text:
Semberdä toraq tözeleşendä aldanğan investorlar ğädellek ezlilär
kypbep” gäziteneñ faş itüläre belän tanışqaç, may ayında uq şaw-şu quptarğan ide. Ber ük fatirğa berniçä xuca bulğanı açıqlandı ul waqıtta. Xätta fatirlarnıñ 8 – 9 xucalıları da bar. Läkin moña ällä ni iğtibar birüçe bulmağan ide.
Başqa çara qalmağanlıqtan, aldanğan investorlar, 22-nçe sentäberdä, comğa könne, tözeleş citäkçese Kovalenkonıñ töp ofisın şturm belän yaulap alğaç qına bu xäl Mäskäw mäğlümat çaralarınıñ da iğtibarın cälep itte. Xäzer ofista Kovalenko quyğan saqçılar torsa da, xucanıñ üzen investorlar kertmilär. Anda daimi 40 – 50 keşe köndez çiratlap dejurda toralar, üz telefonnarı da bar. Qayberläre şunda yäşilär dä. Şularnıñ berse Ğaliä Ğäynetdinova söyli:
(2004-yılda fatirsız qaldıq. Apanıñ 2 bülmäle xruşçevçasında torabız. Anıñ - 4 keşele, minem 3 keşele ğailälär. Anda arıtaba yäşäw qıyın, min ğailäm belän monda toraçaqmın).
Biregä ölkä parlamentı deputatları da kilgälännär, 2 märtäbä ölkä başlığı Morozov ta bulğan. Aldanğannarnıñ berse Räşit Xäyrullin:
(Berençe kilüendä xäl-äxvällärne soraştı. Çaralar kürergä wäğdä itte. Ä ikençe kilüe şuşı miting aldınnan ber kön elegräk tañ belän üz täqdimnäre belän kilgän. Anıñça, cıyılğan aqçanı kire qaytarıp birü dä mäs’äläne xäl itär ide. Läkin aldanğan xalıq moña riza bulmağan: bezgä fatir kiräk! – dide.)
Ä miting-piketqa Sergey İvanoviç kilmäde. Bälki ul şuşı çaranı buldırmasqa tırışqandır, dilär anda qatnaşuçılar. 2 – 3 yöz çaması keşele çaradağı şiğar''lärneñ kübese neytral'' eçtälekle diärgä dä bula: Barlıq vkladçiklarğa da fatir biregez! Zakon çığaruçılar, aldanğannarğa yärdäm itegez! Xalıq wäkilläre, wäğdäläregezne ütägez! “Layıqlı toraq” digän federal'' programmanı tormışqa aşırırğa!
Äçeräkläre ike genä ide. “Meti metla narodnaya, neçist'' antinarodnuyu!” häm qara sitsağa yazılğanı “Qaraq türälärneñ başbaştaqlığın yuq itärgä!” - dip qıçqıra. (Uniçtojit''!)
Sovetlar yortı qarşına cıyılğan xalıq aldında Qanunnar çığaru cıyılışı räise Boris Zotov çığış yasadı. Annan ber özek:
(Mondıy tirän aferalar başqaça qabatlanmasın öçen bez tieşle qanun qabul itäçäkbez. Mondıy talawda qatnaşqan berkem dä cäzasız qalmasqa tieş. Häm Federatsiä külämendä dä şundıy uq qanun qabul itü taläp itelä. Ä xäzer bez bu eşne tikşergän maxsus komissiä eşe näticäse belän tanışırğa tieş.)
Boris Zotov, anıñ 3 deputatı (Aleksandr Kruglikov, Vladimir Alad''in, Matvey Volodarskiy), şulay uq Däwlät Duması deputatı Valentin Denisov, salınırğa tieş bulğan här yort aktivınnan ikeşär wäkil ber säğätkä şul komissiä eşçänlege belän tanışırğa kittelär.
Forsattan faydalanıp, “Azatlıq” radiosına üz fikerlären belderergä telägän tatar balaları ayırım cıyıldılar. Menä alar awızınnan yañğırağan qayber fikerlär.
(Mondıy Xökümätne sänäk belän stenağa terärgä kiräk.
Juliklar da, çinovniklarda ber tabaqtan aşıylar.
Xalıqnı talawçılarnı televizor aşa xalıqqa kürsätep cäzalau oyıştırmıyça, bu ildä tärtip urnaştırıp bulmas.
Kovalenkonı törmägä utırtularına ışanmıym, min urlaşsam utırtırlar, ä andıylarnı yolıp qalalar.
Bezdä xalıqnı bigräk tä sanğa suqmıylar. Änä Pol''şa, Vengriä kebek illärdä kebek bulsaq, bezne dä sarıq kötüenä sanamaslar ide.
Xökümät bezne BOMJ xälenä töşerä.
“Strana rabov, strana gospod” dip Lermontov yuqqa ğına äytmägänder inde.
Mergä äytep qaradıq – stenağa sipkän borçaqtay. Ul Kovalenko belän bergäder şul. Änä Şkanovnıñ aqçasınnan ğına da tulı ber yort salıp bulır ide, kirpeçtän tügel – aqçadan!
Prostoy keşene srazu utırtalar, ä zur juliklarğa uslovno ğına.)
Zotov qatnaşlığındağı äñgämä näticäsen piketçılar wäkile Aleksandr Tarasov bäyän itte.
Ul bügenge çaranı ciñü dip tä atadı. Läkin ikençe wäkil Tamara Krasnova bik şatlanmasqa, uyaulıqnı yuğaltmasqa öndäde.
Deputat Matvey Volodarskiynıñ da qayber fikerläre iğtibarğa layıqtır .
(Eşne tikşerügä bilgelängän komissiä berni dä eşlämägän. Xätta cinayätçe Kovalenkonıñ dokumentların da tikşerergä almağan. Bez, deputatlar aldırdıq. Läkin cinayätlärne tikşerü öçen tieşle oyışmalar bar bit, deputat eşe tügel bu! Alaysa, bezgä wäqälätlär birsennär – barısın da aqtarırbız! Kovalenkonı bit elek tä berniçä märtäbä qulğa alğannar ide. Här waqıt çığara kildelär. Älbättä rişwät belän qotıla kilgän. Dimäk, tikşerüçelär dä cinayätçelär belän ber ük cepkä bäylängännär bulıp çığa)
Şunısı ğibrätle: çarada qatnaşqan 3 deputat ta – kommunistlar. Berdäm Rusiä firqäse cirle parlamentta küpçelektä bulsa da, annan berkem dä yuq. “Talawçılar belän dä alar yedinıydır” digän süzlär dä işetelde xalıq arasınnan.
Säyäsätkä qağılışlı tağın ber küreneş. Çaranı Rusiä patriotları firqäse liderı Vasiliy Plujnikov açıp cibärde. Anıñ süzlärençä, bu miting eş xaqı az buluğa, xakimiätneñ sotsial'' yaqlaw säyäsätenä, kommunal'' xezmät öçen tüläwlärneñ tuqtawsız arta baruına qarşı da oyıştırılğan ikän. Aldanğan investorlar bu turıda awız da açmadılar, yuğisä.
Üz partiäseneñ abruyın kütärü maqsatınnandır inde, Plujnikov äfände partiäseneñ yaña äğzası Vasiliy Levinğa tantanalı itep bilet tapşırdı.
Ä soñnan partiä bayrağın talanğan investorlar yaulap alğan bina başına eläçägen belderde. Moña qarşı süz äytüçe bulmadı. Kem inde patriotlar partiäse liderına qarşı süz äytsen?! Barçabız da patriotlar iç!
Ayrat İbrahim, Sember


c: text/html

text:
Bötentatar İctimağıy Üzäge: «Timägez Konstitutsiägä!»
Sişämbe könne Qazanda Bötentatar ictimağıy üzägendä zur matbuğat oçraşuı ütkärelde. Anı BTİÜ, İdel-Ural ictimağıy-säyäsi xäräkäte, Xalıq forumı ütkärde. Ul respublikadağı häm kürşe Mari El Respublikasında kilep tuğan säyäsi wäzğıätkä bağışlandı. Tatarstan Konstitutsiäseneñ yaña redaksiäsen qabul itügä qarata BTİÜ xalıq deputatlarına «Timägez Konstitutsiägä» digän möräcäğät, Qazan xanlığı cimerelügä 450 yıl tulu uñayı belän tatar xalqına, «Mari xalqın yaqlıybız» häm Tatarstanda süz iregen yaqlaw buyınça möräcäğätlär eçtälege belän tanıştırdı. Bötenmari Şurası räise häm Şkitan isemendäge milli teatr direktorı Viktor Nikolaev respublikada milli mädäniätkä qarata säyäsät turında çığış yasadı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Başqortstanda yäşlär sabantuyı başlandı
Başqortstannıñ Stärlebaş rayonında comğa könne töbäkara yäşlär sabantuyı başlanıp kitte. Yıl da oyıştırıluçı bu bäyräm bıyıl dürtençe tapqır uzdırıla häm ul öç kön däwam itäçäk.
Älege zur çarağa Başqortstannıñ barlıq rayonnarınnan häm şähärlärennän meñnän artıq yäş-cilkençäk kilde. Şulay uq Tatarstannan, kürşe Perm kraennan, Çiläbe, Irımbur ölkälärennän häm başqa töbäklärdän dä baytaq qunaqlar cıyıldı.
Stärlebaşta oyıştırılğan bıyılğı Yäşlär Sabantuyın İdel buyı federal' okrugında iğlan itelgän Yäşlär yılına häm başqortlarnıñ Rus däwlätenä quşıluına 450 yıl tuluğa bağışlarğa buldılar. Här yıldağıça, bıyıl da töbäkara Yäşlär Sabantuyında bik küp sport çaraları, bäygelär, milli köräş, at çabışları oyıştırılaçaq. Şulay uq qızlarnıñ ayırım, yegetlärneñ üzläreneñ yarışmaları da bula. Häwäskär cırçılarnıñ häm biyüçelärneñ çığışları da bik kürkäm bulaçaq, di bu bäyrämne oyıştıruçılar.
Yäşlär Sabantuyına Ufadan küp kenä tanılğan cırçılar häm estrada yoldızları da bardı. Alar şimbä könne zur konsert kürsätä häm yäşlärgä diskoteka oyıştıra. Şimbä könne Ufadan bu bäyrämgä respublikanıñ qayber citäkçe dairäläre dä bara häm yäşlärgä qotlaw süzlären citkeräçäk.


text:
Bügen Ukraina başqalasında yözlägän keşe parlament qarşına cıyılıp konstitutsiägä üzgäreşlär kertügä protest belderde, olı yäştäge keşelär pensiälär häm eş xaqların arttırunı taläp itte.
2006nçı yıldan başlap prezidentıñ parlament tarafınnan saylanuı täqdim itelä. Oppozitsiä, közen prezident saylawları aldında torğan Ukrainada älege üzgäreşlär demokartiäne tağın da qısuğa kiteräçäk, digän fiker belderep kilä. Ämma küpçelege Kuçma yaqlı deputatlardan torğan parlament älege üzgäreşlärne qabul iter dip kötelä.
Könbatış saylawlarğa berniçä ay qalğanda saylaw turındağı qanunğa üzgäreşlär kertüe öçen Ukrainağa täñqit belderde.


text:
Törle töbäklärdän kilgän cırçılar “Cide yoldız” proyektında
“Yaña ğasır” teleradio kompaniäse bu comğada Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan küñel açu çaraların Ğ.Qamal teatrı zalında ütkärde.Ul anda Rossiäneñ törle töbäklärendä yäşäwçe Tatar cırın başqaruçılarnı “Cide yoldız” proyektına cıydı.
Ğ.Qamal teatrınıñ säxnäse dä zalı da törle töbäklärdän cıyılğan millättäşlär belän şığrım tulı ide. Bu konsertta qatnaşqan cırçılarnıñ kübese Tatar cırı konkurslarında üz töbäklärendä ciñgän cırçılar ide . Häm şuşı konsertnı oyıştırğan Yaña ğasır teleradio kompaniäse kiläçäktä millättäşlärneñ icat cimeşlären kürsätep, tıñlatıp, alar belän täcribä dä urtaqlaşa alaçaq. Cırçılar arasında Yekaterinburgtan- Tatarstannıñ atqazanğan artistı Xäydär Ğıyl'fanov, Penzadan –Ğaliä Tipayıva,Tömännän- İlşat Xämidullin,Sarıtawdan- Zölfiä Moratova, Orenburgtan- Rawil Usmanov, Ural töbägennän Näzirä Yapparova, Permnän- Älfinur Turisova,Ufadan Ayrat Xalikov, Fänidä Säfärğalieva, “Altın ay” ansamble belän İlmir Ğazizullin, Mäskäwdän Rossiäneñ atqazanğan artistkası Nailä Fatıyxova, häm “İzge ay” ansamble, Qazannan Tatarstannıñ xalıq artistkası Xäniä Färxi buldı.
Tarixi säxifälär buyınça Qazan xanlığınıñ tarixı Altın Urda däwlätennän ük başlanğanı inde härkemgä mäğlüm. Konsertta cırlanğan cırlarnıñ eçtälege dä , şuşı köçle däwlätneñ yazmışın çağıldırğan cırlar ide. Küp kenä cırlarnıñ eçtälege, härkemgä qäderle bulğan, änilärgä bağışlanıp cırlandı. Şulay uq bügenge cırlar arasında fälsäfäle yünäleştäge häm sotsial' tormış turındağı cırlar da bar ide.Ufadan kilgän Ayrat Xalikov şağir Rim İdiätullin belän kompozitor Alik Loqmanov icat itkän cırnı başqardı .
Ä Penzadan çığış yasağan Ğaliä Tipaeva turında anıñ tormış iptäşe Volodyadan soraştıq.Ğaliä Tipaeva- professional' cırçı, Penzada muzıkal' uçilişçenı, Samaradağı muzıykal' akademiäne tämämlağannan soñ, 10 yıl filarmoniädä profeesional' kollektivta eşli. Häm soñınnan şul kollektivta xormeyster bulıp ta eş alıp bara. Ä 2000 yıldan ul tatar xalıq , häm populyar cırların başqara başlıy. Soñğı yıllarda Ğaliäneñ üzeneñ cırlar icat itä başlawı turında da äytep kitä anıñ iptäşe. “Cide yoldız” proyektında qatnaşuçılar geografiäse buyınça iñ kiñ tatar cır festivale tatar cır kongressına äylände .
Mälikä Basıyr.


text:
Mäskäwdä tamaşalar atnalığı
Uzğan şimbädä mäskäwlelär Başqortostannıñ xalıq, Tatarstannıñ atqazanğan cırçısı Näzifä Qadıyrova belän oçraştı. Näzifä Qadıyrovanıñ Mäskäwgä mondıy zur programma belän kilgäne yuq ide äle. Mäskäw tamaşaçısı da anı Salawat Fätxetdinovnı belgän kebek belmi. Şulay buluğa qaramastan, inde tatar tamaşa törkemnäre terkälü alğan “Kosmos” qunaqxanäseneñ meñ keşelek zur konsertlar zalı tulı ide. Bıyıl üzeneñ yubileyın Ufada zur itep ütkärgän Näzifä Qadıyrova Mäskäwdä dä programmasın üzeneñ benefis konsertı itep oyıştırğan ide. Anıñ belän Ufadan “Ufa” dip atalğan muzıykantlar törkeme dä, bayanist Ğali Altınbayev ta, süz ostası Gölsem Xabibullina, biüçelär Fäniä häm Rafayıl Amantayevlar häm başqalar kilgän ide.. Şulay uq Näzifäneñ bu bäyrämendä qatnaşırğa Qazannan Ferdinand Säläxov, yaş cırçılar Güzäl Urazova häm İldar Xäkimovlarnı da alqışladı mäskäwlelär. Ä inde mäskäwlelär isemennän konsertta Tatarstannıñ atqazanğan cırçısı Roza Xabibullina qatnaştı häm qotladı. Mäskäw säxnäsenä menep Näzifä Qadıyrovanı Tatarstan häm Başqortostannıñ wäkälätle wäkillekläre dä, Mäskäwneñ dini idäräse dä, yaqtaşları, awıldaşları da qotladı. Qotlawlar artıqqa kitte buğay. Qayber tamaşaçılar bu xällärgä rizasızlıq ta belderep, cır tıñlarğa kilgän idek dip, zaldan tawış ta birep utırdılar. Bu tamaşanı Başqortostan televideniese töşergängäme, ällä çınlap ta başqa säbäp barmı, Näzifä Qadıyrova bu yulı süzlären dä cırların da barı tik başqort telendä genä alıp bardı. Zalda utırğan zıyalı tamaşaçılar cırnıñ nindi teldä başqarılğanına iğtibar itmi, cırçınıñ güzäl tawışına, başqaru ostalığına qul çaptı. Häm tamaşadan bik qänäğät qalğanın belderde, Läkin başqort telen tügel, tatar telen dä bik yaxşılap belmäwçe tamaşaçılar rizasızlıq belderep tawışlanıp alsalar da berkem dä konsertnı taşlap kitmäde. Çönki hawa torışı naçar bulu säbäple oçqıç Mäskäwgä tügel. Başta Tübän Novgorodqa töşep, annan inde uraw yullar belän säxnägä kilep citkän Qazan cırçısı Güzäl Urazovanı kötte xalıq. Häm ul cırçını tıñlaw bäxetenä ireşte dä.
Berniçä qısqa xäbär. Mäskäwdä bıyıl tatar kompozitorlı bülekçäse oyışqan ide. Yäkşämbe könne alarnıñ utırışları bulıp ütte. Kompozitorlar “Mäskäw moñnarı” dip atalğan milli mädäni möxtäriät tırışlığında dönya kürgän yaña cırlar cıyıntığın täqdim ittelär Häm üze xärbi keşe bulsa da inde baytaq qına cırları mäskäwlär öçen populyar cırlarğa äwerelgän Röstäm Nevretdinovnı üz oyışmalarına qabul ittelär.
Tağı ber xäbär. Ütkän yäkşämbedä Mäskäwneñ milli mädäni üzägendä “Xadidca” dip atalğan dini xatın qızlar oyışması balalar öçen Ramazan bäyräme ütkärde. Ul Xadidca digän oyışmanı tatarçalatıbraq äytsäñ ul Xädiçä bula torğandır inde. Läkin bu oyışmanıñ bäyrämenä kilüçelärneñ barı tik rusça ğına söyläşüläre ğäcäpländerde beraz. Barısı da yawlıqtan, rus süzläre arasında ğäräp süzläre dä işetelep kitä.. Baqsañ bu oyışmanı Tat'yana isemle ğäräp keşesenä kiäwgä çıqqan urıs xatın- qızı oyıştırğan ikän. Anda küp törle millätlär kergän. Xätta ul oyışma äğzası bulğan tatar xatınnarı da tırışıp-tırışıp urısça söyläşälär. Ä närsägä bezgä tatar tele dide ber xanım, bez din totabız, islam bar millätlär öçen dä ber, dide ul. Anısı şulay, elek bez dinebez telebezne saqladı disäk, xäzer inde kiresençä kilep çığa tügelme soñ? Älbättä, milli mädäni üzäktä tatar tele däresläre dä ütep tora. Balalar da yäşlär dä küpläp kilä başladı xäzer. Döresen äytkändä, yal könnärendä tatar üzäge görläp tora. Şulay buluğa qaramastan , tatar milli mädäni üzägendä tatar telendäge çaralar yışraq bulsın ide dip äytäse kilä. .
Ä inde 27 noyäberdä milli mädäni möxtäriät binasında ike çara planlaştıyrgan. Anıñ berse Sara Sadıyqovanıñ qızı Älfiä Aylarskayanıñ ätisenä bağışlap yazılğan kitabın täqdim itü bulsa. İkençe zur çara dip, Başqortostan tatarlarınıñ qorıltayı ütü kötelä. Alar öçen Başqortostanda urın bulmaw säbäple 150 delegat Mäskäwgä kilep uzdıraçaq ikän oçraşuların. Uzğan ğasır başınnan alıp sanasañ, Asadullayev yortı dip atalğan bu binada tatar möselmannarınıñ küp oçraşuları da syezdları da ütkän. Bälki Başqortostan tatarlarınıñ bu oçraşuı da tarixi oçraşu bulır.
Näzifä Kärimova, Azatlıq radiosı . Mäskäw.


text:
AI, HRW häm Qazan Keşe Xoquqları Üzägeneñ oyışuı, eşçänlege
Sälam, xörmätle tıñlawçılar. Bügenge tapşıruda törle illärdä, şulay uq Rusiädä häm Tatarstanda keşe xoquqların yaqlaw eşçänlege alıp baruçı qayber xalıqara oyışmalar turında söylärbez.
1961 yılda Londondağı advokat Peter Benenson Portugaliädä ber törkem studentlarnıñ ireklek öçen tost äytkängä xökem itelep törmägä yabıluı turında uqıy. Şunnan soñ Benenson häm anıñ belän ber fikerdä bulğan başqa advokatlar häm jurnalistlar London Observer gazetına Amnistiä turında möräcäğät yaza. Anda dönyanıñ törle illärendä üz säyäsi häm dini qaraşların beldergän öçen törmägä yabılğan 6 säyäsi totqın turında äytelä. Bu möräcäğättä barlıq dönyadağı barlıq xökümätlär dä andıy totqınnarnı azat itärgä, ä gazeta uquçıları üz xökümätlärenä säyäsi totqınnarnı yaqlap xatlar yazarğa çaqırıla. Uquçılardan hiç tä kötelmägän xatlar taşqını başlanıp kitä häm şulay itep bügenge köndä dönyadağı iñ zur xoquq yaqlaw oyışması Amnesty İnternational oyışa. Xäzer anıñ ber yözdän artıq ildä millionnan artıq äğzası bar. Bu oyışma wöcdan irege öçen xökem itelgännärne irekkä çığarı, azaplawlarnı häm säyäsi üterülärne beterü, säyäsmännärneñ yuğaluına çik quyu, dönyada ülem cäzasın ğämäldän çığaru öçen köräş alıp bara. Yıl sayın ul törle illärdä keşe xoquqları torışı turında 140-tan artıq xisap äzerli.
İkençe ber iñ zur xalıqara xoquq yaqlaw oyışması Human Rights Watch 1978 yılda oyıştırılıp Quşma Ştatlarda terkälä häm Sovet blogı illärendä keşe xoquqları turındağı Helsinki kileşüläreneñ bozıluı turındağı şikayätlärne tikşerä başlıy. Bu oyışmanıñ 150-läp daimi xezmätkäre, törle illärdä üz bülekçäläre bar häm ul da yıl sayın dönyada keşe xoquqların bozu oçraqları turında şaqtıy nigezle xisaplar äzerli.
Bu oyışmalar inde küptännän repressiv xökümätlär öçen ber bälagä äylände. Läkin alar mäğlüm aftoritar däwlätlärne tänqitläw belän genä çiklänmi. Mäs''älän Amnesty İnterational 2002-nçe yılğı xisabında Quşma Ştatlarnıñ 11-nçe sentäbr waqıyğalarınnan soñ 1200-läp keşene totqarlawın da tänqitläp çıqtı. Amnesty İtnernational AQŞnı küptännän urnaşqan keşe xoquqları standartların tübän töşerüdä, 1949 yılğı Jeneva Konvesnsiälären bozuda ğäyepläde.
Ämma, qızğanıç ki, dönyada äle dä keşe xoquqların bozu oçraqları şaqtıy küp häm alarnıñ barısına da iğtibar citkerep bulmıy. Bez Amnesty İnternationalnıñ törle oçraqlarnı niçek saylap aluı turında söyläwne sorap oyışmanıñ Üzäk Yewropada tikşerenülär alıp baruçı wäkile İvan Fiserğa möräcäğät ittek. Anıñ äytüençä, oyışma üz eşen keşe xoquların bozunıñ ayırım ayırım qorbannarı turında mäğlümät cıyudan başlıy. Häm şul ayırım oçraqlar barısı bergä tege yäki bu tör xoquq bozunı açıq sürätläp birä:
AUDİO: Bez ayırım ber ildä keşe xoquqların iñ tupas bozularnı açıq kürsätüçe oçraqlarnı kütäräbez. Häm bez barı tik ayırım oçraqlar nigezendä genä xoquq bozu ürnäklären açıp sala yäki wäzğiätneñ di däräcädä yaman buluın sürätli alabız. Şuña kürä Amnesti eşlärendä härwaqıt konkret keşelär iğtibarğa alına. Xätta bu eş bik ğömümi wäzğiät turında bulsa da. Bez üz xisaplarıbızda ayırım keşelär turındağı mäğlümätlärne qullanabız.
Küp yıllar eşläw däwamında Amnesty İnternational törle illärdä üz xäbärçelären häm tikşerenüçelären buldırğan. Alar berençel mäğlümätlärneñ tögällegen tikşerep raslarğa tieş. Qayçaqta faktlarnı şulay raslatu xisap äzerläwne totqarlarğa da mömkin:
AUDİO: Bez mäğlümätlärne iğlan itkänçe tögälsezleklärne mömkin qädär kimetü öçen başta alarnıñ barısın da tikşerergä mäcbür. Çönki bezneñ däräcäbez tögällekkä bäyle häm keçkenä genä ber xata da oyışmabızğa, tağın da möhimräge, bez xäbär itärgä telägän xoquq bozu qorbannarına zur zıyan kiteräçäk.
Amensty İnternational mömkin bulğan oçraqta, xoquq bozu qorbannarı yäki alarnıñ ğailäläre yanına tikşerüçelär cibärep mäğlümätne berençel çığanaqtan alırğa tırışa. Annan soñ ul mäğlümätlär ikençel çığanaqlardan raslatıla.
Human Rights Watchnıñ Taşkenttağı bülekçäsen citäkläwçe Matilda Bogner äyütençä alarnıñ oyışması da näq şundıy standardlar nigezendä eş alıp bara. Ayırım ber oçraqnı xisapqa terkär aldınnan bu oyışmanıñ wäkile xoquq bozu qorbanı belän oçraşıp söyläşä. Yış qına xoquqsızlıq qorbannarınıñ isemnären yäşerergä turı kilä:
AUDİO: Bezneñ belän söyläşkän keşelärneñ kübese, qızğanıç ki, üz isemnären telgä alunı telämilär. Çönki anda ezärlekläwlär kiñ taralğan. häm bezneñ işe xalıqara oyışmalar belän söyläşkän öçen dä ezärleklilär. Keşelärneñ isemnäre xisapta atalmaw qurqınıç tügel. Çönki bez üzebez alarnıñ kemnär buluın beläbez. Ul oçraqta bez xisapta psevdonimnar ğına qullanabız. Bezneñ tikşerüçe üze çığanaqqa ışana ikän, xisapnıñ tögällegenä zian kilmi diärgä bula.
Keşe xoquqları bozılu turında şikayätlär kilep tä, bu şikayätlärne raslatu öçen berençek çığanaqlar bulmağan oçraqta. Amnesty İnternational tuplanğan dokumentlarnı, tikşerüne sorap, tieşle däwlätlärneñ xökem oyışmalarına tapşıra. İvan Fiser süzlärençä, xakimiätlärneñ niçek cawap birüe dä küp närsä turında äytergä mömkin:
AUDİO: Xakimiätlärneñ niçek cawap birüe dä waqıyğa turındağı mäğlümätneñ sıyfatın kürsätä. Ägär dä xakimiätlärneñ cawabı ışanıçlı ikän, bu keşe xoquqları bozılu turındağı xisapqa zur şik uyata. İkençe yaqtan, min qatnaşqan küp kenä oçraqlarda, xökümätlärneñ cawabı şul qädär qänäğätländermäslek bula ki, alar baştağı raslanmağan şikayätlärne xuplawğa ğına öleş kertä.
Human Right Watch älbättä tege yäki bu ildäge härber oçraqnı tikşerep ölgerä almıy. Şuña kürä ul, oçraqlı mäs''älälär belän şöğellänmi, ä iñ möhim oçraqlarnı berençe urınğa quya. Oyışmanıñ New Yorktağı idaräsendä Üzäk Aziädäge eşçänelke küzätep baruçı Acacia Shields oyışma yıl sayın härber ayırım ildä küzätelgän ğömümi yünäleşlär nigezendä häm qayda näticäleräk eşläp bula dip isäpläwlär nigezendä tikşerenülär programmasın äzerli di:
AUDİO: Bez bulğan mäs''älälärne alıp, başqarıp çığarlıq itep taraytabız. Bezneñ xisaplarıbıznıñ töp öleşe bulğan täqdimnär tögäl häm maqsatçan bulırğa tieş. Alar xakimiätlär öçen dä, xalıqara oyışmalar öçen dä tärräqiätkä ireşü öçen açıq bilgele tayanıç bulırğa tieş. Bez üz xisaplarıbıznı sizelerlek häm konkret tärräqiätkä ireşü maqsatı belän äzerlibez.
Soñğı Yıllarda Amnesty İnternational häm Human Rights Watch kebek oyışmalarnıñ tä''sire häm kiñküläm mäğlümät çaralarınıñ alar eşçänlegenä iğtibarı şaqtıy nıq arttı. Alarnıñ ayırım xökümätlär ğämällärenä niçek tä''sir itüe turında bez sezgä kiläse tapşıruıbızda söylärbez. Bügenge tapşıruıbıznı isä Qazanda eşçänlek alıp baruçı başqa ber xoquq yaqlaw üzäge turında söyläw belän däwam itäbez.
Naif Aqmal, Praga.
Qazan Keşe xoquqları üzägenä 2 yıl
Menä inde 2 yıl buyı Qazanda keşe xoquqların yaqlaw üzäge eşläp kilä. Xäzer bu üzäk bezneñ tapşırular aşa sezgä dä yaxşı tanıştır, xörmätle tıñlawçılar. Ğadi keşelärneñ xoquqların yaqlıy torğan älege üzäk Ameriqa eşmäkärlärläre John häm Catherine Makarturlar ğailäse yärdämendä oyıştırılğan.
Kemnär soñ alar, Makarturlar? Ni öçen şuşı ğailä isemen yöretkän fond, Qazanğa yumartlıq kürsätep, anda yäşäwçelärgä xoquqi yärdäm itärgä bulğan? Döresen äytergä kiräk, bu xosusıy waqıf Tatarstanda ğına tügel, ä böten dönyada keşelärneñ yäşäw tärtiben, sıyfatın yaqşırtır öçen törle programmalar üti. Anıñ oyışu tarixı ğibrätle. 25 yıl elek Amerikada yäşäwçe irle-xatınnı John häm Catherine yaqtı dönyadan kitär aldınnan üzläreneñ mirasın maxsus Fond itep qaldırırğa qarar itkännär. Häm 3 milliard dollarğa yaqın külämdäge aqça 1978 yıldan başlap törle gumanitar programmalar ütäwgä xezmät itä. Makarturlar ğailäseşul xätle aqçanı qaydan tapqan soñ. Alar keç kenä xosusıy iminiät kompaniäsennän başlağannar, annarı alarnıñ biznes imperiäse küp sanlı otellär, iminlek, televidenie, radio kompaniälärgä üskän. Läkin andıy zur baylıqqa iä buluğa da karamastan, şaqtıy waqıt däwamında alar üzlärenä yort tözemiçe, otelläreneñ bersendä maşinalar quyu urınına qarağan ber nomerında yäşägännär.
2001 nçe yıldan birle Qazanda Makarturlar fondınıñ yärdämendä keşe xoquqların yaqlaw üzäge eşli. Üzäkneñ maqsatları - şäxsi şikäyätlärne qarap, ayırım keşelärgä xoquqi yärdäm itü häm xoquq yaqlaw ğamälläre turında mäğlümat taratu. Üzäk 500rә yaqın keşegä xoquqi yärdäm kürsätte. Üzäkkä kilgän şikäyätlärneñ kübese militsiä tarafınnan artıq köç qullanu, grajdannarnıñ xoquqların bozu oçraqları turında bulsa, şaqtıy öleşe milek, eş xaqların waqıtta tülämäw, alimentlarnı tüläwdän baş tartu mäsälälärenä bäyle. Böten oçraqlarda şiqayät itüçelärgä buşlay täcribäle advokatlar täkdim itelä.
Şunıñ östäwenä, Üzäk keşe xoquqlarına bağışlanğan häm buşlay taratıla torğan 11 kitap çığardı. Mäsälän, törmädän çığuçılar öçen basılğan maxsus beleşmälär xäzer respublikadağı barlıq irekkä çığuçılarğa birelä. Anda keşe xoquqlarına bağışlanğan xalıqara dokumentlar, eşkä urnaşu häm propiskağa kire kerü tärtipläre kertelgän. Şulay uq Tatarstan militsiä, prokuratura tikşerüçeläre öçen xalıqara qanunnarğa nigezlängän beleşmäleklär dä bastırıldı. Anda şäxeslärneñ xoquqları häm räsmi oyışmalarnıñ burıçları Awrupa qanunnarınıñ da, Russiä qannunnarınıñ da ürnägendä kiterelä. Şunısı qızıq, xalıqara qanunnarğa nigezlängän tikşerüçelär öçen çığarılıp, buşlay taratılğan xoquqi beleşmälek xäzer barlıq diärlek köç strukturalarında bar ikän. Ämma ber genä oyışma bu kitapqa qızıqsınuın häm mönäsäbäten haman beldermägän, ul da bulsa Tatarstandağı FSB, Federal'' İminlek Xezmäte.
Tağın ber kitap militsiä xezmätkärläre arasında korrupsiägä, rişwätçelekkä, keşe xoquqların bozuğa bağışlanğan. Bu kitap rişwät alu öçen qullanıla torgagn törle sxemalar turında söyli. Militsiä xezmätkärläre anonim räweştä alıp barılğan yabıq ängämälärdä Keşe Xoquqların Saqlaw Üzägeneñ wäkillärenä beldergänçä, cinayät eşen yabar öçen, rişwätçe çinovniklar bu eşkä qağılışlı dokumentlarnı yuğalta alalar ikän. Andıy oçraqlarda, möhim dokumentlar bulmaw säbäple cinayät eşe mäxkämägä barıp citkänçe ük tarqala. İkençe törle rişwätçelär kommersiä belän şöğıllänüçe oyışmalarğa tüläwle saqlıq xezmätlären täkdim itälär. Dimäk, ber ük eş öçen alar däwlättän dä, şäxeslärdän dä aqça alalar. Başqa oçraqlarda, militsiä xezmätkärläre qanuni bulmağan eşmäkärlekkä dä tüläwle yärdäm kürsätälär, mäsälän, uram qızlarına – faxişälärgä tübä bulıp toralar. 2002Hчe yılnıñ azağında Qazan şähäreneñ Vaxitov rayonınıñ Eçke Eşlär İdaräseneñ ber törkem tikşerüçeläre faxişälek belän şöğıllänüçe qızlardan aqça alğanda totıldı, näticädä alar eş urınnarın yuğalttı, militsiädän kitärgä mäcbür buldı.
Militsiä tarafınnan qullanılğan tağın ber aqça eşläw ısulı – tikşerülär waqıtında tabılğan dälillärne, yä isä militsiä mäglümat bazalarındağı informatsiäne satu. Qayber oçraqlarda ber eşmäkärgä bulışır öçen, militsiä xezmätkärläre anıñ köndäşenä qıyınlıqlar tudıra.
Keşe xoquların saqlaw üzägeneñ belgeçläre fikerençä, rişwätlärdä iñ küp yözep yörüçelär – ĞAİ Däwlät avto inspeksiä xezmätkärläre. Çönki alar kön däwamında yul buyında torıp teläsä nindi maşina yörtüçene tuqtata alalar. Dejurğa çığar aldınnan yul inspektorları maxsus instruktaj ütälär. İnstruktaj waqıtında alarğa niçä yul xäräkät qağidälären bozuçını tuqtatırğa kiräk bulğanın äytälär. Şunısın da äytergä kiräk, yulda çaqta, ĞAİ xezmätkärläre teläsä kemgä bäylänmilär. Qağidälärne bozğan maşina yörtüçene genä tuqtatıp, aıñ xatasına kürsätep, mömkin bulğan cäzanı añlatalar. İñ qızığı şunda başlana. Maşina yörtüçe ştrafnıñ külämen belgäç üze xäl itä ala, aqçanı kvitansiä alıp bank aşa tülärgäme, yäisä şıpırt qına yul inspektorına tottırırğamı. Yış qına, räsmi ştrafnı tüläp waqıt uzdırmas öçen, yul xäräkätendä qatnaşuçılar qanunğa qarşı bulğan tüläw yulın saylıylar. ĞAİ xezmätkärläreneñ bik siräge bu aqçadan baş tarta ala. Belgeçlär fikerençä, tübänräk däräcädäge inspektorlar, serjantlar üzläreneñ komandirları belän çağıştırğanda rişwätlär azraq ala.
İn yuğarı ştraflar tüläwçelärne alsaq, alar qunaqtan, yä isä daçadan beraz eçep qaytuçe şoferlar. Bu oçraqlarda ĞAİ xezmätkäre ber yulı 1 meñnän başlap 3 meñ sumğa qadär rişwät ala ala. Şuña kürä dä, belgän keşälär äytüençä, ĞAİda yartı yıl eşlägänän soñ här yul inspektorı uzenä yaña “Jiguli” maşinasın satıp alırğa mömkin. Ä ikençe yaqtan iserek şoferlardan rişwät alğan oçraqta inspektor qanun bozıp qına qalmıy, ul bu şofernı kire yulğa cibärep başqa keşelärneñ iminlegenä zur zıyan yasıy. Başqa mäglümätlärgä qarağanda, telägän keşe 100-150 dollar tüläp imtixansız maşina yöretü tanıqlığın satıp ala ala, yä 500 sumğa maşinasın kürsätmiçe texosmotr ütä ala.
Andıy küñelsez wäzğıät Eçke Eşlär Ministrlıygın borçıy, xörmätle tıñlawçılar. Ministrlıqnıñ maxsus bülege – Üz İminlek İdaräse rişwätçelekkä häm korrupsiäğa qarşı köräşen tuqtatmıy. Maxsus tikşerülärdän başqa, ministrlıqnıñ psixologiä belgeçläre eşkä kergän yaña xezmätkärlärne böten yaqtan tikşerelär, ayırım sıyfatları buyınça turı kilmägän kandidatlarnı qabul ittermilär. Militsiä tarafınnan qanun bozu oçrağı turında belüçe här keşe maxsus 912002 nomerlı telefonğa şaltıratıp avtomatik cawap maşinasına üz şiqayäten yazdıra ala. Menä şulay itep, bügen räsmi dairälär genä tügäl, ä ictimaği oyışmalar da böten Rusiäğa xas bulğan korrupsiä problemasın çişärgä tırışalar.
Korrupsiäneñ tamırları qayda soñ? Militsiä xezmätkärenä «bar, rişwät al» dip boyırıq birüçe yuqtır bit? Bu sorawğa Qazan keşe xoquqların saqlaw üzäge mönä şulay cawap birä. Militsionerlar arasında ütkärelgän fiker soraşular şunı açıqlağan. Älege waqıtta militsiä xezmätkäreneñ urtaça aylıq eş xaqı 3-4 meñ sum bulsa, alar telägän eş xaqı 10 meñ çaması. Xätta başqa däwlät räsmiläre belän çağıştırğanda bügenge köndä militsonernıñ eş xaqı, prokuratura, mäxkämälär, respubliqa häm şähär xökümät räsmiläre belän çağıştırğanda azraq. İkençe säbäp, rişwät oçrağında, anı aluçı da, birüçedä üz eçen fayda çığara, şuña kürä andıy qanun bozularnı açıqlaw mömkin tügel diärlek. Grajdannarnıñ kübese rişwät birüne uñaylı dip taba, çönki ul küp fayda kiterä häm keşeneñ waqıtın saqlıy. Yış qına militsiä ofitserı rişwät soramıy, aña grajdannar üzläre täqdim itälär. Şul uq waqıtta, militsiä bik naçar matdi xäldä eşli, çönki anıñ yaña maşinalarğa, ratsiälärgä, komp''yuterlarğa, xätta kanseläriä kiräk yaraqlarına aqça citmi. Tikşerüçelär üzläreneñ kesätelefonnarı öçen üz aqçaları belän tülilär. Dimäk böten ilneñ iktisadı naçar xäldä bulğanğa, anıñ qanun saqlaw orğannarı da zägıyf'' xäldä qala. Şulay bulğaç, korrupsiä öçen böten mömkinleklär açıqlana. Çönki qorallı, ratsiälı militsonerğa däwlät tülämäsä, ul başqa sponsorlar ezli başlıy.
Üz eşen caylaw öçen, Qazan keşe xoquqların saqlaw üzäge qanun bozular turında mäglümätne tuplaw märkäzen açırğa ciena. Üzäkneñ xäzerge missiäse – Awrupa illärendä qullanılğan politsiä xezmätkäreneñ ğayıplelek prezumpsiäse prinsibın ğamälgä kertü. Bu yaña prinsip bezneñ ildä äle bilgesez. Bezgä ğayıpsezlek prezumpsiäse prinsibı ğına tanış. Bu xoquqi qağidä buyınça, keşe uzeneñ ğayıpsezlegen xoquq saqlaw orğannarı aldında dälillärgä tieş tügel, kiresençä, mäxkämäneñ qararı çıqqanğa qadär här şiklängän keşe ğayıpsez dip isäplänä. Ä äle genä äytep ütkän yaña prinsip ğadi keşlär öçen tügel, ä däwlät räsmiläre öçen täqdim itelä. Anıñ buyınça, berär keşedän alarğa qarşı şikäyät kilsä, räsmilär bu şikäyätneñ çınbarlıqqa turı kilmägänen isbatlarğa tieşlär.
Ber misal. Uram patrule xezmätkärläre uramda ber keşene tuqtatalar häm militsiä bülegenä alıp kitälär, beraz waqıt ütkäç anı qinaw ezläre belän irekkä çığaralar. Bu xäldä, militsiä xezmätkärläre, qinawğa üzläreneñ bäyle bulmağanıñ dälillärgä burıçlı.
Ni öçen Qazan keşe xoquqların yaqlaw üzäge militsiä ğammälärenä şul qadär iğtibar itä soñ? Başqa ölkälärdä keşe xoquqlarınıñ bozular yukmıni digän sorawğa Üzäkneñ räisä Pawel Çikov şulay cawap birde:
AUDİO: Bez Eçke Eşlär Ministrlığı belän cılı mönäsäbätlärdä torırğa tırışabız, ministrlıqnıñ süzçese, ministr urınbasarları belän tığız xezmätäşlek itäbez. Ämma bezneñ eşebez militsiä xezmätkärläreneñ uñay imidjın barlıqqa kiterü tügel, bez ayırım şäxeslärneñ xoquqların yaqlarğa tırışabız.
Läkin şunı äytep ütärgä kiräk, Eçke Eşlär Ministrlığınıñ bezgä qarata böten ğamälläre qanunğa turı kilä, bernindi qanunğa qarşı ğamällär, basım qullanılmıy. Buq bik möhim. Çönki başqa töbäklärdä xällär başqaçaraq. Mäsälän Ufada eşläwçe keşe xoquların saqlaw oyışmaları bezneñ niçek alay qıyınlıqsız eş alıp barğanıbıznı añlamıylar. Çönki Ufa da tentülär, keşelärne qanunsız tuqtatular, köç qullanular, xätta gäzitlärneñ tirajların qulğa alular yış oçrıy.
Çikov süzlärençä, üzäkneñ eşendä oçrağan in zur qıyınlıq - ğadi keşelärneñ xäräkätsezlege. Çönki, dide ul, bez tik uzeneñ xoquqların yaqlarğa çınlap ta telägän keşegä genä yärdäm itä alabız. Keşe ciñep çıykkvnğa qadär üz xoquqların yaqlarğa äzer bulsa, bez berqayçan da anı yärdämsez qaldırmıybız. Yärdämgä moxtac keşelärgä bezgä kilep ğariza ğına birergä kiräk.
Qazan keşe xoquların yaqlaw üzägenä möräcäğät itär öçen, Zavodskaya uramındağı 3 nomerlı yortqa kilä alasız, yä isä 93 08 77 nomerlı telefonğa şatlırata alasız.
Iskändär Nurmıy, Qazan.


text:
Rässamnar berlegenä 70 yıl tuldı
Şimbä könne Qazanda Tatarstan Rässamnar berlegeneñ Kürgäzmälär zalında älege icadi berlekneñ 70 yıllığına bağışlanğan zur kürgäzmä açıldı. Ekspozitsiädä Tatarstannıñ sınlı sänğät mirasın täşkil itkän rässamnar xezmäte häm respublikanıñ bügenge kön rässamnarı icatları urın aldı.
Kürgäzmäne açu tantanasında Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev, Premyer-ministrı urınbasarı - mädäniät ministrı Zilä Välieva, Qazan merı İlsur Metşin häm Surikov isemendäge Mäskäw däwlät sänğät akademiäse rektorı Niqolay Solomin, icadi berleklär citäkçeläre qatnaştı. Kiçädä Mintimer Şäymiev cirle sınlı sänğät üseşenä zur öleş kertkän rässamnarğa däwlätneñ maqtawlı isemnären tapşırdı. Rässamnarğa respublika mirasınıñ nigezen täşkil itüçe icatları öçen räxmät süzlären citkerde häm rässamnar berlegenä däwlät isemennän avtobus büläk itte.


text:
Ğiraqnıñ yaña premyer-ministrı Allawi, kiläse yılnıñ ğınwarında iminlek saylawlar ütkärerlek däräcädä bulmayaçaq, dip beldersä dä Amerika Quşma Ştatları saylawlarnı planlaştırılğança ütüen teli. Bu xaqta bügen prezident George Bush belän NATO summitına İstanbulğa kilgän Aq Yortnıñ matbuğat wäkile Scott McClellan belderde. Ämma Waşington iminlek mäs'älälären dä añlıy, dide ul. 30 yün könne Ğiraqtağı waqıtlı xakimiätne üz qulına alaçaq Allawi kiçä, saylawlar iñ soñ mart ayında ütä alır, dip belderde.
Ämma bügen – anıñ bu süzlärenä yalğış añlatma birelgän , dip Allawi – Ğiraqta saylawlar aldan bilgelängän waqıtta uzaçaq, dide.


text:
Başqortstanda milli batır däräcäsenä kütärelgän Salawat Yulayıvnıñ tuuına 251 yıl tuluğa bağışlanğan çaralar däwam itä. Comğa könne şuşı yübiley qısalarındağı iñ töp çaralarnıñ berse – respublika citäkçeläre dä qatnaşqan tantanalı utırış Ufada Başqortstan däwlät opera häm balet teatrında bulıp ütte. Anda Salawat Yulayıvnıñ başqort xalqı tarixında totqan zur urını turında küp kenä yalqınlı çığışlar buldı. Ğälimnär, başqort milli xäräkäte wäkilläre häm respublika citäkçeläre Salawat şäxesenä qağılışlı fikerläre belän urtaqlaştı.
Tantanalı utırış respublika sänğät ostalarınıñ zur konsertı belän tämamlandı. Salawat Yulayıvqa bağışlanğan tağın ber zur çara – Salawat cıyını şimbä könne Salawat rayonında ütäçäk. Anda respubliknıñ törle töbäklärennän, şulay uq Tatarstannan, Çiläbe, Perm ölkälärennän küp kenä qunaqlar da qatnaşa. Salawat cıyınında Sabantuy da, bik küp mädäni çaralar da oyıştırılaçaq. Şulay itep, Salawat Yulayıvnıñ tuğan köne xäzer här yılnı şulay bik zurlap ütkärelä. Bu xaqta uzğan yılda prezident Mortaza Räximovnıñ maxsus färmanı bulğan ide.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Berençe qaraşqa ber qurqınıçsız taw şuu kebek küñel açunıñ da küñelsez näticäse bulırğa mömkin bit. Yıl sayın taw şuğanda cäräxätlänüçelär bulıp tora. Bıyılğı qışta da şundıy xällär bulırğa ölgerde. İlneñ törle töbäklärennän taw şuğanda yä ber-bersenä, yä taw yulında oçrağan çikläwlärgä bärelep, yä «watruşqa»dan mätälep, yä bozdan yasalğan taw qıtırşılıqlarına kiselep alınğan zıyannar turında xäbärlär tarala.
Bolay ğına tämamlansa yarıy äle. Bigräk tä faciğäle xällär bulğalıy bit. Änä, Başqortstannıñ Tikşerü komitetı 5 yäşlek malaynıñ ülem faktı buyınça eş açqan. Däwläkän şähärendä yäşäwçe bu bala tawdan şuğanda başı belän bärelgän. Ul başta şähär xastaxanäsenä ozatılğan, annarı Ufağa respublika xastaxanäsenä küçerelgän. Ämma anda kürsätelgän meditsina yärdämenä qaramastan, malaynıñ ğömeren saqlap qala almağannar. Xäzerge waqıtta faciğänıñ säbäpläre tikşerelä.
Tatarstanda da mondıy ükeneçle xällär bulğaladı. Uzğan qışta ğına 6 yäşlek qıznıñ «watruşqa»da şuuı şulay faciğäle tämamlanğan ide. Noqsa urmanındağı tawdan şuğanda, 6 yäşlek qıznıñ qabartılğan çanası ledänqada şuuçı 5 yäşlek qızğa kilep bärelä. Näticädä, olıraq qız yabıq baş mie cäräxätläre ala häm muyın söyägen sındıra. Ber gönahsız qızçıqnıñ ğömere şulay kötmägändä özelä.
Modıy ayanıç xällärdän üz-üzeñne häm balalarıñnı saqlaw öçen ber qaraşqa ğadi genä qağidälärne ütärgä, tawnı häm taw şuu äsbapların saylıy belergä kiräk.
İSTÄ TOTIĞIZ!
* Öç yäştän keçeräk näni belän 7-10 yäşlek balalar küpläp şuğan tawğa barmawıñ xäyerleräk.
* Ägär dä taw sezdä nindider şik uyata ikän, başta üzegez şuıp qarağız. Annarı ğına barısı da yaxşı bulsa balağıznı cibäregez.
* Ägär dä narasıyığız törle yäştäge balalar bulğan «canlı» tawda şua ikän, hiçşiksez anı ber minutqa da iğtibardan yuğaltmağız. İñ yaxşısı – berär ölkän keşe taw östendä torıp, balalarğa şuıp kitärgä yärdäm itsä, ikençe beräw isä asta töşüçelärne qabul itep, tiz genä taw yulınnan torıp kitärgä yärdäm itep torsa.
* Berqayçan da şuıp töşer öçen timer yul buyı, maşina yulı yanındağı tawlarnı qullanmağız.
Canlı tawda üz-üzeñne totu qağidäläre:
1. Qarlı häm bozlı tawğa barı tik basqıçlar yasalğan urınnan ğına menärgä röxsät itelä. Başqalar şuıp töşkän cirdän menü kisken tıyıla!
2. Aldan töşkän keşe torıp çitkä kitkänçe tawdan şuıp töşärgä yaramıy.
3. Şuıp töşkäç, tawda totqarlanmasqa, tizräk şuışıp çitkä kitärgä kiräk
4. Bozlı yulnı arqılı kisep ütärgä yaramıy
5. Ayaqta basıp yäki çügäläp şuu cäräxätlänügä kiterergä mömkin. Bolay şuarğa yaramıy
6. Arqañ belän borılıp yäki qorsağıña yatıp şumasqa kiñäş itelä
7. Ägär dä nindider kirtägä yäki keşegä bärelüdän qaçıp bulmıy ikän, yanğa borılıp bozlı urınnan çitkäräk kitärgä tırışırğa kiräk.
8. Boz öslege tigez tügel ikän, bu tawdan şumasqa kiñäş itelä
9. Kem dä bulsa cäräxätlängän oçraqta, aña tiz arada berençe yärdäm kürsätelergä, 01 telefonı buyınça şaltıratıp bu turıda xäbär salırğa kiräk
10. Öşü bilgeläre bula qalsa, yäki üzeñne naçar xis itsäñ, tawdan şuunı şunda uq tuqtatırğa kiräk.
Tawdan şuu äsbapları da xäzerge waqıtta küptörle. Şuña da alarnı da döres saylaw bik möhim.
Polastmass ledänqa – tawdan şuu öçen iñ ğadi häm iñ arzanlı äsbap. Alar bozlı yäki inde şuıp şomartılğan qarlı tawlardan şuu öçen uñaylı. Ledänqalar öç yäştän ölkänräk balalarğa isäplängän. Keçeräk nänilärgä anıñ belän idärä itü awır. Tälinkä formasındağı ledänqa belän ayaq belän kerep utırğan oçraqta, ğomumän, idärä itep bulmıy.
Ledänqa-tağaraq bik tä totrıqsız, äz genä tigezsezlek buldımı, yanğa äylänergä genä tora – şul räweşle tramplinda sikerep başıñ belän asqa taba kilep töşü ixtimalı bik zur.
Ğomumän ledänqalar nindider kirtälärgä häm tramplinnar belän oçraşuğa yaraqlaştırılmağan. Kisäk sikertkännän soñ umırtqa söyägenä yäki qoyrıq söyägenä zıyan kilü ixtimalı zur.
Ğädi «sovet» çanaları da bik ük qurqınıçsız cihaz tügel. Bäreleşkän oçraqta cäräxätlänü bik mömkin.
Sneğoqat. Bu äsbaplar 6-10 yäşlärdäge 1-2 balağa isäplängän. Bik yış sneğoqatlar alğı çañğısı belän ağaç tamırınamı, qar öyemenä me elägep äylänep kitü oçraqları bula.
Sneğoqattan zur tizlektä töşü bik qıyın. Ä bu transport bik tiz tizlek cıya. Tormozı bu cihazda alda urnaşqan. Bu isä kisäk tuqtarğa telägändä baş aşa oçu qurqınıçın zurayta.
Ägär dä sneğoqatqa olı keşe aldına balanı utırtıp töşä ikän, bu cihaz belän idärä itü, anı tuqtatu, qurqınıç yanağanda evakuatsiälänü bik qıyın.
Watruşqa. Soñğı yıllarda qabartılğan çanalar bezneñ tawlarda bik yış oçrıy. Watruşqalar bik ciñel, alar yaña yawğan, şomartılmağan tawdan da bik ciñel şua. İñ yaxşısı watruşqada tekä bulmağan tawdan şuu.
Zur tizlektä watruşqa bik qurqınıçqa äylänä. Watruşqalar tiz arada tizlek cıya, çanağa häm sneğoqatqa qarağanda da qatıraq cilderä, dimäk zur tizlektä ul-bu bula qalsa, watruşqadan töşep qalu bik awır.
Watruşqalarda tramplinlı tawlardan şuarğa yaramıy. Cirgä kilep bärelgäç, watruşqa yañadan kisäk öskä kütärelä. Şuña da oçıp çıqmasañ da, arqa, muyın umırtqası cäräxätläre alırğa bik mömkin.
İñ yaxşı variant keçkenä diametrlı – 50 sm tiräse bulğan watruşqa. Mondıydan yanğa borılıp töşü bik uñaylı.
Tawdan şuu waqıtında älege kiñäşlärne istä totığız!


text:
Dönyada yağulıq bäyäse artuğa protest köçäyä
İtaliä, Fransiä balıqçılarına düşämbedä İspaniä yörtüçeläre quşıldı. Neft bäyäse 140 dollarğa citkändä Aziä xökümätläre yağulıq bäyäsen totıp tora almayaçağın belderä.
"Fransiä cigenä citkäç, politsiä yök maşinaların bora başladı, - di Portugaliä yörtüçese. – Ul waqıtta ispan yörtüçeläre bezneñ alda maşinaların tezep bezgä taşlar ata başladı. Alar xättä bezneñ şlanglarnı kismäkçe ide."
Uzğan atna Brusseldä Fransiä häm İtaliä balıqçıları protest belderde.
Aziä illäre dä yağulıq bäyälären başqa tübän däräcädä totıp tora almayaçağın belderä.
Misal öçen, Malayziä xökümäte büdjetınıñ öçtän-beren şuña tota ide. Şuşı yökne kütärä almıyça ul benzin bäyäsen 40%, dizel yağulıq bäyäsen 60%qa arttırrdı.
Yäkşämbedä başqala Kuala Lumpurda meñlägän keşe xökümätkä protest belderergä çıqtı.
Näq şundıy protest çaraları şimbä könne Hindstannıñ Carxand vilayätendä buldı.
"Xökümät benzin bäyäsen ike tapqırğa arttırdı, - Şivendu Sen, di Hindstannıñ kommunistlar partiäse wäkile. – Alar bäyälärne kontrol itä almıy häm bezgä löğätsez añlatmalar birä."
Axırsı xökümätlärneñ dä bu yaqtan mömkinlekläre çiklängän. Qayber illär OPEC oyışmasına möräcäğat itep, neft citeşterüne arttırırğa çaqırdı. Ämmä OPEC illäre, neftkä soraw artsa da, dönya bazarında anıñ küläme citärlek dip belderä.
Belgeçlär, neft bäyäse artu säbäbe itep dollar däräcäseneñ töşüen äytä. Mäğlüm ki, neft bäyäse dollarda isäplänä. Tağın ber säbäp – bazardağı spekulyatsiä. Säwdägärlär soñraq qıymmätkäräk satu niäte belän xäzer anı küpläp alırğa tırışa.


text: Könyaq Korea höm Yaponiä, BMO İminlek Şurasınıñ Tönyaq Koreanı atom sınawları ütkärüdän tıyılırğa çaqırğan belderüen xupladı. Könyaqnıñ tışqı eşlär ministrlığı Pxenyannı kire söyläşülärgä qaytırğa çaqırdı. Tönyaq Korea citäkçese Kim Çin İr üzeneñ il başlığı bulıp bilgelänüenä 9 yıl tulğan şuşı könnärdä xärbi citäkçelär belän oçraşıp, ilne saqlawnı nığıtırğa çaqırdı. Bügen Tönyaq Koreanıñ 5 xärbie, Tönyaq belän Könyaq arasındağı qoralsızlandırğan çikne çıqqaç, Könyaq ğaskärläre cawap utı açtı. Atışlar işetelgäç Tönyaq xärbiläre kire kitkän, dip xäbär itelä. Bu adımğa ber nindi dä añlatmalar bulmadı.


text:
Japonïyalıq dïzay`nerler Terwyukï men Yuka Ïşïkava CGI-anïmacïyasınıñ arqasında Say`yu esimdi kompʹyuterlik qızdı jasap şığardı, dep xabarlay`dı Lenta.Ru.
Dïzay`nerler qazan ay`ında Say`yudıñ atınan akkawnt aşıp, onıñ joğarğı mektepte bilim alatının jazğan. Qoldanwşılardıñ köbisi anïmacïyalanğan ülgiden qızdı ajırata almadı.
Key`inirek Terwyukï sen Yuka Ïşïkava robot qurılısımen ay`nalısatın professor Masaxïro Morïdiñ kömegimen qızdıñ qozğalıstağı äreketin 3D-anïmacïyası arqılı körsetken.
Osığan dey`in, Japonïyada balası joq analarğa arnap bala-qultemir jasalğanı xabarlanğan bolatın. Bul Japonïyadağı demografïyalıq tendencïyasınıñ tömendewine bay`lanıstı jasalğan edi.
kaz.tengrinews.kz


text:
Ufada BR Tatar kongressı utırışı ütte
Comğa könne Ufada Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetınıñ bıyılğı berençe kiñäytelgän utırışı bulıp ütte. Anda Başqarma komitetnıñ respublika şähärlärendäge häm rayonnarındağı bülekläre citäkçeläre dä kilde. Kön tärtibenä töp 4 mäs'älä kertelgän bulsa da, törle mäs'älälär tärtibendä tağın da berniçä mäs'älä tikşerelde. Utırışnı Başqarma komitetnıñ räise Ruşan Gallämov açtı häm alıp bardı.
İñ başta utırışta qatnaşuçılar BR Tatar kongressı Başqarma komitetınıñ 4 äğzasınıñ ğarizaların qaradı. Komitet äğzaları, törle şäxsi säbäpläre arqasında, üzlären Başqarma komitettan çığaruların sorağan. Barlıq üteneçlär dä qänäğätländerelde häm xäzer Tatar kongressı Başqarma komitetında cämğısı 24 keşe qaldı.
Utırış başında bıyıl BR Tatar kongressı tarafınnan başqarılaçaq eşlär xaqında da süzlär buldı. Kiläse atnada Ufada häm Mäläwez rayonında tatarnıñ kürenekle şäxesläre – Zaqir Rämiev- Därdmänd belän Säğit Rämievkä bağışlanğan çaralar ütäçäk. Şular xaqında Kongress Başqarma komitetınıñ mädäniät mäsäläläre komissiäse räise Marat Şäripov söyläde.
Utırışta çirattağı süzne tanılğan ğalim, professor Räif Ämirov aldı. Ul uzğan yılda Tatar kongressı tarafınnan başqarılğan eşlär xaqında söyläde. Şulay uq Ufa “Nur” tatar däwlät drama teatrı tiräsendäge problemalarğa da tuqtaldı ul. “Nur” teatrında problema ike yaqlı, - di Räif Ämirov. - Berençedän, anıñ binasınıñ un yıl buyı tözelep betmäwe. İkençedän teatrnıñ eçendäge ruxi xalät häm repertuar mäsäläläre”.
Kongress utırışında anıñ äğzası Ayrat Ğiniätullin respublikada tatar mäğärifenä bäyle problemalarğa tuqtaldı, ğibrätle xällär turında mäğlümatlar birde. “Xätta tatar gimnaziälärendä barlıq yazular başqort telendä yazıla, - dide ul. - Misal öçen, Ufanıñ 65 nçe sanlı tatar gimnaziäsendä barlıq elmä taqtalar gel başkırtça yazılğan. Bu bit tatarnı bötenläy mısqıl itü”.
Başqarma komitet utırışında Ufadağı tatar gimnaziäse öçen dip birelgän binanı cimertü kisken ğäyeplände häm şuşı uñaydan “Başqortstan Respublikasında ictimaği-säyäsi wäzğıät” digän Belderü dä qabul itelde.
Bıyıl iyün ayında Başqortstan Tatar kongressınıñ älege Başqarma komitetınıñ wäqälätläre waqıtı çığa. Şuña kürä dä bu cäydä BR Tatar kongressınıñ IV qorıltayın ütkärü mäsäläse dä qaraldı bu kiñäşmädä. Anda qorıltayğa äzerlek alıp baru häm anı ütkärü öçen maxsus oyıştıru komitetı tözelde.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Yewropa Berlege törek häm grek kipriotların berläşü planı turında referndum ütkärelgändä ireşelgän tärräqiättän çigenmäskä çaqırdı
AUDİO: Beräw dä, Berläşkän Millätlär Oyışması da, Yewropa Berlege dä küz kürerlek kiläçäktä berläşü öçen yañadan mondıy mömkinlek açılır dip uylamıy.
Bu plannı BMO general' sekretareı Kofi Annan täqdim itte. Taraflar arasında fiker ayımalıqları däwam itügä qaramastan bu plan 24-nçe aprel'dä ayırım törek häm grek kipriotları referendumında tawışqa quyılaçaq. Şwetsariädä bu atnada üktän söyläşülärdä grek häm törek kipriotları bu plan turında kileşügä ireşä almadı. Verheugen tağın ber märtäbä, Yewropa Berlege Kipr utrawınıñ 1-nçe mayda Berlekkä quşılğanda berläşterelgän buluın teli dide. Swetsariädä ütkän söyläşülärdä Törek kipriotları citäkçese Rauf Denktaş qatnaşmadı. Bügen ul älege plannı kire qaqtı. Ägär dä referendumda berär taraf berläşüne kire qaqsa Yewropa Berlegenä utrawnıñ xalıqara tanılğan könyaq grek öleşe genä quşılaçaq.


text:
Tatar uqıtuçıları kiñäşmäse bara
Uzğan programmabızda Başqortstan tatar uqıtuçılarınıñ respublika kiñäşmäse başlanaçağı xaqında äytep quyğan idek inde. Atnakiç könne ul Kuşnarenko rayonında başlanıp kitte. İke köngä isäplängän şuşı kiñäşmägä respublikanıñ distälärçä rayonınnan yözdän artıq mäktäp uqıtuçıları kilde. Ufadan da qunaqlar bardı anda. Başqortstan däwlät universitetınnan häm Başqortstan däwlät pedagogiä universitetınnan tanılğan möğallimnär, filologiä fäne kandidatları häm doktorları da qatnaşa bu kiñäşmädä.
“Tatar telen häm ädäbiäten uqıtunıñ zamança alımnarı” dip ataluı uq bu cıyınnıñ maqsatın açıq äytep tora. Bu temağa kiñäşmälärneñ uzğan yıllarda da oyıştırılğanı buldı anısı. Läkin xäzerge köndä bu söyläşü ayıruça ähämiätle. Berençedän, mäğärif ölkäsendäge taläplär üzgärä, ikençedän, moña Başqortstan şartlarında tatar telen häm ädäbiäten uqıtunıñ qatlawlana baruı, tatar mäktäpläreneñ häm sıynıflarınıñ kimi baruı da etärä.
İnde äytelüençä, Kuşnarenko rayonındağı tatar uqıtuçıları respublika kiñäşmäsenä Ufadağı yuğarı uqu yortlarınıñ tatar möğallimnäre dä yullandı. Şularnıñ berse – Başqortstan däwlät universitetınıñ tatar tele häm ädäbiäte bülege dotsentı Liliä Säğidullina belän bez şuşı kiñäşmä başlanğançı äñgämä qorıp alğan idek. Anıñ tatar telen häm ädäbiäten uqıtuğa bäyle qayber fikerlären sezgä dä täqdim itäm, xörmätle tıñlawçılar.
“Bezneñ mäktäplärdä bügenge köndä haman da traditsion uqıtu alımnarı qullanıla. Bez üzebez dä şulay täriälängänbez. Bu uqıtu üze naçar tügel, läkin xäzerge zaman başqa şäxeslär sorıy. Şuña kürä belem birüdä üzgärergä tieş” – di Liliä xanım.
Liliä xanım süzlärençä, här predmetnı uqıtudağı kebek ük, tatar tele häm ädäbiäten uqıtuda da eşkä icadi qaraw kiräk. “Uqıtuçılar tatar tele häm ädäbiäte däresleklärenä genä yabışıp yatarğa tieş tügel, - di ul. – Klasstan tış däreslär oyıştıru, bügenge kön tatar ädäbi protsessın küzätep baru, xäzerge ädiplärebez xaqında uquçılarğa qızıqlı mäğlümatlar birü kiräk. Ä andıy kiñ qaraşlı uqıtuçılar här töbäktä dä bar ul”.
Kuşnarenko rayonında tatar uqıtuçılarınıñ respublika kiñäşmäse atnakiç könne andağı pedagogiä kolledjında plenar utırış belän başlanıp kitte. Kiñäşmä üz eşen comğa könne dä däwam itä. Tatar uqıtuçıları rayondağı berniçä mäktäptä, litseyda, balalar baqçalarında bulıp, andağı açıq däreslärne qarayaçaq, millät balaların tärbiäläwdäge yaña alımnar belän tanışaçaq.
Fänis Fätxi, Ufa


text: İran tağı ber märtäbä üzeneñ atom-töş obyektlarına Xalıqara atom idaräse tikşerüçelären kertü taläben kire qaqtı. İrannıñ tışqı eşlär ministrılığı wäkile beldergänçä, atom qoralın taratmaw turında kileşügä qul quyğan illär, İranda atom energiäsen tınıç tormışta qullanu yärdämendä açıq plannarın täğdim itmi torıp, tikşerüçe belgeçlär İrannan bernindi dä röxsät ala almayaçaq. Xalıqara atom idaräse başlığı Möxammät Äl-Baradey idarä citäkçeläreneñ bügenge kiñäşmäsendä, İran, atom obyektlarındağı eşläre häm qayber atom töş materialları xaqında waqıtında xäbär itmiçä, östenä alğan burıçnı bozdı dip, bilgeläp ütte.


text:
пәHҗeшәMбe, 19 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 01:22
Mäğlüm ki Rusiädä 1 yüldän avtomobillär xucaları öçen avtograjdanlıq cawaplılığı iminlege turında qanun ğämälgä kertelde. Tatarstanda da yañalıqqa qarata sorawlar meñdä ber. Berençe çiratta älbättä matdi yağı. Xäzer bezdä un yıllıq “Жиryли”, “MockBич” avtomobillären 10 meñgä dä, xättä 5 meñgä dä alıp bula. Menä şundıy avtomobil'ne “keşe” itep yörtkän abzıylarğa xäzer yılına 2 meñ çaması ( äle tögäl belgän keşe yuk) avtostraxovqa, yäğni avtomobil' iminiäte tüläteläçäk. Häm monı ber kemneñ dä “ ay- wayına” qaramıyça qıçqırdırtıp alaçaqların xalıq belä. Şuña kürä uzğan aynı däwlät avtoinspeksiäseneñ Qazandağı terkäw üzägeneñ yanına kilerlek tä tügel ide. Xalıq yaña qanun, dimäk yaña tüläwlär kertelgänçe satasın satıp, isäptän alınasın isäptän alıp, isäpkä quyasın isäpkä quyarğa yabırıldı. Çönki bıyıl monıñ işe yañalıqlarda ber awız peşte inde. Yaña transport salımı kertelgeçtä Däwlät avtoinspeksiäse salımnı tülägän kvitansiä kitermiçä avtomobil' xucalarına berni dä eşlämäs buldı. Yarıy äle mäğlümätlär bankı bulmaw säbäple bu mäs'älä üzennän- üze körçekkä kerde. 1 iyüldän xalıq öçen möhim tağın ber qanun ğämälgä kertelde. Ul Rusiä Armiäsenä rekrutlar alu tärtibenä üzgäreşlär kertü. Mäğlüm ki monnan soñ armiägä narkomannarnı, SPİD belän çirlelärne häm gomoseksualistlarnı almayaçaqlar. Ministrlar Kabinetınıñ sişämbe brifingınıñ berençe öleşe şuşı yañalıqqa bağışlandı. Brifingnı alıp baruçı xärbi komissar Rim Mustaev başta armiägä yäşlär çaqıru, rekrutlar cıyu problemasınnan başladı. Xäzerge köngä Tatarstanda 1150 yeget armiädän qaçıp yöri. Alarnıñ armiägä yaraqlımı-yukmı ikäne bilgesez. Çönki alar xärbi komissariatqa kilmilär, meditsina komissiäse uzmıylar. Yaña zakonnar şundıylarğa armiädän qalırğa tağın ber qanuni yul açarğa tieş. Küptän tügel al'ternativ xezmät turında qanun qabul itelgäç çaqıru komissiälärenä alternativ xezmätkä 41 keşedän ğariza alınğan. Alar barısı da qänäğätländerelgän. Nigä alar az soñ? Qaçıp yörüçelär küp bit. Çönki älege qanunnı başqaru mexanizmı yuq. Brifingta sorawlar birgändä qanunnarnı ütäw, ütämäw mäsäläse kiskenläşte. Nigä qaynar noqtalarğa, Çeçnägä yäş soldatlarnı alu däwam itä digän sorawdan soñ xärbi komissar yuğaraq tonğa küçte. Audio. Yäğni Rim Mustaev yäş soldatlarnı qaynar noqtalarğa cibärmäw qanunı eşli di. Yartı yıl xezmät itmägän soldatlarnı üz telägennän başqa beräw dä Çeçnyağa cibärä almıy. Läkin 19-20 yäşlek yegetlärne patriotik xislärdän beräwdä tıya almıy. Yäş soldatlar qayber oçraqta xättä ata-analarınnan yäşeren üz ixtiarları belän qaynar noqtalarğa kitälär ikän. Xäyer yuğarı materiälärdän yaña qanunğa äylänep qaytıyq äle. Bu qanunnı da ütäw mexanizmnarı äle bilgele tügel. Terkälmägän narkoman, yä SPİD belän çirle armiägä barmas öçen çiren tanırmı. Yalğan gomoseksualistlar päydä bulmasmı. Xärbi komissariat narkomannar, SPİD çirlelär arqasında rekrutlar kimer dip qurıqmıy. Yäş rekrutlar arasında xärbi komissariat ütkärgän sotsiologik tikşerenülär narkomannar häm SPİDlılar soñğı öç yılda 2 märtäbä kimegän digän näticä birgän.
Yunıs Ätnäle.


text:
Arxangel rayonın hıu baśtı
Arxangel rayonında Baśıu yılğahında hıuğa batqan ete yäşlek sabıyźıñ käüźähe äle haman tabılmağan. Bıl turala Baqaldı auılınan inspektor Damir Safin xäbär itte. Sabıy ata - äsähe menän Tiräkle auılına yalğa qaytqan bulğan. Fajiğäneñ töp säbäbe – yarźıñ işelep töşöüendä. Bälä urınında qotqarıusılar eşläy. Hıu ağımı köslö, vodolazdar eşläy almay, tine beźgä Damir Safin.
Ä rayon xaqimiäte başlığı urınbaśarı Färit Ğäynetdinov rayondıñ 3 auılın hıu baśıuın, mäktäptärźä därestär ütkärelmäüen äytte.
Ğäźättän tış xäldär ministrlığınıñ Başqortostan buyınsa idaralığı mäğülättärenän küreneüensä, respubliqala altı yöźläp yort häm şäxsi ixatalarğa hıu ütep ingän, ularźa yaqınsa ike meñläp keşe yäşäy. Taşqın xäüefe artıq qurqınıs tügel, keşelär başqa urındarğa küserelmägän. Arxangel, Eyänsura, İglin, Qırmıśqalı rayondarında, Öfönöñ Kirov häm Lenin rayondarında, Stärletamaqta ölöşlätä baqsalar häm yorttar hıu aśtında qalğan.Başqortostan narqoqontrolerźarı tağı ber źur miqdarźa narqotik taptı. Bıl yulı Tuymazıla töplängän siğandarźan 11 kiloğramm geroin tartıp alınğan. Narqoxeźmätkärźär Öfönöñ timer yul voqzalında ¦zbäkstandan kilgän ike keşene tota. Tentegän saqta źur külämdä narqotik tabıla. Belgestär äyteüensä, 100 meñ doza narqotiktıñ xaqı qara baźarźa 11 million humğa bahalanğan.


text:
NATO saqlanu ministırları Nice''ta Ğıraq häm Äfganstan mäsäläsenä ähämiät birde
NATO saqlanu ministırlarınıñ kiçä Nizzada başlanğan ike könlek oçraşuı bilgele bulğança 22nçe fevraldä Brüsseldä prezident Bush qatnaşlığında ütäçäk häm säyäsi qararlar qabul iteläçäk NATO summitına äzerlek eçtälegendä. Räsmi bulmağan oçraşuda tikşerelgän mäsälälärdän berse xärbi berektäşlekneñ Ğıraqlı ğäskärilärne künegülärdän ütkärü eşen tizlätüe.. Ähämiät üzägendä torğan başqa ber mäsälä isä Äfganstannıñ säyäsi kiläçäge .Saqlanu ministırları ayruça NATO citäkçelegendäge köçlärne Äfganstannıñ könbatışına cäyelderü eşen qarıy.
Rumsfeld(audio)
Bezneñ kebek Ğıraqta mäşğül bulsağız eşlärneñ tizlektä baruın telär idegez.Bez ğıraq köçläreneñ künegüdän ütep, qorallanuı häm ilneñ iminlek eşlärendä cawaplılıqnı üz östenä aluı öçen aşığabız.
NATO älegäçä cibärergä tieşle 300 ofitsernıñ 80 genä cibärde.Sonğı çiktä künegädän ütkän bu ğäskärilär cawaplılıqnı üz östenä alaçaq, AQŞ häm Britan xärbiläre Ğıraqtan çığıp kitäçäk.Ğıraqnıñ waqıtlı xökümäte çit il ğäskäriläre bıyıl azaqlaırnda çığıp kitä başlar dip ömed itä.Waqıt grafikasınıñ ütälüe NATOnıñ künegülär programması belän nıq bäylängän.Analitiklarnıñ küpçelege iminlek wazığiäteneñ yaxşırıp 170meñ çit il xärbieneñ çığıp kitüı öçen 4-5 yıl waqıt kiräk dip uylıy.Äytelgäneçä Nizzadağı räsmi bulmağan oçraşuda ber nindi qararlar birelmi, qararlar 22nçe fevraldä däwlät häm xökümät citäkçeläre tarafınnan Brüssel sumitında qabul iteläçäk. Ämma NATO general sekretarı
Hoop De Scheffer(audio)
Min mömkin märtäbä tizräk bulu mäqsatın quysam da, iñ soñ 22nçe fevraldä NATonıñ barlıq äğzaları künegü missiäsenä öleş kertäçäk. Belgänegezçä Ğıraqta yäki Ğıraqtan çittä yäisä NATO aşa finansiäläv belän künegü eşen oyıştıru mömkin.
NATOnıñ qayber äğzaları alar arasında ispanya, Gretsiä Belgiä häm Luxemburg Nizza cıyınınnan elek NATOnıñ künegü missiäsenä qatnaşmayaçaqların belderde. Ämma bu ilneñ räsmiläre planğa veto salmayaçaqların äytte. Fransiä dä elegeräk Ğıraq personalen künegüläredän ütkärü eşenä öleş kertmiäçägen beldergän ide. Ämma Nizza oçraşuınıñ öy xucası Fransiä saqlanu ministrı kiçä Paris Qatarda politsiäne öyrätü eşlärenä qatnaşa ala digän ide.Bagdad älegäçä bu täqdimgä cawap qaytarmağan. Däwlät sekretarı C.Rice kiçä Brüsseldä NATOnıñ tışqı eşlär ministırları belän oçraşqannan soñ Jaap De Hoop Scheffer Äfganstannıñ säyäsi kiläçäge alians öçen möhim prioritet bulıp tora dip äytte. Ul NATO üktäber ayında ütkärelgän prezident saylawlarında iminlekne tämin itkän kebek yaz aylarında Äfganstanda bulaçaq parlamant saylawların da yaqlayaçaq dip äytte. NATO General sekratarı bu ayda Nizza häm Brüsseldä Prezident Qarzai aldında torğan problemalarnı çişüdä yardäm turında trans-atlantik mäslixätläşüläre bulaçaq dip söylägän. Problemalar arasında Äfganstandağı suğışçan törkemnärne qoralsızlandıru häm narkotik kontarbandasına qarşı köräşüne telgä alıp bula. Sonğı xabärlärgä qarağanda Nizzada , AQŞ häm yevropalı berektäşlär östemä xärbilär täqdim itkännän soñ, Äfganstanda tınıçlıq saqlaw köçlären ilneñ könbatışına taba cäyelderü turında kileşelgän..Bu xaqta Nato general sekretarı belderde färidä xämit


text: Fälästin avtonomiäse başlığı Maxmud Abbas milli berdämläşü xökümäte tözü turındağı söyläşülärneñ körçeqqä terälgänen tanıdı. Abbas bügen bu xaqta Qairda, Misır prezidentı Xösni Möbäräk belän öçraşudan soñ belderde. Söyäşülärneñ tuqtaluında ul Xamas radikal törkemen ğäyepläde. Alar haman da yaña taläplär çığarıp tora, di Mäxmüt Abbas. Abbas Fälästindä idärä itkän Xamas törkeme häm üzeneñ Fatx firqkäse belän xökümät tözelüenä ömetlär bağlağan. Xamas citäkçelege yañadan İzralne üzen dä anıñ belän tözelgän kileşülärne tanırğa teläwen yañadan belderde.


text:
Nindi tellär kiläçäkkä atlıy
Bügen Azatlıq radiosında çirattağı tügäräk östälgä cıyıldıq häm inde menä niçänçe tapqır yañadan tel mäs’äläsenä qaytabız. Alay da söyläşergä, uylanırğa temalar bik küp. Tatar tele, anı saqlap qalu, üsterü mäs’äläläre haman da aktual' bulıp qala. Bezneñ bügenge söyläşüdä filologiä fännäre doktorı, Ğalimcan İbrahimov isemendäge Tel, ädäbiät häm sänğät institutı citäkçese Kim Miñnullin häm jurnalist Aliä Sabirova qatnaşalar. Äñgämäne Gölnaz İlgizär alıp bara.
Gölnaz İlgizär. Bu atnada Qazanda telgä bağışlanğan bik qızıqlı konferensiä uzdı. Anda qızıqlı fikerlär yañğırağan. Ğalimnär xalıqara tellärne öyränergä çaqırdılar. Kemder ingliz tele kiräk – ul iñ populyar dide. Kemder bezgä, tatarlarğa, ğäräp illärenä kübräk qararğa kiräk dide. Bu tellär belän añlaşıla – bu küp keşe söyläşkän tellär. Ä şular arasında tatar tele nindi xäldä tora? Yunesqo mäğlümatlärenä qarağanda dönyada bulğan altı meñ telneñ yartısı betü xälendä. Bezneñ tatar tele nindi? Anıñ xäle nindi? Küp keşe söyläşä torğan telme? Yäisä betep bara torğanmı? Yäisä urtadamı?
Kim Miñnullin. Çınnan da, dönyada altı meñnän artıq tel bar. Ğalimnär äytü buyınça, dönyada gipertel bar – bu ingliz tele. Anıñ yanında ike distä tel bar. Bu supertellär. Tarıraq dairädä ayırım däwlättä eş itä torğan tağın ber unbiş-yegerme tel bar. Alar yanında yöz-ike yöz tel bar. Qalğan biş meñ yarım tel bügen bik awır xäldä. Optimistik ğalimnär äytüençä, bu tellärneñ ille protsentı yuqqa çığaçaq. Pessimistik ruxta fiker yörtüçe ğalimnär qarawınça tuqsan biş protsentı yuqqa çığaçaq. Şuşı xäldä bezneñ tatar tele nindi urın ala? Ägär dä ul şuşı yöz – ike yöz telgä kerä ikän, bu yaxşı xäl. Ägär dä kermi ikän, anıñ kerü öçen närsä eşlärgä kiräk? Yulları nindi?
Gölnaz İlgizär. Sezneñ kvalifikatsiäläwdä tatar tele qayda tora ikän?
Kim Miñnullin. Min maxsus anıñ turında uylanğanım yuq. Min tatar telne şuşı ike yözlekkä kerergä tieş dip uylıym. Çönki bügen dönya xalıqnıñ yartısı sigez-un teldä aralaşa. Bezneñ tatar telendä, siksän tuğızınçı yılnıñ mäğlümate buyınça, cide million keşe tiräsendä söyläşä. Bik küp däwlätlärdä andıy sanda xalıq yuq. Bezneñ törki dönya belän bäyläneşebez şuşı yaqlap bezneñ telneñ yäşäwe, bügenge torışı şuşı pozitsiädä saqlana. Läkin başqa törki tellär, altı törki möstäkıyl' il bulğan tellär belän çağıştırğanda bügenge pozitsiäbez häm kiläçägebez bik qatlawlı.
Gölnaz İlgizär. Küptännän şundıy mäğlümat yöri, tatar tele dönyada undürt iñ küp aralaşa torğan tellärneñ arasına kerä digän. Bu çınlap şulaymı? Ällä üzebezne yuatır öçen söylänä torğan äyber genäme?
Aliä Sabirova. Anı başqaça äytälär. Minemçä, tatar tele – söyläşü öçen bik uñaylı tel. Kommunikatsiä öçen caylı tellär arasında äytälär anı.
Kim Miñnullin. Küptännän inde bez andıy mäğlümätlärne işetä idek. Minem üzemneñ qaraşım bar andıy mäğlümatkä. Undürt tel arasına kerergä mömkin. Mäğlümat buyınça, dönyada yöz yegerme-yöz ille million törki xalıq yäşi. Törki tellärneñ barısınıñ da nindider formada tatar tele belän aralaşu mömkin. Tatar telneñ prinsipların, grammatikasın, eçke sıyfatların alsaq, şuşı yaqtan qarağanda undürt qullanıp tora torğan tellärgä kertergä mömkin.
Aliä Sabirova. Revolyutsiäğa qädär tatar tele xalıqara aralaşu tele dip sanalğan uyğurlar, qazaxlar, üzbäklär öçen.
Gölnaz İlgizär. Ä şuşı undürtkä kertep bulmasa, yegermelekkä, illelekkä tatar telen kerter öçen närsä kiräk?
Kim Miñnullin. Global'läşü protsessı bik tiz bara. Şuşı temp belän çağıştırğanda da bez eşlägän eşlärebezneñ tempı niçek? Bez tatar telneñ betep bara tempın uzıp eş itärgä tieşbez. Fänni yaqtan yıl sayın monitoring bulırğa tieş. Bu mäs’älälärne fänni yaqtan başqarmıybız ikän, bez situatsiäne açıqlıy almıybız. Bügen bez Rossiä situatsiäsennän kilep fänni nigezlängän bäya birä almıybız. Nindi temp belän barabız, şuşı eşlängän eşlär xisabına äkrenäytä aldıqmı, anı tuqtata aldıqmı, ällä protsess däwam itäme? 2004 yılda qabul itelgän däwlät programmasında sotsiologik ezlänülär yanına operativ räweştäge monitoringlar digän äyberlärne saqlap qala almadıq. Monitoringlarğa kilgändä, anda säyäsi mäs’älälärgä, saylawlılarğa, küpme bezneñ sotsiologik üzäklär bar. Bu äyberlär tatar telenä qarağanda, yañartılıp barırğa tieş.
Aliä Sabirova. Ägär dä bez tatar telen saqlarğa telibez ikän, bez real' xälne belmiçä qalıp, alğa taba qararlar qabul itü mömkin tügel. Başta bez üzebezne belergä tieşbez, nindi däräcädä bezneñ telebez saqlanğan. Telne filologiä, sotsiologiä obyektı bularaq qararğa kiräk. Bezneñ problema – tatar tele awılda saqlanğan kileştä şähärgä kilgäç, ul betä. Sotsiologik tikşerünelär digändä, min sorar idem, ni öçen yäş keşelär başqa teldä söyläşügä küçä ikän? İkençe buın – awıldan kilgän keşelärneñ balaları. Äz-mäz tatar tele belüläre bulğan keşelär tatar telendä söyläşmilär. Ni öçen alar tatar telen başqa telgä alıştıralar? Söyläşergä qıyınmı, abruyı yuqmı, annan uramda kölälärme? Öçençe buın – urıslaşqan keşelär. Alarnıñ barmı tatar telendä söyläşergä teläge? Ğomumän tatar mädäniätendä qatnaşmağan, tatar mädäniäten belmägän, urıs mädäniätenä xezmät itkän bezneñ keşelärebez, şäxeslärebez küp. Bez alar turında äytäbez, anıñ faydası yuq. Alarnıñ mömkinleklären, sälätlären kire qaytarıp bulmıymı? Anıñ öçen närsä eşlärgä kiräk?
Kim Miñnullin. Bu problemanı inde un-unbiş yıl xäl itäbez. Bezneñ tel säyäsäte yunäleşendä tatırday häm teläsä nindi konferensiägä, teläsä nindi ilgä cibärep bügenge pozitsiäbezne saqlarlıq belgeçlärebez yuq. Bügen sotsio-lingvistik yunäleşendä, tel säyäsäte yunäleşendä bernindi dä struktura yuq. Ul mäs'älädä bezneñ xökümätebezdä oktäber-noyäberdän birle xatıbız yata. Sotsio-lingvistik yunäleşendä eşlärgä tieşle maxsus bülek buldıru.Sotsio-lingvistik digän maxsus tel bar bit. Tel situatsiäsen tikşergän waqıtta anıñ töp-faktorları bar: milli-demografik, material' faktorlar. Şul faktorlar arasında keşe faktorı digän äyber bar. Bu töp faktorlarnıñ berse. Şunda bez tel nigilizmı digän äybergä keräbez. Ni öçen şuşı mäs'älä belän şöğellänep yörgän, zur xezmätlär yazğan keşelärneñ balaları bu yunäleştä tügel? Nindi yul belän bara alabız? Soñğı berniçä yıl eçendä dönyada nindi tellär şuşı yunäleş buyınça kürenerlek näticädä baralar, alarnıñ baru yulları şaqtıy üzgärde bezgä qarağanda İrlandiädä mäs'älä kisken quyıla, alar bezneñ xäldäge xalıqlar, planlı räweştä eş alıp baralar. Oboronada saqlanıp utırıp, bügen mäs’äläne saqlap bulmıy. Bezneñ öçen eşne berkem dä eşli almıy.
Gölnaz İlgizär. Bez kadrlar da yuq, tikşerünelär dä yuq, dibez. Kem eşlärgä tieş soñ monı? Xökümätme?
Kim Miñnullin. Yuq dip äytmibez. Bügenge taläplärgä citärlek tügel. Eşlägän eşlärebez küp, näticäse dä bar. Alarnı kürergä kiräk, añlarğa kiräk. Ämma tatarnı tatar itep qaldıru öçen küpkä zurraq eşlärne başqarırğa kiräk. Anıñ salınğan mexanizmnar bar. Qızğanıçqa qarşı, alar tulı mäğnädä eşlämilär. Bezneñ däwlät programmalarıbız bar, zakonnarıbız bar. Alarnı tulılandırırğa kiräk, östämä normativ dokumentlar belän, alar bik küp bulırğa tieş – här yunäleştä. Xökümät tarafınnan möher suğılğan, xökümät citäkçese qulın quyğan häm ul zakon räweşenä kerä, anı eş ütäwne mäcbür itärgä. Äytik, yäşlär dä, başqalar da, alıp barıp kürsätergä, ni öçen sez, normativ dokumentların ütämisez? Çit illärne alıyq. Kvebekta mäs'älä kön üzägenä qırıq yıl elek kerde. Däwlät däräcäsendä bu mäs'älä qırıq yıldan artıq xäl ielä. Berse artınnan berse dokumentlar çığa. Dönya alğa bara, globalizatsiä protsessı bara. Tel suğışı ber qayçan da tuqtamağan. Ber bersen yotu, eretü bügen dä bara. Niçek itep qarşı toru ısulların tabırğa kiräk. Distälän keşe eşli torğan fänni üzäk bulırğa tieş.
Gölnaz İlgizär. Estoniädä tellär mäs’äläse bik kisken tora. Anda tel inspeksiäse buldırılğan ide. Küptän tügel aña yaña wäkälätlär birelde. Alar üze telägän oyışmalarğa kerep, här xezmätkärdän tel belü buyınça imtixan ütkärergä mömkin. Keşe telne naçar belsä, aña ştraflar salalar. Bälki Tatarstanda da şundıy ısullar kertergä kiräkter? Mömkinme ul bezdä?
Aliä Sabirova. Mömkin tügelder, çönki bez Rossiä eçendä. Ägär dä bez şundıy zakonnı kertsäk, Mäskäwdän qıçqıra başlıylar. Niçek inde, Rossiädä xalıqnıñ xoquqların qısıp, tatar telen uqıtıp, intekterälär. Bu qurqınıç närsälärgä kiterergä mömkin. Ä bit andıy äyberlärne kertü bik äybät bulır ide. Böten türälärne, çinovniklarnı öyrätep qararğa kiräk. Belü däräcäsen tikşerü öçen alarnıñ belüläre kiräk. Bezdä Tatmedia kurslarnı oyıştırıp qarıy. Bezneñ ildä keşe üze teläp ber närsä dä eşli almıy. Anı etep eşlätergä kiräk, initsiativası bik sülpän bezneñ ildä. Annarı, bezneñ yalğışıbız şunda – bez telne ayırım ber ölkä dip qarıybız. Menä globalizatsiä, ingliz tele kilä dibez. İngliz tele belän bergä alarnıñ kul'turası kilä bit. Bez barıber djinsı kiäbez, alarnıñ fil'mnarın qarıybız. Ul tulayım massaküläm mädäniät bulıp kilä. Ä bez telne genä tügel, tatar mädäniäten qarşı quyarğa tieşbez.
Kim Miñnullin. Dimäk bez tatar buludan tuqtıybız, kitäbez. Başta tele yuğala, alar barısı bergä bara.
Aliä Sabirova. Ni öçen tel yuğala? Çönki keşe dönya turında mäğlümätne xäzer ber tele arqılı qabul itä. Ägär dä bez qabul itä torğan mäğlümat ingliz telendä ikän, ul şul telne qabul itä häm anı öyränä. Ägär dä tatar telendä ul qızıqqan mäğlümat yuq ikän, ni öçen ul telne öyränergä tieş? Bügen keşelärneñ şul qädär eşläre küp, böten cirdä dä ölgerergä kiräk. Alar minem tuğan telem diep genä, romantiklıqqa birelep genä, tatar telen öyränergä telämilär. Anı nindider faydası bulır öçen genä öyränergä telilär.Kim Miñnullin. Bu mäs'älädä min üzem pessimistik ruxta tügel. Niçek itep eşlärgä bula ikänen min optimistik yaqtan küräm. Şuşı yıllarda eşlängän eşlär dä äybät eşlänelde. Älbättä, bez Estoniä, Latviä kebek möstäkıyl' illär belän çağıştıra almıybız. Ämma, anıñ üzeneñ mexanizmı bar. Bügen bez zakonnar birgän mömkinleklärdä närsä eşli alabız digän sorawnı mäs’äläne quyarğa kiräk.


text:
Azatlıq radiosı tapşırularında Mordoviäda erzya xalqınıñ Ras'ken Ozks isemle bäyrämen ütkärü turında işetterelgän ide inde. Bu bäyräm 370 yıl ütkärelmiçä, 1999 yılda yañadan torğızıldı häm bıyıl 10 iyüldä ikençe qat ütkärelde. Ul ğına da tügel, bıyıldan başlap bu bäyräm Mordoviä respublikasınıñ byudjet xisabınnan ütkärelä barır. Tatarlar belän aralaşıp yäşägän xalıqlar üzläreneñ borınğı ğadätlären, traditsiälären, bäyrämnären yañadan torğıza başlawları bik yaxşı häm küñelle küreneş. Ämma Mordoviäda şul Ras'ken Ozks belän bäylängän häm 21 nçe ğasırda hiç tä kötelmägän ber xäl kilep çıqtı. Mordoviänıñ pravoslav çirkäw wäkilläre häm bäyräm ütkärelgän rayonnıñ citäkçeläre bäyrämne oyıştıruçılarnı tabiğat bäla-qazası barlıqqa kiterüdä, xätta ber keşeneñ ülüendä dä ğayıplilär ikän.
14 iyüldä, Ras'ken Ozks bäyrämennän soñ dürt kön uzğaç, näq şul bäyräm ütkän cirlärdä, Mordoviänıñ Bol'şe-İgnatovo rayon üzägendä häm yaqındağı Andreevqa, Çuqalı awıllarında ber köçle urağan uzğan. Bik qatı cillär iskän, öermälär bulğan, berdän bik küp yañğır yauğan, boz töşkän, cil häm öermälär öy tübälären oçırıp alıp kitkän, ağaçlar awğan, elektr çıbıqlar özelgän, ber pensioner batıp ülgän. Şul uq waqıtta rayonnıñ üzgä awıllarında hawalar tınıç bulğan, qoyaş yaqtırtqan, cil bulmağan.
Bu faciğanı Çuqalı awılı yanında 10 iyüldä ütkän Ras'ken Ozks bäyräme belän turıdan-turı bäyläw xäzerge zamanda, 21 ğasırda, nindi genä axmaqlıq itep kürenmäsä dä, Mordoviänıñ räsmi gazetası bulğan “İzvestiä Mordovii” gazetası şundıy ber ğayıpläwçe fiker kiterä. Saranski seminariäsınıñ rektorı Aleksandr Pelin Mordoviäda pravoslav çirkäwneñ iñ köçle ideoloğı itep sanala. Şul Aleksandr Pelin “İzvestiä Mordovii” gazetasınıñ 16 iyül sanında Bol'şe-İgnatovo rayonındağı faciğanıñ säbäpläre turında şulay äytä (sitat): “Vozmojno, çto etot urağan v Bol'şom İgnatove ne posledniy. Priçinı? V etom rayone postoyanno proxodyat yäzıçeskie moleniä. A eto zaigrıwanie s temnımi silami” (sitat tämam).
Bilgele, erzyannarnıñ äkren genä üzläreneñ borınğı dinnärenä qayta baruına pravoslav çirkäw qotırınıp qarşı tora. Erzya aktivistlarına qarşı bulğan nindi genä uydırmalar uylanıp çığarılmıy häm şul uydırmalarnı awıl çirkäwlärenä yöregän xalıqqa taratalar. “Ras'ken ozks” bäyrämeneñ töp oyıştıruçısı, “Erzya telen qotqaru fondı” citäkçese Grigoriy Musalev şulay äytte:
– ArиTaцию пpoBeли cлyжиTeли pycckoro пpaBocлaBия. KoHeчHo, oбидHo, чTo Takoй чeлoBek, kak pekTop дyxoBHoй ceMиHapии, CapaHckoro, чTo Takoe BыckaзыBaHиe.
– Grigoriy Dmitrieviç, sezneñ Ras'ken Ozks bäyräm köne bik matur, bik yaxşı ide.
– Ecли Бor ecTb, иMeHHo Бor дaBaл yжe 15 лeT caMыe лyчшиe дHи пpoBeдeHиe Oзkca. B эToT дeHb eдиHcTBeHHый дeHb был, korдa пpoBoдилcя PacbkeHb Oзkc, был coлHышko, cBeTилo яpko, Teплo былo. A дo эToro цeлый Mecяц B ИrHaToBckoM paйoHe kaждый дeHb шли дoжди. И чTo иHTepecHo, и пocлe эToro дHя дo cиx пop идeT дoжди kaждый дeHb. B чeM дeлo? Pycckoe пpaBocлaBиe, чacTb пpeдcTaBиTeлeй pycckoro пpaBocлaBия, Moлилиcb зapaHee, чToбы B эToT дeHb был yparaH, шTopM и rpaд. K HaM пoдxoдили дBa чeлoBeka paзHыe c AHдpeeBkи, c ИrHaToBa, ckaзaли, чTo MoHaxи Moлилиcb, чToбы B эToT дeHb иMeHHo плoxaя пoroдa. HaBepHoe, oHи и HaMoлилиcb.
Erzya aktivistların pravoslav çirkäw wäkilläre genä häm nadan awıl äbiläre genä ğayıpläsä, yarıy ide. Ä bit şul urağannan soñ İgnatovo rayon başları da, Saranskida eşläwçe qayber erzya xalqınnan bulğan citäkçelär dä Grigoriy Musalewnı häm anıñ iptäşlären sügep sügälär. Äyterseñ dä, bu citäkçelär çınnan da urağannıñ Ras'ken Ozks uzdıru säbäbennän çıqqan digän yuq-barğa ışanalar.
– MHoro eщe людeй MaлorpaMoTHыx, Maлo чиTaюT, и He пoHиMaюT зakoHы пpиpoды. Hy rдe-To пpoцeHToB пяTb Moиx зHakoMыe oTBepHyлиcb и oбBиHяюT Teпepb иMeHHo MeHя и opraHизaTopoB PacbkeHb Oзkca. EcTb Takoй pykoBoдиTeлb бoлbшoro paHra B ИrHaToBo, koTopый Bыpaзил, чTo эTo “Бor Hakaзaл”. OH ckaзaл, чTo “люди HeдoBoлbHы, BoT HaMoлилиcb, MHorиe жeHщиHы xoTяT Bac HakaзaTb, pyraюT и пpokлиHaюT”. A я cпpocил: “A пoчeMy?” “ПoToMy чTo Bы Moлилиcb дpyroMy Бory”. A я eMy oTBeTил: “Бor-To oдиH, eдиH. И Mы Moлилиcb eдиHoMy Бory”. CeroдHя MeHя He пpиHял Moй зHakoMый, близkий чeлoBek был. Были Boпpocы, c HиM koe-kakиe xoTeли peшиTb. OH ckaзaл cekpeTapшe, чTo “пycTb идeT B ИrHaToBo и paзбepeTcя, пoчeMy Takoe дeлo oH HaTBopил”. И He пpиHял MeHя.
Şulay da erzya xalqınıñ aktivistları, Grigoriy Musalev häm başqalar, yuğalıp qalmıylar, üz eşlären däwam itälär.
– Hac eщe paдyeT, чTo дeйcTBиTeлbHo MHorиe paдyюTcя дo cиx пop, чTo пpoшeл эToT пpaздHиk пpekpacHo, BдoxHoBилo иx, и xoчeTcя, kak HekoTopыe BыpaжaюTcя, жиTb, и бyдyT ждaTb cлeдyющий PacbkeHb Oзkc.
Şulay itep, pravoslav çirkäveneñ agitatsiäse erzya xalqınıñ Ras'ken Ozks (tatarça “Xalıq Keläwe”) bäyrämen oyıştıruçılarğa kötelmägän awırlıqlar kitersä dä, erzya aktivistları birelmi, alar üz eşlären eşli – borınğı ğoref-ğadätlären torğıza baralar.
İrek Bikkinin, Mordoviä


text:
Älfiä Miñnullina: “Kiräkmägän keşelärdän arınu Rusiäneñ xıyalına äylänäme?
Şul uq, Vaxitov rayonı mäxqamäse utırışında şulay uq şiqäyät itelgän, Pasport-viza xezmäte idaräsendä dä, problemalar citärlek tügel meni? Küptän tügel, tıñlawçılarıbızğa mäğlüm ber jurnalist, Älfiä Miñnullina şul xezmätkä, çit ilgä çığu öçen, dokumentlar alırğa barğan. Şundağı törle burokratik instruksiälär, çinovnik tärtiplären tänqıtlägäç, “Bu ildä tärtiplär oşamasa, yäşämägez bu ildä”, - dip cikerende paspot-viza xezmäteneñ dokumentlarnı äzerläwçe mayor-xanım”,- dip yaza ul. “Kinät kenä Stalin babay iskä töşte, yöräk ju itep quydı, ällä nindi fikerlär, ber-bersenä logik çılbır bulıp bäylänep kitte. Niçek inde? Bar keşegä dä böten tärtipneñ oşamawı bik mömkin. Dimäk, ul keşelär barısı da, üz Watannarın taşlap kitärgä tieş bulamı? Kem genä qalaçaq soñ, Rusiädä?» - digän soraw quya Älfiä Miñnullina. “Ällä şulay, barlıq kiräkmägän dip sanalğan keşelärdän arınu Rusiä xıyalına äylänäme”, dip fiker yörtä ul. Ä inde yaña pasport alu mäsäläsenä kilgändä, Älfiä xanım xidcap mäsäläsen quymasa da, pasport artınnan, dönya waqıtın sarıf itep, cäy buyı çapqan. Matdi çığımnar da, ğailä öçen şaqtıy sallı uq çıqqan, 500-600 rublgä töşkän. Şulay da, pasportnıñ tatarça yazılğan bitendä familiäm täki urısçalatıp Minnullina dip yazıldı, dip pasport alu macaraları turında yaza jurnalist Älfiä Miñnullina İntertat.ru säxifäsendä.
Azatlıq radiosı öçen Tatarstan xäbärlären Qazannan Yunıs Ätnäle äzerläde


text:
Ğıraqlı totqınnarnı ezärlekläw turındağı cäncal däwam itä.New York Times gazetası yazuına qarağanda ,Abu Ghraib törmäsendä soraw alu öçen cawaplı ofitser, küzläw ofitserları qayçaqta xärbi politsiägä soraw aluğa äzerlek ısulları turında kürsätmä birde dip beldergän. Bu mäğlümät totqınnar skandalın tikşergän general Antonio Tagubanıñ xisabında bar.
Bilgele bulğança general Antonio Taguba ğıraqlı torqınnarnıñ ezärleklänü mäsäläsen tikşerä. Abu Ghraib törmäsendä sorau alu öçen cawaplı ofitser polkovnik Thomas Pappas general Tagubağa 11nçe fevraldä birgän ängämäsendä , küzläw ofitserları soraw aludan elek qayçaqta ğıraqlı totqınnarnı tişenergä mäcbür itü, bäyläp quyu kebek ısullar qullanuları öçen xärbi politsiägä kürsätmä birde dip äytsä dä ,ul bu çaralar tik möhim säbäp bulsa ğına ğämälgä quyıldı dip beldergän.Polkovnik Pappasnıñ bu süzläre Tagubanıñ 6meñ säxifälek yäşren xisabında yazılğan.. Bu inde xärbi küzläw ofitserlarınıñ törmädä xärbi saqçılarnı soraw aluğa äzerläwdä yul kürsätkäneñ yuğarı däräcädä raslaw bulıp tora. Polkovnik Pappasnıñ ant itep birgän bu mäğlümäten NYT gazetasına xökümät räsmie uqıp birgän. Polkovnik Pappasınıñ tasvirlağan soraw alu ısulı Jeneva konvensiäse belän saqlanğan totqınnarğa qarata qullanılğan. Quşma Ştatları Ğıraqta amerikannar tarafınnan qulğa alınğan qayber ğıraqlılarnı qanunsız suğışçılar dip iğlan itü planınnan aylarça elek wazkiçkän. Bu turıda düşämbedä xärbi räsmilär belderde. Ğıraqtağı totqınnarnıñ berse dä qanunsız suğışçı statusında tügel. Bu inde çit il suğışçıları häm Al Qaida äzğaları Ğıraqta qulğa alınsa alar da qulğa alınğan qıraqlılar kebek suğış äsire, yäğni Jeneva konvensiäse tarafınnan yaqlanğan sanala. Abu Ghraibta xärbi küzläw räsmiläre häm sivil soraw aluçılarnıñ rolen , armiä küzläw bülege citäkçeseneñ urınbasarı general mayor George Fay tikşerergä däwam itä. General Taguba polkovnik Pappasqa saqçılar üzlärenä birelgän kürsätmälärne läkin kürsätmäneñ çigen añladımı, yäki kürsätmälär zakonlımı digän mäsäläne kontrol öçen nindi çaralar kürelgän ide dip sorağan. Polkovnik Pappas bu sorawğa närsä barganın kontrol öçen bernindi räsmi sistema yuq ide digän cawap qaytarğan .Pappas minem belüemçä xärbi politsiägä soraw aludan elek bäyläp quyu, tişenergä mäçbür itü kebek kürsätmälär här waqıt tügel ä nindider möhim säbäp bulsa ğına birelde dip söylägän. General Taguba üz xisabında polkovnik Pappas ğıraqlı totqınnarnı kimsetkän,ezärleklägän keşelär öçen yä turıdan turı yädä öleşçä cawaplı digän näticägä kilgän.
Düşämbedä saqlanu ministırlığınıñ ölkän räsmie Bagdad hava alanı yaqınındağı törmädä totılğan yuğarı däräcädäge totqınnarğa xäzer könsayın 3 säğättän artıq uramda könyaqtısında bulu röxsät itelä dip belderde. Fevral ayında Qızıl xaç komitetı AQŞnıñ yuğarı bäyä birgän 100 çamsı totqın aylarça izolatsiädä alar könneñ 23 säğätendä kön yaqtısı kürmi dip beldergän ide. Ministırılq räsmie Qızıl Xaç oyışması wäkilläre fevraldän soñ 2 märtäbä totqınnar yanında buldı häm alarnıñ wazğıiätenä qarata uñay fiker beyan itte dip belderde. Totqınnar arasında Traiq Aziz häm Saddamnıñ başqa kiñäşçeläre bar.
färidä xämit,praga


text:
Ufada tatar gimnaziäsen cimerügä tatarstanlılar da borçıla
Ufadağı tatar gimnaziäse tiräsendäge xällärne tatarstanlılar kübräk “Azatlıq” radiosınnan tıñlap belä. Alar anı daimi räweştä küzätep barıp aptıraşta buluların belderdelär. Rusiä Prezidentı V. Putin äledän-äle millätara tatulıq turında söyläp kilgändä, Başqortstanda şundıy xällär bulıp yatuı küplärne borçıy. Comğa könne Qazannıñ Yaña Savin rayonına başlıq itep yaña keşe bilgelände – Timur Alibaev. Milläte buyınça başqort. Moña berkemneñ dä bilgele ise kitmäde. Ä Başqortstanda küptän tügel Federal' Xökümät tarafınnan salım xezmäte citäkçese itep Tatarstannan quyılğan Aynur Äydel'dinovqa qarata qarşılıq aksiäläre uzuı şulay uq añlaşılmıy torğan xäl buldı. Dimäk, Başqortstanda millätara wäzğıät quyıra bara. Şul nisbättän comğa könne Rusiä tatarları milli mädäni moxtäriäte Şurası Rusiä Prezidentı Vladimir Putinğa, Rusiä Däwlät Duması räise Boris Grıyzlovqa, Xökümät citäkçese Mixail Fradkovqa Başqortstandağı wäzğıät buyınça çaralar kürüne sorap möräcäğät qabul ittelär. Tatarstanda da Tatar gimnaziäsen cimerü yunäleşendä barğan eşlärne iğtibarsız qaldırırğa yaramıy dip sanıy tatar cämäğätçelege. Tatarstan Däwlät Şurasınıñ mäğärif, fän, mädäniät häm milli mäs'älälär komitetı citäkçese Razil Väliev:
Ber çigenä kilep citte. Bez xoquqi ildä häm däwlättä yäşärgä tırışabız. Qanunnarğa tayanırğa tieşbez. Rusiä häm Tatarstan qanunnarı buyınça da här xalıq üz ana telendä uqırğa xoquqlı. Teläsäñ qaysı watandaş qanunnan çıqmıy ikän üz xosusıy mäktäben aça ala. Şuña tatarlarnıñ da üz mäktäplären açarğa xoquqları bar. Taläplärne qatğıyraq quyıraq kiräk. Ämma miña qalsa bu Rusiädä bara torğan tolerantlıq säyäsätenä hiç kenä dä turı kilmi. Tatarstan Däwlät Şurasına Başqortstandağı millättäşlärebezdän yış qına möräcäğätlär kilä. Alar anda milli mäğärif, mädäniätne üsterügä şartlar bulmawğa zarlana. Tatarstan Parlamentı inde Başqortstan Parlamentına möräcäğät tä cibärgän idek, ämma ni qızğanıç ul anda añlaw tapmadı. Razil Välievkä quşılıp cämäğät eşleklese, yazuçı Fäwziä Bäyrämova:
Min monı qırğıylıq dip bäyälim. Monıñ simvolik mäğnäse dä bar, çönki mäktäp arqılı bez millät bularaq saqlanıp qalğanbız. Başqortlar isä mäktäpne beterep tatarlarnıñ ruxın sındırırğa tırışalar. Monda TR Prezidentına da quşılırğa waqıt citkänder. Prezident üz süzen äytergä tieş. Tatar kongressı da maxqämä eşen başlap cibärergä kiräk.Fäwziä Bäyrämova fikerläre belän älege xälne küzätep baruçı “İrek mäydanı”gäcite baş möxärrire Raif Usmanov:
Monda Ufa xakimiäte barı tatar gimnaziäsen buldırırğa telämi. Şul ğına säbäp. Min irtän “Watandaş” jurnalın uqıdım anda millätara tatulıq turında matur süzlär yazılğan. Ämma alar mondıy xäldän soñ niçek duslıq turında söyli alalar ikän.İrek mäydanı gazetası baş möxärrire Raif Usmanov fikerlären işettegez. Äytergä kiräk, Rusiäneñ ber töbägendä dä äle mondıy xälneñ küzätelgäne yuq. Başqortstanda barğan säyäsätkä küplär aptıraş belderep, andağı millättäşlärebezneñ xälen ciñeläytü öçen närsä eşlärgä dä belmi aptıraşta qaluların äytälär.
Landış Xarrasova


text:
Qazan şähär şurasında mädäniät xälenä tänqit belderelde
Qazan şähär şurasınıñ 13. sessiäse düşämbe könne başlandı häm anıñ berençe köne tulayım mädäniätkä bağışlandı. Sessiädä kürenekle cämäğät eşlekleläre, artistlar, muzıkantlar qatnaştılar häm çığış yasadılar. Çığışlarnıñ kübese tänqitçän buldı. Çığış yasawçılar bigräk tä Qazannıñ tarixi urınnarı sütelüe, cimerelüenä borçılu belderdelär. Yäğni, Qazan tarixi arxitekturasın, milli yözen yuğalta bara. Mädäniät kommersiäläşä. Televizion kanallar köne-töne popsa äyländerep tora, klassik muzıkağa urın az qala. Kino, teatr, kitaplar küpçelek xalıq öçen ireşä almaslıq äyberlärgä äylänä bara. Çönki alar bik qimmät, şul uq böten respublikağa şawlatıp açılğan basket-holldan da “bu bezneñ pensiägä kerep qarıy torğan närsä tügel ikän”, dip borılıp kitkän keşelär bulğan. Çönki bilet bäyäse 200 sum çaması bulır dip farazlana. Menä şundıy tänqit çığışlardan soñ 2003-2005 yıllarğa Qazanda mädäniät üsterü häm 2003-2006 yıllarğa sälämätlek häm sport üseşe programmaları qabul itelde.


text:
Xäniä Färxi yaña konsertın täqdim itte
Qazan şähäreneñ Bauman uramındağı yoldızlar alleyasında avgust axırında 5 poçmaqlı yoldızı quyılğan Xäniä Färxi üz törkeme belän qazanlılarğa 5 kön rättän konsert quydı. Oçraqlı turı kilüme, ällä monıñ başqa sere barmı?
Yoldız bötenläy kötelmägän äyber buldı. Häm zur cawaplılıq. Şulay uq isän-saw çağında keşeneñ qäderen belep qalu. Küplär satıp alınğan dip äytsä dä, min säxnädä eşlägändä minem aldan ber qayçan da aqça yörmäde. Minem xezmätem, eşem buldı. Annan danım, Allağa şöker!
-Elek 5-ne quya idegezme? Ällä kübräkme? -Gabdelxäyneñ teläge şulay buldı. Ällä xalıq bulmas dip borçıldı mikän… Xalıq bar-yöri ul. Xalıq uramda qaldı. Min äle Rusiä buylap yörep qaytqaç Qazanda tağın quyarbız. Niçä yıllar buyı şul ber Xäniä bit inde ul.
-Gabdelxäyneñ teläge şulay buldı. Ällä xalıq bulmas dip borçıldı mikän… Xalıq bar-yöri ul. Xalıq uramda qaldı. Min äle Rusiä buylap yörep qaytqaç Qazanda tağın quyarbız. Niçä yıllar buyı şul ber Xäniä bit inde ul.Xäniä Färxi xatın-qızlar arasınnan iñ küp “Altın bars” bülägenä iä bulğan cırçı da. Bu büläk aña 7 tapşırılğan. Anıñ mart başında Qazanda täqdim itelgän yaña konsert programması “Yäşik äle” dip ataldı. Tamaşa başında uq ul bıyıl Tatarstanda xäyriä yılı ikänlegen äytep uzdı. Kürenekle cırçı üze berär xäyriä çarası ütkärergä cıyınamı soñ? Äytkän niätem bar. Qazanda bik moxtaclar öçen ber konsert quyarğa. Törle tamaşaçılar bar bit. Aqçaları bulmağan äbilär, aqça cıyıp, üz-ara lotereya uynap, minem konsertqa ber wäkilne citbärü turında da säxnägä menep söylädelär. Min anı uylıym. Älegä Gabdelxäy belän söyläşülär alıp baram. Buşlay konsert quyu ul zur çığımnar sorıy.Cırçı äytkän süzendä torsa, bälki közen, bälki qış başında fäqirlär öçen buşqa konsert quyarğa cıyına. Ä bu yaña ğına tämamlanğan konsertları isä, Qazanda soñğı ike yıl eçendä berençese ikän. Säbäp närsädä? Ällä yıl da bulsa tamaşaçı kilmäs dip qurqamı?
Geografiä zur bulğanğa Qazanda ike yılğa ber konsert quyarğa turı kilde. Böten Rusiäne äylänep çıqqançı ike yıl ütkän dä kitkän. Äle Omski, Tomski, İrkutski, Novosibirski yaqlarına da çaqıralar. Annan soñ Qazaqstan, Üzbäkstan yaqlarına da barıp qaytasım kilä. Taşkentnı elek bezneñ millättäşlär, tatarlar üz qullarında tota ide. Alar qaytıp bette inde. Ä bit ğadi xalıq qaldı.
-Nigäder imidjıyğız üzgärmi... -Sez sorasın dip. Tarix ul minem dip tä äytep qarıym. Säxnädä üz imidjıñnı tabu ciñel tügel. Çäç yasawçı ostalar xäzer gel zarlana. Çäçemne Xäniäneke kebek yasağız, dip kilüçelär kübäygän ikän. Älegä çäçem şul kileş qalsın, tağın ber yaña mögez çığarğançı.
-Sez sorasın dip. Tarix ul minem dip tä äytep qarıym. Säxnädä üz imidjıñnı tabu ciñel tügel. Çäç yasawçı ostalar xäzer gel zarlana. Çäçemne Xäniäneke kebek yasağız, dip kilüçelär kübäygän ikän. Älegä çäçem şul kileş qalsın, tağın ber yaña mögez çığarğançı.Xäniä Färxi üze äytmeşli, bu soñğı tamaşasında da mögezle äyberlär küp buldı. Xalıq haman da köyläp yöri torğan “Äldermeşkä qaytam äle”ne tamaşaçı cırlı myuzikl başlanğıçı bularaq qabul itte. “Yäşik äle” programması tatar estradasında yaña yunäleş - cırlı kölkele küreneşlärgä bay ide.
Ber myuzikl eşlisem kilä. Min anı ciñep çığarbız dip uylıym. Bälki kiläse yılğa uq bulaçaq yaña konsert programması myuzikl bulır. Ämma törle yaqtan xalıq qabul itä alırlıq äsär quyu bik ciñel eş tügel. Minem konsertqa tirä-yaq awıllardan kolxozçılar da kilä. Uqıtuçılar, ğalimnär, zavod eşçeläre, ministrlar qarıy bit. Härberse añlarlıq itep quyu ciñel äyber tügel bit.di mart başında Qazanda “Yäşik äle” dip atalğan üzeneñ yaña konsert programmasın täqdim itkän Tatarstannıñ xalıq artistkası Xäniä Färxi.Nail Alan


text:
Qazanda Xalıqara balet häm biyü festivale ütä
Qazanda Xalıqara balet häm biyü festivale ütä
Qazanda şulay uq Nuriev isemendäge 16 Xalıqara balet festivale dä däwam itä. Qazan tamaşaçıları çärşämbe könne Çaykovskiynıñ «Lebedinoe ozero» baletın qaradılar. Pänceşämbe isä baletnı yaratuçılarğa Minkusnıñ «Don Kixot» spektakle täqdim iteläçäk. Nuriev festivale 31 mayda, comğa könne zur gala-konsert belän yabılaçaq.
Çärşämbe könne Kamal teatrında tanılğan tatar artistkası Säxibcamal Ğizzätullina-Voljskayanıñ 110 yıllıq yubileena bağışlanğan zur kiçä uzdı. Ä 31 mayda teatr “Basketbolist” spektaklen kürsätäçäk. Şuşı spektakl' belän Kamal teatrı üzeneñ 96 sezonın yabarğa tieş ide. Läkin küpsanlı teatr söyüçelärneñ sorauları buyınça sezon älegä yabılmıy ikän. Ğäliskär Kamal teatrınıñ keçe zalında spektakllär yün ayında da däwam itäçäk.
«Azatlıq» radiosı öçen Tatarstan xäbärläre belän Qazannan Gölnaz İlgizär


text:
AQŞları salqın suğış waqıtında könbatış Yevropa häm könçığış Aziädäge bazalarında urnaştırğan uñmännärçä ğäskäriäneñ ber öleşen öygä qaytara ber öleşen Könçığış Yevropa, Üzäk Aziä illärenä urnaştırunı planlaştıra. Düşämbedä G.Bush suğış veterannarı aldında yasağan çığışında ilneñ xärbi strategiäse turında yaña qaraşları buluın beldersä dä, detallärgä tuqtalmadı.
Prezident G.Bush Cincinnati şährendä suğış veterannarı aldında yasağan çığışında timer pärdäneñ cimerelüenä 15yıl ütkännän soñ AQŞnıñ xärbi strategiäsen ütkändäge doşmannardan Al Qaida kebek bügenge qurqınıçlarğa yünältü öçen waqıt citte dip belderde.Bush ilneñ xärbi strategiäse turındağı yaña qaraşın bolay dip añlattı (audio)
Yaña plan bezgä 21nçe ğasırdağı bu suğışlarda cinep çığarğa yardäm itäçäk, tınıçlıqnı yaxşıraq saqlau öçen yaña partnärlıqlar oyıştıraçaq häm berektäşleklärne nığıtaçaqbız.Plan xärbilärebez häm xärbilärneñ ğailälärendäge basımnı kimetäçäk.
Quşma Ştatları yaña plannı 2 yıl eçendä äzerläp beterde. Bush süzlärençä Yevropa häm Azidäge 70meñ xärbi, 100meñ çaması ğailä äğzaları häm sivil yardämçelär kiläse 10yıl eçendä küçereläçäk.Ul bu turıda ällä ni täfsille itep söylämäde.Ämma administratsiä räsmiläre Yevropadağı baza häm qorılışlarnıñ yartısı yabılaçaq dip belderä.Könyaq Koreadağı ğäskärilärneñ dä ber öleşe çigendereläçäk. AQŞ inde Seuldağı xärbilären çığardı .Ul şulayuq Tönyaq Korea çigendäge xärbisezläşterelgän zonada torğan xärbi köçlären könyaq Korea urtasındağı bazalarğa küçerde.Waşingtonda urnaşqan Saqlanu Mäğlümäte öçen Üzäkneñ analitiğı Marcus Corbin qaraşınça Quşma Ştatlarınıñ küçerep urnaştıru operatsiäsennän Bolgarstan, Polşa Üzbäkstan kebek Bushnıñ tışqı säyäsäten yaqlağan illär fayda küräçäk.Corbin süzlärençä(audio)
Min alarnı bazalar dip atamim , çönki yaña modelğa kürä AQŞ Polşa, Bolğarstan häm Üzbäkstan kebek illärdä baza tügel ä kiräk bulğanda aşığıç xällärdä anda baru toru öçen qorılmaları bulaçaq.Min anda küp sanda xärbi torır dip uylamim.
Germaniädä torğan 70meñ amerikan ğäskärie cirle iqtisad öçen bik möhim.Hönär berlege räsmie farazlarına qarağanda amerikan bazası belän bäyleneşle törle eşlärdä 15meñ alman eşli.Amerikanıñ yaña planında andıy zur iqtisadı faydalar qaralmağan. Ämma Corbin unyıllarca sovet kontrolendä torğan Üzbäkstan, Bolgarstan kebek illärneñ ekonomikası öçen keçkenä qorılışlar da faydalı bulaçaq di. Corbin (audio)
Älbättä 10meñ xärbi , ğailäläre häm sivil xezmätkärlär urnaşqan daimi baza belän çağıştırğanda Üzbäkstan kebek hava mäydanı ğına qullanılğan ildä tabış az bulaçaq .Ämma bu yaña illär öçen az aqçanıñ da ähämiäte zur bulaçaq dip belderde
Bu plannarnıñ ğämälgä quyuluı öçen waqıt ütäçäk.Ämma Corbin Äfgnastandağı operatsiälärne yaqlau öçen Üzbäkstanda urnaştırılğan amerikan soldatları xäzer ilgä tabış kiterä . Tik Äfganstanda suğışlar tuqtalğannan soñ Üzbäkstanda toraçaq AQŞ ğäskäriläreneñ sanı şulayuq kergän aqça tabış ta kimiäçäk dip söyli.Corbin qaraşınça AQŞ salqın suğıştan soñ xärbi reformalar ütkärüne kiçektergän , 11nçe sintäbeneñ eşne aqrınaytuı aqlana älbättä . Ämma Corbin AQŞ SSSRğa qarşı suğışu öçen eşlägän qoralların yuq itä ala dip äytä. Misal öçen F-22 höcüm oçqıçları salqın suğış waqıtında ğına kiräkle ide, ämma Pentagon äle dä f-22 oçqıçların satıp alırğa däwam itä. Bu aña yılına 4milliard dollarğa töşä
färidä xämit,praga


text:
Bagdad qunaqxanäse yanında bulğan şartlaw näticäsendä 7 keşe ülgän
Audio (Nuri Badran)
"Bu maşinağa quyılğan bombağa oşağan. Qorbannar sanı 6, şularnıñ berse Britan watandaşı, qalğan 5-e Ğiraqlılar. Yaralanuçılar sanı 40 çaması."
Amerikan generalı Mark Kimmit süzlärençä, bu şartlawğa bäyle räweştä älegä berkem dä qulğa alınmağan, läkin "bu intihar xöcümçe eşe" dide ul.
Bügen Bağdadta häm anıñ tönyağında bulğan xöcümnär näticäsendä 3 Ğiraq jurnalistı häm 2 Amerikan xärbie xäläk bulğan. Bagdadtan 50 çaqırım yıraqlıqta, Falluca şähärendä atışular bulğan. Kilgän xäbärgä qarağanda anda ber cirle keşe ülgän.


text: Uzğan ayda ğına da 96 meñ ber yöz keşe eşen yuğalttı. Eşsezlek 9.7% citte. Qayber iqtisadçılar, fevral ayında Germaniädäge eşsezlär sanı 4 yarım millionğa citer dip farazlıy. Federal Xezmät İdaräseneñ prezidentı Florian Gerster, jurnalistlarğa, Germaniä iqtisadı-soñğı aralarda yaña eş urınnarı buldıra almadı, dip belderde. Parlament aldında çığış yasap, kancler Gerhard Schroeder, Germaniä tirän iqtisadi krizis kiçerä digän farazlarnı kire qaqtı. Küzätülär, eşsezlekne kimetergä wağdä itkän Schroeder’neñ reitingı töşä barğanın kürsätä.


text: 2001nçe yılnıñ 11 sintäbr terror ğamällärenä 3 yıl tulıp kilgändä bügen Quşma Ştatlarnıñ bäysezlek könendä New Yorkta elekke Dönya Säwdä Üzäge urınına yaña bina tözeleşe başlana. Nigezgä 20 tonnalıq granit taş salınaçaq. Häm yaña bina – İreklek Manarası dip atalaçaq, alğa taba däwam itäçäk tözeleş million yarım dollarğa töşer dip xisaplana. Manaranı 2009nçı yılğa tözep beterergä planlaştıralar, anıñ bieklege 541 metr bulaçaq. Elekke Dönya Säwdä Üzäge urınında şulay uq 3 yıl elek hälak bulğan 2 meñ 700dän artıq keşegä häykäl bulaçaq.


text:
Tömän ölkäsendäge mäktäplärdä tuğan tel säğätläre kimi, yä bötenläy uqıtılmayaçaq
Tömän ölkäsendäge barlıq mäktäplär dä 5 könlek uquğa küçä häm ana tele säğätläre dä qısqara. Bu yañalıq berençe çiratta Tobol şähäreneñ 15 nçe mäktäbenä kisken tässir itte. Bu şähärdä tatar tele häm ädäbiäte soñğı yıllarda barı tik 15 mäktäptä genä uqıtıla ide. Häm 1 sentäberdän uquçılar mäktäpkä tatar tele däresleklären buqçalarına salmıyça ğına kiläçäklär. Tobol şähärendäge 15 mäktäpneñ zavuçı Älfiä Petuxova äytüençä, östän kilgän kürsätmägä tayanıp, matematika, urıs tele häm başqa fännär bärabärenä tatar telen kertä almıylar. Qatnaş ğailälärneñ balalarına tatar telen öyrätterergä teläkläre bar.
“Biş könlek uquğa küçüneñ üzeneñ + häm - bar”,- di uqıtu eşläre mödire. Uquçılar şimbä könne uqımağanğa kürä, mäktäp külämendä törle zur külämle tärbiä çaraları ütkärergä mömkin bulaçaq. Monsı +. Minusına kilsä, uqıtu säğätläre kimegängä qayber uqıtuçılarnı qısqartırğa turı kilgän. 15 mäktäptäge ike keşe eş urınnarın yuğaltqan.
5 könlek uquğa küçü awıl mäktäplärenä nindi tä'ssir yasayaçaq soñ? Tömän rayonınıñ Şıqça urta mäktäbe mödire Älfinur Mullaçanova: “5 könlek uquğa küçü tatar tele säğätlärenä ber nindi dä zıyan kitermäde”,- dide. 5 tän 9 ğa qädär bulğan sıynıflarda Şıqçada tuğan tel öçen atnasına 3 är säğät birelgän. Ä menä 10 häm 11 nçelärdä uzğan yıl 2 şär säğät uqığan bulsalar, bıyıl tağın anıñ östenä 2 şär säğät östäyäçäklär. Cämğısı 4 säğät bulaçaq. “Barsın da mäktäp citäkçelege xäl itä, yuğarıdağı türälärgä sıltarğa kiräkmi”,- dide Älfinur Mullaçanova.
Ä menä Tömän rayonınıñ Talımxan mäktäbendä, 5 könlek uquğa küçüne sıltaw itep, tatar telen kimetkännär. Min telefon aşa uqıtu eşläre mödire Rafiä Minneqayıwa belän bäyläneşkä kerdem.
Audio
-Tatar tellären niçä säğät qaldırdığız? -Naçal'nıy klasslarda 2 säğät, zur klasslarda 1 säğät. -Ä uzğan yıl niçek ide zur klasslarda? -2 säğät. -Bu östän kürsätmä kildeme? -Uçebnıy planğa na ostal'nıyı predmetı säğätlär citeşmi. Annan bezneñ roditel'lär xotyat, çto bı deti izuçali bol'şe literaturu, çem yazıq. -Üzegezdän tora inde säğätlärneñ sanın xäl itü. Rayonnan da tügel, ölkädän dä. -Äye. -Ä bolay äti-änilär äyber äytmilärme soñ tatar telen qısqartqanğa. -Yuq kübese şatlanalar. -Nik? -Tatar telen, bezneñ balalar bit yazmıylar tatarça. Urısça yazalar. Min üzem dä, döresen äytkändä, tatarça yaza belmim. Ä tatar ädäbiäten, üzebezneñ yazuçılarnı belergä tieşbez bit inde. Ädäbiät uqırğa ber säğät citä.
-Naçal'nıy klasslarda 2 säğät, zur klasslarda 1 säğät.
-Ä uzğan yıl niçek ide zur klasslarda?
-2 säğät.
-Bu östän kürsätmä kildeme?
-Uçebnıy planğa na ostal'nıyı predmetı säğätlär citeşmi.
Annan bezneñ roditel'lär xotyat, çto bı deti izuçali bol'şe literaturu, çem yazıq.
-Üzegezdän tora inde säğätlärneñ sanın xäl itü. Rayonnan da tügel, ölkädän dä.
-Äye.
-Ä bolay äti-änilär äyber äytmilärme soñ tatar telen qısqartqanğa.
-Yuq kübese şatlanalar.
-Nik?
-Tatar telen, bezneñ balalar bit yazmıylar tatarça. Urısça yazalar. Min üzem dä, döresen äytkändä, tatarça yaza belmim. Ä tatar ädäbiäten, üzebezneñ yazuçılarnı belergä tieşbez bit inde. Ädäbiät uqırğa ber säğät citä.Tömän ölkäse milli eşlär komitetınıñ baş belgeçe Rifkät Näsibullin bu problemanı belä. Häm üzeneñ xälgä bitaraf tügel ikänlegen dä äytte. Ul avgust başında uq ölkä avtonomiäsenä täqdim belän çıqqan. “Äydägez, utırış cıyıp, ber-ber qarar çığarıyq”,- digän. Sentäber başı citte, ämma tatarlarnıñ avtonomiä şurası utırışı cıyılmadı.
Nail Alan Tömän.


text:
AQŞ ğäskärläre Ğiraqnıñ könbatışında ğisyançılarnıñ köçle qarşılığına tap buldı
Soñğı könnärdä Ğiraqnıñ üzäk-könbatışında ğisyanıçlar nığıtmasına höcüm itkän amerikan ğäskärläre, uzğan yılğı Fälluca bäreleşlärennän birle kürelmägän, köçle qarşılıqqa tap buldı. Bu ğisyançılar küpkä yaxşıraq äzerlengän häm qorallanğan, dip xäbär itelä. Şuşı xällär Washington belän Bağdadnıñ Ğiraqta menä inde 2 yılğa suzılğan tınıçlıq urnaştıru tırışlığına qarata yaña sorawlar uyattı.
Bäreleşlär Süriä çigendäge urnaşqan qalalarda bara. Şuşı töbäk aşa Ğiraqqa Süriädän qoral häm suğışçılar kiterelä, Äl-Qaidäneñ Ğiratqağı citäkçese Äbü Musab äl-Zarqawi dä şunda sıyına digän farzalar bar.
General James Conway süzlärençä, bu ğisyançılar bik yaxşı qorallanğan häm bik qatı qarşılıq kürsätä:
Audio (James Conway)
"Kilgän xäbärlärgä qarağanda alar xärbi kiemgä kiengän, qayberläreneñ tän saqlağıç jiletları bar. Alarnıñ äzerlege başqaları belän çağıştırğanda yaxşıraq digän şik bar."
Ğisyançılarnıñ şuşı qarşılığı Washington häm Bağdadnıñ Ğiraqta menä inde 2 yılğa suzılğan tınıçlıq urnaştıru tırışlığına qarata yaña sorawlar uyattı.
Uzğan yıl Falluca operatsiäsendä meñ yarım ğisyançı yuq itelep, tağın şul çaması qulğa alınğaç, amerikan komandirları ğisyannıñ däräcäse kimer dip ömetlängän ide. Soñğı waqiğalar isä ğisyançılarnıñ äle dä xälle bulıun, fäqät ğämällären başqa töbäklärgä küçerüen kürsätä.
Londondağı Jane''s törkeme belgeçe Jeremy Binnie fikerençä, xärbi yaqtan qarağanda älegä ğisyançılarnıñ uñışı yä kiresençä, uñışsızlığı turında süz yörtüe qıyın. Ä menä Bağdadtağı qayber säyäsi adımnar, ğisyançılar safında çınlap ta büleneş tudıra ala di ul:
Audio (Jeremy Binnie)
"Ğisyançılar arasındağı qayber Baatçılar xökümät belän söyläşülär başlağan, digän ğäybätlär bar. Yänäse saqlanu ministrı itep bilgelängän sönni keşese alarğa yarlıqaw birep üz yağına awdara ala. Bu uañydan äytelgän borçularnı ğisaynçılarnıñ internetta bastırılğan qayber belderülärennän kürep bula."
Şulay itep, Ğiraqtağı köräş häm xärbi häm säyäsi kimäldä bara sıman. Tik bu köräşneñ axırı ğına kürenmi. Xäbärlärdän işetüegezçä, çärşämbedä Ğiraqnıñ törle urınnarında bulğan intihar höcümnär näticäsendä 60tan artıq keşe häläq bulğan.
-Ali Gilmi


text:
Ğiraqta yaña xärbi çara: köç qullanu qaçaqlar sanın arttıra
Bağdadtan tönyaqqa taba AQŞ häm Ğiraq köçläre maxsus xärbi çara başladı. Çaranıñ maqsatı – täbäktäge sönni ğısyançılar häm Äl-Qaida suğışçıların yuq itü, moña meñlägän ğaskär cälep itelgän.
Bağdadta kontrol çağıştırmaça yaxşı, äl-Anbar vilayäte dä AQŞ ğaskärläre kontrolendä, ğısyançılar şuña kürä höcümnär öçen ilneñ başqa ölkälären saylıy, dip xäbär itä AQŞ xärbi citäkçelege. Uzğan çärşämbe könne Pentagon äzerlägän xisapta suğışçılarnıñ Diyalağa tuplanuı – Ğiraq üzäge öçen qurqınıç, dielgän ide. Soñğı aylarda biredä sönni ğaräp suğışçıları tuplandı, şulay uq şığı ğısyançıları da bar. Diyala vilayäte – awıl xucalığı üzäge, biredä iñ zur xörmä häm äflisün urmannarı urnaşqan, biredä sönnilär belän bergä şığılar da yäşi. Mäsxäbara bäreleşlär başlanğannnan birle meñlägän keşe öylären taşlap kitergä mäcbür buldı. Soñğı xäbärlärdän işetep torasız, xörmätle tıñlawçılar, Ğiraqta höcümnär ber Diyala vilayätendä genä tügel, könenä berniçä tapqır ilneñ başqa töbäklärendä dä bulıp tora. Könyaqtağı Basra, şulay uq Mosul häm Tal Afar şähärlärendä köç qullanunıñ artuı küzätelä. Dimäk qaçaqlar sanı da arta.
20 yün – qaçaqlar köne. BMO qaçaqlar idaräse mäğlümatlärenä qarağanda, uzğan yıl dönyada qaçaqlar sanı Ğiraqta barğan suğıştan kitüçelär xisabına ğına 14%qa artqan. Barlığı 2 million 200 meñnän artıq ğiraqlı xäzer çit illärdä. 1 yıl eçendä genä Ğiraqtan million yarım keşe kitkän, alarnıñ kübese Süriä häm Ürdündä. Äfğanstannan da xalıq küp kitte. İñ küp qaçaqnı Paqstan qabul itte, qalğannarı İran, Amerika Quşma Ştatları häm Germaniädä.


text:
ogul bugun yar icerden kes bagrimi dinle, ogul bugun yar icerden kes bagrimi indir, ogul bugun yar icerden kes bagrimi şarkısı, ogul bugun yar icerden kes bagrimi mp3, ogul bugun yar icerden kes bagrimi mp3 dinle, ogul bugun yar icerden kes bagrimi mp3 indir, ogul bugun yar icerden kes bagrimi bedava mp3, ogul bugun yar icerden kes bagrimi son albüm, ogul bugun yar icerden kes bagrimi albüm indir, ogul bugun yar icerden kes bagrimi mp3 yükle, ogul bugun yar icerden kes bagrimi mp3 download, ogul bugun yar icerden kes bagrimi download, ogul bugun yar icerden kes bagrimi full albüm, ogul bugun yar icerden kes bagrimi sözleri, ogul bugun yar icerden kes bagrimi şarkı sözleri, ogul bugun yar icerden kes bagrimi şarkı sözü, ogul bugun yar icerden kes bagrimi bedava indir, ogul bugun yar icerden kes bagrimi bedava dinle, ogul bugun yar icerden kes bagrimi online dinle, ogul bugun yar icerden kes bagrimi şarkıları, ogul bugun yar icerden kes bagrimi ücretsiz mp3
Türkü Dinle, Türkü indir, Türkü mp3, © 2014-2017,
Türkü Arşivi


text:
Ekrem Çelebi - Fosforlu Cevriyem
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Fosforlu Cevriyem
Etiketler : Ekrem Çelebi - Fosforlu Cevriyem türkü indir, Ekrem Çelebi - Fosforlu Cevriyem türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Fosforlu Cevriyem mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Fosforlu Cevriyem türküsü, Fosforlu Cevriyem sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Fosforlu Cevriyem bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Kınaman Komşular
Ekrem Çelebi - Sefaleti Çeksinler De Görelim
Ekrem Çelebi - Kırılsın Kolların
Ekrem Çelebi - Sen Bunu Unuttun Mu
Ekrem Çelebi - Bülbüller Öttüğü Zaman
Ekrem Çelebi - Oya Yazma Başında
Ekrem Çelebi - Sen Yoksun Diye
Ekrem Çelebi - Yardan Ayrı Düşeli
Ekrem Çelebi - Bir Doktora Vardır
Ekrem Çelebi - Gerçek Mi Serap Mı Bilemem
Ekrem Çelebi - Ben Yanarım Gurbet Elde Ölene
Ekrem Çelebi - Gitme Bülbül Gitme