text:
Çiläbeneñ tatar häm başqort mädäniät üzägendä saylawlar ütte
Çiläbe şähäreneñ Traktor tözüçelär mädäniät sarayında 18 mart könne ölkä tatar häm başqort mädäniät üzägeneñ xisap-sawlaw konferensiäse bulıp ütte. Bu cıyılış mädäni oyışmanıñ ustavında qaralğança, waqıtında, ike yılğa ber ütkärelde.
Konferensiädä barlığı 124 delegat qatnaştı. Delegatlar ölkäneñ Troitsk, Magnitogorsk, Kopeysk, Miäs, Satka, Yuğarı Öfäle şähärlärennän dä kilgännär ide. İke yılğa ber ütkärelep torğan bu möhim çarada şuşı däverdä eşlängän eşlärgä yomğaq yasaldı, milli problemalarnı bergäläp çişü yulları qaraldı, ölkä tatar häm başqort mädäniät üzägeneñ yaña idärälığı saylandı.
Konferensiäne qotlaw sälämnäre belän Ölkä tatar kongressı räise Al'bert Yenaleev açıp cibärde. Bu aldan nıqlap äzerlängän forumnıñ eşendä qunaqlar: ölkä xakimiäteneñ milli ictimaği häm dini oyışmalar belän şöğellänüçe işaräsennän baş belgeç İl'ya Anosov, Başqortostan prezidentınıñ Ural regionındağı wäqälätle wäkile Möxämatulla Xafizov, Ölkä xalıqlarınıñ duslıq yortı direktorı Vladimir Leonçenkov, Çiläbe häm Kurgan ölkäläre möftie Rinat xäzrät Raev, delegatlarnı sälämläp, konferensiäneñ eşendä uñışlar telädelär.
Xisap çığışı belän ölkäneñ tatar häm başqort mädäniät üzägen ike yıl citäklägän Mäxmüt Şäräfetdinov çığış yasadı. Mädäni oyışma üzeneñ eşen Konşak rayonındağı olılar yortına konsert oyıştırıp başlap cibärde, di ul çığışında. Açı yazmışları säbäple qart könnärendä tulay toraqta yäşärgä mäcbür buluçı olılarğa bu zur bäyräm bula. Mädäni üzäkneñ idärä äğzaları ölkännärgä tatar häm başqort telendä kitaplar da büläk itälär. Şulay yılına ber tapqır bulsa da milli bäyräm oyıştırılıp, bu bik tä izge eş kiläçäktä matur ğädätkä äylänsä ide,- di olılar yortınıñ citäkçelege.
Mäxmüt Abdraxmanoviç yıl sayın şähärneñ Traktor tözüçelär rayonınıñ Ciñü parkında sabantuy ütkärülären, şähärdä olılar könenä konsert, çäy tabınnarı oyıştıruların, Ölkäneñ töbäkara din idaralığı belän berlektä Mäwlit bäyrämen ütkärülären sanap ütte.
Töbäklärdän kilgän mädäni üzäklärneñ citäkçeläre üzläreneñ eş täcribäläre belän urtaqlaştılar. Çığış yasawçılar arasında YUğarı Ufaley şähärennän Rida Kabirova, Troitskidan Färit Yakupov, Miästän Al'bert Raximov, Satkıdan Ğafuan Borxanov, Magnitogorskidan Räşit Latıypov, Kopeyskidan Närkis Salixovlar bar ide. Çığışlarda mäktäplärdä tatar häm başqort sıynıfların, balalar baqçalarında milli törkemnär açu, Çiläbe filarmoniäsendä milli törkem buldıru, ölkä televideniesendä milli tapşırular alıp baru kebek möhim problemalarnı bilgelädelär. Globalizatsiä zamanında konsertlar, kiçälär, sabantuylar oyıştırıp qına tatar häm başqort xalıqlarınıñ telen, milläten saqlap qalu kebek möhim mäs’älälärne çişep bulmağanlığına basım yasaldı.
Satkı şähäreneñ milli mädäniät üzäge citäkçese 74 yäşlek Ğafuan Borxanov älegä qädär ölkädä tatar häm başqort mädäniät üzägeneñ barlığın da belmägänlegen xäbär itte. Bu ölkä milli ictimaği oyışmasınıñ töbäklär belän berlektä citärlek eşlämäwen kürsätä.
Ölkä tatar häm başqort mädäniät üzägeneñ eşe qänäğätlänerlek dip bahalandı. Konferensiä aldağı yıllarğa eşläw öçen eş planı - rezolyutsiä dä qabul itte.
Konferensiä Ölkä tatar häm başqort mädäniät üzägeneñ yaña idäralığın 21 keşedän sayladı. Yaña saylanğan idäragä äytelgän citeşsezleklärne isäpkä alıp, tağın da initsiativalırak, millät yazmışına qağılışlı mäs’älälärne xäl itüdä qıyuraq eşlärgä kiräk digän täqdimnär yasaldı.
İdaräneñ äğzaları arasında berniçä biznesmen yegetlärebez saylandı. Yaña idaräneñ räise itep tä eşmäkär yeget - Regina cihaz fabrikaları direktorı Muxametşin Ramil bilgelände. Äytep ütärgä kiräk, Kopeysk şähärendä yaña tözelep eşli başlağan mäçet-mädräsä kompleksın tözüdä Ramil İnsafoviç bik zur matdi yärdäm kürsätä.
Milli ictimaği eş belän şöğellänergä biznesmen yegetlärebezneñ kilüe bik tä quanıçlı. Ölkädä soñğı yıllarda beraz sülpänlänep qalğan milli eş canlanıp, yuğarıraq däräcädä eşläner digän ömetlär tudıra. Waqıtında Çiläbedä tanılğan säwdägärlär Wälievlar, Yäuşevlarnıñ metsenatlıq traditsiälären däwam itterep, 19 gasır soñı 20 ğasır başında tatar dönyasınıñ ber üzäge bulğan Çiläbe ölkäse üzeneñ elekke danın qaytarır digän ışanıç arta. Konferensiädän soñ Çiläbeneñ tanılğan artistlarınıñ konsertı buldı.
Delegatlar küñelle konsert qarap, kütärenke küñel belän, millät öçen tağın da aktivrak eşlärgä digän niät belän taralıştılar.
Çiläbe tatar häm başqort mädäni üzägeneñ barlıqqa kilüenä bıyıl 20 yıl tula. Ul Rusiädä iñ berençelärdän bulıp 1987 yılnı oyıştırıla häm inde ike distä yıl buyına ike tuğandaş xalıqnı berläşterüçe oyışma bulıp xezmät itä.
Luiza Zakircan,Çiläbe


c: text/html

text:
Paqstan xärbi mäxkamäse 2003-nçe yılda prezident Pärwäz Möşärräfne üterü omtılışında qatnaşqan dip ğäyeplängän 5 keşene ülemgä xökem itte.
Xärbilär süzçese Şäwkät Soltan xökem itelgännärneñ berse soldat dide. Anıñ äytüençä, xökem qararı berniçä kön elek çığarılğan bulğan.
Süzçe äytüençä, şul uq süz berläşterüdä qatnaşqan tağın 3 köşe ozaqqa törmä cäzasına xökem itelgän.
Ul bu keşelär 2003-nçe yılnıñ 25-nçe dikäberendä İslamabad yanındağı yulda 2 intixarçı şartlatqıçlı maşinaların Möşärräfne ozata baruçı maşinalar törkeme yanında şartlatqaç qulğa alındı dide. Möşärräfkä zarar bulmadı. Ämma 16 keşe hälak buldı. Alarnıñ küpçelege Möşärräfne saqlawçı politsiä xezmätkärläre ide.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
"Urta Ural tawışları" gastrollärdä yörep qayttı
Ural töbäge talantlarğa bik bay. Uzğan yıl Ural cirendä yäşäp icat itüçe sälätle tatar cırçılarınıñ “Urta Ural tawışları” dip atalğan berençe audiocıyıntığı da çığarılğan ide. Küptän tügel şul uq isemne yörtkän törkem Ural aryağınıñ häm tönyaq Uralnıñ bik yıraq poçmaqlarına barıp, gastrol''lärgä yörep qayttı.
Kurgan ölkäsendäge tatar häm başqort awılları tamaşaçıları Sverdlov ölkäse cırçıların bik yaratıp qarşı aldılar. Mondıy konsertlarnıñ bulğanı yuq ide äle diyuçelär küp buldı. Ä menä Älmän rayonındağı Kazennıy digän ğäcäp isemne yörtkän başqort awılı tamaşaçısına ayırım tuqtalıp ütäse kilä. Konsertqa kilüçe 10-15 yäşlek bala-çağalarnıñ üz moñın, üz köyen ber dä işetkännäre yuq ikän. Zaldağı äbi-apalar yäşlärneñ tuğan telne belmäwlärenä, tuğan mädäniätneñ betä baruına bik poşınıp söylädelär.
Konsertnı çın küñeldän qarap, küz yäşlären sörtä-sörtä räxmätlär uqıp qaldı Kazennıy xalqı.
Kurgan yaqlarına yörep qaytqannan soñ, gastrol''lär Uralnıñ yıraq tönyağında däwam itte. Severoural''ski şähärendä uzdırılğan konserttan soñ, bez tağın tamaşaçılar belän söyläşep aldıq.
Şunısı qızıq, zalda utıruçılar arasında tatar häm başqort xalqı ğına tügel, rus keşeläre dä bulğan ikän. Şularnıñ berse xätta bu törkemneñ daimi qarawçısı buluın, milli moñnarnıñ neçkälegen añlaw öçen tel belüneñ mäcbüri tügellegen äytep aldı.
Ä inde Severoural''ski şähäre tatarlarınıñ milli häm dini tormışın kütärüdä böten küñelen birep eşläp yörüçe Nail'' ağa Gazizov mondıy konsertlarnıñ yäş buınnı milli ruxta tärbiläwdäge ähämiätenä basım yasadı.
Älege konsertlar barısı da xalıq öçen buşlay oyıştırıldı. Çığımnarnıñ barısın da eşmäkärlär kütärde.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text: Paqstanda bügen amerikan ğәskәrlәreneŋ Afganstanda urnaşuına, Quşma Ştatlar hәm anıŋ berektәşlәreneŋ Ğıraqqa qarşı mөmkin suğışına qarata qarşılıq çaraları ütә. 2 meŋğә yaqın keşe qatnaşqan iz zur çaralar Multan, Kveta hәm Lahor şәhәrlәrendә ütte. Paqstanda Amerika belәn kәnәğәtsezlek küptәn tөgel bulıp algan xәldәn sөŋ arta başlağan ide. Cirle xakimiәtlөr belderğәnçә, ul waqıtta Quşma Ştatlar oçqıçı Paqstannıŋ afgan belәn çiktәn yıraq tügel ber cirğә bomba taşlağan bulğan. Konservativ islamçı citәkçelәr bügenge qarşılıq çaralarında kübrәk keşe qatnaşır, dip өmmetlәnde.


text:
Putin: “Obama älegä samimi"
AQŞ prezidentı George Bushnıñ, AQŞ saqlanu qalqannarın Polşa häm Çexia urnaştıru planı, Mäskäwdä zur känäğatsezlek uyatqan ide. Şulay uq Kosovoga bäysezlek birelüe häm Gruziä nizagı ike il arasında mönäsäbätlärne şaqtıy üzgärtte.
Rusiä premyerı, saqlanu qalqanı mäsäläse turında, yaña Obama taqımınna kilgän uñay belderülärgä iğtibar yünälderelüen äytte. Putin, “Bälki bu sitemgä bik ixtiyaç bulmas, Ukraina belän Gruzia iminlegenen NATOdan qala başqa yullar arqılı däwam itterä alınaçagı turında fikerlär eşettek” dip östäde.
Qorallanunı tuqtatu, Yaqın könçığış, İran häm Global iqtisadi krizis kebek mäsälälärdä ike il arasında xezmättäşlek buldırırga äzer buluın äytkän Putin, Obanın saylaw çaraları waqıtında birgän wağdälären säyäsi ölkädä ütälüen kötäçäkbez, dip belderde.


text: Pekinda Tönyaq Korea atom programmasına bağışlanğan 6 yaqlı söyläşülär yañartılğanğa 4 kön buldı. 13 ayğa suzılğan tänäfestän soñ, düşämbe Tönyaq Korea söyläşülär östälenä qayttı. AQŞ, Qıtay, Yaponiä, Rusiä häm Könyaq Korea Pxenyannı atom qoralı eşlämäskä künderergä tırışa. Söyläşülärdä qatnaşuçı 5 däwlät uzğan yılnıñ sentyäberendä ük Tönyaq Koreağa, bu şart ütälsä, iminlek häm finans-iqtisadıy yärdäm täqdim itkän ide. Quşma Ştatlar wäkile Christopher Hill, xäzerge söyläşülär awır, ämma ışanıçsız tügel, dip äytte. “Sentyäber täqdimnären tormışqa aşıru öçen kileşergä kiräk. Qayberläre, xättä bu atnada uq tormışqa aşa ala. Ämma miña iñ oşamağanı- oçsız-qırıysız bäxäslär arqasında, ber närsä dä tormışqa aşa almıy”,- dide Hill.


text:
Tatarstan möselmannarı da umrağa bara
Xac qılu - här möselmannıñ izge burıçı. Ägär Qorban bäyräme aldınnan xac qılırğa ölgermägän bulsağız, bu izge eşne yıl äylänä dä başqarırğa mömkin. Umra, ğädäti xac kebek uq, şundıy uq sawaplı ğämäl. Ämma ul, xac qılu burıçınnan azat itmi, barı tik Ramazan ayında qılınğan umra ğına ğädäti xac belän ber däräcädä, dip isäplänä.
Säğüt Ğäräbstanı umrağa kilüçelärne qabul itärgä äzer buluı xaqında iğlan itte. 20 aprildän başlanğan bu çarağa 150 ildän möselmannarnıñ kilüe kötelä. Tatarstan wäkilläre dä anda bulaçaq.
23 aprildän Qazannan, Lufthanza şirkäte oçqıçları belän, 20 keşelek wäkillek Mäkkägä kitärgä tora. Yullama 1,500 $ töşärgä tieş. Säğut Ğäräbstanınıñ Mäskäwdäge ilçelege april urtasınnan viza käğäzlären birä başlıy. Qazannan barğan keşelär, berençe tapqır xac qıla. Umrağa keşelär dä azraq kilgängä kürä, Mäkkä-Mädinädäge yäşäw, xezmät kürsätü şartları da yaxşıraq bulırğa tieş.
6nçe aprel’dä, Mäskäwdä ütkän xac eşläre Şurası, älege cawaplı eşkä äzerlek mä’sälälären, kilep çıqqan qıyınlıqlarnı tikşerde. Şuşı cielışqa Tatarstan möftie urınbasarı Ayaz äfände Minğaliev dä bardı. Anıñ äytüenä qarağanda, xaclar oyıştıruçı turistik şirkätlär arasında wazifaların tieşençä ütämägän, xacilarnı aldağan şirkätlär dä bulğan. Şuña, xac eşlären qarawçı Şura turistik şirkätlärgä taläplärne qırıslatırğa kiräk, digän näticägä kilgän. Xac säfären oyıştıru däräcäse – nindi transport belän baru, yulda xac qağidälären añlatuçı maxsus keşelärneñ buluı, Ğäräfä tawında qunğanda, çatır belän tä’min itü, qunaqxanäneñ qaya urnaşuı häm niçä yoldızlı buluına qarap bäyälänä. Xac eşlären bağuçı Şura, Qazandağı şirkätlär, xac oyıştıru taläplärenä cawap birä, digän näticä çığarğan.
Bikä Timerova.


text:
Qazanda “Şiğri sabantuy” uzaçaq
Bez yış qına: “Yäşlärebez kitap uqımıy. Bügenge ädäbiätebez krizis xälendä,” – dibez. Ämma bu süzlär, çın mäğnäsendä, döreslekkä turı kiläme ikän? Ölkän buın yazuçılar üzlärenä almaş xäzerlime?
Yäş icat köçlären barlaw maqsatınnan, respublikabızda baytaq qına çaralar ütkärelep kilä. Aprel' ayında “Yäş yazuçılar seminarı”, här oktäber sayın – “İdelem aqçarlağı” icat bäygese, ike yıl buyına däwam itkän “Qawrıy qäläm konkursı...
Ozaqlamıy Qazanda közge Sabantuy ütkäreläçäk äle. Sabantuy bulğaç, anda qapçıq belän suğışu, yomırqa qabıp yögerü, ätäçkä menü, köräş... bulırğa tieş. Ämma bolar yuq. Ul – “Şiğri sabantuy” Anda şiğer yazuçı studentlar köräşä. Ä bügenge yäşäyeştä şiğergä urın barmı? Tirä-yağıbızda eçkeçelek, narkomaniä, faxişälek... bit. Yäşlär şiğer yazarğa telämilär, biznesqa tartılalar. Baştağı uylarnıñ barısı da – aqça, fatir, maşina, qalın kesäle yeget, bay käläş xaqında... Ämma şiğergä dä urın bar, ul da, köndälek tormış mäşäqätlärenä kümelep bulsa da yäşi ikän.
“Şiğri sabantuy” Tatarstan Yazuçılar berlegenä – 70, Qazan däwlät universitetınıñ tatar bülegenä – 60 yıl tuluğa bağışlana. Ul respublika däräcäsendä ütkärelep, anda, Qazan däwlät universitetı, Qazan däwlät pedagogiä universitetı, Gumanitar institut, Awıl xucalığı akademiäse, Alabuğa pedagogiä universitetı, Minzälä pedagogiä kölliäte häm başqa uqu yortlarınıñ studentları qatnaşır dip kötelä. Töp şart – här qatnaşuçı olpat ädiplärdän torğan märtäbäle jyuri qarşında üzeneñ ber şiğeren uqıy. Alarnıñ xäyer-fatixasın ala.
Bäyge turında Tatarstan Yazuçılar berlege räise urınbasarı, “Ällüki”neñ yazuçılar yağınnan citäkçese Ğalimcan Ğil'manov fikerläre.
“Şiğri sabantuy”lar traditsiäse 60-70 yıllarğa kitä häm bik matur traditsiä bularaq, ul 80-90 yıllar başına qädär Qazan däwlät universitetınıñ tatar bülege qısalarında yäşäp kilde. Şuşı şiğri bäygelärdän bezneñ ataqlı, mäğlüm şağirlärebez üsep çıqtı. Äytik min üzem berençe urınnı alğan Rafis Qorbannı, ikençe urınnı alğan Flürä Nizamovanı xäterlim. Ber yılnı üzemä dä şuşı şiğri bäygedä öçençe urınğa kütärelergä turı kildeÄle bıltır ğına Qazan däwlät universitetınıñ tatar filologiäse häm tarixı fakul'tetında, niçä yıl tuqtap torğannan soñ, yänädän “Ällüki” ädäbi berläşmäse safqa bastı. Anıñ näticäse bularaq, Qazan däwlät universitetınıñ tatar studentları gazetası – “Täräzä” dönya kürä başladı. Küñellärdäge şiğer taşqının taş belän bastırıp quysañ da, ul barıber vulkan bulıp atılıp, urğılıp çığa ikän. “Şiğri sabantuy” – şunıñ berençe näticäse dä. Bu xaqta Ğalimcan Ğil'manov fikerläre.
“Ällüki” ädäbi berläşmäse, üzenä ber genä yäş buluğa qaramastan, ul üz tiräsenä talantlı tatar studentların, şağirlären cıyıp, “Şiğri sabantuy” ütkärergä buldı. Jyuri äğzaları älegä ser. Älbättä bezneñ bu bäyrämebez konkurs qına bulıp qalmayaçaq. Cır da, matur kölkele süz dä, uyın da, şayaru da bulaçaq, älbättä üzäktä şiğer bulaçaq“Şiğri sabantuy” oktäberneñ 7-se könne, 16 säğättä Yazuçılar yortınıñ Tuqay klubında uzaçaq.
Lenar Şäyex


text:
Xörmätle radio tıñlawçılar! Bezneñ Azatlıq radiosına Amerikadan xat kilep töşte. Anıñ avtorı Amerikanıñ Boston şähärendä belem aluçı Dinar Nasıyrov. Kem soñ ul Dinar Nasıyrov disägez , Ul Tatarstan xökümäte qarşındağı Sotsial' iqtisadıy tikşerenü institutınıñ analitika bülege mödire , yäş belgeç. İsegezgä töşerik äle , 2006 yılda Tatarstan xökümäte 100 million sum aqçanı grantlar formasında maxsus uqıtu öçen bülgän ide. Ul grantlarnı aluçılar arasında Amerikanıñ Boston şähärenä uqırğa kitkän Dinar Nasıyrov ta bar ide.
Säfärgä kitär aldınnan Dinar Nasıyrov Azatlıq radiosına kilep, üzeneñ fikerläre , plannarı belän urtaqlaşıp kitkän ide. Bezgä bik tä qızıqlı , anıñ Amerikada yäşäwçe tatarlar belän aralaşıp yäşime ul , tügelme ikäne dä. Şuşı arada ğına ul N'yu York şähärendä bulıp qaytqan. Bügen närsälär yazğan ikän ul , sezgä tizräk uqıp işetteräsebez kilä.
Azatlıq radiosına latin şriftları belän yazılğan xatında, ul bolay dip söyli.
“Amerikadağı tatarlarnıñ assotsiatsiasınıñ 80 yıllığına bağışlanğan kiçäse uzdı. 250 gä yaqın keşe kilgän ide, alarnıñ arasında 200 läp tatarlar ( şunıñ yartısı qırım tatarları) buldı. Färit Ural (asssotsiatsiäneñ prezidentınıñ yärdämçese) äytüençä, monıñ xätle küp qunaq 15 yılğa berençe tapqır cıyılğan. Moña qädär 30-50 keşedän artmağan. Şul uq Färit abıy äytüençä, internet bulmasa bu yulı da küp keşe cıyıp bulmas ide (cıyılış xaqındağı mälümat häm biletlarnı satıp alu ATANY.COM saytı aşa xutlanğan ide. Restoranı häm aşamlıqları bik äybät ide. Läkin aralaşu- tanışu mömkinçelege bik bulmadı: keşelär kübesençä öställäre aldında aşap-eçep, döresen äytkändä programmanı tıñlap utırdılar. Şulay itep härber östäl üzara ğına tanışıp häm söyläşep utırdı. Yäşlär 30 keşegä yaqın ide. Şularnıñ 10-sı belän genä aralaşıp buldı. Qalğannarı belän isänläşergä dä mömkinçelek yuq ide. Dinar Nasıyrov üz xatında, Amerikada cäy urtasında uzaçaq tatar törkilärneñ tağın ber çarası turında da xäbär itä.
İyünneñ 18- ndä N'yu York şähärendä Saban tuyı uzaçağı turında yaza ul. Ğädättä di ul monda bik küp tatarlar cıyıla häm köne buyı hawada bergäläp uyınnnar uynap, söyläşep utırğanğa kürä, bu waqiğa küpkä qızığraq häm berläşem uza. ATA kiçäsenä kilä almıy qalğan keşelär dä, saban tuyında isä qatnaşırğa cıyınuları turında da yaza ( minem tatar duslarımnan da, saban tuyına isä kimendä 10 kiläçäk). Bu waqiğanı, hiç qaldırıp bulmıy,- di ul …


text:
“Galimov törkeme“ başlığı xökem itelä
Ufanıñ Oktäber rayonı mäxkämäsendä “Galimov törkeme” citäkçese eşe qarala başlandı. Ul 90 nçı yıllarda Ufa häm respublika rayonnarın der selketkän cinayätçelär törkeme citäkçese Al'bert Galimov. Galimov törkemen reket, eşquarlarnı “tübä astına” alular çäçäk atqan çorda oyıştırğan. Törkemgä sportçılar ğına alınğan. Alar “Zastava”, “Alligator” isemle saq xezmätläre tözep räsmi terkälgännär. Älege törkem Salawat şähäre törkeme belän mönäsäbätlär açıqlağanda Galimov PM pistoletınnan beräwgä atıp xoquq yaqlawçılar qulına elägä. Läkin aña ğäyepläw belderer kön aldınnan prokuratura seyfınnan cinayät eşe yuqqa çığa. Älege törkem namusında bulğan barlıq cinayät eşlären dä waqıt uzu säbäple açu mömkinçelege betkän. Zamanında ul törkemdä buluçılar arasında eşquar, deputat bulıp kitüçelär dä bar.


text: Berlin. German xökümäteneñ matbuğat wäkile Bela Anda bügen räsmi Berlinneñ, Fransiä täqdimen – İminlek Şurasında yuğarı däräcäle oçraşu ütkärüne – yaqlawın xäbär itte. Anda, fransuz prezidentı Jacques Chirac belän telefon söyläşüwendä kansler Schroeder monı xuplap çıqtı dip belderde. Chirac kiçä, Ğiraq mäs’äläsendä yäşäw yäki ülem qararın qabul itü öçen şäxsi cawaplılıqnı üzlärenä iñ yuğarı citäkçelär alırğa tieş digän ide. Amerikan däwlät sekretare Powell prezident Bushnıñ andıy oçraşuğa qatnaşu ixtiacın kürmäwen inde äytep quydı.


text:
Yukos citäkçese Xodorkowskinıñ qulğa alınuı düşämbedä Russiä finans bazarında 1998nçe yılğı rubl krizisınnan soñğı in zur panikağa säbäp buldı. Bilgele bulğança krizis investorlarnıñ Russiädän qaçuına kitergän ide.Yukos waqıyğäse Russiädä investitsiälär häm Russiäneñ könbatışta bolay da problemalı bulğan imicine nindi täsir yasayaçaq , älegä ber kemdä äytä almıy.
Mixail Xodorkowski düşämbedä Mäskäüdä törmägä utırtılğannan soñ prezident Putin , ägär dä prukoror milliarderne qulğa alırğa quşqan ikän , dimäk säbäbe bar dip çığıp äytte häm potensial investorlarnı tınıçlandıru öçenbulsa kiräk, atlanğan bu adımnıñ 1990-nçe yıldağı privatizatsiägä täsire bulmayaçaq dide. Ämma küzätüçelär fikrençä, Putin üzenä tanış territoriädä tügel , YUKOS mäsäläsendä ul bälkim dä suqırlarça eş itä. Ul investitsiälärgä täsirne xisaplıy almağan kebek Russiäneñ könbatıştağı imicine bulğan tiskäre täsirne dä uylıy almıy.8 millird dollarğa iä dip qaralğan Xodorkowskinıñ qulğa alınuı küplär öçen Kremlneñ eleke xucaları yäğni ''simya '' belän yañaları ''siloviklar'' arasındağı xakimiät köräşe. Analitiklar, qatı qul säyäsäte taraftarları Xodorkowskinı Putin xakimiätenä (yäğni alda torğan parlament saylawları häm prezident saylaularında) qurqınıç tudıruçı dip taswirlap prezidentnı häväfle yul saylarğa etärde dip söyli. Carnegie Endowmentnıñ Mäskäü bülegennän Lilya Şevtsova süzlärençä, prezidentqa äle tirä yağındağılarnı kontrol itü, tuqtatu qıyın çönki Xodorkowski mäsäläsendä yasalğan här törke kompromis , şäxsi ciñelü yäki zäğiflekne kürsätü bulaçaq. Bilgele bulğança Xodorkowskigä xärämläşü häm salımnan qaçu ğäyepläwläre quyıla anıñ advokatı Anton Drel düşämbedä press konfresniädä bolay dip äytkän ide (audio)
Xodorkowski mäsäläse Putinnıñ sovetlardan sonğı Russiädä ekonomik reforma, irekle bazar häm qanun tärtipnıñ garantı digän imicine çiksez zian kiterä ala. Üktäber başlarında Dönyanıñ top bizenes liderları cıyılğan häm Xodorkowskinıñ dä qatnaşqan forumda Putin kübräk çit investitsiälären cälep itü öçen qanun häm qağıydälärne reformalarğa wäğdä birgän ide. Xodorkowskinıñ Yukon firması AQŞnıñ Ekson Mobil şirkäte belän multi –milliard dollarlıq eş başqaraçaq dip söylänelä. Putin bu maceranıñ AQŞ belän yaqın mönäsäbätlärenä yasıyaçaq täsirne uyladı mikän. Waşington bit Mäskäüneñ tışqı säyäsätendä töp prioritet bulıp tora. Xodorkowskinıñ Kremldä dustları yuq . Kremlneñ kisätülärenä qaramastan ul Putin oponetların yaqlap kilde. Dikäber saylaularında namzät isemleklärendä Yukos räsmiläreneñ toruın Kreml hiç şiksez kürgänder. Putinnıñ düşämbedä ilneñ bizenes dairäläre belän söyläşüne kire qağıp, mäsäläne mäxkämägä tapşıruı, bankir, industriäçelärgä zur orım buldı. Bügen premier Kasyanov finans bazarın stabillaştıru öçen här kem üz öleşenä turı kilgänne eşlärgä tieş dip äytsä dä üz planın açıqlamadı. Russiädä dä başqa urınnarda da Kremlneñ oponentnı belän eş itüe, qanunnı başbaştaqlarça qullanuı şok täsiren yasadı.Rusiädä bolay da ällä ni bilgele bulmağan qanun tärtip eşlärenä YUKOS yaña şiklär östäde häm yaña soralar tudıra.
färidä xämit, praga


text:
Dini uqu yortlarında tatar telen uqıtu öçen maxsus däresleklär eşlänäçäk
“Möselman dini uqu yortlarında tatar tele häm ädäbiäten uqıtu” dip isemlängäne kiñäşmäne küptän tügel oyışqan “Üzebez” yaña buın xäräkäte Ş. Märcäni isemendäge tarix institutı häm Tatarstan Möselmannarı diniä näzaräte belän berlektä oyıştırdı. Bilgele bulğança,“Üzebez“ yaña buın xäräkäte oyışqaç uq tatar telen kiñ dairädäge qullanışqa qaytaru buyınça qayğırta başladı. Sişämbe könne alar din ölkäsenä tuqtaldılar. Xalqıbıznı tuğan teldä dingä torğan, şariğat qanunnarın tuğan telebezdä öyrätä, wäğäz söyli alırlıq belgeçlär kiräklegenä basım yasıy alar. Kiñäşmäneñ açılışında bu xaqta Tarix institutı ölkän xezmätkäre, “Üzebez” xäräkäte koordinatorı Rezidä Safiullina da borçılıp söyläde.
Kiñäşmädä dini mäğärif ölkäsendä eşläwçe uqıtuçılar, tatar tele belgeçläre, tatar cämäğätçelege wäkilläre qatnaştı
Bilgele belem birü berençe çiratta metodik äsbaplardan, däresleklärdän başlana. Älege kiñäşmädä dä töp basım şuña yasaldı.
“Üzebez” yaña buın xäräkäte wäkilläre bu mäs’äläneñ şaqtıy citdi buluın assızıqladılar, çönki dini uqu yortlarında tatar telen uqıtu şaqtıy az buluı mäğlüm. Monnan tış dini uqu yortlarında belem aluçı yäşlärneñ küpçelege rus telendä söyläşüe dä ser tügel. Häm ul problema bulıp qala.
Kiñäşmädä Tatarstan Mäğärif häm fän ministrlığı milli bülege baş belgeçe Gölfiä Gaynetdinova bu ölkädä eşneñ citdi baruın bilgeläde. Xäzerge waqıtta dini uqu yortları uqıtuçıları, metodistlar, ğalimnär belän berlektä maxsus programma eşlänäçägen assızıqladı.
Şulay uq professor Flyura Safiullina dini uqu yortlarında qullanır öçen tatar tele däreslegen yartı yıl öçendä eşläp birä aluın äytte. Qısqası, kiñäşmädä dini uqu yortları öçen maxsus däresleklär eşlärgä tezläwçelärneñ barlığı açıqlandı.
Kiñäşmädä dini uqu yortlarında belem aluçı studentlarğa tatar telendä söyläşergä qızıqsınu uyatu kiräklege dä assızıqlandı. Bilgele bulğança, Tatarstannan çittän kilep uquçı studentlarnıñ kübese tuğan tellären belmi häm öyränmi dä. Kiñäşmä azağında maxsus qarar qabul itelde. Anda mäçet-mädräsälärdä tatar telen aktiv qullanışqa kertü,
mädräsälärdä tatar ädäbiäte häm matbuğat bazasın buldıru, çit töbäklärdän kilgän yäşlär öçen tatar tele buyınça äzerlek kursları oyıştıru kebek punktlar bar.
Ber aydan “Üzebez” yaña buın xäräkäte koordinatorları “Tatar mäktäplärendä äxlaq mäs’äläse” digän kiñäşmä uzdıraçağın äytte.
Landış Xarrasova.


text:
NTV telekanalında "Namedni" programmasın alıp baruçı Leonid Parfenov eşennän azat itelde
Audio (Leonid Parfenov)
"Min başqaça buldıra almadım. Min ul äñgämäne efirdan töşerüne citäkçelär färmänı belän bulğannı yäşerep, üzem alıp taşladım dip, östemä ul xurlıqnı alasım kilmäde.”
Yazuçılarnıñ xoquqların yaqlawçı "Rus Pen üzäge" Parfenovnı eşennän azat itüne süz ireklegen bozu dip bäyäli häm NTV citäkçelegen bu qararnı tikşerergä çaqıra. Parfenovnıñ eşennän azat itelügä bäyle räweştä küp kenä säyäsätmännär, jurnalistlar häm ictimağıy eşmäkärlär ükeneç belderde.


text:
Öfölä säyäsi töslö 1 May ütte
Audio
Mayźanğa "KaTюшa" yırın yırlap kommunistar kilep inde.
Audio
Ular tup-tura Mortaza Räximov yaqlılar yağına atlanı. Bäreleş bulmahın ösön şul minuttarźa uq ike arağa militsiä xeźmätkärźäre bastı. Yarhığan xalıq xäźer inde ber-berehenä äşäke hüźźär yawźıra başlanı. Kemder bını NTV telekanalındağı "K бapbepy" tapşırıuınıñ başqortsa variantı tip älmäkläp tä quyźı.
Audio
Huñınan mikrofondarğa sığıp telmär totorğa teläüse oppozitsiä yetäkseläreneñ dä tawıştarı la yäştär tawıştarı astında kümelep qaldı.
Audio
Bötön Donya başqorttarı qoroltayı başqarma komitetı räyese Äxmät Söläymänov bıl mitingtı sittän küźätte. Azatlıq radiohı xäbärsehenä ul, başqorttoñ zapas ile yuq, beź oşo yer ösön köräşäsäkbeź tine.
Audio
Başqortostandıñ berläşterelgän oppozitsiähı la köräşte tuqtatmay. İke aylıq tänäfestän huñ mitingtar tağı la tergeźeläsäk. Oppozitsiä yetäksehe Ramil Bignov bıl turala İnterfaks ağentlığına beldergän. Xakimiättär kilep tıuğan xälde yentekläp tikşerhen ösön waqıt käräk. Raximov menän qänäğät bulmawsılar bında kösörgäneşlek tıuźırırğa uylamay tigän Bignov.
Audio
Rämil Bignov Respubliklağı sotsial xälgä teyeşle qaraş bulmaha, oppozitsiä aksiähına studenttar źa quşılasaq tip iskärtä. Ular äle studenttarğa ber nindäy źä pikettar ütkärmäskä saqırıp möräjäğät itkän, kire osraqta ularźı yuğarı uqıu yorttarınan häm texnikumdarźan qıuıuźarı ixtimal.
Töp mitingtan sittä lä xalıq qaynaşa. Bına mitingtan mitingqa olo yäştäge ber qatın Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievtıñ qırın eştäre turahında qısqırıp yöröy.
Audio
Militsiä xeźmätkärźäre yaźğı kiskenläşeü osoronda unday keşelär menän tabiptar şöğöllänä beź tügel tiźär. Şuğa la tege qatın här miting hayın qısqırıp yöröy birä. Xäbär iteleüensä, Respublika prezidentı 1 May Öfölä bulmanı. Ul Ural aryağı rayondarı buylap eş säfärenä kitkäyne.
Rämzit Abulyayıv, Öfö


text:
Tobolda tatar telen öyränüçe balalarğa “xöcüm”
“Kto vas zastavlyaet xodit' syuda? A zaçem vı syuda prixodite?» Bu mäkerle häm pedagogika qısalarına sıymağan sorawnı Tobol şähäre mäğärif komitetınnan kilgän tikşerüçe tatar tele tügärägenä yörüçe balağa birä ikän.
-Räsül isemle malay äytä: “U menya mama tatarka, papa tatarin i yä tatarin. Po etomu xoju”, di. Tege uqıtuçılarğa da kergän bulğannar. Anda da balalar äybät äytkännär. “Potomu çto zdes' v raznıyı igrı igrayım”,- digännär.Toboldağı 15 nçe mäktäpneñ “Yal üzäge” uqıtuçısı Gölsinä Taşkiewa äytüençä, uqıtuçılar ğına tügel, balalar da bu mäkerle imtixan aldında nıq toralar. “Yal üzäge” açılğanğa 2 ay waqıt ütügä ük tikşerü kilep tä quyğan.
-15 nçe mäktäptäge “Yal üzägenä” 2006 nçı yılğa 300 meñ sum aqça birdelär. İke tatar tele uqıtuçısı, xoreograf, cır häm vokal belän eşli torğan ike belgeç aldıq. Bezneñ 1 nçe mäktäptä genä tügel başqa mäktäplärgä dä yörilär alar. Şul 300 meñneñ 50 meñenä şähär külämendä balalar öçen törle çaralar ütkärergä tieşbez. Berençese Cälilneñ tuğan könenä bağışlanğan ide. Şiğriät bäygese buldı. 10 mäktäptän 40 bala qatnaştı.Monnan berniçä yıl elek Tobol şähärendäge Seber tatar mädäniät üzägeneñ üzeneñ uqıtuçıları bar ide. Alar mäktäplärgä yörep tatar balaların tuğan telenä öyrättelär. Ämma mädäniät mäğärif belän şöğellänmäskä tieş, mädäniätneñ uqıtu eşe alıp barırğa litsenziäse yuq, digän sıltaw tabıp bu eşkä kirtä quyıldı.
-Äti-änilär dä uqıtuçılar da bez beraz qurqıbraq ta başlıybız. Başlıybız da yabıp ta quyalar. Tatar üzägendä başlanğan ide, äybät kenä eş bara ide, annan soñ yabıp quydılar. Yañadan başlaw bit bik awır. Küp itep dokumentlar cıyarğa quşalar. Başta uqıtuçılar alarnıñ mäktäbenä kilep balalar belän eşli alsın öçen mäktäplär belän kileşülär tözedek. Alar inde bülmälär genä birälär. Annan soñ äti-änilärdän ğarizalar cıyarğa quşalar. Balalar şul tügäräkkä yörsen öçen qul quyıp röxsätlären birergä tieşlär. Äti-änilärneñ dä törlese bar. Qayberse balam yörsen, tuğan telen belsen dip xuplap qarşı ala. “Tatar tele kiräkmi”,- dip äytüçelär dä bar. Zur sıynıfta uquçılarnıqılar ğomum däwlät imtixanına äzerlänäse bar digän sıltaw da tabalar. Balalarnı qızıqsındıru şäxestän dä tora. Bezneñ uqıtuçılar tırışalar, eşlilär. Äle uzğan yäkşämbedä genä Tömän şähärendä ölkä külämendä balalarnıñ “Tañ yoldızı” bäygese bulıp uzdı. Bu bäygedä 2 ay ğına şöğellänügä qaramastan Tobol şähärendäge 15 nçe mäktäpneñ “Yal üzäge”nnän kilgän balalar diplomnar belän büläkländelär. Yomğaqlaw konsertınıñ ber bizäge bulıp ta tordılar. Toboldağı 17 nçe mäktäptä uquçı Aydar Qanğazin keçe yäştägelär arasında Cälilneñ “Wäxşät” şiğeren söyläp lawreat buldı häm berençe däräcädäge diplom belän büläklände. Aydar 15 nçe mäktäp qarşındağı “Yal üzäge”neñ tatar tele tügärägenä yöri. Gölsinä Taşkieva süzlärençä, yuğarıdan uq tatar telenä iğtibarnı, anıñ däräcäsen kimetergä tırışalar.
-Yıldan-yıl tatar telenä iğtibarnı kimetä baralar. “Tañ yoldızı” ul tatar balalarınıñ festivale ide. Xäzer tyurkoyazıçnıx bulıp quyğan. Alıp baruçı rusça alıp bardı Ğala konsertnı da. Böten närsä rus telendä buldı. Bez ällä nigä ber cıyılışabız tatarlar. Alıp baruçı tatarça alıp barsın ide. Büläklärne Xomenqo (milli eşlär komitetı başlığı urınbasarı) tapşırdı. Ä bez Nasibullinnıñ (milli eşlär komitetınıñ baş belgeçe) tapşıruına künekkän. Seber tatar telendä söyläp, yağımlı yılmayıp büläklärne ul tapşıra almıy meni? Şundıy zur festival'lärdä tatar teleneñ däräcäsen kütärep, tatarça alıp barılsa äybäträk bulır ide. Gölsinä Taşkieva belän söyläşkändä şähärneñ bu üzäk öçen ber yılğa 300 meñ sum aqça birüe turında işetkän idek. Anıñ süzlärençä, bu aqçanı xakimiätlär ber balağa ber meñ sum isäbennän birgännär. Menä 2 ay inde Toboldağı 300 läp bala tatarça söylärgä, cırlarğa, biergä öyränä. Ozaqqamı???Nail Alan, Tömän


text:
Amerika Quşma Ştatları saqlanu ministrı urınbasarı häm Dönya Bankınıñ yaña başlığı Paul Wolfowitz, Yevropa Tärräqiäte Komissionerı Louis Michel belän oçraşıp üz qaraşların açıp salırğa riza bulğan. Yevropa xökümätläre Wolfowitz'nıñ Dönya Bankı citäkçese itep bilgelänüenä tiskäre qaraş beldergän ide. Pentagonnıñ ikençe iñ yuğarı räsmi wäkile – Quşma Ştatlarnıñ Ğiraq suğışı arxitektorı häm Amerika mänfäğätlären yaqlawda köç qullanu tarafdarı bularaq bilgele.
Dönya Bankı başlığın Amerika Quşma Ştatları bilgeli.


text:
Rusiä Dumasınıñ latinğa qarşı gämälen xättä “MockoBckий KoMcoMoлeц” tänqitli
Rusiä Däülät Dumasınıñ berençe uqılışıta “Rusiä Federatsiäse xalıqları telläre turında” östämä kertü turında qanun qabul itep, barlıq xalıqlarğa da kirillitsa belän yazu mäcbürilege kilep basqaç, Tatarstanda, näq menä Sergey Kirienko äytkänçä, säyäsi bäxäslärdä milli mäsäläne qullanuğa bäyle kierenkelek arttı. Küptän tügel respublikanıñ Aqsaqallar Şurası Mintimer Şäymievkä möräcäğät itte. Rusiä Däülät Dumasınıñ älege ğämäle oyatqa qaldırdı, axrı. Qazanda Mäskäü yaqlı jurnalist Lev Ovrutskiy bu mäsälädä Dumanıñ xaqsızlığın añlap, hiçşiksez, respublikalarda nindi imlada yazu xoquqı – üzlärendä, monda federal' qanunnar belän basım yasalırğa tieş tügel digän fikeren belderde. Xättä, Lev Ovrutskiy eşlägän “Moskovskiy komsomoles v Tatarstane” gäzite latin imlasına küçüne yaqlap, imzalar cıyuğa kereşkän. Jurnalist Lev Ovrutskiy belän yaxşı tanışıp ölgergän ikençe ber jurnalist Tälğat Barıev bu pozitsiä üzgäreşenä ışanıp ta betmi.


text:
11 yül Ufanıñ “İxlas” mäçete räsmi açıluınıñ biş yıllığın bilgeläde. Bäyräm tantanasında din ähelläre, däwlät cıyılışı deputatları, törle şirkät häm cämäğätçelek oyışmaları citäkçeläre, möselmannar qatnaştı. Mäçetneñ imam-xatibı Möxämmät Ğälläm uzğan qısqa ğına waqıt eçendä elekke cimerelep betkän “Nur” kinoteatrınıñ şundıy mähäbät mäçetkä äylänüen, anıñ kitapxanäse, kibete, sönnät bülmäläre tözelüen, internetta säxifäse açıluın häm başqa bik küp uñay üzgäreşlär buluın iskä töşerde. Möxämmät xäzrät süzlärenä qarağanda, yaqın aralarda aña ike manara da quyılaçaq.
Bäyräm tantanasında çığış yasağan Başqortstan tatarları kongressı başqarma komitetı räise Ruşan Ğällämov mäçettä yäşlär az buluına iğtibar itep, dingä yäşlärne cälep itü çaraları ezlärgä çaqırdı. Yegermençe ğasır başında Başqortstanda öç meñ mäçet bulğan, bügen 500-gä dä tulmıy dip, anıñ säbäben şähärläşü belän añlattı. Ğalim fikerençä, awıllarda xalıq ber-bersen belä häm şuña ayırım mäsälälärdä alarğa oyışu ciñel. Ğällämov şähärdäge küpqatlı yortlarda yäşäwçelär barı tik berniçä keşene genä belä dip üzen misal itep kiterde. Başqarma komitet citäkçese yäşägän yortında tübän qat kürşesenä su ağızıp, şulay uq üzeneñ östendä yäşäwçe anıñ fatirın suğa batırğaç qına tanışuın äytte.


text:
Qızıl Xaç/Qızıl Yarımay "qızıl şaqmaq" cämğiatenä äylänä
Dönyaküläm xäyriä eşläre belän tanılğan Qızıl Xaç/Qızıl Yarımay cämğiate pänceşämbedän başlap yaña tamğağa iä - Jenevada uzğan xalıqara cıyında xaç häm yarımayğa aq sürättäge qızıl şaqmaqnı östäw xaqında kileşende. Bu tamğanıñ bernindi dä dini eçtälege yuq, anı qabul itü elek şuşı cämğiat eşennän çittä torğan illärne dä äğza itep aluğa yul açaçaq dip belderelä.
Qarşı buluçılarnıñ küpçelegen ğäräp häm möselman illäre täşkil itte. Alarnıñ şuşı adımnı önämäwe, yaña tamğanı asılda cämğiatkä İzrailne dä alu öçen qabul itelüe säbäp buldı. Yäğni xäzer töp tamğa bulıp şul qızıl şaqmaq sanala, qayberäwlär anı qızıl kristal dip tä yörtä, ä inde törle illär anıñ eçenä üz teläklärenä qarap yä xaçnı, yä yarımaynı, ä İzrail oçrağında Dawıt yoldızın quya ala. Moña qädär İzrail Qızıl Xaç/Qızılyarımay cämğiatenä kermi kilde, çönki ul qullanğan tamğanı - qızıl Dawıt yoldızın şuşı xalıqara oyışma tanımadı. Älege qarşılıqlarnı beterü öçen xäzer inde milli, dini, mädäni yaqtan bitaraf "qızıl şaqmaq" täqdim itelde.
Berençedän, şuşı cämğiat tuğan, ikençedän, Jeneva Konvensiäläre imzalanğan il bularaq tatulaşu tırışlıqların Şvitsraiä citäkläde, anıñ tışqı eşlär departamentı wäkile Lars Knuchel:
"Jeneva Konvensiälären saqlawçı bularaq Şvitsariä bar qatnaşqan illärneñ urtaq telägen isä alıp, alarnıñ barısın da qänäğätländererlek çişeleş tabarğa tırışa", digän ide cıyınğa qädär Şvitsariä wäkile Knuchel.
Şäfqät xäräkäte bularaq Qızıl Xaç oyışması äle 1859-nçı yılda Şvitsariädä yäşäwçe Jean Henri Dunant tarafınnan qorılğan ide, şunıñ öçen ul 1901-nçe yılda Nobelneñ tınıçlıq ölkäsendäge berençe bülägenä dä layıq buldı. 1863-nçe yılda Qızıl Xaç ayırım cämğiat bulıp oyıştı. Ul çaqta cämğiat üzeneñ töp maqsatı itep suğış qırlarında cäräxätlär alğan ğäskärilärgä, alarnıñ qaysı yaqtan buluına qaramıy yardäm wä märxämät kürsätüne quydı. Soñraq ul äsirlär, xäbärsez yuğalğan zatlar, qazalarda zian kürüçelär belän dä şöğellänä başladı.
1949-nçı yılda Jenevada mäğlüm Konvensiälär imzalandı, anda suğışlarda yaralanğannarnıñ ğına tügel, äsirlärneñ, ğadi xalıqnıñ da xoquqları bilgelände häm bu Qızıl Xaç/Qızıl Yarımay cämğiate eşeneñ xoquqi qırın bilgeläde.
Şunıñ nigezendä cämğiat üz eşen bar dönya külämendä alıp bara başladı, ämma dini säbäplär arqasında xaç häm yarımaynı qullanudan baş tartqan İzrail anıñ şuşı eşennän çittä qaldı, yähüdlärneñ qızıl Dawıt yoldızı töşerelgän yardäme xalıqara yardäm eşlärendä qabul itelmäde.
Kärim Kamal


text:
11 martta munitsipal haylauzar
11 martta Başqortostanda ütäsäk munitsipal haylauźarźa 17 meñdän aşıu kandidat qatnaşasaq. Bıl turala ¦üźäk haylau komissiyahı xäbär itä. Bıl köndö Başqortostanda 910 auıl bilämäläre sovettarına wäkälätle organdar haylana. Kandidattarźıñ 6 meñdän aşıuı firqä isemlege buyınsa kilä, 10 meñ yarımı üź-üźen kürhätkän. Auıl bilämäläre sovettarına haylauźarźan tış, 11-se martta 10-dan aşıu munitsipal rayonda wäkälätle organdarğa deputattar haylanasaq. Bınan tış 2-se hanlı İnors haylau okruğı buyınsa Däülät Yıyılışı- Qoroltayğa öśtälmä haylauźar bulasaq. Urındağı matbuğatta munitsipal haylauźarğa äźerlek xaqında mäğlümättär bik qıśır birelä.


text:
“Kingesep” eşe qaraldı
Mäskäw şähäre mäxkämäse yallanıp üterülär belän şöğellängän “Kingesep” dip atalğan törkem eşen qaradı. Älege törkem biş keşe üterüdä häm höcüm itüdä ğayeplänä. Alar qulınnan wafat buluçılar arasında Yaña Ufa neft' eşkärtü zavodı direktorı Salavat Gaynanov häm Başqort neft' kompaniäseneñ baş buxgalterı Valeriy Spiranskiylar da bar. Cinayätçelär 15-19 yılğa xökem itelgän. Tikşerüçelärgä yärdäm itkän killerğa 13 yıl birgännär. Zakazlı üterülärneñ artında kem toruı, kem mänfägatendä eşlänüe turında mäğlümat yuq. Räsmi bulmağan çığanaqlar anı General' prokuratura qulğa alğan Başqortstannıñ eks-senatorı İğor İzmest'yev belän bäyli. Şul uq çığanaqlar älege çılbırda respublika Prezidentınıñ ulı Ural Räximovnıñ da buluın ireşterä.


text:
Mäğlümatqa bitaraflıq
Qayda mäğlümat bar, şunda xikmät bula. Xäzer inde mäğlümat çaraları da, informatsiä taşqını da elekkeçä tügel. İksez-çiksez därya bulıp kilä ul mäğlümat. Uqıp, öyränep kenä ölger. Beräwlär ber köndä üz başınnan meñnärçä mäğlümat, statistika materialları, isem-familiälär, aqıllıq häm aqılsız fikerlär, däğwälar häm maqtawlar işetä. İşetä dä, yuğalıp qala yäki şunda uq onıtıp cibärä. Şulay da, qayber xäbär quandırmasa, ikençeläre – borçuğa salmasa yäki berär törle ez qaldırmasa nigä kiräk soñ ul xäbär. Tatar bar da, xäbär bar digändäy, açıq qına xäbärläre kilep tormasa, xalıqnıñ üzeneñ dä barlığın, yuqlığın belä almıysıñ. Ä xäbärlär xäzer bik küp.
İñ qızığı, qayber xäbärlärneñ cämäğätçelekkä taralmawı. Uzğan atnada Qazanda ütä dä talantlı häm xalıqara däräcädäge osta muzıkant kilde. Klarnetta da uynıy, başqa muzıka qorallarında da uynap, böten dönyanı şaqqattıra bu talantlı şäxes. Kanadadan kilgän bu qunaq tatar muzıkası, xalıq icatı belän qızıqsına. Häm moñnarıbıznı soqlanıp tıñlıy ikän. Xäyer, busı da añlaşıla, çönki ul kanada muzıkantınıñ familiäse İşmoratov, ä üze, çın bulsa inde, küptän tügel wafat bulğan zur yazuçı Riza İşmoratnıñ onığı ikän. Tögälräk, özderebräk tä äyter idem, bu İşmoratovnıñ kemlegen, nindiräk fiker yörtüen, yäşäw räweşen, tuğan-tumaçasın belep bulmadı. Çönki meñlägän ğäskäridän torğan jurnalistlar armiäseneñ mäğlümat çeltärenä bu fakt eläkmägän ikän. Yäğni, barmı İşmoratov yuqmı, niçek anı tanıylar, ällä ul tegendä-monda sörelep yörime, ata-babalar cirenä mäxäbbäte susağanmı, yuqmı – sorawçı da yuq, belüçe, yazuçı da yuq. Bälki berär cirdä berärse pışıldap qına äytkänder. Ämma, wallahi, billähi, ezläp tabıp bulmadı. Üzen kürep söyläşergä tırışqan idem, uzğan sişämbedä kitep tä barğan ul ataqlı häm bilgesez kanada muzıkantı İşmoratov.
Andıy xällärgä genä Qazannıñ bik ise kitmi inde ul. Bıyıl Ğayaz İsxaqi, Fatix Xösni, Camal Wälidi isemendäge büläklär kemgä birelde, dip niçä jurnalist häm ädäbiätçegä möräcäğät itep qaradım, belüçe yuq. Yarıy äle, Musa Cälil isemen yörtkän däwlät bülägeneñ 3 lawreatın da belsälär. Xätta yañalıqlar belän kön sayın oçraşuçı aqıllı zatlardan sorağaç ta, Rifat Fattaxovnı ğına äytä aldılar. Ul da Räşit Wahapov festivale dip yıl buyı şawlamasa, Musa Cälilneñ bıyılğı premiäse häm xätta 15 fevral'dä ütkärelä torğan qulyazma köne berkemneñ dä xäterendä qalmas ide. Tuqay bülägenä kemnär täqdim itelä dip qayber icadi berlek aktivistlarınnan sorap qaradım. Belüçe yuq.
Şulay bulğaç, sez fiker yörtep qarağız. Xäzerge zaman Rusiä ädäbiätendäge Mixail Lomonosov isemendäge büläkneñ London belän Qazan arasında yörüçe kürenekle şağir, jurnalist Rawil Buxaraevqa tapşırıla turında tik İntertat.ru gäcitendä genä küzgä çalındı. Sez inde beläsez, awılda yäşägän uqıtuçılarnıñ, traktorçı häm mal qarawçılarnıñ İnternetqa niqadär yış kerep yörüen. Alar inde Mixail Lomonosov belän Rawil Buxarayıvnıñ yaqınlığın da, ayırmasın da bik çamalap betermi. Anıñ bit äle
Lev Ovrutskiy digän keşe dä bar. Bezneñ millättän tügel. Rusiä matbuğatında ziräk häm kinayäle mäqälälär çığara. Çinovniklarnı çemetkäläp alsa da, millätlär xoquqın häm tatarstannı yaqlıy. Üze yähüd bulsa da, rus bulsa da – bezneñ öçen barıber, bezne belgäç, xörmät itkäç, qaywaqıtta yärdäm dä itkäç, xätta sügep bulsa da, tatar häm Tatarstannı dönyağa yañğıratqaç, Lev Ovrutskiy ğäziz keşe. Menä şuşı Ovrutskiy Rusiä jurnalistları soyuzınıñ Rusiäneñ “Altın qaläm”e digän däräcäle premiäsenä layık bulğan. Fevral' ayında şul premiäne aña tapşırğannar. «Zvezda Povoljya» gäcite tırnaq arasınnan pıçraq ezläp, menä närsä dip yazğan. Lev Ovrutskiynı şuşı ğomum Rusiä bülägen aluı belän xätta Tatarstannıñ jurnalistlar berlege dä qotlamağan. Respublika gäcitläre bu xäl turında yazıp waqlanmadı. Döres, Rusiäneñ “Altın qaläm”e digän büläk Tatarstan jurnalistlarına berençe tapqır birelä anısı. Läkin bezne anıñ belän genä şaqqatıra almıysıñ. Qazan bu. Küpme ğasırlar kiçkän, xıyänäten dä, şöhräten dä kürgän tatar bu.
Şulay da, şaqqatırğıç xällär barıber bula bit. Xäteregezdäme, 2002 yılnıñ 30 avgustında Tatar kongressınnan soñ Putin tatarlar belän oçraştı. Ul könnär istälekle söyläşü, ğibrätle oçraşular belän istä qaldı. Menä şul 30 avgusttan 31Hә qarşı töndä Ägerce rayonı başlığın üz öye qarşında yallanğan killerlar atıp ütergän. Huşnı yuğaltırlıq, yöräk çänçerlek xäbär buldı bu. Bu atnada Tatarstan yuğarı mäxkämäse killerlarnı da, alarnı yallawçını da cämğısı 65 yılğa xökem itte. Yallawçısı – şuşı rayonnı Räfis Säitovtan da aldaraq citäklägän Röstäm Zakirov bulıp çıqtı. Beläsezme ul küpmegä yallağan üzeneñ köndäşen? Ber tiengä dä tügel. Berseneñ yallawçığa 150 meñ aqça biräse bulğan. Menä şul burıçnı kiçerü bärabärenä Säitovnı yuq itärgä riza bulğan keşe tabılğan. Üterüçelär öçen qoral satıp alır öçen dä aqça tügel, ä äcätkä birgän aqçanı kiçerü mexanizmı qullanılğan. Şunısı iğtibarğa layıqlı, yallawçı da, üterüne oyıştıruçı da, üterelgän keşe dä - üzebezneñ millät wäkilläre.
Bu mäğlümat küñelne kütärmi. Ämma, anıñ turında beraz uylarğa ide. Bu bit inde Kanadadağı tatar muzıkantı yäki Lomonosov bülägen alğan tatar keşesenä bitaraf qalu genä tügel. Bu enä belän, söñge belän çäneçä torğan mäğlümat. Sizäsezme? Ällä inde xäzerge mäğlümat tawışınnan qolaqlar tonğanmı?Rimzil Wäli


text:
Ukrainada ütäçäk prezident saylawlarındağı oppozitsion namzät Viktor Yuşçenko östämä meditsina tikşerüläre ütü öçen bügen yañadan Awstriägä kitte.
Sintäber ayında Yuçşenko anda däwalanğan ide. Ul Vienadağı şul uq xosusıy xastaxanägä baraçaq. Yuşçenko üzeneñ awıruın Ukraina xakimiätläreneñ anı ağulawı belän añlata.
Vienadağı Rudolfinerhaus xastaxanäseneñ Yuşçenkonı qarawçı tabibı Nikolay Korpan kiçä jurnalistlarğa Yuşçenkonıñ awıruı säbäbe älegä tulısınça açıq kileş qala dide.
Ukrainada prezident saylawları 31-nçe üktäbergä bilgelängän. Fiker beleşülärdä Yuşçenko töp köndäşe premyer-ministr Viktor Yanukoviçtan aldaraq tora.


text:
Samarda Xarras Äyüpnıñ “Yöräk atım” poeması rusçağa tärcemä itelde
Üzgärtep qoru yıllarında milli xäräkät därräw bulıp quptı, icat keşeläre milli toyğıların äsärlärendä çağındırdılar.
Distälärçä yıllar problemalar aşqınıp ağıldılar, surät, xikäyä, şiğer, poema formasın aldılar. Uzğan ğasırnıñ siksänençe yıllarında “Tatarstan yäşläre” gäcitçäse şağir Xarras Äyüpnıñ “Yöräk atım” poemasın üzeneñ berençe bitendä bastırıp çığardı. Samarda bu poema üzeneñ fikerdäşlären taptı. “Tuğan tel” cämğiäte “Yöräk atım” poemasın xalıqqa citkezüne maqsat itep quydı. Tiz arada yäşlärebez Nailä Şamili, Mäsgüt Şamkaev, Railä tutaşlar poemanı yatladılar da, 800 keşele zalda säxnädän söylädelär. Bu poeziä kiçäsenä äsärneñ avtorı Xarras Äyüp ta çaqırılğan ide. Bügenge kebek xäteremdä, poemanı 16- 18 yäşleklär yattan uqığanda, Xarras Äyüpnıñ bitennän ence börtekläredäy küz yäşläre tägäräp tordı. Tatar dönyasında “Yöräk atım” poeması 1-nçe bulıp Samarda yañğıradı.
1989 yılnı Xarras Äyüpnıñ “Tönge qoyaşlar” isemle şiğri cıyıntığı da çıqqan ide. Cıyıntıqta “Yöräk atım” poeması da urın alğan ide. Ul waqıtta Samardan Qazanğa baruçılar kitap kibetlärennän qapçıq- qapçıq “Tönge qoyaşlar” cıyıntığın kütärep qayttılar.
Nihayät 20 yıldan soñ Xarras Äyüpnıñ “Yöräk atım” poeması Samarda rusçağa tärcemä itelde. Tärcemäne Mikdäy uğlı Räşid Şakirov başqardı. Räşid äfände bu eşne ätise, otstavkadağı artilleriä polkovnigı belän bergä başqarğannar. Eş şunda ki, Mikdäy abzıy Sovet ğäskärendä ğömeren uzdırğan ofitser, çığışı belän Mäskäw tatarı, häm Mäskäwdä tatarça belem alğan şäxes, telebezne kamil belä, ä ulı Räşid Şakirov şiğır canlı pählewan, Samar ölkä administratsiäsendä küp yıllar xezmät itkän ir- at, milli problemalarnıñ eçendä qaynağan zat. Samarnıñ aq yortında eşlägän yıllarda törle dairädäge türälärneñ tuğan könnärenä, yubileylarına bağışlap şiğerlärne Räşid Şakirov yazğan. Uzğan ğasırnıñ axırında ul şul şiğerlärne tuplap cıyıntıq ta bastırğan ide.
Şul cıyıntıqta Röstäm Mingalim, Gakıyl' Sägıyrev, Änwär Davıydovqa bağışlanğannarı da bar häm, äytergä kiräk, Räşid Şakirov alar turında bik cılı yullar yazğan.
Räşid äfände, “Yöräk atım” poeması tatar dönyasında berençe märtäbä Samar säxnäsendä yañğıradı häm 20 yıldan soñ şul poemanı Samarda uq rusçağa da tärcemä ittegez. Üzegezdä, şäxsän poema nindi xislär uyattı?
Poema Xarras Äyüpnıñ barlıq uy- fikerlären bergä cıyğan äsär. Xarras Äyüp torğan, tora torğan häm toraçaq keşelär turında yazğan. “İr”, “At” töşençäläre belän bik matur uynıy, obraz köçle. Qısqa ğına poemada tatarnıñ faciğäle yäşäyeşennän ber özek birelgän. Problemanı kütärgän häm tatarğa bäyä dä birä, yullar da kürsätä. Poemanıñ här yulında Xarras Äyüpnıñ yöräk tibeşe sizelä.
“İr”, “At” obrazları tik tatarğa ğına turı kilä. Şağir şul momentnı tota alğan bit?
Tota alğan. Tatar keşese öçen “İr”, “At”, “Yöräk” bik añlayışlı häm ul töşençälär tatarnıñ qanına señgän, ä rus keşese bu neçkälekne yöräk belän añlamawı da mömkin.
“Yöräk atım” poemasın tärcemä itkäç, üzegezdä dä şundıy milli xisle şiğerlär yazu teläge tumadımı?
Min professional şağir tügel häm andıy zur eşkä alınu batırçılığım yuq. Min ayırım waqiğalarğa bäyläp kenä şiğer yazam. “Yöräk atım” poemasın ätiem belän bergä başqardıq. Ätiem süzgä- süz rusçağa tärcemä itte, ä min inde tulayım yörägem aşa uzdırıp, rifma taptım.
Alaysa ätiegez turında da äytep uzığız inde?
Ätiem - Mäskäw tatarı. Anda tuğan, üskän, suğışqa kitkän, ğäskär xezmätendä polkovnik däräcäsenä kütärelgän. Bügen yalda, kitaplar uqıy, yal itä. Miña bulışa.
Räşid äfände, Samar tatarları millät bularaq saqlanıp qalırlar mikän, ällä urıslaşıp betärlärme?
Bar awırlıq, bar ciñellek. Tormış bara. Millät saqlanır dip yäşim.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Mäläüezdä źur miqdarźa teregömöş tabılğan
Mäläüez qaalahında 11 kiloğramm teregömöş tabılğan. Narkopolitsiya xeźmätkärźäre maxsus operatsiya uźğarıp, hatıuğa täğäyenlängän teregömöştö tartıp alğan. Täüźä narkopolitseyskiyźar enäyätsel törkömdäge ber keşene 3 kilo teregömöş hatırğa yıyınğanda qulğa alğan, huñınan ul äşnälären dä hatqan. Qalğan 8 kilo teregömöştö ular urmanda yäşergän bulğan.
Küptän tügel Öfö qalahında la balalar mayźansığında teregömöş tabılğaynı. Ul saqta ğäyepte oşo tirälä soqonousı asarbaqtarğa yapharğaynılar.
Respublikanıñ narkotiktar menän köräş idaralığı yıl başınan narqotikka bäyle ös meñdän aşıu enäyät asqan. Oşo waqıt esendä qanunhıź äyläneştän 200 kiloğramm zıyanlı matdä tartıp alınğan.


text:
BMOnıŋ qoral inspektorlarınıŋ başlığı Blix, Ğıraq suğışnı buldırmasqa telәgәn xәldә, küberәk xezmәttәşlek itәrgә tieş dip kisәtte. Qoral inspektorları 11 raketa tapqan. Ğıraq ul raketalar ximik yәisә biologik tügel, ә artileriәdә qullanılğan iskergәn raketalar dip belderә. AQŞ Ğıraqqa qarşı suğış bula qalğan xәldә, NATOdan suğış belәn turdan-turı bәylәneşe bulmağan yaqlau soradı. AQŞ belәn Britaniә Ğraqqa qarşı suğış өçen әzerleklәren dәvam itәlәr. Ber ük vaqıtta Washington da, London da suğış qotılğısız tügel, Ğıraq üzeneŋ massa külәm yuq itü qoralların faş itep, alarnı yuq itsә suğışnıŋ kirәge qalmas dip tә belderәlәr.
. AQŞ Persiә qultığına unar meŋlәgәn ğәskәr cibәrsә dә, prezident Buş Ğıraqqa qarşı suğış başlau turında әlegә qarar birmәgәnen belderә. AQŞ generalı Richard Myers Pentagonda Çәrşәmbe kөnne ütkәrelәgn press-konferensiәdә Persiә qultığında xәrbi kөçlәrne arttıru suğış qotılğısız digәn mәğnәne aŋlatmıy dip belderde. Küzәtüçelәrneŋ fikerençә, texnik yaqtan qarağanda bu dөres. Cibәrelgәn xәrbilәrne suğış qabınıp kitmәgәn xәldә, kire qaytaru mөmkin. Lәkin, sәyәsәt, citәkçelәrne suğış başlaudan başqa çara yuq digәn nәticәgә kilülәrenә etәrә ala. Faktlarğa küz salıyıq: Berençedәn, dөnyada mәğlüm bulğan nefte zapasınıŋ 11 protsentı Ğıraqta. Saddam Xөsәin bәrep tөşerelgәn hәm AQŞ yaqlağan oppozitsiәdәge Milli Kongress xakimiәtkә kilgәn xәldә üzenә kemneŋ yardәm itkәnen onıtmayaçağın belderde. Bu inde Ğıraq neftendә AQŞnıŋ role uynayaçağın aŋlata. Bu isә Washingtonnıŋ dөnya bazarında nefte bәyәsen bilgelәvdәge tәsiren üsterәçәk hәm OPEKneŋ rolen kimetüenә dә yardәm itәçәk. Ikençedәn, AQŞ dөnyadağı berdәn ber zur dәvlәt buluın kürsәtergә teli. Saddamnı bәrep tөşerü, başqa illәrgә AQŞqa qarşı pozitsiә alunıŋ nindi nәticәlәrgә kiterә alaçağın kürsәtkәn kisәtü bulır ide. Өçençedәn, regionğa cibәrelgәn 100 meŋnәn artıq ğәskәr hәm bixisap texnikanı ozaq vaqıt suğışqa әzer xәldә totu mөmkin tügel. BMOsı inspektorlarınıŋ tikşerü eşlәre aylarğa suzılğan xәldә, xәrbi personalnı üzgәrtergә hәm texnikanı yaŋartırğa yәsiә qabat-qabat tikşerüdәn ütkәrergә kirәk bulaçaq. Monıŋ çığımnarın qaplarğa kirәk hәm bu eş qatmarlı logistik problemmalar belәn bәyle. Dürtençedәn, AQŞta kilәse yılda prezident saylauları bulaçaq. Buş, xәzergә reytingı yuğarı bulsa da, yaŋadan saylanırğa telәgәn xәldә, nindider ber өlkәdә uŋışqa ireşkәnen kürsәtergә tieş bulaçaq. Mondıy zur şau-şudan soŋ, Saddam xakimiәttә qalğan xәldә, Buşnıŋ saylanuı garantiәlәnmәgәn bulaçaq. Saddam üz ixtiarı belәn çigener dip kөtep bulmıy. Rөximsez metodlar belәn hәr tөrle oppozitsiәne yuq itkәn Saddamnı bәrep tөşererlek eçke oppozitsiә yuq. Bişençedәn, Buş anti-terror kampaniәdә dә telgә alırlıq uŋışqa ireşә almadı. Gәrçә Afganistanda Taliban rejimı cimerelsә dә, 11-nçe Sintәberdәge hөcüm өçen cavaplı bulğan Al Qaydanıŋ yuğarı dәrçәcәdәge citәkçelәren totu da, cavapqa tartu da әlegәçә mөmkin bulmadı. Altınçıdan, Buş AQŞtağı ekonomik problemmalarnı da xәl qıla almadı. Qısqası, Buşqa nindider ber өlkәdә üzeneŋ uŋışın kürsәtergә kirәk. Tәvәkkәllek hәm qanqoyu belәn bәyle bulsa da, şuşı mәcbüriyәt prezident Buşnı yaqın kilәçәktә suğış başlarğa etәrә ala. Monıŋ tәvәkkәllegenә kilgәndә, şunı әytergә bula: Berençedәn, Ğıraq neftendә Russiәneŋ dә finans mәnfәğәtlәre bar. Mәskәv alardan ciŋel genә vaz kiçmәs. Bu AQŞ-Russiә mөnәsәbәtlәrn kiskennәşterer. Ikençedәn, AQŞ hәm Britaniә BMOsı Iminlek Şurasınıŋ ikençe rezolutsiәsen kөtmiçә suğış başlağan xәldә, bu xalıqara oyışmanıŋ abruyın yuqqa çığarır ide. Bigerәk tә veto xoquqına iә illәrgә üz mәnfәğәtlәren saqlau өçen Iminlek Şurasın sanğa suqmıyça telәgәnnәreçә xәrәkәt itülәre өçen argument birer ide. Өçençedәn, Islam radikalizmın hәm terror qurqınıçn üsterer ide. AQŞ belәn yaqın mөnәsәbәt totqan Ğәrәp illәre xөkümәtlәreneŋ pozitsiәsen zәğiflәter, nıq bulmağan stabillekne qaqşatır ide. Dürtençedәn, Saddam bәrep tәşerelgәn xәldә, tөrle oppozitsion kөçlәr arasında Ğıraqta xakimiәt өçen kөrәşneŋ başlanuı ixtimal. Monıŋ nәticәlәren hәm regionğa tәsiren aldan әytü mөmkin tügel. Bişençedәn, gәrçә Ğıraq armiәse naçar qorallanğan bulsa da, anda respublikan gvardiәse şaqtıy kөçle hәm Saddamğa turılıqlı. Suğış qabınıp ta AQŞ saflarında qorbannar küp bulğan xәldә, AQŞnıŋ üzendә dә Buşqa oppozitsiә kөçәyәçәk. Altınçıdan, suğış qimmәtkә tәşәçәk hәm monıŋ ekonomikağa hәm şulay itep amerikannarnıŋ tormışına tiskәre tәsire bulaçaq. Bolarnıŋ da kilәse prezident saylaularında tәsire bulmıy qalmas. Küpkenә nәrsә Saddamnıŋ da qulında. Ul suğış qabınıp kitkәn xәldә, Ğıraq AQŞnı ciŋәcәk dip şaprınası urınğa, massa külәm yuq itü qoralları өlkәsendә BMOsı belәn eçkersez xezmәttәşlek itsә, suğış qurqınıçın kimeter ide. Prezident Buş suğış başlarğa etәrgәn faktlarğa ğına tügel, ә suğış başlaunıŋ tiskәre tәsirlәrenә da tieşle әhәmiәt birerme-yuqmı, monısın yaqın kilәçәk kürsәter. Kilәse ike ayda suğış qabınıp kitmәgәn xәldә, anı buldırmıy qalu mөmkinlege artaçaq kebek.
Fәrit Idelle, Praga


text:
Tatar-başqortlar suğış qırlarında: Prof. Dr. Nadir Däwlät (IX öleş)
Şuşı eşçänleklär arqılı meŋ keşedәn artıq ğәskәr Aziә Taburu, yәğni Batalionı iseme belәn Kafkazlı Nazım Bәk Ramazan citäkçelege astında ber xәrbi bülektә cıyıla. Batallionda tөrle rotalar bula. 1916-nçı yılnıŋ May ayında Aziә batalionı Berlinnәn timer yulı belәn İstanbulğa cibәrelә. 1915-nçe yılnıŋ 14-nçe Üktәberendә Bolğaristan da Almaniә safına küçkäç İstanbulğa timer yulı bәylәneşendә ber nindi dә problema qalmağan bula. Aziә Batalionı Avstriә, Serbiә hәm Bolğaristan aşa uzıp Tөrkiә cirlärenä kerә.
Tөrek-Tatar ğәskәlәre Mәriç yılğasın çığıp Tөrek tufraqlarına kergәndә borıñğı başqala Edirne şәhәrendәge zur manaralarnı kürep şatlıqlı xislär kiçerä. 7-nçe Mayda isә alar İstanbulnıŋ Sirkeci poezd stansiәsenә kilep tөşәlәr. Alarnı xәrbi orkestr belәn qarşı alalar hәm Taksim kazarmasına urnaştıralar. İke kөn yal itkәnnәn soŋ Tatar-Başqort ğәskәrlәrenә İstanbulnıŋ tarixi mәçetlәren kürsәtәlәr. Alar şuşı mәçetlәrgә xәrbi tәrtiptә marşlar sөylәp baralar.
Әytep birsәm kөymәs me canığız?
Qәfer qılğan eşne әytsәm tüzәr me vocdanığız?
Yөrgәndә baq uŋğa, ike ayaqnıŋ bas sulın, bas sulın
Din dөşmanı qәferlәrgә qızğanmıyça at uğıŋ, at uğıŋ.
Qayda bezneŋ xanıbız, pәhlivanlıq danıbız?
Şul zamannar iskә tөşkәç, sıqrıydır vocdanıbız.
Yөrgәndә baq uŋğa, ike ayaqnıŋ bas sulın, bas sulın
Din dөşmanı qәferlәrgә qızğanmıyça at uğıŋ, at uğıŋ.
Qayda bezneŋ Әstәrxan, mәşhur bulğan Tөrkistan?
Ğөnvan birgәn Çağatay xan, qalmadı xiç ber işan.
Yөrgәndә baq uŋğa, ike ayaqnıŋ bas sulın, bas sulın
Din dөşmanı qәfirlәrgә qızğanmıyça at uğıŋ, at uğıŋ.
Qayda Sөyembikәbez, gөreldәgәn kiçәbez?
Qırdı qәfer, kiste başın, qalmadı xan bikәbez.
Yөrgәndә baq uŋğa, ike ayaqnıŋ bas sulın, bas sulın
Din dөşmanı qәfirlәrgә qızğanmıyça at uğıŋ, at uğıŋ.
Küp xanlarnı aldılar, küp ğazapqa saldılar.
Çuqındırıp şul zamanda Mәskәwgә alıp bardılar.
Yөrgәndә baq uŋğa, ike ayaqnıŋ bas sulın, bas sulın
Din dөşmanı qәfirlәrgә qızğanmıyça at uğıŋ, at uğıŋ.
Ağidelneŋ buyları, Dim hәm Ural suları
Şunda bulğan Tatarlarnıŋ kiselgәn ayaq qulları.
Yөrgәndә baq uŋğa, ike ayaqnıŋ bas sulın, bas sulın
Din dөşmanı qәfirlәrgә qızğanmıyça at uğıŋ, at uğıŋ.
Ber zamanlar bar ide, qәferlәrgә tar ide
Tөrkem, tөrkem qәfer kilep dan tülәwlәr bar ide.
Yөrgәndә baq uŋğa, ike ayaqnıŋ bas sulın, bas sulın
Din dөşmanı qәfirlәrgә qızğanmıyça at uğıŋ, at uğıŋ.
Nigә bolay qalası, bez bit Tatar balası
Kileŋ dustlar şul qәferdәn bez dә üç alası.
Yөrgәndә baq uŋğa, ike ayaqnıŋ bas sulın, bas sulın
Din dөşmanı qәfirlәrgә qızğanmıyça at uğıŋ, at uğıŋ.
Kil, dustlarım, ber bulıyıq, doşmanğa qarşı torıyıq
Yer yөzendә qәfirne cәxәnnәmlәrgә quıyq.
Yөrgәndә baq uŋğa, ike ayaqnıŋ bas sulın, bas sulın
Din dөşmanı qәfirlәrgә qızğanmıyça at uğıŋ, at uğıŋ.
İstanbulğa kilep tөşkәn Tatar-Başqort ğәskәrlәre Almaniәdә xәrbi lagerda çaqta oyıştırğan milli kiçәlәrdә cıyğan ber niçә meŋ Alman markasın da Tөrek Qızılay oyışmasına tapşıralar. Tabiği çit ilneŋ ğәdәt-ğөreflәre, aş-suları da alarğa qay oçraqlarda sәyer toyıla. Misal өçen alarğa berençe mәrtәbә zәytün taratıla, alarnıŋ hәmmәse dә diәrlek zәytünne awızlarına alır almaz uq tөkerep taşlıy.
15-20 kөn Aziә batalionın oyıştıru eşlәre alıp barıla, bülek-rota komandirları bularaq Tөrek ofitserlarınnan Ali Riza, Rәmzi, Raşid, Bәylәr, vzvod komandirı bularaq Ali, Zәki, Rәcәp, Sadıq, Fuad , Äxmәd hәm Mәhmәd әfәndelәr bilgelәnә. Şunan soŋ Tөrekçә әmerlәrgә künekterü өçen alarnı İstanbuldan 20 çaqrım yıraqlıqta Alemdağ awılına iltәlәr. Berniçә mәrtәbә polk Patşa Soltan Mәhmәd Rәşidnıŋ comğa namazına qatnaşa. Tәrtip buyınça patşa hәr comğa kөn comğa namazın xalıq belәn uqıy. Patşa Mәhmәd Rәşad alarnı berençe mәrtәbә kürgәç dulqınlanlanğanın äytä.
Inde Aziә Batalionı belәn Tөrkiәgә kilgәn Tatar-Başqort ğәskәrlәreneŋ ber өleşe üzlәre telәmәsә suğışqa qatnaşmıyça, sөrelgәn Әrmәnnәrdәn qalğan urınnarğa urnaştırılaçaqları hәm alardan qalğan mal-mөlkәtneŋ üzlәrenә birelәçәge vәğdälәrenә dә ışanğan bulalar. Monnan tış – suğışırğa telämägännär suğışmayaçaq, dielgän bula. Rәşit Qazi, yәğni Ğabdürrәşid İbrahim әgәr dә bu vәğdәlәrneŋ dөres bulmawın İstanbulda uq әytkәn bulsa , ğәskәrlәr bәlki tınıçlanğan bulırlar ide. Şulay ber kөn batallion komandirı Kafkazlı Nazım Bәy ğәskәrlәrgә “ suğışırğa telәmәgәnnәr, ber adım alğa çıqsın” digәç, Ufalı serjant Mөxәmmәr Şәrif alğa çıqqaç, komandir anı belәn atıp üterә. Nazım Bәyne tөrmәgә yabalar, әmma şuşı waqiğa ğәskәrlәrdә şok tәsire yasıy.
Misalğa Almaniәdә xәrbi әsirlәr arasında ügetläw alıp barğan Yosıf Aqçura, alarğa buş vәğdälәr birmәgәn, kiresençә suğış qırlarına kitәçәkbez, xәtta min dә sezgә quşılaçaqmın digәn bula. Serjant Mөxәmmәd Şәrifne atıp ütergәn komandir Nazım Bәy isә ber aydan irekkә çığarılıp, qabat Aziә Batalionı citәkçelegenә kiterelә.
1916-nçı yılnıŋ 15-nçe yülendә Ruslar Qaradiŋgez yar buyında Şile isemle port şәhәrenә xәrbi höcüm yasayaçaq digәn xәbәrlәr taralğaç, Aziә Batalionın biregä cibәrәlәr. Ber yarım ay biredә qalğannan soŋ alarnı qabat İstanbulğa qaytaralar. Alarnı İstanbulnıŋ Aziә өleşendә Çamlıca qalqulığında ber baqçağa urnaştıralar. Kөnnәrdәn ber kөn xәrbi ministerlıqtan Äläüddin Mostafinnı çaqırtalar. Ul şuşı Aziә Taburın oyıştıru eşendә bik aktif eşlәgәn bulu sәbәple anıŋ kitüe qalğannarğa bik tiskäre tәsir itә. Soŋınnan anı Rәşit Qazi çaqırtqan buluı hәm anı suğıştan saqlap qalırğa tırışuı mәğlüm bula. Lәkin Mortazin şuşı tәqdimne kire qağa, iptәşlәre arasına kire qayta hәm suğışnıŋ soŋına xәtle iptәşlәre belәn bergә bula.
1916-nçı yılnıŋ sintәberendә Aziә Batalionı Haydarpaşa vokzalınnan poezdlarğa tөyәlep yulğa çığa. Alarnı maxsus xәrbi yola belәn ozatalar. Şulay itep alar өçen İstanbul hәm tirәsendә ütkәrgәn dürt aydan artıq däwam itkän tınıç kөnnәr ütkәn bula.
Kilәse programabızda Almaniәgә әsirlekkә tөşep, Tөrkiә safında suğışu өçen ixtiyari Tatar-Başqort ğәskәrlәrennәn oyışqan Aziә Batalionınıŋ İstanbuldan - Bağdatqa baruları turında söylärbez.


text:
Bügin elordada QR Parlamenti Mäjilisiniñ depwtatı, belgili qoğam qay`ratkeri Bekbolat Tilewxannıñ jastarmen «Urpaqtar sabaqtastığı» attı kezdeswi ötti. Bul twralı QazAqparat xabarlay`dı.
Jüzdesw barısında Bekbolat Tilewxan Elbasınıñ dürbeleñ kezeñdegi qay`ratkerligi, mineziniñ bekemdigi men qajır-qaratı jay`ında söz qozğadı.
«Täwelsizdikten tätti eşteñe bolwı mümkin emes. Azattıqtan asıl eşteñe joq. Öz şarwañdı özi şeşw degen maqtanarlıq jay`t. Täwelsizdiktiñ eleñ-alañında Elbasınıñ aldında taraw-taraw jol turdı. Tañdaw kerek boldı. Memleket basşısı şatassa bükil alaş jurtı şatasatın edi. Ol kisi qulasa, bükil qazaq qular edi. Bükil ulttıñ jawapkerşiligin bir adam moy`nına aldı. Bul sumdıq tarïxï jawapkerşilik», - dep atap ötti Mäjilis depwtatı.
Sonımen qatar ol öner jolında az qïınşılıq körmegendigin, dene bitimine de keri äseri bolğandığın atap ötti.
«Jasıratını joq, osı dombıranı qattı ustağannan fïzïanomïyam buzıldı. Eki ïığım teñ emes. Mısal üşin eki qolım eki türli. Meniñ ay`tay`ın dep otırğanım, bir närsege jan-täniñmen berilip ay`nalıspasañ, eşnärse şıqpay`dı. Ol sportta da, önerde de solay`. Öte talanttı adamdar boladı. Biraq, ol talantın uştamasa qalıp qoyadı», - dedi ol.
Änşi Ïbragïm Eskendir jürgizgen şarağa Qazaqstan éstradasınıñ juldızdarı Bey`bit Qorğan men Ernar Ay`dar, akter Ädil Axmetov, Rïo Olïmpïadasınıñ çempïonı Danïyar Elewsinov, käsipqoy` boksşı Janqoş Turarov qatısıp, Otan, eldikti saqtaw, bey`bitşilik qadiri, azattıq jolında jan qïğan asıl erlerdiñ eren eñbegin tilge tïek etti.
Kezdeswdi Astana qalalıq jastar sayasatı mäseleleri jönindegi basqarmanıñ qoldawımen «Nur Otan» partïyası «Jas Otan» jastar qanatı uy`ımdastırdı.


text:
Ukraina BMOda qırım tatarları xoquqları torışı turında xisap tottı
Jenevada 7-8 noyaber könnärendä Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ iqtisadi, sosial häm mädäni xoquqlarnı yaqlaw komitetınıñ utırışında Ukraina xisabı tıñlandı. Ukrainanıñ iqtisad, mäğärif, sosial säyäsät häm yustisiä ministrlıqları wäkilläre komitet äğzaläre aldında – qırım tatarlarınıñ cir alıp yortlar saluı, milli mäktäplär häm mäğlümat çaraları üseşe turında söyläde. Bu utırışnı küzätkän qırım tatarları wäkilläre isä – komitetqa üz mäğlümatlären äzerläp tapşırğan. Ukraina qırım tatarlarına qarata bulğan burıçların ni däräcädä üti?
"Komitet äğzaläre Ukrainadağı wazğiätne, Qırımdağı wazğiätne belmiçä äytelgän yalğannarnı tıñlap alarğa ışanalar. Däwlät keşeläre, däwlät isemennän çığıp säylägän yalğannarnı qabul itüläre min şaqqatırdı."
Ayder äfände qayber misallar da kiterde. Xisapqa kürä Qırımda 78 meñ tatar cir alğan. Bu çınbarlıqqa turı kilmi, dide Milli Mäcles äğzase. Berniçä yıl elek Ukraina wäkilçelege komitet utırışında qırım tatar problemaları çişelep bette, dip xisap totqan bulğan. Utırış aldınnan qırım tatar wäkilläre BMO komitetı äğzalärenä üz mäğlümatlären taratqan. Ayder Mostafayev:
"Bu sannarnı, bu mäğlümatlärne bez inde yıllar däwamında kürsätäbez. Läkin alarnıñ fikerläre – däwlätlär fikerlärenä nigezlänä. Bez birgän informasiägä iğtibar itmilär, qızğanıç."
Kileşü – xalıqlarnıñ iqtisadi, sosial häm mädäni xoquqları torışı turında. Jenevada qırım tatarlarınıñ mädäniäte häm mäğärife dä üseştä digän mäğlümatlär häm sannar yañğradı. Millät mäclese äğzase Ayder Mostafaev yañadan, räsmi sannar çınbarlıqqa turı kilmi, dip televideniädä tapşırular säğateneñ qısqartıluı turında söyläde.
"Televideniädä efir 10 säğat bulğan zamannan soñ bügen könenä säğat yarım qaldı."
Tapşırularınıñ 10 säğattän säğat yarımğa qaldırıluı belän bergä alarnıñ waqıtı da tamaşaçığa caysız waqıtqa küçerelgän, programmalar bik soñ kiç yäki irtän bik irtä kürsätelä. Anıñ qarawı, basma matbuğatqa aqça birelä, di Ayder äfände:
"Gazetlarğa küpmeder aqça birelä. Ämma wazğiätne küz aldına kiterer öçen misal öçen Qırım gazetı redaksiäsenä kilep kerergä kiräk. Jurnalistlarınıñ eşlärgä texnik mömkinlekläre yuq, alar kep keçkenä ber bülmädä utıra."
Bu atnada Qırımdağı wazğiät tağın da kiskennäşep kitte. 6 noyaber könne qırım milisiäse häm "Börket" adlı köçlär qırım tawındağı Ay Petri digän cirdä tatarlar totqan kafe-restorannarnı, qunaqxanälärne cimerde. Alarnıñ kübese – ozaq yıllar Yalta xakimiätlärennän rösxät kötep tä bulmağaç – räsmi röxsätsez tözelgän ide. Qırımdağı bu wazğiät häm internettağı "qırım" isemle mäğlümat säxifäseneñ eşe tuqtatılıp toruı diasporadağı qırım tatarları arasında da kisken qarşı reaksiälär tudırdı. Bu xaqta Azatlıqnıñ şimbä tapşıruında tıñlağız.
Şulay itep Ukraina BMO komitetı aldında qırım tatarları xoquqları yaqlana häm problemalar çişelgän digän xisap tottı, qırım tatarları BMOnıñ şul uq komitetına – Ukraina xalıqara kileşülärne ütämi häm qırım tatarlarına qarşı daimi ezärlekläw bara, dip misallar belän dälillängän üz möräcäğäten tapşırdı. Häm BMO wäkillären wazğiätne üz küzläre belän barıp kürergä çaqırdı.
Alsu Qormaş


text:
Vil Mirzayanov Qazanğa kilep citä almadı
Vil Mirzayanov Qazanğa kilep citä almadı
Tatar ictimağıy üzäge taratqan belderüdä bu xaqta menä närsälär äytelä. Qunaqlar Amerikadan Mäskäwdäge ber turistik firma çaqıruı buyınça viza alğannar. Totqarlawçılarnıñ äytüenä qarağanda, Mirzayanovlar başta Mäskäwdäge şul firmağa barıp terkälergä, annarı soñ ğına Qazanğa qaytırğa tieş bulğannar. Şunı säbäp itep, alarnı kire Germaniägä (alar Amerikadan Germaniä aşa kilälär) oçarğa mäcbür ittelär. Bik zur tırışlıqlardan soñ, bezgä totqınnar belän küreşergä nasıyp buldı. Vil äfände häm Gale Colby xanım, Rusiä cirendä mondıy xällärne küp kürgän keşelär bularaq, bik borçılmağannar kebek toyıldı. «Bez Qazanda bilgelängän çaralarnı özmibez, 24 üktäberdä Qazan milli mädäni üzägendä uzaçaq «Vızov» kitabın täqdir itügä, 25-dä Kamal teatrında oçraşuğa böten cir şarın äylänep bulsa da kilep citäçäkbez. Bezne anda duslar, tuğannar kötä», didelär alar, dip äytelä Bötentatar ictimağıy üzägeneñ çärşämbe, 23 üktäber könne taratqan belderüendä. Älegä bu waqiğa turında östämä mäğlümät bulmadı. Xäyer, kötergä inde küp qalmadı. Bu eşneñ niçek tämamlanuın bez sezgä kiläse tapşırularda xäbär itärbez.


text:
Zavadskaya insidentı: Belarusta militsiäneñ yawızlığı
Belorus keşe xoquqları aktivistları xökümätkä qarşı demonstratsiälärne taratqanda militsiäne räximsezlektä häm artığı belän köç qullanuda ğäyeplilär. Ber milisionernıñ jurnalist ire ezsez yuğalğan ber xatınnıñ tınıç demonstratsiä vaqıtında bitenä suğuı soñğı insidentlarnıñ berse. Keşe xoquqların yaqlauçılar militsiäneñ yauızlanuı ğädäti küreneş dip belderälär. Fiker beleşülär qanunnı ğämälgä quyu organnarınıñ Belorusta iñ populär bulmağan organ buluın kürsätä.
Audio
"Keşelär qurqıp qaldılar. Alar ul anıñ xatını , Aña tiymägez, ul xatını. Alar tuğannarı dip qıçqırdılar. Tınlıq buldı Här kem tınsız qaldı. Minemçä, alar miña suqqannar ikän, başqalarnı taptıy yäisä ata alalar dip uyladılar."
Belorus Eçke eşlär ministerlegendägelär insident turındağı Zavadskayanıñ äytkännären kire qaqtılar. Alar, ul Minsktağı demonstratsiädä militsionerğa höcüm itte dip belderdelär. Läkin, Zavadskaya üzenä suqqan militsionerneñ biten äle dä xäterläven äytä.
Audio
"Ul urtaça zurlıqta , ozın bulmağan keşe ide. Niçek äytergä belmim. läkin anıñ küzlärendä keşelärgä xas närsä yuq ide. Nindider räximsezlek bar ide. Ul min aña şäxsän nindider yamanlıq eşlägänmen kebek qarıy ide."
Yaqınça 40 protestçıdan torğan demonstratsiä bik tiz taratıldı. Läkin, militsiäneñ bu qılınışı äle dä soraular tudıra . Küzätüçelär Belorusta militsiäneñ räximsezlege ğadätkä kergän dip belderälär. Belorus Helsinki Komitetı başlığı Tatyana Protko xökümätkä qarşı demonstratsiälär ğädättä köç qullanıp taratu belän tämamlana dip belderä.
Audio
"Xakimiätlärgä qarşı çıqqan yäisä alar tarafınan oyıştırılmağan här törle demonstratsiä , anda qatnaşuçılarnı qıynau häm qulğa alu belän tämamalana."
Protkonıñ oyışması militsiä köç qullanğan insidentlarnı BMO Keşe xoquqları Komitetına xäbär itep tora. Anıñ süzlärençä, demonstratsiälär belän eş itkän mäxsus militsiä köçläre ayruça räximsez häm prezident Lukaşenkağa turılıqlı.
Audio
"Prezident alarğa yaqınlığın kürsätä. Televideniädä prezidentnıñ alar belän aralaşuı, qayber büleklärne täftiş itüe, alar belän bergäläp qoraldan atuı kürsätelä. Ul alarnı maqtıy häm alarnıñ xezmät xaqı da yuğarı."
Läkin, mäxsus büleklär genä tügel, ğadi militsionerlar da üz xoquqları belän yauızlanalar. Minsktağı Sotsio-ekonomik häm politik öyrätülär İnstitutı direktorı Aleksyander Sosnov alar äle dä sovet ısulı fikerlävdän qotıla almağannar digän fikerdä.
Audio
"Ğadättä alarnıñ beleme tübän häm tormış täcribäse az. Keşe iserep yäisä zialı bulğan xäldä, alarnıñ andıylarnı talauları da mömkin."
Sosnov üz institutınıñ xalıq fikeren beleşülär ütkärgänen häm xalıq arasında militsiäneñ iñ az populärlekkä iä buluı açıqlanğanın äytte.
Audio
"Bez ğädättä keşelärdän törle dävlät häm içtimaği oyışmalarğa ışanıp ışanmauların sorıybız. Qäğidä bularaq militsiä bu isemlektä iñ soñğı urında tora."
Moña qaramastan, üzgäreş bulır dip kötelmi. Sosnovnıñ belderüenä qarağanda, Belorusta politik sistema demokratik prinsiplarğa nigezlänmägän möddätçä, militsiädä häm qanunı ğämälgä quyu organarında nindi dä bulsa reformalar ütkäreläçäk dip kötep bulmıy.
Färit İdelle, Praga.


text:
11 Sintäbergä 2 yıl buldı:   Bush terrorğa qarşı qanunnarnı qırıslatırğa çaqıra
2001 yılnıñ 11 sintäberendä Amerika şähärlärenä yasalğan xöcümnärgä bügen 2 yıl tuldı. Uzğan yıl şikelle zurlap bulmasa da, Amerikan xalqı bıyıl da bu facigäne häm anıñ qorbannarın iskä aldı. Şuşı könne forsat itep, Amerikan prezidentı George Bush terorğa qarşı qanunnarğa üzgäreşlär kertergä çaqırdı. Çärşämbedä Küzläw idaräse mäktäbendä yasağan çığışında ul, Quşma Ştatlar terorğa qarşı suğışnı ciñep kilä, läkin bu köräşne tağı da näticäleräk itü öçen qanunnarnı qırıslatırğa kiräk dip belderde.
İke yıl ütügä amerikan prezidentı menä şuşı qanunğa üzgäreşlär kertergä, anı tağı da qırısraq itergä çaqırdı. Çärşämbedä Quantico şähärendä Küzläw idaräse mäktäbendä çığış yasap, Bush, Quşma Ştatlar terorğa qarşı suğışnı ciñep kilä, ämmä bu köräşne tağı da näticäleräk itü öçen, terrorçılıq belän eş itkän qanunnarda mäğnäsez kirtälärne alıp taşlarğa kiräk dip belderde. Bezgä xöcüm itkän yawızlıq xezmätçelären häm bezneñ qayğığa şatlanğannarnı bez berqayçan da onıtmayaçaqbız, dide ul.
Patriot Aktı dip atalğan qanunğa Bush kimendä 3 üzgäreş täqdim itä. Berençedän, terror belän bäyle oçraqlarda, ğäyeplänüçegä çaqıru yazğanda, xäkim-sudyalardan fatixa sorap tormaw mömkinlege. İkençedän, ülem cazası isemlegenä teror belän bäyle kübräk cinäyätlär kertü. Öçençedän, terrorda ğäyeplänüçelärne fidiä aqçasına irekkä çığarunı awıraytu.
Äytergä kiräk, berençe täqdim Patriot Aktınıñ berençe ölgesenädä bar ide. Kongress tıñlawları waqıtında ul töşerelep qaldırıldı. Xäzer Bush monı kire kertergä täqdim itä. Başqa sımaslıq närsä, di Bush, ğadi cinäyätçelär, narkotik taratuçılar belän eş itkändä, andıy kirtälär yuq, ä menä terror ğämällären tikşerüçelär öçen bar. Kongresska möräcägät itep Bush bu kirtälärne beterergä öndäde.
Kongresstağı demokartlar bu mäsälägä niçek qarar, älegä äytü qıyın. Ämmä alarnıñ qayberläre, misal öçen senator Joseph Lieberman Bush täqdimnärenä şik belderde. Amerikanıñ İrekleklär Berlege citäkçese Anthony Romero, şunısı ayanıç, üzeneñ ireklekkä qarşı adımnarın yasaw öçen prezident Bush, qayğılı könne forsat itep qullana, dide.
Ali Gilmi, Praga


text:
Tatar yäşlär forumına soñğı äzerlek çaraları kürelä
Qunaqlar kilä başladı inde, cıyılışta notıq belän çığış yasayaçaq keşelär, dulqınlanıp, üz waqıtın kötep tora. «Tatarstan yäşläre» gäzite, Tatar kongressı belän bergälektä, forumğa maxsus turı kiterep, büläkkä cır äzerli. Anıñ tekstın jurnalist Flera Nizamova yazğan, üzeşçän kompozitor Röstäm Zaripov köyen icat ikän. Cırnı başqaru eşenä «Qazan yegetläre» häm «Zö-läy-lä» kebek iñ populär törkemnär alınğan. Cırda şundıy süzlär bar :Onıtma teleñne,
Yuğaltma yözeñne,Moñ tulı küñelebez yäş äle,
Qäderlä illeñne, Tatarstan yäşläre.Älege cır kergän maxsus kompakt disk, tatar yäşlär forumına bağışlap çığarıla. Anda tağın Xaniä Färxineñ «Bötendönya tatarları cırı», Rufina Ğiläcevanıñ «Tatar köräşe», Zölfät Xäkimneñ «Qazan qala» kebek cırları belän bergä tuplanıp bireläçäk. Älege CDnı çığarğa alınğan «Bars-Media» şirkäte: «proyekt kommersiä yağınnan fayda kitermi, imidj, yäşlärne milli ruxta tärbiäläw öçen genä eşlänä», dip belderde. Millät, yäşlek, Qazan turındağı cırlar cıyıntığı Forumğa kilgän 500 delegatqa da bireläçäk ikän. Ä tatar yäşlär forumı belän qızıqsınu artqannan arta bara. Forumğa çaqırılğan barlıq delegatlar da, kilülären beldergän. Belgänegezçä, Ukraina, Belorussiä, Aziä däwlätläre häm Baltiq illärendä yäşäwçe tatar yäşläreneñ yul xaqların Rusiäneñ İlçelekläre tüli. Çönki, Tatar Kongressı bıyıl berençe tapqır, Çit ildäge Rusiä watandaşlarına yärdäm itü federal programmasında qatnaşuğa ireşkän. Belgänegezçä, forumdağı citdi söyläşülär 25 iyündä, 4 törle seksiädä häm plenar utırışta bulır qaralğan. Alar arasında milli mäğärif häm fän turında söyläşü, mädäniät häm ruxi miras, eşmäkärlek, din, mäğlümat çaraları kebek temalar da bar. Plenar utırışta Kongress räise töp doklad belän çığış yasar dip kötelä, Parlament räise Färit Möxämmätşin da, Tatarstan isemennän notıq totar, dip planlaştırılğan.
Forumnı oyıştıruçılar, tatar problemasına da yañaça qararğa täqdim itälär. Mäsälän, forumnıñ axırğı qararlarında, tatarlar yäşägän şähärlärdä milli möhit buldıru problemalarına iğtibar yünälteler, dip uylanıla. Şulay uq, tatarça belmägän millättäşlärebezgä kimsetep qaramıyça, aları ictimaği eşlärgä nıqlaplar cälep itü, kebek mäs’älälär dä eş käğäzlärendä urın tabırğa tieş.Bikä Timerova.


text:
Semberneñ "Tuğan tel" oyışması Dumanı "älifba tözätmäsen" kire alırğa taläp itä
"Tuğan tel" ildaräse Duma räise Boris Grızlov isemenä xat yulladı. Anda Mäğärif turındağı qanunnı Konstiutsiä belän täñgälläşterü, xalıqnı üz älifbasın saylaw xoquqınnan mäxrüm itkän "tözätmäne" kire alu taläp itelä. Şulay uq urta belem turındağı şahädätnämädä öç tel buyınça bilge quyu sorala: ana tele, çit il tele häm Räsäy xalıqlarınıñ berseneñ tele buyınça. Barlıq balalar öçen dä, şul isäptän urıs balalarına da. Menä şul bulır ide çın duslıq häm üzara ixtiram çağılışı. Menä şul bulır ide ğomum watanıbıznıñ berbötenlege şartı.
İdarä äğzası Realğar İslamov Latviä citäkçelegenä dä xat yullarğa täqdim itte. Räsäy Duması ürnägendä, anda yäşäwçe urıs balalarına urıs telen latin imlasında uqıtunı täqdim itep. Monı äçe şayarış qına dip qabul itsälär dä, Grızlov äfändegä yazğan xatta Dumanıñ bu turıdağı mäğlüm "tözätmäse" dönya xoquqiätendä ürnäge bulmağan " бecпpeцeдeHTHый" yañalıq dip bäyälänä. Xätta Stalin da kiril xärefen köçldp tağunı "törkmän uqıtuçılarınıñ üteneçenä" törep başlağan bit.
"Tuğan tel" utırışı, şulay uq, Tatarstan Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin isemenä dä xat qabul itte. Eçtälege mondıyraq. "Konstitutsion mäxkämä Dumanıñ duamallığın tözätmäsä, Tatarstan Däwlät Şurası "izgeläşterelgän" urıs transkripsiäsennän qotılıp, çit tellärdän kergän süzlärne tatarçaraq yazunı röxsät itüçe qanun qabul itä ala. Häm şunıñ nigezendä yaña orfografik süzlek tözep bulır ide." Ä Duma digäne mondıy ğämälne dä tıyu turında tağın da ber äxlaqqa sıymağan qanun qabul itsä, üzeneñ çın asılın tämam açıp salaçaq.
Ayrat İbrahim, Sember


text: İran parlamentınıñ bügen qabul itkän qanun xökümätneñ uran bayıtu öçen äzerlek kürüen taläp itä.Qanunnıñ detalläre soñraq tikşereläçäk. İran parlamentınıñ tışqı mäsälälär komitetı räise Alaedin Brougerdi , Üz ileneñ atom energiäsen tınıç mäqsatlar öçen qullanu xoquqı bar dip belderde. AQŞ häm Yevropa Berlege İrannı uran bayıtunı tuqtatırğa çaqırdı. Britaniä, Fransiä häm Germaniä räsmiläre İranıñ uran bayıtu prosesın tuqtatuı öçen iqtisadi häm texnik etärgeçlär täğdim itte.İran tışqı eşlär minsitırlığı süzçese Assefi Bez bu täqdimne äle dä uylıybız dip äytte


text: Härtsliä. Ul arada, Tel Avivtan tönyaqta yatqan şuşı şähärçektäge iminlek kiñäşmäsendä İzrailneñ finans ministrı Benjamin Netanjahu, İzrail üz iminlege xaqına ilne Könbatış yardağı fälästin cirlärennän ayırğan şul diwarnı tözep beterergä tieş dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, xökümät monıñ öçen 160 million dollar aqça bülep birgän. İzrailneñ şul "iminlek diwarın" tözügä Amerika Quşma Ştatları, Yevropa Berelege wäkilläre qarşı çığa, bu fälästinlelär arasında eşsezlekneñ artuwına kiteräçäk, balalarnıñ mäktäpkä yörüwenä kirtä bulaçaq, cirle xalıqnı yäşäw urınınnan küçügä etäräçäk digän qurqular belderelä. Fälästin yağı şulay uq İzrailne fälästin cirlären tartıp aluda, bulaçaq däwlät çiklären beryaqlı ğına üzgärtüdä ğäyepli. İzrail xökümäte "iminlek diwarı" ilgä intihar höcümçelär ütep kerügä qarşı kirtä bularaq qına qorıla dip cawap qaytara.


text:
Soñğı uqılışta bu qanun öçen 352 deputat, aña qarşı 25 deputat tawış birde.
Räsmi basma Rossiyskaya gazetada basılıp çıqqannan soñ bu qanun ğämälgä keräçäk.
Qanun soñğı distä yıl eçendä cämäğätçelek iminlegenä qurqınıç tudırğan çeçen köräşçelären, Russiä soldatların häm cirle xakimiät wäkillären yarlıqıy.
Çit il watandaşları häm üterü, köçläw, totıq alu kebek cinayät qılğannar yarlıqanmıy.
Russiä prezidentı Vladimir Putin kiñäşçese Sergey Yastrjembskiy bu yarlıqaw suğışqa säyäsi çişeleş kilüneñ qotılğısızlığın kürsätä dide.
Keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları bu qanun Çeçnädä tınıç xalıqqa qarşı cinayätlär qıluda ğäyeplänüçe Russiä soldatların cäzadan saqlap qalaçaq dip borçıla.


text:
Qırğız prezidentı wäkile Almambet Matubraimov Ändicandağı xällärdän soñ Üzbäkstannan Qırğızstanğa kergän qaçaqlırnıñ barısına da xökümät säyäsi sıyınu xoquqı birmiäçäk dide.
Matubraimov äytüençä üzbäk qaçaqları arasında sıyınu xoquqı alu taläplärenä turı kilmägän bik küp keşelär bar.
Matubraimov bez alarnı qaçaqlar dip qaramıybız. Bez alarnı qaytarıp cibärergä tırışabız dide.
Qırğızstannıñ ombudsmanı Tursunbai Bakir Uulu isä üzbäk qaçaqları kire qaytarılsa anda ezärlekläwlärgä duçar bulaçaq dip Qırğızstanğa kergän qaçaqlarğa sıyınu birergä çaqırdı.
Matubraimov äytüençä, Qırğızstan xakimiätläre Üzbäk qaçaqlarınıñ isemleklären tözep anı Üzbäk xakimiätlärenä tapşırğan.


text:
Bayram xäüefe
Yul xäräkäte imenlege däülät inspektsiyahı yuldarźağı remont eştärenä bäyle Öfölä avariyalar artıuı turahında belderä. Uźğan täülektä genä tiśtänän aşıu törlö kimäldäge yul–transport waqiğaları terkälgän. Yubileyğa bäyle grajdandarźı borsoğan tağı la ber mäsälä-keśä telefondarı aşa höyläşeüźärźe tikşereü ixtimallığı. Uźğan aźnanan keśä telefondarı operatorźarı JSM signaldarźan öśtämä şifrźarźı aldı. Bınday sara yubiley osoronda xäüefheźlek tämin iteü maqsatında eşlänä. Ämmä maxsus xeźmättärźeñ bığa tiklem dä üźźärenä käräkle mäğlümättärgä ineü mömkinlege bar ine. Şuğa la xalıqqa şäxsi tormoşo ösön borsolorğa urın yuq ti belgestär. Öfölä 450 yıllıq yubiley aldınan suvenirźar hatıu ösön tiśtägä yaqın sauźa nöktähe asıldı. Ular törlö urındarźa urınlaşasaq. Bloknot,avtoruçqalarźan milli keyemdärgä tiklem hatıp alırğa mömkin ularźa. Bayram uñayınan başqala uramdarı la küźgä kürenep üźgärä. Xalıq üźgäreştärźe ıñğay bahalay.
Yubiley köndärendä transport menän tä`min iteüźä öźöklöktär bulmahın ösön Öfögä eşkä Başavtotrans şirkäteneñ rayon–qalalarźağı büleksälärenän 200 –gä yaqın avtobus yälep itelä. Şulay uq başqala xalqın 500 mersedes avtobusı xeźmätländeräsäk. Bayram köndärendä transport xäräkäten köyläü häm xalıq imenlegen tä`min iteü maqsatında ayırım marşruttar asıla.


text:
Tärtipheź ğailälärźä awıl xujalığın iźäpkä alıw iñ huñınan başqarılasaq. Sönki iźäp alıusılar bınday xujalarğa barırğa qurqa, ularźa militsionerźar berketeläsäk. Bınday ğailälärźeñ isemlege aldan uq töźölgän. Äle respublikala iźäp alıw yartılaş tewällängän. Räsmi mäğlümättärźän kürenewensä, Başqortostanda Bötä Räsäy awıl xujalığı iźäben alıw oyoşqan häm tınıs bara. Urındarźağı qayhı beräwźär äytewensä, barıhı la al da göl tügel. Mäsälän ettän teşlänew xaqında xäbärźär daimi işetelep tora. Respublikanıñ ber rayonında 2 yäş qıź aqsa eşläw niäte menän iźäpse bulalar. Tik eşteñ täwge könöndä ük üźźärenä taşlanğan ettärźän qurqıp, bıl şöğöldän baş tartalar. Ular urınına başqa keşelär tabırğa tura kilä. Xujalar maldarınıñ, baqsalağı yemeş-yeläktäreneñ tewäl hanın kürhätmäy. İźäp alıwsılar da baqsalağı yäşelsälärźe iźäplägändä artıq töpsönöwźe käräk tip tapmay ikän. Sibayźa 3 yeget üźźären iźäpselär tip aldap, keşelärźeñ pasport mäğlümättären yıyıp yörögän. Baştarına harı käpäs keygäs, ularźı ısın iźäpselär menän butağandar.
İźäp alıw barışında qıźıqlı mäğlümättär źä osray. Mäźälän, İşembay rayonında ber xujanıñ ixatahında ike olo häm ike bala büre yäşäwe asıqlana. Baqtihäñ yort xujahı hunarsı qasandır ike büre kösögön urmanda tabıp alıp qaytqan häm ixatahında aźırağan. Ular üźkäs kösöklägändär. Bıl bürelär it aşarğa öyrätelmägän, hıyır hötö menän tuqlanalar. Bürelärźe iźäp qağäźına terkäp bulmay. Sönki anketala bınday tör xaywandarźı terkäw qaralmaźan.


text:
Möselmannarnıñ ruxi-mädäni üzäge kiräk
Küptän tügel Yekaterinburg şähärendä yaña sinagoga açıldı. Açılu tantanasında Sverdlov ölkäse gubernatorı Eduard Rossel', ölkä häm şähär xakimiäte citäkçeläre, Sverdlovski häm Verxotur'ye arxiepiskobı Vikentiy, xristian çirkäweneñ başqa citäkçeläre, Sverdlov ölkä möselmannarınıñ diniä idäräse möftie Sibgatulla xaci Säydullin qatnaştı. Törle millät wäkilläre häm törle din totuçılarnıñ tolerantlığın kürsätä torğan bu waqiğa ber yaqtan quandırsa, ikençe yaqtan qayber möselman dairäläreneñ qänäğätsezlegen tudırdı. Monıñ säbäben ber genä närsä belän añlatırğa bula.
Quätle Ural başqalasınıñ üzägen küz yawın alırday matur itep tözelgän çirkäwlär, sinagogalar bizi. Ä san yağınnan ikençe urında toruçı möselman dinen totuçılar mäçetlärne zur şähärneñ tirä-yunendä genä tözergä mäcbür. İnde niçä yıllardan birle şähär üzägendä möselmannarnıñ ruxi-mädäni üzägen tözü öçen cir alırğa mömkinçelek yuq.
Döresräge, eş beraz başqaçaraq tora. Monnan berniçä yıl elek Ural möselmannarınıñ tarixi mirası bulıp sanalğan Şeynkmana uramı, 19 yort adresı buyınça urnaşqan yarım cimerek yortnı şul uq Sibgatulla xäzrätkä birgän bulğannar. Ämma bu köngä qädär yort yañğır-qar astında tağın da cimerelep, işelep yata. Tözeleş alıp baru öçen teläkläre dä, matdi nigezläre dä bulğan möselman yegetlären ni säbäptänder yaqın da cibärmi Sibgatulla xäzrät. Xätta, qayber mäğlümatlarğa ışansañ, älege cir öçen zur ğına summada aqça sorağan digän süz dä bar.
Üteneç belän cirle idärä orğannarına möräcäğät itüneñ dä faydası yuq, xatlarğa inde möselmannarğa birelgän cir bar dip kenä cawap birälär. Şuña kürä, bu xälgä bitaraf bulmağan möselmannar, xakimiät orğannarına cämäğätçelek fikeren ireşterü niäte belän, Yekaterinburg şähäre üzägendä möselmannarnıñ ruxi-mädäni üzäge tözü öçen cir bülep birüne sorap imzalar cıya başladılar.
Bügenge köndä inde meñgä yaqın imza cıyıldı. Möselmannar, cıyın cıyıp, Yekaterinburg şähär xakimiäte başlığına häm yaña saylanğan şähär Duması deputatlarına möräcäğät qabul itärgä uylıylar.


text:
Amerika Quşma Ştatları Däwlät Departamentınıñ dönyada keşe xoquqları torışı turındağı xisabında Qıtayda uzğan yılda keşe xoquqların bozuları terkälgän dip yazıp çıqqaç Pekin Waşingtonğa üzendäge keşe xoquqlarınıñ torışın yaxşıraq küzätep barırğa kiñäş itte. Qıtay tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Liu Jiançao, Quşma Ştatları “keşe xoquqları” dip başqa däwlätlärneñ eşenä tıqşınuın tuqtatırğa çaqırdı.
Amerika Quşma Ştatları Qıtaynı keşelärne cäberläwdä, ğayepläwlärne köçläp tağuda, din häm fiker irekleklären kire qağuda ğayepläde. Tönyaq Korea, Amerika Quşma Ştatları Ğiraqta häm Äfğanstandağı suğışları belän möselman xalıqlarınıñ xoquqların boza, digän belderü yasadı. Quşma Ştatları isä Tönyaq Koreada keşe xoquqları daimi räweştä bozılıp kilä, dip yazıp çıqtı.
Xisapta, uzğan yılda Balkanda häm Yevraziäneñ ber öleşendä xällärneñ yaxşırğanı küzätelä dielgän, läkin eleke Sovetlar Berlege däwlätlärendä, İran, Ğiraq häm Tönyaq Koreada keşe xoquqları mäs’äläse äle köntärtibendä qala.


text:
5 fivral, şimbä könne Qırımnıñ Aq Mäçet şähäre häm rayonında Mäydan isemle yaña qırım-tatar radiosı eşli başladı. Bu xaqta bezgä qırım tatar tapşırularınıñ baş möxarrire Naciä Ablayeva xäbär itte. 3 teldä – qırım tatar, ukrain häm rus telendä baraçaq tapşırularnı 102.7 FM dulqınnarında täwlek äylänä tıñlap bulaçaq. Qırım tatar milli mäclese räise Mostafa Cämiloğlu yaña radionıñ açılıun xuplap, jurnalistlarğa uñışlar teläde:
"Bezneñ watanıbızğa qaytuıbızğa inde niçä yıl, ä telägängä ireşä almıyıbız. Şunıñ öçen ana telendä radio-televidenie, mäktäplär açılu bezneñ öçen härçaq zur quanıç. Radio millät öçen xäyerle bulsın."
"Mäydan" radiosı – çın mäydan kebek böten tıñlawçılar öçen açıq bulaçaq, dip belderde radio citäkçelege.


text:
Qazanda 9 noyäberdä faşizmğa qarşı köräşmädelär
Hitler 1938 yılda uq konslagerlar tözetep, 20 meñ keşene şunda olaqtıra. Bolar barısı da yähüdlär bula. Tuğızınçı noyäberdän unınçı noyäber kiçendä ul böten Almaniä buyınça , tarixta “bällür kiçä ” dip matur yañğıraşlı isem belän kerep qalğan höcüm yasıy. Ber kiç eçendä 267 sinogoga, 815 kibet häm şirkätlär yandırıla häm cimerelä. Bu şirkät wä kibetlärneñ xucaları yähüdlär bula. 20 meñ yähüd konslagerlarğa ozatıla. 36 keşe üterelä. Ni öçen şundıy matur yañğıraşlı isem belän, “Bällür kiçä” dip tarixqa kerep qalğan soñ ul? Çönki, yähüdlär totqan kibetlärneñ täräzä pıyalaları bällür kebek pıran-zaran kilä. Şuşı tönne, soñraq xalıqara cämäğätçelek faşizmğa häm antisemitizmğa qarış köräş köne dip iğlan itelä. Süz dä yuq, faşizm ul afät. Läkin niçä yıllar buyına faşizmnı ciñgän xalıq dip atalğan Rusiä xalqı, bügen üze şuşı faşizm wä antisemitizm afätenä kerep çuma bara. İl buylap “Rusiä –urıslar öçen” digän şiğärlär totqan keşelär yöri. Yähüd wä möselman ziratları pıran-zaran kiterelä, mäçet- sinogogalarga höcümnär äledän äle bula tora. Şöker, tatarstanda bu andıy zur masştabta barmıy. Läkin, monnan berniçä yıl elek, Qazannıñ İske tatar ziratında, Arça ziratında qäberlär, qäber taşları cimerelgän ide. Küptän tügel, Qazan urtasında ber Afrikadan kilep Qazanda belem aluçı qara tänle student qıynaldı. Yäğni, torıp – torıp, Tatarstanda da antisemitizm wä faşizm oçraqları kürep bula.
Tatarstan tolerantlıq üzäge bulsa da, kürşe töbäklärdäge başbaştaqlıq monda da tä'sir itmi qalmıy şulay itep.
Ä inde, 9 noyäberdä bilgeläp ütelä torğan faşizm wä antisimitzmga qarşı köräş könendä Tatarstanda andıy zur çaralar uzmadı. Qazan yähüdläre Sinagogasında da ayırım ğibädät qılular uzmadı. Anıñ qarawı sinogoga binasında, Qazandağı törle millät keşelär qatnaşında vokal konkurs uzdı.
Nik zur çaralar uzmadı disäñ, añlap bula. Faşizm da, antisimitizm da Tatarstanda tamır cibärä almıy. Şöker. Ä inde qayber başbaştaqlıq oçraqları bulğanda , anı eşläwçelär waqıtında qatı ğına cäzasın ala tora.
Räfis Cämdixan


text:
Säddamnıñ asılu videosı Ğiraq sönnilärendä näfrät xisläre uyattı
Säddam Xösäyenneñ asılu küreneşe Ğiraqta kierenkelek artuğa kiterde. Kesä telefonına yazılıp, İnternet aşa taratılğan yazmada Säddamnıñ, soñğı minutlarında, mäsxärä itelgäne kürenä. Bu kierenkelek amerikan prezidentı George Bush Ğiraqta yaña strategiäsen iğlan itergä äzerlängän waqıtqa turı kilde.
Säddamnı asuda qatnaşqan şahitlärneñ berse bu küreneşne üzeneñ kesä telefonına yazdırğan bulıp çıqtı. Şuşı yazma xäzer Ğiraqta quldan-qulğa häm internet aşa taratıla. 2 minut yarım çaması yazmada şul uq bazğa oşağan ber bülmä, Säddam tiräsendä bitlek kigän keşelär, anıñ muyınına elmäk salına. Läkin bu yazmada tawışlar da bar.
Yazmanıñ başında kemder "Moqtada", "Möxämmät" isemnären qıçqıra. Monı Säddamnan üç alu dip añlarğa bula. Moqtada – şiğilärneñ ruxi citäkçese Moqtada Äs-Sadr. Möxämmät – anıñ abıysı, 80nçe yıllarda Xösäyen tarafınnan ülemgä xökem itelgän şiğilärneñ Däwa partiäsenä nigez saluçı Möxämmät Bäker Äs-Sadr.
Annarı Säddamnıñ, küräseñ, cälladlarğa "sez monı batırlıq dip sanıysızmı" digän süzläre işetelä. Kemder cawap itep "Cähännämgä olaq" di. Kemeder, küräseñ xakim, bu tartqalaşnı tuqtatırğa çaqıra, "keşe xökem itelä, zinhar tuqtağız" di. Axırda Säddamnıñ "Lä-Allahı-il-lä-Allah" digäne işetelä, "Möxämmät" süzenä citkäç, ul basıp torğan maxsus caylanma asqa işelä.
Elekke citäkçeneñ şulay mäsxärä itelep üterelüe Ğiraqta, berençe çiratta sönnilärdä näfrät xisläre uyattı. Alar monı şiğilärneñ üç aluı dip qabul itte.
Düşämbedä Äl-Dücäil qalasında Säddamnı iskä alırğa yözlägän keşe çıqtı:
"Möcähetdinebez Säddam Xösäyenneñ üleme uñayınnan, İslam milläte, Möxämmät Päyğambär milläte, batır Baatçılarnıñ qayğısın urtaqlaşam, Allahu äqbär" di bitlek kigän ber keşe.
Belgeçlär fikerençä, Säddamnıñ asıluı Ğiraqta mäshäb-ara bäreleşlärne tağı da köçäytergä mömkin. Xökemneñ Qorban bäyräme aldınnan ğämälgä quyıluı da möselmannarda räncü xisläre tudırdı. Bu waqıtnı Quşma Ştatlar möselmannarnı kimsetü öçen maxsus saylağan digän ğäybätlär yöri.
Washington bu ğäyepläwlärne kire qaqtı. Ğiraqnıñ ber räsmie Britaniäneñ The Daily Telegraph gäzitenä, amerikan ilçese ike atnağa kiçekterergä telägän ide, läkin Ğiraq xökümäte bu täqdimne kire qaqtı, dip belderde.
Şuşı kierenkelek amerikan prezidentı George Bush yaña Ğiraq strategiäsen iğlan itergä äzerlängän waqıtqa turı kilde. Ul anı kiläse atnada iğlan iter dip kötelä. Matbuğatqa sarqıp çıqqan mäğlümätlärgä qarağanda, Bush Ğiraqqa tağın 20-30 meñ xärbi cibärergä cıyına. İnde bulğan 140 meñgä östäp.
Bu qararnı amerikan cämäğätçelege häm dä demokratlar citäklägän Kongress niçek qabul iter, äytüe qıyın.
Küptän tügel genä Ğiraqnı öyränü törkeme dip atalğan Kongress komissiäse Bushqa ğäskärlärne Ğiraqtan aqrınlap çığara başlarğa täqdim itkän ide.
Ali Ğilmi


text:
Baş prokuror Svyatoslav Piskun tikşerü eşe baruın raslasa da elekke Däwlät İminlege Şurası başlığı Petro Poroşenko östennän tikşerü eşe baru-barmawın äytmäde.
Bu ayda Ukraina xökümäte belän bergä Poroşenko da wazıyfasınnan alınğan ide.
2 atna elek däwlät sekretare Oleksandr Zinçenko Poroşenkonı häm başqa yuğarı räsmilärne korrupsiädä ğäyepläp wazıyfasınnan kitkännän soñ prezident Viktor Yuşçenko bu ğäyepläwlärne tikşerü öçen maxsus komissiä tözergä färman birde.
Poroşenko kiçä kiç tikşerü turında işetkännän soñ şok xälendä buluın äytte. Piskun tikşerelüçelär arasında elekke premyer ministr Yulia Timoşenkonıñ bulmawın belderde.


text:
Tatar tele uqıtuçıları ruxi tärbiä turında uylana
Älege kurslarğa bezneñ metodist uqıtuçılar cıyıldı. Kurslarnıñ eçtälegenä kilgändä alarda bez tatar telen uqıtudağı yaña metodikalarğa ğına iğtibar yünältmibez. Bu kurslarda bez xäzerge waqıtta ayıruça aktual’ bulğan uquçılarğa ruxi tärbiä birügä dä zur iğtibar biräbez. Uqular bara torğan 180 säğät däwamında bez bu tarmaqqa 26 säğät bülep birdek. Älege kurslar institutnıñ başqa laboratoriäläre belän bergälektä ütkärelä.Kurslarnı täcribäle pedagog, laboratoriä metodistı, pedagogika fännäre kandidatı Zäkirä Xäbibullina alıp bara. Uqularda leksiälär belän xätta Diniä näzaräte wäkilläre dä çığış yasar dip kötelä. Şulay itep, xäzer tatar tele uqıtuçıların uqıtu ğına tügel, ä tärbiä metodikaları belän dä tanıştıraçaqlar.
Sirinä Trofimova belän söyläşkändä bez ul citäklägän laboratoriäneñ plannarı belän dä qızıqsındıq. Laboratoriä uqıtuçıları şuşı arada yıraq säfärgä cıyına ikän. Älege säfär turında Sirinä xanım menä nindi mäğlümatlar birde.Şuşı arada bez tağın yıraq säfärgä cıyınabız. Bu yulı bezneñ laboratoriä uqıtuçıları Sverdlaw ölkäsenä baraçaq. Yekaterinburda bezneñ tatar tele uqıtuçıları öçen maxsus fakul’tet eşläp kilä. Bu yulı bezneñ inde dürtençe sessiä ütäçäk. Älege sessiädä bez töp iğtibarnı tatar ädäbiäten uqıtuğa yünältäçäkbez. Şulay uq bez Sverdlaw ölkäseneñ tatar tele uqıtuçıları arasında iñ yaxşı uqıtuçığa bäyge dä ütkärergä niätlibez.Şulay itep, Tatarstan çit töbäktäge tatar tele uqıtuçılarına da bulışırğa tırışa. Läkin şuşı yıraq ölkälärgä yärdäm külägäsendä respublikadağı tuğan telne öyrätü mäs’äläläre, telne öyrätüne qısqartu säbäple uqıtuçılarnıñ sanın kimetü kebek problemalar da iğtibarsız qalmasın ide.
Gölnaz İlgizär


text:
Blagoveçendağı xäldär bögön dä könüzäk temğa äylände. İnde onotolop böttö tigändä genä Respublikağa sirattağı tikşereüse kilep töşä. Bıl yulı Räşit Nurğalievtıñ urınbasarı Sergey Şadrin ısınbarlıq menän yäqından tanışıu ösön Öfögä üze kilde. Kilgäs tä ul Respublika eske eştär ministrlığı binahında xäbärselär menän matbuğat konferensiähı ütkärze. Äle bez efirğa sıqqan minuttarza ul Blagoveçendağı xäldärgä üz qaraşın belderä. Raslanmağan mäğlümättär buyınsa, Sergey Şadrin Blagoveçendağı profilaktik operatsianı tulıhınsa uylanılmağan tigän. Respublika eske eştär ministrlığı eşmäkärlegenä qarata älegä baha yüq.
Respublikala iğlan itelgän narkomanianı, eskelekte häm tämäke tartıunı iskärteü yılına arnap Salawat drama teatrı maxsus spektäkl säxnäläşterde. Ul "Keşelär häm qorttar" tip atala. Unda bıl awırıunı başqort balı yardamında dawalaw turahında hüz bara. Spektakldeñ autorı xalıq küñelendäge qimmättärne onotmasqa saqıra.


text: Başqortstannıñ ber törkem tatar cämägätçelek oyışmaları citäkçeläre häm äğzaları Qazanda Bötendönya tatar kongressı uzdırğan çaralarda qatnaşıp qayttı. Alar matbuğat, milli problemnar häm mäğärif mäsäläsendä söyläşülärdä qatnaşqan. Başqortstan yağınnan çarada tatar milli-mädäni möxtäriäte räise urınbasarı Mäcit Xucin çığış yasağan. Ul respublikadağı bäysez gäzit çığaru awırlıqları, tatar mäğärife problemnarı turında söylägän. Mäcit Xucin süzlärenä qarağanda, Tatarstan mäğärif ministrı Başqortstandağı tatar mäğärife problemnarın bötenläy belmi. Xätta ul Başqortstan mäğärif ministrınıñ yañartılu waqiğasın da işetmägän bulğan. Mäcit Xucin ministr wazıyfasına turı kilmi dip respublika xökümätenä ireşterüen dä belderde.


text:
Bügen İran Xalıqara Atom Energiäse İdaräsen İrannıñ atom programmaların tikşerüne tämamlap İrannı kön tärtibennän çığarırğa çaqırdı.
İran däwlät kiñküläm mäğlümät çaralarında İminlek öçen cawaplı yuğarı räsmilärneñ berse Xäsän Rawşaninıñ Tähran Atom İdaräseneñ İrannı tikşerülärne tulısınça tuqtatuın teli digän süzläre kiterelä.
Rawşani şulay uq xalıqara cämäğätçelek İrannı dönya atom klubına qabul itärgä tieş di.
İrtägä Xalıqara Atom Energiäse İdaräseneñ şurası İrannıñ İdarä belän xezmättäşlege turındağı xisap turında söyläşäçäk.