text:
Nalçiktäge höcümnär tiräsendä añlaşılmawçanlıq arta bara, xoquq yaqlawçılar fikere
Çeçen qarşılığına bäyle dip farazlanğan qorallı ğisyançılarnıñ Qabarda-Balqar başqalası Nalçiktä fetnä kütärüenä inde ike atna çaması waqıt ütsä dä, şul waqiğälär tiräsendä äle haman da axırğaça añlaşılıp citmägän sorawlar qala birä. Rusiä xakimiate älege höcümne bar Kavkaznı totrıqsızlandıru maqsatın quyğan xalıqara terror ğämäle dip bäyäli, Şamil Basayev citäkçelegendäge radikal'' çeçen qarşılığı Nalçiktäge xällär Mäskäwgä qarşı alıp barılğan "izge suğış"nıñ ber öleşe bulıp tora dip belderä. Xoquq yaqlaw oyışmaları isä şuşı ike bäyälämägä dä şiklänep qarıy.
Uzğan atnada Rusiä baş prokurorınıñ urınbasarı Nikolay Şepel, maqsat itep Nalçiktäge bar strategik binalarnı - banklar, poçta, telestansiä, küperlär kebek yaqınça 40-lap urınnı yawlap alu quyılğan ide, dip belderde häm bu Rusiäneñ xalıqara däräcädä eşläwçe radikal'' ber oyışmanıñ qorbanına äylänüen kürsätä dide:
"Bügen bez şunı añlarğa tieş - häm bu bik tä ähämiatle - bezneñ qarşıda citdi, yaxşı oyışqan, täğlimatı däwlätebezgä, anıñ bötenlegenä çın qurqınıç tudırğan köç tora", dip sürätlägän ide wäzğiatne Rusiä prokurorı urınbasarı.
İkençe yaqtan, radikal'' çeçen komandirı Şamil Basayev İnternettağı "Kavkaz Center" säxifäse aşa üzeneñ Nalçik höcümnären äzerläwgä yardäm itüen belderde. Berençe qaraşqa, anıñ şuşı süzläre Rusiä citäkçeläre däğwaların raslıy da kebek. Läkin moña şik belän qaraw öçen nigezlär bar, di Tönyaq Kavkazdağı wäzğiatne küzätep baruçı xoquq yaqlaw törkemnäre.
Höcümnärdän soñ "Memorial" oyışmasınıñ İnguşetiädä eşlägän wäkilläre Nalçikkä barıp distälärçä şahid belän söyläşep çıqqan, maqsat itep alar, şul könnärdä Qabarda-Balqar başqalasında çınında nilär buluın açıqlawnı quyğan bulğan. Xakimiat, üterelgän ğisyançılarnıñ mäyetlären kire tuğannarına qaytarudan baş tartsa da, alarnıñ kem buluı inde açıqlandı dip belderä.
"Memorial" mäğlümatına qarağanda, höcümdä nigezdä cirle keşelär qatnaşqan. Ülüçelär arasında barı tik ber inguş, ike urıs, öç osetin bulğan, qalğannarı yä balqar, yä qabarda, di xoquq yaqlawçılar. Alarnıñ berse Yekaterina Sokiränskaya İnguşetiä başqalası Nazrannan radiobızğa, höcümdä qatnaşuçılarnıñ küpçelege xärbi yaqtan bötenläy äzer bulmağan, xätta üzendäge qoral belän dä cünläp eş itä almağan, dip belderde:
"Höcümçelärneñ zur öleşe yäş, bik yäş bulğan, kübese student. Häm alar mondıy xärbi eşlärgä bötenläy äzer dä bulmağan. Höcümnär 5 keşelek keçkenä törkemnärdä yasalğan, qayber urınnarda zurraq törkemnär dä bulğan. Küp kenä keşe bezgä, ä menä FSB häm hawa alanına hönäri suğışçılar höcüm itte, alar maxsus kiemnärgä kiengän ide häm alarnıñ xärbi äzerlege dä kürenep tora ide, dip äytte. Başqalardan ayırmalı bularaq, şul törkem şähärdän yuğaltularsız diärlek kitkän", di "Memorial" wäkile Sokiränskaya.
Xoquq yaqlaw oyışmaları fikerenä qarağanda, Qabarda-Balqardağı kierenkelek tamırların çittä tügel, ä töbäkneñ üzendäge şartlardan ezlärgä kiräk.
Kärim Kamal


c: text/html

text:
Title News
Miñtimer Şäymiev: «Xalıq isäben alu -- ul härwaqıt zur waqiğa buldı. Bez, tatarlar öçen bu bik möhim mäsälä. Rusiädä bez küpme? Bu mäsälä artıq säyäsiläşterelä, millätne törle törkemnärgä bülep kürsätergä telilär. Moña qarşı çığarğa kiräk häm bu mine xäzer bik borçıy. Min ışanam, xalıq sanın alu waqıtında bezneñ ziräklek çağılış tabar. Tatar xalqınıñ ziräklege iñ awır yıllarnı ütep tä, isän qalırğa mömkinlek birgän. Xälitkeç mizgellärdä ber millät bulıp qalırğa bezdä aqıl, ixtiar köçe häm üz däräcäbezne añlaw xise citär dip uylıym.» /Tatarstan/
«Tatar xalqı isemennän çığış yasarğa teläwçelär härwaqıt küp buldı. Bu yulı da möhim fikerlär yañğırar. Şunı onıtmasqa kiräk, teläsä nindi milli mäsäläne xäl itü yulları -- xoquqi häm sivilizatsiäle bulurğa tieş. Kongress tatarlar yäşägän töbäklärneñ cirle xaqimiätläre belän eşlekle xezmättäşlek alp barunı qulay kürä. Respublikabıznıñ burıçı -- Rusiädäge töp xalıqlarnıñ berse bulğan, tatar millätneñ milli-mädäni üseşen tä'min itü. Çil illärdäge millättäşlärneñ täcribäse belän dä tanışu qızıq bulaçaq. Çönki alar üz problemaların, xalıqara xoquqqa tayanıp xäl itä. Rusiä töbäklärendä tuplanğan täcribä häm täqdimnär belän tanışu da kongressta qatnaşuçılar öçen faydalı bulır.»
Elegräk bötendönya tatarları häm alarnıñ problemaları tatar matbuğatın ğına borçığan bulsa, bu könnärdä alar Rusiä mäğlümat çaraların da borçıy başladı. Poccийckaя raзeTanıñ Rusiä-Belorusiä berlegenä bağışlanğan quşımtasında moftiy Tälğät Tacetdinnıñ fikerläre urın alğan. Anda ul urtaq däwlät tözü ideasın xuplap, Belarus cirendä yäşäwçe möselmannar häm tatarlar turında da yaza. “Belorus cirendä tatarlar öçen milli mäktäplär açılırmı?” - digän sorawğa Tälğat Tacetdin -- “Bu andağı möselmannarnıñ üz eşe, nindi teldä söyläşü -- möhim tügel, täkäberlekne onıtıp, milli üzençäleklär turında çat sayın qıçqırıp yörmäskä kiräk” – dip cawap birgәn. Anıñ fikerençä şul oçraqta ğına, başqa xalıqlar häm din keşeläre belän yaqşı mönäsäbätlärne urnaştırıp bula.
Ğomum tatar problemaları turında ğına tügel, kongress ütkärü häm anıñ oyıştıru mäşäqätläre xaqında da yazdı Rusia matbuğatı. Interfax agentlığı «Tatar kongressı bik tä möhim waqiğa bulaçaq» digän bäya birde. Poccийckaя raзeTanıñ İdel-Ural digän quşımtası «Bötendönya tatarları berläşegez» digän baş astında ber yazma bastırdı. ИзBecTия gäziteneñ Tatarstandağı quşımtasında şulay uq «Tatarlar -- berdäm häm bülenmäs millät» isemle yazma dönya kürde.
Delegat bulu xoquqı öçen köräşneñ çatqıları matbuğat bitlärendä dä çağılış taptı. BpeMя и дeHbrи gäziteneñ çärşämbe sanında delegatlarnı saylaw prinsiplarına qänäğätsezlek belderelä. “Böten tatar xalqı isemennän eş yörtälär ikän, ni säbäple tatar oyışmalarınıñ qayseberläre bu xaqta belmi qaldı, çitläşterelde”, digän däğwä taşladı gäzit.
Bötendönya tatar kongressı turında qalın jurnallardan kübräk yazğan mäğlümat çarası bulmağandır. Başta Fän häm tel jurnalınıñ tulı ber sanı Kongresska bağışlandı. Tatarstan jurnalınıñ tışlığında Qazan Kremle manzarasında yäşlärneñ sürätläre çağılış taptı. Basmanıñ qıskaça näticä digän säxifädä, jurnalnıñ maxsus sanı tulısınça tatar xalqına, anıñ ütkänenä, bügengesenä, kiläçägenä, bötendönya buylap sibelgän tatarlarğa bağışlana, dielä. Sannı Tatarstan Respublikası Prezidentı Mintimer Şäymiev belän utkän ängämä açıp cibärä. Äñgämädä ul latin grafikasına küçü, Konstitutsiä, tatar milläteneñ asıl sıyfatları turında uy-fikerlären äytä. Xalıq sanın alu turında ul bolıy di:
«Xalıq isäben alu -- ul härwaqıt zur waqiğa buldı. Bez, tatarlar öçen bu bik möhim mäsälä. Rusiädä bez küpme? Bu mäsälä artıq säyäsiläşterelä, millätne törle törkemnärgä bülep kürsätergä telilär. Moña qarşı çığarğa kiräk häm bu mine xäzer bik borçıy. Min ışanam, xalıq sanın alu waqıtında bezneñ ziräklek çağılış tabar. Tatar xalqınıñ ziräklege iñ awır yıllarnı ütep tä, isän qalırğa mömkinlek birgän. Xälitkeç mizgellärdä ber millät bulıp qalırğa bezdä aqıl, ixtiar köçe häm üz däräcäbezne añlaw xise citär dip uylıym.»
Rafael Mostafinnıñ jurnaldağı çığışı «XX ğasır tatar xalqına nilär birde? Tatarlar dönyağa nilär birde?» digän sorawlarğa bağışlana. Mäskäwdäge Zur Tatar häm Keçe Tatar tıqrıqları qayan kilep çıqqan? «Arbat», «Balçuq», «Yawza», «Biklämeş» häm başqa bik küp isem atamalarnıñ barlıqqa kilüe, alarnıñ tatar, tögälräge törki tamırları qaydan başlana? Yağsuf Şäfiqovnıñ «Tatar Mäskäwe...» digän oçerkında süz şul xaqta bara. Jurnalda şulay uq Piterbur, Çiläbe, Başqortostan, Ästerxan, Tübän Novgorod häm başqa töbäk tatarlarına, şulay uq çit illlärdä yäşäwçe millättäşlärgä bağışlanğan säxifälär dä bar. Tatar sänğäteneñ tamırları qaydan başlana? Cır xalıqqa, anıñ berbötenlege xaqına xezmät itä alamı? Bolar turıda yazuçı, TR Däwlät Şurası deputatı Räzil Wäliev häm tatar xalqınıñ yaratqan cırçısı İlham Şakirov üzläreneñ uy-fikerläre belän urtaqlaşa. Bu sanda şulay uq tatar xatın-qızları, tatar yäşläre turında analitik uylanular täqdim itelä, Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan yazmalar häm tatar şağırläreneñ şiğırläre belän dä tanışıp bula.
Mädäni Comğa gäziteneñ yaña sanı da Bötendönya tatar kongressınıñ Başqarma komitetı räise İdus Tahirovnıñ äñgämäse belän açılıp kitä. Ul anda «çäçelsäk tä, sibelsäk tä, ber bulsın qiblabız» digän fiker äytä. Şuşı uq gäzittä Malik Sabırcannıñ «Tatar yäşläre nigä yäşnämi» digän mäqäläse dä iğtibarnı cälep itä. Kongress waqıtında ber seksiäneñ tatar yäşläre probemlemaların ayırım tikşerüwen iskä alsaq, bu yazmanıñ da Bötendönya tatarlarınıñ cıyınına bağışlanğanın añlap bula. Malik Sabırcan tatar yegetläre häm qızlarınıñ bügenge xälenä analiz yasıy. “2001 yılda Tatarstanda yäşlär yılı dip iğlan itelgän ide. Läkin bu uñaydan istä qalırlıq waqiğalar bulmadı. Bigräktä, Tatar yäşläre öçen. Texnologiälär zur tizlek belän üskän zamanda tatarda yäşlär belän ölkännär arası haman yırağaya”, dip yaza Malik Sabircan. Annan ber özek:
«Yäşlärgä ölkän buınnan, fikerdän bitär, matur ürnäk tä kiräk. Ä andıy ürnäkne tik tatar telendä häm tatarça eşläwçe üzäklärdä, oyışmalarda genä tabırğa mömkin. 5 yılğa ber tapqır, 3-4 säğät cıyılışıp söyläşüdän soñ tatar xalqı urıs oyışmalarına, üzäklärenä tarala ikän, anıñ näticäse dä formal' bula. Bügen xalıqqa yañaça xezmätne fäqät köçle, därtle tatar yäşläre kürsätä ala. Däwlät dairälärenä yaqın torğan olı yäştäge tatarlar isä alarğa tatarça eş urınnarın buldırırğa, törle ölkädä üzäklär açırğa burıçlı» - dip yaza Mälik Sabırcan häm şuşı süzläre belän bäxäskä çaqıra.
Matbuğatta Kongress teması belän bergä xalıq isäben alu turında da fiker alışular buldı. Şähri Qazan gäziteneñ İlhamiä quşımtasında ädäbiät beleme aqsaqalı, Şamil Abilov belän äñgämä basılğan. «Añlamas aqılsız, assañ da darğa»... dip isemlängän yazma menä şundıy süzlär belän tämamlana:
«Mişär şiwäseme, Sebernekeme -- bezgä alar belän isäpläşergä, ädäbi telebezne şular xisabına bayıtırğa kiräk. Häm şulay eşläsäk, bezgä ber genä xalıq sanın alu da qurqınıç toyılmayaçäk. Qısqası şul: ägär Möxämmädyar bügenge köngä äylänep qaytsa: «Xaqmiät öçen üzara tartqalaşmıyça, mişärgä, tiptärgä, keräşengä bülgälämiçä, ğaziz millättäşlärebezne, anıñ däwlätçelegen saqlağız!» - diär ide. Tatar -- meñ yıllar buyına formalaşqan berböten xalıq. Monı añlamasaq, babaylar süzen ayaq astına salıp taptaw, alarnıñ ömeten aqlamaw bulaçaq.»
Xalıq isäben alu, ğomum milli problemalar turında Söembikä jurnalı küp sanlı materiallar bastırdı. Jurnalnıñ tışlığında Söembikä- xanbikä sürätlängän. Jurnal Bötendönya tatar kongressına bağışlanğan ängämälär belän başlanıp kitä, xalıq isäben alu turındağı tügäräk östäl söyläşüläre, tatar xalqınıñ asıl tamırları digän tarixi yazma belän däwam itä. Söembikä üz uquçılarına «Tıñlağız, Azatlıq radiosı söyli!» digän baş astında bezneñ radio häm anda eşlägän keşelär, Azatlıqnıñ tarixı turında qızıqlı mäğlümatlar tuplanmasın täqdim itä. Şuşı yazmanı uqığannan soñ tatar-başqort redaksiäseneñ niçek barlıqqa kilüwen, anda eşlägän berençe jurnalistlarnıñ, citäkçelärneñ isemnären belergä, inde küplärgä tanış tawışlarnıñ iälären kürep bula.
Jurnalnıñ Oya quşımtası ayıruçı iğtibarnı cälep itä. «Awıru bu xatın-qız, Çönki yalğız xatın-qız...» digän cömlä belän başlanıp kitkän älege säxifädä törle il, ğasır, millät xatın-qızlarnıñ süzläre urın alğan. «Cide tönneñ urtasında ...» digän yazmada mäxäbättäneñ asılı turında Lena Şağırcan fikerläre urın alğan. Fatix Urmançı digän imza astında «Törki-tatar folklorında -- amazonkalar» digän mäqälä dä küplärgä qızıq bulır.
Jurnalda basılğan Asiä Färidovna digän yazma, şulay uq, uquçılarnı bitaraf qaldırmas. Söembikäneñ, ä ul yıllarda Azat xatın jurnalınıñ berençe möxärrirlärneñ berse Asiä Xasanovağa bu könnärdä 90 yäş tuldı. Ul äle dä bulsa yaza, säyäsi, ictimaği tormıştağı waqiğalar belän qızıqsına. Bügenge köndä ul yapon tärbiäse turında xezmät yazu belän mäşgül ikän. Äzerlänep betü belän, Söembikä bu xezmätne bastırırğa wäğdä itä.
Bikä Timerova

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Latin imlası mäsäläse Tatarlarnı Yakutlar belän berläşterä
Ämmä sannar ike respublikanıñ ber bersenä ruxi yaqtan bik yaqın buluın kürsätä almıy şul. Ä bit Saxa-Yaqut xalqınıñ da näk Tatarlarınıñ kebek tuğan telne, ädäbiätne saqlaw kebek tabiği mänfäğätläre bar.Çärşämbe könne Yäkutiäneñ keşe xoquqları buyınça wäkile Yefim Protopopov üzeneñ Qazandağı kollegaları belän oçraşır öçen Qazanğa kilgän ide. Anı Tatarstan keşe xoquqları komissarınıñ täcribäse bik qızıqsındıra, Yäkutiäda andıy wazifa bıyılnıñ mart ayında buldırılsa, Tatarstanda andıy wäkil mänä 3 yılğa yaqın eşli inde. Yäkutiä qunağına Tatarstannıñ keşe xoquqları buyınça wäkile turındağı qanun üzeneñ konkret häm bay eçtälekle buluı belän bik oşağan. Näticädä, Yefim äfände üz respublikasına qaytqaç, şundıy uq cirle qanunğa tözetmälärne kertü eşen başlayaçaq.
Yefim äfände süzlärençä, Yäkutiäda, näk Tatarstanda kebek ük keşelärne iñ yış borçığan qıyınlıqlar, sotsial' iminlek häm xoquq saqlaw orğannarınıñ ğamälläre, mäsälän grajdannarınıñ toraq alu häm eşkä urnaşu xoquqları, mäxkämälärdä häm törmälärdä tatarlarnıñ xoquqların çikläw oçraqları.Cirle xalıqtan başqa Yäkutiäda böten Rusiädän häm hättä SNG illärennän vaxtağa kilgän geologlar, tezüçelär häm başqa xönärlär belgeçläre. Mäsälän, Uqrainadan kilgän eşçelär Yäkutiäda Rusiä grajdanlıygın aluda qıyınlıqlarğa oçrağan çaqta keşe xoquqları buyınça wäkilenä möräcäğät itälär. Yefim Protopopov süzlärençä, Yäkutiäda 20 meñgä yaqın tatar yäşi, cirle tatar häm başqort cämgiätläre zur eş alıp baralar. Revolyutsiädän soñ, 30 nçı yıllarğa qadär anda xätta tatar mäktäpläre dä bulğan. 39 nçı yılğa qadär Yaqut xalqı, näk Tatarlar kebek, üzläreneñ älifbasın Latin imlasında küçergän ide. Dimäk Latin älifbasın tıyğan iptäş Stalinnıñ ukazı, Tatar xalqınıñ eşenä genä tıqşınmağan. Şuña kürä Latin imlasın qaytaru turında Mäskäw häm Qazan arsında barğan xoquqi bäxäs Yäkutiäda zur qızıqsınu uyata. Alar öçen Tatarstan ürnäk bulıp tora, häm Tatar teleneñ älifbası mäsäläseneñ xäl itelüe Yaqutlarğa da tä'sir yasıyaçaq, Tatarstan Konstitutsiä Mäxkämäseneñ qararına Mäskäw qolaq salsa, Yäkutiä xalqı da üzeneñ lingvistik mäsälälärne qarıy alaçaq dide bezgä Yefim Protopopov. Tatarstan keşe xoquqları wäkile Räşit Vägıyzov süzlärençä, älege Tatarstan häm Yäkutiädäğı xoquqçılarınıñ elemtäläre keşe häm törle millätläreneñ xoquqların yaqlawnı caylandıraçaq, milli respeblikalar berdäm front bulıp çıqsa mänfägatlären Mäskäw aldında yaxşıraq yaqlıy alaçaq dide ul. Räşit äfände süzlärençä, kiläçäktä ul uzeneñ Komi, Çuwaşiä häm Udmurtiä respublikalarıyndağı kollegaların da Qazanda qabul itäçäk, milli häm keşe xoquqların yaqlawda xezmättäşlek turında şartnamälär töziäçäk. Ä menä kürşe Başqortostan Respublikası belän andıy elemtälärne buldıru älegä planlaştıyrıylmagan, dide Räşit Vägıyzov, çönki anıñ süzlärençä Tatar xalqınıñ xoquqları belän wäzğıät Başqortostanda bik qatlawlı bulıp qala. Şulay itep, qayber respublikalarınıñ ğadel bulmağan säyäsäte nigezendä distälärç meñ kilometr yıraqlığında urnaşqan Yäkutiä belän Tatarstan berdäm maqsatlarnı bik ciñel tabıp kileşä alsa, Iq yılğasınıñ ikençe yarındağı Başqort respublikası xaman bik yıraq bulıp qala.
Azatlıq radiosı öçen, Qazannan İskänder Nurmi


text:
2005 yılda Sember tatarları
Närsä birde bu yıl bezgä? Tabışlarmı, yuğaltularmı?
Mondıy sorawğa uramnarda, Sember tatarlarınıñ töp eş urını bulğan bazarlarda oçrağan tatar balası, ğädättä, şäxsi yaqnı küzdä totıp cawap birä. Kem yaqınnarınıñ üleme, kem ğailä şatlığı belän urtaqlaşa. Küplär rişwätçelekkä batqan türälärne sügälär. Bigräk tä Zurabov yäki Kudrinnı yış iskä alalar. Monısı añlaşıla da: Ulyan kardioxirurgiä üzägen yabunı näq alardan kürälär.
Respondetlarğa sorawnı añlatıp qabatlarğa turı kilä. Bik sirägendä genä ğomum milli ixtıäclarnı qänäğätländerü turında fiker oçrıy. Ä menä milli çaralarda qatnaşuçılar xalqıbızğa qağılışlı ğomum probalamalar turında da uylanalar.
Menä qayber fikerlär.
Semberdä “Bolğar sivilizatsiäse – bezneñ miras” digän kitap çıqtı. Bu isä xalqıbıznı uyatırğa, çın tarixıbızğa yaqınayırğa yärdäm itäçäk.
Qazan qalasınıñ 1000 yubiley Sember tatarlarınıñ ruxın kütärde.
Ağımdağı yılda bez çoqırnıñ iñ töbenä töştek, läkin yänäşä ikençe çoqır päyda buldı. Monısı - Üzäk Räsäy cirlärendä xalıq sanı kimü arqasında. Häm şuşı küreneş Sember yaqlarınnan urıslarnı suırıp ala. Alar urınına şärqi xalıqlar kilä. Monısı inde bezgä uñay şartlar tudıra ala.
Sergey Morozov küp wäğdälär belän xakimiätkä kilde, Älegä anıñ wäğdäläre ütäleşenä ömetne özmibez. Namuslı keşe kebek kürenä üze.
Avtonomiä citäkçelege alışınu ömetlär uyata. Qart “slujivıylar” urınına cegärleräk yäşlär kilde.
Avtonomiäneñ yaña citäkçelege barlıq milli oyışmalarnı da berläşterde. Bu - uñay küreneş.
Munitsipal berämleklär turındağı qanunnıñ töp maqsatı tatar awılların qorıtu bulğanğa, şuşı qanunnı tormışqa aşıru bezgä zur afät kiterä.
Mäktäplärdä aqça birüne uquçılar sanına bäyläp, här sıynıfta 25 bala bulunı taläp itü berençe çiratta urıs bulmağan xalıqlarnı telenä kiterep bärä. Häm tatar teleneñ tamırın qorıtuda xälitkeç rol'' uynayaçaq.
Menä şuşı soñğı ike cawap – iñ yış qabatlanğannarı da.
Bu qanunnarnıñ säyerlege dä küzgä bärelep tora. 2005-yıldağı qanun mäktäplärgä birelüçe byudjet aqçasın kimetüne küzdä tota. Şul uq waqıtta 2006-yıl byudjetında mäktäp çığımnarın 30 protsentqa arttıru qaralğan. Dimäk, eş aqça citmäwdä tügel. Başnı butap, tatar, çuaş mäktäplären tarqatqaç, tatar mäktäplären, ayırım sıynıflarnı yabıp betkäç, şır urıs mäktäpläre genä qala. Dimäk, alarğa aqçanı qızğanmasqa da bula, dilär milli xäräkät aktivistları.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
İrannıñ atom programması: Tähran yänä dönya cämäğätçelege tüzemlegen sınıy
İran düşämbedä üzeneñ atom yağulığı ölkäsendäge tikşerenü eşlären yañartaçağın xäbär itte. Moña qädär ul alarnı üze ük tuqtatıp torğan ide. Yewropa Berlege, şul tikşerenülärne yañartu Tähran belän alıp barılğan atom söyläşülärenä tiskäre tä''sir yasayaçaq dip kisätsä dä, İranğa inde atom qorılmaları işeklärendäge möherlärne alu öçen Xalıqara atom energiäse idaräsennän wäkillär kilde.
"Bu tikşerenülär qanunnı bozmıy, alarnı tuqtatıp toru bezneñ ixtiari eşebez ide. Atom yağulığı ölkäsendäge şul tikşerenülärne yañartaçağıbız xaqında bez aldan uq Xalıqara atom energiäse idaräsenä äytep quydıq, häm alar şul idarä wäkilläre küzätüe astında bügen yañartıla da", di İran xökümäte wäkile.
Venada urnaşqan Xalıqara atom energiäse idaräsenä İran üz niäte xaqında, tikşerenülärneñ nindi buluına açıqlıp kertmi genä uzğan atnada xäbär itkän ide. İdarä añardan añlatmalar sorasa da, İran wäkilläre şuşı mäs''älägä bağışlanğan maxsus utırışta kürenmäde. Stockholmdağı Xalıqara solıx institutında eşläwçe Shannon Kile fikerençä, üzendäge atom yağulığı tikşerenülären yañartıp Tähran dönyanıñ moña nindi möğämälä kürsätüen sınap qararğa teli:
"Monıñ qızığı şunda, İran berqayçan da yañartaçaq şul tikşerenülärneñ nidän ğibarät buluın añlatmadı, şuña kürä min İran çınnan da şundıy qararğa kilde mikän dip uylıym. Ul küpmeder däräcädä xalıqara cämäğätçelek moña nindi möğämälä kürsätä aluın tikşerä ala häm şulay tınıç qına üzendä tulı uran bayıtu programmasına ireşügä taba atlıy", di atom qoralların cäyeldermäw belgeçe Shannon Kile.
İran üz atom programmasın fäqät tınıç maqsatlarda ğına eşläwen belderä. Ämma Könbatışta, bigräk tä Quşma Ştatlarda, moña zur şik belän qarıylar. Washington İrannı mıştım ğına atom bombasın eşläp yatuda ğäyepli häm Tährannıñ atom programması mäs''äläsen inde Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurası qaramağına çığarırğa, İranğa qarşı xalıqara çikläwlär kertergä kiräk, dip sanıy.
İrannıñ atom yağulığı ölkäsendäge tikşerenülärne yañartuğa "citdi borçıluın" Yewropa Berlege dä äytkän ide. Anıñ belderüendä, Britaniä, Fransiä häm Germaniä İran belän söyläşülärne yañartu yulların ezlägän ber mäldä, Tährannıñ mondıy adımğa baruı "ğäcäpländerä häm wäzğiatkä turı kilmi" dielä.
Xalıqara atom energiäse idaräse başlığı Möxämmäd el Baradey düşämbedä bäyän itelgän teleäñgämädä, İrannıñ atom programması ölkäsendä tieşle xezmättäşlek itmäwe dönya cämäğätçelegeneñ tüzemlegen inde beterä dip belderde. Ämma İran mäs''äläse İminlek Şurasına çığarılğan oçraqta da, aña anda şunda uq çikläwlär yanıy digän süz tügel. Bu berençe çiratta Şuradağı ike daimi äğza - Rusiä häm Qıtaynıñ nindi qaraş aluına bäyle. Moña qädär şuşı ike il Tährannıñ atom programmasın İminlek Şurası qaramağına çığaruğa bötenläy qarşı çığıp kilde.
Rusiä ğomumän, İrannıñ atom energiäse ölkäsendäge töp partnerı bulıp tora häm anıñ belän uran bayıtu turında ayırım söyläşülär alıp bara. Mäskäw täqdimendä, Tähran öçen uran bayıtunıñ Rusiä cirendä alıp barıluı qaralğan, Mäskäw şulay itep Könbatış qurquların bastırırığa tırışa. Uzğan şimbä häm yäkşämbedä İran häm Rusiä wäkilläre arasında bu xaqta söyläşülär uzdı, yaqlar anda "küpmeder añlaşuğa" ireşü xaqında belderde. Yaña oçraşu Mäskäwdä, fivralneñ 16-ında ütäçäk.
Kärim Kamal


text:
Bush İrannan yanağan qurqınıç turında kisätte
Amerikan prezidentı George Bush Yaqın könçığış säfären däwam itep bügen Ğäräp Ämirleklärenä kilde. Äbü Dabida Strategik tikşerenülär üzägendä yasağan çığışında ul İran citäkçelärenä kisken tänqit belderde.
"Bügen İran terrorçılıqnıñ baş sponsorı bulıp tora. Bar dönya buylap ekstrmistlarğa ul yözlägän million dollar cibärä. Gärçä üz xalqı basım astında, moxtaclıqta integä", dide amerikan prezidentı.
Bush süzlärençä, İran Äfğanstandağı taliplarğa, Ğiraqtağı şiğilarğa, Livandağı suğışçılarğa qoral cibärep, bu töbäktä solıx urnaştıru tırışlığına ayaq çala.
Berük waqıtta ul İran xalqın "bay mädäniätle, sälätle xalıq" dip atadı. Bu xalıq anıñ süzenä qolaq salğan xökümätkä layıqlı dide ul.
"Kiler ber kön, İran xalqınıñ ireklek häm ğädellekne ixtiram itkän xökümäte bulaçaq. Bu kön kilgäç, İrannıñ Quşma Ştatlardan da yaxşıraq dustı bulmayaçaq" dide George Bush.
Bush Amerikanıñ Yaqın könçığışta demokratiä urnaştıru niäte "köçle häm däwamlı" dide häm anı zamanında Aziä illärenä, şul isäptän, Yaponiägä kürsätelgän yärdäm belän çağıştırdı.
Farsı qultığınıñ qayber illärendä başqarılğan demokratik üzgäreşlärgä Bush xuplaw beldere, häm töbäkneñ başqa illären dä şuşı yuldan barırğa öndäde:
"Täcribädän belübezçä, demokratiä – şäxesneñ abruyın häm xoquqların iskä alğan, tınıçlıq häm totrıqlılıq täemin itä alğan berdän-ber idarä räweşe" dide amerikan prezidentı.
Ber atnalıq säfär barışında Bush İzrail, Fälästin cirlärendä, Küwäyt, Baxreyn häm Ğäräp Ämirleklärendä buldı. Anıñ tağın Söğüd Ğäräpstanı häm Mısırğa baruı qaralğan.


text:
Jorge Luis Borges
Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo (24 avgust, 1899 – 14 iyun, 1986), a'dette Jorge Luis Borges (aytılıwı: Xorxe Luis Borxes) atı menen belgili Argentinalıq jazıwshı ha'm shayır bolg'an. Onın' shan'arag'ı 1914-jılı Shveytsariyag'a ko'shedi ha'm sol jerde ol mektepke baradı. 1921-jılı Argentinag'a qaytqanınan keyin Borges o'zinin' qosıqların ha'm esselerin syurealist a'debiy jurnallarda shıg'ara baslaydı. Ol sonday-aq kitapxanashı ha'm lektor bolıpta islegen. 1955-jılı ol Ma'mleketlik kitapxanası (Biblioteca Nacional) direktorı ha'm Buenos Aires universitetinin' a'debiyat boyınsha professorı etip tayınlanadı. Onın' shıg'armaları AQSh ha'm Evropada basqa tilledge awdarılg'an. Borgestin' o'zi de bir neshe shet tillerdi erkin da'rejede bilgen. Ol Shveytsariyanın' Jeneva qalasında 1986-jılı qaytıs bolg'an.


text:
Törkiä wäkillege säfäre däwam itä
Oçraşular comğa könne dä däwam itte. Törkiä parlamentı wäkillege Başqortstan Däwlät Cıyılışı-Qorıltayda buldı häm andağı söyläşülärdä qolleğalarınıñ eş täcribäse belän urtaqlaştı. Annan soñ Törkiädän kilgän qunaqlar Ufadağı häm başqala yanındağı törle şirkätlärdä, şul isäptän awıl xucalığı bilämälärendä dä buldı.
Töştän soñ Törkiä wäkillege äğzaların respubliknıñ tönyäk öleşendäge rayonnarı buylap säfärgä alıp çığıp kittelär.
Şimbä könne Sadıyq Yaqut citäkçelegendäge wäkillek Baltaç rayonında başlanğan Salawat cıyını qısalarında oyıştırıluçı Sabantuy bäyrämendä qatnaşaçaq.
Yäkşämbe könne Törkiädän kilgän qunaqlar tuğan ilenä qaytıp kitä.


text: Şulay dip “Vek” gäzite yazıp çıqtı. Aña qarağanda, Rusiä Prezidentı yaqın könnärdä 2003 yılda respublika Prezidentı saylawlarında qatnaşqan Sergey Veremeyenkonı qabul itkän. Gäzit fikerençä, Kreml Mortaza Räximov belän çäkäşterü öçen Sergey Veremeyenkonı maxsus çığarğan bulğan. Başqortstan Prezidentı känäfie bärabärenä energetika kompleksnı ışandırğaç Veremeyenko ikençe turda qatnaşıp tormadı. “Vek” gäzite Räximov tulısınça süzendä tormaw säbäple, Kreml anı waqıtınnan alda buşatuı ixtimal dip xäbär itä. Ekspertlar ul data 2007 yılnıñ noyäber ayında buluı mömkin dip sanıy ikän.


text: Yevropa Komissiäse Rusiä häm Moldovanı gaz bäyäläre mäsäläsen çişergä çaqırdı. Rusiä belän Ukraina arasında gaz nizağı uzğan atnada çişelsä, Moldova belän söyläşülär tuqtap qaldı. Yevropa Parlamentınıñ Ukraina wäkilçelege belän oçraşuda bügen komissiä wäkile Hilde Hardeman, Moldova belän Rusiä dä söyläşülärne däwam itergä tieş, dip belderde: "Ukraina häm Rusiäne kebek bez ike yaqnı utırıp söyläşergä häm kileşügä ireşergä çaqırabız." Ukrainanıñ Yevropa Berlegendäge wäkile Roman Şpek, älegä Moldovanı gaz belän Ukraina tämin itep tora, dide. Hardeman süzlärenä qarağanda, gaz säwdäsendä bazar bäyälärenä küçü – uñay küreneş, ämma küçeş äkren bulırğa tieş.


text:
İslamabadta BMO räsmie Äfğänstanda kiläse ayda ütäçäk prezident saylawlarında qatnaşuçılarnıñ 10 protsentın qaçaqlar täşkil itäçäk dip belderä.
Paqstanda häm İranda saylaw eşlären qarawçı BMO mödire Peter Erben ildän çittä tawış birüne oyıştıru möhim dide.
Paqstanda 600 meñnän 800 meñgä qädär, İranda 400 meñnän 600 meñgä qädär Äfğän saylawçısı bar dip isäplänelä.
BMO häm Xalıqara Migratsiä Oyışması Paqstanda häm İrandağı äfğän qaçaqlar öçen tawış birü urınnarı buldıra.
Erben Paqstandağı äfğän saylawçılarına suğışçan törkemnär tarafınnan yanaw buluı turında belderde.
Uzğan atnada Taliban tarafdarları qaçaq lagerlarında saylawlarnı oyıştıruçılarnı üterergä häm saylawlarda qatnaşmasqa çaqıruçı qäğäzlär tarattı.


text:
Mädäniät xäbärläre
Bu atna mädäni xäbärlärgä bay buldı. 29 oktäberdä Ğ.Qamal isemendäge tatar däwlät akademiä teatrı üzeneñ sezonın K.Tinçurinnıñ ”Zäñgär şäl” spektakle belän açıp cibärde. Ä bıyıl yaña p'yesa buyınça uzdırılğan bäygedä Gran-Pri bülägen yaulağan Zölfät Xäkimneñ “Telsez küke” p'yesasınıñ premyerası 10 noyäberdä säxnäläşterelä. Bu spektakl'ne tağın 11, 12 noyäberdä dä qararğa mömkin bulaçaq. Xämdünä Timerğaliewa üzeneñ yubiley kiçäsen Ğ.Tuqay isemendäge filarmoniäneñ Konsertlar zalında uzdırdı. Bu kiçädä anıñ tuğan yağı Başqortstannan da bik küp artistlar qatnaştı. 30 oktäberdä şimbä könne Uniks konsertlar zalına Rämil Mindiar üz tamaşasın cıysa, 31 oktäberdä bu zalnıñ säxnäsennän Başqortstanda yäşäp icat itüçe populyar cırlar avtorı, Yärmäkäy rayonı mädäni üzäge bülege mödire Räis Xannanovnıñ cırların başqaruçı cırçılar Xäniä Färxi, Näfqat Nigmatullin, Rezeda Şäräfiewa, Azat Timerşäyex, Göldaniä Xäyrullina çığışların alarnıñ üz tamaşaçısı yaratıp qabul itte. 1 noyäber könne tanılğan mäşhür kompozitor Sara Sadıyqovanıñ tuğan köne. Qazanda bıyıl bu waqiğağa bağışlap Qazan pedagogika universitetınıñ muzıka fakul'tetında “Sara Sadıyqova däresläre” isemle muzıkal' çaralar siklı açıldı. Bu “däreslär” fakul'tetnıñ muzıka qoralları kafedrası professorı Räğdä Xalitovnıñ citäkçelegendä başlanıp kitte häm bu “däreslär” barışında tatar cämäğätçelege, mädäniät häm sänğät wäkilläre Qazan şähäreneñ tatar ziratında cirlängän Sara Sadıyqovanıñ qäberenä çäçäklär saldılar. Düşämbe könne Kärim Tinçurin isemendäge komediä häm drama teatrında Başqortstannıñ xalıq geroe Salawat Yulaevqa bağışlanğan kiçä uza. Ufadan bu kiçädä qatnaşırğa zur törkem cämäğät eşlekleläre , sänğät'kärlär, ğalimnär kilde.
Mälikä Basıyr, Qazan.


text: Amerikan xärbi oçqıçları häm tanklar Fallucağa höcüm itte. Xärbi çığanaqlardan alınğan mäğlümatkä qarağanda çaranıñ maqsatı – Abu Musab al-Zarqawi citäkçelegendäge suğışçılar törkemnären yuq itü ide. Kimendä 21 keşe hälak bulğan. Bağdadtan könbatışqa taba urnaşqan Anbar provinsiäsendä amerikan maxsus köçläreneñ 4 xärbie hälak bulğan. Ğiraqnıñ Milli Ğaskärlärenä yazılır öçen çiratta toruçılarğa bügen Bağdadta ut açıldı, anda kimendä 5 keşe hälak bulğan dip xäbär itelä. Comğa könne Berläşkän Millätlär Oyışması General'' Assambleyasındağı çığışında Ğiraqnıñ waqıtlı premyer-ministrı İyad Allawi, oyışma äğzalären ilne tözekländerergä häm demokratik Ğiraq tözergä yardäm utü eşendä berläşergä çaqırdı. (audio) "Saddam Häsäin rejimınıñ cimerelüenä kitergän üzgäreşlär bezneñ ilebezne häm böten dönyanı iminräk itte häm näticäle xezmättäşlek öçen yaña mömkinleklär birde" dide Ğiraq premyer-ministrı. Bügen amerikan prezidentı George Bush, Ğiraqta köç qullanu däwam itügä qaramastan, Waşington, ilne tözekländerügä aqçanı arttıraçaq, dip belderde.


text:
Rusiädä watanpärwärlek barmı?
Samarda gäcitä- jurnallar küp basıla. Menä şul küplär öç törkemgä bülenä. Berençeläre: “Min gubernator säyäsäten maqtıym “,-dip küzgä bärelsä, ikençeläre-“ Min Samar türäseneñ ruporı”,- dip aqırıp tora, öçençeläre- aqça qapçığı östendä utıruçılarğa mädxiä cırlıy. Tügäräkläp şunı äytep bula, kem aşata- şunıñ cırın cırlıysıñ. “Samara” isemle qalın tösle jurnal baylar, aq söyäklär turında küp yaza, läkin dä ğomum federal' bieklektäge problemalarnı da kütärep çığarğa batırçılıq qıla. jurnalnıñ çirattağı sanında süzne Rusiä politoloğı, fälsäfi fännär doktorı, Rusiä fännär akademiäseneñ xalıqara iqtisadi häm säyäsi tikşerülär institutı baş fänni xezmätkäre Aleksandr Sipkoğa birgännär.
Jurnalistnıñ 15 sorawı da qızıq, töple häm iğtibarğa layıq. Menä qayber sorawlarğa birelgän cawaplar.
Aleksandr Sipko rus xalqınıñ töp baylığı itep pravoslav kul'turasın sanıy. Sipko fikerençä, Seberne ruslar açqannar häm Seberdän ruslar kitkängä uftana ul. Küräseñ bu oluğ ğalim, säyäsätçe zamanında Seber tatar xanlığın barlığın belmägän. Bügen rus xalqı närsäse belän ğorurlana ala?- digän sorawğa politolog cawabı tübändägeçä: “Bügen bez bernärsä dä tudırmıybız. Rus zıyalıları- ülem tüşägendä. Bügenge rus xalqında- cawapsızlıq, qabul itkän qararlarınıñ axırın uylıy belmäw, başbaştaqlıq. Ğasırlar buyı cıyılğan närsälärne- Uqrain, Krım, Odessa, Belorussiäne çığarıp ırğıttıq.” Häm däwam itep Sipko äfände bolay di: “Rus xalqınıñ iñ yomşaq cire- milli üzañ yuqlığı. Bügen olı buında da, keçesendä dä watan toyğısı yuq, vatanpärvärlek yuq. Bez ğäcäyep il. İlneñ küpçelek aqsöyäkläre üz ilennän borın çöyä. Bu iñ zur faciğäbez.” “İñ qurqınıçı şunda ki, inqilabtan soñğı açlıq yıllarına qarağanda da uramnarda millionlağan taşlandıq, yortsız- cirsez, ata- anasız suqbay balalar. Bu xalıq revolyutsiä yasıy almıy, xalıq sınğan, xalıqta ömetsezlek”,- di Sipko.
Sipko fikerençä, Seberne ruslar açqannar häm Seberdän ruslar kitkängä uftana ul. Küräseñ bu oluğ ğalim, säyäsätçe zamanında Seber tatar xanlığın barlığın belmägän.
Bügen rus xalqı närsäse belän ğorurlana ala?- digän sorawğa politolog cawabı tübändägeçä: “Bügen bez bernärsä dä tudırmıybız. Rus zıyalıları- ülem tüşägendä. Bügenge rus xalqında- cawapsızlıq, qabul itkän qararlarınıñ axırın uylıy belmäw, başbaştaqlıq. Ğasırlar buyı cıyılğan närsälärne- Uqrain, Krım, Odessa, Belorussiäne çığarıp ırğıttıq.” Häm däwam itep Sipko äfände bolay di: “Rus xalqınıñ iñ yomşaq cire- milli üzañ yuqlığı. Bügen olı buında da, keçesendä dä watan toyğısı yuq, vatanpärvärlek yuq. Bez ğäcäyep il. İlneñ küpçelek aqsöyäkläre üz ilennän borın çöyä. Bu iñ zur faciğäbez.”
“İñ qurqınıçı şunda ki, inqilabtan soñğı açlıq yıllarına qarağanda da uramnarda millionlağan taşlandıq, yortsız- cirsez, ata- anasız suqbay balalar. Bu xalıq revolyutsiä yasıy almıy, xalıq sınğan, xalıqta ömetsezlek”,- di Sipko.Aleksandr Sipko Rusiädäge säyäsi fikerlärgä bäya birä. Anıñça, SPS häm “Yabloko”- kiläçäksez, ä KPRF- tupikta, çönki pravoslavie belän Leninnı totaştırıp bulmıy. Sipkonıñ bar oşanıçı tik “Berdäm Rossiä”dä genä.
Jurnalist Svetlana Rutskayanıñ soñğı sorawı: “Bezneñ köçle yağıbız barmı?”- digängä, A.Sipko bolay dip tügäräkli äñgämäsen. “Rusiä cämğiäteneñ 10% zamança, ğalim, tärtiple adämnär. Bolar köçle şäxeslär. Berdänber oşanıç şul 10%-qa “,- di Rusiä politoloğı A.Sipko.
Şamil Bahautdin, Samar.


text:
Terror höcümnäre Fälestin-İzrail'' tınıçlıq planınıñ tormışqa aşırıluın qurqınıç astına quysa da AQŞ prezidentı aña nıqlı ışanıç belän qarıy
AUDİO: Qızğanıç ki, bernindi tınıçlıq yulı da yuq, barı tik yäkşämbedän birle däwam itüçe qan häm terror ezläre genä bar.
Kiçä Aq Yortta çığış yasap prezident Bush yaña tınıçlıq planına haman da ışanıç belän qarawın belderde:
AUDİO: Bez haman da tınıçlıqqa iltüçe yulda. Bu barı tik sikältäle yul ğına bulaçaq, häm min maqsatıbızğa ireşmiçä bu yuldan çıqmayaçaqmın.
Bush Yewropa citäkçelären tınıçlıq urnaştıru eşenä zurraq öleş kertergä çaqırdı. Kiçä Yewropa Berlege İzrail''ne häm fälestinlelärne bu plannıñ cimerelüenä yul quymasqa häm İztrail''ne basıp alınğan fälestin cirlärendä yähüd bistäläre tözüdän tıyılırğa çaqırğan ide. Bush çığışında yähüd bistäläre turında ber süz dä bulmadı. Elegräk ul yähüd bistäläre mäs''äläse tınıçlıq eşendä tärräqiät kürengännän soñ qaralırğa tieş dip äytä ide. Küp kenä analitiklar Amerika ğädel räweştä ike yaqqa da - İzrail''gä dä fälestinlelärgä dä basım yasamasa, bu plan tormışqa aşırılmasqa mömkin dip sanıy.
AQŞ räsmiläre tınıçlıq eşen yañartuda xäzer töp ömetlären 3 atna elek raslanğan fälestin premyer-ministrı Mäxmüt Abbasqa bağlıy. Ul Yasir Arafatqa almaş buldıru öçen AQŞ häm İzrail''nıñ qatı basım yasawı näticäsendä xakimiätkä kilde. Abbas uzğan şimbädä Şaron belän oçraştı. Älege oçraşu soñğı 2 yılda iñ yuğarı däräcä Fälestin-İzrail'' oçraşuı buldı. Terror höcümnärenä qaramastan Şaron Fälestin premyer-ministrı belän oçraşularnı kiläçäktä dä däwam itäçägen belderde. İzrail'' Arafatnı fälestin suğışçan törkemnären tıymawda, terror höcümnäre belän tınıçlıq urnaştıru eşenä qomaçawlawda ğäyepli. Arafat isä moña cawap bularaq terror höcümnären ğäyepläp çıqtı häm İzrail'' xökümäte wäkilläre miña qarşı propaganda alıp bara dide. Arafat, şulay uq, İzrail'' uzğan atna axırındağı terror höcümnärenä qädär dä yaña tınıçlıq planın qabul itüdän baş tartıp kilde dide.
İzrail üz yağınnan, ğäräp cirlärendä yähüd bistäläre tözüne quqtatu kebek adımnar yasağançığa qädär başta Abbas xökümäteneñ suğışçan törkemnärne tuqtata aluın kürsätüne taläp itä. Yäkşämbe könne Şaron idaräse barı tik terror beterelgännän soñ ğına säyäsi yul belän tärräqiätkä ireşep bulaçaq digän belderü yasadı. Gissin tağın bolay dip östäde:
AUDİO: Minemçä, bu şulay uq Fälestin xakimiäteneñ häm yaña bilgelängän premyer-ministr Abbasnıñ bik qatı çaralar kürergä tieşlegen kürsätä. Yä alar şundıy pozitsiägä basalar, terror höcümnären tuqtatalar, terror infrastrukturasın beterälär, yä monı bez eşlärgä tieş bulaçaqbız. Häm bezgä tulısınça ışana alasız, bez alarnı xökemgä tartaçaqbız.
Ämma qayber küzätüçelär, Fälestinlelärneñ bülgälängän buluı, häm izrail'' köçläreneñ fälestin iminlek xezmätlären tar-mar itüe säbäple Abbas suğışçan törkemnärne awızlıqlıy almasqa mömkin dip isäpli. Abbasqa qädär yartı yıl eçendä 5 intixar terror höcüme bulsa, Abbas xakimiätkä kilgännän soñ ğına da 6 höcüm oyıştırıldı. Bu isä suğışçan törkemnärneñ Abbasqa qarşı maxsus kampaniä alıp baru mömkinlegen kürsätä.
Hamas suğışçan törkeme süzçese Mäxmüt az-Zahar Hamasnıñ izrail'' belän bernindi kompromissqa da barmayaçağın belderde. Kiçä ul Reuters agentlığına İzrail'' basıp alınğan cirlärdän çigenmäsä höcümnär däwam itäçäk dide:
AUDİO: Minemçä bu höcüm qarşılıq xäräkäteneñ härwaqıt, härqayda härtörle çaralar belän üz maqsatlarına ireşä aluın kürsätä.
Waşingtondağı Strategik häm Xalıqara Tikşerenülär üzägeneñ Yaqın könçığış belgeçe Judith Kipper bu uñaydan Azatlıq Radiosına bolay dip belderde:
AUDİO: Fälestinlelär alarnı üzläre genä bastıra almıy. Alarnıñ iminlek köçläreneñ tar-mar itelüe, intifada häm İzrail'' ğämälläre näticäsendä tarqalğan buluı säbäple monı ber tön eçendä genä eşläp bulmıy. Alar İzraillelär belän xezmättäşlek itärgä tieş häm Amerika aradaşçı bulırğa tieş. Alar monı üzläre genä eşli almıy.
Kipper Bushnıñ köçle belderülärenä häm däwlät sekretare Colin Powellnıñ uzğan atnada ul töbäkkä barıp qaytuına qaramastan Waşington tınıçlıq planı yöklämälären citärlek däräcädä ütämi di. Kiçä Financial Times gazetı Fälestin yuğarı wäkile Sayeb Arakatnıñ Powell belän oçraşudan soñ min Waşingtonnıñ tınıçlıq planın qabul itterü öçen Şaronğa basım yasarğa cıyınmawın añladım digän süzlären kiterde.
Kipper Yaqın Könçığışta urnaşıp säyäsi häm iminlek mäs''älälärendä ike yaq belän dä eşläwçe AQŞ wäkilläre törkeme buldıru kiräk dip isäpli.
Naif Aqmal, Praga


text:
"Şärıq" klubında Seber tatarları kiçäse
"Şärıq" klubında Seber tatarları kiçäse
Uzğan şimbädä yäşlärneñ “Şärıq” klubında seber tatarları kiçäse ütkärelde. Seber tatarlarınıñ ber öleşe ayırım millät bularaq yazılırğa cıyınamı? Bu mäsälä haman açıq qala. May urtasında Tömändä seber tatarlarınıñ cıyılışı häm fänni konferensiä bulaçaq.
“Şärıq” klubı kiläse utırışlarnıñ berse Başqortostan tatarlarına bağışlarğa cıyına. Tatarlar iñ küp yäşägän bu töbäktä millät xoquqları qısılğan çaqta, ni öçen tatar keşeläre üz mänfäğätlären xoquqıy yul belän yaqlıy almıylar? Tatarstan häm milli cämäğätçelek aldında nindi burıçlar tora? “Şärıq” klubı utırışında süz şul turıda baraçaq.
“Azatlıq” radiosı öçen Qazannan Rimzil Wäli


text:
Yevropa Berlege citäkçeläre bu atnadağı summitta Törkiä belän qayçan häm niçek äğzalıq söyläşüläre başlayaçaq, şul turıda qarar birergä tieş. Ämma Ankara täqdimne qabul itäçäkme ,bu Berlekneñ söyläşülärne başlaw tarixı, söyläşülär azağı häm Kiprneñ Grek öleşe kebek möhim mäsälälärdäge pozitsiäsennän bäyle bulaçaq.Düşämbedä Berlek tışqı eşlär eşlär ministırları Törkiä turındağı summit belderüe ölgesen äzerläp betersä dä , räsmilär sonğı qarar, tözältmälär atnakiçtä berlek summitınıñ kiçke aşında qabul iteläçäk dip kisätä.
Atnakiç wä comğada ütäçäk summitta alınaçaq qararlar Yevropa Berlege belän Törkiä arasındağı mönäsäbätlärgä nıq täsir itäçäk.Ütkän comğada Yevropa Komisiäse prezidentı Barosso Törkiä premyere Erdoğan belän oçraştı. Şunnan soñ Barosso süzçese Francoise le Bail
(audio)
Bu oçraşu söyläşülärneñ bik möhim noqtasında ütte.Berlek prezidentlığı , kiläse atnadağı summit öçen konsensus tabarğa tırışa dide
Yevropa Berlege töp 3 mäsälädä üzara kileşä almıy. Äğzalıq söyläşülären başlaw tarixı , söyläşülärneñ azağı häm Kiprneñ grek öleşe. Yevropa Berlege äğzalıq söyläşülären başlawnı raslayaçaq. Moña şik tä yuq.Ämma Ankaranıñ moñı qabul itü itmäwe , täqdim itü räweşennän bäyle. Söyläşülär qayçan başlıy. İn möhim soraw bu: Fransiä citäklägän ber törkem illär söyläşülärne irtä başlatu kiläse yılda ratifikatsiälänäçäk Berlek konstitutsiäsenä qarata cämäğätçelek fikerenä tiskäre täsir yasıy ala dip qurqa.Ütkän atnada Brüsseldä iğlan itelgän fiker beleşügä qarağanda,Avstriä, Almanya Luxemburg,Finlandiä häm Fransiädä xalıq Berlekneñ tağı da kiñäytelüenä qarşı.Törkiä turında bernindi sorawlar quyılmasa da,älege namzätlär arasında in qapma qarşılıqlısı Törkiä. Ankara äğzalıq söyläşüläreneñ soñraq 2005nçe yılnıñ ikençe yartısında Berlekneñ yazğı summitı ütkännän soñ başlarğa teli . Älbättä tarix kön turında belderü ölgesendä süz dä yuq bu turıda atnakiç kiçke aş waqıtnda qarar bireläçäk. İkençe möhim mäsälä isä Yevropa Komissiäseneñ üktäber xisabınnan birle törle ölgelärdä kürengän mondıy cömlä ''söyläşülär açıq oçlı proses'', yäğni näticäsen aldan äytep bulmı. Fransiä belän Avstriä söyläşülär tulı äğzalıq tügel ä ''privilegiäle partnörlıq'' belän tämamlana ala dip äytä.Düşämbedä Berlek prezidentı Gollandiäneñ tışqı eşlär ministrı Bot söyläşülärneñ hädäfe tulı äğzalıq bulırğa tieş digän ide
(audio)
Törkiä äğzalıqqa namzät häm bu mäqsatnı añlata Törkiä dä şuña omtıla häm bu söyläşülärneñ mäqsatı bulıp tora
Germaniä tışqı eşlär minsitrı J.Fischer dä Berlin Bot pozitsiäsen yaqlıy dip belderde. Fischer fikerençä, söyläşülärneñ mäqsatı äğzalıq bulırğa tieş, bu mäqsattan wazkiçü minemçä Törkiädä bik uñışlı barğan reforma protsesın tuqtataçaq.
Öçençe häm sonğı mäsälä bulıp Kipr tora. Berlekneñ yaña äğzası Nikosia ,Ankara söyläşülär başlanğançı grek cämäğätçelegen tanımasa veto xoquqın qullanu belän kisätä.Ämma bu taläp sonğı könnärdä yomşara töşte Kipr tışqı eşlär minsitırı LACOVOU Törkiä berlekeneñ yaña äğzaların tanuğa qarağan Ankara kileşüen raslasa , bezne qänäğätländeräçäk dip äytte Küzätüçelär qaraşınça Törkiä aña qul quyaçaq . Bu Kiprne da tanu bulaçaq.Ämma bu qararlar summitta Ankarağa äğzalıq söyläşülären başlaw könen birü häm söyläşülär näticäse turındağı mäqsatnıñ açıq buluınnan bäyle bulaçaq. Premyer Recep Tayyip Erdoğan bügen parlamenttağı çığışında (audio)
Bez Yevropa Berlegeneñ tulı äzğalığına nigezlänmägän mäxsus statuslar turındağı bernindi qararnı qabul itmiäçägebezne aldan äytep quydıq. Kopenhagen säyäsi qısalarında bulmağan yaña qısalar belän bezneñ aldıbızğa kilmägez dip äytte
färidä xämit


text:
Dönya Bankı: Qaysı ildä käsep alıp baru ciñelräk?
Bu atnada dönya bankı qaysı ildä käsepçelek belän şöğellänüneñ ni däräcädä ciñel buluı turında söyläwçe xisabın iğlan itte. Xisap barlığı 175 ilne bäyäli. Anda käsepçelek alıp barunıñ ni däräcädä ciñel buluı 10 yaqtan qarap bäyälänä. Alar arasında käsepne terkäw, salım tüläw, çik aşa säwdä alıp baru. Baltıyq däwlätlären isäplämägändä Ärmänstan belän Gruziä elekke sovet respublikaları arasında iñ yaxşı urında. Ä Ğömümän isemlektä alar 34-nçe häm 37-nçe urın alğan. Äfğänstan 162-nçe, Üzbäkstan 147-nçe häm Taciqstan 133-nçe urında.
Dönya bankı bu xisapnı äzerlägändä şirkätne açu yäki yabu, kredit, litsenziä alu, salım tüläw häm başqa şundıy eşlärneñ küpme waqıt häm aqça taläp itüen isäpkä aldı.
2002-nçe yılda käsep alıp baru iñ ciñel il Yaña Zelandiä bulğan. Ämma 2005tä litsenziä alu qıyınlaşqannan soñ ul ikençe urınğa küçkän. Öçençe urında AQŞ, annan soñ Kanada häm Hoñkoñ kilä.
Xisapnı äzerlägän törkem citäkçeläreneñ berse, ölkän iqtisadçı Caralee McLeish äytüençä, Ärmänstanda milekne terkäw öçen urtaça 4 kön citä. Belarusta isä bu eş urtaça 231 köngä suzıla.
Ul şulay uq Belarus salım tüläw yağınnan da dönyada iñ yaman urında tora di. Belarus käsepçese xökümät quyğan barlıq formal taläplärne ütägän oçraqta keremeneñ 186 protsentı birergä tieş bula. Salım tüläw tärtibe käsepşedän yılına 125 märtäbä törle salımnar tüläwne taläp itä.
Salım tüläw qıyınlıqları yağınnan Belarustan soñ kürşe Ukraina kilä. McLiesh Ukrainada salımnar yuğarı ğına tügel, salım sisteması da bik qatlawlı di. Häm bu käsepçelärgä zur qıyınlıqlar tudıra. Mäsälän Ukraianada käsepçelär öçen yıllıq salım tüläw qäğäzläre 92 bit ozınlıqta.
"Urtaça zurlıqtağı şirkätkä barlıq salım tüläw taläplären ütäw öçen 2185 säğät taläp itelä" di McLiesh
Rusiä käsepçelek ciñellege yağınnnan urtadaraq, 96-nçı urında tora. Yaña şirkät açu ciñellege yağınnan 33-nçe, litsenziälär yağınnan 163-nçe, xezmätkärlär yallaw yağınnan 87-nçe milek terkäw yağınnan 44-nçe häm kredit alu ciñellege yağınnan 159-nçı urında.
Ämma Rusiädä käsepçelek ciñellärdän sanalmasa da bu qıyınlıqlar qayberäwlärgä qısqa ğına waqıt eçendä dönyanıñ iñ bay keşelärenä äwerelergä, millardlarça dollar belän bäyälängän törle milekkä iä bulırğa qomaçawlıy almağan. Üzäk häm Könçığış Yewropadağı mäğlümät çaraları äzerlägän, Üzäk häm Könçığış Yewropanıñ iñ bay 100 keşese digän isemlektä berençe 10 urınnı Rusiä watandaşları alğan.
Berençe urında ğömümi milke 19 yarımlap milliard dollar belän bäyälängän kürenekle käsepçe, Çukotka gubernatorı Roman Abramoviç, ikençe urında 13-läp milliard dollarlıq milke belän Oleg Deripaska, Öçençe urında annan az ğına qalışıp Mixail Fridman kilä.
İsemlektä berniçä tatar keşesen dä oçratıp bula. 11-nçe urında Ukrainanıñ iñ bay keşese Rinat Äxmätov. Anıñ milke 7 milliard 180 millionlap dip bäyälängän. 44-nçe urında Radik Şäymiev. Tatarstan käsepçeseneñ milke 1 milliard 320 millionlap dollarğa tiñ dielgän. 52-nçe urınnı 1 milliard dollarlıq milke belän öçençe tatar eşmäkäre Ayrat Xäyrullin alğan.
Naif Aqmal, Praga.


text:
WTOğa qabul itelü Rusiä xalqına närsä alıp kiläçäk?
Rusiäneñ Dönya säwdä oyışmasına kerüe, ilneñ xalqına, anıñ ayırım töbäklärenä närsä biräçäk? WTOğa kerü waqıtı äle tögäl bilgele bulmasa da, maşina tözüçe ere şirkät wäkilläre dä, awılda umarta totuçılar da inde borçıla başladı. WTO turında söyläşär barğada, nigezdä süz, Rusiäneñ towar häm xezmät kürsätü bozalarlarına çığuı turında bara. Rusiä, towar säwdäse mäsäläsendä 56 il belän, ä xezmät kürsätü ölkäsendä 27 il belän söyläşülär alıp bara. Kileşülär qabul itü äle tämamlanmağan, ämma Rusiäne WTOğa qabul itü şartları turında küpmeder mäğlümat bilgele inde.
Şulay itep, Rusiäneñ İktisadi üseş ministrılığı mäğlümatlarında qarğanda, WTOga qabul itelgäçtä ber tamojna salımı şul mizgeldä kimeäyäçäk. Kimesä dä, ayırım towarlar öçen genä häm ozaq waqıt eçendä, salımnarnıñ ber yıldan alıp 7 yılğa qädär waqıt eçendä töşüe mömkin.
Mäsälän, çittän spirt kertü öçen salım kimemiäçäk, yäğni çit il araqısınıñ bäyäse töşenä ömmetlänäse yuq. Anıñ qarawı, çit il şäräplärenenä salına torğan salım 3 yıl eçendä 8% töşär dip kötelä, konyaq häm şampan şäräpläre dä arzanraq bula başlarğa mömkin. Bu towar öçen tamojna tüläwläre 1 litrı öçen yartı evroga töşärgä tieş. Çit il darularınıñ bäyäse töşärgä mömkin, çönki alarnı kertkän öçen çik salımnarı 10% kimer dip kötelä. Meditsina cihazları öçen salım bötenläy bulmayaçaq ikän. WTOga kergännän soñ, 3 yıl ütügä, çit ildän kertelgän kopmputerlarğa da tamojna salımın beterü küz aldında totıla. Küplärneñ iğtibarın cälep itkän mäsälä, çit il maşinalarınıñ bäyäläre. Bu ölkädä dä salımınıñ töşüe kötelä. Urtaça 10%qa. Yäğni çit il maşinalarınıñ da arzanayu mömkinlege bar .
WTOga kergeç, Rusiägä çit il bankları kilep, Qazanda, Ufada, başqa zur şähärlärdä büläkçelären aça ala. Ul waqıtta begeçlär, bank protsentları töşär, dip kötä.
Dönya säwdä oyışmasına kerüneñ tiskäre yaqları da yuq tügel. Çik buyı salımnarınıñ töşüe , çittän kerterlgän häm ildä citeşterelgän şirktälär arasında köndäşlekne arttıra digän süz. Tatarstanda, Başqortostanda citeşterelgän äyberlär, çit ildä eşlägän şundıy uq towar belän köndäşlek itä alaçaqmı? Qayber belgeçlär, Rusiädäge şirkätlär inde xäzer uq, çit ildä citeşterelgän towarlar beläm köndäşlek şartlarında eşli, şuña kürä, WTOga kergännän soñ da xällär üzgärmäs, dip sanyı. Başqa belgeçlär, sıyfat yağınnan köndäşlek itä almağan farmatsevtik şirkätlärne ülem kötä, dip äytä.
Şul uq süzne oçqıç tözü sänäğäte turında da äytep bula. Bu ölkädä däwlät tarafınnan yaqlanğan şirkätlär genä saqlanıp qalaçaq di. Çit il öçqıçları öçen çik buyı salımnarı 7 yıl eçendä töşärgä tieş. Şul waqıt eçendä dönya bazalarına çığa alırlıq oçqıçlar yasalmasa, aviatsiä sänäğäte yäşäw belän ülem arasında qalaçaq, dip borçılu belderä iqtisadçılar.
Alar süzlärençä, azıq-tölek citeşterüçelär, awıl-xucalığında eşläwçelär çınnan da borçıla ala, däwlätneñ awıl xucalığına açalata yärdäme betsä häm çit ildän arzanlı azıq-tölek kilep cirle towarnı qısıp çığarsa, bu ölkädä xällär awır bulırğa mömkin.
WTOga kerüneñ uñay häm tiskäre yaqları turında iktisad belgeçläre törle qaraşta torsa, ber mäsälädä alar kileşä. Ğadi qullanuçığa WTOğa kerü sıyfatlı towar häm dönya däräcäsendäge siyfatlı xezmät kürsätü alıp kiläçäk.
Bikä Timerova


text:
Yuldarnı töźöügä Mäskäw aqsa büläsäk
Räsäyźeñ transport ministrlığı yuldar töźöü ösön Başqortostanğa aqsa büläsäk. Mäźäniät häm kinematografia buyınsa federal agentlıq, Mäskäw qalahı xökümättäre mäskäwźä Başqortostan köndären ütkärewgä yawaplı itep bildälängän. Başqortostandıñ üźendä lä äle bıl yubileyğä äźerlek bara. Telähä nindäy sara 450 yıllıqqa arnap ütkärelä. Törki telle teatrźarźıñ Tuğanlıq festivale lä Räsäygä quşılıuźıñ 450 yıllığına arnalasaq. Bıl turala mäźäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İleşev belderźe. İldus İleşev bıl saranıñ säyäsi ikänen yäşermäy häm Başqortostan uñıştarın propagandalaw ösön ütkärelä ti.
Tuğanlıq festiwälendä yeñewselärźeñ nindäy büläk alasağı la bildäle. Bronza hın häm aqsalata büläk. Aqsalata büläk küläme bildöle tügel. Festiwaldä Başqortostandan dürt teatr qatnaşasaq. İldus İleşev äytewensä, Tuğanlıq - milli telle teatrźarźıñ abruyın kütärewgä yünältelgän. Festival aźna dawamında barasaq, 16 spektakl kürhäteläsäk. Unda źur säxnälä täwge tapqır Ural batır eposı la quyılasaq. Bıyılğı festivaldeñ tağı la ber üźensälege -tamaşalar asıq hawala ütäsäk. Ämmä bilettar hatılasaq. Ularźıñ xaqı 50-100 hum bulasaq.
Başqortostanda tağı la ber yübiley - Aqmullanıñ tıuıuına 175 yıl tulıuğa la äźerlek bara. Premer Rafael Baydäwlätov uğa äźerlek eştären tikşerep qayttı. Aqmulla yübileyına äźerlek siktärendä yänäbi Ursay awılında mäktäp yañırtıla, Säfär awılında yañı mäktäp töźölä.


text:
Yewropa Berlege İranğa qarata säyäsäten üzgärtergä aşıqmıy
AUDİO: Moñarçı 4 möhim mäs'älä bulıp kilde. Alar küpläp üterü qoralları, keşe xoquqları, terrorçılıq häm Yaqın Könçığıştağı wäzğiät. Bolar kiläçäktä dä bezneñ prioritet bulıp qala häm citäkçelek almaşu belän alar üzgärmi. Şul uq waqıtta Udwin Tährannı comğa könne ütkän saylawlardağı qanun bozular turındağı xäbärlärne tiz häm açıq itep tikşerergä çaqırdı. Londonda Britaniä premyer minsitrı Tony Blair Yewropa Berlege üz mönäsäbäten yomşartmasqa tieş dide häm Tährannı atom ölkäsendä üz östenä alğan yöklämälärne ütärgä çaqırdı. Warşawda Germaniä tışqı eşlär ministrı Joschka Fischer belän Fransiä tışqı eşlär ministrı Philipe Douste-Blazy İrannı uzğan noyäber ayında üz östenä alğan yöklämälärne ütärgä çaqırdı. Ul çaqta İran ägär dä Britaniä, Fransiä häm Germaniä Tährannıñ tınıç atom programmasına iä bulu xoquqın tanısa uran bayıtudan baş tartırğa wäğdä itkän ide.


text: İordandıñ Könbayış yarında 600-zän aşıu yañı yort tözöläsäk. İzraildıñ haqlanıu diuarı tözöüze dawam iteü qararı Fälestindarza rizahızlıq tıuzırzı. Fälestin xaqimiättäre xalıq-ara yämägätselekte İzrailğa basım yaharğa saqırzı. Autonomiä yetäkselege kätgi saralar küreüze talap itep Quşma Ştattarğa, Räsäygä, Berläşkän Millättär Oyoşmahı häm Yevropa berlegenä, şulay uq imenlek şurahına möräjägät itte. Autonomiä yetäkselege İzrail fälestin yerzären tartıp alıp tınıslıq planın yuq itte tip belderze. Diuar tulayım bulmayasaq, unıñ menän yähüdtärzeñ ayırım awıldarı ğına uratılıp alınasaq. İzaril xaqimiättäre şulay itep Amerika reaqsiähın yomşartırğa tırışa. Amerika fekerensä, İzrail plandarı töbäktä tınıslıq urınlaştırıuğa kamasawlay.


text:
CIA başlığı George Tenet wazifasınnan ni öçen kitte?
Atnakiç könne amerikan prezidentı George Bush kötelmägän belderü yasap, Üzäk küzläw idaräse başlığı George Tenetnıñ urınınnan kitüe turında iğlan itte. Tenet üze bu adımın şäxsi säbäplär belän añlattı, ämmä, belgeçlär fikerençä, çın säbäplär küpkä citdiräk: 11 sintäber xöcümnäre häm Ğiraq suğışı belän bäyle xatalar öçen soñğı waqıtta Tenet idaräsenä kisken tänqit belderelä.
"Bu minem qayçan da bulsa qabul itkän iñ awır qararım. Waşington häm mäglümät çaraları aña törle añlatma birergä tırışır, ämmä bu şäxsi qararnıñ nigezendä ber genä närsä, ul da bulsa, minem ğailäm."
CİA başlığı bulıp 7 yıl eşlägän George Tenet bu süzlären äytkändä şaqtıy dulqınlanıp, üzeneñ kitüen säxsi säbäplär belän añlatsa da, moña ışanuı qıyın älbättä. Quşma Ştatlar küzläw idaräse başlığı kebek urınnı alıp torğan keşe bu wazifadan şäxsi säbäplär aqrasında ğına kitä almıy. Säbäplär küpkä citdiräk bulırğa tieş. 2001neñ 11 sintäberendä Amerikan şähärlärenä bulğan xöcümnärne kisätä almağan häm soñnan Saddamnıñ küpläp üterü qoralı turında xatalı mäglümät birgän öçen amerikan küzläwçeläre soñğı waqıta kisken täniqtkä tartıla. 11 sintäber xällären maxsus komissiä tikşerä, Ğiraq mäsäläsen – Kongress komitetları. George Tenet idaräneñ qayber xataların tanısa da, anı kisken täniqittän saqlarğa tırıştı. 11 sintäber xataların ul CİA belän FBİ arasında naçar xezmättäşlek belän añlattı. Saddamnıñ qoralına kilgändä, bu turıda Aq Yortqa xatalı mäglümät birelmäde, di Tenet. Soñğı könnärdä CİA isemenä tağın ber täniqt östälde. Anısı Ğiraqtağı opozitsiä wäkile Äxmät Çalabi belän bäyle. Räsmi Washington bu keşegä zur ömetlär bağlağan ide, anı xättä Bush üze qabul itte. Xäzer Çalabi Quşma Ştatlarnıñ yäşeren mäglümäten İranğa tapşırğan digän ğäyepläwlär bar. Tenetnıñ kitüe Çalabi tiräsendäge qawğa waqıtına turı kilsä dä, belgeçlär fikerençä, anıñ kitüeneñ töp säbäbe ul tügel. Yalğa çıqqan amerikan generalı, zamanında üze dä küzläwdä eşlägän Edward Atkeson süzlärençä, Tenetnıñ töp xatası – Saddamnıñ qoralı turında xisap buldı. Ğiraq suğışı aldınnan ul Bushqa bu turıda quş tırnaqlar eçendä 100 protsent ışanıçlı dälillär bar, dide:
Audio (Edward Atkeson)
"CİA, oyışma bularaq, ozaq qına Çalabiğa qarşı ide. Tenetnıñ däräcäsen töşergän başqa närsälär bar, şul isäptän, prezidentnı suğış başlarğa etärgän ışanıçlı dälillär."
İkençe ber küzläw belgeçe Kenneth Allard, Tenetnıñ Aq Yortqa xatalı mäglümät birelmäde digän süzlärenä ışanam, di. Eş başqada, Aq Yort bu mäglmätlärne üze telägänçä taswirlağan:
Audio (Kenneth Allard)
"Qarar qıluçılar bu küzläw mäglümätlärendä üzläre telägänne ezlägän. Qayçaq bu mäglümätlär naçar, xatalı, qarşılıqlı da bulğandır, läkin alar moña üzläre telägänçä qarağan."
Allard süzlärençä, 11 sintäber xälläre öçen älegä berkem dä ğäyeple dip tabılmadı. İxtimal, Tenet şundıy qorban täkäse bulır. Noyäber saylawlarında prezident urınına yänä däğwa itäçäk Bush öçen CİA başlığınıñ kitüe älbättä zur orım. Läkin bu qorban xaqına ul Cheney, Rumsfeld kebek başqa räsmilären saqlap qala ala. 11 sintäber xöcümnären tikşergän maxsus komissiä häm Ğiraq mäsäläsen tikşergän kongress komitetları üz xisapların yül ayında iğlan itergä cıyına. Küräseñ, Tenet Küzläw idaräsen tarmar itäçäk bu xisaplarnı kötep tormıyça kitergä bulğan. Anıñ wazifaların waqıtlıça urınbasarı John McLaughlin ütäp toraçaq. Comğa könne CİAnıñ tağın ber yuğarı räsmie, idarädä 31 eşlägän James Pavitt eşennän kitäçägen belderde.
Ali Gilmi, Praga


text:
Comğa könne Ufada Başqortstandağı bäysez partiälär häm ictimaği xäräkätlär, milli oyışmalarnıñ koordinatsiä şurası üzeneñ çirattağı utırışın ütkärde. Anda Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege wäkilläre dä qatnaştı. Cıyında respublikada urındağı üzidärä başlıqların saylap quyu mäsäläsen kütäräçäk referendumğa äzerlek barışın tikşerü töp tem bularaq quyılğan ide. Kiñäşmädä şulay uq 26 fivral könne böten respublikta häm şul isäptän Ufada da ütäçäk qarşılıq çaralarına äzerlek mäsäläse dä söyläşüneñ üzägendä buldı. Ul qarşılıq aqsiäse älege dä bayağı, Kälimulla tayağı, digändäy taşlamalarnı aqçalata tüläwlärgä rizasızlıq belderü maqsatında oyıştırıla. Mitinglarnı oyıştıruçılar 26 fivral könne Ufada ğına da 10 meñnän kübräk keşe cıyarğa niätli. Uram cıyınnarı tağın berniçä ere şähärdä ütäçäk dip belderelde bu oçraşuda.
Ufadağı cıyınnarğa xalıq ike urınğa – başqala meriäse binası qarşındağı Lenin mäydanına häm telewidenie üzäge yanıdağı mäydanğa cıyılaçaq. Şuşı urınnarda tuplanıp, zur bulmağan mitinglar ütkärgännän soñ, qarşılıq çaralarında qatnaşuçılar kümäkläp, respublika xökümäte binası yanına barırğa niätli. Anda alar üzläreneñ elekke mitinglarında da alıp çıqqan plakatların kütärep baraçaq. Şigärlär şul uq: «Ölkän yäştäge keşelärne xäyerçelekkä töşergän xökümätne otstavkağa», «Biçara aqçalarnı üzegezgä alığız, ä bezgä äwwälge taşlamalarnı kire qaytarığız» häm başqalar häm başqalar. Başqortstan citäkçelegenä yünälderelgän taläplär yañğırayaçağı da äytelde kiñäşmädä. Çığış yasawçılar 26 fivraldä ütäçäk çaralarnı oyışqan töstä, härtörle provokatsiälärgä bireşmiçä, bik täesirle uzdıru öçen üz täqdimnären dä äytte. Provokatsiälär bulırğa mömkin, dip äytelde kiñäşmädä, çönki räsmi xaqimiätlär tarafınnan aşığıç räweştä üzlären yaqlıy torğan ber xäräkät tözelgän ikän. «Beznekelär» dip atalğan ul xäräkätkä nigezdä başqort yäşläre, yuğarı uqu yortlarında belem aluçı taliplar häm sportçılar kerä, di. Alar respublika xakimiätlären yaqlap, oppozitsiä häm pensionerlar oyıştıraçaq mitinglarğa qomaçawlıq tudırırğa tieşle ikän.
Şundıy şartlarda oyışqanlıqnı, uyawlıqnı saqlarğa çaqırıldı. Här partiädän, ictimaği xäräkätlär häm milli oyışmalardan üz tarafdarların cıyınğa tuplaw häm tärtip buldıru öçen cawaplı keşelär bilgelände. Qarşılıq çarasında qabul iteläçäk qararlar häm möräcägätlärneñ ölgelären dä äzerläp quydı älege utırışta qatnaşuçılar.


text:
İran prezidentı Möxämmäd Xatami bugen xalıqara atom agentlığı başlığı Möxämäd ÄlBaradei belän oçraşudan soñ, agentlıqnıñ inspektorları belän tulısınça xezmättäşlek itärgä wäğdä itte. İran däwlät televidiniese Xatamigä tayanıp, İrannıñ atom proyektı tik tınıç iqtisadi häm sivil mäqsatlarnı ğına küz aldında tota dip belderde. Xatami süzlärençä, İrannıñ xalıqara qanun qısalarında atom texnologiesen qullanırğa xoquqı bar .
ÄlBaradei üz agentlığınıñ Tehran belän yaqın xezmättäşlektä toraçağın belderde. ÄlBaradei kiçä İranğa kilgännnän soñ şunduq Tehrannan 320çaqırım yıraqtağı Natanzğa – atom qorılmalarına vizit yasadı.
Quşma Ştatları İrannıñ energie ixtiacın qaplayaçaq citärlek tabiğıy resursları bar dip belderep, anıñ atom qorılmaları tözüen tänqitli. Waşington bu tözeleşlärdä qoralğa yaraqlı atom materilları eşläp çığaru mömkin di..


text:
Xäbär itüyebezçä , uzğan canisäp alularda respublikada yäşäwçe 5 000 keräşen tatarı üzen ayırım millät itep yazdırğan ide.Yaña millät wäkilläre tatar telendä söyläşüen häm uquın däwam itä.Keräşennär küpläp yäşägän Baqalı rayonınıñ İske Äcäk tuğızellıq mäktäbe uqıtuçısı Elwert Xämätşin mäktäptä tatar telendä uqıtu däwam itsä dä , uzğan uqu yılınnan başqort sıynıfları da açıluın ireşterde.Tatarlığınnan qotılıp ayırım millät bulıp yazılğan keräşennärdän , şulay itep , kiläçäktä başqort yasaw omtılışı başlanğan.
Saxalıynda Başqortstan tözüçeläre ağulanğan. Noğlik rayonınıñ Wal qasabasında ğaz häm neft tarmağı öçen urtaq proyıqt östendä eşläwçe 24 tözüçe kisken eçäk infeksiäse eläktergän. 6 keşe xastaxanägä ozatılğan , qalğannarı küzätü astına alınğan. Baştan yasalğan mäğlümatlarğa qarağanda , alarnıñ azıqtan ağulanğan buluı ixtimal.


text:
Qazannı yaqlap şahit kitkännärgä häykäl maketı äzer
6 dekaberdä Mintimer Şäymiev Qazan Kremlendä restavratsiälängän binalarnı qarap yörde. İnde xäbär itkänebezçä, 5 dekaberdä biredä Qazannı yaqlap şahit kitkännärgä häykäl maketı quyıldı. Mintimer Şäymiev şul urında tuqtalıp, restavratsiä eşlären alıp baruçılarğa üz kiñäşlären äytkän. Bu xaqta bez Qazan Kremle muzeenıñ restavratsiä buyınça direktor urınbasarı İlgiz äfände Zaripovqa möräcäğät ittek. İlgiz äfände äytüençä, Şäymiev Qörän süräsennän alınğan özekne tup yädräsenä tügel, ä piramidağa yazarğa täqdim itkän.


text:
Ukraina belän Rusiä arasında yaña "gaz suğışı" başlanırmı?
Ukrainanıñ yaña premier-ministrı bulır dip kötelgän Yulia Timoşenkonıñ Rusiä belän gaz kileşüen kire qaraw niäten Gazprom şirkäte tänqitkä tarttı. Gazprom räsmiläre, bu adım Europada yaña energiä krizisına kiteräçäk, dip kisätte. Rusiä belän Ukraina arasında yaña "gaz suğışı" başlanırmı?
"Ukrainanıñ bar gaz kileşülären centekläp tikşerergä kiräk. Şunnan soñ bez Rusiä, Törkmänstan, Üzbäkstan, Qazaxstan belän dustanä nigezdä yaña kileşülär tözergä tieşbez" di Yuliä Timoşenko.
Rusiä belän soñğı gaz kileşüen Ukraina ğinwar ayında tözede. Ul çaqta berençe "äflisün xökümäte" inde taralğan, Yulia Timoşenko premier wazifasınnan çitlätelgän ide. Salqın qış urtasında küpmeder waqıt gazsız utırğannan soñ Kiev Mäskäw quyğan bäyägä rizalaşırğa mäcbür buldı. Radanıñ fatixasın sorap tormıyça Yexanurov xökümäte meñ kubometrnı 95 dollarğa satıp alu turında kileşü imzaladı.
Gaz bäyäseneñ 2 tapqır artuı deputatlar häm eşquarlarınıñ açuın çığardı. Citmäsä Gazprom, bäyä tağı da üsergä mömkin dip kisätte. Törkmänstan üz bäyäsen kütärgän oçraqta. Gazprom Ukrainağa satqan gaznıñ zur öleşe Törkmänstannan kilä.
Timoşenkonıñ bäyälärne qabat küzdän kiçerü niätenä Gazprom şunduq cawap qaytardı:
"Timoşenkonıñ belderüe bezdä borçu uyattı. Bu Europa möştäriläre öçen dä borçulı xäbär. Çönki ul kileşülär arasında tranzit kileşüe da bar. Bu niätlär ğämälgä quıylsa, yaña krizis tuaçaq. Timoşenkonıñ süzläre Ukrainanıñ Rusiä gazın Eropağa satuda zäğif urın buluın kürsätte" di Gazprom süzçese Sergei Kuprianov.
Ukraina Rusiägä gaz öçen tülägän bäyädä Gazprom Ukraina torbaların qullanğan öçen tranzit bäyäse dä iskä alınğan.
Ukrainadan kilgän xäbärlärgä qarağanda bäyälärne kire qaraw niäten Kievta küplär xuplıy. Kievtağı Razumkov isemendäge İqtisadi häm säyäsi tikşerenülär üzäge belgeçe Yuri Yaqımenko:
"Ukraina säyäsätçelärendä bu kileşülärdä barısı da tärtiptä tügel digän fiker bar. Bu fikerne könbatış partnerları da urtaqlaşa. Näticäse nindi bulır äytüe qıyın, ämmä kire qaraw tırışlıı bulırğa oşağan" di Yuri Yaqımenko.
Kileşülärne küzdän kiçerü tırışlıqları bulırmı, bulsa, alar Ukraina belän Rusiä arasında yaña gaz suğışına kitererme, älegä äytüe qıyın.
Kileşügä ireşelgänçe, Gazprom – Ukraina Könbatış tülägän bäyäne tülärgä tieş dip kilde. Yağni ber kubometrğa 190-220 dollar çaması.
Atnakiç könne Gazprom Uktraina kürşese Moldova öçen dä gaz bäyäsen 110 dollardan 160qa kütärü niäten belderde.
ali ğilmi


text:
Aurupa möselman oyışması liderları Qazanda
Comğada Qazan kirmänendä Tatarstan prezidentı Awrupa möselmannarı berlege liderları belän oçraştı. Oçraşuda süz Awrupadağı möselmannarnıñ xäzerge yazmışı, torışı turında süz bardı. Awrupa möselmannarı berlege küptän tügel genä barlıqqa kilgän oyışma. Tatarstan prezidentı, şundıy oyışma oyışu, ul zaman taläbe dip bäyäläde. Tatarstan prezidentınnan tış, respublika yağınnan bu çarada vitse-premyer, mädäniät ministrı Zilä Wälieva, Tatarstan parlamentı räise urınbasarı, Respublikadağı FSBnıñ elekkege citäkçese Aleksandr Gusev qatnaştı. Ä Awrupa möselmannarı berlegennän , oyışmanıñ maqtawlı prezidentı Näwzät Yalçıntaş, oyışma prezindentı Andreas Rieger, Böyekbritaniä lordlar palatası äğzası Näzir Äxmät, İtaliä möselmannarı oyışması vitse-prizedentı Yäxya Pallaviçini , häm Rusiä fännär akademiäse akademigı, Qor’änne urıs telenä tärcemä itüçe Valeriä Poroxova qatnaştı.
Räfis Cämdixan


text: Bügen komissiä iğlan itkän xisapta, suğış başlarğa töp säbäplärneñ berse: yänäse Ğıyraqnıñ küpläp yuq itü qoralı buluı, ışanıçlı mäğlümät belän raslanmağan, dip äytelä. Şul uq waqıtta bu xisapnı äzerläwçelär, Britaniä premer ministrı Tony Blair kabinetı, Ğıyraqta suğış başlaw öçen alar alğan küzläw mäğlümätlären berniçek tä bozıp kürsätmägän, dip bilgeläp ütä. Blair maxsus xezmät xatasındağı cawaplılıqnı üz östenä alıp bolay dide:”Xisapta äytelgän barlıq yalğışlar öçen dä min cawplımın. Döresen genä äytkändä, Saddam Xösäyennän qotılunı yalğış buluı belän kileşä almıym”. Oppozisiädäge Konservativ partiä başlığı Michael Howard premer ministrğa ”Bu cawaplılıq mäsäläse tügel, ä ışanıç mäsäläse. Yaqın kiläçäktä bu ilgä yaña suğışta qatnaşu yanamıy dır dip ömetlänäm. Ägär bula qalsa, nindi qurqınıç yanağanın premer ministrğa xäl itergä qaldırılsa, il aña ışanır mikän”, dip äytte.


text:
Qazaxstan zur ixtimal belän Qırğızstanğa gaznı kübräk sata başlayaçaq. Bu xaqta Qazaxstanda söyläşülär ütkärgän QırğızGaz däwlät şirkäte başılığı urınbasarı Kubanıçbek Yusupov belderde. Mäğlüm bulğança, Üzbäkstan ber nindi añlatmasız Qırğızstanğa gaz täminatın tuqtattı. Qazaxstan Bişkäkkä ber meñ kubik metr gaznı 43 dollarğa, Üzbäkstannan ber dollarğa qıybatraq sataçaq.
Üzbäkstannan gaz cibärüne yañartu turındağı söyläşülär säyäsi mäsälägä kilep terälde. Qırğızstan küptän tügel üzbäk qaçaqların Taşkent täläp itkänçä Üzbäkstanğa tügel, ä Romaniägä cibärgän ide.


text: Yerusalem,Premyer ministır A.Sharon süzlärençä Gazadan çigenü waqıtında xärbilärgä yäki küçüçelärgä höcüm bula qalsa İzrael bik kisken reaksiä kürsätäçäk .Sharon xärbilärneñ elek kürelmägän çaralar belän suğışçan fälästinnärne tuqtataçağın äytsä dä detallärgä tuqtalmadı.Ul min bu turıda däwlät sekretarı C.Riceqa da belderdem dide. Rice kiçä taraflarnı çigenü eşen koordinatsiälärgä çaqırğan ide.Sharon bu turıda fälästinlelär oyıştırğan höcümnän soñ söyläde . Şuşı höcümdä ike izraelle ülgän 4 yaralanğan


text:
Tatarlar çirattağı tapqır aldandı
Bu temğa üz fikerlären añlatıp Başqortstan Fännär akademísınıñ Tarix, tel häm ädäbiät institutı citäkçese İldus İlişev çığış yasadı. Çığışınıñ küp öleşen republikada tatar telenä status birü mäsäläsenä bağışlağan İlişev äfände, tarix töpkellärenä töşep kitep, Başqortstanda tatar telenä bügenge köndä däwlät tele statusı yäki räsmi status birü döres tügel, digän täğlimaten isbatlarğa tırıştı. Härxäldä, Bötendönya başqort qorıltayı häm kiñ bilgele başqort ğälimnäre moña kisken qarşı, dip belderde İlişev äfände.
Şulay itep, Başqortstan xakimiatları törle başqort milli oyışmalarına häm ayırım ğälimnärgä arqalanıp, tatar telenä status birü mäsäläsen kön tärtibennän alıp taşlarğa cíına kebek. Şuşı mäsälädä fikeren sorap, bez Başqortstan tatar kongressı Başqarma qömitetı räise urınbasarı, kürenekle ğälim, professor Radik Sibäğätovqa möräcäğät ittek. Radik ağanıñ süze qısqa buldı. Sitata: Küräseñ, Başqortstan xakimiatları dekäberdä republík prezidentın saylawlar aldınnan birgän wäğdäsennän kire çigenäder, – di Radik Sibäğätov. – İldus İlişev şulay çığış yasıy ikän, dimäk bu anıñ üzeneñ şäxsi fikere genä tügel. Anıñ kebek zur wazifa bilägän keşe östägelärneñ dä fikeren yañğırata inde ul. Şulay bulğaç, republíknıñ iñ yuğarı dairälärendä dä tatar telenä status birü mäsäläsen tämam onıtırğa uylağannar. Ämma bu bik xäwefle xäl häm älege borılış republikada kiläçäktä millätara mönäsäbätlärne ber dä yaxşılıqqa iltmäyäçäk. Başqortstandağı tatar xalqınıñ ömetläre aqlanmıy inde bu oçraqta. Bu mäsälädä xakimiatlardan aldanğan tatar xalqı aña başqa mäsälälärdä dä ışanıçın yuğaltaçaq.
Äye, tatar xalqı bu yulı da aldandı bulıp çığa. Milli basımnarğa öyrängän tatar xalqı öçen çirattağı ber sabaq bu. Däwlät citäkçeläre däräcäsendä mısqıl itelüle açı sabaq.


text:
Baş qala tabiptarı balalar arahında spirtlı esemlektär qullanıp ağıulanıusılar hanı artıuı turahında xäbär itä. Öföläge 17 hanlı dawaxanala ğına yılına oşonday 5-6 yöź osraq terkälä. Belgestär äytewensä, balalar arahında darıuźarźan ağıulanıusılar hanı la küp. Ata – äsä iğtibarınan sittä qalğan sabıyźar törlö tabletkalar, dawalamalar aşap qaray. İke aźnala ğına dawaxanağa oşonday 3 bala yulıqqan.
5-7 yäşlek balalar şulay uq spirtlı esemlektär qullanıp ta awır xälgä qala. Hıra-şarap tämläp qarap balalarźıñ ülew osraqtarı xaqında la mäğlümättär işetelep qala. Ayırıusa imen bulmağan ğailälärźä tärbiälängändär bığa küp dusar bula.


text:
Ekrem Çelebi - Geleli Gülmedim Cihana
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Geleli Gülmedim Cihana
Etiketler : Ekrem Çelebi - Geleli Gülmedim Cihana türkü indir, Ekrem Çelebi - Geleli Gülmedim Cihana türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Geleli Gülmedim Cihana mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Geleli Gülmedim Cihana türküsü, Geleli Gülmedim Cihana sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Geleli Gülmedim Cihana bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Sefaleti Çeksinler De Görelim
Ekrem Çelebi - Soranlara Ne Deyim
Ekrem Çelebi - Bülbül Havalanmış
Ekrem Çelebi - Derdimi Kimlere Desem
Ekrem Çelebi - Ağlamayı Seviyorum
Ekrem Çelebi - Şu Dağlarda Kar Olsaydım
Ekrem Çelebi - Fosforlu Cevriyem
Ekrem Çelebi - Çiçekler İçinde Menevşe Baştır
Ekrem Çelebi - Dumana Dumana (Barak)
Ekrem Çelebi - Sızlar Yarelerim
Ekrem Çelebi - Oyun Havaları ve Halaylar
Ekrem Çelebi - Bu Ayrılık Neden Oldu
Ekrem Çelebi - Aklımı Başımdan Aldın
Ekrem Çelebi - Oyna Gül Yüzlüm
Ekrem Çelebi - Gönül (Sıkı Tut)


text:
Putinneñ Germaniä säfäre: ber yaqtan ul çit il investorların cälep itärgä tırışa, ikençe yaqtan Kreml Xodorkovskiynı ezärlekli
Russiä prezidentı Putin German citäkçeläre belän ekonomik häm politik mäsälälärne tikşerü öçen Almanyağa kilde. Ul şulay uq Hannovardağı dönyadağı iñ ere indutsrial texnologiä kürgäzmäsen açu tantanasında qatnaştı häm Russiägä kapital salırğa çaqırdı. Läkin, Mäskävdä Xodorkovskiy östennän bara torğan xökem protsesı investorlarğa başqa törle işarä cibärä. Küplär Kreml Xodorkovskiynı oppozitsiädäge politik partiälärne finansiälägäne öçen cazalandıra digän fikerdä.
Audio
"Politik häm ekonomik ölkädä Russiä-german xezmättäşlege ütä yaxşı. Üseş ike märtäbäg küberäk. Bez monı tağı da üsterergä tırışabız häm Germaniä belän Russiä arasındağı mönäsäbätlär strategik partnerlıqqa nigezlängän häm bu büten Yevropağa qarıy. Bu uñışlı bulıp çığaçaq."
Läkin, Könbatışta här kem bu fikerne urtaqlaşmıy. Deutsche Banknıñ ekonomik belgeçe Moritz Şulariknıñ fikerençä, Russiägä kapial salu mäsäläsendä Könbatış keşeläre arasında qaraş tiskäregä äylänä. Putin monı üzgärtergä teli.
Audio
"Russiädä ğinvar häm fevral aylarında nefte bäyäseneñ yuğarı buluına qamastan ekonomik üseş aqrınaydı häm bu Kremldä borçılu tudırdı. Üseşneş aqırın buluına investitsiäneñ az buluı säbäpçe. Kreml investitsiä klimitına zian kilgän buluı añladı häm kilgän ziannı beterergä tırışa."
Şulariknıñ fikerençä, zian xökümätneñ Russiädäge ere käsepçelekkä qarata qatı qul säyäsäte säbäple kilgän. Moña misal bulıp Yukosnıñ elekke xucası Xodorkoyskiy östennän axırı yaqınlaşa barğan xökem protsesı tora. Xodorkovskiy häm anıñ käsep partnetı Platon Lebedev , aldauda , dävlät milken urlauda, salım tülämävdä ğäyeple tabılğan xäldä, 10-ar yılğa qädäre törmä cazasına xökem itelä belälär. Russiädä dä , çit illärdä dä küplär Kreml anı oppozitsiädäge politik partiälärne finansiälägäne öçen cazalandıra digän qaraşta. Xodorkovskiy üze bügen Mäskävdäge Meşanskiy mäxkämäsendä söylägän soñğı süzendä bolarnı äytte.
Audio
"Yukos skandalınıñ kemnär tarafınnan , niçek häm ni öçen kütärelgän buluın böten il belä. Bu eş Russiäneñ iñ uñışlı häm iñ tabışlı nefte şirkäten qulğa eläkterü maqäste belän qayber täsirle keşelär tarafınan quzğatıldı. Mine törmägä şirkätneñ talanuına qomaçaulamıyım dip yabıp quydı1ar. Minem ezärlkelänüemne oyıştırğan keşelär xakimiätlärne dä, cämağätçelekne dä , minem politik ambitsiälärem digän närsä belän qurqıtırğa tırıştılar."
Yukosnıñ töp aksionerı Leonid Nevzlin , Russiä prezidentı Putinneñ täsire säbäple, şirkät yaqın kiläçäktä bölgenlekkä töşäçäk dip belderde. Nevzlin German atnalığı Fokusqa birgän ängämäsendä qanunsızlıqnıñ külämen häm Putinneñ moña çaqlı sarıf itkän ğayräten küz aldında totqanda Yukos de fakto çäyen bankrotlıqqa töşäçäk dip belderde. Deutsche Banknıñ belgeçe Şulariknıñ süzlärençä, Russiä xökümäte investorlarnñ ışanıçın yañadan qazanu öçen xakimiätlärneñ üzgan möddät öçen salım taläp itüen qıyınlaştırğan çaralar kürmäkçe. Putin dä Hannovorda yasağan çığışında xökümäteneñ Russiädä eşquarlıqnı ciñeläytergä teläve turında söyläde.
Audio
"Russiä xosusiläşterüdän kire borılırğa teli digän raslauylar nigezsez. Kiresençä, bez xucalıq mönäsäbätlären totrıqlandıru häm milekne yañaça taratu mömkinlegenä yul quymas öçen xosusiläşterü ölkäsendäge ğämällär öçen ezärleklänüneñ möddäten 10 yıldan öç yılğa kimetüne küzdä totabız."
Şröder Putinneñ Russiäse turında därtlänep söyli. German Bertelsmann Fondı belgeçe Peter Zervakis Berlin urtaq mänfäğätlär öçen Russiäne Könbatışqa bäyläv maqsäte belän citeşsezleklärgä küz yomırğa äzer tora digän fikerdä
Audio
"Russiäneñ täqdimnäre Könbatış ısulı liberal konstitutsion dävlätneñ garantiäse tügel . Bu xaqta şik bula almıy. Läkin, bu nindi yulnı saylaudan bäyle. Yä Russiägä boykot iğlan itü yäisä amerikannar kebek xoquq dävläte buldırsın öçen Mäskävgä qatı möräcäğät itü yulın saylıysın, yaki tınıç diplomatiä häm anı bäyläv yulın saylıysıñ."
Zervakisnıñ süzlärençä, Şröder xökümäte ikençe yuln sayladı, Ul Russiä belän ikeyaqlı häm Yevropa Berlege belän Russiä arasındaı küpyaqlı elemtälär yulı belän demokratik qimmätlärneñ urnaşuına ireşmäkçe.
Färit İdelle, Praga.


text:
Tatarstanda çığarılış kiçäläre başlandı...
Bügen Tatarstanda XI sıynıfnı tämamlawçılarnıñ çığarılış kiçäläre başlandı. Tantanalar 25nçe yüngä qädär däwam itäçäk. Barı tik 22nçe yündä yäğni İkençe böyek Watan suğışı başlanğan könne genä çığarılış kiçäläre bulmayaçaq. Berençe bularaq bäyräm Vaxitov rayonı mäktäplärendä başlanıp kitä. Älege rayonda barlığı 24 mäktäp eşli. Ämma şunıñ nibarı bişese genä tatar uqu yortı. Şular arasında Tatar bistäsendä urnaşqan iñ bay tarixlı, 70nçe yıllarda barlıq tatar mäktäpläre yabılıp betkändä dä saqlanıp qalğan berdänber milli mäktäp, xäzerge 1nçe tatar gimnaziäsen ayırıp äytergä bula. Älege gimnaziädä 350rә yaqın bala uqıy. Häm başqalardan ayırmalı bularaq anda barlıq fännär dä tatar telendä uqıtıla. Gimnaziädäge uqu barışı turında älege mäktäptä 70nçe yıllardan uq tuğan telebezne uqıtqan Dilärä Sibgatullina menä närsälär söyläde:35nçe mäktäp 70nçe yıllarda milli tikşerenü institutı bazası bulıp tordı. 90nçı yıllardan anıñ maqsatı kiñäyde, alarğa milli kadrlar äzerläw kilep quşıldı.Milli yuğarı uqu yortı buldıru bügenge zamannıñ töp eşe. Kadrlar äzerläw iñ möhim burıç bulıp tora. Alarğa eşlär öçen şartlar tudırırğa kiräk. Telne öyränüdä ällä nindi problemalar yuq. Bezdä ezlänüçän uqıtuçılar ğına eşli ala. Ä qalğannarı kitep bara. Sez 1nçe tatar gimnaziäsendä tatar telen uqıtqan Dilärä Sibgatullinanı işettegez.
Tağın şunısın äytep ütärgä kiräk, 1nçe tatar gimnaziäsendä kiläse uqu yılınnan teatr sıynıfı da açılaçaq ikän. Älege sıynıfqa Qazannıñ törle mäktäplärennän säxnädä uynaw sälätenä iä bulğan uquçılarnı cıyarğa uylıylar.Çığarılış sıynıflarına kilgändä, bıyıl Tatarstanda 11 sıynıfnı 47 meñnän artıq uquçı tämamlıy. Tatarstan Respublikası Mäğärif ministrlığı xäbär itkänçä 1 meñ 200 uquçığa uquda ayıruça zur uñışlarğa ireşkännäre öçen altın medal' tapşırılaçaq. Ä medal'lärneñ ğomumi sanı 4 meñläp isäplänä.
Landış Xarrasova, Qazan.


text:
Äl Qaidä Äfğanstanda terorçılar äzerli torğan yaña lagerlar qora
Sişämbedä Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ maxsus törkeme Äl Qaidä çeltäreneñ Äfğanstanda terorçılar äzerli torğan yaña lagerlar qora başlawı turında xäbär itte. Törkemneñ xisabında äytelgänçä, bu lagerlar zur bulmasa da, Äl Qaidäneñ äle dä yäşäwçän çeltär bulıp qaluın kürsätä.
Audio (Michael Chandler)
Çınbarlıqnı tanırğa kiräk, di Michael, Äl Qaidägä teläktäşlek beldergän yäşlär şaqtıy, alar törle illärgä sibelgän häm Äfğanstanğa kilep künegülär ütüne üzeneñ wazifası dip sanıy.
Bilgele bulğança, BMOnıñ İminlek Şurası Äl Qaidäneñ törle illärdäge xisapların tuñdırırğa, oyışma äğzalarınıñ xäräkäten tıyarğa qarar itkän ide. Michael Chandler citäklägän törkem şuşı qararnıñ ütälüwen dä tikşerä. Törkemneñ xisabında äytelgänçä, Äl Qaidäneñ finans çığanaqların tar-mar itü maqsatında şaqtıy eş başqarılğan. Läkin terorçılarnı tuyındırıp toruçı kanallar älegäçä özelep betmägän. Qoral belän tä’min itü yulların yabu bigräk tä awır, di Michael, çönki Äl Qaidäneñ eşçänlege 40-lap ilgä taralğan. Belgeçlär qoral embargosın, berençe çiratta Äfganstannıñ üzendä kertergä täqdim itä. Alarda bulğan mäglümätlärgä qarağanda Äl Qaidäçelär qoralnı näq menä Äfğanstannıñ üzendä taba ikän.
BMO expertları xisabında Äl Qaidäneñ atom-töş matdälär tabıp pıçraq bomba yasaw ixtimalı turında da äytelä. Michael süzlärençä, älegä alarda Äl-Qaidä belän Ğiraq arasındağı bäyläneş turında ber mäglümät tä yuq. Läkin, Äfganstanda tabılğan dokumentlar, tasmalardan kürengänçä, küpläp yuq itü qoralın dönyanıñ başqa urınnarında da tabıp bula.
Audio (Michael Chandler)
Monıñ öçen Ğiraqqa barıp yörise yuq, di Michael. Andıy matdälärne dönyanıñ başqa urınnarında tabıp bula, häm bälki, ciñelräk tä.
BMOnıñ qara isemlegendä xäzerge waqıtta 300-dän artıq isem bar: Äl Qaidä belän bäyläneştä torğan keşelär häm oyışmalar. Bar illär şuşı keşelär häm oyışmalar turında mäglümät tapşırırğa, alarnıñ bank xisapların tuñdırırğa tieş. Läkin Michael Chandler äytüençä, küp kenä illär monı eşlärgä telämi. Bu illärneñ isemen atawdan ul älegä totılıp qaldı.
Ali Ğilmi, Praga


text:
Russiä prezidentı Putin kiçä kötelmägändä Çeçenädä bulıp kitte. BU xaqta ul Mäskävgä qaytqaç qına xäbär itelde. Küräseñ , ul da üzenä höcüm bulır dip qurıqqandır. Putin qaytqannan soñ xökümät utırışında yasağan çığışında Kadırovnı xörmätläp çığış yasadı. Audio Ber ük vaqıtta Çeçnädä eçke eşlär ministerlege xezmätlärläreneñ sanın arttıru turında kürsätmä birde. Kadırovnıñ üterelüenä öç kön vaqıt ütkän bulsa da, monıñ öçen cavaplılıqnı älegä ber kem dä üz östenä almadı. İngliz gazetası "Times"nıñ bügenge sanında bu xaqta basılıp çıqqan maqälä "Al Qaedağa Kadırovnı üterüneñ kiräge yuq ide" dip atala.
Maqälä aftorı Vanora Bennett Kadırov xaqında bolarnı yazğan. Dindar bulu modada bulğanda ul ütä dindar ide. Min Ahmed Kadırov belän, ul möfti bulğanda, 1997-nçe yılda ike suğış arasında Çeçnädä oçraşqanda, ul İslamnı yañartu plannarı turında söyläde. Ul qulnı çabu, taş belän keşene üterü häm Çeçendä döyä bulmasa da, gönaxlar öçen döyä belän tüläv häm xatın-qızlarnıñ yabınıp yörergä tieşlege turında şapırınıp söyläde häm älbättä, bolarnı şunduq eşläp bulmas dip tä äytte. Din turında söylävne çeçennär xuplıy ide. Ğomumän üzlären ruslardan ayırğan här närsäne yarata idelär. İslam bu mohitkä turı kilä ide. Läkin, Kadırovnıñ dindarlığı qatıqullı häm energetik Vladimer Putinneñ kütärelä baruı belän kimi bardı. 100 meñ rus ğäskäre Çeçenägä kergäç sufizimğa urın qalmadı. Şulay itep Kadırov Allahnı taşlap ruslar safına küçte. Yäkşämbe könge bomba şartlauına qädäre ul Mäskävneñ Çeçnädäge qorçaq prezidentı ide. Qatı tänqitlängän uzğan yılğı saylaular anıñ xakimiäten nığıttı. Çeçnädä beräv dä saylaularda qatnaşuın xäterlämäsä dä, Mäskäv ul saylaular qanuni buldı dip belderde. Kadırov bälki opportunist bulğandır. Ul näfrät itelgän Mäskäv keşese belän eş itärgä riza bulğan çeçenärneñ berse buldı. Putingä suğış bette dip iğlan itü häm çeçelänläşterü säyäsäte öçen Kadırov kiräk ide. Kadırov Mäskäv telägän stabillekkä ireşü yulında bara ide. Läkin, monıñ öçen qabul itelmäslek yuğarı bäyä tülärgä turı kilde. Xäzer vaqıtlıça Çeçnä öçen cavaplı şäxes dip bilgelängän ulı Ramzan, kadırovçılar dip atalğan ike meñläp militsiä belän citäkçelek itte. Şuşı köçlär ğadi çeçennärne rus okkupatsiä köçlärenä qarğanda da küberäk qurqıta. Kadırovçılar keşelärne üterälär, urlıylar. Çeçnädän xäbär birä alu öçen tormışı belän täväkkälek itkän az sandağı jurnalistlarnıñ berse Anna Politkovskaya , Ramzan keşeläre prezidentlıqqa kandidatlıqların quyğan köndäşlärne eşknçägä duçar ittelär dip belderä. Kadırov soñğı vaqıtlarda nefte yatmalaınıñ qayberlären üz kontrolen aluı belän dä Russiäneñ xärbi başlıqların açulandırdı. Moña çaqlı iñ kimendä 17 märtäbä anı üterü omtılışı buldı. Yaña alternativ idea da alğa sörelä- üterüdä Al-Qaedanıñ barmağı bar imeş. Mäskäv inde küptännän birle çeçennär Al-qaedaçılar häm alarğa qarşı suğış Terrorğa qarşı Suğışnıñ ber öleşe bulıp tora dip däğvä itä. Küptän tügel genä üterelgän Yordan komandirın häm az sandağı yallı Ğäräp ixtiyarilären küz alında totmağanda, monı raslauçı dälil az. Mäskäv bu argument belän üzeneñ dini tügel, ä etnik häm millätçe eçtälekle räximsezlegenä Könbatış küz yomar dip ömetlänä. Bälkim Kadırovnıñ tormış yulı Al Qaedadağı fanatiklarnı çınnan da açulandırğandır. Läkin, anıñ üz ilendä anıñ yänäşäsendä torğan ütä döşmannarı küberäk ide. Anı ütergän keşeneñ alar arasında buluı küberäk ixtimal.
Färit İdelle. Praga.


text:
Törkiä inde 20 yıldan birle däwlät qaramağındağı şirkätlärne xosusilaştırırğa tırışa. Buyulı qabat Törkiäneñ iñ zur neft eşkärtü şirkäte Tüpraşnıñ 51% payın satu kön tärtibenä mende. Mäğlüm, ütkän yılda Törek Zorlu şirkätlär törkeme belän Tatneftneñ urtaq insiativası Tüpraşnıñ 67,7% payın 1 milliard 300 million dollarğa satıp alu uñışına ireşsälär dä Petrol İş yäğni Neft Eş hönär berlegeneñ Yuğarı Mäxkämädä açqan mäxkämäse näticäsendä bu satış köçtän çığarılğan ide. Inde bu yulı Tüpraşnıñ şuşı payın satıp alu öçen 9 insiativa köräşte. Berençe turdan soñ 5 insiativa ğına qaldı. Zorlu Holding yarışta bar ide. Buyulı ul üzenä urtaq bularaq ber Polek nefte şirkäten tapqan bulğan. İke urtaqnıñ 50-şär protsent payları bar ide. Başqa ber çit il insiativasın isä İndia Neft Kooperatsiäse belän Çalık Energiyä täşkil ittelär. Çalık Törek şirkäte bulsa da anıñ payı 49% bulu säbäple bu insiativağa çit il insiativası dip äytä alabız. Çönki şirkätlärdä 51% payğa kem iä bulsa, anıñ süze ütä. Yarışta qalğan ike genä Törek insiativası bar ide häm şulardan Koç yarışta berençe buldı. Koç qatnaşqan insiativada üzeneñ 80%, Shellneñ 9,9$ payı bar ide. Dimäk, küpçelek pay ber Törek şirkäte bulğan Koçtaydı. Koç-Shell insiativası Tüpraşnıñ 51% payına 4 milliard 140 million dollar täqdim yasap yarışnı ottı. Şulay itep Tüpraşnıñ bäyäse 8 milliardnıñ östenä çıqtı. İnde buyulı 51% payğa 4 milliard 140 million dollar täqdim itelüwe Tüpraşnıñ kimendä dürt märtäbä yuğarıraq bäyägä iä buluwın kürsätte. Şulay itep Tüpraşnıñ 51% payı çınnan da yuq bäyägä satılmağan bulaçaq. Bulaçaq dibez, çönki Nefte Eş Hönär Berlege bu satış turında da Yuğarı Mäxkämägä möräcäğät itte. Hönär Berlegenneñ advokatı Gökhan Candoğan Xosusilaştıru İdaräse Citäkçelegeneñ baş bäläse dip belenä. Ul keçkenäräk tä bulsa xosusıylaştıru buyınça ütkärelgän törle satışlarnı mäxkämälär aşa köçtän çığaruğa yaki tuqtatuğa ireşkän ber advokat bularaq belenä. Añarğa qayberäwlär berençe Tüpraş satışın tuqtatuwı säbäple "ilgä 3 milliard dollar qazandırğan şäxes" digän bäyä dä birälär.
Bu atnada säyäsät säxnäsendä
tamğa suqqan waqiğä isä Premier Tayyip Erdoğannıñ AQŞqa oçar aldınnan añarğa yasalğan säyäsi xöçüm belän ber keşeneñ añarğa attentat oyıştırırğa äzerlänü ğäyebe belän qulğa alınuwı buldı.
Ütkän atna azağında yäkşämbe kön Ğosmanlı Däwläteneñ nigezen salğan Osman Beyneñ atası Ertuğrul Gazinı Bileciktä ütkärelgän iskä alu bäyrämendä xaqimiättäge AK partiä belän parlamantqa da kerä almağan oppozitsiädäge Millätçe Xäräkät Partiäse (MXP) arasında citdi ızğış-talaş çıqtı. Yolada qatnaşqan Premier Erdoğanğa qarata MXP taraftarları “Törkiäne satqannı bez dä satarbız”, “Şähitlär ülmi, watan bülenmi”, Törkiä Törekter, Törek qalaçaq”, “Tayyip-Apo qulqulğa” kebek şiğarlar kütärdelär. Protest tawışları şul xätle kütärelde ki Erdoğan çığışın köçkä tämamlıy aldı. MXPnıñ Erdoğanğa şundıy protest yasawı öçen anıñ ike-öç atna elek “Bez Körd çınbarlığın qabul itäbez” dip belderüwe buldı. Anıñ Kördlärgä şundıy yağımlı mönäsäbätenä qaramastan idän astı Körd partizan oyışması PKKnıñ qorallı xöcümnäre tuqtalmadı. Menä Bileciktä Erdoğanğa proteslar bulğanda könyaq-köçığışta çıqqan bäreleşlärdä tağı 5 ğäskär şähit buldı. Qısaqsı kierenkelek üsä bara.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Belarusta parlament saylawları häm prezident Aleksandr Lukaşenkoğa öçençe möddätkä prezident bulıp saylanu mömkinlege birüe konstitutsion üzgäreş turında referendum ütä.
Tawış birü barışın xalıqara küzätüçelär qarap tora, ämma AQŞ belän Yewropa Berlege inde aldan uq anıñ demokratik standardlarğa turı kilüenä şik belderde.
Lukaşenko bu wazıyfasında 1994-nçe yıldan birle eşli. Ämma konstitutsiä ildä ber keşegä 2 märtäbä genä prezident bulıp saylanu mömkinlege birä. Bügenge referendumda menä şul çikläwne üzgärtü mäs''äläse qarala.
1996-nçı yılda ul prezidentlıq möddäten ozaytu öçen ildä ber märtäbä referendum ütkärgän ide. Könbatış küzätüçeläre ul referendumnıñ aldaşular belän ütüe turında beldersä dä prezidentlıq möddäte ozaytılıp kiläse saylawlar 2006-nçı yılda ğına ütäçäk. Bügenge referendumda konstitutsiäne üzgärtü öçen Belarustağı 7 millionlap saylawçınıñ 50 protsenttan artığı üzgäreşne yaqlawğa tieş. Ämma bu ayda 1 meñnän artıq keşe qatnaşqan fiker beleşüdä barı 41.5 protsent qına ul üzgäreşne yaqlawın belderde. Yewropana iminlen wä xezmättäşlek oyışması häm başqa küzätüçe törkemnär Belarusqa yözlärçä küzätüçe cibärde. Oppozitsion partiälär kiñküläm xärämläşülär bulır dip kötüläre turında kisätä.
Comğa könne AQŞ däwlät departamentı süzçese Richad Boucheer xäzerdän ük tawış birüneñ irekle häm ğädel bulmayaçağın kürsätüçe işarälär bar dide.
AUDİO: AQŞ häm Yewropa Berlege qat-qat Belarus xakimiätlären saylawlar häm referendumnarnı xalıqara standardlarğa turı kiterep ütkärergä çaqırdı. Qızğanıç ki, Belarus xakimiätläre ütkän saylawlar häm referendumnı oyıştırğanda üz yöklämälären ütämäde häm Yewropada iminlek wä xezmättäşlek oyışması xäbärlärenä qarağanda xäzerge kampaniädä dä ğädelsezleklär bulğan.
Bügen saylawçılar Belarusnıñ 110 äğzalıq parlamentın da saylıy. Oppozitsion partiälär parlamentta bik az urınnarğa ğına iä bulır, küpçelekne prezident tarafdarları täşkil itär dip kötelä. Tawış birü aldınnan Üzäk saylaw komissiäse törle säbäplär belän küp kenä oppozitsion namzätlärne saylawlardan çitläşterde. Şularnıñ berse prezidentqa yala yaqqan öçen uzğan comğada çitläşterelgän dielä.


text:
17 martta Mäskäwdä Tışqı eşlär ministrlığı qarşındağı Xalıqara mönäsäbätlär institutında “Dönya dinnäre terrorğa qarşı, yäşlärneñ millätara, dinara kileşüçänlege” digän temğa konferensiä bulıp uzdı. Ul konferensiäne xalıqara mönäsäbätlär institutı belän berlektä Rusiäneñ berläşkän millätlär oyışmasına teläktäşlek fondı häm “Möselmannar terrorğa qarşı” dip atalğan ictimaği oyışma oyıştırğan. Konferensiädä bilgele ğalimnär, ilçelär häm küp sanda törle yuğarı uqu yortları studentları qatnaştı. Çığışlarnıñ töp temı terror häm añar qarşı köräş temı bulsa da, bu mäsälägä qarata törle fikerlär yañğıradı. Xalıqara mönäsäbätlär institutnıñ rektor urınbasarı Oleg Vorob'yev terrornıñ tarixına küz salıp, dini terror äle urta ğasırlarda uq bulğan dip, inkwizisiä xaqında iskä aldı. Annan soñ çığışı yasağan şul uq institut professorı Andrey Zubov, terror tarixı Franöuz rewolyuöiäsennän başlanğan. Çönki inkwizisiä zamannarında niçek kenä bulmasın mäxkämä kebek oyışma eşläp kilgän. Fransuz revolyutsiäse, 19 ğasır axırındağı rus revolyusionerları terrorı, soñınnan qızıl terror, Stalin terrorı - Rusiädäge terrornıñ başı şular dide Zubov. Häm ul ägär dä yegermençe ğasırdağı terror dingä qarşı alıp barılsa, 21 ğasırda terrorçılar dinne üz maqsatlarında qullana başladı dide. Din isemennän ğäipsez keşelärne üterüçe terrorçılar, dinne ğomümän beterü yulına basuçılar dide Andrey Zubov Xalıqlar duslığı institutı professorı Abdul Nururlayıv üzeneñ çığışında dini terrornı nadan keşelär keşe başqara. Dini tärbiäne öydä ata analar birergä tieş. Häm inde başqa dinnär tarixın fänni nigezdä mäktäplärdä uqıtırğa kiräk digän fikeren äytte. Bu konferensiädä şulay uq İnğuşetiä prezidentı Murad Zyäzikov ta qatnaştı. Anıñ fikerençä terror ğomümän qawqaz xalqına xas närsä tügel. SSSR cimerelgännän soñ ideolğoiä buşlığında qalğan töbäkkä çittän kertelgän närsä ul terror dide Zyäziqov. Bu xäldä ayırım dinne, ayırım xalıqnı gäyepläw döres tügel dide ul. Häm Tönyäk Qawqaz mäsäläläre belän Tönyäk Kavkaz xalıqlarına ciränep qarağan, ul xalıqlarnıñ mädäniätın da mentalitenın da belmägän, ber tapqır da Qawqazda bulmağan keşelär şöğıllänä, dide ul. Xäzerge waqıtta bezneñ töbäktä sösial mäsälälärne dä çişärgä kiräk. Beslan trağediä, läkin ber Beslan turında ğına söylise tügel, bügenge köndä Çeçnyäda da bik küp bala ülä dide İnğuşetiä prezidentı Murad Zyäziqov.
Xalıqara mönäsäbätlär instituında ütkän konferensiä ike öleştän tordı. İkençe öleştä studentlar disqussiäse buldı. Konferensiädä student oyışması citäkçese Älbert Ğäleyev ta çığış yasadı. Älbert tumışı belän Tatarstannan, Yar Çallı şehärennän ikän. Ul inde dürtençe qursta uqıy. İnstitutqa üz köçe belän kergän. Uqunı tämamlağannan soñ Mäskäwdä qalıp, Rusiä prezidentı apparatında eşlärgä xıyallanam dide ul. Ä inde terror belän köräş yäşlärneñ maqsatın ul, nadanlıq belän köräştä kürä, dini, milli mäsälärne añlatıp ağartu eşe alıp bararığa kiräk di, Älbert. Tatarstandağı wazgiät bar keşegä dä ürnäk bulıp torırılıq dide Älbert Ğäliev.
Konferensiädä şulay uq Sögüd Ğaräbstanınıñ Rusiädäge ilçese Möxämmät Xäsän Abdel Wali dä çığış yasadı. Häm terrorçılarnıñ islam dine belän bernindi urtaqlığı yuqlığın äytte. Söged Gäräbstanında 22 terror ğämäle buldı, ä inde 50gä yaqını buldırılmıy qaldı dide ul. Konferensiädä qatnaşuçılar Deklaratsiä qabul ittelär. Anda terror dinnärgä qarşı ğämäl, şunıñ öçen anı nindider dingä bäyläp kürsätügä bez qatğıy qarşı çığabız digän yullar bar.
Näzifä Kärimowa, Mäskäw


text: Tähran. İran bügen amerikan däwlät sekretare Ricenıñ soñğı belderülären "yanaw" dip bäyäläp alarnı kire qaqtı. Atnakiç Condoleezza Rice İrannıñ xalıq tarafınnan saylanmağan mullaları keşe xoquqların boza häm atom bombasın yasaw tırışlıqların yäşerä dip beldergän ide. İran tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Xämit Riza Asefi bügen, Rice belderüläreneñ İranğa bernindi dä tä'sire yuq dide. Ul şulay uq, Tährannıñ düşämbedä Yevropa illäre belän yaña söyläşülär başlayaçağın da xäbär itte. Germaniä, Fransiä häm Britaniä İranğa, ul üzeneñ qayber atom omtılışlarınnan, ayırım alğanda, üzendä atom yağulığı citeşterü telägennän waz kiçkän oçraqta, aña iqtisadi qulaylıqlar täqdim itä.


text:
"Ğädel Qazaxstan öçen" xäräkät terkälde
Audio: "Bu yaxşı xäbär. Xäzer qullarıbız çişelde. Elek bezneñ ğämällär çiklängän ide. Terkälmägän xäräkät ştrafqa, mäxkämägä tartıla ala ide. Xäzer bez qanuni räweştä eş itä alabız."
Bu terkälüdän soñ Qazaxstannıñ iñ ere oppozitsiä xäräkäte kiläse prezident saylawlarına namzätlär quya ala. Räsmilär äytüçä, saylawlar 2006nıñ dikäberenä bilgelängän. Oppozitsiä irtäräk ütkärergä taläp itä. "Ğädel Qazaxstan öçen" xäräkätenä 3 firqä kerde: Aq Yul partiäse, kommunistlar häm inde taratılğan Demokratik saylaw partiäse. Xäräkätneñ citäkçese, elekke parlament räise Jarmaxan Toyaqbay saylawlarda prezident Nursoltan Nazarbaevqa qarşı çığır dip kötelä.


text:
BMO citäkçese Kofi Annan oyışmanı üzgärtep qorırğa çaqırdı
BMO general sekretare Kofi Annan oyışmanıñ Ğiraq sığışı arqasında töşkän abruyın qaytaru öçen citdi üzgäreşlär başqarırğa çaqırdı. Düşämbedä New Yorkta ütkän matbuğat oçraşuında Annan İminlek Şurasınıñ eş itü räweşen tamırdan üzgärtü kiräklegen belderde
Bilgele bulğança, İminlek Şurasına 15 däwlät kerä. Şularnıñ 5-e daimi äğza, qalğan 10-ı 2 yıl sayın alışınıp tora. Möxim qarar qabul itelsen öçen kimendä 9 äğzanıñ uñay tawışı kiräk, şul isäptän 5 daimi äğzanıñ berse dä veto salmasqa tieş. Şuşı qağidä arqasında Şurada yış qına fiker büleneşe küzätelä. Ğiraq tiräsendäge qaynar bäxäslär moña açıq misal buldı. İminlek şurasın üzgärtü, anı kiñäytü turında süzlär küptän yöresä dä, bu tırışlıqlar älegä näticä birmäde.
Annan süzlärençä, İminlek Şurası, Ğiraq kebek möhim mäsälä genä tügel, ä dönya aldında torğan başqa xälitkeç sorawlarda da urtaq fikergä kilä almıy, näticädä, elegräk tözelgän kileşülär çitkä suğıla. Misal öçen 2000-nçe yılda qabul itelgän "Meñıyllıq Deklaratsiäse". Bu dokumentta, iminlek, täräqqiät, xäyerçelek, keşe xoququları mäsäläsendä xezmättäşlek itergä wäğdä itelgän ide.
Audio (Kofi Annan)
"Soñğı waqiğalar xalıqara sistemanı qaqşattı. Meñyıllıq Deklaratsiäseneñ köçtä buluı xäzer ikele. BMO qaramağındağı töp mäsälälärdä äğza illär arasında tirän büleneş küzätelä."
Quşma Ştatlarnı telgä almıy ğına, Annan, beryaqlı säyäsätkä tänqit belderde. Qayber illär terrorçılıq belän artıq mawığıp, dönyanıñ qalğan zur öleşendäge möhim mäsälälärne onıta başladı, dide ul.
İminlek Şurasın üzgärtü turındağı süzlär inde küptän yöri. Täqdimnär arasında: 5 daimi äğzanıñ veto xoquqın beterü, äğzalarnıñ sanın arttıru. Şulay uq, äğzalarnı saylağanda, bu illärneñ zurlığın häm alardağı demokratiä torışın iskä alırğa kiräk digän fikerlär ätelä. Äytik, demokratiädän yıraq torğan Süriä, Liviä kebek illär, bügen BMOnıñ yuğarı kabinetlarında utıra. Qayber belgeçlär monı oyışmanıñ citeşsezlege dip sanıy.
Nixayät, general sekertarneñ üze dä, bu oyışma öçen artıq yomşaq, BMOnı berär tanılğanraq şähes citäklärgä tieş, diüçelär bar. Misal öçen, Belgiäneñ Ghent universitetında, xalıqara xoquq professorı Marc Cogen:
Audio (Marc Cogen)
Şulay itep, Berläşkän Millätlärneñ ğömüm mäclese aldınnan, oyışmanıñ general sekretare bik citdi mäsälä kütärde. Kofi Annan üzeneñ xisabın häm mäcleskä çaqırunı 191 däwlätneñ citäkçesenä cibärde. Bu illärneñ yartısınnan kübräge, şul isäptän, Quşma Ştatlar, Fransiä, Germaniä, Rusiä citäkçeläre mäcleskä kilergä rizalığın birde.
Ali Gilmi, Praga


text:
Tatarstan militsiä xezmätkärläre Çeçnägä kitä
Comğa könne Tatarstannan 130lap militsiä xezmätkäre Çeçnyağa yul totaçaq. Bu säfärgä kitäçäk militsiä xezmätkärläreneñ närsä turında uylawın alar üzläre genä beläder. İsän-imin genä kire äylänep qaytırmı alar? İminlege niçek tä'min iteläçäk? Qılğan xezmätläre citärlek bäyälänerme? Bu sorawlarnı bez Tatarstan eçke eşlär ministrlığınıñ matbuğat üzäge xezmätkäre Älfiä Safinağa yulladıq:
Çeçnyağa kitäçäk xezmätkärlär xärbi xezmättä bulırğa tieşle keşelär. Häm alar, alarnıñ ğailäläre dä iminiätläşterelgän. Çeçen cirenä kitkänçe xezmätkärlär xärbi öyränü ütä. Häm alar bit anda xärbi çaralarda qatnaşmıy, barı tik andağı cämäğät iminlegen saqlayaçaq.Ber yaqtan qarağanda eçke eşlär ministrlığı xezmätkärläre mondağı eşçänlegen däwam itäçäklär. Ämma bilgele bulğança, Tatarstandağı xäl belän Çeçnyanı çağıştıru mömkin tügel. Matbuğat üzäge xezmätkäre äytüençä, militsiä xezmätkärläreneñ kübese Çeçnyağa üz teläge belän kitä. Ämma aralarında qanunğa buysınıp baruçıları da bar.
Tatarstan eçke eşlär ministrlığı xezmätkärläre 2000nçe yıldan başlap Çeçnyağa cibärelä. Alar ber yılda ğına qaynar noqtağa barmıyça qalğan. Säbäbe - Qazannıñ meñ yıllığın bäyräm itkändä alar başqalada iminlek saqlağan.
Çeçnya xezmäte öçen militsiä xezmätkärläre küpme aqça aluı turında mäğlümat yabıq, di Älfiä Safina. Ämma şunısı açıq, bernindi aqçağa da sälämätlekne kire qaytarıp bulmıy. Belgeçlär äytüençä, tınıç bulmağan töbäklärdä bulıp qaytqan keşelärneñ anda alğan “ostalığın” kire qaytqaç ta däwam itä torğan ğädäte bar. Sälämätlekläre qaqşaw ser tügel, ä psixikaları bozılu arqasında tınıç tormışta da qoral qullanırğa mömkinnär. Altı yıl eçendä Çeçnyada Tatarstannıñ 7 yegete häläk buldı, di eçke eşlär ministrlığınıñ matbuğat üzäge xezmätkäre Älfiä Safina. Çallı yegete şuşı yılnıñ 23 fevralendä ülgän. Ul boevkilar belän bäreleş waqıtında yädrä astında yatıp qalğan. Boyıviklarnı berençe bulıp kürep alıp Çallı yegete Viktor Konovalov berençe bulıp ut aça häm şunıñ belän üzeneñ arttağı iptäşlären dä qotqarıp qala.
Çeçnyağa kitäçäk eçke eşlär ministrlığınıñ xezmätkärläre törle büleklärdä eşli. Cinayätlärne açu, uçastok militsionerı, üzläreneñ etläre belän yulğa çığaçaq kinologlar anda yartı yıl xezmät itäçäk.
Al'bina Zäynulla


text:
Ğiraq prezidentı Cäläl Talabani elekke prezident Säddam Xösäin üz xakimiäte çorında üterülär häm başqa cinayätlär öçen cawaplılıqnı tanıdı häm ul küp märtäbä üterü cäzasına layıq dide.
Sişämbe könne Ğiraq televideniesenä Talabani tikşerüçe Säddamnıñ 24 yıl xakimiättä torğanda küpsanlı üterülärgä färmannar birüen tanuı turında süzlärne Säddamnıñ üz awızınnan aldı dide.
AUDİO: Min Säddamnan soraw alğan tikşerüçe belän oçraştım. Min anıñ tikşerüne däwam itüen xupladım häm ul minña yaxşı xäbärlär citkerde. Ul Säddamnan möhim ğäyep tanular aluın häm alarnı imzalatuın äytte.
Säddamnı xökem itü 19-nçı üktäberdä başlana.
Bağdadtağı AQŞ ilçelege süzçese Peter Mitchell Ğiraqnıñ könyağındağı Basra şähärendä AQŞ iminlek saqçıları uzıp barğanda yulğa quyılğan bomba şartlap kileşü nigezendä eşläwçe 4 saqçını üterde dide. Bu saqçılar AQŞ ilçelegeneñ Basradağı binasın saqlawçı xosusıy iminlek şirkätendä eşlägän bulğan.
Ğiraq politsiäse äytüençä, bügen qorallı keşelär Ğiraq saqlanu ministrlığınıñ yuğarı citäkçelärennän berse general-mayor Hadi Xäsän Omrannı häm eçke eşlär ministrlığı xezmätkäre polkovnik Ammar İsmail Arkannı atıp ütergän.


text:
Yewropa deputatları "Yewropadağı amerikan törmäläre" mäsäläsen tikşerä
Yewropa Şurasınıñ Parlament Mäclese sişämbe utırışında amerikan agentlarınıñ Yewropa cirendä terrorda şiklänüçe keşelärne qanunsız qulğa alıp törmägä utırtuın kisken tänqitlägän xisapnı tikşerde. Şveisariä deputatı Dick Marty äzerlägän bu xisapta Yewropanıñ 14 ile Quşma Ştatlar belän bu qanunsız eşçänlektä süz berläştergän dielä.
Baç tikşerüçe Şveitsariä deputatı Dick Marty süzlärençä, anıñ tikşerülär ütkärü öçen wäkäläte citärlek bulmasa da, tabılğan dälillär citärlek:
"Soraw: Yewropada çit il agentları keşelärne totqarlağanmı? Cawap – äye. Häm bu mäxkämä räsmiläre tarafınnan raslanğan" di Dick Marty.
Şveitsariä deputatı fikerençä, terrordä şiklänelgän keşelärne amerikan agentları qulına tapşıruda Yewropa xökümätläre bulışlıq itkän:
"Soraw: yuridik protseduralarnı iskä almıyça keşelär amerikan agentlarına tapşırılğanmı, soñnan alar cäzalaw ğämäldä bulğan illärgä, şul isäptän ber yıl elek kenä şuış zalda kisken tänqitlängän Guantanamoğa cibärelgänme? Cawap – äye" di Dick Marty.
Marty mäglümätlärenä qarağanda Quşma Ştatlar quşuı belän Yewropada barlığı 30dan alıp 50-gä qädär keşe totqarlanğan. Sorawağa tartılu öçen alar yä amerikan törmäsenä yä başqa illärgä cibärelgän, qayberläre cäzalanğan. Kübese çığışı belän ğäräp illärennän bulğan Yewropa watandaşları. Marty süzlärençä, Yewropa xäkümätläre şuşı keşelärne taşıp yörgän amerikan oçqıçlarına üz cirenä utırırğa röxsät birgän.
Quşma Ştatlar şiklänüçelärne tapşıru ğämällären tanısa da, alarnıñ cazalanu ixtimalın qatğıy räweştä kire qaqtı.
Dick Marty tikşerüdä yärdäm itkän ğäyre räsmi oyışmalarğa, elekke agentlarğa, jurnalistlarğa räxmäten belderde. Bu isemlektä xökümätlär yuq. Misal itep ul İrlandiä xökümäteneñ amerikan oçqıçların tikşerüdän baş tartuın kiterde.
Bügenge utırışta Yewropa komissiäse vitse-prezidentı Franco Frattini da qatnaştı. Yewrokomissiäneñ şuşı tikşerü näticäsennän çığıp Yewropa illärennän närsä dä bulsa da taläp itü wäkäläte yuq. Şuña kürä, Frattini bu kiläçäkkä sabaq bulsın dip çiklände:
"Xisapnıñ maqsatı ayırım ber ilne ğäyepläw tügel. Töp maqsat – kiläçäktä mondıy qanunsız ğämällär qabatlanmasın" di Yewropa komissiäse vitse-prezidentı.
Bügenge utırışta mondıy tikşerülärneñ ike yünäleştä kiñäytelü ixtimalı açıqlandı.
Berençedän, Yewropa Parlamentı komissiäse, 6 Bosniäleneñ urlanuında NATO xärbiläreneñ qatnaşu ixtimalın tikşerergä, monıñ öçen NATO citäkçese Jaap de Hoop Scheffernı çaqırıp sorawlar birergä cıyına.
İkençedän, älege xisap Yewropa deputatlarına Çeçnädäge xällärne iskärtkän. Dick Marty süzlärençä, andağı Mäskäw taraflı räsmilär üzläreneñ keşe xoquqların bozu ğämällären aqlaw öçen Quşma Ştatlarnıñ terrorğa qarşı köräşen qulana.
ali ğilmi


text:
Ufalılar uzğan yal könnärendä poçta tartmalarında şundıy eçtälekle listovkalar taptı. Alar Ufa şähäreneñ saylaw komissiäse isemennän yazılğan. Qağäzlär 26nçı iyün cirle üzidärälärgä saylawlarda qatnaşmağan xalıqnı ştraf belän qurqıta. 6nçı iyün Ufa şähäreneñ saylaw komissiäse räise Gölşat Arslanowa matbuğat oçraşuı ütkärep, listovqalarnıñ yalğan buluın belderde.
Uram cıyını ütkärüçelärne dä ştraf belän qurqıtalar. Süz Ufada 26nçı mart uzğan qarşılıq aksiäse xaqında bara. Anda 20 meñgä yaqın keşe qatnaşqan ide. Ufa elektr transportı munitsipäl predpriätiese qarşılıq aqsiäse tramway xäräkäten özde dip, mäxkämägä möräcägät itte. Alar kürelgän zıyan külämen 141 000 sum dip tapqan.
Haläkätlär keşe ğömerlären özüdän tuqtamıy. Stärletamaq şähärendäge “Qawçuq” zawodında şartlaw bulğan ide. Zıyan kürüçe ike keşe xastaxanädä can birgän. Krasnokama rayonında da faciğa buldı. Ämzä urman xucalığı kombinatındağı ximiä sexında şartlaw bulıp ike keşe ülgän. Tağın berniçä keşe awır xäldä xastaxanägä ozatılğan.


text:
…Qorıltayda qayber delegatlar qatnaşmasqa mömkin
Yaponiädän saylanğan delegatqa Qazannan cibärelgän çaqıru Rusiäneñ tışqı eşlär ministrlığı aşa Tokioğa barıp citmägän. Millättäşebez Ramazan Safa viza kilmägän kileş oçqıçqa bilet ala almıy. Xäzer inde ul Qazanğa barırğa ömeten özgän. Nindider säbäplär buyınça bu kongressta Yaponiä wäkile qatnaşmasqa da mömkin. Kongressqa kilmägän yıraqta yäşäwçe millättäşlärebez anı bälki İnternet aşa da kürä alır. 21 avgustta Salawat konsertın İnternet aşa qarıy häm tıñlıy alsağız, dimäk 29 avgustta ütäçäk tatar kongressın da şul uq texnika, şul uq belgeçlär yärdämendä kompyuterlarıgız aşa küzätersez. Şuña kürä, 21 avgustta, Qazan waqıtı belän säğät altıdan başlap kompyuter aşa İnternet päräwezenä çığıp qarağız äle. Tögälräk mäğlümätne beläsegez kilsä, İntertat. ru säxifäsen açıp qarağız.
«Azatlıq» radiosı öçen Qazannan Rimzil Wäli