text:
– Köke, «Torlısayğa» beytanıs bireuler kelip qonıp jatır eken.
– Qay auıl?
– Bilmedim…
– Şaması bizdiñ jağdayımızdı bilmeytin bireu şığar… Äteñ bar ma?.. Mağan kelip ketsinşi…
– Qazir şaqıramın. Bozbala tez basıp üyden şığa jöneldi.
– Üh! – dep auır kürsingen Mälik kiiz üydiñ türuli twrğan eteginen anadaydağı bir top käri emenniñ tübine qaradı. Jası eluden endi asqanımen, özi tım erte qartayıp qalğan ispetti. Ornınan äzer qozğaladı. Bet-auzın ayqwş-wyqış şandığan äjimder, tereñge tartıp ketken şüñet janarına, şäkene ğana itarqa tüsti. Ayparaday aşıq twrğan itarqanıñ auzınan baylaulı jatqan jigit özine işip-jep tesilip qarap jatır eken.
– Äy, qaysıñ barsıñ Baqbördiñ su-suanın berdiñder me? – dep dabıstadı da, qws jastıqqa jantaya közin jwmıp wzaq oyğa ketti.
Jiırma jıl bwrın, a, joq, zaulap jatqan uaqıt-ay deseñşi otız jıl, tura otız jıl bolıptı-au sodan beri. Iä, sodan beri sanasında bir tınıştıq joq… Osı kesapattıñ barlığına özin kinäli sezinetin…
Öziniñ jiırmadan endi asqan kezi… Asıp-tasığan däuletti bolmasa da aldındağı tete ösken jalğız ağası ekeui birlikte atadan qalğan az maldı bölip-jarıp enşilespey, birge el qatarlı kün keşken edi. Özi de endi üylengen… Ağasınıñ tört balası bar. Jaz jaylau, qıs qıstaumen wzaq köşetin… Ağası Sälim jarıqtıq ıspor, iske oramdı jigit edi… Oydan orıp, qırdan qırıp twrıp eki üydi sol bağar endi. Al özi sal-seri bolğısı keldi… Jaña qwrğan otau jayında jaz jaylauda körşi auıldardıñ tausılmaytın toy-tomalağımen sauıq-sayran qwrıp ketetin. Artınan ergen jalğız inisi bolğan soñ Sälim de jetimdikti körsetpeyin dep attıñ da, kiimniñ de jaqsısın özine beretin. Orta jaylaudıñ mal twyağımen şañı şığa bastağasın tör jaylauğa qaray köşken auıl arağa eki qonıp mejeli qöne qonısqa tüs aua äzer jetken. Tüyelerdi şögerip artqan jükterdi şeşip tüsirip bola bere şapşañ boy kötergen altı qanat aq üydiñ bel bauın asığıp şandıp baylap jatqan inisine Sälim:
– Au, jarqınım! Ne boldı bir jaqqa asığasıñ ba? –dep swradı.
– Iä, ağake, erteñ «Böktirgide» otırğan Jetibaydıñ qızın wzatadı, soğan barsam dep em…
– Jaraydı, onda jolıñnan qalma, bar… Kelinge de obal, jaz boyı üy betin körmeysiñ, osı jolı tez oral. Men de osı bir jerim auıra ma, joq pa özim de bilmeymin, del-sal bolıp jürgenim… Biraz uaqıttan beri wyqım qaştı, amandıq bolsa, kelgennen keyin enşimizdi bölissek dep em. Sen endi qara şañıraqtıñ iesisiñ…
– Nege?.. Qoyıñız, ağa, men mal bağa almaymın. İnisi şoq basqanday baj ete qaldı…
– Joq, sen baqpaysıñ, men bağam… Amandıq bolsa, birer jılda ana boqmwrındar da qozı-laq qayıruğa şamaları kelip qaladı. Özim-aq bağa berem ğoy… desede tez kel!.. Sosın äñgimelesermiz, – dep sözdi qısqa qayırdı. Rasında biraz uaqıttan beri säp salmağan eken ağası edäuir jüdeu, öñi tatarıñqı eken. Erulik ala kelgenderdiñ salqın qımızınan bir şaranı basına bir-aq töñkergen ol auılmen asığıs qoştastı da, qarsı bettegi jalğa qaray qabırğalay jönelgen.
Äubasta bir künde qaytarmın dep oylap edi, onısı bolmay qaldı. Qız wzatu toyı… onıñ tanısu… qarsı jaqtıñ kelin tüsiru toyı… ne deysiñ äyteu toy köbeyip ketti… Äne-mine degenşe eki aptadan asıp ketti. Söytip toy toylap märe-säre bolıp jürgende özderimen qanattas otıratın Bektas degen jigit tizgin wşımen kelip: «Sälim attan jığılıp, naşar jatır», – dep habar aytıp keldi. Saldıq ta, serilik te ädiram qalıp, eki közinen parlağan jasqa ie bola almay tañ asırıp üyine äzer jetti. Mal endi öriske bet alğan eken üydiñ mañı topırlağan adam… Jüregi zırq ete tüsip… auzına tığılıp bulıqtırıp keledi. Bayağıda äkesi men şeşesi qaytıs bolğan kezde de osınday bolğan edi… Ol kezde jas bala ölimdi, jetimdikti tüsinip ketpese de jüreginiñ sazğanı küni-büginge deyin esinde edi… Tura solay jüregi sazıp baradı. Eñirep kelip attan domalay üyge qaray jügirgen onı qaynağası wstap qaldı:
– Aptıqpa… bala… aqırın… seni kütip jatır… Eldiñ barlığı özine müsirkey qarap, onı işke kirgizdi…
Oñ jaqtağı qayqıbas qayıñ tösektiñ üstinde ağası şalqasınan swlq jatır eken de, jeñgesi bar, tağı bir kisiler ayaq-qolın uqalap otır eken.
– Alda qarğam-au… «Tentekqara» äyteu jettiñ be? –dep jeñgesi eñirep jiberdi…
Sälim de mwnıñ kelgenin bilip jatqan sıqıldı aqırın jütkirinip ernin jıbırlatıp edi otırğandar auzına su tamızdı. Sosın kädimgidey esin jinap, basındağı jastıqtı säl kötertip qoyıp, üzip-üzip soyley bastadı:
– Jarqınım,.. jettiñ be?.. Seni köre almay ketem be dep köp qinaldım… endi armanım joq… birge tuğanıña bir auız baqwldasıp ketudiñ özi baqıt eken… mına ajal mağan tura kelip twr… neşe kün boyı arpalıstım… ajaldan qorqıp emes,.. seni köre almay qalam ba dep… Äueli el-jwrtqa rahmet!.. Seni osı otırğandarğa amanattaymın… Birimiz jetide, endi birimiz on jasımızda äke-şeşeden bir künde ayırıldıq… Osı jwrt malımızdı bağıp, otımızdı jağıp eseytti… Biz osı jwrtqa borıştarmız… Şamam kelkenşe sol borışımdı öteuge tırıstım… Pende bolğan soñ artıq, ne kem ham-hareketterimiz bolğan şığar, keşiriñder… Köpten beri äke-şeşem tüsimnen şıqpay älde qayda jetelep kete beretin edi… Sodan seziktenip… mal-jannıñ barlığın en salıp, bölip qoyıp em… Öziñ kele me dep köp küttim… Sen bolmasañ da kelinge körsetip barlığın böldim… Şamamşa ädil böldim… Bwl tek atau ğana ğoy… Mäligim… Mäkentayım, barlığı öz malıñ… Mäkentayım, mal-swlğa onşa qırı joq edi… Jetimmin dep jabırqamasın dep aldın qaqpap em… Osınıñ otın jağıp, külin tögip ötsem, armansızbın deytin em… Oğan jete almaytın boldım… endi osı Mäkentaydı sizerge amanattaymın… Mälik, jarqınım,.. sağan ana inileriñ men jeñgeñdi amanattaymın!.. Jeñgeñ äli jas qoy… keler ömirin özi şeşer… Balalarımdı bauırıñnan şığarma!.. Bayağıda ana Kök baqsı: “Eki müşelden arı jığılıp barıp ketedi ekensiñ… bes balañ boladı”, – degende senbep em, sol äulie eken… Barlığın birdey kör… jazımış key närseni adamnıñ sanasına sıydırmaydı… sonda da… sabır kerek boladı… qasqır jegir kök bwqanı izdemeyin-aq dep oyladım… Mal közi ıstıq qoy… joqtamay qoysam, kiesi atar dep… ala ayaq at ta bir närse bolarday wstatpay köp qaştı… ondayı joq edi… astınan bala ötse, mıq etpeytin januar sol küni ertoqımdı äzer saldırdı… Ana ayır töbedegi qorımğa jete tik şapşıp jürmey qoyğanı… sodan biraz sauırlap qamşımen tartıp jiberip em… qorımğa jete qors ete qalıp jalt bergeni… Auıp tüsip qalıppın… Bir zamanda barıp esimdi jidım… Bir jerim mertikti me desem, aman sıqıldı, qozğalayın desem, denemdi bir auır närse qorğasın bolıp basıp alıptı… Közimdi aşsam, keudememde bir kişkene bala qonjiıp otır… Ket arı dep ornımnan atıp twrayın dep jantalasıp em… älgi bäle sarı eşki bolıp qwbılıp ketti. Qozğaldım boldı kelip süzedi… söytip köp jatıp qaldım… äyteu, qwdayda qwday degende ana Esbergender üstimizge tüsip alıp kelipti… Olar eşnärse körmedik deydi… Endi közim ilinse boldı bıltır bir tau eşki atıp edim… sol kelip süzgileydi… Oq jandı jerinen timegen soñ köp qaşıp edi… aqırı qannıñ izimen arşanıñ işinde ölip jatqan jerinen tauıp alıp em… işti eken… Bir lağı tiri tuılıp anadayda mañırap baqırıp twr eken de, endi bireui tolıp şıqpay ölip qalıptı… Sol küni qattı şoşınıp qalıp em,.. sodan-aq boldı…– dep biraz tınıstap alıp inisinen basqa jwrttıñ barlığın sırtqa şığartıp jiberip oñaşa bir sırdı aqtarğan edi. – Jämi jeñgeñdi öziñe amanattaymın… Senen ömir boyı jasırğan bir sırım bar edi… O düniege alıp ketkim kelmeydi… Meniñ jın-perilermen alım-berim jasap qatınap twratınımdı ana kök baqsıdan basqa eşkim bilmeydi… Mına jwrt kök baqsını aldırayıq deydi… Onıñ paydası joq, onıñ qolınan keletin şarua emes… Jämi jeñgeñniñ arğı tegi turalı, törkini turalı köp swrauşı eñ… Änşeyin äke-şeşesiz jetim qız eken, ğayıptan keziktik dep aldauşı em seni… Ol olay emes, periniñ qızı… Men duamen wstap qalğan em… Men ketkennen soñ oğan da qiın boları anıq… Şamañşa kütersiñ… sosın meni elden oñaşa anau etektegi Baspaq töbeniñ basına aparıp jerle… onıñ barlığın tüsindirip jatqanğa qazir şamamda kelmes… mağan jalğız jatu bwyırğan… –dep sarnap jatıp sılq ete tüsken… ölgenniñ artınan ölmek joq demekşi… jılay jılay jürip eki üydiñde auırtpaşılığın özi kötergen… janına balağan jarınıñ mezgilsiz qazası jeñgesin mort sındırğan… bala şağasınıñda as suanın äzirlep bere almay qaldı… esi ketip äyteu meñireyip otıradı da qoyadı. Sälimniñ jılın berip arada onşaqtı kün ötken soñ bir küni tañğı şayda jeñgesi kädimgidey esine kelip. Arnay Mälikti şaqırıp qasına otırğızıp alıp:
– Tentek-Qara mende senderge köp salmaq salıp jiberdim-au. Basımnan bir bäle qısıp jibermey-aq qoyğanı… ana ağañnıñ ala ayaq atın äkelip erttep berşi… qwbaqorım jaqqa barıp sergip qaytayın osı kezde Mergensaydağı jwrttı bir körsem dep em… sosın Sälimniñ basına barıp qaytsam degen em… dep ötindi… jeñgesiniñ esin jiğanına qattı quandı… desede sol alaayaq attı minem degenine iştey qosılmasada eşnärse aytpadı… jıl boyı twldap otırğan sol alaayaq attı jeñgesi jılınada soydırmay kökayğırdı soydırğan edi… mine ağası qaytqalı jeñgesi ekinşi ret esin jidı… ädette twz jeuge künde kelip süykenip twratın alaayaq bügin qaşağan bolıp şığa keldi… tüs auğanşa aqter-kökter bolıp qanşa quağanımen wstanpay-aq qoyğanı…
Üyge qaray qaytıp kele jatqan onıñ aldınan endi jetilerge kelip qalğan ağasınıñ wlken wlı şıqtı… jügire, jügire äbden alqınıp auzı qwrğap qalıptı…
– Kişi ağa… äyem jiberdi… seni tez kel dep… apam jayau ketem dep jatır…
At üstine balanı ilip alğan ol üyge qaray tasırlatıp şaba jöneldi… bala-şağa barlığı sırtta twr eken…
– Jänem bizge küş bermey ketip qaldı dep kelinşegi jılap twr… Jämi jeñgesin Jäne dep ataytın…
– Qap degen-ay… qalay ketti…
– Ayır töbe jaqqa…
– Aldındağı balanı jerge tüsıre sala endi sol ayır töbege qaray şaba jöneldi. Arlı-berli bwra tartar jol joq… eki jağı qalıñ qarağaylı tik betkey jalğız say. Ol ayqaylap şapqılıp keledı…
– Jäne… jeñeşe… Jäne… jeñeşe… jeñeşe…
Kün wyasına kire bere bıltır ağası jığılğan qorımğa jetti. Endi astındağı atı tik şapşıp aldığa baspay qoydı… anadayda jeñeşesi körinip qalğanday boldı… attı qañtara salıp jayau barmaq bolıp oqtalıp edi jeñeşesiniñ qasında qarañdap tağı birdeñeler jürgen sıqıldı boldı… endi arı barğanğa jalğız öziniñ jüregi daualamay qasına bireuler ertip almaq bolıp auılğa qaray qayta şaptı… auılğa kelip jaqın otırğan üylerden bes altı jigitti ertip alıp qayta Ayır töbege jetkende tañ atuğa az-aq qalğan edi… qorımnıñ tura ortasına ülken qılıp ot jağıp sonı aynalıp jürgen Jämidiñ qasına eşkim bara almadı… tek tañ atıp kün şıqqanda laulap janğan ot söndi de Jämi büyirin şeñbektep bir jağına qaray jantayıp jata ketti. Jigitter endi eşnärsege qaramastan birden wmtılıstı… Qasına jetip barğanda Talıqsıp jatqan Jämidi tek iş kiimmen ğana tauıp aldı… tünimen lapıldağan ottan eş belgi bir tüyir külde joq tek Jämidiñ astı bopırlağan kül… tek anadayda wşqattıñ tübinde ilektenip Jämidiñ sırt kiimderi jatır… asığıs sırt kiimderin kigizip esi-tüssiz jatqan äyeldi tört jigit auılğa qaray äkettide endi ekeui… qorımnan arı ötip Tasbwlaqtağı auıldarda jür degen baqsını şaqırıp kelmekke ketti.
Auzınan aq köbigin bwrqıratıp Aqperi, kökperisin şaqırıp azan qazan qılıp Jämi jatqan üyge kirip ketken baqsı sırtqa qayta atıp şıqtı…
– Bwl adamnıñ aqı iesi kim?!. Aqı iesi kim… – dep dauıstadı…
– Menmin ata, jalğız qaynısımın… –dep qasına kelgen onı oñaşa ertip barğan baqsı:
– Meniñ qolımnan keler eş amal joq… jeñgeñ endi adamizatpen perilerdiñ arasında boladı… tağdırdıñ jazımışı… marqwm ağañnıñ tilegi eken… balalı boladı… atın Baqbör qoy… endi bwl jerge simaysıñ… basqa jaqqa eşkimge aytpay bir-aq tünde köşip ketiñder… basıña kelgen qauıp qaterdiñ barlığın barlığın Baqbör bilıp otıradı… bılay qarağanda aqıl esi kemis boladı… eki jastan bastap baylap wstaysıñ… mına ala jippen bayla… basqa eşnärse toqtata almaydı… tek şeşesi qaytqannan soñ ğana es kiredi…
Bıltırdan beri jesir otırğan jeñgesin balalı boladı degende esi auıp qalğan ol baqsınıñ odan arı ne degenin wqqanda joq…
Üş tört künnen soñ äyelimen oñaşa aqıldastıda qarsılasqanına qaramastan bir tünde ağasınıñ üyi men öz üyin şağındap qana tör atanğa arttı da qalğan jükti jwrtqa qaldırıp tek ayaqtı maldarın ğana aydap köşip ketti.
Sodan beri osı jerde… Jaña tanıstar… jaña körşiler… olarmende siñisip ketken… qwdandalı ilik jilik bolıp… ağasınıñ balarınıñ barlığın ayaqtandırdı… öz balalarıda erjetti… mwndağı jwrttıñ köbi Jämidiñ bar-joğında bile bermeydi… özine jeke şäkene ğana qos tiktirip alğan oñaşa jatadı… oyğa tüskendede tam üyden tısqarı kişkene qwjırada Baqbör ekeui qıstap şığadı… qıstıñ qaqağan ayazında jatqan jerlerine ot jaqtırmaydı… sol ekeui üşin eşkiniñ basın köbeytken ekeuiniñde eşki sütinen basqa qoregi joq. anda sanda ğana özin şaqırıp alıp birer qayırım tilge keledi… onda da – “Tentek-Qara bwl jerge qon ba… bolmasa erteñ jolğa şıqpa… üyiñe pälen jerden bireu kele jatır… joğalğan mal-swlın pälen degen adamnan swra bolmasa tügen saydıñ işinde twr” dep qana… Bwlda sodan beri jeñgesiniñ aytqanın eki etip körmedi… bayqws öz äyelide äli Jänem dep qwraq wşıp twradı… nege ekenin özderide bilmeydi… Jämi abısınına bir jılımay qoydı… bwrın sonday jaqın adam auırğannan beri suıp ketken… mañayına juıtpaydı… tağı bir aqılı jetpeytin dünie Jämi köp tamaqtanbaydı anda sanda ğana eşkiniñ sütin işidi… sol otız jıldan beri pende bolıp bir därettengenin körmepti… Baqböri öse kele aduın küştiñ iesi boldı… özinen az kem taysağanı bolmasa auıruı qattı wstap ketkende küş bermey ketedi… bayağı baqsı şaldıñ ala arqanı üzile üzile bir twtam ğana qalğan… tek bosap ketkende mañayğa biraz älek salıp barıp şeşesiniñ qasına kelip bük tüsip jatıp qaladı… sol kezde baylap qalu kerek basqa kezde eş mümkin emes… ol bosap ketkennen keyin kündik jerdegi auıldarğa deyin şulap qaladı… ala arqan körse jını bar kim bolsada tartıp aladı… ne şapqan atqa jetkizbeydi… ne qaptağan qalıñ adamğa küş bermeydi… sodan bolar bwl auıldan alıstau otıradı. Eşkimniñ de jaqın qoñsı otıruuğa dätteri jetpeydi… Al, mına kelip tüsıp jatqandar däu de bolsa bwlardıñ sırın bilmeytinder.
***
Qalıñ oydıñ şırmauımen közi ilinip baradı eken.
– Köke meni şaqırdıñ ba… – Sälimniñ wlken wlı keldi.
– Iä, balam… anda bir auıl kelip tüsip jatır deydi… solarğa qaray barıp qayt… bizdıñ jayımızdan habarsız bolsa kerek. Biıl qwrğaqşılıq bolıp Köközektiñ malşıları osılay kelip jatır degen… solar bolsa kerek… auıru adamımız bar dep tüsinder… arandap qalmasın… jer jetedi ğoy alıstau otırsın… birde bolmasa birde Baqbör bosap ketse qiın bolar… soğan jwmsayın degem…
– Iä, köke! qazir-aq barıp qaytam. –dep şığa jönelgen jigit süt pisirimge jetpey qaytıp keldi…
– Oybay köke sizge ötirik mağan şın… Sol auıldıñ töbetteri mañına juıtpay qoydı tipti attıñ üstinen alıp qoya jazdadı… Özderide bir zäntalaqtar eken… eşkimi de sırtqa şığıp itin qorımadı… aqırı qayttım… Senseñizde senbeseñizde osı… –Äteydiñ ötirik aytpaytının jaqsı biledi… Biraq, bwnı kirgizbey attıñ üstinen alıp qoya jazdağan qanday it dep oyladı… Äkesi sıqıldı zor deneli jürekti edi… On bes jasında qızıl qolmen qoyğa şapqan qasqırdı wrıp alğan Äteydi qorqıtqan töbet jäy it emes. Bir türli alañday bastadı… Sonıñ arasınşa üyge bala-şağasınıñ barlığı jinalıp qaldı…
– Iä köke, manada maldı qayırıp jürip men de körgem… Ol auıldı… Itin emes… Maldarın bir ıñğay tüsti mal… Wsağı da iri qarasıda äppaq… Şetinen añ bolıp ketken – tağı… Jaqındap barıp köreyin dep qoyına atpen jete almay qoydım… – öziniñ kişi wlı maldarı turalı aytıp otır…
– Bwl tegin emes… Jaraydı onda… Itteri qabağan bolsa alıstap jüriñder… Bolmasa özim barıp qaytarmın…
– Köke Baqbör bir bosap ketse özderi aq köşip keter… itti qoyıp qasqırdıñ özin twmırlıqtap wstap aladı… ne täyiri… Öziniñ süt kenjesi jındı bastau bolıp ösken… osı tört-bes jıldıñ aldında ağası Ätey üylengende… Äteydiñ qaynatası bwnıñ janınday jaqsı köretin qwla jorğası bar edi… sonı qalıñ malğa swratqan – Qwla jorğa men minip jürgenimmen Baqböriniki… alam deseñiz berem-ğoy, Ätey ağamnan neni ayayın! Biraq qwla jorğanı alğanıñız Baqbörini qosıp alğanım deseñiz boldı degende… şal şalqadan tüse jazdap… oybay keregi joq dep berezek bolğan edi… bwnıñ erkine salsa Baqbördi bosata saları sözsiz… nege ekenin kim bilsin… basqa balalarınday emes Baqbörige osı wlı tım jaqın… tipti qasına barıp keyde jantayıp jatıp äñgimelesip otıratındarı bar… tamağında sol beredi… juındırğandada solay… basqaların wrıp soğıp jiberetin Baqbör keyde bwğan eptep könedi…
Ne bolsada Jämi jeñgesinen bir aqıl swramaq bolıp üyden şıqtı… Baqbördiñ qasına kelip jerden köterip qalıñ qarağay taqtaydın jasağan säkiniñ şetine kelip otırdı… Emendi sıqırlatıp arqasın üykep otır eken özine qaray şaqırıp alıp arqasın qasıp berdi… Baqbör erkek ataulınıñ barlığın jas-kärisine qaramay ata deytinde, äyel zatınıñ barlığın apa deytin…
– Ata… jip… jip… baylap alam… keldi… keldi… –dep ananı bir mınanı bir aytıp rjalaqtadı…
– Balam baylauıñ mıqtıma şeşilip ketpeyme dep swradı…
– Ketpeymin… ketpeymin… ata… ata… şeşilmeydi… dep ayağınan kisendep baylağan mataudı neşe şeşip neşe baylap jiberdi… Baqbör bir närsege aşulanıp, bolmasa qattı auırıp barıp arqandı üzip ketkende bolmasa baylaudı özi şeşkenimen eşqayda ketpeytin-di… tañnan qara keşke deyin sol mataudı neşe şeşip neşe baylap sonı ermek etetin… keyde bir şi bolıp şielenisip şırmalıp qalğan arqandardı özderi şeşe almağanda Baqbörge alıp keletin… Baqbördiñ qolına tüsken arqan äp satte şırmauınan arılıp şığa keletin.
– Iä balam eş qayda ketpe… tınış otıratın bolsañ sağan köp arqan äkelip berem… –dedi.
Baqbör alaqaylap ayqaylap jatır…
– Oho! Oho! Atam mağan arqan äkeledi… arqan… köp arqan… bärin baylap tastaymın..
– Tentek-Qara! Au, Tentek-Qara!.. – Jämidiñ dausı estildi.
– Jeñeşe bara jatırmın… ol Baqbördiñ mañdayınan iskedi de ornınan twrıp jeñgesiniñ qosına keldi.
Jeñgesi basın köterip arqasın keregege süyep otır eken. Jüzi jarqın.
– Täuirsiñbe jeñeşe…
– Täuirmin… täuirmin… seni keler dep kütkem…
– Iä mına bas jaqqa bir auıl kelip tüsip jatır deydi…
– Bilip jatırmın… bilip jatırmın… periniñ köşi… balalardı jiberme…
– Ol ne päle tağı…
– Senderge eş zäbiri joq…
– Alısraq barıp qonıñdar dep aytayın dep em…
– Oyboy Tentek-Qara-ay. Ol jerge Baqbör ekeuimizden basqalarıñ bara almaysıñdar…
– Qoysañşı… Baqböri barğanımen sen qalay barasıñ…
– …
– Qanşa otıradı olar…
– Meni ertip kete alğan küni köşedi…
– Qoy arı sağan ne joq… bizdi qayda tastaysıñ…
– Jetti endi osı masıl bolğamda az emes… Sälimimdi sağındım… olda meni sağındı kelip ertip ketedi… balalarğa öziñ ie bol… salqını tiip jürer… malıñdı şığınsınbasañ sağan bir ötiniş aytayın dep em…
– Ayta ber oybay… osı maldıñ jartısı seniki ğoy…
– E… mağan maldıñ ne keregi bar deysiñ… periniñ auılı tegin qonbaydı… meni alıp ketuge kelgen ğoy bwlar… tek Baqbörden seskenip äkete almay otır… olardıñ malına qızıqpasın balalar… qızıqqanımende olarğa wstanpaydı ğoy… sen öz malıñnıñ işinen abaylap bayqap jürseñ nısanalı maldardı köresiñ endi… köbinde bir jerine qızıl şüpirek baylanıp qaladı… sol maldı är seysenbi tün aua qasıña Baqbördi ertip alıp mına basjaqtağı üñgirdiñ azına aparıp bauızdap auzında jatqan qu tomardıñ üstine qoyıp ketip otır…
– Oybay jeñeşe-au… Baqbör mağan köş bermey ketse qaytem?
– Meniñ mına jaulığımdı beliñe baylap alsañ tiliñdi bwrmaytın boladı.
– Tağı ne aytasıñ…
– Erte me keşpe… Baqbör bir qalğıp ketkende olar meni äketedi…
– Ne sonda Baqbör eşuaqıtta wyıqtamaydı ma?
– Onıñ közi jwmılıp wyıqtağan sıqıldı bolıp jatqanımen kökiregi oyau bärin bilip jatadı… endi amalın tauıp Baqbördi wyıqtatu kerek…
– Qalay…
– Ana jüktiñ astındağı kebejeni aş.
Ol jükti qwlatıp kebejeni aştı… işinde kisiniñ qwşağı äzer jetetin dop domalaq bolıp domalanıp kiiz bolıp qalğan jün jatır eken.
– Al, bwnı qaytem…
– Baqbörge aparıp ber… osı arqandı tarqat de… osını tarqatıp bolğanda talıqsıp wyıqtaydı…
– Ne mına biteu kiiz arqanba?
– Bwl adamnıñ emes jınnıñ tüyinşektegen arqanı…
Jeñgesiniñ basqa aytqandarına eş kümänsiz sengenimen mına biteu kiiz arqan degenge onşa senbedi. Senbese de ayqanın orındap Baqbörge aparıp berdi.
– Ata! ata! Arqannıñ wşın tappay jatırmın… –degen Baqbörge ol:
– Balam asıqpay izdeseñ tabasıñ… –dedi de öristen qaytqan malğa qaray ketti.
Öziniñ süt kenjesiniñ enşisindegi qwla dünen artqı ayağın sıltıp qalğan eken.. tasqa qısıp aldıma bolmasa qoırqqa ayağın tağıp aldıma dep aynalıp art jağına öte bere jalınıñ arasında baylanğan qızıl şaşaqtı kördi de, qayta üyge qaray keldi. Kenjesin şaqırıp alıp.
– Kenjeqwl ekeumiz ayırbas jasasaq…
– Nege köke?
– Qwla dönendi mağan ber… al, menen qalağan bir atıñdı al.
– Kökasaudı ber…
Kökasau altı jasar at… nege ekenin qaydam sonıñ moynına qwrıq salmağan edi… tek bestisinde wstap piştirgende üstine bir rette toqım jappay jibergen. Atı aytqanday şu asaudıñ özi…
– Onı mine almaysıñ…
– Onda auıspaymın…
– Basqa qalağan jılqıñdı berem…
– Köke kökasaudan basqağa auıspaymın…
Erke ösken wlımen tünniñ bir uağına deyin saudalastı… ol da kökasaudan basqanı qalamadı… aqırı ayırbas jasaldı… kelisti…
Ol sırtqa şığuğa qamdanıp jatqanda wlı:
– Köke osı sağan jaman qwla nege kerek boldı… soğan qayranmın…
– Onı swrama… sauda saqal sipağanşa kelistik qol alıstıq… kökasau seniki… qwla dünen meniki… boldı! bitti!
– Men wtılğam joq… jaman qwlanı ataqtı kök asauğa ayırbastadım…
Ol eşkimge ündemey sırtqa şıqtı da anadayda üyezdep twrğan qwlağa şalma laqtırdı.
Sosın jeñgesiniñ bergen jaulığın beline orap alıp… Baqbördiñ qasına keldi.
– Ata, ata, arqannıñ üşin qayda tıqtıñ taba almay jatırmın… –degen Baqbörge balam onı asıqpay tabasıñ… jür ekeuimiz bir jaqqa barıp keleyik dep ayağındağı matauın bosatpaq bolıp edi. Baqbör özinen bwrın qimıldap lezimde bosandı da
– Ata, ata qayda baramın… men arqan şeşem…tez… tez… dep alaqtap arlı berli jügire bastadı.
– Menimen erip otır…
Ol qwla dönendi jetelep üñgirge jetkenşe Baqbör qarañğılıq twmşalağan saydıñ işin bas ayağına neşe märte şır aynalıp şarlap şıqtı…
Üñgirge tayay bere qasına jetip kelgen Baqbör:
– Ata, ata, köş kelipti… jeti üy… eki apa… jeti it… eki eşki…
– Jaraydı qoy endi balam qasımda jür… – dep jeñinen tarttı… Baqbördiñ aytqan sandarına män bermedi… ol osı jeti men ekini köp aytatın…
Üñgirdiñ auzına jete qwla dönendi tört ayağınan twsap jıqtıda qınınan qılpıldap ötip twrğan pışağın alıp Baqbörge wstatıp
– Bauızda endi, –dedi.
Baqbör qolına pşaq tie köz lespes jıldamdıqpen qwla qwnandı tamaqtan orıp jeberip şapşığan qanı tıyılmastan jwlındap basın bölek aldıda qarsıdağı qarağaydıñ işine tesile qarap az-kem twrdı da, qolındağı bastı pşıqpen qosa jerge tastay salıp:
– Ata, ata –dep jügire jöneldi.
Ol äupirimdep jürip qwnannıñ denesin tomardıñ üstine äzer şığardı da
– Baqbör balam– dep dauıstap edi. Baqbör lıp etip jetip keldi. Ekeui aqırın ayañdap üyge qayttı. Kele sala domalanğan kiizben qayta arpalısıp ketken Baqbörge säl aynalsoqtap qaraylap twrdı da üyine kirip ketti. Barlığı jatıp qalğan eken. Qarañğıda jaylap basıp ornına barıp jatıp qaldı.
***
Äkesiniñ saudasınan älde nege seziktengen kenje wlı qanattas otırğan ağamnıñ üyine barıp jata salam dep şeşesine ayttı da äkesiniñ artınan şığıp izderin añdığan. Qalıñ qarağaylı betpen janasalap birge jürip otırğan edi. Üñgirge jetkenşe Baqbör bwğan neşe ret kelip ketken. Äkesiniñ qwla qwnandı nege soyğanın tüsine almadı. Olar qaytqan soñ arttarınan endi jüre berem degende saydan sıñğırlağan äyel dausın estip kidirip qaldı… tumısınan jürekti qorqu, seskeni degendi bilmeytin ol tosın şıqqan dıbıstan eş qorıqqan da joq… aqırın tayap kelip añdıdı… ünderi sonday jağımdı… äuezdi biraq eş sözi wğılmaydı… eki qız eken. Manağı äkesi men Baqböri äkelip soyğan qwla qwnandı ekeui äp sätte jäukemdep qoldarına wstağan kişkene ğana dorbalarına siğızıp alıp keri qayttı… manadan alısta otırıp jüzderin köre almağan edi… endi mine tura qasınan ötti… biri-birinen ötken jüzderinen äppaq säule şaşqan ay didarlı arular eken. Denesin boylap bir ıstıq ağın tulay jöneldi…. mañayında añdıp twrğan bireu barın sezdime eki qız tez tez basıp ğayıp bolıp ketti. Ol tañ ata ağasınıñ üyine kelip jattı.
Arada apta ötpey äkesi ülken kelinimen saudalastı… törkininen kelgen ala siırdı öziniñ köşkende jük artıp jürgen atanğa bergisiz kökingenge ayırbastap aldı… basqaları onşa säp salmağanımen kenje wlı bwl jolı qattı quandı… anau künnen beri sol qızdardı tağı bir körsem degen qwştarlığı kündiz külkiden tünde wyqıdan ayırğan edi. Keş bolmay saydıñ ayaq jağındağı körşi auılğa barıp qaytam dep şıqtıda qabırğalıp barıp tura üñgirdiñ jelkesine atın qañtardı da bekinip jattı. Tün ortası aua aldımen alıp wşıp Baqbör jetti.
–Ata, ata… arqan ber! – dep qoyarda qoymay atınıñ şılbırın alıp ketti.
Şılbırdı alıp bara jatıp jerden jılqınıñ qu tezegin alıp berip: –Mınanı wstap alsañ seni körmeydi... –dedi de keyin qaray jügire jöneldi. Biraz uaqıttan soñ äkesi alasiırdı jetelep keldi de jığıp Baqbörge bauızdatıp. Tomardıñ üstine şığarıp keri ketti. Olar kete bere qay küngi qızdar jetti. Tipti jap-jaqın jerden körip jatır… olardıñ etti qalay jaukemdep alıp ketkenin wqpay qaldı… arttarınan erip otırdı… Tura torlı sayğa tarttı. Anau küngi jaña köşip kelgen auılğa… sodan beri äkeleriniñ qatañ eskertuimen bwl jaqqa balalarınıñ eşqaysısı ayaq baspağan edi. Üyge deyin baruğa äkesiniñ eskertuinen emes Ätey ağasınıñ özi bara almay qoyğan qabağan itterden qorqıp artqa qayttı.
Arada eki-üş künnen keyin Jämi apası şaqırıp alıp läm-mim demesten betine biraz qarap otırdıda “ket” dep ımdap şığarıp jiberip äkesin şaqırttı.
Jeñgesiniñ aldımen wlın soñınan özin şaqırğanınan tiksingen ol qaşanğı qosqa kirgenşe jüregi lobıp äzer jetti.
– Tentek-Qara osı senderge eş zalalımız timese eken dep oylauşı em… ol bolmağan eken… ana kenjeñ senderdi añdıp jür… peri auılına deyin barıp qayttı… endi köziñnen tasa qılmay wstamasañ ayırılasıñ… Baqbörmen birge matasañda öziñ ie bol… menen qayran joq… – dep şığarıp saldı. Basqa tirliktiñ barlığın qayırıp tastap sonı añdumen qaldı… eş qayda qiya bastırmay qoydı… erkeletip ösirgen kenjesiniñ tekteuge tüskenine otız qanşa jıldan beri eki üydiñ birdey barlıq auırtpaşılığına qıñıq etpegen şeşesi şart ayırıldı…
Ömiri aldınan kesip ötpey Jäne dep zır jügirip qwrmet etip jürgen jeñgesiniñ qosına jaulığın qolına alıp kirip ketip ornınan twra almay domalanıp jatqan beybaqpen jwlısıp şıqtı… küyeuiniñ de mıyın aşıtıp qwlaq etin jedi… aşuğa minip qamşımen qanşa ret dombıtıp alğanımen qaytar emes…
Oğan bığatın kenje wlı joq… qarq-qarıq külip Baqbördiñ qasına barıp jattıda aldı…
– Eki jaqtap jürip arqannıñ wşın taptıq dedi bir küni… oybay ortasına jettik dep keldi… bir küni… arada biraz mal üñgirge jetkizildi… kezek soñıra qwla qwnanğa auıstırıp alğan asau kökkede jetti. Oğanda bıqpadı. Tek sol tüni tañ atqanşa Baqbördıñ qasınan şıqpay tünep qaldı. Bir-künnen soñ jeñgesi şaqırıp alıp barlığımen baqwldastı. Tek abısının üyge kirgizbedi. Onıñda kele qoyğısı kelmese kerek. Tek köz qılıp jılağan sımaq boldı. Asau kökten keyin kök ingenge kezek keldi. Bwl jolı kenje wlı äkesine alañdama añdımaymın endi dep uade berip şeşesiniñ qasında tınış jatıp qaldı… ertesi tañ atar-atpastan Baqbördıñ qalıptan tıs şarqıldap külgen dausı taudıñ işin küñirente jañğırttı.
– Tarqattım men… tarqattım. Üydiñ jelke jağındağı şoqıdan qalıñ twman sayğa qaray jılısıp keledi eken. Twmannan adasıp qalmasın dep malğa ketken wlken wlınıñ artınan tağı bir balasın jibergen ol endi Jämi jeñgesine kelgen… esikti aşıp işke kire şort toqtadı. Öz közine özi senbey qaldı. Otız jıl boyı ornınan twra almay top bolıp domalanıp qalğan Jämi jeñgesin äueli tanımay qaldı. Äppaq köylekti tögiltip kiinip qostıñ qaq törinde tikesinen tik twr…
– Tentek-Qara qoırqpa… tañ qalıp twrğan şığarsıñ mına kempir qalay ornınan twrıp ketken dep… biz adamdarmen qatar ömir swru üşin sırttan quat alatın edik… Sälimim barde barlıq küş-quattı sol beretin… odan ğayıptan balalı boldım… meniñ quatım Baqbörime ketti… endi… meniñ törkinim joqtap kelip jatır… solar mağan quat berdi… men ketemin… endi tek senen basqa eşkimmen qoştasa almaspın… hoş sau bol Tentek-Qara… dep qostıñ etegin türe aspanğa qalıqtap köterile bastadı… öñim ba tüsim ba dep arsa-arsası şıqqan bırtıq sausaqtarımen közin qayta-qayta uqaladı…
Äp-sätte aynalını qalıñ twman basıp qaldı… it ürip, qoy mañırap, sıyır möñirep, jılqı şwrqırap keñ alqaptı say işi azan-qazan boldı da ketti… endi sirkirep jauın jaua bastadı…
Kenet şart ete tüsip jer-älemdi zel zala qılıp nayzağay tüsip kün kürkiredi… jaydıñ otı jarq ete qalısımen aspanda wzaqqa sozılğan künniñ kürkiri ayaqtamay-aq manağı qalıñ twman lezimde aşılıp, siberlep qwyıp twrğan jañbır pışaq keskendey toqtadı…
Qostan sırtqa atıp şıqqan ol aspanğa qaradı… köterilip ketken jeñgesi közden ğayıp bolğan eken… qosqa qayta kirdi… ömirinde twñğış ret denesi dir etip qorıqtı… nege ekenin özide tüsine almastan qalş-qalş etip dirdektep bara jattı… öz üyine keldi… bir jeriñ auırama, suıq ötkizip almadıñ ba degen äyeline läm-mim demesten oşaqtağı laulağan otqa alaqanın tosıp biraz otırdı da, sırtqa qayta şığıp Baqbördiñ qasına keldi… astındağı biik säkini solqıldatıp qorıldap wyıqtap jatır… irge jağında öziniñ kenje wlı… älde bir şaşaqpa bir närseni qolına jwmarlay qısıp olda qattı wyqığa ketken.
Üyge qayta kelip üydegilerine Jämi turalı aytpaq bolıp oqtaldı da toqtap qaldı…
Sözdi äueli äyeli bastadı.
– Şaqır ana wlıñdı… qwtırğanmen birge qwtırayın dep jürme… saytannıñ sapalağınıñ mañına juıma desem bolmay qasına barıp jatıp aldı… Meniñde ömir boyı bir qarığım aşılmağan beybaqpın… eki jındını otız jıl bağıp em… endi bireu tağı qosılayın dep jatır… doldanğan qatınmen täjikelesip marqadam tappasın bilgen ol betin irge jaqqqa berip basın qalıñ tüye jün küpisimen twmşalap jatıp qaldı… közi ilinip ketken eken:
– Jäne apam joq!.. dep ayqaylap kirgen öziniñ ülken wlınıñ dausınan oyanıp ketti. Biraq basın kötermey ornınan qozğalmastan jata berdi.
– Ne deydi qwday… ol ölgin süyretip qayda ketedi deysiñ tösektiñ astına qwlap qalğan joq pa? Anıq kördiñ ba?
– Joq apa, qostıñ bär jerin qaradım… joq…
– Swmdıq!
– Äkemdi oyatayın ba?
– Oyat ne bolsada osı qaqpas bir päleni biledi…
– Äke! Äke! Wlı özin kelip jwlqılağan soñ marğau ornınan twrdı… wlı manadan beri özi tıñdap jaqan sözderdi qaytaladı.
– Daurıqpañdar!
– Şın aytam äke.
– Bilemin! Jäne apalarıñ joq endi ketip qalğan…
– Oybay ne?! ketip qalğanı nesi… domalanğan top kempir qalay ketip qaladı… Saytanba ol!
– Doğar endi albatı söylemey!
– Qwdayım-au, el jwrtqa nebetimizdi aytamız endi… kempirde jep qoydıñdar ma demey me?
– Köşemiz!
– Qayda?
– Bizdi tanımaytın jerge.
– Jeter endi elden jwrttan ayırılıp otız jıl seniñ artıñnan jürgem… endi senimen birge sandalar şamam joq… ejelgi qonısqa ketem… törkinimniñ qasına!
– Jolıñ bolsın… endi senimen şärkelesetin mende de şama qalmadı…
– Qal öziñ ana saytannan tuağan jındıñmen birge…
Qolına ilinip ketken köksauır kebisti jiberip qaldı. Qatın baj etip şalqasınan tüstı. Qwlap qalğan şeşesin ornanan twrğızıp jatqan wlı wyalmaysıñdar ma qoysañdarşı… kempirmen şal bolğanda… äkesine ızbarlana qaradı… ayranday wyığan üy tas bozıldı… wlken wlımen kelinin ertip qatını keri köşetin boldı. Al qalğandarı osında qalatın bolıp şeşti…
Kün tün demey üş sötke wyıqtağan Baqbörmen kenje wlı Kenjeqwl orındarınan twrğanda jük ekige bölinip tüyelerge artalıp jatır eken… neşe künnen beri alasapıran ayqay şudan kenje wlın joqtamay qalğan kempir endi kenje wlına kep jarmastı…
– Ket menimen… mına saytan jaylağandardan aulaq ket… menimen birge jüresiñ…
Bolğan istiñ barlığı Kenjeqwldı eş tañğaldırmadı… tipti bası qasında jürgen adam sıqıldı…
– Apa, qoyşı qayda barasıñ… men osında qalam… Baqbördiñ qasında bolam…
– Oybay qwday… kördiñ ba sap-sau adamdı jındı qıldı bwlar… qwday…qwday… dep şaşın jwlğan kempirdi kelini arı jetelep ketti. Bwlardıñ şuılın
– Apa! Apa! Dep ayqaylağan Baqbördiñ dausı basıp ketti. Qolına qay künnen bergi özi tarqatqan wzın arqandı şumaqtap süyretip Jämidiñ qosına kirip ketti.
– Ata! Ata, apam qayda dep Mäliktiñ etegine kelip jarmastı… ayağın qwşıp zar jıladı…
– Apatayım-ay, apatayım… bir köre almay qaldım ba apatayım dep eñirep jatır.
Mäliktiñ esine bayağıdağı kökbaqsınıñ aytqanı tüsti. Qwdayğa şükir bwl esin jiğan eken-au dep oyladı.
Bayağıdan beri qalay bayqamağanına tañ qaldı… Baqbör tura Sälim ağasın soyıp qaptap qoyğanday eken. Dene bitisi de… söz äueni de.
Bwlqan talqan bolıp atqa qonğalı jatqan äyeline kelip, jeñinen tartıp Baqbör jaqtı ımdadı.
Buırqana doldanıp jürgen aşulı qatın küyeuine osqırına bir qaradı da Baqbörge säl köz toqtatıp:
– Ağıkem!.. qwdayım-au, tura ağıkem ğoy… dep jılamsırap Mälikke qaray qisaya bergen. Betine su bürkip jürip esin äzer jiğızıp aldı… Jük şeşildi… Tüyeler jiberildi… Jığılğan üyler qayta tigildi…
Janwşıra alaswrıp jürgen Baqbördi Kenjeqwl toqtattı.
– Baqbör ağa sabır… sabır… kişkene tınıstap esimizge kelip alayıq…
– Kenjeqwl men sağan Torlısaydağı qızdardıñ auılınan eşnärse alıp bergen joq pa em?
– Bir mamıq qauırsın äkelip bergensiñ…
– Käne?
– Ne isteymiz endi…
– Kettik.
– Qayda.
– Qızdardıñ aulına.
Manağı köşke tayarlanğan attardan kermedegi twrğan ekeuine Baqbör men Kenjeqwl mindi de Torlı sayğa wqaray qwyğıta jönelidi… eşkimde olardıñ artınan toqtatıp qaluğa ärekettengen joq… öz tirlikterine kirisken.
Baqbör men Kenjeqwl Torlı sayğa jetkende Torlısaydağı auıl endi köşkeli qamdanıp jatır edi. Atpen tasırlatıp jetip kelgende äueli olardı qabağan töbetter qarsı aldı. Kenjeqwl jüreksinip tizginin tarta berip edi, Baqböri oğan – qorıqpa bwl jay elester ğana töbetterdiñ közine qaramay menimen erip jüre ber dep bwyırdı. At üistindegi kisige şapqan itterge toqatmay auılğa endi jığılıp artılıp jatqan üylerdiñ qasına kelgen. Aqtılı köp üyde tek eki qız ğana bar eken. Tura anau uaqıttan bergi Kenjeqwldıñ körip jürgen aymañdayları.
– Armısızdar mırzalar.
– Armız… amansıñdar ma swlular.
Baqbörmen Kenjeqwl attarınan tüsti.
– Biz köşuge qamdanıp jatır ek… äueli qızdıñ ülkeni söz aldı.
– Köş baysaldı bolsın…
– Rahmet…
– Onda sızderge susın bereilik sodan biz köşe bersek… qızdıñ kişisi eki şara tolı qımızdı äkelip jigetterge wsındı.
Janında twrğan Kenjeqwlğa Baqbör sıbırlap… – qımızdı işpe! Qolıña ala sala anau twrğan aqbas atanğıñ basına şaşıp jiber… sonda bwlar köşe almaydı… –dedi.
Kenjeqwl qolına şaranı alasala aqbas atannıñ basına şaşıp kep jibergeni sol edi… aqbas atan bir şökim jünge aynalıp ketti.
Şır-pır bolıp jügirgen qızdar endi:
– Keşire gör bizdi... qalağanıñ bolsa ayt... – dep Baqbörge qolqa saldı.
– Apamdı qaytarıp beriñder... Basqa eşnärseniñ keregi joq...
Baqbörmen qızdar köp täjkelesti... aqırı üy qayta tigildi...
Qızdardıñ sözine qarağanda apası ayşılıq joldağı törkinine, periler auılına ketip qalğan eken... Özderi jienimiz bir izdep keler körip qalalıq dep ayaldaptı... Äytpegende bwlarğa ülgirtpey ketip qalar edi... Ekeuin aqotaudıñ törine jayğastırıp qızdar asta tök qonağası berdi... Äredik bir sırtqa şıqqanda Baqbör Kenjeqwlğa qızdar bizdi küttik dep jalğan aytadı... Anau küni men sağan ana kişi qızdıñ qanatın äkelip bergen em... sonı alıp ketuge kütken... Onsız olar eş qayda bara almaydı... Soğan ie bol wltarağıñnıñ astına salıp al... odan basqa jerdiñ barlığınan tauıp aladı... Qazir kirgennen soñ ekeumizdi eki üyge äketedi... senen swraydı... bermeymin de... Tek sandığınıñ tübindegi saqinaña auısamın dep ayt... Ol saqinasın beredi... Saqinanı alğan soñ men mamıq qanattı joğaltıp aldım taba almay qoydım dep sıltauratıp otırıp alsañ kişi peri qızı sendik boladı... al endi kettik dep üyge kirdi...
Aytqanday eki qız ekeuin eki otauğa bölip alıp ketti. Endi bwlarğa qalıñ adam keyipti periler qwraq wşıp qızmet ete bastadı. Tauday et, köldey qımız... mıñ bwralğan bişiler... tamıljıta än salğan änşiler... jigitter sauıq-sayranmen jatıp bir aptadan asa uaqıttı ötkerip jiberdi... Aqırı bir küni aq şımıldıqtıñ işinde kişi peri Kenjeqwldan mamıq qauırsındı swradı.
Kenjeqwl Baqbördıñ üyretkenin istedi...
Arada tağı bir apta ötti. Saqinanı alıp alğan Kenjeqwl endi şattıqqa mastanıp jata berdi. Kenjeqwl osında kelgennen beri kümis kömey änşi bolıp ketken... Bwrın mal soñında jürip anda-sanda barıldap auıl äuenderin aytqanı bolmasa köp änderdi de bile bermeytin... özi de ğajaptanadı... biletin änderi swmdıq köp eken... barlığın tamıljıtıp twrıp aytadı... öz dauısına özi mastanıp keyde tañnan tañğa än salıp şığatın bolğan... Al, Baqbör apasınıñ qaytıp keluin kütip jattı.
Eki qız keri qaytudıñ amalın oylastı.
– Siñilim sen äli ala almadıñ ba?
– Barlıq jerdi aqtardım... tek tabanınıñ astınan basqa...
– Onda ol wltarağınıñ asıana tığıp alğan boldı... Onı adamdar bilmes edi... Baqbör üyretken bolu kerek. Ol peri zatınan. Onıñ amalın tabu kerek. Sen onda onı alıp kölge apar... suğa tüsir... şeşindirmey kiimimen tüsir... su bolğan kiimin keptirmek bolıp jayğanda qolğa tüsiresiñ...
– Maqwl äpke... sosın bwlar osında qaladı ma älde?!.
– Ne sen qız ana jigitti wnatıp qaldıñ ba....
– ...
– Adamzatpen nekelesip ömir süruge bolar... Dese de bir qatelik ömir boyğı azappen ötetini bar... ülken äpkem sıqıldı...
– Sizde jien jigitti wnatıp qalğan joqsız ba?
– Iä... nesin jasırayın... ol Kenjeqwldan bölek... Perilerdiñ arasında ğwmır keşe aladı... Biraq, ol qaytudı qalamaydı... adamzatqa ğaşıq bolıp qalğan...
– Qoyıñızşı, ol esi auısıp baylauda jattı ğoy... Qalay ğaşıq boladı?!.
– Siñilim... jındanıp alaswrıp jatqan onıñ täni ğana... janı osı jer betinde jürgenderdiñ barlığınan aqıldı bolğan... adamğa tän tän peri janına ie bola almay alaswradı...
– Kenjeqwldı birge ala ketsek şe...
– Olay ete almaymız... Adamdardıñ arasında perilerge orın bolğanımen perilerdiñ arasında adamdarğa orın joq...
– Nege?
– Adamdarda tek bir ğana sezim bar... ol tabınu, qwlşılıq etu...
– Qalay?.. Men Kenjeqwldıñ janarınan mağan degen sonşama zor qwştarlıqtı köremin...
– Siñilim... Jaratuşı eñ äueli adamzattı jaratqanda... osı jerge arnap emes... tek özine qwlşılıq etu üşin ğana jaratqan...
– Qalay şa?..
– Jaratuşı alğaşqı Adamdı tek özine qwlşılıq etu üşin al Haua ananı Adam atağa tek serik qılu üşin jaratqan... Olar älemniñ eñ joğarğı bağında jürgende sol jaratuşığa degen qwlşılıq etu, tabınudan özge sezim bolmağan. Olarda er-äyel mahabbatı degen bolmağan... Nekede bolmağan... Tek saytannnıñ azğıruımen näpsiniñ jemisin jep qoyıp barıp jerge tüsken... Sonıñ özinde de qanşama uaqıttan soñ bir birinen qaşıp qwtıla almağan soñ bir-birine jaqındasqan... sosın jer betine tän barlıq näpsiniñ düniesin bizden üyrengen... olardıñ sezimderi tek osı düniede ğana... Al o düniege ketkende olarda... basqaşa eşqanday sezim bolmaydı... äuelgi jaratılısına qaytadı... tek qwlşılıq pen ğana qaladı... Adamzatqa mahabbat, quanu, mwñayu, süyu, süydiru sezimderin biz üyretkenbiz... alğaş qaza bolğan adamzattı jerleudi de bizden üyrengen... eñ alğaşqı adamnıñ nekesin biz qiğanbız... biz olarğa ot sıylağanbız... Biz olardı kök mwzdan alıp şıqqanbız... biz olardıñ eşqaşanda oyları jetpeytin ğalamattardı jasap bergenbiz... jer betinde eñ älsiz tirlik ieleri osılar... Bwlar alğaş ömirge kelgennen bastap bir birimen ğana selbesip ömir süredi... eşqaysısı da jeke-jeke kün köre almaydı... Bwl düniede olar bizden kem... tek olar o düniege ketip äuelgi jaratılısına qaytqanda ğana bizden joğarı twradı... ol kezde biz olarğa qajetsizbiz... Sol üşin adamdarmen qatar ömir süru qiın...
– Onda ülken äpkem qalay şa...
– Bizdiñ jezdemiz Sälim asqan oqımstı bolğan adam... ol jaratılıstıñ barlıq tilin biletin edi... bwlardı qwdirettendirip wstaytın tek tilderi ğana... tilimen älemdi basqara aladı... Birde jerdi şarlap jürgen äpkemdi körip wnatıp qalıptı da siqırlı duasın oqıp özine alıp qalğan eken... Özi qaytqannan keyin otız jıldan soñ barıp äpkemizdi keri qaytaruğa äzer şamamız jetti...
– Nege odan erte alıp ketpedik bolmasa özi nege qaytpadı?..
– Adamnıñ auzınan şıqqan sözi eşqaşanda joğalmaydı... älemdi şarlap jüredi... sen ana qwlağıñdağı sırğanı şığarıp körşi...
Kişi peri sol qwlağınıñ sırğasın şeşip ala bere şıñğırıp barıp talıp qaldı... Äpkesi betine su bürkip esin jidırdı...
– Swmdıq bir şırqırağan dauıstar... qwlağımdı twndırıp esimnen adastırıp jiberdi...
– Iä... osı dauıs bizdi adamdarmen birge jasatpaydı...
– Sırğanı şeşpey jüruge bolmay ma?
– Sırğanı şeşpeseñ adamnan wrpaq köre almaysıñ... adamdar üşin mahabbattanda biik närse wrpaq qaldıru...
– Onda äpkemiz şe?!.
– Jezdemiz duamen basqa sırğa taqqan bolar... biraq ol da mezettik qana, biraz uaqıttan soñ küşin joyadı... Jezdemizdiñ duası otız jılda qayttı...
– Kenjeqwl onday duanı bilmey me äpke swrasam qaytedi?..
– Joq ol bilmedi... tek Baqbör biledi...
– Onda siz swrap alıp beresiz ba?..
– Ol menimen birge periler mekenine ketuge könse alıp bere alamın...
– Sonda da swrap körseñşi...
– Ne seniñ osında qalğıñ kelip otır ma?
– Kenjeqwldı alıp kete almasaq qalamın...
– Onda sen eñ äueli Kenjeqwldan mamıq qauırsındı alıp ber...
Ertesi Kenjeqwldar köl boyına ketti. Üsti bası malmanday su bolğan Kenjeqwl kiimin şeşip üydiñ bas jağındağı kermege jayıp tastap su bolğan kön etigin bir qarağaydıñ quısına wltarağın bölek alıp tığa saldı da sudan qalşıldap kiiz üyge qaray jügirdi...
Jer-älemdi şarq wrıp anasınıñ keler jolın tosıp sandalıp jürgen Baqbör bwdan habarsız edi...
Ortadağı aşıq oşaqtan laulağan ot boyın tez jılıttı... Kişi periniñ ıstıq qwşağına malınıp az kem şüyirkelesip jatıp wyıqtap ketti.
Tüs körip jatır eken deydi. Tüsinde kişi peri bwltqa minip alıp «Kenjeqwl kel, tez kel» dep qol bwlğaydı. Al bwl «jerde arı-beri sandalıp öziñ beri tüsşi... Meni qaldıra körmeşi» dep zar jılap şır aynalıp jügirip jür eken.. Tüstiñ soñı wzarıp talıqsıp ketkende bireudiñ büyirinen türtkeninen oyanıp ketti. Özi aydalada töbe bolıp jinalıp qalğan jılqınıñ qu qwmalağınıñ üstinde jatır eken... tañ atıp ketipti... Oyatqan Baqbör eken.
– Qaydamız biz...
– Sendegi mamıq qauırsın qayda...
– Ana qarağaydıñ quısında bolatın...
– Ayırıldıq...
– Qızdar tauıp alğanda köşip ketken onda...
– Sen qayda boldıñ?..
– Apañ ayırtöbe degen jerge keledi degen soñ sonda barğam...
– Keldi ma?
– Joq, biraq sälemin estidim...
– Kimnen?
– Arnayı elşiden... habar jiberipti...
– Kelmey me?
– Iä... dwrısı kele almaydı eken...
– Biz qaytemiz...
– Amalın tabarmız... aytpaqşı saqinañ bar ma?
– Iä bar...
– Onda qorıqpa ol seni izdep keledi..
– Endi ne isteymiz?..
– Üyge qaytalıq...
– Kelmey qoymay ma?
– Periler sertten taymaydı...
– Aydan asa uaqıt qayda kettiñder dese kökeme ne deymiz?..
– Swramaydı...
– Nege?
– Biz keşe ğana ketkenbiz...
– Joq, biz tura bir aydıñ aldında kelgenbiz...
– Uaqıt almasıp ketken... perilerdiñ äleminde uaqıt basqaşa...
– Tüsinbedim?!.
– Jür qaytalıq... attarımız keşeden beri aş qañtarılıp twr...
Ekeui jayaulap etekke qaray tüsti... attarı bayağıda özderi kelgende kermege qañtarıp baylağan qalpı tıqırşıp twr eken. Kenjeqwl tükkede tüsine almadı. Attarına minip auılğa qaray ayañdadı. Auıldarına kelgende Kenjeqwl tipti öz közine özi senbey qaldı... Bwlardı eşkim sağınıp joqtamağan ispetti... aldınan şeşesi şığıp:
– Qwday-au, qarğam, şeşeñniñ janın şığardıñ ğoy. Keşeden beri qayda boldıñdar? – dep swradı...
– Apa... – dep birdeme ayta bergende Baqbör onı büyirinen türtip:
–Ol turalı eşkimge tis jaruşı bolma... eşnärse sezdirme... onı qayta körgiñ kelse... – dep sıbırladı...
– Sonıñ arasınşa jaldan tömen qaray qwyğıtıp kelgen Ätey ağaları:
– Köke jaña kördim ana auıl köşip ketipti, – dep Mäliktiñ qasına keldi... Ne de bolsa olar turalı bir sırdı osılar biler degendey Mälik Baqbör men Kenjeqwlğa tesile wzaq qarap otırıp qaldı.
Periden qalğan saqinanı ernine tigizip emirene süygen Kenjeqwldıñ qwlağına saqinanıñ işinen:
– Mırzam küt meni, küt! Men qayta oralamın, – degen qızdıñ dauısı estildi.
Qoyşıbek MÜBARAK


c: text/html

text:
Atı älemge äygili Pïza munarası Ïtalïyanıñ Pïza qalasında boy kötergen. Rasında oğan älemdik tanımaldıqtı onıñ döñes qalıbı alıp bergen. Jobanı jüzege asırwşınıñ kim ekeni belgisiz. Al ğïmarattı köterwge atsalısqan säwletşiler Bonnano Pïzano jäne Vïlgelm fon Ïnnsbrwk esimdi mamandar bolğan.
Munaranı salwğa köp jıldar ketken. Atap aytqanda, qurılıs jumıstarı 1173 jıldan 1360 jılğa deyin jalğasqan. Tarïxï derekter onıñ ädeyi döñes keyipte salınğanın däyekteydi. Biraq jergilikti turğındar bul säwletşilerdiñ qateligi dep esepteydi. Pïza munarası twralı osı sındı qızıq derektermen tanıs bolayıq:
- Munaranıñ salmağı – 14 454 tonna.
- Munaranıñ 8 qabatı bar.
- Munarada mwzıkalıq gammanı quraytın jeti qoñıraw ornatılğan. Pïza orta ğasır kezeñinde qoñırawlar munarası dep te atalğan.
- Pïza munarası jıl sayın 7-10 mïllïmetrge qïsayadı.
- Büginde munara tek ïtalïyalıqtardıñ emes, älemdik deñgeydegi säwlet öneriniñ mäñgi murası sanaladı. Köptegen adamdar munaranı jeke säwlet nısanı dep biledi. Rasında bul Santa-Marïya Asswnta soborınıñ bir böligi.
- Belgili ğalım Galïleo Galïley Pïza qalasında dünïege kelgen jäne Pïza munarasın öz täjirïebelerinde qoldanğan.
- AQŞ-tıñ Çïkago qalasında Pïza munarasınıñ kişi köşirmesi salınğan. Amerïkalıq nusqa sw tartw qızmetin atqaratın säwlet nısanı retinde salınğan.
- Köptegen twrïster munaranı körw üşin şetel asıp keledi. Onıñ işin tamaşalaw qunı – 10 ewro.
Derekközi:massaget.kz
Tegï: Älemge sayaxat,
Kommentarïï

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırım «ükümetiniñ» hadimler erkânını beş qat arttırdılar
Qırım devlet «akimiyet» icra organlarınıñ eñ çoq hadimler sayısı belgilendi.
Bunı Qırım «ükümetiniñ» matbuat hızmeti bildire.
İyünniñ 27-de Qırım «Nazirler şurasınıñ» toplaşuvında Qırım devlet «akimiyet» icra organları ve «Nazirler şurasınıñ» apparat erkânı 5772 adamdan ibare olacağı aqqında qarar bir ağızdan qabul etildi.
«Esas vazife bugünde-bugün olğan maliye qararından ziyade çıqmamaq edi. Hadimler erkânı eñ çoq 5772 adamnı teşkil etmek kerekligi belgilendi», – dep bildirdi «baş nazir muavini – Nazirler şurasınıñ apparat reberi» Larisa Opanasük.
«Sobıtiya Krıma» internet neşiriniñ malümatına köre, 2013 senesi Qırımda icra akimiyet organlarınıñ hadimler erkânı 1041 adamnı teşkil ete edi, demek, bugünki raqamdan 5,5 qat az edi. Bunıñnen beraber, Qırım Nazirler şurasınıñ belgilengen apparat erkânı 129 adamdan ibaret edi.


text:
Neşet Çelebi - Cananısın Canısın
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Cananısın Canısın
Etiketler : Neşet Çelebi - Cananısın Canısın türkü indir, Neşet Çelebi - Cananısın Canısın türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Cananısın Canısın mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Cananısın Canısın türküsü, Cananısın Canısın sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Cananısın Canısın bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Ayaş Yolları
Neşet Çelebi - Yoruldum Da Yol Üstüne
Neşet Çelebi - Bulgur
Neşet Çelebi - Harmana Serdiler
Neşet Çelebi - Mavi Mavi
Neşet Çelebi - Karakız
Neşet Çelebi - Tokat Yaylası
Neşet Çelebi - Elin Kızı
Neşet Çelebi - Kırat
Neşet Çelebi - Hasret Kaldım
Neşet Çelebi - İki Dağın Arasında
Neşet Çelebi - Erciyes ten Kar İstersin
Neşet Çelebi - Yürü Bre Fani Dünya
Neşet Çelebi - Bu Gelin
Neşet Çelebi - Dünya Adana nın


text:
Rusiye Qırımnıñ bücetininden 23 mlrd. kesecek – Haber vastaları
Rusiyeniñ federal bücetinde işğal etilgen Qırım içün belgilengen masraflarnı 23 milliard rublege eksiltecekler.
«Argumentı nedeli – Krım» haber etkeni kibi, bunı Rusiye Maliye nazirligi tarafından açıqlanğan bücet deñişmeleri aqqında qanun leyhasından añlamağa mumkün.
«Eñ çoq para bücetniñ yatırım ve içtimaiy leyhalarınen bağlı maddeleri coyacaqtır. Qırımnıñ 2020 senesine qadar içtimaiy-iqtisadiy inkişaf programması 15,6% eksilecektir, bu ise 23 milliard rubledir», – dep aytıla beyanatta.
Eñ büyük qısqartmalar, kütleviy haber vastalarınıñ malümatlarına köre, Kaliningrad vilâyetinde yapılacaqtır. Mında 58%, yani 40 milliard ruble azca berilecektir.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Canada Rusiyeni Çiygoz ve diger qırımlı siyasiy mabüslerni azat etmesine çağırdı
Canada Rusiyeni işğal altındaki Qırımda 8 yıllıq apiske mahküm etilgen qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri olğan Ahtem Çiygoznen beraber diger siyasiy mabüslerni azat etmesine çağırdı. Bu aqta Canada MİDiniñ Twitter saifesinde bildirilmekte.
Avropa mahkemesi ve bir sıra diger devletler, hususan Büyük Britaniya, sentâbrniñ 11-nde Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri olğan Ahtem Çiygoznen bağlı qararını takbih etti.
Sentâbrniñ 11-nde Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri olğan Ahtem Çiygoznı 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde kütleviy nizamsızlıqlar teşkil etmesinde qabaatlap, 8 yılğa azatlıqtan marum etti.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko işbu davanı «Rusiye içün çıqarılğan daa bir üküm» dep adlandırdı.
Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyalar nazirligi İnsan aqları Avropa mahkemesine ükümnen bağlı şikayet bermek niyetinde.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutulmasına bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulğan edi. O zaman miting iştirakçılerine Rusiye tarafdarları, şu cumleden «Russkoye yedinstvo» firqasınıñ temsilcileri qol tutqan edi.
«Çiygoz davasını» Rusiye mahkemesi qapalı toplaşuvda - qırımtatar Meclisi yolbaşçısınıñ muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca, davanıñ eki iştitakçisi olğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci davası şeklinde ekige ayıraraq, «26 fevral» davası çerçivesinde baqmaqta.


text:
Qırım «Devlet şurasına» ukrain ve qırımtatar serlevasını qaytaracaqlar – İlyasov
Yaqın zamanda Qırım «Devlet şurası» binasında qırımtatarca ve ukraince yazılğan serlevalar peyda olacaq.
Bunı 15 minut saytına «Devlet şurası» reisiniñ muavini Remzi İlyasov bildirdi.
«İç bir problem yoq, bu mesele endi çezildi», – dedi «spiker muavini».
2014 senesiniñ mart ayında qırım parlamenti binasından «Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurası» rus yazısını «Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet Şurası» yazısına deñiştirdiler. O vaqıt qırımtatar ve ukrain serlevalarnı da alıp taşladılar ve alâ daa yañartmadılar.
«Referendum»dan ve Qırımnıñ yañı «Anayasa»sınıñ qabul etilmesinden soñ ukrain ve qırımtatar tilleri rus tili ile bir sırada devlet tilleri olaraq sayıla.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusınen bağlı referendum ötkerildi, onıñ neticelerine köre, Rusiye Qırımnı kendi terkibine kirsetti. Ukraina, Avropa birligi, AQŞ bu saylav neticelerni qabul etmediler, Rusiye Qırımnı işğal etti, dep sayalar.


text:
Yolcular eki kün devamında Qırımdan Permge uçıp olamaylar
Qırımdan iyül 2-de uçacaq olğan Aqmescit-Perm ava seferiniñ yolcuları alâ daa yarımadada bulunalar.
Seferniñ keç qalmasını «Perm» Halqara ava limanınıñ online-tablosı köstere. Bunıñ ile uçaqnıñ işbu marşrut boyunca yollanılmamasını Aqmescit ava limanınıñ online tablosı da tasdiqlay.
Akimiyet tarafdarı Krıminform Qırım saytına «Aqmescit» ava limanınıñ müdiri Yevgeniy Plaksin aytqanı kibi, yolcularnıñ yollanılması uçaqnıñ bozuluvı sebebinden keçirilmey.
Plaksinniñ sözlerine köre, uçaqnıñ köpçegi ile problemleri peyda oldı. «Anda er şey yerinde, adiy bir vaziyet. Uçaqnıñ köpçegi ile bazı problemler yüz berdi. Şimdi köpçekni deñiştireler, uçaq yolğa azırlanıla», – dey Plaksin.
Neşirniñ bildirgeni kibi, yolcular deyler ki, seferleri iyül 3 künü saat 20:00 qadar keçirilmeli.
«Bir 70 insannı musafirhanelerde yerleştirdiler, digerleri ava limanında gecelemege mecbur oldı», – yaza neşir.
Ava taşıyıcısı olğan «Pegas» şirketiniñ temsilcileri şimdilik bu aqta izaat bermeyler.


text:
Halıq bank pen Qazkommercbanktiñ enşiles bankteri de birigedi. Bwl turalı KASE-niñ resmi saytında habarlandı. "Kazkommercbank" AQ öziniñ Direktorla..
Almatıda «Almapack Co LTD» JŞS qwrğaq qwrılıs qospaların saluğa arnalğan qağaz qaptardı şığaratın zauıt iske qosıldı, dep habarlaydı Almatı qalası äki..
Monopolist kompnaniya jergilikti qamtuğa nemqwraylı qarağan. 21 jeltoqsan küni «Atameken» WKP alañında alpauıt kompaniya mäselesi qaraldı. «Alageum El..
KLM äue kompaniyası Amsterdam-Astana jäne Amsterdam-Almatı reysterin jabadı. Bwl turalı äuekompaniyadan habarlandı, dep jazdı LS. Äue kompaniyanıñ mäl..
Qazaqstannıñ «Eyr Astana» äue kompaniyası 2017 jılı 4 millionınşı jolauşını tasımaldadı jäne bwl kompaniya tarihındağı rekordtıq jıldıq körsetkiş, d..


text:
Jaz. Ağzañız künge qızdırınwdı qalaydı. Osı üşin keybirimiz muqït asamız, qaltamızdı qağıp, jïğan-tergenimizdi şaşamız. Tayaqtıñ eki uşı boladı emes pe?! Endeşe, tömennen künge qızdırınwdıñ paydası men zïyanın bilip alıñız.
Gïppokrattıñ barlıq awrwdıñ emi kün dep aytıp ketkeni belgili. Wltrakülgin säwleniñ äserinen teri tez qızarıp, onıñ zat almaswı, qan aynalımı jaqsaratın körinedi. Teridegi mïneral zattardıñ almaswın qalıptastıratın «D» därwmeni köbeyip, sınğış, älsiz süyektiñ jetilwine, qajetti därwmendi siñirwge sebep boladı. Sonday-aq, tis, tırnaq, şaşqa eñ qajetti kalcïydi almastırwğa kömektesedi. Eñ bastısı, kün säwlesi arqılı teridegi sañırawqulaqtı awrwlardıñ mïkrobtarın joyuğa boladı. Künge küyu-ärtürli teri awrwların (terlegiştik, bezew tağı basqa) emdewge paydalı. Qısqası, kün säwlesiniñ adam ağzasına paydası jeterlik. Degenmen, därigerler künde köp jürwge bolmaytının eskertedi.
Mamandardıñ aytwınşa, künniñ astında uzaq waqıt jürw saldarınan türli teri awrwları payda boladı. Mäselen, fotodermatït – kün säwlesinen payda bolatın awrw. Adamnıñ denesinde börtpeler payda bolıp qışıp, mazanı aladı. Köbine betke, moyınğa, qol-ayaqqa şığadı. Bul awrw arnayı mamandardıñ baqılawımen emdeledi. Sonday-aq, därigerlerdiñ aytwınşa, kün közinde şamadan köp qızdırınw - teri obırına äkep soqtıradı. Äsirese, terisi aqquba, sepkilge beyim jandardıñ kün közinde uzaq jürwine nemese qızdırınwına bolmaydı eken.
Kün säwlesiniñ paydası da zïyanı da jeterlik. Endeşe, «awırıp em izdegenşe, awırmaytın jol izdep» qaterli dertke dwşar bolmas üşin qawipsizdik şaraların saqtağanımız jön.
http://anabol.kz/bilgenge-marzhan/1665-kunge-kyzdyrynu-paydasy-ziyany
Tegï: Arwlarğa keñes,
Kommentarïï


text:
Rusiyede Qırımğa dair Avropa Şurasınıñ qararını eda etmeycek olalar
Rusiye Tışqı işler nazirligi, Avropa Şurası Nazirler komitetiniñ işğal etilgen Qırım ve Aqyarğa dair alğan qararını izaatladı ve işbu qararnı eda etmeycegini beyan etti. Rusiyeniñ MİD izaatı matbuat hızmeti tarafından mayısnıñ 5-de derc etildi.
«Rusiye özüni, Nazirler komitetiniñ alğan qararınen bağlı olğanını tüşünmey. Ve yayacaq propagandasında Ukraina tarafından bu qararnıñ qullanılmasını uquqiy saymaymız. Bizler içün olar, rizadan tış olğanları içün, siyasiy ve adliyeviy ceetten yoq derecedeler», – dep bildirgen Rusiye Tİ Nazirligi.
Matbuat hızmetinde deyler ki, Rusiye Ukrainağa qarşı eki qarar qabul etmek teşebbüsinen çıqmaq niyetinde.
«Öz tarafımızdan AŞNK muzakeresine Minsk ceryanınıñ destegi ve Ukrainada insan aqlarınıñ bozıluvı aqqında qarar leyhalarını teklif ettik. Komitetniñ nevbetteki toplaşuvında olarnıñ tetamatnen muzakere etileceklerine ümüt etemiz», – denile Rus nazirliginde.
Avropa Şurasınıñ idare organı – Nazirler komiteti – keçende, mayısnıñ 3-de Strasburgta Qırımdaki vaziyetke dair qarar qabul etti. Rusiyege qarşı bir sıra talaplar seslendirildi. Ayrıca, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasapınıñ lâğu etilmesi, onıñ liderleriniñ işğal etilgen Qırımğa kirsetilmesi, insan aqlarınıñ bozıluvını ve azlıqnı teşkil etken halqlarnıñ taqip etilmesiniñ toqtatılması, Avropa Şurasınıñ uquq qorçalav müessiselerini yarımadağa yibermesi talap etilmekte.


text:
Avstralïyalıq-brïtanïyalıq Rio Tinto koncerniniñ qızmetkerleri sïrek kezdesetin külgin tüsti gawhar tas taptı. Asıl tas Batıs Avstralïyada Argayl şaxtasınan tabıldı. Atap ötw kerek, älemdegi barlıq külgin tüsti gawhar tastardıñ 90%-ı sol jerde öndiriledi, dep xabarladı Life.ru.
Salmağı 2,83 karattı quraytın «külgin Argayl» dep atalatın gawhar tas Argyle pink diamonds kompanïyasınıñ jıl sayınğı sawdasında negizgi zat bolmaq. Satıp alwşılar onıñ bir karatına birden eki mïllïon dollarğa deyin aqşa usınadı dep boljanğan.
QazAqparat
Tegï: Älemde talay qızıq bar,
Kommentarïï


text:
France 2 telearnası Dïmaştıñ Qıtaydağı tanımaldığı twralı reportaj jasadı
ASTANA. QazAqparat - Francïyanıñ «France 2» telearnası «Singer-2017» än bayqawında baq sınap jatqan Dïmaş Qudaybergenniñ Qıtay elindegi tanımaldığı jöninde reportaj jasadı, dep xabarlaydı QazAqparat.
«Siz mına keremet dawıstı estip tursız ba? Bul ğajap dawıs ïesiniñ esimi -Dïmaş. Bügin biz osı jas jigit twralı jäne onı Qıtayda sonşalıqtı tanımal etken älewmettik jeliler jöninde äñgime qozğaytın bolamız», - dep bastaydı sözin Francïya teleawdïtorïyasınıñ 40 payızın qamtıp otırğan tañerteñgilik bağdarlamanıñ jürgizwşisi. - Ol Danïel Balavwannıñ öte kürdeli änin orındadı. Osı üşin oğan medal tabıs etw qajet», - dep äzildedi jürgizwşi.
Francwz bağdarlamasında Dïmaştı «öte körikti, tür älpeti qıtayğa uqsaydı» dep sïpattadı. Reportajda «Dïmaş Qudaybergenniñ ultı qazaq, ol qıtay tilinde söylemeydi» dep atap ötken. Biraq, soğan qaramastan Weibo-dağı (Qıtaydağı twïtterdiñ balaması) onıñ oqırmandarınıñ sanı 3 mïllïonğa jetip jığıladı.
Jalpı Dïmaş än orındağan vïdeonı älewmettik jelide 1,5 mïllïard adam tamaşalağan.
Eske sala keteyik, Dïmaş Qudaybergen "Singer 2017" jobasınıñ 10-kezeñinde üşinşi orınğa ïe bolıp, bayqawdıñ fïnalına joldama alğan bolatın.


text:
Jeñis Isqaqovanıñ önerdegi tağı bir aswımen äriptesteri, dostarı, üzeñgilesteri quttıqtap jatır.
«Aldınğı bwın äriptesim, körgende ezw tartqızıp küldirip jüretin, ömirge «özindik äzil fïlosofïyasımen» tereñnen qaraytın» Jeñis Isqaqovanı jaña beynebanımen quttıqtaymın»,- dedi Tamara Asar. Sonday-aq jaña beynebayannıñ şığwımen Jeñisti saxnalastarı Älişer Karïmov, Merwert Tüsipbaeva jäne basqa juldızdar älewmettik jelidegi paraqşasında quttıqtadı.
"Jan äke" änniñ sözin belgili aqın Tumanbay Moldağalïev, al änin tanımal sazger Keñes Düysekeev jazğan.
Derekközi: reactor.inform.kz
Avtorı: Abay Aysara
Tegï: Mwzıka,
Kommentarïï


text:
Qamaçav Qırım himiyaviy zavodlarnıñ istisalına menfiy şekilde tesir etti – Osman Paşayev
Qırım qamaçavı yarımadanıñ himiyaviy saasınıñ inkişafına menfiy sürette tesir etti: memuriy sıñırda «Krımskiy titan» ve «Krımskaya soda» şirketlerine zaruriy malzemelerni ketirip olamaylar.
Bunı Qırım.Aqiqat Radiosınıñ aqşam efirinde jurnalist Osman Paşayev bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, Qırım vatandaşlıq qamaçavınıñ tesiri malnıñ ketirilmesinde degil de, himiyaviy istisalında daa da semereli oldı. Zavodlarnıñ istisalı «qat-qat eksildi», dey Osman Paşayev.
«Qırımda himiyaviy yedekler aqqına aytacaq olsaq, qamaçav pek effektivdir. Aqiqaten, şimdi öz şahsiy fikrimni aytarım, amma men bu şirketlerniñ toqtatılması ve qapatılmasınıñ tarafdarı olam. Çünki Sivaş ile soñki 10-20 yıl içerisinde olğan şeyler işbu eki şirketniñ faaliyeti neticesinde yüz berdi»,– qayd etti Paşayev.
O dey ki, zavodlarnıñ faaliyeti yarımada ekologiyasına menfiy tesir ete.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.


text:
İslâmov: memuriy sıñırda «Asker»niñ hızmeti Qırım qaytarılmasında daa bir adımdır
Qırımnen memuriy sıñırda «Asker»niñ faaliyeti sade grajdanlarğa Qırım qaytarılması içün daa bir adım atılğanına ümüt bere. Böyle fikrini Qırım.Aqiqat radiosınıñ aqşam yayınında Qırım grajdanlıq blokadasınıñ ştabı reisi Lenur İslâmov bildirdi.
«Olar tek bir kün sıñırda çalıştı ve şimdi bir - de - bir iddia yoqtır. Amma bizim anda bulunğanımız insanlarnı pek quvandıra, bu duyğularnen paylaşmaq istegenler de yanımızğa kelmekte. Vatandaşlıq nezareti adamlarğa ümüt bere, biz sıñırğa, işğalcilerge daa yaqın oldıq, demek Qırımnıñ qaytarılmasına da yaqlaşamız», - dep ayttı İslâmov.
İslâmovnıñ qayd etkenine köre, «Asker»bir çoq vazifelerni eda etmekte. Misal olaraq, informatsion ya da tıbbiy yardım kerek olsa, faallerge muracaat etmek mümkün.
Öz tarafından Devlet sıñır hızmetiniñ yolbaşçısı muavini Öleg Slobodânnıñ qayd etkenine köre, şimdiki vaqıtta sıñırda hızmet etken bütün faaller, iş başına keçmezden evel, Ukraina qanunlarınınen tanış oldı.
«Faaller sıñırda hızmet etip başlamaq içün, ilk evelâ azırlıq körip, imtian tapşırmaq kerek ediler. Esasında azırlıq Ukraina qanunları, sıñır nezareti ile bağlı edi», - dep ayttı Slobodân.
Mart 28 kününden başlap, Qırım blokadasından ibaret olğan «Asker» grajdanlıq şekillenmesi, Ukraina devlet sıñır hızmetinen birlikte, işğal etilgen yarımadanen memuriy sıñır noqtalarında hızmet etip başladı. Bütün faaller mahsus tasilni alıp, saylamadan keçtiler.
2015 senesiniñ sentâbr 20 qırımtatarlarnıñ teşebbüsi ile, Qırım sıñırından keçken aşaiyt mallarınen tolu olğan yük maşnalarınıñ müddetsiz blokadası teşkil olunğan edi. Noyabr ayında onıñ ekinci basamağı - energetik blokadası başlanğan edi.
2016 senesiniñ yanvar ayında Qırım blokadası boyunca aktsiya öz formatını deñiştirdi. Blokada iştirakçileri ukrain sıñırcıları ve «Asker» adlı birleşmesinen beraber umumiy areketlerni teşkil etmege planlaştırdılar. Ukraina sıñır hızmetiniñ spikeri Öleg Slobodân bildirgenine köre, mahsus azırlıq körgen 60 faaller arasında 33 sınavnı tapşırdı.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Azerbaycan, Ermenistan, Qıbırz ve Sırbistan eyyetleri Avropa Şurası Parlament Assambleyasında Rusiyeni rey berüv aqqından marum etmege teklifke qol tutmadılar
Azerbaycan, Ermenistan, Qıbırz ve Sırbistan eyyetleri, bunıñ ile Avstriya, İsveçre, Felemenk, Hırvatistan ve Türkiye vekilleriniñ büyük bir qısmı Avropa Şurası Parlament Assambleyasında Rusiyeni rey berüv aqqından marut etmege teklifke qol tutmadılar. Bunı PACE saytında aşkâr etilgen malümat tasdiqlay, dep yaza Ukrainskaya pravda.
İşbu memleketlerniñ arasında çoqusı, AQŞ ve Avropa birliginiñ cezalarına baqmadan, Rusiye, ya da işğal etilgen Qırım ide alâ daa ticariy munasebette buluna.
PACE qaideleri boyunca Rusiye eyyeti rey berip olamay, çünki rezolütsiya onıñ memleketine aittir.
Rusiyeniñ rey berüv aqqını almaq kibi teklifke 148 deputat qol tuttı, 64 – qarşı çıqtı. Rezolütsiya boyunca – 160 – qol tuttı, 42 – qarşı.


text:
Canköyde qanunsız olaraq tanılğan ticariy noqtalarnı mecburen yıqtıracaqlar
Kreml nezareti astında bulunğan Canköy şeheri memuriyetiniñ fikirince, qanunsız qurılğan ticariy obyektler, yıqtırılmaq kerek.
Mezkür obyektlerniñ cedveli Canköy şeher memuriyetiniñ resmiy saytında berilgen.
Haber etilgeni kibi, bu binalar, 2014 senesi noyabr 25 künü Qırım nazirler Şurasınıñ alınğan qararı ile yıqtırılacaqlar. Qararda qanunsız olğan ve kapital qurucılıqnıñ obyektleri olmağan bütün binalarnıñ topraqları boşatılmaq kerekligi aqqında söz yürütilmekte.
Canköy şeheriniñ memuriyeti bildirgenine köre, qanunsız qurılğan ticariy noqtalar 2016 senesiniñ aprel 11 - 30 künleri arasında yıqtırılacaq.
Qırımda, yerli memurlarnıñ qararları ile qanunsız qurulğan binalarnıñ yıqtırılması sıq rast kelip başladı.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Afrïkadağı Angola memleketi resmï türde ïslam dinine tıyım saldı. Söytip, bul el ïslam dinine resmï türde tıyım salğan alğaşqı memleket retinde tarïxta qalatın boldı.
El prezïdenti Joze Edwardw dwş Santwş bul şaranı «elde ïslam ıqpalınıñ tübegeyli ayaqtalwı» dep mälimdegen.
Angola mädenïet mïnïstri Roza Krwz de Sïlva eldiñ Ädilet jäne adam quqıqtarı mïnïstrligi ïslam dinin zañdı türde moyındamağandıqtan barlıq meşitter jabılatındığın mälimdedi.
Buğan deyin Lwanda qalasındağı eki meşittiñ biri tügel qïratılsa, biriniñ munarları jığıldı. Israelinfo saytınıñ aqparatına qarağanda ïslam dini Angoladağı tıyım salınğan 194 kwlttiñ qatarına engizilipti.
Büginde Angolada 90 mıñğa jwıq ğana musılman ömir sürip jatır. Olardıñ basım köpşiligi Batıs Afrïkadan köşip kelgender. Al, el xalqınıñ jalpı sanı 16 mln adam. Olardıñ basım köpşilii özderiniñ dästürli nanım-senimine bağınadı.
Derekközi: news.ru
Kommentarïï


text:
Radada qırımtatar sürgünliginiñ tanılmaması içün cinaiy mesuliyet aqta qanun leyhasını azırlaylar
Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Georgiy Logvinskiy dey ki, deputatlar gruppası qırımtatar sürgünliginiñ tanılmaması içün cinay mesuliyet aqqında qanun leyhasını azırlay.
Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Holokost, Açlıq ve qırımtatarlarnıñ sürgünliginiñ tanılmaması içün cinaiy mesuliyetni belgileycek qanun leyhasını azırlaymız. Akimiyet areketleri neticesinde qurbanlar bar edi ve biz olarnıñ hatırasını ürmet etmelimiz ve tarihnı tüzetmege kimsege izin bermemelimiz», – dey Logvinskiy.
Ukraina Yuqarı Radası noyabr 12 künü «Qırımtatar halqınıñ genotsidi aqqında» qarar leyhasına rey berdi. Zaruriy 226 deputattan 245 qol tuttı.
Qırımtatar halqı 1944 senesi mayıs 18 künü yarımadadan mecburen sürgün etildi. Sovet akimiyeti bunı «qırımtatarlarnıñ Ekinci cian cenki vaqtında natsist Almaniya ile işbirlikte buluması» ile añlattı. 1989 senesi SSCB Yuqarı Şurası sürgünlikni qanunsız ve cinaiy tanıdı.


text:
Kiyev vilâyetinde yanğın yüz bergen yerde üç yanğıncınıñ cesetleri tapıldı
Ukrainada iyün 9 künü Kiyev vilâyeti Vasilkovsiy rayonındaki yermay bazasında ateşni söndürgende ğayıp olğan üç yanğıncınıñ cesedi tapıldı. Umumen dört insan elâk oldı, 12 – yaralandı, haber ete Ukraina İçki işler Nazirligi.
Facebookta Ukraina İçki işler Nazirliginiñ başı Arsen Avakov bildirgeni kibi, telâş ve ealini tahliye etmek içün sebep yoq. Yanğınnı söndürmek içün biñ militsiya hadimi ve Milliy gvardiyanıñ 500 askeri celp etildi.
«Yanğıncılar saat evelsi BRSM bazasınıñ bir qısmını ateşten temizledi. Tekrar patlav havfı aşğariydir. Arbiy qısım anbarları tarafında ateşniñ yetmesi toqtatılğan», – denile beyanatta.
Yermay bazasınla yanğın iyün 8 künü aqşam başlandı. 900 kubometrlik rezervuar tutaştı. Şimdi daa üç rezervuar yanmaqta.


text:
Älemge Gïta, Zïta esimimen tanımal sïam egizderiniñ biriniñ densawlığı 2011 jıldan beri naşarlap ketken. Onıñ büyregindegi awrw qozıp, bir köziniñ janarı söngen. Jeltoqsan ayında qızdardıñ anası Bişkektegi Ulttıq gospïtalda emdelgennen keyin olardı Mäskewge alıp barğanımen, Resey ğalımdarı kömek körsete almadı.
-Ekige ajıratılğan sïam egizderiniñ biri Zïtanıñ ayağı men böksesiniñ jartısı joq. Zïtada sozılmalı sepsïs, ökpesi qabınğan. Qoldaw körsetkenderdiñ barlığına alğıs aytamın, - deydi qızdıñ anası Zwmrïyat.
Eske sala keteyik, sïam egizderi Zïta, Gïta Rezaxanovalar 1991 jılı 19 qazanda Şw oblısında dünïege kelgen. Olardıñ tutas denesinde üş ayaq, bir bökse bar. Olar twralı älem 2003 jılı Mäskewdegi Fïlatov atındağı Ortalıq balalar awrwxanasınıñ därigerleri olardı ota arqılı ajıratqanınan keyin tanıp, bilgen. Zïta men Gïta deneleri ajıratılğannan keyin uzaq waqıt ömir süre bilgen älemdegi sïrek sïam egizderi.
Derekközi: QazAqparat
Kommentarïï


text:
Almatı oblısı Talğar qalasında QR Bilim jäne ğılım vice-ministri Bibigül Asılovanıñ qatısuımen "Orta bilim berudi jan basına qarjılandıru " jobasınıñ prezentaciyası ötti. Sonday-aq, tanıstırılımğa "Qarjı ortalığı" AQ prezidenti Asqar Ibragimov jäne Almatı oblısı Talğar qalası mektepteriniñ direktorları qatıstı.
Jan basına şaqqandağı qarjılandıru 2018 jılı kolledjderde, al 2019 jılı mektepterde pilottıq joba türinde engiziledi. Bwl bağdarlama bäsekelestik pen mektep jäne oqu bağdarlamasınıñ sapasın arttıruğa bağıttalğan. Negizi joba 2012 jıldıñ qırküyeginen bastap qolğa alına bastağan. Al 2013 jıldıñ 30 qazanında ädisteme BĞM-nıñ №440 bwyrığımen bekitilip, sol jıldan bastap pilottı joba retinde engizildi. Qazirgi kezde Qazaqstan boyınşa 73 mektepte pilottı joba retinde jüzege asırılğan.
Jan basına şaqqandağı qarjılandıru jobası engizilgen meketepterdiñ işinde Almatı oblısı Talğar qalasındağı №5,14,16,49 mektepteri bar.
«2020-2021 jıldan bastap eldegi barlıq tolıq jabdıqtalğan mektepter jan basına qarjılandıru jüyesine ötedi. Sebebi biz mektepterdegi ädistemeni birizdi etuimiz kerek. Mäseleler bolsa, şeşu joldarın qarastırıluı kerek. Sondıqtan, Talğar audanı mektepteriniñ wjımımen kezdesu ötkizip jatırmız», - dedi vice-ministr Bibigül Asanova.
Al jalpı jobanı engizudiñ negizgi alğışarttarı mınalar:
- Mwğalimge eñbekaqı töleudiñ jaña jüyesi. YAğni wstazdıñ jwmıs ötiline, kategoriyasına qaramastan onıñ barlıq bilim beru qızmetinde üzdik nitijeler körsetkeni üşin sıyaqı töleu;
- Bwdan mwğalim öz eñbeginiñ şınayı bağalanatının köredi;
- Jan basına şaqqandağı qarjılandıru mektepte jas, darındı mwğalimderdi tartuğa mümkindik beredi. Mwğalimderge özin özi damıtuğa mümkindik tuadı.
- Sonday-aq, jan basına şaqqanda qarjılandıru jobası engizilgenge deyin sapa boyınşa direktor küresetin bolsa, endi mektep äkimşiligi de sapanı arttıruğa at salısadı.
Jobanı tanıstırğan "Qarjı ortalığı" AQ prezidenti Asqar Ibraimovtıñ sözinşe, bwl jobanı engizbes bwrın halıqaralıq täjiribeler qarastırılağan. Sondıqtan mwnı jaña jüye emes, bilim berude jasalıp otırğan jaña qadam dep atau kerek. Sebebi bwl joba älemde tanımaldıqqa ie.
"Jobada mwğalim öziniñ eñbekaqısına baylanıstı qanday ayırmaşılıq bolğanın kördi deuge boladı. Mekteptiñ qamqorşılar keñesi de jwmısqa belsendi kirisip, direktordıñ mwğalimder turalı analizine qızığuşılıq tanıta bastadı. Tipti mektepter arasında bäsekelestik payda boladı jäne ärkim jetistikke jetuge talpınadı. Är mwğalim jaña nätijege jetuge motivaciya aladı" - deydi Ibraimov.
Al Talğar qalasındağı №49 mekteptiñ direktorı Almagül Asanova bolsa alğaşqı jıldarı jobanı birden bastap ketu qiın bolğanın aytadı. Sebebi alğaşında milliondağan qarjı bölingendikten, onı ornımen jwmsau bastı mindet bolğan.
"2013 jılı jospardı orındau maqsatında mekteptegi jetistiker eskerile otırıp, 24 mwğalimge qosımşa ıntalandıru sıyaqısı berildi. Bwğan qalğan mwğalimderdiñ de qızığuşılığı arttı. Sebebi qosımşa qarjı eşkimge artıq bolmaydı. Osılay wjımdağı wstazdardıñ şığarmaşılığı arta bastadı", - deydi Asanova.


text:
FSB Qırım ile memuriy sıñırdan keçkenlerniñ 90%-nı işbirligine celp etecek ola – İslâmov
Rusiye işğal etken Qırım ile memuriy sıñırdan keçken insanlarnıñ büyük qısmı Federal havfsızlıq hızmetiniñ (FSB) tesiri altında qala ve işbirligine celp etile. Böyle bir fikirni «Asker» cemaat birleşmesiniñ yolbaşçısı Lenur İslâmov Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında seslendirdi.
O, işğal altındaki Qırımda esas Ukrainadaki vaziyetni kerginleştirmek içün Rusiye lagerleri azırlanğanına dair malümatnı izaatladı.
«FSB (Qırımda – QA) ukrain mustaqilligi yıllarında öyle bir areket etmege ögrendi – Qırımda ciddiy tamırları bar. Qullanğan unsurları – Ekinci cian cenkinde tam Gitler. Sıñırdan (işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırdan – QA) keçkenlerniñ ekseriyetine, 90%-na, farqlı şekilde işbirligi teklifleri yapıla», – dedi İslâmov.
ATR telekanalınıñ Ukraina casuslıq ile küreş hızmetinen beraber çıqarğan vesiqalı film Rusiye mahsus hızmetleri işğal etilgen Qırım sakinlerini işbirligine celp etkenini añlata. FSBni eñ çoq qırımtatarlar meraqlandıra. FSB hadimleri 2014 senesiniñ vaqialarından evel qırımtatarlarnen çalışmağa başladı, ve bazıları işbirligine razı oldı, dep bildirdi Ukraina casuslıq ile küreş hızmetiniñ hadimi levhada.
2015 senesi Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ yolbaşçı muavini Mihail Glugovskiy Rusiye işğal altındaki topraqlarda diversantlarnı azırlay, dep bildirgen edi.
2017 senesi yanvar ayınıñ soñunda Ukraina deputatı Anton Geraşçenko Rusiye aq qoruyıcıları memlekette diversiya ve terakt yapacaq 50 Ukraina vatandaşından ibaret bir taqım azırlağanını aytqan edi.


text:
Baltiya-Qara deñiz iqtisadiyat forumında Qırımdan köçip kelgenlerniñ meselelerini muzakere etecekler
İyün 18-de Hersonda keçirilmesi belgilengen ekinci Baltiya-Qara deñiz iqtisadiyat forumında Qırımdan köçip kelgenlerniñ problemlerini muzakere etecekler. Bunı «Küreş» qırımtatar medeniyet-sport merkeziniñ yolbaşçısı İbragim Suleymanov Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, forum çerçivesinde «Vaqtınca köçip kelgenlerniñ alışuvı» sektsiyası planlaştırıla. Sektsiya vaqtında Suleymanov mecburen köçip kelgen qırımtatarlarnıñ medeniy, etnik ve diniy hususiyetleri ile yañı içtimaiy şaraitler problemaları aqqında tarif etecek.
Bundan ğayrı, «Krım SOS» cemaat teşebbüsiniñ cenüp ukrain ofisiniñ reberi Vitaliy Zaharçuk ve diger teşkilâtlarnıñ vekilleri çıqışta bulunacaqlar.
Forum programmasına binaen, böyle sektsiyalar da çalışacaq: «Logistik kompleksniñ inkişafı», «İqtisadiyat inkişafınıñ müim faktorı olaraq energiya arttırması», «Ekologik havfsızlıq inkişafqa bir şart olaraq», «Turistik-rekretsion kompleksniñ inkişafı».
Forum iştirakçileri Baltiya memleketleri ressamlarınıñ sanat sergisini ziyaret etecekler. Forum soñunda «Kelecekke bir adım» VII Halqara festivali keçirilecek.


text:
Qırımlılarnı Aqmescitte «acele» yardımğa etilgen silâlı ücüm sebebinden muqayt olmağa çağıralar
Qırımnıñ rusiyeli ükümetiniñ baş nazir müvini Ruslan Balbek Aqmescitte «acele» yardımğa etilgen ücüm eticesinde elâk olğanlar ile vedalaşuv merasiminde yarımada sakinlerini muqayt olmağa çağırdı, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri
«Qatilniñ millet ve dini yoq. O cezalanmalı. Vatandaşlarğa muracaat etemiz, muqayt oluñız, erkekni körseñiz, politsiyağa bildiriñ», – dey o.
Qırım.Aqiqat mühbirine «acele» yardımınıñ aydavcısı Eskender bildirgeni kibi, o vaqıt çalılarda saqlanıp, canını qurtarıp oldı.
«İstiraat evinde otura edim, maşina kelgenini eşittim. Feldşer turıp, qarşılamağa çıqtı, hastanı ketirdiler, dep belledi. Atış, feryatnı eşitem. Baqsam, tüfek ile tura, maña atacaq ola. Qapını aman qapattım, qurşun oña kelip uruldı. Ekinci qattan atladım. Artımdan daa ateş aça edi, hastahane territoriyasından çıqıp, çalılarda saqlandım», – dey erkek.
Onıñ sözlerine köre, ücüm etken adamğa çağıruvlarğa ara-sıra kele ediler.
«Onı körgen edim. Oña bir qaç kere qıdıruvğa kele edik, normal bir erkek edi, sanki. Ne oldı, añlamayım», – dedi erkek.
Cumaertesi künü, sentâbr 26-da, av tüfegi ile silâlanğan erkek Aqmescitte Sevastopolskaya soqağında yerleşken «acele» yardım binasına kirip, hastahaneniñ dört hadimine ateş açtı. Eki hadim elâk oldı. Yaralanğan feldşer bazar kününe keçer gecesi ameliyattan keçti, alı ağır. Ücüm etici vaqia yerinden maşinağa oturıp qaçtı. Birazdan uquq qoruyıcıları bildirgeni kibi, ücüm etken – Aqmescit sakini 1960 senesi doğğan Bekir Nebiyevdir. Qıdıruv alıp barıla.
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksenov elâk olğan qadınlarnıñ ailelerine ve zarar körgenlerge maliyeviy yardım kösterilecegini vade etti.


text:
Qırım gece yollarnı yarıqlatmaq içün 5 mlrd ruble istey
Qırımda gece vaqtında yollarnı yarıqlatmaq içün beş milliard ruble kerek. Bu aqta «Krımdorsvâz» işhanesiniñ yolbaşçısı Vladimir Gribanov iyül 27-de keçirilgen Rusiyege boysunğan Qırım ükümetiniñ toplaşuvında bildirdi.
«Şimdiki vaqıtta regional ve şeerlerara emiyeti olğan avtomobil yollarında elektrik yarıqlama yolaqlarınıñ umumiy uzunlığı 37,5 kilometrni teşkil ete. Bunen beraber, elektrik yarıqlama yolaqlarına ihtiyac – 853 kilometrdir. Bundan da ğayrı, 98 cayav keçitini yarıqlatmaq kerek, bu ise, elektrik yarıqlama yolaqlarınıñ 42 kilometrni teşkil ete», – dep ayttı Gribanov.
«İşlerniñ qayd etilgen miqdarınıñ leyha yapılması ve quruvınıñ fiyatı beş milliard rubleden ziyadedir», – dep qayd etti «Krımdorsvâz» işhanesiniñ yolbaşçısı.
Onıñ bildirgen malümatına binaen, 2016 senesiniñ ilk yarım yılında Qırımda 940 qaza yüz berdi, bunıñ neticesinde 146 kişi elâk oldı, daa biñden ziyade insan yaralandı. Bunen beraber, 20% yollarnıñ yaramay yarıqlaması sebebinden elâk oldı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
QR Sırtqı ister ministri Qayrat Äbdirahmanov BWW-nıñ N'yu-Yorktegi ştab päterinde terrorizmnen azat älemge qol jetkizu jönindegi kodekstiñ alğaşqı job..
Livannıñ taulı öñirinde Süriyanıñ şekarasın asıp, qarlı borannan qaza tapqan 9 süriyalıq bosqınnıñ denesi tabıldı. Olar Süriya men Livannıñ eñ ülken ş..
Batıs Qazaqstan oblısında «Qazaqstannıñ Twrğın üy qwrılıs jinaq bankiniñ» 96 salımşısı päter kiltine ie boldı. «Nwrlı jer» bağdarlamasınıñ ayasında b..
Resey äskeri Türik armiyasınıñ şabuılınan keri şegingen joq – dep mälimdedi RF-nıñ Sırtqı ister ministri Sergey Lavrov. Sergey Lavrov qañtar ayınıñ 18..
Reseydiñ Konstituciyalıq sotı Aleksey Naval'nıydıñ prezidenttik saylau turalı federaldıq zañğa şağımın qaraudan bas tarttı. Bwl turalı 18 qañtarda so..


text:
Osman Öztunç - Özmenem
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Özmenem
Etiketler : Osman Öztunç - Özmenem türkü indir, Osman Öztunç - Özmenem türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Özmenem mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Özmenem türküsü, Özmenem sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Özmenem bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Ağlarım
Osman Öztunç - Sessiz Çığlık
Osman Öztunç - Göçtü
Osman Öztunç - Üzerine Alınanın
Osman Öztunç - Dön Yurduna
Osman Öztunç - Oğul
Osman Öztunç - Çamlıbelden Çıktım Yayan
Osman Öztunç - Darmadağın
Osman Öztunç - Tecnis
Osman Öztunç - Binboğalar
Osman Öztunç - Tepelerim
Osman Öztunç - Gün Sazak
Osman Öztunç - Devlet Ki
Osman Öztunç - Hasretin Düşer
Osman Öztunç - Beddua


text:
Qıtaydıñ oñtüstik-batıs böligindegi Çwncïn qalasında 6 jasar Syao Cze äjesimen birge üyge qaytıp kele jatıp, joldı qısqartw maqsatında turğınüy awdanı arqılı kesip ötpek bolğan. Kenetten joğarıdan qulağan ülken kïim ilgiş onıñ bas süyegin tesip, köldeneñinen qadalıp qaladı.
Kwägerlerdiñ aytwınşa, metall kïim ilgişti 21-qabatta turatın otbası müşeleri tömen laqtırğan körinedi, alayda päter ïeleri olardıñ barlıq ayıptawların joqqa şığarıp otır. Alayda, däl osığan uqsas kïim ilgişter olardıñ üyindegi şkaftan tabılğan, dep xabarlaydı The Sun.
Jasöspirim şuğıl balalar awrwxanasına jetkizilip, därigerler üş sağatqa sozılğan operacïyadan keyin onıñ basına qadalğan kïim ilgişti alıp tastağan. Olardıñ aytwınşa kïim ilgiş balanıñ basına şamamen 2 dyuymge jwıq tereñdikke tesip kirgen.
Oqïğa bolğan jerde kwägerler tüsirgen vïdeodan balanıñ äjesi onıñ basına qadalğan metall zattı öz qolımen alıp tastawğa ärekettengen säti beynelengen. Alayda, jïnalğan jurt onı bul rayınan qaytarwğa tırısıp, därigerlerdiñ kömegine jüginwge ügittey bastaydı, qan ağwı toqtamay qalwı mümkin ekenin eskertedi.
Derekközi: https://life.ru
Tegï: Glavnaya, Älewmettik jeli,
Kommentarïï


text:
Tılmaçnı sözü.
1 Suwra Faatiha - Açıwçu.
2 Suwra Baqara - İynek. 1-74; 75-137; 138-196; 197-250; 251-286.
3 Suwra Alu İmran - İmrannı tuqumu. 1-67; 68-138; 139-200.
4 Suwra Nisa - Tişirıwla. 1-53; 54-113; 114-176.
5 Suwra Maida - Tebsi. 1-36; 37-81; 82-120.
6 Suwra Anğam - Hayuanla. 1-44; 45-89; 90-129; 130-165.
7 Suwra Ağraf - Eki ara. 1-52; 53-105; 106-159; 160-205.
8 Suwra Anfal - Tüşgen mülq.1-42; 43-75.
9 Suwra Tawba - Soquranıw. 1-42; 43-86; 87-129.
10 Suwra Ünus. 1-27; 28-57; 58-88; 89-109.
11 Suwra Hud. 1-38; 39-77; 78-123.
12 Suwra Üsuf. 1-31; 32-59; 60-86; 87-111.
13 Suwra Rağdu - Kök küqürew. 1-18; 19-43.
14 Suwra İbrahim. 1-27; 28-52.
15 Suwra Hicr. 1-28; 29-66; 67-99; 67-99.
16 Suwra Nahl - Bal çibinle. 1-40; 41-81; 82-128.
17 Suwra İsra - Keçe colowçuluq. 1-40; 41-82; 83-111.
18 Suwra Kyahfu - Dorbun. 1-37; 38-77; 78-110.
19 Suwra Mariyam. 1-49; 50-98.
20 Suwra Taha. 1-59; 60-101; 102-135.
21 Suwra Anbiya - Fayğambarla. 1-36; 37-83; 84-104.
22 Suwra Hacc. 1-24; 25-47; 48-78.
23 Suwra Mȫminuwn - Mȫminuwn. 1-57; 58-118
24 Suwra Nur. 1-34; 35-63.
25 Suwra Furqan - Ayırıwçu. 1-39; 40-76.
26 Suwra Şuğara - Cırçıla. 1-66; 67-152; 153-227.
27 Suwra Naml - Qumursha. 1-34; 35-62; 63-93.
28 Suwra Qasas - Hapar. 1-28; 29-60; 61-88.
29 Suwra Ğanqabut - gıbı. 1-34; 35-69.
30 Suwra Rum. 1-30; 31-60.
31 Suwra Loqman. 1-17; 17-34.
32 Suwra Sacda - Baş uruw.
33 Suwra Ahzab - Cıyınla. 1-24; 25-48; 49-73.
34 Suwra Saba. 1-26; 27-54.
35 Suwra Faatir - Qurawçu. 1-22; 23-45.
36 Suwra Yasiin. 1-45; 46-83.
37 Suwra Assaaffaat - Tizginle. 1-60; 61-120; 121-182.
38 Suwra Saad. 1-29; 30-58; 59-87.
39 Suwra Azzumar - Cıyınla. 1-25; 26-50; 51-74.
40 Suwra Ğaafir - Keçiwçü. 1-40; 41-84.
41 Suwra Fussilat - Ayırıwçu. 1-27; 28-54.
42 Suwra Şura - Keñeş. 1-26; 27-53.
43 Suwra Zuhruf - Casanıw.1-45; 46-89.
44 Suwra Duhan - Tütün.
45 Suwra Casiya - Tobuqlanıw.
46 Suwra Ahqaf - Kum tüzle.
47 Suwra Muhammad.
48 Suwra Al Fath - Horlam.
49 Suwra Hucurat Otowla.
50 Suwra Qaaf.
51 Suwra Zariyat - Sebelewçüle.
52 Suwra Tuwr - Sinay taw.
53 Suwra Annacm - Culduz.
54 Suwra Alqamar - Ay.
55 Suwra Arrahman - Rahmatlı.
56 Suwra Al waaqiğa - Tüşer qıyınlıq.
57 Suwra Hadiid -Temir.
58 Suwra Mucadala - Dawlaşıw.
59 Suwra Alhaşr - Cıyılıw.
60 Suwra Mumtahina - Sınalınñan.
61 Suwra Assaf - Tizginle.
62 Suwra Alcumğa - Cuma Namaz.
63 Suwra Al Munaafiquwn - Eki betlile.
64 Suwra Attağabun - Aldanñan kün.
65 Suwra Attalaq - Talaq salıw.
66 Suwra Attahriim - Haram etilgen.
67 Suwra Mulq - Patçahlıq.
68 Suwra Qalam.
69 Suwra Alhaaqqah - Haq kün.
70 Suwra Al mağaaric - Atlawuçla.
71 Suwra Nuh.
72 Suwra Cinn.
73 Suwra Almuzzammil - Çırmalğan.
74 Suwra Almuddassir - Çulğanñan.
75 Suwra Qıyama.
76 Suwra İnsan.
77 Suwra Almursalat - Ciberilgenle.
78 Suwra Naba - Hapar (Allahdan).
79 Suwra Annaaziğat - Cırtıwçula.
80 Suwra Abasa - Qaş - baş tüyüw.
81 Suwra Attakuiir - Bükleniw.
82 Suwra Al infitaar - Carılıw.
83 Suwra Al mutaffifiin - Aldawçula.
84 Suwra Al inşiqaaq - Carılıw.
85 Suwra Al buruc - Culduz bölek.
86 Suwra Attaariq - Col.
87 Suwra Al ağla - Em miyik.
88 Suwra Alğaşiyah -Cabarıq.
89 Suwra Al facr - Tañ.
90 Suwra Al balad - Şahar.
91 Suwra Aşşamsu - Kün.
92 Suwra Alleylu - Keçe.
93 Suwra Addzuha - Ertden.
94 Suwra Aşşarh - Carıw.
95 Suwra Attin - İncir.
96 Suwra Alğalaq - Qan kesek.
97 Suwra Alqadr - Qadar.
98 Suwra Bayyinah - Bayamlaw.
99 Suwra Azzalzala - Tebreniw.
100 Suwra Al ğaadiyat - Çabıwçula.
101 Suwra Alqariyat - Qawşatıw.
102 Suwra Attaqaasur - Bayınıw.
103 Suwra Alğasr - Ekindi.
104 Suwra Alhumazah - Sözçü.
105 Suwra Alfil - Pil.
106 Suwra Qureyş.
107 Suwra Almaağuwn - Hatersiz.
108 Suwra Alqyawsyar - Mamırlıq.
109 Suwra Alqyafirun - Kyafırla.
110 Suwra Annasr - Horlam.
111 Suwra Almasad - Palma cibek.
112 Suwra Al ihlaas - Tazalaw.
113 Suwra Alfalaq - Tañ carıw.
114 Suwra Annas - Adamla.
BİZNİ TİLDE KUR'AN (БизHи Tилдe KypaH
Kuran
KURANNI TARCUMASI EMDA MAĞANASI
Köçürgen: Ebzelanı Abu Üsuf haci
Gitçe karaçay 2007
Köb milletle Kurannı keslerini tillerine köçürüb, ürenib küreşedile. Ol sebebden men da bizni halk da anı bir añılasa degen murat bla Kurannı Karaçay-malkar tilge, bilimime köre, köçürürge küreşgenme. Anı tolu mağanasın bir tilge da köçürürge madar cokdu, ol bek kıyın işdi. Anı okub, sözlerin añılağan tüldü kıyın, anı mağanasını terenligi, tübü bolmağanı, neni üsünden aytılğanın añılağandı kıyın. Bu sıylı Kuran - Ullu Allahnı sözüdü. Allahnı sözünü wa tübü cokdu. Ol adam ulu anı caraşdırırğa akılı cetib, kolundan kelir zat tüldü. Ol sebebden okuwçuladan tilerim: munu içinde ters zat, mağanasına kelişmegen, başha türlü halatla tabhan adam, bizge bildirsin.
Tılmaçnı sözü Bismillyaya hirrahmaa nirrahiim Bizni bu zatha (Kuranña, İslam dinñe) tüzetgen Allahha mahtawla bolsun! Ol tüzetmese, biz kesibiz tüzelellik tül edik. (Suwra 7, ayat 43).
Salat salamla da fayğambarlanı em sıylıları, em ahırları, hak dinni keltirgen biyibiz Muhammadha, anı ahlularına, ashablarına bolsun!
Burundan em allından oğuna başlab, Ullu Allah cer üsüne adam ulu kuralğanlı beri, halqın süygenigizça caşağız deb koyub olturmay, Ol alağa rahmatın etib, caşawda rıshı kereklilerin bergeni kibik, duniyada tin, din kereklilerin da bere kelgendi. Ol fayğambarla, keleçile, corukla iyib, cer üsünde caşaw colların da körgüzgenley turğandı. Atabız Adam bla iblisni cannetden kıstağan zamanda oğuna, alanı ızlarından kitab iyerin, ala cer üsünde kalay caşasala nasıblı bolluklarını coruğun - zakonun ızlarından ciberib anı açıkların 20 suwrada 123-126 ayatlada aytılğanıça, bildirgendi. Adam ulu, cin ulu da, kesi süygeniça zakonla, corukla çığarıb caşamay, kesi akılına tayanmay, Carathanña boysunub, Ol buyurğança caşarğa borç bolğanın añılathandı. Ne köklede, ne cerde, adam ulu bla cin ulu bolmasa, Carathanña sıyınmağan, Aña boysunmağan cuk cokdu. Ullu Allah 41 suwrada 11ayatda kökleni, cerni caratıb, sora alağa: "Süysegiz, süymesegiz da buyrukğa keligiz! - degen zamanda, ala da - biz boysunub keldik" - deb, kökde, cerde da har zat keslerini orunların alıb, colları bla işleb tebregendile. Alanı biri da kesini colundan çıkmay, bergen sözün da buzmay - barı da, tohtawsuz, Allahnı buyruğun tındırğanlay turadıla. Alada Anı buyruğuna ulluköllülük etgen cokdu. Anı buyruğundan ne azçık da taymay kün da, ay da, planetala da, culduzla da - har zat buyruknu buzmay, büğün-bügeçe da, işleb turğanına biz şağatbız. Rabbisine boysunurğa, Anı coruğu bla caşarğa awalda adam uluğa da berilgendi buyruq. Kökde, cerde da caratılğan zatlağa berilgença. Bir bergen bla da koymay, adamla Anı buyruğun buzğanları sayın, Rahman Allah cañıdan keleçi iyib, kitab berib, rahmatın etib turğandı. Alay bla har kelgen fayğambar da Allahdan haknı keltirib, halkğa Anı buyruğun tüz cetişdirgendi. Alay bolsa da, alağa halkdan bek azı tıñılağandı. Adamla kesleriça zakonla çığarıb, Allahdan kelgen zakonnu keri urub, anı san etmey, alay bla acaşa, tersee kelgendile. Adam ulu kesi-kesine onow etalmay, aña akılı, bilimi da cetmey, karıwsuz caratılğanı sebebli, aña onow eterik, anı kereklisin bacarlık bir zat kerek bolğanın bilib, alaysız adam kesi caşayalmazın añılab, keslerine bir boluşur, bir bilek bolur zat izley bolğandı. Ol zamanda şaytan alanı eslerin ötürük zatlağa böldürüb, alağa iynandırğandı, idollağa tabındırğandı. Duniyalanı kurağan Bir Allahdan akılların tersine burğandı. Fayğambarla barı da halqnı ol zatdan tıyarğa, şaytan colğa iymezge, Bir Allahha tohtaşdırırğa küreşib kelgendile. Cer üsünde Allahnı birligin aytıb, kesini közüwünde em bek küreşgen İbrahim ğ. s. bolğandı. Anı dini duniyanı başına cayılıbdı. Tawratnı, Zaburnu, İncilni, Kurannı - barını da tirelgen cerleri - İbrahimni dinidi. Adamla arağa ayrılık salıb, anı türlü-türlü dinlege bölsele da. Bizni İslam dinni başı da, Mussanı dinini başı da, Ğıysanı dinini başı da bir cerge tireledi, kara suwnu çıkğan ceri bir cerdi. Muhammad ğ.s. da, men ol bir fayğambarla keltirmegen bir cañı din keltirdim deb, bir cerde da aytmaydı. Kuru, ullu atabız İbrahim ğ. s. nı "hanif" dinin (Allahnı birlegen İslam dinni) bardırama degen bolmasa. Halkla, karañılık sebebli, bölüm-bölüm bolub, biri biri bla kelişmey, caw bolub tursala da. Bizni fayğambarıbıznı ullu atası İbrahimni caşı İsmağildi. Bir közüwde Mekkyanı kuralğanı da İsmağilni üsüne bolğandı. Ullu Allah alayda Zam-Zam suwnu çığarğandı. Sora ol suw bolğan cerge wa el quralıb, ullu şahar - Mekkya bolğandı. Kyabanı da anda İbrahim bla İsmağil işlegendile. Bılanı barın da oylaşıb, igi esge alsañ, ol zamanda akılı bolğan adamğa dinlege bölünüw ters bolğanı açıklanadı. Millet barı da alayın igi añılasa, halkla bir dinñe kelib, birigib, arada ayrılık da ketib, cawluk tohtab, rahat caşaw kuralır edi. Alay a alay eterge şaytan koyarık bolmaz. Har biri da meni dinim tüzdü deb, ulluköllü bolub, kuwanıb turadı. Kıyamat künñe deri barlığı da alaydı.
Andan sora bizni dinibiz, arabdan kelgeni sebebli, fayğambar da arablı bolğanı sebebli, Kuran da arab tilde bolğanı sebebli, arablılanı İslam din kelginçi deri tarihlerini, caşawlarını üsünden bir kesek cazarğa izleybiz. Okuwçu dinni igi añılar üçün, anı küçün da bilir üçün, kallay bir hayırı bolğanına da tüşünür üçün. Akılı bolğan adam İslam din kallay karañı-buzuk halknı tüz colğa da salıb, mamır caşawğa çığarıb, duniyanı başına da caşnatıb, büğün-bügeçe da ösüb, költürülüb alğa barğan bolmasa, ne az da artha kalmağanın körürge kerekdi.
Arı deri alanı caşawları bek cahil, bek karañı bolğandı. Alanı tuthan dinleri da mecisuw din bolğandı. Topurakdan, taşdan kesleri kolları bla türlü-türlü allahla işleb, alağa tabınñandıla. Har neni da carathan Bir Allahha kulluk ete bilmegendile. Sıylı Kyabanı için da idolladan tolturub, alağa kulluk etib turğandıla. Alanı sanları 360 çaklı bir bolğandı. Sora Muhammad ğ. s. caşlığından oğuna alanı erşi köre turub, cüregi almay, rıslab alanı keri ura bolğandı. Sora Mekkyanı katında, Nür tawnu üsünde Hira degen bir dorbunña azığın da alıb, canlab barıb, keçe-kün da anda turub, kesi bilgeniça, Allahha kulluk etib küreşib turğandı.
Har zatha: duniyalağa, köklege, cerge, bitimge, cawumğa, canıwarlağa, keçe bla künnü awuşunuwna, künñe, ayğa, culduzlağa, türlü-türlü sıfatlı adamlağa, d. a. k. karab, alağa iye izleb, oylaşıb, süzüb küreşe bolğandı. Alanı caratıwçu - Ol bek Ullu, Küçlü, Kudretli, Bilimli, Usta bolurğa kereklisin añılağandı. Anı halkı topurakdan, taşdan kesleri kolları bla işleb, tabınıb küreşgen zatla ötürük bolğanların, halkı acaşıb turğanın da ajımsız bilgendi. Dorbunña da ol zamanda aladan kaçıb barğandı. Sora bir colda, bilmey turğanlay, aña bir zat kelib: "Okub başla!" - deb, buyruk bergendi. Ol da: "Men okuy bilmeyme", - deb, cuwab etgendi. Ol buyruknu ol üç kere kaytarıb aythandı. Bu da biyağınlay: "Men okuy bilmeyme", - degen söznü aytıb turğandı. Sora ol aña: "Carathan Allahnı atı bla okub başla! İnsannı (ananı karnında) cabışhan suw tamçıçıkdan carathan",- deb, birinçi wahü (açılıw, siñdiriw) alay başlanñandı. Mölek bolğanın a ol bilmegendi. Ol koy eseñ şaytan, cin bolurmu, men şaşa aylana bolurmamı deb, korkğandı.
Allahu Tağalanı seyir zatlarından: ol hapar a Mussa fayğambarğa kelgen kitabda - Tawratda ertdeden cazılıb bolğandı. Bibliyada, İsai degen kitabda, 29 glavada 12 ayatda anı üsünden orus tilde kalay aythanın tamam andaça bereyik. Anda wa ma bılay seyir tuqum aytıladı, tamam artda bolğanıça: "İ peredayut knigu tomu, kto çitat ne umeet, i govoryat: "Proçitay yeö" - i tot otveçayet - "YA ne umeyu çitat", - deb. Da, ma alay Mussa ğ. s. nı zamanından başlab, Muhammad ğ. s. nı kelligi, aña kitab da berilligi, anı okuy-caza da bilmezi belgili bolub, 1500 cıl çaklı birni anı allına karab, saklab turğandıla. Sora ol kelgeninde wa, bile turğanlay zarlık sebebli, aña caw bolub ala karşçı çıkğandıla.
Muhammad ğ. salamnı 40 cılında başlab, 23 cılnı içinde, Cabrail mölekni keleçiligi bla, Ullu Allahdan Muhammad ğ. salamğa açılıb, awuzdan aytılıb, anı cüregine siñdirilib Kuran alay kelgendi (cazılıb tüşmegendi). Sawlay duniyanı başına, adam uluğa, ne türlü milletlege da, alanı tüz colğa tüzetir üçün, cumuşak, mamır caşaw bla caşatır üçün.Kurannı okuğan adam anı kesi da añılarıkdı. Anı içinde köb cerinde: "Munu Men sizge tüz colnu körgüzür üçün, coruk etib iydim", - deydi Ullu Allah. Cer üsünde halqlanı barına da tüzlüq, nasıb caşaw keltirlik - cañız Qurandı. Busağatda cer üsünde caşağan halklanı törtden biri muslimanña sanaladı, Kuranña iynanadı. Artıksız da İslam dinñe talay ömürleni açık karşçı bolub turğan künbatış canı, cıyırmançı ömürnü arasından başlay, Kuranña, İslam dinñe bek es bölüb, anı ürenib küreşedi. Ullu bilimli alimle, akıl iyesi adamla anı ürenib, tintib, süzüb küreşedile. Ala anda bir ters zat tabmasala neda nawqa bla kelişmegen cuk körmesele, iynanıb, baş urub, musliman dinni alıb baradıla. Busağatda nawka ullu cetişimle etib, cañı aça turğan zatla Kuranda burundan aytılıb, cazılıb turğan zatla bla ariw kelişib baradıla. Alimle da alayın esleb, anı hak bolğanın añılab, baş iyib, tobuklanıb tohtaydıla. Bizdeça, anı haman ölgenñe okuw deb, turmaydıla. Anı ne aythanın, neni üsünden söleşgenin süzüb küreşedile. Nawka bla kelişgenden sora da, adamnı caşaw coruğun caraşdırğandan sora da, allıbızda biz tüberik, duniyanı artı-ahırı nege kelligi kibik, endi bolluk zatlanı aytıb açıklaydı. Busağatda aladan, bizni közüwde, biz cetişib, tübeb turğan zatla da bardıla, endi açıla kellik zatla da bollukdula. Men bizni milletni da anı okurğa, mağanasın añılarğa, süzerge çakırama. Cahillikden çığarlık cañız oldu. Allahnı sıylı kitabı Kurannı san etmey, anı buyruğun kulakğa da almay, halal-haram da ayırmay, ne türlü amanlıknı da etib aylanñanlağa anı okub, suwablığın berib turuwnu koyub. Ol cahillikni, karañılıknı körgüzedi. Köb milletle da anı keslerini tillerine köçürüb, ürenib küreşedile. Ol sebebden men da bizni halk da anı bir añılasa degen murat bla, bu Kurannı Karaçay-malkar tilge, bilimime köre, köçürürge küreşgenme. Anı tolu mağanasın bir tilge da köçürürge madar cokdu, ol bek kıyın işdi. Anı okub, sözlerin añılağan tüldü kıyın, anı mağanasını terenligi, tübü bolmağanı, neni üsünden aytılğanın añılağandı kıyın. Bu sıylı Kuran - Ullu Allahnı sözüdü. Allahnı sözünü wa tübü cokdu. Ol adam ulu anı caraşdırırğa akılı cetib, kolundan kelir zat tüldü. Bu sıylı Kuran Ullu Allahdan kelgenine işekli bolğan kawumnu, Allah Kesi: "Aña uşaş ne suwra, ne ayat keltirigiz!" - deb, cer üsünde adam ulunu çakıradı. Miñ bla carım cıl bolub keledi, ne ese da halq barı da tıñılaydı. Alqa anıça, aña uşaş cuq etalğan çıqmağandı, çığarıq da tüldü. Etalmazlıkların da Allahu Tağala Kuranda aytıb begitgendi.
Tawratnı, Zaburnu, İncilni aytsak a, alanı Allahdan kelgeniça koymay, adamla kesleri bir cerin keterib, bir cerine koşub, türlendirib katışdırğandıla. Büğünlükde atı turğanlıqğa, anı kalayına koşulğanı, kalayı keterilgeni belgili tüldü. Alanı awalda Allahdan kelgenleri wa hakdı. Kuran a, Ullu Allahdan kelgeniça, bir harifi da türlenmey, büğün-bügeçe da saklanıb turadı. Allahu Tağala anı türlendirtmey, Kıyamat künñe deri saklarğa söz beribdi. Büğünlükde ashaba Osman, Allah razı bolsun aña, halifa zamanda em birinçi çıkğan tört Kuran, törtüsü tört kralda saklanıbdıla. Alanı birin Turtsiyada Stambulda Top-kapiy degen muzeyde men kesim da közüm bla körgenme. Anı oraza ayda saladıla, başha közüwlede çığarmaydıla deb, alay aythan edile.
Dağıda bir aytırım: anı añılarğa madar codu, anı mağanasın kişi bilmeydi, perevodu bla küreşmegiz degen kibik, halkda bir cahil haparla cürüydüle. Sözsüz da, ol haparnı cayıwçu adamla - Kurannı köçürgen kıyındı, anı añılağan tınç tüldü - degença, allay bir haparlanı eşitib, anı artın-allın igi añılamay ayta bolurla. Ol zatdan, alanı bilimleri bolmağanı sebebli, allay ayıblı sözleden başların saklasala kerekdi.
Ullu Allahnı boluşluğu bla köçürdüm. Halkıbızğa Allahu Tağala anı hayırlı etsin! Tüzün añılab kayıtırğa nasıb bersin!Kurannı başha köçürgenlege karasam koşaklanı, skobkadağılanı köbüsü kitabnı ne ahırında, neda betni ayağında cazadıla. Men ol coruknu da bile-bile, tekstnı içinde, ayatnı katında caza barırğa tawkel bolğanma. Okuwçulanı razılıkları da alay bolğanı üçün.
Kurannı köçürgen zamanda menñe talay adam boluşluk etgendile. Ol adamlağa cürekden razılığımı bildireme. Küreşgen kıyınlarını suwablığın Ullu Allahnı allında kat-kat bolub tabsınla! Barıbıznı da Bir Allah tüz colğa salsın! Bu sıylı işge boluşhanları kibik, Ullu Allah Kesi boluşsun alağa!
Amin!


text:
ARTA (Akkredïtacïya men reytïng täwelsiz agenttigi) tobınıñ mamandarı 2016 jılğı Qazaqstannıñ joğarı oqw orındarınıñ reytïngin jarïya etti.
Sarapşılar TOP-10 nemese TOP-50 sïyaqtı ädettegi reytïngti qurwdıñ ornına mamandıqtar boyınşa üzdikterdi anıqtağan.
"Bastı maqsat – talapkerlerge öz mamandığın jaqsı üyrete alatın oqw ornın tañdawğa kömek berw", - deydi sarapşılar.
Reytïngte üzdik ekenin däleldeytin jüldeleri bar mamandarmen qamtılwı äri bitirwşileriniñ barınşa jumısbastı bolwı sekildi türli älemdik körsetkişterge erekşe män berilgen.
Sonımen mamandıq boyınşa eñ üzdik oqw orındarına köz jügirteyik.
Gwmanïtarlıq ğılımdar. 1 orın – Lev Gwmïlev atındağı Ewrazïyalıq ulttıq wnïversïtet, 2 orın – äl-Farabï atındağı Qazaq ulttıq wnïversïteti, 3 orın – Abılay xan atındağı Qazaq xalıqaralıq qatınastar jäne älem tilderi wnïversïteti.
Bilim. 1 orın – Abay atındağı Qazaq ulttıq pedagogïkalıq wnïversïteti, 2 orın – Evney Bwketov atındağı Qarağandı memlekettik wnïversïteti, 3 orın – Qazaq memlekettik qızdar pedagogïkalıq wnïversïteti.
Quqıq. 1 orın – äl-Farabï atındağı Qazaq ulttıq wnïversïteti, 2 orın – Lev Gwmïlev atındağı Ewrazïyalıq ulttıq wnïversïtet, 3 orın – Evney Bwketov atındağı Qarağandı memlekettik wnïversïteti.
Öner. 1 orın – Temirbek Jürgenov atındağı Qazaq ulttıq öner akademïyası, 2 orın - Xalıqaralıq bilim berw korporacïyası, 3 orın - Lev Gwmïlev atındağı Ewrazïyalıq ulttıq wnïversïtet.
Mwzıka öneri. 1 orın – Qurmanğazı atındağı Qazaq ulttıq konservatorïya, 2 orın – Temirbek Jürgenov atındağı Qazaq ulttıq öner akademïyası, 3 orın – Maxambet Ötemisulı atındağı Batıs-Qazaqstan memlekettik wnïversïteti.
Älewmettik ğılımdar. 1 orın – äl-Farabï atındağı Qazaq ulttıq wnïversïteti, 2 orın – Lev Gwmïlev atındağı Ewrazïyalıq ulttıq wnïversïtet, 3 orın – Evney Bwketov atındağı Qarağandı memlekettik wnïversïteti.
Ekonomïka jäne bïznes. 1 orın– äl-Farabï atındağı Qazaq ulttıq wnïversïteti, 2 orın – Narxoz wnïversïteti, 3 orın - Xalıqaralıq bïznes wnïversïteti.
Jaratılıstanw ğılımdarı. 1 orın - äl-Farabï atındağı Qazaq ulttıq wnïversïteti, 2 orın - Lev Gwmïlev atındağı Ewrazïyalıq ulttıq wnïversïtet, 3 orın - Evney Bwketov atındağı Qarağandı memlekettik wnïversïteti.
Texnïkalıq ğılımdar men texnologïyalar. 1 orın - äl-Farabï atındağı Qazaq ulttıq wnïversïteti, 2 orın - Muxtar Äwezov atındağı Oñtüstik-Qazaqstan memlekettik wnïversïteti, 3 orın - Lev Gwmïlev atındağı Ewrazïyalıq ulttıq wnïversïtet.
Awılşarwaşılıq ğılımdar. 1 orın - Qazaq ulttıq agrarlıq wnïversïtet, 2 orın - Säken Seyfwllïn atındağı Qazaq agrotexnïkalıq wnïversïtet, 3 orın - Jäñgir xan atındağı Batıs-Qazaqstan agrarlıq-texnïkalıq wnïversïteti.
Qızmetter. 1 orın - äl-Farabï atındağı Qazaq ulttıq wnïversïteti, 2 orın - Muxtar Äwezov atındağı Oñtüstik-Qazaqstan memlekettik wnïversïteti, 3 orın - Lev Gwmïlev atındağı Ewrazïyalıq ulttıq wnïversïtet.
Äskerï is jäne qawipsizdik. 1 orın - äl-Farabï atındağı Qazaq ulttıq wnïversïteti, 2 orın - Lev Gwmïlev atındağı Ewrazïyalıq ulttıq wnïversïtet. Üşinşi orınğa ümitker tabılmadı.
Medïcïna. 1 orın - Sanjar Asfendïyarov atındağı Qazaq ulttıq medïcïnalıq wnïversïtet, 2 orın - Astana Medïcïnalıq wnïversïteti, 3 orın - Marat Ospanov atındağı Batıs-Qazaqstan memlekettik medïcïnalıq wnïversïteti.
Veterïnarïya. 1 orın - Qazaq ulttıq agrarlıq wnïversïtet, 2 orın - Säken Seyfwllïn atındağı Qazaq agrotexnïkalıq wnïversïtet, 3 orın - Jäñgir xan atındağı Batıs-Qazaqstan agrarlıq-texnïkalıq wnïversïteti.
2016 jılı täwelsiz reytïngke elimizdiñ 75 joğarı oqw ornı qatıstı, olardıñ 24-i mälimetterin qate toltırğandıqtan, qatıswşılar tizimine enbey qaldı.
alashinform.kz
Kommentarïï