text:
Öz başına ilân etilgen Qırım «akimiyeti» Naqliyat nazirliginiñ «Yekâne naqliye müdirligi» ile beraber Keriç keçitinde Qırımğa keri qatqan maşinalarnı sıralarğa tizmek içün elektron nevbetni meydanğa ketirecek olalar, dep haber ete RBK Daily.
Keçit mümkün olğanı qadar çalışa, dep qayd ete neşir.
«Bir sutka içinde altı esas parom, em de eki demir yol platforması ve «Soçi 1» katamaranı eki tarafqa 80-den ziyade sefer yapıp, 4 biñer yengil maşina ve Aqmescit-Moskva ve Moskva-Aqmescit trenleriniñ 20 biñden ziyade yolcusını alıp kete. Eñ büyük nevbet Qırım çıqışında tizildi, aman-aman 1800 maşina beklep tura, endi 40 saat bekleydirler», – dep yaza neşir.
Naqliyat nazirliginiñ malümatına köre, avgustnıñ 13-de Keriç keçitinde qıyınlıqlar yüz berip başladı, keçken raatlıq künleri nevbette turğan maşinalarnıñ sayısı 2300 maşinağa qadar yetti.
Bazarertesi künü aqşam, kündüz ilân etilgen furtuna havfına baqmadan, bu sayını eksiltmege imkân oldı, lâkin nevbetini beklegen adamlar alâ daa içtimaiy ağlarda 40 saat devamında turğanına şikâyet eteler.


c: text/html

text:
Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov dey ki, Ukraina ile Qırım meselesini muzakere etmege acet yoq.
«Qırım ile bağlı bir mesele yoq. Yani, Qırım meselesini muzakere etmege imkân da yoq», – dedi o jurnalistlerge, Kiveniñ Qırım meselesini halqara meydançıqlarda muzakere etmek imkâniyeti aqqında sualge cevap bergende.
Bundan evel Ukraina prezidenti Petro Poroşenko aytqanı kibi, Ukraina «Jeneva plüs» halqara muzakere şeklini teklif etecek. Bu format aqqına Davosta Ukraina maliye naziri Nataliya Yaresko da bildirgen edi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
İşğal etilgen Aqyarda mayıs 21 sabasına bir yañı koronavirus hastası qayd etildi.
"Adam evel hasta olğan kişinen alâqada bulundı. Umumen yılnıñ başından berli Aqyarda 148 adam koronavirusnen hastalandı. 105 adam yahşı oldı, eki adam elâk oldı", - denile beyanatta.
Böylece, Qırımda 314 koronavirus hastası qayd etildi. 25-i çetelden, 31-i qomşu Rusiye regionlarından keldi, 9 adam vefat etti. Aqyarda - 147 COVID-19 adisesi qayd etildi, eki adam öldi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda mahküm etilgen ukrain faaliyetçisi Volodımız Baluhnıñ advokatı Olga Dinze, imayesi altında bulunğanğa, anasında bir sıra sürekli hastaqlar olğanı sebebinden yarımadada qalmaq muim, dep iddia ete.
Bunı qorçalayıcı Qırım.Aqiqat içün bergen intervyüde, Baluhnıñ deñiştirilmesine şanslar barmı ve o, afu etilmesini soracaqmı, suallerine cevap bergende dedi.
Dinze: «Baluh içün Qırımda qalmaq pek muim. Çünki anda onıñ anası yaşay. Onıñ sağlıq vaziyeti stabil degil, bir sıra sürekli hastalıqları bar, o daimiy baqımğa muhtac. Anası Qırımnı terk etmek istemey, çünki olar anda doğdı, bütün ömürleri anda keçti. Olar içün bu, ayatnıñ pek murekkep basamağıdır. Bu sebepten, mence, deñiştirüv aqqında mesele muzakere etilecek, lâkin Baluhnıñ özüniñ bu qararnı alacağına ve Qırım territoriyasından ketecegine emin degilim», – dedi.
O, imayesi altında olğanı ile bu meselelerni muzakere etmegenini ilâve etti.
Dinze: «İhtimal ki, biz birinci cinaiy iş boyunca muddetten evel azat etilmesine dair muracaat etecekmiz, çünki muddeti endi yaqınlaştı. Ve uküm artıq çıqarılğan soñ, eger o, qabaatlayıcı olsa, biz bu meselelerni muzakere etecekmiz», – dep, añlattı.
Baluh, mart 19-da ilân etken muddetsiz açlıqnı tutmağa devam ete.
Mart 14-te Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi ukrain faaliyetçisi Volodımır Baluhqa dair qararnı deñiştirdi. Akem qabaatlavdan arbiy yedeklerniñ satın alınması aqqında maddeni alıp taşladı. Faaliyetçige qarşı koloniya-qasabada 3 yıl ve 5 ay muddetine azatlıqtan marum etüv ve, ondan ğayrı, 10 biñ ruble (qararnen 4,6 biñ hrn.) miqdarında cöreme şeklinde uküm çıqarılğan edi.
Mart 28-de Ukraina Tış işleri nazirligi Baluhnıñ deral azat etilmesini talap etti. Ukraina ombudsmeni Lüdmila Denisova, açlıq tutqan faaliyetçige ekimlerni yibermek ricasınen Rusiyedeki zenaatdaşına muracaat etti.
Aprel 2-de mahkeme UPTs KP (Kyiv Patriarhatınıñ Ukraina Ortodoks Kilsesi) arhiyepiskopı Klimentke Baluhnıñ cemiyet qorçalayıcısı olmağa izin berdi.
Rusiye FSBsi Volodımır Baluhnı 2016 senesi dekabr 8-de yaqaladı. FSB hadimleri Volodımır Baluh yaşağan evniñ tavanında 90 patron ile bir qaç trotil şaşkasını taptılar, dep iddia ete ediler.
Baluhnıñ qorçalavı ve aq-uquq qorçalayıcıları, o, Ukraina vatanperveri olğanı içün – eviniñ azbarında Ukraina bayrağı olğanı içün repressiyalar qurbanı olğanını iddia eteler.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün, «Fikir» rubrikası
«Ürmetli delegatlar! Bugün bir buçuq asırdan berli kapalı olğan siyasiy tarihımız tekrar açıla. Bugün bu Bâb-ı Divanda toplanğan Qırım Qurultayı meclisi Rusya ükümet-i mutlaqası tarafından öldürilgen tatar milliy ananelerini yañıdan canlandıra.
Bugün Tatar milleti yañıdan doğa. Rusiye mutlaqiyeti, basqısı ve zulumı tarafından XX asırğa qadar tatar cemaat yaşayışına ketirilgen teren yaralardan alâ daa qan aqa.
1917 senesi fevral 27-de başlağan inqilâp bayrağı altında insanlarnıñ musaviyligini tiklemek, Rusiye halqlarına yañı ömür – adaletni bağışlamaq içün, milletimiz idare aqqını beyan ete».
1917 senesi noyabr 28-de cemaat erbabı, şair ve Qırım ve Şarqiy Avropa musulmanlarınıñ birinci müftisi 33 yaşında Noman Çelebicihan birinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatları ögünde çıqışını bu sözler ile başlağan edi. Qırımlılarnıñ lideri, olarnıñ milliy gimniniñ müellifi, qızıl terrornıñ bu türdeki birinci qurbanı, ölümden soñ ise – duşmanlar tarafından aqaretlengen ve qomşuları unutqan biri. Yıllar keçken soñ onıñ adı Qırım halqları ve qırımtatarlarnıñ devlet ve demokratiya oğrunda küreşi tarihına yazılmaq içün keri qayta.
Gizli balalığı
İleride qırımtatar halqınıñ lideri olacaq Noman Çelebicihan 1885 senesi (tam künü belli degil) Canköy civarındaki Büyük Sonaq köyünde dünyağa keldi. Küçük vatanı şimal Qırımnıñ bir çoq qomşu taqdirini paylaştı: 1944 senesi sentâbr ayında sürgünlikten soñ boş qalğan köyni yañı sakinler aldı, 1948 senesi mayıs 18-de tarihiy adı yerine şübeli bir Çirki adı berildi, 1970-inci yılları ise köyde kimse qalmadı ve haritada bile artıq qayd etilmegen edi.
Köyde cami bar edi, imamı – zengin bir topraq saibi İbraim Çelebi – onıñ qorantasında Noman doğa
Ğaliba, Çelebicihannıñ balalığı aqqında malümat tamamen yoq etildi. Köyde cami bar edi, imamı – zengin bir topraq saibi İbraim Çelebi – onıñ qorantasında Noman doğa. Anası da belli Ciganşah Çelebi sülâlesinden kele edi (amma ömür arqadaşı ile aqraba degil ediler: «Çelebi» tasilli ve itibarlı adamlarğa berilgen bir unvan edi, soñra ise adnıñ bir qısmı oldı). Söz sırası, bu sebepten Rusiye imperatorlığınıñ vesiqalarında Noman Çelebicihan Çelebi Çelebiyev kibi qayd etilgen edi.
Ziyalılar qorantasından kelgen Çelebicihan oquşta zorluq çekmedi: başta yerli mektep, soñra – Aqçora köyüniñ medresesi (Vasilyevka, o da yoq artıq), soñra – Aqmescitniñ orta mektebi ve niayet – Zıncırlı medrese – Qırımnıñ aliy oquv yurtu ve sovetler zamanında yekâne qalğan oquv yurtu.
1905 senesi Rusiye imperatorlığında olğan iñkilâp oğlançıqqa büyük tesir etti. Noman bundan evel de «Terciman» qırımtatar gazetasını oqup, halqnıñ bütün problemleri tasilsiz insanlardan kelgenini tüşüngen edi. Qırımda eyi bir şekilde is etilgen iñqilâptan soñ o, büyük ve küçlü bir siyasiy areket olmasa, qırımtatarlarnıñ vaziyeti deñişmeycegini añlağan edi. Çelebicihannıñ gençlik çağında şekillengen sol-demokratik baqışları soñra da yoq olmadı.
Onıñ universitetleri
Daa tünevin student olğan Çelebicihan yarımadada qalıp olamağan edi – babası bankrot oldı. 1906 senesi Noman babasınıñ qardaşları – Abdulalim ve Abu-Bekir – yardımları sayesinde İstanbulğa kele, mında Atbazar rayonında eki yıl yaşap, Mercan ve Vefa Lisesinde oquy.
1908 senesinden 1912 senesine qadar genç Çelebicihan İstanbul universitetiniñ uquq fakultetinde oqudı
1908 senesinden 1912 senesine qadar genç Çelebicihan İstanbul universitetiniñ uquq fakultetinde oqudı. Bu müddet devamında Qırımdan kelgen ortaqları ile ev tutıp, Karagümrük rayonında oturğan edi.
Şevqiy Bektore, qırımtatar şairi ve cemaat erbabı, şöyle hatırlağan edi:
«Onı 1908 senesi şahsen tanıdım... Dostları arasında birden közüne çarpqanı körüne edi. Temiz kiyine, tertip-nizam sevgen biri edi. Ahlâqiy ve para toplamağa bilgen biri. Sigar çekmegen ve içki içmegen edi. Vaqıtnı boş sarf etmey, çoq oquy ve çoq çalışa edi.
Çelebicihan orta boydan biraz uzun edi, ince belli ve sağlam vucutlı edi...
Başını egip ketken, anda-mında baqmağan, ve özüni pek ciddiy köstergen edi. Qıyafet tarzı da mükemmel edi.
Yarım asırdan ziyade keçken olsa da, onı tünevin kördim kibi közümniñ ögünde tura: er vaqıt temiz, gür ve sim-siya saçları, eñse seviyesinde qırqılğan, bir-birine bağlanğa qaşları, gür mıyıqları, aqıllı, qoyu kestane renkte, inanmağa zorlağan ateşli közleri bar edi, – bu adam böyle edi.
O, o vaqıt talebe gençleri arasında mod olğan frak şeklinde bir qara yunli bicaq, saat cebi ile yelek, beyaz sızıqlı qara ştan kiygen edi. Kölmek yerine beyaz yaqalı ve manjetli nışastalı manişka kiygen edi, boynuna ise qara yipekli kölebek şeklinde 20 santimetrlik balaban bir boyunbağını baylağan edi. Bu boyunbağ etraftakilerniñ diqqatını celp etti. Meraqlanğan Qırım qızları şaqalaşa ediler: «yel ese, köbelek yelken kibi...».
Çelebicihan İstanbulda olğanda qırmızı fes, Qırımğa kelip ise qırımtatar qalpağını taqqan edi...
Ciddiy, sadıq, itibarğa lâyıq, qıyınlıqlarğa sabırlı yanaşqan, cümert, işkir, sabırlı, küleryüzlü, teren ve keniş bilgili, yalan sevmegen, ve iç bir vaqıt başqalarğa nisbeten yalan aytmağan biri
Lâyıq bir ömür tarzı içün em aqıl küçü, em sağlıq, em vaqıt, em de para sarf etken edi. Ciddiy, sadıq, itibarğa lâyıq, qıyınlıqlarğa sabırlı yanaşqan, cümert, işkir, sabırlı, küleryüzlü, teren ve keniş bilgili, yalan sevmegen, ve iç bir vaqıt başqalarğa nisbeten yalan aytmağan biri».
Şevqiniñ ömür arqadaşı Gamide de qaramanımız aqqında hatıralarını qaldırdı:
«Noman Çelebicihannı ilk sefer Karagümrükte körgende on altı yaşında edim... Tünevin kördim kibi hatırlayım, soyumıznıñ eviniñ yanında keçken edi. Orta boylu ve atletik vucutlı, qoyu saçlı ve mıyıqlı. Büyük adım atqan edi, ciddiy körüngen ve balaban bir boyunbağnı taqqan edi... Dostlarınen beraber Karagümrükteki eki qatlı evde oturğan edi (ekinci qatta otura ediler, birinci qatta aşayt tükânı yerleşken edi... Onı aftada eñ azından 7-8 kere körmege alışqan edim. Dostlarından farqı bar edi, er vaqıt bir özü yüre edi».
Bir yıldan soñ Noman arqadaşları Cafer Seydamet ve Abibulla Odabaş ile beraber «Genç tatar yazıcıları birligi» talebeler teşkilâtını, anda onıñ ilk edebiyat eserleri peyda ola, «Qırımtatar talebeleri cemiyetini» ve gizli «Vatan» teşkilâtını qurdı. Jön Türkler areketiniñ tesiri altında qurulğan «Vatan» teşkilâtınıñ azaları Qırım ve oña azatlıq qazandırmaq içün çalışmağa ant etip, tarihiy ve siyasiy maqaleler bastıra ve çoq sayılı qırımtatar diasporası arasında tarqatqan ediler.
Büyük ihtimalle, 1908 senesi Jön Türkler inqilâbı vaqtında «sotsialist» teşviqatı sebebinden Noman qısqa bir müddetke apiske atılğan edi.
İstanbulda oquşını bitirgen Çelebicihan Qırımğa qayttı, amma türk tasili genç adamğa vatanda iş tapmağa yardım etmegen edi. 1912 senesi Bağçasarayda qırımtatar maarifçisi, «Terciman» gazetasınıñ esasçısı İsmail Gasprinskiyniñ evinde oturıp, yerli teatrde oynağan ve Meramet cemiyetinde çalışqan edi. Çelebicihan Cemiyet açılışında küçlü bir çıqış yapıp, musafirlerge tesir ete, olardan biri İsmail ağa Derviş musafir evini ve qavehaneni Cemiyet ihtiyaclarına bere.
1913 senesinden başlap Noman Sankt-Peterburgnıñ Vladimir Behterev Psihonevrologik institutında Rusiye uquqını ögrenmege mecbur ola.
Noman Çelebicihannıñ inqilâptan evel yaşayışında eñ qıyın müddet Rusiye paytahtındaki oquşı edi
Noman Çelebicihannıñ inqilâptan evel yaşayışında eñ qıyın müddet Rusiye paytahtındaki oquşı edi. Evden yardım kelmegen edi, toqtamayıp çalışmağa mecbur edi – taştan yol töşegen, bu sebepten sıq-sıq hastalanğan edi. Peterburgdaki oquş yılları Birinci cian cenkine rastkeldi, 30 yaşındaki qırımlınıñ planlarına bu da zarar ketirgen edi.
Ara-sıra kederli vaqialar Çelebicihannı evge qaytmağa mecbur etken edi – 1914 senesi Bağçasarayda Gasprinskiyniñ cenazesine kelgen edi, ve kene de maarifçiniñ türk medeniyetine tesirine dair lafları diñleyicilerniñ diqqatını celp etti.
(devamı bar)
Sergey Gromenko, Qırım tarihçısı, Ukrain milliy hatıra institutınıñ hadimi
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Bu aqta Rusiyedeki «İzvestiya» yaza.
Rusiye Federatsıyasınıñ transport naziri Maksim Sokolovğa yapqan muracaatında Hudâkov Qırımda hızmet etken ava şirketleri halqara sanktsıyalarğa oğraycağına qorqa.
Böyle qorqularnı endi Rusiyege qarşı olğan sanktsıyalar doğura.
«Eger Qırımda regional ava yolları şırketi real olsa ve iqtisadiy taraftan elverişli olsa, o Rusiyedeki aviatsıyasına daa da mustaqil olmasına sebepçi olur», – dey Hudâkov.
Qırım işğal etilgen soñ Avropadaki ava yollarını nezaret etken Evrokontrol bütün ava şirketlerine Qırımğa uçmasını yasaq olğanını bildirdi. Olar halqara qanunlarğa esaslanıp, bu meselede yalıñız ukrain tarafından alınğan fermanlarğa boysunacaqlar.


text:
Qırımtatar sanatlar müzeyinde «Nağışlar sırı» sergisi keçirile.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, sergide professor S.O. İzidinov adına Aqyar qırımtatar medeniyetini ğayrıdan canlandıruv fondu ve «Evciyar» icadiy birleşmesi teşkil etken ananeviy qırımtatar nağış kurslarınıñ oca, mezun ve talebeleriniñ işleri numayış etile.
Aqmescitte mezkür kurslar Qırım musulmanları diniy idaresi ve «Mercan» milliy merasimler agentliginiñ qoltutuvı ile keçirilgen edi.
Sergide farqlı üslüpte nağışlanğan tahminen 100 dane ananeviy qırımtatar tikiş eseri taqdim etilgen: mıqlama, tatar işleme, applikatsiya, qasnak, bükme, pul, biser. Bular – kise, fes ve maramalar, quşaq, Quran qapı, interyer eşyaları (dekorativ panno, yastıq, abajur).
Sergi ziyaretçilerini ustalar işiniñ inceligi ve aynılığı ayrette qaldıra.


text:
İlhaq etilgen Qırımda Rusiye ukümeti muntazam surette din serbestligini boza. Bunı Qırım aq-uquq qorçalayıcıları gruppasınıñ vekilleri «Qırımda din ve itiqat serbestligi» esabatınıñ mart ayındaki taqdim merasimi esnasında bildirdiler. Bu vesiqada, yarımada Rusiye tarafından ilhaq etilgem soñ 4 yıl içinde vatandaşlardaki türlü aqlarnıñ bozulması vaqiaları taqdim etildi.
Soñki üç yıl içinde FSB, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ Qırımdaki beş ocağı – eki dane Bağçasarayda ve birer dane Aqmescit, Aqyar ve Yaltada yoq etilgenlerini ilân etti. Rusiyede yasaq etilgen bu fırqanıñ işine alâqadar olğanından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarına qarşı mahkeme işleri bugünge qadar devam ete.
Ukrainada ve Rusiyede din siyasetiniñ hususiyetleri ve ilhaq etilgen Qırımda musulmanlarğa tazyıq etüv aqqında suallerge Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde «UMMA» Ukraina musulmanlarınıñ diniy idaresi muftisi Said İsmagilov cevap bere.
– Ukrainada şimdi bütün konfessiyalarnıñ vekilleri barışıqlı yaşaylar, demek mumkünmi?
– Ebet, lâkin böyle vaziyet er bir devlette olamaz. Er yerde cemiyet, sadece bir-birine külümsiremek degil de, beraberlikte nasıldır hayırlı işlerde iştirak etmek içün azır degil. Bir-birine qarşı olğan kerginlikni, işançsızlıqnı ğayıp etmek, dinler arası dialognı alıp barmaq. Ukraina – bunıñ imkânı olğan unikal bir devlettir. Bunıñ içün tarihiy sebep bar: ülkemizde er daim hristianlıq ve islâm, hristianlıq ve yeudiylik, yeudiylik ve islâm, hristianlıqnıñ türlü dalları bir-biri ile kesişe edi. Bu endi asırlarca devam etken dialog, ve o, mentallikke tesir etti.
– Bunda Menlik inqilâbınıñ musbet tesiri barmı?
– Ukraina tek bir inqilâptan keçmedi, lâkin Menlik inailâbınıñ eñ büyük qazançlarından biri, türlü dinler tarafından ukrainlerniñ azatlıqqa, adaletke, insan aqlarına ıntılışlarına qol tutuvdır. Bu, birleştire. Ve eñ soñu, Donbasstaki cenk ile Qırımnıñ zapt etilmesi de halqnı sadece dialog qurmaq degil de, aynı zamanda beraberlikte iş yapmağa mecbur eteler. Böylelikle, bizde unikal şarait peyda oldı. Ondan da ziyade, şimdi Ukrainada tolerantlı olmaq mot oldı, ve bu, Quranğa binaen, musulmanlarğa daa ziyade has olmaq kerek.
– Hatırlatıñız, İslâm İisus Hristosqa nasıl munasebette buluna?
– Pek musbet. Onıñ islâmdaki siması, hristianlıqtaki simasından farqlaşa. Bizde de İisusnı babasız, dindar Meryemden doğdı, dep sayalar. O, peyğamber ve Allahnıñ elçisi edi, mucizeler yapa edi. Lâkin musulmanlar, hristianlarnıñ onıñ Tañrı oğlu olğanı aqqında noqtai-nazarına qoşulmaylar. O, insan ve peyğamber İsadır.
– Qırımda işğalci ukümet em musulmanlar, em de başqa konfessiyalarğa ait insanlarnı ne içün taqip ete?
– Qırım Hanlığı yoq etilgen soñ bu, yarımadanıñ Rusiye tarafınan yapılğan işğaline birinci kere oğrağanı degil. Qırım Rusiyege, tolusınen kontroli altında olğan territoriya, arbiy baza ve Avropa ile Türkiyege qarşı teren bir anklav sıfatında kerek. Ekseriyetle Rusiye siyasetine qarşı çıqqan ve esaslı olaraq Rusiyeni duşman sayğan musulman-qırımtatarlarnıñ buña qarşı munasebeti, razı olmağanlarnı ğayıp etmek, bastırmaq, sustırmaq teşebbüslerine ketirdi. Bu aşkârdır ve bunı kimse gizlemey. Lâkin 21-nci asırda Stalinniñ usullarınen iş yapmaq mumkün degil. Dünya toplulığı yañı bir sürgün etilüvge yol bermeycek. Bu sebepten Rusiye Qırım musulmanlarını yavaş-yavaş repressiyalar katogı astına ayday ve türlü usullarnen olarnı bölmek istey. Şimdilik bunıñ faydası yoq.
– Ve bunıñ içün bir manaçıq olaraq «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına olğan yasaqnı qullana, öylemi?
– Şahsen mende, bir mufti olaraq, olarnıñ ideologiyası, yapqan işelerine çoq sualler bar. Lâkin aqiqat şöyledir: Qırımda teşkilâtnıñ tarafdarlarını noqtai-nazarları içün taqip eteler. Cinayet içün degil de, insanlarnıñ inanğan şeyleri içün. İhtimal ki, bu demokratik cemiyet ile tiraniya arasında sıñırdır. Lâkin insanlar toplaşuvlar ve diger şeyler içün olarnı repressiyalar beklegenini añlasa, atta musulman ananesine köre, bu faaliyet ile oğraşmamaq aqılğa daa doğru yatqan şeydir. Umumen, Rusiyede musulmanlarğa tolerantsız munasebet bar. Olar ise anda 25 million kişi. Lâkin em devlet, em de turmuş seviyesinde islamofobiya seviyesi pek yüksektir. Soñu körünmegen yasaq etilgen kitaplar ve teşkilâtlar cedvelleri, sözde ekstremiz içün aqiqiy apis muddetleri.
– Qırımda ilhaqtan ve Kyiv patriarhatınıñ Ukraina ortodoks kilsesine ait kilselerniñ zapt etilmesinden soñ musulmanlar hristianlarnı camilerge davet etti. Bu ne edi?
– Bu tamam şimdi aytqan şeyimiz – qol tutuv edi. Pek çoq kişi taaciplene, amma musulmanlar içün bu, ananeviy şey. Daa Muhammed peyğamberimiz hristianlarğa islâmda ekinci muqaddes yer olğan özüniñ Medinedeki camisinde ibadet etmege izin bergen edi. Yani Qırım musulmanları bu vaziyette öz peyğamberleriniñ yapqanını yaptılar.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Fevralnıñ 10-nda Ukraina Tış işleler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Belçika Tış işler nazirliginiñ ekitaraflı işbirlik müdiri Anika Van Kalster ile korşti ve işğal etilgen Qırımdaki vaziyet aqqında aytıp berdi. Aynı zamanda Ceppar, Belçika yarımadanı işğalden azat etüv “Qırım platforması” halqara sammitinde iştirak etecigine ümüt etkenini bildirdi.
Bunı Ukraina TİN matbuat hızmeti haber ete.
“Emine Ceppar, vaqtınca işğal etilgen Qırımdaki vaziyetniñ fenalaşuvı aqqında haber etti. O, Qara ve Azaq deñizleri bölgesinde telükesizlikni yıqqan yarımadanıñ kettikçe artqan arbiyleştirilüvi, ealiniñ demografik erkânınıñ mecburiy deñiştirilüvi, Rusiye işğalci müdiriyeti tarafından insan aqları ve halqara uquqnıñ bozuluvı aqqında aytıp berdi”, – dep yazıla Ukraina nazirliginiñ malümatında.
Haber etilgenine köre, Emine Ceppar “Belçikanıñ 2021 senesi avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilecek “Qırım platforması”nıñ tesis sammitinde iştirak etecegine ümüt etkenini” bildirdi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Brüsselde NATO merkezinde NATO Baş kâtibiniñ siyasiy meseleler ve telükesizlik siyaseti yardımcısınıñ muavini James Appathurai ile körüşip, işğal etilgen Qırımdaki vaziyetni, hususan Rusiye tarafından askeriyleştirilüvini muzakere etti. Taraflar «Qırım platforması» sammitini de laf etti.
Berilgen malümatqa köre, Ceppar, James Appathuraiğa «Qırım platforması» işi başlağanını aytıp, NATO Baş kâtibi Jens Stoltenberg 2021 senesi avgust ayında tesis sammitini keçirüvde iştirak etecegine ümüt etkenini bildirdi.
Hatırlatamız, Ukraina baş naziri de NATO Baş kâtibini «Qırım platforması» sammitinde iştirak etmesine davet etti.
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva «Qırım platforması» boyunca halqara sammit Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 21-nde olacaq, dep bildirgen edi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında, kelecek yılnıñ mayıs ayında keçirilmesi planlaştırılğan yarımadanı işğalden azat etüv «Qırım platforması»sammitiniñ neticelerine köre muvafıq beyanname qabul etilecek, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı "Qırım platforması" – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Çarşenbe künü, fevral 25-te, Qırımtatar akademik teatrinde qırımtatar icracılarınıñ iştiraki ile hayriye kontsert keçirildi.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, kontsert teşkilâtçıları bütün toplanğan para on yaşında hasta olğan Ervin Kadırovnıñ tedaviylenmesine sarf etilecegini ilân ettiler.
«Bunıñ kibi kontsertlerni birinci ve soñki kere keçirmeyik, böyle tedbirlerni hasta olğan balalarğa para toplamaq içün er ay ötkermege tırışamız. Keçken kontsertte 160 biñ ruble topladıq. Mence, tedaviylev içün bayağı para», – dep ayttı teşkilâtçılardan biri Ahtem Mecitov.
Kontsert programmasında qırımtatar artistleri iştirak ettiler: Eşnayt, Edip Bağçasaraylı, Zore Kadıyeva, Selsebil, Uryane Kenjikayeva, Elina Sosnovskaya, Emine Mustafayeva, Alim Hakimov, Ayşe Hakimova, Elnara Seydametova, Tañ Yıldızı, STAZIS, «Lüdi T» KVN taqımı, Gençlik, «Uçan-Çu» ansambli, «Cemile» ansambli, Qırım ansambliniñ solistleri.
Teşkilâtçılarnıñ aytqanına köre, bunıñ kibi hayriye kontsertler ileride de keçirilecek.


text:
Aqmescitte Moskvağa boysunğan rayon mahkemesi 2016 senesi fevral ayında yaqalanğan, «Hizb ut-Tahrir» işi» boyunca dört qabaatlanğan kişiniñ – Emir-Usein Kuku, Vadim Siruk, Enver Bekirov ve Muslim Aliyevniñ apiste bulunma müddetini üç ayğa uzattırdı. Bu aqta Qırımtatar Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev bildirdi.
«Mahkeme qabaatlağan tarafını tuttı, imayeniñ bütün delilleri ise, ğaliba, yaqalanğanlarnıñ soy-sopları ve toplaşuv zalınıñ divarları içün seslendirildi. Apiste bulunma müddetiniñ sentâbr 8-ge qadar uzattırılmasınıñ tek bir sebebi bar, o da, azatlıqta olıp, olar episi taqiqattan qaça bile, şaatlarğa basım yapa bile, sağlıq tarafından ise, olarnıñ iç birinde apiste bulunmaq içün zıddiyeti yoqtır, eken», – dep yazdı Smedlâyev Facebook saifesinde.
«Aslında, eñ inandırıcı soñki delil oldı: sen sağlam olsañ, apiste buluna bilesiñ, belki de, bulunmaq mecbursıñ!» – dep qoştı Smedlâyev.
İyül 7-de Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesinde bu dava boyunca er qabaatlanğan kişi boyunca dört toplaşuv keçirildi. Toplaşuvlar aman-aman saat 22.00-ge qadar devam etti.
Fevral 11-12 künleri Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımda islâm dinini kütkenlerniñ evlerinde bir sıra tintüv keçirip, insanlarnı yaqaladılar. Umumen 14 insan yaqalandı, olardan dörtü apiske alındı.
«Hizb ut-Tahrir» – halqara islâm siyasiy firqasıdır. Onıñ resmiy maqsadı islâm devletini ve musulman yaşayış tarzını qurmaqtır. Bu teşkilât Rusiye, Qazahistan ve Almaniyada yasaq etildi; Ukraina ve diger memleketlerde onıñ faaliyeti qanun boyunca keçirile bile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Aqmescit civarında yüz bergen maşina yolunıñ omravını ögrenmek içün Qırımğa Rusiye Federatsiyasınıñ çeşit regionlarından mütehassıslar keldi. İşbu qazanıñ neticesinde 6 insan elâk olğan edi.
Bunı Aqmescitte keçirilgen konferentsiyada Qırım naqliyat «naziri»niñ vazifelerini eda etken Anatoliy Tsirkun bildirdi.
«Al-azırda Rusiye Federatsiyasınıñ çeşit regionlarından: Voronej, Sankt-Peterburg ve Uzaq Şarqtan kelgen mütehassıslar Qırımda taqiqat işlerine qoşuldılar», – dedi o.
Tsirkun şunı da qayd etti ki, işbu yol inşaatınıñ omravı sebebini içveç istisalcı-şirket ile ögrenecekler.
Qırım.Aqiqat bergen malümatqa köre, sentâbr 28-de gece saat 03.30 Aqmescit-Nikolayevka aylanma yolunda yol örtüsü omradı – adamlarnen tolu VAZ maşinası çuqurğa oğradı. Altı insan, şu cümleden eki bala, elâk oldılar.
Kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, Aqmescitte omrağan «Dubki-Levadki» yolu soñki beş yıl devamında Qırımnıñ eñ paalı qurucılıq obyektlerinden biri edi. PAO «Yujdorstroy» er daim yol qurucılıq imkânlarını qazana edi. Qırımda Rusiye Taqiqat komitetiniñ Baş taqiqat idaresi maşina yolunıñ omravı boyunca cinaiy iş açtı.
Qırımnıñ öz başına ilân etilgen «baş naziri» Sergey Aksönov yol omravını ögrenecek ükümet komissiyasını acele sürette meydanğa ketirmege emir etti ve vefat etkenlerniñ soy-soplarına 400-er biñ ruble berecegini vade etti.
Sentâbr 29-da saat 11-de Aqmescitniñ Borçoqraq (Fontanı) qasabasında Aqmescitniñ aylanma yolunda yüz bergen yol eşilüvi aqibetinde elâk olğan 37 yaşında Asiye Salimova ve onıñ 16 yaşında qızı Aliyeniñ cenaze merasimi olıp keçti.
Yol qazasında yaralanğan bir yaşında Selim oğlançıqnı sentâbr 29 künü Moskvağa ketirdiler. Oğlançıq essizdir.


text:
İşğal altındaki Qırım em de Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinden mecburen köçüp kelgen ailelerniñ evlâtları Romaniyanıñ Repedya şeerinde raatlandılar, dep bildire avgustnıñ 9-nda Ukrainanıñ Romaniyadaki elçihanesi.
«İyülniñ 31-nden avgustnıñ 9-na qadar Maramureş uyezdi idaresiniñ davetine binaen Donetsk ve Lugansk vilâyeti em de Qırım Muhtar Cumhuriyetinden mecburen köçüp kelgen 11 ukrainalı baladan teşkil etilgen gruppa Romaniyanıñ Repedya şeerinde raaatlandı. Ziyaret Ukrainanıñ Romaniyadaki elçihanesi ve şeer yolbaşçısı İoann Mikolayçuk ve Maramureş şeeri idaresiniñ temsilcisi qoltutuvınen teşkil etildi», – denilmekte haberde.
Elçihane bergen malümatqa köre, ukrainalı balalar «Druzya» adlı halqara gençler lagerindeki tedbirlerde iştirak eterek, yerli ukrain cemaatınıñ ananelerinen tanışıqan ve Romaniyanıñ bir qaç şeerini ziyaret etkenler.
2014 senesi mart ayında Rusiye Qırımnı işğal etken soñ, yarımada sakinleriniñ bir qısmı Ukrainanıñ esas toprağına köçmege mecbur qalğan edi. 2017 senesi iyülniñ 24-ne köre, işğal altındaki Qırım ve Kyivniñ nezareti tışında qalğan Donbasstan 1 mln 580 biñ 646 şahıs ya da 1 million 270 biñ 372 aile köçüp kelgendir, dep bildire Ukraina informatsion siyaseti nazirliginiñ matbuat hızmeti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Bağçasarayda qırımtatar faali Osman Belâlov ve “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ iştirakçisi Memet Belâlovnıñ evinde tintüv keçken soñ tutulıp alınğan babası Reşat Belâlov Qırmda Rusiye politsiya bölüginden çıqarılıp yiberildi. Bu aqta “Qırım birdemligi” birleşmesi haber ete.
Sentâbrniñ 13-nde saba rusiyeli telükesizlik hadimleri “Qırım birdemligi”niñ faali Osman Belâlovnıñ evinde tintüv ötkerdi. O, Bağçasaraydaki “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ iştirakçisi Memet Belâlovnıñ qardaşı ola. Tintüvden soñ Belâlovlarnıñ babası tutulıp alındı.
Osman Belâlovnıñ aqrabaları şimdilik onıñ ne yerde olğanını bilmey.
Ukraina Tış işleri nazirligi ”Qırım birdemligi”niñ faali Osman Belâlovnıñ evinde tintüv yapılğanını taqbih etti.
2016 senesi Qırımnıñ rusiyeli mahkemesi Osman Belâlovqa 10 biñ ruble para cezası tayin etken edi. O, 2016 senesi mayısnıñ 12-nde Bağçasaraydaki “Salaçıq” kafesi yanında “ruhsetsiz mitingte” iştirak etüvde qabaatlanğan edi. O künü faaller rusiyeli telükesizlik hadimleri qırımtatarlarda tintüv yapqanını eşitip, kafe yanında toplanğan ediler.


text:
“Olü” kolemge yetken Qırım suv anbarlarınıñ miqdarı 5-ten 7-ge arttı. Bu aqta Kremlniñ nezaretinde olğan Qırımnıñ mesken-kommunal hocalıq nazirliginiñ malümatında yazıla.
2020 senesi dekabr ayında ise, yani bir ay evel, Qırım suv anbarlarınıñ toldurılması böyle edi:
Qırımnıñ Gidromettsentr gidrologiya ve gidrologik tahminler bölüginiñ reberi Natalya Ohrimenko bildirgenine köre, yağanaqlarğa baqmadan, Qırımnıñ suv anbarlarındaki vaziyet eyileşmey.
Qırımdaki Gidromettsentrniñ soñki malümatına köre, 2020 senesi dekabr ayında Qırımnıñ Partizan ve Qara özen suv yedeklerine suv kelmedi, Aluşta, Sudaq ve Kefeniñ köy özenleriniñ çoqusı qurudı.
Qırımnıñ mesken-kommunal hocalıq nazirligi dekabr ayında Qırımnıñ suv anbarlarınıñ tolmasına dair statistik malümatlar derc etti. Aydınlatılğan malümatqa köre, yarımadanıñ eñ az beş suv anbarı «ölü miqdar» işaretine yaqın.
Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ fikirince, Qırımda tatlı suv yete. Onıñ aytqanına köre, Qırımğa yaqın suvlarda, Azaq deñizi altında yedekler bar.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Rusiye FSBsiniñ baş idaresi, tahqiqat idaresine Ermeni Bazarda ğıyabiy şekilde mahkeme etilgen qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ davası boyunca Ukraina uquq qoruyıcılarına muracaat etmesini yasaqladı.
Bu aprelniñ 30-nda Rusiye kontrolindeki Ermeni Bazar şeer mahkemesiniñ oturışuvında bu davanıñ delilleri tedqiq etilgende belli oldı, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Dava malümatlarında olğan Rusiye FSBsiniñ tahqiqat idaresiniñ yolbaşçı muavininiñ cevabında Cemilevniñ şübheli olaraq sorğuğa çekilmesi aqqında devletlerara muracaatnıñ yollanılması «Rusiye Federatsiyası menfaatlarına zarar ketire bile», dep qayd etile.
«Resmiy protsessual vesiqalarnıñ yollanılması ne vaqıt zarar ketirdi? Rusiye Anayasasına köre halqara uquq normalarınıñ sisteması Rusiye uquq sistemasınıñ parçası degilmi? Bu vesiqa Mustafa Cemilevge qarşı dava siyasiy sebeplernen bağlı olğanını köstere. Daa 2014 senesi sentâbr ayında FSB Tahqiqat idaresiniñ yolbaşçı muavini muracaat yollamağa istegende, bu dava boyunca Ukraina organlarınıñ vekillerinen bağ tutmasınıñ siyasiy sebepleri bar olğanını añlağan edi. Bu tarihiy vesiqa. FSB Tahqiqat idaresi muracaat yollamasını blok etip, müvekkilimni imaye aqqından marum etti», – dep ayttı mahkeme oturışuvında Cemilevniñ advokatı Nikolay Polozov.
Ermeni Bazar mahkemesi imayeniñ talabınen FSB hadimini davet etmege razı oldı.
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi 2020 senesi aprelniñ 13-nde Mustafa Cemilevniñ qabaatlavını Rusiye Ceza kodeksiniñ üç maddesine istinaden aydınlattı: «Rusiyege kirişi yasaqlanğan çetel vatandaşınıñ bir gruppa insanlarnen evelden añlaşıp, Rusiye devlet sıñırını keçüv (Rusiye CK 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmı); nariye silâsını diqqatsız saqlav, onıñ başqa insan tarafından qullanılması ve ağır aqibetlerge yol açması (Rusiye CK 224-ünci maddesi); silânı qanunsız alıp saqlav (Rusiye CK 222-nci maddesiniñ 1-inci qısmı)».
Hatırlatamız, qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ davası boyunca martnıñ 5-nde olıp keçken mahkeme oturışuvında imaye tarafı dava malümatlarında bozuvlarnı qayd etti. Advokat Nikolay Polozovnıñ bildirgenine köre, bozuvlar tahqiqatçı azırlağan malümatnen bağlı edi. Mahkeme oturışuvında belli olğanına köre, Cemilevniñ Qırımğa kiriş yasağı 15 yılğa – 2034 senesi martnıñ 5-ne qadar uzatıldı.
Mustafa Cemilev
Mustafa Cemilev – qırımtatar milliy areketiniñ lideri, dissident, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi (1991 senesinden 2013 senesine qadar). Repressiyalarğa oğratılğan edi, 15 yıl sovet apishanelerinde yattı. 303 kün devamında Omsk apishanesinde açlıq tuttı. Rusiye akademiki, dissident Andrey Saharov Cemilevge qol tutıp, BM baş kâtibine mektüp yazdı.
Mustafa Cemilev 1991 senesi Qırımğa qaytıp oldı.
III-IX çağırılış Ukraina Yuqarı Radasınıñ halq deputatı ola.
Cemilev – Türkiyedeki Selçuk universitetiniñ uquq fahriy doktorı, «Ukrain cemiyetiniñ demokratizatsiyası içün» Orlık halqara mukâfatınıñ laureatı ola. Nansen medali (BM), V ve IV seviyeli Yaroslav Mudrıy knâziniñ nişanınen taqdirlengen edi.
2014 senesi Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqtı. Rusiye oña qarşı bir qaç cinaiy dava açtı. 2016 senesi Cemilevniñ namzeti Saharov mukâfatına kösterildi.


text:
№12 «Aqmescit-Kiyev» treni bomba yerleştirilgeni aqqında haber peyda olğan soñ toqtatıldı.
Bunı «Krımskiy vektor» yerli neşiri tren yolcularınıñ aytqanlarına esaslanıp yaza.
Olarnıñ malümatlarına köre, stantsiyağa trenni teşkergen uquq qoruyıcı organlarnıñ hadimleri keldiler.
«Politsiya ve acele yardım keldiler. Trenni köpeklernen beraber teşkerdiler. Bizni çıqarğanlar, ve telükesiz mesafede turmağa rica etkenler. Eki qıznı trenden çıqardılar, bizni ise, kirsetmezden evel, arbiyler teşkerdi ve köpekler qoqlap aldılar», – dep ayttı şaat Anatoliy.
Bomba aqqında haber yañlış oldı, tren ise beş saatten soñ yolunı devam etti.


text:
İyül 17-de Aqmescitte avia bombanı arındırmaq içün demiryol naqliyesiniñ areketi toqtatıldı, bomba Salğır özeni yanındaki Kim soqağı rayonında tapıldı. Bu aqta Fevqulade vaziyetler nazirliginiñ Kremlge boysunğan Qırım idaresinde bildireler.
«Bu yerge Rusiye Fevqulade vaziyetler nazirliginiñ Qırım bölüginiñ pirotehnika mutehassısları birden keldi, olar tapılğan şeyni ve civarındaki territoriyanı baqıp çıqtı. Tapılğan şeyniñ fugas aviatsion bombası olğanı belgilendi, onıñ umumiy ağırlığı 250 kilogrammnı teşkil ete (FAB-250). İçki işler nazirliginiñ hadimleri, avia bombağa yabancı adam keçmesin dep, territoriyanı sarıp aldı», – dep ayttılar müessisede.
Bu vaqıt Kremlge boysunğan Aqmescit şeer memuriyetinde fevqulade vaziyetler komissiyasınıñ fugas aviatsion bombasını zararsız alğa ketirmesi boyunca toplaşuv keçirildi. Avia bomba tapılğan territoriya yanındaki soqaqlarnı qapatmamaq ve avto naqliye areketini sıñırlanmamaq qarar alındı. Ameliyat keçirilgen vaqıtta demiryol naqliyesi areketi sıñırlandı. Bu yerde acele tıbbiy yardım taqımı nevbette tura edi.
«Saat 17:08 Baş idare Mahsus taqımınıñ pirotehnika mutehassıları bombanı topraqtan çıqardı ve mahsus tehnika vastasınen Rusiye Fevqulade vaziyetler nazirliginiñ poligonına ketirildi, o yerde havfsız şekilde yoq etildi», – dep qayd etti FVN Qırım baş idaresiniñ müdir muavini.
İyül 16-da Aqyarda Aqmescit-Aqyar yolunıñ yanında Ekinci Cian cenki vaqtındaki 500 kilogrammlıq bomba zararsız alğa ketirildi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ matbuat hızmeti Litvaniyadaki Ukraina elçihanesi binasında Ukraina bayrağınıñ yanında köterilgen qırımtatar bayrağınıñ fotoresimini aydınlattı.
«Tesirli. Litvaniyada Ukraina elçisi qırımtatarlarğa olğan ürmetini köstermek içün (qaidelerge qarşı) Ukraina bayrağınıñ yanında qırımtatar bayrağını astı», – dep qayd etme matbuat hızmeti.
Vilniusta aprel 11-13 künleri Dünya qırımtatar kongressi İdare şurasınıñ toplaşuvı keçirilmekte. Tedbir «İşğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı» halqara konferentsiyasından başlandı. Konferentsiya devamında Rusiyeniñ Qırım işğali ve yarımadada qırımtatarlarnıñ vaziyetine dair bir qaç muracaat ve beyanname seslendirildi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Sudaq rayon meclisiniñ reisi İlver Ametov bidirgenine köre, FSB onıñ oğlunı aqşam çıqarıp yiberecegine vade etken. Bu aqta mayısnıñ 8-de Ametov Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında ikâye etken.
«FSBge telefon ettim. Tanış olmağan maskalı insanlar oğlumnı malüm olmağan bir tarafqa alıp kettiler dedim. Olar maña: protsedura keçsin, teşkerilsin, qasevet etmeñiz, aqşamğa doğru çıqarıp yiberermiz dep ayttılar», - dedi Ametov.
Daa evel, mayısnıñ 8 bazaertesi künü, uquq qoruyıcılar Sudaq rayon meclisiniñ reisi İlver Ametov evinde tintüv keçirerek, oğlunı köteklegen ve malüm olmağan bir tarafqa alıp ketkenler.
Rusiye nezareti altındaki uquq qoruma idaresi tintüv ve tutılıp alınğanlar aqqında daa bir izaat bermedi.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, qırımtatar failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağı olmasında şeklengen Qırım musulmanları ve Meclis azalarınıñ evlerindeki tintüvler sıqlaştı.


text:
«Qırımdaki adise-vaqialar – Ukraina devleti, em de Silâlı quvetleri içün ciddiy bir sınavdır. Bizler bu sınavdan keçmek içün olğan ğayretini sarf etemiz, – dep ayttı o, «Ukrinform» neşirine. – Buhran Ukraina Silâlı Quvetlerni inkişaf ettirmek içün bir sebep oldı».
Mudafaa nazirliginiñ yolbaşçısı bildire ki, Rusiye ordusı Ukrainağa istilâ etse, Ukraina Silâlı Quvetleri qarşılıq köstermege azır.
Martnıñ 26-da Ukraina Yuqarı Radası Ukraina mudafaa naziri İğor Tenühni istifağa yolladı. Onıñ yerine nazir vazifelerini eda etecek Mıhaylo Koval tayin etildi.


text:
Qırımnıñ Yalı boyunda bu yıl mayıs bayramları turistlerniñ anâneviy çoqluqtaki ziyaretleri olmayıp keçti.
Bunı «Dorojnıy kontrol» mühbiri mayıs 9-da çıqarğan, Yalta civarında Nikita Botanik bağçasınıñ yanındaki boş yalınıñ videosı tasdiqlay.
«Ekseriy alda, bu vaqıt Yalta kurortlarında adam çoq ola – mayıs başından kurort mevsimi başlana. Lâkin Rusiye Qırımğa qoşulğanı sebebinden, turistler yarımadada tatilini ya da raatlıq künlerini keçirmege artıq istemeyler», - dep, qayd ete videonıñ müellifi.
Qırımnıñ «akimiyeti» evelden bildirgen edi ki, bu yıl 3 million turistlerni bekley ve rusiyeliler kelmesine esasen işanalar. Rusiye Naqliye nazirligi Qırımğa turistlerni alıp barmaq içün büyük kölemli salını kirağa aldı. Esaplarğa köre, yaz mevsiminde Keriç keçitinden künde eñ azı 8000 turist keçirilecek.


text:
Qomşu Rusiyedeki Rostov vilâyetiniñ mahkemesi fevralniñ 28-nde Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Seyran Murtaza, Asan Yanikov, Ruslan Suleymanov, Seytveli Seytabdiyev ve Alim Karimovnıñ sıñırlav tedbirini uzatuv qararına qarşı istinaf arizasını red etti.
Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Facebook saifesinde haber etti.
Qayd etilgenine köre, mahkeme oturışuvları qapalı şekilde video konferentsiya bağı vastasınen keçirildi. «Birdemlikniñ» malümatına köre, qadılar Aleksandr Mikulin ve Lüdmila Kirsanova oldı.
Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» on dört mabüsiniñ apis müddeti bir ayğa uzatıldı.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Mezkür dava boyunca 25 qırımtatarı qabaatlana, 23-ü Rostov-na-Donu, Taganrog ve Şahtı SİZOlarına çıqarıldı. Raim Ayvazov Aqmescit SİZOsında tutula, daa bir kişi – Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Kyivde Mustaqillik meydanında, 18 mayıs aqşamında, Qırımtatarlarnıñ sürgünlik qurbanlarınıñ Hatıra kününe bağışlanğan miting ötkerile. Qırım.Aqiqat o yerden canlı yayın bermekte.
Miting iştirakçileri Ukrainanıñ mustaqillik abidesi yanında toplaşalar. Aktsiyağa qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev te keldi.Failler mingke, ellerinde qırımtatar milliy bayraqlarnı, Qırımdaki siyadiy mabuslsrnıñ resimlerini tutalar, ve «Ukraina prezidenti, vade etilgen qırımtatar muhtariuiyeti qayda?» yazısı ile şiar açtılar.
Ukrainanıñ qıtaiy qısımında, işğal etilgen Qırımda, ve dünyanıñ çeşit memleketlerine mayısnıñ 18-nde qırımtatarlarnıñ sürgünlik qurbanlarını añuv Künü munasebetinen hatıra merasimleri teşkil etilecektir. Er sene bu künü 1944 senesiniñ faciası añıla, o vaqıt Qırımnıñ tamır halqı yarımdadan Orta Asiyağa sürgün etilgen edi. Cemi sayıda, 200 biñden ziyade adam sürgün etildi.


text:
«İnterfaks» haber etkeni kibi, bunı, Rusiye Federatsiyasınıñ teşkilât yanında daimiy reisi Andrey Kelin bildirdi.
Diplomat telefon vastasınen agentlikke öz fikirini bildirdi: «Kiyev Qırımğa suv bemegeni, - bu insan aqlarınıñ bozuvıdır, anda östürilgen bereket yoq ola bile. Umumen, çirkin bir areket».
Aytqanına köre, bu kibi sıñırlav OSCE-niñ suv ve yemeknen teminlev maddesini boza. Bu sebepten, Rusiye, OSCE-niñ iqtisadiy koordintorını mezkür problemanı ögrenmege rica etti.
Bundan evel, tanılmağan Qırımnıñ baş-naziri Sergey Aksönov, ayırı şeerlerde suv meselesi kerginleşkenini ve tarlalar qurıp qalacağını bildirgen edi. Bunda, Kiyev qabatlı olğanını qayd etti. Kiyevde ise, bunı red ettiler. Ve atta, qırım territoriyasında Şimaliy-Qırım kanalından saniyede 13,8 kubometr miqdarında suv qırslanğanını haber eteler.


text:
Qırım advokatı Edem Semedlâyev Qırımnıñ Yedi Quyu (Lenino) qasabasında yerli sakinniñ evinde tintüv keçirilgenini bildire.
«Bugün saat 7:30-da Yedi Quyu qasabasında Mambetşayev Nadirniñ evinde tintüv keçirildi. Tafsilâtlıca birazdan tarif eterim», – dep yazdı Semedlâyev Facebookta.
Qırım.Aqiqat tafsilâtlı malümat almaq içün advokatnen bağlanmağa tırışa. Mezkür haber diger qaynaqlardan şimdilik tasdıqlanmadı.
Kreml kontrol etken işğal altındaki Qırımnıñ uquq qoruyıcı organları tintüv sebeplerini izaatlamadı.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanlarında şeklengen Qırım musulmanları, qırımtatar Milliy areket failleri, Meclis azalarınıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımda oktâbr 17 künü, keç aqşam Rusiye kontrolü astındaki Aqmescit Merkeziy rayon mahkemesi «26 fevral» işi boyunca azırlıq toplaşuvını keçirdi. Toplaşuvda alınğan qarar aqqında Facebookta Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ MSK reisi Zair Smedlâyev haber etti.
«Yançıq Aqmescit ş. Merkeziy rayon mahkemesi «26 fevral» olaraq adlanğan iş boyunca azırlıq toplaşuvını bitirdi. Bu cinaiy işte Ahtem Çiygoz aqqında ayrı ayrı iş açıldı, o Qırımnıñ Yuqarı mahkemesinde baqıla. Bu işte keçken diger qabaatlanğanlar: Ali Asanov, Mustafa Degirmenci, Eskender Kantemirov, Eskender Emirvaliyev ve Arsen Yunusovnı Merkeziy rayon mahkemesinde mahküm etip başladılar. Yarın, oktâbr 18 künü saat 9.30 Pavlenko, 2 adresi boyunca Ahtem Çiygoznıñ nevbetteki mahkeme oturışı keçirilecek, qalğan iştirakçiler boyunca mahkeme saat 13.00, Turetskaya soq., 21 adresinde», – dep haber etti Smedlâyev.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.
Ukrainı Tışqı işler nazirligi (TİN) Ukrain vatandaşları işğal olunğan Qırımda taqip etilgenlerinden raatsız olğanını beyan etip, basqılarnı toqtatmapa çağırdı. Bunen beraber TİN Dünya toplulığına muracaat etip, bütün mumkün olğan siyasiy ve uquqiy çareler ile Rusiyege tesir etmege, onıñ totalitar usullarnen insan aqları ve söz serbestligini yoq etmesini toqtatmağa, ve apis etilgen ukrain siyasiy mabuslarnı azat etmege çağırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Bu sene iyün 26 künü qayd etilecek Qırımtatar bayrağı Kününe ukrain göñüllileri ukrain ve qırımtatar halqlarınıñ birligini temsil etken «Eki bayraq – bir memleket» serlevalı videonı çıqardılar.
«Eki bayraq – bir memleket» kampaniyası Ukrainada bu afta başlandı. Cuma künü Ukrainada Qırımtatar bayrağı Kününe bağışlanğan tedbirler keçirilecek. Kiyevde tedbir iştirakçileri, Ukrainada eñ büyük qırımtatar bayrağını açıp, birlik timsaline toquna bilecekler.
Aqmescit akimiyeti iyün 26 künü qayd etilgen Qırımtatar milliy bayraq Kününe tedbir ve avto yürüşleriniñ teşkilâtçılarına bayramnı keçirmege üç kere yasaq etti. Bu sebepten qırımtatarlarnı evler ve maşinalarını milliy bayraqlarnen yaraştırmağa çağıralar.
Evel bildirilgeni kibi, iyün 3 künü Kiyevde fleş mob başlandı, maqsadı – qırımtatar bayrağını Ukraina şeerlerinden keçirip, destek timsali olaraq onı qırımlılarğa bermek. Kiyevde Qırımtatar milliy bayraq Kününi marş, avto yürüşi, sergi ile qayd etecekler.
Qırımtatarlarnıñ bayrağı – üstünde altın tamğa tasvir etilgen kök tüslü ketendir. Qırımtatar bayraq künü 2009 senesi teşkil etildi.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda Şimaliy-Qırım kanalını içme ve köy hocalığı içün qullanmaq maqsadınen Donuzlav ve Sasıq-Sivaş göllerinden alınğan suvnen toldurması imkânını ögreneler. Kremlge boysunğan yarımada ükümetiniñ Suv hocalığı ve melioartsiya boyunca Devlet komitetiniñ matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, böyle avale Moskva tayinlegen Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov tarafından etildi.
«Donuzlav ve Sasıq-Sivaş göllerindeki suvnıñ himik talili, olarnıñ yüksek seviyeli mineralizatsiyasını kösterdi. Keyfiyeti böyle olğan suvarma suv topraq bereketligine, mahsuldarlıqqa ve köy hocalığı mahsulatına yaramay tesir ete. İçme ve köy hocalığında bu göllerniñ suvları qullanılması içün onıñ keyfiyetini deñiştirüvi boyunca qoşma tedbirler keçirmek kerek», – dep aytıla beyanatta.
Müessisede qayd etilgenine köre, «ukrain tarafı 2014 senesi aprel ayında Şimaliy-Qırım kanalında Dnepr suvınıñ berilmesini toqtağanınen bağlı Qırımdaki suvnen teminlev vaziyetini köz ögüne alıp», yarımadada suv menbalarını qıdırmağa devam eteler.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ Ukraina yarımadağa Şimaliy-Qırım kanalında suv berilmesini toqtattı. Bu kanal vastasınen Ukraina Qırımnıñ suv ihtiyaclarınıñ 85 fayızını teminley edi.
İşğal etilgen Aqyarda ameldeki akimiyet ealige suvnı tutumlı qullanmağa tevsiye etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Bitkoin
Bitkoin (inglizçä Bitcoin: bit häm coin - täñkä) - piring tüläw sisteması, İnternet çeltärendä eşläwçe üzäkläşterelmägän kriptografik aqça.
Bitkoin sistemasında Üzäk bank bulmıy, alege aqçanı berkem idärä itmi.
Böten dönyada millionnar sanaqta matematik kriptografik ısullar yärdämendä bitkoinnar çığarıla.
Tranzaksiälär xaqında mäğlümat açıq.
Qaytmas ütkärelä torğan säwdä kileşüläre.
İke yaq arasında elektron tüläw aradaşçısız uza. Öçençe yaq - iminiät birüçe multi-imza yärdämendä cälep itärgä bula.
Bitkoinnar iäsennän tış berkem aqçasın faydalanmıyça qaldıra almıy.
Bitkoinnar kriptovalüta, virtual' aqça, tsifrlı aqça, elektron täñkä dip atala.
Elektron aqça almaşu onlayn-xezmäte yärdämendä bitkoin ğadi aqçağa almaşıp bula.
Cibärüçe üze ütkärelgän tüläw öçen cıyımnı bilgeli, läkin komissiä zurlığı tüläwne eşkärtü prioritetına yoğıntı yasıy. Maxsus programma cıyım zurlığın kiñäş itä, cıyımsız tüläw dä eşkärtelä, läkin eşkärtü waqıtı bilgesez häm bik ozaq bulırğa mömkin.
Sistemanıñ iñ möhim üzlege - üzäk idäräçese yuq.
Açıq çığış kod belän maxsus programma küp kenä sanaqlarda urnaştırıla häm cibärelgän programmalar üzara ber-ranglı çeltärgä totaşa, älege çeltärneñ här töyene tigez xoquqlı häm üzenä ber citärlek bula.
Däwlät yäki xosusıy oyışma sistema belän idärä itä almıy häm bitkoinnar sanın üzgärtä almıy.
Yaña bitkoinnar çığaru waqıtı aldan bilgele inde. Bitkoin kodında maksimum sanı bilgelängän: iñ zur sanı 21 million bitkoin bulaçaq.
Bitkoin 0.00000001 öleşe satoşi (bitkoin avtorı Satoşi Nakamoto xörmätenä) atalğan.
Taswir[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bitkoinnar maxsus Bloklar çılbırında (Blokçeyn, ing. Blockchain) imza törendä bar. Bloklar çılbırında açıq tördä barlıq tranzaksiälär häm bitkoin-adreslar kürsätelä, bitkoinnar çın iäse adresı kürsätelmi.
Här qullanuçı ECDSA algoritmı yärdämendä çiksez san par açqıçnı buldıra ala. Açqıç yärdämendä bitkoin adresı buldırıla häm tranzaksiä döreslege raslana, şulay uq tsifrlı imza bularaq qullanıla.
Ayırım tranzaksiälär maxsus blokta berläşterelä, blok xaqında mäğlümat açıq.
Här blokta elekke bloknıñ nomerı häm heş yazıla. Barlıq bloklar çılbırğa tözelä, älege çılbırda bitkoinnar belän bar operatsiälär turında mäğlümat bar.
Blokta berençe operatsiä avtomatik itep yasala häm bloknı buldıru öçen aqçalata büläk tapşıra. Tranzaksiälär çiratınnan bütän mäğlümat blokta yazıla.
Maxsus kriptografik funksiä SHA-296 yardämendä heş itelä. Heş näticäse bilgelängän sannan kim bulırğa tieş. Ber blok 10 minutta yasala.
Kiräkle heş tabılğanda çeltärneñ töyene bütän töyennärgä tikşerü öçen bloknı cibärä.
Çirattağı bloknı östägän keşe aqçalata tüläw ala.
Çığaru[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bitkoinnar sanaqlar isäpläw yegärlege yärdämendä çığarıla. Bitkoinnar çığaru - maining (ing. mining) dip atala.
Här blok yasaw öçen sistema büläk itep tüli. 210 000 blok yasawdan soñ (4 yılda ber tapqır) aqçalata tüläw ike tapqır kimi: 50 bitkoin → 25 → 12,5 → ….
2012 yıldan 25 btc, 2016 yıldan 12.5 btc tülänä.
2017 yılnıñ martında 1 bitkoin 1250 artıq dollarğa citte häm altın unsiä bäyäsen arttırıp ütäde. 2017 yılnıñ avgustında mizgeldä bitkoin 4430 USD citte.
Yapunstan, AQŞ häm Qıtay watandaşları bitkoinnı töp qullanuçılar, şuña kürä bitkoin bäyäse arta häm bik üzgärüçän.
Bitkoin-Yena belän säwdä itü 46%, Bitkoin-USD belän - 25%, Bitkoin-Yuan belän - 12% täşkil itä (2017). Soñğı üseşe Yapunstannıñ bitkoinğa küp yena küçerüe belän bäyle.
Qayber illärdä bitkoin satu-alu bankomatları açıldı.
2017 yılnıñ 1 avgustında qayber Qıtay maynerları "bitkoin-igezäk" - "Bitcoin Cash" BCC buldıra, bu yaña kriptoaqcha altkoin bulıp sanala. Älege bülgälü çaraları "hard-fork" dip atala.
Tatarstanda[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
2017 yılnıñ avgustınnan Qazanda ber kalianxanä bitkoin belän tüläwlär qabul itä başlağan.[1]
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- http://www.bitcoin.org PәcMи cәxифә
- БиTkoиH TypыHдa 5 copayra raди җaBaп
- PycckoязычHый иHфopMaциoHHый pecypc o ceTи Bitcoin
- KoTиpoBka биTkoйHa Ha kpyпHыx плoщaдkax oбMeHa
- KapTa MecT rдe пpиHиMaюT биTkoйHы
- ЧTo Takoe ЗakpыTый kлюч Bitcoin(үлe cылTaMa)
- Bitcoin: The political ‘virtual’ of an intangible material currency // International Journal of Community Currency Research VOLUME 17 (2013) SECTION A 8-18
- ↑ https://www.business-gazeta.ru/news/354472 KaлbяHHaя KaзaHи Haчaлa пpиHиMaTb k oплaTe биTkoиHы


text:
Körüşüv çarşçenbe künü keçti, dep bildire devlet başınıñ matbuat hızmeti.
«Barışıq planımız ziddiyetniñ ileride yoq etilmei içün negiz olmalıdır. Terroristler silânı teslim etmeli», – dedi Poroşenko.
O, Donetskte ziddetniñ farqlı taraflarnıñ iştiragi ile tögerek masanıñ keçirile bilecegini de red etmey. Faqat «muzakere içün muzakere bizge kerekmey», dedi Poroşenko.
Malüm ki, Poroşenkonıñ barışıq planı Rusiye tarafından prezident saylav neticeleriniñ tanılmasını, terroristler tarafından atışnıñ toqtatılmasını ve ziddiyette iştirak etmegen eali içün qurtulış ayatnıñ teşkil etilmesini nazarda tuta.


text:
Bunı Gafarov öz Facebook saifesinde bildire.
«Men sizni doğrudan tenbiyeleyim, bu işke diger tatarlarnı bağlamañız, siz başqa kontoralarda keçinesiñiz, demek çım-çırt yaşañız, aramzadeler, Qırımda ekinci Maydan olmaycaq. P.S. Sen, advokat, öz başınen qurşunnı toqtata bilecegini tüşünmeyim, er keske bunı aytıp ber», – dep aytıla messacta.
«Gecelernen mına böyle acayip tileklerni alam, işte», – dep izaatlay Gafarov.
O, bu vaqia boyunca «Qırım Cumhuriyetiniñ prokuraturasına» ariza bermege niyetini de bildire.
Tünevin «Qırım prokurorı» Natalya Poklonskaya Meclis reisi Refat Çubarovğa «ekstremizm faaliyetiniñ musaadesizligi» aqqında tenbiyeni oqudı. Ve eger de o, buña riayet etmese, Meclis dağıtalacaq, onıñ faaliyeti ise yasaq olacağı aqqında bildirdi.


text:
Moskvanıñ «Lokomotiv» futbol klubı fevral 25-te Avropa Ligasınıñ 1/16 finalında Türkiyeniñ «Fenerbahçe» taqımı ile keçirilecek matçta siyasiy şiarlarnıñ qullanmaması aqqında tenbiyeledi.
«Lütfen, bir de bir siyasiy şiarlardan vazgeçiñiz», – dep muracaat ete «Lokomotiv».
Rusiye İçki işler nazirligi «provokatorlarnıñ yapqanlarını tekrarlamamağa» çağırıp, bunı yapacaqlarnı «menfiy aqibetler» aqqında tenbiyeledi.
Fevral 16-da İstanbulda «Lokomotiv» ve «Fenerbahçe» matçında Rusiye taqımı 0:2 esabınen yutturdı. Oyundan soñ yarı imayeci Dmitriy Tarasov urbasını çıqarıp, Vladimir Putinniñ resimi ve «eñ nezaketli prezident» yazısı olğan maykasını kösterdi.
Futbol birlikleri Avropa birligi Rusiye futbolcısına qarşı taqiqat başlattı. UEFA bildirdi ki, Tarasov qaide bozğanı ile qabaatlana, çünki futbol oyuncılarına siyasiy, diniy ya da şahsiy şiar ve resimler ile iç çamaşırnı köstermege yasaq etile.
Türkiye keçken sene noyabr ayından Suriye sıñırınıñ yaqınlarında Rusiye cenk uçağını tüşürgen soñ Türkiye ve Rusiye munasebetleri kerginleşti.


text:
İşğal etilgen Qırımda «Yedinaya Rossiya» firqasınıñ bölügi Vladimir Konstantinovnıñ namzetini Qırım «Devlet Şurası» spikeri vazifesine kösterdi. Bu qarar firqa bölüginiñ gizli rey berüv neticesinde alındı, dep haber ete İTAR-TASS.
Konferentsiyada 400 delegat iştirak etti. Rey berüvge eki namzet kösterildi – Vladimir Konstantinov ve Pötr Zaporojets. Yedinorosslar Konstantinovnı sayladı, Zaporojetske tek bir yery berildi.
LDPR regional bölügi de Konstantinovğa qol tuta.
«Konstantinovğa qol tutacaqmız, çünki onıñ aqiqiy bir itibarı bardır. Firqalar aqqında aytmayım, insan, siyasetçi, Qırım lideri olaraq itibarlı bir şahıstır. Qırım parlamentiniñ başında olmağa lâyıqtır», – dedi jurnalistlerge LDPR regional bölüginiñ reisi Sergey Şuvaynikov.
«Yedinaya Rossiya» firqasından Qırım parlamenti azaları diger siyasiy küçler ile işbirlikte bulunmağa azır, dey öz nevbetinde Vladimir Konstantinov.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Ukrainada Saudiy Arabistan elçisi Cüdiya Alhazal ile körüşti. Aprel 14 künü Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov bildirgeni kibi, körüşüv Kiyevde aprel 8 künü keçti.
Onıñ aytqanı kibi, körüşüvde taraflar işğal etilgen Qırımda qırımtatar halqınıñ vaziyeti ile bağlı meselelerni muzakere ettiler. Ayrı diqqat Qırım musulmanları içün 2015 senesi Hacnıñ ziyaretine ayırılğan edi.
Muzakere neticesinde taraflar Saudiy Arabistan Qırımda yaşağan musulmanlarnıñ menfaatı ile bağlı meselelerni Mustafa Cemilev ile uyğunlaştıracağı aqta añlaştılar.
«Qırımnıñ Rusiye Fedaratsiyası tarafından vaqtınca işğal etilgeni ve bu sebepten Qırım Musulmanları Diniy idaresiniñ Qırım musulmanlarınıñ menfaatını serbest bildirmege imkânı olmağanı sebebinden Qırım musulmanları aqqı ile bağlı olğan meselelerni Ukrainada Saudiy Arabistan elçihanesi Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev ve Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov ile uyğunlaştıracaq», – yazdı Çubarov.
O şunı da qoştı ki, yarımadanıñ vaqtınca işğali şaraitlerinde Qırım musulmanlarınıñ ağır uquqiy ve içtimaiy-iqtisadiy vaziyetini nazarğa alıp, Saudiy Arabistan Qırımnıñ 200 seyyası içün Hacnıñ maliyeviy teminlevi Qırallığınıñ hayriye fondlarınıñ esabına ödenilmesini tüşünecek.
Qırımtatar Milliy Meclis reisi aytqanı kibi, körüşüv iştirakçileri ileride de Ukraina musulmanları ile bağlı daa bir qaç mesleatnı keçirmege añlaştılar.


text:
İrade erkinligi
İrade erkinligi - insan, öz areketlerinde ve qararlarında serbestmi, olar, evelden tayin etilgenlermi aqqında felsefiy sualdir.
Asırlar devamında bu sual felsefecilerni ve ilâhiyatçılarnı meraqlandıra edi. Bu meseleni tedqiq etüv, tabiat qanunlarınıñ sebep-aqibet alâqası barmı oluvınıñ serbestlik ve sebep arasında tesirleşüviniñ añlamasına muhtac. Felsefe mektepleri, vaqialarnıñ episi tayinlengenmi dep ve serbestlik, tayinlevnen yan-yanaşa yaşay bilelermi (uyğunlıq uyğunsızlıqqa qarşı) baqışlarda farqlana. Şiddetli tayinlev tasdiq etkeni kibi, Bütündünya tayinlengen, bu da irade erkinligi imkânsızlığınıñ sebebi ola.
İrade erkinliginiñ diniy, ahlâqiy ve felsefiy aqibetleri olur. Meselâ, din ceetinden irade erkinligi, qudretli ilâhiy maiyet, şahısnıñ saylav ve iradesine öz tesirini qabul ettirmey manasında kele bile. Ahlâqiyatta irade erkinligi şahıs, öz areketleri içün ahlâq ceetinden mesülietli olğanını añlata bile. İlim saasında bu esas şunı belgiley bile ki, miy ve aqılnen beraber vucutnıñ areketleri bütünley cısmiy sebepliginen tayin etilir. İrade erkinligi felsefe tüşüncesi doğğanınen ep diqqat talap ettken meselelerden biri olıp qala.
Ğarbiy felsefede[deñiştir | kodunı deñiştir]
İrade erkinligi meselelerine dair esas felsefiy yönelişlerni vekilleri aşağıdaki eki sualine nasıl cevap bergenlerine köre gruppağa bölmek mümkün:
- Dünya tayinlengenmi?
- İrade erkinligi mevcütmi?


text:
Yuqarı sınıf talebeleri içün tarih derslerine qırımtatarlarnıñ sürgünligi aqqında tafsilâtlı malümatnı qoşacaq olalar. Şimdi 10-11 sınıf talebeleri içün yañı programma muzakere etile.
Bunı «Vesti» gazetası bildire.
Ukraina Tasil Nazirliginde aytılğanı kibi, muzakereler avgust 20 kününe qadar devam etecek, soñra bu teklifler Tasil Nazirliginiñ Eyyetine berilecek.
«Söz «Ulu Vatan Cenki» ıstılasınıñ «Ekinci cian cenki» ıstılasına deñiştirüv aqqında, Qırımdan qırımtatarlarnıñ, yunan ve ermenilerniñ sürgünligi, OUN-UPA, ukrain dissidentlerniñ faaliyeti aqqında malümatnıñ qoşuluvı aqqında kete.Bunıñ ile ocalar derslerde Maydanda olıp keçken adiseler aqqında tarif etecelker. ATO aqqında daa aytılmaycaq, çünki o daa bitmedi», – dediler neşirge nazirlikte.
Tarih derslikleri ğayrıdan basılmaycağını da qoşıp ayttılar.
«Bu er şey ocalarğa metodik tevsiyeler şeklinde berilecek. Yañı derslikler kelecek sene peyda ola bilecek. Eger de olarnıñ neşiri içün nasıldır bir neşriyat aqça berse, çünki bizde maliyeviy vasta şimdi yoq», – deyler mında.
Evel harkov faaliyetçileri sentâbr 1 künü ukrain talebelerine Qırım işğali aqqında tarif etilmesi içün imzalarnı toplay ediler.


text:
Ukraina halq deputatı İrına Ğeraşçenko sentâbrniñ başında Kyivde köteklengen Kremlniñ eski siyasiy mabüsi, qırımlı Volodımır Baluhnıñ alı aqqında tarif etti. Ekimleriniñ aytqanına köre, Baluhnıñ alı stabil qala.
«V.Baluhnıñ ekimlerinden yahşı haberler: «Hasta stabil, közlerini aça, qol ve ayaqlarnı qıbırdata! Müsbet dinamik! Vaqıt kerek! Oğraşamız», – dep yazdı İrına Ğeraşçenko Facebookta.
Baluhnıñ köteklengeni sentâbrniñ 8-nde belli oldı. Ağır alda hastahanege alındı – qolu ve köpürçik kemigi sındırıldı. Uquq qoruyıcılar Ukraina Ceza kodeksiniñ 187-inci maddesiniñ 4-ünci qısmına istinaden (aydutlıq) cinaiy tahqiqat başlattı.
Ukraina prezidentiniñ ofisi qırımlığa yapılğan ücüm sebebinden qasevetlengenini bildirdi.
Cumaertesi künü, sentâbrniñ 19-nda, N4 Kyiv prokuraturasınıñ prokurorınıñ muracaatı esasında paytahtnıñ Dnepr rayon mahkemesi Baluhqa ağır yara ketirgeninden şübheli sayılğan kişini eki ayğa apiske aldı.
Volodımır Baluh – qırımlı çiftçi, ukrainalı cemaat faali, Ukrain milletçileri kongressiniñ azası. Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ Rusiye vatandaşlığından vazgeçti. 2013 senesi qışta evinde Ukraina bayrağını astı, daa soñra «Sema Yüzü qaramanları soqağı» levhasını tikledi.
2016 senesiniñ soñunda Volodımır Baluhnı Rusiye FSBsiniñ hadimleri tutıp aldı. Olar Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemesi onı 5 yılğa azatlıqtan marum etti – eki cinaiy dava boyunca: silâ saqlaması ve «Aqşeyh vaqtınca tutuv izolâtorınıñ yolbaşçısını köteklev» dep adlandırılğan adise.
Baluh qabaatını tanımayıp, açlıqqa başlağan edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. «Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Volodımır Baluhnı siyasiy mabüs olaraq tanıdı.


text:
Bunı Mudaafa Nazirliginde berilgen malümatlarğa esaslanıp, Ükümet portalı bildire.
«Askerlerniñ Qırım arbiy qısımlarında zapt olunğan ilk künleri «Destek mektübi» aktsiyası ilân etildi: mahsus adreske istegenler minnetdarlıq ve destek sözlerinen mektüpni yollay bile ediler», – dep aytıla beyanatta.
«Ukrainadan ğayrı, Kanada, Lehistan ve İspaniyadan da sıq yazalar. Mühbirler tek mektüplerni degil de, şiir, plakat, foto, audio ve video muracaatlarnı yollaylar», – dep tarif ettiler müessisede.
Mudaafa ve Silâlı Quvetleri Nazirliginiñ yolbaşçılığı, arbiy hızmetçiler aktsiyağa qoşulğan er bir lâqaytsız qalmağan insanğa öz teşekkürlerini bildire.


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, cuma künü, martnıñ 27-nde, BM Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaq etilüvini qabul etmegenine dair qararnı qabul etkeninden tam altı yıl keçti, dep hatırlattı. Bu aqta müessiseniñ Facebook saifesinde aytıla.
«Tam altı yıl evelsi, 2014 senesi martnıñ 27-nde, Ukraina ve bir sıra ileri dünya memleketiniñ teşebbüsinen, BM Baş Assambleyasınıñ 68-inci sessiyasında reylerniñ ekseriyetinen (11-ge qarşı 100 rey) Ukraina topraq bütünliginiñ onıñ halqara seviyedeki sıñırlarda tanıluvına dair qarar qabul etildi. BM Baş Assambleyası, Rusiye tarafından Ukraina toprağınıñ, hususan Qırım yarımadasınıñ silâlı işğali meselesini muzakere etmek içün mahsus toplaşqan edi», – dep aytıla haberde.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, iç bir halqara teşkilât Qırım ve Aqyar ilhaqını qabul etmedi, dep bildirdi, şunıñ içün «halqara seviyede tanılğan sıñırlar» ıstılası Qırımnı tek Ukraina toprağı olaraq tanıtmağa imkân bere.
«BM Baş Assambleyasınıñ qararı sahte Qırım «referendumını» da tanımay. İşbu qarar ileride halqara istilâ ve işğal tanılması içün bir temel, bütün dünya memleketlerine ve halqara teşkilâtlarğa Ukraina topraq bütünligine olğan destekniñ bir timsali oldı», – dep bildire müessise.
Hatırlatamız, 2019 senesi dekabrniñ 9-nda BM Baş Assambleyası Rusiyeni Qırımdan ordusını çıqarmasına çağırğan qararnı qabul etti.
Daa evel Birleşken Milletler, baş kâtip António Guterresniñ işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuvlarına dair birinci maruzasını aydınlattı. Maruza metni teşkilâtnıñ saytında derc etildi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Yılnıñ başından Qırımda yanğınlarda elâk olğanlarnıñ sayısı eki kere arttı, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi.
“Yılnıñ başından bugüngece endi 537 yanğın söndürildi, olardan 266-sınıñ sebebi - quru otnıñ yanğanı. 2019 senesi devamında 159 adam tahliye etildi, 23 qurtarıldı. Yazıq ki, yanğında elâk olğanlarnıñ sayısı 45%ğa qadar arttı”, - denile beyanatta.
Qırım FVN başı Sergey Şahovnıñ aytqanına köre, “Qırım, yanğın miqdarı yüksek olğan yerlerniñ sayısına kire”.
2019 senesiniñ başından berli Qırımda quru otnıñ 160-dan ziyade yanğını çıqqanı qayd etildi, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi.
Fevral 4-ünde Bağçasaray rayonında Qobazı (Malinovka) köyünde 900 kvadrat metrlik mıntaqada quru otnıñ yanması oldı.
Avgustnıñ 11-inde üyleden soñ Üç Qoş deresinde yanğın başlandı. Fevqulade vaziyetler hızmetiniñ (FVH) haber etkenine köre, yanğın uzaq dağlıq yerinde, 45-80 derecelik bir bayır capında başlandı. Ateşniñ söndürmesine, derede 15-20 m/s qadar köterilgen küçlü yel mania ola.


text:
Rusiye mudafaa naziri Sergey Şoygu sentâbr 9-ğa Rusiyeniñ «Qavqaz-2016» strategik taqım-ştat ögrenüvleriniñ esas basamaqlarından biriniñ keçirilmesi planlaştırılğan işğal etilgen Qırımğa keldi, dep bildire Rusiye Mudafaa nazirliginiñ matbuat hızmeti.
Elde etilgen malümatqa binaen, Şoygu ögrenüvler levhalarınıñ ömürge keçirilmesi vaqtında ştablar ve ordularnıñ areketlerini şahsen teftişleycek.
Opuk poligonında Rusiye ordusı taqımınıñ şartlı duşmannıñ ücümini qaytaruv boyunca areketler işlep baqılacaq, ögrenüvlerge celp etilgen bütün ordu çeşitleri qullanılacaq.
Sentâbr 5-te, bazarertesi künü Rusiye cenübinde ve işğal etilgen Qırımda «Qavqaz-2016» taqım-ştab strategik ögrenüvleri başlandı. Ukrain istihbaratınıñ malümatına binaen, Rusiye Cenübiy-Ğarp yönelişinde tahminen 100 biñ asker, 10 biñden ziyade arbiy ve diger tehnika, 60 gemi ve 400 uçaq ve vertolötnı bir arağa ketirdi.
Ekspertlerniñ fikrince, «Qavqaz-2016» ögrenüvlerinde Rusiye Federatsiyasınıñ silâlı quvetleri Ukrainağa qarşı ameliyatnı işlep baqacaq.
Avgust 18-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ilân etti ki, Rusiye kütleviy şekilde Ukrainağa kire bile ve böyle alda arbiy vaziyet kirsetile bilecegini ayttı.


text:
Sürgün etilgen qırımlı Nedim Halilovnı dekabr 29-da saba Rostov vilâyetindeki filtratsion lagerge avuştırmağa başladılar. Bunı Halilovnıñ dostu Ayder İsmailov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Nedim Halilov saba saat 8-de maña telefon etip, onı Rostov vilâyetiniñ Gülkeviçi qasabasındaki lagerge avuştırğanlarını haber etti. Añlağanım qadar, bu tola zavodı ola. Oña azırlanması içün bir saat berildi. Soñra bağ üzüldi. Tafsilâtlı malümat almaq içün advokatnen bağlanmağa tırışamız», – dep ayttı İsmailov.
«Qırımtatar maaliy merkezi» dey ki, «o, 600 kilometr yolğa, 150 insan arasında olıp, dayanamaz, sağ qalsa da, sağlığı büyük zarar körer».
Sürgün etilgen qırımtatarı Nedim Halilov bir aydan ziyade Krasnodar ülkesindeki mahsus noqtada açlıq tuta, onı hastahanege zornen yatqızmağa isteyler, dep haber etilgen edi.
Bundan evel Nedim Halilov Rusiye uquq qoruyıcı müessiselerine muracaat etip, sağlığı fenalaşqan taqdirde hastahanege yatqızmamalarını rica etti.
Noyabr 7 künü Kreml kontrolündeki mahkemeniñ qararı ile qırımtatarı Nedim Halilov Qırımdan tış çıqarıldı. Halilovqa evine kirip, sıcaq urba, para ve vesiqalarını almağa izin berdiler. Dekabr 29-da Halilov Krasnodar ülkesindeki filtratsion noqtada qala edi.


text:
Dekabrniñ 28-nde Aqmescitteki Semaşko adına hastahanede qırımtatar faaliyetçisi, «Veciye Kaşka işi» figurantı Asan Çapuhnıñ tıbbiy teşkerüvi yapıldı. Ekimlerniñ hulâsası yılbaş bayramından soñ beklenile. Bunı Qırım.Aqiqatqa advokat Ayder Azamatov bildirdi.
Advokat: «Onıñ alı biraz eyileşti, özü qıbırdap ola, lâkin yardımğa muhtac. Sol ayağı toqtamayıp yuqlap qala, sol qolu sağ qolundan ufaq körüne, qan dönümi yaramay. Tili kürmekleşe, zornen laf ete, nefes alması biraz qolaylaştı, közünde illeti bar… Maña köre, o, tıbbiy baquvı aman-aman olmağan muvaqqat izolâtorda degil de, hastanede bulunmaq kerek», – dedi.
Aynı zamanda Çapuh özü tıbbiy bölükte bulunmaqtan vazgeçti.
Azamatov: «O, tıbbiy bölükte onı baqacaq kişiniñ olmağanını, muvaqqat izolâtorda ise ücre arqadaşlarınıñ oña yürmege yardım etkenlerini vazgeçkeniniñ sebebi olaraq kösterdi. Soyları oña ilâclar yolladı ve olarnıñ sayesinde alı stabildir. Faqat Qırımda bayramlar yanvarniñ 9-na qadar devam etecek, ilâclar ise yanvarniñ 5-ne qadar yetecekler.
65 yaşlı Asan Çapuh muvaqqat izolâtorda mikroinsult keçirip, acele surette hastahanege yatqızılmasına muhtac edi. Onıñ advokatı Ayder Azamatov, imayesi altında bulunğannıñ şeer hastahanesine keçirilmesini talap ete edi.
Noyabrniñ 23-nde kündüz Aqmescitte telükesizlik hadimleri bir grup qırımtatarlar – Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini yaqaladılar. Olar Türkiye vatandaşından «aqsız yerde hususan büyük miqdarda para talap etüv»de qabaatlanalar. Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından yaqalanuvları esnasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. Daa soñra qadınnıñ vefat etkeni belli oldı.
Noyabrniñ 24-nde Rusiyeniñ kontroli altında bulunğan Aqmescitteki Kyiv rayonı mahkemesi yaqalanğan qırımtatar faaliyetçilerini 2018 senesi yanvarniñ 15-ne qadar apiste qaldırdı.


text:
Rusiye FSBsiniñ hadimleri işğal etilgen Qırımda «N.Çelebicihan qanunsız silâlı batalyonında iştirak etkeninden» şübheli sayılğan Aqmeçit rayonınıñ sakinini tuttı, dep bildire. Bu malümatnı bazarertesi künü, fevralniñ 17-nde, Qırım ve Rusiye kütleviy haber vastalarına Rusiye müessisesiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
Rusiye mahsus hızmeti, şübheli kişi 2016 senesi yazda Ukrainağa ketip, mezkür batalyon saflarına kirdi, dep israr ete.
FSB malümatına köre, er adamğa qarşı Rusiye Ceza kodeksiniñ 208-inci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden (silâlı birleşmede iştirak etüv – QA) cinaiy dava açıldı.
«Al-azırda şübheli kişi yaqalandı. Mahkeme qararınen oña sıñırlav tedbirini saylap, nezaret altına aldılar», – dep aytıla TASS Rusiye agentligi aydınlatqan müessise haberinde.
Diger mustaqil menbalar bu malümatnı tasdıqlamay. Tutulğan insannıñ adı ve soyadı aydınlatılmay. Qırım.Aqiqat tafsilâtlı malümat almağa tırışa.
Fevralniñ 16-nda Ukraina Tış işler nazirligi, Azaq deñizinde Rusiye quvetçileri tarafından ukrain balıqçılarınıñ zapt etilüvi aqqında malümatnı teşkere, dep bildirdi.
Daa evel fevralniñ 16-nda Rusiye kontrolindeki Keriç şeer mahkemesi fevralniñ 15-nde Azaq deñizinde «qanunsız balıq tutqan» ukrain balıqçıdarını 10 künge apiske aldı.
Qırım ve Aqyardaki Rusiye FSBsiniñ idaresi fevralniñ 15-nde Azaq deñizinde dört Ukraina vatandaşı bulunğan gemi tutulğanını bildirdi. Rusiye kontrolindeki Qırım ombudsmeni Larisa Opanasük ukrain gemisiniñ taqımı Azaq deñizinde 48 saatqa tutuldı, dep ayttı.
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ kütleviy haber vastaları ile bağ meseleleri bölüginiñ reberi Andriy Demçenko Qırım.Aqiqatqa izaat berip, müessise, Azaq deñizinde dört Ukraina vatandaşı bulunğan gemi Rusiye quvetçileri tarafından tutulğanını teşkere, dep bildirdi.
Daa soñra FSB, Azaq deñizinde tutulğan geminiñ kapitanı sorğuda qabaatını tanıdı, dep bildirdi.
2019 senesi yanvar ayında Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ Yedi Quyu rayon mahkemesi 24 yaşında Qırım sakini Fevzi Sagancini «Ukrainada qanunsız silâlı birleşmede iştirak etkeninde» qabaatlap üküm çıqardı.
Ukraina uquq qoruyıcı organları erkânında qırımtatar batalyonını quruv munaqaşası 2016 senesinden berli devam ete.
Ukraina İç işler nazirligine ait Ukraina Milliy gvardiyası, olarnıñ qurulışında «qırımtatar batalyonınıñ» qurulması aqqında beyanatlar şimdilik qanun seviyesinde tasdıqlanmağan beyanatlar olıp qla, dep qayd etken edi.
«Asker» cemaat teşkilâtınıñ yolbaşçısı Lenur İslâmov Noman Çelebicihan «qırımtatar batalyonına» arbiy bölük nomerasını bermege talap etken edi.


text:
Qırımda ukrain mahsulatını ketirüv yasağını vaqtınca lâğu ettiler, dep bildirdi FTS reberiniñ muavini Tatyana Golendeyeva. Onıñ qayd etkenine köre, Rusiye Federatsiyasında işbu yasaq öyle de qala, dep haber ete Qırım «akimiyetiniñ» ruporı Krıminform saytı.
Böyle bir qararnı Rusiye Federal gümrük hızmeti müşterilerniñ ihtiyaclarını qanaatlendirmek içün qabul etti.
Golendeyevanıñ aytqanına köre, ukrain mahsulatı yarımadağa maniasız kelip çıqa.
«Olarnı Rusiyeniñ qalğan territoriyasına çıqarmaq niyetleri olsa, anda Gümrük ittifağı çerçivesinde qabul etilgen vesiqalarnı, tehnikiy reglamentlerni talap etecekler», – dep añlattı FTS reber muavini.
Belgilengen rejim «keçici müddet» devamında olacaq – 2015 senesiniñ başına qadar.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım ükümeti Jamalağa ukrain vatandaşlığını Rusiye vatandaşlığına deñiştirmege ve yarımadağa qaytamağa teklif ete.
Bunı rusiyeli TASS devlet haber agentligi, Rusiyege boysunğan Qırım ükümetiniñ baş nazir muavini Georgiy Muradovnıñ sözlerine esaslanıp, bildire.
«Qırım Jamalanıñ sanağa çıqışlarına daima memnün olacağını qayd etem, bu onıñ vatanıdır... Oña tek vatandaşlıq deñiştirilmesinen bağlı bazı şeylerni yapmağa qaldı, vatanğa kelmege ve özünde sanağa çıqmağa», – dedi Muradov.
Ukrainanı temsil etken qırımtatar yırcısı Jamala (Susanna Camaladinova) «Eurovision-2016» yarışında ğalebe qazandı. Yarış finalı mayıs 14-te İsveçiya paytahtı Stokgolm şeerinde keçirildi. Jamala 1944 senesi qırımtatar halqınıñ Orta Asiyağa kütleviy şekilde sürgünligi aqqındaki «1944» adlı yırnı icra etti.
Konkursta ekinci yerni Avstraliya qazandı, üçünci basamaqta Rusiye yerleşti.
Qaidelerge köre, nebetteki yarış ğalebe qazanğan devlette keçirilmek kerek.


text:
Ukraina jurnalisti Mıkola Semena 2019 senesi iyül ayında işğal etilgen Qırımdan esas Ukrainağa çıqma imkânını ala bile. Bunı oktâbrniñ 2-nde jurnalistniñ advokatı Emil Kürbedinov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, Mıkola Semena icra hızmetniñ yolbaşçısından mektüp aldı. Anda «çetelge çıqma» meselesi onıñ tarafından baqılmay, dep qayd etile. Mıkola Semenağa şartlı-müddetinden evel azat oluv qararını beklemege qala, dep qoştı advokat.
«İyül ayında şartlı ükümniñ yarısı bite. O, şartlı-müddetinden evel azat etilmek içün ariza bere bile. Qanaatlendirilse, bu ise mahkemede yapıla, raat çıqa bile», – dep ayta advokat.
Oktâbrniñ 2-nde belli olğanı kibi, Mıkola Semenağa işğal etilgen Qırımdan çıqıp, kardiologiya hastahanesinde tedaviylenmek içün Kyivge ketmege izin berilmedi.
Daa evel Ukraina jurnalistleriniñ milliy birligi, ukrain jurnalisti Mıkola Semenanıñ Kyiv şeerindeki kardiologiya hastahanesinde tedaviylenmesi içün olduqça Tecиp etmege ukrain akimiyetine ve halqara teşkilâtlarğa muracaat etti.
Bu muracaatnı Ukrain ombudsmenı Lüdmila Denisova, OSCE (Avropada havfsızlıq ve işbirlik teşkilâtı) ve Rusiyede insan aqları boyunca vekâletlisine yolladı.
2017 senesi sentâbr ayında Aqmescit mahkemesi Semenanı üç yılğa şartlı olaraq apiske alıp, üç yıl deñeme müddeti ve üç yıl devamında açıq faaliyet köstermesini yasaqlamağa talap etti.
Aynı o yılnıñ dekabr ayında Kreml nezareti altındaki Qırım Yuqarı Mahkemesi, açıq faaliyet yasağını eki yılğace qısqartıp, ükmüni qısmen yımşattı.
Mıkola Semena, öz maqalelerinde «fikir bildirüv serbestligini» eda etkenini ayta.
Ukraina Tış işleri nazirligi, AQŞ Devlet departamenti, Avropa Birligi ve bir sıra halqara teşkilâtları Mıkola Semenağa qarşı çıqarılğan qararnı taqbih ettiler.
Radio Free Europe/Radio Liberty prezidenti Tom Kent, jurnalist Mıkola Semenağa qarşı qabaatlavlarnıñ esassız olğanını söylep, Qırımda Kremlniñ kontroli altında bulunğan mahkeme tarafından çıqarılğan qarar lâğu etilmek kerek, dedi.


text:
Qırımtatar göñülli batalyonını teşkil etmege istegenler çetel devletlerden yardım soramadı. Bu aqta öz Facebook saifesinde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildirdi.
Çubarovnıñ aytqanı kibi, batalyonnıñ teşkil etilmesi şimdi çeşit ştablarda ögrenile. «Amma bugün şunı aytmaq mümkün ki, işbu arbiy bölük ne milliy, ne diniy olacaq, amma işbu faktorlar hızmetniñ teşkil etilmesi vaqtında nazarğa alınacaq; bu bölük Ukraina Silâlı quvetleri ve İçki işler nazirligi erkânında açılacaq», – qayd etti Meclis reisi.
Evel «Qırım vatandaşlıq qamaçavı» idareceisi Lenur İslâmov aytqanı kibi, «Ukraina Mudafaa nazirligi daa bir şey yapmay, Türkiye Mudafaa Nazirligi ise bizge endi yardım etmege başladı».
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Qamaçav iştirakçileriniñ talapları arasında – siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, Qırımda insan aqlarına riayet etüv ve yarımadağa halqara eyyetlerniñ kirsetilmesi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Federal avtonimiä räise İldar Ğilmetdinov Semberdä bulıp kitte — Azatlıq radiosı
24.05.2007
Däwlät Duması deputatı, Tatarstannıñ Yäşlär oyışmaları şurası räise İldar äfände Sembergä “Milli mädäniätlärneñ Xalıqara yäşlär assambleyası” dip atalğan çarağa çaqırılğan ikän.
Forsattan faydalanıp, Mäskäw qunağı tatar cämäğätçelege belän dä ayırım oçraşu oyıştırdı. Anda räsmi dairälärdän Däwlät Duması deputatı Valentin Denisov, cirle parlament deputatları, Ölkä Xökümäteneñ Eşmäkärlekne üsterü ministrı Wildan Zinnurov ta qatnaştılar.
Cirle avtonomiä räise Ramis Safin üz çığışın alda torğan oluğ burıçlarğa bağışladı. İñ awırtqanı – “Çişmä” televizion tapşıruınıñ yabıluı. 6000HәH artıq millättäşebez imzalağan xatnı, Prezident apparatına citkerü öçen, İldar Ğıyl’metdinovqa tapşırdı. Ramis Safin şulay uq Tatar Mädäni üzäge qaramağına 20 yılğa arendağa birelgän binanı torğızu häm 91-nçe mäktäpne tieşençä cihazlaw öçen dä Federal’ avtonomiä citäkçelegennän yärdäm soradı.
“Çişmä” tapşıruın qaytaru kiräklege başqa çığışlarda da yañğıradı. Ölkäneñ İctimaği Pulatı äğzası Damir Şäripov bay tarixlı tatar awılların ayanıçlı xälgä töşergän säbäplärgä dä tuqtaldı häm bu batqaqlıqtan çığu yulları ezläw buyınça anıq täqdimnär dä kertte.
Däwlät Duması deputatı Valentin Denisov İlbaşı Putinnıñ yıllıq yullamasında milli mädäniätlärne üsterügä bağışlanğan süzlärennän faydalanırğa kiräk, dide. Anıñ äytüençä, ölkä xakimiäte dä bu mäs’älägä iğtibarın köçäytüne küzdä tota. Deputat şulay uq cirle radio häm televizion tapşırularnı qaytaru mömkin dip sanıy häm monıñ öçen tırışlıqlar taläp itelä, dide. Tik üze nindi tırışlıq kürsätäçägen genä äytmäde. Şulay uq tatarnıñ 6000 imzalı möräcäğätennän dä artıq tırışlıqların niçek küzallawına da tuqtalmadı.
“Bolğar yañarışı” oyışması citäkçese Şäwkät Bogdanov isä Qol Ğäli häykälen buldıru tırışlıqları belän tanıştırdı. Ölkä häm şähär xakimiäte bu ğämälgä uñay qaraş belderde, ämma üz arabızda berdämlek yuq, avtonomiä citäkçelege dä bitaraflıq kürsätä, dide Şäwkät äfände. İldar Usmanov Tatar yäşläre üzägeneñ eşçänlege belän tanıştırdı. Ğinwarda ğına eşli başlasaq ta, ike zur çara uzdırdıq: “Tatar yegetläre konkursı” häm “Min tatarça söyläşäm” çarası. Xäzer isä Tatar yäşläre Sabantuyına äzerlek bara, dide İldar Usmanov.
Federal’ avtonomiä räise İldar Ğıyl’metdinov alda torğan töp burıçlarğa tuqtaldı. İñ möhime – cirle avtonomiälärne borçığan problemalarnı xäl itügä bulışlıq. Bu barı tik Mäskäw türäläre aşa ğına xäl itelä ala. Mintimer Şäymiev aldıbızğa töbäklärdäge milli oyışmalarğa yärdäm itü burıçın quydı. Bu cähättän BTK belän qulğa-qul totınıp eşläw mäslixät, dide İldar Ğıyl’metdinov.
Berniçä qısqa xäbär.
Novospasski rayonı üzägendä Tatar mädäniäte könnäre uzdı. Bu rayonda tatar awılları yuq, şulay da xalqınıñ 12 protsentın kürşe İske Qulatqı rayonınnan küçenep kilgän millättäşlärebez täşkil itä. Säbäbe – şul uq: İske Qulatqınıñ töşenä dä kerä almağan sänäğät şirkät’läreneñ biredä tözelüe häm alarnıñ eşsezlektän intekkän Qulatqı xalqın suırıp aluı. Qulatqılılar şulay da Novospasski şartlarında da üz yözlären saqlap qalırğa tırışqanday. Äytik, rayon üzägendäge 2-nçe sanlı mäktäptä “Çişmä” häm “Läysän” isemle tatar cırı studiäläre eşläp kilä. Krasnosel’skiy awılında mäçet tözemäkçelär. “Ä rayon başlığı Aleksandr Vrajnov bu izge eşkä häryaqlap yärdäm itäçäk”, — dide anıñ urınbasarı Lyudmila Maksimova
İske Qulatqı qasabasında da yaña mäçetkä nigez taşı salındı. Anıñ töp iğanäçese – Sarıtıula yäşäwçe kürenekle maltabar Eduard Ganiev.
Semberdä Tatarstannıñ Tübän Qama qalasındağı Üzäk mäçet imamı Yosıf xäzrät Däwlätşin bulıp kitte. Ul ölkä üzägeneñ 4 mäçetendä wäğäzlär tottı. Alarnıñ eçtälege – mäçettän tış yäşlär arasında eşne cäyelderü çaraları turında buldı. Mäsälän, alar Quqmara rayonı buyınça dini-mädäni säfärgä cıyınalar ikän. Anıñ qısalarında din ähelläre wäğäzlär totaçaq, yäşlär arasında Qor’än häm bäyet-mönäcätlär bäygese oyıştırılaçaq. Oçraşular, nigezdä, awıl mädäniät yortlarında uzaçaq. Bu mäs’älä buyınça cirle xakimiätlär belän kileşelgän dä inde.
Ayrat İbrahim, Sember
azatliq.org
Ğarmunçı İrşat Ğabbazov häm “Xıyal” ansamle
Tatarstan wäkilläre assambleyadä


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev noyabrniñ 13-nde 75 yaşını qayd etti. Doğğan künü arfesinde o, Rusiye ve Qırımda siyasiy sebeplerden apiste tutulğan qırımlılarnıñ balalarına yardım etmege çağırğan edi.
1966-1983 seneleri Cemilev altı kere apiske alınğan edi. Umumen «sovetler qurumını aqaretlegen baqışlarını tarqatqanı içün» 15 yıl apiste yattı. Omsk apishanesinde tutulğan vaqıtta 303 kün açlıq tuttı, 1986 senesi azatlıqqa çıqtı. 20 yıldan ziyade Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi edi, al-azırda – Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı.
«Qırım eviniñ» program müdiri Alim Aliyev Mustafa Cemilev aqqında tarif etken «Boysunmağan» kitabınıñ müelliflerinden biri ola. O, bu insan ne içün örnek olmaq kerekligini añlata.
– Mustafa ağa ne için böyle? Birinci – ruh küçü, o, siyasiy vaziyetke ve devlet yardımına baqmadan, açlıqta ve printsipleri oğrunda küreşinde belli ola edi. Ekincisi – doğru yapqanınıñ añlaması. Sovetler zamanında milliy areketniñ şimdiki veteranları qaytmaq içün küreşkende tek öz nesili içün degil, kelecek nesiller içün de müim bir şey yapqanlarını añlay ediler. Ve üçüncisi – zor vaqıtlarda bile vazgeçmeyip ileri ketmege yardım etken mizah añlayışı. Mustafa ağa çoq şaqa ete ve çoq güzel lâtifeler bile. O vaqıtmı, şimdimi daa zor edi, dep sorağan edik. O, şimdi daa qolay, çünki bütün medeniy dünya işğal aqqında bile ve qırımtatar milliy areketine ve Ukrainağa qoltuta, dey.
Mustafa Cemilev Qırım.Aqiqat Radiosına onıñ yubileyinde eñ güzel ediye Rusiyeniñ yarımadadan ketmesi olur edi, dep tarif etti:
«Televizornı açıp, ruslar Qırımdan ketkenini eşitse edim – bu, elbette, eñ büyük bahşış olur edi. Belki, öyle de olur, amma ne vaqıt? Vatandan ğayrı, qalğanı er şey bar».
Alim Aliyevniñ qayd etkenine köre, qırımtatarlar öz liderlerine soqurcasına işanmay.
O, qıymetleri ve printsiplerini satmadı, artından ketken insanlarğa hainlik yapmadıAlim Aliyev
– Qırımtatarlar öz liderlerini köklerge çıqarmay, deyler, – qısmen doğru, çünki olarda da ukrainlerde olğanı kibi azatlıq ruhu bar. O, yetekçilerniñ areketlerinden şübelenmege mecbur ete, bu pek yahşı ve doğru. Amma qırımtatar cemiyetinde tazir de bar ya da, aksine, insanlarnı ve yapqanlarını maqtav. Al-azırda işğalcilernen çalışıp, siyasiy karyerasını yapacaq olğan «liderlerni» qırımtatar cemiyeti tanımay. Açıq-açıq yapılğan tazir misalleri pek çoq. Mustafa Cemilev bam-başqadır: o, qıymetleri ve printsiplerini satmadı, artından ketken insanlarğa hainlik yapmadı.
Qırımlı tarihçı Andriy İvanets emin ki, Mustafa Cemilev kibi şahıslar – er angi halq içün büyük muvafaqiyettir.
O, em qırımtatarlarnıñ milliy lideri, em Ukraina siyasiy milletiniñ lideri olaAndriy İvanets
– Özüni gençliginde bile qırımtatar milliy areketiniñ printsipial lideri olaraq kösterdi, zor vaziyetlerde canını ve halqınıñ vatanğa qaytması içün küreşnen bir sayıp fikirlerinden vazgeçmegen edi. Sovetler zamanında siyasiy baqışları içün 6-7 kere mahküm etildi, 15 yıl lager, sürgünliklerde oldı, 1970-inci seneleri sovetlerniñ yapqanlarına qarşı tarihta eñ uzun açlıq narazılığını yaptı. 2014 senesi Mustafa Cemilev özüni daa bir kere kösterdi: Rusiye ve işğalciler onı öz tarafına çekmege ne qadar tırışsa da, neticesi olmadı. O, em qırımtatarlarnıñ milliy lideri, em Ukraina siyasiy milletiniñ lideri ola, çünki qırımtatarlar onıñ şekillenmesinde yer ala. Şu sebepten Ukraina vatandaşları çastlı.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Aleksandr Golubov, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ alıp barıcısı


text:
Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Asan Yanikov eki aydan berli «antisanitar şaraitli» kamerada karantinde buluna. Bu aqta advokat Safiye Şabanova «Qırım birdemligine» bildirdi.
«Asan Yanikov 2020 senesi avgustnıñ 8-nden berli karantinde buluna, dep ayttı, anda eki aftadan çoq tutmaylar. Bu mağaz odası, tranzittir. Bu kameradan yañı kelgenler kameralarğa kete. Kameranıñ şaraitleri sanitar degildir, dımlı», – dep aytıla imayeciniñ haberinde.
Şabanovanıñ aytqanına köre, Yanikovnıñ sağlıq vaziyeti fenalaştı, amma tibbiy yardım kösterilmey.
«Aşqazan-içekler problemleri yañıdan başladı. Asan azdı, arıqladı. Asanğa tibbiy yardım kösterilmey. Aqmescitniñ SİZO-1-nde ilâc yoq. Müvekkilimniñ aytqanına köre, bütün hastalıqlardan tsitramonnen tedaviyleyler», – dedi Şabanova.
Rusiyeniñ Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ hadimleri Yanikovnı tutuv şaraitleri aqqında malümat bermey.
Yanikov 2019 senesi martnıñ 27-nde tutuldı. O künü Rusiye quvetçileri qırımtatarlarnıñ evlerini tintken edi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerini siyasiy mabüs dep tanıdı ve olarnı acele azat etmege talap etti.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Başqortstannıñ Stärlebaş rayonında comğa könne töbäkara yäşlär sabantuyı başlanıp kitte. Yıl da oyıştırıluçı bu bäyräm bıyıl dürtençe tapqır uzdırıla häm ul öç kön däwam itäçäk.
Älege zur çarağa Başqortstannıñ barlıq rayonnarınnan häm şähärlärennän meñnän artıq yäş-cilkençäk kilde. Şulay uq Tatarstannan, kürşe Perm kraennan, Çiläbe, Irımbur ölkälärennän häm başqa töbäklärdän dä baytaq qunaqlar cıyıldı.
Stärlebaşta oyıştırılğan bıyılğı Yäşlär Sabantuyın İdel buyı federal' okrugında iğlan itelgän Yäşlär yılına häm başqortlarnıñ Rus däwlätenä quşıluına 450 yıl tuluğa bağışlarğa buldılar. Här yıldağıça, bıyıl da töbäkara Yäşlär Sabantuyında bik küp sport çaraları, bäygelär, milli köräş, at çabışları oyıştırılaçaq. Şulay uq qızlarnıñ ayırım, yegetlärneñ üzläreneñ yarışmaları da bula. Häwäskär cırçılarnıñ häm biyüçelärneñ çığışları da bik kürkäm bulaçaq, di bu bäyrämne oyıştıruçılar.
Yäşlär Sabantuyına Ufadan küp kenä tanılğan cırçılar häm estrada yoldızları da bardı. Alar şimbä könne zur konsert kürsätä häm yäşlärgä diskoteka oyıştıra. Şimbä könne Ufadan bu bäyrämgä respublikanıñ qayber citäkçe dairäläre dä bara häm yäşlärgä qotlaw süzlären citkeräçäk.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi yarımada işğalinden evel çalışqanı kibi çalışamaz ve bu şaraitlerde qırımtatar diasporalarınıñ rolü artacaqtır. Bu kibi fikirni Yaqın şarqiy taqiqatlar merkeziniñ müdir muavini Sergey Danilov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Şimdi diasporalarnıñ rolü, türk, AQŞ ve Almaniyadaki, elbette ki, artacaq, çünki Meclisniñ yetekçi taqımı yarımadada idare etmek imkâniyetlerinden marum qaldı», – dey o.
Aynı zamanda, sözlerine köre, diasporalarnıñ rolüni abartmağa kerekmey.
Danilov şunı qayd etti ki, şimdi Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti «esas kommunikator rolüne Müftiylikni «tayinlep», Meclis ve qırımtatar halqı arasında işançnı bozmağa» tırışa.
«Qırımtatar Milliy Meclisi içtimaiy institut, riayet etilgen, tanılğan ve uzun müddet devamında çalışqan qaide sisteması kibi qurulğandır», – dedi Danilov, ve «işğal şaraitlerinde Meclisniñ Qırımda istiqbali olmağanını» qayd etti.
Meclis reisi Refat Çubarov da Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, eski faaliyetke qaytmağa imkân yoq.
Oktâbr 23 künü Rusiye Federatsiyasınıñ Cemaat palatası Rusiye Baş prokuraturasına muracaat etip, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini ekstremizmge teşkermege rica etti. Böyle muracaatnıñ sebeplerinden biri – Qırımnıñ Herson vilâyeti tarafından «ticariy» qamaçavı oldı. Qırımnıñ rusiyeli prokurorı Natalya Poklonskaya Meclisniñ «ekstremist teşkilât» olaraq tanılacağını ve faaliyetiniñ yasaq etilecegini nazarda tutqanını bildirgen edi.
Rusiye Qırımnı 2014 senesi baarde işğal etkeninden soñ, qırımtatarlarnıñ yetekçileri Refat Çubarov ve Mustafa Cemilevge yarımada kirişini beş yılğa yasaq ettiler.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım söz serbestligi seviyesi boyunca eñ yaramay on territoriya sırasına kirsetildi. Bu sene sekiz ay içinde yarımadada kütleviy haber vastalarınıñ Qırımda işiniñ tahminen 30 sıñırlanması ya da bozulması qayd etilgen. Böyle fikirni Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında Kütleviy haber institutınıñ icra müdiri Oksana Romanük bildirdi.
«Dünyanıñ bütün territoriyalarından Qırım eñ yaramay on region sırasına kire, ve bu vaziyetniñ eyileşkenini körmeymiz. Aksine, avgust vaqiaları bir qaç seviyede kerginleşmelerni kösterdi. Birinciden, bu, mustaqil malümat bergen, Ukraina territoriyasından yayınlağan internet saytlarına kirişniñ blok etilmesidir: bu Qırım.Aqiqat, «Çernomorka», «ATR» ve diger kütleviy haber vastalarına kirişnen bağlı problemalar. Ekinciden, bu, iç añlatılmadan, nasıldır qısmen bağ ve internetniñ söndürilmesidir», – dep ayttı Romanük.
Ekspertniñ sözlerine köre, şimdiki vaqıtta işğal etilgen Qırımda «panika köterile» ve «malümat vakuumı» şaraiti qurula. Aynı böyle vaziyet yarımadada 2014 senesi edi. Bundan da ğayrı, Romanğkniñ qayd etkenine köre, Qırımda söz serbestligi saasında bozuvlar çoqlaşa.
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda bazı haber saytlarına kiriş sıñırlana. Avgust 1-de Radio Svobodanıñ leyhası olğan Qırım.Aqiqat saytı Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda qısmen blok etildi. Bir sıra provayderler saytqa kirişni blok etti.
«Sobıtiya Krıma» portalınıñ muarririyeti olarnıñ saytına avgust kiriş 1-de aqşam yarımadada sıñırlanğanı aqqında bildirdi. Aynı o vaqıt ATR qırımtatar telekanalınıñ saytına kiriş qısmen blok etilgeni aqqında malümat peyda olğan.
OSCE-de, Qırım.Aqiqat saytınıñ blok etilmesi boyunca izaat berip, qullanıcılarnıñ İnternette malümat alma ve paylaşma aqqı haber saytlarına kirişni blok etüv vastasınen bozuluvından qasevet çekkenlerini bildirdiler.


text:
Türkiye, zıddiyetlerniñ, şu cümleden Qırım meselesinde, barışıq al etilgenini istey. Bu aqta Türkiye tış işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu Tokioda «Türkiyeniñ tış siyaseti ve Yaqın Şarq vaziyeti» mevzusında seminarda bildirdi, dep haber ete «Anadolu». Onıñ aytqanına köre, Türkiyeniñ qomşu memleketlerinde zıddiyetler devam ete.
«Dağlıq Qarabağ, cenüp-öset ve abhaz zıddiyetleri, Qırım ilhaqı, Qıbrız problemi – bu meseleler al etilmeli. Türkiye bu problemlerniñ barışıq al etilgenini istey», – dep bildire Türkiye Tış işler naziriniñ aytqanlarını agentlik.
Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan bildirdi ki, Ankara Rusiye tarafına azat etilecek ukrainalı siyasiy mabüslerniñ cedvelini berip, meseleniñ muvafaqiyetli çezilmesini istey.
Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevden «Putin ile laf etilecek» Kremlniñ ukrainalı esirleriniñ cedvelini bermege rica etken edi.
Keçken sene oktâbr ayında Rusiye işğal etken Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Ümerov Türkiyege teslim etilgen edi. Resmiy olmağan malümatqa köre, Çiygoz ve Ümerovnıñ teslim etilmesi aqqında Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannıñ Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile keçirgen körüşüvinde añlaşqan ekenler.
Aq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, 60-tan ziyade Ukraina vatandaşı Rusiye ve işğal altındaki Qırımda siyasiy sebeplerden azatlıqtan marum etilgen edi. Ukraina Tış işler nazirligi Rusiyege 300 kere narazılıq bildirip, anda tutulğan ukrainalılarnıñ azat etilmesini talap etti.


text:
Prezident Mortaza Räximov Başqortostan uqıtıusıların hönäri bayramdarı menän qotlanı.
Başqortostan mäğarif xeźmätkärźäre här waqıt üź eşenä toğro qalıuźarı menän ayırılıp tora. Heźźeñ tırışlıq menän Respublikanıñ belem bireü sistemahı küp kürhätkestär buyınsa ildä täüge urındarźa tip äytelä unda.
,,Başqortostandıñ yıl uqıtıusıhı,, ,,Başqort tele häm äźäbiäte buyınsa Yıl uqıtıusıhı,, Respublika konkursı laureattarına premiyalar küläme arttırıldı. Başqort häm rus teldäre buyınsa iñ yaqşı ille ukıtıusı öśtämä aqsalata büläk ala başlanı. ,,Başqortostandıñ xalıq uqıtıusıhı,, iseme buldırıldı.
Respublikala mäktäp-gimnaziyalarźa 55 meñ, urta häm yuğarı uqıu yorttarında la şul sama uqıtıusı eşläy, tärbiäselärźe lä quşqanda tarmaqta eşläüselär hanı 200 meñdän aşıp kitä.