text:
Salı künü, noyabr 10-da, Aqyarnıñ Lenin rayon mahkemesinde Rustem Vaitov, Ruslan Zeytullayev, Nuri Primov ve Ferat Sayfullayevge apis müddetini uzattırmaq aqqında şefaat baqıldı. Olar Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına alâqası bar olğanında şeklene. Mahkeme apis müddetlerini eki ayğa uzattı.
Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ matbuat hızmeti bildire.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ birinci muavini Nariman Celâl, Meclis reisiniñ daa bir muavini İlmi Ümerov, şeklengenlerniñ soylarını mahkeme toplaşuvına kirsetmediler.
Maheme organlarınıñ işbu esnas boyunca izaatı yoqtır.
Şeklengenlerni bu sene başında Qırımda FSB hadimleri yaqaladılar. Qırım advokatı Emil Kürbedinovnıñ malümatına köre, üçü de Ukraina havfsızlıq hızmeti nezareti altında buluna edi, amma olarnıñ Hizb ut-Tahrir teşkilâtına alâqası tasdiqlanılmağan edi.


c: text/html

text:
Qırımda Rusiye mahkemesi, advokat Nikolay Polozovnıñ Milliy Meclis reisi Refat Çubarovnıñ imayesine bir qaç aydan berli yiberilmemesine şikâyetni baqacaq.
Polozov, tahqiqatçınıñ bu davağa yiberilmemesine eki ay evel şikâyet etkenini ayta, amma o öyle de baqılmadı. Bundan sebep advokat uzatılmaqqa şikâyet etti.
"Men o birisi künü mahkeme reisi adına uzatıluv sebebinden ariza berdim ve tünevin mahkeme yarınğa saat 11-ge şikâyetimniñ baqıluvını tayin etti", - haber etti Polozov.
İyün 22-sinde Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı cinaiy davanı temelden baqıp başladı.
Bu sene mart ayınıñ soñunda Rusiye Tahqiqat komiteti Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnı ğıyabiy şekilde qabaatladı. Cinaiy davalar Rusiye Ceza kodeksiniñ 212 maddesiniñ 1-inci qısmı (qalabalıqlarnı teşkil etüv), 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (Rusiye topraq bütünligini bozacaq faaliyetke açıq çağıruv) açıldı.
Onıñ qayd etkenine köre, Rusiye akimiyeti «qırımtatar halqına qarşı daa bir repressiya dalğasını başlattı».
Advokat Nikolay Polozov Rusiye tahqiqatçısınıñ onı işğal altındaki Qırımda Çubarovğa qarşı kene açılğan davada imayeden çetleştirmek niyeti aqqında bildirdi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, Rusiye tahqiqatçılarınıñ Çubarovğa qarşı açılğan davanen bağlı tahqiqat başlattı.
2019 senesi dekabrniñ 6-nda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» halqara zorbalıqsız barışıq aktsiyası azırlana ve keçirilecek, dep ilân etti. Aktsiya vaqtında faller memuriy sıñırdan keçip, Qırımğa kirecek ola. Aktsiya mayısnıñ 3-nde keçirilecek edi. Koronavirus pandemiyası sebebinden yürüş başqa vaqıtqa qaldırıldı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dünya bir mahlüq kibi: onıñ ruhı bardır. Ve Ana-vatan toprağı olmadan, Vatan ile yaqın bir munasebet olmadan, özüni, öz canını tapmğa mümkün degil (M. Saryan).
Qırımtatarlar – esas halq, Qırımnıñ avtohton halqıdır. Asırlar devamında, bu topraqta şekillengen ve qurulğan, bu topraqnıñ ayırılmaz parçası olıp, onıñ canını, tuzını alğan bir halqtır. Fantastik Qırımnıñ özüne has olğan renkleri, insanlarnıñ körünişinde akis oldı – parlaq, ifadeli çizgiler, közlerdeki parıldı, tavır ve areket tarzında alicenaplıq, seyir eticilik, namuskârlıq – bütün bular seyaatçılar, etnograflar, bu diyar tetqiqatçılarınıñ bir çoq eserlerinde tasvir etilgendir.
Qırım ile körünmez, ayrılmaz olğan bağ, er qırımtatarnıñ yüreginde ve ruhında er zaman mevcut edi. Bu topraqlarğa olğan sevgi bu aziz topraqlarda yaratılğan türküler, şiiriy eserlerde, efsanelerde, masallarda ve ananeviy sanat eserlerinde maqtap añlatılır.
Asırlar boyunca atalarımız bu topraqnen, onıñ tabiatınen aenk içinde yaşadı. Halqımız, tuvğan topraqlarnıñ ediyelerini büyük bir hassasiyet ve sevginen içine alıp, oña öz sevgisini berdi. (“Olar sevgi aqqında aytmay ediler, oñı saça ediler”). Bu, çayırlarnıñ diqqatli bir şekilde nasıl meydanğa ketirilgenleri, çoqraqlarnı, irmaçıqkarnı (“köz açmaq” – çoqraqnıñ közlerini açmaq) nasıl temizlegenlerinde ifade etile edi…
Deñiz, qayalar, dağlar, qobalar, quyular, çöl… er şey mında yaşağan insanlar içün aziz edi. Saba namazı ile tura edi ve künni, etraftakilerni: ilk evelâ çoqraqlarnı, Cur-cur şelâleni, Uçansuvnı ve başqalarnı selâmlap, olarğa “Selam aleykum, mubarek suv” dep, başlay ediler.
Bu yerniñ renki, özgünligi, ünikalligi bir zamanlar K. Bossoli, V. Kizevetter, A. Mitskeviç, A. Puşkin, A. Kuinci, M. Voloşin kibi çoq sayıda ressam, şair, bestekârlarnıñ diqqatını çekti ve olar ölümsiz eserlerinde Qırımnıñ acayip güzelligini mükemmel bir şekilde tasvir ettiler.
Qırımnıñ güzelligi, onıñ kontrastları bediiy zevq, zenaatlarda ve bediiy sanatta çeşit beceriklerni terbiye etmemege, tamır halqta belli bir etnopsihologiyanı işlep çıqarmamağa mümkün degil edi.
XVIII asırnıñ Tunman alman alimi qırımtatarlar aqqında mına neler yazdı: “Ekseriyette olar orta boylu, amma aynı zamanda güzel, doğru bedenge saipler, samimiylik çizgilerinden keçer; yüzlerinde doğrulıq ve merametlik oqula. Olar insanlıq ve içtimaiy faziletlerniñ qıymetini bileler. Olar sade ve er şeyge inanğan, tınç, samimiy, yardımsever ve añlaşılğandır. Olar güzel tabiy bir aqıl ve çevik bir ruhnen istidatlıdır, bu da olarnı tasil mevzusında soñ derece qabiliyetli yapa. Aslında, Avropada ilk ortağa çıqqanlarında, olarnı bu qadar qorqunç yapqan kiyik cesaretniñ çoqusunu coydılar. Olardan daa adlı-sanlılar, bir-birlerini davranma tarzı ve yahşı tonnen aşmağa tırışırlar. Pek temiz, imkânları olsa, ihtişamlı bir şekilde kiyinerler. Soñ derece musafirçen ve yolcunıñ dinine baqmadan, oña er şeyni bermege isteklidirler…”.
Qırımnıñ bütün halqı bir zamanlar tolerantlı edi ve konferentsiya, tögerek masalarğa, olarnıñ keçirilmesi içün çoq para masraf etilmesine kerek yoq edi.
Qırım ve onıñ tamır halqlarınıñ facialı taqdiri, Qırımnıñ Qırım olmasından ibarettir. Feth etmek, yoq etmek, bütün yaşayış qurumını ve bütün ekologiyanı yoq etmek, bugün ekologik bir felâketke yol aça bilecek Qırım tarihınıñ diger tarafıdır. Yüzlerce yıl mında bar olğan er angi bir halqnıñ maneviy azizlerini (ibadet haneleri) yoq etken ve yoq etmege devam etkenlerge qarşı bumerang qanunı çalışır.
Menimce, şimdiki zamanda Qırımda yaşağan epimiz içün eñ büyük imtianlardan biri, musulman mezarlıqlarındaki baş taşlarnıñ viran etilmesidir. İnsanlıq tarihı boyunca mezarlarnıñ viran etilmesi em ahlâq em de qanun tarafından takbih etile edi. Bir çoq arheologlar, eski mezarlarnıñ açılmasında, tabiy felâketler, afetler, cenkler (Samarkanttaki Amir Temur qabiriniñ açılması), bu varvar areketlerniñ iştirakçilerini taqip etken hastalıqlar kibi er angi bir şey ola bilecegini bileler. Ve biz, Allağa inanğanlar olaraq, musulman mezarlıqlarını yıqqanlarğa tek bunı ifade etip olamız: “Alla epinizni vicdanıñız ve işancıñızğa köre cezalandırsın!”. İşğalci ve yıqıcı siyasetini aqlı çıqarmaq içün, fetihçiler onlarca ve asırlar boyunca insan medeniyetleriniñ eñ eski fetihlerinden biri olğan “duşman obrazını” yarattılar. “Duşmanlar” tek şahsiyetler, içtimaiy gruppalar degil, aynı zamanda bütün cemiyetler ve halqlar edi. İcretler, “hainler” tamğasınen sürgün etilmeler, Qırım içün büyük insaniy, intelektual, içtimaiy, maneviy ve elbette ekologik ğayıplarnı ketirdi.
Keçken asırnıñ 90-ıncı yıllarından başlap qırımtatarlar evlerini, baqımlı bağçalarını, azbarlarını, yahşı ücretli işlerini ve daa ziyadesini taşlap, tarihiy vatanına, Qırımğa kütleviy şekilde qaytmağa başladılar. Sürgünlikte, qırımtatarlarnıñ büyük qısmı zulumlarğa baqmadan, milliy mensüpligini asla saqlamadı, asla men “özbekistanlım” demedi. Qırımtatarlarnıñ üçünci ve atta dördünci nesili, mında (“sıcaq ülkelerde”) doğğanını ve bu menim vatanım olğanını aytmadı – asla, iç bir şartlarda topraqlarına, ana-vatanına hainlik etmedi. Daa ziyade, göñülli, maddiy ya da yükselme içün daa yahşı olğan yerlerge ketip, tarihiy vatanına qaytmağa istemegenler hainlik eteler. Er alda, qırımtatar halqını yamanlamaq ve qabaatlamağa tırışqanlarnıñ, “evim”, “tarihiy vatanım”, “tamırlarım”, şimdiki ve keçmiş içün iç bir sevgi ve eñ müimi Allağa iç bir inançı yoqtır. Kerçekten de, meşur A. Voznesenskiy şairinde kibi – “Başqasına olğan nefretten, özünkini sevemezsin”.
İnsannıñ ayatı Allanıñ niyetinen ebediydir. Alla soñ beyanatı – aziz Quran kitabınen, qullarnıñ egoistik “men” – “özüne bir put yaratma” kibirinden, zenginlik arzusından vazgeçip, Oña ibadet etmege çağıra. Bütün dinler tarafından “yaqınıñı sev” kibi vaaz etilgen esas emirlerge uymağa davet ete. Amma, ne yazıq, Qırımğa ve yaqınlarğa sevgi daa çoq azlaşa.
Er şey Yüce Allanıñ qolunda, er şey onıñ kontroli altında ve biz bu faniy dünyada tek imtiandan keçemiz. Asıl muim olğan, Allağa ne ile kelecekmiz, Onıñ ögünde ne kibi cevap berecekmiz.
Yigirmi yıldan berli, halqnıñ büyük qısmı baba topraqlarına, “Altın beşigine” büyük fedakârlıqlar, tarihiy vatanına qaytmaq içün ayatlarını feda etken eñ yahşı, doğru, kompromizsiz, cesur temsilcilerniñ ğayıplarnen qayttı.
Er alda Alladan kelgen öz toprağına sevgi, atalarnıñ çağıruvı er şeyden üstün çıqtı. Ebet, Qırımdamız, siyasetçi ve iç toymağan yıqıcılarnıñ tarafından parçalanğan Qırımda. Alla bizge sabır ve dayanıqlıq bersin. Yigirmi yıl içinde büyük qıyınıqlarnen bir çoq insan zornen alınğanlarnı qaytarmağa talap etmeden, evlerini qurıp çıqtılar, qırımtatar tilinde oqutuvlı 14 mektep, teatr, kitaphaneler, muzeyler açıldı, sabaları radio ya da televizornı qoyğanda “Selâm aleykum, vatandaşlar!”, – sözlerini eşitemiz, dostlarım sürgünlikte bularnı arzu ete ediler. Amma evimizde er şey kerçekten de yahşımı? Bu mesele, halqımıznıñ eñ tüşünceli, mesuliyetli qısmını endişelendire.
Qırımtatarlarnıñ mında, vatandaki yañı evleri ne ile toldurılı? Ana tilinde laf etilemi, urf-adetlerimiz kütileni? Kerçekten de, eñ qıymetli medeniyetimiz qaysı seviyede yañıdan doğa? Halqımıznıñ meselelerni bilmek ve yaşamaq içün “Yıldız” mecmuasına, ana tilimizde ve rus tilinde gazetalarımızğa abune olma ıntıluvı barmı?
Büyük emiyet berilgen, ananeviy Qurban, Oraza bayramlarda, toylarda vatandaşlarımıznı zarif nağış elementlrnen üslüpli, milliy urbalarda körmege ne qadar güzel olur edi. Zemaneviy ustalarımıznıñ eserleri, çetelde ve Ukrainanıñ büyük şeerlerinde bediiy sergilerinden soñra pek yahşı yüksek bediiy seviyede satın alınmağa başladı. 10 esas pozitsiyadan 6-sı Ukrainadadır, bu dekorativ-ameliy sanatınıñ qırımtatar ressamları, çölmekçileri, nağışçıları, quyumcıları, dizaynerleri ve başqaları.
Amma ne içündir, maddiy baqımdan zengin insanlarda bile ev interyerinde canğa yaqın ananeviy qırımtatar örneklerinen süslengen eserler sıq körünmez. Ancaq bular daa çoq estetik zevqni bere ve balalarda bediiy zevq ile ğururnı aşlay.
İlmiy-tehnik teraqqiyat, globalizatsiya ve yaşayış tarzınıñ amerikanlaşması, bir insannıñ eñ muim olğan etnik öz identifikatsiyasını, özgünligini ve ruhunı coydurğan belli areket tarzını dikte etip yaptıralar. Bu areket tarzı standartları bizni assimilatsiya ve şahsiyetsiz muitte yoq olmaqnen qorquta.
“Şubesiz, bir qavim öz vaziyetini deñiştirmegence, Alla olarnıñ vaziyetini deñiştirmez”. (Quran, “Rad” suresi 12 (11)).
Belki de, şimdiki vaqıtta asıl meselemiz etnik degerler, normalar ve adetlerine köre yaşamaqtır.
Ne yazıq ki, Qırımda pek çoq insan, maneviyatnı unutıp, ayatnıñ tek mında ve şimdi dep tüşünmege başladı, olarnıñ esas maqsadı kerçek ve kerçek olmağan bir karyera yapmaq, maküm yolundaki er şeyni bozıp, barlıq ve amanlıqnı qoparmaqtır.
Yoqsul insanlardan kerçekten daa bahtlı oldılarmı? Zan etsem, yoq. Aksine, Alla qorqusı olğan, vicdanı ile yaşağan, bütün dinlerde “Bir insanğa, saña yapqanlarnı istemegen bir şey yapma” degen temel ya da altın bir qaidege riayet etken bahtlı insanlar ziyadecedir. Maddiy mallarnıñ peşine tüşmek baht ketirmez, amma bu eñ müim şeydir – özüni bahtlı is etmek, temizlevge ıntılıp, özüñiznen, etrafınızdaki tabiatnen aenk içinde yaşamaq. İçteki temizlev tış temizlevine yol açar. Eger bir insan özüni sevmese – atalarına, urf-adetlerine, medeniyet ve sanatına ihtiyacı yoqtır. Atalarını, olarnıñ yaşayış tarzlarını hatırlamaq – ne olğanını ve ne olacağını bilmek, añlı bir şekilde yaşamaq – dinle bilmek, yaqından baqmaq, özüme: “Bu dünyağa ne içün keldim? Qırımğa ne içün qayttım? Menim vazifem ne? Meni kim yarattı? Özümden soñra ne qaldıracağım?” kibi sualler berip, fikir yürütmege zorlamaqtır.
Şuur ne qadar üstün ise (maneviyat), dünya qurulışı aqqında o qadar çoq bilgi saibi olur. Ne yazıq ki çoqluqnı teşkil etken kiçik şuurlu insanlarnıñ, bugünki belâlarda birisini, daa ziyadesi er angi bir halqnı qabaatlaması – aqılsızlıqtır. Özünden başlamaq kerek, yahşılıq yaptıñ – göñlüñ aydınlıq ve sevinçnen tola. Dinimizde hayırhaqlıq, nezaket, yahşılıq ve digerleri bar edi ve ananeviy yaşayış tarzı olaraq qalır dep ümüt etem. Bugün alimler, bir insannıñ tüşünce, duyğu ve iradesiniñ tesiri altında, insan DNK-sınıñ, şingenliklerniñ terkip ve qurulışınıñ deñişkenini isbatladı. Ve eger biz bu aziz yerde – Qırımda añlı bir ayat yaşasaq, icatqa ıntılsaq, o vaqıt halqnıñ deñişken etnik psihologiya ve ekologiyası daa yahşı olur.
Allağa, barışıqlıqqa sevgi duyğusını arttırıp, bu duyğunı resim, şiir, muzıka yolunen inkişaf etip, bir insan, öz maneviy mükemmelligini evelden tahmin etip, devamlı özüne sualler bermeli.
Eñ yüce duyğular tuvğan topraq, tabiatnen munasebet etken vaqıt meydanğa kele. Çatırdağ, Ay-Petri, Demirci dağlarnıñ töpesinde ve Qırımnıñ başqa yerlerinde büyük bir bağ olğanını, bu topraqnıñ bir parçası, qırımtatar tamır halqınıñ soyundan kelgenini is etesiñ.
Şubesiz, Yüce Allağa şükür dua etip uyanğanda, çoqraqlarğa, uçansuvlarğa, Qara deñizge sevgi ile hitap etkende: “Selâm aleykum, mubarek suv, aziz Qırımım, biz sennen” decekmiz ve böylece ruhumıznı ve vatanımıznı qazanacaqmız. Saba ve künümiz daa muvafaqiyetli olacaq ve er birimiz bu topraqta funktsional bir vazifege kelecekmiz, bu topraq olmadan bir halq olaraq saqlanıp olamamız.
Sanatşınas Elmira ÇERKEZOVA


text:
İşğal etilgen Qırımda daa bir genç qırımtatarı ğayıp oldı.
Bunı qırımtatar milliy areket iştirakçisi, qırımtatar halqı Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiya reberi Zair Smedlâyev Facebook saifesinde bildirdi.
«Yazıq ki, bayram künlerini de kergin haberlernen bozmağa isteyler. Er şey hayırlı bitmesini Allah bersin. Daa bir genç qırımtatarınıñ ğayıp olması aqqında haber keldi. Qurman rayonınıñ Kalinino köyünde yaşağan 1991 senesi doğma Apselâmov Eskender oktâbr 3-te aqşam Aqmescitte Trubaçenko soqağındaki kirasından işke yol aldı. İşke kelmedi, bağğa çıqmay, telefonı çalışmay. Eskenderniñ bulunuv yerini bilgenlerge ana-babasına bildirmege rica etile, onıñ anası Ayşeniñ telefon nomerası +7978 830 3510», – dep yazdı Smedlâyev.
Qırım.Aqiqat bildirgenleri kibi, işğal etilgen Qırımda adamlar sıq-sıq ğayıp olıp başladılar. Qarasuvbazar civarındaki Sarı-Su köyünde esir alınğan İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmov alâ daa tapılmadılar.


text:
Kiyev – Ukraina Yuqarı Radası qanun çıqarıcı İnstitutında «İşğal etilgen topraqlar: siyasiy-uquqiy, içtimaiy-iqtisadiy ve gumanitar tarafları» adlı konferentsiya olıp keçti. Ukrainanıñ eñ meşur aliy oquv yurtlarınıñ alimleri Qırım işğalinen bağlı eñ keskin problemlerni qayd ettiler. Munaqaşada konferentsiya iştirakçileri akimiyet vekillerine berecek teklifler cedveli tizildi.
«İşğal etilgen topraqlar problemleriniñ al etilmesi – içki demokratik islâatlar keçirilmesidir. Şimdi işğal altında bulunğan topraqlar içün bu eñ güzel örnektir. Bu strategik bir baqış, lâkin bugün şimdiki problemlerni çezip, tez-tez areket etmek kerek», – dep ayttı Ukraina Yuqarı Radası qanun çıqarıcı İnstitutınıñ müdir muavini professor Yevgeniy Berşeda munaqaşa iştirakçilerini selâmlap.
Onıñ qayd etkenine köre, işbu tedbir ilmiy toplulıq ve Yuqarı Rada arasında bağ pekitilmesiniñ bir yolu ola.
Konferentsiyadaki birinci çıqış tanılmağan topraqlar meselesiniñ uquqiy al etilmesine dair edi. Onıñ müellifi Ukraina maliye ve halqara ticaret devlet universitetiniñ halqara uquq kafedrasınıñ müdiri Anatoliy Matsko oldı. O, çıqışta bulunıp, doqsanıncı senelerde Qırımğa muhtar cumhuriyeti statusınıñ berilmesi yañlış olğanını qayd etti.
«O vaqıt Qırım prezidenti olğan Meşkovnıñ isteklerini qarşıladılar. Tsekov, Tsarev ve diger deputatlar muhtariyetni istediler, ve biz berdik. Bu kederli bir ikâyedir, çünki neticede bizler unitar devlet yerine federativ devletni qurdıq», – dedi Matsko.
Odessa milliy deñiz akademiyasınıñ memuriy ve cinaiy uquq kafedrasınıñ müdiri Boris Babin maruzasında işğal etilgen topraqlarda gemi ve deñiz qullanuvı ile bir sıra meselelerni aydınlattı.
«Qıtaiy Ukrainadan ayırılğan Qırım ada sayıla. Onıñ içün bu işğal etilgen topraq Qarabah, Osetiya ve Abhaziyadan bile bayağı farqlana. İşğalci devlet onıñ deñiz meselelerine qulaq asmayıp, onıñ iqtisadiy, içtimaiy ve arbiy taraflarını baqa bile. Qırımda ise Rusiye deñiz resurslarını qullanmağa mecbur. Onıñ içün Qırım anahtarı deñiz uquqı ola», – dep qayd etti alim.
Babinniñ zanınca, bu vaziyette Ukraina deñiz uquqınıñ halqara qaidelerine riayet etilmesini diqqatnen taqip etmeli. Alimniñ zanınca, çetel devletler naqliye blokada rejimine riayet etse, Rusiye işğal etilgen yarımadanı resurslarnen temin etemez. Maruzacınıñ aytqanına köre, halqara qanunlarğa köre Ukraina onıñ deñizine qanunsız alda kirgen gemilerni musadere etmesi mümkün.
«Yazıq ki, bunıñ kibi bir de bir cinaiy işni Ukraina açmadı. Havfsızlıq hızmeti bunı qolay-qolay yapar edi, çünki bu onıñ vazifesidir», – dep qayd etti Babin.
Hırsızlanğan gemiler
Ukraina deñiz boşluğınıñ bir qısmı işğal etilgeninden sebep alimler Azaq-Qara deñiz havhasında deñiz ekspeditsion tedqiqlerini keçirip olamaylar. Bu meselege Ukraina maliye ve halqara ticaret devlet universiteti professorı Aleksandr Şçiptsovnıñ maruzası bağışlandı. Onıñ qayd etkenine köre, Rusiye Qırımnı işğal etip, Ukraina ilimler Milliy akademiyasına ait olğan 3 gemini hırsızladı.
Konferentsiyada bulunğan Ukraina halq deputatı Anton Geraşçenko Rusiye qanunsız alda alğan bütün gemilerniñ diger devletlerniñ havzasına kirmemeleri içün elinden kelgenini yapmağa vade etti.
«Men Mudafaa nazirligi, Naqliyat nazirligi, ilimler akademiyasına muracaatta bulunıp, olarnıñ halqara deñiz instantsiyalardan bu gemilerni tevqif etmelerini isteycem», – dep ayttı halq deputatı.
Konferentsiyada Qırım işğaline halqara mahkemelerde itiraz bildirmesi, köçip kelgen insanlarnıñ qanun problemleri, işğal etilgen Qırımda mal-mülk aqlarını qoruv ve diger meseleler baqıldı. Munaqaşa iştirakçileri bunıñ kibi tedbirler ileride de keçirilecek ve işğal etilgen topraqlarnen bağlı problemlerniñ ögrenilmesi devam etecegine ümüt beslegenlerini bildirdiler.


text:
Geniçesk rayonındaki Çonğar köyü yanında «Qırım vatandaşlıq qamaçavı» aktsiyası keçirilgen territoriyada keçken yoldan maşinalar içün mania olğan beton blokları alındı.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Herson regional qırımtatar meclisiniñ reisi Lenur Lümanov bildirdi.
«O yerde yanvar 16-dan başlap blokpostlar yoq. Beton taşları kerek olmağanı sebebinden yoldan alındı», – dedi Lümanov.
Qamaçav faalleriniñ añlatqanlarına köre, blokpostlar bu sene yanvar 16-da yoq etilgen, amma yolda beton blokları qalğan.
Aynı vaqıtta, aktsiya keçirilgen territoriyada maskalanğan çadırlar şeerçigi tura, o yerde faaller buluna.
Aprel 20-de Ataman sakinleri yazğan mektübinde Herson vilâyet devlet memuriyetininiñ reisi vazifesini icra etken Valentina Siçevayadan Qırım qamaçavı faalleriniñ blokpostlarını regiondan yoq etmege talap etti. Çonğar köy şurasınıñ deputatı Valeriy Koblük muracaatnı oqudı. Muracaatta 180 imza qoyulğan. Köy sakinleri Qırım ile memuriy sıñırğa yaqın yerleşken köyler territoriyasında bulunğan Qırım qamaçavı iştirakçileri tarafından nizam bozulmasına şikâyet ete.
Bundan da ğayrı, vesiqada «Çonğar» Kiriş-çıqış nezaret noqtası yanında yerleştirilgen «Qırımtatar muhtar cumhuriyeti» yazısı ile işaret boyunca qasevet çekilgeni aqqında bildirile.
2015 senesi sentâbr 20-de, Qırımğa mahsulat ve malnı alıp ketken yük naqliyeni blok etüv boyunca qırımtatarlarnıñ liderleri teşebbüsinen keçirilgen müddetsiz aktsiyası başlandı. 2016 senesi yanvar ayı ortasında, teşkilâtçılarnıñ sözlerine köre, Qırım qamaçavı boyunca aktsiyanıñ şekli deñişti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Onıñ adı bir çoq teatral entsiklopediyalarda añıla, o aqlı olaraq Dağıstanda nufuzlı medeniyet erbaplarından biri sayıla. Yazıq ki, ana-yurtında onı tek tarihçı ve teatrşınaslar biledir...
Bu sene qırımtatar akterı, rejissör, dramaturg Server Cetereniñ 110 yıllıq yubileyi qayd etile. Onıñ yaşayışı bir çoq acayip vaqia ve adiselernen tolu edi.
O Qırımda, Aluşta rayonnıñ Biyuk-Lambat köyünde, 1906 senesi fevral ayında doğdı. Erte anasız qalıp, oğlançıq ögey anasınen til tapışamadı ve evinden Aqmescitke qaçtı. Server o vaqıt tek yedi yaşında edi... O bıralqılandı, tesadüfiy işlerde para qazandı ve, politsiyağa oğramağanına qadar, kiçik hırsızlıq yaptı. Soñra balalar evi ve mektep oldı, 1923 senesi ise genç bala Qazan teatr tehnikumına kirdi.
O pyesalar yazdı («Kim kimni», «Eki qardaş»), rejessuranen meraqlandı. Onıñ birinci sanalıştırması – Dmitriy Furmanovnıñ romanına esaslanıp yazılğan «Çapayev» oldı, o anda komissarnnıñ rolüni oynadı. Pyesa ğayet hoş qabul etildi
Beş yıl soñra Server doğmuş Qırımğa qayttı, 1923 senesi oktâbrde açılğan Qırım Devlet Tatar teatrinde çalışıp başladı. Bu qısqa müddet devamında qırımtatarlarnıñ tarih ve medeniyeti ögrenile edi, teatr sanatı inkişaf ete edi. Mında Cetere «Revizorda» Hlestakovnı oynadı, Şillerniñ «Razboyniki» pyesasında Karl Moor, «Gibel eskaládı»de Gaydar rollerini icra etti. O pyesalar yazdı («Kim kimni», «Eki qardaş»), rejessuranen meraqlandı. Onıñ birinci sanalıştırması – Dmitriy Furmanovnıñ romanına esaslanıp yazılğan «Çapayev» oldı, o anda komissarnnıñ rolüni oynadı. Pyesa ğayet hoş qabul etildi...
1932 senesi Server 20 yaşıdaki dülber teatr aktrisası Nuriye Celilovanen evlendi. Olarnıñ qızı Cenni hatırlağanı kibi: «Olar yahşı yaşay ediler: beraber çalıştılar, çoq umumiy coşqu ve meraqları olğan edi. Babamnıñ da, anamnıñ da sanadaki yaşayışı muvafaqiyetli keçe edi. Çoq roller, çoq gastroller oldı, de Moskvağa yarış ve festivallerge, de Sovet Birliginiñ şeerlerine bara ediler. Qırımtatarlarnıñ sanatını adetince üç adam taqdim ete edi – Sabriye Erecepova, acayip sesniñ saibi, virtuoz kemaneci Appaz Mecitov ve anam, Nuriye Celilova-Cetere, o milliy oyunlarnı, olarnıñ sırasında «Tım-tım» ve «Ağır ava ve haytarma» icra ete edi».
1937 senesi Server meşur Moskvadaki Devlet teatr sanat institutına (DTSİ) rejissör bölügine kirdi. Aynı şu 1937 senesi kütleviy apis etüv ve işten boşatuvlar başlandı – Nuriyeni de işten çıqardılar.
«Bir buçuq ay işsiz – ebediylik kibi köründi. Babam, bunı bilip, kelmege istedi, anam ise onı Qırımğa qaytmamağa yalvardı, çünki, emin edi, bu olar içün yaramay bitmek mümkün edi... Anam çeşit müessiselerge çapqalap, quvalanğanınıñ sebebini ögregmege ve işine qaytmağa tırışa edi. Onı kene de teatrge aldılar», – hatırlay Cenni Cetere.
1940 senesi Server DTSİ bitirdi, o vaqıt o ende Qırım ASSC Nam qazanğan artist edi, bu unvannı qazanmaq içün Nuriye de teklif etile edi. Er şey yeyi keçe edi...
1941 senesi iyün 22 künü cenk başlandı ve neticede olarnıñ evelki bahtlı yaşayışlarını silip keçti
Amma 1941 senesi iyün 22 künü cenk başlandı ve neticede olarnıñ evelki bahtlı yaşayışlarını silip keçti...
1941 senesi avgust ayında Server göñulli olaraq cebege ketti. O Aqyardaki desant ordularına tüşti, ailesi ise işğal astında qaldı. Cenni Cetereniñ sözlerine köre, babası olarnı acele sürette Qırmdan çıqarmaq içün olarğa eki deñizcini yolladı, lâkin endi pek keç edi – «yolnı alman desantları qapatqan ediler». 1942 senesi Server ağır yaralandı ve Tifliske hastahanege oğradı. Tedaviylengen soñ ordudan serbest etildi.
İşğal etilgen Qırımğa yol qapalı edi ve o Qazanğa ketecek oldı. Yol Mahaçqaleden keçe edi, anda çoqqa toqtaqan soñ, o DTSİ-den dostunı Gamid Rustamovnı ziyaret etmege istedi.
Gamid onıñ Dağıstanda qalmasına israr etti, soñra ise onı Buynaksk şeerine alıp ketti, anda o Qumıq teatrinde çalışa edi. O vaqıttan soñ Server Cetere ömür boyu Qumıq teatrinen bağlı edi.
1943 senesi fevral 5 künü teatr Mahaçkalege avuştı. Onıñ birinci işi «Hoçbar» spektaklinde Zubairniñ rolü oldı, soña Ştube («Razlom») rolü, Otello, Sultanbek (Üzeir Gacibekovnıñ «Arşın mal alan») ve başqa çoq roller oldı. Bunen beraber o pyesalar yaza ede, 1946 seden başlap ise ocalıq yaptı.
1944 yılı mayıs 18 sürgünligi oña ağır darbe olıp keldi. Onıñ yaqın dostı Gamid Rustamov dey ki: «1944 senesi mayısta qırımtatarlarnıñ tarihiy vatandan sürgün etilgenleri aqqında belli olğanda, o maña keldi: «Gamid, men iç bir şey añlamayım! Nasıl böyle olmaq mümkün de – bütün halqnı hain ve duşman kibi ilân etiler?! Böyle olmaq mümkünmi?». Men dostumnıñ ağlağanını kördim. Bu meni taacplendirmedi, çünki o öz halqını neqadar vefadar olıp küçlü sevgenini men bile edim. Amma men ne yapmaq mümkün edim? 1944 senesi şu mayıs künü – güzel dostım Server Cetere içün yas künü oldı».
Artıq, 1945 senesi o öz qorantasınıñ ğurbetlikte bulunğan yerini ögrendi – Sverdlovsk vilâyetinde Novaya Lâlâda. Qızı Cenni hatırlay: «Bizim qayda olğanımıznı ögrengen soñ, o bizge yazıp başladı, aşayt yollay edi, 1945 senesi sentâbrde ise özü Novaya Lâlâğa keldi. Quvançımız sıñırsız edi... Babamnıñ tatili soñuna kele edi ve o qaytmaq içün azırlanıp başladı. O bizni işandırdı ki, bizim Mahaçqalege köçmemiz içün ruhset talap etecek, onıñ anda eminli alâqaları bar eken. O ketti... Kene mektüpler, yollanmalar, ümüt ve beklentiler. Öyle şekilde bir buçuq yıl keçti».
Bizim Dağıstandaki yaşayışımız üç ay devam etti ve aile dramasına çevirildi. Soñra NKVD anama ayttı ki, bizni keri Novaya Lâlâğa yollaycaqlar, çünki bir qırımtatar ailesi sebebinden Mahaçqalede komendatura teşkil etip olamaylar
O öz sözüni tuttı ve olarnıñ sürgünlik yerlerinden yiberilmesine irişti, lâkin qorantanıñ Mahaçqalege kelgen vaqıtında onıñ ende diger qadını bar edi... «Bizim Dağıstandaki yaşayışımız üç ay devam etti ve aile dramasına çevirildi. Soñra NKVD anama ayttı ki, bizni keri Novaya Lâlâğa yollaycaqlar, çünki bir qırımtatar ailesi sebebinden Mahaçqalede komendatura teşkil etip olamaylar», – hatırlay Cenni Cetere.
Cenkten soñ Server Cetere aktör ve rejissör olaraq çalışmağa devam etti. O Mihail Lermontovnıñ eseri esasında «İspantsı» spektalini, Aleksandr Ostrovskiy presasından «Bez vinı vinovatıye», Beaumarchaisniñ «Figaronıñ evlenüvi», Lope de Veganıñ «Piçen üstünde kopek», Kosta Hetagurovnıñ «Fatima», Nazım Hikmetniñ «Muhabbet efsanesi» – cemi olıp yüzden ziyade spektaklni Dağıstannıñ teatr sanalarında kösterdi; pyesalar yazdı. 1966 senesi o SSCB Yazıcılar birligine qabul etildi.
Qırım ASSCde nam qazanğan artist ve Dağıstan ASSC halq artistı Server Cetere 1980 senesi Mahaçqalede vefat etti.
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
İşğal etilgen Qırım akimiyeti yarımada işğalinden evel cinayet yapqap adamlarnı mesülietke celp etüv usullarını azırlay. Bu aqqında Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov oktâbr 3-te bildirdi.
Qırımnıñ öz başına ilân etilgen ükümetine yaqın olğan Krıminform saytınıñ malümatına köre, bunı Aksönov keçken yılları cumhuriyetke kelgen gumanitar yardımnı qırsızlav boyunca cinaiy işler olmağanını izaatlap, bildirdi.
Aksönovnıñ aytqanına köre, bunı al etmege yardım etecek qanun leyhaları azırlanıla.
İşbu mesele Qırım reberleriniñ şahsiy nezareti altında buluna eken.
Aynı vaqıtta, Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Qırım akimiyeti Rusiye devlet Dumasına Qırım memurları ve özüni «samooborona» olaraq tanıtqanlarnıñ fevral ayından berli yapqan areketlerini amnistiyadan keçirecek qanun leyhasını kirsettiler.


text:
Bunı baş nazir Dmitriy Medvedev «Vesti v subbotu» yayınında bildirdi, dep haber ete Krıminform.
Bu para «tek çeşit türlü yatırım maqsatlarğa – inkişaf, infrastruktura, yol, diger munasebet şekillerine degil de, anda yaşağan ve bücet saasında çalışqan insanlar bizim regionlarımızda olğan aylıqlarnıñ alğanına ayrıla, soñkisi ise bizde olduqça güzeldir», – dep anlattı baş nazir.
Bunıñ ile Medvedev şunı da qayd etti ki, işbu maliye destek Rusiyeniñ diger regionlarınıñ teminini eksiltmey, çünki «Qırımğa ketken vastalar içteki yedeklerimizden ayırıla». «Yani nasıldır bir regionnıñ maliye destegine ayırılğan bir ruble bile andan alınıp, Qırımğa yollanılmaz»,– dedi Medvedev. – Bizde masraf etmege planlaştırmağan yedeklerimiz bar, biz olarnı şimdi Qırımğa ayıramız».
Medvedev «Qırımğa diger regionlardan bayağı insan baracağına» ümütini bildirdi. «Şunıñ içün bu manada aqçanı qızğamaq kerekmey»,– dedi o.
O, al-azırda regionnıñ inkişaf yollarından biri olğan mahsus iqtisadiy alanınıñ teşkil etilmesi ile bağlı sual baqılğanını tasdiqladı. Mında ingliz uquğı üküm süre bilecek edi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz, mahküm etilgen ukrain faaliyetçisi Volodımır Baluh, Qırım tahqiqat izolâtorında açlıq tutıp, «sözünden qaytmay ve bunı doğru yapa», dep saya.
Çiygoz: «Baluhta er şey bir qarar. Onı anda baqalar, közeteler, onen yazışalar, oña kerek olğan şeyler aqqında bileler. Açlıq tutqanıñda sağlıq aqqında demege sıra kelmey. O, printsiplerine sadıq qala ve, menim fikrimi bilmek isteseñiz, doğru yapa», – dey.
Baluh, mart 19-da ilân etken muddetsiz açlıqnı tutmağa devam ete.
İlhaq etilgen Qırımda mahkeme Baluhnı, arbiy yedekler saqlağanında qabaatlı tanıp, 3 yıl ve 5 ay muddetine koloniya-qasabada azatlıqtan marum etilmesi ve ondan ğayrı 10 000 ruble (qararnen 4600 hrivna) miqdarında cöreme tölemesine dair uküm çıqardı.
Faaliyetçige qarşı ekinci cinaiy iş Aqşeyh (Razdolnoye) qasabasındaki muvaqqat tutuluv izolâtorınıñ rehberi Valeriy Tkaçenkonıñ arizası esasında açıldı. O, Baluh onı kötekledi, dep iddia ete. Aynı zamanda faaliyetçi ve onıñ imayesi, Tkaçenko özü oña ucüm etkenini bildireler.
Mart 19-da Kremlniñ kontroli altında olğan Aqşeyh rayon mahkemesi Volodımır Baluhqa 2018 senesi iyün 19-ğa qadar tevqif etilüv şeklinde sıñırlav tedbirini sayladı.
Mart 28-de Ukraina Tış işleri nazirligi Baluhnıñ deral azat etilmesini talap etti.
Rusiye FSBsi Volodımır Baluhnı 2016 senesi dekabr 8-de yaqaladı. FSB hadimleri Volodımır Baluh yaşağan evniñ tavanında 90 patron ile bir qaç trotil şaşkasını taptılar, dep iddia ete ediler.
Baluhnıñ qorçalavı ve aq-uquq qorçalayıcıları, onıñ Ukraina vatanperveri olğanı sebebinden – eviniñ azbarında Ukraina bayrağı olğanı içün repressiyalar qurbanı olğanını iddia eteler.


text:
«Vozrojdeniye» fondunıñ tarafından keçirilgen cemaat nezaretiniñ neticelerine köre, vaqtınca köçip kelgenlerden aliy tasilni er biri alamaz. Bunı salı künü aprel 28-de «Qırım uquq qoruyıcı teşebbüsi» cemaat teşkilâtınıñ idare reisi Lüdmila Skvortsova bildirdi, – haber ete Qırım.Aqiqat.
«Mektep talebeleriniñ 24% tasilni devam etip, aliy oquv yurtlarına, köçip kelgen qorantalarınıñ ağır maliyeviy vaziyetinden sebep, kirmeycek ola. Er biri evelleri tasilniñ devam ettirmesine planları bar olğanını bildirgen edi», – dey Skvortsova.
Uquq qoruyıcı aytqanı kibi, işbu vaziyetni al etmek içün devlet seviyesinde köçip kelgen balalarnıñ yardımı boyunca bir programma olmalı. Ve, ekspertler qayd eteler ki, köçip kelgen aileler içün tasil meselesinde maliye tarafı pek emiyetlidir.
Qırım.Aqiqat qayd ekeni kibi, Ukrainada köçip kelgenlerniñ sayısı 1 million 228 biñ 90 insannı teşkil ete. Olardan, BMT malümatına köre, 154635 – baladır.


text:
Türkiye Tışqı işler nazirligi Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ Qırımtatar Milliy Meclisni yasaq etmek ve onı ekstremistik teşkilâtları cedveline kirsetmek qararını takbih etti. Bu aqta «Anadolu» türk haber agentligi bildire.
Ankarada mahkemeniñ bu qararını qırımtatarlarnıñ birdemligi ve bütünligini közlegen soñki adımlar alqası dep adlandırdı. Qayd etilgenine köre, qırımtatarlarğa nisbeten basım Qırımnıñ Rusiye tarafından qanunsız işğal etilgeninden soñ başlandı.
«Qırımtatarlarnı kene de qorquzmağa tırışalar. Biz bu qararğa yazıqsınamız ve onı takbih etemiz, bu qarar yarımada sakinleriniñ aq-uquqlarına qarşı yapılğan sistematik, kütleviy basqındır. Türkiye qırımtatar halqınıñ qanuniy küreşine ve bu kibi basımlarnı yoq etmek içün yapılğan ğayretlerge destek köstermege devam etecek», – bildirile beyanatta.
Türkiye Tışqı işler nazirliginde Qırımtatar Milliy Meclisi qırımtatar halqınıñ qanunğa uyğan şekilde saylanğan organı olğanını, ve onıñ demokratik şekilde teşkil etilmesini ve böyle etip qırımtatarlarnıñ menfaatlarını akis etkenini qayd etti.
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi aprel 26-da yarımada territoriyasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etmek qararını qabul etti. Bu qararnı lâğu etmek içün bir ay devamında muracaat etmek mümkün.
Dava boyunca cevapkâr – Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Meclis azaları şikâyet arizasını berecegini ilân etti.
Aprel 18-de Rusiye Adliye nazirligi Qırımtatar Meclisini «ekstremist faaliyetinden sebep» yasaq etilgen teşkilâtlar cedveline kirsetti. Böyle qarar Ukraina, bir sıra halqara teşkilâtlar ve uquq qoruyıcılar tarafından takbih etildi.
Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesi meselesi «Rusiyeniñ içki işi» olğanını, ve Rusiye tıştan kelgen «tevsiyelerni» diñlemeycegini ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
İşğal etilgen Qırımda siyasiy repressiyalar tahminen beş biñ qırımtatar faaliyetçisine toqunmaq mumkün. Böyle fikirni İnsan aqları boyunca Qırım kontakt gruppasınıñ idarecisi Abdureşit Cepparov seslendire.
«Beş biñge yaqın insan Qırımda Meclis sistemasınıñ çeşit seviyelerinde ve onıñ etrafında çalışa edi, bu sırada Qurultay azaları ve digerleri de bar», – dedi Abdureşit Cepparov Meclisniñ yasaqlanmasından soñ ola bilecek aqibetlerni Qırım.Aqiqat muhbirine izaatlar eken.
Uquq qorçalayıcınıñ fikirine köre, rus akimiyeti Meclisniñ yasaq etilmesinen bağlı yaqalanuvlarnıñ sayısını arttırmaq mecbur olacaq.
«Şans kimge tüşecegini bilmeymiz, lâkin böyle adiseler eki ya da üç kere degil, bayağı çoq olacaq. Ve böyle olsa, İnsan aqları boyunca Qırım kontakt gruppasınıñ da işi artacaqtır», – dep tahminley uquq qorçalayıcı.
Bundan evel Abdureşit Cepparov mahkeme qararı ile Meclis yasaq etilecegini ve Qırımda qırımtatar faallerine qarşı yañı repressiyalar qullanılacağını tahminley edi.
Sentâbr 29-da Rusiye Yuqarı Mahkemesi bundan ögüne apler ayında Rusiyege bağlı olğan Qırım Yuqarı Mahkemesi tarafından Meclisniñ areketini «ekstrimistik» olaraq tanılması ve toqtatılması aqqında alğan qararını tasdiqladı. Meclisniñ advokatları İnsan alaqı boyunca Avropa mahkemesine muracaat eteceklerini beyan ettiler.
Aprel ayında Meclisniñ areketi yasaqlanğanından soñ Dünya toplulığı rus akimiyetiniñ böyle faaliyetine qatiyen qarşı çıqqan edi. Meclisniñ imayesi Rusiye Yuqarı Mahkemesine şikâyet arizasını yollağan edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım Sağlıq nazirligi koronavirustan vefat etken daa bir hasta aqqında bildire. Avgustnıñ 19-nda derc etilgen müessise statistikasına köre, bu yuqunçtan vefat etkenlerniñ sayısı 24 oldı.
Vefat etken hastanen bağlı tafsilâtlı malümat yoq.
«1093 insan tibbiy közetüv altında buluna, 12-si dinamik közetüv altında evde qala, 817 insan hastahanede buluna, 264 kişi observatorlarğa izolâtsiya etildi», – dep aytıla Qırımnıñ Rusiye Sağlıq nazirligi malümatında.
Keçken künü Qırımda 13 koronavirus hastası qayd etildi. Qırımda, yerli akimiyetniñ malümatına köre, 1833 yañı koronavirus hastası qayd etildi, 83-ü çetelden keldi, 115-i qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar, 1275 insan tüzeldi, 23 kişi koronavirustan vefat etti. Aqyarda 433 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı, 341 insan yahşı oldı, 13 kişi vefat etti.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
İşğal etilgen Qırımda restoran, qave, bar, aşhane, bufet ve diger aş müessiselerini vaqtınca qapatmağa qarar alındı. Sımarış berip almaq ve evge sımarış etmek imkânı olacaq.
Bu aqta Rusiye kontrolindeki Qırım baş nazir muavini, emek ve içtimaiy qoruv naziri Yelena Romanovskaya martnıñ 27-nde koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına qarşı ştab toplaşuvında bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, bu sıñırlavlar yaşayışnı temin etken teşkilâtlarnıñ hadimleri içün çalışqan aşhane, qave ve bufetlerge tesir etmeycek.
«Yasaq ava limanımızda çalışqan müessise faaliyetine tesir etmeycek, kelgenler ve ketkenler temiz alanda qalacaq», – dedi Romanovskaya.
Aqyarda ilk beş koronavirus hastası qayd etildi, dep bildire martnıñ 27-nde Aqyar Rusiye ükümetiniñ yolbaşçı vazifelerini vaqtınca eda etken Mihail Razvojayev.
Aqyarda COVID-19 telükesi sebebinden 1767 insan közetüv altında edi.
Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskayanıñ bildirgenine köre, Qırımda martnıñ 27-nde saba yedi yañı koronavirus hastası qayd etildi. Böylece hastalanğanlarnıñ sayısı 14 oldı.
Koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına yol bermemek içün işğal etilgen Qırım ve Aqyarda «yüksek seviyeli azırlıq» rejimi ilân etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Kiyev yatırımcıları paytahtnıñ yañı evlerinde 50 daireni Qırımdaki meskenlerge deñiştirmege azır. Bunı Qırım.Aqiqat mühbirine «Qırım diasporası» teşkilâtınıñ başı Anatoliy Zasoba bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, birinci almaşuv endi keçti, Kefeden köçip kelgenler öz bir köz dairesini 2015 senesi avgust-sentâbrde azır olacaq yañı dairege deñiştirdiler.
«Qurucılıq obyektlerinde insan qurulış ketişatını köre, evniñ bir qısmı azır, adamlar anahtar alıp, yaşamağa başlağanını köreler. İnsan bu evde daireni satın alğanı aqta añlaşmanı öz adına resmiyleştireler», – dey Anatoliy Zasoba.
O şunı da qayd etti ki, vesiqalarnıñ resmiyleştirüvi Kiyevde keçe, böylece, köçip kelgenlerge işğal etilgen territoriyağa bile barmağa acet yoq. Tekliflerniñ elektron qayd etüviniñ bir künü içinde almaşuvnı keçirmege istegen 30 insan tapıldı.
Aynı zamanda Ukraina içtimaiy siyaset nazirligindeki qaynaq Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, nazirlik bu kibi almaşuv leyhalarına muqaytlıqnen yanaşa, çünki bunı şahsiy teşkilâtlar yapa ve köçip kelgenlerge iç bir kefalet berilmey.


text:
Ukraina Adliye nazirligi Meclis ile birlikte İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesine muracaat azırlay. Muracaat rus mahkemesi tarafından Qırımtatar halqınıñ temsil organına Rusiyede çalışmağa yasaq etilgeninen bağlı olacaq. Bunı Yuqarı Radada yapqan çıqışı devamında Ukraina Adliye naziri Pavlo Petrenko bildirdi.
«Rusiye Federatsiyasında Meclisniñ faaliyeti sözde yasaqlanğanına qarşı Meclis ile birlikte şikâyet azırlaycağımıznı evelden haber etmege isteyim», – dedi Petrenko.
Ukrain Naziriniñ sözlerine köre, böyle bir yasaq «Avropa topraqlarında bütün halqqa nisbetten genotsid areketleriniñ yapılması, milliy tarihnıñ misilsiz vaqiası olaraq sayıla». Petrenko qayd etti ki, İnsan aqları boyunca Avropa mahhkemesi qurulğanından berli episi olup tek 16 devletlerara iş baqtı.
«Soñki eki yıl devamında Ukraina 5 şikâyet yolladı. Olar cenknen, ukrain vatandaşlarınıñ genotsidinen ve Avropa topraqlarında insan aqlarınıñ kütleviy sürette bozulmasınen bağlılar», – söyledi Pavlo Petrenko.
Rusiyege bağlı olğan Qırım Yuqarı Mahkemesi aprel 26 künü Meclisniñ areketini toqtatmaq qararını alğan edi. Dünya toplulığı rus akimiyetiniñ böyle faaliyetine qatiyen qarşı çıqtı. Meclisniñ imayesi Rusiye Yuqarı Mahkemesine şikâyet arizasını yollağan edi.
Sentâbr 29-da Rusiye Yuqarı Mahkemesi şikâyet arizasına cevap olaraq, Qırımtatar Milliy Meclis areketiniñ yasaqlanmasını tasdiqladı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımda fevral 22 künü «fevral 26 işi» boyunca nevbetteki mahkeme toplaşuvı yekünlendi. Advokat Edem Semedlâyevniñ sözlerine köre, bugün yekâne şaatnı sorğulap olamadılar.
Qırım.Aqıqatqa bergen izaatında advokat Edem Semedlâyev: «Yekâne şaatnı sorğulap olamadıq, advokat Omelçenko mazeretinen bir buçuq saatke keç qalğanı sebebinden, o mahkeme toplaşuvınıñ başlanğanını beklep olamadı», – dedi.
Ondan da ğayrı advokat, nevbetteki mahkeme toplaşuvı fevral 27 kününe tainlengenini haber etti.
Semedlâyev: «İş mahsus sozulğanını belleymiz. Meselâ, keçken mahkeme toplaşuvında biz tek bir şaatnı soraştırıp oldıq, bügün ise iç bir şaatnı soraştırmadıq. Öyle devam etse, biz daa bir yıl bu işni baqacamız», – dep izaatladı.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ yarımadada 2014 senesi fevral 26-da Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları mitinginde iştirak etken qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar. Olarğa qarşı Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ reberiyeti altında «Rus birligi» firqasınıñ faalleri çıqqan edi.
Rusiye mahkemesiiyül 20-de mahkemeniñ qapalı toplaşuvında «fevral 26 işini» ekige böldi: ayırda – Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ işi, ve ayırda – diger mabuslar AliAsanov be Mustafa Degermenciniñ işini alıp bara.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
“Qırım birdemligi” cemiyet birleşmesiniñ faalcileri “Yaz, ümmetim” aktsiyasını ilân etti. Onıñ maqsadı - qırımlı siyasiy mabüslernen mektübiy qonuşmanı qolaylaştırmaq. Bunıñ aqqında faalci Lutfiye Zudiyeva Qırım.Aqiqat muhbirine haber etti.
Onıñ sözlerine köre, teşebbüs şimaliy Qırımda peyda oldı. Anda bir qaç faalci, ayrı-ayrı mabüske degil de, episine beraberlikte bayramlar ve şahsiy tarihler ile hayırlap mektüp yazmağa ve otkrıtkalarnı yollamağa qarar aldı.
“Yigitlerimiz ne qadar çoq mektüp alsa, o qadar çoq qol tutqanımıznı duyacaq. Şimdi olar tek Qırımdan degil de, qıta Ukraina, Türkiye, Latviyadan mektüp ala. Bu teşebbüs devamlı olması, mektüplerniñ toqtamadan kelmesi pek müim, çünki olar apishanelerde yıllarnen otura ve qol tutuvğa daima ihtiyacları bar. İnanam ki, öz vaqtında “Qırım marafonı” kibi, bu teşebbüs da muvafaqiyetli olur”, - dedi Zudiyeva.
Faalci qayd etti ki, “mektüp masası” “Qırım birdemligi”niñ er toplaşuvında çalışacaq ve mabüslerge mektüp yazmağa ve otkrıtka imzalamağa çağırttı, çünki olar içün bu - “taş divar artında eñ büyük ümüt”.
Bundan ğayrı, Zudiyeva, teşebbüs teşkilâtçılarınıñ er qırımlı siyasiy mabüsine SİZO ve koloniyalarğa yollacaq Qurban bayramnen hayırlav otkrıtkalarını kösterdi.
2017 senesi iyül ayında «Qırım birdemligi» birleşmesi, Qırımda siyasiy mabüsler ve cemiyet faaliyetçilerine qol tutmaq maqsadınen «Qırım marafonı» çerçivesinde para toplanıp başlağanını ilân etken edi. Tedbir teşkilâtçılarınıñ niyetine köre, «pervasız olmağanlarnıñ birdemligi»ni köstermek içün paranı 10 Rusiye rublesi (qararnen 4 hrivna – QA) qıymetinde maden aqçalar ile toplaylar.
Aq-uquq qorçalayıcılarınıñ malümatına köre, bugün Rusiye territoriyasında ve onıñ tarafından işğal etilgen Qırımda 60 qadar Ukraina vatandaşı siyasiy sebepten azatlıqtan marum etildi. Ukrainanıñ Tış işleri nazirligi Rusiyege, anda bulunğan Ukraina vatandaşlarını azat etmek talabınen 300 resmiy mektüp yolladı.


text:
Canköy - Keriç marşrutınen ketken eletrik poyezd, Bagerovo qasabası yanında demir yolunı keçip turğan adamnı urdı. Bu aqta Qırım FVN bildirmekte.
"Canköy - Keriç eletrik poyezd, 25 yaşındaki oğlannı, Bagerovo köyüniñ sakinini urdı, genç o zaman demir yolunı belgilenmegen yerde keçe edi. Poyezd maşinisti adamnıñ apansızdan peyda oluvına birden qarşılıq kösterip ve 300 tonnalı poyezdni toqtatıp yetiştirmedi. Oğlannı eki qırılğan ayaqnen merkeziy rayon hastahenesine alıp kettiler", - denile beyanatta.
Müessisege köre, oğlan Bagerovo qasabası ve Büyük Onlar köyü arasındaki 79-ıncı kilometrde uruldı. Adise yerine polis hadimleri bardı.
İyün 5-inde Novofödrovka-İslâm Terek stantsiyalarınıñ arasında elektrik poyezd aqaynı urdı, o birden keçindi.


text:
Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca qabaatlanğan qırımtatar faali Raim Ayvazov Rusiye uquq qoruyıcıları onı Qırımnıñ memuriy sıñırındaki Kalançak keçiş noqtasında tutıp, «gece çölge çıqarğanını» ve «qurşunğa tizüvni taqlit etkenlerini» tarif etti. Bu aqta advokatı Mariya Eysmont Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
Bunı Ayvazov Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesiniñ SİZOda tutuv müddetini uzatuv meselesi baqılğan oturışuvda aydınlattı.
«Qayda ve nasıl tutulğanına dair sualge Ayvazov gece saat 2-3-lerde onı keçiş noqtasından yibermey ediler, dedi. Daa soñra, onıñ fikirince, üç FSB hadimi onı nomeraları qapatılğan maşinağa mindirip (urıp), çölge alıp ketti. Anda topraqqa tizlerine oturtıp, qurşunğa tizüvni taqlit etkenler – onıñ yanında ateş açqanlar. Bundan soñ FSB idaresine ketirip, tutulğanını vesiqalar boyunca resmiyleştirgenler», – dep tarif etti müvekkiliniñ aytqanlarını Eysmont.
Advokat, Ayvazovnıñ aytqanlarında cinayet alâmetleri qayd etile dep, tahqiqat organlarına qarşı şahsiy qarar çıqarılmasını rica etti. İmaye cinayet aqqında ariza bermege de istey.
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Ayvazovnı avgustnıñ 15-ne qadar SİZOda qaldırdı. Oturışuv qapalı oldı: ne tuvğanları, ne diñleyiciler içeri alınmadı.
Bavurçı (Kamenka) qasabasınıñ sakini, qırımtatar faali Raim Ayvazov aprelniñ 17-nde gece Qırım ve esas Ukraina memuriy sıñırından keçkende ğayıp oldı. Tuvğanları onı qıdırmağa ketti, dep haber etilgen edi.
Aprelniñ 17-nde kündüz Ayvazov tuvğanlarınen bağlandı. Raim Ayvazov 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmına (terrorist tanılğan teşkilâtnıñ faaliyetinde iştirak etüv) istinaden qabaatlanğanını ve «Aqmescitteki ekinci Hizb ut-Tahrir davasınıñ» erkânına qoşulğanını qız qardaşına telefonda haber etti.
«Qırım birdemliginiñ» malümatına köre, Raim Ayvazov Qırımda apiske alınğan qırımtatar faallerine Rostov-na-Donuğa aş ve urba yollamaqnen oğraşa edi.
Qırımdaki FSB ve Rusiye sıñır idaresiniñ hadimleri Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ faaliyetinde iştirak etkeninden şübheli sayılğan kişi tutuldı, dep bildire.
Bu dava boyunca 25 qırımtatarı qabaatlana, 23-ü Rostov-na-Donu, Taganrog ve Şahtı SİZOlarına çıqarıldı. Raim Ayvazov Aqmescit SİZOsında tutula, daa bir kişi – Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımtatar asıllı Ukraina rejissöri Ahtem Seitablayev, Avropa kino akademiyasınıñ azası oldı. Bu aqta Kino meseleleri boyunca Ukraina Devlet agentligi bildirdi.
Seitablayev, "Haytarma", "Başqasınıñ duası", "Kiborgler" ve başqa filmlerinen belli. Şimdi o "Zahar Berkut" ve Oleğ Sentsovnıñ pyesası esasında "Nomerler" filmleri üzerinde çalışa. Aktör olaraq Seitablayev, 25-ten ziyade film ve seriallarda iştirak etti. Eñ yañısı - Nariman Aliyevniñ "Evge" filminde baş rol, bu film 72-nci Kann halqara kino festivalinde iştirak etti ve 10-uncı Odessa halqara kino festivalinde Gran-pri qazandı.
Seitablayev, Avropa kino akamediklerniñ arasında 42-nci ukrain oldı.


text:
İyün 24 künü saba saat 6-da kamuflâj ve adiy urbağa kiyngen tahminen 20 silâlı insan pencerege taqırdatıp, Aqmecsit rayonınıñ Bulğanaq köyünde yaşağan qırımtatar qorantanı uyattılar.
Bunı Qırım musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, belgisiz şahıslar ömür arqadaşlar ve 3 bala bulunğan evge sürip kirdiler. Aile yuqlay edi. Belgisiz şahıslar evniñ tintüvini keçirdiler.
«Mağaz, çardaq, er bir odanı, bala şeylerini, edebiyatını baqıp çıqtılar», – dey üç balanıñ anası.
Ailege afyon ve silânı qıdırğanlarını bildirdiler. Tintüv üç saat devam etti: saat 6-00 saat 9:00-ğace. Bundan soñ aileni yerli hafizler medresesine ozğardılar. Sebepni añlatmaylar.
Evel Qırım Müftiyatı iyün 24 künü belgisiz şahıslar Bulğanaq köyünde talebeler bulunğan medreseni zapt etip, anda tintüvni keçirmege başlağanını bildirgen edi.
Medrese müdiri Usniye Asanova bildirgenine köre, medrese binasına sürip kirgen belgisiz şahıslar – FSB hadimleridir.Tintüvniñ keçirilmesini mektep müdiri Dnepropetrovsk vilâyet memuriyetiniñ başı İgor Kolomoyskiy ve qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilev arasında imzalanılğan añlaşma ile bağlay. Añlaşmada sanki Qırımda ekstremizm merkeziniñ peyda oluvı aqqında aytıla.


text:
Qırımda patlayıcı madde ve silânı qanunsız saqlağanında qabaatlanğan qırımtatar faali Edem Bekirovnı, Semaşko adına hastahaneden çıqarılmasına azırlaylar. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbirine “Agora” halqara uquq qoruyıcı gruppasını advokatı Aleksey Ladin bildirde.
Advokatnıñ aytqanına köre, müşterisi hastahaneden çıqarılacağı aqqında haberni o endokrinolog ekiminden bildi.
“Endokrinolog ve onı baqqan başqa ekimler - otolaringolog, kardiolog, cerrah, pulmonolog, terapevt - hastanıñ alı aqqında vesiqa azırlay. Endokrinolog aytqanına köre, Bekirovnı hastadanede tutmaq başqa ihtiyac yoq: insulini yazıldı, qanında şeker kerekli seviyege ketirildi. Kardiolog ve başqa ekimlerden yazılğan ilâclar barmı, yoqmı - bilmeyim. Bilgenime köre, otolaringolog, kardiolog ve pulmonolog onı endi baqtı”, - ikâye etti Ladin.
Advokat, Edem Bekirovnı SİZOğa qaytarırlar dep tahmin ete. Bundan ğayrı, advokat, onı Bekirovğa hastahanege yibermegenlerini bildirdi, amma bir kün evel Aqmescit SİZOsınıñ baş muavini Dmitriy Minko, ziyaret içün “mahsus beyanatlar kerekmey, order ve advokat şeadetnamesi yeterli” dep iddia etken edi.
Ladin, bu adisege imaye uquğınıñ bozuvı dep ayttı ve Qırımdaki Rusiye Cezalarnı Eda etken hızmeti hadimleriniñ areketlerine mahkemege şikâyet berecegini bildirdi.
Şimdilik Semaşko adına hastahanede bu malümatnı tasdıqlamaylar.
Yanvarniñ 15-nde Bekirov Aqmescitteki Semaşko hastahanesine tibbiy teşkerüv yapılması içün alıp ketirildi.
Bekirovnıñ tuvğanları ayatı telükede olğanını bildirgen edi. Malüm ki, apiske alınğan faal şeker hastası ola. Ayağı kesilgen, muntazam sürette sarğılav yapılmalı.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi dekabrniñ 13-nde Bekirovnı eki ayğa apiske aldı. O, 2019 senesi fevralniñ 11-ne qadar nezaret altında qalacaq.
Ukraina Tış işler nazirligi mahkemeniñ qararına qarşı «sert narazılıq» bildirdi.


text:
Ukraina Tış işler naziri Vadım Prıstayko Ukraina eyyeti Rusiye apishanelerinde yatqan ukrainalı esirler ve «işğal altındaki topraqlarda bulunğan vatandaşlarımız içün» «normand körüşüvine» kete, dep bildirdi. Bu aqta Ukraina naziri Twitter saifesinde yazdı.
«Yarın Normandiya sammiti olacaq. Bizler ilk evelâ Rusiye apishanelerindeki esirlerimiz ve işğal altındaki topraqlarda vatandaşlarımız içün ketemiz. Bir millimetr bile keri çekilmeycek esas qırmızı çizgimiz – halqara seviyede tanılğan Ukraina devlet sıñırıdır», – dep yazdı Prıstayko.
Dekabrniñ 3-nde olar Ukraina prezidentine beyanatlarınen muracaat etti. Siyasetçiler, «Ukrainağa zarar ketirecek» beş «qırmızı çizgini» aydınlattı.
«Normand formatındaki» körüşüv dekabrniñ 9-nda Parijde ötkerilmeli. Böyle muzakereler soñki sefer 2016 senesi oktâbr ayında keçirilgen edi.
Volodımır Zelenskıy ve Vladimir Putin ilk sefer şahsen körüşecekler, daa evel tek telefonda laf etken ediler.
Ukraina prezidentiniñ bildirgenine köre, «norman dördü» memleketleriniñ liderleri esirlerniñ qaytuvı, ateş toqtatıluvı, Ukraina-Rusiye sıñırınıñ kontroli ve Donbastaki saylavlarnı muzakere etecekler.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Zelenskıynı Qırım mevzusını «normand formatındaki» körüşüvde kötermesine çağırdı.
Dekabrniñ 2-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov, Putin Qırımnıñ aitlik meselesini Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy ile muzakere etmeycek, dep bildirdi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Odessa vilâyetinde furtuna, boranlı yağmur ve sağanaq neticesinde bir insan elâk oldı, Odessada soqaqlar suv astında qaldı ve çoq terek qırıldı.
«Dumskaya» Odessa internet-neşriniñ malümatına binaen, felâket kurort Zatoka köyünde yüz berdi – o yerde muzıka festivali vaqtında aqay kişini yaşın urıp öldürdi. Bunen beraber sana bozuldı, bir qaç insan yaralandı.
Odessa merkezinde bir qaç soqaq ve meydan suv astında qaldı, onlarca yerlerde terekler sındı.
Şeerde kergin avanıñ aqibetlerini yoq etmek içün ştab teşkil etildi.


text:
Keçken künü Qırımda 409 yañı COVID-19 koronavirus hastası qayd etildi. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye sağlıq nazirligi bildirdi.
Keçken künü 586 insan tedqiq etildi. Bütün müddet devamında 68841 insan tüzeldi, bir künde 359 kişi yahşı oldı.
Qırımda koronavirus pandemiyası sebebinden kirsetilgen yüksek seviyeli azırlıq rejimi dekabr ayına qadar uzatıldı. Yarımadada bir sıra sıñırlav qala.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bunı Aqmescit şeer başı muavini İlya Glazkov bildirdi, dep haber ete Komsomolskaya pravda.
Onıñ sözlerine köre, şeer bücetinden bu maqsat ile 1 158 578 ruble ayırılğan eken.
«Bu parağa sana donatuvını kirağa aldıq, Ukraina muzıkalı teatriniñ hızmetiniñ parasını berdik, fişenklerni ve musafirler içün ediyelerni satın aldıq ve divar ilânlarını azırladıq», – dedi Glazkov.
Memurnıñ sözlerine köre, şeer hazinesi bu tedbirden çoq ziyan körmez.
Hatırlatamız, evelleri belli olğanı kibi, «rusiyeli» Aqmescitniñ şeer akimiyeti iyün 7-de Şeer kününde «havsız meydan»nıñ teşkil etilüvi aqqında ilân etti.
Bu qararnı Aqmescit boyunca «Rusiye içki işler nazirliginiñ idare etüvi içtimaiy hafsızlıq bölüginiñ yolbaşçısı» İgor Mamotenko seslendirdi, dep bildire şeer şurasınıñ matbuat hızmeti.
Onıñ malümatına köre, Rusiye qanunlarına keçüv sebebinden kütleviy tedbirlerniñ keçirilüv talapları ciddiy ola.
«Raatlıq künleri 50-den ziyade tedbirniñ keçirilmesi planlaştırıla, olarnıñ sırasında Lenin meydanında kontsert, yürüş ve ilâhre. Vatandaşlarnıñ telükesizligini temin etmek içün «havsız meydan» teşkil etilecek. Mında Aqmescit sakinleri ve musafirleri yalıñız nezaret kiriş noqtalarından keçe bilecekler»,– dedi İgor Mamotenko.
O, işbu kiriş olacaq yerlerini de qayd etti:
– №1 Nezaret kiriş noqtası (NKN) – «Qırım Cumhuriyetiniñ Nazirler Şurası» binasınıñ yanında, Kirov caddesi tarafından;
– №2 NKN – Kirov caddesi, Gorkiy soq. tarafından;
– №3 NKN – Kirov caddesi, Ukrain teatri tarafından içtimaiy naqliyat turağı;
– №4 NKN – Ukrain teatri – Sevastopolskaya soq. – S.Tsenskiy;
– №5 NKN – Kirov caddesi – Salğır özeniniñ köprüne kiriş olğan yerde;
– №6 NKN – Kirov caddesi – Popova soqağı ile çarpazlaşuvında;
– №7 NKN – Kirov caddesi – Z.Jiltsova soqağı ile çarpazlaşuvında;
– №8 NKN – «Hayat» restoranı tarafından Salğır özeniniñ köprüne kiriş olğan yerde;
Bundan da ğayrı, tedbirlerge silânıñ türlü çeşitlerini, içkini, insan sağlığına zarar ketirgen şeylerni ve ilhr ketirilmesi yasaqtır.
«NKN-dan keçmezden, kütleviy tedbirler olğan yerge vatandaşlarğa kiriş yasaq etile».
Onıñ sözlerine köre, tedbirler keçirilecek künleri Qırım paytahtında uquq qoruycı organlarınıñ 400-den ziyade vekilleri bulunacaq eken.


text:
Rusiye işğal etken Aqmescitte «Rusiye – def ol! Qırım – bizim evimiz!» yazısı peyda oldı. Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde bildirdi.
«Fevralniñ 26-sı – Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künüdir. Fotoresimde – Aqmescit bugün», – dep yazdı Çubarov.
Onıñ aytqanına köre, foto fevralniñ 26-nda saat 5-lerde çıqarıldı.
Ukrainada salı künü, fevralniñ 26-nda, «Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü» qayd etile. 2014 senesi şu künü Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurası ögünde Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitingi olıp keçken edi. Miting iştirakçilerine qarşı Rusiye tarafdarları, hususan «Rus birligi» firqası çıqtı.
Ukrainada ve dünyada fevralniñ 26-nda qırımlılarğa ve memleketniñ topraq bütünligine qoltutuv aktsiyaları, munaqaşa, forum, miting ve yürüşler keçirile.
Salı künü, fevralniñ 26-nda, saat 14-ten 17-ge qadar UA:Perşıy, UA:Krım ve Qırım.Aqiqatnıñ «Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv kününe bağışlanğan» marafonı keçirilecek.
Fevralniñ 26-27-nde Kyivde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ve ABD Devlet departamentiniñ Ukraina meseleleri mahsus vekili Kurt Volker «İşğal altındaki Qırım: tirenüvniñ 5 yılı» halqara forumında iştirak etecekler.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ömüriñde iç bir vaqıt körmegen adamlarnı ağa-qardaş, dep adlandırmağa hucur kele. Amma, sen tüşüngen, amma ağızından daa tökülmegen bu sözlerni, devletniñ başqa çetinde yaşağan adamlardan eşitip, taaciplenesiñ.
İçtimaiy ağlarda tesadüfen tanış olıp, birazdan qaviy dostluq peyda olğanı, adamlar biri-biriniñ yüzüni tek resimde körer-körmez yardım qolunı uzatmağa azır olğanları da hucurdır.
Bir içtimaiy organizm, içinde bir yürek uruvları eşitile. Böyle etip, millet asıl oluna, ukrain milleti, onıñ içün topraq, devlet timsalleri Anayasadaki sade bir saife degil. Şu milletniñ qırımtatar balaları, musulmanlar bar, olarnıñ bir qolunda sarı-mavılı bayraq, ekincisinde tamğalı bayraq tüşmey, ukrainli ise, özüni çekinmeyip qırımtatarı, dep adlandıra.
İşte yaşayışımızğa bir nazar taşlasaq, yuqarıda aytılğan şeyler, irişken eñ büyük yeñişimizdir, amma yıllar keçer, diger nesiller şu tarih dersine qıymet keserler. Asırnıñ aman-aman çerigini yan-yana yaşap, biri-birimizge ne qadar yaqın olğanımıznı kördik. Biz ukrainli ve qırımtatarlarmız. Biz qomşu olıp yaşadıq, amma biri-birimizni iç selâmlamadıq, adlarımıznı da bilmedik. Lâkin, yaqınca tanış olmağa vaqıt keldi, yazıq ki, cenk, yoqsuzlıq, acılarnı körip, bu fikirge keldik.
Qırımtatarlar – pilâv, çiberek, pahlava degil, bu asırlar terenligine uzanğan tarihtir. Esasen, közyaş, bizim közyaşımız ile tolu tarih. Harap olğan taqdirler, üzülgen nesiller - bunıñ episi tek bir maqsad – evge qaytmaq içün sarf etildi. Bu Topraq, bizim içün azizdir, ondan daa qıymetli şey yoq, onı arz etip, ecdatlarımız can berdiler.
Amma, biz şimdi neden qorqamız, bilesizmi – cenk, zorbalıq degil, Ural ve Asiyada çekişip, Qırımğa kelgen soñ, onı coymaqtan saqınamız.
Siz, ukrainliler, çoq şey kördiñiz, onıñ içün bizni yahşı añlaysızdır, siz mustaqilligiñizni qorçalağanda, yanıñızda edik, Vatan aqqımıznı kerige çektik. Siz bizim aqqında iç bir şey bilmey ediñiz, biz ise, ses çıqarmayıp devlet tilini ögrendik, sizniñ qara tarihleriñizni añdıq, ölgenlerni em o vaqıt, em şimdi hatırladıq va hatırlaymaz.
Siznen beraber olıp qaldıq, biz sabırnen beklep, kendi memleketiñizniñ kerçek saipleri olmağa yardım ettik. Bir vaqıtları, destek ve qol tutuv erine Vatanda yaşamaq aqqını qazanmağa istedik. Sizlernen daima adaletli, namuslı edik. Şübelerni arttırıp, «ne vaqıt endi…?» suallernen canlarımıznı sıqmañız.
Biz cenkleşmeymiz, biz atmaymız. Biz bir çoq çar, baş kâtip ve prezidentlerni kördik, amma er daim printsiplerimizge sadıq olıp qaldıq. Biz Qırım içün yaşadıq. Biz susqanda bile, küreştik…Amma Qırımsız yaşap olamamız, Qırım ise, bizsiz yaşamaz…Bizden cenk istemeñiz….
Sabriye Vetanova, qırımlı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Rusiye akimiyeti 80-den ziyade Qırım musulmanını Rusiyede terrorcı sayılğan ve yasaq etilgen «Hizb ut Tahrir» teşkilâtınıñ faaliyetinde iştirak etüvnen qabaatlay. «Memorial» aq-uquq qoruyıcı merkezi ve Ukraina akimiyeti bu davalarnıñ iştirakçilerini siyasiy mabüsler olaraq saya, Rusiye akimiyeti ise buña razı olmay. «Hizb ut-Tahrir davası» çerçivesinde soñki kütleviy tintüvler 2021 senesi fevralnıñ 17-nde olıp keçti. O zaman Rusiye quvetçileri yedi insannı yaqaladı.
Yarımadada insan aqları ile bağlı ne ola? Ne içün Qırım sakinlerini yaqalaylar? «Hizb ut Tahrir davaları» mabüsleriniñ balalarına nasıl yardım etile? Bunıñ aqqında Qırım. Aqiqat Radiosınıñ Qırım ve Aqyarnıñ işğalge qarşı tirenüv küyüne bağışlanğan marafon vaqtında alıp barıcı Taras İbragimov advokat Lilâ Gemeci, mahküm etilgen mabüsniñ apayı Mümine Saliyeva ve "QırımSOS" cemaat teşkilâtınıñ talilcisi Yevgeniy Yaroşenko ile laf etti.
2019 senesi mart ayında keçirilgen tintüvler vaqtında Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Facebooktaki saifesinde mahsus beyanatını derc etip, FSB areketlerine açıq şekilde qoltuttı:
«Cumhuriyet ükümeti alınğan tedbirlerge tolusınen qoltuta. Uquq qoruyıcılarına ihtisaslı, sistematik işleri içün teşekkürlerimni bildirem. Bütün tahqiqat tedbirleri qanun çerçivesinde, daa evel açılğan cinaiy davalar çerçivesinde yapıla. Yarımadadaki repressiyalar aqqında laflar yalan ve demagogiya, davağa siyasiy renk qoşmaq ıntıluvı ola. Cinayetçilik ve ekstremizmniñ milliy ve diniy mensüpligi yoq. Çetel devletleriniñ menfaatları içün çalışqan yasaq altındaki teşkilâtlarnıñ bütün iştirakçileri millet mensüpligine baqmadan, Rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarına köre cevap berecek».
Qırımlı advokat Lilâ Gecemi ise «Hizb ut-Tahrir davaları»nı yarımada içün emiyetli adalndıra ve mabüslerniñ taqip etilüviniñ qnunsızlığına diqqat çeke.
Qırımdaki diniy sebeplerden taqipler içün «Qırım birdemligi» barışıq tirenüv peyda oldıLilâ Gemeci
– Birincide, diniy sebeplerden taqipler içün Qıırm birdemligi barışıq tirenüv peyda oldı. Bundan evel «Hizb ut-Tahrir davaları» ile ne advokatlar oğramanğa , ne de olar aqqında bir kimse aytmağa istey edi. Şimdi ise keñiş rezonas bar ve adamlar «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca mahkemelengenlerniñ terrorcılıq ile alâqası olmağanını ve bu diger insanlarnıñ aqlarınen bağlı olğanını añlaylar. Aksine, «Hizb ut-Tahrir davaları» boyunca taqip etilgenler tamam diniy sebeplerden taqip etile. Ameldeki Rusiye qanunlarını deñiştirmek kve cezahanelerde, tahqiqat tekvqifhanelerde tutulğanlarnı qanunsız taqip etilgenler kibi tanımaq kerek.
Lilâ Gemeciniñ aytqanına köre, soñki vaqıtlar Rusiye telükesizlik quvetleri Qıırm musulmanlarınıñ evlerinde tintüvler keçirgende «Hizb ut-Tahrir davaları» bağlı ile edebiyatnı taşlağanları allar daa ziyade olğan.
İnsanlarnı yalıñız kitap oquğanları içün mahküm etmek mümkün degilLilâ Gemeci
– «Hizb ut-Tahrir» edebiyatında diniy metinler bar ve dindar insan böyle metinlernen kitaplarnı kirle yerlerge qoymaz. Fevralnıñ 17-nde olıp keçken soñki tintüvler vaqtında kitap taşlanğanını kördiler: eger evel quvetçiler odalarda yürip bunı közge körünmegen şekilde taşlasalar, bu sefer polis hadimi basıp kirdi ve qolu tübüne tüşken ilk dolpnı açıp, adamlarnıñ közü ögünde kitapnı qoydı ve soñra tintüv başlandı. Amma mesele şunda degil. İnsanlarnı yalıñız kitap oquğanları içün mahküm etmek mümkün degil. Yani cevap olmalı, amma cinayet taqip degil.
Bundan ğayrı Lilâ Gemeci, Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları» mabüsleriniñ Rusiye cezahanelerinde ve tevqif hanelerinde tutulmalarınıñ kelişiksiz şaraitine diqqat çekti.
Qırımtatar tilinde laf etkenimiz içün laf eşittik, kelecek sefer rusça laf etmege ayttılar.Lilâ Gemeci
– Rostov-na-Donuğa etap etilme siyaists mabüslerimiz içün ayrı bir mevzudır. Olarnı mecburen Qırımdan çıqarıp, deşetli şaratke yerleştireler. Tünevin biz Novoçerkask şeeriniñ 3-nci cezahanesinde tutulğan bir qaç siyasiy mabüsni ziyaret ettik. Bu «Qırım birdemligi»niñ sabıq koordinatorı Server Mustafayev, Qurman «Hizb ut-Tahrir davalırı»nıñ mabüsleri Rustem Emirüseinov ve Arsen Abhairov ve Qarasuvbazar davasınıñ mabüsi Enver Ömerov. Ballarımız anda nasıl deşetli şaraitte tutulğanlarını ögrendik. Birincide, müşterilerimiznen şahsen laf etti, demek mümkün degil. Karantin sebebinden körüşüv odalarında laf ettik. Yani, aramızda cam edi ve biz telefondan laf ete edik. Şahsiy iç bir şeyni aytıp olamadıq. Aramızda diger advokatlar, tahqiqatçılar edi. Er şeyni eşite ediler. Bundan ğayrı qırımtatar tilinde laf etkenimiz içün laf eşittik, kelecek sefer rusça laf etmege ayttılar. Rustem Emirüseinov pek yaramay şaraitte tutula. Kameradaki unitaz sınğan, onen qullanmağa çare yoq, sasıq qoqu da duyula.
2020 senesi dekabr ayında «Qırım balalığı» leyhasınıñ koordinatorı, ekinci Bağçasaray «Hizb ut-Tahrir davası»nıñ mabüsi Seyran Saliyevniñ apayı Mümine Saliyeva haber etkenine köre, babasız 177 bala qalğan. Saliyeva, «Qırım balalığı» leyhası nasıl yaratılğanı ve apis etilgen Qırım sakinleriniñ balalarına nasıl yardım kösterilgeni aqqında aytıp berdi.
Balalar ise, eñ yahşısı, eñ sevimli babası tabanda qoları qırmaçanen bağalnğanını körelerMümine Saliyeva
– Bu ğayeniñ ortağa çıqması aqayımnıñ tevqif etilmesi ile bağlıdır. Bu 2017 senesi oktâbr ayı edi. Qapu aqayımnıñ artından qapatılğan soñ, ilk diqqatımnı çekkenler deyert balam oldı. Qadınlar, analar, siyasiy mabüsler – bu büyük, tişken adamlar olğanını bile edim. Balalar ise, eñ yahşısı, eñ sevimli babası tabanda qoları qırmaçanen bağalnğanını körip, pek ağır keçireler. Cinayetçilerni yaqalamaq, yamanlıqqa qarşı küreşmek kerek olğan adamlar babalarını alıp keteler. Balalarğa bunı añlamaq pek qıyın.Eñ başından biz er ay balalar içün tedbirler keçire edik. Bu qafehaneler, çiftlik, türlü merkezle edi. Bukorüşüvlerge ocalarnı, terbiyecilerni, ruhiyatçılarnı davet ete edik. Bu mevzu men içün zaten pek qıyın. Balalar oynğanda, tahqiqat tevqifhanelerge oşağan, FSB hadimleriniñ evge basıp kirmesini konstruktordan yapqanlarını kördim. Yavaş-yavaş çalışıp balalarnı al aldan çıqaramız. Çünki iç bir şeyge baqmadan kelecekte lâyıq qırımtatar nesli olması isteymiz.
«QırımSOS» cemaat teşkilâtınıñ talilcisi Yevgeniy Yaroşenkonıñ aytaqanına köre, işğal etilgen yarımadada dinsan aqlarınıñ bozuluvı ile bağlı daa bir mesele bu mecburiy ğayıp olmalar.
Teşkilâtımıznıñ sayıp çıqqanına köre, işğalniñ 7 yılı içinde 44 kişi mecburiy ğayıp oldı, 15-niñ taqdiri aqqıdna alâ daa bir şey belli degilYevgeniy Yaroşenko
– Teşkilâtımıznıñ sayıp çıqqanına köre, işğalniñ 7 yılı içinde 44 kişi mecburiy ğayıp oldı, 15-niñ taqdiri aqqıdna alâ daa bir şey belli degil. Mecburiy ğayıp oluvlar bu yaşayış, serbestlik aqqınıñ ve digerleriniñ bozuluvı. Bazıları boyunca İAAM Rusiyege qarı dava açılması közde tutula. Böyle davalardan biri, 2016 senesi qaçırılğan Ervin İbragimovğa ait. Bu iş gruppası Rusiyeni sıqıştıra ve bellisiz ğayıp olğanlarnıñ tuvğanları ve ükümet arasında bir bağdır.
2020 senesiniñ soñu itibarınen Qırım ve qomşu Rusiyede 109 Ukraina vatandaşı apis yerlerinde buluna edi. Bunı Qırım aq-uquq qoruyıcı gruppası haber etti. 2021 senesiniñ ilk eki ayı içinde bu raqam 114 oldı. Bu cedveldeki Qırım sakinleriniñ çoqusı «Hizb ut-Tahrir davası»nıñ mabüsleridir. Bu teşkilât Rusiyede terrorcı sayıla ve 2003 senesinden faaliyeti yasaq etilgen.
(Metinni Darya Nazarok azırladı)
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırg'ızlar
Orta Aziya xalıqlarının' ishinde qırg'ız xalqının' ata-babaları menen qırg'ızlardın' xalıq bolıp qa'liplesiwi tartıslı, tolıq sheshilgen ma'sele emes. Bunın' bir sebebi eki etnikalıq birikpenin' bir at penen Tu'slik Sibirde, Enisey jag'asında ha'm Shıg'ıs Orta Aziyada gezlesiwi. Qırg'ız xalqının' kelip shıg'ıw ma'selesine bag'ıshlang'an İlimiy Ken'es 1956-jılı Bishkek qalasında o'tti. Bul Ken'estin' juwmag'ında, qırg'ız xalqının' qa'liplesiwinde Oraylıq Aziya tiykarg'ı orınlardın' biri dep esaplanadı. Olardın' Orta Aziyag'a qashan, qay bag'dar menen kelgenligi haqqında eki tu'rli pikirler boldı. Birinshi pikir A.N.Bernshtam ta'repi, bular 1300-1400 jıllar qırg'ızlar Tyan-Shang'a qonıslasqan dep esaplaydı. Ekinshi pikirdegi ilimpazlar qırg'ız ata-babaları ha'm ozleri a'yyemgi zamannan ha'zirgi territoriyasında jasamaqta dep esaplaydı. Qırg'ızlardın' Enisey boyınan Oraylıq Tyan-Shang'a XIII a'sirde kelgen, a'sirese Qıpshaqlardın' keliwi menen baylanıslı degen pikir u'stemlik etti. Bul avtorlar qırg'ızlardın' ha'zirgi territoriyasına Tu'slik Sibirden ko'ship keliwin tek siyasiy jag'dayg'a baylanıstırdı. Biraq etnikalıq tariyx bul sotsiallıq, ekonomikalıq, ma'deniy, turmıslıq ha'm etnikalıq traditsiyalar menen tıg'ız baylanıslı. Tyan-Shan, Pamir-Alay ha'm Sayan-Altay jerleri a'yyemgi bir neshe qa'wimler ta'repinen o'zlestirildi. Bul jerlerdegi jaylawlar menen jollar, egislik jerler menen jabayı an'lar makanları, adamlardın' qonıslıqları qırg'ız xalqının' ata-babaları ha'm qırg'ız xalqının' qa'liplesken jerindegi estelikler dep esaplanıwı kerek. Sebebi ha'r qanday etnostın qa'liplesiw territoriyası bolıwı sha'rt. Sonlıqtan qırg'ızlardı Tyan-Shang'a kelip bolıp qa'liplesken xalıq dep esaplaw anıqlawdı talap etedi. Qırg'ız xalqı Enisey boyınan kelgen ha'm jergilikli a'yyemgi, Orta a'sirlerdegi qa'wimlerdin' aralasıwınan qa'liplesken. Qırg'ız xalqının' qa'liplesiwi etnikalıq tariyxı jergilikli xalıqlar menen ha'r tarmaqlı qarım-qatnas na'tiyjesinde qırg'ız xalqı Tu'slik Sibir, Orta Aziya, Qazaqstan xalıqları menen ha'r tu'rli baylanısta, sonın' menen birge etnikalıq qarım qatnasıqta bolg'an. Qırg'ızlardın' a'yyemgi ata-babaları a'yyemgi saklar, usunlar, dinlikler menen unnılardan quralg'an.
Qırg'ızlardın' xalıq bolıp qa'liplesiwinde etnikalıq tariyxında quralg'an. Qırg'ız etnonimi, XVI-XVII a'sirlerde de Tu'slik Sibirde, Shıg'ıs Turkistanda, Ural a'tirapında yag'nıy bir-birinen ashıq jerlerde gezlesedi. Bul qırg'ız xalqının' qa'liplesiw ma'selesi uzaq da'wirdi Oraylıq Aziya ha'm Orta Aziyadag'ı urıw, qa'wim xalıqlarının' qa'liplesiwi menen baylanıslı ekenligin ko'rsetedi. Biraq uqsas etnonimler tiykarında xalıqtın' qa'liplesiw ma'selesin sheshiw mu'mkin emes. Olardın' ja'miyetlik du'zimi, xojalıg'ının' ma'deniyatının' rawajlanıw da'rejesi ha'r tu'rli. Onnanda beter xalıq atınan onın' kelip shıg'ıwın anıqlaw mu'mkin emes. Ma'selen, bir da'wirde Oraylıq Aziyadag'ı qıpshaqlardın' bir toparı o'zlerin qırg'ızlar dep atag'an. Demek belgili bir da'wirde qırg'ızlar ha'm qıpshaqlar bir siyasiy birikpede bolıp, biraq olardın' ha'r biri o'z etnoniminde o'mir su'rgen. Ol siyasiy birikpe X-XI a'sirlerde bir neshe tu'rki tilles qa'wimlerden ibarat bolıp, onın' tu'slik shegerası ha'zirgi Qırg'ızstang'a jetken. Ol siyasiy birikpe "Qırg'ız" dep atalg'an, biraq ol atama etnonim emes edi. O'zgeshe ma'deniyatına, ha'r tu'rli urıw qa'wimlerdin' bir etnos ekenligi haqqındag'ı tu'sinik, yag'nıy qırg'ız xalqının' qa'liplesiwi XIV-XVI a'sirlerde bolg'an. Qırg'ızlardın' etnikalıq quramı ko'plegen urıw ha'm qa'wim birikpelerden ibarat bolg'an. Qırg'ızlar on' ha'm sol qanat bolıp eki qa'wim, urıw birikpelerine bo'lingen, olar tu'rki tilinde so'ylegen. Bul qa'wimler jergilikli bolıp, hesh jerdan ko'ship kelmegen. Mısalı, qırg'ızlardın' iri urıw birikpelerinin' biri, qıdıq quramında qıpshaq, qatagan, sart, jalayır h.t.b. urıwlar bolg'an. Ol urıwlardın' birikpeleri o'zbek, bashkirlerde, qazaqlarda h.t.b. bolg'an. Al qaraqalpaq ha'm qırg'ızlar arasındag'ı uqsas etnonimler jigirmadan asadı. Mısalı, Bes-kempir, Qalmaq, Qaramoyın, Tog'ızaq h.t.b. Bashkirlar menen qırg'ızlardag'ı uqsas etnonimler 15 ten asadı. Qan'lı, Qıpshaq, Qalmaq, Nayman, Sart, Uysin, Estek h.t.b.
Ko'p ilimpazlar qıpshaq etnonimin bashkir, o'zbek, qaraqalpaq, qazaq, qırg'ız, Altayda, Qırım tatarlarında, gagauzlarda barlıg'ın ko'rsetedi. Ol xalıqlar bir-birinen qashıq jerlerde jasaydı, son'lıqtan qırg'ız, o'zbek bolmasa qaraqalpaq xalqının' ata-babaların sol jerlerden izlew na'tiyje bermeydi. Sebebi qay jerde uqsas urıw bolsa, sol jerde xalıqtın' qa'liplesken jeri emes, al subetnos bolmasa urıwlardın' belgili bir da'wirlerde bo'lingenliginen ha'r jerde, ha'r xalıq quramında bolıwı mu'mkin. Bul tek olar arasında etnikalıq baylanıstan azıraq derek berse de, ol jag'day xalıqtın' qa'liplesiw ornın', waqtın anıqlay almaydı. Ma'selen, qazaq, qırg'ız, o'zbek, qaraqalpaqlardın' etnonimleri, Qıpshaq, Nayman, Sart, Qon'ırat h.t.b. bashkir, xakas, tuvalılar, buryatlar menen yakut etnonimlerinin' arasında ko'riniwinen Orta Aziya xalıqlarının' ata-babaların Tu'slik Sibirden izlewge bolmaydı. Sebebi ol jerdegi xalıqtın' xojalıq tu'rleri, sog'an baylanıslı xalıqtın' materiallıq ha'm ruxıy miyrasları Orta Aziya xalıqlarının' xojalıq tu'rlerine o'zlerine ta'n ma'deniyatına sa'ykes kelmeydi. Son'lıqtan ha'r bir xalıqtın' o'zi jasap atırg'an jerinen onın' milliy ma'deniyatınan ajıratug'a bolmaydı. Biraq bul pikirden, Orta Aziya xalıqlarının' ata-babalarının' qa'liplesiwine Sibirden etnikalıq baylanıs bolmadı degen pikirden juwmaq shıqpawı kerek. Ol etnikalıq baylanıs jergilikli xalıqlardın' qa'liplesiwinde sheshiwshi derek emes dep biliwi kerek. Ko'ship qonıw ha'm qonıslasıw waqtın, sebebi ko'ship kelgen jerindegi xalıqqa qalay, qansha da'rejede aralasıwın anıqlaw qıyın. Sonın' ushın etnonimlerdin' uqsaslıg'ı xalıqtın' kelip shıg'ıwın anıqlawda tiykarg'ı derek emes. Bul ma'selede tiykarg'ı derek jerleslik, xojalıq, ma'deniyat birligi bolıwı kerek.
Qırg'ızlardın' etnikalıq quramı ha'm etnikalıq tariyxı haqqındag'ı derekler jazba derekler menen a'yyemgi ha'm orta a'sirlerdegi tu'rki ha'm mong'ol tilindegi xalıqlardın' etnonimlerinde saqlang'an. Ol derekler qırg'ızlardın' qa'liplesiwindegi baslı basqıshlardı, qatlamlardı anıqlawda baslı derekler boladı. Da'slepki qırg'ız xalqının' qa'liplesiw basqıshı VI-XI a'sirler. Ol da'wirlerde jergilikli a'yyemgi ha'm orta a'sirlerdegi tu'rki xalıqlarına tiyisli etnonimler qıpshaq, qanlı, uysın, az, teli h.t.b. bolıp esaplanadı. Qıpshaqlar qırg'ız xalqının' etnikalıq tariyxında baslı orınlarda bolg'anlıg'ına gu'man joq. Qırg'ız xalqının' tilinde qıpshaq tili ustem. "Qıpshaqlar qırg'ız xalqınan (aq qalpaqtan) bo'linip shıqqan" degen pikirde bar.
Qırg'ız xalqının' etnikalıq tariyxındag'ı ekinshi basqısh "qatlam", XII-XIV a'sirler. Bul da'wirde tu'rki ha'm mong'ol xalqına tiyisli etnonimler gezlesedi. Tu'rki etnonimlerge Qon'ırat, Qatag'an, Qıtay, Nayman h.t.b., al mong'ol etnonimlerine - barg'ı, barın h.t.b. Bul da'wirde qırg'ız qa'wimlerinin' birigiwi tamamlanıwı menen birge qırg'ız xalqı qa'liplese baslaydı.
U'shinshi "qatlam" XV-XVIII a'sirler bolıp, bul da'wirlerde qırg'ız xalqı ha'm onın' o'zine ta'n' ma'deniyatı qa'liplesti. Bul da'wirde jergilikli tu'rki tilles qa'wimlerdin' qırg'ız xalqına tolıq birigiwi tamamlandı. Sonday-aq, qırg'ızlarg'a qazaq, nogay urıwları aralasadı.
Qırg'ız xalqının' etnogenezi ha'm etnikalıq tariyxı o'zinin' o'zgesheligine iye. Biraz ilimpazlar qırg'ız atamasının' qay jerlerde gezlesiwine, ol atamanın' kelip shıg'ıwına ko'birek kewil bo'lgen. Al xalıqtın' qa'liplesiwi tariyxına, xojalıg'ının' tu'rlerine, ma'deniyat o'zgesheligine az dıqqat bo'lgen. Enisey boyındag'ı qırg'ızlardı Tyan-Shandag'ı qırg'ızlar menen baylanıstırıwshılarda az emes. Biraq bul shamalawlar na'tiyje bermedi. Ko'plegen ilimpazlar qırg'ız xalqı ekinshi mının'shı jıllardın' da'slepki da'wirlerinde Orta Aziya ko'shpelilerinin' arasında qa'lipleskenligin da'lillemekte. Usı da'wirde Qazaqstan ha'm Qırg'ızstannın' tusligindegi tu'rklesken qa'wimler mong'ollar birikpesin quraydı. XVI a'sirge shekem bul jerler Mong'olıstan dep ataldı. Qırg'ızstanda jer shariyatına baylanıslı (tawlıq) xalıqlardın' ekonomikalıq jaqtan birigiwine ja'rdemlesiwshi oypatlıq bolmadı. Usı sebepten olarda ko'shpelilik ha'm olarg'a ta'n ja'miyetlik du'zim, ideologiya ko'birek saqlang'an. Degen menen xojalıqlardın' irileniwi, sol sebepli jaylaw ha'm egislik jerlerdin' keneyiwi bo'leklengen jergilikli İran ha'm tu'rki ko'shpelilerinin' birigiwine, solardın' tiykarında qırg'ız xalqı XIV-XVII a'sirlerde qa'liplesken.
Qırg'ız xalqının' xojalıg'ında b.e.sh. VII a'sirlerdegi saklar, b.e.sh. III a'sir b.e. IV a'sirlerindegi ta'n mal sharwashılıg'ı, o'nermentshiligi ko'birek saqlang'an. Sebebi qırg'ız xalqının' ata-babaları ha'm o'zlerinin' qa'liplesiwine qatnasqan tu'rki qa'wimlerde sol xojalıq tu'ri menen de shug'ıllang'an. Sebebi Qırg'ızstanda XIX a'sirde de o'ndiris quralları to'men edi. Qırg'ızstan jer sha'riyatı qısı, jazı mallardı (qoy, janlıq, tu'ye, jılqı) jaylawda saqlawg'a mu'mkinshilik berdi. Sharwalar ayırım mayda oypatshılıqta diyxanshılıq penen de shug'ıllandı. Diyxanshılıq penen shug'ıllanıp o'tırıqshı turmıs keshirgen qırg'ızlar iri qara mal asıradı. Ha'r bir urıw birikpelerinde belgili jaylawlar ha'm taw bawraylarında jaylasqan qıslawlar boldı. Mallardın' xasıldarlıg'ın saqlaw usılları, olardı ha'r qanday awrıwlardan saqlaw usılları bolg'an. Qan alıw, sınıqshı, operatsiya islew h.t.b. xalıqtın' veterinariyalıq usılları bolg'an. Sonın' menen birge awırg'an maldı mazarlardan aylandırıw, ayırım o'simlerdin' tu'tini menen emlegen. Degen menen jılda mallar qırg'ıng'a ushırag'an. Qırg'ızstan Rossiyag'a qosılıw menen veterinariya isleri azda bolsa tarap, mallardın' qırılıwı azayg'an.
An'shılıq qırg'ız xalqının' ata-babalarının' tiykarg'ı xojalıq tarawının' biri bolg'an. Bul xojalıq tu'ri XIX a'sirde de belgili da'rejede saqlang'an. An'shılıq quralları anshı qus (bu'rkit, qarshıg'a, anshı iyt), qaqpan, duzaq, mıltıq, qorshap urıw arqalı an'shılıq islegen. Ol qurallar menen taw eshkilerin, qasqır, tu'lki, suwınlardı uslag'an. Haywanatlar go'shin pisiriwde a'yyemgi usıl haywanat qarınlarında pisirgen. Qarıng'a qızdırılg'an taslardı almaslap salıp, qaynatqan. Suwıg'an tastı alıp, basqa qızg'an tastı salg'an. Qarındag'ı suw qaynap go'sh pisken. Bunday usılda jılqı terisinen de "qazan" islep go'sh pisirgen. Anshılardan awıl adamları sıralg'ı alg'an. An'shı o'z oljasınan awıl adamlarına sıralg'ı bermewge haqısı bolmag'an.
Mal sharwashılıg'ında, diyxanshılıq ha'm an'shılıqta xalıq kalendarı bolg'an. Bunda xalıq xojalıg'ının' ma'deniyatının' tariyxı sa'wlelengen. Noyabr ayında taw eshkilerine an'shılıq qadag'an bolg'an, sebebi bul da'wirde olar balalaydı. Sonday-aq, aspan planetalarının' jılısıw, orınlasıw jag'dayına qarapta waqıt o'lshegen, jıl esabın alıp barg'an. A'sirese urker juldızının' jılısıwına qarap jıl ma'wsimlerin belgilegen. Bul usıllar o'zbek, ta'jik, qazaq, qaraqalpaqlarda a'yyemgi da'wirlerden berli o'mir su'rmekte. Sonın' menen birge bul xalıqlar arasında etnikalıq ha'm ma'deniy baylanısları ko'rinedi. Bul pikirler qırg'ızlardın' toqımashılıq, temir, ag'ash ustashılıg'ında, zergershiliginde turaq jayları (otaw) kiyimlerinde (sa'wkele) de ko'rinedi.


text:
Martnıñ 7-sinde ilhaq etilgen Qırımnıñ Keriç şeerinden qomşu Rusiyeniñ Krasnodar ülkesiniñ Anapa şeerine elektrik poyezdni yiberdiler. Bunı Rusiye ve Qırım matbuatı bildire.
Taşımalarnen "Grand Servis Ekspress" şirketiniñ "qızı" "Cenübiy yolcu şirketi" oğraşa, haber ete "İnterfaks" agentligi.
Beyanatqa köre, soñki turaqqa qadar yol eki saattır. Keriçten Anapağa yol ücreti - 439 ruble. Biletler demiryol kassalarında ve online satıla. Taşıyıcı şirketniñ cedvelinde Qırımdan Kubange ketken eki reys bar ve andan Qırımğa da eki reys.
Dekabrniñ 23-ünde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Keriç boğazından keçken köpründe poyetlerniñ yürmesini başladı.
Keriç köpründen keçken ilk 100 rusiye poyezdi 85 biñ yolcunı taşıdı.
QMC prokuraturası Keriç köpründen ilhaq etilgen Qırımğa Ukraina devlet sıñrından adamlarnıñ qanunusız keçirilmesi sebebinden cinaiy dava açtı.


text:
Tatarstan Xökümätendä soñğı waqıtta üzgäreşlär kübäyep kitte. Äle yaqın könnärdä genä sotsial' yaqlaw belän xezmät häm mäşgul'lek ministrlıyğın berläşterep quyıp yaña citäkçe bilgelägännär ide hiç kötmägändä, düşämbe könne isä Tatarstan äylänä tirä moxit häm tabiği baylıqlar ministrlığınıñ citäkçese üzgärde. İrina Laroçkina urınına Bua xakimiäte başlığı bulıp xezmät itkän Äğläm Sadretdinov quyıldı. Äytergä kiräk, kiñ cämäğätçelekkä İrina Laroçkiananıñ kitüenä qarağanda, yaña ministr itep Äğläm Sadretdinovnıñ bilgelänüe ğäcäp buldı. Çönki küp waqıtta “glavalarnı” berär şaw-şu qupqanda-xalıq qänäğätsez bulğanda almaştıru ğädätkä kergän, ä Äğläm Sadretdinovnıñ bu ölkädä gönahları yuq ide kebek. Soñğı ber ayda ğına ministr wazıyfalarınnan ike xatın-qız azat itelde. Berse sotsial' yaqlaw ministrı Klavdiä Novikova, ikençese – Lyudmila Laroçkina. Xäzerge waqıtta xatın-qızlardan ministr bulıp respublikada barı mädäniät ministrı Zilä Wälieva ğına qaldı. Anıñ qarawı Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev soñğı waqıtta üzeneñ däwlät kiñäşçeläre itep xatın-qızlarnı quya. Yıl başında Tat'yana Larionova sotsial' mäs'älälär buyınça däwlät kiñäşçese itep bilgelängän ide, menä xäzer İrina Laroçkina - cir astı baylıqlarınnan faydalanu, neft', ğaz häm ekologiä mäs’äläläre buyınça kiñäşlär citkeräçäk prezidentqa. Döresen genä äytkändä, Federatsiä Şurasında eşlägännän soñ, ekologiä- äylänä tirä moxit häm tabiği baylıqlar ministrı bulu İrina Laroçkinağa tös tügel ide kebek. Bu xezmätne ul üze dä yaqın itmäde bulsa kiräk, çönki soñğı waqıtta respublikada bu ölkädä älläni zur üzgäreşlär bulmadı. Ministr bulıp ul barı 2 yıl ğına xezmät itte. Geologiä fännäre doktorı İrina Laroçkina Älmättä tuıp üskän häm şaqtıy waqıt neft' ölkäse tiräsendä xezmät itkän. Dimäk, prezident kiñäşçene belep saylağan. Bilgele, bu Laroçkinanı kütärü buldı. Bua başlığı Äğläm Sadretdinovnı kebek. Ägär İrina Laroçkinanı yaña urınğa bilgeläw küplärgä ğädäti toyılsa, Bua rayonı xaqimiäte başlığı Äğläm Sadretdinovnı äylänä ekologiä –äylänä tirä moxit häm tabiği baylıqlar ministrı itep quyu küplärne ğäcäpkä qaldırdı. Nik digändä, Sadretdinov bulğanda Bua şaqtıy üseş aldı, rayon xalqı da anı şaqtıy üz itte. Qartayğançı şul urında utırır tösle ide. Sadretdinov citäklägän çorda Bua iñ çista rayonğa äylände. Awıl xucalığı fännäre kandidatın ekologiä ministrı itep quyu bälki şunıñ belän bäyleder, ä bälki başqa cılıraq urın bulmağanğadır. Çönki Äğläm Sadretdinovnı inde küptän Qazanğa cıyına dip söylilär ide. Sadretdinov Apas rayonı xakimiäte başlığı bulğanda Äğläm äfände häm rayon xalqı arasında añlaşılmawçanlıq çıqqan ide. Näq şul waqıttan birle Qazan turındağı imeş-mimeşlär yörde. Läkin ul çaqta Äğläm äfände Buağa başlıq itep quyıldı – 1998Hчe yılda. Häm bu wazıyfada 10 yılğa yaqın eşläde. 55 yäşlek Äğläm Sadretdinov tumışı belän Çuaşstannıñ Komsomol rayonı Çiçkän awılınnan. Bua häm Çuaşstanlılar anı härwaqıt üzebezneñ mişär dip ğorurlanalar ide. Çönki ul rayon başlıqları arasında härwaqıt maqtalıp kilde. Xäzer Buağa kem citäkçe itep quyılır älegä bilgele tügel. İmeş-mimeşlär törle. Räsmi bulmağan mäğlümatlarğa qarağanda, Apas keşese, xäzer Tübän Novgorodtağı Serğaç şikär zavodında xezmät itüçe Räis Yärullin yäisä Buanıñ “Vamin” şirkäte citäkçese Fänil Şäexgattarov quyıla ikän digän süzlär yöri.
Landış Xarrasova


text:
Portugaliya häm İspaniyada yanğınnar
20 meñ gektar urman kölgä äwerelgän
Portugaliya häm İspaniyada yanğınnar küzätelä.
Portugaliyanıñ Algarve turistik töbägendä uzğan atna azağında çıqqan yanğınnarda 25 keşe yaralanğan.
Yanğınnar äle haman da kontrol’ astına alınmağan.
1150 yanğın sünderüçe aktiv wazıyfa başqarğan faciğada xäzergä qadär
İspaniya başqalası Madridta isä düşämbe könne hawa temperaturası +40gradus bulğan.
Uêl’va qalasında yanğın säbäbe belän 1500 keşe başqa urınğa küçerelgän.
Yanğın sünderüdä 200 xezmätkär häm 20 oçqıç qatnaşqan.
Bäyläneşle xäbärlär
Merkel' wazıyfasında qalaçaq
Germaniyä ilbaşı kanślernıñ yaña xökümät tözelgängä qadär wazıyfasında qaluın soradı
Mäxäbbät tituldan östenräk
Yaponiyä prinśessası ğadi keşegä kiyäwgä çıqtı häm imperatorlıq titulın yuğalttı


text:
Moskvada oktâbrniñ 17-nde Qırımnıñ Rusiye baş nazir muavini Vitaliy Nahlupin yaqalandı. Bu aqta işğal etilgen Qırım baş naziriniñ diger muavini İgor Mihayliçenko haber etti, dep bildire Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti.
Onıñ malümatına köre, Nahlupin Rusiye Ceza kodeksiniñ 290-ıncı maddesi boyunca cinayet işlegeninde (habar alğanında) şeklene.
«Al-azırda tahqiqat tedbirleri keçirile, tahqiqat çerçivesinde malümat aydınlatılmay», – dedi Mihayliçenko.
RBK Rusiye neşiriniñ malümatına köre, Nahlupinniñ yaqalanması yol tenderlerinen bağlı. O, yol qurucılığını idare ete, «Federal maqsat programmasınıñ» yol qurucılığından mesüliyetli edi.


text:
İşğal altındaki Qırımnıñ aliy oquv yurtları yerine yerli mezunlar Ukraina ve Avropa universitetlerine oqumağa kireler. Böyel bir malümatnı Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde «Almenda» vatanlaşlıq tasil Merkeziniñ işğal etilgen territoriyalardakilerniñ tasil meseleleri boyunca eksperti Valentina Potapova bildirdi.
«11-nci sınıf mezunlarınıñ sayısı azaldı, çünki ana-babalarnıñ çoqusı Rusiyeden ğayrı iç bir yerde tanılmağan aliy oquv yurtlarınıñ diplomı alınğanını istememekte. 2014 senesi Qırım mekteplerini 15 biñ talebe bitirdi, 2017 ise – 10 biñden de az. Biz alğan malümatqa köre, iç olmağanda olarnıñ 1 biñi esas Ukrainağa oquvğa kirmege ketti, o qadarı ya da ziyadesi – Rusiyege, ondan da ğayrı – sanktsiyalarğa baqmadan Poloniya, Çehiya, Almaniya kibi Avropa aliy oquv yurtlarına kettiler», – dep qayd ete ekspert.
Aynı zamanda Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetiniñ rektorı Vladimir Kazarin Qırımdan Kyivge kelgen abituriyent sayısı pek artqanını bildirmekte.
«Meselâ TMUğa, diger aliy oquv yurtlarına nibseten kirgen qırımlı abituriyent sayısı epsinden yüksek. Olarnıñ arasında hususan esas Ukraina mekteplerinden mezun olğanlarnıñ sayısı daa da ziyade edi. Universitetimizge bağlı kolejge de bayağı bir qırımlı oqumağa kirdi. Yaqında bizge Qırım federal universiteti denilgen yerden oquvını devam etmek maqsadınen yarım gruppa bizge avuştı», – dep ikâye etti rektor.
Avgust ayında Qırım federal unüversitet ve Aqyar devlet universiteti meşur zenaatlarğa büjet esabına oqumağa kirgen talebe sayısı azalğanı aqqında ilân etti.
Ukraina tasil ve ilim naziri Liliya Grineviç iyünniñ 28-ne köre bergen malümatına binaen,işğal altındaki Qırımdan kelip esas Ukrainadaki aliy oquv yurtlarına kirmek içün 200 abitıriyent ariza yazğan.


text:
Rusiye akimiyetiniñ resmiy neşiri «Rusiye gazetası» Sloveniya paytahtı Ljubljananıñ başı Zoran Jankovićten afu soradı. Afu soramaqnıñ sebebi – Sloveniyanıñ Qırım işğaline dair noqta-i nazarı gazetada yañlış akis etilgenidir. Rusiye akimiyetiniñ neşiri Sloveniya diplomatlarınıñ beyanatlarını ve olar tarafndan Qırım – Ukraina toprağı olaraq tanılğanı aqqında izaatlarını öz saifelerinde yerleştirdi.
«Rusiye Federatsiyasındaki Sloveniya elçiligi beyan etmeli ki, Sloveniya Cumhuriyeti Ukrainanıñ mustaqilligini ve teritorial bütünligini tanıp, ne Qırımdaki referendumnıñ neticelerini, ne de Qırımnıñ Rusiye Federatiyasına qoşulğanını tanımay ve bu – halqara uquqnıñ bozuvı olğanını tasdiqlay», – dep buyurıla Sloveniyanıñ Rusideki elçihanesiniñ beyanatında.
Sentâbr 29 künü «Rusiye gazetası» Lübov Protsenko müellifligindeki «Birlikte küçlücemiz» adlı maqalesini ye derc etken edi.
Müarririyetke Sloveniya Cumhuriyetiniñ elçiliginden mektüp keldi. Mektüpte qayd etile ki, mezkür maqaleniñ elektron şekilinde «Ljubljana şeer yolbaşçısı Zoran Jankovićniñ kerçek olmağan izaatlaı ketirile, sanki Sloveniya Avropada ilk devletlerden biri olup Qırım boyunca referendumnıñ neticelerini qabul etti. Ljubljana şeer yolbaşçısı Zoran Janković «Rusiye gazetasınıñ» jurnalistlerinen Qırım ve referendum aqqında qonuşmadı, ve Ljubljanada Moskva Künleri keçirilgen vaqıtta bu mevzuda bir şey aytmadı».
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rice, Cumberneñ İslam Konferansiäse oyışmasına AQŞnıñ İslam däwlätlärendä yaqşıraq añlaşıluı öçen cibärelüen belderde.
“Amerika dönya buylap taralğan 1 milliardtan da küberäk möselman xalqınnan äle öyränerlek küp äyber buluın raslıy. Bezneñ bu konferansiägä mäxsus wäkillär cibärüebezdäge maqsat İslam dönyasın tağın da yaqınraq öyränep, ike arada xörmät häm ixtiram aşa uñay mönäsäbätlär buldıru”
11. Islam konferansiäseneñ 2 kön däwam itäçäk cıyını bügen Senegalneñ Dakar şähärendä başlandı. 7 martta konferansiä aldınnañ çığış yasağan Rice, bigräk tä konferansiägä tanılğan säwdägär Cumbernıñ cibärelüe, dönyadağı islam illärenä AQŞ säyäsäte turında añlatma birü öçen yaxşı ber forsat tudıraçaq dide. Cumbernıñ wazifası, doşmannar tarafınnañ dönyağa taratılğan Amerikağa qarata tuğan naçar qaraşnı üzgärtü dide Rice.
Cumber Amerikanıñ bay säwdägärlärennäñ häm İnvestorlarınnañ berse dip sanala. Bushnıñ tuğan yağı Texastan bulğan Cumbernıñ texnologiä nigezlängän 11dän artıq zur kompaniäse bar. 1951 yılda Pakıstannıñ Qaraçi şähärendä tuğan Cumber, 1986 yılda Amerikan watandaşlığına küçä.
Cumber konferansiägä qatnaşır aldınnañ yasağan çığışında, islam oyışması häm Amerika arasında bulğan urtaq mäsälälärdä üzeneñ beleme häm täcribäresen qullanıp üz öleşen kertergä tırışaçağın äytte. Urtaq maqsatlar digännän ul: mädäniät, yäşlär problemaları, texnologiä, keşe xoquqları, insani yärdämnär, xörmät häm ber-bereñne añlaw mäsälälären küz aldında tota.
“Min Amerikalı ber möselman bularaq, ike arada diolog buldıru mäsäläsendä yäğni kiñ külämdä ber berenne añlaw häm xörmät itüne häm ike ışanıçmnı arttıru eşendä bik möhim ber wazifa başqaruıma ışanam. Min ike arada añlaşu bulsın öçen yaña bäyläneşlär tabarğa omtılğanda şulay uq minem kebek uñışqa ireşkän millionlağan möselmannıñ täcribälären dä üsterergä cıyınam.”
İslam konferansiäsenä mäxsus ilçe cibärü, AQŞnıñ soñgı arada üzenä bulğan qaraşnı uñay yaqqa üzgärtü häm İslam illäre belän tağın da yaqınraq mönäsäbätkä kerü tırışlığınıñ iñ soñgı adımnarınnañ berse bularaq sanala.
Soñgı Äfğanstan häm Ğiraq suığışınnañ soñ AQŞqa bulğan qaraş küpkä üzgärde. Fiker alışularğa qarağanda, möselmmarnıñ kübese AQŞnıñ tışqı säyäsäten islamğa qarşı bularaq kürä.
2006 yılda AQŞ däwlät departemantı “yaxşı niätle ilçelär ” iseme belän, yaña program başlap cibärgän ide. Program nigezendä, Amerikalı ber törkem möselman İndonäziädän Almaniägä qadär dönya buylap möselmannar belän söyläşte. Bu tırışlıqta şulay uq, möselman dönyasında AQŞqa qarata bulğan qaraşnı yaxşırtu maqsatında eşlänelgän ide.
Tönyaq Karolina universitetında din belgeçe Ömet Safi isä xalıqlar arasındağı diplamatiä säyäsäte Amerikanıñ şöxräten qaytarırğa bulışmıy digän qaraşta tora.
Safi AQŞnıñ tışqı säyäsäten üzgärtmiçä, möselman cämäğatçelegendä, qaraşnı üzgärtü öçen bolay ğına qorı tırışlıq kürsätüneñ ber faydası bulmayaçaq di:
İslam dönyasında, Amerikan doşmanlığınıñ şundıy yuğarı däräcädä arta barğan çağında, bu eşne nigezennän üzgärtmi torıp, östennän makyaj yasağan kebek kozmetika aşa ziyannı kontrol itärgä yäisä tözätergä tırışu mömkin tügel.
Safi, Amerika belän İslam dönyası arasında mädäni mönäsäbätlärne artturu qaraşnı üzgärtüdä uñay täser yasıyaçağına ömetlänä. Mäsälän ul diolog işeklären yañadañ açarğa taqdim itä. Yäğni ğalimnärgä häm uquçılarğa viza mömkinçelegen arttıru.
Çönki ul, tınıçlıq häm diolog ilçeläreneñ açıq fikerle bulğan uquçılar häm yäşlär buluına ışana.


text:
Yanvarniñ 27-sinde Suvdağda «Qırım birdemligi» cemiyet teşebbüsiniñ körüşüvinde Rusiye telükesizlik hadimleriniñ bulunuvı, Rusiyede Qırım sakinleriniñ birleşmek ve siyasiy mabüslerniñ qorantalarına yardım etmek istegenlerinden qorqqanlarını köstere. Bunı yanvarniñ 29-nda Ukraina Tış işleri nazirliginiñ yolbaşçısı Pavlo Klimkin Twitterdeki saifesinde yazdı.
Klimkin: «Rusiye işğalcileri «Qırım birdemligi» cemiyet birleşmesiniñ körüşüvine basıp kirdi. Aceba, bunı yapmaq içün Qırım sakinleriniñ birleşmek ve siyasiy mabüslerniñ qorantalarına yardım etmek istegenlerinden nasıl qorqmaq kerek. Bütün demokratik dünyanıñ Rusiyeden talabı – işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı ve siyasiy taqip eüvlerni toqtatmaq», – dep yazdı.
Yanvarniñ 27-sinde Suvdağda «Qırım birdemligi» cemiyet teşebbüsiniñ oturışuvına Rusiye OMONınıñ hadimleri keldi. Telükesizlik hadimleri, olarğa «bu adres boyunca silâlı toplaşuv keçe», dep telefon etkenlerini bildirdiler. Olar, tedbir iştirakçilerinden pasportlar köstermelerini talap etip, aksi alda episini avtozaklarğa yüklep, poliske alıp ketecekleri ile qorquzdılar.
İlhaqtan soñ Qırımnıñ ameldeki Rusiye akimiyeti tarafından mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli tanılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler yapıla.