text: İslamçı suğışçılarnıñ ber ğaskärine üterep tağın, 3sen yaralağannañ soñ, Liban xärbiläre, Fälesten qaçaqlar lagerın utqa tottı. Fättax äl-İslam törkeme utlı bäreleşlärgä granata häm ut belän qarşılıq berde. Bügen bulğan bäreleşlärdä tağın 3 Liban ğaskäre üterelgän. Pänceşämbe könne, Fättax äl-İslamnı cinülären iğlan itkännäñ soñ, bu Liban xärbiläre tarafı kürgän berençe yuğaltuları buldı. Liban xärbiläre häm Fättax suğışçıları arasında, 33 kön däwam itkän bäreleşlär näticäsendä 170 keşe xälaq buldı.


c: text/html

text:
Tatarstanda Ciñü bäyrämenä bağışlanğan çaralar uza
Tatarstanda Ciñü bäyrämenä bağışlanğan çaralar uza
Äye, suğış tegermäne millätneñ dä qaymağın, mayın suırıp alğan. Mitingta Tatarstan Yazuçılar berlege räise Foat Ğalimullin suğış yıllarında tatar yazuçılarnıñ yazmışı turında söyläde. Çığış yasağan veterannar yäşlärne vatanpärwär itep tärbiäläwgä iğtibar ittelär. Alar soñğı waqıtta Böyek watan suğışı tarixına reviziä yasap, yäş buın aldına Vlasov xıyänätçäme, patriotmı, yä bulmasa, Germaniä suğışnı otqan bulsa, bez niçek yäşär idek, digän provakatsion sorawlar quyıluğa üpkälilär. Mitingta yasağan çığışında Mintimer Şäymiev “suğış veterannarına Watannı kiläçäk buın öçen azat itep saqlap qaluları häm näq menä yäş buınnı tärbiäläwdä ürnäk bulıp toruları öçen baş iäm, dide. Veterannarğa Qazannıñ 1000-yıllığın häm Ciñüneñ 60-yıllığın bergä isän-saw qarşılarğa yazsın”, digän telägen ireşterde.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Söğüd Ğäräpstanında xac qılu waqıtında 244 keşe ülgän
Rusiäneñ Er-Riadtağı ilçelege qorbannar arasında Rusiä watandaşları yuq, dip belderde. Söğüdtäge Xac oyıştıruçı wäkil Magomed Gamzaev İtar-Tass agentlığına äytüençä, ülüçelär arasında Rusiä xaciläre bulmasqa tieş, çönki alar, Mina üzänlegenä könneñ ikençe yartısında barırğa tieş bulğan.
Xac qılırğa küp sanlı keşe kilü säbäple, mondıy qazalar yış bula. 1990 yılda Mäkkädä 1400 xacineñ ğömere özelgän ide. Uzğan yıl anda 14 keşe taptalıp ülde. Bıyıl xac qılu yolasında 2 millionğa yaqın möselman qatnaşa. Bügen alar izge Ğäit Äl-adha bäyrämen bäyräm itä başladı.


text: "Çiklärne tanımağan jurnalistlar" törkeme xisabında uzğan yılda dönyada 42 jurnalist üterelgän häm 750dän artığı qulğa alınğan dielä. Yaqın Könçığış süz irege häm jurnalistlar xäle iñ naçar bulğan töbäk bulıp qala, anda 16 keşe üterelgän. Ğiraq suğışında hälak bulğan kimendä 5 jurnalistnıñ üleme öçen Quşma Ştatları cawaplı bula ala, ämma alar ber qayçan da tikşerü uzdırmayaçaq dip belderde jurnalistlar komitetı. Jurnalistlarnı ezärlekläw şulay uq Belarusta, Kubada, İranda Paqstanda, Rusiädä, Törmänstanda, Ukraina, Üzbäkstan häm tağın qayber başqa illärdä äle dä bar.


text:
Qol Şärif mäçetendä eşlär niçek bara?
Qol Şärif mäçetenä İran kelämnären büläk itü turında xäbär itkän idek. 2000 kvadrat metrnı qaplarlıq ataqlı İran kelämnären tapşıru tantanasında «Qazan Kremle» muzey tıyulığı direktorı İldus efände Vaxitov ta qatnaşqan ide. Ğomumän Qol Şärif mäçetendäge eşlär baruı turında ul bezgä menä närsälär söyläde:
Qol Şärif mäçetendäge eçke eşlärne Törkiäneñ ODAK firması başqaraçaq. Xäzerge waqıtta şul firma belän kontrakt tözelä, eşlär Qazannıñ 1000-yıllığına tämämlanırğa tieş.


text:
Köymenler İzmir’de Çatı tabelaları nerede yapılır?: telefon: 0232 374 0 724
Günümüzde şehirlerimizin Bina çatılarına inşaa edilen tabela yöntemine çatı tabela denmektedir.Şehirlerimizin Çağın gereği modernizasyonunda çatı tabelaları önemli bir yer tutar.Binaların en üst kısmına çatıya konmasıyla oluşturulan tabela modeline denmektadir.
Yapılışını şöyle kısa bir hatırlayalım Çatı üstlerine demir karkas iskelet oluşturularak bu iskeletlere su konraplak montesiyle ve sonra bu malzeme üzerine branda dijital baskı uygulamasıyla işlemi bitirmiş olmaktayız . Çokmu kısa oldu diyiyorsunuz arayın anlatalım gereken yardımı verelim işimiz gücümüz reklam…Bunu bizden iyi kim anlatır sizlere.
İzmirde Bornova’da Çatı tabelaları, Karşıyaka’da Bornova’da Çatı tabelaları, Konak’ta Bornova’da Çatı tabelaları,Bornova’da Çatı Bornova’da Çatı tabelaları, Egede Bornova’da Çatı tabelaları, tabelaları,Bornova İzmir Çatı tabelaları,Konak Çatı tabelaları,Altındağ’da Çatı tabelaları, Marmaris’te Çatı tabelaları,Kuşadasında Çatı tabelaları,Ödemiş’te Çatı tabelaları,Mevlan’da Çatı tabelaları, Konak’a Çatı tabelaları, Konak’ta Çatı tabelaları,Turgutlu Çatı tabelaları, Çağdaş Çatı tabelaları , Karşıyaka Çatı tabelaları, Karşıyaka’da Çatı tabelaları’cı, Karşıyakalı Çatı tabelaları , Manisada Çatı tabelaları, Manisalı Çatı tabelaları, Manisada Çatı tabelaları, Ucuz Çatı tabelaları , Acil Çatı tabelaları, Alsancakta Çatı tabelaları, Alsancak’lı Çatı tabelaları, Egede Çatı tabelaları, Alsancağa Çatı tabelaları,Çiğli Çatı tabelaları , Çiğliye Çatı tabelaları, Çiğli’de Çatı tabelaları, Görsel Çatı tabelaları, Menemen Çatı tabelaları, Menemen’de Çatı tabelaları, Menemenli Çatı tabelaları,Aliağa Çatı tabelaları, Aliağa’da Çatı tabelaları, Aliağalı Çatı tabelaları,Seferihisar Çatı tabelaları, Seferhisarlı Çatı tabelaları, Seferhisarda Çatı tabelaları,Buca Çatı tabelaları, Buca’da Çatı tabelaları , Bucalı Çatı tabelaları, Pınarbaşı Çatı tabelaları, Pınarbaşı’nda Çatı tabelaları, Pınarbaşılı Çatı tabelaları,Manisa Çatı tabelaları, Manisa’da Çatı tabelaları, Manisalı Çatı tabelaları,Kordon Çatı tabelaları, Kordon’da Çatı tabelaları, Kordon’da Çatı tabelaları,Torbalı Çatı tabelaları, Torbalı’da Çatı tabelaları, Torbalı’ya Çatı tabelaları, Alsancak’ta Çatı tabelaları Tabela, Egede Çatı tabelaları , İzmirde Çatı tabelaları , Karşıyaka’da Çatı tabelaları , Konak’ta Çatı tabelaları , Manisa’da Çatı tabelaları.
Köymenler İzmir’de Çatı tabelaları telefon: 0232 374 0 724


text:
Comğa könne Pakstanda mäşhür säyäsätçe, elek ike märtäbä premyer-ministr bulıp torğan, ä soñğı aralarda oppozitsiäne citäklägän Binäzir Bhuttonı cirlädelär, ul ilneñ Sind wilayätendäge tuğan awılında, ğailä torbäsenä kümelde. Bhutto üzenä atnakiç höcüm yasalğannan soñ xastaxanädä wafat buldı. Anıñ üleme bar Pakstannı bilgesezlek xalätendä qaldırdı - xalıqnıñ zur öleşe Binäzirne, säyäsi totrıqsızlıq häm mäzhäbara bäreleşlär kiçergän Pakstannı berläşterä alırlıq cämäğät eşleklese itep kürä ide. Xäzer iñ zur soraw bulıp, ilne närsä kötä digäne tora.
Pakstandağı bilgesezlek ber şul il belän genä çiklänmi, bar töbäkkä dä tarala, xätta dönya xällärenä dä zur yoğıntı yasıy - mäğlüm ki, iñ ere möselman däwlätläreneñ berse bulğan Pakstanda atom bombası bar häm ildä totrıqsızlıq cäyelü belän, berençe bulıp, şul qoral kemnär qulına qala ala digän soraw tua.
Şuşı sorawnıñ bik urınlı häm şaqtıy citdi buluına, Pakstandağı xällärgä dönya bazarlarınıñ şunda uq tiskäre reaksiä kürsätüe dä işarä itä. Töbäktä yänä säyäsi totrıqsızlıq tudıra alırlıq höcüm altın häm yağulıq bäyäläreneñ kütärelüenä, dollarnıñ tağın da köçsezlänüenä kiterde.
Binäzir Bhutto comğa könne üz ğailäseneñ törbäsendä cirlände. Pakstan da, bar dönya da, anıñ belän bergä Pakstanda tınıçlıq wä demokratiä qoru ömetläre dä cirlänmägänder, dip ışana. Ämma älegä monı özderep äytep bulmıy. Pakstannıñ "The News" gäzite möxärrire Şahid Säydulla ildäge mömkin täräqqiätne bolayraq farazlıy:
"Pakstannıñ bar tarixı şundıy ki, Bhuttonı üterü kebek waqiğälär buluğa ayırım säyäsi köçlär härwaqıt üzläreneñ genä maqsatların qayğırta, barı tik üzläreneñ genä tar mänfäğätlären alğa sörä başlıy. Bu xäzer berençe çiratta, prezident Möşärräfkä, ikençedän, yäşeren xezmätlärgä, häm nihayät, qorallı köçlärgä qarşı eşlänä ala, häm uylıymın ki, bolarnıñ berse dä il öçen faydalı bulmayaçaq."
İnde il belän ni bulır digän sorawğa cawap ezlägändä, baştan uq, tağın ike atnadan soñ ütärgä tieş bulğan parlament saylawı, ul axırğı çiktä uzarmı, yuqmı digän mäs'älä kilep basa. Näq menä şul tawış birü Pakstanğa yänä demokratiäne qaytarır dip farazalanğan ide.
Saylawda zur uñışqa ireşer dip kötelgän Bhutto atnakiç höcüme näticäsendä yuq itelde, oppozitsiäneñ ikençe zur citäkçese, şulay uq elekke premyer-ministr Nawaz Şärif saylawda qatnaşmayaçağın belderä. Häm bu üzenä kürä säyäsi buşlıq tudıra.
Şuşı şartlarda xäzerge xakimiät, prezident Möşärräf xökümäte beryaqtan, başqa säyäsi köçlärne berläşügä öndäsä, ikençe yaqtan, saylawnı üz waqıtında, yäğni ğinwarnıñ 8-endä uzdırunı yaqlıy.
Pakstan premyer-ministrı Möxämmäd Mian Sumru comğa könne başqala İslamabadta bu xaqta bolay dip belderde:
"Bez xäzer saylawnı kiçekterü mäs'äläsen başqa partiälär belän bergäläşep tikşeräbez. Närsä genä bulmasın, partiälär ireşkän urtaq fikergä buysınırğa kiräk bulaçaq. Älege mizgeldä isä saylaw iğlan itelgänçä, üz waqıtında bulır dip farazlana", dide ğinwar saylawı kiçekterelä alamı digän sorawğa Pakstannıñ xäzerge premyer-ministrı.
Moñardan tış uram çualışları arta barğan Pakstanda, radikal islamçılar üz eşçänlegen arttırırmı, ildä yänä ğädättän tış xäl kertelerme, digän sorawlar da kiñ taralğan.


text: ASEAN - Könyaqkönçığış Aziä Däwlätläre Assosiasiäsenä kergän 10 il häm Qıtay dönyanıñ iñ zur irekle säwdä kiñlegen buldıru turında kileşü tözede. Yaña säwdä zonası – Yevropa Berlege häm Amerika Quşma Ştatları belän köndäşlek itäçäk. Ağımdağı 10 yıllıq azağına qadär 2 millardqa yaqın keşe yäşägän bu däwlätlär arasında säwdä xezmättäşlege artaçaq, salımnar kimiäçäk. Laosta açılğan ASEAN berlegeneñ ike könle oçraşuında şulay uq Könyaq Korea, Yaponiä häm Hindstan wäkilläre belän irekle säwdä turında söyläşülär kötelä. ASEANğa Brunei, Kambodjia, İndonezia, Laos, Malayziä, Myanmar, Filippin, Singapur, Tailand häm Vyetnam kerä.


text:
Yäkşembedä Törkmänstanda parlament saylawları ütkärelä, ämma monı saylaw dip atap bulmıy
Yäkşämbe könne Törkmnstanda Mäcles dip atalğan parlamentqa saylaular ütkärelä. 50 urın öçen 140 kandidat yarışa. Törkmän räsmiläre saylaular ğadel häm irekle bulaçaq dip beldersälär dä, çit il küzätüçeläre häm oppzoitsiä monıñ döreslegenä şiklänep qarıylar. Çönki prezident Saparmurat Niyazov politik qararlarnı üze genä qabul itä häm ber genä partiägä- Törkmnstannıñ Demokratik Partiäsenä- genä eşlärgä röxsät itä.
Audio
"Alar bik uqımışlı häm ziyalı bulırğa tieşlär. Bezgä mäğlum bulmağannarnı isemlekkä kertmägez. Bezgä qanunnarnı yaza alğan häm xalıqara oyışmalarda Törkmänstannıñ abruyın kütärä alaçaq keşelär kiräk."
Oppozitisä citäkçeläre Niyazovnıñ bu möräcäğätenä qaramastan, ziyalı yaki yuğarı kvalifikatsiäle bulunıñ ähämiäte yuq, çönki parlament il belän idarä itüdä xälitkeç rol uynamıy, barlıq qararlar Niyazov tarafınan qabul itelä dip belderälär. Törkmnstannıñ elekke premierlärennän häm oppozitsiädäge Watan xäräkten oyıştıruçılardan Xudayberdi Orazovnıñ süzlärençä,
Audio
"Parlamentnıñ 50 deputatı xezmät xaqı ğına alalar. Alar ber nindi dä dokumentlarnı da, qannnarnı da tikşermilär. Prezident administratsiäse barlıq qanunproyektların äzerli häm Niyazov alarğa qul quya. Şunnan soñ dokumentlar Mäcleskä cibärelä. Här närsä Niyazov ämerlärenä kürä eşlänä."
Xalıqara küzätüçelär dä, saylauçılar da, Yäkşämbe könge saylaular belän qızıqsınmıylar, çönki alar monıñ Törkmnstandağı tormışqa täsire bulmayaçağın belälär. Açıq Cämğiät İnstitutınıñ Törkmnstan proyektı buyınça mödiräse Erika Dailey , oyışma bu saylaularnı citdigä almıy dip belderde.
Audio
"Bu isemdä genä saylaular. Saylaularda ber nindi dä säyäsi fiker bederelmi. Mäclestäge här urın öçen yaqınça ikedän küberäk namzät bulsa da, ber genä partiä bar. Ber genä programma bar. Qurqu möhite säbäple kandidatlar arasında ber nindi dä ayırma yuq. Dimäk saylaular protsesı sovet çorınnan ber dä ayırılmıy. Bu demokratiä dip qılınu ğına."
Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması saylaularnı küzätü belän qızıqsınuın belderde. Ä inde Demokratik Oyışmalar häm Keşe xoquqları Offisı isemle oyışma küzätüçelärenä ilgä kerergä röxsär itelmäde. Üzäk Saylau Komissiäse çit il küzätüçeläre saylaularnı küzätep baru öçen röxsät sorap möräcäğät itä alalar, läkin, alarğa mäxsus çaqıru cibärelmiäçäk dip belderde. Törkmnstan Konstitutsiäsenä 2003-nçe yılda kertelgän tözätmägä esasän, Mäcles Xalq Maslaxatı dip atalğan Xalıq Şurasınıñ ber öleşe bulıp tora. 2450 keşedän torğan Xalq Maslahatı ağzaların Niyazov üze bilgeli. Ä inde Törkmnstannıñ Demokratik Partiäse terkälgän berdän ber politik partiä. Xalıqara küztüçelär häm saylauçılar saylaularnıñ fars ikänen belälär ikän, ni öçen Niyazov alarnı ğomumän ütkärä? Açıq Cämğiät İnstitutı mödiräse Daileyneñ süzlärençä, bu Törkmänstanda tulı diktatura idaräse xökem sörä digän täsir qaldırmas öçen genä eşlänä.
Färit İdelle, Praga.


text:
Tatar möselman xatın-qızları oyışması mäxkämägä möräcäğät itte
Tatar möselman xatın-qızları oyışması häm anıñ citäkçese Älmira Ädiätullina Qazannıñ Waxitov rayonı mäxkämäsenä möräcäğät itkännär. Yawlıq kiep töşkän fotonı pasportqa yabıştırırğa Rusiä qanunı röxsät itmi. İslam qanunnarın bozırğa telämägän xatın-qızlar üz xoquqların yaqlap mäxkämägä barırğa uylağan. Waxitov rayonı mäxkämäsendä möslimälärneñ ğarizaların qabul itep, berençe utırışnı kiläse atnağa bilgeläp tä quyğannar. Bu xoquq yaqlaw çarasında 15 xatın-qız qatnaşa. Pasport-viza xezmäte citäkçese Galina Faxrutdinova möselmannarnıñ xislären yaxşı añlasam da, bernärsä eşli almıym, foto aqlı-qaralı häm baş kiemsez bulırğa tieş, di.
Waxitov rayonı mäxkämäse mondıy eşne berençe tapqır qarıy. Ämma yawlıq kiep töşkän foto arqasında pasport birmäwneñ xoquqilığın tikşerü turındağı ğarizalar könnän-kön arta ikän.
Ädiätullina äytüençä, ägär dä Qazan mäxkämäsendä möselman xatın-qızlarnıñ eşläre uñay xäl itelmäsä, ul xalıqara xoquq yaqlaw oyışmalarına möräcäğät itäçäk. Ber-işe xäbärlärgä qarağanda, Qazan xatın-qızlarına Rusiä Däwlät Duması deputatı Flürä Zıyatdinova teläktäşlek beldergän. Ägär eşlär barıp çıqmasa, ul älege mäs’äläne Däwlät Dumasınıñ çirattağı utırışında kütärergä wäğdä itkän.
Damir Ğismetdin


text:
Möxämmät Päyğämbär isemen pıçratuğa yul quymayaçaqbız!
Comğa irtäse Bötentatar ictimaği üzäge öçen pikettan başlandı. Älege çaranı ictimaği üzäk Tatarstan Diniä näzaräte qarşında oyıştırdı. Pikettan soñ Bötentatar ictimaği üzäge mäğlümat çaralarına belderülär yulladı. Möxämmät päyğämbärgä karikaturalar yasaldı digän xäbärlär çıqqaç Tatarstannıñ bötentatar ictimaği üzägenä respublikada häm başqa töbäklärdä yäşäwçe möselmannardan äledän äle açulı möräcäğätlär kilä dielä älege belderüdä. Menä qayberläre:
- Dönya xalıqların ber-bersenä qarşı quyu kemgäder faydalı. Keşelär, bu provokatsiälärgä bireşmägez!
- Möxämmät Päyğämbärebezne mäsxäräläwçelärgä näfrät!
- Päyğämbärebezneñ isemen pıçratırğa yul birmäyäçäkbez!
Bötentatar ictimaği üzäge häm respublikanıñ cämäğätçelege islam dönyasın räncetüçe çığışlar yasağan Könbatış mäğlümat çaralarına üzläreneñ qänäğätsezlegen belderä häm demokratiäne, süz iregen uynawğa qarşı çığa. Bu xaqta Bötentatar ictimaği üzäge räise wäkile Yunıs Kamaletdinov imzalağan belderüdä yazılğan ide.
Al'bina Zäynulla


text:
Respublika citäkçelege Başqort xalqınıñ milli batırı Salawat Yulaev''nıñ tuuına 250 yıl tuluğa bağışlanğan çaralar xalıq bäyrämenä äwerelsen dip tırışa
Şulay uq bäyräm çaralarında Tatarstan qunaqları da bulaçaq. İñ soñğı äzerlek turında ike respublika prezidentlarınıñ xakimiät citäkçeläre söyläşülär uzdırdı. Azatlıq radiosı bu atnada Salawat Yulaev turında tapşırular şälkemen başlap cibärä. Başqort xalqınıñ milli batırı turında tanılğan ğalimnär, yazuçılar häm şağirlär fikerläre, Salawat Yulaev icatı belän yäkşämbe könnäre Azatlıq dulqınnarında tanışa alasız. Bu tapşırularnı bezneñ öçen maxsus Başqortstan Däwlät Radiosı äzerli. Başqortstanda barğan çaralar turında tulıraq mäğlümat Azatlıqnıñ sişämbe tapşıruında.
Rämzit Abulyaev, Ufa


text:
İranda yuğarı däräcädäge ruxanıy, Möxämmäd päyğämbärne mısqıllawda ğäyeplängän Äzerbäycan jurnalistın “yuq itergä” çaqıruçı fätwa- dini qarar çığardı. Ayatulla Möxämmäd Fazıl Lanqaraní, Äzerbäycanda çığuçı “Sanat” gazetasında íslamnı mısqıllap mäqälä bastırğan, Räfiq Tağínı üterü “kiräk” dip belderde. Tağínıñ gazetadağı mäqäläsendä, yıl başında Daniä mätbuğatında basılğan häm xalıqara cäncalğa kitergän Möxämmäd päyğämbärgä karikaturalar da urnaştırılğan ide.
Bu fätwa mäqälä dönya kürgän gazetanıñ baş möxärrirenä dä qağıla. Mäqälä öçen möxärrir häm jurnalist Äzerbäycanda ike ayğa ireklärennän mäxrüm itelgän ide.


text:
Amerika häm Britan ğäskäriläre Ğıraqta neft qoyıların şunduq nıqlap saqlıy başlasalar da , şähärlärdä muzey häm kitapxanälärgä iqtibar itüçe bulmadı. Dönya sivilizatsiäseneñ bähäsen äytep bulmağan xäzinäläre talandı, urlandı, yandırıldı. Zialılar talaunı tuqtatmağan koalitsiä köçlären ğäyepläsä dä, Parijda UNESCO konferensiäsendäge belgeçlär qaraşınça , qayber işarälär monıñ ğadı talau tügel ä borınğı sänğät belän sävdä itkän oyışqan cinayätçe törkemnärneñ eşe buluın kürsätep tora . FBİ borınğı xäzinälärne tabu öçen üz agentların Ğıraqqa cibärde.
Bagdadnıñ borınğı äsärlär muzeyınıñ talanuınnan soñ qatı basım astında qalğan AQŞ bäyäse äytep betergesez tarixi äsärlärne tabuda yardämçe buluları öçen FBİ agentların Ğıraq başqalasına cibärde. Prezident G.Bushnıñ mädäni kiñäş komitetı citäkçese Martin Sullivan AQŞnıñ talaularnı tuqtatmawına protest belderep urınınnan kitkän. Federal Tikşerü Burosı FBİ direktorı Robert Müller talaularnı tikşerü häm ğomumän Ğıraq şähärlärendä iminlekne arttıru tırışlıqlarında bulışlıq kürsätüläre öçen agentlar cibärdek dip söyläde. Müllär süzlärençä, Ğıraq xalqınıñ xäzinälären kire qaytaru bezneñ yäklämä bulıp tora. Prezidentnıñ mädäni kiñäş komitetı citäkçese Sullivan 8yıldan soñ postınnan ayrılğan. Komitetnıñ başqa ber äzğası Gary Vikan da kitkän.
Milli muzey,kitapxanäneñ talanu yandırıluına ber atna da ütmi , atnakiçtä Parijda BMOnıñ mäğarif ,fän mädäniät oyışması UNESCO 30lap sänğät belgeçe vä sänğät tarixçısın cıyıp ber könlek konferensiä oyıştırdı. Chicago Universitetı pofesorı, Bagdadta tikşerü öçen Amerikan Assosiatsiäse prezidentı Gibson talaunıñ ber öleşe bigräk tä planlaştırılğan aksiägä oxşıy , bik tä profesional bulıp kürenä digän. Qayber expertlar qaraqlar muzeyneñ işek, seyfların açqıç belän açqan dip äytä. UNESCO cıyılışında expertlar, närsä urlanğan, küpme niçe kisäk bu turıda töğäl mäğlümät yuq, çönki küp kenä dokumentalar kölgä äylängän dip äytte . UNESCOda sänğät öçen direktörnıñ urınbasarı Mönir Buşenaki süzlärençä (audio)
İnterpol, Muzeylarnıñ Xalıqara Şurası häm Sänğät belän satu İtüçelärneñ Xalıqara Berläşmäsenä xabär itelgän. Comğa täştän soñ Bagdadtta muzeynıñ talanuın kürü belän UNESCO tirä yaqtağı illärneñ mädäniät ministırlıqlarına xat cibärde. Xatta küzätüne, politsiäne arttıru Ğıraqtan çiğarıluı mömkin obyektlar turında tamojlarğa mäğlümät birü soralğan.
UNESCO citäkçese Koiciro Matsuura muzeynı talauçılar, qaraqlar äsärlärne qurıqmıy kire kiterüläre öçen amnesty iğlan itergä täğdim itkän. Universitetlar politsiä, sänğät säwdägärläreneñ eşen qulaylaştıru öçen meñnärçä obyektnıñ räsemnären internetta basıp çığardı. Bagdad häm Musul kebek şähärlärneñ muzeylarında talanğan äsärlärneñ bäyäsen äytü mömkin tügel könyaq mezopotamyada dönyanıñ berençe urnaşu üzäge Ur, Uruq kebek şähärlärdä tabılğan äsärlär , dönyanıñ berençe yazu ürnäkläre , soñraq çorda Assurie patşabikäläreneñ altın bizenü äyberläre,altın häm törle metallärdän yasalğan xäykällär şulayuq dönyanıñ berençe legal dokumentları yuğalğan äsärlär arasında … Bagdad kitapxanäsendä dönyanıñ in borınğı Qoräne yä yandı yä dä urlandı bu turıda töğäl mäğlümät yuq älegä. Yuğaltularnı meñ yıl elek İskenderie kitapxanäsen yandıru häm mangollarnıñ 13nçe ğasırda Bagdadnı okupatsiäläve belän çağıştıra qayber ğalimnär. BMOnıñ general sekretarı Kofi Annan Bagdadtta tarixi äsärlärneñ talanuın böten keşelek dönyasının yarası dip atadı
Färidä Xämit , Praga


text:
Tatarstan Amerikadan nilär öyränä ala?
Moña östäp, bıyılnıñ noyaber ayı başında Amerikanıñ Regional'' Üzäge Qazanda däwläti bulmağan oyışmalar öçen seminar oyıştıraçaq. Seminarnıñ maqsatı - grajdannar cämğiäten, demokratiäne tözü, keşe xoquqların yaqlaw yulları belän tanıştıru.Seminarda Amerika ilçelegeneñ berençe sekretare Djeff Wendril da qatnaşaçaq.
Viktor äfände süzlärençä, soñğı waqıtlarda Tatarstan Amerikanıñ mäğrifät programmalarında başqa Idel buyı okrugınıñ töbäklärenä qarağanda kübräk qatnaşa häm bu respublikada sälätle yäş ğalimnären küp buluın isbatlıy.Regional'' Initsiativa Üzägeneñ Rusiä öçen başqa proyektları da bar. Alar buyınça eşmäkärlärne könbatış täcribäsenä öyrätü, grajdannar cämğiäten tözü, sotsial'' yaqlawnı sivilizatsia yulına salu, Amerika ham Rusiä töbäkläre arasında duslıqnı üsterü. Xäzerge Rusiädä Amerika belän yaqın xezmättäşlekne törleçä bäyäläwcelär bar, xörmätle tıñlawçılar. Qayber säyäsätçelär fikerençä, Amerika universitetları Rusiä ğalimnärennän belem cıyar öçen, alarnıñ iñ başlıların çaqırıp, oçsızğa eşläter öçen törle grantlar, maxsus stipendiälär tarata. Andıy fikerlär turında Qazan qunağı Viktor Kovel''skiy bolay dide.
Tasma.Bu fikerne işetü bik qızıq, çönki andıy süzlärne äytüçe keşelär Amerikanıñ immigratsiä qannunarı belän tanış tügel, uqu vizasın aluçı keşe uqıp betkäç Rusiägä qaytırğa mäcbür bula häm ul ike yıl ütkäç kenä yañadan Amerikağa bara ala.
Amerikağa uqırğa cibärelgän här şäxes watanına qaytıp öyrängännären qullanıp qararğa tieş. Bu şart ütälsä genä, Tatarstanda, Rusiädä zamança cämğiät tözelergä mömkin dide Viktor äfände.Milli kitapxanädäge Amerika üzägeneñ direktorı Söyembikä Ziganşina süzlärençä, Amerikada uqığan Tatarstan studentları yaña ideyalar belän qayta. Üz waqıtında Söyembikä xanım da Qusma Ştatlarğa ber yılğa cibärelgän ide. Min üzem anda başta qalırmın dip uylağan idem, ämma tuğan ilemä qaytqaç fikerem bik tiz üzgärde, çönki emigrant-mohacir bulasım kilmi. Tatarstanda uñışqa ireşäsem kilä, di ul.
Şulay itep, başqa, uñışlı ilneñ täcribäsen öyränüneñ tik faydalı ğına buluı açıq kürenä. Çönki velosipednı yañadan uylap tabarğa tırışqançı, aña utırıp yörergä öyränü ciñelräk tä, tizräk tä.Qazannan Iskändar Nurmi


text:
Ksenia Sandek Qazanda torıp Germaniä saylawları belän qızıqsına
Şul uq waqıtta, alğa kitkän illärdä xalıq saylawğa bitaraf tügel. Yäkşämbe könne Germaniä Bundestağına saylawnıñ niçek tämamlanaçağı xätta Qazanda yäşäwçe qayber keşelärne dä tön yoqısınnan mäxrüm itte. Köln şähärennän kilgän Ksenia Sandek üze yäşägän fatirdağı TV kanallarınıñ birgän mäglümatenä qänäğät bulmıyça, yäkşämbe kiçendä üze eşlägän IKEA kompaniäsenä barıp, saylawlarnıñ yomğaqları belän tanışqan.
Minem uylawımça, Germaniä saylawlarında berkem dä ciñmäde. Merkel ber protsentqa kübräk tawış cıydı cıyuın, ämma tulı xoquqlı prezident bulu öçen bu tawışlar citmi. Qızğanıçqa qarşı, Germaniädäge saylawlarğa qağılışlı mäğlümatlar bik az buldı. Şuña kürä miña wäzğiätne eştä küzätergä turı kilde. Çönki min eşlägän IKEA kompaniäsendä 20dän artıq televizion kanal kürsätä häm buşlay internetqa kerü mömkinlege dä bar.
Germaniä watandaşı Ksenia Sandek üzeneñ qaysı firqä tarafdarı buluın häm kemneñ ciñäçägen aldan äytergä telämi. Şulay da ul xristian-demokratlarnıñ östenlek aluı nindider bilgesezlekkä kiterä, dip şiklänä. Ul Rusiä häm Tatarstan öçen nindi kansler häm nindi deputatlar faydalı buluın belmäsä dä, Gerhard Şrödernıñ könçığış kürşeläre belän urtaq tel tabuın uñay bäyäli. Ksenia Sandek üze çit il kompaniäsendä eşläp, başqa ildä yäşäsä dä, üz ileneñ kemne saylawına bitaraf tügel.
Rimzil Wäli


text:
AQŞ prezidentı George Bush xezmättän kitkän vitse admiral Michael McConnellnı Däwlät Küzläw Xezmätläre Mödire wazıyfasına täqdim itte. Moñarçı ul wazıyfanı bilägän John Negropontenı Bush däwlät sekretare urınbasarı itep quyarğa buldı. Bush bu üzgäreşlär Ğiraqta häm terrorğa qarşı suğışta xälitkeç waqıtta başqarıla dide. Hönäre belän diplomat bulğan Negroponte 2001-neñ 11-nçe sintäberendäge terror höcümnärennän soñ buldırılğan Däwlät Küzläw Xezmätläre Mödire wazıyfasına berençe bulıp bilgelängän ide. Xäzer ul Däwlät sekretare Condoleezza Rice citäkçelegendä 2-nçe urındağı wazıyfağa quyıla.
"John Negropontenıñ kiñ täcribäse, açıq fikere, Ğiraqnı häm terrorğa qarşı suğışnı yaxşı belüe anı iñ yaxşı däwlät sekretare urınbasarı itä. Min anıñ belän bu yaña wazıyfasında bergä eşlärgä telim" dide Bush.
McConnellğa kilgändä, Bush anı Däwlät küzläw xezmätläre mödire öçen zarur bulğan täcribäle, aqıllı häm uñışlı citäkçe dip atadı. İke wazıyfağa da prezident täqdim itkän namzätlärneñ AQŞ senatında raslanuı zarur.


text:
Amerikan ğaskärläre häm tankları başqalağa ütep kerep prezident saraylarınıñ bersen üz kontrolenä aldı, dip xäbär itelä. Tağın ike sarayğa höcüm yasalğan. Bağdadqa bulğan reid waqıtında amerikan tankları şulay uq Ğiraqnıñ mäğlümat ministrlığın häm Räşid otelen qamap alğan.
Amerikan generalı Vincent Brooks, Qatardağı Üzäk xärbi idarädä matbuğat oçraşuı waqıtında Quşma Ştatları ğaskärläre rejim keşeläre utırğan binalarnı cimerep Bağdadnıñ infrastrukturası häm xalqın saqlap qalu taktikasın qullana, dip belderde. “Bağdadta xakimiät wäkilläre utırğan urınnarğa ikençe höcüm yasağan waqıtta –şähär xalqına häm başqa binalarğa ziyan kitermäskä tırışudan-Säddäm rejimınıñ şähärne tulısınça üz kontrolendä totmawı kürenä”, dide Brooks. Matbuğat oçraşuında şulay uq Ğiraq köçläreneñ xärbi quäte äle dä bar, dielde.
Bezneñ Bağdadtağı xäbärçebez, başqalanıñ tönyaqkönbatışında şartlatqıç tulı maşinasında ber intixar terrorçısı amerikan tankın şartlatırğa tırıştı, dip xäbär itte. Ber amerikan xärbi yaralanğan. Ğiraqnıñ ikençe zur şähäre, Basrada Britan ğaskärläre prezident sarayın üz kontrolenä aldı. Saqlanu ministrı Geoff Hoon, Basrada bulğan bäreleşlär waqıtında “ximik Ali” dip tanılğan Ali Hassan al-Majidnıñ häläk bulğanıñ raslıy almadı. Al-Majid-1988nçe yılda meñlägän kördlärne gaz belän ağulaw turında färman birgän xärbi citäkçe, dip xäbär itelä.
Ğiraq mäğlümat ministrı Möhammäd Saeed As-Sahaf, jurnalistlarğa, Ğiraq ğaskärläre başqalada häm böten şähär alar kontrolendä dip belderde. “Alar (Quşma Ştatlar ğaskärläre) üzlären dä kontrol itä almıylar. Işanmağız alarğa. Basıp aluçılar yuq iteläçäk”, dide Ğiraq mäğlümat ministrı.
Bağdadtan könyaqqa taba urnaşqan Amerikan elemtä üzägenä raketa töşüe näticäsendä bügen 2 amerikan xärbie häm ike jurnalist häläk bulğan, 15 keşe yaralanğan. Xärbi citäkçe major Mike Birmingham, ike keşe qatı cäräxätlär alğan, dip xäbär itte.
Kiçä Bağdadtan Süriä çigenä taba barğan Rusiä diplomatları häm jurnalistlar utırğan maşinalarğa ut açılğaç konvoy Ğiraqta tuqtarğa mäcbür bulğan ide. Bügen alar Süriägä kilep citep Damascustan Mäskäwgä oça. Kiçä atışlarda kimendä 4 keşe yaralanğan ide. Rusiä tışqı eşlär ministrlığı wäkile kiçä Amerikan häm Ğiraq ilçeläre belän oçraşıp Rusiä watandaşlarınıñ iminlege öçen böten çaralarnı kürüne soradı. Ministrlıq şulay uq höcümne tikşerüne häm ğayeple bulğannarğa cäza birüne taläp itte.


text: Yevropa Berlege diplomatları, pänceşämbe könne açılaçaq Berlek summitınıñ köntärtibendä Törkiä äğzalığı mäsäläse bulmayaçaq, dip belderde. Cıyında Törkiä turında söyläşü qaralmawı – niçä yıl eçendä äle berençe tapqır. Summitta qaralaçaq töp mäsälä – Yevropa Berlege konstitusiäseneñ Fransiä häm Hollandiä tarafınnan kire qağıluı. Ankarada premyer-ministr Recep Tayyıp Erdoğan, bu üzgäreşne möhim tügel dip atadı, häm Yevropa Berlege äğzalığına taba äzerlektä uzğan berniçä yıl Törkiägä ziyan kitermäde, dip belderde. Gresiä prezidentı Karolos Papoulias, Avstriädä prezident Heinz Fischer belän bulğan oçraşudan soñ jurnalistlarğa, Yevropa Törkiä öçen açıq bulırğa tieş, dip belderde, Törkiäneñ Berlekkä kerüenä kirtä salunıñ mäğnäse yuq, dide. Ul arada Yevropa Berlege Törkiä häm Berlekneñ 10 yaña äğzase arasında tamozhnya berlege tözü turında kileşüne raslağan dip xäbär itelä. Bu illär arasında Kipr da bar. Yevropa Berlege tışqı eşlär ministrları kileşüne Törkiägä imzalaw öçen cibärgän. Kileşü imzalanğan könne Ankara Yevropa Berlege quyğan böten taläplärne ütägän bulıp 3 üktäber könne äğzalıq turında söyläşülärne başlıy alaçaq. Söyläşülärne uzdırunı Yevropa Komissiäsenä tapşıru öçen Berlek äle tawış birergä tieş.


text:
Ğiraqnıñ waqıtlı xökümäte ay urtalarına qadär tözelep betergä tieş. Waqıtlı xakimiät başlığı amerikan wäkile Jay Garner, xökümätneñ yädräse-9 Ğiraq keşesennän toraçaq, dip belderde. İdaräçelär törkemendä ike iñ zur Körd partiäläre yulbaşçıları, Ğiraq Milli Kongressı citäkçese Ahmad Chalabi, şulay uq Ğiraqnıñ Şiği, Xristian häm Sunni cämäğätçelege wäkilläre dä bulaçaq. Bügen Mosul şähärendä köndäş etnik törkemnär şähär şurasın sayladı. Mosulnıñ baş xakime aldında şuranıñ 24 äğzase ant kiterde. Qayber namzätlär büleneşneñ etnik törkemnärgä qarap yasaluına qarşılıq belderep saylawlardan üz isemnären alğan dip xäbär itelä. Mosulda xalqınıñ küpçelege-ğaräplär, zur ğına Körd azçılığı, monnan tış törkmännär häm süriälelär yäşi.
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Xalıqara Atom Energiäse Agentlığı, Ğiraqta atom töş şirkätlärdä bulğan talaw häm urlawlarnı tikşerüne sorap Amerika Quşma Ştatlarğa möräcäğät itte. Agentlıqnıñ matbuğat wäkile Melissa Gleming, Quşma Ştatları, atom qorılmalarınıñ saqlanuı turında xäbär itkän bulsa da, anda talaw häm urlawlar däwam itä, dip belderde.
Britaniä ğaskärläre Ğiraqta kimendä közgä qadär qalaçaq. Bu xatqa waqıtlı xakimiät başlığı Jay Garnernıñ urınbasarı general-mayor Tim Cross xäbär itte. Ğiraqta äle aldağı 6 ay eçendä dä zur alğa kiteş bulmayaçaq. Britaniä ğaskärläre ildä humanitar yardäm kürsätergä qala.
Yäkşämbe könne Bağdadta Säddäm rejimı keşeläre isemlegendä 53nçe urında torğan qoral belgeçe, ğalimä Hunda Salih Mahdi Ammaş qulğa alınğan. Anıñ Ğiraqnıñ küpläp üterü häm biologik qoralı turında mäğlümate buluı farazlana. Ammaş şulay uq Baath Partiäseneñ cirle idarä äğzase dä bulğan dip xäbär itelä.


text:
Amerikada elektr sünülär terrordan qurqu xislären yañarttı
11-nçe sintäber terror xöcümnären onıtıp betermägän amerikan xalqı atnakiç könne yaña ber tetränü kiçerde. İlneñ tönyaq-könçığışında häm kürşe Kanadanıñ könyağında urnaşqan şähärlärdä elektr utı sünde. Tuqtap qalğan metrolardan, biek binalardan çığarğa tırışqan meñlägän keşeler, bu tağın berär terror ğämäle tügel mikän, qurqu xisläre kiçerde.
Audio: "İñ berençe itep härkem şunı añlasın, terror ğämäle turında söyläw öçen ber säbäp tä yuq. New Yorknıñ tönyağında yä Kanadanıñ könyağında elektr sistemasında nindider tözeksezlek bulğan. "
Ämmä televizor aldında utırmağan häm bu süzlärne işetmägän meñlägän keşeneñ xälen añlap bula. New Yorktağı Empire State Building binasınıñ 86nçı qatınnan cäyäw töşkän Jessica Nottes, "min töşkändä 11-nçe sintäberdä işelep töşkän Säwdä Üzäge biaların uylap töştem, dide. 30 gradus esselek, hawa suıtqıçlarınıñ eşlämäwe wazğiätne awıraytsa da, xalıqta ul qädäre zur panika bulmağan. Aşxanälär, kibetlär yabılu säbäple, ğadi eçä torğan sunı 5 bäyäsenä satuçılar tabılğan, dielä. Uram utları eşlämägän şartlarda, meñlägän politsiä xezmätkäre uramğa çığıp xalıq ağımın tärtipkä salırğa tırışqan. 5 sägät ütügä Kaliforniädä säfär yörgän prezident George Buş, televideniegä çığıp, xalıqnı tağın ber tapqır tınıçlandırdı:
Audio: "Ber närsä turında anıq äytä alam, bu – terror ğämäle tügel. "
Qazanıñ täğayın säbäpläre älegäçä mäglüm tügel, gärçä törle faarzlar äytelä. Kanada räsmiläre Amerikanıñ Pensilvaniadağı elektr stansiäse watılğan, dip belderde. Amerikannar monı kire qaqtı. Annarı Niagara stansiäsendä yanğın, New York ştatındağı stansiäne yäşen suğu turında äytelde. Bu farzlar da soñraq kire qağıldı. Tikşerü eşläre däwam itä. Äytergä kiräk, Amerikada mondıy xälneñ bulğanı bar ide inde. 1977-dä New York şähäre şulay uq, berniçä sägätkä qarañğılıqta qalğan ide. Belgeçlär, elektr sistemasınıñ iskerüwe, anı kiçekmästän yañartırğa kiräklege turında belderä. Nixayät, tağın ber faraz bar, ul da bulsa komputer virusı. Şuşı atna başınnan İnternetta tarala başlağan "Blaster" virusı turında kiçäge tapşıruda söylägän idek. Şuşı virus elektr stansiäläre belän idarä itü sistemasına kerep anı eştän çığarğan bulırğa mömkin. Amerikan räsmiläre, bu ixtimalnı kire qaqsa da, CNN xäbär itüençä, FBİ belgeçläre bu ixtimalnı da tikşerä başlağan. Comğa könne utsız töbäklärneñ qayberlärenä elektr aqrınlap qaytarıla başlağan, dip xäbär itelde. Ämmä, elektr sistemasın tulı qüätenä cigü öçen kübräk waqıt kiräk bulaçaq.
Ali Gilmi, Praga


text:
Yevropa Parlamentına saylawlarda xakimiättäge partiälärneñ kübese ciñelü kiçerde
Audio (Jack Straw)
"Bar Yevropa buylap xakimiättäge partiälärgä protest belderelde. Barı tik Britaniädä genä opozitsiädäge partiä dä yuğaltu kiçerde. 1999 yıl belän çağıştırğanda Konservativlar partiäse, bezdän, Leyboristlardan da zurraq yuğaltuğa duçar buldı."
Xakimiättäge partiälär barı tik İspaniä, Gretsiä häm Slovakiädä ciñä aldı. Berlekkä kergän 25 ildä saylaw xoquqı bulğan 350 million keşeneñ, tawış birüdä, küp digändä 45 protsentı qatnaşqan. 1979 yıldan birle bu iñ tübän kürsätkeç.


text:
Azärbäycan oppozitsiäse citäkçese Rasul Quliev 10 yıl ildän cittä sörgendä bulğannan soñ Baqığa qaytışlıy Qırım başqalası Aqmäçettä militsiä tarafınnan totqarlanuın belderde.
Quliev Azatlıq radiosınıñ Azärbäycan bülegenä Londonnan çarter oçqıçında Aqmäçetkä kilep töşkäç qulğa alınuı turında äytte. Oçqıçnıñ Qırımda tuqtalışı planlaştırılğan bulu-bulmawı äle açıq tügel. Azärbäycanda aldaşu belän aqça üzläşterüdä ğäyeplänüçe Quliev İnterpol taläbe belän totqarlanğan. Quliev üze bernindi qanun bozmawın belderä. Elekke parlament räise Quliev xäzer Azärbäycan Demokratik Partiäsen citäkli. Ul Baqığa 6-nçı noyäberdä ütäçäk parlament saylawlarında qatnaşu öçen qaytıp bara ide. 1996-nçı yıldan birle ul Quşma Ştatlarda yäşäde.
Azärbäycan räsmiläre Quliev ilgä qaytu belän qulğa alınaçaq dip beldergän ide.
Partiäneñ räis urınbasarı Elman Salayev Azatlıq radiosına Qulievnı azat itüdä yardäm sorap Baqıdağı AQŞ häm Ukraina ilçeleklärenä möräcäğät itüen belderde.


text:
Suğıştan soŋğı Ğıraq belәn kem idarә itәçәk?
Berektәş kөçlәr Bagdatqa basımnı kөçәytkәndә, Washingtonda Saddamnan soŋğı Ğıraqta administratsiә nindi bulırğa tieş digәn mәsәlәdә fiker alışular bara. Bu mәsәlәdә әle urtaq fiker yuq.
Audio
"Maqsәt Ğıraqta şunduq xөkümәt tөzü tügel. Maqsәt Ğıraq xalqın çın mәğndә vәkillek itkәn xөkümәt tөzü. Bezneŋ administratsiәdәn Ğıraq xalqın vәkillek itәçәk xөkümәt buldıru arasındağı küçmә xakimiәt turında bez hәm Ğıraqtağı hәm çit illәrdәge ğıraqlılar belәn sөylәştek. Mәsәlәne axırğa citkerü өçen vaqıt kirәk bulaçaq. Vaqıtlı xakimiәt urnaştırğannan soŋ, vaqiğәlәrneŋ tәrәqqiәten kөtәrgә kirәk bulaçaq."
Vaqıtlı xakimiәt өçen kem cavaplı bulaçaq digәn sorauğa әlegәçә cavap yuq. Tәsirle amerikan senatorı Bayden vaqıtlı xakimiәttә, 12 yıl buyına Ğıranıŋ üzendә qarşılıq kürsәtkәn ğıraqlılarnıŋ tügel, ә çit illәrdәgelәrneŋ өstenlek itü mөmkinlenә borçıluın belderde Ul Yәkşәmbe kөnne ABC televideniәsenә birgәn әngәmәsendә, qayber mәğlümәtlәr prezident Buşnıŋ baş kiŋәşçelәreneŋ şiğıy kәsepçese Ahmed Çelebi citәklәgәn oppozitsiәdәge Ğıraq Milli Kongressına tөp rol birüne yaqlauların işarә itә dip belderde.
Audio
"Dөresme-yuqmı, Çelebigә hәm Ğıraq Milli Kongressına xakimiәtneŋ 60 protsent tirәsendә birelәçәk hәm alar soŋğaraq 40 protsentnı qullarına elәkterәçәklәr. Bu barıp çıqsa, hәlәkәt bulaçaq".
Senator Çelebigә өstenlek birüne nindi kiәşçelәr yaqlıy digәn mәsәlәgә açıqlıq kertmәsә dә, Wolfowitz alarnıŋ berse dip xisaplana. Bayden şulay uq suğıştan soŋğı Ğıraqta BMOna hәm NATOğa rol birüne dә yaqlıy. Ul tınıçlıqnı saqlau hәm humanitar yardәm өçen barlıq ekonomik hәm başqa yөk AQŞ hәm Britan cilkәsenә genә tәşmәskә tieş dip belderde. Lәkin, Buş administratsiәse BMOnıŋ role tik humanitar yardәm mәsәlәse belәn genә çiklәnergә, yaŋa xөkümәt mәsәlәsenә ul tıqşınmasqa tieş digәn fikerdә. AQŞ dәvlәt sekretarı Powell Saddamnı bәrep tөşerü өçen ekonomik, politik hәm human yөk anglo-amerikan koalitsion partnerlarına tөşte, şul sәbәple Ğıraqnıŋ kilәse xөkümәteneŋ nindi bulaçağı mәsәlәsendә alar üzәk rol uynarğa tieşlәr dip belderep kilә. Lәkin, Britaniә BMOnıŋ zurıraq rol uynauın teli. Blair belәn Buş arasında Tөnyaq Irlandiәdәge oçraşuda da bu tөp tema bulaçaq.
Fәrit Idelle, Praga


text:
Amerikan xärbiläre Saddam taraflı dip sanalğan 18 keşene totqarladı
Yäkşämbe könne Ğiraq politsiäse Saddamnıñ elekke tän saqçısınıñ ber tuğanın qulğa alıp, Amerikannarğa tapşırğan. Bu turıda bügen Amerikan xärbiläre süzçese Steve Russel xäbär itte. Bu keşe Amerikan xärbilärenä qarğı xöcüm äzerlägän, dielä.
Kiçä, Samarra şähärendä, amerikan partule, alarğa xöcüm itergä cıyınğa ber qorallı Ğiraqlını atıp ütergän. Tiqritta da, xöcüm itergä cıyınğan ber keşegä ut açılğan, anıñ ni xäldä ikäne – xäbär itelmi.


text: İtalia başqalasında Fälestin Üzidaräsenä finans yärdäm kürsätü mäsäläsendä konferensiä açıldı. Anda 14 däwlät häm xalıqara oyışma wäkilläre qatnaşa. Fälestinne tışqı eşlär ministrı Nabil Şaat belän finans ministrı Sälim Fayad wäkillek itä. İsraeldän, tışqı eşlär ministrı Silvan Şalom qatnaşa. 2 könlek konferensiäne Yevropa Berlegendä räislek itkän İtaliä belän Norvegiä oyıştırdı. Fälestin wäkilläre, Üzidarä xezmätkärlärenä eş xaqı tüläw, humanitar proyektlar, infrastrukturanı finanslaw öçen 1 milliard dollar aqça kiräk dip belderä. Xalıqara Valuta Fondı mäglümätenä qarağanda, Fälestindä, 3 yıl elek intifada başlanğannan birle, ğömüm citeşterü 30%qa kimegän, eşsezlek 31%qa citkän.


text: Ğädättä, bäyälär üskännän-üsä dip beläbez, läkin töşü oçraqları da bula. Başqortstanda küptän tügel ikmäkkä xaqlar kütärelgän ide. Qabat töşerdelär. Respublikadağı ikmäk xaqları Rusiädäge iñ yuğarısı bulıp kitkän. Uzğan yılnı reqordlı — 4.2 million tonna igen cıyğan respublikta ikmäkneñ ildä iñ qıymmätlesenä äylänüen Monopoliägä qarşı säyäsät ministrlığı tikşergännän soñ xaqlarnı kire töşerergä mäcbür buldılar. Baqsañ, ikmäk peşerüçelär tarmaqları rentabelle bulmağanlıqtan tabış alu öçen xaqlarnı üz beldekläre belän kütärgän bulıp çıqtı.


text:
cишәMбe, 24 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 04:15
Şulay dip Rusiä Prezidentınıñ terrorçılıq häm ekstremizmğa qarşı köräşe üzäge başı Xalit Şäräfetdinov belderde. Bu üzäk küptän tügel Başqortstanda oyıştırılğan ide. Maqsatı — ildä, dönyada milli häm dini qarşılıqlar, ekstremizm häm terrorçılıqqa qarşı köräşü, tınıçlıq häm stabil'lek sağında toru. Xalit Şäräfetdinov Çeçen respublikası xalıqara terrorçılıqtan zıyan kürä, aña qarşı köräş belän citäkçelek itüçe Putin tağın ber möddätkä Prezident itep saylansa, bu xalıq mänfäğate öçen faydalı bulır ide di. Monıñ öçen ul Konstitutsiägä üzgäreş kertergä kiräk dip sanıy. Ä ul üzgäreş kertü öçen referendum uzdırunı Çeçnya xökümäte räise Ramzan Qadıyrov kütärergä tieş dip aña möräcäğät itä. Ramzan Qadıyrovtan ul xatqa älegä cawap alınmağan.


text:
Brejnev tuuına 100 yıl: anıñ çorın küplär sağına
19 Dikäber elekke sovet citäkçese Leonid Brejnev tuuına 100 yıl. Anıñ idaräsendäge 18 yıl tarixqa torğınlıq çorı dip kerep qaldı. Läkin bügen küplär ul yılllarnı sağınıp iskä ala, torğınlıq tügel, totrıqlılıq çorı, dip atıy.
Sovetlar Berlege cimerelep, qırğıy bazar yılları kilgäç, küplär Brejnev çorın sağına başladı. Fiker beleşülärdä cawap birüçelärneñ öçtän bere şul waqıtqa qaytu telägen belderä.
1982-88 yıllarda Tatarstannıñ Çallı şähäre Brejnev isemen yörtte. Gölzada Rzaeva Çallı keşese, atqazanğan mädäniät xezmätkäre, şähärneñ maqtawlı watandaşı, Brejnev çorın bolay iskä ala:
“Ul çorlarda minem bik äybät yäşlek çorları ide, şuña kürä ul yıllarnıñ awırlığı bulmağandır dip uylıym, çönki bez yäşlek entuziazmı belän yäşädek. Ul çorlarda ber genä problema bar ide: matur itep kienergä äyberlär taba almıy idek.
Sağınırsıñ da, ul çorlarda här keşeneñ kiläçäge bar ide. Otpusknoyın alıp ul teläsä qayda yal itä aldı, meditsina, uqu buşqa ide, çiratlarda torıp fatir ala idek. Menä şularnı iskä alğanda, bu – dönyanıñ ocmaxı bulğan.”
Räsimä Sergeeva Çallınıñ mäğärif idaräsendä baş belgeç. Brejnev çorın sağınu säbäplären bolay añlata:
“Brejnev xakimlek itkän 18 yıl tınıç tormışta uzdı. Ul çaqta sovet keşese teläsä qaysı soyuzdaş respublikağa tınıç küñel belän çığıp kitä häm isän-imin äylänep qayta ide. Timer işek, täräzä räşätkäneñ ni ikänen dä belmädek. Armiä saflarına kitkändä yegetlär yılap tügel, cırlap-biep kitä ide. Torğınlıq tügel, totrıqlılıq çorı, dip atar idem ul yıllarnı.”
Totrqlılıq häm kommunistik ideologiä, berdäm fiker yörtü, çiklängän süz ireklege, qısalar. Brejnev çorında jurnalist bulıp eşlägän Räsimä xanım, monı yaxşı xäterli. Cannı iñ nıq ärnetkäne – ul çaqta tatar teleneñ mesken xäle di ul:
“Gazeta mäqäläläre yazğanda, TV tapşırular äzerlägändä, süz-tema qısaları, çikläwlär teñkägä tiä ide. Telebezneñ xoquqsızlığı da yöräkne ärnetä ide. Xäteremä señep qalğan: urıs telendä çığışlarnı tın ğına tıñlap utırğan zal, tatarça çığış başlansa şawlaşa-görläşä söyläşep utıra başlıy ide.”
İldä çağıştırmaça tınlıq bulsa, xalıqara säxnädä Brejnev çorına şaqtıy waqiğalar turı kilde. 1968 yılda Çexoslovakiä yazın bastıru qararın ul qabul itte. Qıtay belän yaqınayu säyäsäte. Salqın suğış çorı. 1972 yılda Quşma Ştatlar belän atom qoralın qısqartu kileşüe. Äfğanstanğa qäskär kertülär.
Xakimiätkä kürkäm ir-at bulıp kilgän Brejnevneñ soñğı yıllarına taba sälämätlege qaqşıy başladı. Däwlät büläkläre alu yaratqan şöğelenä äylände. Yaqınnarı äytüenä qarağanda, ul berniçä tapqır wazifasınnan kitergä teläk beldergän. Ämmä Politburo äğzaları anı cibärmägän. Ğärçä soñğı yıllarında Brejnev notıqların inde köç xäl belän söyläde.
Gölzada Rzaeva bu uñaydan ber mäzägen iskä ala:
“Kürşemdäge Naciä apa, Brejnev televizordan söyli başlasa, qaşıq totıp anıñ yanına bara ide, ‘mäm-mäm’ dip. Çönki soñğı waqıtta ul ‘mäm-mäm’ dip söyli başladı bit.”
1982 yılda wafat bulğannan soñ Çallığa Brejnev iseme birelde. Gölzada xanım bu könne dä yaxşı xäterli:
“Çallığa Brejnev isemen birgändä bez barıbız da quştanlanıp uramğa çırtıq. Xäzer genä qayberäwlär, bez bu isemne birügä qarşı idek, dip geroy bulırğa tırışa. Belmim, ul könne yaxşı xäterlim, böten Çallı keşese uramda ide, berkem dä ‘min qarşı’ dip qıçqırıp yörmäde.”
Brejnevnıñ 100 yıllığı qupşı bilgelänmäde. Yaña buın anı inde belmi. Anıñ çorında yäşägännär kübräk Brejnevnıñ üzen tügel, ul çaqtağı ğadiräk, totrıqlıraq tormışın häm, älbättä, yäşlek könnären sağına.
Ğafiulla Ğaziz, Ali Ğilmi, Çallı-Praga


text:
Mädäniät yañalıqları
Mädäniät yañalıqları
23 oktäber könne «Qazan nurı» xalıq uyın qoralları ansamble Salix Säydäşev isemendäge Zur konsertlar zalındağı konsertı belän üzeneñ yaña sezonın açtı. Konsertta Räsim İlyasov citäkçelegendäge älege ansambl' tamaşaçılarnı xalıq häm estrada cırları, tatar häm çit il kompozitorları äsärläre belän quandırdı.
Sişämbe könne Qazan milli mädäni üzägendä igezäk-bertuğan rässämnar Aydar häm Niyaz Xisamovlarnıñ kürgäzmäse açıldı. Bu alarnıñ bergä oyıştırılğan berençe kürgäzmäläre, dip xäbär itä İntertat.ru gäcite. Bertuğan Xisamovlarnıñ icatında töp urınnı Qazan, Tatarstan, anıñ tabiğäte, bala çaqqa, tuğan yaqqa bäyle xatirälär urın alıp tora. İke rässäm da üz hönärlärendä yuğarı däräcägä iä. Xäzerge waqıtta Niyaz Xisamov Almaniädä, Berlinda, ä Aydar — Qazanda yäşi. Şuña da qaramastan, alarnıñ icatında bergälek bik küp, alar ber ük temalarğa icat itälär. Şunısın dä äytep kitik, Aydar belän Niyaz Tel, ädäbiät häm sänğät itnstitutı direktorı, borınğı tatar ädäbiätı belgeçe, Qol Ğäli icatın dönyağa çığaruçı Nurmöxämmät Xisamov häm tatar tele ğalimäse, filologiä fännäre doktorı Fäimä Xisamovanıñ igezäk ulları.
Azatlıq radiosı öçen Tatarstan xäbärläre belän Qazannan Gölnaz İlgizär


text:
Kanada täjribähen-Başqortostanğa
Zakondar ütälhen ösön xalıq ularźıñ mäğänähen añlarğa teyeş. Här zakondıñ üźensälegen añlatıu-xökümät burısı. ,,Räsäyźä däülät menän idara iteüźe kamillaştırıuźa Kanada täjribähe,, tip atalğan xalıq–ara konferentsiyanıñ täüge könönän huñ ütkärelgän matbuğat konferentsiyahında Kanadanıñ Räsäyźäge ilselege käñäşsehe Kati Çaba şulay tip belderźe. Başqortostan parlamentariyźarı häm xoquq belgestäre Kanadanıñ däülät menän idara iteü modelen öyränä. Baş qalağa Räsäy Prezidentı xakimiäte, federatsiya sovetı häm Däülät dumahınıñ Xoquqi idaralıq belgestäre kilde. Proğrammala qatnaşıusı belgestär Räsäyźeñ törlö täbktärendä seminarźar uźğara, Kanadala qanundar sığarıu, qanuni başlanğıstar äźerläü barışı, däülätteñ administrativ qoroloşo menän tanıştıra. Däülät Yıyılışı Qoroltay räyese Konstantin Tolqaçev bildäläüensä, aldınğı täjribä tuplau, fekerźärźe urtaqlaşıu yähätenän bınday seminarźar źur ähämitkä eyä.
Räsäy menän Kanada ber–berehenä oqşaş ildär. İke däülätteñ dä nigeźe federalizmğa qorolğan häm ularğa küp millätlelek xas, tip bilädäläy proektta qatnaşıusı belgestär. Kanada ilselegeneñ käñäşsehe Kati Çaba bildäläüensä, administrativ reformalar häm däülät menän idara iteü yähätenän Tönyaq Amerika däüläteneñ täjribähe iğtibarğa layıq. İldeñ eske tulayım produktı arta barıuın tağı la höźömtäleräk iteü maqsatında ular däülät menän idara iteüźä yañı modeldärźe üźläşterergä käñäş itä.
Räsäy prezidentınıñ Volğa buyı federal oqruğındağı tulı xoquqlı wäkile xakimiäte departamentı etäksehe Aleksandr Bajenov fekerensä, aldınğı idara iteü modeldären üźläştereü, ularźı urındağı şarttarğa yaraqlaştırıu uñıştarźı tağı la höźömtäleräk itergä mömkinlek biräsäk.
Rämzit Äbüläev,Öfö


text:
Putin Parijğa kem bularaq kilde?
Tatarstanda bulıp qaytqannan soñ, Vladimir Putin premier wazıyfasında berençe çit il säfäre belän Fransiägä yul tottı. Küzätüçelär, mondıy äwzem eşçänlege belän ul xökümät tügel, il başlığın xäterlätä, di.
Putinnıñ matbuğat wäkile Dmitriy Peskov, berençe itep näq menä Fransiäneñ saylanuın yül ayınnan bu ilneñ Yewropa Berlegendä räislek itä başlawı belän añlattı. Şulay da, Rusiä xakimiätendäge üzgäreşlärdän soñ, tışqı säyäsätne kem xäl itä, ni öçen Könbatşıqa berençe bulıp Medvedev tügel, ä Putin bara digän soraw bar.
Fransiäneñ Mäskäwdäge ilçelege süzçese Silvian Giog, Putinnıñ bu säfäre uzğan yılda, anıñ premier bulası bilgele bulğançı uq xäl itelgän ide di.
"Uzğan yılnıñ üktäberendä Mäskäwgä säfäre waqıtında Sarkozi Putinnı prezidentlıq möddäte betkäç Fransiägä kilergä çaqırdı. Putin şul çaqıruğa cawap itep kilä", - dide Fransiä räsmie.
Ämmä Putinnıñ eşçänlegen küzätep baruçı analitiklar anıñ eçke häm tışqı säyäsättä äwzemlegenä iğtibar itep, bu eşçänlek ğadi premier eşçänlegenä xas tügel, di.
"Putin üzen ilneñ çın çitäkçese itep tota, di säyäsät belgeçe Dmitriy Oreşkin. - Prezident saylawğa qadär ük Medvedevnıñ, här xäldä berençe aylarda, öyränçek bulaçağı bilgele ide. Qararlar qabul itü, xakimiätneñ üzägen üzendä qaldıru öçen Putin barın da eşläde."
Küzätüeçelär şulay uq Sarkozynıñ Putinnı Elisey sarayında mäcleskä aluın iskä alıp, bu da il başlarına kürsätelgän maxsus xörmät di. İlçelek wäkile monıñ belän dä kileşmi.
"Yuq, bu maxsus xörmät tügel. Sarkozy belän Putin ber-bersen yaxşı belä. Uzğan yıl alar prezident däräcäsendä oçraştı, alarnıñ söyläşer süzläre küp" di Giog.
Oçraşuda töp mäsälälärneñ berse energetika häm Rusiä belän Yewropa Berlege arasında partnerlıq turındağı kileşü bulır dip kötelä. Düşämbedä Berlek äğzaları Rusiä belän ike yıl buyı tuñıp torğan söyläşülärne yañartırğa qarar itte.
Monnan tış texnologiä, mädäniät, ğaläm, aeronavtika mäsäläläre qaralır dip kötelä.
Parijğa barğan räsmi törkemdä Rosatom başlığı Sergey Kirienko, Vneştorgbank häm Avtovaz wäkilläre dä bar.


text: İslamabad. Pakstan ğäskärläre inde öçençe kön ilneñ Äfğanstan belän çigendäge tawlı ölkälärdä radikal suğışçılarğa qarşı suğış alıp bara. Tönyaq Wäziristan wilayätendäge şul bäreleşlärdä kimendä 4 ğäskäri hälak bulğan dip xäbär itelä. Qarşı yaqnıñ yuğaltuların isä Pakstan xärbiläre 20-30 tiräse dip bäyäli. Şuşı ğäskäri çarada xärbi boralaqlar yaqlawında yözlägän ğäskäri qatnaşa. Alar hawadan cirle xalıqqa yardäm sorap möräcäğät itüçe uram qäğäzläre dä taşlağan, anda ğisyançılar "tınıçlıqnı bozuçı fikerläre çualğan zatlar" dip bäyälänä.


text:
Ğiraq ğisyançıları ber amerikan totığınıñ başın kiste, tağın ike totıqnı üterü belän yanıy
Düşämbedä ğisyançılar Ğiraqta totıq itep alınğan ber amerikan injenerınıñ başın kiste. Törmädä utırğan Ğiraq xatın-qızları ber täwlek eçendä irekkä çığarılmasa alar tağın ber amerikan häm britanlını üterü belän yanıy. Ğisyançılar qulında tağın kimendä 5 könbatış keşese bar, şul isäptän ike italian xanımı häm ike fransuz jurnalistı.
"Minem isemem Eugene Armstrong, ''Jack'' Armstrong, minem eşem Taci nığıtmasın cixazlandırudan ğibärät ide."
Ğiraqta totıq itep alınğan amerikan injenerı Eugen Armstrongnıñ bu süzläre, ixtimal, soñğısı bulğandır. "Täwhid wä Cihad", yağni "Berdämlek wä izge suğış" dip atalğan törkem düşämbedä Armstrongnıñ başı kiselü küreneşen İnternetqa urnaştırdı. Nigezdä sönnilärdän torğan, Äl-Qaidä tarafdarı Äbü Musa Äl-Zarqawi citklägän törkem tağın ike totıqnı üterü belän yanıy. Amerikan Jack Hensley häm Britan Kenneth Bigley, Armstrong belän bergä uzğan atnakiç Bagdadtağı fatirlarınnan urlanğannar ide. Ğisyançılar Quşma Ştatlarnı Äbü Ğraib häm Umm Qasr törmälärendä totılğan Ğiraq xatın-qızların 24 säğät eçendä irekkä çığarırğa taläp itä. Amerikan xärbiläre süzlärençä, bu törmälärdä xatın-qızlar yuq. İke xanım totıla, läkin alar baqşa urında. Şularnıñ berse, Saddam çorında biologik qoral yasawda qatnaşqan ğalimä Dr. Rihab Räşit Taha. "Täwhid wä Cihad" törkeme moña qädär 6 totıqnı üterü, şul isäptän amerikan watandağı Nicholas Bergnıñ başın kisü öçen cawplılıqnı üz östenä alğan ide. Ğiraqta barlığı 130dan artıq çit il keşese totıq itep alındı. Kübese axır çiktä cibärelde, ämmä qayberläre üterelde.
Ul arada bügen Nacafta amerikan diñgezçeläre radikal şiği citäkçe Moqtada Äs-Sadrnıñ ike yärdämçesen qulğa alğan. Monıñ säbäpläre älegä bilgesez. Äs-Sadrnıñ süzçese Assad Swari Azatlıqqa äytüençä, bu ike ruxaninıñ totıq alular, baş kisülär belän ber bäyläneşe dä yuq. Äs-Sadr üze ber ğäyepsez çit il keşelären üterügä kisken qarşı dide ul:
Audio (Assad Swari)
"Moqtada süzlärençä, totıq alu ğämällären ul berqayçan da qabul itmiäçäk. Ägär ul monı da kire qağa ikän, niçek itep ul baş kisülärne qabul itsen di."
Ğiraqtan kilgän tağın ber borçulı xäbär: uzğan atna axırında Bagdadnıñ şiği öleşendä Möselman Ğalimnäre Berlegeneñ ike tanılğan äğzası üterelgän – Şäix Möxämmät Cadu Äl-Canabi belän Şäix Hazim Äl-Zäidi. Sönni möselmannarnıñ bu däräcäle oyışması totıq aluçılar belän söyläşülärdä aradaşçı wazifasın başqara ide. Küzätüçelär fikerençä, bu üterülär Ğiraqta mäzhäb-ara bäreleşlär qabındıra ala. Assad Swari süzlärençä, Moqtada Äs-Sadrnıñ bu sönni ğalimnärneñ ülemenä ber qatışı da yuq:
Audio (Assad Swari)
"Moqtada Äs-Sadr idaräse bu üterülärne tänqitlägän belderü yasadı. Bu cinäyätlärgä bezneñ ber qatışıbız da yuq."
Swari üze bu üterülär öçen nindider "sixri köçlärne" ğäyepli. Çit il küzläw xezmätläre, yä ekstremistlar – bu törkemnärneñ ikese dä Ğiraqta watandaşlar suğışın teli, di ul. Ämmä, Assad Swari süzlärençä, şiğilarnıñ küpçelege qärdäş sönnilärgä qarşı berqayçan da suğışmayaçaq.
-Ali Gilmi


text: Könbatış mäğlümät agentlıqları, İtalia parlamentınıñ maxsus komissiase 1981 yılda Rim Papası İoann Pavel İkençegä höcüm oyışıru artında SSSR citäkçekläre torğan digän näticägä kilgän dip, xäbär itä. Reuter agentlığı komissianeñ mart ayında parlamentqa äzerlägän xisabınnan özeklär kiterä. Anda, İoann Pavel İkençene yuq itü qararın sovet liderları qabul itkänenä komissia äğzäläreneñ bernindi şige dä yuq, dip raslana. 1981 yılnıñ 13 mayında Törkiä watandaşı Mäxmät Ali Ağdca Pontifikqa höcüm yasap, anı yaralağan ide.


text:
Tönyaq Korea söyläşüläre däwam itä
"Alarnıñ elektr energiäse yäki iqtisadi sistemalar belän qızıqsınuları bulmawı – kön kebek açıq, alarğa barı tik häykäl bularaq töçe su reaktorı kiräk," dide amerikan aradaşçısı.
Söyläşülärneñ xucası Qıtay taraflarğa belderü ölgesen täqdim itte. Başqa bu xaqta ber nindi dä mäğlümat yuq. Rusiä diplomatı tışqı eşlär ministrı urınbasarı Alexander Alexeyev, täqdim Waşington häm Pxenyannı ikesen dä qänäğätländerä alır ide, dide.
Tönyaq Koreanıñ matbuğat wäkile Hyun Hak-bong, jurnalistlarğa, Pxenyan Waşintonğa bireşmiäçäk, dip äytte. Yomğaq belderügä qul quyu – alğa kiteş dip bäyälänä ala. Ämma bu saylawlar Waşington häm Tönyaq Korea arasındağı tirän qarşılıqlar sürätendä bara.


text:
Qazan tamğasına konkurs bara
Qazan tamğasına konkurs bara
Berençe qaraşqa, balalar yasağan simvollarda fantaziä kübräk häm alar mäğnäleräk kebek ide. Şular arasınnan saylanğan altı räsem büläklärgä layıq bulğan. Läkin eşne cidti dip sanap, ciñüçelärne olılar arasınnan saylarğa cıyınalar. Jüri äğzaları häm ekspertlar zur yubileynıñ töp tamğasın yasawğa bağışlanğan konkursnı tağın ike ayğa ozaytırğa qarar qılğannar. Çönki iñ yaxşı simvol äle tabılmağan. Press-konferensiädä jurnalistlar, millätlärenä qarap, tamğalarda nik islam, nik xristian komponetları yuq digän sorawlar quydılar. Rässamnar häm dizaynerlar täqdim itkän ürnäklärdä yışraq ajdaha-yılan süräte törle variantlarda töşerelgän ide.


text:
Ğıraq suğışı häm başqa mäsälälär säbäple AQŞ belän Yevropa Berlege arasındağı mönäsäbätlär salqınaya töştä. Çärşämbedä Waşingtonda Quşma Ştatları belän Berlekneñ yıllıq summitı açıla. Taraflar upqınnı tarayta alaçaqmı ?
Quşma Ştatları belän Yevropa Berlege çärşämbe sumitında Ğıraqtan alıp awıl xucalığına qädär törle mäsälälärdäge fiker ayırmalıqların taraytırğa tırışaçaqlar. Prezident G.Bush , Yevropa Komissiäse prezidentı Romano Prodi häm Yevropa Şurası başlığı Konstandinos Simitis citäkçelegendäge berlek wäkilçelegen qunaq itäçäk.Yevropa Berlege Ğıraq suğışı säbäple Waşington belän şaqtıy ğına salqınayıp kitkän mänäsäbätlärne tözätü öçen tırışaçaq dip işarä itkän ide ütkän atnada Gretsiädä bulıp ütkän sumitında.. Waşingtobnda Xalıqara häm Strategik Tikşerülär Üzägendä Yevropa Programması başlığı Simon Serfaty fikrençä ike taraf ta mönäsäbätlärne yaxşırtu öçen tırışmasalar küp närsä yuğaltaçaqlar. Serfaty (audio)
ägär dä AQŞ belän YEvropa Berlege arasındağı 2yarım millird dollarlıq säwdä äyläneşe öçen yaxşı teläk kürsätä almasaq , närsä bulır belmim. Bu bik möhim mönäsäbät. Dönyada moña tängäl närsä yuq , Quşma Ştatları yevropasız, Yevropa Amerikasız buldıra almıy. Moñı här ike yaq ta añlarğa tieş.
Berlek sumitında Gretsiä tışqı eşlär ministırı Papandreou Yevropa Berlegeneñ Atlantik mönäsäbätlärenä basım yasağan memorandum taratqan ide .Dokumentta Ğıraq suğışı häm bäxäsle mäsälälär säbäple kierenkelängän mönäsbätlärne yaxşırtu turında süz bara. Waşingtonnıñ Global cılınu turındağı Kyoto protolına imza quyunı kire qağuı, Xalıqara suğış mäxkämäsenä quşılmawı, terrorğa qarşı suğış, Ğıraqnı tözekländerü, säwdä şulayuq 3nçe Dönyanı genlere üzgärtelgän igen-aşlıq belän tuydıru kebek mäsälälär ike arada bäxäskä säbäp bulıp tora. Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsät koordinatorı Javier Solananıñ Gretsiä sumitında Amerika belän mönäsäbätlärne yaxşırtu turında yasağan açıq anıq täğdimnäre yaqlanğan ide. Solana Yevropa terrorğa qarşı suğış häm küpläp üterü qoralların cäyelderüne tuqtatuda AQŞnıñ partnörı bulıp tora dip azsızıqlağan ide. Yevropa Berlege İrannıñ şiklänelgän atom programmasına qarşı qatıraq pozitsiä aldı. Solana süzläre belän äytkändä Trans-Atlantik mönäsäbätläre alıştırğısız. .Kisken Ğıraq debatları säbäple Bush administratsiäse küp kenä xalıqara kileşülärdän çigende. Şunlıqtan mönäsäbätlärne kire elekege noqtağa qaytaru öçen ber genä sumit citmes kebek. Älege waqıtta ike arada barğan in qızu bäxäs: 3. Dönyanı genläre üzgärtelgän igen-ikmek belän tuydıru.Yevropa sälämätlek säbäplärennän çığıp moña qarşı. Genlere üzgärtelgän igen ikmäkne yaqlauçılar, ul Afrikanıñ hava şartlarına kileşleräk, şulayuq aşlamalar qullanunı da kimetä digän argument alğa sörä.
Düşämbedä Bush (audio)
açlıq yanağan Afrika qıtğäse öçen yevropa xökümätlären bio-texnologiegä qarşılq kürsätülären tuqtatırğa çaqıram dip äytte.
Bush Administratsiäse 3.dönya illäre genetik yaqtan üzgärtelgän azıq tölekne qullanırğa telämi, çönki alar berlek bazarı üzlärenä yabılır dip qurğa digän fikerdä. Administratsiä Yevropa Berlege bazarların genetik yaqtan üzgärtelgän azıq tölekkä açsın digän basım yasau öçen Dönya Säwdä Oyışmasına möräcäğät itte. Yevropa Berlege isä Amerikağa qarağanda Afrikağa kübräk yardäm biräbez genetik yaqtan üzgärtelgän igen ikmekne qullanmawı öçen Afrikağa ber nindi basım yasamibız dip belderde. Düşämbedä Californiada biologik yaqtan üzgärtelgän azıq turınad başlanğan konfresniägä yevropa berelege qatnaşmadı. Sacramentoda yözlärçä keşe Bush adminstratsiäseneñ bu säyäsätenä qarşılıq kürsätep demonstratsiä ütkärde. Simon Serfaty bio-igen mäsäläse sonğı çiktä xäl qılınır dip uylasa da , zur säwdä äyläneşenä qarmastan Trans Atlantik mönäsbätlärendä borçılu tudırğan xällär bar di. Serfaty süzlärençä( audio)
Administratsiäneñ ber öleşe yevropa berlege AQŞ öçen yaxşı närsä mikän digän sorau quya , minemçä bu yaña mäsälä, bik yaña.. Min Yevropada da quşma ştatları Berlek öçen yaxşı närsä mikän digän sorau quyuçılar bar dip ışanam. Atlantiknıñ här ike yağında da mönäsäbätlärne bozılmaslıq itep kürmäüçelärneñ buluı borçılu tudıra.
Papandreounıñ memorandumında berlek äğzaları häm namzät illär AQŞ belän Berlek arasındağı mönäsäbätlärdä tiskere atmosfera buldırmasqa çaqırılğan ide. Misal öçen Bush Yevropada yışqına mıltıqlı kowboi itep surätlände , suğışqa qarşı bulğan Fransiä Amerikada qurqaq xıyanätçe itep taswirlandı. AQŞta qayberäülär fransuz şäräplärenä boykot iğlan itep , anı uramnarğa tükte, Papandreo, Yevropa Quşma Ştatlarında üz imicen yaxşırtırğa tieş, 11nçe sintäber AQŞnıñ qurqu, uylau häm strategiesenä yaña tör täsir yasadı dip belderde .
Färidä xämit, praga


text:
Çallıda suğışqa qarşı piket
28 iyül könne Çallıda Fälestin häm Livanda barğan suğış xäräkätläre uñayınnan piket ütkärelde. Älege çaranı piket dip atawı da qıyındır, çönki şähärneñ 6 bistäsendä cıyılğan 20-25 keşeneñ qullarında bernindi şiğar'lär dä, öndämälär dä yuq ide. Monıñ säbäbe nidä? Soraşular şunı kürsätte, şähär xakimiäte piket uzdıruğa röxsät birmägän häm kilgän keşelär suğışqa qarşı yazılğan öndämälären alıp kilmägännär. Älege piketnı Çallı TİÜe oyıştıra, digän süzlär buldı. Läkin bu oyışmanıñ da, başqa cämğiät - firqäläreneñ dä citäkçeläre şuşı çarada kürenmädelär, xalıqnıñ kemnär tarafınnan cıynaluı bilgesez qaldı. Şuşı 2-3 distä keşe arasında urıslar da, yähüdlär dä, älbättä tatarlar da bar ide. Piketqa kilgännär mondıy fikerdä:
Familiäse Stolyar. Namuslı yähüd bularaq suğışqa qarşı näfrätemne belderäm. Berdıçevski digän iptäşem belän xat ta cibärdek, anda äyttek : İzrail' xalqı, Sezneñ belän milli xıyänät firqäse idärä itä, bu xakimiätne alıştırırğa kiräk. Ğomumän alğanda, sivilizatsiä suğışı bara, yäğni, Könbatış häm möselman dönyası. Yuq, min alay sanamıym. Suğış mölkät bülü buyınça yarlılar häm baylar arasında bara. Şuşındıy qu büleneş Tatarstanda häm Rusiädä dä bara.
Faiq Taciev, tatar xalqınıñ Milli mäclese deputatı. Häm başqalar fikere:
"Min Livan xalqın yaqlap kildem. İzrail' agressiäsenä qarata näfrät belderäm. Ber genä millätneñ dä üzen başqalardan östen quyarğa xaqı yuq."
Äytep kitkänemçä, piketqa röxsät birelmäde, didem. Şuşı küreneşkä aq yaulıqlı äbi - apalarnıñ mönäsäbätläre mondıy:
"Mäskäwdä, İzrail'neñ üzendä suğışqa qarşı piketlar bara. Ä menä Çallı xakimiäte piket ütkärergä röxsät birmäde."
Älege çara tınıç qına uzdı, köç xezmätläre artıq küzgä çalınmıyça, yıraqtan ğına küzätep tordılar.
Çallı, Ğafiulla Ğäziz


text:
Televideniädä yaña citäkçe
Tatarstan Däwlät televideniäsendä yaña räisne İrek Mortazinnı täqdir itü uzdı. Xökümät citäkçelärennän älege çarada premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälieva qatnaştı. Comğa könne matbuğatta İrek Mortazinnı Däwlät teleradiokompaniäse räise itep bilgeläw turında Tatarstan prezidentı ukazı basılıp çıqtı. Älekkege räis İlşat Äminov yaña TNV kanalın citäkläyäçäk. Yaña başlıq ta, iskese dä bu rokirovkadan qanağat qaldılar kebek. Ä alarnıñ eşennän tamaşaçılar kiläçäktä qanağat bulırlarmı — monısın waqıt qına kürsäter.
Zilä Wälievadan jurnalistlar «prezidentnıñ press-sekretare itep kemne quyalar soñ?»,— dip töpçensälär vitse-premyer diplomatik räweştä: «Bezdä sälätle, täcribäle jurnalistlar küp. Ä qaysın saylap alu — prezidentnıñ eşe», — dide.


text: Pekin yağınnan bulğan suğış yanawları çınlıqta, Taiwannı Qıtaydan çitläşterä, dip belderde bügen ikençe möddätkä saylanğan prezident Çen Şuybän. İnaguratsiädä çığış yasağan Çen Şuybän, Taiwan, Qıtay belän yaxşı kürşelär mönäsäbätendä yäşärgä teli dip, assızıqladı. Şul uq waqıtta, üzeneñ konstitutsiäne üzgärtü plannarı xaqında da äytep uzdı. Pekin, Taiwannı Qıtaynıñ ayırılğısız öleşe dip sanıy. Ägär dä konstitutsiägä üzgäreşlär kertelsä, bäysez utrawnı räsmi yaqtan da möstäqil dip iğlan itügä kiterergä mömkin.


text:
Ğiraqnıñ waqıtlı prezidentı Ğazi al-Yawar ağımdağı yılnıñ azağında Ğiraqtan xalıqara ğaskärlärne çığara başlaw mömkin bulır dip belderde:
"İminlek köçläre häm Ğiraq ğaskärlären öyrätü aldan bilgelängänçä barsa, yıl azağında bez xalıqara köçlärneñ sanın kimetä başlıy alırbız dip uylıym. Alarnı tulısınça çığaru turında süz barmıy, ä sanın ğına kimetü, çönki alarnıñ da öylärenä qaytasıları kilä. Alarnıñ monda ozaq qalası kilmi. Bez dä alarnıñ ozaqqa qaluın telämibez," dide al-Yawar.
170 meñgä yaqın amerikan häm başqa illärneñ xärbiläre Ğiraqta cirle ğaskärlärneñ tulısınça wazifağa kereşüe häm köç qullanunıñ kimüenä qadär qalırğa tieş, dip östäde al-Yawar.
Bügen Ğiraq prezidentı Bağdadta matbuğat oçraşuı uzdırdı.
İldä köç qullanu oçraqları turında xäbär itelde. Bügen, saylawlar waqıtına yabılğan çik buyları häm Bağdad xalıqara hawa alanı açıldı.


text:
Yekaterinburda milli mäsälälär kütärelde
Yekaterinburg şähäreneñ Tınıçlıq häm Duslıq yortında zur utırış bulıp uzdı. Awropa Sovetınıñ milli azçılıqlar xoquqların yaqlaw turındağı Konvensiä Sekretariatı Konsul'tativ komitetı wäkilläre Sverdlovski ölkäse milli oyışmaları citäkçeläre belän oçraştılar. Oçraşuda qatnaşırğa dip kilgän çit il qunaqları arasında Konsul'tativ komitetnıñ räise urınbasarı Lidiä Basta Fleyner, sekretar' Yılena Djurado, Albaniädän Giergi Sinangi häm Xorvatiädän Mir'yana Domini bar ide. Rossiä şähärlärendä oyıştırılğan bu oçraşularnıñ maqsatı itep alar milli azçılıqlar xoquqların yaqlaw turındağı Konvensiäneñ ütäleşen urınnarda tikşerü dip añlattılar.
Oçraşu bik canlı bardı. Milli oyışmalar citäkçeläreneñ Awropa Sovetı wäkillärenä söylär süzläre küp tabıldı. Bigräk tä ärmän, inguş, çeçen, tacik diasporaları citäkçeläre, migratsiä näticäsendä grajdanlıq alu problemaların ğına tügel, başqa xoquqlarnıñ da yaqlanmawı turında süz kütärdelär. Äytik, 90Hчы yıllar başında Rossiägä küçep kilgän ärmän ğailäläreneñ mäktäp yäşendäge ir balaları Ärmän ilendä xärbi xezmätkä alu öçen xisapqa bastırılğan bulğannar. Xärbi xezmätkä çaqıru waqıtı citkäç, inde alar küptän Rossiä grajdanı bulıp isäplänülärenä qaramastan, alarnı Federal' ezläwgä birgännär. Şunısı säyer, inde 10-15 yıl ütügä qaramastan, Rossiä grajdannarı bulsalar da, ärmän yegetläre eçke eşlär ministrlığı tarafınnan haman ezärleklänä. İnguş milli oyışması wäkilläre yuğarı belemle inguşlarğa Rossiädä eşkä urnaşu mömkin tügel, bigräk tä yuristlar üz belgeçlekläre buyınça eş taba almıy dip zarlandılar. Rossiä armiäsendä inguş yegetlärenä qarata törle qıyırsıtu misalların kiterdelär. Çeçen milli oyışması citäkçese, telne, mädäniätne saqlaw buyınça eş alıp barası urında millättäşläreneñ xoquqların yaqlaw belän şöğellänergä turı kilüen assızıqladı. Awropa Sovetı wäkillärennän ul Rossiä xökümätenä federal' ğammäwi mäğlümat çaraları arqılı böten çeçen xalqın kriminal xalıq itep, naçar yaqtan ğına kürsätä torğan tapşırularnı häm fil'mnarnı kürsätüne tıyu turında sorawların ütende. “Balalarıbız jäl, - dide ul, - alar üz tamırları belän ğorurlana almıyça, kemder arqasında kimsenep üsälär”.
Äñgämä waqıtında şulay uq Sverdlovski ölkäsendä äledän-äle çağılıp alğan ksenofobiä, şovinizm mä’säläsen dä yaqtırtıp kitüçelär buldı. Annan soñ milli oyışmalar citäkçelären borçığan iñ zur mä’sälälärgä – milli mäğärif, milli mädäniät, milli ğämmäwi mäğlümat çaraları kebek närsälärgä küçtelär. Qızğanıç, bu ölkälärdä tege yäki bu däräcädä barlıq millätlärneñ dä xoquqları saqlanmıy bulıp çıqtı. Däwlät orğannarı bu eşlärne başqarırğa tıymıylar da, yärdäm dä itmilär.
Däwlät külämendä bu xoquqlarnı saqlaw buyınça federal' qanunnar bar, ämma alarnıñ ütäleşen buldırırlıq mexanizm yuq. Töbäklärdä, här töbäkneñ üzençäleklären isäpkä alıp eşlängän qanunnar yuq.
Milli mäğärif problemaları turında Başqort milli üzäge citäkçese Fäymä Yosıpova bik döres äytte. “Sverdlovski ölkäsendä ber genä başqort, tatar mäktäbe yuq, - dide ul, - awıllarda berniçä bala tel öyrängän sıynıflarnı tatar mäktäbe dip bulmıy. Xalıqnıñ küp öleşe şähärlärdä yäşägänlektän, bu bezneñ problemanı çişmi. Şähär cirendä milli tellärne öyrätü sıynıfların açıp bulmıy, nik digändä, yuğarı belemle uqıtuçılarğa östämä belem birü, fakul'tativ kebek däreslärgä bik az külämdä tülänä. Qayda ul däwlät yärdäme?”
Oçraşu waqıtında şulay uq milli massaküläm mäğlümat çaraları mä’säläse dä kütärelde. Soñğı ber yıl eçendä Sverdlovski ölkäsendä däwlät xisabına “Milli ülçäm” dip atalğan ber millätara televizion tapşıru çığarıla, anısı da rus telendä bara. Ä milli tellärdä çığarıla torğan tatar häm başqort, ärmän tapşıruları maltabarlar xisabına çığarıla, efir waqıtı öçen dä küp kenä aqça tügärgä turı kilä. Kemneñder aqçasına eşlängän tapşırularda mäğlümatlar härwaqıt obyektiv bula almıy, bilgele.
Här millät öçen tege yäki bu problemalar bik küp bulıp çıqtı. Awropa qunaqları härkemne dä diqqät belän tıñladılar, küp närsäne yazıp alıp, Mäskäwdä, xökümät citäkçeläre iğtibarına citkerergä wäğdä ittelär. Ämma milli oyışmalar citäkçeläre, bu oçraşu tağın da süzdä genä qalmağayı, digän şik belderdelär.
Awropa Sovetı Konsul'tativ Komitetınnan kilgän wäkillär, üz çiratlarında, bu oçraşuda kütärelgän mä’sälälärne kiräkle urınnarğa citkerep, analiz yasağannan soñ, tağın ber yıl yarımnan yänä oçraşıp, älege yünäleşlärneñ ütäleşen tikşerergä süz birdelär.
Fäwiä Safiullina,Yekaterinburg


text:
Omski 290 yıllığın bäyräm itte
Uzğan yäkşämbe könne Omski xalqı şaw-gör kilep şähärneñ 290 yıllığın bäyräm itte. Bäyräm qanunnar çığaru cıyılışı qarşısındağı üzäk mäydanda şähär tarixına bağışlanğan teatrlaştırılğan küreneş belän başlanıp kitte. Annan tantana mädäniät yortlarına, mäydannarğa, yal parklarına küçte. Yal köne buluğa qaramastan xätta ölkä üzäk muzey da eşläde, ä anda kerü tüläwsez buldı. Muzey xezmätkärläre tarix temasına konkurslar, viktorinalar, uyınnar ütkärdelär. Ä Omskinıñ “Yäşel utraw” yal kompleksında zur külämdä “Duslıq taqıyası” dip isemlängän milli mädäniätlär festivale bardı. Anda milli-mädäni oyışmalar tarafınnan oyıştırılğan qul eşläre, yort-cir äyberläre, milli rizıqlar kürgäzmäläre eşläde. Üzeşçän sänğät kollektivları kön buyına cır-biyu belän xalıqnıñ küñelen kürdelär. Äytergä kiräk, xalıq tamaşa qılıp qına tormadı, milli mäydançıqlarda oyıştırılğan uyınnarda, konkurslarda qatnaştı, ğomumän küñel açtı. Tatar mäydançığında xalıq ayıruça küp buldı, aralarında milli kiem qalfaq, qomzol kiep kilgännäre dä bar ide.
Bäyräm barışında deputatlar, şähär başlığı häm bäyrämgä kilgän däräcäle qunaqlar milli kollektivlar belän tanışıp yördelär, milli rizıqlardan awız ittelär. Tatar mäydançığında küp sanlı qunaqlar belän şähär başlığı Viktor Şreyder, Däwlät Duması deputatı Oleg Smolin, Şähärneñ Lenin okrugı xakimiäte başlığı Vladimir Rarov häm başqalar buldılar. “Umırzaya” kollektivı qızları alarnı öçpoçmaq, pärämäç, göbädiä, çäk-çäk kebek tatar aşları belän sıyladılar.
Vladimir Rarov, bügenge bäyrämdä çınlap ta Omskida törle millät keşeläreneñ xalıq tarixın yolalarda, milli aşlarda, üz-üzlären totuda saqlap kilüläre sizelä,-dide.
Omski sportçıları 5 prizlı urın yauladı Şähär bäyräme aldınnan ğına Anapa şähärendä boks buyınça Rusiä berençelegendä qatnaşqan sportçılar Omskiğa äylänep qayttılar. Vokzalda alarnı dusları, tuğannarı, xezmättäşläre, jurnalistlar qarşı aldı. Yäşüsmerlär arasında ütkärelgän Rusiä berençelegendä Omski komandası yaxşı uñışlarğa ireşep – öç altın häm ike kömeş medal' yaulap qayttı. 48 kilogrammğa qädär awırlıqta altın medal' yaulağan Azamat Aşenovnıñ trenerı millättäşebez Rafail Ğafarov.
Boks belän şöğellänüçelär arasında tatarlar da bar, küpläre sport masterları, kandidatları isemnärenä layıq buldılar,-di Ğafarov.
Sport belän şöğellänüçe balalar yalğış yulğa basmıylar, mindä tärbiälänüçelärneñ barsı da diärlek institutlarğa kerälär, ğomumän, tormışta üz urınnarın tabalar,-di balalar häm yäşüsmerlär belän eşläwçe Rafail Ğafarov.Rozaliä Sayganova, Omskii


text:
Qazaxstan Milli İminlek Komitetı terrorçılarnıñ ezenä töşkän
Qazaxstannıñ Milli İminlek Komitetı ildä terror ğämälen kisätüe turında belderde. Bu xaqta xalıqara terrorğa qarşı köräş bülege wäkile Sergei Minenkov çärşämbe könne xäbär itte. Anıñ süzlärenä qarağanda, terror ğämäle çit ildän planlaştırılğan bulğan. İminlek köçläre, anı oyıştıruçılarnıñ Qırğızstandağı säyäsi tärräqiätkä qatnaşı buluı turında xäbär itä. Bu belderü oppozisiädä borçılu tudırdı.
Minenkov süzlärenä qarağanda, 10 keşe qulğa alınğan, radikal dini eşçänlekkä çaqırğan kitaplar, tasmalar häm qoral tabılğan. Şulay uq Almatıda, potensial xädäflärgä höcüm itergä öyrätkän çit illärdän kilgän xatlar tabılğan:
"Höcüm iter öçen keşelär küp cıyılğan urınnar häm infrastruktura qorılmaları täqdim itelgän bulğan."
Tabılğan qäğäzlär arasında şulay uq şartlatqıçlar yasarğa öyrätü häm höcüm bulası urınnarnıñ xaritaları bulğan. Minenkov tögäl qaysı törkem turında süz barğanın äytmäde, barı tik küptän tügel mäxkämä aldına basqan Üzäk Aziädäge Camaat Möcahetdin wäkillären iskä aldı.
Anıñ, terrorçılar çeltäre oppozisiä belän elemtädä torğan digän süzläre xäzerge xakimiätkä oppozisiädä torğannarnı borçuğa saldı.
Minenkov oppozisiädäge ber genä törkem yä xäräkätne atap äytmäsä dä, "Ğadel Qazaxstan öçen" digän xäräkät äğzaläre iminlek komitetı wäkileneñ süzlären – oppozisiäne terrorçılar belän bäyläw tırışlığı dip bäyäläde.
"Ğadel Qazaxstan öçen" xärkäte wäkile Serikbai Alibaev, mondıy näticä yasarğa cirlek yuq, dip Milli İminlek Komitetın tikşerergä çaqırdı:
"Oppozisiäne ğäyepläw – nigezsez. Bezneñ qanunnar häm konstitusiä nigezendä xoquq saqlawçılar komitetqa qarşı cinäyät eşe açıp tikşerü başlarğa tieş. Alar konstitusiäne bozğanı öçen mäxkämä aldına basırğa tieş."
Xäräkätneñ başqa ber wäkile Zaureş Battalova, Milli İminlek Komitetı räsmilärneñ kürsätmälären üti, dip belderde:
"Milli İminlek Komitetı – räsmilär quşqannı üti. Alarğa çınnan da xalıqnı qayğırtuçılarğa yala yağırğa quşılğan."
Zaureş Battalova Milli İminlek Komitetına üz ğäyepläwlären belderde. Ul küptän tügel ike oppozisiä citäkçeseneñ üterelüen iskä aldı. Şulay uq komitetnıñ maxsus Arıstan bülege ofiserlarınıñ qulğa alınuınınn soñ komitetnıñ elekke başlığı Nurtai Dutbayevnıñ fivral ayında urınınan kitüen xäterlätte:
"Milli İminlek Komitetı üze xökemgä tartılırğa tieş. Alar üz ğämälläre öçen cawap totırğa tieş. Arıstan bülege eşe, Altınbek Sarsenbayev häm Zamanbek Nurkadilov ülemnäre öçen. Dutbayevnıñ eşennän kitüe belän genä mäsälä çişelmi."
Qazaxstanda moñarçı da terrorda şiklänelep keşelär qulğa alına ide. Ämma elek bu qulğa alular Rusiä yä Üzbäkstan üteneçe nigezendä bula ide. Minenkovnıñ, terrorçılarnıñ Qazaxstannıñ üzendä buluı häm terror ğämälläre äzerläwe turındağı belderüe – qazaxlar öçen yaña borçulı çornıñ başlanuına işärä bulıp tora.
Ägär dä qıtay üzendä amerikan şirkätlärenä monda qıtay şirkätlärenä bulğan qädär ireklek birsä – bezneñ säwdä xezmättäşlege tağın da nığıyaçaq. Bez Qıtaynıñ pensiä reformasın, üz bazarın amerikan satuçıları häm xezmät kürsätüçelärenä açuın xuplıybız.
alsu qormaş


text:
Çallı yegete Ruzil Ğatinnıñ ğalämdä üz yoldızı bulaçaq
Bıyıl «Yoldızlıq» bäygesenä çittäge tatar balaları da kilde. Ästerxannan «Nur» studiäseneñ näni artistları häm Xantı-Mansi ölkäsennän 2 qız-bala da bäygedä köç sınaştı. Neftuganskiy şähärennän Räximova Gölşat cırçılar arasında xätta berençe urın da yawlıy aldı. Çit töbäklärdän, älege çarada, şulay uq Qabarda-Balqar respublikası häm Çiläbe ölkäse balaları da qatnaştı. Gran-pri bülägen 14 yäşlek Çallı yegete Ruzil Ğatin aldı. Ul Çallıda «Mizgel» cır teatrında şöğellänä ikän. Bäyegeneñ büläge dä bik qızıq. Cidegän yoldızlığınıñ ber yoldızına Ruzil Ğatin iseme bireläçäk. Ruzil Ğatinnı Prezident Mintimer Şäymiev üze säxnägä çığıp qotladı.
Şunısı qızıq, cırçı Alsunıñ prodyuserlar üzäge dä şuşı çaradan çittä qalmadı. Alsu Tatarstan balalarına sälämnären yullap, ciñüçelär öçen büläklären cibärde.


text:
Qırğızstanda saylaw näticälärenä rizasızlıq, protestçılar qulğa alına
Qırğzstanda uzğan yäkşämbe könne bulğan saylaw näticäsenä häm opazisiä äğzälärenä bik az urın birelgän yaña xaqimiätkä qarşı protest çaraları däwam itä. Protestkä qatnaşuçılar isä qulğa alına başlandı.
Prezident Qormanbäk Baqiev, Aq jol partiäsen üktäber urtalarında oyıştırğan ide. Kiçä saylaw komissiäse parlament saylawında, älege partiä 90 urınlı parlamentneñ 71 urınnı aluın iğlan itte. Ämmä saylawğa qarşı rizasızlıqlar arta. Oppozisiädge Ata Meken partiäse, saylaw näticälärenä rizasızlıq belderä.
Saylaw näticäläre belän kileşmägän ber törkem jurnalist, oyışma wäkelläre häm keşe xoquqları aktivistläre dä protest çaralarında äwzem qatnaşa. Bişkäktän kilgän xäbärlärgä qarağanda, şähär üzägendä protest çarası oyıştıırğa cıyınğan 30 keşe qulğa alınğan. Qulğa alınğan 10 keşeneñ Ata Meken partiäsen yaqlawçıları buluı xäbär itelä. Qalğannar isä “min ışanmim” dip isemlängän oyışma keşeläre bulğan. Alarnıñ barsı da düşämbe könnän birle, saylaw näticälärenä rizasızlıq belderä.
Dinara Oshurahunova, Demokra häm sivil xalıq berlege oyışması başlığı. Ul totqınnarnıñ mäxkämä eşläre xaqında bolay mağlümät birde:
“Mäxkämä alarnı 5 köngä törmädä totaçaq. Milisiä alarnı härbersen ayırım bülmälärdä tota. Törmägä yabılğan qaysı ber moña reaksiä kürsätkän häm alarğa qarşı çıqqannarı öçen ştraf birelgän häm qayberäwlärneñ qalu möddäte arttırılğan”
Bäyräm bulı säbäble protest çaralarına älegä iğtibar küp tügel. Şulay da, Oş häm Calalabad kebek şähärlärdä açlıq totıp protest belderüçelär bar digän xäbärlär bar. Qarşılıq çaraları şul uq waqıtta tönyaq İssik Kül töbägendä dä däwam itä. Läkin Ata Meken partiäse yaqlawçıların, qarşılıq çaraların Düşämbe könne başlap cibärergä çaqıra. Çönki bu könne parlament räise saylanaçaq.
AQŞ Däwlät depatmanlığınnan da saylaw näticäsenä qarata kiçä belderü yasadı. Anda,
yäkşämbe könne bulğan saylawga qarata tänqitlär buldı. AQŞnıñ bu belderüendä, Yewropada xalıqara iminlek häm xezmättäşlek oyışmasınıñ saylawnı küzäkän wäkillär xisabı qullanılğan dip isäplänä. Ul xisaplarda da bu saylawda Qırğızstan demokratiägä tuğrılıqlı buluın kürsätä almadı diyelä ide.


text:
Respubliknıñ yaña üzäk saylaw komissiäse tözelgän ide.Başqortstan yağı anıñ räise itep elek tä şul urında utırğan Barıy Kincäğolıvnı bilgeläde. Rusiäneñ üzäk saylaw komissiäse uzğan saylawlardağı tartqalaşlarnı iskä töşerep , Kincäğolıv kandidaturasın kire qaqqan.İñ zur tartqalaşlarnıñ berse Rusiä saylaw komissiäse Veremeyenkonı terkäp tä , Başqortstan yağı anı inkär itkäç bulğan ide. Başqortstan üzäk saylaw komissiäse älege mäsäläne 25nçe iyün qararğa cıyına.
Respubliknıñ eçke eşlär ministrı Rafael Diwayıv däğwası buyınça mäxkämälär däwam itä.Diwayıv uzğan Başqortstan Prezidentı saylawları qampaniäse çorında abruyın häm namusın pıçratuda ğäipläp berniçä matbağanı mäxkämägä birgän ide.Birelgän 30 eşneñ 15şe qaralğan , şularnıñ 12se Diwayıv faydasına.
Nefteqama şähärennän 45 ruxanıy ata-babalarıbıznıñ izge cire bulğan Bolğarğa barıp , ğıybadät qılıp qayttı.Alarnıñ iñ ölkänenä — 80 , iñ yäşenä — 12 yäş. Mondıy säfärlär respublik möselmannarı öçen üzenä kürä ber näni xacğa äylänä bara,
Mönir Wafin , Ufa.


text:
Baş kisü videosın töşerü artında kem tora?
Rusiäneñ xoquqsaqlaw oyışmaları İnternetta päyda bulıp alğan wäxşi üterü videosın kem töşerüen tikşerüne däwam itä. Älegä şul sürätlärne taratuda qatnaşuın tanığan ber zatnıñ militsiägä birelüe turında xäbär itelä. Ämma ul üzeneñ videonı İnternetqa elep quyuın ğına tanıy. Ä menä andağı ber taciq häm ber dağstanlı dip tanıtılğan keşelärne kem ütergän, monıñ artında nindi köçlär tora - xoquqsaqlaw oyışmaları bu xaqta älegä däşmi.
LiveJournalnıñ Rusiä öleşe öçen cawaplı şirkät wäkile Anton Nosik, ni qızğanıç, bez här elengän materialnı şunda uq qarap tikşerep bara almıybız, dip zarlana:
"İnternetta hiçkenä dä bernindi altsenzura bula almıy, keşelär üzläre ni teli, şunı elep quya, şunı yaza. LiveJournal möştäriläre eşli almıy torğan ğämällärneñ isemlege bulsa da, anda cäzalaw sürätlären quymaw digäne yuq, älbättä. Anda rasaçıl näfrät uyatırlıq süzlär bäyän itü tıyıla digäne bar, ämma monıñ ayırım bu oçraqqa ni däräcädä turı kilüe açıq soraw bulıp qala", di Anton Nosik, LiveJournal serverınıñ Rusiä öleşen qarap baruçı şirkättän.
İldä millätara häm rasaçıl ızğış çığaru tırışlıqlarına kirtä quyıp barırğa tieş däwlät oyışmaları bu oçraqta älegä tikşerü eşläreneñ däwam itüen genä belderä. Mäskäwdä Ğädättän tış jurnalizm üzägen citäklägän Oleg Panfilov xakimiätneñ mondıy cinayätlärgä qarağanda, başqa eşlär belän mawığırğa yaratuın äytä:
"Mondıy filmnarnıñ taraluına kirtä quyu öçen İnternet küzätelergä tieş, älbättä, ämma ideologiä xakimiät tarafınnan qırıs kontrol itelgän ildä bu mömkin tügel. Xakimiät kübräk üzenä oppozitsiädä bulğan eşçänlekne tıyu belän genä mäşğül", di Oleg Panfilov.
Videodağı wäxşätneñ çın bulu-bulmawın açıqlaw öçen maxsus cinayät eşe açılırğa tieş, şunnan soñ eçke eşlär ministrlığınıñ kibercinayätlär tikşerüçe bülege bu eşkä belgeçlärne cälep itä alaçaq. Ä alar isä nigezdä, texnik yaqtan tasma çın bulırğa oşap tora digän fiker belderä.
Sişämbedä İnternet säxifäläreneñ bersendä, şuşı qotoçqıç ğämälne eşläw öçen cawaplılıqnı üz östenä Natsional-sotsialist cämğiäteneñ suğışçan qanatı aldı, dip xäbär itelde. Şul ixtimal yaña qanatınnan ayırmalı bularaq, cämğiät üze bilgele oyışma, ul elek tä törle millätçel yöreşlärdä, homoseksuallarnı häm könyaqtan kilgän keşelärne qıynawlarda qatnaşıp kilgän ide. Natsional-sotsialist cämğiäte xätta üz citäkçese Dmitri Rumyantsevnı Rusiä prezidentı urınına da nämzät itep kürsätergä tırışa.
Kärim Kamal


text: Älege höcüm näticäsendä 7 keşe hälak buldı, 20-dän artıq keşe yaralandı. Duyşebayev äytüençä Qırğızstan belgeçläre häm terrorçılıqqa qarşı AQŞ citäkçelegendäge xalıqara koalitsiäneñ Bişkäk yanındağı bülege wäkilläre bäysez tikşerü näticäsendä bazarğa şartlatqıç quyılğanlığın açıqlağan. Duyşebayev bomba äyberlär saqlana torğan urınğa quyıp qaldırılğan bulırğa oxşağan dide. Anıñ äytüençä xoquq saqlaw oyışmaları bu şartlawğa bäyle ike keşene taswirlawçı mäğlümätlär alğan. Baştaraq bazarda bäyräm öçen äzerlängän ut oçırğıçlar yäki gaz balonı şartlağan dip uylanılğan ide. Älegä bu farazlar da tulısınça kire qağılmıy.


text:
Tatarstan yäşlären äfyun qullanuğa tikşerdelär
Älege tikşerüne ministrlar kabinetınıñ narkomaniä belän köräş bülege mäğärif ministrlığı belän berlektä oyıştırğan ide. Proyektnı tormışqa aşıru öçen 650 meñ sumlıq tikşerü testları alınğan. Häm bıyılnıñ may-iyün aylarında Tatarstandağı 700dän artıq uquçı häm meñ yarım Qazan studentı äf'yun qullanu-qullanmawğa tikşerelgän. Näticädä uquçılar arasında ber keşe, ber hönäri mäktäp uqçısı häm ike student narkotik qullana bulıp çıqtı. Bu xaqta äf'yun qullanuğa häm anıñ zakonsız äyläneşenä qarşı Tatarstan iminlek şurasınıñ tarmakara komissiäse utırışında äytelde. Ämma älege tikşerüne teläge bulğan yäşlär genä ütte. Qalğannarı isä çittä qaldı. Şuña kürä çınlıqta mäktäplärdä häm vuzlarda niçä narkoman barlığı bilgesez bulıp qaldı. Älege tikşerü xaqında Qazan narkologiä dispanserı psixologı Al'bina Dawletbayıwa menä närsä äytte:
Narkotik qullanğan yäşlär mondıy tikşerügä üz teläge belän barmıy inde älbättä. Şunıñ öçen älege tikşerülärne ütkärer aldınnan yäşlärne psixologik yaqtan äzerläw kiräk. Alar belän söyläşergä, testnı ütärgä künderergä kiräk. Qurıqmasınnar, kübese rizalaşsınnar.Şulay da mondıy çaralarnı, tikşerülärne oyıştıru ul inde zur eş. Äle kiläçäktä anı tağın da cäyelderep cibärergä cıyınalar. Kiläse yılğa älege testnı respublikadağı 28 meñ uquçı häm student uzaçaq.
2005 yılda Tatarstanda meñ keşegä 20 narkoman isäplängän. Soñğı öç yılda älege kürsätkeç biş protsentqa artqan. Soñğı yıllarda respublikada narkomaniä taraluğa qarşı torğan sistema buldırıldı. Ämma anıñ tağın da effektiv eşläwe kiräk. Bu maqsatlardan respublika byudjetınnan 136 million sum aqça bülengän. Tarmakara komissiä utırışında qatnaşqan Tatarstan premyer-ministrı - mädäniät ministrı Zilä Wälieva - bez alğa taba älege programmanıñ nindi näticälär birüe turında söyläşergä häm anda totılğan här tien üzen aqlarğa tieş dip belderde.
Al'bina Zäynulla


text:
İstanbulda Tatarstan mädäniät könnäre uzdı
Bıyıl da Tatarstan Mädäniät Ministläre belän İstanbul Böyek şähär bälädiyä citäkçelegeneñ xezmättäşlege arqılı “Tatarstan Mädäniät Könnäre” uzdı. Bu inde yalğışmasaq öçençese.
Tatarstan mädäniät ministrı urınbasarı Ayrat Cäbbarov citäkçelegendä räsmi häm icadi delegatsiya 7-nçe İyündä Taksim mäydanında Tatarstan könnären açuda qatnaşları. Mäydanda Tatarstan Däülät cır häm biyu ansamble, "Bäxetle balaçaq" balalar kollektivı çığış yasadılar. Tatarstan icadi törkemendä,şağir häm deputatlar Renat Xarisov belän Robert Miñnullin, şulay uq şagıyr, "Mädäni comğa" gazetası baş möxärrire Zinnur Mansurov, kürenekle kompozitor Almaz Monasıpov häm başqalar bar ide. İke säğät däwam itkän konsertnı Rossiä Federatsiäse Başkonsulı Aleksandr Krivenko da qaradı. Çaqırılğan qunaqlar häm başqalar öçen 100-200 tiräsendä utırğıç xästerlängän bulsa, ber 300’läp keşe dä ayaq ürä torıp konsertnı qaradı.
8-nçe İyündä isä kiçä Cämal Räşit Rey isemendäge zalda "Küçmä törgäklär " Xalıqara sınlı sängät proyektınıñ kürgäzmäse açıldı. Monnan tış dürt ayarım tartmağa urnaştırılğan tatar sınlı sänğätennän ürnäklär xiç tä şaqqatırulıq tügel ide, başlıça çigelgän tübätäylär belän Qazanda qayada satılmağan çikkän çiteklär bar ide. Xalıqqa çäkçäk tä taratıldı. İseme ni xätle kokteyl, yäğni fuşer bulsa da, ber tamçı alkogol’le eçemlek tä yuq ide. Çönki dinçe AK partiä xakimiäte xalıqnı xaramdan saqlamaçı bula.
Zalda da konsert başlanır aldınnan Rosiä Federatsiäseneneñ Ankaradağı ilçese Vladimir İvanovskiy,”2007 Törkiädä Rossiä Mädäniät Könnäre yılı, menä Tatarstannıñ bu vizitı da şuşı ramlarda ütkärelä” dide. Ul häm qalğan räsmi şäxeslärneñ ğädäti çığışlarınnan soñ bezneñ şağirlär çığış yasap üz şiğerlären uqıdılar. Tabiği niçä törek añladı belmibez. Ütkän yıldağı kebek ike ilneñ dä mädäniät ministerläre Attila Koç belän Zilä Veliävanıñ Tatarstan Mädäniät Könnärenä qatnaşmawları, Törek yağınnan tübän däräcäle ber ike çinovniknıñ buluı Tatarlarğa iğtibarnıñ töşüe dip me bäyälärgä belä almıybız. Läkin konsert bik uñışlı buldı. Röstäm Әbäzov citäkçelegendäge "La Primavera" orkestrınıñ çığışı yaratıp tıñlandı. Bigräktä Tatar cırçıları köçle tawışları belän zur alqış cıydılar. Törkiädäge Tatarlarnı iñ qızıqsındırğan çığış isä “Tatarlarnıñ Törkiägä küçülären surätlägän lirik teatral” spektakl ide. Inde ilen, tuğanların Rus zolmennän qotılu öçen taşlap kitärgä mäcbur bulğannarnıñ näselennän kilgännärgä bu spektakl bik täsir itte. 800 urınlı zal şığrım bulmasa da tulğan ide. Konsert azağında milli marşıbızğa, grimıbızğa äwerelgän “Tuğan tel”ne barlıq tamaşaçılar, şul isäptän Rus räsmi delegatsiäse dä ayaq ürä basıp torıp tıñladılar.
9-nçı iyündä isä İstanbulnıñ Belgrad urmanında Sabantuy ütkärelde. Biredä Tatarlar az bulsa da, AK partiäne yaqlawçılar tulğan ide. Döres protokolda da küp keşe bar ide. Räsmi çığış yasawçılar arasında tik ber räsmi bulmağan keşe Prof. Nadir Däülät Törkiä Tatarları isemnän çığış ta yasadı. “Intertat.ru” ni öçender bu turıdağı xäbärlärendä Törkiädäge tatarlarnı bik iskä alunı kiräk tapmağan, tabiği räsmi ber organnan başqa närsä dä kötep bulmıy. Tatarstan cır häm biyü ansamble, La primavera orkestrımı häm “bäxetle balalar” truppası, inde öç kön art artqa “Tatarstan Mädäniät Könnärenä” kileşülär öçen bik qızıqlı bulmasa da, ber ük biyü häm cırların bu yulı Sabantuyğa kileşülär öçen başqardılar. Tik “Kocaeli Tatarları Oyışması”nıñ balalar fol’klor truppasınıñ çığışı zur qızıqsınu tudırdı. Tatar köräşen dä ber Qırım Tatarı cigeteneñ otuı Qazan belän Qırım arasındağı ruxi, mädäni häm tarixi bäyläneşneñ ber çağılışı buldı. Bit Başqortlar tağın da yaqınraqlar, ämma alar ütän yılda bulğanı kebek bıyıl da 2-nçe iyündä Tatarlardan ayrım sabantuy ütkärdelär. Inde qayçan bu ike xalıq aqılğa basar ikän? Urtada büleşerlek baylıq mı bar yäki bäysezlek me? Sabantuy ğädät buyınça “Tuğan tel” milli marşı belän azaqlandı, ämma Tatarstannıñ üzendä bu milli rux birelmäw aqıllı Törkiägä uqırğa kilgän Tatar studentları üz ara söyläşep, ayaqqa da basunı kiräk tapmıyça marşıbızğa iltifat itmädelär. Bälkim alarnıñ bere dä Tatarça belmi torğandır. Şulay da “Tatarnıñ kiläçäge bu yäşlärgä me tapşırılaçaq?” digän sorawnı birmiçä bulmas.
Bıyılda Törkiädäge Tatarstan wäkilçelege citäkçese Radik Gimatdinov, anıñ urınbasarı İlşad Nazipov häm Ruşaniya Altay şuşı mädäniät könnäreneñ uñışlı ütüenä bik küp köç saldılar. 10-nçı iyündä isä Sultanahmet mäydanında konsert qabatlandı.
Әxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Çallı uramnarı küzätü astında bulaçaq
Çallıda, Alabuğada İzrail' politsiäse bulıp, Tatarstan militsiäse belän terrorğa qarşı köräşüdä täcribä urtaqlaşu buyınça söyläşülär buluın xäbär itkän idek. Ozaq ta ütmäde, Çallıda terrorğa qarşı köräş komissiäse üzeneñ utırışın ütkärde. Anda şähärneñ predpriätielär häm oyışmalar, köç strukturaları xezmätläreneñ citäkçeläre çaqırılğan ide. Utırışnı alıp baruçı, terrorğa qarşı köräş komissiäse räise, şähär xäkime urınbasarı Wasıyl Şäyxraziev, älege çaranı plan buyınça ütkärelä, dide. Biredä, cämäğät tärtiben saqlaw, cämäğätçelekneñ, möhim ob'yektlarnıñ qurqınıçsızlığın tä'min itü turında süz buldı. Eçke eşlär idäräseneñ cämäğätçelek qurqınıçsızlığı belege başlığı Danis Sadıykov başqarılğan eşlär buyınça xisap totıp, uñay häm tiskäre yaqların kürsätte. Anıñ äytüençä, keşelärneñ qurqınıçsızlığın tä'min itüdä şäxsi berläşmälärgä basım yasaw bik awır. Alar, signal birüçe, küzätep toru mömkinlege birgän cihazlarnı urnaştırudan baş tartalar., moña aqça sarıf itärgä telämilär ikän. Läkin, dide, Wasıyl Şäyxraziev, bu çaralar şähär xalqı mänfäğätendä häm irtäme soñmı terrorğa qarşı komissiä taläplären ütärgä turı kiläçäk. Şundıy misal da kiterelde, şähärneñ zur ber kibetendä, xärbi kiemnän bulmağan militsionerlar bädräftä şartlatqıçqa oxşağan caylanmalar salınğan paket qaldıralar. Kibet saqçıları älege yalğan şartlatqıçnı 10 minuttan soñ ğına kürep, tawış kütärälär. Şulay uq, Çallınıñ su cıyu qorılması, söt kombinatı, sıra zavodı citäkçeläre niçä signal häm küzätü caylanması, küpme qarawıl buluı xaqında söylädelär. Su cıyu qorılmasın, mäsälän, 100 dän artıq xärbi qarawılçı, 15 et saqlıy ikän. Naçar uy belän yörgän keşelär saqlıq çaraları xaqında belergä, terrornıñ barıp çıqmawın añlarğa tieşlär, digän fikerlär äytelde. Şunısı da mäğlüm buldı, yaqın aralarda keşe küp bula torğan urınnarğa küzätü caylanmaları quyılaçaq. Moña stadionnar da, yal itü urınnarı da, bazarlar da kerä. Şulay uq, transport tuqtalışlarında da mondıy küzätülär bulaçaq. Menä şuşı süzlär utırış zalında uq qayberäwlärdä rizasızlıq tudırdı - yänäse, härber adım küzätü astında bulaçaq, şul buldımı demokratiä ? Älbättä, alar bu süzlärne ber - berseneñ qolaqlarnı ğına pışıldadılar. Çınnan da, uramğa küzätü caylanmaları quyu keşe xoquqların bozamı. Azatlıq xäbärçese bu sorawnı sit illärdäge şaxmat turnirlarında qatnaşqan, Çallı şaxmat klubı direktorı, Viktor Gonçorovka da birde. Grossmeysternıñ cawabı mondıy :
- Konbatıyşnıñ ere şähärlärdä küreneş küptän ğämäldä. Bügen cıyılğan xalıq ber genä närsä teli - şähärebez tınıç bulsın. Älegä bez telägänebezgä ireştek. Monda zur xoquq bozular yuq. Yuridik häm ğämäli xoquqlarıbız bar. Yuridik yaqtan qarağanda, qarşılıqlı fikerlär bar. Ä menä şähär xalqı qurqınıçsızlığı öçen ğämäli çaralarnı, yäğni, videoqüzätülärne buldırırğa kiräk. Bu Çallı şaxmat klubı direktorı V.Gonçarov fikere buldı. Uramnarnı küzätülär quyu xaqında bu säğätkä kiñ cämäğätçelekkä bilgele tügel ide. Alar üz fikerlären utırış qararı bilgele bulğaç äytergä mömkinnär.
Ğafiulla Ğaziz


text:
Elekke sovet illäre Rusiä-Gruziä nizağına nindi mönäsäbät belderä?
Rusiä prezidentı Vladimir Putin ilgä kilüçe migrantlar öçen qağidälärne tärtipkä salırğa quşqannan soñ, Mäskäw belän Tiflis arasındağı bäxäs aqrınlap başqa illärgä dä yoğıntı yasıy başlar digän şöbxälär tudı. Elekke sovet respublikarı Mäskäwneñ transport blokadası alarnıñ da iqtisadına zıyan kiterä, gruzinnardan soñ, başqa millätlär dä Rusiädän quıla başlar dip borçıla.
Misal öçen menä bu Belarus keşese Rusiäne Gruziä belän tağı da qatıraq eş itergä tieş di:
"Gruzinnar xäzer artığın qılana. Üzläre cancalğa bara. Minemçä, Rusiä alarğa qarata tağı da qırısraq bulırğa tieş."
Ä menä Qazan uramındağı keşelär bu xällärgä borçılu belderä, Gruziäneñ möstäqillen xuplıy:
"Elemtälärne tuqtatırğa kiräkmi ide inde. Bu wäzğıättän tınıç yul belän çığarğa kiräk ide. Bez bit 21 ğasırda yäşibez, minemçä bu xäldän üzara söyläşep çığarğa kiräk."
"Minem qaraş bik yaxşı, Gruziä üz ireklelege belän yäşärgä tieş, üz yulların tapsınnar. Här il üz irege belän yäşärgä tieş."
Mäskäw belän Tiflis arasındağı kierenkelekne elekke sovet illäre borçılıp küzätä. Rusiäneñ transport blokadası kemneñder iqtisadına inde xäzer ük suqıt. Mäskäw Gruziädän soñ şul uq çaralarnı başqalarğa qarata da qullanır dip borçıluçılar bar.
Atnakiç könne prezident Putinnıñ belderüennän soñ borçular tağı da köçäyde:
"Rusiä xökümätenä kiçekmästän bazarlarda tärtip urnaştıru öçen tieşle qararlar qabul itergä, anda eşlägän çit il keşeläre arasında tärtip urnaştırırğa, Rusiä qanunnarın bozğan çit il keşeläre öçen viza tärtiben qırıslatırğa quşam" di Rusiä prezidentı.
Rusiäneñ Migratsiä xezmäte ütä cähätlek kürsätep, qanunsız migrantlar öçen cazanı qırıslattı. İllärenä qarap, migrantlarğa Rusiädä qalu möddäte kimetelä. Rusiägä eş ezläp kilgän distälägän meñ keşe öçen küñelle xäbärlär tügel:
"Elekke Sovet Berlegennän bulğan xäzer Rusiädä yäşäwçe här keşe Gruziädäge wazğiätne yörägenä yaqın alırğa tieş. Çönki bügen gruzin bulsa, irtägä ul üzbäk, taciq bula ala" di Mäskäwdä eşläwçe bu Taciq keşese.
Mäskäwneñ Gruziägä qarata çamadan-tış qırıs adımnarı Könbatışqa qarap yäşärgä mataşqan respublikalar öçen ber sabaq digän fikerlär äytelä. Küplär isä bu konfliktnı Mäskäwneñ Quşma Ştatlarğa qarşı alıp barğan kiñräk uyınınıñ ber öleşe itep kürä.
Washington belän Brusselneñ bu konfliktqa bik tä itäğätle mönäsäbät belderüe, elekke sovet illärendä Mäskäw yoğıntısı yänä köçäyä digän borçular tudırdı.
Ali Ğilmi


text:
Pol'şa tışqı eşlär ministrı NATOnıñ Varşavağa Ğiraqta xärbi köçlär urnaştırırğa yardäm itü qararın xuplap çıqtı. Pol'şa köçläre anda xalıqara totrıqlılandıru köçläreneñ ber öleşe bularaq qatnaşaçaq.
Madridta NATO illäre tışqı eşlär ministrlarınıñ ike könlek oçraşuı açılğanda Pol'şa ministrı Wlodzimierz Cimoszewicz Pol'şa NATOnıñ bu qararınnan bik tä qänäğät dide.
Tışqı eşlär ministrları älegä NATO Ğiraqta tınıçlıq saqlaw eşendä turıdan turı qatnaşmayaçaq dip belderde.
Şulay da NATO süzçese Mark Laity NATO Pol'şağa qayber ölkälärdä, şul isäptän elemtä urnaştıruda, ğäskärlärne koordinatsiäläwdä, cihazlarnı küçerüdä, küzläw mäğlümätläre cıyuda yardäm itärgä kileşte dide.
Cimoszewicz bu qarar, şulay uq NATOnıñ Qabulda tınıçlıq saqlaw yöklämälären üz östenä alu niätläre saqlanu berlegeneñ Ğiraq suğışına bäyle büleneştän qotıla baruın kürsätä dide.


text:
Ufada xalıqara balet festivale tämamlandı
Ufada ike atna buyı däwam itkän zur sänğät bäyräme – mäşhür balet biüçese Rudol'f Nuriev isemendäge 12 nçe xalıqara balet festivale comğa könne Ğala-konsert belän tämamlandı. Başqortstan däwlät opera häm balet teatrında zur uñış belän barğan bäyräm festivalenä noqtanı anda qatnaşqan barlıq sänğät'kärlärneñ berlektäge çığışı quydı.
Başqortstan balet sänğäte ostalarınnan tış Gala-konsertta Amerika Quşma Ştatları, Fransiä, İspaniä, Yaponiä opera häm balet teatrları artistları, şulay uq “Kreml' baletı” häm Mariin teatrlarınnan säxnä ostaları çığış yasadı.
Gala-konsert barışında festival'dä qatnaşqan balet birüçeläre bixisap cılı süzlär, qotlawlar işette. Başqortstannıñ mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İleşev säxnägä menep, festival'ne oyıştıruçılarnı da, barça artistlarnı da cılı täbrikläde häm alarğa 12 nçe xalıqara balet bäyrämen şundıy matur häm yuğarı däräcädä ütkärüläre öçen zur räxmätlären citkerde.
Törle illärdän häm Rusiä teatrlarınnan kilgän artistlar isä üz çiratında Başqortstan xalqına häm Başqortstan däwlät opera häm balet teatrına ixlas räxmätlären äytte. Soñınnan qunaqlarğa istälekle büläklär tapşırıldı.


text:
1 dikäber könne Ğayaz İsxaqinıñ “Zöläyxa” äsärenä nigezlänep eşlängän film äzer bulu säbäple, anıñ icat törkeme jurnalistlar belän Tatarstannıñ Qazan şähärendä urnaşqan kinostudiä zalında press- konferensiä uzdırdı.Bu fil''m “Ramay” studiäsendä töşerelgän. Televidenie aşa kürsätelgän “Upqın” dip atalğan fil''mnı da şuşı studiä töşergän bulğan ikän. “Ansı eçke eşlär ministrlığı zakazı buyınça narkomannar turında ide”,- dide bu studiäneñ dramaturğı Mansur Ğıläcev. “Zöläyxa” k/filmınıñ rejisserı Rämil Töxvätullin.Bügenge köndä sezne uzğan ğasırda yazılğan äsärgä äylänep qaytırğa närsä etärde digän sorawğa, Rämil Töxvätullin menä närsä dide: “Üzebezneñ tarixıbızğa qağılğan , xalqıbıznıñ faciğäsenä qağılğan tematikanı kino aşa çığaru bik kiräk , ikençe yaqtan kilgändä Qazanıbıznıñ 1000 yıllığı yäqınayıp kilä”,-
dide ul. Şulay uq press- konferensiädä fil''mda töp rol''lärne başqarğan artistlar da qatnaştı. Zöläyxa rolen başqarğan - İlsiä Töxvätullina, Sälimcan rolen uynağan Ğafur Kayumov, Soldat rolendä - Äzhär Şakirovlar da kinoğa töşkändä üzläreneñ kiçergän toyğıların söylädelär. Mansur Ğıyläcev äytüençä, “ fil''mda kütärelgän problemalar soñğı yıllarda bar xalıqlarnı da qızıqsındıra. Çönki bügenge ike törle dindäge xalıqlarnıñ kürşelärçä yäşäwläre küp xalıqlar öçen -bu problema di ul. Ä Tatarstan cirlegendäge islam dinen totqan möselman xalıqları, pravoslav dinen totqan rus xalıqlarınıñ arasında yäşäwe bigräk tä Tatarstannıñ cirlegendä bu unikal'' xäl. Ä tatar telendä bu fil''mnarnı çığaru, bu inde tatar xalqınıñ mädäniäte, uzğan tarixı, ğöref-ğadätläre belän xalıqnıñ ruxi dönyasın böten dönyağa kürsätü niäte tora”
di ul. . Ğ.İsxaqinıñ “Zöläyxa” romanına nigezlängän kinofil''m 27 dekaberdä Ğ.Kamal teatrında kürsäteläçäk.
Mälikä Basıyr Qazan.


text:
Sember tatarları tarixıbıznı barlarğa tırışa
“Aq qalfaq”isemle xatın-qızlar oyışması äğzaları Bolğar häm Bilär tarixi-arxeologik tıyulıqları belän tanışıp qayttılar. Xäyer, Bolğarğa qarata “tanışu” süze bik ük döres tä bulmas – 1988-yıldan birle 125 çaqrım ğına aradağı Şähri Bolğarğa säyäxätlär yış oyıştırıla kilde. Ä menä Bilär - yırağra-a-aq. Säxätçelärneñ barısı da, diärlek, biredä berençe märtäbä. İzge dip sanalğan çişmä suın tatıp qaradılar, sawıtlarına da aldılar. Xucalar tawında namaz uqıdılar. “Biredä doğa qılsañ, teläkläreñ hiçşiksez qabul bulaçaq”, digän riwayät tä iskä alındı – härkemneñ dä üz omtılış-niätläre bar iç. Qızlar qäberlegendä dä doğa qıldılar - alar turında xalıq arasında yörgän ike riwayät belän tanıştılar. Menä berse: ilbasarlarğa bireşmäs öçen, 40 qız cıyılıp, taw başında nığıtma tözilär häm soñğı sulışlarına qädär köräşep häläk bulalar. İkençe riwat'ya buyınça, Watannı saqlawçı 12 qız doşmannar qulına elägä. Yawızlar alarnı tere kileş kümär öçen, üzlärennän qäber qazıtalar. Ämma yawız niät tormışqa aşmıy: qızlarnı moğciza qotqara – alar aqqoşqa äwerelep kükkä oçalar.
Säyäxätçelär Bilärdä eşläp kilüçe muzeyda da buldılar. Ayıruça iğtibarnı cälep itärlek eksponat – 922-yılda Bilärdä salınğan Cämiğ mäçet maketı. Maketı ğına şul – 2300 kvadrat metr mäydan bilägän gıybadätxanäneñ barı tik nigez taşları ğına qalğan. Mäçet kenä tügel – munça qaldıqları da borınğı däwlätebezneñ nindi oluğ üseşkä iä bulğanın kürsätä. Häm şanlı Bilärneñ bügenge xäle ayulap aluçılarnıñ tiñsez wäxşilegen açıq kürsätüçe şahit tä bulıp tora. Şanlı Bilär – üz çorında iqtisat yağınnan da, mädäniät buyınça da tiñsez däwlät başqalası – bügen rayon üzäge däräcäsenä dä layıq tügel. Şunlıqtan dadır inde, sıyfat häm uñaylıq yağınnan bügenge texnik üseş çorındağılardan da kamilräk kiem-salım, sawıt-saba, bizäneş äyberläre, zinnätle şaxmat fiğuraları, eş qoralları belän tanışırğa kilüçelär sanı belän maqtanıp bulmıy.
Barğanda häm qaytqanda uqıtuçılar Älfiä Alimova häm Naciä Nurmöxämmäteva tarixıbız, bügenge xälebez turında äñgämälär qordılar. Ozın yulnı cır-şiğır belän bizäwçelär dä tabıldı.
Säyäxätçelär, avtobus belän tä'min itkän öçen, “Akbars” bankınıñ Ul'yan filialı citäkçese Nuriä xanım Mäcitovağa räxmätlär uqıdılar.
Monısı - “Aq qalfaq” oyıştırğan çara. Ä “Tuğan tel” aktivistları Qazanğa – Xäter könenä cıyınalar. Bıyıl “İzge Bolğar cıyını” könendä Bötentatar ictimaği üzäge citäkçelege “Şähitlär istälegenä taw qalıqsın” digän möräcäğät qabul itkän ide. Häm ul Tälğät Bariev tarafınnan törle ölkälärdäge milli oyışmalarğa cibärelgän ide. Annan ber özek bolay yañğırıy: “Bez sezne, xörmätle watandaşlar, bıyılğı “Xäter könenä”, yäğni 15-oktäbergä qädär üzegez yäşägän cirlärdän taş-tufraq alıp, “Qazannıñ 1000 yıllığı” mäydanında urnaşqan “Bu urında şähit kitkännärgä häykäl quyılaçaq” dip yazılğan taş yanına kiterep öyärgä çaqırabız. 15-oktäberdä uzaçaq “Xäter könendä” isä bez aña “Şähitlär tawı” digän isem biräçäkbez. İzge ata-babalarıbız, şähitlär istälegenä taw qalqıp çıqsın!”.
Şuña äzerlek yözennän Semberneñ “Tuğan tel” oyışması taşlar tuplap quydı. Ber-ikeşär genä bulsa da, törle yaqlarda yörgän tanış-beleşlär yärdäme belän qaytarılğan taşlar. Çiläbe ölkäse Zlatoust şähärennän yıraq tügel Yevropa-Aziä çigennän, Başqortstannan, Çuaşstannan, Samar, Sember, Orenburg ölkälärennän, Tatarstannıñ Bawlı, Bögelmä rayonnarınnan. Qazanğa barğanda Bua, Apas, Qama tamağı, Yuğarı Oslan rayonnarı taşların da alıp barırğa isäp, dilär. Qazannı yaqlawda şähit kitkän babalarıbız ruxına häykäl açu buyınça Tatar cämäğätçelegeneñ 16 yıl buyı barğan tırışlıqları, bälki, şundıy ğına formada bulsa da tormışqa aşar.
Yuğisä, artqa borılıp qarasañ, oyat ta inde. Tatarstan xakimiäte dä bu xıyalnı tormışqa aşıruda anıq ğämällär qılğan ide. Proyekt äzerlände, urını bilgelände. Ura! diäse genä qalğan kebek ide dä... Tik, nigäder, piramida östenä töşäçäk yädrä – cimergeç qoral ğäräp imlası belän “bizälergä tieş” bulıp çıqtı. Monı bäxäs quptaru öçen maxsus eşlängän provokatsiä dip tä añlarğa buladır. Yuğisä, proyektnıñ mäğnäse dä şäp ide: Tatarstan, tatar xalqı piramida kebek nıq, tamırları tirän. Anıñ östenä faciğä kilä. Läkin bu – tatar betäçäk digän süz tügel, anıñ kiläçäge bar! Tänqit yädrä östenä yazılaçaq süzlär turında başlandı da, böten proyektnı yuqqa çığaru belän tämamlandı.
Bu bäxetsez häykälneñ yaña proyektı yasaldı. Urını da üzgärtelde: Qazansu yanında, Kreml' (Kirmän!) astında bulaçaq, didelär. “Tarix” qabatlana: bu proyekt ta tänqit utına totıldı. Häm haman da näticäse yuq äle. Här yaxşı niätne bäxäs sazlığına batırıp, yarıq tağaraq yanında utırularğa da çik quyarğa waqıttır inde, dilär “Tuğan tel” aktivistları.
Qızğanıç, dilär alar, Tälğät Barievnıñ bu öndäweneñ dä öndäw bulıp qına qaluı ixtimal. Härxäldä, oktäberneñ 8-yendä, yäkşämbe könne, “Azatlıq” radiosı aşa yañğırağan “Tügäräk östäl” söyläşüendä ul taş taw turında süz quzğatmadı. Häykäl turında süz bulsa da.
Ayrat İbrahim, Sember


text: Quşma Ştatlarnıñ Olimpiä komitetı George Bushnıñ saylaw aldı kampaniäsen oyıştıruçılarğa televideniädän kürsätelä torğan reklamanı tuqtatırğa möräcägät itte. Reklamada Olimpiä uyınnarı iskä töşerelä häm ayırım alğanda ike irekle il Ğiraq häm Äfğanstan turında äytelä. Rolikta mondıy süzlär bar: “1972 yılda cir şarında 40 demokratik däwlät bar ide. Bügen 120. İrek cir şarı buylap qoyaş çıqqan kebek bara. Bu Olimpiadada ike yaña irekle il qatnaşa. Terror rejimı ikegä kimede. Demokratiä terrornı ciñer häm kürä almawçılıqnıñ tamırın qortır”. Ber törkem Ğiraq sportçıları rolikta Ğiraqnı iskä aluğa qarşı. Xalıqara qağidälärgä kürä, säyäsi kampaniälärdä Olimpiä uyınnarına tayanu tıyıla.