text:
16 ğinwarda Mäskäwdä federal' ministr Vladimir Zorin Rusiäneñ milli-mädäni moxtariät wäkilläre belän oçraştı
16 ğinwarda Mäskäwdä federal' ministr Vladimir Zorin Rusiäneñ milli-mädäni moxtariät wäkilläre belän oçraştı
Uzğan düşämbedä «Azatlıq» radiosınıñ Tömändäge xäbärçese Nail Alan Rusiä Millätlär ministrı Vladimir Zorinnıñ Tömän ölkäsendäge milli-mädäni möxtäriät citäkçeläre belän oçraşuı turında xäbär itkän ide. Rusiä ministrı fikerençä, qayber millätlärneñ üzlären yañaça bilgeläwe uñay küreneş, dip äytelgän ide. Şunda uq seber tatarları avtonomiäse citäkçese Änäs Gaitov üzlärenä milli azçılıq statusın alırğa teläwe turında möräcäğät itkän. Älege şomlı häm butalçıq problemağa açıqlıq kertü faydalı bulır. Çönki 16 ğinwarda çärşämbe könne Mäskäwdä federal' ministr Vladimir Zorin Rusiäneñ milli-mädäni avtonomiäläre citäkçeläre belän oçraştı häm bu oçraşuda xalıq sanın alu mäsäläsen dä urap ütmägännär. Mäskäwneñ İske Arbat uramındağı Ukraina mädäniät üzägendä ütkän bu oçraşuda Rusiä xalıqlarınıñ milli-mädäni yäşäyeşe häm Rusiäneñ milli-mädäni avtonomiäläre turındağı qanunğa üzgäreşlär kertü mäsäläse tikşerelgän. Oçraşuda qatnaşuçılar arasında Rusiä ukrainnarı avtonomiäse citäkçese Aleksandr Rudenko-Desnyak, Rusiäneñ belorus, koreyä, çegän, yähüd avtonomiäläre citäkçeläre Rusiä xökümäte qarşındağı Konsul'tativ Şuranıñ onıtqanda ber cıyıluın, Rusiäneñ milli säyäsäte bulmawın, milli-mädäni möxtäriät turındağı qanunnıñ ütälmäwen tänqitläp çıqqan.
Bötendönya tatar kongressı häm Rusiä tatarları avtonomiäse wäkile Rimzil Wäliev üzeneñ çığışında xalıq sanın aluğa äzerlekneñ säyäsi tösmer ala baruın azsızıqlağan. Vladimir Zorin Tömändä millätlärneñ sanın arttırunı uñay bäyälägäç, yaña ayırımlanıp kilgän millätlärgä federal' üzäkneñ real' yärdäme nindiräk bulır, digän soraw quyğan ul. Ayırım millät ikän, anıñ milli mäktäbe, däresleklär, üzeşçän häm professional' sänğäte, mädäniät uçaqları, urta häm yuğarı belem birü mömkinlekläre, fännär akademiäse, radio, televideniese, matbuğatı bulırğa tieş. Rusiädä 191 millät bar dip tanıla ikän, alarğa federal' üzäk menä şuşı mömkinleklärne tudıraçaqmı? Älege utırışta 10-lap millätneñ wäkile qatnaşıp ta, şular arasında üz älifbası, xätta başlanğıç mäktäbe bulmağannarı da bar. Bu bäxäs älläni qızu tös almağan, çönki Rusiädä xätta san yağınnan 2, 3 urındağı millätlärneñ dä ruxi-mädäni üseşe ciñel tügel.
Vladimir Zorin seber tatarlarınıñ wäkile nindi teläk beldergänenä iğtibar itärgä tırışqan. Yäğni, Mäskäw tügel, ä tatarnıñ etnik törkemnäre nağäybäklär, seber tatarları, keräşennär häm mişärlär üz ixtıarların niçek belderälär? Çınnan da moña qadär berdäm tatar xalqınnan ayırılırğa telämägän qardäşläreneñ fikerlären törle töbäklärdä öyränü, alarğa çığış yasarğa mömkinlek birü oyıştırılmadı äle.
Nihayät, iñ möhimen äytergä waqıt. Tatarstan Däwlät Şurasında ike möräcäğät qabul itelep, alarnıñ iñ töp öleşe tatar milläten 4-5 ayırım millätkä bülgäläwgä qarşı fiker äytelä. Mondıy qızu reaksiä federal' üzäk tarafınnan niçek qabul iteler? Qayber belgeçlär fikerençä, bötenläy bernindi dä reaksiä bulmasqa mömkin. Çönki 190 millättän torğan isemlek xalıq sanın alu bülletenendä kürsätelmi, ä millät här keşeneñ teläge buyınça terkälä. 16 ğiwarda Rusiä milli avtonomiäläre wäkilläre belän oçraşqan waqıtta Vladimir Zorin tatarlar wäkilenä cawap itep, üz añlatmaların birgän.
Vladimir Zorin: Tatarlar bülenep kürsätelmi, ä kiläçäktä analiz yasaw öçen tatar milläteneñ törkemnäre barlığı häm bu törkemnärgeñ küpme buluı isäpkä alına. Xalıq sanın alğanda, tatar milläte häm şul isäptän mişär, seber tatarı, keräşen, noğäybäk digän tögälläwçe östämä bulaçaq.
Dimäk, millätlärne bülgäläp sanaw probleması şunıñ belän xäl itelergä dä mömkin. Läkin bu äle yaña bilgelängän ministrnıñ Rusiä millätläre wäkilläre aldında yabıq utırışta yasağan çığışı gına. Bu turıdağı tögäl añlatma räsmi räweştä dä kiñ cämäğätçelekkä taratılır, dip kötärgä qala.


c: text/html

text:
Mintimer Şäymiev: "Studentlar uñışqa qısqa yul belän ireşergä tieş”
Tatarstannıñ däwlätneke bulmağan berençe akkreditatsiälängän yuğarı uqu yortı – “Tatar biznesqa teläktäşlek itü institutı” 1992 yılda oyıştırılğan ide. Bügenge köndä Akademiädä 2500 student belem ala. Çärşämbe könne Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev uqu yortınıñ Möştäri uramındağı yaña biş qatlı binasın açuda qatnaştı. Mintimer Şäymiev fikerençä, monda studentlar öçen barlıq şartlar da tudırılğan. "Studentlar uñışqa qısqa yul belän ireşergä tieş. Şul waqıtta ğına Tatarstan alğa kitä alır. Traditsiälär saqlap, zaman belän bergä ber adım atlaw - sezneñ maqsat bulırğa tieş", - dip belderde İlbaşı. Mintimer Şäymiev cılı süzlärdän soñ, Akademiägä invalidlarnı uqıtu öçen kiräkle bulğan komp'yuter cihazları belän yärdäm itärgä wäğdä birde.
Gölnaz Şäyxetdin

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qazanda Salix Säydäşevkä häykäl açıldı
Milli cämäğätçelek tüzemsezlek belän kötkän kön nihayät kilep tä citte. Läkin Salix Säydäşevkä häykäl häm Tatar däwlät humanitar pedagogika universitetı açılışına xalıq ällä ni ağılıp kilde dip äytep bulmıy, häykäl aldındağı mäydanğa berniçä yöz keşe genä cıyılğan ide. Zur qunaqlar kilgänçe alar tanılğan sänğätkärlär başqaruında Säydäşevneñ äsärlären tıñlıy aldı.
Bar çaqırılğan qunaqlar da cıyılıp betkäç, tantanalı çaranı respublikanıñ Mädäniät ministrı Zilä Wälieva açıp cibärde.
Bügen bezdä ikelätä bäyräm – yaña universitet binası belän bergä Salix Säydäşevkä häykäl açıla. Şuşı häykälne salu xäräkäten berençelärdän başlap cibärgän Ğarif Axunov, salıyq häykäl Säydäşkä, Tuqay belän yänäşä, dip yazğan ide. Ul bu süzläre belän bezneñ xalıqnıñ da, icadi intelligentsiäneñ dä telägen beldergän ideAnnan soñ süz Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievkä birelde. Ul mäşhür kompozitorğa häykälne açır aldınnan menä närsälär äytte.
Säydäşevkä häykäl quyu, anı mäñgeläşterü teläge xalqıbızda bik küptännän yäşäp kilde. Bu teläk Säydäşev wafat bulğannan soñ ütkän 50 yıl eçendä dä sünmägän ikän, bu anıñ böyek şäxes ikänlegen añlata. Salix Säydäşevkä häykäl ul wafat bulğaç uq quyılsa, bälki anıñ ähämiäte bügenge kebek ük tä bulmas ide. Räxmät Säydäşkä!Şäymiev üzeneñ çığışınıñ tatarça öleşen tämamlağaç, tantananı alıp baruçı süzne başqalarğa birergä teläsä dä, prezident tuqtarğa telämäde. Ul üzeneñ çığışın rus telendä däwam itte. Respublikanıñ ikençe däwlät telendä çığış yasağanda ul yaña açıla torğan universitetnıñ möhimlege turında söyläde, xäzerge waqıtta şuşındıy däräcädäge yaña uqu yortın açu ciñel eş tügel, bügenge köndä bäxäslärsez genä bergäläşep eşlärgä kiräklegen assızıqladı.
Mintimer Şäymiev çığışınnan soñ, cıyılğan xalıq nihayät yaña häykälne kürä aldı. Säydäşev sının qaplağan cäymäne saldırırğa respublika citäkçeläre genä tügel, ä tanılğan sänğät ostaları da çaqırıldı. Xalıq şağire Rawil Fäyzullin isä üzeneñ Salix Säydäşevkä bağışlanğan poemasınnan özeklär uqıdı.
Läkin 12 avgustta Kamal teatrı qarşında uzğan tantananıñ iñ kürkäm küreneşe SSSRnıñ xalıq artistı Azat Ğabbasov, Tatarstannıñ atqazanğan sänğät eşleklese Mäsxüt İmaşev, Ğäliäskär Kamal teatrı artistları Nail Äyupov, Äsxät Xismatov, Ramil Töxwätullin çığışı bulğandır möğäyen. Törle yıllarda Zäñgär şäl spektaklendä Bulat rolen uynawçı şuşı artistlar bergäläşep Bulat cırın başqardılar.
Şulay uq açılış tantanasında üzläreneñ iske binaların yaña universitetqa birgän Tatenergo citäkçese İlşat Färdiev tä çığış yasadı. Ul yaña universitetnıñ rektorı Cämil Ğäzizovqa uqu yortınnan açqıçnı tapşırdı.
Şunnan soñ qunaqlar qızıl tasma kisep, universitetnıñ yaña binasın açarğa, anıñ belän tanışırğa kittelär. Ul arada cıyılğan xalıqqa Säydäşev äsärlärennän äzerlängän mädäni programmanı täqdim ittelär.Gölnaz İlgizär


text:
“Liberal' Rusiä“ firqäsen Rusiä Yustitsiä ministrlığı tarafınnan terkämäwgä kommentariy
Pänceşämbe könneñ räsmi xäbärläre arasında säyäsi eçtäleklese, ul da bulsa, “Liberal' Rusiä“ firqäsen terkäwne Rusiä Yustitsiä ministrlığı kire qağuına kommentariy. Eş şunda ki, waqıtında bu firqäneñ Tatarstan bülege dä oyışqan ide. Anı milli xäräkät aktivistı Mars Şämsetdinov citäkli. Rusiä yustitsiä ministrlığınıñ terkämäw öçen “Liberal' Rusiä”neñ ustavındağı qayber citeşsezleklärne sıltaw itkän. Mars Şämsetdinov bu pretenziälärne känäğätländerergä, firqä ustavına üzgäreşlär kertergä kiräk dip sanıy. Ä “Liberal' Rusiä”neñ Mäskäwdä utırğan citäkçeläre Yuşenkov, Poxmelkin yustitsiä ministrlığı qararın mäxkämädä protestlarğa kiräk dip sanıylar. Ğayre räsmi çığanaqlar “Liberal' Rusiä”ne terkämäw säbäpläre Ustav citeşsezleklärendä tügel, ä firqä räistäşläreneñ berse Boris Berezovskiy buluı dip sanıylar. Şuşı “elenep qalu” wäzğıäte “Liberal' Rusiä”neñ Tatarstan bülegeneñ matdi xälen nıq qaqşattı, xäzer alar ofisların da asrıy almıylar ikän. Şulay uq bu firqäneñ Tatarstan bülegenä Däwlät Şurasına häm Rusiä Däwlät Dumasına saylawlarda qatnaşu xıyalınnan da waz kiçärgä turı kilä.
Rusiädä säyäsi firqälär perestroykası barğan çorda Tatarstan Respublika firqäse dä tawışın işetterde. Tatar-inform agentlığı Respublika firqäse liderı Möxämmät Sabirov küptän tügel Mäskäw ölkäsendä ütkän “Rusiä” xäräkäteneñ säyäsi şurası utırışınnan qayttı, dip xäbär itä. Respublika firqäse xäzerge waqıtta “Rusiä” xäräkätenä kerä ikän. Säyäsi şura utırışında “Rusiä” xäräkäte nigezendä Rusiäneñ sotsialistik firqäsen oyıştıru turında qarar qabul itelgän. Firqäneñ qorıltayı häm konferensiäse 10 sentäbrgä bilgelängän. 2003 yıl başınnan bu firqä saylaw aldı kampaniäsenä kereşergä niätli. Şunısı da mäğlüm, “Rusiä” xäräkäten Kommunistlar partiäsennän çitläştergännän soñ Genadiy Seleznev citäkläp, canlandırıp cibärergä totınğan ide. Tatarstan Respublika firqäse liderı Sabirov Rusiä sotsialistik firqäse oyıştıru utırışında qatnaşıp qaytqaç, bu äle soñğı süz tügel, Respublika firqäse başqa berär firqäneñ dä töbäk bülege bulırğa mömkin, bezneñ qararıbız mondıy firqälärneñ ustavlarında häm programmalarında töbäk bülekçeläreneñ möstäqillegen häm keşe xoquqları preoritetın niqadär çağıldıruı belän bäyle bulaçaq, digän. Anıñ fikerençä, näq menä şuşı mäs’älälär buyınça Rusiädä wäzğıät yaxşı tügel. Şuña bäyle Sabirov Tatarstan prezidentınıñ häm citäkçelegeneñ respublika mänfäğätlären nığraq yaqlawın teli. Ayırım alğanda, ul Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ Tatarstan nefte böten Rusiäneke, digän fikeren tänqitläde, dip xäbär itä Tatar-inform agentlığı. Awızıña bal da may dip äytäse ide dä, läkin Respublika firqäse liderı säyäsi şurası utırışında qatnaşqan Rusiä xäräkäten citäkläwçe Gennadiy Seleznev küptän tügel Qazanda bulğanda, töbäklär, respublikalar möstäqillege, suverenitetı turında soraw birgändä, bu temağa bik stereotip fiker yörtüen beldergän. Anıñça, suverenitet ul Rusiädän ayırılp çığu, Rusiäne bülgäläw.


text: Bügen Çeçnyanıñ administratsiä başlığı Äxmät Qadırov prezident saylawlarında qatnaşaçağın belderde. Qadırov şulay uq, bäysez kandidat bulaçağın da bilgeläp ütte. Aldaraq ul, "Xalıq partiäse" häm "Berdäm Rusiä" partiäläre tarafınnan bulğan teläktäşlektän baş tartaçaq, çönki ul tege yäki bu partiälär aldında nindider yöklämälär alıp, burıçlı bulırğa telämi, dip beldergän ide. Xäzerge waqıtta Qadırovtan başqa prezident urınına däğwä belän saylawlarda qatnaşır öçen inde 8 ğariza kilgän. Üzeneñ saylawlarda qatnaşu mömkinlege turında Rusiäneñ elekke Yuğarı Şurası räise Ruslan Xasbulatov ta belderde. Çeçnyada saylawlar 5 üktäbergä bilgelängän.


text:
Qazanda milli universitet bulırmı?
Soñğı könnärneñ iñ xikmätle xäle milli universitet belän bäyle. Yañalıqlar ikäw. Berençese, Allağa şöker, küptän kötelgän milli universitet tözelep betä. Qamal teatrı qarşında, Bolaq buyında Qazannıñ güzäl ber poçmağında yarım tügäräk formadağı mähabät binanı bizäw eşläre bara. Yaña universitet qapqası aldında şulay uq matur uñaylı, härqaydan kürenep tora torğan mäydançıqqa Salix Säydäşev häykäle quyılaçaq. Busı bit inde tatar zıyalılarınıñ iñ tatlısı tormışqa aşa digän süz.
Soñğı ğasırda Qazanda niçä tatar ädibenä häykäl quyıldı disägez? Tuqay, Cälil, Urmançı, şunıñ belän wässäläm. Xätta Qol Ğali, Märcani, Nasıyri, Qamal, Taqtaş, Tinçurin kebeklärgä dä çın häykäl quyılğanı yuq. Ä Säydäş tatar xalqınıñ iñ ğaziz zatlarınnan. Nihayät boz quzğaldı. Märxüm yazuçı Ğarif Axunov mädäniät fondın citäklägän çaqta Säydäş häykälenä aqça cıya başlap şiğer dä yazğan ide. “Häykäl kueyk Säydäşkä Tuqay belän yänäşä” digän yullar Ğarif Axunov küñelennän urğılıp çıqtı bit, ğomumän şäp yañalıq bu.
Qazannıñ meñ yıllığı aldınnan yaña universitet açılıp, anıñ qarşında Säydäş basıp toru çın milli inqilab bit, tuğannar. Bäxet bit bu! Qayan citkergännär aqçasın, niçek TaTэHepro berläşmäse yaña universitetqa üzeneñ elekke binasın birgän häm üz xisabına remontlap ta tapşıra.
İnde ikençe yañalıqqa küçik. Monsı küñelsezräk, imeşter milli universitet bulmıy, çönki äle äytkän bina birelä torğan universitetnıñ iseme mondıy: tatar däwlät gumanitar pedağoq universitet. Ul Rusiäneñ mäğärif häm fän ministrlığı qararı belän öç uqu yortın quşudan kilep çığa. Berse Qazan pedagogiä universitetı, ikençese tatar gumanitar institutı häm tatar amerika töbäk institutı bergä cıyıla. Töp nigez bulıp, älbättä, 120 yıllıq tarixlı pedagogiä universitetı xezmät itäçäk. Ämma ul elekkeçä eşläwen däwam itärme, ällä üzgärerme monısın açıq itep äytmilär.
Süz arasında ğına äytülärgä qarağanda xäzer pedagogiä uqu yortların tämamlawçılar sanı mäktäplärdä kiräk bulğan uqıtuçılar sanınnan 6 tapqır kübräk ikän, yäğni uqıtuçılar kiräk bulmasana barıber uqıtıp yatabız ikän. Şunnan ğına töşenep bula, bu yaña ğına tözegän universitet mögäyen uqıtuçılar ğına äzerlämäs, monda berär xikmät bar. Nider şomartalar monda, kemne, niçek häm qaysı yaqqa taba adaştırıp cibärälär ikän?
Milli cämäğätçelekneñ wäkilläre panikağa birelde, dimäk milli universitet turında xıyallar cilgä oça. Fändäs Safiullin xätta yaña universitetnı açunı “Meñ yıllıq yalğanı” digän mäqälä bastırıp çığardı. Ber xaqlıq bar elekke qararlardan. Çınnan da milli, natsional'nıy universitet açabız dip wäğdä itkän, ä açılğanınıñ iseme gumanitar häm pedagogik dip atala. Ä başqa yaqlardan xäzergä bernindi xäwef- xätär kürenmi, çönki universitet isemen dä yähüd, fransuz, çuaş dip tügel, ä tatar dip yazılğan. Tatar üseşe öçen, tatarça digän süz bit inde.
Ä närsä soñ ul tatar milli universitetı dip soradım min üzemneñ aqıllı duslarımnan.
Beräwlär äytä, tatarnıñ qaymağın iñ dahi keşelären maxsus şartlarda uqıtu öçen, ikençeläre tatar balaların böten dönyadan cıyıp uqıtuğa ömetlänä. Döresen äytkändä, haman da şul milli universitetnıñ nindi buluın açıqlap quymağanbız, üzebez dä belmibez. Ä bit bina ayaqqa basqan! Universitet professorlarınıñ eş xaqı, studentlarnıñ stipendiäse, laboratoriäläre, probirkaları öçen aqça birelgän.
Ä nindi universitet buluı turında haman bäxäsläşäbez, ällä millät zamananı uzıp kitkän, ällä zamana millätne artta qaldırğan.
Şunısı da bilgele, xäzer bit yuğarı mäktäpne açır öçen litsenziäne federal' üzäk birä, ä şunsız yuğarı uqu yortlarınıñ diplomnarı tanılmıy. Tanıtasıñ kilsä, Mäskäwdän litsenziä alasıñ.
Yuğarı mäktäp asraw öçen finans çığımnarnı da federal'üzäktän alu bik döres, çönki Rusiädä tatarlar küp bit. Belgeçlär dä ber Tatarstan öçen genä tügel. Tüläsen äydä Mäskäw böten Rusiä tatarlarına kiräkle universitetqa aqçanı. Şundıy fiker dä kilä, ällä min äytäm bu Şäymiev ştatların, litsenziäsen Mäskäwdän alıp, universitetnıñ eçke ruxın, programmaların tatar milläte faydasını eşlätmäkçe mikän? Şulay bulsa, yarar ide dä bit. Ämma monısın da açıq itep añlatuçı yuq. Ällä inde añlata belmilärme.Äydägez äle küräzäçelek itep qarıyq. Ägär bu faraz döreskä çıqsa, yäğni Mäskäw belän kileşep, millätkä kiräkle universitet açsalar, monı Azatlıq radiosı ällä qayçan äytte diärsez, ä inde barıp çıqmasa bergäläşep, üzebezne dä , millätkä qul seltägännärne sügärbez. Ä bolay bıyıl Bolaq buyında milli universitetı açıla dilär. Nindi millätneke bulır kürerbez. Rimzil Wäli.


text:
Tömändä “Söläymanov uquları” konferensiäse ütte
Kiçekmiçä Tömänneñ borınğı toraq urınnarı bulğan Çimgitora häm Tyumenski Ostrogta arxeologik qazu eşläre başlarğa kiräk. Uzğan atnada Tömändä ütkän “Söläymanov uquları” fänni-ğamäli konferensiäneñ töp qararı änä şundıy buldı. Tömän däwlät universitetınıñ aq zalında bu çaranı Tömän ölkäseneñ milli eşlär komitetı başlığı Aleksey Mal'çewski açtı. Häm bu cıyınnı: “İctimaği xäräkätneñ, ğalimnärneñ häm xakimiätlärneñ waqıt tudırğan problemalarğa urtaq iğtibarı”,- dip atadı.
Milli eşlär komitetı başlığı Mal'çewski süzlärençä, 2001 nçe yıldan bu cıyın töbäkara, ä bıyıldan başlap böten Rusiä külämendäge çara statusı aldı.
Fänni- ğämäli konferensiäne ütkärüdä xakimiät teläktäşlek belderep finans yärdämen üz östenä alsa, Tömän däwlät universitetınıñ humanitar tikşerenülär institutı çaranıñ fänni, ğilmi arbasın tarttı. Ğalimnärne çaqırdı. İnstitutnıñ mödire Aleksandr Matveev plenar utırışta ğalimnärdän berençe bulıp süz aldı häm bu cıyıluda kütäreläse töp temanı: Tömän şähäreneñ tarixın nıqlap torıp tikşerä başlarğa kiräk ikänlekne äytep uzdı.
Barlıq ğalimnär dä qatnaşqan plenar utırışta Matveevtan soñ Qazannan kilgän ğalimnärdän Damir İsxakov süz aldı. Ul 15-16 ğasırlarda Seber yurtası, yäğni torası däwlät tormışınıñ mädäni yaqları turında söyläde. Annan soñ Gäptelbär Fäyzeraxmanov seber tatarları tarixındağı älegä qädär bilgele bulmağan çığanaqlarnı barladı.
Tömän universitetınıñ gumanitar tikşerenülär institutı ğalime Aleksandr Yarkov Könbatış Seberdä xakimlek itkän dinastiä-ırular häm islam taratuda ğäräp, törki häm farsı çığanaqlarğa tuqtaldı. Annan soñ ğalimnär 3 tarmaqqa bülenep eşlädelär. Berençesendä Könbatış seberneñ törki tarixı, ikençesendä mädäni miras häm bügenge kön, öçençesendä tatar telen öyränü problemaları qaraldı. Här bülekkä dä ğalimnär 20 dän artıq fänni yazma täqdim itkän idelär.
Bu 9 nçı cıyılışqa kilgän fänni eşlär basılğan cıyıntıq uqular başlanğan köngä çığıp ta ölgerde. Fän dönyası öçen, häm şulay uq tarix, mädäniät, tel belän qızıqsınğannar öçen dä 150 danädä çıqqan bu kitapqa 67 yazma tuplanğan. Bu cıyıntıq-kitapnıñ tışına Tobol rässamı İldar Xäbisovnıñ Tobol mäçete surätlängän “Abramqa artında cäy” dip atalğan räseme töşkän.
“Monda Tobol mäçete surätlängän. Min töslär aşa seberdä yäşäwçe tatarlarnıñ köndälek tormışın häm dinne niçek kürüemne surätlärgä tırıştım. Bezneñ xalıq bit tınıç tormış söya. Bu räsememne tikkä genä muzey satıp almağandır”,- di bu räsemne yasağan İldar Xäbisov. “Söläymanov uquları”nıñ ikençe köne Tömän ölkä kitapxanäseneñ Rusiä xalıqlarınıñ ädäbiäte bülegendä Xäbisov räsemnäre kürgäzmäsen täqdim itü belän başlandı. İldar Xäbisov Wağay rayonınıñ Qarağay awılında tuğan. Kitapxanädä uzğan kürgäzmäne açuda Xäbisovnıñ xezmättäşe Tobol rässamı Eduard Tuşakov ta qatnaştı. Ul anıñ soñğı räsemnären gennar injeneriäseneñ çağılışı dip atadı.
Şulay uq fänni ğämäli konferensiä qısalarında Damir İsxakovnıñ äle yaña ğına basılıp çıqqan kitabı “Seber xanlığı tarixına kereş” tä täqdim itelde.
Fänni ğämäli cıyınnıñ räsmi öleşen tügäräk östäl artında ütkän söyläşü yomğaqladı. Könüzgendä torğan mäs'älä: seberdäge şähär- Tömän tarixına kilgändä humanitar tikşerenülär institutı mödire Aleksandr Matveev: “Kiçekmiçä Tömänneñ borınğı istälekläre Çimgitora häm Tyumenski Ostrog bulğan urınnarda arxeologik qazu eşläre başlaw öçen bu tarixi istäleklärneñ cir yözennän bötenläy yuqqa çığuına kiterä torğan yul tözü häm başqa qorılmalar tözüne tuqtatırday dokumentlar qabul itärgä kiräk”,- dide.
Şulay uq bu tügäräk östäl söyläşüendä Tömändä tatar telen uqıta torğan gimnaziä açu mäs’äläse dä kütärelde.
Ä kiläse yılda bulaçaq “Söläymanov uquları” “Törki häm slavyan biologları” dip atalaçaq.
Konferensiädä qatnaşqannar şağir Bulat Söläymanov qäberenä dä zıyarat qıldılar. Fän, mädäniät, sänğät, tel, tarix häm milli problemalarnı üz eçenä alğan yıl sayın bula torğan bu cıyılış kiçen milli mädäniätlär yortında şağir istälegenä bağışlanğan konsert belän tögällände.
Nail Alan, Tömän


text:
Möselman xatın-qızlarnıñ mäxkämäläşep yörüenä Alvaro Gil-Robles ğäcäplänü belderde
Şul arada Tatarstan möselmannarınıñ niçek iza çikkännären Evropa Berlegeneñ Keşe xoquqları komissarı Alvaro Gil-Robles da belep aldı. Şuşı könnärdä Qazan imam möxtäsibe Mansur Cäläletdin komissar belän oçraşıp, anıñ bu mäsäläne xäl itüdä yärdämen soradı. Newsru.com agentlığı beldergänçä, komissar bu problemanıñ ğomumän barlığına ğäcäplänü beldergän. Şul taläpneñ mägnäsezlegenä basım yasarğa teläp ul :«...alaysa xatın-qızlarğa çäç taraşnı üzlätüne tıyarğa kiräk... », - digän belderü yasağan.


text:
BMOnıñ Ğiraqqa yärdäm programması qısalarında korrupsiä küreneşlären tikşerü eşe kötelgännän ozağraqqa suzılaçaq
Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqqa yärdäm itü programması qısalarında korrupsiä ğämällären tikşerüçe bäysez komissiä başlığı Paul Volcker, qarap çığası mäglümätlär şul tiklem küp ki, näticälär yasaw öçen tağın ber yıl kiräk bulaçaq, dip belderde. BMO räsmiläre tikşerügä ayaq çala digän xäbärne Volcker kire qaqtı häm Ğiraq räsmiläre komissiä belän tulı xezmättäşlek itä dide.
3 ay elek Berläşkän Millätlär üzeneñ bäysez komissiäsen buldırdı. Tikşerü näticäläre şuşı yıl axırına kötelä ide. Düşämbedä bu komissiäneñ räise Paul Volcker, bez, cıyğan mäglümätlärne äle tikşerä genä başladıq, dokumentlar sanı 15 millionnan arttı, alarnı qarap çığu öçen tağın ber yıllap waqıt kiräk bulaçaq, dide. Zamanında Amerikanıñ Üzäk Bankın citäklägän Paul Volcker süzlärençä alar başqa komissiälär belän dä xezmättäşlek itä, läkin bezneñ komissiä berençel, dide ul. Volcker süzlärençä, anıñ komissiäse, berençe çiratta, bu tärtip bozularda BMOnıñ cawaplılığın açıqlarğa tırışa, alay da, aqçalarnıñ här ike yaqqa yöreşen tikşerergä kiräk bulaçaq, dide ul.
Audio (Paul Volcker)
"Bu şaqtıy külämle häm çeterekle mäsälägä äylänep bara. Läkin bezgä monıñ eçenä kerergä, BMOnıñ häm eçendä häm tışında bulğan xällärne nıqlap tikşerergä kiräk bulaçaq."
Qayber tänqitçelär BMO räsmiläre bu tikşerülärgä ayaq çala digän ide. Volcker monı kire qaqtı. Anıñ süzlärençä, BMO räsmiläre komissiägä bernindi qarışılıq kürsätmi häm alar bu programmada qatnaqşan barlıq idarälärne centekläp tikşerergä cıyına. Komissiä başlığı fikerençä, bu eş kiläse yılnıñ urtasına qädär däwam itäçäk.
Ali Gilmi, Praga


text:
Semberdä “Çişmä” televizion tapşıruı qaytır kebek
Federal' avtonomiä räise İldar Ğıl'metdinovnıñ may ayınıñ berençe yartısında uzğan “Milli mädäniätlärneñ Yäşlär assambleyası” digän çarada qatnaşuınnan faydalanıp, aña “Çişmä”ne qaytarunı sorağan 6000 imzalı möräcäğät tapşırılğan ide. İlbaşı Putinğa citkerüenä ömetlänep. Ğözer Prezidentqa barıp citkänme-yuqmı älegä nämäğlüm. Şulay uq anıñ mönäsäbäte turında da Mäskäw taraflarınnan läm-mim süz işetelmi. Şulay da “Berdäm Räsäy” firqäseneñ cirle bülekçäse başlığı Anatoliy Yılenkin älege mäs’äläne kütärep çıqtı. Bu turıdağı fiker alışuda şul uq firqäneñ cirle parlamenttağı fraksiäse citäkçese Nikolay Yäğodin, fraksiä äğzası deputat Rasix Ğatawllin, Ölkä Xökümäteneñ Mäğlümät çaraları belän elemtä idäräse başlığı Sergey Davıydovlar da qatnaştılar. Nikolay Yäğodin äytüençä, “Berdäm Räsäy” tırışlığı arqasında, 2007-yılğı ölkä byudjetında tele- häm radiotapşırularğa yärdäm sıyfatında aqça qaralğan. Anı milli tapşırular öçen dä qullanu ixtimal.
Mäğlümlät çaraları belän elemtä idäräse milli programmalar buldıru buyınça konkurs iğlan itkän, läkin GTRK “Volga” litsenziäsendä Räsäy xalıqları tellärendä tapşırularğa röxsät yuq. Moña barı tik “2x2 na Volge” digän cirle telekanalnıñ ğına xoquqı bar. Elek tä tatarça “Muzıkal' qotlawlar” tapşıruı alıp barğan kanalnıñ direktorı Vladislav Sovetkin da utırışta bar ide. Läkin anıñ da bit töp xucaları şul uq Mäskäwdä. Dimäk, yänä aqça mäs’äläse qalqıp çığa. Qanunnar çığaru cıyılışı byudjetqa salğan aqçanıñ ber öleşe şuña da qullanıla ala, didelär. Tik tağın ber qıyınlıq: bu kanal tapşıruları ölkä üzägennän 50 çaqrım yıraqlıqta ğına qabul itelä. “Berdäm Räsäy”neñ cirle liderı Yılenkin xalıqnıñ yaratıp qarağan tatarça häm çuaşça tapşıruların citkerü öçen, rayonnarda barlıq mömkinleklärne dä qullanu küzdä totıla, dide. Tapşırularnıñ küläme ayına ike märtäbä 20шәp minutlıq çığarılış. Şunı da östäp äytü urınlı bulır kebek. Çuaş tapşıruı “Yatkär” tatar milli xäräkäte tırışlığı arqasında ğına açılğan ide. Bu yulı çuaş yegete Yılenkin, çuaş öçen tırışıp, tatarğa da yul aça bulıp çığa. Cirle parlament deputatı Rasix Ğataullin, programmalarğa yärdäm yözennän, Redaksion şura tözergä täqdim itte. Maqsatı – tapşırularnıñ temaların barlaw häm ağımdağı mäs’älälärne xäl itü. Monısı da möhim kebek, çönki älege söyläşülärneñ Dumağa saylawlar aldınnan piar kampaniäse genä bulıp çığuı ixtimal, dip şiklänüçelär dä bar.


text: Maxaçqala. Dağstan militsiäse, bıltır Kaspiyski şähärendä Ciñü köne uñayınnan ütkärelgän bäyräm tantanasında şartlaw oyıştıruda şiklänelgän keşene qulğa aldı dip xäbär itelä. Eçke eşlär ministrlığı mäğlümatına qarağanda, şul keşe, Magomed Abasilov Xasayorttağı öyendä totqarlanğan. Anda ütkärelgän tentü näticäsendä şartlatqıçlar, elektron detonatorlar, cir minaları häm qul granataları tabılğan. Kaspiyskidäge şartlawğa bäyle buluda qulğa alınğannar arasında Abasilov inde bişençe keşe bulıp tora, xakimiat bu uñaydan tağın 8 keşene ezli. Bıltır mayda bulğan şuşı şartlaw näticäsendä 45 keşe ülep, 100-dän artığı törle cäräxätlär alğan ide, xakimiat, monı oyıştıruçılar çäçän suğışçılarına bäyle dip belderä.


text:
“Xalıq partiäse” saylaw aldı agitatsiäsen başladı
Häm älege möräcäğättä “Vladimir Putin xakimiäte kilgäç kenä Rusiäneñ däwlät mänfäğätlären yaqlıy torğan kurs ğämälgä aşa başladı,” digän süzlär bar. Bu partiäneñ iñ uñışlı tabışı – “Rusiä xalıqlarınıñ xakimiätkä taläpläre cıyılmasın” buldıru. Dokumentnıñ iseme xalıqçan häm demokratik ruxta yañğırıy. Xalıq firkası keşelärdän täqdimnär, taläplär, şikayätlär cıyıp, bu yılnıñ axırına xätle alarnı Rusiä prezidentına, federal' häm töbäk xakimiätlärenä tapşıraçaq.
25 millionlı tiraj belän näşer itelgän möräcäğättä “minem xakimiätkä taläplärem”, “minem xalıq partiäsenä taläplärem” digän baş astında buş urınnar qaldırılğan.
Xalıq firqäse ğadi keşelärne ni däräcädä xörmät itä dä, alar turında qayğırta soñ, digän sorawğa şuşı könnärdä genä Dumada ğomumi xezmät stajlarına qarağan mäs'älä buyınça tawış birü açıq cawap birä. Eş şunda ki, “Яблoko” fraksiäse ğomumi xezmät stajına, balalarnı qaraw, armiädä bulu, uqu waqıtların kertüne yaqlap, anı tawışqa quydıra. Älbättä, xalıq mänfäğätlären yaqlıybız dip, Dumada här fraksiä kükräk suğarğa yarata. Başqaları xaqında söyläp tormıyça, Xalıq partiäseneñ bu millionlağan keşene borçığan mäs'älä buyınça niçek tawış birüen äytmi bulmıy. Oşbu firqägä kergän deputatlarnıñ barı tik 50% ğına “Яблoko”nıñ täqdimen xuplıy. Qalğannarı, älbättä, qarşı tawış birä.
Süz uñayınnan äytergä kiräk: bu täqdimne yaqlawçılar arasında Tatarstannan nibarı 3 deputat – Flera Zıyätdinova, İvan Graçev, Aleksandr Saliy bulğan. Ä qalğannarı tawış birüdä bötenläy qatnaşmağan. Kem äytmeşli, xalıq üzeneñ geroyların belep torırğa tieş.


text:
Ramazan ayı Bagdadta berniçä köçle şartlaw belän başlandı
Möselman dönyası Ramazan ayına kerde, xörmätle tıñlawçılar. Läkin bu Ğiraqtağı wäzğiatkä berniçek tä tä''sir itmäde diärgä bula, düşämbe könne dä Ğiraq başqalası Bagdadnı berniçä şartlaw teträtte. Yäkşämbedä isä amerikan saqlanu ministrınıñ urınbasarı urnaşqan qunaqxanägä höcüm yasalğan ide. Şuşı kierenkelek sürätendä Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Colin Powell suğış başlağanda üz ileneñ Ğiraqta bu xätle köçle qarşılıq kürsätüne kötmägänen äytte.
Ğiraq başqalası öçen xäzer ğädäti bulğan awazlar - aşığıç yardäm maşinaları çirattağı şartlaw urınına aşığa. Bu yulı Xalıqara Qızıl Xaç/Qızıl Yarımay cämğiateneñ Bagdadtağı idaräse yanına, düşämbe irtän anda bomba quyılğan ber maşina şartlatıldı. Ğiraqtağı amerikan xärbiläre wäkile, general Mark Hertling xäbärçelärgä, bu intihar höcüme ide dip belderde.
Audio, Mark Hertling
"Sartlatqıçlar quyılğan maşina Qızıl Xaç/Qızıl Yarımay binası yanına yaqınlaşırğa tırıştı, anı Ğiraqnıñ saqlaw xezmäte häm Ğiraq politsiäse tuqtatqaç, intihar höcümçe üzeneñ binağa yaqınraq kilä almawın añlap bombanı annan çittäräk şartlatırğa buldı kebek" di Bagdadtağı amerikan generalı Hertling. Anıñ süzlärenä qarağanda, älege höcüm näticäsendä kimendä 10 ğiraqlı hälak bulğan, yaqınça 10-ı yaralanğan. General şulay uq, höcümçe üz maşinasına Qızıl Xaç bilgelären quyğan bulğanğa oşıy dip tä belderde. Şartlaw urınında bulğan şahidlär, şuşı xalıqara oyışma binasına zur zian kilüwe, anıñ alğı diwarınıñ işelep töşüwe turında xäbär itä. Anda eşläwçe humanitar xezmätkärlär üzläre zur tetränü kiçerä, oyışmanıñ matbuğat wäkile Nada Doumani, "bez üzebezneñ, alıp barılğan humanitar eşebez belän yaqlanuwıbızğa işanıp yäşi idek, bez biredä 1980-nçe yıldan birle eşläwebez bezneñ säyäsättän çittä totuwıbıznı yaxşı kürsätä dip uylıy idek. Ägär dä bu höcüm bezneñ eşçänlekkä tä''sir itsä, moñardan berençe çiratta ğiraqlılar cäfa çigäçäk" dip belderde. Läkin Xalıqara Qızıl Xaçnıñ Jenevadağı baş idaräse, soñğı höcümgä qaramastan oyışmanıñ Ğiraqtan kitärgä cıyınmawın äytä. Antonella Notari, Xalıqara Qızıl Xaç/Qızıl Yarımaynıñ Jenevadağı wäkile.
Audio, Antonella Notari
"Bez Ğiraqta qalaçaqbız, beläbez ki, biredä Qızıl Xaç/Qızıl Yarımayğa ixtiac bar. Bez Ğiraqta 1980-nçe yıldan birle eşlibez häm iñ awır şartlarda da bez monnan kitmädek, Ğiraq xalqına bezneñ biredä buluwıbız kiräk, monı bez yaxşı beläbez" di Antonella Notari. Düşämbedä şartlawlar şuşı xalıqara oyışma binası yanında ğına bulmadı, alar tağın dürt cirdä yañğıradı. Yäkşämbedä isä höcüm, Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı urınbasarı Paul Wolfowitz urnaşqan qunaqxanägä yasalğan ide. Saddamğa qarşı suğış başlawnı iñ därräw yaqlawçılarnıñ berse bulğan şuşı türägä zian kilmäde, läkin höcüm näticäsendä ber amerikan ğäskärie hälak buldı. Şuşı waqiğälär sürätendä Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Colin Powell yäkşämbe kiçen, Waşingtonnıñ suğışnı başlağanda Ğiraqta qarşılıqnıñ şulay ozaq baruwın bötenläy farazlamawın tanıdı.
Audio, Colin Powell
"Bez monıñ, yäğni Ğiraqtağı qarşılıqnıñ şulay ozaqqa suzıluwın hiç kötmägän idek" di Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Powell.
Kärim Kamal, Praga


text:
Foto: altaynews.kz
Qazaqstan täwelsizdik alğan alğaşqı künnen bastap-aq sıbay`las jemqorlıqqa qarsı tïimdi, älemdik standarttarğa say` keletin ïnstïtwttar men tetikter qurw bağıtına maqsattı türde jäne kezeñ-kezeñmen tüsip keledi. Sol sebepti elimizde jemqorlıq qılmıstardıñ aldın alw mäseleleriniñ elimizde özektiligi joğarı.
Käsiporın sandarınıñ artwımen memleketimizde narıqtıq qarım-qatınas ta damıp keledi. Alay`da, postkeñestik elderde narıqtıq qatınastıñ damwımen birqatar teris älewmettik qubılıstar da, atap ay`tqanda, türli quqıqbuzwşılıqtar, onıñ işinde jemqorlıq keñ tamır jay`ğan.
Osığan oray` zañ ğılımdarınıñ kandïdatı, L.N.Gwmïlev atındağı EUW qılmıstıq-quqıqtıq pändep kafedrasınıñ docenti Svetlana Bay`moldïna sıbay`las jemqorlıqpen küreske qarsı qılımstıq-quqıqtıq şaralar qanşalıqtı qatañ bolğanımen, tolıqtay` tïimdi dep ay`twğa kelmey`di dey`di.
«Memlekettiñ jalpı jağday`ı men damwına keri äser etetin jemqorlıqtıñ saldarınan memlekettik müddeniñ ornın jeke bastıñ nemese toptardıñ qamı basadı. Osılay`şa, xalıqtıñ bïlikke jäne onıñ ïnstïtwttarına degen senim tömendep, qoğamdıq sana bülinedi. Onıñ soñı ïnnovacïya men el damwın tejep, jaña texnologïyalardıñ ïgerilwine kedergi keltiredi. Artınşa eldiñ bedeline köleñke tüsirip, bäsekege qabilettiligin joyadı», - dey`di zañger.
Onıñ ay`twınşa, Qazaqstan Respwblïkasınıñ zañ şığarw jüy`esinde sıbay`las jemqorlıq pen onıñ saldarına qarsı normalar jetip artıladı. Alay`da olardı qazirgi zamanğa ıñğay`lap, äli de jetildirw kerek.
«Jemqorlıq qılmıstar üşin äkimşilikpen qatar, jaña QR Qılmıstıq kodeksiniñ 361-371 baptarında qarastırılğan qılmıstıq jawapkerşilik bekitilgen. Bulnormalar «Memlekettik qızmet pen memlekettik basqarw müddelerine qarsı sıbay`las jemqorlıq jäne özge de qılmıstıq quqıqbuzwşılıqtar» dep atalatın 15-bölimde qarastırılğan», - dep naqtıladı ol.
Sonımen qatar ol atalmış qılmıs swbʺektileri kiristeri men şığıstarı mindetti deklaracïyalawğa jatatın tulğalardıñ tizimin keñey`tip, oğan memlekettik qızmetkerlerdiñ otbası müşeleri men jaqın twıstarın qosa qamtwdı usındı.


text:
Görcestandağı azärbaycannar birelgän wäğdälärneñ ütälmäwenä qänäğätsezlek belderä
Görcstan Könyaq Osetiädä kontrolen urnaştırırğa tırışqanda, ilneñ könyaqğında Azerbaycannar uqmaşıp yäşägän töbäklärdä kierenkelek üsä. Alar Görcstan prezidentı Saakaşvilinı saylaualdı kampaniäse vaqıtında, regiondağı sotsial şartlarnı yaxşırtu öçen birgän väğdäsen ütämävdä ğäyeplilär. Bu Azerbaycanda da borçılu tudıra häm kürşedäge millättäşlärne yaqlarğa kiräk digän tauışlar işetelä.
Audio
Azerbaycannar Görcstandağı milli azçılıqlar arasında san yağınan ärmännärdän qala ikençe urında tora. SSSR tarqalğanna soñ ildä kümäk milek xucalığı sisteması beterelsä dä, ütä millätçe prezident Gamsaxurdiä Kverno Kartlıda yäşävçe azerbaycannarğa cir biläv xoquqın birmäde. Bakudağı xökümättän bäysez Borcalı cämğiäteneñ ağzası şağir Borcalınıñ süzlärençä, Gamsaxurdiä urnına xakimiätkä kilgän Şevarnadze dä küpçelek azerbaycannarğa ul mömkinlekne birmägän.
Audio
Ğäyri räsmi mäğlümätlärgä qarağanda, bu töbäktä nigezdä auıl cirlärendä yäşävçe azerbaycannarnıñ 70 protsentı äle dä cir xucası tügel. Alarnıñ sabırı taşa başladı kebek. Martnıñ 9-nda azerbaycanlı piketçelär Saakaşvilineñ Tiflistäge burosı aldında ciılıp , cirneñ Kverno Kartlıda yäşävçelär arasında ğadel itep bülgälänüen, auılarğa borınğı azerbaycan isemnärenen qaytarıluın häm cirle administratsiälärdä üzlärenä küberäk urın birelüen taläp ittelär. Küzätüçelärneñ fikerençä, kierenkelekneñ üsüendä, Tiflistä citäkçelekneñ üzgärüe säbäple tuğan ömet säbäpçe. Saakaşvili dikäber ayındağı saylaualı kampaniäse vaqıtında , töbäktä yäşävçelärneñ säyäsäi häm ictimaği taläplären qänäğätländerergä häm vatandaşlarğa millätlärenä qaramıyça tiñ xoquq birergä väğdä itkän ide. Näticädä anıñ partiäse Martnıñ 28-ndä bulğan saylaularda zur ciñügä ireşte. Çığışı belän Kverno Kartlıdan bulğan Bakudağı advokat Ehsaxan Aşurov yaña citäkçelek xakimiätkä kilgännän soñ Gärcstandağı azerbaycannarnıñ vazğiäte naçarlanmadı, läkin, yaxşırmadı da digän fikerdä.
Audio
Gubernator Mamzişvili cir mäsäläsen xäl qılu öçen çaralar kürelä dip belderde.
Färit İdelle, Praga.


text:
Üzäk belän töbäklär arasında wäqälätlär almaşu mäs’äläse Qazanda qaraldı
Däwlät şurası wäkilläre, töbäk citäkçeläre, Qazanğa 25 avgustta uq kilä başladı. Alar Qazannıñ iñ qimmätle qunaqxanäse «Miraj»da tuqtap, annan däwlät maşinalarına utırıp cıyılışlarına kitep tordı. Şura bulası Qazan ratuşası binasına, jurnalistlar, Rusiä häm Tatarstan prezidentları matbuğat üzäkläre tözegän isemleklär belän genä kerä aldı.
Qalğan xäbärçelär, xalıqara matbuğat üzägendä, cıyılışnıñ barışın translätsiädän qaradı.
Rusiä däwlät şurası utırışı, Rusiä Prezidentnıñ çığışınnan başlanıp kitte. Oçraşunıñ teması - töbäk häm üzäk arasında wäkälätlärne almaşu mäsäläre itep bilgelängän ide. Vladimir Putin üz çığışında, Däwlät Şurasınıñ 5 yıllığına näticä yasap, Rusiä töbäkläre citäkçelärneñ cıyınıñ eşen näticäleräk itü turında täqdimnär qabul itelä dide. Ul şulay uq, Rusiä däwläteneñ köçe häm çıdamlığında ışanıç bulğaç, töbäkläreneñ möstäqillelgen häm rolen arttıru mömkinlege tudı, dide. Rusiä töbäkläre başlıqları cıyınıñ 5 yıllığı turında notıq uqılğannan soñ, süzne Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymievqa birdelär. Ul, töbäklärgä birelä torğan wäqälätlär sanı arttıru mäs’äläsen yañadan quydı. Mintimer Şäymiev, Rusiä Prezidentınıñ töbäk başlıqlarınıñ wäqälätlären arttıru turındağı kürsätmäsen iskä aldı. Xäzer eş anı ütäwgä qaytıp qala dide. Bez, yıl axırına qädär, respublika häm federal xakimiät oyışmaları belän, küpme ike däräcädäge xakimiät oyışmaları qısqartılğan, ber uq eşne eşläw oçraqları yuqmı, barın da tikşerep çığarğa tieş, dip belderde Tatarstan Prezidentı. Başqa töbäk citäkçelärennän ayırmalı bularaq, ul rusiä xalıqları yäşäyeş mäsälälären kütärde. Mäktäp däresleklärendä, tarix, urıs tarixı bularaq qına kürsätelä, ä bit başqa xalıqlar da anda üz öleşen kertkän, dide Mintimer Şäymiev. Ul üzeneñ çığışında, tatar islamı turında äytkändä, cäditçelek xäräkäten dä iskä alırğa çaqırdı. Qazannıñ 1000 yıllığı bäyrämenä bağışlap, Rusiä Däwlät Şurası utırışın ütkärü bezneñ öçen däräcä, dide ul.
Rusiä Däwlät Şurası utırışında başqa töbäk citäkçeläre dä çığış yasadı. Mordoviä citäkçese Nikolay Merkuşkin, Rusiä xökümäte ministrları belän ber niçek tä oçraşıp bulmıy, dip Rusiä Prezidentına däğwälären belderde. Başqalar, mäsälän, Xabarvskiy ölkäse başlığı Viktor İşayıv, ala alğan qädär suverenitet birgän zamannarnı üttek inde, wäqälät alular keşelärneñ tormışın naçarlatmasın ide, dide. Şuranıñ utırışında Rusiä eçke eşlär ministrı Raşid Nurğaliev ta çığış yasadı. Ul Rusiä töbäkläre başlıqların, terrorğa qarı köräş alıp baru yünäleşendä, üzläre qatnaşıp, nıqlabraq eş alıp barırğa çaqırdı. Axırdan Rusiä Prezidentı äytelgän täqdimnärgä añlatmalar birep, fikeren belderde. Ul, törle däräcädäge xakimiätlär arasında wäqälätlär almaşu qanunı turında añlatmalar birep kitte. Anıñ äytüençä, wäkälätlärneñ qaysıberläre - töbäklärneñ üzläreneke dip atalaçaq, ä qalğanı - töbäkkä birelgän, dip sanalaçaq, dide Vladimir Putin.Şunıñ belän Rusiä töbäkläre citäkçeläre qatnaşlığında Däwlät Şurası utırışı tämamlandı, ämma sorawlar qaldı. Belgängäçä, Tatarstan häm federal Üzäk arasında wäqälätlär almaşu turındağı Şartnämä federal qanun räweşendä bulır, dip iğlan itelep kilde. Ämma anda, şulay uq, tel mäs’äläsen xäl itü, Üzäk wäkäläteme, yäki Tatarstannıqı bulırmı, digän mäsälädä ike yaq kileşügä kilmägän ide. Bu sorawğa cawap Rusiä Prezidentınıñ Qazanğa kilgäç xäl iteler dip kötelgän ide, ämma bu xaqta yaña mäğlümat çıqmadı. Tel mäs’äläse niçek xäl itelgän, haman da bilgele tügel.
Bikä Timerova.


text:
Qırğızstan baş prokuraturası elekke prezident Äskrr Aqayev ğailäse belän bäyle 50-läp şirkätneñ finans eşlären tikşerügä kereşüen belderde.
Baş prokuror wazıyfaların başqaruçı Azimbek Beknazarov Aqayevlar belän bäyle şirkätlärgä birelgän salım häm tamojnya taşlamalarınıñ nindi qanunıy nigeze bulğanlığın tikşeräçäk.
Ul şualy uq, Qırğızstannan qanunsız räweştä offşor zonalarğa häm başqa şirkätlärneñ xisaplarına küçerelgän aqçalarnı, häm qanunsız räweştä ildän çığarılğan milekne qaytaru öçen çaralar kürelä dide.
Beknazarov Aqayev çorındağı altın şaxtasın satu eşe uñayınnan cinayät eşe açıluın iğlan itte. Anıñ äytüençä bu şaxta öçen Qırğızstanğa tülängän 90 million dollar aqça yuqqa çıqqan.


text:
BTİÜ üzeneñ İnternet säxifäsen buldıraçaq
İnde xäbär itkänebezçä, Bötentatar ictimağıy üzäge 13-14 apreldä 7-nçe qorıltay ütkäräçägen iğlan itte. Şuşı könnärdä «Azatlıq» radiosınıñ Qazan byurosı BTİÜ räise Räşit Yagfarov belän uzğan yıl yomğaqları turında maxsus äñgämä qordı. Bu äñgämä tulısınça aldağı ber tapşıruda efirğa çığar. Şuşı äñgämä waqıtında Räşit Yagafarov 7-nçe qorıltaynıñ oyıştıru komitetı tözelüwe turında äytte. Qorıltayğa äzerlänü nisbätennän häm kilep tuğan problemalar buyınça fevral ayında Tatar ictimağıy üzäge Cämäğätçelek forumı cıya. Şuşı könnärdä BTİÜneñ Äzärbaycan demokratik firqase belän berlektä Qazanda «Turan» üzäge oyıştıru turında söyläşülär ütkärüe turında iğlan itelde. Cäy köne, yä bulmasa, közdä anıñ oyıştıru konferensiäse bulaçaq. Räşit äfände şulay uq TİÜneñ İnternet säxifäse açıluğa äzerlek eşläre alıp barılu turında da äytte.


text: Räsmilär süzlärenä qarağanda, bügen Ğiraqta kimendä 13 keşe häläk bulğan. Bağdadtan tönyaqkönçığışqa taba urnaşqan Balad Ruzda ğısyançılar Ğiraq polisiäse ofiserınıñ yortına raketalar atqan, anda anıñ 4 balası häm abıysı häläk bulğan. 3 polisiä xezmätkäre Baquba şähärendä yul buyında quyılğan bomba şartlap ülgän. Amerikan ğäskärläre bügen Reuters mäğlümat agentlığı öçen eşlägän Ğiraq operatorı Samir Mohammäd Noornı irekkä çığarğan. Ul ber ğäyepläw belderelmägän kileş yün ayınnan birle törmädä utırğan bulğan.


text:
Xökümät premer-ministrı Rafael Baydäülätovtıñ Venağa eş säfäre yomğaqtarı şunday. Avstriä belgestäre Stärletamaqta qoro qatnaşmalar yeteştereü proyıqtında qatnaşırğa teläk beldergän. Tizzän firma wäkildäre proyekt menän tanışıu ösön Başqortostanğa kilergä niätläy. Frezenius firmahı Respublikala dializ üzäge tözörgä uylay. Avstriä firmıhı bıl üzäkkä üz aqsahın halırğa teläk beldergän. Eş säfäre barışında Rafael Baydäülätov xalıqara 32 finans sänäğät kompaniahı prezidentı Pişar menän dä osraşqan. Pişar äfände Respublikala automobildär eşlärgä, turist häm biznes, torlaq, sport üzäktäre tözörgä xıyallana ikän. Premer-ministr äyteüensä, Avstrialağı eşlekle dairälär menän xezmättäşlek proyekttarı bik küp. Mıştırğamay ğına ularğı ğämälä aşıra başlaw käräk. Rafael Baydäülätov şulay uq törlö kürgäzmälärğe sit il investorzarın yälep iteü ösön aqtivıraq yälep itergä täqdim itä. İqtisad belgese Vakifa Xäyrullina äyteüensä, Başqortostan üz mömkinlektären tulı külämdä fayğalanmay.
Audio
Respublikanıü tabıştarı, älbittä, baytaq. Şul tabıştarzıñ baytaq ölöşö Mäskäügä kitä. Başqortostan yetäkselege Avtsriağa barıp höyläşeüzär ütkärep, Qazağstan banktarı investitsiahın yälep itep häm başqa yuldar menän oşonday şarttarğa eşlärgä öyränä.
Rämzit Abulyayıv, Öfö


text:
Mixail Xodorkovski advokatları ezärleklänä
Mäskäwdäge şähär mäxkämäse Mixail Xodorkovski advokatlarınıñ xökemgä qarşı şikäyäten kire qağarğa buldı, ämma berük waqıtta anıñ törmä cäzasın 9 yıldan 8-gä genä qaldırdı. Xäzer inde şuşı tanılğan totqınnıñ advokatları appelätsiäne yuğarıraq buınğa birergä cıyına. Rusiä xakimiate ul arada Xodorkovskine yaqlaw törkemen cimerergä buldı kebek - andağı çit il advokatlarınıñ bersenä ildän kitü ämere birelde, tağın tuğızına isä advokat bularaq eşläw xoquqınnan mäxrüm itü yanawı cibärelde.
"Appelätsiä mäxkämäse qararınnan bez älbättä qänäğät, ä inde xökem itelgännärgä cäza ozınlığı qısqartılğan ikän, monısı mäxkämä eşe", di prokuratura wäkile Şoxin.
Mäskäw şähär mäxkämäse Xodorkovski şikäyäten kire qağu belän, anıñ häm Platon Lebedevneñ törmä cäzasın ber yılğa qısqarttı, anı 8-gä genä qaldırdı. Şuña da qaramastan, Mixail Xodorkovskineñ advokatları mäxkämä bu eşne añlı räweştä aşığıp tikşerde, anıñ qararı däwlät ğäyepläwe yağın ala dip belderä. Alarnıñ berse Yuri Şmidt radiobızğa bolay dide:
"Min şunı ğına äytä alam - bu bar qanunilıqnı, ğäyeplängänneñ xoquqların, häm anı yaqlaw yağınıñ xoquqların da mısqıllaw buldı", di Xodorkovski advokatı Yuri Şmidt.
Ul häm anıñ xezmättäşläre cäza ozınlığın qısqartunı da tänqitli, çönki mäxkämä monı üzeneñ ğäyepläw yağın aluın qaplar öçen genä eşläde dip isäpli. Xodorkovski appelätsiäsen kire qağu anı xäzer çın mäğnädä totqın itä häm YUKOSnıñ elekke başlığı beldergän teläkkä - dikäberdä Däwlät Dumasına saylanu niätenä kirtä quya. Anıñ advokatları xäzer appelätsiäne Rusiäneñ Yuğarı mäxkämäsenä birergä cıyına, ä inde eş anda da uñmasa Yewropanıñ Strasbourgtağı keşe xoquqları mäxkämäsenä kitäçägen äytä.
Läkin Rusiä xakimiate moña inde xäzerdän ük üzençä yul quymasqa tırışa - Mixail Xodorkovskineñ advokatlarına qarşı qırıs çaralar kürelä. Pänceşämbe könne mäxkämä utırışı tämamlanuğa berniçä säğät ütü belän Rusiä xakimiate Londonda eşläwçe Kanada advokatı Robert Amsterdamnıñ vizasın ğämäldän çığardı häm aña ber täwlek eçendä ildän kitü ämeren birde. Amsterdam, bilgesez keşelärneñ comğağa qarşı töndä anıñ qunaqxanä bülmäsenä kilep, yä ildän kitäsez, yä qulğa alınaçaqsız dip äytüen xäbär itte:
"Mine yaqınça tönge berdä uyatıp, 5 keşe, alar FSB-dan bulğandır dip uylıym, pasportımnı soradı. Alardan, min qulğa alındımmı dip sorağaç, yuq digän cawap kilde, läkin alar mine militsiä bülgesenä alıp kitärgä teläde. Min qatği töstä baş tarttım, şunnan soñ alar minem pasportnı qarap, minem viza qağidälären bozuımnı belderde, monı kire qaqsam da, miña 24 säğät eçendä ildän kitü ämere birelde", di Xodorkovskineñ çit ildäge advokatlarınnan berse Robert Amsterdam.
Moñardan tış, tağın öç advokat - Yelena Levina, Anton Drel häm Denis Dätlov Rusiäneñ yustitsiä ministrlığına çaqırtılğan, Levina radiobızğa, bu alarnı advokat bularaq eşläw xoquqınnan mäxrüm itü öçen eşlänä, dip äytte:
"Bez äñgämägä dip Rusiäneñ yustitsiä ministrlığına çaqırıldıq, telefon aşa söyläşüdän añlawıbızça, alardan bezneñ xoquqi eşçänlegebezne tuqtatu turında täqdim yasawnı telägännär", di Xodorkovski advokatı Yelena Levina.
Comğa könne Rusiä prokuraturası çınnan da üzeneñ şundıy üteneç belän möräcäğät itüen rasladı, ul Mixail Xodorkovski eşe belän şöğellängän barlığı 9 advokatnı eşennän mäxrüm itüne alğa sörä.
Kärim Kamal


text: Ğiraqnıñ könyağında urnaqşan Basra şähärendä inde ikençe kön tärtipsezleklär däwam itä. Cirle xalıq elektr energiäse häm benzin qıtlığına protest belderä: benzin stansiälären cimerä, maşinalarğa ut törtä. Basrada tärtip saqlawçı Britan xärbiläre hawağa kisätü utı açırğa mäcbür buldı. Çualışalr waqıtında ber keşe yaralanğan dip xäbär itelä. Britan xärbiläre wäkile kapitan Hişam Halawi süzlärençä, xärbilär şähärneñ töp benzin stanisäsen saqlıy, häm yağulıqnıñ döres bäyägä satıluwın tä'min itergä tırışa. Eleltr qıtlığına kilgändä, Hişam monıñ säbäben sabotaj häm, 50 gradus däräcädä esselek belän añlattı.


text:
Üz çorınıñ qaharmanı
Qazan däwlät mädäniät häm sänğät universitetınıñ Ğilmi Mäcleseneñ kiñäytelgän utırışı cämäğät eşleklese, Kamaz tözeleşendä zur öleş kertkän, häm soñraq mädäniät häm sänğät institutınıñ rektorı bulğan Räis Beläevqa 70 yıl tulu uñayınnan ütkärelde. Anda 60 qa yaqın keşe qatnaştı. Utırışnı universitetnıñ xäzerge rektorı Rifqät Yusupov açıp cibärde. Ğilmi mäclestä TR mädäniät ministrı İldus Tarxanov, Däwlät Sovetınıñ cawaplı särkätibe Valentina Lipujina , dramaturg Tufan Miñnullin , Ğ.Kamal teatrı direktorı Şamil Zakirov, Räis Belyäevnıñ qardäşe kürenekle säyäsätçe Midxät Faruqşin, ğalim Änwär Xäyrullin, tağın küp kenä qunaqlar da çığış yasadılar.
Respublikanıñ Aqsubay rayonınıñ Yaña tatar awılında 11 balalı uqıtuçı ğailäsendä tuıp üskän Räis Belyäev mäktäpne tämamlap KDUnda belem ala.Utırışta qatnaşuçılar, universitetnıñ komsomol sekretare , soñınnan rayonda , annan soñ komsomol ölkä komitetınıñ berençe sekretare, annan soñ KPSS oyışmasın citäkläp Kamaz zavodın tözüdä zur köç quyğanın da äyttelär alar. Qazanğa küçep kilgäç , partiäneñ Tatarstan ölkä komitetında ideologiä bülege sekretare bulıp eşläwen dä söylädelär.Ğomereneñ soñğı yıllarında Qazan mädäniät häm sänğät institutında rektor bulıp eşlägän çorın iskä töşerep, anıñ belän bergä eşlägän keşelär anı bik cılı itep iskä aldılar. Yäş buınnı tärbiäläwdä milli ruxnı yaqlawçı, ğöref-ğadätne saqlawçı olı yöräkle şäxes bularaq , anı üz çorınıñ geroe dip atadılar.Utırıştağı çığışlar rus telendä baru säbäple çığışlarnı birä almıybız.Utırış tämamlanğannan soñ İldus Tarxanov bu turıda tatarça Azatlıq radiosına interv'yu birde.Utırış tämamlanğaç, ğalimner, uqıtuçılar, studentlar tatar ziratına barıp Räis Belyäev qaberenä çäçäklär saldılar. Ä düşämbe kiçendä Çallı yaqtaşlar cämğiäte Ğ.Qamal teatrı binasında Räis Belyäevnı iskä alu kiçäsen uzdırdı.
Azatlıq radiosı Mälikä Basır, Qazan.


text:
«Mäskäw-Pekin ekspressı» yulı Qazan aşa ütä
Ekstrim, qıyınlıqlar belän köräşergä telägändä, Yevropa keşeläre Rusiägä kilä. Belgiä televidenie şirkäte, çit telne belmägän kileş, ber tien aqçasız, dönya buylap säyäxät itü kebek uyın uylap tapqan. UL «Mäskäw-Pekin ekspressı» dip atala. Ul real şou räweşendä Almaniä televideniesendä kürsäteläçäk. «Mäskäw-Pekin ekspressı» digän uyın marşrutı Seber timer yulı nigezendä tözelgän. Mäskäwdän başlanğan bu yulda tuqtalışnıñ berse Qazan şähärenä turı kilä. Mäskäwdän barlığı 8 par yulğa çıqqan, här bersen kamerağa töşerüçe törkem ozatıp yöri. Yulda töşerep alğan materialdan tapşırular yasalaçaq. 16 avgust kiçendä, Mäskäwdän Qazanğa qädär yulçı maşinalar belän kilgän berençe parnı qarşı aldılar. Ä aña qädär, Tatarstan başqalasına uyınnı oyıştıruçılar kilep, matbuğat oçraşuın uzdırdı. Uyınçı parlar olı yulğa çığıp, urıs telen belmägän häm bik äz genä aqçaları bula torıp, bilgele ber şähärgä barıp citärgä tieş bula. Maşinanı tuqtatu da, qayda barırğa añlatu da, aşarğa tabu da, qunıp çığarğa urın yünätü problemaların da uyınçı xäl itärgä tieş. Berençe par, düşämbe kiçendä Qazanğa kilep ireşte. Bu yılnı uyınnı Alman televideniese satıp alğanğa kürä, uyınçılar da Almaniädän saylap alınğan. Anda 19 yäştän 50 yäşkä qädär, tuğannar, ir-belän xatın, yäki duslar qatnaşa alğan. Berençe Qazanğa kilep citkän yäşlär parı, Anna belän Mark Köln şähärennän bulıp çıqtı. Jurnalistlar belän söyläşkändä, alar, Rusiädä kriminal, qanunsızlıq, tärtipsezlek dip işetep, yulğa çığarğa qurıqqannarın iskä töşerdelär. Ämma uyın başlanğaç, xällärneñ alay uq naçar tügel ikän añlağan.Uyınçılar äytkänçä, yulğa oçrağan keşelär bik qunaqçıl häm kiñ küñelle bulıp çıqqan. Şunıñ belän bergä, üz yaqların Yevropa televideniesendä kürsätergä telägän gubernatorlar, respublikalar citäkçeläre dä älege uyınğa teläktäşlek kürsätä. Tatarstanda da RTL Alman televideniese törkemen häm uyınçılarnı qädärle qunaqlar itep qabul ittelär. Bu uyın inde 2nçe tapqır ütkärelä häm ikençe yıl rättän, uyınçılar Qazanda tuqtalış yasıy. Berniçä könnän qalğan uyınçılar da Tatarstanğa kilep citärgä tieş. Uyın axırında 8 parnıñ 2-se genä qalaçaq häm alar Pekinğa barıp citep, anda üz ara yarışırğa tieş bula. Yulda maşina tuqtatıp torğan alman keşelären oçratsağız, alarnıñ, «Mäskäw- Pekin ekspressı» uyınçılarınıñ bulu ixtimallığı zur.
Bikä Timerova.


text:
Tatarstan referendumına qarşı bulğan Rusiä Dnestr buyına teläktäşlek belderä
Dnestr buyı 97 protsent xalqı referendumda Rusiägä quşılu yağın sayladı. Yevropa Berlege häm başqa qayber xalıqara oyışmalar referendumnı qanunğa turı kilmi dip sanıy. Çönki Dnestr buyı möstäkıyl' Moldova qısalarına kerä. Şul uq waqıtta Rusiä isä Dnestr buyınıñ üzenä quşılırğa teläwenä uñay qaraşta tora. Ä bit Rusiä belän Dnestr buyı arasın Ukraina xätle Ukraina bülep tora. Şuña da qaramastan Dnestr buyı xalqı Rusiägä tartıla. Tatarstan däwlät Şurası deputatı, säyäsätçe Marat Ğaliev belderüençä, Dnestr buyındağı küpçelek xalıqnıñ Rusiägä quşılırğa teläwläre – ul alarnıñ kiläçäkkä illyuziäse, yäğni buş xıyalları.
Dnestr buyındağı referendumğa Rusiä teläktäşlek beldersä, 1992 yılnı Tatarstandağı referendumğa ul qarşı tordı. Tatarlarnıñ qanına tağın toz sibü. Ul çaqta bit äle Tatarstannıñ bäysezlege turında da süz barmadı. Tatarstan barı Rusiäneñ assotsiatsiäläşkän subyektı bulıp qalırğa ğına teläde. Läkin Rusiä tarafınnan ayaq teräp qarşı torular buldı. Bu xaqta Tatarstan däwlät Şurası deputatı, säyäsätçe Marat Ğaliev
Ul çaqta Rusiä xakimiäte üzäkläşterüne teläde. Bu açıq çağıldı. Ämma turıdan-turı bulmasa da Rusiä Tatarstanda uzğan referendumğa iğtibar itte. 1994 yılda tözelgän şartnamä şunıñ näticäse ide. Ul şartnamä barı referendum uzğanğa ğına tözelde. Referendum uzğanda Rusiä xakimiäte qarşı bulsa da, annan ul Tatarstan xalqı fikere belän isäpläşergä mäcbür buldı häm bu oçraqta aqıllılıq kürsätte.
Marat Ğaliev Rusiä säyäsi häm iqtisadi yaqtan da Dnestr buyın üzenä quşarğa aşıqmıy dip belderä.
Sovetlar Berlege tarqalğanda xalıqara nigezdä küp kenä burıçlar bilgelände. Rusiä citäkçelege alarnı bozarğa qurqaçaq, çönki ul tınıçlıqnı beterügä kiterergä mömkin. İqtisadi yaqtan isä üzeneñ dä xäle awır bulğan Rusiäneñ Dnestr buyı kebek problemalı töbäkne aluı tağın da mäs’äläne qatlawlandıraçaq qına.
Şulay itep Dnestr buyı mäs’äläse qatlawlana ğına bara. İnde 7 tapqır referendum uzdırıp ta, bernindi näticä bulmağan Dnestr buyında närsä dä bulsa üzgärerme? Andağı xalıqnıñ küpçelege Rusiä yağına tartıla. Bu xaqta düşämbe könne “Azatlıq” radiosında bulıp kitkän Robert Zahitov ta belderde. Robert Zahitov berniçä yıl elek ğailäläre belän Qazanğa küçenep qaytqannar. Xäzer ul eşmäkärlek belän şöğellänä. Ul referendumda bilgelängän sorawlarda añlaşılmawçanlıq bar dip assızıqlıy. Robert Zahitov
Referendum sorawındağı berençe punkt añlaşılmıy. Anda turıdan-turı Rusiägä quşılu dip äytelmägän. Ä bäysez bulıp qalıp kiläçäktä Rusiägä quşılu şartı belän dip yazılğan. Dnestr buyı bolay da bäysez bit, tağın nindi bäysezlek turında süz bulırğa mömkin.
Moldaviä Prezidentı Vladimir Voronin älege referendum mäs’äläne xäl itmi, ä barı xälne tağın da qatlawlandıruğa ğına kiterä dip sanasa, Dnestr buyı citäkçese İğor Smirnov Mäskäw bezneñ referendum näticälären tanırğa tieş dip belderä.
Landış Xarrasova


text:
Düşämbe açışları: Möslim, Tübän Kama, Ägerce
Älege könnärdä Qazan Kremlennän çittäräk yörüçe Mintimer Şäymiev sotsial'' häm iqtisadi obyektlarnı qarap yöri. Şul uq düşämbe könne ul Ägerce timer yul stansiäseneñ açılışına bardı. Häm şul düşämbe programmasında Tübän Kamada nefteximiä tarmağında yañalıq bulğan kreking zavodına nigez taşı salındı. Eş Mintimer Şäymievneñ boralaqqa utırıp törle töbäktäge qaynar häm qızıq noqtalarğa baruda ğına tügel. Neft'' eşkärtü cihazlarnıñ niqädär möhim häm kiräk buluın härkem añlıydır. Neft'' taba torğan töbäklärdä andıy zavodlar aqça yasaw maşinasına bärabär.İqtisad häm xucalıq eşläre turında söylägändä, şimbä könne Qazannıñ üzägendä näq Qaban küle yarında urnaşqan “Basketxoll”nıñ eçendä häm tışında bulğan tamaşalarnı iskä almıy bulmıy. Uñış bäyräme berençe tapqır biredä ütkärelde. Respublikanıñ barlıq rayonnarınnan da ikmäk üsterüçelär “Basketxoll” qarşında matur itep bizälgän kürgäzmäne qaradılar. Tämle azıqlar, matur bizäklär, balıqlar, qoş-qortlar, xätta bürelär qaraçqıları bügenge tabiğätne awıl tormışın küz aldına kiterergä yärdäm itä. Uñış bäyrämendä 7 meñläp keşe qatnaştı, diärgä bula. “Basketxoll”nıñ zur zalına menä şul qädär keşe sıya. Ğädättä basketbolçılar çabışa torğan mäydançıq säxnägä äwerelde. Ä säxnäneñ türendä maqtawlı qunaqlar buldı. Mintimer Şäymiev bıyılğı 5 million tonna ikmäk uñışınıñ ähämiäte nigezläre turında çığış yasadı. Çınnan da, tatarstanlılar bıyıl awıl xucalığı tarmağında bik zur uñışqa ireşte. Börteklelärne genä tügel, başqa üsemleklär dä görläp üskän. Awıl keşeläre xäzerge şartlarda da qatı eşli ikän. Respublikada bıyıl ğına da 2 meñ kombayn, 4 meñ traktor satıp alınğan. “Tatneft''” berläşmäse aldan tüläwsez häm oçsızlı bäyägä yağulıqnı yaz köne awıl xucalıqlarına birgän. Neft''çelärneñ şuşı yärdäme genä dä yartı milliard sum tora ikän. Qısqası, bäyräme dä, awıl xucalığın zurlap artistlar çığış yasawı da şäp buldı. Rusiäneñ xökümät başlığı urınbasarı awıl xucalığı ministrı Aleksey Gordeyev tatarstanlılarnı Vladimir Putin isemennän qotladı, Mintimer Şäymievkä awıl xucalığı kompleksın kütärüdäge xezmätläre öçen şuşı tarmaqnıñ yaña medalen tapşırdı.
İnde ruxi-mädäni tormışqa kilsäk, Kamal teatrında Tufan Miñnullinnıñ “Şulay buldı şul” pyesası buyınça quyılğan spektakl'' cılı qabul itelde. Premyeranıñ öçençe könendä Kamal teatrı zalınıñ altınçı rätendä näq urtada iñ xörmätle tamaşaçı utırdı. Anıñ kem ikänlegen üzegez çamalarsız, çönki bu isem bügenge tapşıruda yış qabatlandı. Qısqa ğına äytkändä, Qazan Kremlendä utırmağan könnärendä M.Şäymiev ğädättägedän dä aktivraq xäräkät itä.


text:
Üzbäkstan bäysezlek könen bilgeli
Üzeneñ çığışında Kärimov Üzbäkstan xalqına bulğan yaratuın häm çiksez xörmäten belderde. İl aldında milli iminlek, eşsezlek, küp ölkälärdä reformalar uzdıru kebek xäl iteläse mäsälälär bar, dide.
Rusiä prezidentı Putin Mäskäwneñ Taşkent belän duslığın rasladı, alğa taba ike il arasında xezmättäşlekneñ tağın da üsäçägenä ışanıç belderde.
Keşe xoquqları torışın küzätüçe Amnesty İnternational oyışması Üzbäkstannı ülem cäzasın beterergä çaqırdı. Prezident Kärimov, cäza 2008nçe yılğa qädär betereläçäk digän färmanğa qul quyğan ide. Ämma oyışmanıñ Üzäk Aziä bülege belgeçe Anna Sunder-Plassman süzlärenä qarağanda, Üzbäkstanda 2008nçe yılğa qädär ülem cäzasın alırğa tieşle keşelär küp:
"Ägär dä üzbäk räsmiläre, ülem cäzasınıñ yalğış häm keşeçelekkä qarşı ikänen añlağan ikän, nigä anı beterer öçen 2008nçe yılğa qädär kötergä? bu – 2008nçe yılğa qädär küpme keşeneñ yuq iteläçägen añlata," dide oyışma belgeçe.


text:
Tarix 2005 yılda Tömän ölkäsendä bulğan waqiğalarnı da üz yomğağına uradı
Alar arasınnan tatarlar tormışına tä’sir yasağannarı buldımı soñ?
-2005 nçe yılnı zur yuğaltular yılı dip atar idem min. Çönki, barlıq zakonnar belän Tömän ölkäsendä yäşäwçe tatar xalqın çittän kilgän başqa millätlär belän ber däräcägä quyu tögällände dip äytergä bula. Xökümät tarafınnan tatarlarğa bulğan qaraş qanunlaştı. İkençe yaqtan qarağanda tatar xalqı turında älegä uylıy torğan, alarnı barlıy torğan ör yaña partiä üzeneñ eşçänlegen başladı. Ul “Patriotı Rossii” partiäse. -Min tatar bulsam da tatarlarğa qarağan sobıtiyälärgä isem kitmi. Konsertlarğa ğına yörim. -Ölkäbez tatarlarına tä`sir yasağan waqiğa Qazannıñ 1000 yıllığı bulğandır dip uylıym. Çönki monı här kem dä üz küñele aşa ütkärde. Ä inde iñ borçulı xäl: “Yañarış” nı 15 yıl buyı citäkläp kilgän Azat Sägıytovnıñ dönyadan kitüeder dip uylıym. -Tögällänep kilüçe yılnıñ iñ zur waqiğası: Qazannıñ 1000 yıllığı. Bezneñ Tömän tatarları da kiçerde ul waqiğanı. Tiskäre yağı radio-televideniäneñ waqıtı qısqardı. Ä kabel' televideniese aşa “Yaña ğasır” kanalın kürä alu zur şatlıq.
-Min tatar bulsam da tatarlarğa qarağan sobıtiyälärgä isem kitmi. Konsertlarğa ğına yörim.
-Ölkäbez tatarlarına tä`sir yasağan waqiğa Qazannıñ 1000 yıllığı bulğandır dip uylıym. Çönki monı här kem dä üz küñele aşa ütkärde. Ä inde iñ borçulı xäl: “Yañarış” nı 15 yıl buyı citäkläp kilgän Azat Sägıytovnıñ dönyadan kitüeder dip uylıym.
-Tögällänep kilüçe yılnıñ iñ zur waqiğası: Qazannıñ 1000 yıllığı. Bezneñ Tömän tatarları da kiçerde ul waqiğanı. Tiskäre yağı radio-televideniäneñ waqıtı qısqardı. Ä kabel' televideniese aşa “Yaña ğasır” kanalın kürä alu zur şatlıq.
Bez söyläşkän härkem dip äyterlek, Qazan şähäreneñ 1000 yıllığı cir şarındağı böten tatar xalqı öçen iñ zur waqiğa buldı di.
Qazannıñ meñ yıllıq bäyrämendä Putinnıñ tatarça söyläwen, Tatarstan prezidentı Şäymievnıñ: “Bez buldırabız!”,- dip äytüen yazmada ğına bulsa da Tömän dä kürä aldı. 22 nçe sentäber könne bu tamaşanı qararğa sirkqa 1800 keşe cıyıldı. Alarnı işek töbennän ük milli kiemnär kigän qızlar çäk-çäk belän qarşı aldı. Sirknıñ foyesında milli rizıqlar tezelgän, parı çığıp torğan samovarlar quyılğan çäy öställäre yanınnan da berkem dä bitaraf qına ütep kitä almadı. “Xäräkättä bäräkät” digän leytmotivqa qorılğan bu tamaşa waqıtında Tatarstannıñ kürenekle cırçıları belän bergä Tömän tamaşaçılarına yaxşı tanış cirle artistlar da çıqtı. Qararğa kilüçelär Qazan xanbikäse Söyembikäne dä kürä aldılar. Bu obraznı Gölzadä Safiullina tarixtan çınbarlıqqa qaytardı.
Moña qädär Sabantuylardan qala, bina eçenä şulqädär küpsanlı millättäşneñ cıyılğanı yuq ide. Miherbanlı tamaşaçı bu çaranı üz qanatı astına alğan Bötendönya tatar kongressınıñ başqarma komitetına da, Tömän şähäre tatarlarınıñ milli mädäni avtonomiäsenä dä, “Miras” xäyriä fondına äle dä zur räxmättä.
Tömänneñ kraynı öyränü muzeenda tatarlarğa bağışlanğan “Buınnarnıñ çuar çeltäre aşa” dip atalğan kürgäzmäneñ eşläwe dä Qazannıñ 1000 yıllığın bäyräm itkän könnärgä turı kilde. Moña qädär Tömän ölkäseneñ ber genä muzeyenda da şundıy kiñ külämdä, 4 ay däwam itkän kürgäzmälärneñ eşlägäne bulmadı.
Uzıp bara torğan 2005 nçe yıl yubileylar yılı da buldı. İslam dineneñ sebergä kilüenä 610 yıl, Tömän şähäreneñ “Etnos” balalar üzäge oyışuğa 10 yıl tulunı bilgeläp ütte. Sentäber ayında “Yañarış” gazetası 15 yıllığın bäyräm itte. May ayında Tobol däwlät pedagogiä institutında tatar bülege açıluğa 50 yıl, ä qabat yañartıluına 15 yıl tuldı.
-Eto naşa izyumenka na samom dele. Mı ğordimsya! Yesli mı berem VUZı blizlejaşçie, mı sçitaem çto takaya izyuminka tol'ko u nas.
Pedagogiä institutı rektorı Sergey Slinkin tatar bülegen tikkä genä “institutıbıznıñ encese” dip atamıy. Çönki, Rusiäneñ başqa yuğarı uqu yortlarındağı şundıy büleklärdän tarixı belän dä, bügenge köndäge üzençälekle tormışı belän dä, üzaldına quyğan maqsatları belän dä ayırılıp tora. Ä filalogiä fakul'tetında tatar tele häm ädäbiätı kafedrası citäkçese filologiä fännäre kandidatı Flera Säyfullina süzlärençä, alar matur ber ğailä şikelle yäşilär.
Xantı-Mansi avtonomiäle okrugındagı Yugoriä däwlät universitetınıñ humanitar eşlär prorektorı, ğalim Rawil Vafiev süzlärençä, tön'yak xalıqlarınıñ xant, nenes balalarına yuğarı belem birüdä Tobol täcribäse zur ürnäk bulıp tora. Yubiley könnärendä Tatarstannıñ fän häm mäğärif ministrı Räis Şäyxelislamov Tobol pedagogiä institutında seber tatarlarınıñ tarixın, telen, ädäbiätın öyränü laboratoriäsen açu kiräklege turındağı täqdimne xupladı.
Tarixqa iğtibarsızlarğa kiläçäk qırıs bulaçaq dilär. Qulaylaştıru säyäsätenä tayanıp Tömän ölkäsendäge tatar mäktäplärendäge säğätlärne qısqartıp, mädäniät uçaqların kommersiäsez avtonom oyışmalar itep ber poçmaqqa kiterep qısqannarğa kiläçäk nindi bäyä birer?.. Bu qırıs zamannarda da töbäklärdäge millätne yäşätäm dip can atıp yörgännärneñ kiläçäge niçek bulır?.. Ansın waqıt kürsäter.
Tökle ayağıñ belän Yaña 2006 nçı yıl!
Nail Alan. Tömän.


text:
HRW: İranda totqınnar ezärleklänä, kiläçäkkä ömet yuq
Dönyada xoquqlar torışın küzätep baruçı Human Rights Watch oyışması üzeneñ çirattağı xisabında, İranda islam xakimiäten täñqitläwçlärgä qarşı qırıs çaralar qullanıla, dip yazıp çıqtı. Säyäsi totqınnarnı törleçä ezärlekilär, ber säbäsez törmädä totalar, alar fizik häm ruxi kimsetügä duçar bula, dielä xisapta. Tulıraq mäğlümat belän AQ
Xisapta Tährannıñ baş prokurorı Saeed Mortavazi telgä alına. Mortavazi bik küp reformaçıl matbuğat çaraların yabırğa quşqan keşe. Şulay uq Mortavazi soraw alu waqıtında totqınnarğa qarşı köç qullanu häm alarnı ezärlekläwdä ğayeplänä. Xisapnıñ iseme – "tabutta mäyet kebek: cäberläw, totqınlıq häm yuq itü". Şulay uq monda totqınnar beräm-beräm utırğan kameralar turında süz bara. Alar zurlığı 2 kvadrat metrdan da artmağan, täwlek buyına ut sünderelmägän şuşı bülmälärdä su eçendä utıra. Mondıy bülämälärgä kübesençä säyäsi totqınnarnı utırtalar. Şundıy törmälärdä utırıp çıqqannar, Human Rights Watch oyışması wäkilläre belän oçraşqanda – anda utıru här törle fizik cäberläwdän dä awırraq, dip beldergän. Soñğı yıllarda xakimiätlärgä rizasızlıq belderep uramnarğa çığuçılar sanı artsa da, matbuğat häm mäğlümat çaralarında bolar xaqında ber süz dä yuq. Keşe xoquqları oyışması Human Rights Watch , Berläşkän Millätlärneñ maxsus "cäberläw xäbärçesen" İranğa barırğa öndi. Tıñlawçılarıbızğa inde tanış bulğan Jean Paul Marthoz, Yevropa Berlege häm İran arasında keşe xoquqları mäs''äläsendä barğan söyläşülär uñışqa ireşä almadı, dip belderde: "Yevropa Berlege üz taläplären quyarğa tieş, dip ışanabız: säyäsi totqınnarnı azat itergä, reformalar yaqlı mäğlümat çaraların yañadan açarğa, cäberläwne beterergä, häm İran bu taläplärne qabul itergä tieş. Ägär dä İran xökümäte çaralar kürmäsä – älbättä keşe xoquqları dialogın tuqtatırğa kiräk. Tuqtamasa – konservativ köçlärgä "İranda barısı da yaxşı" diülärenä yardäm genä bulaçaq" dide Marthoz.
Human Rights Watch oyışması şulay uq, kiläçäkkä dä ömet bik yuq, di. Bıyıl parlament saylawlarında reformaçılarnıñ ciñügä ireşä almawın, döresräge xattä saylawlardan da çitläşterelüen isäpkä alğanda, keşe xoquqları aktivistları öçen İranda äle eş küp bulaçaq.
Alsu Qormaş, Praga


text:
Xalıqara tuplı xokkey çempionatında Rusiä komandası ciñep bara
3 fevraldä Xalıqara bendi federatsiäse utırışı buldı häm anda älege oyışmanıñ citäkçese saylanırğa tieş ide. Ämma xalıqara tuplı xokkey federatsiäse wäkilläre yabıq işeklär artında söyläşülär uzdırıp, citäkçene saylawğa barıp citmägännär. Anıñ qarawı federatsiägä Qırğızstannı qabul itkännär. Tuplı xokkey federatsiä bu yılda üzeneñ 50 yıllığın bilgeläp ütä. Küptän tügel, Xalıqara olimpiä komitetı tuplı xokkey federatsiäsen tanığan. Al’bert Pomortsev bendy uyınınıñ Qışqı olimpiadada qatnaşu mömkinlelege turında belderä.
Bıyılğı xalıqara çempionatta Rusiä komandası ciñep bara. «A» törkemendä iñ küçlelär dip sanalğan Şvetsiä komandası 2 fevral uyınında Rusiälelärgä 5:3 isäbe belän ottırdı. Kazaxstan uyınçıları Amerika komandasın 17:1 isäbe belän ciñde. Finländiägä xokkeyçıları Norvegiä qapqasına 11 tup kertkän, a alar barı 3 kenä gol belän cawap birä alğan. «B» törkemendäge uyınnar da zur isäplär belän bara, çönki komandalarnıñ ostalıqları ber däräcädä tügel, häwäskä uyınçılarğa, professional komandalar belän yırışırğa awır. Mäsälän Estoniä häm Gollandiä uyınçıları arasında, sport belän mawığa torğan, ämma başqa hönär iäläre dä bar. 3 fevral çempionatta citdi uyınnar bulmadı, pänceşämbedä sportçılar şähär häm anıñ tiräsendäge tarixi urınnarnı, mäçetlärne, çirkäwlärne qarap yöri. Ä kiçen iptäşlärçä uyın iğlan itelgän. Ber yaqtan – törle çit il uyınçılarınnan torğan dönya cıyılma komandası bulsa, ikençe yaqtan, iptäşlärçä uyında Tatarstan xokkeyçıları üzlären kürsätäçäk. Anıñ näticäse 3 fevral kiçendä genä bilgele bula. 4-5 fevraldä – 4,5,6 urınnar öçen köräş baraçaq. Ä yäkşämbe könne – final uyını häm dönya çempionı isemen ataw belän bergä çempionatnıñ yabılu tantanası kötelä.Xäzerge waqıtta Rusiä komandasınıñ ciñü ixtimallığı zur, dip äytä belgeçlär. Şul arada, Qazanda ğädäti xokkey yarışlarınıñ barışın da küzätep baralar. «Aq bars» komandası Ufada «Salawat Uyulaev» xokkeyçıların, awırlıq belän bulsa da ciñgän. Uyınnan soñ birelä torğan östämä waqıt öçendä «Aq Bars»lılar 3:3 bulğan xisapnı üzgärtep, tağın ber gol kertä aldılar. Ä aldağı uyınnı «Aq Bars» Qazanda, «Dinamo» komandası belän uynağan ide. Älege oçraşunı qararğa tuplı xokkey çempionatında qatnaşuçılar da bardı. Mäsälän Estoniä komandası wäkile, şul xätle NXL yoldızların ber yulı kürü bäxete öçen Xodayğa räxmätlären belderde.
Bikä Timerova.


text:
Başqortostandıñ Xalıq uqıtıusıhı iseme buldırıla
Respublikala Başqortosandıñ xalıq uqıtıusıhı isemen buldırıu fekere tıuğan. Prezidenttıñ yıllıq möräjäğätnamähen ğämälgä aşırğanda, öśtönlöklö tip narıqlanğan proekttar sittä qalmayasaq tip ışandıra doqumentı äźerläüselär. Şular arahınan berehe- Mäğarifte üśtereügä qağılışlıhın boyomğa aşırğanda Xalıq uqıtıusıhı isemen buldırıuźı la kütärgändär. Ber uylağanda 2-3 yır yırlap Xalıq yırsıhı bulğandar ergähendä 40-50 yl bala uqıtqan pedağoğqa xalıq iseme genä tügel, häykäl dä yäl tügel inde.Yıllıq xatqa kilgändä, Başqortostan prezidentınıñ 2007-se yılğı yullamahı altı meñ 175 hüźźän tora. Oşo yıllıq dokumenttı ğämälgä aşırıu ösön xökümät proğramma äźerlägän. Bıl eşte iqtisadi üśeş ministrlığına quşqandar. Unıñ başlığı Evgeniy Evtuşenqo äyteüensä, proğramma ijtimaği- xoquqi, iqtisadi häm sotsial bülektärgä bülengän. Barlıq bülektär yämğehe 86 sara ütäleşenän ğibärät. Töp saralar, älege lä bayağı 450 yıllıq yubileyğa bäyle. Yubiley obekttarın töźöü Mäskäüźä, sit ildärźä, şul iśäptän Parijda YuNESKO-nıñ ştab-fatirında Başqortostan menän tanıştırıu, Berźämlek Xalıq-ara festiwalen uźğarıu, töbäk-ara bäyläneştärźe artaban üśtereü häm başqalar.


text:
Yätim balalar xaqına xäyriä konsert
Küp oçraqta ata-analarnıñ eçkeçelege näticäsendä yätim qalğan bu balalar törle çirlär, şul isäptä baş mie zararları, rak kebek qatlawlı awırular belän yata. Şifaxanädä şulay uq saw-sälämät yätimnärne dä kürergä mömkin. Alar biregä balalar yortınnan meditsina tikşerüen ütär öçen genä kiterelgän bula. Bolarnıñ, älbättä, yaña ata-ana nazın tatu mömkinçelege dä kübräk.
Mondıy balalarğa yärdäm itü iñ izge eşter. Andıy märxämätlelek bügen bik siräk oçrıy. Yätimnärgä iğtibar itü küp oçraqta däwlät byudjetınnan tügel, ä ayırım şäxeslärneñ qorı initsiativası belän buldırıla. 12nçe fevral'dä kiçke säğät altıda ğalimnär yortında ütäçäk konsert näq şuşındıy maqsatlar belän ütkäreläçäk. “Most” yäğni küper dip isemlängän yäş estrada-djaz törkeme xäyriä konsertı oyıştıra. Oyıştıruçılar bilet xaqın 30 sumnan alıp quyğannar. 30 sum çik tügel, telägän keşe xälennän kilgänçä artığraq ta tüli ala. Häm şuşı aqçalar turıdan-turı berençe xastaxanädä yatqan yaña tuğan sabıylarnı däwalawğa totılaçaq.
Şulay itep, şimbä kiçendä Qazannıñ ğalimnär yortına estrada-djaz muzıkası yätimnär faydasına yañğırayaçaq. Mondıy izge eşkä sänğät'kärlär häm muzıka söyuçelär kümäkläşep totınsa, yätimnär yazmışı beraz bulsa da ciñeläyer.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
Çeçnyanıñ Mäskäw yaqlı xökümäte – suğışçılar başlığı Aslan Masxadovnıñ – köç qullanunı tuqtatuı turında belderü yasağanın kire qaqtı. Xökümätneñ matbuğat wäkile, Çeçnya prezidentı Alu Alxanov süzlären kiterep, xäbärgä ışanırğa yaramıy, bu barı tik küz buyaw, dide.
Çeçen suğışçılarınıñ internet säxifäse – kavkazcenter.com'da Masxadovnıñ 14 ğinwardan atışlarnı tuqtatu turındağı kileşügä qul quyuı turında belderü çıqtı. Kileşü 22 fivralgä qadär däwam itäçäk.
Çeçen suğışçılarınıñ tağın ber citäkçese, Şamil Basayevnıñ süzläre bügen Londonda näşer itelgän The Times gazetında basılıp çıqtı. Anda ul – kiläçäktä Rusiä watandaşları barıber xädäf bulıp qalaçaq, digän.
Anıñ belän äñgämä yazılğan tasmanıñ bügen Britaniäneñ bäysez 4nçe kanalında kürsäteläçägenä Rusiä rizasızlıq belderde. Tışqı eşlär ministrlığı möräcäğätendä – tsitat "bilgele terrorçı häm keşe üterüçe Şamil Basayev belän äñgämäne tapşıruğa" Rusiä tiskäre qaraş belderä, dielgän.
Londondağı Rusiä ilçelege Britaniä xakimiätlärenä tasmanı kürsätüne tıyunı sorap möräcäğät itte.


text: Polşada xakimiättäge sul yünäleşle partiä premyer Leszek Millerneñ çigenäçägen belderüennän soñ yaña pryemer ezli başladı.Popularlığı nıq kimegän Demokratik Sul Berektäşlekneñ citäkçeläre , yaña kandidat häm partiäne qotqaru strategiese qarıy. Prezident Kwasniewski düşämbedä premyer namzäten belderäçäk. Añı parlament raslarğa tieş. Parlamenttağı ber törkem deputatlar premyerneñ çigenüen taläp itep partiädän çığıp kitkännän soñ ,Millär çigenergä mecbür qaldı Poläklarnıñ kübese anı eşsezlek uñışsız reformalar , rişwätçelek skandalları öçen ğäyepli.Miller 2nçe mayda Polşa Yevropa Berlegenä kergännän soñ ber kön uzğaç çigenä


text:
Putin Rusiä yañadan qodrätle ber däwlät bulıp kütärelä, dip belderä
Rusiä prezidentı Vladimir Putin Mäskäwneñ köndäşlären yänä dönyada Rusiä tä''siren kimetergä tırışuda ğäyepläp çıqtı. Üzenä qunaqqa kilgän italyan premyer-ministrı Romano Prodi belän bergä matbuğat oçraşuı ütkärep Rusiä citäkçese Könbatışta yañğırağan tänqitne küzdä totıp, Rusiäneñ säyäsi, iqtisadi wä xärbi qüwäte artaçaq qına dip belderde.
Soçidä İtaliä premyer-ministrı Prodi belän oçraşqannan soñ da Rusiä citäkçese, üzen demokratik reformalarnı tuqtatuda häm energiä baylıqların başqalarnı tezländerü öçen qullanuda ğäyepläwçelärgä cawap birergä buldı. Anıñ süzlärenä qarağanda, Rusiä bügenge köndä üseş kiçerä häm kemdä bulsa anıñ dönya eşlärendäge urının kimetergä tırışmasqa tieş:
"Bu şartlarda Rusiäneñ iqtisadi, xärbi, häm säyäsi mömkinlekläre arta bara häm dönyada şulay itep, qayberäwlär inde tämam sızıp taşlağan köndäş barlıqqa kilä. Bu älegä bik ük kürenmäsä dä. Minemçä, töp säbäp şunda - Rusiäneñ xaqiqi mänfäğätlären tanırğa telämäw, anı kemder bilgelägän ber urınğa tığıp quyu", dip añlata Könbatışta Rusiägä qarata işetelgän tänqitne prezident Putin.
Amerika Quşma Ştatların isemläp telgä almıy ğına Vladimir Putin, "salqın suğış" betkännän soñ dönya barı tik Quşma Ştatlar tä''sire wä mänfäğäte tiräsendä genä äylänä digän yalğış fiker barlıqqa kilde, dip belderä. Rusiä prezidentı şulay uq Ğiraq süzen dä äytmäde, ämma anıñ "dönyadağı krizislar sanı arta bara" digän fikere artında näq menä şul ilgä işarä yatuı şik qaldırmadı.
"İke qotıplı dönya tarqalıp, üzara köndäş ike sistema köräşe betkännän soñ kemdäder dönya inde ber genä üzäkle bulıp qaldı, häm bar problemalarnı da bik ciñel genä, ber üzäktän xäl itep bula digän yalğış fiker tudı, di Putin. Ä çınlıqta alay bulıp çıqmadı. Mondıy qaraş törle krizislar sanınıñ artuına kiterde, ä alarnı xäl itü mömkinlekläre kimi bara", dip tänqitli ber qotıplı dönya tarafdarların Rusiä prezidentı.
Putin şuşı belderülären yasağanda, ul isemen atap äytmägän, ämma küz aldında torğan Quşma Ştatlarda prezident Bush üzeneñ yıllıq yullaması belän çığış yasadı. Anda ul Rusiäne ike märtäbä telgä aldı - ber Koreä yarımutrawın atom qoralınnan irekle itü eşendä amerikannar belän bergä eşläwçe partner bularaq, häm ikençe urında, İzrail belän fälästinlelär arasında solıxqa ireşü maqsatında eşläwçe "dürtlek" äğzası bularaq.
Ä Rusiäneñ üzendä prezident Putin Könbatıştan bezgä demokratiäne qısu turında yala yağalar dip zarlanğanda, Rusiä Yuğarı mäxkämäse xakimiätlärneñ Rusiä-çeçen duslıq cämğiäte eşen tıyu turındağı qararın üz köçendä qaldırdı. Xökümättän bäysez şuşı oyışma federal'' köçlärneñ Çeçnädäge yawızlıqların, keşe xoquqların bozu oçraqların tänqitläp, alarnı tikşerüne taläp itep kilgän ide.
Kärim Kamal


text:
Pensionerlar aqça taptıra
Başqortstan tatarları milli-mädäni möxtäriäte binası qarşında, qapqa töbendä ikençe ber qarşılıq çarası bara. Anı Rusiä pensionerları firqäseneñ Başqortstan bülekçäse oyıştırğan. Eş şunda, uzğan atna “Komsomol'skaya pravda” gäziteneñ Başqortstan quşımtasında “Xalıq” investitsiä-çek fondı häm vawçerlar belän yanğan aqçalar öçen fondnı oyıştıruçı Rämil Bignov 3 000 sum aqça tarataçaq dip yazılğan ide. Pensionerlar şul aqçanı taläp itep palatka şähärçegendä qarşılıq aksiäse uzdıra. Rämil Bignov isä monı üzeneñ abruyın töşerü öçen oyıştırılğan çara dip prokuraturağa möräcäğät itkän. Anıñ süzlärençä gäzittä fondnı oyıştırğan dip yazılğan. “Yunivers” şirkate 1995 nçe yılda, “Xalıq” fondı isä 1993 nçe yılda uq tözelgän bulğan. Bignov prokuratura “Xalıq” investitsiä-çek fondı eşen tikşerep anıñ näticälären xalıqqa citkerüne sorıy.


text:
Büläkläüźär, taśma kiśeüźär görläp ütä
Respublika könö aldınan Başqortostanda törlö büläktär mul taratıla. Prezident Mortaza Räximov fän häm texniqa ölkähendäge yäş ğalimdarźı premiyalar menän büläkläne, huñğaraq olo ğalimdarğa la oşonday büläk tarattı. Premer-ministr Kügärsen rayonına barıp jurnalistarğa Şähit Xoźaybirźin premiyahın birźe. Öfö başlığı Pawil Kaçqaev ta aldınğılarğa qalanıñ maqtau qağıźźarın öläşte. Bögön ihä Mortaza Räximov respubliqa aldınğıların qotlanı. Žär urında bayram käyefe yaharğa tırışıu bıl.
Büläk taratıu menän ber rättän respublikala yubiley obekttarın fayźalanıuğa tapşırıu źa qıźıu bara. Auırğazıla 450 yıllıqqa arnap Hıuhaqlağıs töźölgäyne. Unı la asıp quyźılar. Asıuźar bınıñ menän genä bötmäy äle. Şämbe kön Öfölä Dinamo stadionın tağı berźe asasaqtar.
Başqortostanda kön aşa tigändäy fontan asıla. Bıl fontandar kübäyä ikän tigände añlatmay- Salauat Yulaev häykäle ergähendäge fontan ber ebärelä ber yänä tuqtatıla. Öfögä sittän beräy qunaq kilhä, ul motlaq Salauat häykälenä respubliqanıñ 450 yıllıq ğorurlığı Kongress- xolğa kilä. Uğa älbittä fontandı ebärep kürhätälär,irtägähenä ul yänä tuqtatıla. Axır kilep bögön ul tağı ber tapqır räsmi räüeştä urğıla başlanı. Quray tajlı fontan 450 yıllıq yubiley büläktäreneñ berehe.


text: Yäkşämbe könne Macarstanda referendum itäçäk. Referendumğa ike soraw quyıla: berse – çit illärdä yäşägän etnik macarlarğa watandaşlıq birü-birmäw häm sälämätlek saqlaw sistemasın däwlät qaramağında qaldıru-qaldırmaw mäs'äläläre. Watandaşlıq mäs'äläse Macarstan öçen xäl itkeç, referndumda küpçelek "yuq" digän cawap birsä bu – çittäge 2 million yarım macarnı yuğaltunı añlataçaq. Fiker beleşülär, xalıqnıñ küpçelegeneñ çittäge macarlarğa watandaşlıq birüne yaqlawın kürsätä, ämma birelgän tawışlar kiräk bulğan 25%qa citmäs digän farazlar bar.


text:
Çarxo Kemera Cilayin
Çarğo Kemera(Kerra) Cılayın yaki bı name ğuyo Îlmi'ra Çarğo Neolitik Çarğe Însanura ju Demo.
Qande(Semed/Serba) u Sureu(Wağt)[bıvurne | Çımey timarn]
Nu demde (Î.A.(Îsa'ra Aver{Raver} 8000-5500) wağtune verdrayira muqqayis, Kemerru'ra tenena husk u tenena duz Aletu amora vıraştene. Erd'ra(Hard'ra) yaki Kil'ra qav-qacaqo amora vıraziyene Lozungede u miyande Adırde potiye, no qeydeki Zanaate Keramik'reki dest pêkerde. Unca(Fina/Reyna) no Çarğ'de İnsanu teyniya ju(yew) caê'de Îqamet kerdeyisre raye kene ra: Familyauneke juvinre nezdiye ju cayde yene têare u niyaki Dewa en vırend nane ro. Tağıl nane dı, Heywanu/Nağuru kene weyi . Senıknoğen(tüketici)`ra verrene Zednoğeniye/Jednoğoniye(Üretici) . Kare Rose(Ticaret)'ki no demde dest pê kerdo.


text:
İzrail: Şaron xökümätendäge 4 ministr premyerğa ultimatum quya
İzrail premyer-ministrı Ariel Şaron Gazadan yähüdlärne kire İzrailgä qaytaru, ul töbäkne tulısınça fälästinlelärgä qaldıru planın parlament aşa ütkärä alsa da, anıñ köndäşläre birelergä cıyınmıy. Şaronnıñ üz xökümätenä kergän berniçä ministr Gazadan kitü planın referendumğa çığarunı taläp itä, premyer-ministr isä monı kire qağa.
Audio, Benyamin Netanyahu
"Bez, berniçä ministr häm knesset deputatı, premyer-ministrğa mäs''äläne referendumğa çığaru öçen ike atna waqıt birergä telibez. Ägär dä bu qabul itelmäsä, bez xökümättä eşläwebezne däwam itä almayaçaqbız" dip kisätä Benyamin Netanyahu. Ariel Şaron inde bolay da, planğa qarşı tawış birgäne öçen sişämbe kiçen ber ministrnı eşennän azat itkän ide. Dürt ministr taläbenä dä ul birelmäyäçägen belderä. Ariel Şaron, "ğäskäri general bularaq min bernindi dä ultimatumnarğa birelmädem häm birelmäyäçäkmen" digän süzlär äytte. Şaronnıñ şul referendum taläbenä qaraşın anıñ matbuğat wäkile Raanan Gissin bäyän itte.
Audio, Raanan Gissin
"Ul, yäğni premyer-ministr inde açıq itep äytte, bernindi dä referendum bulmayaçaq, çın referendum kiçä kiç, yäğni sişämbe kiçen ütte, xalıq üz tawışın birde" di Şaronneñ matbuğat wäkile Gissin. İzrailneñ Gazadan kitü planı älegä nigezdä qabul itelde, anıñ ayırım öleşläre dä kiläçäktä tawışqa çığarılaçaq. Tulısınça ğämälgä quyılğan oçraqta anda yäşäwçelärne İzrailgä küçerü kiläse cäydä başlanırğa tieş bulaçaq. Yortlar häm sinagoglar cimereläçäk, qalğan xucalıq fälästinlelärgä tügel, ä öçençe ber tarafqa tapşırılaçaq. Ğäskärlärne çığaru isä kiläse yılnıñ azağına tämamlanaçaq dip farazlana, läkin çikne, diñgez yarların häm hawa kiñlegen saqlaw İzrail qaramağında qalaçaq. Gazadan küçep kitüçelärgä 100 meñnän alıp yartı million dollarğa qädär qaplaw qaralğan. Läkin centekläp äzerlängän şuşı çaralarğa qaramastan İzrail cämğiateneñ uñçı, millätçel öleşe Ariel Şaronnıñ Gazadan kitü planına kisken qarşı çığa häm moña qayber Likud ministrlarınıñ da quşıluı, bigräk tä alar arasında Netanyahunıñ buluı, İzraildä Şaronğa qarşı yaña säyäsi köçneñ barlıqqa kilüenä yardäm itä ala.
Kärim Kamal


text:
Keşeli-beri Arqa tösin än-dwmanğa bölep, asta-tök awıl şarwaşılığı önimderin äkelgen Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ elodadağı künderi qorıtındılandı. Awqımdı şara ayasında ay`maq önerpazdarı «Än şaşwım öziñe, merey`li Astanam» attı gala-koncert ötkizdi.
Şwaqtı Oñtüstik qaşanda mazmundı mädenï bağdarlamasımen erekşe. Bul jolı ondağan teatr ujımınıñ 300-dey` tanımal talanttarı öner körsetip, elge rwxanï azıq sıy`ladı. Koncertti oblıs basşısı Jansey`it Tüy`mebaev pen elorda äkimi Äset Ïsekeşov te tamaşaladı.
Şara ayasında «Nurın şaşqan Oñtüstik» degen atawmen fotokörme uy`ımdastırıldı. Oğan ay`maqtıñ täwelsizdik jıldarındağı tınıs-tirşiligi arqaw etildi. Sonday`-aq Elbasınıñ resmï saparlarınan sır şertetin körneki quraldar körsetildi.
Bolatbek Tölegen, OQO İşki sayasat basqarmasınıñ basşısı:
- Eki künniñ ayasında 30-tan astam is-şara uy`ımdastırıldı. Sonday`-aq 300 tonnadan astam awıl şarwaşılıq önimderin äkelip, narıqtan tömen bağada järmeñke ötti. Osı is-şara ayasında öñirler ayasındağı birlikti nığay`ttıq dep oy`lay`mız.
Ay`nabek Ospanov, QR Eñbek siñirgen qay`ratkeri:
- Körme Täwelsizdiktiñ 25 jıldığına arnalğan. Osı 25 jıl köleminde Elbası bizdiñ oñtüstikke köptegen saparlar jasadı. Ärtürli jumıstar jürgizdi. Sonıñ biri mısalı, 1993 jılı Ordabasıdağı kezdeswden bastaladı. Sonan key`in, sport älemindegi juldızdarmen jolıqtı. Sodan key`in «Bolaşaq» bağdarlaması, öndiristik, önerkäsiptik bağdarlamalar boy`ınşa tüsirilgen swretter qoy`ıldı.
Xabar 24.kz


text:
Şmakov dokumentlar imzalıy
Bäysez “Provinsial'nıye vesti” gäzite möxärrire Viktor Şmakov tikşerü waqıtına irekkä çığarılu belän Prokuraturanıñ ayıruça möhim eşlärne tikşerüçe Butırkin belän oçraşqan. Söyläşü altı säğät barğan. Anda töp süz gäzittä çıqqan ike yazma turında barğan. Prokuratura ul mäqälälärne ekstremizmğa çaqıruçı yazmalar dip bäyälägän ide. Artaban Şmakov şähärdän çıqmaw häm tikşerü seren açmaw turında dokumentlar imzalağan.
Viktor Şmakov tikşerü izolyatorında sälämätlege zararlanu säbäple, kardiologiä üzägenä möräcäğät itte. Üzäktä anıñ sälämätlege naçar dip tabılsa, ul xastaxanägä salınaçaq.


text:
"İminlekne qoral belän genä saqlap bulmıy": New Yorkta xatın-qızlar cıyıldı
Iminlekne "raketa, qoral häm bombalar" belän genä saqlap bulmıy. New Yorkta tanılğan säyäsätçe xanımnar cıyılıp global iminlek turında söyläşte. Bu cıyın – NATO sammitı, Yevropa Berlege cıyını yäisä başqa şundıy yuğarı däräcädäge utırışlardan närsäse belän ayırıla?
Öç kön New Yorkta xanımnar açlıq turında ğına tügel, şulay uq terror qurqınıçı, klimat üzgäreşläre, iqtisadi cinäyätlär häm keşeçelekkä qarşı cinäyätlär kebek global qurqınıçlar turında da fiker alıştı. Ämma bu temalarğa söyläşkändä xatın-qızlar berençe çiratta bu qurqınıçlarnıñ keşegä niçek yanawın küz aldına kiterergä tırıştı. İrlandiäneñ elekke prezidentı Mary Robinson da "iminlek" süzen dönya bik tar mäğnädä kürä, dide. İminlekneñ dä yöze bar, dide Robinson.
Bu cıyınnıñ maqsatı – citäkçe xatın-qızlarnıñ nilär eşli alğanı turında fiker alışu ide. Çönki irlärdän ayırmalı bularaq, citäkçe xatın-qızlarnıñ idarä itü häm mäsälälärne çişü yulı başqa törleräk. AQŞ Däwlät Sekretare Condolleezza Ricenıñ kiñäşçese Şirin Tahir-Xeli, süzlärenä qarağanda, dönyada yäşägän xalıqnıñ yaqınça yartısı xatın-qızlar, ä yuğarı wazifalarda xatın-qızlar 15%tı ğına täşkil itä.
Cıyında qatnaşuçılar, xatın-qızlarğa kübräk diplomatiä wazifaların tapşıru kiräk, dip kileşte. Şulay uq medetsinanı üsterü, açlıqnı beterü häm tirä-yaq möxitne saqlaw kebek ölkälärne dä xatın-qızlar üz öslärenä alıp irlärdän yaxşıraq eş başqara ala, digän näticä yasaldı. Cıyınnı dönya citäkçe xatın-qızları şurası oyıştırğan ide.
Alsu Qormaş


text:
Ilham Şakirov isemendäge bäyge näticäläre
“Bu konkurs ikençe tapqır uzdırıla. Häm ul 1988 yıldan başlanıp cibärelgän tatar cırı konkursı däwamı bulıp bara. Qatnaşuçılar arasında tatar moñına, tatar cırına iğtibarlı bik zäwıqlı qatnaşuçılar çıqtı. Alar üzläreneñ tatar cırların başqaru sälätlären yuğarı däräcädä kürsättelär”,-dide ul.
Düşämbe könne S.Säydaşev isemendäge Zur konsertlar zalında bäygedä qatnaşuçılarnı qotladılar. Laureatlarnıñ isemnäre räsmi räweştä kiçke konsertta ğına bilgele buldı. Alar menä şundıy:
Berençe urınnı öç cırçı büleşte: İlşat Wäliev, Alsu Ziätdinova, Aygöl Sağınbayıva.
İkençe urında: Albert Wäliullin, Almaz Nurgaliev , Elwira Säläxova.
Öçençe urınğa Artur İslamov, İldus Şäydullin , Venera Nabiullina layıq tabılğan.
Bäygedä qatnaşqan Ansambl''lär arasında berençe urınnar Başqortstannan “Ömet”häm “Aqsura” häm Qazannan “Göllär” ansambllärenä birelde. İkençe urın birelmäde. Ä qalğannar diplomant buldılar. Bu konkursnıñ näticäläre turında TNV kanalınnan yäkşämbe könne tapşıru bulaçaq.
Mälikä Basıyr, Qazan


text:
Abxaziä parlamentı oppozitsiä namzäte Sergey Bagapşnıñ üktäber başında ütkän prezident saylawlarında ciñep çığuın tanıdı.
Apsnypress agentlığı taratqan rezolütsiägä qarağanda, Abxaz parlamentı şulay uq Bagapşnıñ 6-nçı dikäbergä bilgelängän inawguratsiäsenä äzerlekne däwam itärgä quşqan.
Üzäk saylaw komissiäseneñ 3-nçe ütkäberdä ütkän saylawlarda Bagapşnı ciñüçe dip iğlan itüenä qaramastan, xökümät namzäte Raul Xadjimba üzeneñ ciñelüen tanudan baş tarttı. Xadjimba saylawlar xärämläşülär belän ütte di häm saylawlarnı yañadan ütkärüne taläp itä.
Rusiädän yaqlaw aluçı, xakimiättän kitüçe prezident Vladislav Ardzinba da Xadjimba yağında.
Ardzinba ägär dä Bagapş inawguratsiägä äzerlek eşlären tuqtatmasa xakimiättän kitmäyäçägen belderde.


text:
Qazanda dönya çempionı iseme öçen köräş bara
6 köngä Qazan dönya däräcäsendäge sport märkäzenä äylände. Bendi dönya çempionatı, 30 ğinwar kiçendä, tantanalı räweştä başlanıp kitte. İnde yäkşämbe könne uq, Finländiä belän Kazaxstan, Şvetsiä belän Norvegiä, Rusiä belän Amerika komandaları uynadı. Amerika2004 yıl çempionatı Şvetsiä ütkän bulğan. Bıyılğısı – Qazanda uza häm başqalanıñ meñ yıllığa bağışlana. Xalıqara Tuplı xokkey federatsiäse 2005 yılğı çempionatnı Rusiädä ütkärergä, dip inde 2 yıl elek xäl itkän. Şul waqıttan birle, respublika citäkçelege belän çempionatnı tieşle däräcädä uzdıru turında söyläşülär bara. Ä moña qädär, Amerika bendy federatsiäse Qazan şähär xakimiäte belän, çempionatlarnıñ bersen Tatarstanda uzdıru turında söyläşkän bulğan. Şulay itep, Qazan tuplı xokkey dönya çempionatın qabul itte. Andıy däräcäle yarışlarnı qabul itär öçen, Qazanğa küp aqça totıp, äzerlänergä turı kilde. Därwişlär bistäsendäge stadionda yaña cihazlar alındı, ul tözekländerelde,anda yaxşı boz cäyelde. Qazandağı Gorkiy parkındağı stadion häm anıñ bozlığı da, azmı küpme uynarlıq däräcägä kiterelde. 6 ğinwarğa qädär, şuşı ike bozlıqta, köndä 3-4 uyın ütkärelä. 31 ğinwarda könneñ berençe yartısında, 2nçe bozlıqta Estoniä belän Belorussiä komandaları uynadı. Estonnar 5:18 xisabı belän ottırdı. Soñınnan, matbuğat oçraşuında Estoniä delegatsiäseneñ başlığı Yuorgen Ant äfände, ni säbäple şulay uynağanın añlattı. Yuorgen äfände äytkänçä, Estoniädä tuplı xokkey belän şöğellänü 2003 yılda ğına başlanıp kitä. Bu keçkenä däwlätneñ yasalma boz belän däräcäle uyınnar ütkärergä aqçası yuq, şuña sportçılar kübesençä Finländiä häm Şvetsiägä ömet itä. Bu däwlätlär uyınçılarğa forma alıp birä, başqa yaqtan da yärdäm qulın suza. Ämma Estoniä komandasında uyınçılar 30 yäştän ölkänräk häm kübese, sportnıñ başqa törlärennän kilgän. Belorussiä komandası baş trenerı Nikolay Solovyev ta, tuplı xokkey komandası uynçılarnıñ kübese ğädäti xokkeyda çarlanğan buluın belderde. Belrusiä komandası tübänräk däräcäle «B» törkemendä äydäp baruçı komanda bulıp sanala. «A» törkemenä yuğarıraq professional däräcädä uynawçılar kerä. Anda ciñü öçen Rusiä, Şwetsiä, Finländiäğä, AQŞ komandaları köräşä. 6 fevral könne final uyın ütkäreläçäk häm anda ciñgän il wäkilläre dönya çempionı isemen yörtäçäk.
Tatarstan komandasınıñ da çempionatta üzen kürsätergä mömkinlek bar. 3 fevral könne, Dönya häm Tatarstan cıyılma komandaları arasında, Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan iptäşlärçä uyın ütkäreläçäk.Bikä Timerova.


text:
Ekrem Çelebi - Bu Zalim Gurbet
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Bu Zalim Gurbet
Etiketler : Ekrem Çelebi - Bu Zalim Gurbet türkü indir, Ekrem Çelebi - Bu Zalim Gurbet türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Bu Zalim Gurbet mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Bu Zalim Gurbet türküsü, Bu Zalim Gurbet sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Bu Zalim Gurbet bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Gerçek Mi Serap Mı Bilemem
Ekrem Çelebi - Kahveyi Kavuranlar
Ekrem Çelebi - Artık Çıkmam Meyhaneden
Ekrem Çelebi - Dağlar Başı Karlı Olur
Ekrem Çelebi - İsmini Haber Aldım
ekrem çelebi - dinek dağı yeni geldim gurbetten (kırşehir)
Ekrem Çelebi - Fosforlu Cevriyem
Ekrem Çelebi - Kara Bahtım Kem Talihim


text:
Aydın Öztürk (İber Türküleri) - Ömrüm Senindir
Sanatçı : Aydın Öztürk (İber Türküleri)
Türkü : Ömrüm Senindir
Etiketler : Aydın Öztürk (İber Türküleri) - Ömrüm Senindir türkü indir, Aydın Öztürk (İber Türküleri) - Ömrüm Senindir türkü dinle, Aydın Öztürk (İber Türküleri) türküleri, Ömrüm Senindir mp3 indir, Aydın Öztürk (İber Türküleri) türküleri Ömrüm Senindir türküsü, Ömrüm Senindir sözleri, Aydın Öztürk (İber Türküleri) mp3 dinle, Aydın Öztürk (İber Türküleri) download, Ömrüm Senindir bedava mp3, Aydın Öztürk (İber Türküleri) türkü sözleri, Aydın Öztürk (İber Türküleri) türkü dinle, Aydın Öztürk (İber Türküleri) son albüm indir


text:
Qazanda TatNet, Pragada Quadrennial
Säläm xörmätle tıñlawçılar! Cäyge yallar, sabantuylar çorı citügä qaramastan, törle däräcädä eşlekle çaralar da tuqtalıp tormıy. Bügen sezgä şundıy ike cıyın turında söyläp kitergä buldım. Berse İnternet, ikençese - sänğät belän bäyle. Ikeseneñ dä millätebezgä, anıñ kiläçägenä turıdan-turı qatışı bar. Sängät turında beraz soñraq, ä başta İnternet turında...
Audio
İntertat.ru elektron gäzit möxärrire Älfiä Miñnullinanı tıñladığız. Bu cıyınnıñ näticälären bez sezgä soñraq citkerergä tırışırbız, xörmätle tıñlawçılar. Äytkänemçä, ul kiläse atnada Qazanda ütäçäk. Ä bu könnärdä Pragada başqa ber şaqtıy qızıqlı çara ütä. Prague Quadrennial dip atalğan xalıqara kürgäzmä teatr arxitekturası häm säxnä texnologiäsenä bağışlanğan. İsemennän kürengänçä ul Olimpiä uyınnarı şikelle 4 yılğa ber ütä. Berençese 1967-dä bulğan, bıyılğısı 10nçı tapqır ütä. 4 yıl sayın Çexiä başqalasına bar dönyadan teatr, säxnä belgeçläre cıyılıp, täcribä urtaqlaşa. Üzläre äytüenä qarağanda bu mondıy däräcädä ütä torğan berdän-ber çara ikän. Praganıñ kürgäzmälär üzägendä urnaşqan sänäğät sarayında distälägän illärdän teatr sängäte, säxnä texnologiäsenä qaragan pavilionnar quıylğan. Här il şuşı ölkädä üzeneñ qazanışların kürsätä. Döresen äytkändä, minem mondıy törlelekne Kamal teatrında da, Tinçurinda da kürgän yuq ide. Ber pavilionnan ikençesenä törle tellärdä gäpläşep yörgän xalıq arasında tatar tele dä yañğıradı. Baqsañ, şuşı xalıqara çarağa Tatarstannan da ber törkem kilgän ikän. Min älbättä alar yanına barıp, söyläşep alırğa buldım.
Audio
Sez Pragada barğan xalıqara kürgäzmädä qatnaşuçı Roza Soltanova häm Fail İbrahimovnı tıñladığız. Kürgäzmä 29 yüngä qädär eşliäçäk. Anıñ internettağı adresı www.pq.cz. Bügengä menä şul xörmätle tıñlawçılar, min, Ali Gilmi, sezneñ belän xuşlaşam, isän-saw bulığız.


text:
Başprokuror AK partiäne yabarğa häm qanunnı bozğan 71 ağzasın, şular arasında premier belän prezident ta bar, säyäsi eşçänlektän tıyarğa çaqıra. Konstitusiä mäxkämäse bu däğvä buyınça xökem protsesın başlaw, yaki taläpne kire qağu buyınça kiläse atna başında qarar biräçäk.
Konstitusiä mäxkämäseneñ mondıy adım atlayaçağı kötelsä dä, küpçelek xakimiättäge ber partiägä qarata mondıy yuridik ber adım yasala almas dip ışana ide. AK partiä başprokurornıñ ğäyepläw aktı bilgele bulğaç köçle reaksiä kürsätte, başprokurornı, justitsiä sistemasın ğäyeplägän belderülär yasadı. AK partiälelärneñ şuşı belderüläre dä başprokuror tarafınnan ğäyepläw aktına östämä dälillär bularaq quşıldı.
Bu atnada isä 93 yäşlek ataqlı jurnalist İlhan Selçuk, İstanbul Universitetınıñ elekke rektorı Kemal Alemdaroğlu, Eşçe Partiäse liderı Doğu Perinçek belän anıñ yaqın xezmätäşläreneñ küz sağı astına alınuwı isä AK partiäne yabu omtılışına qarşı ber xäräkät digän spekulatsiälär çıqtı. “Ergenekon” dip atalğan idän astı uñ terror oyışması belän bäyläneştä buluda ğäyeplängän aralarında pensiädäge ofitserlar, jurnalistlar, advokatlar belän 39 keşe inde niçä aydan birle törmädä totıla häm eşneñ qızıq yağı älegä ğäyepläw aktı iğlan itelmäde. İnde bu atnada bu teror oyışması belän ber nindi dä bäyläneşe buluwı bik tä şöbhäle kürengän, läkin AK partiägä mäqaläläre belän oppozitsiä belderep torğan jurnalist İlhan Selçuk, sigez yıllı rektorlıq vazıyfası çorında AK partiägä yaqın toruçılarğa üz universitetında yullarnı yapqan Prof. Kemal Alemdaroğlunıñ “Ergenekon” teror oyışması belän bäyläneşle bularaq küz sağı astına alınıp, sorauğa tartıluları AK partiä üzenä kirtä bulğannarnı tazarta kebek xäbärlärneñ taraluına säbäp buldı.
AK partiä isä partiäneñ yabılu ixtimalın beterü öçen “säyäsi partiälär” turındağı konstitutsiä mäddäsen üzgärtü yuların ezli başladı. Bu mäs`älädä oppozitsiädäge Millätçe Xäräkät Partiäsennän (MXP) yardäm taläp itte. Läkin MXP liderı Däwlät Bahçeli partiä yapılmasın, läkin mäxkämä tarafınnan ğäyeple tapılğannarğa säyäsi eşçänlek tıyılsın dip beldergäç, kileşä almadılar. Oppozitiädäge iñ zur partiä Cөmhuriät Xalıq Partiäse dä bu forsattan faydalanıp AK partiägä här törle höcүmen yasıy. Kiñ küläm mäğlümät äsbabları da ikegä bülende. Yeni Şafak, Star, Taraf, Zaman kebek partiälär AK partiä safında Hürriyet, Akşam, Cumhuriyet kebeklär alarğa qarşı. Xalıq arasında da kierenkelek üsä. Bu bolayda yaxşıdan bulmağan ekonomik tormışqa da tiskäre yoğıntı yasıy. Birjalarda aksiäläre bulğan çit il kapital iäläre aqçaların alıp kitä başladılar. Birjada aksiä bäyäläre yıl başınnan birle 30 protsen tiräse töşte. Çit il valyutaları Euro belän Dollarnıñ bäyäläre isä kütärelä. Östämä bularaq inflatsiä dä arta, eşsezlär sanı citdi problemağa äwerelä başladı.
26-nçı Martta cide töp konfederatsiä Törkiädä üskän kierenkelektän örkep “Taraflar alğan pozitsiälärennän berär adım artqa kitsenär. Dialog şart” digän belderü yasadı.MXP da ”Bu belderü biş yıl buyı il belän idarä itkän xakimiätkä häm şuşı kierenkelekneñ säbäbe premierga töbälergä tieş” dip belderde.
AK partiä xakimiäte çorında qoda qodağıylıq, üz taraftarların däwlät xezmätlärenä kiterü, üzlärenä yaqın şirkätlärgä mänfäğätlär tä`min itü ifrat däräcädä arttı. Başqa süzlär belän äytkändä AK partiägä reaksiä tik anıñ dine äytemnäre yaki eşçänleklärenä genä bäyle tügel. AK partiä östennän konstitutsi mäxkämäsendä açılaçaq xökem protsesına partiäne juridik ber yul belän xakimiättän yııraqlaştıru omtılışı dip bäyä birergä dä mömkin. Bu mäs`älä xäl itelgänçe isä säyäsi krizis däwam itäçäk.


text:
Yevropa Tözekländerü häm Üseş bankınıñ 2007 yılğı aksionerlar cıyılışı Qazanda uzarmı?
Yevropa Tözekländerü häm Üseş bankınıñ 2007 yılğı aksionerlar cıyılışı Qazanda uzuın banknıñ Direktorlar Şurası xäl itäçäk. Ä bu könnärdä banknıñ räsmi çaralar ütkärü bülege citäkçese Krister Karlsson häm Banknıñ General särqatibe wazıyfaların başqaruçı Karter Naydjep
Qazanğa tanışırğa, cıyelıyş uzaçaq urınnarnı qararğa kilgännär. Häm qaytqaç Direktorlar şurasına xisap citkeräçäklär. Tağın şunı äytergä kiräk banknıñ räsmi çaralar ütkärü bülege citäkçese Krister Karlsson Qazanda aprel'' ayında da bulıp kitkän ide. Ul waqıtta da Krister Karlsson küp kenä obyektlarda, ayırım äytkändä kunakxanälärdä buldı, İminlek eşe belän tanıştı.
Ägär çınnan da 2007 yılnı banknıñ aksionerlar cıyılışı Qazanda uza qalsa, ul, Tatarstanğa çit il investitsiälären cälep itärgä mömkinlek biräçäk. Şulay uq küp kenä ministrlar, bank citäkçeläre, investorlar, eşlekle dairälär kilüe Tatarstannıñ dön''yakülämendä tanıluına tağın ber etärgeç bulaçaq.
Uzğan yıl cıyılış Taşkentta ütkän ide. 2006 yılnı Londonda oyıştırılır dip farazlana.
Aksionerlar cıyılışnı Qazanda uzdıru Räsäy Premyer-ministr Mixail Fradkov tarafınnan täqdim itelgän. Äle ike yıl waqıt bulsa da, äzerlänü inde tulı köçkä bara.
Çärşämbe könne Xafiz Salixov belän uzğan oçraşu barışında aksionrlıq cıyılış qısalarında uzaçaq çaralar, kiläçäk keşelär xaqında da bäyän itelde.
Bu xaqta Banknıñ General'' särqatibe wazıyfaların başqaruçı Karter Naydjep:
Aksionerlar cıyılışına tulayım alğanda 2 meñnän artıq keşe kiläçäk. Alar arasında qatnaşuçılar belän berrättän qunaqlar da bulaçaq. Awrupa Tözeleş häm Üseş bankınıñ 60 ildä häm 2 xalıqara oyışmada aksionerları bar. Mondıy cıyılış 1994 yılnı Sankt-Peterburgta da uzğan ide. Xalıqara finans strukturaları wäkillärennän tış sänäğät, kommersiä ölkäsendä eşläwçelär kiläçäk.
Bügenge köndä Tatarstanğa ozaq waqıtqa birelä torğan kreditlar yuqlığı xaqında da süz buldı oçraşuda. Ozaq waqıtqa birelä torğan kreditlar bulmaw şaqtıy awırlıqlar tudıra dielde. Aksionerlar cıyılışı qısalarında uzaçaq Biznes-forum bu mäs’äläne dä xäl itär dip farazlana.
2004 yılda Awrupa Tözeleş häm Üseş bankı tarafınnan Rusiägä 1 milliard yevrodan artıq investitsiälär kertelgän. Kiläçäktä bank Rusiä töbäkläre belän dä eşlärgä cıyına.
Landış Xarrasova


text: AQŞ däwlät sekretare urınbasarı Richard Armitage Waşington Tönyaq Koreyada xakimiätne alıştırırğa niätli digän farazlarnı qatğıy kire qaqtı. Bügen Quşma Ştatlarnıñ matdi yärdäme belän eşlägän, "Azat Aziä" radiosınnan çığış yasağan Armitage Quşma Ştatlar Tönyaq Korea xakimiäte başında kürşe däwlätlärgä qurqınıç salmağan, atom qoralı buldırırğa aşqınmağan xäkimiätne kürergä telär ide dip belderde. Läkin bu mäs'älä ber köndä genä çişelä torğan tügel, çıdamlıqnı häm ikeyaqlı söyläşülärne taläp itä torğan mäs'älä dip assızıqladı däwlät sekretare urınbasarı.


text:
Paqstan prezidentı Pärwäz Möşäräf ilneñ atom serlären başqa däwlätlärgä taratqan ölkän atom belgeçe Abdul Qadir Xannı yarlıqadı.
Möşärräf äytüençä, xökümät äğzaları Xannı kiçerergä kiñäş itkännän soñ ul yawlıqaw dokumentın imzalağan. Möşärräf şulay uq, Paqstan üzeneñ atom programmaların BMO küzätüe astına birmiäçäk häm BMO atom idaräsenä bernindi dokument ta tapşırmayaçaq dide.
Paqstannıñ atom programmasına nigez salğan häm anı citäklägän Xan qoral serlären taratqan öçen kiçä televidenie aşa böten il xalqı aldında ğafu ütende. Ul atom serläreneñ İran, Liviä häm Tönyaq Koreağa taraluı öçen böten cawaplılıqnı üz östenä aldı.
Bügen Paqstan atom texnologiäläreneñ taraluı turında tikşerü ütkärelgännän soñ ilneñ töp atom qorılmasında eşlägän tağın kimendä 5 belgeç häm administrator totqarlandı dip belderde.


text:
Säddämneñ mäxkämä utırışı kiçekterelde
Ğıraqnıñ bärep töşerelgän diktatorı Säddäm Xösäin östennän bügen yañartılırğa tieşle mäxkämä protsesı 29nçı ğıynuarğa kiçekterelde dip xabär itelde.Mäxkämä süzçese kiçekterü säbäben şaxitlärneñ äle dä çit ildä buluı belän añlattı Nigezdä kiçekterü turındağı belderü, başxakim Rizqar Möxämmd Aminnıñ çigenep urınına sonğı mizgeldä yañasınıñ bilgelänüe säbäple kilep çıqqan bäxäs waqıtına turı kilde.
Aqyort yalğan söyli. Alar yalğançı. Alar dänyada in zur yalğançı, böten keşe belä. Alar Ğıraqta ximik qorallar bar dip äyttelär, Ğıraqnıñ terrorizm belän bäylenşe bar dip äyttelär . Alar Ğıraqta andıy ber närsä dä taba almadı.
Menä şundıy çığışlarğa mömkinçelek birgän öçen Amin häm Ğıraqta häm çit ildä nıq tänqitlände.Dikäber ayında Bagdadqa kilgän AQŞ Senatı Yustitsiä komitetı citäkçese Arlen Specter Saddamğa mäxkämädä östenlek itergä räxsät itä, mäxkämä Säddämneñ açu şikäyätlären beldergän forumğa äylängän dip Aminnı ğäyeplägän ide. Ğıraq Yuğarı cäza Mäxkämäse Amin şäxsi säbäplärdän çigende dip belderde. Londonda çığa torğan Äl şarq äl Awsat isemle basma bügen Aminğa yaqın çığanaqlarğa tayanıp, ul mäxkämä zalında qatıraq bulırğa tieş digän säyäsi basım säbäple çigende dip yazıp çıqtı. Amin üze bu ay başlarında radiobıznıñ Ğıraq bülegenä birgän ängämädä ğäyeplälärneñ qılanışlarına beräw dä şaqqatmasqa tieş digän ide. Amin:
Keşelär Ğıraqta ğädi mäxkämä protseslarınıñ niçek baruın belsä ide,mäxkämä zalındağı xällärne kürsä, işetsä ide, däğwaçı ,şiqäyätçelär arasındağı sügenü, kimsetü süzläre .. alar qayçaqta mäxkämäne dä sügä. Bu däğwäçelärneñ kierenke ruxi xälläre säbäple kilep çığa .Minem qaraşımça bu qanunğa qarşı . Normal tormışta da sügenü qabul itelmäslek närsä ä inde mäxkämä zalında bötenläy .Ämma şulay da andıy xällär bula ozaq yıllar eşlägän täcribäle xakim bularaq äytä alam üzemä dä yünältelgän sügenülär işetkän bar.Bu mäsäläneñ, Säddäm süzläreneñ küpertelüenä, ul turıda şau şu qubuına şaqqatam.
Aminneñ çigenüennän soñ urınına anıñ urın basarı şığı xakim täğäyenlänergä tieş ide. Ämma anıñ ber waqıtnı Baath partiäse äğzası buluı turında ığı zığı barğannan soñ nixäyät kiçä Haläpçedä tuğan körd Abdel Rahman baş xakim itep bilgelände. Säddäm 1988 nçe yılda Haläpçädä 5meñ kördne gaz belän ağulap ütertkän ide. Abdel Raxman ğailäseneñ äğzaları da şunda häläk bulğan. Säddäm Haläpçä cinayäte öçen başqa mäxkämä aldına çığarıla ala älbättä. Çönki tänqitläwçelär Abdel Rahman ul awıl keşese bitaraf bula almas di.Amin mäxkämägä çittän täsir itelä yäki xakimnär bitaraf tügel digän barlıq ğäyepläwlärne kire qaqtı. Säddam Xösäin häm 7 keşe Ducail awılında 140 şığını ütertüdä ğäyeplänä.Cinayät eşe 19.üktäberdä quzğatıldı. färidä xämit