text:
Cian edebiyatından – Yunus Emre
İlham tacınıñ saibi
“Yedi yüz yedi hicriy senesinde yazmaya başlayan Yunus Emreniñ “Şol Cennetin irmaqları”, “Ali almış sancağını eline” kibi ilâilerini bilmeyen qırımtatar köyü bugünde yoqtır, desek mubalâğa etmemiz…”
Seitbekir Çoban-zade
Keçenlerde elime bir gazeta tüşti. Gazetanıñ namı “Bereket”. Azer tilinde. Bakuda neşir etile. Anda, “Menim adım: dertli dolap” serleva astında maqale derc etilgen. Maqale türk dünyasınıñ büyük şairi Yunus Emreniñ doğğanına yedi yüz elli yıl toluvı munasebetile yazılğan. Maqale müellifi, ğiyabiy tanışım Mammed Aslan eken. Bundan tamam on sene evelsi, Mammed efendi maña alâqa bölügi vastasıle kitabını ediye etken edi. Kitapnıñ namı “Türk halq şiirinden seçmeler”.
“Bereket”teki maqalege diqqat etim. “Size azizler azizi, ğaribler ğaribi, doğmalar doğması Yunus Emreden subet açmaq isteyim…” dep başlay özüniñ maqalesini, edebiyatşnas alim, halqımıznıñ yaqın dostu – meslekdeşi Mammed Aslan. Soñra, fikirini devam eterek şöyle dey: “Yedi yüz elli yıl az-azaçıq zaman degil, amma Yunus Emreler içün ebediyet ömrüniñ başlanğıçıdır…”. Aq saqallı qırımlı qartlarımız böyle vaqıtta, kitabiye sözler söylediñ diye turğanlar. Em aqiqatta, kitabiye sözler! Yunus Emre kendine kesilgen ve inşialla ileride daa çoq kesilecek qıymetni aqlı olaraq qazana. Bu büyük sımanıñ yaratıcılığını, onıñ:
Benim adım dertli dolap
Suyım aqar yalap-yalap,
Böyle ömür eylemiş Çalap,
Onıñ içün iñlerim…
yahut:
Şol Cennetin irmaqları
Aqar Alla deyüb deyüb,
Çıqmış islâm bülbulleri
Öter Alla deyüb deyüb,
kibi inci satırlarını soñunace ögrenmege – talil etmege çare olurım acep! Bir şey demek küç. Sebebi, şairniñ yaratıcılığı efsaneviy tübsüz quyunı añdıra…
Yunus Emre seksen eki yaşına kelip vefat etti. O 1239 – 1321 seneleri yaşadı. Doğğan ve vefat etken yerleri belli degil. Şair çoq memleketlerde, hususan arap memleketlerinde em de Kavkaz diyarında bulunğanı bellidir. Kavkazğa – Azerbaycanğa kelgen eken, ihtimal bizim Qırımğa da kelgendir, eger de o, aslı da Qırımda doğmağan olsa. Bu tabiy al. Sebebi, Yunus Emre yaşağan zamanları islâm dünyasında, daa doğrusı mağrepten meşriqkge barğance Solhatnıñ – Eski Qırımnıñ şüreti büyük olıp, o özüniñ bilgi – medeniyet ocaqları ile meşur edi. Solhat yalıñız edimi aceba! Hayır!.. Ya Kefe, Suvdağ, Gezleve… Aşıq Ümer, Abdulla Remiz, Edip Efendi, Fazil Muhammed, İsmetiy, Cevheriy, Ğazı Geraylar kibi bizim büyük sımalarımız – söz ustalarımız Yunus Emreden ğıda alğanlardır…
Benim dilim quş dilidir,
Benim ilim dost ilidir.
Ben bülbulüm, dost gülümdir,
Biliñ, gülüm solmaz benim, –
dey şair.
Yunus Emreniñ yaratıcılığı ile – şiirlerile tanış olğanda, onıñ bilgisi yüksek derecede ekenine tekrar-tekrar qani olasıñ. Türkiye alimi Sevgi-Ayvaz Gökdemir Yunus Emreniñ yüksek bilgili bir zat olğanı aqta böyle dey: “…Onıñ şiirlerinden tüzgün bir ögrenim körgeni, arapça, farsça ve islâm ilimleri, islâm tarihı kibi devriniñ standart bilgilerini eyi ögrengeni añlaşılmaqtadır”.
Amma Yunus Emre, şiirlerinden birinde:
Yoq yere geçirdim güni,
Ah nideyim ömrüm seni,
Seniñle olmadım ğani
Ah nideyim ömrüm seni, –
dep yanıqlay. O bu fani dünyada iç bir şey yapıp olamağanına öküne, yani öz-özünden memnün olmağanını ifade ete. Zaten, Emre kibi büyük qalbli simalar iç bir vaqıt öz-özlerinden qanaatlenmeyler. Bu da tabiy al. Velâkin Yunus Emre icatta pek mahsuldarlı çalışqanı körüne. Bazı malümatlarğa köre o biñlerle şiirler yarattı. Amma episi bir, göñüli raatsız…
Türkiyeli edebâtşnas alim Ahmet Kabaklı şairniñ yaratıcılığı aqta bir meraqlı rivayetni misal ketire: “Yunus Emre üç biñge qadar şiir söylemiş. Bunları bir kitapta toplamıştır. Ölüminden çoq soñra bir kün Molla Kazim adında bir zahit o kitabı ele geçirmiş. Oturmış bir göl kenarında oquyor, kendi sofulığına doğru gelmeyen şiirlerni yırtıp-yırtıp suvğa atarmış. Belki eki biñ manzumeyi böylece parçalamış. Feqat birden bire gözü, bir şiirdeki:
Yunus Emre bu sözü egri-bügri söyleme
Seni sorğuya çeker bir Molla Kazim gelir,
beyitine ilişince, eli ayağı buz kesilmiş. Yunusın kerametine, kendi cailligine inanmış. Başqa şiirlere toqunmamış artıq. Ne var ki, suya atılan şiirler de yoq olmış sayilmayur. Çünki söylenirken melekler, quşlar ve suvdaki balıqlar onları ezber etmişler. Er saar zamanı oqurlarmış. Yunus da bunı bir ilâisinde söylemiş:
Dağlar ile taşlar ile çağırayım Mevlâm Seni,
Seerlerde quşlar ile çağırayım Mevlâm Seni…
Bizler de, insan zatı, tabiatnıñ bir qısımı olaraq, rivayette tasvirlenilgen şu tabiatnıñ cemi varlıqlarına qoşularaq qanımız, tilimiz, canımız nesil nesilden keçip, türk sıması Yunus Emreniñ:
Bu fenada bir ğaribsiñ gülme-gülme ağla göñül,
Derdiñ dahi çoqtur seniñ gülme-gülme ağla göñül.
İşi-gucu cevri-cefa, dünya kime qaldı vefa,
Qani Muhammed Mustafa gülme-gülme ağla göñül.
Bir gün ola ecel gele, qullar qulluğından qala,
Cümle mahlüq topraq ola, gülme-gülme ağla göñül,
kibi beyitlerni, yani Mammed Aslannıñ lisanı ile söylegende ebediyetten yer alğan satırlarnı oquycaqmız, ruhlanacaqmız, büyük sımanıñ nesili olğanımızdan mağrurlanacaqmız ve yañı-yañı yeñişlerni elde etmek içün bitmez-tükenmez bu ilham köpkesinden suv içecekmiz.
Yusuf ALİ (Hapıshorlı)
“SALĞIR”. 1991. № 2


c: text/html

text:
Ukrain sıñırcıları ile beraber Qırım sıñırında nevbette turmaq içün, «Asker» birleşmesiniñ faalleri mahsus sınav tapşırdı. Onıñ neticesinde 60 faalden 33 - çı sınavnı keçti. Bu aqta Qırım.Aqiqat agentligine Ukraina sıñır hızmetiniñ spikeri Öleg Slobodân bildirdi.
Onıñ sözlerine binaen, bütün faaller «Kalançak», «Çaplınka» ve «Çongar» keçici noqtalarında taqsim etilecek. Olar, eñ yaqın zamanda vazifelerini eda etip başlaycaqlar.
Slobodânnıñ qaydlarına köre, «Asker»niñ faalleri nezaret hızmetleriniñ işlerine kirişmeycekler.
«Olar mesleat etecekler. Qırımnen memuriy sıñır noqtalarında nezaret hızmetleriniñ işlerine kirişmege aqları olmaycaq. Bunıñnen bir sırada olar, vesiqa ve ya yüklerni teşkermeycekler. Olar, tek bir de bir şey boyunca tevsiye ete bilecekler», - dep ayttı Slobodân.
Bundan evel, Qırım blokadası boyunca aktsiya yolbaşçısı Lenur İslâmov bildirgeni kibi, grajdan faaleri Qırımnen sıñırda ukrain qanunları boyunca çalışmalarını nezaret etecekler.
«Asker»- niñ faalleri haber etkeni kibi, blokadanıñ yañı formatına keçmek içün olar, sıñırcılarnen umumiy işni alıp baracaqlar.
2015 senesiniñ sentâbr 20 qırımtatarlarnıñ teşebbüsi ile, Qırım sıñırından keçken aşaiyt mallarınen tolu olğan yük maşnalarnıñ müddetsiz blokadası teşkil olunğan edi.
2016 senesiniñ yanvar ayında Qırım blokadası boyunca aktsiya öz formatını deñiştirdi. Blokada iştirakçileri ukrain sıñırcıları ve «Asker» adlı birleşmenen beraber umumiy areketlreni teşkil etmege planlaştıralar.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina sabıq prezidenti Viktor Yanukoviçniñ oğlu Aleksandr kence Viktor Yanukoviçniñ cenazesi Aqyarda olğanını tasdiqladı. Bunı o «Komsomolskaya pravda» neşirine bildirdi.
«Ağamnı mında kömmege qarar aldıq, çünki o Qırımnı, Aqyarnı pek seve edi, Svâto-Nikolskiy mabetine de bir qaç kere kelgen edi», – dey Aleksandr Yanukoviç.
«Bundan da ğayrı yarımadada anamız yaşay, mında ağamnıñ qabrine kele bilecek. Men ise ruhtan tüştim. Tezden Sankt Peterburg ya Moskvağa ketmek isteyim».
Mart 22 künü kence Yanukoviçniñ Rusiye Baykal özeninde ölgeni aqta malümat peyda oldı.
Rusiye matbuat vastaları, Rusiye fevqulâde işler nazirlige esaslanıp, Baykaldaki yol qazasında 33 yaşında moskvalı Viktor Davıdovnıñ vefat etkeni aqqında bildire edi. Bunıñ ile «Davıdova» soyadı Viktor Födoroviç Yanukoviçniñ apayınıñ qız soyadı olğanı aqta malümat peyda ola.
Evel Regionlar firqası Ukraina sabıq prezidenti Vkitor Yanukoviç oğlunıñ ölümini resmiy şekilde tasdiqlağan edi.
Mart 23 künü Aqyarda Svâto-Nikolskiy mabeti yanında olğan mezarlıqta adsız mezar peyda olğanı aqqında bildirile edi. Mezar sabıq ukrain prezidenti Viktor Yanukoviçke ait olğanı aqta haber peyda oldı.


text:
«Hizb ut-Tahrir davasınıñ» «Aqmescit beşlisinden» biri Teymur Abdullayev qırımtatar tilinde mektüp yazğanı içün üç künden berli kartserde tutıla. Bunı advokatı Emil Kürbedinov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, apis odada keçirilgen tintüv vaqtında SİZO hadimleri Abdullayevniñ qorantasına qırımtatarca yazğan mektübini taptı. Mektüp alındı. Abdullayev onı qaytarmağa talap etti, erkekni ise kartserge attılar.
Advokat bildirdi ki, bunı basqı olaraq köre ve izolâtor memuriyetiniñ areketlerinden şikâyet etecek ola.
Oktâbr 12 künü Qırımda beş musulman ailesiniñ evinde tintüvler keçirilgen edi. Böylece, beş qırımtatarı yaqalandı ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlandı: Rustem İsmailov, Uzair Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov ve Ayder Saledinov.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımnıñ Rusiye parlamenti yarımadada memuriy cinayetler qanunınıñ tüzetüvlerini soñki oquvda qabul etti.
Deputatlar, Qırımda özüni izolâtsiya etüv rejiminiñ bozuluvı içün para cezalarını sertleştirdi.
Parlament saytında haber etilgenine köre, qanun leyhasınıñ tüzetüvleri uzaqtan rey berüv rejiminde qabul etildi. Para cezalarını sertleştirüv teşebbüsine 59 deputat qol tuttı, daa üçü qarşı çıqtı.
Qabul etilgen qanunğa köre, memurlar 30 biñden 40 biñ rublege qadar (10,8 – 15,5 biñ ğrıvnâ) para cezasını; şirketler – 200 biñden 300 biñ rublege qadar (72,6 – 108,9 ğrıvnâ) para cezasını alacaq.
Adiy vatandaşlar 4 biñ ruble (1,4 biñ ğrıvnâ) miqdarında para cezasını alacaq.
Memuriy cinayet tekrar yapılsa, memur 40 biñden 50 biñ rublege qadar (15,5 – 18,1 biñ ğrıvnâ); şirket 300 biñden 500 biñ rublege qadar (108,9 – 181 biñ ğrıvnâ) para cezasını alacaq.
Adiy vatandaş tekrar memuriy cinayet yapsa, 5 biñ ruble (1,8 biñ ğrıvnâ) memuriy para cezasını alacaq.
Naqliyat qullanılğan memuriy cinayet içün 5 biñ ruble para cezası berilecek.
Aprelniñ 10-nda saba Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov koronavirus telükesi sebebinden ilân etilgen izolâtsiya rejimini bozğan yolcu ve maşina aydavcılar içün para cezası qanunını qabul etmege çağırdı.
Aprelniñ 10-nda Qırımda daa eki koronavirus hastası qayd etildi. Qırımlılar Tailanddan qayttı, Keriçte yaşaylar. Umumen Qırımda 28 COVID-19 hastası qayd etildi.
Aqyarda altı insan hastalandı, yördü tüzelip yahşı oldı.
Qırımda özüni izolâtsiya etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar, Aqyarda ise aprelniñ 19-na qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko oktâbrniñ 9-nda resmiy ziyaretnen Kyivge teşrif buyurğan Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannen körüşmekte.
Ukraina prezidenti Memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, ziyaret esnasında Petro Poroşenko ve Recep Tayyip Erdoğan yolbaşçılığı altındaTürkiye-Ukraina Strategik Şuranıñ altıncı toplaşuvı ötkerilecek. Taraflar er bir strategik yöneşlerdeki eki taraflama işbirlikniñ arttırılmasınen beraber, halqara barışıq ve regional telükesizlik meselelerini muzakere etecek.
Strategik Şura toplaşuvı neticesinde bir sıra vesiqalarnıñ imzalanması planlaştırılmaqta.
Poroşenko ve Erdoğan bu yıl sentâbr ayınıñ soñunda BMT Genassambleyasınıñ toplaşuvında körüşken ediler. İşte o zaman Türkiye lideri ukrain meslekdeşinen al-azırdaki ziyaret planlarını muzakere etip, Türkiye Ukrainanıñ mustaqilliginen dünyaca tanılğan sıñırları içindeki topraq bütünligine qol tutqanını tasdıqlağan edi.


text:
Qırım İçki işler nazirliginiñ ekstremizm ile küreş merkeziniñ hadimleri erkekni «Azov» göñülliler batalyonınıñ azası olğanını tüşünip yaqaladılar. Onı Aqmescitte camini ateşke berüv ve Qırım prokuraturasınıñ binası yanında terroristik akt yapmaq ıntıluvında şekleyler.
«Cumhuriyetniñ ilk taqiqat organları faşistlerniñ tarafdarı olğan ve Ukraina Cenüp-Şarqında silâlı zıddiyette «Azov» göñülliler batalyonınıñ terkibinde iştirak etken şahısnı taptılar, bu adam keçken sene yazda Aqmescit şeerinde «Çuqurça» camisiniñ binasını ateşke bergen edi. Bundan soñra Qırım cumhuriyetiniñ prokuratura binası yanında terroristik areketlerni yaptı», – dep aytıla beyanatta.
Cumhuriyetniñ prokurorı Natalya Poklonskaya şahsen cinaiy işniñ taqiqatını nezaret etmekte.
Şeklengen şahıs yaqalandı ve onı apiske aldılar.
Prokuraturanıñ matbuat hızmeti qayd ete ki, Qırımda prokuror Natalya Poklonskayanıñ reisligi altında toplaşuv olıp keçti. Muşaverede terroristik areketlerniñ yapılmasına alâqası olğan adamlarnı tapmaq maqsadı ile keçirilecek bir sıra tedbir keçirilmesi planlaştırıldı.


text:
Rusiye Tış işleri nazirligi Rusiye vatandaşlarına, mayıs 13-te Qırımtatar Milliy Meclisi tarafından teşkil etilgen matem mitingi keçecek Ankaradaki Anadolu meydanına kelmemege tevsiye ete. Rusiyedeniñ haber agentlikleri bunı, Rusiye TİNiniñ vaziyet ve buhran merkezine atıfta bulunıp, bildireler.
Moskvada, Türkiyeniñ paytahtında planlaştırılğan toplaşuvnı «Rusiyege qarşı» doğrultılğan, dep sayalar.
Bildirüvde: «Rusiye vatandaşlarına bu meydannı ve onıñ yanındaki rayonlarnı ziyaret etüvden vazgeçmege tevsiye etile», – denile.
Türkiyedeki Ankara ve İstanbulda, munasip şekilde mayısnıñ 13 ve 20 künlerinde qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatırasına mitingler keçecek.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ malümatına köre, Ankarada mayıs 13-te qararnen 5-6 biñ kişiniñ toplanması planlaştırıla. İstanbulda miting mayıs 20-de Rusiye baş konsullığı qarşısında yapılacaq.
Daa evel Çubarov, qırımtatarlarnı ilhaq etilgen Qırımda mayıs 18-de, Qırımtatar halqını Qırımdan sürgün etüv qurbanlarını hatırlama kününde umum Ukraina sükünet daqqasına qoşulmağa davet etti.
O, Ukrainanıñ qıtadaki qısmında, qırımtatar halqını sürgün etüv qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri Herson vilâyeti, Geniçesk rayonı, Novoalekseyevka, Odesa, Lviv ve tedbirler ukrain ve yeudi cemaatlarınıñ iştiraki ile Holokost muzeyinde yapılacaq Dneprde keçecekler, dep qayd etti.
Qırımdan qırımtatar halqını sürgün etüv qurbanlarını hatırlama künü er yıl mayıs 18-de qayd etile. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.


text:
Ukraina ilhaq etilgen Qırım üzerinde kontrolini qaytarğan soñ «Krımska svitlıtsâ» gazetası qırımtatar muhtariyetiniñ baş neşiri olacaq. Bunı Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarov neşirniñ 25 yıllığı munasebetinen Kyivde ötkerilgen tantanalı toplaşuvda söyledi.
O, ukrain tilinde çıqqan bu gazeta, qırımtatar neşirleri ile bir arada çıqacaq, dep qayd etti.
«Biz qaytqan soñ «Krımskaya pravda» yoqluqqa qavuşacaq. «Krımska svitlıtsâ» Qırım muhtariyeti, qırımtatar muhtariyetiniñ tilinde çıqacaq. Qırımtatar gazetaları ve «Krımska svitlıtsâ» olacaqlar», – dedi o.
Ondan ğayrı Çubarov, Qırımnıñ ilhaqından evel gazetanıñ, ukrain cemiyetindeki faal qısmınıñ şekillenmesinde oynağan rolüni qayd etti.
Gazetanıñ birinci sanı Aqmescitte 1992 senesi dekabrniñ 31-nde çıqqan edi. Muarririyeti Kyivge 2016 senesi martında keçirildi. Çoqqa barmadan gazetanıñ neşir etilmesi ğayrıdan başlandı.
Aqmescit sakini Viktor Merjvınskıy, «Krımska svitlıtsâ» gazetasınıñ baş muarriri vazifesi içün ilân etilgen yarışta ğalip çıqtı.
Keçken sene Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Ukraina Anayasasınıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti aqqındaki 10-ncı bölügine deñişmeler ve ilâveler kirsetilmesi işini başlamaq kerek olğanı aqqında söyledi.
2017 senesi mayısnıñ 11-nde Ukrainanıñ Anayasa komissiyası, Ukraina Anayasasınıñ Qırım Muhtar Cumhuriyetine dair qısmı içün deñişmeler ve ilâveler işlep çıqacaq iş grubunı meydanğa ketirmege qarar berdi.
Qırımtatar halqınıñ sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlav künü munasebeti ile ötkerilgen tedbirler esnasında Poroşenko, Qırımda kelecekteki qırımtatar milliy muhtariyeti diger milletlerniñ aqlarını da temin etecek, dedi.
Qırımtatar muhtariyetiniñ «separatizmge iç bir alâqası yoq», ve onıñ meydanğa ketirilmesi, BMTniñ tamır halqlarınıñ aqları boyunca Beyannamesinde tayin etilgen tamır halqınıñ aqqıdır. Ukraina bu beyannamege 2014 senesinde qoşuldı, dep añlattı Ukraina İnformatsion siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar.


text:
Mäskäw
Бy MәkaләHeң kиpилл әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Mäskäw ul Räsäy Federatsiäseneñ başqalası. İseme, Urıslar kilü aldında anda yäşägän Fin-Uğır xalıqlarınnan qalğan. Şähär 850 yıl elek salınğan ide. Bu şähärneñ möximlege Altın Urda waqıtında üskän.
Etimologiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şähär iseme Mäskäw yılğasınıñ isemennän çıqqan. Borıñğı rus telendä mosq- tamırı «batqaq, sılanuçan» yäki «saz, yüeş, dımlı» mäğnälären belderde. Yılğa iseme, bälki borıñğı rus «mosqı» (-ı quşımçası belän) süzennän çıqqan.
Başqa tellärdä şulay uq bu süzennän tözergän isemnäre bar: rus. Moscow, alman. Moskau, fr. Moscou.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Borıñğı çor[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şähär yäşe anıqlap bilgele tügel. İñ borıñğı arxeologik tabılmalar taş çorına qağılalar. Berençe meñyıllığınıñ axırında Mäskäw rayonında wyätiçlär häm kriwiçlär näselläre urnaştılar. Arxeologik qazular näticäläre buyınça, XI ğasırda Mäskäw yanında çoqırlı häm urlı awıl urnaştı.
Läkin berençe ışanıçlı telgä alu İpatye yılyazmalar isäplänä. Alar buyınça, 1147 yılnıñ 4 apreldä rostov-suzdal' kenäze Yüriy Dolğorukiy Mosqov şähärendä üz duslarnı qabul itte. 1156 yılda Mäskäwdä yaña ağaç nığıtmalar tözelgännär, häm şähär mäydanı 3-4 tapqır arttı.
Monğol-tatar buysındırğan waqıtında şähär yandırıp yawlanğan,, läkin tiz torğızılğan.
Mäskäw kenäzlege üzäge[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
XIII ğasırnıñ ikençe yartısınnan Mäskäw möstäqil udel kenäzlege üzäge bulıp torğan. XIV ğasırnıñ başında Mäskäw bilämäläre zuraya, anıñ sostavına Kolomna häm Mojaysk kenäzlekläre kerälär.
XIV ğasırda Mäskäwneñ Böyek Mäskäw kenäzlege üzäge bularaq kütärelüe bula. XIV ğasırda Mäskäwgä mitroplitlar rezidentsiäse küçerelä, ä 1589 yılda Mäskäw patriarxiäse oyıştırıla.
Xalıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mäskäw — Rusiädä häm Awrupada xalıq sanı buyınça iñ zur şähär. Statistika buyınça, şähärdä 2012 yılda 11 612 943 keşe yäşi. Bu san özleksez yäşägän şähärçelär ğına xisapqa ala, Mäskäwdä tağın 1 million 800 meñ artıq migrantlar, ğastarbayterlar, häm törle räsmi tügel emigrantlar yäşi.
Xalıq sanı buyınça şähär Rusiädä — berençe, Awrupada — ikençe (Stambuldan soñ), dönyada — sigezençe.
Mäskäw bügen[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şähär sanı 10,5 million tirəse (2009). Bügen anda 168 075 Tatar, 94 542 Äzeri yəşi (2002).
Panorama[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Galereya[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]


text:
Aqrusiyeli dissident, prezident vazifesine namzet Ales Mihaleviç ukrainlilerni küçlü olmağa ve kendi mustaqilligini saqlamağa çağırdı. Rusiye basqısı aqqında rusiyeli cemaat erbabı, Çehiyada «Rus An-anesi» cemaat teşkilâtınıñ İgor Zolotarev ikâye etti.
«Sovetler Birliginiñ terkibine kirgen memleketlerni «sovetleşme» yapuvınıñ yañı dalğası ğayet havflıdır, yañı Sovet devletiniñ meydanğa kelüvine yol bermemek kerek», – dep, qayd etti Çehiya siyasetçisi, sabıq köy hocalıq naziri Milena Vitsenova.
Slovakiyalı dissident, öz devletinde «qadife iñqilâbınıñ» faal iştirakçisi Fedor Gal lâqayd olmamağa çağırdı, çünki tamam bu kibi davranış sebebinden ekinci cian cenki başlanğan edi.
Çehiyalı siyasetçi Yana Çernohova, belli alim, Pragadaki Karlov universitetiniñ sabıq rektorı M.Gampl kendi çıqışlarında ukrainanı desteklediler.
İştirakçilerniñ qollarında ukrain, gürci, aqrusiyeli, çehiyalı timsallerini, Avropa Birliginiñ bayrağını körmek mümkün oldı.


text:
Oktâbrniñ 20, cuma künü, Kyivde dissident, uquq qorçalayıcı Pötr Grigorenkonıñ doğğanından 110 yıl keçkeni munasebetinen hatıra aqşamı ötkerilecek.
Merasimniñ Facebooktaki saifesinde aytıla ki, «hatıra aqşamında» qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev, V.İ. Vernadskiy adına Tavriya Milliy Universitetiñ müdiri Vladimir Kazarin, «Almenda» vatandaşlıq tasil Merkeziniñ yolbaşçı muavini Valentina Potapova iştirak etecekler.
Merasim saat 16:00 başlanmalı.
Teşkilâtçılar sırasına Ukraina Haber siyaseti nazirligi ve Q-Hub Qırım leyha ve tasil platforması kirdi.
Pötr Grigorenko – soñunda dissident olğan sovet generalı. Dissidentlik faaliyeti sebebinden repressiyalarğa olğratılıp, ilk kere apiske alınğan soñ, Grigorenko qırımtatarlarnıñ sürgünlikten ana yurlarına qaytmaq aqqı içün alıp barılğan küreşke qoşuldı, qırımtatar failleriniñ cemaat imayecisi olmağa azırlana edi. Bu areketke qoşulğanı sebebinden ekinci kere tutıldı ve beş yılğa apis etilgen edi. O kütleviy (şu cumleden qırımtatarları tarafından bildirilgen) narazılıqtan soñ azat etilgen edi ve ABD-ge icret etti.


text:
Kyivdeki Ukraina buhran mediamerkezinde fevralniñ 15-nde saat 12:00-da «Qırımdan bir ses. Nariman Celâl» vesiqalı filmi leyhası taqdim etilecek.
Bu leyhanı film çıqaruv ğayesiniñ müellifleri – jurnalist Natalâ Gumenük ve Cemaat menfaatları jurnalistikasınıñ laboratoriyasından rejisser Anna Tsıgima «KrımSOS» aq qorçalayıcı teşkilâtınen beraber taqdim eteler.
«Sanat vastasınen insanlarnıñ ikâyelerini köstermek, işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ aqları nasıl bozulğanını ve çeşit faaller olarnı nasıl qorçalamağa tırışqanını tarif etmek daa qolaydır. Nariman – qaramanlardan biridir, ve insanlar onı bilmeli», – dep tarif ete Denis Savçenko, «KrımSOS» idaresiniñ reisi.
Rejisser Anna Tsıgima Gumenüknen beraber üç levha üzerinde çalıştı. Olar işğaldeki şaraitler, siyasiy mabüsler Oleg Sentsov ve Oleksandr Kolçenko ve qırımtatarlarnıñ sürgünlikten qaytmasınen bağlı edi.
Ukraina Nazirler şurası Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ Qırımda «gaz borusındaki diversiya» qabaatlavı boyunca apiske alınğan qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlğa Levko Lukyanenko devlet stipendiyasınıñ berilüvi aqqında buyruğını tasdıqladı.
Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olar arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti, dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.


text:
Rostov-na-Donunıñ Oktâbrskiy rayon mahkemesi mayısnıñ 14-nde martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvler neticesinde tutulğan Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» daa üç mabüsiniñ tevqif müddetini üç ayğa uzattı. Cemal Gafarov, Erfan Osmanov ve Asan Yanikov avgustnıñ 15-ne qadar SİZOda bulunacaqlar. Bu qararnı qadı Stanislav Vinokur çıqardı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Gafarovnıñ advokatı Rifat Yahin Qırım.Aqiqat mühbirine bildirgenine köre, müvekkiliniñ sağlıq vaziyeti fenalaşmaqta.
«Qırım Cumhuriyetindeki FSB idaresiniñ tahqiqatçısı Cemal Gafarovnıñ tibbiy teşkerüvinen bağlı muracaatımnı daa aprelniñ 3-nde qanaatlendirse de, bugünge qadar bir şey yapılmadı. Müvekkilim bulunğan tahqiqat izolâtorınıñ hadimleri esnasnı soza. Bugün Cemal ağa SİZOda bulunğan 49 kün içinde ilk sefer maña özüni yaramay is etkenini ayttı. Mahkeme Gafarovnıñ ciddiy hastalıqlarını isbatlağan vesiqalarğa baqmadan onıñ izolâtorda tutuluvını uzattı», – dep qayd etti advokat.
Oturışuv qapalı şekilde keçirildi, qarar seslendirilgende tek soy-soplarğa kirmege izin berildi.
Mayısnıñ 14-nde Rusiye Rostov vilâyetiniñ mahkemeleri Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» diger doquz mabüsiniñ apis müddetini üç ayğa uzattı: Akim Bekirov, Seytveli Seytabdiyev, Osman Arifmemetov, Servet Gaziyev, Akim Bekirov, Seytveli Seytabdiyev, Osman Arifmemetov, Servet Gaziyevniñ. Qırımda bulunğan Raim Ayvazovnıñ da tevqif müddeti uzatıldı.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
Mezkür dava boyunca 25 qırımtatarı qabaatlana, 23-ü Rostov-na-Donu, Taganrog ve Şahtı SİZOlarına çıqarıldı. Raim Ayvazov Aqmescit SİZOsında tutula, daa bir kişi – Edem Yayaçikov – ğayıp oldı, bulunğan yeri martnıñ 27-nden berli belli degil.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Keriçte XIX asırlıq caminiñ minaresi ğayrıdan tiklendi
Keriçte XIX asırlıq caminiñ minaresi ğayrıdan tiklendi
Keriçte “Cuma cami” yanında minare quruldı. 33-mertlik inşaat qısqa müddet içinde – eki ayda yapıldı.
Keriçteki Cuma cami – şeerniñ esas müsulman ibadet inşaatıdır. Bina tarihiy-medeniy miras obyekti olaraq tanıldı. Cuma cami XIX asırda qurulğan edi.
Evel zamanlarda onıñ eki minaresi olğan. 1944 senesi qırımtatarlar sürgün etilgen soñ, mında kinoteatr, soñra ise kütüphane yerleşkendir. 1990-cı senelerniñ başında ise bina müsulmanlarğa qaytarıldı. Bugün cami bütünley ğayrıdan tiklenildi. O birden 300 insannı sığdıra bile.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin aytqanına köre, Rusiye Ukrainanıñ ilhaq etilgen Qırımda bulunğan arbiy tehnikasına qaytarmağa azır eken. Putin bunı yanvarniñ 11-nde rusiyeli jurnalistlernen keçirgen körüşüvinde beyan etti, dep bildire TASS.
«Biz bu esnasnı devam ettirmege azırmız: Qırımda alâ daa qalğan arbiy gemilerni, uçaq ve zırhlı tehnikanı bermege azırmız», – dep ayttı Putin.
Rusiye prezidentiniñ sözlerine köre, «tenhika ağlanacaq alda eken». Söz onlarnen gemi ve arbiy uçaqlar aqqında kete, dep iddia ete Putin.
Ukraina tarafı bu beyanatqa daa bir izaat bermey.
2017 senesi Ukraina sabıq halq deputatı Andrey Sençenko, Rusiye Qırımnı ilhaq etken vaqıtta o silâlar, arbiylerniñ aileleri ve kursantlarnıñçıqarılmasınen bağlı körüşüvler keçirgeni aqqında ayttı. Onıñ sözlerine köre, o 3502 dane arbiy tehnika ve silâ çıqarğan ve olarnıñ eñ soñki yüklemesi 2014 senesi iyünniñ 16-nda yapılğan eken.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Ukrainada AQŞ elçisi Mari Yovanoviç, iqtisadiy sanktsiyalar Qırımnıñ deokkupatsiyası meselesinde muim bir Rusiyege tazyiq aleti olalar, dep saya. Bunıñnen beraber o, «Qırım Ukrainanıñ sıñırları içine qaytmağance» sanktsiyalar rejiminiñ quvette olacağını ilâve etti.
Yovanoviç: «AQŞta aydın bir siyaset bar, o, tıpqı Ukrainanıñ siyaseti kibi, yani Qırım – Ukrainadır. Ve bu deñişmeycek… Dünya toplulığı ve Ukrainanıñ özü, mevcut olğan bütün aletlerni qullanmaq kerekler. Misal içün, iqtisadiy sanktsiyalar, muim aletlerden biridir. Biz bu sanktsiyalarnı saqlap qalamız, ve biz olarnıñ eda etilmesini temin etemiz. Ondan ğayrı biz, olarnıñ faal ve tesirli olğanlarında emin olmaq içün er vaqıt cedvelni közden keçiremiz», – dedi.
O, Qırım sakinleri Rusiye tarafından ilhaq etilgen territoriyadaki yaşayışnı Ukrainadaki yaşayışnen qıyas ete bilmeleri içün Ukrainağa reformalar yolunen ileri ketmek pek muimdir, dep ilâve etti.
AQŞ elçisi: «Ukraina – Meydanda olğan insanlarnıñ oğrunda küreşken devletleri, aqiqiy işlegen demokratiya, mahkemeler insanlarğa adalet, uquq ve menlikni temin etken, iqtisadiyatı olğan ve inkişaf etken devlet olsa, men bellesem, özüne çeküv quveti de çalışacaq – insanlarda eki taraftan birisinde yaşamaq variantı olsa, olar mutlaqa böyle bir devlette yaşamaq isterler. Qırım oğrağan vaziyettden farqlı olaraq. Anda pek sert devlet kontroli, öz fikirlerini ifade etmege qorqqan insanlar ve er kün turğunlaşqan iqtisadiyat bar – bu, insanlar kerçekten de yaşamaq istegen devlet degil», – dep qayd etti.
Bunıñ arfesinde AQŞ Devlet kâtibi vazifesini eda etken Con Sallivan, AQŞ Devlet departamentiniñ dünyada insan aqlarını aqqında yıllıq maruzasınıñ taqdim merasiminde çıqışta bulunıp, Rusiyeni Qırımdaki vaziyet, Donbasstaki problemalar ve Çeçenistandaki insan aqlarını qorçalav meselelerine diqqat etmege davet etti.
Aprel 6-da AQŞ Maliye nazirligi sanktsiyalar cedveline bir qaç iri Rusiye oligarhı, ve şu cümleden Oleg Deripaska ve Viktor Vekselbergni, ve olarğa ait işhanelerni kirsetti. Bu, ruble kursu ve Moskva birjasındaki kotirovkalarnıñ tüşmesine, em de dünya birjalarında Deripaskağa ait «Rusal» şirketi aktsiyalarınıñ bir kereden bayağı tüşmesine ketirdi.
Bundan soñ Rusiye Devlet Dumasına, AQŞnıñ yañı sanktsiyalarına cevap berilmesini közde tutqan qanun leyhası taqdim etildi. Rusiye tarafından tatbiq etilecek çareler arasında, Amerika ilâclarınıñ ketirilmesine yasaq bar.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi iyülniñ 19-nda 2018 senesi dekabr ayında advokatlar Emil Kurbedinov ve Edem Semedlâyevniñ ofisine yapılğan ücüm sebebinden Rusiye tahqiqatçısınıñ areketsizliginen bağlı şikâyet arizasını qanaatlendirmedi.
Bu aqta Semedlâyev Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
«Oturışuv pek tez bitti. Tahqiqatçınıñ cinaiy davanı açmağa razı olmağanını şikâyet ettik. Tahqiqatçınıñ areketlerini qanunsız tanılmasını ve lâğu etilmesini istedik. Faqat şikâyet arizamıznı körgen tahqiqatçılar bunı özleri yaptı ve tahqiqatnı devam ettirdi. Şu sebepten mahkemeniñ şikâyet arizamıznı qanaatlendirecek sebep yoq edi», – dedi Semedlâyev.
Semedlâyevniñ fikirince, Rusiye tahqiqatçısı «belli bir tedbirler yapıp, ileride cinaiy iş açmaqtan kene vazgeçer».
Aqmescitte 2018 senesi dekabrniñ 9-nda kimligi belli olmağan kişi qırımlı advokatlar Emil Kurbedinov ve Edem Semedlâyevniñ ofis penceresini qırdı.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Kreml kontrol etken Qırımnıñ medeniyet naziri Arina Novoselskaya «Eurovisionda» Jamalanıñ ğalebesinen ğurur duymayım, dep bildirdi. Bunı o Qırım.Aqıqatqa ayttı.
«Eger kerçekten muzıka yarışı ayta bilecegim bir yarış ğalebesi olsa edi, ğurur duyar edim. Bu ise bir şou: içtimaiy, siyasiy, başqa, amma muzıka yarışı degil», – dep ayttı o.
Arina Novoselskayanıñ aytqanına köre, Aqmescit Tchaikovsky adında muzıka oquv yurtunda çalışqan vaqıtta Jamala onıñ talebesi edi. Nazir Jamalanıñ vokal istidatlarınen «Eurovisionda» degil, akademik yarışlarda iştirak etmekni tevsiye etti.
«Susannağa onıñ vokal istidatlarınen akademik yarışlarda iştirak etmek kerek. Çünki Susannanıñ opera sesi bar, ve öz sesini opera yırcılıqta qullanmaq kerek, özüni sınap baqmaq ve ğalebe qazanmaq kerek », – dep bildirdi Arina Novoselskaya.
Qırımtatarı olğan ukrain yırcısı Jamala (Susanna Camaladinova) 1944 senesi qırımtatar halqınıñ sürgünligini añlatqan «1944» yırınen mayıs 15-ke keçer gecesi İsveçiyanıñ paytahtı Stockholmde olıp keçken «Eurovision» yır yarışınıñ finalında ğalebe qazandı. Ekinci yerni Avstraliya, üçünci yerni Rusiye aldı.


text: Halknı tış duniyası bla iç duniyası bir-biri bla kısha baylamlıdıla. Tış duniyası türlenñenley, iç duniyası da türlenib başlaydı halknı. Tav halknı kum tüzlege cerleşdirseñ – talay zamandan anı halisi da, tab tış karamı da türlenib tebreydile. Anı kibik, halknı iç duniyasın türlendirseñ – ol tış duniyasın da türlendirib başlaydı. Bizni halk, cuvuk tarihibizde oguyna, ol eki palahnı ekisin da sınağandı. Birinçi kere, 1917-çi cıldan 1943-çü cılğa deri, halkıbıznı iç duniyasın bolşevikle – «cañı adam, cañı camağat, cañı duniya kuravçula» – türlendirib küreşgendile. Milletni kolundan savutun-sabasın, ayak tübünden cerin sıyırğandıla, zor bla kolhozlağa (ara mülklege) cıyğandıla.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilevniñ yürek tutuşqanı aqqında haberniñ yañlış olğanını bildirdi.
«Oña telefon etip, muqaytlıqnen sorayım: «Yahşısıñmı, ağa?». O dey: «İşte, Oldrih ile aqşam yemegine ketemiz, qoşul». Oña twitterde çeşit malümat peyda olğanı aqta tarif etim… Mustafa ağa küle: «Bu kibi öşeklerge kelse, demek işleri kerçekten de beş eken…», – yaza Çubarov.
Çubarovnıñ sözlerine köre, «ya bot, ya vatnik»ler twitterde Mustafa ağanıñ ölümi aqqında malümatnı tarqata… Bizge taziyelerini bildireler». Matbuat vastalarından bazıları işbu malümatnı cemaat arasında tarqatmağa aşıqtı.


text:
Aqmescitte İosif Stalinge hatıra tahtasını qoyacaqlar. Bu kibi teşebbüs RF Kommunistik Partiyasınıñ Qırım bölügine ait. Hatıra tahtası Rusiye Federatsiyasınıñ Qırım cumhuriyet komitetiniñ binası ögünde yerleştirilecek. Tantanalı açılış tedbiri mayıs 8 kününe planlaştırıla, – haber ete «Krım Media» saytı.
RF Kommunistik Partiyasınıñ Qırım bölüginiñ birinci kâtibi Oleg Solomahin aytqanı kibi, hatıra tahtası İosif Stalinniñ Aqmescitke 1945 senesi fevral 4-11 künleri Yalta konferetsiyasına kelgenine bağışlanacaqtır.
Şusı meraqlı ki, evel Qırım kommunistlerine bu kibi tahtanı qoymağa izin berilmegen edi, olar yañı yerni qıdırmağa mecbur oldılar.
Qırımda, Yalta civarındaki Livadiya sarayı yanında fevral 5 künü 1945 senesi Yalta añlaşmalarını qabul etken SSCB, AQŞ ve Büyük Britaniya yolbaşçıları Stalin, Churchill, Rooseveltniñ abidesi açıldı.
Zurab Tsereteli Rusiye eykeltraşnıñ Yalta konferentsiyasınıñ 70 yıllığı munasebeti ile 10 tonnalıq abidesini açtılar.
Tenqitçilerniñ fikrine köre, qırımtatarlarnıñ toprağında Stalinge abide qoymaq – ahlâqsızlıqtır, çünki 1944 senesi Stalin halqlarnıñ sürgünligi aqqında emir çıqarğan edi.


text:
Qırımda keçken künü 43 yañı koronavirus hastası qayd etildi, dep bildirdi Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov.
«5-i tibbiy yardım içün muracaat etkende belli oldı, 27-si daa evel hastalanğanlarnen alâqada olğan, 11-i sağlam insanlarnıñ skriningi neticesinde belli oldı», – dep bildirdi Aksenov Facebookta.
Umumen, yerli akimiyetniñ malümatına köre, Qırımda 2625 yañı koronavirus hastası qayd etildi, 91-i çetelden keldi, 124-ü qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 1997 kişi tibbiy yardımğa muracaat etkende belli oldı, daa 413 ise sağlam adamlarnıñ laboratoriya skriningi vaqtında belli oldı.
Keçken aylarda Qırımda bir künde qayd etilgen koronavirus hastalarınıñ sayısında altı kere rekord qayd etilgen edi, eñ çoq hasta (84) avgustnıñ 27-nde oldı. Qırımda koronavirus hastalarınıñ sayısı eñ yüksek raqamlarda sentâbrniñ ortasına qadar olacaq, dep bekleyler.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, «Meclis faaliyetinen alâqaları bar olğanında» şeklengen Eski Qırım sakini, qırımtatar faali İsmet Memetovnıñ evinde FSB hadimleri tarafından keçirilgen tintüv haberini Qırım.Aqiqatqa izaatladı.
«Bu (Meclis faaliyetinen alâqaları bar olğanına dair şübeler – QA) tintüv keçirmek içün bir manaçıqtır. Bu insannı qomşuları ürmet ete. Oña yaqın olğan insanlarnıñ mahkemelerine barğandır, bu qadar. Rusiye işğalcileriniñ qırımtatar evlerine kelip taqdim etken er angi qabaatlar qırımtatarlarğa qarşı basqı yapmaq içün qullanıla», – dedi Çubarov.
Noyabrniñ 21-nde Rusiye FSBsi hadimleri Eski Qırım sakini, qırımtatar faali İsmet Memetovnıñ evinde tintüv keçire, dep bildire «Qırım birdemligi».
Memetov Rusiyede ve onıñ işğali altındaki Qırımda yasaqlanğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetinen alâqaları bar olğanında şeklene. FSB malümatına köre, Memetov Meclisni maliye ete ve «ekstremist edebiyatnı saqlay».
İsmet Memetov oña aydınlatılğan qabaatlarnen razı degil ve yapılğan basqınıñ siyasiy mabüslerniñ mahkemelerine faal qatnağanınen bağlı olğanını tüşüne.
Rusiye uquq qoruyıcıları Eski Qırımdaki tintüvlerni izaatlamay.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Brooklyndeki New York metro stantsiyasında aprelniñ 12-nde atış oldı. Amerika kütleviy haber vastaları yanğın hızmetine esaslanıp, yaralanğan çoq kişi aqqında bildirdi.
Yanğıncılar Sanset-Park rayonındaki 36th Street stantsiyasında tütün çıqqanına dair haber alıp, patlamağan cihazlarnı taptı.
AP agentligi tahqiqattan haberdar olğan uquq qoruyıcı organlardaki menbağa esaslanıp bildirgenine köre, ilk malümatqa köre, şübheli şahıs qurucı urbasına kiyingen.
Başqa malümat şimdilik yoq.
New York polisi atış ya da patlav neticesinde yaralanğan insanlarğa cevap bere, dep bildirdi.
Bu stantsiyağa ketken trenler keç qala. Atış saba saatlarında oldı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d2ud65mnh9spru.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Höcümgä duçar bulğan korabqa yärdäm kilde
"Mośart” isemle köymägä 23nçe ğıynvarda Nigeriyanıñ Lagos qalasu sulıqlarında, yardan yaqınça 180 mil’ yıraqlıqta piratlar höcüm itte
Gvineya qultığında höcümgä duçar bulğan “Mośart” köymäseneñ şirkät wäqalätleläre häm diñgezçelärdän toruçı 22 keşelek yärdäm törkeme Gabonğa barıp citte.
Törkiyäneñ Librevil ilçelegeneñ Twitter säxifäsendä yazılğança, Gabonğa kilgän yärdäm törkemen ilçe Nilüfär Ärdäm Kayğısız qarşı aldı. Alar bügen Ğentil portına barıp korabqa menäçäk.
Liberiya bayraqlı “Mośart” i...
-
30.09.2022
-
-
-
30.09.2022
-


text:
I Devlet Geray
I Devlet Geray (Taht Alğan Devlet Geray olaraq da belli; 1512 — 1577, Bağçasaray) — 1551 ile 1577 seneleri arasında hanlıq yapqan Qırım hanı. Mubarek Geraynıñ oğlu ve I Meñli Geraynıñ torunı. Devlet Geray zamanında Qırım Hanlığı Osmanlı Devletinen birlikte yükseliş devrini yaşadı.
Osmanlılarnen munasebetleriDeñiştir
Qanuniy Sultan Suleyman devrinde uzun yıllar İstanbulda yaşağanı içün o zamanki Osmanlı sarayı ile olduqça eyi munasebeti bar edi. Qanuniyden büyük bir destek aldı. Harezm hanınıñ Osmanlı padişasından, rus cayılmasına qarşı yardım soravı üzerine osmanlı, Edil ile Don özenleri arasında bir kanal açmaq ve Hacı Tarhannı yañıdan zapt etmek içün areketke keçti. 1569 senesi Kefe beyiniñ idaresinde 15 biñ Osmanlı askeri, Devlet Geraynıñ ordusınen birlikte o yerge ketti. Lâkin, Vezir-i Azam Sokollu Mehmet Paşa devrinde başlanğan kanal tamamlanıp olamadı. Qırım ve osmanlı askerleri keri çekildi. Bu vaqia bazı tarih adamaları tarafından Osmanlı Devletinde tohtaman deviriniñ işareti olaraq qabul etilgen.
Rusiyenen küreşiDeñiştir
1555 ile 1571 seneleri arasında Rusiyege qalıcı tesirleri olğan büyük darbeler urdı. 1555 senesi Sudbişçi köyü (Tula şeerinden 150 km) yanında olğan uruşta İvan Şeremetyevniñ ordusına yeñildi. 1571 senesi Devlet Geraynıñ ordusı Moskva yaqınlarına qadar kirdi ve şeerni yaqtı. Özüne onıñ içün "Taht Alğan" unvanı berildi. Qazan Hanlığı 1552-de, Hacı Tarhan Hanlığı ise 1556 senesinde ruslar tarafandan zapt etildi. 1568 ile 1570 seneleri arasında Qazan ve Hacı Tarhanğa seferlerge çıqtı, lâkin ruslardan qaytarılmadı. 1572-de ruslar ile kirişken Molodi Muarebesinde yeñildi, Molodi aqqında tek rus menbalar bar. 1592-de Osmanlı padişası Rus Kinazlığından, Qazan ve Hacı Tarhannı boşatmasını istedi. O tarihlardan berli ruslarnıñ Kavkaz ve Qara deñizge enmesine mani olmaq içün yapılğan teşebbüsler faydalı olmaycaq ve ruslar 200 sene zarfında Qara deñizniñ şimalindeki bütün türk–tatar topraqlarına yerleşecek edi.
I Devlet Geray 1577 senesi Bağçasarayda taun hastalığından öldi, yerine II Mehmed Geray keçti.
- ↑ 1,0 1,1 Dewlet Girej // http://mak.bn.org.pl/cgi-bin/KHW/makwww.exe?BM=1&NU=1&IM=4&WI=9811484394805606 (пoлbck.)


text:
Rosselhoznadzor inspektorları işğal etilgen Qırımğa tavuq eti ile yükni kirsetmediler.
Bunı rusiyeli müessiseniñ matbuat hızmeti bildire.
Rosslhoznadzorda qayd etilgeni kibi, «Canköy» kiriş noqtasına «Magrok» dnepropetrovsk şirketinden kelgen 7,5 tonna tavuq etinde istisal şirketniñ işaretleri yoq edi.
«İnspektorlar mahsulatnıñ ukrain şirketniñ istisalı olğanı ile şübe peyda oldı. Vaziyet Zaporojye iş adamı tarafından rus-ukrain sıñırına ketirilgen yükniñ teşkerüvi vaqtında añlaşıldı. «Ukrain» mahsulatnıñ 5 tonnası arasında 1,5 tonna tavuq cigeri Danimarkadan, Büyük Britaniyadan 1,5 körel cigeri ve Macaristandan ketirilgen 2 tonna körel quyruqları belgilendi», – denile beyanatta.
Etni qıtaiy Ukrainağa qaytardılar.


text:
Qırımnıñ milletler ve sürgün olğan grajdanlarnıñ işleri boyunca «Devlet komiteti» öz başına alğan topraqlarda damartı almağa istegen grajdanlarnıñ yañı cedvelini bir afta içinde tizecek ola.
Bu aqqında Aqmescitte olıp keçken matbuat konferentsiyasında Qırım «baş naziriniñ muavini» Ruslan Balbek bildirdi, dep haber ete Qırımnıñ öz başına ilân etilgen akimiyet ruporı Krıminform saytı.
Balbekniñ aytqanına köre, topraq damartılarını alacaq insanlarnıñ cedveli 2006 senesinden berli deñişmedi. Narazılıq meydanlarınıñ umumiy toprağı ise 1,5 biñ ga teşkil ete. Grajdanlarnıñ yañı cedvellerini oktâbr 8-15 künleri «Milletler boyunca devlet komitetine» bermeli.
İşğal etilgen Qırım akimiyetiniñ topraq inventarizatsiyası neticesinde 1452 gektarlıq 59 narazılıq meydanı qayd etildi.
Bu meydanda 2545 inşaat ve bina yerleşe. İşbu narazılıq meydanları Sudaq rayonı, Aluşta, Yalta, Aqmescit ve Aqmescit rayonında yerleşe.


text:
İşğal etilgen Keriçte şahsiy notariusnıñ bir qaç ay devamında qapalı turğan iş binası yerli vandallarnıñ ellerinden zarar kördi. Foto ile paylaşqan yerli sakin Qırım.Aqiqat saytına añlatqanı kibi, bina saibi Qırım işğalinden soñ qıtaiy Ukrainağa köçti eken.
Notariusnıñ Ukraina tarafdarı olğanı bu vandalizmniñ sebebidir, ğaliba: belgisiz şasıhlar camlarni qırıp, binanıñ ögünde antiukrain, şu cümleden «Ukrı, Qırımdan def oluñız» kibi yazılarını qaldırdılar.
Şunı da qayd etmek kerek ki, bina şeerniñ merkezinde, Karl Marks soqağında yerleşe, onıñ yanında quyum, kompyuter tükânları ve qomşu soqaqta «politsiya» şeer iderasi buluna. Amma işbu areketke iç bir kimse seslenmedi.
2014 senesi fevralniñ soñunda – martnıñ başında Rusiye ve Rusiyeniñ Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden ordular Qırım yarımadanı zapt ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Elimizde robototexnïka kenjelep damıp jatqanımen, älemde ğılım men öndiricte keñinen paydalanılıp otırğanı jacırın emec. Germanïyadağı öndirictik robottardı şığaratın älemdik deñgeydegi köşbacşı kompanïyacı «KUKA», Japonïyadağı «Kawasaki Robotics», «FANUC», «OTC Daihen», «Panasonic» jäne AQŞ-tağı «Triton Manufacturing», «Kaman Corporation»-nıñ özara bäcekelectigi – conıñ ayğağı.
Degenmen, keyingi kezderi elimizde robototexnïkanı damıtwğa bacımdıq berile bactadı. Äcirece jactardı mektep jacınan ocı calağa beyimdewge aca köñil bölinwde. Jwırda ğana oblıc ortalığınan şalğayda jatqan Şw awdanında «Robototexnïka – oqw ürdicinde» attı awdandıq prezentacïyalıq cemïnardıñ ötkizilip, awdandağı jalpı orta bilim beretin mektepterde «Robototexnïka» üyirmeleri men élektïvti kwrctarın aşw twralı mäcele köterildi. Ol üşin awdandıq qazınadan 6 mïllïon 474 mıñ 600 teñge bölinip, oğan 33 dana «Lego» robottarı catıp alınıptı. Oğan qoca, ağımdağı jılı jergilikti byudjet ecebinen awdandağı mektepterde jañaşa bağıtta türlendirilgen fïzïka, xïmïya, bïologïya kabïnetteri jäne lïngofondı mwltïmedïlıq kabïnet pen robototexnïka kabïnetterin jacaqtaw qolğa alınıp jatqan körinedi.
Qoldaw bolca, qarjılandırw jüyeli jürgizilce, maman tapşılığın joyu mäceleci de şeşimin tabatını anıq. Cebebi, bügingi küni elimizdegi Nazarbaev zïyatkerlik mektepterinde, Nazarbaev wnïvercïtetinde, endi mine, orta bilim beretin mektepterde balalardıñ, jactardıñ bul calanı ïgerwine mümkindiginşe barlıq jağday jacalıp otır. Mäcelen, 2016 jıldıñ özinde ïnformatïka päninen cabaq beretin 315 muğalim «Robototexnïka» boyınşa arnayı kwrctan ötipti. Şw awdanı äkimdigi bilim böliminiñ ädickeri Darxan Tätibekovtiñ aytwınşa, aldağı waqıtta awdandağı 11 mektepte robototexnïka üyirmeleri aşıladı eken.
– Bul robottar tek ïnformatïka päni boyınşa emec, odan bölek, fïzïka, matematïka jäne texnologïya pänderimen qatar qoldanılwı kerek. Qazirgi kezde biz 5 türli robot catıp alıp otırmız. Olardıñ alğaşqıcı – «Geroboy». Ol eki döñgelekte tepe-teñdikti erkin caqtap tura alatın erekşe robot. Odan keyingici «küşik robot» dep ataladı. Öz betinşe ürip, birneşe fwnkcïyalardı atqara alatın ol, uzaq waqıt qoldanılmay turca, uyıqtap qaladı. Kelecici «tüc ajıratw robotı». Özine ornatılğan arnayı qurılğı arqılı kez kelgen tücti ajıratıp, ärqaycıcın öz uyaşığına ornalactıra aladı. YAğnï bolaşaqta bul robottı damıta tüccek, öndiricte qoqıctardı iriktewge öz ceptigin tïgize aladı dep oylaymın. Budan bölek «bazalıq robotımız» bar. Onıñ erekşeligi – oğan qanday bağdarlama engizgeniñizge qaray jumıc icteytindiginde. Al coñğıcı «robottandırılğan qol» dep ataladı. Onıñ mindeti – kez kelgen zattı wıcımen köterip, qalağan orınğa ornalactırw. Al eñ qïını – olardı bağdarlamalaw. Condıqtan oqwşılarğa robotpen jumıc ictewdi jactayınan üyretip, aldağı waqıtta öz betterinşe jaña robot jacawdı jäne onı öndirictik täjirïbede qoldanwdı közdep otırmız, - deydi Darxan Raxımberdiulı.
Racımen de robottardı quractırw jäne olarğa qajetti bağdarlamalardı engizw – öte kürdeli. Al ïnformatïka robototexnïkadağı eceptewlerdiñ jartıcın şeşedi, conımen qatar algorïtmdew jäne bağdarlamalawdı oqıtwda da onıñ paydacı köp. Conday-aq negizgi algorïtmdik qurılımdardı jäne bağdarlamalawdı jeñildetwde jäne joğarı cınıptarda oqïtın oqwşılardı mätindik bağdarlamalaw tilderimen jumıc jacawğa, modeldew ürdicin tücindirwge, özderiniñ jeke ülgilerin jacawğa, beriletin jäne qabıldap alatın aqparattardı räcimdewge, aqparattıq texnologïyalar quraldarın bilim berw ürdicinde cawattı qoldanwğa, şığarmaşılıq, oqıtwşılıq jäne jobalıq tapcırmalardı orındawğa mümkindik beredi. Jalpı, bilim berw mekemelerinde robototexnïkanıñ keñ tarağan türi ol – «Lego Mindstorms» jïıntığı. Biz cöz qılıp otırğan robottarda da ocılar.
Şw awdanında aşılğan robototexnïka üyirmeci budan bölek Jambıl, Jwalı, Talac awdandarında jäne Taraz qalacında da aşw jocparlanwda. Oblıc äkimdigi bilim bacqarmacınıñ bilim berwdiñ birıñğay aqparattıq jüyeci ortalığınıñ bergen mälimetterine cüyencek, bïıl oblıc boyınşa 31 mektepke 89 robot berilipti. Onıñ 42-i jergilikti byudjet ecebinen alınca, qalğan 47 robot demewşilerdiñ qoldawımen catıp alınğan.
Ocı mälimetterge qarap otırıp, robototexnïkanı damıtwğa bacımdıq berwde Şw awdanı özgelerge qarağanda oq boyı ozıq turğanın bayqawğa boladı. Dälirek aytqanda, 89 robottıñ 33-i Şw awdanına tïecili bolca, Taraz – 5, bacqa awdandardan Jwalı – 1, Jambıl – 9 jäne Talac – 6 dana alğan. Conımen qatar, öñirimizdegi mektep-ïnternattar da ocınday robottarmen jumıc ictewde. Degenmen, jañadan qolğa alınğan jüye bolğandıqtan şığar, öñirimizde jac robototexnïkter aracında jarıctar äli uyımdactırıla qoyğan joq. Oblıctıq bilim bacqarmacınıñ bilim berwdiñ birıñğay aqparattıq jüyeci ortalığı dïrektorınıñ orınbacarı Jibek Tayğaraeva ol aldağı waqıttıñ enşicindegi jocpar ekenin aytadı. Biraq, bäceke joq jerde, körcetkiş te joğın umıtpaw kerek.
Elbacı N.Nazarbaevtıñ «Qazaqctannıñ üşinşi jañğırwı: jahandıq bäcekege qabilettilik» attı Joldawında: «Eñbek önimdiligin aytarlıqtay arttırw kerek. Bul jerdegi negizgi faktor törtinşi önerkäciptik revolyucïya élementterin jappay engizw bolwğa tïic. Bul – avtomattandırw, robottandırw, jacandı ïntellekt, «awqımdı mälimetter» almacw, tağı bacqa mindetter» degen bolatın. Mine, joğarıda aytılğan şaralardıñ barlığı alğa qoyılğan ocınday mindetterdi jüyeli türde jüzege acırwdıñ alğaşqı qadamdarı decek boladı.
Erğalï qartayğan
Şw awdanı
P.S. Bügingi künniñ talabına cay adamdardıñ mälimet almacwına, qarım-qatınacına, aqparattıq-kommwnïkacïyalıq texnologïyalardıñ keñinen qoldanıcqa enip, jıldam damıp kele jatqan kezeñinde aqparattıq qoğamdı qalıptactırw qajetti şartqa aynalıp otır. Negizgi talap – oqwşılarğa aqparattıq bilim berw, logïkalıq oylaw qabiletterin damıtw, aqparattıq texnologïyanı paydalanw dağdıların qalıptactırw jäne oqwşı aqparattıq älewetiniñ artwı men ğacır ağımına beyimdele bilwge tärbïelew. Qalay decek te, robototexnïka oqwşılardıñ cın turğıcınan oylawın damıtwğa jäne täjirïbelik tapcırmalardı şeşe bilwge ıqpal etedi. Conımen qatar jactardı ğılım, texnïka, fïzïka, matematïka arqılı jañaşıldıqqa şabıttandıratının eckercek, ocı calanı damıtwğa qoldaw aca qajet.


text:
İstanbul aêroportı ni qadär tabış kiterde?
Bu xaqta Transport häm asqorıma ministrı Tvitterda açıqladı
İstanbul aêroportı Türkiyegä 117 milliard yevrolık tabış kiterde.
Transport häm asqorıma ministrı Adil Karaismailoğlu Tvitterda 2019 yılnıñ 29 oktäbrendä açılğan İstanbul aêroportınıñ iqtisadi täêsirläre belän bäyle mäğlümat açıqladı.
İnvestiśiyase 10,25 milliard yevro bulğan hawa mäydanınıñ däwlät kassasınnan aqça çıqmıyça tözelüen citkergän ministr bolay dide: “Barlığı alınaçaq arenda – 26 milliard yevro. Açılğannan birle iqtisadqa kertkän öleşe – 80,7 milliard yevro. Sarıf häm çığımsız Türkiyegä 117 milliard yevrolıq tabış kiterde.”
Ministr açıqlawına kürä İstanbul aêroportı milli keremgä 23,75 milliard yevro, citeşterügä 51,3 milliard yevro, êksportka 4,2 milliard yevro, salımğa 1,23 milliard yevrolık öleş kertte, êş belän täêmin itügä täêsire 972 meñ buldı.
Bäyläneşle xäbärlär
Bötendön’ya bankı Türkiyägä kreditnı rasladı
Türkiyägä 512 million 200 meñ dollar külämendä kredit bireläçäk
Qara diñgezdä tabiğıy gaz êşçänlege däwam itä
Türkiyä ênergetika häm tabiğıy çığanaqlar ministrı Fatih Dönmäz Qara diñgez gaz mäydanında kabel’lärne diñgez töbenä salıp quyaçaq köymäneñ Bosfor buğazına kilüen belderde


text:
Qırımda 2022 senesiniñ ilk üç ayı içinde Rusiye uquq qoruyıcıları 10 tintüv keçirdi, 59 insannı tuttı ve 69 sorğunı keçirdi. Bu malümatnı Qırımtatar resurs merkezi (QRM) Qırımdaki insan aqlarınıñ bozuluv taliline bağışlanğan online konferentsiyada bere.
Online konferentsiyada QRM idare reisi, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ uquqiy meseleler ve tış işler yolbaşçısı Eskender Bariyev ve QRM alâqalar idarecisi Tatyana Podvornâk iştirak ettiler.
«Esabatqa kirgen müddet devamında QRM 59 insan tutuluvını qayd etti, 57-si – qırımtatarı edi. 69 sorğu, sorav ve subet qayd etildi. 59-ı qırımtatarlarğa qarşı. Sorğu ve soravlarğa qırımlılar tintüv ve mitinglerden soñ oğradı», – dep bildirdi Bariyev.
QRM malümatına köre, 2022 senesiniñ başından Qırımda 31 apiske aluv qayd etildi, 28-i – tamır qırımtatar halqına qarşı. 31 adiseden: 6-sı – yañı apis cezası, 13-ü – apiste tutuv müddetiniñ uzatıluvı, 16-sı – üküm, 13-ü – idariy apis cezaları.
Yañı apiske aluvlar Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ve «Noman Çelebicihan göñülli batalyonına» alâqalar davalarınen bağlı edi. İdariy apis cezalarını faaller içtimaiy ağlarda paylaşqanları ve siyasiy mabüslerge qoltutqanları içün aldı.
Qırımtatar Resurs Merkeziniñ bildirgenine köre, Qırımda keçken 2021 senesi aq qorçalayıcılar 366 tutuvnı qayd etti, 330-ı – qırımtatarlarğa qarşı edi. QRM idare reisi, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ uquqiy meseleler ve tış işler yolbaşçısı Eskender Bariyevniñ aytqanına köre, bu kategoriyada o qadar bozuv mahkeme, SİZO ve vaqtınca tutuv izolâtorlarınıñ binalarına semetdeşlerine qoltutmaq içün kelgen faallerniñ kütleviy tutuluvınen bağlı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d2ud65mnh9spru.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Bugünden, 2021 s. dekabr ayınıñ 15-inden başlap, Ukrainaniñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri nazirligi tarafından teşkil etilgen Ukraina milliy barışıq inkişafı merkezi çalışmağa başlay.
Tedbir, Vitse-baş nazir - Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri naziri İrina Vereşçukniñ, adliye naziri Denis Malüskaniñ, insan aqları, işğalden azat etme ve reintegratsiya meselelerinen bağlı Ukraina Yuqarı Şurasının Eyyetiniñ başı Dmitro Lubinetsniñ iştiraginen kerçekleştirildi.
Yañı merkezniñ maqsadı, barışıq inkişafı, silâlı tecavuz neticelerini aşma ve insanlarnıñ aqlarını, halqara uquq qaidelerini ve RF silâlı tecavuzı neticesinde zararnı nezaret etme ve vesiqalaştırma saasında areketlerni koordinatsiya etmektir.
«Bu Merkezniñ felsefesi, tamam barışıq inkişafında eñ müim olğan eki sözden - adaletlilikni yañıdan tikleme ve VİETdan insanlarnıñ işançı - ibarettir», - dep İrina Vereşçuk qayd etti.
O, Reintegratsiya nazirliginiñ endi yañı Merkezniñ çalışacağı bir qaç azırlavı ve yönelişiniñ olğanını de bildirdi. 2022 sesensi, Merkezniñ şekillenüv, toldurulması, aletlerniñ qıdırılması, hususan bücetten tış, devri olacaqtır.
Bu meseleni çezmesi içün vitse-baş nazir, Merkezniñ teşkil etmesine qoşulğan halqara teşkilâtlarnıñ yardımına ümüt ete.
«Men, Ukraina Prezidenti Volodımır Zelenskiyge teşekkür bildirmege isteyim, çünki onıñ siyasiy isteginen Ukraina milliy barışıq inkişafı merkezini teşkil etme ğayesi endi kerçekleştirildi. Daa Ukraina Baş naziri Denis Şmıgalge sağ ol aytam, çünki o, Ükümetniñ başı olaraq, merkezni açması içün kerekli adımlar yaptı. Ve elbette bizim halqara, uquq qorçalav ve yerli teşkilâtlarımızğa teşekkür bildirem. Kelecekte işdeşlik yapacağımızğa pek ümüt etemiz»,- dep İrina Vereşçuk hulâsa çıqardı.
«Ukraina milliy barışıq inkişafı merkezi» devlet şirketi, Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ 2021 s. iyün ayınıñ 2-sindeki «Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde vaziyetniñ barışıq yolunen çezilmesi esnasınıñ faalleştirilüvi bazı meseleleri aqqında» qararınıñ 6 maddesiniñ 1 ast maddesini yerine ketirmesi maqsadınen Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri nazirligi tarafından teşkil etildi.


text:
‘MENİM QIYMETLİLERİM’ -OLARĞA BORCLUMUZ !
Qırımın Sesi “Aile Mektüpleri”
OLARĞA BORCLUMUZ
Bala ekende çoq şey umursamayıp hayat tadını çıqaramız, ama eñ yahşı balalıqta hatıralar qalır.Anamnıñ anasınıñ bizge dualar ögretken aqşamlar. Babamnıñ anası bizge yapqan peynirli yeşil soğanlı pideçikler. Anamnıñ babası küçük ekenimde yanağımnı çimtigenini, babamnıñ babası yuk arabağa oturup bala bağçasına alıp ketkenini.
Her biriniñ tek-tek ellerinden öpseydim, toplu qucaqlasa edim. Ama endi bir bitam sağ qaldı.Allah sağlığını bersin.
Olarnı birleştirgen-sürgündür.Hepisi 18 mayıs 1944 gecesi büyük hayal qırıqlığına,qorquğa oğradılar. Üriye bitam (ana tarafı) yanına eñ başta Qur’an-ı Kerim ve tikiş taqımı alğanını añlatqan edi.O on üç yaşında edi. Ama bu yaşta fabrikada ötmek parçası içün çalışmağa mecbur oldu.Tabi ilk evela çoq zorluq çekip ve bir evraq(spravka) içün eki hafta tabanlar (pol) yuvup.
Künlerden birisinde iş vaqtında onen çalışqan bir rus qadın bitama rusça “Maña baq,tatar,kelgen vagonunuñ numarasını unutma.” dedi. E bitam da az degil, açuvlanıp, aldı bir top demir tel, yandırdı o qarı başına. Onuñ bağırğanına aman işçiler keldiler, “Sen ne yapasıñ!Ne aytasıñ!” dep, alıp kettiler. Bir daha bitam onu körmedi.
Vaqıt keçti, bitam qartbabamnen tanıştı.Aytqanına köre, pek yahşı vals ve haytarma oynar edi ? Özüm içün söyleyim,oynağanı hala közüm ögünde, hem de bu arada acayip dare çalar edi.İşte olar evlengen soñ başta tizemler, soñ anam oldu. Qartbabam Toy çalğıcı taqımda çala edi,bitam atölyede çalıştı. Uyken tizemden nevbette anam da babamnen evlendiler. Böylece diger bitam (Nuriye) ve qartbabam (Seyithalil) ile quda oldular.
Qırım’ğa ketecegimiz gece Üriye bitamda geceledik.Fevzi qartbabam biznen keldi. Babam ise endi bizni bekley edi.
Eki yıldan kelgen Nuriye bitam ve Seythalil dedem Aqmescit’te quruyarqan evimizde qaldılar. Üriye bitam endi olarğa qurulğan evçikte yaşadılar. İşte o evge biz qonmağa,yoqlamağa kele edik.Bitam tike edi,azbarda bereketli ösken qabaqlarnı her kesnen paylaşa ediler.O evde soñ künlerge qadar yaşadılar.
İşte tarih öyle… Zengin anası sosyalistlerden saqlamaq içün altınlarını Qırım’da kömgen nenem ve sürgünde eki yaşında ölgen qardaşını on üç yaşında öz elleri ile kömmege mecbur olğan qartbabam; Sürgünde küçük qız qardaşu ölgen diger bitam ve on üç yaşında babası ölgende anası ve dört qardaşını baqmağa zorunda qalğan dedem…
Üriye ve Fevzi Ablayevlar


text:
Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Teymur Abdullayevniñ anası Dilâra Abdullayeva mayısnıñ 25-nde Rusiyeniñ Başkortostan tüzetüv koloniyasında oğlunen körüşti. Qadınnıñ aytqanına köre, oğlunıñ «alı kritik».
Bu aqta Dilâra Abdullayeva «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesine bildirdi.
«Teymurnen qısqa bir körüşüvim meni şaşırttı. Oğlumnı eziyet çekken alda kördim, çırayı yoq – terinen kemikleri qalğan, kontslagerden kibi. Beti şişken, közleri sarı. Közlerini yaqından köstermege rica ettim ve çilter zarında patlağan kapillârlarnı kördim, közleri ise qan tolu – bu yaramay bir işaret. Tili çatlağan, aşqazanı ağıramı dep soradım, ebet dey. Qara cigeri de ağıra. Dudaqlarınıñ köşelerinde yaraları bar, içekleri yanğısı bar, demek. Sağ yeri qalmağan», – dep tarif etti Dilâra Abdullayeva.
Onıñ bildirgenine köre, o, Teymur tutulğan koloniya yolbaşçısınen körüşti.
«Aytqanlarından añladım ki, Teymur sert tutuv şaraitlerine kirsetilecek, amma o qadar cezadan soñ kamera çeşitli yerge oğraycaq. Anda sıñırlavlar o qadar çoq degil, amma asılında ceza izolâtorınıñ aynısı ola, bunı Teymurğa körüşüvde aytsam, dayanacağından şübhelendi. O, sağlığı olmağanını bile ve is ete», – dep bildirdi Abdullayeva.
Onıñ qoşqanına köre, Salavatlı advokatnen Teymur Abdullayevnen bağlı bütün bozuvlarğa dair protokol ve qararlarnı istedi, soñra advokat mahkemege muracaat etecek. Abdullayevanıñ aytqanına köre, koloniya yolbaşçısı oña Teymurnen 3 künlik uzun körüşüvge izin berdi.
Bundan ğayrı, Dilâra Abdullayeva büyük oğlu Uzeirnen de körüşti.
«Ağırğan ayağı nasıl şişkenine şaştım. Tizine qadar şişti, bir ayaqqapqa sığmay… Baş ekimnen laf ettim. Uzeirnen hastahanege alınğanını muzakere ettik. Amma damar hastalığı aqqında aytmaq içün qan talillerini yapmaq kerek. Qan baqacaq imkânları yoq ve laboratoriya yoq… Uzeir ilâc aldı. Er şey qullana. Taqip etem», – dep tarif etti Dilâra Abdullayeva.
Dilâra Abdullayeva, Teymur Abdullayev ceza izolâtorında qaluv müddetini iyünniñ 6-na qadar uzattı, dep bildirdi.
Martnıñ 16-nda Ukraina Baş prokurorınıñ Ofisi Abdullayevniñ ceza izolâtorında tutuluv sebebinden istilâcı memlekette akimiyet organları vekilleriniñ qanun ve cenk adetlerini bozğanından (Ukraina Ceza kodeksiniñ 438-inci maddesiniñ 1-inci qısmı) cinaiy tahqiqat başlattı.
2020 senesi noyabrniñ 18-nde Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Rusiye koloniyasında tutulğan Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Teymur Abdullayevniñ «aqlarını ğayrıdan tiklenmesini temin etmege» talap etti.
Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu davanıñ mabüslerine 2019 senesi iyün ayında üküm çıqardı. Daa soñra Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımlılarnıñ ükmüni deñiştirdi.
Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñ ükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi bu davanıñ bütün mabüslerini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
`AQŞta poliśiyä zolımı` Näticälär
Xäbärlär [286]
- AQŞta 4 möselmannı üterüdä şöbhäle êläkterelde
- Üz öylärendä yanıp ülgännär
- AQŞnı ber yaqtan su basa, ikençe yaqtan - yanğın tarala
- Kaliforniyada yanğınnı sünderä almıylar
- “Aêroportnı hawağa oçıram" dip 3 tapqır attı (video bar)
- AQŞta rekord êsselek turında kisätälär
- AQŞta säwdä üzägendä atışu
- Texastağı mäktäpkä höcümneñ yaña detal'läre açıqlandı
- AQŞta Bäysezlek köne höcümendä ülüçelär arttı
- Wäkillär palatası qoral qanunın qabul itte
- Qoral qanunın AQŞ senatı rasladı
- 5 yäş'tän keçkenälärgä - koronavirus vakśinası
- AQŞta çirkäwgä höcüm
- Uqıtuçılar êşkä qoral belän kilä ala
- AQŞta xätär hawa torışı
- AQŞta qoral reforması
- AQŞ qoral reformasın başladımı?
- Aleks Bermudlarğa taba kitte
- AQŞta qorallı höcüm
- AQŞta başlanğıç mäktäptä bulğan höcümdä 21 keşe ülde
- AQŞta poliśiyä zolımınıñ tağın ber ürnäge
- Törek keşese nemeś poliśiyäseneñ zolımına duçar buldı
- AQŞta avtomobil şovı
- AQŞta meteor taşı
- AQŞta dawıl faciğası
- AQŞta yanğın
- AQŞta qunaqxanäne cimerü
- Çınlıqta genośidnı ärmännär yasadı
- AQŞta başlanğıç mäktäptä qurqınıç waqıyğa
- AQŞta Kongress binası basıldı
- Äl - Äq’sa mäçetenä oyıştırılğan höcümneň neçkälekläre
- AQŞta ğarasat êzläre
- Texasta öyermä afäte
- AQŞta “Rozalar paradı”
- AQŞta törek iminlek mödire
- AQŞta zur krizis
- Aêroportta ğadättän tış xäl
- AQŞta feyerverk deposı yanğan
- Ärdoğan AQŞta
- Amerika Quşma Ştatlarınıñ 45nçe İlbaşı Donal’d Tramp bulğan


text:
Ärdoğan Kipr töreklären qotladı
Bügen Kipr tınıçlıq xäräkätenä 48 yıl tuldı
Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Kipr tınıçlıq xäräkätenä 48 yıl tulu uñayınnan Tön’yaq Kipr törek cömhüriyäte başlığı Ärsin Tatarğa qotlawnamä cibärde. Anda şundıy yullar bar: “Utrawnıñ suveren, berdäy xoquqlı häm urtaq xucası bulğan Kipr törek xalqınıñ xaqı, barlığı häm bäysezlegenä yanawçı omtılışnı bötenläygä yuqqa çığarğan, Kipr töreklärenä xozur häm irek birgän Kipr tınıçlıq xäräkätebezneñ 48 yıllığı uñayınnan millätem häm üzemneñ isememnän Sezne häm barlıq kiprlı töreklärne çın küneldän täbrik itäm”.
Törkiyä liderı Kipr törekläreneñ tarix buyınça härwaqıt tınıçlıq häm çişeleş yaqlı buluların isbatlawın, xoquqsız häm keşeleksez çikläwlärgä qaramastan, berdämlek häm teläktäşlek üzañı häm xoquqın yaqlaw nıqlığı belän här sınawnı uzarlıq qodrät häm ixtiyarğa iyä buluın assızıqlıy.
Bäyläneşle xäbärlär
“Bez Azärbaycan häm Türkiyä belän kileşügä qul quyarğa tiyış”
Ärmänstannıñ berençe Däwlät başlığı Levon Ter-Petrosyan, ileneñ awır häm qatlawlı qararlarnıñ kötüen belderep: “Azärbaycan häm Türkiyä belän kileşügä qul quyarğa tiyışbez”, - dide
Türkiyädä Bötendön’ya küçmä xalıqlar uyınnarı başlana
Ministr Dönmäzneñ Qazaqstanda ênergetika diplomatiyası
Türkiyä ênergetika häm tabiğıy çığanaqlar ministrı Fatih Dönmäz Qazaqstan belän Azärbaycan ênergetika ministrları häm Üzbäkstan ministr urınbasarı belän oçraştı


text:
Balalıq tek oyunlarnen degil de, amma kitaplarnen de bağlıdır. Balalığımızda ne qadar şiir, masal, ikâyelerni bilgenimizni hatırlaysıñızmı? Agniya Barto, Korney Çukovskiy, Samuil Marşak, Boris Zahoder, Nikolay Nosovnıñ eserleri, Gans Hristian Andersen, Grim ağa-qardaşları, Astrid Lindgrenniñ rus tiline tercimeleri rus tilinde laf etken balalarnıñ, bu cümleden, bizim de balalığımıznı parlaq ve renkli yaptı. Şimdi ise qırımtatar tilindeki güzel resimlernen yaraştırılğan, içinde, meselâ, şiirler ya da masallar olğan nasıldır kitapnı hatırlamağa tırışıñız. Olmadımı? Çünki bu kibi kitaplar yoq edi. Bugün, Vatanımızda yaşağanda, yaqında yüksek statusnı alğan tilimizni yañıdan canlandırmağa tırışamız, vaziyet yahşı tarafqa deñişmek kerek edi, ğaliba, amma olmadı.
Bugünki balalar alâ daa ana tilinde bala şiirleri ve yırlarını bilmey, ana-babalar ise, olarğa yuqudan evel qırımtatar qaramanları ve qırımtatar dünyası aqqında masal aytıp berip olamay.
Milliy gruppalarda terbiye alğan balalarnıñ ana-babalarınıñ Avdetke bildirgenlerine köre, olar içün bala edebiyatı, hususan şiirler olmağanı meselesi iç te yañılıq degil.
«Terbiyeci merasimler içün şiirçiklerni tapmağa rica ete: onıñ elinde olğan soyları ya pek qıyın, ya er keske yetecek qadar degil», – dep añlattı Avdetke Aqmescit bala bağçalarından biriniñ qırımtatar gruppasında terbiyelengen balanıñ anası Gulzara hanım.
Muracaatımızğa cevap berip, o, qırımtatar bala edebiyatınıñ zemaneviy vaziyetini beş baalı şkala boyunca 0-dan 2-ge qadar qıymet kesti.
«Armançıq» ve internet yardım ete, amma kene de sistemalar ve açıq irişim yoq. Aslında, er angi til, mecburiy olsa, inkişaf ete. Bizde ise, til pek te ögrenilmey. Demek ki, öleyata», – dep accılıqnen ayta Gulzara hanım.
Balaları ve torunları milliy gruppada terbiye alğan diger bir subetdeşimizniñ fikrince, bala edebiyatı yetmemezligi meselesi, terbiyecilerniñ öz işine lâqayt davranğanınen bağlıdır.
«Masallarnı ep rus tilinde oquylar. Terbiyeci, gruppada qırımtatar tilinde laf etmekten meraqlanmay», – dep ayttı o.
Üç balanıñ anası Dilâra Abibullayevanıñ fikrince, şiirçikler, qısqa ve añlayışlı masallar ve ikâyelerge ihtiyac bar. Çünki milliy masallarnıñ süjetleri ve manaları balalar içün qıyın ola, ve olarğa masalnıñ manasını añlatmağa bazı vaqıtları qolay olmay.
«Bizim pek az renkli, güzel kitapçıqlarımız bar. Bir qaç bala kitabı olsa da, bücet talaplarından dolayı, keyfiyeti de oña köre ola. «Armançıq» mecmuasınıñ tesisçilerine teşekkür bildirmege ister edim, em de Emine Üsein ve Elmaz Bahşışnıñ icadını da qayd etmeli», – dep paylaşa Dilâra hanım.
Subetdeşimiz, qırımtatar tilşınası, bazı vaqıtları oğulları içün özü qısqa şiirçikler, masallar ve sayımlarnı yazıp, ayta bere.
İstekten teklif peyda olmay
Avdetke «Terciman» kitap evinde bildirgenlerine köre, bala edebiyatından satuvda yigirmiden ziyade kitap bar. Olardan tek Çukovskiyniñ «Tsokotuha» ve «Moydodır» kitaplarınıñ Seyran Üseinovnıñ eki tercimesi (diger tercimeler de bar, amma olar o qadar renkli degil, bunıñ içün olarnı qayd etmedik), eki tapmaca cıyıntığı («Tap, baqayım!», «Tanışayıq»), eki masal (Marşaknıñ «Sersem sıçan» tercimesi, «Yuvşan masalı»), eki yır cıyıntığı (M. Aliyevniñ «Balalar içün yırlar», «Gençler ve balalar içün yırlar»), masal cıyıntıqları («Türkiy halqlarnıñ masalları» kitaplarınıñ bir qaç tanesi, «Qırımtatar halq masalları»), şiir cıyıntıqları (Elmaz Bahşışnıñ «Babam qurdı bir bağça», Nuzet Umerovnıñ «Babalarğa ve balalarğa», «Tabiat pek acayip», «Men anamnen laf etem», «Ana tilge ürmetiñiz eksilmesin iç») bar.
Ögretici edebiyat vaziyeti biraz yahşıcadır. «Terciman» kitap evinde elifbeniñ bir qaç variantı satıla (Seyran Üseinovnıñ «Resimli elifbe», «Elifbe-pazl», «Elifbe-levha», «Elifbe-tahtalı kitapçıq»), meşğuliyet cıyıntıqları («İlk yazı», «Eglenceli esap», «Eglenceli meşğuliyetler», «Raqamlar» – kartlar). Satuvda qırımtatar tilinde «Loto» oyunınıñ bir qaç çeşiti ve «Milliy bayraq», «Arttıruv cedveli», «Meyvalar», «Sebzeler», «Ayvanlar», «Sınıf köşesi» levhaları bar. Neşirlerniñ fiyatı 70-ten 500-ge qadar rubleni teşkil ete. Bunen beraber, «Tercimanda» bildirdiler ki, qırımtatar bala edebiyatı yahşı satın alına.
«İstek, kerçekten de, bar. Müşterilerimizniñ çoqusı bütün bu kitaplarnı endi satın aldı, ve yañı bir şey peyda olacağını bekley. Kitapnıñ neşir etilmesi, kerçekten de, paalı bir iştir, amma masrafları qarşılana», – dep bildirdiler Avdetke «Tercimanda».
«Armançıq» er şeyniñ başıdır
Zemaneviy qırımtatar balaları ana tilinde balalığından hatırlaycaq şey – bu renkli parlaq «Armançıq» mecmuasıdır, qaysı biri Qırımda 2011 senesinden başlap neşir etile. Bala edebiyatınen bağlı problemalarnı mecmua muarririyeti de yahşı bile. Neşirniñ baş muarriri Ediye Muslimova Avdetke şikâyet etti ki, mecmua, balalar içün ana tilinde yazğan müelliflerge pek muhtac.
«Bugün yañı şair ve yazıcılarımıznıñ adları peyda ola. Amma olar, esasen, ya rus tilinde, ya büyükler içün yaza. Müelliflerge balalar içün ana tilinde yazsınlar dep ne qadar muracaat etken edim de, amma, cevap olaraq, tilni bilmegenleri aqqında manaçıqlar eşitken edim», – dep añlattı Ediye hanım.
Onıñ fikrince, bala eserlerini yazmaqnıñ qıyınlığı tek qırımtatar tilini bilmemesinen degil de, amma balalar içün kerekli sözler tapmaqnen de bağlıdır.
«Neşir etkenimiz malümatlarnen çalışqanda, qasevet ile tüşünem: kelecekte bizni neler bekley, balalarımızğa neni berecekmiz?» – dep qasevetlene «Armançıq» mecmuasınıñ tesisçisi.
O, umumen olaraq, bala edebiyatı vaziyetiniñ, em, onıñ fikrince, coyayatqanımız ana tili alınıñ de, facialı olğanını ayttı.
«Yardım alınacaq yer yoq. Tek özüñe işanacaqsıñ!» – dep emin olğanını bildirdi Ediye Muslimova.
Neşircilerniñ merağı yoqtır
Belli cemaat erbabı, «Köz aydın» resurs-informatsion merkeziniñ idarecisi Zarema Hayredinova qayd etti ki, şimdiki vaqıtta bala edebiyatınıñ büyük problemaları bar. Qırımtatar edebiyatı ise, onıñ fikrince, daa qıyın vaqıtlarnı başından keçire. Zarema hanımnıñ malümatına binaen, 1990-cı seneleri halqara teşkilâtlarnıñ grant desteginen balalar içün kitaplar ve derslikler neşir etildi, amma bu pek az edi. Bu, esasen, cenkten evelki neşirler ve folklor edi.
«Qırımtatar tilinde balalar içün zemaneviy edebiyatta ise aman-aman yigirmi yıllıq teneffüs oldı. Tek soñki yıllar devamında qırımtatar tilinde yazğan müellifler peyda oldı, amma olar neşir etilmek imkânı olmağanına şikâyet ete, çünki neşircilerniñ olarğa merağı yoqtır», – dep ayttı o.
Zarema hanımnıñ fikrince, kitap bazarınıñ ticariyleştirilmesi bala edebiyatınıñ çıqmasına menfiy tesir etti: olarnıñ keyfiyeti eyileşkeninen bala kitapları fiyatları yükseldi, bu kitaplar eali içün paalı ola.
«Balalar içün, bu cümleden qırımtatar tilinde, kitaplarnıñ neşir etilmesi, kitaplarnı neşir etüvde eñ müim olmalı. Bunen beraber, bala edebiyatınıñ çıqarılması devlet sımarışınıñ yañıdan tiklenilmesi ve eñ yahşı eserlerni saylamaq içün bala yazıcıları arasında keçirilgen yarışlarnıñ statusı köterilmesi müim», – dep emin olğanını bildirdi o.
Ne olsa da, amma bugün böyle aktual ve keskin turğan qırımtatar tili meselesini, bala edebiyatından başlap, çezmeli.


text:
Dünya sağlıq saqlav teşkilâtı
Dünya sağlıq saqlav teşkilâtı (DSST, inglizce World Health Organization (WHO)), Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ dünya miqyasında sağlıq meselelerinde vasiylik etken mahsus bir teşkiâttır. Ştab dairesi Cenevrede (İsviçre) bulunmaqta.
2020 senesine köre DSST 194 memleketten ibaret [1]. Teşkilâtnıñ bütün dünyada altı yarımmuhtar ofisi ve 150 adiy ofisi bar. Bütün aza memleketler DSST ödevler berip, faaliyetini alıp bara.
1945 senesi San Francisco konferentsiyasında sağlıq saqlav meselelerinden halqara teşkilâtnı yaratmaq qararına kelgen ediler. 1946 senesi New Yorkta ötkerilgen Halqara sağlıq saqlav konferentsiyası DSST Statutını qabul etken.
- ↑ PykoBoдcTBo BOЗ (ru-RU). BceMиpHaя opraHизaция здpaBooxpaHeHия. 2018 oktâbrniñ 28 teşkerilgen.


text:
RFE/RL prezidenti Jamie Fly Qırım.Aqiqat müellifi, qırımlı jurnalist Mıkola Semenadan Rusiye mahkümiyetiniñ alıp taşlanmasını tebrikley.
«Mıkola serbest bir insan olğanına dair haberlerge pek quvanamız – qorantasınıñ yanında olıp, kerekli tibbiy yardım ala ve, elbette, yaza bile», – dep qayd etti RFE/RL prezidenti.
Jamie Fly, işğal etilgen Qırımda Mıkola Semenanıñ taqip etilüvi siyasiy sebeplernen bağlı, dep qoştı.
«Jurnalistika cinayet degildir. Mıkolanıñ ilhaqnı tenqit etken maqalesi içün tevqif etilüviniñ siyasiy sebepleri bar edi ve onıñ esas aqları sert bir şekilde bozuldı. Onıñ jurnalist sesi kene eşitilecek, dep quvanamız», – dedi Jamie Fly.
Daa evel Mıkola Semena Rusiye kontrolindeki Aqmescit Jeleznodorojnıy rayon mahkemesinden sınav müddetiniñ vaqtından evel toqtatıluvı ve mahkümiyetiniñ lâğu etilüvi aqqında qararnı teslim aldı.
Yanvarniñ 14-nde Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Jeleznodorojnıy mahkemesi advokat Aleksandr Popkov ve qırımlı jurnalist Mıkola Semenanıñ sınav müddetini vaqtından evel toqtatmaq ve mahkümiyetini almaq muraacaatını baqıp qanaatlendirdi.
Mıkola Semena – qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat müellifi, Ukrainada nam qazanğan jurnalist. 2016 senesi aprel ayında Mıkola Semenanıñ evine FSB hadimleri kelip tintüv keçirdi. Daa soñra jurnalistniñ yarımadanıñ vatandaş qamaçavına dair maqalesi sebebinden cinaiy dava açıldı, dep bildirgenler. Qırım.Aqiqat saytınıñ «Fikir» rubrikasında derc etilgen maqaleni Rusiye tahqiqatçıları Rusiye topraq bütünligini bozmaq çağıruvı (Rusiye topraq bütünligini bozmaq açıq çağıruvları (Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesi) olaraq tanıdı.
2017 senesi sentâbrniñ 22-nde Aqmescitteki Rusiye mahkemesi Semenanı üç yıl sınav müddeti ve üç yıl açıq faaliyetnen oğraşmaq yasağı ile eki buçuq yılğa şartlı olaraq apiske almağa qarar berdi. Şu yılnıñ dekabr ayında Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Semenanıñ ükmüni qısmen yımşatıp, açıq faaliyet yasağını eki yılğa qısqarttı.
Mıkola Semenanıñ bildirgenine köre, öz maqalelerinde o, «fikirni serbest bildirüv» aqqını qullanğan edi.
Ukraina Tış işler nazirligi, ABD Devlet departamenti, Avropa Birligi ve bir sıra halqara teşkilât Semenağa çıqarılğan ükümni takbih ettiler.
Radio Free Europe/Radio Liberty sabıq prezidenti Tom Kent jurnalist Mıkola Semenağa qarşı qabaat delilsiz ola, dep aytqan edi. O, Kreml kontrolindeki Qırım mahkemesiniñ qararı lâğu etilmeli, dep qayd etken edi.
Mıkola Semenanıñ imaye tarafı Aqmescitteki Rusiye mahkemesiniñ qararını Avropa insan aqları mahkemesine şikâyet etti. Lâkin Avropa mahkemesi Mıkola Semenanıñ şikâyetini prioritetli baqmağa razı olmadı.


text:
Qırımtatar yırcısı Aliye Hacabadinova «Ğolos krayını» («Memleketniñ sesi») istidat şousınıñ yayınında ana tilinde yırladı.
Hacabadinova sanağa milliy qıyafette çıqıp, «gizli diñlevde» Bağçalarda kestane türküsini ayttı. Dört jüri azasından üçü aylandı.
Aliye Hacabadinovanıñ aytqanına köre, o, işğal etilgen Qırımdan Kyivge köçmege mecbur oldı.
«Ana-babam Qırımda qaldı. Olar Qırımdan ketmeycekler, çünki sürgünlikten soñ Qırımğa qaytmaq pek zor edi. Olar uzun vaqıt qaytqan edi. Şunıñ içün qırımtatarlar Qırımdan ketmeycekler – bu bizim toprağımız», – dep qayd etti Aliye Hacabadinova.


text:
Aqyar ve Qırımda tükânlardaki fiyatlar ağır logjistika ve imalatçılar arasına reqabetniñ zayıf olğanından sebep paalılaşa. Bunı qırımdaki jurnalistlerge Rusiye tarafından tain etilgen Monopoliyağa qarşı Federal hızmetniñ idrarecisi İgor Artemyev beyan etti, dep haber ete «Krıminform».
«Qırımda ve Aqyarda imalat masrafları çoq sebeplerten daa paalı olmaq mumkün. Çünki köpürni (Keriç boğazından – QA) qurmağa kerek, ondan mahsulatlartnı yollamağa ve kerekli malzemeleri ve Qırımda çıqarılmağan şeylerni mında ketirmege mumkün olsun dep. Aynı zamanda biz köremiz ki, Krasnodar vilâyetinde imalat masrafları azca ola. Anda raqiplik daa yüksek, daa küçli. Bundan tükândaki fayatlar da ucuzlaşa. İmalatçılar arasındaki raqiplik anda müşterilerniñ kârına kele», – dedi Artemyev.
Kremlin nezareti astındaki Qırım parlamentiniñ Sanayı siyaseti, naqliyat ve yaqarlıq-energetika kompleksi bounca komiteti oktâbrniñ başında mahsulatlarnıñ fiyatları qanunsız şekilde arttırılğanı aqqında beyan etken edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Novoalekseyevkanıñ (Geniçesk rayonı, Herson vilâyeti, Ukraina) «Rodniçok» ve «İvuşka» bala bağçalarında bu sene qırımtatar sınıfları açıla, dep haber ete QHA.
Böylece, «Rodniçok» bala bağçasında 3-6 yaşında balalar içün qırımtatar tilli qarışıq gruppalarnı açmaq imkânı bar. Bala bağçasında qırımtatar terbiyecisi çalışa.
Mektepten aldın oquv yurtlarınıñ reberleri Novoalekseyevka qasabasınıñ şurasına muracaatta bulunıp, «Rodniçok» ve «İvuşka» mektepten aldın oquv yurtlarınıñ nizamnamelerine til deñişmelerini kirsetmege rica ettiler. İşbu oquv yurtları belgilengen şekilde nizamnamelerni qayd etmek kerekler.
Novoalekseyevkanıñ bala bağçalarında qırımtatar gruppalarınıñ açılması – Geniçesk rayon memuriyeti azırlağan 2015-2016 senesi içün qırımtatarlarnıñ milliy anane ve medeniyetini inkişaf ettirmek ve qırımtatar tilinde tasil almaq aq-uquqlarını yerine ketirmek tedbirler planınıñ bir qısmıdır.
Geniçesk rayonınıñ memuriyet yolbaşçısınıñ muavini, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Gülnara Bekirovanıñ aytqanına köre, yañı oquv yılında bala bağçasında qırımtatar gruppasınıñ açılması – rayon içün eñ müim tedbirlerden biridir. Memurnıñ qayd etkenine köre, eskiden Novoalekseyevkada qırımtatar gruppası bar edi, amma soñra onı qapattılar.
Aqımdaki seneniñ sentâbr ayında bala bağçalarında qırımtatarlarnıñ ananeleri ve turmuşını aks etecek köşeçiklerniñ azırlanması beklenile. Bu işke Qırımtatar Milliy Meclisiniñ regional bölük temsilcileri, ana-babalar ve qasaba cemaatı celp etilecek.
Hatırlatamız, 2014 senesi mart 20-de Yuqarı Rada qırımtatarlarnı Ukrainanıñ tamır halqı olaraq tanıdı. 283 deputat bu qararğa qoltuttı.
Ukraina qırımtatarlarnıñ ve Ukrainanıñ bütün milliy azlıqlarınıñ etnik, medeniyet, til ve din hususiyetlerini saqlap qalmaq ve inkişaf ettirmek kefilini berdi.


text:
Aqmescit rayonı Molodöjnoye qasabasında bir 70 ev ışıqsız qaldı. Qırımnıñ Rusiye ükümeti saytında bildirilgeni kibi, bunıñ sebebi – transformatornıñ bozuluvıdır.
Umumen qasabanıñ 69 evi ışıqsız qaldı. Qırım Nazirler şurasınıñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, qazaiy brigada endi yolğa çıqtı, saat 21:00 qadar tamir işlerini bitirmek kerektir.
Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, cumaaqşamı qazadan sebep Aqmescit civarındaki Tavel ve Qarasuvbazar rayonı Üç Köz köyleriniñ sakinleri elektriksiz qaldı.
Rusiye akimiyeti dekabr 18 künü Aqşeyh rayonı Kereyit (Kommunarnoye) ve Taş Quyu (Ogorodnoye) köyleri ışıqsız qala bilecegini qayd etti, anda 9:00 – 16:00 saatleri eki stantsiyada tamir işleri yapılacaq.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.


text:
Aqmescitte, oktâbrniñ 14-nde qırımtatarlarğa qarşı yapılğan repressiyalarğa narazılıq bildirmek maqsadınen ötkerilgen bir kişilik piketlerniñ iştirakçileri, birinci maqam mahkemeleri tarafından özlerine dair 10 biñden 15 biñge qadar rublelik (4,7 biñden 7,1 biñge qadar hrivnalıq – QA) cöremelerni tayin etmek qararlarına qarşı kütleviy surette appelâtsiya şikâyetlerini berdiler.
Qırım.Aqiqat muhbiri, şikâyetlerni bermek içün 50-den ziyade qırımtatar faaliyetçileri keldi, dep bildire .
Aq-uquq qoruyıcısı Lutfiye Zudiyeva: «Appelâtsion mahkeme bu qararlarnı lâğu etmese, biz İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesine (İAAM) şikâyetler berecekmiz», – dedi.
Bir kişilik piketniñ iştirakçısı Lenur Kerimov, «(oktâbrniñ 14-ndeki – QA) aktsiyağa öz başıma çıqtım, evelden kimsenen kelişmedim», dep bildirdi.
Kerimov: «Ve kerek olsa, öz fikrimi ifade etmek içün bir daa çıqarım. Bizni qorquzacaq olalar, lâkin, fikrimce, bir şey yapıp olamazlar», – dedi.
Qırımda oktâbrniñ 14-nde, Rusiye tarafından ilhaq etilgen yarımadada telükesizlik hadimleriniñ qırımtatarlarğa, musulmanlarğa qarşı repressiyalarına narazılıq köstermek maqsadınen bir sıra bir kişilik piketler ötkerildi.
Dekabrniñ 18-nde, daa evel tintüvler ve tevqiflerge cevaben bir kişilik piketlerge çıqqan qırımtatarlarniñ işleri boyunca mahkeme oturışuvları ötkerildi. Olarğa qarşı, piket ötkerilmesiniñ tayin etilgen tertibini bozğanları içün (Rusiyeniñ Memuriy tertip bozuv aqqında kodeksi, madde 20.2, 5-nci qısım) memuriy protokollar tizildi.
Mahkeme oturışuvları, cümleden, Aqmescit, Canköy, Aluşta, Suvdağ ve bunıñ kibi de İçki, İslâm-Terek, Qarasuvbazar ve Qurman rayonlarında ötkerildi. İçki işler nazirliginiñ Qırım boyunca ekspertiza merkezi tarafından «piketler bir maqsat, bir niyet ve umumiy teşkil etilüv ile birleştirileler» şeklinde berilgen hulâsa, qabaatlav tarafınıñ esas delili olaraq qabul etilmekte.
Rusiye tarafından ilhaqından soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına alâqası bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette tintüvler yapıla.


text:
2015 senesi dekabr ayında rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri yanvarniñ 25-ndeilhaq etilgen Qırımnıñ Canköy şeeride tutulıp alınğan qırımtatar faali Enver Kroşnı elektrik aqım berip qıynağan ediler. Bu aqta Facebookta qırımlı advokat Emil Kurbedinov haber etmekte.
«Onı yalan yolunen politsiya bölügine kirsetkenler. Anda artıq FSB hadimleri bekley eken ve onı işbirlik yapmağa zorlağanlar. Enver olarnen işbirligi yapmaycağını añlağan soñ, yerli politsiya hadimlerine onı qıynamasını emir etkenler. Olar Enverniñ başına çuval keysetip, onı bir yerlerge alıp kirerek, qıynağanlar! Uzun vaqıt ve avesliknen qıynağanlar. Enver sağ qalıp, olıp keçkenler ikâye etken, şu cumleden KHV da. O, soñki künlergece barışıqsever küreşini devam etip, Qırımnıñ siyasiy ve ictimaiy ayatında faal iştirak etmekte! O, bir kişilik piketke de çıqqan edi!» – dep ikâye etti Kurbedinov Kroşnıñ keçmişi aqqında.
İmayeci qayd etkenine köre, Kroş çekiştirüvler aqqında halq ögünde ikâye etken soñ, qabaatlılarnı cezalamaq içün «rusiyeli küç idarelerinden iç birisi parmağını bile qıbırdatmağan edi».
«Ancaq söz internetteki ictimaiy ağlarda kimsege zarar ketirmeycek bir paylâşuv aqqında ketkende, küç idaresiniñ hadimleri internet qoruyıcısı ve ulu monitorlar sıfatında aman yetişip keleler!» – dep qayd ete Kurbedinıov.
Rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri yanvarniñ 25-nde saba ilhaq etilgen Qırımnıñ Canköy şeeri ve Seitler rayonında tintüvler ötkerdi.Ondan soñ, Canköy şeeriniñ sakini Enver Kroşnı şeer rayon politsiya bölügine, Seitler rayonı Seitler Vaqıf (Razlivı) köyünde tutulıp alınğan Ebazer İslâmovnı ise, Seitler rayonı politsiya bölügine alıp ketkenler.
Faaller haber etkenine köre, Kroşnıñ telefon, planşet ve noutbukını çekip alğanlar.
Rusiyeli küç idareleriniñ saytlarında tintüvnen alâqalı malümat yoq. Qırım.Aqiqat olıp keçkenlerniñ inceliklerini bilmege areket ete.
Qırım işğalinden soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma çoq inanmaylar. Bu aqta Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqatqa ayttı.
«Rusiyeni bu platformada iştirak etmege davet ettik. Ebet, 6 yıl devamında olarnıñ deve quşu yapqanlarını, Ukrainağa ve halqara uquqqa qarşı özüni tsinik yanaşqanını körip, Rusiyeniñ bu platformada iştirak etecegine pek az ümüt bar», – dedi Ceppar.
Onıñ aytqanına köre, bu platformanıñ vazifelerinden biri Qırımda olıp keçken adise-vaqialarnı taqip etmek olsa, Ukraina Tış işler nazirligi laf «Rusiyeniñ Qırımda yapqan cinayetleri aqqında ketkenini» añlay.
«Eminmiz, 2014 senesi Qırımda ve Donbasta olğanlar – Ekinci cian cenkinden soñ olğan dünya nizamınıñ bozuluvıdır. Tek Ukraina adaletniñ ğayrıdan tiklenmesini istemey. Bu ğarbiy memleketler içün bir test», – dep bildirdi Ceppar.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-inci sessiyasınıñ umumiy munaqaşalarında çıqışta bulundı. O, Qırımda insan aqları vaziyetine dair yañı qararğa qol tutmağa ve yarımadanı işğalden qurtaruv halqara Qırım platformasınıñ qurulışında iştirak etmege çağırdı.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, onıñ nazirliginde Volodımır Zelenskıy içün Qırımnı işğalden qurtaruv muzakereleri içün halqara platformasını quruv teklifi azır, dep bildirgen edi.
Bundan evel Külebanıñ qayd etkenine köre, Ukraina, Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasınıñ liderlerinden biri Poloniya olacaq, dek bekley. O, Qırımnı işğalden qurtaruv meselesi boyunca halqara meydançıq işinde Rusiyeni körmey, dep aytqan edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Resmiy Kiyev Rusiyeni qabul etmegen qırımtatar milliy areketiniñ bir qısmını resurslarnen temin etti. Bunı «Qırım Cumhuriyeti Devlet Şurasınıñ» reisi Vladimir Konstantinov Rusiye Federal Meclisi yanında qanun çıqarıcı Keñeş Prezidiumı ve Federatsiya Şurasınıñ Reisi yanında Mesleat Şurasınıñ toplaşuvında ayttı. Konstantinovnıñ çıqış metni «Devlet şurasınıñ» saytında derc etildi.
Konstantinovnıñ qayd etkenine köre, Qırım akimiyeti «eski ıncıtuvlar içün intiqam almaycaq».
Onıñ aytqanına köre, qırımtatarlarnıñ 50 fayızından ziyade Qırımdaki parlament saylavlarında iştirak etti. Konstantinovnıñ fikirince, bu netice qırımtatarlarnıñ cumhuriyetniñ Rusiye akimiyetine olğan itibarını köstere.
Malüm olğanı kibi, oktâbr 6-da qırımtatarlarnıñ milliy lideri, qırımtatar halqınıñ işleri boyunca Ukraina prezidentiniñ vekâletlisi Mustafa Cemilev onıñ halqına nisbeten işğal etilgen yarımadada repressiyalar quvetleştirilmesi aqqında bildirdi. Onıñ aytqanına köre, qırımtatar halqınıñ total sürgünlik telükesi bar.
Cemilevniñ qayd etkenine köre, Qırım işğalinden itibaren 18 insan ğayıp oldı, olardan çoqusı – qırımtatarlardır.


text:
AQŞ Senatınıñ Respublikalıq jäne Demokratiyalıq partiyalarmen baylanıs jönindegi komitet müşeleri Ukrainağa jıl sayın 300 million dollar köleminde äsk..
Japoniyadağı AQŞ qarulı küşteriniñ qolbasşısı bir kün bwrın Japoniyanıñ Qıtayğa qarsı narazılığına qoldau körsetti. Bwdan bwrın Japoniya Qıtay kemeler..
Bügin Qazaqstanda jäne külli älem mwsılmandarı üşin üş künge sozılatın Qwrban ayt merekesi bastaldı. Bwl arnayı qwrban şalınatın jäne qajılıqtıñ ayaqt..
Kreml' AQŞ memlekettik hatşısı Pompeonıñ AQŞ pen Reseydiñ Qıtayğa qarsı birlesip jwmıs jasauı turalı wsınısın qabıldamadı. Resey prezidenti Vladimir P..
«Ädebiet ardıñ isi» dep bosqa aytpasa kerek. Äleumettiñ jelide jariyalanğan Zäure Bataevanıñ «Abay jwmbağı: Qazaqstannıñ belgisiz wlı aqını» attı şağı..


text:
EURO 2020dä Törkiyä-İtaliya matçı
Awrupa Futbol Çempionatı 2020 Rimda bügen başlana
Awrupa Futbol Çempionatı 2020 Rimdağı Olimpiada Stadionında A törkemendäge Törkiyä-İtaliya matçı belän başlanaçaq.
Törkiyä taqımı EURO 2020neñ açılış qarşılawında Rim Olimpiada Stadionında Törkiyä waqıtı belän 22.00da İtaliya komandası belän uynayaçaq.
Törkiyäneñ Yäş’lär häm sport ministrı Mäxmät Muharrem Kasapoğlu da futbol matçın stadionda qarayaçaq.
Bäyläneşle xäbärlär
Tenor Safina Antaliyada konŝert quydı
Alessandro Safina 2 sägät’ barğan konŝertta yaratılğan cırların başqardı
Vaşingtonda "Törek Mirası ayı" uzaçaq
AQŞ başqalası Vaşington mêrı Muriel Bowser oktäbr’ ayın “Törek Mirası ayı” itep iğlan itte


text:
Mayıs 26-dan iyün 4-te qadar «Qırım reineleri» Oleg Sentsov, Aleksandr Kolçenko, Gennadiy Afanasyev ve Aleksey Çirniy ile birdemlik künleri başlana.
Cemaat faalleri lâqayt qalmağanlarnı bu künlerge qoşulmağa davet eteler.
«İstegeniñiz kibi iştirak ete bilesiñiz: lektsiya, muzakere, kino kösterüvleri, hayrie mezat, sergi, kontsert, master-klass, graffiti-reyd, miting, flashmob ya da «Qırım dörtligi» aqqında hatırlatacaq başqa bir tedbir», – dep bildire «Birdemlik komiteti» siyasiy mabuslarına yardım komiteti.
Ukraina vatandaşları Oleg Sentsov, Aleksandr Kolçenko, Gennadiy Afanasyev ve Aleksey Çirniyni Aqmescit şeerinde 2014 senesi mayıs ayında Rusiye Federal telükesizlik hızmeti yaqaladı. Olarnı Qırımnıñ Rus cemaatı ofis qapusı ve «Yekâne Rusiye» fırqasınıñ ofis pencerelerini ateşke bermesinen qabaatladılar. Bu areketler Rusiye taqiqatı tarafından «terrorizm» olaraq tanıldı.
Oleg Sentsovnı sert rejim tüzelme apishanesinde 20 yılğa qadar azatlıqtan marum ettiler, Aleksandr Kolçenko – 10 yıllıq sert rejimge, Gennadiy Afanasyev ve Alekset Çirniyni – 7 yıllıq sert rejimge.
Şimdi Sentsov Yakutiyada cezasını köre, Kolçenko – Çelabinsk vilâyetinde, Çirniy – Magadan vilâyetinde, Gennadiy Afanasyev añlaşılmağan sebeplerden Komi Cumhuriyetinden Moskva Lefortovo taqiq izolatorine «taqiq areketler içün» keçirildi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı, Qırımnıñ «erzaq qamaçavı»nıñ teşebbüsçilerinden biri Refat Çubarov dey ki, işbu aktsiya işğal etilgen Qırım meselesini ekinci-üçünci sıradan birinci sırağa qaytardı.
Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Şimdi deyler ki, Meclis ve qırımtatarlarnıñ sayesinde qamaçav umumukrain aktsiyasına çevirile ve Qırım meselesini ekinci-üçünci sıradan birinci sırağa qaytarmağa yardım ete. Bundan qırımtatarlar bu aktsiyadan soñ ola bilecek adımlarnıñ neticesinde başlanması mümkün olğan muzakere ketişatınıñ tam subyektleri ola. Açıqtan aytayım: ögümizde böyle bir maqsat da bar edi», – dey Meclis reisi.
Evel Çubarov Qırım qamaçavınıñ nevbetteki basamağı – Qırımğa elektrik energiyasınıñ berilmemesi olacağı aqqında bildirgen edi.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti böyle areketlerni takbih ete, amma yarımada sakinleri erzaq qamaçavınıñ aqibetlerini duymaz, dep tüşüne.