text:
Qazaq ğılımında esimi altın äriptermen tañbalanatın, til biliminiñ äygili ğalımı, akademik Äbduäli Qaydar dünieden ozdı.
Qazaqstan Ğılım ordasınıñ tamırı tereñ bäytereginiñ biri Äbduäli Qaydar Qazaq SSR-nıñ Eñbegi siñgen ğılım qayratkeri, Qazaqstan Wlttıq Ğılım akademiyasınıñ akademigi, filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor, Halıqaralıq Qazaq tili qoğamınıñ prezidenti. Ş. Uälihanov atındağı memlekettik sıylıqtıñ iegeri, türiktanu ğılımınıñ körnekti ökilderiniñ biri.
Ğalımnıñ qazasına oray barşa qazaqqa qayğıra köñil aytamız! Marqwmnıñ janı jännatta, topırağı torqa bolsın! Arttağı eline bereke, sabırın bersin!


c: text/html

text:
Qırım ve Aqyarda soñki künde COVID-19 hastalarınıñ sayısı 1500-ni aştı, tünevinki raqamlardan daa yüksek oldı. Bu aqta yarımadanıñ Rusiye ükümet saytları haber ete.
Qırımda 887 yañı koronavirus hastası qayd etildi, 163 hasta hastahanege alındı. Bir künde 280 insan tüzeldi. 5 kişi vefat etti.
Aqyarda 658 yañı COVID-19 hastası qayd etildi, 70 insan hastahanege alındı. 98 hasta hastahaneden çıqarıldı. 44 yaşından 88 yaşına qadar 6 kişi vefat etti.
Bir kün evelsi yarımadada 1373 yañı COVID-19 hastası qayd etildi.
Qırım ve Aqyarnıñ Rusiye akimiyeti ilk «omikron» variantlı hastalar qayd etildi, dep tasdıqladı. Qırımda hastalar içün qoşma yerler açıldı. Aqyarda sıñırlav tedbirleri kirsetildi.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kyivde noyabrniñ 8-nde «Ukrainağa qarşı silâlı istilâ neticesinde azatlıqtan marum etilgen şahıslarnıñ içtimaiy ve uquqiy imayesine dair» Ukraina Qanunınıñ leyhası taqdim etildi ve muzakere etildi, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı silâlı istilâsı neticesinde azatlıqtan marum etilgen şahıslar içün müim olğan metinni ve qaydlarnı taqdim etemiz. Bu tuvğanlarını çoqtan körmegen qorantaları içün müim… Mence, bu qoyulğan suallerge cevap bergen keyfiyetli bir metin. Niayet, devlet yardımını, devlet destegini, içtimaiy ve uquqiy imaye alacaq şahıslarnıñ üç kategoriyasını belgilemekte – bu şahıslar siyasiy sebeplerden azatlıqtan marum etildi, vatandaş reineleri ve cenk esirleri», – dedi qanun leyhası aqqında Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekili Anton Korınevıç.
Onıñ aytqanına köre, bu qanun leyhası işğal altındaki yarımadağa kerek.
«Bu mesele Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri içün ayrıca müim, çünki bilesiñiz: bugünde-bugün 90 siyasiy mabüsimiz bar. Ekseriyeti – qırımlılar, çoqusı – qırımtatarlardır», – dep qayd etti Korınevıç.
Veteran, vaqtınca işğal etilgen topraqlar ve memleket içinde köçip kelgen şahıslarnıñ işleri naziri Oksana Kolâda Yuqarı Rada bu qanun leyhasını tez vaqıtta tasdıqlar, dep ümüt etkenini bildirdi.
«Prezident Ofisiniñ vekilleri, Ukraina prezidentiniñ Qırımdaki temsilcilik vekilleri, ekspertler, halqara teşkilâtlar, ortaqlarımıznen bir qararğa keldik, bu qanun leyhasını azırlamaq kerekmiz, taqdim etemiz… 100% bilem ki, Prezident ofisi prezidentke bu qanun leyhasını acele olaraq kirsetmege teklif etecek», – dedi Kolâda.
Ukraina aq qorçalayıcıları, faal ve qırımlı advokatlar onı «mükemmelleştirmek içün» kerekli tüzetüvler kirsetmege çağırdı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, Rusiye «115 ukrainalını yalan ve siyasiy sebeplerge esaslanğan qabaatlar boyunca qanunsız şekilde taqip ete», dep bildirdi. Onıñ malümatına köre, 40 qırımtatarı Rusiyede azatlıqtan marum etüv yerlerinde buluna, 32 kişi vaqtınca işğal etilgen Qırımda apiste yata, cezadan şartlı olaraq azat etilgen 15 insan Qırım yarımadasında yaşağan yerinde buluna.
Sentâbrniñ 7-nde Ukraina ve Rusiye tutulğan şahıslarnı almaştırdı. 35 ukrainalı olğan uçaq «Borıspil» ava limanında qondı.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, qırımtatar faalleriniñ Rusiye apishanelerinden azat etilüvi Ukraina-Rusiye deñişiminiñ ekinci basamağı olacaq.


text:
Kreml nezaretinde olğan Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi ekinci Aqmescit «Hizb ut-Tahrir davası»nıñ mabüsi Asan Yanikovnıñ istinafını red etti. Bunı «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi advokat Safiye Şabanovağa atfı etip bildire.
Qayd etilgenine köre, advokat Aqmescit şeeriniñ Kyiv rayon mahkmesiniñ Yanikovnıñ dava materialları ile tanış olmaq aqqını sıñırlağan qararına qarşı istinaf şikâyetini bergen.
«İstinaf şikâyeti baqılğanda mahkemeci Asannıñ tanış olağan materiallarnıñ miqadrı aqqında tafsilâtlıca soradı. 47 kün içinde Yanikov davanıñ 31 cıltını oquğanını bildirdik, yani bir künde bir buçuq cılt. Mahkeme ise bunı esnasnıñ uzatıluvı kibi saydı ve başlanğıç mahkemeniñ qararını tasdıqlap, müşterimniñ dava materialları ile tanışma aqqını sıñırladı», – dep haber ettiler faaller.
Asan Yanikov davanı FSB tarafından uydurılğan, dep saya. Şu sebepten, vesiqalar sahte olğanı içün olarnen tam şekilden taşınmağa fırsat bermeyler.
Safiye Şabanova prokuraturağa muracaat etecek ola.
Ekinci Aqmescit “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ iştirakçileri – Seytveli Seytabdiyev, Akim Bekirov, Rustem Seythalilov, Asan Yanikov ve Eskender Suleymanov – fevralnıñ 3-nde Vlasiha şeyeriniñ İstinaf arbiy mahkemesinde olıp keçken mahkeme oturışı vaqtında Rusiye mahkemecilerini ve prokurorını red ettiler.
Ekinci Aqmescit “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ mabsüleri Asan Yanikov ve Seytveli Seytabdiyevni yanvarnıñ 18-nde Aqmescitten Rostov-na-Donudaki 1-nci tahqiqat tevqifhanesine etap etildi.
Soçiniñ Üçünci istinaf mahkemesi yanvarniñ 14-nde Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Cemil Gafarov, Remzi Bekirov, Enver Ametov, Alim Karimov ve Tofik Abdulgaziyevniñ apiste tutuv müddetlerini uzatuv qararına qarşı advokatlarnıñ şikâyetini red etti.
Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Cemil Gafarov, Servet Gaziyev, Alim Karimov, Seyran Murtaza ve Erfan Osmanovnıñ apiste qaluv müddetini yarım yılğa uzattı. Olar Aqmescit SİZOsından Rostovğa avuştırılacaq.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Tutulğanlar arasında qırımtatar cemaat jurnalistleri Rustem Şeyhaliyev, Osman Arifmemetov ve Remzi Bekirov bar ediler.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Troyada 2300 yıllıq sawıt tabıldı
Qızıl balçıqtan yasalğan sawıtnıñ zurlığı - 3 cm
Çanakkalegä bäyle Tevfikiye awılında urnaşqan Troya borınğı qalasında qızıl balçıqtan yasalğan 3 cm zurlığında sawıt tabıldı.
YUNESKOnıñ Bötendön’ya Mädäniyät Mirası isemlegendä urın aluçı häm 5500 yıllıq ütkäne bulğan borınğı şähärdä arxeologlar yaña tabıldıqlar êzli.
Troya qalası qazuları başlığı Röstäm Aslan: “Bıyılğı qazulardan xäzergä qadär bezne dulqınlandıruçı möhim tabıldıq çıqtı. Êllinistik çor yägni 2300 yıl êlekkegä qarağan keçkenä sawıt taptıq. Aqçası bulmağannar häm näzer itep bernärsä dä birä almawçılar simvolik bularaq izge cirlärdä mondıy sawıt täqdim itkän. Keçkenäsen berençe tapqır küräbez,” – dide.
Bäyläneşle xäbärlär
TRT World forumı 9-10 nçı dekabr’dä İstanbulda uzaçaq
Anıñ bıyılğı teması:“Kiläçäkne formalaştıru: bilgesezleklär, çınbarlıq häm mömkinleklär”


text:
Ózbekstan 2022-jıldıń yanvar-avgust aylarında shet elge qunı 33,2 mln AQSH dollarına teń bolǵan 119,8 mıń tonna qawın hám ǵarbız eksport qılǵan.
Bıyılǵı jılda qawın hám ǵarbız eksportı 2021 jıldıń sáykes dáwirine salıstırǵanda 50,1 mıń tonna (71,8 %) ke kóbeygen.
Ózbekstan usı jıldıń yanvar-avgust aylarında dawamında eń kóp qawın hám ǵarbız qılǵan mámleketler:
Qazaqstan - 53,6 mıń tonna
Rossiya - 26,9 mıń tonna
Qırgızstan - 19,9 mıń tonna
Tájikistan - 12,2 mıń tonna
Latviya - 2,4 mıń tonna
Belarus - 2,3 mıń tonna
Basqa mámleketler- 2,4 mıń tonna
Málimleme xızmeti


text:
Bazarertesi künü, iyül 28-de, tahminen saat 20:00 Aqyarnıñ merkeziy tükânı yanında patlav yüz berdi.
Bunı Sevastopolskiye novosti bildire.
Şaatlarnıñ sözlerine köre, belgisiz adam 50-letiya SSSR meydanında olğan tükânçıqqa torbaçıqnı ketirip, satıcığa anda bomba olğanını ayttı.
Satıcı politsiyanı çağırdı. Uquq qoruyıcı organlarnıñ hadimleri meydannı sarıp aldılar. Yolnı Menşikov soqağı ve merkeziy tükân keçiti arasında qapattılar. Bundan soñ patlav yüz berdi.
«Krıminform»nıñ malümatına köre, bombanı ketirgen insan yaqalandı. Adam sarhoş alda edi.
Aqyar boyunca MVD İdaresiniñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, tükândan kelgen davuş patlav tehniklerniñ bombanı toqtatmaq areketleri sebebinden çıqtı.


text:
Sergey Aksönovnıñ Qırım «yolbaşçısı» olaraq saylanması işğal etilgen yarımada akimiyeti ve Qırımtatar Milliy Meclisi arasında dialog qurulmasına ümüt bere. Bu aqqında Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl Qırım.Aqiqat satstına bergen izaatında ayttı.
«Soñki yarım yıl devamında bizler Sergey Aksönov ile dialog qurmağa tırışamız, ve çoqusı allarda bu olmay. Mence, Sergey Valeryeviç mında devamlı olacağını añlay ve mesülietini unutmay. Yañı ükümet saylanacaq, lâkin qırımtatarlar, temsil organı ve akimiyet arasında munasebetler meselesi qala», – dep ayttı Celâl.
Onıñ bildirgenine köre, akimiyet ve Meclis üküm yüsrgen vaziyetke daa bir kere qıymet keseli ve bu dialognı qurmağa tırışmalılar. Celâlnıñ qayd etkenine köre, bundan evel Meclis vekilleri kendi noqtaiy-nazarını Aksönovğa yetkizmege tırışqan ediler.
Oktâbr 9-da işğal etilgen Qırım «parlamentiniñ» toplaşuvında «Qırım Cumhuriyetiniñ» yolbaşçısı vazifesine Sergey Aksönov tayinlendi. O, aprel ayından berli bu vazifelerni eda etken edi ve Qırım «ükümetiniñ» başlığında edi.


text:
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova BM İnsan aqları şurasınıñ 47-nci sessiyası vaqtında Qırımda Ukraina vatandaşları, hususan qırımtatar halqı taqip etile, dep bildirdi.
BM baş kâtibi António Guterresniñ «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeerinde insan aqları vaziyeti, Ukraina» ara maruzası muzakere etilgende Denisova taqip etilgen 131 Ukraina vatandaşı aqqında ayttı, 78-i qırımtatarı ola.
«Rusiye Avropa şartnamesiniñ «insan aqlarını qoruv» 10-uncı maddesini bozıp, 131 Ukraina vatandaşını uydurılğan qabaatlav sebebinden taqip ete. 113-ü qanunsız apiste tutula, 78-i qırımtatarı ola. BM halqara mahkemesiniñ Meclis faaliyetiniñ yasağını lâğu etmek talabını körmemezlikke urğan işğalci devlet ayıp «mahkemelerni» ve qırımtatar halqına qarşı repressiyalarnı devam ettire», – dep bildirdi Denisova.
Bundan ğayrı, Denisova çıqışta bulunıp, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov ve faal Edem Bekirovğa çıqarılğan ğıyabiy ükümler aqqında hatırlattı.
«Bu sene iyünniñ 1-nde sahte Qırım Yuqarı mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnı 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım parlamentiniñ binası ögünde «qalabalıqlarnı teşkil etkeninde» qabaatlap, 6 yıl apiste qalmasına ve 200 biñ ruble ödemesine üküm etti. İyünniñ 9-nda işğalci mahkeme Edem Bekirovnı telükeli patlayıcı maddelerni taşığanında ve saqlağanında qabaatlap, 7 yıl apis cezasına ve 150 biñ ruble para cezasına üküm etti», – dep ayttı Denisova.
Bundan ğayrı, Denisova qırımlılarğa zorlap berilgen pasportlarğa diqqat celp etti, Rusiye pasportını almağa istemegenlerniñ evi ve topraq damartısı alındı, Rusiye pasportı olmağan qırımlılarnı ise «çetel vatandaşı» dep ilân etkenler, dedi.
Lüdmila Denisovanıñ haber etkenine köre, 7 yıl devam etken Qırım işğali vaqtında yarımadanı 50 biñden çoq Ukraina vatandaşı terk etti. Ukraina ombudsmanı halqara uquq normalarınıñ bozuluvını toqtatmaq ve Ukraina topraq bütünligini ğayrıdan tiklemek içün halqara toplulıqnı ileride de Rusiyege basqı yapmasına çağırdı.
Kreml kontrolindeki Qırım Nazirler şurasınıñ reis muavini, Rusiye prezidenti yanındaki Qırım vekili Georgiy Muradov Kyiv milliy azlıqlarnıñ aqlarına riayet etüv meselesinde Qırımdan «örnek almalı», dep bildirdi.
Büyük Britaniya Tış işler nazirligi iyülniñ 8-nde Qırımda insan aqlarınıñ bozuvları aytılğan «İnsan aqları ve demokratiyağa dair – 2020» maruzasını derc etti.
Hatırlatamız, Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba Avropa Şurasınıñ baş kâtibi Marija Pejčinović Burić ile Qırımdaki insan aqları vaziyetine dair mahsus maruza azırlanmasını muzakere etti.
Berilgen malümatqa köre, Marija Pejčinović Burić iyülniñ 7-nde Vilnüste Ukrainadaki islâatlarnen bağlı Dördünci Konferentsiya açılışında çıqışta bulunıp, teşkilâtnı işğal altındaki Qırımda insan aqları vaziyeti qasevetlendire, dep bildirdi.
BM Ukraina insan aqları Monitoring missiyasınıñ reisi Matilda Bogner Rusiye Birleşken Milletlerniñ Qırımda insan aqlarınen bağlı tevsiyelerine riayet etmey, dep bildirgen edi.
Fevralniñ 16-nda Ukraina Yuqarı Radası halqara institutlarğa muracaat etip, Qırımnıñ Rusiye işğalini ve yarımadada insan aqları bozuvlarını takbih etmesine çağırdı. Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv yılında bir sıra ğarp memleketi Rusiyege muracaat etti. Bundan soñ Kreml «ilhaq olmadı», dep bildirdi, Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharova ise Qırım aqqında «olmağan şeylerni aytmaqtan» vazgeçmege çağırdı.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantları Seyran Saliyev ve Server Zekiryayevni psihiatriya ekspertizasını keçirmek içün hastahanege yerleştirdiler. Bunı yanvarniñ 21-sinde Azatlıq Radiosındaki rus hizmetiniñ muhbiri bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, Qırım sakinlerini hastahanege bir qaç kün evel yerleştirdiler. Olar anda 28 kün bulunacaqlar.
Bildirüvde: «Añlaşıla, «Bağçasaray altılığı»nıñ diger yigitlerini de ekspertizağa ekişer ekişer yollaycaqlar», – denile.
Saliyev ve Zekiryayevniñ advokatları ya da aqrabaları tarafından olarnıñ psihiatriya ekspertizası içün hastahanege yerleştirilmeleri aqqında malümat şimdilik tasdiqlanmadı.
Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırım Yuqarı mahkemesi yanvarniñ 17-sinde Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir işi»niñ üç figurantı – Ernes Ametov, Marlen Asanov ve Server Zekiryayevniñ tevqif etilmesine qarşı berilgen apellâtsiyanı red etti.
Daa evel Aqmescitteki Kyiv rayonı mahkemesi daa üç «Hizb ut-Tahrir işi» figurantı – Ernes Ametov, Marlen Asanov ve Server Zekiryayevqa apis müddetini uzattı. Böylelikle olar martnıñ 9-na qadar apiste qalacaqlar.
Oktâbrniñ 11-nde Qırımda Rusiye telükesizlik hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini – Timur İbragimov, Marlen (Suleyman) Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tevqif ettiler. FSB olarnı Rusiye ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ advokatları, taqip etilüvlerniñ diniy alâmetine köre yapılğanını tüşüneler. Advokat Emil Kurbedinov, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenler esasen qırımtatarlar ve olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruplarğa ait Qırım sakinleri olğanını qayd ete.
Halqara siyasiy İslâm teşkilâtı «Hizb ut-Tahrir»niñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletlerini bir İslam hilâfeti içinde birleştirüvde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarınıñ qullanıluvını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni «terroristik» olaraq tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetip, yasaq etti.


text:
Kreml kontrolündeki Canköy şeet şurası, şeer memuriyetiniñ yolbaşçısı vazifesinde Eduard Selivanovnı tainledi. Bu aqta qarar dekabr 27 künü şeer şurasınıñ toplaşuvında qabul edildi.
«Rey berüvde 22 deputat iştirak etti, olradan 20 öz reylerini Selivanovqa berdi, eki rey tabaqası bozulğan olaraq qabul etili», – dep haber ete Krıminform.
Agentlikte qayd eteler ki, şeer memuriyetiniñ yolbaşçısı vazifesine teklif etilgen namzetler, Kreml kontrolündeki Qırım baş naziriniñ muavini Yüriy Gotsünük reberliginde tertiplengen yarış komissiyası tarafından tain etilgen ediler. Komisiyağa beş insannıñ vasiqaları yollanılğan edi, olar baqılğan soñ ekisi qaldı – Eduard Selivanov ve Oleg Mironenko. Bundan ögüne Selivanov, işğal etilgen Canköynde memuriyet yolbaşçısının muavini edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Gazprom İtaliyägä gaz qudıra başladı
Gazpromnıñ İtaliyägä gaz cibärüe 1nçe oktyabr’dä tuqtalğan ide
Rusiyä ênergetika şirkäte Gazprom Avstriyä aşa İtaliyägä tabiğıy gaz cibärüne qabat başlawın belderde.
Gazpromnan belderülärençä, täêminatnı yanadan başlaw öçen yaqlar çişeleş tapqan. Avstriyädäge operator gaz cibärü öçen rizalıq birgän häm şunıñ näticäsendä İtaliyägä qudıru däwam itä.
Gazpromnıñ İtaliyägä gaz cibärüe 1nçe oktyabr’dä tuqtalğan ide. Çönki sankśiyälär säbäple Avstriyädä yaña qağıydälär belän bäyle problemalar kilep çıqtı.
Bäyläneşle xäbärlär
Törkiyä 11 ayda 26 ilgä ançous sattı
Älege êksport il iq’tisadına 10 million 129 meñ 431 dollar tabış kiterde
Urmannı kisep citeşterü tıyıla
Awrupa Berlege däwlätläre urmannarğa zarar birep citeşterelgän tovarlarnı üzenä kertmäyäçäk
Türkiyä sänäğät tarmağında êksport rekordı
Türkiyä sänäğät tarmağı 169 milliard 700 million dollar belän böten waqıtnıñ iñ yuğarı ğıynwar-noyabr’ êksportın başqardı


text:
AI: Rusiyä hakimiyätläre protestlarga yul kuymas öçen, media çaraların ezärlekli
Bügen, 24 noyabrdä hokuk yaklauçılarnıñ “Sine barıber totkarlayaçaklar” hisabı çıktı.
Teläsä nindi protestnı, hätta ul tınıç çara bulsa da, rähimsez bastırıp, şulay uk cämäğatçelekne karşılık çaraları turındagı mäğlümattan mährüm itep, Kreml halık arasında kanäğatsezlek kürsätülärneñ tamırın korıtırga tırışa, diyelä hokuk yaklauçılarnıñ "Sine barıber totkarlayaçaklar" hisabında. Ul 24 noyabrdä çıktı.
Hisap avtorları iskärtüençä, protestlar vakıtında politsiyä curnalistlarga häm bäysez küzätüçelärgä köç kullanıp kına kalmıy, bu keşelärgä äle yüridik çikläülär dä bar, äytik "ğaskärne diskreditatsiyäläü" cinayät maddäse nigezendä 15 yılga qadär irektän mährüm itüne küz uñında totkan kanun.
Hokuk yaklauçılar fikerençä, bu normalar keşelärneñ hökümät ğamällärenä karşı protest belderü hokukın beterde diyärgä dä bula.


text:
«Yedi gruppası» devletleriniñ liderleri Moskvanıñ Ukraina zıddiyetinde rolü içün cezalarnı quvetleştirmege azır olğanı aqqında Rusiyeni tenbiyelediler. Bunı Büyük Britaniya, Kanada, Frenkistan, Almaniya, İtaliya, Yaponiya ve Amerika Qoşma Ştatlarınıñ liderleri iyün 8-de Bavyera Alplerinde olıp keçken eki künlik sammitten soñ bildirdiler.
Cezalarnıñ müddeti «Rusiye tarafından Minsk añlaşmalarına riayet etilmesi ve Ukraina mustaqilligine sayğı kösterilmesi ile» bağlı, – dep aytıla beyanatta.
G7 liderleriniñ qayd etkenine köre, «Rusiyeniñ areketleri cezalarnıñ quvetleştirilmesini talap etse, sıñırcı areketler devam ettirilecek».
Bu sene fevral ayında imzalanğan Minsk añlaşmaları feval 15-ten itibaren Donbassta ateş toqtatılmasını, em de çatışma yerinden ağır silânıñ çektirilmesini belgiley. Lâkin añlaşma şartları bütünley yerine ketirilmey, taraflar bir-birini qabaatlaylar.
Rusiye ve Ğarpnıñ munasebetleri Ukraina vaziyetinden kerginleşti. Keçken sene iyül ayında Avropa Birligi ve AQŞ Rusiye iqtisadiyatınıñ sektorlarına qarşı cezalarğa başladılar. Rusiye ise cezalarnı kirsetken milletlerden aşayt mahsulatınıñ italâtını sıñırladı.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi dekabrniñ 19-nda Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» dört mabüsini apiste qaldırdı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Böylece, Rustem Şeyhaliyev, Osman Arifmemetov, Tofik Abdulgaziyev ve Seitveli Seytabdiyev 2020 senesi fevralniñ 15-ne qadar apiste qalacaqlar. Oturışuv qapalı oldı, Osman Arifmemetov ve Tofik Abdulgaziyev iştirak etmediler.
«Abdulgaziyev ve Şeyhaliyevniñ oturışuvı qapalı oldı, imayeniñ açıq mahkeme oturışuvı aqqında muracaatları red etildi. Abdulgaziyevni mahkemege ketirmegenler, bundan ğayrı, video konferentsiyası vastasınen iştirakini bile temin etmediler. Elbette, müvekkilimniñ imaye aqları bozuldı, dep sayam. Oturışuv müvekkilim olmasa keçirilmez dedim, amma bu muracaatım da red etildi. Neticede mahkeme tek video konferentsiyası vastasınen iştirak etken Rustem Şeyhaliyevnen oturışuv keçirdi», – dep tarif etti advokat Emil Kurbedinov.
Bundan ğayrı, onıñ aytqanına köre, mahkeme, Seitveli Seytabdiyevniñ mahkeme qararı seslendirilgende tuvğanlarınıñ kirmesine izin bermedi.
«Bugün Seytabdiyev ve Arifmemetovnıñ sıñırlav tedbirine qarşı şikâyetleri baqıldı. Oturışuv Arifmemetovsız keçirildi, o, psihiatrik hastahanede statsionar psihiatrik ekspertizada buluna. Oturışuv qapalı oldı, müvekkilim Seytabdiyevniñ mahkeme qararınıñ seslendirilüvine tuvğanlarınıñ kirsetilüvine dair muracaatı da red etildi, mahkeme Kiyev rayon mahkemesiniñ qararını deñiştirmeyip, Seytabdiyev ve Arifmemetovnı apiste qaldırdı», – dep qayd etti advokat İslâm Velilâyev.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Mezkür dava boyunca 25 qırımtatarı qabaatlana, 23-ü Rostov-na-Donu, Taganrog ve Şahtı SİZOlarına çıqarıldı. Raim Ayvazov Aqmescit SİZOsında tutula, daa bir kişi – Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rusiye İçki İşler Nazirliginiñ Qırım idaresi, "Tavrida" trassasında keçken afta olğan yol qazası sebebinden teşkerüv keçire.
Bunı oktâbr 14-ünde müessise matbuat hızmeti haber ete.
İİN-nde, qazada aydavcı ve WOLKSVAGEN TRANSPORTER maşnasınıñ yolcusı elâk olğanı ve üç adam yaralanğanı bildirile.
"Yol qazası sebebinden teşkerüv keçirile, onıñ neticesinde kerekli protsessual qarar qabul etilecek", - qayd ettiler müessisede.
Oktâbr 12-sinde "Tavrida" trassasında üç maşna çatıştı. Qazada bir qadın elâk oldı, dört adamnı hastahanege qoydılar.
Sıq-sıq olğan qazalar içün, Qırımnıñ yañı "Tavrida" trassasına "ölüm yolu" deyler.


text:
Çarşenbe künü, aprel 1-de, Lvivde ukrain yırcı, qırımlı Camalanıñ köçip kelgenler ile körüşüvi keçecek.
Bu aqta yırcınıñ resmiy saytında aytıla.
Camalanıñ kontserti Lviv operasında keçecek, bundan soñ Qırım, Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinden köçip kelgenler ile körüşüvi olacaq. Körüşüvni KrımSOS göñülli cemaat teşebbüsi «Lvivdeki Qırım evi» qırımtatar medeniy merkezi ile azırlay.
«Camala öz icadiy yolu, Qıım hatırlavları aqqında tarif etecek, suallerge cevap berecek ve imza-sessiyasını keçirecek», – deyler teşkilâtçılar.
Tedbirniñ başı saat 11:40 Birinci Lviv Mediahanesinde olacaq. Kiriş serbest.


text: Karaçaynı belgili nazmuçusu, cazıvçusu emda camagat kullukçusu Laypanlanı Bilal, Karaçay-Çerkes Devlet Universitet canından Nobel savgaga tecelgendi. Ol, bütev Türk Duniyaga kuvançdı emda sıydı. Barıbızga da ullu maganası, hayırı da bolluk bu işni başlathanla va cer cüzünde atları aytılgan adamlalla: Çingiz Aytmatov, Olcas Süleymanov degença. Karaçay-Çerkes devlet universitetni Alim Keññeşine ala cazgan mektubnu da, Universitetni onovun da, Bilalnı caññı kitabından bir bölek nazmusun da okuvçulanı tilekleri bla basmalaybız.


text:
Kiyevde «Qırımtatar tiliniñ yañı ögretüv usuliyetleri» mevzusında tögerek masanı keçirecek olalar. İşbu tedbir qırımtatar tiliniñ rağbetleştirüvi ve ögretüv usuliyetleriniñ zemaneviyleştirüvinde emiyetli bir adım olacaqtır.
Bunı Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ matbuat hızmeti bildire.
«Tögerek masa neticesinde til bilüv seviyesi farqlı olğan bala ve studentler içün qırımtatar tiliniñ ögretüvi boyunca qullanma ve usuliyet kitapları işlep çıqarılacaq. Qırımtatar tili çeşit millet vekilleri arasında büyük rağbet qazanğanına köre, işbu qullanmalar pek aktual olmalı», – deyler Cemilevniñ ofisinde.
Tögerek masa işine Tasil ve ilim Nazirligi, İçtimaiy siyaset Nazirligi, Ukraina medeniyet Nazirliginiñ temsilcileri, Taras Şevçenko adına KMU türkşınaslıq kafedrasınıñ hadimleri ve A. Krımskiy adına Ukraina Milliy ilimler akademiyasınıñ Şarqşınaslıq İnstitutınıñ mütehassısları, qırımtatar til ve edebiyat ocaları davetlidir.
Tedbir Kiyevde aprel 27 künü saat 14:00 Skovoroda soqağı boyunca yerleşken «Kiyevo-Mogilânskaya Akademiya» Milliy universitetiniñ binasında keçirilecek.


text:
Rusiyede salı künü, mart 3-te, muhalifet siyasetçisi Boris Nemtsov ile vedalaşacaqlar. Merasim Moskva saatine köre saat 10-da (Kiyevge köre saat 9:00) Saharovskiy merkezinde başlanacaq ve 4 saat sürecek.
Nemtsovnı Troyekurovskoye mezarlığında defin etecekler.
«Dost adına lâyıq olğan az adamdan biri. O, Ukraina ile Rusiye arasında bir köpür edi. Qatillerniñ ateşi bunı yoq etti», – dep ayttı Ukraina prezidenti Petro Poroşenko.
Rusiye muhalifetiniñ liderlerinden biri Boris Nemtsov fevral 27-de aqşam Moskvanıñ merkezinde Kremlniñ yanında atıp öldürildi. Üç kün devam etken taqiqatnıñ neticeleri yoq.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov «Qırımtatar halqınıñ zemaneviy alı» konferentsiyasına barmağa mecbur olğan adamlarnı Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım akimiyetiniñ qırımtatarlarğa qarşı yapılğan areketlerge narazılıq köstermege çağırdı.
Bu aqqında Meclis reisiniñ Facebooktaki saifesinde derc etilgen muracaatta aytıla.
Refat Çubarov qayd etti ki, sentâbr 6-da Aqmescitteki Qırım akademik ukrain muzıkalı teatrinde keçirilgen konferentsiyağa kelmege mecbur olğan iştirakçiler «az sayılı ve bölüci olaraq belli olğan cemaat teşkilâtlarına» ait.
Refat Çubarovnıñ bildirgenine köre, Meclis vekiline konferentsiyada çıqışta bulunmağa imkân bermediler: «Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ «konferentsiya» iştirakçileri ögünde çıqışta bulunmaq teklifine «konferentsiya» teşkilâtçıları, şu cümleden Remzi İlyasov ve Zaur Smirnov, kesen-kes yoq dediler».
Meclis reisi işbu «konferentsiyanı» qırımtatar halqını bölmek ve millet vekilleri arasında dava doğurmaq nevbetteki ıntıluv dep adladı.


text:
Mäyci inqıylabı
Mäyci inqıylabı yäki yañarışı (yapunça 明治維新, Mäyci İşin) - 1868-1889 yıllarda / Yapun imperiäsendä ütkärelgän säyäsi, xärbi häm ictimaği-iqtisadi üzgäreşlär.
Şuşı yañarış näticäsendä arttağı agrar il dönyanıñ aldınğı däwlätenä äylänä.
Sögunat samuraylar tärtibennän Mutsuhito imperatorı häm anıñ xökümäte xäkimiätenä küçeş çorı.
Mäyci yañarış yıllarında Yapunstan milli däwläte formalaşa häm könbatış tsivilizatsiäse qazanışları kertelä.
1867 yılda sögun Tokugawa Yösinobu Yapunstan İmperatorına xäkimiätne tapşıra.
1868-1869 yılda Tokugawa sögunatı yaqlıları häm İmperator yaqlıları arasında watandaşlar suğışı başlana.
1868 yılda Bosin suğışında İmperator ğäskärläre sögunatnı ciñälär häm Edo şähären basıp ala.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- MaзypoB И.B. ЯпoHия B пepиoд пepexoдa k kaпиTaлизMy. — 2001.


text:
Ägäy diñgezendä faciğa
Anda qaçaqlar köymäse batqan
Ägäy diñgezendä qaçaqlar köymäse batu näticäsendä 7 keşeneñ ğomere özelgän.
Greśiya däwlät agentlığı AMNA xäbärenä qarağanda, Lesbos utrawı kiñleklärendä batqan köymäne utraw keşeläre irtä belän tapqan.
7 keşe ğomeren yuğaltqan faciğada başqa yulçılarnıñ yazmışı xaqında älegä mäğ’lümat yuq.
Yar buyı qurqınıçsızlığı törkemnäre töbäktä tikşerülär alıp bara.
Bäyläneşle xäbärlär
"Time" jurnalı Zelenskiynı "Yıl keşese" itep sayladı
Redakśiyä anıñ ukrainalılarğa ilham birep, Rusiyäneñ cimergeç basıp aluına qarşı kürsätkän qıyulığı häm liderlığı öçen saylanuın belderde
Köçle yawım - töşemnär su basuğa häm ülemgä kitergän
"Rusiyä Ukrainadağı suğışnı "tuñdırırğa" mataşa"
NATO ğomum särqatibe Yens Stoltenberg Ukrainadağı suğış belän bäyle farazların citkerde


text:
ULUĞ ORDA: TAMIRLARI VE SİYASİY TARİHİ
Qırım Hanlığınıñ ve onı idare etken Geray hanedanınıñ tamırı olğan Uluğ Orda (yaki Uluğ Yurt) devleti; Şarqiy Avropa, İtil boyu, Şimaliy Qavqas, Ğarbiy Asiya ve Rus knâzlıqları üstünde Cengiz sülâlesinden hanlarnıñ hüküm sürgen bir hanlıq edi. Tarihçiler tarafından 1241 senesinde Batu Han tarafından qurulğanı qabul etile ve 1502 senesinde Qırım hanı I-nci Meñli Geray Hannıñ askeriy seferinen bütünley darqatılğan edi. Topraqları Qırım Hanlığına qoşuldı.
Qırım Hanlığınıñ qurucısı olğan I-nci Hacı Geray Hannıñ qartbabası Taştemür edi. Taştemürniñ babası Künçek-oğlan ise Toqaytemürniñ oğlu edi. Cuciniñ kiçik oğlu olğan Toqaytemür, Cengiz Hannıñ tornu ve Uluğ Ordanıñ qurucısı Batu Hannıñ qardaşı edi. Toqaytemürniñ soyu Uluğ Orda hanı Meñütemür vaqtında Qırımnı yurtluq olaraq aldı. Böylece Geraylarnıñ atalarınıñ Qırımnen alâqası quruldı.
Uluğ Ordanıñ sıñırları ve paytahtı Saraynıñ yeri
Cengiz Han 1277 senesinden vefat etkenden soñ 13-ünci asırnıñ ortalarına qadar devletniñ ğarbiy seferleri devam etti. Bu vaqıtta Cuci Hannıñ oğlu Batu Han, İdil Bulğarnıñ topraqlarını feth etti. Soñ Moskva ve diger Rus knâlıqlarına ait qaleler ve şeherler aynı sene içinde feth etildi. Kiçkene birer devleti olğan Rus knâzları Batu Hanğa boysundı ve bağlandı. Qıpçaqlar da Batu Hanğa mağlüp olğanda, keniş bir coğrafiyada darqaldılar. Bir qısmı Qama nehri boyunda yaşağan Bulğarlarğa qoşuldı ve diger bir qısmı daha ğarpqa ketip Hungariya topraqlarına köç etti. 1240 senesinde Batu Hannıñ ordusı Ukrayina topraqlarına kirdi ve bunıñ soñunda Kıyiv zabt etildi. Bir sene soñra İdil boyunıñ aşağı yaqasında Batu Han ordasını qurdı. Saray adı berilgen bu orda Uluğ Ordanıñ siyasiy ve askeriy merkezi oldı. Asiyanen Avropanıñ ticariy yollarını birleştirgen yerde toqtağan Saray qısqa vaqıtta devlet paytahtı menligini qazandı.
Ögeday ve Çağatay hanlarınıñ 13-ünci asırnıñ ortasında biri-biriniñ artından vefat etkeninden soñ Cengiz Hannıñ torunları arasında eñ qart ve askeriy muzaferliklerinen eñ maqtavlı qalğan sadece Batu Han edi. Ananeviy olaraq soynıñ eñ qart olğanı da eñ sayğı körgen kişisi ola. Çünkü eñ qart olğannıñ aynı vaqıtta devletniñ hanı olmağa haqqı da bar edi. Hanlıqlarda devlet hanedanğa ait olğanı içün bütünley soylarnıñ tahtqa keçmege haqqı bar edi. Kimer vaqıtlar siyasiy vaziyetlerge köre adetniñ tışına çıqılsa da, Cengiz hanedanı mensupları arasında qart ve askeriy yaqtan quvetli olmaq her vaqıt muhim edi. Batu Han da bu siyasiy vaziyet içinde İrtiş boyundan Aral gölüniñ şimaline İtil, Qama ve Turla nehirlerini aşıp Tuna boyna qadar olğan Deşt-i Qıpçaqta Uluğ Orda devletini qurdı. Merkezi de İtilniñ cenübindeki Saray şeheri edi.
Uluğ Orda hanı Mahmudnıñ (soñ Hacıtarhan hanı olacaq)
1465 senesinde Osmanlı padişahı Fatih Sultan Mehmedke yibergen yarlığı
Batu Han 1256 senesinden vefat etkeninden soñ, tahtqa keçken qardaşı Berke Han oldı. Han olğan başta Müsülmanlıqnı qabul etken. Onıñ vaqtında çıqqan kiçkene isyanlar daha ösmeden bastırıldı. Qıpçaq tamırlı Mısırnıñ Memlük Sultanı Beybarsnen ortaqlaşıp İlhanlı hanı olğan Hülagüni mağlüp etti. Qavqas üzerinde Uluğ Ordanen İlhanlılar arasında añlaşmamazlıqlar her vaqıt olmağa devam etecek edi. Berke Hannıñ vefatından soñ Meñütemür tahtqa keçti ve 13-ünci asırnıñ soñlarına doğru Uluğ Orda hanlığında daha ihtiyatlı bir siyaset alıp bardı. Onıñ vefatından soñ 1315 senesinde Özbek Han tahtqa keçenge qadar devlet siyasiy olaraq tehlükelerden keçti. Özbek Han vaqtında devletniñ resmiy dini İslam oldı. Canıbek Han vaqtında Uluğ Orda yañıdan eski quvetine qavuştı.
Berdibek Hannıñ 1357-1359-da eki senelik hanlığı vaqtında Uluğ Ordada siyasiy qarğaşalıqlar çıqtı. Soñraki 20 sene içerisinde pek çoq farqlı han tahtqa çıqtı. Hiç biriniñ siyasiy quveti eski hanlarğa oşamadı ve devletniñ merkeziy quveti de coyulmağa başladı. Devletniñ tahtı içün çıqqan cenklerde Uluğ Orda tahtında haq iddia etken Cengiz Han sülâlesi qadar olarğa qol tutqan beyler ve mırzalar da quvet ğayıp ettiler. Hanlıqtaki taht küreşleri hanlıqnıñ bütünley quvetiniñ coyulmasına sebep oldı.
14-ünci asırnıñ soñlarına doğru Uluğ Ordanıñ siyasiy hakimiyetniñ sıñırları içerisinde olğan pek çoq eski qral ve knâzlıqlar isyanğa başladı. Litvaniya ve Podolye knâzlıqları istiklâllerini ilân etkende, Ruslar da bulardan cesaret tapıp, Dimitriy Donskoynıñ yolbaşçılığında isyan etti, Uluğ Ordağa qarşı küreşti. Bu vaqıtlarda bir de Çağatay Hanlığınıñ coyulmasından soñ peyda olğan Timur Devleti, Uluğ Ordanıñ aleyhinde topraqlarını kenişletti. 1395-te Terekte Uluğ Orda ve Timurlularnıñ orduları qarşı qarşığa kelgende, Uluğ Orda hanı Toqtamış mağlüp oldı. Ğayıp etilgen bu cenkten soñ Uluğ Orda darqalmağa başladı. Hatta Cengiz Han soyundan olmağan Edige Mirza 1400 senesinde devletniñ idaresini qoluna aldı ve 1419-ğa qadar hâkim oldı.
Uluğ Orda hanı Canıbek Hannıñ 1346-1347 (Hicri 747) senesindeki kümüş sikkesi
15-inci asır Uluğ Orda içün taht küreşlerinen keçti. Merkeziy bir quvetniñ olmaması siyasiy istiqrarsızlıqqa sebep oldı. Hatta öyle bir taht küreşi bar edi ki; Baraq Han tarafından tahttan tüşürilgen Uluğ Muhammed Han, Qırımda hanlıqnı ilân etken Hacı Geray Hannıñ yanına sıyıqtı. Soñ şimalge ketip Qazan Hanlığını qurdı. O vaqıtlarda Uluğ Ordanıñ hanı ise Küçük Muhammed Han edi. Ondan soñ tahtqa keçken Seyyid Ahmed Han ise 15-inci asırnıñ ortalarına qadar han oldı ve Qırım Hanlığına qarşı cenk etti. Çünki Qırım Hanlığı artıq Deşt-i Qıpçaqta, Uluğ Ordanıñ hâkim olğan topraqlarında onıñ içün eñ balaban tehlüke edi. Uluğ Orda Hanlığı 15-inci asırnıñ soñlarına doğru Qırım Hanlığına qarşı küreşinde quvetlerni coyutmağa devam etti. Çünki hanlıq da bu vaqıtlarda Hacı Geray Handan soñ çıqqan taht mücadelesinde Osmanlı Devletiniñ yardımını alğan Meñli Geray Han tarafından yañıdan büyük quvet taptı. 1502 senesinde Meñli Geray Han, Uluğ Ordağa qarşı çıqqanı sefer soñunda devletniñ paytahtına qadar bardı. Bu sefer soñunda Uluğ Orda bütünley tarihten coyuldı ve o vaqıtta qalğan topraqları da Qırım Hanlığınıñ idaresine kirdi.
16-ncı asırnıñ başlarında Uluğ Orda, uzun vaqıtlardır sürgen taht küreşleri ve daha evel boysunğan knâzlıqlarnen qrallarnıñ isyan etmeleri neticesinde quvetini coydı. Devlet avdarılğanda, Qırım Hanlığı, Qazan Hanlığı, Hacıtarhan Hanlığı ve Sibir Hanlığı kibi hanlıqlarğa mirasını taşladı.
Bibliyografiya
Kafalı, Mustafa. Altın Orda Hanlığının Kuruluş ve Yükseliş Devirleri, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1976.
Kurat, Akdes Nimet. IV-XVIII. Yüzyıllarda Karadeniz Kuzeyindeki Türk Kavimleri ve Devletleri, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2020.
Saray, Mehmet. “Altın Orda Hanlığı”, DİA, C: 2, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1989, s. 538-540.
Yakubovskiy, Alekasndr Yuryeviç. Altın Ordu ve Çöküşü, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2002.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi yolbaşçısınıñ muavini İlmi Umerovnıñ fikrine köre, işğal altındaki Qırım «rus dünyasından» suvıp başlay, lâkin yarımadanıñ sakinleri rusiyeli akimiyetke qarşı çıqmağa azır olğanı aqqında söz yürsetmege daa erte.
O, böyle bir fikirne «Novoye vremya» mecmuasına bergen intervyusında bilidrdi.
«Qırımda paralel olğan eki dane - qırımtatar ve rus dünyası bar. Rus dünyası Rusiye akimiyeti ketirgen qaydelerden suvunıp başlay. Lâkin olar Ukrainanı sağınğanı ve er angi bir vaziyette Rusiyege qarşı çıqarlar demege, daa erte», – dedi o.
Onıñ sözlerine köre, Rusiye akimiyetinen razı olmağan qırımtatarları işke alınmay, albuki red sebebi de asla gizlenmey.
«Zaten qırımtatarlarınıñ özleri de devlet işine kirmege pek aves degiller. Er kes bir şeynen oğraşa. Men işten boşap, teplitsa, bostan ve işnen oğraşıp kün körgen oca, ekim ailelerini taniyım», – dep qayd etti Umerov.
Meclis yolbaşçısınıñ muavini, qırımtatarları şok ve qorqunı yavaş-yavaş unutıp başlay ve olarnıñ öz aqları oğrundaki küreşi ög sırağa keçip başlay.
Kreml nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi sentâbrniñ 27-nde Umerovnı eki yıllıq yaşav tarzındaki koloniyada qalmasına üküm etip, eki yıl devamında açıq faaliyetnen oğraşması ve kütleviy haber vastalarında çıqış yapmasını yasaqlanğan edi. Umerov kutleviy surette separatizmge çağırmaqta qabaatlanğan edi. Onıñ özü oña qarşı qozğatılğan cinaiy iş siyasiy renk taşığanını aytqan edi.
İşğal altındaki Qırımda mahküm etilgen Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerov oktâbrniñ 25-ndeTürkiyege teslim etilgen edi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Almaniya kantsleri Angela Merkelniñ memuriyeti İlmi Umerovnı tedavi etmege azır olğanı aqqında bilidirgen edi.
İlmi Umerov Almaniyada ekimlerniñ teşkerüvinden keçip tedaviylengen soñ, Qırımğa barmaq niyetinde olğanını bildirgen edi.


text:
Sıcaq bir yaz aqşamı edi. Osmanlarnıñ qorantası qomşu köyde yaşağan doğmuşlarını ziyaret etip evge qayttılar. Babaları qapını açacaq olıp anahtarnı qıdırdı, ama tapıp olamadı. Er kes qıdırdı, lâkin anahtar tapılmadı. Demek, doğmuşlarınıñ evinde qalğan.
Boldurğan, aç olğan balalarnıñ keyfi bozuldı. Ne yapacaqlarını bilmey, qapı ögünde tüşünip turğanda, eski bir evçikte yaşağan qomşuları Esma tize olarnı öz evine davet etti.
Osmanlar bu maallede yaşağanlarına endi bir ay oldı. Lâkin olar Esma tizeniñ evine daa kirmegen ediler. Evniñ içerisi sers ve basıq, divarları küflengen, bazı yerleri çatlağan. Bir qapısı ve bir penceresi olğan bu evçikniñ tek bir odası bar. Odada ise bir masa ve bir kravattan ğayrı, bir şey yoq. Osmannen qardaşı Esma tizeniñ acınıqlı vaziyetine şaşıp qaldılar.
Şu arada Esma tize tepside bir qaç tilim ötmek ve küçük bir çanaq şorbanı masa üstüne qoydı ve çekine-çekine: “Bağışlañız, bugün tükânğa barmağa çarem olmadı, başqa şeyim yoq. Buyurıñız…”, – dedi. Osman daa küçük olsa da, vaziyetni añladı: endi qartayğan Esma tizeniñ ne aqayı bar, ne balaları, ne torunları, parası da yoq, ğaliba, oña yardım etmek kerek, dep tüşündi.
O künden soñ çoq şey deñişti. Artıq olar tek qomşu degil de, büyük bir qoranta kibi, Esma tize ise qartana kibi oldı.
Böyleliknen, unutılğan anahtar unutılğan qapılarnı açtı, içerige meleklernen beraber cennet qoquları kirdi. Göñüller merhamet ve yarıqnen tolıp-taştı, musulman qardaşlığınıñ güzelligi bütün maalleni sarıp aldı.


text:
Qırımtatarlarğa – «islam terroristleri» adı taqılacağı aqqında haberler iç te taaciplendirmedi. Yañı bir şey degil, taaciplendirecek bir şey olsa da, o da Kremlniñ qaba ve qopal areketleridir.
«Qırımtatarlar – musulmanlar, musulmanlar – terroristler, musulman terroristleri sizni qorquzalar, biz ise, sizni qoruycaqmız» – bu sade yalan Moskvada, Ğarbiy ükümetler ve olarnıñ saylayıcıları içün uydurılğan. Zanımca, Avropanıñ ükümet ve diplomatları o qadar saf degiller, olar, delilsiz sözlerge inanmazlar, lâkin gazeta oquyıcıları qasevetke dalmaları mümkün: «Qırımda, bizge yaqın bu musulman yarımadasında terroristler bar, olardan bizni tek Putin qurtarıp olur!»
Böyleliknen, keçken afta «Nezavisimaya gazeta» rusiyeli neşirinde «Qırımda islamcılar bir şeyler uydurmağa isteyler» serleva altında makale çıqtı. Maqale müellifi, «qoruyıcı organlarında olğan qaynaqlar», Strelkovnıñ arqadaşları, Moskvağa uyğan «Tavriya müftiyatı» vekilleriniñ aytqanlarına esaslanıp, Ukrainada «musulmanlardan arbiylerni yasağan merkezler» açıldı, dep bildireler. Bu merkezler – Dnepropetrovsk şeerindeki Musulman medeniy merkezi, qırımtatar «Meclisi bulunğan» Geniçeskte, daa bir danesi Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ imayesi altında «Lvov vilâyetinde» buluna.
Meclis reisi Refat Çubarov bu maqale «saçma-sapan» dedi, «Zerkalo nedeli» neşiriniñ mühbiri Valentina Samar tahmin etkenine köre, Moskva, yarımadada vaziyetni kergileştirip, soñra «tınçlandırmaq» içün «tatarlarnı» qullanmağa istey.
Bir qaç künden soñ, Rusiye yaqlı «Milli firka» qırımtatar teşkilâtı beyanatnı aydınlattı. Onda, qırımtatarlarnıñ çalınuvı ve öldürüvi, «Qırımda milletlerara ve dinlerara tınçlıqnı bozmaq maqsadınen, tıştan sımarış etilgen» dep qayd etile.
Bu beyanat, ileride qırımtatarlar «Kiyevniñ teşebbüsi ile» ya da «Ğarpnıñ tesiri altında» davanı açqanlarında qabaatlanacaqlarını köstere.
Añlaşılmağan «qaynaqlar», dellilerniñ qarıştırılması – FSB-niñ sevimli usullarıdır, yardımcı olğan gazeta ve siyasetçilernen ep birlikte çalışqanları qasevet doğura. Bunıñ episi, Qırımda qırımtatarlarğa nisbeten yañı basqı azırlanğanını tasdiqlay. Artqa çevirmek avale kelmese, yaqında yañı yalan ve qabaatlavlarnı eşitirmiz, bu yalanlarnı Qırım, ukrain, ğarbiy ve rus matbuat vasitalarına yetkizecekler.
Kreml beslegen ğayelerge bir nazar taşlayıq. Birincisi, «Ukrainada ükümetniñ desteginen terroristler taqımları» azırlandı.
Soñra: «Qırımlı musulmanlardan diversantlarnı Musulman medeniy merkezleri yasaylar». Bu medeniy merkez «Al Raid» adınen belli ve 15 yıldan ziyade Ukraina ve Qırımda faaliyet köstere. «Al-Raid» hayriye ve maarif oğrunda çalışa, merkezde arap memleketlerinden studentler toplaşa, merkez bir sıra camilerni, hususan Qırımda qurdı. Yaqın Şarqiy devletlerniñ sermiyalarına tayana, «İhvana müslimin» teşkilâtınen bağlı. Avropa ve Ukrainada teraktlarnıñ azırlanması ve ötkerilmesinde iç bir vaqıt şeklenmedi.
Ekincisi: «diversantlar arasında Suriye cenkiniñ iştirakçileri olacaq». Kerçekten de, onğa yaqın qırımtatarı Suriyege isyancılar tarafında cenkleşti, bazıları elâk oldı, «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı Asad qurumınen küreş alıp barmaq kerekligi aqqında video levha yazğanını hatırlatmaq ta kerek. Sentâbrde çalınğn qırımtatarlardan biri Cepparov Suriyege ketken ve elâk olğan göñülliniñ soyu olğanını unutmayıq. «Hizb ut-Tahrir» Ukrainada yasaq etilmegen bir teşkilât, olarnıñ aktsiyalarında ğarpqa qarşı fikirler seslendirilgen olsa bile, umumen alğanda faaliyetleri kendi grajdanlıq ve din aqlarınıñ qorçalanmasına yöñelgen edi.
Qırımnıñ «islamnı kütken» salaf ve hizbi musulmanları yarımada ayatında faal iştirak etip başlağan vaqıtta Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ ve rus provokatorlarnıñ diqqatını çekti. Meclisnen bir sırada qırımtatarlarnıñ musulman teşkilâtlarına akimiyet daima şübeli nazarnen baqa edi. Bir kere ekstremistler gruppası yaqalandı, amma bu gruppa salaf ve hizbilerge ait degil edi. Qırım musulmanları iç bir vaqıt ekstremizm ya da terrorizmde qabaatlanmağan ediler. Aksine, arbiylik, şovinizm, zorbalıqqa meilligini rus yaqlı kazaklar numayiş ettiler.
Eñ esası, Qırım işğal etilgeninen, Meclis ve «Hizb ut- Tahrir» arasında olğan añlaşılmamazlıqlar bile, ekinc, ya da üçünci yerge keçti. Dinni kütkenler akimiyetni daa çoq raatsızlaydırlar, çünki olar daa ziyade birleşken, çalışqan sistemanıñ azalarıdır. Amma, aynı zamanda, eyii bir nişandır, olarnıñ taqip etilüvini er keske añlatmağa qolay.
Ukraina tarafından «musulman-ekstremistler»niñ yardımınen Qırımda davalarnıñ açması ğayesi – yarımadaki rusiyeli akimiyet ve moskvalı ustalarına eñ elverişli kibi körünedir.
Bu ğaye ile bir çoq şeyni añlatmaq mümkün. Eñ yaqın vaqıtta, «terroristik musulman merkeziniñ» faaliyeti toqtatılğanı aqqında haber çıqsa, taaciplenmem. Ğayıp olğan ya da öldürilgen qırımtatarlar şu «merkeznen» bağlı olğanını da aytırlar.
Qayd etmeli ki, Çeçenlerni de islam terrorizminde qabaatlap, Moskva bütün dünyanıñ közünde aqlı olaraq çıqtı.
Andrey Kirillov, qırımlı közetici
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Ukrayına Silâlı quvetleri «tezden Qırımğa qaytacaq». Bu aqta Ukrayına istihbaratınıñ yolbaşçısı Kırılo Budanov Natalya Moseyçukqa bergen intervyüsında ayttı.
«Men anda (Qırımğa – QA) çoq bardım. Bu menim ekinci vatanım. Ve anda qaytacaqmız. Tezden. Silânen qaytacaqmız», – dedi Budanov.
O, Ukrayına Silâlı quvetleri 2023 senesiniñ baar soñuna qadar yarımadağa kirer, dep tahmin ete.
«Belki, biraz daa erte. Künlerde yañlışlıq ola bile, amma algoritmde olmaz», – dedi Ukrayına istihbaratınıñ reberi.
Ukrayınanıñ ABD elçisi Oksana Markarova Kyivniñ ABD tarafından Qırımdaki Rusiye arbiy obyektlerine Amerika silâsınen darbe endirüv sıñırlavları yoq, dep bildirdi.
Sentâbrniñ 7-nde Ukrayına Silâlı quvetleriniñ baş komandanı Valeriy Zalujnıy 2022 senesi avgust ayında Qırımdaki Rusiye arbiy obyektlerine qarşı Ukrayına arbiyleriniñ raketa darbelerini tanıdı. Ukrayına mudafaa nazirligi qırımlılarnı Qırımdaki Rusiye ordularınıñ yerlerini «eVoroğ» çat-botuna bildirmege çağırdı.
The New York Times neşiri Ukrayına memurınıñ malümatına esaslanıp, Qırımdaki patlavlar «elit Ukrayına arbiy bölügi» yardımınen kerçekleştirildi, dep bildirdi. Memur gizli qalmaq şartınen laf etti.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Rusiye Donbasta ve işğal etilgen Qırımdaki vaziyetniñ stabilsizleştirüvini toqtatmalı. Bunıñ aqqında BMT Baş Assambleyasınıñ tarafından Ukrainanıñ topraq bütünligini desteklegen qararnıñ qabul etilmesiniñ yedinci yıldönümi ile bağlı BMT aza devletleriniñ ortaq beyanatında yazıla.
«Baş Assambleyanıñ açıq talaplarına baqmadan, RF Qırımnı muvaqqat işğal etmesini toqtatmadı. Aksine, insan aqları saasında ters bozuvlar ve suistimallarnı ve yarımadanı arbiyleştirmege devam ete», – dep yazıla TİN saytından yayınlanğan beyanatta.
Beyanatta qayd etile ki, Rusiyeniñ areketleri bütün dünyada endişege sebep oldı, olar halqara uquqa, BMT Nizamnamesine, halqara gumanitar uquqqa zıt kele.
«RF-nı kene QMC ve Aqyar şeeriniñ işğalini deral toqtatamağa ve Qırımdaki vaziyet ile bağlı BMT BA muvafıq qararlarınıñ tam şekilde yerine ketirmege çağıramız. Qırımnıñ işğalden azat etmek içün meydanğa ketirilgen Qırım platformasını da alğışlaymız», – dep yazıla beyanatta.
БMT aзaлapы, Pycиe apekeTлepиHe джeBaп oлapakъ kъaбyл эTилbreH kъapapлap akъkъыHдa xaTыpлaTTы.
Ukrainanıñ topraq bütünligini desteklegen qararnıñ qabul etilmesiniñ yedinci yıldönümi ile bağlı BMT aza devletleriniñ ortaq beyanatıyf dünyanıñ 45 memleketindeki BMT temsilcilikleri qoşuldı.
Dekabrniñ 16-da, BMT Baş Assambleyası işğal etilgen Qırımda insan aqları vaziyeti aqqında yañartılğan ve quvetleştirilgen qararnı qabul etti. Qararğa 64 devlet qol tuttı, 23 ise qarşı çıqtı.
Büyük Britaniya ve ABD BMT Baş Assambleyasınıñ işğal etilgen Qırımda insan aqlarına dair qararınıñ qabul etilmesini alğışladı.
Ukraina TİN bildirgenine köre, yañartılğan qarar leyhasınıñ esas elementlerinden biri Rusiyege tazyıq köstermek içün halqara platformalar çerçivesinde iş birliginiñ arttırılmasına çağıruv olğan.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ veteranları iyülniñ 7-nde Qırımda çoqusı qırımtatarı olğan musulmanlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvler sebebinden Qırımnıñ Rusiye ükümet binası ögüne keldi. Bu aqta canlı yayın yapqan «Qırım birdemligi» haber ete.
Toplaşuv iştirakçileri Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovnen körüşmege istey. Miting iştirakçilerine Qırım ükümetiniñ apparat hadimi çıqtı. Onıñ aytqanına köre, Aksenovnıñ qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvler, tutuluvlar ve apiske aluvlarınen alâqası yoq.
«Aksenov aytqanları içün cevap berip afu soramalı», – dep ayttı körüşüv iştirakçileri. Laf Aksenovnıñ Facebookta yazğanları aqqında kete. O, FSBge Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan musulmanlarnı tutqanı içün teşekkürler bildirdi.
Qırımnıñ Rusiye iç siyaseti, malümat ve bağ naziri Mihail Afanasyev de toplaşqanlarnıñ yanına çıqıp, Aksenov ükümet binasında degil, dep bildirdi. Onıñ aytqanına köre, o, Aksenovnen laf etti ve o, miting iştirakçilerinden oña kelecek beş insannı belgilemelerini rica etti. Faqat toplaşqanlar Aksenov qırımtatarlarnıñ yanına özü çıqmalı, dep ayttı.
Tintüvler iyülniñ 7-nde saba erte yedi qırımlınıñ evinde keçirildi: Qurman rayonınıñ Büyük Onlar qasabasında yaşağan Emil Ziyadinov, Aqmescit rayonınıñ Kurtsı qasabasında yaşağan İsmet İbragimov, Bağçasaray rayonınıñ Jeleznodorojnoye köyünde yaşağan Seyran Hayretdinov, Bağçasaray rayonınıñ Sevastyanovka köyünde yaşağan Aleksandr Sizikov, Aqmescit rayonınıñ Bavurçı (Kamenka) qasabasında yaşağan Vadim Bektemirov ve Aluştada yaşağan Dilâver Memetovnıñevinde. Memetov tintüv vaqtında evde yoq edi, onı qıdırmağa devam eteler.
Rusiye FSBsiniñ malümatına köre, «Qırım sakinleri arasında terror mefküresini yayğan, qırımlı musulmanlarnı özüne celp etken» «Hizb ut-Tahrir» bölügini qurğanından ve iştirak etkeninden şübheli sayılğanlar tutuldı. Rusiye mahsus hızmetiniñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, «(teşkilât) azalarınıñ yaşağan yerlerinde Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir al-İslami» propaganda malümatı, terror faaliyeti vaqtında qullanğan elektron malümat taşıyıcıları» alındı.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye quvetçileriniñ areketlerini takbih etti, Milliy politsiyanıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar Baş idaresi ise Ukraina Ceza kodeksiniñ 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden (mesken tiyilmemezligini bozuv) cinaiy tahqiqat başlattı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Başqalarğa baqqanda sürgünlikni unutmağan qırımtatarlarnıñ qarşılığını yoq etmek içün Kreml halqnı dağıtacaq ola. Qurultaynı toplamayıp, imperiya merkezi halq qurğan diger organlarnı yoq etmege qarar aldı. Müftiylik qorqa-qorqa boysundı (diniy kitaplarnıñ bir qısmı yasaq etildi ve yasaq bozulması içün ceza berilmesi belgilendi), Meclis «ekstremist teşkilât» olaraq ilân etilip yasaq altında qaldı. Qırımtatar toplulığınıñ onıñ tuvğan toprağında daa bir birleştirme ıntıluvı mıtlaqa cevap doğuracaqtır.
Yarımada işğalinden soñ qırımtatarlarnıñ qoltutuvını ilk qazanma ıntıluvı Putinniñ Mustafa Cemilev ile kerçekleştirgen telefon subeti oldı. O, Putin içün neticesiz, milliy lider içün ise Qırımğa kiriş yasağınen yekünlendi. Kremlniñ nevbetteki adımı – halqnıñ temsil organı olğan Qurultaynı kontrol altına almaq ıntıluvı oldı. Qurultay delegatları arasında satqınlar yeterli olmağanını añlap, mahsus hızmetler Meclis ve Qırım musulmanları diniy idaresine atıldı.
Zapt etilgen topraqlarda diniy yaşayışnı kontrol etecek diniy idarelerniñ tarzı onıñ tez-tez teslim olması manasına kele edi
Zapt etilgen topraqlarda diniy yaşayışnı kontrol etecek diniy idarelerniñ tarzı onıñ tez-tez teslim olması manasına kele edi. Qurultay tarafından saylanğan diniy lider Müfti Emirali Ablayev işğalden soñ Meclisten uzaqlaşıp, soñra da işğalci akimiyet ile dos-doğru işbirligi yapmağa başladı. Dindaşları qaçırılsa, uydurılğan qabaatlar boyunca mahkeme esnasları olsa da, onı saylağan musulmanlar içün bir söz aytmadı.
İslâmda olmağan «kilse hızmetçisi» ıstılası Qırımnıñ şimdiki «saipleriniñ» maneviy ana-babaları tarafından musulmanlarğa aşlanğan edi. Kyiv din kütkenlerni kontrol etüv aletini saqlap qaldı ve işğalden evel Meclisni tanımağan edi. Rusiye akimiyeti bunı qullandı. Diniy idarege acılıqqa yardım ve diger maddiy yardımlar kösterildi, Tavriya müftiyligi ile qorquzdılar.
Meclis, QAMDİden farqlı olıp, Rusiye akimiyetiniñ qurulışına iç uymay. Küçük bir halqnıñ milliy idaresi soñki imperiya içün bile telükeli. Kreml qırımtatarlarnıñ icra organını deñiştirip, onı boysundırıp olamadı – Meclis azalarınıñ çoqusı işbirligine razı olmadı. Bir çare qaldı – yasaq ve buña qarşı çıqqanlarğa basqı yapmaq. Yarımadanıñ eñ büyük tamır halqınıñ faaliyeti artıq halq ağız yaratıcılığı ve Pütinni maqtav sözlerinen sıñırlanacaqtır.
İşğal milliy vucutnı satqınlardan temizlemege başladı – olar birden köründi. Aynı vaqıtta qırımtatarlarnıñ ayrı gruppalarına ait fikir farqlılığı yoq oldı. Eñ parlaq örnek – «Hizb ut-Tahrir» firqasınıñ tarafdarları Meclis ile aynı tarafnı tuta. Rusiye Yuqarı mahkemesiniñ milliy idare organını yasaq etme qararı tuvğan topraqta tüşüngenini aytmaq aqqı içün azatlığını feda etmege azır olğanlarnı kösterecektir. İşğal vaqtında kerçekni aytmaq cesaret ister.
Belki de, 350 biñ qırımtatarı Meclis yasağından soñ oña açıq-aydın qoltutmaz. Amma devlet maşinasınıñ areket küçü halqnıñ qarşılıq küçüni doğuracaqtır
Rusiyede akimiyetke qoltutmaq sağlam aqıllı ve cesür olmaq demektir, amma qanunda «ekstremizm» olaraq kösterile. Belki de, 350 biñ qırımtatarı Meclis yasağından soñ oña açıq-aydın qoltutmaz. Amma devlet maşinasınıñ areket küçü halqnıñ qarşılıq küçüni doğuracaqtır. Bunıñ şekli eñ yaqın aylarda belli olacaqtır. Şimdilik «Qurultay – Meclis – Dünya qırımtatar kongressi» silsilesinde yalıñız Meclis yasaq altında. Rusiye Yuqarı Şurasınıñ qararına eñ küçlü cevap Milliy Qurultaynıñ toplanması olur edi, o, satqınlarsız yañı Meclisni saylar edi. Rusiye Qurultaynı yasaq etmege qarar alsa, bütün halq yasaq etilecektir. 146,5 mln ealili memlekette ruslar 110 mln ziyade olmağanda buña cesaret köstermek – Rusiye devletiniñ ölümidir. Asılında da, bu memlekette sağlam fikir bugünde-bugün qabul etilmey.
Anvar Derkaç, jurnalist
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Ukraina Milliy bankı ve İsmail Gasprinskiy adına geostrategiya institutı qırımtatar halqı birinci Qurultayınıñ 100-yıllığına bağışlanğan hatıra parası çıqaracaq. Milliy bank saytındaki haberde bildirilgenine köre, para 2017 senesi noyabrniñ 17-nden itibaren qullanılıp başlaycaq.
Paranıñ yüzünde Ukrainanıñ ufaq tuğrası, üzerinde qırımtatar halqı gimninden alınğan: «Ant etkenmen, söz bergenmen, millet içün ölmege..» sözleri yazılğan mavı tüsteki Qırım haritası yerleştirilgen. Altında qırımtatarlarınıñ tamğası tasvirlengen.
Paranıñ ters yüzündeki caminiñ arqa tarafında qırımtatar milliy Qurultayınıñ azaları tasvirlengen, daire boylap ukraince ve qırımtatarca: qırımtatar halqı birinci Qurultayı, 100 yıl, dep yazılğan.
«Qurultay işiniñ neticesi olaraq, Qırım Halq Cumhuriyetiniñ Anayasası qabul etile, qaysı bir milletke mensüp olğanına baqmadan, er kesniñ musaviy olğanı, qadınlarnıñ musaviy uquqqa saip olğanı ve demokratik azatlıq temelleri ilân etile», – denilmekte Ukraina Milliy bankınıñ haberinde.
Qırımtatar halqınıñ Qurultayı mavı tüstesi milliy bayrağı, Qırım hanlarınıñ taraqlı altın tamğa şeklindeki tuğrası ve milliy gimnini tasdıqlağa edi.


text:
Lvovda sentâbr 21-inde 26-ncı Kitap forumınıñ çerçivesinde Qırım tarihçısı ve publitsist, tarih ilimleri namzeti Sergey Gromenkonıñ "250 yıllıq sahtelik: Qırım tarihınıñ Rusiye yalanları" kitabı taqdim etildi.
Müellif bildirgeni kibi, kitap, "Qırım - qırımtatarlar ve ukrainlerniñ alâqası olmağan, asıl Rusiye toprağı" fikriniñ yalan olğanınıñ isbat etüvine bağışlanğan.
Gromovnıñ fikrince, Rusiyeniñ qırım aqqında sahteliklerinen küreş - Ukraina milliy havfsızlıq işi olmalı.
"Bu - küreş akademik alanda bitmey demektir. Bu - bütün ukrain cemiyetiniñ işi. Rusiye, özüniñ Qırımğa iddialarını pekitmek içün miflerni qullana. Ğarpta, Qırım - bu Rusiye fikri kimseniñ başına kelmesin dep, Ukraina faal şekilde bu miflerniñ yalan olğanını köstermek kerek", - añlattı Gromov.
Müellif, Rusiye mifleriniñ yalan olğanını köstergen kitap tek siyasetçi ve diplomatlarğa degil de, sade Ukraina adamlarına da faydalı olur, dep ayta.
"Rusiye propagandası ne yerde yalan aytqanını bilmek ve rusiyeli Qırım aqqında Rusiye aytuvlarına aldanmamaq içün, eñ azından bu kitapnı oqumaq kerek", - aytıp berdi Gromenko.


text:
Rostov-na-Donu Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerini apiste qaldırdı. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber ete.
Apiske alınğanlar 2019 senesi noyabrniñ 18-ne qadar SİZOda qalacaqlar.
Oturışuv vaqtında dava mabüsi Vadim Siruk bütün mabüslerge qarşı qabaatlavnı qanunsız ve sebepsiz sayğanını bildirdi.
Bu dava boyunca apiske alınğan aq qorçalayıcı Emir-Usein Kuku mahkemede Qırımda ilhaqtan soñ «başqa fikirde olğanlarğa, öz fikri olğanlarğa, akimiyetke boysunmağanlarğa qarşı basqı başlandı», dep ayttı.
Aprelniñ 4-nde haber etilgeni kibi, Rostov-na-Donu şeeriniñ Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasını» ekinci kere temelden baqmağa başladı.
Bu dava boyunca qabaatlanğan Arsen Cepparov, Refat Alimov, Emir-Usein Kuku, Müslim Aliyev, İnver Bekirov ve Vadim Siruk 2016 senesi fevral-aprel aylarında Yaltada tutulğan edi. Olarnı Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy firqasına alâqaları bar olğanında qabaatlaylar.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiyeden Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerini azat etmesini talap ete.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Yuqarı Radanıñ insan aqlarından vekâletlisi Valeriya Lutkovskaya ve Rusiyeniñ insan aqlarından vekâletlisi Tatyana Moskalkova Qırımda ve esas Ukrainada apiste yatqan bazı Ukraina ve Rusiye vatandaşlarınıñ ziyaret etilmesi aqqında añlaştılar. Bunı Tatyana Moskvalkovanıñ matbuat kâtibi Aleksey Zlovedov TASS agentligine bildirdi.
«Bu ziyaretler insan aqlarından vekâletlilerniñ mabuslarnıñ apishanedeki şaraitlerinen tanış olmaq, vatandaşı olğan devletniñ toprağında cezasını çekmek imkânlarını baqmaq isteklerinen bağlıdır», – dep qayd etti Zlovedov.
Onıñ aytqanına köre, ziyaretlerniñ vaqtı daa muzakere etile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ihlâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
23 noyäberdä, «Rossiskaya gazeta» digän räsmi basmada Konstitutsion mäxkämäneñ mäğlüm qararı basılıp çıqtı. Süz Tatarstan wäkilläre möräcäğäte belän qaralğan mäxkämä eşe turında bara. Belgänegezçä, Konsitutsion mäxkämä latin grafikasın tıydı, ä tatar telen urıs tele belän ber däräcädä öyränü qanunğa turı kilä, digän näticä çığardı. 23 noyäberdä basılıp çıqqan qararda äytelgänçä, Konstitutsion mäxkämä qararı belän riza bulmıyça şikäyät birergä röxsät itelmi häm ul, iğlan itelgäç uq, ğämälgä aşırılırğa tieş. Ämma tatar zıyalıları mäxkämä qararı belän kileşmi. Qarşılıq belderüçelärdän torğan «Latin frontı» oyışıp kilä, digän xäbärlär buldı. Fändäs Safiullin añlatqança, millätneñ yazmışı xäl itelä torğan sızıq barlıqqa kilde, şuña, berläşmäğä front iseme birelde.Frontqa, här xalıq üzeneñ telenä xuca bulırğa tieş, digän fikerdä tora torğan oyışmalar kerde. Alar arasında Tatar kongressı, tel häm tarix institutları, tatar milli-mädäni möhtariäte kerde. Front, xalıqqa xäref saylaw xoquqın kire qaytarırğa teli. Maqsatqa ireşü öçen ul ike yulnı kürä. Berençese: latin älifbasın härqayda qullanu. İkençe yul: Rusiäne, keşe xoquqların tanırğa mäcbür itü, yäğni, xalıqara oyışmalarğa möräcäğät itü.
Rimzil Wäli.


text:
Räşid Sönniev
Бy MәkaләHeң kиpилл әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Räşid Ğäli ulı Sönniev (PәшиT Гaли yлы CөHHиeB) – tanılğan Räsäy ğälime, cämğiät eşleklese. Tatar millätennän. Üzbäk Sotsialist Cömhüriäteneñ Taşkent şähärendä 1943 yılnıñ 1çe martında dönyağa kilä. Räşid Sönniev – Rusiä Fännär Akademiäseneñ şäräfle äğzası.
2017 yılda Clarivate Analytics şirkäte astrofizik Räşit Sünäyevne Nobel bülägen birelergä mömkin ğalimnär isemlegenä kertkän.
Tormış yulı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Räşid Sönniev Mäskäw fizika-texnika institutın häm Mäskäw däwlät universitetın tämamlıy. Fizika-matematika fännäre doktorı (1973), MFTI porfessorı (1974). Ul Rusiä Fännär Akademiäseneñ yuğarı energiä bülegen citäkli, Ğäläm tikşerenüläre institutınıñ äydäp baruçı fän xezmätkäre. Şulay uq, Maks Plank Astrofizika institutı direktorı (Garhing, Almaniä).
Ya. Zeldoviç belän xezmättäşlekltä ‘’Sönniev-Zeldoviç effektı’’ isemle teoriä avtorı. Bu teoriä nigezendä, Ğälämdä relikt nurlanışı elektronnar tä'sire astında waqıt ütü belän tarala.
N. Şakura belän berlektä R. Sönniev matdälärneñ qara tişekkä töşüe häm ikele sistemanıñ (ber yoldız qara tişek yäki neytron yoldız bulğanda) köçle rentgen nurlanışı astında barlıqqa kilgän akkretsion disklar modelen eşli.
Räşid Sönniev Mir orbital kompleksına kergän “Kvant” module tözegän häm anıñ belän idarä itkän törkemne citäkli. Bu modul yärdämendä 1987 yılda berençe tapqır ör-yaña yoldıznıñ rentgen nurlanışı yazıla. Xäzerge waqıtta R. Sönniev bülege ‘’Spectrum-X-Gamma’’ isemle xalıqara astrofizika proyektın äzerläwdä qatnaşa. Ber ük waqıtta ul Garhingta Awropa kosmik agentlığınıñ ESA Planck kosmik appartın Ğälämgä cibärü eksperimentları östendä eş alıp bara.
Büläklär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Bruno Rossi Prizı (1998)
- Royal Astrnomical Society’nıñ altın medale (1995)
- Bruce medale (2000)
- Rusiä däwlät premiäse (2000), 1990-1998 yıllarda Granat astrofizika observatoriyäsendä alıp barılğan qara tişeklär häm neytron yoldızlarnı rentgen häm gamma nurlanış yrdämendä öyränülär öçen
- RFAneñ A. Fridman premiäse (2002)
- Heineman Prize (2003)


text:
Yaqın künlerde, Qırım işğali sebebinden, Rusiye prezidenti Vladimir Putin ve onıñ yaqınlarına qarşı sanktsiyalar kerginleşecek.
Bu aqta “Prâmoy” ukrain televizion kanalınıñ efirinde Qırımtatar halqınıñ aqlarını qorçalav komitetiniñ koordinatorı, Meclis azası Eskender Bariyev.
“Soñki eki afta devamında Avropa parlamenti, AQŞ Kongressi ve Devlet Departamentinde keçirilgen tedbirler ve qabul etilgen qararlarnı körip, olarnıñ neticesi ne olacağını añlaya bilemiz. Hususan, men de iştirak etken, “NATO-Ukraina” qapalı oturışında ciddiy qararlar alınğan edi. Bellesem, yaqın künlerde bir qaç ciddiy hitap ve Putin ve onıñ yaqınlarına qarşı sanktsiyalarnıñ kerginleşecegini körecemiz”, - dedi Bariyev.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde işğal etilgen Qırım ve Aqyarnı ziyaret etip, yarımada işğaliniñ beşinci yılına bağışlanğan tedbirlerde iştirak etecek, dep bildire Kremlniñ matbuat hızmeti.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırım advokatı Emil Kurbedinov, «Qırım diversantlarınıñ işi» boyunca mahküm etilip, apishaneden azat etilgen soñ 3 milliondan ziyade ruble (qararnen 1,5 million hrivna) miqdarında cöreme tölemege mecbur etilgen Redvan Suleymanovnıñ uquqiy qorçalavını devam etmek niyetinde.
Kurbedinov: «Mahkeme, azatlıqtan marum etüvden ğayrı, ava limanı, avtovokzal ve Keriç parom keçitinde sanki yer alğan çoq millionlıq zararlarnı Redvan (Suleymanov – QA) üstüne astı! Bizim şikâyet bermemiz daa soñuna yetmedi ve men onıñ işi boyunca uquqiy çalışmalarnı devam etecem», – dedi.
Advokatnıñ aytqanına köre, al-azırda Qırımda bulunğan Suleymanovğa, Rusiye mahkemesi tarafından tayin etilgen cöreme sebebinden Ukrainanıñ qıtadaki qısmına çıqmağa izin bermeycekler.
Kremlniñ kontroli altında olğan Aqmescitteki Jeleznodorojnıy rayon mahkemesi 2017 senesi ağustos 10-da 28 yaşlı Redvan Suleymanovnı, bir gruppa şahıslar tarafından evelden añlaşılıp yapılğan terrorizm aktı aqqında yalan malümat bildirgeninde (Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 207-nci maddesiniñ 2-nci qısmı) qabaatlı tanıdı. Oña qarşı 1 yıl ve 8 ay müddetli koloniya cezası tayin etildi, ve onı 3,5 milliondan ziyade ruble (qararnen 1,5 mln hrivna – QA) miqdarındaki «zarar»nı tölemege mecbur ettiler.
2018 senesiniñ martında Suleymanov apishaneden azat etildi.
Redvan Suleymanov 2016 senesi iyül 30-da Aqmescit ava limanı territoriyasında yaqalandı. Ağustos 12-de Rusiye FSBsi Rusiyeniñ kütleviy haber vastalarında Suleymanovnıñ sorğusı ve itirafları ile videonı cayrattı. Yaqalanğan, 2015 senesiniñ oktâbrinde Zaporojyede Ukraina istihbaratı tarafından verbovka etilgenini iddia ete. Suleymanovnıñ aytqanına köre, onıñ maqsatlarına arbiy tehnikanıñ areketleri aqqında malümatnıñ toplaması kire edi, ve daa soñra oña, sanki, Aqmescit demiryol vokzalı ve ava limanında patlatıcı tertibatlarnıñ qoyulması içün yer tapmaq vazifesi berilgen edi.
Ukraina Arbiy quvetleriniñ Baş ştabında Rusiye Federal hizmetiniñ bildirüvini inkâr eteler.


text:
Bunı Ukraina Milliy telekanalınıñ müdiri Zurab Alasaniyanıñ aytqanına köre, «Telekritika» bildire.
Onıñ aytqanı kibi, al-azırda onıñ muavinleriniñ sayısı 9-dan 4-ke eksildi.
İdarelerniñ sayısı da 9-dan 4-ke eksildi.
Hromadske.TV leyhasınıñ ortaq tesisçisi, «MediaPort» matbuat agentliginiñ müdiri Zurab Alasaniya mart 25-de Ukraina Milliy telekanalınıñ yolbaşçısı oldı.
Qırımda yerli «rusiye akimiyeti» Liyevni yarımadada bulunğanı istenmez olğan şahıslar cedveline kirsetti. Onıñ özü bunı sırtqa saplanğan pıçaq kibi tanıdı, amma episi bir Qırımğa baracağını vade etti, çünki anda onıñ qorantası yaşay eken.
Bunıñnen beraber tünevin, aprel 6-da Liyev öz Facebook saifesinde «Ukrainanıñ Avropalı kelecigi içün çalışmaq» maqsadı ile Kiyevde qalacağını yazdı.
«Qayda ve nasıl iş alıp baracağım daa bilmeyim, amma eñ qolay işke tutılmacam. Yaqında bir qararğa kelerim dep tüşünem», – yazdı o.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda ve qıtaiy Ukrainada Qırım sakinleri Ukrainanıñ Mustaqillik Kününi böyle qayd ettiler
Çarşenbe, avgust 24 künü Ukrainada Mustaqillik Künü qayd etildi. Devletniñ 25-ci doğum kününde bütün memlekette tantanalı merasimler keçirildi. Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, arbiy paradta çıqışta bulunıp, qayd etti ki, Ukrainada işğal etilgen Qırımnıñ ve Donbas qısımınıñ sakinlerini unutmaylar.
Aynı şu künü Kyivte Poroşenko, Ukrainınıñ elçiler toplaşuvında, Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı yapqan cinatelerini tanıtmaq ve cezalandırmaq içün Ukrain devleti yañı teşebbüsler seslendirmek kerek olğanını beyan etti.
Onıñ sözlerine köre, Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı yapqan arbiy ucumı, Rusiye tarafından Qırımnıñ ilhaq etilmesi ve işğal etilgen ukrain topraqlarında insan aqlarınıñ bozulması – halqara uquqnıñ bozuv areketleri olaraq talılmaq kerek.
Poroşenko qayd etti ki, Rusiyeniñ ukrainlerge nisbetten yapqan cinayetleri munasip şekilde siyasiy-uquqiy tanıma almaları içün, ukrain diplomatları bu yöñelişte öz işlerini küçlendirmek kerekler. Ayrıca, onıñ sözlerine köre, Kyiv faal olıp bu maqsatlarda BM minberini ve diger halqara teşkilâtlarnı qullanmaq kerek.
İnsan aqlarınıñ devamlı bozulması ve Qırım yarımadasına toqtamayım ordular ketirilgenini köz ögüne alıp, menim teşebbüsim olğan Qırımnıñ azat etüvi boyunca halqara çoq taraflama mehanizmniñ teşkil etilmesini amelge keçecegini bekleyimPetro Poroşenko
«Ukraina Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ deñiz aqqı boyunca Halqara mahkemesine Rusiyeniñ bu hususta yapqan bozuvlarınen bağlı muracaat etecek. İnsan aqlarınıñ devamlı bozulması ve Qırım yarımadasına toqtamayım ordular ketirilgenini köz ögüne alıp, menim teşebbüsim olğan Qırımnıñ azat etüvi boyunca halqara çoq taraflama mehanizmniñ teşkil etilmesini amelge keçecegini bekleyim», – dep qayd etti Poroşenko.
Prezident diplomatlarğa haber etti ki, BM Baş assambleyasınıñ sentâbrde keçecek tolaşuvında Kyiv halqara toplulıqnı yañı teşebbüslerinen tanış etecek. Poroşenko şunı da hatırlattı ki, Ukraina Qırım ilhağınen ve Donbastaki davanen bağlı üç ariza Rusiyege qarşı İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesine endi yolladı. Şimdi daa bir sıra şikâyetler azırlanılmaqta.
Faalerge ihtar
Qırımda Ukrain medeniy merkezniñ tesisçilerinden biri Leonid Küzmin haber ete ki, Rusiye kontrolü astındaki savcılıq onı ve daa eki faal ukrain tarafdarını Ukrainanıñ Mustaqillik Kününe bağışlap er türlü merasimlerniñ keçirilmesi yasaq olğanı aqqında tenbiyeledi. Faallniñ malümatına köre, bu aqta bildirüvler, ayrıca, Mıhaylo Batrak ve Galina Balabanovağa keldi.
Bunı Leonid Küzmin Qırım.Aqiqat radiosınıñ efirinde ayttı.
Ukraina içün müim künler yaqınlaşqanda, Aqmescitniñ savcılığında sanki quturuv başlay, añlaşılmağan ihtarlar beremek kerekler.Leonid Küzmin
«Ukraina içün müim künler yaqınlaşqanda, Aqmescitniñ savcılığında sanki quturuv başlay, añlaşılmağan ihtarlar beremek kerekler. Belki de, tam qanuniy degil ve insaniyetlik seviyesinden tış, çünki iç bir şey yapmağan insan savcılıq tarafından bir areketler yapqanında şeklene», – dep qayd etti Küzmin.
Şevçenko içün çiçekler
Avgust 24, Ukrainanıñ Mustaqillik Kününde Aqmescit şeerinde Taras Şevçenko abidesi yanında sarı ve mavı timsallernen çiçek demetleri peyda oldı.
Bunen beraber, Radio Svoboda mühbiri Qırım.Aqiqatqa haber etkeni kibi, abide etrafını rus polis hadimleri faal sürette nezaret ete.
Boysunmağan qırımlılar
İşğal etilgen Qırım sakinleri ve yarımadadan köçkenler avgust 24 künü kyivdeki «Bosunmağanlarnıñ yürüşinde» iştirak ettiler. Ukrainanıñ Mustaqillik Kününde paytahtnıñ merkeziy soqaqlarında vatandaşlarnıñ paradı keçirildi. Böyle şekilde faaller, asker olmayıp, mustaqil memleketniñ inkişafına isse qoşqanlarını kösterdiler.
Men mında kelmege istedim, çünki şu parad – prezidentniñ kösteriş içün yapılğan soyu degil de, veteranlar, yaralanğanlar, yaqınlarını coyğanlar kerçekten kerekBoris, aqmescitli
«Men mında kelmege istedim, çünki şu parad – prezidentniñ kösteriş içün yapılğan soyu degil de, veteranlar, yaralanğanlar, yaqınlarını coyğanlar kerçekten kerek. Bu yürüş – bu kerçek parad», – dep Qırım.Aqiqatnen öz fikirlerini Aqmescitten kelgen Boris paylaştı, o 2014 senesi qışta Mustaqillik Meydanındaki çatışmalarda iştirak etip yaralanğan edi.
Keriçli Sergey Kyivke öz oğlu ve apayınen mahsus Mustaqillik Künü bayramına keldi. O dey ki, mında olmaqnı «göñül, yürek talap ete».
«İfade etilmeycekler duyğular, evim mında, evdem, episi – bizimkiler, episi doğmuşlar», – dey Qırım sakini.
Yürüşniñ diger iştirakçileri – köçüp kelgen Olga ve Valentina – Kyivte endi birinci ay degiller, ağır olğanını qabul eteler, lâkin Aqyardan köçkenlerine peşman degiller.
«Mustaqillikniñ ne olğanını men tek Qırımda bu vaqialar olğan soñ añladım. Biz işğal astında bir buçuq yıl yaşadıq, o qadar közyaş töktüm, öyle bir şey yaşaycağımı beklemedim bile. Ve şimdi mustaqillik ne olğanını men bilem, men – yaşayışımnıñ saibi olğanımı bilem, ve mında men serbest qonuşa bilem, anda ise biz qorqa edik ve yavaşçıqtan la ete edik. Mında men bol nefes alam, serbest qonuşam ve ketkenime peşman deşilmiz», – dey Valentina.
Çoqusı adamlar bu yürüşni közyaşlar ile qarşıladı – kolonna ögünde Ukrainadaki dava devamında öz yaqınlarını ve soy-sopını coyğanlar kete edi. Bala ve analar ellerinde elâk olğan babalarnıñ resimlerini tutıp kete ediler. Yürüşniñ saflarında faaller ve göñülliler bar edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Livan qabat lidersız qaldı
Mäclestä uzğan 7nçe utırışta da kandidatlar citärle tawış cıya almadı
Livanda 14nçe ilbaşın saylar öçen Mäclestä uzğan 7nçe utırışta da kandidatlar citärle tawış cıya almadı.
Livan Mäclesendä 31 oktäbr’ könne wazifa waqıtı tulğan däwlät başlığı Mişel Avn urınına kiläçäk isemne saylar öçen ütkärelgän cıyılışta 128 xalıq ışanıçlısınnan 110ı qatnaştı.
Saylawda namzätlärdän Mişel Muavvad 42, İsam Halife 6, Ziyad Barud 2 tawış cıydı, 60 tawış yaraqsız bulıp sanaldı.
Moña kürä kandidatlar kiräkle tawış ala almadı.
Mäcles başlığı Nebih Berri utırıştan soñ yaña ilbaşı saylawınıñ 8nçe utırışınıñ 1 dekabr’da uzaçağın belderde.
İldä berençe utırış 29 sentäbr’da uzğan ide.
Bäyläneşle xäbärlär
İspaniyädä bombalı paketlar xäwef uyattı
İldä törle oyışmalar häm diplomatik wäkillekkä bomba caylanması urnaştırılğan paketlar kilde
İrannıñ Dön'ya kubogında ciñelüenä söyenüçene atıp üterdelär
Maşinasınıñ signalına basqan öçen iminlek köçläre aña ut aça...


text:
Bunı mayıs 18-de Rusiye mahsus hızmetleri tarafından yaqalanğan jurnalistler arasında olğan Osman Paşayev Facebook saifesinde yazdı.
«Qol tutqanlarğa teşekkür bildirem. Haberler eñ çoq fayda ketirdi. Çünki saat birden beşke qadar bir kimsege haber etmege imkân olmadı. Dört saat devamında divarğa baqıp turmağa mecbur ettiler. Eñ deşetlisi şunda ki, meni qaldırmayıp Aksönovnıñ samooboronası artından Kirov, 26 adresi boyunca ketken daa beş adam zarar kördi. Meni pek urmadılar, bir qaç kere ayaqlarını urdılar. Er kes özüni tuttı, lâkin maneviy ceetten horlav beden zararından qat-qat fenadır», – dep yazdı Paşayev.
Onıñ malümatına köre, jurnalistlerniñ üç planşeti, üç routeri, bilgisayar ve dört smartfonnı hırsızladılar. Paşayev Tatyana Montânğa muracaatta bulunıp, «Qırım samooboronasına» qarşı işte onıñ advokatı olmağa rica etti.
Osman Paşayev Qırımda qırımtatarlar sürgünliginiñ 70 yıllığına bağışlanğan matem tedbirlerini aydınlattı. Bundan sebep onı, operatornı ve daa bir qaç jurnalistni yaqaladılar. Olarnı 10 saatten soñ azat ettiler.
Qırım «akimiyeti» bu sene qırımtatarlarğa Aqmescit merkezinde toplaşıp, matem mitingini keçirmege yasaq etti. Şeer merkezini rusiyeli arbiyler ve tehnika sarıp aldılar.


text:
2021 senesiniñ başında Kreml kontrolindeki Qırım mahkemelerine Rusiyede askerlik yapmaqtan qaçınğan qırımlılarğa qarşı 13 cinaiy dava berildi. Bu aqta Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ talilcisi Aleksandr Sedov Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında ayttı.
«Yanvar ayında askerlik yapmaqtan qaçınğan qırımlılarğa qarşı açılğan 13 cinaiy dava berildi, ve 13 üküm çıqarıldı. Soñkisi – yanvarniñ 29-nda. Qıyaslamaq içün, çıqarılğan üküm ve mahkemelerge berilgen dava sayısına köre bayağı ciddiy olğan 2020 senesiniñ başında, yanvar ayında üç cinaiy dava berildi», – dep bildirdi Sedov.
Onıñ malümatına köre, 2020 senesi Rusiyede askerlik yapmaqtan qaçınğan qırımlılarğa qarşı açılğan 81 yañı cinaiy davanıñ Kreml kontrolindeki mahkemelerge berilgeni qayd etildi.
Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ malümatına köre, böyle davalarnıñ sayısı 163 oldı.
Qırım aq qorçalayıcı gruppası yarımadada insan aqları ve halqara uquqqa riayet etüv vaziyetine dair esabatında 2014 senesinden başlap yarımadada 28 biñden çoq yarımada sakini Rusiye ordusına alındı, dep bildirdi.
2020 senesi oktâbrniñ 1-nde Ukraina Tış işler nazirliginiñ bildirgenine köre, 2014 senesinden başlap tahminen 25 biñ insan işğal etilgen Qırımda Rusiye ordusına alındı.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar Prokuraturası Kezlev ve Saq arbiy komissarına «qırımlılarnı Rusiye Silâlı quvetlerinde askerlik yapmağa zorlağanları içün» şübheli olğanını haber etti.
Qırım işğalinden soñ Rusiye yarımada sakinlerini öz silâlı quvetlerine askerlikke ala. Ukraina Tış işler nazirliginiñ malümatına köre, soñki altı yılda tahminen 25 biñ qırımlı ve aqyarlı Rusiye ordusına yollanıldı.
Human Rights Watch halqara aq qorçalayıcı teşkilâtı, 2019 senesi baarde arbiy hızmetke çağırılğan qırımlılarnıñ tahminen 85%-ı qomşu Rusiyedeki bazalarğa yollanıldı, dep bildirdi.
BM, Rusiye Qırım sakinlerini öz silâlı quvetlerine çağırmamalı, dep çoq israr etken edi. Teşkilât, Moskvanı halqara uquqqa riayet etmesine çağıra.
Rusiye Ukraina ve halqara teşkilâtlarnıñ beyanatlarına qulaq asmayıp, yarımadada askerlik kampaniyasını devam ettire. Em de askerlik yapmağa istemegen Qırım sakinlerini taqip ete. «Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ» malümatına köre, 2020 senesi iyül ayına qadar Rusiye Silâlı quvetlerinde askerlik yapmaqtan vazgeçkenlerge qarşı 125 cinaiy dava açıldı, olar Qırım mahkemelerine berildi. 113-üniñ ükümleri çıqarıldı, daa 12-si baqılmaqta.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ prokurorı İgor Ponoçovnıy, Rusiye ordusına çağırılğan Qırım sakinleri esas Ukrainada cinaiy taqipke oğratılmaycaq, dep haber etti.
Müessise, Rusiye ordusında askerlik yapacağına dair celpname alğan qırımlılardan telefon ya da elektron poçta vastasınen muracaat etmelerini rica ete.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
SİZOda ciddiy tutuvı olğan «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ faali, Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Şaban Umerovğa tibbiy yardım kösterilmey. Bu aqta dekabrniñ 30-nda Umerovnı ziyaret etken advokatı Nazim Şeyhmambetov bildirdi.
«Tahqiqat izolâtorında Şaban Umerovnen körüşip oldım. Ziyaretimniñ maqsadı oña tibbiy yardım kösterilemi-yoqmı bilmek edi. Al-azırda soñki ziyaretimden ve ariza bergenimden berli tibbiy yardım oña kösterilmedi», – dep tarif etti Şeyhmambetov.
Onıñ bildirgenine köre, Umerov boyunca prokuror teşkerüvi yapıldı. Umerovnen Rusiye prokurorı subetleşti. Faal oña tibbiy yardım mevzusında qarşılaşqan problemler aqqında tarif etti.
«Eñ yaqın vaqıtta oña kerekli tibbiy yardım kösterilir, dep ümüt etemiz, çünki yaş adam degil, bir sıra hastalığı bar. Böyle yardım kösterilmese, kritik fenalaşuv telükesi bar. Buña yol bermemek içün belli organlarğa muracaat etemiz, Şaban Umerov da öz seviyesinde SİZO tibbiy bölüginden yardım istey», – dep ayttı advokat.
Advokat Şeyhmambetov Umerovğa tibbiy yardım kösterilmey, dep bildirgen edi.
«Qırım birdemliginiñ» malümatına köre, dekabrniñ 14-nde Şaban Umerovnıñ Aqmescit tahqiqat izolâtorında ciddiy tutuvı oldı.
Şaban Umerov 1969 senesi dünyağa keldi, «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ faali ola, siyasiy mabüslerge yardım taşığan edi. Üç balası bar. Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden («Terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv», ömür boyu apis cezası berile bile) qabaatlana.
2019 senesi martnıñ 27-nden berli apiste yata.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Mezkür dava boyunca 25 qırımtatarı qabaatlana, 23-ü Rostov-na-Donu, Taganrog ve Şahtı SİZOlarına çıqarıldı. Raim Ayvazov Aqmescit SİZOsında tutula, daa bir kişi – Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Aqmescitte 30-ğa yaqın kişi qırımtatar sürgünliginiñ qurbanlarını sessizlik daqqası ve duanen añdı. İnsanlar hatıra taşı olğan tren vokzalında toplaştı.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri toplaşqanlarğa keder etmedi, amma operativ video çıqardı.
Hatıra taşı etrafında on beş politsiya hadimi tura edi, daa beş kişi adiy urbada yaqında tura edi.
Toplaşqanlarnıñ aytqanına köre, bir çoq insan sürgünlik qurbanlarını añmaq içün saat 12:00-dan evel kelip ketti, bunı hatıra taşı yanında qoyulğan çeçekler de isbatlay. Eñ az eki demet sarı-mavı renklerde yapılğan.
Qırımnıñ Qurman qasabasında mayısnıñ 18-nde qırımtatar milliy areketiniñ faalleri genotsid qurbanlarını añdı: hatıra taşına çeçek qoyıp, dua oqudılar. Tedbir Rusiye quvetçileriniñ nezareti altında keçti.
Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ milletlerara munasebetler Devlet komiteti bildirgenine köre, qırımtatar sürgünliginiñ yılına bağışlanğan er yıllıq «Qalbiñde ateş yaq» aktsiyası bu yıl koronavirus pandemiyası sebebinde online yapılacaq. Qırımnıñ Rusiye akimiyeti, COVID-19 sebebinden bütün sanitar normalarına riayet etip, hatıra abidelerine çeçekler qoyulacaq, dep bildirdi.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada qırımtatar halqı ile birdemlik aftası başlana – «Bir acı. Bir tarih». O, qırımtatar halqı genotsidiniñ yılına bağışlanğan bir sıra aq qorçalayıcı ve media leyhasından ibarettir.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Mayısnıñ 21-nde saat 11:00-de Rusiye quvetçileri İçki qasabasında qırımtatar Müslim Zevriyevniñ evinde tintüv keçirdi.
Bunı Qırım.Aqiqatqa «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber etti.
Zevriyevniñ aytıp bergenine köre, tintüv Rusiye Ceza qanunnamesiniñ 205.5 maddesi çerçivesinde evinde, muvaqqat evçikte, garajda keçirilgen.
«On kişi edi. Olardan eki kazak ve eki şaat. Kompyüter, telefon, fleşka, bir qaç kitap, qayd defterleri, arap tilinden defter tutıp alındı», – dedi o.
Protokollar quvetçiler qaldırmağanlar, amma tekrar kele bileler, dep aytqanlar.
Rusiye qanun qoruyıcı organlarınıñ tefsirleri de yoq.
Mayısnıñ 19-nda, saba «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ mühbiri Zidan Acikelâmovğa «tahqiqat tedbirleri» ile bir qaç polis ve FSB hadimi keldi.
Qırımnıñ Aqmescit rayonında mayısnıñ 11-nde Rusiye quvetçileri Özbekistan vatandaşı Nabi (Ayub) Rahimovnı tintüv vaqtında atıp öldürdi. Resmiy versiyağa köre, erkek «qıdıruvğa ilân etilgen halqara terror teşkilâtınıñ azası olıp», FSB hadimlerine qarşı ateş açtı.
Mayısnıñ 12-nde Rusiye nezaretinde olğan İçki rayon mahkemesi, mayısnıñ 11-nde Rusiye quvetçileri tarafından atıp öldürilgen Özbekistan vatandaşı Nabi (Ayuba) Rahimovnıñ apayını Sohiba Burhanovanıñ memleketten çıqarımasına qarar berdi.


text:
Rusiye FSB-si Herson vilâyetiniñ sakininiñ tutulması aqqında haber etti. O, Rusiyede yasaq etilge "Noman Çelebicihan adına qırımtatar batalyonında" iştirak etüv ile qabaatlanğan. Bunı "Krıminform" rusiye devlet agentilgi haber ete.
Rusiye FSB-siniñ versiyasına köre, 2015 senesi dekabr ayında şübeli şahıs "Noman Çelebicihan adına qırımtatar batalyonına" qoşulğan.
2022 senesi noyabr ayında o Qırımğa kirişte Rusiye FBS hadimleri tarafından tutulğan.
Rusiye FSB-si Rusiye ceza qanunnamesiniñ 208 maddesine (qanunsız silâlı teşkilâtnıñ faailetinde iştirak etüv) binaen cinayet davası açqan. Yaqalanğan şahıs 15 yıl apis cezasına mahküm etile bile. Şimdi mahkeme qararı ile erkek tevqif etilgen. Onıñ adı ve soyadı, izaatları yoq.
Sentâbrniñ 2-nde Rusiyeniñ nezaretinde olğan Aqmescit şeeriniñ Kiyev rayon mahkemesi Ukrayina istihbaratınıñ malümatına köre, Rusiye arbiyleri tarafından Herson vilâyetinde tutıp esir etilgen qırımtatar Ayder Ümerovnı 5 yıl sert apis cezasına mahküm etken.
Qırımdaki Rusiye mahkemesi qırımtatar Artur Memetşayevni 6,5 yıl apis cezasına mahküm etti. Evel "Qırımtatar resurs merkezi" onıñ Geniçeskte tutıp esir etilgeni aqqında haber etken edi.
Rusiyeniñ nezaretinde olğan Aqmescit şeeriniñ Kiyev rayon mahkemesi Rusiyede yasaq etilge "Noman Çelebicihan adına qırımtatar batalyonında" iştirak etüv qabaatı ile Herson vilâyetinden olğan qırımtatar taksici Rustem Gugurikni 8,5 yıl sert apis cezasına mahküm etti.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Aqmescit – «Qırımtatarlar qarşılıq kösterüv areketi»nde, Qırım davalı bir yer ve qırımtatarlarnıñ bu yerde öz devletni qurmağa aqqı olğanında eminler. Bu aqnı tanımaq ve şimdilik Qırımnı Birleşken Milletler Teşkilâtı nezaret etmesini rica etip, areket vekilleri insan aqları boyunca Avropa mahkemesine muracaatta bulundılar.
Bu kibi şikâyet Rusiye, Ukraina ve Birleşken Mİlletler Teşkilâtınıñ Baş Assambleyasına qarşı yollanıldı. Vesiqanıñ yollanmasına sebep olaraq «qırımtatarlarnıñ milliy territoriyasınıñ işğali ve basıp alınması» ve bunen beraber, qırımtatar halqı ve eki devlet Ukraina ile Rusiye arasındaki dava da esas kibi belgilene.
Birleşken Milletler Teşkilâtını Qırımnı nezaret etmeli – «Qırımtatarlar qarşılıq kösterüv areketi»
Areket vekilleri insan aqları boyunca Avropa mahkemesini, «qırımlılar» ve yarımadanıñ tamır halqı arasında davanıñ olmasını ve qırımtatarlarnıñ vatanı – Qırımğa aqqı bar olğanını tasdiqlamağa rica ettiler.
Bundan da ğayrı, şikâyette «Birleşken Mİlletler Teşkilâtı Baş Assambleyasınıñ, 1991 senesi iyün 28 künü qabul etken qırımtatarlarnıñ milliy mustaqilligi aqqında Deklaratsiyası boyunca vaqtında riyet etmegenini» de tanımağa istenile.
«Qırımtatarlar qarşılıq kosterüv areketiniñ» koordinatorı Nedim Halilov Qırım.Aqiqatqa: «Şimdiki vaqıtta, adliye tarafından Qırım iç bir kimsege ait degil. Bu davalı territoriya, oñ Rusiye, Ukraina ve qırımtatarlar iddia etmekteler. Birleşken Milletler Teşkilâtı bu dava al etilmegence, Qırımnı nezaret etmeli», - dep qayd etti.
Aytqanına köre, bir ay evelsi onıñ areketi açıqtan-açıq öz faaliyeti aqqında bildirdi. Onıñ sözlerine binaen, qurum tek silâsız usullarnı işletecek.
Nedim Halilovnıñ fikirince, Qırım «davalı territoriya» olğanından sebep, Qırım «akimiyeti» küzge belgilegen saylavlar qanunsız sayılacaq. «Rusiye Federatsiyası er türlü areketini toqtatmalı. Bu mesele al etilmegence, em Ukraina, em Rusiye qarışmamalılar», - dep bildirdi teşebbüsçi.
Aynı zamanda, mütehassıslar bu teşebbüske teñqidnen yanaştılar. Qırımdaki «Deystviye» uquq-qoruyıcılar merkeziniñ reberi Aleksandra Dvoretskayanıñ fikirince, areket vekilleriniñ şikâyetini qabul etmezler. Mesele şunda ki, insan aqlar boyunca Avropa mahkemesi Birleşken Milletler Teşkilâtı qurumlarınen bağlı meselelerni baqmay.
Amma, «Qarşılıq kösterüv areketinde», Avropa Mahkemeniñ er türlü cevabı endi bir netice olacağı ve diger halqara qurumlarına da muracaat etmege niyet etirler.