text:
Advokat Edem Semedlâyev aprelniñ 17-nde Rostov №5 SİZOsında qırımlılar – Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Arsen Abhairov ve Eskender Abdulagiyevni – ziyaret etken soñ müvekkilleriniñ sağlıq vaziyeti fenalaştı, dep qayd ete. Onıñ aytqanına köre, yaramay aş sebebinden hususan tişler zarar köre.
Bu aqta o, «Qırım birdemligi» birleşmesine bildirdi.
«Elbette, SİZOda insanlar içün şarait olmağan soñ sağlıqları zarar kördi. İlk evelâ, tişler zarar köre. Arsenniñ 3 tişi tüşti, qalğanları parçalanıp başlay, yahşı aşamağanları içün diger problemler de bar, amma buña baqmadan, balalar dayana», – dep tarif etti Semedlâyev.
Onıñ qayd etkenine köre, artıq SİZOğa kirmek daa qıyın oldı.
«Bunıñ sebebi, birinciden, yañı koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvı ola, qoşma teşkerüvler keçirile ve tedbirler alına. Ekinciden – yaqında SİZO №5-ten qaçqanlar oldı», – dep tarif etti advokat.
Onıñ aytqanına köre, şimdi advokat tahqiqat izolâtorına kirgende daa evel olmağan tedbirler ola.
«Farqlı şekilde foto yapıla, köz çilter zarı baqıla ve bulunuv telükesizligi içün daa bir sıra tedbir. SİZO yanında saba saat 7-de olsam da, tek üylege yaqın kirip oldım», – dep añlattı Semedlâyev.
Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi (Rusiye) yanvarniñ 29-nda Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Rustem Emirüseinov, Arsen Abhairov ve Eskender Abdulganiyevniñ davası temelden baqılıp başlandı.
2019 senesi dekabr ayında Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüslerini 2020 senesi iyünniñ 13-ne qadar apiste qaldırdı.
2019 senesi fevral ayında Qurman rayonınıñ Büyük Onlar (Oktâbrskoye) qasabasında Rusiye uquq qoruyıcıları tintüv keçirdi. Daa soñra Aqmescitteki FSB idaresine Eskender Abdulganiyev, Arsen Abhairov ve Rustem Emiruseinovalındı. Fevralniñ 15-nde Kreml kontrolindeki Kiyey rayon mahkemesi olarnı tevqif etti.
Rusiye Federal telükesizlik hızmeti Qurman rayonınıñ üç sakinini «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayıp yaqalağanını tasdıqladı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


c: text/html

text:
«Oşlu cedvel. Qırımğa baracaq olam ya yoq – edalı sual degildir. Men Kiyevde çalışam, lâkin evim yarımadadadır», – dedi Sençenko.
Onıñ aytqanına köre, Qırımda akimiyet yoq, anda «Qırım parlamentinde bulunğan qanunsız insanlar toplamı ve Qırım akimiyet binasında qanunsız insanlar toplamı» bardır.
«Olarnıñ qabul etken qararlarnı diñlegende bile külecegim kele, amma bu al çoqqa barmaycaq», – dedi Sençenko.
PAniñ baş muaviniñ vazifelerini eda etken Sençenko Qırım qaydı olğanını ve boş vaqıtı peyda olğanınen Qırımğa baracağını da ayttı.
Qırım parlamenti Qırımda bulunması istenmez olğan şahıslarnıñ cedvelini aydınlattı. Cedvelge 321 insan kirsetildi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bu aqta öz-özüni ilân etken Qırım akimiyetine yaqın olğan «Krıminform» saytı bildirmekte.
Parlamentniñ birinci oturışında Qırım ve Aqyarda keçirilecek seçüvlernen bağlı qanun leyhası baqılacaq. Böyleliknen Federatsiya qanunlarına da bazı deñişmeler kirsetilecek.
Devlet şurasınıñ spikeri Sergey Narışkinniñ aytqanına köre, mezkür vesiqa subyektlerniñ qanuniy organlarınıñ akimiyetinen bağlı saylavlarnı sentâbr 2014 senesi keçirecek.
Leyhağa köre, Saylav kampaniyası mezkür aynıñ ekinci bazarında ötkerilecek. Bunıñnen bir sırada, doğrultuvlar Aqyarnıñ gubernatorı ve Qırım yolbaşçısınıñ seçilmesi devlet şurasınıñ tarafından bu seneniñ dekabr ayına qadar keçirilmek kerektir


text:
Rusiye devlet dumasına yañı hatıra kününiñ belgilenmesi boyünca qanun leyhasını berdiler: «Oktâbr 7 künü – Rusiye nezaketli insanlarınıñ künü». Teşebbüsniñ müellifi «Spravedlivaya Rossiya» firqasınıñ deputatı İgor Zotov oldı, – dep haber ete İTAR-TASS.
İşbu ğaye 2014 senesi Qırım baariniñ tarihiy vaqialarında müim rol oynağanlarnıñ şerefine peyda oldı, dep yaza deputat.
«Qırım yarımadasınıñ sakinleri alâ daa maskalı insanlarnıñ «sakin qaramanlığını» hatırlaylar. Bütün dünya tek olarnıñ közlerini kördi – merametli, tınç ve tüşünceli. Nazarları ciddiy ve emin edi, aq yolu ile ketken insanlarnıñ baqışı. Nezaketli insanlar barışıq ile adım ete ediler. Vatandaşlarğa işanç ve havfsızlıq duyğularnı bağışladılar»,– dedi Zotov.
Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı aytqanı kibi, «nezaketli insanlar» yalıñız «Qırım sakinlerine iradeniñ serbest bildirüvini temin etkenler degil de, Rusiye Silâlı quvetleriniñ timsalleridir».
O, oktâbr 7 künü Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ doğğan künü olğan aqqında da hatırlattı.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Terrorizmge qarşı tedbirler quvetleriniñ aviatsiyası boyeviklerniñ bazalarına qarşı avia darbe endirilmesini devam ete. Bunı ATO spikeri Vladislav Seleznöv Facebook saifesinde bildirdi.
ATO spikeriniñ bergen malümatına köre, avia ucum neticesinde tehnika ve boyevikler yoq etildi.
Bundan evel ARbiy-siyasiy tedqiqler Merkeziniñ reberi Dmıtro Tımçuk Aleksandrovka (Donetsk vilâyeti) mesken yeri civarında olıp keçken atış aqqında bildirdi. «İnformatsion qarşılıq» gruppasınıñ malümatına köre, terroristler RSZO BM-21 «Grad» qullanıp, Aleksandrovsk (Lugansk vilâyeti) mesken yeri civarında blokpostqa qarşı ateş açtılar.


text:
İşğal etilgen Qırımda Keriç yarımadasında yerleşken Çoqraq gölü bütünley qurudı. Bunı Qırım «Nazirler şurasınıñ» toplaşuvında ekologiya ve tabiat resursları «naziri» Gennadiy Narayev bildirdi, dep haber ete «Kontekst Krım».
Onıñ aytqanına köre, unikal şifalı çamurlar «qurudı ve olarnıñ doğuv yerleri yoq olayata».
Onıñ qayd etkenine köre, Çoqraq gölüniñ vaziyeti aqqında mesele fevqulâde vaziyetler komissiyasınıñ toplaşuvında baqılmalı.
Keriç civarındaki Çoqraq gölü şifalı çamurlarnen meşurdır. Göl çamurları tayama-areket sisteması, asabiy sistema hastalıqlarınıñ tedaviylenmesinde qullanıla.


text:
Kiyev – 2014 senesiniñ sentâbr ayından başlap, Şevçenko adına Kiyev Milliy universitetiniñ filologiya İnstitutında qırımtatar tili ve edebiyatı şübesi açılacaq. Bunı Qırım.Aqiqatqa intervyü devamında Kiyev milliy universitetiniñ oquv işleri boyunca prorektor Vladimir Bugrov bildirdi. Aytqanına köre, mütehassıslarnı KMU filologiya İnstitutı türkşınaslıq kafedrasında azırlaycaqlar.
«Biz Kiyevdeki qırımtatar cemaatçılığından mektüp aldıq. Onda, bizim oquv yurtumızda qırımtatar tili ve edebiyatı boyunca mütehassıslarnı azırlamaqnıñ imkâniyeti aqqında söz yürütile edi,– dedi Bugrov. – Bu meseleni filologiya İnstitutında muzakere ettik ve teşebbüske qol tuttıq».
Vladimir Bugrovnıñ aytqanına köre, KMU yolbaşçıları Ukraina tamil nazirligine endi muracaat etti. Ve bu zenaat boyunca 2014 senesi iyül 1 kününden başlap, kiriş kampaniyasını başlatmağa rica etti. İmtianlar: ukrain tili, çetel tilleri ve tarih.
«Kiriş qaideleri tayinlendi ve bu zenaat boyunca 8-10 yerge atta devlet sımarışı olcağını bildirdiler. Şübe türkşınasılıq kafedrası yanında çalışacaq, – dedi KMU prorektorı. – Bizim oquv yurtumızda türk, azerbeycan, gagauz, üzbek, qırğız, qazah tilleri ögrenile. Em de qırımtatar tili ve edebiyatı olacaq».
Şimdiki vaqıtta, eñ azı bir qırımtatar ocası. Bugrovnıñ bildirgenine köre, cemaatçılıq vekilleri ders bermek içün mahsus zenaatı olğan adamnı tapmağa işandırdılar.
İleride – qırımtatar filologiyası fakulteti açılacaq
Prorektornıñ bildirgenine köre, qırımtatar tili meslegi boyunca oquv sisteması aqqında ikâye etti. «İnstitutımızda eki til boyunca mütehassıslarnı azırlaylar. Bu ocanıñ qabiliyetini yükselte. Ukrain tilini ögrense, ekinci til olaraq ingliz tilini menimsemek kerek olacaq. İngliz tili birinci olsa, ekincisi frantsız, alman ve ilâhre ola bile. Qırımtatar tilini ingliz tilinen birlikte ögrenmek mümkün olacaq», – dep añlattı Bugrov.
Bunen beraber, o, ileride qırımtatar filologiyası fakultetiniñ meydanğa ketirilmek mümkün, dey. Amma, bunıñ içün iç olmağanda 3 kafedra ve eñ azı 200 student olmaq kerek.
«Zanımca, qırımtatar tili ve edebiyatına ihtiyac olur, – qayd etti prorektor. – Azerbeycan tilini misal olaraq ketirmek mümkün, Kiyevde pek büyük azerbeycan diasporası yaşay. Er şey qırımtatarlarnıñ istegine bağlı olacaq».
Bugrovnıñ aytqanına köre, oquv yurtunıñ studentlerine yataqhanede odalar yırılacaq. Kontrakt boyunca oquycaq studentler yılda 18 biñden 28 grivnağa qadar para tölemek kerek. Oquv ceryanı 6 yıl devam etecek.
Vladimir Bugrov, oquv yurtnıñ esasında qırımtatar şübesiniñ açıluvı em siyasiy adım, em de cemaatçılıqnıñ ihtiyacı, kibi fikirnen razı. «Biz Qırımdan 110 talebeni universitetimizge keçirdik. Yarımadada qalmağa istemegenler bizge avuşa. Ve olarnı añlamaq mümkün: ukrain universitetiler arasında bizimki – dünyanıñ eñ eyi 500 aliy oquv yurtlar cedvelinde yekânedir», – dedi Bugrov.


text:
Qırımnıñ işğalini takbih etken Rusiye sakinleriniñ beyannameleri meni ne sebepten quvandırmağanını añlap olamay edim. İstilâcı devletniñ özeginden kelgen destek, qomşu devlette er şey o qadar yaramay olmağannıñ delili, degilmi?
Amma, yoq. Er şey yaramay. Bunı maña Kseniya Sobçak ve Boris Akuninniñ aytqanları añlamağa yardım etti. Olar aynı bir fikirni bir qaç kün aralıq ile bildirdiler. Sobçak – «Eho Moskvı» efirinde, Akunin – Krakovde oquyıcılar ile körüşüvde.
Olar deşetli bir şey ayttılarmı? Yoq. Olarnıñ fikirince, er şey doğru. Tamam bu «doğrulıq» maña biz iç bir vaqıt ağa-qardaş olmaycağımıznı añlamağa yardım etti.
Akunin ve Sobçak şunı ayttılar: Qırımnı qanunsız şekilde çekip aldılar, bu masqarlıqtır. Onıñ içün, olarnıñ fikirince, er şeyni yeri-yerine qoyıp, Qırımda daa bir referendumnı, amma qanun boyunca keçirmek kerek. Ve bu referendumda yarımada sakinlerinden olarnıñ fikirini sorap, oña köre areket etmeli.
Bir daqiqaçıq, cesür liberallardan soramağa istedim: bu sefer Rusiye neticelerni doğru kösterirmi? Meni doğru añlañız: rusiyeli askerler zırhlı tehnikanı aydapp Qırımğa kirgen soñ, ve mart 16 künü ötkerilgen referendumdan soñ çoq vaqıt keçmedi, istilâcılar sorav neticelerni bayağı qabartqanları belli.
Yarımadada pekingen soñ, halqnıñ iradesini olarğa kelişken kibi kösterip olamazlarmı?
Referendum? Eminsiñizmi?
Kimnñ fikirini soramağa isteysiñiz? İstilâcılarnıñ tarafına keçken militsiya hadimleri ya da arbiylerdenmi? İşğalniñ birinci künleri pasportlarını deñiştirgen mahkemeci ve memurlardanmı? Sovet Birliginiñ qaytarıluvı aqqında masallarğa inanğan nefaqacılardanmı?
Mustaqil Ukrainada doğğan balalarnıñ fikirini ögrenceksiñizmi? Olar, 15 biñ ruble aylıqnı alıp, «Biz – ruslar» şiarını tekrarlamağa ögretken ocalarnıñ tesirinde bulunalar.
Ya da, Ukraina Qırımnı qaytarması içün dua etken ğariplerden? Bu adamlar, sıñırsız küç ve cezasız ayat qazanğan «imayecilerniñ» nezareti altında yaşamağa mecburlar.
İşğal etilgen Qırımnı terk etken binlerce adamlarnıñ fikirlerini soraycaqsızmı? Evlerini taşlap, balalarnı mektep ve institutlardan alğan, ecdatlarınıñ qabirlerini taşlap ketkenlerniñ fikiri ögrenilecekmi?
Ürmetli hanım-efendiler, kimniñ fikirini ögrenip, nasıl cevap almağa isteysiñiz?
Cevap kerek degil. Qırımda ekinci referndum nege kerek bilesiñizmi? Rusiye birincisini resmiyleştirmege istey. «Yeşil adamçıqlar», yollanılğan qazaqlar, Qırım soqaqlarını bilmegen, ukrain kerçeklerinen tanş olmağan Rusiyeniñ eñ uzaq köşelerinden ketirilgen miting iştirakçilerinen bağlı yalannı gizlemege istey.
İşte, «bir şey olmadı» deseler, «er şey boşuna degil» dep aytmağa mümkün olacaq. Özleri isteyler, dep aytmaq mümkün. Qala bersinler. Sabır etermiz. Kene de «Qırım bizimki» olur.
Amma, qomşusına ücüm etken büyük devletniñ hainligi unutılırmı? Yoq. Ale daa bu deşetli aqiqat Rusiyeniñ eñ cesür ve adaletsever adamlarnıñ qafalarında yerleşip olamay. Onıñ içün olar ekinci referendum aqqında aytalar, çünki Qırımnıñ işğali – cinayet olğanını qabul etip olamaylar. Rusiyeniñ cinayeti, hatası degil, onı daa bir referendum ile tüzetmezsiñ.
İç bir referendum ile vaziyetni deñiştirip olamazlar. Topraq, dağ, işhane, tarihiy degerlikler, qadimiy ibadethane, liman, deñizler, ormanlar, tiri ve ölü adamlar qırsızlandı. Mına bu adaletsiz #bizimqırımımız. Öldürilgen, çalınğan, qorquzılğan, sürgün etilgen, teşviqatnen zeerlengen adamlar. Bunı referendum tüzetirmi? İç bir vaqıt.
Rusiyeniñ ileri ketken adamları masqaralıqtan aqlanmaq içün, olarnıñ devleti deşetli cinayet yapqanını tasdiqlamalılar.
Yapqanlarına peşman olmaq kerekler. Ve Qırımnı qaytarmalılar.
Soñra özümiz qarar alırmız. Siz kerekli degilsiz.
Lesâ Primorskaya, qırımlı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Qırım Müftisi hacı Emirali Ablayev Qarasuvbazar rayonınıñ Qatırşa Saray (Leçebnoye) köyünde yañı qurulğan caminiñ açıluvı merasiminde iştirak etti.
Tantanalı tedbirde Qırım Müftisi ile onıñ muavini Esadullah Bairov, Qarasuvbazar rayonınıñ baş imamı Siyar Abdulğaniyev, Qatırşa Saray köyüniñ imamı Dilâver İsmailov, Qırım Cumhuriyetiniñ milletlerara munasebetler boyunca devlet komitetiniñ başlığı Ayder Tippa, Qarasuvbazar rayon memuriyetiniñ rehberi Galina Pereloviç, Miçurino köy şurasınıñ başlığı Oksana Sotnikova, yerli sakinler ve musafirler iştirak ettiler.
Qırım Müftisi dua oqup, toplanğanlarnı şu müim vaqianen hayırladı. Çıqışında, o, caminiñ iç bir vaqıt boş qalmayıp, diniy bilgi merkezi ve insanlarnı tuvğan topraqlarında birleştirgen bir mekân olmasını tiledi.
“Biz Vatan sözüniñ qıymetini bilemiz, er bir halq tarihını bilmeli, ancaq böyle şekilde keçmişimiz ve kelecegimiz arasında köpürler qurula bile. Barışıqlıq, birdemlik ve qarşılıqlı yardımlaşuv ile”, – dedi Müftisi efendi.
Bundan da ğayrı, o, caminiñ qurucılığına destek köstergen iş adamı Yusuf Abdulğaniyevge teşekkür bildirip, böyle hayırseverlerniñ sayısı artmasını tiledi.
Tantanalı tedbir esnasında Müfti Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresi adından qurucılıq sponsorı Yusuf Abdulğaniyevge, bundan da ğayrı, Qarasuvbazar rayon memuriyetiniñ başlığı Galina Pereloviçke ve Miçurino köy şurasınıñ başlığı Oksana Sotnikovağa teşkiliy meselelerni çezmege yardım etkenleri içün teşekkürnameler berdi.
“Böyle oğlannı terbiye etken ana-babağa teşekkür etemiz. Cami qurucılığında issesi olğan er keske teşekkür bildiremiz. Vazifemiz – caminiñ qapıları iç bir vaqıt qapalmasın. Cami – adiy bir bina degil, bu – nesillerimizge qaldıracağımız bir miras, ayatnıñ manasını, er bir musulmannıñ özünen ve etraftakilernen tınçlıq içinde yaşaması ve Allah rizası içün eyilik yapması maqsadını hatırlatqan bir mekândır”, – dedi Müfti efendi.
Yusuf Abdulğaniyev ise, sürgünlikten soñ Qatırşa Saray köyünde qorantasınen yerleşken babasınıñ arzusını ömürge keçirgenini añlattı.
“Babam sağ olğanda, köyde cami qurmağa arzu ete edi. O teşebbüs etti, men ise, onıñ arzusını kerçekleştirdim”, – ayttı Yusuf Abdulğaniyev.
Qurucılıq işleri 2020 senesiniñ yanvar ayında başlandı ve pandemiya sebebinden toqtatıldı. Sıñırlanuvlar qısmen lâğu etilgen soñ, işler devam ettirildi ve mayıs 28 künü camide birinci cuma namazı keçirildi.
Cami 150 insan içün qararlaştırılğan, binada kitaphane, qadınlar odası, imam odası, abdesthane bar. İleride minareniñ qurulması planlaştırıla.
Cami Yusuf Abdulğaniyevniñ babası hatırasına Cevcet camisi adını taşıycaq.
Al-ı azırda Qartışa Saray köyünde tahminen 230 qırımtatar qorantası yaşay.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Qırım.Aqiqat Radiosınıñ sabalıq efirinde Qırımdaki qanunsız qazmalar aqqında söz yürsetile. Qırımlı arheologlarnıñ qorulğan zona olğan Arteziannen bağlı narazlıqlarına baqmadan, o yerde qum ocaqları açılmağa başladı. Ayrıca faal qazma işleri Keriç köpürü qurulğan yerde ve «Tavrida» trassası tüşecek yerlerde de devam ettirilmekte. Qurucılıq sebebinden nice arheologiya abideleri mahv etildi? Rusiye arheologları Qırımda yapqan işleri içün mesül tutulacaqlarmı?
Bu hususta alıp barıcı Sergey Mokruşin Ukraina İlmler Milliy Akademiyası arheologiya İnstitutınıñ hadimi Vyaçeslav Baranovnen ve Ukraina medeniyet naziriniñ yardımcısı Tamara Mazurnen subetleşe.
Qırım.Aqiqat Radiosı iş künleri saat 8:35 ve 18:30 AM –549 kHz frekansında, FM-diapozonında 100.7 MHz frekansında yayın yapıp, Qırım.Aqiqat saytında çıqmaqta.
Qırım sakinleri efirge 8 800 100 69 26 telefon vastasınen bedava telefon ete bile ya da Krym_radio@rferl.org adresine mektüp yazabileler.


text:
Yaponiya Ukrainağa islâatlarnı keçirmek içün bir buçuq milliard dollar miqdarında yardım kösterecek. Bunı iyül 17 künü Kiyevde muzakerelerden soñ Ukraina ve Yaponiya çetel işler nazirleri – Pavlo Klimkin ve Fumio Kisida bildirdiler, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Biz Yaponiya tarafından bir buçuq milliard dollar miqdarında berilecek ve çeşit maqsatlarğa masraf etilecek yardım aqqında aytamız. Bugünki muzakerelerden evel biz iqtisadiy ilerilev içün yüz million dollarnıñ berilmesi aqqında Añlaşmanı imzaladıq», – dedi Klimkin.
Nazir Kisida qayd etkeni kibi, para devlet bücetine ve islâatlarğa ayırılacaq. Ukrainada islâatlarnıñ maliye destegi paketini Yaponiya baş naziri Sindzo Abe mart 24 künü ilân etken edi.


text:
Aprelniñ 2-nde Ukrainada 20341 COVID-19 hastası qayd etildi (ORDLO ve işğal etilgen Qırımsız – QA). Bu ise bir künde koronavirus hastalarınıñ antirekordıdır.
Azatlıq Radiosınıñ haber etkenine köre, tünevin 5186 adam hastahanege yatqızılğan, 9166 tüzelgen ve 396 hasta ölgen.
Bir künde 128 biñ test yapılğan.
Tünevin eñ çoq hasta Kyiv (2053), Lviv (1538), Odesa (1521), Harkiv (1470) ve Dnipro (1433) vilâyetlerinde qayd etilgen.
Bütün pandemiya vaqtında Ukrainada 1,7 milliondan ziyade insan koronavirusqa oğradı ve 34000 öldi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Aqmescitte mayıs 19-da Yüksek mahkeme mart 9-da olıp keçken ukrain şairi T.Şevçenkonı añma aktsiyasında ukrain timsalleri içün 40 saatlik mecburiy işler ile cezalanğan Leonid Kuzminniñ apellâtsion şikâyetini baqtı.
Kuzminniñ bildirgenine köre, mahkeme mecburiy işler yerine 10 biñ rublelik para cezasını berdi.
«Mahkeme meni qabaatlı olaraq köre», – dedi Kuzmin. O, işbu qarardan şikâyet etecegini red etmey.
Qırımnıñ mahkeme ya da uquq qoruyıcı organları bu qararnı izaatlamaylar.
Aprel 20-de mahkeme daa bir Qırım faal Veldarr Şukurciyevniñ apellâtsion şikâyetini baqıp, Demir yol mahkemesiniñ qararını lâğu etti ve oña da 10 biñ rublelik para cezasını berdi.
Malüm olğanı kibi, Qırım faalleri Aleksandr Kravçenko, Leonid Kuzmin ve Veldar Şukurciyev mart 9-da Aqmescitte ukrain şairi Taras Şevçenkonı añma aktsiyasında yaqalanğan ediler.
Mart 12-de Qırımda mahkeme ukrain timsallerini qullanğan faallerni cezaladı. Er birini 40 saatlik mecburiy işlernen cezalardılar.


text:
Mayısnıñ 5-nde küneş batqanınen musulmanlarnıñ mubarek Ramazan ayı – oraza ve ibadet ayı – başlana. Ramazan ayı otuz kün devam etip, müminler içün Allah rizası içün yapılğan ibadetler ayı ola. Musulmanlar dindarlıqqa irişmege ve aşta sıñırlanmağa tırışa.
Ramazanda Oraza tutula, Teravih namazı qılına, iftarlar, temçitler yapıla, fuqarelerge fitir sadaqası berile.
Mubarek ayda ağır ayaqlı ve emizdirgen analar, bala, hasta ve qart adamlar, yolcular içün oraza tutmaq farz degildir.
Ramazannıñ soñki küneş batması ile, Şevval ayınıñ ilk kününde, Oraza bayramı qayd etile.
Bu sene Oraza bayramınıñ birinci künü iyünniñ 4-nde qayd etilecektir.


text:
Qırımda soñki eki kün devamında furtuna neticesinde eki insan elâk oldı, aralarında üç bala olğan on üç kişi qurtarıldı, dep bildirdi qurtarıcılar.
Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ idaresi vatandaşlarnı şimaliy-şarqiy yel süratı saniyede 20-25 metrge artacağı aqqında haberbar etip, Qara ve Azaq deñizlerinde furtuna olacaq dep, sentâbrniñ 9-11-nde suvğa kirmemege çağırdı.
Tünevin qurtarıcılar Qırımda furtuna sebebinden bir kün içinde altı insan elâk oldı, dep bildirdi.
Qırımda ava bozulğanı sebebinden elektrik naqil hatları bozuldı, dep bildirdi «Krımenergo».


text:
Aqmescit – Prezident Vladimir Putin Yaltada Rusiye Delvet Duması deputatlarınen körüşüvi devamında bir sıra beyannameler yaptı. Rusiye devleti reberiniñ sözlerine köre, Kreml siyasette olğan kerginlikni al etmek içün adım yapmaycaq. Rusiye reberleri Qırımnı bütün cemaatçılıq içün bir «ilâc» olaraq qullanmağa istey, qabul etilgen sanktsiyalarnı doğru dep saya ve mudafaa saasına dünya parasını sarf etmek niyetinde.
Aqyar ve Yaltada yol areketi sıñırlandı, deñiz naqliyesiniñ sayısı qısqartıldı. Avtomobil yollarını Rusiye devlet inspektsiyasınıñ hadimleri toldurdılar. Soñki künleri Qırım üzerindeki kökte gelikopter ve arbiy uçaqlar nevbet tutmaqtalar. İşte, bu künleri Yaltada Rusiye ükümeti yolbaşçısı Dmitriy Medvedev reberliginde memurlar ve parlament deputatları toplaşuvnı keçireler. Olar mında Vladimir Putinniñ yarvmada ekinci ziyareti çerçivesinde keldiler.
Qırım.Aqiqat yerli sakinler arasında keçirgen sorav neticelerine köre, Putin qırımlılarnı ayrette qaldıra.
Ziyaretniñ eñ müim noqtası Putinniñ deputatlarğa yapqan muracaatı oldı. Bazı közeticelerniñ fikirince, şu nutuqta Rusiye prezidenti Ukraina ve bütün dünyağa ilerideki adımlarnen bağlı mesaclar bildirmek kerek edi.
Qırım Rusiye içün bir «ilâctır»
Putinniñ nutuğında 20-nci asırnıñ başında vatandaşlara cenki mevzusı seslendirildi. Onıñ aytqanına köre, «drammatik bölünüv», «yaralar»nı Qırım tedaviylemek kerek, ve böyleliknen rus cemiyetini birleştirmeli. Çünki, Pütinniñ sözlerine binaen, tamam Or-Qapuda «rus rusnı öldürgen edi».
Qırımda referndumnıñ ötkerilüvi devamında Rusiye basqı yapqanı aqqında qabaatlavlarnı Rusiye prezidenti «aqılsız, külünçli ve boş» kibi adlandırdı. O, «Qırım işğal etilmedi», dep ayttı.
Aynı zamanda, Rusiye kerçekten de yarımadada kendi arbits küçlerini qullanğanını tasdiqladı, amma, bunı «referendum devamında Qırımda telükesizlikni temin etmek içün» yapqanını qayd etti.
Sözde üç tilli cumhuriyet ve Qırımğa sarf etilecek 700 milliard
Ekinci mesac tillerniñ musaviyligi ve sürgün etilgen halqlarnıñ aqlarınen bağlı edi. «Repressiyalarğa oğratılğan halqlarnıñ aqlanuvınen bağlı iş tolusınen ötkerilmeli, rus, ukrain ve qırımtatar tillerniñ kerçek musafiyligi temin etilmeli», – dep qayd etti Rusiye prezidenti. Bu vaqıtta ise, Qırımda ukrain sınıfları qapatılğanı, mektep programmalarında ukrain tili saatlarnıñ qısqartıluvı ve qırımtatar tiliniñ sıqıştıruvı qayd etile.
Ukrainadaki vaziyetni Rusiye yetekçisi «qanlı haos» ve «ağa-qardaşlar arasındaki qanlı dava” olaraq beligiledi. Aynı zamanda, Ukraina akimiyetini öpkelep, olar diger vilâyetlerniñ meselelerini çezip, Qırımdan «çoq alıp, az bergenlerini» bildirdi.
Putin, Devlet Duması deputatları Qırımnıñ inkişafı boyunca programmağa qol tutarlar, dep işana. 2020 senesine qadar maliye programmalarına 700 million rubleden ziyade sarf etilecek. Prezidentniñ sözlerine köre, Qırımda sanayı, köy hocalığı, içtimaiy ve turistik saalarını inkişaf etmek kerek.
Rusiyede insan aqlarına riayet etilmemesi de mümkün
Sanktsiyalarnen bağlı suallerge cevap bererek, Putin, Rusiyeniñ cevap olaraq qabul etilgen sanktsiyalar milliy istisalcılarğa qol tutıp, yañı şeriklerni tapmaq maqsadında yapılğanını bildirdi. Ve, olar bundan evel Rusiyege qarşı «esassız ve qanunsız» sanktsiyalarnı qullanğan devletlerge nisbeten çalışacağını hatırlattı. Vladimir Putin Rusiye, insan aqları boyunca Avropa mahkemesine artıq boysunmaycaq mümkünligini da bildirdi, amma şimdi bu mesele «kün tertibinde turmay», dep ayttı.
Rusiye ordusı yañı silâ elde etecek
Vladimir Putin Qırımda rusiyelilerni azır olmağa çağırdı. Aynı zamanda memleketniñ mudafaa-sanayı saasına - 20 trillion rubleni ayırmağa vade etti. Bu programma çerçivesinde rus orduları eñ zemaneviy silânı elde etmeliler. Pütinniñ aytqanına köre, bütün dünyanıñ bu silâ aqqında haberleri daa yoq.
Hatırlatamız, Rusiye Qırımnı bu yılnıñ mart ayında işğal etti. Dünyanıñ ekseriy devletleri yarımadanıñ qoşuluvını qabul etmeyip, onı ukrain topraqları dep sayalar. Ukraina tış işler nazirligi Rusiye prezidentiniñ ziyaretini iç qabul etilmeycek bir vaqia olaraq adlandırdı.


text:
Rusiye quvetçileri qırımtatar faali, Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ qızı Gülsum Aliyevanı Qırımnıñ memuriy sıñırında yarımadağa kirgende Facebookta yazğanları içün «nefret ya da duşmanlıq doğurğanında» (Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3.1) qabaatlap tuttı. Bu aqta Aliyevanıñ advokatı Aleksey Ladin Qırım.Aqiqat mühbirine haber etti.
Quvet müessiseleri organlarınıñ hadimleri bildirgenine köre, Aliyeva FSB tarafından qıdırıla.
Advokatnıñ aytqanına köre, Aliyeva parmaq izleri alınğan soñ politsiya bölüginden yiberilecek edi. İmaye bunı yapmaqtan vazgeçti.
Keçken sene iyül ayında Rusiye telükesizlik organlarınıñ hadimleri Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» iştirakçisi Muslim Aliyevniñ evinde «tahqiqat tedbirler» keçirgeni aqqında haber etilgen edi. Daa soñra belli olğanına köre, onıñ üyken qızı Gülsum Aliyevağa protokol tizilgen. O, Rusiye CK (milletlerara zıddiyet çıqaruv) 282-nci maddesine köre qabaatlana.
2019 senesi yanvar ayında Aluştadaki Tahqiqat bölügi Gülsum Aliyevağa qarşı cinaiy davanı qapattı.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.
Qırım akimiyeti ise yarımadada vatandaşlarnıñ söz serbestligi bozulğanını inkâr ete.


text:
Amerikan gäzitläre bügenge könne "xälitkeç sişämbe" dip atıy. Beryulı 4 ştatta, şul isäptän, Texas häm Ohioda kebek möxim ştatlarda, berençel saylawlar ütäçäk.
Noyäber ayında bulaçaq prezident saylawda respublikannarnı kem wäkillek itäçäge inde mäğlüm bulsa, demokratlar yağında Hillary Clinton belän Barack Obama arasında qızu köräş bara.
Küzätüçelär fikerençä, bügenge tawış birü Hillary xanımğa anı quıp totu öçen soñğı forsat bulıp tora.
Köräş kliplar telendä bara
Uzğan atna Clinton törkeme saylawçını üz yağına awdaru öçen televideniedä yaña klip äyländerä başladı. Yartı minutlıq yazmada tön urtasında berär törle nizaq tusa, Hillary xanım anı üz östemä alam dip ışandıra.
"Säğät irtänge 3, sezneñ balalar tämläp yoqlıy. Aq Yortta telefon şaltırıy. Dönyada närsäder bulğan. Telefonnı kem alaçağın sezneñ tawış xäl itä. Ul dönya citäkçelären, xärbilärne inde belgän, sınalğan, qurqınıç dönyada citäkçelek iterdäy keşe bulsınmı? İrtänge 3, sezneñ balalar tämläp yoqlıy. Telefonnı kem alsın?"
"Min Hillary Clinton, mäsäläne üz östemä alam", - di Hillary Clinton.
Obama törkeme ozaq köttermäde. Näq şundıy 30 sekundlıq cawap äzerläde. Bu cawap Obamanıñ älegä qädär iñ köçle adımı sanala.
Säğät irtänge 3, sezneñ balalar tämläp yoqıy. Aq Yortta telefon şaltırıy. Dönyada närsäder bulğan. Telefonnı kem alırğa tieş? Ğiraq suğışına anıñ başınnan uq qarşı çığarğa batırlıq itkän keşe tügelme? Amerikağa çın yanawnıñ Ğiraq tügel, ä Äfğanstandağı Äl-Qaidä ikänen añlağan keşe tügelme? Dönya buylap tarala barğan atom qoralın awızlıqlarğa çaqırğan keşe tügelme? Qurqınıç dönyada döres qarar qabul itü möxim."
"Min Barak Obama, mäsäläne üz östemä alam", - di Barak Obama.
Clinton-Obama köräşe demokratlarğa zıyanğa
Bügenge tawış birü aldınnan Obama 100 delegat çaması östenlek belän alda bara ide. Ägär Clinton uñışqa ireşä almasa, ul yarıştan çığuın iğlan itergä mömkin digän farazlar bar.
Obama belän Clinton arasındağı köräş axır çiktä demokrat namzätneñ zäğiflänüenä kiterä, digän borçular da bar.
Respublikannarda namzät mäsäläse inde xäl itelgän diergä bula. Ul – senator John McCain. Anıñ köndäşläre yıraqta artta qaldı. McCainğa xäzer vitse-prezident tabası ğına bar.
Köräşer keşese bulmağanğadır inde, McCain demokratlar yarışın küzätä. İrtänge säğät 3 qıyssasınnan ul da çittä qalmadı.
"Ägär irtänge 3tä Aq Yortta telefon şaltırasa häm anı min alsam, belemem häm täcribämä kürä, iminlek nizağın xäl itü qararın qabul itü öçen min iñ äzerlekle keşe bulamdır. Soñğı 20 yılda ilebezdäge töp iminlek mäsälälären xäl itüdä min barısında da qatnaştım" dide John McCain.
Bügenge tawış birüdä töp iğtibar Texas häm Ohaida bulaçaq. Monnan tış saylawlar tağın Rhode İsland häm Vermontta ütäçäk.


text:
Kiyevde mayıs 26 künü Rusiye siyasetçisi İlya Yaşin, öldürilgen Rusiye muhalif siyasetçi Boris Nemtsovnıñ safdaşı, Ukraina şarqında arbiy istilâ aqqında «Putin. Cenk» maruzasını taqdim ete.
Şimdilik maruzanıñ taqdimi Ukrain buhranğa qarşı merkezinde keçe. Salı künü saat 19:30 Yaşin şu maruzanı «Kiyevo-Mogilânskaya akademiya»sında oquycaq.
Evel maruzanı Rusiye şeerlerinde taqdim etken etiler.
«Putin. Cenk» maruzası 3 biñ nusha miqdarında basıldı. 14 neşriyat, akimiyet basqısından qorqıp, maruzanı çıqarmağa razı olmadı.
Maruzada Ukraina şarqında Rusiye ordusınıñ bulunuvı ve Rusiye bücetinden cenkke ketken ziyanı aqqında añlatıla.


text:
«Almenda» vatandaşlıq maarifi merkezi «Bloknotlarda deñiz» leyhasınıñ başlanmasını ilân etti. Leyha Qırım sakinleriniñ Ukrainanen bağları aqqında şahsiy ikâyelerine bağışlanğan.
«Aktsiya maqsadı şahsiy ikâyeler vastasınen Qırımnıñ qıtaiy Ukrainanen bağını köstermektir. Leyha çerçivesinde Qırım sakinlerine sanat ve şahsiy ikâyeler vastasınen Qırım ne qadar Ukrainanen bağlı olğanını köstermege teklif etile. Coğrafik yerleşmesinen degil de, siyasiy mefküre ve iqtisatnen degil de, amma yañı peyda olğan sıñırlarnıñ eki tarafında bir-birlerine duyğular «deñizi» qalğan adamlarnen», – qayd eteler «Almenda» merkezinde.
Leyhada iştirak etmek içün Qırım sakinlerine bloknotta olarnı qıtaiy Ukrainanen bağlağan duyğularnı ifadelemege ve olarnıñ Qırım manzarasında fotoresimini yapmağa teklif etile. Bunen beraber, bloknotlarda siyasiy şiarlar qabul etilmez, dep evelden haber ete leyha müellifleri.
Leyha çerçivesinde resimlerni «Almenda» merkeziniñ elektron adresine iyün 1-ge qadar yollamaq kerek.
Eñ yahşı işlerniñ Halqara qabaatsız balalar – tecavuz qurbanları kününe (International Day of Innocent Children Victims of Aggression) bağışlanğan merasimlerde taqdim etilecegi aqqında vade eteler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Oktâbrniñ 17-nde saba tintüvden soñ tutulğan Bağçasaray rayonınıñ sakini Nariman Ablâyev qabaatı aydınlatılmayıp, Qırımdaki Rusiye İç işler nazirligi idaresinden yiberildi, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Ablâyevniñ aytqanına köre, İç işler nazirliginiñ hadimleri evini tintkende bir şey almadılar, daa soñra Aqmescitteki Ekstremizm ile küreş merkezi binasında sorğuğa çektiler. Tintüv sebepleri aytılmadı. Ablâyev sorğu aqqında tafsilâtlı bir şey aytmay.
Oktâbrniñ 17-nde saba Qırımnıñ Bağçasaray rayonındaki Belokamenka köyünde yerli sakin Nariman Ablâyevniñ evinde tintüv keçirilgeni belli oldı. Er adam belli olmağan yerge alıp ketirildi.
Sentâbrniñ 27-nde Rusiye quvetçileri Sudaqta qırımtatar faali, Sudaq regional meclisiniñ reisi İlver Ametovnıñ evini tintken edi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası İlver Ametovğa ait binalarda keçirilgen «qanunsız tintüvler» sebebinden cinaiy dava başlattı.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Qırım «naqliyat nazirligi» qıtaiy Ukraina ile «sıñırdan» Çonğar ve Canköy tarafından yolcular içün avtobusnı kirsetti.
Bunı Qırım transport «naziri» Anatoliy Tsurkin Krıminform saytına bildirdi.
«Qırım ile sıñırda Çonğar ve Cankov arasında yolcularnı ukrain sıñırından Rusiye Federatsiyasınıñ sıñırına qadar alıp ketken mikroavtobus yüre», – dedi o.
Qırım.Aqiqat bildirgenine köre, dekabr 30-da qıtadan Qırımnıñ Herson vilâyeti ile memuriy sıñırğa kelgen yolcular cayav ketmege ya da Cankoyğa qadar maşina tutıp ketmege mecbur ediler.
«Qırım demir yolunıñ yolbaşçısı» Andrey Karakulkin dedi ki, Aqmescit-Canköy, Canköy-Ermeni Bazar trenleri teşkil etildi.


text:
2020 senesi dekabrniñ 19-nda Aqyar Mavı gölden suvnen temin etilip başlandı. Rusiye nezaretinde olğan şeer başı Mihail Razvojayev, bunıñ sayesinde Aqyarda suv cedvelleri tayin etilmeycek, dep bildirdi. Onıñ aytqanına köre,eali içün suv berilüvi 2021 senesi mart ayınace sıñırlanmaycaq.
Kadıkov ocağındaki gölden Aqyarğa suv bermek içün Rusiye arbiyleri “Zolotaya Balka” işhaneniñ yüzüm bağlarından borular çekti.
Yerli Rusiye akimiyetniñ malümatına köre, bu leyhanıñ fiyatı –350 million ruble teşkil etken.
2000-ncı yılnıñ başında Kadık ocağı qapatılğan edi. Bundan soñ ocaqnıñ çuqurında tatlı suvlu göl peyda oldı. O Aqyarnıñ eñ aşağı noqtasıdır – deñizniñ seviyesinden 14 metr aşağı.
Mavı gölde suvnıñ kölemi 2020 yılnıñ sentâbr ayınıñ soñuna 4,5 million kub metr edi.
Qırım ve Aqyarda suv qıtlığını yoq etmek içün keñiş bir programma oktâbrniñ 8-nde qomşu Rusiyede ükümetniñ oturışında tasdıqlandı. 2020 senesi noyabr ayında Rusiyeniñ Mudafaa nazirligi, şeerni suvnen temin etmek içün arbiyler Kadık ocağında tulumba stantsiyasını tesbit etecekler, dep bildirgen edi.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Kadık ocağı bugünde nasıl olğanını – fotogalereyamızda seyir etiñiz.
Mavı gölden suv: Kadık ocağı ve yaldavuq ponton stantsiyası (fotogalereya)
2020 senesi dekabrniñ 19-nda Aqyar Mavı gölden suvnen temin etilip başlandı. Rusiye nezaretinde olğan şeer başı Mihail Razvojayev, bunıñ sayesinde Aqyarda suv cedvelleri tayin etilmeycek, dep bildirdi. Onıñ aytqanına köre,eali içün suv berilüvi 2021 senesi mart ayınace sıñırlanmaycaq.


text:
Latyn alfavitine ötüünün küñgöjü cana teskeji
OбHoBлeHo: 9 дek. 2019 r.
Aqyrqy mezgilde qajradan latyn alfavitine ötüü maselesi bajma-baj kötörülüp kelet. Deginkisi latyn cazuusun qabyl aluu menen ölköbüz emne tabat? Anyn artyqçylyğy cana kemçiligi cönündö bul maqalada oj corup körölü.
Avtor: Rasul BAZARBAEV
“Cañy Ordo” geziti. №05 (619), 15-fevral, 2019-cyl.
Tamğalardyn taryhynan
Latyn tamğalary b. z.ç.VII qylymda caralğan. Alğaç 21, anan 23 qlassikalyq tamğa pajda bolğon. Arab cazuusunun pajda boluusu VI qylymdyn baş çenine baryp taqalat. Anda 28 tamğa bolğon. Kirill alfaviti X qylymdyn başynda bir tuuğandar Kirill menen Mefodijdin Vizantija padyşasy Mihail IIItün bujruğu menen pajda bolğon dep cazyp cürüşöt. Alğaç 43 tamğa bolup, anyn 24ü vizantijalyq ustavdyq qattyn negizinen alynyp, 19u qajra iştelip çyqqan tamğalar. Taryh tastyqtağandaj, kirill alfaviti caşy bojunça tamğalardyn eñ caşy bolup sanalat.
Qyrğyz eli qoldonğon Orhon-Enesaj, Ujğur cazuularyn attap ötüp, latyn ğrafikasy dep atalğan cazuunu türk tildüü elderdin qoldonup qalyşy cönündö kep uçuğun baştajly. Türk tektüü elderdin alğaçqy qoldonğon cazuularynyn taryhy ar qajsyl elde ar başqa. Alar qoldonğon cazuulardyn içinen islam dininin taralyşynyn negizinde cajylğan arab cazuulary da çoñ rol ojnoğon. Arabça tamğalar deerlik baardyq türk tektüülörgö qoldonuu üçün cajylğan. Oqtjabr revoljusijasynan kijin da arab tamğalary menen cazuu cürgüzülüp kelgen. Orustar qoldonğon kirill cazuusunun negizinde latyn alfavitin iştep çyğyp, qoldonuu cağy 20-cyldardan baştalat. 1926-cyly Baqu şaarynda ötkön türkoloğdordun I s'ezdinde türk elderi latyn cazuusuna ötüü çeçimin qabyl alyşat. Al — janalif (cañy arip) dep atalğan. Sovetter Sojuzunun quramyna kirgen türk elderi janalifti 40-cyldarğa çejin qoldonup kelişti. Latynğa ötüü oşol kezde bir ğana türk tektüülör emes, Sojuz quramyna kirgen başqa uluttarğa da qoldonuu bojunça sunuştar caralat. Oqumuştuular kirill alfavitinin negizindegi latyn alfavitin iştep çyğyşat. Tek ğana 30-cyldarda Stalindin bujruğu menen bul iş toqtotulğan. 40-cyldarda soğuş araketterine bajlanyştuu qağaz işteri calpyğa tüşünüktüü bolsun, bir tilde, birdej aripte cazylsyn degen şyltoo menen slavjan cazuusu dep atalğan kirill Sojuzdun baardyq Respublikalaryna tañuulanat. Al emi Sojuzdan syrtta qalğan türk elderi (azyrqy Türkijany eske albağanda) arab tamğasynda qat cazuu menen qala berişken. Türkija SSSRdin quramyna kirbese da, anyn quramyna kirip qalğan boordoştorunun I s'ezdinde qabyl alynğan maselege tilekteştigin bildirip, Atatürktün araketi menen 1928-cyly latyn tamğasyna ötöt.
Stalindi slavjan uluttary Qudajdan kem emes körüp, syjlağandyğynyn bir neçe sebepteri uşul cerde catat. Birinçiden, orustar Iosif Cuğaşvilinin temirdej bekemdigi menen 2-Düjnölük soğuşta ceñişke cetişkenbiz dep esepteşet. Stalin — bolot, bekem degen Lenin syjaqtuu qoşumça at uşundan ulam ajtylyp qalğan degen añyz bar.
Ekinçiden, Sojuz quramyndağy elderde öz tili, öz cazuusu, uluttuq baaluluqtary c. b. maseleler küç alyp, caqyndaşuu araketteri bajqalyp, ulut tyñ çyqmalary baş kötörö baştağan uçurda alardyn çarasyn körüp, tartipke çaqyryp qojuu zaryldyğy caralğan. Buğa 37-cyldağy stalindik repressija cana biz söz qylyp catqan kirill alfaviti dalil bolo alat. Ulutu orus bolboso da dili orus Stalindin orustarğa casağan at kötörö alğys qyzmatyn uşul cerden bajqooğo bolot. Repressija eldin qyjyndaryn qyryp, qarapajym qalqtyn cürögünün üşün alat. Kirill alfavitine capyrt ötüü — bijlikti bir qolğo toptop, qaalağandaj qalçooğo yñğaj tüzüp beret.
Sojuz urağandan kijin ar qajsyl mamleket öz başynça erkin sajasat cürgüzö baştajt. Myna oşondo latyn cazuusuna qajrylyp kelüü cağy türk tektüü elderde erkin oj cügürtüünün celarğysy menen qoşo özünön-özü pajda bolot. Bul ar qajsyl mamlekette ar qandaj ubaqta cana türdüü köjgöjlör menen qoştolup, işke aşa baştajt.
Colu torolğon tatarlar
Uçurda RFnyn qurçoosunda qalğan Tatarstanda 90-cyldarda ele latyn ğrafikasyna ötüü araketteri baştalğan. Iri şaarlarda köçölördün attary kirill menen da, latyn menen da cazylğan kermekter azyrqy küngö çejin saqtalyp turat. Mektep oquuçulary latyn tamğasy menen cazylğan kitepterdi 2 cyl ğana oquj alyşty. 2002-cyly RFnyn Mamlekettik Dumasy mamlekettin ajmağyndağy til statusun bekemdöö bojunça myjzam qabyl alat. Bul myjzam ölkö ajmağyna qamtylğan başqa uluttardyn «başyna çabylğan qamçy» boldu. Myjzamda RFnyn ajmağynda baardyq tilder orus tilinin negizinde ğana önügöt dep taq cazylğan. Buğa bajlanyştuu tatarlardyn latyndaşuu araketteri «tupikke» taqaldy. Alardyn el aralyq sotqo qajryluuğa casağan arketteri da tekke ketti, tağyraağy toqtotup qojuunu suranyşty. Tatarlar demin içke qatyp qala berişti.
Qrym tatarlarynyn araketteri
Qrym tatarlary da 1928-cyly latyndy qabyl alyp, 11 cyldan soñ kirill alfavitine ötüşkön. 1990-cyldan baştap alarda da latynğa qajra qajtuu bojunça maseleler qozğolğon. Bul tuuraluu Uqrain Radasynda «Qrym tatarlarynyn mecilisi» dep atalğan top tarabynan masele kötörülgön. Atalğan ujum oşol kezde ele RFnyn ajmağynda tyjuu salynğan ujumdardyn qataryna kirgen. Tağdyr bujruğu menen Qrym Rossijağa qoşulğan ubaqta «Qrym tatarlarynyn mecilisi» ofisialduu bijlik butaqtaryna kijligişpesin degen talaptar ajtylyp çyqty. Bajağy ele öz ajmağynda «başqa tilderdin önügüüsü orus tilinin negizinde cürgüzülsün» degen myjzamğa taqap, qrym tatarlarynyn araketterin işke aşqys qylyp «tuşap» saldy.
Erte qyjmyldağan özbekter
Özbekter latyn ğarfikasyna ötüünü 1993-cyly baştap, etap menen cürüp olturup 2010-cyly toluq ajaqtaşty. Latyn tamğasyna capyrt köçköndön kijin praqtika cüzündö anyn ajrym cetişpegen caqtary bajqalğan. Caqynda özbek oqumuştuulary «reformalanğan alfavitti reformaloo» bojunça masele kötörüp çyğyşty. Uçurda bul ölkönün aldyğa qaraj taştağan qadamy ijgiliktüü bolup, latyn tamğasyna ötüügö araket casağan türk tildüü mamleketterge tacryjba qatary ülgü bolup berdi.
Türkmöndör da tynç catpady
Türkmöndör da qyrğyzdar syjaqtuu 1928-cyly latyn ğrafikasyna ötüp, tildegi ajrym köjgöj caratqan tataaldyqtardan ulam 1936-cylğa çejin alfavitti 3 colu «tüzdöögö» tuura kelgen. Anan kirill alfavitinde cürüştü. Egemendik alğan alğaçqy cyldarda latynğa «köçüü» maselesi qajradan qozğolup, Saparmurad Nijazovdun Carlyğynyn negizinde cumuşçu top tüzülgön. 1993-cyly Meciliste latynğa ötüünü 3 cyldyn içinde işke aşyrabyz degen menen, 2000-cylğa çejin sozulup ketken. Türkmöndör tamğa almaştyruunu el aralyq bajlanyşty keñejtüü maqsaty menen motivdeştirişet. Oşol ele kezde qazaqtar syjaqtuu bilim berüünü 3 tilde (türkmön, orus, anğlis) alyp baruu bojunça proğrammalar iştelip çyqqan. Munu menen latynğa köçsö ele orustu çanğandyq bolot degen köz qaraştyn negizsiz ekendigin dalildej alyşty.
Azerbajcandar alğa cylabyz dep
Başqa türk tildüü elder murda arab cazuusun qoldonup kelgen syjaqtuu azerbajcandar da arab tamğalaryn qoldonuşqan. Latyn cazuusuna köçüü cağy bularda tee XIX qylymdyn orto çeninde ele qozğolğon. Biroq, ijgilik 1922-cyly kelip, 1925-cyldan tartyp latynğa ötüşkön. Oşol ele uçurda arabça cazuunu paraleldüü türdö qoldono berişken. 1992-cyly aqyryndap latyn alfavitine qotoruluu işi baştalyp, al 2001-cyly ajağyna çyqty.
Qazaqtar keleçekke qam körüp
2018-cyldyn 19-fevralynda qazaq prezidenti Nursultan Nazarbaev kirillden latynğa «köçüü» tuuraluu Carlyq çyğardy. Ağa ylajyq, 2025-cyly qazaq tuuğandar latyn alfavitin qoldonuuğa ötöt. Qazaq ökmötü demilgeni qolğo alyp, Uluttuq qomissija tüzdü. Iş-çaralardyn proğrammasy bekitilip, qamylğa baştaldy. Latynğa ötüü etap-etaby menen cürüp, tüşündürüü-maalymat işteri, qonferensija, tegerek stol, internet arqyluu video bloqtordu taratuu syjaqtuu maseleler «Ruhanij cañyruu» proğrammasyna qamtylğan. Keleçek maalymat tehnologijasynyn, internettin qylymy ekendigin eske alyşyp, «QazaqLatynKeyboard» qomplekstüü proğrammasyn iştep çyğyşqan. Qompterdin qlaviaturasyna kirillisadan latynğa yqçam qotoruuluu bojunça atajyn basqyç kirgizüü cağy plandalğan. IT tehnologija caatynda işterdi ceñildetüü maqsatynda orfoğrafija, usulduq, atooluq maselelerdi cöngö sala turğan cumuşçu toptordu tüzüştü. Qazaq prezidenti Nursultan Nazarbaev «Keleçekke qaraj köz qaraş: qoomduq añ-sezimdi modernizasijaloo» dep atalğan proğramma iştep çyqty. Qazaqtar orustun kirill cazuusunan baş tartyp, düjnö elderi, anyn içinen türk tildüü elderde keñiri qoldonulup kele catqan latyn ğrafikasyna ötüünü añ-sezimdi modernizasijaloo qatary sanaşat. Bulardy latyn ğrafikasyna ötüünü keç baştaşqan degen tuura emes. 1912-cyly caryjalanğan «Qazaqstan — 2050» dep atalğan strategijada latyn tamğasyna ötüü cağyn planğa kirgizişken.
QMŞdağy calğyz «ajsberğ»
Qyrğyzstan QMŞda türk tildüü elderdin içinen kirill tamğasyn qoldonğon calğyz ölkö bolup qaluuda. Antkeni qoşuna qazaqtar, azerbajdcan, türkmöndör, özbekter latyn tamğasyn qabyl alğan bolso, qyrğyzdar ojğono elek. Adatta SSSRdin quramynan birinçilerden bolup bölünüp çyğyp, Egemendikti tüptöp başqalarğa ülgü bolğon mamleket, bul colu sajasij erksizdikten cana qaracattyn ajynan artta qala turğan boldu.
Oqtjabr revoljusijasynan kijin alğaç arab tamğalary menen cazuu cürgüzö baştağanbyz. Andan soñ 1928-cyly latyn alfaviti kirgizildi. Latyn tamğalaryn qoldonup cazuu 1940-cyldyn ajağyna çejin 12 cyl «ömür sürdü». Uluu Ata Mekendik soğuş baştalğan cyldan tartyp bügünkü küngö çejin orus tamğasy kirill menen cazyp kelebiz. Kirill Sojuz ubağynda orustardyn cürgüzgön üstömdük sajasaty menen kirgizilgendigi tögün emes. Qyrğyzstan 15 Respublikanyn içindegi başqa türk elderi syjaqtuu ele any qabyl alğan. Uçurda ölkö latyn ğrafikasyna ötüü üçün 5 milliard somdun (137 mln dollar) tegereginde aqça qaracaty kerek degen bocomoldor bar. Latyn tamğasyna «köçpöj» catyşybyzdyn dağy bir sebebi — Rossija menen bolğon mamilebiz.
Eger latyndy qabyldaj turğan bolsoq, any özdöştürüü ançejin dele qyjyn bolboj turğandyğy qoomçuluqta ajtylyp kelet. Birinçiden, latyn birinçi caralyp, düjnögö tarağan cazuulardan. Ekinçiden, kirill alfaviti eköösünün ajyrmaçylyqtary az, kirill latyndyn negizinen kelip çyqqan degen pikir bar. Demek, tooq birinçi caralğanby, ce cumurtqa? Üçünçüdön, bizde latyn cazuusu bojunça taryhyj tacryjba bar, cazuunu qoldonğonbuz. Törtünçüdön, qyrğyz tilinin ereceleri bojunça köjgöjlör çeçilip qalat.
Maselen, tilibizde 36 tamğa, 39 tybyş bar. Jottoşqon "e, ë, ю, я" tamğalaryn cojup, tybyştyq ajtylyşy bojunça cazsaq ceñil bolmoq. Oşondoj ele "ц, щ" tamğalary, "ъ, b" belgileri bizge kirilldin negizinde tañuulanğan tamğalar. Alar qyrğyzdyn töl sözdöründö deerlik qoldonulbajt. Ajrym tybyştar, maselen cumşaq ä (ә) tamğa menen belgilenbej «ögöjlönüp» kelet. Ajrymdar «ä» tybyşyn tamğağa ajlantuunun zaryldyğy coq dep taq sekirişet. Menin ajtaarym, biz Sojuzdan murastalyp qalğan til bojunça köz qaraşybyzdy özgörtüşübüz kerek. Egemen el bolğon soñ egemen oj cügürtkönübüz abzel. Bügünkü qyrğyz, keçöökü Sojuz kezindegi qyrğyz emes. Bizdin bir top mamleketterde bir tuuğan qandaştarybyz, etnikalyq qyrğyzdar bar.
Maselen, qytajlyq qyrğyzdar bizdi çoñ qyrğyz, özdörün kiçi qyrğyzbyz dep sanaşat eken. Çoñ qyrğyz bolup turup cerdeşçilikke, uruuçuluqqa bölüngön ijgilik alyp kelbejt. Zaman şarapaty menen qabyl alynyp catqan sözdörgö qarağanda dialektizm, nareçieler dep atalğan sözdördü, qytaj, ooğan, özbek, tacik cergesindegi qyrğyzdardyn kebinde qoldonulğan ajrym sözdördü irgep, alardyn kerektüülörün iştep çyğyp, cañy maani berip, qoldonuuğa sunuştasaq qantip bolbosun? Antkeni alar qoldonğon sözdör oşol ele tili buruu bolup sanalğan boordoş qyrğyzybyzdyn sözdörü emespi? Myndaj uçurda «ä» tybyşy sözsüz cardamğa kelet. Any murdağy uçurda elibiz keñiri ele qoldonup kelişken. Bolğonu kirill alfavitinen orun tappaj, adabij tildin normasyna kirbej, «ögöjlönüp» qala bergen. Misaly, «adamzaat bändäsi» degen söz ajqaşynda «pende» sözü «bändä» bolup ajtylğan. Munu oroj tüşünö turğan bolsoq, banda-bandit bolup qalaby? Cumşaq ajtylğan «ä» tybyşy qyrğyz tilinin sinğarmonizm zaqonunda da çoñ rol ojnoj alat. Sinğarmonizm — ündöştük zaqonu özbek tilinde cojulup ketip, qazaq sözdörü eki-üç muundan soñ ündöşpöj qala turğandyğyn eske alğanda, anyn maanilüülügü zor ekendigin tilçiler ajtyp kelişet. Q. Q. Judahindin sözdügündö da «ä» menen ajtylğan sözdörgö keñiri orun berilgen.
Cañy alfavit qabyl aluu bizge emne alyp kelet?
1) Düjnölük maalymattyn 70%y latyn tamğasynda cazylğan.
2) Internettin tamğasy.
3) Türk tildüü elder menen caqyndaşuu prosessin tezdetet.
4) Önükkön Batyşqa qaraj bağyt alabyz.
5) Latyn menen kirill tamğalarynda oqşoştuq köp, ajyrmasy az. Özdöştürüü ançejin qyjynçylyq carata berbejt.
6) Buğa çejin çeçilbej kele catqan qyrğyz tilinin ğrammatikalyq köjgöjlörün birotolo çeçip aluuğa mümkündük tüzülöt.
7) Tamğanyn sany 36dan 32ge çejin qysqaryşy kütülöt.
8) Tybyş menen tamğanyn san cağynan ajyrmalanğan «baş oorusunan» qutulabyz.
9) «Aşyqça tamğalar» jottoşqon "e, ë, ю, я" cana "ц, щ" tamğalary, "ъ, b" belilerinen arylyp, sözdör ajtylyşy bojunça, tybyştardyn negizinde cazylyp qalat.
10) Cumşaq «ä» tybyşy tamğağa ajlanat.
11) Latyn tamğasyn qoldonğon eldin sany köp.
Latyn alfavitin qabyl aluunun ters cağdajlary?
1) Iri summadağy aqça qaracaty sarptalat.
2) Ötüü prosessi köp ubaqytty talap qylat.
3) Rossija menen bolğon mamile solğundajt.
4) Baş myjzamybyz Qonstitusijağa özgörtüü kijirüü zaryldyğy kelip çyğat.
5) Ölköbüzdö caşap catqan orus tildüü qalqtyn qarşy pikirin küçötöt.
6) Bul idejany iş cüzünö aşyra turğan mekençil col başçy kerek.
7) Uluu muundağylardy oqutup çyğuu kerek.
Latynğa ötüügö qarşylar:
1) Almazbek Atambaev: «… türk tildüü tatar, başqyrlar orus cazuusunda ele cazyp atyşat…»
2) Qurmanbek Bakiev: Köp çyğym kerektiginen ötüü zaryl emes dep sanağan.
3) Toqon Mamytov: Taasirdüü bir neçe faqtordu sanap çyqqan.
4) Qanat Sadyqov: Orus tilinin Respublikabyzdyn önügüüsünö qoşqon salymyn ajtat.
Qoldooğo alğandar:
1) Taşboo Cumağulov: Caqynqy 10 cyl içinde ötüü zaryl dep sanajt.
2) Qanybek Imanaliev: 2030–2040- cyldarda ötüü kerek dep sanajt.
3) Syrtbaj Musaev: Latyn tamğasyna ötüünü erki küçtüü kişi ğana casaj alaryn ajtqan.
Türk tildüü elderdin integrasijasy
Türk tildüü elderdin birigişi, caqyndaşy — bul bügün ele pajda bolo qalğan masele emes. Sojuz ubağynan, 20-cyldarda caralğan masele. Uçurunda tektüü elderdin tilin, madanijatyn örkündötüü üçün türkoloğdordun s'ezdi syjaqtuu cyjyndar bolup, iş çaralar birgelikte çeçilip turğan. Oşol kezdegi Stalin başynda turğan bijlik uluttardyn caqyndaşuu prosessterinen çoçulaşyp, bölüp-caruu sajasatyn cürgüzgön dep tartynbaj ele ajtsaq, ala quştu atynan atağan bolobuz. Emi boordoş elderdin birigüüsünö emne tosqoolduq carata alat?…
Rasul BAZARBAEV
“Cañy Ordo” geziti. №05 (619), 15-fevral, 2019-cyl.
Maqalanyn tüpnusqasy: ЛaTыH aлфaBиTиHe өTүүHүH kүңrөйү жaHa Teckeйи


text:
Qırımnıñ Rusiye Federatsiyasınıñ nezaret altında olğanı vaqıtta yarımadada 150-den ziyade insan ğayıp oldı.
Bu aqta Rusiyede insan aqları boyunca vekâletli Ella Pamfilovanıñ yıllıq maruzasında aytıla.
Maruzağa köre, yarımadada 13 qırımtatarı, 24 ukranli ve 119 rus – ğayıp olğandır.
Rusiye ombudsmenniñ aytqanına binayen, qırımlılarnıñ ğayıp oluvı «qıyın meseledir».
Maruzada şusı da qayd etile, Qırım sakinlerniñ ğayıp olması boyunca 2014 senesi tek bir şikâyet kelgen edi.
Bunıñ ile, Qırımnıñ Rusiye İçki işler Nazirliginiñ malütmatına köre, qıdıruvğa 800 insan ilân etilgen, 75 qıdıruv işniñ cinayet hususiyetleri bar, 18 – qırımtatarlarnıñ qıdıruvı ile bağlı.
2014 senesi Qırımda insanlarnıñ ğayıp oluvı başlandı, şu cümleden qırımtatarlarnıñ da. Bunı halqara uquq qoruyıcıları bildirmekteler. Ukraina Milliy havfsızlıq ve mudafaa hızmeti yarımadada 21 qırımtatarnıñ ğayıp oluvını bildire.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler. 2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı.
Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar. Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Makemeci Galina Redko Çiygoznıñ apiste qalması boyunca qararnı eki kere qanunsız şekilde çıqarğan. Olarnıñ birinde qapatıluv müddeti belgilenmey edi, haber etti öz Twitterinde mart 11 künü Ahtem Çiygoznıñ advokatı Nikolay Polozov.
Onıñ sözlerine binaen, bu sebepten makemecige ekinci çıqarma yazıldı.
«Makemeciler öz toplaşuv odasında oturğan vaqıtta, makemeci Redko eki kere apiste bulunuv müddetini qanunsız şekilde çıqarğanı aqqında belli oldı. 04.03.16 s. alınğan ekinci qararda Redko qapatıluv müddetini iç te belgilemedi, yani «müddetsiz» kibi keçti», - dep yazdı Polozov.
Şimdiki vaqıtta Polozovnıñ sözlerine makemeci Redko iç bir izaat bermedi.
Qırımda Rusiye nezareti astında bulunğan Yuqarı Makemede «fevral 26» işi boyunca makeme oturışı başlandı. Onıñ çerçivesinde Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ ceza vaqıtınıñ uzatuvı baqılacaq.
Nikolay Polozov - Ahtem Çiygoznıñ rusiye advokatı, makemeci Galina Redkonı bu işten çıqarması boyunca muracaat yazdı. Onıñ sözlerine binaen, Makemeci Redkoğa çıqarıluv bildirmeleriniñ biri - ekinci grajdanlıq ve Ukrainada makemeci statusına nail olğanıdır. Bunıñnen bir sırada, advokatnıñ sözlerine binaen, «Prokuror makemeciniñ çıqarıluvına qarşı çıqtı. Makemeciler toplaşuv odasına kettiler».
Evel haber etilgeni kibi, mart 11 kününe belgilengen makeme oturışı bir saatke qozğalandı.
Bundan evel Rusiye advokatı Nikolay Polozov Rusiye Baş prokuraturasına Çiygoznıñ Aqmescit SİZOsında qanunsız tutılması boyunca muracaat yazdı. Delil olaraq, yanvar 25 künü Qırım Yuqarı Makemesinen çıqarılğan qararına köre, Ahtem Çiygoz ve «fevral 26» işiniñ başqa faaleriniñ apiste tutılması müddeti mart 9 künü 00:00 saatte bitkenini ketirdi.
Öz arizasında advokat Çiygoznıñ apis etüv vaqıtını üç künge uzatqan Kreml nezareti astında bulunğan Qırım Yuqarı Makeme makemecisi Galina Redkonı mesülietke çekmege talap etti.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar. Vaqialar 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken edi. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi. Aqmescit SİZOsında yatqan Ahtem Çiygoz da bu iş ile qabaatlana. Mahkümler qabaatını tanımayıp, iş siyasiy sebeplerden açılğanını tüşüneler.
Fevral 15-te Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi bu işni tekrar taqiq etilmesine yollamağa qarar aldı.
Rusiyede «Memorial» uquq qorçalayıcı merkezi «fevral 26 işiniñ» iştirakçileri, apiste yatqan – Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermenci siyasiy mabus olaraq tanıdı.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Aqmescit ava limanında havfsızlıq tedbirlerini arttırdılar. Bu aqta RİA Novosti (Krım) neşirine ava limanınıñ baş müdiri Yevgeniy Plaksin bildirdi.
«Acele toplaşuvnı keçirdik, ava havfsızlığı tedbirleri arttırıldı, qoşma çareler alındı, bu kibi vaziyette adetiy areketlerdir», – dey o.
Onıñ sözlerine köre, yolcularnıñ yükü daa da diqqatlıca baqıla.
Cumaertesine keçer gecesi Pariste ücümler neticesinde eñ azından 120 insan elâk oldı. Ücümler Frenkistan paytahtınıñ altı noqtasında beş ücümci tarafından yapıldı. Boyeviklerniñ bu ücümlerini Frenkistan tarihında eñ müthiş facia olaraq adladılar.


text:
Rusiyede ve ilhaq etilgen Qırımda özüne qazaq degen kişilerni rekonstruktorlardan başqa bir kimse saymaq mumkün degil. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde Rusiye cemiyet faaliyetçisi, «Çistıy bereg. Krım» («Temiz yalı. Qırım») teşkilâtınıñ rehberi Vladimir Garnaçuk, yarımadadaki Rusiye ukümetiniñ yerli qazaqlarğa qol tutuv aqqında qanun leyhasını iza eterken bildirdi.
Cemiyetçi: «Biz Moskvada qazaqlarnıñ – şevronlar ile, uniforma kiyip – mahkemelerni qaravullağanlarını köremiz. Ve aynı zamanda, olar çette tura, olarğa kerçek iş yapmağa bermeyler. Olarğa qalğan tek iş – qaravullarğa çay ketirmek. Bu, boş bir immitatsiya. Lâkin oña kene de para ayırıla… Men, kiyinip-quşanıp, iç bir salâhiyetsiz noğay qamçılarını sallap şeerde kezgenlerge rekonstruktorlardan başqa bir şey aytamayım. Ondan ğayrı, qazaqlar Qırımda, 1920-nci yılda Beyaz ordu keri çekilgen vaqtından başqa iç bir vaqıt olmadılar», – dep qayd etti.
Daa evel, Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım parlamenti, Qırım ukümetiniñ sözde «Qırım okrugı qazaq cemaatı» ile iş tutması aqqında leyhanı eñ yaqın oturışuvına çıqarmaq istegeni aqqında belli oldı. Yañı vesiqa, ukümet organlarınıñ qazaq cemaatları ile iş tutqanda salâhiyetlerini tayin etmek kerek.
Ayrıca, Kremlniñ kontroli altında olğan ukümetniñ qazaqlar yaşağan yerlerde qazaq kadet korpuslarınıñ ve köy iqtisadiyatınıñ inkişafında iştiraki aqqında söz yürsetilecek. Ondan ğayrı leyha, çetelde yaşağan qazaqlarğa yarımadağa köçmeleri içün qol tutulmasını közde tuta.


text:
Bunı «Tsentr zdorovya» Qırım cumhuriyet müessiseniñ ekim-usulcısı Yelena Kamenskaya bildirdi.
Onıñ malümatına köre, GTO kompleksi terkibine gimnastik meşğuliyetler, qısqa ve orta mesafeli çapuv, ögge ve yükseklikke sıçrama, yaldav, ayaqmaşina qoşuları ve diger sport çeşitleri kirmekte. Bundan ğayrı, programmada ekstremal sport saaları da bar.
Programmanı amelge keçirmek içün oquv yurtları ve azbarlarda sport meydançıqlarını qurmağa planlaştırıla.
11 kategoriyada küçüni sınap baqmağa imkân olacaq. Mukâfat olaraq GTO altın, kümüş ve tunç nişanları berilecek.
Programma Vladimir Putinniñ fermanına esaslanacaq. Qırım «ükümetine» iyün 15-ne qadar GTO aqqında qararnı tasdıqlamağa avale etildi.


text:
«Bu sene iyün 20-ne qadar Aqmescitte eñ kerekli 23 aşayt malından 17-siniñ fiyatı eksildi, Keriçte – 15, Canköyde – 11, Yaltada – 9. Fiyatlarnı eksiltüv işi iqtisadiyat inkişafı ve ticaret Nazirligi tarafından cumhuriyet prokuraturası ile birlikte keçirile», – dep qayd etti Verba.
Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov er kün fiyatlarnı teşkermege avale etip, fiyatlarnı arttıracaq iş adamlarını cezalamağa vade etti.
Qırım iqtisadiyat «naziri» Rusiye fiyatları Ukraina fiyatlarından 100%-ğa qadar yüksek olğanını tanığan edi. Rusiyede insan aqları boyunca vekâletli Ella Pamfilovanıñ malümatına köre, Qırımda aşayt malları, ilâc fiyatları, em de işsizlik seviyesi arta.
Qırım «iqtisadiyat inkişafı ve ticaret nazirligi» işğal etilgen yarımada tükânlarında fiyatlarnıñ foto- ve video nezareti başlanğanını bildirdi.
Ticaret ağlarını nezaret taqımlarğa yardım etmege ve keder etmemege çağırdılar.


text:
Noyabrniñ 10-nda Qırımnıñ Rusiye akimiyeti 207 koronavirus hastasını qayd etti. Yerli Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskaya vefat etkenlerniñ sayısı arta, dep bildirdi: onıñ malümatına köre, soñki eki aftada 49 ölüm qayd etildi, 50-den 64 yaşına qadar insanlarda vefat sayısı arttı.
Rusiye kontrolindeki Qırım sağlıq naziri Aleksandr Ostapenkonıñ «Krım 24» telekanalına bildirgenine köre, umumen Qırım hastahanelerinde koronavirus hastaları içün tahminen 200 yer qaldı ve ilâclar bar. Faqat qırımlılar içtimaiy ağlarda em hastahanede qalmaq imkânsız olğanını, em ilâc qıtlığını şikâyet ete. Aynı vaqıtta Ukraina aq qorçalayıcıları Rusiyeniñ resmiy COVID-19 statistikasından şübhelene, Ukraina akimiyeti ise qırımlılarğa yardım teklif ete. Yarımadadaki vaziyet ne qadar zor ve Ukraina nasıl yardım ete bile, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında aytıldı.
Qırımlı Mayye Bekirovanıñ (adı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi) Qırım.Aqiqatqa tarif etkenine köre, COVID-19 ile hastahanege yatmaq pek qıyın, evde tedaviylenmek içün ilâc tapmaq da zor.
Biz hastahaneden çıqqanda hasta sayısı tez artıp başladı. Şimdi vefat etkenler çoq, esli-başlı insanlar vefat eteMayye Bekirova
– Sentâbr ayında anamnen koronavirusqa oğradıq. Başta suvuqlandıq dedik, amma soñra kompyuter tomografiyasını yaptırıp, pnevmoniya olğanını kördik. Anamnıñ yaşı 70-ke yaqınlaşa, aqcigerleriniñ 50%-ı zarar kördi, menimki – 25%. Tanışlarımız sayesinde bir odada qaldıq – soyumız hastahanede çalışa edi. Anam ağır alda edi, amma dayandıq, ekimlerge minnetdarım. Biz hastahaneden çıqqanda hasta sayısı tez artıp başladı. Şimdi vefat etkenler çoq, esli-başlı insanlar vefat ete. Evde tedaviylengen çoq insan bar, çünki hastahanede qalmaq imkânsız, Aqmescitte yer tapıp olamazsıñ. Pnevmoniya içün ilâc yoq. Alım ağırlaştı, ekim ap şeklinde «Metipred» yazdı, amma onı tapıp olamay edim. Soñki şişeni şeer çetindeki aphanede taptım.
Mayye Bekirovanıñ qayd etkenine köre, qırımlılar ilâc aqqında bir-birinden içtimaiy ağlarda soray ve hastalıqtan soñ qalğan ilâclarnı paylaşa.
– Başqaları içün ilâc qıdırğan göñülli qırımtatar qızlarını şahsen bilem, bir Qırım gazetası ise olarnı para qazanğanlarında qabaatladı. Bu birine yardım ete bilecek soñki yipçik edi – amma qızlarğa iftira atqanlar. Bu imkân da yoq oldı.
Qırımlı İrina tolu adını aytmayıp, nasıl tedaviylengenini Qırım.Aqiqat muarririyetine yazdı:
«Bağçasaray rayonı yüksek covid seviyeli üçke kire. Amma bizde «er şey güzel». Sualler cevapsız. Ekimlerge yazıq. Sentâbrniñ soñunda büyük qızım sınıfta covid oldı, keskin nefes virus yuqunçı dedim, yüksek sıcaq üç kün edi. Soñra kencem hastalandı. Mektepte memuriyet başlanğıç ve orta sınıflarda qayd etilgen kovid hastaları aqqında haber etmegeni içün balalarnıñ faal hastalanğanını ve yuqunç keçirgenini bilmey edi. Qızlardan soñ men ve anam hastalandıq. Bir qaç kün 39 derece yüksek sıcaq oldı, alımız yoq, yürek bulanuvı. Poliklinikke muracaat ettik (nasıl barıp olsaq), ekim kelmeycek, hastahanege keliñiz, degenler. Amma evde oturıp, ekimni beklemek degen qaide bar. Yerli hastahane terapevtlerini kovid hastahanelerine çalışmağa yollağanlar, olarnıñ yerine genç qıznı yollağanlar, intern olğanını tüşünem».
İrinanıñ aytqanına köre, oña ve anasına antibiotik berildi, aqciger rentgeni hastalıq başlağan 12 künden soñ istediler:
«Anda ise eki taraflı pnevmoniya. Bizge ine urğan ve anama tamçılıq taqqan emşireni özümiz taptıq. Hastalıq başlağan 10 künden soñ test yaptırdıq. Ve 10 künden soñ menfiy netice keldi. «Eki taraflı pnevmoniya olğanda testim nasıl menfiy oldı?» degen sualime ekim şöyle cevap berdi: «Saçma, kovid olğanıñız belli». Bedava bir ilâc yoq. Kimse, ebet, bir şey yazmadı. Anam 60 yaşında olğanı içün qasevetlendim, hastahanege alıp ketsemmi dep tüşündim. Tutuvları oldı, nefes alması zorlaştı. Amma kimse bir yerge alıp ketmey, yer yoq da. İngalâtsiyalarnen tedaviylendik, çoq şükür, imkânımız bar edi. Söz sırası, ekim qız maña Sağlıq nazirliginiñ Dünya sağlıq teşkilâtınıñ tevsiyelerinen lâğu etken ilâclarını yazdı. Kene yahşı, olar aphanede yoq. Hastalanğanda izolâtsiyağa kettik. Balamnıñ ev tasilini temin ettim, ebet. Sınıf tek bundan soñ bir aftağa karantinge qapatıldı».
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova qayd etti ki, Qırım Rusiye akimiyetiniñ resmiy statistikası qırımlılarnıñ aytqanlarına zıt kele.
Şunıñ içün Qırımnıñ statistik malümatı aqqında aytmaq pek zor: olarnı isbatlamağa ya da red etmege imkânımız yoqLüdmila Denisova
– Birinciden, memuriy sıñırnı keçken insanlardan haber alamız, vekillerim Hersonda çalışa. İnsanlarnıñ aytqanına köre, eki taraflı aqciger yanğısı olğanda test yapılmasını istemeyler, ya da COVID-19 diagnozını qoymaylar. Pnevmoniyadan tedaviyleyler. Şunıñ içün Qırımnıñ statistik malümatı aqqında aytmaq pek zor: olarnı isbatlamağa ya da red etmege imkânımız yoq. «Acele» yardım kelse – bu da az ola – hastalar 5-6 saat devamında hastahanelerge alıp ketirile, qayda qaldırılacaqlarını bilmeyler. Qırımlılar üzerinde «Sputnik» Rusiye aşısı test etile: bizim malümatımızğa köre, 42 doza ketirildi, ve Aqmescitteki «acele yardım» yuqunç bölüginiñ 37 ekimi aşılandı. Neticesi daa belli degil, amma uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri ve arbiylerniñ aşılanması planlaştırıla.
Lüdmila Denisova, monitoring malümatına köre, Qırım aphanelerinde COVID-19 tedaviylevinde qullanılğan ilâclar yetmey, ve qırımlılar olarnı esas Ukrainadaki soy-soplardan sıq-sıq sımarış ete, dep bildire.
Qızıl haçnen laf etmek kerek, gumanitar yardım kösterip, qırımlılarnı ilâclarnen temin etsinlerLüdmila Denisova
– Yarımadada menden ilâc istegen tuvğanlarım bar. Qırımda esas Ukrainağa tedaviylenmege ya da ilâc almağa kelmege istegen çoq Ukraian vatandaşı bar, amma Rusiye qaidelerine köre, tek bir kere yarımadadan çıqıp kirmege çareleri bar. İşğalci akimiyet qırımlılarnıñ areket serbestligi aqlarını böyle boza. Mence, Qızıl haçnen laf etmek kerek, gumanitar yardım kösterip, qırımlılarnı ilâclarnen temin etsinler. Bundan ğayrı, Ukraina kontrol etken topraqlarında vatandaşlarına yardım etmeli, qırımlılar bu olarnıñ tuvğan evi olğanını añlamalı.
Ukraina baş nazir muavini, Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri naziri Oleksiy Reznikovnıñ noyabrniñ 7-nde Azatlıq Radiosına bergen intervyüsında bildirgenine köre, Ukraina akimiyeti Qırımnıñ memuriy sıñırında aphane noqtaları olacaq gumanitar lagerlerini açmağa azır.
Muavini İgor Yaremenko, müessise qırımlılarğa yardım etmek içün köstergen ğayretleri aqqında tarif ete.
Qırımdaki vaziyetni diqqatnen taqip etip, bir sıra halqara teşkilâtnen mesleat keçirdikİgor Yaremenko
– Yılnıñ soñuna qadar «Çonğarda» yañı hızmet merkeziniñ açılışı planlaştırıla, anda da aphane noqtaları olacaq. Birinciden informatsion ceetten yardım etmege ve işğal etilgen topraqlarnıñ sakinlerine maska taqmaq ve mesafe qorumaq kibi esas şeylerni añlatmağa tırışamız. Qırımdaki vaziyetni diqqatnen taqip etip, gumanitar yükler yarımadağa yollanılsın dep, bir sıra halqara teşkilâtnen mesleat keçirdik. Ne yazıq ki, Rusiye tarafı olarnı ketirmege izin bermey. Menim malümatıma köre, Qırımğa qıymet kesecek missiyanı kirsetmek içün ve yarımada sakinleriniñ ihtiyaclarını bilmek içün bu teşkilâtlar Rusiyenen de mesleatlar keçirdi. Faqat rusiyeliler er şeyden vazgeçe – ealiniñ kelecegi olarnı qasevetlendirmey, ğaliba.
İgor Yaremenkonıñ malümatına köre, ekimlerniñ yardımı aqqında aytsaq, bazı qırımlılar Ukraina ekimlerinen añlaşıp, uzaqtan mesleat ala. Qırımtatar Milliy Meclisi de qırımlılar içün ilâc toplap başladı. Qırımtatar resurs merkeziniñ idare reisi ve Meclis azası Eskender Bariyev semereli yardım içün ekim mesleatlarını teşkil etmek müim olğanını tüşüne.
Qırımdaki semetdeşlerimizge yardım etmek içün para ve ilâc toplamağa başlaymızEskender Bariyev
– Dünya qırımtatar kongressinen beraber Qırımdaki semetdeşlerimizge yardım etmek içün para ve ilâc toplamağa başlaymız. Elimizden kelgeni qadar bu yardımnı işğal etilgen topraqqa berecekmiz. Anda tek ilâc yetmey – Rusiye ilâcları keyfiyetsizdir. Bundan ğayrı, esas Ukrainadaki ve Qırımdaki tedaviylev protokolları farqlı. Anda küçlü antibiotik ve büyük gormon ilâcları berile, bizde ise daa çoq vitamin, virus ile küreş ilâcları berile, gormonlar pek az. Şunıñ içün ekimlerimizniñ, hususan qırımlı ekimlerniñ, daa çoq mesleat bermesi pek müim. Yarımadada muracaat etecek ekim yoq.
Eskender Bariyev, Rusiye sıñırcıları işğal etilgen Qırımğa ketken ilâc yüklerini tutıp ala, dep şikâyet ete. Onıñ aytqanına köre, şimdi Meclis ve Dünya qırımtatar kongressi ilâclarnı daa telükesiz alıp ketüv yollarını tapmağa, em COVID-19 hastalarını ve bu hastalıqtan vefat etkenlerni alternativ sayuv sistemasını yapmağa tırışalar.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Kreml nezaretindeki Aqmescit Merkeziy rayon mahkemesi, qabaatlav hulâsasını zarar körgen üç kişiden sanki yalıñız biri alğanını sebep köstererek, «26 fevral işiniñ» oturışuvını yanvarniñ 18-ne avuştırdı. Bu aqta yanvarniñ 11-nde Qırım.Aqiqatnıñ muhbiri haber etmekte.
Şlâgin soyadlıi zarar körgen kişi poçta hızmeti vastasınen tapılmağan, lâkinİvkin soyadlı zarar körgen kişiniñ qabaatlav hulâsasını aluvınen bağlı olaraq ise, poçta identifikatorı mektüpniñ yolda olğanını haber etken.
2015 senesinde bir gruppa qırımtatar faallerine qarşı, 2014 senesi fevralniñ 26-sında Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingde iştirak etkenleri içün mahkeme başlatıldı. Olar kütleviy nizamsızlıqlarda iştirak etkenlerinde qabaatlandı.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige ayırdı: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ diger figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nabiyevniñ işinden ayırıldı.
Rusiye akimiyeti oktâbrniñ 25-nde Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra Umerov ve Çiygoz Kyivge keldiler.


text:
ykaзыBaeTcя, чTo «ykpaиHa пpocиT oб oTBoдe cyдbи B cBязи c BыяBлeHиeM дoпoлHиTeлbHыx MaTepиaлoB, cBидeTeлbcTByющиx o пpeдBзяTocTи cyдbи и ero cBязи c Poccиeй».
Amsterdam Apellâtsiya mahkemesi sentâbr 2-sinde "skit altını" davasını alıp barğan mahkemeciniñ vazifeden alınması aqqında diñlevlerni başlaycaq.
"Ukrinform" haber etkeni kibi, diñlevler yerli vaqıtnen 11:30-da başlamaq kerek.
Qayd etile ki, "Ukraina mahkemeciniñ vazifeden alınmasını istegeni sebep - onıñ Rusiye ile alâqasını köstergen qoşma malümatnıñ peyda olğanıdır".
500-den ziyade müzey eşyasından ibaret «Qırım: altın ve Qara deñizniñ sırları» sergisi 2014 senesi yanvarniñ 19-nda Almaniyanıñ Bonn şeerindeki Reyn ülkeşınaslıq müzeyinde keçirilgen edi. Daa soñra Amsterdamdaki Allard Pierson arheologik müzeyinde açıldı. Sergi 2014 senesi fevralniñ 7-nden avgustnıñ 31-ne qadar devam etti, faqat Rusiyeniñ Qırım işğalinden sebep Qırım müzeylerine qaytıp olamadı.
Qırımnıñ dört müzeyi eksponatlarnıñ qaytarıluvınen bağlı davanı Allard Pierson müzeyine qarşı açtırğan edi. Ukraina akimiyeti artefaktlar müzeylerniñ mülki degil, Ukraina devletine ait, dep bildirdi. Felemenk müzeyi qadı qararı olmağan soñ ya da taraflar añlaşqanına qadar eksponatlarnı bermemege qarar aldı.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/05-1
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
Täwfiq Äydi (1.05.1941, Şatura rayonı Tugoleyevskiy Bor bistäse, Mäskäw ölkäse, RSFSR, / SSRB - 02.04.2001, Tatarstan Respublikası başqalası Qazan, Rusiä Federatsiäse) — tatar yazuçısı, prozaik, publitsist.
Bala häm üsmer çağı kübesençä TASSRnıñ Apas rayonı Tübän Baltay awılında uza.
Alabuğa kitapxanä texnikumın, Qazan däwlät universitetınıñ tatar tele häm ädäbiäte bülegen, Mäskäwdä SSRB yazuçılar berlege qarşındağı Yuğarı ädäbi kursların tämamlıy.
Tormışı buyınça kitapxanä mödire, taşçı, militsiä bülege briğadirı, slesär häm apparatçı, uqıtuçı, metodist, ädäbi xezmätkär häm ädäbi konsultant, «Qazan utları» jurnalınıñ proza bülege citäkçese, «Tatarstan» jurnalı baş möxärrireneñ urınbasarı, «Awaz» isemle xosusıy näşriätneñ başqaruçı direktorı bulıp eşli.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Vatandaş jurnalisti, qırımlı bloger Nariman Memedeminovnı 2 yıl ve 6 ayğa azatlıqtan marum qaldırğan Rusiye mahkemesi içün «iç bir delilniñ emiyeti yoq». Memedeminovnıñ ükmü «tamamen qanunsız» ola. Böyle fikrini oktâbrniñ 2-nde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Qarar tamamen qanunsız… Elbette, bu Rusiye mahkemesi ve iç bir delilniñ emiyeti yoq. Nasıl olsa da, Rusiye mahkemesi bile Narimannıñ tutulması, apiske alınması, mahküm etilmesi içün sebep olaraq aydınlatılğan şeylerniñ boş olğanını kösterip olamadı. Mence, bu vaziyette mahkeme qabaatlavnıñ boş olğanını gizlemek içün qarar çıqardı», – dedi Çubarov.
Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi çarşenbe künü, oktâbrniñ 2-nde, terrorizmge açıq çağırğanında qabaatlanğan vatandaş jurnalisti, qırımlı bloger Nariman Memedeminovnıñ ükmüni çıqardı. Mahkeme Memedeminovnı 2 yıl ve 6 ay yaşav tarzı koloniyasında qalmasına üküm etti.
Tünevin Memedeminov soñki sözüni aytıp, Rusiyedeki mahkeme ve uquqnı «şablon» dep adlandırdı ve jurnalistlerni Qırımdaki vaziyetten ve yarımada sakinleriniñ mahkemelerinden haberdar tutmasına çağırdı.
Rusiye prokurorı Aleksey Aydinov Memedeminovnıñ altı yıl umumiy rejim koloniyasında qalmasını istedi.
Kyivniñ merkezinde oktâbrniñ 1-nde jurnalist ve aq qorçalayıcılar Memedeminovğa qoltutuv aktsiyasına çıqtı.
Memedeminov bir sıra ukrain ve çetel kütleviy haber vastaları ile işbirligi yaptı, Qırım.Aqiqatqa da malümat bergen edi.
Nariman Memedeminov – qırımtatar blogeri, vatandaş jurnalisti. Rusiye quvetçileri onı 2018 senesi martnıñ soñunda tutıp aldı. Memedeminovnı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatladılar.
Rusiye quvetçilerini Memedeminovnıñ 2013 senesinden 2015 senesine qadar alıp barğan YouTubedaki videoblogu açuvlandırdı. Anda siyasiy adise-vaqialarnıñ izaatları ve islâm normalarına riayet etmek çağıruvları, Rusiye devlet bayramları – Vatan imayecisi künü, Dünya qadınlar künü, Bala künü ve digerleri – aqqında fikirler mevcut.
2018 senesi martnıñ 23-nde QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
Moskvağa boysunğan Aqmescitteki rayon mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclis reis muavini Ahtem Çiygoznı «fevral 26 işi» boyunca mayıs 5-ke qadar apiste qaldırdı. Bu aqta onıñ advokatı Nikolay Polozov Facebook saifesinde bildirdi. Onıñ sözlerine binaen, mayıs 5-te bu iş boyunca taqiqat müddeti bite.
«İhtimal, bu kelecek afta, mayıs bayramlarından evel, daa bir mahkeme toplaşuvı keçirilecegini ve Ahtem Çiygoznıñ apiste bulunmasınıñ müddeti uzatılacağını bildirde», – dep qayd etti Nikolay Polozov.
Bunen beraber o, taqiqatçı Ahtem Çiygoznıñ apiste bulunmasınıñ müddetini mayıs 22-ge qadar uzatmağa teklif etkenini bildirdi. «Meraqlı bir şey. Müddetniñ uzatılmasınıñ sebeplerinden biri olaraq mahkemeci bunı ayttı, tsitata ketirem: «Çiygoz A.Z.
«Qırımtatar Milliy Meclisi» liderleri Çubarov R. ve Cemilev M. ile bağ tuta, olar Ukraina territoriyasında bulunıp, Qırım Cumhuriyetinde siyasiy vaziyetni kerginleştirmek içün Rusiyege qarşı faaliyet alıp baralar». Qoşulacaq bir şey qalmadı», – yazdı adliyeci.
Aprel 15-te adliyeci Ahtem Çiygozğa qarşı onı «fevral 26 işi» boyunca zorbalıq ve mülkiyetni bozuv ile yapılğan kütleviy nizamsızlıqta qabaatlı olaraq mesüliyetke celp etmek içün qarar alınğanını bildirdi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar.
Vaqialar 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken edi. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi. 2016 senesi fevral ayında rusiyeli Qırım Yuqarı mahkemesiniñ toplaşuvında bu işni tekrar taqiq etilmesine yollamağa qarar alındı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Britaniäneñ 4 Rusiä diplomatın qaytarıp cibärüenä, viza häm iminlek çikläwläre kertü mömkinlege turında belderülärenä cawap bularaq sişämbe könne Rusiä adreslı cawap çaraları kürü belän yanağan ide.
Fedotov cawap caralarınıñ nindi bulaçağın äytmäsä dä, alar ozaq köttermiäçäk dide.
"Cawap bulaçaq. Xäbärlärdän işetersez. Beraz waqıt kiräk. Bez citdi keşelär, bez qabalanmıybız" dide Fedotov.
Bu diplomatik qarşılıq Mäskäwneñ Londonğa Litvinenko eşendä töp şikle keşe bulğan elekke küzläw xezmätkäre Andrey Lugovoynı Britaniägä tapşırudan baş tartuı belän başlanıp kitte.
Britan tikşerüçeläre äytüençä, Litvinenkonı nurlanışlı poloniy-210 belän Lugovoy ağulağan. Lugovoydan şul uq matdä ezläre oçqıçlarda häm London belän Germaniäneñ küp kenä urınnarında da qalğan.
Rusiä Lugovoynı Londonğa tapşırmawın aqlap Britaniä üze dä Mäskäwneñ 20-dän artıq şundıy möräcäğäten, şul isäptän Mäskäw Kremlenä qarşı eş alıp barğan kürenekle eşmäkär Boris Berezovskiynı tapşıru möräcäğäten kire qaqtı di.
Ämma kürenekle xoquq yaqlawçı Svetlana Gannuşkina moñarçı Mäskäw başqa şiklänelüçelärne açıqtan-açıq tapşırıp kilde häm xäzer Litvinenko eşeneñ tarafsız qaralıp açıluına ireşü öçen küpkä nığraq tırışırğa tieş di.
"Ber keşene üterü öçen qılınğan ğämällär bik küp keşelär öçen qurqınıçlı bulğan. Moña hiç tä yul quyarğa yaramıy. Rusiä advokatlarınıñ Lugovoynı yaqlawına berkem dä kirtä quymıy bit. Ägär dä şiklänergä çınnan da nigez bar ikän anı tapşırırğa kiräk dip uylıym" dide Gannuşkina.
Elegräk Berezovskiy üzenä belderelgän prezident Vladimir Putin xökümäten bärep töşerü ğäyepläwläre nigezendä öçençe ber ildä mäxkamä qarşına basarğa äzer buluın beldergän ide.
Litvinenkonıñ yaqını bulğan Berezovski Lugovoyğa da şunı kiñäş itte.
Bügen Britan gazetları yazuınça Britan küzläw xezmätläre Berezovskiynı üterü öçen ber rus keşeseneñ yallanğan bulğanlığın açıqlağan.
Naif Aqmal


text:
Yazar: İsmail KERİM
İsmail KERİM.I Qırımlılarnıñ eskiden qalma qıymetli adetleri, bir balanıñ resmiy, yani qaydlı adına, resmiy olmağan bir ad daha qoşulıp, aynı adı olğan köydeşlerinden ayrılması qolaylaştırıla edi. Meselâ, Bekir Çobanzadeniñ ekinci, resmiy olmağan adı Sıtqıdır. Şunıñ içün Bekir Sıtqı degende, mıtlaq bilgenimiz Çobanzade olğanı añlaşıla. Yahut Asan Sabri Ayvazovnı alayıq. Onıñ da Asan adına resmiy olmağan Sabri adı qoşulğandır. Üseyin Şamil (Tohtarğazı), Ümer Fehmi (İpçi), Memet Nüzet (Çelebiyev), Ümer Sami (Arbatlı) kibi yazıcılarımıznıñ ekili adları aynı qabildendir. Tamam böyle şekilde Osman Aqçoqraqlınıñ adı da Osman Nuri olaraq bellidir. Hem kendisiniñ 1900 senesi bastırğan «Hattat-ı-islâmiye» kitabına adını çekerken, «Aqçoqraqlı Osman Nuri ibn Hasan al Qırımiy» şeklinde yazğandır. Osman Aqçoqraqlınıñ bizge malüm tahallüslerinden «Keşfi Çelebi»dir. Bu tahallüsni o, ilk olaraq 1900 senesi S.-Peterburgda çıqqan «Mirat» mecmuasınıñ 4-nci sanındaki «Peterburgda muqim (yaşağan) Abdulreşit Efendi İbrahimov cenaplarına» (S. 24) adlı parçasında qullandı. Bundan ğayrı bu tahallüsni «Mirat»e bir hatra» (1900), «Şair ve onıñ şiiri ne işe yarar» (1900), «Ğazı Mansur ziyareti» (1900) kibi maqalelerinde qullana. Bular da «Mirat»ta derc etildiler. Soñundan aynı tahallüs ile «Terciman» gazetasında 1907 senesi onıñ «Milliy teatro» adlı acayip maqalesi de basıldı. Osman Nuri Aqçoqraqlı 1879 senesi yanvar 3-te Bağçasarayda doğdı. Kendisi yazğanı kibi, o, 15 yaşınace bu yerde yaşay, soñ çıqıp ketip 30 yaşında olğanda qayta, ve soñ tekraren taşlap çıqa. Babası Asan Memet Aqçoqraq köyünden, anası Zübide hanım doğma Belbekli edi. Olarnıñ horantasında altı bala olsa da, çoqusı küçüklikte hastalanıp vefat etkenler. Osman Nuri 1889 senesi Bağçasarayda yañı usul ile çalışqan «Qaytaz-Ağa mektebi»ne oqumağa kire. Bu yerde İstanbulda «Dar-uş-şafaqa» litseyini bitirgen Ahmet Nureddin hocanıñ derslerine qatnay. Coğrafiya, tarih, hendese (geometriya), cebir (algebra), usul defteri, tabiat, fizika, resim, hüsn-ü-hat (dülber yazı) kibi dersler keçe. Hocaları ile Bağçasaray civarına ekskursiyalarğa qatnay. Babasından hattatlıq zenaatını ögrengen Osman Nuri 1894 senesi S.-Peterburgğa ketip, İ.M. Boraganskiyniñ Şarq matbaasında çalışa ve anda qurulğan büyük caminiñ örneklernen süsleme işlerinde iştirak ete. Hattatlıq ustalığı o qadar yüksele ki, 1920-nci seneleri Rusiye müsülmanları arasında eñ usta hattat sayılması haqqında yazılar bile peyda ola. 1895-te bir sene devamında Türkiyede «Davut-Paşa medresesi»nde oquy. Vetanperver bir genç sıfatında Qırımnıñ eski yadikârlıqlarınıñ saqlanması içün hareketleri esnasında 1900 senesi Sant Peterburgğa mektüpler yazıp «Ğazı Mansur» dürbesiniñ tamiri meselesini kötere. Oquvına ciddiy yanaşaraq, 1908 senesi Mısırğa ketip Kairde hususiy dersler ala. XX asırnıñ başında Sankt Peterburgda çalışa ve şu şeyerde de ordu hızmetini keçe. S.-Peterburgda bulundığı zaman, Osman Aqçoqraqlınıñ bir sıra original eserleri ve tercimeleri ayrı kitapçeler şeklinde derc oluna. Neşir meselesinde oña matbaacı İlyas Mırza Boraganskiyniñ büyük yardımı olğandır. Çünki o zamanda Osman Nuri kendi parasına kitap çıqaramaz edi. İcadınıñ başlanğıç devrini köstergen böyle acayip kitaplar sırasını qayd etmek mümkündir: 1. Hikâyet. Nenkecan hanım dürbesi (1899), «Bağçasaray çeşmesi», «Tılsım». A.S. Puşkinden tercimeler (1899), «Hattat-ı-islâmiye» (1900), İ.A. Krılovdan on qıssa (1901), «Evlenmek». N.V. Gogolden tercime (1903), «Qırım ğonceleri» /Original eserleri ile beraber A.S. Puşkin, V. Şuf, ve G.P. Danilevskiyden tercimeler/ (1906). İşbu eserlerniñ bediyeti hususında evelden yazılğan edi. Bu herde Aqçoqraqlınıñ tercime etken eserlerine ayrıca bir incelik ile yanaşqanını qayd etmeli. Rusçadan qırımtatarcağa çevirirken, bediy levhalarnı yerli adetler ve mühitke ustalıqle keliştirgeninden ğayrı, qırımtatar tiliniñ zenginliginden, mergin ibare, qiyas ve timsallerinden bol-bol faydalana. Onıñ bediy sözge avesligi başta «Terciman»da (1906), soñra Orenburgda «Şura» jurnalında çalıştığı zaman (1908 – 1910), öz aksini tapa. Kendi bediy parçalarından ğayrı, ğayet meraqlı tercimeleri de neşir etile. Meselâ, 1903 senesi «Terciman»da (№ 18.– mayıs 14) biz Aqçoqraqlınıñ A.S. Puşkinden çevirgen «Arzu» şiiriy parçasını köremiz. Volga boyu tatar ziyalılarınen sıq alâqası olıp, andaki edebiy-medeniy hayatta iştirak etmesi neticesiz qalmay. 1924 senesi Qırımda, «Yañı Çolpan» jurnalında, onıñ «Qazantatar edebiyatı tarihinden» serlevhalı salmaqlı maqalesi basıla. 1910 seneleri biz Aqçoqraqlını muharrir olaraq «Terciman»da çalışqanından ğayrı, Bağçasaraydaki kredit bankasınıñ direktorı vazifesinde ve şeyer kütüphane cemiyetiniñ riyasetinde bulunğanını köremiz. Birinci cihan muharebesi başlanmasınen, yani 1914 senesi, o, «zapas» asker sıfatında silâh altına çağırıla. Tamam o vaqıtları qısqa bir müddet Odessada buluna ve andaki imamnıñ qızı Zöhrenen evlene. Bağçasarayğa keri döndükten soñra, kene de «Terciman»da muharrir olıp çalışa. Aynı vaqıtta «Zıncırlı»da ders bere. Tarih ve bediy edebiyatqa avesligi Aqçoqraqlını tarihiy dramalar yazmağa sevq ete. 1917 senesi onıñ qalem mahsulı olğan «Qırım Giray» ve «Adil Giray» dramaları Qırım sahnalarında oynalıp, seyircilerniñ rağbetini qazanalar. Meselâ, o zamannıñ siyasiy önderlerinden Cafer Seydamet «Qırım Giray» piyesasını Bağçasaray sahnasında körip, soñundan böyle hatırlay edi: «Bu künlerde (yani 1917 senesiniñ dekabrinde – İ.K.) Bağçasaray gençleriniñ Qurultay azaları şerefine Osman Aqçoqraqlı arqadaşımızın yazdığı «Qırım Giray» piyesini başarı ile oynamış olmalarını qayd itmek isterim. Belediye salonında oynanmış olan ve gençlerin bütün heyecanları ile canlandırdıqları bu piyes, hepimize çoq eyi tesir etmiş, hepimiz kendilerini ve eserin qıymetli yazarını yürekten ve eñ hararetli bir surette alğışlamıştıq». O. Aqçoqraqlı milletimizniñ Birinci Qurultayına aza seçilip siyasiy hareketlerde iştirak etkendir. Milliy bayrağımıznıñ tüsü ve simvolikası meselesinde ciddiy araştırmalar keçirip, mavı «taraqlı» bayraqnı milliy bayrağımız olaraq qabul etilmesini aqıl, mantıq ve qalem küçünen desteklep öz issesini qoşqandır. Vaqıt keçtikçe, onıñ ilmiy faaliyeti vira qoyulaştı ve derinleşti. İnqilâptan soñ, 1919 senesi edebiyat tarihimizde birinci olaraq monografiya yazıp onı «Qırım türk-tatar edebiyatınıñ qısqaca tarihçesi» serlevhası altında «Millet» gazetasında derc etti. Milliy edebiyat ve medeniyetimizniñ kelip çıqışını açıqlağan bu eserniñ ehemiyeti pek büyüktir. Yazıq ki, eserniñ tolu variantı saqlanmadı. 1921 senesi ne qadar zorluqlar çekilse de, Aqçoqraqlınıñ iştirakinen Bağçasarayda Gaspıralı’nın muzeyi açıla. O, bu herde belli bir müddet ilmiy kâtip sıfatında çalışa. Qısqa vaqıttan soñ, Aqmescitke avuşıp, yerli universitetke işke kire. 1924 senesinden başlap ilmiy-etnografik ekspeditsiyalarda iştirak etip, ğayet qıymetli materiyallar toplay ve olarnı işlep neşir ete. Qırımtatar tili, edebiyatı, medeniyeti, tamğalar tarihi, Çufut-Qale abideleri, milliy matbuatımıznıñ tarihi, halq ağız yaratıcılığı, eski qırımtatar yazıları, Gaspıralınıñ faaliyeti ve diger bir çoq mevzularda esaslı ve ğayet qıymetli tedqiqatlar keçirip maqaleler bastıra. 1920-nci seneleriniñ devamında Qırımtatar devlet teatriniñ faaliyetinde sıqı surette iştirak ete. Büyük sahnada oynalğan bir çoq tarihiy dramalarnıñ dekoratsiyaları azırlanmasına qoşula. 1926 senesi Aqçoqraqlınıñ «Nenkecan hanım dürbesi» povesti üzerinde senariy yazılıp sahnada qoyula. Osman Nuriniñ «Bağçasaray közyaş çeşmesi» pyesası ise, 1927 senesi oynalıp seyircilerniñ gürdeli alğışlarını qazana. Bu soñkisiniñ sahnalaştırılmasınen bağlı maqalede meşhur qırımşnas A.İ. Markeviç böyle yazğan edi: «Aqçoqraqlı hannıñ tipini açıq vergendir… ve diye bilirim ki, «Bağçasaray közyaş çeşmesi» pyesasını yazmaqta, muzıkasını tertip itmekte, levhalarını resim itmekte ve oyunı sahnaya qoymaqta çalışan O. Aqçoqraqlı, A. Refatov, U. Badaninskiy, C. Meyinov ve cümle artistler vazifelerine muvaffaq olduqlarından, alğış ve teşekküre lâyıqtırlar». O. Aqçoqraqlınıñ Qırım tarihi ve etnografiyası hususında çalışmaları soñ derece qıymetlidirler. Yuqarıda qayd etkenimiz kibi, seneler devamında bir çoq arheologiya ve etnografiya ekspeditsiyalarında iştirak eterek, qadimiy baştaşlarnıñ inventarizatsiyasını yapa ve üzerlerindeki eski ve çoq zor oqulğan yazılarnı oqup rusçağa çevire. Halqımıznıñ biñ yıllıq tarihini açıqlağan bu eserler künümizde ziqıymet sayılmaqtadırlar. Ekspeditsiyalarda bulunırken, medeniyetimiz ve edebiyatımızğa ait yüzlerce aded eşya ve eserler toplay. Eñ qıymetli yazı yadikârlıqlarından biri de 1925 senesiniñ ekspeditsiyasında Qapsihor köyünde bir qırımlı qartnıñ (Acı Ali Efendiniñ) elinde bulunğan ve XVII asırnıñ ortalarına taaliqlı olğan 68 sahifeli poemanıñ elyazmasıdır. Bu eser 17 bab, 1892 satır ve satırları 11 ecadan ibarettir. Elyazmanıñ 18 ve 61 sahifelerinde Canmuhammedniñ, yani poema müellifiniñ, adı bulunmaqta. Eserde Qırım hanı 2-nci Islâm Giraynıñ B. Hmelnitskiyge vatanını qurtarmaq içün yardımda bulunğanı aks etile. Soñundan, yani 1930 senesi, bu eserniñ qısqa tarifleme variantı ukrayince olaraq «Shidniy svit» adlı jurnalda basıla. Yazıq ki, poemanıñ qırımtatarcası bir qaç nüshalarda olsa da, bugün sürgünlik devrinde ğayıp olğan eserlerimizden sayıla. (İşbu elyazmanıñ 2 sahife fotokopiyası 1939 senesi «Yañı dünya» gazetinde basılsa da, oqulmasınıñ iç bir çaresi yoq. Yalıñız her sahifesinde eki sütün yazılar bulunğanı körünmekte). 1930-ncı seneleriniñ başında Aqçoqraqlı NKVD hadimleriniñ tazyığına oğray. 1934 senesi işinden boşatılğan soñ, sığınmağa her qıdırıp Bakuda yaşağan aptesine kete. Belli bir vaqıt anda yaşay. Ama sovyetler rejiminiñ qanlı degirmeninden qurtulamay. 1937 senesi aprel 4-te Bakuda haps olunıp Qırımğa könderile ve 1938 senesi aprel 17 künü bir sıra diger ziyalılarımız sırasında qurşunğa tizile… NKVD hadimleri tarafından Osman Aqçoqraqlınıñ evi tintilgende, onıñ ömür boyu toplağan bir çoq qıymetli kitapları, elyazmaları, vesiqaları, çeşit eşyaları ve atta qırımtatarnıñ tarihiy vaqialarını aks etken yüzlerce fotoresimleri musadere (konfiskatsiya) olunıp ğayıpqa oğratıla. II
Osman Aqçoqraqlınıñ neşir etken eser ve maqaleleri(hronologiya sırası ile)
- Aqçoqraqlı zade Osman Nuri. Hikâyet. Nenkecan hanım türbesi. Sankt Peterburg: İlyas Mırza Boraganskiy ve Kompaniyasınıñ matbaasında tab olundı. – 1899. – 45 s. (Arab hurufatında).
- Osman Aqçoqraqlı. «Bağçasaray çeşmesi», «Tılsım». Şair Puşkin eşarından (şiirlerinden). Sankt Peterburg: İlyas Mırza Boraganskiy ve Kompaniyasınıñ matbaası.– 1899.– 12 s. (Arab hurufatında).
- Krılovdan on qıssa. Mektep şagirtlerine oquttırılmaq içün ibretamiz (ibret bergen) qıssalardır. Rusçadan mütercimi: Osman Nuri Aqçoqraqlı. S.-Peterburg: İlyas Mırza Boraganskiy ve Kompaniyasınıñ matbaasında basıldı. – 1901. – 16 s. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. «Hattat-ı-İslâmiye». Sankt Peterburg: İlyas Mırza Boraganskiy ve Kompaniyasınıñ matbaası.-1900.- 20 s. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. Mütercimden bir-iki söz. Gogol N.V. «Evlenmek». Komediya, eki perde. Rusçadan mütercimi O.A. Aqçoqraqlı. Sankt-Peterburg: Matbaahane-i-İlyas Mırza Boraganskiy ve Kompaniyası. 1903.– 64 s. – S. 1 – 2. (Arab hurufatında).
- Osman Nuri Aqçoqraqlı. Qırım ğonceleri. Musavver (resimli) şiir mecmuası. Orenburg: Tipo-Litografiya M.F. Kerimi.– 1906.– 25 s. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. Qıraathaneler // Terciman.– 1906.– № 18.– fevral 24. (Arab hurufatında).
- Keşfi Çelebi. (Aqçoqraqlı O). Milliy teatro // Terciman.– 1907.– № 5.– yanvar 17. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. Cenaze alayı // Terciman.– 1914.– № 195.– sentâbr 25. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. Milliy hazinemiz // Terciman.– 1915.– № 202.– sentâbr 11. (Arab hurufatında).
- Akçokraklı O. Voyennaya slujba krımskih tatar // Golos tatar.– 1917.– 22 iyülya.
- Aqçoqraqlı O. Bayraq meselesi // Millet. – 1917. – № 108. – noyâbr 19. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. «Ay» meselesi // Millet.– 1917.– № 114.– noyâbr 26. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. Qırım türk-tatar edebiyatınıñ qısqaca tarihçesi // Millet.– 1920.– № 6 (57).– yanvar 13; № 7 (58).– yanvar 15; № 9 (60).– yanvar 20; № 10 (61).– yanvar 23; № 12 (63).– yanvar 27; № 13 (64). – yanvar 29; № 14 (65). – fevral 1. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. Teatro hayatımızdan // Yeñi dünya. – 1923. – dekabr 5. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. Seit Abdulla Özenbaşlı kim edi? // Yeñi dünya. – 1924. – yanvar11. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. Qazantatar edebiyatı tarihinden. Aqlımda qalğanlar // Yañı Çolpan.– 1924.– № 1.– S. 42 – 52. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. İsmail Gasprinskiy. Vefatına 10 yıl toluvı münasebetile // Yeñi dünya. – 1924. – № 151 (498).– sentâbr 24. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. Qırımda matbaacılıq ve tatar matbuatı // Yeñi dünya.– 1925.– mayıs 5. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. 5 mayıs matbuat künü münasebetinen. Qart muallim ve yazıcılarımızdan İsmail Gasprinskiy // Oquv işleri.– 1925.– № 2.– S. 7 – 14. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. Bundan 85 sene evvel // Yeñi dünya. – 1925. – fevral 7. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. Qart yazıcılarımızdan İsmail Gasprinskiy. Matbuat künü münasebetile // Yeñi dünya.– 1925.– mayıs 5. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. Qırımda arheologiya ve etnografiya meselesi // İleri.– 1926.– № 1.– S. 30 – 34. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. Qırımda etnografiya // İleri.– 1926.– № 2.– S. 13 – 16. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. Qırımda halq edebiyatı ve onı yaşatanlar // İleri.– 1926.– № 4.– S. 19 – 24. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. Qırım genç muallimleriniñ eñ qartlarından Ahmet Nureddin (1861 – 1926) // Oquv işleri.– 1926. – № 6 – 7 (14 – 15). – S. 13 – 17. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. Qırımda arheologlar bayramı // Oquv işleri.– 1927.– № 2 –3 (22 – 23).– S. 65 –71. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. XVI-ncı asırda Volga-Don kanalı açılmaq meselesi (tarihten bir sahife) // İleri.– 1927.– № 2 (10) – S. 40 – 43. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. Yazılar tarihinden // İleri.– 1927.– № 3 (11).– S. 20 – 29. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. Qırımda şuralar idaresi zamanında tedqiqat ve taharriyat // İleri.– 1927.– № 10.– S. 90 – 95. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. O.A. Bodaninskaya // Yeñi dünya. – 1927. – dekabr 7. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. Qırımda tatar matbaacılığı // İleri.– 1927.– № 4.– S. 17 – 23. (Arab hurufatında).
- Akçokraklı O. Tatarskiye tamgi v Krımu. // İzvestiya Krımskogo pedagogiçeskogo instituta imeni M.V. Frunze. kniga 1.– Simf: Izdaniye KPİ.– 1927.– S. 32 – 47.
- Akçokraklı O. Staro-Krımskiye i Otuzskiye nadpisi XIII-XV vv. – Ottisk iz «İzvestiy Tavriçeskogo Obşestva İstoriyi, Arheologii i Etnografiyi», Tom I (58). – Simferopol: Krımlit. – 1927. – 15 s.
- Aqçoqraqlı O. 1928 senesi içinde Qırımda fenniy ve tarihiy ekspeditsiyalar // Oquv işleri.– 1928.– № 2 (30).– S. 45 – 47. (Arab hurufatında).
- Aqçoqraqlı O. «Çingene halqı» yahut rompaşal // İleri.- 1928.- 3-4 (23-24).- S. 23 – 29.
- Akçokraklı O. Novoye iz istoriyi Çufut-Kale. Ottisk iz «İzvestiy Tavriçeskogo Obşçestva İstoriyi, Arheologii i Etnografiyi». Tom II (59). Simferopol: Krımlit.– 1928.– 15 s.
- Akçokraklı O. Çufut-Kale. Po materialam raskopok 1928 – 1929 gg. (V soavtorstve s U.A. Bodaninskim i B.N. Zasıpkinım). Ottisk iz «İzvestiy Tavriçeskogo Obşestva İstoriyi, Arheologii i Etnografiyi». Tom III (60). Simferopol: Krımlit.– 1929.– S. 3 – 16.
- Akçokraklı O. Epigrafiçeskiye nahodki. Ottisk iz «İzvestiy Tavriçeskogo Obşestva İstoriyi, Arheologii i Etnografiyi». Tom III (60). Simferopol: Krımlit.– 1929.– S. 16 – 20.
- Akçokraklı O. Staro-Krımskiye nadpisi. Po raskopkam 1928 g. Ottisk iz «İzvestiy Tavriçeskogo Obşestva İstoriyi, Arheologii i Etnografiyi». Tom III (60). Simferopol: Krımlit.– 1929.– 8 s.
- Aqçoqraqlı O. Qırım arheologiya cemiyeti // İleri.– 1930.– № 7.– S. 5 – 6. (Latin hurufatında).
- Akçokrakli O. Tatarska poema Can-Muhamedova pro pohid İslâm-Gireya II spilno z Bogdanom Hmelnitskim na Polşu 1648-49 rr. // Shidniy svit.– 1930.– № 12 (3) – S. 163 – 170.


text:
Apiske alınğan Ukraina tarafdarı faal Oleg Prıhodko işğal altındaki Qırımdan qomşu Rusiyege avuştırıldı. Bu aqta qızı Natalya Şvetsova Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Bazarertesi künü babam Krasnodarğa avuştırıldı. SİZOda azırlanmaq içün eki saat berip alıp ketkenler. Bugün (aprelniñ 1-nde – QA) anama telefon etip, Krasnodarda olğanını bildirdi. Etap vaqtında boldurdı, yarım metrlik «stakanda» çoq qaldı», – dep tarif etti Şvetsova.
Advokat Nazim Şeyhmambetovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, şimdilik avuştıruv aqqında resmiy bir malümat yoq. O, SİZO memuriyetinden malümat almağa tırışa.
Prıhodkonıñ apis müddeti sentâbrniñ 15-ne qadar uzatıldı.
Onı Aqmescit SİZOsından Rusiyeniñ Rostov-na-Donu tahqiqat izolâtorına avuştıracaqlar dep haber etildi.
Yanvarniñ 16-nda berilgen malümatqa köre, Prıhodko «patlayıcı maddelerni ve tertibatnı qanunsız aluv, berüv, satuv, saqlav ve taşuvda» qabaatlandı.
Prıhodko daa bir şeyde qabaatlandı – Lvivdeki Rusiye baş konsullığınıñ binasında patlav azırlağanında.
2019 senesi fevralniñ 8-nde Qırımdaki FSB idaresiniñ hadimleri Saq rayonınıñ Orehovo köyünde Oleg Prihodkonıñ evini tintken edi. Quvetçiler ukrain timsalleri, «Svoboda» firqasınıñ bayraqları, qırmızı-qara bayraqlar, Stepan Banderanıñ süretleri, tehnika ve ev CD-disklerini aldı. Tintüvden soñ Prihodkonı Aqmescitke alıp ketkenler, anda faaliyeti ve esas Ukraina ile bağları aqqında sorap sorğuğa çekkenler. Rusiye quvetçileri Prihodkonıñ evinde keçirilgen tintüvni izaatlamadı. 2016 senesi iyün ayında Rusiye quvetçileri faalni maşinasındaki ukrain nomeraları içün tutqan edi.


text:
Bazarertesi künü, iyül 13-de, Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksenov «Pervıy krımskiy» ve «TV FM» telekanallarında «Ot pervogo litsa» («Birinci şahıstan») programmasında iştirak etip, jurnalistlerniñ suallerine cevap berecek.
Bu aqta Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Qırım, federal ve ecnebiy jurnalistler, ekspert ve siyasetşınaslar cumhuriyet başına eñ keskin ve muzakere etilgen suallerni bere ve nasıldır bir mevzuda öz noqtaiy nazarlarını bildire bilecekler», – denile beyanatta.
Qırım Nazirler şurasınıñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, programma saat 19:00 canlı efirde başlanacaq.


text:
Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım Yuqarı Makemesi qararı ile «fevral 26» işi boyunca mabüsleriniñ apiste bulunma müddeti uzatıldı.
Bu aqta Qırım.Aqiqat agentligine advokat Polozov bildirdi. O ise, Ahtem Çiygoznıñ menfaatını qorumaqta.
«Fevral 26» işi boyunca mabüsler Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermenci, makeme qararı ile apiste aprel 24 kününe qadar yatacaqlar», - dep ayttı o.
Mart 24 künü Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım Yuqarı Makemesi, Qırım prokuraturasınıñ appelâtsiyasını qabul etmedi. Belli ki, prokuratura, mabüslerge qabaatlayıcı ükümni çıqarmaq içün, cinaiy işni makemege qaytarmağa talap etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksyonov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar.
Vaqialar 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken edi. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi.
Fevral 15-te Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi bu işni tekrar taqiq etilmesine yollamağa qarar aldı.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Canköyde Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ sıñır idaresi hadimleri Qırımdan çıqmağa tırışqan ve Rusiyede qıdırılğan qırımlını yaqaladı, dep bildire idareniñ matbuat hızmeti.
«1965 senesi doğma Rusiye vatandaşı yaqalandı, 2018 senesi dekabr ayında onı federal seviyede qıdırmağa başladılar. Berilgen vesiqalarnı teşkergen sıñırcılar 53 yaşında qırımlını uquq qoruyıcılar qıdırğanını añladı», – dep aytıla haberde.
Matbuat hızmeti qayd etkenine koyer, erkek kişiniñ çıqması yasaq etilgen edi. Tahqiqat onı Rusiye Ceza kodeksiniñ 158-inci maddesiniñ 3-ünci qısmınıñ «g» noqtasına istinaden (bank esabından yapılğan hırsızlıq) cinayet işlegeninden şübheli saymaqta. Yaqalanğan kişi yarımadanıñ Rusiye politsiyasına teslim etildi. Adı aydınlatılmay.
Bundan evel Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ idare hadimleri işğal etilgen Qırımğa «pasportsız» kirmege tırışqan Ukraina ve Rusiye vatandaşları tutuldı, dep bildirgen edi.
Ukraina Devlet sıñır hızmeti Qırımnıñ memuriy sıñırında FSB tarafından yaqalanğanlarnıñ kimligini belgilemege imkânsız olğanını bir qaç kere qayd etken edi. Rusiye tarafı olarnıñ şahsiy malümatını aydınlatmay. Ukraina sıñırcıları, «işğalcilernen bağ tutmaylar», dep bildireler.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».