text:
Tizdän Respublikala yäşäüse ukraindarnıñ yıyını la ütkäreläsäk. Yaqınsa mäğlümättär buyınsa ul fevral azaqtarında bulırğa teyeş. Bıl yıyın da Başqortostanda xalıqtarnıñ milli-mädäni ixtıyajdarın qänäğätländereügä ni tiklem küp iğtibar bireleüen kürhätergä teyeşle ber sara. Ukraindar Başqortostanda nisek yäşäy? Ukraindarnıñ milli-mädäni üzäge räyestäşe Vasiliy Babenko bıl horawğa xäbärselär menän osraşıuda yawap birğe. Başqortostanda yäşäüse ukraindarnıñ sit töbäktärdä yäşägän ukraindar menän tormoşon sağıştırhañ huñğılarına tik xıyallanırğa ğına qala. Xıyallanıu hüzeneñ mäğänähen dörös añlay küregez. Vasiliy Babenko äyteüensä, 1989 yılda xalıq isäben alıu mäğlümättärenä qarağanda Başqortostanda 75 meñ ukrain yäşägän. 2002 yılğa tiklem ularnıñ hanı 20 meñgä kämegän. Babenko äfände bını ukraindar arahında qatnaş niqaxtarnıñ küp bulıuı menän añlata. Bınday niqaxtarğan tıuğan balalar ukrain milläten haylamay ikän. Timäk, Respublikala ukraindar yaylap bulha la bötöügä taban bara. Başqortostanda äle ukrain balaları 5 mäktäptä tuğan telen öyränä. Ular Awırğazı, Stärletamaq, Blagowar, Şişmä rayondarında häm Öfö qalahında urınlaşqan. Äsä telen barlığı 500 bala öyränä. Ulardıñ här berehe üzzäreneñ tarixi tıuğan yağına barıp yal iteü mömkinlege bar. Räsäyzäge 7 ukrain mäktäbeneñ 5-he Başqortostanda bulha la, ularğa uqıtıusılar yeteşmäy. Respublika yuğarı uqıu yorttarı bıl tel buyınsa belgestär äzerlämäy, Ukrainan Başqortostanğa kilep habaq birergä teläüselär yüq. Uqıu äsbäptarına la qıtlıq zur. Başqorostan ukraindarı tıuğan telendä televizion häm radiotapşırıuzar bulmawğa, gazeta sıqmawğa la borsolou belderä. Ay azağında ütäsäk olo yıyın oşo mäsälälärze nindäyzer kimäldä xäl itergä teyeş.
Bıl yıyındı Başqortostandıñ atqazanğan artistı Säyfulla Xäyrullin tüzemhezlek menän kötä. Nihäyät, yaqtaştarım menän osraşıp höyläşergä forsat bar ti ul. Eş şunda, Säyfulla Xäyrullin Ukrainala tıuğan. Ukrainanan ul tik yılı täesorattar ğına haqlay. Säyfulla ağay äle başqort däülät filarmoniähında eşläy. Talant eyähe, bälki şunıñ ösön dä unı bında eşkä alğandarzır. Tap xalıq-ara tuğan teldär könöndä unıñ 10 teldä irken höyläşeüe, 30 teldä yırlawı asıqlandı. Mineñ ösön teldärzeñ barıhı la yaqın. Läkin äsä telen onotmayım. Törlö teldärğä aralaşıu häm yırlawzan olo kinänes alam, mineñ ösön millät ayırmahı yüq ti artist.
Audio
Watandı haqlawsılar könönä lä Säyfulla Xäyrullin bik yetdi äzerlänä. Ul haldat keyemen sismäy. Şul keyemdä konserttar birä. Repertuarğa xärbi yırzar, Şaymoratov general da bar.
Audio
Säyfulla ağay donyanıñ küp kenä ildärendä bulğan. Unıñ törlö teldärzä sığış yahawın kürgäs, Tatarstan şağirı Nur Şakirov hoqlanıuın şiğır yuldarı aşa yetkergän. Yabay artist, yabay keşe küp millät balalarınıü üz teldären belmäüenä borsolou belderä.
Audio
Başqortostan häm Ukrainanıñ atqazanğan artistı Säyfulla Xäyrullin äyteüensä, här keşelä tuğan telgä möxäbbät yazğı taşqınday urğılıp tororğa teyeş.


c: text/html

text:
Blair, Schroeder häm Chirac Ğiraq mäsäläsendä urtaq fikerlär taptı
Audio "Ğiraq mäsäläsenä kilgändä, Germaniä kanslerı äytkänçä, nindi genä qarşılıqlar bulmasın, bez barıbız da totrıqlı Ğiraq kürergä telibez. Xakimiätneñ, mömkin qädär tizräk, demokratik xökümät qulına küçüen telibez. Häm dä barıbız da, Berläşkän Millätlärneñ töp rol' başqaruwın telibez."
Germaniä kanslerı Gerhard Şröder, Ğiraq turında yaña rezolutsiäne äle tikşeräse bar, dide. Şröder da, Fransiä prezidentı Jacques Chirac ta, Waşington tarafınnan äzerlängän bu rezolutsiädä, ğiraqlılarğa xakimiät tapşıru citärlek däräcädä tiz qaralmağan, dip sanıy. Chirac süzlärençä, bu 3 däwlät ber yünäleştä barsa da, berayqtan, Parij belän Berlin, ikençe yaqtan London arasında, Ğiraqnıñ küçeş çorı mäsäläsendä qarşılıqlar bar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kalendar
Kalendar bul kalendar sa'nelerin ku'nlerge belgilew sisteması. Sa'neler aspandag'ı zatlar, ma'selen ku'n yamasa aydın' qozg'alıwına tiykarlang'an bolıwı mu'mkin.
Kalendar tag'ı da jazılg'an sistemanı ko'rsetiwshi qandayda bir zattı (a'dette qag'azdı) an'latıw ushın qollanıladı (ma'selen, stol u'stinndegi kalendar).
Bul termin rejelestirilgen waqıyalar toplamın an'latıw ushın da qollanıladı (ma'selen, kort kalendarı). Batıs xalıqlarının' ko'pshiligi Gregorian kalendarın qollanadı.
Qosımsha mag'lıwmat[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
- Anno Domini (AD)
- Jan'a Era (CE)


text: Germaniä häm İspaniä citäkçeläre Yevropa Berlegeneñ yaña konstitutsiäse tiräsendäge qarşılıqlarnı xäl itä almadı. Bu turıda alman kanslerı Gerhard Şröder häm İspan premier-ministrı Hose Maria Aznar bügen Berlinda ütkän söyläşülärdän soñ xäbär itte. Konstitutsiäneñ xäzerge ölgesendä, zurraq illärgä kübräk tawış birü qaralğan. Berlekneñ iñ zur ile bulğan Germaniä, monı döres, dip sanıy. İspaniä häm tağın berniçä keçkenäräk däwlät – qarşı çığa. Aznar süzlärençä, söyläşülär waqıtında taraflar ber-bersen añlarğa tırışqan, ämmä qarşılıqlar xäl itelmägän. Şröder, bu qarşılıqlar, Yevropa Berlegeneñ dikäberdä ütäçäk sammitına qädär xäl iteler, digän ömet belderde.


text:
Atamahıź ike tau Öfö häm Salauat Yulaew isemdären ala
Başqortostan qartahında tau ürźäreneñ yañı atamaları barlıqqa kilde. Ularźıñ berehe 1251 metr beyeklektäge «Salauat Yulaew» ikensehe 919 metr beyeklektäge «Öfö» tübäläre. Respubliqa parlamentariyźarı oşo turalağı doqumenttı raślanı. Xäźer ul Räsäy kimälendä qaralırğa teyeş. Qarar artaban raślau ösön Räsäy transport ministrlığına ebärelä. Salauat Yulaew tauı İnyär yılğahınıñ Narı tauı menän kiśeleşkän urında. Ä Öfö tübähe şul urından yıraq tügel urındağı Qarataş tauında. Elekke qartalarźa Ural tauınıñ bıl ürźäre beyeklekte kürhätkän handar tamğahı menän yörötölgän.


text: Ewropa Berlege tabiği gaznı çit ildän, şul isäptän Rusiädän kertügä bäyle buluı belän borçıluğa töşkän. Yewropa Komissiäse äğzäse Andris Piebalgs belderüendä, Yewropağa yaña energeyä ressursların tabu ısulları turında uylarğa kiräk dielgän. Bu belderü Gazprom şirkäte Aleksey Millernıñ Yewropa Berlege illäre ilçeläre belän oçraşqan waqıtta birelgän mäğlümätlärgä cawap bularaq yañğıradı. Ul dokumentta Gazpromnıñ Yewropa bazarındağı eşçänlegen çikläw niäte äytelgän häm şirkät gazın satır öçen yaña bazarlar yawlıy, şul isäptän Tönyaq Amerika häm Qıtay dielgän.


text:
Prokuratura tikşerüçese Ayrat Säydäşev: üzbäklärne taqırbaşlar ütermägän
Üterelgän Üzbäkstan watandaşları turında mäğlümatnı «İnterfax» agentlığı böten dönyağa taratsa da, Qazandağı oyışmalardan bu eş turında mäğlümat tabu bik awır buldı. Üzbäk milli cämğiäte başlığı söyläşüdän baş tarttı. 10-15 telefonnan şaltıratıp bu eşne alıp baruçı tikşerüçene tabıp buldı. Ul da açılıp söylärä telämäde.Xäbärlärdä äytelgänçä, Qazanda Yamaşev uramı 54 yortta urnaşqan, «Üzbäk aşları» kafesında 2 mäyet tabıla. Bu, kafeda peşerüçe bulıp eşlägän, 20 yäşlek Aybäk häm 38 yäşlek Tulkincan gäwdäläre bula.
( Bu keşelärneñ tulı isemnäre xäbär itelmi). Üzbäk peşerüçelärneñ başlarına suqqannar häm kükräklärenä pıçaq belän qadağannar. Üle gäwdälärne 7 ğinwar irtäsendä tabalar. Şul uq könne, cinayät eşe açıla häm tikşerü eşlären Qazannıñ Yaña Sawin rayon prokuraturası belgeçläre başlıy. Berençe waqıt bu eş belän tikşerüçe Ayrat Säydäşev şöğellängän. «Azatlıq» xäbärçese annan mäğlümat alırğa tırıştı, ämma tikşerüçe äfände küp sorawlarnı cawapsız qaldırdı. Ul, üterü - taqır başlı skinxedlar eşe tügellegenä 90% ışanıç belderä alam, dide. Milli mäs’älä arqasında awır cinayätlär qılınğanın da xäterlämi Ayrat äfände.Şuña Üzbäkstan watandaşlarına bu mäs’älädä qurqası yuq, di ul. Tikşerüçe Ayrat Säydäşev tağın «Üzbäk aşları» kafesıñ xäzerge yabıluın xäbär itte. Ülgän keşelärne tuğannarı cirli, ul kafeda zur üzbäk ğailäse eşlägän bulğan. «Üzbäk aşları» kafesı qayçan açılaçaq äle bilgele tügel. Älege eş ayıruça awır cinayätlär retändä, dip sanala. 10 ğinwarda anı rayon prokuraturasınnan respublikanıqına küçergännär. Üzbäk peşerüçelärneñ üterüçelären açıqlaw eşe belän awır cinayätlär bülege şöğellänäçäk xäzer.
Bikä Timerova.


text:
Bushnıñ säfäre, Yaqın könçığışta tınıçlıq söyläşülärenä nigezlängän
Bushnıñ Yaqın könçığış säfäre, Amerikada uzğan Annapolis söyläşülärenä 6 atna tuluğa turı kilä. Annopolistä, citäkçelär söyläşülärne däwam itterü turında kileşkännär ide.
Uzğan atna, Bushnıñ däwlät iminlege kiñäşçese Stefen Hedley, AQŞ prezidentınıñ tınıçlıq söyläşülärenä turıdan turı qatnaşmayaçağın beldergän ide. Belgeçlär, Bush ğaräp citäkçeläre belän oçraşuda alarnı tınıçlıq planın yaqlarğa öndäw belän genä çiklänäçäk dip isäpli.
Şulay da Bushnıñ Fälästin häm İzrail cirlärenä bulğan berençe säfäre simvolik mäğnägä dä iä.
Waşiñtondağı milli saqlanu universitetında, Yaqın könçğış belgeçe Möşärräf Cawcati bu säfärneñ ähämmiäte turında bolay fiker bäyan itte:
“Bu säfär soñlap bulsa da barıber kiräkle. Xäzergä xatle bu töbäk öçen ber ni eşlänmäde, häm ber nindi näticädä bulmadı. Bush xaqimiätkä kilgännän soñ 7 yıl uzğaç qına bu töbäkne iskä töşerde. Läkin anıñ idaräseneñ waqıtı betüenä ber niçä ay qalğanda anıñ bu tırışlığı ällä ni fayda kürsätmäs. Şulay da anıñ bu tırışlığı Yaqın könçığışnıñ tağın da qurqınıç xälgä äwerelüen bastıra alır.”
Säfär barışında Yaqın könçığıştan qala, Ğiraqqa da tuqtalu ähämmiätle. Bush Quwäyttä xärbi häm säyäsi yuğarı räsmilär belän oçraşaçaq. Bush general Petreaus häm AQŞ ilçese Ryan Crocker belän dä şunda oçraşaçaq.
Uzğan yıl, AQŞnıñ xärbi bularaq Ğiraqta qaluı, mäzxäbara nizaqlarnı kimetüdä unışlı buldı dip isäplänä. Bu waqıt Ğiraq xaqimiätenä konstitusiäne köylärgä häm ildäge qarşı taraflarnı berläşterü öçen ber forsat bulğandır dip farazlana. Şulay da bu eşlär bik äkren bardı.
Säfär barışında İran mäsäläse dä zur ähämmiätkä iä. Bush İrannıñ atom tırışlığına qarşı citdilegen däwam itterü belän bergä AQŞqa yaqın bulğan sönni illär belän dä aranı yaxşı totarğa tiyeş bulaçaq. Bu fiker, Waşiñtonda säyäsi tikşerenü üzäge belgeçe Micheal O’Hanlonnıñ ide.
“Min AQŞ idaräse bu säfäre waqıtında İranğa qarata yaxşı möğamälädä bulır dip uylamim. Minem uylawımça, İrannıñ atom programı, anıñ yaqın könçığışta terorçılıqnı yaqlawı häm İrannıñ Ğiraq eçendäge role haman zur mäsälä. Şunın öçen wazğiät yaxşıdan kübräk naçar kürenä. Läkin bu wazğiätne tigezläw maqsatında, soñgı arada bulğan ağımnar naçar yaqlarnı ciñeläytergä küpmeder bulsa öleş kertte kebek.”
İran tışqı eşlär ministrı isä, Bushnıñ säfären propaganda dip atadı. İran yağı anı töbäktäge däwlätlär arasındağı mönäsäbätlärgä tıqşınu bularaq bäyäli.
O’Hanlon “ber närsä açıq, Bush, İrannıñ töbäktä xaqimlek itü tırışlıqlarına qarşı säyäsätenä üzenä dus ğaräp illärendä cälep itmäkçe di. Ä monı astırtın ğına eşlärme yäisä açıqtan açıq mı? inde anısın waqıt üze kürsäter” di.


text: Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko, qırım tatarları problemaların çişer öçen quldan kilgänne eşlärgä wäğdä itte. Bügen prezident qırım tatarlarınıñ watannarınnan sörelüenä 62 yıl tulunı iskä alıp Ukraina xalqına möräcäğät itep, Ukraina, keşeçelek tarixında iñ zur faciğälärneñ berse näticälären çişü aldında ber üze qaldı, ämma bez problemalarnı çişergä tırışabız, dide. Aqmäçetä uzğan mätäm cıyınında Qırım tatarlarınıñ milli mäcles räise Mostafa Cämiloğlu, watannarına qaytqan qırım tatar balalarınıñ 90%tı ana telendä belem ala almıy, qırım tatarlarınıñ millät bularaq saqlanıp qaluına bu däwlättä şartlar äle tudırılmadı, dip belderde. Qırım tatarlarınıñ deportasiä könen iskä alu çaraları turında tulıraq mäğlümat Azatlıqnıñ küzätüendä bulaçaq.


text:
450 yıllıq yubileyźan- gripp menän
Başqortostan 450 yıllıq yubileyźı kiñ qolas menän il külämendä uźğarźı. Bayram köndärendä Bötä Räsäy at sabıştarı la ütte. Unda qatnaşıu ösön Xaqasiyanan da saptarźar kiltergän bulğandar. Ana şul 5 at Öfönän yılqı gribı eläkterep qaytqan. Yılqı gribı keşenekenän ayırılmay ti tabiptar. Attar źa yütkerä, söskörä, tanauźarınan ağa. Žöźömtälä bıl atta Xaqasiya ippodromındağı başqa 40-lap yılqığa la gripp yoqtorğan. Bında qarantin iğlan itelgän.
Griptıñ Başqortostandan alıp qaytılıuı bildäle bulğan. Şuğa kürä Öföläge yarıştarźa qatnaşqan barlıq attar źa tikşereläsäk.


text:
Tähranda moda islamça kienügä qarşı
Tähranda yäşlär islamça kienü tärtibenä qarşılıq belderä: Dolce&Gabana, Christian Dior, Versace kibetlärendä kienä.
İranda islamça kienü qağidäläre irlärgä dä, xatın-qızlarğa da qağıla. Bu tärtipne bozuçılar qulğa alına, aqçalata cäzağa tarttırıla häm xattä törmägä yabıla. Kienü tärtiben küzätkän äxlaq polisiäse xatın-qızlarğa başlarına yawlıq bäyläp, öslärenä xicap kiep yörergä quşa. İrlär qısqa çalbar, qısqa ciñle külmäk yäki galstuk kiä almıy. Ämma bu tıyularnıñ berse dä yäşlärne zamança zatlı itep kienüdän tuqtatmıy ikän.
Tähranda yäşäwçe Ali Möhammädi isemle yäş yeget eşläp alğan böten aqçasın kiem, modağa yaraşlı itep çäç kisterü, häm qıybatlı bizänü äyberläre – kremnarğa totarğa yarata. Monıñ belän ul islamça kienügä qarşı üzençä protest belderä. Uramğa çıqqanda bez ber törle kiensäk, duslar, ğailä aldında bez bötenläy ikençe keşe, di Ali Möhammädi:
"Min Fashion TV kanalın, dönya moda kanalların qarıym. Minem iñ yaratqan dizayn şirkätem – Dolce&Gabana. Kiem alğanda min anıñ D&G stilendä bulğanın alırğa tırışam. Misal öçen kiçä genä min alardan ber par ayaq kieme aldım. Kömeş töstä sizeler-sizelmäs qızıl töşkän ayaq kieme...."
Ali Möhammädi krem häm isle maylar satqan ber Yevropa şirkätendä eşli. Aña kiem öçen bu qadär aqça birü ber ni tügel. Tährannıñ iñ zatlı çäçtaraşlarında çäç kisterep çığu kimendä 100 dollarğa töşergä mömkin.
Tähranda Christian Dior, Versace, D&G kibetläre dä bar. Könbatışta da ğadäti keşelär öçen bik qıybat sanalğan bu zatlı moda kibetlärendä kemnär nilär satıp ala?
"Ul kibetlärneñ üz möştariläre bar, här keşe ala almıy anda. Misal öçen küptän tügel señelem belän söyläştem, ul Dior kibetendä üzenä ber meñ dollarğa başmaq alğan, bu bik qıybat bit," - dip söyläde Yevropada yäşäwçe İran qızı Märyäm.
Bay keşelär häm zatlı kibetlär Tährannıñ tönyaq bistäsendä tuplana ikän. Qıybatlı yortlar, zamança säwdä üzäkläre näq bu yaqlarda tözelä. Soñğı yıllarda mömkinlege bulğannar tözeleş eşlärendä bik küp aqça eşläde. Aqça yuu, rişwätçelek tä bu ölkädä bik kiñ taralğan. Baylar bayı, yarlılar tağın da kübräk xäyerçelänä bara, di Märyäm. Tähranda xalıq, bigräk tä xatın-qızlar ike törle tormış alıp bara.
"Polisiä qulğa almasın öçen xatın-qızlar uramğa yawlıq bäyläp çığa. Ä mäcleslärdä, dusları, ğailäläre aldında alar bik matur, zatlı, modağa yaraşlı kienä, berär şundıy mäcleskä eläksägez anıñ Tähranda bulğanına ışanıp ta bulmıy", - di Märyäm.
"Yuq min ällä ni ütämädem ul qanunnı, läkin başqa qulğa almadılar mine. Min xäzer uramda küp yörmim, ğadättä maşinada, siräk kenä avtobusqa utırıp yörim. Alar ğadättä uramda yörüçelärne tuqtatalar", - di Nilüfär.
Tähranda yäşäwçe İran jurnalistı İraj Cämşidi, İrandağı wazğiät qaytlawlı, aña qabınıp kitärgä ber şırpı sızu citä, di. Şuña da räsmilär xattä kienü öçen dä qatği qanunnar kertep alarnıñ ütäleşen tikşerep tora, di jurnalist.


text:
Ğıraq suğışı pentagon aldan beldergäneçä ‘şok häm dähşät’ kampaniese belän tügel ä yaqınça 40 tomahawk raketasınıñ sälämläwe belän başlanıp kitte. Britanie,Avstralia Yaponiä häm Filipin AQŞnıñ aksilären yaplap çıqsa qayber Azie häm Yevropa illäreneñ reaksie tiskäre buldı. Dönyanıñ küp kenä illärendä suğışqa qarşı demonstratsiälär bara .
AQŞ xökümät çığanaqları irtänge säğätlärdä Bagdadqa atılğan raketalar Saddam administratsieseneñ ölkän räsmilären küzdä tottı dip belderde. İrtänge häcümneñ täsirlären bilgeläü qıyın Amerikannnarnıñ uñışınıñ älegäçä berdänber dälile çärşämbedä Kuwait çigendä 17 ğıraqlı ğäskärineñ birelüe buldı. AQŞ başlatqan xärbi kampaniegä qarata global reaksie törle. Awstralia, Yaponie häm Filipin Prezident G.Bushnıñ aldan kisätkäneçä köç qullanu qararın ğämälgä quyuın xuplap çıqtılar. Xalıqnıñ qarşılıq kürsätüenä qaramastan Awstralia premiere John Howard Farsı Qultığındağı köçlärgä 2meñ xärbi künderde. Howard süzlärençä (audio)Awstraliä suğış häm suğışnı yaqlau operatsielärenä başladı.Awstraliä korapları törle illär qatnaşqan köçlärdäge aktivlarına däwam itä , alar suğış operatsielären dä yaqlıy.
Howard säyäsätçelär aldında şundıy belderü yasağanda unmeñnärçä awstralialı Sidney, Melborn kebek şähärlärdä suğışqa qarşı cıyınnar ütkärde. Russiä; Qıtay häm Geramnie kebek illär Ğıraqta köç qullanunı xökem itep qızğanıç belderde. Mäskäüdä premier Kasyanow kabinet cıyılışın AQŞnı tänqitläü belän başlap cibärde. W. Putin AQŞnıñ Ğıraq opratsiesen zur politik xata dip taswirladı( audio)häm Russie Ğıraq problemasın BMOsı İminlek Şurası rezolutsieläre nigezendä xäl itü öçen tırışlıq alıp baraçaq dip söyläde . Xärbi operatsiene aqlap bulmıy , operatsie başlanğanda Ğıraq kürşelärenä dä töbäktäge başqa illärgä dä qurqınıç tudırmıy ide dide Russie citäkçese. Qıtaynıñ reaksiese şaqıtıy kisken buldı. Pekingdä tışqı eşlär ministırlığı süzçese Kong Kuan (audio) Ğıraqqa yasalğan bu höcüm küpçelek illär häm dönya xalqınıñ küpçelegeneñ qarşı buluın sanğa suqmıy, şulayuq BMOsı iminlek Şurasın çitlätep ütep BMOsı xartiäse häm xalıqara qanunnın töp normların boza. Bez tirän borçılu belderep, qatnaşqan illärne şunduq xärbi aksielären tuqtatırğa häm Ğıraq mäsäläsenä BMOsı qısalarında politik xäl çarası tabu öçen kire döres suqmaqqa qaytırğa çaqırabız.
Bilgele bulğança Russiä belän Qıtay İminlek Şurasınıñ daimi äğzaları Şuranıñ öçençe daimi äğzası Fransiedä prezident J.Chiraq suğış küpme genä däwam itmäsen, monıñ näticäläre qurqınıçlı bulaçaq dip äytep ( audio) Fransie BMOnıñ raslauı bulmıy başlanğan aksiegä qızğanıç belderä.Operatsielär mömkin bulğan qädär tizhäm az yuğaltular tämamlanır häm gumanitar fäçigäğä alıp barmas dip ömed itäbez.
Yevropa Berlegeneñ älege citäkçse Gretsie tışqı eşlär ministırı G.Papandreou, ğıraq krizisnıñ xalıqara cämäğätçelek tarafınnan tınıç yullar belän xäl qılına almawına qızğanıç belderde. Ul AQŞ belän Berlek arasındağı zur krizisnı çişü açıq Trans-Atlantik dialogı başlatırğa çaqırdı. Amerikanıñ könçığış häm üzäk yevropadağı berektäşläre Ğıraq operatseilären yaqlıy. Albanie premiere Nano süzlärençä albannar ireklek köräşçeläre repressie asıtnda yäşäwneñ närsä ikänen beläbez. Şunlıqtan Amerikanıñ Ğıraq xalqın irekländerü öçen alıp barğan tırışılqların çın yöräktän yaqlıybız.AQŞ armieseneñ künegülärdän ütkärgän Ğıraq dissientlarına urın birgän Macaristannıñ premiere köç qullanu qotılğısız ide dip äytsä dä, konflikt tizlektä az yuğaltular belän tämamlanır digän ömed belderde. Yaponie premiere Koizumi , Könyaq Korea prezidentı Roh Moo –Hyun , Filipin prezidnetı Arroya AQŞnıñ bugen başlatqan xärbi aksiesen yaqlap çığış yasauçılar arasında ide. Vatikan suğışnı xalıqara qanunğa qarşı dip bäyäläde Vatikan , konflikt öçen zur cawaplılıq Saddam Xösäingä turı kilä dip äytsä dä Quşma Ştatların da tänqitläde. Xökümät citäkçeläre genä tügel Dönyanıñ bik küp şähärlärendä suğışqa qarşı dämonstratsiälär bara. Qaxirädän alıp, Parijğa , Lion Arles, Marsey , İtaliada Rim Turindä, Portugaliä, Marokko, Gretsie, Germanie häm Britanieneñ törle şähärlärendä xalıq suğışqa qarşı cıyınnar ütkärä.
Färidä Xämit, Praga


text:
Xakimiät firqäsendä deputat bulırğa teläwçelär 90 keşedän kübräk bulıp çıqtı
Xakimiät firqäse isemleklären raslağaç, saylaw aldınnan töp köräş «Berdäm Rusiä» firqäse nämzätläre qatnaşmağan 8 okrugta ğına bulır dip, uylağannar ide. Ämma alay kilep çıqmadı. Xakimiät firqäsendä dä, deputat bulırğa teläweçlär räsmi isemlektäge 90 keşedän kübräk bulıp çıqtı. Mäsälän, Qazandağı İbrahimov okrugında nämzätlärneñ 5-se «Berdäm Rusiä» firqäsennän. Ütkän atnada ğarizaların kire alğan keşelär dä, şul uq firqädän buldı. Läkin alar bu adımğa saylawlarda qatnaşmas öçen tügel, ä yañadan Üzäk saylaw komissiäsenä inde räsmi räweştä «Berdäm Rusiä» firqäseneñ nämzätläre bularaq möräcäğät itü öçen bara. Bu oçraqta süz Nikolay Kolesov häm Cämil Yagudin turında bara. Yamaşev okrugında da xakimiät firqäse äğzäläre ber berse belän köräşergä uylap tora. Gvardeyskiy okrugta da, şundıy uq xäl. Komsomolskiy, Çallı häm Melekäs saylaw okruglarında da wazğiät kierenke. Alarda yä zur citäkçelär, yä «Berdäm Rusiä» firqäse belän şulay uq xakimiätneke dip sanalğan «Yaña ğasır» xäräkäte wäkilläre ber uq saylawçılarğa wäğdälär öläşep yöriäçäk.
Şulay itep, tawış birüçelärgä bersennän berse layıqlı keşelärdän saylarğa turı kiläçäk. Xakimiät firqäsennän 3-4 nämzät bulsa, kommunistlar häm Uñ köçlärdän, tağın Liberal-demokratlar häm üz üzen kürsätkän nämzätlär dä saylaw isemleklärendä bulırğa oşıy.
Üzäk saylaw komissiäse xäbär itkänçä, Kommunistlar firqäsennän 41 keşe isemlek belän bara häm tağın 27se –ber mandatlı okruglarda saylanırğa teli. Firqä isemlegendä berençe 3 urında Aleksandr Saliy, Robert Sadıykov häm Näsimä Stolyarovanıñ isemnären kürep bula.
Nämzätlär sanı belän, kommunistlar, xakimiät firqäsennän genä qalışa. Saylawlarda Karl Marks täğlimätın yaqlawçılardan barlığı 67 keşe köç sınarğa uylıy.
Öçençe urında – «Tormış» firqäse. Bu firqä 45 keşene nämzät itep kürsätkän. Jirinovskiy firqäseneñ tarafdarları da şaqtıy. Firqäneñ isemlegendä 12 keşe kürsätelgän. Ä menä 1 mandatlı okruglarda LDPRdan 26 keşe saylanırğa teläk beldergän. Jirinovskiy firqäseneñ Tatarstan bülege barlığı 38 keşesen deputat itep kürergä teli.
SPS firqälärneñ iñ tıynağı bulıp çıqtı. Firqä isemlegenä barlığı 12 keşe täqdim itelä. Berençe 3 urında : eşmäkär Aleksandr Tarkayev, yäş ğälimnär şurası räise Sergey Yuşko häm eşmäkär Ayrat Äxmädiev. Häm barı 2 genä keşe 1 mandatlı okruglarda saylawçıqlarnıñ küñelen yawlarğa batırçılıq itkän.
Xäzerge waqıtta 50 saylaw okrugınnan barlığı 250 nämzät kürsätelgän.
Bikä Timerova.


text:
“ Ex sez matur qızlar?!” - äye, bik matur şul xäzer qızlar. Ber qaşıq bal kebek dilärmäle, alıp qabası ğına kilä. Yegetlärneñ bolay uylawların älbättä qızlar belälär, kürälär häm tağuında da ballıraq kürenergä tırışalar. Tanışalar, küreşelär dä ğişıq-mıyşıq uyının uynarğa bulalar. 21 ğasır yäşläre bu uyınnı bik osta uynıylar. Läkin ni qızğanıç, axırı ğına bik ük matur tämamlanmıy. Qızlarnıñ kübese saflığın yuğalta, xäyer saflıq digän töşençä yäşlärgä yat äyber inde ul. Şuña kürä yoğışlı awırular yoqtıralar yäki yökkä uzalar. Bu uyınnıñ iñ yuğarı noqtasında yegetlär-qızlar yuğalıp qalalar, çönki ğişıq-mıyşıq uyını başta alarğa bik oşıy häm axırı qurqınıç çirlärgä, kötelmägän borılışlarğa kiterer dip berse dä uylamıy. Monda möğayın xalıq mäqälen iskä töşerergä kiräkter; “Cide qat ülçä – ber qat kis” Yuq şul, ülçänep, uylanıp betelmi, şunlıqtan ğişıq uyınınıñ qorbannarı artqannan – arta bara. Bezneñ oçraqta qorban - yeget keşe. Ul üze Qazannan 100 çaqrım yıraqlıqtağı rayonnıñ ber awılınnan. 21 yäşlek student yeget. Älege awıl yegete ğişıq uyınınnan yoğışlı awıru eläkterä, studentta zur aqçalar bulmasa da, ul aqçalarnı tabıp, däwalanırğa mäcbür bula. Ozın süzneñ qısqası digändäy, bu xälneñ niçek kilep çığuı turında älege yegetneñ üzennän sorarğa buldıq. Ul, isem-familiäne äytmäsägez, tawışnı üzgärtsägez genä äñgämägä qatnaşam dide. Häm bez şulay eşlädek tä.
- Sineñ oçraqta niçegräk buldı bu, niçek tanışqan ideñ, nindiräk qız ide ul?
- Min üzem awıl malayı. Bu qız belän kafeda tanışqan idem. Başta oçraşıp yördek. Ul minem belän tanışqançı uq bozıq bulğan, bu xaqta min axırdan ğına beldem. Üzem awıru eläktergänne sizgäç qıznıñ üzenä dä sindä awıru bar dip kisätkän idem. Yuq mindä awıru, ike aydan ike ayğa tabipqa kürenäm digän bula, älbättä aldalıy inde ul. Berkemdä xäzer döresen söylämi. Äle haman da şaltırata ul miña, telefonnı almıym, äytäsen äyttem inde, däwalan didem. Ber rayonnıñ awıl qızı, Qazanğa kilep, şuşılay bozılıp, törle kofelarda striptizlar biep yörgän qız bulğan. Anıñ belän censi mönäsäbätkä kergänneñ öçençe könendä üzemdä awırtu toya başladım häm 10 könnän soñ tabipqa möräcäğät ittem.
Analizlar birü genä dä bik qimmät bäyälärgä töşte. Yaqınça 1500, daruları, uqolları diseñme, barsına da aqça kiräk. Bu äle başlanu çire genä, berençe urında gil'maniros, xlomediä, ikençe urında trixomanado häm başqa çirlär dip äyttelär. Aları inde tağuında kübräk aqça kiräk.
- Mondıy oçraq belän sineñ berençe tapqır oçraşumı?
- Äye, berençe tapqır…
- Ä bu närsädän kilep çıqtı ikän, saqlanu çarasın qullanmağannanmı, ällä başqa säbäplär barmı?
- Menä şul saqlanu çarasın qullanmağannan. Ul qızdan ğişıq uyının başlağanda uq berär çire yuqmı ikän dip şiklängän idem. Başta saqlanu çarasın qullandım, axırdan onıtıp cibärgänem…
- Däwalanu däwerendä nindi taläplär ütärgä kiräk?
-Däwalanu däwerendä alkogol' eçemleklär qullanmasqa, censi mönäsäbätkä kermäskä. Darunı waqıtınnan-waqıtına eçep barırğa, bik küp daru eçü organizmda zıyan kiterä. Könenä 9-10 tabletka, ul darulardan başlar awırta başlıy. Sigez kön däwalanırğa başta daru, annarı uqollar. Bolarnı ütkäç tağın analiz biräse, şulay terelgänçe şifaxanä-daruxanälärdän qaytıp kermiseñ.
- Şifaxanädä sineñ belän däwalanuçı yäşlär küp ideme, niçä yäştän niçä yäşkä qädär?
- Ayıruça qızlar küp, ber yämsez qızda yuq, barsı da matur, çibär qızlar. Däwalanırğa kilgännär yegetlär dä şulay uq yış kürendelär. Yäşlär 18 yäştän alıp, ir-atlar 40 yäşlär tiräsendägelär, şulay uq yoğışlı awırudan däwalanıp yörilär.
- Bu oçraqtan soñ qızlarğa qarata mönäsäbäteñ üzgärdeme?
- Qızlarğa qarata, xäzer här eşemne baş belän uylap eşli başladım. Elek qaysı elägä şunsına iärep kitä idem. Ber räxätneñ meñ mixnäte digändäy, mixnäte kilep çıqtı. Yışraq uylanıp yörim, kofelarğa da barası kilmi.
- Menä sin yeget keşe bularaq äyt äle, törle könne törle qız belän yoqlap yörü ul normal' küreneşme?
- Yuq, normal' küreneş tügel. Läkin yäş waqıtta gel ber qız belän yörü tuydıra inde ul. İkençesen ezlilär, öçençesen, näticäse çir, awıru belän tämamlana.
- Bäyrämnärdä, yal itkändä yegetlär qızlar çaqırtalar, sin mondıy oçraq belän tanışmı?
- Eçkäç, salğaç, äydä qızlar çaqırtıyq dip yegetlärneñ qannarı tağın da yışraq qıza başlıy. Töp säbäpçe alkogol' eçemleklär, ayıq keşe mondıy eşkä barmıy. 90-95% yegetlär eçkän kileş qızlar çaqırtalar. Dosuğ buyınça eşlägän qızlarnıñ kübeseneñ äti-änise yuq, bulğannarınıñ isä qızlarınıñ bozıq yulda yörülären ğailäläre belmilär. Minem duslarım kübräk dosuğ buyınça çaqırtalar. Ul qızlar saqlanu çarası belän eşlilär, awıruları yuq diärlek. Ä uramda basıp toruçı qızlarda awırtu bar, kübese narkoman, awırulı-çirlelär, şunıñ işe närsälär… Bäyälärdä xäzer, dosuğtan çaqırtu 900cyM, bu urtaça bäya. Uramdağılarnıqı 300-400, şul tirä.
- Häm qaysıların kübräk çaqırtalar inde?
- Tanışlarım arasında dosuğ buyınça çaqırtalar. Uramdağılar bit alar öydäge äyberlärne alıp çığıp kitälär. Duslarda käräzle telefonnarnı, altın äyberlärne urlağan oçraqlarda buldı.
- Niçek uylıysıñ xäzer saf qızlar barmı ikän?
- Saf qızlar, unnıñ berese saf qınadır xäzer… Yegetlär-qızlar kübräk censi mönäsäbät turında uylıylar. Tanışıp tiz genä ğişıq uyını turında qayğırtalar.
- Bu awıl qızlarında ğına şundıy xel miken?
- Awıl qızları şul äti-äniläre yanında ğına täti bulıp kürenälär inde. Şähärgä kilgäç başqa qızlarğa qarap şähärçä qılanalar, niçek tä bulsa berär yegetne eläkterep anıñ belän tön uzdıru yağın qarıylar.
- Niçek uylıysıñ, öylängänçe yegetlärneñ qaysılarına küzläre töşä?
- Yegetlärneñ öylängänçe, älbättä, şuşı kafedağı, cil quıp yörüçe qızlarğa küzläre töşä. Alar tışqı qiäfätläre belän bizänüe, qısqa itäktän, kükräkläre açıq, kürsätep yörilär üzlären miña kilegez yegetlär dip.
- Üzeñ belän bulğan oçraqtan soñ yegetlärgä-qızlarğa nilär äyter ideñ?
- Yegetlär inde ayıq aqıl, ayıq fiker belän eş itsennär. Qızlarğa, belmim yegetlärgä şuşı teläklärne äytäm inde, eçmägez. Awıl qızlarına häm şulay uq şähärnekelärgä, eçep-tartıp, qısqa kiemnärdän cil quıp yörmägez. Sälämät balalar tudırasığız kilsä teläsä kem belän censi mönäsäbätkä kermägez, minem xälgä töşsägez soñınnan kisätmädeñ dip äytmägez!
Röstäm İsxaqi


text:
Açıq mikrofon: süz irege barmı?
Qazanda bu könnärdä Rusiä Cämäğät pulatınıñ Kommunikatsiälär, mäğlümäti säyäsät häm süz irege komissiäseneñ küçmä utırış ütte. Sişämbe könne dä anda jurnalistlar xoquqları, süz irege, bigräk tä milli häm töbäk mäğlämät çaralarında, süz bardı. Mäskäw qunaqlarınnan utırışta Ruiä prezidentınıñ İdebuyı federal okruğındağı wäkil urınbasarı Vladimir Zorin, Rusiä Cämäğät pulatınıñ komissiä citäkçese Pavel Gusev, pulat wäkile, jurnalist Nikolay Svanidze häm başqalar üz fikerläre belän urtaqlaştı. Anda bik küp qızıq çığışlar buldı.
Menä şundıy qızıqlı wä möhim çara ütä Qazanda. Aña respublikadağı törle mäğlmät çaraları da bik küp iğtibar birä, cıyılışnıñ barışı, anda qaralğan mäsälälär belän tanıştıra. Läkin xalıq bu tema belän qızıqsınamı soñ? Bügenge AM säxifäse şuşı xaqta bulır. Bez Qazan däwlät universitetınıñ tatar jurnalistika belgeçlegendä uqığan yäşlärdän alarnıñ Qazanda bu könnärdä uzğan çara belän tanışmı ikänlegen soraştıq. Alar öçen älege tema ayıruça yaqın buluğa da qaramastan, bulaçaq tatar jurnalistlarınıñ kübese Qazanda jurnalistlarnıñ xoquqları häm süz iregenä bağışlanğan utırışı turında xäbärdär tügel ikän. Alar üzläre monı menä niçek añlatalar.
Çönki menä 4 qız torabız, tegelärneñ öçese dä urıs. Berençedän, tatarça söyläşergä integep yäşim. Böten milli xisläremne yuqqa çığarıp beterälär buğay inde. İkençedän, tatar telendäge radiolarnı tıñlarğa irek birmilär. Alar rus radioların tıñlıylar. Ä min tatarça tıñlıy başlasam härwaqıt miña qarşı kilälär. Ä menä mäsälän öydä waqıtta bez daimi ğailä belän yañalıqlarnı qarap, tıñlap bara idek.
Çönki bezdä mömkinçeleklär yuq. Televizor da, radio da bar. Läkin menä bez radio tıñlarğa utırabız ikän, bülmädäş qızlar televizor tawışın qıçqırtıp quyalar häm alar ğadättä “Dom 2” işe tapşırularnı qarıylar. Menä şulay itep bez radio da televizor da qarıy almıybız.
Älbättä Qazanda yäşäwçelärneñ mömkinlekläre kübräk. Äytik, mäsälän, min soñğı xäbärlärne televizordan kürä almadım şuna kiçen İnternetqa kerep xäbärlärne qarap çıqtım. Ä tulay toraqta alarnıñ andıy mömkinlekläre yuq.
Qazanda ütkän qızıqlı utırış turında studentlar törle säbäptän belmäsä dä, alar süz irege, anıñ nidän ğibärät buluı xaqında uylanalar.
Fikereñne äytü xoquqı, ul äle sine işettelär digän süz tügel. Süz irege şunda tora da inde, sineñ fikerläreñ keşelärgä barıp citärgä tieş.
Berençe qaraşqa jurnalist öçen irek ul üze niçek teli, şulay eşli, eşlären üz ixtiärınnan çığıp başqara ala kebek toyılırğa mömkin. Ämma bu alay tügel. Şul mäğnädän çığıp fiker yörtkändä irek törle kirtälärgä kilep törtelä. Pozdner süzlärenä qarağanda, ber mäğlümat çarası da tulısı belän irekle bula almıy. Berniçä yıl elek Pozdner Qazanğa Tatarstanda süz irege barmı, yuqmı ikänen tikşerergä kilgän ide. Şundağı konferensiädä jurnalistlar süz irege bar, läkin ul bezneñ küñeldä yäşerelgän, bez anı barı tik yaza almıybız digän näticägä kildelär.
Gölnaz Şäyxetdin


text: Kiev -- Bügen Ukrainanıñ Üzäk saylaw komissiäse yäkşämbedä ütkän prezident saylawlarınıñ räsmi näticälären iğlan itte. Bu näticälärgä kürä ciñüne oppozitsiä namzäte Viktor Yuçenko yawlağan, ul tawışlarnıñ 51.99% cıyğan. Anıñ köndäşe premier-ministr Viktor Yanukoviç - 44.19%. Bu näticälärne äle Üzäk saylaw komissiäse maxsus utırışında raslarğa tieş. Ämmä Yuğarı Rada räise Volodymyr Lytvyn, 8% ayırma başqa tawış birülärneñ kiräk tügellegen kürsätä dip belderde. Xalıqara küzäçelär saylawlarnı demokratik dip tapqan, şuña kürä citdi şiqäyätlär bulmas, dide ul. Bügen Yevropa Şurası citäkçese Terry Davis bar taraflarnı da saylaw näticälären tanırğa, ilne bülenügä çaqırğan süzlärdän totılıp qalırğa çaqırdı. Yanukoviç älegä ciñelüen tanımıy häm mäxkämä aşa däğwa belderü belän yanıy. Bügen Rusiäneñ tışqı eşlär ministrlığı könbatış küzätüçeläreneñ "objektivlığına" şik belderde.


text:
Jolsapar
Bastı bet Jolsapar
Mereytoylıq sammittiñ mañızdı sipatı
Qazaqstan men Birikken Arab Ämirlikteri äu bastan tatu memleket. Eki el arasındağı sayasi, ekonomikalıq, diplomatiyalıq qarım-qatınas 1992 jıldan beri qarqın alıp keledi. Elbası Nwrswltan...
Investiciyalar jäne damu ministrligi Air Arabia reysteri boyınşa aqparat berdi
Air Arabia äuekompaniyasınıñ Qazaqstandağı ökildigi taratqan aqparatqa säykes Şardja qalasındağı (Birikken Arab Ämirligi) wşu qauipsizdigine äser etetin aua rayı qolaysızdığına baylanıstı (qattı twman, naşar...
Mereke künderi qosımşa poyızdar jolğa şığadı
Qazaqstanda mereke künderi qosımşa poyızdar jolğa şığadı, - dep habarlaydı "Jolauşılar tasımalı" AQ baspasöz qızmeti. Osılayşa, mereke künderi mına reyster jolğa şığatın boladı: 1. №152/151 Astana-Şımkent,...
Qazaqstandıq blogerler Antarktidanıñ eñ biik şıñınan qwttıqtau joldadı
QazGeo tobı qazaqstandıqtardı Täuelsizdik künimen Antarktidanıñ eñ biik nüktesinen qwttıqtadı, dep habarlaydı QazAqparat. Täuelsizdik küni «Täuelsizdik polyusi» ekspediciyasınıñ qatısuşıları Mağjan Sağımbaev pen İliyas Ğalımbekov Antarktidanıñ eñ...
«Täuelsiz Qazaqstan» poyızı saparın ayaqtadı
14 jeltoqsan küni Almatı qalasınıñ temirjol vokzalına el aumağı boyınşa 43 kündik sapardan keyin «Täuelsiz Qazaqstan» poyızı kelip toqtaydı, dep habarladı QazAqparat. El Täuelsizdiginiñ 25...
AITV — bwdan bılay ölim ükimi emes
Men osı jıldıñ basında Öskemenge barğanımda AQŞ-tıñ ekonomikalıq küyzeliske wşırağan köptegen qalalarınıñ esirtkini inemen paydalanuğa äkelip, onıñ saldarı öz kezeginde AITV indetiniñ taralu ekpininiñ...
Jaña jahandıq däuirdegi bastı mindet — industriyalandıru
Astanada teleköpir barısında elimizdiñ barlıq öñirinen 23 tikeley qosılım jüzege asırılıp, jwmıs istep twrğan nısandar tanıstırıldı. Industriyalandıru kartasınıñ meylinşe iri jobaları iske qosıldı. Teleköpir...
Astana turizmin damıtu twjırımdaması qabıldandı
Elordada elimizdiñ bas qalasında turizmdi damıtudıñ jaña twjırımdaması qabıldandı, onda oqiğalıq, iskerlik jäne medicinalıq turizmge erekşe köñil bölingen. Bağdarlama turalı tolığıraq jäne Astananıñ EKSPO...
Ministr üyqamaqqa alındı
Mäskeudiñ Basman audandıq sotı sıbaylasqan jemqorlıq jasadı dep ayıptalğan ekonomikalıq damu ministri Aleksey Ulyukaevtı üy qamaqqa otırğızdı. Tergeu osınday ötiniş tüsirgen. centralasian.org-tıñ habarlauınşa, sotta eki...
Qazaqstannıñ «Golland auruı»: jıldam emdelu mümkin emes
Keşe "Berlek-Edinstvo" sayasi tobınıñ "Aleksey Çekrıjov: "Gollandskaya bolezn'" Kazahstana - leçenie ne mojet bıt' bıstrım" attı taldau maqalası jariyalandı. Mwnda Qazaqstannıñ täuelsizdik alğannan keyingi...


text:
“Berdämlek”tä balalar icatı
“ Berdämlek” gäcitçäseneñ 30- nçı sanında 6- nçı bite tulısınça “ Balalar poçmağı” rubrikasında birelgän häm monda ölkäneñ tik Denis urta mäktäbe uquçılarınıñ berençe icat cimeşläre urın alğan. Tuğızınçı sıynıf uquçısı Liliä Şarapova “ İstälekle cäy köne” isemle yazmasında Qazanğa säyäxät, Qızıl Bayraq awılında Salix Säydäşevqa bağışlanğan tantanada alğan tä'sirläre belän urtaqlaşa. Ä Güzäliä Minxaceva “ Cäyge urman” isemle mäqäläsendä sixri, ciläkle, çäçäkle, sanduğaçlı cäyge urmanğa mädxiä cırlıy. Unınçı sıynıf uquçısı Marsel' Mostafin bäxet töşençäsen üzençä añlata. Ruzilä Männapovanıñ “ Sabır töbe- sarı altın” mäqäläse, Läysän Fätxetdinovanıñ “ Serläremne kemgä söylim”, Gölçäçäk Zinnurovanıñ “ Awılıbıznıñ izgelär çişmäse”- barçası da Denis mäktäbendä tuğan telgä äle iğtibar barlığın isbatlıy, ä icat belän şöğellänüçe barlıq balalarnı da üz tiräsenä “ Kömeş qıñğıraw” tügäräge cıyğan, ä tügäräkne Gölsinä apaları Xäyrullina citäkli ikän.
Şamil Baxautdin, Azatlıq radiosı, Samar.


text:
Xaywanattar parki twralı oblısta burınnan aytılıp jüretin. Bastamanı bïologtar men äwesqoy tabïğat qorğawşılar ara-tura köterip qoyatın. Endi olar naqtı iske kirisip otır. Qazir oblıs ortalığında esigin endi aşqan «Teremok» xaywanattar parkiniñ 20 turğını bar. Qoltırawın, qoyan, enot, jılannıñ türleri, şïnşïlla, tïin, üki, qurbaqa, tasbaqa bolıp jalğasa beredi. Xaywanattar parkiniñ dïrektorı Elena Yur’eva qostanaylıqtar men qala qonaqtarı üşin munday orınnıñ kerektigin ayttı.
«Biz uzaq jıldar cïrk önerimen aynalısamız. Onda janwarlarmen öner körsetetin nomerler bar. Biraq kanïkwl kezinde amalsız olardı üyde ustadıq. Oylana kele janwarlar türin köbeytip, jurtşılıqqa usınwdı durıs kördik. Biraq qarjılay qoldaw bola ma dep kütkenmen eşnärsege qolımız jetpedi. Sondıqtan özimizdiñ otbasımızben nesïe aldıq ta, xaywanattar parkin aşwğa täwekel jasadıq», – dedi Elena Yur’eva.
«Teremok» ujımı aldağı waqıtta ayu, qabılan sekildi iri janwarlar alğısı keledi eken. Alayda, oğan käsibï ğïmarat, mawsım sayın añdardı köşirip otıratın, arnayı alañ joq. Biraq bul mäsele qalanıñ da, oblıstıñ da damw josparında aytılğan emes.
Näzïra Järimbetova,
«Egemen Qazaqstan»


text:
60 yıllıqqa: Suğış çınbarlığın onıtmıyq
Yekaterinburg şähärendä Böyek Ciñüneñ 60 yıllığına bağışlanğan bäyräm çaraları däwam itä.
Bu könnärdä şähärneñ kamera teatrı binasında Ural zıyalıları – yazuçılar, şağirlär, jurnalistlar qatnaşı belän zur ädäbi kiçä uzdırıldı. Kiçädä suğışta qatnaşqan, ul dähşätne işetep tügel, kürep belgän, yöräktän kiçergän veterannar tarafınnan icat itelgän öç kitap täqdir itelde. Alarnıñ avtorları - Yuri Levin, Venedikt Stansev, İraida Oçeretina bu kitaplarnı okop kitapları dip atadılar.
Soñğı yıllarda tarixnı kiredän bozıp yazarğa tırışuçılar küp. Ämma suğış xaqiqätne bozıp, ciñüne könbatış soyuzniklar qazanışı itep kürsätergä tırışuçılar sovet xalqınıñ tiñdäşsez batırlığın yuqqa çığarırğa mataşalar. Kiçä barışında bu temağa küp süz alıp barıldı.
Böyek Watan suğışı tämamlanuğa 60 yıl tulu waqiğası suğış çınbarlığın üz küzläre belän kürep, üz yörägennän kiçergän qaharmannarnıñ sanı bik nıq azayıp, yuqqa çığa baruın da iskärtä. Kiläçäk buın ul xaqiqätne onıtmasın öçen, bik ölkän yäştä bulularına qaramastan, veteran yazuçılarnıñ yöräk köçe salınıp eşlängän bik olı xezmätlär bolar. Kitaplarda oçerklar, dokumental' povest'lar, xikäyälär, şiğerlär tuplanğan.
Monnan tış, tağın berniçä yaña kitap turında da süz alıp barıldı. Şularnıñ berse “Üteneçemne kire qaqmawığıznı sorıym” dip atala. Biredä suğış başlanğannan soñ Sverdlovski ölkäsennän suğışqa irekle räweştä kitärgä teläk beldergännärneñ arxivta saqlanğan un meñnän artıq ğarizasınnan berniçä yöze tuplanğan. Ul ğarizalarnı küz yäşlesez uqu mömkin tügel. İlgä olı qayğı kilgän könnärdä ber genä keşe dä bitaraf qala almağan. Suğışnı ciñü belän tämamlaw näq menä şul patriotlar, üz-üzlären ayamıy köräşkän soldatlar qazanışıdır.
Kiçädä Çiläbe, Tömän ölkälärennän kilgän qunaqlar da bar ide. Veterannarnı Sverdlov ölkä gubernatorı xakimiäte başlığınıñ berençe urınbasarı Aleksandr Levin häm Çiläbe ölkäse gubernatorı urınbasarı Sälim Fatıyxov qotladılar. Sälim äfände üzeneñ çığışında Yekaterinburg şähären Uralnıñ ädäbiät häm şiğriät Mäkkäse dip atap, biredä yäşäp icat itüçe veteran yazuçılarğa Çiläbe ölkäse gubernatorı isemennän qotlaw käğäze tapşırdı. Kiçäne oyıştıruda matdi yärdäm kürsätkän afğan suğışı veterannarı oyışması alarnıñ härbersenä televizor büläk itte.
Kiçädä şulay uq Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil Bikbov ta qatnaştı.


text:
Fódor Tútçev
Tútçev, Fódor İvanoviç (Urısça: TюTчeB Фëдop ИBaHoBич), ardaqlı Urıs yazuçısı, şağir, diplomat. Sankt-Peterburg fännär akademiä äğzası. 1803 yılnıñ 5. Dekäberendä Oról gubernası, Bránsk öyäze, Ovstug bilämäsendä tuğan. 1873 yılnıñ 27. Yülendä Tsarskoye Seloda (Patşa Awılında) ülgän. Sankt-Petrburgtağı Novodeviçi monastıre qäberlegendä cirlängän.
München, Torino qalalarında yäşägän, Heinrich Heine, Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling belän tanış bulğan. Räsäyneñ ädäbiat tormışında qatnaşmağan, üzeñne ädip dip atamağan. Şuña qaramastan, Tútçevnıñ 400gä yaqın şiğerläre saqlanğan, alarnıñ yulları Räsäydä yış qına telgä alınalar. Anıñ täwge şiğerläre 18. yözdäge şiğri ğöref-ğädätlär tä'sirendä yazılğan. 1830. yıllarda yazılğan şiğerlärendä Awrupa (bigräk tä Alman) romantizmı yünäleşe köçle. Anıñ fälsäfäwi (meditativ) lirikasında töp temalar bulıp il, keşe ğömere, tabiğät turında uylanular tora. 1840. yıllarda Räsäy häm könbatış sivilizasiäläre arasında bulğan mönäsäbätlärgä bağışlanğan säyäsi mäqälälär yaza.
1850. yıllarda Tútçev mäxäbbätkä bağışlanğan häm yöräkkä ütep kererlek şiğerlär icat itä, anda mäxäbbät bäxetsezlek, qayğı mäğnäsendä añlatıla. Soñraq bu şiğerlär Denisyeva síklına, yäğni Ye. A. Denisyeva isemle söyärkäsenä bağışlanğan şiğerlär şälkemenä, kerä. 1860-1870. yıllarda Tútçev icadına bigräk tä säyäsi şiğerlär östenlek itä.
İñ tanılğan şiğere Silentium! - äçenü belän öndäşmäskä çaqıra, çönki ber keşeneñ äytkänen ikençe ber waqıtta da soñınaça añlap betmi.
Aforizmnarı
Tübändäğe şiğri yullar - Tútçevnıñ iñ qabatlanğan aforizmnarı:
- Aqıl belän Räsäyne añlap bulmí
- Äytelgän süzneñ nindi mäğnädä kire äylänep qaytaçağın aldan farazlap bulmí
- Äytelgän uy aldaw ul


text:
A'yyemgi Gretsiyada Olimpiada oyınlarının' payda bolıwı
A'yyemgi Gretsiyada Olimpiada oyınlarının' payda bolıwı - A'yyemgi Olimpiada oyınları b.e.sh. 776 jılı payda boldı. A'yyemgi Gretsiyada Olimpiya oyınlarının' payda bolıwı bul Gretsiyada Sparta ha'm Elida qalaları arasında paraxatshılıqtın' ornawı bolıp sport bayramı sıpatında payda boldı.
A'yyemgi Greklerdin' Olimpiada oyınlar da'stu'rine ha'r qıylı aralıqlarg'a juwırıw, disk ılaqtırıw, nayza ılaqtırıw kirgizildi. B.e.sh. 490 jılı marafon aralıg'ına juwırıw payda boldı. Marafon aralıg'ına juwırıwdın' payda bolıwı, Marafon qalashasının' qasında b.e.sh. 490 jılı Afinalılar Persidler menen urısta jen'iske erisip, a'sker bası bir a'skerdi Afinag'a juwırıp barıp jen'iske eriskenligimizdi jetkeresen' dep tayınlaydı. Bul a'sker Marafon-Afina aralıg'ın juwırıp o'tip Afinag'a jetip kelip "Biz jen'iske eristik" dep o'lip qaladı. A'yyemgi Grek a'skerinin' hu'rmetine Marafon-Afina aralıg'ın o'lshep bul aralıqqa juwırıw boyınsha birinshi Olimpiada oyınlarında jarıs o'tkeriledi. Bul aralıq 40-kilometr dep belgilenedi. 1920 jıldan baslap Marafon aralıg'ı 42 km 195 m dep qabıllandı.


text:
Ufada süz iregen yaqlap uram cıyını ütäçäk
Ufada 13 noyäber könne süz iregen yaqlap uram cıyını ütäçäk. Başqortstannıñ Watandaşlar forumı dip atalğan oppozitsiä berlege oyıştıruçı bu piket kürenekle jurnalist Anna Politkovskayanıñ üterelüenä häm Başqortstanda süz iregeneñ torışı mäsälälärenä bağışlanaçaq. Uram cıyını oyıştıruçılar äytüençä, piket öçen tieşle röxsät alınğan häm ul respublikanıñ küpçelek gazetaları häm jurnalları redaksiäläre urnaşqan Matbuğat binası aldındağı mäydanda ütäçäk.
Piketnı oyıştıruçılar bu çarağa çaqırıp yazğan belderülärendä ber iskärtü dä yasıy. “Bu cıyınğa barı tik namuslı jurnalistlar ğına kilsen, ä xakimiätlär cırın cırlağannar kilmäsen”, - dielgän ul çaqıruda.


text:
Açıq mikrofon: Tuqtalışta transportnı ozaq kötäsezme?
Äye bik ozaq kötäbez! Min üzem Saxarova uramınnan kiläm. 8gä miña eşkä. Eşkä waqıtında kilep citü öçen 6da torırğa kiräk. Çönki transport bik naçar yöri. Avtobuslar tulı bula, alarğa kererlek tügel. Bik ozaq kötäbez.
-Ozaq kötäm min. Tramvay belän yörgängä kürä şulay. Marşrutqalarğa isä bik siräk utıram, alar miña oşamıy. Ğädel Qutuy uramında toram min. Üzäktä yäşäsäm dä, transportnı şaqtıy ozaq kötärgä turı kilä.
-Minem transport bik tiz kilä. Bezneñ yaqqa marşrutqalar berse artınnan berse yöri. Monnan öç tuqtalış qına barası. Transport probleması yuq mindä.
-Bezgä transport şaqtıy küp yöri. Avtobuslar da, tramvaylar, trolleybuslar da bar. Qaysısına telibez, şunda utırıp yöribez. Bik caylı.
-Min üzem transportta bik yöremim. Ä menä balalarım (minem 7 balam bar), transport belän bik tä integä. Uqu yortına waqıtında barıp citü öçen student qızlarım ike-öç transport belän barırğa mäcbür. Avtobuslar da xalıq belän şul qädär tulğan bula, ber ayaqta ğına basıp barasıñ. Şuña 10 sum tülise dä tügel inde. Däwlät transportları (zur avtobuslar, trolleybuslar, tramvaylar) kübräk bulsın ide.
Al'bina Zäynulla


text: Ğıraq, BMO qoral tikşerüçeläreneñ citäkçese Hans Blixnıñ al- Samud-2 raketaların yuqqa çığaru taläbe turında söyläşülär bara dip äytte. Ğıraq vitse-prezidentı Taha Yassin Ramadan Kuala Lumpurda barğan bloklarğa quşılmağan illär summitında televidinie çığışında ‘mäsälä tikşerelä’ dip belderde. Ütkän atnada ,Blix Ğıraq 1-nçe martqa qädär barlıq al-Samud raketaları, şulayuq anıñ motor häm başlıqların cimerergä tieş dip taläp itte. Çönki alar 91nçe yılğı Farsı Qultığı suğışınnan soñ BMOsı bilgelägän 150km çiqtän , yıraqraqqa oça.Ğıraqnıñ bu turıdağı qararı, ul BMO nıñ qoralsızlanu rezolutsielärenä kileşle xäräkät itäme digän mäsälädä sınau bulaçaq.Ğıraq mäğlümät ministırı bugen inspektorlar al-Samud 2 raketaları motorlarına sınau ütkärelgän urınnarda buldı dip xabär itkän ide


text:
Tatarnıñ milli bäyräme
Şulay da, beraz üzgäreş bar. 21 fevraldä Xalıqara tuğan tellär könen Qazanda zurlap, xätta ilhamlanıp bäyräm ittelär. Yal köne bulmasa da, 21 fevral' tuğan telen üz itkän keşelär öçen zur bäyräm buldı. Xätta, 23 fevral', Qızıl Armiä könennän dä cılıraq, izgeräk toyıldı bu bäyräm.
Älbättä, tatar telen ğämälgä quyu, yäş buınnı 2-3 telle itep üsterü öçen bik küp eşlär başqarası bar. Qayber cirlärdä tel belän millät arasında elemtä yuq, alar ikese ike äyber, ber millättä bulıp, ikençe millät telendä söyläşäseñ, dip süz quyırtsalar da, barıber milli tel häm mädäniät iñ zur, iñ izge miras. Bu baylıq häm däwlätçelek turında xıyallanğan İsxaqinı onıtırğa yaramas.
Fikeremne tämamlap, Ğayaz İsxaqinıñ bik küplärgä bilgele bulmağan şiğeren sezgä citkeräse kilä. Bu şiğerne uzğan yılnıñ dekaberendä Bari Dianov häm Aliä Taysina möxärrirlegendä çığarılğan “Tatarlar Germaniädä” digän jurnalda yañadan bastırıp çığarğannar. Näq şul ildä 30-yıllarda “Yaña milli yul” jurnalı İsxaqi tarafınnan çığarılğan bulğan. İnde 2002 yılda yañadan İsxaqi süzläre Germaniä aşa Qazanğa qayttı:
Tatar buluı awır Tatar yulı äylängeç, Tatar yulı bolğawır. Tatar buluı ciñel tügel Tatar buluı bik awır.
Tartıp bara tarixın, Tuğarılıp, ciñelep... Ciñel bulsın qaydan kilep, Ciñep qara, ciñelep.
Ciñel tügel, awır şul, Tatar bulıp qara sin! Üz-üzenä – ber cäräxät, Üz-üzenä – yara sin...
Bolınlıqta – budänä, Ülänlektä – tartarbar... Belep qalsın bütännär dä: Bu dönyada tatar bar, Sirat kiçkän tatar bar!


text:
Rusiä belän Qıtay bergäläp xärbi künegü ütkärä
Qıtay belän Rusiä 18 awgustta Vladivostokta berençe märtäbä xärbi künegü başlatıp cibärde. 8könlek künegügä hava, ciröste häm dingez xärbi köçläre qatnaşa. Künegü başlıça Qıtaynıñ tönyaq-könçığış yarlarında ütäçäk. Här ike il, künegü öçençe ilne küzdä totmıy, dip Quşma Ştatları ışandırırğa tırışa. Belgeçlär fikrençä, künegü xärbigä qarağanda kübräk säwdä maqsatların quya.
Baluyevski(audio)
Qıtay Xalıq Respublikası belän täräqqi
itkän mönäsäbätlärebezdä tışqı säyäsät, armiä häm xalıqlarıbz arasındağı elemtälär töp urında tora
General ayruça künegülär 3.ilne qurqutu mäqsatın quymıy dip äytte.Här ike il dä künegü Rusiä-Qıtay xärbi berlegen buldıru mäqsatın quymıy dip AQŞnı tınıçlandırırğa tırıştı. Amerika ike il elemtäläreneñ köçlänüenä şik belän qarıy.Mäskäw belän Peking AQŞnıñ global mäsälälärdä östenlek itüenä qarşılıq kürsätü öçen strategik partnörlıq buldırdıq dip äytä.Rusiä belän Qıtay AQŞnıñ Üzäk Aziädä toruın da küzdä kiçermäkçelär, alar ällä ni totrıqlı bulmağan töbäktä üz täsirlären nığıtu yağın qarıy.Künegüne Shanghai Xezmättäşlek Törkemenä äğza illär yäğni Qıtay ,Rusiäne küzdä totmağanda, Üzäk Aziäneñ 4 ile qarap baraçaq. Küzätüçelärneñ buluı , künegü Quşma Ştatlarına töbäktän yıraqta tor digän kündermä bulıp tora kebek spekulativ fikerlärne arttırdı .Xärbi künegü Amerikada , Peking başqa illär qatnaşıp ölgergänçe bälkim dä Taiwanğa kötelmägändä höcümgä äzerlänä digän borçıluğa da sebep buldı . Utrau bäysezlegen iğlan itkän xäldä Qıtay aña höcüm itäöçägen belderep quydı. Mäskäwdä urnaşqan Saqlanu Mäğlümäte Üzäge direktorı İ.Safranchuk bolay dip añlata:
İvan Safranchuk (audio)
Säyäsi küzlektän qarağanda min künegü AQŞ yäki könbatışqa qarşı dip äytmäs idem.Ämma Rusiä häm Qıtaynıñ yaqın partnärlar bula aluın kürsätä.
Belgeçlär dä künegüneñ xärbi mäqsatların kire qağa.Küplär bu Rusiä öçen üzeneñ xärbi kiräk yaraqların Qıtayğa kürsätü forsatı dip äytä. Bilgele bulğança Qıtay Rusiädän in küp qoral satıp alğan il.Safranchuk bu fikergä quşıla.
Safranchuk(audio)
Qıtay yağı öçen bu künegü Rusiädän satıp alğan xärbi texnologiäne qullanuda täcribä qazanu bulsa, Rusiä öçen künegülär Qıtay satıp alğan häm üzeneñ kiläçäktä satarğa telegän cihazlarnıñ sälät sıyfatın kürsätü
Peking bigräk tä Mäskäwneñ älegäçä satunı kire qaqqan xärbi cihaz häm texnologiä belän qızıqsına. Belgeçlär künegüdä Rusiäneñ strategik häm ozın arağa oçqan bombalauçı oçqıçlarnı qullanuı oçraqlı xäl tügel di.Farazalarğa qarağanda, Mäskäw 2000.yıldan başlap Qıtayğa yılına 2milliard dollarlıq qoral,oçqıç, su astı köymäläre satqan färidä xämit


text:
Uzğan atna Madridta bulğan xöcümnär sürätendä, Yevropa Berlegeneñ Yustitsiä häm Eçke eşlär ministrları bügen Brusseldä terrorğa qarşı çaralar tikşerä. Kön tärtibendä terrorğa qağılışlı bar mäglümätne ber urınğa tuplaw öçen, Berlekneñ iminlek mäsäläsendä koordinatorın buldıru. Ministrlar, yaña bülekçä buldıru urınına, üz-ara xezmättäşlekne köçäytü yağında. Britaniä Eçke eşlär ministrı David Blankett, bulğan plannarnı ğämälgä quyarğa, xezmättäşlekne kiñäytergä çaqırdı:
Audio (David Blankett)
"Berençedän, äydägez, inde kileşengän äyberlärne ğämälgä quyıq. İkençedän, buş süzlärne tuqtatıp, konkret çaralar kürik. Öyebezdä söylägänne bergäläp eşlärgä kiräk."
Fransiä Eçke eşlär ministrı Nicola Sarkozy, ekstremizmğa "berdäm front" buldıru öçen, Yevropa Berlege illären, terrorğa qarşı qanunnarın täñgälläşterergä çaqırdı.


text: Bolğarstan başqalasındağı şähär mäxkämäse yuğarı däräcäle serb ofiserı polkovnik Çedomir Brankoviçnı diplomat qağılğısızlığı buluı säbäple irekkä çığaru turında qarar qabul itte. Polkovnik Sofiağa Serb xärbiläre wäkilçelege belän kilgän. Brankoviç, Xorvatiäneñ İnterpolğa birgän möräcäğäte nigezendä sişömbe könne qulğa alınğan ide. Xorvatiä eçke eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile İgor Stefanaç, Brankoviç suğış cinäyätlärenä, atap äytkändä 1991nçe yılnıñ avgust ayında Novska şähärendä höcümnär oyıştıruğa, anda 21 keşeneñ häläk buluına qatnaşı buluda şiklänelä, dip belderde. Brankoviç üze bu ğayepläwlärne kire qağa.


text:
Foto: Шыңғыc ҚaппapoB
QR Premʹer-mïnïstri Baqıtjan Sağıntaev Ükimet otırısında mïnïstrler kabïnetine 2017-2021 jıldarğa arnalğan jaña AÖK-ti damıtw memlekettik bağdarlaması boy`ınşa äzirlik jumıstarın jıl soñına dey`in ayaqtawdı tapsırdı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Premʹer-mïnïstr bağdarlama jobası türli alañdarda, sonıñ işinde QR Awıl şarwaşılığı mïnïstrliginiñ alqası ayasında ay`maqtarda jäne Parlament Mäjilisinde talqılanğanın atap ötti. Sonımen qatar, ükimettiñ jıl soñına dey`in onı müddeli taraptarmen tağı da talqılap, bekitwge waqıtı bar.
«Ay`tılğan eskertwler men usınıstardı nazarğa ala otırıp, bağdarlama jobasın maquldawdı jäne jıl soñına dey`in memlekettik organdarmen, äkimdiktermen, bïznes qawımdastıqtarmen kelisilgen soñ bekitwge şığarwdı usınamın. Kelesi jılı biz jaña bağdarlama boy`ınşa jumıs istewdi bastawımız kerek»,- dedi B.Sağıntaev.
QR Prezïdenti N.Nazarbaevtıñ tapsırmasımen agrarlıq sektordı jedel damıtw mindeti alğa qoy`ılğanı belgili. Osığan bay`lanıstı el Ükimeti 2017-2021 jıldarğa arnalğan Agroönerkäsip keşenin damıtw memlekettik bağdarlamasın äzirledi. Sonıñ nätïjesinde tayaw bes jıl işinde awıl şarwaşılığı önimderin öndirw men öñdew ékonomïkanı ärtaraptandırw men ösimniñ negizgi dray`veri bolwı tïis.


text:
Qazannıñ 1000 yıllığı - tatar xalqınıñ da meñ yıllıq tarixı
Tatar kongressı başqarma komitetı räise Rinat Zakirov bäyräm könnärdä Qazan qapqasınıñ tatarlar öçen açıq bulın äytte.
“Kilä torğan qunaqlar arasında älegä qädär cıyınnarda qatnaşqan millättäşlärebezdän küpkä ayırmalı bularaq, xakimiät, törle oyıma citäkçeläre, biznes, säwdä, mädäniät oyışmalarınıñ citäkçeläre qatnaşa.
Alar öçen äzerlängän programma bik eçtälekle. Bu programma belän tanışqaç, alar üzlärenä qaytqaç Qazan turında bäynä – bäynä söyeläçäklär. Qazanğa kongress tarafınnan çaqırılğan qunaqlar isemlege inde küptän äzer, bez monda çaqırğan millättäşlärebezne qarşılarğa äzer. Qazanğa moña qädär monıñ xätle millättäşlärebezneñ kilgäne yuq ide. Bu çınnan da zur, olı waqiğa, çönki 67 Rusiä töbägennän, 26 çit illärdän delegatlar kilüe kötelä.
Şuşı könnärdä älege qunaqlar kilä dä başladı. 29 avgustta şulay uq Piramida üzägendä Qazan biü ansambleneñ konsertı bulaçaq, ä kiçen Qazan milli mädäni üzäge qarşında teatral'läşterelgän tamaşa, çit töbäk tatarları artistlarınıñ çığışı bulaçaq. 30 avgustta tatarlar xalıqara at sportı stadionında ütäçäk tantanalarda qatnaşaçaqlar.
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Russiäneñ keşe xoquqları aktivistları bu xaqta Washingtonda üz illärendäge problemalar turında söylilär.
Russiädän kilgän 4 keşe xoquqları aktivistı Washingtonda üz illärendä keşe xoquqlarınıñ torışı häm problemmalar turında mäğlümät tarattılar. Alar Memorial Oyışmasınıñ räise Arsenı Roginskı . Xoquq buyınça Bäysez Şura direktorı Mara Polyakova , Glastnostnı Saqlau Fondı başlığı Aleksey Simonov häm Mäskäv Helsinki törkeme räisäse Ludmila Alekseeva. Alar Azatlıq Radiosınnıñ Washingtondağı bürosında ütkärelgän diskussiädä dä qatnaştılar.
Audio
Roginskı 70-nçe yıllarda Sovetlar Berlegendä säyäsi totqınnarnı ezärlekläv turında üznäşir materialların Parijda bastıru öçen redaksiälgän häm çıyğan. Ul tarixi, säyäsi häm ädäbi yazmaları öçen törmägä xökem itelgän ide. Xäzer ul Memorial Cämğiäten citäkli . Bu oyışma. Çeçnä häm Russiäneñ qorallı konflikt zonalarında politik ezärlekläv qorbannarın häm qaçaqlarnı yaqlıy. Başqa keşe xoquqları aktivistları kebek , bu törkem dä prezident Putinneñ yıllıq kündermäsendä keşe xoquqları häm demokratiäne yaqlauçı törkemnärne çit illärdän aqça aluda häm xalıqnıñ mänfäğätlären yaqlamauda ğäyeplägän süzlärenä iğtibar itälär. Azatlıqnıñ Washington bürosında ütkärelägn disskusiädä Russiädä vatandaş xoquqlarnıñ torışı tikşerelde , läkin, üzäk tema legal reformalar buldı. Russiädä keşe xoquqlarına qarağan qanunnarnı tikşerep, bu ölkädä yardäm kürsätep kilgän Xoquq Buyınça Bäysez Şuranıñ direktorı Mara Polyakovanıñ süzlärençä, Russiä xökümäte ildäge yustitsiä sistemasın yaxşırtırğa teläsä dä, yaña qanunnar demokratik tügel digän täsir qaldıra.
Audio
Mätbuğat ireklegen häm jurnalistlarnıñ xoquqların yaqlauçı Glastnostnı Saqlau Fondı başlığı Aleksey Simonov nıñ süzlärençä, xäzer töp ähämiät Russiäneñ kiläse buın citäkçelärenä birelä. Alar demokratiägä birelgän bulırğa tieşlär.
Audio
Ludmila Alekseeva Mäskäv Helsinki Törkemeneñ räisäse häm Xalıqara Helsinki Federatsiäsenneñ başlığı bulıp tora. Ul uzğan ğasırnıñ 50-nçe yıllarınan birle keşe xoquqların yaqlau belän mäşğül. Ul politik totqınnarğa häm alarnıñ ğailälärenä yardäm itärgä tırıştı. Alekseeva bu aktivlığı öçen SSSRdan AQŞqa quıp çığarılğan ide. Alekseeva 1993-nçe yılda Russiägä kire qayttı. Ul Russiädäge bügenge xälne 80-nçe yıllarnıñ azaqları belän 90-nçe yıllarnıñ başlarındağı vazğiät belän çağıştıra. Anıñ süzlärençä, keşe xoquqları aktivistları ul vaqıtta da köçle apparatqa qarşı köräşkän. Gärçä, diplomatlar häm başqalar Russiädä demokratiä buldıru öçen alıp barılğan köräşkä yuğarı bäyä birsälär dä, Aleksseva , monıñ eçkersezlegenä bik ük ışanmıy.
Audio
Russiädäge keşe xoquqları aktivistları, üz illärendä bu ölkädä bulğan problemmalarnı xalıqara cämağätçelekkä citkerergä tırışalar.
Färit İdelle, Praga.


text:
Rusiä texnik küzätü xezmäteneñ Başqortstan buyınça nurlanış qurqınıçsızlığı bülege räise urınbasarı Filaret Säfärğäliev yıl da çüplektän ber-ike defektoskop tabıla dip xäbär itte. Anıñ süzlärenä qarağanda, ber defektoskopnıñ qapsulasın açu ğına da yartı Ufa xalqın nurlanışqa duçar itü digän süz. Säfärğäliev Blagoveçenskiy bioximkombinatınıñ çüpleklärendä - 112, Ufanıñ kirpeç zavodında - 10 radioaktiv çığanaq tabıluın belderde.
Respublikanıñ Texnik häm ekologik küzätü idaräse başlığı urınbasarı Nikolay Kolobov süzlärenä qarağanda, respublika xalqınıñ 30% sälamätlek öçen qurqınıç bulğan sänäğät tarmaqları yanında yäşi.


text: Rumıniädä Yevropa Berlege qanunnarına kileşle özerlängän yaña konstitutsiä proyektı turında ike könlek referendum başlandı.Prezident İon İliescu proyekt qabul itelmäsä ilne izolatsiädä qaldıraçaq dip äytte. Rumıniä 2007nçe yılda Yevropa Berlegenä quşulunı ömed itä. Prezident süzlärençä, yaña konstitutsiä sivil irekleklär Rumıniädä yäşäwçe azçılıqlarnıñ xoquqların şul sanda mäxkämä häm administratsiädä azçıqlarnıñ tellären qullanunı garantiäli. Premiär Nastase dä rumınnarnı ilneñ yevropadağı kiläçäge öçen tawış birergä çaqırdı. Xökümät tawış birergä kilüçelär 50%tan azıraq bulır dip qurqıp referendumnan elek zur kampaniä alıp bardı.


text:
Aq qalfaq oyışması Uraza bäyräme belän qotlıy
Bezneñ cıyıluıbıznıñ töp säbäbe – Uraza ğäyete uñayınnan Aq qalfaq oyışmasınıñ aktiv äğzäläre belän bergä çäy östäle artında cıyılışıp, utırıp söyläşep, eşlängän eşlärne barlaw, kiläçäkkä plannar qoru. Ä cıyılışunıñ ikençe ber säbäbe – Räsäy külämendä ütkärelä torğan Änilär köne uñayınnan oçraşıp, tatarlarnıñ ğailälärendä milli tärbiä birü, balalarnı milli üzañnı, milli ruxlı itep üsterü turında söyläşü. Oçraşuğa bik qızıqlı şäxeslär, tanılğan xatın-qızlar - din ähelläre, jurnalistlar, uqıtuçılar çaqırıldı. Alar arasında – Räşidä abıstay İsxaqi, Älmirä İdiätullina, Zäkiä Däwlievna, Filisä Xäkimova häm başqalarGölnaz İlgizär


text:
Bügen Ğiraqta koalitsiä köçlärenä qarşı berençe intihar terrorçı höcüme buldı
Şuşı waqıyğadan soñ Ğiraq xökümäte bu ğämälne xuplawın belderde häm intixarçılar terrorınıñ kiläçäktä dä bulaçağın iğlan itte. Ğiraq vitse-prezidentı Taha Yassin Ramadan “doşmannı tuqtatuçı häm üterüçe barlıq ısullar da qullanılaçaq dide. Ğiraqlılar Amerikanıqınnan zurraq bombalar yasıy almıy, alar xäzer barı tik üzläre genä bombağa äwerelä ala dide Ramadan. Vitse prezident, şulay uq, başqa ğäräp illären AQŞqa qarşı suğışta yardäm itärgä çaqırdı häm başqa illärdän Ğiraqqa berqädär suğışçılar kilde inde dide.
Bügen Bağdadta Ğiraqnıñ mäğlümät ministrı Säit äs-Sahaf koalitsiä köçläre tar-mar iteläçäk dip belderde:
AUDİO: Amerikannar häm Britannar bezneñ ilgä bärep kerde. Alar Bağdadqa taba bara. Alar buar yılan kebek. Xäzer anıñ ozınlığı 500 çaqrımnan artıp kitte. Häm bez bu yılannı kisätklärgä turıyaçaqbız.
Ğiraq televideniese bügen Säddam Xösäinneñ ministrlar belän oçraşuın kürsätte. Anda Säddam çığış yasamadı. Diktor videotasmanıñ bügen töreşelgän buluın äytte. Ämma anıñ äytkännären başqa bäysez çığanaqlar aşa raslaw mömkin tügel.
Bügen Ğiraqnıñ ikençe zur şähäre Basra çolğanışta qala birä. Biredä Britan ğäskärläre xakimiättäge Baat partiäse suğışçılarınıñ qarşılığın cimerergä tırışa. Britan xärbi citäkçelege koalitsiä köçläre şähärgä bärep kerergä cıyınmıy, Ğiraq qarşılığın yomşartu taktikası alıp baraçaq dide. Bügen Britan köçläre qısqa waqıtqa ğına şähärgä bärep kerep anda Säddam Xösäinneñ ike sının häm 5 Ğiraq tankın cimerde. Bu Baat partiäse tarafdarlarına psixologik orım yasaw maqsatında oyıştırıldı. Britaniä häm Ğiraq köçläre ber-bersen artilleriä häm minaatqıçlar belän utqa totqanda şähärdäge tınıç xalıq annan kitüen däwam itte.
Ğiraq üzägendä häm könyağında qatı qarşılıqqa oçrağan aldınğı koalitsiä köçläre Bağdadqa taba xäräkättä tänäfes yasarğa mäcbür buldı. Xäzer bu köçlär tä’minät eşläre, azıq-tölek häm su alu belän şöğellänä, şulay uq östämä köçlär kiterelüen kötä dielä. AQŞnıñ 3-nçe cir öste diviziäsenä berketelgän Azatlıq radiosı xäbärçese Ron Synovitz bolay dip belderde:
AUDİO: Xäzerge waqıtta Ğiraqtağı AQŞ armiäse tönyaqqa taba xäräkättä tänäfes yasıy. AQŞ soldatları bu tänäfes waqıtında bar iğtibarların tanklarnı häm xärbi maşinalarnı tözätügä yünältä. Bu atnada qom burannarı waqıtında xäräkät itkändä alarnıñ qayberlärendä mexanik problemalar buldı.
Anıñ äytüençä, tänäfes waqıtında xärbilär üzläre belän tağın 5 köngä citärlek azıq-tölek häm su da alaçaq.
Qatarda AQŞ general-mayorı Victor Renuart jurnalistlarğa suğış qırında tänäfes bulmayaçaq disä dä aldağı könnärdä koalitsiä köçläreneñ tä’minät häm elemtä öçen könyaq Ğiraqta kübräk hawa alannarın kontrol’gä aluın belderde.
Bügen AQŞ prezidentı radio aşa atnalıq çığışında bolay dide:
AUDİO: Bez xäzer diktator armiäseneñ iñ qatı bülekläre belän bäreleşäbez. Bäreleş bik qatı bara. Häm bez anıñ küpme däwam itäçägen belmibez. Ämma bez bu suğışnıñ niçek betäçägen beläbez. Ğiraq xakimiäte qoralsızlandırılıp bärep töşerläçäk, Ğiraq irekle bulaçaq.
Cir öste ğäskärläre häm hawa desantı uzğan töndä Nacaf şähärendä Cömhüriät Saqçılarınıñ Mädinä diviziäse belän bäreleşte. Amerikan xärbi citäkçelge äytüençä biredä Ğiraqnıñ 25 tankı häm xärbi maşinası, 50-läp xärbie yuq itelgän. Nacaftan tönyaqtaraq Kerbala şähäre häm başqala Bağdad ta qatı bomba utına totıldı. Bağdad üzägenä häm könyağına bombalar, raketalar töşüe turında xäbär itelä. Ber raketa Ğiraqnıñ mäğlümät ministrlığı binasına tide. Mäğlümät ministrı Äs-Sahaf äytüençä, uzğan täwlek eçendä Bağdadta 62 keşe hälak bulğan, şul isäptän, tınıç xalıq arasında, comğa kiçendä ber bazarğa raketa töşü näticäsendä, 30 keşe hälak bulğan. Äs-Sahaf AQŞ xärbiläreneñ Ğiraq soldatları tınıç xalıq arasına yäşerenep ut aça digän belderüen kire qaqtı:
AUDİO: Ğiraq xärbiläre tınıç xalıq sıman kienä digän arzanlı propaganda faktlarğa häm döreslekkä berniçek tä turı kilmi.
Bügen Küwäyt şähäreneñ diñgez yarına Ğiraq raketası töşep şartlaw näticäsendä 2 keşe yaralandı. Quşma Ştatlar üzeneñ qayber Tomahawk raketalarınıñ yalğış Söğüd Ğärabstanına töşüen tanıp ul tirädä raketalar qullanunı çikläwen belderde. Törkiäneñ könyaq-könçığışndağı Buyuk Murdes awılı yanına kiçä tağın ber raketa yalğışıp töşkän ide. Törkiä xakimiätläre soñğı könnärdä inde 3 raketa töşte dip belderä. Raketa töşkän urınnı qararğa barğan AQŞ xärbilärenä cirle xalıq taşlar atıp höcüm itte.
Bügen Törkiä premyer-ministrı Recep Tayyip Erdogan parlamentta çığış yasap, ägär dä törkiäneñ mänfäğätlärenä qurqınıç yanasa Törkiäneñ tönyaq Ğiraqqa kerü xoquqı bar dip belderde. Törkiä Ğiraqtağı Körlärneñ kiñ avtonomiä aluı törkiäneñ könyaq-könçığışındağı körtlärne dä şuña ruxlandırır dip qurqa.
Naif Aqmal, Praga


text: Finlandiädä bügen ğömümi saylawlar uza. Xalıq Sotsial-demokrat premyer-ministr Paavo Lipponen citäkçelegendäge koalitsiä yä isä Üzäk Partiä häm Milli Koalitsiä Partiäse citäkçelegendäge Konservativ köçlär arasında saylarğa tieş. Uzğan atnada uzdırılğan xalıq fikeren beleşülär oppozitsiädäge Üzäk Partiäneñ Sotsial demokratlardan bik äz ayırma belän alda baruın kürsätkän ide. Saylaw urınnarı cirle waqıt belän kiçke säğat 9dä, Qazan waqıtı belän säğat 9da yabıla, bügen kiçkä saylawlarnıñ berençel näticäläre iğlan iteler dip kötelä. 4 million 200 meñgä yaqın Fin xalqı - alarnıñ yaqınça 205 meñe çittä yäşi- bügen 200 keşelek parlamentnı saylarğa tieş ide.


text:
Räsmi Waşington Ğiraq suğışın başlaw qararı anda tıyılğan qorallar tabılmağan oçraqta da döres ide dip belderä
Saddam çorındağı Ğiraqtan yanağan qurqınıçnı arttırıp kürsätü ğäyepläwläre xäzer Britaniädä genä tügel, Quşma Ştatlarda da torğan sayın nığraq işetelä. Prezident Bush xakimiate moña, suğış başlağanda üzeneñ xaqlı buluın kürsätkän dälillär belän cawap qaytarırğa mäcbür, bu eşkä ilneñ här yuğarı däräcäle citäkçese cälep itelä.
Audio, Donald Rumsfeld
"Şunı uylağız äle - Saddam Xösäyenne totu öçen genä bezgä 10 ay kiräk buldı. Çınbarlıq şundıy ki, ul qaçıp yatqan cir tişege meñlägän keşene üterä alırlıq biologik qoralnı yäşerü öçen bik citärlek" di saqlanu ministrı Rumsfeld. Yäğni Ğiraqta şikle qorallar tabılmağan ikän, bu alar turındağı mäğlümatne küpertüne tügel, ä älegä tabılmawnı añlata. Räsmi Waşingtonnıñ Ğiraq suğışı mäs''äläsendä döres eş itüen yaqlawğa Üzäk küzläw idaräse CİA mödire George Tenet ta quşıldı. Pänceşämbe könne Georgetown universitetında yasağan çığışında ul üze citäklägän oyışmanıñ eşen äwzem yaqlap çıqtı.
Audio, George Tenet
"Ğiraq turında bezdän iñ qatı räweştä soralğan soraw şul, bez xaq idekme, yuqmı. Küzläw eşendä sez berqayçan da diärlek tulısınça xaq, yäisä kiresençä, tulısınça yalğış bula almıysız. Bu, älbättä, Saddamnıñ küpläp üterü qoralları mäs''äläsenä dä qarıy" di CİA mödire George Tenet. Häm nihayät, Ğiraq suğışın başlap üzeneñ döres eşläwen yaqlap berniçä säğät ütü belän prezident Bush ta çığış yasadı. Anıñ süzlärenä qarağanda amerikan inspektorlarınıñ Ğiraqta tıyılğan qorallar tabuı yäisä suğış aldınnan bu xaqta tuplanğan küzläw mäğlümatınıñ tögäl bulu-bulmawı ällä ni möhim dä tügel, Saddamnı bärep töşerü döres ide di amerikan prezidentı.
Audio, George Bush
"Minem ul caqta nilär belüemne häm bügen nilär belüemne istä totıp, Amerika Ğiraqta döres närsä eşläde" dip belderä Quşma Ştatlar prezidentı Bush. Anıñ şuşı süzläre däwlät sekretare Colin Powellnıñ bu atnada "Washington Post" basmasına äytkännärenä üzençä cawap bulıp tora, Powell, "ägär dä Ğiraqta küpläp yuq itü qoralları bulmawın aldan belgän bulsam, min suğışnı bälki yaqlamağan da bulır idem" digän ide. Bush xäzer aña, niçek kenä bulmasın Ğiraq suğışın başlaw üzen aqladı, ä inde anda şikle qorallar bulu-bulmawı, bu xaqta küzläw mäğlümatın küpertü mäs''äläse xäzer möhim tügel dip belderä. Xaqiqatne tanıp şunı da äytergä kiräk, Saddamda tıyılğan qorallar bulu mäs''äläsen töp säbäp itep alğan britan premyerı Tony Blairdan ayırmalı bularaq Bush Ğiraqqa qarşı suğış başlaw kiräklegen, anda şikle qoral programmaları bulu belän genä tügel, Ğiraq diktatorınıñ keşe xoquqların bozuı, tirä-yündäge illärgä qurqınıç tudıruı belän dä añlatqan ide. Şuña kürä, anda xäzer bernindi tıyılğan qoral tabılmağan oçraqta da Waşington üzeneñ xaq buluına şöbhäsez ışana ala. Soraw bulıp barı tik, Quşma Ştatlardağı küzläw oyışmalarınıñ il citäkçelegeneñ döres qararlar qabul itüe öçen ışanıçlı mäğlümat birä aluı ğına qala.
Kärim Kamal, Praga


text:
Qırğızstannıñ yaña parlamentınıñ berençe utırışında bügen çığış yasap, prezident Askar Akayev saylaw näticäläreneñ ğamäldä qaluın belderde.
Parlament utırışı rezolüsiä qabul itü belän tämamlandı. Anda prezident Akayevqa, ildä ğadättäntış wazğiät iğlan itü täqdime bar. Akayev üzeneñ çığışında ilneñ könyağındağı qarşılıq çaraların ğadättäntış wazğiät kertmiçä, köç qullanusız ğına beterergä wağdä itte.
Ul arada parlament saylawları näticälärenä qarşılıq belderü däwam itä. Oppozisiä tawış birüdä citdi xärämläşülär buluı turında xäbär itä. Qırğızstannıñ 3 şähärendä xakimiät binaları piketçılar qulında.
Prezidentnıñ matbuğat wäkile Abdil Segizbayev, könyaqtağı Oş häm Jalalabad şähärlärendä oppozisiä wazğiätne inde kontroldä tota almıy, anda uram cıyınnarı belän cinäyätçel törkemnär idarä idä, dip xäbär itte.


text:
Aq Bars Rusiä berençelegen ciñä alımı?
Aq bars xokkey komandası könnän-kön köçle, tanılğan uyınçılar belän bayıtıla bara. Mäğlümät çaraları xäbärlärenä qarağanda, klub citäkçeläre şuşı könnärdä genä Nikolay Xäbibullin, Vensan Lekavalye, Bred Richards belän kileşkännär. Xäzer alar da Qazan komandası öçen uynayaçaq. Dimäk, bügenge köndä Aq Barsta NHLdan 7 iñ şäptän sanalğan uyınçı bar. Aldanraq qazanlılar komandanı Nikolay Antropov, Ruslan Saley, Daryus Kasparaytis belän köçleländergännär ide. Okean artınnan kilgän älege xokkeyçılarğa küpme aqça tülänäçäge räsmi räweştä äytelmäsä dä, Kommersant gäcite, mäsälän, alarnıñ härqaysına 1,5 million dollar tüläneläçäk, dip xäbär itä. Xäzer inde Aq Barsniñ Qazan yubileyına Rusiä çempionatında berençe urınnarnı yawlağanarın ğına kötäse qala.
10 noyäber könne tatarstanlılar yaña köçlär belän eşkä kereşte. Läkin respublikada bäyrämnär tämamlandı dip äytep bulmıy. Çärşämbe könne üzläreneñ hönäri bäyrämnären Eçke eşlär ministrlığı xezmätkärläre bilgeläp ütte. Şuşı uñaydan alarnıñ räsmi tantanaları da Piramida küñel açu üzägendä ütte. Anda iñ aldınğı xezmätkärlärne cıyıp qotladılar. Respublikada älege köndä 40 meñgä yaqın tärtip saqlawçı eşli. Yıldan-yılğa alarnıñ sanı da, militsionerlarğa eş tä arta ğına bara. Mäsälän, 2004 yılda cinayätlär sanı bıltır belän çağıştırğanda 10 protsentqa artqan. Anıñ qarawı qılınğan cinayätlär arasında üterü, narkotik matdälär belän bäylelärneñ sanı kimegän. Şunısı quandıra, cinayätçelärne tabu arta bara. Citmäsä, Tatarstan militsionerları İdel buyı okrugında iñ çibärläre dä ikän äle. Bäyräm aldınnan Tübän Novgorodta uzğan Eçke eşlär ministrlığı xezmätkärläre arasındağı çibärlek bäygesendä Qazannan Darina Ğilmetdinova ciñep çıqtı.
Şuşı aradağı küpsanlı bäyrämnär waqıtında da Qazannıñ meñyıllığına äzerlek xaqında onıtmıylar. Xäzer älege eşlär turında inde Mäskäwdä dä uylana başladılar. Rusiäneñ Finans ministrı Aleksey Kudrin Vladimir Putinğa Tatarstan başqalasınıñ yubileyına äzerlek xaqında söyläde. Qazanda isä bu atnanıñ comğasında bulaçaq zur cıyılışqa äzerlänälär. Anda Kudrin da kiler dip kötelä. Aleksey Kudrin süzlärenä qarağanda, bäyrämgä äzerlek digändä berençe çiratta şähärne tözekländerü, maturlatu küzallana. Şuña da, Qazanda 12 noyäberdä uzaçaq cıyılışta bäyräm çaraları tügel, ä meñyıllıqqa şähärne äzerläwdä närsä eşlängän häm tağı nilär eşlise barlığı, yäğni Qazanda metro, küper, yullar tözü xaqında süz baraçaq.
Ä menä Qazan däwlät universitetı üzeneñ 200 yıllıq yubileyın inde bäyräm itä. Şuşı uñaydan uza torğan çaralar xaqında 10 noyäber könne respublikanıñ Ministrlar kabinetında universitetnıñ rektorı Mäğzüm Säläxov jurnalistlarğa söyläde. Çärşämbe könne universitetnı tämamlawçılar oçraştı. Şulay uq bu könne älege uqu yortınıñ jurnalistika fakul’tetı bäyräm iite. Ä menä çärşämbegä bilgelängän jurnalistika fakul’tetınıñ yaña binasın açu tantanası kiçekterelde. Ul töp bäyräm çaraları belän 17 noyäberdä uzaçaq.
Gölnaz İlgizär


text:
7kön däwam itkän suğışnıñ berençe qorbanı hiç şiksez çınbarlıq , xäqiqät buldı. Kiñ küläm mäğlümät çaraları üz aralarında yarışıp berbersenä qapma qarşı informatsie birgändä , suğışnı başlatuçılar här eş planlaştırılğança bara dip däğwä itä. Ämma başta äytelgäneçä elek kürelmägän modern, tögäl qorallar qullanılğan suğışta xärbi hädäflär genä cimereläçäk digän belderülärgä ,bugen Bagdadtta tınıç xalıq yäşägän maxallä, bazar bombalanğannan, distälägän keşe häläk bulğannan soñ ışanuçalar kimegänder .
Köne töne bombalanğan Ğıraq başqalasında irtänge säğätlärdä televidinie häm başqa kommunikatsiä üzäkläre hädäf itep alındı . Xalıqara jurnalistlar federatsiese Ğıraq televdinieseneñ hädäf itep alınuın xökem itte. Federatsiäeneñ general sekretarı Aidan White televidinie stansiese tapşırularınıñ 45 minut tuqtalıp toruı ,jurnalist häm kiñ küläm mätbuğat çaraları xezmätkärläreneñ psixologik suğışta qorban buluın kürsätä dip äytte.Amnesty İnternational stansie sivil obyekt, şunlıqtan bu bälkim dä Jeneva konvensiesen bozu bulıp tora dide. AQŞ räsmiläre televidiniägä höcüm Saddam Xösinnnıñ xalıq häm xärbilär belän elemtäsen özü mäqsatında yasaldı dip äytte.Qom buranı bıraz tınıçlana töşkäç höcümnär yañartılıdı . Koalitsie oçqıçları Bagdad tiräsen - cömhöriät saqçıları urnaşqan dip farazlanğan urınnarnı bombaladı.Köndez Bagdadtnıñ sivil xalıq yäşägän küp kenä kibetlär urnaşqan Al Şahab maxalläsenä ike cruise raketası töşep şartladı. Xabärçelär 14-15keşeneñ häläk buluın ,30lap keşeneñ yaralanuın , küp kenä binalarnıñ cimerelüen belderä. Bagdadtnıñ 160 çaqırım könyağında Nacaf şähre tiräsendä ütkän töndä bulıp alğan qatı qorallı bäreleşlärdä 150 belän 300 arasında ğıraqlı üterelde dip belderde AQŞ xärbiläre. Basrada başkütärü bara digän xabärlär kiçä kiçtän birle yöri, Al Jazirä televidiese tınıç , başkütärüne kürsätkän ber närsä dä yuq di şähärdä. Britanie premiere Blair çiklängän başkütärü baruına ışana . Premier başkütärüne qıyulandırğançı , AQŞ vä Britan xärbiläre , başkütärüçelärne Saddamğa turılıqlı soldatlardan saqlau öçen citärlek köçkä iä buluların garantiälärgä tieş dip söyläde.Blair bu turıda Waşingtonğa kiter aldınnan parlamentta belderdee. Britaniä saqlanu ministırı Hoon Saddam ğäskäiläreneñ başkütärüçelärne cazalandırırğa omtıluın beläbez dide . Hoon saddam rejimınıñ könyaq ğıraqta kontrolne yuğalta baruın äytte. Anıñ süzlärençä( audio) Rejim älegä cimerelmägän, Saddam Hösäin ğäskärläre qayber urınnarda qarşılıq kürsätä, ämma ul könyaq Ğıraqta kontrolne yuğalttı , Rejim könnäreneñ sanaulı buluın belergä tieş.
Ğıraq informatsie minsitırı al Sahaf monı kire qağıp (audio) koalitsiä köçläre Umm Qasr tiräsendä barğan xällärne kürsätep cämäğätçelek fikren butıy . Alar Umm Qasrnı kontrol itülären äytä , nigezdä alar qultıq häm iskäläne genä kontrol itä. Alar böten Umm Qasrnı kontrol itälär digän täsir qaldıra ,bu däres tügel
Britaniä xärbiläre Basranı qamau astında tota .BMO, yardäm oyışmaları şähärdäge humanitar häläkät turında könnärdän birle söyläp kilä .Britanieneñ Qatarda As Sayliya lagerında leytinant polkovnik Ronnie McCourt bolay dide(audio)
Bez Basrağa mömkin bulğan qädär tiz humanitar yardäm kertergä telibez. Bezneñ mäğlümätkä kürä, cirle xalıq bezne kürügä şatlançaq. AQŞ dingez pixotası bugen Nasiriädän 40çaqırım tönyaqta olı yulda ğıraqlılarnıñ qatı qarşılıq kürsätüe aldında qalğanın belderde.
Färidä Xämit, Praga


text:
Britaniä saqlanu ministrlığı Ğiraqqa östämä 220 xärbi cibäräçägen belderde. Alar 15-nçe martqa Ğiraqtan çığarıluçpı Hollandiä xärbilären almaştırırğa yardäm itäçäk.
Äl-Mutanna wiläyätendä bulğan 1400 Hollandiä xärbie annan kitäçäk. Britaniä saqlanu ministrlığı anda xällär şul qädär yaxşı häm barı 600 Britan xärbie genä kiräk bulaçaq dip belderde.
Biregä moñarçı Ğiraqnıñ başqa öleşlärendä bulğan Britan xärbiläre kitereläçäk.
Ministrlıq äytüençä, östämä kiterelüçe 220 xärbi tä'minät häm başqa tör yardäm kürsätäçäk.
Xäzer Ğiraqta Britaniäneñ 9 meñläp xärbie bar.
Britaniä saqlanu ministrı Geoff Hoon Hollandiä xärbiläre Ğiraq iminlek köçlärenä künegülär birüdä zur tärräqiätkä ireşte dide.


text:
Tatarstanda keşe säwdäse oçraqları Yevropa illäre watandaşlığı küpme tora?
Närsä ul "azatlıq"... "Min azat, allağa şöker, mine bit ber kem dä cäberlämi bügenge köndä, eşlädem, uqıdım, azat buldım" .... Qazandağı tıñlawçıbız üz azatlığın menä şulay dip bilgeli. Azatlıqnıñ çikläre här keşe öçen törle.
Rusiäneñ "Aeroflot" hawa şirkäte oçqıçlarında çit illärgä oçqan yulçılar – qarşıdağı urınnıñ kesäsenä qıstırılğan ber kitapçıq taba alır. Anda üz reklamasın urnaştırğan ber şirkät härkemgä Polşa, Slovakiä häm Gresiä watandaşlığın täqdim itä. Şirkät böten bu eşlärneñ ser bulıp qalaçağına ışandıra, häm şunda uq – Yevropa illäre pasportı açqan mömkinleklärne dä iskä töşerä – älege pasportqa iä bula torıp – Yevropa Berlege häm Şengen zonası illärendä vizasız yörep bula. Rusiä watandaşlarına Şengen vizasın alu bik ciñel eş tügel.
Alman basması xäbärçese reklamada birelgän telefonnarğa şaltratıp beleşkäç, möräcäğät itüçelärneñ kübeseneñ Gresiä watandaşlığı alırğa telägänen öyrängän. 1 yıl eçendä qanunlı räweştä sez Gresiä watandaşı bula alasız. Polşa häm Slovakiä belän eşlär tağın da tizräk ikän.
Yaña pasportneñ bäyäse arzan tügel. Älege şirkät mäğlümatlärenä qarağanda, monıñ öçen 40-50 meñ yevro äzerläp quyarğa kiräk, älege küläm – 4kä bülep tülänä. Häm iñ küp soraw tudırğanı şul – şirkätkä şaltratsañ - barısı da "qanun nigezendä" eşlänä digän süzlärne işetep bula. Nindi qanun turında süz bara soñ? Här ildä, bigräk tä äle genä Yevropa Berlegenä kergän illärdä – watandaşlıq alır öçen qayda 10, qayda 15 yıl kötergä kiräk. Ä biredä eş şunda ki, Slovakiädä "çit illärdä yäşäwçe" slovaklarnıñ tiz arada watandaşlıq alu xoquqı bar. Şundıy uq qanun Gresiädä dä bar. Dimäk ki yaña watandaşlıq häm yaña pasport täqdim itkän älege şirkät – 50 meñ yevroğa sezneñ niçänçeder buında slovak yä grek buluığıznı isbatlap biräçäk.
Bu tör eşlär älbättä xalıqara polisiä iğtibarınnan çittä qalmıy. Ämma yalğan dokumentlar yasawçı cinäyätçel törkemnärneñ dönya buylap cäyelgän buluı – polisiä eşen totqarlandıra. Häm bigräk tä – mondıy eşlärgä taläp buluı da – bazarda şunda uq täqdim tudıra. Slovakiä uzğan ayda bu tör "watandaşlarğa" qarşı üz çaraların kürde – yalğan dokummentlar nigezendä alınğan pasportlar ğamäldän çığarılaçaq. Bolar xaqında äle küptän tügel genä Germaniädä çığuçı Süddeutsche Zeitung basması yazıp çıqtı.
Ğadättä – yalğan qağäzlär nigezendä watandaşlıq yä pasport eşläp birüçe şirkätlär tege yäki bu yaqtan – keşe säwdäse häm qollıq belän bäyle törkemnär belän dä elemtädä torğan bula. Bigräk tä xatın-qızlarnıñ seks qollıqqa elägüenä qarşı köräş xäzer dönya cämäğätçelegeneñ köntärtibendä tora.
Uzğan atnada 15-17 mart könnärendä Tatarstan başqalası Qazanda berniçä tanılğan xalıqara oyışma qatnaşında "kire normal tormışqa qaytuğa" bağışlanğan kiñäşmä uzdı. Anı oyıştıruçılar arasında – Tatarstannıñ İctimaği İnnovasiä fondı, Mäskäwdäge keşelär belän säwdä itügä qarşı "Angel" oyışması, çit illärdän – Şvesiä, Amerika Quşma Ştatları, Törkiä wäkilläre, xalıqara polisiä – İnterpol, Xalıqara Migrasiä Oyışması wäkilläre bar ide. Cıyınnıñ maqsatı – bügenge köndäge – qollıq, aña qarşı köräştä xalıqara xezmättäşlek, qollıqtan qotılğan keşelärne kire normal tormışqa qaytaru çaraların bilgeläw ide... Ni öçen Qazanda uzdı mondıy çara? Tatarsanda keşelär belän säwdä itü oçraqları barmı? Bolar xaqında Qazan studiäsennän Bikä Timerova söyli:
Älege seminarnı oyıştırğan Innovasiä fondı, 5 yıl eçendä säwdä oçraqarın terkägän häm 80 keşe turında tulı mäğlümat tuplağan. Räsmi statistika mäğlümatlarına kermägän real sannarnı ber kem dä tögäl äytep birä almyı. Qazanda ütkän xalıqara konferensiänıñ axırğı qararında, keşe belän säwdä itü probelması global, däwlät häm ayırım töbäklär däräcäsendä tora, dip bilgeläp ütelä. Bu oçraqlarda süz kübesençä, qollıqqa satılğan xatın-qızlar turında bara.
BMO häm Evropada xezmättäşlek häm iminlek oyışması ütkärgän tikşrenülärgä qarağanda, Rusiä häm elekke sovet respublikaları, seks-xezmäten kürsätü bazarın xatın-qızlar belän täemin itüçe illär bulıp tora. Şuşı küreneşkä qarşı toru öçen 1999 yılda «Angel» (Färeştä) digän xalıqara oyışma barılqqa kilä. Ul şuşı qanunsız säwdä qorbanı bulğan keşelärne qotqaru häm illärenä qaytaru belän şögellänä. Qol xälendä, fäxişä bulıp xezmät iktän xatın-qızlar qotıludan soñ dä tiz genä normal xälätlärenä qayta almyılar. Alarnı satıp cibärgän keşelärdän, cinäyätçel oyışmalardan saqlar öçen, masxus urınnar bar. Andıy 1 fatir Qazanda da bar. Tatarstanda qıyın xälgä eläkkän xatın-qızlarğa yärdäm itü eşe belän İnovatsiä fondı şögellänä. Älege oyışma citäkçese Marina Galitskya mäglümatlarına qarağanda, qaçıp toru öçen yallanğan fatir, Qazanda inde 1yıl çaması eşli. Anda xatın-qızlar 3 ay yäşäp ala alalar. Fatirnıñ adresı zur ser itep saqlana. Ütkän yıl eçendä 8 xatın-qız şuşı saqlaw urınnarında psixologik yärdäm alğan, tağın ike qız şuşı fatirda yäşerenep torğan. Marina Galitskaya süzlärençä, Xalıqara Migratsiä Oyışması, älege fatirnı, tağın ber keşegä, elekke eş birüçelärenän qaçıp torır öçen yaña ğına sorağan.
Konferensiäne ütkärüçelär xäbär itüençä, keşe säwdäsennän zıyan kürgännärne qotqaru häm illärenä qaytaru programmalarına SİDA digän Şvetsiä fond häm Amerika Däwlät Departamentı finans yärdäm kürsätä. Mäsälän, sıyınu urınında ber xatın-qıznı totu $1,5 meñgä töşä. Ul summağa aşatu, tabiplar häm psixologlar yärdäme, kiräk bulsa kiem dä alıp birü kerä. Konfersniädä qatnaşuçılar, probelemnarnı häm täqdimnäre tuplap rezolutsiä qabul ittelär. Anda tübändäge yullar kergän. "Rusiä, qanunsız bazarnı keşelär belän täemin itüçe, alarnı qabul itüçe il bulıp tora, şuña kürä, biredä maxsus çaralar ütkärü kiräk. Tatarstanda, fäxişä bulıp eşlätü öçen Qazannan Mäskäwgä xatın-qızlar alıp kitü oçraqları bar, ir-atlar häm xatın-qızlarnı qollar xälendä awır eşlärdä eşlätü öçen çit ilgä alıp çığu turında da bilgele, Tatarstanda üzendä çit il watandaşların xoquqsız qollar sıyfatında eşlätälär". Keşe belän säwdä itü qorbanı rolenä, küpçelek oçraqta, xatın-qızlar duçar bula. Monıñ säbäpläre arasında iqtisadi tigezsezlek, fäqirlek, gailädä ezärlekläw, Tatarstanda seks xemzätkäreneñ üsüe kebek kürenşelär atala. Mäsäläne xäl itü öçen älege xalıqara konferensiädä qatnaşuçılar. «Keşelär belän säwdä itügä qarşı toru federal qanunın qabul itärgä täqdim itälär. Şulay uq, Tatarstanda bu kürenşkä qarşı toru regional programmasın tözü öçen eşe törkem buldırırğa, bu mäsälädä, ictimaği häm däwlät oyışmları belän xezmättäşlekne cayğa salırğa, keşe xoquqarı öçen cawaplı wäkilne, tatarstan depuattların, tärtip saqlawçılarnı, şähär häm rayon başlıqların cälep itärgä dä kiñäş itelä. Älege qarar mäğlümat çaralarında basılıp çıqtı.
AQ: Parijda urnaşqan İqtisadi Xezmättäşlek häm Üseş Oyışması bu atnada, Amerika Quşma Ştatları, Kanada, Germaniä häm Britaniägä möhacirlek ağımı kimede, dip xäbär itte. 2004nçı yıl öçen äle barlıq sannar cıyılıp betmägän, ämma inde bulğannarı da – möhacirlekneñ kimüen kürsätä. Monıñ berniçä säbäbe bar. Belgeçlär fikerençä, iñ töp häm möhacirlekkä iñ zur tä''sir yasağanı – iminlek dip immigrasiä qanunnarınıñ qırıslanuı. İkençe – iqtisadi säbäplär. İrlandiä xökümäteneñ iqtisadi migrasiä säyäsäte bülege wäkile Sean Murrey:
"2003nçe yılda global iqtisadnıñ torışı bik sülpän ide. Migrasiä ağımı belän ul wazğiät arasında turıdan turı bäyläneş bula ala. Barğan ildä yaxşıraq iqtisadi şartlar kötmäsä, keşe barmayaçaq. Üz ilendä eşe bulmıy torıp, çit ilgä küçkäç tä eş taba almıy yäşäwneñ mäğnäse yuq."
İrlandiä dä üz waqıtında Awstraliä, AQŞ, Fransiä häm Germaniä kebek çit illärdän belgeçlär cälep itü programmaların iğlan itkän ide. Bu illärdä şulay uq studentlar sanı da kimegän.
İnde tapşıruıbıznıñ möhacirlekkä bağışlanğan bu öleşendä yıraq Yevropa häm Amerikadan tatarlar küpläp yäşägän töbäklärgä qaytabız. Orenbur ölkäsenä küçep kilgän taciqlar sanı soñğı waqıtta nıq artıp kitkän. Eşlärgä häm uqırğa kilüçelärne inde menä ber yıl – "Wäğdat" isemle oyışma berläşterä. Biredä üzençälek şunda – oyışmağa Taciqstannan küçep kilgän taciqlar ğına tügel, ä başqa millät wäkilläre dä yöri. Häm taciq üzägen... tatar keşese Usman Xösnetdinov tözegän. Anıñ belän äñgämäne Azatlıqnıñ yäkşämbe tapşıruında tıñlağız.
Bikä Timerova Alsu Qormaş


text:
Balkan suğışları artında torğan häm monıñ öçen cawapqa tartılğan Miloşeviç wafat
Haagtağı Xalıqara Mäxkämä şimbä köndez, inde menä bişençe yıl xökem qararın kötep yatqan elekke yugoslav prezidentı Slobodan Miloşeviçneñ wafat buluın iğlan itte. 64 yäşen tutırğan häm soñğı aralarda yöräk wä qan basımı problemalarınnan intekkän Miloşeviç üle kileş üzeneñ zindanında tabılğan.
"Mäskäw däwalanu öçen Miloşeviçne Rusiägä kiterügä kiräkle bar dokumentlarnı da Xalıqara mäxkämägä birde, moñardan tış Miloşeviç üze dä däwalanğannan soñ kire Haagqa qaytaçağın wäğdä itä", dip beldergän ide Rusiä tışqı eşlär ministrlığı wäkile.
Ämma monıñ öçen awır cinayätlärdä ğäyeplängän Slobodan Miloşeviçne waqıtlıça azat itü kiräk ide, citmäsä ul üzen elek tä yaqlap kilgän Rusiägä barırğa teläde, şuña kürä mäxkämä monı kire qaqtı. Andağı prokuror Carla del Ponde ğinwar ayında Miloşeviçneñ Haagta da doktorları yaxşı, dip belderde:
"Üz sälämätlegen saqlaw öçen Miloşeviçneñ Haagta da bar mömkinlekläre häm doktorları bar", digän ide prokuror Carla del Ponte.
Miloşeviçneñ Mäskäwdä enese yäşi, anıñ xatını häm ulı da Rusiädä digän xäbärlär bar. Tribunalda, Rusiägä kitkännän soñ elekke yugoslav prezidentı sälämätlegenä sıltanıp mäxkämä utırışına qaytuın kiçekterä ala, dip şikländelär. Moña qädär Miloşeviç şaqtıy uñışlı ğına üz eşen qarawnı törleçä kiçekterü yulların qullanıp kilgän ide. Şuña kürä dä ul bügengä qädär qılğan cinayätläre öçen bernindi dä cäzağa xökem itelmäde.
Anıñ mäxkämäse Haagta äle 2002-nçe yılnıñ 12-nçe fivralendä başlandı, elekke prezident 90-nçı yıllarda yugoslav cirlärendä barğan suğışlarda genotsid, keşeçelekkä qarşı cinayätlär, başqa suğış yawızlıqları qıluda ğäyeplände. Mäxkämädä Miloşeviç üzenä täqdim itelgän advokatlardan baş tarttı häm üzen yaqlaw eşen üze alıp bardı. Mäxkämäne ul baştan uq yalğan dip atadı häm bar ğäyepläwlärne kire qaqtı.
"Min bu tribunalnı häm anıñ ğäyepläwlären yalğan dip isäplim, Berläşkän Millätlärneñ Ğomumi Mäclese tarafınnan raslanmağan ikän, bu qanuni tügel", dip beldergän ide Slobodan Miloşeviç.
Şuña da qaramastan ul Balkan suğışları, alarda distälärçä meñ keşene yuq itü, yäşägän urınnarınnan quu artında toruçı töp keşe bularaq sanala. Miloşeviçneñ üleme raslanğannan soñ Fransiä tışqı eşlär ministrı, misal öçen, "20-nçe ğasır azağınıñ Balkan suğışlarındağı töp uyınçılarnıñ berse, bälkem dä, töp uyınçısıdır da, wafat buldı", dip belderde.
Kärim Kamal


text:
Foto: БayыpжaH ЖyacбaeB
Astanadağı Täwelsizdik saray`ında ötip jatqan Jastar forwmında qarağandılıq jas käsipker Arman Toqsanbaev Elbası Nursultan Nazarbaevqa otandıq sağat sıy`ladı, dep xabarlay`dı BAQ.kz tilşisi.
"Men - jas käsipkermin. Qazir 25 jastamın, Täwelsizdiktiñ qurdasımın.Jeke özimde 4 kompanïya bar. Onıñ birewiniñ özi jılına 168 mln teñge tabıs tabadı. 33 jumıs ornın qamtamasız etip otır. "Otan" brendimen sağat jasay`tın käsipornım "Qazaqstanda jasalğan" jobasın iske asırwğa üles qoswda. Sizdiñ tapsırmañızben jüzege asırılıp jatqan "Bïznestiñ jol kartası-2020" bağdarlamasınıñ arqasında bizdiñ käsiporın zor serpin aldı. Sol sebepti Sizge zor alğıs ay`ta otırıp, Sizge arnap jasağan qol sağattı sıy`ğa tartpaqpız", -dedi jas käsipker.
Arman Toqsanbaev Prezïdenttiñ qolına sağattı özi tağıp berdi. Elbası öz kezeginde aldağı waqıtta tek otandıq sağat tağatının ay`ttı.
"Endi tek özimizdiñ otandıq sağattardı ğana tağamız. Şvey`carïya sağatın umıtamız",-dedi N. Nazarbaev.
Ay`ta ketey`ik, Forwmğa elimizdiñ bilim berw, densawlıq saqtaw, käsipkerlik, mädenïet, sport salalarınıñ 1000-nan astam belsendi jastarı qatıswda. Elbası jastardı bügingi merekemen quttıqtadı. Tipti Elbası jastardıñ köñilin köterw üşin olarğa äzil de ay`tıp berdi. Sonımen birge qazirgi jastardıñ bïznespen ay`nalısıp jürgenin de atap ötti.


text:
Antarktikada Qazan xätle boz kisäge watılıp töşte
Ğalimnär dönyanıñ cılınuın häm bozlarnıñ erüen küptän farazlasa da, Qazannan da zurraq boz kisägeneñ xäzer ük qoyılıp töşüe – ğalimnärne dä şaqqatırdı. Dönyanıñ cılınuı kötelgännän tizräk bara...
Watılıp töşkän kisäkneñ zurlığı Qazan mäydanınnan da zurraq. Cir şarı qitğalarınıñ 5nçe iñ zur qitğası bulğan Antarktika öçen isä bu zur kisäk tügel. Wilkins Boz Qıyasınıñ bu öleşe 1500 yıl torğan. Qıyanıñ qalğan öleşläre dä erergä tora, di belgeçlär.
" Wilkins Boz Qıyası 4 utraw arasında urnaşqan, alarnıñ qayberläre belän inde ul totaşıp tormıy. Anda utrawlarnı berläştergän kiñlege 6 çaqrım çaması yuqa ğına boz bar. Hawalar cılınıp boz yañadan eri başlasa, ul yuqa boznı da bez aldağı atnalarda, yäisä cäy köne yuğaltaçaqbız, annarı boz qıyasınıñ tağın ber öleşe eriäçäk," - di Britaniä ğalime David Vaughan.
Ğalim üze 1993nçe yılda Wilkins Boz Qıyasınıñ tönyaq kisäge 30 yıl eçendä eriäçäk, dip farazlağan ide. Ämma bu soñğı xällär ğalim farazlağannan tizräk buldı:
"Antarktikada cılınu protsessı global cılınudan tizräk, bälki 5 märtäbä tizräk baradır," - di ğalim.
1970 yıldan birle bu qitğada 6 boz qıyası cimerelgän.
Antarkikadağı bu boz kisäkläreneñ watıluınnan – su basular bulır digän qurqu yuq, çönki alar bolay da okean sularında yözep üz urının alğan ide, di ğalim. Ämma bozlar mondıy tizlektä eri barsa – diñgezlärdä su külämeneñ artaçağı da kön kebek açıq.
Ğalimnär global cılınuda keşeçelek dönyası ğayeple dip sanıy. BMOnıñ xökümät ara komissiäse ğasır axırına qadär dönyada hawa 6-14 däräcägä artaçağın farazlıy.
Uzğan yıl bu komissiä häm AQŞnıñ elekke vise-prezidentı Al Gore dönyanı cir şarınıñ cılınuı turında kisätep toruları öçen Nobel tınıçlıq bülägenä layıq dip tabılğan ide.


text:
Elimiz egemendik alısımen sonaw 1993 jılğı 6 säwirde Almatıda qazaqstan men AQŞ arasında «Teñiz» kenişin birlese ïgerw twralı şartqa qol qoy`ıldı. Ol kezeñde täwelsizdikke qol jetkizgenine eki-aq jıl tolğan bizdiñ elimiz äli ayağına turıp kete alğan joq-tı. Prezïdent N.Ä.Nazarbaev kömirswtegi şïkizatın ïgerwge sırttan mümkindigi mol, salmaqtı kompanïyalardı tartw qajettigin, olarmen birlesip eñbek etw kerektigin sol kezde ay`tqan bolatın. Al, memleket basşısınıñ tañdawı tüsken «Şevron» alğaşqı künnen-aq senimdi seriktes äriptes ekendigin körsetti.
Al büginde eñ eñsesin köterip, derbes memleketimizge 25 jıl tolğan kezeñde Elbasınıñ muxïttıñ ar jağına özi saparğa şığıp, sondağı ken orındarımen jeke tanısqandağı maqsatı – senimdi äriptes izdew ekendigine, jäne qatelespegenine kwä boldıq. Qazir birlesken kompanïya ulttıq ékonomïkamızğa elewli üles qoswımen qatar, ékoloïyalıq tepe-teñdilikti saqtaw, jergilikti xalıq aldındağı älewmettik jawapkerşilik mäselesine jete män berip, qomaqtı qarajat quy`ıp otırğan iri käsiporındardıñ biri. Kezinde «Ğasır kelisimi» atalğan bul joba älemdegi eñ tanımal kompanïyalardıñ qatarında.
Birlesken käsiporında qazirgi tañda munay` men gazdı keşendi day`ınday`tın 2 iri zawıt jumıs istep tur. Endi üşinişi zawıt salw maqsatındağı jaña jobalarğa 36,8 mlrd. AQŞ dolları köleminde ïnvestïcïya salıp otır. Ärïne bul qarajattıñ qay`tarımı bolarına memleket te, ïnvestor da, mamandar da senip otır.
«Qazirgi tañda öndiretin munay` kölemi 26-27 mln tonna jılına bolatın bolsa biz tağıda 12 mln tonnağa köbey`temiz. Sonda eseptep qarağanda bul joba iske asqannan key`in bizdiñ josparımız jılına 38-39 mln tonna öndirw. Qazir üşinşi zawıttıñ qurılısında 11 mıñ adam jumıs istep jatır. Joba qurılısı qızğan kezde 20 mıñ jaña jumıs ornı şaılatın boladı»,- dey`di Qazaqstan-AQŞ birlesken käsipornınıñ Ükimet jäne buqaramen bay`lanıs böliminiñ bas menedjeri Rzabek Artığalïev.
Jaña joba boy`ınşa ken ornınan alğaşqı munay` alw 2022 jılğa josparlanğan. Sonıñ nätïjesinde Teñizde munay` öndirw täwligine 260 mıñ barrelʹge artadı. Nemese jılına 38-39 mln. tonnanı quray`dı. Şarıqtaw şeginde bul körsetkiş täwligine 900 mıñ barrelʹge jetedi. Qazaqstan xalıqaralıq iri kompanïyalardıñ munda ïnvestïcïya salıp, eş alañsız jumıs jasawına bolatındığın tağı da däleldedi. Elbasınıñ közdegen bağıtı men ustanğan sayasatı da osı bolatın. Osı oray`da «Teñizşevroy`l» kompanïyasınıñ uzaq jıldarğa mejelengen tağı bir iri jobanı qolğa alwı – memleket basşısınıñ ïnvestorlarğa qolay`lı axwal jasaw twralı tapsırmasınıñ naqtı jüzege asırılwı dep bağalawğa boladı.
Elbası, Nursultan Nazarbaev: «Qazaqstan özinde bar kömirswtegi şïkizatınıñ mol qorımen aldağı waqıtta älemdegi «qara altındı» eñ köp öndiretin aldıñğı qatarlı bes eldiñ qatarına kirmekşi. Büginde qazaqstandıq geolog-ğalımdar respwblïkada äli de ïgerilmegen qırwar keniş bar ekenin däleldedi. Olardı kädege asırw – keler künniñ ülesi»- degen bolatın.
Ïya, Prezïdent boljamı ay`nımay` keldi. Büginde jer qoy`nawın ïgerwşi birlesken käsiporın 1993 jıldan beri 20,8 mlrd. AQŞ dollarınan astam qarjığa qazaqstandıq servïstik kompanïyalardıñ qızmeti men qazaqstanda şığarılğan tawardı tutınğan, Bul da otandıq käsiporındardıñ damwına üles qosıp otır. Sonımen kompanïyada jumıs istey`tin qazaqstandıq mamandar şetelderde bilim alıp, öz isin jetik biletin otandıq ïnjenerler quramı jasaqtaldı. Qazir kompanïya qızmetkerleriniñ 85 pay`ızı otandıq joğarı sanattağı mamandar. Birikken käsiporınnıñ otandıq ékonomïkağa qosar ülesi aldağı waqıtta da molaya tüspek. Seriktestiktiñ tağı bir basımdılığı älewmettik salağa kömegi. Kompanïya «Ïgilik» älewmettik ïnfraqurılım bağdarlaması boy`ınşa bïıl öñirge qajetti mektep, balabaqşa jäne basqa da nısandar qurılısına 25 mln, oğan qosımşa densawlıq saqtaw, bilim berw salasınıñ sapasın köterw maqsatında älewmettik ïnvestïcïyalıq bağdarlama jasap oğan 1 mln Aqş dolları köleminde qarjı böldi. Al jaña joba qurılısına qatıswğa 1600 ge jwıq qazaqstandıq käsiporın ïnvestorlardıñ tañdawınan ötken. Qazir ken alañınıñ basında negizgi ïnfraqurılımdı salw jöninde day`ındıq jumıstarı jürip jatır. Memleket basşısınıñ tikeley` aralaswımen jüzege asırılğan ğasır jobası 25 jılda osınday` beleske köterildi. Aldağı waqıtta da birlesken käsiporın älemdik deñgey`degi alıp jobanıñ biregey`i bola bermek.
Avtor: Ay`dos ŞÄRİPXANULI
foto- «Teñizşevroy`l» kompanïyasınıñ murağatınan alındı


text:
13 april: Aq Bars bıyıl da Rusiä çempionı bula almadı
13 aprildä Qazanda Magnitogorskinıñ Metallurg xokkey komandası Aq Barsnı 2:1 isäbe belän ciñep Rusiä çempionı isemen yawladı. Aq Barsqa ikençe märtäbä bu isemne alu tätemäde.
13 aprildä Qazanda Magnitogorskinıñ Metallurg xokkey komandası Aq Barsnı 2:1 isäbe belän ciñep Rusiä çempionı isemen yawladı. Aq Barsqa ikençe märtäbä bu isemne alu tätemäde. Ber qarasañ, törle sınamışlar, xorafatlar citdi keşelärgä täesir itärgä tieş tügel. Änä bit Tuqay da, cen-pärilär, albastılar iskedän qalğan ul, dip yazğan. Härkem üz yazmışınıñ xucası, tırışsañ, eşläsäñ, böten ixtıyar köçeñne tuplap kiräkle urınğa yünältsäñ häm barlıq köçläreñne eşkä ciksäñ barıp çığa ul. Bulmıy inde bezdän, bez mesken, awıl balası, citmäsä tatar, dip uftanıp yörsäñ, yazmış tägärmäçe taptap kitä. Menä şundıy eçke qüätne tuplar öçen Mintimer Şäymiev “Buldırabız!” digän şiğar äytkän ide. Buldırğan waqıtta älege öndämä yärdäm itä, ä inde teş ütmägän çaqta, buldırıp ta bulmıy.
Bolay yazmış bezneñ xalıqqa ber dä cılı ğına yılmayıp tormıy. Kiräk bit ä! Uzğan şimbädä Qazannıñ ör-yaña Tatneft'' arena boz sarayında Magnitogorski uyınçıları Aq barsnıñ tetmäsen tettelär. Öydä ütkän bu uyında divarlar da yärdäm itmäde. Yarıy äle yäkşämbe könne Aq bars ciñde. Magnitogorskida ike uyın ütkärergä kitkäç gäzitlär yazdı. “Yesli ne pereplavyat, to peregrızut.” Yänäse, Magnitkanıñ metall qoyuçıları teläsä nindi timerne eretkän kebek, üz köndäşlären eretä ala, ä Aq barslılar teläsä kemne kimerep, çäynäp ırğıtırğa sälätle.
Sınamış xorafatlarnıñ däräcäse arttı bu könnärdä. Xätta bu yıllarda. Änä bit fiziklar fälän törle açış eksperimentın tämamlağançı saqalın qırmıy yöri. Qayberäwlär möhim imtixan yäki sınaw aldınnan yaratqan külmägen kiä, yäki çäçen yumıy. Gagarin zamanınnan qalğan ber sınamış bar. Kosmonavtlar start mäydançığına maxsus kiemnär belän yulğa çıqqanda, şunda iltüçe tarixi avtobusnıñ artqı tägärmäçenä pes itälär. Çönki 1961 yılda berençe tapqır kosmosqa oçqanda start mäydançığında bädräf bulmağan. Küz timäsen digän bulıp, barmaq belän ağaç äybergä, yäki östälgä şaqıp aluçılar arasında iñ qatı materialistlar da bar. Sorağanım bar yärdäm itäme?- dip. İtä ikän. Dimäk, berär äybät närsä turında söylägändä qul belän timergä yäki pıyalağa çiertsäñ küz tiä häm böten dönya astı-öskä kilergä mömkin.
Şulay itep, Qazanda Aq bars – Metallurg uyını aldınnan nindi yazmış işaräläre buluın äytik. Magnitogorskida uynağanda andağı tamaşaçılar İvan Groznıynıñ qaharmanlığın qabatlaw turında öndämälär yazğan ide. Kulikovo qırı suğışın qayçan ütüen iskä töşerüçelär buldı. Bu ömetlär aqlandımı? Yuq, İwan Groznıy tırışa torğaç, Qazannı aldı, ä Metallurg üzeneñ östenlegen raslıy almadı. Ällä Qazan-Mäskäw tartışı 0/0, 1/1 xisabına, tämamlanamı. “Bey Tatar!”- Tatarlarnı dömbäslägez!- digän çaqıru çiläbelärneñ abruyın ğına töşerde. Xäzer bu sport uyınına säyäsi tösmer birü boz östendäge sud''yanıñ gel aqbarslılarnı bozdan quıp çığaruın ğına iskä töşerä. Ä xärämläşüçelär ciñä almıy. Citmäsä metalurg komandasında uynawçı tatarlar iñ şäbe bulıp çıqtı. Närsä magnitqa uyınçıları üzläre öçen alqa kertüçe Ğosmanov, Nuretdinovnı qıynarğa çaqıralarmı?. Döresen genä äytkändä, “Aq bars”ta da tatarlar küpçelek tügel.
Ni bulsa bula, täwäkkällibez. Şulay dip qapqadan çığu buldı, buş plastik çiläk kütärgän ber äbi qarşığa kilä. Nişliseñ ike tapqır sul iñbaş aşa tökerergä turı kilde. Karl Marks uramına borılğaç, yalt itep qara mäçe qoyma astınnan kilep çıqtı. Küñelle tügel, älbättä. Citmäsä, käşäkä suğu buyınça Çempionatnıñ iñ xälitkeç köne aynıñ 13 nçe könenä turı kilä. Menä bit yazmışnıñ nindi qılanuı. Xäyer, buş çiläk, qara mäçe, sul ayaqtan atlaw kebek uñaysızlıqlar berkemne dä şaqqatırmıy. Ä menä aynıñ 13 nçe köne comğağa turı kilü – bik citdi närsä. Bu inde yazmış qırın qarıy, xällär uñmıy digän süz. Şunda kelt itep iskä töşte.
Rimzil Wäli


text:
Rusiä bäysez profsoyuzları assotsiatsiäse mäğlümatlarına qarağanda, çärşämbe könne byudjet ölkäsendä eşläwçelärneñ protest räweştä eş taşlawında 1 millionnan alıp 3 millionğa qädär keşe qatnaşqan. Ul Rusiäneñ barlıq diärlek töbäklärendä ütte. Tatarstan profsoyuzları federatsiäse öndäre Tat''yana Vodop''yanova eş taşlawnıñ säbäplären añlata.Tatarstan Rusiä külämendä ütüçe bu çarada qatnaşmadı. Yäğni Respublikadağı byudjet xezmätkärläre, bolar dürt tarmaq- mädäniät, sälämätlek, mäğärif häm sotsial'' ölkälär, uramnarğa çığıp öndämälär qıçqırmadılar. Anıñ urınına, Qazannıñ Xezmät yortında, bu profsoyuz federatsiäseneñ ştabı sanala, Respublika citäkçeläre qatnaşında profsoyuz aktivı cıyılışın ütkärdelär. Respublikanıñ här rayonınnan kilgän wäkillärneñ çığış-sorawlarına vitse-premyer Zilä Wälieva, mädäniät, finans ministrları urınbasarları Rämil Wäliev, Gennadi Şişkin, Qazan şähär xakimiäte wäkilläre cawap birde. Tatarstanda eş taşlaw- zabastovka ütmäweneñ säbäbe – Rusiä citäkçelärennän ayırmalı bularaq, tatarstannıqılar profsoyuz liderları belän yışraq oçraşalar, alarnıñ taläp-üteneçlärenä kübräk qolaq salalar ikän. Ä ul üteneçlär digäne, älege dä bayağı, änderi babay tayağı digändäy, şul ber inde- xezmät xaqı. Profsoyuzlar anı tübän dilär. Häm, kitap tele belän äytkändä indeksizatsiä, ä ğadiräk äytkändä ipi xaqı arttımı – xezmät xaqında arttırırğa kiräk. Yäki fatir öçen tüläw kütäreldeme- xezmät xaqında kübräk tülägez. Byudjet digänne dä yañadan qarağız. Häm, xökümät wäkilläre äytüenä qarağanda,qarıylar da ikän. Tatarstanda eş taşlaw bulmawnıñ töp säbäbe, Tatarstan citäkçelege kiläse yılnıñ ginwarınnan byudjet ölkäsendä eşläwçelärneñ xezmät xaqların 20 protsentqa kütärergä qarar qılğan. Ä bu zur ciñü dip sanıylar profsoyuz citäkçeläre. Başqa töbäklärdä monısı da yuq dilär. Läkin bu ğına mäs’äläne xäl itmi. Byudjettan xezmät xaqı aluçılarnıñ başqa problemaları da citärlek. Biektaw rayonı mäğärif xezmätkärläre profsoyuzı citäkçese Färidä Sayaxova şul xaqta söyli.İnde yañadan çärşämbedä ütkän profsoyuz aktivistları cıyınına qaytıyq. Äytkänebezçä, Tatarstan citäkçelege profsoyuz liderları belän gel elemtädä tora. Bu elemtälärneñ näticäse dä kürenä. Mäsälän, respublikada östämä kompensatsiä tüläwläre saqlanaçaq, tarif stavkaları buyınça 25 protsentlı östämä dä qalaçaq. Respublika byudjetında, byudjet xezmätkärlären kiläse yılda kurort-yallarğa cibärer öçen 35 million rubl'' aqça da qaralğan. Älbättä, bolar böten problemalarnı da xäl itmider. Läkin yurğanıña qarap ayağıñnı suzasıñ, dilär bit. Şulay itep, Rusiädä byudjettan xezmät xaqı aluçılar zabastovkağa çıqqan waqıtta, Tatarstandağılar eşlekle kiñäşmä ütkärü belän çiklänälär.
Räfis Cämdixan.


text:
Rusiä bu atnada İzrail'gä atılğan Hizbulla raketaları Rusiädä yasalğan digän İzrail' ğäyepläwlären kire qaqtı.
Kiçä kiñküläm mäğlümät çaraları İzrail' generalı Aharon Zeevi Farkaşnıñ Hizbulla Rusiädä yasalğan raketalarnı Süriädä satıp alıp alarnı çik aşa İzrail'gä atqan digän süzlären kitergän ide.
Rusiä tışqı eşlär ministrlığı süzçese Mixail Kamınin mondıy ğäyepläwlär öçen nigez yuq dide. Kamınin Rusiäneñ qorallarnı taratunı kontrol' itü sisteması iñ qırıs häm iñ ışanıçlı dide.
İzrail' generalı Farkaş Rusiä bu qorallarnı Süriägä alarnı Hizbullağa birmäw şartı belän satqan dide häm İzrail' räsmiläre aldan uq Süriä xökümätenä satılğan qorallarnıñ terrorçılar qulına elägü mömkinlege turında kisätkä ide dip östäde.


text: Kuala-Lumpur. İrannıñ elekke reformaçıl prezidentı Möxämmät Xatami bügen, ägär dä Berläşkän Millätlär Tähranğa qarşı çikläwlär kertsä, bu dönya buylap neft bäyäläreneñ artuına kiterä ala, dip kisätte. Şuşı belderüen ul Malayziä başqalasında barğan häm İslam wä Könbatış arasındağı mönäsäbätlärgä bağışlanğan xalıqara cıyında yasadı. Xatami şulay uq, İran Quşma Ştatlar tarafınnan ğädelsez cäberlänä, monıñ urınına xalıqara cämäğätçelek tırışlıqların bar Yaqın Könçığışnı atom qoralınnan azat ber töbäkkä äyländerügä yünälderü yaxşıraq bulır ide, dip belderde.