text:
“Tatarstan” jurnalı: “Meñyıllıq qaytawazı”
Bu atnada bez sezne “Tatarstan” jurnalınıñ 10 sanı belän tanıştırırbız. Jurnal, üzeneñ bu sanında Qazan şähäreneñ Meñyıllıq bäyräme, Rossiädä genä tügel , xätta çit illärdä dä kiñ rezonans uyatuına bäyle, “Meñyıllıq qaytawazı” säxifäsen täqdim itä. Anı TR Prezidentınıñ säyäsi mäs'älälär buyınça däwlät kiñäşçese Rafail Xäkimov açıp cibärä. Ul älege waqiğanıñ respublikanıñ potensialın tormışqa aşıruda küp kenä yunäleşlärgä yul açuın bilgeläp ütä.
“Närsä inde yäşerep torırğa,di Rafail Xäkimov: 2000 yıldan Rossiädäge federalizm turında tik Tatarstan ğına söyli ide. Rossiäne federal' il itü turında bez başlap yörüçelär buldıq, häm bez monıñ belän ğorurlanabız. Moña qädär federalizm turında konferensiälär ütkärgän berdänber şähär Qazan şähäre ide. Bu temadan xätta Mäskäwlelär dä şürlilär ide. Başqa regionnar vlast'ne üzäkläşterüne federalizmnı tuqtatu, häm unitar ilgä qaytu, dip añladılar. Ä Tatarstan härwaqıt Federalizm tözeleşendä cawaplılıqnı bülü mexanizmnarına açıqlıq kertü qaraşın yaqlap çıqtı . Moñaça, RF Prezidentı Vladimir Putin da “federalizm” süzen üzeneñ säyäsi notıqlarında qullanmasa da, Qazanda bäyräm könnärendä çığış yasağanda ul, Rossiäneñ däwlät tözeleşe bulıp federalizm qaluı turında açıq itep , RF Konstitutsiäsendä yazılğança, atap äytkändä, Qazanda yasağan çığışında belderde”,- di Rafail'Xäkimov.
Bu säxifädä şulay uq “Bäyrämnän soñ uñış cıyu” dip isemlängän mäqäläneñ baş astında kürenekle prozaik, publitsist, cämäğät eşleklese Aydar Xälimneñ çığışınnan özek uqıp kitäm :
“RF Prezidentı Vladimir Putinnıñ çığışı Federal' häm töbäk xakimiätı arasında wäqälätle eşläw turında tözeläçäk Şartnamä bu mäs’äläne sivilizatsiäle yul belän, dimäk , cir astı baylıqlarına xuca bulğan xalıq faydasına xäl itelergä tieş”,- digän kebek buldı. Alay ğına da tügel, däwlät başlığı üzeneñ tatarça çığışı belän, soñğı 100 yılda yäşägän tatarlarğa, balanı ana telendä uqıtu turındağı bäxäskä noqta quyarğa telägän kebek buldı.”di Aydar Xälim.
Fälsäfä fännäre doktorı Midxät Faruqşin Kafedra säxifäsendä “milli elita bügen barmı?-, digän sorawğa cawap ezli. Häm ul minem qaraşqa, di: “Milli elita, ul- nindider ber millätneñ törle ölkälärdä zur uñışlar qazanğan barlıq kürenekle, ataqlı wäkilläre buluı. Alarnı, bersüzsez äytergä bula , alar- bik küp närsälärne üz xalqınıñ häm başqa xalıqlarnıñ üseşenä öleş kertkän zur şäxeslär,-dip. Häm şunıñ öçen dä inde alar millätneñ xaqlı ğorurlığı bulıp tora”, - dip tämamlıy ul süzen.
Küptän tügel Başqortstannıñ xalıq şağire Mostay Kärim arabızdan kitep bardı. “Tatarstan” jurnalı “Keşe kitä- cırı qala” digän säxifäsendä Mostay Kärimneñ istälegenä bağışlap anıñ ruxına häm istälegenä bağışlanğan yazma- mäqälälär tuplanmasın täqdim itä. “Şağir, sin tawlardan biek” digän anıñ süzläre astında Tatarstannıñ xalıq şağirläre Renat Xaris, Robert Miñnullin, jurnalnıñ baş möxärrire Rifat Fättaxovnıñ – anıñ turında çığışları birelgän. Böek cırçı Räşit Wahapovnıñ festivalen Ufada uzdırğan waqıtta Mostay Kärimneñ säxnädän tamaşaçığa äytkän süzläre şundıy bulğan: “Saqlağız bezneñ cırlarnı, bezneñ mädäniätebezne, tik alar çın duslıqnıñ nigeze” ,-dip äytkän ziräk aqsaqalnıñ fikeren, bügen min monı anıñ “säyäsi wasıyäte itep qabul itäm”,- di Rifat Fättäxov.
Millättäşebez, altın yuuçı Barı Şäfiğullinnıñ awır, ğibrätle yazmışı, anıñ berençelärdän bulıp Tön'yaqnıñ qırıs şartlarında Qolıma altın yatmaların açuı turında elekke altın yuuçı Marat İbrahimovnıñ Orenburgtan yazıp cibärgän yazması aşa tanışa alasız.
Qazannıñ 1000 yıllığın bäyräm itelgändä böten dönya illärennän kilgän qälämdäşlär “Tatarstan” jurnalınıñ bäyräm sanın häm fotoal'bomın täğbir itüendä qatnaştı. Häm, ğomumän, bu çara tatar matbuğatı bäyrämenä äwerelde. İñ qızığı şul !Bu çara turında “ЗBeздa ПoBoлжbя” gäziteneñ baş möxärrire Räşit Äxmätov üzeneñ gäzitendä yazıp çıqqan häm näq menä şuşı yazma “Tatarstan” jurnalınıñ oktäber sanında basılıp çıqqan.
Ä menä “Mädäni Comğa” gäziteneñ 14 oktäberendä jurnalist , deputat, cämäğät eşleklese, tatar xatın - qızları öçen millät közgese bulğan, elekke “Azat xatın” xäzerge “Söyembikä” jurnalınıñ baş möxärrire Roza xanım Tufitullovanıñ 60 yäşlek yubileye uñayınnan anıñ turında yazma basılıp çıqqan. “Can cılısı”dip isemlängän bu yazmasın , “Azat xatın” jurnalınıñ Roza xanımğaça, jurnalnıñ baş möxärrire bulıp xezmät quyğan Venera xanım İxsanova yazğan.
Sez, Tatarstan jurnalınıñ 10 sanı belän tanıştığız.
Mälikä Basıyr.


c: text/html

text:
Tatarstan ilbaşı: şäxes häm säyäsät
Xörmätle tıñlawçılar! Bügenge tügäräk östäl söyläşüeneñ teması bik çeterekle häm qıyın. Çönki Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiewneñ 70 yıllıq yubiley turında söylämägän, yazmağan keşe yuq. Qazanda çıqqan ğazetlarnıñ comğa häm şimbä sannarı, televidenie tapşıruları Tatarstan prezidentına urınnı mul birgän. Härkemneñ nider äytäse kilä: Şäymiev äybät, min anı beläm, bergä eşlädek yäisä Tatarstan-Rossiä kiläçäge Şäymiev belän bäyle, dip üz fikeren äytergä teläweçlär bixisap. Xätta qapma-qarşı pozitsiädä torğan törle millät, törle qatlam keşeläre, ğädäti tormışta ber-bersenä säläm birmäsälär dä, Şäymiev mäs’äläsendä oxşaş pozitsiädä toralar. Dönyada zur häm möstäkıyl' illär, bik mäşhür säyäsätçelär bar. Tatarstan üzennän da xalqı, territoriäse belän kürşe Başqortstannan da keçeräk. Anı möstäkıyl' däwlät dip tä äytüe qıyın. Ämma Tatarstan häm anıñ berençe prezidentınıñ fenomenı elekke SSSR häm küpmillätle törle däwlätlär öçen ğibrät häm ürnäk bulıp tora. Möğayın, yubiley şaw-şuları ütkäç, bu temağa töpleräk yomğaq ta yasap bulır. Ämma barıber bügen kem ul, nindi ul Şäymiev, ni öçen aña häm Tatarstanğa şundıy zur iğtibar birelä digän sorawğa cawap ezlärgä kiräk. Azatlıq radiosınıñ tügäräk östäl söyläşüendä Çallıda yäşäwçe yazuçı häm cämäğät eşleklese Aydar Xälimneñ, ğadi qazanlılarnıñ fikerläre dä yañğırayaçaq. Rimzil Wäli alıp barğan tügäräk östäl söyläşüeneñ töp qunağı – Tatarstannıñ xalıq şağire, däwlät Sovetı deputatı Robert Miñnullin.
Rimzil Wäli. Robert äfände, Sez Mintimer Şäymiewnı yaqınnan beläsez, şul uq waqıtta xalıq arasındağı fikerlär belän dä tanış. Mintimer Şäymiev, Tatarstan digän töşençelärneñ soñğı yıllarda şulay kiñ yañğıraş tabuı ni säbäptän?
Robert Miñnullin. Prezidentıbız üzeneñ ğömer bäyrämen uzdıra. Ul anıñ şäxsi bäyräme. Ämma ul däwlät citäkçese, şuña kürä ul anıñ şäxsi bäyräme genä bulıp qala almıy. Bezneñ prezidentıbız iseme yanında gel genä şaşu, ığı-zığu bulıp tordı. Ul aña üze mäcbür itte. Bez bu bäyrämnän Tatarstannıñ avtoritetın kütärü öçen faydalanırğa tieşbez. Räsäy xalqı prezidentıbız aşa tatar xalqınıñ kem ikänen, respublikabız närsä ikänen beler. Dönya cämäğätçelege Tatarstanğa, tatar dönyasına bitaraf tügel, çönki Tatarstan Rossiädä pogoda yasawçı respublika. Bezneñ böten uñışlarıbız da, dönyağa çığuıbız da ğomumän barısı da prezidentıbız belän bäyle.
Rimzil Wäli. Mintimer Şäymiewnı bigräk tä xäyläkär dilär.
Robert Miñnullin. Min anı tulı mäğnäsendä yuğarı däräcädä xalıqara klasslı diplomat dip sanıym.
Rimzil Wäli. Eş närsädä soñ ul? Aqıllı agronomnar, injenerlar küp. Yazuçılarıbız da başsız tügel. Mintimer Şäymiev akademik ta tügel, awıldan çıqqan. Ä bügen prezidentıbıznıñ yubeleena böten Rossiä elitası kilde, Putin kilde. Xalıqnıñ iğtibarın üzenä cälep itüneñ xikmäte nidän?
Robert Miñnullin. Tuqsanınçı yıllarğa qädär Tatarstanda säyäsätçelär yuq ide. Şäymiev proizvodstvennik, obkom sekretare ide. Ul partokrat bulırğa ölgermäde. Tuqsanınçı yıldan ul bezneñ liderıbızğa äylände. Cämäğätçelek anı sayladı. Ul Rossiädağı waqiğalar belän üste. Ul bit tuqsanınçı yılda bügenge Şäymiev bulmadı. Tatarstan da, tatar xalqı da bügenge tügel ide.
Rimzil Wäli. Ber «citeşsezlege» bar M. Şäymiewnıñ. Ul citäkçe yäğni «türä». Ğadi xalıq, bigräk tä dä fatirı bulmasa, eş xaqı tübän bulsa, kieme iskergän bulsa, türälärne citäkçe bulğan öçen genä yaratmıy yäki alarğa tänqit belän qarıy, bäylänergä säbäp ezli. Şäymiev berniçä yıl xalıqara elita arasında yöri. Ğadi xalıq aña niçek qarıy ikän?
Tawış: Min İleş rayonınnan, toram Bögelmädä. Başqortstan prezidentıbız belän çağıştırğanda, M. Şäymiev äybäträk dip uylıym.
Tawış: Şäymiewnı üz ätiem kebek yaratam.
Tawış: Şäymiev kiräkmi torğan predpriätielärne beterde. İlle meñ keşe eşsez qaldı. Küp kenä bazarlar, säwdä üzäklären tözep quydı.
Robert Miñnullin. Älbättä, Şäymiev alıp kilgän reformalar qaysısın başlasa da, nindi fiker äytsä dä, Rossiädağı matbuğat orğannarı aña yış qına qarşı buldı.
Rimzil Wäli. Qähärläp, tänqitläp, bik tiskäre süzlär belän Şäymiewnı ärlägän waqıtnı işetkänegez barmı?
Robert Miñnullin. Bar ide, çönki partiälär köräşkän waqıtlar buldı. Ğadi xalıq inde, gel genä öydä su bulmasa, podyezdlar remontlamağan bulsa, älbättä kemneder ğayıpläp ezläwçelär bar. Läkin Prezidentınıñ üz wazıyfaları bar. Başqa öçen komandası, toraq çitekçeläre, munitsipal' xezmätkärlär eşlärgä tieş.
Rimzil Wäli. Çallıda yäşäwçe Aydar Xälimne dä tıñlap alıyq äle.
Aydar Xälim. Min anıñ belän qänäğät, şul uq waqıtta qänäğät tä tügel. Minemçä, Tatarstandağı tatar xalqı möstäqillek birgän mömkinleklärne un protsentnı da tormışqa kertmäde. Şäymiewnı tänqit itsäk tä, däwlät tözü ber keşe genä başqarırlıq eş tügel. Aña xalıqtan impul's kiräk. Suverenitet – ul Şäymievqa ğına kiräk äyber tügel. Ul böten xalıqtan kilgän böyek diñgez xäläle. Şäymiev dide, bezgä xalıq mäğärifen saqlarğa kiräk dide. Ägär dä saqlamasaq, bezne globalizm yotaçaq. «Buldırabız!» dide ul. Läkin buldırabız süzen Mintimer Şäripoviç äytergä tieş ide 1991 yılda. Ägär dä ul äytsä anı, bez 1994 yılda şartnamäne tözemägän bulır idek.
Rimzil Wäli. Tatar xalqın, mäğärifen üsterergä kiräk, suverenitetnı waqlap, yuğaltmasqa ide digän teläk belderelgän ide. Respublikanıñ ömetläre aqlandımı, yuqmı?
Robert Miñnullin. Un-unbiş yıl elek prezidentqa, däwlätçebezgä, Yuğarı sovetqa ışanmıyraq qaraw bar ide. Ul waqıtta wazğıyät tä bütänräk ide. Yazuçılar arasında da qanägätsezlek bar ide. Läkin soñğı yıllarda icadi intelligentsiä arasında citäkçelekkä tänqit süzläre äytü bötenläy bette diärlek. Bu ber yaqtan äybät. İcat keşeneñ tormış xälläre yaxşıraq, dimäk. Alarnıñ äsärläre bastırıla, fatirları bar, televideneie bar. Küräseñ, prezidentıbıznı tänqitlärgä säbäp yuq. İkençe yaqtan, bezgä kürsätelgän yärdämgä cılınıp, bötenläy bitaraf bulu tatar zıyalılarnıñ däräcäse turında söyli. Prezident häm respublikanıñ icat keşelärennän xalqıbıznı, respublikabıznı kütärä torğan äsärlär, ideyälär, fikerlär kötä. Qızğanıçqa qarşı, bügenge köndä andıy fikerlär äle işetelmi.
Rimzil Wäli. Dimäk cämğiätebez äle säyäsi yaqtan ölgerep citmägän. Monsı öçen dä prezident ğaiplärgä mömkinme?
Robert Miñnullin. Unbiş yıl – bu bik az waqıt. Nindi üzgäreş yegerme yıl elek yazğan äsärlär belän bügenge arasında? Bernindi üzgäreş yuq. Sovet çorında röxsät itelgän äsärlär publitsistikada bar. Sovet çorı ütte, äydägez xäzer tıyılğan äsärlärne bastırabız – tatar ädäbiätendä yuq ul bötenläy. Xäzer kem närsä yaza – barısıda bastırıla.
Rimzil Wäli. Mintimer Şäymievqa citmeş yäş. Tatarstan da zur yul ütkän. Menä äle Mäskäw belän tözelgän şartnamä raslanmadı, başqa qıyınlıqlar da bar. Şäymiev epoxası betäme? Yaqın kiläçäktä närsä bulır? Üzegezneñ şäxsi farazığız nindi?
Robert Miñnullin. Şäymiev epoxası – ul bolay ğına betä torğan epoxa tügel. Unbiş yıl eşlängän eş – ul ber ğasırda eşlänerlek eş. Möstäqillek yauladıq, deklaratsiä qabul ittek. Situatsiä üzgärde. Läkin Tatarstanda ber närsädä dä üzgärmäde. Bu bezeneñ prezidentıbız aqıllı eş itüendä.
Rimzil Wäli. «Neftsez Tatarstan» häm “Şäymiewsez Tatarstan” digän termin yañğırap kitä soñğı waqıtta. Sez 2007 yılda Şäymiewsez Tatarstannı küz aldına kiterä alasızmı?
Robert Miñnullin. Bu yıllarda iñ otqan – tatar xalqı buldı. Prezidentıbız – ul tatar traditsiäläre belän üskän keşe. Ul tatar ädäbiäten belä, qanına tatar qanı, tatar sänğäte señgän. Anıñ komandasında da tatarça belem alğan keşe yegetlär – qızlar bar. Annan soñ kilgännär – urıs mäktäben betergän keşelär. Şuña kürä tatar belemen almağan prezident kiräkmi bezgä.
Rimzil Wäli. Dimäk Şäymiewsez Tatarstan yäşärgä äzer tügel.
Robert Miñnullin. Min şulay dip uylıym.
Rimzil Wäli. Bulır mikän ikençe prezident?
Robert Miñnullin. Min ul turıda uylıy almıym.
Rimzil Wäli. Citmeş yıllıq yubelee könnärendä Mintimer Şäymiev üze turıda söylärgä telämäsä dä, cämäğätçelek aña zur iğtibar birä. Tatarstan prezidentı «Yubiley mineke, ämma yılları mineke tügel» disä dä, ciñ sızğanıp, yañadan eşkä kereşä. Dimäk, Tatarstan häm anıñ citäkçese turında mondıy söyläşülär tağın yañğırar äle.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tatar Däwlät Humanitar Pedagogiä Universitetına 130 yıl
Tatar däwlät humanitar- pedagogik universitetı Rusiäneñ iñ qart bulğan yuğarı uqu yortlarınnan sanala. Çönki anıñ bügenge iseme belän ataluı, yäğni TDGPU iseme belän ul 2005 yılda ğına atap yörtelä başlasa da , anıñ yıraqtan kilä torğan bay häm tirän tarixı bar. 1876 yılnıñ 24 oktäberendä Qazanda uqıtuçılar institutı açıla. Şuşı data anıñ tuğan köne bulıp sanala. Mondıy institutlar ul çorda tik Mäskäw häm Sankt- Peterburg şähärlärendä genä açılğan bula. Ul waqıttan soñ ul törle yıllarda törleçä atalıp , zamana artınnan yañara bara. Häm inde menä näq 24 oktäber 2006 yılda bu TDGPU üzeneñ 130 yıllığın ör-yaña binada qarşılıy. Şuşı könne universitetnıñ tügäräk yubileyına bağışlanğan , bik zur tantana ütä. Bu uñaydan TDGPUğa bik küp qunaqlar kilde.
TDGPUyubiley tantanası Universitet aldındağı mäydannan başlanıp kitte. Sälix Säydaşev häykäle yanında maxsus äzerlängän urınnarda utırğan uqıtuçı veterannarnı , däwlät citäkçelären, cämäğätçelekneñ zıyalı ähellären studentlar häm yäş uqıtuçılar “Waqıt yılğası” dip atalğan teatral'läşterelgän tamaşa belän qarşıladı. Cıyılğan möğallimnär aldında bik küp çığışlar, täbrikläwlär, qotlawlar yañğıradı. TR Däwlät sovetı räise Färit Möxämmätşin çığış yasap, xökümät isemennän universitetqa avtobus büläk itte. Häm qar yawğaç, qar köri torğan traktor tapşırırğa wäğdä birde. Qunaqlar Mäskäwdän dä kilgän ide. Tatarstannıñ mäğärif ministrı bulıp eşlägän Faris Xarisov, şuşı universitetnı tämamlağan student ikän . Bu tantanada ul Mäskäwdän kilgän qunaq, mäğärifne üsterü buyınça federal' institutı direktorı bularaq çığış yasap, täbrikläw süzlären citkerde.
Annan soñ universitet studentları Ğ Tuqay , Salix Säydaşev, Musa Cälil, Fedor Şalyapin, M Ğor'ki, A. Puşkin , G.Derjavinnıñ häykällärenä çäçäklär saldılar .
Annan soñ qunaqlar ör-yaña binanıñ aktlar zalında uzdırılğan “TDGPU uzğanına häm xäzergesenä qaraş ” dip atalğan Ğilmi Şuranıñ utırışında qatnaştılar, fiker alıştılar. Çığış yasawçılar arasında şağir Renat Xaris ta üzen uqıtqan uqıtuçılarnı xörmätläp iskä aldı, häm üzeneñ icat cimeşläre belän urtaqlaştı.
Şuşı arada “Azatlıq”qa TDGPU nıñ uqu- uqıtu eşläre buyınça prorektorı, filologiä fännäre doktorı , professor Rädif Camaletdinov Universitetnıñ eşçänlege turında menä närsä dide.
Audio
“Bezneñ uqu yortınıñ üzençälekläre şunda, ul Rusiä Federatsiäseneñ barlıq töbäkläre öçen dä milli kadrlar äzerläw belän şöğellänä. Uqu yortında 16 fakul'tet bar. 1000 artıq uqıtuçı studentlarıbızğa belem birä. 40 qa yaqın belgeçlek buyınça belgeçlär äzerlibez. Soñğı yıllarnıñ üzençälege bulıp, uqıtu material' bazabız nığaydı. Komp'yuterlaştıyruğa bik zur iğtibar itäbez . Soñğı yılda ğına 15 kä yaqın yaña belgeçlekkä röxsät alındı. Bügenge köndä uqıtuçılar äzerläw belän genä şöğellänmibez. Ä klassik yuristlar belgeçlege buyınça da belgeçlär äzerlibez. Monnan tış iqtisat buyınça belgeçlär äzerlibez häm başqa bik küp zaman taläp itkän belgeçlär äzerlibez. Bezneñ universitetta 5 yıl däwamında yurisprudensiä fakul'tetı eşläp kilä. Bıyıl berençe çığarılışı buldı. Bez elek xoquq uqıtuçıları äzerli idek. Ä alğa taba klassik yuristlar äzerlärgä kereşergä uylıybız. Ä jurnalistikağa kilgändä, bez 2003 yıldan başlap, tatar filologiäse fakul'tetında tatar tele häm ädäbiäte belgeçlege qısalarında ğämäli jurnalistika belgeçlege buyınça belgeçlär äzerlibez”.
Şulay uq bez ğalim , Tatarstannıñ däwlät Sovetı deputatı İndus Tahirovqa bu universitetnı tämamlap çığuçı studentlarğa nindi ömetlär bağlıysız häm universitetnıñ kiläçäge nindi bulır digän soraw belän möräcäğät ittek.
“ Şuşı qart uqu yortın- Yaña uqu yortı dip äytäm. Çönki ul çınlap ta ör-yaña, bar yaqtan da. Minem teläk ber! Menä şuşı märtäbäle uqu yortı tatarnıñ töp uqu yortına äwerelsen ide. Şuşınnan tatarnıñ elitası çıqsın ide. Kiläçäktäge citäkçeläre çıqsın ide. Törle tarmaqlarnı citäkläwçelär çıqsın ide. Alar üzebezneñ telebezne, berençe bularaq, tatar telen , annan soñ urıs, ingliz telen kamil räweştä belep, häm şuşı däwlätebezne citäkläp, däwlät isemennän xalıq belän, tatar däwlät telendä söyläşerdäy keşelär bulsınnar ide,” -dide ul .
Kilgän qunaqlar universitetnıñ 130 yıllıq tarixın çağıldırğan berniçä kürgäzmä belän dä tanıştılar.
Bu yubiley çaraları studentlarnıñ icadi festivale belän tämamlandı.
Mälikä Basıyr


text:
Biarmia
Biarmiä, Könçığış Awrupanıñ Tönyaq-Könçığışındağı tarixi ölkä. 9-13. yöz Urıs çığanıqları häm Skandinaviä xalıqları riwäyätläre buyınça mäğlüm.
Qayber belgeçlär Biarmiäne yäisä Biarmlandnı Aq Diñgez buyı ataması dip sanıy. Biarmiäne Aq Diñgez Dvina cire, "Böyek Perm" ölkäse häm İdel buyı Bolğarı belän tiñläwçelär dä bar. Biarmiädä Könçığış Fin qäbiläläre yäşägän, alarnıñ Vikinglär belän bäreleşe mäğlüm. Cirle xalıqnıñ Vikinglar, Bolğarlar häm Slavyannar belän säwdä itü üzäge urnaşqan dip uylanıla.


text:
Tatarstanda Ukraina Prezidentı saylawları belän qızıqsınalar
Tatarstanda yäşäwçe ukrainnar Prezident saylawları kebek waqiğağa bitaraf qala almadılar. Tatarstandağı ukrainnar oyışması citäkçese Lubçenko Vladimir Nikolay ulı, saylaw näticälären kötep, tön buyı yoqlamadıq di. Belgänegezçä, saylawlarnıñ berençe öleşendä ukrain cämğiäte Ukraina watandaşları öçen respublikada saylaw urınnarın oyıştırırğa telägän ide. Ämma ul waqıtta kilep çıqmadı. Mäskäwdän oyıştırılğan maxsus poyezdlarğa da Tatarstandağı ukrainnar elägä almağan. Ä saylawlarda qatnaşır öçen genä, Ukrainağa qaytıp kilü mömkin eş tügel, çönki bik qıybatqa töşä, dip añlattı Vladimir Lubçenko. Ul üze Rusiä watandaşlığın alğan, ämma saylarğa mömkinlege bulsa, Yanukoviç öçen tawış birer ide. Çönki anıñça bu säyäsätçe Ukraina häm Rusiä arasında eşlekle mönäsäbätlär urnaştır alar ide, dip sanıy ul. Tatarstanda räsmi terkälgän 529 ukrain keşese yäşi, räsmi terkälmiçä, berniçä meñ ukrain keşese bar dip isäplänä. Alar tawış birüdä qatnaşa almadı, ämma bitaraf ta bulmadı. Ukrain milli kongressınıñ isemennän, saylawlarğa küzätüçe bularaq Tatarstandağı Ukrain cämğiäte wäkile Savçuk Boris äfände barıp qaytı. Ul «Azatlıq»qa intervyu birergä telämäde, barı tik Dnepropterovskiyda saylaw aldınnan buluın, qanun bozularnı kürmägänen añlattı. Anıñ äytüençä, ul Yuşenko belän yaqtaş, ämma Rusiä Watandaşı bulğanğa, tawış birüdä qatnaşa almağan.Tatarstandağı xakimiätlär älegä saylawlar näticälärenä qarata reaksiä beldermäde. Tatarstannıñ Ukrainada neft qorılması bar. Xökümätne Ukraindağı saylaw näticäläre borçısa da, «Ukrtatnafta» kebek şirkätneñ uñışlı eşläwe öçen qaysı Prezident yaxşıraq buluı xaqında räsmi belderülär yuq. Barı tik räsmi bulmağan çığanaqlar, Ukraina Prezidentı Viktor Yanukoviç bulsa, Tatarstannıñ mänfäğätläre saqlanaçaq, dip xäbär itte.
Bikä Timerova.


text:
Ğiraqtağı amerikan ğaskärläre mäğlümatlärenä qarağanda bügen sönnilär yäşägän al-Anbar provinsiäsendä maxsus köçlärneñ ike xärbie hälak bulğan. Bu töbäkkä Falluca häm Ramadi şähärläre kerä.
Bağdadnıñ tönyağına taba urnaşqan Baquba şähärendä qorallanğan suğışçılar amerikan xärbi bazasında eşlägän ike ğiraqlını atıp ütergän. Bağdadnıñ könyağında 3 keşe bomba şartlap hälak buldı.
Kiçä kiç ğısyançılar Kirkuk şähärendä ğaskärgä yaña çaqırılğan 12 Ğiraq xärbien atıp ütergän. 2sen – başqlarğa da amerikan köçlärenä xezmät itmäskä dip äytsen öçen isän qaldırğan.
Bağdadta, saylaw komissiäse başlığı Abdel Hussein al-Hindawi, yäkşämbe saylawları näticäläre tizdän iğlan iteläçäk, dip belderde. Birelgän tawışlarnıñ ber million 600 meñe sanalğan. Tönyaqtağı Nineve provinsiäsendä qanun bozular açıqlandı, dide komissiä başlığı.


text:
Täwelsizdiktiñ 25 jıldığında elimiz memlekettiliktiñ tuğırın nığay`tqan elewli jetistikterimen maqtana alatınına eşkim şübä keltirmes. 25 jıldıqqa oray` el ïgiligine bağıttalğan orasan zor şaralardıñ jüzege asırılıp jatqanı munıñ bir ay`qın däleli bolsa kerek. Merey`toy` qarsañında, tutas eldegidey` Qızılorda qalasında da osı bağıttağı isterdiñ körinis tawıp jatqanı mälim jağday`. Bir ğana dälel, tayawda ötken qala twğan küninde qızılordalıqtar ïgiligine birneşelegen köpqabattı turğın üy`ler pay`dalanwğa berildi. Merey`toy` merey`in asqaqtatıp Rämizder alañı, Täwelsizdik dañğılı aşıldı. Jurtşılıq osınday` öreli isterge köñil toğay`tqanmen, kündelikti turmıs, tirliginde äli de birsıpıra muqtajdığına qol jetkize almay` jürgeni jasırın emes. ...
Osıdan bes jıl burın qalanıñ KBÏ möltek awdanındağı bir köşege Täwelsizdiktiñ 20 jıldığı atawı berilip, BAQ ökili retinde sol köşeniñ jay`- küy`imen tanısqanımız bar-tın («Aqmeşit aqşamı», №48, 30.11.2011j.). El täwelsizdiginiñ 25 jıldığında sol köşeniñ jay`-küy`i qanday` boldı eken, merey`toy`ğa oray` atawlı köşede qanday` ilgeri ister bar eken, jalpı arada ötken bes jılda qanday`da bir özgerister boldı ma eken dep sol köşege jwırda qay`ta ay`nalıp soqqanbız.
Şının ay`tqanda, bes jıl burın bul köşeniñ birtalay` mäselesine kezikken edik. Eñ aldımen sol köşeniñ turğındarınıñ özi köşege täwelsizdiktiñ 20 jıldığı atawı berilgendiginen bey`xabar ekendigin bildirgen. «Qalanıñ bey`maza tirşiliginen awlaqtaw özinşe bir awıl sïyaqtanıp jatqan KBÏ awdanındağı «jaña köşe» ilgeride Polïgonnaya, 1992 jıldan P.Artemov atalatın köşemen qatar ornalasqan eken. «Jaña köşeni» atawımen izdegen adamnıñ tabwı qïındaw körinedi. Öy`tkeni köşeniñ jaña atawı köşeniñ bir ğana üy`inde «Täwelsizdiktiñ 20 jıldığı 19» degen jazwmen ilinip tur. Köşesiniñ jaña märtebeli atawğa ïe bolğanın «Osı köşeniñ turğınımın» degen jurttıñ bäri birdey` bilmey`tin de sıñay`lı.
Biri «Täwelsizdiktiñ 20 jıldığı köşesi me bilmey`min, bul Munay`şı köşesi ğoy`» dese, tağı bir jartısı «Artemov köşesi» dep soqtı. Bul jurt äzirge jaña köşeniñ jalğız ïesi märtebesin ïelenip turğanday` jay`ı bar №19 üy`diñ burışındağı jazwdı añğarmağan eken. Qarsı bettegi üy`diñ aldınan birdi-ekili kisiniñ qarası köringen soñ solay` bettedik. Bul kisiler köşege täwelsizdiktiñ 20 jıldığı atawı berilgendiginen xabardar ekendigin bildirdi. Onda da, qarsı üy`degi jazwdı nusqap, öz üy`leriniñ nömirsiz ekenin osı köşe boy`ına üy` salıp qonıstanğalı altı-jeti jıl bolsa da üy` nömiri bolmağanın ay`ttı»- dep jazğan edik. Bul jağday` sol kezdegiden özgere qoy`mağan sïyaqtı. Turğındardıñ key`biri äli künge «Täwelsizdiktiñ 20 jıldığı» köşesi barın bilip ülgermepti. İs jüzinde bul köşe äli de burınğışa jartısı Artemov (Petr Mïxay`lovïç Artemov, Keñes Odağınıñ Batırı), jartısı «Munay`şı» atalatın bop şıqtı. «Osı köşede 1992 jıldan turıp jatırmız.
Qujat jüzinde äli Artemov köşesi atalamız» dedi Artemov 30 üy`diñ turğını Näbïra Äbenova. Köşeniñ bay`ırğı turğını köşeniñ bay`ırğı mäseleleriniñ äzirge jappay` şeşim taba qoy`mağanın da jay`ıp saldı. Şınında köşe bes jıl burınğı swretinen köp özgerip kete qoy`maptı. Äy`tse de, odan beri köşe boy`ına jarıq jürgizilipti. Jolı qala ortalığındağıday` keremet jarqırap jatpağanımen burınğısınan göri täwirlew, asfalʹttı. Burınğıdan özgermegeni tutas qaladağıday` ayaq sw mäselesi. Köşeniñ 24 jıldan bergi turğını Näbïra apay` da: «Üy`imizdiñ ay`nalasın kögertw arman, biraq ayaq sw joq» dey`di qay` jılı qalalıq mäslïxatqa depwtat bolğan belgili bir mırzanıñ ayaq sw mäselesin şeşwge atsalısamın degen wädesin eske alıp. Näbïra apay` ayaq swdan basqa da bükil turğındarğa ortaq birtalay` mäseleniñ tïegin ağıttı. Atap ay`tqanda, qoğamdıq kölik jağday`ı KBÏ-de äli künge talapqa say` şeşilmey` keledi.
KBÏ-ge qatınay`tın №7,10 bağıttağı qoğamdıq kölikter äsirese senbi, jeksenbi künderi waqıtılı jürmey`di. «Bir jumıspen qalanıñ ortalığına barw kerek bolsa sağattap kütwge twra keledi» - dey`di turğın. Köşe boy`ında eşqanday` jol belgileriniñ ornatılmağanı, sonday`-aq jayaw jürginşi jolınıñ joqtığı da ülken bir mäsele ekenin jetkizdi. Key`ingi jıldarı qala tazalığı bağıtında edäwir ilgerilegen Qızılordanıñ bir bölşegi bul möltek awdannıñ tazalığı da turğındar köñilin könşitpey`tinge uqsay`dı. «Tazalıqşılar tazalawın tazalay`dı ğoy`. Biraq mınaw qarama-qarsı turğan üy` ïesiz. Jurttıñ bäri qoqısın sol jerge äkelip tastay`dı da, sosın qoqıstan köz aşa almay` jatqanımız»- dey`di «Artemov 30» üy`diñ turğını. 2011 jılı jarïyalağan maqalamızda ...
«Köşeniñ jay`-küy`in közimizben körgenimizden basqa köşe boy`ınan aragidik ornalasqan köşe turğındarınan surap kördik. «Araldan köşip kelgenbiz. Mamandığım bay`lanısşı. «QazTelekomda» jumıs istep jürgenimizde qısqartwğa uşırap, sodan jumıssızbın. Balalarım mektepte oqïdı. Anaw étaj üy`de turamız. Üy`de sw joq. Jer üy`lerden tasıp işemiz. Onda da eseptegişi bar üy`ler sw bermey`di. Köşemizdiñ türi osı. Awıldan da jaman. Köşip kelgenimizge ökinip jürmiz. Budan Aralım jaqsı edi» - dedi Aralın añsağan kelinşek. Köşesine Täwelsizdiktiñ 20 jıldığı atawı berilgeninen xabarsız, äri bizden estigen bul jañalıqqa selt ete de qoy`mağan sıñay`lı. Araldıq kelinşek köşeniñ orta şeninde ornalasqan eki qabattı üy`diñ birinde turadı eken. Bul eki üy` şındığında sırtqı kelbetimen-aq köñildi qulazıtqanday`. Terezeleri añqïıp turğan birinşi qabatındağı key` päterlerinde adam turmay`tın sıñay`lı.
Bul üy`diñ podʹezine kirip barsañız, kütimsizdik pen qolay`sız turmıstıñ swreti közge urıp, kewdeden ïtergendey` boladı eken» dep jazğan edik. Endi arada bes jıl ötkende sol eki qabattı eki üy`diñ jay`-küy`i qalay` boldı eken dep solay` bettegenbiz. Sol üy`lerdiñ birinde ornalasqan düken janınan jolıqqan jas jigitti köşe jay`ınan sözge tarttıq. Nurtay` Torğawıt esimdi Qorqıt ata atındağı QMW stwdenti de köşe jağday`ınıñ köñil könşitpey`tinin jetkizdi. «Köşede qala köşesine lay`ıq jağday` qarastırılmağan. Eñ bolmağanda trotwar salınsa bolar edi, biraq körip turğandarıñızday` ol da joq. Köşe tazalığı sın kötermey`di» - dep sawalımızğa jawap berdi. Osı sätte eki qabattı üy`diñ terezesinen «Äkimdiktensizder me?» dep ay`qay`ladı bir kelinşek. Jön surağan ol kelesi birer sätte janımızdan tabıldı. Qolında qağazı. Biz de jönimizdi ay`tıp edik, qolındağı qağazın birden bizge ustata qoy`dı, 32-üy`, 1-päterdiñ turğını Altın Ermaxanova. Eki qabattı eki üy`diñ qalıñ mäselesi qağazda tizbektelipti. Turğındardıñ oblıs äkimine, qala äkimine, Nur Otan partïyasınıñ oblıstıq fïlïalına, qala prokwrorına arnay`ılap joldamaqşı xatı eken bul. Bizge de bir danasın tabıstadı.
Xat mätini tömendegidey`:
KBÏ möltek awdanı
Munay`şı köşesi №32,
33 üy` turğındarı atınan
«Qızılorda qalası, KBÏ möltek awdanınıñ Munay`şı köşesindegi eki qabattı №32 jäne №33 üy` turğındarı, Sizge xalıqtıñ müddesin közdey`di degen ülken senimmen tömendegişe jağday`dı bayandap otırmız. Bizdiñ turğan üy`lerimiz 1993 jılı salınğan, sodan beri jöndew körmegen, qabırğadan tepken ıza, jawındı küni şatırdan aqqan sw bükil üy`di büldiredi. Şatırdıñ töbesiniñ juqalığı sonday`, qıstı küni töbege qatqan muz erip üy`diñ töbesi bwlanıp turadı. Ötken jılı köşemizden gaz qubırı jürgen kezde isten şıqqan jılw jüy`esin şaması kelgender jöndetip, gaz kirgizip aldı, şaması jetpegen turğındar kömir jağıp künderin keşwde. Käriz sw joq, äjetxanalar qalay` bolsa solay` salınğandıqtan ayaldamamızdıñ atı altı twalet odan eki metrdey` jürgen soñ tört twalet degen №7 marşrwt kassïrlerimizdiñ qoy`ğan ayaldama attarı bar üy`imizdiñ ay`nalasında turmıstıq qaldıqtar şaşılıp jatadı. Üy`imizdiñ qasında qoy`ılğan ek-üş mwsor kontey`nerlerin janımızdağı jer tamnıñ turğındarı-aq jeñil maşïnamen mwsorların toltırıp, qalay` bolsa solay` laqtırıp, quddı bir étaj turğındarın mensinbegendik sıñay` tanıtadı.
Ay`twlı mekemelerge xabarlağanmen eşqanday` äreket joq. Köşemizde eşbir belgi joq yağnï böget jayaw jürginşiniñ (trotwar) jolı joq, köşeden eki maşïna qatar jürse jayaw jürginşi qay`da qaşarımızdı bilmey`miz, tınıq küni may` topıraq şañğa, jañbırlı küni yamağa (şuñqırğa), qıstı küni ombılatıp qar keşip tar jolmen arpalıswdamız. Üy`imizdiñ awlasına balalarımızdı oy`natwğa qorqamız, balalar oy`nawğa eşqanday` jağday` jasalmağan, balalarımız üy`imizdiñ awlasındağı las, şañ, topıraqpen oy`nap, odan qalsa ersili- qarsılı jürgen maşïnalardıñ şañın jutadı (maşïna egeleri quddı bir elsiz dalada jürgendey` maşïnaların uy`ıtqıtıp ay`day`dı). Qorıta kele, bizdiñ sizderden ötinip surarımız üy`imizdiñ şatırın mümkindiginşe qalıpqa keltirwge kömektesseñizder, bul jerdiñ turğındarı köbisi qart kisiler, odan qalsa jayaw jürginşi (trotwar) jolı qarastırılsa, käriz swı ortalıqtandırılğan jüy`ege qosılsa (burınğı izi bar), sonımen qatar balalar oy`nawğa jağday` jasalsa. Osı jağday`lardıñ retke keltirilwine ıqpal etwiñizdi ötinip, suray`mız. Aldın-ala raxmetimizdi bildiremiz. Tömende qol qoyuşılar: №32,№33 üy` turğındarı Sonımen Täwelsizdiktiñ 25 jıldığı qarsañında Täwelsizdiktiñ 20 jıldığı atındağı köşeniñ jay`-küy`i osınday` bolıp tur eken. Merey`toy` jılı qalada jasalıp jatqan mıñ san ïgi isterdiñ qabatında atı ülken köşege eñ bolmasa turğındar ötinişine oray` oñ özgerister jasalsa nur üstine nur bolar edi-aw. Munı «Bizge xalıqtıñ alğı- sınan basqa eşteñe kerek joq» dey`tin bïlik basındağılar eskerwsiz qaldırmas.
J.AY`MAĞANBETOVA


text:
İsrael räsmiläre, Arafatnı yuq itergä kiräk, digän süzlären kire ala
İsraelneñ, Fälestin citäkçese Yasir Arafatnı sörgengä quu, kiräk bulsa, xättä yuq itü ixtimalı turında belderüwe bar dönyada şaw-şuğa säbäp buldı. Düşämbedä İsrael tışqı eşlär ministrı Silvan Shalom, İsrael xökümäteneñ Arafatnı üterü niäte yuq, dip şuşı belderüne yomşartırğa tırıştı. Ämmä moña qarap qına Yaqın könçığıştağı kierenkelek kimemi
Düşämbedä İsraelneñ tışqı eşlär ministrı Silvan Shalom xökümätneñ qaraşına açıqlıq kertergä tırıştı. Çit il jurnalistları aldında çığış yasap, Shalom, İsrael xökümäte üterü belän şöğellänmi, anıñ Arafatnı üterü niäte yuq, ämmä terror xöcümnären buldırmas öçen ul qulınnan kilgänen eşliäçäk, dip belderde. Älbättä, bu – elegräk yasalğan belderüne yomşartu tırışlığı bulıp tora. Fälestinnärneñ 3 yıl elek başlağan intifadası buyına, İsraelneñ maxsus köçläre islam suğışçıların yuq itü operatsiäsen alıp bara. Xädäf itep ğädättä, Hamas yä İslam Cihadı citäkçeläre sayalana. İntihar xöcümnärgä fatixa birüçe dip sanalğan Arafattan, İsrael räsmiläre bik teläp arınır ide. Ämmä ul sörelgän, yä üterelgän oçraqta Yaqın könçığışta närsä başlanasın küz aldına kiterä bulsa kiräk. Bügen İsrael premier-ministrı Ariel Şaronnıñ süzçese Raanan Gissin bolay dip belderde:
Audio (Raanan Gissin)
"Bezneñ Arafatbnı üterü yä sörü niätebez yuq. Solıx yulındağı kirtäne alıp taşlaw öçen törle çaralar bar, bu şularnıñ qayberläre genä. Ä Arafat bu yulda töp kirtä bulıp tora."
İsraelne Arafatqa qul tidermäskä çaqırğan rezolutsiäne Süriä äzerläde. İminlek Şurası anı bügen tikşerergä tieş. Ämmä bu qararnıñ qabul itelüwe ikele. Quşma Ştatlarnıñ oyışmadağı wäkile John Negroponte, bu rezolutsiädä terrorğa qarata kisken tänqit äytelmägän, bez andıy ber-yaqlı qararnı xuplıy almıybız dide. İminlek Şurasında daimi äğza bulğan Quşma Ştatlarnıñ veto xoquqı bar.
Ul arada Quşma Ştatlarnıñ berniçä elekke räsmie Waşingtonnıñ xäzerge Yaqın Könçığış säyäsätenä rizasızlıq belderde. Elekke prezident Jimmi Carter Bush administratsiäseneñ yış qına İsrael yağın aluın äytte. 25 yıl elek Camp Davidta İsrael belän Misırnı kileştergän Jimmi Carter, bügen dä, İsrael belän Fälestin, üz ixtiarları belän solıxqa ireşä almıy, monıñ öçen Amerikan prezidentı küp köç salırğa tieş, dip belderde. Xäyer, Bushnıñ başqa mäşäqätläre dä küp şul, dip östäde ul.
Elekke däwlät sekretare Madeleine Albright, Buşnıñ Yaqın Könçığış säyäsätenä şulay uq tänqit belderde. İsrael-Fälestin söyläşülärendä Quşma Ştatlarnıñ, barı tik şunıñ belän şöğellängän, maxsus wäkile bulırğa tieş. Süz bit tarixi protsess turında bara, ä bezneñ anda daimi wäkilebez dä yuq, dide ul. Döres, älegä söyläşülär üzläre dä yuq. Häm dä Yaqın Könçığıştağı kierenkelekne beterü yulları, şulay uq, kürenmi...
Ali Gilmi, Praga


text:
Çeçnädä Axmed Qadırovnıñ täsirle köndäşläre kandidatlıqların kire alğan yaki çitlätelgän bulsalar da, anıñ taraftarları mäsäläne yazmışqa qaldırmadılar. Qalğan kandidatlarnıñ ikese belän ängämä ütkärgännäre öçen ike cirle gazetağa ştraf salındı. Russiäneñ saylau qanunı Dikäber ayındağı parlament saylaularınnan alda demokratik debatlarnı çikliäçäk kebek kürenä. Bu xaqta Finential Timesta basılıp çıqqan maqälä.
Gazetanıñ yazuınça, Çeçnädäge bu vaqiğä hiç şiksez Qadırovnıñ ciñüenä yardäm itüne maqsät itep quyğan ide. Saylau qanunı Könbatıştağı ike üzençälekne tıya. Berençedän, medianıñ säyäsmännär turında xökem yöretüe, kemne dä bulsa täqdim itüe yaki barlıq kandidatlarğa da berük mömkinlek birmävne tıya. İkençedän, yuğarı däräcädäge räsmilär kemne dä bulsa yaqlıy almıylar. Gazeta isemle gäzitneñ möxärrirı Raf Şakırovnıñ süzlärençä, qanun tulısınça ämälgä quyılsa ul qurqınıçlı bula ala. Şuşı borçılu säbäple, ber törkem säyäsmän qanunnı tikşersen dip Russiä Konstitutsiä Mäxkämäsenä möräcäğät itte. Äle berniçä atna ğına elek qanun abtsrakt bulıp kürensä, xäzer inde anıñ teşläve sizelä. Ğädättäntış xällärdä Jurnalizm üzäge xezmätkäre Mixail Melnikovnıñ fikerençä, qanun Kreml häm tarftarlarına östenlek birä, oppozitsiäne cazalandıra. Anıñ süzlärençä, tik ber Kaliningradta ğına 16 kisätü yasalğan. Şulay uq Tulada kommunistlar turında ğına yazğanı öçen kompartiäneñ cirle gazetasınıñ eşe tikşerelä. Ä inde Kommersant Vlast jurnalı Sez Lujkovtan tuymadığızmı digän sorau quyanı öçen kisätelgän. Melnikov , älegä ber genä näşer organı da yabılmağan bulsa da, jurnalistlar tänqitlänmäs öçen yazar aldınan ike märtäbä uylanalar. Näticädä kandidatlarnıñ saylau programması da telgä alımağannıqtan, saylaular küñelsez ütä dip belderde. Federal Saylau komissiäese başlığı Aleksander Veşnyäkov qanun balanslı xäbär birüne häm medianıñ cavaplılıq kürsätüen buldırunı küz aldında tota dip äytte. Anıñ süzlärençä, yaña qäğidälär ütkändä aqça yardämendä qayber säyäsmännär tuında tiskäre propoganda alıp barıluı säbäple tuğan ğadelsezlekne beterüne küz aldında tota ikän. Monda Sergey Dorenkonıñ 1999-nçe yılda ul vaqıtta Boris Berezovskiy kontrolendäge ORTda Primakov häm Lujkovqa höcümnäre küz aldında totıla. Läkin, xäzer il külämnedäge televideniä stansiäläre dävlät , ä mädia ireklege xakimnär belän Veşnyäkov komissiäse qulında. Kreml isä alarğa üze yaqlağan partiä häm kandidatlar turında informatsiä taratuları öçen basım yasıy. ORT Russiä prezidentı Putinneñ Qadırov häm Matvienko belän oçraşuları, Kreml yaqlı Berdäm Russiä qoıltayına qatnaşuın kürsätte häm bu asılda qanunnı bozu bulıp tora. Köndäş säyäsmännäreneñ şikayätenä qaramastan, ORT da, Putin dä kisätelmädelär. Mäskävdäge Media qanunı häm politik İnstitutnıñ başlığı Andrey Richterneñ belderüenä qarağanda, bu qanun üzsenzurağa kiteräçäk, medianı fäqirläşteräçäk häm saylaularnıñ dürt yıl elek bulğanı kebek çanlı ütüenä qomaçaulayaçaq. Bu demokratiägä häm saylauçılarğa xezmät itärme, anısı kiläçäktä kürener.
Färit İdelle, Praga.


text:
İrannıñ reformaçıl köçläre comğa könne uzğan prezident saylawların "tarixi fiasko" – zur uñışsızlıq dip atadı. İran xalqınıñ irekle saylaw mömkinlege yuq ide. Reformaçılar , üzläreneñ 2 meñ 400 namzäten saylawlarda qatnaştırmaw turında qarar qabul itelgäç xalıqnı saylawlarğa barmasqa çaqırğan ide.
Tawış birü näticäläre mäğlüm bula bara. İran saylaw räsmiläre – parlamentta küpçelekne qadimi köçlär täşkil itäçäk, dip belderä. İñ tögäl mäğlümatlär bügen töngä äzer bulır dip kötelä.
İranda uzğan saylawlar turında tulıraq mäğlümat şulay uq bügen bezneñ tapşıruda.


text:
Rusiä televidenie assotsiatsiäse prezidentı Eduard Salagaev Qazanda
Düşämbe könne Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev Assotsiatsiäse başlığı, ictimaği palata äğzası Eduard Salagaevnı qabul itte. Eduard Salagaev zamanında SSSR jurnalistlar berlege räise Ostankino, TV 6, GTRK başlığı bulıp eşlägän keşe. Tatarstan citäkçese belän dustanä mönäsäbättä. Mäskäw Televidenie başlıqları barsı da Qazan dusları. Ämma ekrannarda tatar tormışı haman elekkeçä. Bu yulı süz närsä turında barğan soñ? Räsmi belderüdä, töbäk mäğlümat çaralarına Yevrosoyuznıñ “Tasis” proyektı qısalarında yärdäm itü turında süz bara. Yaqındağı ike yıl eçendä Rusiäneñ altı töbägendä ğämälgä quyılaçaq bu programmada Tatarstan da qatnaşa ikän. Törle seminarlar, uqular bulaçaq. Tatar tormışınıñ dönyağa çağılışına monıñ niçek niçek tä'sir itüen xäzergä äytüçe yuq.
Rimzil Wäli


text:
The Economist: "Könbatış citäkçeläre Rusiäne irekle demokratiä ile dip taswirlawdan tuqtarğa tieş"
Şuşı atnada ütkän ike saylaw kampaniäse Rusiädäge demokratiäneñ oyatsız şayartu ikänen kürsätte. Çeçnyada Äxmät Qadırov belän köräşä alırday namzätlär törle yullar belän yarıştan çitlätelde, saylawçılar häm tawış sanawçılar qurqıtıldı yä satıp aılndı, opozitsiä yuq itelde, qısqası bu saylawlar Afrika diktaturasına xas xärämäläşü buldı.
Peterburdağı gubernator saylawların Valentina Matvienko ciñde. Bar saylaw aldı kompaniäse anıñ faydasına alıp barıldı. Prezident Putin saylaw turındağı qanunnı bozıp aña aldan uq xuplawın belderep quydı. Saylaw komissiäse räise monıñ öçen, şul oçraşu turında xäbär itkän mäglümät çaraların ğäyepläde.
İreklekkä kilgändä, dip däwam itä Economist, däwlät töp televidenie kanalların üzläşterep beterde. Ber ük törle xäbärlär häm räsmi çaralar belän tulğan bu kanallar ireksezdän sovet çorın xäterlätä. İminlek xezmätläre zuraydı, ä alarnıñ xezmätkärläre xökümät urınnarın ala. Rusiäneñ qayber töbäklärendä irekle xäräkät itü häm terkälü qağidäläre qırıslandı.
İnde qanun qağidäse belän niçek soñ, dip yaza Economist. Prokuraturnıñ Mixail Xodorkovskiğa qarşı xöcümnäre şunı kürsätte: Rusiädä kem idarä itä şul xaqlı. Yeltsin çorındağı qaraqlarça xosusıylaştırunı centekläp tikşersäñ, ixtimal, Xodorkovskinıñ cinäyätläre dä bardır. Ämmä bu süzlärne Rusiäneñ här oligarxı turında äytep bula. Prokuratura isä Xodorkovskiğa ğına köräşä.
Alğa taba Economist jurnalı bolay däwam itä. Älbättä Rusiäneñ başqa süräte dä bar. Soñğı waqıtta Rusiägä investitsiälär arta. Ere kompaniälärneñ idaräse dönya standartına yaqınlaşa. Şuşı atnada Moody''s agentlığı Rusiäneñ burıçların investitsiä däräcäsenä kütärde. Nihayät, Xodorkovskinıñ bälälärenä qaramastan, anıñ Yukos kompaniäse Sibneft belän berläşüen tämamladı, berniçä mäşxür çit il kompaniäse şul isäptän ExxonMobil, bu yaña şirkätne satıp alu niäten belderde.
Şulay itep Rusiäneñ ike süräte bar häm alar ber-bersenä qarşı kilmi. Putin alarnıñ ikesennän dä fayda kürä ala. Ber yaqtan ul Rusiä köçle bulsın öçen aña iqtisadi üseş, Könbatış häm berençe çiratta Quşma Ştatlar belän yaxşı mönäsäbät kirägen añlıy. Şul uq waqıtta ul Rusiä bäydä torırğa tieş dip sanıy. Bäysez saylawlar bulğan oçraqta, bälki Qadırov belän Matvienko ciñmägän dä bulır ide. Ä xäzer alar Putin aldında burıçlı.
Prezidentnıñ tarafdarları, Rusiä kebek zur, xäyerçe häm totrıqsız il belän başqaça idarä itep bulmıy dip belderä. Yänäse änä Yeltsin cirle citäkçelärgä kiñ wäkälätlär birgän ide, ä alar federalizmnan kölke yasadı. Xodorkovski işe magnatlar üzlären Amerikanıñ 19 ğasır baronnarı itep kürä, asılda ul baronnarnıñ töşenä dä kermägän köçkä iä. Oligarxlar üz telekanalların süz ireklegen üsterü öçen tügel, ä Kremlgä xöcüm itü öçen qullandı. Yıraq kiläçäkkä qarağanda, Rusiä çäçäk atsın öçen, älbättä, demokratik bulırğa tieş di alar, tik älegä, Rusiädän küpne kötep bulmıy.
Yarıy, şulaydır, di, Economist. Tik ägär Könbatış citäkçeläre Çeçnya kebek mäsälälärgä küz yoma ala ikän, alar hiç yuğı, Rusiäne demokratik il dip sanawdan da tuqtarğa tieş.
Ali Gilmi, Praga


text:
Bügen Rusiä saqlanu ministrlığınıñ yuğarı räsmie Rusiä atom qoralları urnaşqan qorılmalarğa äzerlängän 2 höcümne buldırmaw öçen caralar kürelde dide.
Atom qorallarınıñ iminlege öçen cawaplı General polkovnik İgor' Valınkin äytüençä, 2002-nçe häm 2003-nçe yıllarda 2 höcüm omtılışı bulğan. Ul älege höcümnärdä qatnaşuçılar qulğa alındı dide. Ämma täfsilleräk mäğlümät birmäde.
Valınkin äytüençä, Rusiäneñ atom qoralları iminlektä, ämma höcümnärgä qarşı 100 protsent garantiä birep bulmıy.
İnterfax xäbär agentlığı şulay uq Valınkinnıñ töp qurqınıç çeçen separatist suğışçılarınnan kilä digän süzlären dä tapşıra.


text:
Tatarstanlılar Gorbaçevnı xäterlime?
2 mart köne üzeneñ tuğan könen SSSRnıñ berençe häm soñğı prezidentı Mixail Gorbaçev ta bilgeläp ütä. Aña bıyıl 75 yäş tuldı. Tatarstanlılar älege şäxesne xäterlime, alarğa Mixail Gorbaçevqa nindi mönäsäbättä tora.
Şäxsän min üzem 1986 yılda tuğan keşe Ölkännär söyläwe buyınça Gorbaçev üzgärtep qoru çorın yasadı, xalıq äytüençä ul alarnıñ añın açqan, yañaça fikerlärgä öyrätkän, demokratiä, süz irege aldıq dip yana. Minemçä, demokratiä bezneñ ildä ul üzençälekle demokratiä, ul Amerikadağı kebek demokratiä bula almıy. Demokratiäne qarağanda, minemçä här xalıqnıñ kul'tura üzençäleklären isäpkä alırğa kiräk.
Gorbaçev turında minem bernindi dä fikerem yuq, çönki min anı ütkän zaman dip sanıym. Xäzerge zamanda bez Putin häm Şäymievnı küzätergä tieş.
Äybät keşe ide, ber keşene timiçä, keşegä süz äytmiçä äxlaqlı keşe buldı.
Ul iñ berençe bulıp üzgärtep qoru çorın başladı, ägär dä inde ul bulmağan bulsa, üzgärtep qoru soñraq bulır ide. Miña anda bik söyläwe genä oşamıy ide. Ä bolay anıñ uñay yaqları tiskäre yaqlarına qarağanda kübräk.
Xakimiätkä kilde, xakimiättä tordı, annarı kitte. Andıy keşelär yazmışları alarnıñ ber – bersenä bik oxşağan. Bolarnıqı şular belän genä ayırılıp tora, Yel'sin belän Gorbaçev ülgänçe kittelär. Başqalar bit ülmiçä kitmi ide. SSSR tarqalunı küplär uñışqa sanıylar, Gorbaçev yaña däwerne başlap cibärde, ämma läkin bu däwerdän berkemgä dä räxätlek kilmäde.
Gorbaçev ul SSSRnıñ başlığı bulğan, läkin anıñ säyäsäte turında ğomumän ber närsä dä belmim dip äytep bula.Gölnaz Şäyxetdin


text:
Litva prezidentı Rolandas Paksas'nıñ oyışqan cinäyätçelekkä qatnaşı bulu ixtimalın tikşergän parlament komissiäse – yäşren mäğlümatneñ taraluında prezident üze ğayeple digän näticä yasadı. İrtägä bu xisap parlament utırışında tikşereläçäk, parlament Paksasqa impeachment belderergäme yuqmı digän qarar çığaraçaq. Xisapta Paksas "cinäyätçe törkemnärgä yaqın tora häm milli iminlekkä qurqınıç tudıra", dielä. Litva prezidentınıñ mafiağa qatnaşı bulu-bulmawın tikşerü öçen ber ay elek maxsus komissiä tözelgän ide.
Paksas üze böten ğayepläwlärne kire qağa häm atnalar buyına däwam itkän uram cıyınnarına iğtibar itmi. Kiçä dä Paksasnıñ prezident wazifasınnan kitüen taläp itep Litva başqalası uramnarına meñlägän keşe çıqtı.


text: Äfğan häm NATO ğaskärläre könbatıştağı Farah vilayätendä Taliban alğan Bakwa şähären kire üz kontrolenä aldı. Gubernator, çarada 200gä yaqın xärbi qatnaştı, qarşılıq kürsätelmäde, dip belderde. Äfğanstan eçke eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Zamarai Başari, wazğiät kontrolgä alındı, dip belderde: "Anda xäzer iminlek urnaştı, problemalar yuq. Binalarğa, keşelärgä ziyan kilmäde. Uramnarda tärtipne iminlek köçläre saqlıy." Taliban ğaskärläre buluda şiklänelgän ğısyançılar höcümnären däwam itä, bäreleşlär Kunar vilayätendä buldı, anda ber amerikan xärbie häläk buldı. Qabulda polisiä röxsätsez alkohol satqan 14 keşene qulğa aldı, alarnıñ 5se – çit il keşeläre. Yözlägän şeşä eçemlek qulğa alındı. Äfğanstan konstitusiäse isertkeç eçemleklärne eçüne yäki başqa äfğan keşesenä satunı tıya, ämma çit il keşeläre yörgän kibetlär häm restorannarda alkohol satıla.


text:
Omskida cirle saylawlarda 3 tatar saylandı
Mäğlüm bulğança, yäkşämbe könne Rusiäneñ 14 töbägendä cirle parlamentlarğa saylawlar ütte. Omski ölkäsendä saylaw şähär şurasına häm qanunnar çığaru cıyılışına buldı. Yaqınça isäpläwlär buyınça “Berdäm Rusiä” firqäse berençe urında, ikençe bulıp kommunistlar bara. Saylawçılar Omski ölkäsendä şaqtıy aktiv qatnaştı – saylarğa xoquqları bulğannarnıñ 50,8 üzläre telägän nämzätlärgä tawışların birdelär. Tatarlardan bu saylawlarda öç nämzät qatnaştı. Alarnıñ ikese – açıq aksionerlar cämğiäte “Sibnefet'-Omski NPZ”, yäğni neft' eşkärtü zavodı general' direktorı İldus İrek ulı Särvärov häm açıq aksionerlar cämğiäte “Omsk-prigorod” general' direktorı Rawil Äxmät ulı Bikbavov uzğan çaqırılış deputatları, ä berse – ölkä balalar klinik xästaxanäse baş tabibı Marat Şaken ulı Äderbaev nämzät bularaq saylawlarda berençe märtäbä qatnaştı. Särvärov häm Bikbavov äfändelär, “Berdäm Rusiä” firqäse wäkilläre, ber mandatlı saylaw okrugları buyınça köndäşlären küpkä artta qaldırıp deputat bulıp saylandılar, mäğlümat çaraları bu xaqta inde tögäl xäbär itte. Bilgele, “Berdäm Rusiä” firqäse isemlegendä 4-nçe bulıp terkälgän Marat Äderbayıwnı da inde deputat mandatın ayuladı dip äytergä bula.
Särvärov häm Bikbavov äfändelär Omski tatarlarınıñ xacätlären berniqädär belep, yärdäm itkäläp toruçılar, Marat Şakenoviç yaña keşe, ämma anıñ üze citäklägän klinikanı ürnäk itep totuı bilgele.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Rusiä islam universitetına yaña rektor itep İldus Zahidullin saylandı
Rusiä islam universitetı tiräsendä imeş-mimeşlär şaqtıy bardı. Qayber bäysez gäzitlär, islam universitetında uqıtu eşläre bik naçar bara dip şaqtıy yazdılar. Tatar zıyalıları, millä xäräkättä dä bu xaqta küp süz buldı. Häm töp säbäpçe itep Ğosman İsxaqinı kürsätä kildelär. Tatarstan Diniä näzarätendä räise tä, yäğni möfti wazifasın da başqarğan, ber ük waqıtta Rusiä islam universitetında rektor da bulğan Ğosman isxaqi turında uzğan közdän ük şundıy süzlär yörde. YÄ ul rektorlıqtan kitäçäk, yä bulmasa möftilektän. Tatarstan räsmiläre monı teli ikän. Möftilekkä yañadan saylandı, inde menä rektorlıqtan sişämbedä kitte.
Respublika xakimiäte, Rusiä İslam universitetı Rusiädä iñ köçle islam belgeçläre äzerläp çığarunı, Tatarstan räsmiläre totqan yul- evroislamnıñ töp laboratoriäse şunda buluın teli. Premyer qararı belän, RİUnıñ kiläçägen xäl itärgä tieşle komissiädä oyışqan ide.
Ä sişämbedä , Tatarstan premyerınıñ urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Wälieva, Mäskäw İslam universitetı rektorı Marat Mortazin, Tarix institutı direktorı urınbasarı Ramil Xäyretdinov qatnaşqan sişämbedä uzğan cıyılışta Ğosman İsxaqi urınına Tarix institutında ber bülekne citäklägän, tarix fännäre kandidatı İldus Zahidullin saylandı.
Şulay itep, Ğosman İsxaqi xäzer möfti wazifasın ğına başqara. Ä yaña rektor Rusiä İslam universitetına nindi yañalıqlar alıp kiler, ğomumän, bu universitet turında kiläse tapşırularda tıñlıy alasız
Räfis Cämdixan


text:
Sember ölkäse belän Tatarstan arasında televizion küper urnaştırılaçaq
«Yaña ğasır» tele-radio kompaniäse, yäşlär eşläre ministrlığı häm xärbi komitet belän berlektä, urtaq aksiä ütkärä. «Yaña ğasır» telekanalı aşa Sember ölkäseneñ başqalasında armiädä xezmät itüçe yegetlärgä turı elemtä aşa, tatarstandağı tuğannarı belän söyläşergä mömkinlek birelä. «Yaña Ğasır» kanalı alıp baruçısı İldar Qıyamov söylägänçä, televidenie xäbärçeläre Sember ölkäsendä kitkän inde, alar anda xezmät itüçe yegetlärneñ tormışı turında mäğlümat tuplarğa cıyına. Häm şuşı Televizion törkem yärdäme belän, Ulyanovskiy häm Qazan arasında turı elemtä urnaştırılaçaq. Xäzer televidenie xezmätkärläre, xärbilär, Ulyanovski wäkilläre, televizion küperne oyıştıru öçen soñğı äzerlek çaraların kürä. Sember ölkäsendä Tatarstannan anda 200läp yeget xezmät itä dip sanala. Televidenie studiäsenä yäşlärneñ äti-äniläre, tuğannarı çaqırıla. Söyläşü turı efirda, tatar häm urıs tellärendä alıp barılaçaq. Anı 12 dekaber könne «Yaña ğasır» kanalında qarıy alasız.Bikä Timerova.


text:
Qazanda törek-tatar bağlanışları xaqında söyläştelär
Qazanda bu könnärdä çit ildän kilgän qunaqlar bik küp. İnde xäbär itkänebezçä, Tatarstanda Litva respublikası könnäre ütä, İran mädäniäte belän tanışu bara. Ä menä Änqara belän İstanbuldan kilgän ğalimnär üzläreneñ Tatarstandağı kollegaları belän törek-tatar mädäni bağlanışlar xaqında fikerläşer öçen Qazanda cıyıldı. 9-10 sentäberdä uza torğan törek-tatar mädäni bağlanışları xaqındağı cıyılış Ğalimcan İbrahimov isemendäge Tel, ädäbiät häm sänğät institutında bara. Anı oyıştıruçılar arasında şuşı institut, Bötendönya tatar kongressı, törek tele cämğiäte idäräse, İstanbul universitetınıñ Törkiät institutı.
Simpoziumda şaqtıy bilgele tatar häm törek ğalimnäre qatnaşa. Comğa könne uzğan utırışta Räşit Räxmäti Arat, Abdulqadir İnan, Säğädät Şakir, Äxmät Timer, Yosıf Aqçura, Zäki Wälidi häm başqa törek tele häm ädäbiäte, tarixı ölkäsendä zur xezmät quyıp tanılğan ğalimnär turında çığışlar buldı. Alar xaqında Törkiädän kilgän Osman Fikri Sertkaya, Xämzä Zölfikär, Xakan Qırımlı, Gönäl Pultar, Tatarstannan Mirfatıx Zäkiev, Damir İsxaqov häm başqalar söyläde. Simpoziumnı açıp cibärgän Nurmöxämmät Xisamov isä, törek-tatar arasındağı mönäsäbätlär, alarnıñ tarixı häm ähämiäte turında äytep kitte.
Şimbä könne simpozium üz eşen däwam itäçäk. Çirattağı utırışta Sadri Maqsudi, Ğayaz İsxaqi, Tahir Çağatay häm alarnıñ eşçänlege turında, Mäñgär waqıfınıñ xezmäte, törek ğalimnäreneñ Altın Urda temasın yaqtırtuı turında mäğlümät alıp bulaçaq. 11 sentäberdä isä, qunaqlar Arça rayonına säfär qılaçaq.
Konferensiä barışında tağın ber qızıqlı waqiğa buldı. Cıyılışta qatnaşuçı millättäşebez Nadir Däwlätneñ Yıraq könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı digän häm Nadir äfändeneñ änise – Roqıya Däwlätkildeneñ Bar tatar xatınınıñ açı yazmışı dip isemlängän kitaplar da täqdim itelde. Alar ikese dä näq menä şuşı könnärdä genä dönya kürgän. 400 danä belän genä çığarılğan bu basmalar tatar möhacirlege belän şöğellänüçelärgä genä tügel, ä, ğomumän, kiñ qatlam uquçılarğa qızıqlı bulır.
Gölnaz İlgizär


text:
Livanda 3 könlek säfärdä bulğan İran prezidentı Mohammäd Khatami bügen Hezbollah törkeme citäkçese, şäix Hassan Nasrallah belän oçraştı. Söyläşülärdän soñ Nasrallah, Livan suğışçılarınıñ Amerika Quşma Ştatları basımına birelep Hezbollah’ğa yardämen tuqtatmıyaçaq, dip belderde, häm Khatami’ğa, İsraelneñ 22 yıl däwam itkän okkupatsiäsenä qarşı suğışta İrannıñ yardäm itüe öçen räxmät äytte: “Belgänegezçä, İranğa da qurqınıç yanıy. Bez-İran, Süriä, Livan, qarşı toru xäräkäte häm Fälestin xalqınıñ berdäm buluın yaqlıybız. Qurqınıçlarğa qarşı bez berdäm bulırğa tieş, bez alarnı tulı cawaplılıq belän qarşı alırğa häm üz xoquqlarıbızdan baş tartmasqa tieş”, dide Hezbollah törkeme başlığı.
1979nçı yılğı İslam revolyutsiäsennän soñ Khatami, däwlät başlığı bularaq berençe tapqır Livanğa kilde.
Amerika Quşma Ştatları Hezbollah suğışçıların, terrorda häm çik buyında İsrael ğaskärlärenä höcüm itüdä ğayepli.


text: Bügen "İnterfaks"qa Rusiäneñ General prokuraturası Yukos neft kampaniäsenä qarşı 7 cinayät äşe açılğan dip belderde. İntrefaks mäğlümätlärenä qarağanda şulardan biş cinayät eşe ütereş häm üterügä omtılışlar dip bäylängän. Mäskäwneñ Basmannıy mäxkämäse keşe üterüdä gäyeplängän Yukos neft kampaniäse iminlek xezmätkäre Aleksey Piçuğinda ütkärelgän tentülärne qanunlı dip belderde. Piçuğinnıñ advokatları tentü barışında qanun bozılunı belderä. Çönki alarğa tentüdä qatnaşırğa röxsät itmägännär häm alıp tartıp alınğan seyfta pünätäylärsez genä açılğan. Piçuğinnı yaqlawçılar mäxkämäneñ qararın yañadan tikşerügä birep, tentülärneñ qanunsız buluına basım yasap, Piçuğinnı saq astınnan azat itärgä tırışa. Piçuğin 19 yündä totqarlanğan. Ul uzğan yılnı yuqqa çıqqan, Tambovnıñ ike keşesen üterüne oyıştıruda şiklänelä häm 1998 yılda Mäskäw meriäseneñ elekke xezmätkären üterergä omtıluda gäyeplänä.


text:
«Altın Qor''än»
Tulı Qor'änne tügel, keçkenä Äftiäkne dä qulda totarğa mömkin bulmağan zamannar bar ide. Xäzer inde Mäskäwdä dä teläsä nindi mädäni çaralar uzğan zallarda dingä qarağan kitaplar ğına tügel, täsbixın da, dini simvolıka töşerelgän teläsä nindi äsbaplarnı da satıp alırğa mömkinlek bar. Möselmannar öçen din belän tanışu mömkinlege bulsa, anı satuçılar öçen keçkenä bulsa da biznes. Ä bit islam mädäniäte yärdämendä distälärçä million tabış alırğa da mömkin ikän. 25 iyündä Mäskäwneñ danlıqlı Puşkin isemendäge muzeyında altınğa basqan «Ğosman qor'äne» dip atalğan qulyazma qor'änne täqdim itü buldı. «Ğosman qor'äne» dip atalğan 8 ğasırğa qarağan ul Qor'äni Kärimneñ qulyazması Peterburnıñ şärek institutında saqlanğan. Andıy Qor'ännärneñ dönyada 4 danä barlığı bilgele. Dimäk, şularnıñ berse Rusiädä. «Ğosman Qor`äne» islam dönyasında öçençe xälif bulğan xäzräti Ğosman waqıtında yazılğan. Din belgeçe Färit Asadullinnıñ äytüenä qarağanda, ul Qor`än bez uqıy torğan qanuni qor`ännän ayırılıp tora. Çönki anda surälärneñ iseme dä, ayatlarnıñ sanı da yazılmağan bulğan. Çönki Körän süzlären Allax süze dip, ul Qor`änne yazuçılar, üzlärennän ber genä süz dä östämägännär.Barı tik bu Qor'än yazılğannan soñ 60-70 yıldan soñ ütkäç kenä, surä isemnäre, ayat sannarı östäp yazılğan. Ul Qor'ändä xäref xataların qızıl qara belän tözätkän urınnar da bar dip äytälär. Xattä ul Qoräni Kärimdä qan tapları da saqlanğan. Ul qan tapların 656 yılnı üterelgän päygambärdän soñ öçençe xälif bulğan xäzräti Ğosmannıqı dip farazlıylar. Bu Qor'äni Kärimgä Gollandiädä maxsus tikşerü yasağannar. Häm anıñ 8-nçe ğasırda Gäräbstanda yazıluın raslağannar. Minem üzemä altın Kör`än täqdim itelgän oçraşuda bulırğa turı kilde. 162 säxifädän torğan, här bite ayırım ramğa alınğan altın Qoräni kärimneñ kürgäzmäse Puşkin muzeyında äle ike atna däwam itäçäk. 8 -nçe gasırdan birle saqlanğan Qor'äni Kärimne altınğa bastıru «BT» şirkäte citäkçese Vladimir Prussakovnıñ başına kilgän. Vladmir Prussakovnıñ äytüenä qarağanda ul Qor'äni Kärim 999 sanlı altınnan eşlängän. Anıñ awırlığı 14 kilogramm. Başta anı eşläter öçen altın äybere yasawçı yuvilerğa möräcäğät itep qarağannar. Läkin alar ul eşne başqara almağannar,.annan soñ inde Mäskäüneñ aqça çığara torğan monetnıy dvorında bu eşkä alınıp, yıl yarım eçendä basılğan ul altın Qor`än. Ul äлe10 danä basılaçaq. Häm bu eşne uylap tabuçılar Altın Qor'änne möselman illärendä satıp alırlar dip ömetlänälär. Annan kilgän keremnärneñ ber öleşe Peterburdağı şärek institutında İslam kitap mädäniäte üzägen oyıştıru öçen sarıf iteläçäk dip farazlana. Ermitaj muzeyı direktorı Piatrovskiy kürgäzmä açılışında, « Bu kitap möselman mädäniäteneñ üseşen häm din belän fänneñ bäyläneşen kürsätkän güzäl ber simvol. Bu maturlıq möselmannar öçen dä , barlıq keşelek öçen dä» - dip beldere. Kürgäzmädä qatnaşqan tanılğan kardioxirurg Renat Aqçurin bu kitapnı sänğät äsäre dip atadı. häm Rusiädä islam üseşenä bulğan ixtibar dip bäyäläde. Altın
Qor`änneñ berençe nösxäsen Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa büläk itäçäklär dip äytälär. Älbättä altınğa basılğan Qor'äni Kärim ul tuzmıy da iskermi dä saqlanaçaq. Läkin möselmannarnıñ izge kitabı Qoräni kärimneñ däräcäse anıñ käğäzgäme, altınğamı basıluı belän bäyälänmider. Bu kürgäzmädän soñ yazuçı Renat Möxämädiev: « Xäzer inde kapitalizm çorı. aqça eşläw öçen törle yullarnı saylıylar. Minem üzem öçen äti-babaylardan qalğan töp yortnıñ kiştälärendä saqlanğan Qor'äni Kärim qäderleräk» dip belderde.
Şulay itep, Rusiädä 8 ğasırdan birle Peterburda saqlanğan «Ğosman Qoräne» dip atalğan qulyazma Qor'äni Kärimne altınğa basıp, islam illärenä satıp alırğa täqdim itäçäklär.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Ukrain xökümäten qoru haman kiçekterelä
Ukraina prezidentı Yuçenko pänceşämbe könne ilneñ yaña parlamentına premyer-ministr urınına tanılğan säyäsätçe Yuliä Timoşenkonı täqdim itsä dä, berük waqıtta Yuğarı radanı bu eş belän älegä bik aşıqmasqa da öndi.
Soñğı berniçä yıl täcribäsennän kürengänçä, ukrain xökümäten bilgeläw dönyadağı iñ qatlawlı eşlärneñ berse bulıp tora. Yuğarı radanıñ räise saylanu belän anda xäzer yaña premyer-ministrnı bilgeläw öçen yul açılğan ide.
Pänceşämbedä prezident Radağa aldan kötelgänçä, xökümät qoru eşen tanılğan säyäsätçe, äflisun inqilabınıñ yözenä äylängän Yuliä Timoşenkoğa tapşırunı täqdim itte, bu turıda xatnı ul qanunda qaralğança, Yuğarı rada citäkçese Arseni Yatsenyukqa yullağan ide.
Ämma eşlär premyer-ministr mäs'äläsen qarawğa barıp citmäde. Başta Viktor Yuçenko üze deputatlarnı, xökümät başlığın saylawğa qädär qayber aşığıç qanunnarnı qararğa häm kiçekmästän qabul itärgä çaqırdı. Süzneñ biredä nindi qanunnar turında baruına açıqlıqnı Yuliä Timoşenko kertte:
"Xökümätne tözügä qädär bez 12 xälitkeç qanunnı qararğa buldıq, alar arasında parlament äğzalarınıñ qulaylıqların häm qağılsızlığın beterü, rişwätçelek öçen qırıs cawaplılıq kertü kebekläre bar. Şul qanunnarnı qabul itep bez tärtipne başta parlamentta, ä annarı inde bar ildä urnaştırırğa telibez", di Ukraina xökümäten citäkläwgä täqdim itelgän Yuliä Timoşenko.
Nämzätneñ premyer itep saylanuı öçen Yuğarı radada 226 tawış citä, Yuliä Timoşenko blogı häm prezident yaqlı Naşa Ukrainanıñ deputatları monıñ öçen citärlek, alarda barlığı 228 tawış inde bar.
Şuña da premyer-ministrı saylaw asılda inde yaqın könnärdä dä bula ala, çönki töştän soñ Kievtän, prezident inde elekke şartnı - yäğni qayber qanunnar qabul itüne alay aşıqtırmıy, digän xäbärlär dä kilde.
Ämma kiçkä taba Ukraina parlamentında başqa ber mäs'älä - räis urınbasarların häm komitet başlıqların saylaw mäs'äläsendä xällär qızıp kitte. Oppozitsiägä küçärgä torğan Töbäklär firqası häm kommunistlar, Radadağı bar citäkçel urınnarnı da Naşa Ukraina häm Yuliä Timoşenko blogı alırğa cıyına digän sıltaw belän räis häm töp mönbär tiräsenä cıyılıp, uıtırışnı başlawğa kirtä quyarğa buldı.


text:
Rinat + Läysän = milli ğailä
Ber qarasañ, tabiği kürengän närsälär dä şaq qatıra, quandıra yäisä qayğığa sala bit. Äytik öylänü, kiäwgä çığu qärdäş-ıru öçen zur şatlıq ta bit, ä qaywaqıt şul uq ğämäl xafanı arttıra. Äytik keşe yıl aralaş öylänsä, distädän artıq ğailä qorsa, elekke xatınnar, qärdäşlär yäisä äti tağın öylänä dip çırıldaşuçı bala-çağa ber dä şatlanmıy. Kürälätä naçar keşe, uğrı, duamal häm başkisär belän quşılu da maqtanıp qıçqıru öçen säbäp tügel.
Qatnaş ğailä - ğädäti närsä. Mäxäbbät ul millätkä qarap tormıy. Yaratışqan äybät keşelär bäxetle yäşäsennär, balaları da täwfıyklı bulsın. Tik şulay da başqa millät keşese belän çäçne çäçkä bäyläw - şaqtıy mäşäqätle, caysız ğämäl. Çönki tuy mäclesendä ük nindi teldä söyläşü, nindi cırlar cırlaw, östälgä nindi aşlar quyu, qayçan nindi yolalar ütäw - bolar barısı da xäl itmäslek çeterekle problemağa äylänä. Äytik, qodaği keşe östälgä sarımsaqlap tozlanğan duñğız mayın quya. Ä anıñ qodası namazlıqtan töşmi, çäyen dä çınayağına bismilla äytep kenä ağıza. Anıñ öçen çuçqa iblistän dä yaman. Mäclesneñ ber başında “Änkäyem”, “Kübälägem” dip cırlıylar, ikençe yaqta - “Oy moroz, moroz” dip awız kütärälär.
Xäyer, mondıy çaqlarda tuynı alay şawlap ütkärmäskä, keşe aldında yaltıramasqa tırışuçılarnı da beläbez. Äti-änilär teşlären qısıp bulsa da rizalaşalar, çıdıylar häm onığıbıznı çirkäwgä alıp kitmäslär mikän dip ut yotalar. İr belän xatın arasında ğailädä milli tigezlek bulsa bik yaxşı.Ber kem dä xäläl cefetenä, sin tatar, sin urıs, sin çuaş dip mısqıllı süzlär äytmäsä. Ä qayber ir yäki xatın, ğädättä inde ul tatar keşese bula, üz milläten qulyawlığına salıp yıraqqaraq yäşerep quya da, bergäläşep yaña qärdäşläre ğörefe buyınça tatu ğına yäşi. Olığaya töşkäç, ğömerneñ oçı kürengäç, anıñ tağın milli xise uyana häm yäş çaqların, qärdäşlären ezläp kitä.
Siräk bulsa da, qatnaş ğailälärneñ menä digän itep torğannarı da bar. Minem tanışım Robert üz äniseneñ küz yäşlärenä qaramastan Maşağa öylände. Dürt malay üsterdelär. Bik maturlar, aqıllılar, här qaysı tatarça söyläşä. Maşa üze dä tatar telen su kebek eçä. Xälbuki, alar torğan cirne saf tatar awılı dip äytep bulmıy. Mordoviädä yäşäwçe jurnalist İrek Bikkininnıñ xäläl cefete Tat'yana da ireneñ milläten, telen zurlıy. Anıñ häm balalarınıñ niçek tatarça söyläşkänen işetkäç, soqlanıp tuyalmıysıñ. Bulsa, şulay bulsın. Ä milli tigezlek, üz ğörefläreñ buyınça yäşäw nasıyp bulmasa, andıy ğailä bäxetle tügel.
Monda millättän bigräk ğädellek wä iman möhimräk. Çığışı belän saf tatar yegete, tatar qızına öylänep, talaşıp ayırılğan çaqlar azmıni?
Menä tağın ber fakt. Bu comğada Qazanda 27 par tuy ütkärä. Ä ğomumän fevral' ayında, uzğan fevral'gä qarağanda 50 parğa kübräk. Çönki ğinwarda öylänülär kimep torğan. Ällä salqın, ällä qorban könnäre tuylarnı kiçekterergä mäcbür itkän. Anısı añlaşıla. Ğinwarda 46 urıs ğailäse tözelgän. 34 tatar ğailäse barlıqqa kilgän. Häm 20 ğailä qatnaş. İke millätle ğailälär sanı arta bara ikän. Bälki, bu san berençe urınğa da çığar. Nişliseñ, bernişläp tä bulmıy. Yäşlärgä üz millättäşläre belän yışraq oçraşırğa, diskotekalarğa, uqu yortlarına bergäläp barırğa, milli añ tärbiälärgä yärdäm itep bula. Bik telägändä. Ä telibezme soñ?
Şulay da üget-näsixätneñ tağın ber yulı bar. Şatlanu-qotlaw. Ber yarım yıl elek Mäskäwdä ber köndä 25 tatar tuyı bulğan ide. 10 million keşe arasında tabışqannar bit yäşlärebez, yauçılar da bulğan, internet ta yärdäm itkän.
Mondıy xällär Qazanda da bula. Uzğan comğada Qazannıñ Azino bistäsendä, Çişmäle uramında Rinat Axunov belän Läysän Bilalovağa nikax uqıtıldı. Qärdäşläre dä, tanışları da soqlanıp tuyalmadı. Ä bit küptän tügel genä alar tanış ta bulmağan. Rinat Latviä başqalasında, çit ildä, Läysän Qazanda. Niçek tabışsınnar alar? İnternettağı yuldaş.ru säxifäse yärdämendä. Yazmış häm internet yärdämendä bik buldıqlı komp'yuter belgeçe Rinat häm xoquqçı Läysän ber-bersen taptılar häm mulla qarşında ğömerlekkä bergä bulırğa süz birdelär.
Nikax uqıtqannan soñ, näq ber atna ütkäç, xäzer inde Rigağa qaytıp citkän Rinat häm Qazan qızı, Latviä kilene Läysän şul uq komp'yuter yärdämendä bezgä säläm cibärälär. Ğailäneñ milli strukturasın saqlarğa zamança texnikanıñ yärdäm itüe ber dä moğciza tügel. Ğädäti xäl. Xikmät üzebezdä genä.
Rimzil Wäli


text:
Mäskäw - Bügen tıyılgan nasional-bolşevik partiası Mäskäwdä säyasi totqınnar qorıltayın oyıştırdı. Forumnıñ cıyını rezolusiäasendä, Rusiä citäkçelegennän, säyasi säbäplärdän xökem itelgännärne azat itü sorala. Monnan tış, partiäneñ başlığı Eduard Limonov tarafdarları cinayatlärne ütäw federal xezmäte başlıgı Yuriy Kalininnıñ eşennän kitüne taläp itä.
Qorıltayda qatnaşuçılar forumda säyasi totkınnar berlegen oyıştırırga bulgan. Ul ezärleklängännärne yaklaw belän şögıllänäçäk.
Limonov yıl sayın 14 sentäbrdä Säyasi totqınnar könen uzdırunı täqdim itte.


text:
Öfö aeroportı yänä asıldı
Räsäyźeñ transport ministrı İğor Levitin Öfögä kilep qayttı. Ul 450 yıllıq yubiley uñayınan töźölgän obekttarźıñ berehen- Öfö Xalıq-ara aeroportın asıuźa qatnaştı. Belgestär äyteüensä, yañı aeroport passajirźarźı xalıq-ara talaptar buyınsa xeźmätländeräsäk. Aerovoqzal täülegenä 400-600 passajirźı qabul itäsäk. Bınan tış osou mayźanı, Öfö-aeroport yulı la töźökländerelde. Öfö - Xalıq-ara aeroportı Räsäyźä iñ źurźarźan hanala. Bında ildeñ tiśtälärsä qalaları, Gretsiya, Qıtay, Berläşkän Ğäräp Ämirlektäre, Törkiä, Paqistan menän tura bäyläneş buldırılğan.
İğor Levitindı xökümät premer-ministrı Rafael Baydäülätov häm başqa wağıraq etäkselär qarşılanı.
Transport ministrı Öfö-Žamar federal avtomobil yulında töźökländereü eştären qaranı. Barlıq wäğäźä itelgän aqsanıñ kilep etäsägenä ışandırźı. Ul respubliqağa säfäre waqıtında töźöüselär könönä arnalğan tantanala la qatnaştı.


text:
Xalıq şağire Rawil Fäyzullinğa 60 yäş
4 avgustta, xalıq yazuçısınıñ tuğan könendä, bez Rawil äfände belän söyläştek.
Kemnärder yäşärgä mömkin 80-90 yıl, läkin cämğiätkä ällä ni zur fayda kitermäskä. Kemder 30ğa da citmiçä, äytik Tuqay, Taqtaşlar kebek, nindider yaqtı ez qaldırırğa mömkinnär. Minemçä, keşeneñ xezmät yulı buyınça bilgelänergä tieş ul yubileylar. Min üzemneñ yubileyımnı artqa borılıp qarap, alğa taba eşlär öçen ber cay, säbäp bularaq qına qabul itäm. Minem bügenge xälemä cawap birä torğan şiğri yullarım bar. Töyeremne cirgä quyıp, östenä utırğan çaq. Aldımda kümere töşep, yalqını qaytqan uçaq. Ä üzemä nibarı – öç tapqır 20 çaq
Tatarstannıñ xalıq şağire Rawil kiläçäkkä nindi plannar qora soñ?
Keşe alğa taba xıyallarsız yäşi almıy. Min inde 45 yıllar yazuçı eşendä qaynağaç, kiläçäktä dä şuşı eşemne däwam itärmen dip uylıym. Soñğı yıllarda minem saylanma äsärläremneñ 5 tomlığı dönya kürde. Xäzer menä 10 tomlıqnı çığaru östendä eş bara. Qazan utları jurnalında da eşemne däwam itärmen dip toram. Min anı tatar xalqınıñ töp jurnalı dip sanıym
Rawil Fäyzullin üzeneñ tuğan könen Dekabristlar uramındağı Matbuğat yortınıñ 10 qatında Qazan utları jurnalı redaksiäsendä xezmättäşläre, qälämdäşläre arasında, eş urınında ütkärde.
Gölnaz İlgizär


text:
Törkiädän Atnalıq Küzätü
İl külämendä häm çit illärdäge törek wäkilçeleklärendä törek xalqınıň bäysezlek köräşeneň borılış noqtalarınnan bulğan Böyek Ciňüneň 83 yıllığı häm Ciňü atnalığı qotlawları törle çaralar häm tantanalar belän ütkärelde.
İstanbulda möhim ber oçraşu uzdırıldı
İzrail häm Paqıstan tışqı eşlär ministrları, ike il arasında mönäsäbät urnaştırıluı maqsatınnan çığıp, Törkiäneň aradaşçılığında İstanbulda cıyıldı. Söyläşülärdä ike il arasında räsmi diplomatik mönäsäbät urnaştıru qararı qabul itelde. Ministrlarnıň qara-qarşı söyläşüennän soň oyıştırılğan urtaq matbuğat oçraşuında berençe açıqlawnı premyer-ministr Recep Tayyip Erdoğan isemennän däwlät ministrı Mehmet Aydın yasadı. Mehmet Aydın, söyläşülärneň Yaqın könçığış tınıçlıq barışı cähätennän möhim adım buluın belderep, monnan soň başqa adımnarnıň da yasalaçağın assızıqlap äytep uzdı. Urtaq matbuğat oçraşuında çığış yasawçı Paqıstan tışqı eşlär ministrı Hurşid Mahmud Kasuri dä ileneň İzrail häm Gazadağı waqiğalardan soň İzrail däwläte belän mönäsäbät urnaştıru qararına kilüen belderde. İzrail tışqı eşlär ministrı Silvan Şalom da, mondıy adımnarnıň däwam iteläçägen belderep, bu söyläşülärdä xezmäte häm öleşe buluçılarğa räxmätlären citkerde. İzrail tışqı eşlär ministrı: “Monnan soñ başqa möselman illäre belän dä açıq dialog urnaştırırğa telibez,” – dip äytte. Paqıstan däwlät başlığı Pervez Müşerref isä, törek matbuğatında çıqqan xäbärlärgä qarağanda, İstanbuldağı oçraşunıñ ike il arasındağı berençe räsmi söyläşü buluın belderep: “Ämma bu İzrailne tanuıbız mäğnäsenä turı kimli. İzrailne Fälestin mäsäläsen xäl itkänçegä qadär tanımayaçaqbız,” – dip äytte.
U arada premyer-ministr Recep Tayip Erdoğan İtaliäğä säfär qıldı. İtaliädäge ber waqıf tarafınnan üzenä büläk tapşırılğan Erdoğan Rimda premyer-ministr Berlusconi belän aş mäclesendä oçraştı, Milano qalasında isä ber Forum cıyılışında qatnaştı.
Tışqı eşlär ministrı häm premyer-ministr urınbasarı Abdullah Gül isä Awrupa Berlege tışqı eşlär ministrlarınıň Cardiff/Newportta ütkärelgän ğayre räsmi cıyılışında qatnaşu öçen Angliägä kitte. Tışqı eşlär ministrlığınnan yasalğan belderüdä cıyılışnıň Törkiäneň äğzalek söyläşüläre başlanaçaq 3 üktäbr aldınnan ministrlarğa qaraşlarnı häm teläklärne tağın ber qat aňlatuı cähätennän forsat buluı turında äytelde.
Qazannıñ meňyıllığında Törkiä dä qatnaştı
Törkiäne däwlät ministrı Beşir Atalay wäkillek itte. Beşir Atalay tarixi Qazan Kremlen-Kirmänen, törek tözüçeläre tarafınnan salınğan milli kitapxanä binasınıň tözeleşe belän töreklär tarafınnan yaňadan tözelgän Qol Şärif mäçeten häm Blagoveşenskaya soborın qaradı. Däwlät ministrı Atalay Tatarstan ilbaşı Mintimer Şäymiev belän dä küreşep söyläşte. Söyläşülärdän soň Şäymiev häm Atalay matbuğatqa açıqlawlar yasadı. Şeymiyev Atalaynıň säfärenä zur ähämiyät birülären häm ike il arasındağı yaqın mönäsäbätlärneň kiläçäktä dä däwam itelüen teläwen äytte.
Däwlät ministrı Beşir Atalay da Törkiäneň Qazannıň meňyıllığı şatlığın urtaqlaşuın belderde. Törkiäneň Rusiyä Federatsiyäse häm Tatarstan belän mönäsäbätlärneň citdi mäğnädä alğarış kürsätüen aňlatuçı Atalay bu mäsälädä ilbaşı Sezer häm Şäymiev belän xökümätlärneň täwäkkäl buluna basım yasadı. Şäymiev Beşir Atalayğa Qazannıň meňyıllığına dip xäzerlängän medalne da tapşırdı. Däwlät ministrı Atalaynıñ Qazandağı programmasında qotlawlar qısalarında Törkiäneň öleşe belän başqarılğan çaralarda qatnaşu häm törek eşmäkärläre belän oçraşular da bar.
TÜRKSOY binasınıñ nigeze salındı
Törki telle 14 il äğza bulğan Türk mädäniät häm sänğätläre urtaq idaräse TÜRKSOY oyışmasınıñ xezmät binasınıñ nigeze salındı. Bu uñaydan oyıştırılğan tantanada çığış yasawçı mädäniät häm turizm ministrı Atilla Koç, TÜRKSOY oyışmasın törki dönyanıñ UNESCO-sı bularaq kürülären belderep, Seberdän Tönyaq Kipr törek cömhüriätenä qadär 14 il bayraqlarınıñ iñ qısqa waqıtta TÜRKSOY yortınnan başqalanı sälamläyäçägen assızıqlap äytep uzdı. Ministr “Minya Türkeli” parkınıñ da iñ qısqa waqıtta nigeze salınıp, tögällänäçägen äytte. Koç bu parkka kilüçelärneñ türk tarixı muzeyı belän ber rättän böten türk-törki dönyasınıñ mädäni barlığın küräçägen belderde.
Törkiä parlamentı 1 üktäber eşen başlıy
Törkiä Böyek Millät Mäclese 1 üktäber könne üzeneñ eşen açıp cibäräçäk. Parlamentnıñ berençe utırışında ilbaşı Ahmet Necdet Sezer tarafınnan kire qaytarılğan qanunnar belän bergä öç yıllıq büdjet häm sotsial iminlek, ğomum sälamätlek saqlaw tä’minate qanun proyektları-ölgeläre tikşereläçäk.
Erdoğan Ğiraqnıň terrorçılarnıň öyränü mäydanına äwerelüenä qarşı
Premyer-ministr Recep Tayyip Erdoğan Ğiraqnıň terrorçılarnıň öyränü mäydanına äwerelüenä röxsät birelmäwe zarurlığın belderde. Premyer-ministr Erdoğan amerikan “Wall Street Journal” gazetına yazğan mäqaläsendä Törkiäneň yaňa Ğiraq idealenä bäyle buluın belderde. Mäqaläsendä soňğı ike yılda Ğiraqta bar närsäneň dramatik räweştä üzgärüen assızıqlawçı Erdoğan Ğiraq cämğiyäteneň böten törkemnäreneň iminlek, totrıqlılıq häm yaqtı kiläçäk öçen köräş alıp baruın aňlattı. Ğiraqlılarnıň küpçelegeneň yaňa tärtip ezlänüendä bulsa, qırıslıq häm terrorçılıqnı yaqlawçılarnıň ildäge butalçılıqlardan faydalanırğa tırışuına iğtibarnı yünältüçe Erdoğan Törkiäneň Ğiraqtağı terrorçılıq häm totrıqsızlıqtan tirän borçıluın assızıqlap äytep uzdı. Erdoğan: “İlneň PKK yäki El Kaide – ayırması yuq, terrorçılarınıň öyränü mäydanına äylänüenä röxsät itelmäskä tiyeş. Eçkersez telägebez – Ğiraq iminlek köçläreneň Ğiraqta iminlekne urnaştıra aluı häm citärle däräcädä öyrätelgän ğiraq personalınıň wazğiyätkä xakim buluı. Bu – amerikan ğaskäreneň dä işanıç belän öyenä qaytuı öçen möhim,” – dip äytte.
Mudurnu rayonında 6 gektar urman yandı
Törkiäneñ Bolu vilayätendäge Mudurnu rayonında 6 gektarlıq urman mäydanı yandı. Kilep çığu säbäbe belenmägän yanğın yanğın sünderüçeläre, xärbi berleklär häm xalıq yärdäme belän sünderelä alındı.
Mädäni xäbärlär
Bıyıl 24 sentâbr belän 1 üktäber könnäre aralığında ütkäreläçäk 42 nçe Antalya Altın äflisün film festivale belän ber ük waqıtta 1 nçe Awraziya xalıqara film festivale dä oyıştırılaçaq.
Törkiäneñ Antakya qalasında 25-30 sentäber könnärendä Berençe Hatay sivilizatsiyälär oçraşuı” simpoziumı ütkäreläçäk. Törle illärdän däwlät eşlekleläre häm din ähelläre belän bergä 129 ğalim qatnaşaçaq cıyılışnıñ maqsatı – dönyanı tınıçlıq häm xozurğa çaqıruınnan ğibarät bulaçaq. Cıyılışnı oyıştıruçılar tarix buyı 13 sivilizatsiyägä qoçağın açqan Hatay qalasında möselman, xristian häm yähüdlärneñ yıllar buyı tınıçlıq eçendä yäşäwenä işarä itep, bu maturlıqnı böten dönyağa tanıtırğa teläwlären belderde.
Yaña uqu yılı 12 sentäberdä başlana
Başlanğıç mäktäplärdäge yaqınça 10 million 565 meñ häm urta mäktäplärdäge 3 million 40 meñ uquçı belän 575 meñ tiräsendäge uqıtuçı 3 aylıq cäyge yaldan soñ kiläse yılnıñ iyün ayına qadär belem marafonına başlıy.
Milli mäğärif ministrlığı bıyıl da başlanğıç mäktäp uquçılarına däresleklärne buşlay biräçäk. Şul uq waqıtta yaña uqu yılınıñ başlawı uñayınnan uqıtuçılarğa da eş xaqınnan tış “yazu-sızu äyberläre yärdäme” iseme astında 400 yaña törek lirası, yäğni 310 dollar tiräsendä yärdäm aqçası da bireläçäk.
Antalya – turizm üzäge
Tanılğan turizm märkäzlärennän berse bulğan Antalyağa uzğan ayda hawa yulı belän ber millionnan artıq turist kilgän. Bıyılğı 8 ayda isä Antalyada cämğise 5 millionnan kübräk turist yal itkän. Bu isä Antalyağa kilgän turist sanınıñ uzğan yılnıñ şul uq çorına qarağanda 9 protsent, yıllıq isä 21 protsent külämendä artuın kürsätä.
Bursa şartlawında ber keşe ülgän
Bursa iminlek mödire Hüseyin Çapkın ülgän keşeneň yanında yörtkän ber paketta barlıqqa kilgän şartlaw näticäsendä ülüen açıqladı. İminlek mödire Çapkın üzäk Osmangazi rayonında barlıqqa kilgän şartlawda ülgän keşe belän bäyle bularaq: “Canlı bomba bulmawı töğayen, ämma niyäteneň dä yaxşı bulmawı bilgele,” – dip äytte. Çapkın irtänge säğätlärdä barlıqqa kilgän şartlaw belän bäyle tikşerüneň däwam itelüen belderde.
İqtisad xäbärläre
Bıyıl berençe 7 aylıq çorda Törkiäneň eksportı 71 milliard dollarğa ireşte. Däwlät ministrı Kürşat Tüzmen bıyıl maqsat itelgän eksport sannarınıň uzılaçağın äytte. Tüzmen eksportta bıyıl uzğan yılnıň şul uq çorına qarağanda 17 protsentlıq artış buluın belderde.
Törek möxändise-injenerınnan dönya aviatsiyäsenä möhim öleş
Möxändis Aydın Akdeniz qamilläştergän sistema – oçqıçlarnıň korpus bozılğanlıqlarınıň bilgelänü waqıtın 72 säğättän 5 minutka kimette. Ber yıl buyı Törek hawa yullarınıň ike oçqıçına qullanılğan bozılğanlıq bilgeläw sisteması – 2008 yılda bazarğa çığaçaq Boing 787 oçqıçlarınıň bötenesenä urnaştırılaçaq.
Aldıbızdağı könnärdä Törkiäneñ tönyaq töbäklärendä yanğırlar kötelä. Hawa cılılığı isä atna axırında böten ildä 3-5 däräcä-graduska töşep, 24 tiräsendä bulaçaq.
Säğit Xäyri, Ankara


text:
Aleksandr Poçinok: xөkümәt qarşılıq çarasında qatnaşuçılarnıŋ talәplәren qanәğәtlәndererğә әzer tügel
Rusiә xөkümәteneŋ ber yuğarı dәrәcәle wәkile, Itar-Tass agentlığına, Rusiә hawa dispeçerlarınıŋ talәplәre qanәğәtlәnderelmiәçәk, üz vazıyfaların başqarırğa telәmğәn hawa portı xezmәtkәrlәren, xәrbilәr belәn alıştırıp bula, dip belderğәn. Rusiәneŋ xezmәt hәm sotsial tәrrәqıyәt ministrı Aleksandr Poçinok, " Әxo Moskvı" radiosına birğәn interwüsında, xөkümәt, qarçılıq çarasında qatnaşuçılarnıŋ talәplәren qanәğәtlәndererğә әzer tügel, hava dispeçerlarına eş xaqların arttıru өçen büdcetta akça yuq, dip әytkәn.


text:
Bombeydağı şartlawlar öçen islamçı törkemnär ğäyeplänä
AUDİO: Minemçä terrorçılar bu ike urınnı – turistlarnı iñ nıq cälep itkän Hindstan Qapqasın häm Taj Mahal qunaqxanäsen, şulay uq, säwdä üzäge bulğan Zaveri Bazarın bezneñ soñğı 5 ayda bik yaxşı eşläp kilgän iqtisadıbızğa zıyan kiterü öçen maxsus saylağan.
Bu şartlawlar öçen cawaplılıqnı äle berkem dä üz östenä almadı. Ämma Hindstan politsiäse häm başqa räsmilär monı Paqstanlı islam suğışçıları oyıştırğan dip isäpläwläre turında belderde. Premyer ministr urınbasarı Lal Krişna Paqstan Hindstanğa qarşı terror suğışı alıp bara dide. Ul İslamabadnı Hindstanğa qarşı başqa şundıy höcümnär oyıştıruda şiklänüçelärne totıp Hindstanğa tapşırırğa çaqırdı. Kiçä Paqstan Bombeydağı şarltatularnı terror ğämäle bularaq ğäyepläp çıqtı.


text:
Milek mönäsäbätläre ministrı Äbderäximov belän İqtisadıy üseş häm sänäğät ministrı Vlasov wazıyfalarınnan alındı
Ämma respublik citäkçelegendäge bu otstawqa zur boznıñ quzğaluı ğına bulğan küräseñ. Düşämbe könne Mortaza Räximov respubliknıñ tağın ike ministrın beryülı portfelsez qaldırdı. Bu yulı respubliknıñ milek mönäsäbätläre ministrı Zöfär Äbderäximov belän iqtisadıy üseş häm sänägät ministrı Walentin Vlasov üz wazıyfalarınnan alındı. Şunısı diqqätne cälep itä – uzğan atna azağında eşennän alınğan Xäläf İşmoratov prezidentnıñ färmanında «wazıyfalarınnan üz teläge belän kitä» dip äytelgän bulsa, älege ike ministrnıñ urınnarınnan alınuı säbäbe itep, alarnıñ üz wazıyfaların tieşençä ütämäwe kiterelä. Añlaşıluınça, mondıy añlatma belän eştän cibärelü Äbderäximov belän Vlasov äfändelärgä kiläçäktä yuğarı känäfilär biläwgä yulnı şapıldatıp yaba digän süz. Ä bit şuşı ike ministr moñarçı Mortaza Räximovnıñ iñ yaqın keşeläre dip isäplände. Zöfär Äbderäximov xätta prezident belän ber awıldan. Häm alay ğına da tügel, yaqın ğına tuğanı da. Kügärçen rayonındağı Täwäkän awılında bergä qaz kötep yörgän malaylar disäñ dä bula. Walentin Vlasov ta respublik xökümätendä 1992 yıldan birle törle cawaplı citäkçe urınnar bilägän ide. Yañaraq anı Mortaza Räximovnıñ ulı qaramağındağı Başqortstan yağulıq energetiqä qompaniäseneñ direktorlar şurası äğzalığınnan da töşergännär ide.
Respublikta xäzer eşennän alınuçılar isemlegendä kiläse citäkçeneñ kem bulaçağı xaqında farazlar da quyırtıla. Bu keşe, hiçşiksez, eçke eşlär ministrı Rafail Diwayıv bulaçaq digän süzlär çınğa aşıp kilä kebek. Anıñ da ministr känäfiendäge waqıtı sanawlı könnär genä qalğan digän xäbärlär tarala. Respublik prezidentınıñ xökümättä şulay kisken üzgäreşlär başlawı kiñ cämägätçelekne dä, bäysez säyäsät belgeçlären dä törle uylarğa etärde. Mortaza Räximovnıñ üzeneñ dä tizdän prezidentlığın qaldıraçağı xaqındağı xäbärlär dä eş işetelgäç, anıñ üz xökümätendäge ministrlarğa qanığuı, alarğa qarşı başlağan çistartu säyäsäte, älbättä inde küp sanlı sorawlar tudıra. Bu xaqta respubliktağı kiñ bilgele ğälim, iqtisad fännäre doktorı Rinat Ğatawllin fikerlären tıñlap qarıyq.
(Ğatawllin awdio) Sez kürenekle ğälim, iqtisad fännäre doktorı Rinat Ğatawllin belän äñgämäne tıñladığız. Şulay itep, respubliktağı säyäsi xällärgä härçaq tögäl bäyä birüçe şäxes täwge qaraşqa ışanuı da qıyın bulğan fikerlären äytä. Yänäse, Räximov äfände üz ministrların kiläçäktä tağın da üz faydasına eşlätü öçen maxsus räweştä eşlärennän ala. Rinat äfände süzlärençä, ğomumän, Başqortstan säyäsätendä äle iñ xäyläkär ğämällär qılınıp yata.


text:
Çallılar Yawız İvanğa qarşı
Şimbä häm yäkşämbe könnärendä "Aq Bars" belän "Metallurg" komandaları uyının "Rossiä - sport" häm TNV kanalları kürsätte. Uyın barışında Magnitogorsk canatarları tarafınnan berniçä tapqır Yawız İvan suräte töşerelgän plakat kütärelä. Qazanda bulğan uyın Yawız İvan suräten televidenie kürsätmi. Anı barı tik canatarlar ğına kürä. Alar arasında Tatarstan prezidentı M.Şäymiev tä bula. Yawız İvan belän bulğan küreneşne "Sovetskiy Sport" gazetası da täfsilläp kütärä. 9 aprel' sanında Vitaliy Slavin:
"Aq Bars canatarları "Magnitqa"nı kömeş medal' belän qotlıybız" digän plakat kütärsä, Ural yağı 3 metrlı Yawız İvan suräten cäyelderä. Qazannnı buysındıruçınıñ sul qulında käşäkä, uñ qulında - mäçe. Şäp!- dip yaza Slavin. 10Hчы aprel'dä, Qazanda televidenie kürsätmägän plakatlar Magnitogorskidan efirğa cibärelde. Tamaşaçı kürgännäre "Ne posramim İvana Groznogo." digän süzlär ide häm 1380 sanı. Zamança banner dip atalğan älege yazularnı kürgän, 38Hчe bistädä yäşäwçe Ägfär Gilmullin "Azatlıq" xäbärçesenä bolay dide:
"Min üzemne internatsionalist dip sanıym. Läkin sport uyınında Qazanğa Yawız İwannı qarşı quyu, urıs tarixçıları uylap çığarğan 1380Hчe yıllarnı iskä alu - mindä näfrät uyattı"- di, Ägfär äfände.
11Hчe aprel'dä Çallı TİÜe isemennän Rusiäne xokkey federatsiäsenä häm Tatarstan prezidentına möräcäğät cibärelde. TİÜ räise Räfis Kaşapov wäzğıät xaqında:
- "Moña qädär dä Mäskäwdä uzğan xokkey uyınnarında "İvan Groznıy - Xey-Xey.", "Bey tatar" dip qıçqırular buldı. Bu Rusiädä şovinizmnıñ kütärelüen kürsätä. Sportta millätçelek, faşizm çalımnarı kürenä. Urıs bulmağan xalıqlarğa qarşı näfrät tudıra torğan plakatlar, qıçqırular kübäyde. Sportnı millätçelär qulına birergä yaramıy. Alar, tora-bara Gitler şikelle xakimiätkä kilergä mömkinnär."
TİÜ cibärgän möräcğat'tä "Aldağı uyınnar aldınnan Magnitqa, plakatları öçen ğafu ütenergä tieşlär, şulay bulmağanda, "Aq Bars"nıñ uyınnan baş tartuın taläp itäbez."- digän süzlär dä bar.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
UNICEFneñ balalar xäle turındağı yıllıq xisabı: elekke sovet respublikalarında xäl yaxşıdan tügel
Balalar Fondı UNICEF üzeneñ yıllıq raportın iğlan itte. Dönyada balalarğa öç närsä: fäqirlek, konfliktlar häm VİÇ/AIDS iñ zur qurqınıç bulıp tora. İñ yaman vazğiättä Afrika qitğäse bulsa da, Üktäber ayında uq iğlan itelgän raportta da äytelgänçä, elekke Sovet respublikalarında da wazğiät bik ük yaxşıdan tügel. Alar balalarnıñ wazğiäten yaxşırtu öçen alğan yöklämälären tulısınça ütämilär ikän.
Audio
"Şuşı öç töp qurqınıç bu regionda da bar, Här ildä ber ük däräcädä bulmasa da, alarnıñ berse dä bu problemmadan azat tügel."
Balalar xäleneñ töp kürsätkeçe bulğan 5 yäştän keçeräk balalar arasındağı ülem nisbäte elekke Sovetlar Berlegendä, bigeräk tä Üzäk Aziä belän Kafkazda şaqtıy yuğarı. BMOnıñ Meñyıllıq Täräqqiät Maqsäte dip atalğan programması biş yäştän keçeräk balalar arasnda ülem nisbäten 1990-nçe 2015-nçe yıllar arasında öçtän ikegä kimetüne maqsät itep quya. Elekke Sovet Republikalarınıñ 10-se, Russiä, Belorus, Ukraina, Latviä, Görcstan, Azerbaycan, Qazaxstan, Tacikstan, Turkmenstan häm Üzbäkstan bu maqsättän yıraq tora. Törle däräcädä bulsa da, bu illärdä balalar VİÇ-Spid, fäqirlek häm eçke bäreleşlär säbäple cäberlänälär. Fıteneñ belderüenä qarağanda, regionda problemmalar bulsa da, küpkenä illär uqıtuçılarnıñ häm tabiplarnñ buluı säbäple xäl çarası tabu mäsäläsendä yaxşıraq xäldälär. Töp qıyınlıq xökümätlärne balalarnıñ xälen yaxşırtaçaq strategiäne ğämälgä quyarğa etärü.
Audio
"Transport bulmağan xäldä, xastaxanäneñ buluınnan fayda yuq. Daru bulmağan xäldä, tabipnıñ buluınnan da fayda yuq. Xökümätlär balalarnıñ igelege turında qayğırtıp, meñyıllıq Maqsät programması nindi ölkädä bezgä qarıy häm anı niçek ğämälgä quyarğa digän mäsäläne tikşerergä tieşlär."
Fıteneñ fikerençä, kommunizm çorınnan qalğan balalarnı saqlau sistemasın reformalay eşeneñ aqırın baruı da problema bulıp tora. Yätimnär yortına nigezlängän bu sistamadağı yortlarda äle dä ber milionğa yaqın bala tora. Bu xökümätneñ ğailä strukturasın saqap qalu tırışlığınıñ näticäsezlegen kürsätä.
Audio
"Küpkenä balalar ata-analarınıñ ülüe säbäple yätim qalalar. Küpkenä balalar ayırılışu, migratsiä, konfliktlar yäisä ata-analarınıñ yäşäv ısulı säbäple ğailäsez qalalar. Küpkenä oçraqlarda dävlät tıqşınıp, balalarnı tartıp alıp yätimnär yortına urnaştıra."
Makedoniä balalar arasında ülüçelär sanın kimetü mäsäläsendä programmanı ğämälgä uñışlı räveştä quyğan elekke kommunistik illärneñ berse. UNİCEF raportında äytelgänçä, SPİDnıñ anadan balağa küçüen tuqtatu öçen Belorus. Görcstan, Qırğızıstan häm UKrainada aldan saqlıq çaraları kürüne küz aldında totqan milli programmalar bar. Läkin, alar ğına citärlek tügel. Bu regionda ekonomik üseş bulsa da, küpkenä oçraqlarda bu baylıqtan balalarnıñ igelege öçen tieşle öleş çığarılmıy.
Färit İdelle, Praga.


text:
Bez keçkenä çaqta tormışqa aşmaslıq berär eş turında süz barğanda, “Qızıl qar yauğaç bulır” dip äytkännäre äle dä xäterdä. Ul yıllarda qızıl qar yaumayaçağın häm äytelgännärneñ tormışqa aşmayaçağın keçkenä bala da añlağan küräsen. Ämma bügenge köndä “Qızıl qar yauğaç” dip äytkändä, saq bulırğa da kiräkter. Çönki xäzer, tabiğat torışınıñ häm ekologiäneñ üzgärü säbäple, qızıl qarnıñ yauuı da ixtimal.
31 ğinwar könne Omski ölkäseneñ 5 rayonında, Tömän, Novosibirski häm Tomski ölkäläreneñ qayber rayonnarında , cite qızıl bulmasa da, alsu häm sarı töstäge qar yaudı. Bu turıda kiñ mäğlümat çaraları da xäbär itte. Qarnıñ ni säbäptän tösle buluı turında da farızlar buldı. Xäbärlärdä tösle qardan sörsegän is kilüe, anda maylı taplar da buluı xaqında belderelde.
Mäğlüm bulğança, tösle qar Omski ölkäseneñ Kolosovqa, Sidel'nikova, Tara, Tyuqala, Znamenka rayonnarındağı 49 awıl östenä yaudı. Bu xäl, älbättä, anda yäşäwçe 28000-gä yaqın keşene borçuğa salmıy qalmadı. Küp törle analizlar alındı, törle yaqtan qarnıñ sostavı tikşerelde. Düşämbe könne cirle radio-televidenie aşa xalıqqa alınğan analizlarnıñ näticäse citkerelde. Tösle qarda keşe sälämätlege öçen zararlı mätdalär tabılmawı turında belderelde, ä qarnıñ sarı töse bar tik Aral, yäki başqa ber diñgezdän dawıl belän qom kiterelgän säbäple bulırğa tieş dip iglan itelde. Bu näticäne Omski xakimiäteneñ tirä-yaq möxitne saqlaw idaraseneñ baş belgeçe Renat äfände Valitov ta rasladı.
Renat äfände, başqalar kebek, qarda zararlı mätdalär bulmawı turında söyli. Şulay da ul “Gädättän tış xällär ministrlığı xezmätkärläre, şifaxanälär häm sälämätlek saqlaw punktları, kiräk bulğanda, täwlek äylänäsendä yärdäm kürsätergä äzerlär”, - di.
Tösle qar Omskinıñ 5 rayonında yaudı. Ämma ber-ike könnän ul ölkäneñ başqa rayonnarda da küzätelä başlandı. Mäsälän Bol'şereç'ye rayonınıñ Ülänkül' awılına da sarı töstäge qar kilep citkän. Bu awılda yäşäwçe Räwçät äfände Zäynetdinov süzlärençä, awılğa tösle qar bu xaqta iğlan itkännän soñ ber-ike könnän soñ kilep citkän. Qarnı kürşe rayonnardan iskän cillär kitergänder,”-di ul.Sälämätlekkä zıyan bulır, dip tä borçılmıy ul. Xoday birgän gömerne yäşärbez”, di Räwçät äfände.
Seber yağı şähärlärendä küzätelgän tösle qarnıñ säbäbe älegä menä şundıy ğadi añlatmalar taptı. Kiläçäktä başqaça añlatular, yäki östämä mäğlumatlar bulırmı, älegä äytüe qıyın. Härxäldä, bulğan oçraqta, tıñlawçılarğa citkererbez.
Saniä Mirxaleeva, Omski


text:
Russiädä yaña ğına iğlan itelgän statistik mäğlümätkä qarağanda ildä ütkän yılda tuğan balalar sanı artqan . Bu Russidäge tiskäre demografik tendensiä üzgärä digän ömedlär tudırsa da , älegä ülüçülär sanı tuuçılarğa qarağanda artığraq . Bu inde xalıq sanı kimergä däwam itä digän süz bulıp tora.
Russie Däwlät Statistika İdaräse (Goskomstat) bu atnada 2002-nçe yılda tuğan bäbilär sanı artqan. 1.4 millionğa yaqın dip belderde. ikençe törle äytkändä här meñ keşegä 9.8 tuuım turı kilä. Älbättä bu 1990dağı 13.4 tuuım belän çağıştırğanda bik tübän. Ämma sonğı distä yıldağı xällärğa qarağanda älbättä Mäskäü öçen uñay xabär. Ämma Russiädä ülüçülär sanı da arta bara. Goskomstattan Marina Raxmaninova (audio)
Russiä sälämätlek saqlau ministırlığı ütkän yılda här meñ keşedän 16.3 ülde,dip belderde. İkençe törle äytkändä ülüçülär sanı tuuçılarğa qarağanda ber yarım märtäbä artığraq.Näticä tuğan balalar artsa da , xalıq sanı kimi bara. Radiobız xabärçese Max Plank İnstitutnıñ Germanieneñ Rostock şährendä urnaşqan demografik tikşerülär üzägendä eşläwçe tanılğan demograf Vladimir Şkolnikow fikrenä möräçäğät itte . Şkolnikov Russiädä kommunizmnıñ cimerelünnän soñ üzgärgän ekonomik häm sotsial şartlar säbäple tuuım däräcäse nıq kimede, bu fenomen könçığış yevropada da küzätelde. Sonğı yıllarda aqırınlap xällär üzgärä bara dip äytä. Şkolnikov süzlärençä(audio)
Russiä1990-nçe yıllarda tuuım nıq kimegän illärneñ berse.Bu xällär Çex respublikası küp kenä başqa illär , misal öçen Bolgarstanda da küzätelde. Şuluq protsess küp illärdä bardı ,Ämma ülem mäsäläsendä Russiä bik ayırmalı urın alıp tora .
1965-nçı yıllarda Russiädä urtaça ğämer ozınlığı 67yäşne ütä ide. Goskomstatnıñ in sonğı datalarına qarağanda Russiädä älege waqıtta ir at öçen urtaça ğämer ozınlığı 59dan azıraq. xatın qızlarnıqı 72 . İkesenñ urtası 65neñ az ğına östendä. Şkolnikov kebek demograflar urtaça ğämer ozınlığınıñ kimüendä Alkogol, tämäk, stress, qazalar, üz üzen üterü häm cinayätçelekneñ artuı kebek faktorlarnı kiterä.Bu faktorlarnıñ qayberläre üzara bäylängän häm yaña ekonomik çınbarlıqtan xasıyl bula. Russiädä bik keçkeän qatlau bayıdı, ä xalıqnıñ bik zur öleşe fäqirlek sızığınıñ östendä qalu öçen köräşä. Russiädä cämäğätçelekneñ sälämätlek kürsätkeçläre naçarlanğannan naçarlana bara. Törmälärdä tüberkuloz arta bara.Sonğı distä yılda SPİD potensialı ayruça sifilis kebek cinese mönäsäbätlär belän küçkän çirlär 20 märtäbä artqan. Böten bu östämä faktorlar kiläse yıllarda Russiädä ülüçülär sanıñ arttıra ala.Şundıy küp sanda ir at eçep , çir häm cinayätlärdä ülä ikän , tuuımnıñ artuın niçek añlatıp bula soñ? Potensial analağa Russiädäge sälämätlek häm sotsial problemalar täsir itmime soñ
Şkolnikov tuuımdağı artışnı bolay dip añlata
Şkolnikov ( audio)
Bu öleşçä bala tabu planıñ kiçekterü täsire. Çönki 1992däge ekonomik reformalarnıñ basımı küp kenä xatın öçen bala tudırunı tuqtat digän işarä buldı häm küp kenä berençe tudırular kiçekterelde.Xäzer bez Russiädä çağıştırmaça yuğarı yäştäge analarnıñ tudıruına şahit bulabız.
Şkolnikov Russiädä tabiğıy ürçü normalnıñ yäğni par başına 2.1 bala digän sannıñ astında di. Anıñ äytüenä qarağanda Goskomstanıñ beldergän üseş demografik yaqtan qarağanda ällä ni üzgäreş tügel. çönki bu 1.3tän 1.4 artış digän süz häm bu ülüçülär sanıñ qaplamıy. Russiädä ütkän yılda ütkärelgän can isäp , BDB illärennän migratsiägä qaramastan xalıq sanınıñ 1990-dağı 148millionnan 2002nçe yılda 145 millionğa kimüen kürsätte. Ägär dä tabiğıy ürçüdäge yaña tändänsie ezleklä bulsa häm olıraq yäştäge bu analar in kimendä ikençe bala tudırsalar bälkim dä xalıq sanınıñ kümüe tuqtalır. Alar tudırırlarmı yuqmı belmibez , ämma xökümät iqtisadi totrıqlılıq urnaştırırğa tieş.
färidä xämit, praga


text:
Sember qalasında ölkä awıl xucalığınıñ yıllıq näticälärenä yomğaq yasaldı
Läkin bu säbäplär tabiği şartları ber ük bulğan kürşe Tatarstanğa da qağıla, ä uñış – cir belän kük arası: Tatarstan cireneñ här gektarı 34 sentner birgändä, Ul'yan ölkäseneke – nibarı 16,9 ğına.Xäyer Vladimir Şamanov üze dä öleşçä monı tanıy kebek: “Bez boday satıp alabız, ä Tatarstan, Başqortstan, Samar häm Irımbur üzlären tä'min itälär”, - dide ul.
“Simbirskiy kur'yer” gäzite Cämäğätçelek fikere fondınıñ töbäklär citäkçelärenä qarata xalıq mönäsäbäte turındağı soraştıruları näticäsen bäyän itte. Baqsañ, Sember xalqınıñ 73 protsentı ölkä başlığına kire mönäsäbättä ikän. İñ tübän mönäsäbät. Annan soñ Sarıtaw, Kirov, Tula, Kostroma, İrqut ölkäläre. Yaxşı mönäsäbät Tömän, Kümertaw (Kemerovo), Mäskäw, Tatarstan, Xabarawda... Şunısı ğibrätle: töbäk citäkçesenä uñay qaraş sawım sıyır töbäklärgä xas, ä imüçelärdä – kiresençä. Bu yaqtan Sember ölkäse borın-borınnan künekkän inde üz rolenä. Häm ölkäneñ Mäskäwlärgä saylanğan deputatları ğomum kaznadan aqça sığıp alunı üzläreneñ töp wazifaları itep sanıylar häm barı tik şundıy uñışları belän genä maqtana alalar.Semberdä bixisap törle cıyınnarnıñ bersendä çığış yasağan Vladimir Şamanovnıñ ber süze ğibrätle yañğırıy. “Däwlätneñ töp öç wazifası – xalıqnı aşatu, kienderü häm yaqlaw”, - dide ul. Räsmi gäzitlär şuşı “aqıllı” süzne at başıday xäreflär belän mäqälä iseme itep tä birdelär. Çınlap ta, atalarça qayğırtu. Aşatalar, kienderälär ikän, tarakan sanap yatarğa ğına qala. Tik şunısı qıyın: ike-öç yıl inde ölkä üzägendä tarakannar da oçramıy. Säbäbe nämäğlüm. “Simbirskiy kur'yer” farazı buyınça, fatirlar salqınlıqtan qaçqannardır.
Ä Şamanov süzläre turında citdiräk uylap qarasañ...“Yaqlaw” digänen añlap bula äle: çınlap ta ğadi xalıq banditlardan yaqlawğa moxtac. Läkin monıñ öçen qanunnarnıñ ütäleşe, ildä tärtip farız. Bu cähättän, älegä däwlät bu wazifasın ütämi.
Ä menä aşatu, kienderügä kilsäk... ällä inde böten Räsäy xalqı ğariplärdän genä toramı, digän soraw da tua. Kiräkmi miña sineñ aşatuıñ! Sin miña eşläp aşarlıq şartlar tudır. Här keşegä. Här awılğa. Här rayonğa. Här töbäkkä. Här xalıqqa. Här millät, talawsız, üz mädäniäten üze üstersen. Möselmannar da baytaq öleş kertkän ğomum kazna xisabına çirkäwlär altınğa törenmäsen. Yalqawlarnı azdıruçı, eşçännärne eştän bizderüçe säyäsätne tuqtatıp. Eşçän töbäklärdän sıdırıp alğan aqçanı büleşep utıruçılarnı ürçetügä çik quyıp.Ä älegä... Yıl sayın türälär sanı 2,4 protsentqa artqanda, ildä xalıq sanı 0,25 protsentqa kimi bara. Eşlär bolay barsa, Räsäydä 2154 yılda 101,8 million çelovekoçinovnik qına qalaçaq. Sabıylar häm qart-qorını da sanap. Kem aşatır soñ bu bäxetsez türä-keşe qäwemen!?
Sember, Ayrat İbrahim


text:
Qol Ğäline büleşergä nigez barmı?
Başqort telendäge “Yäşlek” gäzite 8 sintäber sanındağı “Qol Ğälidän waqıt qolı yasamağız, ul – ülemsez! Äyle ıruı başqortı Qol Ğäligä Qazanda häykäl quyıldı” digän mäqäläse aşa Qazan qalasınıñ 1000 yıllığı tantanaları qısalarında böyek bolğar şağire Qol Ğäligä häykäl quyıluına tirän rizasızlıq belderde. Larisa Abdullina imzası astında çıqqan bu mäqälädä Tatarstan citäkçelege başqort xalqınıñ danlıqlı şäxesläre isemnären üzläşterü säyäsäte alıp baruda ğäyeplänä.
Şunısı ğibrätle: başqort ğälimnäre üzläre dä Qol Ğäli şäxesenä qarata törle fikerdä torğan çaqta Başqortstannıñ räsmi gäzitendä Qol Ğälineñ milläte mäsäläsen ğawğağa äyländerep kiñ qatlam xalıqqa çığaru – üze ük säyer ğämäl bulıp tora. Ä bit Başqortstan mäktäpläre öçen däresleklärdä Qol Ğälineñ “Qıyssai – Yosıf” äsäre tatar-başqort yazma şigriateneñ başı bulıp tora dielgän.
Ğömümän alğanda bäxäskä urın da yuq sıman. Fän barı tik dälilläwne, isbatlawnı ğına tanıy. “Yäşlek”täge mäqälädä Qol Ğälineñ başqortlığı turında başqort ğälime Tacetdin Yalsığolnıñ häm başqort mägrifätçese Möxämätsälim Ömetbayıvnıñ yazğannarı äytep ütelä. Niçek isbat itkännär – fängä bilgele tügel. Ä bit şul uq Möxämätsälim Ömetbayıv “Yädkär” isemle kitabında başqortlarnıñ borın zamannarda üz däwlätläre, citmeşläp qalaları häm toraları buluı xaqında yaza. Ömetbayıvnıñ şuşı süzlärenä tayanıptır inde Başqortstan mäktäplärenä däreslek sıyfatında täkdim itelgän “Ural häm Başqortstan bik borınğı zamannardan alıp 1917 yıl azağına xätle” digän kitapta bolay dip raslana:
“Bezneñ erağa qädär ike meñençe yılnıñ ikençe çirege däwerenä başqortlar İdeldän alıp İrtışqa qädär 70 şähär tözegännär.”
Başqortstan Fännär akademiası akademigı Niäz Mäcitov küptän tügel genä başqortlar 1,5–3 meñ yıl elek Ufa şähärenä nigez salğan, dip yazıp çıqtı. Ä inde bilgele başqort ğälime Salawat Ğallämovnıñ legendar ariylarnıñ da başqort buluların isbat itkän xezmätlärennän Başqortstandağı kitap kiştäläre sığılıp töşkän.
Ä bit räsmi räweştä raslanğan, yägni tarixçılar tarafınnan tanılğan xezmätlärdä bötenläy başqa xaqiqät bäyän itelä. Kürenekle ğälim-tarixçı Bilal Yuldaşbayıvnıñ “Başqort milläte barlıqqa kilü taríxı” digän xezmätendä yaña era başında bügenge Başqortstannıñ tönyaq-könbatış öleşen fin-uğır xalıqları, könyaq-dala öleşen iran telle sawromatlar bilägänlege äytelä. Yuldaşbayıv raslawınça, başqortlar Könyaq Uralğa peçeneglar ağımı belän tuğızınçı ğasır azaqlarında kilep çığalar. Dimäk, başqortlar 2-3 meñ yıllar elek bu cirlärdä şähärlär salğannar dip raslawı ütä dä awır bulıp çığa.
Älbättä, teläsä kemneñ danlıqlı tarixlı xalıqtan çığuın toyası kilä. Ämma bulmağannı bar itep kürsätep, xalqıñnıñ, bälki bik yaltırawıq bulmağan çın taríxı urınına matur äkiät yazu ber genä näticägä kiterä - üz xalqıñnı tarixsız qaldıruğa. Ä inde Bolğar xanlığında yäşäp ícat itkän böyek şağir Qol Ğäligä Bolğar xanlığınıñ warísı bulğan Qazan xanlığı başqalasında häykäl açıluğa näfrät belderüne fänni yaqtan da, tarixi küzlektän qarap ta añlap bulmıy. Ägär Ufada Ğabdulla Tuqayğa häykäl quyılsa, moña Tatarstannıñ qaysı ğälime yäisä şağire çäçräp çığar ide mikän? Möğäyen, barısı da söyener genä ide.
Kärim Yawşev, Ufa


text:
İldä nilär bulıp yata? - 17.IV.2008
►Zäki Zäynullin tayaqqa tayanıp kemne yaqlıy? ►"Dinnär tarixı" däreslegenä uñay bäyä birelde ►Qazan eşlämägänne Mäskäw eşlime? ►Almannar Ğäli awılı balalarına soqlanıp tuya almıylar
►Zäki Zäynullin tayaqqa tayanıp kemne yaqlıy?
Rusiädä häm Tatarstanda qurqıtu xäkimlek itä dip sanıylar. Uram cıyınındağı yazu. 17 april, İrek mäydanı, Qazan.Uram cıyınında bulğan Zäki Zäynullin da Çallı balalar yortında bulğan urıs pravoslav ruxaniye ğıybadäten iskä ala. Bu ğämälgä qarşı eş başlağan Çallı TİÜse häm Räfis Qaşapovqa isä bu qıymmätkä töşkän. Zäynullin alarnı utırtırğa telilär, di.
Cıyındağı imperiaçelek, tatarlarnı mısqıl itü turındağı yazularnı uqıp yörüçe urıs xanımı İrina Andreyeva tatar yazuçısı häm säyäsätçese fikere belän kileşmi. Ul tatarnı kimsetü yuq dip sanıy. “Tatarstanda bar türä dä tatar bit”, - di. Ä Zäynullin isä Tatarstan türälären “Mäskäw xezmätçeläre” dip urıs xanımına añlata.
Räfis Qaşapovqa açılğan eş Rusiä cinayät kodeksınıñ 282 maddä, berençe bülege belän bilgelänä. Bu – millätara häm dinara nizağ tudıru xaqında. “Xristianlaştıruğa – yuq!” digän möräcäğätne taratuğa 3 ayğa yaqın waqıt uzdı. Şuşı waqıt eçendä älege möräcäğätkä nigezle bulğan dini, milli nizağlar buluı xaqında mäglümätlär yuq.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►"Dinnär tarixı" däreslegenä uñay bäyä birelde
Belgängezçä, Rusiä buylap mäktäplärgä “Pravoslav mädäniät nigezläre” därese kertelä başlağan ide. Tatarstan citäkçelege ber genä dinneñ nigezlären uqıtuğa qarşı çıqtı häm yaña däreslek ezerläwdä qatnaştı. Näticädä “Dinnär tarixı” däreslege barlıqqa kilde.
Rusiäneñ töp dinnäre turında tigez külämdä mäğlümat birgän bu däreslekkä, uquçılar nigezdä uñay bäyä birgän. Bu fän respublikanıñ 71 mäktäbendä, 10-11 sıynıflarda uqıtılğan. Anı tarix häm cämğeyät beleme uqıtuçıları alıp barğan.
“Dinnär tarixı” fänen mäktäplärdä ni räweşle häm niçä säğät külämendä uqıtu milli töbäk komponentına bäyle. Mäğärif ministrı Nail Wäliev qomponentnı qaytaru öçen köräş alıp baruın yañadan rasladı. Ägär federal standart qına qalsa, dinnär tarixı da, tuğan tel häm ädäbiät fännäre öçen uqu säğätläre bik az qalaçaq.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Qazan eşlämägänne Mäskäw eşlime?
Mäskäwdä tatar etnomädäniäte yünäleşendä eşläwçe 3 balalar baqçası häm ike mäktäp bar. Cyüri äğzaläre 1186 mäktäptä, häm öçençe yıl inde tatar balaların tärbiä itkän 2497 nçe sanlı, şulay uq 318nçe balalar baqçasında da yäş talantlarnıñ uñışların bilgeläde.
Mäskäwdä «Ence börtekläre» festivalı eşen başladı. Äle tağın 959 mäktäp talantların qarağannan soñ, 20 äpreldä Mädäni üzäktä festivalneñ Gala konsertında qatnaşuçılarnı bilgeläw oçraşuı bulaçaq. «Ence börtekläre» Festivale 1998 yıldan birle ütkärelä. Festival komitetınnan başqa, Festivalne oyıştıruçılar Milli mädäni möxtäriät kenä tügel, Mäskäw xökümäteneñ milli oyışmalar belän bäyläneş bülege dä.
Şulay itep, Festival barışında tatar etnomädäni yünäleşendä eşläwçe mäktäp, balalar baqçalarında çınlap ta tatar cırına, tatar şigriatenä iğtibar bulğanlığın kürep ber söyensäk, tatar etnomädäniäte yünäleşendä eşlägännäre öçen genä dä xökümät tarafınnan eş xaqlarınıñ 15 %artıq tülänülären belep, tağın ber söyendek.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Almannar Ğäli awılı balalarına soqlanıp tuya almıylar
Samar ölkäsendä Ğäli awılı iñ zur tatar awıllarınnan sanala.
Biredä buldıqlı, uñğan, dinle möselman tatarları yäşi. Bu awıl qıp-qızıl kommunistik ideologia çorında da manarasınnan azan äytep, namaz uqıp, uraza totıp yäşäde. Qışqı burannarda da här yortta diärlek yäm-yäşel qıyarlar, qıp-qızıl pomidorlar üsterdelär.
Üzeşçän sänğät tügärägenä yörüçelär kiem-salımnı tegärgä atelelärğa iltmilär, alar tatar kiemnären üzläre tegälär. Käwsäriä Şäyxetdinowa äytüenä qarağanda, mäktäptäge barlıq tärbiä eşe çın tatar xalıq pedagogikasına nigezlängän. Çittän berni ezlämilär, bolğar babalarıbız qaldırğan dinebez islam qısalarında ber digän watanpärwarlar tärbiälilär. Äle genä Germaniadän kilgän delegasia awılda öç kön torıp, tatarça sıylanıp, tatar cır-biülärenä, tatar balalarınıñ maturlığına soqlanıp tuya almağan.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Omskinıñ “Umırzaya” ansamble qabat Qazanda
Omskinıñ şähär milli mädäni möxtäriäte qarşında eşläwçe “Umırzaya” tatar-başqort folklor ansamble 12-13 äprel könnärendä Qazan şähärendä bulıp qayttı.
Älege çaranıñ töp oyıştıruçıları Tatarstan respublikasınıñ Mädäniät ministrlığı, Qazan Däwlät mädäniät häm sänğät universitetı häm älege universitet qarşındağı Milli sänğät institutı buldılar. Festival-konkurs universitet binasında bardı. Anda Rusiäneñ törle töbäklärennän kilgän sänğätkärlär folklor ansambllär, sınlı sänğät häm Rusiä xalıqlarınıñ milli uyın qoralları nominasialäre buyınça yarışıp, ostalıqların kürsättelär. 12 äprel könne universitetnıñ konkurslar barğan auditorialäre häm konsertlar zalı alarnıñ çığışınnan şaw-gör kilep tordı