text:
İske Qazan
İske Qazan — 13-16 yözlärdä Qazansu yılğası buyındağı Bolğar-Tatar şähäre. Xäzerge Urıs Urmatı awıllığı häm Qamay şähärlege qazış cirläre şul İske Qazan qaldıqları dip uylanıla.
Şähärneñ tarihı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Borınğı çor[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bu rayonğa küçü bezneñ erağa qädär berençe meñyıllığında, Anan'yino arxeologik mädäniäte çorında uq başlandı. İske Qazan şähäre urınında tabılğan skifnıñ b.e.q. VI ğasır bulğan ike bronza közgese Qara diñgez buyı belän bäyläwlär turında xäbär itä. Anan'yino mädäniäte belän töp Qamay şähärçegennän turıdan-turı yaqınlıqta, könbatışqa taba çoqırdan soñ urnaşqan II Qamay şähärlege bäyle.
Aldağı tarixi-arxeologik çorda, b.e. I meñyıllıqta, urman tönyaq rayonı öleşçä cirle fin-ugor tokımnarı tarafınnan kilep utırılğan.
Soñraq, II meñyıllıq başınnan, bu cirlekkä törki telle bolğar häm alarğa tuğan bulğan qäbilälär küpläp küçenälär. XII yözdä İdel buyı Bolğar däwläteneñ sotsial'-iqtisadi häm säyäsi köçläre üsü säbäple, bilämäläre kiñäyä, yaña cirlärne üzläşterü başlana, şul isäptän tönyaqtan alıp Qazansu yılğasına qädär dä.
Nigezlänü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Urta ğasır şähäreneñ barlıqqa kilü protsessı Urta İdel buyı häm tulayım Könçığış Yevropa xalıqları tormışında zur üzgäreşlär belän bäyle. Qama aryağı xalqınıñ küp öleşe üzeneñ yaña idäräçeläre belän cirlären qaldıra häm alğa taba tönyaqqa kitä, bu tatar yılyazması häykällärendä dä, xalıq eposında da şaqtıy yaqtı çağılış taba. «Tatar yılyazması» nda[1] bäyän itelä: Bolğar şähären cimerelgännän soñ isän qalğan ike şäyexzädä – Altın bäk häm Alim bäk - "Qazan yılğasına kilep, nığıtma quydılar (häm) şähärgä nigez saldılar", dielä. Şul uq waqiğa turında XVII ğasırdağı başqa tatar qulyazmaları söyli.[2]
Qazansu yılgası tamağında urnaşqan köçle nıgıtma divarları, bazarlar, bay sarayları bulğan şähär Altın Urda çorında barlıqka kilä. Şähär berniçä isem astında bilgele: Ğazan, Bulgar Al-Cädid, Qazan, İske Qazan.
Bu urman tönyaq rayonında, törki telle xalıqlarğa (bolğarlarğa, bolğarğa qädär törki tamırlarına, soñraq qıpçaqlarğa h.b.) inde mäğlüm Qazansu yılğası urta ağımında, nığıtma barlıqqa kilä, ul tizdän yuğarıda atalğan mongolğa qädär cirlekneñ säyäsi-administrativ üzägenä äwerelä. Ul başqalardan üz cireneñ ähämiäte, xalıq isäbe häm citeşterü köçlären häm ictimaği xezmät büleşüe üsüläre täşkil itkän köçlärneñ üsüe belän ayırılıp tora ide.
Şähär üskändä, törki çığanaqlı hönärçelek häm säwdä, tözeleş sänğäte häm dekorativ-ğämäli sänğät üseş ala. Bu xaqta arxeologik tikşerenülär belän açıqlanğan matdi mädäniät qaldıqları açıq dälilli: keramika, zärkän eşlänmäläre, xezmät qoralları häm suğış qoralı, timer häm baqır könküreş äyberläre, citeşterü kompleksları (ostaxänälär, Metallurgiä häm çülmäk tawarları), epigrafika. Şähärçekkä kömeş ciçid (Altın Urda täñkäläre) XIV häm, nigezdä, XV ğasırdan artıq.
Urıs ğäskärläreneñ 1376 wä 1399 yıllardağı yawlarınnan soñ elekke ähämiäten yuğalta.
Qazan xanlığı çorında (15.-16. yözlär) ere bäk bilämäsenä äwerelä.
Yaña Qazan barlıqqa kilü belän İske Qazannıñ töp öleşe, anıñ hönärçelek yulı yuqqa çığa. Soñğı tapqır İske Qazan şähäre Qazan xanı Can-Ali xan qaznasına bäyle räweştä, 1536 yılda rus yılyazmalarında telgä alına. Üzeneñ töp maqsatınnan tış, xanlıqnıñ tönyaq cirlären saqlaw buyınça xärbi-strategik punkt bularaq, İske Qazan nığıtması üzenä kürä bastion-törmä sıyfatında östämä rol' uynadı, küräseñ, anda xärbi äsirlär dä bar ide.
Şähärneñ cimerelüe [үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1552 yılnıñ sentäberendä Qazan şähäre şturmına qädär Yawız İvan armiäseneñ rus ğäskärläre zur otryadınıñ Qazan artına säfäre näticäsendä İske Qazan şähärçege xärbi forpost bularaq alınğan häm beterelgän. Qazan xanlığın yawlap alğannan soñ, 13-16 yıldan soñ tözelgän rus kitaplarında, yäğni 1565 – 1568 yıllarda, ul İski-Qazan urını itep iskä alına, ä yänäşädä urnaşqan awıl - Knäz-Qamay (xäzerge Qamay), isemen Qazan knäze Qamaydan alğan. Annan soñğı dokumental' materiallarda[3] awıl şulay uq Knyaz'-Kamayevo dip atala, qaywaqıt «İski-Qazan-Qamay» östämä yäki «İsqamay» qısqartılğan dip atala. Ul şulay cirle rus häm tatar xalqı tarafınnan soñğı waqıtqa qädär diärlek atalğan.
İske Qazan cirendä ezlänülär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Arxeologik yaqtan İske Qazan ike töp häykäl belän täqdim itelgän: Tatarstan Respublikası Biektaw rayonınıñ Qamay awılı yanında, Qazansu yılğasınıñ uñ yaq yarında urnaşqan 61200 kv. m mäydanlı Qamay I (İske Qazan) şähärlege häm 124 gektarlı Rus Urmatı I awıllığı. Şähärlek ul - säyäsi üzäk, İske Qazan kirmäne qaldıqları (soñraq – forpost şähäre), Qazan turında tarixi-arxeologik ädäbiatnıñ töp öleşe bu häykälgä qarıy. Awıl urını - borınğı şähärneñ hönärçelek-säwdä posadı qaldıqları. Alardan tış, öçençe häykäl ul - şähärçektän yıraq tügel urnaşqan İske Qazan ziratı. Älege ziratta elek urnaşqan XV ğasır taşı xäzerge waqıtta İske Qazan muzeyında tora.
1770 yılda säyäxätçe Nikolay Pavloviç Brüşlov süzlärençä, ‘Tatarlar bu cirne yaxşı saqlıy, anı bugen dä İske Qazan dip atıylar’ dip yazğannar.
İske Qazannıñ häm anıñ yaqın tirädäge häykälläre XVIII ğasır azağınnan tikşerelä. Başta cirle xalıqnıñ Qazan barlıqqa kilü turında tarixi xikäyälären häm riwäyätlären cıyğan geograf-säyäxätçelär häm tarixçı-qızıqsınuçılar berençe qır taswirlamaları bulğan, istäleklär şulay uq anıñ territoriäsendä matdi mädäniätneñ qayber qaldıqları öyränü belän bäyle. Soñraq, XX ğasır başınnan alıp, epigrafik häykällärne parallel' öyrängändä, keçe arxeologik qazu eşläre belän Qazan universitetı qarşındağı Arxeologiä, tarix häm etnografiä cämğiäte, qayber Mäskäw häm Qazan cämğiätläre äğzaları uzdıra (V. L. Borisov, İ.N.Smirnov, P. A. Ponomarev, M.M. Xomyakov, İ. N. Borozdin, Ali-Räxim).
1950 yıllarda bu urınnarda SSRB Fännär akademiäse Qazan filialınıñ Tel, ädäbiät häm sänğät institutı häm N.F. Qalinin citäkçelegendä Qazan universitetınıñ arxeologik ekspeditsiäse eşli. 1960 yılda İske Qazan häykällärendä keçe tikşerenülär A.P. Smirnov citäklägän İdel buyı arxeologik ekspeditsiäse ütkärä. 1972-1989 yıllarda İske Qazan häykälläre R. G. Fäxretdinov citäkçelegendä häm A. G. Möxämmädiev, N. G. Möxämmädiev qatnaşında ezlänelä (1969-1970 yıllarda R. G. Fäxretdinov şulay uq Qazansu yılğasınıñ yuğarı häm urta ağımnarı basseynınıñ, XII-XVI ğasırlar yaña häykällären açıqlaw belän, berençe totaş arxeologik razvedqa uzdırdı).
1995-1996 yıllarda häykällär territoriäsendä A.Ä. Borhnov citäkçelegendä arxeologik ekspeditsiä eşlägän. Oktäber inqıylabına qädärge ezlänülärneñ saqlanıp qalğan materiallarınıñ az öleşe Tatarstan Respublikası berläşterelgän däwlät muzeyında häm Finlyandiä Milli muzeyında (Xel'sinki) urnaşqan; A.P. Smirnov qazu materialları - Däwlät tarixi muzeyında (Mäskäw), N.F.Qalinin - Qazan universitetınıñ arxeologiä kabinetında, R. G. Fäxretdinov - İske Qazan muzeyında saqlana.
Muzeyga 1970-80. yıllarda Ravil Ğabdraxman ulı Fäyzraxmanov ezlänülärendä tabılğan härtörle qaldıqlarğa nigezlänep, tabıldıqlarnır monda urnaştırğannar. Numizmatika äyberläre şähärnen qaysı ğasırda çäçäk atqanın, biredä säwdägärlek urın alğanın dälilli.
Xäzerge köndä Qamay awıl cirlege zur bulmağan daça awılına oxşağan. Millätlärgä kilgändä, bügenge köndä Qamayda küp protsentnı urıs xalkı täşkil itä. Qamay belän yänäşädä urnaşkan Rus urmatı häm Tatar äyşäse täşkil itä. Biredä meditsina punktı eşläp kilä.
İske Qazan şähäre turında bik az mäğlümatlär bar, şuña kürä anıñ kilep çığışı turında ğalimnär arasında bäxäslär tudıra.
İske Qazan şähärçegenen qaldıqlarınnan nibarı vallar häm rov ğına qalğan. Anıñ urnaşuı – Qamay awılınınnan 2 çaqrım yıraqlıkta, mäydanı buyınça 7ga, 50-60 metrlıq tigezlektä.
Şähärnen tarixın bağışlanğan muzey Kamal awılında 1995 yılda açılğan.
Rus urmatı häm Tatar äyşäse awıllarınnan äle dä sawıt-saba qaldıqların tabalar. Ğädättä alar awıl xalqınıñ baqçalarında, yäki kötüçeler tarafınnan tabıla. Tabıldıqlar arsında – 40000-60000 yıllıq mamont teşe, başqa cirdä yasalğan çuyın häm başqalar.
Xäzerge köndä İske Qazan cirlegendä yıl sayın ‘Sälät’ oyışması üz lagerlären uzdıra.[4]
İske Qazannıñ zur şähär buluwın aqçalar dälilli. Elekkege zamannarda biredä aqça suğa torğan zur üzäk bulğan. Arxeologik ezlänülär altın-kömeş aqçalarnı tabuda zur öleş kertte.
Biredä qazu eşlären Albert Axmätcan ulı Borxanov häm Ravil Ğabdraxman ulı Fäyzraxmanovlar alıp barğan. İñ berençe qazu 1928 yılda, soñğısı 2012 dä bulğan. Şu raskoplarnı cıyıp saqlar öçen muzey 1992. oyıştırılğan. 2003. Yılda muzey yaña binağa küçkän.
Çığanaqlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Rawil Fäxretdinov. Tatar xalqı häm Tatarstan tarixı. §35 Иcke KaзaH 2019 eлHың 7 aпpeлb kөHeHдә apxиBлaHraH.
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İskärmälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ↑ «Dastan fi-t-tarix» VI bülege, yäğni XVII ğasır axırı-XVII ğasır başında tözelgän «Däftär-i Çıñğız — nämä» tarixi inşa buyınça
- ↑ İ. G. Georgi, K. F. Fuks, İ. F. Yakovkin qulyazmalarında, «Färxäg-nämä», «Tavrix ud-Dawair», «Bäyän dastan ut-Tarix», «Yanmıy torğan pätşäbikä turında povest'tä», tatar xalıq awız icatınıñ küp sanlı variantlarında
- ↑ XVIII ğasırnıñ 70 nçe yıllarğı «General' ızanlaw aktları» h. b.
- ↑ http://selet.biz/lt/projects/camp/iske-kazan/


c: text/html

text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz Keriç koloniyasında tutulğan ukrain faali Volodımır Baluhqa «qoltutmağa ve onı unutmamağa» çağırdı. Bu aqta o, dekabrniñ 7-nde Qırım.Aqiqatqa ayttı.
«Baluh er kesni yaqın vaqıtta körmege istey. İşğalci akimiyetke qarşı küreşni toqtatmay. Putin (Rusiye prezidenti Vladimir Putin – QA) er vaqıt yañı-yañı qurbanlar tapa, Baluh etrafındaki vaziyet körünmey qala. Oña qoltutmaq kerek, o, bizimdir, kerçek ukrain», – dedi Çiygoz.
Dekabrniñ 4-nde «Qırım aq qorçalayıcı gruppası» Keriç koloniyasında tutulğan ukrain faali Volodımır Baluhqa destek mektüplerini yazmağa çağırdı.
Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi 5 yılğa mahküm etilgen Vladimir Baluhnıñ ükmüni qısmen yımşatıp, onı 4 yıl ve 11 ay umumiy rejim koloniyasında qalmasına ve 10 biñ ruble (tahminen 4 biñ ğrıvnâ) para cezasını ödemesine üküm etti. Faal eki cinaiy iş boyunca tevqif etildi.
2018 senesi martnıñ 19-nda Volodımır Baluh açlıqqa başlağan edi. Bir aydan ziyade bir şey aşamağan Baluh Arhiyepiskop Klimentni diñlep, kisel içmege, peksimet aşamağa razı olğan edi.
Daa soñra mahküm etilgen ukrain faali açlıqnı vaqtınca toqtatmağa qarar aldı. Advokatlarnıñ malümatına köre, 200 künden çoq açlıq tutqan Baluhnıñ ülser ve pankreatit şübesi peyda oldı.
FSB, Volodımır Baluhnı 2016 senesi dekabrniñ 8-nde tuttı. FSB hadimleri Volodımır Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. Onıñ evinde Ukraina bayrağı bar edi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukrainanıñ muvaqqat işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiyası meseleleri nazirligi bildirgenine köre, Rusiyeniñ apsinde olğan 70-ten ziyade Ukraina vatandaşı 100-zer biñ grivna alacaq. Bunı Azatlıq Radiosı haber ete.
«Söz 2014 senesinde Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı silâlı tecavuzı başlanğandan berli türlü yıllarda esir etilgen ve azat etilgen ya da alâ daa tutulmağa devmm etken ukrainler aqqındadır», – dep qayd eteler nazirlikte.
Nazirlikniñ malümatına köre, 100 biñ grivna miqdarında yardım Rusiyeniñ apsinde olğan ukrailerniñ altı ailesi tarafından alınacaq.
Bundan ğayrı 100-zer biñ gravna yardımını Rusiyeniñ apsinden evel azat etilgen 66 ukrain alacaq.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ Ansan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova 405 Ukraina vatandaşı azatlıq marum etilgenini bildirgen edi. Olarnıñ arasında 93 qırımtatardır.


text:
Rusiye politsiyasınıñ mayorı Ruslan Şambazov apiske alınğan advokat Emil Kurbedinovnıñ «ekstremizm» yazılarını Facebookta sahte saifeni qullanıp qıdırdı. Bu aqta jurnalist Anton Naumlük bildirdi.
Onıñ malümatına köre, Şambazov Rusiyeniñ Ekstremizm ile küreş merkeziniñ hadimi olıp, Kürbedinovğa qarşı eki memuriy davanıñ açılmasına teşebbüs köstergen edi.
Naumlükniñ qayd etkenine köre, Kurbedinov Facebookta «Eridan Gaziyev» olaraq saife açqan politsiya mayorı Şambazov ile «dostlaşqan edi». 72 ortaq «dostları» bar edi.
Şambazovnıñ bunıñnen bağlı açıq izaatları yoq. Qırım.Aqiqat oña muracaatta bulundı.
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi dekabrniñ 7-nde qırımlı advokat Emil Kurbedinovnı 5 künge tevqif etti.
Kurbedinov 2013 senesi Facebookta paylaşqanları içün Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesi boyunca (natsist işaretleri ya da timsalleri, ekstremist teşkilâtlarnıñ işaretleri ya da timsalleri, ya da federal qanunlarnen yasaqlanğan işaret ve timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayış etilmesi) apiske alındı. Kürbedinovnıñ zenaatdaşları dey ki, onı Dimaşqqa köçken Qırım sakini şikâyet etti.
Kurbedinovnıñ fikirince, onıñ dekabrniñ 6-nda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulması «olmaycaq sebeplerden» yapıldı, o, ekstremizm qabaatlarını tanımay. Emil Kurbedinov qayd etkenine köre, tutulmasınıñ kerçek sebebi onıñ aq qorçalayıcı faaliyeti, siyasiy mabüslerge köstergen yardımı ve Ukraina askeri Bogdan Nebılitsanı qorçalağanı ola.
Emil Kurbedinovnıñ advokatı Aleksey Ladin Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde çıqışta bulunıp, cinayet olmağanı içün dava qapatılmalı, dedi. Ladin 2013 senesi Qırımda «Ukraina uquqı bar edi, oña köre bu timsaller yasaq altında degil. Cinayet işlemek kibi bir niyet de yoq edi», dep hatırlattı. Mahkeme adise eski olğanına baqmadan, memuriy davanı qapatmaq muracaatını red etti.
Emil Kurbedinovnıñ davasında şaatlardan biri Rusiye FSB hadimi Andrey Suşko ola. O, qırımtatar faali Renat Paralamovnıñ hırsızlanması ve azaplanmasında iştirak etken edi.
Keçenleri Suşko Paralamovnı hırsızlağanında şeklenip, ABD sanktsiyalar cedveline kirsetilgen edi.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Lavrov Moksvada OBSE baş kâtibi ile körüşüvinden soñ matbuat konferentsiyada aytqanı kibi, Rusiye bunı yapmağa mecbur, çünki, onıñ sözlerine köre, resmiy Kiyev gumanitar yardımınıñ ketirilmesini blok ete eken.
Ukraina akimiyeti Rusiye ile sıñırlarnıñ ayırı qısımları şimdi separatistlerniñ nezareti altında olğanını tanıy.
OBSE baş kâtibi Ukrainada silâlı qarşılıqnıñ tezden bitmesine ümütini bildirdi. O, Rostov vilâyetinde yerleşken Ukrainadan mecburen köçip kelgenlerniñ lagerini ziyaret etecek ola.
Slavânskta bugün oldıqça tınç müit üküm sürmekte. LifeNews bergen malümatına köre, «halq başı» Vâçeslav Ponomarev yaqında separatistler tarafından 10 künge yaqalandı eken.
Yerli matbuat vastalarnıñ bergen malümatına binaen, separatistler sabadan başlap Lugansk aeroportına ateş aça ekenler.


text:
Time Amerika jurnalı 2022 yılınıñ eñ nufuzlı 100 adamı cedveline Ukrayina prezidenti Voldımır Zelenskıy, Ukrayina Silâlı Quvetleriniñ Baş komandanı Valeriy Zalujnıy ve "Ukrayina Aqiqatı" neşriniñ baş muarriri Sevgil Musayevanı kirsetti.
"Liderler" kategoriyasında Zelenskıy ve Zalujnıydan ğayrı ABD prezidenti Jo Biden, Rusiye prezidenti Vladimir Putin, Çin prezidenti Si Tszinpin, Avropa komissiyasınıñ başı Ursula fon der Lâyyen, Almaniya kantsleri Olaf Şolts yer aldılar.
Volodımır Zelenskıy aqqında seslenüv yazdı. O, Zelenskıynıñ sımasında Ukrayina halqınıñ cesareti ve metanetine lâyıq lider bar olğanını qayd etti.
"Er sefer laf etkenimiz zaman men prezident Zelenskıynıñ sesinden halqı ögünde borcuna teren inanğan ve bu qara ve qıyın vaqıtta memleketine yolbaşçılıq etmek kibi tantanalı borcunı er kün yerine ketirgen bir insannıñ sarsılmaz qaytiligini eşitem", - dedi ABD prezidenti.
Putin aqqında metinni Rusiye muhalefetçisi Aleksey Navalnıy yazdı.
"Belki de Vladimir Putinniñ asıl missiyası ders bermektir. Er keske - dünya liderlerinden ve ekspertlerden başlap adiy adamlarğa qadar. O, bunı 2022 senesi hususan yahşı becerdi. O, bir daa bizge hatırlattı ki, "kiçik saylav sahtekârdığı" ile başlanğan yol daima diktatorlıq ile yekünlene. Diktotorlıq ise daima cenkke ketire. Bu dersni unutmamaq kerek edik", - dep qayd etti o.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net . Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Nigä Kildeñ?
Hikäyä
Nuriyä äbineñ kayçandır öye tulı balaları buluın, alarnıñ, ber-bersenä teräk sıyfatında üsep, danlıklı ilebezneñ törle töbäklärendä hezmät aldıngıları däräcäsenä ireşülären küplär, hätta avıldaşları da belmi, onıtkannardır inde. Häyer, zamanalar üzgärä tora. Kiçäge kaharmannarnı bügengeläre alıştıra. Tarih ta hätersezlänä bara, küp eşlärne onıtuçan. Dönyanıñ yäşäeşe şulay yaratılgan, başkaça bula almas kebek. Äye, şunı da onıtmıyk: bezne üzebezdän alda yäşäp uzgan keşelärneñ ölgeläre tärbiyäli, tormışıbıznı döres korırga öyrätä. Yuktan bar kılınmagan häm yukka çıgu öçen genä dä yaratılmagan berebez dä!
Ämma da söylärgä telägänem bu hakta tügel ide. Barı äytmiçä ütep kitep bulmagannan gına bolarnı iskä töşerergä turı kilde. Fälsäfä satıp alunıñ da säbäbe bar şul anıñ.
Nuriyä äbineñ tormışka cigelep üskän balalarınnan berse, çibärlärneñ dä çibäre bulgan asıl söyäk kızı — Sörmäyäse, yazmışıdır inde, kiyäügä soñarıp çıktı, ämma da zähmätkä yulıktı. «Küpme yegetneñ ömet küze añarda bulgan,— dip söylädelär,— menä şunı kütärä almagan ul!»
Halıknıñ bolay süz yörtkälävendä dä säbäp yuk tügel ide. Sörmäyä, yağni da kiparis-särvi kebek zifa buy iyäse kız, çınnan da halık häm Hoday küzeneñ uñında üskän bala ide. Anıñ eşkä ostalıgına da, ber üzeneñ gektarı belän çögender basuın kitmän-täpke belän eşkärtep çıgularına da, nindi maylanıp katkan kerlärne dä ap-ak itep ışkıp yuıp, kipterep, ütükläp kuyularına da, aş-suga ostalıklarına da, mäktäptä här fännän ölger bulularına da — barısına-barısına da, belep-kürep torgannarı arkasında, hämmä keşelär tañ kaluda vä gacäplänüdä idelär. Sılu gäüdäse, yözenä kileşle sarı çäçe, kuyı yäşel küzläre, bit oçlarınıñ beraz çokırlanıp kızarıbrak toruları, ul borın, iyäk, irennäreneñ näq äkiyättäge räsem-surätlärdän ölge itep küçerep eşlänelgändäy toyıluları ber häl, alga taba da Sörmäyä, Hoday hikmäte, üskän sayın tagın da maturlana-çibärlänä, bügen-kiçä genä bakçada peşkän alma kebek tulışa bardı. Monısı inde tirä-kürşe yegetlärne genä tügel, häbären işetkännärneñ, oçraklı küzläre töşep kalgannarnıñ da huşların aldı. Şuşı qadär uñgan buluı häm çibärlekläre belän bergä, ul güyäki Hoday täğaläneñ üz yözendäge ber miñe sıman täüfıyk mä möğfirät, gıyzzät vä säğadät ölgese, adäm balalarınıñ kürkämlek nurın yaktırta torgan ber közge misalında ide. Kaysı gına usal yegetlärneñ hıyallarında nindi kot çıkkısız niyät vä uy-teläklär tugandır — aları hakında üzläre dä islärenä töşerep äytergä oyalırlar, ämma da berseneñ dä, Hoday täğaläneñ ämerennän uzıp, Sörmäyägä hätta tırnak oçların tiderer hälläre bulmadı. Şunısı gacäp, ul üze ber dä yegetlär saylamadı. Alarnıñ aralarınnan bersenä dä küz salmadı, äyterseñ lä şahzadälär märtäbäsendäge kemneder zatlı tugrılık belän kötä ikän bu digän sıman toyıla ide. Ä andıy yeget kilmäde dä, kürenmäde dä. Sörmäyä dä äkrenläp şuşı hälendä sazadı. Yäşe dä, kilä torgaç, utızdan argı yakka çıktı. Tizdän kırıgı da tulmıy kalmayaçak ide. Anıñ bolay yalgız kalasın uylap ätise dä, änise dä özgäländelär, apa-señelläre dä gamnärgä tuldı, abıy-eneläre dä, kardäş-ırugları da häsrät çiktelär. Yäräştergäläp tä karaganday ittelär. Ämma Sörmäyä küz dä salmadı:
— Miña monıñ işene soñ... Äytmäsägez dä yarar ide!— dip kenä belderde.
Menä inde anı üzen ällä kemlekkä kuyuda, borının yugarı yörtüdä, keşelärne sanlamauda, söymäüdä ğayeplädelär. Ä Sörmäyä alarga üpkälämäde. Avılda gına tügel, anıñ turında häbärlär işetüdän genä dä mähäbbät utlarında köyep yäşägän niçämä yeget-cilän, ömetlären kismi yäşi torgaç, tämam ak sakalga ireşep, teläklären añardan tulısınça özep, ahırıl-ämer, oçraganga öylänep, balalar üsterü käsebenä kerdelär. Ämma Sörmäyä haman da üze bulıp kala birde. Ul güyäki kartayunı belmi ide. Kayçan karama, gel şul kiçä genä bakça almagaçında peşkän kızıl almaday. Kön dä rayon üzägenä, yegerme çakrımlı yırak yulga eşkä barırga çıga, kön dä kiç belän kaytıp citä. Üzäk poçtamtnıñ buhgalteriyäsendä eşli dilär anı.
Yılnıñ köze bar, kışı, yazı. Yañgırı kilä, buranı, karı, bozı. Kem yul çatına irtä belän çıgıp bastı disägez, ul da bulsa şuşı güzäl tutaş Sörmäyä bulır. Niçek anı usal yegetlär urlap kitmägännär dä, niçek añarga näfsele irlärneñ kulları suzılmagan? Yuk şul, Hoday täğaläneñ küz uñındagı söyeklese bulsañ, akılıñnan alda namusıñ yöri. Ä namus ul iñ kara, kabih keşedä dä kötmägändä kötelmägänçä uyanuçan.
Nuriyä apanıñ şuşı çibär kızın Hoday üze menä şulay sakladı. Ä gomer digännäre bara tordı. Balaları niçek ilneñ törle yaklarına böyek hezmät batırlıkları öçen taralıp betsälär, şulay ire dä, ällä ni olıgayıp häm kartayıp tormıyça gına, üz cayı belän mäñgelek yortka kitep bardı. Kiçen, avır eştän soñ, arıp-talıp yokıga taldı. Şunnan uyanıp tormadı. Nuriyä apa töşkä qadär kötte. Annarı Nogman mullanı däşterde. Ul isä bu eşkä bik tä gacäplände, «täharäte dä bozılmagan ikän, ya Hoday» dip, küzlärenä yäş kilüdän yılıy-yılıy «Yäsin» çıktı.
Anı şul könne ük, kaberen citeşterep, yuıp-käfenläp, gürgä iñderdelär. Balalarınıñ kaytırdayı gına cenazaga ölgerde, kalgannarın atna buyı kötärgä kiräk ide. İreneñ öçesen, cidesen, kırıgın, yıllıgın uzdıra-uzdıra, Nuriyä apa da kartayıp barıp, äbilär kıyafätenä küçte. Anıñ berdänber küñel yuanıçı bar — kızı Sörmäyä, ul anı irtänge yakta täräzädän karap ozatıp kala, kiçkä:
— Kızım kaytmıymı?— dip, olı yul tarafına meñ küz belän karap, kötep karşı ala. Ul işektän kürenügä, böten öy eçeneñ nurlanıp kitüennän tämam äsärlänä. Telendä dä şuşı dogası ide:
— Hoday täğalä mine şuşı färeştädäy balam belän bähetle itte. Berük bäla-kazadan sakla üzen!
Güyäki Sörmäyä dä gaziz änkäseneñ şuşı dogasın işetü öçen genä öyenä kayta, irtän tagın eşenä çıgıp kitä ide.
Ämma Hodaynıñ da hikmätläre bula ikän ul. Alarnıñ yortına da imgäk töşte. Nuriyä äbineñ kaladagı nindi gayar, il batırı bulgan ulı, nindider ber hatın kulınnan bozılıp, tämam çirle hälendä tugan yortınıñ nigezenä kaytıp yıgıldı. İldä-köndä oçramagan mondıy häl telgä alıp söylärgä oyat, halıkka belderer öçen yaman şeş kebek küñelgä avır ide. Ämma ise çıkmıy kalmadı. Küplär moña ışanırga telämädelär. İñendä ike potlı kapçıklarnı yançık kebek kenä uynatıp üskän, peçän çabuda, at totuda, maşina-traktor işelärne yörtüdä tiñe yuk sanalgan mondıy yegetneñ, irlek yäşenä citkäç kenä menä şuşılay kütärämgä kaluı, akılda sataşuı, citmäsä arakıga ihlaslık itüe Hoday täğaläneñ dä, tabiğatneñ dä kanunnarına sıyışa almıy idelär. Keşene bozsa — adäm genä boza, hätta Şaytan da andıy uk mäkergä barırlık yülär tügel anısı.
Ä bälale ir üzenä kürä genä bulmadı. Könnär buyı karavatında yatar ide dä, Sörmäyä apası kaytıp, hälen beleşä başlasa, cene kotırudan açulanırga totınır ide. Küzläre dä agarıp çıgalar. Alışına.
Tizdän ul şuşı kaytıp yıgılgan tugan yortı nigezenä dä sıyışa almıy başladı. Anıñ, Sörmäyä apasın kuıp çıgarırga teläp:
— Kiyäügä kitäseñme sin, yukmı?— dip ükerüläre avılnı teträtep-tetränderep kuya başladılar.
Gomergä tabak-savıtlar da şaltıramagan Nuriyä äbineñ öye tavış häm gauga belän tuldı. Şuşı qadär zobanilık ber keşedän genä kiläder dip uylarlık tügel ide.
Bu nindi ğalämät ikänlegen belergä teläp Sörmäyä yırak yulga çıktı. Üz tirä avıllarında küräzäçe-baguçı işelär yuk ide. Atna-un kön yörep, ul tagın da borçılırlık avır häbär alıp kayttı. Enesen marca siherlägän. Hiçber törle daruı häm dävası yuk ikän. Barı tik vakıtlar uzu belän, olıgaygaç kına üz hälenä kaytır, öyläner, balalar da üsterer, imeş. Ällä döres, ällä nahak — bügen-irtägä genä beleşle tügel.
Nuriyä äbineñ iñ kurıkkanı — namazın kaldıru buldı. Ämma ulı anıñ bu ğamälen söymäde. İreksezdän äbi munçaga da çıgıp karadı. Tik munça, bädräf, lapas işe urınnarda namaz uku yaramas eşlärdän ikänlegen belgänenä kürä, namaz vakıtları çıga barıp, alarnı yış kına kazaga kaldırırga turı kilä ide. Aña üz ğamällären cirenä citkerep kılırga ber genä mömkinlek tä bulmadı. Ulı ni köndez, ni tönlä rähät yoklamadı, ämma ayık akıl belän dä yörmäde. Ut-küz saluınnan da kurka idelär.
Sörmäyä haman da irtän rayon üzägenä eşenä çıgıp kitä, kiçen kayta, hezmätendä dä kündäm, öydä dä eneseneñ teläsä närsä äytep cikerülären tıñlauda yäşi birde. Tutaşnıñ akrınlap sula-betä baruın da inde iğtibar küzenä alırga mömkin ide.
Ul da tügel, eneseneñ härbi hezmättä çagında nindider şartlarga elägep, isän kaluı öçen öç urınnan arka miye sülenme suırtıp aluları da bilgele buldı. Soldattan kaytıp ike yıl uzgaç bolay sataşuında marca sihere tügel, söyekle vatanıbıznıñ bändälären «qaderlävennän» ikänlege açıklandı. Bu häbärne alarga bergä hezmät itkän ofitsernıñ änise kilep söyläp kitte. Ämma keşegä beldermäülären, berüklär genä, Hoday hakı öçen, altın ukalı pogonnar takkan ulın harap itmäülären ütende. Anıñ bu häbäre kanlı yäşlär belän bergä yotıldılar. Ämma Nuriyä äbi şul ulınıñ könnärdän-berkönne tereläçägenä, öylänep balalar üsteräçägenä çiksez ışana ide. Menä şuşı ömete belän bergä ul izge kızı Sörmäyäseneñ dä älegäçä kiyäüdä tügellegen isenä töşerde häm:
— Kara äle, kızıma niçä yäş ikän inde?— dip, gomerendä berençe tapkır bu olı uyı eçendä aptıraşta kaldı.— İnde urtançı kızım kırıkka citä. Sörmäyäm añardan öç yäşkä genä keçe ide tügelme soñ? Ya Hodayım, üzeñ Huca, üzeñ Möğfir, niçek bolay buldı äle bu? Apaları anı kiyäügä birergä vakıt dilär ide, aptırıy idem, unsigez yäşlek kıznı kem kiyäügä birsen äle dip. Ya Hoday, tämam sataşkan bulgan ikänmen bit... Üzeñ Huca, üzeñ Möğfir!
Keşegä akıl kinät kilep kerüçän, kötmägändä başınnan çıgıp kitüçän.
Nuriyä äbineñ hafası şulay berse östenä ikençese taşıp mende. Aña ulınıñ häsräte genä tügel, kızı hakındagı kaygısı da çın gamgä äverelde. Sörmäyäneñ yalgız kaluında ul üzen ğayeple kürä ide. Şuşı uylarında, hıyal häm ömetläre täesirendä dogalarınıñ da eçtälege üzgärde. Nuriyä äbi häzer:
— Ya Hodayım Allahı täğalä, üzeñ barısın da belep häm añlap toruçısıñ! Sörmäyä kızıma bähetle-säğadätle kiyäü nasıyp itep, şuşı biçara küñelemne nurlandırsañ ide? Ya Hodayım, Sin bit täqdirlärgä üzeñ huca, ulımnıñ-kızımnıñ, hämmä balalarımnıñ isänlekläre öçen şuşı yätim canımnan dogaların kabul itep alsañ ide, amin!— dip dogalar kıla başladı. Mondıy vakıtlarında ul tämam böreşep kala torgannardan buldı.
Anıñ şundıy dogaları ahırda kaynar küz yäşläre aga-aga biten yuu belän tämamlanganga, küñele belän beraz şiklänep tä yörde: namaz-dogada yılau Allahı täğaläne kimsetü, şäriğatne bozu bulmıydır bit? Ämma ul kurku-şiklärenä karap kına küzlärennän yäşläre yırmak-yırmak suzıludan tuktamadılar. Ber yaktan şige, ikençe yaktan küñeleneñ fäqıyrlege anı çarasız itä idelär. Barı tik radiodan işetkän häbärdän soñ gına beraz tınıçlana töşte: Päygambärebezgä Korän ayätläre iñgändä, anıñ, böyek irneñ dä, küzlärennän yäşlär aga, mañgayına ere-ere encedäy tir börtekläre bärep çıga torgan bulgan ikän! Bolarga nigezlängän Nuriyä äbi, faraz itep, dogada, hätta Korän ayätlären ukıganda da yılaudan gönah yuk ikän diyäräk fikergä kilde. Kolınıñ meskenlege hucasınıñ märtäbäsen genä arttıra, imeş! Menä bändälek hikmäte!
Ul hatalanmadı. İslam dine şärigate mondıy ğamäle ğamällärne, cannıñ fäqıyrlegen östen kürä. «Allahı täğalä meskennär belän!» — digän häbärdä dä hata yuk. Cannıñ fäqıyrlege nadanlıktan tügel, bälki näfse häm min-minleksez bulu ul. Monımı inde Nuriyä äbi belmi ide?
Şuşı yılda avıl halkında mäçet tözetü kiräklege hakında süz başlanıp kitte. Bu zur häm izge eş ide. Niçä yıllar din hezmätendä torgan Nogman babay vafat, ä anıñ mullalık tayagın kulına alırlık keşe dä bik tiz tabıldı. Eleklärne kızıl kommunist bulıp yörgän Sägıydulla abzıy, mıyık üsterep cibärep, aña yäm öçen kara buyau da sılap, bu eşkä çınnan da kulay keşe üzennän gayre yuklıgınnan dus-kardäşlärenä häbär salıp, «çıbık häm tal oçı» dip atalgan yarannarına telägen citkerde. Alar da monıñ hak ğamäl bulırga kiräklegenä dälillärne tiz taptılar. Ämma niyätlären türgä çıgaru öçen berniçä şartnıñ ütälüe il aldında kiräk tabıldı. Başta aptıragan idelär, annarı käsebenä kerdelär dä, alay döres, bolay hak dip, teläklärençä yolalarnı borgalap häm tigezläp kuydılar. İldä gaugalılar az ide.
Ahırıl-ämer, Sägıydulla abzıy mullalık därtenä tämam birelep betep, yortında olı Korän mäclese yasattı. Käsebenä kergän keşe nasıybın taba bit ul. Kilgän häm çakırılgan kunaklar arasında dine-islamnan tögäl belemnäre yuklarga zur iğtibar birelde. Alar türgä uzdırıldılar. Avılda Koränne tanıp ukuçı ike keşeneñ berse genä dä bu mäclestän häbärdar tügel ide. Sägıydulla abzıy gäzitä-curnallardan berniçä ayät häm doga da öyränep aldı. Ämma mullalık däğvası öçen bolar gına az bulıp toyıldılar. Här dus-işkä häm tugan-tumaçaga üzläre aldan uylap kuygan berär dälilne aş barışında kiterülären yökläp, mäclesne başlap cibärdelär.
Sägıydulla abzıy älegä Korän telenä caylanıp citmägän, ämma da däftär itep töpläp äzerläp kuygan ayätlärne rus-kälisä mäqame belän törtelä-törtelä ukıp çıktı. Annarı süzlärne suzıp-suzıp cibärep doga kıldı. Anıñ bu tırışlıkları cıyılgan halıkka rähätle ber täesir yasadı. Alarnıñ ihlaslıgı Sägıydulla abzıyga da kürkäm toygılar birep, ahırda ul çiksez gorurlık häm märtäbä belän «amin» kütärde. Mäclestägelär dä eçke zur şatlıkta häm kuanıçta aña iyärdelär.
İnde mäclesneñ aşau-sıylanu öleşe başlanıp kitte. Tokmaçnıñ tämlese, kalcalarnıñ maylısı türgä taba kilde. Hämmä kunaklar da märtäbäle «bismillah» belän korsak şäriflären tutıru eşenä kereştelär. Sıylar ber-ber artlı östälep, säğat yarımnar eçendä bäleşkä dä barıp ireştelär. Sägıydulla abzıynıñ mondıy räveşle itep ük kunaklı yasaganı üz tarihında älegä yuk ide. Gomere eş belän ütkän, mäcles-tuy itä belmägän. Şul säbäple yäşäeşe dä katı-kotı uzgan. İnde şuşı räveşle elektän eş yörtkän bulsa, il türendä padişah sıyfat zat räveştä utırası ikän bit!
Bäleşkä küplärneñ bil irkendä urını kalmagan ide. Şunda anıñ tugan enese, irennären sıpırıp, süz kata kuydı:
— Abıyım Sägıydulla, karap-karap toram da, Koränne dä su kebek eçäseñ ikän lasa, «polnıy» mulla bulırlıgıñ bar!
Bu süz mäcles ähele tarafınnan älbättä küptän kötelgän ikän. Tik aşau-eçügä ihlaslık itüdän genä onıtılıp torılgan bulgan.
Uñnan da, suldan da «rast», «bik hak», «çın dörest» digän süzlär yavıp, olı başlar keçeräyep kaldılar. Tik arada häbärsezlär, sıyık akıllılar da bar ikän, aları inde aptırabrak kaldı. Ämma süz ceben özderergä yaramıy ide.
— Kemnän öyrändeñ agam şuşı qadär?— dide Sägıydullanıñ ikençe enese.
Busı aña yädäş buın tugan ataluçılardan ide.
Mulla keşe aşıkmıyça söyläşergä tiyeş. Uylagan, iskä töşergän, ülçäp aptıragan kıyafät mondıy vakıtlarda bik tä huplana.
— Bezneñ belem inde ul, enem, kem,— dip väqarläde Sägıydulla abzıy, süzlärne dä aşıktırıp gazaplamıyça, bügengele-kiçäle genä üstergän mıyıgın da älegä yaratıp betermiçäräk häm cay belän sıpıra da almıyçarak aptıratıp alıp,— ällä nindi olug mädräsälärdän, işan häzrätlärennän tügel, üzegez dä beläsez, kiçlären tireçe mullabız Nogman karttan sabaklar algalagannan gına!
Anıñ bu süzlärendä haklık bardır sıman ide. Kemder «bäräqallah» diyäräk ön tarttı. İşetelgän süzlär tezmäsen raslau öçen şuşı da citä kaldı. Sägıydulla abzıynı İslam dine ölkäsendä olug ğalimgä çıgaru eşe başlanıp kitte. Borıngı Äbügalisina, Taftazani, Gazäli häzrätlärenä dä tiñlärgä teläüçelär tabıldı. Tarihtan şuşı qadär isemnärne belgän häm iskärtä algan keşelär älbättä üzläre ük gıylem çişmäläre atalırlık adämnärdän idelär. Gäcit-curnal ukıştırgan halık nadan bula almıy. Bu — fakt! Bähäskä urın yuk!
— Ğadätläreñ, ädäpläreñ dä yahşı!— didelär agay-ene.
Ämma bu dälillär genä yomşak sıman toyıldılar.
— Koränne su kebek eçä!— dide bala çaktan bergä üskän kürşese.
Monısı alda äytelgännärne kabatlau sıman toyıldı.
— Kara äle, Sägıydulla, sineñ yortnıñ yözlekläre tege, Sovet kergäç avıldan kuılgan mullabıznıñ yortınnan kubarıp alıp yabıştırılgan idelär tügelme soñ?
Mäcles şım buldı. Äytkän keşeneñ avızı lakan çilägeneke kebek açılıp kaldı. Añlarga kiräk ide yugıysä, añlarga: ul bit Sägıydulla abzıynıñ küñelenä Korän gıyleme şul täräzä yözlekläre belän bergä küçep kilde, borıngı mullabıznıñ mirası anda saklana, bu bit böyek märtäbä, bügenge köngä qadär yortın iske ğalimnär bäräkäte olılap-zurlap nurlandıra dip äytergä teläde!
Agay-ene aña bürelärçä usallık belän tekälep, ni söyliseñ, Alabay, urını bu tügel dip yabışmakçılar ide, ämma monnan tübän itağat çikmänen kultık astına kıstırıp yörergä cıyıngan Sägıydulla abzıynıñ başı bik tiz eşläp aldı. Süz tegermänenä cil ikençe yaktan isep kuyar dip kem kötkän? Hucanıñ küñele kamil, aşagan aşınıñ parı älegä başına sugarga ölgermägän ide.
— Döres söyliseñ, kem, tuganım,— dide ul, barısınıñ da taba koymagıday maylangan yözlären kabat üzenä karatıp,— atam märhüm, borıngı mullabıznıñ töse bulsa da kalsın digän niyättä alarnı şuşı räveştä taratmıyça-çäçtermiçä saklap kaldırgan!
Süzneñ mondıy töskä kerüe mäclesne ciñel sulatıp, avızı açık kalgan agay-enegä gaziz cannarın kire kaytardı, Alabay isä, cömlälären çak yabıştırıp, säyländäy itärgä tırışıp tezep tä alıp kitte:
— Menä bit, karendäş! Menä bit, tugan! Nindi kürkäm, olı, izge ğamäl! Zat häzrätebezneñ mirasın saklap kaldırgan bit! Monı maktap kitapka kerterlek. Ul gäcitlär kaya karıylar ikän? Borıngı häzrätebezneñ yortı töşemdä kabat cirdän üsep çıkkan ide. Menä bit, menä! Hikmäte bulgan ikän!.. Hikmäte!— dide.
Anıñ şuşı süzläre kinät huşlangan aş ähelenä iñ töple häm kuandırgıç dälillär dip tabıldılar. Bu mäclestä, çäy aldınnan, hiçber bähäs itmi, kommunistlarça kullar kütärep, berketmä yazdırıp, Sägıydulla abzıynı mulla itep kuydılar. Ämma ul:
— Cämäğat, bik avır eş, zur yök salasız kartaygan könemdä,— dip, süz yöreşen kötmägändä üzgärtep, kinät kiregä sukalıy başladı.
Halık rizalaşmadı. Şaulaşuga küçä başladılar. Mondıy vakıtta kuştanlıkka väğdä kıluçılar ğadättä alga çıguçan bulalar. Sägıydulla abzıy aşıktırmadı. Ämma Tübän oç Hafizı da süzgä kiler dip başına kitermäde. Ul adäm belän alar elektän äşnä idelär anısı. Çana töbenä utırıp kına da azmı kaynar şeşälärneñ başına cittelär. Yulları daimi kileşkäläp tordı. Hafiznıñ monda çakırıluı da inde anıñ agası belän Sägıydulla abzıynıñ beleşlek itü eşen başlau telägennän ide. Süzne kuzgatıp ta, ämma şunda uk tuktap kaluı örkette. Hafiznıñ turısın äytep kuygalau, şulay yämne cibärü ğalämäte ğadätendä bar ide. Monı belgän keşelärneñ kızıllık belän nurlangan yözläre kügärep aldı.
— Tirä-kürşe avıllarda da sineñ kebek...— dide Hafiz.— Eçüçe...
Baş betärlek süzlärdän kotnıñ urınında kaluı ber häl, ämma Sägıydulla abzıynıñ tonçıgıp kuyuı — ikençe närsä. Halık aş östälenä taba bögelep töşte: mäcles bozıldı, aş äräm kitte!
— Eçüçe...— dide tagın da Hafiz, ğadätençä süzlären bäräñge kazıp çıgarganday berämläp kenä kürsätep.— Tirä-kürşe avıllarda da Koränne sineñ kebek eçüçe, sineñ kebek keşelekle, din gıylemendä kamil zat yuk!
Mäcles östennän färeştälärneñ zatlı kanatları tibränep uzdımıni, hämmäse dä söyeneçkä tuldılar. Aş äzerläüçe hatınnarga da can kerde.
— Kem bulsın inde, sin dä baş tartsañ!
Anıñ bolay söyläve huş, döres sukalau ide. Sägıydulla abzıy mıyık sıpırıp kuydı. İtağatlek bilgeläre yözenä çıktı. Ämma kürşelärennän Kıyametdin, tuganı tiyeşle üz adäm, şunda aña arkılı suktı. Elektän bu ikäve, üzara kan karendäş tiyeşle keşelär, çit-yat atalardan ukmaşıp kalgan balalar tösen çıgarıp, daimi tartkalaşıp yäşäüdä idelär. Soñgı vakıtlarda imgä kergännär tösle bulsalar da, aralarına komgan vakıygası kilep törtelä dä, üpkäläşüdän isänläşmäs hälgä citä idelär. Bu «komgan vakıygası» digännän, Kıyametdin agay bädräfkä gomergä komgan totıp yörde, enese Sägıydulla anıñ bu ğadätennän kölä tordı. Mıskıllaularga da barıp citkäli, agam mulla bulır dip äytkännäre dä işetelgäli ide. İnde soñgı aylarda Sägıydulla abzıynıñ üzeneñ dä komgan tota başlavın kürgän tuganı:
— Mine uzıp bäleş töbe kimerergäme isäbeñ?— dip mıskıllap niçämä tapkır añardan kölde.
Bu hakta Sägıydulla abzıynıñ isennän çıkkan, «komgan vakıygası» onıtılırga ölgergän, kan kardäş abıysınıñ berär süz äytäçäge bötenläy iskärelmi kalıngan ikän şul. Häm menä ul niçek sukalap alıp kitte:
— Kalada, minem işetep belgänemçä, Çäkän Salihnıñ ulı mädräsä gıylemle ikän. Garäpne dä belä, mäqame dä kürkäm dip işettem. Mondıy mäsälä kilep çıkkaç... Ällä soñ, ällä? — dide ul, aş östälen sargan irlärgä turı karap.
— Närsä ällä?— dide Yugarı oçnıkı Hafiz, Kıyametdinneñ nilär hakında äytkänen bik yahşı añlap alıp.— Şunı çakırırga, mulla itärgäme? Bulmıy inde, cämäğat, yäş malaylarga kulımnı tottırasım yuk. Ülem bar, citem bar! Nogman kartnı da üzem yuıştım.
Hafiznıñ, ni kire keşe bulsa da, mäyet yuuçılıkka däğvası elektän bilgele ide. Ämma anıñ bu eşen äüväle avıl kartları yaratmadılar. «Kızlar, hatınnar karmalap yörep gomere ütte, kulı şakşı!»— didelär. İrlärneñ dä küñelendä añarga karata çirkanu barlıkka kilgän, şiklänüläre yöräklärenä ütärgä ölgergän ide. Barı tik ul hakta dönya cıyıp kıçkırıp äytüçelär genä bulmadı. İldä bäla belän kitüçelär dä yuk tügel, iserege, başkası bar. Andıylarnı yuganda şul Hafizdan da kulayı tabılmas dip torgan idelär.
Kıyametdin kinät telen kıstı. Añladı bulırga kiräk: cämäğatçelekkä karşı baru anıñ öçen hup ğamäl tügel ikän şul, aşnıñ küplege arkasında zihenenä zıyanı tigän, ni äytkänen, kiräkmäs cirdän ürtäp alırga mataşuın üze dä sizmi kalgan.
Tıgızlanıp kalgan havanı yort eçeneñ börkülänüenä nisbät itep, Sägıydulla abzıy uram yak täräzälären açtırtmakçı ide dä, kapka töplätep uzıp barışlıy yat kolaklar süz işetmägäye dip, berazga soñarırga, tirlägän bit-yözne aldındagı ak sölgegä sörtep, şulay gına sulış alıştıru belän kanäğatlänergä itte. Anıñ hälenä kerep, şunda uk karendäşe-kardäşe arasında därt belän äytelgän:
— Mullabız bar, älhämdülillah!— digän söyläşülär bulıp aldı. Monıñ inde raslanıp kuyıluı da yahşı bulası ide.
— Cämäğat,— dide Sägıydulla abzıy,— çäy kerä başladı bugay anda. Äydägez, sönnätçä ber urtak teläkkä kilik. Sezneñ üteneç häm dälilläregez miña şuşı olı, cavaplı eşne cilkämä alırga mäcbür itä. Sezneñ öçen genä, sezneñ öçen!— dide. Kemneñ närsälär äytergä mömkinlegen dä sukır isäpkä alırga ölgerde. Karşılar bula almayaçak ide. Kuştanlıkka däğvaçı äle dä bayagı Yugarı oçnıkı Hafiz ölgerlek kürsätte:
— Min kul kuyam! Mäçetebez dä tözelep betär. Üz häzrätebez bar! Borıngı äüliyälär avılınıñ kayçan mullasız torganı bar?— dide.— Yägez ber doga, cämäğat, Sägıydullanı mulla itep kütärü şäräfenä!
Korän ayätlärenä kuşıp ukılgan doganı Sägıydulla abzıynıñ üzenä başkarırga nasıyp ide. Elekke kommunistik cıyılışlardagıça şaulaşıp kullar çabargamı-yukmı ikänlegen uylap aptırauçı agaylar ul bäladän ciñel kotıldılar, yaña kilep citkän kaynar çäygä kereştelär. İrennär peşte, çäkçäklär, bavırsaklar bernikadär kimede. Östäp çäy yañartırga teläüçe kunaklar tabılmadı. Tagın da amin tottılar. Aş inde tämam ide.
Bu mäclestä söyläşengän süzlär ikençe könne avıl eçendä faş buldı. Nuriyä äbineñ, bu häbärne işetkäç, küñelenä şatlık tuldı. Sägıydulla anıñ küz aldında üskän ide. Änise Fährenisa belän dustanä mönäsäbättä yäşädelär. Olı canlı, dindar hatın ide ul. Ämma anıñ ire Gıymatdin «kızıl papkalı» kommunist bulıp, partiyä süzenä küñeleneñ ihlasın birgän keşe ide. Fährenisanıñ isä gomere añardan tämam kotı oçuda ütte. Hätta iren sagınıp kötep algan könnärendä dä:
— Kayttı, İblis!— dip, haman da anı şuşı isem belän atap yörtte. Hatının, balaların açlıkta tilmertüçe şuşı adäme aña barı tik dönyalıkta gına teräk, Ahirät köne sagışları öçen yaraklı bulmadı.
Fährenisanı Gıymatdin aldan beleşep, dinsez yöri, komsomolka dip algan ide yugıysä. Ämma Böyek Vatan sugışı başlanıp kitep, halıkka bäla töşü belän bergä iman kaytıp ölgerde, dini hislär il eçendä berdäm yañarıp kittelär. Ä Fährenisanıñ iren, Gıymatdinnı, soldatka almadılar, balaları da sugışka barırlık yäştä tügel ide äle. Adämendä vatanpärvärlek hise bu yıllarnı niçek kotırınıp üste, partiyä häm hökümät eşendä dä şulkadär ük alıştırgısız bula bardı ul. Anıñ kızıl papkası bervakıtta da kultıgınnan töşmäde. Halık moñarga tämam künegep ölgergän ide, ägär dä Gıymatdinnıñ kulında şul mökatdäs nämärsäse bulmasa, bötenläy keçeräyep, yukka çıgıp kalır sıman ide. Kaydan gına kilgäne kürensä dä, äüväle şul kızıl papkası şäylänä başlap, kemlege añlaşılır ide. Gıymatdin isä märtäbäseneñ närsägä bäyle ikänlegen üze dä añlıy ide bulsa kiräk. Ul hätta täcribä öçen genä dä uramnan kızıl papkasız ütärgä, idarä yortına buş kul belän barıp kerergä kurka başladı. Ämma monı hatınına da sizdermi. Anıñ bu papkası yahşı kızıl künnän tekterelgän, oçraklı räveştä genä kulına kilep kergän, şunıñ belän küzgä kürenerlek adäm yasagan yugıysä. Monıñ kıyssasın ul üze genä belä... Tämam kırşılıp betkändä dä tösen yugaltmagan şuşı kızıl papka, ägär yalgışlık arkasında sulı çiläkkä töşep bozılmasa häm taralıp kitmäsä, Gıymatdin abzıy haman da yäşäyaçäk, şul bähete belän uzıp-sütep yöriyäçäk, Yeltsin zamanın ilgä kitertmäyäçäk, kolhozlarga da betärgä irek birmäyäçäk ide mögayın. Ämma ul da täqdirennän uza almadı.
Ä Fährenisası ul adämeneñ kapma-karşısı buldı. Komsomoldan yäşe çıguga, dine-İslamga äylänep kayttı, aktivistka buluların yäşlek yülärlegenä, Şaytan sataştıruına sanap, şul çorlarına bäddoga ukıp täübä itte. Bu vakıtta inde Gıymatdinda kiyäüdä ide ul. Könnäreneñ berendä irenä, üteneç belän gozerlänep:
— Ällä sin dä asılga kaytasıñmı?— dip äytep karagan ide, kuptı tavış, çıktı gauga, güyäki cennär, oyalarınnan kubarılıp, davıl çıgardılar. Fährenisa şul kiçne üzen kara munçaga söyräp çıgarılıp biklängän hälendä taptı. Adäme anı izep, kıynap taşlagan ide.
Fährenisa tönen karañgı, korımlı munçada uzdırdı. Aña barı tik iman nurı gına tınıçlık häm kuät birde. İrtän, ire kerep, kiçä närsälär äytkän ideñ äle digän räveştäräk soraştıra başlagaç, hatını berni dä häterlämägänlegen belderde. Şunnan soñ gına Gıymatdin anı üzendä yäşätep kaldırdı, yugıysä kuıp çıgaruı belän il hurlıgına kaldırası ide.
Anıñ boların uk Sägıydulla belmi, häyer, änkäseneñ itägendä üskän abıysı Kıyametdin dä belmi, başkası da. Vakıyga tarih pärdäse artına yäşerep kaldırıldı. Ätise sızgan yuldan gomere buyı barıp, soñgı yıllarda gına äniseneñ yäşerep namaz ukuların, sizdermi genä uraza totuların häterendä yañartıp, gaziz änkäseneñ vasıyatenä, ahırıl-ämer, anıñ da küñele yata başladı. Suldan uñga taba ul tiz avıştı häm cähät häräkätlände. Ğamäldä-yolada şäriğatne kuymıy yäşäüçelärne uzıp kitep, alarga baş bulırlık hälgä citeşte. Bu anıñ tiz ölgerüçän kıtay alması kebek ber tösle uñışlı kamırdan yasaluına dälil ide. Ul inde ällä kayçan mulla bulaçagın uylap kuygan, bu märtäbägä barı tik üzeneñ genä layıklı ikänlegen isäptä totkan, häylädän arı başka törle gıylemnäre «taşka ülçim» qadärle genä ikänlegen uyına da kertä almagan, astırtın häm mıştım gaugaçı keşelärdän ikänlegen onıtkan. Anıñ yomşak söyläşep, köndäşlären katıga utırtuda akılı kuätle ikänlegen belüçelär «may kabu» cayında torsalar, ahmaklar sizenmi, başlılar bälasennän başayak saklana idelär.
Nuriyä äbi soñgıları hisabınnan buldı. Ämma Fährenisa karçıknıñ yaktı istälege bärabärenä şuşı Sägıydullanı, anasınıñ söyekle paräse ikänlegen açık belep, gomere buyı hörmät itte. Mulla bulıp kuyıluın işetkäç tä, berençelärdän bulıp sadakasın aña ul iltte. Üze härdaim rähmätle bändälärdän ikän, başkalarnı da keşe şundıydır dip isäpläüçän bit inde. Nuriyä äbi dä näq şuşındıylarnıñ, tabigıy akıl belän yäşägän bändälärneñ berse sıyfatında gomer sörde.
Avılda mäçet saldıru hakında süz çıkkaç, kullarına däftär totıp, halıktan akça cıyu eşe başlanıp kitte. «Birüçelär az!»— digän avır häbär dä taralıp ölgerde. Akça cıyuda yäş hatınnar mahirlık kürsätügä alındılar. Nuriyä äbi alarga, könenä ike-öç kersälär dä, haman da külämle sadakalar birep çıgardı. Anısı kiräk, monısın almıy bulmıy dip azmı cıyganı, ere sanda taralmıy saklansın äle digän «illelek» tä «yözlek»läre bar ide. Alları berençelärdän bulıp izge niyät yulına kitte. Hätta çäylek-şikärlekkä atalgannarı da tiz bette. Moñarçı pensiyä akçasınnan ber öleşen saklık kassasında ülem-citemenä cıydırıp bara ide, anısın da kerep aldı.
«Alıp satarlar» olı yök belän ber-ber «KamAZ» maşinası kirpeçne kıymmät itep satıp yöri başlagan çaklar ide bu. İke maşina kirpeçlek bulır dip, anı mäçet tözeleşenä iltermen diyäräk, biş meñne Nuriyä äbi yäşeren, kuzgalmas cirgä kuydı. Halıkta haman da:
— Mäçet tözeleşenä akça birüçelär az!— dip söyli-söylänä tordılar.
Bu süzlärne işetkän sayın Nuriyä äbi bik tä borçıla ide. Avıru ulınnan, kön dä eşkä yörgän kızınnan «yäşerep» saklavına karamastan, haman da şul mäçet tözeleşenä akça cıyabız dip däftär kütärep yörgän yäş hatınnarga küñelen bagışlap, alarga soñgı biş meñen dä birep çıgardı. Dönyası nurlanıp kaldı. Hay bähetle dä ide Nuriyä äbi!
Alar, ul mäçet tözetüçe hatınnar, şunnan soñ ber-ike köngä kürenmi-kilmi tordılar.
Avıru disälär dä, kışlau ügez qadär irlär öylärendä yatkanda, Nuriyä äbineñ ulı köne-töne avır eşlärdä gazaplana ide. Taralıp betä yazgan ilneñ ayakka basa almagan yaña tör kümäk hucalıgı aña hezmät hakın da tüli belmäde. İnde dä birmi kaldıru oyat bulganga gına öläşengän ille täñkälekne dä Nuriyä äbineñ ulı kassadan barıp ala belmäde. Dönyalıkta eşe yuk keşe sıman onıtılıp, äle terleklär karauda, äle aşlama taşuda yöri birde, tañ belän kitte, tön belän kayttı.
Rähmät yaugırı, berkönne ulı, töşkelekkä kötelmägän cirdän aşarga dip kaytıp, korı çäy belän genä tamak yalgap utıra ide, mäçet tözeleşenä akça cıyuçı ike hatın, üzara beleştermi, ber-ber artlı kilep kerdelär. Bu yulı Nuriyä äbineñ kulyaulıkka törep kuyılgan tiyennäre genä bar ide. Hämmäsen bergä sanap birde. Cämgısı öç täñkägä cıyıldı. Ä tegelär, Hoday barlıgın onıtıp, bik tä azsındılar, tagın da «davaylap»:
— Sezdä dä akça bulmaska inde! Balalarıgız kalada hezmät aldıngıları. Akça körilär!— dip şapırınu belän äytep, Nuriyä äbineñ küñelen avırladılar. Ulı da bu äkämät hälgä aptırap, kayçannan saklap yörtkänder, kesäsennän çüpräkkä äylänä bargan yöz häm ille sumlıklarnı çıgarıp birde. Kulında älegä başkası yuk ikänlegen äytte. Hatınnar moña da kanäğat itmiçä, açu belän irennären tursaytıp çıgıp kittelär.
Avılda haman da süz yörde:
— Halık saran, mäçet tözergä dä akça birmilär! Däftärdäge isemlekneñ ber bite dä tulmagan!
Nuriyä äbi, bolarnı kat-kat işetkäç, bu räveşle uyına berketep kuydı: «Üzennän häm ulınnan gayre yumart bändälär avılda bik alay küp tügellär ikän». Birgän akçasın da isäpkä saldı, alar bähasenä genä dä mäçetneñ tözeleşe manaraga menep citkänder dip ömetlände. Sarıklarınıñ kötüdän kaytuın karşılaunı säbäp itep yugarı oçka taba kitte. Mäçet elekke urınına salınası ide. Şunda barıp, yazulı taktanı ukıdı. Härefläre kıldıy-bıldıy ide: «Bu urında mäçet tözeläçäk».
Urman bulıp üsep utırgan kıçıtkannar arasında nigez korırga kaytartılgan ere taşlardan gayre hiçni tabılmadı. Küñelenä gauga töşte. Tämam şikkä birelep, tugan tiyeşle señlesenä kerep, ike avız süz belän genä söyläp çıktı. Äytkäne tiz yögerep, tege akça cıyuçı, tözeleşkä «därt birep yörüçe» hatınnarga da işetelde. Alar:
— Anıñ öç täñkäsenä kıçıtkan da urdırıp bulmıy, ni söyli ul?— didelär.
Moñardan soñ Nuriyä äbi atna buyına avırdı. Küzlärendäge yäş börtekläre bägırenä tama-tama, canın tämam cärähätlädelär. Gomere buyına meñnärçä tapkır gına da bulmas, nahak avır süzlärne küp tapkırlar işetergä turı kilgänder, kütärgän. Monısına da köçe citte. «İ Hodayım Allahı täğalä, hämmäne üzeñ belep, kürep toruçısıñ! Ğayeple itkän süzlärne işettem. Yalgış añlaganmındır! Andıy izge yulda üz teläkläre belän yörüçelär Üzeñneñ izge bändäläreñ bulırlar. Hata işetkänmender, gafu it!»— dip, istiğfar-gafu ütenep doga kıldı.
Faydası tide. İkençe könne ul üzendä savıgu ğalämätlären taptı, kiçkä taba ayagına bastı. Moña akılına kayta bargan ulı da, häsrätkä töşkän kızı da çiksez söyendelär. Sadaka dip cıyıp, mäçet saldırtu eşe belän yörüçe hatınnarnıñ berse kiçäle-bügenle kibet açkan, ikençese yaña yort saldıru käsebenä kereşkän idelär. Boların Nuriyä äbi tagın da ber aydan soñ gına işette.
Kızı apa-abıylarına häbär salgan bulgan. Yal könenä atap alar kaytkan idelär, tege sadakaçı yäş hatınnar kerep, rayon gazetasındagı üzläre hakındagı mäqaläne alarga suzdılar. Kıçkırıp ukırga kuştılar.
«Avıllarda imanlı, izge hatınnar, abzıylar borıngı yolalarnı torgızu, din belän halıknı tärbiyä itü eşendä döres yulda yörilär»,— dip başlap yazılıp kitelgän, bu ikeneñ häm tagın avıldan cideläp keşeneñ isemnäre atalgan ide. Nuriyä äbineñ balaları şunda süzneñ töben añlap aldılar, kesälärennän ikeşär, öçär meñ sumlık akçalar çıgarıp, bolarnıñ kullarına tottırdılar. Süzläre ber buldı:
— Hoday kabul itsen!
Ä mäçet ul yılnı da tözelmäde. Kinät akçalar da «yıgıla» başlap, Nuriyä äbi ulınıñ da kassadan alalmıy yatkırgan «baylıkları» tämam yukka çıktılar. Häyer, bu bäla ildäge hämmä keşegä dä kilde. Tik kibetlär genä kotırınıp üsep-işäyep kittelär.
Şulay da neftçelär oyışması yärdäme belän avılda mäçetne tözedelär, açtılar. Sägıydulla mulla ul könne zur tabınnarnıñ türendä yörde, berençe tapkır hatının da üz yanına utırttı. Mäçet açkanda zur gına notık totıp, tözeleşkä yärdäm itüçe himayaçelärneñ isemnären tantanalı töstä atap çıktı. Nuriyä äbi bolarnı zur söyeneç belän tıñlap tordı. Menä häzer anıñ iseme, küpme birgänlege, balalarınıkı hämmä halıknı häyran ittererlek däräcädä äytelergä tiyeş ide. Ämma isemlek betep, anda sanalgannarga atap zur rähmät belän doga ukıdılar. Nuriyä äbi isä häyran hälendä, küzläre tämam yäşle kileş kaldı. Ni anı, ni balaların mulla abzıynıñ telgä almavı gacäp ide. Ul, üzen beleştermi, häzrätneñ karşısına kilä bardı. Sägıydulla, zäñgär tışlı däftär kütärep, halıkka:
— Bez hämmä keşeneñ küpme birgänen yazıp bardık, kilep karıy alasız!— dip, tagın da süzlären borıp alıp añlata ide. Nuriyä äbineñ suzılgan kulın kürep, däftärne aña birde:— Menä, äbi, karagız!
Nuriyä äbineñ yäşle küzläre här yazılgan yulda barı tik üzeneñ häm balalarınıñ gına isemnären ukıdı. Moña söyenep:
— Monda beznekelär dä yazılgannar ikän!— dide.— Sägıydulla ulım, nigä ukımadıñ?
Mulla aña häyran aptıraşta karadı. Annarı kabat däftärne açtı, ukıdı. Kölä başladı häm äytep kuydı:
— Sez, Nuriyä äbi, sataşa başlagansız bugay! Yazılmagan bit! Gönah süz söylisez!
Bolar olı mıskıllauga bärabär idelär. Nuriyä äbi hälsezlänep öyenä kayttı. Tagın avırdı. İnde ber ay yatam bugay digänendä genä tänenä häle kayttı. Sägıydulla mullanıñ süzläre mıskıllau bulmagandır, ul döresen genä äytkänder, hata barı tik akça cıyuçılardan gına kitkänder dip uylap, küñelenä şul fikeren berketep kuygan ide. Barıp sorargamı itte?
Ämma ul könne kızı ber yeget belän kaytıp kerde. Bu hälne kürgäç, hämmä häsrätläre onıtıldı. Sörmäyäseneñ yözendäge yılmayuı güyäki başı oçına salavat küpere bulıp çıkkan da böten dönyaga izgelege hakında häbär birä, imeş. Ananıñ bu häldän huşı kitä yazdı. Tını kısılganday toyıldı. Söyenäse urınga ul yılap cibärde.
Yeget kara çäçle, urtaçadan kalkulırak buylı, uylı da, moñlı da toyıldı. Küzläre dä kara, ä yöze yaktı ide. Nuriyä äbineñ yılaganın ul şunda uk üzençä añlap aldı häm:
— Borçılmagız, äni, min yauçılar kitertermen. Hämmäse dä, ni äytsägez, şulay bulır! Tormış itü avırlıgın beläm. Yärdämemnän taşlamam!— dide.
Anıñ bu süzläre anaga yuatu bularak işetelergä tiyeş idelär. Yegetneñ äle kiyäü bulmagan kileş «äni» dip endäşüen dä yaratmadı. Ämma ni äyteren kötkännären añlamaganga sabışu da döres ğamäl tügel ide.
— Hoday ni kuşsa, şul bulır! Kızım ul — soltannarga tiñ balam ul minem!— digänendä, süzneñ hikmäte ideme, kinät hätere dä açılıp kitte, küzennän yäş yugaldı, küñelendäge borçulı uyları yuıldı.
Yeget ozakka kalmadı. Kitep bardı. Sörmäyä anı kapka töbenäçä genä ozata çıktı da tiz äylänep kerde. Annarı:
— Sin, änkäy, karşı kilmässeñ inde, yäme?— dip ütende.
— Apalarıñ-abıylarıñça bulmadıñ, miña da, yortka da küp hezmätlär kuydıñ. Nasıybıñ kilgängä huş, minnän häyer-fatiha!— dide Nuriyä äbi, kızınıñ sazagan buluın ni öçender isennän çıgarıp, anı unsigez yäşlek sıyfatında küzallap ölgerep häm, iske avızdan yaña süz: — İrtäräk tügelme ikän?— dip soradı.
Sörmäyä şunda änkäsenä karap aldı. Anıñ bolay säyersenüen Nuriyä äbi dä toydı. Kabat üz cayına kayttı.
— Yauçılar cibärermen dideme?
Mondıy yolanı halıkta küptän onıtıp beterä yazgan idelär. Nuriyä äbi üze dä, zamanada ğadät itelgänçä, bulaçak irenä iyärep kenä kayttı. İrtänge yakta, citäkläşep barıp, avıl sovetında yazılıştılar. Sugış artı yılları ide. Ul çakta şulay da yaradı, halık telennän gaybäte işetelmäde. Häyer, häzer dä ällä närsälär kılandırıp tormıylar. Zur tuylar ütkärü zamanı iskedä kaldı, «Torgınlık dävere» dip atalgan vakıtlarda. Äy halık cäyelep tä kuya ide inde. Kızların da Nuriyä äbilär şulay itep birmädelärme? Kaladagı ulın da tuylar yasap öyländermädelärme? Häzerge çorda da härkemdä maşina yugıysä. Ete dä, bete dä, avıldan yäki yakın-tirädän hatın bulırdaynı taba almasalar, totalar da olı yulga çıgıp kitälär, şähärlärne äylänep yörep, digändäy, berär çibärkäyne utırtalar da kaytalar. Balaları tua başlagaç kına, islärenä töşep, yazılışu, tuy itkändäy kunak cıyu häsrätenä kereşälär. Sörmäyägä dä şulay gına yaramagan ideme?
Nuriyä äbineñ bolay butalçık ta, kirele-sarılı da fikerläve kartlık ğalämätennän kilde. Anıñ olı sıylar yasap, öställär yabıp mataşası kilmäde. Şuşı mäçet tözeleşe häm tantanaları anıñ baylıgın da, keşelärgä karata hörmäten dä, söyäklärennän hezmät därte cilegen dä suırgan idelär. Kızına karap, akçabız da yuk ide bit, bigräklär fäqıyr çagıbızga turı kilde äle bu tuy mäşäqatläre diyärgä teläde, ämma äytmäde. Anıñ bu süzläre Sörmäyäne yılatası idelär. Häm şunda abzar-kurası tulı terlek-tuarın, tavıgın-kazın isenä töşerde Nuriyä äbi. Soñgı ike yılda ulı kabat ternäklänä barıp, mal asramaga hirıslık itä başladı. Tik ni säbäpleder eşneñ tärtiben belmi başkara. Aşata da aşata. Utlıklarına öygän rizıkların Nuriyä äbigä kabat alıp yörergä turı kilä. Äytsäñ, ulı tıñlamıy. Monıñ akıl zägıyflegennänme, ällä küñel sataşuınnanmı buluın hiç kenä dä belän almıy aptırıy.
— Sarıklar da suydırırbız, bäleşlär dä peşererbez!
Änkäseneñ ni hakında äytkänlegen kızı işetsä dä, küñelendäge hislären beldermäde, kiñäş tä itmäde. Ul üz uyında ide.
— Tormışıbıznıñ bik citü, mul çagı! Tuy itmiçä monda!
Nuriyä äbi şulay cömlä-cömlä äytep fikerli birde. Ul şaktıy ozak şuşı räveşle söylänep mataştı, güyäki üzen tuy mäşäqatlärenä kereşergä ügetli sıman ide. Kızına çäy kuyıp eçertü hakında isenä töşkäç, östäl yanında buşka söylänep bıtırdap utıruın abaylap, sikerep diyärlek tordı. Avıruları onıtıldı. Abauladı. Borçıldı. Äle gaz plitäsendä ut yalkını kabınıp kitä almıyça aptırattı, äle çäynekkä salıp mataşkanda suı tügelde, kulınnan çümeçe töşep kitte. Tänendäge bu hälsezlek aña bik säyer sıman toyıldı. Adäm balasınıñ señer köçen başında kaynagan uyları ala anısı. Nuriyä äbi bu hakta belä ide. Şunlıktan küñelenä dikqat birergä, anı utırtırga tırıştı.
Avgust ayında kiç aşıgıp iñüçän bula. Ulı eşennän kaytıp, atın tugarıp yöri ikän. Nindi tavış, kem bar dip çıksa, ul:
— Bolınnan ügezne dä alıp kaytmagansız!— dip tuzdırıp-tuzınıp aldı.
Nuriyä äbi:
— Ay Hodayım, ay Hodayım!— digän borçılu süzlären kaldırıp, bura qadärle kışlaunı alıp kaytırga yögerde.
Ul, tıñlausız nämärsä, anı söyräp-söyräp tä kitkäli torgan ide, bügen bötenläy dä açulı bulıp çıktı, bavın tartıp, Nuriyä äbineñ kulbaşın suırıp çıgara yazdı. Küzennän utlar kürende. Tuy aldınnan gına kulnı avırttıru ber dä faydaga häm kuanıçka tügel ide. Gomere buyı ser birmiçä, kiselgänne dä üze bäyläp, özelgänne dä üze yalgap öyrängän Nuriyä äbi bu yulı da ser biräse itmäde. Ügez kaytarılıp yabılgaç, kulbaşınıñ sızlavına zar itep:
— Yañgır yavarmı, essegä kitärme!— dip äytep aldı.
İşek allarında, yort-cirdä elektr utı elengän ide. Sıyır mögräp kuydı. Anıñ kötüdän kaytkanınnan birle savılmıyça toruı şulay uk ber ğadätsezlek ikänlegenä borçılıp, Nuriyä äbi savım çilägen şıltıratıp urınınnan kuzgattı. Sıyırı, ul tavışnı işetep, sabırsızlanıp, ämma bu yulı rizalık avazı belän ön tarttı.
— Häzer kiläm, häzer!
Nuriyä äbi mal-tuar belän söyläşergä yarata ide. Kulbaşı avırtuı canın tınıçsızladı. Nuriyä äbi sıyırın sauganda bik zur avırlık toyıp, eşen rätle başkara almıyça ozak gazaplandı. Şuşı uñ kulı anı saruına töşep borçıy ide. İmçäkne döres totmıyça, sıyırın da cäzalavın añladı. Ul mähluk tüzmäde, açu belän mögräp, olı gäüdäse belän Nuriyä äbine abzar divarına kiterep kıstı. Çilägen ıçkındırırga telämiçä, yuka gäüdäle karçık keşe tınsız kaldı, etenep, tıpırçınıp ölgerde. Ämma sıyırı aña sulış alırga gına irek birde dä kabat elekkedä avırttırıbrak kiterep kıstı. Nuriyä äbine kabırgaları güyäki şartlap sındılar. Mähluk, ni eşlägänen añlapmı, kire çigende, çitkä kitte. Ülemem şuşı ikän dip Nuriyä äbi abzar poçmagına señep töşte. Yärdämgä keşe çakırırlık köçe dä, tavışı da yuk ide. Balaları anı yugaltıp, ezläp abzarga kerergä, savıla torgan sıyırnı örketüdän şiklänepme, ällä onıtılıpmı — uylap ta birmädelär.
Häle kitep küpme utırgandır, kulın-biten sırlı yabışkak tele belän sıyırı yalagannan ul huşına kilde. Aynırga ölgerep, üzeneñ biçara hälennän oyaldı. Çıgıp kitmäkçe ide dä, savıp beter inde digändäy sıyırı yomşak tavış belän bu yulı cılı ön tarttı.
— Tügänäy, tügänäy!— dip, anı kabat utlık cayına bastırıp, Nuriyä äbi eşen dävam itterde. Uñ kulında beraz kan oyıganlıknı his itte. Ämma imçäklärne tarta-tarta, söyäkläre tämam yazılıp, tänenä üz köçe kire kayttı. Nuriyä äbineñ küñele söyende: kulbaşınıñ avırtuı betkän, sıyır, anı kısıp, söyäklären kabat urınnarına utırtkan bulıp çıktı. «Alay da bula ikän bu dönyada!»— diyep, Tügänäyen sıypap, sötle çilägen kütärgän hälendä abzardan çıgıp, öygä alıp kerde. Ulı inde çäy eçä ide.
Änkäse, kabalanıp:
— Häzer yaña saugan sötne sözep biräm!— dip, eşlären dävam itterde.
Tür yaktan kızı Sörmäyä dä çıktı. Alar şuşı tınıç öydä sak häm sau holık belän moña qadär küp oçrakta, ulınıñ sataşıp yäşägän altı-cide yılın isäpkä almaganda, şuşı räveştä matur yäşädelär. İnde menä bu bähetläreneñ ber poçmagı kabat kiteläçäk, Sörmäyä kiyäügä kitäçäk ide.
* * *
Tuy bik matur häm şäp ütte. İkençe yılnı näq menä çäçäkle may ayına alar bäbi alıp kayttılar. Sörmäyäneñ izgelegenä kürä balası da kurçak kebek ide. Sabırlıgı, tınıçlıgı zihen yagınnan da kamil bulaçagı hakında söyläde. Nuriyä äbineñ niçä onıgı üste, alarnı cäygelekkä kaladan kaytaralar da tärbiyägä dip kaldıra idelär, ämma berse dä aña şuşı qadär qaderle bulmadılar. Çäçe, kaşları tumıştan çem kara ikänen istä totıp, bäbigä Lälä iseme birdelär.
Kiyäü balakaynıñ toruı-yäşäve Nuriyä äbilärdän unbiş çakrım yıraklıktagı olı avılda ide. Alar yanınnan, uramnarına kermiçä genä, yırak disäñ, ber çakrım çaması da tügelder, basu-kırlarına kagılıp diyärlek olı yul uza. Nuriyä äbi inde kön aralaş diyärlek şul balalarına barıp-kaytıp yöri. Säbäbe dä bar, kızı tugannan soñ Sörmäyäse avırayıp kaldı. Moña iñ kaygırgan keşe kiyäü bulsa, küz yäşen tügüçe Nuriyä äbi üze ide. Ämma hiçkemgä sizderäse, kızına töşkän zähmättän zarlanası kilmäde. Sörmäyä könnän-köngä sula barıp, kayber vakıtlarda ayaksız da kalgalap, urın östenä yıgıla torgan ide. Anıñ karavı Lälä ärsezlek kürsätte, inde, kükräk sötenä tuymıyça kalsa, kıçkırıp yılarga künekte, sıyır söten dä, alma sıgıntıların da avızına yakın da kitermäs buldı. Balanıñ şuşındıy üzsüzlelek itüe Nuriyä äbigä canın aşaganıday toyıldı. Ber yaktan kızı gaziz ide. İkençe yaktan, niçek kenä dimäsennär, «Kızım balası — yöräk paräse, ulım balası — agaç anası», «Közge katık, altın kaşık — kızım belän kiyäügä, yazgı katık, yarık kaşık — kilenem belän ulıma» kagıydäläre buyınça, Lälä aña qaderle ide. Sörmäyäneñ avıruı köçäygändä bu hisläre tagın da üsä idelär. Unbiş çakrım yulnı cäyäüläp tä, maşina tuktatıp utırıp ta Nuriyä äbi ike könneñ berendä uza, sumkasında şeşä belän söt, tamak açkanda cebetep bulsa da avızda ävälärlek ikmäk katısı, peçänkä häm prännek yörtä başladı. Ämma anıñ utırıp aşaganı bula ideme-yukmı, aların uk häterendä totarga kiräk tapmadı.
Balanıñ qadere kuşlana bardı, häsräte barı tik ananıñ uylarında yuk-bar toygılar cıyılu belän genä bäyle ide. Küp vakıtta yortı da, ulı da, terlek-tuarı da Nuriyä äbigä ähämiyätsez sıman ide. Dogaları Allahı täğalädän kızına häm Lälägä, kiyävenä sabırlık, saulık-sälamätlek, ozın gomerlär teläü belän ozatıla barıp, könenä yözär tapkırlardan da kim kabatlanmadılar.
Sörmäyäneñ, bügen-irtägä tereläse urınına, avıruı köçäyä genä bardı. Rayon bolnitsasında eşläüçe vraçlarnıñ mäğnälese az ide, ällä Hoday kuşkannı uzıp bulmıymı — yasalgan operatsiyäläreneñ ikese dä uñışsız bulıp çıktılar. Öçençesenä batırçılık itü mömkin tügel ide. Tämam ayaktan kalgan Sörmäyäne ire kütärep alıp kayttı. Hatını söyäkkä kalıp yabıkkan, ämma yöze-bite haman da yaña kurçak kebek matur hälendä kalgan. Anı kızganudan ire kaçıp-kaçıp yılıy, häsräten kaya kuyarga belmi başlaganın Sörmäyä sizenergä mäcbür ide. Mondıy vakıtta meskennär arakı eçügä kereşälär, ä ire bu yaktan bireşmäde, eçemlekne isnäp tä karamadı. Üzen eşkä birde. Anıñ tırış hezmäte hämmä tirä-yakka belenep ölgerde. Kaygını eşkä çumıp ta yuıp buladır sıman ide. İl eçendä soklanuçısı da, könçese, üçlese dä bar. Bigräk tä Nuriyä äbi yaman tellärdän kurka, şul säbäple dä kızı yanına kön dä diyärlek bara. Läläne tärbiyä itü öçen dä can ata tordı. Ämma üz yortın da barıber taşlıy almadı, ulına ışanıçı bötenläy diyärlek yuk ide. Şulay niçä yıllar buyına yaz dimäde, kış dimäde, közge pıçraklarda da yul yarıp kızına yögerde. Lälä balalar bakçasına yörde, anıñ mäktäp yäşenä dä citep kilgänenä äbise çiksez kuandı. Alardagı ata-analar çakırılıp uzdırıla torgan bäyrämnärneñ hämmäsenä dä Nuriyä äbi üze yörde. Anıñ bu ihlaslıkların tärbiyäçe hatınnar yaratıp beteräme ikän dip uylamadı. Keşelärneñ ber-bersen añlavına ul ışana ide.
Ä berkönne balalar bakçasınıñ işek töbendä ük:
— Tege äbi tagın kilep citkän, tuydırdı inde!— dip äytülären işette, kinät yöräge özelgändäy buldı. Bu kimsenüe aña atna buyı tüşäktä avırıp yatu öçen citä kaldı. Kaytışlıy yulda küpme yıladı, annarı kar buranına kükräklären kuyıp, gorur atlap bardı, yänäse ul hiçber avırlıklarga da bireşmäyäçäk äle! Ämma bireşte. Mıskıllanu anıñ köçen aldı.
Ä ayakka basuına — kızı yanına yögerde. Terlek-tuarga ulınıñ salkınlıgı anı borçımıy ide. Kümäk hucalık malların karap ta tuyıp betäder, añlaşıla!
Könnär yazga avışıp, Nuriyä äbineñ dä küñele üz hälenä kayttı. Läläneñ balalar bakçasındagı bäyrämnärenä ul inde yörergä telämi başladı, şulay da sabıy küñele kuş bulsın öçen barmıyça da kala almıy ide. İnde häzer algı rätkä kerep utırmıy, poçmakka señärgä tırışa, küzgä-telgä çalınmaska itä. Yarıy äle Lälä közgä mäktäpkä kitte. Ukıtuçılar tärbiyäleräk bulalar. Alar bakça hatınnarı kebek söyläşmäslär!
Lälä mäktäptä iñ zihenle häm ölger ukuçı ide. Ul köz matur kilde. İkençe yartısında gına yañgırga kitte. Härber bäyrämgä irtänge yaktan uk, mäktäp açılgançı da kilep citä torgan Nuriyä äbi Dürtençe Oktyabrgä bagışlan tantanaga soñga kaldı. Anda Lälä ukıgan sıynıf kontsert biräse, kız cırlarga, şiğır söylärgä häm biyergä tiyeş ide. Nuriyä äbi bu hakta aldan belep, barmıy kalmam dip söyenep tordı. Läläne urın östendä yatkan änise bäyrämgä böten ihlasın birep äzerläde.
Nuriyä äbigä, ayaklar yöri başlauga, ğadättägeçä yulga çıguı bu könne fayda birmäde. İşep yaugan yañgır, maşinalarnıñ cepşegän tavık hälendäge yalgız keşene utırtmauları anı soñga kaldırttı. Citmäsä, avıl başlarına barıp citkäç, Nuriyä äbi aşıgıp, turıdan, basu buylap kına töşäm dip, tubıktan sazga barıp kerde. Kälüşe suırıldı. Anı köçkä lämnän tartıp çıgardı. Avırlık häm meñ gazap belän genä avılga ireşep, avıl uramındagı salkın kolonka suında ayakların yuıp, kıyafäten iskärmiçä, mäktäpkä betengän surättä barıp kerde. Anıñ östennän şabır-şabır su aga ide.
Kälüşlären salıp, cılı idängä bassa, oyıklarınıñ ükçäläre tişelergä ölgergänen, balçıkları yuılıp betmägänen kürde. Citmäsä anıñ karşına ukuçı usal malaylar cıyılıp, açıktan-açık mıskıllap kölärgä totındılar. Aralarınnan berse, yahşı atlılangan sıman:
— Lälä, äbiyeñ kilde!— dip, kat-kat kabatlap oran saldı.
Halık häm kontsert kuyuçılar şul yakka borılıp, pış-pış itä, köleşkäli başladılar. Alar korıda, cılıda, yahşı häm çista kiyemnärdän idelär şul.
Nuriyä äbineñ karşısına Lälä kilep bastı, äbisen yämsez hälendä kürep mıskıllandı, citmäsä yözen çıttı häm:
— Nigä kildeñ?— dip usal itep endäşte.
Ul kızargan, tämam açuı kilgän häldä ide. İptäşlärenä isä, tagın da avır itep:
— Bu minem äbiyem tügel!— dide.
Annarı kabat:
— Nigä kildeñ? Bar, kaytıp kit! Başka kilmä!— dip, büselep yılap cibärde.
Nuriyä äbi üzeneñ şökätsez kıyafättä buluın şunda tämam añladı, artka çigende. Onıgı Lälä isä üçekläüçe ukuçı balalar arasına kerep yugaldı. Aña bik tä avırdır inde, ğarländerdem bit balanı dip, Nuriyä äbi kıznı yuatırga telägändäy kulın alga, usal malaylarga taba suzgan ide dä, ämma tagın artkarak çigende. Läläne ezläp barsa, tagın da kimsetäsen uyladı. Citmäsä yahşı-yahşı kiyengän, çista häm yuan-yuan hatınnarnıñ, äbiçälärneñ, korı irlärneñ dä zalda rähätlänep avız yırgannarı kürende. Alar kontsert karaudan ayırılgan idelär.
Böreşep betkän, yabık häm gäüdägä keçeräyep kalgan Nuriyä äbi sulı kälüşlärenä tişek oyıklı, beraz cılına başlagan ayakların tıktı. Alarnıñ salkınlıgı anıñ bägırenä ütte. Äbi, bu hälgä dä karamastan, totaş yavıp torgan közge yañgırlı uramga aşıgıp çıktı. Bu räveşendä isän-sau kaytıp citä almayaçagın añlap, kızına taba kitte.
Ul könne Nuriyä äbine kiyäve, maşinasın kabızıp, üze iltep kuydı. Yañgır bulu säbäple basu-kır eşennän irtä kaytkan ikän. Kızınıñ da bäyrämenä bargan, kontsert karauçı halık arasında ul da bulgan.
* * *
Nuriyä äbi dönya belän huşlaşkanda hämmä balasına, bigräk tä onıgı Lälägä bähetle, sälamät, matur ozın gomer teläde. Ul tämam yabıgıp, keçeräyep kalgan, täne söyäk kenä ide. Siksän yäşem tulmasmı dip bik tä ömetlände. Aña, ägär dä şul yäşenä citsä, hökümät digännäre pensiyäsen dä berazga arttıraçak, saklık kassasında alınıp betmi kalıp «yangan» tiyen akçaların da kaytarıp biräçäk ide, imeş. Ämma dönya malı dönyanıñ üzendä kaldı.
Üläse köne aldınnan Nuriyä äbi töş kürde. Bik matur ber ir bala aña kilep kulın suzdı häm min sineñ onıgıñ dip äytkändäy toyıldı. Läläneñ süzlärennän soñ äbineñ küñele vatık ide, şunda kinät tözälgändäy buldı. Anı ul bala «kil, äbiyem, kil» dip üzenä däşäder sıman ide. Nuriyä äbi anıñ kulına totındı. Barmakları şundıy yomşak idelär. Tänenä şul balanıñ yomşaklıgı küçkändäy toyıldı. Güyäki şunda:
— Kara äle, unsigez yäşlek kız buldıñ!— dip tä äytäder sıman ide.
Nuriyä äbi güyäki közgedän üzeneñ suräten häm bik tä yäş ikänlegen, çibärlege belän nur çäçep toruın kürde, moña kuanıp aldı. Äüväle monıñ töş kenä buluın añlamıy yattı. Töşengäç, ozaklap, Allahıga atap dogalar ukıdı. Täharäten bardır dip belep, namaz da kılmakçı ide, küñele şiklände. Su sorarga, biten-kulın paqlärgä teläde. Ämma öydä keşe yuk ide. Şulay da ayagına basarga itte. Başı äylände. Berazdan, häl kergändäy toyılıp, adımnarın caylap, kayda karavat başına, kayda divarga, kayda urındık arkalarına totınıp kına, miç artına kilep, täharät komganın aldı. Aldına olı tabak tartıp kiterep, şunda gına yuındı da, suın çiläkkä buşatıp, tagın meñ mäşäqat belän barıp yattı. Küzläre yomılırga ittelär. Täharäte bozılgançı dip şikkä kilep, üzen dä soñgı köçenäçä cıyılgan hälendä totıp, äüväle aşıgıçlık belän, annarı kabalanmaska tırışıp Korän ayätlären ukıdı, işaräten kiterep säcdä kıldı. Kazaga kalgan namazların da beräm-beräm çıgıp, şulardan soñ inde küñele tämam tınıçlandı. Annarı yarım pışıldap dogalar ukıdı. Vakıtnıñ döreslegen çamalarga itkändäy täräzägä karap aldı. Uramda salkın karlı, kıska könle karañgı kış ayı ide.
Nuriyä äbi kürgän töşen nigäder isenä häterenä alası itte. Anıñ farazınça sabıy uglan bala ul — Gazrail färeştä, ä üzeneñ unsigez yäşlek çibär çagındagı kızga äverelüe — cännätle buluınnan häbär ide. «Min bügen, ällä irtägä kitäm ikän... Bik az yäşälde bit äle!»— dide ul häm, küzlärenä yäş kitermäskä tırışıp, ahirät könen sagınırga tiyeşlegen isenä kertte. Ämma bu dönyalıkta eşläre bik küp kaladır, ülem bolay gına, ciñel häm tiz genä kilmäskä tiyeşter kebek toyıldı.
İmanın yañartıp, dürtençe vakıt namazın ukıganda eştän ulı da kaytıp kerde. Soñgı könnärendä açlı-tuklı yörüläre anı tämam yonçıgan ide bulsa kiräk. Yöze ük suırılıp kalgan. Nuriyä äbi anıñ da hälen añladı.
— Aş peşerep aşa, ulım!— dip kiñäş itte, zägıyf kenä pışıldap.
— Ällä, änkäy, aşıysıñ kilä?— dide balası — kırık yäşlärendäge ir, anıñ yanına kilep.— Häleñ äybätlängändäy kürenä!
— Hodaynıñ eşe inde!— dide Nuriyä äbi, bu yulı süzlären tämam açık itep äytep.
Ulı çınnan da aş hästärenä kereşte. Çäyen dä kaynattı, änisenä dä yasap kiterde. Ämma Nuriyä äbineñ eçäse kilmäde. Hörmät yözennän ber genä yottı da, yararga, beraz soñrakka kaldırdı. Üze ulı hakında uyladı. Anıñ yalgızı niçek yäşär ikänen küz aldına kiterä almadı. İr bala bu qadär dä yomşak holıklı bulmaska tiyeş ide sıman. Citmäsä mäçet kartları da, Sägıydulla da anı çitkä kaktılar şul. Cämäğat belän namaz ukıganında, artkı saftagı Kuştan Hafiz, Nuriyä äbineñ algı saftagı ulınıñ çalbarın mıskıl belän tübän taba tartıp, şudırıp töşerergä mataşkan. Här ike säcdägä kitkändä dä şulay eşlägän. Ämma, täharätem bozıldı dip, Nuriyä äbineñ şuşı yuaş ulı ul könne mäçettän namazsız kayttı, başka hiç kenä dä cämäğat arasına barırga teläk beldermäde. Dindä dä suına töşte. Monıñ öçen anı açulanu mömkin tügel ide. Dönyanıñ nadannar kulında buluın işetkäne bulganlıktan, Nuriyä äbi mulla Sägıydullaga häm anıñ kuştannarına üpkäläde dä, vakıyganı onıtkanday iskärmi yörde. Menä bügen hätere yañarıp:
— Ulım, namazıñnı taşlıy kürmä!— dip endäşte.
Berazdan şuşı süzlären tagın kabatladı. Kat-kat äytte. Şunda gına tavışı ulınıñ kolagına işetelerlek hälgä kilde. Menä bit niçek, süze bar keşe yäşi äle ul!
Ämma ulı barıber dä cavap birmäde. Nuriyä äbi, täharätem kitkänçe dip, tagın da yasiğ namazın ukıp, tämam arıp-talıp küzlären yomdı. Berazdan soñ aldında küper kürde. Ul şundıy kiñ, şundıy yaktı, aña hätta ak keläm dä cäyelgän ide. Nuriyä äbi şunnan atlap kitte dä kitte. Üzenä — unsigez yäş, küñele — şatlık belän tulı, hätere — bähet çülmäge ide.
Ä uramda töne buyına buran kotırdı. Ul açı itep ulıy, ihata-yort tiräsendä nindi poçmak, koyma artı tapsa, şularga sıyınıp yılıy ide. Aşın peşerep, tamagın yalgap algan Nuriyä äbineñ eştän tämam beterenep kaytkan ulı telefonnan, nomerların cıyıp, urın östendäge apası Sörmäyägä kaygılı häbärne citkerde. Bu — isännärneñ yokısız ütäçäk töne ide.
Fevral, 2008 nçe yıl.


text:
Törkiyä -regionnıñ totrıqlılıq êlementı
Törkiyä ilbaşı yäş'lär belän oçraşuda könüzäk mäs'älälärgä tuqtaldı
Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Änkaradağı Millät kitapxanäsendä “Kitapxanä äñgämäläre” programması qısalarında ilneñ törle poçmaqlarınnan cıyılğan yäş’lär belän oçraştı. Anda ilbaşı sorawlarğa cawap birep Finlyandiyä häm Şveśiyäneñ NATOğa kerü mäs’äläsenä dä tuqtaldı. Ärdoğan separatist terrorçı oyışma PKK/YPGne üzenä sıyındırğan älege ike ilneñ ittifaq’qa quşıluına qarşı çığaçaqların äytte. Monnan tış, ul Şveśiyäneñ Törkiyägä sankśiyä kertüen dä xäterlätte.
Ärdoğan NATOnıñ iminlek oyışması buluın assızıqlap bolay däwam itte: “Mondıy iminlek oyışması êçendä terrorçı oyışmalarnıñ buluın qabul itä almıybız. Şuña kürä nıqlı räweştä bu säyäsätebezne däwam itäçäkbez. Finlyandiyä belän Şveśiyäneñ NATOğa kerüenä “yuq” diyäçägebezne tiyeşle keşelärenä söylädek häm yulıbıznı şulay däwam itäçäkbez”.
Ärdoğan Rusiyä-Ukraina suğışı belän bäyle sorawğa cawap birde. Ul Törkiyäneñ älege ike däwlät belän bäyle balanslı säyäsät alıp baruın, däwlät başlıqları Vladimir Putin häm Volodimir Zelenskiy belän bäyläneşlärne qubarıp atarğa cıyınmawların assızıqladı. Ul ikese belän dä telefon aşa söyläşülär alıp baruın äytte. “Çönki yaña bötendön’ya suğışı kilep çığuınıñ regionıbızğa da, dön’yağa da hiç faydası yuq,”-dide ilbaşı.
“Regionda totrıqlılıq êlementı bulırday däwlät bar ikän, ul - Törkiyä, monı saqlarğa telibez,”-dip söyläde Ärdoğan.
Bäyläneşle xäbärlär
Şveśiya: “Törkiyäneñ terror borçılularına bik citdi qarıybız”
Şveśiya tışqı êşlär ministrı Ann Linde Törkiyäneñ terror mäs’äläsendäge borçılularına bik citdi qarawların äytte
Altun: "Bez tınıçlıq öçen tırışırğa tiyış"
İlbaşı idaräseneñ êlemtä başlığı Fahrettin Altun Rusiyä-Ukraina suğışında Törkiyäneñ här şartta maqsatınıñ ğadel tınıçlıqqa öleş kertü buluın belderde
Çavuşoğlu qurqınıçsız transport yullarınıñ möhimlegenä basım yasadı
Törkiyä Tışqı êşlär ministrı Mäwlüt Çavuşoğlu Rusiyä-Ukraina suğışı arqasında aşlıq töyälgän tankerlarnıñ portlardan kitä almawı belän bäyle bularaq: "Daimi häm qurqınıçsız transport liniyalarınıñ ni qadär möhim buluın şuşı krizista tağın ber qat kürdek”


text:
Kezlev
Kezlev (ukraince ЄBпaTopiя, rusça EBпaTopия) — Qırımnıñ şimaliy ğarbındaki deñiz yanında bir kurort şeeridir.
Ealiniñ sayısı 103 biñ kişi, yazlıq mevsimde ise bir qaç kere ziyade olıp arta. Er yıl mında raatlanmaq ve tedaviylenmek içün qararnen 1 million kişi kele.
Qırımnıñ Kezlev regıonı — Kezlev şeer şurasına boysunğan yer, terkibinde Kezlevden ğayrı Yalı Moynaq, Novoozörnoye ve Mirnıy qasabaları bar. Region ealisiniñ sayısı 117 565 kişi (2001 senesi)
Evelki adiseler[deñiştir | kodunı deñiştir]
Kezlev etrafında keçirilgen arheologik qazılmalar şimdiki şeer yeri ve etrafında insanlar atta milâttan evel 3 biñyıllıqta yaşap kelgenini tasdıqlay. Mında başta tavrlar, kimmerliler, soñra ise — yunanlar yaşap keldiler. Şeerniñ qadimiy adını – Kerkinitida yunanlar qoydılar. Skitlernen cenkler zarfında Kerkinitida skit ükümranlarınıñ akimiyetine bir qaç kere tüşken edi. Şeer milâttan evel tahminen II—III asırlarda yoq oldı.
Şimal-ğarbiy Qırımnıñ Erte Orta asırlar tarihı arheologlar ve tarihşınaslar tarafından az tetqiq etilgen.
Köçebe halqlar (hunnular, bulğar türkleri, hazarlar, peçenekler, qıpçaqlar) bir-birlerini almaştırıp ta soñra apansızdan ğayıp olıp Qırımnıñ qadimiy toprağında öz askerleriniñ qabirleri ve qurğanlar üstlerinde eykeller qaldırdılar.
Tarih[deñiştir | kodunı deñiştir]
Şeerniñ temeli qoyulğanı. Orta asırlar ve Qırım Hanlığınıñ devri[deñiştir | kodunı deñiştir]
1475 senesi osmanlılar Qırımnıñ yalı boyunı fetih etkenden soñ şimdiki Kezlev yerinde türkler yahşı pekitilgen qaleni qurdılar da onıñ adını Gözlev qoydılar. Bu adınıñ etimologiyası aydın degil, lâkin qırımtatar közlü ev söz birikmesinden çıqqan degen versiya bar.
XVI asırda Gözlev büyük ticariy qale şeeri olıp qaldı. Onıñ limanına Anadoludan gemiler kelip turğan ediler. 1552 senesi I Devlet Geray han idare etken zamanında Gözlevde Qırımnıñ eñ büyük ve muazzam camisi qurula — Han Cami (Cuma Cami). Cami leyhasını tizüv han İstanbulda mimar Hoca Sinanğa sımarladı. Han Camisi dünyağa belli mimar Hoca Sinannıñ eseridir.
Kezlev Rusiye İmperiyasınıñ terkibinde[deñiştir | kodunı deñiştir]
Rusiye Qırımnı basıp alğan soñ Gözlevge uyezd şeeri statusı ve yañı ad berildi. Qadimiy Pontnıñ çarı VI Mitridat Yevpator şerefine şeerni Yevpatoriya dep adlandırdılar.
Zemane[deñiştir | kodunı deñiştir]
Şeerniñ cenübiy ğarbında kurort rayonı bar. Şarqında eski şeer buluna. Bu rayondaki bazı evler 300 yıl qadar eskilikli. Şeerniñ ğarbında Moynaq gölü, şarqında ise Sasıq gölü bardır. Şimalinde sanayı işhaneleri bulunalar.
Kurort[deñiştir | kodunı deñiştir]
Tabiat faktorları[deñiştir | kodunı deñiştir]
Tabiat faktorlarından bularını qayd etmek kerek: unikal çamur ve rapa, deñiz ve mineral suvları, ava ve küneş, qum ve şifaiy ösümlikler.
Qumlu plâjlar
Şeer ve etrafındaki yalı boyunda bir çoq ufaq qumlu plâjlar bar. Şeerden ğarpqa taba bir sıra pansionat, sanatoriy ve pioner lageri uzana.
Yımşaq iklim
Kezlev – eñ küneşli şeerlerden birisi. Yaz ortası iyül-avgustta suv arareti +23 °C-den +26 °C-ge qadar deñişe. Mayıstan oktâbrgece suv arareti +15 °C-den 22 °C-ge qadar deñişe.
Mında qış künleri adet üzre issi, ekseriy allarda ayazsız. Avanıñ yıllıq orta arareti +11 °C.
Mahsus itibarğa lâyıq yerler[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Kezlev Han Camisi
- Dervişler tekiyesi
- Türk amamları
- Qaray (Karaim) kenassaları
ve digerleri.
Naqliyat[deñiştir | kodunı deñiştir]
Kezlevden Qırımnıñ başqa şeerlerine minip yürüv avtobuslar ve trenler vastasınen amelge keçirile, bundan da ğayrı deñiz vastasınen. Şeerde tramvaylar, avtobuslar ve marşrut taksiler bar.
Avtovokzal: İnternatsional soqağı, 124. Telefon nomerası: 61-690.
Demiryol vokzalı: Vokzal yanındaki meydan. Telefon nomeraları: 51-411 (malümat berici bölük); 13-320 (servis merkezi).
Bağlantılar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Kezlev şeer şurasınıñ resmiy saytı (Rusça)
- Kezlevnıñ resmiy forumı 26 fevralniñ 2007 s. arhivlengen. (Rusça)
- Yalı Moynaq rayonınıñ haritası 13 mayısnıñ 2007 s. arhivlengen. (Rusça)
- Qaray kenassası adlı mimarcılıq kompleksi 11 martnıñ 2007 s. arhivlengen. (Rusça)
Atıflar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.


text:
Kreml nezareti altındaki Qırım memurları İnternette ilhaq etilgen Qırım aqqında «propaganda tarqatmaq» içün qırımlı genç nesilni celp etmek istey, dep yaza «Novıy den» informatsion agentligi. Qırımnıñ rusiyeli tasil, ilim ve gençlik naziriniñ muavini Konstantin Alikin, yarımadanıñ ayatınen alâqalı musbet haberlerniñ eksikligi – yarımadanıñ yerli KHV esas probleması olğanını ve onı hususan, «Mediagvardiya» leyhasınıñ genç iştirakçileri çezmege yardım eter dep ayta.
Daa evel «Artek» balalar lageriniñ yolbaşçıları Rusiye Taqiqat komitetinen ortaqlıq añlaşması tizgen edi. 2018 senesi zarfında rusiyeli müessise, gençlerni işbu zenaatnen meraqlandırmaq maqsadınen lagerde«Genç taqiqatçı» tasil programmasını amelge keçirmege planlaştıra.
Qırım uuquqimaye gruppasınıñ mutehassısı İrina Sedova, qırımlı ösmürlerni çeşit türlü yollarnen söz tutqan rusiyelilerge aylândırmağa istegenlerini qayd ete.
Rusiyeli ükümet şahsiyetni ğayıp etip, tenqidiy fikirlerge qadir olmağan nesil terbiyelemege ıntılmaqtaİrina Sedova
– Qırım gençlerini Rusiye Federatsiyası ayatınıñ çeşit türlü saalarına celp etmege areket ete. Men añnıñ arbiyleştirilüvinen bağlı tedqiqat keçirgen vaqıtta, bunıñ içün çeşit seviyedeki bücetlerden büyük paralar ayırılğanını kördim. Yaşlarnı Rusiye ordusına, şimdi ise «Mediagravdiya» denilgen bazı propagandistik küçlerge hızmet etmege meyil etile. Eñ muimi şu ki, Rusiye ükümeti şahsiyetni ğayıp etip, tenqidiy fikirlerge qadir olmağan nesil terbiyelemege ıntılmaqta. Balalar arbiy areketlerde iştirak etrkende, üstlerine unifortma kiyip yüreler. Bunıñ episi nefret ve duşmanlıq tili propagandası refaqatında yapıla. Bir de şöyle bir deşet qarışma mevcut: rus provoslav kilsesi «provoslav taqiqatçılar» içün grantlar ayıra. Qırımda arbiyleştirilüvnen oğraşmağanlarnı cedvelge almaq qolayca. Ukraina bu propagandağa qarşı turmaq kerek.
«Ukraina informatsion ordusı» leyhasınıñ koordinatorı olğan Svâtoslav Batov, rusiyeli ükümet Qırım balaları içün telükesizlik zenaatını cazibeli etip köstermek maqsadınen, elinden kelgen er şeyni yapmağa tırışqanını qayd ete.
Kelecekte birisi politsiyada, Rosgvardiyada hızmet etmeli, OMON ve FSBge kirip çalışmalı. Onıñ içün balalarğa küç strukturalarına nisbeten sevgi aşılamağa ıntılalarSvâtoslav Batov
– Rusiye bu meselege pek keniş yanaşa: Qırımnıñ haber meydanını deyerlik bütünley temizlemeknen beraber, ealini bile deñiştire. Onıñ içün, rusiyeliler özlerinen beraber uzlaşuv zihniyeti ketire, rusiyeli ösmürler Qırımlı aqranlarına olarğa aşılanğan mefküre vastasınen tesir ete. Bunen bir sırada rusiyeli propaganda etrafta er kes duşman olğanı ve cenkke azırlanmaq kerek olğanı ve sairege işandıra. Kelecekte birisi politsiyada, Rosgvardiyada hızmet etmeli, OMON ve FSBge kirip çalışmalı. İşte bunıñ içün balalarğa küç strukturalarına nisbeten sevgi aşılamağa ıntılalar, ihtimal böyleliknen, başqa saalarda inkişaf etmege fursat bermeydirler. Qırımda ilk-evelâ yüksek aylıqları sebebinden uquqqoruyıcı organlarda ösüv pek cazibeli olıp körüne.
Ukrainalı psiholog Larisa Voloşina propagandadan raatsız olğan ana-babalarğa evlâtlarına kerçek degerliklerni yımşaq bir tarzda añlatmaqnı tevsiye ete.
Rusiyeliler sovet qalıplarına binaen areket ete – olar balalarnı ailesinden qoparmağa tırışaLarisa Voloşina
– Rusiyeliler sovet qalıplarına binaen areket ete – olar balalarnı ailesinden qoparmağa tırışa. Meselâ, mektepte böyle propaganda başlanğanında, o ciddiy maneviy ekilenüvnen qarşılaşa. Ana-babalar balağa tazyıq yapmamalı – muqayıtlıqnen umuminsaniy degerlikler aqqında ikâye etmeli, tenqit etmege ve aqibeti aqqında tüşünmege ögretmeli. Balanıñ ictimaiy ağlardaki saifesine kirmege fursat tapılsa daa da yahşı olur, ancaq bunı yardım ve qorçalav maqsadınen ve yalıñız onıñ razılığınen yapmalı. Eger ana-babalar özleri şaşmalap propagandağa inansa, ösmür olarnen qızğın munaqaşalarğa kirmesine acet yoq. O, maneviy ceetten özüne yaqın olğan muitni qıdırmalı, bu ise, bir sanat tögeregi ya da meraq ceetinden birleştirgen diger bir birleşme olması mümkün. Rusiye hususan Qırımda propaganda meselesinde ziyade ğayret köstere, lâkin yerli sakinlerniñ bu zıqıdan özlerini saqlap qalması pek muimdir.
Tatyana Kurmanova.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Teşebbüs gruppası Ukraina Nazirler kabineti içün latin urufatında qırımtatar elifbesiniñ tasdıqlanması boyunca qanun leyhasını işlep çıqardı. Qarar Ukraina ükümetine teslim etilmesi içün azırlanıla. Bu aqta iyün 1-de Kiyevde keçirilgen matbuat konferentsiyasında Ukraina tasil ve ilim naziriniñ mesleatçısı Elhan Nuriyev ilân etti, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Şimdiki vaqıtta Tasil ve ilim nazirliginden Adliye nazirligine mektüp teslim etildi, olar ise Ukraina Milliy ilim akademiyasınıñ akademik institutlarına muracaat etmeli. Bütün bu protseduralardan keçemiz, Nazirler kabineti içün leyhamıznı azırlaymız, onı Vladimir Groysman imzalamalı», – dep añlattı Nuriyev.
Teşebbüs gruppasınıñ azaları leyhanı ileriletmek içün cemaatçılıqqa ve Ukraina Haber siyaseti nazirligine de muracaat etti.
«İşbu elifbeniñ malümat cenkinde, içtimaiy cenkte ne içün müim olğanını añlamağan adamlarğa, bu cümleden ükümette olğanlarğa bu malümatnı bildirmek kerekmiz», – dep ayttı O.P.A.D. Tışqı siyaset tedqiqatı merkeziniñ müdiri Sergey Parhomenko.
«Rusiyeniñ assimilâtsiya elementleri olğan ve Rusiyege öz areketlerini devam etmege yardım etecek element olğan bir çoq rıçağı bar... Bu ise, adamlarğa Rusiye tarafından işğal etilgen territoriyalarda ayaqqa turmağa ve Qırımnıñ Ukrainağa qaytaracaq küreşni başlamağa yardım etecek bir adımdır», – qayd etti o.
Ekspertler qırımtatar tili fonetikası kirill urufatına ait olmağanını ve bu til UNESCO tarafından ğayıp olğan ve qorçalavnı talap etken bir til olğanını hatırlattı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Hunnar
Бy MәkaләHeң kиpилл әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Hunnar (Ğunnar) Törki qäbilälär berläşmäse. 2.-4. yözlärdä Könçığış Ural töbägendä Üzäk Asiädän çıqqan Hunnular belän cirle Sarmat häm Uğır qäbiläläre qatnaşında oyışa. 370. yıllarda Hunnarnıñ könbatışqa taba xäräkät itä başlawı Xalıqlarnıñ oluğ küçeneşenä etärgeç bula. Qarşılıq kürsätkän qäbilärne yawda ciñä-ciñä Könbatış Awrupağa barıp citälär, üz bilämälären İdeldän başlap Dunay yılğası buylarına qädär cäyelderälär. Ayıruça dan-şöhrät qazanu çorları Attila citäkçelege däwerenä turı kilä. Anıñ wafatınnan soñ (435.) Hunnar qäbiläläre berläşmäse berniçä öleşkä tarqala.


text:
Ekinci cian cenkinde 88 yeudiy balasını qurtarğan qırımtatar qadını aqqında qırımlı olğan Ukraina rejissöri Ahtem Seytablayevniñ «Onıñ yüregi» yañı filmini iyün ayında çıqarmağa başlaycaqlar. Mayıs 17-de Kievde keçken matbuat konferentsiyasında çıqaruv gruppa iştirakçileriniñ aytqanlarına köre, film oyuncıları tarafından, em de çıqaruv yerlerge köre milletlerara olacaq, dep bildire Qırım.Aqiqat.
«Oyuncı erkânımız halqara. İsrail, Sırbistan, Ukraina, qırımtatar oyuncıları... Bu ikâyeni añlatacaq İtshak ihtiyarınıñ rolüni «İdişpil» teatriniñ qurucısı, belli İsrail oyuncısı Şmuel Atsmon oynacaq», – dep levhanıñ rejissöri Ahtem Seytablayev ayttı.
Baş rolge yaş ukrainalı oyuncı davet etildi, onıñ adını şimdilik gizli tutalar.
Seytablayevniñ aytqanına köre, Qırımda filmni çıqarmaq imkânsız olğanından büyük qısmı Gürcistanda çıqarılacaq.
«Gürcistanda Qırım parçasını taptıq», - dep ayttı rejissör.
Filmni İsrailde de çıqaracaqlar. 25 çıqarma künü planladılar.
Beklemelerge köre, 2017 senesine qadar film üzerinde iş bitecek.
«Onıñ yüregi» ukrain tilinde olacaq. Amma filmde alman, qırımtatar ve rus tilleri yanğıracaqtır. .
Filmniñ büceti – 31 million grivna. Olardan 10 mln grn Ukraina devleti ayırıp berecek, 7 mnl grn ödendi. Qalğan paralarnı, qanunlarğa binaen, film üzerinde işler bitken soñ ödenecek.
Filmniñ stsenariyi XX asırnıñ tarihiy adiseleri esasında quruldı ve Ekinci cian cenkinde ölümge mahküm olğan 88 yeudiy balasını qurtarğan Saide Arifova adlı qıznı añlata. Ayatı telükede olsa da, balalarnı evine alıp, İslâm ve Quran adetlerine ogretti, qırımtatar balaları olaraq dep köstere edi.


text:
Qırımda "Rusiye ordusını itibardan tüşürüv" ile qabaatlanğan faal Sergey Akimovnı Qırımdaki Rusiye FSB-si bölügine ketirip, sorğuğa çekkenler. Bunı Akimov Qırım.Aqiqatqa haber etti.
Akimovnıñ aytıp bergenine köre, martnıñ 31-nde onı Rusiye İİN Esktremizm ile küreş merkeziniñ hadimleri Rusiye FSB-siniñ bölügine ketigenler. Bu, Rusiye polisi Akimovnıñ maşnasındaki cenkke qarşı plakat içün oña qarşı memuryi protokol tizgen soñ olğan.
Faal, rusiye quvetçileri manşasını baqıp çıqqanlarını bildirdi. FSB-de onı 8 hadim sorğuğa çekken.
Resmiy olaraq, Rusiye FSB-si ve İİN Akimovğa diar er angi bir areket aqqında malümat bermedi.
Akimov, Ukrayinada "Rusiye ordusını itibardan tüşürüv" aqqında memuriy protokol boyunca mahkeme qararını beklegenini haber etti.
Haber etilgeni kibi, Akimovğa 30 biñden 50 biñge qadar para cezası berile bile.
Rusiyeniñ nezaretinde olğan Qurman rayon mahkemesi saba Qırımda küyeçirilgen tintüv vaqtında yaqalanğan Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâğa 40 biñ ruble para cezasını berdi. O, Rusiyeniñ Ukrayinağa cenki vaqtında "Rusiye ordusını itibardan tüşürüv" ile qabaatlandı.
Ukrayinağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Mesken rayonlarğa top, çoqlu ateş sistemaları ve ballistik raketalar vastasınen ateş açıla. Rusiye ordusınıñ zırhlı tehnikası Kıyiv ve Rusiye sıñırına yaqın bir qaç vilâyet merkezini sarıp almağa tırışa.
Rusiye Ukrayinağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d3enufiq6nhnir.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırımnıñ Bağçasaray şeerinde politsiya «Han-Çayır» 6-ncı mikrorayonınıñ sakinlerine Oraza bayramını qayd etmege yasaq etti, dep haber ete QHA.
«Adam az olsa, köylerde bayramnı qayd etmege yasaq degil», dep yaza haber agentligi.
Keçken yılları 6-ıncı mikrorayonnıñ camisi yanında Oraza ve Qurban bayramlarında kütleviy tedbirler keçirile edi. Onı yerli faaller Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yardımı ile keçire ediler.
Bağçasaray musulmanları çaresini taptılar – Mir soqağındaki çoq qatlı evlerniñ qırımtatar sakinleri mesken yerde bayram ötkermege qarar aldılar.
Oraza bayramı – Ramazan ayınıñ bitmesini ifadelegen bayramdır. Onı bir qaç kün boyunca qayd eteler. Qırımda cuma künü, iyül 17-de, tatil ilân etilgen edi.


text:
«Qırım birdemligi» koordinatorı ve cemaat imayecisi Mustafa Seydaliyevge qarşı Rusiye Memuriy uquq bozma qanunnamesiniñ 20.1.1 maddesine binaen memuriy protokol tizdiler. Birleşmeniñ malümatına köre, Seydaliyevge rus polisi şaatlarnen kelgen.
Polis hadimi Qırımda kütleviy tedbirler yasaq olğanını, prokuratura ise qırımtatarnıñ bir kişilik piketine cevap bermesine talap etkenini bildirgen.
Seydaliyev Rusiye Anayasasınıñ 51-nci maddesine atfı etip, şaatlıq etmekten red etken. Soñra polis hadimi protokol tizgen, birleşmeniñ koorndinatoır ise, aqları ve mecburiyetleri añlatılmağanını ve talap etkenine baqmadan bir terciman ketirilmegenini bildirgen. Qanun qoruyıcı organlarnıñ hadimi protokolnı mahkeme yollaycağını ve Seydaliyevge mahkeme celpnamesi kelecegini aytqan.
Poliste bu vaziyetni tefsir etmediler.
Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonında rusiye quvetçileri "Qırım birdemligi" teşebbüsiniñ koordinatorı Mustafa Seydaliyevniñ qayd etilgen yerine keldi.
Rusiye quvetçileri qırımtatar faalleri Aziz Karahalilov ve Arsen Yakubov, “Qırım birdemligi” cemaat birleşmesiniñ koordinatorı Mustafa Seydaliyev ve mühbiri Emin Rustemovnı ziyaret etip, olarğa “Qırım Cumhuriyetinde yüksek azırlıq vaziyeti” rejiminiñ tayin etilmesi sebebinden mitingler keçirilmesiniñ ve ziyaret etilmesiniñ yasaq etilmesi aqqında tenbi vesiqasını berdiler.


text:
Jeksenbide Äzirbayjanda kezekten tıs parlament saylauı ötti. Eldiñ Ortalıq Saylau Komissiyası berilgen 87 payız dauıstı eseptegennen keyin qazir bilik..
Mısır qauipsizdik küşteri Kair qalasındağı Türkiyanıñ «Anadolı» aqparattıq agenttiginiñ bölimşesine basıp kirip, 1 türkiyalıqtı qamtığan 4 qızmetkerdi..
Bügin Türkiya prezidenti Rejep Tayıp Erdoğan AQŞ-qa resmi saparmen attandı. Birer apta bwrın AQŞ prezidenti Donal'd Tramp telefonda söylesu kezinde Tü..
Keşe, 22 qazan küni Ahmet YAssaui universitetiniñ Euraziya ğılımi-zertteu institutı Türkiyanıñ Almatı qalasındağı Bas konsuldığımen birlese otırıp, «T..
Ankarağa barğan AQŞ delegaciyası Türkiyanıñ kürd qarulı küşterine qarsı şabuılın uaqıtşa toqtatuğa köndirdi. AQŞ vice-prezidenti Mayk Pens jasağan mäl..


text:
2014 senesi dekabr 28-den 2015 senesi yanvar 2-ne qadar «Çonğar» kiriş noqtasında memuriy sıñırdan tahminen 2 biñ insan keçti.
Bunı öz Facebook saifesinde Qırım naqliyat naziri Anatoliy Tsurkin bildirdi.
«Añqav qomşularnıñ aytqanına baqmadan, Qırım Naqliyat nazirligi yolcularnı kendi ve yabancılarğa bölmey, vatandaşlarğa tuvğanlarına barıp çıqmağa yardım ete»,– dedi Tsurkin.
Onıñ sözlerine binayen, 2014 senesi dekabr 28-den 2015 senesi yanvar 2-ne qadar Canköy şeerinden Çonğarğa 802 yolcu, Aqmescitten Novoalekseyevkağa – 937 yolcu ketirildi. Qırımğa 1936 yolcu keldi.
Tsurkinniñ malümatına köre, bufer zonasında avtobus yüre.
Belli olğanı kibi, 2014 senesi dekabr 26 künü «Ukrzaliznıtsâ» Qırım ile demir yol alâqasınıñ toqtatılması aqqında ilân etken edi, bunıñ ile yarımadağa qatnağan halqara trenlerni lâğu etti. Qırım yönelişi boyunca qatnağan trenler Novoalekseyevka ve Hersonğa qadar yüre.
Yolcular Qırım-Herson sıñırından öz başına ya da maşina vastası ile keçmege mecbur edi. Bufer zonasında yürgen avtobuslarnı yolcular körmeyler.


text:
Ukrayina prezidenti Volodımır Zelenskıy bir daa Ğarpnı Ukraina üzerindeki semanı Rusiyeniñ arbiy aviatsiyası içün qapatmağa çağırdı ve Rusiye raketaları tezden NATO memleketleriniñ topraqlarına tüşecek, dep tenbiledi.
Zelenskıy bunı martnıñ 13-nde aqşam Lviv vilâyetinde Halqara Barıştırıcı ve telükesizlik merkezine Rusiyeniñ avadan darbesini izaatlap yapqan muracaatı vaqtında ayttı.
"Anda Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligine tehdit ete bilecek iç bir şey yoq edi. Ve anda episi olıp 20 kilometr uzaqlıqta NATO sıñırıdır. Keçken sene men NATO liderlerini açıq şekilde tenbilegen edim: Rusiyege qarşı qattı sanktsiyalar olmasa, o cenk başlaycaq. Aqlı edik... Şimdi de kene tekrarlayım: eger siz bizim semamıznı qapatmasañız, Rusiye bombalarınıñ siziñ topraqlarıñızğa tüşmesi zaman meselesidir", - dedi prezident.
Fevralniñ 24-nde saba saat 5-te Rusiye prezidenti Vladimir Putin «DNR» ve «LNR» gruppirovkalarınıñ «muracaatından» soñ Donbasta «mahsus operatsiya» başlatqanını ilân etti. Bundan soñ Kyiv, Harkiv, Odesa, Kramatorsk, Berdânskta patlav ve raketa darbeleri aqqında haber etildi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy umumiy seferberlik buyruğını imzaladı. Ğarp memleketleri Ukrainağa yapılğan ücüm sebebinden Rusiyege qarşı yañı sanktsiyalarnı qullanıp başladı.
Doğrudan ücümge baqmadan, Kreml Ukraina işğali niyetini inkâr ete. Rusiye Mudafaa nazirligi Ukraina tarafınıñ tüşürilgen Rusiye uçaqları, patlatılğan zırhlı tehnika, Rusiye arbiyleriniñ ölümleri aqqında malümatını red ete ve Ukraina şeerlerine ateş açılmay, dep bildire.
Rusiye Mudafaa nazirligi Ukraina tarafınıñ tüşürilgen Rusiye uçaqları, patlatılğan zırhlı tehnika, Rusiye arbiyleriniñ ölümleri aqqında malümatını red ete ve Ukraina şeerlerine ateş açılmay, dep bildire. Başta Rusiye arbiyleri ölgenini inkâr ettiler. Amma fevralniñ 27-nde Rusiye Federatsiyası Mudafaa nazirliginiñ resmiy vekili İgor Konaşenkov Ukrainada ölgen ve yaralanğan Rusiye askerleri bar, dep ayttı. Sayısını aytmadı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: rukrymr.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Herson vilâyetiniñ azat etilgen topraqlarınıñ sakinlerine qışnı Ukrayınanıñ diger regionlarında keçirmek kerek, dep bildirdi vilâyetniñ arbiy memuriyet yolbaşçısı Yaroslav Yanuşeviç sentâbrniñ 19-nda.
«Azat etilgen topraqlarnıñ vaziyetine emiyet berip, qışqa Zakarpattâ, Hmelnıtskıy ve Jıtomır vilâyetine tahliye olmağa tevsiye etemiz. Hususan balalı ve az areket etken insanları olğan qorantalar aqqında aytıla», – dep yazdı Yanuşeviç Telegram kanalında.
O, vilâyet akimiyetiniñ sıcaq ağına muracaat etip, tahliye olmağa istegenini bildirmege tevsiye etti.
«Vilâyetniñ arbiy memuriyetine muracaat etip, gumanitar ihtiyaclarıñıznı bildiriñiz. Vaqtınca köçken şahıs statusını alğan soñ devlet büyükler içün 2000 ğrıvnâ, saqat insanlar ve balalar içün 3000 ğrıvnâ maddiy yardım töleycek», – dep qoştı Yanuşeviç.
Sentâbrniñ 12-nde «Yug» operativ komandanlığı soñki vaqıtları Ukrayına Silâlı quvetleri Herson vilâyetinde beş mesken yerni işğalden azat etti, dep bildirdi: Vısokopillâ, Novovoznesenske, Biloğirka, Suhıy Stavok ve Mırolübivka. «Yug» komandanlığınıñ Ukrayına arbiyleri umumen 13 mesken yer azat etildi, dep bildirdi.
Ukrayına arbiyleri aman-aman bütün Herson vilâyetinde ateş kontrolini pekitti, dep bildirdi.
Rusiye Mudafaa nazirligi Ukrayına Silâlı quvetleriniñ cenüpteki qarşı ücümini tanıdı, lâkin «büyük ğayıplar» sebebinden «olmadı», dep bildirdi. Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov Ukrayına Silâlı quvetleriniñ ücümini «yalan haber» dep adlandırdı.
Sentâbrniñ 19-nda Amerika Cenkni tedqiq etüv institutı (ISW) bildirgenine köre, Herson vilâyetindeki Ukrayına qarşı ücümi ileriley, Rusiye ordusınıñ onı yavaşlatmağa ve mudafaa içün kelişken yerge çekilmege tırışqanına oşay.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Şımkentte Naurız merekesine oray wyımdastırılğan is-şaralarğa jergilikti byudjetten qanşa qarjı bölingeni 19 naurızdan beri qoğamda qızu talqılanıp ja..
Naurız meyramı men Täuelsizdiktiñ 30 jıldığına oray Şımkent qalasında ötken aytıstıñ byudjeti men jwmsalu barısı bwlıñğır. Megapolistiñ memlekettik q..
Qazaqstan öneriniñ jaña tarihında twñğış Grammy sıylığın Pavlodar öñiriniñ tuması Imanbek Zeykenov qanjığaladı. Älemdik muzıka bağıtındağı aytulı sıy..
Bügin köktemdegi barşa mereke ataulınıñ bastauı – 8 naurız halıqaralıq äyelder küni. Osı bir ataulı mereke, äsirese elimizdegi jwrtşılıqqa nağız kökte..
Älemdik klassikanıñ twnığı, tamırı tereñde jatqan aytulı tregediya, Şekspir şığarmaşılığındağı kürdeli oy men auqımdı astardı arqau etken tragediya «M..


text:
CaйTиMиздarи элekTpoH kиToблapHи 3 ycyлдa ўқиш MyMkиH: kitobxon Moбилb android-илoBacи opқaли, kitobxon windows-дacTypи opқaли ëkи caйTдa oHлaйH paBишдaБaTaфcил
KeTMa-keTлиk бўйичa TaBcия: caйTдa қaHдaй pўйxaTдaH ўTиш, caйTдarи шaxcий ҳиcoбHи қaHдaй Tўлдиpиш MyMkиH, kepak бўлraH kиToб yчyH қaHдaй TўлoBHи aMaлra oшиpишБaTaфcил
ҲypMaTли Myaллифлap: CaйTиMиздa acapлapиHrиз жoйлaшTиpилишиHи (ëkи caйTдaH ўчиpилишиHи) иcTacaHrиз биз билaH шapTHoMa Tyзиш yчyH бoғлaHишиHrизHи cўpaйMизБaTaфcил
Arap MeH ЎзбekиcToHдa бўлMacaM, қaHдaй қилиб kиToб coTиб oлишиM MyMkиH?
HиMa yчyH PDF-фopMaTиHи юkлaб oлoлMaйMaH?
ИHTepHeTcиз kиToбHи қaHдaй ўқиш MyMkиH?
Ba бoшқa caBoллapиHrизra бизHиHr жaBoблapиMиз
T.C. CиTMypaToB Z.K. Tajekeev, Q.T. Nurmanov
2018
Қopaқaлпoқ
428
978-9943-5059-3-3
MaBжyд эMac.
БyюpTMa yчyH: (90) 959-25-26
56000 cўM
Bul oqiw-qollanba Mámleketlik bilimlendiriw standartlan tiykarincla dúzilgen oqiw bagdarlamasma muwapiq tayarlangan bolip, onda buxgalteriya esabí pániniñ predmeti, obyektleri hám principien, pul qarjilan hám valyuta operaciyalanniñ esabí, miynet hám xizmet haqmi esapqa aliw, tovar-materialliq zapaslardiñ esabí, investiciyalardiñ esabí, tiykargí qurallardiñ esabí, materialliq emes aktivlerdiñ esabí, ónim (jumis, xizmet)lerdi óndiriw hám satrw menen baylanish qárejetlerdiñ esabí hám ónimlerdiñ ózine túser bahasi kalkulyaciyasi, tayar ónimler hám olardi satiwdiñ esabí, menshik kapital esabí, finans nátiyjesiniñ esabí, esabatti duziw hám tapsinw boyinsha temalarga kcñ orín berilgen. Bul temalar Ózbekstan Respublikasi «Buxgalteriya esabí haqqinda»gi Nizamniñ jaña redakciyasi tiykarmda hám Buxgalteriya esabiniri milliy standartlan talabina sáykes túrde jazilgan bohp, esaplawlarda schyotlar jobasi boyinsha magliwmatlar kórsetilgen.
Oqiw-qollanba social-ekonomika fakulteti studenleri, yagmy, buxgalteriya esabí hám audit, ekonomika, finans bagdan bakalavrlar hám sáykes nsi qánigeliklerdegi magistrantlar, aspirantlar ushin arnalgan. Oqiw qollanbadan kárxana hám firmalardiñ buxgalterleri, finansistleri, ekonomistleri, sonday-aq basqa da qánige hám basshilar paydalansa boladi.Bul oqiw-qollanba Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, social-ekonomika fakultetiniñ «Buxgalteriyaliq esap hám audit» kafedrasi professor-oqitiwshilari tárepinen tayarlanip, usi kafedranirt májilisinde dodalandi hám kafedraniñ usinisi menen Qaraqalpaq mámleketlik universiteti keftesiniñ 2017-jil, 4-iyul kúngi qarari 10/7. 3-sanli bayanlamasi menen baspadan shiganwga usinildi.


text:
«Krımenergo» müessisesi qazaiy cedvelni işke tüşürgen soñ yarımadanıñ bazı şeer ve rayonları bir qaç saatke elektriksiz qaldı.
Açuvlanğan adamlar fikirlerini içtimaiy ağlarda bildirdiler.
«Menim evimde tam 7 saat devamında ışıq yoq edi. GUP «Krımenergo», bu serttir» – dep yazdı Aqmescit sakini Zera Emirsuin cuma künü, dekabr 19-da, aqşam Facebook saifesinde.
Alupka sakini Sergey Psarev onıñ evinde elektrikler 6 saat olmağanını bildirdi. «6 saat devamında aç ve üşügen balalar ışıqsız oturdılar! Kim mesülietli? Böyle bir şey 15 yıl devamında olmadı!», – dep açuvlana Psarev.
Qayd etmeli ki, cumaertesi künü, dekabr 20-de, Aqmescitniñ bazı rayonları elektrik energiyasız qala.
Cuma künü, dekabr 19-da, saat 15:41 «Krımenergo» müessisesiniñ dispetçeri yarımadada elektrikni söndürüv qazaiy cedvelini qullanmağa avale etti.
Qırım yaqarlıq ve energetika naziri Sergey Yegorov bildirdi ki, bunıñ sebebi Ukrainada yarımadanı elektriyanen temin etken elektrik yollarınıñ tamiri oldı.