text:
Martnıñ 1-nden başlap Hersondan, Qırım memuriy sıñırına 10 km mesafede yerleşken Vadim stantsiyasına qadar eki dane tren qatnap başladı. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Ukraina prezidentiniñ Qırım MC temsilcisi Boris Babin haber etti.
«Bu şeerlerarası bir tren sayıla, bu muvaqqat bir usul ve o bilhassa qırımlılar içün de hızmet etecek. Çünki o suratlı soyu, daa ziyade komfortlı ve Kyivnen Harkiv trenleriniñ keliş saatine keliştirildi», – dep haber etti Babin.
«Herson – Vadim» treni er kün saat 9.13 ve 14.14 köçe. Keri ise saat 11.44 ve 16.45 qayta.Areket cedveline köre tren yolculuğı 2 saat 5 daqqa süre.
Herson demiryol vokzalında Qırım.Aqiqat muhbirine yolculıq fiyatı 25 grivna olğanı bildirilgen.
Babinniñ sözlerine köre, mart ayınıñ ortasından itibaren Vadim stantsiyasından «Çaplınka» KÇKN qadar resmiy avtobus ve taksiler qatnap başlaycaq eken.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgeni sebebinden 2014 senesi dekabrtniñ 27-nden başlap «Ukrzaliznıtsâ» havfsızlıq temin etmek maqsadınen Qırımnen, şu cumleden yarımadanen olğan halqara demiryol bağını kesken edi. Qırım yönelişinde qatnağan trenler yalıñız Novoalekseyevka ve Herson stantsiyalarına qadar qatnay ediler.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ, 2014 senesi Ukrainanıñ qıta qısmınen yarımada arasında memuriy, amma aslında kerçek bir «sıñır» peyda oldı. Memuriy sıñırda «Kalançak», «Çaplınka» ve «Çonğar» olaraq üç kiriş-çıqış noqtası çalışıp başladı.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


c: text/html

text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov öz Facebook saifesinde Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı Vladimir Jirinovskiyniñ işğal etilgen Qırımğa Tavrida adını qoymaq teşebbüsini izaatladı.
«Bir qaide kibi oldı: Kreml neni tüşünse, Jirinovskiy onı ayta», – dep yazdı Çubarov.
Bunıñ ile o şunı da qayd etti ki, böyle alda, akimiyet tarafını tutıp, yaqında peyda olğan qırımtatar teşkilâtlarına da adlarını deñiştirmege kerek olacaq eken.
«Şu yerde şunı da qayd etmek kerek ki, çeşit türlü yañı «areketlerge» de acele sürette özlerini nasıldır bir «Tavrida birligi» olaraq adlamağa kerek olur», – dep yazdı Meclis reisi.
Evel Jirinovskiy yarımadanıñ şimdiki adı «tıpqı qırımtatarca» olğanı aqqında bildirgen edi. Rusiye deputatınıñ fikrine köre, yarımada Tavrida yunan adını taşımalı.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımtatar halqı Milliy Mecslisi reisiniñ muavini İlmi Umerov Ukrainskaya pravdağa bergen intervyusında, onı Rusiye prezidenti Vladimir Putinge af etilmesi ricasınen mektüp yazmağa mecbur etkenleri ve Türkiye nasıl alıp ketilgeni aqqında ikâye etip berdi.
«Meni aldatıp, hastahane yatağından çıqararaq, sanki dersiñ, bir qararnen tanıştırmaq maqsadınen Aqmescitke alıp keldiler. Olarnen beraber Aqmescitke keldim. Belli bir vaqıttan soñ, maşnanıñ mat camından körüngen bazı alâmetlerge köre men, havalimanına keleyetqanımıznı añladım», – dep ikâye ete Umerov.
Biraz vaqıt keçken soñ, onıñ uçaqqa minmesini rica etkenler ve anda o Ahtem Çiygoznen beraber on beşke yaqın sportçı sıfatlı adamlarnı körgen.
İlmi Umerov qaba bir tarzda Çiygoznıñ yanına barmaycağı, körüşmeycegi ve laf etmeycegi aqqında tenbiylengen.
Meclis muavininiñ sözlerine köre, uçaq yaqıt almaq maqsadınen mecburen Anapada qonğan eken.
«Eki saattan soñ uçmağa devam ettik. Deñiz üstünden uçıp keçerek, qara körüngen soñ – hususiy türk mimariyesi yani – er bir mesken yerde cami ve qırmızı damlar körünip başladı. Bu yerler Türkiyedir, dep tüşünmege başladıq. Biraz sakinleştik. Ahır-soñu Sibir ya da apishane degil ya. İşte böyleliknen Türkiyege kelip çıqtıq», – dep ikâye etti o.
Meclis reisiniñ muavini prezidentniñ fermanını körmegeni ve kimse işğal altındaki Qırımdan çıqmasına bir şart qoymağanını qayd etti.
Qırımtatar milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerov eki yıllıq yaşav tarzındaki koloniyada qalmasına üküm etilip, eki yıl devamında açıq faaliyetnen oğraşması ve kütleviy haber vastalarında çıqış yapması yasaqlanğan edi. Umerov kutleviy surette separatizmge çağırmaqta qabaatlanğan edi. Onıñ özü oña qarşı qozğatılğan cinaiy iş siyasiy renk taşığanını aytqan edi.
Rusiye akimiyeti İlmi Umerovnen Qırımda mahküm etilgen qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri olğan Ahtem Çiygoznı azat etip, oktâbrniñ 25-nde Türkiyege teslim etken edi. Ondan soñ Umerov ve Çiygoz Kyivge kelip çıqtılar.
İlmi Umerov Almaniyada ekimlerniñ teşkerüvinden keçip tedaviylengen soñ, Qırımğa barmaq niyetinde olğanını bildirgen edi.


text:
Bunı Qırımnıñ öz başına ilân etilgen Nazirler şurasınıñ matbuat hızmeti bildire.
Muşaverede Canköy, Ermeni Bazar ve Or Qapuda kiriş noqtalarınıñ donatılması muzakere etildi. Rusiye Federatsiyasınıñ devlet sıñırını donatuv boyunca Federal agentliginiñ reberi Konstantin Busıgin bergen malümatqa köre, Qırımda Devlet sıñırınıñ territorial idaresi ve sıñırdan keçüv noqtaları endi çalışa.
«Al-azrda keçüv noqtaları qısmen çalışa. Aynıñ soñuna qadar tezleştirilgen programma boyunca bütün noqtalar donatılacaq», – dep bildirdi o.


text:
Alâ daa elektrik energiyası qıtlığını is etken Aqyarda medeniy ayat toqtalmay. Bu aqta şeerniñ Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Medeniyet müessiselerinde bayram tedbirleri devam ete: kün devamında 17 kontsert ve oyun keçirildi, mında 4 biñden ziyade insan iştirak etti», – denile beyanatta.
Aqyarda elektrik energiyasını alâ daa söndüreler.
Qırımğa dekabr 30-dan qıtaiy Ukrainadan elektrik energiyası berilmey, Herson vilâyetinde elektrik yolağınıñ patlavı buña sebep olmalıdır. Al-azırda elektrik tiremesi tamirlengen, amma energetik muqaveleniñ toqtatılmasından sebep elektrikni bermeyler. Yarıq ile olğan problemlerden sebep bazı regionlarda qazan dairelerini söndüreler, insanlar çeşit qızdıruv aletlerinden faydalanmağa mecbur.
Rusiye FVN Qırım idaresiniñ reberi Sergey Şahov aytqanı kibi, Qırım şimdi kerek olğan 1350 megavattan 931 MVt ala.
Qırım Rusiye tarafından 2014 senesi işğal etildi.


text:
Deputatlar dört qanun leyhanı baqıp çıqtılar, olardan üçü narazılıq numayışlar aqqında (№4017-1, №4267 ve №4267-1), ve birisi – Rusiye işğali vaqtında Qırımda bulunğan askerlerni arbiy areket iştirakçileri olaraq tanılması aqqında (№4267-2), dep haber ete «Ukrainskaya pravda».
№4017-1 ve №4267-1 qanunlarğa tek 168 deputat qol tuttı. №4267 – 170 insan, em de böyle netice azlıq ete.
Spiker Oleksandr Turçinov bu üç vesiqanı daa da ögrenip çıqmaq, soñra ise olardan birisini reyge qoymağa teklif etti, amma bu ğayege de tek 193 insan qol tuttı.
Oksana Prodannıñ №4267-2 qanun leyhasını yuqarıda añılıp keçken qanunlarınıñ sırasına kirsetmediler, çünki o narazılıqlarğa degil de, Qırımda arbiy areketlerniñ iştirakçilerine aittir. Amma onı da qabul etip olamadılar: 201 deputat qol tuttı.
Qanunlarnıñ muzakeresi devamında deputatlardan bazıları II Cian cenkniñ iştirakçilerini ve studentlerni «bir sırağa ketirmek»ten öz saqınlıqnı bildirdiler. Em de numayışlarda zarar körgenlerniñ belgilenüvinen kim oğraşaycaq sualinen meraqlana ediler.
Bizde «II Cian cenkniñ iştirakçileriniñ» sayısı Rusiyeden de çoq olmasın, dedi deputat Oleg Zarubinskiy.
Muvafaqiyetsiz muzakerelerden soñ Turçinov parlamentni masqara etmemege çağırdı ve nevbetteki sefer bu teşebbüslerge qol tutacaqlarına ümütini bildirdi.


text:
Yıl sayın Qazan şähäreneñ ciñel sänäğät texnikumına Tatarstan respublikasınnan, häm başqa kürşe töbäklärdän bik küp uquçılar hönär alırğa kilälär. Kübeseneñ tatar telen belüläre çamalı ğına bulsa, qayberäwläre ber awız süz dä tatarça belmilär. Texnikumda rus, mari, çuaş, häm xätta qayber tatarlar da däreslärdä telne añlarğa, berençe tapqır “äni”, “äti” kebek süzlärne äytergä öyränälär ikän. “Mäktäplärdä un yıl buyı uqıp söyläşmägän balalar da, monda kilgäç cırlap söyläşälär”,- di, inde 32 yıl buyı tatar telen uqıtqan Gölfizä xanım Mullanurova. Yaña ğına 9-sıynıfnı tämamlap, şähärgä çığıp kitkän studentlarğa ul ikençe äni kebek: ul möläyem, yağımlı da, taläpçän dä di alar. Tatar tele däreslärendä başlanğan eşlär, texnikum qarşında eşläp kilgän “Dastan” klubında üz eşen däwam itä. Yıl däwamında studentlar tarafınnan törle sänğät eşlekleläre qatnaşlığında çaralar uzdırıla. Däreslärdä öyrängän cırlar, şiğerlärebezne şundıy kiçälärdä bez ğämäldä qullanabız, tatar telendä xalıq qarşında oyalmıyça söylärgä öyränäbez, di älege klubqa yörüçelär.
Pänceşämbe könne “Dastan” klubınıñ bıyılğı sezonı yabılu çarası bularaq Älmät şähärendä eşläp icat itkän şağirä Läysän Käşfineñ icat kiçäse uzdı. Älmättän kilgän kompozitor El'mira Gil'fanova belän berlektä icat itkän cırlarnı yäş cırçılar Salawat Taysın häm Al'bina Zakirovalar başqardı.
Başqaladan yıraqta yäşäsä dä Läysän xanım Käşfiewa icattaş dusların inde Qazanda da tabırğa ölgergän. Yäş başqaruçı häm kompozitor Ämir Latıypov icat itkän Gölnara Mullanurova tarafınnan başqarılğan cırlarnı yış işetergä turı kilä. Şularnıñ berse “Yaña ğasır” radiosı aşa xalıqqa citkerelgän “Tılsımçı qız” cırı. Bu kiçädä Gölnara tamaşaçılarğa üze icat itkän cırnı işetterde. Qazanda tuıp, bıyıl şähärneñ 13 sanlı mäktäben tämamlağan qız, ciñel sänäğät texnikumınıñ milli sänğät uçağına yalqın östäde.
Texnikum talipları üzläreneñ hönärlären kilgän qunaqlarğa, tamaşaçılarğa kürsätep qalırğa aşıqtılar. Çikkän sölgelär totqan qızlarnıñ tatar biyuen başqaruı, Liliä Şärapovanıñ saf tatar telendä şığır söyläwe tatar tele häm ädäbiäten üsterü buyıñça koordinatsion üzäktän kilgän wäkillärgä ayıruça oşadı.
Tatar teleneñ ähämiäte kimi, bigräk tä yäşlär arasında ğomum qullanılışta yöremi, dip açınıp söylägänne yış işetergä turı kilä. Rusça yäşi torğan ber millionlı şähärneñ ber texnikumında mondıy zar işetelmi. İxlas eşli torğan keşeläre bulğanda tatar tele şähärne dä üz itä.El'mira Gazizova


text:
Sentâbrniñ 13-nde saba Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından evinde tintüv yapılğan «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ faali Osman Belâlov bağğa çıqtı. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri haber ete.
Belâlovnıñ ğayıp olmasınen bağlı tafsilâtlı bir malümat yoq. Faqat, tuvğanlarınıñ aytqanlarına köre, sağlığı yerinde.
Tintüv vaqtında Osman Belâlov evde yoq edi. O, Aqmescitke yol alğan edi, amma anda öyle de baralmadı. Faalniñ tuvğanları qayda olğanını bilmegenlerini bildirdiler.
Tintüvden soñ Belâlovlarnıñ babası tutulıp alınğan edi, soñra ise çıqarılıp yiberildi.
Ukraina tış işler nazirligi «Qırım birdemligi» faaliniñ evinde ötkerilgen tintüvni takbih etti.
2016 senesi Qırımnıñ rus mahkemesi Osman Belâlovqa 10 biñ ruble para cezasını tayin etken edi. O, 2016 senesi mayısnıñ 12-nde Bağçasaraydaki «Salaçıq» kafesi yanında «ruhsetsiz mitingte» iştirak etüvde qabaatlanğan edi. O künü faaller Rusiye telükesizlik hadimleri qırımtatarlarda tintüv yapqanını eşitip, kafe yanında toplaşqan ediler.


text:
Bunı Qırım.Aqiqat saytına Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, Barack Obama iyün 3-de Poloniyada «Birdemlik mukâfatı» Poloniyanıñ şeref mukâfatınen taqdirlev merasiminde iştirak etecek.
Cemilev qayd etti ki, AQŞ Devlet departamenti qırımtatarlarnen ayrı körüşüv ötkerilmesi üzerinde çalışa.
Bunıñ kibi körüşüv azırlanması aqqında Meclisniñ tışqı alâqalar bölüginiñ yolbaşçısı Ali Hamzin de bildirdi. O, Qırım.AQiqatqa bergen malümatqa köre, bu körüşüv – «qırımtatar halqınıñ taqdirinde müim bir adise».
«Barak Obama Qırımnı qaytarmaq aceti bar olğanını körmektek ğayrı, bu meseleni tamır qırımtatar halqınıñ taqdirini köz ögüne alıp baqmalı. Bugün bizler havfsızlıq kefillerine muhtacmız», – dedi Hamzin.
Qırımtatarlarnıñ milliy liderinden ğayrı, tedbirde Meclis reisi Refat Çubarov ve Cemilevniñ apayı Safinar iştirak etecekler.
Tedbirde Poloniya, AQŞ, Frenkistan ve Ukrainanıñ yañı saylanğan prezidenti Petro Poroşenkonıñ iştirak etecegi beklenile.


text:
Bu aqta Kiyevde olğan matbuat konferentsıyada «Mecburiy köçkenleriniñ birligi» teşkilâtınıñ reisi Nikolay Podolâka bildirdi.
«Biz halqara gumanitar teşkilâtlarğa ricada bulunamız. Yalvaramız, mında gumanitar missiyanı başlatıñız. Maalesef, bizim devletimizniñ memurları öz işlerini becerip olamaylar. Adamlar ise azap çekeler. Olarğa yaşamağa, yuqlamağa, aşamağa, tibbiy yardım almağa yer yoqtır. Bu kerçektir», - dedi o.
Onıñ malümatlarına köre, Qırımdan ve Donbasstan mecburüy köçkenleriniñ sayısı 70-100 biñge yete bile.
Resmiy malümatlarğa köre, Qırım işğal etilgen soñ qıtaiy Ukrainada 14 biñ Qırım sakini qayd olundı. Resmiy olmağan malümatlarğa köre, olarnıñ sayısı 20 biñge qadar ete.


text:
Cumaertesi künü Kiyevde rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda psihiatrik hastahanede tutulğan Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovğa destek aktisyası teşkil etildi. Saat 11:00-de Nebesnaya Sotnâ qaramanları park yolu üstündeki köpürde Umerovğa destek banneri asıldı.
Aktsiyada Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarov da bulundı.
Beklenilgenine köre, İlmi Umerovğa destek aktsiyaları bugün Ukrainanıñ diger şeerlerinde ve tışqı ülkelerde de keçirilecek.
Rusiyeli uquq qoruyıcı organları bu sene mayıs ayında İlmi Umerovğa qarşı «separatizm» maddesi boyunca cinaiy iş açtı.
Avgust 11-de mahkeme zalında İlmi Umerovnıñ alı yaramaylaştı. Ekimler onı infarkt havfı ile hastahanege ketirdi. Bundan soñ Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi Umerovnıñ statsionar psihiatrik-mahkeme ekspertizadan keçirilmesi aqqında qarar aldı. Onı avgust 18-de psihiatrik hastahanege ketirdiler. Mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ neticesini belgilecek ekimler komissiyasınıñ toplaşuvı sentâbr 7-de keçirilecektir.
İlmi Umerovnıñ imayecileri tahmin etkenlerine köre, endi kelecek afta Umerovnıñ tedaviylenüv içün kardiologiya bölügine keçirilmesi aqqında şefaat arizasına cevap kelecektir. Ailesi onıñ ağır alda bulunğanı aqqında bildire.
«Memorial» rusiyeli uquq qorçalayıcı merkezinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovğa qarşı işğal etilgen Qırımda cinaiy taqipni qanunsız ve siyasiy sebeplerden olğanını ayttılar, çünki o, zorbalıq areketlerine çağırmay edi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisinde Aqyar regional Meclisiniñ başı Enver Mamutdinovınıñ yerli cemaat palatasınıñ azası olğanı aqta malümatnı teşkereler.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, Aqyarnıñ rusiyeli ükümetiniñ topalşuvında, sentâbr 22 künü, şeerniñ şimdiki başı Sergey Menâylo yerli cemaat palatasınıñ azaları olğan sekiz insannıñ adlarını seslendirdi. Olarnıñ arasında Aqyar Meclisiniñ reisi Enver Mamutdinovnıñ adı da bar edi.
Qırım.Aqiqatqa Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi muavini Nariman Celâl aytqanı kibi, Mamutdinovnıñ cemaat palatasınıñ azası olğanı aqta haberi yoq eken.
«Doğrusını aytsam, men içün bir yañılıqtır. Aqyar regional Meclisi bizni yolbaşçısını cemaat palatasına namzet olaraq köstermege niyeti olğanı aqqında haberdar etmedi. Umumen, regional Meclislerniñ yerli akimiyet ile işbirlik meselesini biz olarğa qaldırdıq, amma siyaset ve onda Meclis azalarınıñ iştiraki ile bağlı sualler merkeznen uyğunlaştırılmalı», – dey Celâl.
Meclis reisiniñ muavini aytqanı kibi, qırımtatarlarnıñ merkeziy temsiliy organınıñ azaları eñ yaqın vaqıtta işbu tayinlevniñ tafsilâtlarını ögrenmek niyetindeler, bundan soñra resmiy bildirüv teşkil etilecek.


text:
Ukraina Qırımnıñ baş ve esas ticariy şerigidir ve ukrain mahsulatı da zarurdır, dey yarımadanıñ gümrük hızmetiniñ reberi Vladimir Avramenko.
«Esas ticariy şerik Ukraina edi, ve olacaq… Tış iqtisadiy faaliyet, menfaat, iqtisadiy alâqalar bütün bu munasebetlerniñ, evel meydanğa ketirilgen ve şimdi olğanlar, qalmasına yol bere ve Ukrainanıñ tış iqtisadiy faaliyeti zarurdır», – dedi o Aqmescitte matbuat konferentsiyasında, haber ete Qırım.Aqiqat.
Onıñ sözlerine köre, Qırımnıñ «erzaq» qamaçavı Qırımğa ukrain mahsulatınıñ ketirilmesine tesir etti ve «yük aqımınıñ eksilgeni» aqqında bildirdi.
Bunıñ ile Avramenko şunı da bildirdi ki, Ukrainadan Qırımğa mahsulat ketirile: «Doğrudan olmasa da, etraftan, devlet sıñırınıñ diger qısımlarından».
Erzaq ya da sanayı mahsulat ketirilgeni aqta bir şey aytmadı.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler


text:
NATO, general Kasem Süleymaniniñ öldürilmesinden soñra Iraq ordusındaki idman missiyasını bitire, dep ilân etti, haber ete Azatlıq Radiosı.
Alyans, Kanada baş etken missiya devam etse bile, onıñ hadimleri içün telükesizlik meselesi birinci nevbette turğan mesele olacaq, dep ayttılar.
"Bütün kerekli tedbirlerni körmege devam etemiz. NATO missiyası devam ete, amma idmanlar vaqtınca toqtatıla", - dedi NATO vekili Dilan White.
İran generalı, «Kuds» quvetleriniñ komandanı Kasem Suleymani Iraqnıñ paytahtı Bağdatta ABD ava darbesi neticesinde elâk oldı. Amerika ve İran memurları yanvarniñ 3-ne keçer gecesi Bağdat ava limanında eki maşinağa endirilgen darbe neticesinde İrannıñ eñ itibarlı memurlarından biri elâk olğanını tasdıqladı.
Pentagon, ABD prezidenti Donald Trump yanvarniñ 2-nde saba ava darbesine qoltuttı, dep bildirdi.
ABD mahsus tedbirleri neticesinde öldürilgen Suleymani Tehrannıñ eñ itibarlı ekinci kişi sayılğan edi. Olarnen beraber Iraqnıñ şiiy opolçenleriniñ bir qaç lideri elâk oldı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov dey ki, Türkiye belli bir sebeplerden Qırımnıñ Ukrainağa keri qaytarılmasınıñ teşebbüsçisi olmay. Ukrinform malümatına köre, Çubarov Parijdeki Ukraina diasporası ile körüşip, neşir mühbiriniñ sualine aynı böyle cevap berdi.
«Qırım vaziyeti ve Rusiyeniñ istilâsı aqqında, Türkiye belli bir sebeplerden yarımadanıñ Ukrainağa keri qaytarılması mevzusında liderlik yerlerini almaycaq. Lâkin Türkiye Avropa Birligi siyasetiniñ yolu ve Ukrainanıñ topraq bütünligine er daim qol tutacaq», – dep ayttı Çubarov.
Onıñ bildirgenine köre, Ankaranıñ «teraze tablasında» farqlı iqtisadiy, regional ve siyasiy menfaatlar mevcut.
«Türkiye-Rusiye munasebetlerinen bağlı büyük zıddiyetler bar, içki siyaset, Suriye ile munasebetlerde problemler, İran meselesi, onıñ içün belli bir sebepler bar, zıddiyetler sisteması, Türkiyege bundan ziyade faal olmağa imkân bermeycekler», – dep qayd etti o.
Refat Çubarovnıñ qayd etkenine köre, Türkiyede yaşağan turk ve etnik qırımtatarlar Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutacaqlar ve qırımtatarlarnıñ taqdiri olarnı qasevetlendirecek. «Biz olarğa minnetdarmız», – dep qayd etti Meclis reisi.
O, qırımtatarlar Türkiye ile sıq bağ tutqanlarını bildire.
«Bizim Türkiyede küçlü bir diasporamız bar. Farqlı malümatlarğa köre, onıñ sayısı 3-6 million insannı teşkil etmesi mümkün. Lâkin onıñ ekseriyeti kendini Qırımdan çıqqan adamlar olaraq tanıtmay, lâkin cemiyetlerge birleşkenler adamlar (yüz biñlernen) Türkiyede müim bir rol oynaylar. Bir çoq siyasetçi olarnıñ fikirlerine emiyet bere», – dep bildirdi Çubarov.
Refat Çubarov Frenkistanda Ukraina eyyetiniñ erkânında bar edi. O, UNESCO İcra keñeşiniñ 195-inci sessiya işinde iştirak etti. Neşir malümatına köre, işbu teşkilâtnıñ reber organı reylerniñ çoqluğınen Ukrainanıñ topraq bütünligini isbatlap, «UNESCO tarafından Qırım Muhtar Cumhuriyetinde (Ukraina) monitoring» rezolütsiyasını tasdıqladı.


text:
Rusiye yanvar 1-den Türkiye ile vizasız rejimni toqtattı. Mütenasip qarar bıltır noyabr soñunda Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Tükriyege qarşı sanktsiyalar aqqında avalesinde qayd etilgen.
Ankaranıñ cevap tedbirleri aqqında malümat yoq.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov noyabr 27 künü aytqanı kibi, Türkiye ile vizasız rejimniñ lâğu etilmesi memleket tarafından olğan «terroristik telüke» ile bağlı.
Türkiye sıñırında Rusiyege ait Su-24 cenk uçağı tüşürilgen soñ Rusiyede Türkiye vatandaşları içün migratsion qaideleri bayağı deñişti. Bundan ğayrı, Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Türkiyege qarşı kirsetken cezalarına köre, 2016 senesi yanvar 1-den itibaren Türkiye vatandaşlarını işke almaq yasaqtır. Bu sıñırlar 2015 senesi dekabr 31-ne qadar Türkiye vatandaşları ile qurulğan iş munasebetlerine tesir etmey.


text:
Bunı Ukraina mudafaa Nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«Donbass» gemisi «Gennadiy Savelyev» deñiz buksiri yardımınen keldi.
«Keçüv furtunalı avada oldı. Gece saat 3-te buksir yipi uzüldi. Buksir erkânı tez-tez areket etmege başladı, ve yarım saatten gemi yolunı devam etti. Odessa durağına belgilengen vaqıtta keldik», – dep ayttı 2 rutbe kapitanı Dmitriy Gluhov.
Onıñ aytqanına köre, geminiñ elektrik mehanik qısmı ve radiolokatsion stantsiyası çalışa. Lâkin bağ vastaları ve qurtarıcı aletlerniñ vaziyeti harabe alda.
«Donbass» gemisini yalıdan «Slavutıç» gemicileri çekti. «Slavutıç» idare gemisi alâ daa Aqyarda Rusiye arbiyleriniñ nezareti altında qala.
«Donbass» idare gemisi Ukraina arbiy-deñiz quvetlerine keri qaytarılğan ve Odessağa avuştırılğan «Prilum» raketa kateri, «Fastov» tankeri ve «Balta» gemisinden soñ dörtünci oldı.
Bundan evel ukrain arbiy gemicileri Qırım limanlarından «Sudak» tankeri ve «Şostka» gemisini çıqardılar.
Aprel 18-de Qırımdan Ukraina arbiy-deñiz quvetleriniñ «Kirovograd» gemisini çıqaracaqlar.


text:
Alar, ägär dä monı bäyräm dip tügel dä, sänğat kürgäzmäse iseme astında ütkärsägez bula digän kiñäşkä, awıl xalqı Kermes ütkärergä bula. Kermes ul – nindi dä bulsa çarağa aqça bulmağanda, misal öçen mäktäptä, awılda yäki başqa cirdä – keşelär üz qulları belän närsäder yasap, çigep, tegep, peşerep, şularnı satıp – satqan aqçanı şul çara totalar digän süz. Şulay itep bu bäyräm, 100 yıllıqnı iskä alu-Sabantuy häm Kürgäzmä itep belgelänä. İkençe ber mäsälä, mondiy çaralar öçen däwlättäñ yärdäm almağan awıl xalqı, barlıq çığımnarnı üzläre qaplıy. Ber awılğa, 2000näñ artıq keşene qunaq itü, bäyräm oyıştıru sıylaw älbättä zur tırışlıq taläp itä. Monıñ iqtisadi yağı da bar. Bu kärmästä eşlängän simvolik aqça Awıl Derneğinä birelä. Awıl därnäge milli çaralarnı äzerlägän, oyıştırğan mädäniät üzäge. Bu bultır berençese Äfändeküper dä, ä bu yıl Böğrüdälek awılında, soñgı arada arta başlağan küreneş. Başta Ğailä Piknikläre-bergä dini bäyrämnärne uzdıru moña etärgeç buldı häm keşelär xäzer bu üzäklärneñ faydasın kürä başladı.
Häm bu çaralardañ soñ qızıqsınu tağı da artır. Bu derneklär alğa taba iqtisadi-berdämlekkä dä äylänä alsa, Finlandiä misalında kebek, " soñ bulsa da uñ bulsın’digändäy Bu awıllarda yäşägän tatarlarnıñ mädäni-milli kiläçäge yaqtı bulır sıman kürenä. Awılda bügenge köndä qartlar kübräk, yäşlär – qaysı uqırğa, qaysı eşlärgä – zur şähärlärgä, çit illärgä taralışqan, ämma mondıy zur çaralarğa alar awılğa qaytıp bergä bäyräm itä. Bögredilektä här bäyräm cırlar , üzara aralaşu, çäy mäclesläre belän tämamlana, awılnıñ 100 yıllığına kilgän qunaqlarnı ozatqaç awıl xalqı bu yulı da – kiçen üze bäyräm itkän. Bolar xaqında bezgä awıl keşese Äfifä apa söyläp birde.


text:
Qırımda Rusiye akimiyeti tarafından uquq qorçalayıcılarnıñ taqip etilmesi ciddiy bir qasevet doğura, bunıñ içün halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtlar buña cevap bermeli. Bunı Dünya ukrain kongressiniñ prezidenti Yevgeniy Çoliy fevral 4-de bildirdi, dep haber ete «Ukrinform».
«Dünya ukrainler kongressi Rusiye işğalci akimiyetiniñ qanunsız areketlerini takbih etip, halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtlarnı er bir insannıñ aqqı olğan yardım köstergen uquqçılarnı qorçalamağa çağıra», – dep ayttı Çoliy.
Kongresste eki uquq qorçalayıcı Edem Semedlâyev ve Emil Kürbedinov qayd etildi.
Yanvar 26-da Rusiye uquq qoruyıcıları advokatlarnıñ ofisinde ve Emil Kürbedinovnıñ evinde tintüvler keçirdi. Tintüvler vaqtında bütün tehnika tutıp alındı.
Advokatlar Semedlâyev ve Kürbedinovnıñ tehnika tevqifi bir ayğa qadar uzatılğanı haber etildi.
Advokat Emil Kürbedinov yanvar 26 künü Bağçasarayda Rusiyeniñ silâlı hızmetleri tarafından yaqalandı. O qırımtatar faali Seyran Saliyevniñ evine, adliyeviy yardım bermek içün kete edi. Aqmescitniñ Demiryol rayon mahkemesi advokat Emil Kürbedinovnı Memuriy qanun bozuvları Kodeksiniñ 20.3 maddesi (Natsist timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayışı) boyunca qabaatlı olaraq tanıdı ve 10 künge apis etti.
Kürbedinov siyasiy davalarnı baqqan eñ eyi Qırım advokatlarından biridir. O ve zenaatdaşları apiske alınmasını advokat faaliyetine keder etmek ıntıluvı olaraq tanıylar.


text:
Reşat Cemilev
Reşat Cemilev (1931 senesi mayıs 1, Ulu Özen, Qırım MŞSC, ŞSCB - 2002 mart 22, Aqmescit, Qırım MC, Ukraina) — qırımtatar cemaat faali, Qırımtatarlar milliy areketiniñ liderlerinden biri.
Tercimeiyal[deñiştir | kodunı deñiştir]
Reşat Cemilev, Aluşta rayonındaki Ulu Özen köyünde doğğan. 1944 senesi sürgünlik neticesinde Cemilevniñ qorantası, Özbekistannıñ Taşkent vilâyetindeki Vrevskiy qasabasına tüşti. 1952 senesi Samarqand gidromelioratsiya tehnikumına kirdi. Oquv yurtunı bitirgen soñ Bekabad 10-uncı qurucılıq idaresinde çalışa edi.


text:
AQŞ Maliye nazirligi Qırımnıñ ilhaqı ve Moskvanıñ ihtimal ile Amerikadaki prezident saylavına qarışması içün Rusiyege tazyıq etmge ve şu cümleden qoşumça şahsiy sanktsiyalarnı tatbiq etmege devam etecek.
Bunı AQŞ Maliye nazirinñ muavini Sigal Mandelker Atlantik şurasında yapqan çıqışında bildirdi.
«Biz, toqtamayıp Ukrainadaki vaziyetni stabilsiz alğa ketirmege areket etkeni içün ve ayrıca Qırımnıñ işğali ve anda insan aqlarını muntazam surette bozğanı içün Rusiyege tazyıq etüv üzerinde diqqatımıznı topladıq. Ondan ğayrı AQŞ Maliye nazirliginiñ yanaşuvı Rusiyeniñ Amerikadaki saylavğa qarışqanına esaslana», – dedi o.
Ondan ğayrı Mandelker, AQŞ Maliye nazirligi tarafından daa evel neşir etilgen Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ etrafında bulunğan yüksek rutbeli siyasetçiler ve oligarhlar cedveli, kelecekteki sanktsion sıñırlavlarnıñ işlep çıqılması içün qullanılacaq, dep qayd etti.
Daa evel AQŞ Maliye nazirligi, servetleri ve akimiyetlerini, bildirilgenine köre, Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile sıqı munasebette olğanları içün qazanğan 114 yüksek rutbeli siyaset erbabı ve 96 «oligarh»tan ibaret cedvelni neşir etti. Ondan ğayrı, cedvelniñ ilâvesi aqqında söz yürsetildi. Onıñ tafsilâtları belli degil.
Yanvar 30-da AQŞ Maliye naziri Stiven Mnuçin, Rusiyege qarşı yañı sanktsiyalarnıñ azırlanğanını, ve muessisesiniñ olarnı yaqın bir qaç ay içinde ilân etecegini bildirdi.


text:
Rusiyenen Azaq deñizi boyunca tizilgen muqaveleni lâğu etmege olmay, çünki bu Rusiye tarafından territorial davanıñ açılmasına imkân berer, dep bildirdi Avropa integratsiyası meseleleri boyunca tış işler naziriniñ (TİN) muavini Olena Zerkal, Ukrainanıñ çetel diplomatik vekâlethane başlarınıñ XIII mahsus toplaşuvında, dep haber etile TİN Twitter saifesinde.
“Rusiye Federatsiyasınen Azaq deñizi boyunca muqaveleniñ lâğu etilmesi aqqında söz yürsetmege bile olmay - bu RF tarafından territorial davanıñ açılmasına yol bere. Bizim içün bu havfsızlıq meselesi, bu sebepten biz bu meseleni çezmek içün elimizde olğan vastalarnı qullanamız” – dep bildirdi Zerkal.
Ukraina ve Rusiye arasında Azaq deñizi ve Keriç boğazınıñ beraberlikte qullanması aqqında muqavele 2003 senesi imzalanğan edi.
Soñki vaqıtlarda Rusiye, Keriç boğazından çetel gemileriniñ keçüvinde manialar çıqara.
İyülniñ 10-nda Ukraina Yuqarı Radasında “Ukraina Yuqarı Radasınıñ prezident, mudafaa nazirine Ukraina ve Rusiye arasında Azaq deñizi ve Keriç boğazınıñ beraberlikte qullanması aqqında muqavelesinen bağlı muracaat” №8583 qarar leyhası qayd etildi.
Qararnıñ müellifleri, gemicilik serbestliginiñ bozulması, Rusiye FSB-niñ Azaq deñizindeki Ukraina limanlarına gemilerniñ kirmesini toqtatması ve mania çıqarması devamlı sürette olğanını qayd ete ve prezidentke bir daa Rusiye ile tizilgen mezkür muqaveleniñ lâğu etilmesi ve Azaq deñizinde devlet sıñırınıñ sıñırlandırılması boyunca qanun leyhasını berilmesini teklif ete.
Ukraina infraterkip naziri Volodımır Omelyannıñ sözlerine köre, Azaq deñizini blok etkeni sebebinden Ukraina AQŞ ve Avropa devletlerinen Rusiyege qarşı sanktsiyalar kirsetilüvi boyunca körüşüvler ötkere.
2014 senesi mart ayında Rusiye Ukrainağa bağlı Qırım yarımadasını ilhaq etken edi. Halqara cemaatçılıq Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız dep tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey.


text:
Êvtanaziya taläpläre arta
Niderlandta aldağı yılğa kürä taläplär 22%ka arttı
Niderlandta 2019 yılda êvtanaziya yärdämendä yaqtı dön’ya belän saubullaşırğa teläwçelär sanı aldağı yılğa kürä 22%ka arttı.
Uzğan yılnı 3122 xastadan kilgän êvtanaziya taläbeneñ yaqınça 900e qabul itelde.
Niderlandnıñ idari başqalası Gaagada urnaşqan Êvtanaziya êkspertiza üzäge mödire Stiven Playter här kön 13 tiräse taläpneñ kilüen häm alardan kübeseneñ aqılğa zäğıyf’lek häm qartlıq kiterep çığarğan xastalıqlarğa bäyle buluın belderde.
Niderlandta 2002dä ğamälgä kergän qanun çıdap bulmaslıq awırtuı bulğan häm sawığa almawçı keşelärgä êvtanaziya yasawnı röxsät itä.
Terapevt tarafınnan tikşerelgän taläp soñınnan kim digändä tağın ber tabib qatnaşqan wäkillek belän qabat tikşerelgännän soñ qarar çığarıla.
Êvtanaziya taläbe qabul itelgän xastanıñ sulış aluı daru yärdämendä bötenläy tuqtatıla.


text:
Rostov-na-Donu şeerinde mahküm etilgen Qırım musulmanlarınıñ adliyecilerinden biri olğan Oksana Jeleznâk çarşenbe künü sorğuğa çekilgen «sırlı» şaatnıñ delilleri şübe doğurğanını bildirdi.
Bu aqta o, Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında ayttı.
«Bugün şaat bizge añlatıp bergen malümatnıñ doğru olğanı aqqında büyük şübemiz bar. Mahkemeden aldın taqiqat çerçivesinde keçirilgen sorğular protokolında oquğanımız ve bugün eşitkenimiz deliller, bu, elbet, farqlı deliller ve farqlı şarait. Bazı yerlerde olar aynı kele, amma çoqusı bir birine kelişmey», – dedi Oksana Jeleznâk.
İyün 15-te Rostov-na-Donu şeerinde mahkeme «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanında şeklenilgen Qırım musulmanları işini baqmağa devam ete. Toplaşuvda Aleksandr taqma adlı «sırlı» şaat sorğuğa çekildi.
İyün 14-te keçirilgen toplaşuvda üç şaat sorğuğa çekildi, olar, esasen, qabaatlayıcı delillerni bildirmekten vazgeçti. Kurbedinovnıñ sözlerine köre, toplaşuv «farsqa, taqiqatnıñ farsına oşamağa başlay».
Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Qavqaz okrug arbiy mahkemesi iyün 1-de dört Qırım musulmanı – Ferat Sayfullayev, Nuri (Yuriy) Primov, Rustem Vaitov, Ruslan Zeytullayevge qarşı cinaiy işni baqmağa başladı. Bu toplaşuvda prokuror olarğa qabaatlav neticesini oqudı. Qabaatlanğan Qırım sakinleri 2015 senesi Aqyar şeerinde yaqalandı. Taqiqatnıñ noqta-i nazarına binaen, olar «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ iştirakçileri ola.
«Hizb ut-Tahrir» – halqara islâm siyasiy firqasıdır. Onıñ resmiy maqsadı islâm devletini ve musulman yaşayış tarzını qurmaqtır. Bu teşkilât Rusiye, Qazahistan ve Almaniyada yasaq etildi; Ukraina ve diger memleketlerde onıñ faaliyeti qanun boyunca keçirile bile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Paytaxtımızda II Xalıqaralıq baqsıshılıq kórkem óneri festivalı jeńimpazların saltanatlı sıylıqlaw máresimi ótkerildi.
Festival YuNESKO, AYSESKO, TÚRKSOY, ǴMDAnıń Atqarıw komiteti, Mádeniy esteliklerdi saqlaw hám restavraciyalaw boyınsha xalıqaralıq izertlew orayı sıyaqlı abıraylı shólkemlerden kelgen mártebeli miymanlar, dúnyanıń túrli mámleketlerinen kelgen 260 tan zıyat xalıq dóretiwshiligi wákilleri, kórkem óner hám mádeniyat ǵayratkerleri, ǵalaba xabar quralları xızmetkerleri qatnasıwında joqarı kóterińkilikte ótkerildi.
Festival sheńberinde paytaxtımızda «Baqsıshılıq kórkem óneriniń dúnya mádeniyatı civilizaciyasında tutqan ornı» atamasında xalıqaralıq ilimiy-ámeliy konferenciya, «Aral balıqlarınan 99 túrli taǵam» Gastronomik festivalı da ótkerildi.
Festival koncert baǵdarlaması menen juwmaqlandı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń baspasóz xızmeti


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımdaki apisten onıñ ve İlmi Umerovnıñ azat etilmesinen bağlı hususiy operatsiyanı «qurtaruv» dep adlandırdı. Bu aqta o oktâbrniñ 27-nde Borispol ava limanında keçirilgen brifingte beyan etti.
«Bizlerni Ankarağa yollaycaqları aqqında bilmey edik, çünki bu yıllar içinde ilk istegimiz Kyivge kelmek edi. Türkiy dünyanıñ küçlü liderlerinden biri (Türkiye prezidenti recep Tayyip Erdoğan – QA) prezidentimiz (Petro Poroşenko – QA), bizim liderimiz Mustafa Cemilevniñ ricası üzerine, bizim azat etilmemiznen bağlı pek ciddiy körüşüvler keçirdi», – dep ikâye etti Çiygoz.
O, bu hususiy operatsiyağa «azat etilüv» dep olamayım, - dedi.
«Azat etilüv – azatlıq demektir ve bu, bizler ayrı bir şahıslarnıñ azatlığı içün alıp barğan küreşimizdir. Bu – halqımnıñ, topraqımnıñ azatlığıdır, ancaq qorqqanı sebebinden kâğıt üzerinde yazılğanına uymadan, meni qoyıp yibermek kerek ekende, böyle bir hususiy operatsiya keçirerek, bir işareti olmağan urba ve maska kiygen insanlar alıp ketken maalde, üç yıldan soñ, olar zamanında meni apiske alıp ketken, işte o faşistler olğanını añladım. Ne yerge alıp ketkenleri de belli degil. Biz (Çiygoz ve Umerov – QA) soñki daqqağace iç bir şey bilmey edik (qayda ketkenlerini – QA)», – dep saya Çiygoz.
O ayrıca, apisten azat etilüv esnası bu qadar tez keçer dep bellemegen aqqında ayttı.
Qırımtatat Milliy Meclisiniñ muavini İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoznı ketirgen uçaq oktâbrniñ 27-nde «Borispol» ava limanına kelip qondı.
Azat etilgen Qırımtatar Milliy Meclisiniñ muavini İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoz oktâbrniñ 26-sı, cumamaqşamı künü Ankarada Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan körüşken edi.
İşğal altındaki Qırımda mahküm etilgen Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerov oktâbrniñ 25-ndeTürkiyege teslim etilgen edi.
Ğayrı resmiy malümatqa köre, Ahtem Çiygoznen İlmi Umerovnıñ teslim etilmesi boyunca Türkiye Cumhuriyetiniñ prezidenti Recep Tayyip Erdoğannıñ Rusiye prezidenti Vladimir Putinnen yapqan soñki körüşüvi esnasında añlaşqanlar.
Rusiye Devlet Duması, prezident Vladimir Putinden qırımtatar milliy areketiniñ liderleri İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoznıñ afu etilmesini, Qırım musulmanlarınıñ müftisi Emirali Ablayev rica etken eken dep ayta.
Kreml nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi sentâbrniñ 27-nde Umerovnı eki yıllıq yaşav tarzındaki koloniyada qalmasına üküm etip, eki yıl devamında açıq faaliyetnen oğraşıp, kütleviy haber vastalarında çıqış yapmaqnı yasaqlanğan edi. Umerov kutleviy surette separatizmge çağırmaqta qabaatlanğan edi. Onıñ özü oña qarşı qozğatılğan cinaiy iş siyasiy renk taşığanını aytqan edi.
Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri olğan Ahtem Çiygoznı 8 yıllık koloniya cezasına mahküm etken edi.Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Yuqaru Şurası binasınıñ ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulıp alınğan edi. Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti Çiygoznı kutleviy nizamsızlıqlar teşkil etmekte qabaatlay.


text:
Mayısnıñ 9 salı künü, Aqmescit sakini işğal etilgen Qırım memuriy sıñırı, «Kalançak» kiriş-çıqış kontrol noqtasından sahte vesiqalar kösterip keçmege istegen. Bu aqta mayısnıñ 10-da Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
«Kontrol noqtasına qadar Aqmescit sakini olğan Ukraina vatandaşı «BMW» markalı maşnada kele ve vesiqaları teşkerilgen vaqıtta sıñırcılar, Ukraina vatandaşınıñ pasportını qısmen sahte olğanı ortağa çıqa. Ondan ğayrı, sıñırcılar teşkerüvni devam ettirgende, maşnanıñ resmiy qayıd şeadetnamesi de sahte olğanı belli ola», – denile haberde.
Sıñıcılar Milliy politsiyağa bildirip, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 358 maddesinde keçken «Vesiqa, müür, ştamp ve blank taqlidi, olarniñ satıluvı ve sahte vesiqa qullanıluvı»nen bağlı cinayeti yapılğan olması ihtimali aqqında malümat bereler.
Qırım 2014 senesiniñ başında Rusiye tarafından işğal etilgeninden soñ Ukrainanıñ esas qısmı ve yarımada arasında memuriy, lâkin aslında tam bir «sıñır» peyda oldı. Memuriy sıñırda «Kalançak», «Çongar» ve «Çaplınka» olmaq üzre üç kiriş-çıqış kontrol noqtası çalışmaqta.


text:
Qırımda mart 18 künü «Qırım baariniñ» yıllığı munasebeti ile arbiy tehnika sergisi keçirilecek. Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, teşkilâtçısı qırım DOSAAF oldı.
Arbiy tehnikadan ğayrı, qurtarıcı, ava tehnikası taqdim etilecek, – deyler teşkilâtçılar.
Tedbir Aqmescitniñ uçaq klubınıñ aerodromında keçirilecek.
Aqmescitte mart 16-da Qırım parlamenti ögünde Qırımda olıp keçken sahte referendumnıñ yıllığı munasebetinen büyük Rusiye bayrağı açıldı.
«Qırımnıñ Rusiyege qoşulmasınıñ» yıllığına bağışlanğan tedbirlerden sebep Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov mart 16-de iş kününi qısqarttı.
Vesiqağa binaen, devlet akimiyeti ve teşkilâtlarında iş künü bir saatke qısqartılacaq.
Mart 18 künü yarımadada tatil olaraq ilân etilgen edi. Bayram tedbirleriniñ çoqusı Qırımnıñ paytahtı Aqmescitte keçirilecek. Aqmescitniñ Lenin meydanında tantanalı toplaşuv ve bayram kontserti ötkerilecektir


text:
Zur ömetlär
Zur ömetlär (ingl. Great Expectations) – Çarlz Dikkens'nıñ iñ tanılğan äsärläreneñ berse. Äsärneñ berençe bülekläre 1860 yılda dönya kürä başlıy. Töp waqığalar 1812 yılnıñ Raştua bäyrämennän alıp 1840 yılnıñ qışına qädär bara. Roman küreneşläre başlanğanda, töp heroyğa 7 yäş bula.
Zur ömetlär äsärendä süz Pip isemle keçkenä yäştän yätim qalğan malay turında bara. Aña, yıllar ütü belän, utnı-sunı kiçärgä turı kilä, çın duslıqnıñ, mäxäbbätne uquçı töp heroy belän bergä kiçerä. Pipnıñ başlanğıç tormışı yawız apası yortında ütsä dä, monda ul apasınıñ ire timerçe Joe tarafınnan yaxşı mögämmälä taba, häm alar ğömerlek duslar bulıp qalalar.
Qısqaça eçtälek[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Berençe säxnä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1812 yılnıñ Raştua tönendä Pip äti-äniseneñ qäberen qararğa dip iske çirkäw ziratına kilä. Monda anı qaçqın cinayätçe qurqıtıp, öydän rizıqlar alıp kilärgä quşa. Şunnan Pip, Raştuağa dip äzerlängän apasınıñ aşların bu qaçqınğa (Abel Magwitch) kiterep birä. Bu cinäyätçeneñ Pip tormışında uynağan role bäyäläp betergeseze häm bez anı soñraq küz aldınnan kiçererbez.
Pipnıñ yazmışı, Miss Havisham isemele qart xatın tarafınnan kinät üzgärä. Miss Havisham Pipnı üzeneñ zinnätle yortına küñel açu öçen çaqıra torğan bula. Şul waqıtta Pipta Miss Havishamnıñ ügi qızı Estelleğa qarata mäxäbbät xisläre uyana.
Miss Havisham küpmeder waqıt ütkäç Joeğa Pipnı timerçe hönäre serlärenä öyrätsen öçen qompensasiä tüli.
Bu säxnäneñ qülminäsion momentı bulıp London advokatı Mister Jagger belän oçraşu tora. Mister Jagger Pipqa, isemen açırğa telämägän ber ximayaçı taarfınnan zur külämdä miras qaldırğanlığın citkerä. Şunnan soñ Pip Londonğa küçep, Şunnan soñ Pip Londonğa küçep, gentlemenlıq serlärenä öyränä başlıy.
İkençe säxnä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Londonğa kilgäç, Pip zinnätle tormış alıp bara başlıy, häm tizdän finans qıyınlıqlarğa yulığa. Bu säxnäneñ iñ qızıqlı momentlarınıñ berse – timerçe Joenıñ Pip fatírına qunaqqa kilüe. Bu küreneştä uquçı ike heroynıñ niçek bersennän berse yıraqlaşuın kirä, çönki Pip inde östäl artında häm cämğıyattä üz-üzen totu serlärenä yörängän bulsa, timerçe Joe awılça samimi maneralarğa iä. Pip üzeneñ yaqlawçısınnan çın-çınlap oyala.
Öçençe säxnä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qarañğı tönnärneñ berendä Pip işek şaquwın işetä, häm açqaç, qaradan kiengän säyere ber keşene kürä. Bu keşe 1812 yılda Raştua tönendä Pip rizıqlar kitergän cinayatçe bulıp çığa. Ul şaqtıy talçıqqan, häm berniçä yıl däwamında Böyekbritaniä pülisäsennän qaçıp yöri bula. Läkin, bu cinyätçe (Abel Magwitch) ber ük waqıtta Pipnıñ ximayaçısı da bulıp çığa. Qaçqın üzeneñ facigäle biografiasen yegetkä söyli.
Zamanında anı keşe ütergän öçen yalğan yağa belän xatını urınına Xäkim aldına basa. Bu waqıtta Abel Magwitchnıñ yaqlawçısı bulıp advokat Mister Jagger bula. Şuña östäp, bu qaçqınnıñ ul waqıtta yaña tuğan qızı buluı açıqlana. Läkin Pip belän oçraşqan waqıtta Abel Magwitch qızınıñ ülgän buluın iskärtä.
Çınında isä, Mister Jagger ul qıznı bäladän yıraq bulsın öçen, Miss Havishamğa asramağa birä. Bu qıznıñ– Pipnıñ söygäneneñ iseme – Estella. Bolarnıñ barısı da Pipnıñ başında pazl kisäklärennän cıyılğan räsem kebek tözelä. Şulay itep Abel Magwitch üzeneñ qızınıñ isän buluın belmi yäşi.
Berniçä könnän, Australiagä kitüçe qorabqa taba barğanda Abel Magwitch pülisä tarafınnan totqarlana häm soñınnan ülemgä xökem itelä. Üler aldınnan Pip aña Estellanıñ isän buluın äybet qalırğa citeşä.
Qızğanıç, Estella Pipnıñ öylänü turındağı täqdimen kire qağa häm cilbezäk ber gentlemennıñ xatını bula. Miss Havisham ülgännän soñ Pip belän Estellağf şaqtıy miras qaldırsa da, Estellanıñ ire bu mirasnı tuzdırıp beterä.
Roman tirän eçtälekle, personajlaryuğarı zäwıq belän uylanılğan.
"Zur ömetlär" romanı distä tapqırdan artıq säxnäläşterelä.


text:
Aqmescitte bayram namazı keçirilecek.
Bu aqqında Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Qurban bayramınıñ birinci künü Aqmescitteki Kiyevskaya soq., 115 adresi boyunca zenaat birlikleriniñ medeniyet Sarayında bayram namazı qılınacaq.
Namaz vaqtı Moskva saatine köre 8.30 başlanacaq.
Bayram namazını Qırım musulmanlarınıñ müftisi haci Emirali Ablayev keçirecek.
Musulmanlarnıñ Qurban bayramı Qırımda raatlıq künü olaraq ilân etildi. Bundan sebep işğal etilgen yarımada sakinleri oktâbr 6-da raatlanacaqlar.
Qurban bayramı – hacnıñ yekünlenmesini ifade etken islâm bayramıdır, onı Oraza bayramından 70 kün keçken soñ qayd eteler.


text:
Qırımda dekabrniñ 27-nde gece ve saba ava bozulacaq, dep bildire yarımadanıñ gidrometmerkezi.
«Qarnen yağmur, bazı yerlerde küçlü yağanaqlar, sılaq qar, klegey buz, buzlavuq. Dağlarda klegey buz-buzlavuq qatlamları olacaq. Cenübiy-ğarbiy yel şimaliy-ğarbiy yeline keçecek, süratı saniyede 18-23 metr olacaqtır», – dep aytıla haberde.
Qırım qurtarıcıları Qırım sakinleri ve musafirlerini soqaqta diqqatlı olmasına, elektrik ağlarına, terek pıtaqlarına diqqat etmesine çağıra.
Qırımda dekabrniñ 26-nda bulutlı ava, bazı yerlerde qar yağacaq, buzlavuq olması beklenile.
Tünevin qurtarıcılar dekabrniñ 25-niñ ekinci yarısında Qırım özenlerindeki suv seviyesi artacaq, dep bildirdi.


text:
Keriç paromlı keçitinde nevbetler aqqında bildireler. Nevbetçiniñ malümatına köre, saba sentâbr 30 künü «Kavkaz» limanında nevbette 85 maşina tura, «Qırım» limanında – 150 maşina.
«Keriç keçiti daima olğanı kibi çalışa. Al-azırda ava güzel, hafif yelçik ese. Dört parom yüre – «İonas», «Olimpiada», «Krım» ve «Nikolay Aksenenko», – deyler Yekâne naqliyat müdirliginde.
Şunı qayd etmeli ki, Yekâne naqliyat müdirligi «Qırım» ve «Kavkaz» limanlarında nevbet iç te olmağanını aytqan edi.
Bir afta evelsi paromda biñlerce maşina tura edi.


text:
Cumaertesi künü, yanvar 24-te, saba saat 09.25 qanunsız silâlı birleşmelerniñ boyevikleri Mariupolniñ şarqiy civarına «Gradlardan» ateş açtılar. Olimpiyskaya soqağında mesken evler viran etildi, qurbanlar aqqında malümat ögrenile.
Bunı ATO matbuat merkezi bildire.
Donetsk vilâyetindeki içki işler nazirliginiñ baş idare yolbaşçısı Vâçeslav Abroskin Facebook saifesinde bildirdi ki, ateş neticesinde 10 insan elâk oldı.
«Boyeviklerniñ Mariupolge açqan ateş neticesinde, Kiyevskaya, Olimpiyskaya, 1 mayıs soqaqları rânında mesken yerde 10 insan elâk oldı. Malümat ögrenile», – dep yazdı Abroskin. Onıñ aytqanına köre, vaqia yerinde militsiya şeer bölüginiñ taqiqat-acele gruppası çalışmaqta.
Bundan evel boyevikler Debaltsevo ve Ukrainanıñ silâlı quvetleri noqtalarına ateş açmaqnen beraber şeerni ükümetniñ nezareti altında bulunğan diger yerler ile birleştirgen yolnı ateş altına aldılar.
Bir çoq adam evlerini terk etmege tırışa.


text:
Qırımtatar halqı sürgünliginiñ yıllığına bağışlanğan tedbirler çerçivesinde keçirilgen altıncı Çatırdağ seferinde (deñizden 1527 metrlik yükseklikte) aman-aman 4 biñ insan iştirak etti. Yol devamında iştirakçiler «Millet! Vatan! Qırım!» şiarlarını seslendirdiler, em de «Allahu akbar!» ayttılar. Bazıları «Yaşasın Ukraina! Qaramanlar yaşasın!» dep qıçırdılar. Çatırdağnıñ eñ yüksek noqtasında iştirakçiler 1944 senesi sürgünliginde elâk olğanlarnı dua ile añıp, qırımtatar milliy gimnini icra ettiler. Seferniñ bazı iştirakçileri - Ukrain medeniyet merkeziniñ temsilcileri - hatıra olaraq foto çıqarmaq içün Ukraina bayraqlarını aldılar.
Çatırdağda qırımtatar bayraqları (fotosergisi)
Qırımtatar halqı sürgünliginiñ yıllığına bağışlanğan tedbirler çerçivesinde keçirilgen altıncı Çatırdağ seferinde (deñizden 1527 metrlik yükseklikte) aman-aman 4 biñ insan iştirak etti. Yol devamında iştirakçiler «Millet! Vatan! Qırım!» şiarlarını seslendirdiler, em de «Allahu akbar!» ayttılar. Bazıları «Yaşasın Ukraina! Qaramanlar yaşasın!» dep qıçırdılar. Çatırdağnıñ eñ yüksek noqtasında iştirakçiler 1944 senesi sürgünliginde elâk olğanlarnı dua ile añıp, qırımtatar milliy gimnini icra ettiler. Seferniñ bazı iştirakçileri - Ukrain medeniyet merkeziniñ temsilcileri - hatıra olaraq foto çıqarmaq içün Ukraina bayraqlarını aldılar.


text:
Mariupolniñ Mir caddesinde yüzden ziyade qapqan qoyulacaq. Aq qorçalayıcılar Rusiye ve işğal etilgen Qırımda tutulğan ukrainalı mabüslerge qoltutmaq içün «Kreml reineleri» aktsiyasını keçirecek.
«Mir caddesi, 69-71 adresi boyunca 120 sahte qapqan qoyulacaq, bu raqam Rusiye akimiyeti apiske alğanlarnıñ sayısını köstere. Bugünki künde 96 siyasiy mabüs ve 24 arbiy esir deñizcisi bar. İnstallâtsiya merkezinde malümat stendi olacaq, anda aktsiyanıñ maqsadı añlatılacaq ve siyasiy mabüsler aqqında malümat berilecek», – dep bildire aq qorçalayıcılar.
Aq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, malümat çadırçığı da çalışacaq. Anda Harkivliler mabüslerniñ ikâyeleri ile aktsiyağa doğru azırlanğan gazetanı ala bile. #SaveOlegSentsov halqara aktsiyasınıñ faalleri istegen er keske mektüp yazmağa ya da Kreml reineleri içün varaqalarnı imzalamağa teklif etecek, olarnı turdan soñ alıcılarğa yollaycaqlar.
Mariupol – ukrainalı mabüslerge qoltutmaq içün yapılğan «Kreml reineleri» turındaki on şeerden dörtüncisidir.
Aq qorçalayıcılarnıñ bildirgenine köre, aktsiyanıñ maqsadı cemiyetniñ diqqatını Rusiye akimiyeti tutqan ukrainalı siyasiy mabüslerge, şu cümleden qırımtatarlarğa diqqatını celp etmektir. Aktsiya keçirilüviniñ esas ğayelerinden biri mabüslerge ve tuvğanlarına qoltutmaq ve birdemlik köstermektir.
Hatırlatamız, «Kreml reineleri» aktsiyası Odesa ve Harkivde keçken edi.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekili ofisi avgustnıñ 6-nda bildirgenine köre, Harkiv sakini Aleksandr Steşenko azatlıqqa çıqıp, tuvğan Harkiv şeerine keldi. Azat etilip Harkivge qaytqan soñ Rusiye FSBsi tarafından Qırımda işkencege oğratılğanını tarif etti.
ZMINA İnsan aqları merkeziniñ reisi Tetâna Peçonçık Ukrainanıñ on şeerinde 121 qapqandan ibaret installâtsiya qoyulacaq (Steşenko azat etilgen soñ 120 qapqan qoyula), dep tarif etti. Olar Kremlniñ 2014 senesinden başlap mahküm etken 97 siyasiy mabüsniñ ve 2018 senesiniñ soñunda esir alınğan 24 ukrainalı arbiy deñizciniñ timsali ola.
Regional tur eki ay, avgustnıñ ortasından oktâbrniñ ortasına qadar, devam etecek, ve Odesa (avgustnıñ 13-ü) ve Hersonda (avgustnıñ 15-i) aktsiyalardan başladı. Bundan soñ faaller Harkiv (sentâbrniñ 3-ü) ziyaret etti, ileride – Mariupol (sentâbrniñ 6-sı), Zaporijjâ (sentâbrniñ 10-u), Dnipro (sentâbrniñ 12-si), Lviv (sentâbrniñ 16-sı), Çernivtsi (sentâbrniñ 19-ı), Vinnıtsa (oktâbrniñ 1-i) ve Çerniğiv (oktâbrniñ 10-u).
2018 senesi noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, mında berilgen malümatqa köre, üç Ukraina cenk gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Esir alınğan Ukraina askerleri Moskvağa avuştırıldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» eki mabüsi Vladlen Abdulkadırov ve Rustem Seythalilov SİZOda qaldırıldı. Bu qararnı advokatlarnıñ apiste tutuv müddetleriniñ uzatıluvına qarşı bergen istinaf şikâyetlerini baqqan Rusiyeniñ Soçi Üçünci İstinaf mahkemesi qabul etti. Bu aqta «Qırım birdemligi» advokatlar Yevgeniy Belousov, Marlen Halikov ve Emil Kurbedinovnıñ malümatına esaslanıp bildire.
Qırımtatarlar 2020 senesi dekabrniñ 15-ne qadar apiste qalacaq. Oktâbrniñ 2-nde mahkeme mahkeme İzzet Abdullayevni apiste tutuv müddetiniñ uzatılmasına qarşı şikâyetni baqacaq.
İmaye tarafı delil kösterip, mabüslerge qarşı Dördünci Jeneva şartnamesi qullanılmalı, dep qayd etti. Advokatlarnıñ bildirgenine köre, SİZOda tutuv – vatandaş faalligi ve «qırımtatar musulmanlarına qarşı açılğan sahte davalarda» tahqiqat organlarınen iş birligi yapmağa razı olmağan müvekkilerine basqı usulıdır.
Oturışuvda dava mabüsleri muracaat etti, hususan, İzzet Abdullayev terciman hızmetlerinden faydalanmaq aqqı aqqında rica etti. Mahkeme mesleat odasına ketip, davanı başqa künge qaldırmaq kerek, dep qarar berdi. Qadı, Qırımdaki FSB idaresine muracaat etip, terciman ilk tahqiqatta iştirak etip etmegeni aqqında soraycaq. Abdullayevniñ sıñırlav tedbirini belgilev oturışuvı oktâbrniñ 2-ne qaldırıldı.
Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ advokatları Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ tahqiqatı tarafından «ciddiy bozuv» aqqında bildire.
Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca ilk tahqiqat yekünlendi, bundan soñ tutulğanlar beşer kişilik beş gruppağa bölündi.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen 24 faal Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, onıñ bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil. Soñra daa bir şübheli Raim Ayvazov tutuldı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Türkiye Aqmescitteki Cuma Caminiñ açılış merasiminde iştirak etip etmeyceginen bağlı qarar almadı. Bu aqta «TASS» Rusiye haber agentligi bildire, bunı cumaertesi künü Türkiye Tış işler nazirligindeki yüksek vazifeli menbası bildirdi.
«Añlağanıma köre, Rusiye prezidenti Vladimir Putin bunı Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğanğa şahsiy körüşüvde teklif etti. Şimdilik Türkiye bu meselede bir de bir qarar almadı», – dep bildire subetdeşiniñ aytqanlarını agentlik.
Haber derc etilgende Türkiye tarafı bu malümatnı resmiy şekilde tasdıqlamağan edi.
Aqmescitteki yañı Cuma Caminiñ açılış künü iç süslenüviniñ leyhası deñişkeni içün bir yılğa qaldırıldı.
Rusiye akimiyeti yañı Cuma Camini 2019 senesi aprelniñ 21-nde – Rusiye prezidentiniñ Qırımnıñ sürgün etilgen halqlarınıñ reabilitatsiyası fermanını imzalağan künü – açmağa planlaştırğan edi. Yañı kün – 2020 senesi aprelniñ 21-i.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin 2019 senesi aprelniñ 25-nde Rusiye Tış işler nazirligine Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannıñ Aqmescitteki büyük Cuma Caminiñ açılış merasimine teşrif buyurmasınıñ formatını iyünniñ 1-ne qadar tüşünmege vazife berdi. Rusiye prezidenti işğal altındaki Qırımnı ziyaret etip, bu tedbirge Erdoğannı davet etti, dep bildirdi. Recep Tayyip Erdoğan bunı açıq şekilde daa izaatlamağan edi.
Ukraina musulmanları diniy idaresiniñ müftisi Said İsmagilov musulman din erbaplarını ilhaq etilgen Qırımdaki Cuma Cami açılışını ziyaret etmemesine çağıra.
Leyhağa köre, Aqmescitteki Cuma Cami 5,7 biñ metr kârelik olıp, 2,6 biñ insannı sığdıracaq. İnşaat eki qısımdan ibaret – qubbeli esas bina ve kolonnalı ve abdesthaneli iç azbar. Cami qurucılığı 2016 senesi oktâbr ayında başladı, onı 2019 senesiniñ soñunda bitirmege planlaştırıla.
2018 senesi iyün ayınıñ soñunda Aqmescitte Qırımdaki Cuma Caminiñ büyük qubbesini qurmağa başladılar. Küzde qurucılar beton işlerini bitirip, caminiñ büyük qubbesini qurdı ve binanıñ iç süslenüvine başladı. 2018 senesi oktâbr ayınıñ soñunda camide liftler çalıştırıldı.


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ temsilcileri (NDKT) «Qırım Cumhuriyetinde tasil aqqında» qanun leyhasınıñ baqılması ve qabul etilmesine qarşı çıqtılar, dep haber ete QHA.
NDKT işlerini idare etken Kemal Mambetov bildirdi ki, işbu qanun leyhası Qırımda tillerniñ musaviy uquqlı olmasını boza.
«Tasil tili» maddesinde aytıla ki, dersler rusça berile, ukrainca ve qırımtatarca tasil almasını talap etmek ise ana-babalarnıñ aqqıdır, lâkin bu tiller devlet tilleri olsa, olarnıñ da aynı aqqı olmalı», – dep ayttı Mambetov.
Bundan sebep areket azaları Qırım «Devlet şurasınıñ» tasil, ilim, gençlik siyaseti ve sport komissiyasınıñ reisi Vladimir Bobkovğa muracaat etmege qarar aldılar. O, olarnıñ arizalarına yazma şekilde cevap berecegini bildirdi.
Qırımda işğalden soñ qabul etilgen «Anayasağa» binaen, yarımadada üç devlet tili bar – rus, ukrain, qırımtatar.
Lâkin Rusiye işğalinden soñ Qırımnıñ aman-aman bütün mekteplerinde devlet tilleri aynı seviyede ögrenilmey. Rus tiline aftada 5-6 saat ayırılsa, qırımtatar ve ukrain tillerini fakultativ olaraq ögreneler ya da aslı ögrenmeyler.


text:
Qırımtatar halqı lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilevniñ ailesinde qız torunı doğdı. Qız mart 13-te saar vaqtında Kyivde dünyağa keldi. Aile mart 15, cumaertesi künü onıñ loqsahaneden tantanalı surette çıqarılmasına azırlana. Bunı Qırım.Aqiqatqa Mustafa Cemilevniñ ömür arqadaşı Safinar ikâye etti.
Safinar: «Adını Meryem qoydıq. O, eñ dülber, eñ aqıllı şehzade. O, Kyivde dünyağa keldi. Babası ise Yakutiyada, sürgünlik yerinde doğdı. Torunımız da Qırımnıñ tışında doğdı. Biz, balalarımıznıñ bahtı içün küreşimizni devam etmege azırmız, ve Qırımnı azat etecekmiz», – dedi.
Mustafa Cemilev milliy lider statusını, qırımtatar halqınıñ aqları oğrunda küreşkeni içün aldı. O, 1966-1983 seneleri arasında sovet ukümeti tarafından taqip etile edi. Mustafa Cemilev altı kere tevqif etildi. Yedi kere mahküm etildi. «Sovet qurumını yamanlağan baqışlarnıñ darqatılması içün» apiste 15 yıl keçirdi. 1975-1976 seneleri arasında Omsk apishanesinde 303 künlük açlıq yaptı. Azatlıqqa 1986 senesinde çıqtı.
1991-2013 seneleri arasında Mustafa Cemilev Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi edi. Ukraina Yuqarı Radasınıñ III-VII çağırışlarında halq deputatı edi. 2014 senesiniñ noyabrinden başlap, VIII çağırışnıñ Ukraina halq deputatı. Ukraina parlamentindeki bütün müddetleri esnasında bir de bir fırqanıñ azası degil edi.
2014 senesi ağustos 20-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ 657/2014 nomeralı fermanı ile Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işleri boyunca vekili vazifesine tayin etildi.
2014 senesiniñ mayısında Mustafa Cemilev Qırımnıñ Rusiye akimiyeti tarafından persona non grata ilân etildi. Onıñ içün Qırımğa kirüv beş yılğa yasaq etildi.


text:
Böyle sözler ile «Tsentr jurnalistskih rassledovaniy» mühbiri Sergey Mokruşin Qırım.Aqiqat saytına «Qırım imayesi» vekilleri tarafından etilgen yaqalanuvını izaatladı. Onıñ neticesinde o ve onıñ zenaatdaşı Vladlen Melnikov zarar kördiler.
O qayd etti ki, onıñ areketlerinde cinayet alâmetlerini politsiya tapmadı.
«Bizni «halq imayesi» iç bir sebepsiz yaqaladı, kötekledi. Politsiya areketderimizde cinayet alâmetlerini tapmadı, memuriy protokol da tizilmedi. Amma aynı zamanda men samooborona vekilleriniñ ve eki grajdan – Petrov ve Yüryev areketleri boyunca ariza yazdım», – dep bildire Mokruşin.
O, taqiqatçılar ve politsiya vaziyetni ögrenecegine ve Qırım sakinlerine «halq imayesi» vekilleriniñ uquqiy vekâleti boyunca cevapnı berecegine ümüt besley.
«Men şimdi nizamnı nezaret etmegen, nizamnıñ qurulğan uquqiy negizlerini bile bilmegen añlaşılmağan insan taqımlarını körem»,– dedi Mokruşin.
Onıñ sözlerine köre, al-azırda olar bulunğan rayon bölügi insanlar ile toludır. Jurnalist şunı da qayd etti ki, olarnıñ esas qısmı «halq imayesi» tarafından ketirilgendir.
«Bu insanlar nasıldır bir uquqiy bozuluvını etkenini tüşünmeyim. Bu areketler qanunsızlıq ve nizamsızlıqtır», – dedi Mokruşin.
Aqşam iyün 2-de Aqmescitte Qırım «halq imayesi» azaları «Tsentr jurnalistskih rassledovaniy» hadimlerini – muarrir Sergey Mokruşin ve rejissör Vladlen Melnikovnı yaqalağan ediler. Olarnı bir qaç saat devamında «halq imayesi» «ştabında» sorğudan keçire ve sağlığına zarar ketire ediler. Sorğu ve köteklev vaqtında anda Nazirler Şurası yanındaki cemaat şurasınıñ sabıq iştirakçisi Aleksandr Yüryev ve Aqmescit şeer şurasınıñ deputatı Anatoliy Petrov buluna ediler
Bundan soñ matbuat temsilcileri olarnı Merkeziy rayon bölügine alıp kettiler, mında olardan şaatlıqnı yazıp, yolladılar. Aqmescit №6 şeer hastahanesinde Mokruşinniñ qafesine qattı ezik ketirdilgenini qayd ettiler.
«Qırım içki işler nazirligi»nde Qırım Aqiqatqa işbu vaqia boyunca teşkerüvler keçirilgenini ayttılar.


text:
İlhaq etilgen Qırımda "ukrain turistler aqqında malümatnen manipulâtsiya yapalar, olarnıñ sırasına yarımada sakinlerini de qoşalar", dey Ukraina Devlet Sıñır Hızmeti.
"Qıta Ukrainadan "bir milliondan çoq" ilhaq etilgen Qırımğa barğanı aqqında aytqanları - saçmadır. Bu miqdar, vaqtınca ilhaq etilgen topraqnen memuriy sıñırnı keçken bütün adamlarnıñ sayısınen bir kele", - denile ukrain müessisesiniñ beyanatında.
Ukraina Devlet Sıñır Hızmeti qayd etkeni kibi, Qırımda raatlanğanar dep, evge qaytqanlarnı, soy-sopunı ziyaret etkenlerni de sayalar.
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov, yılnıñ başından berli Qırımnı 6 million 870 biñ adam ziyaret etkenini bildirdi. Bundan ğayrı o, 1 milliom 35 biñ adam Qırımğa qıta Ukrainadan kelgenini qoştı.
Ukraina Devlet sıñır hızmeti, Qırımda qıta Ukraina turistleriniñ sayısını qabatrıp aytalar, dep bir qaç kere bilidire ediler. Müessise, Qırım akimiyeti, mumuriy sıñırdan keçken bütün adamlarnı "turist" kibi sayğanını qayd ete.


text:
Qaçırılğan qırımtatar faali Ervin İbragimovnıñ babası Ümer İbragimov Varşavada OSCE insan aqları konferentsiyasınıñ umumiy toplaşuvında çıqışta bulundı, dep haber ete Radio Svobodanıñ rus hızmeti mühbiri Anton Naumlük.
Ümer İbragimov oğlu Rusiye devlet organları tarafından qaçırılğanından emin olğanını bildirdi. Onıñ fikirince, bunıñ sebebi Ervinniñ faal olması ve qırımtatar halqınıñ aqları oğrunda küreşi oldı.
«Bir yıldan ziyade men ve advokatım Qırımdaki uquq qoruyıcı organları tarafından keçirilgen taqiqat malümatlarını körmege tırışamız, amma mahkeme izin bermey», – dep bildirdi faalniñ babası.
İbragimovnıñ aytqanına köre, qaçırılmazdan evel oğlu FSB hadimleri tarafından qorqutılğanını, taqip etilgenini bildirip, bir kere qaçırmaq tırışqanlarını haber etken edi.
«Rusiye eyyetine muracaat etem, halqara şartlarğa uyıp, sizden mında olğan er keske oğlumnıñ bulunğan yerini ve 2016 senesi mayısnıñ 24-den 25-ne keçer gecesi ne olğanını bildirmeñizni isteyim. Diger ürmetli eyyetlerge de muracaat etem, oğluma ne olğanını bilip, tapılmasına yardım etiñiz. Eki yıldan meni raatsızlağan şey budır», – dep sözüni bitirdi Ümer İbragimov.
İbragimovnıñ qaçırılması aqqında ABD Ukraina elçihanesi beyanat aydınlattı. Diplomatlar Rusiyeni «siyasiy baqışları farqlı olğan qırımlılarnı ailelerine qaytarmasına ve insan qaçırmı, qıynama areketlerini toqtatmasına» çağırğan edi.
2016 senesi mayısta Bağçasarayda kimligi belli olmağan insanlar Dünya qırımtatar kongressi icra komitetiniñ azası Ervin İbragimovnı qaçırğan edi. Video nezareti kamerası Rusiye yol hızmeti urbasında eki insan İbragimovnıñ maşinasını toqtatıp, onı öz mikroavtobuslarına mindirgenlerini çıqardı.
Qırım aq qorçalayıcı gruppası, Ervin İbragimovnı Rusiye akimiyeti ya da olarnıñ kontrolinde olğan taqımlar qaçırdı, dep tahmin ete.
Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresi qaçıruv aqqında cinaiy iş açqan edi. Faqat bugünge qadar Ervinniñ bulunğan yeri aqqında bir malümat yoq.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ yardımcısı Andriy Yermak Ukraina ve Rusiye arasında tutulğanlarnıñ deñişüvi eñ yaqın vaqıtta olajaq, dep ümüt ete, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Şunı ayta bilem ki, eki prezidentniñ telefon subetinde bu mevzu laf etildi, eñ yaqın vaqıtta olacağına ümüt etem. İş devam ete, emin oluñız», – dedi Yermak «İnterfaks-Ukraina» Ukraina haber agentligine.
Yermak Ukraina ve Rusiye prezidentleri ne vaqıt laf etkenlerini aytmadı.
Hatırlatamız, avgustnıñ 30-nda gece Ukraina ve Rusiye arasında tutulğan şahıslarnıñ deñişüvi olacağına dair ilk haberler peyda oldı. Bu aqta keçken çağırılış halq deputatı Artur Palatnıynıñ yardımcısı Anna İslamova yazdı, onıñ malümatını Ukrainanıñ yañı baş prokurorı Ruslan Râboşapko paylaştı. Daa soñra bu yazı yoq oldı.
Ukraina telükesizlik hızmetiniñ spikeri Olena Ğitlânska avgustnıñ 30-nda saba bildirdi ki, «reinelerni deñişüv boyunca zor muzakereler esnası devam ete». O, jurnalistlerni «yañlış malümat tarqatmamalarına» çağırdı. Aynısını Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ ofisi de yazdı.
Daa soñra Ukraina telükesizlik hızmeti Ukraina ve Rusiye arasında tutulğan şahıslarnı deñişüv künü belgilengen soñ onı kütleviy haber vastalarına bildirmege vade etti.
Kütleviy haber vastaları Rusiye ve Ukraina «33-ke 33» deñişüv aqqında añlaştılar, dep bildirgen ediler. Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Ukraina ve Rusiye arasında tutulğan şahıslarnı deñişüvniñ «birinci neticeleri» eñ yaqın vaqıtta olacağına ümüt etkenini bildirgen edi.


text:
Amerika grajdanlıq cenki
Amerika grajdanlıq cenki - Amerika Qoşma Ştatlarınıñ Vaşingtondaki ükümeti ile bu memleketten ayırılmaq istegen 11 cenüp ştatı arasında çıqqan bir cenktir. Cenüp ştatları Amerika Konfederat Ştatları degen mustaqil bir devletni ilân etti. Cenk maqsadı cenüp ştatlarınıñ qulluqnı devam ettirmek istegi edi.
Cenk, 1861 senesi çeçek ayınıñ 12-de Fort Sumter uruşından başlandı ve soñ Konfederatsiya ordularınıñ teslim olğanınen 1865 senesi quralaynıñ 26-ncı yekünlendi. Cenk devamında 2000-ge yaqın uruş keçti. Bu cenk, insan coyuğı miqyasından AQŞ iştirak etken bütün silâlı davalar arasında eñ büyüktir.


text:
Aprelniñ 24-nde Qırım.Aqiqat qurulışınıñ beş yılı munasebetinen «Mıstetskıy arsenalda» «Ukrain cemiyeti ve Qırım – kelecekke baquv» açıq munaqaşası keçirile.
Spikerler – qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina halq deputatı, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev; ukrainalı yırcı, şair ve bestekâr, «Antitela» gruppasınıñ lideri Taras Topolâ; ukrainalı jurnalist, yazıcı, Qırım.Aqiqatnıñ közeticisi Vitaliy Portnikov,
Qırım.Aqiqat canlı yayın köstere.
Moderator – qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ muarriri Aleksandr Yankovskiy.
Alıp barıcı – Qırım.Aqiqat Radiosınıñ prodüseri ve müellifi Yekaterina Nekreça.
Qırım.Aqiqat – Azatlıq Radiosı ukrain bürosınıñ Qırım leyhasıdır – 2014 senesi mart ayında, işğalden soñ ve Rusiyeniñ Qırım ilhaqı vaqtında, çalışıp başladı.
Azatlıq Radiosınıñ Qırım taqımı üç tilde haber saytını yapa: rusça, ukraince ve qırımtatarca, aftada eki kere «24» haber telekanalında ve «Nastoyaşçeye vremâ» halqara telekanalında «Qırım.Aqiqat» televizion programmalarını azırlay.
2015 senesi sentâbr ayında Qırım taqımı Ukraina radiosınen beraber Qırım.Aqiqat Radiosını açtı. O, Qırımnıñ büyük qısmında, Ukrainanıñ cenübi-şarqında ve Rusiyeniñ Şimaliy Kavkaznıñ dağ rayonlarında yayınlana, 2017 senesi sentâbr ayından başlap ise Qırım.Aqiqat Radiosınıñ kanalı gece-kündüz 105,9 FM dalğasında çalışa.


text:
Rusiye quvetçileri tünevin Bağçasaray rayonında yaşağan Ruslan Abduraşitovğa ekstremist faaliyetiniñ yapılmamasınen bağlı haberdarlıq berdi, bildire "Qırım birdemligi" birleşmesi bildire.
"Qararnen saat 10:00-da yaşağan yerime eki politsiya hadimi keldi, vesiqalarını köstermeyip, özlerini tanıtmayıp, haberdarlıqnı berdiler ve imzalamağa rica ettiler. Men 51-inci maddege atıf etip red ettim", - yaza adliyeciniñ sözlerinden "Qırım birdemligi".
Qayd etilgeni kibi, Ruslan Abduraşitov vesiqada olğan hatalarğa diqqat etti: yaşağan adresinde, soyadında ve babasınıñ adında.
Aprelniñ 30-ında Qırımda rusiye quvetçileri Emir-Üsein Kukunıñ qadını Meryem Kukuğa "qanunsız aktsiyalarında iştirak etmekniñ imkânsızlığı" aqqında haberdarlıqnı oqıp berdi. O, 51-inci maddege atıf etip haberdarlıqnen tanış olğanını köstergen imza qoymaqnı inkâr etkenini ve bu maddege köre iza yazğanını bildirdi.
Daa eve Qırımdaki Rusiye politsiyası aprelniñ 21-nde qadın faal Elmaz Akimovağa «qanun bozulmaycağına» dair tenbi vesiqasını berdi.
2019 senesi dekabrniñ 6-nda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» halqara zorbalıqsız barışıq aktsiyası azırlana ve keçirilecek, dep ilân etti. Aktsiya vaqtında faller memuriy sıñırdan keçip, Qırımğa kirecek ola. Aktsiya mayısnıñ 3-nde kemirilecek edi.
Çubarov, «Qırım yürüşi» arfesinde Kreml qırımtatarlarnı qorquzmağa tırışacaq, dep inkâr etmey.
Martnıñ 31-nde berilgen malümatqa köre, koronavirus sebebinden aktsiya başqa vaqıtqa qaldırıldı.
Rusiye Tış işler nazirligi Qırımtatar Milliy Meclisi ilân etken «Qırım yürüşini» «provokatsiya» dep adlandırdı.
Rostov-na-Donu şeeri Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi noyabrniñ 12-nde Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» altı mabüsini koloniyada qalmasına üküm etti. Mahkeme qararına köre, Muslim Aliyev 19 yılğa, İnver Bekirov 18 yılğa, Emir-Usein Kuku 12 yılğa, Vadim Siruk 12 yılğa, Arsen Cepparov 7 yılğa ve Refat Alimov 8 yılğa üküm etildi. Olar sert rejimli koloniyada qalacaqlar.
Rusiyeniñ Amnesty International reisi Aleksandr Artemyev işbu ükümni «siyasiy taqip» dep adlandırdı.
Ukraina Tış işler nazirligi bu üküm sebebinden Rusiyege narazılıq bildirdi.
Bu dava boyunca qabaatlanğanlar 2016 senesi fevral-aprel aylarında Yaltada tutulğan edi. Olarnı Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtına alâqaları bar olğanında qabaatlaylar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Çarşenbe künü, fevralniñ 12-nde, «Çonğar» keçiş noqtasındaki hızmet alanında Memuriy hızmet merkezi (MHM) açıldı, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Novotroitskoye köy şurasınıñ MHM yolbaşçısı İrina Sobçişenanıñ qayd etkenine köre, memuriy hızmet merkezi fevralniñ 11-nden başlap çalışa. Onıñ aytqanına köre, mında 168 çeşit hızmet kösterile bile.
«MHM tünevinden berli test rejiminde çalışa. Tolusınen çalışamız. Bütün devlet sicillerine kire bilemiz. Tünevin eki Ukraina vatandaşınıñ çetel pasportı resmiyleştirildi», – dedi Sobçişena.
Onıñ aytqanına köre, qırımlılar eñ çoq pasport hızmetlerine muhtac. «Bugün Qırım sakinleri keldi, mesleat aldı. Ümüt etem ki, Çonğar keçiş noqtasında işlerini yapmaq olar içün qolay olur», – dep qayd etti Sobçişeva.
«Çonğar» keçiş noqtasında MHM açılğan soñ Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları, işğalden qurtaruv ve vaqtınca işğal etilgen topraqlarnıñ reintegratsiyası boyunca komitetniñ çıqış toplaşuvı başlandı. Anda Veteranlar ve vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri naziri Oksana Kolâda, Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova iştirak etti.
Daa evel Herson vilâyeti devlet memuriyeti, «Çonğar» keçiş noqtasınıñ hızmet alanında «memuriy hızmet kösterilüvine bam-başqa yanaşuvnı kerçekleştirmege» planlaştıralar, dep bildirdi.
Noyabrniñ 15-nde yañartılğan «Çonğar» keçiş noqtasında areket açıldı.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Bu sene «Bir dünya» adlı insan aqları mevzusında vesiqalı film festivali seyircilerine ukrain olmağanlarnıñ Ukraina baqışını teklif ete. Festivalniñ dört filminden iç biri dos-doğru Ukrainadan ya da ukrain rejisserinden degil, amma olar seyircilerge Ukrainanıñ eñ ağır noqtaları olğan Qırım ve Donbassnıñ işğal etilgen topraqlarındaki vaziyetke «içeriden bir baqışnen» tanış olmağa teklif eteler.
Keçken sene «Bir dünya» festivalinde Ukrainağa ayrı bölük ayırılğan olsa, bu sene Ukraina aqqında yalıñız dört levha olacaqtır. Festivalniñ yayın müdiri Ondrjey Moravetsniñ aytqanına köre, keçken sene filmler pek keyfiyetli edi, lâkin bu sene böyle levhalar olmadı, bu sebepten de çetel vatandaşlarınıñ Ukraina aqqında noqtaiy-nazarları saylandı.
Ukrainanı çoq çıqaralar, o, olğan zıddiyetten ğayrı, memleket olaraq da meraqlı olmağa başlay
«Ukrainanı çoq çıqaralar, o, olğan zıddiyetten ğayrı, memleket olaraq da meraqlı olmağa başlay. Kinocılar ukrainlerniñ yaşayışını meraq ete ve silâlı zıddiyetniñ tesirini ögrene. Bu daa kompleksli bir meraq oldı», – dep añlata çeh kino tenqitçisi.
Festival programmasına saylanğan filmler, Ondrcey Moravetsniñ aytqanına köre, Çeh Cumhuriyetiniñ festivalini «problemge olğan gizli ya da şiddetli baqışınen» meraqlandırdı. «Devletiñni özüñ qur» filmini aytsaq, bu film bizni ayrette qaldırdı, böyle bir şey daa körmedik. Film Ukrainadan ayırılmağa qarar alğan yerli radikallarnıñ isyanı nasıl başlağanını añlata. Rejisser Entoni Batts o taqımlarnıñ şahsiyetlerini, tabiatlarını köstere, olar kamerağa açıq baqalar, biz şaştıq. Bu meselege beklenilmegen reportaj baqışı oldı», – dep ayta festival teşkilâtçılarından biri.
«Devletiñni özüñ qur» filminden bir parça
Festivalde taqdim etilgen diger film – «Bu yel toqtağan soñ» – aksine, Moravetsniñ aytqanına köre, kameralı bir baqışnı köstere, Qırım işğalinen bağlı problemlerni al etmege mecbur olğan qırımtatar qorantasına «gizli» bir baqış aks ettirile.
«Bu yel toqtağan soñ» filminden bir parça
Ondrjey Moravetsniñ aytqanına köre, o, Kyivdeki DocudaysUA ortaq festivalinde Ukraina aqqında yañı ukrain filmleri taqdim etilecegini bekley. Çeh seyircileri olarnı kelecek sene baqa bilecekler.
Radio Svoboda
Maqaleniñ asıl metni Radio Svoboda saytında


text:
İyülde Qırım mahkemeleri, Rusiye ordusında askerlik yapmaqtan vazgeçken qırımlılarğa qarşı Rusiye Cinaiy Kodeksiniñ 328 maddesine köre 5 üküm çıqardı. Qırım uquq qoruyıcı gruppası bildirgenine köre, qırımlılarğa qarşı eñ azında 69 böyle dava açıldı.
Uquq qoruyıcılarnıñ malümatına köre, 2019 senesi bu maddege binaen umumen 20 cinaiy dava açıldı.
Aqyarda yerli sakin Rusiye ordusında hızmet etmekten vazgeçkeninde qabaatlana. "Komsomolskya pravda" bildirgeni kibi, 20 yaşındaki Gleb Şçerbakov "siyasiy sebepler" içün askerlik yapmaqtan red etti.
Kyiv Rusiyeden işğal etilgen Qırım sakinlerini silâlı quvetlerine çağıruvını toqtatmasını talap ete. QMC prokuraturası qırımlılarnı Rusiye ordusında hızmet etüv içün celpname alğanda telefon ya da elektron poçta vastasınen muracaat etmege rica ete.
Ukrainadaki BM insan aqları monitoring missiyası bildirgenine köre, 2017 senesi eñ az 4800 Qırım sakini Rusiye silâlı quvetlerine çağırıldı. OSCE ABD işleri vaqtınca vekâletlisi Garri Kamiannıñ malümatına köre, 2018 senesi 5600 qırımlı Rusiye ordusına çağırıldı.
Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ malümatına köre, Rusiyeniñ Qırım işğali başlağanından berli Rusiye 15 biñ qırımlını askerlikke çağırdı.


text:
2019 senesi küzde qırımtatar asıllı Ukraina yırcısı Jamala icadiy faaliyetiniñ 10 yılına bağışlanğan Ukraina turuna çıqacaq. Bu aqta yırcınıñ matbuat hızmeti bildire.
Tur 12 şeerni qavrap alacaq, sentâbrniñ 29-nda Obuhivde başlap, dekabrniñ 5-nde Mıkolayıvde kontsertnen yekünlenecek.
Programma «10» adını aldı ve Jamalanıñ eñ eyi eserlerinden ibaret olacaq – You’re Made Of Love debüt müellif yırından başlap platin prodüseri Brian Todd yolbaşçılığında amerikan müellifleri yazğan Solo yañı yırına qadar.
Tur künleri aqqında tafsilâtlı malümat yırcınıñ resmiy saytında mevcut.
Qırımtatar asıllı ukrainalı yırcı Jamala 2016 senesi İsveçiyada «Eurovisionda» ğalip çıqtı. O, qırımtatar halqınıñ sürgünligini tarif etken «1944» yırını icra etti. Ukrainalı yırcı ğalebe qazanğan soñ 2017 senesi yarış Kyivde keçirilgen edi.


text:
Şakir Selim
Şakir Selim (1942 – 2008) - belli qırımtatar şairi, sanat erbabı, terciman.
Şakir Selim 1942 s. aprel 10-da Aqşeyh rayonınıñ Büyük As köyünde doğdı. Sürgünlikten soñ başta Özbekistannıñ Cambay qasabasında, daa soñra Taşkentte ömür sürdi. 1958-de orta mektepni bitirip, Samarqand muallim mektebinde oqudı. Eki sene muallimlik yasağan soñ, asker olıp Sibirge ketti. 1965-de Samarqand Universiteti Filologiya Fakulteti Rus tili bölügine kirdi, 1971-de diplomını aldı. İlki şiirleri 1963-de Lenin Bayrağı gazetasında basılıp çığa. 1972-de “Aqbardaq” adınen şiir kitabı neşir ola. Daa soñ, “Duyğularım”, “Sevgi Alevi”, “Uyanuv”, “Yellerni Diñle” ve Qırımda “Tüşünce” adlı şiir kitapları basılıp çığa. 1996-da Ankarada şiir yarışmasında birinci oldı. Kene aynı sene Arif Nihat Asiya şiir mukâfatını aldı. 1997–de Adam Mitskeviçniñ "Qırım Sonetleri" adlı eserini Qırımtatar tiline tercime etkeni içün “Polkul” fondunıñ Lehistan mukâfatını qazandı. Kene 1997-de Taras Sevçenko adına Ukraina Devlet mukâfatı aldı. Şairge 1998-de Qırımtatar Teatri hadimlerinen beraber yüksek devlet mukâfatı berildi. Bir defa Qırımtatar Milliy Meclisi azası oldı. 1997-den 2007-ge qadar Yıldız mecmuasınıñ baş muarriri olıp çalıştı. Müim sağlıq problemleri sebebinen 2008-de Qırımtatar Yazıcılar Birligi reisligi vazifesinden de ayrılğan edi. Şakir Selim 2008 s. noyabr 18 künü ağır haslalıqtan soñ vefat etti.


text:
Rusiyede apiste bulunğan ukrain arbiyi Nadejda Savçenkoğa aprel 24-te resmiy qabaat aydınlatılacaq. Sıñırdan qanunsız alda keçüv aqqında laf kete. İmaye birden onı şikâyet etecegini bildirgen edi.
Bunı adliyeci Mark Feygin Twitterde yazdı.
Taqiqatnıñ malümatına köre, Ukraina şarqında Rusiye jurnalistleriniñ ölümine alâqası olğanında qabaatlanğan Savçenko sıñırdan keçip, Rusiyede saqlanacaq edi.
Ukrain arbiyi bunı red etip, separatistler onı esir alğan soñ Rusiyege yolladılar, dep bildire. Mında keçken sene yazda onı apiske aldılar.
Kiyev ve ğarp memleketleri Rusiyeden ukrain uçucısını Minsk añlaşmalarınıñ şartlarına esaslanıp azat etmege talap ettiler.
Fevral ayında Moskvanıñ Basman mahkemesi Nadejda Savçenkonıñ apis cezasınıñ müddetini mayıs 13-ke qadar arttırdı. İş taqiqatı da bu müddet qadar arttırıldı. Savçenko 80 kün tutqan narazılıq açlığını ilân etken edi. Mart 16-da o, açlıqqa tekrar başlap, cezasını deñiştirmege talap etti.


text:
Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım akimiyeti, yarımadada ukrain ve qırımtatar olğan er şeyni yoq etkenlerini tasdıqladılar. Buña misal olaraq Yalta şeerinde Lesâ Ukrainkanıñ müzeyinen bağlı vaqialarnı ketirmek mümkün. Bu aqta Ukraina medeniyet nazirliginiñ baş - naziri Vâçeslav Kirilenko bildirdi.
«İşğal etici akimiyet Qırımda bütün qırımtatar ve ukrain varlığını yoq etmekte. Lesâ Ukrainkanıñ müzeyi ise, buña daa bir delil oldı», - dep yazdı nazir Twitterde.
Müzey teessisçisi, Svetlana Köçerganıñ haber etkenine köre, Rusiye nezareti astında bulunğan yarımadada yerleşken Lesâ Ukrainkanıñ müzeyi öz köntseptsiyası, çalışma şekilini deñiştire bile. Fevralnıñ başından müzey tamir işleri sebebinden qapatılğan, resmiy olaraq o, 2017 senesiniñ soñuna qadar çalışmaycaq.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedev bazarertesi künü Qırımğa kele, mında Ulu Vatan cenki veteranları ile körüşecek ve Sovet arbiyleri abidesine gülçemberlerni qoyuv tedbirinde iştirak etecektir.
Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, baş nazir muşavere keçirmek, Aqmescitte köy hocalığı şirketlerinden birini ziyaret etmek, Federal migratsion hızmetiniñ idaresini teşkermek niyetindedir.
Medvedev ile muşaverede Rusiye birinci baş nazir muavini İgor Şuvalov, Rusiye baş nazir muavinleri Dmitriy Kozak, Olga Golodets, Arkadiy Dvorkoviç, Sergey Prihodko, Aleksandr Hloponin, Qırımda daimiy temsilci Oleg Belaventsev, Qırım işleri boyunca nazir Oleg Savelyev, Rusiye Kommunikatsiya ve bağ Nazirliginiñ başı Nikolay Nikiforov, Qırım başı Sergey Aksenov ve Aqyar valisi Sergey Menâylo iştirak etecek.
Evel Aksönov aytqanı kibi, Medvedevniñ Qırımğa aprel 27 künü ziyareti vaqtında bir sıra programmanıñ maliye destegi muzakere etilecek.


text:
Qırım Yuqarı Radasınıñ sabıq spikeri, «Kommunistı Rossiya» firqasınıñ Qırım bölügi komitetiniñ birinci kâtibi Leonid Graç dey ki, Qırım Rusiye Devlet şurasınıñ Ukrainanıñ «genotsid» etüvinde qabaatlavı boyunca beyanatı Qırım akimiyeti yarımadanıñ energetik teminlevi ile problemlerini al etmek çaresini tapıp olamağanını köstere.
Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Siyasetçi dey ki, şimdi Qırım energetik problemasınıñ al etüvinden uzaqtır, bunıñ ile cumhuriyet akimiyeti «bu genotsid dep, başqalarnı qabaatlamağa tırışa».
Graç Qırım deputatlarını plagiata qabaatladı. «Qamaçav olsa, qırımlılar içün genotsid olacağı aqqında başta bir men aytqan edim. Deputatlar bunı da hırsızladılar!» – çorlana Graç. Şimdi Devlet şurasına «mahkeme itirazını» bildirecek ola.
Remzi İlyasov çarşenbe künü Devlet şurası toplaşuvında Qırım vatandaşlıq qamaçavı boyunca aktsiyanı «insaniyetsiz ve istiqbalsiz kampaniya» olaraq adladı. İlyasov deputatlarnı öz mevamını bildirmege ve qamaçav sebebinden peyda olğan meselelerniñ BMT tarafından taqiqini teşebbüs etmege çağırdı.
Qırım Rusiye Devlet şurası Ukrainanı «Qırımğa nisbeten genotsid etüvinde» qabaatladı ve 2015 senesi sentâbr ayından devam etken yarımada qamaçavı boyunca aktsiyağa işmar etti. Şu cümleden, arizada aktsiya iştirakçilerinden olğan «terroristik telüke» aqqında aytıla. Deputatlar qıtaiy Ukrainadan elektrikniñ berilmesi toqtatılğanı aqqında hatırlattılar, olarnıñ fikrine köre, bundan sebep «sağlıq saqlav müessiseleri» ve hastalar içün telükeni meydanğa ketirildi. Qırım deputatları «Qırım Cumhuriyetine nisbeten genotsid»niñ taqiqatı ve toqtatılmasını talap etecek ola. Arizada «Qırım qamaçavı boyunca meseleniñ BMT Havfsızlıq Şurasınıñ kün tertibine kirsetilmesi ve neticede Halqara cinaiy mahkemege berilmesini» talap eteler. Devlet şurasınıñ vesiqasında «Ukrainanı qanunsız teşkilâtlarnıñ silâsızlandıruvı ve Qırımğa qarşı terkatlarnıñ azırlanuvını toqtatmaq içün tedbirliniñ keçirilmesi» ile bağlı talaplar bar.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Qamaçav iştirakçileriniñ talapları arasında – siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, Qırımda insan aqlarına riayet etüv ve yarımadağa halqara eyyetlerniñ kirsetilmesi. Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene edi. Amma bu yeterli degil edi. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.


text:
Rusiye Devlet duması soñki oquvdan soñ ana tillerge dair qanun leyhasını qabul etti. Vesiqağa binaen, «Ana tili» feni kirsetilgen mektep programmalarında, onıñ ögrenilüvi mecburiy olıp qalacaq, lâkin bu arada muayyen bir tilni ana tili olaraq saylâmağa imkân berilecek.
Vesiqada, Rusiyeniñ mecburiy tasil standartları «Rusiye halqları arasında ana tilinde tasil aluv, Rusiye cumhuriyetlerindeki devlet tilini ögrenüv, Rusiye halqlarınıñ tilleri arasındaki ana tillerni ögrenüv, şu cumleden ana tili sıfatında rus tilini ögrenüv imkânını» teminley denilmekte.
Ayrıca «tasil almaq içün serbest olaraq Rusiye halqlarınıñ tilleri arasında ögrenilgen ana tilini, şu cumleden ana tili sıfatında rus tilini, Rusiye cumhuriyetleriniñ devlet tili olğanlardan birini saylâma» aqqı tanıla.
Mevzunen bağlı olaraq: Vatanda ana tili olmadan: Qırım mekteplerinde qırımtatar tiliniñ ögrenilüvine mania çıqarıla
Vesiqağa köre, talebeler ögrenecek tilni saylâma imkânı ana-babalarğa berile. Rus tili Rusiyeniñ bütün mekteplerinde mecburiy fen olaraq qalmağa devam etecek.
Tataristan ve Başqortistan kibi Rusiyeniñ bazı cumhuriyetleri tanqit etken soñ, qanun leyhası bayağı deñiştirildi.
İlhaq etilgen Qırımnıñ rusiyeli memuriyeti orta tasilli mekteplerde qırımtatar ve ukrain tillerine ayırılğan saatlarnı minimumğa endirdi. Qırımtatarlar mekteplerde ana tilini ögrenüv imkânından marum etilgeni aqqında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcileri de aytqan edi.
Albuki, yarımada ilhaqından soñ, yarımadada qabul etilgen «Qırım Cumhuriyetiniñ Anayasası»nıñ 10 maddesine binaen qırımtatar, ukrain ve rus tillerine devlet tili statusı berile.


text:
ABC News, ABD Tuşqı işler Nazirligini menba olaraq köstererek, ABD prezidenti Donald Trumpqa, Ukrainağa 47 milion dollarlık yüksek teknologiya imaye silâlarınıñ finansirlenüvi ve satışınen bağlı bir tevsiye planı berilecegini bildirmekte.
ABC News bildirgenine köre, planğa binaen Ukrainağa berilecek silâ arasında tanklarğa qarşı qullanılğan «Javelin» sistemalarına da bar eken.
ABD Milliy telükesizlik Şurası (MTŞ) noyabrniñ 17-nde ABCge, müssessiseniñ berecek iç bir «haberi» olmağanını beyan etken. MTŞ bunıñ arfesinde bu afta yardım paketiniñ tanıtuvi içün izin berilmesine qarar bergen, dep bildire ABC.
İşbu meselenen bağlı er angi bir qarar ABD Kongresi ve Trump tarafından tasdıqlanmaq kerek.
Avgust ayında Ukrainanı ziyaret etken ABD Mudafaa naziri Jim Mattis, Kyivege silâ berilmesine şahsen özü qoltutacağı aqqında bildirgen edi. Bu pozitsiya Beyaz saraynıñ evelki memuriyetiniñ pozitsiyasından farq ete, çünki o, silânen teminlev vaziyetniñ qızğınlaştırılmasına bir sebep teşkil eteceginden çekine edi.
Rusiye Ukrainağa bağlı Qırımnı 2014 senesi ilhaq etken edi. 2014 senesi aprel ayından berli Donbassnıñ bir qısmında arbiy çatışma devam ete. Ukraina ve Ğarp Rusiyeni separatistlerge qol tutmasında qabaatlay. Moskva bunı inkâr ete.
BMT (OON) bergen soñki malümatqa köre, arbiy çatışma neticesinde Donbassta 10 biñ insan elâk olğanı belli.


text:
Azatlıq Radiosınıñ mühbiri bildire ki, şeer şurası binasında yardımğa muhtac olğanlarnıñ sımarışlarını qabul eteler. Mında yaşav yeri, maddiy yardım, ilâc, aşayt soramaq mümkün. Bunıñnen beraber, mında balalarğa bala bağçalarında yer tapalar, ekimlerniñ yardımına muhtac olğanlarnı ise şeerniñ tibbiy müessiselerine yollaylar.
Aynı vaqıtta İzüm şeer şurasında berilgen malümatlarğa köre, Kiyevden dos-doğru bir yardım ya da şarqtan köçip kelgen adamlarnıñ meselelerinen oğraşa bilecek bir de bir devlet programması alâ daa yoq.
«Meskenni, misal olaraq, İzüm sakinleriniñ özleri bere. Bizde yerleştirmege mümkün olğan adresler cedveli bar. Sakinler seslendiler: keleler ve kira bereler», – dep bidirdi İzüm şeer şurasınıñ meskenni cedvelge aluv boyunca baş mütehassısı Lüdmila Slepiçko.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko terrorizmge qarşı tedbirler keçirilgen rayonlardan ketmege istegen tınçlıqsever eali içün şarait yaratmağa avale etti.


text:
Qırımtatar halqı sürgün olunğan soñ ta 1956 senesi komendant rejimi lâğv etilgenge qadar milletniñ ne medeniyeti, ne sanatı, ne edebiyatı inkişaf etti. Ve tek 60-ncı seneleri qırımtatar tilinde gazeta çıqıp, milliy yır ve oyun ansambli çalışıp başladı.
Şu devirde qırımtatar edebiyatına Nuzet Ümerov, Üriye Edemova, Bilâl Mambet, Ablâziz Veliyev, Ervin Ümerov, Zakir Qurtnezir, Emil Amit, Safter Nagayev ve daa bir sıra yaş yazıcı ve şairler kirip keldiler. Sert rejim, basqı, yasaq mevzular ve tsenzura şaraitinde edipler istidatlarını tolusınen açalmadılar, Qırımtatar edebiyatında Ezop tili qullanıldı.
80-nci yıllarda qırımtatar edipleriniñ saflarına qoşulğan sürgünlik evlâtları Şükri Appaz, İsmail Kerim, Yunus Qandım, Ayşe Kökiyeva edebiyatnıñ inkişafına yañı bir nefes bağışladılar.
Halq kütleviy şekilde Qırımğa qaytqan soñ edebiyatta belli bir ilerilev közetilmey. Halq kene öz yurtuna qavuşıp, edebiyat ayırılğan tamırlarından küç-ğıda alır degen ümüt öyle de ümüt olıp qalmaqta.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgenden berli milletniñ ög safı, dep sayılğan şair ve yazıcılardan iç biri açıqtan-açıq öz pozitsiyasını ifade etmedi. Bu aqta qırımtatar yazıcılar birliginiñ reisi Riza Fazıl ile subetimiz.
- Riza ağa, qırımtatar edebiyatınıñ bugünki vaziyetine nasıl qıymet keser ediñiz?
- Halqımıznıñ ibaresinen aytacaq olsam edebiyatımıznıñ alı «İç kiyevden alınca». Yani, maqtanılacaq, memnün olunacaq derecede degil. Arqadaşlar maña darılalar, Riza ağa, Siz pessimistsiñiz, baqıñız ne qadar yaş icatçılarımız bar, deyler. Men pessimist degilim, lâkin edebiyatta yañı adlar körünmey. Doğru, Şeryan Ali reberliginde «İlham» edebiyat klubı çalışmaqta. Lâkin menim şahsiy fikrimce, edebiyatımızda iç bir türlü deñişme yoqtır. 23 yıl içinde qırımtatar edebiyatına yalıñız bir Seyran Suleyman kelip qoşuldı. Ümüt bergen bir sıra yaşlar bar edi, amma olar birer kitapçıqlarını neşir etken soñ ortadan qalqtılar. Bu ne demek? Özbekistanda öyle ağır şaraitte 20 yılda 20 yazıcı yetişti. Qırımda, Vatanımızda ise ancaq bir yazıcı.
- 60-ncı yıllarda sizler ilk adımlarıñıznı atqanda Şamil Alâdin, Yusuf Bolat, Eşref Şemi-zadeler aqiqiy ustazlıq yaptılar, edebiyatnı sevmege ögrettiler. Belki bugün yaşlarda edebiyatqa aveslik olmağanında esli-başlı yazıcılarnıñ da qabaatı bardır?
- Yoq, esas sebep yaşlarımıznıñ til bilmegeninde. Edebiyatnıñ esas aleti – tildir. Ana tili qaviy olmasa, eser de yaratılmaz. Amma, men yaşlarımız umumen öz tilini bilmeyler demege istemeyim. Qalemleri kelişkenler bar. Meselâ, Emine Üsein. Eger çalışmağa, bilgilerini arttırmağa devam etseler neticesi körünir.
- Ya Avraasiya yazıcılar birligi tarafından teşkilâtlandırılğan Mahmud Kaşğarlı adına halqara ikâyeler yarışı, Türkiyedeki qırımtatar dernekleriniñ umumiy merkezi ötkergen Ahmed İhsan Qırımlı adına şiir, ikâye musabaqaları yaşlarnıñ edebiyatqa kirmesine, icatqa siltem bermeymi? Qırımdan pek çoq gençler iştirak ete, ğalebe qazana ve qıymetli mukâfatlarnı elde eteler de!
- Yoq, kesinliknen, yoq. Men bu aqta defalarca aytqandırım. Yarışlarnıñ formatını deñiştirmekni teklif ettim. Bir yarışqa 10-12 biñ dollar masraf etile. Ömürinde eline qalem almağan birisi sekiz-on satır şiir yazıp, 4 biñ dollar mukâfat qazana ve bunıñnen ğayıp ola. Demek, yarışta ğalebe qazanğan insannıñ edebiyatnen alıp berecegi yoq, esas maqsadı şu balaban aqçanı elde etmek eken. Yazmağa bilgen birisinen iş tutıp, niyetine irişti. Em, bu yarışlarda «Yıldız» mecmuası, «Yañı dünya» ya da «Qırım» gazetalarında ikâye ve şiirlerini bastırğan müellifler körünmey. Albu ki, yarış olarnıñ arasında keçirilse faydası çoqça olur. Saqın, meni yarışlarğa qarşı, dep bellemeñiz. Yarışlar mıtlaqa kerek. Meselâ, keçken yılı «Yıldız» mecmuası yıl devamında derc olunğan müellifler arasında yarış ilân etip, ğaliplerni seçti. Ana bu yaşlar kelecekte edebiyatta özlerini tanıtırlar, dep ümüt etem.
- 23 yılda tek bir Seyran Suleyman edebiyatqa kirdi, deysiñiz ve buña baqmadan er yılı yazıcılar birligine yañı azalarnı, şu cümleden yaşlarnı da qabul etesiñiz. Qırımtatar yazıcılar birligi Ukrainada mustaqil bir teşkilât edi. Şimdi teşkilât kimge bağlı?
- Rusça aytqanda «v podveşennom sostoyanii». Vaziyetimiz zor. Tıpqı qırımtatar halqınıñ alı kibi alımız. Yaqında toplaşuv keçirip, devlet organlarında çalışqan qırımtatar vazifedar adamlarını da davet etip, bu meseleni, folklor cıyıntıqlarını, klassik ediplerimizniñ eserlerini basmaq problemlerini köterecekmiz. 2010 senesi Qırım Nazirler Şurası qırımtatar tilinde kitaplarnıñ neşirine 460 biñ grivnâ ayırmaq qararını alğan edi. Amma biz o paranı körmedik. Yıldan yılğa qırımtatar edebiyatınıñ nkişafına pek az sermiya planlaştırıla, planlaştırılğanını da alıp olamaymız. Yazılğan eserler basılmasa, edebiyat de ilerilemez.
- Ya bu vaziyetten çıqmaq yolu siziñce nasıl olabilir?
-Halq nasıl yolnı saylasa, edebiyat şu yolnı saylaycaq. Ne vaqıt milletimizniñ devletçiligi ğayrıdan tiklenilse, edebiyat da o zaman ayaqqa turar.
- Ya edebiyat, yazıcı ve şairler milletniñ ögünde olmaq kerekmeylermi? Özbekistanda devletçiligimiz, milliy mektepler, televizion yayınları olmağanı şaraitte 20-den ziyade, şu cümleden Siz de, yazıcı ve şair yetişti, onlarnen yañı eserler yazıldı.
- Özbekistanda qaviy mayalı eski gvardiya bar edi. O vaqıt er bir qorantada evde tek ana tilinde laqırdı etile edi. Cemaat er yerde öz tilinde laf etti, yani til müiti bar edi. Üriye Edemova, Ayder Osman, Bilâl Mambet, Safter Nagayev ve Ablâziz Veliyev özbekçe tasil kördiler, klassik özbek edebiyatından ğıda aldılar.
Qırımda ise til müiti yoqtır. Milliy mekteplerimiz bar, amma andaki vaziyet belli.
Qırımtatar tilinde teleyayınlar ise hatalarnen tolu. Yañlışlarnı defterime qayd etip baram. Bularnı televideniye ve radio yolbaşçılarına, hadimlerine añlatmağa, yañlışlarnı tüzetmege yardım etmege tırıştım. Faydasız. Qulaq asqan olmadı.Böyle yanaşuvnen tilge, edebiyatqa sevgi aşlanmaz.
Devlet tarafından da qırımtatar tiliniñ, edebiyatnıñ inkişafına diqqat ayırılmay. İşte, tekrarlayım, halqımıznıñ devletçiligi tiklenmeden edebiyat da ayaqqa turalmaz.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin bu aftanıñ soñunda işğal etilgen Qırımnı ziyaret etecek. Şimdilik, ziyaret avgust 19-ğa, cuma kününe planlaştırılğan. Bu aqta RBK, Kremlge yaqın subetdeşlerniñ ve Rusiye Cenübiy federal okrugı vekâletli temsilcilikke yaqın menbanıñ malümatlarına esaslanıp, bildire.
Neşir subetdeşleriniñ sözlerine binaen, Putin yerli memurlarnen körüşecek ola ve işğal etilgen Aqyar yanında yerleşken «Tavrida» gençler lagerini ziyaret etmege niyetlene.
Kremlniñ matbuat hızmeti şimdilik Putinniñ işğal etilgen Qırımğa kelecek ziyareti aqqında malümatnı derc etmey. Bu aqta Cenübiy federal okrugınıñ, bundan da ğayrı, Rusiyege boysunğan Qırım ükümetiniñ saytlarında da malümat yoq.
Keçken sefer Vladimir Putin işğal etilgen Qırımnı mart 18-de ziyaret etti. O vaqıt o, vertolötnen Keriç köprü qurucılıq yerini baqıp çıqtı ve Qırım içtimaiy-iqtisadiy inkşafı boyunca toplaşuv keçirdi.
İyül 25-te Qırımnı Rusiye baş nazir Dmitriy Medvedev ziyaret etti, o vaqıt o, Qırımda yollar qurulması boyunca toplaşuvda iştirak etti. Mayıs 22-de, Qırımğa evelki ziyareti vaqtında, Medvedev Kefede işğal etilgen yarımada müzeyleri müdirlerinen toplaşuv keçirdi.
Soñki vaqıt Moskva ve Kiyev arasındaki munasebetler daa keskin oldı.
Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti avgust 10-da bildirdi ki, işğal etilgen Qırımda «Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi tarafından azırlanılğan» bir sıra terroristik eylemlerniñ yapılmasına yol berilmedi, «onıñ esas obyektleri olaraq yarımadanıñ pek müim infrastruktura ve ayat teminleme elementleri belgilendi». Rusiye prezidenti Vladimir Pütin FSB beyanatını izaatlap, Kiyev muzakereler yolunı degil, terrorğa keçe, dep ayttı.
Ukraina Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı Rusiye Federal havfsızlıq hızmetiniñ beyanatlarını red etip, bular provokatsiya olğanını aydınlattı. Ukraina devlet sıñır hızmeti bildirdi ki, Rusiye işğal etken Qırım ve esas Ukraina arasındaki memuriy sıñırğa yañı tehnikanen temin etilgen askerlerni qoydı, ukrainlerge yarımada ziyaretlerinden vazgeçmege tevsiye etile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Çärşämbe könne Tatarstan Premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov yaña Mäğärif häm fän ministrı Nail Wälievnı täqdim itte. Azat itelgäne Räis Şäyxelislamov bu urında 3 yıl ğına eşläp qaldı. Xäzer ul mäğärifne üsterü institutın citäkläyçäk. Äytergä kiräk, Şäyxelislamovqa qadär bulğan Faris Xarisovnı bolay tantanalı töstä – çäçäkläp, büläkläp ozatu bulmağan ide. Çärşämbe könne irtük oyıştırılğan çarada kitkän ministrğa Xökümät tarafınnan da, xezmätkärlär yağınnan da küp räxmätlär äytelde. Tatarstan mäğärif häm fän ministrlığı xezmätkärläre öçen yaña citäkçe bilgeläw kötelmägänräk xäl buldı. Uzğan yılğı Berdäm Däwlät İmtixanı näticäläre yünäleşendä çıqqan ığı- zığıdan soñ şaw-şular bulıp alğan ide ministrnı alalar dip, ämma ul tiz tondı kebek toyıldı. Küräseñ alay bulmağan. Çönki Räis Şäyxelislamovnı ozatu näq şul Berdäm däwlät imtixanı belän bäyle dip farazlıylar. Çönki bu waqiğa Rusiä külämendä zur yañğıraş aldı. Anıñ nigezendä 2 maxqamä eşe dä quzğatıldı. Testlarnı tikşerü üzäge wäkilläre ul waqıtta 80 meñ rişwät alğan dip äytelde, üzläre biremnärne eşläp birep.
Şulay uq “Kommersant” gazetası yazuınça, Xisap pulatı da ministrlıqnıñ gönahların açıqlağan. 2 million sum byudjet aqçası maqsatçan qullanılmağan dip beldergän. Şulay uq Tatarstan prokurorı Kafil Ämirov ta ilküläm proyekt nigezendä büläklänergä tieşle mäktäplär häm uqıtuçılarnı bilgeläw respublika komissiäsen tözü tärtipläre saqlanmıy dip premyer-ministrğa xat yazğan. Qısqası, barısı da cıyılğan.
Çärşämbe könne Tatarstan Premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov elekke ministrnı ozatu, yaña ministrı - Nail Wälievne täqdim itü çarasında ul neçkälelärgä tuqtalmadı. Röstäm Miñnexanov:
Törle süzlär yöri. Ni öçen alay, ni öçen bolay dip. Ul härwaqıt şulay kemder yañalıqlarnı täqdim itä, ä kemder alarnı tormışqa aşıra.Miñnexanov ministrnı ozatu yañalıqlar kertergä tırışu belän añlattı. Täräqiyät kiräk dide. Tatarstan mäğärif ölkäsendä berençelär rätendä barırğa tieşlegen assızıqladı,. Yaxşı - äzerlekle belgeçlärgä respublikada qıtlıq dide Röstäm Miñnexanov. Häm yaña ministr - Nail Wälievqa bu ölkädä eşlärgä kiräklegen basım yasadı.
Ägär zamanında ministr itep bilgeläner öçen Räis Şäyxelislamovnı Çallıdan kitersälär, 57 yäşlek Nail Wäliev Alabuğadan. Ul anda pedagogika universitetı citäkçese ide. Belgeçlege buyınça rus tele häm ädäbiätı uqıtuçısı.
Röstäm Miñnexanov äytüençä, Nail Wäliev törle isemnärgä layıq bulğan, täcribäle şäxes häm Şäyxelislamov başlağan üzgäreşlärne däwam itärgä bik tä sälätle. dide. Nail Wäliev:
Bu ministrlıq mädäniät ministrlığı belän berrättän keşelärne tärbiäläwçe ministrlıq bulıp tora. Cämğiätneñ kiläçägen bilgelibez. Yuğarı uqu yortları, fännär akademiäse belän bergä eşlibez. Xäzer yaña mäğlümati texnologiälär kerä. Respublika berençelärdä bulırğa tieş.Ul mäğärif häm fän ministrlığınıñ bügen eşe anı qänäğät'länderüen äytte.
Tatarstan Mäğärifne üsterü institutın citäkliäçäk Räis Şäyxelislamov xezmätkärlärenä räxmät belderde. Kiräk bulğanda könenä 12 säğät eşli idek dide ul. Barısınnan da ayırmalı bularaq Räis Şäyxelislamov tatarça söyläwdän başladı.
Monnan 3 yıl elek Räis Şäyxelislamovnı ministr itep täqdim itkändä, ul bu urınğa kilergä telämägänen beldergän ide, küräseñ ozaq eşlämiäçägen küñele sizgänder. İmeş-mimeşlärgä qarağanda, Nail Wäliev ta bu wazıyfağa üz teläge belän kilmägän di.
Landış Xarrasova