text:
Qazanda suqbaylarnı terkädelär
Uram çatlarında qulların suzıp, xäyer sorap utıruçı äbi-babaylarnı kürü ğädäti küreneşkä äylänep bara bügen. Şähärneñ üzäk uramnarında, kibet çatlarında yış oçratırğa bula alarnı. “İpilek kenä biregez, zinhar öçen” dip yazılğan käğäzlär totıp, invalid kolyaskalarında, qultıq tayaqları belän yörüçe ğäriplär dä oçrıy. “Ber-ike tien biregez inde, apa”, dip, uram buylap artınnan itäk çabuıña yabışıp baruçı yätim balalar da siräk küreneş tügel.
Qazannıñ Eçke eşlär idäräse küptän tügel şähärdä xalıq qurqınıçsızlığın buldıru, yullarda häläkätlärneñ sanın kimetü häm yäşüsmerlärneñ suqbayçılıq belän şöğellänüen kisätü buyınça çara uzdırdı. Eçke eşlär idäräseneñ baliğ bulmağan balalar bülege xezmätkäre İrina Gabdullacanova äytüençä, älege çara suqbaylıqnıñ säbäplären açıqlaw häm telänep yörüçe yätimnärgä, awıru häm ğäriplärgä yärdäm itü, ä mondıy eş belän şöğellänergä mäcbür itüçelärne cawapqa tartu öçen uzdırıla. Transport yullarında aqça soranıp yörüçelär yullarda törle häläkätlärgä dä säbäpçe bulırğa mömkin. İrina Gabdullacanova bolay dide.
Militsiä xezmätkärläre suqbaylar küpläp cıyıla torğan urınnarda tikşerü uzdırdı. Aqça sorawçılar şähär üzägendä, Sul bolaq uramı, SUM kibete yanında küpläp yörilär. Kolyaskadağı ğärip suqbaylar Yamaşev prospektında da yış oçrıy. Älege çara waqıtında 73 bomj, yäğni bilgele yäşäw urını bulmağan keşe terkälgän. Alar arasında Samara, Tübän Qama, Mäskäwdän kilüçelär dä bar. Qazanğa alar şulay itep aqça eşläw öçen kildek dip añlatalar. Älege eş waqıtında soranıp yörüçe 226 keşe bilgelängän. Alar arasında terkäw taläplären bozğan çit il keşeläre dä, qarawçısız qalğan balalar da, qullarına sabıylarnı totıp çıqqan xatın-qızlar da bar. Terkälgän balalarnıñ 22 baliğ bulmağan balalarnı qarawçı üzäkkä, 12 sotsial'' yaqlaw, 3 sälämätlek saqlaw oyışmalarına bilgelängän. Älege çara waqıtında terkälgän här keşegä qarata çaralar kürelä: beräwlär administrativ cawaplılıqqa tartıla, awırular sırxawxänälärgä, yätimnär balalar yortlarına ozatıla. Moxtaclarğa yärdäm kürsätelä. Şulay uq 3 keşegä qarata cinayät eşe dä quzğatılğan. Şulay, suqbaylarnıñ da bula törlese. Alar da iğtibar taläp itä.
Güzäl Zıyätdinova.


c: text/html

text:
Quşma Ştatlar häm Kanadanıñ öleşçä elektrsız qaluwı terror öçen yaña mömkinlek aça ala
Ğiraqtağı qazalarnıñ añlı räweştä eş itü säbäple çığuwı inde şik uyatamasa, uzğan atna azağında Quşma Ştatlar häm Kanadanı teträtkän waqiğäne älegä texnik säbäplär belän añlatalar. Läkin ilneñ bar tönyaq-könçığışın elektrsız qaldırğan qaza mexanik xata arqasında ğına bulğan oçraqta da, bu elektr çeltäreneñ terror höcümenä dä duçaq bula alu ixtimalına işarä itä.
Audio, Jamie Metzl
"Ägär dä terrorçılar citärlek däräcädä aqıllı bulıp, energiä çeltärendä genä tügel, bezneñ başqa ölkälärdä dä saqlanmağan törle bäyläneş urınnarın taba alsa, bezneñ xällär bik möşkel bulaçaq" di eçke iminlek belgeçe Jamie Metzl. Şuña kürä dä dip däwam itä ul, Quşma Ştatlar xökümäte yanağan qurqınıçnı aldan uq kürep, höcümgä duçar bula alırlıq urınnarnı saqlaw xästären kürergä häm alarnı terrorçılar höcümenä qädär ük imin itärgä tieş. Metzl fikerençä, Tönyaq Amerikanıñ elektr çeltären 21-nçe ğasır taläplärenä turı kiterü öçen 50 milliardtan alıp 100 milliard dollarğa qädär aqça kiräk bula ala, ämma moñardan hiç kenä qurqırğa kiräk tügel, çönki "bez üzebezdän şunı sorarğa tieşbez, ber kön yarımlıq eşne yuğaltu bäyäse küpme bula ala? Bu bäyä hiçşiksez milliardlağan dollarlar tiräsendä bulaçaq" di Jamie Metzl.
Audio, Jamie Metzl
Östäwenä, terrorçılarnıñ bar il buylap yäisä anıñ ber öleşendä elektr utın kisüwe xalıqta ruxi töşenkelek tudırıp, ilneñ yuğarı citäkçelärenä bulğan ışanıçnı yuqqa çığara ala, näticädä xalıq arasında xaos çığuwı bik ixtimal dip nigezli üz fikeren Metzl.
Kärim Kamal, Praga

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
11nçe sintäber höcümen tikşergän bäysez komisiä aldında çärşämbedä çığış yasağan G.Bushnıñ kontr-terrorizm mäsäläläre buyınça eleke kiñäşçese Richard Clarke,administratsiä al Qaidağa citärlek ähämiät birmäde dip äytte.Richard Clarke yaña kitabında da administratsiäneñ terror säyäsäten kisken tänqitli.Clarke çığışı säyäsi yanğınğa may östäde.
AQŞnıñ 4 prezidentı waqıtında kontrterrorizm kiñäşçese bulıp torğan R.Clarke 11nçe sintäberdän elek berençel ähämiät Al Qaidağa tügel ä Ğıraqqa birelde dip Bush administratsiäsen ğäyeplägän kitabı belän säyäsi cancalğa säbäp buldı..5respublikan 5 demokrat , alarnıñ kübese eleke ölkän räsmilär yä dä senatorlardan torğan bäysez komisiä aldında Clarke ,Ğıraqqa basıp kerü belän prezident terrorğa qarşı suğışnı zäğiflätte dip belderde. Komisiä çärşämbedä iğlan itkän xisabında bin Ladennı qulğa alu öçen tırışlıq kürsätmägän Clinton häm Bush administratsiäsen tänqitläp çığuı, yañadan saylanu öçen tırışqan Bushnıñ saylaw platformına orım yasap, respublikannarnıñ açuın çığardı.Ämma kiçäge tıñlawda Clarke 11nçe sintäberne tuqtatu öçen citärlek eşlämädem , üzem häm xökümätneñ höcümne tuqtata almawı öçen yarlıqaw sorıym digän süzläre , zalda utırğan 11nçe sintäber qorbannarınıñ yaqınnarı tarafınnan alqışlandı. Clarke (audio)
zalda utıruçılar, televidiniäne qarap baruçılar, xökümätegez uñışsız buldı. sezne saqlaw emanäten östenä aluçılar häm min de uñışsız buldım. Bez nıq tırıştıq, monıñ ähämiäte yuq çönki bez uñışqa ireşä almadıq, böten faktlar bilgele bulğannan soñ sezneñ añlawığıznı häm kiçerüegezne ütenem dide.
Ämma ul kitabında Clinton häm Bush törkemnäreneñ terrorğa qarşı köräş yulların nıq ayırğan.Clarke(audio) Clinton administratsiäse ğomumän terror ayrım alğanda al Qaidağa qarşı köräşkä ğädättän tış östenlek birde digän täsir qaldı mindä dide .
Ämma Clarke Bushnıñ aqyortı turında bolay dip äytte(audio)
Minemçä Bush administratsisäe berençe 8ayda terrorğa möhim ämma aşığıç mäsälä tügel dip qaradı.
Kiçäge tıñlawda Clarke 2001ne yılnıñ 4 nçe sintäberendä iminlek kiñäşçese C.Rise-qa kontr-terrorizm tırışlığı kürsätergä öndegän xat yazdım , şul xatta höcümdä yözlärçe amerikan üterelsä sez häm başqaları üzlären niçek xis itäçäklär küz aldına kiteregez dip soradım dide. Kitabında Clark Bush administratsiäse 12nçe sintäberdä ük Al Qaidağa tügel ä Ğıraq häm Saddamğa höcüm oyıştıru yulların ezli başladı dip yaza. Bush räsmiläre şulsanda saqlanu ministırı Rumsfeld moña qarşı çıqtı.Rumsfeld administratsiä aylarça al Qaidağa qarşı üz planın äzerläde ,plan 11.sintäberdän elek tämamlandı dip äytte. Komisiä äzğası Bob Kerry äle dä yäşren totılğan plannı kürdem anda ber närsä dä yañalıq yuq dide. Kerry süzlärençä,(audio)
saqlanu ministırınıñ urınbasarı Wolfowitz häm ministır Rumsfeld Clinton administratsiäse al Qaida turında bezgä plan tapşırmadı , bez 7,8 ay eşläp üz planıbznı buldırdıq dip äyttelär.Miñe bügen irtän plan belän tanıştırdılar. Qızğanıç ki administratsiä anı yäşren dip tota, anda ber närsä dä yuq.Planda kübräk diplomatie , basımnı arttırırğa çaqıralar.Nigezdä ul CİA direktorı Tenetneñ äle genä söylägän närsälär :qabilä suğışçların al Qaidağa qarşı qullanu häm ahırda mulla Ömerne bärep töşerergä tırışu
Kiçäge çığışlarında Rumsfeld , Clinton çorındağı saqlanu ministırı Cohen dä Bin ladenne üterü höcümne tuqtatmas ide dip äytte..CİA direktorı da bu qaraşnı urtaqlaşa. Komisiäneñ älegä qädär ütkärgän tıñlawları, 2001nçe yılnıñ cäyendä küzläw xezmätläre mäğlümätläre zur höcüm äzerleklärenä işarä itkäneñ faş itte. Clark-qa qarağanda, ul yaña Bush administratsiäseneñ yuğarı däräcädäge räsmilären al Qaida qurqınıçı turında söyläşü öçen cıyılışqa da çaqıra almağan.Komisiä äğzası Gorelick 11nçe sintäberdän elek küzläw xezmätläreneñ yanaw, qurqınıçlar turında Bushqa birgän mäğlümät ''çäçne ürä torğızırlıq ''dip äytte
färidä xämit,praga


text:
Putin Üzäk Saylaw Komissiäse citäkçelegen alıştıra
Rusiä prezidentı Vladimi Putin küp yıllar buyı Üzäk Saylaw Komissiäsen citäklägän Aleksandr Veşnyakovnıñ bu wazıyfada qaluın telämi. Sişämbe könne Putin anı yaña komissiägä kerüçe prezident wäkilläre isemlegenä kertmäde. Küp kenä küzätüçelär bu üzgäreş Üzäk Saylaw Komissiäseneñ tulısınça Mäskäw Kremlenä buysınuına kiteräçäk dip isäpli.
Putinnıñ üz wäkillären almaştıruına bernindi añlatma da birelmäde. Üzäk Saylaw Komissiäse här dürt yılğa bilgelänä. Komissiäne citäkläw möddäte çikläwläre yuq.
Veşnyakov 2003 yıldağı parlament häm 2004-täge prezident saylawlarınnan soñ ilneñ saylaw qanunnarın üzgärtü eşläreneñ başında tordı. Şularnıñ iñ zurısı firqälär çağıştırmasına nigezlänüçe duma saylawlarına küçü.
Xäbär agentlıqları ber duma wäkileneñ Veşnyakov eşenä yuğarı bäyä birep aña yaña citäkçe wazıyfa täqdim iteläçäk dip äytüe turında belderä.
Elegräk Üzäk Saylaw Komissiäsen citäklägän Nikolay Ryabov Çexiägä häm soñraq Azärbäycanğa ilçe itep bilgelängän ide.
Veşnyakov elegräk üzeneñ wazıyfadan kitü mömkinlege turinda bu faciğä bulmıyaçaq dip äytkän ide.
Şulay da Veşnyakovnıñ kitüe anı Mäskäw kremlenä çağıştırmaça tuğrı keşe dip sanağan küplär öçen kötelmägän xäl buldı.
Säyäsi Texnologiälär Üzäge citäkçeläreneñ berse Aleksey Makarkin Azatlıq radiosına bu üzgäreş Kremlneñ alda torğan ilküläm saylawlar aldınnan komissiä citäkçelegenä tıñlawçanraq keşe quyu telägen çağıldıra ala dide.
"Minemçä, prezident saylawları aldınnan Kreml ul saylawlarnı küzätep baraçaq häm yomğaqlıyaçaq üzäk saylaw komissiäsendä parner buluı möhim tügel dip isäpli. Ä Veşnyakov Kremlneñ partnerı ide, üz ambitsiäläre bulğan, bilgele ber däräçädä avtonom bulğan, bilgele ber däräcädä üz şartların quyuçı keşe ide. Kreml nığraq bäyle, üz ambitsiäläre bulmastay keşene telider" dide Makarkin.
Çärşämbe könne basılğan küp kenä Rusiä gazetlarında da törle küzätüçelär şundıyraq fiker belderde.
Yaña komisiäne kem citäkliäçäge turında farazlar älegä törle. Citäkçene komissiä äğzaları saylap quyaçaq. Yaña komissiägä Veşnyakov belän bergä moñarçı anıñ urınbasarı bulğan Oleg Velyaşev belän komissiä sekretare Olga Zastrojnaya da kertelmäde. Bu inde küpçelek äğzalar elekkeçä qalsa da citäkçelek tulısınça almaşına digän süz.
Yaña komissiä bu yıl axırındağı parlament häm kiläse yazda kötelgän prezident saylawların ütkäräçäk.
Naif Aqmal


text:
Yewropa Komissiäseneñ yaña başlığı itep bilgelängän Jose Manuel Barraso üze täqdim itkän Yewropa Komissarları törkemen Yewropa Parlamentında vetoğa yulığu mömkinlege säbäple kire aldı. Barraso ägär bügen bu törkemgä veto salınsa monıñ näticäse Yewropa oyışmaları öçen uñay bulmıyaçaq dide.
Strassburgta Yewropa parlamentında sotsialistlar häm başqalar täqdim itelgän yaña komissiägä İtaliäle katolik Rocco Buttiglionenıñ kertelüenä protest yözennän Barroso törkemenä qarşı tawış biräçäklären belderde. Buttiglionenıñ homoseksuallar häm xatın qızlar turındağı konservativ qaraşları şaw-şuğa säbäp buldı.
Kitüçe Komissiäneñ prezidentı Romano Prodi yaña komissiä tözelgänçegä qädär kitüçe komissiäne üz wazıyfaların başqaraçaq dide.
Elekke Portugaliä premyer ministrı Barraso yaña törkemne berniçä atna eçendä täqdim itäçägen belderde.


text:
İrannıñ atom programması turındağı söyläşülärdäge İran törkeme citäkçeläreneñ berse Xösäin Mussavian Tährannıñ atom programmasınıñ qayber öleşlären yañartu turında qarar qotılğısız ide dip belderde.
Mussavian İran xätta atom programması mäs'äläse BMO İminlek Şurası qaramağına tapşırılu qurqınıçı astında bulğanda da bu programma belän şöğellänäçäk dide.
Mussavian şulay uq İrannıñ Britaniä, Fransiä häm Germaniä tışqı eşlär ministrları belän kiläse atnağa bilgelängän söyläşüläre bulmasqa da mömkin dip äytte.
Mussavian ul söyläşülär barı tik aldağı berniçä köndä taraflar kileşü öçen ike yaq ta qabul itärlek nigez taba alğan oçraqta ğına bulır dide.
Ämma bügen İran prezidentı Möxämmät Xatami 24-nçe mayğa bilgelänmgän ul söyläşülär planlaştırılğança ütäçäk dide.
Xatami İran ike yaq öçen dä uñay bulğan çişeleş ezläwne däwam itä, ämma Yewropalı duslarıbıznıñ bernindi säyäsi basımına da birelmiäçäk dip äytte.


text:
Mäskäw ölkäsendä Sabantuyı
Bıyıl Mäskäw ölkäse Saban tuyın Balaşixa şähärendä ütkärde. Uzğan yıl ul Şelekovada ütkän ide. Ä inde ikençe yılğa Odinsovada ütärgä tieş ikän. Bu xaqta Saban tuyı qunaqların qabul itkän Balaşixa şähäre başlığı urınbasarı Aleksey Dedkov xäbär itte. Saban tuyı aldınnan bulğan Balaşixanıñ xakimiät binasındağı ul oçraşuda Tatarstannıñ wäkälätle wäkile Nazif Mirixanov , Tatarstannıñ Mäskäw ölkäsendäge räsmi Saban tuy qunaqları Tatarstannıñ Quqmara rayonı xakimiät başlığı Rawl Raxmatullin , Tatarstannıñ xalıq şağire Rawil Fayzullin , şulay uq kiläse yılğa Saban tuyı bulaçaq Odinsova rayonınıñ xakimiät başlığı da uzğan yıl Saban tuyı ütkän Şçelkovo rayonı başlığı da bar ide. Mäskäw ölkäsendä Saban tuyları estafeta kebek här yılnı rayonan rayonğa küçep yöri. Şul uq waqıtta gel tatarlar ğına yäşägän qayber awıllar Mäskäw ölkäsendä üz Saban tuyların da ütkärälär. Şundıy Saban tuyı Zvyagino awılında da ütkän häm Domodedova rayonında da ütärgä tieş.Mäskäw ölkäse Saban tuyların oyıştırunı başlap yörüçelär älbättä milli mädäni möxtäriät, anıñ räis urınbasarı Färit Mogtasarov. Bıyıl Mäskäw ölkäse zur Saban tuyı da bik oyışqan räweştä küñelle ütte dip äytergä bula. Şunısı qızıqlı,Saban tuyı qunaqlarına büläk itep birelgän Balaşixa şähäre turında yazılğan kitapta, bu şähär tatar keşesennän başlanğan. Äle Ultın Urda waqıtlarında uq Balaş isemle säwdägär bu yaqlarda üz eşe belän dan totqan dip yazılğan. Şuña kürä dä Saban tuynı milli kiemle, caydaq Balaş üze açıp cibärde.Saban tuynı alıp baruçı Balaşixa isemendä dürt tatar süze bar “bal”, “bala”,”aş” “baleş” - tağın nindi tatar süzläre kergän bu isemgä dip, bäyge dä iğlan itte. (audio)
Bäyrämne açarğa säxnägä räsmi qunaqlar kütärelde. Tatarstannıñ Quqmara rayonı başlığı säxnädäge qunaqlarğa Tatarstan isemennän qızıl başlı sölgelär tapşırıp, başlarına tübätäylär kiderde häm Tatarstan prezidentı isemennän ike teldä qotlaw xatın da citkerde. (audio) Köräşçelärgä digän täkäne dä , xalıqqa digän konsert programmasın da alıp kilgän ide quqmaralılar. Mäydanda xalıq öçen küp törle kibetlär dä aşxanälär dä eşläp tordı. Tik şunısın da äytergä kiräk ber genä säwdä noqtasında da isertkeç eçemlek xättä sıra kebek eçemleklär dä satılmadı. Bäyräm aşı waqıtında qotlaw süze, yägni tost äytüçe qunaqlar isertkeçlärdän başqa da yaxşı süzlär äytep bula ikän dip, şayarttılar.
Saban tuyına kilgän xalıqnı Tatarstannıñ wäkälätle wäkile Nazif Mirixanov ta, Mäskäw milli mädäni möxtäriäte räise Räsim Aqçurin, köräşçelär başlığı Rif Gaynanov häm başqalar da säxnädän qotladı.Şağir Rawil Fayzullin qotlaw süzläre citkergännän soñ şiğeren dä uqıdı. (audio)
Mäskäw ölkäseneñ Zvyagino awılında anı tulısı belän tatar awılı dip äytälär, Saban tuyı uzğan. Bu xaqta Wazifa oyışması citäkçese Xämdiä Ramayıva bolay dip söyläde. (audio)
Şulay itep, Mäskäw ölkäseneñ räsmi Saban tuyı Balaşixada ütkän bulsa, tatar awılları üz Saban tuyların da ütkärgännär. Ä inde bu atna axırında tağı ber Saban tuyı Damodedova awılında bulaçaq.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
İnde 7nçe tapqır Tömändä ütkäreläçäk şağir Bulat Söyläymanov icatına bağışlanğan fänni-ğamäli konferensiä yıldan yıl kübräk täcribä tuplıy. Bıyıl bu konferensiäneñ Rusiä küläm fänni cıyın dip ataluına tulı xoquqı bar. Söläymanov uquların şulay uq tatar dönyasınıñ mäğlümat çaraları da yaqtırtaçaq. Seber yağında tatar telendäge radio tapşırular küp tügel. Ämma bulğannarın – biredä yäşäwçe tatarlar kötep ala häm yaratıp tıñlıy. Salixard şähärendä çığuçı atnalıq ber säğatlek Tuğan Nurlar tapşıruınıñ avtorı häm alıp baruçısı – jurnalist Xäsänä Axina. Ul da Tömängä fänni konferensiägä kilergä cıyına.Tulıraq mäğlümat Azatlıqnıñ pänceşämbe tapşıruında.
Nail Alan, Tömän


text:
Tibettäge kierenkelekkä dönya tawışsız
Qıtay xökümäte tarafınnan oyıştırılğan, çit il jurnalistların Tibettäge xällär belän tanıştıru säfäre, Tibet buddistları tarafınnan bülende.
Bu waqıyğa Qıtaynıñ Tibetne bastıru tırışlıqlarına ber cäwap ide. Läkin bu waqıyğanıñ xalıqara cämäğatçelek aldında buluı, cäyge olimpia uyınnarın Pekindä uzdırunı boykot itü mäsäläsen tağın ber qat kütärep çıqtı. Bolay da körçekkä terälgän mäsälägä, älegä könbatış köçläre tarafsız qalırğa tırışa.
Lhasağa kilgän çit il jurnalistläre säfäre waqıtında, 30lap budist ruxaniyeneñ protest belderüe bolay da kiyerenke bulğan töbäktäge xällärne tağın da arttırdı. 30 Budist ruxaniye, jurnalistlär säfäre waqıtında “Tibettä din ireklege bulmawın, Qıtay xökümäteneñ protest çaraları nizaq çığarırga telägän keşelär tarafınnan totrıqlıqnı bozu öçen genä oyıştırıla digän süzläreneñ yalğan buluın” äytte.
Qıtay xökümäte soñgı waqıtta protest çaraları häm qarşılıqlar belän çayqalanğan Tibettä inde tınıçlıq urnaşuın çit il jurnalistlärenä kürsätü öçen mondıy ber säfär buldırırğan ide. Läkin kötelmägän dä budist ruxanilärenen protest belderüe Qıtay xaqimiäten qunaqlar aldında qıyın xäldä qaldırdı.
Budist ruxaniläreneñ qoralsız polisiäne yarıp, çığış yasawında maqsat Tibet mädäniäten bu awır şartlarda saqlap qalu öçen üzlärenä xalıqara yärdäm tabu ide. Läkin dönya illäre bu mäsälädä berär çara kürergä bik aşıqmıy.
Xällärneñ bu däräcägä citüe avgust ayında bulaçaq Pekin 2008 olimpia uyınnarın boykot itü mäsäläsen tağın kön tärtebenä menderde.
Sörgendäge Tibet xaqimiäte başlığı, Qıtay xökümäte belän köçle bazar mönäsäbäte bulğan dönya illäreneñ Qıtaynı açulandırıp, 2008 olimpia uyınnarın boykot itärgä köçe citmäyäçäk dip belderde.
Xäzergä qadär bu yünäleştä, ayağın salqın suğa salırğa batırlıq kürsätä alğan biniçä siräk dönya säyäsätçe arasında Fransiä prezidentı Nicholas Sarkozy alda bara. Ul sişämbe könne yasağan çığışında, Tibettäge wazğiät säbäble Olimpia uyınnarı açılışına qatnaşudan baş tarta alaçağın belderde.
AQŞ prezidentı George Bush, Qıtay prezidentı Hu Jintaoga şaltıratıp, Dalai Lama belän söyläşülär başlarğa çaqırdı. Läkin Bush küptän tügel genä dönya säyäsätçelären säyäsät belän sportnı butamasqa çaqırıp, olimpia uyınnarına qatnaşaçağın iğlan itkän ide.
Läkin boykot mäsäläse olimpia uyınnarın iğanäçälek itü öçen million dolar aqça sarıf itkän qaysı ber törkemnärne awır xäldä qaldıra.
Qıtay eçendä häm tışında millionlağan möştäregä citü öçen Pekin olimpia uyınnarına qızğanmıy aqça tükkän törkemnär Samsung, Coca Cola häm Volkwagen kebek ere şirkätlär, Tibettäge xällär naçarğa kitsä uyınnar öçen sarıf itkän tırışlıqlarınıñ yuqqa çığaçağına borçıla başladı.
Läkin bu oçraqta, uyınnarnıñ asıl qaharmanları yarışlardağı isemleklärne berençelek belän tämamlap dönya berençese bulırğa xıyallanğan meñlägän sportçıları turında uylağan yuq.
Yıllar buyı bu yarışlarğa äzerlängän uyınçılar öçen yarışnıñ buldırıluı soraw astında qala. Alar da başqalar kebek waqıyğalarnı anıq küzätep torsalarda, alarnı uyınnañ tıyaçaq nindeder üzgäreş alar öçen qatı orım bulaçaq.


text:
BMO: AQŞ belän Fransiä Hariri turındağı xisaptan soñ Süriägä çikläwlär kertüne kiräk kürä
Bilgele bulğança BMO eleke Livan premyere Rafik Haririnıñ üterelü eşen tikşerep üz xisabın äzerläde.İminlek Şurasınıñ daimi äğzaları AQŞ belän Fransiä ägär dä Süriä xökümäte Haririnı üterü eşenä qatnaşuda şiklänelgän räsmilären qulğa almasa, Damaskqa sanksiälär quyu belän yanıy.Şuşı kisätü BMO tikşerüçese Detlev Mehlisnıñ İminlek Şurasında Süriä xezmättäşlek itmi dip belderüennän soñ berniçä säğät ütkäç yasaldı.Damask üterü eşenä qatnaşuın kire qağıp,ğayepläwlär säyäsi mäqsatlı dip belderä.
Bez İminlek Şurasınnan säyäsätne blokadalau tuqtatılırğa häm tikşerü eşendä nigezle xezmättäşlek itärgä tieş dip Süriä xökümätenä köçle işarä cibärergä telibez.Bez şaxitlär belän söyläşü mömkinçelege häm bu turıda dokumentlar telibez. Bez xezmättäşlek itäbez dip kürsätü tügel ä çın xezmättäşlek telibez.
Bolton häm anıñ fransiäle kollegası Jean Marc dela Sabliere Süriä monıñ belän kileşmäsä nindi näticälär bulaçağına işarä ittelär.AQŞ belän Fransiä damask Hariri mäsäläsendä xezmättäşlek itmägän xäldä sanksiälär belän yañağan rezolutsiä ölgese tarattılar.Şuşı proyekt BMO tikşerüçese Detlev Mehlis İminlek Şurasında üzeneñ 54 bitlek xisabı turında söylägännän soñ berniçä säğät eçendä taratıldı.Hariri häm 20 keşeneñ üterelüe turındağı BMO xisabı berençe märtäbä 21 üktäberdä tağdim itelgän ide.Cıyında Mehlis Süriäne tikşerüçelär belän eşberlege itmäwdä ğäyeplägän ide.Ul ber misal kiterep, Damasktağı räsmilär Harririneñ üleme belän bäyleneşle bernindi qatırğıları bulmawın äytte,min moña ışanmim dide.
''Komissiä nişlesen,min qaya buluın da belmägän dokumentlarnı qarau öçen 500 tikşerüçe cibärä almim , alar yuq ta.Bez Süriä xakimiätläreneñ reaksiä kürsätüen genä tügel ä mäsäläne qarau , tikşerüen kötäbez'' di tikşerüçe Mehlis
Mehlisneñ 30 tikşerüçedän torğan törkeme 4 ay buyı eşläde, 400dän artıq şaxit häm şiklänelgän keşe tıñlandı,10meñnnärçä dokument qaraldı.Ämma Mehlis Damask bernindi iqtibar kürsätmäde şunlıqtan Süriä räsmiläre misal öçen xärbi küzläw idaräse başlığı Rustum Gazali Haririnin ülemendä nindi rol uynadı ,äle dä qarar birü mökin tügel dip äytte.
''Ni öçen Rustam Gazali kebek beräw Hariri belän duslarça şäxsi mösäbätläre buluın bezgä äytä. Xälbuki bez tikşerülär waqıtnda yazılğan telefon söyläşüendä anıñ premyer ministır Haririne et dip atağanın beläbez.Bu ber dä kileşmi.Minemçä Süriä xakimiätläreneñ östämä tırışlıq kürsätüe yaxşı idea bulır ide''dip äytä BMO tikşerüçese
Mehlis Komissiä Süriä prezidentı Başar Assad yäki başqa räsmilär belän ängämä ütkäräçäkme bilgele tügel, alar belän söyläşüneñ ber faydası da yuq, açu ğına kiterä dip söyli
Süriä, Mehlis häm tikşerüçelär kilgän näticälärne kire qağıp, xisab yaqın könçığış şulsanda Ğäräb-İzrael konfliktında Süriäneñ rolen yuqqa çığaru öçen zurıraq tırışlıq bulıp tora digän qaraşta. Britaniädäge Süriä ilçese Sami Xiyami xisab cinayätkä 3 yaqnıñ qatnaşu ixtimalenä urın birmägän kebek dälillär dä nigezle tügel dip belderde.
''Xisabta andıy cinayät Livanda torğan Süriä iminlek köçläre belmi torıp bula almıy dip yazılğan . Bu inde AQŞ köçläre belä torıp 11 sintäber waqığäläre buldı dip äytü belän ber yk närsä'' dip söyli Britaniädäge Süriä ilçese Xiyami färidä xämit


text:
İran tışqı eşlär ministrı Kamal Kharrazi , Amerika Quşma Ştatları Ğiraqta waqıtlı xökümät tözep strategik xata yasıyaçaq, dip belderde.Fransiädä çığa torğan köndälek Le Monde basması Kharrazi süzlären kiterep Quşma Ştatları qatnaşında qısqa waqıtqa ğına bulsa da tözelgän xökümät Ğiraq xalqın mısqıllaw bulaçaq, dip yazıp çıqtı. Yaña Ğiraq xökümäte Berläşkän Millätlär Oyışması ximayäsendä tözelergä tieş, dip östäde Kharrazi.
Amerikan xakimiäte astında Ğiraq neft çığarunı arttırırğa mömkin, şunıñ belän dönyada qara altınğa bäyälär dä töşäçäk. Bu uñaydan Kamal Kharrazi borçılu belderde.
Qıtay da bügen Berläşkän Millätlär Oyışmasın Ğiraqnı tözekländerüne üz qulına alırğa çaqırdı. Qıtyanıñ tışqı eşlär ministrlığı, Oyışmanıñ tiz arada Ğiraq mäs’äläsendä üz planın täqdim itäçägenä ömet belderde.
Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw bügen Ğiraqnıñ kiläçägen bar taraflar qatnaşında oyıştırılğan cıyın xäl itergä tieş, dip belderde. “Bilgele ber waqıtta, Ğiraq cämğiäteneñ barlıq wäkilläre qatnaşında küçeş çorı1 xakimiäteneñ nindi bulaçağın xäl iter öçen konferensiä cıyılırğa tieş” dide Jack Straw.
Şulay uq Britaniä tışqı eşlär ministrı töbäktäge üzgäreşlärgä İran belän Süriäne qatnaşırğa çaqırdı. Straw kiläse atnada Farsı qultığına bara.
Kiçä Amerikan saqlanu ministrı Donald Rumsfeldnıñ Süriäne Sädäm keşelärenä sıyınu birüendä häm qoral satuında ğayepläwe –yaña suğış iğlan itü qurqınıçı bularaq qabul itelmäskä tieş. Bu xaqta Däwlät Sekretare Colin Powell belderde. Monnan tış kiçä Rumsfeld İrannı Ğiraqtağı şiği möselmannarın yaqlawda ğayeplägän ide. Los Angeles Times gazetına bügen birgän äñgämäsendä Powell, Süriä häm İran kebek däwlätlär küpläp üterü qoralların cäyelderüneñ häm terrorçılarnı yaqlawnıñ näticäsen inde kürä ala xäzer, dide, Quşma Ştatlarnıñ mondıy däwlätlär belän eş itüdä üz yulları bar, dide Powell.


text:
Başqortstan tanılğan cırçı Vener Mostafin belän xuşlaştı
Çaqmağış rayonınıñ bar republíkğa kiñ bilgele Ablay digän tatar awılında tuıp üskän Wener Mostafin bäläkäydän ük cırğa tartıla. Şuña da mäktäptä sigezençe sínıfnı tämamlağannan soñ, sälätle yeget tup – turı Ufa sänğät uçilişçesına uqırğa kilä. Annan soñ ul Ufa sänğät institutın da tämamlí. Ícatınıñ täwge yıllarınnan uq Wener äfände üzen zur talant itep tanıta. Rusiä häm republík külämendä oyıştırılğan bixisäp icadi bäygelärdä ciñep çıqqan talantnıñ kiläçäge zur bula. İnstitutnı tämamlawğa uq, opera aríların dä başqaru quätenä iä yäş cırçını Rusiäneñ iñ märtäbäle sänğät üzäklärenä, şul isäptän Mäskäwdäge Zur teaterğa da eşkä çaqıralar. Ämma Wener alarnıñ barısınnan da baş tarta häm Başqortstan däwlät filarmonísında eşli başlí. Şuşında anıñ bar ícat ğömere ütte. Ämma ícattaş dusları äytüenä qarağanda, üz süzen turığa äytä torğan, namuslı tatar yegete biredä gel uñışsızlıqlarğa oçrí. Anı mädäniät ölkäse türäläre gel artqa çigerä tora.
Wener Mostafinğa qarşı filarmoní citäkçeläreneñ häm republík mädäniät ministerlığı türäläreneñ höcümnäre ayıruça bıltır köz aylarında başlana. Näq şul çorda Wener äfände Başqortstan prezidentı saylawlarında ğämäldäge prezident Mortaza Räximovnıñ köndäşe bulğan Ralif Safinnıñ ağitbriğädäsında eşli. Küp rayonnarda bulıp tamaşaçılarnı üz sänğäte belän tanıştıra, Ralif Safinnı yaqlarğa çaqıra. Menä şuşı xäl Başqortstannıñ mädäniät öçen cawaplı türälären çığırlarınnan çığara da inde. Alar şunnan soñ Wener Mostafinğa qarşı höcümne tağın da kiñräk cäyelderä. Bu xaqta qayber üzäk matbuğat çaralarında baytaq qına yazmalar da bulğan ide. Bıyıl tanılğan cırçı üz tormışındağı iñ qíın çornı kiçerä. Aña ícat öçen barlıq mömkinleklärgä yulnı yabıp quyalar. Başqortstan däwlät radíosında häm telewideniedä anıñ cırların efirğa birüne tuqtatalar. Ä anıñ andağı fondta 300 gä yaqın cırı saqlanuı mäğlüm. Ğomumän radío belän telewidenie işekläre şapıldap yabıla Wener Mostafin aldında. Märxümneñ dusları häm yaqınnarı äytüençä, telewidenie başlığı Luíza Farxşatowa üze ük tatar cırçısın başqort xalqınıñ doşmanı dip atí häm anı telewideniegä kertmäskä digän kürsätmä birä. Märxümneñ xatını Wäsilä xanım süzlärençä, Ufada ğına tügel, ä rayonnnarda da konsertlar kürsätergä irek birelmi. Rayonnar xakímítları başlıqları monıñ säbäben östän kürsätmä bulu belän añlata. İmeş, alar Wener Mostafinnı rayonğa kertep, aña konsert quyu öçen zal birsä, alarnıñ üzlären dä eştän alaçaqlar.
Menä şundí käyef töşenkelegendä yörgän çağında, Wener Mostafin xakímítlardan iñ soñğı awır küñel yarasın bıyıl filarmonínıñ çirattağı ícat mizgelen açqanda ala. Bu xaqta märxümneñ tormış iptäşe Wäsilä xanım bügenge matäm cíını aldınnan «Azatlıq» radíosına menä nilär söyläde.
AUDİO
Sez Ufada faciğäle töstä wafat bulğan tatar cırçısı Wener Mostafinnıñ tormış iptäşe Wäsilä xanımnı tıñladığız. Wäsilä xanım äytüençä, mädäniät ölkäse citäkçeläre Wener Mostafinğa ícat ireklegen qısıp qına qalmíça, anı yuq itü, üterü belän dä yanağannar. Häm şunnan soñ tanılğan cırçı soñğı könnärdä eş qına mordar kitäçäge xaqında söylänä başlağan. «Min filarmonída iñ soñğı konsertımnı tizdän kürsätäçäkmen äle, mine räncetkän türälärneñ ul konserttan çäçläre ürä toraçaq», – dip äytä torğan bulğan ul. Anıñ süzläre astında närsä yatqanlığı aldan uq sizelsä dä, töp mäğnäse xäzer genä açıqlandı.
5 nöyäber könne märxümne tuğan yağı Çaqmağış rayonı Ablay awılına cirlärgä alıp qaytıp kitär aldınnan, Wener Mostafin ğömere buyı eşlägän filarmoní binasında anı soñğı yulğa ozatu märäsime buldı. Başta xuşlaşu märäsime belän berrättän filarmoní binası aldında açıq hawada tatar cämäğätçelegeneñ biredä miting ütkäräçäge xaqında da xäbär itelgän ide. Ämma xakímítlar monı buldırmaw öçen barsın da eşläde, irtä tañnan milisí xezmätkärläre filarmonínı törle yaqtan kamap alğan ide inde. İrtä tañnan uq biregä Wener Mostafinnıñ talantı aldında baş iüçelär, anıñ ícattaş dusları, tatar cämäğätçelek oyışmaları wäkilläre cíıla başlağan ide. Yaqınça ğına isäplägändä dä, kürenekle cırçı belän xuşlaşırğa 500 dän kübräk keşe kilgän ide. Ämma ber närsä küplärne tağın ber qat ğäcäpkä qaldırdı: tanılğan cırçı belän xuşlaşırğa republíknıñ ber genä räsmi citäkçese dä kilmägän bulıp çıqtı. «Hiç yuğı Mädäniät ministerlığınnan berär bäläkäy genä türä kilsä dä, aptırarlıq bulmas ide», dieşte xalıq. Älbättä, filarmonínıñ üz citäkçeläre kürende biredä. Ämma matäm cíının anda da ber urta qul ğına xezmätkär Salawat İtbayıv açtı häm alıp bardı. Çığışlarnıñ barısı da xisle häm teträndergeç ide. Filarmoní isemennän çığış yasağan cırçı, direktor urınbasarı Wäxit Xızırov märxümneñ talantı aldında baş iüen äytep, anıñ aldında barlıq filarmoní isemennän ğafu ütende. Başqortstan Tatar milli oyışmaları berlege räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin isä menä nilär söyläde.
AUDİO
Mäcit Xucinnan soñ çığış yasağan Başqortstan Tatar milli oyışmaları berlege räise, Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qömitetı räise urınbasarı Ramil Bignov törle qısrıqlawlarğa, basımğa çıdí almíça üz – üzenä qul salğan kürenekle cırçını tatar xalqınıñ geroyı, çın batırı dip atadı häm Başqortstanda millätlärne ayıru, tatarlarnı kimsetü küreneşlären kisken ğäyepläde. Başqortstan Tatar morzaları mäclese isemennän çığış yasağan Kärim Yawşev, Başqortstan Tatar ictimağí üzäge räise Ayrat Ğiniätullin, tatar milli xäräkäte liderlarınıñ berse, professor Marat Ramazanov häm başqa bik küplär şulay uq Başqortstanda soñğı yıllarda xalıqlarnı töp millätkä häm başqa tübänräk sortlı millätlärgä bülü küreneşeneñ köçäyüen assızıqladı. Alar hämmäse äytkän süzlärneñ töp mäğnäse şul: Başqortstan tatarları republíkta artıq ber närsä dä taläp itmi, barı tik barlıq millätlärneñ tigezlege öçen genä çığış yasí. Matäm cíınında iñ xisle häm faş itüçe çığışnı Wener Mostafinnıñ tormış iptäşe Wäsilä xanım yasadı. Üz ğailäläreneñ soñğı ber yılda kiçergän kimsetelüläre, Wener Mostafinnıñ nindi mısqıllawlarğa duçar buluı xaqında bäynä – bäynä söyläde ul. Xätta söyekle iren ülemgä etärü däräcäsenä citkererlek yamanlıqlar qılğan cawaplı citäkçelärneñ isemnären dä açıqtan – açıq äytte Wäsilä xanım.
Wener Mostafinnıñ faciğäle üleme uñayınnan kürenekle millättäşebez Ralif Safin da qayğı urtaqlaşu telegramması cibärgän. Tik menä şul telegramma belän dä ğíbrätle xäl kilep çıqqan. Başqortstannıñ däwlät kesäsennän aşağan gäzitläre şul qayğı urtaqlaşu xatın da bastırırğa qurıqqan. İñ ayanıçı şunda – qayber urıs telendäge üzäk gäzitlär Ufadağı şuşı ğädättän tış xäl xaqında zur – zur yazmalar bastırğan ber mäldä, Ufadağı «Qızıl tañ» häm «Ömet» isemle tatar gäzitläre ber genä yul bulsa da xäbär birmäde. Märxümneñ tuğannarı häm ícattaş dusları äytüençä, bu basmalarnıñ möxärrirläre üz eş urınnarı öçen qurıqqan.
Soñğı süz itep şunı äytäse kilä. Äle tanılğan cırçı Wener Mostafinnıñ ülemenä qağılışlı cinayät eşe açıldı. Republík prokuraturı bu eşne üz kontrolenä alğan. Ufanıñ Lenin rayonı prokurorı Aleksey Ğoryabínov isä jurnalistlar belän oçraşuda älege faciğäneñ törle säbäpläre tikşerelüen äytte. «Ägär Wener Mostafinnıñ üz – üzenä qul saluına etärüçe keşelärneñ ğayıbe raslansa, alar üz cäzasın alaçaq», – dip belderde ul.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Tatarstanda bıyıl 30 yaña mäktäp açılaçaq...
Balalar sälämätlege temasın däwam itep, sezgä tağın ber mäğlümat citkeräse kilä. Tatarstanda “Prikosnis’ k serdtsu rebenka” – “Bala yörägenä orın” dip isemlängän aksiä bara. Anıñ qısalarında 170 meñ sumnan artıq aqça cıyılğan. Älege aqçalar yöräk zäğiflegennän integüçe balalarnı däwalaw öçen totılaçaq. Şuşı uq aksiä qısalarında Mäskäwneñ Bakulev isemendäge yöräk xirurgiäse üzägeneñ tabipları, yöräk awıruların däwalaw ölkäsendä tanılğan belgeçlär 29nçı avgustta Qazanğa kiläçäk. Alar respublikadağı awıru balalarnı tikşerep, konsul’tatsiälär ütkäräçäk.
Şunısın da äytep kitik, bıyıl respublika mäktäplärendä barısı 500 meñnän artıq bala belem alaçaq. Şularnıñ 38 meñe – berençe klassqa kerüçelär. Bu balalarnı mäktäplär niçek qarşı alır soñ? Mäktäplär yaña uqu yılına äzerme? Jurnalistlar belän oçraşuda Faris Xarisov bügenge köndä respublika mäktäpläreneñ 67 protsentı ğına sentäberdän başlanaçaq uqu yılına tulısınça äzer, dip äytte. Ä başqaları? Belem bäyrämenä qädär qalğan 4-5 köndä alar äzer bulırmı? Bu sorawlar belän bez Mäğärif ministrlığınıñ matbuğat üzäge citäkçese Rezidä Korçaginağa möräcäğät ittek. Rezidä Korçagina süzlärenä qarağanda, çınbarlıqta xällär alay uq qurqınıç tügel. Bu san respublika mäktäpläreneñ 33 protsentı uqu yılına äzer tügellekne añlatmıy. Älege mäktäplär bügenge köngä barı tik qabul ğına itelmägännär. 29nçı avgustqa qädär barlıq uqu yortları da xakimiät wäkillärennän torğan komissiä tarafınnan tikşerelep betärgä tieş. Läkin alar qabul itelep, üz işeklären waqıtında açsalar da mäktäplärneñ material xäle, texnik cihazlanu däräcäse is kitärlek tügel. Bu inde, üz çiratında, uquçı balalarnıñ sälämätlege qaqşawnıñ ber säbäbe bulıp tora. Tatarstan Sälämätlek ministrlığı mäğlümatlarına qarağanda, xäzerge köndä uquçı balalarnıñ barı tik 14 protsentın ğına sälämät dip äytep bula. Qalğannarı isä, tege yäki bu awırudan integä. Xäyer, älege xäl respublikanıñ probleması ğına dip äytep bulmıy. Rusiädä mäktäplärneñ, ğomumän mäğärif ölkäseneñ xäle şäptän tügel.
Gölnaz İlgizär


text:
Yaponiä, Tönyaq Korea belän söyläşülärne ul atom qoralınnan baş tartqan oçraqta ğına däwam itergä mömkin bulaçaq, dip belderde. Yaponiä tışqı eşlär ministrlığınıñ bu belderüe Qıtay, Tönyaq Koreanıñ atom programması turında küpyäklı söyläşülär tiz arada qabat däwam itäçäk, dip beldergännän soñ uq yañğıradı.
Quşma Ştatlarnıñ maxsus wäkile Christopher Hill Pekinda, Korea Xalıq Demokratik Respublikası delegetları belän oçraşqannan soñ, Pxenyan, bernindi alşartlar quymıyça, söyläşülär östäle artına utırırğa rizalıq birde, dip äytte. Hill süzlärençä, söyläşülär nöyäber-dekäber aylarında uq başlanırğa mömkin.


text:
Watanım Tatarstan: Aqtanış rayonı Şäymärdänov isemendäge kümäk xucalığı sıyır sawuçısı İlizä Näcmieva: “Maqsatıbız cirlegebezdän çıqqan kürenekle şäxeslärneñ yözenä qızıllıq kiterü tügel, älbättä.”
Gäzitneñ İlhamiät quşımtasında «1000 dä ber uy» säxifäsendä «Prezident süze küpme tora?» digän yazma basıldı. «Tabiğät dönyasın altın yoğertelgän sarı nurlarğa manıp köz yaqınlaşıp kilgän çaq ide....» digän sürätläwdän başlıy süzne avtor – Näsimä Äxmätcanova. Ul Rusia Prezidentı Vladimir Putinnıñ Bötendönya tatar kongressı waqıtında Qazanğa kilgändä äytelgän süzläre ğadi keşelärğä nindi tä’sir yasağanın süräli. Mäğlüm Nurmöxämmät Xösäinov «Başqortstanda tatar bulu awır» digän ide, aña Vladimir Putin «Ä Tatarstandağı urısqa räxätme?» - dip qızıp kitep, cawap birde. Şuşı süzlären mäqälä avtorı Näsimä Äxmätcanovanıñ kürşese, söyenä-söyenä qabatlağan ikän. «Küp kenä urıs keşeläreneñ bu süzlärne şulay qabul itüe, mine ğäcäpländerde » - di ul häm üzäk ütkärgän milli säyäsätkä bäyä birergä bula. Üzäktä äytelgän süzlär genä tügel, anda qılınğan ğämällär dä millätlär duslığına xezmät itmi, digän fikerdä tora avtor.
«Latinğa küçüne genä alıyq. Anı tıyu turında süzlär genä yörğändä bezneñ ömet bar ide äle. Küpmillätle federativ däwlät prezidentı mondıy adımğa barmas dip ışana idek. Ä inde ayırım subyektlar älifbanı üzgärtä almıy dip, latinğa küçüne tıyğan ukazğa qul quyğaç, yullar yabıldı, ömetlär özelde. Bu ğädelsezlek prezident qulı, prezident süze belän eşlände. Böten ber xalıqnıñ milli ğorurlığın mäsxäräläw, konstitutsion xoquqların tanımaw dip atala ul. Menä şuşındıy äxlaqsız ukazğa qul quyğan prezidentnıñ balalarnı tuğan telendä uqıtmaw ul nadanlıq dip äytüen citdi qabul itärgä mömkinme. Latin grafikasına küçüne tıyu tuğan teldä uqıtunı tıyuğa bärabär tügelmeni?» - dip yaza Näsimä Äxmätcanova.
Şundıy millätara duslıqqa xezmät itmägän ğämällär rätenä ul Rusiä mäğärif ministrlığınıñ pravoslav din däreslären kerterğä telägen kertä. Latinnı tıyğan qanunğa qul quyğan prezident , pravoslav din däreslären böten mäktäplärgä kertü turındağı çirattağı qararğa qul quymas dip ömetlänep bulmıy di Näsimä Äxmätcanova Şähri Qazan gäzitendä.
Latin grafikası temasın Mädäni comğa gäzitendä Damir Asılov däwam itä. Üzeneñ «Xaqiqät bäxästä tuamı?» digän yazmasında ul bäxäslär, mäs’äläne xäl itügä yardäm itmi, suza ğına digän fikerne ütkärä. Läkin ul üze dä monda bäxäskä kerep bara, çönki yañalif häm yaña latin älifbası yaqlı taraflarnı qarşı quya.
« Latinnı torğızuğa bäyle räweştä tudırılğan ığı-zığı waqıtında monafiqlığıbız da bik açıq çağıldı. Beriş ğalimnär, zıyalılar, bezgä latinğa küçü kiräk, latinğa küçik, dip söylänsälär dä, ğämäldä şul eşkä ayaq çalıp kildelär. Latinğa nigezlängän bulsa da, elekkege üz imlabızdan şaqtıy uq ayırılıp toruçı yaña imla eşläp täqdim itü, döresen äytkändä, mäkerle ğämällärneñ berse buldı. Xalıqnıñ hiçyuğı ber öleşe bulsa da latinnan baş tartsın, dip, maxsus eşlädelär şikelle anı.»
Aftornıñ üzenä, yañalif kübräk oşıy, şuña ul älifba mäs’äläsenä basım yasıy. Läkin nindi genä imla bulmasın, latin älifbası barıber kire qağıldı.
Sotsial mäsälälär, awıl, şähär tormışı turında Tatarstan yäşläre gäzitendäge yazmada süz bara. Yazmanıñ avtorı Nazıf Xämitov küptän tügel awıldan şähärğä küçep kilğän. Aña monda barısı da yaña, ul şähär tormışın awılnıqı belän çağıştıra. Uquçılarğa da anıñ küze belän üz tormışlarına qaraw qızıqlı. Uram seberüçe bulıp eşlägän bu keşe ayına 1300 sum ala häm şuña şöker itep tora, çönki mondıy aqça awıl xalqınıñ töşenä dä kermi ikän. Läkin barıber, Nazıym äfände mondağı «tärtip» urınına «Kolxozdağı tärtipsezleklär»gä qarağanda yaxşıraq tügel mikän, dip tä uylanıp quya. Awıldaşlarına yullanğan xatın ul bolay tämamlıy:
«Aşaw yaqları monda äybät. Sez kilosın 1 sum 70 tiengä citeştergän ipineñ bäyäse monda 6 sum 80 tien tora. Kibet tulı. Beläm - bu sezneñ xezmät cimeşegez. Şulay, buşlay ğına tırışıp eşläsägez, bez tuq bulırbız. Räxmät mine tuydıruığız öçen.» - dip yazılğan anıñ xatında.
Äytergä kiräk, awıl xucalığındağı xäl küplärne borçuğa sala. Uqıtuçılar häm awıl xezmätçännäre tıynaq, sabır keşelär bulğanğadır küräseñ, alarnıñ tawışları-tınnarı çıqmıy. Andağı xällär törle däräcädäge citäkçelärneñ notıqlarında ğına çağılıp kitä. Respublika citäkçelege awıl xucalığına reforma ütkärergä kiräk dip cıyılışlar ütkärä. Räsmi matbuğat igençelär, terlekçelär turında maqtawlı yazmalar birä, Tatarstan awılları Rusiädä iñ gazlaştırılğan awıllar digän söyeneçle xäbärlär birä . Awılnıñ çın xälen şähär xalqı qayan belsen di? Alayda, bez qapçıqta yatmıy digändäy, işetelä anısı da, awıl xezmätçännäreneñ eş xaqları bik tübän ikän häm anı da alar aylar buyı ala almıy. Şul xäbärdän çığıp qarağanda Watanım Tatarstan gäziteneñ comğa sanında «terlekçelär söyli» digän säxifädä basılğan xat qızıqsınu uyata.
Aqtanış rayonınıñ Şäymärdänov isemendäge kümäk xucalığı sıyır sawuçısı İlizä Näcmieva üzeneñ uy fikerlären redaksiägä yullap cibärergä bulğan. Anıñ «Bezgä çigenerä yaramıy» dip isemlängän xatında yıl buyı sıyır sawuçı bulıp eşläwe, eşen yaratıp başqaruı, küp sanlı bäygelärdä qatnaşıp alarda ciñüe turında bäyän itä. Üzeneñ hönärendä uñğan bulu säbäple küp sanlı büläklär alğan ikän ul. Prezident Mintimer Şäymiev qulınnan qimmätle keläm alu waqiğasın cılı iskä ala ul. Awıl xezmätçännäre bäyrämnäre dä Aqtanışta bik zur äzerlek häm oyışqan töstä ütä ikän. Şundıy çaranıñ bersendä işetkän süzlär rayonda tanılğan sıyır sawuçınıñ küñelenä ayıruça uyılıp qalğan. Menä anıñ xatınnan ber özek
«Tatarstan premyer-ministrı urınbasarı-awıl xucalığı häm azıq-tölek ministrı Marat Äxmätov bolay dide: «Bez bügen aqtanışlılarnıñ närsägä sälätle ikänlegen kürep utırabız. Rayon igençelektä ike yıl rekordlı näticälärgä ireşü belän berrättän, terlekçelektä dä totrıqlı üseş yulınnan bara. Äyye, bäyräm itärlek eşegez bar. Ämma artqa çigenergä xaqığız yuq. Uñışlarığız belän böten respublikağa ürnäk kürsätergä tieşsez. Çönki Tatarstannıñ iñbaşı – sezneke». Xaq süzlär. Maqsatıbız da cirlegebezdän çıqqan kürenekle şäxeslärneñ yözenä qızıllıq kiterü tügel, älbättä.» - dip yaza sıyır sawuçı Näcmieva. Ul xatınıñ axırında birelgän büläklär öçen räxmätlären belderä. Alar xezmätebezneñ iğtibarsız qalmawıbıznı kürsätä di ul. Bigräktä eş şartların tudırğan citäkçelärgä räxmät di sıyır sawuçı apa. Al da göl ikän awılda xällär diärgä mömkin ide, äğär dä şul uk bittä tağın berniçä xattan özeklär basılmağan bulsa. Alarnıñ bersendä – Minzälä rayonındağı Tupaç awılına baruçılarnıñ yu ğazapları surätlänä. Andağı küperne yartılaş su basa ikän, yazın pıçraq, qışın awılnı qar qaplıy, Yulnı çistartuçı maşinalar da , bälä-qaza bula qalsa rayon üzägenä xäbär itärgä telefon da yuq. Menä şundıy yullar da bar awıl xaqlınıñ xatlarında. Tatarstan yäşläre gäzite uquçılar xatların yaratıp bastıra, alardan tuplanğan bitlär, gäzitneñ iñ qızıqlı säxifäläre bula da, kiläse matbuğat küzätülärendä bez da alarğa kübräk iğtibar birerbez.
Tatarstan jurnalınıñ yaña sanı dönya kürde. jurnalınıñ daimi uquçıları sizgänder, bastıru sıyfatı üzgärgän, tışlığı da, bitläre dä yaxşı käğäzdä bastırılğan, sıyfatlı, tösle räsemnär belän dä bizälgän. Jurnalnı aqtarıp qarasaq, anıñ Tatarstanda tügel, kürşe respublikada bastırılulı açıqlana. Eçtälegenä kilgändä – anda älläni üzgäreşlär yuq, Tatarstan respublikanıñ ictimaği-säyäsi tormışın çağıldırunı däwam itä. Jurnal – Vasil Garifullinnıñ çigenergä urın yuq, artıbızda Mäskäw digän yazması belän açılıp kitä. Anda süz tuğan telne saqlaw ölkäsendä başqarılğan eşlär turında bara, tellär turındağı qanunnıñ 10 yıllığına bağışlanğan parlament utırışında yasalğan çığışlar tuplanğan. Tatar dönyası säxifäsendä dönya kürğän «Azat Watan» sağış häm ömet» isemle yazma ayıruça iğtibarnı cälep itä. Xatıyp Miñnegulov üzeneñ yazmasında tatar emigratsiäse köçläre belän çığarılğan jurnal turında täfsille mäğlümat birä. 1952-53 yıllarda Münxendä çığarılğan bu jurnalnıñ iseme cisemenä turı kilä, tatar-başqort emigratsiäseneñ tormışına, xalqıbız tarixına küz salırğa mömkinlek birä, dip yaza Xatıyp Miñneğulov Tatarstan jurnalında.
Bikä Timerova, Qazan


text:
Yevropa Berlege xärbi qanatın kötelgännän tizräk oyıştıra ,kiñäytä başladı . Ul bıyıl başlarında berençe märtäbä Makedonyada tınıçlıq köçläre urnaştırğannan soñ iyün ayında Kongoğa xärbilär cibärde. Yevropa berlege äğzası Niederland, Moldovada tınıçlıq kileşüen yaqlau mäqsatında berlek ğäskärilären cibärü täqdime kertte.
Bu aralarda simvolik küreneş, ğälicänäp qılanış-jestlar artıp kitte şikelle möxtäräm tıñlauçılar. Prezident Bush Ğıraq suğışı berektäşe Britaniä premiere T.Blairnı bugen Aqyortta zurlap qabul itä, atna başında şulayuq suğış berektäşe İtalia premiere Silvio Berlusconi Texastağı utarda qunaq bulaçaq. Suğışqa qarşı bulğan Fransiä citäkçese Chiraq yäki Germaniä kanslerı Schrödergä oval ofistä qabul, räsmi aş däğväte, Camp david , yäki Texastta qunu qunaq bulular qaralmağan älbättä. Amerika citäkçese dusların şulay qunaq itep ikençelärenä kündermä cibärä , Fransiädä yılsayın zur xärbi parat belän qotlanğan Bastil könendä ( ul 14nçe iyüldä ide) küzgä ışanmaslıq yañalıq bar ide. Küktä oçqıçlar Fransiäneñ trikolor, zängär , aq qızıl tötennären çığarıp oçqanda cirdä cäyeüle , kavaleriä häm matorlı köçlärdän torğan ozın kolonnnanıñ başında kem dä kem Germaniä generaleneñ jiptä basıp toruı küplärne şaqqattırğandır. Fransiäneñ Bastil könendä xärbi paratnıñ başında Yevropa Berlege xärbi köçläre bülege häm anıñ citäkçese alman generaleneñ buluı älbättä bik zur simvol köçenä iä. Yıllarça söylängän yevropa köçläre nixayät oyıştı .Alar 300keşelek kontingentnı mart ayında Makedoniägä cibärde. 6aylıq möddät Makedoniä prezidentı Traykowskinıñ üteneçenä esasän 3 ay tağı ozaytılaçaq dip kötelä. Makedoniädä älege waqıtta tınıçlıq xökem sörä.Ä menä iyün ayında sivil suğış barğan Kongo-Buniağa qaynar noqtağa yevropa berlege xärbilären cibärü kötelmägän eş buldı.Ayruça Makedoniädä alar NATOnıñ qoralların qullansa , Buniada alar üz qoralları belän kitte. Ämma şunı da äytergä kiräk
Kongoda operatsiälärne başlıça fransuzlar alıp bara.Anda Yevropa Berlege digän tamğa suğılsa da , küp närsä fransuzlar qulında . Bu atnada İminlek vä Xezmättäşlek öçen Yevropa Oyışmasınıñ älege citäkçese Niederland ,Moldova xakimiätläre belän rusça söyläşüçe Transdniester töbäge arasında ireşelgän kileşüne nığıtu mäqsatında anda Yevropa Berlege xärbilären cibärüne täqdim itte. Mäsälä 22nçe iyüldä Berlekneñ säyäsät vä iminlek komitetında qarala.Komitet citäkçese Maurizio Melani qarar birelmägän , ayruça Russiäneñ Moldovada mänfäğätläre buluı da onıtılmasqa tieş dip äytkän. Diplomatlar Russiä küptännän birle anda ğäskär tota , Berlek xärbiläre Mäskäüne üpkälätmiçä genä urnaştırılırğa tieş dip söyli . Londonda urnaşqan Yevropa Reformaları öçen Üzäktä säyäsi analitik Heather Grabbe andıy potensial missiäneñ ähämiäten kimetep bulmıy di Grabbe(audio)
Yevropa Berlegeneñ kürşelärenä qarata säyäsäte çınlap ta ähämiätle ,çönki Berlek üzeneñ kürşeläre belän eş itkändä ike möhim mäsälä bar. Berençe mäsälä ul nindi däräcädä andıy eşlärgä qatnaşırğa teli -pre-emtiv höcümnär oyıştıraçaqmı häm nigezdä Balkanda yasağan xataların qabatlamas mikän ?
İkençe mäsälä di Grabb, Berlek köç qullanırğa telär mikän.Ul Ğıraqqa qarata köç qullanudağı fiker ayırmalıqların xäterlätä.Şulay da analitik äğzalar üz täsir sferası belän bäyle bulsa konsensusqa ireşä di. Urtaq xärbi operatsiälär , urtaq säyäsät berlek äğzalarınıñ suverenlegen yuqqa çığaraçaq dip uylauçılar yuq tügel
Brüsseldä Yevropa säyäsäten tikşerü üzägendä eşläwçe xärbi analitik Marc Houben fälsäfi noqtadan qarap bolay dip söyli : Rönesans däwrendä politik teoriäläre belän mäşhür bulğan Niccolo Machiavelli täsirle köçle bulu öçen xakimiät ber qulda ğına tuplanırğa tieş dip äytkän ide. Ämma ul 25 modern demokratik däwlättän torğan Yevropa Berlege öçen telängän närsä tügel di. Houben(audio)
Minemçä bezneñ tarixi wazıyfabız –bälkim akademik , yäki intellektual noqtadan qarağanda Machiavellinıñ yalğış buluın isbatlau. Yevropa Berlege uñışlı täsirle bulırğa teli ikän , kiñ xakimiätne ber qulğa tapşırmasqa tieş .
Houben xaqlı ämma anıñ fikerläre Brüssel bürokratlarına oşap betmäs
färidä xämit, praga


text:
Bin Ladenneñ yaña audio tasması
Al Jazeera televideniäse Osama bin Ladenneñ dip belderelgän audio tasma tapşırdı. Al Qaeda citäkçese Sudannıñ Darfur regionındağı krizis häm Hamasnı xalıqara izolätsiägä kertüe Könbatışnıñ İslamğa qarşı suğış alıp baruın kürsätä dip beldergän.
"Saylaularda ciñep çıqqan Hamas xäräkäten kire qağu xaclı suğışı bulıp tora häm Şeyx Auman Al-Zawahri raslağanıça dinsezlär berläşmäsenä quşılunıñ gönax buluın kürsätä. Alarnıñ Hamasnı kire qağuları möselmannarğa qarşı xaclı-sionist suğış alıp baruların raslıy."
Bin Ladenneñ süzlärençä, Al Qaeda Könbatış xökümät räsmiläre belän vatandaşları arasında ber nindi dä ayırma yuq häm alar höcüm obyektı bulıp toralar digän qaraşta. Bin Laden berençe märtäbä Sudandağı konfliktnı telgä alğan. Sudan xökümäte Cancawid dip atalğan Ğäräp suğışçıların cirle qara Afrikan xalqına qarşı qullanuda ğäyeplänä. Xartum monı kire qağa. BMOsı İminlek şurasınıñ qayber ağzaları, şul sanda AQŞ häm Britaniä anda xalıqara tınıçlıq saqlau köçlären cibärergä çaqırdılar. Bin laden bu yat köçläreneñ ber İslam ilen okupatsiäläv tırışlığı bulıp tora dip beldergän häm üz taraftarların Sudanğa barıp suğışırğa çaqırğan. Sudan çit il tınıçlıq köçläre ideasna qarşı çıqsa da, ul şulay uq Bin Ladenneñ tuğannarça yaqlauın da kire qaqtı. Tışqı eşlär ministere Camal Muhammed İbrahim Sudan xalıqara cämağätçelekkä qarşı mucahidlärneñ yardäme belän yäisä nindider suğış alıp barunı küz aldında totmıy dip belderde. Bin Ladenneñ soñğı tasması AQŞta da politik debatlarğa säbäp buldı. Oppozitsiädäge demokratlar Buş administratsiäseneñ tışqı säyäsäten yañadan tänqitlädelär. Alar Bin Ladenneñ älegäçä totılmauına AQŞnıñ Ğıraq belän mäşğul buluı säbäp bulıp tora dip belderälär. Bin Laden Afğanistan-Pakistan çigendäge taularda yäşerenä dip farazlana.
Färit İdelle, Praga.


text:
Prezident G.Bush administratsiäse terrorğa qarşı suğışnı ,öleşçä ğäräb-möselman dönyasına ireşü aşa da ciñergä tırışa.Bushnıñ iminlek mäsälälärendäge kiñäşçese C.Rice Waşington xärbi aksiälärdän ayırmalı bularaq töbäktä Quşma Ştatları turında uñayraq fiker taratırğa omtıla dip säyli. Ämma här kem moña uñay qarıymı ?
Prezident G.Bush al Qaida häm anıñ berektäşläre tudırğan qurqınıçnı yuq itü öçen alıp barılğan Äfganstan wä Ğıraq suğışları aqlana digän qaraşta. Läkin Bushnıñ milli iminlek mäsäläsendäge kiñäşçese C.Rice xärbi aksiälär belän genä terornı ciñep bulmıy, Prezident ğäräb häm möselman dönyasın AQŞ sezneñ doşmanığız tügel dip ışandırunıñ ähämuiäten baştan uq añladı dip söyläde atnakiçtä AQŞ kongresı tarafınnan finansiälängän AQŞnıñ Tınıçlıq İnstitutında C.Rice tağı (audio)
Terrorğa qarşı suğış başlanğannan birle prezident terrorğa qarşı suğışnıñ , qoral konfliktı qädär ideologie konfliktı buluın da añladı. Ber terrrorçı sez tormışnı yaratasız ä bez ülemne dip äytkän ide . Terrorçılar köç belän ciñelgännän soñ tügel ä ülem, näfrät ideologiäseneñ urının tormış, ömed yalğannın urının çınbarlıq alğannan soñ ğına çın ciñü bulaçaq dip söyläde .
Rice moña ireşü öçen Bush administratsiäse AQŞ belän islam dönyası arasında uñayraq häm konstruktiv mönäsäbätlär urnaştıru mäqsatında xalıq diplomatiäse alıp bara dide. Bu töbäklärdäge xalıqqa turıdan turı täsir itü öçen xalıqara tapşırularnıñ ähämiäte bar. Rice salqın suğış waqıtında bu tırışlıq uñışlı buldı häm min älege konfliktta da şulayuq uñışlı bulır dip uylım dide. Rice süzlärençä(audio)
Min salqın suğış studentı. Salqın suğış waqıtında tuğan,çınbarlıqta böten ğömerem salqın suğış belän bäylängän. İrekle Yevropa, Azatlıq Radiosı häm Amerika Avazı açıq häm döres mäğlümätne timer pärdäneñ ikençe yağında yäşäwçelärgä cibärde.
Ul salqın suğış yıllarında Amerika kollej häm universitetları da bu tırışlıqqa quşılıp , rus häm könçığış yevropa illäre tellärendä kurslar oyıştırdı dip äytep, akademiäne şunduyuq kurs kürdermälärne ğäräb telendä islam dönyası öçen äzerlärgä çaqırdı.
Waşingtonda urnaşqan Yerusalem öçen Amerika Möselmannarı isemle törkemneñ kommunikatsiä direktorı Rayed Tayeh bu tırışlıqlar matur yanğırasa da ğämäldä uñışlı tügel di . Tayeh Azatlıqqa birgän ängämä waqıtında(audio)
Xalıq diplomatiäse uñışlı bula ala , bu AQŞnıñ imicen yaxşırtu öçen nindi çaralar kürülüennän bağlı.Bush administrtasiäseneñ ğämällärenä qarasan alar uñışsız buldı.Ber törkem salqın suğış qaldıqları terrorğa qarşı suğış alıp barırğa tırışa. Minemçä xalıq diplomatiäse ğämäldä ,ämma alar tämam yalğış eş it dip söyläde.
Tayeh fikerençä, 20nçe ğasırnıñ ikençe yartısında AQŞ- könbatış Yevropa täşkil itkän yevro-sentrik sivilizatsiä başqa ber yevro sentrik mädäniät SSSR häm könçığış Yevropa belän elemtädä tora ide. Ämma şuluq texnikanı ğäräb islam dönyasında ğämälgä quyıp bulmıy. Annan başqa di Tayeh möselmannar Quşma Ştatları närsä söyli häm närsä eşli aradağı ayırmanı kürä dip äytep bolay dip däwam itte(audio)
Xalıq diplomatiäse imic mäsäläsendä problema buluına işarä itä, bez bu imicne döreslärgä häm anıñ uylanğança naçar bulmawın añlatırğa tieş dip uylıym.Bez keşelärneñ şiqäyätlären çitkä qağıp ,alarğa sezneñ närsägä borçıluığıznı añlıybız. Ämma bezdä demokratiä, ireklek bar, bezneñ talantlı atletlarıbız, seksi cırcılarıbız bar..... bezneñ İzraelne yaqlauğa borçılmagız . Bu Bush administratsiäseneñ xalıq diplomatiäse versiäse . Açıqça äytkändä bu propaganda..
Tınıçlıq İnstitutındağı çığışında C.Rice xalıq diplomatiäse ölkäsendä bez bik yaxşı oyışıp betmägän, xökümät kübräk eşlärgä tieş dip äytep kimçelekne iqrar itte
färidä xämit,praga


text:
Neşet Çelebi - Ozanlar Diyarı
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Ozanlar Diyarı
Etiketler : Neşet Çelebi - Ozanlar Diyarı türkü indir, Neşet Çelebi - Ozanlar Diyarı türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Ozanlar Diyarı mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Ozanlar Diyarı türküsü, Ozanlar Diyarı sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Ozanlar Diyarı bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Beyaz Giyme Toz Olur
Neşet Çelebi - Harmana Serdiler
Neşet Çelebi - Pencereden Bakan
Neşet Çelebi - Yol Üstüne Oturdum
Neşet Çelebi - Akşam Oldu Kırat
Neşet Çelebi - Yeşil İpek Bükeyim
Neşet Çelebi - Körimiş Gözlerim


text:
Neşet Çelebi - Sarı Yaylamda Yaylayamadın
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Sarı Yaylamda Yaylayamadın
Etiketler : Neşet Çelebi - Sarı Yaylamda Yaylayamadın türkü indir, Neşet Çelebi - Sarı Yaylamda Yaylayamadın türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Sarı Yaylamda Yaylayamadın mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Sarı Yaylamda Yaylayamadın türküsü, Sarı Yaylamda Yaylayamadın sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Sarı Yaylamda Yaylayamadın bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Vurduğunu Öldürürsün
Neşet Çelebi - Dünya Adana nın
Neşet Çelebi - Esme Deli Rüzgar
Neşet Çelebi - Beyaz Giyme Toz Olur
Neşet Çelebi - Yürü Bre Fani Dünya
Neşet Çelebi - Etek Sarı Sen Etekten Sarısan
Neşet Çelebi - Sarı Yaylamda Yaylayamadın
Neşet Çelebi - Karnı Büyük Koca Dünya
Neşet Çelebi - Cananısın Canısın
Neşet Çelebi - Yoruldum Da Yol Üstüne
Neşet Çelebi - Niye Belli Değil
Neşet Çelebi - Harmana Serdiler
Neşet Çelebi - Dağların Eteklerinde


text: Qandahar -- Yäkşämbedä Äfğanstannıñ könyağında, Zäbül vilayätendä totıq itep alınğan Hindstan injenerınıñ başı kiselgän gäwdäse tabılğan. "Talibannıñ bu qotıçqıç wähşi ğämäle Hindstan xökümäten tetränderde. Bu ber ğönahsız Hindstan keşese, başqa watandaşları belän bergä Äfğanstannı tözekländerügä öleş kertä ide, bu eşkä canın birä ide, di Hindstan Tışqı eşlär ministrı Şiam Saran. Taliban süzçese Qari Möxämmät Yosıf süzlärençä, totıq qaçırğa tırışqanda üterelgän. Hindstan injenerı häm anıñ Äfğanlı yörtüçese şimbä könne Qandahar yulında urlanğan. Taliban, Hindstan eşçeläre ber täwlek eçendä Äfğanstannan kitmäsä, totıqnı üterü belän yanağan ide.


text:
Bügen Başqortstannıñ tatar oyışmaları wäkilläre prezidentlıqqa namzätlär belän oçraştı. Döres, oçraşuğa namzätlärneñ berse genä, Sergey Veremeyenko ğına üze kilgän ide, qalğan namzätlärneñ qayberläre üz wäkillären cibärgän. Veremeyenko xäzer inde räsmi terkälgän namzät bularaq Başqortostan tatarlarınıñ zur problemalarına basım yasap wäğdälär birde. Tatar yulbaşçıları wäğdälärgä aldanmasqa çaqıra.
Ufada Nur tatar drama teatrınıñ zur tamaşa zalın açu tantanasında Tatarstan qunaqları da qatnaştı.
Mönir Vafin, Ufa


text:
BMOsı general sekretarı Sudan-Darfurda säfärdä yöri
BMOsı general sekretarı K.Annan bügen Sudanda 2million çaması keşe yäşägän bik zur moxacirlar lagerında buldı. Bu keşelär töbäktäge köç qullanu häm açlıqtan qaçıp anda sıyınğan.K.Annan Darfur şulayuq Sudannıñ könyağına kübräk yardäm birelsen dip möräcäğät itte. Könyaqta açlıq cäyelä bara.
K.Annan(audio)
Könyaqta problemalar bar. Könyaqta tınıçlıq kileşüenä ireşelsä d,şunısı oyat ki bezneñ kiräkle resurslarıbız yuq. Darfurda solıx kileşüe bulmasa da anda resurslar kübräk, äytersen lä xökümätlär dä könyaqqqa birgän yardämne xezer Darfurğa birä , här ike krizisnı xäl qılu öçen östämä resurlar kiräk , bez donor illärgä çınlap ta bulışlıq kürsätsennär dip möräcäğät itäbez.
Aprel ayında könyaqnıñ sivil suğıştan soñ ayaqqa basuı öçen 4yarım milliard dollarlıq yardäm wäğdä itelde.Ämma xalıqara yardäm kilgän kenyaq Kenya çigendäge azıq tölek saqlağıçları buş diärlek .Açlıq küp kenä xatın qıznı balalarına yafraq häm ülänne qaynatıp aşatırğa mäcbür itä.Yardäm oyışmaları xezmätkärläre arta barğan açlıq sülpänäytelgän konfliktlarnı yañadan qabındıraçaq häm tınıçlıq urnaştıru tırışlıqları tağı qıyınlaşaçaq di.Marialdä Çiklär tanımağan tabiplar oyışması xezmätkäre
Patrick Murphy(audio)
Dönya ber de kiräkmägän başqa ber problem zona aldında qalaçaq.Xökümätlär häm bik küp ayrım keşelär tınıçlıq kileşüenä ireşü öçen 20yıl bik qatı eşläde .Xäzer keşelärneñ açlıqtan ülmäwe öçen yardämne däwam itterü kiräk aç xalıqnıñ cimerü tendensiäse bar. färidä xämit


text:
Mäskäw -- Rusiä Çeçen qaçaqlarına öylärenä qaytu öçen tieşle şartlar tudıra almıy. Bu turıda keşe xoquqların yaqlawçılar sişämbedä Mäskwädä ütkän matbuğat oçraşuında belderde. Anda Yevropanıñ 17 ilendä eşläwçe 70tän artıq oyışma qatnaşında äzerlängän xisap iğlan itelde. Xisap äzerläwçelärneñ berse, Xalıqara Helsinki Federatsiäse wäkile Anne Marit Austbe süzlärençä, Çeçnädä keşe xoquqları bozılu turında terkälgän dälillär bar. Çeçnä xalqı xalıqara yaqlawğa moxtac, dide ul.
Ul arada bügen Çeçnäneñ İtum-Kali rayonında, Doka Umarov citäklägän möcähetdinnär törkeme belän bulğan bäreleşlär näticäsendä, Rusiäneñ 2 xärbie häläk bulğan, tağın 5-se cäräxätlär alğan. Möcähetdinnär qaçıp kitkän, dielä.


text:
Fransiä prezidentı Chirac Yevropanıñ yaña konstitutsiäsen yaqlatu eşenä kereşä
Comğa könne Gretsiä parlamentı Yevropa Berlegeneñ yaña konstitutsiäsen tikşerep, anı axırğı çiktä raslar dip kötelgän ide, läkin deputatlar monı älegä kiçekterep torırğa buldı, bu mäs''älä xäzer tawışqa 19-nçı aprildä quyılaçaq dip farazlana. Ul arada üz ilendä konstitutsiäne yaqlaw kampaniäsenä Fransiä prezidentı Jacques Chirac ta quşılırğa buldı, anda wäzğiat qatlawlıraq - fransuzlar üz fatixasın tağın 6 atnadan soñ uzaçaq referendumda birergä tieş häm Yevropa Berlege konstitutsiäsen kire qağuçılar sanı älegä kübräk.
Audio, Jacques Chirac
"Ägär dä qağidälär, oyışqanlıq, qüwät yuq ikän, bezneñ belän inde isäpläşmäskä dä bula. Häm şul qağidälärne bezgä näq menä konstitutsiä birä" di fransuz prezidentı. Soñğı fiker beleşü näticälärenä qarağanda, Fransiädäge saylawçılarnıñ 55-läp protsentı älegä Yevropa Berlege öçen äzerlängän konstitutsiäne kire qağa. Ul berlekkä kergän illärneñ citäkçeläre tarafınnan uzğan yıl azağına äzerlänep bette, bu eş alar däräcäsendä dä qızu bäxäslär häm qarşılıqlı fiker alışular belän bardı. Konstitutsiäneñ töp maqsatı, moña prezident Chirac tä basım yasıy - Berlek eçendäge qarar qabul itü tärtiben caylaw, ğadiläşterü, urtaq qağidälär kertü häm şunıñ aşa Berlekneñ oyışqanlığın nığıtu:
Audio, Jacques Chirac
"Ägär dä bez konstitutsiägä "yuq" dip tawış biräbez ikän, xäzerge sistemanıñ zäğiflege häm awırlıqları tağın da kiñräk kenä cäyeläçäk" dip kisätä Jacques Chirac. Ägär dä Fransiä saylawçıları Yevropa Berlege konstitutsiäsen xuplamasa, bu anıñ tiräsendäge elekke bäxäslärne yänä quptarıp, konstitutsiäneñ yaña yazılışın buldıru söyläşülären başlawnı añlataçaq. Chirac, bu yaña söyläşülär bulmasqa da mömkin, çönki Fransiäneñ kire qağuı Yevropa konstitutsiäsen buldıru niätenä balta çabuğa tiñ närsä ul dip kisätä. Andıy oçraqta Fransiäneñ Yevropa Berlegendäge säyäsi tä''sire nıq kimiäçäk, di fransuz prezidentı.
Audio, Jacques Chirac
"Ägär dä Fransiä konstitutsiäne yaqlap tawış birmäsä, bu Fransiäneñ, küpmeder çorğa Yevropa eçendä yuqqa çığuın añlataçaq" di Chirac. Ä inde Fransiä, kiresençä, Chirac telägänçä, "äye" dip tawış birsä, bu Quşma Ştatlar häm Qıtay kebek ere däwlätlärneñ qüwäten çiklärlek Yevropa tuuına kiteräçäk, dip belderä prezident. Ul, köçle Yevropa qoruğa kiteräçäk täräqqiatne tuqtatu, älbättä, anglosaksonnar, ayırım alğanda Quşma Ştatlar mänfäğätendä digän fikerdä tora.
Audio, Jacques Chirac
Yevropa Berlegeneñ konstitutsiäse ğämälgä, 2006-nçı yılnıñ noyäbrenä qädär ul bar äğza illär tarafınnan da raslanğaç keräçäk. Här il raslaw ısulın üze xäl itä - qaydadır monıñ öçen parlament qararı ğına da citä, ä ayırım illärdä referendumnar ütkärelä. Fransiädän tış bu mäs''älä xalıq qaramağına tağın 9 ildä çığarıla, ämma alarnıñ qayberlärendä, misal öçen İspaniädä häm ul anda inde ütte, referendum näticäläre xökümät öçen mäcbüri tügel. Litva, Macarstan, Sloveniä häm İtaliä Yevropa Berlege konstitutsiäsen inde xupladı.
Kärim Kamal


text:
«Yaña Ğasır» töp iğtibarnı tatar tapşırularına birmäkçe
Tatarstannıñ «Yaña ğasır» sputnik kanalı üz eşen 3 yıl elek başlap cibärgän ide. Kompaniäseneñ räis urınbasarı Miläwşä Aytuğanova äytkänçä yıl sayın kanal xezmätkärläre yazğı sezonnı yañaça başlarğa tırışa. 2005 yılğı yaznı da «Yaña ğasır» premyeralar belän qarşılıy. Kanalnıñ tapşırular säyäsäte häm yaña alıp baruçılar turında «Yaña ğasır» kanalı citäkçese urınbasarı Miläwşä Aytuğanova belän söyläştek.M.A. Bu yazğı sezonda kübräk tatar tapşırularına iğtibar birdek. Bezneñ yäşlär öçen televizion uyın başlana. «Sin mineke, min sineke» digän programmada qızlar yegetlärne, qızlar yegetlärne saylayaçaq. Annan soñ, «Salawatta qunaqta» digän yaña proyektnıñ berençe programması 1nçe martta efirğa çığa. Töreklärneñ tatar telenä tärcemä itelgän mul’tfilmı belän dä nänilärne söyenderä alabız. Mäğlümäti tapşırularda da üzgäreşlär bulaçaq. Urıs telendäge atnalıq analitik tapşıru 23 fevralda efirğa çıqtı inde. Anı kanalınıñ citäkçese İlşat Äminov alıp bara.
B.T. Ä sez üzegez dä tapşıru alıp barmıysızmı, yaña proyekt başlamıysızmı?M.A. Ber citäkçe bar bit inde, ikese dä çıqsa, döres bulmas. Min ekranğa çıqmıym, ämma tapşırularda qatnaşam. Menä «Mädäniät dönyasında» digän proyekt inde ber yılğa yaqın bara. Ul bezneñ kanalnıñ töp konsepsiäsen çağıldıra. Kanaldağı küpçelek tapşırular şul minem bülmädän çığa inde. Äle eş küp monda, yaña proyekt turında uylağan yuq.
TNV kanalınıñ yaña icadi sezonnı başlawı turında reklama kompaniäsen bik aktiv bardı. Bu xaqtağı xäbärlär barlıq gäzitlärdä diärlek basılıp çıqtı. Cırçı Salawat tulı zallar cıyu sälätenä iä, televizion ekrannar aldında tamaşaçalarnı cıya alırmı, yuqmı, berençe yazğı aynıñ reytingları kürsäter.
Bikä Timerova.


text:
Ğiraqta Rusiä keşelären üterü öçen cawaplılıqnı Duma amerikannarğa da yökli
Xäbärlärdän işetüegezçä, Ğiraqta Rusiä watandaşların cäzalap üterü uñayınnan Däwlät Duması çärşämbedä maxsus belderü qabul itte. Anda, Bagdadta Rusiä wäkilären urlaw häm annarı alarnı üterü öçen Ğiraqnı basıp alğan illär dä cawaplı, digän süzlär bar.
Fiker alışularda çığış yasağan İgor Barinov, Dumanıñ tışqı eşlär komitetı äğzası, Ğiraqtağı könbatış köçlären açıqtan-açıq ğäyepläp çıqtı:
"Cawaplılıqnı üterüçelär belän bergä ilne basıp alğan ğäskärlär dä urtaqlaşırğa tieş. Alar anda küpläp yuq itü qoralların da taba almadı, xäzer dä alar Ğiraqtağı wäzğiatne kontrol''dä tota almıy - bezneñ diplomatlar ilçelektän 400 metr kitü belän urlanıp üterelde", dip ğäyepli çit il, berençe çiratta amerikan ğäskärlären Ğiraqta tärtip urnaştıra almawda Duma deputatı İgor Barinov.
Rusiä Däwlät Duması räiseneñ berençe urınbasarı Oleg Morozov ta yaqınça şundıyraq xislär belderä, utırıştan soñ ul bolay dide:
"Ğiraqnıñ sotsial'', iqtisadi wä säyäsi krizis kiçerüe kön kebek açıq. Berkem dä imin tügel, xakimiat yardämsez utıra, ä inde basıp alğan köçlär ni üzläreneñ, ni çit il keşeläreneñ iminlegen tä''min itä almıy", di Oleg Morozov.
Älege mäs''äläneñ Däwlät Dumasında qaraluınnan tış Rusiä Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurasında da üz watandaşların üterüne xökem itkän qarar ölgese äzerlägän ide. Ämma anıñ eçtälege Dumanıqına qarağanda tınıçraq bulır tösle - Rusiäneñ Şuradağı daimi wäkile Konstantin Dolgov süzlärenä qarağanda, anda Ğiraqtağı çit il ğäskärläre cawaplılığına işarälär bulmayaçaq. Mäskäw, İminlek Şurası bu qararnı atnakiç tikşerer dip ömetlänä.
Kärim Kamal


text:
Seber tatarları diaspora tügel
Bez monda cirle xalıq! Citär inde sebergä kilep yäşäwçe başqa millätlär belän ber qalıpqa salıp butarğa! Bu fikerlär bertawıştan Tömän ölkäse tatarlarınıñ milli mädäni möxtäriäte şurasınıñ soñğı utırışında äytelde. İctimaği xäräkätneñ soñğı cıyını yazğı eşlärgä yomğaq yasap, cäy köne başqarılasıların barladı.
May urtasında Tabul şähärendä ütkän “Söläymanov uquları” fänni-ğamäli cıyınına häm Tabul däwlät pedagogiä institutınıñ tatar bülege bäyrämenä zur bäya birelde. Häm menä “Söläymanov uquları” waqıtında ölkä xökemläteneñ qayber türäläreneñ üz çığışları waqıtında tatarlarnı, bu oçraqta seberdä yäşäwçelärne diaspora dip atawı ber kemgä dä oşamağan. Şunlıqtan avtonomiä şurası kiñ küläm mäğlümlät çığanaqlarında “diasporağa qarşı köräş” başlarğa digän qararğa kilde.
Qayber tıñlawçılarıbız bu töşençägä mönäsäbättä, närsäse bar inde anıñ, dip tä quyar. Ämma 2000 nçe yılda uq ğalim Damir İsxakov "Buduşçee rossiyskogo federalizma: politiçeski i etniçeski faktorı" digän konferensiädä çığış yasap “Fenomen diasporı vesma slojen i poetomu obşçeprinyatogo opredeleniä dlya neğo praktiçeski nevozmojno nayti. Obıçno pod diasporoy ponimaetsya osobaya gruppa natsional'nıx men'şinstv, opredelyaemaya kak "znaçitel'naya çast' naroda (etniçesqoy obşçnosti), jivuşçaya vne stranı yee proisxojdeniä i obrazuyuşçaya dawno slojivşuyusya, vıysokoorganizovannuyu, sploçennuyu, ustoyçivuyu, xoroşo ukorenivşuyusya i stavşuyu neobxodimoy dlya prinimayuşçey stranı, gruppu". No uje tatarski sluçay daet mnogo pişçi dlya razmıyşleniy. Taq, ryad grupp tatar (kasimovskie, astraxanskie, sibirskie i dr.) prodoljayut jit' v istoriçeskix arealax svoego formirovaniä i s toçki zreniä formal'noy logiki ne podpadayut pod kategoriyu diaspor”,- digän ide.
Utırış waqıtında tağın şundıy xäl turında da äytelde. Tömän rayonınıñ İnteräy isemle tatar awılı yanında açıq hawada “Tarixi arxeologik muzey tıyulıq” bar. Bu tıyulıq qayçandır bu urında borınğı keşelärneñ toraq urınnarı bulğanlığı turında söyli. Avtonomiä utırışında äytelgän süzlärgä kürä, tikşerüçelär qazu eşläre waqıtında törki-tatar qatlamın “sitkä alıp pırğilar”, yäğni iğtibarsız qaldıralar ikän. Cıyılışta tikşerergä, nindi dä bulsa çaralar kürergä digän fikergä kilenmäde. Soraw açıq qaldı. Ämma “Azatlıq” tıñlawçıları öçen maxsus tikşerep bu mäsäläne aldağı çığışlarıbıznıñ bersendä kiñräk yaqtırtırbız dip uylıybız.
Utırışta tağın ber soraw xäyran ğına şaw-şu quptardı. Tömän ölkäse milli eşlär komitetınıñ baş belgeçe Rifkät Näsibullin äytüençä, Wağay rayonınıñ Köbäk awılı keşeläre peçän çaba torğan utrawğa, ul alarnıñ cirläre, ä qayçandır Yırmaq suğışçılarınıñ soñğı tuqtalışı bulğan urınğa 7 metr bieklegendäge zur täre utırtqannar. Häm köbäklelär awılnıñ ber uramına Seber xanı Quçum isemen birergä telägännär. Awıl keşeläre tärene alunı taläp itälär. Şulay uq uramnarına Quçum isemen birü mäsäläse dä bügenge köngä qadär xäl itelmägän. Wağay rayonınıñ xaqimiät başlığı Ramay Sönğatullin: “Mondıy eşlär tiz genä qaralmıy. Bu sorawnı maxsus komissiä xäl itä”,- dip cawap birgän. Şuña kürä älegä Köbäk uramına Quçum isemen birdertälär, yäki birdertmilär dip äytü qıyın.
Aldaraq telgä alınğan “Söläymanov uquları”n oyıştıruçılarnıñ berse Tömän ğalime Aleksandr Yarkov ta bu şura utırışında qatnaştı häm täre-uram probleması kütärelgäç, avtonomiä räise östälenä äzer proekt-ölge saldı. Bu proektqa kürä Yırmaq belän Quçumnıñ suğışuın tarixta qalğan waqiğa dip sanarğa häm bügenge köndä duslıq qıybatraq dip urtaq konferensiä ütkärergä kiräk. Qazaqlar yağı rizalığın birep, ölgegä möher suğıp, imza salğan inde. Ä avtonomiä şurası äğzaları, 4 ğasır waqıt uzsa da cirle seber tatarları küñelendä däwlätsez qalu, qan qoyılu äle dä saqlana, xalıq bu çaranı ütkärgän oçraqta bezne döres añlamas, dip rizalığın birmäde.
Şulay itep kileşü konferensiäse bulmas axırı. Avtonomiä utırışınnan soñ ğalim Yarkov telefon aşa mondıy fiker äytte.
-Yesli net, taq net. Neçeğo budit' zverya. Narod ne gotov zaçem? Yeşçe ne sozrel znaçit. Mı ne dawno proveli aksiyu. Priezjali nemsı iz Germanii. Trudarmiysı i naşi frontoviki vmeste poşli i vozlojili wenki k naşim pavşim i na moğile voennoplennıyx 2 oy mirovoy voynı. Vse stoyali i govorili o tom, çto nado osmıslit' eti rezul'tatı voynı. Çto pogibşie lyudi vseravno ne vinovatı. Proşlo stol'ko let poqa ne gotovı. Nu çto sdelat'. Zaçem zlit'. Znaçit naşim pravnukam eto predstoit' sdelat'. Ğalim Yarkov süzlärençä, bu çaranı ütkärmäskä kiräk ikänlegen ul üze dä añlağan. Ä bu çaranı ütkärergä anı Germaniädän kilgän nemeslarnıñ häm suğışta qatnaşqan isän sovet soldatlarınıñ bergä nemes xärbi plennıyları qäberenä häm suğışta qatnaşqannar qäberenä çäçäk salu etärgän bulğan.
5 avgust könne Yırmaqnıñ häläk buluına 420 yıl tula. Wağay rayonınnan yaña ğına kilgän xäbärlärgä kürä, Köbäk awılı keşeläre 3 nçe iyül könne awıl külämendä qorban çalıp, täre utırtılğan cirdän yıraq bulmağan töşkä kümelgän izge Bäyeş ata ruxına doğa qılırğa häm aş ütkärergä cıyınalar.
Avtonomiä şurası utırışında 2 nçe iyül könne bulaçaq ölkä Sabantuyı turında da süz buldı. Qazannıñ 1000 yıllığına baraçaq törkem dä raslandı.
Nail Alan. Tömän.


text:
Qazan boralaqlarında prezidentlar oçaçaq
Qazan vertolet berläşmäsendä Mİ-8 MTB1 dip atalğan vertolet-salon yasalıp bette. Noyäber ayında ul zakaz birüçe – Qırğızstan prezidentı Askar Akaevqa cibäreläçäk. Şundıy uq maxsus boralaqlarğa Qazaqstan prezidentı nursoltan Nazarbaev häm Ukraina prezidentı Leonid Kuçma da zakaz birgän. Älbättä, iqtisadi tormışqa salonnar, investitsiälär, kerem aqçaları tä'sir itä. Ciñel tügel xäzerge zamanda citeşterü häm eşquarlıq belän şöğellänü. Sişämbe könne Çallıda Tatarstan eşquarları açıla. Anda bulaçaq bik möhim söyläşüdä 400 delegattan ğäyre tağın nindi räsmi wäkillär, nindi räsmi citäkçelär qatnaşır ikän. Säyäsi yalğa kitüçelär dä bu eştän çittä tormas kebek.
Rimzil Wäli


text:
İnde xäbär itelgänçä kiçä Brüsseldä açılğan Yevropa Berlege tışqı eşlär ministrlarınıñ cıyınına bügen Amerikan Däwlät Sekretare Colin Powell da quşıldı. Powell, ministrlar aldında çığış yasap – Yevropa belän Amerika Quşma Ştatları arasında qaywaqıt bik tirän fiker ayırmalıqları bula, läkin xalıqara säxnädä alar barıber xezmättäşlek itä, dip belderde: "Yaña ğasırnıñ awırlıqların ber il üze genä ciñep çığa almıy. Bu awırlıqlarnı ciñep çığuda dönyanıñ ömete barıber Yevropa Belän Quşma Ştatlar arasındağı kiñ häm ozaq däwam itäçäk xezmättäşlegendä" dide Powell.
Irannıñ atom töş programması mäs''äläsendä Powell, Quşma Ştatlar, İran üzendä atom qoralı citeştermäwenä dälillär kitergänçe tınıçlana almıyaçaq, dip Xalıqara Atom Energiäse Agentlığın İranğa qarata qırısraq rezolütsiä qabul itergä çaqırdı. Agentlıq İrannıñ atom programması mäs''äläsendä pänceşämbe könne cıyılaçaq.


text:
Äfğanstanda "Taw buranı" operatsiäse bara
Audio (Bryan Hilferty)
"Operatsiäneñ maqsatı tözekländerü, Äfğanstanda nıqlı iminlek tä'min itü, yağni ul ber keşe tiräsendä barmıy. Ämmä bez Äl-qaidä häm Taliban citäkeçlären mäxkämä aldına bastıru kiräklegen dä istän çığarmıybız."
Bezneñ Kandahardağı xäbärçebez äytüençä, "Taw buranı" dip atalğan bu operatsiä, nigezdä, inde berniçä kön bara. Ul, suğışçı dip şiklänelgän distälägän keşeneñ, qulları häm küzläre bäylängän xäldä, soraşuğa alıp kitelgänen xäbär itte.


text: Äfğanda totıq bulğan yeget 19 yıldan tuğan yağına qayttı. Ul Yuriy Stepanov. Yuriy Stepanov 1978 yılda Äfğan suğışında totıq bulıp qulğa alınğaç islam dinen qabul itkän, elektrçı bulıp eşlägän. Öylängän, ulı bar. Äfğanda ul Maybulo iseme alğan. Maybulo-Yüriy ike yıl elek tuğan yağına qaytırğa yärdäm itüen sorap Başqortstan Prezidentı Mortaza Räximovqa xat yazğan bulğan. Respublika xökümäteneñ yärdäme belän ul tuğan yağına qayttı. Maybulo ğailäse belän Başqortstannıñ Bäläbäy rayonına qaytıp töşte.


text:
2007 yılda Semberdä “Ömet” gäziten kübräk uqıyaçaqlar
Gäzitneñ redaktorı İsxaq Xälimev äytüençä, Ölkä üzägendä genä 100дәH artıq danägä kübäygän. Awıl rayonnarında da, az bulsa da, alğarış bar.
Moña qädär Yaña Malıklı rayonında yäşäwçe millättäşlärebez ölkädä iñ küp yazıluçılar bulıp kildelär. Kiläse yılğa ölkä üzäge bu rayonnı uzıp kitkän – kiosklarda satıluçı danälär belän sanasañ, barlığı 1300 artıq ğailä “Ömet”le bulaçaq. İsxaq Xälimev monı Yaña şähärdä tatar etnokomponentlı mäktäp açıluı belän dä bäyli. Yaña Malıklı rayonı 850 danä belän ikençe urında, annan soñ İske Kulatqı häm Nikolaev rayonnarı 700 danä tiräse.
Bu uñışqa ireşüdä İsxaq Xälimev qayber rayonnarnıñ avtonomiäläre citäkçelärenä häm maltabarlarğa räxmät belderä. Mäsälän, Radişçev häm Nikolaev rayonnarında eşläp kilüçe Yunıs Biryukov häm Töxfät Biktimerovnı ayıruça bilgeläp ütte ul. Yunıs äfände üz xisabına rayonda yäşäwçe awıl veterannarın “Ömet” belän tä''min itkän. Maltabar Kamil Xämzin häm “Aq Bars” bankınıñ Ul''yan filialı citäkçese üz millätebezdän bulğan xezmätkärlären yazdırğannar. “Stroyplatmass“ şirkäte häm “Volga” isemle awıl xucalığı kooperativı citäkçeläre dä aldınğı xezmätkärlärenä büläk sıyfatında, yıldağıça, 50şär danä yazdırğannar.
Gäzitneñ tirajı artuğa tağın ber säbäp bar kebek. Härxäldä, İslam kul''turası üzägeneñ Ul''yan filialı citäkçese Ruslan Kamalov şundıy fikerdä.
Elek Qazan radiosı “Azatlıq” tapşıruların ozın dulqınnarda birgändä yaxşı ide, räxätlänep tıñlap bula ide. Ä qısqa dulqınnar aşa tıñlaw qıyın. Berençedän, andıy radioalğıçlar siräk, küplär satıp alırğa da tapmıylar. Bulğanda da tapşıru törle tawışlar belän tutırıla, qomaçawlar küp, bik zur tüzemlelek belän genä tıñlıysıñ. Qayçaqta bötenläy tıñlap bulmıy.
Ruslan Kamalov üze “Azatlıq” xäbärläre belän internet aşa ğına bulsa da, daimi tanışıp bara. Läkin küplärneñ mondıy mömkinlege yuq. Menä şul buşlıqnı berqädär “Ömet” gäzite tutıra. Häm näq şunlıqtan moña qädär “Ömet”kä yazılmağannar da anı aldıra başladılar, dide Ruslan Kamalov.
Sentäber ayınnan birle, “Ömet” gäzitendä “Azatlıq” radiosında yañğırağan yañalıqlarnıñ yazma variantı, siräk bulsa da kürengäli. İsxaq Xälimev möhim dip tapqannarı. Menä soñğı sanında da märxüm İrşat ağa Camaletdinovqa bağışlanğan tapşırunıñ yazma variantı çıqtı. Bälki Ruslan Kamalov süzlärendä dä xaqlıq bardır.
“Ömet”neñ tağın ber uñışın äytep ütü urınlı bulır. “Azatlıq” radiosı aşa bu gäzittä cirle qäläm tibrätüçelärebezneñ äsärlären bastıruğa “tabu” çäpälgän ide. İmeş, şiğri häm proza äsärlärne barı tik aqça tüläp kenä bastırırğa yarıy. Berdän-ber tatar gäzitendä dä üz äsärlären bastıra almağan keşelärne soñğı stimulınnan da märxüm itüne tatar cämäğätçelege bik awır qabul itkän ide. Şöker, redaksiäneñ häm tatar cämäğätçelegeneñ tırışlığı mondıy ğayre tabiği närsäne yırıp çığuğa kiterde. “Ömet” bitlärenä näfis äsärlär dä qaytarıldı. Häm monı uquçılar da bik cılı qabul ittelär.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Mäskäw yäşläre forumı
Uzğan atnanıñ soñğı könendä Mäskäwdä, Mäskäw ölkäse häm Mäskäw milli mädäni möxtäriätläre yäşlär forumı uzdırdı. Bu forumğa Qazannan Bötendönya tatar kongressı häm bötendönya tatar yäşläre forumı wäkilläre dä kilgän ide. Läkin, Mäskäw forumınıñ ğomum utırışı urınına bilgele millättäşlärebezne tuğan könnäre belän qotlap, balalar konsertı kürsätü belän genä çiklänü, Qazan qunaqların da aptıraşta qaldırdı. Bu xaqta bötendönya tatar yäşläre forumı räise İlşat Säitov: “ Bez bu forumğa bik söyenep kildek. Läkin yäşlärneñ az buluı borçıy beraz. Min Mäskäwdä baytaq qına yäşlärne beläm. Läkin alar bu forumnan xäbärdar tügel. Bälki bu xaqta kübräk keşegä belderergä kiräk bulğandır.” dide.
Äytkänemçä yäşlär utırışınıñ programması xaqında söyläw fiker alışu bulmadı, eşne alar seksiä utırışları belän başlap cibärdelär. Forum dip atalğan bu cıyında 3 seksiä – eşquarlar, tarix mäğärif, şulay uq mädäniät, ruxi tärbiä seksiäläre eşläde. Mäskäwdä 14 artıq yäşlär oyışması bulsa da, forumda alarnıñ bik az buluı häm küpçelek yäşlärneñ eşquarlar seksiäsen saylawı da forumnı maqsattan çitläşterde kebek. Şulay da tarix, mäğärif seksiäsen alıp barğan professor Äxtämcan, yäşlärneñ tuğan telgä, ädäbiätqa omtılışların bilgeläp ütkän. Läkin belemnäre az, yaña kitaplarnı belmilär. Mondıy oçraşularnı yılğa ber tügel, ay sayın uzdırırğa kiräk, di professor. Professor Abdulxan Äxtämcan seksiäsendä 15 keşe bulsa, “Mädäniät, ruxi tärbiä” seksiäsenä ber keşe dä kilmägän bulıp çıqtı. Bu xaqta ul utırış öçen cawaplı bulğan Roza Xäbibullina: “ Bu xäl mine bik borçıy. Yäşlär mädäniätebez belän qızıqsınmıylar. Şulay disäm dä, bälki alar tatar milläteneñ möşkelräk yaqların kürep, mädäniät äle bezsez dä buldıra ala dip uylıylardır”, dide.
Seksiä utırışınnan soñ yäşlär yañadan cıyılıp, wazğiätne beraz tözättelär kebek. İkençe forumnı äzerlär öçen 9 keşedän torğan şura buldırıldı. Häm Mäskäw, Mäskäw ölkäse yäşläreneñ liderı itep yäş eşquar Rawil Safiullin saylandı. Anıñ urınbasarı bulıp, yäşlär belän eşlärgä atlığıp torğan yäş imam Ruşan xäzrät Äbbäsov bilgelände.
Şulay itep, Mäskäwdä uzğan berençe yäşlär forumı küplärne cälep itügä ireşä almasa da, maqsatların beraz yaqınayttı. Citäkçelärne saylap quyu ğına da bu oçraqta zur ähämiätkä iä dip äytergä kiräk.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Waşington, Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralı turında bik ışanıçlı dälillär bar, dip belderde
Audio
Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralı häm yıraq-ara ballistik raketalar citeşterüe turında bezdä bik ışanıçlı dälillär bar, di Bolton. Bu qoral 1991 yılda qabul itelgän 687-nçe rezolutsiä nigezendä tıyılğan.
Bolton süzlärençä, Waşingon, waqıtı citkäç, bu dälillärne açıp salaçaq. Ğiraq üz ixtiarı belän qoralsızlanmasa, Quşma Ştatlar aña qarşı köç qullanu belän kisätä. Räsmi Bagdad üzendä andıy qoral buluın kire qağa. Kiläse düşämbedä BMOnıñ qoral inspektorları İminlek Şurasında xisap totaçaq. İminlek Şurasınıñ berniçä äğzası Ğiraqta xärbi kompaniä başlawğa qarşı çığa.
Quşma Ştatlar däwlät sekretare Colin Powell, Quşma Ştatlar inspektorlar xisabın iğtibar belän tıñlıyaçaq, läkin İnimlek Şurasınıñ yaña rezolutsiäsen kötep tormasqa mömkin, dip belderde. Powell süzlärençä, Quşma Ştatlar xärbi operatsiä başlasa, başqa illärneñ aña quşılaçağına ul şiklänmi.


text: Şişmä rayonındağı Älkä qasabahında şartlatqıstar yäşerelgän urın asıqlanğan. Oşo qasabala yäşägän ber yeget ber bildäheź keşeneñ bağana töbönä şartlatqıstar yäşerep yöröüen kürgän. Tik ul bıl turala xoquq haqlaw xeźmätkärźärenä xäbär itep tormağan, säbäp ber – milisia menän bäylänmäweñ meñ artıq. Şulay źa ber mäl yañılıştan şartlatqıstar yäşerew osrağın kürewen äytä. Bıl xäbär organdarğa la barıp yetä. Narkopolitsiä xeźmäte mäğlümättärenän kürenewensä, bında plastit, trotil, şartlatqıs eşläw ösön başqa käräk nämälär tabıla. Şartlatqıstarźıñ kemdeke bulıuı bildäle tügel. Äytkändäy, tap Älkä qasabahı ergähendä injener – saper ğäskärźäre urınlaşqan.


text:
Çallıda "Xizbut-Tahrir" eşe yäşeren qaralamı, ällä kiçektereläme?
-Tahrir-Äl'-İslamiä" oyışmasına kergän,- dip sanalğan keşelärgä qarata mäxkämä eşen başlaw öçen böten şartlar, cirlek tudırılğan kebek ide. Şähärneñ radio-televidenie, gazeta kebek matbuğat çaraları atnalar buyı şuşı xaqta "yañğıratıp tordılar". "Xizbut-Tahrir"nıñ Tatarstandağı citäkçeläreneñ niçek itep üzlärenä fikerdäşlär tuplawı, listovkalar taratuların bäyän ittelär. Axırda şundıy näticä yasaldı-oyışma ägzalärenä 30 ğinwarda mäxkämä eşe başlanaçaq. Şuşı uq könne Azatlıq xäbärçese federal' iminlek xezmäteneñ Çallı bülegenä elemtägä çığıp, mäxkämä eşeneñ başlanaçağın, läkin anıñ yabıq bulası xaqında belde. Şähärneñ berniçä mäxkämä yortında bulıp ta, "Xizbut-Tahrir" eşe qarala başlawı xaqında mäglümät alıp bulmağanlığı xaqında 30 ğinwar tapşıruında äytep kitkän idem. Monısı ğacäp tügel, ni äytsäñ dä, mäxkämä yabıq dip iglan itelgän bit. Çınbarlıqta, älege oyışmağa qatnaşları bar dip qulğa alınğan keşelärgä qarata xökem eşe başlanmağan bulıp çıqtı. Ni säbäple, monısın da şul "yäşeren", "yabıq" digän süzlär arqasında açıqlaw mömkin bulmadı.Şunısı qızıq, "Xizbut-Tahrir" eşe belän Çallı matbuğat çaraları da butaldı.Ğazetlarnıñ berse "Mäxkämä eşe kiçekterelä", dip yazsa, ikençesendä "Sudebnıy protsess poşel" dip uqırğa bula.
Sişämbe könne Çallıda respublika komissiäse eşläde.TR premyer-ministrı urınbasarı R.Morat räislegendäge älege komissiäneñ Çallığa berençe genä kilüe tüğel.Yartı yıl inde komissiä şähärdäge "sorı xezmät bazarı" häm xezmät xaqın konvertlarda birü belän köräşä.Yartı yıllıq köräşneñ näticäläre mondıy:
-2 mln 700 meñ sumlıq xezmät xaqın konvertlarğa salıp birgän berläşmä citäkçesenä cinayät eşe açılğan.
-Xezmät kileşüe bulmağan 43 oçraq terkälep, eşkä aluçılarğa kisätü yasalğan.
-2007 yılnıñ 1 ğinwarına Çallıda xezmät xaqı burıçları beterelgän.
Bu komissiä, Çallı berläşmälärendä eşläwçelärneñ xezmät xaqı 5900 sumnan kim bulmasqa tieş, digän bilgelämä dä çığarğan ide.Oktäber ayında 1500 berläşmädä xezmät xaqı 5900 sumnan kim bulsa, xäzer mondıylarnıñ sanı 170 kä qalğan.Aları da, yaqın arada xezmät xaqın komissiä taläp itkän däräcägä kütärergä wäğdä birälär.Çallı, Ğafiulla Ğaziz


text:
“Çäçäklär kiteregez miña!”
İskä alu kiçäsen Yazuçılar berlege räise İlfaq İbrahimov, ğalim Foat Ğalimullinıñ çığışı açıp cibärde. Tinçurin teatrı artistları teatral'läşterelgän küreneşlär aşa tamaşaçını Fatix Ämirxan yäşägän çorğa alıp kerep kitte.
1886 yılda mulla ğailäsendä tuğan, Möxämmädiä mädräsäsen tämamlağan Fatix Ämirxan ata-babalar eşen däwam itärgä tieş bulğan. Ämma ul ikençe yulnı saylıy. İslam mäğärifen Yevropanıñ belem birü sistemasına nigezlänep kamil'läşterügä bağışlanğan “Äl-İslax” gäziten oyıştırıp cibärä. Üz äsärlärendä Ämirxan feodalizm qaldıqlarına qarşı çığa, tatar yäşläreneñ yaña tormışqa, rus mädäniätenä tartıluı turında yaza. Tinçurin teatrında uzğan bik canlı muzıkal'-ädäbi kiçädä ulınıñ eşçänlegenä qarşı torğan Fatix Ämirxannıñ üz ätise Zarif xäzrät belän äñgämäläre, yazuçınıñ Şämsenisa isemle qız belän tanışu mizgelläre dä kürsätelde.
Ämirxannıñ Tuqay belän oçraşuı da dulqınlandırğıç mizgelläreneñ berse buldı. Kinät paraliç suğıp, ike qulsız häm ayaqsız qalğan 20 yäşlek Fatix Ämirxan ruxi sınmıy. İnvalid kolyaskada utırıp ul “Äl-İslax” gäziten çığara, xikäyälär, povest'lär icat itä. Şul yıllarda Ämirxan Gabdulla Tuqay belän tanışa häm xezmättäşlek itä. Zur talantlı ike yäştäş icatçı bäxäsläşep, yärdäm iteşep, ber-bersen icadi yaqtan üsterä, kamilläşä. Fatix Ämirxannıñ Tuqayğa yoğıntısı zur bula. Şul yıllarda Ämirxannıñ da iñ tanılğan äsärläre “Fätxulla xäzrät”, “Xäyät” häm başqalar dönya kürä. Kiçädä Tinçurin teatrı artistları älege spektakl'lärdän özeklär kürsätte.
Yazuçı, publitsist, mäğrifätçe Fatix Ämirxan ğädel tänqitçe dä bulğan, ul tatar ädäbi tänqitenä zur öleş kertkän şäxes. Ütkän ğasırnıñ urtalarına qädär xätta mäktäp däresleklärenä dä Fatix Ämirxan waq burjua ädäbiäte wäkile digän möher suğıp qına kertelä ide. Bügen isä anıñ icatı vuzlarda öyränelä, dissertatsiälär yaqlana, matur bizäleşle kitapları çığarıla.
Al'bina Zäynulla


text:
Tatartsannıñ elekke säyäsi elitası baylıq üzläşterüdä ğäyeplänä.
“İtogi nedeli” tapşıruında iqtisad häm milek turında şaqqatırğıç xäbärlär taratıldı. Qazanda söñğı waqıtta, berniçä yarımxosusıy şirkät eşçänlegen tikşerälär ikän. “Tatin-treyd”, “Selena” aktsionerlıq cämğıätläre citäkçeläreneñ berse Röstäm İsxakovnıñ “Aerostan” digän oçqıçlar şirkäte belän bäyle ikänlegen belä idek. Qayber mäğlümätlargä qarağanda, Tatarstannıñ elekke säyäsi elitası wäkilläre, bu şirkätlärne oyıştırıp, zur baylıqlarnı üz qullarına töşergän. Rusiäneñ milek ministrı Färit Gäzizzullin bu eşlärgä niçek qarağan? Xosusıylaştıru niçek häm kem faydasına alıp barılğan? Soñğı waqıtta “Timerxan” aksionerlıq cämğıäte, Usad spirtzavodı tiräsendä dä şaw-şular çığıp tora. “Tatspirtprom” berläşmäse Usad şirkäte direktorı Yeğorovnı bernindi säbäpsez eştän alğan, digän mäğlümat bar. Ä Bua spirt zavodına zur ışanıç häm yardäm kürsätelä imeş. “İtogi nedeli” tapşıruınıñ avtorı L.Tolçinskiy bu mäğlümatlarnı dönyağa yañğıratıp, närsäder ätyergä teli. Häm bu “närsädär” - Tatarstannıñ yuğarı däräcädäge milekçelär, citäkçeläre belän bäyle ikänlege kürenep tora. Milek bulğaç, anıñ tiräsendä ığı-zığınıñ kilep çığuı ber dä ğäcäp tügel. Milek-baylıqlar duslaştıra da, aralarnı da bozarğa sälätle alar.


text:
Sergey Şaşurin: “Tatar tele latin imlasına küçsä, tatarlar işäkkä utırıp yöriäçäk”
Mäsälägä citdiräk qarasañ, mäğlüm östämä qabul itelsä, Tatarstandağı däwlät mäktäplärendä häm gäcit-jurnallarında tatar tele barı tik kirillitsada ğına qullanılırğa tieş bulaçaq. Ämmä, bötendönyağa taralğan latin älifbasın Rusiäneñ şuşı qanunı ğına çikli yäki tuqtata almıy. Çönki büdjet aqçasına tügel, ä ictimağıy, xosusıy tärtiptä eşli torğan mäğlümät çaraları, näşriätlär, uqu yortları, İnternet çeltäre häm kompyuter texnologiäläre tatar telen latin älifbasında da qullana ala. Bigräk tä, räsmi räweştä latin imlası ğına qullanılğan illärdä, şul isäptän, Törkiä, Äzerbäycan, Törkmänstan, Üzbäkstanda. Millionğa yaqın tatar keşese latin älifbasın ğına qullana. Alar belän aralaşu häm çit illär belän xatlar alışu, İnternet säxifäläre açu, şulay uq latin älifbasında bulaçaq. Qazan zıyalıları milli telneñ yäşäyeşenä häm älifbasına däwlät tarafınnan çikläülär kertü, basım yasaw barı tik bizderügä genä kiteräçäk, dip sanıy. Ä qayberäwlär, Rusiädäge milli respublikalarnıñ däwlät tellären kirillaştıru qapma-qarşı näticägä kiteräçäk, digän fikerdä. Çönki, äytik, tatar tele Başqortostanda, Tömändä, Mäskäwdä däwlät tele tügel, dimäk Rusiäneñ Tatarstannan çittäge barlıq töbäklärendä dä tatar telen kirill älifbasında tügel, ä latin yäki ğäräp imlasında räsmi räweştä qullanırğa mömkin bula. Şunı da äytergä kiräk, Däwlät Duması tarafınnan milli tellärneñ yazılışı kirillitsada ğına bulırğa tieş, digän qanun çığarılsa da, Rusiädäge 10 millionnan artıq möselman ğäräp älifbasın barıber öyränä häm qullana. Yähüdlärneñ ivritta, qıtaylılar, yaponnarnıñ ierogliflar yärdämendä yazu-uquları da berniçek tä tıyıla almıy bit.


text: Yazğı cılı cillär häm qoyaş nazı urınına Qazanğa tönyaq siklon kilep, qışqı salqınnar alıp kilde. Ütkän yal könnärendä qar yawdı, cir qattı, salqın cillär iste. Hawa torışı, salqınlıq däräcäse, cil yünäleşe iñ möhim mäğlümätkä äylände. Äylänä tirä möhitne küzätüçelär küñelsezlänmäskä çaqıra, düşämbedän başlap äkren-äkren könnär cılıta başlar, dilär alar. «Tatar-İnform» agentlığı xäbär itkänçä, şuşı salqınnar arqasında qayber urınnarda qır eşläre tuqtalğan, ä ucımnarğa häm başqa yäşelçälärgä zıyan kilü turında älegä xäbärlär yuq.


text:
Rusiä saqlanu ministrı Sergey İvanov Rusiä ğäskärlärendäge tärtipsezleklärneñ tamırı cämğiättän kilä dide.
İvanov Çiläbe xärbi mäktäbendä bulğan häm cämğiättä zur rizasızlıq uyatqan xällärdän soñ bügen duma äğzaları sorawlarına cawap birde.
"Äyye, Çiläbe tank mäktäbendä, barlıq sälamät fikerle keşelärneñ açuın çığarğan ğädättän tış xäl buldı. Äyye, qızğanıç ki ğäskärdä cinayätlär häm ğädättän tış xällär bula. Häm bez çawaplılıqtan qaçmıybız. Ämma şunı da tanırğa kiräk – ğäskär cämğiätebezneñ ber öleşe bulıp tora" dide İvanov.
İvanov çiläbe waqıyğası nigezsez räweştä tulısınça armiäne häm xärbi citäkçelekne ğäyepläw öçen säbäp bula almıy dide.


text:
Qazan qışqa äzerlänä
Qazan qışqa äzerlänä
Sişämbe könne Ministrlar Kabinetında ütkärelgän brifingta süz näq menä şul xaqta bardı. Tatarstannıñ toraq-kommunal', yul xucalıqları, Tatenergo aksionerlıq cämğıäte citäkçeläre qışqa äzerlek turında söylädelär. Alar äytüençä, tulayım alğanda, respublika qarlı-buranlı suıq könnärne qarşılarğa äzer. Yağulıq kiräkle külämdä äzerlängän, yortlarnıñ barısınada da diärlek cılı birelgän, cılıtılmıy qalğannarında da 1 noyäbergä qädär cılı bireläçäk, barlıq yul texnikası da remontlanğan häm qar-burannar belän köräşkä äzer ikän. Matbuğat oçraşuında qatnaşqan älege oyışmalarnıñ wäkilläre tatartsanlılar qışnı tınıç qarşı ala alar, bez anı qarşı alırğa äzer, dip belderdelär. Läkin tınıçlanırğa äle irtäräkter. Ğädättä, tabiğät sürprizlar yasarğa yarata bit. Citmäsä, bezneñ citäkçelär barısı da äzer, barısı da äybät disälär dä, yış qına çınlıqta bu süzlärneñ döreslekkä turı kilmäwe açıqlana.


text:
İran eçke eşlär ministrlığı parlament saylawlarında tawış birü waqıtın 2 säğätkä ozaytırğa quştı
AUDİO: Xäzer xalıqnıñ saylawlarda qantnaşuı möhim. Ägär dä qatnaşuçılar küp bulsa, barlıq farazlarğa häm propagandağa qaramastan, xalıq tağın ber märtäbä sürpriz kürsätä ala.
Feformaçıl namzätlärneñ küpçelege bu saylawlardan çitläşterelde häm saylawlarda qädimçelär ciñep çığar dip kötelä. Qayber refomaçıl namzätlär ägär qatnaşuçılar az bulsa saynlanaçaq keşelärneñ köçe dä kimräk bulaçaq dip saylawlarğa boykot iğlan itärgä çaqırdı. Bügen İrannıñ yuğarı ruxi citäkçese Ayatulla ali Xamenei yäşlärne saylawlardan tıyıp qalırğa tırışuçılarnı İran İslam Respublikasınıñ doşmannarı dip atadı. İrannıñ kürenekle din ähele Ayatulla Äxmät Canati bügenge comğa wäğäzendä tawış birü namaz kebek ük möhim närsä dide.


text:
Matbuğat küzätüe
Comğa Tatarstan xäbärlär cıyıntığın ğädättägeçä respublikada dönya kürgän tatarça gäcitlärgä qısqaça küzätü belän tämamlıybız. Bügen küzätüne Mädäni comğa gäcitennän başlıybız. Anıñ 26 mart sanı yazuçı Mädinä Malikovanıñ uylanuları belän başlanıp kitä. Xoquqlarnı bezgä büläk itep birmäslär dip isemlängän yazmada Mädinä xanım 8 mart bäyräme uñayınnan, şaqtıy ğına soñarıp bulsa da, tatar xatın-qızları qayçan üz xaqları öçen köräşkä çığar ikän digän temağa fikerläre belän urtaqlaşa. Ä Alabuğadan Fänis Xäkimov häm Firdäwes Xucin gäcit bitlärendä äxlaq temasına iğtibar yünältälär. Yaxşıdan yaxşılıq tua, naçardan – naçarlıq digän mäqälädä alar xäzerge zamannıñ ruxi, äxlaqı problemalarına küz salıp, üzläreneñ täqdimnären dä citkerälär. Tele barnıñ – ile bar rubrikasında Mädäni comğa uquçılarnı Başqortstan tatar kongressı Başqarma komitetı räise urınbasarı Radik Sibäğätovnıñ çığışı belän tanıştıra. Ğalim anı küptän tügel genä Ufada ütkän Bötendönya tatar kongressınıñ küçmä utırışında yasağan. Yazmada süz kürşe respublikada tatar teleneñ torışı, anıñ haman da däwlät tele statusın almawı turında bara. Ğämäldäge qanun xäzerge xälendä tatar belän başqortnı berläştermi, ber-bersenä qarşı ğına quya, dip sanıy Radik Sibäğätov. Annan tış, gäcit 27 mart – Xalıqara teatr köne uñayınnan yazmalar da urnaştırğan. Alardan Ğäliäskär Kamal teatrı artistı Fänis Cihanşanıñ tormışı häm icatı belän tanışıp, säxnä yañalıqları, Qazan teatrlarında bara torğan spektakl’lär xaqında belep bula. Älege datağa bağışlanğan mäqälälär Watanım Tatarstannıñ comğa sanında da urın alğan. Şulay uq monda Qazannıñ meñyıllığı uñayınnan yazuçı Rafail Mostafin başqalanıñ tarixına küz sala. Bu yulı ul İosif Stalinnıñ ulı Vasiliy Stalinnıñ Qazanda sörgendäge waqıtı turında yaza. İzvestiä Tatarstana gäcite uquçılarğa respublikadağı atnalıq yañalıqlardan başqa, Säyäsät rubrikasında jurnalist Rimzil Wäliev belän äñgämä täqdim itä. Ul Partiynıy çinovnik doljen slujit’ vsemu narodu, yäğni, Firkä çinivniğı bar xalıqqa xezmät itärgä tieş, dip atala. Anda gäcitneñ baş möxärrire Aleksey Toporovnıñ Ciñüçe firkädän närsä kötärgä digän sorawına ul menä niçek cawap birä. Älegä firkä xäzer barısı öçen dä cawaplılıqnı üz östenä alırğa tieş bula. Berdäm Rusiä firkäsenä tawış birüçelär alarnı Putin häm Şäymievkä işınap sayladılar. Şuña kürä, alar bar xalıqqa da xezmät irägä tieş, dip cawap birä. Saylawlardağı administrativ resursqa kilgändä isä, Rimzil Wäliev bu Mintimer Şäymievneñ komandası köçeneñ kürsätkeçe, dip sanıy. Älege xäl bügenge könneñ taläplären häm xalıqnıñ fikerlären sürätli, di ul.
Gölnaz İlgizär


text:
“Azatlıq” tatar yäşläre berlege betärme?
Soñğı könnärdä Başqortstannıñ “Azatlıq” tatar yäşläre berlege tiräsendä cäncal qubıp tora. Küptän tügel yañadan anıñ räise itep saylanğan Zäliä Axunovanı wazıyfasınnan aldılar. Bu yañalıqqa respublikadağı tatar cämäğätçelege bik nıq aptıraşta qaldı. Ni öçen digändä, äle ber ay çaması elek kenä Ufada Başqortstan tatar yäşläre könnäre ütkän ide. Näq menä şunda “Azatlıq” tatar yäşläreneñ çirattağı qorıltayın da uzdırdılar. Cıyında tatar yäşläre yañadan da räis wazıyfasına üzläreneñ buldıqlı liderı Zäliä Axunovanı saylap quydı.
Zäliä xanım “Azatlıq” tatar yäşläre berlege oyıştırılğannan birle anıñ eşendä aktiv qatnaşıp kilde. Ä ike yıl çaması elek anı berlekneñ citäkçese itep sayladılar. Xätta Başqortstannıñ Yäşlär eşläre däwlät komitetı binasınnan “Azatlıq“qa eşläw öçen ber bülmä dä birdelär ul çaqta. “Telefonlı eş urınıbız buldı”, dip şatlanğan ide ul çaqta tatar yäşläre. İke yıl eçendä Zäliä xanım millät yäşlären tuplap törle mädäni çaralar oyıştırdı, ğomumän, üzeneñ eşlekle sıyfatların kürsätä aldı. Tatar yäşläre şuña kürä dä aña yañadan ışanıç kürsätte.
Ämma menä, ayaz könne yäşen suqqandağıday, kötelmägän xäbär. Nişläp Zäliä Axunovağa qarata ber ay eçendä fiker üzgärgän soñ? Şuşı sorawğa cawap alu öçen, bez “Azatlıq” liderınıñ üzenä möräcäğät ittek. Üzeneñ räis wazıyfasınnan töşerelüen hiç kenä dä kötelmägän xäl buluın äytä Zäliä xanım. “Başqortstan Yäşlär eşläre däwlät komitetına aşığıç räweştä “Azatlıq” berlege idäräsenä kerüçe äğzalarnı cıyıp aldılar da, mine räislektän aldılar. İdärädäge küpçelek keşe aldan äzerläp, eşkärtelep quyğan axrı, çönki alarnıñ kübese miña qarşı tawış birdelär häm Azat Bayazitov digän yegetne räis wazıyfasın başqaruçı itep saylap quydılar”, - di Zäliä Axunova. Şul uq waqıtta “Azatlıq” radiosına irkenläp äñgämä birüdän kisken baş tarttı Zäliä xanım. “Min bu xällärgä älegä bernindi dä añlatma birmim, çönki iremneñ eşe öçen häm balalarım öçen qurqam”, - dip qırt kiste ul.
Şunnan soñ bez “Azatlıq” tiräsendäge xällärgä açıqlıq kertep bulmasmı, dip Başqortstan Yäşlär eşläre däwlät komitetına möräcäğät ittek. Andağı bülek mödire Gölnur Kolharina “Azatlıq” tatar yäşläre berlege eşlärenä turıdan-turı qatnaşqan räsmi şäxes ikän. Sorawıbız aña buldı. Ämma Gölnur xanım da süzne qısqa tottı. “Zäliä Axunovanı wazıyfasınnan alunıñ säbäpläre bar inde, anısın äytep toru kiräkmi. Läkin ul “Azatlıq” berlegendä qala häm räis urınbasarı wazıyfasın ütäyäçäk”, - dip belderde.
Şunnan soñ bez tağın da Zäliä Axunovağa şaltırattıq. Läkin ul Gölnur Kolharina süzlären kire qaqtı. “Min “Azatlıq”ta qalmıym. Qayber eşläremne tögällim dä, annan kitäm” dip cawapladı ul.
Şul uq waqıtta atnakiç könne Ufadağı tatar yäşläreneñ ber törkemeneñ “Azatlıq”tağı xällärgä bäyle aşığıç cıyın ütkärüe dä mäğlüm buldı. Anda qatnaşuçılardan soraşıp belüebezçä, söyläşü yarım yäşeren räweştä ütkän. Anda “Azatlıq” tatar yäşläre berlegeneñ elekke citäkçeläre häm anıñ aktivistları qatnaşqan. Alarnıñ fikerençä, “Azatlıq” berlege räisen wazıyfasınnan buşatuğa oyıtqı sentäber ayında Ufada ütkän Başqortstan yäşläre könnärennän soñ uq başlanğan. Mäğlüm buluınça, “Azatlıq” berlegeneñ qorıltayı Ufa “Nur” tatar däwlät teatrı binasında ütärgä tieş ide. Ämma anda respublikadağı başqa tatar milli oyışmaları citäkçeläre häm wäkilläre dä kiläsen işetep qalğan räsmi xakimiätlär, “Nur” teatrı citäkçelegenä binanı birmäskä boyırğan. Şunnan tatar yäşläreneñ qorıltayı Başqortstan Yäşlär eşläre däwlät komitetı binasındağı qısan ğına ber bülmädä ütkän ide. Soñınnan “Azatlıq” berlege wäkilläre beldergänçä, bu qorıltay däwlät komitetı citäkçeläreneñ nıqlı kontrole astında ütkän, anda bernindi problema da kütärelmägän. Ufadağı tatar yäşläre könnärenä Qazannan da qunaqlar kilgän ide. Alar bu qorıltaynıñ niçek ütkärelüe häm, ğomumän, tatar yäşläre könnäreneñ ni räweşle oyıştırıluı xaqında Qazanğa äylänep qaytqaç, “Tatarstan yäşläre” gäzitenä zur ğına mäqälä dä yazıp çıqtı. Menä şunda yazılğan fikerlär Başqortstan Yäşlär eşläre däwlät komitetında utıruçı räsmi şäxeslärgä oşap citmägän, dip belderä xäzer “Azatlıq” berlege äğzaları. Zäliä Axunovanıñ monda ni ğayıbe bar soñ? – digän sorawnı xäzer küplär birä.
Atnaqiç könne Ufada ütkän cıyında tatar yäşläre “Azatlıq”nıñ kiläçäk yazmışı xaqında fiker alışqan. Anda qatnaşqan yegetlär belän qızlar “Azatlıq” xäzerge köndä Başqortstan Yäşlär eşläre däwlät komitetınıñ qatı kontrole astına alınğan, ul tatar yäşläreneñ problemaları xaqında awız açıp süz dä äytä almıy, digän fikerne assızıqlağan. “Läkin tışawlanğan “Azatlıq” bulamı soñ, digän rizasızlığın da äytkän alar. Qayber millät yäşläre yaqın arada “Azatlıq”qa al'ternativ bulğan tatar yäşläre oyışması tözergä kiräk, digän täqdimne dä yañğıratqan. Bu täqdimne küplär xuplağan häm yaqın arada bu mäs'älä buyınça ayırım kiñäşmä ütkärergä bulğan.
Ä bügenge köndä Zäliä Axunova urınına saylap quyılğan räis Azat Bayazitov xaqında mäğlümatlar bik az. “Azatlıq” berlege eşendä siräk kenä qatnaşqan bu yeget Ufadağı agrar universitetta fizkul'tura däresläre alıp bara ikän. Tumışı belän Kügärçen rayonınnan buluı mäğlüm, milläte başqort. Ä “Azatlıq” byurosı utırışında üzen saylap quyğanda ul ber süz dä tatarça äytä almağan, ä rusça ğına çığış yasağan. Älege xälne dä “Azatlıq”nıñ küptänge aktivistları tatar yäşläre berlegen mısqıl itü dip bäyäli.


text: Bülengän Kaşmir provinsiäsenä yasağan säfäre waqıtında Hindstan premyer-ministrı Atal Behari Vajpaee, xalıqqa alğa taba yaxşıraq kiläçäk wağdä itte. Srinagarda cıyılğan 10 meñgä yaqın keşe aldında çığış yasap Vajpaee, köç qullanu –bu töbäktäge problemanı çişü yulı tügel, dide. Hindstan Pakstan häm Kaşmir suğışçıları belän söyläşülär başlarğa äzer. Kaşmir suğışçıları Vajpaeenıñ ike könlek säfärenä qarşılıq belderep uram cıyınnarı uzdırırğa çaqıru tarattı. Bügen şähärdä kibetlär häm eş urınnarı yabıq ide, böten cirne politsiä kontrol itte. Kaşmirda yäşäw şartların yaxşırtu turında Vajpaee ber süz dä äytmäde läkin Hindstan xökümäteneñ töbäktäge eşsezlek mäs’äläsendä nindi dä bulsa çaralar küräçägen wağdä itte.


text:
Ğiraqnıñ xakimiättän töşerelgän elekke prezidentı Säddam Xösäinne xökem itüçe mäxkamä utırışında bügen tağın 2 şahit tıñlandı. Ämma mäxkamä bülmäsendä Säddam üze dä anıñ belän bergä xökem itelüçe 7 ğäyeplänüçe dä bulmadı.
Säddam, häm ğäyeplänüçelärneñ küpçelege, şulay uq alarnıñ advokatlar törkeme tulısınça 29-nçı ğinwardan birle mäxkamä eşendä boykot belderep kilä.
Bügen başxäkim Räüf Ğäbderaxman mäxkamä binasınnan cittä xaosqa säbäp bulasız dip qalğan 3 ğäyeplänüçene dä utırışqa kertmäde.
Advokatlar törkeme Ğabdraxman ğäyeplänüçelärgä qarşı pozitsiädä dip ul bu eşne qarawdan çitläşterelgänçegä qädär mäxkamä eşendä qatnaşmayaçaqların belderde.
Bügen Säddamnıñ baş advokatı 2 prokurornı da wazıyfalarınnan kitärgä çaqırdı. Bügen 2 şahitne tıñlawdan soñ Mäxkamä eşendä 13-nçe fevral'dä qädär tänäfes iğlan itelde. Säddam häm anıñ ölkän yardämçeläre keşeleklelekkä qarşı cinayätlärdä, şul isäptän küpläp keşe üterüdä ğäyeplänä.


text:
җoMra, 20 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 13:08
Başqortostan oşo köndärźä tağı ber şağirın yuğalttı. Salauat Yulaew isemendäge däülät premiyahı laureatı, ayanıslı yaźmışlı Räşit Nazarov baqıy donyağa küste. Uğa noyabrźä 62 yäş tulırğa teyeş ine. Yäşläy genä köslö şiğırźar yaźğan Räşit Nazarov ärmiä xeźmätenän huñ ijadtan tuqtay. Unıñ barlıq ğümere İşembay qalahındağı maxsus internatta ütä. Zamanında respubliqa xaqimdarı uğa yämğiättä yäşäü yaramay tigän fekergä kilä. Räşit Nazarovtıñ şiğırźar yıyıntığın da yäşläy bergä qäläm tirbätä başlağan qälämdäştäre genä näşriättä baśtıra. "Duśtarım ösön yörägemde yolqop kükkä attım" tip yaźğan ayanıslı yaźmışlı şağir yöräge xäźer tındı.
Räşit Nazarovtıñ wafatı ällä ni kiñ taratılmanı. Şulay źa respublika matbuğatında prezident Mortaza Räximov, başqa etäkselär qul quyğan qayğı urtaqlaşıu hüźźäre baśıldı. Unda yaźılıuınsa, yañı bıuın başqort şağirźarı ösön Räşit Nazarov ijadı ośtalıq mäktäbe bulıp tora.


text:
Minskida Bäysez däwlätlär berdämlege illäre başlıqları şurasınıñ utırışı uzdı. BDB başlıqları qanunıy bulmağan migratsiägä qarşı bergäläp köräşü, irekle säwdä töbäklären kiñäytü, Rusiä gazın Yewropa illärenä satu häm humanitar yärdäm turında söyläşte. Qazaqstan prezidentı Nursoltan Nazarbayev, berdämlek başlıqları üzläreneñ tışqı eşlär ministrlarına BDB-nıñ kiläçäge turındağı dokumentlarnı 2007 yılnıñ 1 yünenä qädär äzerlärgä täqdim itte, dide.
Rusiä jurnalistları Belarus yağı ğämällärenä protest belderep bu sammit tögällängänçe ük çığıp kitkän. Belarus yağı Rusiä prezidentın ozatıp yörüçe törkemendäge “MockoBckий KoMcoMoлeц” häm “KoMMepcaTъ” nıñ 3 jurnalistın sammitqa kertmägän. Rusiä jurnalistları fikerençä, Belarus xakimiatläreneñ bu adımı nigezsez häm çara xalıqara däräcädä bulıp isäplänä.