text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov Radio Svodağa bergen intervyüsında dedi ki, Rusiyege qarşı qullanılğan sanktsiyalar, bu devlet öz ordularını Ukrainadan çıqarğanına qadar ve Ukraina bütün ukrain-rus sıñırını öz nezareti altına alğanına qadar, devam ettirilmek ve atta şiddetleştirilmek kerek. Bunen beraber Çubarov dey ki, Rusiyege qarşı sanktsiyalarğa Türkiye akimiyetiniñ qoşulmağanı, amelde bu devlet AB erkânına qabul etilmegeninen bağlı. Aynı zamanda, onıñ sözlerine köre, eñ müimi – Ankara Ukrainanıñ topraq bütünligini tasdiqlap, Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ işğal etilgen qısımlarında ve Qırımda ukrain suverinitetini qabul etmekte. Çubarov, ayrıca, Ukraina erkânında qırımtatar muhtariyetiniñ tesis etilmesine dair Ukraina Esas Qanunına teklif etilecek deñişmelerni ve tasil aqqında yañı qanunnı izaatlatı.
– Cumaertesi künü ABD Devlet Departamentiniñ Ukraina suallerinden mesüliyetli olğan mahsus temsilcisi Kurt Volker ve Rusiye prezidentiniñ yardımcısı Vladislav Surkov arasında olıp keçken körüşüv aqqında soramaq ister edim. Bu körüşüv Sırbistanda ötkerildi. Ve körüşüvden evel siz şübecilik bildirgen ediñiz. Kurt Volker, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda esir alınğan qırımtatarlarnı nasıl etip azat etecegi, sizge meraqlı olğanını söyley ediñiz. Körüşüv olıp keçken soñ iyimserlik iss etmediñizmi?
Volker, rus tecavuzınen bağlı bu meselelerniñ çezilmesine dair Amerika Birleşken Devletleriniñ yanaşmasını bildirgendir. Surkov ise, öz tarafından ya da Putinniñ tarafından, qatlanamaycaq parametrlerni belgilegendir
– Bu körüşüvniñ tafsilâtını daa ögrenmedik. Zanımca, Volker, rus tecavuzınen bağlı bu meselelerniñ çezilmesine dair Amerika Birleşken Devletleriniñ yanaşmasını bildirgendir. Surkov ise, öz tarafından ya da Putinniñ tarafından, qatlanamaycaq parametrlerni belgilegendir, dep belleyim. Ve bunen, tüşünip taşınmaq içün, tarqalıp ketkendirler. Menim içün müim olğanı – kelecekte de eki mesele biri birinden ayırılmasın, ve artıq yekâne formula olaraq birleştirilsin. Yani Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ işğal etilgen qısımlarında Ukrain suverenitetiniñ ğayrıdan tiklenilmesi, ve aynı zamanda, vaqıtınca işğal etilgen Qırımnı da Ukrainanıñ nezaretine qaytarılması aqqında söz ketmeli. Bizim ortaqlarımız, bu eki vazife beraberlikte baqılsın dep, bu formulanıñ qullanıması içün ne qadar israrlı olmaq azırlar, bunı daa bilmeymiz. Amma, fikirimce, biz – Ukraina içün, bu pek müim, devletimizniñ kelecekteki inkişafı bunen bağlıdır.
– Ukrainanıñ özünde buña azırlarmı? Cuma künü Donbassnıñ azat etilmesi aqqında qanun Yuqarı Radada büyük tartışmalarnen qabul etile edi. Aytıla edi ki, prezident sizge vade etken, bu umumiy qanunğa Qırımnıñ da azat etilmesine dair sözler kirsetilecek. Böyle de olacaqmı ve, eger de olsa, bu qanun nasıl şekilni alacaq?
Bu 3 yıl devamında Ukraina pek deñişti. Şunıñ içün bizler mıtlaqqa öz ortaqlarımıznı qandırmaq kerekmiz ki, bazı añlaşmalar bügünge artıq öz vazifesini endi becergen, ve biz olarnıñ şekilini deñiştirmelimiz
– Rusiyeniñ ücümları başlanğanından berli keçken yıllar devamında bazı adımlar atılğan edi. Ve, belki de, olarnıñ cümlesi yeterli qadar tüşünülgen olmağanını bügün köre bilemiz. Amma aynı zamanda şunı da qayd etmek kerekmiz ki, alınğan qararlar, hususan 2014 senesi, o zamannıñ şartlarına uyğun edi. Meselâ, birinci Minsk añlaşmaları, ekinci. Çünki olar cenkniñ şu ateşli künlerini mümkün olğanı qadar tezce yekünlemek içün kerekli edi. O vaqıt devletimiz ögünde bam-başqa telükeler turmaqta edi. Kim ne aytsa da, bu 3 yıl devamında Ukraina pek deñişti, hususan arbiy saada, ukrain ordusınıñ quvvetlenmesinde. Şunıñ içün bizler mıtlaqqa öz ortaqlarımıznı qandırmaq kerekmiz ki, bazı añlaşmalar bügünge artıq öz vazifesini endi becergen, ve biz olarnıñ şekilini deñiştirmelimiz. Minsk añlaşmalarından çekilsek, sanktsiyalar sistemasını bozğan olurmız ve saire, degen bu kibi iddialarnı, şahsen özüm, qabul etmeyim ve bunı prezidentke de, başqa ukrain siyasetçilerine de ayta bilem.
Ukrain siyasetçileri arasında, Ukrainanıñ bütünligi ğayrıdan tolusınen tiklenilmese, devletimiz kelecekte de yañı, belki de, daa büyük telükelerge rast kelecek, degen fikir hakimdir
Mesele şunda ki, ukrain siyasetinde farqlı yanaşmalar bar, bu kerçektir. Aqılıñızdamı, meselâ, 50 yılğa Qırımnı Rusiyege «icare qullanuvına» bere bilemiz degen soyları da bar edi, adı çıqqan Artemenko, ve böyle başqa deputatlar da olğan edi. Donbasstan ve Qırımdan vazgeçmege mümkünmiz, degen soyları da bar. Şükürler olsun, olar ukrain cemiyetinde çoqluqnı teşkil etmey. Bu sebepten ukrain siyasetçileri arasında, Ukrainanıñ bütünligi ğayrıdan tolusınen tiklenilmese, devletimiz kelecekte de yañı, belki de, daa büyük telükelerge rast kelecek, degen fikir hakimdir.
Bizler Putinnen qonuşıp, aynı zamanda tek bir problemanı muzakere etmelimiz. Bu problema – rus ordularınıñ ukrain topraqlarından çıqarılması ve bizim sıñırlarımızğa, bu cümleden Qırımğa, nezaretimizniñ qaytarılmasıdır
Şunıñ içün de işanam ki, belli bir basamaqta bütün ortaqlarımıznı inandırıp, bizler Putinnen qonuşıp, aynı zamanda tek bir problemanı muzakere etip başlarmız. Bu problema – rus ordularınıñ ukrain topraqlarından çıqarılması ve bizim sıñırlarımızğa, bu cümleden Qırımğa, nezaretimizniñ qaytarılmasıdır. Şimdi bu qıyındır. Ayrıca, menim añlağanıma köre, ve men bu yerde samimiy olıp qonuşam, cümle ortaqlarımız azır degildir, bunıñ kerekligini añlasalar da, Rusiyenen pragmatik tarzda, sert tilde qonuşmağa azır degiller.
– Keçende Avropa Parlamenti istilâ etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozıluvına dair rezolütsiya qabul etken edi. İşbu beyanat bayağı sert edi ve Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı devam ettirmege ve küçlendirmege çağıra. Fikiriñizce, böyle vastanen Rusiyeni masa başına oturtıp Qırım meselesini muzakere etmege zorlamağa mümkünmi?
Er angi çağıruvlar, rezolütsiyalar, Rusiyege yapılğan muracaatlar – zarurdır, amma olar kerekli vazifeni eda etmey
– Bügün er angi çağıruvlar, rezolütsiyalar, Rusiyege yapılğan muracaatlar, zaruriy olsalar da, kerekli vazifeni eda etmey, çünki bu muracaatlarğa qulaq asmamaq içün Rusiyeniñ küçü ep daa yete.
Yani bugünde-bugün mevcut olğan sanktsiyalar, Rusiyeni Ukrainağa, ve, belki de, başqa qomşularına daa çoq ücüm etmekten toqtamaq içün yeterli edi, amma Rusiyeni halqara uquq sıñırlarına qaytmağa mecbur etmek içün yeterli degil. Bu sebebten Avropa Parlamentiniñ rezolütsiyasında sanktsiyalarnıñ devam ettirilmesine dair seslendirilgen fikir pek doğrudır.
Amma bazı yetekçi ğarbiy siyasetçilerniñ fikirlerine ters keledir, çünki olar deyler ki, sanki, Ukrainanıñ şarqında vaziyetniñ al etilmesine doğru atılğan adımlar sanktsiyalarnıñ bir qısımını lâğu etmek içün sebep ola bile, ve ancaq Qırımnıñ istilâsından soñra qabul etilgen sanktsiyalar qalmaq mümkün. Bu kibi ekinci yanaşma çeşitiniñ qabul etilmesi mümkün degil. Sanktsiyalar sadece devam ettirilmek degil de, kerçekten, arttırılmaq ve daa ziyade şiddetleştirilmek kerek – Qırımnıñ azat etilmesine qadar.
– Bügün Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan Kyivge, strategik şuranıñ toplaşuvına kelgen. Ukraina ve Turkiye arasındaki bu munasebetlerni kerçekten strategik olaraq qabul etmege mümkünmi, hususan Qırım meselesinde. Çünki, bilemiz ki, Türkiye Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı qabul etmedi, iqtisadiy işbirlikni devam etmekte. Türkiyeniñ gemileri işğal etilgen Qırımğa kele. Qara deñiz tübünde gaz borusı qurula.
Türkiye Ukrainanıñ topraq bütünligini tasdiqlay. Amma, halqara sanktsiyalarğa qoşulmayıp, bu kibi meselelerniñ çezilmesinde özüne has noqta-i nazarı bar olğanını ayta
– Birinciden, ve bu eñ müimi, o Ukrainanıñ topraq bütünligini tasdiqlağanı, Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ işqal etilgen qısımlarında ve Qırımda ukrain suverinitetini qabul etkeni içün, Türkiyege minnetdar olmalımız. Bu yerde Türkiye Rusiyege qarşı çıqa. Amma, kerçekten, Türiye Avropanıñ sanktsiyalarına, halqara sanktsiyalarğa qoşulmadı, ve bu kibi meselelerniñ çezilmesinde özüne has noqta-i nazarı bar olğanını ayta.Türkiye ne sebeplerden böyle davranğanını muzakere etmek içün vaqıtımız yeterli olmaz, dep tüşünem. Amma, zanımca, sebeplerden biri – Türkiye on yıllar devamında Avropa Birliginiñ azası olmaq içün tırışqan olıp, birleşken Avropa er seferinde Turkiyeden vazgeçmek içün sebepler tapqanınen bağlıdır. Şimdi ise endi Türkiyeniñ arqa çevirgenini köremiz... Men bunı bilem, çünki Türkiyeniñ yüksek vazifeli şahıslarınen qonuşa edim, olar deyler ki, artıq olar özleri tüşünsünler, olardan biri olmamız içün esas qararda olar bizni red etken soñ, ne dep biz olarnıñ qararına qoşulayıq. Bazı türk siyasetçileri dey ki, «şimdi AB azası olsa edik», iç bir sual qalmaz edi. Bizlerni ise daa ziyade Ukraina ve Türkiye arasında olacaq munasebetler raatsızlamaq kerek. Ve bu yerde eñ azından şimdiki vaqıtta eki prezident arasında olğan işanç seviyesini ve Turkiye tarafından topraq bütünliginiñ destek seviyesini saqlamaq müimdir. Men bilem ki, bügün Kyivde bazı körüşüvler ötkerilecek, şu sırada qırımtatar eyyeti de qabul etilecek. Bu eyyetke Meclis azaları, qırımtatarlar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev kirecekler. Ve eki prezidentnen beraberlikte qırımtatarlarğa yardım bermek ve olarnı qorçalamaq içün Türkiyeniñ qoşulması muzakere etilecek.
– Böyle alda Ukraina Türkiye ve Avropa Birligi arasındaki munasebetlerniñ qurbanı olmadımı? Ne içün Türkiye Ukrainağa ayrı devletke, strategik ortaqqa kibi baqyamay da, onı AB ile olğan munasebetler tögereginde qabul ete?
Rusiye, öz maqsatlarına irişmek içün, dünyanıñ çeşit köşelerinde pek çoq başqa promlemler yaratıp, öz qomşularını ya da devletlerni ozüne muhtac ettirmege tırışa, şu sırada Türkiyeni de
– Men kene Rusiyege qaytmaq ister edim, amma er şeyde Rusiyeni qabaatlamaq içün degil, faqat Rusiye, öz vazifelerine, maqsatlarına irişmek içün, dünyanıñ çeşit köşelerinde pek çoq başqa promlemler yaratıp, öz qomşularını ya da devletlerni ozüne muhtac ettirmege tırışa. Ve, köresiñizmi, Rusiye Suriyedeki davağa qarışqan. Bu yerde kürd meselesi mevcut, ve bilgeniñiz kibi, bu problema tarih boyu daima Rusiye tarafından beslene edi. Ve Rusiye, Türkiye içün de yeterli qadar problemler yaratmağa tırışıp, onı azmı-çoqmı Rusiyeniñ yöñelişinde tutmağa areket ete. Bu yerde pek küçlü bağlılıq mevcut – Turkiye qullanğan tabiy gaznıñ 60 faizden ziyadesini Rusiyeden ala. Daa yaqında Ukrainanıñ özü böyle bir vaziyette edi. Ve şimdi bizler farqlı menbaalardan gaz almağa tırışamız. Bunı öz vaqıtında Türkiye de ypmaq kerek edi. Yani Türkiye de, etraftaki telükelerge köz taşlay, onıñ da ögünde çoq şey bar, bu sebepten o, zanımca, bazı vaqıtları bizim beklegenimiz kibi yapıp olamay.
– Ukraina sıñırları çerçivesinde qırımtatar cumhuriyetiniñ muhtar statusına dair Ukraina Esas Qanunı içün deñişmelerni azırlağan işçi taqım sentâbrniñ soñuna qadar öz işini yekünleycegi beklenile edi. Şimdiki vaqıtqa qadar bu iş angi basamaqqa köterilgen? Artıq, bu qırımtatar cumhuriyeti nasıl olmaq kerek olğanını eşite bilirmizmi? Eger de, «öz özüni idare etmek» sözü bazı ukrainlilerni raatsız etkeni köz ögüne alınsa.
– Ukraina Konstitutsiyasınıñ 10-ncı bölügi üzerinde çalışamız, onıñ adı – Qırım Muhtar Cumhuriyeti, içinde 6 maddesi mevcut, 134-den 139-ğa qadar. Şimdi endi 138-ci maddeni soñ şekiline ketirmektemiz. 139-ci maddede Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi aqqında söz kete, bu madde, zanımca, deñişmesiz qalır. Demek ki, biz bu işni aman-aman soñuna yetkizmektemiz. Amma onı, bütün bu bölümni, Konstitutsiya komissiyası da baqmaq kerek, soñra ise Devlet yolbaşçısı öz teklifini Ukraina Yuqarı Radasında qayd ete bilir. İş kete. Men öz işdeşlerime minnetdarım, ayrıca komissiyanıñ yolbaşçısı professor Butkeviç Volodımırge, bizler er afta 2-3 kün çalışamız. Qıyın olsa da, iş devam ete. Ekspertler seviyesinde büyük ve teren tartışmalarımız yoq. Siyasetçiler seviyesinde, añlayım ki, bu qolay olmaycaqtır. Çünki, siz doğru deysiñiz, farqlı fikirlerge rast kele bilemiz. Ve bazı fikirler, sanki soñki yıllarnıñ vaziyetine esaslanğan kibi, dersiñ, Qırım Muhtariyeti ya da Qırım Muhtar Cumhuriyeti bar edi, ve bu ukrain devletiniñ eñ zayıf alqası olğan, bu sebepten Rusiye anda... Aksine, bizim tüşüncemizge köre, Ukrainada er angi problemanı öz vaqıtında ve halqara uquqqa esaslanıp çezsek, aksine, bu ukrain devletini küçlendirecektir. Ve bizler qırımtatar halqınıñ öz toprağında öz taqdirini belgilemek aqqını muzakere etsek, o ise Qırımda, Ukrainada tamır halqtır, ve eger de biz bu aqnı ukrain devleti çerçivesinde baqacaq olsaq, ve eger bunı, halqara uquqqa tayanğan, munasip qanunlarnen resmiyleştirsek, bu sadece Qırımda devletniñ küçüni arttırmaq manasına kelmey, bizim şaraitimizde bunen Qırımnı ukrain devletiniñ nezaretine qaytarmaq içün eñ tesirli mehanizm qurğan olurmız.
– Men doğru añlayımmı, öz taqdirini ancaq ukrain devleti çerçivesinde belgilemege mümkün olacaq, ve başqa türlü taqdir belgilemek imkânını siz köz ögüne almaysıñız?
Qırım muhtariyetiniñ maiyeti tamır halqınıñ bar olmasından kele
– Sadece halqara uquqqa baqacaq olsaq, çeşit türlü taqdir belgilemekniñ şekillerini tapa bilemiz, amma zemaneviy halqara tecribe – devlet sıñırlarını bozmağan taqdir belgilev şekillerini tebrikley. Bizim vaziyetimizde de, ebet, biz ancaq ukrain devleti çerçivesinde öz taqdirimizniñ belgilenmesi aqqında söz yürsetemiz. Amma bunen beraber biz deymiz ki, Qırım muhtariyetiniñ maiyeti tamır halqınıñ bar olmasından kele. Öyle oldı ki, kene de rus istilâsı sebebinden, 1783 senesinden berli, asırlar keçken soñ, tamır halqı azlıqnı teşkil etken oldı. Bu sebepten Qırımnıñ muhtariyeti, qırımtatar halqınıñ öz taqdirini belgilemek aqqından çıqıp, Ukrainada bu tamır halqınıñ qorçalanması ve teraqqiy etmesi içün hususiy alet olacaqtır.
– Tasil aqqında qanunğa, ve tasil tillerine dair 7-nci maddesi aqqında. Ğaliba, endi er kes bu munasebetnen öz fikirini bildirgen edi. Qırımtatarları bu qanunda husisy status qazanğanlar. Olar tamır halqı ola. Bu qanunnıñ şekillenmesinen memnünsiñizmi? Qullanılğan ibareler kelecekte yañı qırımtatar idaresini ve Qırımnıñ azat etilmesinden soñra açılacaq boş yerlerni toldurmaq içün yardımcı olurmı?
Tasil aqqında qanunğa deñişmelerniñ kirsetilmesi içün çoq çalışqan deputatlardan biri edim
– Tasil aqqında qanunğa deñişmelerniñ kirsetilmesi içün çoq çalışqan deputatlardan biri edim. Ve maña öyle keldi ki, yazda, çoqusı deputatlar, belki de, raatlanğan vaqıtta, bizler azmı-çoqmı uyğun kelgen şekillerni tapqan edik. Amma öyle oldı ki, sentâbrniñ başında, sessiya toplaşuvında endi deputatlarnıñ özleri, çoqluqnen o şekilni qabul etmedi, ve sessiya devamında iş taqımı tertip etildi, yañıdan. Ve biz tahminen 3-4 saat devamında öz işdeşlerimizden ayrı azırlandır ve künniñ soñuna qadar, şimdi qanunda qabul etilgen şekilnen çıqıp, teklifimizni bildirdik. Yani, biz tamır halqlarını ve milliy azlıqlarnı ayırdıq. Olarnı ayrı yazıq.
Bütün memurlar devlet tilini bilmeli ve qullanmalı
Bizler içün müim olğanı – kimse bu qaidelerni, assimilâtsiyağa, meselâ ukrainleştirüvge, ketirecek qaideler olaraq tanımaycağı edi. Çünki adamlar öz tilini, öz menligini coyacağından qorqsa, olar içün artıq farqı yoq, bu ruslaşuvmı, ukrainleşüvmi olacaq. Ve zanımca, biz böyle bir şaraitler tapıp oldıq: milliy azlıqlarğa ait olğan şahıslar mektepten evel ve mektepniñ başlanğıç sınıflarında öz ana tillerinde tasil alıp, büyükçe sınıflarğa keçken soñ ukrain tilinde tasil alıp başlay. Faqat ana tili ve edebiyat dersleri devam etecek. Sadece untmaymız ki, Ukrainada yaşağan bütün milliy azlıqlar öz milliy devletlerine saipler. Ve, tasiline köre, Ukrainada mektepten evel ve başlanğıç mektepte alğan til temeline köre, mektepniñ orta sınıflarında ögrenüvni devam etecek. Buña ilâve – malümat bağlarıdır, olar bunı öz ana-yurtlarından ala bile, bügün 21-ci asır da. Olar öz tillerini unutmaq mümkünler ya da bu kibi başqa telükeler bu yerde iç te yoq. Bu qanun Qırım yarımadasında, kelecekteki qırımtatar muhtariyetinde, qırımtatar ve ukrain tillerini bilgen idareni azırlarmı? Eger de bizler, şimdi tasil aqqında qanunğa kirsetkenimiz bu maddege esaslanıp, qırımtatar muhtariyetiniñ inkişafı içün şaraitlerni pek yahşı azırlap yazsaq, ve bu muhtariyette er kes, öz milliy ve til mensüpligine baqmadan, aynı seviyede ukrain tilini, devlet tili olaraq, ve, tamır halqınıñ tili olaraq, qırımtatar tilini bilse, böyle alda, siziñ aytqanıñız şaraitlerni yaratqan olamız. Çünki til saası, ilk evelâ, idare sistemasına, devletniñ ya da ayrı vilâyetniñ, ya da bu misalde Qırımnıñ ealisinde olğan til ihtiyaçlarına uyğun şekilde çalışmağa imkân bermeli. Ve bütün memurlar, farq etmez – Donbasstamı, Qırımdamı, Zakarpattâdamı, bütün memurlar devlet tilini bilmeli ve qullanmalı. Qırımda ise bir vaqıtta öyle bir seviyege kelmege ister edik ki, memurlar qırımtatar tilini de bilsin.
Maqaleniñ asıl metni Radio Svoboda saytında


c: text/html

text:
Otandıq twrïzm salasın cïfrlandırw usınıldı TALDIQORĞAN. QazAqparat - Taldıqorğanda «ZhetysuTravel» Xalıqaralıq twrïstik forwmı bastaldı. Elbası Joldawındağı mindetterdi jäne cïfrlandırw bağdarlamasın jüzege asırw maqsatında uyımdastırılğan şarağa twrïzm salasındağı otandıq jäne xalıqaralıq, sarapşılar, öñirlerdegi twrïzm basqarmalarınıñ ökilderi qatıswda, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Almatı oblısında «Umay Ana» üyirmesiniñ fïlïaldarı aşıldı TALDIQORĞAN. QazAqparat - Qazaq memlekettik qızdar pedagogïkalıq wnïversïtetiniñ arnayı brïgadası «Twğan jerge tağzım» jobasın is jüzine asırw maqsatında Almatı oblısı Sarqan awdanındağı Çerkassk awılında bolıp qayttı, dep xabarlaydı QazAqparat.
Elbası usınısı jastardı jarqın isterge jeteleydi - Erğazı Manapulı JARKENT. QazAqparat - Elbasımızdıñ 2019 jıldı «Jastar jılı» dep ataw jönindegi usınısınıñ män-mañızın jete tüsinip, jan jaqtı qarastırğanımız jön. Nursultan Nazarbaevtıñ «Qazaqstandıqtardıñ äl-awqatınıñ öswi: tabıs pen turmıs sapasın arttırw» attı Joldawına oray öz oyın bildirgen Qazaqstan Jazwşılar jäne Jwrnalïster odağınıñ müşesi, aqın Erğazı Manapulı osılay ayttı, - dep xabarlaydı QazAqparat.
Qayrat Qudaybergen: Bïznesti ıntalandırw - ekonomïkanı damıtw kilti ALMATI. QazAqparat - Köleñkeli ekonomïkamen küres, qolma-qol aqşasız bïznesti ıntalandırw - elimizdiñ ekonomïkasın damıtatın birden-bir jol. Almatı qalası mäslïxat depwtatı, bïznesmen Qayrat Qudaybergen osılay dep sanaydı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Almatı oblısında eki basqarmağa jaña basşı tağayındaldı TALDIQORĞAN.QazAqparat - Almatı oblısı äkiminiñ ökimimen Aydar Çarlïzulı Berkimbaev oblıstıq energetïka jäne turğın üy-kommwnaldıq şarwaşılığı basqarmasına jäne Danïyar Keñğazıulı Älimbaev oblıstıq qarjı basqarmasına basşı bolıp tağayındaldı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Rayımbek awdanı bir gektardan 50 tonnağa deyin kartop jïnap jatır TALDIQORĞAN. QazAqparat - Bïıl Almatı oblısınıñ Rayımbek awdanına Gollandïyadan kartoptıñ «Sante» jäne «Agrïya» tuqımdarı äkelindi. Şarwalardıñ asta-tök önim jïnap jatqanı - osı sorttar. Bir gektardıñ berekesi 50 tonnağa deyin jetti, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Almatı oblısında jol tärtibine bağınbağandardan 1 mlrd teñgeden astam ayıppul öndirildi TALDIQORĞAN. QazAqparat - Bïıl Almatı oblısında jol tärtibine bağınbağandardan 1 182 343 452 teñge öndirildi. Bul qarjı jol qozğalısınıñ qatıswşılarına salınğan barlıq ayıppul somasınıñ şamamen 60 payızı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Qapşağayda temirjoldıñ boyında denesi ekige bölingen mäyit tabıldı TALDIQORĞAN.QazAqparat - Almatı oblısına qarastı Qapşağay qalasındağı temirjoldıñ boyınan denesi qaq ortasınan bölingen er adamnıñ mürdesi tabıldı. Qazir oqïğa ornınan tüsirilgen jantürşigerlik swretter vatsap jelisi arqılı tarap jatır, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
arı qaray
Murağat
Joğarı qaray

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sentâbr 27-de Ahtem Çiygoznıñ işi boyunca mahkeme toplaşuvında Amnesty International nezaret missiyasınıñ temsilcileri buluna. Bu aqta adliyeci Nikolay Polozov Twitterde bildirdi.
Sentâbr 21-de keçirilgen «Çiygoznıñ işi» boyunca keçken toplaşuvda Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi üç zararlanğan kişini sorğuğa çekti. Olardan iç biri Çiygoznıñ qabaatını tasdıqlap olamadı.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.
Ahtem Çiygoz mahkemede özüni qabaatlı tanımadı.


text:
Bunı hızmet reberiniñ muavini Sergey Kalüjnıy Aqmescitte bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Bugün Rusiye pasportını almaq içün 390 biñ ariza keldi, 290 biñ vesiqa resmiyleştirildi. Raqamlar kün-künden deñişe, vesiqalar ise tez-tez resmileştirilip başladı», – dep qayd etti Kalüjnıy.
Onıñ aytqanına köre, FMH Rusiye vatandaşlığından vazgeçüv aqqında 3,5 biñ ariza aldı. Rusiye vatandaşlığından vazgeçüv müddeti arttırılmaycaq, dep bildire Kalüjnıy.
Mart 17-de Qırımnıñ öz başına ilân etilgen parlamenti regionnı mustaqil olaraq ilân etip, Rusiyege Qırım Cumhuriyetini qabul etmege teklif etti.
Mart 18-de Kremlde Rusiye terkibine Qırım ve Aqyarnıñ qabul etilmesi aqqında «añlaşma» imzalandı. Vesiqanı Rusiye prezidenti Vladimir Putin ve Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov imzaladılar.
Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedev Moskva yazğa qadar işğal etilgen Qırım sakinlerine Rusiye pasportlarını bermege planlaştırğanını bildire.
Ukraina Devlet migratsion hızmetiniñ reisi Sergey Radutnıy dedi ki, Qırımnı işğal etken Rusiye Federatsiyasınıñ qırımlılarnı Ukraina vatandaşlığından marum qaldırmaq aqqı yoq.


text:
Deutsche Bank ekonomïsteri bügingi küni älemdegi eñ arzan valyutası dep polşalıq zlotıy aqşasın atadı. Bank sarapşılarınıñ aytwınşa, polşa valyutası 10 payızğa deyin tömendegen. Nemis sarapşılarınıñ boljamınşa, Polşanıñ ekonomïkası 2016 jılı 3,5-3,7 payızğa deyin ösetinin mälimdegen dep xabarlaydı EADaily saytı.
Älemniñ eñ arzan valyutasınıñ üştigine japonnıñ yeni men şvedterdiñ koronası kirip otır.
Deutsche Bank nawrız ayında Evropanıñ eñ qunsız valyutası dep reseylik rwbldi atağan. Olar rwbldiñ sol kezdegi kwrsına qarap osınday şeşimge kelgen edi.
Kommentarïï


text:
Rusiye maliye nazirligi devlet Rezerv fondınıñ bütün paralarını masraf etip bitirgen. Bu aqta yanvarniñ 10-nda nazirlikniñ matbuat hızmeti haber etmekte.
Derc etilgen vesiqağa binaen, bücet qıtlığını qapatmaq içün 420 million ruble masraf etilgeni içün, esaplar tekmil sıfırlanğan.
Daa evel haber etilgeni kibi, 2018 senesi fevralniñ 1-nde Rezerv fondı lâğu etilgen soñ, Rusiye bücetiniñ ilâve keliri milliy abadanlıq Fondına yollanacaq. Eki fond da doquz yıl evelsi Tüzleştirilüv fondı bölünüvi neticesinde meydanğa ketirilgen edi.


text:
İşğal etilgen Qırımda yaqın zamanda rayon memuriyetleri ve qasaba şuraları yoq olacaq: avgust 8 künü Qırımnıñ «Şeer şurasınıñ» toplaşuvında «Qırım Cumhuriyetiniñ yerli idare negizleri aqqında» qanunnı qabul ettiler. Oña köre, bugün çalışqan Qırımnıñ yerli idare organlarnıñ vekâletleri yañı saylanğan temsiliy organlarnıñ ilk sessiyalarından başlap toqtatılacaq.
Qırımnıñ öz başına tayin etilgen akimiyetiniñ «ruporı» «Krıminform» saytınıñ malümatına köre, yañı qanunğa binayen, kene saylanğan temsiliy organlarnıñ vekâletleri birinci sessiyanıñ açıluvından başlanacaq.
Böyleliknen, şeer, rayon, qasaba ve köy şuralarnıñ, em de şeer, qasaba ve köy yolbaşçılarınıñ vekâletleri toqtatılacaq.
Evel qayd etilgeni kibi, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda sentâbr 14 künü Qırımnıñ «Devlet Şurasına» saylavlar olıp keçecek.


text:
Amerika Qoşma Ştatlarınıñ Ukrainadaki elçisi Geoffrey Pyatt dedi ki, ATR telekanalında keçirilgen tintüvni «işğal etilgen Qırımdaki cinayetler cedveline qoşmaq mümkün».
Bunı elçi bazarertesi künü, yanvar 26-da, Twitterde bildirdi.
«Rusiyeniñ ATR qırımtatar telekanalına maskalarda ücümi ayıp bir şeydir. İşğal etilgen Qırımda cinayetler cedveline qoşmaq mümkün», – dep yazdı Geoffrey Pyatt.
Malüm ki, yanvar 26-da, ATR qırımtatar telekanalına silâlı insanlar sürip kirdi. Haberlerniñ acele yayınında alıp barıcı silâlı insanlar Aqmescitte yerleşken ATR qırımtatar telekanalına bir yıl devamında olıp keçken adiselerniñ video malümatını, şu cümleden, fevral 26 künü Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen mitingniñ videosını saqlağan bilgisayar serverini tutıp almaq içün kelgenini bildirdi.
ATR qırımtatar telekanalı baş müdiriniñ informatsion siyaseti boyunca muavini Lilâ Bucurova canlı yayınğa çıqıp, halqqa muracaatta bulundı. O, silâlı insanlarğa bazarertesi künü telekanalda tintüvni keçirmege izin bergen yerli akimiyet areketlerini takbih etti.
Vaqia yüz bergen yerge Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz da keldi. O, işbu vaqianı qırımtatarlarnı qorqutmaq içün bir usul olaraq adladı.
Qırımnıñ içki siyaset, informatsiya ve alâqalar «naziri» Dmitriy Polonskiy dedi ki, ATR qırımtatar telekanalınıñ reberleri ve jurnalistleri «kendi areketlerinden mesülietni akimiyetke qaldıracaq olalar».
ATR hadimlerine tintüv sabağa qadar süre bilecegini ayttılar.
OSCE azatlıq meseleleri vekili Dunja Mijatović bazarertesi künü, yanvar 26-da, arbiylerniñ Qırımnıñ Aqmescit şeerinde yerleşken ATR yekâne qırımtatar telekanalına yapqan areketlerini takbih etti.


text:
İşğal etilgen Qırım akimiyeti Qırımda bir Müftiyat olacağını vade ete, – Qırım musulmanları Qurultayında saylanğan, yani Qırım musulmanları Diniy idaresi.
Bunı Qırım musulmanları Müftisi haci Emirali Ablayev yarımadada «Tavriya Müftiyatınıñ» meydanğa ketirilmesi muzakere etilgen «tögerek masadan» soñ bildirdi.
Sentâbrniñ 8-de olıp keçken körüşüvde Qırım musulmanları Müftisi haci Emirali Ablayev, Rusiye Müftiler şurasınıñ Reisi Ravil hazrat Gaynutdin, em de Qırım memurları ve arbiyleri bulundılar.
Haci Emirali Ablayev Kezlevdeki «Han-Cami» diniy cemiyetinen bağlı vaqialarnıñ muzakeresi aqqında tarif etti.
«Elbet de, bizler «Tavriya müftiyatınıñ» peyda olmasını muzakere ettik, akimiyet Qırımda bir Müftiyat – Qırım musulmanları Qurultayında saylanğan, yani Qırım musulmanları Diniy idaresi olacağını vade etti, ekinci organ olmaycaq, yalıñız Qırım Müftiyatınen çalışacaqlar. Bizler Kezlev vaqiaları, Kezlev camisiniñ zapt etilüvini muzakere ettik, akimiyet böyle bir şey imkânsız olğanını ayttı», – dep ayttı Müfti.
Rusiye Müftiler Şurasınıñ Reisi Ravil hazrat Gaynutdin Qırım musulmanları Müftisi haci Emirali Ablayevge tögerek masada iştirak etmek daveti içün teşekkürler bildirdi. Bu tögerek masa taraflar fikirlernen paylaşmağa azır olğanını kösterdi, – dep bildirdi Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ matbuat hızmeti.


text:
Bugün, avgust 23-te, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ toplaşuvında Aqmescit şeer reisiniñ muavini vazifesine tayin etilgen Teyfuk Gafarovnı Meclisniñ Uquq idare reberi vazifesinden boşatmaq qararı qabul etildi, dep haber ete QHA.
Bundan ğayrı, Goskomnats reisi olğan Zaur Smirnovnı Meclis reisiniñ muavini ve öz-özüni idare etüv milliy organları ile iş boyunca idare reberi vazifesinden boşatmaq formal qararına keldiler.
Qayd etmeli ki, Zaur Smirnov 2014 senesi aprel 1-de, onı akimiyetke namzet köstermek qararından evel, özü Meclis erkânında vazifelerinden vazgeçmek içün ariza yazğan edi.
Bugünki toplaşuvda Meclis azaları onıñ işbu arizasını qabul ettiler.
Qayd etmek kerek ki, ne Teyfuk Gafarov, ne Remzi İlyasov, ne de Zaur Smirnov Meclis toplaşuvına kelmediler.
Bundan ğayrı, toplaşuvda qırımtatarlarğa sentâbr 14-te saylavlarda iştirak etmemege teklifini ayrı qarar olaraq qabul ettiler.


text:
Almatı oblısında jol tärtibine bağınbağandardan 1 mlrd teñgeden astam ayıppul öndirildi
11.10.2018 23:40
TALDIQORĞAN. QazAqparat - Bïıl Almatı oblısında jol tärtibine bağınbağandardan 1 182 343 452 teñge öndirildi. Bul qarjı jol qozğalısınıñ qatıswşılarına salınğan barlıq ayıppul somasınıñ şamamen 60 payızı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
«Degenmen, turğındar tarapınan ayıppuldardı mindetti türde tölew öz deñgeyinde jürgizilmeytinin atap ötkimiz keledi. Keybir jağdaylarda ayıppuldardı öndirw mäjbürli türde jürgizilwde. Sonday-aq, ärtürli ädisterdi qoldanw mümkindigin usınatın zamanawï onlayn-qızmetterdiñ kömegimen de ayıppuldardı öndirw iske asırılwda», - dep xabarlaydı Almatı oblısı IID baspasöz qızmeti.
Temir tulpar tizgindegen tulğalar eñ köp jol beretin quqıq buzwşılıq - jürgizwşilerdiñ jıldamdıq rejimin saqtamawı. Yağnï, tärtip saqşıları QR Äkimşilik quqıq buzwşılıq twralı kodeksiniñ 592-babınıñ talabın buzwdıñ 74 151 deregin tirkegen.
Sonımen qatar, polïceyler äkimşilik ayıppuldardı alğaşqı 7 täwlik işinde tölegen jağdayda 50 payızdıq jeñildik beriletini twralı eskertedi.


text:
Pärzänt hatirisi/ Män anamniŋ qäbridin miŋliğan kilometr jiraqliqta turimän. Uniŋdin ayrilğinimğa altä ay bolsimu, jüräk-bağrimdiki җudaliq oti šçär ämäs. Öçmäydu häm. Çünki meniŋ üçün duniyadiki äҗayip gšzäl, bebaha, qädirlik insanni yoqitiş — orni tolmas çoŋ paҗiä. 1995-jili atam Mutällip duniyadin štkändin keyin, uniŋ toğriliq birnäççä qetim maqalä yazdim. Uniŋda anamniŋ atisi, meniŋ märhum bovam, uyğur hälqiniŋ kšrnäklik qoşaqçisi Avusman Qurvanquli toğrisidimu tohtilip štkän. Şu çağda anam rämiti meniŋdin «Sän dadaŋ, bovaŋ häqqidä maqalilarni yazdiŋ. hä, meniŋ toğriliq qaçan yazisän?» däp sorap qalğan edi. hä, män uniŋ bu soaliğa җavavän miyiğimda külüpla qoyuvedim, halas. Mana, ändi bu esil insan häqqidä maqalä yeziş novitimu kelip qaptu.
Anamniŋ ismi — Gülinur. İsmi җismiğa yaraşqan güldäk yaşnap turğan ayal edi. Uniŋ üstigä šzi güllärni bäk yahşi kšrätti. Yazliği taladiki, qişliği šydiki güllärni, huddi šziniŋ pärzändidäk, päpiläp asratti…
Maŋa hamildar päytidä anam oğul boşinimän däp oyliğan ekän. hä, män duniyağa kšz açqan küni hämşirä — tatar qizi meni palatiğa elip kirip, anamniŋ yenidiki gül qaçisiğa yatquzup qoyuptu. Anam huddi gülliriniŋ birigä җan kirip, adämgä aylanğandäk häyranliqta meni avaylap qaçidin «juluvelip», andin bağriğa basqan ekän…
Anam täbiitidin aŋliq, kšzi oçuq, duniya qarişi käŋ insanlardin bolğan. U gšdäk vaqtimda härhil çšçäklärni, keyiniräk tärbiyäviy ähmiyätkä egä hekayä-şeirlarni, җümlidin bovam Avusmanniŋ qoşaqlirini oqup berätti. Män anamniŋ lävzidin, şundaqla kšpligän rivayät-qissilärni aŋlap šskän. Äsli ata-anilirim häzilgimu mayil edi. Pursiti kälgändä, här qaysimizniŋ, hätta šzliriniŋ üstidin külüşnimu bilätti. Atammu äҗayip bilimlik, säviyälik adämlärdin bolğaçqa, bizni milliy rohta tärbiyiläşkä nurğun kšŋül bšlgän. Meniŋ hazirqidäk hayat yolini tallavelişimğa bevasitä şu säväp bolğan desäm, hatalaşmaymän. Bügünki küngiçä yätkän barliq utuq-muvappäqiyätlirimni äynä şu esil insanlarniŋ ämgäk-äҗriniŋ nätiҗisi däp bilimän.
Rast, hayatta atiniŋ šz orni bar. U ailiniŋ ğämhorçisi häm mustähkäm tüvrügi. hä, aniniŋ orni bšläk. Uniŋ mehrivanliğini, ğämgüzarliğini, illiq mehrini til bilän yätküzüş äsla mümkin ämäs. här birimizni duniyağa kšz açqandin tartip, bağriğa besip, quyaşniŋ illiq täptidäk mehrini tšküp, talay uyqisiz tünlärni baştin käçürüp, çoŋ qilğinini demämsiz! häqiqätänmu bir danişmän eytqandäk, uni qançä qädir tutup, ätivalisaŋmu, hätta Mäkkigä hapaş qilip barsaŋmu, bir keçilik sütini aqlalmaydekänsän.
Män šzämni «Yesmuq» qizim däp ataydiğan anamniŋ җeni tenidin ayrilğan däqiqidä yenida bolalmidim. Päqät şuniŋdin birnäççä ay ilgirila Qazaqstanni ziyarät qilğinimda, u saqaymas kesälgä muptila bolup, bir halda yetiptu. Män uniŋ kšŋlini eliş üçün qolumdin kälgänniŋ hämmisini qildim. «Uyğur avazida» häm Evropidiki birqatar mämlikätlärniŋ gezit-jurnallirida yoruq kšrgän maqalilirimni oqup bärdim. Germaniyaniŋ härhil şähärliridä, härhil jillarda štküzgän mädäniy çarä-tädbirlirimdin çüşirilgän videomateriallarni kšrsättim. Şularniŋ arisida, bolupmu «Qazaqstan» telekaniliniŋ «Meniŋ Qazaqstanım» programmisi täripidin meniŋ toğriliq çüşirilgän kšrsitiştä män oquğan bovamniŋ qoşaqliri, šziniŋ qälimigä mänsüp bšşük şeiri uniŋğa bäkmu täsir qilğan edi. Şu çağda u šzini tutalmay jiğlap, maŋa: «Män burun ançä etivar bärmäptekänmän. Sän maŋa bäk ohşap ketipsän, qozam. Ünliriŋgiçä, nutqiŋğiçä, hätta yeziş usuluŋğiçä bovaŋ ikkimizgä tartipsän. heçqaçan kšzüŋdä — näm, kšŋlüŋdä ğäm bolmisun, qizim! Hälqimizniŋ tarihini duniyağa yaŋritivatqan üniŋ heçqaçan šçmisun!» degän edi. Äziz anamniŋ lävzidin aŋliğan ahirqi sšzliri moşu boldi. Nä çarä, Ana, yatqan yeriŋiz yumşaq, rohiŋ җännättä bolğay. Sizniŋ hatiriŋiz härqaçan qälbim tšridä. Älvida!
Nurnisa MUTÄLLİP,
tarihçi, tärҗiman.
Germaniya.


text:
Qırım «prokuraturası» zapt etilgen topraqlarda qanunsız alda qurulğan inşaatlarnı teşkerecek ola.
Bunı «prokuraturanıñ» matbuat hızmeti bildire.
Berilgen malümatqa köre, bütün Qırımda olğan «narazılıq meydanlarındaki» topraq damartılarınıñ zapt etilmesi boyunca teşkerüvler keçirilecek.
Bazarertesi künü, dekabr 15-te, Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov bildirdi ki, soñki yarım yıl devamında yarımadanıñ «narazılıq meydanlarında» qurulğan inşaatlarnı yıqacaqlar.
«Narazılıq meydanlarınıñ» iştirakçileri Qırım akimiyeti topraq meselesinde vatandaşlarnıñ menfaatlarını köz ögüne almağanını bildirgen ediler. Bunı Aqmescit civarındaki Avtogaz ve Strelkovoye massivleriniñ sakinleri ayttılar. Olar Rusiye prezidenti Vladimir Putinge şikâyet ettiler.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
İç şube yoq ki, qırımtatarlar halqınıñ 1944 senesi mayıs ayında bütünley sürgün etilmesi – Sovetlerniñ «qırım efsanesi» peyda olğanına tesir etken eñ müim vaqia oldı. Türkiyege qarşı Qara deñiz keçitleri içün cenk başlana bilecegini köz ögüne alıp, Josef Stalin – Qırım ve Kavkaz – Sovetlerniñ ilerideki platsdarmlarını «işançsız qısımlardan» adım-adım «temizledi». Kavkazda saylap-saylap alınğan türk halqları, Qırımda ise aman-aman bütün ğayrı slavânlar sürgünlikke oğratılğan ediler. Soyqırımğa çevirilgen bu vahşiy cinayetlerni aqlamaq içün Sovetlerniñ fevqulâde komissiya hadimleri sügrün etilgenlerni cenk vaqıtında«çoqusı askerlerniñ qaçqanında» ve «toplu işbirlikçilikte» qabaatladı. Şimdiki stalinciler, inatlanıp, aynı uydurmalarnı tekrarlaylar, albu ki, kerçek sebeb daa o vaqıt Lavrentiy Beriya tarafından beyan etilgen edi: «sıñırğa yaqın topraqlarda yaşağanları istenilmegen».
İşte, bilgenimiz kibi, cenk olmadı, lâkin Qırımdan ve Kavkazdan quvalanğan tamır ve yerli halqlarnıñ meselesi qaldı. Yarımadada şeer ve qasabalarnıñ 90% adları qırımtatar tilinden kele edi, pek çoq mimariy ve medeniy levhalar qaldı, rus ve ukrainliler ise öz qomşularını hatırlay ediler ve bazı erlerde atta qırımtatarca laqırdı ete ediler. Bunıñ episi Qırımğa köçip ketirilgenler içün, hususan, akimiyet tarafından ketilip, sürgün olunğanlarnıñ boş evlerine soqulğanlar içün, pek hucur körünmek mumkün edi. Bundan da ğayrı, erte ya da keç yañ bitken centkniñ ve soñraki yıllarnıñ sualleri Sovetlerniñ tarih kitaplarında cevap tapmaq kerek olacaqlar. Bundan sebep Qırımnıñ kerçek tarihinı kommunistlerniñ propagndasınen uyğunlaştırmaq kerekligi tam yerini tapqan edi, ve, elbette, bu uyğunlaşma kerçek tarihnıñ faydasına degil edi.
Sovet akimiyeti, 1945 senesi mayısta Avropada cenk bitkeninen, ileride yapılacaq sahtekârlıq içün kerekli tedbir aldı
Sovet akimiyeti, 1945 senesi mayısta Avropada cenk bitkeninen, ileride yapılacaq sahtekârlıq içün kerekli tedbir aldı. Olardan eki madde – eñ müim.
Birinciden, Qırımnıñ statusı Muhtar cumhuriyet yerine vilâyet oldı. Söz kelimi, bu deñişme Cumhuriyetniñ kerçek manasını añlata. Esas qanunda bu Qırımtatar cumhuriyeti olğanı yazılmasa bile, tek qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesi bu cumhuriyetniñ kerekligini yoq etti. Ve şunı da unutmaq mumkün degil, o Esas qanunda Cumhuriyetniñ resmiy tilleri olaraq rus ve «tatar» tilleri keçe edi. Bu mirastan da tezce qurtulmaq kerek ediler.
İşte, 1945 senesi mayıs 30 künü SSCB Yuqarı Şura Prezidiumı böyle qarar aldı:
Sovetler Sotsialistik Cumhuriyetler Birliginiñ Yuqarı Şura Prezidium qararı:
Qırım Muhtar SSC artıq RSFSC erkânında Qırım vilâyeti olacağı aqqında Rusiye Sovet Federatif Sosyalist Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şura Prezidiumı tarafından kelgen teklifni qabul etmek.
Tam bir yıl soñra Sovetler Rusiyesi öz parlamentiniñ qanunı ile Qırımnıñ muhtariyetini red etti ve öz Esas qanunına deñişmeler kirsetti
Tam bir yıl soñra Sovetler Rusiyesi öz parlamentiniñ qanunı ile Qırımnıñ muhtariyetini red etti ve öz Esas qanunına deñişmeler kirsetti. Bu vesiqanıñ metini daa bayağı tsinik oldı:
Ulu Vatan cenki devamında, SSCB halqları, alman-faşist basqıncılarğa qarşı küreşip, qaramanca öz Vatanınıñ şeref ve mustaqilligini qorçalağan vaqıtta, çoqusı çeçenler ve qırım tatarları, alman agentleriniñ meyil bergenlerinen, almanlarnıñ teşkil etken göñülliler otrâdlarına kirdi ve alman ordularınen birlikte Qızıl Ordunıñ bölüklerine qarşı silâlı qarşılıq alıp bardı, almanlarnıñ emirlerinen Sovet akimiyetinen arqada küreşmek içün diversion taqımlar qura edi, Çeçen-İnguş ve Qırım SSC ealisiniñ esas qısımı ise Vatannıñ bu hainlerine qarşı çıqmay edi.
Bundan sebep çeçenler ve qırımtatarlar SSCBniñ diger rayonlarına köçürüldiler ve o yerlerde olaprğa topraq berildi ve hocacılığ tertibatınıñ qurulması içün devlet tarafından yardım kösterildi. RSFSC Yuqarı Şura Prezidiumınıñ teklifi ve SSCB Yuqarı Şura Prezidiumınıñ qararları ile Çeçen-İnguş SSC yoq etildi ve Qırım SSC Qırım vilâyetine cevirildi.
Ve, soñ olaraq, 1947 senesi fevral 25 künü, ğayet sade şekilde, Qırım satatusınıñ alçaqlanması Sovet Birliginiñ esas qanunına kirsetilgen edi.
Ekinciden, mesele sadece memuriy qararlarnen sıñırlanmadı. Bunen beraber akimiyet Qırımdaki koy ve şeerlerniñ tarihiy adlarına qarşı cenk başladı. O yarımadanı üç dalğa ile qaplap aldı.
Böylece, endi 1944 senesi 14 dekabrde RSFSC Yuqarı Şura Prezidiumınıñ emiri ile Qırımda 11 rayon merkezi ve rayonnnıñ adları deñiştirildi. O «qızğın vaqıtta», cedvelde yekâne şeer olıp, atta imperia akimiyetiniñ tiymegeni Qarasuvbazarnıñ da adı deñişti; endiden soñ onıñ adı Belogorsk oldı.
Devamında – ziyadesi. Buña beñzer qarar ile 1945 senesi avgust 21 künü daa 300-den çoq qasabanıñ adı deñiştirildi. Atta Stalin ve Telman isimlerinden saqınmadılar – o qadar büyük avesliknen evelki adlarnen küreştiler!
Adları deñiştirilgen soqaq, skver ve meydanlarnıñ sayısı esapqa alınmaycaq qadar çoq
Soñki, eñ buyük ve utanmazca yapılğan darbe sürgünlikniñ tam dörtünci yıllığına – 1948 senesi mayıs 18 kününe tam keldi. Fermanlarnıñ soñkisinen daa biñden ziyade eski adlar tüssüz «Aromatnıy», «Razdolnıy» ve «Urojaynıy» olıp qaldı. Adları deñiştirilgen soqaq, skver ve meydanlarnıñ sayısı esapqa alınmaycaq qadar çoq. Gülnara Bekirova yaza:
Vilâyet komiteti fırqa gazetiniñ muarririne yañı adlar uydurmağa emir etkeni tarif etile, muarrir ise bu işni mesül kâtipke avale etti. İnsan adları bitken soñ (Nikolayevka, Novonikolayevka, İvanovka, Novoivanovka, Semenovka, Vladimirovka, Petrovka ve başqaları), bağ-bağça-bostan mevzusı elge alındı (Ovoşçnoye, Ogorodnoye, Senokosnoye, Vıpasnoye, Pşeniçnoye, Kukuruznoye, Zernovoye, Moloçnoye, Sadovoye, Verhnesadovoye, Lesnoye, Gruşevka, Vinogradnoye). Bu sözler de bitken soñ, arbiy luğat yañı mevzu kösterdi – ve böyleliknen Gvardeyskoye, Tankovoye, Geroyevskoye, Bastionnoye, Furmanovo, Udarnoye, Rezervnoye, Frontovoye adları peyda oldı...
Ahırı soñunda bütün yarımadada türkiy tamır taşığan tek yedi qasaba qaldı: Bahçisaray, Canköy, İnkerman, Kerç, Saki ve Starıy Krım, ve İşün demiryol stantsiyası
Ahırı soñunda bütün yarımadada türkiy tamır taşığan tek yedi qasaba qaldı: Bahçisaray, Canköy, İnkerman, Kerç, Saki ve Starıy Krım, ve İşün demiryol stantsiyası. Ve atta olar bile telüke astında ediler. Arhivlerde saqlanğan planlarğa köre, Cankoynıñ adı Severnıy, Otradnıy, Uzlovoy ya da Stepnoy olmaq mümkün edi, Saq – Özernıy, Bağçasaraynıñ adını Puşkin şeeri qoyacaq ediler. Yahşı da, iş buña yetmedi.
Daa bir büyük adlandıruv kerçekleşmedi. 1953 senesi yazda yarımadanıñ bir-qaç yüz coğrafik obyektniñ adları deñişmek kerek edi. Ay-Petri dağını Petrovı Skalı dep adlaycaq ediler, Demirci – Obvalnaya, Roman-Koş – Vısokaya, Şaytan-Burun ise – Lisitsına Gora. Salğır özenniñ adı Krımka olacaq edi, Cur-Cur uçansuvı – Şumnıy. Bu kibi taqdir diger dağ, körfez, burun ve göllerni de bekley edi. Ancaq Stalinniñ vefat etmesi ve Qaradeñiz flotunıñ komandanı admiral Sergey Gorşkovnıñ kirişmesi bu ceryannı toqtattı. Yelkencilik ve cenk haritalarındaki adlar, seyrek istisnalardan ğayrı, deñişmesiz qaldı.
Er alda, ğayırdan adlandıruv cerânı qolay keçmey edi. İnsanlarnıñ aqılından tarihiy hatıranıñ yoq etilmesi mevzusına bağışlap, Kommunist fırqasınıñ Qırım vilâyet komiteti 1948 senesi sentâbr 25-te ayrı toplaşuv keçirgen edi.
Kommunistler fırqasınıñ vilâyet kömeteti qabul ete ki, qasaba, özen, vadiy, soqaq, ayrı iş çeşitleriniñ adları ve başqa tatar ibareler Qırımğa yañ kelgen eali tarafından da qullanılıp başlandı, yañı adlarnıñ berilmesi ise vaqıtta sozuldı. Fırqa ve sovet işçileriniñ kimer yolbaşçıları özleri de sıq-sıq tatar adlarını qullana ve lafqa kirsete. Oblast ve rayon matbuatı, ve çeşit mektüp ve talimatlarda tatar kelimelerini rast ketirmege mümkün. Qasabalarnıñ yañı adları qoyulğan soñ bile bazı işçiler eski adlarnı qullanmağa devam ete. Bunı yañlış körüp, Vilâyet kömetetiniñ bürosı qarar ala:
1) Vilâyet icra komiteti qasaba, demiryol stantsiyaları, özen, vadiy, ayrı iş çeşitleriniñ tatarca qoyulğan adlarını deñiştirmege devam etmek kerek.
2) Fırqanıñ rayon komitetleri tatar sözleri ve ibarelerniñ qullanılmasına ve tatarca olğan er şeyge qarşı qattiyen qarşı küreş alıp barmaq kerek. Qasaba, demiryol stantsiyaları, özen, vadiy ve diger işaretlerniñ yañı rus adlarınıñ manasını añlatmalı. Rayondaki fırqa ve sovetler faallerine, kolhoz ve sovhoz yolbaşçılarına kerekli talimatlar berilmeli. Yañı adlar yahşı körüngen yerlerde dülber şekilde yazılmaq kerek.
3) Rayon komitetlerine tatar işaretleri berilecek yañı adlarnı uydurmaq ve tekliflerni Vilâyet komitetiniñ komissiyasına 1 noyabrge qadar teslim etmege emir etile.
Lâkin atta bundan soñ bile işler birden tüzelmedi. Kelecek yılı, 1949 senesi yanvarda Qırım yazıcılarınıñ mahsus muşaveresinde Vilâyet komitetiniñ birinci kâtibi Nikolay Solovyev toplaşqanlarğa qırımdaki turmuş ayatnen bağlı talimatlar bere:
Bu rus adamları, olar tatar evlerinde yaşap olamaylar. Köstermege kerek, nasıl etip olar tatarcılıqnı yoq eteler, er yerde, ayrıca tatar meskeninde. Bizde ise bazı yerlerde adamlarğa tatar sözlerini ve adlarını aşladılar. Bu çirkinliktir.
1949 senesi yazda soñki çizgi olaraq, evelki adandıruvlardan soñ tiyilmey qalğan daa bir-qaç kolhoz ve sovhoz ve 30 demiryol stantsiyasına yañı adlar berildi.
Böylece, bir-qaç usul ile kommunist totalitar rejimi qırımdaki kerçekni tanılmaycağına qadar deñiştirdi. Öyle ki, ne Qırımda, ne de Qırımdan tış, oñaytsız sualler çıqmamaq kerek edi. Artıq işniñ azı qala edi – endi Qırımnıñ tarihını da uyğun sürette «tüzetilgen» al-azırki vaziyetke «keliştirmege», qarşılıqsız ve tolu şekilde yarımadanı «başlanğıçtan rus toprağı» olaraq kösterecek resim tizmege kerek edi.
Qabul etmelimiz ki, bu vazifeni de akimiyet «alâ seviyede» eda etti.
Sergey Gromenko, Qırım tarihçısı ve publitsist, tarih ilimleri namzeti
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Bezdä, cämäğät, tärbiyä digän närsä citep betmi. Menä min üzem – bik tä tärbiyäle keşe, şuña kürä tärbiyäsezlek kürsäm, cen açularım çığa. Soñğı waqıtlarda şähär transportında kübäyde ul tärbiyäsez bändälär. Olı keşegä urın birmäs öçen, ni genä qılanmıylar alar. Qayberläre, küz yomıp, märtkä kitep utıralar. İkençeläre isä qolaqlarına nauşnikların elep quya da telefonnarı belän uynıy başlıy, taş yawsa da işetmi, yänäse. Öçençeläre täräzägä qarap qata, bik tırışıp, şähär arxitekturasın küzätä, yä bulmasa, meñ dä berençe qat kürgän peyzajğa mökibbän kitep utıra. Äbi-çäbilär, avtobus sörlegep kitkän sayın, qaya totınırğa belmiçä, ber yardan ikençe yarğa bärgälängän dulqın sıman çayqalıp baralar, ä urın birergä äzer toruçı yuq. Berkönne avtobusqa kerep, caylap qına utırdım da tirä-yaqtağılarnı küzätä başladım. Ap-aq çäçle ber äbi, inertsiya zakonın sanğa suqmıyça, şaqtıy zur tizlek belän tägäräp kilep, minem yanda utırğan çibär tutaşnıñ itägenä kilep awdı. Urın birdelär dip uyladı, axrı, meskenkäyem, quzğalırğa uylamıy äle. Qız böten süz baylığın tuplap: “Tы чë, бaбycя, дepжaTbcя Haдo, TyT жe люди eдyT*,” – dip rizasızlığın belderde dä äbine itägennän qağıp töşerde. Qarçıq ğafu ütenep mataşqanda, avtobus tağın ber qaltıranıp quydı. Äbi ikençe yaqqa tägäräde. Yuq, moña tınıç qına qarap utırırğa yaramıy, citte. Tiz arada tärbiyä eşlären başlarğa kiräk, yüğıysä qayçan da bulsa qartlıq kilep, tfü-tfü, üzebezgä dä şuşı äbilär xälendä qalırğa turı kilmägäye. Şundıy uylar belän, ber-bersenä yabıştırıp quyılğan sıman toyılğan gäwdälärne ciñel genä aralap, avtobustan töşep qaldım.
İrtägesen tuqtalışta ozaq torırğa turı kilmäde. Yartı säğät tä ütmäde, yıraqtan qızıl avtobusnıñ kilüwe kürende. Avtobusnı kötüçelär arasında kemnär genä yuq. Menä qulına zur ğına töyençek totqan ber äbi yafraq tösle qaltıranıp tora. Avtobus kötep arığandır inde, ayaqlarında basıp torırlıq ta xäle qalmağan. Anıñ yanında çiläk-kismäklär totqan yuwantıq gäwdäle awıl apayı. Şähär urtasında köyäntä-çiläklär kütärep nişläp yöri torğandır? Çittäräk ike xanım, köleşä-köleşä, kemneñder ğaybäten satalar. Yannarında basıp toruçı ber qız bala alarnıñ här süzen xäterenä uyıp bara. Kiräge çığuwı bar.
Menä avtobus yaqınlaştı. Xalıq dulqını alğa ırğıldı. Kemneñder ayağına bastılar, axrı, atı-yulı belän sügenep quydı. İke yeğet arasına niçek kilep kergänder, alar urtasında qısılıp qalğan tege äbi yaqınayıp kilüçe avtobusqa taba oçıp bara ide. Yaqında ğına cirgä tägäräp töşkän çiläk tawışları işetelde dä aynıp kitkändäy buldım. Yarıy, keşe küzätep torsañ, avtobusqa utıra da almassıñ, dim üz-üzemä, bu siña Yaponiya tügel. Änä anda bersen-berse xörmät itkän keşelär, ülem qurqınıçı yanap torğanda da, sabır ğına, eteşmi-törteşmi genä çiratları citüwen kötep toralar. Kötär bezneñ xalıq kötmini, başıñnı eläkterep alıp kitärgä dä küp soramaslar. Yapon tärbiyäse turında söyli başlasañ: “Taptıñ çağıştırır xalıq, alar bit, robotlar yasıy-yasıy, üzläre dä küptän robotqa äylängännär,” – dip, awızıñnı bik tiz tomalap quyarlar. Tuqta, miña aldanraq kerep, tärtip urnaştırmıy bulmas, axrı. Tersäklärne eşkä ciktem. Yulımda arqılı torğannarnı törtkäli-törtkäli, avtobus işege yanına kilep tä cittem. İñ elek işektän kerergä azaplanğan äbine kütärep çitkäräk quydım. Köyäntä-çiläkläre belän alğa ırğılğan awıl abıstayı belän dä eşne tiz tottım: töptän yuwan çıqqan bilennän totıp ta ölgermädem, qıtığı kilde, axrısı, tup sıman üze ber çitkä, çiläkläre ikençe yaqqa tägäräşep qaldılar. Köç-qüwät bar, cilkä nıqlı, Allağa şöker, mindäylärgä qarşı toru faydasız şul. Caylap qına işektän kerep, uñaylıraq urınğa barıp utırdım. Nihayät, beräm-beräm başqalar da kerep bette.
Menä xäzer tärbiyä eşen başlasañ da yarıy. Tuqta, tege äbigä urın citmägän iç. Ber qulı belän urındıq arqasına totınğan da kerä aluwına söyenep basıp tora. “Babay, babay, siña äytäm, yanıñda çayqalıp barğan äbine kürmiseñmeni? Urın bir. Şuşı yäşkä citep, xatın-qızğa xörmät kürsätergä kiräklegen dä belmiseñme ällä? Menä siña djentl’men!” – didem min, süzlärneñ ütemlerägen saylarğa tırışıp. Ap-aq saqallı babay şunda ğına äbine kürgän sıman qılanıp: “Kürmi toram iç, zinhar, utırığız,” – diyä-diyä, awırlıq belän genä urınınnan tordı, äbi anıñ tägäräp töşkän tayağın alıp birde dä, räxmät äytep, buşağan urınğa caylap qına menep qunaqladı. Menä xäzer küñel tınıçlandı, irkenläbräk utırsañ da yarıy. Çü, salonnıñ alğı yağında kemnärder tartqalaşa tügelme soñ? Öç yäşlär tiräsendäge balasın citäklägän ber yäş xanım çiläk-köyäntäle apaydan urın dawlapmı-dawlıy. Tegese aldağı ike urınnıñ bersenä tığız gäwdäsen urnaştırğan, ä yanına buş çiläklären quyğan bulıp çıqtı. Kürşe yaqta utırğan ber apay aña, çiläklären alıp quyıp, balalı ananı utırtırğa quşıp mataşa. Minem açu çıqtı bit. “Qaya quysın ul çiläklären, başına qaplasınmıni?” – dim. Tığız tänle apay, tirän räxmäten belderepter inde, miña qarap, awızındağı barlıq altın teşlären kürsätep yılmaydı. Başqalar da, ber süz dä äytmiçä, minem yaqqa säyer genä qarap quydılar. Küräm: tärbiyä eşennän qänäğat alar, qıçqırıp äytergä tıynaqlıqları ğına qomaçawlıy. Menä iç, bäxet öçen küp kiräkmeni? Yarıy, balalı xatın mäs’äläse dä çişelde. Alda utırğan olı yäştäge ber apay balanı aldına utırttı. Avtobusta tınlıq urnaştı. Başqa tärbiyäsez bändä kürenmi. Min, tınıçlanıp, üz eşemnän olı qänäğatlek xise kiçerep, kiyerelebräk utırdım.
Tärbiyä eşe ciñel tügel şul, ämma igelekle. Bügen küpme keşe sabaq aldı, alar monı tiz genä onıtmaslar. Uylarımnı bülderep: “Kiläse tuqtalış – Zirekle awılı,” – dip belderde şofyor. Tuqta äle, nindi Zirekle, min bit anda barmıym. Avtobus kilep tuqtadı, keşelär töşä başladılar. Min dä töşep qaldım. Menä, cämäğät, keşe tärbiyälim dip yörep, avtobusnı butağanmın bit. Yarıy, berärse tuqtar äle, tuqtamasa, cäyäw qaytıp citärmen. Käyef töşte töşüwen, anıñ qarawı küpme igelekle eş eşlände bügen. İrtägä üzem utırıp yöri torğan avtobustağılarnı tärbiyälärgä bulır. Şunsız bulmıy, yüğıysä bigräk azına başladılar.
_______________________________________
*Tы чë, бaбycя, дepжaTbcя Haдo, TyT жe люди eдyT. (pyc.) – Sin närsä, äbi, totınırğa kiräk, monda keşelär baralar bit.


text:
«Mesele şunda ki, çoqusı insanlar «öz başına» kete, nezaret etilmey, ve bizler bu adamlarnıñ fikir-tüşüncelerini bilmeyik. Artımızda «Pravıy sektor» areketiniñ 5-inci kolonna şekillenmesini istemeyik», – dep ayttı qaçaqlar meseleleri boyunca toplaşuvda Qırım «baş naziriniñ muavini» Sergey Doniç.
Onıñ malümatına köre, adamlar tınçlıq olğan Qırım, Rostov vilâyeti ve Krasnodar ülkesine keteler. O, şunı qayd etti ki, Donbasstan kelgen adamlarnı nezaret etmek imkânsızdır. Aynı vaqıtta, onıñ aytqanına köre, Ukraina akimiyeti adamlarğa «qaynağan noqtalardan» ketmege keder ete.
«Ukraina akimiyeti tsinik, halqqa qarşı, adamlarğa saylamaq aqqını bermey. Olar sıñırda kiriş noqtalarını qapatalar. Bu vaziyette, menimce, Lugansk ve Donetsk vilâyetleri sakinleriniñ büs-bütün qamaçavı olacaq. Kiyev akimiyeti olaraq adlandırılğanlarğa yaqılğan topraq kerek, çünki Lugansk vilâyetinde şist gazınıñ eñ büyük yatağı yerleşmekte, onıñ içün bu faşistlerni insan faktorı meraqlandırmay», – dedi o.
Doniç Donbasstaki öz başına ilân etilgen cumhuriyet vekillerinen qonuşqanını bildirip, tünevin Qırım olarnıñ muracaatınen 200 balanı qabul etkenini ayttı.
Bu afta Qırım «parlamentiniñ» qararı ile Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinden kelecek qaçaqlarnen oğraşacaq komissiya meydanğa ketirildi.


text:
Boris Conson
Boris Conson yäki tulı iseme Aleksandr Boris de Pfffel-Conson (inglizçä Alexander Boris de Pfeffel Johnson, Boris Johnson; 1964, Nyu-York, AQŞ) — Böyekbritaniä säyäsätçese häm jurnalist, ğämäldäge Çit il eşläre ministrı (2016 yıldan Tereza Mey xökümätendä), London merı (2008-2016), Cämäğätlär pulatınıñ äğzası (2001-2008, 2015-x.w.), Konservativ firqäneñ äğzası.
Tormış yulı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1964 yılda AQŞ Nyu-Yorkta tuğan.
Anıñ däw-ätiseneñ ätise - Törkiä jurnalistı Ali Kemal Ğosmanlı imperiäseneñ soñğı Böyek wäzire Äxmäs Täflik-paşa xökümätendä eçke eşlär ministrı bulıp eşlägän häm Kemal Atatürk ne qulğa alu xaqında ämer birgän. Atatürk xakimiätkä kilgännän soñ, Nuretdin-paşa boyırığı buyınça qıynap üterelgän (linçlängän).
Annarı Consonnıñ babayı Ğosman Ali Böyekbritaniägä qaçqan häm anda Wilfred Conson (Wilfred Johnson) isemen alğan.
Däw-äniseneñ änise - Xänifä Fered - çirkäs millätennän, Qawqaz suğışında Räsäydän qaçqan.
Tağı ber däw-ätiseneñ ätise - AQŞ ğälime Elias Levi - yähüd millätennän, Räsäydä tuğan.
Boris başlanğıç belem Brüssel şähärendä ala, soñraq ğailäse Böyekbritaniägä küçä.
1983-1984 yılda Oksford universitetınıñ Ballol köliätendä uqıy.
1987 yılda Daily Telegraph digän gäcitendä eşli.
2001 yıldan säyäsättä. 2008 yılda London merı bulıp saylana.
Qaraşları[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
2016 yılda uzğan referendumda Brekzit çaralarınıñ aktiv tarafdarı häm yaqlawçı bula.
Faraz itelgän premyer-ministr urınına nibarı çit il eşläre minisrı buldı. Şul eştä Räsäygä qarşı kisken çığış yasıy, Xäleb öçen suğışta Räsäy häm Süriä xökümäteneñ xärbi eşçänlegen qırıs tänqitli, "urtaça" terroristik törkemnären yaqlıy.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- The Boris Johnson Story // BBC News. − 03.05.2008.
- Oб ocoбoй любBи Бopиca ДжoHcoHa k BeлocипeдaM.
- The Village: Бopиc ДжoHcoH, ЛoHдoH. — 24.04.2012


text:
Ukrainanıñ qıta qısmındaki universitetler esasında qısqartılğan şekilge köre oquvğa kirmek içün açılğan «Qırım – Ukraina» tasil merkezlerinde iyünniñ 1-nde abituriyentler içün açıq qapu künleri ötkerilecek. Bu aqta Qırım.Aqiqat Radiosınıñ «Kündüz şou»sı efirinde Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territorialar mesleleri boyunca nazir muavini Yusuf Kürkçi ikâye etip berdi.
«Bugünki künde qıta qısmında işğal etilgen territoriyalardan kelgen 10 biñge yaqın talebe oqumaqta. Bu talebeler evlerini ziyaret etmek ve ana-babalarını körmek içün bütün memuriy sıñırlarnı raaatlıqnen kesip keçeler. Olar devamlı migratsiya alında, yılda 3-4 kere olar ille ki memuriy sıñırlarnı kesip keçeler. Bu balalar bir kere de olsun problema körmediler. Lâkin musnet tarafı şu ki, bu diplomlar bütün dünyada tanıla ve biz işğal etilgen territoriyalar aqqında aytacaq olsaq, belli ki, bu diplomlar pek şubeli sayılacaq», – dey Kürkçi.
Mevzu boyunca: «Qırım diplomı – bir kâğıt»: yarımadadan kelgen abituriyentler Ukraina qıta qısmındaki aliy oquv yurtlarına nasıl etip oqumağa kirmeli
Ukraina Tasil ve ilim nazirliginiñ malümatına köre, hususan Qırım sakinleriniñ Ukraina aliy oquv yurtlarına qısqartılğan yolnen – yani VNO keçmeden kirmesi içün – 35 dane «Qırım – Ukraina» tasil merkezi çalışacaq.
Ukraina Tasil ve ilim nazirligi daa evel qayd etkeni kibi, vaqtınca işğal etilgen Donbass ve Qırımda berilgen diplom ve tasilnen alâqalı diger vesiqalar Ukrainada ve dünyanıñ başqa devletlerinde uquqiy olaraq tanılmamaqta.


text:
Rusiye 2017 senesi Kyivde keçirilecek «Eurovision» yır yarışında iştirak etecektir. İştirakini tasdıqlağan 43 memleketniñ cedveli yarış saytında aydınlatıldı.
Rusiyeden kim iştirak etecek şimdilik belli degil.
Ukraina ükümeti Qırım ve Donbassta Rusiye istilâsına qoltutqan Rusiye artistlerininh cedvelini tasdıqlağan edi. Bu cedvel yañartıla.
«Eurovision-2017» Kyivde mayısta keçirilecek, finalı mayıs 13-de olacaqtır.
2016 senesi baarde qırımlı ukrain yırcısı Jamala Stockholmde «Eurovision» finalında ğalip çıqtı.


text:
Aqmescitte iyül 12 künü keçken afta çarşı yoq etilgen Kozlov soqağında isarlarnı aldılar.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, soqaqnı beştahta ve demir tükânçıqlarından endi temizlediler. Şu yerde tehnika ve yol tamiri hadimleri çalışa. Mında eski asfaltnı köterip alalar, şu soqaqta yürmege şimdilik imkânsızdır.
Saba iyül 6 künü Aqmescitte politsiya şeer merkezindeki çarşını sarıp aldı, onı yıqmağa başladılar. Şeer memuriyetiniñ başı Gennadiy Baharev işbu areketler Qırım nazirler Şurasınıñ qararı ile amelge keçirilgenini bildirdi.
Qırım Nazirler şurası yanında narazılıqnı bildirgen tuccarlarğa yañı ticariy noqtalarnı bermege vade ettiler.
Cuma künü, iyül 10-da, Aqmescitniñ Kozlov soqağında qurucılıq çöplügi yanıp tutaştı


text:
Aqyar şeer devlet memuriyetiniñ pressa-hızmeti bildirgenine köre, talaqa şeer teşkilâtlar hadimleri ve faal şeer sakinleriniñ iştiragı ile kommunal hızmetleri qoltutuvında aprel 25-nde keçirilecek.
«Bizler şeerni Aqyarnıñ alman-faşist zapt eticilerinden azat etilmesine 70 yıl toluvı ve Ğalebeniñ 69-ncı yıllığına şeerni eñ yüksek derecede azırlamaq kerekmiz. Keçit deviriniñ meselelerini unutıñız, keliñiz, beraber şeerniñ eyiligi ve onıñ avtoriteti faydasına çalışayıq» - dedi Aqyar şeer devlet memuriyeti reisiniñ muavini Öleg Kizimenko.
Bundan başqa, o aqyarlılarğa rica etip, şeer «gübernatorı vazifelerini eda eticine» koltutmaq ve talaqağa çıqmaq, çağırdı.


text:
İşğal etilgen Canköyde bağça-bostan birliginiñ reisini qabardılıqta qabaatlaylar.
Qırım boyunca «Taqiqat komiteti»nde qayd etkenleri kibi, avgust 6 künü Canköyde bağça-bostan birliginiñ reisi eki Canköy sakininden sahte malümat kâğıtınıñ berilmesi içün eki biñ ruble talap etti.
«İşbu şahıslar mevalarnıñ alış-verişinen oğraşa ve bu malümat kâğıtları mahsulatnı taşımaq içün kerektir. Faqat cinayetini qadın soñuna qadar etalmadı, paranı alğanda, onı yaqaladılar»,– deyler matbuat hızmetinde.
Bu vaqia boyunca cinaiy iş açıldı.


text:
Bas prokwror zañsız sottalğan eki adamnıñ aqtalwına bastamaşı boldı ASTANA. QazAqparat - QR Bas prokwrorı Qayrat Qojamjarov zañsız sottalğan D. Mırzaqulov pen R. Gabdrawfovağa qatıstı qılmıstıq isterdi toqtatw jöninde QR Joğarğı sotınıñ aldında bastamaşılıq jasadı, dep xabarlaydı QazAqparat vedomstvonıñ baspasöz qızmetine silteme jasap.
Eks-äkim Bergey Rısqalïev 72 mlrd teñgeni jımqırdı dep küdikke ilikti ATIRAW. QazAqparat - Bügin Atıraw oblısı qılmıstıq ister jönindegi mamandandırılğan awdanaralıq sotında öñirdiñ burınğı äkimi Bergey Rısqalïev jäne onıñ sıbaylastarına qatıstı bastı sot talqılawına dayındıq bastaldı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Işkilikke salınğan ulın öltirgen keywana qılmıstıq jazadan bosatıldı TÜRKISTAN. QazAqparat - Türkistan oblısında işkilikke salınğan ulın pışaqtap öltirgen 85 jastağı qarïya qılmıstıq jazadan bosatıldı. Oblıstıq qılmıstıq ister jönindegi mamandandırılğan awdanaralıq sotı barlıq män-jaydı eskere kele, egde jastağı zeynetker turğılıqtı jerinde emdelwi qajet degen qawlı şığarğan. Bul twralı atalğan sottıñ baspasöz qızmeti mälimet tarattı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
arı qaray
Murağat
Joğarı qaray


text:
Aluştanıñ mesken evleriniñ birinde Ukraina milliy bayrağını astılar. Bunı «Argumentı nedeli.Krım» bildire.
Neşirniñ bildirgenine köre, bayraq Aluştadaki evniñ yedinci qatında asıldı. Ukraina devletiniñ tuğrası daireniñ iç tarafına baqa.
«Azbar qomşuları çorlana ve daire saibinden qomşu devletniñ timsalini alıp taşlamağa talap eteler. Amma sakinlerden bazıları buña lâqayt qala, misal içün nefaqacılar. «Amerika bayrağını assıñ ve öz-özünen yaşasıñ», – yaza neşir.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay


text:
Qırım Rusiye akimiyetiniñ qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilevniñ ğıyabiy apsi aqqında qararı manasızdır, dedi Ukraina Yuqarı Radasınıñ reisi Vladimir Groysman.
«Saçmalıq» – Qırımnıñ işğalci memuriyetiniñ halq deputatı Mustafa Cemilevniñ ğıyabiy apis cezası boyunca qararını ögrenip, aqlıma ilk kelgen tüşüncedir», – dedi Groysman Facebookta.
Onıñ aytqanı kibi, Cemilevni «qanunsız memuriyetiniñ manasız qararları ile qorquzacaq olalar».
«İşğalciler Mustafa Cemilev ya da Ukrainanıñ diger vatandaşlarına qarşı ne qadar bu kibi qararnı çıqarmasa, bütün dünyada tanılğan delilni red etip olamaylar: «Qırım – Ukrainadır!», – dep yekün çekti Groysman.
Yaqında Qırım advokatı Cemil Temişev Aqmescitte Kiyev rayon mahkemesiniñ Mustafa Cemilevniñ yaqalanuvı boyunca qararı aqqında bildirdi. Bu malümatnı Rusiye matbuat vastalarına Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya da tasdiqladı ve Cemilevniñ federal qıdıruvğa ilân etilgeni aqqında bildirdi.
İşğal etilgen Qırımda Mustafa Cemilevni sıñırdan qanunsız sürette keçüvde, silânıñ qanunsız tarzda saqlanuvında qabaatlaylar.
Mustafa Cemilevniñ özü Aqmescitte mahkeme qararını daa izaatlamadı.
Evel Ukraina halq deputatı, qırımtatar halqınıñ yetekçisi Mustafa Cemilevge Rusiye tarafından işğal etilgen yarımadağa kirişni yasaqladılar.


text:
1917.
– № 70. – Sentâbr 27.
Dünki
nüshamızda derc idilmiş sulh haqqındaki uzun Petrograd telegrafından dahi
añlaşıldığı vech üzere itilâf devletleri resmiy kişileriniñ qatiy tekzibilerine
rağmen, sulh haberleri kün künden artmaqda ve kitdikçe bu haberler cedit kesb
itmektedir.
Resmiy
olaraq sulh müzakeratına başlandığına dair açıq ve qatiy bir haber yoq ise de
artıq sulh laqırdısı diplomatların da dillleriniñ tesbihi oldığı ve sulh
meslesi birinci nevbetde olaraq bugünki cihan siyaseti ruzname-i müzakeratınıñ
başında qayd idildigi şöyle-böyle añlaşmaqdadır.
Roma
papası 15-nci (Benedikt) şimdiye qadar sulh aqdı hususında muharib devletlere
yaptığı muracaatlarınıñ adem-i muvaffaqiyet körmesine rağmen kendisini mağlüb
saymadığı kibi, saymaq fikiri ve niyetinde dahi degildir. Muharebe-i hazıra her
şeyi, her işi, her belânı alt-üst itdigi kibi, zahirde dünya işlerinden uzaq
bulunan umum katolik kiliseleri reis Roma papasını da meslek-i siyasiye, daha
açıq tabirle diploması meslegine sevq iderek, bugünki cihan siyasetinde büyük
rol oynayacağa beñzeyur.
Roma
papası Almaniyanıñ Belçiqayı ve şimaliy Fransayı tahliye itmeye hazır oldığı
kendisine malüm oldığını beyan ile itilâf devletleri Almaniyanıñ ne suretle
Belçiqa ve şimaliy Fransayı tahliye idecegini añlamaq isterlerse yeñiden bir
kere daha Almaniyaya müracaat idebilecegini bildiriyur.
Benediktin
bu beyanatı diqqata alınırsa, bunıñ tamamen bir sulh meyancılığı teklifi oldığı
ve müttefiqlara qatiy cevab virmek icab itdigi añlaşılıyur. Eger Almaniya
haqiqaten İngiltere ve Fransanıñ sulh müzakeratına başlanabilmesi için ileri
sürdiklri Belçiqa ile şimaliy Fransanıñ tahliyesine muvaffaqat idiyursa, Avrupa
artıq üç seneden beri kendisini boğmaqda olan qanlı Cihan Muharebesiniñ
nihayeti dimek olan soñ safhasınıñ qapusı ögünde bulunıyur dimekdir.
Artıq
sulh meselesi nazariy olaraq degil, ameliy olaraq hal olunmaq derecesine
keliyur ve hiç bir mübalâğasız dimek mümkündir ki: «artıq muharebe soñ
noqtasına keldi, bundan soñ qabulı hiç de mümkün olamayacaq şartları ileri
sürüb de muharebeniñ devam itdirilmesine israr itmek büyük bir cinayet olub,
buña sebeb olanlar, kim olsa olsun, umum beşeriyet ve insaniyet qarşusında
mesul olacaq ve lânetlerle yad idileceklerdir!..».
Bugün
dünya üzerinde muharib devletler ehalisi degil, bitaraf memleketler ehalisi
bile muharebeden qan ağlayurlar. İnsanlar, milletler tarihı, siyasiy, iqtisadiy
ve harbiy menfaatlarını bile unutub, ne suretde olsa sulh kuneşiniñ doğmasını
ve bu kuneşin şuaları altında nurlanmayı, harareti tahtında ısınmayı
isteyurlar. Tabiiy, halqların, milletlerin bu ahval-ı ruhiyesini nazara alub da
biraz müdeberane
sulh meyancılığı yapılırsa, umum cihanıñ buña muvaffaqat idecegi pek
muhtemeldir. Maddiy ve maneviy quvetlerin tamamen bitmek üzere bulundığı,
orduların soñ derece yorulub harbdan, qandan bıqub usandıqları ve kün künden
sulha meyil itmek üzere bulundıqları bir zamanda umum katolik kiliseleri baş
reisi bulunan Roma papası 15-nci Benediktin degil, pek adiy bir miyancıyetin
bile büyük rol oynaması şübhesizdir.
Eger
Roma papasınıñ bugün oynamaq istedigi roli ciddiy, samimiy olub bir taraflı
degilse, hiç şübhesiz beşeriyet büyük ve unudulmaz bir eyilik itmiş olacaqdır.
Faqat, Roma papası qaç vaqıt muqaddem vaqi olan çıqışında Rusiyeniñ munafini
tamamen müsâmaha ile keçirmişdi. Hatta soñ beyanatında bile Belçiqa ile
Fransayı Almaniyaniñ tahliye itmeye hazır oldığını bildirdigi halda Rusiye
haqqında hiç bir söz söylemeyur.
Rus
gazetalarından biri bu hususda papaya öpke bile idiyur. Faqat, aynı zamanda
Rusiyeniñ boşadılması meselesini Rusiye hükümetiniñ kendisiniñ şart iderek,
ileri sürmesini münasib körüyür.
Evet,
Rusiye bugüne qadar resmiy olaraq hiç bir şarait köstermedigi kibi müttefiqları
de açıq bir şarait vaz itmediler. Sulh müzakeratına başlanılabilmesi için
almanlar tarafından istilâ idilen araziniñ tahliyesi lüzümi haqqında yalıñız Ribo,
Loyd Corc ve Askvit kendi
nutuqlarında söz söylemiş ve Rusiyeniñ de tahliye idilmisini zikr itmişdiler.
Mezkür rus gazetası bunları hatıra ketirerek, şimdi müttefiqlara şöyle bir sual
viriyur:
«— Aceba mezkür nutuqlardan soñra tebdil iden bir
şey varmı? Ve müttefiqlarımızın Rusiyeniñ tamamiyet mülkiyesiniñ muhafazası
hususında teminat talabında israr itmek niyetleri varmı?».
Bu suale rus siyasiy muharrirlerinden Yavorskiy
şöyle cevab viriyur:
«— Tabiiy, ingiliz ve fransızlardan kendileriniñ
ruslardan ziyade rus vatanperverleri olmaları talab idilemez. Kendi hükümetimiz
ve mesul demokratik teşkşlâtlarımız «Rusiyeniñ tamamiyet-i mülkiyesi temin
idilmedikçe sulh laqırdısını işitmek bile istemeyurız!» sesini yükseltmedikçe
müttefiqlarımızdan öyle bir beyanat beklemek pek ğarib olur.
Aceba, Rusiyeniñ muqadderatını eline alanlar niçin
süküt idiyurlar? Yoqsa «ilhaqsız ve tazminat-ı harbiyesiz sulh» printsipniñ
Rusiyeye taalluqı yoqmıdır? Şunı da añlamalıdır ki, bizler (ruslar) latışlara,
beloruslara ve litvalılara muhtariyet idare virmek isteyurız... (m: – keç
olmadımı?).
Müttefiqlarımıza Rusiye hesabına olaraq sulh aqd
itmekde hiç bir kâr yoqdır. Eger onlar böyle bir sulh aqd iderlerse Rusiye de
kendilerine qarşu ebediy düşman doğuracaqları kibi, Almaniya da dahi pek
quvetli bir raqib köreceklerdir. Biz hiç şübhe itmeyurız ki, müttefiqlarımız
qozıyı tavuğa deñişmezler. Faqat, bunıñ için de ibtida Rusiyeniñ kendisi
düvel-i muazzama sırasından çıqmamaya çalışmalıdır...».
Sözlerin doğrı vatandaş; faqat bizde:
«Canım cennet isteyur, amma, günâhım qoymayur»
dirler. Madamki bir günâh işlediñ bu günâhı silmek, temizlemek elimizden
kelmeyur, bu halda keçen künki maqalemizde didigimiz kibi: tarihın virdigi
hüküm ve qararlara boyun egmekden başqa çaremiz yoqdır.
Zira, kendi tarihını yazmayan ve
yaşatamayan milletler her zaman başqalarınıñ yazdığı tarihı oqumaya,
başqalarınıñ virdikleri hükümlere inqiyad itmeye mahkümdırlar...


text:
Herson vilâyetinde yarımada ile memuriy sıñırnıñ yanında teşkil etilgen Qırımnıñ «vatandaşlıq» qamaçavına yañı evliler keldi.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, toy maşinaları «Çonğar» kiriş noqtasına kelip çıqtılar. Onıñ yanında özlerini «Qırım maydanı» olaraq adlağan qamaçav iştirakçileriniñ çadırları yerleştirilgen.
Yañı evliler ve musafirler iştirakçilernen subetleşmege çıqtı, maşinalardan qırımtatar yırlary eşitile edi. Aktsiya iştirakçileri musafirlerni oyun ve hayırlavlar ile qarşıladılar.
Malüm olğanı kibi, yañı evliler Novoalekseyevkadan evlenüv qaydından soñ keldiler.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.


text:
Almaniya kantsleri Angela Merkel bildire ki, Almaniya Ukrainağa silâ bermeyip, memleket şarqında yaqın zamanda barışıq olmasınıñ tarafdarı ola.
Bunı Radio Svoboda bildire.
Merkel bugün Budapeştte çıqışta bulunıp, Ukraina zıddiyetiniñ diplomatik al etilmesine qoltuttı. Onıñ aytqanına köre, «mesele cenk usulı vastasınen al etilemez».
Kantsler dedi ki, Almaniya Ukraina ordusına silâ bermeycek.
Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ malümatına köre, Ukraina şarqındaki zıddiyet neticesinde aprel ayından berli 5,1 biñ insan elâk oldı.
Yanvar 31-de keçirilgen Minsk muzakereleriniñ neticesi olmadı, separatistler Kiyev körüşüvni boykot etti, dep bildirdiler. Ukraina ve OSCE deyler ki, boyevikler sentâbr ayında imzalanğan barışıq planınıñ esas meselelerini baqmağa istemediler.


text:
Qırımda politsiya Amet-Han Sultan mukâfatına qırımtatar komandaları arasında keçirilgen futbol matçına qırımtatar milliy bayraqlarını ketirmege yasaq etecek edi.
Bu aqta Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev bildirdi.
«Yarışlarnıñ başlanuvında politsiya hadimleri maña qırımtatar milliy bayrağını kötermege yasaq etecek ediler. Yani, böyle emir yuqarıdan kelgendir, milliy timsallerni qullanuv yasağı, soñ künleri olğan vaqialar şunı tasdiqlay», – yazdı o Facebookta.
Onıñ sözlerine köre, böyle yasaqlar milletniñ özüni idare etüv aqqından vazgeçüvi ile bağlı «eserler» ve içinde qırımtatar bayraqları olğan maşinalarğa zarar ketirüv ile bir sırada tura.
«Bütün bu cinayetlerni etkenler alâ daa tapılmağan, camilerni ateşke bergenler ve hırsızlar, vandallar tapılmağanı kibi. Bütün bular akimiyetniñ indemez razılığı ile yapıladır, birinci nevbette, anda ketip, halqı içün ölmege söz bergenlerniñ razılığı ile», – qayd etti Smedlâyev.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qanunsız Qırım parlamentnıñ matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, qarar leyhası İyünıñ 12-de 2002 senesi qabul etilgen «Rusiye Federatsıyasınıñ grajdanları saylâv aqqı ve referendumda iştirak etmesi aqqları aqqında esas garantiyaları» Federal qanunıñ 22, 23-ci maddelerine köre azırlanğan.
«Parlament» spikeri Vladimir Konstantinov aytqanına köre, qararnıñ maqsadı devlet organı olaraq Rusiye Federatsıyanıñ qanunlarına köre saylavlarnı, referendumlarnı teşkil etecek ve keçirecek Saylav komissiyanıñ teşkil etilmesidir.
Onıñ sözlerine köre, yañı qurulğan Saylav komissiyası Qırımda devlet organı olıp daimiy şekilde çalışacaq. Onıñ vekâleti müddeti beş yılnı teşkil etecek.
İşbu organğa 14 insan kirecek. Olardan yarısını «parlament», başqa yarısını ise «ükümet» tayin etecek.
«Saylav komissiyanıñ teşkil etilüvi Rusiye Federatsıyasınıñ Federal meclisiniñ Devlet Dumasında darqatılacaq deputat mandatlarına namzetler cedvelini teklif etken siyasiy firqalarnıñ teklifi ile, başqa munitsıpalitetlerniñ temsiliy organları, Rusiye Federatsıyasınıñ Merkeziy saylav komissiyanıñ tekliflerine köre yapıla», – dep aytıla metbuat hızmetiniñ beyanatında.
Konstantinov daa evel aytqanına köre, Qırım deputatlarnıñ yañıdan saylânuvı 2014 senesi ola bile. Ondan da ğayrı, Vladimir Konstantinovnıñ başlığında «Yedinaya Rossiya» regional bölügüniñ teşkil etilmesi meselesinde tesis konferentsıya keçirilmesi içün teşkiliy komitet quruldı.


text:
Qazaqtıñ otjürekti aqını Əbdiraştıñ Jarasqanı bir jırınıñ tüyinin: «Qulpıtas qoyar-qoymas basımızğa, Ol jağın Waqıttıñ özi biler!..» dep bir qayıratını bar. Osı arqılı aqın öziniñ ğana emes, burınğı babalardıñ amanatın da jetkizip turğanday. Zadında xalıq atınan da qulpıtas özi ayrıqşa qurmettegen, elge eñbegi siñgen tulğasına qoyadı emes pe. Jarasqan aqın aytqan «waqıttıñ» astarında urpaq parızı qosa örilip jatır, dep jazadı «Egemen Qazaqstan» gazeti bügingi sanında.
QazAqparat tanımdıq mañızı zor osı maqalanı oqırmandar nazarına usınadı.
Öytkeni, waqıt ötken sayın nağız tulğalardıñ el aldındağı mərtebesi de bïiktey tüspekşi. Sol arqılı ïgi jaqsılardıñ eñbegi urpaq sanasında qayta jañğıradı, waqıt ölşemi osılayşa «kimniñ kim ekendigin» tarazılap beredi. Ötkenine qurmetpen qaraytın urpaq qana ömirden ötken ïgi jaqsıları men jaysañdarına layıqtı qoşemet körsete aladı. Ərïne, ol üşin əweli tektilerimizdi tügendep alw, olardıñ elge siñirgen eñbegin saralaw məselesi aldan şığatını belgili.
...Este joq eski zamanda babalarımızdıñ biri bilim izdep, ilim qwıp Şam şaharına jol tartsa, endi biri tağdırdıñ tawqımetimen quldıqqa satılıp, Mısır elinen bir-aq şıqqan. Olardıñ twğan jerden, özderi ömir boyı añsap ötken jwsandı dalasınan jıraqta məñgilik qonıs tebwine osınday jağdaylar sebep bolğan. Ne desek te, ğulama ğalım, «Şığıstıñ Arïstoteli» atanğan əl-Farabï men ataqtı qolbasşı, Mısırğa bïlik jürgizgen sultan Beybarıstıñ qazirgi Qazaq eli dep atalatın irgeli jurttıñ perzenti ekeni - tarïxta tübegeyli tañbalanğan aqïqat. Basqa jurt olardıñ ulan-ğayır ulı dalanıñ ulanı ekendiginen, sol dalanı qazaq degen xalıq mekendeytininen beyxabar bolıp jatsa, ol - bügingilerdiñ kemşiligi. Qazirgi kezde əlemde «toğızınşı terrïtorïya» sanalatın Qazaq dalasınan əl-Farabï, sultan Beybarıs, Muxammed Xaydar Dwlatï sındı danalar şıqqandığın ğalamğa tanıta almay jatsaq, ol da əli ornı tolmay jatqan osal tusımız.
Jat jurtta jerlengen atalarımızdıñ tağı biri emïgracïyada jürip dünïeden ötti. Twğan xalqınıñ, qazaq eliniñ ğana emes, ïsi türki jurtınıñ azattığı üşin arpalısqan, totalïtarlıq jüyeniñ qısımına şıdamay, emïgracïyağa ketwge məjbür bolğan Alaş arısı Mustafa Şoqay sırtta jürip te eliniñ təwelsizdigi üşin küresin jalğastıra berdi.
Büginde jat jurt sanalatın elderde jerlengenderdiñ kelesi bir tobı - atamekeniniñ topırağı buyırğandar. Taşkentti bïlegen Töle bï, Samarqanğa bïlik aytqan Jalañtös bahadür osınıñ ayğağı. Arda qazaq keñ jürip, en jaylağan Nuratada (Özbekstannıñ Nawaï oblısı) Əyteke bïdiñ jerlenwi de osını dəleldeydi. Qurmanğazınıñ süyegi de ata-babaları at oynatqan Reseydiñ Astraxan oblısınıñ awmağında jatır. Edil men Jayıq özenderiniñ arasındağı qazaqtıñ ataqonısın Resey patşası II Paveldiñ jarlığımen zañdastırıp bergen Bökey xan da atalğan oblıstıñ şeñberinde məñgilikke damıldağan.
Zamanalar dawılınan, töñkerister topalañınan bağzı babalarımız keñ jaylağan qonısımızdıñ örisi tarıldı. Ustağannıñ qolında, tistegenniñ awzında ketti demesek te, surqay sayasattıñ kesirinen basqanıñ qanjığasına bökterilgeni aşıq məsele. Resey, Qıtay, Özbekstan awmağında jatqan babalardıñ süyegi osığan kwə. Ərïne, awmaqtıq talap qoyğalı otırğan biz joq. Mümkindigi bolsa, süyegi jat jurtta qalğan ulılarımızdıñ basına eskertkiş-belgi ornatıp, jaqsılarımız ben jaysañdarımızdı ulıqtaw - bastı parızımız. Eñ bolmasa, olardıñ qay jerde jerlengeninen xabardar bolw, sonı keler urpaqqa amanattaw da tarïxï tanımnıñ bastawı bolmaqşı. Biz köterip otırğan məseleniñ mañızı da osığan sayadı. «Öli razı bolmay, tiri bayımaydı» degendi babalarımız osığan qatıstı aytqan şığar-aw.
Təwelsizdik tusında arğı-bergi tarïxımızğa jañaşa közqarastıñ qalıptaswı kesek tulğalardıñ tragedïyalı həmtağılımdı tağdırın tarazılap, eñbekterin saralawğamümkindik berdi. Əl-Farabï, Beybarıs sultan, Töle bïdiñ kesenesi qalpına keltirilip, Qurmanğazınıñ, Əyteke bïdiñ, Bökey xannıñ keseneleri boy köterdi. Biz el təwelsizdiginiñ 25 jıldığı qarsañında atajurttan jıraqta jerlengen tulğalardı eske alğandı jön körgen edik.
SÏRÏYa
Əbw Nasır əl-Farabï - Otırarda twıp, əlemge dañqı jayılğan şığıstıñ ulı oyşılı. Fïlosof, matematïk, astronom, fïzïk, botanïk, lïngvïst, logïka, mwzıka zerttewşisi. Əl-Farabï babamız 970 jılı Şam şaharında, qazirgi Sïrïyanıñ Damask qalasındağı Bab əs- Sağïr zïratına jerlengen. Kesenesi 2010 jılı Qazaqstan Ükimetiniñ at salıswımen qayta qalpına keltirildi.
EGÏPET
Beybarıs sultan - 1223-1277 jıldarı Mısırda bïlik qurğan. Qıpşaq dalasında twğan dañqtı əmirşi Kaïrde jerlengen. 2010 jılı qayta qalpına keltirilgen 6 tarïxï nısannıñ tiziminde Beybarıs babamızdıñ da kesenesi bar.
Qaytpay (Tolıq nıspısı - əl- Əşraf Seyit ad-Dïn Qaytpay) 1416 (18) jılı Deşti Qıpşaq topırağında kindigi kesilgen. Qaytpay Mısır men Şamnıñ (Sïrïya) məmlükterden şıqqan on segizinşi sultanı (1468-1496) bolğan. Ol Mekke, Mədïna, Kaïr, Qudıs (Ïerwsalïm), Damaşıq (Damask), Xaleb (Aleppo), Aleksandrïya sekildi şaharlardıñ qurılı-sında öz qoltañbasın qaldırdı. Sultan 1496 jılı dünïeden ötti. Süyegi özi saldırğan Qaytpay keşenine jerlengen.
Qawam ad-dïn əl-Ïtqanï (Ïqanï) əl-Farabï at-Türkistanï (1286-1357) Türkistan qalasınıñ şığısında 20, Otırardan soltüstikke qaray 40-50 şaqırımday jerdegi, orta ğasırlarda Ïtqan (Atqan), qazirgi waqıtta Ïqan dep atalatın kentte dünïege kelgen. Ol otızdan asqan şağına deyin Otırarda ïmam bolğan. Sonan soñ bilim izdep əweli Samarqan men Buxarağa, keyin Damaskige sapar şekken. Bağdadta 25 jıl qazïlıq etken əl-Ïtqanï sonda üylenip, bala- şağalı bolğan. Ömiriniñ soñında Kaïrge qonıs awdarıp, sonda baqïlıqqa attanğan.
ÜNDISTAN
Muxammed Xaydar Dwlatï (1499-1551) - əygili tarïxşı, ədebïetşi, Moğolstanmen oğan irgeles elderdiñ tarïxı jöninde asa qundı derekter beretin «Tarïxï Raşïdï» kitabı men «Jaxannama» dastanınıñ avtorı. Ündistannıñ Kaşmïr ştatındağı «Mazarï-ï Salatïn» qorımında jerlengen.
TÜRKÏYa
Xasen Oraltay (1933-2010) - şeteldegi qazaqtardıñ azattıq üşin küres sïmvolına aynalğan tulğa. Ewropadağı «Azattıq» radïosınıñ qazaq bölimin 40 jılğa jwıq basqarğan, azattıq ïdeyasın jer jüzindegi qazaq balasına uzaq jıldar boyı nasïxattağan. Beyiti - Türkïyanıñ Salïxlı qalasındağı musılman zïratında.
Mustafa Öztürik (1954-1995) - taek- vondo sportınan əlemniñ altı dürkin çempïonı, 6-şı dan ïegeri. Musılman əlemindegi osınday bïiktikti bağındırğan jalğız adam. Atamekenine oralğan arda azamat 1995 jılı Almatıda belgisiz jağdayda köz jumdı. Süyeg iIstambuldağı zïratta.
GERMANÏYa
Mustafa Şoqay (1890-1941) - körnekti qoğam jəne memleket qayratkeri, türki dünïesiniñ dañqtı küreskeri. Qızıl ïmperïyanıñ qısımınan elden bezip, aldımen Grwzïya, sonan soñ Türkïya arqılı Germanïyağa, odan Francïyağa barıp ornığadı. Alaş jurtınıñ qaysar perzenti 1941 jılı 27 jeltoqsanda Berlïnde jumbaq jağdayda qaytıs boldı. Süyegi Berlïndegi «Türik şahïtligi meşiti» awmağındağı şağın zïratqa jerlengen.
Məjït Aytbaev (1914, Qızılorda oblısı - 1945, Drezden) - aqın, pwblïcïst. Ekinşi dünïejüzilik soğısta awır jaralanıp, nemisterdiñ tutqınında bolğan. Topıraq Drezden qalasınan buyırdı.
Maxmet Qulmağambetov (1930-2008) - Orta Azïyadan şıqqan tuñğış dïssïdent. Sayasï közqarası üşin jazıqsız bas bostandığınan ayırılıp, jeti jıl türmeniñ dəmin tatqan. Qazaqstan təwel- sizdik alğannan keyin, Joğarğı sottıñ ükimimen aqtaldı. Myunxende köz jumdı.
QITAY
Aqıt Ülimjiulı (1868-1940) - Qıtay, Moñğolïya qazaqtarı arasınan şıqqan körnekti aqın, ağartwşı, qoğam qayratkeri. Qurandıtuñğış ret qazaq tiline awdarğan. Xalıq köterilisine belsene qatısqanı üşin tutqınğa alınıp, kitaptarı örtelip, türmede azaptalıp öltirilgen.
Zuqa Səbïtulı (1867-1928) - qoğam qayratkeri, batır. Jergilikti qazaqtardı qıtay ulıqtarınıñ qıspağınan qorğawğa küş salğan. 1928 jılı Qıtay əskerleriniñ qolınan Zuqa batır men onıñ serikteri qapıda qaza tabadı. «Ökimetke qarsı şıqqandardıñ köretini osı» dep jergilikti qazaqtardı üreylendirw maqsatımen Sarsümbe qalasındağı köpirge Zuqa batırdıñ basın ilip qoyadı. Erligin qurmetteytin xalıq keyin onı Belqudıqqa jerlep, basına ülken qorğan turğızğan.
Ospan batır (1899-1951) - Şığıs Türkistannıñ ult azattığı jolındağı kösemi, el basqarğan əygili batır. 1943 jıldıñ küzinde Qızılqïya degen jerde jurtşılıq onı aq kïizge otırğızıp xan kötergen. Batırdı qıtay kommwnïsteri qapıda qolğa tüsirgen. 1951 jılı 28 səwirde Ürimjide atılğan.
Əset Naymanbayulı (1867-1923) - əygili aqın, ənşi, sazger. «Əsettiñ Kempir baymen qoştaswı», «Maqpal», «Qara köz», «Mayda qoñır», «Qoñır qaz», «Qısımet», «Ardaq» sekildi ənderi xalıq arasına keñinen tanımal. Añdawsızda almaspen wlanğan darın ïesi qapıda köz jumdı. Qabiri QXR, Qulja wəlayatınıñ Kökqamır jaylawında.
Jüsipbek Şayxıslamulı (1854- 1936) - qïssaşı, qazaqtıñ awız ədebïeti ülgilerin jïnawşı, bastırıp taratwşı, nasïxattawşı. Arab, parsı tilderin jetik bilgen. 1936 jılı Şıñjañ ölkesi, Ile awdanınıñ taw bawrayında qaytıs bolğan.
Tañjarıq Joldıulı (1903-1947) - aqın. 1940 jıldan bastap Qıtay ükimeti qazaqtıñ betke ustar tulğaların ayawsız basıp-janşığan tusta türmege qamalıp, jan tözgisiz azapqa uşıraydı. 1947 jılı awır nawqastan köz jumdı. Zïratı QXR- dıñ Ile aymağınıñ Künes awdanındağı Şapqı jaylawında.
Dəlelxan Sügirbayulı (1906-1949) - sayasï qayratker. Qıtaydağı Altay aymağınıñ wəlïi (gwbernator), Altay attı əskerler polkınıñ komandïri. 1949 jılı Beyjiñge memlekettik dərejedegi arnayı jïınğa uşıp bara jatıp, uşaq qulap, qaza taptı.
Jaqıpberdi Soltanbekulı (1884, Almatı oblısı, Rayımbek awdanı - 1932, QXR, Janbulaq qorımı) - batır, mergen. Keñes jəne Qıtay ökimeti tarapınan qwğınğa uşırağan tarïxï tulğa. 1916 jılı Qarqara köterilisinde tutqınğa alınğan el ağaların bosatıp alw üşin atqa qonğan xalıq jasağına basşılıq jasağan. 1933 jılı Küre qamalında Qıtay əskeri qasında 24 adamı bar Jaqıpberdi mergendi oqqa baylaydı. Süyegi Şıñjañdağı Janbulaq qorımına jerlengen.
Mergenbay Jamanközulı (1882, Almatı oblısı, Rayımbek awdanı, Qaqpaq awılı - 1931, QXR, Qurmanjan köpiri) - batır, mergen. Alğaşqıda Qızıl əsker qatarında qızmet etip, Jetiswda keñes ökimetin ornatwğa qatısqan. Biraq keyingi asıra siltewşilik sayasat Mergenbaydıñ közqarasın özgertwge sebepşi boladı. 1931 jılı köş bastap Qıtay jerine ötkende qalmaqtarmen şayqasta qaza tabadı. Batırdıñ denesi Tekes özeni boyındağı, Qurmanjan köpiriniñ oñtüstik-şığısındağı töbeşikke jerlengen.
Qajığumar Şabdanulı (1925-2011) - jazwşı. Sayasï jalamen ömiriniñ qırıq jılğa jwığın jazalaw lagerinde, türmede ötkizgen. «Qılmıs» trïlogïyasınıñ avtorı. 2011 jıldıñ aqpan ayında ömirden ozğan qalamgerdiñ süyegi QXR-dıñ Şəweşek qalasındağı musılman qorımında jatır.
Mütəlip Əmireulı (1928-1988) - əygili teatr jəne kïno akteri. «Tyan- Şan qızıl güli», «Qız beyiti», «Jetim qızdıñ maxabbatı» sındı ataqtı kïno-fïlmderde bastı rölderdi somdağan.
TÏBET
Böke batır Jırğalañulı (1846- 1904) - ult qayratkeri. Xalqınıñ qamın oylağan er, artına jurtın ertip, Tïbet asıp, Ündistannıñ şekarasına at tumsığın tirep toqtaydı. Böke batırdı 1904 jıldıñ jazında Tïbet töreleri el astanası Lxasa qalasına şaqıradı. Osı sapardan eline oralğan tusta Böke awırıp, qaytıs boldı. Süyegi Tïbet avtonomïyalı rayonı Altıntoq awdanına jerlengen.
RESEY
Dospambet jıraw (1490 jılı qazirgi Resey Federacïyasınıñ Rostov oblısında dünïege kelip, 1523 jılı Astraxan mañındağı Azaw qalasında dünïeden ötken) - jıraw, qolbasşı. Dospambet jıraw qazaq xalqınıñ qalıptasw kezeñinde ömir sürgen. Deşti Qıpşaqtı köp aralağan. Baqşasarayda, Istambulda bolğan. Qırım xanınıñ jağında köptegen əskerï jorıqtarğa qatısqan. Taypaaralıq urıstardıñ birinde qaza taptı.
Qadırğalï Jalayrï (1530-1605) - ataqtı ğalım, şejireşi. Təwekel xannıñ sarayında qızmet etip, aqılşı mindetin atqarğan. Orazmuxammed sultanmen birge Resey patşası Borïs Godwnovtıñ qol as- tında amanatta bolğan. 1602 jılı jarıq körgen «Jılnamalarjïnağınıñ» avtorı. Reseydiñ Ryazan oblısı, Kasımov qalasındağı musılman qorımına jerlengen.
Bökey xan Nuralıulı (twğan jılı belgisiz - 1815) - Bökey ordasınıñ xanı. Edil men Jayıq özenderiniñ arasındağı qazaqtıñ ataqonısın 1580 jıldan Resey patşalığı ïelenip kelgen edi. Bökey xan Resey patşası II Pavelden qazaqtardıñ osı jerge qonıstanwına ruqsat alıp, Bökey ordasınıñ irgesi qalanıp, elimizdiñ batısındağı Reseymen aradağı şekara şegendeldi. Bökey xan 1815 jıldıñ 21 mamırında köz jumdı. Zïratı qazirgi Reseydiñ Astraxan oblısı, Krasnıy Yar awdanı, «Malıy aral» awılına jaqın jerde.
Arınğazı xan Əbilğazïzulı (1758- 1833) - körnekti memleket qayratkeri, dəwlesker küyşi. Xalqına jağımdı bolğanı üşin el awzında «Tınım xan» atanğan. 1823 jılı patşalıq Resey ükimeti onı qapıda aldap qolğa tüsirip, Kalwgağa jer awdardı. Arınğazı xan aydawda jürip belgisiz jağdayda qaytıs bolğan.
Qurmanğazı Sağırbayulı (1823- 1896) - qazaqtıñ ulı küyşisi. «Aday», «Sarıarqa», «Aqsaq kïik», «Töremurat», «Balbırawın», «Qwanış», «Köbik şaşqan», «Kişkentay» sındı köptegen küydiñ avtorı. Küyşiniñ süyegi Astraxan oblısınıñ Volodar awdanına qarastı «Qurmanğazı töbe» dep atalatın jerde jatır.
Səlimgerey Jantörïn (1864-1926) - ult-azattıq qozğalıs jetekşileriniñ biri, mecenat. Ataqtı «Ğalïya» medresesin salwğa qarjılay ıqpal etken, «Əl-Ğalamï əl-Ïslamï» (musılman əlemi) dinï-sayasï gazetiniñ qurıltayşısı həm ïdeyalıq bağıttawşısı bolğan. «Alaş» partïyasınıñ kösemderimen aralasıp, olarğa qoldaw körsetken. 1926 jılı jumbaq jağdayda ömirden ozğan Səlimgerey Jantörïn Wfada jerlendi.
Əlïxan Bökeyxanov (1876-1937) - ult tarïxında öşpes iz qaldırğan Alaşorda kösemi, qazaq jeriniñ astındağı, üstindegi, kögindegi bar baylığı qazaqqa qızmet etwin armandap ötken asa körnekti tulğa. 1937 jıldıñ tamızında naqaq jalanıñ qurbanı bolıp Məskewde atw jazasına kesildi.
Jüsipbek Aymawıtov (1889-1931) - qazaq xalqınıñ azattığı üşin küresken ult qayratkeri, klassïk jazwşı, ağartwşı ğalım. 1929 jılı «ultşıl uyımmen baylanısı bar» degen jalamen tutqındalıp, 1931 jılı atw jazasına kesw twralı sırttay ükim şığarıldı. Məskewde jerlengen.
Nığmet Nurmaqov (1895-1937) - körnekti qoğam jəne memleket qayratkeri, qalamger pwblïcïst. Alaş arısı Əlïxan Bökeyxanovpen bir künde, bir statyamen Məskewde atılğan.
Sultanbek Qojanov (1894-1938) - memleket jəne qoğam qayratkeri, ğalım, pwblïcïst. Astananı Orınbordan Qızılordağa köşirwde, burmalanıp kelgen «kïrgïz» degen attı «qazaq» dep tüzetwde eren qayrat körsetken.
Nəzir Törequlov (1892-1937) - memleket jəne qoğam qayratkeri. Qazaqtan şıqqan alğaşqı kəsibï dïplomat. KSRO- nıñ Sawd Arabïyasındağı ökiletti ökili bolğan, Dwayen lawazımına (sol eldegi elşilerge basşılıq jürgizetin dəreje) jetken tuñğış qazaq. Ult müddesin öz ömirinen bïik qoyğan ardaqtı azamat 1937 jılı atw jazasına kesildi.
Turar Rısqulov (1894-1938) - memleket jəne qoğam qayratkeri. Xalıq komïssarları Keñesi törağasınıñ orınbasarı dərejesine deyin köterildi. 1937 jılı 21 mamırda Kïslovodskide demalısta jürgen jerinde «pantürikşil», «xalıq jawı» degen ayıppen tutqınğa alındı, Məskewde atıldı.
Axmet Birimjanov (1871-1927) - Alaş jurtınıñ azattığı üşin küresken tulğa. Reseydiñ I jəne II Memlekettik Dwmalarına depwtat bolıp saylanıp, Musılman frakcïyası törağasınıñ orınbasarı qızmetin atqarğan. Süyegi Lenïngradtağı «Volkov» zïratında.
Qambar Medetov (1901-1938) - ataqtı küyşi, öner qayratkeri. Küyşilik talantımen Stalïndi tañğaldırğan. 1937 jılı repressïyağa uşırap, Soltüstik Qïır Şığısta qaytıs boldı.
Ğanï Muratbaev (1902-1925) - Ortalıq Azïyamen Qazaqstan jastar qozğalısın uyımdastırwşılardıñ biri, kommwnïstik jastar ïnternacïonalınıñ qayratkeri. Ökpe awrwınan qaytıs bolıp, Məskewdegi «Vagankov» qorımına jerlendi.
Elïzaveta Əlïxanqızı Sədwaqasova (1903-1971) - «Alaş» qozğalısınıñ kösemi Əlïxan Bökeyxanovtıñ qızı, ult qayratkeri Smağul Sədwaqasovtıñ jarı. Dəriger-terapevt, medïcïna ğılımınıñ doktorı. Ekinşi dünïejüzilik soğısqa özi suranıp attanğan. Məskew qalasında qaytıs bolğan.
Qayırbolat Maydanov (1956-2000) - Awğanstandağı soğısta Keñes Odağınıñ Batırı atanğan jalğız qazaq. Awğan jerinde barlığı 1250 tapsırma orındap, 1100 sağat waqıtın əwede ötkizgen. 2000 jılı Çeşenstandağı soğısta erlikpen qaza tapqannan keyin Resey Federacïyasınıñ Batırı atağı berildi. Qazaqtıñ qıran qanattı qaharman ulı Sankt-Peterbwrgte jer qoynına tapsırılğan.
Erik Qurmanğalïev (1959-2007) - əygili opera ənşisi, akter. 1992 jılı «Madam Batterflyay» spektaklindegi bastı röli üşin Reseyde «Jıldıñ üzdik akteri» atanğan. Asa sïrek kezdesetin dawıs ïesi 2007 jılı köz jumıp, Məskewdegi «Vagankov» zïratına jerlendi.
ÏRAN
Jarılğap Qırıqmıltıq (1908- 1990) - Ïran qazaqtarınan şıqqan əygili aqın. Twğan elge degen jürekjardı sezimnen twğan jırları otandıq merzimdi basılımdarda jïi jarïyalanğan. Gümbez-Qawıs qalasınıñ irgesindegi qazaq awılında ömirden ozdı.
MOÑĞOLÏYa
Kültegin (684-731) - Türki jurtınıñ dañqtı qolbasşısı. Ejelgi tarïxï- poezïyalıq jazba derekter boyınşa, 7 jasında jetim qalğan, 16 jasında bes qarwın asınıp el qorğağan. Ağası Tonıkök dananı taqqa otırğızıp, özi ömiriniñ soñına deyin at arqasında ğumır keşken. 47 jasında soğısta qaza bolğan.
Xamza Erzinulı Zaysanov (1912-1966) - şetelderdegi qazaqtar arasınan şıqan alğaşqı qazaq generaldarınıñ biri, atı añızğa aynalğan əskerï uşqış. 1939 jılı Japonïyamen Xalxïn-Golda bolğan urısta teñdessiz erlik körsetken. 1942 jılı Moñğolïya Ükimetiniñ qawlısımen Əwe qarwlı küşteriniñ Bas qolbasşısı bolıp tağayındaladı. 1944 jılı Ulı Qurıltay basşısınıñ Jarlığımen oğan avïacïya general-mayor şeni beriledi. 1966 jılı qaytıs bolğan dañqtı batır Ulan-Batordağı «Altın besik» zïratına jerlengen.
ÖZBEKSTAN
Er Qosay (1507-1594) - Qazaq xandığınıñ alğaşqı kezeñinde ömir sürgen, qazaq memlekettigin nığaytwğa üles qosqan tarïxï tulğa. Er Qosay türikmenniñ ErSarıköseminiñ qızı Oğılmeñlige üylengen. Odan jorıq jırşıları, aqındar, jırawlar, öner şeberleri Qalnïyaz, Abıl, Nurım, Qaşağan sındı düldülder tarağan. Er Qosaymen Oğılmeñli ana Nükis qalasınıñ Bestöbe jerinde məñgilikke damıl tapqan.
Təwekel xan - 1583-1598 jıldarı bïlik qurğan qazaq xanı. Buxar xandığımen küreste Məskewmen odaqtaswdı jön sanap, 1594 jılı elşi attandırğan. Buxara qalasın alw üşin bolğan urısta awır jaralanıp, Taşkentke kelip qaytıs boldı. Samarqan qalasında jerlengen.
Şığay xan - 1580-1582 jıldarı bï- lik jürgizgen qazaq xanı. Şaybanï muragerleriniñ arasındağı taq tartısın qazaq memlekettiligin nığaytwğa sətti payda-lanğan. Samarqan qalasında jerlengen.
Jalañtös bahadür Seyitqululı (1576-1656) - batır qolbasşı, bï. Batırdıñ denesi Samarqan öñirindegi Dağbïd qıstağında jerlengen.
Töle bï (1663-1756) - qazaq xalqınıñ birligin nığaytwğa zor üles qosqan ataqtı bï. Təwkeni xan etip saylap, üş jüzdiñ ulıstarın bir ortalıqqa bağındırwğa uyıtqı bolğan. Töle bï Taşkenttegi Şayqantəwir zïratına jerlengen.
Əyteke bï (1644-1700) - qazaq xalqınıñ ataqtı üş bïiniñ biri. Təwkeni xan etip saylawğa qatısqan. Əyteke bïdiñ qabiri Özbekstandağı Nawaï oblısınıñ Nurata degen jerinde.
Sırım Datulı (1723-1802) - qolbasşı batır, bï, şeşen. 1783-1797 jıldardağı orıs otarşılarına qarsı ult- azattıq köterilistiñ jetekşisi. Patşa əskerinen bas sawğalağan Sırım Xïwa xandığınıñjerine ötip ketedi. El arasına atağı keñinen tarağan batırdan qawiptengen Xïwa xanı onı qapıda wlap öltirgen. Süyegi Qaraqalpaqstanda jerlengen.
Bazar Oñdasulı (1842-1911) - jıraw. Qazirgi Qızılorda oblısınıñ Qarmaqşı awdanında dünïege kelgen. Bazar 15-16 jasınan bastap Or töñiregin, Irğız, Sır boyı, Qızılqumdı, Ürgeniş, Xïwa ja- ğın jıraw retinde aralaydı. Jırawdıñ öz aytwımen xatqa tüsken 15 mıñ jolğa jwıq öleñ-jırları, 5 dastanı saqtalğan. Bazar jırawdıñ öleñderi 1925 jılı Taşkentte şıqqan «Terme» jïnağına, 1931 jılı jarıq körgen «Qazaqtıñ ədebïet nus qaları» attı kitapqa endi. Bazar jırawdıñ zïratı Özbekstannıñ Tamdı awdanınıñ Jalpaqtaw degen jerinde.
Şədi Jəñgirov (1855-1933) - aqın. Ol 30-ğa jwıq dastan jəne köptegen öleñder jazğan. Kölemdi şığarmalarınan qazirşe tabılğanı - 18 dastan. Özbekstannıñ Sırdarïya oblısı Qaratöbe eldimekeninde dünïe salğan.
Serəli Lapïn (1868-1919) Qızılorda oblısı, Sırdarïya awdanı, Qoğalıköl awılında twğan. Arab, parsı t.b. şığıs tilderin jetik bilip, «Şahnama», «Twhrat al-Xanï» dastandarınıñ parsı tilindegi qoljazbaların zerttegen, Fïrdawsïdıñ «Şahnamasın» qazaqşa tərjimalağan. 1919 jılı Samarqan qalasında belgisiz jağdayda qaytıs boldı.
Sabır Raxımov (1902-1945) - Keñes Odağınıñ Batırı, gvardïya general- mayorı, dañqtı qolbasşı. 1945 jıldıñ nawrız ayında Kenïgsbergte qaza taptı. Keyin süyegi maydan dalasınan əkelinip, Taşkenttegi Kafanov sayabağına jerlendi.
Oral Tañsıqbaev (1904 - 1974) - keskindemeşi, KSRO xalıq swretşisi, KSRO Körkemswret akademïyasınıñ tolıq müşesi. Özbek KSR-i Memlekettik sıylığınıñ lawreatı (1973). Lenïn jəne basqa 4 ordenmen marapattalğan. Taş-kenttegi «Şağatay» qorımına jerlengen.
Əbïbwlla Sadıqov (1930-1991) - balwan. 1952 jılı Aşxabadta Orta Azïya jəne Qazaqstan arasında ötken spartakïadada küresten absolyutti çempïon bolğan. Özbekstannıñ birneşe dürkin (1949,1954, 1955) çempïonı. Süyegi Nökis qalasındağı zïratqa qoyılğan.
Ömirzaq Qojamuratov (1936-1983) - aqın. Buxara oblısı, Tamdı awdanında twğan. Jazwşı», «Jalın» baspalarınan «Jïdeli Baysın» (1966), «Tañğı dawıs» (1971), «Jol ayaqtalmaydı» (1981), «Oy keşw» (1989), «Kün astında - qudiret» (1998), «Swrettegi jumbaqtar» (1998) jır jïnaqtarı jarıq körgen. Özbekstannıñ Nawaï oblısındajerlengen.
WKRAÏNA
Ğubaydolla Bökeev (1840-1909) - əskerï qayratker, Resey armïyasınıñ ïnfanterïya generalı. Orıs-türik soğısında ayrıqşa qolbasşılıq qabilet körsetkeni üşin general-mayor atağın, «Erligi üşin» altın qılışın ïelengen, I dərejeli Anna ordenimen marapattalğan. Otstavkağa şıqqan soñ, 1902 jılı ïmperator sıyğa tartqan Yaltadağı ïeligine köşip barıp, süyegi sol qalada jerlengen.
TƏJIKSTAN
Elewsiz Buyrïn (1874-1933) - aqın, qoğam qayratkeri. 1911-13 jıldarı «Qazaq stan» gazetiniñ redaktorı bolıp, «Qazaq-stan» sözin tuñğış ret resmï tilge engizdi. 1932 jılı elde sayasï qwğın-sürginniñ alğaşqı tolqını bastalğanda Elewsiz BuyrïnTəjikstanğa qonıs awdaradı. Sonda Ortalıq arxïv basqarmasına ïnspektor bolıp qızmetke ornalasadı. 1933 jılı 16 səwirde qızmetinen qwılıp, köp uzamay aştıqtan Dwşanbede dünïe saladı.
TÜRIKMENSTAN
Qunıskerey Qojaxmetov (1895-1964) - qızıl çekïsterge qarwlı qarsılıq körsetkeni üşin qwğındalğan, «Bandı Qunıskerey» atanğan xalıq batırı. Atıraw oblısı, Qızılqoğa awdanı, Taysoyğan qumında twğan. Keñes ökimeti tusında «qandıqol qaraqşı» degen jala jabılsa da, ədildigimen, erligimen esimi añızğa aynalğan. 1933 jılı Türikmenstanğa bas sawğalawğa məjbür boladı. Sol jaqta Əbilqayır Jamanov degen atpen ömir sürip, 1964 jılı ömirden ozğan
P.S. Jat jurtta jerlengen tulğalardıñ joğarıdağı tizimine qosılatın əli qanşama arısımız bar ekeni sözsiz. Biz bügin tarïxtı zerttewşilerge, ğalımdarğa usınıs retindegi oyımızdı ortağa salıp otırmız. Eskerte ketetin bir jayt, 1941- 1945 jıldardağı Ulı Otan soğısında Resey, Wkraïna, Belorwssïya, Moldavïya men Vengrïya, Yugoslavïya, Polşa, Çexoslovakïyada opat bolıp, sonda jerlengender deregi köp kitaptarda bar bolğandıqtan maqalağa kirgizilmedi. Tulğalarımızdı tolıqqandı tügendew aldağı künniñ enşisinde bolmaqşı. Oqırman tarapınan aytar usınıs-tilek bolsa, qulaq qoyuğa əzirmiz.
«Egemen Qazaqstan» gazeti, 2016 jılğı 1 säwir
Kommentarïï


text:
Otto Sverdrup
Otto Noyman Knof Sverdrup (1854 yılnıñ 31 oktäbre, Bindal — 1930 yılnın 26 noyäbre, Sannvika) — norveg diñgez säyäxätçese.
Tärcemäi xäle[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Küp balalı kerästiän ğailäsendä ikençe bala bulıp tuğan. 17 yäştän diñgez eşe belän şöğellänä başlıy. 1888 yılda, dönyada berençe bulıp, Frityof Nansen belän Grenlandiä utrawın çañğıda kisep ütä. 1893—1896 yıllarda maqsatı Tönyaq polüsına barıp citü bulğan Norver polär ikspidisiäendä qatnaşa. 1898-1902 yıllardağı Norveg arktik ikspidisiasendä qatnaşıp, Elsmir, Aksel-Heiberg, Ellef-Riñnes, Amund-Riñnes utrawların aça ham Kanada Arktika arxipelagı utrawların xaritağa töşerä.
1907 yılda Sverdrup, Kubada plantatsiäne satıp alıp, anda küçenä, ämmä eşläre barıp çıqmağaç, Norvegiägä kire qayta.
1914-1915 yıllarda Räsäy impiriäse çaqıruı buyınça xäbärsez yuğalğan urıs ikspidisiälärne ezläw çaralarında qatnaşa. Oktäber inqilabınnan soñ säwit xäkimiäte belän xezmättäşlek itä: 1920 yılda «Svätogor» bozwatqıçında «Solovey Budimiroviç» paraxudın boz äsirlegennän qotqara, ä 1921 dä ikmäk töyälgän biş köymäne Ob tamağınnan Yänäsäygä iltep citkerä.
Ğömerneñ qalğan öleşen Norvegiädä ütkärä.
Däwlät büläkläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- İzge Olaf urdinı (Norvegiä)
- «Qazanışlar öçen» midäle (Norvegiä)
- İzge Anna urdinı (Räsäy impiriäse)
Xäter[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Kanada Arktika arxipelagınıñ utrawlar törkemenä iseme birelgän.
- Kara diñgezendäge utrawına isem birelgän.