text:
Rusiädä Yäşellär Partiäse tözelde
Yäkşämbedä Russiäneñ törle töbäklärennän ekologistlar Mäskäv çitentä oçraşıp yaña politik partiä, Jäşellärneñ Berlegen, oyıştırdılar. Anıñ citäkçese atom-töş iminlege buyınça tanılğan belgeç Aleksey Yablokov , partiäneñ maqsäte Russiälelärneñ sälämätleräk möhitta yäşäv xoquqı öçen köräşü bulıp tora dip belderde. Ul Yäşellär Berlege Germaniädäge ekologistlar kebek uñışqa ireşep töp politik köçkä äylänerlär digän ömet belderde.
Audio
"Bez Rusiädäge yäşellär xäräkäteneñ politik qanatı bulğan Rusiä Yäşellär Berlegen oyıştırabız. Xakimiätlärgä politik basım bulmıyça torıp, Rusiädäge sotsial häm ekologik problemmalarnı näticäle xäl itep bulmıy. Vatandaşlarnıñ sälämät möhittä sälämät köyençä yäşäv xoquqın ğämälgä quyu bezneñ töp maqsätıbız."
Partiä 2007-çe yılda bulaçaq Duma saylaularında, şulay uq cirle saylaularda da qatnaşunı planlıy. Yablokov Berdäm Rusiä öçtän ike küpçelekkä iä bulğan Dävlät Dumasında küpçelekkä iä bulırğa ömetlänmäven dä äytte. Läkin, ul ber kön kiler Rusiäneñ Yäşellär Berlege dä Germaniädäge Jäşellär Partiäse kebek politik täsirgä iä bulır dip ışana.
Audio
"Älbättä, bez Dumada küpçelekkä iä bula almayaçaqbız. Läkin, Germaniädä bulğanı kebek bezsez qanunnar qabul itelä almaslıq töp partner xälenä kilä alırbız. Germaniäneñ Yäşellär Partiäse zur tügel. 12-15 protsent . Läkin, alarnıñ yaqlauınan tış qararlar qabul itelä almıy. Bez bu täcribäne qabatlarğa telibez."
Partiä oyıştırıluınıñ ikençe könendä ük qayber qıyınlıqlarğa oçradı. Kreml küzätünedä bulğan räsmi terkälü mäsäläsendä. Yäşellär Berlegen liberal Yabloko partiäsä yaqlıy. Yabloko räiseneñ urınbasarı Sergey Mitroxin Yäkşämbe ciınında yasağan çığışında xakimiätlär yaña partiägä problemmalar çığaraçaq dip kötärgä kiräk dide.
Audio
"Bez sezneñ belän här törle xezmättäşlekkä äzer. Läkin, qayber säbäplärdän monıñ bulmauı mömkin. Töp säbäp burokratlarnıñ ekologik xäräkätlärne yaratmauı häm alarnıñ mondıy oyışmalarnıñ tözelüenä qomaçaulau mömkinlekläreneñ buluı."
Yablokovnıñ öç urınbasareınıñ bers- Aleksander Nikitin. Ul Rusiäneñ tönyaq flotındağı atom häläkäte qurqınıçı turında Norveg Fondı öçen raport äzerlägäne öçen 1996-nçe yılda vatanğa xıyanät itüdä ğäyeplände. Rusiä Yuğarı Mäxkämäse 2000-nçe yılda anı aqladı. Nikitin Düşämbedä radiobız xäbärçesenä Yäşellär Berlege Russiädäge berençe çın ekologik partiä bulaçaq dip belderde.
Audio
"Moñarçı Rusiädä yäşellär partiäse yuq ide. Tormış Partiäse bar. Läkin ul rulısınça Kremldän bäyle. Bez monı telämibez. Partiä tübännän, ekologist berläşmälärennän tözelde, läkin, ul ekologistlardan ğına tormıy. Ul şulay uq , anti militarist . pasifist. Bez bu kiñ törkemdäge keşelär bezne yaqlar dip xisaplıybız."
Rusiädä bügenge köndä 60 ekologist oyışma terkälgän. Alarnıñ tanılğannarı xökümätneñ vatandaşlarnıñ sälämätlegenä häm tabiği möhitqa zian kitergän qararların yış qına tänqitlilär.
Färit İdelle, Praga.


c: text/html

text:
Tatarstanda 2 million 20 meñ keşe matbuğatqa yazılğan
Şuşı könnärdä gäzit-jurnalalrğa yazılu kampaniäse tämamlandı. Äbünä näticälärenä qarağanda – tirajlar kimi, digän näticä çığarırğa mömkin. Tatarstan poçtası birgän mäğlümatlarına qarağanda, barlığı respublikada 2 million 20 meñ keşe gäzitlärgä yazılğan. Urtaça alıp isäplägändä, Tatarstanda gäzit-jurnalalr şundıy küp ki, här 2nçe Tatarstan keşesenä ayırım ber basma turı kilä. Gäzitlärneñ törläre küp bulsa da, küpçelekneñ tirajları oçnı-oçqa yalğarğa ğına citä. Häm bu tatarça gäzitlärgä genä tügel, citdi dip sanala torğan, häm milli basmadan kiñräk auditoriägä yünälgän urıs telle matbuğatqa da qağıla. Mäsälän, «Watanım Tatarstan» gäziten 2004 yılnıñ ikençe yartı yıllığında 21 430 keşe aldırsa, «BpeMя и ДeHbrи» kebek citdi basma – 10 meñ danä belän tarala. «Tatarstan yäşläre» gäziteneñ äbünäçelär sanı kimep barsa da, ul barıber äydäp baruçı basma bulıp qala, anı 56 meñ 413 meñ keşe ala. «Şähri Qazan» gäzitenä 3 meñ keşe yazılğan, läkin gäzit kiñ satuda tarala, şuña anıñ ğomumi tirajı 7 meñ tiräse, dip xäbär itte, gäzit xezmätkärläre. «Söyembikä» jurnalınıñ 15 600lek äbünäçese bar.Tatar matbuğatı däwlät yärdämennän başqa yäşi almıy, ul tabışlı bula almıy, tatar gäzitläre başqalardan qalışa, dip yış qına baş möxärrirlärdän, gäzit uquçılardan işetergä turı kilä. Ämma, bu qalıpnı watuçılar da bar. İnde berniçä yıl rättän, media ölkäsenä kilgän eşmäkärlär küp köç sarıf itep, tatarça gäzitlärdän biznes-proekt yasarğa, anan tabış alırğa tırışa.
Üz tırışlığı belän gäzit çığaruçı tatar eşmäkärläre, niçek tä gäzitne küpçelek xalıqqa añlayışlı häm qızıqlı itärgä tırışa, basmalar bazarında üz urını öçen köräşä. Mondıy säyäsät, berençelärdän bulıp, möstäqil räweştä eşli başlağan «Yuldaş» gäzitenä tatar matbuğatınıñ alğı sızığında qalırğa yärdäm itä. «Yuldaş» bu yartı yıllıqta urtaça 72-75 meñlek tiraj belän taralırğa plan qora. İnde ber niçä yıl çığıp kilgän «Aqçarlaq» gäziteneñ äbünäçelär sanı, 20 meñnän dä kim tügel.Bikä Timerova.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bötentatar İctimağıy Üzäge (BTİÜ) möstäqıllek öçen köräşneñ yaña ikençe etabına kerüen iğlan itte
Mäğlüm ki, Rusiä prezidentınıñ yıllıq yullaması iqtisadnı häm cämğıätne stabilläşterü turında. BTİÜ Rusiädä xäzerge wäzğıättä milli respublikalar, azsanlı xalıqlar öçen bernindi dä stabilizatsiä, totrıqlılıq turında süz bulırğa mömkin tügel, dip sanıy. 15 aprildä uzğan VII Qorıltay näticäläre turında pänceşämbe könne matbuğat oçraşuı ütkärelde. Matbuğat oçraşuında kereş süzendä ictimağıy üzäk räise Räşit Yagfärov xäzerge Rusiädäge wäzğıättän çığıp, milli xäräkät azatlıq, möstäqıllek öçen köräşneñ ikençe, yaña etabına kerä, dip belderde. Matbuğat oçraşuında çığış yasağan prezidium äğzaları Ğayal Mortazin, İldus Sadıkov, Yunıs Kamaletdinov, Rinat Nurgaliev häm İnsaf Xämitov şuşı ikençe etapnıñ närsä ikänen añlattılar. Bäysezlek öçen köräş ikençe etapta sivil', tınıç yünäleştä alıp barılaçaq. Azsanlı xalıqlarnı yaqlawçı xalıqara normalarğa möräcäğät iteläçäk.
Azatlıq radiosı öçen Qazannan Yunıs Ätnäle


text:
AQŞ Däwlät Departamentınıñ keşe säwdäse turındağı yıllıq xisabı
AQŞ Kongressınıñ kürsätmäsenä esasän, Dävlät Departamentı dönyada keşe sävdäsenä qarağan yıllıq xisabın Düşämbedä iğlan itte. Bu yulı şuşı xisapnıñ iñ yaman öçençe bülegenä öç yaña il, İran , Süriä häm Üzbäkstan kertelgän. Annan başqa şuşı isemlektä tağı da 9 il, şul sanda AQŞ berektäşe Säğud Ğäräbstan da tora.
"Bez, dusmı, köndäşme här ilne keşe sävdäsenä qarşı köräşergä , çaralar kürergä çaqırabız. Här yıl sayın küberäk xökümätlär bu cinayätne añlıylar , cavaplılarnı xökemgä tartalar häm qorbannarğa yardäm itälär. ":
Keşe sävdäse problemmasına qarta çaralar kürmägän illär Dävlät Departamentınıñ iñ yaman 3-nçe bülek yäisä sıynıf isemlegenä kertelä. AQŞnıñ keşe sävdäsenä qarşı köräş buyınça ölkän kiñäşçese John Miller İran Uzğan yılda ikençe sıynıfta torsa, bu yılda öçençe rätkä töşkän, çönki ul keşe sävdäse qorbannarın cazalıy dip belderde.
"İran turında mäğlümät alu qıyın bulsa da, bezgä Teherannıñ şaqtıy küp sanda qorbannarnı cazalandıruı turında informatsiä kilep citä. Qorbannarnı yaqlau turındağı qanunda, alar föxişölekkä yäisä başqa närsälärgä mäcbür itelgännektän, cazalandırılmasqa tieşlär dielgän. "
Bu yılda Üzbäkistan da öçence sıynıf isemlekkä kertelgän. Çönki ul uzğan yılda keşe sävdäsen tuqtatu öçen köräş mäsäläsendä uñışqa ireşmägän. Miller ikençe- öçençe sıynıf häm ikençe sıynıfnıñ küzätü isemlege mäsäläsen bolay dip añlata.
"Küzätü isemlegendä bulğan il asılda ikençe sıynıfta torsa da, anıñ öçençe bıynıfqa töşüe öçen küp närsä kiräkmi. Bu yılğı raportta uzğan yıldağı kebek dürt zur il İkençe Sıynıfnıñ Küzätü isemlegendä tora. Alar. Hindostan, Mexiko, Qıtay häm Rusiä."
Raportta Rusiädä qorbannarnı yaqlau , tikşerü häm cavapqa tartu mäsäläsendä progressnıñ buluı uñay bäyälänsä dä, ul äle dä öçençe yıl inde İkençe Sıynıfnıñ Küzlätü isemlegendä tora. Moña Rusiädä keşe sävdäsenä qarağan täsirle qanunarnıñ bulmauı häm qorbannarnıñ citärlek däräcädä yaqlanmauı säbäp bulıp tora. Ärmänistan da inde İkençe yıldır şuluq Küzätü isemlegendä tora. Moña Ärmänistanda keşe sävdäse säbäple xökem itelgännärgä yomışaq cazalarnıñ birelüe häm küpçelegen xatın-qızlar täşkil itkän qorbannarnı ğäyepläv tırışlığı säbäp bulıp tora. Ukraina keşe sävdäsenä qarşı köräş maqsäte belän 500 keşelek bülek oyıştırğanı, cinaytlär Kodeksında keşe sävdäse öçen qatıraq cazalar birüne kertkäne öçen maqtalğan. Küzätü İsemlegennän töşerelep, İkençe Sıynıfqa kertelgän. Başqa illär belän ber rättän Afğanistan, Belorus, Bosnia-Herzegovina, Görcstan, Qazaxstan, Qırğızıstan, Romaniä häm Tacikistan uzğan raporttağı kebek İkençe Sıynıfta toralar. Miller raportta qayber uñay näticälär dä bar dip äytte.
"Berniçä yıl elek kenä keşe sävdäse öçen xökem itelgännärneñ sanı berniçä yüz genä ide. Uzğan yılda böten dönyada alarnıñ sanı 3 meñgä citte. Bu yılda isä älegäçä 4 700 cinayätçe xökem itelde. Bu işarä bulıp tora häm yaxşı işarä."
Rice ta aqırın bulsa da, progress bar dip iqrar itte . Yıl ütkän sayın küberäk xökümätär cinayätne añlıylar, cavaplılarnı ezläp alanı cazalandıralar häm qorbannarğa tormışların yañadan tözülärenä küberäk yardäm itälär dip belderde.
Färit İdelle, Praga.


text:
Äxmädiyä
Äxmädiyä (Qadiani), dini cämğiät.
Hindstanda (Mirza Ğöläm Äxmädi Qadiani (Mirza Ghulam Ahmad of Qadi)(1835-1908) nigez sala. Äxmädiyä täğlimatı Qör'än häm Müselman (Sönnilär) ğänğänäse – traditsiälären tayana; tabiğäte quşılma tösmerdä – Möselman, Xristian häm başqa din wäkillärenä mönäsäbätle. Äxmädiyä tarafdarları raslawınça, oyışmağa nigez saluçı – Allahnıñ keşelek tarafına cibärelgän soñğı ilçese (Musa häm Ğäysädän soñ), päyğämbäre (näbi), ul üzendä Möselmannarnıñ mähdie, Xristian messiäse, Hind Krişnası wazifalrın tuplağan.
1 millionnan artıq tarafdarları bar, töp öleşe Paqstanda. Küp kenä Möselman mämläkätlärendä Äxmädiyä Möselman cämğiäte dip tanılmıy. İslam dönyası ligası Äxmädiyäne İslamğa qarşı doşman ağım bularaq bäyäläde.
Tatarstanda Äxmädiyä cämğiäte 1992. yılda terkälä.


text:
Taşlamalarnı beterügä qarşı çaralar däwam itä.Uzğan yal könnärendä Ufada häm Stärletamaq şähärlärendä uram cıyınnarı bulıp ütkän ide.Stärletamaqta qarşılıq çaraları däwam itä.11nçe ğinwar şähär xaqimiäte binası qarşında ütkän cıyında 150dän artıq pensioner qatnaştı.Tärtip urnaştırırğa kilüçe militsiä xezmätkärläreneñ dä sanı şul çama ide.Militsiä ölkän yäştägelärgä täpäç tämen tatıtmasa da , buş qul belän dä cibärmäde — cıyılğannarnıñ pasport mäğlumatların yazıp aldı.Näticädä 12nçe ğinwar cıyıluçılar safı sirägräk buldı.Stärletamaqlılar qarşılıq aqsiälären ciñgängä tiklem däwam itärgä cıyına.
Şähär şuraları qayber taşlamalar kertä başladı.Ufada ölkän yäştägelär şähär transportında cilderü öçen aylıq biletlarnı arzanraq xaqqa alala , İşembayda arzanraq xaqqa munça kerep çığarğa mömkin.Militsiä küsäk belän tärtip urnaştırıp il külämendä tanılğan Blağoweşçen şähärendä yäşäwçe pensionerlar arzanraq xaqqa teş quydıru xoquğına iä buldı.Teş quyunıñ militsiä tarafınnan buşlay teş qoyu belän bäyläneşe bilgele tügel.


text:
Pakıstan: Dania ilçelegendä bomba şartladı
Pakıstan başqalası İslamabadta Dania ilçelege aldında eçenä şartlatqıç töyälgän ber maşina şartlawı näticäsendä, soñgı mäğlümätlärgä qarağanda kimendä 5 keşe hälaq buldı, distädän artıq keşe yaralandı.
Pakıstan premyerı kiñäşçese Rähman Maliq, maşinanı kemneñ ilçelek aldına kiterüen öyränü öçen tikşerenülärneñ däwam itüen belderde:
Şartlawğa kemneñ säbäpçe buluı älegä belgesez. Pakıstandağı suğışçı törkemnär uzğan ay xökümät belän solıx iğlan itkän ide.
“Bu barlıq xalıq öçen bik zur häm faciğale ber xäl. Bezdä Dania ilçelegenä qarşı yanawlar buluı turında mäğlumatlar bulğan ide. Minemçä bu faciğa, şul yanawlarnıñ däwamı bulğandır.”
2005 yılda, Möxammät päyğambärneñ bombağa çornalğan çalğı kiyüen sürätlägän räsemneñ Dania gazetalarında dönya kürüe, barlıq islam dönyasında zur qarşılıq häm rizasızlıq tudırğan ide.
Möselmannarnıñ älege räsemne päyğambärne mısqıllaw çarası bularaq qabul itüe, dönya buylap zur qarşılıq çaralarına äylängän ide. Waqıyğalar waqıtında Dania ilçeleklärenä dä höcümnär buldı.
İminlek belgeçläre bu höcümnän soñ uzğan ay Pakıstan xaqimiäte belän taliban yaqlı suğışçılar arasında imzalanğan tınıçlıq kileşüeneñ, yuqqa çığu ixtimalı turında borçılular arttı dip belderä.
Pakıstan räsmiläre, waqıyğadan soñ ildäge barlıq ilçelek binalarında höcümnärgä qarşı iminiätneñ arttırıluın belderä.


text:
Tatar gimnaziäsen cimerü däwam itä
8 fevral'', Ufada tatar biznesmennarı isäbenä tözelüçe tatar gimnaziäsen xakimiätlär qararı belän cimerüdä, xälitkeç köngä äylände. Şunısı ğibrätle: 7 fevral''dä gimnaziäne cimerüdä töp qoral bulğan “Xitaçi” ekskavatorında eşläwçe keşe, kiçen eşen taşladı häm açlıq iğlan itüçelär yanına kilep alarğa teläktäşlek belderde. “Min Allağa ışanam. Kitäm häm monda bütän kilmim. Uñışlar häm ciñü sezgä”, - dide ul xuşlaşqanda. Ämma, anı alıştırğan keşe äxlaqi ğazaplar kiçerüçegä oxşamağan. Ul ber kön eçendä elekkese biş kön eçendä watqannan da kübräk cimerde. Ägär eşlär mondıy räweştä barsa, ike-öç könnän tatar gimnaziäse urınında kirpeç häm timer-beton plitäläre watıqları öyeme genä qalaçaq.
8 fevral''dä tatar milli oyışmaları häm ğadi Ufa tatarları gimnaziäne cimerüne kiçekmästän tuqtatunı taläp itep, Ufa şähäre xakimiäte qarşında piket ütkärdelär. Piketçılarnıñ küpçelege tatar gimnaziäsen cimerüne Başqortstan citäkçelegeneñ tatarlarğa qarata alıp barğan säyäsäteneñ küzgä bärep torğan misalı dilär. “Başqort türäläre tatarnıñ ruxın sındırırğa teli” – menä piketçılar awızındağı süzlär. Rusiä Federatsiäse pristavlar xezmäteneñ Başqortstan buyınça idärälege matbuğat sekretare Elmira Şagibalova “Azatlıq” radiosı xäbärçesenä: binanı cimerü qanuni räweştä eşlänä, bu turıda arbitraj mäxqamäseneñ qararı bar, dide. Anıñ raslawınça, bügen älege bina Ufa tatarları milli-mädäni moxtäriätenä qarasa da, arbitraj mäxqamäseneñ elekke qararı köçendä qala. Ä ni öçen, binanı gimnaziä itep tözep beterergä qarar qılınğaç, Ufa xakimiäte tatar cämäğätçelege süzenä qolaq salmıy häm şähärdä xakimiätlär öçen buşqa mäğärif uçağı barlıqqa kilüenä fatixa birmi – añlaşıla. Çönki andıy fatixanı respublika citäkçelege birmi. Ğibrätle xäl: cimerelüçe tatar gimnaziäsenä terätep, digändäy, restoran, kunakxanä salıp yatalar.
Älege gimnaziä öçen 20 million sum aqçasın sarıf itkän, RF Däwlät dumasınıñ elekke deputatı, Başqortstan tatarları milli-mädäni moxtäriäte räise, Bötendönya tatarları Kongressı başqarma komitetı äğzası, kürenekle biznesmen Ramil İmamäğzam ulı Bignovnıñ açlıq iğlan itüenä inde cide kön tuldı. “Räsmi xakimiätlärdän nindi dä bulsa cawap alınmıyça, açlıqnı tuqtatmıym”, - di ul. Anıñ belän bergä tağın biş keşe açlıq çarasında qatnaşa.
Älege yazmanı birgändä gimnaziäneñ yartısın cimerep baralar ide.
Kärim Yauış, Ufa


text:
İran Baradey belän kileşügä ireşkän. AQŞ monıñ ähämiäte yuq, di
İran häm Xalıqara atom energiä idaräse Tährannıñ atom programına bäyle bar çeterekle mäsälälärne 4 atna eçendä xäl itep beterergä kileşkän. Bu turıda idarä başlığı Möxämmät Äl-Baradey atna axırında Tähranda söyläşülär ütkärgännän soñ xäbär itte. Ämmä räsmi Waşington, bu kileşü, uran bayıtunı tuqtatu kebek töp mäsälägä qağılmıy, dip belderde.
Uzğan yäkşämbe Tähranda ireşelgän kileşü çınlap ta, İrannıñ atom programı tiräsendäge nizaqnı xäl itä almıy, çönki anda, İranğa Berläşkän Millätlär tarafınnan quyılğan töp taläp – uran bayıtunı tuqtatu taläbe - telgä dä alınmağan.
Şulay da, bu kileşü İrannıñ ozaq yıllar buyına idän astında nindi eşçänlek alıp barğanına küpmeder açıqlıq kertä. Atap äytkändä, anda ike mäsälä telgä alına.
Berse xärbi tarmaqqa qarağan tikşerenülärgä bäyle. Äytik, İran, UF4 isemle matdä yasarğa tırışqan, digän işarälär bar. Uran ftoridı dip atalğan bu matdä çista uran citeşterüdä çimal bularaq bilgele. Şulay uq, raketa texnologiäsenä qarağan tikşerenülär dä bar.
İkençe mäsälä – İrannıñ texnik universitetında tabılğan nurlanış qaldıqları. Xalıqara atom idaräse bu nurlanışnıñ monda qaydan kilgänen belergä, universitetta eşlägän keşelär, cixazlar belän tanışırğa teli.
Bu mäsälälär idarä şurası planına uzğan yılnıñ noyäberendä ük kertelgän ide häm älegäçä cawapsız qala ide.
Amerikan prezidentı George Bush belän Yaqın könçığış säfärendä yörgän Aq yort süzçese Gordon Johndroe, bu kileşüne İrannıñ elekke eşçänlegenä yaqtılıq kertkän uñay adım dip atadı.
Berük waqıtta, monıñ uran bayıtunı tuqtatu kebek top mäsälägä ber qatışı da yuq, dide ul.
Amerikan prezidentı George Bush Yaqın könçığış säfärenä çığar aldınnan, Quşma Ştatlar İranğa uran baytu qimmätkä töşsen öçen tırışaçaq, digän ide.
"İqtisadi basım, finans çikläwlär İran xalqın – uran baytunı däwam itergä kiräkme, yuqmı – bu turıda uylanırğa mäcbür itäçäk" dide amerikan prezidentı.
Yaqın könçığış illärenä säfäre waqıtında George Bush bu illärneñ citäkçelären İrannan yanağan qurqınıç turında kisätte. Yäkşämbedä Äbü Dabida yasağan çığışında ul İrannı dönyadağı terrorçılıqnıñ baş ximayaçısı dip atadı.


text:
Brüssel'dä Ğiraqqa bağışlanğan xalıqara konferensiä ütä
AUDİO: Bu konferensiä xärbi ğämällär barışında häm aña qädär bik tirän büleneştä bulğan xalıqara cämäğätçelekneñ xäzer demokratik, tınıç häm çäçäk atuçı Ğiraq tözü öçen aktiv räweştä berläşüen kürsätä.
Bu konferensiädä AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice Süriäne Ğiraqtağı ğisyançılarğa yardäm itmäskä dip kisätte. Rice Ğiraqnıñ kürşeläre Ğiraqnı çimerergä teläwçelärgä üz çiklären yabarğa tieş dide. Konferensiädä 70-tän artıq ilneñ häm oyışmanıñ tışqı eşlär ministrları häm başqa räsmiläre qatnaşa.


text:
Törkiä qızıq ber ilgä äwrelde. Soñğı yılda prinsipta xökümät qaramağında dip bäyälängän däwlät organnarı xökümätkä qarşı qatı eçtälekle tänqitle belderülär yasıy başladılar. Bu da säyäsät ölkäsendä eşlärneñ yaxşı barmawına işarä itä.
21-nçe Mayda Yuğarı Mäxkämä räislegeneñ barlıq ağzaları da qul quyğan xökümätne justitsiäneñ eşlärenä tıqşınuda gäyeplägän ber belderü iğlan itelde. Xökümät tä şuluq könne bu belderügä justitsiä apparatı xoquq normaların säyäsiläşterä, oppozitsion partiä kebek xäräkät itä digän şundıy uq qatı eçtälektä xökümät belderüwe yasadı. Yuğarı mäxkämäneñ belderüwen xuplağan, häm moña qarşı çıqqannar buldı. Mätbuğatnıñ ber öleşe soñğı çiktä monıñ bulaçağı bilgele ide, xökümät AB citäkçelären üz artına alıp, törek yustitsiäsenä basım yasıy başladı digän fikerlär belderde. Ä xökümät yaqlı mätbuğat isä yustitsiä apparatı bitaraf bulırğa tiyeş, ä säyäsi ber ağımnı yaqlaw pozitsiäsenä küçmäsen digän fikerlär äytä häm yaza başladılar. Yuğarı Mäxkämäneñ şuşı belderüwe säyäsät säxnäsen genä tügel, İstanbul birjasın da dulqınlandırdı. Birjadağı aksiälärneñ bäyäse ber niçä protsentqa töşte, Amerikan dollarlı belän Euronıñ bäyäse beraz kütärelde.
Dinçe yäğni islamça qäğidälärne äkrenläp däwlät tormışına da kertergä tırışqan AK partiä xakimiäte belän dinne däwlät eşlärennän ayıru prinsipında qatı torğan laisizm taraftarları arasındağı tartış inde niçä yıllardan birle däwam itä. Monıñ berençe citdi çağılışı prezident saylawlarında üzen kürsätte. Yaña prezident Abdullah Gülneñ, premier Erdogannıñ häm barlıq ministerlärneñ xatınnarı başların islamça bäyläp, başyawlığı belän yörilär. Alar räsmi oçraşularda da şuşı räweştä, yäğni başların açmıyça qatnaşa başaldılar. Monnan tış xökümät oppozitsiädäge Millätçe Xäräkät Partiäseneñ dä yaqlawına ireşep universitetlarda başyawlığı belän uqu irege kitergän konstitutsiäneñ ike maddäsen üzgärtü uñışlığına ireşte. Bu mäs`älä xäzer konstitutsiya mäxkämäsendä qarala, ozaqlamıy näticäse çığacaq. Monnan da möhimräge AK partiä östennän konstitutsiäneñ laisizm prinsipların bozuda ğäyepläp xökem protsesı başlandı. AB-neñ törle organnarı belän Avropa xökümätläre citäkçeläre AK partiä yabılmasın digän basım yasıy başladılar. Qısqası il eçendän dä çit illlärdän dä konstitutsiä mäxkämäse ağzalarına basım yasala başlandı. AK partiäne yabu buyınça barğan xökem protsesı yuridik ber vaqiğä buludan çığıp, añarga säyäsi ber tös birelde. Inde bu turıda qarar biräçäk konstitutsiä mäxkämäse ağzaları qararnı üz vıcdannarına kürä birü mömkinlegen yuğaltılar. Säyäsät säxnäsendä zur ber bilgesezlek bar. Östäwenä ekonomika da yaxşıdan barmıy. Dönya bazarlarında nefte bäyäseneñ bik tiz kütärelüwe, ekonomik torğınlıq häm AK partiäneñ xakimiäte çorında ifrat däräcädä burıçqa batuwı kiläçäk öçen qayğını üsterä. Vaq käsepçelär bülä, eşsezlär sanı arta, inflatsiä üsä. Tege yaqtan PKK belän köräş tä betkäne yuq, här kön sayın diärlek ber-ike soldatnıñ hälak buluwı xäbäre kilep tora.
Barlıq bolar generalştab, yuğarı uqu oyışması, menä ütkän kön dä yuğarı mäxkäme kebek däwlät organnarınıñ xökümätne tänqitlägän, kisätkän belderülär yasawına säbäp bula. Ozın süzneñ qısqası Törkiäne tınıç könnär kötmi.


text: Waşington. Quşma Ştatlarda Columbia ğäläm korabınıñ şimbä könne hälakätkä oçraw säbäplären açıqlaw başlandı, ilneñ ğälämne tikşerü idaräse NASA mäğlümatına qarağanda, bügenge köndä kimendä 3 şundıy tikşerenü eşe açılğan. Berençesen idarä üze alıp bara, ikençese xärbi hawa wä xärbi diñgez köçläre, transport ministrlığı häm başqa federal’ idarälärneñ bäysez belgeçläre tarafınnan ütkäreläçäk. Moñardan tış Wäkillär palatasınıñ fän komitetı da Kongress öçen üz tikşerenüwen açqan. Ğäläm korabı qaldıqları töşkän ştatlarda federal’ agentlar häm däwlät guardiäse astronavtlarnıñ cäsadların tabarğa tırışa. Texas ştatında berniçä urınnan şundıy tabıldıqlar turında xäbärlär alındı. Ul arada NASA, hälakätneñ säbäpläre tulısınça açıqlanğançı bar oçışlarnı da tuqtatıp toruwın xäbär itte.


text:
Tatarstan Däwlät Şurası prezidiumı utırışı buldı
14 ğinwar, düşämbe könne Tatarstan Däwlät Şurası prezidiumı utırışı buldı. Prezidium utırışı barışında häm tänäfeslärdä Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşinnıñ mäğlümat çaralarına birgän interviusınnan Tatarstan Konstitutsiäse, Däwlät Şurası yazmışına qağılışlı yaña xäbärlär mäğlüm buldı. Küptän kötelgän Rusiä Konstitutsion mäxkämäse qararı ğinwar azağında çığaçaq. Mäğlüm ki, älege mäxkämä Däwlät Şurasınıñ legitimlığı mäs’äläsen xäl itäçäk. İnde küplär Däwlät Şurası legitim tügel, anıñ eşennän, zakonnar çığaruınnan mäğnä yuq, digän näticä yasarğa tırışsalar da, älegä barısı da, inşalla, üz urınında. Däwlät Şurası citäkçelege fikerençä, Rusiä Konstitutsion mäxkämäse Tatarstan buyınça kompromis qarar çığaraçaq. Xäzerge çaqırılış Däwlät Şurası möddäte azağına qadär eşliäçäk. Ğamäldäge xalıq deputatları Tatarstan Konstitutsiäseneñ yaña redaksiäsen tikşeräçäk häm qabul itäçäk.


text:
Kräşen tatarları arasında zamanında bik populyar bulğan bu uyın qoralına bügenge köndä yuğalu qurqınıçı yanıy. Kirov ölkäsendäge berdän ber kräşen awılı Noslada elek här keşe göslä yasap här keşe uynağan bulsa, bügen inde göslä belän kiç utırular da, bäyrämnärdä uynaw da betä bara ikän. Xäbärçebez Ğafiulla Ğäziz Nosla awılında bulıp, äle dä bu uyın qoralın qulınnan töşermägän Nina apa belän oçraşqan. Göslädä uynalğan tatar köylären häm Nina apa belän äñgämäne Azatlıq radiosınıñ yäkşämbe tapşıruında tıñlağız.
Ğafiulla Ğäziz, Kirov-Çallı


text:
Qurmetti Ulı dala xalqı!
1-jeltoqsan - Tuñğış Prezïdent küni quttı bolsın!
Elbasılarıñız N.Ä.Nazarbaevtıñ el ïgiligi jolındağı tamaşa bastamaların jüzege asırwğa öz ülesterin qosıp, älemniñ jan jağınan barğan Oralman ağay`ındarğa jäne Ulı dala elendegi barşa qazaqqa asqaq armandarıñız orındala bersin dep aq tilek jolday`mın!
Bügingi merekede barşañızğa zor densawlıq, otbasılarıñızğa bayandı baqıt, bereke-birlik tiley`min. Aspandarıñız aşıq bolsın.
Bügingi kün Täwelsizdiginiñ 25 jıldığı qarsañında demokratïyalıq say`lawda alğaş ret Memleket basşısı say`lanğan kün retinde tarïxta qaladı.
Bul künen bastap Tunğış Elbası - Qazaqstandı damıtw jolında eldegi turaqtılıq pen bey`bitşilikti basşılıqqa aldı.
El egemendik alıp, damwdıñ jaña jolın tañdadı. San ğasırğa sozılğan täwelsizdik üşingi arpalıs bul ğasırda tolığımen ayaqtaldı. Alaş arıstarı qol jetkize almağan isterdi tolığımen Tunğış Elbası N.Ä.Nazarbay` orındap äri nıq qadammen iske asırdı.
Büginde Qazaqstan Ewrazïya keñistiginde strategïyalıq qwatı küşti, mañızı ülken memleket retinde moy`ındalıp otır.
25 jıldıñ aldında «Parïjge änşi atamız Ämire barğan, dawısı zor bolğan» dep maqtanatınıbız. Qäzir Ewroparnıñ kez kelgen elimen erkin qarım qatınas jasap. Birewge bas urıp, basqa elge tañ qalmay` endi elmen teñ därejege jumıs istewge talpınatın därejenge jetwde.
Qazaqstannıñ EQIU-ğa törağalıq etwi jäne EQIU Sammïtiniñ Elorda - Astanada ötwi, sonday`-aq, Ïslam ıntımaqtastığı uy`ımı men Şanxay` Intımaqtastıq uy`ımdarına törağalığı mäseleleri boy`ınşa salalıq xalıqaralıq ğılımï-praktïkalıq konferencïyalarda jetekşi röl atqarwı - bäri de ülken maqtanış, ülken abıroy`.
Munıñ barlığı mına almağay`ıp zamanda jer jähanda öz ülesin alıp elmen teñ därejede ömir sürwge talpınwdıñ ozıq ïedeyası dep bilem. Uzaq jıldar özgeni moy`ndamay` özim dep qalıptasqan Alıp derjabalarğa öziñdi moy`ndata öz orınıñdı bildirte älmedik sayasat jürgizw ol - Tunğış Elbası N.Nazarbay`dıñ salaïqalı dara eñbekteriniñ biri joğarıdağı Şanxay` ıntımaqtastıq uy`m men Ewrazïya ıntımaqtıstıq uy`mınınıñ rölin basa ay`twğa boladı.
Elbası Nursultan Äbişulı Nazarbay`dıñ sındarlı basşılığımen xalqı Täwelsizdik Twın bïikke köterdi. Ömirdiñ san salasın damıtw, jas memleketiniñ abıroy`ın asqaqtatw jolında tamaşa bastamalar ömirge keldi. Köptegen memleketter älemdik dağdarıstıñ şırmawınan äli de şığa almay` jatqanda, Qazaqstan 2050 jılğa dey`in damw jolın belgilep, nağız qwattı da tabıstı el ekenin tağıda isimen däleldedi. Şekara da eş dawı joq, Körşisimen alawızdıq joq, Älem alañday`tın Atom bombası joq, Özin tek bey`bit türde örkendey`tin Ulı dala xalqınıñ ör ay`şıqtı bederin Asqaqtata örkendetwde.
Nursultan Äbişulınıñ bir ğana öz qandastarın quşağına basıp, Atajurtına şaqırwınıñ özi-aq onıñ xalıq üşin, ult üşin, eli üşin twğan dara tulğa ekenin tanıtadı. Al barlığımız biletindey` jüzden astam ulttı bir şañıraq astına biriktirip, sol är türli ulttardıñ arasında ıntımaqtastıqtı, awızbirşilik pen bey`bitşilikti saqtay` bilwi onıñ nağız sayasï, köregen köşbasşılığın bay`qatadı.
Elbasılarıñız aman bolsın! Täwelsiz Qazaqstan ösip, örkendey` bersin!
Janarbek Aqıbï
Bay`-Ölke.


text: Bagdad. Ğiraqnıñ törle poçmaqlarında bulğan bäreleş wä qazalarda şuşı atna azağında ğına da kimendä 9 amerikan ğäskärie hälak bulğan, monı Quşma Ştatlarnıñ xärbi citäkçelege xäbär itä. Şularnıñ 3-se bügen Fäluca şähärendäge bäreleşlärdä ülgän, 2-se isä kiçä Bagdad könbatışında yulğa quyılğan minağa elägep hälak bulğan. Yäkşämbegä qarşı töndä Tal Afar şähäre yanında ber boralaq cimerelep töşkän ide, andağı bar 12 keşe dä ülgän, dielä, ämma alar arasında amerikannar bulu-bulmawı xaqında xäbär itelmi. Ul arada Ğiraqta şimbä könne, elegräk urlanğan ber fransuz watandaşınıñ azat itelüe xaqında belderelde.


text:
Jurnalist Tälğät Barievqa qarşı cinäyät eşe açılğan
Läkin menä tatar jurnalistlarınıñ qayber yazmalarında xalıqara ızğışqa öndäw, şäxesne räncetü häm tağın nindider bulmağan ğäyeplär tabıp, alarnı mäxqämägä birälär. Mäsälän, Lev Ovrutskiynıñ ğarizası buyınça uzğan yılnıñ dekaber axırında Tälğät Barievqa qarşı cinäyät eşe quzğatıldı. Tälğät äfändedän inde podpiska o nevıyezde — çitkä çığıp kitmäw turında imza da alınğan. Şulay itep, eş zurdan quptı bulsa kiräk. Şuşı könnärdä genä bilgele bulğança, kilep tuğan wazğıätkä tatar pen-üzäge qarşı çıqtı. Şuşı üzäkneñ direktorı Äxät Muşinskiy süzlärenä qarağanda, alar Tälğät Barievnı mäxqämädä yaqlarğa kileşkännär. Närsädä ğäyeplänä soñ jurnalist? Uzğan yılnıñ axırında «Vostoçnıy ekspress» gazetasında ul ber felyeton bastırğan ide. Bu mäqälädä gäcit bitlärendä waq-töyäk xatalar tabıp, satirik kommentariylar birüçe Dikobr Bobrovskiy iseme astında yazuçı jurnalist iskä alınğan. Mäqälä «Polnıy klizmets» dip isemlängän ide. Şuşı süzlär millätlär arasında ızğış uyatuğa kiteräme, yuqmı ikänlegen xäzer mäxkämä bilgelärgä tiyeş bula. Bu eşneñ närsä belän tämamlanuı turında bez sezgä kiläse tapşırularıbızda citkererbez.


text:
Rusiä ğäskäri xezmät waqıtın kimetä, ämma yaña xärbi doktrina äzerli
Kiläse yılnıñ 1-nçe ğinwarennän alıp Rusiädä xärbi xezmät mötdäte barı tik ber yılğa ğına qaldırıla. Rusiä prezidentı Vladimir Putin düşämbedä şul turıdağı färmannı imzaladı. Beryaqtan bu Rusiä qorallı köçläre sanınıñ kimüenä kitersä dä, Mäskäw xäzer ğäskärne san belän tügel, sıyfat belän nığıtmaqçı. İnde şaqtıy waqıttan birle, Rusiä citäkçelegeneñ yaña xärbi doktrina eşläp yatuı turında xäbärlär kilä.
Xäzer inde Rusiäneñ yuğarı citäkçeläre başqa törleräk eçtälekle belderülär yasıy başladı. Süz torğan sayın yışraq Könbatışnıñ geopolitik omtılışlarına qarşı toru, xärbi bloklarnıñ, bigräk tä NATOnıñ nığuı, dönyadağı demografik üzgäreşlär turında bara. Fivral başında Munchendäge iminlek kiñäşmäsendä yasağan çığışında Vladimir Putin Rusiäneñ dönya eşlärendäge urının nığıtu turında söyläde, moña isä Rusiä qorallı köçlären sıyfat yağınnan üstermi, ildäge saqlanu industriäsen Kremlneñ qırıs kontrole astına quymıy häm yaña xärbi doktrina qabul itmi ireşü mömkin tügel.
Bu eşne Rusiä prezidentı üze, häm anıñ yaqın köräştäşe Sergey İvanov üz qullarına aldı diärgä bula. Warislarnıñ berse, xätta iñ ömetlese sanalğan İvanov ğomumän başqa eşlärennän azat itelep, xäzer Rusiä säyäsäteneñ näq menä şul yünäleşe öçen genä cawaplı bulaçaq.
Rusiäneñ yaña xärbi doktrinasın äzerläw eşe mäğlüm ğäskäri teoretik, Xärbi fännär akademiäsen citäkläwçe general Mäxmüt Gäräyev tarafınnan alıp barıla. Anıñ fikerençä, doktrinağa kerteläçäk üzgäreşlärdä Rusiä iminlegenä yanağan yaña qurqınıçlar açıq itep kürsätelergä häm Könbatışqa qarata qırısraq mönäsäbät bilgelänergä tieş.
Älegä ğämäldä bulğan doktrinada, Rusiä qorallı köçläreneñ zurlığı anıñ iqtisadi xälenä bäyle dielsä, yäğni anda armiäne täräqqi itü iqtisadi wäzğiätneñ nindi buluı belän çiklänä digän fiker ütkärelsä, yaña versiädä inde, Rusiä iqtisadı qorallı köçlärneñ üseşen teläsä niçek tä''min itärgä tieş dip äytelä.
Belgeçlär fikerençä, Mäskäwdäge yuğarı citäkçelek moña ireşü eşenä ilne kümep kitkän neftedollarlarnı yünältä ala. Ämma berençedän, neft bäyäläre şaqtıy tiz üzgärüçän häm alarğa yıraq kiläçäkkä bik ömetlänep bulmıy. İkençedän, Rusiäneñ qorallı köçlärennän tış üz xalqı da şaqtıy, häm anıñ ğäskär totudan tış başqa ixtiacları da bar.
Şuña da Rusiä citäkçeläre sovet çorında inde sınalğan qoralnı qullanuğa awışa sıman - xalıqnıñ qorbannarğa äzer bulu däräcäsen arttıru öçen Mäskäw däwlät propagandasın qullanıp üzenä çittän yanağan qurqınıçlarnı küpertä başlıy. Rusiä xalqınıñ qotın alırlıq şundıy qurqınıçlar rätenä, misal öçen, könyaqtan häm könçığıştan çit il keşeläre kilep tulu, yäisä amerikannarnıñ Pol''şa häm Çexiädä raketalardan saqlanu çeltären urnaştıru plannarı quyıla.
Kärim Kamal


text:
“Tatarlar” törkemenä xökem çığarıldı
Bügen Tatarstan yuğarı sudında “Tatarlar” cinayätçel törkeme äğzalarına qarata xökem qararı çığarılırğa tieş. Tübän Qama territoriäsendä eş itkän bandanıñ isäbendä 13 keşe ğömere, monnan törkem talaw, urlaw, pritonnar oyıştıru häm banditizmda gaeplänä.Respublika Massaküläm Mäğlümat çaraları soñğı arada bu temanı nıq quyırttı. Küp basmalarda bigräk tä rus telendägelärdä, cinayätçel törkem digänne töşerep qaldırıp, Tatarlar dip kenä dä yazğan , ällä milli tösmerme? Bu sorawğa “Watanım Tatarstan” gäcite baş möxärrire Miñnazıym Säfärov uylanuların täqdim itäbez.
Süz uynatuda jurnalistlardan uzdıruçı yuq, şuña kürä monda süz uynatuğa ğına qaytarıp qaldıru döres tügel. Ber qullanırğa,ike qullanırğa bula, läkin, tulı ber millätkä tösmer birä başlağaç,tulı ber xalıqnı ğayıplärgä urın qaldırğaç,dörestän dä, normal keşedä soraw turğa tieş, döres mikän soñ bu digän. Süzne bik uynatası kilä qaywaqıtta, läkin anıñ töbendä nindi säyäsi tösmer, milli tösmer ikänen uylıysın başta. Çönki ul bit äle kem qullanuına qarap. Yarıy äle tatarlar dip tatar keşese üzenä qarata qullansa,ber märtäbä, ike märtäbä, anda añlarğa bula, läkin qaywaqıt anı bik yış qullanu häm telgä kertü telägen sizsen menä açu kilä başlıy. Menä şundıy açu kilü däräcäsenä citkergändä miña qalsa keşe cawap birergä tieş. Tatarstan prokuraturıysı bülek prokurorı Ägliullin Robert beldergänçä älege törkemgä küp kenä waq törkemçälär cıyılğan. Alar arasında Lazerevlıylar, Arovskiylar, Desyatniki, Xanovskie, Desyatniki kebekläre bulğan. Bu fikerne şulay uq ber ğayıplänüçeneñ änise dä rasladı.
Anda saqal tübätäy belän ber malay utıra. Min anı törmädä genä islam qabul itkän dip uylağan idem, yuq ikän, ul härçaq şulay ikän, quşamatı möselman ikän. Ä mineke, tridsatşnik, Semenovskiy, tatarlarğa bernindi qağılışı yuq.Kire mäxkämä utırışına qaytsaq, ğomumän alğanda, cäza waqıtları 4 yıldan alıp 24 yılğa xätlek. Törkemneñ kükçelek äğzalarına 10 yıl tiräse törmä cäzası birelde. Ğayıplänüçelärneñ ata-anaları isä xökem qararı belän kileşmi. Azatlıq radiosına alar bu turıda menä ni dip belderde.
Kergäç tä prigovor uqi başladılar. Ayratqa 10 yıl. 19 yıl 16 yıl tügel älbättä, läkin barıber Rusiä yuğarı sudına biräçäkbez. Bezneñ sud ne dom pravosudiä a durdom Yerşovskiy.Advokatlar üz çiratında şulay uq mäxkämä qararı belän kileşmi. Üzläreneñ aldağı eş-plannarın Azatlıq radiosına ber ğayıplänüçeneñ advokatı bolay dip belderde.
Bez älege eşne qararlar nigezendä, Rusiäneñ yuğarı mäxkämäsenä yullıyaçaqbıç. Älege oçraq Tatarstan mäxkämäse öçen bik möhim. Çönki bu eş aşa 210 mäddaneñ eksperimentı bara. Eş barışında ğayıplänüçelärneñ, alarnıñ tuğannarınıñ xoquqları bozılğan. Älege kimsetelgän keşelär mäxkämägä möräcäğät belän çıqqan ide. Utırış barışında, älege möräcäğätlär kire alındı dielde. Läkin min alarnıñ bersen dä kürmädem. Bügenge köndä “Tatarlar” cinayätçel törkemneñ qayber äğzaları äle haman da irektä. Tatarstan ygarı mäxkämäse xezmätkärläre alarıda tiz arada, totılır häm xökemgä tartılır dip belderde.
Ğädel Galämetdinov


text:
"Rusiä Bügen" TV stansiäse informatsiäme, ällä propoganda qoralı bulaçaqmı?
Rusiä ingliz telendä Rusiä Bügen digän satalit televideniä stansiäse buldırmaqçı. Bu proyektnı nıq subsidiälävçe xakimiätlär Russiä Bügen üzeneñ AQŞ, Yevropa häm qayber Aziä illärenä tapşıruların yıl azağınnan elek başlayaçaq dip belderdelär. Rusiäneñ üzendä bu inisiativağa qarata reaksiä törleçä. Qayberävlär ul Kremlneñ propoganda aparatı bulaçaq dip borçılalar.
Audio
"Alğa kitkän başqa illärdäge möhim ber segment Rusiädä yuq, ul da bulsa Rusiä federatsiäsendä bulıp yatqannarnı inglizçä añlatu."
Anıñ süzlärençä, Rusisä Bügen xökümätneñ yardämennän tış oyıştırıla almıy häm aña bu eş öçen 30 milion dolar birelgän. Seslavinskiy ber ük vaqıtta Kreml stansiäneñ säyäsätenä qatnaşmayaçaq dip belderde.
Audio
"Min xakimiät koridorında nindider mäxsus ber bülektä keşelärnıñ utırıp inglizçä xäbärlärne uquların häm qızıl qaläm belän qayber närsälärne sızıp taşlauların häm Bez monı äytäbez, monı äytmibez , monda gramatik xata bar, monda ike öter kiräk dip äytülären küz aldna kiterä almıym. Şirkät üz başına eşliäçäk häm anıñ bäysez redaktorlar bülege bulaçaq."
Rusiä Bügenneñ baş möxärrirı RTRnıñ Kremldäge elekke xäbärçese 25 yäşlek Margarita Simonyan bulaçaq. Anıñ süzlärençä, yaña kanal reklamalar belän kiläçäktä üzen finansiäliäçäk xälgä kiläçäk häm dönya vaqiğälärenä Rusiäneñ qaraşın çağıldıraçaq. Ul şulay uq yaña televideniä stansiäse barlıq politik köçlärgä , şul sanda oppozitsiädäge partilärgä dä açıq bulaçaq dip belderde. Simonyan global külämdä ingliz telendäge televideniädä konkurensiäneñ zur buluın iqrar itsä dä, anıñ 300 keşelek ştabı bulaçaq yaña stansiä öçen plannarı zur.
Audio
"Bu bazardağı ere şirkätlär belän yarışu qıyın bulaçaq. Läkin, alarda bulmağan qayber närsälär bezdä bar. Beläsezme-yuqmı, härber çit il keşese Rusiägä kilgäç şaqqata. Moña Rusiäneñ añlatılğança bulmauı säbäpçe. Min ilemne üzem, möxärirrlär şurası häm xezmätkärlärem küzlegennän kürsätergä telim."
Qayber küzätüçelär bu proyektnı xuplap çıqtılar. Mäskäv Dävlät Universitetınıñ jurnalism bülege başlığı Yassen Zassurskiy obyektiv bulğan, gel Rusiägä genä basım yasamağan xäldä stansiäneñ tamaşaçılar cälep itü mömkinlege bulaçaq dip belderde.
Audio
"Küp närsä stansiäneñ niçek oyıştırıluınan bäyle bulaçaq. Ber närsäne beläm-Ul dänyada bulıp yatqannar xaqında törle mäğlümät birsä, moña Rusiäneñ qaraşın çağıldırsa häm ul küp qırlı bulsa, anıñ reytinğı da, tamaşaçılar sanı da bulaçaq."
Başqalar şiklänep qarıylar. Rusiä Jurnalistlar Berlege baş sekretarı İgor Yakovenko Rusiä Bügen Kremlneñ propoganda qoralına äylänäçäk häm uñışsızlıqqa duçar bulaçaq digän qaraşta. Ul kanalnıñ oyıştırıluın xuplasa da, progammalarınıñ çit illärgä genä tügel, ä ilgä dä yünälderelüen täqnitliy.
Audio
"Mediada dävlät monopoleneñ buluı Rusiäneñ çit illärdäge imejen yaxşırtunı qıyınlaştıra. AQŞ dävlät stansiäläreneñ AQŞnıñ üzendä tapşırıluın tıya. Çönki bu sälämätlek öçen yaxşı tügel. Rusiäneñ säyäsäte moña qapma-qarşı. Ul propoganda berençe oçraqta üz vatandaşlaına yünälderelergä tieş dip uylıy. Bu zur problemma."
Rusiä Bügen yıl azağınnan elek eşli başlarğa tieş. Aña RİA-Novosti häm RTR yardäm itäçäk.
Färit İdelle, Praga


text:
Säydaşevkä bağışlanğan muzıkal kiçä uzdı
Tatar professional' muzıkasına nigez saluçılarnıñ berse kompozitor , dirijer Sälix Säydaşevnıñ tuuına bıyıl 3 dekaberdä 106 yıl tuldı.
Bu uñaydan Sälix Säydaşev muzeyıenda “Sünmäs yoldız” iseme astında TDGPU dotsentı Miñğol Ğaliev tarafınnan oyıştırıldı. Sälix Säydaşevnıñ tuğan köne uñayınnan oyıştırılğan çaralar äle aldağı könnärdä äle oyıştırılaçaq.
Kompozitor , dirijer Sälix Säydaşevnıñ iseme belän bäyle urınnar Qazanda şaqtıy. Başqalada anıñ muzeyı da eşli. “Bu muzey S Säydaşevnıñ icatın propagandalau buyınça menä inde 13 yıl eşläp kilä. Şuşı 13 yıl eçendä muzeyğa 100 meñnän artıq keşe kilep kitte, häm yıl sayın 7-8 meñ keşe bulıp kitä, dide muzey citäkçese Emil' Nasıybullin.
6 dekaber könne muzeyda S.Säydaşevnıñ tuuına 106 yıl tuluğa bağışlanğan “Säydäş yoldızlığı” iseme astında muzıkal' kiçä ütte. Kiçädä Tatarstannıñ xalıq artistı Miñğol Ğaliev häm anıñ şäkertläre kompozitornıñ äsärlären başqardılar.
Bu kiçädä S.Säydaşev icat itkän äsärlär K Tinçurinnıñ “Zäñgär şäl” “Qandır buyı” melodramalarınnan,T Ğizzätneñ Naemşçik”spektakl'lärenä yazılğan cırları yañğıradı. Anıñ “Xuş awılım”, Cırlarım”, “Ädrän diñgez”, “Bez qabızğan utlar” kebek cırları başqarıldı.
Konsertta Askar Gömärov citäkçelegendäge skripaçlar ansamble dä qatnaştı. , Fortepiano partiäsen Zölfiä İbrahimova başqardı.
Miñğol Ğaliev S Säydaşevnıñ icatı turında bolay dide:
Kompozitor Sälix Säydaşevnıñ cırları moñnarı mäñge yaña kebek , çın xalıq küñelennän çıqqan awazlar belän suğarılğan” dide ul .
S Säydaşevnıñ icatın yaratıp oçraşuğa kilgän tamaşaçı arasında kompozitornıñ tuğannarı da bar ide. Canbäk Äxmärovnıñ änise Äminä xanım belän Salix Säydaşev bertuğan bulğannar . “Ul mine keçkenädän qarap üsterde”,- dide anıñ turında Canbäk Äxmärov. “ Anıñ “Xuş awılım” digän cırı minem iñ yaratqan cırım ide,- dide ul bezgä.
Tamaşaçı arasında rus millätennän bulğan keşelär dä bar ide. Häm yäşlär dä bik küp buldı.
S Säydaşevnıñ icatına bağışlanğan muzıkal' kiçä . 4 dekaber könne TDGPUda uzğan ide. S Säydaşevnıñ icatın iskä alunı alar üzläreneñ traditsiäsenä äverelderde.
. Miñğol Ğaliev citäkçelegendäge konsert 14 dekaberdä xalıqlar duslığı yortında da bulaçaq. Ä TR kompozitorlar berlege S. Säydaşevqa bağışlanğan kiçäsen 15 dekaberdä uzdıraçaq.
Mälikä Basıyr


text:
Törkiәgә Tatarlar kilә, ә Başqortlar da qalışmıy
5-nçe Xalıqara Törek Tele Olimpiadası ramlarında 100 çaması ildәn 500 xәtle 10-15 yәşlәr arasındağı qız hәm ir bala İstanbulda yarışalar. Şuşı illәr arasında Tanzania, AQŞ, Mongoliә, baytaq başqa illәr hәm şul isәptәn Tatarstan da bar. Ber Tatar qızı törekçә әkiyәt yazuda berençelekne ottı. Bülәk birü yolasına Tatarstannan kürenekle şağir, yazuçı hәm deputat Razil Veliev tә qatnaşa. Tatarstan 7 belәn 10-nçı İyün tarixları arasında İstanbulda mәdәniәt könnәre hәm sabantuy uzdıraçaq. Başqortstan isә Sabantuynı 2-sendә ük İstanbulnıñ tarixi maydanı Sultanahmettә uzdıra. Dimәk ike arada qızıqlı ber konkurensiә bar. Lәkin Başqortstan üzendәge Törek mәktәplәren yapqan bulu sәbәple Törek Tele Olimpiadasına qatnaşa almadı.
Әxtәm İbrahim, İstanbul


text:
Foto: aBTop
Pavlodarda «Ulı dala eli – Täwelsizdiktiñ 25 negizi» 25 juldızdı kün ayasında «Teñgeniñ şığw tarïxı» attı körme ötti. Şarada öñirdiñ ustazdarı jeke kollekcïyalarındağı valyutalardıñ ülgilerin paş etti, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
Körmege kelwşiler nazarına Qazaq xandığı tusında soğılğan tïındardan bastap, Täwelsizdik jıldarı ékonomïkalıq ay`nalımda bolğan töl teñgeniñ ülgileri usınıldı. Aqşa quraldarın ortağa salğan muğalimderdiñ qatarında Kaçïr jäne Pavlodar awdandarı, Pavlodar qalası, Mïçwrïn balalar üy`iniñ tarïxşıları boldı.
Pavlodardağı №5 orta mektebi tarïx päniniñ muğalimi Vïktor Stolyarov körmege jeke kollekcïyasındağı nwmïzmatïkalıq jädigerlerdiñ bir böligin usındı. Qazirgi tañda ustazdıñ üy`inde kwpyuralardıñ 800 ülgisi men tïındardıñ 2000 ülgisi saqtalğan.
«Bizdiñ mektepte nwmïzmatïka üy`irmesi jumıs istey`di. Teñgeniñ tarïxına üñilip, qızığwşılıq tanıtqan oqwşılar barşılıq. Bügingi körmege şäkirtterim de belsene qatıstı. Bul tïındardı ulttıq valyutamız – teñgeniñ alğaşqı ülgileri dep bilemiz. Bul – tunıp turğan tarïx», - dey`di Vïktor Stolyarov.
Ay`ta ketey`ik, bügin Ertis öñiriniñ barlıq mektepteriniñ 1-7 sınıp oqwşılarına arnalğan «Teñge – Qazaqstan Respwblïkasınıñ memlekettik sïmvolı» sınıp sağattarı uy`ımdastırıldı. Sonımen qatar, joğarı sınıp oqwşıları üşin «Teñgeniñ şığw tarïxı» ïnteraktïvti därister ötti.
Ermek ELEMESOV


text:
Törkiä dönyanıñ islam ähellären cıydı
Bu atna başında İstanbulnıñ “Ceylan Intercontinental” isemle otelendä 7-nçe Yewraziä Islam şurası açıldı. Anı Törkiäneñ din eşläre räislege oyıştıra. Monda 42 ildän 80-läp din eşleklese qatnaşa.
Bu xalıqara İslam illäre cıyılışına birelgän ähämiät açılış tantanasında premyer-ministr Recep Tayip Erdoğannıñ qatnaşuınnan häm şurada qatnaşuçı qunaqlarnıñ prezident Gül tarafınnan qabul itelüwennän kürenä.
Äytergä kiräk, qatnaşuçılar arasında Rusiädän dä baytaq din ähele, ayırım alğanda, Tälğät Tacetdin, Rawil Ğaynetdin, Cafär Pamçaev bar ide.
Şura utırışın premyer Erdoğan açtı. Ul: “Bez barıbız da mäğnäse tınıçlıq bulğan ber din äğzaları. Läkin tormışta bu mäğnäneñ çağılışın citärlek däräcädä kürmibez. Çönki küp oçraqta İslam dine terror belän bergä telgä alına başladı. Bez isä berqayçan da terrorçılıqnı yaqlamadıq. Ägär dä anti-semitizmnı keşelek cinayäte dip qabul itäsez ikän, min dä şulay uq qabul itäm. Läkin ul çaqta İslamofobia, yäğni İslamnan qurqu da keşelek cinayäte”, dip belderde.
Törkiäneñ din eşläre räise professor Ali Bardakoğlu üz çığışında, İslam dönyasınıñ artta qalu säbäplärenä tuqtaldı. Anıñ süzlärenä qarağanda, möselmannar yäşägän illär kolonial köçlär xakimiate astına qaluı, üzara talaşuı, möslemannar yäşägän rayonnarda ateizmnıñ xökem sörüe, dini belemnärneñ öyrätelmäwe arqasında İslam illäre tormştan artta qala.
Bardakoğlunnan soñ, Rusiä möselmannarınıñ üzäk diniä näzaräte başlığı, möfti Tälğät Tacetdingä iñ olı keşe bularaq, süz birelde. Ul törekçä çığış yasadı.
“Bezneñ ata-babalarıbız meñ yıldan birle İslamğa häm keşelekkä xezmät itte. Bügen Alla digän beräwne niçek “terrorçı” dip atıy alalar? Bez niçek bu xälgä töştek soñ? Bu sorawğa cawap tabu öçen, iñ elek üzebezgä qararğa tieşbez”, dide ul.
Tälğät xäzrättän soñ, küptän tügel genä bäysezlek yawlağann Kosovanıñ İslam berlege räise Naim Ternava möselmannar arasında xezmättäşlekneñ ähämiätenä basım yasadı.
Azärbaycan din oyışmalarınıñ däwlät komitetı prezidentı Hidayat Oruçov isä, ärmännär belän bulğan problemalar turında söyläde.
Şuranıñ töştän soñğı utırışında Peterbur möftie Cafär Pançaev çığış yasadı. Ul İslam turında informasianeñ yaña texnologialär aşa kiñeräk tarala aluın iskä töşerde. “İslam din genä tügel, ul ber ük waqıtta yäşäw räweşe”, - dip äytkän Pançaev, - keşelärneñ dinne üz mänfäğätläre öçen qullanularına kirtä quyarğa kiräk, çönki mondıy xällär dingä zıyan sala”, dip belderde.
Ukrainadan kilgän Qırım möselmannarı möftie Ämiräli Ablaevnıñ çığışı isä küp keşeneñ yöregän ärnette. Ul: “Rus cämğiätendä yäşäw bik qıyın. Telebezgä, dinebezgä xuca bulıyq dip, tuğan ilgä kire qayttıq. Läkin qızğanıç, bügen xälebez çın mäğnädä naçar. Bez kürşelärebezdän yärdäm kötäbez. Bezneñ wäzğeyätebezne, xälebezne sorağan keşe yuq.
Mäçet salam disäñ, cir birmilär. Min üzem cir satıp alıp tözim disäm dä, quşmıylar”, dip Qırım tatarlarınıñ awır xäle turında söyläde.
Belarus möselmannarınıñ möftie Äbu Bäkir Şabanovİç ta şura cıyılışlarında berençe märtäbä qatnaşa ikän. Ul da xristannar arasında yäşäwneñ qıyınlıqların telgä aldı. “Sovet çorında bezne şul xätle izdelär ki, äle dä ayaqqa basa almıybız. Belorusta 11% xalıq möselman, bügengä qädär 12 mäçetne genä torğıza aldıq”, dip äytte.


text:
Tatarstanğa 3 könlek säfären tämamlağan Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbaev bügen Ufağa kilde. Biredä anı böten başqort qunaqçıllığı belän zur xörmät itep qarşı alsalar da, jurnalistlarnı prezidentqa yaqın da kitermägännär. Mortaza Räximov häm Nursoltan Nazarbaev ike respublika arasında xezmättäşlekne üsterü, moña yardäm itü öçen közen Astanada Başqortstan wäkilçelegen turında söyläşkän. Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbaevnıñ Başqortstanğa kilüe uñayınnan Başqortstan gazetında anı sälamläp şiğerlär dönya kürgän.
Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov Avstriädän eşlekle oçraşular häm söyläşülär uzdırıp qayttı. Neftekama şähärenä 1 ayğa yalğa Törkiä balaları kilde.
Ramzit Abulyaev, İrşat Tläümbät, Ufa


text:
Süzdän ğämälgä küçü çağılışları
Çardaqlı rayonı Ürän awılında yäşäwçe İlgiz Xaciev uzğan comğa könne, möfti Fatıyx xäzrät Aliullov fatixası belän, xäläl rizıq şirkäte açıp cibärde.
“Sember” isemle maltabarlar berlege räise Färit Äyupov Yaña yılnı aldınnan ölkä üzägendä Tatar aşları kafesı açarğa niät belderde.
Qarsun rayonınıñ keçkenä Aqsu awılı xalqı üz köçe belän ör yaña küper saldı. Kürşe urıs awılı Belovod'yeda urnaşqan Awıl sovetı citäkçelege bu turıdağı ğözerlärgä bitaraf qalğanğa, anıñ wazifaların üz östenä awıl mullası Usman xäzrät Kafiätullov aldı. Ä awıl xalqı üzeneñ berdämlege belän “ÜZİDARÄ” digän närsäneñ asılın açıp kürsätte.
Ayrat İbrahim, Sember


text: Rusiä Belarusnı hawa höcümennän saqlanu berläşmäsenä kergän S-300 dip atalğan zenit raqeta caylanmaları belän täemin itä başladı. Belarusnıñ saqlanu ministrı Leonid Mältsev bu qorallar comğa könne kilä başladı, dip xäbär itte. Rusiäneñ saqlanu ministrı Sergey İvanov, hawa höcümennän saqlanunıñ berläşmäsen tözü turındağı doqument, bu yıl eçendä imzalanırğa tieş, digän ışanıçın belderde. Bügen Mältsev belän İwanov Belarus häm Rusiä saqlanu ministrlıqları berläşmäseneñ Minskiyda ütkän utırışınnan soñ, matbuğat oçraşuında çığış yasadılar.


text:
2006 Nobel Tınıçlıq büläge fäqirlekkä qarşı köräşüçe Bangladesh bankirı Möxämmät Yunısqa birelde
Comğa könne Norvegiäneñ Nobel komitetı 2006 yılnıñ Tınıçlıq büläge iäsen iğlan itte. Şuşı abruylı büläk, bıyıl kötmägändä, Bangladesh keşese Möxämmät Yunısqa birelde. Üze oyıştırğan bank aşa keçkenä kreditlar öläşep ul millionlağan fäqir keşegä ayaqqa basırğa yärdäm itkän.
Comğa könne Nobel komitetı, ber kem dä kötmägän şuşı qararın iğlan itep, bu eşçänlekkä iñ yuğarı bäyä birde:
"Cir şarında här keşeneñ layıqlı tormışqa säläte wä xoquqı bar. Yunıs häm anıñ Grameen bankı, teläsä qaysı ildä, cämğiättä xättä iñ xäyrçe keşeneñ dä eşläp üseşkä ireşä aluın kürsätte" di Nobel komitetı başlığı Ole Danbolt Mjoes.
Yunıs üze äytüençä, mikro-kredit töşençäsen ul uylap tapmağan, ul anı fäqät eşkä cikkän.
1970-nçe yıllar urtasında Quşma Ştatlarda iqtisad uqıp qaytqan Yunıs burıçqa batqan keşelärneñ nindi xäldä qaluın kürep şaqqatqan. Bank oyıştırıp, fäqir keşelärgä keçkenä kreditlar birä başlağan. Grameen Bank bangl telennän Awıl bankı dip tärcemä itelä. Yaqınça 100$ çaması kreditlarnı Yunıs ğädäti bank kreditın ala almağan keşelärgä, nigezdä xatın-qızlarğa birgän.
Alarnıñ kübese bu aqçanı üz eşen başlap cibärü öçen qullanğan, kemder tuqıma satıp alğan, kemder urındıq yasaw öçen bambuk çıbıqları. Käseplären oyıştırıp bu keşelär aqça eşli başlağan, häm äcätlären qaytara başlağan.
Nobel komitetı başlığı Ole Danbolt Mjoes bügenge qararın iğlan itkändä Yunıs eşçänlegeneñ tağın ber yağına iğtibar itte. Millionlağan keşe fäqirlektä yäşägändä tınıçlıq bula almıy. Mikrokredtilar dönyanıñ törle illärendä keşe xoquqları, demokratiä üseşenä dä öleş kertte dide ul.
Yunısnıñ xatın-qızlarğa iğtibar birüe möselman cämğiätendä xatın-qızlarnıñ abruyn arttırğan. Xäzer anıñ bank möştäriläre 96%qa xatın-qızlar, dielä.
Şuşı mikro-kreditlar sistemasın küp kenä başqa täräqqi itkän illär üzläştergän.
Möxämmät Yunıs isä fäqirlekkä qarşı köräşneñ başqa yulların ezli. 2000 yılda Berläşkän Millätlärdä yasağan çığışında ul bolay digän ide:
"Mikrokreditlar köçsezlärne köçäytä. Şunı uq mäglümät texnologiäse belän dä eşläp bula. Mikrokredtilar häm mäglümät texnologiäse keşeneñ mömkinlegen arttıra, üz yazmışın üze xäl itergä yärdäm itä. Alar ber-bersen tulılandıra, dönyada fäqirlekne beterü öçen çın mömkinlek birä" di Nobel büläge iäse.
Möxämmät Yunıs häm anıñ bankı 1 million 360 meñ dollar külämendä aqçalata büläk alaçaq.
Norvegiä TVsenä Yunıs bu büläkkä bik nıq quanıunı äytte. Bu minem fäqirleksez dönya tözü xıyalıma ber teräk dide ul. Bu oçraqta büläk aqçasın närsägä totasız digän soraw urınısz kebek.
Ali Ğilmi


text:
Jüreginde jılw, boy`ında ïmandılıq bar adam ğana tarıqqan janğa qol uşın berwge asığıp turadı. Munday`da, «Ïmandılıq ïgi iske ïiltedi» degen tağılımdı sözdi eske almay` tura almay`sıñ. Ərïne, tarıqqan janğa qol uşın berw – ər azamattıñ parızı. Desek te, jıldağı dəstür boy`ınşa «Bəy`dibek» meşitiniñ bas ïmamı Ğay`ırfwlla qajı Qwanışbekulı meşit jamağatımen maquldasa kelip, otbası jağday`ı tömen, mümkindigi şektewli, jetim-jesir jandarğa kömek berwdi ərday`ım este ustap keledi. Bïıl da sol ürdis jalğasın tawıp, 10 januyanı azıq-tülikpen qamtamasız etti. Berilgen azıqtıñ işinde un da, şeker men qaraqumıq ta bar. Tipti balalarğa arnalğan tağam da tabıladı. Jaqsını körmek nïetpen kelgen Asa awıldıq okrwgi əkiminiñ orınbasarı Ertay` Bozımbekov awdannıñ bas ïmamı Ğay`ırfwlla qajı Qwanışbekulına raxmetin jetkizdi.
Düy`senbek ORMANOV.


text:
Sember eşmäkäre Nurğayaz Kamalov – ayıq tuylar pärwäre
Ber xanım, milli xäräkät aktivistı, qızın Qazanda yäşäwçe yarıysı ğına milli canlı keşegä kiäwgä birde. Nikax mäclesenä tatar cämäğätçelege wäkilläre dä çaqırılğan ide. Mäclesne ölkädäge iñ abruylı din ähele möfti Fatıyx xäzrät Aliullov alıp bardı.
Mäcles barışında ul möselman ğailäsendä ir belän xatın arasındağı mönäsäbätlär, äxlaq nigezläre, bala tärbiäläw äsasları turında tirän eçtäşlekle wäğäz dä tottı. İldäge äxlaqsızlıq, tärtipsezlekneñ tatar-möselmanğa da ütep kerüe turında fiker alışu da buldı. Älbättä, araqı zäxmäte turında da.
Soñnan, yäş ğailäneñ araqılı tuy uzdırğanın işetkäç, Fatıyx xäzrät “Ägär monı aldan belgän bulsam, şulqädär süz äräm itmägän dä bulır idem”, - dip uftandı da.
İkençe ber nikax mäclesendä Yaña şähär mäxälläse imamı Möxämmät xäzrät Baybikov ta, Fatıyx xäzrätneñ şäkerte bularaq, şundıyraq wäğäz söyläde. Qızın yäräştergän ata keşedän: “Bälki xäzrätneñ süzlärenä qolaq salıp, araqısız tuy uzdırırsız?” dip sorarğa turı kilde. “Yuq, adäm kölderep bulmıy inde. Änä çın dini keşe Xanäfi abıy, zur başlıq ta äle, qızınıñ tuyın araqısız uzdırğan da bit, barıber qaçıp-posıp bulsa da, uramğa çığıp eçkälägännär”, di äti keşe.
Ä şulay da araqısız tuylar uzdıru mömkin ikän. Maltabar Nurğayaz Kamalov, mäsälän, şundıy tuy uzdırğanına bik tä qänäğät. Häm şöker, di, qunaqlarğa da bu tuy bik oşağan, bik qänäğät bulıp taralğannar.
Döres, aña da başta qarşı töşüçelär bulğan. Mäsälän, äniseneñ señlese, apa keşe, anı xätta qomsızlıqta da ğäeplägän: “Bayırsıñ inde araqığa aqça jälläp”, digän. Läkin Nurğayaz üzeneken itkän, häm tuy bik uñışlı uzğan. Tuynı alıp baruçı Çulpan milli cırlar belän sıylawdan tış, törle uyınnar oyıştırğan, xalıqnı cırlatqan, bietkän, xätta äxlaqi qağidälär buyınça sorawlar birep, bäyge dä oyıştırğan.
Nurğayaz äytüençä, tuy qunaqları arasında bu ürnäk tuy turında başqalarğa da citkerergä, häm şuşı täcribäne kiñräk qullanırğa teläk belderüçelär dä bulğan.Ayrat İbrahim, Sember


text: Räsäy prezidentı Vladimir Putin üź uqazı menän general-mayor Anatoliy Smirnovtı wazífahınan buşattı. Ul bığa tiklem Başqortostan eske eştär ministrlığınıñ tikşerew idaralığına yetäkselek itkäyne. Şulay uq Blagoveçendağı profilaktik operasia menän dä dan aldı. Anatoliy Smirnov 1991 yıldan eske eştär ministrı urınbasarı bulıp eşläne, 1996 yılda tikşerew idaralığı yetäksehe itep täğäyenlängäyne. MK v Ufe saytı yaźıuınsa, Blagoveçendağı profílaktik operasia eźemtälären xoquq haqlawsılar tap Anatoliy Smirnov iseme menän bäyläy.


text:
Başqortostan xalqına häm Däülät Yıyılışı-Qoroltayğa 2005 yılğa yullamanı äźerläü maqsatında bıltır Mortaza Räximov kürhätmähe menän maxsus törköm buldırılğaynı. 19 May Däülät Yıyılışı-Qoroltay ultırışında Respublika prezidentı Mortaza Räximov oşo yullama menän Başqortostan xalqına häm Däülät Yıyılışı Qoroltayğa möräjäğät itäsäk. Parlamentta qaralır aldınan yullamağa bögön Prezident şurahı ağzaları üź fatixahın birźe. Ultırışta bildäläneüensä, prezident yullamahı Başqortostanda yämğiätte üstereüźä töp qoral bulıp tora. Oşo yullamma nigeźendä Xökümät komplekslı saralar planı qabul itä. Başqarma xaqimiät şul planğa tayanıp eş itä. Däülät häm urındağı üźidaralıq sistemhında źur ğına üźgäreştär sotsial-iqtisadi säyäsätte qämillaştırıuźı talap itä tielde bögön prezident şurahında. Älbittä, bığa tiklemge yullamalar keüek ük 2005 yılğa xat ta xalıqtıñ yäşäü kimälen yaqşırtıuźı maqsat itep ala. Respublikala yıyılğan halımdar häm yıyımdarźıñ 70 tän aşıu protsentı federal üźäkkä kitep torğanda bıl başqa hıymaslıq mäsälä. Prezident şurahı ağzaları yeteştereü qeüättären arttırıu, millät-ara tatıulıqtı nığıtıu käräklegen dä bildäläy. Huñğı mäsälä Başqortostanda bulıp ütkän waqiğalarźan huñ ayırıusa aqtualläşä töşä. Şulay itep, bögön Başqortostan kilähe yılğa üseş yünäleştären bildäläne. Prezident şurahı ağzaları äyteüensä, maqsattar ütälerlek. Zaman ısınlap ta yañısa qaraş talap itä.
Audio
Ämmä törlö kimäldäge çinovniktarźıñ bına şulay yatlanğan, matur hüźźär höyläüe, yalğan otçettar bireüe genä ul doqumenttıñ iñ ıñğay mäldären dä yuqqa sığarıuı ixtimal. Respublika xökümäte premier ministrı Rafael Baydäülätov äyteüensä, bıyılğı yullamağa täüge tapqır yeteştereü eşmäkärlegendä sotsiäl faktorźıñ täüsellegen bildäläüse tezis inderergä täqdim itte. Ser tügel, tabış artınan qıuıp qayhı ber eş bireüselär eş urındarın qısqarta. Ägär watandaştar mänfäğättären isäpkä alınmay ikän şirqättäge kürhätkestär tik üź maqsat qına tine Rafael Baydäülätov. Prezidenttıñ bıyılğı yullamahı Başqortostan strategiähı - xalıq ösön eş tip atalasaq.


text:
Putinneñ yәşren armiәse
Tөrkiә belәn Rusiә arasında bigrәk tә ekonomik mөnәsәbәtlәr tәrәqqi itә başlağaç, Rusiә turında xәbәrlәr dә tөrek kiñ külәm әsbaplarında yışaydı. Küptәn tügel genә Putinnıñ Alman premiere Merkel belәn oçraşqanda “Rusnı qazısañ astınan Tatar çığa” digәn bәlki dә mәzәk sıman süze Tөrek mәtbuğatında da çağılış tapqan ide. 21-nçe Mayda isә Haber Türk televiziәsendә “Putinnıñ yәşren armiәse” digәn xәbәr isә tamaşaçılarnıñ diqqәten cәlep itkәn xәbәrlәr arasında urın aldı. Şuşı xәbәrdә qısqaça alğanda bolar әytelde:
Russiә Prezidentı Putinğa buysınu өçen ant itkәn yәşlek oyışması Naşinıñŋ ağza sanı 100 meñne aştı. Naşi ağzaları Putinğa oppozitsiә kürsәtkәnnәrne bastıru өçen uramnarda ğavğa-suğış quptaralar. Rusiәgә qarşı politika alıp barğan illәrgә dә internet aşa hөcümnәr oyıştıralar.
Vladmir Putin ilne üz kontrole astında totunıñ yulın taptı. AQŞ-nıñ Newsweek jurnalı tarafınnan “Putinnıñ saqçıları” dip isemlәnderelgәn Naşilar Rusiәgә qarşı xakimiәtlәr mengәn Gөrcestan, Ukraina hәm Qırğızıstannıñ diplomatik wәkilçeleklәrenә hөcümnәr oyıştıralar. İñ soñ bularaq Estoniәneñ internet çeltәren eştәn çığardılar. Newsweek Naşilar hәr uzğan kөn sayın kürşelәrendәge illәrgә zurıraq qurqınıç tәşkil itә başladılar” dip yaza.
Naşi oyışmasınıñ Ultra isemle yarım xәrbi tөrkeme qoral qullanu hәm yıraq kөnçığış sportları buyınça künegülәrdәn ütәlәr. Sivil cәmğiәvi oyışmalar baytaq keşene üterüdәn alar cawaplı, politsiә bolarğa dәşmi dip dәğvә itәlәr” (Haber Türk TVneñ xәbәrennәn sitat tәmam).
Tөrkiәne Putinneñ küptәn tügel genә Tөrkmәn hәm Qazaq prezidentları belәn tabiği gaz/nefte kileşü tөzüwe dә baytaq borçıdı. Bu turıda da “Energiә өlkәsendә soŋğa qalğan sөylәşülәr” isemle ber mәqalә Radikal gazetasınıñ 28-nçe May sanında basılıp çıqtı. Mәqalәneñ aftorı Deniz Zeyrek bolay dip yaza
Rusiәneñ Urta Aziә energiә çığanaqların qulğa elәkterü өçen atqan adımnarı Tөrkiәne soñğa qalıp bulsa da xәrәkәt itәrgә өndәde. Tışqı eşlәr ministerlege kileşüdәn un kөn uzğaç Ankarada ber energiә cıyılışı ütkәrde. Premier Erdoğan da şunnan soñ Tөrkmәn hәm Azerbaycan prezidentlarına şıltırattı.
Tışqı eşlәr ministerlege dә Tөrkmәn tabiği gazın Azerbaycan-Gөrcistan hәm Tөrkiә aşa Avropağa iltü өçen ike ütkәrgeç salu proyektı buyınça aktifraq eşlәrgә өndәde. (Deniz Zeyrekneñ xәbәrennәn sitat tәmam)
Qısqası Tөrkiә energiә өlkәsendә Avropağa küper bulu xıyalınnan vaz kiçәrgә mәcbur bulaçaq kebek. Misal өçen 30-nçı Maydağı Radikal gazetasınıñ xәbәrendә “ Avropağa Törkiә östennәn energiә tapşıru proyektı Nabuccoğa Rusiә kirtәse” dip atala.
Rus hәm Tөrek şirkәtlәre arasında da qayber oçraqlarda nizağ çığa. Menә bu turıda isә şuluq Radikal gazetasınıñŋ 29-nçı May sanında “Çukurova Holding Rus Alfa şirkәtenә xөkem protsesı başlattı” digәn xәbәr diqqәtne cәlep itә. Xәbәrgә kürә, Çukurova Holding Alfa Telecom Turkey Limitedqa qarşı Britaniәneñŋ Virgin utrawında 1 milliard 446 millon dolarlıq aksiәgә dәgvә kütәrde.
Haber Türk televiziәse 29-nçı Mayda Rusiә turında tağı ike xәbәr urnaştırdı. Berençese “Qotırğan Urıs 37 keşene üterde” dip atalsa, ikençese “Rusiә yañŋa raketa eşlәp çığardı” dip atala.
Tөrek gazetalarında Rus şirkәtlәreneñ Rusça iğlannarı da çığa başladı. Qısqası Rusiә tөrek mәtbuğatında tөrleçә çağılış taba. İskitkeç dәrәcәdә dөnya keçerәyde, işeklәrne yabıq totu qıyınlaştı.


text:
Yäş sportçılarıbız
Qayber yäş millättäşlärebezneñ sport ölkäsendä bulğan uñışları belän dä tanıştırıp ütik. Omskida bu könnärdä mäktäp uquçıları arasında timerayaqta şuuçılarnıñ 2nçe qışqı spartakiadası bara. Anda xäzerge köndä Perm şähärendä uquçı Omski qızı Dinara Kälimullina qatnaşa. Uzğan yıl Mäskäwdä uzdırılğan yarışlarda parlap şuu törendä Dinara, Yuri Larionov belän bergä çığış yasap, “iñ matur par” digän isemgä layık bulğan ide. Şul uq sezonda ul Aleksey Rudometov belän Mäskäwdä il quboğına ütkärelgän yarışta 1 urınnı häm sport ostası kandidatı isemen yawladı. Omskida ütä torğan älege yarışlarda Dinara qabat Aleksey belän çığış yasıy. Älegä alar barlıq kürsätkeçlär buyınça aldınğılar. Yarışlar nindi näticälär belän tämamlanır - kiläse çığışıbızda xäbär itärbez.
Östäp şunı da äytergä kiräk, Dinaranıñ ätise tanılğan sportçı - grek-rim köräşe buyınça küp sanlı prizlarğa häm isemnärgä layıq bulğan – Timercan Kälimullin. Bügenge köndä Timercan äfände, trener bularaq, yäşlär belän şöğıllänä. Şunsı da ähämiätle, tatar balaları öçen ul maxsus törkem buldırdı. Xäzer törkem tuplaw buyınça eş bara. Törkemgä ömetle balalar cıynalsa, Timercan äfände alarnı tatar köräşe alımnarına da öyrätergä niätli. Şulay itep, kiläçäktä Omskilılarnıñ üz Sabantuy batırları buluı da ixtimal.
Küptän tügel Omskida boks buyınça atqazanğan sport ostası Aleksandr Ostrovskiy prizlarına yıl sayın uzdıra torğan Bötenrusiä turnirı bulıp ütte. Yäş millättäşebez Rişat Ähliullin anda ciñüçe buldı. Rişat sport ostası iseme normativların da ütäde, Annan tış ul şäxsi texniqa öçen maxsus büläkkä layıq buldı. Şunı da bilgeläp ütärgä kiräk, tatar yegete tatar millätennän bulğan trenerda - atqazanğan sport ostası Rafael'' Gafarov ta şöğıllänä.Rozaliä Sayganova, Omski


text: Räsmi mäğlümat çaraları pänceşämbe könne Tatarstannıñ barlıq aeroportları ğädäti rejimda eşli, aviadispetçerlar açlıq totunı tuqtattılar, dip xäbär itte. Mäğlüm ki, eş xaqlarınıñ tübän buluına rizasızlıq belderep gömumrusiä külämendä ütkärelgän älege rizasızlıq aksiäsendä Tatarstan aviatsiä dispetçerları da qatnaştı. Qazan xalıqara hawa qırında 38 aviadispetçer açlıq iğlan itkän. Bu aksiäne alar eştän buşağan waqıtta yal itü bülmäsendä ütkärdelär. Yäğni, eşkä, passajirlarğa zıyan kitermäslek itep ütkärdelär. Bu aksiädä qatnaşuçılarnıñ berse sälamätlege naçarayu säbäple eştän azat itelgän ide. Räsmi xäbärlärdä Rusiä aviadispetçerlarınıñ rizasızlıq aksiäsendä Bigeş aeroportınnan 17 aviadispetçer, Bögelmä aeroportınnan 14 aviadispetçer qatnaştı, dip belderelde.


text:
Ändicandağı qanlı waqiğalarğa 1 yıl
Bügen Londonda häm Mäskäwdä, Şvesiädä häm Qırğızstanda, Üzbäkstannıñ Ändican şähärendä 1 yıl elek bulğan köç qullanunı häm anda häläk bulğannarnı iskä aldılar. Comğa könne uram cıyınnarı New Yorkta, İstanbulda häm Kievta uzdı.
"Londondağı cıyın – Ändicannıñ ber yıllığına bağışlanğan çaralarnıñ berse. Çit illärdä urnaşqan xökümättän bäysez berniçä üzbäk oyışması berläşep "Ändicannıñ ber yıllığı" isemle kampaniä oyıştırdı. Çaralar öçençe kön başlanıp menä bügen tämamlana."
Uram cıyınnarı şulay uq Mäskäwdä, Brüsseldä häm Şvesiädä ütte. Comğa könne New Yorkta uzğan uram cıyınında qatnaşqan Bahodir Çoriev Azatlıq xäbärçesenä – protestqa çığuçılarnıñ taläplären äytep birde:
"Cıyınnıñ maqsatı – uzğan yıl Ändicanda bulğan qan qoyışta häläk bulğannarnı iskä alu häm anda bulğan köç qullanuğa yañadan iğtibarnı cälep itü."
Törle illärdä uram cıyınnarında qatnaşuçılar Ändican waqiğalarına bäysez xalıqara tikşerü taläp itä. AQŞta urnaşqan Human Rights Watch oyışması Ändicandağı xällärne "qanlı suyış" dip atadı.
Comğa könne Brüsseldä uzğan protest çarasında Dilşod Tillahojayev isemle üzbäk keşese Azatlıq xäbärçesenä menä närsälär äytte:
"Bez Ändican waqiğalarına xalıqara tikşerü taläp itäbez. Şulay uq İslam Kärimovnıñ Yevropa Berlegenä kertelmäwen, Üzbäkstanğa qarşı sanksiälär häm Üzbäkstanda reformalar ütkärüne sorıybız. "
Kiçä Yevropa Berlege tışqı säyäsäte başlığı Javier Solana, Ändican faciğasen iskä alıp möräcäğät qabul itte. Anda ul uzğan yılnıñ 13nçe mayında häläk bulğannarnıñ tuğannarınıñ qayğısın urtaqlaşa häm üzbäk räsmiläreneñ xalıqara tikşerügä röxsät birmäwlärenä borçılu belderä.
Bäysez tikşerü ütkärüne şulay uq AQŞ ta yaqlap çıqtı. Däwlät departamentınıñ matbuğat wäkile Sean McCormack, Üzbäkstan qorbannarnıñ ğailälärenä çınnan da närsä bulğanın äle añlatmadı, dip belderde.
Üzbäk räsmiläre AQŞ häm Yevropa Berlegeneñ bu taläplären älegä qädär kire qağıp kilde.
Uzğan yılnıñ 13nçe mayında Üzbäkstannıñ Ändican şähäre üzägendä mäydanğa xalıq cıyıldı. Taläplär arasında – yağulıqqa bäyälärne arttırmawdan başlap İslam Kärimovnıñ urınınnan kitüe kebeklär bar ide. Añarçı xärbi bülekkä, milisiä binasına häm törmägä höcümnär buldı. 4 säğättän soñ xökümät ğäskärlären uram cıyının köç qullanıp tarattı. Üzbäk räsmilärenä qarağanda bäreleşlärdä 187 keşe häläk bulğan, alarnıñ kübese – çit ildän kergän terrorçılar. Keşe xoquqları aktivistları häm şaxitlär isä, ülüçelär sanı küpkä yuğarıraq dip belderä.
Bügen Üzbäkstan belän Qırğızstan çik buyındağı Qara-Su şähärendä Ändican waqiğälären iskä alır öçen 60lap keşe cıyıldı. Qırğızstandağı üzbäk qaçağı, cıyınnı oyıştıruçı Erk isemle üzbäk oppozisiä firqase äğzase İsroilcon Xoldarov, çara turında bezneñ radiobızğa menä närsälär söyläde:
"Qırğız-üzbäk çik buyınnan 50 metrda Ändicannı iskä alıp keçkenä genä çara uzdırdıq. Bez xalıqqa, Ändicannı onıtmaw häm diktator Kärimov xakimiäten beterü kiräklege turında iskä töşerdek. 25 minutqa yaqın şiğärlär totıp tordıq, alarnı 60-70 keşe uqıdı, alar arasında Üzbäkstan yağınnan bazarğa kilüçelär dä bar ide."
Şulay uq uzğan yılğı wäqiğälärne xäterläter öçen bügen Qara-su bazarında uram qäğäzläre taratıldı.
Alsu Qormaş


text:
Bu soraw küplärne borçıy, çönki xalıq qışnı qarsız küz aldına kiterä almıy. Başqa yıllarda noyäbr axırında mäydannarda qar tawları, boz şähärçekläre yasaw başlana ide. Bıyıl qar bulmaw häm su östendäge boz tieşle qalınlıqta bulıp qatmaw säbäple başqala mäydannarında Yaña yılğa äzerlek kürenmi. Başqala xaqimiäte mäydannarnı bizäw öçen älternativ yullar ezli. Ufa xaqimiätennän xäbär itülärençä, atna axırında qar kürenmäsä, fanera şähärçek yasaw başlanaçaq. Ufadağı fanera çığaru kombinatı fanera belän täemin itergä äzer.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Başqortstanda Rusiä prezidentı saylawlarında qatnaşqan xalıqnıñ 92%tı Putin öçen tawış birgäne mäğlüm. Barısı da respublika citäkçelege aldan farazlağança buldı. Prezident Mortaza Räximovnıñ "xalıqnıñ yäşäw däräcäse yaxşıra, uramda maşina quyarğa urın yuq" digän süzlären Başqortstan jurnalistları inde yatlarğa ölgerde. Şul uq waqıtta olı yäştäge başqortstanlılarnıñ üz tawışların başqa namzätlärgä birgäne açıqlandı. Bezneñ Ufadağı xäbärçebez saylaw näticäläre turında tulıraq mäğlümat täqdim itä.
Rämzit Abulyaev, Ufa


text: Rusiä saqlanu ministrı Sergei İvanov, Çiläbedäge tank akademiäsendä bulğan waqiğanı tikşerü näticälären cämäğätçelekkä iğlan itergä süz birde. Xärbi prokuratura mäğlümatlärenä qarağanda, anda Yaña Yıl kiçendä 8 yaña xärbi olıraqları tarafınnan qatı qıynalğan, alarnıñ berse ğärip qalğan häm äle dä anıñ isän qalaçağı şik astında. Qıynaw öçen 6 xärbi cawaplı dip tabılğan, alar qulğa alınğan. Başta bu xälgä zur ähämiät birmägän saqlanu ministrı, tikşerügä bügen xärbi köçlär general ştabınnan da ofiserlar quşıldı, dip belderde. Rusiäneñ cir öste ğäskärläre başlığınıñ urınbasarı Vladimir Moltenskoi, Çiläbe tank akademiäse taratılaçaq, dip belderde.


text:
Tağın sıra bäyräme turında
Mäğlüm ki, “Azatlıq” radiosı Qazanda 25 mayda uzaçaq sıra bäyrämenä zur iğtibar birep kilä. Bäyrämgä sanawlı könnär genä qalıp bara, ä anı uzdıru tiräsendä bäxäslär tuqtamıy. Pänceşämbedä Tatarstan xökümäte dä premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälieva awızı belän älege bäyrämneñ Soñğı qıñğıraw belän turı kilüen tänqitläp çıqtı. Moña xätle Tatarstan televideniesennän premyernıñ berençe urınbasarı Rawil Moratov “min mondıy bäyrämneñ mäğnäsen añlamıym, sıra yortın açsınnar da, şunda bäyräm itsennär”, digän ide. Sıra bäyrämen uzdıru küräseñ, şul xätle nıq oyıştırılğan, anı xätta xökümät tä tuqtata almas kebek. Şähär xakimiäte şuña barıp citte ki, il buyınça uzdırıla torğan Soñğı qıñğırawnı 1 kön aldan, 24 mayğa küçerü turında färman çığardı. Älbättä, sıra bäyräme kebek “izge sıyırğa”, döresräge, çarağa qağılırğa yarıymı soñ! Ştu sin! Mäktäp balalarına barıber tügelme? İke kön rättän bäyräm itsennär. Ä sıra bäyrämendä awırtqan başların tözätsennär. Menä şundıy mantıqtan çığıp qına añlap bula älege färmannı.
Damir Ğismetdin


text: Robert Zahretdinov «Za mestnoyı samouprawlenie» gäzite möxärrire , şul isemdäge fond citäkçeläreneñ berse.Ul şähär başlığı şähär deputatlar şurasında saylanaçağı turında xäbär bulğaç , respubliknıñ üzäk saylaw qomissiäsen Başqortstannıñ yuğarı mäxkämäsenä birgän ide.Bu eş aldan qaralğan könne anı öye yanında sağalap torıp , ğärizäsın kire aluın sorıylar.Almayaçağın beldergäç , tuqmap , tağı da naçarraq bulaçaq dip kisätep kitälär.İkençe könne Robert Zahretdinov 22nçe xastaxanägä möräcägät itä.Anda anıñ baş mie selkenüe , tanaw söyäge sınuı häm bit tuqıması zararlanuı turında diağnoz quyıla.Robert tuqmaluğa qaramıy , mäxkämäläşäçägen , xalıqnıñ saylaw xoquqları öçen köräşüen däwam itäçägen belderde.


text:
Osventsim
Kontsentratsion häm ülem lagere Osventsim (almança Konzentrationslager Auschwitz, poläkçä Obóz Koncentracyjny Auschwitz), Kontsentratsion häm ülem lagere Birkenau (almança Konzentrationslager Auschwitz-Birkenau, poläkçä Obóz Koncentracyjny Birkenau) - alman kontslagerläre häm ülem lagerläre kompleksı, 1940-1945 yılda Osventsim şähäre yanında (Krakov qalasınnan 60 km arada) urnaşa.
1939 yılda Adolf Hitler ämere buyınça Osventsim Öçençe Reixka quşıla häm yaña isemen "Auşwits" birelä.
Dönyada yağni faşist Almaniäda qullanılğan "Auşwits" iseme astında tanılğan , läkin sovet häm Rusiä kitaplarında poläk iseme astında - Osventsim dip yörtelä.
Osventsim ülem lagerendä 1941-1945 yılda 1 400 000 keşe üterelgän, şul isäptän 1000000 yähüd.
Osventsim - iñ zur alman natsist ülem lagere, Holokostnıñ töp simvolı bulıp sanala.
Azat itü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1945 yılnıñ 27 ğinwarında polkovnik Fedor Krasavin citäkçelegenäge Sovet ğäskärläreneñ 263-nçe uqçı tömäne häm general-polkovnik Kuroçkin citäkçelegendä 1-nçe Ukrain frontınıñ ğäskärläre Osventsim ülem lageren azat itälär.
1945 yılnıñ 27 ğinwarında Qızıl Armiä general-mayor Krasavin citäkçelegendä ğäskärläre Auşwits ülem lageren azat itälär.
1945 yılda Oswentsim şähäre häm andağı kontslagernı azat itü burıçı quyıla. 4,5 meñ gektar cirne bilägän ülem şähären ike pexota diviziäse, tanklar, ayırım batalionnar, ä lagerne SS batalionı saqlağan. Sovet ğäskärläre artilleriä faydalana almıy, çönki totqınnarğa da zıyan kiterüdän qurqa. Şturm 1945 yılnıñ 27 ğinwarında irtänge säğät 7dä başlana. Töşkä sovet ğäskärläre şähär östenä qızıl bayraq qadap, isän qalğan un meñ totqınnı irekkä çığara. Şturm waqıtında Krasavin diviziäse 67 suğışçısın yuğalta, 119 keşe yaralana. Krasavin üzeneñ xärbi beldermäsendä faşistlar üzläreneñ cinäyätlären yäşerü öçen biş krematoriynıñ dürtesen şartlatırğa, häm yuq itelgän totqınnarnıñ äyberlären, kiem-salımın Germaniägä cibärü öçen saqlağan 35 skladnıñ 29ın yandırırğa ölgerüen xäbär itä. Qalğan skladlarda ğına da 800 meñ xatın-qız kieme, 350 meñ ir-at kieme häm ayaq kiemnäre, 7 tonna xatın-qız çäçe, distälägän meñ altın teş protezları tabıla[1].
Soñraq Krasavin Qazannıñ garnizonı komandirı itep bilgelängän. 1947 yılda Fedor Krasavin ülgännän soñ, Qazannıñ Arça ziratında kümelgän.
Azat itü suğışında 234-350 sovet soldatı wafat bulğan.
1947 yılda Osventsim lagerendä muzey açıla, ul YUNESKO Bötendönya Mirası isemlegenä kertelgän.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Marty Bloomberg, Buckley Barry Barrett. The Jewish Holocaust: an annotated guide to books in English / Buckley Barry Barrett.. — 2. — Wildside Press LLC, 1995. — 312 p. — (Studies in Judaica and the Holocaust). — ISBN 9780809504060
- Heckoлbko пopTpeToB Ha фoHe koлючeй пpoBoлokи
- KoHцeHTpaциoHHый лarepb AyшBиц. 38 фoTo.
- OcBeHциM: koHцлarepb AyшBиц-БиpkeHay
- KoHцeHTpaциoHHый лarepb AyшBиц: фoToaлbбoM B Myзee Яд BaшeM
- ДeлoBaя raзeTa Bзrляд: KoHцeHTpaциoHHый лarepb AyшBиц MoжeT иcчeзHyTb.
- AyшBиц B rлaзax CC — djvu Bepcия kHиrи
- KoMeHдaHT K л AyшBиц. ABToбиorpaфичeckиe зaпиckи Pyдoлbфa Гecca (пoлHoe издaHиe)
- ФCБ oбHapoдoBaлa HoBыe дaHHыe o koличecTBe пorибшиx B OcBeHциMe
- KoHцeHTpaциoHHый лarepb AyшBиц rлaзaMи Xecca (Гecca)
- Video Tour AUSCHWITZ — BIRKENAU — Schindler Factory


text:
Paqstannıñ törle urınnarında meñnärçä keşe Paqstanda uzğan comğada 18 keşene ütergän, AQŞnıqı dip isäplänelgän hawa höcümenä protest belderä.
Karaçi şähärendä 10 meñläp keşe "ğäyepsez keşelärne bombalawnı tuqtatığız" digän şiğarlär qıçqırdı.
İslamçılar Äfğän çigenä yaqın ber awılnı bombalawğa protest belderü öçen ilküläm demonstratsiälär ütkärergä çaqıra.
Xäbär agentlıqları AQŞ küzläw oyışmalarındağı iseme atalmağan çığanaqlarnıñ höcüm Äl-Qaidäneñ yuğarı citäkçese Ayman äz-Zäwähirine üterü öçen yasaldı digän süzlären kiterä.
Alar şulay uq Paqstannıñ isemnäre atalmağan ike yuğarı räsmieneñ äz-Zäwähiri höcüm urınında bulmağan digän süzlären citkerä.


text:
Ekrem Çelebi - Bülbül Havalanmış
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Bülbül Havalanmış
Etiketler : Ekrem Çelebi - Bülbül Havalanmış türkü indir, Ekrem Çelebi - Bülbül Havalanmış türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Bülbül Havalanmış mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Bülbül Havalanmış türküsü, Bülbül Havalanmış sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Bülbül Havalanmış bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Odam Kireç Tutmuyor
Ekrem Çelebi - Al Gonca Gül Deremedim
Ekrem Çelebi - Bir Nazar Eyledim
Ekrem Çelebi - Kütahya nın Pınarları
Ekrem Çelebi - Bir Dilim Beyaz Peynir
Ekrem Çelebi - Sevsem Öldürürler
Ekrem Çelebi - Boz Bulanık Nehir
Ekrem Çelebi - Nasıl Vasfedeyim
Ekrem Çelebi - Seni Düşünmemek Elimde Değil
Ekrem Çelebi - O Yarin Kaşları Kara Değil Mi


text:
Mingrellär
Mingrellär, yä Megrellar (üzataması Margali) – Görcestanda (Gruziädä) xalıq, ilneñ könbatış rayonnarında yäşilär. Görcelärneñ ber subetnik törkeme sanlalar. Öydä Megrel telendä söyläşälär. Bu tel qayber oçraqlarda Görce telenä dip qarílar, läkin başqa Görce söylämnärennän ul bik nıq ayırıla (Görcedäge 7 kileş urınına 9 kileş). Bu tel räsmi bulmağan räweştä Görce älifbası qullana. Xäzerge Mingrellar Görceçä dä, Urısça da belälär, Abxazíadä yäşägännär Abxazça da söyläşä alalar. Típik Mingrel familiälär -ia (-iä), -aya, -ava, ua quşamçılarına betä (Jvania, Şengelaya, Eliava, Çkadua). Mingrel familiäläre Abxazlarda oçrílar.
Soñğı Urta Ğasırlarda Mingrellär Görce patşalarınnan autonomiä itep yäşägännär, üze Samegrelo kenäzlegen nigezlänep.Kenäzlegendä Dadiani näsele idarä itkän. 1803. yılda Samegrelo Räsäy İmperiäsenä (Kutaisi gubernasına) kerä, Mingrellär Aleksander I patşağa ant itälär. Dadianilarnı Räsäy aqsöyäklekkä quşalar (1857). 1918. yılda Mingrellar Görcestan Demokratik Cömhüriätenä kerä.
1920. yıllarda Sovetlar Berlegendä Mingrellar mädäni autonomiäne üsterälär (säyäsi autonomiä bulmağanda), Mingrel telendä gäzetlär bastırıp çığalar. Belem aluda häm ädäbiättä Görce teleneñ qullanışı däwam itä. 1950. yıllarda Mingrel Lavrenti Berianıñ säyäsi doşmannarı Mingrel Partiä eşlekleselärgä qarşı Mingrellär ğämäle çığaralar, ğämäl näticäsendä Mingrellär ayırım xalıq sanamílar, Mingrel telendä näşer itü tíıla. Stalin ülemennän soñ uzğan reabilitasiägä qaramastan Mingrel tele küxnä tele bulıp qala.
Görcestannıñ berençe präzidente Zviad Gamsaxurdia Mingrel buluı säbäple, bärep töşerelüdän soñ Mingrel başqalsına Zugdidigä qaça. Läkin Zviadistlar ciñelälär, şundí suğış Samergeloğa zían kiterä.
1990. yıllardağı Abxazíada bulğan etnosara konfliktlar näticäsendä Mingrelärneñ ber öleş häläk bula, köpçelege Abxazíadan Räsäygä häm Görcestanğa qaçalar.
Mingrellär sanı 200 000 dän 700 000 gä törlelänä, çönki küp Mingrel üzen Görce bulıp belderälär. Räsäydä Mingrel millätennän100 keşe isäplänä.


text: Törkmänstannıñ Mäskäwgäde ilçelege xäbär itkänçä, Törkmänstan Prezident saylawları näticälären ber kön soñraq, bügen tügel, ä çärşämbedä iğlan itärgä ciyına. Törkmänstanda yaña prezidentnıñ wazifağa kerü tantanası 14 fevralgä bilgelängän. Anda qatnaşu öçen Äfğänstan, Gruziä, Qazaqstan, Törkiä, Rusiä häm başqa cil citäkçeläre çaqırılğan. Rusiä häm Törkiä premyer-ministrları da tantanada qatnaşırğa tieş, Quşma Ştatlar däwlät sekretareneñ Könyaq häm Üzäk Aziä illären bağuçı yärdämçese qatnaşaçaq. Qıtay Prezidentı isemennän maxsus wäkil bulaçaq, Qırğızstannan däwlät sekretare citäkçelegendäge wäkilçeleg kiläçäk. Saparmurat Niazovanıñ ülemennän soñ, ildä prezident wäzifaların başqarğan Gurbangulı Berdumukhamedov ciñüçe bulır dip kötelä.


text:
Mäskäwdä “Liberal Rusiä” citäkçese Sergei Yuşenkov üterelde
Pänceşämbe kiçendä Mäskäwdä üz öye yanında Liberal Rusiä partiäse räistäşe Duma deputatı Sergey Yuşenkov atıp üterelde. Deputatqa 4 tapqır atqan bilgesez keşe qaçıp kitä alğan, üterüneñ säbäpläre älegä bilgesez. Rusiä säyäsätçeläre monı bertawıştan säyäsi üterü dip atadı.
Audio
Şunnan soñ Yuşenkov Dumağa kilä, anda berniçä sägät bulğannan soñ kiçke 6da öyenä qaytıp kitä. 6.40ta anı şoferı yäşägän yortı aldında töşerep qaldıra. Yortnıñ işegen açqanda bilgesez keşe arttan kilep 4 tapqır ata häm qoralın taşlap qaça. Sergei şunduq xäläk bula. Berniçä minuttan urınğa militsiä häm prokuratura citäkçeläre kilep citä. Mäskäw militsiäse başlığı general Vladimir Pronin “bu professional-killer eşe” dip belderä. Mäskäw prokurorı Mixail Avdukov süzlärençä, üterü Yuşenkovnıñ deputat eşçänlege belän bäyle bulırğa mömkin. Sergeinıñ üterelüwe Rusiäneñ säyäsi elitasına şok buldı. Keşe xoquqları öçen köräşkän, prezident Putin häm Çeçen suğışınıñ tänqitçese bulğan 52 yäşlek Yuşenkov Rusiäneñ iñ kürenekle säyäsätçeläreneñ berse ide. Tarafdarları da köndäşläre dä anıñ eçkersez, säf keşe buluı turında söyli. Rusiä säyästçeläre monı bertawıştan säyäsi üterü dip atadı. Sergeinıñ firqädäşe Boris Zolotuxin:
Audio
Xärbi uçilişe, akademiä betergän, annarı şunda marksistik filosofiä uqıtqan polkovnik häm fälsäfä fännäre kandidatı Sergei Yuşenkov 90-nçı yıllar başında Rusiäneñ demokratik xäräkätenä nigez saluçılarnıñ berse ide. Respublikan partiäse citäkçese Vladimir Lysenko da monı säyäsi üterü dip atadı:
Audio
İke yıl elek Sergei Yuşenkov berniçä tarafdarı belän SPStan çığıp Liberal Rusiä digän yaña firqä tözede. Finans yärdämne tanılğan eşquar Boris Berezovski kürsätte. Soñraq Berezovski sul köçelär belän söyläşülär başlağannan soñ Yuşenkov anıñ belän araların özde, häm partiäneñ qorıltayında Berezovski firqädän çığarıldı. Rusiäneñ qayber säyäsätşeläre monı faciğa säbäpläreneñ berse bulırğa mömkin digän fikerlär äytte. Kiçä NTV televidenieseneñ turı efirında Berezovski bu farazlarnı kire qaqtı häm faciğäneñ ezlären Mäskäwdä ezlärgä kiñäş itte. Bu färmannı kem birgänen minem dä beläsem kilä. Maqsatlar küp, läkin berse ap-açıq – Kreml cämğiätne qurqıtırğa, säylawlarda döres itep tawış birdertergä teli dide oligarx. Rusiä prezidentınıñ matbuğat üzäge Putinnıñ, Yuşenkovnıñ üterelü xäbärenä tetränüwe turında xäbär itte. Comğa irtäsendä Duma räise Genadi Seleznev monı teror ğämäle dip atadı häm utırışnı Sergeinı iskä aludan başladı:
Audio
Deputatlar qaynar çığışlar yasadı. Kompartiä wäkile İvan Nikitçuk prezident Putinnı Dumağa çaqırtıp, il belän kem idarä itä, mafiäme, prezidentmı digän soraw birergä täqdim itte. Sergeinıñ firqädäşe Viktor Poxmelkin deputatlarğa möräcägät itep, bu faciğädän üzlärenä PR yasamaqa ütende. Yşenkovnıñ üterlüwe östennän cinäyät eşe açıldı. Bu eşne general prokuror üze kontrol itäçäk dielä. Tik menä belgeçlär bu eşneñ dä açılaçağına ömetlänmi. Yuşenkov – soñğı 9 yıl eçendä Rusiädä üterelgän 9-nçe deputat buldı. Moñarşı bulğan cinäyätlärneñ berse dä, şul isäptän Galina Starovoytovanıñ üterelüwe älegäçä açılmağan. 8 ay elek Sergeinıñ firqädäşe Vladimir Golovlev üterelgän ide. Bu eş şulay uq açılmağan, gärçä anıñ artında Golovlevnıñ Çiläbe ölkäsendä eşlägändä xosusıylaştıru waqıtında qılğan ğämälläre tora digän farazlar bulsa da. Qayber küzätçelär fikerençä, Yuşenkovnıñ eşen şuşı eş belän bäylärgä mömkinnär. Ämmä Sergeinı yaxşı belän keşelär, anıñ berqayçan da aqça belän qızıqsınmağanı turında äytä. Häm bu üterüne säyäsi üterü dip bäyäli. Yabloko citäkçese Grigori Yavlinski:
Audio
Niçek kenä bulmasın, şuşı waqiğa Rusiädä säyäsätçe bulunıñ xaman da quqrınıç professiä bulıp qaluwın rasladı. Küzätüçelär äytüençä, Putin korrupsiäne beterü, ildä tärtip urnaştıru şiğäre belän kilsä dä, wazğiät ällä ni üzgärmi. Sergei Yuşenkov yäkşämbe könne Mäskäwdä cirlänäçäk.
Ali Gilmi, Praga


text:
Omski mägärif xezmätkärläre dä bügen Rusiä külämendä ütkärelgän qarşılıq aksiäsendä qatnaştılar
Döres, qatnaşu barı tik 1 köngä eş taşlawdan ğına ğibärät buldı. Ölkäneñ mädäniät, mäğärif häm meditsina xezmätkärläreneñ hönärilär berlekläre berläşmäse mitinglar, piketlar, demonstratsiälär oyıştırırğa niätlägän bulsalar da, räsmi dairälärdän röxsät birelmäde. Säbäbe - bu könne Omskida küptän tügel genä bilgelängän prezidentnıñ wäqälätle waqile - Anatoliy Kvaşnin qatnaşlığında Seber federal' okruğı şurasınıñ utırışı baruı häm şunlıqtan uram cıyınnarınıñ tıyıluı belän añlatıldı. Qarşılıq belderep uramnarğa çığarğa röxsät bulmasa da, ölkäneñ mägärif xezmätkärläre hönärilär berlege räise Aleksandr Şram äfände suzlärençä aksiägä quşılıp, ölkä buyınça 207, şähärdä 109 mägärif uçrejdenieläre xezmätkärläre eş taşladı. Şunısı da mäğlüm, kollektivlarda citäkçelek tarafınnan zabastovkağa quşılmawnı sorap ügetläwlär häm basım yasawlar da bulğan. Omskida eşläwçe uqıtuçı Zöxrä xanım Niäzova süzlärençä, ul eşlägän mäktäptä ügetläwlär näticäsendä, aksiägä quşıludan baş tartuçılar da bulğan.
Saniä Mirxaleewa. Azatlıq radiosı. Omski


text:
Jambıl oblısı awmağında awa ray`ınıñ kürt buzılwı saldarınan 110-ğa tarta kölik jolda qaldı. Bul twralı QR İİM Tötenşe jağday`lar komïtetiniñ resmï ökili Rwslan Ïmanqulov mälimdedi, dep xabarlay`dı Vaq.kz.
«Qazirgi tañda awa ray`ınıñ buzılwına bay`lanıstı (boran, joldıñ naşar körinwi) «Almatı-Taşkent» avtojolı (580-593 km) jolawşılar avtobwstarı men jük kölikteri üşin jabıq tur. Bügin atalğan tasjolda 70-ke jwıq jük köligi men 40-qa tarta jeñil avtokölik mäjbürli türde toqtatıldı», - dep atap ötti Rwslan Ïmanqulov.
Onıñ ay`twınşa, qazir arnay`ı qızmetter joldı tazartw jumıstarın jürgizip jatır, 20-ğa tarta kölik äli qutqarılmaptı.
«Oqïğa ornında sonday`-aq Jambıl oblısı Jwalı awdanı tötenşe jağday`lar böliminiñ qızmetkerleri men jergilikti atqarwşı organdar jumıs istep jatır», - dep tüy`indedi ol.
Zardap şekkender joq.


text:
Däwlät Dumasında Rusiä xalıqları älifbaların kirillaştıru qanunı qabul itelügä reaksiä
Däwlät Dumasında Rusiä xalıqları älifbaların kirillaştıru qanunı qabul itelügä reaksiä
Ämmä, soñğı ike yıl şuşı xäref reformasına qarşı fedaral' üzäk basımı astında ütte. Törle xäylälär, mäkerle xatlar oyıştırıp qına latinğa qaytunı tuqtata almağaç, federal' üzäk Dumadağı derjavaçıl fraksiälär qulı belän Tatarstannı üz urınına utırtır öçen maxsus äzerlängän qanun proektın tawışqa quydı. Rusiädä yäşäwçelärneñ 83 protsentı ruslar, bik küp öleşe rusça söyläşüçe mañqortlar, azçılıq täşkil itkän millätlärneñ ixtıarın ciñä aluın kürsätte. Moña qädär parlamenttağı yäki cämğıättäge küpçelek kürälätä azçılıqnı taptap kitü ürnägen kürsätmägän ide äle. Dimäk, milli zıyalılarnı, globalizatsiä şartlarında ğomümi standartlarğa täñgäl kilgän älifbanıñ kiräklegen añlağan rus ğalimnäre tupas räweştä çitkä tibelde. Tatar yäki Tatarstan dip yörüçelärgä tın da çığarmıyça buysınıp utırırğa quşıldı.
Mondıy ğämällär säyäsi kierenkelek, federal' üzäk belän respublikalar arasında salqınlıq uyatırğa sälätle. Bez radio dulqınnar yärdämendä şuşı kierenkelekne arttırırğa yäki yarağa toz sibärgä cıyınmıybız. Xäzer New Yorktağı neboskreblarğa höcüm itüçelärne ezläw, Mäskäw teatr üzägendäge faciğädän sabaq alu, yomğaq yasaw waqıtında xäref reformasın quyırtıp kürsätü urınlı bulmas ide. Bu könnärdä möselman yäki tatar digän isem belän xäräkät itüçe här keşe qıyınlıqqa oçrıy bit. Movsar Baraev citäkçelegendäge terrorçılar törkemeneñ yözlärçä keşene totıq itep aluınnan soñ menä şundıy awır wäzğiät kilep çıqtı. Billärenä şartlatqıç taqqan şähit qızlarnı tamaşa zalına alıp kilü Rusiädäge qarçığalar, qatı qullı säyäsät yaqlılar öçen bik uñaylı sıltaw bulaçağın uyladılarmı ikän? Ni bulsa da buldı. Xäzer Tatarstan häm tatarlarnı çeçennar belän ber safqa bastırıp qayızlaw ğämälläre kürenä.
Bu şartlarda Tatarstannıñ häm tatar xalqınıñ üze telägän xäreflär belän qullanuğa qarşı töşü, Rusiä Duması deputatları öçen susağan keşe su eçkän kebek buldı. Küpçelek tellär turındağı qanunğa östämä öçen tawış birde. Televidenie aşa kilgän reportajlar da küpçelekneñ älege problemanı belmäwen häm añlamawın raslıy. Küpçelek Tatarstanda rus telen latinğa küçerälär dip uylıy. Küpçelek Rusiä konstitutsiäse buyınça här xalıqnıñ üz telen üze xäl itärgä tieşlegen belmi. Qazan jurnalistları cäncallı qanun qabul itelgän könne ük uramda oçrağan keşelärneñ fikerlären beleştelär. 3 keşeneñ ikese, älbättä, bu latin xäreflären hiç añlap bulmıy, kirill belän bik caylı bit, dip cawap birde. Bu turıda fiker yörtüçe deputatlarnıñ da, ğadi keşelärneñ dä kübese älegä şuşı älifba reformasınıñ asılın, Tatarstandağı tellär qullanışınıñ xäle turında bernärsä dä belmilär. İñ ayanıçı, menä şuşı turıda mäqälälär, reportajlar äzerläwçelär, qanunnar yazuçılar, östän oyıştırılğan xatlarğa imza quyuçılarnıñ 99 protsentı tatar telendä yazmıy da, uqımıy da. Häm uqrığa da cıyınmıy. Şunlıqtan, şul uq kirill älifbasında çığuçı kitaplarnı, gäzit-jurnallarnı uquçılar sanı küz aldında kimep bara. Ä inde tatarça yazıp ta, älifba turındağı qanunğa qarşı çığuçılarnıñ zur öleşe beryulı ike älifba belän tuğan telebezneñ yäşäw moxiten kiñäytü turında küz aldına kitermi. 5-6 kitap çığarıp, şunı kiläçäktä uqıy almaslar dip qayğırğan qayber yazuçılar häm ğileme iskergän yalqawraq uqıtuçılar xäzer ciñel tın alıp quydı. Ämmä, älifba bäxäse äle başlana ğına. Äle genä min añlatqan pozitsiä tarafdarları fän häm xoquq nigezendä genä fiker yörtälär. Dimäk alar millätebezgä qarşı başqarılğan ğädelsezlekne añlap, yañadan zur köräşkä çığa.
Xäyer, alar yalğız tügel. Qatlawlı wäzğiättä begelüçän xäräkät itüçe Mintimer Şäymiev latinğa küçüne tıyunı keşe xoquqların bozu, dip atadı. Dumada qabul itelgän qanun Federatsiä Şurasına kertelgänçe, yañadan ekspertiza ütärgä tieş, dip sanıy Tatarstan prezidentı. Kürenekle dramaturg häm deputat Tufan Miñnullin Dumanıñ älege qanunın bernindi äxlaq häm mantıyqqa sıymıy torğan ğämäl, dip sanıy. Anıñ fikerençä, irtäme-soñmı bu qanun köçennän çığarılırğa tieş. Däwlät Şurasınıñ komissiä räise Razil Wäliev älege qanunnı säyäsi qarar, dip atadı. Parlamentta xoquq nigezendä tügel, ä säyäsi konyunktura nigezendä qanunnar çığara torğan ilneñ diktaturağa tägärägäne kürenep tora.
Näq şundıy uq fikerdä toruçı Vladimir İsakov Dumanıñ xoquq idäräsen citäklägän çağında, ber yıl elek, älifba mäsäläse xoquq häm parlament wäkälätendä tügel, ä barı tik fänni mäsälä, dip räsmi zaklyuçenie çığarğan ide. Berniçä aydan soñ ul şuşı qaraşın üzgärtmiçä parlamentnıñ xoquq idäräse citäkçese wazıyfasınnan kitep bardı. Yäğni, älege mäsäläneñ kiläçäktä konstitutsion sudta, xalıqara mäxqämädä ozaq yıllar buyı qaralaçaq ikänlege kürenep tora. Dimäk, tatar mäsäläse kiläçäk yıllarda tamaq töbendäge qılçıq kebek säyäsi dairälärne çänçep toraçaq.


text:
Medvedev tatar yortında niçä tawıq barın belde
Qazanğa Rusiä vitse-premyerı Dmitriy Medvedev kilde. Dönyada bit nifetkä bäyälär artqaç, rusiä beraz xällänep kitte. Byudjetınnan aqça artıp qala başladı. Menä şunı xäzer çama belän genä, öleşläp ilküläm proektlar digän bulıp eşkä cikmäkçelär. Bu ideyäne näq menä Dmitriy Medvedev täqdim itkän ide. Xäzer menä töbäklärdä üzeneñ ideyäläre niçek tormışqa aşqanın küzätep yörergä bulğan. Qayber säyäsätçelär, Putinnıñ urınına kiläçäk dilär üzen tağın. Şuşı keşeneñ säfäre Tatarstanda menä niçek buldı.
Dmitriy Medvedev Qazanğa sişämbe kiçendä kilep töşte. Döres, ul sişämbe köndez ük Qazanda digän süzlär yörde. Läkin, Rusiä televizion kanalları anı Mäskäwdä cıyılışta itep kürsättelär. Yarar, qayçan ğına kilmäsen, ul Qazanda häm Tatarstanda yörde. Monısı çärşämbedä buldı. Qazan belän Mäskäw arası ul waqıt belän ülçägändä yıraq tügel. Aralar xakimiät häm säyäsättä genä yıraq tösmerlänä. Tatarstan, ni genä disäñ dä, Mäskäw abzıynıñ qul astında. Ä Mäskäwneñ ber qızıq ğädäte bar. Ul, tege mäzäktäge kebek. Suğa batuçı mullanı qotqarmaqçı bulıp, bir qulıñnı digäç, ber mujik, birmi ikän. Mä qulnı tot digäç kenä mulla abzıy, qulın suza ikän. Mäzäk bu, üpkälärgä kirä(kmi. Şunıñ kebek ük Mäskäwdä mä digänne, yäğni birgänne genä yarata. Bir dip äytep bulmıy aña. Añardan sorap bulmıy. Şuña kürä, Qazanğa nindi genä Mäskäw türäse kilmäsen- birergä kilmi. Äye, qayber ura rossiä patriotlar, Qazannıñ meñ yıllığına Mäskäw küpme aqça birde bit dilär. Läkin, Tatarstan Mäskäw buysınuında bulğan distälägän urıs töbägen aşatıp yata. Birgänenä qarağanda, Mäskäwneñ alğanı xisapsız.
Mäskäw süz dä yuq bayıdı. Bayu naçar tügel ul älbättä. Läkin eşläp bayıp bula. Eşlämiçä dä bula. Naprimir, nifet satıp. Kinät kenä dönyasında nifetkä bäyälär artıp kitte, ğömer kürelmägänçä arttı. Häm Rusiägä aqça kilä başladı. Nifet sata bit. Şul Seber, Tatarstan, Başqortstannan çıqqan nifetne inde. Şulay itep, Rusiäneñ kesäsenä östämä räweştä 75 milliard dollar aqça kerde. Bu aqçağa isem dä taptılar. Stabilizatsiä fondı dip. İl xäyerçe, xezmät xaqları az, Rusiä xakimiäteneñ, xalıqnıñ beraz küñelen kürü teläge tudı. Däwlät proyektları digän äyber uylap çığardı. Berniçä tarmaq buyınça, şuşı aqçanıñ ber öleşe n birü. Tääk, bülnislärgä maşinalar qata başladı. Didedelär şuşı däwlät proyektında qaralğan. Tääk, uqıtuçılarğa berniçä yöz sum aqça arttırdılar. Tağın däwlät proyektı bulıp çıqtı. Tağınmı, sanıy kitsäñ bar inde ul. Mäsälän, tağın awıl xucalığın torğızırğa buldılar. Anısı Rusiädä bötenläy kisken tora bit. Quban yaqların sanamağanda, il buylap bit igen tügel, alabuta üste, soñğı yıllarda. Torğızırğa. Birdelär tege stabfondtan ike yılğa 32 milliard aqça. Aşağan belmi, turağan belä dilär. Bu oçraqta kirese kilep çıqtı. Turawçılar zur aqça didelär, ä aşawçılar, yäğni bu aqçanı qullanırğa tieşle keşelär uylap qarağaç, bu tiennär genä ikän. Tatarstannıñ awıl xucalığı ministrı Marat Äxmätov, 32 milliard belän Tatarstan awıl xucalığın da torğızıp bulmıy dip beldergän dip yazıp çıqtı Cir sulışı gäzite. Ä bit äle Tatarstan awıl xucalığı çağıştırmaça uñışlı eşli torğan. Ä monda Rusiäneñ awılın torğızmaqçılar. Menä, torğızılğan qädären, Tatarstanğa kilep xäzer Medvedev öyränä. Anıñ başında bit tudı, däwlät proyektları. Äle Rusiä prezidentı administratsiäsendä urınbasar ublıp eşlägändä ük. Xäzer inde ul, Rusiä xökümäte vitse-premyerı. Şul däwlät proyektları buyınça cawaplı keşe. Tatarstanda qunaq yaratalar. Kön sayın diärlek Rusiäneñ berär olı türäse kilep kitä. Medvedevnı da qunaq itep, maturlap qarı aldılar. Çärşämbedä ul, Tatarstan buylap säyäxät itte. Yalğız tügel. Mintimer Şäymiev ta, awıl xucalığı ministrı Marat Äxmätov ta Medvedev belän buldılar. Respublikanıñ Älki rayonında yördelär. Ayırı alğanda Lewaş, Qarğalı awıllarında. Anda terlekçelek, qır eşläre qızıqsındırdı türälärne. Älki, töşep qalğan rayon tügel. Anda, millioner häm deputat Xäyrullinnıñ Qızıl Şäreq-Agro şirkäte urnaşqan. Bu şirkät terlekçelek belän şöğellänä. Uñışlı dilär däwlät wäkilläre. Ä “Cir sulışı” gäzite qışın. Anda çit ildän qaytqan 70 meñ sumlıq sıyırlar nindider çirdän ülep baralar dip yazıp çıqqan ide. Küräseñ tuqtatqannar ülätne. Türälär bu megaferma da ğına tügel, ayırım keşe yortlarında da buldılar. Xucalar äybät kenä qarşı alğannar. Monda, Qazanda säğäte minutı belän ük, däwlät mäğlümat ağentlıqları, xuca yaxşı qarşı aluın ğına tügel, ä ul xucanıñ niçä tawığı da, niçä bätie, yıllıq aqça kereme, niçä tonna igen alırğa cıyınğanına xätle yazıp çıqtılar. Tawıq sanap yörilär bezneñ jurnalistlar. Yuğisä, keşe malın sanap yörgänçe sorıysı ide bit, mäsälän şul uq Medvedevtan, sez niçek uylıysız, Kransıy Vostok sezneñ däwlät proyektına qaysı yağı belän qağıla dip. Tegese berär närsä cawap birgäç, yuq , şul tot qapçığın, Krasnıy Vostok Tatarstanda megafermalar açıp yöri başlağanda, äle sezneñ dahi başta proyektlar tumağan ide dip cawaplap ta bula. Nu bulmadı monısı. Menä şundıy, ütä qızıq wä üzençälekle säfär buldı Mäskäw wäkileneñ. Ä tatar cire qunaq yarata. Küñele tulıp kitär monıysıynkı da. Minem proyektları tormışqa aşa dip. Tatarstanda bit barıber belälär, süz Mäskäwdän bulsa da, ğämälgä aşıru, totrıqlı tormış monda, xalıq üze yasıy.
Räfis Cämdixan


text:
«Qazan utları» jurnalınıñ 2004 yılnıñ 2 sanina küzätü
Xörmätle radio tıñlawçılar! Ğädättägeçä, çirattağı şimbä könne çığa torğan matbuğat küzätüebezne başlıybız.İnde işetep belüegezçä,här şimbädä Tatarstanda çığuçı jurnallarnıñ soñğı sannarına küzätü yasıybız.
Ğinwar, fevral' aylarında çıqqan “Ğasırlar awazı”, “Miras”, “Söembikä”,“Yalqın“, “Qazan utları” kebek jurnallar buyınça yasağan küzätülärne tıñlap barasızdır dip ışanabız. Bezneñ maqsatıbız-jurnallarda basılğan milli yağınnan tirän mäğnäle bulğan äyberlärgä bäya birü, bäxäsläşü, qarşı äytü, xuplaw, yäğni fänni-mädäni yaqtan tiränräk qaraş taşlaw. Bez bu şimbä kiçendäge matbuğat küzätüenä küpläregezgä tanış bulğan şağirä , yazuçı, publitsist Näcibä Safinanı çaqırdıq. Mikrofonnı aña biräm. “Qazan utları” jurnalınıñ fevral' sanı, ğädätençä, şiğer söyuçelär iğtibarına öç şağir icatınnan yaña ürnäk täqdim itä. Alar Tatarstannıñ xalıq şağire Fänis Yärullin, G.Tuqay büläge laureatı Mödäris Äğlämow häm yäş şağıyrä İlsöyär İxsanova icatınnan dip başlıy küzätüne Näcibä xanım Safina. Häm alarnıñ şiğerlärennän özeklär kiterä.Bu ike olı şağirneñ can awazı fälsäfäsen däwam itkändäy İlsöyär İxsanova äytep quya:Ğıynwar.Ağaçlar böredä.Sataşıp ımsınu bu barı.äterdä yañardı millätneñYaz, diep aldanğan yılları.Äye , aldanular. Tik alarğa küptän çik quyarğa waqıt, läbasa. “Qazan utları”nıñ fevral' sanı tatar
ädäbiätendä näq menä şuşı çikne atlap çığarğa cöryat itkän Raul' Mirxäydärownıñ “Qarğa Korole” romanınıñ däwamın täqdim itä.
Bolay zurdan qubıp söyli torğan äsärneñ yañalığı nidän soñ? Älegäçä, tatar yazuçıları xalıq, millät yazmışı belän idärä itärgä alınğan xakimiät qatlamına ütep kerä alğanı bulmadı. Ä küpmeder ütep kerep , alar tormışınıñ pärdäsen açıp xalıqqa kürsätergä omtıluçılar , älbättä ezärlekländelär. Şundıylar rätenä min Fäwziä Bäyrämovanı häm Rinat Möxämmädievnı da kerter idem dide ul. Raul' Mirxäydärovnıñ bu romanı Tatarstannan çittä yäşäp, yäğni tatar ilenä bäysez räweştä anıñ yazmışın yıraqtan qarap yäşägän avtor. Häm ul üz icatında ğäcäyep zur küzätülärne ğomumiläştergän. Şul ğomumiläştergän obrazlar sürätlärne tirännän belep mawıqtırğıç itep surätli ala. Anda bez belmägän , läkin inde küptännän toyımlağan xakimiät dönyasınıñ cir astı ağımnarı şul qädär belep surätlängän ki, häm ışandıra. Romanda surätlängän model'ne qaysı respublika , qaysı millätkä quyıp qarasañ da, ul anıqı bulır ide. Äytik, bu äsärdäge prokuror, senator, Aqmal xanı da alarnıñ qılğan ğämälläre dä, alar bezneñ küz allarıbızda.“Qazan utları” jurnalınıñ 2 sanında , jurnalnıñ umırtqa söyägen täşkil itkän ikençe äsär Ayaz Ğiläcevnıñ dönyadan kiter aldınnan östälendä tämamlanmıy qalğan romanı “Qıldan näzek, qılıçtan ütken” dip atala. Romannıñ töp geroyları Asaf belän Ğafurnıñ söyläşüläre dä äsärneñ asılına alıp kerä. Ğafurğa Asaf soraw birä:
Citäkçelärgä iärergä öndiseñme? Citäkçelär keşe tügelmeni? Alarnıñ keşeçä yäşärgä xaqları yuqmı? Alarnıñ xalıqtan ayırılırğa xaqları yuq. Ayırılalar ikän, xalıq aldında abruyları qalmadı digän süz. Torır urınnarı ayırım, yulğa çıqsalar vagonnar ayırım, şifaxanälär ayırım, sanatoriylar üzläreneke, arağa qara xalıq kilep qısıla almıy. Kibetlär ayırım, ğomumän, alar ber yuldan, irken yuldan bara. Ä millionlağan xalıq tar suqmaqqa quıp kertelgän. Sin bu fikerläreñne eştä dä söyliseñme? Eştä ber törle, öydä ber çamada, cıyılışta öçençe qiäfätkä kergänem yuq. Mondıy uylar belän yaxşı kvartirçağa tiyınmässeñ.
“Tuqtalış”, “Poçtal'on, qart
häm mäxäbbät”digän qısqa xikäyäläre urın alğan. Roza Xafizovanıñ ”Qartlıqtamı xikmät?”digän xikäyäläre dä, şul moñsu xikäyälär safın tulılandıra dip äyter idem dide, küzätü yasawçı.
Citäkçelär keşe tügelmeni? Alarnıñ keşeçä yäşärgä xaqları yuqmı?
Alarnıñ xalıqtan ayırılırğa xaqları yuq. Ayırılalar ikän, xalıq aldında abruyları qalmadı digän süz. Torır urınnarı ayırım, yulğa çıqsalar vagonnar ayırım, şifaxanälär ayırım, sanatoriylar üzläreneke, arağa qara xalıq kilep qısıla almıy. Kibetlär ayırım, ğomumän, alar ber yuldan, irken yuldan bara. Ä millionlağan xalıq tar suqmaqqa quıp kertelgän.
Sin bu fikerläreñne eştä dä söyliseñme?
Eştä ber törle, öydä ber çamada, cıyılışta öçençe qiäfätkä kergänem yuq.
Mondıy uylar belän yaxşı kvartirçağa tiyınmässeñ.Jurnal soñğı yıllarda xikäyä janrına iğtibarnı ayıruça arttırdı. Älege sanda Çallı şähärendä icat itüçe- yazuçı Firüzä Camaletdinovanıñ
Publitsistik yazmalar baş astında Mirfatıx Zäkiyevnıñ “Milli xäräkätneñ maqsatı- millätne tergezü, saqlaw, häm üsterü” dip isemlängän fänni yazması dönya kürgän. Tatarstannıñ däwlätçelegeneñ millätne tergezü, saqlaw, üsterü yunäleşendäge eşläre uñışlı bara dip bulmıy,- digän näticä yasalğan.
Marsel' Bakirownıñ “İñ borınğı şiğer nindi bulğan?dip atalğan fänni mäqäläse här ğalim, här şiğer söyçe, här şiğriät dönyasına adım yasağan keşe öçen, ğäcäyep faydalı xezmät, uñışlı xezmät dip ayırıp äytäse kilä.
Adler Timerğalinnıñ jurnalda urın alğan “Milliät süzlege”neñ (bu anıñ däwamı) niqädär ähämiätle ikäne cannarı isännärgä añlatıp toru kiräkmider. Belem- digän keşegä ğilem bar “Qazan utları”nda. Jurnalnıñ soñğı säxifäläre bulıp Şärif Qamalnıñ tuuına 120 yıl tuluğa bağışlanğan filologiä fännäre kandidatı Färit Bäşirneñ “Qoşlarda da keşe yazmışları”digän mäqäläse, Qor’än süräläre , Bezneñ kalendar', “Qazan utları” arxivınnan qızıqlı fotoları häm ädäbi, mädäni yañalıqlar häm Qoyaş Timbikovağa märsiä urın alğan. Şağir häm yazuçı Niaz Aqmalğa 50яшb tulu uñayınnan anıñ fotoportretın üz tışlığına urnaştırğan. Tışlıqnıñ ikençe bitendä tatar köräşe xaqında İldus İldarxanov tözep çığarğan“Bez köräşle xalıq”dip isemlängän yaña kitap turında mäğlümat birelgän. “Qazan utları” jurnalın uqıp çıqqaç 12racыp şağire Qol Ğälineñ süzläre xätergä kilä:
“Gäwhärne taş diyu belän, ul taş bulmas, Tik mä keşe gäwhär qäderen belmä almas, Bu nazımnıñ qäderen barı axmaq belmäs,
Tik mä keşe gäwhär qäderen belmä almas,
Bu nazımnıñ qäderen barı axmaq belmäs,Ğaqıllılar tıñlar, añlar, beler imde.”
.
Xörmätle tıñlawçılar!«Qazan utları» jurnalınıñ
2caHыHa küzätüne şağirä, yazuçı, publitsist Näcibä Safina yasıy. Tumışı belän Başqortstan cirlegendä urnaşqan Yañawıl rayonınıñ Kisäk Qayın awılınnan bulğan tatar canlı Näcibä Safina KDU tämamlağannan soñ, üz yağına qaytıp kitsä dä Qazan şähäre anı yañadan üzenä tartıp qaytara.Tatarstanda çıqqan ädäbi basmalar Qazandağı ädäbi möxit Näcibä Safina icatına da tä'sir yasıy. Şuşı könnärdä şağiräneñ yubileye. Şul uñaydan bez anıñ küptän tügel genä çıqqan kitabında qayber äsärlären üze uqıp kitüen ütendek.X.T. Bu atnalıq matbuğat küzätüen «Qazan utları» jurnalınıñ 2004 yılğı 2caHыHa anıñ daimi uquçısı, avtorı yazuçı , publitsist şağirä Näcibä Safina yasadı. Kiläse şimbälärdä bez sezne bik küplärgä tä'sir itkän çäçmä äsärlär, şiğerlär, publitsistik basmalar belän tanıştıruıbıznı däwam itärbez. Bügenge matbuğat küzätüebez tämam. Tapşırunı Mälikä Basıyr alıp bardı. Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr, Qazan.


text: Ufa şähäreneñ Qazannan da borınğıraq ikänlegen isbat itü eşläre däwam itä. Başqalanıñ Çerniqovqa bistäsendä qäberlek tabılğan. Arxeoloğlar fikerençä, anda 600gä yaqın keşe cirlängän. Berniçä qäberne qazu waqıtında 20gä yaqın äyber çıqqan. Alar arasında 1500 yıl elek eşlängännäre dä bar dip ireşterälär. Qäberleklärneñ qalğan öleşen qazu qarşılıqqa oçrağan. Çönki alar urınında urman üsä, ä alarnı kisü öçen maxsus röxsät kiräk. Şulay da Ufanıñ borınğılığın isbat itü öçen bu qarşılıq qına xäl iteler dip kötärgä kiräk.