text:
Kara äle sin, çın moğciza bit bu! Bez, unike-unöç yäşlek malaylar da, monıñ böten fän dönyasına nindi zur açış ikänen töşenep aldık. Hätta şähärebezneñ ataklı ğalime, tarih fännäre doktorı Väli aga üze dä, kulları belän kar kebek ak çigälären kısıp, bülmädä ärle-birle yörenä häm söylänä ide:
— İskitmäle häl bu, balalar! Tiñdäşe bulmagan ber açış bu.
Ä bit barısı da yuktan gına başlanıp kitte. Cäy urtalarında bezneñ biş katlı däü yortnıñ unöçençe fatirı buşap kaldı. Anda yaña keşelär küçep kilde. Bez, ber törkem dus malaylar, şul tirädä yörenep tora idek. Berazdan işegaldına aksıl çäçle ber malay çıktı. Bezdä yaña malay bula inde bu. Anıñ başında bik matur çigüle tübätäy, borını östenä mul bulıp ere sipkellär töşkän, bezneñ kebek ük bişençe klass ukuçısıdır. Üze bik tere kürenä, koñgırt küzläre ut uynap toralar ide.
Bezdä çitlär belän tanışunı härvakıt Hämit başlap cibärä. Menä ul, kulların çalbar kesäsennän almıyça gına, tege malay yanına kilep bastı. Teş arasınnan gına bik ozın itep tökerep cibärde. Şäp çıktı bu! Bez hämmobez dä beravızdan: «O-o»! — dip kuydık. Ä tege malay isä moña ber dä gacäplänü beldermäde. Tik, küzlären kısa töşep, küñelennän nider isäplägändäy itte.
— Ä tehnik yagın, aksıy sineñ,— dide ul Hämitkä bik citdi töstä.— Avızdagı basımnı kinät köçäytergä, ä tökerekneñ oçu trayıktoriyäsen döres saylarga kiräk. Menä bolay!—häm ul şundıy ozın itep, şundıy yırakka tökerep cibärde ki, bez «ah!» itep kenä kuydık. Hakıykatne tanımıy häl yuk: bu malay tökerergä bezneñ barıbızdan da, hätta Hämitneñ üzennän dä uzdıra ide.
— İsemen, niçek sineñ?
— İlham,— dide malay häm, ere teşlären kürsätep, yılmaep cibärde. Bezgä kulın suzdı. Yaklana belmi torgan, äybät malaydır bu. Tik menä Hämit kenä anı yaratıp betermäde kebek; kul kısışkanda çitkä karadı.
Annan bez, kapkaga çirattan basıp, tup uynıy başladık. İlham monda da hämmäbezdän citez kapkaçı bulıp çıktı. Karap torsan, üze hiç kabalanmıy, artıgın sikermi dä. Ä üze tupnı küz iyärmästäy citezlek belän ansat. kına totıp ala. Ällä niçä malay tibep karadılar, ämma kapkaga kertä almadılar. Hämit bu hälgä ürtälä ük kaldı.
— Ällä tupnı da şul matematika belän totasıñ inde sin? — dide ul.
— Näq şulay. Oçu trayıktoriyäsen aldan çamalau, aña karşı reaktsiyä tizlege häm tup minem kulda! — dide İlham gorur töstä.
Hämit üze inde ikençe yılın bişençe klassta utıra, isäp-hisapka mondıy Mahirlärne cene söymi ide. Menä häzer dä anıñ açuı kilde.
— Ägär dä min sineñ borın töbeñä berne kiterep yamasam?!— dide ul İlham karşına basıp.— Şunda sin minem yodrık trayıktoriyäsen aldan isäpläp, çitkä taypılırga ölgererseñ mikän?
İlhamnıñ bitenä kızıllık çıktı, küzlärendä kauşau çagıldı. Şulay da ul bik tiz arada üzen kulga aldı, ber adım da artka çigenmäde.
— Ä närsä? Sınap karıyk! —dide ul.
Bez tiz genä tügäräk yasadık. Ähä, menä häzer bula! Hämit ul ber seltäp cibärsä, ay-yay... Tik bu yulı bez kızık kürmi kaldık şul. İnde Hämit kulın kütärgäç kenä agaçlar arasınnan Väli aganıñ tavışı işetelde:
— Äy-häy, duslarım!
Väli aga bezneñ dus häm osta şahmatçı da el yı. Kayçak işegaldına çıgıp bezne cıynap ala da unikeşär taktada şahmat seansları birä. Bik yomşak itep kenä söyläşä torgan äybät küñelle bu kart şahmat uyınına kilgändä ğalämät usal häm rähimsez, bezneñ barıbıznı da beräm-beräm tar-mar itep taşlıy ide. Anı ber genä tapkır bulsa da otu härkemneñ tatlı hıyalı ide.
Ä menä bügen isä şahmat uyını da köndägeçä barmadı. Şahmatlarnı tezep kuyıp ber-ike yöreş yasauga, Väli aga bezneñ aldagı taktalarga kararga da onıtıp cibärde. Ul bik citdi töstä İlham yanında tuktalıp kaldı. Berazdan bez dä şunda cıyıldık häm... küräseñ bulsa, malay! Tege sipkel borın, tege çigüle tübätäy qaderle doktorıbıznıñ firzäsen otıp algan, ä korolen uñ yak poçmakka kertep posrıklagan ide. Tagın ike minuttan hörmätle Väli aga çıkırdap torgan mat almasınmı!
— Ä, yuk, yegetkäyem, bulmadı äle bu. Tagın uynıybız! — dip kıçkırıp cibärde ul.
Yarıy, tagın uynadılar, häm monısına närsä diyärsez? Tege malay aktıgı bu yulı bezneñ Väli aganı tagın da hurlıklı töstä tar-mar itep taşladı!..
Şunda alar şahmatnı çitkä kuydılar da bötenläy ikençe närsälär turında söyläşep kittelär. Ä bezneñ isä kolaklar ürä tordı. Baktıñ isä, İlham tarih fänenä kilsäñ dä, näq Väli aganıñ üze kebek ük, ällä nilärne belä ikän., Alar nindider urman eçlärendä tabılgan borıngı serle şähärlär, And taularındagı häzer keşelär yäşämi torgan Moçu-Pikçu, yäisä borıngı rimlelär ber köndä cimerep taşlagan güzäl Palmira härabäläre turında bik kızıklı itep söyläştelär.
Bez tagın ber gacäp hälne beldek. İlham bezneñ kebek ük unöç yäşlek ber malay bulsa da, inde urta mäktäpne betergän ikän! Yıl sayın ikeşär, öçär klass programmasın ütäp bargan ikän ul. Bıyıl köz universitetka kerergä, tarihçı bulırga cıyına ikän. Borıngı zamannan kalgan iske kartinalarnı, taş sınnarnı, törle istälek äyberlären tikşerergä häm öyränergä ikän isäbe. Monı işetkäç bezneñ Väli aga tämam açılıp kitte.
— Äydä äle alaysa, İlham! Äydä äle sin, duskayım, bezgä! Menä ber kızıklı nämärsä kürsätim äle min siña,— dide ul häm bezgä dä däşte.— Äydä, sezneñ şalman da kalmasın.
Väli aganıñ ulları-kızları inde küptän taralışıp betkän, äle bıltır gına karçıgı da märhümä buldı; ul berüze genä tora ide. Ä şulay da anıñ fatirında iskitkeç tärtip häm çistalık ikän. İdängä kelämnär cäyelgän, ä stena buylarındagı ozın kiştälärdä kitaplar, kitaplar! Şkaf öslärendä, östäldä iskitkeç matur näni sınnar, tagın ällä nindi hikmätlär. Tik tür stenadagı kalın ramlı, buyauları tonıklanıp, kayber urınnarı kubıp ta betkän ber kartina gına bülmäneñ yämen beraz cibärep tora ide. Bez kitaplarnı, näni sınnarnı karadık. Ä İlham isä kerä-kereşenä näq menä şul yämsez kartinaga bagındı: Anda nindider bik ozın, ukalı kiyemnär kiyep şundıy da biyek, zur urındıkta utırgan ber yäş hatın surätlängän ide. Närsä kızıgı bulgandır inde, Väli aga belän İlham şul kartina yanında şaktıy ozak taptanıp tordılar.
— Han kızımı yäisä üze patşamı bu hatın? Niçänçe ğasırda, kem yasagan bu kartinanı? İslam dine keşe suräten yasaunı tıyıp kilgän. Ä monda törki halıklar hatın-kızı surätlänä. Serle, gacäp serle kartina bu...— dip söylände Väli aga häm avır körsenep kuydı. Kart ğalimneñ bu serne bik tä beläse kilä ide, küräseñ.
İlham, östäldäge zur lupanı alıp, anıñ aşa kartinaga, ayıruça buyavı kupkan urınnarga bik centekläp karap tordı.
— Minem sezgä ber üteneçem bar, hörmätle doktor,— dide ul berazdan şaktıy dulkınlanıp.— Bu kartinanı min üzebezneñ öygä alıp torsam ikän. Şunda akrınlap kayber närsälärne açıklarga da mömkin bulır ide. Bälki bez monı yasagan rässamnıñ tavışın da işeterbez äle...
Moña bezneñ kolaklar ürä tordı. Äy, safsata, äkiyät. Şapırınırga yarata torgan ber buş kuık ikän läbasa bu! Monnan piçämä ğasırlar elektä, han zamannarında yäşägän ber rässamnıñ tavışın tşlatmakçı bul a imeş... Älbättä inde, moña Väli aga üze dä, bez dä ber tamçı ışanmadık. Väli aga kölemseräp İlhamga karap tordı da başın çaykap kuydı.
— Kartinanı alırga mömkin, älbättä,— dide ul.— Ämma annan fayda bulır mikän?
İşegaldına çıkkaç bez kartina kütärgän İlhamnı tuktattık. Kart ğalimne bez çın küñeldän yaratabız, hörmät itäbez, anı aldagan keşe bezdän şäfkat kötä almıy ide.
— Nu, ägär dä sin Väli abıynı aldasañ, buldıra al-masañ, kara anı,— dide Hämit.— Küz töbeñä fonarnıñ berägäylesen eläçäkmen min sineñ.
— Yahşı. Min moña riza,— dide İlham .da nık itep.— Tik şunı bel. Ägär dä inde min buldıram ikän, sineñ dä tanavın, äzer bulıp torsın.
Şunnan soñ, könnär bik matur torsa da, İlham ike atna buyı işegaldına çıkmadı. Bezneñ razvedka häbär it» tordı: İlham balkonda gimnastika yasıy, ällä nindi iske kitaplar aktarına da öyenä kerep yugala. Öyendä närsäder mataştıra ide, küräseñ. Aña karata malaylarnıñ fikere törleçä buldı.
— Vunderkind imeş,— dip teş arasınnan suzdı Hämit.
— Kaya ürelgän bula bit äle, korı kuık! — dide kayberäülär.
Ä min isä älegä ber yakka da kuşılmıy kötärgä buldım. Läkin min dä üzebez kebek ük sipkel borın ber malaynıñ fännär doktorınnan uzdırıp närsä dä bulsa maytara alasına hiç tä ışanmadım. İke atna buyına işegaldında şul turıda kızu bähäslär bardı. Ä Hämit inde, kem äytmeşli, ciñnären sızganıp, yodrıkların töynäp kuygan, finalnı, İlham kölkegä kalası könne tüzemsezlänep kötä ide.
häm menä ul kön! İlham kultık astına tege kartinanı häm tagın nindider ber kara tartma kıstırıp, işegaldına kilep çıktı. Malayıbız bik yonçıgan ide; borını östendäge sipkelläre tagı da arta töşkän keb yık.
— Äydägez! — dide ul gadi genä itep.
Bez barıbız da tantanalı adımnar belän Väli abıylarga yünäldek.
İşektän kerügä İlham tege tartmanı östäl östenä kiterep kuydı. Ber süz dä äytmästän, bik serle itep başta Väli agaga, annarı bezgä karap aldı. Bülmädä ällä nindi ber şomlı tınlık urnaştı. Bötenebez dä tege kara tartmaga tekäldek. Äyterseñ lä bu keçkenä genä tartma eçennän äkiyättägedäy ber can iyäse yäisä siherçe gnom kilep çıgar kebek ide. Bez hätta ber-berebezgä sıyına töştek. Väli aga üze dä, nigäder şik totkanday, pışıldap kına sorap kuydı:
— Ä nämärsä bula soñ bu?
— Üz.yım yasagan magnitofon bu,— dide İlham şulay uk pışıldap.
— Ä anıñ kartinaga nindi bäyläneşe bar?
— Turıdan-turı bäyläneşe bar, hörmätle doktor, turıdan-turı... Menä tıñlap karagız äle! — dide İlham tantanalı itep häm magnitofonnı eşlätep cibärde. Başta berni dä işetelmäde. Tik tınlık kına tagın da tiränäyä, şomlana töşkändäy buldı. Annarı bez siskänep kittek. Kemder ayırmaçık itep: «Bismilla!» — dip kuydı. Şunda uk tamak töbennän çıkkan ikençe ber kalın, ämma matur tavış gacäyep ozın, moñlı ber köygä suzıp cibärde: «Ber hikäyät kılayım uş mohtäsar, Ravilärdän buldı bezgä bu häbär...»
Bu närsä tagın bu?! Nindi köy, nindi añlayışsız süzlär? İlham bu süzlärne, bez berkayçan da işetmägän bu ozın köyne kaydan yazıp algan? Bez aptıraşta idek. Ä Väli aga isä tämam tetränep kalgan, ällä nindi moğciza kürgändäy, äle tartmaga, äle İlhamga karap tora.
— Unaltınçı ğasırda uk yazılgan şiğırlär... Şağıyr Möhämmädyar Mähmüt ugılı... «Nurı sodur» poemasınnan bit bu? Monı kaydan, niçek yazıp aldıñ siñ, İlham?! Teträndergeç häl bit bu! — dide ul tañ kalıp.
— Bu tavış rässamnıñ üzeneke yäisä kartinanı yasaganda yänäşä karap torgan ikençe ber keşeneke dä bulırga mömkin, Väli aga,— dide İlham.
— Ä anısın kaydan belä aldıñ?
— Şaktıy gadi yul belän, här ukuçı belä inde, tavış havada bik vak, ämma şaktıy köçle dulkınnar räveşendä tarala,— dip söyli başladı İlham, näq därestä cavap birgändäy beraz dulkınlanıp.— Rässam kartina yasaganda yakın-tirädäge teläsä nindi tavışlar, dulkın räveşendä, äle kibärgä ölgermägän buyau östenä töşep kalalar. Rässamnıñ üz tavışı da, anıñ yanında torgan keşelärneke dä. Annarı buyau kata, anıñ östendäge dulkınnar da ğasırlar buyına saklanalar. Monısı anıñ minem açış tügel, bu hakta «Belemdä — köç» curnalı yazıp çıktı. Tik min andıy tavış dulkınnarın magnitofon
. tasmasına küçerep yaza ala torgan caylanma gına yasadım. Sezneñ bu kartinadan min älegä menä şuşı sez işetkän tavışlarnı gına yazıp alırga ölgerdem. Tagın da tırışkanda...
Väli aga, çal çäçle ğalim, İlhamga söyläp beterergä dä birmäde. İñnärennän koçıp kükrägenä kıstı.
— Nindi gadi üze, ä nindi zur açış. Tarih fäne öçen bäyä birergä dä mömkin bulmagan 6 yır açış! — dide ul.— Rähmät siña, ulım, çın küñelemnän rähmät. Barlık fän eşlekleläre, ğalimnär isemennän rähmät. Sin tagın da ukı, tagın da yañalıklar uylap tap. Sineñ kiläçägeñ bik zur, ulım. Aldagı tormışıñda sine zur eşlär kötä! — häm doktor küzenä kilgän yäşlären sörtep aldı.
İşegaldına çıkkaç ta Hämit, ike kulın artka kuyıp, İlham karşısına kilep bastı. Başın tübän ide.
— Seltä berne, İlham!
— Ni söyliseñ äle sin? — dide İlham.
— İçmasa berne genä bulsa da tamız,— dip yalındı Hämit.
İlhamnıñ Hämitkä bik nıklap kına .berne yamarga tulı hakı bar ide, häm bez annan monı köttek tä. Ä ul başta Hämitkä karap berni añlamıy tordı. Annarı ere teşlären kürsätep yılmaep cibärde.
— Yuknı söylämä äle, Hämit. Ä däreslär äzerlägändä kıyın bulsa minem yanga gına keregez. Yärdäm itärmen. Uynavın da bergä uynarbız. Min bit uynarga da yaratam! — dide ul.
Äytäm bit, yaklana belmi torgan, äybät malay ul.


c: text/html

text:
İke Yäşär Gaznävi
Hikäyä
- Gaznävi Gabdulıç ülgän! İşettegezme?!
İrtänge unga çak eşkä cıyılıp betkän mäçet tözüçelärgä bu kaygılı häbärne Tübän Oç Fänil alıp kilde.
- Kit äle! Abdullinmı?! Bulmas!!!
- Alay dip äytmä, Räfit. Ay çaması elek kürgän idem. Bik beterengän ide märhümkäyem, yabıkkan. Elekkege Gaznävi dä dimässeñ. Ülgänder. Bulır...
- Yegetlär! Häyer salırga barırga kiräk!
- Barırga kiräk! Üzebezneñ predsedatel bit!
İnde taralıp betep bargan Ürmäle avılınıñ näq urtasına mäçet tözep mataşkan dürt ir başlanıp ölgermägän eşlären taşlap, aşıga-aşıga, aralarında «starşoy» bulıp yörgän Samatnıñ öyenä yullandılar.Anıñ yortı yılga tege yagında, tau bitenä bäräñge bakçasın suzıp utırgan. Samatnıñ holkı duamal gına bulsa da, öye hälle, däü genä. Älege dä bayagı şul mäçet tözetüçe abıysı İlsurnıñ yärdäme, hatını Göliyäneñ totanaklılıgı belän bargan dönyası görläp tora: abzarında malı, bakçasında ciläk-cimeşe, kazanında aşı özelmi.
Kış buyı eşsezlektän «integep», aşap, kırın yatıp televizor karap, yal itkän äzmäverdäy dürt ir, iyünneñ irtädän ük kızdıra başlagan esse koyaşında yanıp-peşep, salkınça öygä kilep kerdelär. Kiyemnären işek töbendä salıp taşlap, bäläkäy yaktagı östäl tiräli utırıp, Gaznävi Gabdulıçnıñ kızık-mäzäk süzlären, kılıkların iskä ala-ala, Göliyä dävahanädän töngelektän eştän kaytıp ötälänep peşergän eremçek pilminen kaymak salıbrak bökläp kuydılar da, ap-ak sölgegä börçäk-börçäk tirle mañgay-küz tirälären, cilkälären,tännären sörtep, kiregä külmäklären kiyärgä totındılar. Şunda aradan pöhtäräge, gomer buyı şofer bulıp eşläp tä keşe küzenä maylı ciñ, tapılı çalbar belän çıgıp kürenmägän Fänilneñ:
- Kırınmagan kileş... barabızmı? Gaznävi Gabdulıç yanına? - digän tavışı çıktı.
- Döres, Fänil, Gaznävi Gabdulıç yanına kırınmıy baru kileşmäs... Kırınıyk, yegetlär!
Samat bik küp yıllar elek, Abdullin predsedatel zamannarda, avıl sabantuyında ger kütärep algan büläk «Agidel» kırıngıçın şürlektän alıp yegetlärgä suzdı. Çitlärenä magazin sagızı eçennän çıkkan nakleyka räsemnär, şärä-şärä hatınnar, multik geroyları yabıştırılgan közgegä çirat torıp, beräm-beräm kırındılar. Tamak tuygaç, çäçlärne tarap, ciñnärne sızganıp kuygaç, kükräklär kiyerelep kitte, avızlar yırıldı. Törtmä tellänep, şayarışıp, ber-bersennän köleşep aldılar. Tik kütärenke küñel-käyef ozakka barmadı. Yuantık gäüdäle, bäläkäy buylı Räfit başta çalbar kesäsen kapşadı, annan yuan cilkäsen kaşıdı, şunnan soñ koyaşta oçları yanıp sargaygan, avızına kerep torgan ozın mıyıgın çäynäp aldı da:
- Eh, yegetlär! Bulmadı! Barıp bulmadı! - dip äytep saldı.
- Niyä bulmadı?
- Akça yuk! Kesä buş! Gaznävi Gabdulıç hätle Gaznävi Gabdulıçka un täñkä häyersez dä barıp bulmıy! Ul bit bezne eşlägän çagında akçasız totmadı. Ne to çto häzer... kayberäülär... - Monsı aralarında iñ mesken, iñ yabık keşe -Räsimneñ bakçasına töbäp atılgan taş. Ul älege predsedatelneñ çıbık oçı härendäşe, halık äytmeşli, «küper başında... çäpäşkäne...». Predsedatel Ähtäm belän utırıp ber eçkäne, kul birep küreşkäne, avız teräp söyläşkäne bulmasa da, yuaş holıklı Räsim, berni däşmi, ğayeple keşedäy kıyınsınıp, sıyık çäçle başın ide. Ä tel çarlarga ostarıp algan, türä tirgäp tik yatkanga akça kötä torgan ciñel käsepkä öyrängän irlärgä şul gına kiräk. Kittelär älegesen sügep, elekkesen maktap. Ülgän sıyır, älege dä bayagı şul halık äytmeşli, sötle bula bit ul.
- Eh, elek şäp ide şul! Gaznävi Gabdulıç bezne ber äçmuha hind çäye, ber kap «Belomorkanal» tämäkese birep bulsa da aldap eşlätä ide!
- Çäçü betsä - bäyräm! Urıp-cıyuda şoferlar - könneñ töp geroyı! Bezgä poçet! Bezgä hörmät!
- Äye, malay! Mal karauçıları, ferma tiräsendä yörep tamak tuydıruçıları ber yak çittä tora. Bezne, sölek kebek un yegetne uçilişeda ukıtıp kaytardı, menä digän yaña «Kamaz»lar, «Ural»lar tottırdı. Eh!!!
- Üzebez dä sınatmadık bit, yegetlär! Eçep-tuzıp yörergä vakıt bulmadı. Yırak yuldan kaytıp kermädek. Tezelep çıgıp kitär idek, ä! Sin kem dä min kem! Şofer - uvacayımıy keşe buldı Gaznävi Gabdulıç vakıtında... Eh!
- Ä häzer... Yul buyındagı ike basunı çäçep kuyalar da, şunı zur itep söylilär. Çıkkan bodayın da keşe malı kerep aşap beterä. Anı urıp-cıyarlık kombaynı yuk. Maşinalarnı da satıp beterde bit...
- Fermanı da tarattı, parknı da. Ä Gaznävi Gabdulıç vakıtında görläp yäşi idek. Uzışıp eşlibez, eş hakı bar, premiyälär elägä. Tözeleş bara. Kirpeç, kom taşıybız! Ketmer dä keşe ide bit, märhümkäyeñ!
- Yuk, yegetlär, barmıy bulmıy! Göliyä! Kiter unar täñkä akça!
- Soñ... Bala akçası gına bit...
- Bulsın! Gaznävi Gabdulıçka calkı tügel. Davay! Kaygılı häbärne söyli-söyli avıl aşa çıkkan irlärne kolhoznıñ elekkege aldıngı sıyır savımçısı Räsilä bot çabıp aptırap, elekkege zavsklad Fakiyä tüti avızın yaulık oçı belän kaplap yılap, yäşräklär häyer salırga barırga cıyılışıp, ozatıp kaldılar.
Mäçet tözüçe yegetlärneñ ciñel ayagı, söyäksez tele belän häbär halıkka bik tiz taraldı. Ni disäñ dä avıl cirendä çıbıksız telefon yahşı eşli bit. Ürmäleneñ tübän oçında yañalıknı söyli başlap ölgermädelär, yugarı oçlar cıyılışıp İneşkä, Gaznävi Gabdulıçnıñ bügenge köndä yäşägän avılına kittelär.
Ülem häbäre barısın dä tigezläde. Dus digännäre dä, doşman uk bulmasa da, uram buylap tel çarlap, Abdullinnı tikşerep yörüçelär dä berdäm cıyınıp, böten eşlären taşlap, İneşkä barırga transport ezli başladılar. Berençelärdän bulıp Gaznävi Gabdulıç tözetkän agaç yortlarnıñ hucaları kuzgaldı. Gomere buyı fermada eşlägän altı balalı Täskirä artın suzıp, başın yugarı çöyep, ut çıkkanday kıçkıra-kıçkıra, kürşelären yögerep yörep çıktı. Anıñ çäreldek tavışına agronomnıñ yokı yaratkan yalkau biçäse Raziyä da, kolhozga ber tiyenlek yärdäme timäsä dä, üz kulları belän mäñge yort salıp kerä almagan öçen kızganudan poçti buşka kilgän öygä urnaştırılgan Särbiyevlar da, inde haklı yalında buluına karamastan öste-başı solyarkaga katkan traktorist
Zäki dä buldıralgan tiyenten aşıgıp, uram aldına cıyılıp, agronom Harisnıñ kolhozdan spisät itelgän iske «UAZ»ına katlı-katlı utırıp, yul sikältälärendä därräü kıçkırıp sügenä-sügenä sikerep, İneşkä aşıktılar. Bolar kitep, artlarınnan çıkkan tuzan basılgaç, bertösle tözelgän kolhoz öyläreneñ arasında iñ çagu buyaularga buyalganınnan üz abruyın belep aşıkmıy gına atlagan biçäsen iyärtep, älege predsedatel Ähtäm çıktı. Kesä telefonınnan eşlekle kıyafät belän söyläşä-söyläşä rul artına utırıp ul da Gaznävi Gabdulıç torgan taraflarga yullandı.
Kiçkä taba kaygılı häbär avıl başında utırgan öç katlı mäktäp artındagı yäşel çirämle tınıç uramga da kilep citte. Anda kapma-karşı kürşe bulıp tirä yakta iñ kürenekle dip sanalgan ike şähes yäşi. Berse olıgaygaç tugan cirenä kaytıp taralu aldında torgan avıl dävahanäsen saklap kaluçı Nailä Nuriyevna. Anı halık meditsina fännäre kandidatı bulgan öçen, küp yıllar instituta belem birgäne öçen dä tügel, iñ möhime kürep, totıp, tıñlap karap döres diagnoz kuyıp, dävalıy belgäne öçen ihtiram itä. Nailä Nuriyevnaga näq uram aşa elekkege kirpeç zavodı direktorı Ğalim Kaviyeviç yäşi. Ul da gomeren halıkka hezmät itügä bagışlagan keşe. Läkin anıñ matur eşläre «Min bolay ittem!», «Minem tırışlık belän şulay yahşı yäşisez!» dip laf oruları, avıl tormışın astan gına bolgatıp, üzennän initsiativalırak, därtleräk keşelärne yuk itärgä yörüläre arkasında kürenmi. Vakıtında halıknıñ yaratuınnan, kazangan abruyınnan könläşep, avılnıñ akıl yagı takır, eçe tulı mäker bulgan Kuyanovlar näselen ösketep, bolay da bolgançık zamannıñ oçsız-kırıysız cıyılışlarında teläsä närsä söylätterep, Abdullinı da ul eşennän töşertkän ide inde. Soñınnan Ürmälelär añlap bik tersäklären teşlärdäy buldılar da bit... Gaznävi Gabdulıçtan soñ rätle predsedatel kürmäde inde «Ürnäk» kolhozı. Azırak kına tırışkannarın da tiz genä yukka çıgara bardılar. Ğalim Kaviyeviçnıñ plannarı belän östäge citäkçelärneñ dä uyları ber ide bulsa kiräk. Ni öçen digändä, kiresençä bulsa, zur-zur fermalarnıñ taraluın, ul binalarnıñ kirpeçläp-kirpeçläp sütelep yukka çıguın, kısır basularnıñ çüp üsterep zar yılauların, maşina-traktorlarnıñ yuk kına akçaga satılıp, hälleräk keşelärneñ yortlarına küçep utıruın, avıl hätle avıl taralıp betep barganın ni yöräkläre belän tınıç kına küzätep, yomşak känäfilärendä utırırlar ide ikän. Ä zamanında bit kolhoznıñ iseme cisemenä turı kilä ide. Sıyır, sarık, tavık, duñgız fermaları diseñme, igen tulı basular, görläp eşlägän avıl halkı diseñme, hätta yäşelçä-cimeş bakçaları, balık ürçetü tarmagı, tözeleş brigadaları da bar ide «Ürnäk»neñ! Barnı yuk itüe tiz şul, ciñel şul... Ürmälelärneñ dönyaların taşlap häyer salırga yögereşüläre dä añlaşıla şunnan: görläşep eşläp yäşägän rähät çakların iskä alıp, şul zaman belän huşlaşırga kitte alar bügen...
...Barırga maşina söyläşep kergän Nailä Nuriyevnanıñ üteneçen kire kagarga kıyınsınıptır inde, yäş hatının, ällä kayan oçrap iyärgän Abdullinnar ğailäseneñ yakın keşese bulıp gomer kiçergän Räisä äbine maşinasınıñ artkı utırgıçına, vraç kürşesen algısına utırtıp tizdän Ğalim Kaviyeviç ta cilderep İneşkä barıp kerde. Avıl tıp-tınıç. Kayadır bargan, kayandır kaytkan keşe kürenmi. Gaznävi Gabdulıçlarnıñ kapka töbenä tuktagan maşina, kergän-çıkkan keşe kürmägäç, aptıraşıp, «razvedkaga» Nailä Nuriyevnanı kertep cibärdelär. Kapka keläseneñ kör tavışın işetep kunak karşılarga yögerep çıkkan hucabikäneñ yöze köläç, üze yılmaep toruına säyersengän tabib hatın gomere buyı patsiyentlarına birgän soravın bu oçrakta da kabatlamıy buldıra almadı:
- Hälegez niçek, Fänilä? Çirläşmisezme? Gaznävi Gabdulıç kayda?
- Mondamı-ın, Nailä Nuriyevna, mondamın! - Bakça türennän, almagaçlar arasınnan yort hucasınıñ yäşlärçä därtle tavışı yañgıradı. Berazdan ul üze dä kürende: sport kostyumı kiyep algan, eş biyäläylären salıp, mañgayındagı tiren sörtä-sörtä ışanıçlı adımnar belän kunak yanına yakınlaştı. Kulında bidräse, minnege. - Kolorado koñgızın cıyıp yörgän baş, daru sipmi genä ekologiçeski çista bäräñge aşarga ide isäp. Sez ni hällärdäsez, Nailä Nuriyevna? Nindi cillär taşladı bezneñ yaklarga?
Beraz önsez kalıp şak katıp elekkegedän dä tulılanıp, maturlanıp kitkän irgä karap torgan kunak:
- Häl belergä dip kilgän idek äle menä... - diyüdän dä yahşırak cavap tapmadı.
Küzlärendä şayan oçkınnar kabıngan ir häyläkär genä yılmaep hatınına küz kıstı:
- Çe-to, karçık, bügen minem hälne belergä Ürmälelär bik küpläp kilä äle... Töşke aş vakıtında mäçet tözüçelär -elekkege şofer yegetlärem häl belergä kerep çıktılar. «Rayon üzägenä kalayga kitep barabız»,- didelär. Annarı törkem-törkem, uram-uram cıyılışıp kilä başladılar: taş yortlar, agaç öylär, yılga tege yaklar, Bakasaz töbäge, skotniklar, doyarkalar, predsedatel Ähtäm... Hätta yäş mulla da kilde. «Häl belergä kildem,»-di. «Gomer dä belmägän hälne nişläp äle belergä buldıñ soñ?»- digäç, däşmi üze. Sez dä kilgänsez, rähmät töşkere... Äydägez, öygä kerik, çäy eçärbez...
- Min üzem genä tügel bit, Gaznävi Gabdulıç... Sezne... sezne ülgän dip işetep, häyer salırga dip kildek... Ozın gomerle bulırsız äle bolay bulgaç, Alla boyırsa...
Ul arada kapkadan kıyar-kıymas kına atlap, kalgannar da kerde. Abdullin, kolaçın kiñ cäyep, alarga karşı atladı:
Äydägez, äydägez, uzıgız, kıyınsınmagız, bügen Ürmälelär miña küp kilä. Niyä üzeñ genä, Räisä apa? Gäräy abzıy miña un täñkä häyeren cällädemeni?
- Nişläp cälläsen di... Avızıñnan cil alsın andıy süzne, Gaznävi Gabdulıç... Menä bit, hodayım, menä bit... - dip üzaldına söylänä başladı kaltırap töşkän Räisä karçık.
- Yarar inde, Gaznävi, katı däşmä, kilgännär bit... Äydägez äle, bakça cilägem bigräk uñdı bıyıl, kilgän yalı cıyıp alıp kaytıp kitärsez. Äydägez, äydägez...- dip, çakırılmagan kunaklarına yärdämgä aşıktı mölayım yözle, yomşak süzle hucabikä hatın.
Kunaklar, tämläp çäylär eçep, bidrä-bidrä ciläklären totıp, maşinaga utırganda kötü küptän kaytkan, koyaş bayırga taban tägärägän ide inde. Ürmälegä kergän çakta tezelep utırgan yäşlär uramında - Abdullin tözetkän taş öylärdä utlar kabındı. Yäş kenä änilär itäk-itäk balaların kiçke çäygä cıydı. İr-at abzar-kura tiräsendä töngelekkä mal yabıp bulaştı. Tormış üz köyençä dävam itte.
İrtägäsen irtük, savıp çıgargan sıyırların kötügä kuganda çäreldek tavışlı Täskirä hatınnarnıñ yokıların kaçırıp yaña häbär söyläde.
- İşettegezme? - dip çäreldäde ul, üz tavışınnan üze kanäğat bulıp, - Abdullin ülmägän iç malay! Kiçä häyer salırga dip buşka gına benzin yandırıp yörep kayttık. Bez ülsäk tä ul kalır äle! İke yäşär äle ul Gaznävi! Köne-töne, al-yal kürsätmi eşlätep bezneñ böten tazalıknı beterde dä, üze rähätlänep yäşi häzer! Äle ülärlek tügel äle, tügel. Yegetlär kebek! Elek tä şulay sikergälän tora ide, äle dä şul, näsel ügezemeni, malay! Bezne genä-ä, kuıp eşlätep, kartaytıp kitte... Üze ike yäşärgä kilgänder äle... Abdullin kebeklär...
Täskiräneñ tavışı ozın kön buyına avılnıñ äle ber oçında, äle ber başında işetelep, ülmiçä «ğayeple» bulgan Gaznävi Gabdulıçnıñ tetmäsen tete dä tette, tete dä tette...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bunı Rusiye Federtsiyasınıñ sağlıq saqlav naziri Veronika Skvortsova aprel 1 künü Qırımda iş ziyareti çerçivesinde bildirdi, dep haber ete Aqmescit şeer şurasınıñ matbuat-merkezi.
Ministr qayd etti ki, Qırımnıñ sağlıq saqlav ağı zemaneviyleştirmek kerek. Rusiye Federatsiyasınıñ diger regionlarında qullanılğan tehnologiyalarnıñ kirsetilmesi lâzimdir.
«Şimdilik Qırım Cumhuriyetiniñ sağlıq saqlav tertibatı sovet bücet printsiplerine köre yaşay, ve, elbette ki, bizim vazifemiz – kelecek 9 ay devamında tertibatnı adaptirlemek ve evelleri Qırımda olmağan sigorta tibbiyetiniñ mehanizmlerini meydanğa ketirmektir. 2015 senesi yanvar ayından başlap, Qırım tertibatı Rusiye Federatsiyasınıñ sağlıq saqlav umumiy tertibatına kirmeli», – dedi Skvortsova.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Dünyanıñ çoqusı memleketlerinde ilân etilgen karantinni degil de, «uzun tatilni» ilân etken Rusiye prezidentiniñ televizion muracaatından soñ işğal etilgen Qırım sakinleriniñ – qomşu Rusiyeniñ kurort sakinleri kibi – Kreml siyasetiniñ qurbanı ola bilecekleri belli oldı. Ve mında birden Putinniñ kerçekke belli yanaşuvı is etildi.
Çünki vatandaşları içün sert karantin ilân etken ve sakinleri evde qalsın dep ceza berilüvini talap etken memleketler bar. Kiçik tedbirlernen sıñırlanğan, amma işlerni saqlap qalğan memleketler de bar. Ğaliba, Vladimir Putin karantin yerine bayram yapacaq olğan zemaneviy dünyanıñ az avtoritar ükümdarlarından biri oldı. Ve şimdi kerçekke daa yaqın olğan ve qırğınlıq olacağından qorqqan regional reberler Rusiye prezidentiniñ hatalarını tüzetmege mecbur.
Keriç köprü qırımlılar içün «ölüm yoluna» çevirile. Putin, rusiyelilerniñ başqalarınıñ toprağında yuqunç tarqatmasına yardım ete
Amma biñlernen rusiyeli «uzun tatilni» tolusınen qullanmağa istedi – Bali ya da Phuketke barmağa çare olmağan soñ. Yalta, Sudaq ya da Aqmescit sakinleri ise böyle aqılsızlıqnıñ reineleri oldı. Çünki Rusiyede iç uçaq seferleri devam ete. Qırım uçaqları ise – ilhaqnıñ birinci kününden berli qanunsız olsa da – Rusiye iç seferleriniñ bir qısmı ola. Meşur Keriç köprüni endi aytmayım, bu künleri o, qırımlılar içün on biñlernen rusiyeli Qırımğa ketken «ölüm yoluna» çevirile. Olardan qaç kişi yuqunçnen keldi?
Eminim ki, Rusiye işğalci akimiyetiniñ siyaseti işğal altındaki topraqta, halqara uquq ceetinden Rusiyeniñ bir qısmı olmağan topraqta qırğınlıq tarqaluvına yardım ete. Rusiye prezidenti semetdeşlerine telüke aqqında doğrusını aytmay, bu bir, daa beteri şu ki, Kreml, körgenimiz kibi, rusiyelilerniñ başqalarınıñ toprağında yuqunç tarqatmasına yardım ete.
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiye orduları zapt etilgen ukrain tanklarını Qırımnıñ şimaline yollaylar.
Bunı öz Facebook saifesinde Ukraina Mudaafa nazirliginiñ Qırım regional media-merkeziniñ yolbaşçısı Vladislav Seleznöv bildire.
«Berilgen malümatlarğa köre, saat 16:00 Qırımnıñ şimaline taba Rusiye Federatsiyasınıñ 10 tralından ibaret olğan kolona yol aldı. Olarnıñ vastası ile 36-ncı yalı mudaafa brigadanıñ (Perevalnoye) terkibindeki T-64b tanklarını köçüreler. Kolonanı GAİ ve VAİ maşnalarnı ozğara», – dey o.
Bundan da ğayrı, onıñ bergen malümatına köre, Sarabuz meskün yeriniñ etrafında Aqmescitke taba 50 arbiy tehnika yol ala eken.
«Sarabuz meskün yeriniñ etrafında Aqmescitke taba 50 arbiy tehnika, şu cümlede BTR, «tigr», şahsiy erkânnı ve yaqarlıqnı taşığan maşnalar da yol ala», – qayd etti Seleznöv.


text:
Qırım aliy oquv yurtları mezunlarınıñ alğan diplomları Avropada tanılmaycaq.
Bunı tasil naziriniñ birinci muavini İnna Sovsun brifingde bildirdi, dep haber ete Ukrinform.
«Men Avropa ve çetel zenaatdaşlarımıznıñ Qırım universitetleriniñ statusı boyunca mevamlarını añlamaq içün olarnen qonuştım. Ukraina ükümetiniñ mevamına qol tutıp, şimdilik olar Qırım universitetleriniñ resmiy statusını tanımaylar», – dep ayttı Sovsun.
Onıñ bildirgenine köre, ileri yılları Qırım universitetlerinde berilecek diplomlar yalıñız Qırım ve Rusiyede tanılacaq, avropalılar ve amerikalılar işğal etilgen universitetlerde elde etilgen diplomlarnı tanımağa azır degiller.


text:
Toylaga cangı koşulup tebregenim cılladan, artı bıla toyçu bolup toy başçılıgı etgenim cılla bıla endigi toylanı tengleştirgenim sagatta kıynalganım zatlanı endiki toyçulaga anglatayım da bilgenleni bilmegenleri adetleribizni alaga da esleteyim dep bu cazuvnu cazarga tilegenme. Da "alay bir kart bolganmısa" derik bolursuz ya bullay bir az cılda kallay bir adetleribiz tas bolup ketgendi, üsünden cüz cılla keçgen adetleribiz birkaç degenlley cılda kalay tas bolgandı nek tas bolgandı bir köreyik. Toylaga cangı kirip tebregenim sagatlada ullularıbız köp karuvlu alamat toyla etiyelle tepserge çıkan kesi de bir alamat haz alıyedi tepsegenden endigileçe köp de aruv tepseyelmesele de tepsep tebresele esleri başlarından ketgençe keslerinden keçip tepsegenleri tepsevnü ruhun berebiliyelle...
KARAÇAY TOY KÖREYİK
Hatuvlanı Tolga Gençer
Toylaga cangı koşulup tebregenim cılladan, artı bıla toyçu bolup toy başçılıgı etgenim cılla bıla endigi toylanı tengleştirgenim sagatta kıynalganım zatlanı endiki toyçulaga anglatayım da bilgenleni bilmegenleri adetleribizni alaga da esleteyim dep bu cazuvnu cazarga tilegenme. Da "alay bir kart bolganmısa" derik bolursuz ya bullay bir az cılda kallay bir adetleribiz tas bolup ketgendi, üsünden cüz cılla keçgen adetleribiz birkaç degenlley cılda kalay tas bolgandı nek tas bolgandı bir köreyik.
Toylaga cangı kirip tebregenim sagatlada ullularıbız köp karuvlu alamat toyla etiyelle tepserge çıkan kesi de bir alamat haz alıyedi tepsegenden endigileçe köp de aruv tepseyelmesele de tepsep tebresele esleri başlarından ketgençe keslerinden keçip tepsegenleri tepsevnü ruhun berebiliyelle, anı üçün de toynu daha bir alamat etip tanga teri bardırıyelle, kişi de bu toyla da erikmiyedi, konak bolup kelgenlege konakbaylık etip, kesleri bir tepsesele konaklaga üç tepsetip alaga bek de sıy berip küreşiyelle, endikiçe bir cımdırık toy etip tanga teri nakırda etmiyelle, bir kesek toy etgenden sora bir kesek soluklanırga olturup artı bıla toyga başlıyelle, tebserge bilgen bilmegen har kim ayakta bolured toy etilgen sagatta kızladan da caşladan da olturgan bek ayıplı bolured kartla toy etgeni sagatta kızla caşla toynu koyup olturalmazelle, caşla toy etgen sagatta da ulula tepsese alaga hars daha karuvlu bolured. Kartlanı tepsegeni caşlaga berilgen sıy körülüredi, anı üçünde kartla toy cerinden ketginçi caşla kartlanı tepsetir üçün bir bek kadalırelle kartlaga tepsegiz dep.
Da tabi bu toyga başlamadan alga caşla kızladan bir ekisi toy üyüne barıp etillikleni ürenirelle, toy üyüde kelgen konaklaga ne etillikti şay hıçın lokum degenlikge konaklaga ikramla söleşilir, toy üyü bir caşlaga bir de kızlaga toyçu başı eterikleni aytıredi, kalgan caşla kızla da bu başçılık etgenleni onovunun tışına çıkmazelle, tışına çıkarık bolsala da bu başçılaga aytıp kayrı ketgenlerinde bildirip alay çıgarelle, bu başçı degenlerimde kelgen konaklaga konakbaylığın eterge,tepserge çıkganlanı da konaklaga sıyın tüşürüp düzenlerge kerekti. Tüzün aytayım bu başçılık etgen kıyın işti, her zatnı bilirge her bolumsuzluknu körürge, bolgan kıyıllıklanı da toynu buzmay haletirge kerekti. Da kartlada erikginçi toyga karap ızı bıla ketip catarık tüldü, bu başçılık etgenlede caştı kızdı, alanı da köralmaganı, körse de haletelmegeni zatla da bolad toyda anı üçün de bir eki kart, toy çaçılgınçı toynu kıyırında saklarga kerekti, tatuvu buzulgan toynu kerekli körse toy çaçılsın derge kerekti.
Sora nakırda da toy bolgan cerde etiliredi, arı beri çaçılmazelle kızla caşla, hep birge oyunla oynanıredi, toyga ara bergenlikge har kimde esine kelgenni etalmaz, kesi kölü istegençe arı beri baralmazedi, gina başçıga aytıp eterigin eteredi, toy etip tepsegen nakırdaga toplantıga koşulgan caşla arakını tartıp esirmezelle, konakladan esirip kelgen bolsa konak baylıgın etgen alıp barıp ol kişini cattırırga kerekti. Esirip kelgenni kişide eslemese kızla eslese anı bıla olturup söleşmezelle, başçıga aytıp canlarından kobarırelle, bu esirgen adet de köp bolup barad elleribizde, algından men bilgen bulayedi toyga koşulgan caşla esirmezelle, esirgenle de toyga oyunga koşulmazelle.
Üylü katınla, cangı kelinle, nişanlı sözlü kızla alay barıp kızlanı içinde süyelmezelle, cangı kelinleni eri bıla tepsegeni ogay kayın caşları bıla tepsegeni de ayıpedi, caşla toynu tohtatıp koyarelle kelinle kesin bilmey tepserge çıksa da. Nişanlı kızla sözlü kızla barıp kızlanı içinde süyelse toyçu başı barıp kıcrap kıstared ol kıznı kişi de cuk aytmazedi başçıga kızımı kıstadın dep. Tüzü bılay bolganın ala da bilirelle. Toyu bolgan kiyov da boluşdan çıkmazedi, toy bolgan cerge kelip bir tepsiyelmezedi, toyga karıyalmazedi, toyçubaşı toynu çaçıp koyuyedi kiyov toyga kelse.
Bu aytganlarım aytalmaganım zatlada bir hata bolsa kartla caşlaga, caşla hata etgenge ceza beriyelle, cartı oyun cartı kerti mahkeme kurulup hata etgen kızga caşga cezala beriliyedi.
Kopuzcuga toy iyeleri hediyele beriyelle, tepsegen kızlaga caşlaga hediyele beriliyedi, har kim süygeni tartuvnu kopuzcuga aytıp sukturalmazedi, kim süygeni tartuvnu başçıga aytıp toyçubaşı da kopuzcuga anı suktururedi, kopuzcuda başçını aytganın eteredi. Caşlanı başçısı caşlanı kızlanı başçısı kızlanı konaklaga algınlık berip sıraga salıp tepsetiredi herkimni de. Konak kelgen elleden kopuzculagada kopuznu berip alagada toy ettirgen adetedi. Toy başlagan sagatta har kim toyga başlaredi, toy koyulgan sahatta da har kim koyup oltururedi. Toy koyulup da nakırda etilgen sagatta da ullula tışına çıgarelle, aladan giççele nakırda eterigi üçün sıyların tüşürmezelle. Toy etilip boşalgan sagatta ya caşla kızla çaçılıp barıp catarelle, har kimde çaçılıred, ya caşla kızla konakla bıla birge hoy içinde bir kesek aylanırga çıgarelle, amma hiç kimse de toy etilgen cerde kesi kesine kopuz sukup tepsep kalmazedi etilgen her zat birge etirliredi.
Caş bolgan cıllarımda bir köp toyga koşulganma toyçu bolup konak bolup toyçu başı bolup, endi bu cılımda da kuvatım cetgen baralganım toylaga barama, cılım otuz eki bolganlıkga bir da köp hatala köreme bu aytganım zatlada, amma endigi caşlada kızladadı munu sebeplisi de demeyme, bizden alga toyçuluk etgenleden bizge kalgan bu adetleribizni biz bizleden sonra kelgenlege koyalmadık dep tüşüneme, her elde toyga barmasam da Karaçay elleni köbünde toy körgenme toyga koşulganma, toyun körmegenim elleden söleşgenim kişileden de eşitgenim, toyuna koşulganım ellede körgenim hatala bu aytganlarım adetleni etilmegenidi. Kelgen konaklaga sıy berilmeydi, kartlaga sıy berilmeydi, Karacay tepsevden sora Karaçay toy etilgenin belgilegen hiçbir zat coktu. Da igi tepsegen bir Türklüde bardıradı tepsevni, bizni toylarıbıznı kuralları bolurga kerekti, kızla caşla birge toy etebiz anı üçün toylarıbız adetleribizge köre bolurga kerekti, adetleribizni koyalmabız, adetleribiz bıla barbız, ansı aytganımça bir köp Karaçaylıdan daha aruv tepsegen Türklüle bileme, bizni biz etgen adetleribizdi.
Endi caşla kızla aytganlarım sizgedi, bu aytıla kelgen adetleribizni bizle sizge koyalmadık degenme amma bu aytılganlanı eşitmegen bilmegen köp de bolmaz dep tüşüneme, tüşünüp kesigiz tabıgız hata kalaydadı, teyri toylada Karaçay toy köreyik.


text:
Büyük Britaniya parlamentiniñ Westminster salonında aprelniñ 24-nde Qırım ilhaqı aqqında munaqaşalar keçirilecek. Bu malümat parlamentniñ resmiy saytında peyda oldı.
Munaqaşa yerli saatqa köre saat 9:30-da (Qırım saatına köre 11:30-da) başlanacaq. Munaqaşalarnıñ teşkilâtçısı parlament cemiyetleri palatasınıñ azası, Büyük Britaniyanıñ PACE delegatı John Howell ola.
Daa evel Howell Büyük Britaniyanıñ Azaq regionındaki quvetleştirilgen arbiy bulunmasını istegen edi.
11 memleketniñ, şu cümleden Büyük Britaniyanıñ, Tış işler nazirleri Rusiyeniñ Qırım ilhaqını tanımağanlarına dair beyanatlarını aydınlattı.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Kramatorskta göñülliler Rusiye quvetçileri Qırımda "gaz borusında diversiya yapqanından" şübheli sayılıp apiske alınğan qırımtatar faali Nariman Celâlnıñ resminen qırımtatar ve ukrain bayraqlarını bir-birine quraştıra. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri haber etti.
"Bu iş içün Ukrainağa olğan sevgimden, Rusiyeni yeñmek istegimden ilham alam. İşğalciler topraqlarımızden ketip bizni ve teuvğan topraqoarımıznı Qırım ve Donbasnı raat qaldırğanlarını isteyim", - dedi Yasinovttan köçip kelgen Oksana Muravlöva.
Balaban bayraqnı Kramatorsktaki 9-nci mektepniñ sport zalında tikeler. Mektep müdiri Vitaliy Antonenko göñüllilerge yardım etti, "çünki bu adamlar Ukrainanı seve ve bu yeterlidir".
Haber etilgeni kibi, oktâbrniñ soñunda faaller Çonğar ya da Kalançaktan bayraqnı uçurtacaqlar. Böyle etip, göñülliler qırımtatarlarğa ve Qırım sakinlerine destek bildirmege isteyler.
Oktâbrniñ 1-nde Rusiyeniñ nezaretinde olğan Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar faali ve siyasetçi Nariman Celâlnıñ apiske alınmasına qarşı berilgen istinaf şikâyetini baqıp, tevqif müddetini bir künge qısqarttı. Böylece, faal SİZO-da noyabrniñ 3-nece bulunacaq.
Bundan evel berilgen malümatqa köre, faalniñ qabaatlavı sertleştirildi, şimdi 20 yılğa qadar azatlıqtan marum etile bile. FSB, Nariman qabaatlanğan diversiya yapıluvına yardım etüvni diversiyada iştirak etüvge deñiştirip, qabaatlavnı sertleştirgen edi.
ABD OSCE missiyası Nariman Celâlnı ve üç doğmuş qardaş Ahtemovlarnı acele azat etmesine çağırğan edi.
Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olar arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti, dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.


text:
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönovnıñ resmiykeliri beş yıl devamında eki kere arttı, qadınınıñ ise - dört kere. Rusiyeli Qırım akimiyetiniñ saytında derc etilgen Aksönovnıñ keçken yıl beyannamesine köre, o, 2,9 million ruble qazandı. 2014 senesi Qırım başınıñ keliri 1,6 million ruble edi.
Aksönovnıñ qadını, Yelena Aksönova 2014 senesi deyerli 3 million ruble qazandı, keçken yıl ise onıñ keliri 13 million ruble edi.
Amma 2016 senesi beyannamede o 32 million rubleni qayd etti.
Aksönovnıñ 607 metr kvadratlıq toprağı ve 577,5 metr kvadratlıq mesken evi bar. Qırım başlığınıñ maşnaları yoq.
Onıñ qadınında üç kvartira ve altımesken olmağan bina bar. Bundan ğayrı, onıñ BMW 750 LI XDRIVE yengil maşnası bar.
Qırımnıñ rusiyeli parlamentiniñ spikeri Vladimir Konstantinov 2018 senesi alğan keliri aqqında malümatnı aydınlattı. Yarımada parlamentiniñ saytında derc etilgen bildirüvge köre, Konstantinovnıñ keliri 6 million 955 biñ ruble oldı, bu ise 2017 senesi içün derc etilgen resmiy kelir malümatına köre, üç kere azca: o yılı vesiqalarda 22 million rubleden çoq yazılğan edi.
2018 senesiniñ kelir beyannamelerine köre, Qırımnıñ rusiye parlamentiniñ eñ bay mebusı OOO “FM” şirketi”niñ başı Frunze Mardoyan oldı. Qırım parlamentiniñ saytında yerleştirilgen resmiy malümatqa köre, 2018 senesi Mardoyannıñ resmiy keliri 103,4 million ruble oldı.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Aqşeyh – Qırımda «internet vastasınen terrorizmni aqlav ve propagandasınen» bağlı daa bir cinaiy dava peyda oldı. Eki ay evelsi FSB qırımtatarı, tiş tehniki Server Bariyevni tuttı, amma aqşamğa yaqın bir yerge ketmeycek şartınen evine yiberdi. Rusiye mahsus hızmetleri Bariyevni nede qabaatlay, «Qırım birdemligi» birleşmesi tarif ete.
Server Bariyev – Qırım devlet tibbiyet universitetiniñ mezunı, soñki yılları stomatologik hızmet kösterdi. Şimdi ise yañı deñişmelerge azırlanmalı – Bariyevni FSBde tahqiqat tedbirleri ve mahkeme toplaşuvları bekley.
Aqşeyhli tiş tehniki Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.2 maddesiniñ 2-nci qısmına istianden cinayet yapqanından («terror faaliyetini kerçekleştirüvge açıq çağıruv, terrorizmni açıq aqlav ya da internet vastasınen terrorizm propagandası») şübheli sayıla. Daa evel Qırımda aynı maddege istinaden qırımtatar faali, qırımlı vatandaş jurnalisti Nariman Memedeminov apiske alınıp mahkeme etilgen edi.
«Qollarına baş arqasına al!»
Aprelniñ 6-nda saba erte «Qırım birdemligi» aq qorçalayıcı cemaat areketi Aqşeyh qasabasında keçirilgen daa bir tintüv aqqında bildirdi – bu sefer qırımtatarı Server Bariyevge kelgenler. Evi ögünde adet üzre GAZel tura edi, anda Rusiye OMON hadimleri bar edi ve qasevetlengen qomşular çapıp keldi.
Bariyevge kelgen Rusiye quvet müessiselerini kimse bilmey edi. 2019 senesi yanvar ayında «E»Merkeziniñ hadimleri onı endi «ziyaret etken» edi, amma o vaqıt onı tutmadılar. Soñra faal taqip etilgenini kördi.
Men kiçik balam bar dedim, onı qaldırıp olamayım. Maña kene de çıqıñız dediler. Qollarında avtomatlar bar ediLeniyara Davlâtova
«Bugün saba saat altı buçuqta bizge tintüv keçirmege keldiler, ana-babamıznıñ qapusını qaqıp başladılar. Server taqırdı eşitip çıqtı. Olar ev kilitini sındırıp kirgenler. Aqayım özü açar dep, qapunı tiymemege rica etti. Oña qıçırıp başladılar: «Qollar baş arqasına!». Maña da aynısını aytqanlar. Men kiçik balam bar dedim, onı qaldırıp olamayım. Maña kene de çıqıñız dediler. Qollarında avtomatlar bar edi, Serverge ters ketmege emir etkenler», – dep hatırlay Server Bariyevniñ ömür arqadaşı Leniyara Davlâtova.
Qadınnıñ aytqanına köre, soñra uquq qoruyıcılar bütün evni baqıp, anda bulunğanlarnı baqmağa istedi. Evge eki şaat kirdi.
Baqıp başladılar, ayaqqaplarınen kirdiler. Büyük oğlum uyandı, qorqtıLeniyata Davlâtova
«Baqıp başladılar, ayaqqaplarınen kirdiler. Büyük oğlum uyandı, qorqtı. Meni balalarımnen qaldırdılar, yanımızda bir erkek turdı, amma soñra onı ana-babamıznıñ evine alğanlar, bizge ise çıqmağa izin bermediler. «Ne içün tintüv keçiresiñiz?», – dep sorasam, soñra añlatırlar, dep aytqanlar.
Soñra bir erkek kirdi, protokol yazıp başladılar. Qaç yıldan berli evlimiz, qaç yıldan berli beraber yaşaymız, dep soradı. Soñra ev vesiqalarını qıdırdılar, men haberim yoq, dep ayttım. Bu vesiqalarnen aqayıma ketkenler», – dep devam ete Leniyara.
Tintüv saba doquzğa qadar devam etti. Qoranta advokatlarnen bağlanıp olamadı: cep telefonları alındı. Tışarıda turğan qomşu ve soy-soplarını uquq qoruyıcılar çetleştirdi. Olarğa video ve foto çıqarmağa yasaq etildi.
Balalarğa ayaq yolğa çıqmağa bermediler, qızımnı yuqlatmağa istedim, amma buña da izin bermedilerLeniyara Davlâtova
«Balalarğa ayaq yolğa çıqmağa bermediler, qızımnı yuqlatmağa istedim, amma buña da izin bermediler. Başqa odalarda ne oldı – bilip olamadım. Maña protokol qaldırmayıp, aqayımnı alıp ketkenler, qalğanını – bilmeyim», – dep tarif ete Leniyara.
Server ve Leniyaranıñ çağına yetmegen eki balası bar, tintüv vaqtında olar da evde edi.
Hırsızlanğanına dair ariza
Server Bariyev alıp ketirilgen soñ, ömür arqadaşı aqayı hırsızlanğanına dair ariza bermek içün Aqşeyh rayonınıñ polisine ketti.
Saba 6-dan soñ kelgenler, özüni tanıtmadılar, bir protokol qaldırmadılar, eki evde tintüv keçirgenler, dep ayttımLeniyara Davlâtova
«Aqayım Bariyev Serverniñ hırsızlanğanına dair ariza yazmaq içün poliske kettik. Bizni soraştırğanlar, saba 6-dan soñ kelgenler, özüni tanıtmadılar, bir protokol qaldırmadılar, eki evde tintüv keçirgenler, dep ayttım. Qayda alıp ketkenlerini aytmadılar, bulunğan yerini bilmeyim. Cep telefonlarımıznı da alğanlar, kimsenen bağlanıp olamayım. Arizada er şey nasıl olğanını yazdım. Onı qabul etip, bekleñiz dediler. Yerli poliste aqayım yoq edi», – dep tarif etti Leniyara.
Vaqıt keçken soñ Leniyara prokuraturağa telefon etti:
– Uquq qoruyıcılar tintüv keçirmege kelgende vesiqalar bere, – dep aytqanlar oña prokuraturada.
– Maña bir şey qaldırmadılar.
– Poliske telefon etmeñizni tevsiye etem, bunı çezsinler.
– Ariza yazdım, telefon eterler, dep ayttılar.
– Uquq qoruyıcı organınıñ hadimi sizge telefon eter, demek. Prokuratura insanlarnı qıdırmay ve telefonda mesleat keçirmey, – dep ayttı özüni tanıtmağan prokuratura hadimi ve qapattı telefonnı.
Sekiz saattan soñ Server Bariyevni Qırımnıñ Advokatlar palatası yardımınen tapıp oldılar – erkek içün devlet advokatı çağırıldı. Soy-sopları başqa imayecinen – qırımlı mustaqil advokat Edem Semedlâyevnen añlaşqanlar. O, yerli FSB idaresine yol aldı, amma onı kirsetmediler. Aqşamğa doğru advokat müvekkilinen körüşip oldı. Server Bariyev bir yerge ketmeycek şartınen yiberildi.
Server Bariyev evge qaytıp, FSB hadimleri evine sürip kirdi ve sert bir şekilde onı tuttı, dep tarif etti. «Laflarından kim olğanlarını añladım. Turıp kiyindim, apayımnı tenbiledim», – dep hatırlay erkek.
Avtomatlı Rusiye uquq qoruyıcıları oña ters ketmege emir berip, qırçma taqtı, soñra sorğu başladı. Silâlı tintüvniñ sebebi olaraq «VKontakte» içtimaiy ağında «terrorizm propagandası»olaraq tanılğan islâm mevzulı paylaşuv aydınlatıldı. Bariyev içtimaiy ağdaki saife ve paylaşuv onıñ olğanını tanığan kâğıtlarnı imzaladı. Sorğuda qırçma çıqarıldı.
Tintüvden soñ Bariyev beyaz mikroavtobusqa mindirildi, mahsus hızmetlerniñ hadimleri ise daa sert yanaşıp başladı.
«Ağzını qapatıp, indeme» dep aytqanlar, közlerime şapka kiyildi, ögdeki oturğıçqa zıncırnen bağladılarServer Bariyev
«Sessiz olayım dep, köksüme urğanlar. «Ağzını qapatıp, indeme» dep aytqanlar, közlerime şapka kiyildi, ögdeki oturğıçqa zıncırnen bağladılar. Soñra sessiz kete edik. Başta qayda ketkenimizni añlamadım, çünki yollarda anda-mında burula edik. Soñra Aqmescitke ketkenimizni añladım», – dep hatırlay Bariyev.
Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ idaresi binasına kelgende hadimlerden biri Bariyevge gaz maskasını kösterdi. «Bunı işkence iması olaraq añladım. Soñra daa eki mazallı ketirildi. Mennen laf etip başladılar», – dep ayta qırımtatarı.
Bariyevni çeşit odalarğa aldılar, içtimaiy ağda paylaşqanlarını imzalamağa ayttılar. Soñra alt qatqa başqa tahqiqatçığa ozğardılar – tekrar aynı şey oldı. Bariyevge advokat aqqı teklif etildi ve o, «Qırım birdemliginen» işbirligi yapmağa niyetlene, dep bildirdi. Rusiye uquq qoruyıcıları olarnıñ faaliyetini añlamağanlarını aytıp, cemaat teşkilâtlarınen işbirliginden vazgeçtirmege tırıştı. Soñra añlaşılğanına köre, advokat Edem Semedlâyev şu vaqıt binağa kirsetilmegen edi.
«Men olarğa «Qırım birdemligi» olmasa, Qırımda insanlarğa ne olacağı belli olmaz edi, dep ayttım. Menim advokatlarnıñ tışarıda turğanından ve olarnı kirsetmegenlerinden haberim yoq edi. Şunıñ içün eñ azından devlet advokatı – Qırım palatasından çağırılsın dedim. Soñra imayeciler Edem Semedlâyev ve Nazim Şeyhmambetov bina ögünde edi, amma olarnı kirsetmegenlerini bildim», – dep ayttı Bariyev.
O, devlet imayecisi yardım etmege istemegen edi, dep qoştı: «O, menim içün müim şeylerni añlatmayıp, vaziyetni maña qaldırdı. Menim uquqiy tasilim yoq. Qarar alıp, kâğıtlarnı añlamaq zor edi».
Olar insanlarnı işkencege oğratmay, dep aytqanlar. Men itiraz bildirip, Qırımdaki adiselerni, hususan Renat Paralamovnıñ hırsızlanıp işkencege oğratılğanını hatırlattımServer Bariyev
Soñra oña advokatınen beraber FSB binasını terk etmege izin berildi. «Olar insanlarnı işkencege oğratmay, dep aytqanlar. Men itiraz bildirip, Qırımdaki adiselerni, hususan Renat Paralamovnıñ hırsızlanıp işkencege oğratılğanını hatırlattım. Bunı yahşı hatırlaymız. Olar inkâr ete ediler», – dep ayttı Bariyev.
Server Bariyev tışarı çıqqanda añlaşqan advokatınen körüşti ve bütün kün neler olğanını – sabadan FSB idaresiniñ binasından çıqqanına qadar neler olğanını tarif etti.
«Bu adiseni er kes yerini bilsin dep cemaatqa qarşı yapılğan basqı ve belli bir işaret dep sayam. Amma sağlam cemiyette buña yer yoq», – dedi Bariyev.
«Hizb ut-Tahrir» islâm firqasınıñ ğayelerinen tanış oldı»
Rusiye tahqiqatınıñ versiyasına köre, 28 yaşında Server Bariyev 2016 senesinden başlap «Rusiye Federatsiyasında yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm firqasınıñ mefküresinen «VKontakte» içtimaiy ağında tanış oldı», ve «terrorizm mefküresi ve ameliyatını doğru, qoltutulması ve riayet etilmesi kerek kibi tanığan edi».
Cinaiy dava açuv qararında 2022 senesi aprelniñ 6-na qadar Bariyev içtimaiy ağında, tahqiqat mütehassıslarınıñ hulâsasına köre, «Hizb ut-Tahrir» faaliyetini aqlav alâmetli paylaşuvlar yaptı, dep qayd etile.
Mekzür teşkilât 2003 senesi Rusiyede terror teşkilâtı olaraq tanıldı, amma Ukrainada ve çoqusı Avropa memleketinde yasaqlanmadı. Rusiyedeki aq qorçalayıcılar bu yasaqnı yıllarnen temyiz ete ve bu firqanı terror teşkilâtları cedveline kirsetüv qararını hata dep saya. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ, eñ az 90 qırımlı musulman bu teşkilâtnen alâqası bar olğanında qabaatlanıp apiske alındı. Olar terror faaliyetine bağlı olğanlarını inkâr ete, apiske alınğanlarını ise «siyasiy ve diniy fikirleri sebebinden repressiya» dep adlandıra. Tutulğanlarnıñ 98%-ı – qırımtatarlarıdır, dep qayd ete «Qırım birdemligi».
«Bariyevniñ areketlerinde Rusiye Federatsiyası Ceza kodeksiniñ 205.2 maddesi 2-nci qısmındaki cinayet («Terror faaliyetine açıq çağıruv, terrorizm aqlavı ya da internet vastasınen terrorizm propagandası») yapqanını köstergen malümatnı köz ögüne alıp, qarar çıqarıldı: cinaiy dava açılacaq», – dep yaza Rusiye FSB üyken tahqiqatçısı Aleksandr Lavrov.
Maddege köre, üç yüz biñden bir million rublege qadar para cezası ya da beş yıldan yedi yılğa qadar apis cezası berile.
İmaye, Rusiye FSBsi çalışqan mütehassıs ve ekspertlerniñ hulâsalarını ve cinaiy davanıñ diger malümatını mahkemede temyiz etecek
Advokat Edem Semelâyev içtimaiy ağdaki paylaşuv aqqında tarif etti: «Bu «Ar-Raya» gazetasınıñ maqalesi, tahqiqatçı onı Hizb ut-Tahrirniñ propagandası olaraq tasnif ete. Server Bariyev FSBde olğanda «VKontakte» içtimaiy ağında bu maqaleni paylaştı ve onı silmege azır olğanını bildirdi. «Ar-Raya» gazetası aftada bir kere islâm siyasiy firqasınıñ parasına arapça basıla, dep qayd ete «Qırım birdemligi».
Edem Semedlâyevniñ bildirgenine köre, imaye, Rusiye FSBsi çalışqan mütehassıs ve ekspertlerniñ hulâsalarını ve cinaiy davanıñ diger malümatını mahkemede temyiz etecek.
«Mütehassısnıñ hulâsası bar. Cinaiy dava çerçivesinde ekspertiza olacaq», – dep ayttı Bariyevniñ imayecisi.
FSB tintüviniñ videosı
Tintüvden bir afta keçken soñ, aprelniñ 13-nde, Rusiye kontrolindeki Qırım ükümeti tarafından kontrol etilgen «Krıminform» neşiri Rusiye FSBsi Server Bariyevni tutqan operativ çekimniñ parçalarını aydınlattı.
Videoda – kamuflâjlı silâlı insanlar Server Bariyevniñ ev qorasından atlay, «Svitâz» pulemöt pıştavları ev tarafına baqa. Operativ çekim ne içün o qadar vaqıttan soñ derc etildi – belli degil. Rusiye FSBsi bir şey izaatlamay, tek iş versiyası aqqında ayta.
«Ters çıqamız!», – dep qıçırdı Rusiye uquq qoruyıcılarından biri daa uyanamağan Bariyevge. Bariyev qollarını köterip kete edi. Soñra Bariyevni urbasından tutıp, divarğa ite, işdeşleri ise qollarına qırçma tqa. Server Bariyev evelden evniñ araba qapusına kelgen maşinağa mindirildi, kimse tutulğanını körmesin dep yapqanlar. Soñunda onı Aqmescitteki FSB idaresiniñ binasına ketireler ve merdivenden yuqarı çıqalar.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov bu paylaşuvnı Telegram kanalında qısqa izaatlap, Rusiye mahsus hızmetlerine daa bir kere minnetdarlıq bildirdi.
Server Bariyev bu çekimlerni «azırlanğan» dep, FSB evinde tintüv keçirmek içün silâlı insanlarnı boşuna celp etti, dep tüşüne.
Meni terrorizmde qabaatlamağa tırışalar, amma insanlar – qomşu, dost, soy-soplarım buña qulaq asmağanını köremServer Bariyev
«Doğğanımdan berli Aqşeyh qasabasında yaşayım – ana-babam anda köçken edi. Babam qasabada tişçi olıp çalıştı ve tanılğan edi. Oquğan soñ men mında tişçi olıp çalışıp başladım. İnsanlar meni bu saada mütehassıs ve din kütken musulman dep bile, men namaz qılam, qorantam islâm dinine köre yaşay. Meni terrorizmde qabaatlamağa tırışalar, amma insanlar – qomşu, dost, soy-soplarım buña qulaq asmağanını körem. Qırımtatar halqı buña inanmay», – dep ayta Server Bariyev.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rusiye tamır halqınıñ sekiz vekili ve qırımtatar halqını temsil etecek olğan qırımlı Nadir Bekirov New-Yorkta keçirilgen «Tamır halqlarnıñ işleri boyunca bütün dünya konferentsiyası»nda iştirak etip olamadılar.
Bunı Qırım tamır halqlarnıñ destegi ve taqiqat fondınıñ müdiri Nadir Bekirov Aqmescitte keçirilgen matbuat konferentsiyası devamında bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«İşbu sekiz insan ile bağlı vaziyet añlayışlı, mında ya FSB, ya da diger rusiyeli küçlerniñ iştiragi bar», – dey Bekirov. Amma onıñ işinen er şey bu qadar añlayışlı degil eken.
Bekirov şunı qayd etti ki, onıñ teşkilâtı ne Ukraina, ne Rusiye tarafdarı degil, o Qırım tamır halqlarınıñ aqlarını qorçalay.
«Qırımtatarlarnıñ ayırımını meydanğa ketirgen Ukraina devletine qarşı bayağı tenqidiy çıqışlarım bar edi. Menimce, şimdi Rusiye tarafından qırımtatarlarnıñ sıqıştıruvı yüz bere. Em de pek küçlü oldı».
Qırım tamır halqlarnıñ destegi ve taqiqat fondınıñ müdiri şunı qayd etti ki, «prezident Putinniñ üç devlet tilniñ teñ uquqlılığı aqqında aytqanları» amelde körünmey eken.
Ücüm kimniñ tarafından yapılğanını Bekirov aytıp olamay. Onıñ fikrince, bu ya Ukraina,ya Rusiye devletiniñ işidir. Ukrainanıñ sebebi – bugünki akimiyetniñ BMT toplaşuvında qırımtatarlarnı yalıñız Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovnıñ sımalarında teslim etmege istegi ola bile eken. Faqat, ukraina temsilcileriniñ bunı amelge keçirmege imkânları barmı, Bekirov aytıp olamadı.
Sentâbr 18 künü, saat 17:00, Aqmescit-Canköy yolu etrafındaki Alabaş Qoñrat köyü yanında belgisiz şahıslar Qırım tamır halqlarınıñ destegi ve taqiqat fondınıñ müdiri Nadir Bekirovğa ücüm ettiler.
Bekirovnıñ añlatqanına köre, o Kiyevge New-Yorkqa yol almaq içün ketken edi. Anda sentâbr 22-23 künleri BMT Baş Assambleyasınıñ «Tamır halqlarnıñ meseleleri boyunca bütün dünya konferentsiyası» serlevalı mahsus toplaşuvı olmaq kerek edi.
Onıñ malümatına köre, avtobustan balaklavanı kiygen 4 insan çıqtı, taksi aydavcısını türtip çıqardılar, Bekirovnı ise topraqqa yatqızdılar, iç cebinden pasport ve telefonını alıp, aylanıp kettiler


text:
Sürgünlik yılları qadın-qızlar qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçileri oldı. Olar aq qorçalayıcı areketine qoşuldı, halqnıñ Qırımğa qaytuv aqqını qorudı ve er adamlarnen bir sırada sovetlerniñ repressiyalarından zarar kördi. Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında alıp barıcı Elvina Seitbullayeva qırımtatar milliy areketiniñ üç faali Dilâra Seitveliyeva, Şefiqa Konsul ve Zöre Umerovanıñ ikâyelerinen tanış ete.
– Dilâra hanım, milliy areket siziñ içün neden başladı?
Seitveliyeva: Zor sual, onıñnen doğdıq, mence. Sürgünlikten soñ qırımtatarlar zornen sağ qalıp, tuvğan toprağına qaytmaq arzusınen yaşadı. Ana-babalarımız Qırımda nasıl yaşağanlarını tarif etken, halq tek anda qaytıp saqlanıp qalır, dep aytqan ediler. Dua, toylarda toplaşqanda tek Qırım aqqında laf ete edik.
– Oquşta muvafaqiyetli olğanıñız içün sizge «Artek» lagerine barmaq teklif etildi. Bu nasıl oldı?
Seitveliyeva: Acayip bir vaqıt edi, ağam Mustafa Cemilev apiste edi, ve apansızdan yaşağan Sırdarya vilâyetimizge bir yollanma keldi. Mektebimizniñ ocaları toplaştı ve bu yollanmanı maña bermege qarar aldı. Mektepte müdir, muavinleri, belli insanlarnıñ balaları oquğan edi, amma qarar ne içündir menim içün alındı. «Artekke», bu acayip yerge kelgende ayrette qaldım – bu güzellikke baqmaq zor edi. Tuvğan toprağından eki kere sürgün etilgen ana-babam bunı körip olamay, men ise körem, dep tüşüngen edim. Qırımnı yanıma alıp nasıl ketirip olurım, bunı nasıl kösterip olurım, bilmey edim. Aqmescitten Yalta tarafına ketkende közlerim yaşlanğan edi. Mında bir ay olacam, tuvğanlarım ise kelip olamaz, Qırımnı ne vaqıt körecekleri belli degil, dep tüşüngen edim. Em de anda yat insanlar arasında bir özüm edim.
– Moskvada qırımtatar halqınıñ eyyeti erkânında ne yaptıñız?
Seitveliyeva: 1967 senesiniñ yazı edi, yaşlarnen beraber büyük qırımtatar gruppasını yollamağa qarar alındı, yüksek akimiyetke barmağa tırışıp, maarifçilik faaliyetinen oğraşıp başlamağa istegen edik. Bizni gruppalarğa ayırıp, çeşit gazeta ve mecmualarnıñ muarririyetlerine yolladılar, anda kütleviy haber vastalarınıñ vekillerinen körüşip, qırımtatar halqınıñ problemleri, qorqunç sürgünlik aqqında, eski Sovetler Birliginiñ onlarnen halqı sürgünlikke oğrağanını tarif etken edik. O vaqıt bir çoq meşur yazıcı ve şair akimiyetke muracaat etip, qırımtatarlarnıñ problemlerini çezmege rica etken edi. Ve onı çezmege vade etkenler, amma 1967 senesi sentâbrniñ 5-nde bir buyruq çıqtı, qırımtatarlarğa sürgün etilmezden evel yaşağan yerlerinden ğayrı, istegen er yerde yaşamağa mümkün edi. Bazıları bunı bir areket olaraq kördi, amma aslında bir adım keri atıldı: bizni o fermanda qırımtatarlar degil, «daa evel Qırımda yaşağan tatarlar» dep adlandırğan ediler.
– O qarardan soñ ne oldı?
Seitveliyeva: 1970-inci yıllarnıñ ortasında qırımtatarlar yasaqqa baqmadan, Qırımğa kütleviy şekilde ketti, milliy areketniñ yañı köterilüv dalğası oldı. Anda bir-birimizge qol tuttıq, devlet akimiyetiniñ organlarına muracaat etip, bizni qayd etmege, tuvğan topraqta yaşamaq aqqımıznı talap ettik. Bizim içün bu cebeniñ ög sırasına barmaq kibi edi. Aqayım Rizanen Qırımğa ketkende balam eki aylıq edi. 1975 senesiniñ soñunda yarımadağa keldik ve üç yıldan ziyade anda yaşadıq. Bu müddet devamında qırımtatarlarğa qarşı çeşit repressiyalar yapıldı: suv ve elektrikler kesilgen, qorantalar çölge alıp ketirilgen edi ve ilâhre. Tez areket etip, çıqarılğanlarnı evlerine birden qaytarıp olğanımızğa alâ daa şaşıp qalam. Soñra pasport rejimini bozamız dep bizni mahkemege oğratqan ediler, amma biz bu meseleni çezmege toqtamayıp talap ettik. Neticede aqayımnı ve qız qardaşımnıñ aqayını sürgün etmege qarar alındı. Olar Krasnodar ülkesine ketip, anda qayd olmağa mecbur edi. Qırımda daa bir kere tutulsa ediler, olarnı apiske alacaq ediler – Musa Mamut ve daa bir çoq kişi buña oğrağan edi. Narazılıq bildirmek içün 1978 senesi Musa Mamut özüni yaqtı. 1979 senesi bizni 1944 senesi kibi kene qorantalarımıznen beraber sürgün etmege kelgenler.
– Sağ oluñız. Şefiqa hanım, qırımtatarlarnıñ aqları oğrunda küreşmege başlağanda qaç yaşında ediñiz?
Konsul: Sürgün etilgende yedi yaşında edim. Özbekistanğa tüşkenimiznen Qırımğa barmaq lafları gece-kündüz kete edi. Qartanamnen yaşadım, emcelerim ev almay ve qurmay edi, keteceklerini beklediler. Küreşimiz devamında qırımtatarlarnıñ bar olğanını daima isbatlamağa mecbur edik. Noyabrniñ 7-nde, mayısnıñ 1-nde numayışlar olğanda milliy urba kiymege tırışa edik, ayrı halq olğanını köstere edik. Akimiyetke yazğan çeşit muracaatlarda imza toplağan, tarihiy vesiqalarnı toplap ğayrıdan foto yapqan edik. Büyük bir areket edi.
– Sovet akimiyeti sizni nasıl taqip etti?
Konsul: Olar bizni qırımtatar milliy areketi olaraq körmedi – çetel istihbarat vekillerini qıdırğan ediler. Evlerimizde tintüv yapıp, er şeyni dağıtqan ediler, KGB çağırılğan edi. Bizimkilerni bizge qarşı qoya ediler – böyle şeyler de oldı. Amma biz kene de vekillerimizni Moskvağa yollay, olar içün para toplay edik. Neticede sistema yoq oldı, biz ise Qırımğa qayttıq.
– Siz ne vaqıt qayttıñız?
Konsul: 1987 senesiniñ iyün ayında evimizni satıp Qırımğa keldik – bizni, elbette, bir yerde qayd etmey ediler. Mustafam cenk iştirakçisi ve ekinci derece saqatı olsa da. Qırımğa yaqın olmaq içün ve imkân olğanda köçeyik dep, vaqtınca Krasnodar ülkesinde yerleştik. O vaqıt çoq insan böyle yapqan edi.
– Sağ oluñız. Zöre hanım, milliy areketniñ bir parçası nasıl oldıñız?
Umerova: 18 yaşında edim, ana-babam vatanğa qaytuv muzakere etilgen qırımtatarlarnıñ toplaşuvlarına bara edi. Özbekistanda yaşay edik, Taşkent devlet pedagogika universitetinde qırımtatar tili ve edebiyatı bölüginde oquy edim. 1980-inci yıllarnıñ başında çeşit ariza, mektüp, istidanamelerni imzalağan edik. Milliy arekette iştirak etken semetdeşlerimiz apiske alınsa, advokat parasını toplağan edik. Mahkemelerge bara, edebiyat aqşamlarını yapa, halqnıñ tarihı aqqında tarif ete edik.
– Faal olmañız oquşıñızğa tesir ettimi?
Umerova: 1984 senesi Mustafa Cemilevniñ soñki mahkeme esnası bar edi, men ise üçünci kursta oqup, oturışuvlarına bara edim. Bizim gruppamız aqqında KGB hadimi esabat bergen edi – meni quvmaq qararı bunıñ esasında kelgendir. Meni tez-tez komsomoldan çıqardılar, soñra komsomol komitetinde aliy oquv yurtundan çıqaruv lafları da başlandı. Aqlarımnı qorçalap başladım, ders odasında açlıq ilân ettim – o vaqıt bu siyrek olğan şey edi. Gruppam maña qol tuttı, 25 student ariza yazıp, komsomol biletlerini teslim etti ve açlıq ilân etti. Bizden bir kurs büyük balalar da qoşuldı, 36-dan çoq kişi bir kün odada aç qaldı. Bunıñ sayesinde meni quvmadılar, amma beşinci kursta, Reşat Ablayev ve Sinaver Kadırovnıñ mahkemelerine barğanda, mart ayında meni quvğanlar. Ana-babam ne der dep pek qasevetlengen edim, amma olar maña qol tuttı. İnstitutnı beklegeninden daa erte bitirdiñ, dediler.
– Quvulğanıñıznıñ resmiy sebebi ne edi?
Umerova: Ahlâqsız areket tarzı! Sigara içmegen, içki içmegen ve bir kere bile dersni qaçırmağan student. Er kes ne içün quvulğanımnı yahşı bile edi. Ocalar añlay, qol tutqan edi, amma bunı tek maña aytqan ediler. O vaqıt milliy arekette iştirak etkenlerni taqip etmek içün bir sebep uydurıla edi: birilerine yasaqlanğan edebiyat gizliden qoyula, digerleriniñ iş yerinde hırsızlıq taqlit etilgen edi ve ilâhre.
– 1987 senesi Moskvadaki narazılıq aktsiyalarında iştirak etken ediñiz. Akimiyet buña nasıl baqqan edi?
Umerova: İyülniñ başında daa az edik, tahminen yüz kişi toplaştıq. İlk sefer iyülniñ 6-nda Qızıl meydanğa çıqtıq. Transparantlarnı kötergende insanlar bizge atılıp başladı – añlağınımızğa köre, adiy urbada gebistler edi. Bizni ayırmasınlar dep, qoltutuşıp meydanda oturdıq. Qırq daqqa oturdıq ve akimiyet bizni qabul etti – ebet, Mihail Gorbaçev degil, amma kene de. O yıl Moskvada bir ay qalıp, bir sıra numayış ötkerdik. Bizni şeerde tutıp, qayd olğan yerlerimizge yollay ediler. Qaytqanımızda TASS haberini oqudıq, anda qırımtatarlar cenk vaqtında faşistlernen işbirligi yapqanlar kibi kösterildi. Bu o qadar aqaretleyici bir şey oldı ki, bütün halq ayaqqa turdı: Taşkentte, Kubanda mitingler oldı. Añladıq ki, sahte perestroykanıñ demokratik islâatları vaqtında bile sovet akimiyeti qırımtatarlarnıñ problemlerini çezmeycek. Er kes vatanına özü qaytacaq, dep qarar berdik. Çeşit evler alıp yerleşe edik… Qırımtatar qadınları bugün de aynı müitte yaşay, kerek olsa – halq içün tank altına yatarlar, 2014 senesiniñ adise-vaqiaları bunı kösterdi. Ne yazıq ki, vatanımıznıñ saibi olamadıq şimdilik, amma bu küreş devam ete.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
İzrail köçläre 25 fälästinlene qulğa alğan
Bu xaqta Fälästin matbuğatı yaza
İzrail ğaskärläre basıp alınğan Yordannıñ könbatış üzänlegendä 25 fälästinlene qulğa alğan.
Fälästin matbuğatındağı xäbärlärgä qarağanda, İzrail köçläre Yordannıñ könbatış üzänlegeneň törle töbäklärendä tentülär ütkärgän.
Tentülärdä, kübese Ärixä häm Ramallax qalalarında bulu belän bergä, 25 fälästinle qulğa alınğan.
Basıp alınğan Yordannıñ könbatış üzänlege häm Könçığış Qudüstä öylärdä bik yış tentü ütkärüçe İzrail köçläre törle ğayeplär belän fälästinlelärne qulğa ala.
Yordannıñ könbatış üzänlege häm Könçığış Qudüstä ğadäti küreneşkä äwerelgän qulğa alularda aralarında xatın-qızlar häm balalar da bulğan fälästinlelärneñ qayberläre könnär buyı qulğa alu üzäklärendä totıla.
Bäyläneşle xäbärlär
Putin: “Äfğanstanda wazğıyätne cayğa salırğa tırışabız”
Rusiyä İlbaşı Vladimir Putin Äfğanstanda böten êtnik törkemnärneñ il citäkçelegendä wäkillek itelüeneñ zarurlığın belderde


text:
Çehiyanıñ Tışqı işler nazirligi, AQŞ-nıñ halqara uquqqa uymağan Qırım işğalini qabul etmegenleri aqqında, “Qırım beyannanesi”ni alğışladı.
“Biz Pompeonıñ “Qırım beyannamesi”ni alğışlaymız. Qırımnıñ qanunsız işğali halqara uquqnı bozmaqta. Transatlantik birliginiñ al etici emiyet bar”, - iyülniñ 26-sına Twitterde derc etilgen beyanatta bildirile.
İyülniñ 25-nde AQŞ devlet kâtibi Mayk Pompeo, Qoşma Ştatlar Rusiye ilhaq etken Qırımnı iç bir vaqıt tanımaycağı aqqında yazılğan «Qırım beyannamesi» çıqardı. Pompeo ileride de Ukrainanıñ topraq bütünligi tiklenmesinde israr etecek dep ayttı.
Rusiye TİN Pompeonıñ beyannamesini izaatlar eken, AQŞnıñ tış siyaseti istiqrarsız olğanı aqqında ayttı.
Ukrainanıñ prezidenti Petro Poroşenko Qırım işğalini qabul etmegen beyannameni alğışladı.
2014 senesi mart ayında Rusiye Ukrainağa bağlı olğan Qırım yarımadasını ilhaq etti. Halqara cemaatçılıq Qırımnıñ ilhaqını qanunsız dep tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi»niñ baqılması esnasında qabaatlav şaatını diñledi. O, işniñ figurantları Muslim Aliyev ve Enver Bekirovğa musbet harakteristikalar berdi. Bunı Qırım.Aqiqatqa advokat Aleksey Ladin bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, şaat, Aliyev ve Bekrovnıñ oña İslâmnı ögretkenlerini bildirdi ve bu, mezkür dinniñ ananeviy ceryanı edi, dep qayd etti.
Ladinniñ qayd etkenine köre, tahqiqat vaqtında şaat eki kere sorğulandı – ve ekinci sorğulama esnasında o, «Hizb ut-Tahrir»ni añdı, lâkin mahkemede şaat bu malümatnı seslendirmedi, ve qabaatlav tarafı cinaiy işte olğan malümat ile mahkemede berilgen ifadeler arasındaki zıddiyetke diqqat etmedi.
Ladinniñ malümatında köre, ondan soñ mahkeme qabaatlav tarafından taqdim etilgen iş materiallarnıñ ögrenilmesine keçti.
2016 senesiniñ fevral-aprel aylarında Yaltada Arsen Cepparov, Refat Alimov, Emir-Useyin Kuku, Muslim Aliyev, Enver Bekirov ve Vadim Siruk yaqalandı. Olarnı Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» İslâmiy siyasiy teşkilâtına alâqadar olğanlarında qabaatlaylar.
Rusiye arbiy mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi»ni Aqmescitte keçken köçüci oturışuvlarında baqa edi. Ondan soñ tevqif etilgen Qırım sakinlerini Rostov-na-Donu şeerine yolladılar.
Yanvar 24-te Ukraina Tış işleri nazirligi Rusiyeden Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantınıñ azat etilmesini talap etti.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesinde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarınıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ qorçalayıcıları, taqipniñ diniy alâmetine köre yapılğanını tüşüne. Advokatlar, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenler esasen qırımtatarlar ve olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleri olğanını qayd eteler. Halqara uquq, işğal etilgen territoriyada işğal etken devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.