text: Belarusnıñ KGB başlığı Stepan Suxorenko, oppozitsiäne, köç belän xäkimiätne yawlap alırğa äzerlänüdä gäyepläde. Minskida matbuğat oçraşuında çığış yasağan Suxorenko, 19 martta prezident saylawları könne bulaçaq çualışlarnı äzerlänüdä Görcestan, Ukraina, Litva ilçelekläre wäkilläre dä qatnaşa dip belderde. ”Terrorçılıq aqtı” digän isem astında jinayät eşe quzğatılğan. Suxorenko süzlärenä qarağanda, uram çualışlarında qatnaşuçılarnı 8 yılğa törmädän başlap, ülem qararına qädär cäza kötäçäk. Soñğı könnärdä Belarusta oppozitsiädäge namzät Aleksandr Milinkeviç aktivistlarınnan 50gä yaqın keşe qulğa alınğan. Belarus xäkimiätläreneñ bu ğämällären AQŞ kisken tänqit itte. 19 martta ütäçäk prezident saylawlarında monitoringta qatnaşır öçen, comğa könne Rusiäneñ uñ köçlär partiäse wäkilläre Belarusqa cıyına. Alar bu säfärgä “Pravoe delo” gäziten korrespondenları bularaq baraçaq. Belarusnıñ Üzäk saylaw komitetı “Uñ köçlär partiäse” wäkillären çit il küzätüçeläre sıyfatında terkäwdän baş tartqan. Şundıy uq cawaplarnı Latviä, Litva, Görcestan häm Awroparlament wäkilläre dä alğan.


c: text/html

text: Reuters häm Frans Press mäğlümat agentlıqları Ğiraq başqalası çitendä ğısyançılar eşçelärne öylärenä alıp qaytqan avtobusqa ut açqan, dip xäbär itte. Kimendä 12 keşe häläk bulğan. Ğiraqtağı Al Qaida, uzğan atnada urlanğan ike Aljir diplomatın üteräçäklären belderde. Bu mäğlümat Yordanlı suğışçı abu Musab al-Zarqawi isemennän islamçılarnıñ internet säxifäsendä çıqtı, ämma räsmi çığanaqlarda raslanmadı. Aljir wäkilçelege başlığı Ali Belaroussi häm diplomat Azzedine Belkadi, uzğan pänceşämbe könne ğısyançılar tarafınnan urlanğan ide.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Açıq mikrofon: Soñğı tapqır nindi kitap satıp aldığız, uqıdığız?
3 mart xalıqara yazuçılar köne. Bu kön 1986 yıldan birle bilgeläp ütelä. Xalıqara cämäğätçelek yazuçılar könendä dönya yazuçılarınıñ üzara xezmättäşlege häm icat irege öçen çığış yasıylar. Yazuçılar tatarda da küp. Oyışmaları da bar. Tatarstan yazuçılar berlegendä genä dä 300 dän artıq yazuçı isäplänä. Döres, bu oyışmağa qarata tänqit süzläre dä yış yañğırıy. Mäsälän, İdel jurnalınıñ soñğı sanında, Qazan däwlät universitetı studentı Läysän Möğtäsimova, Yazuçılar berlegendä yäşlärneñ az buluı, yäşlär öçen ädäbi premiälär bulmawı kebek mä’sälälär kütärep şaqtıy zur yazma belän çığış yasadı. Yazuçılar berlege tatarlarda inde 70 yäşlek bulsa, qäläm iäläreneñ tağın ber oyışması bar, anısı, PEN-klub. Bu xalıqara oyışma. Häm şaqtıy tä'sirle sanala. Yazuçılar köne dä şuşı xalıqara oyışma cıyını buyınça 20 yıl buyı uzdırılıp kilenä. Rusiädä ike genä Pen üzäk bar, berse Mäsäküdä, urıs yazuçıların berläşterä, ikençese Qazanda. Nigezdä tatar yazuçıları anda. Xalıqara PEN üzäk qağidäläre, ber ildä ikedän artıq bülekçä bula almağanın raslıy. Tatar PEN-klubına bıyıl un yıl tula. Alar bu datanı közlegen bilgeläp ütärgä cıyınalar. Menä şulay itep, tatar yazuçıların ike oyışma berläşterä. Rusiä yazuçılar berlege berniçägä tarqalıp betkän çorda, Tatarstan Yazuçılar berlege dä, anıñ belän iñgä-iñ eşläwçe PEN üzäk tä icatçılar arasında tarqawlıqqa yul quymadı. Monısı niçawa. Läkin, qayber yazuçılar Sovet imperiäse çorında östäl tartmasında äsärlären saqlar öçen yazğannar. Nu bastırıp bulmağan. Xäzer räxim it, bastırıp ta bula. Läkin, tatar icatçılarınıñ äsärläre bu oçraqta şürleklär öçen yazıla dilär qayberäwlär. Öydäge şürleklär dä tügel, ä kibet kiştäläre öçen. Xalıq kitap uqudan bizde dilär. Bu çınlıqqa niqädär turı kilä. Azatlıqnıñ comğadağı Açıq mikrofon säxifäse şul xaqta.p>Kitap alğanım yuq. Gäzitlärne dä almıym. Waqıt yuq!
-Min kino ğına qarıym.
-Miña xäzer 54яшb, närsä uqıym inde min? Min luçşe yaratıp tatar tapşıruların, spektakl'lären qarıym.
-“Ädämnär” äsären uqıdım. Tik kem yazğanı ğına xäterdä tügel äle.
-“Kommersant”, ”Komsomolskaya pravda”, “Sport” kebek gäzitlärne daimi räweştä alıp yaratıp uqıym.
-Soñğı tapqır tatar äkiätlären uqıdım min. Balağa. Ä bolay kitap uqığanım yuq. Bik siräk kenä tatarça, rusça kitapların alam. Ä menä elek, yäş çaqta, bik küp uqı idem min.
-Meditsinağa qağılışlı kitaplarnı ğına uqıym. Min bit mäktäptä rusça uqıdım, şuña kürä miña tatarça uquı bik awır.
-Küptän tügel Aydar Xälimneñ kitabın alıp uqıdım. Äle menä Waxit İmamovnıqın alırğa cıyınıp yörim. Bu ike avtor da Çallınıqı. Şunı äytäsem kilä - nigäder soñğı waqıtlarda Qazan yazuçılarınıñ tatar kitapları bik kürenmi. Gäzitlär? Böten tatar gäzitlären yaratıp uqıym.
-“Veroniqa reşayıt umeret” digän kitapnı alıp uqıdım. “Aqtanış tañnarı” gäziten küptän tügel aldım.
-Kitaplarnı uqığanım yuq. Ä gäzitlärne daimi alam - “Argumentı i faktı”, “Watanım Tatarstan”, “İzvestiä” häm başqalar.
Al'bina ZäynullaRäfis Cämdixan


text:
Neşet Çelebi - Zeynebim
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Zeynebim
Etiketler : Neşet Çelebi - Zeynebim türkü indir, Neşet Çelebi - Zeynebim türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Zeynebim mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Zeynebim türküsü, Zeynebim sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Zeynebim bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Beyaz Giyme Toz Olur
Neşet Çelebi - Yorma Beni Dünya
Neşet Çelebi - İki Dağın Arasında
Neşet Çelebi - Kaşlarını Eğdirirsin
Neşet Çelebi - Erciyes ten Kar İstersin


text:
“İdel” jurnalınıñ 5 sanı turında Näcibä Safina söyli.
Çirattağı şimbä matbuğat küzätüendä bez sezne “İdel” jurnalınıñ 5 sanı belän tanıştırırbız. “İdel” jurnalı qaysıber sannarın maxsus ber temağa bağışlap bastıra. 5 sanın ul Şayan san dip atasa, bu, 5 sanın alar ber keşene dä bitaraf qaldırmağan fälsäfi töşençä – mäxäbbät temasına bağışlağan. “Mäxäbbät ul üze iske närsä, läkin härber yöräk anı yañarta” digän äytem astında İdel jurnalınıñ bitlärendä urın alğan yazmalar turında sezgä yazuçı, şağirä Näcibä Safina söyli. Räxim itegez. Jurnalnıñ tışlığına töşerelgän ğaşiqlar ayaq astına “Mäxäbbät- qoyaşlı sağış, Mäxäbbät-tatlı ğazap”-digän süzlär tügelgän. Fotorässam Röstäm Möxämmätcanovnıñ bu eşe “İlahi mizgel”dip atalırğa xaqlı. Ä jurnalnı açu belän mäxäbbät där'yasına çumasıñ. Ber sulıştan uqıysıñ da uqıysıñ. Bu yulı “İdelneñ” avtorları:Gabdulla Tuqay, Ğabdraxman Utız İmäni, Ğadel Qutuy, Xäsän Tufan, Sacidä Söläymanova, Fänis Yarullin, Lena Şağircan, Robert Äxmätcan, Rädif Ğataş, Rqail Zäydulla, Zölfät, Rawil Fäyzullin, Raşat Nizami, Nais Ğämbär, Zäki Zäynullin, Tufan Miñnullin,Näbirä Ğıymatdinova, Marsel' Ğäliev, Elmira Şäfiğullina, Firdäwes Ähliä häm tağı da distälärçä jurnalist-xäbärçe, student yäşlär häm ölkän avtorlar. Jurnal üzeneñ bu sanında mäxäbbät beleme turında Ruziä Safiullina äñgämäsendä psixolog, fälsäfäçe, medik fikerlären bäyän itä. Mäxäbbättän iserep , iserek xälenä kergän Taqtaş ta, mäxäbbättän üz –üzen häm söygäne Şihab Äxmärovnıñ bertuğan señlese Zäynäbne dä atıp ütergän qazax şağire Birniäz mäxäbbäte dä häm dönyağa şır ayıq küz belän qarap, millätenä bu nisbättän dä üz süzen citkerergä omtıluçı yazuçı Tufan Miñnullin yazması da bar. Ul “Tatarnıñ äxlaqi kodeksı” nindi bulğan, bulırğa tieşlege xaqında küpqırlı fiker yörtä.(yazmadan özek):“Mäxäbbät! Serle häm tatlı süz. Anıñ ni ikänen äle beräwneñ dä äytep birä alğanı yuq. Çönki ul – yögänsez xis. .... Mäxäbbät utında yanu räxätter dä, ämma ul utnıñ zur yanğınğa äwerelep, yandırıp üterüe dä ixtimal.” Näcibä Safina: Mäxäbbät - cimeşe belän matur, mäğnäle.Ä ul –ğailä qoru, näselne däwam itü digän süz. Ä näsel däwam itü tatarda bik zur qarşılıqlar belän bara.Tufan Miñnullin bu xaqta menä närsä dip yaza: “Başqa millät belän quşılu tatarnıñ çirenä äylände. Monda mäxäbbätneñ qatnaşı bik az, talımsızlıq qına bar. Bigräk tä yegetlärebezne bütän millät qızları bik ciñel “urlıylar”. Kiäwsez qalğan tatar qızları, yalğız qalmas öçen, bik ük telämäsälär dä, bütän millättän ir ezlärgä mäcbür bulalar.(özek tämam).Ä bu tatarnıñ äxlaq kodeksına qarşı ğämäl. Forsattan faydalanıp şundıy şiğerem belän süzemne yomğaqlamaqçı bulam: Öç törle teoriä bar ber mäxäbbät xaqında, Yuq- digäne yuğaltuçı, bar- digäne söyüçe
Söyü ülde, söyü kitte, häm söyü yuq tağın da,
Ülde- digän üterüçe, kitte- digän quuçı,
Söyü bulğan, bar, bulaçaq! - aksioma boları,
Söyügä süz tiderälär, citälmägäç, buyları.
Öç törle teoriä bar ber mäxäbbät xaqında,
Yuq- digäne yuğaltuçı, bar- digäne söyüçe


text:
Saylawaldı kampaniäse Äfğanstanda bügen başlandı. 18nçe sintäber könne 6 meñgä yaqın namzät 249 urınlıq parlamentnıñ t.bän palatası häm 34 provinsiä şurası äğzalığı öçen köräşäçäk. Här nämzätkä televidenie häm radioda waqıt bireläçäk.
Saylawnı oyıştıruçılar, ildä däwam itkän köç qullanuğa qaramastan, kampaniä häm tawış birügä zur ömetlär bağlıy.
Human Rights Watch oyışması, nämzätlär arasında bulğan 600gä yaqın xatın-qıznı höcümnär, Taliban häm cirle xärbi yulbaşçılardan bulğan yanawlar wä kisätülärdän yaqlarğa kiräk, dip belderde.


text:
Berdän Yevropa Berlege konstitutsiäse proektın tikşerü öçen İtaliä başqalası Rimda uzğan cıyınnan qaytqaç Polşa tışqı eşlär ministrı Vladimezh Tsimoşeviç, berlektäge 25 ilneñ küpçelege yaña konstitutsiädä dä – çiratlaşıp kilgän prezident möddäten yaqlıy, dip belderde. Rimda tikşerelgän yaña konstitutsiä ölgesendä- ber genä prezidentnı bilgeläw turında süz bara. Xäzerge waqıtta isä Yevropa Berlegeneñ här däwläte 6şar ay prezident bula ala. Kiçä açılğan cıyında, konstitutsiä mäs'äläsendä fiker ayırmalıqlarınıñ küp buluı açıqlandı. Läkin Germaniä kanslerı Gerhard Şröder-bik küp fiker alışular uñay näticägä kitermiäçäk, dip belderde, "Älbättä, söyläşergä häm kiñäşläşergä kiräk, läkin bulğan kileşülärgä qarşı çığuçılar tağın da yaxşıraq täqdim yasarğa tieş bula, busı inde awırraq. Kemneñ dä bulsa bu cıyında qabul itelgän qararlarğa qarşı çığarğa teläge bulsa-qısqa waqıt eçendä tağın böten täqdimnärne bergä cıyarğa mömkin bulırmı-anısı bilgesez" dide Şröder.
Yevropa Berlege ministrları konstitutsiä ölgese turında fiker alışqanda Rim uramnarında globalläşügä qarşı uram cıyınnarı uzdı. İtaliä politsiäsenä protestlarnı taratu öçen yäşländerü gazı häm rezin tayaqlar qullanırğa turı kilgän dip xäbär itelä.


text:
Saqlanu ministrı Yerji Şmaydjiniski Pol'şanıñ 30-nçı iyündä xakimiät ğiraqlılarğa tapşırılğannan soñ Ğiraqta qalu-qalmawı Ğiraqnıñ bilgeläp quyılğan yaña xökümäte qararına häm qabul itelergä mömkin BMO rezolütsiäsenä bäyle bulaçaq dide.
Bügen Bulğarstan saqlanu ministrlığı räsmiläre qayber bulğar xärbiläre Ğiraqtan ilgä qaytarunı sorasa da Bulğarstan Ğiraqtağı xärbi yöklämälären ütäwne däwam itäçäk dide.
Bügen Ukraina prezidentı Leonid Kuçma Ukraina üz ğäskärlären Ğiraqta axır çikkä qädär totaçaq häm Ukraina xärbiläre Ğiraqtan qaçmıyaçaq dip äytte.
Bügen Daniä dä Ğiraqtağı ğäskärläreneñ möddäten ozaytu mömkinlegen belderde.


text:
Cengiz Dağcı
Cengiz Dağcı (1920 mart 9, Gurzuf – 2011 sentâbr 22, London) belli qırımtatar yazıcısı.
Tercimeial[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Cengiz Dağcı 1920 senesi martnıñ 9-ında Yalta civarındaki Gurzuf köyünde doğdı. Babasınıñ adı Emirüsein, anasınıñ adı Fatma. Babası o yıllarda Gurzufta berberlik yapa edi. 1923 senesine qadar Emirüsein Dağcınıñ qorantası Gurzufta Demirlibağça maallesinde yaşadı. 1922 senesi Qızıltaşta ev qurmağa başladılar. 1923–1925 senelerinde evleri qurulıp bitkenge qadar Qızıltaşta Cengizniñ emcesi Osman Dağcınıñ evinde yaşadılar.
1931 senesiniñ başında Cengizniñ babası Emirüsein Dağcını yaqalaylar. Onı bir qaç ay apishanede “duşman sıfatında” tutalar ve serbest bıraqalar. Emirüsein Qızıltaşqa bir daa qaytmay, Aqmescitte qala, berberhanelerden birinde berberlik yapa.
Cengiz Dağcı başlanğıç mektepni 1931 senesi Qızıltaşta bitire. 1932 senesiniñ baarinde babası Cengizni yanına çağırtıp ala. Oğlannı Aqmescitteki 12-nci nümüne mektebiniñ 5-inci “B” sınfına alalar. Cengiz 1936 senesinden oquvını 13-ünci nümüneviy orta mektepte devam ettire. Bu yılları Qırımda iqtisadiy vaziyet tüzelip başlay. Dağcılarnıñ qorantası biraz ayaqqa turğan soñ, niayet qavuşalar, Cengizniñ Qızıltaşta qalğan anası, Tevide, Ayşe, Timur ve Halit qardaşları Aqmescitke köçip keleler.
Cengiz Dağcı 1937 senesi orta mektepni bitirgen soñ, Qırım pedagogika institutınıñ tarih fakultetine oqumağa kire.
1939-da Ekinci Cian cenki başlana ve 1940 senesiniñ dekabr 22-sinde orduğa çağırıla. 1941 senesi avgust ayınıñ ekinci yarısında Dağcınıñ vzvodu alman ve sovet ordularınıñ qarşılıqlı ateşi arasında qala. Cengiz Dağcı ağır yaralanıp esir tüşe. Cenkniñ soñlarına taba Cengiz Dağcı Varşavada Regina ile tanışıp, 1945 senesiniñ iyün ayında evlene.
1946 senesi Cengiz ve Regina Londonğa kelip, mında yerleşeler. Cengiz Dağcınıñ qızı Arzı bar. 1998 senesi Regina hanım vefat etti. Cengiz Dağcı bundan soñ da Londondaki evinde yaşadı. 2011 senesiniñ sentâbr 22 künü Londonda vefat etti.
Edebiy yaratıcılıq[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Cengiz Dağcı edebiyatqa bir şair olaraq kirip kele. Onıñ ilk şiirleri 1936 senesi gençlik içün neşir etilgen mecmuada derc oluna. 1936 senesi şu mecmuada onıñ “Qış” ve “Qartanay ve eçkisi” serlevalı şiirleri çıqa.
Londonda Dağcı elindeki qalemine can bağışlamağa tırışa ve 1947–1948 senelerinde rus tilinde “Büyük yalan” serlevalı üç perdelik pyesa yaza. 1958 senesiniñ başlarında pyesanı türk tiline tercime etip, “Varlıq” neşriyatına yollay. Lâkin pyesa şay da dünya yüzü körmey.
1949-da öz evi ve loqantasına saip olğan soñ, eline qalem almağa imkân taptı, yazıcılığını biraz bolca devam ettirdi. Ve, 1956 senesi “Arqadaşım Maqsud” serlevalı qırq saifelik bir ikâye yaza. İkâyeniñ qaralamasını Türkiyege “Varlıq” neşriyatına yollay. Lâkin neşriyat ikâye daa biraz uzatılsa derc oluna bilir, dep oña cevap yaza. “Arqadaşım Maqsud” şay da basılmay qala. 1956 senesi Dağcı “Varlıq” neşriyatına “Qorqunç yıllar” romanınıñ qaralamasını yollay. Aynı şu senesi roman ayrı kitap olaraq dünya yüzü köre. Bundan soñ bir sıra roman neşir olundı.
Kitapları[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Korkunç Yıllar (1956)
- Yurdunu Kaybeden Adam (1957)
- Onlar da İnsandı (1958)
- O Topraklar Bizimdi (1966)
- Dönüş (1968)
- Genç Temuçin (1969)
- Ölüm ve Korku Günleri (1970)
- Badem Dalına Asılı Bebekler (1972)
- Üşüyen Sokak (1972)
- Anneme Mektuplar (1988)
- Yoldaşlar (1992)
- Biz Beraber Geçtik Bu Yolu (1996)
- Bay Markus Burton`un Köpeği (1998)
- Bay John Marple`ın Son Yolculuğu (1998)
- Hatıraları: Yansılar (4 cilt, 1990-1993)
- Ben ve İçimdeki Ben (1994)
- Hatıralarda Cengiz Dağcı (1998)


text:
Makedoniä slavannarı ildäge albannarğa kiñräk xoquqlar birügä qarşı çığa
Üzendä şaqtıy ğına alban yäşägän Makedoniädä ictimaği-säyäsi wäzğiat yänä kierenkelänü yağında. Bu atna anda meñlägän keşeneñ başqaladağı parlament binası qarşında cıyılıp, ilneñ alban töbäklärenä kiñräk möstäqillek birüne küzdä totqan qanunğa qarşı cıyın ütkärüe belän başlandı. Yevropa Berlege yardämendä äzerlängän şuşı qanun Makedoniäneñ eçke büleneşen milli çiklärgä qarap üzgärtä, ämma ildäge slavannar moña kisken qarşı. Alar, üzgäreşlär ilneñ tarqaluına kiterä ala dip şürli.
Audio
Cıyında qatnaşuçılar yaña çaralar täqdim itkän xökümät citäkçelären ilne bülgäläwdä häm satuda ğäepli. Alar fikerençä, xakimiat xalıq fikeren bötenläy isäpkä almıy häm üz plannarın parlament aşa şıpırt qına ütkärergä teli. Oppozitsiädäge partiälärneñ citäkçelärennän berse Nikola Gruevski cıyında qatnaşuçılarnı, Makedoniäne bülgäläw tırışlıqlarına yuq dip äytergä öndi.
Audio, Nikola Gruevski
"Alar, yäğni xökümättägelär, xalıq belän uyınnar uynamasqa tieş. Bez bügen biregä xökümät ğämälgä quyarğa tırışqan territorial'' büleneşkä yuq dip äytergä cıyıldıq" di Nikola Gruevski. İldä albannar yäşägän rayonnarnı ereländerü planın Makedoniäneñ liberal partiäse äğzası Stojan Andov ta tänqitli häm ...
Audio, Stojan Andov
"Mondıy eşlär parlament tarafınnan xäl itelä almıy, bu barı tik xalıq tarafınnan ğına eşlänä" dip belderä. Oppozitsiä xäzer şuşı mäs''äläne xäl itü öçen referendum ütkärüne alğa sörä häm bu eşne başlap cibärü öçen kiräk bulğan 150 meñ imzanıñ yaqınça 100 meñe inde tuplandı di. Londonda urnaşqan Suğış häm Solıx çorı xäbärläwe İnstitutınıñ xezmätkäre Ana Petruçeva, xökümät uram cıyınında yañğırağan taläplärgä birelmäs kebek, ämma ildä bu mäs''älädä referendum ütkärü niäte belän çığu wäzğiatne üzgärtä häm bu yänä totrıqsızlıqqa kiteräçäk dip belderä.
Audio, Ana Petruçeva
"Ägär dä oppozitsiä imzalarnı kiräkle sanda cıya ikän, xökümät monı inkär itä almayaçaq häm referendum ütkärergä tieş bulaçaq, bu isä östämä şik wä milli kierenkelek tudıraçaq" di Londondağı belgeç. Petruşeva süzlärenä qarağanda, makedonnar referendum ütkärgän oçraqta, näq şunı uq üzläre yäşägän töbäklärdä albannar da oyıştıraçaq häm bu yaña nizaqqa ğına kiterä ala. Skopjedağı cıyın älegä tınıç qına ütsä dä, ilneñ qayber töbäklärendä inde politsiä belän bäreleşlär dä bulıp aldı.
Kärim Kamal


text:
Gruziä citäkçese Mixael Saakaşvili AQŞlarında säfärdä. Kiçä Aqyortta jurnalistlar belän oçraşqan G.Bush häm M.Saakaşvili berbersenä yuğarı bäyä birep xezmättäşlek turında ğına söyläde. Xättä G.Bush rus xärbiläre ildän çığıp kitsen digän Gruzineñ küptänge taläben dä yaqlap çıqtı. V.Putin moñı işette mikän ?
Kiçä Aqyortta G.Bush, Saakaşvilinı prezidentlıqqa kitergän ''gäl inqilabın'' maqtap süzgä başladı. Saakaşvili ike il arasındağı xezmättäşlekneñ tirän buluın häm Gruziäneñ AQŞnıñ dusı häm berektäşe buluı belän ğorurlanuın belderde. Gruziä citäkçese (audio) bezneñ xezmättäşlek wä duslıq iminlek häm , iqtisadi mäsälälärdä genä tügel, ä in alda urtaqlaşqan bäyälärebez tora dip äytte.
Jurnalistlarnıñ Rusiäneñ Görcestannan xärbilären çığarırğa riza buluı turındağı 1999nçe yılğı İstanbul kileşüe xaqındağı sorawına ,Amerika citäkçese mondıy cawap qaytardı(audio)
Bez Rusiä xökümäte İstanbulda alğan yöklämäsen ütär dip kötäbez. İstanbul kileşüendä Rusiä bu bazalardan çığaçaq dip bik açıq äytelgän.Bez bu mäsälädä Gruziä citäkçese şulayuq Rusiä prezidentı belän eşlärgä däwam itäçäkbez.
G,Bush Saakaşvili prezident bularaq berençe säfären Mäskäwgä yasadı ,ike il arasındağı mönäsäbätlärneñ yaxşı däwam itüen garantiäläw öçen bik uñay häm aqıllı adım dip äytte.
Saakaşvili bu temağa dewam itep(audio)
Bez Rusiä belän mönäsäbätlärne yaxşırtu öçen nıq eşlibez. Min Mäskäwdä prezident Putin belän qızıqlı söyläşü ütkärdem.Rusiä bezneñ ışanıçlı partnörıbız bulırğa häm elemtälärebz nığırğa tieş dip uylıym dide.
Şulay ike citäkçe jurnalistlar aldında berbersen maqtap, yaqlap utırdı.Saakaşvilinıñ AQŞlarına yaqın mönäsäbätlär urnaştıru , iqtisadi yardäm alu öçen barğanı ber kemgä dä ser tügel. Anıñ belderüenä kürä kongres 2004nçe yılda Gruziägä 200million dollarlıq yardäm biräçäk, aprel ıynda başlanaçaq häm 5 yıl däwam itäçäk programma , amerika stilında 5meñ keşedän torğan brigada buldırunı küzdä tota. Sakaşvilinıñ yoldız statusı küpme däwam itär , bilgesez.George Waşington Universitetı säyäsi fännär profesorı James Golgeier ike citäkçeneñ oçraşuı turında , bälkim dä Bush ta Saakaşvili dä süzlären diqqätleräk saylarğa tieş ide dip äytte. Goldgeier qaraşınça Rusiä çittän yasalğan basımğa tiskäre reaksiä kürsätä, bälkim Bushnıñ İstanbul kileşüenä işarä itüen basım dip qabul itär, (audio) basım formasın xäterlätä,minemçä diplomatik konteksta Bush süzläre qabul itelerlek , ultimatum tele tügel Ämma profesor, Putin Bushnıñ süzlären Saakaşvilinıñ Gruziä belän Amerika şuluq bäyälärne urtaqlaşa digän konteksta tiskäre itep täfsilli ala dip äytä. Ul bolay dip añlattı: könbatışnıñ, ruslar könbatış bäyälären urtaqlaşmıy, ruslar 21nçe ğasırnıñ töp politik sotsial ağımı çitendä qalğan digän işarälärenä ruslarnıñ açuı çığa. Ägär dä Putin Saakaşvili Amerika häm Rusiä bäyäläre arasına çik quya dip täfsilläsä , ul çaqta di Goldgeier Gruziä citäkçesenä sonğı urıs ğäskärieneñ ildän çığıp kitüen ozaq waqıt kötergä turı kiläçäk.
Jurnalistlar belän oçraşu waqıtnda Saakaşvili G.Bushqa ütkän yılda protestlar waqıtndaGruziäne yaqlawına räxmät belderde. (audio)
İnqilap minem häm böten buuınnıñ in ğorulanğan mizgel ide Bez demokratiä, xalıqnıñ saylarğa xoququ bar digän köräştä AQŞ tarafınnan yaqlanğan öçen ğorurlanabız..Waşington berençe bulıp yardämgä kilde häm bez moñı ber qayçan da onıtmıyaçaqbız.
Bush Gruziä Şevernadzene qansız räweştä çigenergä künderüe belän kürşelärenä ürnäk buldı dip äytte. Şulay Saakaşvili öydä dä AQŞta da bik popular. Ul Hopkins Universitetındağı çığışında tizlektä küp eşlär başqarırğa tieşlegen añlattı. Min birelgän tawışlarnıñ 96.7% belän saylandım.Bu minem öçen bik zur problema çönki minem popularlığım monnan da arta almıy kimi genä ala , berdänber soraw nindi tizlektä dip äytte görce citäkçese.
färidä xämit,praga


text:
Törkiälä asılğan wäkillek yaña etärges birerme?
Audio (Rafael Baydäülätov)
Başqortostan xökümäte menän İstanbul wiläyäte arahındağı xeźmättäşlek turahındağı kileşeüźe Rafael Baydäülätov menän gubernator Müämär Göllär imzalağan. İstanbul wiläyäte gubernatorı bıl dokument sawźa-iqtisadi, fänni-texnik, mäźäni bäyläneştärźe üstereygä, törlö konferensiälar, kürgäźmälär oyoştorgan mäldä mäğlümätttär menän almaşıuźı tiźlätergä bulışlıq itäsäk ti.
Audio (Müämär Göllär)
Diplomattar kileşeüźeñ xalıqara iqtisadi bäyläneştär normaların isäpkä alıp äźerläneüen bildäläy. Räsäyźeñ Törkiäläge tulı xoquqlı häm ğäźättän tış ilsehe Petr Stegniy äyteüensä, ike ildeñ köslö töbäktäre arahında xeźmättäşlekte kiñäyteü Räsäy häm Törkiä ösön dä otoşlo bulırğa teyeş.
Audio (Petr Stegniy)
Törkiäneñ sänäğät häm sawźa ministrlığınıñ bäläkäy, urta eşqıuarlıqtı üstereü idarahı menän Başqortostandıñ iqtisadi üseş häm sänäğät ministrlığı arahında iqtisadi bäyläneştärźe üstereü turahındağı kileşeü säfär barışında qul quyılğan ikense dokument. Bıl dokument Başqortostanda eşqıuarlıq üseşen qırqa üźgärtep unıñ töp yünäleştären bildälärgä teyeş. Yünäleştärźe bildälägändä motlaq Törkiä täjribähe isäpkä alınasaq. Törkiälä wäkillek asıu Başqortostanğa Yaqın könsığış häm Urta diiñgeź buyındağı ildär menän yañı bäyläneştär urınlaştırırğa la źur mömkinlektär asa. Wäkil Qaşnaubey Miziev bıl yähättän Respublika şirqättärenä bar yaqlap ta yarźam itergä wäğäźä birźe.
Audio (Qaşnaubey Miziev)
Tiźźän Törkiäneñ Migros häm Anadolu grup kompaniäları Başqortostanda gipermarkert töźöyäsäk, Amstar hıra yeteştereü şirqäten zamansa qoramaldar menän yıhazlandırasaq.


text:
E-stonia: Estonnar dönyada berençe bulıp İnternet aşa saylawlar ütkärä
Bu atnada Estoniädä Parlament saylawları. Ğädäti saylawlar dier ideñ, ägär ber üzençälege bulmasa. Eş şunda ki, estonnar üz tawışların öylärennän çıqmıyça birä alaçaq. Dönyada berençe bulıp bu Baltik ile üz watandaşlarına İnternet aşa tawış birü mömkinlege tudırdı.
Estoniädä xalıqnıñ küpçelege bank xisapların, toraq çığımnarın, salım tüläw eşlären İnternet aşa başqara. İnternetka kerü mömkinlege här urında bar - zur şähärlärdä dä, awıllarda da. Xökümät utırışları inde küptän qäğäzsez ütä.
İlne texnologiä ölkäsendä iñ aldınğı itü xökümätneñ küptänge strategiäse bulıp tora. Bu strategiäne alğa sörüçelär öçen ilneñ atamasındağı "E" xärefe "elektron" digänne añlata.
Şuña kürä, näq menä Estonnarnıñ saylawlarnı berençe bulıp İnternet aşa ütkärüe – tabiği küreneş.
"Estoniädä saylawlarda qatnaşu däräcäse bik yuğarı tügel. Ä menä elektron xezmät kürsätü däräcäse yuğarı. Keşelär İnternetnı köndälek tormışta qullana. Şuña kürä, Ni öçen äle saylawlarnı da İnternet aşa ütkärmäskä, digän soraw tudı. Parlament äye bu mömkin digän qarar çığardı, häm bez anı ütkäräbez" di Estoniäneñ saylaw komissiäse wäkile Epp Maaten.
Bu sistem berençe tapqır 2005 yılda cirle saylawlarda sınaldı. Yewropa Şurası aña yuğarı bäyä birde. Xäzer menä il-küläm saylawlarda qullanıla.
Tärtibe bik ğadi. Här Estonnıñ şäxsi tanıqlığı bar. Aña sanaqta uqıla torğan mikro-çip urnaştırılğan.
Tawış birü öçen fäqät cirle räsmilärdän PİN yağni şäxsi san alırğa kiräk. Şunnan soñ tanıqlıq uqıy torğan caylanmanı sanaqqa totaştırasıñ da, wäs-säläm, sin watandaş wazifañnı ütärgä, tawış birergä äzer.
Epp Maaten süzlärençä, bu caylanma 6-8 euro tora. Läkin ägär öyeñdä sanağıñ, İnternetıñ yuq ikän, tanıqlığıñnı alıp berär cämäğät urınına barıp tawış birä alasıñ.
"İnternet xäzer här cirdä. Tanıqlıq uqıy torğan caylanma da bulsa, tawışnı här qayda birep bula – öydä, eş urınında, kitapxanädä. Andıy mömkinlek tudırğan banklar da bar. Qayda teliseñ, şunda tawış biräseñ" di Epp Maaten.
Älbättä, tawışların elekkeçä, qäläm belän qäğäzgä sızıp birergä teläwçelär, ğädättägeçä, saylaw urınnarına bara ala. Alar yäkşämbe 4 Mart könne açıq bulaçaq. 2005 yıl cirle saylawlardağı şikelle küp kenä estonnar şulay eşlär dä.
Ämmä Epp Maaten süzlärençä, İnternet, bigräk tä, yıraq töbäklärdä yäşägän keşel öçen, östämä mömkinlek bulıp tora. Alar salqın köndä qaydır barıp yörmiçä, öylärennän tawış birä ala.
"Uzğan saylawlarda utrawlarda yäşägän küp kenä keşelär İnternet aşa tawış birde. Dimäk, alar öçen bu uñaylıraq bulğan. Älbättä andıylarnıñ iñ kübe başqala Tallinnda, läkin anda ğına tügel, başqa töbäklärdä dä bar. Yağni, bu Tallinn ğına fenomenı tügel" di Epp Maaten.
Älegä Estoniä il-küläm saylawlarnı İnternet aşa ütkärä torğan berdän-ber il bulıp tora.
Şveitsariädä qayber kantonnarda cirle referendumnarda tawışnı İnternet aşa birep bula.
Bu sistem Yewropanıñ tağın berniçä ilendä sınaldı. Estoniä ürnägen xäzer dönyanıñ başqa illäre dä iğtibar belän küzätäçäk.
Ali Ğilmi


text:
Jane üzäge: Mäskäw Tatarstan häm Başqortostanğa qarata nindi säysät ütkärä?
Britaniädä urnaşqan, Jane Fänni tikşerenü üzägeneñ İslamnı oyränü bülege, Rusiä Federal Üzägeneñ Tatarstan häm Başqortostanğa qarata, nindi säyäsät ütkärüe turında ber yazma äzerlgän. Anda mäsälän, köçle xakimiät tözügä qaramastan , Vladimir Putin idäräse, Başqostostan häm Tatarstanğa gädäti bulmağan däräcädä möstäqillek burä, dip yazılğan.
Tatarstan häm Başqorstannıñ tarixı, Kremlneñ, alarğa küpmeder däräcädä möstäqillek birüen añlata ala. 9nçe ğasırdan alıp 15nçegä qädär , şuşı ike respulikada mongol imperiäsenä buysınğan möselam citäkçe idär itkän. Alar, 16nçe ğasırdan, alıp Mäskäwneñ kontrolle astında bulğan. Patşa cirle citäkçegä kürpmeder möstäqillek birgän häm islam dinenen totarğa röxsät itkän, dip yazılğan Jane fänni üzäge mäqäläsendä.
Stalin waqıtında, Sovet xakimiätläre tatar teleneñ qullanışın kimette. 2nçe donya suğışı waqıtında häm annan soñ, Mäskäw töbäkneñ energiä baylıqların üsterügä köç quydı. Sovetlar berlege tarqalğannan soñ, ike respublika, küpmeder möstäqilekkä iä buldı.
Respublikalarnıñ tarixı, şulay uq, nigä alarda Tönyaq Kavkazdağı kebek islamçı separatizmnıñ bulmawın, añlata ala. İdel buyı möselammanrı köçle säyäsi citäkçlär tarasfınnan idärä itelägän, Kavkazda isä klannar idärä itä. Tatarstan häm Başqortostannı ayruçı tağın ber kürsätkeç, ul - tabiği baylıqlar. Rusiäneñ neft citeşterü kälämeneñ dürtän ber öleşe İdel-Ural töbägedä urnaşqan şuşı töbäklärgä turı kilä. Rusiäneñ barlıq 10,2 milliard tonnalıq neft yatmalarınıñ, 800-900 million tonnası Tatarstanda, dip isäplänä. Respublikada xäzer 30 million tonna tiräse neft tabıla.
Başqortostan isä, Rusiädä iñ küp neft citeşterüçe töbäklär arasında, Tatarstan häm Tömännän soñ, 3nçe urında tora. İñ möhim timer yullar, hawa yulları, neft häm gaz ütkärgeçläre dä barısı da şuşı ike respublika aşa üzä.
Putin idäräse ütkärgän säysätneñ asılı - Tatarstan häm Başqostanğa üzeneñ täesirlegen saqlawğa yul açu. Kreml mili häm dini separatizmga qarşı kompaniä başlap cibärde, berençe çiratta bu Çeçnägä qağıla, ämma bar Rusiägä dä. Kübesençä möselman bulğan respublikalarnıñ başlaqları Şäymiev häm Rähimov, idärä itelä torğan häm tolerant möselman xalqı bulğan respublikalarnıñ citäkçeläre räweşendä Mäskäwdän taşlamalar alu yulların ezli. Şäymiev häm Rähimov, Tatarstan häm Başqortostan islam fundamentalizmın awızlıqlawlda töp rölne uynyı dip, bu töbäklär östenlekle şartlarğa xoquqlı, dip bez üzebezdä Tönyaq Kavkazdağı tösle suğışnı buldırmıy qaldıq dip belderä.
Bikä Timerova


text:
Mäxmüt Ğaläwneñ 120 yıllığı uñayınnan kiçä
Ğ.Tuqay muzeyenda berniçä yıl däwamında “Tuqay häm anıñ zamandaşları” iseme astında törle çaralar , muzıkal' ädäbi kiçälär ütkärelep kilä. Şundıy muzıkal'-ädäbi kiçä bu pänceşämbedä tatar ädäbiätendä tarixi roman janrına nigez saluçılarnıñ berse- yazuçı, jurnalist, publitsist , dramaturg, tärcemäçe Mäxmüt Ğaläwneñ 120 yıllığına bağışlanğan ide. Muzeyda şulay uq Mäxmüt Ğaläwneñ äsärlärennän kürgäzmä dä urnaştırılğan. Kiçädä Mäxmüt Ğaläwneñ icatın öyränüçe - filologiä fännäre doktorı Flürä Ğanieva, ütä dä ütemle itep mohacirlar cırın başqarğan cırçı Gölzada Safiullina da, bar ide.
Moñarçı Mäxmüt Ğaläwneñ iseme kiñ cämäğätçelekkä tanılmağan ide. Tik soñğı yıllarda ğına anıñ äsärläre xalıq arasında tanıla başladı.
Mäsälän, 20 yıllar axırında yazılğan “Qanlı tamğalar” dip atalğan epopeyasına kergän “Bolğançıq yıllar” häm “Mohacirlär” äsärläre . Bu kitaplarnıñ eçtälege tatar xalqınıñ zur ber çorındağı tarixi tormışın eçenä alğan. Ğ.Tuqay muzeyında barğan kiçädä “ Mäxmüt Ğaläw ul proletar yazuçı tügel”,- dide anıñ icatın öyränüçe - filologiä fännäre doktorı Flürä Ğanieva. Yazuçınıñ yegermençe yıllarda yazılğan oçerklarında , xikäyälärendä dä, ildä barğan sotsial' üzgäreşlärne kürsätelä. Anıñ yazğan äsärläreneñ yazmışları da şuña bik faciğäle bulğan dide ğalimä.
Kiçädä Qamal teatrı artistları tarafınnan Bolğançıq yıllar häm Mohacirlar romannarınnan özeklär uqıldı. Yazuçınıñ G Tuqay belän tanış buluı, şağirneñ Ğaläwne “Märcän” dip yörtüe turında , G Tuqay xaqında M. Ğaläwneñ dä istäleklären uqırğa mömkin buluı turında söyläde kiçädä muzey citäkçese Rämis Äymät.
Çarada Mohacirlar yaratıp cırlağan “Sibelä çäçäk” “Sayra sanduğaç”, “Çäçäklär cıyam bolında” “Közge açı cillärdä” cırları başqarıldı. Alarnı Ğolnaz Fazılcanova häm Gölzada Safiullina cırladılar.
Kiçädä şulay uq ul yıllardağı din, äxlaq, tel, millät problemalarınıñ bügenge köndä dä közgedäge kebek çağıluı turında Zäki Zäynullin çığış yasadı. Kiçädä Mäxmüt Ğaläwneñ tormış yulı häm icatı turında küp mäglümat birelde.
Mäxmüt Ğaläwneñ 1886 yılnıñ 23 noyäberendä Tatarstannıñ Arça rayonı Taşkiçü awılında möğallim ğailäsendä tuğan. Ul ätise mädräsäsendä belem ala. 1904 yılda ul Ästerxanğa kitä , anda ul möğallim bulıp eşli. Bu yıllarda ul tatar yäşläre xäräkätendä aktiv qatnaşa. Baquda häm Ästerxanda çığa torğan gäzetalarda felyetonnarın , mäqälälären bastıra. 1907 yılnıñ Ästerxanda çığa başlağan satirik “Tup” jurnalın oyıştıruçılarnıñ berse bula. Älege çorda ul revolyutsion xäräkättä qatnaşa, militsiä küzätüe astında tora. Şunnan anıñ tormışı Orenburg yaqlarında Kärimov-Xösäenovlar şirkäteneñ tipografiäsendä başlana. Ul xäref cıyuçı häm korrektor bulıp eşkä kerä. Annan inde ul 1914 yılda üze “Belek” isemendäge keçkenä üz näşriäten aça.1918 yılğa qädär anda citäkçelek itä. “Qarmaq” jurnalında satirik yazmalar bastıra .
Bu yıllarda ul Tolstoynıñ “Xaci Murat ” povesten, Puşkinnıñ “Buran”xikäyäsen, Lermontovnıñ şiğerlären tärcemä itä.
20 yıllarda zamannıñ aktual' mäsä'älärenä qarağan “Kükele säğät ”Küpneñ berse” “Töyennär ”İskedän qalğan miras”xikäyälären yaza . Şulay uq “Salam torxannar” “Pugaç yawı”p'yesaların icat itä. Tarixi temalar ölkäsendä eşläwçe avtor bularaq, ädipneñ “Pugaçev yawı” äsäre ayırım iğtibarğa layıq.
Şunnan soñ ul tarixi romannar ayazırğa kereşä . Qanlı tamğalar epopeyasın ul dürt kitapta yazarğa uylıy. “İl tınıç çaqta” dip isemlängän berençe kitap 1877 yılda açlıq waqiğaların üz eçenä ala. İkençe kitap 1897eлдa xalıq sanın alu waqiğasına bäyle räweştä quzğalğan krästiäyän çualışları, bölgenlekkä töşkän tatar awılı krästiännäreneñ bäxet ezläp, patşa xökümäte ezärlekläwennän qaçıp Törkiägä küçep kitüläre häm andağı qarşılıqlı yazmışları turında söylänä. Älege kitaplarda avtor tarafınnan tatar xalqınıñ tarixi qatlamnarı birelä. Bu roman Ğ.Tuqaynıñ “Kitmibez” şiğerenä awazdaş.
Öçençe häm dürtençe kitapların avtor yazarğa ölgermi qala. Berençe häm ikençe kitapları rus telenä tärcemä itelep, basılıp çığa . Mäxmüt Ğaläw 1937 yılda qulğa alına, 1938 yılnıñ 12 noyäberendä atıp üterelä.
Üze belän bergä şäxsi arxivı, basılmağan äsärläreneñ qulyazmaları da yuğala. Şuña kürä anıñ kitapların barı tik ruçsadan tärcemä itep kenä bastırıp bula.
Mälikä Basıyr


text:
Beslan faciğäse – açı yazmışlı Kavkaz tänendä yaña yara (tarixi küzätü)
İke atna elek Beslan mäktäbendä bulğan faciğä dönya iğtibarın yänä Kavkazğa, andağı totrıqsızlıqqa yünältte. Bu faciğä Çeçnyada barğan suğışnı ğına iskärtep qalmadı, Kavkaz xalıqları arasındağı kierenkelekne dä açıp saldı. Ä bu xalıqlar arasındağı qarşılıqlar distä yıllar, xättä ğasırlardan kilä. Bügen sezgä şuşı töbäkneñ açı yazmışı turında maxsus yazma täqdim itäbez.
Audio (Bzarov)
"Bez, osetinnar, monı kimsetü dip sanıybız. Oçraqlı xäl tügel bu. Bez Kavkaznıñ üzägendä. 15 yıl buyına xalqıbıznı berläşterü öçen köräşäbez. Başta Könyaq Osetiäne tezländerü tırışlıqları, xäzer menä Tönyaq Osetiädä faciğä. Bu osetinnarğa qarşı ğämällär. Bu faciğä bezgä wazğiätne añlarğa, berläşergä yärdäm itergä tieş."
1 Sintäberdä çeçen suğışçıları belän bäyle dip şiklänelgän qorallı törkem Tönyaq Osetiäneñ Beslan qalasında mäktäpne basıp aldı. Totıqlar faciğäse 330dan artıq keşeneñ üleme belän tämamlandı, alarnıñ kübese balalar ide. Rusiä räsmiläreneñ, totıq aluçılar arasında inguşlar bar digän berençe belderüläre töbäktä yaña millät-ara bäreleş qabına ala digän borçular tudırdı. Beslan faciğäsennän soñ ni genä bulmasın, ul Kavkaznıñ açı tarixına inde qara säxifä bulıp kerep qalaçaq.
50dän artıq teldä söyläşkän xalıqlar öçen tuğan yort bulğan Kavkaznıñ, uzğan ğasırnıñ 20nçe yıllarında bolşeviklar kilgänçe dä, köç qullanular, çualışlarğa bay tarixı bar ide. Greklar, rimlılar, vizantlar, xacarlar, mongollar, farsılar, selcuklar, ğäräplär, ğosmanlılar Kavkazda ber-ber artlı xakimlek itep, bu töbäktä tel, millät, din törlelege qaldırdı. 18 ğasırda anda urıslar kilde häm üzläre belän tağı da kübräk konflktlar alıp kilde. Tanılğan Kavkaz belgeçe, Londonda çığa torğan fänni jurnal möxörrire Marie Bennigsen-Broxup fikerençä, urıslarnıñ kilüe borılış noqtası buldı:
Audio (Marie Bennigsen-Broxup)
"Tarixi küzlektän qarağanda, 18 ğasır axırında, Yekaterina patşalığı çorında, Şäix Mansur citäklägän baş kütärü kiläçäk täräqqiätne bilgelägän berençe töp waqiğa buldı. Şäix Mansur çäçän ide häm näq menä anıñ qulı astında Tönyaq Kavkaznıñ möselman xalıqları berläşep Rusiä köçlärenä qarşı berençe uñışqa ireşte. Şul waqıtta uq Gruziä töreklärdän saqlanıp Rusiägä quşıldı. Şulay itep, möselman häm pravoslav xalıqlar arsında berençe tapqır büleneş barlıqqa kilde." Şäix Mansurnıñ baş kütärüe 18 ğasır axırında bastırıldı, üze ul Schlusselburg nığıtmasına sörelde.
5 distä yıldan yaña kütäreleşne İmam Şamil iseme belän mäglüm, çığışı belän Dağıstannan bulğan Sufi mullası oyıştırdı. Şamil töbäktä zur köç tupladı, Rusiägä anı ciñü öçen çirek ğasır waqıt kiräk buldı. Tönyaq Kavkazda küplär öçen Şamil äle dä ilbasarlarğa qarşı toru bilgese bulıp qala. Çeçen separatisları öçen anıñ mirası bügen dä isän. Çeçen komandirı Basaevqa Şamil iseme Dağıstan mullası istälegenä birelgän digän xäbärlär bar. Üzen ul imam toqımınnan bulğan çeçen suğışçısı dip sanıy. Urıslarnıñ kübese öçen Basaev terrorçı. Tönyaq Kavkazda isä qayberäwlär öçen ul bäysezlek öçen köräş bilgese.
1994neñ dikäberendä ul çaqtağı Rusiä prezidentı Boris Yeltsin üzbilgelängän Çeçnyanı buysındıru öçen anda ğäskär kertte. Berniçä xärbi uñışsızlıq kiçergännän soñ Kreml 1996da solıx kileşüe tözergä rizalaştı. Ämmä 3 yıldan yaña suğış qabındı. İke Çeçen suğışı distälägän meñ keşeneñ, şul isäptän tınıç xalıqnıñ ğömeren özde. Rusiäneñ xäzerge prezidentı Vladimir Putinnıñ wäğdälärenä qaramastan, bäreleşlärneñ yaqın arada betäsenä işarälär yuq.
Äytergä kiräk, separatist xäräkätlär Tönyaq häm Könyaq Kavkazda Çeçnya bäyselek iğlan itkänçe ük başlanıp kitte. 1988neñ Yünendä küpçelege ärmännärdän torğan Tawlı Qarabax Äzerbaycannan ayırılıp çığıp, Yerevan belän Baqı arasında suğışqa säbäp buldı. 90nçı yıllar başında Gruziädä millätçe Zviad Gamsaxurdiä idarä itkändä Abxaziä belän Könyaq Osetiä bäysezlek iğlan itte. Qayber analitiklar, Sovet ciätkçeläre döres säyäsät alıp barğan bulsa, bu konfliktlarnı buldırmıy qalıp bulır ide digän fikerdä. Xäzer dä Gruziädäge separatist xäräkätlär öçen alar Rusiäne ğäyepli. Kavkazdağı totrıqsızlıqnıñ säbäbe itep yış qına andağı milli häm dini törlelek kiterelä. Ämmä Chicago universitetı ğalime, Gruziä belgeçe Ronald Suny fikerençä, bu üze genä säbäp bula almıy.
Audio (Ronald Suny)
"Kavkazda millätçelek, xakimiät, cir öçen köräş - barısı bergä ürelgän. Här töbäkkä nindider ber millät däğwa itä, anı üz watanı itep sanıy. Şul uq waqıtta bu cirne başqa ber xalıq kontrol itergä teli. Millät, säyäsät, cir tiräsendä köçle köräş barlıqqa kilä."
Säyäsät, bigräk tä sovet çorında, bu töbäktä zur rol uynağan. İosif Stalin üzeneñ "bülgälä wä xakimlek it" säyäsäten alğa sörep, zamanında ber urtaq xalıqnıñ törkemnäre sanalğan adıgey, kabarda, çerkeslar arasında yasalma büleneş tudırğan. Ä inde ikençe dänya suğışı waqıtnda tulı xalıqlarnı Nazi belän xezmättäşlek itüdä ğäyepläp, sörgengä quğan.
1943-44 yıllarda çeçennar, inguşlar, balkarlar, qalmıqlar, mäsxät törekläre köçläp Üzäk Aziä dalalarına cibärelä. Sörgengä quudan tış Stalin töbäkneñ administrativ çiklären üzgärtä. Çeçen-inguş avtonom respublikası yuqqa çığarıla. Anıñ ber öleşe Tönyaq Osetiägä quşıla, mileklär satıla. Distä yıllardan soñ üz cirlärenä qaytqan inguşlarnıñ üz mileklären taläp itüwe 1992dä osetinnar belän qorallı bäreleşkä säbäp bula.
Bennigsen-Broxup süzlärençä, Stalin ber xalıqnı qaldırıp, ikençesen sörep alarnı ber-bersenä qotırtqan.
Audio (Marie Bennigsen-Broxup)
"Kabarda-Balkarda, mäsälän, kabarda belän balkarlar arasında büleneş bar. Kabardalar üzlären balkarlardan östenräk sanıy, çönki sörelmägän bulğannar. Çerkes belän karaçaylarda şul uq xäl. Xättä Dağıstanda bu küreneş bar: çeçennar yaman xalıq, yuq isä sörelmägän bulırlar ide diyüçelär bar. Bu süzlärne bügen dä işetep bula."
Xäzerge Çeçnya-Rusiä konfliktı töbäktä yaña büleneşlär tudırdı. 1994tä suğış başlanğannan soñ Tönyaq Kavkazğa Rusiä xärbilärenä qarşı suğışu öçen Yaqın Könçığış, Äfğanstannan radikal Salafi ruxaniları kilde. Xäzer alarnıñ kübese töbäktän kitkän sanala, läkin yäşlärgä yoğıntı qaldırıp kitkän. Parijda urnaşqan Säyäsi tikşerenülär institutında Kavkaz tarixı belgeçe Tornike Gordadze fikerençä, radikal İslamğa töbäktä taralırğa iqtisadi häm sotsial awırlıqlar yärdäm itkän. Şulay da, anıñ süzlärençä bu törkemnär marginal bulıp qala, häm ğädättä klannarğa nigezlängän cämğiätlärgä qurqınıç tudırmıy:
Audio (Tornike Gordadze)
"Wahabiçılıq yä Salafiçılıq dip yörtelgän säyäsi islam azçılıq xäräkäte bulıp qala. Anıñ bar Tönyaq Kavkazğa taralırday köçe yuq. Älbättä suğış barğan däwerdä radikal xislär köçäyä. Läkin bügenge köndä monı xalıqnıñ küpçelege qabul itkän töp ideologiä dip äytep bulmıy."
Asılda şul uq säyäsi köräş totrıqlılıqqa kübräk yanıy kebek. Dağıstan citätkçese Magomedali Magomedov Konstitutsiäne bozıp tağın ber möddätkä urınında qalu niäten belderde. Konstitutsiädä 4 ere milli törkemneñ çiratlap idarä itüe qaralğan. Abxaziädä bulaçaq prezident saylawlarında Rusiä taraflı separatislar belän bäysezlek tarafdarlarınıñ bäreleşüe ixtimal. Tbilisi da separatist töbäklär östennän kotrolgä omtılırğa mömkin. Qısqası, älegä Kavkazda totrıqlılıq urnaşuğa ömetelär bik yuq. Bennigsen-Broxup süzlärençä, ber-ber artlı ike Çeçen suğışınıñ töbäkkä yoğıntısı qotıçqıç buldı:
Audio (Marie Bennigsen-Broxup)
"1996 yılda solıx äle mömkin ide. Läkin xäzer wazğiät Äfğanstanda şikelle. 10 yıl bertuqtatwsız diärlek suğış bara. Çeçennarnıñ tulı ber buını suğıştan başqa närsä belmi. Monıñ näticäläre yaman bulaçaq, xättä Rusiä İlyas Axmadovnıñ Çeçnyada xalıqara tınıçlıq saqlaw köçlären urnaştıru planına rizalıq birsä dä. Suğıştan başqa berni belmägän buın üsterep, yaxşığa ömetlänep bulmıy."
Ali Gilmi


text:
Tatarstan Beslanğa 3 KamAZ maşinası, 2 NefAZ avtobusı cibärde
Comğa könne Qazannan Beslanğa gumanitar yärdäm kitte. Qazan milli mädäni üzäge yanında irtänge säğät unda Osetiägä gumanitar yärdäm kolonnasın ozatu tantanası uzdı. Anda xökümät wäkilläre, din ähelläre, respublikanıñ törle milli-mädäni oyışmaları wäkilläre qatnaştı häm Beslan xalqına teläktäşlek belderep çığışlar yasadı. Tatarstannan comğa künne kitep, 2 meñ km yul ütäse gumanitar yärdäm kolonnasın respublikanıñ Ğädättäntış xällär ministrlığı xezmätkärläre alıp bara. Alalar arasında sentäber başında faciğä bulğan Beslannıñ berençe mäktäbeneñ elekkege uquçısı, xäzerge köndä Qazanda, şuşı ministrlıqta eşläwçe İgor’ Subbotin da bar. Tatarstanlılar Tönyaq Osetiädäge faciğägä taruçılarğa öç yanğın sünderü torğan KamAZ maşinası, ike NefAZ avtobusı, respublika şirkätlärendä citeşterelgän kiem-salım, öske kiem, darular, azıq-tölek – pränek, täm-tom, çäk-çäk – barısı 400 meñnän artıq sumğa äyberlär cibärde. Aña qädär Tatarstannan Beslanğa aşığıç yärdäm maşinası kitkän ide. Annan tış, respublika xalqı, törle oyışmalar Beslan xalqına yärdäm yözennän şaqtıy ğına aqça da cıydı. Küp kenä şirkät, oyışmalar xezmätkärläreneñ ber könlek eş xaqı, şaqtıy ğına keşelärneñ iğänä aqçalarınnan 17 million sumnan artıq aqça cıyğan. Boları bik äybät anısı, läkin menä Rubin futbol komandasınıñ Şinnik uyınçıları belän matçına kilüçe, xätta bilet aluçı bulmadı diärlek. Gärçä, älege uyınnan kergän bar aqçanı Beslan xalqına cibäreläçäk dip şaqtıy ğına reklamalansa da.
Tatarstanda Belarus’ respublikası räsmi delegatsiäseneñ vizitı däwam itä. 16 sentäber kiçendä Qazanğa Belarus’nıñ premyer-ministrı Sergey Sidorskiy citäkçelegendä respublikanıñ xökümät wäkilläre kilde. Comğa könne alar başqala belän tanıştı, ikeyaqlı xezmättäşlekne üsterü xaqında söyläşülär alıp bardı. Tatarstan belän Belarus’ neft’ häm nefteximiä, traktorlar tözü, trolleybuslar citeşterü ölkäsendä tığızraq aralaşırğa niätli. Qazan belän Minski şähärläre dä xezmättäşlek turındağı kileşüne imzaladı. Sergey Sidorskiy citäkçelegendäge delegatsiä şulay uq Alabuğa, Çallı şähärlärendä bulaçaq. Qazanda bu könnärdä tabiplar cıyılışları uza. 16 sentäberdä başqalada morfologlarnıñ VII xalıqara kongressı uzsa, comğa könne monda embriolog häm gistologlarnıñ V bötenrusiä qorıltayı eşli başladı. Älege märtäbäle cıyılışlarnıñ Qazanda uzuın belgeçlär Tatarstanda meditsina fäneneñ şaqtıy alğa kitkänlege belän añlatalar. Xäyer, bezdä meditsina tarmağında ğına tügel, xärbi belem birü ölkäsendä dä täcribä şaqtıy. 17 sentäber könne Qazanda Suvorov uçilisçası üzeneñ 60 yıllıq yubileyın bilgeläp ütte. Soñğı yıllarda xärbi xezmätneñ abruyı kimesä dä, älege uqu yortında belem alırğa teläwçelärneñ sanı şaqtıy. Xäyer, Suvorov uçilisçasın betergäç, xärbi genä bulırğa dimägän. Mäsälän, bu uqu yortınıñ tämamlawçı arasında ğalimnär, uqıtuçılar, xätta din ähelläre dä bar. Şularnıñ berse Qazan uçilisçasına yubiley uñayınnan Qazan izge ana ikonasın büläk itte.
Gölnaz İlgizär


text:
Ügi tatar gimnaziäse
4 mayda Ufa şähäre xakimiäte çirattağı tapqır tatar biznesmennarı isäbenä tözelüçe tatar gimnaziäsen cimertü öçen Ufanıñ Mäcit Ğafuri isemendäge park zonasındağı gimnaziä kompleksı yanına awır cimerü texnikaları kitertte. Xäyer, formal''-yuridik küzlektän qarağanda gimnaziä binası yanına texnikanı arbitraj mäxkamäse pristavları kiterde. Ämma, eçkersez, “bez protokolov” söyläşkändä, şul uq pristavlar xakimiätlärneñ bu mäs’älädä bertuqtawsız basım yasawları, aşıqtıruları turında äytälär.
4 mayda cimerü texnikaları gimnaziä binası yanına kilgänçe, tatar milli oyışmaları citäkçeläre, idärä äğzaları binağa baru yullarına transparantlar totıp bastılar. Tatar gimnaziäsen cimertmäw ştabı başlığı professor Mäcit Xucin häm Bötendönya tatar Kongressı başqarma komitetı äğzası, Başqortstan tatarları milli-mädäni moxtäriäte citäkçese, älege binanı tatar balalarına büläk itep birüçe Ramil Bignov türälär belän söyläşülär alıp barğanda binanı saqlawçı tatarlar Ğabdulla Tuqaynıñ ülemsez “Tuğan tel”yen cırlıy başladılar. Qayandır garmun tartuçılar da kilep çıqtı. Türälär tatarlarnıñ çigenmäyäçägen, taralmayaçağın añlağaç, alar cimerü maşinaların bina yanınnan alıp kittelär. Şulay itep, 20 million sum aqça salınğan tatar gimnaziäse binası älegä cimerelmiçä qaldı. Ozaqqamı? Monısı inde tatarlarnıñ berdämlegenä, ruxi nıqlığına da bäyle. Bu uñaydan Çıñğız xannıñ ber ğibrätle süzlären iskä alırğa bula: “Şähär stenalarınıñ nıqlığı – anı saqlap suğışuçılarnıñ nıqlığına tigez”, - digän ul. Älbättä, bu oçraqta süz ber Ufa yäisä Başqortstan tatarlarınıñ ruxi nıqlığı turında ğına barmıydır. Ramil Bignov äytüençä, ägär bu mäs’älädä ciñeläbez ikän – bu tatarnıñ ciñelüe bulaçaq.
Kärim Yawış, Ufa


text: Praga. Yevropanıñ küp kenä illärendä bügen, qitğanı natsilardan azat itep suğışnıñ tämamlanuına 60 yıl tuluğa bağışlanğan tantanalar uzdı. Mäskäwdä ğäskärilär häm suğış veterannarı qatnaşında uram yöreşe ütte, töp tantana isä Rusiä başqalasında irtägä kötelä, anda distälägän illärneñ yuğarı citäkçeläre qatnaşaçaq. Alar arasında bügen Mäskäwgä kilgän Latviä häm Pol'şa prezidentları da bar. İskä alu çaraları Germaniä häm Austriädä dä uzdı. German parlamentı bundestagta bu uñaydan maxsus utırış ütkärelde, anda prezident Horst Kohler çığış yasadı. Austriäneñ Linz şähäre yanındağı Mauthausen konslagerenda bar Yevropadan kilgän balalar suğış waqıtında anda yuq itelgän qorbannar ruxına 100 meñ şäm qabızdı. Parisda Fransiä prezidentı Bilgesez ğäskäri qaberenä çäçäk taqıyaları saldı.


text:
Gäzitlärdä törle cinayätlär turında yazmalar işäya bara. Ölkäneñ Çardaqlı rayonında Eçke eşlär idaräse beryulı 4 urında xoquq saqlaw buyınça kiñäşmälär uzdırdı. İdarä başlığı general Luqin üze Awıl xucalığı akademiäse urnaşqan Uçxoz qasabasındağı kiñäşmäne alıp bardı. General, akademiä rektorı ğozere buyınça, biredä militsiä sağın köçäytergä kürsätmä birde. Läkin monıñ belän genä tärtip urnaştıruğa ömetlänü qıyın, çönki yäş buınnıñ äxlaqi xaläte tübän. Ä här kemgä berär militsioner bäyläp quyıp bulmıy inde. Militsiä xezmätkärläreneñ üz äxlağı da aqsaw oçraqları bulğanda – bigräk tä.
Mäsäläneñ tamırı – mäktäp sistemasınıñ cinayätçel urıslaştıru säyäsätendä. Ğomer baqıyınnan birle bala ğailä, äbi-babay tä'sire astında tärbiälängän. Bu izge wazifa “detsad” dip atalğan “saqlıq kamerasına” tapşırıldı. Töp wazifası itep tamırsız, dinsez, telsez urıs patriotı yasawnı quyğan mäktäp sisteması äxlaqsız düñgäläk qawemen ürçette. Äle şundıy “belem häm tärbiäse” öçen tırışıp-tırışıp ata-analardan aqça suıra. Lenin babay uqığan 1-gimnaziä citäkçelege östennän prokuraturağa häm Mäğärif idaräsenä şiqayät cibärelgän. Täräzä pärdäläre, televizor alu häm başqa şundıy ixtıäclar öçen här berençe sıynıfqa kerüçe bala öçen 5әp meñ rubl' aqça taläp itälär ikän.
Bu gimnaziä Böek Leninnı da bik ük döres tärbiälämägän küräseñ: yaratmağan ul tuğan bişegen. Ber riwayät şundıy fikergä nigez birä sıman. 1918-yılda Sovet Xökümäte başlığı Ul'yanov-Leninğa anıñ watanı Semberdä qotoçqıç cir şuışuı turında xäbär itälär. İl'iç isä: “pusqay spolzaet, parşiwıy bıl gorodişko”, digän imeş. Monısı xaqmı-naxaqmı – äytüe qıyın. Ä menä xaq: şul gimnaziäne tämamlap, Qazanğa uqırğa kitkännän soñ, Volodya Ul'yanov berwaqıtta da üzeneñ isemen yörtäçäk şähärgä ayak basmağan.
Ayrat İbarhim, Sember


text:
Litva, 9 ay elek eşbaşına kilgän prezident Roland Paksas qatnaşqan cancal belän selkenä.Parlamentnıñ mäxsus komissiäse äzerlägän xisapta , Paksas häm anıñ ofisınıñ oyışqan cinayätçelek belän bağlanışı bar, bu elemtälär milli iminlekkä qurqınıç tudıra dip däğwä itelä.. Parlament impiçmintkä äzerlängändä ,Prezident ğäyepläwlärne kire qağıp,urınınnan çigenmiäçägen belderä.
İke märtäbä premier bulıp torğan , ğıynuar ayında prezident itep saylanğan eleke pilot Roland Paksasnıñ politik kariärası bik kisken töşä başladı. Berençe bulıp iminlek köçläreneñ xisabında , Paksas ştabınıñ oyışqan cinayätçelek belän bağlanışı bar, anıñ ofisınnan yäşren informatsiä sarqıp çığa dip yazılğan ide.Parlament mäxsus komissiä oyıştırıp , mäsäläne tikşerä başladı .Komissiä bu elemtälär anıñ pozitsiäsen zäğifäläte häm ilneñ iminlegenä qurqınıç tudıra digän näticägä kilde.Parlament kiçä komisiä xisabın raslap, Paksas impicmentına yul açtı. Prezident Roland Paksas kiçä (audio)
Min här waqıtta da Litva häm litvalılarnıñ mänfäğätlären yaqladım häm yaqlayaçaqmım.Beräw dä mine bu suqmaqtan kitergä mäcbür itä almi.
Paksas üzen säyäsi ubırlı qarçıq awınıñ qorbanı buluın äytep,parlament komisiäse ber genä mäqsat quya- mine urınımnan çitlätü dide. Üktäber ayında Litva iminlek köçläreneñ xisabı mätbuğatqa bilgele bulğaç ,cancal qabındı. Anda Paksas häm anıñ milli iminlek mäsäläsendäge kiñäşçeseneñ xalıqara cinayätçe törkemnär belän elemtäse bar dip äytelgän ide.Paksasnı finans yağınnan yaqlağan rus eşmäqäre Juriyus Borisovas Sudan belän legal bulmağan qoral säwdäsenä qatnaşqan. Ul ğına citmägän Paksas, Russiä küzläw idaräse belän elemtädä tora dip şiklänelgän Almax PR şirkätneñ täsire astında qararlar birä digän xabärlär taraldı. Ul häm yardämçeläre yäşren mäğlümät tapşırğan. Menä bu xisap basılğannan soñ , yomğaq bik tizlektä sütelep, tıñlawlar başlatıldı. Soraw alınğan Paksas yardämçeläreneñ qayberläre urınınnan çigende. Paksastan, anıñ saylaw kampaniäsen töp finansiläwçe Borisovas soraw aldı. Bu atnada prezidentnıñ çigenüen taläp itüçe protest cıyınnarı artıp kitkändä , komisiä üz xisabın iğlan itte. Komissiä citäkçese Sakalas kiçä bolay dide(audio)
komissiä,prezident çit il köçläreneñ täsirendä torğan möddätçe milli iminlekkä qurqınıç bar digän näticägä kilde .
Premier Algidras Brazauskas prezidentnı impiçmentnı kötmi çigenergä çaqırdı.Deputatlar 36imza cıştırıp, impicment protsesın başlatmaqçı. Parlament şaxitlärne tıñlayaçaq ä soñraq tawış biräçäk, 141 urınlı parlamentta Paksasqa impiçment quyıp , çitlätü öçen 85 tawış kiräk.Paksas östennän ğadel protesess ütkäreläçäkme? Bu sorawğa Litva Tışqı Mönäsäbätlär İnstitutı direktorı Raimundas Lopata mondıy cawap birä(audio)
İmpiçment prosedurası turında farazlaw mömkin tügel. Onıtmasqa kiräk ul qatmarlı vä ozaqqa suzılğan prosedura bulaçaq , ozın möddät eçendä belenmägän şartlar kilep tua ala , belenmägän faktlar politik uyında qullanıla ala.
Xäzer konservativ partiä belän citäklägän eleke premier Kubilius bu cancalnı AQŞta prezidet Nixonnıñ Watergate skandalına oşata.Kubilius süzlärençä(audio) krizistan elek Litva bigräk tä bıyılda bik tiz üskän iqtisadı säbäple Yevropa häm Dönya mätbuğatında Baltyq yulbarısı dip atala ide ,xäzer isä dönya mätbuğatında ul prezident skandalı säbäple telgä alına .Bu noqtadan qarağanda il imicine bik zur zarar bulıp tora.
Ämma Kubilius eşneñ uñay yağı da bar dip äytep(audio)
Litvanıñ parlamentta açıq häm ütä kürenmäle prosedura aşa krizisqa demokratik xäl çarası tabuı , Litva demokratiäseneñ ölgergänen häm Litvanıñ, başqa demokratik illärdä dä qayçaqta bulğan andıy krizislarnı xäl qılırğa äzer buluın kürsätä.
Eşlär şuna barıp citkäç bälkim dä premier Brazauskas äytmeşle ilneñ abruyına zarar kitermes öçen prezidentnıñ çigenüe xäyerleräkter.
färidä xämit,praga


text:
Pekin – Qıtay xaqimiäte, xökümät binasına bombalı höcüm oyıştıruda ğayeplängän 9 tibetle budist ruxniyenneñ qulğa alınıun belderde. Däwlät XinHua xäbär agentlığı belderüençä, höcüm Tibetneñ Gyanbe rayonında oyışıtırılğan ikän. Läkin xäbärdä bu waqıyğanın ni öçen üz waqıtında xäbär itelmäwe yäisä höcümneñ ziyanı turında ber nindi añlatma birelme.
Tibettä 10. martta Qıtay xaqimiätenä qarşı tınıç ğına başlanğan protsest çaraları sonınnañ Qıtay iminlek köçläre häm protestçelär arasında çualışğa äylände.


text:
“Berdäm Rusiä” aldağı saylawlarda üz yazmışı öçen borçıla başladı
Berniçä atna elek, näk Rusiä köne bäyrämendä, uñ säyäsätçelär, “Berdäm rusiä” firqäsenä qarşı miting oyıştırğannar ide. Bu çarada qatnaşqan ber säyäsät belgeçe, ul waqıtta bolay digän ide.
Rusiägä aq atqa atlanıp kerergä teläwçe, böten oppozitsion liderlar berläşmilär ikän alar “Berdäm Rusiäne” ciñä almayaçaqlar. Älege tema “Berdäm Rusiäneñ” Tatarstan bülege säyäsi şurasınıñ sişämbe uzğan utırışında da töp mä’sälägä äylände. Monda Respublikanıñ däwlät şurası särkätibe Valentina Lipucina östäl artına cıyılğannarnı borçuğa saldı. Biredä ul Mäskäwdä 6-7 iyün könnärendä firqäneñ Bötenrossiä seminarıyndı qaralğan mä’sälälärne söyläde. Anıñ çığışınıñ töp fikere şunda: “Bar köçlärne tuplap oppozitsiä säyäsi köçlärenä qarşı toru, häm aldağı saylawlarda respublikada 73 % tawış cıyu.” Saylawlar waqıtında Berdäm Rusiägä qurqırğa nigez barmı bu turıda däwlät şurası räise urınbasarı Rimma Ratnikova bolay dide.
Cıyılışta bu süz buldı, “Berdäm Rusiägä” qarşı barlıq oppozitsiädä torğan firqälär dä berläşep çıyşgarlar dip. Bu ğap – ğadi xäl, böten dönyada şulay, böten illärdä şulay ul, çönki “Berdäm Rusiä” bügen vlas'tä. Çınnan da vlast'tä torğan firqäne tänqitläw bügen ciñel. Häm räxättä, bernindi cawaplılıq kiräkmi monda. İnde mart ayında başqa regionnarda uzğan saylawlarğa kilsäk, anda törle pıçraq, şapşaq texnologiälär dip äytik, başqa firqälär tarafınnan qullanılğan. Bez andıy tübänlekkä töşergä cıyınmıybız, bezneñ keşe sanı küp, Tatarstan buyınça 122 meñ keşe. Bazarlarğa xalıqnı cıyarğa kiräk tügel, xalıq anda üz eşe belän, üze kilä digändäy. Läkin problemaları bulğannar belän anda söyläşep bula. Şuña kürä bernindi qurqınıçı yuq, ägrdä bez anda nindider agitpunktlar, röxsät alıp anda çığıp eşläsäk bernindi zıyanı bulmas.
Cıyılışta Valentina Lipujina söyläwe belän artıq mawığıp kitep, firqäneñ komissiä citäkçese Vladimir Kondrat'yev, “Oppozitsiä köçläre belän köräşkändä bez alarnıñ köçsez yağın kürep şunda basım yasarğa tieşbez.” Firqäneñ Säyäsi şura särkätibe Färit Möxämmätşin isä, bu fiker belän kileşmiçä, bez köndäşlärne turıdan-turı tänqitlärgä tügel, ä üzebezneñ yaqtan yaxşı eş kürsätep saylawlarda ciñärgä tieşbez dip belderde.
Cıyılışta şulay uq, saylawlarğa çığaçaq töbäk firka isemlegeneñ berençe öç keşe isemnäre bilgele buldı. Bu Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev, däwlät şurası räise Färit möxämmätşin, häm däwlät şurası räise urınbasarı Oleg Morozov. Firqäneñ 22 äğzası kergän tulı isemlege 30 iyün könne tuplanaçaq.
Tatarstanda saylawlar waqıtında “Berdäm Rusiäneñ” töp köndäläre kem digändä Rimma Ratnikova bolay dide.
Başqa regionnarda inde ul şul “Ğädel Rusiäne” äytälär, bezneñ respublikada ul yuq. Minemçä, bezdä qaysı ölkädä eşlärgä awırraq bulaçaq, ul keşelärne saylawlarğa cıyu. Berdäm Rusiägä köndäşlek bulaçaqmı belgeçlär arasında bu mä’sälägä qarata ike fiker bar. Beräwlär oppozitsiä köçäyä di, mondıylar, elek oppozitsiä wäkile bulğan Saliynıñ bu könnärdä Ğädel Rusiä citäkçese Mironov belän oçraşırğa teläwen dä, uñ köçlärneñ Berdäm Rusiägä qarata ber-ber yöreş qorularına bäylilär. Bu oçraşu bulğanmı bilgesez. İkençe belgeçlär isä, Berdäm Rusiä hiçşiksez berençelekne yaulıy di. Çönki berdän –ber köndäşçe bula alırlıq Ğädel Rusiäneñ xäle dä äle haman bilgesez. Çönki respublikada bügenge köngä xätle bu firqäneñ ike töbäk bülege bar, läkin äle berse dä räsmi örkälmägän. Ber bülekneñ citäkçese Färit Xucixanov beldergänçä saylawlarğa xätle alarğa bu mä’säläne xäl itergä kiräk, bolay bulmasa, Ğädel Rusiä bernindi köndäşlek kürsätä almayaçaq.
Berdäm Rusiälelär isä, uzğan saylawlarda 59 % tawış cıyğan bulsalar, aldağı saylawlarda bu kürsätkeçne 73 % qa kütärergä dip maqsat quyğannar.
Ğädel Galämetdin


text:
Tatarstan Däwlät Şurası 2002 yılğa büdjet rasladı
Şulay itep, 3 dekaberdä kiç belän Tatarstan Däwlät Şurası 2002 yılga büdjet sisteması turındagı qanunnı öçençe uqılışta tulayım qabul itte. Büdjetnı tikşerü barışında xalıq deputatları biudjetqa 169 tözätmä kertkän bulgannar. Şularnıñ 75 sessiägä qadär ük kire alıngan. Qalgannarınıñ 55 tawışqa quyarga täkdim itelgän, ä 39 kire qagılgan. Düşämbe könne biudjetnı tikşerü barışında deputatlar tagın ber qabat törle tarmaqlar, töbäklär häm saylawçılar mänfägatlären yaqlap, dälilläp karadılar. Läkin biudjetnıñ keremnär öleşe bik isäple bulganga kürä, çıgımnarnı arttıru xiç tä mömkin tügel. Şulay da, iglan itelgänçä, 2002 yılğı respublika büdjetı sotsial yünäleşle. Yagni, däwlät yärdämenä möxtac bulgan sotsial qatlamnar mänfäğätläre alga, berençe çiratqa quyıla. Şuña kürä sotsial mäsälälär, balalar häm yaşlär eşläre komissiäseneñ sotsial ölkädä eşlägän oyışmalarnı respublika büdjetına kertelergä tieşle keremgä häm milekkä salımnardan azat itü täkdime qabul itelde. Şulay uq sälamätlek saqlawğa digän çıgımnar da 4 tapqır arttırıldı. Şundıy iñ kiräkle tözätmälärne genä qabul itkännän soñ respublika büdjetınıñ defitsitı 2 milliard 222 million rubl çaması bulıp, mömkin bulgan çiktän älläni artmadı. Sessiä tänäfeslärendä häm sessiädän soñ, xätta, tözätmäläre kire qagılgan deputatlar da büdjettan qänäğät buluları turında äyttelär. Çönki ul, çınnan da, 7 qat ülçäp, ber qat kiselgän real keremnärgä isäp totıp, häm çıgımnarnı iñ kirägenä genä totıp yäşi torgan büdjet bulıp çıqtı. Çönki Tatarstan federal üzäk belän yaña mönäsäbätlär çorına kerä. Respublikada cıyılgan salımnar häm aksizlarnıñ yaqınça 65 protsentı federal qaznaga kitep toraçaq. Döres, Rusiä xökümäte respublika xälenä kerep, Tatarstannıñ sotsial-iqtisadi üseşeneñ maxsus federal programmasın rasladı. Anıñ buyınça 2006 yılga xätle federal büdjettan barlıgı 60 milliard rubl birep torırga tieş. 2002 yılga bireläse öleş 12 milliard rubl çaması. Bu büdjetınıñ kerem öleşeneñ 1/3 täşkil itä. Belgeçlär Rusiä büdjetında qaralagan şuşı akçalarnıñ yazmışı äle bilgesez, dilär. Bu, berençe çiratta, neftkä dönya bäyäläreneñ qay yaqqa üzgärüennän tora.


text:
Xatın-qızlarğa milli üzençäleklärne saqlaw wazifası yöklänäme?
Global’läşü häm milli üzençälek digän xalıqara konferensiä, milli xatın-qızlarnıñ kön küreşenä törle yaqlap qaraw maqsatın quyğan ide. Konferensiädä çığış yasağan Tatarstan vitse-premyerı Zila Wälieva, Tatarstan xatın-qızlarınıñ Tatarstan cämğiätendä uynağan rolen bilgeläp ütte. Tatarstanda xatın-qızlarnıñ küpçelege yuğarı belem alırğa tırışa, mädäniät, mäğärif, meditsinada eşli. Keçe biznesta da xatın-qızlarnıñ öleşe bik zur. Läkin xakimiättä xatın-qızlar bik kürenmi. Tatarstan parlamentınıñ citäkçelegendä 2 xanım bar, xökümättä 1 güzäl zat ministr, häm 12 xatın-qız ministr urınbasarı wazifasın başqara. Vitse premyer äytençä, Tatarstanda xatın-qızlar, sotsial yaqtan nıq qayğırtıla.Annan soñ, konferensiädä Yaponiä xökümäte kiñäşçese, professor İvao Sumiko çığış yasadı. Ul bu il xatın-qızlarnıñ däwlät tarafınnan sotsial yaqtan yaqlanmawı turında söyläde. Anıñ notığı, konferensiädä qatnaşuçılarnıñ iğtibarın ayıruça cälep itte. İvao Sumiko söylägänçä, Yaponiädä yäşäw şartları şundıy däräcägä citkän di, 2005yılda xatın-qızlarnıñ urtaça yäşäw ozınlığı 90 yäşkä citäçäk, dip kötelä. Xäzer inde il xalqınıñ 20% artığı 65 yäştän uzğan. Yaponiäneñ xatın-qızları yuğarı belem alıp, eşlärendä yuğarı uñışqa ireşü maqsatların quya. Üzläre aqça eşlägäç, alar kiäwgä çığuğa, finans yaqtan moxtac tügel. Xäzerge waqıtta Yaponiädä, 20-34 yäştäge xatın-qızlarnıñ 50% kiäwgä çıqmağan. Bu ildä şirkätlär, irlärgä töñğä qädär qalıp eşlärgä quşa. Şuña, alarnıñ tormış iptäşlärenä, xucalıqnı, balalarnı üzlären genä qararğa turı kilä. Şunıñ östäwenä, balağa uzğanda, xatın-qız eşne taşlarğa mäcbür bula häm kire anda qayta almıy. Bala tabu, üsterü Yaponiä xatın-qızların qızıqtırmıy, çönki bu waqıt häm küp çığımnar taläp itä torğan eş. Yaponiä xakimiätlären bu wazğiät bik borçıy, çönki xällär bolay däwam itsä, ölkän buınnı eşläp, aşatırğa kiläçäktä yäş keşe qalmayaçaq. Tänäfestä «Azatlıq» radiosı xäbärçese konferensiädä yañğırağan çığışlarğa qarata qatnaşuçılarnıñ fikeren soradı. Möselmança kiengän mäktäp uqıtuçısı Älfiä xanımğa karyera tözü, xakimiätkä omtılu kiräk mikän? Anıñ cawabınnan kürengänçä, ul, berençe urınğa, ğailä häm dinne quya, annan qalğan waqıtnı, eş, hönärdä yuğarı ürlärgä ireşügä bağışlıy alam dide. Başqortstan däwlät universitetı ğalimäse Usmanova Miñsılu xanım, xatın-qızlar mä’säläsenä başqa yaqtan qararğa täqdim itä. Anıñ uylawınça, xäzer ir-atlarğa da bik awır turı kilä, alarnıñ xoquqların da saqlarğa kiräk.
Konferensiädä, tağın, biznesta eşläwçe xatın-qızlar häm möslimäläreñneñ role turında da notıqlar uqıldı. Axırğı qararda äytelgänçä, xatın-qızlar problemaların xäl itär öçen, fänni cıyında qatnaşuçılar, Tatarstan Säwdä-Sänäğät palatası qarşında gender säyäsät belän şöğellänüçe Şura oyıştırırğa täqdim itä.Bikä Timerova.


text:
Terkäwçelär ğäyeplände
Äytkändäy, Federal terkäw xezmäteneñ Başqortstan bülekçäse ayıruça tatar oyışmalarına “iğtibarlı”. Mäsälän, Tatar telle yazuçılar berlege un yıl buyı mäxkämäläşep, 40tan artıq mäxkämä utırışı ütkärep kenä terkälä alğan ide. Tatar milli-mädäni möxtäriäte menä inde berniçä yıl mäxkämä busağaların taptap ta, terkälä almıy, Tatar ictimağıy üzägeneñ terkälüen beterü öçen dä terkäwçelär uzğan yıl mäxkämägä möräcägät itkän ide. Räsmi bulmağan çığanaqlar Terkäw xezmäteneñ respublika xakimiäte belän tığız mönäsäbättä buluın xäbär itä.


text:
Färit Möxämmätşin Monji Busnina belän oçraştı
Comğa könne Däulät şurası räise Färit Möxämmätşin Ğäräp däwlätläre ligası qarşındağı Ğäräp mäğärif, mädäniät häm fän oyışması general' direktorı Monji Busnina citäkçelegendäge delegatsiä belän oçraştı. F.Möxämmätşin beldergänçä, ğäräp illäre belän xezmättäşlek Tatarstannıñ tışqı eşçänlegendä töp yünäleşlärneñ berse bulıp tora. İntertat mäğlümatlarına qarağanda, ALEKSO ğa kerä torğan illär belän täwge bağlanışlar nibarı 2004 yılda ğiına başlanğan. Ä menä iqtisadıy häm başqa ölkälärdäge xezmättäşlek küptännän alıp barıla. Bu illär arasında bigräk tä iqtisadıy yaqtan Misır, Berläşkän Ğäräp Ämirlekläre, İordaniä, Küwäyt, Ğiraq, Soğud Garäbstanı totrıqlı partnerlar bulıp sanala ikän. ALEKSO nıñ ayırım neft' çığaruçı däwlätläre Tatarstan iqtisatına investitsiälär buyınça potensial' çığanaqlar bularaq ta qabul itelä. Tatarstan isä bu illärgä awır yök maşinaları, boralaq, neft', kawçuk, meditsina cihazları häm başqa produktsiälär cibärep tora. Ruxi ölkälärdä dä Tatarstan inde şaqtıy ğına xezmättäşlek buyınça kileşülär tözegän. Äytik, Mäğärif häm fän ministrlığı belän Misır yuğarı mäğärif ministrlığı arasında qul quyılğan kileşü nigezendä misırda xäzerge waqıtta utızlap student belem ala ikän.Gölnaz Şäyxetdin


text:
Omskinıñ Umırzaya ansamble 18 yıllığın bilgeläde
Uzğan yäkşämbedä , “Umırzaya” tatar-başqort xalıq ansamble , konsert-kiçä oyıştırıp, üzeneñ 18 yıllığın bilgeläde. Älege çara kollektiv urnaşqan “Qızıl Gvardiä” mädäniät sarayında ütte häm anda 18 yıl däwerendä ansambl'dä şöğellänüçelärneñ küpçelege qatnaştı. Konsertnı alıp baruçılar ansambl'gä yörüçelär belän ayırım-ayırım tamaşaçılarnı tanıştırıp çıqtılar, alarnıñ kollektivnı üsterüdä kertkän öleşlären assızıqladılar. Ansambl'ne oyıştıruçılarnıñ berse bulğan Lälä Alimova üzeneñ çığışın berençe citäkçeläre Färit Yumaçikovqa räxmät äytüdän başladı.
Ansambleneñ xäzerge citäkçese Ğafiä Aleeva üzeneñ çığışın konsertlarğa daimi yörgän tamaşaçılarğa räxmätle buluın belderüdän başladı, annan soñ xalıqnı “Watannı saqlawçılar” köne belän täbrikläde häm bu köngä bağışlap, cır başqardı.
Konsert tämamlanğannan soñ tamaşaçılarnıñ qayberläre säxnägä menep, kollektivqa räxmätlären belderdelär, Omski töbägendä yäşäwçe tatar xalqına köylärebezne, moñnarıbıznı citkerep toruda öleşläre zur buluın assızıqladılar, ansambl'neñ ğömerle buluın telädelär. “Şunsı da bezne söyenderä, ansambl'dä yäşlär küp, biredä balalar belän dä şöğellänälär. Dimäk, kollektivnıñ kiläçäge bar”, - didelär çığış yasawçılar.
Saniä Mirxaleeva, Omski


text:
Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması: Rusiä belän mönäsäbätlär salqınaya
Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasına kergän Könbatış illäre Rusiäne oyışmağa birgän wäğdälären ütämäwdä ğäyepli. Misal öçen 1999 yılda Mäskäw Moldovanıñ Denstr buyındağı Rusiä ğäskärlären çığarırğa süz birgän ide. Bu wäğdä äle dä qorı süz bulıp qala. Gruziädäge xärbi nığıtmalar belän şul uq xäl. Alay ğına tügel, uzğan yıl Mäskäw, Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasın çitlätep, Dnestr buyındağı ğäskären tağın 20 yılğa anda qaldıru maqsatı belän Kişenäw belän kileşü tözergä tırıştı. Mäskäwneñ bu qılanışı Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasın xäyran qaldırdı, çönki älege mäsälä belän 1993 yıldan birle näq menä bu oyışma şöğellänä. Oyışmanıñ yaña citäkçese Bolğarstan Tışqı Eşlär ministrı Solomon Passy xäzer şuşı çişelmägän mäsälälärne çişep qararğa cıyına. Ämmä Dnestr buyına kilgändä anıñ ömetläre zur tügel:
Audio (Solomon Passy)
"2004 yılda bu mäsälädä küpmeder täräqqiät bulır dip ömetlänäm. Ämmä mäsälä tulısı belän çişeler, dip äytä almıym. Läkin tırışıp qararğa kiräk."
Rusiäneñ Gruziädäge xärbi nığıtmalarına kilgändä, Mäskäw, aqça yuqlıqqa zarlanıp, alarnı yabu öçen kimendä 11 yıl kiräk digän ide. Küptän tügel Quşma Ştatlar bu eşkä matdi yärdäm wäğdä itkännän soñ, eş urınınnan quzğalır digän ömetlär bar.
Ä menä Çeçnyä mäsäläsenä kilgändä, ömetlär, kiresençä, yuq diärlek. Mäglüm bulğança, Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması Çeçnyada 1995 yıldan birle eşläp kilde. Ämmä uzğan yıl Rusiä räsmiläre oyışmanıñ mandatın ozaytudan baş tarttı. Oyışmanıñ elekke räise, xäzer NATO başlığı bulğan Jaap de Hoop Scheffer Mäskäwgä üz täqdimären cibärgän bulğan. Ämmä Rusiä räsmiläre alarnı kire qaqqan. Min bu söyläşülärneñ neçkäleklären centekläp öyrändem, di oyışmanıñ yaña räise Solomon Passy. Häm şunı äytä alam: Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasınıñ yaqın arada Çeçnyağa qayta aluına ömetlär bik az.
Ali Gilmi, Praga


text:
Äxmätzäki Wälidi
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Wälidi Äxmätzäki Äxmätşa ulı (Başqortça: Bәлиди(eB) ӘxMәTзәkи ӘxMәTшa yлы), möhäcirlektä Zeki Validi Toğan, (1890-1970), Başqort xalqınıñ milli azatlıq xäräkäte citäkçese, tarixçı, türkolog, fälsäfä doktorı (1935), Mançester üniversitäteneñ şäräfle doktorı (1967).
1912-1915. yıllarda Qazanda "Qasıymiä" mädräsäse möğällime. 1915-1917.dä 4. Däwlät Dumasınıñ Möselman deputatlarına bulışlıq itü bürosı äğzası. 1917.dä Millät Mäclesenä saylana, Ş. Manatov belän berlektä Başqortlar Şurasın oyıştıra, Nöyäber-Dekäber Orenburgta uzğan Bötenbaşqort Qorıltayı räise (anda Möstäqil Başqort moxtariatı íğlan itelä).
1918-1919 yıllarda Başqort tömännäre Wälidi citäkçelegendä ataman Dutov häm admiral Aleksandr Kolçak armiäläre eçendä Bolşeviklar qarşı köräşä. RSFSR xakimiäte Sovet Başqort autonomiasen tözü şartına kileşkäç, tarafdaları belän Bolşeviklar yağına çığa.
1919. yılnıñ Fevrälennän 1920 yılnıñ iyün urtalarına qädär (bülenep) Başrevkom räise. Üzäk xakimiätneñ elekke moxtariät wäqälätlären çikläwennän kilep tuğan qarşılıqlar arqasında Äxmätzäki Wälidi Sovetlar xakimiäte belän aranı özä, Urta Asiäğa kitä.
Törkestanda Sovet xakimiätenä qarşı milli xäräkät citäkçelärennän berse, "Törkestanlılar Milli Berlege" räise (1920-1923.). 1923. yıldan möhäcirlektä. Şul uq yılda ul İrandağı Mäşhäd şähäreneñ kitapxanäsendä İbne Fazlannıñ original qulyazmanı taba.
1925.tän Törkiädä, İstanbul üniversitätendä uqıtuçısı häm professorı. Soñraq Almaniäneñ Bonn (1935-1937) häm Göttingen (1938-1939.) üniversitätläre professorı. 1953.tän İstanbul üniversitäte qarşındağı Íslam Dönyasın Öyränü häm Tikşerenü İnstitutı citäkçese.
Şul uq yıllarda UNESCO qaramağında Törki xalıqlarnıñ küptomlı fundamental ensiklopädiäsen tözüe oyıştıru eşendä yaqınnan qatnaşa. Törki xalıqlarnıñ tormış-könküreşenä, mädäniätenä, telenä häm tarixına bağışlanğan küpsanlı xezmätläre 1909-1970. yıllarda törle tellärdä basıla.


text:
Mäskäw yäşläre berläşügä omtıla
11 dikaberdä Mäskäwneñ tatar Mädäni üzägendä tatar yäşläreneñ tügäräk östäle ütte. Mäskäwdä yäşlär oyışması baytaq qına. Mäskäw tatar studentları cıyılışı, “Aq bars” oyışması, Tatarstan dusları Qardäşlek oyışması, Mäskäw pedagogiä universitetında uquçı tatar törkeme şäkertläre dä, Tatar milli mädäni avtonomiä qarşındağı tatar yäşläre berläşmäse häm başqalar bar. 11 dikaber könne mädäni üzäkkä bernindi oyışmada tormağan yäşlär dä küp kenä kilgän ide. Şunıñ östenä tügäräk östäl utırışınnan soñ alar Qazan däwlät universitetınıñ jurnalistlar fakul''tetı oyıştırğan “Acağan” teatrı spektaklen dä qaradılar. Bu oçraşuda här oyışmadan kilgän wäkil üz oyışması . turında söyläp kenä qalmadı, berläşü berdämlek, urtaq çaralar digän temalarğa da süz alıp bardı.Şunıñ östenä bıyıl berençe tapqır mädäni üzäktä Mäskäw yäşläreneñ yaña yılğa bağışlanğan kiçäse da ütäçäk. Anı niçek ütkärü xaqında da söyläştelär tügäräk östäl utırışında. Oçraşuda qatnaşqan Mäskäw milli mädäni möxtäriät citäkçese räise Aqçurin da üz çığışında berdämlek kiräklege turında äytep kitte. Tatarnıñ berdämlege maqsat ta şul maqsatqa ireşer öçen yul, çara da dide Räsim Aqçurin. Ul şulay uq Mädäni üzäk qarşında yäşlärneñ üz oyışması bulırğa tieş. Mädäni üzäk çaqıru belän genä tügel. Üz çaraların yäşlär üzläre planlaştırıp, üzläre oyıştırırğa tieş dide.
Ä inde Qazan studentlarınıñ “Acağan” teatrı Mäskäwdä berençe tapqır ğına tügel uzğan kilgändä alar Tufan Minnullinnıñ “Ay bulmasa yoldız bar” dramasın kürsätkän bulsalar. Bu kilüdä Danil Salixovnıñ “Qızlar qapqını” dip atalğan komediäsen täqdim ittelär. Tügäräk östäl utırışınnan soñ “Acağan” teatrı citäkçese Rail Ömetbaev belän yäşlär oyışması, tügäräk östäl temaları häm Qazanda oyışıp kilüçe “Üzebez” dip atalğan yäşlär xäräkäte turında da söyläşep aldıq. Ul elemtälär nıği bara. Sıyfatlı çaralar ütkärer öçen Mäskäwgä Qazansız mömkin tügel dide. “Üzebez” xäräkäte turında Rail Ömetbaev, alarnıñ maqsatları belän min kileşäm. Ul:“Xäräkättä belgeçlär dä - sotsiologlar , yuristlar, şulay uq finans yaqtan tayanırday keşelär bulırğa tieş”,- dide
Näzifä Kärimova


text:
Ütkän atna azağında parlamentta universitetlarğa xatın-qız uquçılarnıñ başyawlığı belän kerüen tıyğan ike konstitutsiä maddäsenä üzgäreş yasağan tözätmä 411 tawış belän ütte. 550 urınlı parlamentta xakimiättäge AK partiäneñ bu inısiativasın 70 ağzası bulğan Millätçe Xäräkät Partiäse yaqlağan öçen şundıy zur uŋışqa ireşte. Läkin älegä bu mäs`älä tulısınça çişelmägän buluğa oxşıy. Çönki xatın-qız uquçılarğa universitetlarga başyaulığu belän kerü iregen biräçäk bu qanun üzgäreşläre başta Prezident Gül tarafınnan rastlanırğa tiyeş. Bu mäs’älädä ber problema bulmas kebek. Çönki elekke tışqı eşlär ministeren prezidentlıq postına kitergän AK partiäneñ üze. Bu mäs’älädä çişelmägän tağı da möhimräk ber ike problema bar. Berençese Yuğarı Uqu Oyışması üz täğlimäteneñ 17-nçe maddäsen üzgärtergä tiyeş. Bu maddä başyaulığın tıya ide. AK partiäneñ inısiativasın yaqlap tawış birgän MXP liderı Däwlät Bahçäli dä bu maddä tizlek belän üzgärtelsen, bez başyaulığın ğına yaqladıq, ä universitetlarda başqa törle päräncä, çadra kebek närsälärgä hәm bu ireklekneñ, däwlät dairälärenä kerüenä qarşıbız dip belderde. İkençe kirtä isä bälkim dä oppozitsiädäge Cömhuriät Xalıq Partiäseneñ Konstitutsiä mäxkämäsenä möräcäğät itep üzgärtelgän ike qanunnı köçtän çığarırğa tırışuı. Partiä prezidentnıñ adımın kötä. Premier Erdoğan şuşı insiativası belän üzenä tawış birgän saylawlaçılarnı qänäğätländerdem dip uyladı, läkin başyawlığı däwlät dairälärendä eşlägännärgä dä irekle bulsın digän basım bar. Yäğni Erdogan saylawçıların tulısınça qänäğätländermäde. İnde niçä könnärdän birle kiñ küläm mäğlümät äsbablarında bu tema turında xäbärlär häm analizlar çığa. Xalıqnıñ ber öleşeneñ AK partiäneñ bu adımnarı Törkiäne laisizmdan yıraqlaştıra, şäriatqä, yäğni din däwlätenä iltä digän borçılu häm qurquları mätbuğat bitlärendä surätlänä.
Premier Erdoğan da Prezident Putin kebek kisätüne yarata. Liderlar usal bulırğa tiyeş digän qäğidä bulmasa da, ğomumän liderlarnıñ äytkän süzläreneñ hämmä keşene dä qänäğländermäwe ber fakt. Döres Premier Erdoğannıñ çığışların xuplağan matbuğat organnarı da bar. Şulay da tәnqitlәuçelәr küpçelektә. Erdoğan 13-nçe fevraldä AK partiä cirle idaräläre citäkçeläre aldında yasağan çığışında qabat jurnalistlarğa, mätbuğatqa qatı süzlär belän höcüm itte. Ul:
“bezne çarşawğa kertäçäksez dilär, ä sez cämğiätneñ äxlaq qäğidälärenä qapma qarşı şärä xatın-qızlarnıñ fotoların basıp çığarasız, nindi tıqşını buldı?” dip äytte.
Ul süzlären däwam itep “ bezgä ışanğan törkem bar. Alar yıllar buyınça däşmiçä tordılar. Alar bezne bu säyäsät säxnäsenä cibärdelär. Alarnıñ taläplären köntärtibenä kiterü dä bezneñ vazıyfabız” dip mäqsatlarınıñ dine qäğidälärne urnaştıru buluına qıya räweştä işarä itte. Ul tağı “miña açulı dilär. Açu ber möräcäğät äslubı,” digännän soñ, Ğäysä peygambärne iskä töşerep, “Bezdä ber yanagıbızga suqsalar ikençesenä dä suqsınnar dip boru ğädäte yuq” dip äytep, köçle pozitsiädä buluına işarä itte.
Anıñ şuşı çığışınnan soñ Törek gazetalarınınıñ berençe bitlärendä zur xäreflär belän “Erdoğan nigä açulı? Açuı tüşämgä citә, talaşnı yarattı, Premier här forsat tuğanda mätbuğatqa höcüm itä” kebek xäbärlär çıqtı. Bu turıda Ruşen Çakır “Erdoğan başyawlığı mäsäläsendä körçekkä terälde. Şul xätle köçle reaksiä kötmi ide. Xätta üz tarafdarların da tulısınça qänäğätländerä almadı” digän analiz yasadı.
Şiksez bu mäs’älä äle ber ike atnağa suzılır. Bu ideologik mäs’älädän möhimräk isä Törkiädä ekonomikanıñ naçarğa taban baruı, PKK belän betmägän köräş, şuña bäyle körd mäsäläse tora.


text:
Bäysez matbuğat Samardağı sammit turında
Saqlanu çaraları köçle quyılğan. 18 may könne hättä balalar baqçalarınnan, mäktäplärdän balalarnı köndezge säğät 12-gä qädär alırğa ämer birelgän. Küräseñ bu zur saqlıq qänäğätsezlek marşınıñ kötelmägän zur buluınnan şiklänü bulsa, ikençese comğa könne şähärgä Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ da kerep çığuı mömkin digän versiä bar, xättä 132-nçe mäktäpne qarawı ixtimal, dilär. Jurnalistlarnıñ zakon turında yazuları yılmayu uyata. Äyterseñ lä, alar qaysı ildä yäşägännären onıtıp cibärälär. Rusiädä här militsioner üze zakon çığara häm üz tınıçlığınıñ faydasına. Läkin dä Mäskäw jurnalistları yazuınça, Samarda andıy şöbhälıq yuq, atlağan sayın keşe qapşawçılar da yuq. Samarnıñ aq yortı qarşında qır qadär mäydanda xalıq bala- çağası belän mäş kilep yal itä, kemder Maerikadagıyça yäşel ülän östendä aunıy, yegetlär- qızlar çır- çu kilep köpçäkle timerayäkta şua.
Älbättä inde Yevgeniä Zubçenkonıñ : “Cirle keşelär sammit qunaqlarınıñ qurqınıçsızlığın tä''min itü yözennän pomidor, yomırqa, tort satunı tıyunı täqdim itälär, çönki bu rizıqlarnı ikençe maqsatta qullanuları bar”,- dip yaza Zubçenqo. Monısı inde, älbättä,säyer uqıla. Kibetlär, bazarlar bu rizıqlar belän tulı, häm teläsäñ, qapçıqlap al.
Kira Vasil''yeva üz yazmasın: “Teпepb pycckиe люди He roToBы пokopHo пoMaлkиBaTb, korдa rocyдapcTBo yщeMляeT иx пpaBa”,- süzläre belän tämamlıy. Xäzer rus keşeläre baş iep, tel teşläp torırğa äzer tügellär, qayçanda qayçan däwlät alarnıñ xoquqların qısa”,- di avtor.
Berençedän, ni öçen Vasil''yeva tik rus keşesenä genä möräcäğät ikän soñ? Bügen Samar uramnarı könçığış şähären xäterlätä, qaya qarama slavyan çıraylılar sirägäyä bara. İkençedän, gubernatorlarnı saylap quyu xoquqın tartıp alğaç, şul uq rus xalqı awızın da açmadı.
Äye, Samarda militsiä xezmätkärläre bermä-ber kübäyde, tönnären tınıçraq, tik menä bu tärtip sammit könnärendä genä küzätelüe küñelgä borçu sala. Şulay da, Samarnı Qazannıñ 1000 yıllığında şikelle çegännärdän häm ata xäyerçelärdän çistarta almadılar.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Şimbä könne Başqortstanda qarşılıq çaraları ütä
Ufadağı cıyınnarğa xalıq ike urınğa – başqala meriäse binası qarşındağı Lenin mäydanına häm telewidenie üzäge yanındağı mäydanğa cıyılaçaq. Şuşı urınnarda tuplanıp, zur bulmağan mitinglar ütkärgännän soñ, qarşılıq çaralarında qatnaşuçılar kümäkläp, respublik Xökümäte binası yanına barırğa niätli. Anda alar üzläreneñ elekke mitinglarında da alıp çıqqan plaqatların, transparantların kütärep baraçaq. Başqortstan citäkçelegenä, atap äytkändä, Mortaza Räximovqa qarşı yünälderelgän taläplär yañğırayaçağı da äytelde kiñäşmädä.
Mitinglarda qatnaşuçılar respublikta urınnardağı üzidärä orğannarına citäkçelär saylaw buyınça referendum mäsäläsendä dä xaqimiätlärgä üz taläplären citkerergä cıyına. Mäğlüm ki, Başqortstan citäkçeläre kiläçäktä dä cirle xaqimiätlär başlıqların saylap tügel, ä täğayınläp quyunı yaqlıy. Oppozitsiä isä monı demoqratiädän çitläşü dip, xaqimnärne xalıq saylap quyarğa tieş dip taläp itä. Utırışta çığış yasawçılar 26 fevräldä ütäçäk çaralarnı oyışqan töstä, härtörle prowoqatsiälärgä bireşmiçä, bik täesirle uzdıru öçen üz täqdimnären dä äytte. Älege qatlawlı şartlarda oyışqanlıqnı, uyawlıqnı saqlarğa çaqırıldı. Här partiädän, ictimağıy xäräkätlär häm milli oyışmalardan üz tarafdarların cıyınğa tuplaw häm tärtip buldıru öçen cawaplı keşelär bilgelände. Qarşılıq çarasında qabul iteläçäk qararlar häm möräcägätlärneñ ölgelären dä äzerläp quydı älege utırışta qatnaşuçılar. Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin şimbä könne ütäçäk aqsiälärneñ nindi dä bulsa fätwası bulaçağına ışana. «Xaqimiätlär meñnärçä keşeneñ taläplären iğtibarsız qaldırsa, bu çınlap ta alarnıñ xalıqtan ayırılğan buluın añlataçaq», – di Mäcit äfände.


text:
Sümer Ezgü - Cemilem
Sanatçı : Sümer Ezgü
Türkü : Cemilem
Etiketler : Sümer Ezgü - Cemilem türkü indir, Sümer Ezgü - Cemilem türkü dinle, Sümer Ezgü türküleri, Cemilem mp3 indir, Sümer Ezgü türküleri Cemilem türküsü, Cemilem sözleri, Sümer Ezgü mp3 dinle, Sümer Ezgü download, Cemilem bedava mp3, Sümer Ezgü türkü sözleri, Sümer Ezgü türkü dinle, Sümer Ezgü son albüm indir
Sümer Ezgü Türküleri
Sümer Ezgü - Hey Gidinin Efesi
Sümer Ezgü - Kavuşmak Güman Oldu
Sümer Ezgü - Saçların Dağılmış Yaprak Misali
sümer ezgü - iki keklik bir kayada ötüyor (balıkesir)
Sümer Ezgü - Karanfil Ekeceğim
Sümer Ezgü - Denizli nin Horozları (Asmam Çardaktan)
Sümer Ezgü - Teke Zortlatmaları
sümer ezgü - ardıçtandır guyuların govası (ısparta)
Sümer Ezgü - Kayayı Kırcı Tuttu (İlvanlım)
sümer ezgü - potinimin bağına (ankara)
Sümer Ezgü - Kırklar Dağının Düzü


text:
Semberdä tatar mäktäben räsmi räweştä tantanalı açuğa äzerlek bara
Bu cähättän “Ömet” gäziteneñ soñğı sanı tulayım diärlek alda torğan şuşı waqiğağa bağışlanğan.
Berençe säxifäneñ iñ başında Ölkä başlığı Sergey Morozovnıñ “4-üktäberdä – tatar mäktäbeneñ tantanalı açıluı” iseme astında birelgän täbriknamäse. Annan ber özek ayıruça iğtibarğa layıqtır: “Üz teleñne, mädäniätıñnı, tarixıñnı, ğöref-ğadätläreñne saqlaw här xalıq wäkileneñ izge burıçı. Töbäk xakimiäte isä yaqtaşlarğa şuşı yünäleştäge eşçänlektä, etnomädäni tärbiä häm belem aluda yärdäm itärgä tieş”
Berençe säxifädäge ikençe yazma “Tatar mäktäbe zur qunaqlarnı kötä” dip atala. Anda gubernator, şähär merı, Qazannan Räis Şäyxelislamov, Rinat Zakirov, mäğärif eşçänlegendä qatnaşqan şirqat''lär häm firmalar citäkçeläre, tatar maltabarları, milli xäräkät citäkçeläre çaqırılğanı bäyän itelä.
2-nçe säxifädä Tatar, Çuaş, Muqşı avtonomiäläre citäkçeläre Ramis Safin, Vladimir Svaev, Antonina Miganova, Tatarstannıñ Mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamov, Bötendönya Tatar kongressı räise Rinat Zakirov täbrikläre. Alarnı cirle şağirlärebez İdelbikä, Rifqat Xismät, Väli Hadiullinnarnıñ şiğri yulları tulılandıra. İdelbikädän ber özek tä täqdim itäbez:
Tel, dip can birergä äzer cannar –
Uqıtuçı, millätpärvärlär.
Tik üzläre şahit – küpme kirtä
Ütkän bu mäktäpkä yıl-yullar.
İñ zur baylıq - minem balaçaqta
Üz telemdä alğan belemem.
Şul cide yıl iltte şiğriätkä,
Sınıy-sınıy üsmer tüzemen.
Kiler ber kön, dair-dairälär,
Sez buldırğan mäktäp türendä.
İgelegegezgä yäşüsmerlär
Räxmät uqır ana telendä.
4-nçe säxifäne mäktäp direktorı Älfiä Abutdinovanıñ “Töp maqsatıbız – ata-analarnıñ ışanıçın aqlaw” digän yazması häm “Tuğan tel”, “Mädäniät”, “Aq qalfaq” oyışmalarınıñ täbrikläre bili.
5-nçe säxifä balalar fikerlärenä birelgän. Barısı da şuşı mäktäpkä uqırğa kerülärenä şatlanuların belderälär häm bu mäktäpneñ östenleklären assızıqlıylar. Baytağı ana telen häm ğäräp ilyasın öyränü mömkinleklärenä şatlıq belderä. Mäktäpneñ başqa östenleklärennän menä närsälär yış qabatlana: komp''yutor beleme alu, milli köräş tügäräge, mäktäptä milli möxit tudırıluı, tänäfeslärdä şaw-şu, çabış-törtkäläşlärneñ bulmawı, uqu bülmäläreneñ yaxşı äzerlänüe, tatar tarixın, mädäniäten, yolaların öyränü mömkinlege, Qazanda belem alu ömete, uquçılar häm möğallimnär arasında cılı mönäsäbätlär, çın tatar tärbiäse alu...
Säxifädä şulay uq mäktäpkä berençe ğariza tapşırğan Zilä Möxämmätşinanıñ fotosüräte, anıñ äbise Zöhrä Xäbibullinanıñ balaların häm onıqların tärbiäläw täcribäsenä dä urın birelgän. Ziläneñ 5 yäşlek señlese Räzinä dä apası yulına äzerlänä ikän. Ul saf ana telendä aralaşa, cır-şiğırlär belän törle çaralarda qatnaşa da inde.
“Ömet”neñ tağın ber säxifäse şuşı mäktäpkä bağışlanğan. “Alar –berençelär!” iseme astında barlıq uquçılarnıñ da isemlege birelgän. Alar arasındağı 10 uquçınıñ isem-familiäläre urısça yañğırıy. Küpçelege – qatnaş nikax balaları ikän. Ämma urıs, çuaş, muqşı wäkilläre dä bar. Şulay uq igezäk äzeri balaları Yusifli Aynur häm Wyusal, häm üzbäk yegete İrkenbaev Urmat şuşı mäktäpne saylağannar. Döresräge, äti-äniläre saylağandır inde
Axırda mäktäpne uqu yılına äzerläwdä matdi yärdäm kürsätkännär isemlege. Älbättä inde, başta ölkä xakimiäte, şähär meriäse, Tatarstan Xökümäte häm Bötendönya Tatar kongressı atala. Artaban 43 sponsor isemlege.
Ayrat İbrahim, Sember


text: Tähran - İrannıñ yuğarı ruxi citäkçese Ayatulla Ali Xämenei, İran üz xaqlarınnañ waz kiçmäyäçäk, xalıqara yanawlarğa da baş iymäyäçäk dip belderde. Ayatulla yasağan çığışında İrannın atom programına maxsus basım yasamadı. Läkin İran räsmiläre İrannın atom programın däwam itterügä xaqı bar dip belderep atom tırışlıqların tuqtatudan baş tartıp kilä. Dönya köçläre bu atna İrannı atom tırışlıqların tuqtatu öçen yaña çikläwlär kertü turında kileşkän ide. AQŞ häm qaysıber könbatış illäre İrannıñ atom tırışlıqları arqasında atom qoralları citeşterü buluın däğwa itä. Läkin İran küp tapqır bu ğayepläwlärne kire qağıp, atom programının barı tik tınıç maqsatlarda alıp barıluın belderä.


text:
Qazan Qol Şärif mäçeten açuğa äzerlänä
* * *
Düşämbe könne Qazan vokzalında yanğın çığu waqıtında niçek itep eşne oyıştıru turında künegülär ütkärelde. Çın yanğın bulmasa da, çabışuları çın waqıttağı kebek buldı. Vokzalnıñ borınğı binası yanındağı perron häm trotuarlar sütelgän häm qomlı çoqırlarğa äylängän. Monısı künegü öçen tügel, ä tözü öçen bulsa da, passajirlar da yarıysı ğına trenirovka yasıylar.
* * *
Bu arada Qazan tiräsendäge yullarda maşina qazaları, bärelülär, cäräxätlänü, ülem-töşemnär yışraq bula başladı. Tormışnıñ kierenke tempta baruı häm şähärneñ uramnarında bertuqtawsız tözeleş, remont eşläre maşina yörtüçelärneñ başnı äyländerä.
Rimzil Wäli


text:
Kommunistlar partiäsen yabu - demokratik adım tügel
İkençe ber iğtibarğa layıq tema - soñğı arada Mäskäwdä Kommunistlar partiäsen yabu turında kütђrelgän mäs’älä. Pänceşämbe kiç «TNT» telekanalı tamaşaçılar belän turıdan-turı efir uzdırdı. «Sez Kommunistik partiälärne yabuğa niçek qarıysız?» digän sorawğa küpçelek «qarşı», dip cawap birde. Tamaşaçılar tapşırunı alıp baruçı jurnalistnı şaqtıy qıstılar. Yäğni, kommunistlar çorında bötenläy işetelmägän-belmägän narkomaniä, fäxişälekne, korrupsiäne, balalar suqbaylığın iskä töşerdelär. Küräseñ, totalitar rejimnıñ başqa tiskäre yaqların keşelär bik tiz onıtqannar. Läkin kommunistik firqälärne tıyu ideyäse da demokratik ğamällärgä oşap tormıy. Härxäldä Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev «İnterfax» agentlığına şul mäğnädä äytkän. Xätta alğa kitkän demokratik illärdä dä kommunistlar partiäse tıyılmağan. «KPRF bit qanunnarnı bozmıy», dip beldergän Şäymiev. Älbättä, Rusiä kommunistları Mintimer Şäymiev kebek abruylı lidernıñ alarnı yaqlap çığuına räxmätleder. Çınnan da, timer pärdälär, tıyular, ezerlekläwdän başqa ısullar da bar bit säyäsi tormışta.


text:
Üzbäk militsiäse törmägä yabılğan keşe xoquqları aktivistı Säidcahun Zäynäbetdinovnıñ ulı İlham Zäynäbetdinovnı totqarladı dip bäbär itelä.
İlhamnıñ änise äytüençä, ul düşämbe könne totqarlanğan.
Änise ulına nindi ğäyepläw belderelergä mömkinlegen belmäwen äyyte.
Ferghana.ru isemle bäysez xäbärlär säxifäse yazuınça, İlham atasına yaqın aktivistlar belän elemtägä kergän häm atası eşen däwam itkän öçen totqarlanğan.
Anıñ atası Säidcahun Apelyatsia isemele keşe xoquqları yaqlaw oyışmasın citäklägän ide. Säidcahun ber yıl elek qanlı Ändican waqıyğaları turında xäbärlär taratqannan soñ törmägä yabıldı.


text:
Qırğızstanda saylawlar: xatın qıznıñ saylanu şansı kimede
Küzätüçelär fikerençä Qırğız xatın-qızları Üzbäkstan yäki Tacikstandağı cinestäşläre belän çağıştırğanda kübräk ireklekkä iä. Bäysezlek alarğa küp kenä xoquq häm mömkinçeleklär kiterde.Ğadi qırğız keşese xatın qıznıñ säyäsät eşmäqärlekkä qatnaşuın kürergä bik telämäsä dä, bäysezlek alğannan soñ Qırğızıstan xatın qıznı tışqı eşlär ministrı yäki ilçi itep bilgelägän berençe Üzäk Aziä ile buldı. . Ämma saylaw qanunına kertelgän sonğı üzgäreşlär säbäple alarnıñ parlamentqa saylanu şansı bik az.
demonstrant(audio)
Bez monda Turgunbayevanıñ bezneñ okrug namzäte buluın telägän öçen cıyıldıq.Xatın qız ikençe ber xatın qıznıñ şiqäyäten tıñlıy ala.Bez anıñ platformın öyrändek .Eleke ir at deputat ber qayçan da bezne tıñlamadı Şunın öçen bez monda
Turgunbayeva saylawlarğa qatnaştırılmağan berdän ber xatın qız tügel. Opozitsiädäge Atayurt partiäse citäkçelärennän Roza Otunbayevanı da namzät itep terkämägännär. Aktivistalar qarar säyäsi motivlı dip äytä. Çönki şuluq okrugta prezidentnıñ qızı Bermet Akayeva terkälgän , ämma anıñ Otunbayeva yanında saylanu şansı yuq ikän. Otunbayeva täcribäle säyäsätçe.Ul tışqı eşlär ministırı häm ilçe bulıp torğan xanım . Bäysez Respublika gazetası başmuxarrire opozitsiädäge Xalıq Xäräkäte äğzası Zamira Sadıkova Otunbayeva häm Turgunbayeva mäsäläläre monıñ tik cinese diskriminatsiä bulmawın kürsätep tora di
Sıdıkova(audio)
Min okrugnı anda terkälgän namzätlärne beläm.Minemçä anda kandidatnıñ xatın qız yäki rus buluı tügel ä köndäşlek rol uynıy . Bu cineslär mäsäläse tügel
Ämma här kem bu fiker belän kileşmi. Bäysez qırğız jurnalistı Ogiloy Mirbabayeva bu xakimnärneñ xatası häm monıñ öçen xatın qız cafalana dip söyli. Küzätüçelär ike yıl elek qırğız saylaw qanunı üzgärtelgäne öçen xatın qızlarnıñ parlamentqa saylanuı qıyınlaştı dip belderä. Yaña qanunda parlament deputatların saylağanda partiä isemlekläre häm proporsiäle sistema inde yuq. Xäzer namzätlär yalğız ber mandadlı okruglardan ğına saylana Bu ayda ütkäreläçäk saylawlarda terkälgän 421 namzätneñ 10% ğına xatın qız. Turgunbayeve xatın qızğa bigräk tä azçılıq bulıp yäşäwçe üzbäk xatın qızına parlamentqa saylanu bik qıyın , xatın qız öçen quota yäki saylawlarda proporsiäle sistema bulırğa tieş, bu yulı bik az xatın qız saylanaçaq dip äytte Üzäk Aziädä Üzbäkstan ğına xatın qızlar öçen quota sisteması kertkän . Ütkän dikäber saylawlarında bu ğämäldä ide häm küzätüçelär moñı demokratik reforma dip bäyäläsä dä , qanunnar häm prezident Karimovnıñ avtoritar rejimı üzgärmäsä,çın üzgäreşlär bulmayaçaq Qırğızstanda xatın qız öçen quota sistemasın kertü turında inisiativalar bar, ämma qanun qabul itelgänçe waqıt ütäçäk. Üzgäreşlär kertelgän saylaw qanunı xatın qız öçen kirtä dip qaralsa da, Sıdıkova fikrençä cämğiättä bik küplär xatın qıznın rolenä şiklänep qarıy.
Sıdıkova(audio)
Xatın qıznıñ kürsätkän inisiativağa qaramastan xalıq ir at xakimiäten östenräk kürä. Alar ir at avtoritetqa iä bulırğa tieş dip uylıy. Xatın qız saylawlarğa äzerlek eşläre belän mäşgül bula ala ämma alar xatın qıznıñ deputat, ministır, prezident buluına qarşı
Bermet Akayeva ğına tügel , ä prezident Akayevnıñ baldızı da säyäsi ambitsiläre bulğan xanım. Ul ğına tügel Akayevnıñ xäläl cifäte Märyäm Akayevağa ilneñ in täsirle säyäsätçese häm bälkim dä ireneñ varisı bulaçaq xanım dip qarala.Bermet Akayevanıñ parlamentqa saylanu tırışlığı, ğırğızlarnıñ şaqtıy açuın çığardı dip söyli jurnalist Sıdıkova färidä xämit


text:
Qazannıñ bäyrämnän soñ küpme burıçı qalaçaq?
Qazan yubileena barısı da yalt itäçäk digän süzlär xäzer ülçäp äytelä. Rusiä başqalası yärdämenä ışanıp Qazan xakimiäte, Kirov uramın da Mäskäw uramı dip üzgärtkän ide. Läkin Mäskäwneñ genä älläni ise kitmäde. Niçek bar şulay tora älege uram. Bügen jurnalistlar belän oçraşuda Qazan şähäre başlığı bu mäs’äläne şoma ğına uzıp kirtergä tırıştı. “Mäskäw namusında qala inde”, - dip belderde. Anıñ qarawı 5Hчe avgust könne açılaçaq Peterburg uramı turında, anıñ neçkälekläre xaqında bik täfsilläp söyläde. Petr I häykäl quyılu ğauğalı bulıp qala. Şuñadır jurnalistlarnıñ berençe sorawı şul mäs’älägä qağılışlı ide. “Petr I islam dinenä qarata küp naçarlıqlar eşlägäne bilgele. Ul barı xristian häm pravoslav dinnären genä tanığan. Şul uq waqıtta ul admiralteystvo, Qazan üseşenä dä küp öleş kertkän. 4Hчe avgust könne Peterburg gubernatorı urınbasarı kiläçäk, şunda söyläşüdä häykäl mäs’äläse xäl iteläçäk”, - dip ışandırdı Qazan şähäre başlığı.
Kamil İsxakov Qazanda küp kenä säwdä-küñel açu üzäkläre açılu turında söyläde. Tizdän üzäktä “Bocra” digän tağın küp qatlı säwdä kompleksı açılaçağın äytte. Ämma älege kibetlärgä xalıq äle iäläşep citä almıymı, qupşı kibetlärgä qarağanda bazarlarnı yaqınraq kürä. Şuña Qazannıñ 1000 yıllığına bazar yannarındağı säwdä noqtaları yabılıp toraçağı xalıqta qänäğätsezlek uyata. Mäktäp öçen kiräk-yaraqlarnı bügennän ük alırğa aşığalar. Ayıruça awıldan kilüçelär. Urta Aziädän kilep cimeş satuçı üzbäklär, äzerbäycannar da Qazan bäyräme waqıtlarında başqaladan kitep torırğa mäcbürlär.
Qazannıñ 1000 yıllığı waqıtında yullarda maşinalarnı azaytu nisbätennän, yağulıq satu kimeteläçäk digän süzlär soñğı waqıtta kübräk yañğırıy başladı. Monı Kamil İsxakov döres tügel dip belderde. Şulay uq bäyräm waqıtında, Qazanğa çittän kerüçelär öçen çikläwlär bulaçağın da uydırma dip assızıqladı. “Ämma BDB illäre başlıqları Sammitı waqıtında tikşerülärgä tüzep torırğa turı kiläçäk inde. Ul 26-27 avgust könne bulaçaq. Anda bit märtäbäle şäxeslär kilä”, - dip assızıqladı. Tikşerülär digännän, uzğan atnada yanğan Federal' iminlek xezmäte FSBğa xäzer yaña bina tözü tizläteler dip küzdä totıla. Ul Lobaçevskiy uram Zur Qızıl uramğa barıp totaşqan urınında bulaçaq. “Soñğı waqıtta bu mäs'älä buyınça söyläşülär alıp bara ğına idek. Şul arada iske bina da yanıp quydı”, - dide Kamil İsxakov. Binanı tözügä aqçanı Rusiä Eçke eşlär ministrlığı biräçäk. Äytergä kiräk, soñğı yıllarda Qazan bäyräm uzdıru öçen küp kenä kreditlar aldı. Bäyrämnän soñ da Qazannıñ 5-6 yılğa citärlek burıçı qalaçaq ikän digän süzlär yöri. Soñğı zur ğına kredit dönya bankınnan alınğan ide.
Ul aqçanı kire qaytarası bulmıy. Rusiä üz isemenä alğan ul kreditnı. Qazanğa büläk itep birde dip belderde Qazan şähäre başlığı.Landış Xarrasova.


text:
Jurnalistlar süz iregenä törleçä qarıy
Başqortstanda soñğı yıllarda törle yaña ğäzetälar häm jurnallar sanı bermä-ber arttı. Alar arasında respublik xaqimiätlärenä buysınğannarı da, şäxsi qullardağı basmalar da bar. Mäğlümat çaraları artsa da, küp kenä säyäsät belgeçläre häm bäysez küzätüçelär fikerençä, Başqortstan Rusiä töbäkläre arasında süz irege iñ qısılğan töbäklärneñ berse. Üze dä elekke jurnalist, ä xäzerge köndä Başqortstan Däwlät Cıyılışı-Qorıltay deputatı bulğan Edward Murzin süzlärençä, matbuğat irege mäsäläsendä Başqortstan respublikı bügenge köndä elekke kommunistlar zamanındağıdan da artqaraq alıp taşlanğan töbäk. “Respublikta Wiktor Şmaqov citäklägän “Prowinsiälnıyı westi” häm Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte çığaruçı “Xalıq ixtıyarı” kebek ike bäysez gäzittän başqa oppozitsiädäge ber genä basma da yuq, alarnı da gel genä ezärlekläp häm mäxkämägä tartıp toralar, - di Murzin äfände. – Ä inde räsmi mäğlümat çaraları respublik xaqimiätlärenä mädxiä cırlawdan buşamıy”.
Xökümät aqçasına çığuçı “Başqortstan qızı” jurnalı baş möxärrire Yomabıykä İlyäsowa süzlärençä, xalıq aqçasına çıqqan räsmi basmalar, tabiği inde xalıq mänfägätlärenä xezmät itärgä tieş:
"Xalıq aqçasına çıqqaç bez inde xalıq mänfägätlären yaqlarğa tieşbez. Üz eşebezne cirenä citkerep başqarırğa, xalıqnıñ yaqlawçısı bulırğa tieşbez."
Başqortstandağı ike börtek bäysez gäzitneñ berse – “Prowinsiälnıyı westi” basması. Biredä räsmi xaqimiätlärgä qarşı çaqırular basılğan dip, anıñ möxärrire Wiktor Şmaqov qulğa da alınğan ide. Anı irekkä çığardılar, ämma äle anıñ östennän mäxkämä eşe yabılmağan. Bügenge köndä üzenä qarata cinayät eşe qäğäzlären öyränä ul. Şul uq waqıtta Wiktor Şmaqov Başqortstanda xör ruxlı jurnalistlarnı yaqlaw häm alarğa yärdäm itü fondın tözü xästärleklären başladı. “Ämma bu eş äle bik aqrın bara, - di Şmaqov äfände. – Älege dä bayağı qurqu xise çabudan totadır inde”.
Şmaqov – "Min şuşı fondnı tözergä dip küp keşelärgä möräcägät itäm. Ämma äle alarnıñ barısı da moña rizalıq birep betä almıy. Qurqalardır da inde. Çönki Başqortstan jurnalistları arasında ğına tügel, ä böten Rusiädä süz irege nıq qısıldı xäzer. "
Ufadağı “Prowinsiälnıyı westi” bäysez gäzite möxärrire Wiktor Şmaqov älege köndä mäxkämä yulın taptarğa mäcbür buluın äytä. Üz gäzitendä respublik xaqimiätlären köç qullanu yulı belän alıp taşlarğa çaqırğan mäqälälär bastırğan öçen digän añlatma belän mäxkämägä tartıluın säyäsi ezärlekläw dip isäpli ul. “Jurnalistlarnıñ xalıqara teläktäşlek könen bilgelägän bügenge köndä dä min respublik proquraturasına barıp, üzemä qarata cıyılğan ğäipläwlär doqumentları belän tanışıp utırdım”, - di Şmaqov äfände.
Şmaqov – "Min äle proquraturada doqumentlar belän tanışam. Cinayät qodeksınıñ ike maddäse buyınça mäxkämägä tapşırğannar ide minem eşne. Menä adwoqatlar belän barlıq qäğäzlärne öyränäbez."


text: Mäkkä şähärendä uzğan töndä Söğüd Ğaräpstan iminlek köçläre häm qorallanğan terrorçılar buluda şiklänelgän keşelär arasında bäreleşlär bulıp aldı. 10 keşe häläk bulğan dip xäbär itelä. Okaz isemle yarım räsmi köndälek basma , häläk bulğannarnıñ bişese-iminlek köçläre ğaskärläre ide, dip yazdı. Maşindağı keşelärneñ politsiäneñ tuqtarğa digän işaräsenä iğtibar itmiçä yulı däwam itüdän soñ iminlek köçläre maşinağa ut açqan. Terrorçılar ber binağa kerep qaçqannar. Binanı alğaç politsiä anda zur külämdä qoral häm şartlatqıçlar tapqan. Köçäytelgän iminlek çaraları Söğüd Ğaräpstanda, May ayında Riyadh'ta bulğan şartlawlardan soñ bara. Ul çaqta 34 keşe häläk bulğan ide. Moña qadär Riyadh şartlawları belän bäyle 30 keşe qulğa alınğan. Bügen Riyadh häm Ciddä şähärlärendä östämä tikşerü noqtaları quıyldı.


text: Törkiä uzğan yıl İstanbuldağı ike sinagogqa bulğan terror höcümnären iskä aldı. Ul könne 60 keşe hälak bulğan ide. Neve Shalom häm Beth İsrael sinagoglarına qarşı höcümnärne oyıştıruda Al Qaida çeltäreneñ cirle bülekçäse ğayeplänä. 5 kön uzğaç şuña oxşaş höcümnär Britan konsullığı häm bankına buldı. Qorbannarnıñ kübese – töreklär ide. Cirle räsmilär, din äxelläre, hälak bulğannarnıñ tuğannarı häm iptäşläre bügen höcüm bulğan cirgä cıyılıp isätlekkä aq häm qızıl känäfer çäçäkläre saldı. Sinagoglar yanında 100gä yaqın keşe cıyılğan. Törkiäneñ yähüd cämğiäte prezidentı monı – millätneñ berläşü mizgele dip atadı.


text:
Ğiraqnıñ elekke citäkçese Säddam Xösäin häm anıñ xakimiätendä eşlägän 3 elekke räsmi üzläre xökem itelä torğan mäxkamä räisen almaştıru taläbe belän açlıq totuların belderde.
Säddam 3 kön buyı aşamağanlığın belderä. Anıñ elekke küzläw eşläre citäkçese Barzan İbrahim açlıq totuğa 2 kön elek kereşüe turında äytä. Tağın 2 xökem itelüçe Awad Bandar häm elekke vitse prezident Taha Yassin Ramadan da açlıq totuların belderä.
Alarnıñ açlıq turındağı belderüläre älegä bäysez çığanaqlardan raslanmağan.
Üterü häm keşeleklelekkä qarşı cinayätlärne qarawçı mäxkamä eşe bügen 28-nçer fevral'gä kiçekterelde. Säddam häm tağın 7 xökem itelüçe 1982-nçe yılda Dujail isemle şığıylar awılında Säddamnı üterü omtılışınnan soñ 148 keşene üterüdä ğäyeplänä.


text:
Kürşe tawığı kürkä bulıp kürenä, dilär. Säyäxät itkändä dä şulay. İnternettan başqalarnıñ xis-kiçereşlären uqıp, küz aldıña ällä nindi xan sarayıday istälekle urınnarnı küz aldına kiteräseñ, näticädä, barısı da sin kötkänçä bulmıy şul.
Bez dä Mari İleneñ Yoşqar-Ola şähärenä tanışıp qaytu maqsatı belän bardıq. Qısqaça ğına äytkändä, 2,5 säğät yulnıñ çista buluı, trassada videoregistratorlarnıñ bulmawı, barı tik ber cirdä genä YUXİDİ xezmätkärläreneñ buluı söyenderde. Ä başqası...
EVROPADAMI SİN, ROSSİÄDÄME?
Mari İlenä dä anıñ matur urınnarına qızığıp bardıq. Brüğge yar buyı – Yoşqar-Ola şähäreneñ üzäge. Turistlarnıñ yaratqan urını da – näq şuşı. Bu uramnı kürgäç, üzeñne Yevropada itep xis itä başlıysıñ. Yar buyınıñ näq menä şulay dip ataluı da tikmägä genä tügel. Çönki biredäge binalar, yortlar flamand stilendä tözelgän.
Ğomumän alğanda, mondıy ideyäne Mari İle respublikası başlığı Leonid Markelov uylap tapqan. Bizäkle itep yasalğan fasadlar eçendä älege töbäkneñ küp kenä ministrlıq, vedomstvoları eşläp kilä ikän. Misal öçen, bez yörgändä Mäğärif häm fän ministrlığı, İcat berläşmäläre, teleradiokompaniälär, qurçaq teatrları, restorannar urnaşqan binalarğa tap buldıq. Läkin şul uq waqıtta bu yortlarnıñ kübese buş tora. Xalıq arasında bu urınnı Daniä bistäse dip atasalar da, alarnıñ ber dä oxşaş yaqları yuq.
YOŞQAR-OLA – QAZAN: CİR BELÄN KÜK ARASI
Ğomumän alğanda, Brüğge yar buyınıñ mäydanı şaqtıy. Tik anda yörgändä, küp digändä, barı tik 10 (!) keşe kürdek. Bu, älbättä, bezne bik nıq şaqqatırdı. Qazan Kremle territoriäsenä kersäñ, ul, hiçşiksez, şığrım tulı bula bit. Şuña da monda turistlarnıñ şaqtıy buluın kötkän idek.
Misal öçen, 2016 yılnıñ 11 ayı eçendä genä dä Qazanda 2,4 million turist bulıp ölgergän bit. Älege kürsätkeç Tatarstan başqalasına Yaña yıl kanikullarında da iñ populär şähärlärenä kerergä mömkin birä. Süz uñayınnan, Qazanda Yaña yıl kanikulları waqıtında qunaqxanälär şulqädär däräcädä tulı bulğan ki, xätta Sankt-Peterburğtan bulğan ber ğailä qazanlılarda qunıp çığarğa urın ezlägän.
Ä Mari İlendä isä eçke turizm andıy uq zur däräcädä üseştä tügel bulıp çıqtı. Çönki 2016 yılğa respublikağa 600 meñ turist cälep itü maqsatı quyılğan bulğan. Äytergä kiräk, monıñ qädär turistnı törle mädäni häm sport çaraları aşa cälep itkännär. Bıltırnıñ berençe dürt ayında töbäkkä 119 meñ turist bulıp kitkän bulğan.
- Yoşqar-Ola turistlar taşqını belän maqtana almasa da, üzeneñ maturlığı belän küp kenä Yevropa illären tañ qaldıra ala. Silikat kirpeçtän tözelep, Sovet sarayların xäterlätkän yar buyı bezgä närsägä kiräk?! Bez matur yortlar häm uramnar kürergä telibez, – dip assızıqlıy Mari İlendä yäşäwçelär.
CÄMÄĞÄT TRANSPORTI
Bezne şaqqattırğan tağın ber äyber: şähär eçendä, üzägendä, parkovqa belän bernindi problema bulmaw. Küp kenä qazanlılar monıñ turında xıyallana ğına ala bit! Ä Yoşqar-Olada maşinañnı kibetlär yanına da, toraq yortlar buyında da räxätlänep qaldırıp kitep bula ikän, läbasa! İke säğät yörep kilgännän soñ da avtomobilgä evakuator tügel, barmaq oçı belän dä qağıluçı bulmağan ide.
Ğomumän alğanda, monda maşinalar taşqını da bik az ide. Cämäğät transportına kilgändä, Qazanda inde küptän yuqqa çıqqan «marşrutqa»lar biredä haman da kiñ qullanılışta ikän. Tağın ber populär cämäğät transportı – ul da bulsa trolleybus. Alarnı kürsäk tä, ni ğäcäp, ber genä qızıl avtobus oçratmadıq bez.
PARQLAR, CİRLE QUXNYA HÄM BAŞQALAR
Yoşqar-Olanıñ Çawayna bul'varı buylap barsañ, WLQSMnıñ 30-yıllığına bağışlanğan Üzäk yal häm mädäniät parkına çığasıñ. Biredä parklarğa Fişman qulı citmägänlege ayıruça sizelä. Nik digändä, Üzäk parkta keşe bik az, ul zamança tügel. Ber-ike häykäldän başqa cälep itärlek äyber yuq, disäk tä bula. Yaña yıl kanikulları, citmäsä, yal köne buluğa qaramastan, tirda da atıp bulmadı – bikle ide.
Yoşqar-Ola xalqınıñ 68 protsentın ruslar täşkil itsä dä, ikençe urında marilar tora. Şuña da törle binalarda, kibetlärdäge elmä taqtaları rus häm mari tellärendä yazılğan. Xäyer, mari tele fin-uğor törkemenä kersä dä, qayber süzlär tatarçağa oxşağan. Misal öçen, «kibet» süze mariyça «kevıt» bula ikän. Läkin başqa süzlärne oxşaş dip äytep bulmıy.
Cirle kuxnäğa kilgändä, biredä yapon, italian, Könçığış illäre kuxnäsına östenlek birälär, digän fiker qala. Nik digändä, adım sayın suşi-bar, pitseriä häm şawrma yazuların küräseñ.
Ğomumän alğanda, Yoşqar-Ola küñeldä ikeyäklı toyğılar qaldırdı. Ber yaqtan qarağanda, şähär üzäge ideal' kebek toyıla. Läkin şul uq waqıtta Brüğge yar buyı ülegä kebek. Çönki anda turistlar da bik az, binalardan qala, uramda bernindi canlılıq sizelmi, yal köne buluına qaramastan, çaralar da yuq. Şähär üzägennän beraz başqa yaqqa barsañ, Yoşqar-Olanı keçkenä provintsial' qala itep toyasıñ. Üzeñneñ tuğan cireñne tağın da nığraq sağınasıñ kilsä, çınnan da, başqa şähärne kürep qaytığız. Qazanğa küpme genä zarlansaq ta, anıñ tormış öçen niqädär uñaylı qala ikänlegenä tağın ber qat inanasıñ!