan häm Hindstan qaramağındağı öleşlärgä ayırılğan. Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf Kaşmirnı qoralsızlandırılğan töbäk itärgä häm anıñ täğäyen statusı turında Hindstan belän Paqstan arasında kompromiss tabarğa täqdim itte. Möşärräf 3 mömkinlek turında äyyte. Kaşmirnı Hindstan belän Paqstannıñ urtaq kontrolenä küçerü, aña bäysezlek birü yäki anda berär törle BMO idaräse urnaştıru.


text:
Başqortstan Tatar ictimaği üzäge cıyını
Şimbä könne Ufada Başqortstan Tatar ictimaği üzägeneñ Ğali mäclese ütä. Anda TİÜneñ Başqortstannıñ qayber tatar rayonnarında eşläwçe bülekläre citäkçeläre dä kilä. Tatar ictimaği üzäge citäkçese Ayrat Ğiniätullin äytüençä, kön tärtibenä töp ike mäs'älä kertelgän. Berse – Başqortstanda bu uqu yılınnan barlıq mäktäplärdä böten millätlär balalarına da başqort telen öyrätä başlawğa bäyle xällär. İkençese – Başqortstannıñ statusı mäsäläsendä fiker alışu.
“Başqortstannıñ statusı xaqında söyläşü älläni wäğdä itmäsä dä, mäğärif mäsälälärenä qağılışlı fiker alışuıbızğa ayıruça zur iğtibar biräbez, - di Ayrat äfände. – Başqortstanda barlıq balalarnı da başqort telenä öyrätä başlaw ayıruça tatar balaları öçen xäwefle. Şuña kürä dä, bu eşneñ döres tügellegen añlatıp, törle möräcäğätlär äzerläyäçäkbez. Başqortstan Tatar ictimaği üzäge plenumın ütkärü belän genä eş tuqtalmıy, ä tizdän tatar rayonnarına barıp, anda bu mäs'älädä millättäşlärneñ fikeren soraşıp beleşü oyıştıraçaqbız”.
Ayrat – Başqortça uqıtuğa qarşılıq minemçä, uqu yılı başlanğaç, kisken, kierenke tös alaçaq. Moña qarşı çığuçılar küp bulaçaq. Bez yaqın aralarda rayonnarğa da baraçaqbız häm andağı mäktäplärdä uqıtuçılar, ata-analar belän oçraşıp soraşıp beleşülär ütkäräçäkbez. Çönki köçläp başqortça uqıtu döres tügel.
Bez yaqın aralarda rayonnarğa da baraçaqbız häm andağı mäktäplärdä uqıtuçılar, ata-analar belän oçraşıp soraşıp beleşülär ütkäräçäkbez. Çönki köçläp başqortça uqıtu döres tügel.Başqortstan Tatar ictimaği üzäge räise Ayrat Ğiniätullin fikerläre buldı.


text:
Yevropa Berlege qoş kizüenä qarşı köräşkä 100 million dollar birä
"Cıyında Komissiä 100 million dollar, yağni 80 million yevro aqça wäğdä itäçäk."
Azärbaican räsmiläre, ildäge parklar häm urmannarda qoş-qortnıñ qoş kizüe belän awıru ixtimalı tikşerelä, dip xäbär itte. Radiobıznıñ azärbaican redaksiäse xäbär itüençä, soñğı könnärdä könyaqtağı Salyan rayonında qoşlarnıñ küpläp ülüe küzätelgän. Ämma räsmilär xäbär itüençä, bu yulı – ülemnärneñ säbäbe qoş kizüe tügel. Awıl xucalığı ministrlığı, qoşlar häm qoş iten barı tik kibetlärdä genä satu röxsät itelde, dip xäbär itte. Dönyada bügenge köndä qoş kizüennän 80gä yaqın keşe ülde. Belgeçlär süzlärenä qarağanda, alar barısı da bu çirne tere qoşlardan yoqtırğan bulğan.


text:
Ufada "Korrupsiägä qarşı töbäk säyäsäte: Yevropa Berlege häm Başqortstan täcribäse" dip atalğan tügäräk östäl utırışı buldı. Anda qatnaşu öçen Başqortstanğa Yevropa Komissiäseneñ Rusiädäge wäkillege programmaları citäkçese kilde. Başqortstan räsmiläre – korrupsiägä qarşı köräş – qanunnar ütälsä genä näticäle bula ala, dip beldersä dä – konkret çaralar täqdim itelmäde. Respublika prezidentı xakimiäte citäkçese Radiy Xabirov, korrupsiä belän köräş härkemneñ namusına häm ixtiyarına bäyle, dip belderde. Utırışta qatnaşuşılar täqdimnärne kiräkle urınnarğa tapşırırğa wağdä birep taralışqan. Yevropa Komissiäseneñ Rusiädäge programmaları citäkçese Keyt Little'nıñ çığışı isä jurnalistlarğa bötenläy tärcemä itelmägän. Başqortstanda başqort xalqınıñ milli batırı Salawat Yulaev'nıñ tuuına 250 yıl tuluğa bağışlanğan çaralarğa äzerlänälär. Tulıraq mäğlümat Azatlıq radiosınıñ sişämbe tapşıruında.
Rämzit Abulyaev, Ufa


text:
KamAZ başlığı AvtoVAZnı citäklärgä cıyına
Şuşı könnärdä genä berniçä qızıqlı yaña bilgelänülär turında mäğlümätlär taraldı. Alar nigezdä Qazan başlığı alışınıp, elekkege mer Kamil İsxaqovnıñ keşeläre başqa eşkä küçep, alar urınına yaña citäkçe komandası wäkilläre kilügä bäyle. Mäsälän, Qazannıñ toraq säyäsäte idäräse citäkçese itep Emil Xösnetdinov bilgelände. Bu wazifağa bilgelängänçe ul Qazannıñ toraq investitsiä kompaniäsen citäklägän. Ä menä İsxaqov komandası keşeläre dip sanalğan qazanlılar isä, beräm-beräm Yıraq Şärıqqa kitülären däwam itä. Şundıy ber kitüçe 9 noyäber könne Rusiä prezidentı qararı belän räsmi räweştä eşkä bilgelände. Qazannıñ Eçke eşlär idäräse citäkçese polkovnik Fayaz Şabaev xäzer Rusiä Eçke eşlär ministrlığınıñ Yıraq Şärıq buyınça idäräse başlığınıñ iqtisadi iminlek buyınça urınbasarı wazifaların başqaraçaq.
Tağın ber tatarstanlı çit cirlärgä eşlärgä kitärgä cıyına. İnde xäbär itkänebezçä, KamAZ berläşmäseneñ general’ direktorı Sergey Kogoginğa AvtoVAZ şirkäten citäklärgä täqdim itkännär ide. KamAZnıñ press üzäge wäkilläre älege bu mäğlümätne raslamasa da, kommersant gäcite yazuınça, Sergey Kogoginnıñ AvtoVAZnı citäklärgä rizalığı inde alınğan ikän. Xäyer, ul KamAZnı da taşlarğa cıyınmıy. Kogogin ciñel häm yök maşinaları citeşterä torğan şuşı ike şirkätne dä bergä citäklärgä cıyına, dip yaza Kommersant gäcite. Kiläçäktä xätta älege ike zur şirkätne berläşterü mömkinlege dä qarala ikän. Xäyer, AvtoVAZ häm KamAZnı älege wazğiät qänäğätländersä dä, qayber mäğlümätlärgä qarağanda, Rusiäneñ iqtisadi üseş ministrlığı berläşügä qarşı kilergä dä mömkin.
Gölnaz İlgizär


text:
Bu ğawğanı kem çığardı?
Sişämbe könne Azatlıq radiosı häm başqa mäğlümat çaraları xäbär itkänçä, Rusiä töbäklärendä pensionerlar inqilabı başlandı. Uramğa çığıp, transportnı tuqtatıp, däwlät başlıqların qähärläp, buşlay transportta yörü xoquqın häm telefon, fatir asraw bäyälären kimetü öçen bu qädär ük qıyulıq kürsäterlär dip üzläre dä uylamağannardır.
Tatarstanda az keremlelärgä, fäqirlärgä, pensionerlarğa yärdäm başqa töbäklärgä qarağanda kübräk birelsä dä, Älmättä, Alabuğa häm başqa qayber şähärlärdä qänäğätsez pensionerlar üz tawışların işetterdelär. Respublika prezidentı Mintimer Şäymievnıñ Tatarstan byudjetınnan birelüçe dotatsiäne ike tapqır arttırsa da, açnıñ açuı yaman digän kebek qänäğätsezlek tiz genä basılmadı. Şulay da, sişämbe könne premyer-ministr urınbasarı Rawil Moratov, sotsial' yaqlaw ministrı Klavdia Novikova Älmättäge uram cıyınınıñ aktivistların Mädäniät yortına çaqırıp, söyläşü ütkärdelär. Küpme taşlama öçen küpme dotatsiä birelgän, nindi summalar qaya kitä ikänlegen añlatqaç, qänäğätsezlär tınıçlanğan. Çärşämbe irtäsendä avtobuslarnı tuqtatu plannarı ütälmi qalğan.
Älbättä, ğömer buyı transportta buşlay yörergä künekkän keşe bolay da yuqa yançığınnan aqça çığarıp konduktorğa birergä aşıqmıy. Xätta, näq şuşı transport çığımnarı öçen 100-200 sum birelsä dä, bu aqçalar başqa maqsatlarda qullanıla. Ä bit bötenläy taşlamalar belän qullanmağan häm yalğa çıqqaç ta eşkä yörüçe yäki eşlämäwçe 2 meñ sum aluçı pensionerlar, şulay uq 2-3-4 meñ aqçağa eşläwçe uqıtuçılar, tabiplar häm başqa byudjet xezmätkärläre bar. Alarğa tağın da qıyınraq. Menä şuşı räncetelgännär häm fäqirlär taşlamadan faydalanıp transportta buşlay yörüçe militsiä, prokuratura, salım inspeksiäse, maxsus xezmät oyışmaları belän yaqınlaştılar, ä qaywaqıtta ber ük xälgä qaldılar. Xezmät wazifaların ütäp, könenä 6-7 tapqır transportqa utıruçı çinovnik yäki ofitser ikmäk, söt alası aqçanı transportqa tota.
Rusiäneñ qayber analitikları häm jurnalistları taşlamalarnı aqçağa äyländerü ideyäsen kütärep çıqqan Mixail Zurabovnı ğäyeplilär, ä ğadi xalıq anı Çubaystan da xätärräk sügä. Aqçalaştıru inqilabınıñ, toraq-kommunal' häm xakimiät vertikale reforması belän ber ük waqıtta ütkärelü, citäkçelärne oçrıy büränägä utırttı. Tatarstandağı federal' çinovniklar jurnalistlarnıñ sorawlarına cawap birergä aşıqmıy. Älbättä, älege ğauğalı häm şomlı xäldä ömetle, pozitiv häm aq urınnar da bar. Mäsälän, Tübän qamada häm qayber başqa şähärlärdä östämä aqça tabıp, transportta yörü bäyäsen kimetkännär. Qayber taşlamalar waqıtlıça kire qaytarıla.
Tormışqa yaña ayaq basqan yäşlärneñ dä üz problemaları buluın añlaw da bik ähämiätle. Äytik, Tatarstan prezidentı yaña ğına qul quyğan qanun buyınça bala tapqan ğailälärgä, ägär dä irneñ yäki xatınnıñ berse 30дaH da yäşräk bulsa, östämä räweştä buşlay 18 kvadrat metr toraq birelä. Adreslı yaqlaw programması fäqirlärne yalğız qaldırmıy. Şulay da, buşlay alırğa künekkän närsäne tüläp alunıñ ni qädär ğazaplı ikänen psixologlar añlatmağannar küräseñ.
Berdäm Rusiä firqäse wäkillärennän älege wäzğıätneñ säbäben sorağanda, ayuçılar bez, ğomumän bu taşlamalarnı taşlatudan bik yıraq torabız, dip cawap birä. İçmasam, bulğan häm kiräkle eşlärne dä yünläp añlata belüçe yuq. Äytik, Tatarstanda bıyıl 1 milliard 200 sumlıq buşlay daru pensionerlarğa häm qayber awırularğa taratılaçaq. Ğinwar öçen digän 120 millionlıq darular kilgän dä inde. Elek mondıy xälneñ bulğanı yuq. Bigräk tä federal' byudjettan. Ä xalıq barıber ışanmıy. Ä respublika byudjetınnan bıyıl şähär transportında bilet alu öçen taşlamalarsız qaluçılarğa 750 million sum aqça taratıla. Başqa yıllarda buşlay transportta yörüçelär öçen transport şirkätlärenä nibarı 450 million sum tülägännär.
Şuşı aqçanıñ ğinwar öleşe alınğan, ämma başqa tişeklärne yamarğa totıla ikän. Uramda buran, min öydä toram, täräzä aşa tik awız yıram, digän balalar şiğeren onıtqan äbilär häm babaylar bu könnärdä ğädättägedän xäräkätçänräk. Küpme aqça birsägez dä az, birsägez biregez, iñ möhime avtobus, tramvayda bilet almasqa.
Tağın ber äkämät, qarşılıq kilep çığa. Qazanda, Älmättä, Çallıda transport öçen tüläp yörü bäğerlärne turıy. Ä menä Çüpräle, Kukmara yäki Mamadış awıllarında yäşäwçe pensionerlar bik qänäğät. Çönki alarğa ğömerdä berençe tapqır transportta yörü öçen östämä tüläw kilgän. Älbättä, bu aqçağa sarıq alıp, qorban çalırğa mömkinlekläre küp tügelder, läkin barıber Çüpräledäge pensionerlarnıñ käyefe Älmätlelärnekennän yaxşıraq. Menä şulay şähär belän qalanı qarşı quya torğan monetizatsiä bulıp çıqtı bu.
Respublika tırışa, şähär, rayon idäräçeläre ut yota. Ämma böten Rusiädä tawış kütärgän şuşı reformanıñ töp avtorı, qaharmanı tabılmıy. Ciñülärneñ genä ataları küp bula, ä ciñelü härwaqıt yätim, dilär. Tatarstan üz xalqı öçen bik tırıştı, yärdäm itä dip räxmät uqular Mäskäwdän dä, şähär awıl uramnarınnan da bik işetelmi äle.Rimzil Wäli


text:
Tereza üzeneñ bar ğömeren yarlılarnı, yortsızlarnı häm ülüçelärne qayğırtuğa bağışlağan.
83 yäşlek Papa Rimnıñ Peter mäydanındağı tantanalarda Bez monnan arı Kalkutta Terezasın xozurıy dip ataw mömkinlege biräbez dide.
Bu tantana 70-tän artıq ildä televidenie aşa kürsätelde.
Terezanı xozurıylar rätenä quyu anı izgelär rätenä küçerügä yul aça. 1910-nçı yılda Skopyeda bay eşmäkär alban ğailäsendä tuıp ul din yulına basa häm uqıtu öçen Hindstanğa kitä. 1979-nçı yılda ul Nobel' tınıçlıq bülägen ala. 1997-nçe yılda Calkuttada ülgändä ul Tereza Ana bularaq mäğlüm bula. Ul oyıştırğa oyışma xäzer dönyanıñ 133 ilendä moxtaclarğa yardäm kürsätü belän şöğellänä.
Bu uñaydan Calkuttada häm Albaniä başqalası Tiranada da bäyräm tantanaları ütte.


text:
8 Mart: namus öçen xatın-qıznı üterü
8nçe mart xalıqara xatın qızlar köneñ qotlaw qänäğätlelek, mämnuniätne xäterlätsä dä, xatın qıznıñ statusın, iqtisadi köçen arttıru öçen küp närsä eşlärgä tieşlegen dä xäterlätä torğandır. Çınbarlıq şul ki xatın qız äle dä urtaça alğanda şuluq eş öçen ir at qazanğan aqçanıñ öçtän ikesen genä ala ,xatın qız öydä tülänmägän eşne eşli häm dönyada könenä ber dollardan azıraq aqça belän yäşäwçe ber milliard 300million keşeneñ 70%ın xatın qız täşkil itä. Bügen bez xatın qız turındağı tağı da açıraq çınbarlıqqa tuqtalmaqçıbız. Ğailäsenä tap töşergän dip qaralğan xatın qıznıñ üz yaqınnarı tuğannarı tarafınnan üterelüe Brazilyadan alıp Pakistan Misır Törkiä kebek illärdä cäyelgän bulsa da Yevropada sonğı waqıtlarda üzendäge imigrantlar säbäple bu problema belän köräşergä tieş.
Rahel Volz (audio)
Mäktäp malaylarnıñ uqutuçılarına bez Sürücüne ütergän tuğannar belän kileşäbez dip äytüe qotoçqıç
Üterülär imigrantlarnı alman cämğiätenä integratsiäläw mäsäläsendä debatlarnı qızulandırdı. Atna azağında yäzlärçä keşe üterüne xökem itte. Germaniä xakimiätläre imigrantlarnıñ kultura-traditsiälärenä çıdamlıq kürsätmi dip tänqitlänüdän qurqıp, problemanı çitkä qağa digän höcümgä duçar bula. Tänqitläwçelär qurqınıç astında bulğan xatın qıznı yaqlaw şart, kultura, ğäref ğädätlär arasındağı ayırmalıqlar çiklänergä tieş di. Volz xalıq monıñ ber keşeneñ genä tügel ä imigrant cämğiäteneñ ğomum probleması buluın añlıy başladı di. Dönyada xatın qıznıñ in küp xoquqlarğa iä bulğan Şwedsiä dä şuluq problema aldında tora. 3yıl elek Şwediädä Fadime Şahindal isemle körd qızı, şwed malayı belän yöri dip atası tarafınnan atıp üterelde. Şahindal xätiräsenä Stokgolmda törkem oıyıştırıldı. Xökümät qurqınıç astındağı qızlarnıñ iminlegen tämin itü öçen kübräk aqça sarıf itä başaldı. Dikäber ayında Şwedsiä namıs belän bäyleneşle köçqullanu turında bik zur xalıqara konferensiä ütkärde . Britaniä andıy üterülärdän soñ ,köçqullanuğa qarşı köräşü öçen mäxsus bülek oyıştırdı. Britaniädä xäzergä xätle bulğan 100 ülem waqıyğäse, yuğalular, bälkim dä namıs üterüe ide dip yañadan tikşerelä başlandı BMO yılsayın 5meñ xatın qız üterelä häm bu xatın qızğa qarata ğäref ğädätlärneñ bik qırıs bulğan illärdä Pakstan , Äfganstan yaqın könçığış, Ekvador, Hindistan Uganda kebek illärdä kürenä dip belderä. Yevropa mondıy üterülärgä qarşı köräşergä teli .Ämma monıñ imigrant, islamğa qarşı köräş dip añlaşılu qurqınıçı da bar . Şwediädäge konferensiädä çığış yasağan Äfganstan xatın qızlar mäsäläse ministırınıñ urınbasarı
Thuraya Sobohrang(audio)
Bu islamnı yalğış añlaw probleması tügel. Qorändä dä , Möxämmäd päygämber dä qızın 50-70yäşlek keşegä kievgä çığarğa telämi ikän anı atıp üterä alasın dip äytmägän. Bu bezneñ cämğiätneñ qaraşı.
Törkiädä Diyarbakır şährendä urnaşqan Kamer isemle xatın qız oyışması ber niçä yıldan birle bik uñışlı eşçänlek alıp bara . Anıñ citäkçese Nebahat Akkkoçnı Time jurnalı 2003nçe yılda ğasırnıñ kähärmännäre isemlegenä kertkän ide . Törkiäneñ könyaq könçığışında kördlärneñ küpläp uqmaşıp yäşägän töbäktä Kamer ike yılda üterelü qurquı belän üzenä möräcäğät itkän 65 xatın qıznıñ 63 saqlap qala aldı. Alarnıñ zur öleşe başqa şähärlärgä cibärelgän oyışma sotsial xezmätlär belän bergäläp eşlägän öçen alar sıyınu yortlarına urnaştırılğan. Oyışma yış qına ğailä meclesenä kerep , xatın qıznıñ üterelüen tuqtata. Kamer xatın qızlarğa qul eşe, törle hönärlär öyrätä, alar eşläp çığarğan äyberlärne böten ildä sata . Bügen min Kamerneñ idarä xäyäte äğzası Mehtap Qızılqan belän söyläştem. Ul miña (audio) namıs cinayätläre cämğiätneñ probleması , monıñ öçen uy fikerne üzgärtü zarur bulğan kebek xalıqta iqtibarlılıqnı arttıru kiräk, ber xatınnı ütergännär dip kenä äytmäskä, ä kiräk çaqta yardäm kürsätü, tayanıç bulu kiräk di mextap xanım Mäğnäsez namıs üterülären tuqtatu öçen närsä eşlärgä , ir-atnı agartu bu añlaşıla ämma bu eşneñ din belän bäyläneşe yuq bit äytüemä qarata ul bu gäref ğädät,ämma nindider däräcädä dinnen dä täsire bar,nigezdä itäğät.. taläp itelä, kinoğa bargan öçen xatın üterelä, añı köçläsälär dä üterelä , cämğiättä borılış bulırğa tieş, ğäref ğädätlärebezneñ matur yaqların saqlap qalıp däwam itterergä ä naçarların taşlarğa kiräk.. Namıs üterüe töreklär yäki kördlär arasındamı kiñräk cäyelgän digän sorawıma ul , (audio) bezneñ birgän anketa, sorawlarğa här ike xalıq ta berdi yk cawaplar birde , ğäref ğädätlär berbersenä nıq täsir itkän dip söyläde Kamerneñ xezmätkäre. 14 xatın qızın çit ilgä ilçe itep cibärgän möselman Törkiädä şaqtıy cawaplı eşlär dä başqara xatın qızlar ämma şuluq ildä alar kinoğa barğan öçen genä dä ire, yäki atası tarafınnan üterelä ala. färidä xämit


text:
Törkiädä yañadan köçle dulqın krizisı
Ankarada citdi ber säyäsi krizis qabınu ixtimalı bar. Ämma bügenge ekonomik şartlardaTörkiäneñ krizis kütärerlek xäle yuq.
"Ergenekon" tikşerenüläre nigezendä küz sağı astına alınğan häm mäxkämä utırışın kötkännär xökümätne bärep töşerü maqsatı belän terror oyışması buldıruda gäyeplänä. Yıl yarım waqıt eçendä yözdän artıq keşe saq astına alınıp, xökem itelde, ikençelär mäxkämä qararın kötä. Qulğa alınuçı şäxeslär arasında pensiädäge generallar, yuğarı uqu rektorı, unlap akademik, säyäsätçelär, jurnalistlar, elekke polisia xezmätkärläre, advokatlar, eşquarlar, başlıça “Kuva-i milli” oyışması äğzaları häm başqalar bar.
7 ğıynwarda Törkiä polisiase xökümät tüntäreleşe äzerläw eşen tikşerü barışında totqarlanğan 40-lap keşene arasında tübändägelär iğtibarğa layıq: pensiädäge armia generalı, milli qurqınıçsızlıq şurası general' sekretare Tuncer Kılınç, layıqlı yaldağı ikençe armia generalı Kemal Yavuz, 8 yıl tiräsäse yuğarı uqu oyışması belän citäkçelek itkän professor Kemal Gürüz, ataqlı sosialist häm soñğı yıllarda telewideniedä tapşırular yasap danı üskän professor Yalçın Küçük.
Bolarğa östälep elekke İstanbul merı, unlağan urta mäktäp häm Yeditepe universitetı xucası Bedrettin Dalan da saq astına alınırğa tieş bulsa da, ul AQŞ-ta bulu säbäple monnan qotıldı. Tik polisia anıñ eş urınında tentü ütkärde häm keçe ulın saq astına aldı.
Bügengä qädär saq astına alınğannarnıñ qayberseneñ öylärendä qorallar da tabıldı. Saq astına alınğannar häm xökemgä tartılğannarnıñ barsı da "Ergenekon" terror oyışmasında äğza buluda gäyeplänsä dä, alarnıñ qayberläre üzläre belän bergä gäyeplägän keşelärne tanımawların äytä.
Ğömümän alğanda, bälki gäyeplänüçelärneñ urtaq yağı hämmäseneñ dä AK partia xakimiatenä qarşı bulularıdır. Şul säbäple, bu protsess yüridikmı, yäisä säyäsime digän şik tua.
Äytergä kiräk, saqqa alınğannarnıñ barsı da diärlek Törkiädä tanılğan keşelär buluı iğtibarnı cälep itä. 7 ğıynwarda Törkiäneñ elekke baş prokurorı Sabih Kanadoğlunıñ öyen tentüe, ustisia orğannarınıñ üz xezmätkärlärenä dä basım yasıy digän şik tudıra.
Soñğı saq astına alular citdi tınğısızlıq xasil itte. Generalştabta şul uq könne barlıq yuğarı däräcäge xärbilär kinät cıyılıp, altı säğät yabıq işeklär artında söyläşte. Şunnan soñ, här atna sayın generalştabnıñ matbuğat xezmätkärläre belän bula torğan oçraşunıñ ütkärelmäyäçäge iğlan itelde.
8 ğıynwarda isä generalştab başlığı armia generalı İlker Başbuğ kinät premer Recep Tayip Erdoğan belän oçraştı. Şul arada isä eçke eşlär ministrı Beşir Atalay prezident Gül yanına çıqtı. Ber ük waqıtta oppozisiadäge Cömhüriät Xalıq Partiase (CHP) liderı Baykal, AK partiane “üç alu operasiase oyıştıruda” gäyepläde. Moña isä AK partia süzçese: “CHP-se “Ergenekon” virusına sabışudanmı tınıçsızlana” dip cawap qaytardı. Küp tä ütmäde CHP AK partiane faşizmğa baruda gäyeplägän belderü yasadı.
Bolar barsı da Anqarada citdi ber säyäsi krizis qabınu ixtimalına işarä itä. Ä Törkiäneñ bügenge ekonomik şartlarda krizis kütärerlek xäle yuq.


text:
Pravoslav tatarlar Raştuanı bäyräm itä
6 ğinvarda, pravoslav tatar öçen dä bäyrämnär başlana. Tatarstanda bügenge köndä 19 meñläp keräşen tatarı sanala, ä Rusiä buylap pravoslav dinen totuçı tatarlarnıñ sanı 25 meñgä citä. Bu soñğı canisäp näticäläre. Keräşen tatarları yöri torğan Tixvin çirkäwendä äytkänçä, 6 ğinvarda ber kiçendä bäyrämçä köyläwe başlanaçaq häm ul irtängä qädär däwam itäçäk. Bäyrämgä qädär, din, pravoslavlarğa uraza totarğa, ä Raştuadan soñ, bäyräm itärgä, ber bersenä qunaqqa yörergä quşa. Keräşen tatarları da şulay itä. Ämma, pravoslav tatarlarnıñ üz bäyräm yolaları da bar. Raştua elek niçek bulğan häm xäzer niçek? Bu xaqta Qazanda yäşäwçe Usaçeva Anastasiä Semen qızı belän söyläştek.« Elek piçlärdä peşerä idek, xäzer gaz plitälärendä qoymaq peşeräbez. Raştua könne qunaqlar kilä, alar belän bäyräm itäbez.» Anastasiä apa tumışı belän Piträç rayonnan. Balaçaq xatiräse itep ul awılında Raştuadan soñ ütkärelgän Narduğan bäyrämen iskä ala. Kienep, yasanıp, äyber soraw yolasında ul üze qatnaşmasa da, olılarnıñ yörgännären xäterli. «Kienep, bitlärne qaplap baralar ide, yola belän öylärgä kerälär, biep, uynap çığalar, bez çittän qararğa bara idek»Anastatsiä Semen qızı Raştuanı üze kebek keräşen apalar belän bäyräm itärgä cıyına. 7 ğinvar qunaqqa yörülär, ber bersenä sıy-xörmät täqdim itülär bulaçaq. Alar öçen bu Raştua ğına tügel, dini yöla belän Yaña yıl kilü bäyräme dä.
Bikä Timerova.


text:
Quşma Ştatlar häm Britaniä Ğiraqta "terrorçılarğa qarşı suğışnı" däwam itergä cıyına
Blair'nıñ matbuğat xezmäte añlatmalarında, soñğı könnärdäge yuğaltular – ilneñ başqa töbäklärendäge alğa kiteşkä külägä töşerergä tieş tügel, dielä. Koalitsiä Ğiraqnı tözekländerü eşen däwam itäçäk. İnde bilgele bulğança kiçä Aq Yort belderüendä dä Quşma Ştatlar Ğiraqta, amerikannar äytüençä "terrorçılar"ğa qarşı suğışnı däwam itergä cıyına, dip äytelgän ide.
Soñğı könnärdä kimendä 4 Ğiraqlı hälak bulğan. Kiçä kiç tönyaqtağı Kirkuk şähärendä bilgesez keşelärneñ tınıç xalıq yäşägän rayonğa raketalar atuı näticäsendä ike keşe ülde, 6sı yaralandı. Fallujah şähäre yanında Amerikan xärbiläre häm ğısyançılar arasında bulğan atışlar waqıtında 11 yäşlek malay hälak bulğan. Häm bügen Bağdadtan tönyaqkönçığışqa taba urnaşqan Baquba şähärendä avtobusnıñ yul çatında quyılğan bombağa elägep şartlawı näticäsendä 1 ir keşe ülgän, 7se yaralanğan.
Kiçä isä – 18 amerikan hälak buldı, alar arasında bärep töşerelgän Çinook boralağında bulğan 15 xärbi.... Tağın ber amerikan xärbie häm 2 sivil keşe – başqa höcümnärdä hälak buldı. 21 keşe yaralanğan. Cärähätlär aluçılarnıñ küpçelege Quşma Ştatlarnıñ Germaniädäge Ramstein xärbi hawa bazasına kiterelgän.
Bügen Latviä räsmiläre Ğiraqqa, anda tınıçlıq urnaştıru'da qatnaşqan Latviä xärbiläre häm koalistiäse räsmiläre belän oçraşır öçen kitte. Delegatsiädä Latviäneñ saqlanu ministrı Girts Kristovskis ta bar, Latviä räsmiläre Amerikan häm Polşa xärbi citäkçelege, şulay uq Ğiraqtağı waqıtlı idarä başlığı Paul Bremer belän oçraşaçaq. Latvia ğaskärläre isä Ğiraqnıñ könyağında Aşimaya şähärendä häm Kirkukta urnaşqan.


text:
Qazanda Cirle üzidarä häm regional’ üseş firkäse oyıştırıluı turında belderelde
Şimbä könne Qazan milli-mädäni üzägenä bulaçaq cıyılışqa Tatar ictimaği üzäge tatar xalqı zıyalıların, milli cämäğätçelekne çaqırsa da, anda qatnaşuçılar arasında çuaş, mari xalqınıñ milli oyışmaları wäkilläre dä buldı. Çönki älege cıyın Tatar xalqınıñ bügengese häm kiläçäge dip atalsa da, oyıştıruçılar fikerençä, Rusiädä yäşäwçe millätlär aldında torğan problemalar ber häm alarnı çişü yulların da bar xalıqlarğa bergäläp ezlärgä kiräk. Älege cıyınnıñ maqsatları, anda qaralğan mäs’älälär xaqında Azatlıq radiosı tıñlawçılarına cıyılışta qatnaşqan Färit Urazaev söyli.
Tizdän Rusiädä yaña cirle üzidarä qanunnarı eşli başlayaçaq. Şuşını istä totıp, urınnarda xalıqlarğa zıyan kilmäsen, yaña şartlarda xalıqnıñ, millätlärneñ xällären yaxşırtu niätennän, cirle üzidarälärgä bulaçaq saylawlarda xalıq aktiv qatnaşıp, anıñ mänfäğätlären yaqlağan keşelärne saylaw maqsatınnan Cirle üzidarä häm regional’ üseş firkäsen buldıru kiräklege turında äytelde. Bu fiker Tatarstannıñ milli oyışmalarınnan ğına tügel, ä İdel häm Ural buyı xalıqlarınıñ milli oyışmaları tarafınnan da xuplandı. Çönki bu problema alarğa da qağıla. Kiläçäktä bu ölkädä xalıq belän mäğlümät çaraları aşa da alıp barılaçaq29 ğinwarda uzğan cıyılışta Idel-Uralbuyı xalıqları assotsiatsiäse häm Tatarstan cämäğätçelege tarafınnan imzalanğan möräcäğät tä qabul itelde. Anda xalıqnıñ, bigräk tä, zıyalılarnıñ qanun çığaru eşendä aktiv qatnaşuı, Rusiäneñ İctimaği palatası häm başqa organnarınıñ eşçänlegendä xalıqnıñ iñ layıqlı wäkilläreneñ qatnaşuı kiräklege turında äytelä.
Şulay uq cıyında Üzidarä häm regional’ üseş firkäseneñ oyıştıru törkeme dä buldırılğan. Yaqın arada Firkälär turındağı qanun nigezendä oyıştıru törkeme firkäneñ qorıltayın uzdıru, töbäklärdä anıñ filialların buldıru östendä eşläyäçäk. Törkemgä Mars Şämsetdinov, Raşat Safin, Tatar ictimaği üzäge, mari, çuaş häm başqa İdel-Uralbuyın xalıqlarınıñ milli oyışmaları wäkilläre kergän.
Gölnaz İlgizär


text:
Altın Ordu
Altın Ordu (Cuçi Ulusı, Ulu Ulus) – XIII–XVI asırlarında yaşağan Şarqiy Avropa ve Ğarbiy Asiyadaki bir devlet.
Altın Ordu tarihı[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1236—1240 seneleri Avropanıñ cenüp-şarqiy topraqları Batu han komandanlığındaki moğol orduları tarafından fetih etilip Altın Ordu devleti quruldı. Harezm, Edil Bulğar devleti, Şimaliy Kavkaz, Qırım kibi eski qavmiy-medeniy ülkeler de bu devletniñ içine dail olundı. Bundan sebeptir ki, Altın Ordu devletiniñ 200 yıllıq akimiyetiniñ (1243 - XV asırnıñ birinci yarısı) neticesinde Sibirniñ ğarbından Özü özenine qadar uzanğan keniş topraqlarda aynı iqtisadiy qurulışı, mentalitet, medeniyet ve dinge saip olğan bir millet şekillenip olamadı. XV asırnıñ birinci yarısında Altın Ordunıñ tam olaraq dağılmasından soñ yerine Qırım, Qazan, Hacı Tarhan, Sibir ve Ulu Ordu kibi mustaqil hanlıqlar ortağa çıqtı. Ulu Ordu hanları özlerini Altın Ordu mirasçılarından sanıp XV asırnıñ ekinci yarısı devamında Cuçi Ulusınıñ bütünligi yañıdan qurulması üzere askeriy ve diplomatik kirişimlerde bulunsalar da yañı mustaqilliklerini qazanğan devletlerniñ ket-kete artqan tirenişleri ile qarşılaşmaqta edi. Bu devirde Moskva knâzlığında ayrımcılıq kirişimleri küçlendi.
Qırım ile Ulu Ordu arasında askeriy zıddiyet deñişken neticeler ile kelişmekte edi. 1474 senesi Moskva knâzı III İvan ile Qırım hanı I Meñli Geray arasında ittifaq antlaşması imzalandı.
Qırım ve Rus ordularınıñ ortaqlaşa askeriy areketleri neticesinde Rus knâzlığı Ulu Ordunıñ vassallığından qurtuldı. 1502 senesi Qırım Hanlığı Ulu Ordunıñ barlığına soñ berdi. Rus tarihında bu vaqia qısqaca şöyle bir ifade körgendir: “Aynı yıl, iyün ayında Qırım hanı Meñli Geray, Ulu Ordu hanı Şeyh-Ahmed hanı yeñip Ordusını aldı”. Bu ğalebeler sayesinde Qırım Hanlığı Özü ile İdil özenleri arasında topraqlarnı öz kontroli astına aldı.
1480 senesi I Meñli Geray Qazan ükümdarları Halil (1462-1467) ve İbrahim (1467-1479) hanlardan tul qalğan Nur Sultan hatunğa evlendi. Bu evlenüvden em Qırım, em de Qazan veliahtı Sahib Geray (1481-1551) doğdı. Böylece Qırım hanı eki hanlıqta ükümranlıqlarını sürdürgen zadekânlarnı birleştirip merkezi Qırımda olmaq üzere yañı bir devlet qurmaq kirişiminde bulundı. Ortaq duşmanları (Ulu Ordu) bozğunğa oğratılğandan soñ müttefiq olğan Qırım ve Moskva arasındaki munasebetler yavaş-yavaş kerginleşmege başladı. Moskva knâzları III İvan (1462-1505) ve III Vasiliy, Qırım hanlarınıñ birleştirme siyasetine farqlı olaraq tahtta bulunğan Moskva yanlısı ükümdarlarnı desteklep ücüm siyasetini alıp bara ediler. Bunıñ üzerine I Meñli Geraynıñ büyük oğlu I Mehmed Geray (1515-1523) kence qardaşı Sahib Geraynı Qazan tahtına (1521-1524) yerleştirip Qırım ve Qazan ordularını birleştirip 1521 senesi tarih edebiyatında belli olğan Moskva seferni yaptı.
1524 senesi Qazan Hanlığı daa evel Qırım Hanlığı yapqanı kibi Osmanlı Devletiniñ imayesini tanıdı. O devir Osmanlı Devletiniñ kelişken ve qudret saibi olğan Qanuniy Suleyman sultan devri edi. Bundan soñ Qazan Hanlığınıñ topraqlarına birde bir yabancı ordunıñ mudahalesi Osmanlı Devletine qarşı yapılğan duşmanca bir amel olaraq sayılır edi. Osmanlı sultan, Qazan tahtına Sahib Geraynıñ yegeni Safa Geraynı ketirdi (1524-1531; 1533-1546; 1546-1549). Safa Geray tanınğan Qazan han qızı Süyüm Bike ile evli edi.
Amma, Rus knâzları III Vasiliy ve IV İvan (Qorqunçlı) (1533-1584) Qırım ile Qazanda mevcut olğan deñişik zümreler arasındaki taht qavğalarını öz askeriy ve siyasiy maqsatlarında qullana bildiler. Ve çoq sayıda cenk neticesinde, evelâ Süyüm Bike esir alındı, soñra da 1552 senesi Qazan Hanlığınıñ, 1556 senesi ise Hacı Tarhan Hanlığınıñ tar-mar etilüvinen Tatar devletçiliginiñ soñu başlağan edi.
Altın Ordu hanları[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Cuçi (1225—1227)
- Batu, Cuçiniñ oğlu (1227—1255)
- Sartaq, Batunıñ oğlu (1255—1256)
- Ulağçı, Batunıñ oğlu (1256—1257)
- Berke, Cuçiniñ oğlu (1257—1266)
- Noğay (han degil, bekleribek) (1261—1299)
- Meñgu Timur, (1269—82)
- Tuda Meñgu (1282—87)
- Tula Buğa (1287—91)
- Toqta (1291—1312)
- Özbek (1312—42);
- Tinibek (1342)
- Canibek (1342—57)
- Birdibek (1357—1359)
- Qulpa (1359)
- Navruzbek (1359—1361)
- Qıldıbek (1360—1362)
- Hızr (1360—1361)
- Murad (1360—1363)
- Ordu Melik (1361)
- Timur Hoca (1361)
- Aziz Şeyh (1364—1367)
- Urus (1374—1375)
- Alibek (1374—1375)
- Qağanbek (1375)
- Arabşah (1377—1378)
- Mamay (han degil, bekleribek) (1361—1380)
- Toqtamış (1375—1378), (1380—1395)
- Edige (bekleribek) (1376—1389), (1391—1409)
- Timur Qutluğ (1395—1399)
- Şadibek (1399—1407)
- Pulaq (1409—1411)
- Timur (1411—1412)
- Celâleddin (1412—1413)
- Kerim Berdi (1413—1414)
- Cebbar Girey Berdi (1414—1418)
- Qadır Berdi (1418—1421)
- Ulu Muhammed (1419—1420), (1421—1423), (1426—1437)
- Devlet Berdi (1420—1421)
- Ğıyaseddin (1423—1426)
- Küçük Muhammed (1428—1459)
- Mahmud (1459—1465)
- Ahmed (1465—1481)
- Murtaza (1481—1485), (1487—1491)
- Seyid Ahmed (1485—1487)
- Şeyh Ahmed (1491—1502)
- Hacı Muhammed (1514—1516)


text:
Italiädä çığuçı Corriere della Sera basmasına äñgämäsendä fälestinnär citäkçese Mahmud Abbas, berniçä ay eçendä Gaza sızığında tärtip urnaştırıla ala, dip belderde. İzrail 38 yıllıq okkupasiädän soñ Gazadan çığıp kitte. 25nçe ğinwarda fälestin cirlärendä ütäçäk parlament saylawlarına qädär wazğiät kontrolgä alınaçaq, dide Abbas. Şulay da suğışçan Hamas häm İslam Cihadı oyışmaların kontrolgä alırğa polisiäneñ köçe citmi. Hamas yulbaşçısı İsmail Hanieh, barlıq fälestin cirläre azat itelgänçe köräşne däwam itäçäklären beldergän.
İzrail saqlanu ministrı Şaul Mofaz, Gaza sızığınnan fälestinnärneñ İzrailgä raketa atuların buldırmayaçağın, höcümnär bula qalsa – cawap qaytaraçağın belderde.
Bügen fälestinnär Gazada üz bayraqların kütärde, İzrailneñ çigenüen bäyräm itte.


text:
Bush Bratislava çığışında Slovakiäneñ demokratiägä küçüenä mädxiä uqıdı
Yevropa säfären däwam itep Quşma Ştatlar prezidentı George Bush Slovakiägä kilde. Atnakiç Bratislava üzägendä cıyılğan meñlägän keşe aldında çığış yasap, Bush slovaklarnıñ uñışlı räweştä demokratiägä küçüläre, bar dönyağa ireklek yawlap kürsätüläre turında äytte.
Bush slovaklarnıñ kommunizmnan demokratiägä küçüenä, bar dönyağa tınıç yul belän bäysezlekkä ireşep kürsätülärenä uqıdı. Alğa taba ul (monısı inde ğädätkä äylänep bara) 1989da Könçığış Yevropa illärendä bulğan waqiğälärne bügenge Äfğanstan häm Ğiraqtağı xällär belän çağıştırdı. Gruziä belän Ukrainada bulğan inqilaplarnı da şul uq tezmägä tezde:
Audio (George Bush)
"Soñğı waqıtlarda bez ireklek tarixında xälitkeç waqiğalarğa şahit buldıq: Gruziädä gölçäçäk inqilabı, Ukrainada äflisun inqilabı, menä xäzer Ğiraqta şämäxä inqilab (monısı saylawçı barmağına salınğan tamğa tösennän) Ğiraq xalqı tawış birep, böyek tarixın başladı. Yaña xökümät töziäçäk, konstitutsiä yazaçaq, irekle xalıq bularaq üze belän üze idarä itäçäk."
Bu ireklek axır çiktä här ilgä, här xalıqqa barıp citer digän ışanıçın äytep, amerikan prezidentı, beraz alğaraq bağıp, Moldovanı iskä aldı:
Audio (George Bush)
"Tağın 10 könnän Moldova xalqınıñ, saylawlarğa barıp, demokratiä turındağı şiklärne çitkä quyu forsatı bulaçaq."
Bush Belarusnı da telgä aldı. Bu süzlärne keçkenä Belarus bayraqları totqan keşelär törkeme ayıruça cılı qarşı aldı:
Audio (George Bush)
"Hiçşiksez, qayçandır Belarus ta demokratik illär arasına keräçäk. İreklek awazı axır çiktä här ilgä, här xalıqqa barıp citäçäk."
Amerikan prezidentı Kosovo, Ğiraq häm Äfğanstanda tınıçlıq saqlawğa öleş kertkän öçen Slovakiägä räxmäten äytte. Totalitarizmnı ciñü täcribäse bulğan slovaklarnı bu sabaqnı yäş buınnarğa tapşırırğa çaqırdı.
Ällä ni yaña fiker äytmäsä dä, Bushnıñ çığışı alqışlar belän qarşı alındı. Slovaklar, bu säfär belän Bratislava tarixqa kerep qalaçaq, dip quana.
Şunnan soñ George Bush Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän söylöşülär başladı. Bu tapşıru äzerlängändä oçraşu äle bara ide. Anıñ näticäse xaqında Azatlıqnıñ qısqa dulqınnarında yañğırıy torğan kiçke tapşıruında tıñlıy alasız.
-Ali Gilmi


text:
Tatarça räsmi gazetalarnı nik uqımıylar?
Bu könnärdä “Tatmedia” agentlığınıñ kiñäytelgän utırışı uzdı. Anda härwaqıttağıça, kübräk räsmi matbağalarnıñ citäkçeläre cıyılğan ide, ämma ni säbäptänder xäzer xalıq kübräk şäxsi, ikençe törle äytkändä “waq” gäzitlärgä östenlek birä ikän.
“Tatamedia” utırışında qatnaşqan Tatarstan Premyer-ministrı Röstäm Miñnexanovnıñ nihayät jurnalistlarğa ışanıçı artqan. Elek Xökümät başlığı Röstäm äfändeneñ matbağa wäkillären älläni söymi ikän digän xäbärlär taralğan ide. Premyer-ministrnıñ fikerläre küräseñ üzgärgän. Utırışta Röstäm Miñnexanov nihayät jurnalistlarnı yaratuına basım yasadı. Bu isä küplärneñ yöräklärenä may bulıp yattı. Şuña östäp äle Premyer-ministr däwlätneke bulğan massaküläm mäğlümat çaralarında eşläwçelärne sotsial' ipoteka nigezendä toraq belän tä'min itärgä kiräklegenä dä basım yasadı. Tatarstan toraq fondı citäkçese Tälğät Abdullinğa maxsus yöklämä birde. Äytergä kiräk, bu kübräk tatar gazeta-jurnalları häm radio-televideniesendä eşläwçelärgä qarıy. Çönki
Qazanda çığuçı näq tatar telle matbağalarnıñ kübesendä awıldan çıqqan yäşlär eşli. Berençe çiratta toraqqa alar moxtac.
“Tatmedia” citäkçese Marat Moratov härwaqıttağıça yıllıq eşçänlekkä xisap tottı. Tatarstanda 1200rә yaqın massaküläm mäğlümat çarası çığuın äytte. Şularnıñ 850 tiräse basma räweştä näşer itelä, yäğni gäzit-jurnallar. Ber qarasañ bu şaqtıy zur sannar, ämma şunıñ 110 ğına tatar telendä. Bıyıl tatar tele gäzitläre arasında iñ küp tirajnı härwaqıttağıça “Tatarstan yäşläre” cıyğan – barlığı 44 meñnär artıq keşe yazılğan. Rus gäzitläre arasında “Vostoçnıy ekspress” isä 66 meñ danä çığa.
Utırışta räsmi gäzit wäkilläre üzlären borçığan mäsälälärgä tuqtaldılar. Ayırım alğanda “Watanım Tatarstan” gäzite baş möxärrire Miñnazıym Säfärov isä bügenge köndä xalıq räsmi basmalar urınına kübräk şäxsi - wağraq gäcitlärgä östenlek birä başlağanın bäyän itte. Bilgele bulğança, xäzer “Aqçarlaq”, “Urtaq tüşäk”, “İrek mäydanı” “Bezneñ gäcit”, “Käyef niçek” kebek törledä-törle gäzitlär arta bara. Alar älläni sallı yazmalar birmäsälär dä, eksklyuziv, yäğni başqa matbağalarda kürenmägän yazmalar birep xalıq küñelen yaulıy. Tatar waq-töyaq uqıy dielde. Ä räsmi basmalarnıñ tirajı kimi. Mäsälän, Xökümät häm Däwlät Şurasına qarağan “Watanım Tatarstan” 19 meñ bulıp qına çığa. Miñnexanov monı bik az buluın assızıqladı häm zaman şartlarında üz-üzeñne täqdim itärgä öyränergä kiräk dip tänqit utına da tottı, ayırım alğanda menedjmentnı üsterügä basım yasarğa quştı. Şulay uq ul sıyfatnı yaxşırtırğa kiräk tä dip tä östäde. Ğomumän Röstäm Miñnexanov tatar basması aldında mondıy problema toruın bötenläy belmägänlegenä işarä itte häm ayırım oçraşıp söyläşergä kiräklegen äytte. Xökümät häm Däwlät şurası xällären tatar uquçısına citkerüçe “Watanım Tatarstan” gäziteneñ şundıy xäldä buluın Röstäm Miñnexanovnı borçuğa saldı bulsa kiräk.
Landış Xarrasova


text:
Qazax prezidentı Nursoltan Nazarbayev Qazaxstan 2012-nçe yılğa iñ küp neft häm gaz eksportlawçı 10 il arasında bulırğı cıyına dip belderde.
Monı ul Astanädä Qazax Säwdä Berlege Federatsiäseneñ 21-nçe kongressında äytte.
"2012-nçe yılğa Qazaxstan dönyada iñ küp neft' häm gaz eksportlawçı 10 ilneñ berse bulırğa tieş. Ğömümi sänäğät citeşterüe 2 märtäbä artırğa tieş. Häm bu maqsatqa ireşü öçen neft' häm gaz tarmağı häm böten qazılma baylıqlar sänäğäte töp donor bulaçaq" dide Nazarbaev.
Nazarbayev şulay uq Qazaxstan dönyada iñ küp aşlıq eksportlawçı 5 il arasında bulırğa tieş dide. Ul şulay uq 2012-nçe yılğa Qazaxstanda xezmät xaqlarınıñ da 2 märtäbä artaçağın wäğdä itte.


text:
Başqort telen - töbäktärgä
Respublika parlamentı Başqortostandan sittä yäşäüse başqorttarğa qağılışlı möräjäğät qabul itergä yıyına. Möräjäğät proektı bögön prezidium ultırışında qaraldı. Qoroltay deputattarı Räsäy töbäktärendä başqort telen uqıtıuźı yayğa halırğpa niätläy. Möräjäğättä äyteleüensä, Räsäyźeñ qayhı ber subekttarında başqort mäktäptären yabıu osraqtarı bar. Tıuğan telde öyräneüźän mäxrüm iteü milli üźañlı yuğaltıuğa kilterä tielä unda. Däülät Yıyılışı–Qoroltay deputattarı kilähe ultırışta Räsäy töbäktärendäge qanun sığarıusılarğa bına oşonday möräjäğät kündermäkse.


text:
Quşma Ştatlarda terkälgän Jurnalistlarnı Saqlaw Komitetı bıyılğı xalıqara matbuğat ireklege bülägen Mäskäwdä atıp üterelgän jurnalist Paul Khlebnikovqa birüen iğlan itte. Forbes jurnalınıñ rusça basması baş möxärrire Khlebnikov iyül ayında eş bülmäsennän uramğa çıqqaç atıp üterelde. Ul Rusiädäge iñ bay eşmälärlär isemlegen tözegän ide.
Bıyılğı xalıqara matbuğat ireklege büläkläreneñ qalğan öçese Belarusskaya Delovaya Gazetanıñ elekke baş möxärrire Svetlana Kalinkinağa, Burundidağı Afrika cämäğätçelek radiosı mödire Alexis Sinduhiceğa, Birmadağı dokumental film töşerüçelär Auñ Pwint belän Tauñ Tunğa birelä. Bu film töşerüçelärneñ ikese dä xäzer törmädä utıra.
Büläklärne tapşıru tantanası 23-nçe noyäberdä New Yorkta bulaçaq.


text:
Tatar ictimaği üzäge Marat Mölekov isemen yörtä başlawı ixtimal
Tatar ictimaği üzäge oyışqannan birle di äytergä mömkin gel tarqawlıqta. Läkin, büleneşü zur itep 1993 yılda başlandı. Ul waqıtta uq inde, ike Tatar ictimaği üzäge barlıqqa kilgän ide. Läkin, 1996 yıldağı ictimaği üzäk qorıltayında yañadan berläşü buldı. Annan soñ da, tınıç qına eşläp kitälmäde bu oyışma. Milli xäräkätneñ inde sülpänlänä barğan çağında, bulmağan buqçanı küplär bülep mataştı. Läkin, ber idärä barıber saqlanıp kilende. İnde uzğan yıldan birle, Tatar ictimaği tağın ike qanatlı. Bersen Yunıs Qamaletdinov citäkli, ikençesen, Tälğät Bariev. Soñğısı qulında, ictimaği üzäkneñ rämi dokumentları häm piçäte. Ä Yunıs Qamaletdinov citäklägän qanat, 27 mayda, Qamal teatrında üzeneñ çirattağı plenumın uzdıra. Yunıs Qamaletdinov bu xaqta Azatlıqqa xäbär itte
İctimaği üzäk plenumında ike mäs’älä qaralaçaq, berse oyışmağa, üzäkneñ berençe prezidentı Marat Mölekov isemen birü, ikençese, Tatarstan suverenlığın yaqlaw mäs’äläse. Tälğät Bariev citäklägän oyışma berni belän dä şöğellänmi, alar qulında şul bina da , piçät kenä bit. Bez bıyıl ğına da 27 piket quydıqYunıs Qamaletdinov buldı. Ä Tälğät Bariev isä bu plenum utırışın tanımıy häm ayırım räweştä, 11 iyündä Bolğarda plenum ütä dip belderde
Räsmi Tatar ictimaği üzäge 11 iyündä Bolğarda üzeneñ plenumın uzdırırğa cıyına. Bez, 27 maydağı plenumnı tanımıybız. Alar ber törkem keşelär genä. Ä 11 iyündä respublikada tatar telen yaqlaw buyınça köräş mäs’äläsen kütäräçäkbez. Soñğı yıllarda, Tatatsratnda tatar telenä iğtibar kimede. Şul uñaydan bez, tatarça xezmät kürsätmägän şirkätlärne boykot yasarğa çaqıraçaqbız. Bu zur çara. Ä oyışmanıñ bügenge xälenä kilgändä, anda telefon özelgän, eektr utı şulay uq yuq. Tülärgä aqça bulmaw säbäple. İnde, bezne ul binadan çığarmaqçılar ide, waqıtlıça qaldırdılar. Bu binanıñ statusın üzgärtü östendä eşlibez. Anı Tatar xalıq yortı itärgä niät. İnqilabqa qädär, tatarlar yäşägän här şähärdä mondıy yortlar bulğan. Şunda uq Tatar ictimaği üzäge dä eşläyäçäk Sez Tälğät Barievnı tıñladığız.
Räfis Cämdixan


text:
Qıtay permyer-ministrı Wen Jiabao Pekiñ humanitar niät belän Ğiraqnıñ burıçların kimetü mäs'äläsen qarıyaçaq dide.
Wennıñ bu belderüe bügen ul AQŞnıñ maxsus wäkile James Baker belän oçraşqannan soñ räsmi Ksinhua agetnlığı aşa taratıldı.
Wen Qıtay Ğiraqnı tözekländerü eşendäge qıyınlıqlarnı häm Ğiraq xalqınıñ xälen tulısınça añlıy dide.
Ksinhua xäbärendä Ğiraq burıçlarınıñ küpme öleşe kimetelergä mömkin ikänlege äytelmi.
Qıtay äytüençä, 1990 yılda Ğiraqnıñ Qıtayğa 1 milliard 100 million dollar burıçı bulğan, ämma xäzerge burıçlar turında äytelmi.
Baker Pekiñğa kiler aldınnan Tokyoda bulıp, Ğiraqnıñ burıçları turındağı söyläşülärdä bik bik uñay tärräqiät bar dide.
Soñğı könnärdä Baker Ğiraqnıñ burıçların kimetü turındağı söyläşülärgä Rusiä, Fransiä, İtaliä, Britaniä häm Germaniäneñ quşıluına ireşte.
Ğiraqnıñ Yaponiä, AQŞ, Rusiä häm Germaniäne üz eçenä alğan Parij klubına 40 milliard dollar burıçı, Ğäräp häm başqa illärgä kimendä 80 milliard dollar burıçı bar.


text:
Qazanda korrupsiägä qarşı konferensiä uzdı
Här kön xikmätle, ädäm başı citmäslek waqiğalarğa bay. Bügen bez barı tik şuşı atnanıñ comğa waqiğalarına ğına küz salabız. Beläsezme, irtänge säğät 10 da Däwlät Sovetı binasına kemnär cıyıldı? Tatarstan häm Duma deputatları, törle aqıllı başlı ğalimnär, zur ğına türälär korrupsiä belän köräşkä bäyle qanunnarnı niçek kamilläşterergä digän konferensiä ütkärdelär. Däwlät Sovetınıñ citäkçese Färit Möxämmätşin da, zakon çığaru komitetı räise Aleksandr Gusev ta, Xisap palatası citäkçese Aleksey Demidov ta, İminlek Şurası särkätibe Viner Sälimov ta, başqalar da korrupsiäneñ eçke tözeleşen, zararın häm anıñ tamırın kisü yulların açıp saldılar. Barısı da döres. Bu cıyınğa xätta Başqortstan, Mari respublikasınnan da kilgännär. Bügen Räsäydä häm böten dönyada korrupsiädän dä yaman närsä yuq ikän. Terrorizm digän zolımnan da xätärräk.
Tatarstanda korrupsiäne ciñü strategiäsen buldıralar. Beräwlär rişwätçelek Tatarstanda çäçäk ata dip uylarğa mömkin. Yuq, Tatarstan korrupsiäne yuq itüdä ürnäk kürsätmäkçe. Viner Sälimov äytüençä, korrupsiägä bäyle xoquqi çaralar kürüdä Rusiä 110 urında tora. Ällä niçä yıl elek korrupsiägä qarşı qanun proyektı qarala başlağan da, kemder Däwlät Dumasında, Federatsiä sovetında bu eşne qarawnı tuqtatqan. Çönki bit anda tağı da qurqınıçraq mä’sälälärne xäl itäse bar. Mäsälän, az sanlı xalıqlarnıñ älifbaları bozılıp kitmäsen.
Konferensiädä çığış yasağan Sergey Mironov bolay di. Petr 1 zamanına uq rişwätçelekkä qarşı çaralar kürengän. Ber bilgele urıs boyarı mäğlüm kenäz Gagarinnı rişwätçelektä faş itkäç, Gagarinnı asqannar. Ämma şul faş itüçe 3 yıldan soñ üze näq şul cinayättä totılğan. Anı da cäzalap, 4 kisäkkä bülgännär. Faraz itärgä bula, korrupsiäne faş itüçelär üzläre kemnärneñder açuın kiterä.
Korrupsiä nigä ciñelmi? Çönki rişwätçelek aqça kertüçegä dä, anı aluçığa da faydalı. Şuña kürä dä ul çäçäk ata. Döres, xäzergä äle iñ yaman korrupsionerlar bularaq bäyrämgä häm çığarılış imtixannar waqıtında büläk aluçı uqıtuçılar, studentlardan imtixan öçen kon'yak ala torğan institut möğallimnäre, däwalağan öçen waq-töyaq büläklär aluçı tabiplar faş itelä. Berniçä zavod yäki bank qulğa töşerüçelärgä, çit illärdä xan sarayları tözüçelärgä, şähär urtasında gektarlap cir, distäläp fatir satuçılarğa teş ütmi äle. Çönki yış qına qanun yazu, anıñ ütäleşen tikşerü, rişwätçelekne faş itü belän alar üzläre mawığa.
Berniçä yıl elek Tatarstanda korrupsiägä qarşı qanun proyektı berençe uqılışta qaralğan. Annarı tuqtatılğan. Çönki bu bit respublika yäki federatsiä sub'yektınıñ wäkälätenä kermi.
Şul uq comğa könne Gor'ki isemendäge cimerelgän park qarşında küper salu turında mäğlümatnı “Tatar-inform” tarattı. Parijda häm Peterburgta bu atnada açılğan küperlär kebek, bezneñ küper dä qorıç bawlar yärdämendä tartılaçaq. Menä şuşı qorıç bawlar küperdä «M” – “Millenium” süzen sürätlärgä tieş. Döres, bu küper äle yuq. Ämma ul kiläse yılnıñ 30 iyünendä torırğa tieş. Çönki şuşı küpergä maşinalar ağımın kertep cibärä torğan yaña yul häm tonnel' bu atnada açıldı inde, feyerverklar atıldı. Küpere tözelsä, yörüçelär äzer.Ämma küper tözergä digän aqçalar qayda yöri, alar qayçan qaytır – monı belüçe yuq.
Comğa könne Qazanda xalıqara seminar tämamlandı. Sabantuynı YUNESKonıñ matdi bulmağan miras isemlegenä kertü mä’säläsen tikşerdelär disäñ, qızıbraq kitü bulır. Çönki şuşı ruxi mirasnı saqlaw konvensiäsen 5-6 il genä raslağan. Älegä bu konvensiägä Aljir, Yaponiä, Gabon kergän. Çönki alarğa millätlärneñ qäderle ğörefläre, uyınnarı-moñnara ğäziz. Ruslarnıñ andıy matdi bulmağan mirası yuq menä? Bar. Şul uq isemlekkä staroverlarnıñ awılları, xucalıqları häm ğorefläre kergän. Ämma Rusiä aşıqmıy äle. Kersäñ bit, yärdäm itäse, cawap biräse bula. Qısqası, kiläse cäydä Sabantuyı YUNESKOnıñ ruxi şedevrlar isemlegenä kerep, Räsäyne uzıp kitärgä mömkin. Çönki Rusiä Federatsiäse yaqın arada şuşı konvensiägä quşılırğa aşıqmıy. Häm YUNESKOda anıñ köçle genä tawışı bar. Latviä, Fransiä, Äzerbäycan ber yaqqa öndägändä, Rusiä qapma-qarşı bassa nişlärseñ?
Axırda, Äzerbäycan turında äytik äle. Bu ilneñ ruxi mirasları da şul uq isemlektä. Äzerbäycan prezidentınıñ xäläl cefete Mäxriban Alievanıñ Qazanda ütkän seminarğa kilüe zur waqiğa buldı.
Menä şulay itep, küptän tügel genä bäysezlek alğan Äzerbäycan başqa illärgä dä ürnäk kürsätä. Mäxriban Aliewa ayırım oçqıçqa utırıp, Qazanğa kilde, Şäymiev belän oçraşıp, YUNESKO seminarında çığış yasap, oçqıçına utırdı. Aqıllı, mölayım bu xanım - 3 bala anası, üze tabibä, üze YUNESKO ilçese, Räisä Gorbaçevağa oşap tora. Menä siña Könçığıştağı törki, möselman xatını. Xikmät närsädä disägez, matdi bulmağan baylıqnıñ, eçke ireklekneñ qimmätendä. Däwlätlär dä, xalıqlar da, irlär häm xatın-qızlar da üz zamanınnan qalışmasa – menä şul bula inde xikmät. Gel genä aqça, ber yartı, ber kilo kolbasa idealı belän yäşäp bulmıy bit inde.
Rimzil Wäli


text:
Äfğanstan: prezident saylawlarında, berençe turda uq, Hamid Karzai ciñde
9 üktäberdä Äfğanstanda tarixi prezident saylawları ütte. Tawışlarnıñ 95%tı sanalğannan soñ, alda zur östenlek belän ilneñ xäzerge waqıtlı citäkçese Hamid Karzai bara. Tawışlarnıñ yartıdan kübrägen cıyıp, ul berençe turda uq ciñde. Räsmi näticälär şuşı atna axırında iğlan iteläçäk. Karzainıñ töp köndäşe Yunıs Qanuni ciñelüen tanıdı.
Audio (Hamid Elmi): "Saylawaldı kampaniäse başlanğançı uq bez berençe turda uq 57 belän 62 protsent arasında tawış cıyarğa ömetländek. Xäzer berençel näticälärne işetkäç ciñüebezdä şik yuq. Şulay da Urtaq saylaw şurasınıñ räsmi näticäsen kötäçäkbez."
Urtaq saylaw şurasına kergän BMO räsmiläre soñğı näticälärne üktäberneñ 30-larında iğlan itergä cıyına. Yäkşämbedä Karzainıñ töp köndäşe elekke Mäğärif ministrı Yunıs Qanuni üzeneñ ciñelüen tanıdı. Tawış birüdä xärämläşülär buldı digän şikäyätlär buluğa qaramastan, Qanuni, tikşerülärne kötep tormıyça, Äfğan xalqı qararın ixtiram itäçägen, saylaw nöticälärenä däğwa beldermäyäçägen iğlan itte.
Yäkşämbe iğlan itelgän näticälärgä qarağanda, Qanuni, 16% belän ikençe urında, yağni Karzaidan 40%qa qalışa. Xacar namzäte xaci Möxämmät Mohaqiq 12% belän öçençe urında. Üzbäk komandirı general Räşit Dustum 10% belän 4nçe urında. Qalğan 12 namzät barısı bergä 6% cıyğa alğan.
Şulay itep, aldağı 5 yılda Äfğanstannıñ prezidentı Hamid Karzai bulaçaq. Äfğanstan konstitutsiäse nigezendä, räsmi nätäcilär iğlan itelep 30 kön uzuğa, yağni dikäber başlarında ul wazifasına kereşä ala. Moña kirtä bulırday ber genä närsä bar, ul da bulsa 16 namzätneñ berärseneñ räsmi näticälär iğlan itelgänçe ülep kitüe. May ayında qabul itelgän Saylaw turındağı qanun nigezendä, bu oçraqta Äfğanstanda yaña saylawlar iğlan itelergä tieş.
-Ali Gilmi


text:
Fidanlar Usaq Inkisaf ve Eylence Merkezi
Yayınlanma tarixi: 28-12-2011 19:53:14 | Yayımlayan ilə ünsiyyət:: fidanlar | Bulunuduğu Yer: Azerbaycan Baki Xetai Xalqlar dostlugu | 2898 dəfə göstərildi |
bizim merkezimiz 'Eylenerek oyrenek' prinsipine esaslanaraq tedris teskil edir. Merkezimizde usaqlar ucun Zoom oyun merkezi, 'your birthday' ad gunu merkezi,strategiya(sahmat, mentiq, iformatika) dersleri, nitq inkisafi. reqs, resm(heykeltaras) ingilis ve rus dillerinin menimsenilmesi, rus ve azerbaycan dillerinde mektebe qeder hazirliq teskil olunur. Fidanlarin gelecek sosial fealiyyetini dusunerek Cartoon studio, karaoke, theatre,ana ve usaq klublari yaratmisiq. Sizii ve ovladlariizi tanimaga sad olariq
BIz size cox yaxiniq


text:
Guantanamo törmäse säbäple AQŞ belän BMO arasında bäxäs bara
AQŞnıñ terrorda şiklänelgän keşelärne Kuba-Guantanamo törmäsendä totuı BMO belän Washington arasında kiskennäşä barğan bäxäskä säbäp bulıp tora. BMO general sekretarı Kofi Annan oyışmanıñ şul turıdağı yaña xisabı lagernıñ mömkin bulğan qädär tiz yabılırğa tieşlegen kürsätä dip äytte.Aqyort eleke ğäyepläwlärne qabatlau ğına bulıp tora dip xisabnı kire qaqtı.
Qulda totılğan keşelär mäxkämä aldına çığarılırğa, alarğa üzlären aqlaw şansı birelergä , xökemgä tartılırğa yäki irekkä çığarılırğa tieşlär. Bu här törle legal sistemada ğädäti xäl dip uylıym . Min Guantanamo irtäme ,soñmı yabılırğa tieş digän qaraşta.
Jenevanada urnaşqan BMOnıñ xökümätara keşe Xoquqları Komissiäse öçen bäysez belgeçlär tarafınnan 18 ayda äzerlängän xisab pändeşämbe könne iğlan itelde .Xisabta başqa närsälär belän berrättän sorau aluçılarnıñ qullanğan ğämällär cäberläwgä tiñ dip äytelä.Totqınnar ayrım kameralarga yabıla , etlär belän kqurqıtıla, artıq esse yäki artıq salqında qaldırıla häm başqaları
Washington döres tügel dip xisabnı kire qaqtı. Aqyort süzçese Scott McClellan kiçä jurnalistlar aldında bolay dip söyläde:
Bu mäsälä belän şägellängän BMO törkeme Guantanamoğa vizit tä yasamadı. Alar andağı şartlarnı kürmäde. Bu eşne qarap barğan kongress citäkçelärenä birelgän mömkinçeklär -şartlar BMOğa da täqdim itelde .Ämma alar anda barunı kire qaqtı
BMO belän AQŞ arasında kiskennäşä barğan bäxäsneñ üzägendä şul mäsälä tora. Tikşerüçelär 2004nçe yılnıñ iyün ayında uq Guantanamoğa barıp totqınnar belän küreşergä telägän ide. Washington ütkän yıl azağında alarğa törmäne yörep çığu röxsäte birsä dä, totqınnar belän ayrım küreşü mömkinçelegen birmäde. Tikşerüçelär andıy şartlarda Guantanamoğa barunı kire qaqtı. Tikşerüçelär irekkä çığarılğan Britan, ispan, fransuz totqınnarı belän ängämälär ütkärde. Alar Guantanamoda totıluçılarnıñ advokatları belän küreşte mätbuğat häm NKOlarnıñ xisapların nıqlap tikşerde. Tikşerüçelär bez törmä turındağı töp sorawlarıbızğa citärlek mäğlümät taptıq di .
BMOnıñ cäberläw mäsäläsendäge mäxsus tikşerüçese häm xisabnı äzerläwçwlärdän berse profesor Manfred Novak atnakiçtä Venada
Tikşerüçelär başlıça ber sorauğa cawap ezläde: Guantanamodağı totqınnar başbaştaqlarça yäki qanuni räweştäme totıla Näticä: alarnıñ anda totıluı qanunğa qarşı .
Tikşerenülär turında bäxäs qızışa başlağaç K.Annan min xisabtağı här närsä belän kileşep citmim digän.Ämma Dönya Oyışmasınıñ citäkçese töp mäsälä şunda beräw dä ber kemne dä ğäyepläwlär quymıy, mäxkämä aldına çığarmıy, aña üzen aqlaw şansı birmi törmädä tota almıy, alar xökemgä tartılırğa yä dä irekkä çığarılırğa tieş , bu här törle legal sistemada ğädäti xäl dip söyläde.
Germaniädä säfärdä yöregän AQŞnıñ berektäşe Britaniä premyere T.Blair dä min ütkän yılda da Guantanamo totqınnnar lagerı normal xäl tügel , irtäme soñmı anı xäl itergä kiräk dip äytkän idem dip söyläde
Guantanamodağı totqınnarnıñ qayberläre 2001 yäğni Taliban rejimı cimerelgännän soñ anda kiterelgän ä qalğannarı terrorğa qarşı köräştä qulğa alınıp anda yabılğan keşelär färidä xämit


text:
Qazan Pedagogika universitetinda çittän kilüçe tatarlarğa östenlek bireläme?
Bötendönya tatar kongressı citäkçeseneñ yuğarı uqu yortları rektorları belän çittän kilüçe tatarlarğa kvota birü turında kileşkäne xaqında pedagogika universitetında da belälär. Ämma Yunısov Änäs Änwär ulınıñ äytüenä qarağanda, ul kileşü yuridik köçkä iä tügel. Uqırğa kergändä nindi sotsial qatlam wäkileneñ taşlamaları şartlarda alınuı xaqında, «Yuğarı belem turında» häm «Mäğärif turında»ğı federal’ qanunnarda yazılğan. Yätim balalar, invalidlar, suğışta qatnaşuçılar häm başqa şundıy tör Rusiä watandaşlarınnan qala, başqa keşegä andıy taşlamalar birelmi.Bäygedän tış uzunıñ tağın ber qanunı yulı bar, ul - 3 yaqlı kileşü tözep, maqsatçan räweştä belgeçlär äzerläw programmasına elägü. Pedagogika universitetınıñ rektor urınbasarı Änäs Änwär ulınıñ süzlärençä, belgeçlär äzerläw xaqındağı mondıy kileşülär ütkän yıldan başlap Tatarstannıñ berniçä rayonı belän inde tözelgän bulğan. Mäsälän Bögelmä, Çistay häm Bawlı rayon idäräläre, üz yaqları öçen kiräkle belgeçlärne äzerläw xaqında pedagogika universitetı belän kileşte.
Şul uq rektor urınbasarı äytkänçä, Tatarstannan çittä yäşäwçelärgä uqıtuçılar iğtibarlıraq bulsa da, alarğa bilgelärne arttırıp quya almıy. Qazan pedagogiä universitetınıñ ğomumi bülegendä 915 urın qaralğan. Tüläwle bülektä belem aluçılar, şuşı 915 urınğa östämä räweştä alına. İşetkänegezçä, tüläp uquçılar stipendiä almıy, ä 4 kä häm 5kä uqığan başqa studentlarğa stipendiä 200 sum, ä sotsial xäle awır bulğannarğa 300 sum külämendä birelä.Bikä Timerova, Qazan.