text:
Sverdlaw ölkäsenä tatar tele uqıtuçıları citmi
Maxsus seminar ütä ikän Qazanda. Sverdlaw ölkäsendä Krasnoufim pedagogiä kolliätendä dä milli bülek bar. Anda İldus Xucin uqıta. Läkin minem belüemçä, ul bu çara turında belmi qaldı. Ğomumän alğanda andıy büleklärne açu bik izge närsä. Ämma eşkä kilep terälgäç, xällärneñ bik awır ikäne kürenä. Sverdlaw ölkäseneñ pedagogiä kölliyätendä andıy bülek 1 yıl elek yabıldı. Çönki anda uquçı yuq. Krasnoufimda da xällär möşkel. Çönki balalar 9nçı sıynıfta tatarça uqunı tuqtata. 10-11 sıynıflarda alar telne onıta başlıy häm başqa mänfäğätlär dä ciñäder. Xäzer kolliätkä 9nçı klasstan alıp, anda 4 yıl uqıtu turında söyläşülär alıp barıla.
Bezdä tatar tele uqıtuçılarına moxtaclıq zur. Qayber cirlärdä tatar tele uqıtuçıları bulmağanğa kürä dä tatar klassları yabıla bara. Bezneñ Tatarstanğa zur üteneçebez bar. Qazan yuğarı uqu yortlarında bezneñ töbäkkä kvota birsen ide. Başqortstan mäsälän şulay eşli.
Bikä Timerova, Qazan


c: text/html

text:
Berlinda Räşit Wahapov isemendäge tatar cırı festivale uzdı
Şuşı könnärdä genä Berlinnan Qazanğa ber törkem jurnalistlar häm artistlar qayttı. Qazanlılar Berlinğa Sabantuyda qatnaşırğa häm Räşit Wahapov isemendäge II xalıqara tatar cırı festivale qısalarında konsert ütkärergä bardılar. Şuşı ike çara ber ük könne, 24 yündä uzğan. İrtän Germaniä tatar-başqortları milli bäyrämne bilgeläp ütte, ä kiçen isä, Berlindağı Rusiä fän häm mädäniät yortında Wahapovnıñ cır festivale bulıp uzdı. Älege çara turında tulıraq itep bez Tatarstan jurnalınıñ baş möxärrire Rifat Fättaxovtan soraştıq.
Älege çaralarda qatnaşır öçen Tatarstannan Germaniägä Zilä Sönğätullina, Ferdinand Säläxov häm başqa sänğät ähelläre kilde. Şulay uq Finländiädän Cämilä Nizametdin, Şvetsiädän Gölüsä Ziatdin, Germaniädän Aydar Ğäynullin, Güzäl Qormaevalar kilde. Bu tatar cırınıñ triumfı buldı. Çarağa Berlinda yäşäwçe tatar, başqortlar ğına tügel, ä törle törki xalıqlar wäkilläre, almannar da kilgän ide. Konsertta Germaniä universitetınıñ maxsus tyurkologiä institutı ğalimnäre dä qatnaştı. Alar monda üzläreneñ fänni qızıqsınuın belderep kildelärÄytergä kiräk, uzğan yıl başlanıp kitkän festival’ xäzer bik kiñ qolaç cäyep ütkärelä. Küptän tügel genä, Rifat Fättaxov citäkçelegendäge delegatsiä Latviägä barıp, Riga şähärendä dä tanılğan çırçınıñ icatı belän tanıştırıp qayttı. Fättaxov süzlärenä qarağanda, şunıñ belän älegä festival’neñ xalıqara öleşe tämamlana. Xäzer çaranı oyıştıruçılar üzläreneñ töp iğtibarın Rusiä töbäklärenä yünältergä telilär. Yaqın arada Räşit Wahapov festivaleneñ konsertları İjaw, Sember, Çabaqsar şähärlärendä oyıştırılaçaq. Noyäber axırında isä tatar cırı söyüçelärenä festival’neñ yomğaqlaw konsertları täqdim iteläçäk.
Gölnaz İlgizär

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Möselman xatın-qızları xalıqnı bülgäläwgä häm sıra bäyrämenä qarşı
Möselman xatın-qızları xalıqnı bülgäläwgä häm sıra bäyrämenä qarşı
Möselman xatın-qızların borçıy torğan tağın ber mäsälä bar. Ul da bulsa, Qazannıñ üzäk mäydanında, Kreml' yanında, Qol Şärif mäçetennän yıraq tugel sıra bäyrämen ütkärü mäsäläse. Älege cıyında qatnaşqan 200-gä yaqın xatın-qız şuşı bäyrämne ütkärüne tıyarğa digän möräcäğät tä qabul itkän. Soñğı waqıtta, respublikanıñ küp kenä xaqimiät wäkilläre şuşı bäyrämgä qarşı çığa başladı. Ütkän yılnı Qızıl Şärıq isemle sıra şirkäte zur reklama çarası ütkärgän ide. Andıy bäyräm bıyıl da uzdırılırğa tieş. Xaqimiät wäkilläre häm sıra şirkäte arasındağı qarşılıq niçek çişeler, monı yaqın arada kürerbez.


text:
Tatar cämäğätçelege milli mäğärif öçen borçıla
Utırışqa Bötentatar ictimaği üzäge, Milli Şura, “Mäğärif” assotsiatsiäse häm “Milli mäcles” oyışması wäkilläre kilgän ide. Alar borçılu belderep milli belem birügä qurqınıç yanıy dip sanıy. Çönki Tatar ictimaği üzägenä möräcäğät itüçelär artqan. Mäsälän Leninogorski mäğärif bülegendä milli eşlär öçen cawaplı xezmätkär qısqartılğan, Çistaynıñ ike awılında tatar mäktäbe yabılğan. Ämma bu küreneşlär artqannan-arta ğına bara dip sanıy tatar cämäğätçelege. Elek ministrlıyklarda, rayon mäğärif büleklärendä milli mäktäplär belän eşläw, milli mäs'älälär buyınça urınbasar wazifaları bar ide. Xäzer alar qısqartıla bara. Bu xaqta Bötentatar ictimaği üzäge räise Tälğat Barıyev
Bu Rusiädän kilgän säyäsät. Milli mäğärifne qısu bara. Tömändä dä tatar telen atnasına ber tapqır ğına uqıtuğa qaldırğannar. Bez borçılu belderäbez.
Utırışqa Respublikanıñ Mäğärif häm fän ministrlıygınnan da wäkillär çaqırılğan bulğan. Läkin alar qatnaşmağannar.
“Azatlıq” radiosı comğa könne bu mäs'älä buyınça şulay uq berniçä tapqır TR Mäğärif häm fän ministrlığına şaltırattı. Ministrlıqnıñ matbuğat särqatibe Liliä Nuretdinova ministrnıñ berençe urınbasarı Danil Mostafinnıñ Ministrlar Kabinetında cıyılışta buluın häm sorawğa cawap birmä almawın belderde. Şulay uq milli mäğärifne üsterü bülege başlığı, Radik Zaripovqa şaltıratqaç anıñ da cıyılışta buluın assızıqladılar. Tapşıru efirğa äzerlänü däwerendä ministrlıq wäkilläre belän elemtägä kerep bulmadı.
Tatar milli cämäğätçelege utırışta Tatarstan prezidentına möräcäğät qabul itte. Anda tatar telen däwlät tele bularaq üsterü, tatar telendä belem birü sistemasın saqlap qalu çaraların kürü sorala.
Tatar cämäğätçelege ägär milli belem birü sistemasına basım yasalu däwam itsä, bu mäs'älä buyınça kiñräk cıyılışlar uzdırırğa häm xalıqnı cälep itärgä cıyına. Çönki utırışta qatnaşqan Tatar däwlät gumanitar-pedagogiä universitetı uqıtuçısı Ğamircan Däwlätşin yaña barlıqqa kilgän universitet ta milli yözen yuğalta baruın belderde.
Landış Xarrasova.


text:
Könyaq Osetiädä yaña bäreleşlär, Mäskäw andağı xällärgä mönäsäbäten belderde
Gruziä belän Könya Osetiä arasında inde kön sayın diärlek bulıp toruçı bäreleşlär köçäygännän köçäyä, qorbannar arta barğanda Mäskäw dä bu wäzğiätkä üz mönäsäbäten belderä başladı. Prezident Vladimir Putin Gruziä citäkçelegen 1990-nçı yıllar başındağı, Könya Osetiäneñ bäysezlek aluına kitergän qanlı nizağnıñ qabatlanuına yul quymasqa çaqırdı. Putin bu mäs''äläneñ tınıç yul belän çişelmäwe Tbilisi-Mäskäw mönäsäbätlärenä naçar tä''sir itärgä mömkin dip kisätte.
Puin Könyaq Osetiä yäki Abxaziäne köç belän buysındıru tırışlıqları elekke nizağnı yañartırğa mömkin dide.
Monda ber yalğışlıqnı tözätergä kiräk, Gruziä räsmi räweştä berqayçan da Abxaziäneñ aftonom statusın betermäde. Putinnıñ şuşı belderüennän soñ berniçä säğät ütü belän Könya Osetiädä yaña bäreleşlär başlandı. Gruziä xakimiätläre äytüençä, soñğı bäreleşlärdä eçke eşlär ministrlığınıñ 3 xezmätkäre üterelgän, 7-äw yaralanğan. Gruziän xärbiläreneñ ber atna eçendäge yuğaltuları 12-gä citte. Soñğı könnärdäge bäreleşlärdä Könyaq Osetiä yağınnan yuğaltular bulmadı dielä. Tbilisida küplär moñarçı Könyaq Osetiäne nıq yaqlap kilgän Mäskäw xäzerge nizağta da şul uq pozitsiädä qalır dip isäpli. Çärşämbe könne Gruziä tışqı eşlär ministrı Salome Zurabişvili EuroNews televidenisenä interviewda Rusiäneñ konservativ dairälären bu töbäktäge mäs''älälärgä tıqşınuda ğäyepläde. Ämma Tbilisi haman da Mäskäw belän tatu mönäsäbättä bulırğa tırışa dide Zurabişvili.
Soñğı aylarda Tbilisi belän Mäskäw ike il arasında duslıq häm xezmättäşlek kileşüen äzerläw eşen yañarttı. Bu kileşü 1994-nçe yılda tözelgän, ämma Rusiä parlamentında ratifikatsiälänmägän elekke kileşüne almaştırırğa tieş. Yaña kileşüne äzerläw berniçä atna eçendä, Putinnıñ bu közgä bilgelängän Gruziä säfärenä äzer bulırğa tieş ide. Ämma Soçida Putin Könyaq Osetiädäge soñğı xällär bu säfärne tormışqa aşıru mömkinlege birmiäçäk dide.
Gruziä Könyaq Osetiädä mäs''äläsen xalıqara däräcädä qarawğa ireşergä tırışa. Zurabişvili EuroNewsqa Yewropada İminlek wä Xezmättäşek Oyışması Gruziäneñ Könyaq Osetiädäge wäzğiät turında söyläşü öçen xalıqara konferensiä ütkärü täqdimen xuplıy dide. Mäskäw bu täqdimgä kisken qarşı çığa. Çärşämbe könne Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov Gruziä, Könyaq Osetiä, Tönyaq Osetiä häm Rusiä wäkillärennän torğan, 1992-nçe yılda tözelgän Urtaq Kontrol'' Komissiäse dä citä dide.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Ğiraqta qayber ähellär şığilar öçen dä moxtariat taläp itä, ämma bu mäsälädä fikerlär törle
Ğiraqnıñ yaña konstitutsiäsen äzerläp beterügä berniçä genä kön qalğanda, ildäge şığıylarnıñ qüwätle ber dini partiäse Ğiraqnıñ könyaq häm üzäk öleşendä ayırım şığıy avtonomiäsen tözü taläbe belän çıqtı. Başqala Bagdadta bu zur dulqınlanu uyattı, ägär dä şuşı taläp çınğa aşsa ilneñ öçkä - şığıy wä sönni ğäräp häm körd öleşlärenä bülenü qurqınıçı arta. Şunı istä totıp şığıy avtonomiäsenä qarşı xätta qayber şığıy ähelläre dä çığa.
Audio, Ğäbdelsähib Xäkim
"Basra şähäre könyaqtağı iñ yıraq şähärlärneñ berse, ämma şuña da qaramastan, ägär dä alar passport alırğa teläsä, Bagdadqa barırğa tieş. İldän çitkä kitärgä teläsäñ dä, başta Bagdadqa barırğa kiräk. Bolar barısı da şığıylarnıñ berkem bulmawın, Ğiraqnıñ üzäge astındağı xalıq ikänen genä kürsätä" di şığıy aktivist Ğäbdelsähib Xäkim. Anıñ süzlärenä qarağanda, şığıylar arasında moxtariat ideäse tönyaqtağı kördlärneñ xäzerge tormışın kürep tä tarala. Äle Saddam çorında uq Bagdadtan ayırılıp yäşi başlağan tönyaqta kördlärneñ üz parlamentı bar, alar salımnarnı da üzläre cıya. Yaña konstitutsiädä dä kördlär üzläreneñ şul avtonomiäsen saqlap qalırğa tırışa. Ğiraq citäkçelege monı äle niçek tä qabul itärgä äzer buluın beldersä dä, şığıy avtonomiäsenä kilgändä andıy tüzemlek inde yuk häm monıñ töp säbäbe - şığıylar yäşägän könyaq cirlärdä neft qırlarınıñ buluı. Anda da avtonomiä urnaştırılsa, Ğiraqnıñ sönni ğäräplär yäşägän häm nefte bulmağan qalğan ölkäläre fäqirlekkä çumar digän qurqu belderä Bagdadtağı üzäk xökümät. Şuña da andağı qayber şığıy ähelläre Ğäbdelğäziz äl-Xäkim taläben tänqitläp çıqtı. Waqıtlı premyer-ministr, üze dä kürenekle şığıy İbrahim äl-Cäğfärineñ matbuğat wäkile könyaqta da avtonomiä qorunı "qabul itelmäslek" närsä dip bäyäläde. Anıñ fikerençä, xakimiat buınnarın milli yä dini nigezgä qoru Ğiraq öçen kiräk närsä tügel:
Audio, Laith Kubba
Bu Ğiraq xökümäteneñ matbuğat wäkile Laith Kubba ide. Näq şundıy uq fikerne Ğiraqnıñ sönni ğäräpläre dä belderä, alar wäkalätlär ayırım töbäklärgä tügel, ä bar wilayätlärgä bertigez birelergä tieş digän fikerdä.
Kärim Kamal


text:
AQŞ räsmiye: Mulla Omar häm Bin Laden Pakıstanda
Waşiñton – AQŞ idaräsendäge ber yuğarı räsmiye xäbärçelärgä Taliban başlığı Mulla Omar belän äl-Qaidä başlıqlarınnan Osama Bin Ladennen Pakıstanda yäşerenep yatuları turında belderde. Matbuğatqa, isemeneñ açıqlanmawı şartı belän söyläşkän AQŞ räsmiye, alarnıñ Pakıstannıñ qabilä cirlärennän berse bulğan Quetta şähärendä yäşäwen, Äfğanstandağı barğan çaralarnı annan başqarıp yatuları turında belderde. Pakıstan tışıqı eşlär misnistırı süzçese Möxammät Sadiq isä bu belderüne ışanıçlı tapmadı. Ul, AQŞ räsmiye ägär bu keşelärneñ qaya buluı turında mäğlümätne belsä ide – başta bezgä äyter ide dide.
Sadiq, AQŞ räsmiyeneñ bu belderüen döres bulmawın äytte.


text:
«Altın Menbär»dä tatar häm başqort filmnarı kürsätelde
Şul arada, möselman kino festivale däwam itä. 7nçe sentäberdä, festival’neñ 3nçe köne buldı. Anda kübesençä, İrannıñ dokumental häm näfis filmnarı kürsätelde. 3nçe könneñ axırında tamaşaçılar,Tadciqstan täqdim itkän, bağımsız bala turındağı näfis filmnı qaradı. Ä 6 sentäber kiçendä, festival’dä tatar häm başqort kino kiçäse buldı. Köndezge säğät 3tä kürsätelgän «Küktaw» näfis filmına tamaşaçılar küpläp kilde. «Mir» kinoteatrında urınnar bulmaw säbäple, İldar Yäğfärovnıñ äsären basıp qarawçılar da bulğan. Moña qädär, festival kinoları barğanda zallar buş bulğan.
«Küktaw» filmı, belgänegezçä, invalid-bala häm törmädän çıqqan yalğız keşe yazmışları turında söyli. Bu film, tatarstan kinematografiä komitetınıñ iñ zur ğorurlığı. Älege kino äsär, küptän tügel Soçida ütkän, «Kinotavr» festivalennän zur büläk alıp qaytqan ide. Häm «Küktäw», «Altın Menbär» festivaleneñ töp ciñüçese bulır, dip farazlıy belgeçlär.
«Küktaw» belän bergä, Başqortstannıñ «Sömbelneñ cidençe cäye» digän näfis film da täqdim itelde. Ul da tulı tamaşa zalında kürsätelde. Äsär 30nçe yıllılardağı Stalin zolımı turındağı söyli. Möselmannar häm islam dine turında süz barmıy anda, ämma äsärdäge waqiğalar, ğadi başqort awılı häm andağı keşelärneñ ruxi qimmätläre aşa kürsätelä. Äsär, tämaşaçılar tarafınnan cılı qabul itelde.
8 sentäberdä, tamaşaçılar, islam teması belän animatsiä, multfilmnar aşa tanışaçaq. Fesitval tağın 3 kön däwam itäçäk.


text:
Räşit Ğarif: «Alarğa bik çiklängän möstäqillek tä oşamıy. Konstitutsiä, barlıq qanunnar näq üzäkneke tösle bulsın. İñ küp tabışnı Mäskäw suırıp torsın. Ä bezneñ eş atları eşläwlären genä belsen. Mäktäbe dä, üz tele dä, imlası da, yazuwı da bulmasın. Allağa şöker, şundıy şartlarda da millätebez terrorçılıqqa barmıy. Tatar kiläçäktä dä bernindi qotqılarğa birelmäs, üzeneñ däwlätçelegen torğızır, üsterer, nığıtır, ciren häm üz telen saqlıy beler.» [ Şähri Qazan ]
Tönyak Kavkazdan tış, mondıy problema Tatarstanda da bar. Tatar-mongol zolımınıñ böten kursı (ä bu Rusiä tarixınıñ zur ğına kisäge) tatarnıñ doşman ikänlegendä şik qalmaslıq itep tözelgän. Älbättä, tatar ğalimnäre, tatar cämäğätçelege monıñ belän kileşergä telämädelär. Äle sovet çorında uq tatar moxite arasında Lev Gumilev xezmätläre yuqqa ğına populyar tügel ide. Tatar ğalimnäre häm cämäğät eşlekleläre Rusiä akademiä institutları, Mäğärif ministrlığı belän aktiv xezmättäşlek itä torğaç berniqädär uñışqa da ireştelär. Rusiä däreslekläreneñ soñğı variantında mongollar yawı inde beraz başqaçaraq taswirlana. Tatarlarnı borçığan tağın ber mäsälä - Yawız İvannıñ Qazannı yaulap aluı.
Bu – tatarlar tarixındağı iñ qanlı häm iñ faciğäle waqiğalarnıñ berse. Tatar milli xäräkäte Qazannı yawlap alu könen milli matäm köne bularaq bilgeläp ütä. Ä Federatsiä däresleklärendä İvannıñ Qazan häm Ästerxan xanlıqların yaulawı Rusiäneñ tışqı säyäsi uñışı dip qarala, Altın Urdanı ciñü dip bäyälänä,- dielgän Tatarstan yäşlärendäge yazmada.
Watan tarixı kursında küp kenä küreneşlär şulay birelgän ki, Rusiädä yäşäwçe qayber xalıqlarda ul açudan başqa bernindi xis tä tudıra almıy. Watan tarixı kursı urıslar öçen genä yazılğan, äyterseñ, Rusiädä barı tik urıslar ğına yäşi häm tarix alarnıqı ğına. Avtorlar urıs kolonizatsiäse, tatarlarnı cirlärennän niçek quunı yazalar, ä quılğan keşelärneñ qaya kitkännäre turında berni dä äytelmi.
Rusiädä yözlägän millät yäşi, häm älbättä, alarnıñ tarixın Watan tarixı kursına kertep beterü mömkin tügel. Läkin törki, fin-uğır xalıqları, alarnıñ urıslarğa tä''sire häm urıs däwläte formalaşuındağı rolläre turında bulsa da ğomumi küzallawlarnı kertergä kiräk,- di Galina Kovalskaya.
Ä menä Şähri Qazan gäcitendä yazuçılarnıñ, citäkçelärneñ, cämäğät eşlekleläreneñ Yaña yılğa nindi ömetlär belän kerüläre xaqında yazılğan. Anda yazuçı Räşit Ğarif: inde Mäskäwneñ «terrorçılıqnı millätlär, millätçelär tudıra» dip raslarğa tırışunı niçek añlarğa? Mäsälän, çeçennar Räsäygä bärep kerdeme, ällä federal'' ğäskärlär çeçen şähärlären, awılların cimerep, xalqın yuq itäme? Näni genä respublikada sanawlı ğına boyeviklar belän Räsäyneñ köçle qorallanğan yöz meñ soldatlı ğäskäre inde niçä yıllar buyı qanlı häm räximsez suğışlar alıp bara. Mondıy şartlarda xalıq üzen-üze saqlarğa xoquqlımı? Räsäy alarğa qullarına qoral alırğa üze etärgeç yasıy tügelme?- di. Däwlät Duması, cayı çıqqan sayın, Tatarstannı, tatarlarnı elep alıp, selkep salmıymı? Äye, alarğa bik çiklängän möstäqillek tä oşamıy. Konstitutsiä, barlıq qanunnar näq üzäkneke tösle genä bulsın. İñ küp tabışnı Mäskäw genä suırıp torsın. Ä bezneñ eş atları eşläwlären genä belsen. Mäktäbe dä, üz tele dä, imlası da, yazuı da bulmasın. «Allağa şöker, şundıy şartlarda da millätebez terrorçılıqqa barmıy. Tatar kiläçäktä dä bernindi qotqılarğa birelmäs, üzeneñ däwlätçelegen torğızır, üsterer, nığıtır, ciren häm üz telen saqlıy beler»,- di Räşit Ğarif.
Äye, tatarnıñ mädäniäten, mäğärifen alğa cibärü öçen äle şaqtıy eşlise bar, ämma eşlängännäre dä inde şaqtıy. Mäsälän inde berniçä yıl Qazanda «Tatar cırı» festivale uzıp kilä. Bıyıl ul 8-12 ğinwar könnärendä yaña tözelgän «Piramida» küñel açu kompleksında uzaçaq. Monda iñ şäp iñ tansıq dip tabılğan cırlar költäse xalıqqa täqdim iteläçäk. Tatarstan yäşläre bıyılğı festival'' iskitmäle bulaçaq dip yaza. Anıñ iskitmälelege şunda ul ör-yaña küñel açu kompleksında ütäçäk. Ciñüçegä 1 meñ yarım dollarğa töşerep eşlängän «Altın bars» statuetkası bireläçäk, ä avtorlarğa – tamaşa keremennän küpmeder protsent aqça. Bilet bäyäläre 200 sumnan başlap 600gäçä, 12 ğinwarda uzaçaq Gala-konsertqa meñ sum. «Bars-Media» tawış yazdıru kompaniäse yıl axırında xalıqtan kilgän xatlarnı barlap, iñ küp tawış cıyğan cırlarnı laureat itä. Bıyıl 15 cır ciñüçe dip tabılğan»,-dip yaza Tatarstan yäşläre.
Tatar cırı festivale tamaşaların Yaña ğasır televideniese aşa Törkiädä, Finlandiädä, Yevropada räxätlänep qarıylar, çönki alarda iärçen tälinkäse satıp alu problema tügel. Ä üzebezdä isä, nigezdä fäqirlekkä bäyle räweştä, ä qaydadır, äytik, Başqorstanda säyäsi-ideologik rux kirtä bulıp, yaña elektron mäğlümat çarasınıñ suräten dä, awazın da «totıp» bulmıy,- digän bu yazmada Yaña ğasır televideniese citäkçese İlşat Äminov. Kiläse yılğa tapşıru caylanmalarınıñ sanın häm sıyfatın yaxşırtuğa xökümätebez 50 mln. sum aqça büläçäk ikän. Yaña ğasırnıñ dairäse kiñäyer digän ömet tä bar.
Televideniegä kilgändä, Şähri Qazan gäcitendä Tatarstan däwlät teleradiokompaniäsendäge tapşırularnıñ sıyfatın yaxşırtırğa kiräklege turında süz bara. «Bigräk tä balalar öçen tapşırular zäğif eşlänä. Tatar balaları öçen oyalıp utırasıñ. Senariylarnıñ ğamil buılmawı östenä, anda qatnaşqan balalarnıñ qayberläre tatarça matur itep söyläşä dä belmilär. Rus balasın tatarça söyläşergä öyrätsäñ, näq şulay bulır ide. Barısın da aqçağa sıltap, ädäbiät, mädäniät ölkäsendä çığımnarnı qısqartu, yäş buınnıñ kiläçägenä balta çabuğa tiñ tügelme? Ber ölkädä genä tügel äle ul tatarnı qısu. İnde xalıq yaratıp ölgergän Qazan jurnalınıñ tatarçası beterelü dä şul uq finansqa bäyle. Äle dä bulsa, millät öçen can atıp yörgän yazuçı deputatlarıybıyz anı yañadan açu yulında zur eş alıp baralar»,-dip yaza Esfir Yähüdin.
Jurnallar digändä, yıl azağına alarnıñ barısı da diärlek çığıp bette. Söyembikä jurnalın xätta xäzer İnternettan da uqıp bula [ www.suumbike.ru ]. Anıñ soñğı sanında küp urın balaların yalğızları ğına tärbiäläwçe analarğa birelgän. Törle psixologik kiñäşlär birelgän. Ämma Milli mädäniät üzäge direktorı urınbasarı Rozalina Şahieva belän oyıştırılğan äñğämä bu sanda iñ qızıqlısıdır. Monnan 12 yıl elek «Azat xatın» jurnalında anıñ töp xıyalı – xalqıbıznıñ böten tarixi yulın häm şul taraflarda tuğan sänğät cäwhärlären tuplağan Tatar muzeen buldıru teläge yazılğan ide. Ul muzey Qazan milli-mädäni üzägendä oyıştı.
Dönyada däwlät bulıp oyışqan här millätneñ, nindi buluına qaramastan, keçeme-zurmı, üz gerbı, üz flagı, gimnı, başqalası häm anıñ mädäni yöräge dip sanalğan qödrätle muzee bar. Ğäcäyep güzäl häm faciğäle yul ütkän, dönyaküläm sänğät cäwhärläre reestrına kertelgän şedevrları bulğan tatar xalqınıñ, asılda, 90-nçı yıllar başına qädär mondıy ruxi ähramı bulmadı. Häm menä üzenä ikelänmäslek töp nösxälärne häm berniqädär dönyaküläm ähämiätle kopiälärne eçenä alğan kiñ ekspozitsiä üsep çıqtı. Bezneñ kürgäzmälär yuğarı räsmi däräcädä oyıştırıla. Mäsälän, 2001 yılda Parijdağı UNESCO binasında anıñ general'' direktorı Konchiro Matsuura häm prezidentıbız Miñtimer Şäymiev qatnaşında «Qazanğa 1000 yıl» digän oçraşuda bezneñ kolleksiädän häm «Turan» äsärlärennän oyıştırılğan kürgäzmäneñ cawaplılığı, räsmi rezonansı bernärsä belän dä çağıştırırlıq tügel,- di Rozalina Şahieva.
Miras jurnalınıñ çirattağı sanında Rämzi Wäliewneñ «Özelgän doğa» tarixi oçerkı, Marsel'' Baqirovnıñ «Tarixi cırlar», Färit Yosıpovnıñ «Rossiä tatarları» fänni mäqäläläre uquçılarnı bitaraf qaldırmas dip uylıym. «Törki xalıqlar dönyası» säxifäsendä Başqortstan Respublikası tatar telle yazuçılar soyuzı idäräse räise Raif Ämirovnıñ qızıqlı ğına yazması basılğan. «Üz telendä tuğrı bulıp qalırğa telägän yazuçılar Başqortstannan Qazanğa yullandı. İñ-iñ köçleläre tatar ädäbiätınıñ ğorurlığına äylände. Ä monda qalğannarı yä başqortça, yä rusça yazarğa totınıp, döresräge, mäcbür bulıp, yänä üz tuğan uquçısın yuğalttı. Şulay itep, xalıq üz ulların yuğaltsa, ädiplär uquçıların yuğaltıp, uquçısız yazuçığa äylände. Ana telen «onıtıp» torırğa mäcbür bulğan, uylağanın rätläp uquçığa citkerä almıyça, dönyanı üze telägänçä süräli almağan ädip qäläme ni tatarça, ni başqortça bulmağan moñsu-tössez stil'' tudırdı. Şuña da axırı, ni tatar, ni başqort mäktäplärendä tuğan tele tatar bulğan yazuçınıñ äsärlären tärbiä çarası bularaq qullanu oçraqları bik siräk.
Şulay itep, ber teldä uylap, ikençe teldä yazılğan äsär bay tarixlı, güzäl tabiğatle Başqortstanğa xörmät, mäxäbbät toyğısı tärbiäläw urınına yış qına xuşküñellelek, wayımsızlıq toyğısın taratuğa şaqtıy mul öleş kertte»,- di Rif Ämirov. Şul uq Mirasta şaqtıy ğına uquçılar xatı basılğan. Vladivostok şähärendä yäşäwçe millättäşebez İbrahim Karamışev üz xatında 53 yıl buyı Yıraq Könçığışta yäşägänlegen äytä. Distälärçä yıllar buyı barlıq tatar matbuğatın aldırğan. Soñğı waqıtta qayber basmalarnıñ bäyäse artu häm sıyfatı tübänäyu arqasında berniçä gazeta-jurnalğa ğına yazıla başlağan. Çittäge millättäşebez tatar matbuğatınıñ tirajı kimüen älege basmalarnıñ eçtälege bügenge kön taläplärenä turı kilmäwen bilgeläp uza. Ul anda qayber jurnallarnı da tänqitläp uza, ämma bu turıda kiläse atnada.
Landış Xarrasova, Qazan


text:
Çit töbäktäge tatar balaları milli xäzinälärebez belän tanıştı
Audio: Millätebez xäzinäläre lagerınıñ töp maqsatı – çit töbäklärdä yäşäwçe tatar balalarına tatar telen, tarixın, milli ğöref-ğädätlärne señderü, öyrätü. Bu eştä lagerda eşläwçe äydämannar zur tırışlıq kürsättelär. Alar balalar belän däreslär ütkärde, törle çaralar oyıştırdı. Bez balalarnı xalqıbıznıñ bay milli xäzinäse belän tanıştırırğa tırıştıq. Şulay uq qızıqlı säyäxätlär oyıştırdıq. Alarnı Bolğarğa, Qırlayğa alıp bardıq, Qazan belän tanıştırdıq. Citmäsä, lager tabiğätneñ bik matur ber poçmağında, kül yanında urnaşqan. Könnär dä bik matur, cılı tordı. Här çaranıñ üz maqsatı bar. Minemçä, bez üzebezneñ alğa quyğan maqsatıbızğa ireştek.
Millätebez xäzinäläre lagerına Rusiäneñ 15läp töbägennän 100 bala cıyılğan. Alar arasında Başqortstan, Çuaşstan, Mari El respublikasınnan, İvanovo, Räzän, Samar, Çiläbe, Volgograd ölkälärennän balalar bulğan. Xätta, yıraq Latviädän, Riga şähärennän dä kilgännär monda. Mörşidä Cihan süzlärenä qarağanda, lagerğa bik sälätle, aqıllı, qızıqsınuçan balalar cıyılğan. Alar här çarada da bik aktiv qatnaştı, bez alarnı bik yarattıq, kiläse yıllarda da üzebezgä çaqırıp qaldıq, di ul. Ä balalarnıñ üzlärenä älege smenadağı yal oşağanmı soñ? Bu xaqta Millätebez xäzinäläre lagerında qatnaşqan Başqortstan balaları söyli.
Audio: Bezgä bu lagerda bik oşadı. Bez monda bik küp närsälär kürdek, bik küpne beldek, tatar telen öyrändek. Lagerda aralaşu, qızıqlı oçraşular da küp buldı, üzebezgä yaña duslar taptıq. Törle bäygelärdä qatnaştıq, cırladıq, biedek, qızıqlı säyäxätlärdä buldıq. Bu lagerda bezgä bik oşadı, bez monda tağın kilergä telibez.
Şulay itep, 31 yül könne Tatarstanda tağın ber tatar balaları öçen oyıştırılğan lager üz eşen tämamladı. Anda yal itüçe küpsanlı balalar älege lagernı oyıştıruçılarğa räxmätlären citkerälär häm ul kiläçäktä dä milli xäzinälärebezne törle cirlärdän kilgän tatar balalarına taratır dip ömetlänälär.
Gölnaz İlgizär, Qazan


text: İzrail premyer-ministrın däwalağan tabiplar süzlärenä qarağanda, Ariel Şaron bügen üze sulıy başlağan. Xosusi televideniä kanalı, Şaron xättä uñ qulın xäräkätländergän, dip xäbär itte. Şaronnıñ sulıy başlawı – yaxşı yañalıq dip bäyälänä. Uzğan çärşämbe könne aña mienä qan sawudan soñ aşığıç operasiä yasalğan ide. Ämma tabiplar süzlärenä qarağanda premyer-ministrnıñ xäle awır bulıp qala, aña haman da sulış alırğa yasalma cihazlar yärdäm itä. Şaronnıñ tabipları häm säyäsi xezmättäşläre, anıñ premyer-ministr bulıp qalu ixtimalı yuq diärlek, dip belderde.


text:
Foto: AppleInsider.ru
Wkraïnadağı dükenderdiñ biri nebäri 1 grïvnağa (şamamen 13 teñge) sw jaña jetinşi «ay`fon» satatının ay`tıp, jer-jahandı şwlattı. Biraq, bul jeñildiktiñ jawapkerşiligi zor bolıp şıqtı.
Älemdegi «gadjetqumarlardıñ» tün uy`qısın buzğan smartfondı bul dükennen alw üşin adam öziniñ tölqujatındağı atı men ata tegin «Sïm Ay`fon» dep özgertwi tïis eken. Bul özgeristi däleldew üşin ol atı-jöni özgertilgen tölqujatın osı şaranı uy`ımdastırwşılarğa aparıp körsetwi kerek. «Ay`fonğa» bola tegin özgertken alğaşqı bes adam anıqtalğan kezde, şara ayaqtalıp, jeñimpazdar özderi armandağan gadjetti ala aladı, dep jazadı informing.ru.
24.kz


text:
Qazannıñ 1000 yıllığında qatnaşqan semberlelär bu oluğ bäyräm tatar xalqınıñ kiläçägenä zur uñay täesir yasar, dip sanıy
Räsäy digän ilneñ bäyrämnärgä bay buluı ğomum mäğlüm inde. Bixisap bäyrämnär arasında yaxşı – faydalıları da, “törleläre” dä bar. Ä menä Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan tantanalarnıñ faydasına şik belderüçe oçramadı. Millättäşlärebez anıñ faydasın närsädä kürälär soñ?
Şuşı sorawğa cawap birüçelär fikerençä, bäyrämnär küp çığımnar taläp itsä dä, anıñ faydası küpkä yuğarıraq. Härkem, diärlek, öç töp uñay tä''sirne telgä ala. Berençese – tatarda milli ğorurlıq uyatu, milli ruxnı kütärü – kiläçägebezgä yaqtı yul aça. İkençe möhim näticä – tatar xalqın, Tatarstannı häm märkäzebez Qazannı böten dönyağa tanıtu. Öçençese - İlbaşı Mintimer Şäymiewneñ “Buldırdıq, buldırabız häm buldırırbız” digän süzlären milli ideyä itep täqdim itüe. Respondentlar fikerençä, milli ideyä alğa baru öçen ömetlär uyata häm mayaq bulıp tora.
Bäyräm tantanaları belän xozurlanğan millättäşlärebezneñ yöräklären tırnağan küreneşlär dä telgä alına. Menä berniçäse.
Ekskursiälär, mäsälän, awır tä''sir qaldıralar. Tatar qızları urıs tarixın bizäp kürsätüçe tekstlarnı ğına citkerälär. Äytik, Qazan universitetı belän tanıştıruda barı tik rus familiäle ğalim uqıtuçılar ğına maqtala. Alkin - Kazıymbäklär dä iskä alınmıy. “Spas manarasın Pskov masterları tözegän” digän süzlär dä qolaqlarnı kisä, dilär qunaqlar.
İppodrom yanında törle millätlär yortları küreneşläre dä tatarnı kimsetä. Äytik, urıs awılında çirkäw quyılğan, näfis tuqıma, çülmäkçelek sexları, timerçelek yasalğan. Bu isä başqa millätlär mondıy käseplärgä iä bulmağan, digän fiker dä tua. Yuğisä, “kuznitsa” digän tatar süze QUZNAdan, “tkaçestvo” digäne tatar süze TUQU – TUQIMAdan yasalğan bit, dide Mäxmüt Xäyrullin.
Älbättä, mondıy kimçeleklär oluğ bäyrämne xurlaw maqsatınnan äytelmi. Tatarnı ğorurlandırğan bäyrämnärdä dä şul uq tatarnı tübänsetü xisabına başqalarnı kütärmäskä ide, dip can ärnüdän genä äytelgän süzlär bu, dip tä östäde “Tuğan tel” oyışması räise.
Ayrat İbrahim, Qazan-Sember


text:
Törkiäneñ Rusiädäge ilçese Semberdä buldı
Ölkä başlığı Sergey Morozov çaqıruı belän Törkiä ilçese Kurtuluş Taşkent äfände citäkçelegendäge 15 keşelek delegatsiä Sembergä ike könlek säfär qıldı.
Älege vizitnıñ maqsatın Kurtuluş äfände menä niçek añlattı
Törkiä Qazan, Piterbur, Yekaterinbur, Rostov, Ufa şähärläre belän tığız xezmättäşlektä urnaştırdı. Ul''yan ölkäse dä – qızıqsınırlıq töbäk. Mäsälän, Ul''yannıñ “Vostoçnıy” isemle hawa alanı Ul''yannan Antaliägä tup-turı turistik reys buldıru mömkinlege birä. Anda kürşe Samar, Penza, Sızran, Tol''yatti şähärläre turistların da cälep itärgä bula. Şunlıqtan biredä Turistik firma açu mömkinlegen qaradıq. Rusiä belän säwdä äyläneşe 15 milliard dollar täşkil itä. Ä Ul''yan ölkäseneñ bu sanda öleşe bik az. Anıñ östäwenä sezneñ gubernator investitsiälär belän qızıqsına. Bu isä Törkiäneñ iğtibarına da layıq.
“Kilüegezneñ maqsatına ireştegezme soñ?” – digän sorawğa Kurtuluş äfände menä ni dide:
Bezneñ maqsatlar bik tıynaq ide: ölkä mömkinlekläre belän tanışu, xezmättäşlek mömkinleklären öyränü. Şulay da keçkenä bulsa da, anıq kileşülärgä dä ireştek.
Bez kürgän-belgännärebez turındağı raportnı tieşle räsmi dairälärgä häm biznesmennar iğtibarına citkererbez. Häm Törkiädä mondıy mömkinleklär belän qızıqsınuçılar tabılır, dip uylıybız. Ber-berebez belän tanışu-añlaşu da faydalı buldı, dide ilçe.
Ölkä citäkçelege qunaqlarnı vizitnıñ berençe könendä UAZ belän tanıştırdı, ikençe könne - “Aviastar” isemle oçqıçlar tözü zavodı häm anıñ binihayä zur oçqıçları öçen maxsus tözelgän “Vostoçnıy” hawa alanı belän.
Kurtuluş äfände äytkän “keçkenä bulsa da anıq kileşülär” isä iyünneñ 13 Ul''yan – Antaliä arasında turıdan-turı aviareys açıluı häm İstanbulğa berniçä “UAZ-patriot” avtomobile cibärelüe.
İlçe äytüençä, Ul''yan qalası Vladimir Ul''yanovnıñ tuğan cire buluı belän dä qızıqsındıra. Çönki üz ilendä küp üzgäreşlär kertkän Leninnı Törkiädä Atatörk belän tiñlilär, di. Häm lenin teması Törkiä belän Ul''yan ölkäse arasında turistik biznesnıñ nigeze bula ala. Törkiä ilçese şulay uq “Ul''yannıñ berär yuğarı uqu yortında törek tele fakul''tetı açılsa, bez moña bik şat bulır idek häm tieşle yärdämgä dä äzerbez”, dip belderde.
Yuğarı dairädäge räsmi äñgämälärdän tış, “Kolizey” isemle yal üzägendä qunaqlar häm tatar maltabarları berlege “Sember” äğzaları arasında eçkersez söyläşü buldı. Qunaqlarnı çäkçäk belän qarşıladılar. Üzeşçännärebez milli moñnar belän dä sıyladılar alarnı.
Berlek citäkçese, gubernatornıñ iqtisad buyınça kiñäşçelärennän berse Färit Äyupov İlçe Kurtuluş Taşkent äfändene berlekneñ şäräfle äğzası dip sanaw turında aña diplom tapşırdı. Färit äfände fikerençä, yaqınnanraq tanışu tuğandaş xalıqlar arasında tığızraq mönäsäbätlär urnaştıruğa da yärdäm itär.
Tik, nişliseñ inde, maltabarlarıbıznıñ qunaqlar belän aralaşuı urısçağa tärcemä aşa bardı.
İsmäğıyl'' Gaspralınıñ “Teldä, fikerdä, ğämäldä – berlek” digän şiğare zamanaları artta qalğannar inde, küräseñ.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Qazaqstan Respwblïkası Täwelsizdiginiñ 25-jıldığına oray` qalamızdağı birqatar mekemeler Nazarbaev zïyatkerlik mektebindegi fwtbol twrnïrinde bas qostı.
Alañğa jïnalğan komandalar qatarında «Kaztrwbprom» JŞS, «Majïtova» JK, «Dosqalïev» JK, №42 «Aq nïet» gïmnazïyası jäne NZM quraması boldı. Bul küni qatıswşılar buqaralıq sporttı damıtwdı qay`ırımdılıqpen uştastırdı. Sebebi teñbildopşılar jarısqa qatısw üşin jarna saldı. NZM-niñ dene şınıqtırw päni birlestiginiñ jetekşisi Aslan Ïsmagwlovtıñ ay`twınşa, bügingi jarıs «ÉKSPO-2017» xalıqaralıq körmesine qatıswşı oqwşılardı qoldawğa arnalğan. Jarıstan tüsken qarjığa arnay`ı sertïfïkattar alınıp, oblısımızdıñ awıldıq jerlerinde turatın az qamtılğan, köpbalalı otbası balalarına tabıstaladı. Osılay`şa qatıswşılar bul şara arqılı tek sporttı qoldap qana qoy`may`dı, jas jetkinşekterge El ordadağı tarïxï oqïğağa kwä bolw mümkindigin sıy`lay`dı.
Bul küngi jarıs tartıstı äri qızıqtı ötti. Alañda bas qosqan bes komanda özara baq sınasıp, nätïjesinde 1-orındı №42 «Aq nïet» gïmnazïyası aldı. Al ekinşi jäne üşinşi orındardı «Majïtova» JK men «TMK-Kaztrwbprom» JŞS özara bölisti. Sonday`-aq Aslan Xay`rwşev üzdik oy`ınşı, Erkebulan Axmetov üzdik şabwılşı, Batırxan Mwxambetqalïev üzdik qaqpaşı, Sağadat Karmenov üzdik qorğawşı atandı.
Oral qalasındağı Nazarbaev Zïyatkerlik mektebi buğan dey`in osınday` ïgi şaralardı jüzege asırdı. Olardıñ qatarında usaq-tüy`ek zattardıñ, qolöner buy`ımdarınıñ, tätti tağamdardıñ järmeñkesi, kïnoseans boldı. Atalmış şaralardan jïnalğan qarjığa arnay`ı sertïfïkattar alınıp 10 jeltoqsanda bolatın NZM Aşıq esik künine keletin oqwşılarğa (BQO awıldıq jerlerinde turatın köpbalalı, az qamtılğan otbası balaları) tabıstaladı.


text: Başqortstan prokuraturası Rusiä tatarları milli-mädäni möxtäriäte häm Başqortstan tatarları milli-mädäni möxtäriätläreneñ möräcäğäte uñayınnan respublika tatarlarına qağılışlı qayber mäsälälärne qarıy başladı. Prokuratura qarağan mäs'älälär arasında tatar gimnaziäsen cimerü, tatar mäğärife problemaları, möxtäriätneñ terkälmäwe, tatar oyışmaları citäkçeläre totqarlanıp, yortlarında tentü ütkärelülär häm başqa mäs'älälär bar. Başqortstan tatarları milli-mädäni möxtäriäte räise Rämil Bignov prokuratura bezneñ sorawlar buyınça ğädel añlatma birer digän uyda. Ul iminlek xezmätlären totqarlaw-tentülär uñayınnan moña qädär ğäyepläwlär bulmağan dip tä belderde.


text:
Ğiraqtağı amerikan köçläre ul arada zur uñışqa ireşte, anda yamanatı kiñ taralğan "ximik Ğäli"ne, Saddamnıñ tuğannan tuğanı Ğäli Xäsän Mäcitne qulğa aluwı xaqında xäbär itelde. Şulay itep alar bu atnada ğına, elekke xakimiatneñ ike kürenekle wäkilen totqarladı. "Ximik Ğäli" xäzer xärbi mäxkämä qarşına basaçaq dip kötelä.
Üzeneñ şul dähşätle "ximik Ğäli" quşamatın Ğiraq tönyağındağı kördlärgä qarşı ximik qorallar qullanuwı öçen alğan Ğäli Xäsän äl-Mäcit şuşı suğış waqıtında inde ber "hälak bulğan" ide, xörmätle tıñlawçılar. Ğiraqqa Könbatış berektäşläre kergännän soñ aprilneñ 5-endä britan köçläre, anıñ Basradağı öyen bombağa tottı häm şunnan soñ "ximik Ğäli"neñ mäyete tabıldı, ul üle dip xäbär itte. Läkin inde yün başında uq amerikan xärbiläre anıñ qaçıp qotıluwı häm ara-tirä başqala Bagdadta kürengälüwe turında mäğlümat ala başladı. Quşma Ştatlar tözegän häm Ğiraqnıñ elekke iñ yuğarı citäkçelärennän torğan isemlektä äl-Mäcit bişençe urında ide, ul Saddamğa yaqın bulğan, anıñ ışanıçın qazanğan az keşelärneñ berse. Anıñ niçek itep qulğa alınuwı xaqında mäğlümat yuq diärlek, Quşma Ştatlarnıñ xärbi citäkçelege barı tik, "ximik Ğäli" qulğa alındı häm xäzerge waqıtta ul saq astında dip belderde. Monıñ äle uzğan yäkşämbedä ük buluwı açıqlandı, ul ilneñ tönyağında tağın 5-me, 6-mı keşe belän totqarlanğan, ä inde bu xaqta soñğa qalıp iğlan itü, anıñ çınnan da "ximik Ğäli" buluwın açıqlaw öçen waqıt kiräklege belän añlatıla. Sişämbe könne Ğiraqta ikençe ber yuğarı däräcäle elekke wäkil - ilneñ vitse-prezidentı Taha Yasin Ramadan qulğa alınğan ide. Anı şulay uq tönyaqta, Mosul şähärendä körd suğışçıları ezläp taptı. Saddamnıñ ike ulın - Uday hän Qusaynı ütergännän soñ Bagdad uramnarı tantana itkän häm şatlığınnan mıltıqlardan atqan xalıq belän tulsa, "ximik Ğäli"ne qulğa alu turındağı xäbärne keşelär bik saq qına qarşı aldı. Monı televideniä aşa kürsätkännän soñ ğına xalıq anıñ amerikannar qulında buluwına ışana başladı. Äl-Mäcit qayberäwlär tarafınnan Saddamnıñ üzennän dä qurqınıçraq keşe bularaq bäyälänä. Zamanında ul Ğiraqnıñ eçke eşlär häm saqlanu ministrı bulıp eşläde, 1991-nçe yılda Ğiraq köçläre Küwäytne yawlap alğannan soñ anıñ xakime itep bilgelände. Farsı qultığı suğışınnan soñ ul ilneñ könyağındağı şığıylar baş kütärüwen bastırunı citäkläde. Läkin anıñ iñ yawız eşe bulıp, 1980-88-nçe yıllardağı İran-Ğiraq suğışı barışında ilneñ tönyağındağı kördlärgä qarşı kürgän çaraları tora. Şular näticäsendä genä anda kimendä 100 meñnän artıq keşe yuq itelde dip farazlana. 1988-nçe yılnıñ martında äl-Mäcit citäkçelegendäge köçlär Ğiraqnıñ İran çige yanındağı Halabcä şähärendä ğadi xalıqqa qarşı gärçiç gazı qullanıp, beryulı 5 meñ keşene üterde. Anıñ "ximik Ğäli" digän quşamatı da näq menä şul çordan kilä. Şuşı yılnıñ ğinwar ayında "Human Rights Watch" oyışması, äl-Mäcit Ğiraqtağı iñ dähşätle cinayätlärgä qatnaşqan keşe, alar arasında genotsid häm keşeçelekkä qarşı cinayätlär dä bar dip beldergän ide. "Ximik Ğäli"ne xäzer qulğa alu anı şul cinayätläre öçen cawapqa tartu mäs''äläsen kütärä. Berläşkän Millätlärneñ qayber wäkilläre, misal öçen, äl-Mäcit häm Saddam kebek şäxeslärne xökem itü öçen Ğiraqnıñ üzennän häm başqa illärneñ xoquq belgeçläre kergän maxsus mäxkämä qorunı täqdim itä. Amerikannar isä, älege eşne ğiraqlılar üzläre citäklägän xärbi tribunalğa tapşıru yağında, häm Ğiraq xalqı arasında bu kiñräk yaqlana. Yıllar däwamında äl-Mäcit häm Saddam kebek keşelärdän qotı alınıp yäşägän keşelär xäzer alarnıñ açıq mäxkämädä xökem itelüwen teli.
Kärim Kamal, Praga


text:
Ğiraqnıñ waqıtlı premyer-ministrı İyad Allawi, xökümät başlığı wazifası öçen köräşergä kiñ koalisiä tözüe turında belderde. Mäğlüm bulğança şiğilärneñ küpçelektäge säyäsi firqase älege wazifağa üzeneñ konservativ namzäten bilgeläde.
Bağdadta matbuğat oçraşuında Allawi, tözeläçäk koalisiäneñ, "Ğiraqnıñ kiläçägenä häm prinsiplarına ışanğan" xökümät töziäçägen belderde.
Allawiğa İslam Dawa partiäse başlığı häm xäzerge waqıtta vise-prezident wazifaların başqarğan İbrahim al-Jaafari köndäşlek itä. Al-Jaafari, bügen Azatlıq radiosına, xökümätneñ uñışqa ireşüe öçen qulınnan kilgänne eşliäçägen belderde.
"Östemä zur cawaplılıq alam, ämma böten keşe bu eşne uñışlı başqarırğa qarar itkän, Ğiraq öçen bez barısın da eşlärgä äzerbez, iminlek, xezmät häm tağın başqa ölkälärdä" dide al-Jaafari.
Anı premyer-ministr wazifasına, 30 ğinwar saylawlarında tawışlarnıñ küpçelegen yawlağan Berläşkän Ğiraq İttifağı täqdim itte.
Ğiraqta bügen dä şartlawlar buluı xäbär itelä. Kimendä3 keşe, alar arasında 1 amerikan xärbie hälak bulğan.


text:
дүшәMбe, 23 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 13:47
Bayram tantanalarında respublikanan räsmi deleğatsiya qatnaştı. 2002 yılğı bötä Räsäy xalıq iśäben alıu mäğlümättäre buyınsa, Xantı-mansi avtonomiyalı okruğında 36 meñdän aşıu millättäşebeź yäşäy. Mäźäni aktsiya Sorğot qalahında ğına tügel, oqruğ kimälendä lä olo ähämiätle waqiğağa äylände. Eş säfäre başında Başqortostan wäkildären Xantı–mansi awtonomiyalı oqruğı Xökümäte, Sorğot qala Dumahı häm xaqimiäte etäkseläre täbrikläne. Sorğot qala xaqimiäte binahında uźğan räsmi osraşıuźa yaqtar ike töbäk arahında xeźmättäşlekte artaban üśtereü yuldarın tikşerźe. 1998–se yılda qul quyılğan kileşeügä yaraşlı, ike töbäk arahındağı xeźmättäşlek oqruğta yäşäüse qan–qärźäştärebeźźeñ ruxi–mäźäni ixtıyajdarın qänäğätländereügä lä yünältelgän. Räsmi osraşıuźa hüź mäktäptärźä başqort klasstarı, ä inde urındağı kitapxanalarźa başqort äźäbiäte bülektären asıu xaqında barźı. Bında şulay uq ike töbäk arahında mäğlümät menän alışıu dairälären kiñäyteü mäsälähe iğtibar üźägenä quyıldı. ‡ź siratında Sorğottoñ räsmi wäkildäre osraşıuźa quźğatılğan mäsälälärźeñ barıhı la xäl itelerlek burıstar tip bildäläne. 450 yıllıq yubileyğa arnalğan saralarźı äźerläüźä lä oqruğ Xökümäte häm Sorğot qalahı etäkseläre äüźem qatnaşqan. Beź säfär xaqında başqortostandıñ räsmi deleğatsiyahı sostawında Sorğotqa barıusı Göldäriä Välişina menän äñgämäläştek.
Xantı-mansi avtonomiyalı okruğı Xökümäte räyese urınbaśarı Gadji Ämirovtıñ äyteüensä, bınday saralar xalıqtar duślığın nığıta. Mäźäni aqtsiyanıñ töp ölöşö Sorğot däülät uniwersitetı teatrında uźźı. Bında Sorğot, Nefteyuğansk häm Lyantor qalalarınıñ üźeşmäkär sänğät ośtaları tarixi datağa arnalğan säxnäläşterelgän tamaşa menän sığış yahanı. Alıśtağı qan-qärźäştärebeźźe Sibay däülät filarmoniyahı artistarı sağıu qontsert proğrammahı menän qıuandırźı. Huñınan räsmi deleğatsiya Lyantor qalahındağı yaqtaştarıbıź menän osraştı. Bında Başqortostan wäkildäre Lyantor qalahı xaqimiäte başlığı Sergey Maxinya menän bergä başqort xalqınıñ milli batırı Salauat Yulaew isemen yörötkän uramdı töźökländereü mäsälähen tikşerźe. Qalanıñ iñ źur uramdarınıñ berehendä tiźźän milli batırğa byust quyılasaq. Başqortostan Respubliqahınıñ Xantı–mansi awtonomiyalı oqruğındağı tulı xoquqlı wäkile Räüźät Qolmänbätovtıñ beldereüensä, oqruğtağı millätäştärebeź törlö yünäleştä eş alıp bara. Lyantorźa Başqortostan wäkildäre başqort yäkşämbe mäktäbe qollektivı menän dä osraştı. Mäktäptä 30–źan aşıu bala tuğan tel därestäre ala, başqortsa yır–beyeüźär öyränä. Kisälä respubliqanan kilgän räsmi qunaqtar balalarğa muzıqa qoraldarı, uqıu äsbaptarı, äźäbi kitaptar büläk itte.


text:
Firdüs Ğimaltdinov: Rusiäneñ milli säyäsät konsepsiäse açıq tügel
Respublika matbuğatında da älege xaqta yazmalar yışraq dönya kürä başladı. Küptän tügel genä Tatarstan yäşläre gäcitendä Firdüs Ğimaltdinovnıñ Rusiädä urıs bulmaw ciñelme dip isemlängän mäqälä basıldı. Anda avtor ildäge milli säyäsät turında uylana.Älegä mäs’älädä federal’ üzäkneñ töbäklärgä däğwäları şaqtıy bulsa da, üzäk üze milli problemalarnı çişügä iğtibar itmi, ğomumän, Mäskäwdä milli säyäsät turında söylärgä yaratmıylar, Milli säyäsät ministrlığı beterelde, yaña oyıştırılğan Regional’ säyäsät ministrlığı bu yünäleştä ällä ni eş qırğanı yuq, dip yaza Firdüs Ğimaltdinov. Menä mäqälädän ber özek.
Rusiäneñ milli säyäsät konsepsiäse açıq tügel. Berdän, ul iskergän. İkençedän, eşlämi. 2002 yılnıñ avgustında Qazanda Bötendönya tatar kongressı delegatları belän oçraşu waqıtında Vladimir Putin älege konsepsiägä üzgäreşlär kertergä boyırğan ide. Bu ul çaqtağı premyer-ministrı Mixail Kas’yanovqa yöklände. İnde Kas’yanov ta xökümät başlığı tügel, tözätmälär dä kürenmi. Tağın ber ütälmi qalğan yöklämä – Kul’tra kanalında tatar telendä tapşıru açu. Ğomumän, bügen bezneñ ildä milli problemalar turında söyläw “modada tügel”. Läkin barlıq millätlärneñ dä mänfäğätlären yaqlamıy torıp, küpmillätle Rusiä bernindi dä üseşkä ireşä almıy!Mäqäläsen däwam itep, avtor Rusiädä çäçäk ata barğan skinxedlar – taqır başlar problemasına da tuqtala.Keşe xoquqları buyınça Rusiädäge byuro ütkärgän soñğı tikşerenülär kürsätkänçä, bezneñ ildä bügen 50 meñläp skinxed bar. Rusiädän qala, dönyanıñ barlıq başqa däwlätlärendä alar 70 meñ dip isäplänä. Dimäk, iñ kübe bezgä turı kilä. Awıru cämğiättä tärbiälängän buınnıñ cinäyätçel protest çarası. Alarnıñ xıyalları – Rusiäne mononatsional’ däwlät itep tanıtuSez Tatarstan yäşläreneñ soñğı sanında basılğan Rusiädä urıs bulmaw ciñelme? digän mäqäläse belän tanıştığız. Anıñ avtorı Firdüs Ğimaltdinov buldı.


text:
Reykjavik – Global iqtisadi krizistan iñ zur ziyan kürgän İslandiadä, xalıq il premyerın krizis belän tiyeşleçä baş itälmäwdä ğayepläp anı wazifadan kitärgä çaqırdı. İl başqalasında bargan protest çarasına qatnaşqan meñlägän keşe şul uq waqıtta xaqimiätne, Yewropa Berlegenä quşılu prossesın tizäytergä çaqırdı. Krizis waqıtında xaqimiät yabılu qurqınıçı yanagan 3 zur banknı üz idaräse astına aldı.
İslandia premyer ministrı Geir Haarde, comğa könne yasağan belderüendä ilneñ ziyan kürgän iqtisadın qotqaru maqsatında Dönya aqça bankı İMF belän ike milliard dollar yärdäm kileşüe imzalanuın iğlan itte.


text:
Başqortstanda bıyılğı Salawat Yulayev isemendäge büläk iäläre iğlan itelde. Alar – şağir Räşit Nazarov, kompozitor Rafayel Qasimov, Nesterov isemendäge Başqortstan däwlät sänğät museyı mödire Fäyzraxman İsmäğilev häm sınçı İldar Ğayanov. Başqortstandağı tatar cämäğätçelek oyışmaları Başqortstan tatar kongressı başqarma komitetı räise Eduard Xämitovnıñ Başqortstan tatarları milli-mädäni möxtäriäte tözügä qarşı çığuın tänqitli. Başqortstan komunistlarınıñ Haш Bыбop gazetı çığudan tuqtadı.
Mönir Wafin, Ufa.


text:
Öç ilgä Şäymiev säfäre. Urıs jurnalistları xisap birä, tatar jurnalistları - tärcemä itä
Xäzerge waqıtqa çının äytkändä räsmi xäbärlärgä tayanıp, berençel näticälär genä yasap bula. Çönki, säfär barışı xaqında barı tik räsmi çığanaq, däwlätneke bulğan tatar-inform ğına xäbär itep kilde. Tağın, şundıy uq tatar-informnan bernie belän dä ayırılmağan räsmi cömlälär belän, telefon aşa Yaña ğasır kanalı söyläde. Mintimer Şäymiev citäklägän Tatarstan delegatsiäsenä bit ike genä jurnalist alındı. İkese dä urıs telle. İkese dä däwlätneke. Bu bit siña, Tatarstannıñ berär rayonın qarar ğa baru tügel. Kak nikak öç çit il buylap eşlekle säfär. Tatar jurnalistları häm bik küp itep, ul berär rayonğa barğanda ğına çaqırıla. Däwlät organnarı izalap beterälär, berär rayonda duñğız ürçetü turında seminar bulğanda. Ä monda xalıqara mä’sälä. Tatar teleñ belän, pjalıytsa tığılma. Urıs tellelärdän küçer. Däwlätneñ tatar gäzitläre dä şulay itkäç, Azatlıq ta yıraq kitä almıy. Dimäk tatar-informnı tağı küçerep, tärcemä itep söyläp biräbez. Döres, alarnıñ urısçadan tatarçağa tärcemä itkändä ällä belep, ällä belmi qaldırğan urısça süzlären bez barıber tatarçağa tärcemä itärbez.
Prezidentı Mintimer Şäymievneñ Yaqın Könçığış illärenä altı könlek vizitı tämamlandı, - dip yaza tatar-inform mäğlümat agentlığı, - Säfär barışında TR Prezidentı yuğarı däräcädä berniçä oçraşu uzdırdı. Oçraşuda anıñ äñgämädäşläre Kuwäyt däwläte başlığı Ämir şäyex Sabax Äl-Äxmäd Äs-Sabax, Süriä Prezidentı Bäşir Asad, İslam konferensiäse oyışması general' säqkätibe Äkmäleddin İxsanoglı buldı. “Tatar-inform” agentlığına birgän interv'yusında Tatarstan Prezidentı bay eçtälekle säfäre turında bäyän itte.Dimäk, tatar-inform säfärgä ğomumi bäyäne bolay birä:
Mintimer Şäymiev süzlärençä, Süriä, Söğud Ğäräbstanı häm Quwäyt däwlätenä säfär yaxşı äzerlängän. Şunısın bilgeläp ütärgä kiräk: respublika başlığı kilügä Dimäşk, Ciddä häm Äl-Kuveyt xalıqara aeroportlarında Rossiä häm Tatarstannıñ däwlät bayraqları elengän ide. Barlıq illärdä dä TR Prezidentın kortej ozatıp yörde.Tatarstan delegatsiäse berençe bulğan il Süriä turında tatar inform bolay yazdı:
Mintimer Şäymiev Süriä belän respublikabız arasında iqtisadi bağlanışlar buldıru ähämiäten bilgeläp ütte. Bügen Süriädä “Tatneft'” AAC wäkillege açılğan. 2005 yılnıñ martında Tatarstan neft' kompaniäse belän Süriä Ğaräp Respublikası Xökümäte arasında 27Hчe bloknı küzätü häm eşkärtügä kileşü tözelde. Älege proyektnıñ bäyäse 17 million dollarğa yaqın. “Barlıq mäğlümatlarğa qarağanda, proyekt uñışlı bulırğa oşağan – neft' ezläwçelärebezneñ käyefe kütärenke”, - dip assızıqladı Mintimer Şäymiev. Monnan tış, Dimäşktän yıraq tügel “KAMAZ” servis üzägendä buldılar. 2007 yılnıñ ikençe kvartalında Süriäneñ Xoms şähärendäge irekle iqtisadi zonada “KAMAZ” yök maşinaların cıyu zavodı faydalanuğa tapşırılaçaq. Predpriätieneñ quwäte yılına 1000 avtomobil' külämendä isäplängän, alarnıñ yartısı Süriädä satılaçaq, ä ikençe yartısı – Yaqın Könçığış illärendä. “Eşçänlegebezneñ barlıq ölkälärendä dä xezmättäşlek urnaştıru teläge zur, , dip Mintimer Şäymiev Süriä Ğäräp Respublikası Prezidentı Bäşär Asad süzlären kiterde. – Bäşär Asad Süriä belän Tatarstan arasındağı xezmättäşlek barışın üzeneñ şäxsi kontrolenä alaçağın belderde”. Bügenge köndä, respublika başlığı süzlärençä, Süriädä masştablı turizm üseşe mä’säläse kütärelä, älege däwlät üzeneñ borınğı tarixı belän ğorurlanırğa xaqlı, ul borınğı arxitektura häykälläre belän dan tota. Vizit barışında Mintimer Şäymiev häm anıñ ozatıp yörüçe zatlar Dimäşktä ekskursiädä buldı. Bügen Süriä yağı neft', gaz razvedkası häm tabu, neft' ximiäse, energetika häm maşina tözeleşe ölkäsendä proyektlarnı qarap, ğämälgä aşırırğa äzer.
“Eşçänlegebezneñ barlıq ölkälärendä dä xezmättäşlek urnaştıru teläge zur, , dip Mintimer Şäymiev Süriä Ğäräp Respublikası Prezidentı Bäşär Asad süzlären kiterde. – Bäşär Asad Süriä belän Tatarstan arasındağı xezmättäşlek barışın üzeneñ şäxsi kontrolenä alaçağın belderde”. Bügenge köndä, respublika başlığı süzlärençä, Süriädä masştablı turizm üseşe mä’säläse kütärelä, älege däwlät üzeneñ borınğı tarixı belän ğorurlanırğa xaqlı, ul borınğı arxitektura häykälläre belän dan tota. Vizit barışında Mintimer Şäymiev häm anıñ ozatıp yörüçe zatlar Dimäşktä ekskursiädä buldı. Bügen Süriä yağı neft', gaz razvedkası häm tabu, neft' ximiäse, energetika häm maşina tözeleşe ölkäsendä proyektlarnı qarap, ğämälgä aşırırğa äzer.Sögüd Ğäräpstanı turında tatar-inform bolay yazdı:
Soğud Gğräbstanı Korol'legeneñ Ciddä şähärenä respubliqa başlığı İslam konferensiäse oyışması general' särqätibe Äkmäleddin İxsanoglınıñ şäxsi çaqıruı belän kilde. Mintimer Şäymiev Rossiä Federatsiäseneñ yuğarı däräcädäge citäkçeläre arasınnan İslam konferensiäse oyışmasınıñ ştab-fatirında berençelärdän buldı. Mintimer Şäymiev bilgeläp ütkänçä, bügen İslam konferensiäse oyışmasınıñ törle strukturaların mädäniät häm mäğärif buyınça Tatarstan proyektların finanslawda qullanu mömkinlege bar. Tatarstan İslam oyışması belän nıqlıraq xezmättäşlek itä häm İslam konferensiäse oyışmasınıñ küzätüçe äğzası bularaq Rusiä däwläteneñ mömkinlelären faydalana alırlıq töp respublikalarnıñ berse bulıp tora.”
Mintimer Şäymiev bilgeläp ütkänçä, bügen İslam konferensiäse oyışmasınıñ törle strukturaların mädäniät häm mäğärif buyınça Tatarstan proyektların finanslawda qullanu mömkinlege bar. Tatarstan İslam oyışması belän nıqlıraq xezmättäşlek itä häm İslam konferensiäse oyışmasınıñ küzätüçe äğzası bularaq Rusiä däwläteneñ mömkinlelären faydalana alırlıq töp respublikalarnıñ berse bulıp tora.”Söğüd Ğäräpstanına vizit waqıtında Tatarstan Prezidentı häm räsmi delegatsiä äğzaları gömrä yäğni keçe xac qıldı.
Küwäyt turında tatar-inofrm bolay dip yazdı:
Tatarstan Prezidentı fikerençä, Kuwäyttä ütkän oçraşular bik faydalı bulğan. “Asılda, bez bu däwlättä berençe tapqır buldıq. Ul bik tözek häm iqtisadi yaqtan üskän däwlät”, - dip assızıqladı Mintimer Şäymiev. Anıñ qaraşınça, Tatarstan belän Quwäyt arasındağı tığız mönäsäbätlär, nigezdä, Qazanda berniçä tapqır bulğan Kuveytnıñ yustitsiä, waqıflar häm islam eşläre ministrı Abdalla Maatuq äl-Maatuq yärdämendä mömkin buldı. Prezidentnıñ Quwäyt däwläte başlığı Sabax äl-Äxmäd äl-Cäber äs-Sabax belän oçraşuı ämirneñ räsmi rezidensiäsendä – “Äs Säyef” sarayında ütte. Quwäyt ämire Waqıflar häm islam eşläre ministrlığı xezmätkärläre respublikabız öçen dini kadrlarnı äzerläwdä yärdäm itärgä äzer, dip belderde. Şul uq könne respublika başlığı Quwäyt däwläteneñ bulaçaq başlığı prins Näwäf äl-Äxmäd äl-Cäber Äs-Sabax belän oçraştı. Monnan tış, Mintimer Şäymiev süzlärençä, Quwäyt Premyer-ministrı – şäyex Näser äl-Möxämmäd äl-Äxmäd äl-Cäber äs-Sabax belän oçraşu waqıtında Kuveytnıñ häm Tatarstannıñ biznes-strukturaları arasında eşlekle xezmättäşlekne üsterü öçen däwlät yağınnan barlıq kiräkle şartlar da tudırılaçaq häm mexanizmnar eşkärteläçäk, berençe çiratta, säwdä-sänäğät palatasın faydalanırğa kiräk.
Prezidentnıñ Quwäyt däwläte başlığı Sabax äl-Äxmäd äl-Cäber äs-Sabax belän oçraşuı ämirneñ räsmi rezidensiäsendä – “Äs Säyef” sarayında ütte. Quwäyt ämire Waqıflar häm islam eşläre ministrlığı xezmätkärläre respublikabız öçen dini kadrlarnı äzerläwdä yärdäm itärgä äzer, dip belderde.
Şul uq könne respublika başlığı Quwäyt däwläteneñ bulaçaq başlığı prins Näwäf äl-Äxmäd äl-Cäber Äs-Sabax belän oçraştı.
Monnan tış, Mintimer Şäymiev süzlärençä, Quwäyt Premyer-ministrı – şäyex Näser äl-Möxämmäd äl-Äxmäd äl-Cäber äs-Sabax belän oçraşu waqıtında Kuveytnıñ häm Tatarstannıñ biznes-strukturaları arasında eşlekle xezmättäşlekne üsterü öçen däwlät yağınnan barlıq kiräkle şartlar da tudırılaçaq häm mexanizmnar eşkärteläçäk, berençe çiratta, säwdä-sänäğät palatasın faydalanırğa kiräk.Tatar-inform säfär turında yomğaqlap menä şundıy yazma bastırdı. Bu säfärgä qarata kiläçäktä nindi fikerlär beldereler, küzätep barırbız.
Räfis Cämdixan.


text:
Yaña tikşerenü: Rusiädä prezident saylawına ömet belän dä, şöbhä belän dä baralar
Alda torğan prezident saylawı xaqında Rusiä xalqınıñ fikere inde mäğlüm - küpçelek anda qatnaşırğa cıyınsa da, tawış birüneñ ğadel buluına ışanmıy häm Mäskäw Kremle ciñüçene inde bilgeläp quydı, dip isäpli. Berük waqıtta xalıqnıñ moña ällä ni ise dä kitmi, saylawnıñ şulay oyıştırıluına ışansa da, ğadi keşelär yaña prezident kilgäç tä tormış şartlarınıñ yaxşıruına ömetlänä.
Rusiä xalqınıñ aldağı prezident saylawına qarağan şuşı fikerläre Azatlıq radiosı quşuı belän ütkärelgän maxsus tikşerenü näticälärennän bilgele buldı. Ul ğinwarnıñ 11-21-endä Levada üzäge tarafınnan oyıştırılğan ide.
Näticälär Rusiä xalqında şaqtıy qızıqlı, häm urını belän xätta qarşılıqlı da qaraşlar buluın açıqladı. Keşelär warisnıñ inde aldan bilgelänüen belä häm şuña da prezidentnıñ çın mäğnäsendä ğadi xalıq tarafınnan saylanuına ışanmıy. Başqa nämzätlärneñ köräştä qatnaşuında ällä ni zur mäğnä yuq, tawış birü irekle häm ğadel tügel. Fikere soraşqannarnıñ küpçelege asılda şulay dip uylıy.
Läkin şuña da qaramastan, alarnıñ dürttän öç öleşe martnıñ 2-sendä uzaçaq tawış birüdä qatnaşırğa cıyına. Ä ul saylawda xäzerge prezident waris itep bilgelägän Dmitri Medvedev ciñer dip kötelä.
Fiker beleşü açıqlağan bu qaraşlarnı qayber säyäsät belgeçläre, Rusiä cämğiätendä üzenä kürä ber sotsial' kileşü barlıqqa kilü belän añlata. Cämäğätçelek xakimiät belän, sez bezgä azmı-küpme totrıqlılıq häm yaxşı yäşäw şartları tudırasız, ä bez sezgä şunıñ öçen yomşaq yaqlawıbıznı biräbez, dip kileşä.
Mäskäwdäge Carnegie üzägennän Nikolay Petrov:
"Kilep tuğan şartlarda, yäğni xalıqqa yazılmağan ber kileşü birelep, alar küpmeder däräcädä irekleklärgä iä bulğan häm yäşäw şartları yaxşırğan ber mäldä, ğadi xalıq xakimiätlärgä "bezneñ xälne naçaraytmağanda teläsä nişlägez şunda" digän işarä birä. Şunlıqtan, keşelär saylawnıñ ğadel ütüenä ayırım iğtibar birep tä tormıy", di Nikolay Petrov Rusiä xalqınıñ tawış birügä bitaraf qarawı turında.
Çınnan da, Azatlıq quşuı belän uzdırılğan fiker beleşü 40-45 protsent xalıqnıñ, saylaw tormış standartlarınıñ tağın da yaxşıruına kiteräçäk dip uylawın kürsätä.
Levada üzägendä eşläwçe Boris Dubin fikerençä, keşelärneñ şuşı ömetläre yaña prezidentnıñ Putin yulınnan baraçağına ışanu belän bäyle.
"Rusiälär ömetlängän töp närsä şul - alar Putin yulınnan baru däwam itäçäk dip uylıy, häm Medvedevnı Putinneñ däwamçısı itep kürä", di Dubin.
Rusiädäge saylawnıñ ğadel ütäçägenä fikere soraşqan xalıqnıñ 40-tan da azraq protsentı ışana. Bu şaqtıy tübän kürsätkeç, ämma ikençe yaqtan, üktäbrdä uzğan tikşerenü sannarı belän çağıştırğanda, Rusiälärneñ tawış birü ğädellegenä ışanuı küpkä artqan - Duma saylawları aldınnan bu kürsätkeç ike märtäbä zurraq ide.
Berük waqıtta xalıqnıñ 65 protsentı barıber, saylaw näticäse Putin häm Kremldäge xakimiätkä bäyle, dip uylıy.
* Azatlıqnıñ fiker beleşü näticlären biredä kürep bula.


text:
Söğüd Ğaräpstan başqalasında çit il watandaşları yäşägän rayonda bulğan şartlwlar da kiçä 34 keşeneñ ğömeren özde. Kileşep oyıştırılğan 3 şartlaw öçen Amerikan häm Ğaräp räsmiläre Al Qaida terror çeltären ğayepläde. Ber törkem Federal İminlek Byurosı belgeçläre Riyadh’qa Söğed Ğaräpstan räsmilärenä yardämgä cibärelde. Uzğan atnada ğaräp xezmätläre, ildä 19 Al Qaida wäkileneñ ezen yuğaltqan dip xäbär itelä.
Ğaräp Ligası General sekretare Ämr Mussa, höcümne kisken täñqitläde, şartlawlar belän kriminal maqsatqa ireşep bulmayaçağın belderde. Kiçä bulğan şartlawlarğa täñqit beldergän illär arasında İran da bar.


text:
Atıp üterü
Atıp Üterü - üterü törläreneñ berse. Üläçäk keşegä atuçı qoral (mıltıq, avtomat, pistolet belän başına (sirägräk - başqa tän öleşenä) atıla.
Moña birle atıp üterü AQŞ, Qıtay, Törkiä, Törekmänstan häm başqa qayber illärdä qullanıla. Tatarstanda 1994 yıldan birle atıp üterü cazasını moratoriy (tıyu) salınğan.
Atıp üterelgän şäxeslär
Musa Cälil - Tatar yazuçısı häm şagire, Sovetlar Berlege häm Tatarstan qaharmanı. 1944. yılda Alman Plötzensee törmäsendä atılğan.
Lavrentiy Beriä - Räsäyneñ Sovet çorı säyäsätçeläreneñ berse, NKVD başı. 1956. yılda atılğan.
Nikolay Çauşesku - rumın diktatorı. 1989. yılda Rumın oppozisiäse tarafınnan uzdırılğan mäxkämä qararı buyınça xatını Yelena Çauşesku belän atılğan.


text:
Atna azağındağı 3terror höcümennän soñ İzrael Könbatış Yordan Üzäne häm Gazanı yabıp fälästinnärneñ İzraelgä kerüen tuqtattı. Berençe höcüm şimbädä Premier A.Sharon belän M. Abbasnıñ näticäsez tämamlanğan oçraşunnan elek buldı. .Qısqa möddät ara belän tağı ike intixar höcüme oyıştırıldı. Sharonnıñ prezident Bush belän oçraşuın bilgesez waqıtqa kiçekterüe, administratsieneñ tınıçlıq urnaştıru tırışlıqlarına orım bulıp tora.
Atna azağındağı terror serieseneñ in sonğısı düşämbe irtän Gaza sızığında buldı .Ütep baruçı xärbi jep yaqınındağı vilosepedle fälästinle üzen şartlatıp 3 ğäskärine yaraladı. 3 intixar terrorçısı şimbädä 9keşene üterep distälärçä keşeneñ yaralanuına säbäp bulıp yaña fälästin premiereneñ abruyın töşerep, aña ışanıçnı kimette. Berençe intihar höcüme şimbä kiç Sharon belän Abbasnıñ berençe oçraşuınnan ike säğät elek Hebronda buldı. 19yäşlek fälästinle üzen häm ber yähud belän anıñ yökle xatınıñ üterde. Yäkşämbe irtänge säğätlärdä tönyaq könçığış Yerusalemdä 20yäşlek fälästinle student aftobusta üzen şartlatıp 7 pasajirnı üterde. Şuşı insidenttan 30minut soñraq başqa ber fälästinle terror höcümenä äzerlänsä dä politsiäneñ kilüe belän üzen genä havağa oçırdı, tirä yaqqa zian kilmäde.İzrael politsiäse 3 intixar terrorçısı da ortodoks yähudlär kebek kiengän ide dip belderde. 31 ay elek fälästinnärneñ intifadası başlanğannan birle qısqa waqıt eçendä şul qädär küp terror aktları bulğanı yuq ide. Premier Sharon bu insidentlardan soñ Waşingtonğa säfären bilgesez waqıtqa kiçekterde. Ul prezident Bush belän solıx yulı turında söyläşülär alıp barırğa tieş ide. Kabinet cıyılışında Sharon (audio)
qıyın waqıyğälär häm terror dulqını säbäple Quşma Ştatlarına vizitnı kiçekterdem.bu säfär başqa ber waqıttta yasalaçaq.
Bush İzraeldäge xällär turında endäşmi qalsa da, aqyort terror aktların xökem itkän häm qorbannarnıñ ğailäläreneñ qayğıların urtaqlaşqan belderü yasadı. Yaña ğına yaqın könçığış säfärennän qaytqan däwlät sekreatrı C.Powell şulayuq terror, bombalaunı xäkem itep çıqtı.İzrael yañadan komendant säğätläre kertep, çiklärne yañadan yabıp quydı .İzrael kabinetında Yasir Arafatnı Könbatış Yordan Üzännän deportatsiäläü turında debatlar buldı.. Sharon bu fikergä qarşı çıqsa da ul Arafatnı izolatsiäläüne yaqlıy. Sharon regionğa kilep Arafat belän küreşkän diplomat säyäsätçelär, İzrael räsmiläre belän küreşä almayaçaq dip belderde. Ämma bu çikläü aldan bilgelängän 5 räsmineñ säfärenä qaramıy. Alar arasında Fransiä tışqı eşlär ministırı da bar. Ütkän atnada Sharon Yevropa Berlegeneñ wäkile Solana belän küreşüne kire qaqtı. izrael yäkşämbedä Arafatnı fälästinle radikallärne qotırtuda ğäyepläp çıqtı. Arafat bugen Ramallada jurnalistlarğa, (audio)
min terror aktivlıqların tulısınça xökem itäm.İzrael räsmiläre miña qarşı propaganda alıp baradip äytep , (audio)
partnerım Yitzhak Rabin belän qul quyğan tınıçlıq kileşüen şulayuq ''solıx yulın'' ütärgä tieşbez. Tuğanım Abu Mazen häm Abu Alanıñ Sharonğa yasağan vizitınnan soñ älegä solıx yulın raslauları turında ber närsä dä işetmädek .
Fälästin tışqı eşlär minsitırı Nabil Shaath süzlärençä, 3 terror höcüme tınıçlıq protsesın şartlatu mäqsatında yasaldı .Shaath İzraelneñ Könbatış Yordan üzäneñ okupatsiä asıtnda totuı , M:Abbasınıñ bu operatsiälärne tuqtatu mömkinlegenä kirtä bulıp tora dide. Hämäsneñ politik citäkçese Aziz Rantisi radikal törkemnär tınıçlıq omtılışları yäki Abbas administratsiäsen tırışlıqlarına kirtä quya digän fikergä qarata, alarnıñ ikese dä fälästinnär tarafınnan yaqlanmıy dip äytkän. Sharon bilgele bulğança Waşingtonğa solıx yulına tözältmälär kertü niäte belän barmaqçı ide. solıx yulı planı 30nçe apreldä iğlan itelgännän birle 50fälästinle 10izraelle häläk buldı. Älegä Yerusalemdäge şartlaular '' solıx yulın '' tabutqa salıp sonğı qadaqnı qadaqlağan buldı dip äyter idem
Färidä Xämit, Praga


text:
Omski yäşläre forumnan qayttılar
Uzğan atnada Qazanda bulıp ütkän II Bötendönya yäşlär forumı eşendä qatnaşqan Omski yäşläre çärşämbe könne şähärgä qaytıp cittelär. Omski ölkäsennän forumğa 5 keşe barğan ide. Delegatsiä citäkçese Dinara Başirova buldı. Anıñ süzlärençä, yäşlär forumnan qanäğät bulıp, ruxlanıp qaytqannar. Qayberläreneñ Qazanğa berençe baruları, tatarlar yäşläreneñ şulqädär küpläp cıyıluın berençe kürüläre bulğan. Şulay uq alar törle illärdän kilgän yäşlärneñ saf tatar telendä söyläşülären işetep tañ qalğannar. Tatarça Seber dialektında yaxşı ğına söyläşä belgän Aydar Mamatov xätta ädäbi tatar telen nıqlap öyränergä niät qılğan.
Omski yäşläreneñ küñellärendä forum barışında oyıştırılğan “Tatar ğailäse” seksiäsendä qatnaşu tirän ez qaldırğan. Anda yäşlär balanı tatar itep tärbiäläwdä ğailäneñ, ayıruça ananıñ ni däräcädä cawaplı buluın añlağannar. Omski delegatsiäse forumda qatnaşuçılar belän bergä Quşlawıç häm Qırlay awıllarına säyäxät qılğannar, sabantuyda qatnaşqannar.
Tatarstan prezidentınıñ “Bez buldırabız” digän süzläre bu cıyında yış yañğırağan. Yäşlär anı üzençälekle ber şiğar itep qabul ittelär,- di Dinara.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Qazan wäkillären Başqortstan tatar yäşläre könnärendä närsä ğäcäpländergän?
Qazannan Başqortstan tatar yäşläre könnärendä barlığı 6 keşe qatnaştı. Bu – Tatar yäşläre forumı Byurosı wäkilläre, jurnalistlar häm Qıtaydan kilep Qazan yuğarı uqu yortında belem aluçı ike yäş millättäşebez. Anda qatnaşqan jurnalist Liliä Ğädelşina “Azatlıq” radiosı xäbärçesenä Başqortstanda yäşämäwemä söyenep, andağı millättäşlärebezne qızğanıp qayttım dip söyläde. Ul älege çara küp närsägä küzne açarğa yärdäm itte di. Liliä Ğädelşina
Andağı zamança wäzğıättä çittä kilgän keşegä şul sizelä – yäşlär üz milläten belmäsennär dip yäşilär kebek. Şuña kürä cıyıla alu, qunaqlarnı çaqıra alu zur ähämiätkä iä. Çönki kilgän keşelär kürep kitälär andağı wäzğıätne.
Qazannan tış tatar yäşläre Samara häm Zaporoj'yedan da kilgännär. Başqortstandağı Tatar yäşläre könnäreneñ tantanalı açılışı “Nur” teatrında uzarğa tieş bulsa da, ul yäşlär komitetında ğına oyıştırılğan. Kiçen Tatar yäşläre könnäre uza torğan urınnan berkem çıqmasın öçen bikläp quyılğan. Här çarada Başqorstan xakimiäte wäkilläreneñ küzätep yörgän. Xätta alar Qazan qunaqları alıp kilgän gäzit-kitaplarınıñ nindi eçtälektä buluın tikşergännär. Liliä Ğädelşina
Bez konferensiägä kerer aldınnan Qazannan alıp kilgän kitaplarnı yäşlärgä birmäkçe idek. Xökümät wäkilläre kürgäç kire avtobuslarğa kertterdelär, konferensiädä birersez dip. Annarı qararğa totındılar. Unğa yaqın tarixi kitapnı uqırğa dip aldılar.
Başqortstan Tatar yäşläre könnäre qısalarında barı matur, yäğni al da göl digän çığışlar ğına yañğırağan. Programmalarda millät yazmışı turındağı söyläşülär bula dip bilgelänsä dä, alar yäşlärgä tärbiä birü mäs’äläsenä genä qaytıp qalğan. Mäçettä bulğan waqiğa monı turıdan-turı kürsätkän. Liliä Ğädelşina
Qunaqlarnı häm delegatlarnı “İxlas” mäçetenä alıp bardılar. Alarnı Möxämmät xäzrät Ğällämov sälämläde. Ul wäğäz uqıdı millät häm din turında. Şunda sez tatarnıñ kiläçäge dip äytä başlıy da xakimiät wäkilläre barlığın kürep: “Menä bezdä zur waqiğa Başqortstannıñ Rusiägä quşıluına 450eл”, - dip süzne ikençegä bora.
Başqortstannıñ “Azatlıq” tatar yäşläre Berlege isä xakimiät birgän binada utıru, Xökümät yärdämendä böten çaralarnı uzdıru säbäple ä gä cä dip torırğa ğına mäcbür. “Bezneñ oyışmanı yabıp quyu ul Başqortstan xakimiätenä faydalı ğına bulaçaq”, - di alar
“Azatlıq” yäşlär Berlege yäşlär komitetı belän şaqtıy dustanä mönäsäbättä eşli ikän. Anıñ citäkçese çın başqort keşese bulsa da, Başqortstandağı üzen başqort dip tanıtqan tatar türälärenä qarağanda älege oyışmağa kübräk yärdäm itä ikän.
Landış Xarrasova.


text:
Sember möxtäriäte eş yünäleşlären bilgeläde
Utırış ğädätkä kergän räxmät xatları tapşıru yolasınnan başlandı. Yaña citäkçelekneñ iñ yaratqan eş ısulı inde monısı. Döres, yuğarı dairälärdän dä andıy därtländerü çaraları yışaydı. Qanunnar çığaru cıyılışı konsul''tantı Gölfinur Çulakovağa Federal'' Şura citäkçese Sergey Mironovnıñ räxmät xatı, Dimitrovgrad avtonomiäse citäkçese Rival'' İdrisovqa ölkä başlığı Morozovnıñ “İman häm yaxşı ğamälläre öçen” (Za veru i dobrodetel'') digän maqtaw bilgese, yazuçı Lena Sadıykovağa Mintimer Şäymiewneñ Räxmät xatı. Şuşı uñaydan Tatarstan xakimiäteneñ ölkä tatarlarına oluğ yärdäme dä assızıqlandı.
Artaban Başqarma komitetqa yaña biş äğza qabul itelde. Kooptatsiä, dilär inde anısın. Eş yünäleşläre buyınça daimi komissiälär tözelde: Mäğärif, Mädäniät, Sport, Mäğlümat çaraları, Din, Ğailä häm xatın-qızlar arasında eş…
Çığışlarnıñ töp mäğnäse – törle tarmaqlar buyınça çişeleş taläp itkän mäs''älälär. Kitap kibetlärendä tatarça kitaplarnı da buldıru, ziratlarnı tärtiptä totu öçen daimi ömälär oyıştıru, awıllarda üzeşçän sänğät''ne canlandıru, soñğı yıllarda sabantuylarnıñ här awılda uzdırılmawı, rayon buyınça ber genä milli bäyräm belän çiklänü kebek küreneşne tuqtatu…
Ölkä üzägeneñ Zöyaaryağı avtnomiäse räise Kotdus Möxämmätşin Yaña şähär ürnägendä üz rayonında da mäktäp açu mömkinlegenä tuqtaldı. 700 urınlı 7-nçe mäktäptä nibarı 200 bala uqi, rayon başlığı Başkarev anda tatar balaların tuplawğa qarşı tügel, dide ul. Läkin şul uq rayonda uquçılarınıñ 54 protsentı – tatar, 32 protsentı çuaş bulğan 55-mäktäpne tatar-çuaş mäktäbe buldıruğa qarşı ikän Kotdus äfände. Çönki, dide ul, urıs balaların da ixtiram itärgä kiräk. Yuğisä, şuşı uq mäktäptä uqırğa tieş baytaq balalar küptän tügel safqa basqan, zamança cihazlandırılğan kürşe 82-mäktäpkä yörüne qulay kürälär. Anda 4 paral''lel'' sıynıfta uquçı ballarnıñ da 28 protsentı – tatar balaları. Şuşı uq 55-mäktäpne taşlap kitüçelär dä küp anda. Ä 7-mäktäp tiräsendä tatar uqmaşıp yäşämi, häm balalarnı tuplaw ciñel bulmas. “Tuğan tel” wäkilläre isä qatnaş millätle mäktäptä milli atmosfera tudıru mömkin tügellegenä dä iğtibar yünälttelär.
Çığışlar küp buldı. Barısı da, diärlek, ike oluğ mäsälägä tuqtaldılar: mäktäplärdä can başına aqça birü turındağı qanun häm “Çişmä” tapşıruın yabu – iñ awırtqanı. Ölkä Qanunnar çığaru cıyılışı Däwlät Dumasına qanunnarnı üzgärtü buyınça täqdimnär äzerli ikän. Gölfinur Çulakova şularnıñ proyektı östendä eşli. Bu ike mäs''älä buyınça da täqdimnär bar. Alar ütemleräk bulsın öçen, xalıq ta üz süzen äytsen ide. “Tamçı da taş tişä” digän xalıq mäqäle bar. Bu mäs''älälär buyınça Prezident Putin isemenä xat yazıp, imzalar cıyu da qomaçawlamas ide, dide Gölfinur xanım. Şundıy qarar qabul itelde dä.
Şuşı qararnı ütäw buyınça eş başlandı da kebek inde. Härxäldä 2 distä çaması studentlar cıyılışında imzalar cıyıldı. Bu cıyılışnı Avtonomiäneñ yäşlär bülekçäse citäkçese Rinat Sadıykov häm Ölkä Qanunnar çığaru cıyılışı qarşındağı Yäşlär İctimaği palatasınıñ Mäğärif häm xezmät komitetı liderı El''wira Mansurova alıp bardılar. Utırışnıñ maqsatı – Gölsinä Gerasimova citäkçelegendä räsmi Tatar mädäni üzäge barlıqqa barlıqqa kilgännän soñ tarqalğan Tatar yäşläre oyışmasın torğızu.
Älege cıyılışta, nigezdä, Politexnika universitetı studentları ğına qatnaştı. Alda barlıq yuğarı uqu yortlarında belem aluçı tatar yäşlären dä tuplaw burıçı tora, didelär. Xäyerlegä bulsın.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Gruziä uzğan atnada AQŞ prezidentı George Bush Tbilisiğa kilgäç aña yaqın ğına urında granata qaldırğan keşene qulğa alırğa yardäm itäçäk mäğlümät öçen 11 meñ dollar çaması aqça wäğdä itä.
Gruziä eçke eşlär ministrlığı mäğlümät birergä teläwçelär öçen maxsus telefon nomerı häm elektron poçta adresı buldırıldı dip belderä.
Gruziä häm AQŞ iminlek xezmätkärläre bu granata turında tikşerü eşe başladı. Granta Bush belän Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili çığış yasağan urınğa yaqın ğına tabılğan.
AQŞ häm Gruziä räsmiläre äytüençä, granata ğämälgä kiterelmägän häm qurqınıç tudırmağan.


text:
Argentina prokuraturası 1994 yılda İzrailneñ Buenos-Ayrestağı ximäyä oyışması binasın şartlatuda Tähran häm “Xizbulla” ğäyeple dip belderde. Ul waqıttağı terror ğämälendä 85 keşe ülgän ide. Argentinanıñ baş prokurorı Älberto Nisman:
“Bezdä bu terror ğämälen ütkärü turındağı qararnıñ Tähranda yuğarı däräcädä qabul itelüe xaqında bäxäsläşmäslek dälil bar. İrannıñ ul waqıttağı citäkçeläre “Xizbulla”nıñ Libandağı şiğıylar törkemenä bu şartlawnı oyıştırırğa dip kürsätmä birgän. Bu törkemneñ Tähranğa buysınuı häm aña tulısınça bäyle buluı mäğlüm”,- dide.


text:
İvanov qorallanunı kimetüçe kileşügä qaytırğa çaqıra
Münxen - Rusiä xökümäte räiseneñ berençe urınbasarı Sergey İvanov bügen, Rusiä häm AQŞnı atom qoralları kontrolı häm alarnıñ qullanıluın kimetü mäsälälärendä yaña söyläşülär alıp barırğa häm (SALT 1) yäğni Strategik qorallanunı kimetü kileşüen yañadan ğamälgä kertergä çaqırdı. Buyıl 44.se uzdırılğan iminlek konferensiäsendä yasağan çığışında, İvanov Rusiä, xärbi illärneñ taläplären ütärgä cıyınmıy dide. Mäskäw yışqına, Könbatışnı Könçığış Yewropada raketa qalqannarı urnaştırıp yaña qorallanu yarışına kerüdä ğayeple. Bügen irtä belän AQŞ saqlanu ministrı Robert Gates, ägär Äfğanstandağı taliban ğisyançılarına qarşı barğan NATO tırışlıqları näticäsez qalsa bu dönyadağı başqa ekstrimist törkemnärneñ qıyulığın arttıraçaq dip kisätte.


text:
Bu atna Tөrkiädä "alman atnası" buldı
Bu atnada tөrle temalar belän ber rättän iñ mөhim täräqqiät xiç şiksez alman kanzlerı, yağni premier-ministrı Gerhard Schröderneñ bik zur ber säwdägärlär delegatsiäse belän Tөrkiägä yasağan ike kөnlek räsmi säfäre buldı. Anıñ belän tөrle bürokratlardan tış 600 eşquar da kilde.
Schröder Ankarada çaqta, Premier Erdoğan häm prezident Ahmet Necdet Sezer, ägär Alman parlamentı Ğosmanlı İmperiäsendäge Ärmänänrgä 1915 yılda genosid oyıştırıldı digän qarar qabul itsä, ike il arasındağı mөnäsäbätlärgä citdi zian kiler, şunıñ өçen parlamenta mondıy qarar qabul itmägez digän taläplär quydılar. Schröder, “Almaniädä ber süz bar – açıq diñgezdä häm parlamentta eşegez Täñgregä qala” dip cawap qaytardı. Erdoğan Alman Parlamentına oppozitsiädäge Xristain Demokratlar Partiäse tarafınnan şuşı qanun proyektın täqdim itelüwenä borçıluwın belderde. Kanzler dä Erdoğannıñ Ärmänistanğa urtaq komissiä tөziyek digän täqdimenä uñay qarawı, ike il arasındağı mөnäsäbätlärneñ dä normalläşüwen kөtüwe turında äytte.
Erdoğan Tөnyaq Kipr Tөrek Cөmhuritenä dä Almaniäneñ yardäm itmäwenä küñele qaytqan buluwı turında belderde. Erdoğan “iñ kimendä TKTC-nä turıdan oçqıç reysların başlata alasız” digän täqdim dä kertte. Schröder bu täqdimgä däşmäde, tik urtaq mätbuğat konferensiäsendä Tөnyaq Kipr referendum belän tieşle eşne eşläde. Kөnyaq Kipr isä yasamadı. Läkin cazanı Tөnyaq çigä. Monı AB-nä añlatırbız, ämma bez ber üzebez ber ni dä eşli almıybız” dide.
Başqa mөhim ber tema isä Almaniädäge Tөreklär mäsäläse buldı. Mäğlüm Almaniädä 2 million çaması Tөrek watandaşı bar. Dөresräge alarnıñ 500 meñe inde Alman watandaşı. Tөrkiäneñ xiç ber ildä şundıy küp watandaşı yuq. Şul säbäple dä Almaniä belän säyäsäsi, ekonomik häm mädäni mөnäsäbätlär zur ähämmiätkä iä. Tөrkiä Almaniä häm başqa çit illärdä üz watandaşlarınıñ buluwına bik qänäğät. Çөnki tөrle illärgä urnaşqan 3,5 millionnan artıq Tөrek өçen өstämä sotsial häm mädäni, sälämätlek häm başqa çığımnardan qotıla. İñ mөhime dä alarnı eş belän tämin itü өçen baş watmıy. Ayruça çit illärdäge Tөreklärneñ küpçelege üze tuıp üskän watanların tiz genä onıtmıylar, yış qına vizit yasıylar häm ildä qaldırğan tuğannarına maddi yardäm kürsätälär. Monnan yıllar elek çit illärdäge eşçelär cibärgän totrıqlı valyuta Tөrkiänen ixtiyaçların qaplawda mөhim urın bili ide. Inde xäzer şulay bulmasa da çit illärdä yäşäwçe elekke Tөrek watandaşları Tөrkiäneñ mänfäğätlären şuşı illärdä küzätü өçen mөhim faktor bulıp toralar.
Ütkän yılda Alman häm Tөrek watandaşlığına iä Tөreklär buyınça ike il arasında ber problema çıqqan ide. Berlin bez ike ildä dä watandaşlıq digän närsäne qabul itmibiz. Şundıylarnı watandaşılıqtan çığarabız digän qanun çığardı. Ayruça Alman watandaşlığına küçü şartların qıyınlaştırdı. Mөräcägät itkännär yaxşı däräcädä Alman telen belergä häm integratsiägä äzer buluların isbatlarğa tieşlär digän yaña şartlar quydı. Inde kanzler Schröder “Bez Tөreklärneñ Alman telen өyränülären, integratsiäsen yaqlıybız. Läkin yaxşı ber integratsiä өçen Tөreklär başta üz ana tellären yaxşı өyränergä tieşlär. Bez bu mäsäläne yaqlıybız, sezdän dä yardäm kөtäbez” dide.
Kanzler Schröder üze belän kilgän 600 eşquar häm alarnıñ Tөrek kollegaları qatnaşqan konferentsiäne dä açtı. Bu cıyılış ike yaqlı ekonomik xezmättäşlekneñ dä artaçağına işarä itä. Tөrkiäneñ dөnyadağı iñ zur ekonomik partnerı Almaniä. Marmara Universitetı kanzler Schrödergä şäräfle doktor titulın birde.
Ul arada Almaniädä ber mäxkämä säyäsi sıyınu xoquqı taläp itkän ber Tөrek watandaşına, Tөrkiädä inde keşe xoquqları bozılmıy, sezneñ imenlegegezgä qurqınıç bulmas dip anıñ taläben kire qaqtı. Qısqası, bu atna Tөrkiäneñ Almaniä atnası buldı.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Köruğlı
Köruğlı
(Qazaqşa)
Begäli
sınşı xanğa at sınap beretin sınşı eken. Birneşe ret at sınap beredi.
Tağı bir küni at sınawğa ketedi. Ol ketkende äyeli jükti eken, jükti
äyeli Begäli ketken soñ, dünïeden ötedi. Bir künderi: «Äyeliniñ
qabırınan bala şığıp jür»,— degen söz boladı. Begäli äyeliniñ qabırınan
bala şığıp jür degendi estip: «Ne isteymin?» — dep xanğa baradı.
Sonda xan Begälige bılay dep aqıl qosadı: «Sen barıp er jasat, onıñ üstine şırış jaqtır, qwırşaq jasat, asıq alıp, bärin de alıp barıp kördiñ awzına qoy. Äyel bala bolsa qwırşaq oynar. Er bala bolsa, erge minip alıp jerdi sabalap otırar. Er körge sıymaydı ğoy, balanı şırış ustap alıp jibermes, sosın ustap alwğa boladı», — dedi.
Osı zattardı qoyıp, özi molanıñ tübine barıp, buğıp jata qaladı. Bir mezgilde bala körden şığıp, erge minip alıp, «şw-şwlep» jerdi sabalay bastaydı, qwırşaqtardı laqtırıp tastaydı. Bunı körip Begäli balanı ustay aladı, bala baqırıp jılaydı:
«Meniñ emip jatqan aq mamam bar, şeşem de, äkem de sen emes»,— deydi. Jılap qoymağan soñ balanı qaytadan qoya beredi. Bala körge kirip qayta şığıp: «Aq mamam bar edi, şeşem bar edi, birewi de joq, qw süyek bolıp jatır, äkem sen ekensiñ»,— dedi.
Balanı ertip, üyine alıp barıp, balanıñ atın körden şıqqan Köruğlı dep qoydı. Toğız kün toyın, on eki kün oyın jasaydı. Bir-eki jıldan keyin, balası ösken soñ, xan Begälige tağı at izdetip jiberedi. Sol ketkennen üş ay jürip, üş at arıtıp, bir Ğïrat degen attı alıp keledi, onı xanğa aparıp beredi. Ol at toqsan urğanda ayağın toğız basadı. «Sınşınıñ közi ağarğan eken, közin oyıp alıp, atın özine aparıp beriñder»,— deydi xan.
Begäliniñ közin oyıp alıp attı özine äkelip beredi.
Begäli balasına aytadı: «Bir julım üy tigip, attı sonıñ işine qoy, eki jağına eki şelek sw qoyıp, üydiñ esigin jap, öziñ qaytıp kelip qarama»,— deydi.
Köruğlı: «Qarağanda, bunıñ nesi bar, men bir qarayınşı»,— dep oylaydı, qaytıp kelip qarasa, attıñ eki qanatı bar eken, onı samawırdağı swğa salıp tur eken.
«Qanatı bar attı jaman dep äkemniñ közin oyıp aldı»,— dep Köruğlı köşege şığıp alıp, xannıñ ata-babasın qoymay sökken. Üyge qaytıp kelip;
— Äke, attıñ qanatı bar eken ğoy, — deydi.
— Balam, birewge ayttıñ ba? — dep suradı äkesi.
— Aytqanım joq, köşege şığıp xannıñ ata-babasın qoymay sögip qayttım, — depti.
Begäli:
— Oybay, balam attı alıp kele gör, — depti. Köruğlı attı alıp kelip, sol atqa minip ekewi qaşadı, ol kezde Köruğlı segiz jasta eken. Qaşıp kele jatıp:
— Apırmay, äke, mına bir qasqa at bizge jetti ğoy.
— Balam, ol käri ayğırdıñ balası-dı, äri-beri şapqan soñ bwını talıp, jete almay qaladı, — depti.
Bir zamanda:
— Äke, mına bir sur at jetti ğoy, — depti.
— Ol jetip eş närse qılmaydı, ol bir qwlıqtıñ balası edi, — depti.
— Äke, mına bir qara at jetti ğoy, — depti.
— Äy, käpir, üş qwlıqtıñ balası edi, bir köziniñ sası bar edi, qalıñ bozdıñ işimen twra künniñ astına qaray jür, közine kün şağılıp, ter quyılğasın qalar, — depti, aytqanınday qara at jüre almay qalıptı.
Sonda türıp Begäli sınşı balasına:
— Ä, balam, künniñ batısında ne kördiñ?— depti.
Sonda bala:
— Bir qara qoyu bult körinedi,— depti.
— Ol bult emes, Jämbilbeldiñ tawı, onıñ Temirqazıq jağında jalğız ayaq jolı bar-dı, sol jolmen jür, sol taw bizdiñ mekenimiz bolar,—depti. Sol tawdıñ künşığıs jağınan barıp üstine şıqsañ, üstinde keñ üy bar, tawdıñ etegine barıp tüs, — depti. — Künbatıs jağında bir äwlïe bar, soğan bar, äwlïe ne berer eken, — depti.
Erteñine bala barıp tünep qaytıp kelipti.
— E, balam, ne qıl dedi,— depti.
— Ana kewekte bir kisiniñ kïer kïimi, qarw-jarağı bar, sonı barıp al, dedi, — depti.
— E, quday bergen eken, barıp alıp kel, — depti. Barıp alıp keldi.
Bir künderde tawdıñ astınan kireşi jürdi. Äkesi balasına:
— Kireşige barıp otın al, otın jaq ta, öziñ tamaq iş, mağan tamaq ala kel,— depti.
Tünde tamaqtanıp, jatıp qalğan soñ, bekterin öltirip, qaraşasın tüye-müyesimen aydap tawdıñ üstine şığardı. Tawdıñ üstine şıqqan soñ, birewin ağa, birewin ini qılıp ağayın-twmalastay bolıp otıra beredi.
Bir küni Köruğlı otırıp äkesinen:
— Kegiñ ketken jer bar ma?— dep suradı. Sonda äkesi:
— Şırağım, bayağıda Besbatır degen batır meniñ qarındasımdı tartıp alıp ketti, — depti.
Köruğlı Besbatırdıñ elin izdep ketedi. Bir künderde Köruğlı Besbatırdıñ elin tawıp, üy sırtınan kelip, söyles degende, bir kempir şığadı.
— E, balam, kimdi izdep kelesiñ? — depti.
— Meniñ izdep kele jatqanım Besbatırdıñ eli, — depti.
— Şırağım, onda seniñ ne isiñ bar edi? — depti.
— Iqtïyarsız tartıp alıp ketken bir apayım bar edi, — deydi.
— Ol apañ men, biraq meni ne qılasıñ, alıp jürwiñe jaramaymın, aljıp ölwge qaldım, onan da Besbatırdıñ Aqdinäs attı sulw qızı bar, oğan men «sırttağı kisige şalap aparıp ber» deyin şalaptı ustap turıp, bir qolınan tart, men köterip jibereyin, atıña mingestir de qaş, äne, süytseñ seniñ kegiñ qaytadı,— deydi.
— Sırttağı kisige qımız apar,— deydi.
Qız qımız alıp şığadı. Köruğlı qımızdı ustay turıp, qızdı bir qolınan tartıp edi, kempir artınan köterip jibe- redi.
— Besbatırdıñ bes kün uyıqtaytın uyqısı bar, biraq oyansa, jetedi, sen qapı bolma, — dedi de qala berdi kempir.
Ol ketken soñ Besbatır oyandı, qara ayğırğa minip tura qwdı, Besbatır Köruğlığa jaqındağanda bir darïyağa tap boladı. Köruğlı Ğïrattı darïyağa salıp jiberip edi, Ğïrat ar jağına barıp dürs ete tüsti. Qara ayğır qarğıp edi, bir ayağı swğa malına tüsti, sonda Besbatır:
— Köruğlı tura tur, men sağan bata bereyin, — deydi. «Qara at zärin Ğïrattıñ şeşesine berip edi, Ğïrattıñ zärin basqağa bermegeysiñ, jolıñ bolsın jüre ber, joldasıñ qayırlı bolsın», — dedi de, Besbatır qala berdi. Aqdinästi alıp Köruğlı äkesine qaytıp keldi.
Bir küni Köruğlı Aqdinäske:
— Osı qara jerdiñ üstinde meniñ qayratıma şaq keletin kisi bar ma eken? — deydi.
Sonda Aq Dinäs:
— Meniñ äkem Besbatır seni taqımına qısıp alıp keter edi, — deydi.
Sonda Köruğlı:
— Men seniñ äkeñniñ basın äkelip bereyin, — dep kete berdi.
Aqdinäs:
— Äkem Täşkent pen Qoqannıñ arasında jalğız özi kire salıp jüredi, bara ğoy, — dedi. Aytqanınday Täşkent pen Qoqannıñ arasında kire salıp ketip baradı eken. Köruğlı jaqınday barğanda, Besbatır:
— Köruğlımısıñ, qonaq bol, tüs beri, — deydi.
Sonda Köruğlı:
— Men tüspeymin, — deydi.
— Olay bolsa, keyin tura tur, — deydi Besbatır.
Sonan soñ Besbatır atına minip, Köruğlığa qarsı barıp Köruğlınıñ jelkesinen ustap alıp, taqımına qısıp, attan tüsiredi. Onıñ atın alıp:
— Bul attı Aqdinäs kelip alıp ketsin, — deydi. Bir küni Köruğlı Besbatırdı añdıp jürip, qol oqpen atadı, ol oğı ötpeydi. Besbatır «qonıp jürgen masa men sona bolar» dep jüre beredi.
Bir mezgilde Besbatırdıñ tañ uyqısı kelip ketkende Köruğlı onı atıp qaladı, oq jılp ötip ketedi.
Besbatır Köruğlığa: «Meniñ işigimdi alıp beliñe orap qoy, meniñ arwağım sağan qonadı», — deydi. Sonda işikti sınayın dep ağaşqa orap qarap edi, ağaştı qïıp tüsedi, Besbatırdıñ oyı «Köruğlını söytip qïıp tüssin» degeni eken.
Köruğlı Besbatırdıñ basın kesip alıp, eline kelip, Aqdinäsqa:
— Mine äkeñniñ bası,— deydi.
— Ä, Köruğlı, sen meniñ äkemniñ arwağın uyıqtatıp attıñ ğoy, bolmasa, sen öltire almaytın ediñ, — dedi. Sen mağan äkemniñ qara atın ber, qonağına soydırıp, üstine jay saldırıp keleyin, —dedi Aqdinäs. Söytip eline barıp äkesiniñ basına jay saldırıp qayttı.
* * *
Künderde bir kün qalmaqtıñ xanı Şıntemir xalqına jar saladı:
— Köruğlınıñ Ğïratı men qarw-jarağın äkelip bergen kisiniñ töbesinen quyğan altındı eteginen tüsirer edim, — deydi.
Sonda bir mıstan kempir:
— Ä, Şıntemir, meni jelmayamen aparıp tastasañ, men äkelip berer edim, — deydi. Sonda onı Jämbilbeldiñ tawınıñ astına äkelip tastaydı. Kempir moyınına dorba salıp, qayırşı bolıp kelip, Köruğlınıñ üyine tüsedi.
Sonda Köruğlı:
— Şeşeme qımız ber,— deydi. Aqdinäs kempirge qımız quyıp beredi.
— Oybay, qarağım, tamaqtı kelistirip jasay almaydı ekensiñ,— deydi kempir.
— Ä, şeşe, tamaqtı sen jasay ğoy,—deydi Köruğlı.
Sonda mıstan:
— Qoy, qarağım, meniñ üyimde jetim balam bar ğoy, soğan barwım kerek qoy,— dedi.
— Eşteme etpes,— dedi Köruğlı.
— Bes kün qımız işpey otırasıñ,— dedi kempir.
Qımızdı äbden araq qılıp aşıtıp, Köruğlığa beredi. Ol mas bolıp jığılıp qaldı. Aqdinäske berip edi, ol da jığılıp qaldı. Qımızdı Ğïratqa da berip mas etedi.
Endi kempir Köruğlınıñ Ğïratına minip, qaraw-jarağın alıp Şıntemirge tarta beredi.
Bir mezgilderde Köruğlı esin jïıp, atın joqtap äyeli Aqdinäske aytqanı:
Kök Ğïratımnan ayrılıp,
Qanatım qaldı qayrılıp.
Basıma qayğı salındı,
Qarw-jaraq aldırıp,
Belim qaldı mayrılıp.
Er atınan ayrılsa,
Ölgeni bolar dünïede,
Men bir izdep keteyin,
Turıp munda ne eteyin?
Kök Ğïrattıñ jolına
Janımdı qurban eteyin.
Şamam kelse Ğïrattıñ
Artınan qwıp keteyin.
Qw tayağın tayanıp,
Öksip-öksip jıladı,
Köziniñ jasın buladı.
Közinen aqtı qandı jas,
Işinde qanı aralas.
Aqdinäs:
— Qoy taqsır, jılama, jılamaq sizge buyrıq emes, bizge buyrıq, sizge izdemek buyrıq,— deydi.— Men sağan qos judırıq, toqsan qurt jasap bereyin, sonsın künine bir qurt jeseñ de, qarnındı aşırmas. Izdegen jeriñe toqsan künde jetersiñ, tulpardıñ basqan izi oşaqtıñ ornınday bolıp oyılıp qalatın, sonıñ soñınan jürip tabarsıñ,— dedi. Köruğlınıñ qolına temir tayaq, basına temir telpek, üstine şekpen, ayağına temir kebis, qolına qos judırıq, toqsan qurt berip jolğa saladı. Köruğlı keterinde Aqdinäske qoştasıp aytqanı:
Aqdinästey alğanım,
Dünïeniñ bildim jalğanın.
Kök Ğïrattan ayrılıp,
Basıma qayğı salğanım.
Barısı seksen kün eken,
Jolı jürer mol eken,
Qïındığı sol eken,
Qapalanıp qayğırma,
Bir jıldardıñ işinde,
Aman bolsam kelermin,
Duşpanıña aldırma.
Duşpandıq etken kisini
Aman bolsam körermin,
Sazasın onıñ berermin,—
dep qırıq inisiniñ biri Asandı şaqırıp alıp, Köruğlı söyley bastaydı:
Asandayın inisiñ,
Osınday qïın jerlerde,
Jaqsılıq isiñ bilinsin.
Mınaw turğan Aqdinäs,
Qaldı jeñgeñ qolıñda,
Sırtınan qarap torırsıñ.
Malım meniñ jïnağan
Seniñ qaldı qolıña,
Duşpanğa bermey qorırsıñ.
Osılay
dep tapsırıp, Köruğlı atın izdep jürip ketedi. Seksen kün degende
Şıntemirdiñ eline jetedi. Köruğlınıñ atınıñ tört ayağı tört qızıqta,
bası bir qazıqta, jemdi laqtırıp berip turadı eken. Ğïrat Köruğlını
körip, qazıqtı sındırıp tastadı da; Köruğlınıñ qasına erip jüre beredi.
Munı körgen qalmaqtar xanğa barıp aytadı. Sonda xan:
— Ol kisini şaqırıp alıp kel,—deydi. Köruğlını alıp keledi. Sonda xan turıp:
— Sen Köruğlınıñ atın tanïsıñ ba?— deydi.
— Ya, tanïmın, munı men bes jıl baqqanmın,— deydi.
— Onda sen onı bağa ber,— deydi.
— Qoy, oybay, meniñ şeşem ölgen, bes balam jetim qalıp otır, onı qayda tastap ketemin, öledi ğoy,— deydi.
— Ölse de jaldan, baq degen soñ, baq,— deydi.
Sodan Köruğlı, özin qalmaqtarğa tanıtpay, Ğïrattı bağa beredi, attı äbden semirtedi.
Xan bir küni at bağwşını şaqırtıp alıp odan:
— Kök Ğïrattı oynata bilemisiñ?— dep suraydı.
— Köruğlınıñ qarw-jarağı, kïimi bolsa, oynawğa boladı,— deydi at bağwşı.
— E, onda kïim-keşegi tabıladı,— deydi.
— Olay bolsa men oynatayın,— deydi. Şarbaqtıñ işine jatqızıp ta, şawıp jürip te, kölbetip te oynatadı. Köruğlı batır: «Osı attı şarşatıp alarmın, jıldamıraq keteyin»,— dep oylaydı. Endi xanğa aytadı: «Bunıñ oyını jetti, belgi şanşıp oq qoyıp, sonı atıp oq ötkizw kerek, onan basqağa toqtamaydı»,— deydi. Jeti belgi şanıştı da:
Köruğlı bek bola bilmedim,
Jeti belden oq ketire bilmedim,—
dep atıp qalıp edi, oq jılp ete tüsti.
— Ustay köriñder, darbazanı jaba kör, mınaw Köruğlı eken ğoy,— deydi xan. Darbazanı japqanşa jıldam şığıp ketti. Qalmaqtar jabılıp qwıp, soğıs sala beredi. Köruğlı da qaşa urıs salıp kete beredi, on bes kün degende attıñ silesi qatıp äbden şarşaydı, üş qatar qalmaqtar qamap aladı, Köruğlı sosın atına söyley bastaydı:
Ay, Ğïrat at, Ğïrat at,
Jämbilbeldiñ tawınan,
Jayaw izdep jetkenim.
Ayamadım men sen üşin
Kökirekte şıbın janımdı,
Jawğa tastap ketpegin.
Äzireyildey ayañdap,
Ajaldıñ bildim jetkenin.
Twğan birge ağa joq
Aldıma qorğan eterge,
Ne bolmasa inim joq,
Ne bolmasa bala joq,
Ata menen ana joq,
Jalğızdıqtan basqa
Dünïede meniñ minim joq.
Mäyi jasap bal bergen
Elde qaldı qarasam,
Aqdinästey anañız,
Jarıq jüzin körwge,
Qayrat etip qarañız.
Üş qatardan qamağan
Qalmaqtı qarğıp asadı,
Ğïrattıñ pısı basadı.
Munı
körgen qalmaqtar: «Biz bosqa qırılatın şığarmız, kaytalıq»,— dep keyin
qaytıp ketti. Töbeden asqanşa Ğïrat qırlap-qırlap jeledi, töbeden asqan
soñ at jürmey qaladı. Köruğlı attı jetelep özi jayaw kete beredi.
Köruğlı qalmaqqa ketkennen soñ, onıñ asırap alğan qırıq inisi Aqdinäske:
— Köruğlı ketti, endi sen bizge tï,— deydi. Aqdinäs «Köruğlı erteñ kelgende men ne betimdi aytam»,— deydi. Ol sözdi inileri tıñdamaydı, sonda turıp Aqdinästiñ aytqanı:
Jarattıñ Alla keterge,
Men jolıqtım bederge.
Munan artıq jamandıq
Dünïede öter me?
Qor bolıp büytip jürgenşe,
Qorlıqtı munday körgenşe,
Emes pe jaqsı ölgenim,
Qurısın büytip jürgenim.
Äwelinde, Jasağan,
Birewge qoydıñ bende ğıp,
Uşpadan uşıp keteyin
Qurısın däwren sürgenim.
Köruğlıday batırmen
Birge erip ketpedim.
Äwelinde men sorlı
Boların bılay bilmedim.
Twısqanday bola alar dep,
Qulağıma ilmedim,—
dep
Jämbilbeldiñ tawınan uşıp kelip ketip edi, köyleginiñ etegi kewlep
barıp, tübiri bir, bası bölek bir töbeniñ üstine äkelip tüsiredi. Sol
töbeniñ bawırına Köruğlınıñ qoyşısı kelip, qoy bağıp, Aqdinäspen
söylesip, es bolıp otıradı.
Bir künderi bolğanda azığı tawsılıp, özi şarşap atı arıp Köruğlı eldiñ şetine kelgende, qoydı qayırıp jürgen qoyşığa kezdesip, qoyşını şaqıradı. Qoyşı:
— Mazamdı almaşı, Aqdinästey jeñgem tawdıñ basında otırğanda,—dedi de kete berdi. Köruğlı tağı şaqıradı. Qoyşı jügirip kelip tal tayaqpen Köruğlınıñ basına tastap kelip jiberedi. Köruğlı esi awıp barıp jığıladı, qoyşı Aqdinäske qaytıp keldi.
— Anaw kim, şıraq?— dedi. Sonda ol:
— Äy, bilmeymin, bir kök at jetektegen birew, uqsatıp turıp taldırıp jıqtım,— dedi.
— Oybay, ol ağañ ğoy,— dedi. Qoyşı Köruğlı jatqan jerge jügirip kelip, Köruğlını arqalap, Ğïrattı jetektep Aqdinäske qaytıp keledi.
Aqdinäs Köruğlını eki-üş kün bağadı, adam qılıp aladı, Ğïrat ta demaladı. Qoyşı Ğïrattıñ üstine Köruğlını tañıp, «şw» degen eken, at qarğıp tawdıñ basına şığadı. Qoyşı men Aqdinäs tağı da: «şw» dep edi, at tömen qarğıp tüse qaldı. Aqdinäs arw Köruğlığa basınan ötkeniniñ bärin ayttı. Onda Köruğlı: «Körermiz»,— dedi de elge bardı. Köruğlı keldi degendi esitip qırıq inisi qırıq tesikke kirip ketedi. Köruğlı otırıp toy jasaydı, inilerin şaqırıp aladı.
— E, inilerim, men ketken soñ jeñgeñe köz salıpsıñdar, «ağa ölse — jeñge mura, at ölse — sawır» degen ğoy, qaşpay-aq qoyıñdar,— deydi.
Söytip, Köruğlı Jämbilbeldiñ tawın jaylap otıra beredi.
qaynaq:
http://argymaq.kz/


text:
Gülben Ergen Son Şarkıları Dinle Full
» Hande Duru tarafından yazılmıştır.
gülben ergen,gülben ergen dinle,gülben ergen şarkıları,gülben ergen şarkıları dinle,gülben ergen full dinle,gülben ergen yeni dinle,gülben ergen eski dinle,gülben ergen son albüm dinle,gülben ergen tüm şarkıları dinle,gülben ergen en popüler müzikleri dinle,gülben ergen hit dinle,gülben ergen mp3 dinle,gülben ergen şarkı sözleri,gülben ergen youtube izle,gülben ergen 2012 dinle,gülben ergen 2012 son albüm şarkıları dinle,gülben ergen şarkı listesi dinle,gülben ergen sarkisidinle,gülben ergen 2013,gülben ergen full albüm dinle, alt=
Etiketler: g, gülben ergen


text:
Qazan İzge Alla Anası ikonasın başqalabızğa qaytaru mäs’äläse yañadan kütärelde
Yaña yılğa kerdek. Kem cäyäwläp, kem atqa atlanıp, kem maşinağa utırıp. İnde eşkä kereştek digändä, irtägädän, yäğni 5 ğıynwardan tağın öç könlek yal başlana. Bu yulı yal könnärenä yalğanıp, Böten Rusiädä Raştua bäyräme itelä. Äytergä kiräk, näq şuşı könnärdä Tatarstan matbuğatı Vatikandağı Qazan izge Alla Anası ikonasın başqalabızğa qaytaru mäs’äläsen yañadan kütärep çıqtı. Tögälräge, Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev bu turıda «İnterfax» agentlığına birgän interv'yusında söylägän. Şul äñgämä 4 ğıynwarda respublika matbuğatında tulısınça yaktırılğan. Mintimer Şäymiew Rim ataqaenıñ ikonanı Qazanğa qaytaruına ömet itä häm oşbu ğamäl pravoslavie dinen totuçılarnı, bigräk tä alarnıñ respublikada yäşäwçelären şatlandırır ide, dip farazlıy. Tatarstan liderı äytüençä, aña Böten Rusiä Patriarxı Aleksiy II qaraşı mäğlüm, ul da ikonanıñ izge teläk belän Qazanğa qaytarıuluına qarşı tügel ikän. Moña östäp, şunısın da äytergä kiräk. İkonanı Qazanğa qaytaru mäs’äläse torğan sayen qatlawlana häm säyäsi tösmer ala başladı. Bu mäs'älädä iñ baştan uq Qazannıñ Mäskäwne uzıp initsiativa kürsätüe Patriarxqa ğına tügel, başqa säyäsi dairälärgä dä oşamadı bulsa kiräk. Oşbu ğamälgä kereşkänçe beznekelär pravoslavie häm katoliklar arasındağı şaqtıy çetrekle wä qatlawlı mönäsäbätlärne isäpläp betermägännär, axrısı. Keçkenä genä misal. Uzğan yılda Vatikan başlığının möstäqıyl Ukrainağa kilüenä Rus patriarxı protest belän çıqtı. Citmäsä, Tatarstan möftie Ğosman xäzrät Rim Ataqaen Qazannıñ 1000 yıllığına çaqırıp xat cibärgän. Ällä tatarğa xas bulğan qunaqçıllıq xisenä birelep, ällä mäsäläneñ, böten yaqların isäplämiçä qılğan bu ğamäl Rusiäneñ möselman liderları tarafınnan da salqın qabul itelde. Ber-işe xäbärlärgä qarağanda, Dağıstan möftie Äxmät xaci Tagaev «mondıy çaqırular möselman cämäğätçelege belän kiñäşep başqarılırğa tieş», dip beldergän. Mäskäw möftie Rawil Gaynetdin fikerençä dä, Vatikan belän rus pravoslav çirkäwneñ mönäsäbätläre köylänmägän xäldä Rim Ataqaenıñ Rusiägä kilüe turında söyläşülär alıp baru urınlı tügel. Mondıy çaqrularnı DUMES citäkçese möfti Tälğat Tacetdin dä tänqıytläp çıqqan.
İTAR-TASS agentlığı Tatarstan möftieneñ çaqıruı xaqındağı xäbärne tiz genä kiñ dairälärgä tarattı. Mintimer Şäymiev bez iskä alıp ütkän «İnterfax»qa birgän interv'yusında «Sez bu xaqta beläsezme?», digän sorawğa, «Xäzergä min monıñ centekle yaqların belmim, şuşı temağa bezneñ möfti belän oçraşqannan soñ ğına cawap birä alam. Älegä ul komandirovkada», dip äytkän. Dimäk, Tatarstan möftie Rim Ataqaena çaqıru cibärer aldınnan prezident belän kiñäş totmağan. Qısqası, älege ikonanı Qazanğa qaytaru mäşäqäte qayber bitaraf keşelärgä genä qısır qayğı kebek toela. Baqsañ, ul bezneñ dini häm säyäsi citäkçelärebezneñ yoqısın qaçırırlıq zur problema ikän.


text:
Başqortstan Tatar Kongressı Başqarma Komitetı utırışı ütte
«Bıyıl Başqortstan Tatar milli – mädäni moxtäriäten oyıştıru republíktağı tatar milli xäräkäten ikegä bülde, şul isäptän BR Tatar kongressı Başqarma qömitetı äğzaların da, – dide E. Xämitov. – Kemder bu moxtäriätne oyıştırunı yaqlasa, bäğze beräwlär aña kisken qarşı çıqtı. Bu añlaşıla da, mondí çeterekle eş törle fikerlär tudıra».
Utırışta çığış yasağan BR Tatar kongressı Başqarma qömitetı räise urınbasarı Ramil Bignov Başqarma qömitet eşçänlegenä häm anıñ räise Xämitov äfändeneñ eşenä tiskäre bäyä birde. Anıñ fikerlären Başqarma qömitet äğzaları Kärim Yawşev belän Zahir Xäkimov ta xupladı.
Tora – bara utırışta bäxäslär qıza töşte häm üzara ğäyepläwlär tösen aldı. Kongressnıñ kiläse yılğa eş planın tikşerü dä kilep çıqmadı. Kemnärder Eduard Xämitovnı yaqlasa, qayberäwlär aña kisken qarşı çıqtı. Şulay itep Tatar kongressı Başqarma qömitetınıñ bıyılğı soñğı utırışı da bäxäslärdä ütte. Şuña da, qayberäwlär fikerençä, kiläçäktä BR Tatar kongressı Başqarma qömitetı äğzalarınıñ añlaşıp, berdäm eşläwe bik tä ikele.


text:
Sverlovski ölkä gäzitendä turıdan-turı söyläşü
Qayber soraw birüçelärne Tatarstan belän Urta Ural arasındağı mönäsäbätlär qızıqsındırdı. Rawil Bikbov daimi wäkillekneñ töp eşe bu ike quätle töbäk arasındağı üzara faydalı bäyläneşlär buldıru ikänlegen assızıqlap, Tatarstan Respublikası belän Sverdlovski ölkäse arasındağı Kileşüneñ eşläwe, iqtisadi, mädäni, gumanitar mönäsäbätlärneñ soñğı yıllarda san yağınnan ğına artıp qalmıyça, sıyfat yağınnan da nıq yaxşıruı turında söyläde. İke yaqtağı tauwar äyläneşe inde 5 milliard sumnan da artıp kitte, dide ul. Xäzer Yekaterinburg şähärendä Tatarstannıñ quätle berläşmäläreneñ filialların kürergä bula. Bu sänäğät ölkäsenä genä tügel, finans-investitsiä ölkäsenä dä qağıla. Äytik, Yekaterinburgta “Aq bars” bankınıñ filialı açılu monıñ zur kürsätkeçe bulıp tora, dide ul. Üzara faydalı bäyläneşlärne üsterü şulay uq fän häm mäğärif ölkäsenä dä qağılışlı. Xäzerge waqıtta ike töbäkneñ dä yuğarı uqu yortları arasında konsorsium proyektı östendä eş bara. Fänni xezmätlär häm uqıtu programmaları östendä bergäläp eşläw, studentlarnıñ häm aspirantlarnıñ stajirovkaların bergäläp oyıştıru, kiräk oçraqlarda studentlar almaşu kebek xezmättäşlek faydağa ğına bulır dip kötelä.
Birgän sorawlarnıñ bik kübese, kötelgänçä, Qazan şähäreneñ meñyıllığına bağışlandı. Qayberäwlär bu datanı nindi yullar belän şulay tögäl bilgeli aldılar dip qızıqsındılar. Rawil äfände, xalıqara fänni forumnar qararına häm törle illär ğalimnäreneñ tikşerenü näticälärenä tayanıp, bu sorawğa bik tögäl cawap birde.
Soraw birüçelärneñ kübese Urta Ural cirendä Qazannıñ meñyıllığı niçek bilgelänep ütäçäk dip qızıqsındı. Sverdlovski ölkäse xökümäte raslağan qarar buyınça, ölkädä bu datağa bağışlanğan çaralar inde küptän bara, dip cawap birde daimi wäkil. Tatar cırı festivale uzdırıldı, mäktäp balaları arasında “Meñyıllıqqa-meñ räsem” digän bäyge oyıştırıldı. Ölkä külämendä zurlap uzdırılğan Sabantuy bäyräme tarixta berençe tapqır “Ölkä sabantuyı” statusın aldı. Kitapxanälärdä, muzeylarda Qazannıñ meñyıllığına bağışlanğan kürgäzmälär oyıştırıldı. Ämma bu bäyräm çaraları inde artta qaldı digän süz tügel. Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkillege tarafınnan avgust axırında Yekaterinburg şähärendä Qazannıñ meñyıllığı atnasın uzdıruğa zur äzerlek bula. Bu könnärdä wäkillek binasında “Tatarstan xezmättäşlekkä çaqıra”, “Qazan çağılışı”, “Ğasırdan-ğasırğa” dip atalğan kürgäzmälär eşläyäçäk. Bogdanoviç farfor zavodı kebek Ural predpriätieläreneñ meñyıllıqqa büläk itep çığarılğan suvenir produktsiäse da biredä urın tabaçaq. Şulay uq balalar icatı, quldan eşlängän äyberlär, “Meñyıllıqqa – meñ räsem” bäygesendä ciñüçelärneñ eşläre kürgäzmägä quyılaçaq. Atnanıñ här könendä wäkillek binasında ölkäneñ tatarlar küpläp yäşägän ere şähärlärennän häm rayonnarınnan delegatsiälär qabul iteläçäk. Ber kön tatar balalar icat kollektivlarına bireläçäk. Programmada şulay uq wäkillek binasında räsmi delegatsiälär qabul itü dä qaralğan. Rawil' Bikbov, forsattan faydalanıp, Ural xalqın bergäläşep bäyräm itärgä çaqırdı.
Turıdan-turı söyläşü waqıtında “Yaña ğasır” sputnik televideniese tapşıruların här yortqa citkerü problemaların kütärüçelär küp buldı. İnde bu tapşırularnı öylärendä qabul itüçelär bu mömkinçelek öçen zur räxmät belderdelär. Andıy mömkinçelege bulmawçılar, Qazannıñ meñyıllığına bağışlap uzdırılaçaq çaralarnı küzätep barası kilülären äytep, daimi wäkilgä bu eşne tizlätü turında üteneç belderdelär. Moña cawap itep, Rawil äfände quldan kilgän barlıq çaralarnı qullanuın äytte. Kabel' televideniesen üsterü biznes yağınnan qulay eş bulğanlıqtan, TNV sputnik signalın kabel' televideniese arqılı alu buyınça xalıqnıñ üzenä dä anıñ citäkçelärenä häm cirle xakimiät başlıqlarına möräcäğät itärgä kiñäş birde.
Şaltıratuçılarnıñ härberse Tatarstan xalqın häm prezidentnı Qazan şähäreneñ oluğ yubiley belän täbrik itte häm daimi wäkildän bu qotlawlarnı Tatarstanğa citkerüen ütende. Rawil' Zöfär ulı Bikbov üze äytkänçä, Ölkä gazetası kebek populyar häm citdi gazeta bitlärendä uquçılar iğtibarına Tatarstan Respublikası turında söyläw, anıñ qazanışların, Qazannıñ meñyıllığı waqiğasın täqdim itü Rusiäneñ bu ike zur töbäge arasındağı duslıqnı häm xezmättäşlekne nığıtuda tağın ber adım bulıp tora.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Başqortstanğa Çeçnäneñ Duslıq poyezdı kilde
Comğa irtäsendä Ufağa ikençe ber zur törkem çeçennar wäkillege kilde. Mäğlüm buluınça, Çeçnyädan ber ay elek «Duslıq poyızdı» dip atalğan Bötenrusiä aqsiäsen ğämälgä aşıruçılar yulğa çıqqan ide. Şuşı waqıt eçendä bu wäkillekkä kerüçelär Könyäk Saxalıyn, Vladiwostoq, Çita, İrqutsk, Krasnoyarsk, Çiläbe töbäkläre aşa ütte. İnde menä mädäni-mäğlümati aqsiädä qatnaşuçılar comğa irtäsendä Ufağa kilep citte. Xörmätle qunaqlarnı BR mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İlişev, Ufa merı Pawel Qaçqayıv häm başqa yuğarı citäkçelär qarşı aldı. Çeçen Respublikı wäkillegenä räsmi dairälär wäkilläre, yazuçılar, jurnalistlar häm sänğät ostaları, şul isäptän kürenekle «Waynax» däwlät ansamble artistları da kerä.
Perronğa töşügä qunaqlarnı, ğädättägeçä, Fäyzi Ğäskärov isemendäge Başqort xalıq biyüläre ansamble artistlarınıñ çığışı belän sälamlädelär. Qunaqlarğa çäkçäk belän qımız täqdim itelde. Annan soñ jurnalistlar öçen qısqaça ğına matbuğat oçraşuı oyıştırıldı. Başqortstan witse-premerı, mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İlişev qunaqlarnı täbrikläp bolay dide.
(İlişev) Bu Başqortstan witse-premerı, mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İlişev buldı. Artaban matbuğat oçraşuında cawap süze belän Çeçnyä Respublikı Xökümäte başlığı kiñäşçese İğor' Qolesov çıqtı häm jurnalistlarnıñ qayber sorawlarına cawaplar birde. İğor' Qolesov süzlärençä, Başqortstanda öç könlek säfär däwamında biregä kilgän çeçen wäkillege öçen bik bay räsmi häm mädäni proğramma äzerlängän. «Duslıq häm añlaşu şartlarında ütäçäk härtörle oçraşular ike respublik arasındağı bäyläneşlärne nığıtırğa, iqtisadi xezmättäşlekne arttırırğa mömkinlek birer», – dip belderde İğor' Qolesov. (Qolesov)
Sez Çeçnyä Respublikı Xökümäte başlığı kiñäşçese İğor' Qolesovnıñ fikerlären işettegez. Başqortstanda öç kön däwamında Çeçnyä wäkillege bik küp urınnarda bulaçaq, üzara xezmättäşlek turında söyläşülär alıp baraçaq häm berniçä mädäni çarada qatnaşaçaq. Monıñ şulay bulaçağın säfärneñ berençe köne dä açıq kürsätte. Comğa könne Çeçnyä Prezidentı Alu Alxanov häm anıñ citäkçelegndäge wäkillek Başqortstan Prezidentı Mortaza Räximov belän oçraşıp söyläşülär ütkärde. Annan soñ ike prezident üz respublikları Xökümätläre arasında Üzara xezmättäşlek turındağı kileşüne imzaladı. Moñardan tış Alu Alxanov Ufadağı «Lalä-Tyülpän» mäçetendä baş möfti Tälgät Tacetdin belän, «Duslıq yortı»nda Başqortstanda yäşäwçe çeçennar belän oçraştı häm baytaq qına ere şirkätlärneñ eşçänlege belän tanıştı.
Ufağa kilgän çeçennar respublik Milli muzeyenä barıp, anda «Çeçen xalqı şiğriäte» dip atalğan kitaplarnı büläk itte. Ä kiçen Mäcit Ğafurıy isemendäge Başqort däwlät aqädemiä drama teatrında çeçennarnıñ «Waynax» däwlät ansambleneñ Başqortstan sänğät ostaları belän berlektäge zur konsertı kürsätelä.
Şimbä könne Çeçnyä respublikı räsmi dairäläre häm «Duslıq poyızdı» aqsiäsendä qatnaşuçı mädäniät, sänğät ähelläre, yazuçılar, jurnalistlar başqa bixisäp çaralarda da qatnaşaçaq, «tügäräk östäl» söyläşüläre oyıştıraçaq, Ufanıñ istälekle urınnarı häm yaña tözeleşläre belän yaqınnan tanışaçaq. «Duslıq poyızdı» Ufadan yäkşämbe könne yulğa çığa häm il başqalasına qarap säfären däwam itä. Älege aqsiä ilneñ tönyäk başqalası Sankt-Peterburgta tämamlanaçaq. Älege ozın häm ozaqqa suzılğan säfärne oyıştıruçılar fikerençä, «Duslıq poyızdı» çaraları küp töbäklärdä yäşäwçelärgä Çeçnyä Respublikı häm çeçennar turında döres mäğlümat birü, törle töbäklär belän härtörle bäyläneşlärne arttıru yünäleşendä zur rol' uynar dip ömetlänä.