text:
Aqmescit tahqiqat izolâtorında bulunğan Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantı Uzeir Abdullayevniñ vaziyeti «trombnıñ üzülmesi ve umumiyleşken sepsis» ile yekünlenmek mümkün.
Bunı Azatlıq Radiosınıñ rus hizmeti jurnalisti Anton Naumlük, Rusiye prokuraturasına «yeterli derecede tibbiy yardımnıñ kösterilmemesi» aqqında ariza bergen advokat Cemil Temişevge atıfta bulunıp, Facebookta bildirdi.
Naumlük: «Elimdeki malümatqa köre, Abdullayevde el ve ayaqlarındaki qara qan damarlarınıñ tromboflebiti, baldırı ve bileginde tofik zararlanma ve septitsemiyası bar. Vaziyeti trombnıñ üzülmesi ve umumiyleşken sepsis ile yekünlenmek mümkün», – dep, advokatnıñ sözlerini naqil ete.
Onıñ malümatına köre, ekimniñ, Abdullayevni hastahanege yatqızmak kerek, degenine baqmadan, muhakeme etilgenini tekrar izolâtorğa yolladılar. Anda onıñ vaziyeti fenalaştı.
Jurnalist: «Tahqiqat izolâtorında oña yalıñız antibiotik inelerini ura ve zararlanğan yerlerine suvlu melem bezlerini qoyalar», – dep ilâve etti.
Aprel 30, bazarertesi künü Abdullayevniñ anası, tahqiqat izolâtorında bulunğan oğlunda bir qaç künden berli yüksek sıcağı, ayağında şişik ve şişiklik bar, o, dayanılmaz ağrılar çeke, dep bildirdi. Dilâra Abdullayevanıñ bildirgenine köre, bu alâmetler qannıñ zeerlenmesini köstermek mümkünler.
Rusiye advokatı Nikolay Polozov, Qırım cemiyetçileri, Rusiye prezidenti yanındaki İnsan aqları boyunca şura ve Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkovadan, Abdullayevniñ vaziyeti boyunca munasip areketler yapmaqnı rica etti.
Daa soñra Polozov, cemiyetçilerniñ tahqiqat izolâtorı yanına tevqif etilgenge kelgenlerini yazdı.
Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantları Teymur Abdullayev, Uzeir Abdullayev, Ayder Saledinov, Rustem İsmailov ve Emil Cemadenovnıñ qorçalayıcıları tarafından sıñırlav tedbiriniñ uzatılmasına qarşı berilgen apellâtsiyalarnı red etti.
2016 senesi oktâbrniñ 12-sinde Qırımda beş musulman qorantasınıñ evleri tintildi. Tintüvler neticesinde Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlanğan beş qırımtatar: Rustem İsmailov, Uzair Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov ve Ayder Saledinov tevqif etildi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesinde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarnıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ qorçalayıcıları, taqipniñ diniy alâmetke köre yapılğanını tüşüne. Advokatlar, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenler esasen qırımtatarlar ve olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleri olğanını qayd eteler. Halqara uquq, işğal etilgen territoriyada işğal etken devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.


c: text/html

text:
Qırımlı abituriyentlerniñ Ukraina qıta qısmında yerleşken aliy oquv yurtlarına kirmesi içün daa bir qaç yolu bar dep bildirdi «Almenda» ukrain vatandaş tasili merkeziniñ talilcisi Oleg Ohredko.
Oquvğa kirmek içün Qırım sakinleri mahsus bir şartlarğa istinaden, 35 ukrain AOY esasında çalışqan «Qırım - Ukraina» Tasil merkezlerniñ yalıñız bir danesine vesiqa teslim ete dep qayt etti mutehassıs. Faqat, menfiy neticege baqmadan, Qırımlı abituriyentler içün «başqa yollar da mevcut».
«Olar «Qırım - Ukraina» Tasil merkezleri olğan AOY bağlı kollejge; «Qırım - Ukraina» Tasil merkezleri olğan AOY paralı oğuvğa kirmek; meslek-tehnik oquv yurtına kirip oquy bilecek yolları bar. Bundan da ğayrı, daa bir yolı bar, o da - devlet büceti esabına oqumaq», – dep qayd etti Oleg Ohredko.
Bu mevzunen bağlı tafsılâtlı malümatnı Qırım.Aqiqatnıñ «Ukrainada oquvğa kiriş kampaniyasınıñ yekünlenüvi: qırımlı abituriyentlerniñ ale daa bir fursatı bar» adlı materialında tapabilesiñiz.
Ukraina tasil ve ilim nazirligi daa evel Qırım ve Donbasstan kelgen abiturihyentler içün tafsilâtlı talimat derc etken edi.
İşbu talimatta, bu territoriyalardan kelgenler içün qısqartılğan sistemağa binaen tasil merkezleri vastasınen AOY ne zaman ve ne şekilde kirmek mumkün olacağı aqqında malümat berilmekte.
Nazirlik malümatına köre, Qırım sakinleriniñ qısqartılğan sistemağa binaenukrain AOY VNOsız kirmesi içün 35 dane «Qırım - Ukraina» Tasil merkezleri çalışmaqta.
Ukraina tasil ve ilim nazirligi daa evel, vaqtınca işğal etilgen Donbass ve Qırımda berilgen tasil vesiqaları Ukrainada ve başqa devletlerde tanılamy ve iç bir türlü uquqiy küçke saip degil dep bildirgen edi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiye baş nazir muavini Marat Husnullin Qırımda iş ziyaretinen bulunıp, yarımada «yaqın yıllarğa suvnen temimn etildi», dep işandırdı.
«Yapqan işlerimiz bu yıl ve yaqın yıllar içün problemni yoq eter, dep tüşünemiz. Amma suv qıdırmağa mıtlaqa kerek», – dep bildire Husnullinniñ aytqanlarını TASS agentligi.
Husnullin mayısnıñ 3-nden berli Qırımda buluna. Yarımadada olıp, o, yaznıñ başında yarımadanı tehnik suvnen temin etmek içün quyular qazılacaq, dep ilân etti. Mayısnıñ 5-nde o, Aqmescit sakinlerini suvnen temin etmek içün devam etken Beşterek-Zuya suv borusınıñ qurucılığını baqtı.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırımğa yaqın Azaq deñizi altındaki suvlarnıñ yeterli yedekleri bar, dep aytqan edi. Bundan soñ Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov mütehassıslar Azaq deñizi altındaki içme suvunı çıqaruv imkânlarını baqmaq içün işke başladı, dep bildirgen edi.
Ukraina agrar ilimleri milliy akademiyasınıñ suv ve melioratsiya meseleleri institutınıñ müdir muavini Mihail Yatsük Qırımda içme suvu qıtlığı bu yıl daa beter ola bile, dep qayd etti.
Qırımnıñ suv teminlevi
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Cemil Gafarovnıñ advokatı Rifat Yahin müvekkiliniñ sağlıq vaziyeti fenalaşqanı ve mabüsniñ aqları bozulğanı içün Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkovağa muracaat etti.
Bu aqta advokat Qırım.Aqiqat mühbirine haber etti.
«Müvekkilim qırımtatarı Gafarov Cemilniñ menfaatları içün aqları bozulğanından Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat ettim. Sağlıq, ayat aqları ve saqatlıq statusı. Apiske alınğanından berli aqları bozula, hususan apiste tutulmasına mania olğan ağır hastalıqlarını qayd etecek tibbiy tedqiqlerde», – dedi Yahin.
«Saqatlığını isbatlağan tibbiy tedqiq SİZOda yapılmalı, müvekkilimniñ ayatı içün müim olğan ilâclar berilmey. Mence, bu vaziyette insan aqları vekâletlisi çette qalamaz», – dep qoştı Yahin.
Daa evel advokat Aqmescit SİZOsınıñ memuriyetine ariza berip, müvekkiliniñ tibbiy tedqiqi yapılmasını rica etti.
Yuqarı Radanıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova işğal etilgen Qırımdan ukrainalı siyasiy mabüsler Cemil Gafarov, Server Gaziyev, Enver Ömerov veAsan Yanikovnıñ (Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davalarınıñ» mabüsleri) sağlıq vaziyeti fenalaşqanını bildirgen edi. Şu sebepten Denisova Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Ukraina vatandaşlarınıñ tibbiy tedqiqi içün yardım etmesini rica etti.
Daa evel Gafarovnıñ advokatı müvekkiliniñ alı kritik oldı, dep qayd etken edi. Cemil Gafarov üçünci derece saqatı, büyrekleri hasta ve yürek hastalıqları bar. Advokat Gafarovğa ilâc bermeyip, hastahanege avuştırmağa razı olmadılar, dep qoştı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımda narazılıq meydanları iştirakçileriniñ faydasına topraq damartılarınıñ ayırılması boyunca bir taraflı qarar olmaycaq, dep ayttı Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov «Cemaat palatasınıñ» toplaşuvında.
Bu aqqında Qırım «ükümetiniñ» matbuat hızmeti.
«Samozahvat iştirakçileri topraq damartılarını alacaqlar degen qarar yoq, ve baqılmay bile. Samozahvatlarda olğan bütün inşaatlar yıqtıraılacaq. Olarnı resmiyleştirüv meselesi baqılmay bile», – dedi Aksönov.
O, kendi muavini Dmitriy Polonskiyge baş planlarnı azırlamaq, em de yardımğa muhtac olğan qırımlılarğa topraq damartılarınıñ ayırılması içün topraq belgilemek avalesi aqqında bildirdi.
Qırım «akimiyetiniñ» bildirgenine köre, yarımadada 59 öz başına zapt etilgen topraq damartıları 1452 gektarnı teşkil eteler. Olarnıñ çoqusı Sudaq rayonı, Aluşta, Yalta, Aqmescit ve Aqmescit rayonında yerleşe.
Bundan ğayrı, 2 ay içinde Qırımnıñ devlet qaydı ve kadastr boyunca «devlet komiteti» narazılıq meydanları, yani samozahvalar içün 17 memuriy protokol tizdi. İleride komitet öz başına zapt etilgen topraq damartılarını prokuratura ile beraber teşkerecek.


text:
«Ğalipler taqımınıñ» areketleri olarğa daa evel qoltutqan insanlarnıñ nefretini doğura, eki yıl evelsi olarğa işanğanlarnıñ ise olardan közü qayttı.
Ebet,2014 senesi «ğalipler taqımı» «yeşil adamçıqlar» yardımınen uruşta yeñdi, amma şimdiki qırımlılarnıñ aqıl ve canları cenkinde yuttura. Kreml «ğalipler taqımından» bu mefküriy cenkte ğalebe qazanmasını talap etken edi, çünki eki yıl evel olğan uruşta «ğalipler taqımı» qoqlalar kibi qullanıldı. Al-azırda Qırımdan kelgen biñlerce şikâyetler Rusiye prezidentiniñ Memuriyetini bastı. Tabiiy ki, bunıñ talili yapıla ve «ğalipler taqımı» nege yarağanına baqıla.
Aynı vaqıtta, Qırımnıñ ealisi pek açuvlana. Halq fuqare oldı. Köy hocalığı ve sanayınıñ canlandırılması yerine «ğalipler» Qırımnıñ mal-mülkini özara bölmege devam eteler. Bozmağa doğğanlar bir şey yapıp olamay. İçtimaiy ağlarda «ğalipler taqımına» sıq-sıq «bozucılar taqımı» denilmege başladı.
Qırım iqtisadiyatını inkişaf ettirmek yerine «ğalipler taqımı» Moskvada yañı-yañı paralar istey. «Altın tanaçıq» («Zolotoy telenok») eserindeki Panikovskiy aqlıma kele. Klassik olğan bu eserniñ daa bir belli ifadesini hatırlayıq: «Pıçıñız! Pıçıñız, Şura! Pıçıñız!», amma bu artıq bücetten alınğan paralar aqqında...
Qavehaneler boş, eskiden iyül ayında qavehanelerde boş masa tapmaq zor edi
cyberhunta saytında derc olğan vesiqada Aksenov qırımlılarnıñ açuvından ve «optimizm qalmağanından» şikâyet etip, Qırımnıñ maliye etilmesini qısqartmamağa rica ete. «Bizge köre, federal bücet şekillenmesinde olğan bütün qıyınlıqlarğa baqmadan, Rusiyeniñ genç cumhuriyetimizge berilgen para qısqartılmamalı. Rusiye Qırımnıñ Rusiye sakinlerini baqa işançını bozmamalı», – dep ayta Aksenov. «Bücetten berilgen paranıñ qısqartılması Qırımdaki yaşayış keyfiyetine menfiy tesir ete. Vaziyetni kontrol altında tutacağımızda eminmiz. Amma aynı vaqıtta Qırımnıñ Rusiye vatandaşları açuvlanğanından ve artıq optimist olmağanından qasevetlenemiz. Al-azırda közü qaytqan insanlarnıñ sayısı 34% teşkil ete ve bu raqam arta», – dep şikâyette buluna Aksenov. – Qırımnıñ Rusiye ealisini tüşünsek, Qırım cumhuriyetiniñ Rusiye vatandaşlarında peyda olğan qorqu ve eminsizlikni yeñermiz. Qırımnıñ sakinleri ukrain keçmişini ve rus kerçeklerini qıyaslamağa başlaylar, bunıñ ise menfiy aqibetleri ola bile».
«Ğalipler taqımı» Kremlni qorquzmağa başladı...
Bu künleri yalı boyundaki qasabalardan birinde oturğan torunım ile Skype vastasınen laf ettik. Açuvlana ve iç memnün degil. Yıllardır mısır sata. 2013 senesi künde üç ve atta dört qutu mısır satqan edi. Yahşı para qazana edi, yıl boyunca çoq balalı qorantasını baqmağa yete edi. Şimdi ise künde bir qutu bile satılmay! Eskiden alğan fiyatınıñ eki qatından sata edik, dey. Şimdi ise 50 rubleden alıp, pişirilgen mısırnı 80 rubleden satamız, amma kene de bazar yoq.
Başqaları da şikâyet ete, dep ayta. Qavehaneler boş, eskiden iyül ayında qavehanelerde boş masa tapmaq zor edi. Demek ki, raatlanmağa kelgenlerniñ maddiy vaziyeti pek yahşı degil. Qırımda nefaqa alğanlarnı ve devlette çalışqanlarnı endi aytmayıq!
Bu sebepten Qırımda adiy insanlar bu «ğaliplerni» tezce Devlet dumasına – Qırımdan uzaq bir yerge alsınlar isteyler!!!
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
►Ukraina Tatarstanğa da burıçlı
Räsmi mäğlümatlarğa qarağanda soñğı öç ayda Tatarstan belän Ukraina arasında mal äyläneşe 230 million dollarğa kimegän. Bu kübesençä “Tatneftneñ” Ukrainağa neft quunı tuqtatu belän bäyle. Burıçlarğa kilgändä isä BDB illärennän Tatarstanğa barlığı 10milliard sum burıç bar.
2007 yılnıñ dekaberennän gazğa tülämägän öçen “Gazprom” şirkäte könnän-kön Ukrainağa baruçı gaz yulların qısa. Ägär berniçä kön elek Ukrainağa ber täwlektä bu yullar aşa 150 million kubekmetr gaz cibärelsä, xäzer anıñ yartısı ğına. Ämma Ukraina citäkçelege bu mäsäläne köyläw maqsatınnan söyläşülär alıp barırğa teläk beldermi. Ukraina vitse-premerı Aleksandr Turçinov isä üz çiratında matbuğatta, “2007 yıldan Yewropağa gaz qudırtu öçen aqça tülämi dip “Gazprom”nıñ üzen ğäyepli. Premer-ministr Ulia Timoşenko da üz burıçların tanımıy, kilep tuğan mäsälädä gaz torbasına küp kenä aradaşçılarnı kertkän Rusiäne ğäyepli.
Rusiä belän Ukraina arasında üzençä “gaz suğışı” bara. Bu waqıyğalar sürätendä Tatarstan iqtisadçıları isä Ukrainanıñ neft öçen Tatarstanğa bulğan burıçın da iskä ala. Räsmi mäğlümatlarğa qarağanda soñğı öç ayda Tatarstan belän Ukraina arasında towar äyläneşe 230 million dollarğa kimegän. Bu kübesençä “Tatneftneñ” Ukrainağa neft quunı tuqtatu belän bäyle. Burıçlarğa kilgändä isä BDB illärennän Tatarstanğa barlığı 10milliard sum burıç bar. “Tatneft” şirkäte beldergänçä alarnıñ kübese “Ukrtatnafta” burıçı. Tatarstan yağı mäxkämä aşa 420 million dollarnı kire qaytarırğa uylıy.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Röstäm Batır "tatar" islamın "eksportqa" äzerli
Tatarstan möftiäte binasında sişämbe könne “Rusiä islamın eksportlaw” isemle tügäräk östäl uzdı. Tik süz urısqa tügel, ä tatarğa xas bulğan islam dine turında bardı. Tügäräk östäldä qatnaşuçılar, Yaroslav şähärennän Qazanğa küçenep kilgän Röstäm xäzrät Batırni ayıruça üz itte.
Yaroslav şähäre Üzäk mäçete imamı Röstäm xäzrät Tatarstan Ğölämälär şurasınıñ fänni särqätibe. Ul elek dini belem import – çittän kilä ide, xäzer isä bez üz belemebezne dä çitkä çığarırğa telibez di.
“Elek bezgä islam dine çittän kilä ide. "İmport" bula inde. Annan kitaplar, uqıtuçılar kilde. Alarnı täcemä itä idek. Xäzer isä kiresençä yasarğa kiräk. Bezdä bar närsäne dä añlatqan kitaplar, aworlar bar. Alarnı bez qabattan dönyağa çığarırğa tieş”
Röstäm xäzrät Batır Qazanda möselman uqu ädäbiätın bastıru, häm şulay uq borınğı dini kitaplarnı tärcemä itü östendä eşli. Ul üze dä bilgele autor. Dürt kitabı çıqqan.
Tügäräk östäldä dä anıñ inglizçä çıqqan kitabı tiräsendä süz alıp bardılar. Röstäm Batır tatarğa xas bulğan dini mäzhäpkä nigez salğan Äbü Xänifä xäzrätläre turında urısça kitap yazğına bulğan. Tik şunıñ inglizçä tärcemäse belän genä Rusiä üzendä bulğan Islam dinen çitkä çığara alamı? Tügäräk östäldä qatnaşuçılar, yuq dip cawap birde. Tatarğa bilgele bulğan dini belemne Märcani, Riza Fäxretdin, Musa Bigi kebek autorlarnıñ inglizçä tärcemäläre belän dönyağa tanılırğa kiräk di alar. Alarğa almaş barmı soñ?
“Bigi kebeklärne uzıp kitü bik awır. Şulay da bez andıy ostazlarıbız kebek belemle bulırğa tırışırğa tieş”, - di Röstäm Batrov.
Röstäm xäzrätne elek Batır dip tügel, ä Batrov dip belä idelär. Anıñ ätise Serğaç yağındağı Qızıl Yar awılınnan, änise Çuvaşiädäge Urmaydan. Ul üze Tübän Novgorodta tuıp üskän.
“Babay Batır atlı bulğan. Ätineñ abıysı Batırov. Minem ätine yazğannar awıldan kitkändä Batrov dip. Miña oşıy Batır digän familia. Şuña kürä alay äytäm”, - di Röstäm xäzrät.
Tatarğa xas islam bik sabır dilär. Ul daimän köçläwlärgä, qıyırsıtularğa oçrap torğan. Röstäm xäzrät, Vladimir, Voloğda kebek yaqlarda möselmannar islamofobiä, tatarofobiä belän bügen dä oçraşa. Mäçetlärenä yış ut törtälär. Ä Yaroslavda niçek ide?
“Yaroslav kürşeläre Voloğdada, Vladimirda bar. Bezdä alay tügel ide. Gubernator möselmannarnı bik yarata anda. Ber waqıtnı uraza başlanğanda mäçetkä skinheadlar utlı şeşä ırğıttı. Gubernator üze kilep äytte: totam häm cäza biräm dip. Şulay eşläde dä”, - di Röstäm Batır.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Latinça “Dönya” ğäzetın çığargan Saimä İbrahimova xanımga - 80 yäş
Tanılğan jurnalist, cämäğät eşleklese, tärcemäçe Saimä İbrahimovağa şuşı könnärdä 80 yäş tuldı. İnde 80yın tutıruğa qaramastan, ul äle dä xezmättä.
Saimä xanım İbrahimovaga 80 yäşe tuluğa qaramastan, ul äle dä mäqälälär yaza, tärcemälär yasıy, çirattağı kitabın bastırırğa äzerlänep yöri. Üzeneñ haman da yäş bulıp qaluınıñ seren ul ğömer buyı yäşlär matbuğatında eşläwendä kürä.
Saimä apa däwlät imtixannarına äzerlänäse urında, xikäyälär tärcemä itä başlıy. Annarı inde ul “Yäş leninçı” gazetasına eşkä urnaşıp, şunda balalar, yäşüsmerlär öçen maxsus rubrikalar alıp bara. Monıñ belän genä çiklänep qalmıyça, Saimä İbrahimova klassik ädäbiätne tatarçağa tärcemä itä başlıy.
“Yäş leninçı”da eşlägändä balalarnı ürnäk misalda tärbiäläwne maqsat itep quya idem. Min balalarğa dönyaküläm ähämiätle klassik matur ädäbiät üzebezneñ tuğan teldä barıp ireşergä tieş dip uyladım da, şul eşkä alındım. Haman şul balalar öçen inde.”
Bügenge köndä isä ul “Söyembikä” jurnalına aktiv yaza. Törle yıllarda jurnalda basılğan äñgämälären cıyıp, “Ägär min yanmasam” dip atalğan kitapnı çığarırğa äzerlänep yöri. Alay ğına da tügel, zamanında çit töbäklärdä yäşäwçe millättäşlärebez öçen çığa başlağan “Dönya” gazetası qabat üz eşen däwam ittersä, şunda yögerep barır idem di:
“Minem änkäy “Eşlämägän eştän şaytan kölgän”, dip äytä torğan ide. Şuña kürä eşlänmägän eşlärne äytep bulmıy, plannar bar äle eşlärgä digän. Şulay da bez 1992nçe yılda çit illärdä yäşäwçe millättäşlärebez öçen “Dönya” digän ğäzet çığara başlağan idek. Xökümätebez ul ğäzetnı finanslamadı. Şulay da, latin şriftı belän, şundıy uq gazeta çığarabız, dip mine çaqırsalar, bügen ük çığıp kitäm şul ğäzetnı çığarırğa."
Äñgämäbez axırında Saimä İbrahimova üzeneñ yäştäşlären dä iskä aldı.
“Min bit üzem genä siksän yäşne tutırmıym, minem siksänne tutıruçı başqa iptäşlärem dä bar. Yegetlär, qızlar bulıp, böten ädäbi işeklärne tibep kenä açırday yäştäşlärem bar. Menä Şäwkät Ğälievkä siksän tula bıyıl. Şulay uq Gölçäçäk Ğäliewağa, Loqman Zaqirğa, Ğabdulla Ğälievkä. Minem alarnı da yübileyları belän qotlıysım kilä.”
Ni xikmätter, Saimä apanıñ yäştäşläre dä, üze kebek ük, basqan cirlärennän ut çığarıp yörilär. 80 tuldı dip miç başında yatmıylar, ä 18däge kebek yäşlärçä aktiv eşlilär.


text:
Qırım işğalinden keçken aman-aman yedi yıl içinde Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ memuriyeti, qırımtatar halqı öz ukrain tarafdar mevamını deñiştirmegenini ve deñiştirmeycegini añladı. Şunıñ içün Kreml bütün küçlerini qırımtatar gençleri arasında propaganda işlerine doğrulttı.
Yalıñız Moskvada Rusiye ükümetiniñ red etilmesi qırımtatarlarnıñ qanında olğanını añlamaylar. Şunıñ içün Kremlniñ böyle işiniñ faydalı areket koeffitsiyenti pek alçaqtır, bu faaliyetke ise pek çoq para ayırıla. Qırımtatar gençleri ile işniñ kuratorı, Rusiye Devlet Dumasınıñ mebusı Ruslan Balbekniñ türlü yarışlarnıñ ğaliplerine yapqan cümert bahşışları şaşılacaq şey degil.
Rusiye ükümetiniñ red etilmesi qırımtatarlarnıñ qanında
Balbek sportçularğa ümüt bağladı, hususan qırımtatar milliy küreş ustalarına. Atta mavafıq federatsiyağa reberlik etti. O, keçken yıldan berli küreşniñ Rusiye sport türleriniñ siciline kirsetmek içün çalışa. Yarışmalardaki mukâfatlar arabalar ve büyük paradır. Balbek cümerttir – mında em bücet grantları, em de qırımtatar iş adamlarından göñülli-mecburiy sponsorlıq yardım.
Ruslan Balbekniñ faaliyeti arasında, keñiş kütleviy qırımtatar gençleri olğan sport zallarınıñ açıluvı da yer ala. Böyle zallar endi yalıñız Aqmescitte açılmadı. Deputat tırışa – Rusiye Devlet Dumasına nevbetteki saylavlar bu yıl keçirilmesi planlaştırıla ve Balbek, Rusiye akimiyet organlarında er angi qapunı açqan nufuzlu mandatını kesinlikle saqlamaq isteycek.
Böylece deputat, özüne sadıq sportçulardan olğan “cenkâver qanat” yarattı. Amma kene de olar şahsen Balbekke riayetkâr ola bileler, Rusiyege degil. Bu balalarnıñ ekseriyetiniñ, Ukraina tarafdarı mevamı olğan ana-babaları, tuvğanları ve yaqınları bar.
Rusiye prezidentiniñ memuriyetinde bunı añlaylar, dep belleyim, şunıñ içün tek sportçularğa ümüt bağlamaylar. Bugünde-bugün, esasen qırımtatarlar oquğan Qırım müendis ve pedagogika universitetinde de faal propaganda işler yapıla. Aliy oquv yurtunıñ esasında propaganda leyhaları amelge keçirile, olarnıñ arasında mediamerkezniñ yaratıluvı. Anda Rusiye tarafdarı olğan “Millet” telekanalı içün hadimler ve qırımtatar blogerleri azırlana. Aynı işler diger oquv yurtlarında da yapıla.
Bu kibi leyhalarğa Rusiye bücetinden büyük para ayırıla, içtimaiy ağalrnı közetkenime köre, qırımtatar gençleri arasında faal Rusiye tarafdarı blogerlerini körmeyim. Şunıñ içün bu iş de Kreml beklegen effektni bermey. Ayırılğan parağa köre artıq neticelerni – parlaq blogerlerni körmek mümkün edi, çünki qırımtatar gençleri arasında meraqlı köntent yaratqan pek çoq istidatlı, icadiy şahıslar bar ve olar içtimaiy fikirniñ nufuzlı liderleri ola bileler. Ne içün netice yoq? Cevap aynıdır – bütün bu gençlerniñ ana-babaları, dostları ve yaqınları Ukraian tarafdarıdır...
Qırımtatar meselesinde Kremlde ilerileme şimdilik yoq
Keçenlerde tanışlarımnen körüşip, laf ettim. Olardan biri (qırımtatar degil), Qırımnıñ Rusiye parlamentinde çalışa, akimiyette qırımtatar kadrlarnen büyük mesele bar, dedi. Nufuzlı qırımtatarlar Rusiye akimiyet organlarında çalışmağa istemeyler. Milliy kadr siyasetini ise köstermek kerek – şunıñ içün bir kimseni qabul etmek kerek olalar. Neticede, “milliy kadrlarda” ne ihtisaslıq bar, ne de qırımtatarlar arasında nufuz.
Körgenimiz kibi, qırımtatar meselesinde Kremlde ilerileme şimdilik yoq. Qırımnıñ tamır halqı, şu cümleden gençler Ukraina tarafdarıdırlar ve qırımtatar milily areketinde olğanı kibi barışıq tirenmege devam eteler.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Qırım ve Sevastopol müsülmanları Diniy İdaresinde «Merhametlik 2017» hayriye aktsiyası olıp keçti. Yıl devamında 3. 085. 917 ruble toplanıldı.
Sermiyalarnı hasta balalar ve muhtaclarnıñ qoranta azaları arasında taqsimlendi.
Yıl devamında Müftiyatqa 200-den ziyade adam yardım sorap, muracaat etti. Acele yardımğa muhtac olğan vatandaşlarğa yardım bundan evelki aylarda berildi. Bugün ise, daa 185 adam sermiya aldı. Orta esapnen er qorantağa 5 biñden 30 biñ rublege qadar para berildi. Onkologiya hastalığına oğrağanlar 25-30 biñ ruble etrafından aldılar.
Toplaşqanlar ögünde Qırım Müftisi hacı Emirali Ablayev çıqışta bulundı. O qayd etkeni kibi, ayatımızdaki bütün qıyınlıqlarnı tek birlik-beraberlikte yeñmek mümkün.
«Yapqanımız, birlikte yapabilecek işlerniñ tek bir parçasıdır. Daa faal olsaq, balalarımıznı dünyanıñ eñ güzel hastahanelerinde tedaviylep olurmız. Çette qalmayıq, elimizden kelgeni qadar yardım eteyik. Biz, Diniy İdare olaraq yardım qolunı uzatmağa tırışamız. Qoşulıñız. İç bir kimse ağır vaziyette yañğız qalmasın», – dedi Qırım Müftisi.
Qırım Müftiyatı «Merhametlik» aktsiyasını devam ete. 2009 senesinden başlap, şimdiki vaqıtqa qadar 14.089.779 ruble toplanıp, hasta balalarnıñ tedaviylenmesine berildi.
Qırım Diniy İdaresi balalarğa yardım etmege davet ete. Merhametlik – insannı yükseltken, hayırlı işlerge sebepçi olğan bir duyğu. Keliñiz, merhametli olayıq.
Adresimiz: Aqmescit ş., Kurçatov soq., 4 ya da yerli camilerniñ imamlarına muracaat etiñiz.
QMDİ MDT matbuat hızmeti


text:
«K-telekom» operatorı Qırımda LTE (4G) dört stantsiyasını açtı. Bu aqta Roskomnadzornıñ Rusiyede 4G inkişafı boyunca esabatında aytıla, dep haber ete Qırım «ükümeti»niñ matbuat hızmeti.
Bıltır Radiosıqlıqlar boyunca devlet komissiyası Qırım operatorına mezkür sıqlıqlarnı ayırğan edi.
«Rusiye Federatsiyasında 4G ağı endi bir qaç yıl bardır, Qırım da artta qalmamaq kerek», – dedi Qırım «baş nazir muavini» Dmitriy Polonskiy.
Evel Roskomnadzor başı Aleksandr Jarov GSM-sıqlıqları işğal etilgen Qırımda mezattan satıla bilecegi aqqında bildirgen edi.
2014 senesi mart ayında Rusiye Qırımnı zapt etkeninden soñ, yarımadada ukrain operatorlarınıñ işi toqtatıldı.


text:
İşğal etilgen Qırımda advokat ve aq qorçalayıcılarğa artqan basqı siyasiy mabüslerni imayesiz qaldıra bilecek «ciddiy bir telüke» ola. Bu aqta Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ koordinatorı Olga Skripnik ayttı.
«Olarğa qarşı basqı quvetleştirilse ya da faaliyetleri sıñırlansa, zaten qanunsız şekilde apiske qapatılğan qırımlılar imayesiz qala bile. Qırımda tecribeli ve mustaqil advokatlar zaten pek az. Rusiyeniñ olarnı quvmaq ıntıluvları – ciddiy bir telükedir», – dedi Skripnik «Ukrainanıñ sesine».
Oktâbrniñ 27-nde «Qırım birdemliginiñ» toplaşuvında Rusiye uquq qoruyıcıları advokat Edem Semedlâyev, uquqçı Lilâ Gemeci ve «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ koordinatorı Dilâver Memetovnı ekstremizm ve terrorizm qanunlarınıñ bozulmaması aqqında tenbiyelegen edi.
Soñra tenbi kâğıtı Emil Kürbedinovğa da berildi.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Qırımtatar Milliy meclis yolbaşçınıñ birinci muavini Nariman Celâl bildirgeni kibi, mart 1 künü Qırımnıñ Yedi Quyu rayonnıñ meclis reisine rus uquq qoruyıcılarnıñ tarafından « ziyaret» etildi, bunıñ sebebi - evniñ emanet qutusında bulunğan av silâsı oldı.
«Soñra belli olğanı kibi, politsiya hadimleri Lenurnıñ evinde rusiye qanunlarğa köre qayd olunmağan av silâsı olğanı içün keldi. Bu sualni çezmek içün özü politsiyağa ketti» - yazdı Feysbukta Celâl.
Onıñ bildirgenine köre, Ablâzimov polis bölügine uquq qoruyıcılarnıñ ricası ile ketti.
«Lenurnıñ özü aytqanı kibi, polis onıñ evinde «silâ ve patronlarnıñ saqlanması baquvını» keçirdiler. Emanet qutusı, vesiqa, seyfniñ içindekilerini közden keçirdiler. Bundan soñ OVD-ge başqa vesiqalarnıñ tizilmesi içün barmağa rica ettiler. » - dep añlattı o.
Qoşma tavsilâtlı malümat belli degil. Qırım uquq qoruyıcı organlarda bu adisenen bağlı resmiy malümat yoq.
Fevral 11 künü, Qırımda, qırımtatarlarnıñ evlerinde bir sıra tintüvler keçirildi. Olarnıñ neticesinde 12 insan tutıp qapatıldı, sorğudan soñ çoqusı azat etildi. Rusiye nezaret astında bulunğan Qırım prokuror Natalya Poklonskaya «Hizb ut - Tahrir» adlı terroristik teşkilâtnıñ faaliyetinen bağlı cinayi işniñ açılması aqqında bildirdi.
Fevral 12 künü qapatılğan dört insan Müslim Aliyev, Emir - Üsein Kuku, Enver Bekirov ve Vadim Siruknı Qırımdaki mahkeme apis etmek qarırını aldı. Olarnıñ advokatı Emil Kürbedinov iddia etkeni kibi, taqiqatta apis etilgenlerni «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ iştirakçileri olaraq qabaatlamaq içün iç bir delilleri yoq. Fevral 12 künü daa tahminen on tintüv keçirildi.
Qırımtatar halqınıñ Meclisi böyle areketlerni qırımtatarlarğa qarşı yapılğan yañı repressiyalar kibi tanığan. Bundan sebep Ukraina tiş işler nazirligi fevral 12 künü narazlıqnı bildirip, Rusiyege basımnı küçleştirmege çağırdı.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali kününen belgiledi. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkar etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Terciman Gazeti
“Terciman” – dünyaca belli maarifperver İsmail Gasprinskiy tarafından neşir olunğan Qırımtatar tilinde çıqqan kündelik gazetalarnıñ eñ eskisidir. Birinci sanı 1883 senesi aprel 10-da dünya yüzü körgen bu gazetanıñ çıquvı tamam 35 yıl, yani 1918 senesi fevral ayına qadar devam etti. İsmail Gasprinskiyniñ bütün ayatı, tüşünceleri bu gazetanen bağlı olıp, özüniñ maqsadına, ğayesine, halqına, bütün türk-musulman alemine esasen bu gazeta vasıtasınen hızmet etti.
“Terciman” gazetası Rusiye İmperiyasında yaşağan türk-musulman halqlarınıñ yaşayışları ve vaziyetleri aqqında malümatlarnıñ çoqrağı oldı. Tek Qırımda degil, Avropa memleketlerinde, İndistanda, Qıtayda, Acemistanda, Mısırda, AQŞda darqatıla edi.
Gazeta aftada bir kere çıqa edi. 1885 senesinden ise biraz vaqıt aftada eki kere çıqmağa başladı. Maddiy meseleleri neticesinde on yıl devamında kene de aftada tek bir kere çıqmağa mecbur edi. Soñra üç kere çıqa, 1912 senesinden kündelik gazetası oldı.
Yigirmi eki yıl devamında qırımtatarca ve rusça olıp, eki tilde çıqqan “Terciman” gazetası 1905 senesi inqilâbından soñ, yalıñız qırımtatar tilinde çıqıp başladı (1905 senesi dekabr 9). O vaqıtqace gazetanıñ başında “Aftalıq siyasiy-iqtisadiy-edebiy gazeta” dep yazıla edi. O kündelik gazetağa çevirilgenden soñ (1912 senesi sentâbr ayından) “Tilde, fikirde ve işte birlik!” şiarı altında çıqa başladı. Bu devirde İsmail Gasprinskiy endi gazetağa ziyadece siyasiy tüs bermege ıntıldı. Gazetanıñ tirajı yavaş-yavaş arta edi. Birinci nushanıñ tirajı 370 olsa, 1891 senegece tirajı 1500 oldı, 1905 senesine ise “Terciman” gazetanıñ 5000 abunecileri bar edi. Bu gazeta ve onıñ naşiri qırımtatar edebiyatını, aynı zamanda qırımtatar jurnalistikası ve gazetacılığını, publitsistikanı inkişaf ettirüvde, maarifçilikni ileriletüvde, halqnıñ medeniyetini köterüvde, bütün bu saalarda qalemi pişken istidatlı mütehassıslar österüvde büyükten-büyük rol oynadı. “Terciman” etrafında o devirdeki qırımtatar medeniy küçleri: İsmail Lömanov, Asan Sabri Ayvazov, Abdureşid Mediyev, Osman Aqçoqraqlı, Ali Bodaninskiy, Üsein Şamil Toqtarğazı ve başqalar birleştiler.
İsmail Gasprinskiy ömrüniñ soñuna qadar, yani 1914 senegece gazetada muarrirlik vazifesini becerip kelgen. Babasınıñ vefatından soñ, muarrirlik vazifesini oğlu Refat, soñra ise, 1914 senesiniñ 28 oktâbrinden Asan Sabri Ayvazov alıp bardılar. “Terciman” 1918 senesinece neşir olundı. Böyleliknen, meşur qırımtatar gazetası 35 yıl devamında qırımtatar halqınıñ medeniy ilerilüvine hızmet etti. Bu vaqıt devamında gazetanıñ 3000 nushası dünya yüzüni kördi.


text:
Aqmescit – «Qırım» Fondu» hayriye teşkilâtı ve onıñ reberi Riza Şevkiyevniñ yañı sınav zamanı başlandı. Çoq millionlı para cezası aqqında mahkeme teşkerüvleri yerine FSB idaresinde sorğu ve hastahane tintüvleri keldi. Közeticiler uquq qoruyıcılarnıñ areketlerini «nonsense» dep adladı.
Çarşenbe künü, dekabr 17-de, Qırımdaki Federal havfsızlıq hızmetinde «Qırım» Fondu» HT müdiri Riza Şevkiyevniñ sorğusı keçirilecek edi. Sorğu sebebi beş yıl evelsi Qırımğa ketirilgen türk aleminde meşur olğan qırımtatar yazıcısı Cınğız Dağcınıñ şahsiy eşyaları oldı.
FSB idaresine belgilengen saatte kelgen Şevkiyevge Aqmescit rayonınıñ Colman köyündeki hastahanege yazıcınıñ eşyalarını baqmaq içün barıp kelmege teklif ettiler. Fond mülkinde olğan eşyalar yerli hastahanede saqlana. Malüm olğanı kibi, Cınğız Dağcınıñ vefatından soñ onıñ iş odasında olğan eşyalarnı Qırımğa yolladılar, ileride ise onıñ müzeyini açacaq ediler.
«İdarege kelsem, FSB hadimleri hastahanede olğan yükni teşkerecekler, dep bildirdiler. Aqmescitten biz hastahanege yol aldıq. Anda 9 nefer FSB hadimi bulunğan edi. Olar Cinaiy kodeksniñ maddesine esaslanıp, bu kontrabanda yükü olğanı aqqında qararnı seslendirdiler», – dep ayttı Şevkiyev Qırım.Aqiqat saytına.
Onıñ aytqanına köre, Ukrainada Türkiye konsullığı bergen yükni ukrain gümrük hızmetiniñ hadimleri müürlegen ediler, onıñ içün Rusiye arbiyleriniñ onı açmağa aqları yoq edi. Buña baqmadan, olar içeri kirdiler.
«FSB hadimleri bizim yanımızda qapularnı açtı. Yük qutularını sayıp çıqtılar, foto çıqardılar, er şey yerinde edi. Cumaaqaşı künü (dekabr 18-de – muar.) saba bizler FSB idaresine barıp, vesiqanı imzalap, onıñ kopiyasını alacaqmız. Soñra da, añlağanıma köre, vesiqalarnı prokuraturağa berecekler – o, cinaiy iş açılacaqmı-yoqmı qarar alacaq», – dep qayd etti Şevkiyev. Onıñ bildirgenine köre, havfsızlıq hızmetiniñ hadimleri video çıqarmağa yasaq ettiler.
Riza Şevkiyevniñ fikirince, arbiyler tintüv keçirip, Qırım Apellâtsion mahkemesinde büyük para cezaları aqqında iş teşkerüvlerinden diqqatlarını çekecek ola.
«Böyle bir şey bar ki, olar «Qırım» Fondunınıñ» reberligine tüşünip bu areketlerge cevap bermege imkân bermeyler. Bugünde-bugün 7 mahkeme esnası bar. Bizni ofisten quvdılar, imayeni qurmağa bermeyler, esaplarımız buzlatıldı, bizler adliyecini alıp olamayıq. Er kün yañı repressiv usullar çıqarıla. Bu areketler yalıñız fondğa qarşı degil, tamır halq olğan bütün qırımtatar halqına qarşı yapıla», – dep qayd etti Şevkiyev.
Soñki vaqialarğa baqmadan, fond yolbaşçısı Qırımda Cınğız Dağcı muzeyi açılacağına ümüt ete. «Bu türk aleminiñ ulu yazıcısıdır. Onıñ müzeyini mıtlaqa açacaqmız», – dedi o.
«İç bir cinayet tapılmadı»
Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiya yolbaşçısı, milliy areket faali Zair Smedlâyev FSB hadimleriniñ areketlerini «nonsense» dep adladı.
«Olarnıñ zanınca, kontrabanda yükü ketirildi. Bu bir nonsensetir. Rusiye Federatsiyasına bir de bir yük ketirilmegen edi. Bu konsullıq yüküdir. Mında müzeyde olacaq Cınğız Dağcınıñ şahsiy eşyalarıdır», – dep qayd etti Smedlâyev Qırım.Aqiqat saytına.
Onıñ malümatına köre, keçken sene Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ hadimleri yükni teşkerip, «bir de bir cinayet tapmadılar».
«Uquq qoruyıcı organlarnıñ areketleri «Qırım» Fonduna mahkeme işlerinen oğraşmağa imkân bermey: mal-mülkini aldılar, para cezasını belgilediler – hayriye teşkilât qanun aqlarını imaye etmege yetiştirmesin dep, yapalar», – dep tüşüne Qurultay MSK reisi.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ tışqı alâqalar bölüginiñ reisi Ali Hamzin de «Qırım» Fondu» HT reisine qarşı FSB areketlerini «yañlış» dep adladı. «2011 senesi Cınğız Dağcını Qırımda defn etüv, em de onıñ eşyalarınıñ ketirilmesi – Türkiye ve Ukraina arasında devletlerara añlaşmadır, onıñ içün bu sualni Riza Şevkiyevge degil, bu taraflarğa bermeli», – dedi Hamzin.
Qırım FSB idaresi hastahane tintüvini izaatlamay.


text:
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov Suriye prezidenti Başar Asad ile körüşe. Bu aqta Aksenovnıñ matbuat hızmeti bildire.
Asad ve Aksenovdan ğayrı körüşüvde Qırımdaki Rusiye akimiyetiniñ vekilleri ve Suriye akimiyeti iştirak ete. Muzakerelerniñ tafsilâtları şimdilik yoq.
Aksenov, Asadnı işğal etilgen yarımadağa 2019 senesi aprel ayında keçirilecek V Yalta iqtisadiyat forumına davet etmege istegenini aytqan edi.
Oktâbrniñ 15-nde Qırımdaki Rusiye akimiyetiniñ temsilcileri Suriyege kelip çıqtı. Olarnıñ bildirgenine köre, Qırım ve Latakiya vilâyeti arasında ticariy-iqtisadiy, ilmiy-tehnik ve gumanitar işbirligi añlaşmasını imzalamağa planlaştırıla.
Aksenov, Qırım akimiyeti Qırım müessiseleriniñ mahsulatını Suriyege taşımağa planlaştıra, dep bildirdi. Laf elektronika ve un aqqında kete.
Bundan ğayrı, Qırımnıñ Rusiye akimiyeti Suriye ve Qırım arasında uçaq seferleri açıla bile, dep bildirdi.
Ukraina Tış işler nazirligi Qırımnıñ Rusiye akimiyeti vekilleriniñ Suriye ziyaretini daa izaatlamadı.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aqyarda bir qaç sağlıq saqlav obyekti ve ondan ziyade mesken ev qızdıruvsız qala, dedi Aqyar şeer hocalığı departamentiniñ müdiri Oleg Kazurin.
Bunı Aqyar rusiyeli ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«152-den bütün 135 tasil ve 147 sağlıq saqlav obyekti qızdırıla. 5 sağlıq saqlav obyektinde qızdıruv tamir işleri alıp barılğanından sebep çalışmay. Em de 2474 çoq qatlı evden 18 ağlarnıñ qazaiy söndirilüvi sebebinden qızdırılmay», – dedi Kazurin.
Onıñ malümatına köre, Aqyarda gece-kündüz rejiminde 116 qazan odası çalışa.


text:
Sergey Kokurin Aqmescitte martnıñ 18 kunü Ukraina Silâlı Quvetleriniñ operativ teminlev esas idaresiniñ 13-ncı fotogrammetrik merkezindeki kozetüv qullesinde nevbetçilik yapqanda elâk oldı. Ukrain arbiyleriniñ aytqanına kore, obyekt ruslar tarafından ucüm etildi.
Az soñra Birleşken Millitler Teşkilâtında Rusiyeniñ daimiy temsilcisi olğan Vitaliy Çurkin ise rusiye arbiylerniñ ve "qırım imayesiniñ" ukrain arbiy qısımlarına, şu yerde Ukraina Silâlı Quvetleriniñ operativ teminlev esas idaresiniñ 13-ncı fotogrammetrik merkezi de kozde tutıla, yoq edi eken. Faqat, Aqmescitte rusiye snayperleriniñ 13 Fits arbiy qısımını kozden keçirgenleri aqqında malümat daa martnıñ 15-de Ukraina mudaafa nazirliginiñ media-merkezinde berilgen edi.


text:
Aqmescitte Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ apiste bulunuv müddetiniñ uzattırılması boyunca şikâyet arizasını red etti.
Bunı advokat Nikolay Polozov bildirdi.
Çiygoznıñ apis müddetiniñ uzattırılmasına şikâyeti boyunca mahkeme toplaşuvı fevral 4 künü keçti.
«Qırım Yuqarı mahkemesiniñ apellâtsiyası Ahtem Çiygoznıñ apiste bulunuv müddetiniñ uzattırılması aqta mahkemeniñ qararını red etmeyip qaldırdı», – yazdı Polozov twitterde
Rusiye taqiqatçısınıñ malümatına köre, Meclis reisiniñ birinci muavini Ahtem Çiygoz 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası yanında kütleviy çatışmalarnı teşkil etti, Mustafa Degermenci, Ali Asanov, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Yemirvaliyev ise olarğa qoşulğan ediler. O künü Qırım Yuqarı Radasınıñ binası yanında birden eki miting olıp keçken edi. Bir taraftan Ukraina topraq bütünligine qoltutqanlar bar edi. Ekinci taraftan – Qırımnıñ şimdiki «yolbaşçısı» Sergey Aksenov idare etken «Rus birligi» firqasınıñ faalleri. Yüz bergen çatışmada eki insan can berdi, taqiqat malümatına köre, 79 kişi zarar kördi. Mahküm etilgenler qabaatlarını tanımayıp, cinaiy iş siyasiy sebeplerden açılğanını bildireler.
Qırım Yuqarı Mahkemesi «fevral 26 işi» iştirakçilerini Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoznı mart 8-ne qadar apiste qaldırdı
Nevbetteki mahkeme toplaşuvı Qırımda 2016 senesi fevral 15-ne planlaştırılğan.


text:
Oleg PanfilovKedersiz sovet deviriniñ Tacikistanı – boş tükânlarda nevbetler, qıtlıq, sıcaq küneş, bazarlardaki beştahtalar ise, sebze ve meyvalarnen tolu. Anda er şeyge bir ümütnen baqqan acayip insanlar yaşay edi. Faqat er keçici, çayhanada raatlanğan er qart, ya da Sırdaryanıñ aqqanını sessiz közetken yolcunıñ yüzünde gizli bir tarih körünip tura edi. Bu insanlar, zeinlerinde tutqan hatıra, onıñ bir zamanları unutılacağına işanmayıp, bazıda açıla, töke ediler.
Tacikistan Sovet cumhuriyeti ecdatları kömülgen, evleri qalğan, öz tuvğan toprağından quvulıp taşlanğan bir çoq adam içün sığınaq oldı. Başqa «tuvğan topraq» mevzusı tek torunlarnen laf etkende açıla edi. Bazıda olar beraber toplaşıp, bir kimse eşitmesin dep, yavaştan laf ete ediler. O topraq, o dağlar, o bağça, tarlalar, bir de bir soyunıñ şeñ toyu aqqında ikâye ete ediler.
Yat adamlarnıñ bu ikâyelerden haberleri yoq edi, çünki ikâye etkenler resmiy olaraq «satqın» ediler, ve atta lafazan qomşular, adet boyunca birinci olıp bir tabaq pilâv ketirgende, «satqınlar» dep, fısılday ediler. Açuvlarından degil, alışqanlıqtan ayta ediler. Ayatta ise dostlaşa, seve ve atta evlene ediler.
60-ncı yılları mektep talebesi olğanlarnı sınıfdaşlarnıñ millet çeşitligine taaciplendirmezsin – koreyalı Roza, ösetiyalı Alan, qırımtatarı Zair ve alman Lilâ ile beraber oqudıq. Amma, sovetler devirindeki «internatsionalizm» biraz soñra közge çarptı. Büyügen Rozadan, Sovet Birliginde birinci «satqınlar» koreyalılar ilân etilgenini ögrendim. Olarnı ta 37 senesi Sahalinge sürgün ettiler. Lilâ, 41 senesi Povoljyeden ayvan taşığan vagonlarda sürgün etilgen ve mücize olaraq sağ qalğan bitasını tarifledi. Alan, atılğan qartbabası aqqında laf arası añlattı, Zair ise, tatarlar farqlı olğanını bildirdi, ve olar, – qırımtatarlarnı Tacikistanğa 44 senesi sürgün etkenlerini qayd etti. Sınıfdaşlarımnıñ ekseriyeti, «satqınlarnıñ» torunları olğanları belli oldı.
Kerçek «satqınğa» men studentlik devirinde Seithalil Osmanovnıñ ressamlar studiyasına kelgen vaqıtta rast keldim. Süskün, ağır sabırlı adam studentke diqqat ayırmayıp, kürsüge işaret etti. Menim de onıñ işlerini baqmağa vaqtım yoq edi. Er ressamnıñ studiyasında, o, iç bir vaqıt büyük parağa bile satmaycaq resimler asılı – olar, onıñ can, yürek, hatıra parçasıdır. Bir resimde deñizni kördim.
Ressam, menim nazar taşlağanımnı körgen soñ, bu – Qara deñiz, digerinde – Bağçasaray, mında ise, Aluşta, anda Sudaqtaki Ceneviz qalesi dep, qayd etti. Ressam sanki Qırımdaki evinde buluna edi, o, evelden yaşağan evini resim etip qoydı. Ve onıñ içinde ömür sürmege devam etti. Onıñ icadı Qırım avası, nefesinen tolu edi, boyaları da tacik renkleri degil – kuneşi başqa, tereklerniñ yeşilligi başqa edi. O, 6 yıl apishanede ve 30 yıl sürgünlikte bulunıp kene de Qırım ile yaşay edi.
Soñra horeograf Remziye Bakkal, torunı Elzara Asanovanen tanış oldım, ekisi de, Tacikistannıñ halq artistleri. Tacikistan «bahtlı» – bizde 30 biñ qırımtatarı yaşay edi, olarnıñ ekseriyeti sanaat erbapları – artist, ressamlar olğan. Olar «bahtlı» olğanlarmı eken, aytmağa küçtir, tek adamlar arasında yoq olıp ketmegenleri ve işlerini devam ettirgenleri büyük bir şans olğandır. Ve imkânları olğanları qadar küreştiler, istidatlarını Qırım içün saqladır, kimdir soqaqlarğa çıqıp Vatanğa qaytmaqnı talap etti, olarnı soñ, mahkeme etip, sovet apishanelerine qapay ediler. Amma olar er vaqıt – biz, qaytacaqmız, dey ediler.
2009 senesi men Aqmescitke qırımtatar mühbirlerine yardım etmek içün keldim. Dost – eş, sınıfdaş ve kursdaşlarımnen körüştim. Lâkin, Seithalil Osmanov tarif etken Qırımnı koralmadım. Qırımtatrlar kendi evinde buluna ediler, amma, onı yabancılar basıp alğalan. Fevral 23 künü Qırım Radası yanında miting ötkerildi – qollarına rus bayraqlar alıp qartlar tura edi, nişan ve medallerden közler qamaştı. Olar, «Qırım – ruslarınkidirr», dep qıçıra ediler. İstifada bulunğa bir arbiyli ise, mikrofonğa uzandı, onıñ sözleri rus siyasetiniñ timsalidir, aytsaq yañlış olmaz. «Biz, ruslar – merametlimiz, bizim ordu ve flotumız bar», – dep ayttı.
Men dostlarıma baqıp, olarnıñ duyğularını añlamağa tırıştım – olar, közleri aşağa baqıp, kederli tura ediler. Olar, 70 yıl evelsi ecdatlarını quvğan, torunları ise Vatannı basıp alğan evlerine qayttılar.
Menim Qırım acılarım 40 yıl evelsi Seithalil Osmanovnıñ studiyasında peyda oldı, bu ağrılar ale daa savrulmadı. Meni vatanım – Tacikistandan quvdılar, tarihiy vatanım – Rusiyede de yaşap olamadım, şimdi dülber Gürcistanda yaşayım, o da soñkki 25 yıl devamında bir qaç cenk keçirdi. Menim kendi – tacik, endiden – gürci, abhaz ve ayırıca – qırım acılarım bar, soñkisi bugünki künde daa çoq ağırıp başladı.
Oleg Panfilov, İlii devlet aliy oquv yurtunıñ professorı, Gürcistan
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Waşiñton – AQŞ idaräsendäge ber yuğarı räsmiye xäbärçelärgä Taliban başlığı Mulla Omar belän äl-Qaidä başlıqlarınnan Osama Bin Ladennen Pakıstanda yäşerenep yatuları turında belderde. Matbuğatqa, isemeneñ açıqlanmawı şartı belän söyläşkän AQŞ räsmiye, alarnıñ Pakıstannıñ qabilä cirlärennän berse bulğan Quetta şähärendä yäşäwen, Äfğanstandağı barğan çaralarnı annan başqarıp yatuları turında belderde. Pakıstan tışıqı eşlär misnistırı süzçese Möxammät Sadiq isä bu belderüne ışanıçlı tapmadı. Ul, AQŞ räsmiye ägär bu keşelärneñ qaya buluı turında mäğlümätne belsä ide – başta bezgä äyter ide dide.
Sadiq, AQŞ räsmiyeneñ bu belderüen döres bulmawın äytte.


text:
İşğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırda ve terrorizmge qarşı tedbirler keçirilgen yerlerde uçucısız apparatlarnıñ uçuşları sıq-sıq ötkerilip başladı. Bunı cuma künü, yanvar 9-da, brifingde ATO spikeri, polkovnik Andriy Lısenko bildirdi, – dep haber ete UNN.
«İlk malümatlarğa köre, terroristler uçucısız apparatlarnı sıq-sıq qullanıp başladılar. Böylece, keçken sutka içinde Denejnikove, Şçerbak, Panteleymonovka, Sçastye, Çmirovka. Kramatorsk ve Glinka mesken yerleri üzerinde 8 uçuş qayd etildi», – dedi Lısenko.
Onıñ bildirgenine köre, Berdânsk bölüginiñ «Çongar» ve «Blagoveşçenka» sıñırcıları ve Herson bölüginiñ «Krasnıy Çaban» sıñırcıları vaqtınca işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñır boyu uçqan dört vertolötni qayd ettiler.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırımda olğan özek obyektleri, tertibat ve malzemeler Ukrainanıñ mal-mülki ola. Bu aqqında Ukraina tış işler nazirliginiñ beyanatında aytıla.
«Olarnıñ uquqiy statusı, işletüv, qullanuv ve hızmet tertibini Ukraina qanunları, em de 1995 senesi sentâbr 21-de Ukraina ve MAGATE (Atom energiyası boyunca halqara agentlik – muar.) arasında tizilgen özek silâsını tarqatmamaq añlaşması ve 2000 senesi avgust 15-ke ait ilâve protokolı belgiley», – dep haber ete hızmet.
Rusiye Tış işler nazirligi bildirdi ki, Moskva «yañı subyektlerde yerleşken özek obyektlerinden bütün mesüliyetini boyununa alıp», olarnı «yalıñız barışıq maqsatlarda» qullanacaq.
Ukraina tarafı buña «yañlış mevam» dep ayttı. Ukraina Tış işler nazirligi bildire ki, Rusiye diplomatları farqlı halqara teşkilâtlarda bulunmasını Qırım ve Aqyar işğalini qanunlaştırmaq içün qullanalar.
Rusiye akimiyetiniñ bildirgeninekore, Moskva Qırımda özek silâsını yerleştire bile, çünki bu artıq «Rusiyeniñ bir qısmı».
Afta başında, iyün 8-de, Rusiye MAGATE 2014 senesi içün esabat leyhasınıñ bütün maddelerini red etkenini bildirdi, çünki anda Aqyar Ukrainanıñ toprağı olaraq qayd etildi.
Keçken sene mart ayında Ukraina, halqara toplulıq tanımağan referendum neticesinde Rusiye Qırımnı işğal etken edi.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Kreml kontrolindeki yarımada akimiyeti Türkiyede yaşağan qırımtatarlarnı «Rusiye semetdeşleri» sıfatında kösterecek ola. Resmiy Ankara Qırımnı Ukraina toprağı olaraq körip, Rusiye ilhaqını tanımay. Şu sebepten Kreml memurları ve teşviqatçıları qırımtatar diasporasına diqqat ayırıp, tamır halqnıñ Rusiye diktatı altında bahtlı yaşağanına işandıracaq ola.
Qırım akimiyeti Türkiyeniñ paytahtı Ankarada «qırımtatar medeniyet künleri» keçirilecek, dep ilân etti. Cumhuriyetniñ Rusiye baş nazir muavini Georgiy Muradovnıñ bildirgenine köre, akimiyet böyle tedbirni çoqtan planlaştırğan edi. «Türkiyeniñ qırımtatar vatandaşları içün teşkil etilgen birinci umumiy tedbir edi», – dedi Muradov.
Onıñ aytqanına köre, «medeniy tedbirler» vaqtında seyircilerge meşur qırımtatar medeniyet erbabı İsmail Gasprinskiy ve regiondaki zemaneviy yaşayış aqqında qısqa filmler kösterildi. Bundan ğayrı, Rusiye akimiyeti tamır halqnıñ yaşayışına bağışlanğan fotoresimler sergisini teşkil etti, qırımtatar edebiyatını ve Bağçasaraydaki Han sarayınıñ «restavratsiya» neticelerini taqdim etti. Memurlarnıñ qayd etkenine köre, «rekonstruktsiya» Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ emri ile berilgen parağa yapıldı.
«Malüm olğanı kibi, bu meseledeki (saraynıñ «rekonstruktsiyası» – QA) «dostlarımız» yañlış malümat tarqatqan edi. Şu sebepten Bağçasaraydaki saraynıñ restavratsiyasınen bağlı doğru malümat bermege tırıştıq», – dep bildirdi Georgiy Muradov. Memur, Ukrainanıñ UNESCO işleri milliy komissiyası ve «restavratsiya» saraynıñ özgünligini yoq etecek dep aytqan qırımtatar faalleriniñ iddialarını «yañlış malümat» dep adlandırdı.
«Medeniyet künleriniñ» teşkilâtçıları olaraq regional ükümetke ait «Qırımnıñ iş ve medeniyet merkezi» ve sözde «Türkiyedeki qırımtatar dernekleri federatsiyası» qayd etildi. «Federatsiya» yolbaşçısı Ünver Sel tedbirde çıqışta bulunıp, Türkiye memurlarını ve vatandaş cemiyetiniñ vekillerini işğal etilgen yarımada ile faal iş tutmağa çağırdı. «Türkiye, eki qardaş halq arasındaki içtimaiy, medeniy, iqtisadiy, ilmiy, diniy ve cemaat bağlarınıñ inkişafı içün qırımtatarlarnen işbirligini kenişletmeli», – dep eminliknen ayta Ünver Sel.
Akimiyet kontrolindeki İsmail Gasprinskiy media merkeziniñ yolbaşçısı Sayde Usmanova Rusiye kütleviy haber vastalarınıñ jurnalistlerine dedi ki, işğalden soñ qırımtatar tilinde neşir etilgen edebiyat «bayağı arttı». O, Ünver Sel kibi, Türkiye akimiyetini işğal etilgen yarımada ile faal iş tutmağa çağırdı. «Qırım ve Türkiye arasında bir köpür olsun dep, Türkiyedeki semetdeşlerimiz ile daimiy bağ qurmağa isteymiz. Halqımız öz tarihında çoq şey kördi, ve ümüt etem ki, bağlarımıznıñ pekitilüvi içün em Rusiye, em Türkiye tarafından devlet yardımı kösterilecek», – dep ayttı Usmanova.
Qayd etmeli ki, «qırımtatar medeniyet künleri» keçirilecegini esasen Rusiye devlet neşirleri bildirgen edi: halqara alanda çalışqan «RİA Novosti» ve Sputnik agentligi.
Rusiye memurları Türkiye cemaatını Türkiyede yaşağan qırımtatarlar Rusiye içün «semetdeş» olğanına işandıracaq olalar
Bunıñ kibi teşviqatçı tedbirlerni teşkil etken Rusiye memurlarınıñ bir qaç maqsadı bar. Birinciden, Türkiye cemaatını Türkiyede yaşağan qırımtatarlar Rusiye içün «semetdeş» olğanına işandıracaq olalar. Laf maqsatlı siyaset aqqında kete. Keçken sene dekabr ayında Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov «çetelde yaşağan Rusiye semetdeşlerine» qoltutuv boyunca 2018 senesiniñ tedbirler planını tasdıqlağan edi. Planda, ilk evelâ, Türkiye paytahtında keçirilecek teşviqatçı aktsiyalar aqqında laf kete edi. Memurlar para qızğanmadı. Umumen tedbirlerge 2,2 million Rusiye rublesi (ya da tahminen 900 biñ ğrıvnâ) ayırıluvı planlaştırılğan edi. Mesülietli baş nazir muavini Muradov ve «Qırımnıñ iş ve medeniyet merkeziniñ» reberligi oldı.
Muradov Ankarada keçirilecek tedbirlerniñ formatını daa yılnıñ başında jurnalistlerge tarif etken edi. «Fotoresim sergisini numayış etecekmiz, şu cümleden tamir etilgen Han Sarayını, qırımtatar medeniyetiniñ kontserti olacaq, qırımtatar tilinde kitap alıp ketecekmiz», – dedi Muradov. Kreml kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, «medeniyet künleri» böyle de keçirildi. Ekinciden, yarımadada yaşağan qırımtatarlarnı Türkiyedeki diasporanıñ belli vekilleri Rusiye ilhaqına qoltutqanına işandıracaq olalar. Asılında ise, Rusiyege tek küçük bir cemaatçı gruppası qoltuta, olarnıñ arasında eñ meşur şahıs da – Ünver Sel. İşğalden soñ o, yarımadağa bir qaç kere barıp kelgen, akimiyet teşkil etken tedbirlerde iştirak etken ve ğarp siyasetçilerini 2014 senesiniñ Qırım «referendumı» neticelerini tanımalarına çağırğan edi. 2015 senesi yazda Türkiye Baş prokuraturası «qırımtatar dernekleri federatsiyasınıñ» qapatılmasına teşebbüs köstergen edi. Rusiye neşirleri Selni Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ liderlerinden birini olaraq tanıtmağa devam eteler.
Yarımadada yaşağan qırımtatarlarnı Türkiyedeki diasporanıñ belli vekilleri Rusiye ilhaqına qoltutqanına işandıracaq olalar
Üçüncisi, Moskva ve regiondaki hızmetçileri halqara cemaatqa kene yañlış malümat bermege tırışalar. Çetel (mında Türkiye) jurnalistleri ve siyasetçilerine regiondaki milletlerara amanlıq ve qırımtatar medeniyetiniñ faal inkişafını tasvir etmege tırıştılar. Amma rusiyelilerge tamır halq «terrorist» ve «radikal» olaraq tanıtıla.
Kreml ve regionnıñ Rusiye akimiyeti Türkiye yönelişinde faal çalışa. Keçken ay işğal etilgen Qırımnıñ Rusiye senatorı Sergey Tsekov Türkiye parlamentiniñ halqara işler komitetiniñ reberligi ve azalarınen körüşip, olarğa yarımadada milletlerara garmoniya bar, dep tarif etti. O, komitet yolbaşçısı Volkan Bozkırğa Türkiyeniñ resmiy vekilleri cumhuriyetniñ Rusiye akimiyeti ile dialog qurmağa istemeyip, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ liderlerinen bağ tuta, dep şikâyet etti. Tsekov ve Kreml diplomatları içün bu – Rusiye-Türkiye munasebetlerinde eñ ağır meseledir.
Kreml memurları ve teşviqatçıları ne qadar tırışsa da, resmiy Ankara Qırım ilhaqını tanımay, yarımadanı Ukraina toprağı dep saya. Şu sebepten Moskva Türkiyedeki qırımtatar diasporasına diqqat ayırıp, onı «Rusiye» Qırımında tamır halq bahtlı yaşay, dep işandıracaq ola.
Sergey Stelmah, Qırımnıñ siyasiy közeticisi (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
2014
- «Endi yaşap başlarıq».
- «İstese, kökten taşlar tüşsin».
- «Biz evdemiz» / «Tuvğan limanımızdamız».
Kerçekten de, o baarde aylıqlar (büdjet işçilerniñ ve quvetçilerniñ) eki qat köterildi, pensiyalar da o qadar - mına o, "rus" dünyasınıñ ğalebesi. Tek yazıq ki, bir yıldan erzaq mallarnıñ fiyatları da eki kere arttı. Amma eyforiya pek büyük edi.
2015
- «Dayanmaq kerek».
- «Moskova da birden qurulmadı».
- «Yaqında köpürni qurarlar, o vaqıt yaşap başlarıq, fiyatlar tüşer».
- «Dnipro suvu da bizge kerekmey, özleri onen boğulıp qalsınlar».
Suv aqqında lozunglarnen biraz aşıqtılar, ebet. Suv anbarları qurıp başladı - ealige yete, amma pirniç ve başqa suv sevgen ösümliklerniñ saçmasından vazgeçtiler. Yüzüm ise öse, oña ep bir. Rusiye askerleri çoqlaştı, pek çoqlaştı, quvetçilerniñ sayısı pek arttı.
2016
- «Daa tekaran dayanmaq kerek».
- «Elderekte o qadar raatlanıyıcı keldi».
- «Yaqında erzaq, qurulış malzemeleri ve benzin ucuzlanır».
Raatlanıyıcılar profsoyuz putövkalarınen ve aqçasız, ebet, - ekskursiyalarğa barmaylar, kafede aşamaylar. Amma kerçekten çoqlar. Ya faydası ne? Statistika içün yahşı, e. Aşayt malları fiyatlarınıñ ucuzlanmasını sabırsızlıqnen bekleymiz. Ne içündir ekimler azlaştı - poliklinikada travmatologğa 6 saatlıq nevbet olğanda, biraz muğayasıñ. Erzaq ise öyle de ucuzlanmadı.
2017
- «Mına, köpür açılsa, birden er şey ucuzlanır».
- «Halqara ava limanınıñ yañı binasını qurdılar, şimdi nasıl uçıp başlarlar!»
- «Daa tekaran dayanmaq kerek».
Suv azlaştı. Er kes bunı duymadı - Aqmescit (Simferopol), ebet, ayrıca temin etile, amma Keriç duydı. Arbiy adamlar daa çoqlaştı, idmanları yazda da yapıla, az qaldı plajlarda keçirecekler. Amma şimdi anda olmasa da, üzerinde arbiy uçaq alçaq-alçaq uçsa, ep bir özüñi raatsız duyasıñ. Aqmescitniñ yañı ava limanı ise, kerçekten de pek yahşı. Yazıq ki tek, oña halqara demezsiñ, çünki tek Rusiyege uçaqlar bar.
2018
- «Köpürni açtılar, baqıñız nasıl er şey ucuzlandı (oy, ucuzlanmadı, «Tavrida» trassasınıñ açılmasını beklemek kerek)».
- «Tavrida» trassasının 50 fayızı azır, ura!»
- «Kefe (Feodosiya) yanında industrial parknı qurıp başladılar, şimdi industrial bum nasıl başlanır».
Amma "Tavrida" trassasınıñ yarıqlatuvı yoq, onıñ içün anda er kün yol qazaları ola. Aydavcılarnıñ aytqanına köre, trassanı abul-qubul yaptılar. İndustrial parknı qurıp başlasalar da, bir yılğa keç qaldılar. Turistlerniñ sayısı aqqında ep aytmaqtalar, arta dep - memurlar daa ne desin?
2019
- «Mına köpürden poyezdler yürip başlasa, o vaqıt turist oba-oba kelip başlar!»
- «Yaqında erzaq, qurulış malzemeleri ve benzin ucuzlanır»
- «Ukraina o qadar yıl Qırımnı berbat ete edi - beş yılda tiklep olamazsıñ!»
Bu yerde ise, bu tezisni daa yıllarce tekrar-tekrar aytacaqlar, dep körüne. Yoq, Rusiyeden aqça kelecek, çoq kelecek! Amma toymayıp-toqtamayıp hırsızlaylar da. Çünki memurlar bir künlüktir. Mına tek Kefede 5 yılnıñ içinde 4 mer deñişti ve er kesi: "Er şeyni bizden evel hırsızladılar", dep ayta. Mer şeer yetekçisi olmaq içün çoqqa kelse, o inkişaf programmasını da yapa, em de ğayret köstere. Bir yılğa kelse ise - mında tek hırsızlap da, türmege oturmamaq vaqıt yete. Soñki ekisi bunı becerdi, amma olardan evelkisi - Şçepetkov - afsus ki, yoq. Oña, ğaliba, 8 yıl berdiler, o endi SİZOda üç yıl oturıp, etapnen ketti. Qabaatı ise - eline tüşmegen bile qabar. Amma bu incelikler kimge meraqlı? Para masraf etilgeni müim!
Armen Haçaturov, Kefeden bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Ukrainlilerniñ 41% Menlik İnqilâbını yıl vaqiası dep adladı. Bunı «Demokratik teşebbüs» fondunıñ «Razumkov merkezi» içtimaiy hızmeti ile beraber keçirgen sorav neticeleri köstere.
Ekinci yerde Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı istilâsıdır (30%).
Yılnıñ siyasetçisini ukrainliler belgilep olamadılar: ealiniñ 35% bu unvanğa lâyıq birisini tapıp olamadılar. Soravda 25,5% Petro Poroşenko qazandı.
Tedqiq senesi dekabr 19-24 künleri arasında keçirildi. Ukrainanıñ bütün regionlarında, Qırımdan ğayrı, 18 yaşını toldurğan 2008 insan soraştırıldı.


text:
AŞURE KÜNÜ VE MÜIMLIGI
Muharrem ayınıñ onuncı künü “Aşure” künüdir. Muharrem ayı Yüce dinimizde qıymet kesilgen dört aydan birisidir. Bu ayda tutulğan oraza Ramazandan soñ eñ qıymetli orazalardan sayılmaqtadır. Peyğamber Efendimiz (a.s.) bu hususta böyle buyurdı:
“Ramazandan soñ eñ faziletli oraza Muharrem ayında tutulğan orazadır” (Müslim).
Bu aynıñ onuncı künü dualarnıñ ve tövbelerniñ qabul etilgen aşure künüdir. Çünki bu kün Yüce Allah Ademniñ (a.s.) tövbesini qabul etti. Azreti Nuhnı tufandan qurtardı. Azreti Yunusnı balıqnıñ içinden çıqardı. Azreti İbraimni ateşten qurtardı. Azreti İdrisni yüceltti. Azreti Yusufnı quyudan qurtardı ve babasına qavuştırdı. Yüce Allah bu kün Azreti Eyyübniñ hastalıqlarına şifa berdi. Azreti Musanı ve milletini Firavunnıñ zulumından qurtarıp, Qızıl deñizden keçirdi. Bir de bu kün Azreti İsanıñ doğıp köklerge yükselgen kündir.
İslâm aleminde bu kün “Aşure tatlısınen” meşurdır. Bu kün Aşure tatlıları pişirilip ev-ev alıpbarıla, böyleliknen quvanç ve neşe evlerni toldurıp muhabbet ve sevgi yaymağa çalışa. Musulmanlar arasında qardaşlıq duyğularını daa da çoq canlandırmağa ve pekitmege fırsat berile ve eñ müimi fuqare ve balalarnıñ göñülleri alına. Yüce Allah bu künü tutqan orazalarımıznı, yapqan ibadetlerimizni, bergen sadaqalarımıznı ve etrafqa yayğan tebessümlerimizni qabul etip, ahirette fazlasınen qarşılığını körmege epimizge nasib ve müesser eylesin. Amin!


text:
Tünevin ilhaq etilgen Qırımda 15 koronavirus adisesi tasdıqlandı. olardan sekizi - Kezlev şeer hastahanesiniñ merkezinde. Bunı rusiyeli Qırım başı Sergey Aksönov haber etti.
Yerli Rospotrebnadzor vekili Dmitriy Krutikov qayd etkeni kibi, Kezlev şeer hastahanesinde 7 patsiyent ve 2 hadim hastalandı.
"Yaltada eki adise - bu evel qayd etilgen hastalıq merkezinen alâda olğan adam ve hastahanege infektsiya şübesinen muracaat etken daa biradam. Kefe - bir adise, hasta infektsiya şübesinen muracaat etti. Aqmescit - sakin iyün başında Leningrad vulâyetinde edi, aynıñ 10-larında Qırımğa keldi, iyün 16-sında şikâyetlernen acele yardımğa muracaat etti. Daa bie adise - Qurman rayonında", - yaza Krutikovnıñ sözlerinden "Krıminform" matbuatı.
Qırımda 590 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 36-sı çetelden keldi, 90-ı qomşu Rusiyeden kelgenler ya da olarnen alâqada olğanlardır. 392 insan tüzeldi. Aqyarda 195 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı.163 insan yahşı oldı, 3 kişi vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Oktâbr 14-te işğal etilgen Aqmescitte Sevastopolskaya soqağı rayonında ğayıp olğan eki studentlerden biri – Belâl Belâlovnıñ – cesedi tapıldı. Bunı Qırımnıñ öz başına ilân etilgen ükümetine yaqın olğan Krıminform saytı bildire.
«İlk malümatlarğa köre, genç tütün qarışması ile («spays») zeerlendi. Ekinci student, Artöm Dayrabekovnı, ekimler qorçaladılar», – dep yaza neşir.
Qırım.Aqiqat Artömniñ soy-soplarından haberni ögrenecek oldı, lâkin onıñ ğayıp olmasını bildirgen tizesi izaatlardan vazgeçti.
Qırımnıñ MVD bölüginde de işbu vaqianı tefsir etmeyler.
Aynı vaqıtta Artöm «Vkontakte» içtimaiy ağındaki saifesinde er şey yerinde olğanını yaza.
Bazarertesi künü, oktâbr 13-te, Qırımda eki genç ğayıp olğanını bildirdiler. Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetiniñ birinci kurs talebesi Artöm Dayrabekov, ve onıñ dostu Belâl Bilâlov, Qırım müendislik pedagogika universitetiniñ birinci kurs talebesi, ğayıp oldılar.
Gençlerniñ aqrabaları politsiyağa muracaat ettiler.
Sentâbr 27-de Qarasuvbazar civarındaki Sarı-Su köyünde belgisiz şahıslar eki genç İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmovnı esir aldılar. Olarnı alâ daa tapmadılar.
Sentâbr 29-da Kezlevde qırımtatarı Edem Asanov ğayıp oldı. Oktâbr 6-da onı ölü taptılar. Qırımtatar Milliy Meclisi Qırım.Aqiqatqa bergen malümatqa köre, oğlan asılğan alda tapıldı.
Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Ukrainada insan aq-uquqlarına riayet etüv aqqında soñki maruzasında Qırımdaki vaziyet, şu cümleden qırımtatar halqı vekillerine nisbeten basqı qayd etile.
BMT İnsan aqları boyunca idare Qırım akimiyeti ve Rusiye akimiyetine qırımtatarlarğa qarşı basqı, qorquzuv areketlerini toqtatmağa ve yarımadanıñ er bir sakinine esas aqlarını kefil etmege çağıra.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilev Qırımda özek silâsı, ilk nevbette, Rusiye tarafından Türkiyege qarşı yollanılacağını tüşüne. Şunıñ içün Ankara Qırımnıñ işğalden azat etilmesi oğrunda faal küreşmeli, şu cümleden sanktsiyalarnıñ kirsetilmesi vastasınen.
Bu aqta o «Anadolu ajansi» agentligine bildirdi, haber ete Petro Poroşenko Blokunıñ matbuat hızmeti.
«Türkiyeniñ, Avropa birligi memleketleri kibi, cezalarğa qoşulmasını isteymiz. Amma Rusiye ile ticariy ve iqtisadiy bağı olğan Ankaranı da añlaymız. Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan ile Türkiye Qırımda yaqalanğan bazı insanlarnıñ, şu cümleden qırımtatarlarnıñ azat etilmesinde yardımcı ola bilecegi aqta subetleştim», – dep qayd ete deputat.
Cemilev şunı dey ki, qırımtatarlarnıñ bu sene devamında aqlarınıñ bozuluvını ögrenmek içün Qırımğa barğan eyyetiniñ maruzası Türkiyeniñ itibarını arttırdı.
«Rusiye Türkiye eyyetiniñ maruzası onıñ menfaatını qorçalaycağı aqta «tüşüne» edi. Çünki Ankara oña qarşı cezalarnı kirsetmedi. Türkiye eyyetiniñ biraz çoqça vaqtı olsa edi, o daa da çoq yazar edi. Türkiye itibarını arttırğan eyi bir maruzadır, halqara toplulığı içün faydası da pek büyük», – dey Cemilev.
O emindir ki, Ğarpnıñ Rusiyege qarşı cezaları semereli olur ve Qırımnıñ azat etilmesi çoqqa sürmez.
«Eminim, cezalarnıñ rolü büyük olur. 1979 senesi Afganistanğan sürip kirgen Rusiyege qarşı cezalarnıñ kirsetilmesini 10 yıl beklemege mecbur oldıq. Daa on yıl beklemege kerek olsa, felâket olur. Ümüt etemiz ki, er şey daa da tez vaqıtta biter. Em de Rusiye prezidenti Vladimir Putin olğanda bu mesele çezilir dep tüşünmeyim. Sanktsiyalarnıñ seviyesi zaruriy olsa, rusiyeliler mıtlaqa onıñ tesirini duyar», – dey Cemilev.
Rusiye akimiyeti evel Qırımnı «Rusiye qısmı» olaraq adlap, mında özek silâsını yerleştirmege aqqı bar olğanı aqta bildirgen edi.
Ukraina Tış işler nazirliginde Qırımda yerleştirilgen bütün özek obyektleri Ukraina mülkiyeti olğanını bildirgen ediler.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Avropa parlamenti fevral 4 künü qabul etken beyannamesinde Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım üzerinde ukrain mustaqilliginiñ qaytarılması içün «Jeneva plüs» formatını teşkil etmek kibi ukrain teşebbüsine qol tuttı.
«AV Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım üzerinde ukrain mustaqilliginiñ qaytarılması içün «Jeneva plüs» formatını teşkil etmek kibi ukrain teşebbüsine qol tuta, Rusiyeni Ukraina ve diger taraflar ile Qırımnıñ işğalden azat etilmesi boyunca muzakerelerge başlamağa çağıra», – denile vesiqada.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Avropa parlamentine Qırım boyunca rezolütsiyanıñ qabul etkeni içün minnetdarlığını bildirdi.
«Ukrain Qırımınıñ azat etilmesinde müim bir adım», – yazdı devlet başı twitterde
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
«Fevral 26 işi» iştirakçisi Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ imayecisi olğan Rusiye adliyecisi Nikolay Polozov Qırım Yuqarı mahkemesiniñ işni prokuraturağa taqiqatnıñ soñuna qadar alıp barılması içün qaytarmağa qararı aqqında bildire.
Bu qararnı mahkeme fevral 15 künü çıqardı.
Qırım.Aqiqatqa adliyeciniñ aytqanı kibi, böyleliknen qabaatlayıcılar delillerni pekitecek ola, taqiqat ise aylarca devam ete bile.
«Poklonskaya (Qırımnıñ Rusiye prokurorı – QA), oña çalışqan prokurorlar bu işni taqiqatnıñ devam ettirilmesine yollarlar, ğaliba. Anda zarar körgenlerniñ cedvelini pekitip, daa bir qaç zarar körgen kişini qoşa bilirler. Zarar delilleriniñ sahtesini yaparlar. Çünki zarar körgenlerniñ çoqusında yaraları bar olğanını tasdiqlağan iç bir malümat kâğıtı yoq», – dey Polozov.
Rusiyede fevral 15 künü «Memorial» uquq qoruyıcı merkezi apiste yatqan Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermencini siyasiy mabüs olaraq tanıdı.
Rusiye taqiqatçısınıñ malümatına köre, Meclis reisiniñ birinci muavini Ahtem Çiygoz 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası yanında kütleviy çatışmalarnı teşkil etti, Mustafa Degermenci, Ali Asanov, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Yemirvaliyev ise olarğa qoşulğan ediler. O künü Qırım Yuqarı Radasınıñ binası yanında birden eki miting olıp keçken edi. Bir taraftan Ukraina topraq bütünligine qoltutqanlar bar edi. Ekinci taraftan – Qırımnıñ şimdiki «yolbaşçısı» Sergey Aksenov idare etken «Rus birligi» firqasınıñ faalleri. Yüz bergen çatışmada eki insan can berdi, taqiqat malümatına köre, 79 kişi zarar kördi. Mahküm etilgenler qabaatlarını tanımayıp, cinaiy iş siyasiy sebeplerden açılğanını bildireler.
Qırım Yuqarı Mahkemesi «fevral 26 işi» iştirakçilerini Mustafa Degermenci, Ali Asanov ve Ahtem Çiygoznı mart 8-ne qadar apiste qaldırdı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Mart 27 künü, YouTube kanalında qırımtatar milliy Meclisiniñ yolbaşçısı muavini Ahtem Çiygoznıñ çıqışı yazılması peyda oldı. Belli olğanı kibi, onı Çiygoz mart 24 künü Qırım Yuqarı Makemesiniñ oturışı devamında yaptı. Mezkür çıqışta Çiygoz, er kesni qanunğa riayet etmege çağırdı.
«Apiste bulunır ekenim, şu cinaiy işiniñ manasızlığını añlayım, epiñizni qanunğa riayet etmege çağıram. Men qanunğa işanğanım içün degil. Makemeciler, prokuratura, taqiqat - episi siyasetçilerge tabiy olğanlarını bilem. Epiñiz, olar aytqan qararlarını alacaqsıñız», - dep ayttı o.
«Siz qanunnı riayet etmege ant ettiñiz, sizni buña çağıram. Er biriñiz öz seviyeñizde qanunlarını bozıp başlasa, bizim balalarımıznıñ kelecegi olmaycaq. Tek qırımtatar balaları aqqında aytmayım... », - dep qayd etti Çiygoz.
O, kene Qırımdan iç bir yerge ketmeycegi aqqında hatırlatıp, «ölümden qorqmağanı»nı ayttı.
«Amma men ruhtan tüşmeycem, böyle tertipsizlikke qarşı turacam», - dep qoştı Çiygoz.
Video: Alim Aydamak
Mart 24 künü Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım Yuqarı Makemesi, Qırım prokuraturasınıñ appelâtsiyasını qabul etmedi. Belli ki, prokuratura, mabüslerge qabaatlayıcı ükümni çıqarmaq içün, cinaiy işni makemege qaytarmağa talap etti. Bunıñnen bir sırada, Qırımdaki makeme «fevral 26» işiniñ mabüslerini aprel 24 kününe qadar apiste qaldırdı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksyonov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar.
Vaqialar 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken edi. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi.
Fevral 15-te Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi bu işni tekrar taqiq etilmesine yollamağa qarar aldı.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Aqmescitniñ «Meganom» ticariy-eglenceli merkezinde olğan «Fozzy» tükânına iyül 7 künü bergi hızmetiniñ hadimleri keldi, dep bildire «15 minut».
Adını bildirmege istemegen hadimniñ sözlerine köre, bergi hızmetçileri içki mahsulatını sayıp başladı. Bunı iyül 1-den tükânnıñ içkini satmaq içün litsenziyası bitkeni ile añlattılar.
«Bergi hızmetiniñ hadimleri özlerini sakin alıp bara. Şamata qoparmadılar», – dedi hadim.
İşğal etilgen Qırımda Fozzy tükânında ukrain mahsulatı satılmaqta. Şu sebepten fiyatlar mında Rusiye mahsulatını satqan «Metro» ve «Aşan» tükânlarına köre ğayet ücüz olıp çıqa.
Neticede diger tükânlarda insan az olsa, «Fozzy»de soñki künleri müşterilerniñ sayısı ğayet büyüktir.


text:
Keçken künü Qırımda 18 yañı koronavirus hastası qayd etildi, dep bildire Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov.
«Üçü tibbiy yardım içün muracaat etkende belli oldı, 11-i daa evel hastalanğanlarnen alâqada olğan edi, 4-ü sağlam insannıñ skriningi neticesinde qayd etildi», – dep yazdı o, Facebookta.
Umumen, yerli akimiyetniñ malümatına köre, Qırımda 1012 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 64-ü çetelden keldi, 106-sı qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 757 insan yahşı oldı, 13 kişi koronavirustan vefat etti. Aqyarda 305 insan koronavirus yuqunçına oğradı, 240 insan tüzeldi, 6 kişi vefat etti.
Tünevin Yaltanıñ Rusiye memuriyetinde koronavirusqa oğrağan memurlarnıñ sayısı arttı, dep bildirildi.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Herson vilâyetiniñ devlet memuriyetiniñ başı Yuriy Gusev, mayıs ayında ilhaq etilge Qırım yarımadasına "Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi" silâsız yürüşni keçirmek teşebbüsine qol tuta.
"Men qırımtatarlarnıñ bu teşebbüsi aqqında eşittim. Menim içün Qırım Ukraina edi, bar ve olacaq. Vem şübesiz, biz Aqmescit ve Aqyar memuriy binalarınıñ üstüne Ukraina devlet bayraqlarını qaytarırmız. Men bellesem, bugün biz halqara topluluq ile Qırımnı qaytarmağa yardım etecek çarelerni körmelimiz", - dedi Gusev.
O, baarde Hersonda Qırım künleri keçirilecegini de qoştı.
"Mart ayında Hersonda Qırım künlerini keçirecek olamız, anda qırımtatar Milliy Meclis vekillerini teklif etecekmiz. Bunı QMC-nde prezident vekili ile muzakere ettik", - dedi Gusev.
2019 senesi dekabrniñ 6-nda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» halqara zorbalıqsız barışıq aktsiyası azırlana ve keçirilecek, dep ilân etti. Aktsiya vaqtında faller memuriy sıñırdan keçip, Qırımğa kirecek ola. Refat Çubarovnıñ aytqanına köre, yürüş teşkilâtçıları yapqan areketlerini Ukraina akimiyetinen keliştirmege «tırışacaq».
Yanvarniñ 22-nde Çubarov Qırım yürüşi mayısnıñ 2-nde keçirilecek, dep ayttı. Meclis reisi, işğal altındaki yarımadağa küç qullanıp kireceklerini de inkâr etmey.
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov ilân etilgen yürüşni provokatsiya dep adlandırıp, «sert qarşılıq kösterilecegini» vade etti.


text:
Bu yazmalarnıñ kem tarafınnañ yazdırıluı xaqında mäğlümät yuq. Şulayda, bik küplär bu eşneñ oçında, wazifasınnañ quılğan Räxat Aliyevneñ buluına ışana. Räxat ilneñ elekke däwlät iminlek başlığı häm prezidentnıñ elekke kiyäwe bula ide.
Mädäniät häm mäğlümät ministrı Ermöxämät Ertisbayev, belän internetkä maqalä elü qağidälärendä cıyılışqa qatnaşqan - bäysez matbuğat jurnalistları wäkilläre belän öleşçä kileşüläre xaqında belderde.
Läkin, internettäge 3 oppozisiä web saxifäse, Respublika, Taszhargan häm Vzglyat möxärrirläre, uquçılarına bu cıyılış maqsatınıñ yazma xoquqlarına tıqşınu tırışlığı buluı turında xäbär itte.
Qazaqstan jurnalistları berlege başlığı, Säyetğazi Mataev, Ertisbayev; matbuğat çaraların bigräktä Qazaqstannıñ tanılğan räsmiläre belän bulğan telefon-äñgämä yazmalarınıñ qazaq internet saxifälärendä urnaştıruğa çikläw kertü öçen basım yasaw tırışlığında bulğanıñ äytte.
Älegä telgä alıngan audio yazmaların internetkä urnaştırğan inkar.info säxefäseneñ baş möxarrire, Sergey Duvanov, Ertesbayev bu qararıñ bolay yuradı
“Bu oçraqta ul, İnternette qanun bozuğa qarşı yomşaq çaralar kürü xaqında söyli. Häm monıñ buş süz ikäne añlaşıla da. Prezidentnıñ elekke kiyäwi waqıtında Avstriadä ilçe bularaq eşlägän Raxat Aliyev, prezident Nazarbayevkä qarşı ide. Näticädä bu bäxäslälär xaqimiättägelärne internetnı qaysı oçraqta totqarlap yäisä rätkä salu eşenä etärde.”
Bügen yabıq eşeklär artında barğan cıyılışnı Kazakh Today gazetası, Ertisbayevnıñ “Qazaqstannıñ internet qırındağı qağiydäläredä belgelänergä tiyeş” digän süzläre belän añlattı.
Qazaq xaqimiätläre, Räxät Aliev bäyläneşe bar dip internetnı kontrol astına alu tırışlıqları kürä. Bu oçraqta isä jurnalistlar belän utırıp urtaq fikergä kilü urnına, däwlät räsmiläre, qatı qul säyäsätenqullanunı xup kürä dip farazlanıla.


text:
Memet NÜZET.
Başımda miy qurudı, közümde yaş,
Aşasam da, iç ketmey tamaqtan aş.
Kece kündüz raatsız can çekişe
Tüşke kele, yuqlasam,”topraqman taş”.
Közüm aldı qaranlıq, beden yorğun,
Aşqa suvğa maddem yoq, göñül qırğın.
Faydalanıp bolmayman tuvğan künden.
Sanki dünya, alay şey mağa darğın !
Yatqan odam qaranğı küfli bir yer,
Vucüt çüriy, yürekni qaplay köp çer.
Qamaranıñ qapısı tıştan kirtli,
Qaravullar dolaşa ekşer, üçer.
Ufacıq bir tırsıltı can qorquza,
Şay da qırıq yürekten qanlar sıza.
Şınğırdaşa qapıda anahtarlar,
Yorğun bened, çımırdap otday qıza.
Künde bir qaç söğüle Allaman din,
Besley sağa qaravul gizli bir kin.
Eger barmaq kerekse acetine,
Aşamağa mecbursın sögiş yüzbin.
1
Memet Nüzet,“Qırımnın Çöl Ayatından” saylama eserler cıyıntığı, Simferopol (Akmescit) 2003 s.22. Bu eser Memet Nüzet’in el yazmalarından yararlanılarak İsmail Gaspıralı Kütüphanesi tarafından rahmetli Şakir Selim’in danışmanlığında Nariman Seyityagya tarafından neşre hazırlanmıştır.
Emel 235. Sf.49.


text:
Qırımnıñ İçki rayonındaki Üç Quyu (Vostoçnoye) köyünde cami qurulacaq, dep bildire noyabr 28-de Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti.
«Al-azırda diniy bina leyhası azırlana. Leyha müellifleri onı 2017 senesi yanvar ayına qadar azırlamağa vade eteler. İlk malümatqa köre, cami 120 insannı sığdıracaq. Qurucılıqnıñ tahminiy fiyatı aman-aman 4,5 mln. rubleni teşkil etecek. Cami qurucılığınıñ teşebbüsçileri sponsorlarnıñ sermiyasını celp etmege ümüt etip, qurucılıqqa kösterilecek er angi yardımğa quvanırlar», – dep aytıla haberde.
Sermiya leyha tasdıqlanğan soñ toplanacaqtır.
Aqmescitte 2015 senesi sentâbr ayından itibaren Cuma cami qurula. Kreml kontrol etken yarımada akimiyeti bildire ki, qurucılıq eñ az 3 yıl devam etecek.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy ve Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ ola bilecek körüşüvini istenilmegen ve neticesiz olacağını saya. Bunı o «Obozrevatel» neşrine bildirdi.
«Zaten Putin ile er angi eki taraflı körüşüvlerge qarşım. Bu saçmadır. Köz-közge körüşüv tamamınen istenilmegen. Neticesiz olacaq. Prezidentinmizniñ aşalanmasına sebep olacaq. Böyle körüşüvden soñ, reytingi yoq olur, dep tüşünem», – dep qayd etti Cemilev.
Onıñ fikrince, Ukraina ve Rusiye liderleriniñ körüşmesi tek Normandiya dördü çerçivesinde ABD-niñ iştiragi ile mümkün.
«Putin ile ne aqqında laf etmek? Topraq işğal etilgen, vatandaşlarımıznı öldüreler. Körüşüv yalñıñı Normandiya dördü formatında ola bile. Ve ABD-niñ iştiragi ile», – dedi Cemilev.
Aprelniñ 26-nda brifing vaqtında Volodımır Zelenskıy, Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile körüşüvi olacağına oşay, dep bildirgen edi. O, Prezident ofisiniñ reberi Andriy Yermakqa bu hususta aytışmağa buyurğan.
Aprelniñ 20-nde Zelenskıy içtimaiy ağlarda videorolik yayınlap, Rusiye prezidenti Vladimir Putinge cenk ketken Donbasnıñ er angi noqtasında körüşmege teklif etti. Vladimir Putin ise cevap olaraq Ukraina devlet başı ile eki taraflı munasebetlerni muzakere etmege azır olğanını bildirdi.


text:
Kyivde dekabrniñ 1-2-nde «Qırım inciri» ilk ukrain-qırımtatar edebiyat yarışı keçirilecek. Teşkilâtçılarınıñ bildirgenine köre, yarış «Qırım evi» cemaat teşkilâtınıñ binasında ötkerilecek.
«Festival programmasında kitaplar taqdim etilecek, qırımtatar ve ukrain edebiyatı aleminde olğan aktual mevzularda munaqaşalar olacaq, yarışçılarnıñ eñ eyi eserleri oqulacaq, belli edebiyatşınaslarnıñ çıqışları ve kitar yarmalığı, edebiy-muzıkal performanslar olacaq ve, elbette, yarış ğalipleri taqdirlenecek», – dep aytıla tedbirniñ Facebook saifesinde.
İlânda qayd etile ki, «Qırım inciri» yarışınıñ maqsadı qırımtatar tili ve edebiyatını inkişaf ettirmek, ukrain edebiyatında Qırım ve qırımtatarlar mevzusını aktual yapmaq, eki medeniyetni daa teren ögrenmek içün yañı tercimelerniñ peyda olmasını yol açmaqtan ibarettir.
«Qırım inciri» yarışına işler oktâbrniñ 31-ne qadar qabul etile edi. Jüri 135 müellifniñ 244 işini aldı.
Edebiy yarışnıñ jüri erkânına «Qırım eviniñ» program müdiri Alim Aliyev, yazıcı Yekaterika Kalitko, kino stsenaristi Andrey Kurkov, Ukraina yazıcılar birliginiñ azası Şevket Yunusov ve digerleri kirdi.


text:
`Somali` Näticälär
Xäbärlär [130]
- Törkiyä Somalidağı terror höcümen ğayepläde
- Törkiyädän Somali xatın-qız poliśiyası
- Somaliğa vakśina yärdäme
- Somalida terror oyışmasına xärbi operaśiya
- Futbolçılarnı utırtqan avtobus şartladı
- Somalida terror höcüme
- Somalida intixar höcüme
- Ber şartlawda 60 terrorçı yuqqa çıqtı
- Törkiyäneñ Somalidäge saylaw barışı belderüe
- Somalidä su basu fäläqatendä meñnärçä keşe öyen taşlap kitte
- Somalidağı qorılıq küçenülärne arttırırğa mömkin
- Qorılıq arqasında 2 millionnan kübräk keşe yärdämgä moxtac
- Somalida su qıtlığı
- “Terror höcümen kisken räweştä ğayeplibez"
- Somalidağı azıq-tölek krizisı arqasında ğailälär köngä ber tapqır ğına aşıy
- Somalida yortsız - cirsez qaluçılar sanı artqan
- Somalida parlament binasında şartlaw
- Somalida köçle şartlaw
- Somalidä sarança arqasında ğadättän tış xäl
- Somali başqalasında şartlaw


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev Sema Yüzü Qaramanlarını añdı. Bu aqta Cemilevniñ Facebook saifesinde haber etile.
Cemilev, Kyivdeki İnstıtutska soqağında Euromaydannıñ elâk olğan iştirakçileriniñ fotoresimlerine çeçek qoydı.
Ukrainada noyabrniñ 21-nde İtibar ve Azatlıq Künü qayd etile – bu künde başlağan eki inqilâp munasebetinen: Portaqal inqilâbı (2004) ve İtibar inqilâbı (2013). Bu bayram 2005 senesinden 2011 senesine qadar Azatlıq künü olaraq qayd etilgen edi. Viktor Yanukoviç zamanında onı yanvarniñ 22-nde qayd etilgen Birlik kününen birleştirip lâğu etkenler.
2014 senesi Ukrainanıñ beşinci prezidenti Petro Poroşenko onıñ resmiy statusını ğayrıdan tikledi. O vaqıttan berli Ukraina Portaqal inqilâbı ve Euromaydannıñ yıllığını bir künde qayd ete.


text:
Kiyev – Yarımadada yaşağan qırımtatarlar sürgünlik yıllığına bağışlanğan matbem tedbirlerniñ keçirilmesinde bir sıra maniağa rastkele bile. Şunıñ içün aktsiyalarnıñ bir qısmı qıtada keçecek. «Krım-SOS» teşkilâtınıñ reberi Tamila Taşeva onıñ teşebbüsi mayıs 18-ne nasıl leyhalarnı azırlaycağı ve cemaatçılar işğal etilgen Qırımdaki qırımtatarlarnıñ aqlarını nasıl qorçalaycağı aqqında tarif etti.
– Tamila, şimdi siz 1944 senesi sürgünlik yıllığına bağışlanğan sergini azırlaysıñız…
– Fotosergimiz qırımtatarlarnıñ sürgünligine bağışlanğan büyük kampaniyanıñ bir qısmıdır. Misal içün, «Almenda» teşkilâtı ile biz «18.05. Hatıra aqqı» yarışını keçiremiz, onıñ neticesinde ukrain mekteplerinde yekâne ders keçirilecek.
Ziyaretçiler bu insanlarnıñ yüzlerine baqa, seslerini eşite ve ikâyelerini ögrene bilecekler
Fotosergi ise sürgünlikni başından keçirgen 18 qırımatatarınıñ süretinden ibaret olacaqtır. Onıñ iş serlevası – «ihtiyarlar». Şaatlarnıñ yaşını 1939 senesi ile sıñırladıq, lâkin, elbette ki, sürgünlik aqqında er bir qırımtatarı tarif ete bile.
Sergini böyle şekilde keçirmek isteymiz: insannıñ süreti – o qorqunçlı künler aqqında ikâyesi – ikâyeniñ audioyazısı, belki, qırımtatar tilinde. Böyleliknen, ziyaretçiler bu insanlarnıñ yüzlerine baqa, seslerini eşite ve ikâyelerini ögrene bilecekler. Tanışlarımız Qırımnı dolaşıp, bu insanlarnı fotoğa çıqaracaqlar. Mayıs başına qadar bu ikâyelerni toplarmız, menimce. Ümüt etem ki, mayıs 18 künü arfesinde Qırım evi açılır da, bu sergi anda olacaq birinci tedbir olaraq sayılır.
İşbu leyha maña pek müim ve meraqlı kele. Çünki bugünde-bugün qırımtatarlarnıñ ekinci sürgünligi keçe desek, yañlışmamız, olar kene de tuvğan evini terk etmege mecburlar. Künümizde yalıñız qullanılğan usullar başqa türlüdir.
– Sen ukrain mekteplerinde keçirilecek yekâne ders aqqında aytıp keçtiñ. Tafsilâtlıca tarif etseñ.
– Bu leyha üzerinde Ukraina tasil ve ilim nazirliginiñ yardımı ile «Almenda» merkezi çalışa. Biz de bu teşebbüske qol tuttıq. Şimdi ocalar qırımtatarlarnıñ sürgünligine bağışlanğan ders planlarını azırlaylar. Arizalar qabul etile.
– Kiyevde mayıs 18 künü daa nasıl tedbirler keçirilecek?
– Birinciden, mayıs 17-den 18-ne keçer gecesi «Yüregiñde ateş yaq» aktsiyası keçirilecek. Bıltır olğanı kibi, mitingniñ keçirilmesi mümkün. O vaqıt kelgen ve qol tutqan kiyevlilerniñ sayısı büyük edi. Sürgünlik qurbanları hatırasına bağışlanğan konferentsiyalar azırlanıla.
– Fikriñce, Qırımda sürgünlik yıllığına bağışlanğan tedbirler nasıl olacaq?
– Şekilniñ pek deñişecegini tüşünmeyim. Aktsiyanı keçirmege izin berirler, belki, amma, bıltır olğanı kibi, şeer merkezinden kenarına avuştırırlar. Çünki eger de onıñ ile razı olmağan Qırım sakinlerniñ aqlarını sıñralğan işğalci akimiyet onı yasaq etse, Remzi İlyasov, Zaur Smirnov kibi şahıslar öz itibarını bütünley coyar. Menimce, İlyasov aktsiyanıñ keçirilmesine yüz fayız isse qoşar. Buña qudreti bar.
– Bu küngece repressiyalar arttırılırmı?
– Repressiyalarnıñ olması mümkün. Olar ep devam eteler. Qırımtatarlarnıñ evlerinde daima tintüvler keçirile. Mayısnıñ 18-ne qadar toqtatılacağını tüşünmeyim. Belki, arttırılır, mitingde akimiyet tarafından istenmez areket olmasın dep.
– Meclis Qırımdan köçip kelgen 20 biñ insandan yarısı – qırımtatarları olğanını bildire. Siyasetşınas Taras Berezovets yaqında Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, Qırımdan 50 biñ insan köçip ketti. Yani, keçken sene mart ayından yarımadanı terk etken qırımtatarlarnıñ sayısı nedir?
– Ebet, Qırımdan köçip kelgenlerniñ sayısı 45-50 biñ insannı teşkil ete. Resmiy raqam doğru olmağanı sebebinden Meclis böyle bir miqdarnı ayta. Hersonda ofisimiz bar, Geniçesk ve Hersonğa köçip kelgen, amma qayd etilmegen qırımlılarnıñ sayısını köremiz. Bunıñ da sebepleri bar. Köçip kelgenlerniñ yarısı, aqiqaten, qırımtatarlarıdır. Biz resmiy olmağan statistikanı alıp baramız.
– «Krım-SOS» teşkilâtınıñ Kiyev, Herson, Lvivdeki ofisleri bar. Ne içün Aqmescit, Bağçasaray, Yalta, Kefede yoq? Faqat, yardımğa eñ çoq muhtac olğan yarımada sakinleridir de.
– Qırımda da bar! Faal balalarımız bar, amma biz olarnı, elbette ki, gizleymiz. Bizge «referendum»dan evel yardım etken göñüllilerimiz. «Referendum»dan soñ da bizge faal yardım ete, malümatnı bildireler. Bizim habercilerimiz – Qırımda «Krım-SOS»nıñ «köz» ve «qulaqları». Mesele şunda ki, işğal ile razı olmağan ve aqları bozulğan insanlarnı qorçalağan cemaat teşkilâtı totalitar devlet tarafından işğal etilgen territoriyada areket etip olamaz.
Qırımda ukrain degil de, bir rusiyeli teşkilât qabul etüv odasını açmalı
Anda Rusiye Federatsiyasınıñ uquqiy alanında çalışacaq Rusiye uquq qoruyıcı teşkilâtları ya da halqara nezaretçileri buluna bile. Rusiye zenaatdaşlarımız ile qonuşqan edim, aytqanlarına köre, anda qırımlılarnıñ aqları oğrunda faal bir iş başlansa, olarnı andan, nasıldır bir sebep tapıp, quvmağa tırışırlar.
– Amma bunı kimse yapıp baqmadı da…
– Intılmağa bile acet yoq. Ayrı faaller areket ete bile. Amma bizge, Kiyev, Lviv, Herson fallerine ketmege… Bizni anda yollamazlar da!
– Uquqiy qabul etüv odalarını açmağa mümkünmi?
– Uquqiy qabul etüv odalarını mümkün. Anda Qırım alan eyyetinden mesleatlarnı keçirgen insanlar bar. Amma olarnı ep nezaret eteler. Anda er vaqıt bulunmağa izin bermezler ki, imkânsız. Başqa bir format olmalı. Qırımda ukrain degil de, bir rusiyeli teşkilât qabul etüv odasını açmalı. Amma, bu da cezasız qalmaz.


text:
Qırımtatar resurs merkeziniñ ekspertleri 2019 senesi işğal etilgen Qırımda insan aqları bozuvlarını sayıp çıqtı. Bu malümatqa köre, bıltır yarımadada 300 insan apiske alındı ve 150-den çoq tutuldı.
İşbu maruzanı yanvarniñ 22-nde Qırımtatar resurs merkeziniñ reberi Eskender Bariyev ve teşkilâtnıñ bağ idarecisi Elvir Sagirman Kyivdeki matbuat konferentsiyasında taqdim ettiler, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
«2019 senesi devamında Qırımtatar resurs merkezi 86 tintüvni, 157 insannıñ tutuluvını, 194 sorğu ve subetni, 43-ü yañı cinaiy davalarnen bağlı 335 apis cezasını qayd etti. Qırımnıñ siyasiy mabüslerine qarşı çıqarılğan 33 üküm, apiste tutuv müddetleri 252 kere uzatıldı. Bundan ğayrı, 578 insannıñ adil mahkeme, 90 beden ve maneviy sağlıqnıñ eñ yüksek seviye aqqı bozuldı, 69 siyasiy mabüsniñ avuştırıluvı belli», – dep qayd etti Bariyev.
Onıñ aytqanına köre, toplanğan malümat qırımlılarnıñ aqlarını qorumağa yardım etecek.
«Qırımda olğanlar, Qırımda muntazam sürette bozulğan insan aqları ve taqdim etmege tırışqan sistematik talilimiz – bu malümatnıñ insanlarğa, missiyalarğa, diger aq qorçalayıcı teşkilâtlarına berilmesi içün pek müim. Böylece, belli cevap olsun. Vatandaşlarımıznıñ aqlarını qorumaq içün başqa çare yoq», – dedi Bariyev.
Faaller, siyasiy mabüslerniñ qabaatlavları sertleşti ve tasil, medeniyet, din ve askerlik saasında çeşit bozuvlar olğanını qayd etti.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.
Rusiye akimiyeti milliy ve diniy sebeplerden taqip olğanını inkâr ete.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov, işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında laflar uydurıldı, dep bildirdi.
Qırımtatar Resurs Merkezi – qırımtatarlarnıñ siyasiy ve cemaat faalligi seviyesini arttırmaq, qırımtatar halqınıñ aq ve serbestliginiñ qorunmasına yardım etmek, qırımtatarlarnıñ milliy kimligini saqlap qalmaq, qırımtatar medeniyetini inkişaf ettirmek maqsadınen qurulğan cemaat teşkilâtıdır.


text:
Moskva Rusiyege ketirilmesi yasaq etilgen mallar cedveline daa bir qaç amerikalı aşayt malnı qoştı. Böyle adım Ğarpnıñ Rusiyege qarşı Qırım işğali ve onıñ Ukraina şarqındaki vaziyetni kerginleştirmek ıntıluvlarından sebep cezalarından soñ atıldı, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Rospotrebnadzor» malümatına köre, Sanderson Farms ve Tyson Foods Amerika şirketleriniñ mahsulatında hasta mikroorganizmler tapıldı.
«Rospotrebnadzor» bildire ki, Marcho Farms şirketiniñ buzav etiniñ italâtını teşkerüv tedbirlerini quvetleştirile, çünki et içinde tetratsiklin tapıldı.
İyülniñ 29-da AQŞ Rusiyege qarşı yañı iqtisadiy cezalar aqqında ilân ettiler.
Moskvağa qarşı yañı cezalarnı keçken afta Avropa Birligi de kirsetti.


text:
Poloniya Tış işler naziri Vitold Vashhikovskiy memleketiniñ Rusiye ile munasebetlerde ziddiyetlerni al etmege tırışqanını bildire, amma Poloniyanıñ Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım ve Donbassnıñ Ukrainağa ait olması ile bağlı meselede mevamı denişmey qalğanını da qayd ete.
Bu aqta Vitold Vashhikovskiy Nasz Dziennik Poloniya mecmuasında yaza, haber ete Poloniya Radiosı.
Onıñ malümatına köre, Moskvada Poloniya ve Rusiye tış işler nazirleriniñ muavineri eki taraflama siyasiy mesleatlarnı keçirmeli. Poloniyada bıltır olğan saylavlardan soñ böyle seviyede ilk keçirilecek körüşüvdir.
«Poloniya Donbass ve Qırım vaqiaları boyunca öz mevamını deñiştirmez. Rusiyege nisbeten Qırımnıñ qanunsız işğali ve Donbasstaki istilâsından sebep kirsetilgen cezalarğa destegimiz Rusiyege qarşı degildir. Ukrainada barışıqnıñ olması içündir», – dedi diplomat.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin iyün 16-da Sankt-Peterburgta keçirilecek iqtisadiy forumda Birleşken Milletler Teşkilâtı (BMT) baş kâtibi Pan Gi Mun ve BMT-nıñ Süriye boyunca elçisi Endrü de Mistura ile körüşmege planlaştıra.
Putinniñ yardımcısı Yuriy Uşakovnıñ iyün 14-te Moskvada bildirgenine köre, Putin Sankt-Peterburgta Frenkistan sabıq prezidenti Nikolâ Sarkozi ile iyün 15-te ğayrı resmiy körüşüv keçirmege niyetlene, dep bildire Radio Svoboda.
BMT yolbaşçılığı ile körüşüvde «global terrorizmge qarşı küreş ve Süriyedeki vaziyet» muzakere etilecek, dep qayd etti Uşakov.
BMT baş kâtibi Pan Gi Mun rusiyeli «TASS» agentligine bergen intervyusında bildirdi ki, Rusiyeniñ, Amerika Qoşma Ştatlarınen bir sırada, Süriyede barışıq vaziyetini qaytarmaq içün alıp barılğan faaliyette büyük rolü bar.
«Tek razılaşma, dialog ve halqara toplulıqnıñ, bu toplulıqnıñ esas azası olaraq, Rusiyenen beraberlikte etilgen ğayretleri ilerimege yol bere bile», – dep ayttı Pan Gi Mun.
Onıñ qayd etkenine köre, Süriyede barışıq vaziyetini qaytarması boyunca Cenevredeki muzakereler, BMT iştirak etken eñ mürekkep muzakereler sayıla.


text:
Tünevin Qırımda eki adam boğulıp battı ve bir kişini qurtardılar, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi.
Müessise malümatına köre, sentâbr 12-sinde batqan aqaynıñ cesedini Yedi Quyu rayonında taptılar, daa bir cesedni - Sudaqta, yalıdan 150 metr uzaqlıqta, adamnıñ şahsiyeti belgilenmedi.
FVN, Aluştanıñ Tuvaq (Rıbaçye) köyünde de bir aqaynı qurtarganları aqqında bildire.
Qırım FVN-niñ başı Sergey Şahovnıñ malümatına köre, yılnıñ başından 79 suv qazası oldı, olarnıñ neticesinde 55 elâk oldı.
Qırımda havflı ava şaraiti aqqında ihtarnı sentâbr 16-sına qadar uzattılar.
Sentâbr 11-inde Keriç boğazında Fener burnunda, deñizge ketken balanıñ qıdıruvı yapılğanı, bildirilgen edi. Keççe Keriç yalısında ğayıp olğan ösmürni 130 qurtarıcı ve 58 göñülli qıdırğanı belli oldı. Tahqiqat Komiteti, ösmürniñ ğayıp olğanını teşkerip başladı.


text:
Ukraina parlamenti tamır halqlar aqqında qanunnı qabul etti: oña OPZJ-den ğayrı bütün fraktsiyalar qoltuttı. Ne içün adliyeci Putin «tamır halqlar» añlamını añlamay? Kremlniñ başı, qanun leyhası olaraq Yuqarı Radağa taqdim etilgen zaman qanun aqqında ayttı (oña köre qırımtatarlar, qaarylar ve qırımçaqlar tamır halqlar kibi tanıla): «Tamır, birinci ve ekinci dereceli insan kategoriyasına bölünmeniñ onsuz da natsist Almaniyanıñ tecribesine beñzey». Putin, ruslarnıñ endi Ukrainanı terk etmeli olğanları, başqa türlü yazılmaları ve vatandaşlarnıñ biri-birinden milletlerine köre ayırılacaqları aqqında «deliller» ketirdi.
Putinniñ aldatıp idare etüvi şunda ki, tamır halqnıñ ğayesi, tamır halqqa ait olmağan vatandaşlarnıñ iç bir vatandaş aqqından marum etilmesini közde tutmay. Bunı Donbas. Aqiqat Radiosınıñ yaynında tarihçı, «Kyiv-Mogilân akademiyası» Milliy universitetiniñ ocası İgor Losev dedi.
«Adolf Gitler de yaşağan yerlerine baqmadan bütün almanlarnıñ adından aytmağa aqqı olğanını tüşüne edi. Putin ihtisaisy KGB agenti. Oña bunı KGB institutından ögrettiler ve o bunı unutmadı. Tamır halqlarnıñ diskriminatsiyasına kelgende, Rusiye Federatsiyasında bu er zaman ola. Soñki adise, udmurt tiliniñ yoq etilmesine itiraz olaraq udmurt professorı Albet Razinniñ özüni yaqmasıdır. Putip elbette ki, tili ve milleti Rusiye ile bağlı olğan insanlar içün hususiy bir status ister edi: üstün olğan ve Ukraina devletiniñ diger vatandaşlarınıñ statusından ziyade olğan status. Bütün bular yalıñız bir propaganda kampaniyası içün yapıla».
Rusiyede olğan daa bir adise: qadı diñlevler vaqtında kömi tilinden laf etken faalniñ üstüne «Siz rus mektebinde oqudıñız!», dep qıçırdı.
«Bu, Rusiye içün adiy bir ikâyedir. Resmiy olaraq Rusiye bir federatsiyadır, kerçekten ise soñ derecede merkezleştirilgen unitar devlet. Anda azlıqlarnıñ aqları aqqında yazılğan, amma yerli halqlar ve qavimlerni kimse saymay: misal olaraq, gaz ve neft qazıp çıqarılğanda olarnıñ yaşağan yerleri yoq etile. Rusiye, olarda olğanlar başqa kimsege ait olmamalıdır, başka yerlerden olğanları ise olarğv aittir dep saya», – dedi Losev.
Ukrain alimleri arasında da tamır halqlar qanun leyhası aqqında munaqaşalar bar.
Uquq ilimleri inamzeti, V.M. Köretskiy adına Devlet ve uquq institutınıñ üyken ilmiy hadimi Aleksey Kresin qanunnı saçma dep saya. Oña köre tamır halq olaraq tayin etilmege iddia etken qavmiy toplulıqlar öyle degiller. Kresin, halqlarnı qorumaq maqsadına tamır halq statusını bermeknen nail olunmaycağına inana.
«Tamır halqlar cemiyetke integratsiya etile bilemegen halqlardır. Topraqta, iç bir irqiy siyaset keçirilmese ve o müstemleke olmasa, yalıñız bir halq bar. 16 yaşında pasport alğanda cemaat añlaşma tizesiz. Amma siz tamır bir halqsız, müstemleke etilgen bir gruppa qızılterililerge mensüp olsañız, ayrı bir şartlarnen yaşasañız, devlet qanunları ile yaşamasañız, ancaq öz devletiñizge köre yaşasañız, başlıqlarıñızğa itaat etseñiz –statusları devletiniñ qalğan ealisinen beraber degil, lâkin cemiyetke integratsiya olunmağan», – deu Kresin.
Qırımtatarlar, qaraylar ve qırımçaqlar, Kresinge köre, tamır halqlarnıñ statusı degil de, devtek programmalarğa saip olmalılar. Böylece, tamır halqlar bar, misal olaraq, Rusiyede müstemleke devletinde kibi: andaki şimal halqlar cemiyetke integratsiya olunmağanlar.
Professor İgor Losev ise tamır halqlar aqqında qanunnıñ qabul etilmesiniñ vaqtında olğanını degil, aksine çoqtan qabul etilmek kerek olğanını saya: «Obyektiv olaraq qırımtatarlar, qaraylar ve qırımçaqlar Qırımnıñ eñ qadimiy, daimiy ve avtohton ealisidir. Olar, tanılmasalar da bile Qırımnıñ tamır halqlarıdır».
Qırımtatarlarnı tamır halq olaraq tanıma
2014 senesi martnıñ 20-nde Ukraina Yuqarı Radası qırımtatarlarnı Qırımnıñ tamır halqı dep tanıdı. Bu qararğa 283 halq deputat rey berdi. Ukraina qırımtatar halqınen diger milliy azlıqlarnıñ Ukrainanıñ tamır halqı olaraq etnik, medeniyet, til ve din kimliginiñ saqlap qalması ve inkişafını kefil etmekte. Qırımtatar Milliy Meclisi ve Qurultayı qırımtatarlarnıñ temsiliy organları olaraq tanıldı.
Er yıl avgustnıñ 9-nda dünya tamır halqlar künü qayd etile. Onı BM Baş Assambleyası 1994 senesi tasdıqladı.


text:
Fevral 7 künü Moskvada faal Mark Galperin tutuldı. Facebooktaki saifesinde o bildirdi ki, yaqalamazdan ögüne silâlı hızmetler vekilleri onıñ ev qapısını pıçıp açmağa tırışqanlar.
Galperinnıñ adliyecisi Kseniya Kostromina TASS agentligine, onıñ müşterisi yaqın vaqıtta sorğudan keçecegi aqqında bildirdi.
Yanvar 14 künü siyasiy mabuslarğa detek bildirüv tetbirinde Galperinni diger faallernen beraber tuttılar. Onı Rusiye Memuriy kodeksniñeki eki maddesine köre mahkemeden keçirecek oldılar – miting tertibiniñ bozuvı ve politsiya hadimleriniñ qanuniy emirlerine boysunmağanı.
Moskvanıñ Basman mahkemesi işniñ malümatlarında eksiklik kördi ve olarnı politsiyağa qaytardı. Galperin özü ise yanvar 16 künü azat etilgen edi.