text: Serbiä xakimiätläre Bosniä serbları armiäseneñ elekke başlığı Ratko Mladiçnı ezläwdä qatnaşır öçen Amerikanıñ maxsus xezmät wäkillären dä çaqırğan. Bü täğdimne äle küptän tügel genä Waşingtondağı säfäre waqıtında Serbiä premer ministrı Zoran Jivkoviç yasağan. Bu xaqta bügen Serbiäneñ tışqı eşlär ministrı Yılitsa Miniç xäbär itte. Quşma ştatlar älegä cawap birmägän. Haaganıñ xärbi cinayätçelärne xökem itüçe mäxkämäse isemlegenä kertelgän Mladiç, qayber mäğlümätlärgä qarağanda, Serbiädä yäşi. Läkin Serbiä xakimiätläre monı kire qağa. Quşma Ştatlar Serbiägä säyäsi häm matdi yärdäm kürsätüne, Mladiçnı qulğa alıp tribunalğa tapşıru belän turınan-turı bäyle dip belderä.


c: text/html

text:
Taşkent belän Qazan arasında poezd yöreşeneñ tuqtatıluı turında söylägän idek inde, xörmätle tıñlauçılar. Taşkent hawa mäydanında Qazanğa barırğa dip oçqıçqa utırğan yulçılarnı Färğanädä kötelmägän tuqtalış kötä ide. Şul çaqta häm säfär tämamlanğaç ta Üzbäkstan Hawa Yulları şirkäte yulçılarnıñ waqıtın häm moral sälämätlegen qayğırtinı kiräk dip tapmağan ide. Bezneñ xäbärçebez şirkätneñ İdel buyı bülekçäse başlığı Ğafur Yosıpovqa bernçä sorau belän möräcäğät itkän. Äñgämäne Azatlıq radiosı dulqınnarında tıñlağız.
Airat Xatmulla, Taşkent

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qazan däwlät universitetında Qıtay institutı açılaçaq
Soñı arada mäğärif sistemasın kamilläşterü ölkäsenä zur iğtibar birelä. Uqıtu sıyfatın arttıru yulların ezläp törle konferensiä, utırışlar uzdırıla. Anıñ qarawı, sıyfat arttıru belän berrättän, Qazanda yuğarı uqu yortları sanı kimemi, kiresençä arta ğına. May azağında Qazan däwlät universitetı qarşında Konfutsiy institutı açılaçaq. Şuşı könnärdä universitet citäkçelege Mäskäwdä, Qıtay institutı wäkilçelege belän bu turıda kileşü tözede.
Konfutsiy tanılğan Qıtay ğalime. Çın iseme Qun Syu. Bezneñ erağa qadär 551 yılda tuğan. Qıtay ileneñ yäşäw ideologiäse bügenge köndä dä näq menä anıñ uquları nigezendä alıp barıla. Bügenge köndä mondıy institut Rusiäneñ Mäskäw, Sankt-Peterburg, Novosibirsk, İrqutsk, Vladivostok şähärendä bar. Qazan Qıtay institutı açılğan 6 şähär bulaçaq. Qazan däwlät universitetında, yaña açılaçaq Qıtay institutınıñ maqsatları turında Universitetnıñ Şärıq institutı citäkçese Cämil Zäynullin söyli.
Qıtay telen başqa illärdä taratu öyrätü, teläwçelärgä şundıy forsat birep, şuşındıy maqsatnı küzdä tota.Ul universitet bazasında açılğan anıñ barı tik ber wazıyfası bulaçaq, ul da bulsa, qıtay telen belergä teläwçelärgä qıtay telen öyrätü. Küpme student bulır diep äytüe bügen qıyın äle, ämma qıtay telen öyränergä teläwçelär bik küp.Qazan universitetı belän Qıtay institutı arasında urtaq eş täcribäse küptännän bulsa da, universitet belän nıqlap qızıqsınu Qıtay başlığı Xu Szin'tao, küptän tügel Qazanğa bulğan säfärennän soñ barlıqqa kilgän. Universitetta anı iñ qızıqtırğanı monda qayçandır böek kommunist Lenin uquı.
İnstitutnıñ finans yaqtan tä'min itelüe turında Cämil Zäynullin menä ni dide.
İnstitutnı açıp cibärü, uqu urınnarın cihazlandıru, maxsus kitapxanä buldıru, ğomumän küp kenä çığımnarnı Qıtay yağı üz östenä ala.Här mä’säläne çişkän waqıtta, ğädel bulırğa kiräk dibez. Uqu-uqıtu ölkäsenä kilgändä dä, Qatıylar Tatarstanğa ğına kilüe tügel, tatarlar barıp anda barıp bezneñ telne öyrätsälär dä bik yarap quyar ide. Ämma bu sorawğa Cämil äfände kölemseräp cawap birde.
Tatarlarda “susız yuınu” digän äytem bar. Yuqtan üzenä mawığu tabıp, hiç bulmaslıq eş belän yörüçe keşene şulay dilär. Qıtayda tatar telen uqitu bu mäzäk. Maxsus nindider kurslar bularaq, äytik Pikenda tellärne üsterü institutı bar, alay mömkin, beznekelär anda barıp kübräk rus telen uqıta, çönki Qıtayda bügen rus telenä iğtibar zur.Soñı arada mäğärif sistemasın kamilläşterü ölkäsendä küp kenä eşlär alıp barıla, utırış, konferensiälär ütä. Xıyallar zurdan. Studentlarnıñ sanın kimetep, uqu-uqıtu sıyfatın arttıru. Çönki küp kenä yäşlär bügen yuğarı uqu yortında uqıp çığıp ta üz ölkäsendä eşlämi. Yaña açılaçaq institut külämne arttırıp yänä uqu sıyfatına tiskäre tä'sir itmäsme. Cämil Zäynullin bu turıda menä nindi fikerdä tora.
Älbätä sıyfatqa zur iğtibar biräçäkbez. Studentlarğa bügen diplom ğına kiräk dimäs idem. Bälki sovet zamanınıñ soñğı yıllarında bu modada bulğandır. Xäzer yäşlär añlıy çönki diplom belän genä eşkä barıp bulmıy, yäki arttan, qolaqtan,tartuçı äti-äni, äbi-babay, apa-cingi genä monda yärdäm itä almıy.Konfutsiynıñ “Borınğı waqıtta keşelär kamilläşü öçen uqığan, ä xäzer başqalarnı şaqqattırır öçen uqu” digän äyteme bar. Bu süzlär meñlägän yıl elek äytelsä dä, bügen dä aktual'legen yuğaltmıy. Konfutsiy institutın oyıştıruçılar da Qıtay ğalime süzlären istä totıp, studentlarğa sıyfatlı belem birergä cıyına.
Ğädel Galämetdinov.


text:
Bu Saylawlar 2-nçe noyäberdäge saylawlar waqıtında qanun bozular bulğan okruglarda ütä.
Bügen Gruziä perzidentı Eduard Şevardnadzeğa oppozitsiädä bulğan partiälärneñ citäkçeläre demonstratsiälärne däwam itü turında söyläşü ütkärä.
Bu demonstratsiälär Prezidentnı 2-nçe noyäber saylawların ğämäli tügel dip tanırğa häm wazıyfasınnan cigenergä mäcbür itü maqsatı belän ütä.
Oppozitsiä şulay uq, ilküläm buysınmaw çaraları oyıştıru mäs'äläsen qarıy.
Xäbärlärgä qarağanda, uzğan comğada Tbilisida Parlament binası qarşına 15 meñläp demonstratsiäçe cıyılğan.
Oppozitsiä xakimiätlärne saylawlarda Şevardnadze faydasına xärämläşüdä ğäyepli. Saylawlarnıñ täğäyen näticäläre äle bilgele tügel, ämma berençel näticälärgä qarağanda, Şevardnadze yaqlı blok belän ber oppozitsion partiä berençe häm ikençe urınnarnı alğan.


text: Mäskäw. Rusiäneñ atom energiäse ölkäsendä İran belän xezmättäşlege xaqında fiker alışu öçen Mäskäwgä yuğarı däräcäle amerikan wäkile, däwlät sekretare urınbasarı John Bolton kilde. Anıñ şuşı säfäre öç kön däwam itäçäk, ul Rusiä tışqı eşlär ministrınıñ urınbasarı Georgi Mamedov belän inde oçraştı, anıñ atom energiäse ministrı Aleksandr Rumyantsev belän dä küreşüwe qaralğan. Mäğlüm ki, Amerika Quşma Ştatları İrannı xalıqara terrornı yaqlawda ğäyepli häm Rusiädän, anıñ belän atom energiäse ölkäsendäge xezmättäşlegen tuqtatunı teli. Uzğan ayda Mäskäwdäge amerikan ilçese Alexander Vershbow İrannı atom qoralın buldırırğa tırışuda ğäyepläp çıqqan ide. Anıñ fikerençä, Rusiäneñ İranğa tapşırğan texnologiäläre Tähranğa üz atom qoralın eşläp çığaruğa yardäm itä ala. İran isä üz atom programmasın barı tik elektr ixtiacın qaplaw öçen genä täräqqi itüwen belderä.


text:
Oppozitsiä qarşılıq çarasına äzerlänä
2 nçe dekaber Ufada qarşılıq çarası bulaçaq. Uram cıyını başqort telen däwlät tele bularaq mäcbüri uqıtuğa, yaña yıldan kütäreläçäk kommunal' çığımnarğa häm mäğärifne avtonomiäläşterügä protest yözennän oyıştırıla. Bu turıda çaranı oyıştıru idäräse räise Mäcit Xucin belderde. Ägär berençe häm ikençe taläplär respublika häm başqala xakimiätlärenä qarşı yünälderelsä, soñğısı federal' xakimiätkä qarşı. Süz Rusiä yuğarı uqu yortlarında qazna isäbenä, yäğni buşlay uqıtunı 10% qa qısqartuğa qarşılıq turında bara.


text:
AQŞ saqlanu ministrı Rumsfeldnıñ wazıyfasınnan kitüe törleçä bäyälänä
Quşma Ştatlar saqlanu ministrı Donald Rumsfeld bu wazıyfasınnan kitüen iğlan itte. Ämma anıñ urınına täqdim itelgän elekke Üzäk Küzläw İdaräse mödire Robert Gates Senatta raslanğançığa qädär Rumsfeld wazıyfaların başqarunı däwam itäçäk. Gates berniçä atnadan raslanır dip kötelä. Küplär tarafınnan Ğiraq suğışı turında referendumğa tiñlängän kongress saylawlarınnan soñ Waşingtondağı bu üzgäreşlär törle reaksiägä säbäp buldı.
"Don Rumsfeld üzgäreşlär çorında iskitkeç citäkçe buldı. Ul şulay uq bu qıyın suğış çorında yaña qaraşnıñ ni qädär möhim buluın da añladı. Don Rumsfeld namuslı häm üzençälekle watanpärwar. Ul ışanıçlı kiñäşçe häm dus. Min anıñ ilebezgä birgän xezmäte öçen tirän räxmätlemen" dide Bush.
Rumsfeld wazıyfasınnan kitüen respublikannar zur ciñelügä duçar bulğan kongress saylawlarınıñ ikençe könendä ük iğlan itte.
Ul saylawlarda moñarçı oppozitsiädä bulğan demokratlar kongressnıñ kimendä ber, häm möğayen ike pulatın da üz qullarına aldı. Senat öçen demokrat namzät ciñgän ber ştatta tawışlar äle yañadan saylana.
Ramsfeldnıñ kitüe törleçä bäyälänä.
Awstralia premyer ministrı John Howard "Ramsfeld miña oşıy ide. Ul qarşılıqlı saqlanu ministrı buldı. Bağdadnı alğannan soñ küp tä ütmästän küpläp Ğiraq armiäsen taratu qararın küplär tänqitläp çıqtı. Häm bu anı ayıruça bilgeläwçe qararlarnıñ berse buldı. Ämma bu inde xäzer ütkändä qaldı, xäzer bu Quşma Ştatlar prezidentı eşe" dide.
Qabulda Äfğän prezidentı Xämit Qarzai Azatlıq radiosına "Rumsfeldnıñ kitüe alar qararı häm bez alarnıñ qararın xörmät itäbez. Şulay da Rumsfeld Äfğänstannıñ dustı, terrorğa qarşı suğışta yaxşı berektäş häm yardämçe. Min anı bik nıq xörmät itäm. Ul bik belemle keşe, bik aqıllı häm bik täwäkkäl keşe. Häm min anıñ belän dus buluıma ğorurlanam" dip belderde.
Ämma Rumsfeld turında şaqtıy qatı tänqit süzläre dä yañğırıy. 2008 yılda ütäçäk prezident saylawlarında respublikannar namzäte bulırğa mömkin senator John McCain Rumsfeldnıñ kitüe inde şaqtıy soñarğan ide dide.
"Küplärebez inde küptännän ministr Rumsfeldqa ışanıçsızlıq belderep kilde. Min dä. Ämma min prezidentnıñ üz törkemen saylaw xoquqın da tanıdım" dide McCain.
Saylaw aldı köräşendä töp bäxäslär Bushnıñ Ğiraq säyäsäte tiräsendä bardı. Häm ul bäxäslärneñ iğtibar üzägendä Rumsfeld buldı.
Oppozitsiädäge demokratlar qat-qat anı xakimiättän alırğa çaqırdı. Bu saylawlardan soñ Wäkillär Pulatın citäkliäçäk Nancy Pelosi da Prezidentnı Pentagonda üzgäreşlär ütkärergä çaqırdı.
Ämma çärşämbe könne Rumsfeldnıñ kitüen iğlan itkänçegä qädär Bush üzeneñ saqlanu ministrın yaqlap kilde. Kongress saylawları waqıtında da ul Rumsfeldnı wazıyfasınnan alırğa çaqırularnı kire qaqtı.
Çärşämbe könne xäbärçelärneñ bu qarşılıqlı ğämällärne añlatunı sorawına cawap birep Bush "Saylawlarğa qädär ber atna qala ber jurnalist minnän Rumsfeldnı yäki vitse prezidentnı nişlätäçäksez dip soradı. Min alar urınnarında qalaçaq dip cawap birdem. Min saylaw aldı köräşeneñ soñğı könnärendä bu suğış turında zur qararlar iğlan itärgä telämägängä kürä şulay cawap birdem. Ul sorawğa cawap birep başqa sorawğa küçü öçen barı şulay ğına cawap birep bula ide" dide.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Kirov ölkäsendä Tatar mäğärife könnäre ütä
Tatarstannıñ Mäğärif ministrlığı Rusiäneñ tatarlar kümäkläşep yäşägän töbäklärendä Tatar mäğärife könnären ütkärep kilä. Alarnıñ maqsatı – tatarlar küpläp yäşi torğan cirlärdä tuğan telneñ däräcäsen kütärü, tatar telendä belem birüçe mäktäplärgä metodik yärdäm kürsätü, alarnı däresleklär belän tä’min itü, uqıtuçılarnı häm uquçılarnı yaña metodikalar, yaña uqu-uqıtu texnologiäläre belän tanıştıru, Tatarstan Mäğärif ministrlığı häm tege yäki bu töbäkneñ mäğärif citäkçelege arasında xezmättäşlek turında kileşü tözü genä tügel. Älege çara qısalarında şulay uq törle töbäklärdä yäşäwçe millättäşlärebezneñ xäle belän tanışu, cämäğätçelek belän oçraşu, törle mädäni çaralar, tatar belän aralaşunı oyıştıru da qaralğan. Mäğärif ministrlığına bu eştä respublikanıñ sänğät ostaları, üzeşçän kollektivlar, yazuçı häm şağirlät dä bulışa. 14-15 aprel’dä Kirov ölkäsendä uzaçaq Tatar mäğärife könnärendä dä ministrlıq wäkilläre genä qatnaşmıy. Bu yulı Tatar mäğärife könnäre Kirov ölkäseneñ tatarlar küplär yäşi torğan ike rayonında - Malmıj häm Noqrat alanı rayonnarında ütäçäk. Şulay uq törle çaralar uzdıru Noqrat Alanı şähärendä dä planlaştırıla. Älege xaqta Mäğärif ministrlığınıñ töbäklär belän eşläw bülege citäkçese Änisä Morozova söyli. Änisä xanım Kirov ölkäsenä üze dä cıyına.
Bu könnär qısalarında bez uqu yortlarında bulaçaqbız, respublikanıñ Mäğärif ministrlığı häm Kirov ölkäseneñ mäğärif departamentı arasında kileşü töyiäçäkbez, tatar cämäğätçelege öçen törle oçraşular oyıştıraçaqbız. Tatarstannan bara torğan delegatsiädä deputat häm yazuçı Tufan Miñnullin, respublikanıñ Ministrlar Kabinetı wäkile Kim Miñnullin, mäğärif ministrlığı wäkilläre bar. Tatar mäğärife könnärendä Mäğärif ministrı Fariz Xarisov ta qatnaşırğa tieş. Şulay uq Kirov ölkäsenä Baltaç häm Quqmara rayonnarı wäkilläre dä cıyına. Alar inde berniçä yıl Kirov ölkäseneñ Noqrat Alanı häm Malmıj rayonnarı mäğärif oyışmaları belän bergä eşlilärŞulay uq Änisä Morozova Azatlıq radiosı tıñlawçılarına Kirov ölkäsendäge tatar mäğärif oyışmaları xaqında da beleşmä citkerä.
Kirov ölkäsendä tatarlar näq menä şuşı ike rayonda kümäkläşep yäşi. Anda 8 tatar mäktäbe bar, alarda 620 uquçı belem ala. Bu mäktäplärdä tatar telendä uqıtu kübräk başlanğıç mäktäptä alıp barıla, ä inde ölkän klasslarda tatar tele fän bularaq kertelä. Ölkädä 28 tatar tele uqıtuçısı eşli. Şulay uq ölkädä 6 balalar baqçasında tatar gruppaları eşläp kiläTatarstan delegatsiäse yulğa çärşämbe könne irtük çığaçaq. Bu yulı inde uylanılğan çara tögäl ütär, di Änisä xanım. İsegezgä töşerep ütik, Tatar mäğärife könnäre Kirov ölkäsendä 7-8 aprel’gä planlaştırılğan ide. Läkin ölkä citäkçelege sorawı buyınça alar kiçekterelde. Nihayät, 14-15 aprel’ könnärendä andağı millättäşlärebez Tatar mäğärife könnärendä qatnaşa alaçaq.
Gölnaz İlgizär


text:
Törkmänstan häm Rusiä prezidentları Saparmorat Niyazov häm Vladimir Putin tabiği gaz ölkäsendä xezmättäşlek turında 25 yıllıq kileşügä qul quydı. İtar-Tass mäğlümat agentlığı xäbär itüençä kileşüdä, Rusiäneñ Törkmän gazın satıp aluı, Rusiäneñ Törkmänstandağı yaña gaz çığanaqların tabuğa aqça bülep birüe häm ike yaqtan da gaz ütkärgeçlären zamançalaştıru kebek eşlär qaralğan.
İke däwlät citäkçese şulay uq iminlek mäs’älälärendä xezmättäşlek turındağı kileşügä qul quydı häm uzğan yılda ğamäldän çıqqan duslıq turındağı kileşüne yañartqan protokolnı imzaladı.
Niyazovnıñ Mäskäwgä ike könlek säfäreneñ berençe könendä bügen Rusiädäge Törkmänstan ilçelege qarşında 30ğa yaqın keşe protest çarasına cıyıldı. Uram cıyınında qatnaşuçılar Rusiäneñ –Törkmänstanda keşe xoquqların bozuda ğayeplängän Niyazov belän xezmättäşlek itüen täñqitläde.


text:
Soñğı 15 yıl eçendä Rusiänıñ häm şul arada Mordoviänıñ da küp tatar awıllarında mäçetlär tözelde häm tözelä bara da. Ulsı yaxşı – mäçetlär küp bulırğa tieş, elekke zamannarda mäçetlär här uramda bulğan diärlek. Ämma mäçetlär buş tormasqa tieş. Qayber oçraqlarda bolay da tulı bulmağan mäçetlär östenä yañadan-yaña tağı mäçetlär tözelä. Eş närsädä? Küp waqıtta eş şunda – bu awıl möselmannarı ike yäisä kübräk mäxällägä ayırılıp, törle möftiätkä qarıylar – berläre Mäskäw belän, möfti Ravil' Gaynetdin belän eş tota, ikençeläre – Ufa belän elemtädä, möfti Talğat Tacetdin belän.
Mäsälän, Mordoviänıñ Lämberä rayonı Aqsyun awılında 2002 yılnıñ avgustınnan birle 200 keşe sıyarlıq “Räximä” mäçete eşläp kilä. Şulsı qızıq, qızıq ta tügel, nindider absurd kebegräk tä – mäçetne açarğa dip Mäskäwdän möfti Ravil' Gaynetdin çaqırılğan ide, ä açılu tantanası waqıtında mäçet tözeleşeneñ töp sponsorı Şämil Bikmaev mäçet açqıçların möfti Talğat Tacetdin belän eşläwçe mäxällägä tapşırdı. Şulay itep Şämil äfände awılnıñ ike mäxälläsen quşarğa dip uylağandır, bälki, ämma alar, älbättä, quşılmadı.
Şul Aqsyun awılınıñ “Räximä” mäçete islam dineneñ ike zur bäyrämnäre waqıtında ğına tula. Monda här kön biş qat namaz uqıla barsa da, xalıq küp bulmıy, comğa könnärdä dä monda 25-30 keşe genä kilä. Dimäk, mäçetneñ mäydanı 15-20 protsentqa ğına faydalanıla. Şuña karamastan, küptän tügel Aqsyun möselmannarı tağı yaña ber mäçet tözä başladılar häm ul mäçet oktäber-noyäber aylarına äzer bulırğa da tieş dip kötelä.
Bu yaña mäçetne tözüçe Aqsyun awılınıñ Mäskäw belän eşlägän mäxälläse imamı Kämil xäzrät Badretdinov belän äñgämädän özeklär tıñlağız.
– Kämil xäzrät, ägär bu “Räximä” mäçete 15 protsent, 20 protsentqa ğına tula ikän comğalar buyınça, nigä tağı ber mäçet xäzer sez tözisez?
– İkençe mäçetneñ säbäbe inde, bez açıqtan-açıq äytäbez, bezdä Mordoviä cömhüriäsendä ike möftiät. Şıl “Räximä” digän mäçete mäxälläse, ul registratsiä ütkän, Ufa niesenä qarıy, ätäbez şılay, Ufa muftiätına, bezneke inde, şılay, qarıy Mäskäwgä. İ monnan inde kilep çığa säbäp tözergä ikençe mäçetne. Tarixta Aqsyun awılında öç mäçet bulğan anda. Allahı subxanatägalä birsä ide kübräk tağın da mäçetlär, ul tağın da yaqşıraq bulır ide, kürkämräk bulır ide.
– Kämil xäzrät, ä wıt coma namazına yörü, Qor'än ber, böten närsä ber, ä sez anda yöremisez, sez xazer wıt seznen evegezdäge mäçettä namaz qılasız. Anda yörergä närsä sezgä qomaçawlıy?
– Anda, äytäbez şılay inde, anda bez yöregänebez bar, şılay uq uqığanıbız da bergä bar qartlar man anda. Şıl, ätäbez, säbäp inde bezneke ike muftiätlar bulğanğa säbäp. Bezgä anda qomaçawlar şındıy kem dä, şındıy qatı räweştä quymıy. Beznen bu ikençe mäçetebezgä qarıylar şıl uq qartlarıbız bik yaqşı, şıl başqa mäxällänekelär. Diä da qılalar inde, dua qılalar, ştıbı tözelsen mäçetebez. Xätta duaları man da i xalqıbız, Aqsyun xalqıbız, mallar man da tırışa nitärgä, xal'lyarıynan kilgän xatle yärdäm itärgä bu mäçetkä. İ bezdä bu raskol digän närsä bulmas, bez ömetlänäbez Rabbıybıyzğa, şto, kiresençä, mäçetebez bezneke bu barır awıl möselmannarın hämmäsen, yäşesen dä, qartısın da tuplarğa, berlärgä, berdämnekkä kiteregä. İ s'otıyki bez uylıybız, şto qaçan da qaçan bälki kiler şındıy waqıt, şto başqa mäçetlär dä ber muftiätqa küçärlär i berdämnektä bulırlar.
– Kämil xäzrät, bu mäçetnen zurlığı niçä keşegä sanalğan?
– Bu mäçetnen zurlığı, ätäbez, İnşalla, ber yöz sigzän, ike yöz keşegä mömkin sıyğızırğa bu mäçet.
– Kämil xäzrät, qayan aqça bu mäçetne tözergä?
– Berençedän, bu muftiät, to yest' Duxovnoe upravlenie musul'man. Annan soñ şılay uq üzebezneñ möselmannarıbız, awıl qardäşlärebez, Mordoviä musul'mannarı. Punyatnıykıylar da barlar, aqça birälär, Azyurqanıqılar da, Aqsyunnıqılar da üzebez aqça biräbez...
Bu Aqsyun awılınıñ ikençe mäxälläse imamı häm Mordoviä möftie urınbasarı Kämil Badretdinov ide. Şulay itep, mäçetlär tözü säwaplı eş bulsa da, qayber oçraqlarda yaña mäçetlär möselmannarğa comğa namazı uqırğa urın citeşmäw säbäbe belän tözelmi. Yaña mäçet tözüneñ kiräklege bu awılnıñ möselmannarı törle möftiätlärgä qarağan mäxällälärgä ayırılu säbäple bula.
Irek Bikkinin, Mordoviä


text:
Blagoveşçen cäncalı tınarğa uylamıy
Blağoweşçen şähäre xalqı Rusiä Prezidentı Vladimir Putinğa möräcägät qabul itte.Anı meñnän artıq keşe imzalağan.Möräcägättä Generäl proquratura tikşerüe häm Başqortstan eçke eşlär ministrı häm proqurorın eştän alu taläp itelgän.
Rusiä Prezidentı xaqimiäte qarşında eşläwçe keşe xoquqları häm grajdannar cämğıyate üseşe institutı räise Ella Pamfilowa Rusiä Prezidentı Vladimir Putin belän oçraşqan.Ul Putin ğädel tikşerü ütkärü häm ğäiplelärne cawaplılıqqa tarttıru yaqlı buluın ireştergän.Pamfilowa: «Kreml beräwne dä yaqlap qalırğa cıyınmıy»,– di.Älege xaqta «Nezawisimäya ğäzetä» xäbär itä.
Blağoweşçen xälläre uñayınnan Başqortstandağı ber törkem cämägätçelek oyışması Rusiäneñ keşe xoquqları öçen wäkile Vladimir Luqinğa xat yulladı.Anda Blağoweşçen waqıyğaların döres añlap ğädellek öçen köräşe öçen räxmät belderelgän.Başqortstan xalqında bu qanunnar ütälügä , ğädellek häm demoqratiägä ömetlär uyatuı äytelgän.İmza quyuçılar üzläreneñ bu yünäleştä Luqinğa yärdäm itärgä äzer buluların da belderä.Xatnı «Yabloqo» firqäseneñ respublik bülekçäse , «Rus'» berläşmäse , Tatar ictimağıy üzäge häm başqa oyışmalar , Başqortstan parlamentı deputatı Gennadiy Şabayıv imzalağan.
Mönir Wafin, Ufa.


text:
Rusiä tışqı eşlär ministrı süzçese Aleksandr Yakovenko äytüençä, ministrlıq Estoniäneñ Rusiädäge ilçesenä 18-nçe mayda imzalanğan ikeyaqlıq çik buyı kileşüläre tiräsendäge wäzğiätkä borçılu belderüçe xat cibärgän.
Reuters häm İtar-Tass xäbär agentlıqları Rusiä tışqı eşlär ministrlığındağı iseme atalmağan çığanaqnıñ Estoniä parlamentı bu dokumentnı qabul itelmäslek şartlar belän ratifikastsiäläw säbäple Rusiä kileşüdän çığa digän süzlären tapşıra.
İtar Tass häm İnterfax agentlıqları Rusiä tışqı eşlär ministrlığındağı çığanaqnıñ elekke çik buyı kileşüe turında yaña söyläşülär kiräk bulaçaq digän süzlären kiterä.


text: Başqortstan tatar cämäğätçelek oyışmaları citäkçeläre häm aktíf äğzaları kiläse atnanıñ sişämbesendä çirattağı kiñäşmäsenä cíıla. Anda Başqortstanda tatar telenä dä däwlät tele statusı taläp itü buyınça referendumğa äzerlek mäsäläläre tikşereläçäk. Şunısı üzençälekle – 13 yüldä ütäçäk ul möhim söyläşüdä qatnaşu öçen Mäskäwdän dä qunaqlar kiläçäk ikän. Rusiä Federasí şurasınnan, Däwlät Dumasınnan, Rusiä prezidentı apparatınnan kiläçäk däräcäle wäkillär Başqortstan tatarları problemnarı belän yaqınnanraq tanışu telägen beldergän. Başqortstan tatar milli xäräkäte oyışmaları tatar telenä dä däwlät tele statusı alu öçen xalıq fikeren beleşüne kön üzägenä quyğannan soñ, Mäskäw türäläre dä bu ğädättän tış xälgä iğtibar itmi buldıra almadı. Ufağa başqala – taşqala türäläre nindi niätlär belän kiler, tatar oyışmalarına alarnıñ kilüennän fayda – fätüä bulırmı, ul xaqta kiläse atnada söylärbez.


text:
Çebennär häm türälär kemnän qurqa?
Beläsezme, çebennär belän türälärne närsä berläşterä? Hiç başığız citmäs, möğayın, belmässez. Çönki türä ul yuğarı belemle, bälki kandidat xätta fännär doktorı, böten yaqtan sınalğan, öyrätelgän, idärä kabinetlarında dus-işlär tapqan keşe. Ul kemneñ irtägä öskäräk üsep, tağı da zurraq türä bulaçağın, ä kemneñ asqa tägärägänen dä belä. Üze ber genä ölkädä eşläsä dä, başqa tarmaqlar, kontorlar anıñ öçen üz öye kebek tanış. Çönki anda da näq anıñ kebek erele-waqlı apparat xezmätkärläre utıra. Çinovnik dip türälärne sügärgä yaramıy häm alarsız yäşäp bulmağannı da añlarğa kiräk.
Fondlar, plannar, balanslar, kadrlar yazılıp, raslanıp tormasa - ikmäk tä peşmäs ide, qartlar yortlarınnan räxätländerep salım da tülätep bulmas ide. Xätta, möğayın, sıyırlar da bozawlamas ide. Çönki här qayda oyıştıru, xisap, idärä kiräk. İdäräsez qalsa, demokratiä digän närsä dä ällä nämästäkäygä äylänep kitä. Tem bolee, türälärgä süz äytmägez, zihen taralğan çağı. Änä, Mäskäwdä, tottılar da ministrlıqlarnı beterep, ber-berseneñ itäk astına tutırıp, qısqartıp quydılar. Läkin barıber niqädär genä qısqartma, naçal'stvo bulğan häm bulaçaq. Alar arasında ixlas, ğadi häm cirne öç metr tiränlektä kürep yörüçe irtädän kiçkä qädär baş kütärmiçä eşläwçe türälär dä bar. Az bulsa da.
Menä şul därmanlı xalıqnı çebengä oxşatu xuliganlıq, älbättä. Şayannar barıber oxşata. Ämma şayannar barıber türälär belän çebennär arasında urtaqlıq tapqan. Çönki çebennärne dä, çinovniklarnı da matbuğat berläşterä, döresräge gäzit. Här ikesen dä çebenne dä, naçal'stvonı da gäzit belän suğıp üterep bula. Äybät kenä yörgändä, äybät kenä urındağı keşe fälän-fälän qırın eşlär maytarğan dip yazıp çığalar da, şul gäzitne quldan qulğa uqıp yörilär. Böten awıl, qala xixıldap kölä, barmaq belän törtep kürsätä. Ul arada tege türäne raykomğa çaqırtıp, partbiletın alalar, eşennän çığarıp, anıñ urınına yaña türä cibärälär. Töşerelgän türä gäzit belän suğıp isäñgerätelgän kigäwennän dä moñsuraq bula.
Çamalağansızdır, bügen süzebez matbuğat turında. Xäzer inde matbuğatlar dönyası üzgärde. Ber gäzitkä yazıp, ber tapqır radiodan söyläp, ber kemne dä qurqıta almıysıñ. İşek aldında tözelgän garajlar, cimerelgän yullar, skladtan urlanğan unitazlar, po blatu eşkä urnaştırılğan baldızlar turında gäzitkä yazıp qına berkemne dä qurqıta almıysıñ. Yäğni, çebennän ayırmalı bularaq xäzerge türälär gäzittän qurıqmıy başladı. Böten bälä şunda. Gäzitlär küp bit xäzer. Radiolar da törle yaqtan sızğırıp tora. Podumaeş', ber radiodan söylädelär, ike gäzittän felyeton bastırdılar. Zaman keşeläre anı qara PR, zakaznoy syujet, dip cibärä. Çınnan da bit, aqça tüläp, xurlata yäki maqtata torğan zaman citte. Şulay bulğaç, ber gäzittä xurlasalar, ikençesendä maqtarğa mömkinnär. Elek ber “Pravda” gäziten yäki “Sotsialistik Tatarstan”nı, ber televidenie kanalın häm ber radionı tıñlap, här närsä turında xäbärdar bula idek. Ä xäzer kön sayın çığa torğan 15-20 gäzitneñ, distä yarım radio, TVnıñ berse närsä äytkänen tıñlawçılar sanı da bik az bula bit inde. Türälärneñ nadanrağı ğına şunı añlamıyça, üzläre turında gäzitkä yazğannan şürlilär. Aqıllıraqlarnıñ ise kitmi.
Şulay itep, gäzitneñ çebengä suğu qüäte elekkeçä qalsa da, ğadi citeşsezleklär öçen türälärgä suğu köçe kimi. Citmäsä, nindi çaralar kürelde dip, çaqırtıp qızdıru, räsmi redaksiägä cawap cibärü tärtibe beterelgän. Şulay da, matbağa häm jurnalistlar yäşi äle. Alarğa yaña burıç quyıla. Mäğlümat taratırğa, küzlärne kiñräk açarğa, kübräk kürergä öyrätergä. Citmäsä, obkomnan, raykomnan sügep tormıyça, üzeñneñ demokratiä häm xalıq aldında burıçnı ütärgä. Ä sükmägäç, bezneñ jurnalistlar üşänlänä. Xalıq ta färman birmäsäñ, saflarğa tezelep basarğa aşıqmıy. 26 aprel'dä bu xäl açıq kürende. Berençe tapqır räsmi räweştä Tuğan tel köne dip öndämälär yasalsa da, Qazan üzägendäge mäydanda miting-konsertlarğa kilüçelär artıq küp bulmadı. Baştaraq 1-1.5 meñ bulğandır. Annan cıyıluçılar kimi başladı. Menä digän artistlar qarañğı töşkänçe cırlasa da, şiğır söyläsä dä, tamaşa qıluçılar 200-300 artmadı. Qaya bulğan bu xalıq? Mäktäplärdä-texnikumlarda uquçılar sanı yartı million bulır. Uqıtuçılar sanı 100 meñgä yaqın. Şularnıñ iñ kimendä yartısı tatar tele dip awız suı qorıta. Härxäldä, yaqınnarı belän tatarça söyläşä. Qazanda iñ kimendä 400 meñläp tatar bar. Ä tuğan tel könendä “Bäyräm bügen, nindi küñelle, menä minem tuğan telem nindi matur!” dip şaşınuçılar, şiğer uquçılar barı tik maxsus quyılğan säxnädän genä sayradı. Ä ğadi keşe poşmas qına üz yulında buldı. Küpme radio, TV, gäzit bulıp Tuğan tel bäyrämeneñ qayda, niçädä başlanaçağın çatnatıp äytüçe az buldı. Tuğan tel bäyrämeneñ mäğnäsenä barı tik xökümät belderüe aşa ğına töşenergä bula ide. Ex, obkom, raykom yuq, kürsäterlär ide Tuğan telne niçek bäyräm itärgä. Matbağalar küp bulğan sayın alarnıñ tä'sir köçe kimi bara ikän. Menä bit xikmät, berse berne söyli, ikençese başqanı. Qaysına ışanırğa?
Ä sez menä “Azatlıq” radiosına ışanasızmı? Işanmasağız, ni öçen ışanmıysız? Haman da äle doşman radiosı dip, qurqıp, anıñ awazları işetelgändä, yaq-yaqqa qarap radioalğıçığıznı sünderep quyasızmı? Zrya. Çönki yaña ternäklänep kilgän “Yaña ğasır” häm küptän göjläwçe “Tatarstan” radiosı da şul uq radioalğıçtan söyli bit. Alarnı da işetmi qalırsız. Ber qızıqlı xäbär. Bıyıl 19 mayda Tatarstan matbuğatı könendä Bauman uramında här gäzit, här radio, TV, üz poçmağın buldırıp, üzençä sayrap toraçaq. Ul bu bulıp, şaytan yullarğa kirtä salmasa, “Azatlıq” radiosınıñ da üzeneñ ber poçmağı bulaçaq. Qazan byurosı anda magnitofon alıp kilep, äle genä äytkän sorawlarğa cawaplarığıznı, teläkläregezne yazdırıp alaçaq. Ä iñ qızıqlı teläk häm täqdimnär öçen matur ğına büläklär dä bireler. Duslar, bez bit xäzerge zaman keşeläre, çeben tügel. Ni öçen mäğlümattan qurqıp torırğa, tıñlarsız, kilersez dä söylärsez. Matbuğat köne elek Karl Marks tuğan könne, 5 mayda ütkärelä ide. Ä xäzer Tatarstan jurnalistları 19 mayda bäyräm itä. Bez dä alardan ayırılmıyq.Rimzil Wäli


text:
Qabul - Äfğanstan eçke eşlär ministrı yasagan räsmi belderüendä, ildä 10-15 meñläp taliban sugışçısı buluın äytte.. Äfganstan eçke eşlär ministrı Xänif Atmar, suğışçılarnıñ Äfğanstannıñ 34 wiläyäteneñ 17-sendä äwzem bularaq xäräkät itüen açıqladı. Ministr süzlärenä qaraganda suğışçılarnıñ zur ber öleşen, äl-Qaidä häm Üzäk Aziadagı ektremist törkemnär belän mönäsäbäte bulgan çit il keşeläre täşkil itä.
Äfğanstan räsmiläre qaysı ber oçraqta Taliban suğışçılarınıñ sanı turında belderü yasıy. Ministr Nazir Xänifneñ bu belderüe, Washingtonda AQŞ räsmiläre belän barğan töbäk iminlek söyläşüläre waqıtına turı kilä.


text:
Senbi küni Fey`sbwk älewmettik jelisine tirkelgen QR Mädenïet jäne sport mïnïstri Arıstanbek Muxamedïulı keşe paraqşasın jawıp tastağan edi. Ükimet otırısınan key`in jwrnalïster qawımı mïnïstrden munıñ sebebin suradı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Eki künnen key`in qay`ta aşamın. Fey`sbwktegi paraqşamdı özim jürgizemin. Senbeseñizder, kelip körwleriñizge boladı. Al älewmettik jelige, negizinen, keşki waqıtta kiremin»,-dedi Arıstanbek Muxamedïulı.
Esteriñizge salıp ötsek, keşe Arıstanbek Muxamedïulınıñ Fey`sbwktegi paraqşası eki kün bolmay` jatıp jabılıp qalğanın xabarlağan bolatınbız.
26 qaraşada QR Mädenïet jäne sport mïnïstri Arıstanbek Muxamedïulı Fey`sbwk älewmettik jelisinde jeke paraqşasın aşqan bolatın.
«Qadirli dostar! Men mädenïet pen sportqa qatıstı naqtı aqparattardı böliswge, sonday`-aq, osı saladağı barlıq mañızdı mäselelerdi talqılaw üşin Facebook älewmettik jelisinde paraqşa aşwdı jön kördim. Sonımen qatar, osı paraqşa arqılı jas rejïsserlermen, swretşilermen, ärtistermen, änşilermen jäne de köptegen darındı tulğalarmen tildeswge äri bay`lanıs ornatwğa day`ınmın. Sebebi bizdiñ qasïetti jerimiz talanttı jandarğa kende emes. Özimniñ dostarıma sapalı «keri bay`lanıs» pen qoldaw bildirgenderi üşin zor alğısımdı bildiremin. Barlıq oy`-pikirlerdi jeke özim oqwğa jäne mümkindiginşe jawap berwge tırısamın», -dep jazğan bolatın mïnïstr.
Arıstanbek Muxamedïulı sonday`-aq Fey`sbwktegi paraqşasın jeke özi jürgizip otırğanın ay`tıp, pikir bildirwşilerdi jön-josıqsız sözderdi jazbawğa şaqırğan edi.


text: Öfölä narkotiktar menän sawźa iteüse ber keşe totolğan. 42 yäşlek ir Dan bulwarı menän Öktäber prospektı kiseleşendä heroin hatqan mäldä qulğa alınğan. Narkotik häm psixotrop matdälärźyıñ qanunhıź äyläneşenä qarşı köräş idaralığı mäğlümättärenän küreneüyınsä, bıl keşe narkotiktar hatıu menän küptän şöğöllängän. Narkotik menän sawźa itkän ösön yazağa la tarttırılğan, ämmä huñınan şöğölön dawam itkän. Ul üźyı lä narkotiktar qullanğan. Şunıhıla bildäle, ul qasandır Äfğanstanda internasional burısın ütägän. Narkotiktar menän sawźa itewselär daimi totola tora. Küptän tügel salawatta, Oqtyabrskiyźa la ular qulğa alınğaynı.


text: Krakaw. Amerikan prezidentı George Bush Yewropanı, Ğiraq suğışı arqasında zian kilgän atlantikara bäyläneşlärne saqlap qalırğa çaqırdı. Pol'şanıñ Krakaw şähärendä, saylap alınğan meñ yarım keşe aldında yasağan çığışında George Bush, Quşma Ştatlarnıñ Yewropa belän xezmättäşlege bar dönya külämendä terrorğa qarşı alıp barılğan köräş häm iminlekne nığıtu öçen xälitkeç dip belderde. Üz çığışında amerikan prezidentı, Quşma Ştatlarnıñ küpläp yuq itü qoralların cäyelderügä qarşı yaña iminlek başlanğıçı belän çığuwın xäbär itte. Pol'şadan prezident Bush şimbä töştän soñ Rusiäneñ Piterbur şähärenä kilde. İrtägä irtän ul Vladimir Putin belän söyläşülär alıp baraçaq, düşämbedä Fransiäneñ Evian şähärendä "sigezlek" oçraşuwında qatnaşaçaq, annan Yaqın Könçığışqa yul totaçaq.


text:
Dilmöxämätovqa xökem qararı kire qarala
Başqortstan oppozitsiäse wäkilläreneñ berse, Başqort milli xäräkäte citäkçeläreneñ berse Ayrat Dilmöxämätovqa qarata Ufanıñ Kirov rayonı mäxkämäse uzğan yılnıñ may ayında xökem qararı çığarğan ide. Anda Ayrat äfände respublika xakimiätlären naxaq ğäyepläwdä häm alarnı köç qullanıp bärep töşerügä çaqıruda ğäyeplände. Mirovoy sud'ya Räsimä Nasıyrovanıñ qararına yaraşlı, Ayrat Dilmöxämätov şartlı räweştä ber yılğa iregennän mäxrüm itelgän ide ul çaqta. Ämma öç yıl sınaw möddäte şartı belän genä şundıy yomşaq xökem qararı çığarıluı äytelde ul qararda.
Törmä cäzası birelmäsä dä, Ayrat Dilmöxämätov ul mäxkämä qararınnan soñ da üzen bötenläy dä ğäyepsez sanawın belderde häm anı kassatsiä yulı belän kire qarawnı taläp itäçägen äytkän ide. Häm menä iñ soñğı yañalıq. Başqortstan Yuğarı mäxkämäse Ayrat Dilmöxämätovnıñ kassatsiä şiqayäten qänäğätländergän häm, bu eşne kire qaraw öçen, Ufanıñ Kirov rayonı mäxkämäsenä kire qaytaru turında qarar qabul itkän. Bu eşne xäzer yaña sud'yalar tikşeräçäk ikän.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Ğiraq suğışı 14-nçe könenä kerde: Saddam cihadqa çaqıra, Rumsfeld - “berşartsız birelergä”. Xäbärsez yuğalğan Amerikan xärbie azat itelde
Bulğan mäglümätkä qarağanda koalitsiä köçläre Bagdadqa 3 yaqtan kilä: Ğifrat yılğasınıñ här ike yarı buylap häm dä könyaq-könçığıştan. Sişämbedä Diwaniä şähäre tiräsendä amerikan desantçıları belän gvardiäçelär arasnıda bäreleşlär buldı. 75 Ğiraq soldatı üterelgän, 40-ı äsir itep alınğan dielä. Koalitsiä saflarında yugaltular turında mäglümät yuq. Kiçä Hilla şähäre tiräse köçle bomba utına totıldı. Sivil xalıq arasında bik küp qorbannar bar, digän xäbärlär kilde. Amerikan xärbiläreneñ Qatarda urnaşqan üzäk idaräse bu xälne tikşerä başladı.
Sişämbedä mäğlümät ministrı Möxämmät Säet Äl-Sahaf Ğiraq televideniese aşa prezident Säddam Xösäinneñ möräcägäten uqıp birde. Saddam Ğiraq xalqın basıp aluçılarğa qarşı suğışırğa, cihadqa çaqıra häm ciñü wäğdä itä. Säddamnıñ üzeneñ televideniedä uzğan şimbädän birle kürengäne yuq. Bu uñaydan Saddam üze isän mikän digän sorawlar quyıla.
Quşma Ştatlar saqlanu ministrı Donald Rumsfeld Saddamnıñ televizorda şäxsän kürenmäwen qızıqlı mäglümät dip atadı. Berük waqıtta anıñ süzlärençä, Ğiraq räsmiläre Quşma Ştatlar alarğa söyläşülär başlarğa täqdim itä digän xäbär taratqan. Rumsfeld bu xäbärne yalğan dip atadı:
Audio (Donald Rumsfeld): Bernindi söyläşülär dä barmıy. Bu suğışnıñ ber genä axırı bulaçaq - Saddam Xösäin häm anıñ rejimı bärep töşereläçäk. Koalitsiä alar belän ber genä närsä turında söyläşü ala – ber şartsız birelü turında.
Rumsfeld suğışnıñ maqsatların iskärtep ütte: Saddam rejimın bärep töşerü, Ğiraq xalqın irekle itü, küpläp üterü qoralın yuq itü. Amerikan räsmiläre Ğiraqnıñ küpläp üterü bu buluında şiklänmäsä dä, älegä qädär ul tabılmadı. Sişämbedä Bagdadta ütkän matbuğat oçraşuında ğiraq vitse-prezidentı Taha Yassin Ramadan bolay dip äytte:
Audio (Taha Yassin Ramadan): Ğiraqnıñ bernindi küpläp üterü qoralı bulmağanın sez yaxşı beläsez. Bu barı tik Ğiraqqa qarşı agressiäne aqlaw öçen säbäp bulıp tora.
Çärşämbe irtäsendä Qatardağı idarä üzägendä matbuğat öçen maxsus belderülär yasawçı general Vincent Brooks xäbärsez yuğalğan ber amerikan xärbieneñ azat itelüwe turında xäbär itte. 19 yäşlek Jessica Lynch martnıñ 23-ndä Nasiriä yanında qulğa alınğan törkemdä bulğan. Ğiraq televideniese ul törkemneñ äsir itep alınğan 5 xärbien kürsätte, Jessica alar arasında yuq ide. General Tommy Frnaks süzçese äytüençä, Jessica Nasiriä xastaxanäsendä bulğan. Qıznıñ xäle yaxşı dielä. Ğiraqta xäbärsez yuğalğan Amerikan xärbiläre isemlegendä tağın 15 keşe qala birä.
Ali Gilmi, Praga


text:
Gruziä prezidentı Eduard Şewardnadzenıñ xakimiättän kitüen taläp itep Tbilisi uramnarına meñnärçä demonstratsiäçe çıqtı.
Şevardnadze däwlät televidenie aşa çığış yasap tınıçlanırğa çaqırdı häm 2-nçe noyäberdäge parlament saylawlarınnan soñ başlanğan bu demonstratsiälär ildä yaman xällärgä säbäp bula ala dip kisätte.
Ämma oppozitsion Milli Xäräkät blogı citäkçese Mixail Saakaşvili oppozitsiä tarafdarların Tbilisida cıyılırğa çaqırdı häm Şewardnadze demonstratsiäçelär yanına çığıp söyläşsen, çıqmasa cıyılğan xalıq anı preziden dip sanawdan tuqtıyaçaq dide.
Tbilisida berniçä meñnän alıp 20 meñgä qädär keşe cıyılğan dip xäbär itelä. Qayber demonstratsiäçelär prezident xäzer ük wazıyfasınnan çigensen digän şiğarlär kütärgän.
Saakaşvili demonstratsiäçelär xökümät binaların köç belän yawlap almıyaçaq dide.
Xakimiätlär tınıç demonstratsiälär ütkärüne röxsät itäçäklären, ämma köç qullanularğa tüzep tormayaçaqların belderä.


text:
Söğüd Ğaräpstanı patşası Rim papası belän oçraştı
Bügen Vatikanda Söğüd Ğaräpstanı patşası Abdulla Rim papası Benedikt XVİnçı belän oçraştı. Rim katolik çirkäwe başlığınıñ söğüd patşası belän äle tarixta berençe oçraşuda süz möselman illärendä xristiannar xoquqları kebek mäsälädän alıp, ğömümän, xristiannar häm möselmannar arasındağı mönäsäbätlärne üsterü turında bardı.
"Söğüd Ğaräpstanınıñ zurlığı, baylığı, qimmäte, Könbatış belän xezmättäşlege häm möselman illärenä yasağan yoğıntısı – bu säfärneñ – bik möhim säfär ikänen kürsätä."
Söyläşüdä iñ berençe möselman illärendä xristiannar xoquqları kütäreler dip farazlandı. Vatikan xristiannarnıñ xoquqları bozıluına borçılu belderep kilä. Rim katolik çirkäweneñ İslam eşläre wäkile kardinal Jean-Louis Tauran, uzğan ayda, Yevropada mäçetlär bulğanda, möselman illärendä çirkäwlär bulırğa tieş, dip beldergän ide.
Söğüd Ğaräpstanında 1 millionğa yaqın katoliklarnıñ başlığı Paul Hinder bu xällär belän yaqınnan tanış. Biredä xristiannarnıñ kübese - Aziä illärennän eşkä kilgän möhacirlär. Alarğa açıq itep üz dinnären totarğa irek birelmi.
Hinder süzlärenä qarağanda, iñ zur awırlıq – närsä röxsät itelgänen, ä närsä tıyılğanın tögäl belmäw. Bügen Vatikandağı oçraşuğa ul zur ömetlär bağlıy:
"Räsmi töstä, xristiannar üzara cıyıla ala, dielgän. Läkin niçä keşe cıyıla ala? Bu turıda äytelmi. Şulay uq alarnıñ qayda cıyıluı, kürşedä kemnär buluına bäyle. Qaywaqıt 100-200gä qadär keşe cıyıla ala. Urın imin bulmağanda, keşe azraq cıyıla."
Abdulla patşanıñ Rim papası belän oçraşuı ike din arasında mönäsäbätlärneñ äle genä caylana barğan çorına turı kilde..Berniçä atna elek dönyanıñ 130lap möselman ruxanie xristian din äxellärenä möräcäğät itep ike din arasında tınıçlıq häm añlaşuğa çaqırğan ide. Möselman din äxelläre bu xatqa cawap kötä. Şundıy uq möräcäğätne uzğan yıl Rim papasına 38 möselman ruxanie yullağan ide, aña cawap bulmadı. Şulay uq Rim papasınıñ Germaniägä bulğan säfäre waqıtında İslamnı köç qullanuğa tiñlägäne dä ike din arasında kierenkelek tudırğan ide. Şuña da Vatikanda uzğan bügenge söyläşülärne ike din wäkilläre häm dönya cämäğätçelege qızıqsınıp kötte.


text: Rekonstruksiä vä Humanitar yardäm ofısı başlığı pensiädäge general Jay Garner iyünneñ 15nä qädär Ğıraq infrastrukturasınıñ zur öleşe torğızılaçaq,ilneñ sälämätlek häm mäğarif sisteması normalläşäçäk dip belderde. Garner süzlärençä, sälämätlek sistemasın tözätü, mäktäplärne açu häm çısta su belän tämin itü zarur. Ul böten Ğıraqta şähär şuraları buldırılıp, igen satıp alınaçaq anıñ ofisı xästäxänälärgä buşlay darular häm başqa kiräk yaraq biräçäk dip söyläde. Amerika xärbiläreneñ Bagdadqa kerüenä ber aydan artıq waqıt ütsä dä, küp kenä xökümät xezmätläre yä bötenläy eşlämi yä dä bik qıyın xäldä. AQŞ räsmiläre bugen Ğıraq sivil xezmätkärlärenä 20dolar aylıq tüli başlağan


text:
Peterburda tatar rässamnarınıñ “Sixri dönyası”
6 üktäberdä Peterburgnıñ üzäge- Neva prospektında- 7 tatar rässamı tağın ber kürgäzmä açtılar. Başlıça üz köçläre häm milli-möxtiriätneñ berqädär moral' yärdäme belän. Bu kürgäzmä dä Tatarstanda iğlan itelgän “Ädäbiät häm sänğät” yılı qısalarında uza.
Kürgäzmäneñ iseme-“Sixri dönya”. Anıñ töp geroe, älbättä, Peterburg. Üze ük ber tılsımlı, äkiäti dönya. Ämma här rässam anı üzençä añlıy, üzençä taswirlıy. Robert Miftaxetdinov öçen Peterburg- yılğa-kanallarda, yüeş asfal'tta üzeneñ böeklegenä, maturlığına soqlanuçı arxitektura ürnäkläre bulsa, Larisa Äxmädiewa öçen şähär barınnan da bigräk- serle balet dönya'sı. Galereyanıñ xucası Anatoliy Bakulin: “Bu kürgäzmä galereyanıñ “Tınıç şähär” programmalıysına kerä. Programmanıñ maqsatı- tamaşaçılarnı yänäşädä yäşäwçe, şähärebezne berdäy yaratuçı törle xalıqlarnıñ icatı belän, alarnıñ Peterburg sänğätenä, mädäniätenä kertkän öleşläre belän tanıştıru. Şul isäptän tatar rässamnarınıñ da. Alarnıñ tarixi watannarı belän bäyläneşen äsärlärendä, yaratqan buyalularında tanıp bula. Tatar rässamnarı da üz talantları, milli tösläre belän Peterburg mädäniäten üsterälär, bayıtalar”, -dide Anatoliy Bakulin.
“Liğa natsiy”digän ictimaği oyışmanıñ räise Ğamzat Sokiev:”Kürgäzmägä kilgändä uylap kildem: nindi ikän ul Peterburg tatar rässamnarı küze belän qarasañ dip.Kötkänem buşqa bulmadı.”, - dide. “Yaña yıldan “Peterburg milli mädäniätlär yortında” da törle millät rässamnarınıñ kürgäzmälären uzdıra başlayaçaqbız. Berençe itep tatar rässamnarın çaqırabız. Çönki bu kürgäzmä kürsätkänçä, tatar rässamnarı- ölgergän masterlar, alarnıñ äsärläre teläsä nindi muzeynıñ, yortnıñ, ofisnıñ bizäge bula ala.Ämma bu qırıs, räximsez çorda rässamnarğa moral' yärdäm genä tügel,ä matdi yärdäm dä kürsätergä kiräk ”,- dide Ğamzat Sokiev. Anıñ süzlärenä Tatarstannıñ Peterburgtağı daimi wäkile Şamil Äxmätşin da quşıldı. Ul kürgäzmäneñ bik uñışlı ikäne, şäxsän üzenä küp äsärlärneñ oxşawı turında äytep ütte. Mondıy kürgäzmälärgä aqçalı keşelärne, eşquarlarnı kübräk çaqırırğa kiñäş itte.”İcat keşelärenä, äsärlären satıp alıp, alar ğına yärdäm itä ala.Kürgäzmä yabılğaç, üzem dä berniçä äsär satıp alaçaqmın”, - dip tä wäğdä itte Şamil Äxmätşin.
Kürgäzmä Neva prospektı 166 yortta “Natsional'nıy sentr” galereyasında 26 üktäbrgä qädär däwam itäçäk.
Gölzadä Kamalova, Sankt- Peterburg


text:
Tatar yäşlärenä “Mizgel” kiräk
Xatta menä şundıy yullar bar “Bez, Yar Çallı şähärendä yäşäwçe häm uquçı tatar yäşläre, şähärebezdä 8 yıl däwamında eşläp kilüçe “Mizgel” klubı ütkärgän härtörle çaralarda qatnaşıp, şuşı klub tarafınnan maxsus eşlängän programma buyınça 2002-2003nçe yıllarda oyıştırılğan milli-mädäni lager'da bulıp, bala çaqtan uq äti-äni häm äbi-babalarıbız señdergän milli xislärne yañartıp, tel, mädäniät buyınça belemnärebezne arttırıp tora idek. Ämma citäkçelek qararı buyınça bezgä 50 keşe genä cıyarlıq aqça bülende. Bügenge köndä älege 50 bala “Mizgel”dä yal itärgä, ğilem säğätlärendä, “Tatar yegete”, “Tatar qızı” bäygelärendä h.b. qatnaşıp, tatar tele häm xalqıbıznıñ ruxi mirası buyınça belemnären tiränäytergä cıyına. Ä bezgä, şuşı 50 bäxetle arasına kerä almağannarğa nişlärgä?, digän süzlär belän tämamlana bu xat. Xatqa Miläwşä Rizwanova, Leniza Möxämmätcanova, Gölnaz Näbiullina h.b., barlığı 29 keşe imza quyğan.
“Mizgel” klubınıñ uzğan yılğı sezonı turında “Azatlıq” radiosında söylägän idek. Çınnan da “Sälät” lagere kebek ük “Mizgel” klubı da yäşlärneñ milli üz añın uyatuda, sälämät tormış ürnägen tärbiäläwdä zur rol' uynıy, dip sanawçılar bik küp. Şuşı xatnıñ eçtälege belän bez respublikanıñ “Cäy” dip atalğan üzäk citäkçesen Wera Konsubitskayanı tanıştırdıq. Wera xanımnıñ äytüençä bıyıl yäşlärneñ cäyge yalına respublika byudjet fondınnan 119mln. sum, sotsial' iminiät waqiyfınnan 200mln. sum aqça birelä. Bu uzğan yılnıñ sanınnan beraz kimeräk. Qayber lager'larda yal itü waqıtı ozınayğan. Şunlıqtan qayber oçraqlarda yal itüçelär sanı qısqara. Ägär dä mömkinlek bulsa, bälki östämä aqça bireler. Läkin xäzergä andıy forsat kürenmi. Şähärdä yäşäwçe tatar yäşläreneñ milli tärbiäse öçen bik möhim bulğan “Mizgel”gä berär moğciza ğına yärdäm itmäsme, dip ömetlänergä qala.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
Berlekneñ tışqı mönäsäbätlär komissionerı Benita Ferrero-Waldner iqtisad, yustitsiä, tışqı iminlek häm mädäniät, şulay uq tikşerenülär häm mäğärif belän bäyle mäs'älälärdä zur tärräqiätkä ömetlänüläre turında belderde.
Yewropa Berlege belän Rusiä prezidentı Vladimir Putin tulı xezmättäşlek kileşüen 10-nçı mayda Mäskäwdä imzalarğa cıyına.
Ämma Berlek-Rusiä xezmättäşlek kileşüen äzerläw berniçä ay buyı kiçegep kilde.
Noyäber ayında taraflar Rusiäneñ Ukraina, Moldova, Belarus häm Kavkaz belän mönäsäbätlärenä bäyle bulğan iminlek mäs'älälärendä tığızraq xezmättäşlek turında kileşä almadı.


text:
Tatarstanda Atom-Töş Stansiäse Bulırmı?
Tatarstan däwlät şurası soñğı utırışında respublikanıñ aldağı biş yılğa iktisadıy üseşe programmasın berençe uqılışta qabul itkän ide. Älege programma, isemennän ük añlaşılğança, Tatarstannıñ aldağı biş yılda, yaña texnologiälär qullanıp, iqtisatın kütärü turında. İqtisadıy üseşne härkem xuplasa da, Tatarstandağı qayber oyışmalar bu programmağa qarşı çıqtılar. Döresräge, anıñ ber matdäsenä. Anda süz Tatarstanda atom -töş energetikasın üsterü turında süz bara. Näq menä bu matdägä qarşı, Tatarstannıñ atom-töşkä qarşı xäräkäte, milli oyışmalar protest belderdelär. Parlamentnıñ Ekologiä, tabiği resurslar häm cir mäsäläler komitetı räise Rinat Abdullin, xökümät täqdim itkän bu plannı, neft'tän soñ çorğa äzerlänergä kiräk, şuña atom-töş elektrostansiäsen tözü üz-üzen aqlıy dip çıqtı. Anıñ süzlärençä, 2010 yılğa elektr energiäsen qullanu 40 protsentqa artaçaq ikän. Bu fakt, atom-töş stansiäsen tözügä tağın ber etärgeç.
Tatarstanda atom-töş stansiäsen tözü uzğan ğasırnıñ 90 yıllarında başlanğan ide. Tübän Qama rayonında monıñ öçen urın da bilgelände, ayırım ber şähärçek tä tözelä başladı. Läkin, ul çaqtağı üzgärtep qoru cilläre moña qarşılıq quydı. Tatarstanda atom energetikasına qarşı xäräkät barlıqqa kilde. Milli oyışmalar belän bergäläp, älege yäşellär xäräkäte ul çaqtağı respublika Yuğarı Şurasına basım yasadı. Häm parlament respublikada Atom –töş stansiäsen stansiäsen tözügä maratoriy kertelde. Qanun nigezendä. Şundıy uq xäl, kürşe Başqortstanda da buldı. Anda, Tatarstan çigendä , Ağidel şähärendä atom elektr stansiäse tözelä başlağan ide. Waqıtlıça tuqtatıldı. Häm soñğı yıllarda Başqortstan xakimiäte tözeleşne yañadan başladı. Ä Tatarstanda soñğı yıllarda atom stansiäsen tözü turında süzlär bulğalasa da, ğämälgä aşmıy kilde. İnde Tatarstan parlamentı täwäkkälläde. Läkin, moña qarşı yuristlar, xoquq belgeçläre qarşı çıqtı. Eş şunda ki, 90 nçı yıllarda, parlament qabul itkän, atom stansiäsen respublikada tözüne tuqtatu turındağı qarar gämäldä. Ä parlament, 15 yıl ütkäç, tege iske qaranı yuqqa çığarmıyça ğına, tözü başlaw turında qarar qabul itä. Yäğni, ber mäsälä turında, ber-bersenä qarşı kilä torğan ike qara ğämäldä. Atom stansiyäsenä qarşı xäräkät wäkilläre monı, parlamentnıñ ni säbäpleder aşığuı belän añlatalar. . Parlamentnıñ Ekologiä, tabiği resurslar häm cir mäsäläler komitetı räise Rinat Abdullin stansiä kiräklegen raslasa da, comğada, Tatarstan parlamentınıñ iqtisat, investitsiälär häm eşmäkärlek komitetı räise Marat Ğäliev , bügenge köndäge atom-töş texnologiäläre xalıqara qabul itelgän Cir xartiäsenä qarşı kilä dip belderde. Häm ul, parlamentta, Tatarstanda atom-töş stansiäsen tözü mömkinlegen buldırmas öçen qanunğa tözätmälär äzerlänä dip belderde. Monnan tış ul, stansiäneñ kiräklegen raslağan iqtisadıy motivlar korrektlı tügel, çönki, atom-töş qoralınıñ qaldıqların saqlawnı isäpkä alınmıy.
Şulay itep, Tatarstanda atom-töş stansiäsen tözü mä’säläse kisken kilep bastı. Şunısı qızıq, atom –töş stansiäsenä qarşı xäräkät wäkilläre, Tübän –Qama rayonında tözelergä tieşle atom stansiäse cirläre ışanıçlı tügel, anda cir yarılırğa mömkin dilär. Ä yıl sayın Tatarstannıñ yağulıq-energetiqa kompleksı häm toraq-kommunal' xucalığında 10ra yaqın avariä bula. Ä moña, atom –töş stansiäse dä estälsä ni bulır dip örketälär yäşellär xäräkäte wäkilläre.
Şuşı uq temağa qağılışlı tağın ber xäbär. Mäskäwdä bu könnärdä tatar cämäğätçelege tügäräk östäl ütkärde. Anda, Rusiä prezidentına möräcäğät qabul itelde. Älege möräcäğät, Çiläbe ölkäsendäge Mayaq atom stansiäsenä qağılışlı. Eş şunda ki, älege stansiädä 1957 yılda şartlaw bula. Häm şunnan soñ, yaqın tirädäge böten urıs awılların küçerälär başqa cirgä. Ä tatar-başqort awılları qaldırıla. Älege awıllarda xalıq şuşı şartlaw arqasında bulğan zararlardan integä. 80 protsent xalıq rak belän awırıy. Tügäräk östäldä qatnaşuçılar, bu tatar –başqort awılların, 50 yıldan soñ bulsa da başqa cirgä küçerergä kiräk dilär.
Räfis Cämdixan


text:
Büdjet aqçasınıñ totılışı tikşerelde
Düşämbe könne Tatarstan Däwlät şurasında Kanadanıñ general' auditorı Ronal'd Tompson, Kanadanıñ Rossiädäge Parlament üzäge başlığı Valeri Ponamarev qatnaşında, byudjet, salımnar häm finanslar, şulay uq iqtisat, investitsiälär häm eşmäkärlek komitetlarınıñ urtaq utırışları uzdı. Bilgele bulğança, monnan ber yıl elek Mäskäwdä Rusiäneñ tikşerü-isäpläw orğannarı berlegeneñ 9 nçı konferensiäse qısalarında, subyektlarda byudjet aqçalarınıñ näticäle totılışına auditnı ğämälgä aşıru buyınça Rusiä – Kanada xezmättäşlege turındağı kileşügä qul quyılğan ide. Häm Tatarstan Xisap palatası da älege proyektta qatnaşuçı bulıp bilgelängän ide. Qazanda audit ütkärü öçen awıl häm yul xucalığı ministrlıqları bilgelände. Şunı äytergä kiräk, byudjet aqçalarınıñ näticäle totılışınıñ tikşerü eşläre barısı da Kanada belgeçläre belän berlektä alıp barıla. Oçraşuda qunaqlar auditor tikşerü näticäläre belän genä tanıştırıp qalmadı, ä här ike tarmaqnıñ da bu ölkädä näticäle eşläwlärenä yärdäm itärlek kiñäşlären dä birde. Gölnaz Şeyxetdin


text:
Törkmänstan häm Ukraina ber yılğa gaz satu turında kileşügä qul quydı. İtar-Tass mäğlümat agentlığı, kileşügä Törkmänstan yağınnan prezident Saparmorat Niyazov, Ukraina yağınnan ilneñ iñ zur gaz häm neft şirkäte, Naftogaz başlığı Yuri Boiko qul quyğan, taraflar, ber meñ kubik metr gaznı $58ğa satu turında kileşkän, dip xäbär itte. Şuşı uq bäyä mäs'äläsendä Rusiäneñ Gazprom şirkäte belän dä söyläşülär bara.
İsegezgä töşeräbez, Törkmänstan 31 dekaber tön urtasında Rusiä häm Ukrainağa gaz birüne tuqtattı. Elek Mäskäw belän Kiev ber meñ kubik metrğa $44 tülägän ide, xäzer Törkmänstan bäyäne arttırdı.


text:
Rusiä matbuğat ireklelege ölkäsendä soñgı 5 yıldağı iñ köçle çigenügä birelgän 3 il arasında
Bu isemlek dönya matbuğat ireklege könen belgelägän “Jurnalistlärne yaqlaw komitetı” tarafınnañ buldırıldı. Komitet 2002 yıldan xäzergäçä Rusiädä distägän jurnalistneñ üterülüen raslagan. Rusiädäge jurnalistlär, üz käseblären başqarğanda eşqına ezärlekläwlär häm yanawlarğa duçar bulalar. Saylawlar waqıtı yaqınaya başlaganda, däwlätneñ jurnalistlärne awızlıqlaw çaralarıda üz köçenä kerä başli.
“Novaya gazetında soñgı 7 yılda, osta yazuçılardan bulğan 3 qalämdäşebezne yuğalttıq. Kiläçäk turında plannarıbıznı bäxesläşkän tügäräk östäl yanda alarnıñ räsemnäre elengän. Prentsipte, süz ireklelege öçen iñ yoğırı bäyäne tülibez” Dönya matbuğat könen belgelägän Dönya buylap jurnalistlärneñ xoquqların küzätkän, Jurnalistlärne yaqlaw komitetı, Matbuğat iregeneñ iñ küp qısılğan 10 ilne belgeläp çıqtı. Xisabda Rusiä, Ethopia häm Gambiadañ qala 3nçe urında tora.
Lipsky fikerençä bu xisap bik şaqqarttırğıç tügel. Bügen Rusiädä jurnalist bulu bik xätär eş.
“Bu xällärne tuqtatu älbättä bezneñ öçen bik awır. Bez äle üz qalämdäşebezne Anna Politkovskayanı yuğaltunıñ täserendäñ qotıla almadıq. Läkin monda mäsälä käseb saylawı. Ägär dä döres jurnalizmgä bireläsen ikän, näticälären dä küzallarğa keräk. Basımnar häm qurqutular bulğanda, bik ğadi, ber närsä eşläp bulmiy. “ Anna Politkovskaya, Novaya gazetasında ezlänü yazuçısı, 2006nçı yılnıñ Üktäbrında Mäskäwdä öy eşege aldında atıp üterelde. Alın üterülüenä säbäb anıñ Rusiä xökümäte häm anıñ Çäçniädäge iminlek köçläre xaqındağı mäqaläläre näticäsendäder dip farazlana.
Politkovskaya Rusiädä üterlgän jurnalistlär arasında iñ tanılğan şäxsiälärdäñ berse ide. Läkin Jurnalistlärn yaqlaw komitetı beldergänçä, soñgı 5 yılda üterlgän 11 jurnalistnıñ üterülü eşläre äle dä yaqtırtılmadı.
Mäskäwdäge ğadättän tış xällär turında Jurnalistlek üzägendäge belgeç Mixail Melnikov tmenı däwam itä,
‘Rusiädä matbuğat iregeneñ bulmawına säbäb, xaqimiät organnarı häm militsiä köçläreneñ basımına bäyle. Bu basım açıqtañ yäisä yäşeren räweştä bulırğa mömkin.”
Vladimir Putinneñ xaqimiätkä kilüennäñ soñ, däwlät matbuğatnı qısa başladı. Küpçelek rusiäle öçen berençe mäğlümäti äsbab bulğan TV bötenläy diyärlek xaqimiät qulı astında. Töp TV kanallarınıñ 3e däwlätneke.
Bıyıl Dekäberdä Parlement saylawları ä kiläse yıl mart ayında Prezident saylawlarına äzerlängän Rusiädä, Radio kanallarına Oppozitsiä wäkelläre belän äñgemä buldırmasqa soralğan. Şul uq waqıtta Melnikov, Däwlät organnarı häm oyıştırğan cinäyätlär aradsındağı bäyläneşlärne tikşerergä telägän jurnalistlärnıñ küp oçraqta ezärlekläwlär häm yanawlarğa eläkkännären äytte.
Bez, atnasına ber tapqır, Jurnalizm ul – xätär käsep isemle astında yaña quşımta çığarabız. Anda, mäxsüs Jurnalistlärgä häm gazetalarğa qarata turıdan-turı yäisä yäşeren basım oçraqların yaqtırtıp çığabız.
Läkin Novaya gazitada eşläwçe, Andrey Lipsky, Rusiädäge Matbuğat ireklege turında äle dä üz ömetin saqliy.
“Matbuğatta sıyfatnı häm döreslekne buldırırğa telägän yäşlär ağımının tuqtamawı xaqında äytergä telem. Bu alarnıñ qurıqmawın kürsätä, alar bezneñ gazetalarda närsä bulğanıñ bik yaxşı belä. Xalıqnıñ, Qara monda yaña näsel, alar bik prgamatik, üzlären yaxşı kürsätä, bik iğtibarlılar diyüenä qaramastañ, eş xaqları äz bulsada eşlärgä kilälär.”
Läkin bu atna dönya kürgän ike xisap Rusiädäge Matbuğat ireklegen täñqiytläp çıqtı. Freedom House xisabı Rusiä isemlektäge 195 elneñ iñ töbendä uzğan yılğa qarağanda 6 ildän artta çigenep 165nçe urında kürsätte. Bu inde ireklek yuq digän süz.
Düşämbe könne isä, Däwlät departemantı belderüendä Rusiä matbuğat irege iñ naçar qısılğan illär isäbendä Äfğanstan, Misır, PakstanFilipin häm Venezuella saflarında kürsätelä.
M.K.


text:
Televidenie citäkçese eşennän kitäme?
Menä ike atna inde Tatarstannı, şul isemdäge teleradiokompaniä räise İrek Mortazinnı, prezident kiñäşçese Rafael Xäkimovnı Mäskäwdä totqınnar alınğan waqıtta Çeçnyada suğış tuqtatu temasın quyırtqan öçen tänqitlilär. Xättä Rusiä prezidentına şikäyätlär, terrorçılarnı yaqlawda ğayeplägän donoslar da cibärelä. 11 noyäbrdäge “BeчepHяя KaзaHb” gazetasında bu turıda bolay yazılğan. “Kilep tuğan wäzğiättä Mintimer Şäymiev nişlärgä tieş? Ägär dä ul Mortazinnı eşennän alıp taşlasa, bu süz iregen, demokratiäne qısu bulıp kürenäçäk. Ägär dä qaldırsa, Tatarstan citäkçelegen Çeçnya separatizmında ğäyeplärgä mömkinnär. Älegä Şäymievneñ nindi dä bulsa kisken xäräkäte küzgä taşlanmadı. Ul İnterfaks agentlığına, ğädättän tış xällärdä jurnalistlar etikasınıñ berdäm qağidäläre bulırğa tieş, dip intervyu birgän. Ägär dä däwlät teläsä nindi wäzğiätkä tıqşınsa, jurnalistlar tarafınnan andıy ğämällär tulı külämdä qabul itelmiäçäk. Tatarstan prezidentı fikerençä, jurnalistlar berläşep kodeks yä xartiä qabul itä ala. Mäskäwdäge qatlawlı wäzğiät waqıtında Rusiä Eçke eşläre ministrı urınbasarı Vladimir Vasil'yev üzen iñ yaxşı yaqtan kürsätte, dip äytkän Şäymiev. Añlağan keşegä barıp citärlek. Vasil'yevnıñ krizis xälläre turındağı mäğlümätlären Şäymiev xuplıy. Läkin başqa jurnalistlarnıñ, şul isäptän “Tatarstan” teleradiokompaniäseneñ eşçänlegenä ul bäyä birmi. Jurnalistlar üzläre kodeks yäki xartiä yazıp, üzlären üzläre tıysınnar, dip sanıy ul.
Şul uq arada Vladimir Putin häm başqa bilgele säyäsätçelär Çeçnya suğışın tuqtatu çarasın kürergä kiräk, digän belderülär yasadı. Dimäk, Mäskäwdäge xälne Tatartsan kiterep çığarmağaç, monıñ öçen Qazandağı keşelärne ğäyepläw döres tügellege añlaşılıp tora.


text:
Rusiä Däwlät Dumasında urın alu öçen yarışqan 23 säyäsi partiä finişqa yaqınlaşıp kilälär.450urınnıñ yarısı partiä isemlegennän,ä ikençe yartısı ber mandatlı okruglardan saylanaçaq.Saylaw aldı kampaniäsendä Kreml yaqlağan , däwlät kontrolendäge törle buınnnarnı bigräk tä radio, televidiniäne qullanu mömkinçelegenä iä bulğan Berdäm Russiä partiäse östenlek itä. Bugen bez partiälärneñ kampaniä taktikası belän tanıştırabız
Ütkän comğada Däwlät Televidiniäseneñ V.Putin belän ütkärgän ängämädä, ilbaşı ni öçen Berdäm Rusiä partiäsen yaqlawın añlatqan ide.. Ängämä Berdäm Rusiäneñ kiñ küläm mäğlümät çaraların telägäneçä qullanu mömkinçelegen kürsätep tora. Başqa partiälär öçen bu bik çiklängän çara. Saylawlarnı küzätep baraçaq Yevropada İminlek vä Xezmättäşlek oyışması tängäl bulmağan kampaniä mömkinçelekläre turında borçılu belderep , Berdäm Rusiä saylaw aldı kampaniäsendä administrativ resurslarnı qullana dip äytte. Köçle oponent, opozitsiädäge qayber partiälärne kündermäne saylawçılarğa citkerü öçen qayber taktiklar qullanırğa etärde. Rusiäneñ in borınğı demokratik opozitsiä partiäse Yablokonıñ saylaw törkeme citäkçese Daniil Meşçeryakov bez hava dulqınnarında Berdäm Rusiä belän yarışa almıybız dip äytep bolay dide (audio)
Mäskäw üzägendä Yablokanıñ kampaniä aktivistların - qışqı paltalar östenä bik zur T-Shirtler kigän listowkalar taratqan pensioner, studentlarnı kürmi ütep bulmıy. Meşçeryakov äytüenä qarağanda , Yabloka, partiä nigezendäge törle sektorlarğa möröcöğät itä üzeneñ traditsion yaqlawçıları sovet ziyalılarınnan tış, başqa säbäplärdän partiägä cälep itelgän yaña yaqlawçılarğa ireşergä tırışa..
Älege Dumada Kreml yaqlı küpçelek yaqınça 210 urın alıp tora. Monıñ 145 Berdäm Rusiägä turı kilä. , 65 isä azmı küpme berektäşlär alğan.Kommunistlar 110urın belän opozitsiäne wäkilçelek itä.Uñ köçlär 31, Yabloko 17 Jirinowski partiäse 14 urın biläp tora. Ämma küzätüçelär yaña parlamentta Berdäm Rusiä 285 urın alala ,100e ber mandatlı okruglardan kiläçäk dip farazlıy. Kommunistlar Dumada iknçe zur partiä bulıp qalaçaq, ämma alarnıñ deputat sanı kimiäçäk.Jirinowski partiäse 5%lıq busağanı ütep Dumağa kerer dip kötelä.Opozitsiädäge demokratik partiälär, Yabloko, uñ köçlär bälkim Dumağa kerä dä almas . Bu täxmin, farazlar ğına. Partiälär Dumağa kerä almasa, alar bäysez bularaq cirle saylawlarğa qatnaşa almayaçaq, Prezident namzäten çığaru da qatmarlanaçaq. Şunlıqtan Yabloko häm başqaları Çeçnä kebek bäxäsle mäsälälärdä üz pozitsiälären küterep çıqmıy.Meşçeriyakov bolay dip añlata(audio) Barnaulda ber mandatlı okrugnıñ bäysez namzäte Vladimir Ryzkov saylawçılar prinsıp tügel ä konkret problemalarğa qarıy digän fiker belän kileşä. Ul üzeneñ televidiniädäge reklamamın bolay dip añlattı( audio)
Rusiädä säyäsi partiälär saylaw aldı kmapaniäse öçen ütkängä qarağanda xäzer kübräk aqça sarıf itä ala.250million rubl (yaqınça 8yarım million dolar)
Yabloko üktäber ayında Xodorkowskinıñ qulğa alıunuınnan soñ finans xälläre bik qıyınlaştı dip belderä. Xodorkowski partiä çığımnarınıñ yartısın qaplağan.Komministlar partiäsennän Yuri Petriakov ütkän atnada radiobızğa bolay dip äytkän ide ( audio)
Kommunistlar televidiniä reklamları öçen aqça totuların söyli. Alar da Yabloko kebek Berdäm Rusiäneñ zur köçen uratıp ütü strategiäsen qullana. Petriakov süzlärençä(audio)
10kön elek partiä citäkçse G.Züganaov Duma kandidatı berençe xatın qız kosmanaunt Lüdmila Savitskaya belän Mäskäw yaqınındağı Puşkinada ber kino teatrda saylawçılar belän oçraşırğa tieş bulğan.. Şähär administratsiäse texniklarnı öygä qaytarıp cibärgänlektän bülmä qaranağı, salqın , mikrofonnar totaştırılmağan ide. Bez andıy xällärgä iläşkän bulğanlıqtan böten närsäne üzebez rätli aldıq dip äytte. Duma saylawlarında kemneñ ciñep çığaçağına şik yuq.Dumada küpçelekneñ artuı Putin telägän här törle säyäsätne ütkäräçäk digän süz bulıp tora.
färidä xämit, praga


text: İran tışqı eşlär ministırı Qamal Xarrazi İran Yevropa Berlegenä atom programmasına açıqlıq kertü turında birgän wäğdäsenä turılıqlı bulmayaçaq dip äytte. Xarrazi süzlärençä, Berlek xisabına söyläşkän Britaniä, Fransiä häm Germaniä yöklämälären ütämägän. Ul İran uran bayıtuda qullanılğan senrifuglarnıñ cinsälären eşli başladı , ämma Tehran älegä uran eşkärtüne tuqtatıp tora dide.Üktäber ayında İran Yevropanıñ 3ile belän atom programmasınıñ qayber bilgele aspektların tuqtatıp torırğa kileşte, Moña cawap itep yevropalılar İrannıñ Xalıqara Atom Energiäse Agentlığı belän problemaların çişüdä yardäm itäçäk ide.Ämma Agentlıq Tehran citärlek xezmättäşlek itmi dip tänqitle rezolutsiä qabul itte. Bu atnada Parijda yevropanıñ 3 ile belän İran arasında söyläşülär bulsa da , belderü yasalmadı.


text: Kosovonıñ könsığışındağı qäfelä ütkän töndä kisen ike granata şartlağan. Kosovonıñ ike serbı yaralanğan. Berläşkän Millättär Oyoşmahı wäkile xäbär iteüensä, huñınanıraq Amerikanıñ xärbi bazahında yaralanıusılarzıñ berehe häläk bulğan. Bıl fajigä alban häm serbtar yäşägän Srnitsa awılında bulğan. Şartlatıuzıñ ni säbäple bulıuı bildäle tügel. Augusta qorallı albandar hıu inep yörögän ike serb üsmeren atıp ültergäyne. Serbtar arahında bıl asıu xise tıuzırzı. Belgrad beldereüensä, BMO Kosovola yäşägän serbtarzıñ imenlegen tä'min itä almay.


text:
Saylawlarda 14 partiä häm 7 koalitsiä qatnaştı, berençel näticälär irtägä mäğlüm bulır dip kötelä. Mäğlümat agentlıqları xäbärlärenä qarağanda saylawlar waqıtında citdi tärtip bozular, xalıqnıñ saylawlarda qatnaşırğa teläge bulmawı küzätelgän. Qayber saylawçılar, küzätüçelärgä, saylawaldı isemleklärendä üz isemnären tapmağannarın, saylaw urınnarınıñ soñ açılğanın beldergännär.
Gruziä xalqı şulay uq, 2007nçe yılğı saylawlar waqıtında parlamentqa xäzerge kebek 235 deputat tügel dä, barı tik 150ne saylaw öçen tawış birde.


text:
QR Ulttıq mwzey`inde Qazaqstan Respwblïkasınıñ Tuñğış Prezïdenti künine oray` «Ulı Dala eli ulıqtay`tın kün» attı döñgelek üstel ötti, dep xabarlay`dı Baq.kz.
Döñgelek üsteldiñ negizgi taqırıbı Qazaqstan Respwblïkası Tuñğış Prezïdentiniñ sayasï qızmeti, tulğalıq qasïeti jay`ında boldı. Sonday`-aq, eldiñ qalıptaswı men damwına Elbasınıñ qosqan ülesi, sayasï arenadağı köşbasşılığı men strategïyalıq qadamdarı twralı da bayandaldı.
Döñgelek üstelge memleket jäne qoğam qay`ratkerleri, sayasattanwşıla, zïyalı qawım ökilderi jäne Elordadağı joğarğı oqw orındarınıñ stwdentteri, BAQ ökilderi qatıstı.
Şarada söz alğan abay`tanwşı, ğalım Ğarïfolla Esim: «Qazaq talay` jıl Resey`diñ bodanında boldı. Qazaq azattıqtı añsadı. Sol arman 1991 jılı 1 jeltoqsanda orındaldı. Barşa qazaq eli bolıp say`lawğa qatısıp, 98 pay`ız dawıspen Nursultan Äbişulın say`ladıq. Sol say`law bitkennen key`in biz qattı qwandıq. Sebebi, qazaq öziniñ azattığına qol jetkizdi. Özimiz öz bolıp birinşi Prezïdentimizdi say`ladıq. Sondıqtan da, Qazaqaqstan üşin 1 jeltoqsan – Tuñğış Prezïdent küni merekesiniñ ornı erekşe», – dep, atalğan merekeniñ mañızdılığına toqtaldı.
El Prezïdentiniñ sarabdal sayasatı men şeber basşılığınıñ arqasında Älemdik qawımdastıq Qazaqstandı ékonomïkası turaqtı, yadrolıq qarwdan bas tartqan, derbes, täwelsiz memleket retinde tanıdı. Täwelsiz Qazaqstannıñ büginge dey`ingi jetken jetistiginiñ barlığına Elbası Nursultan Äbişulı Nazarbaevtıñ qosqan ülesi zor.
Şaranıñ bastı maqsatı – öskeleñ urpaqtı Elbasınıñ eñbek jolın ülgi ete otırıp, otansüy`giştikke tärbïelew.


text:
Quşılmağan illär xäräkäte İrannı yaqlap çıqtı
"Bezneñ illärneñ tınıç maqsatlarda atom energiäsen qullanu xoquqı bar. Bez atom texnologiäsenä monopoliäne, ike yözlelekne kire qağabız. Üzläre atom qoralına iä buluçılar, başqa illärgä tınıç maqsatta atom energiäsen qullanunı tıyarğa tieş tügel" dide Cuba Tışqı eşlär ministrı Felipe Perez Roque.
Belderüdä äytelgänçä, İran qullanğan barlıq atom matdälär dä Xalıqara Atom İdaräse tarafınnan terkälgän. Berük waqıtta Quşılmağan İllär Xäräkäte İrannı İdarä belän xezmättäşlek itergä çaqıra.
Cıyın barışında qayber qatnaşuçılar Quşma Ştatlarnıñ çamadan tış yoğıntısına qarşı torırğa çaqırdı. İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecad Quşma Ştatlar BMOnıñ İminlek Şurasın üz säyäsäten alğa sörü urınına äyländerde, dide:
"Dönyanıñ quätle däwlätläre, şul isäptän Quşma Ştatlar, İminlek Şurasın üzeneñ qatı qul säyäsäten alğa sörü öçen qullana" di İran prezidentı.
Cıyında qatnaşqan BMOnıñ general sekretare Kofi Annan, Şura köçsezräk däwlätlärgä kübräk iğtibar birergä tieş digän fiker belän kileşte.
Tönyaq Korea isä üzeneñ atom qoral programmasın yaqlap çıqtı. Tönyaq Koreanıñ xalıqlar cıyını prezidiumı räise Kim Yong Nam, Quşma Ştatlar bezgä üz atom qoralıbıznı buldırudan başqa çara qaldırmıy dide:
"Bu wazğiättä Tönya Koreanı şartsız söyläşülär başlarğa öndäwneñ mäğnäse yuq. Quşma Ştatlar sanksiäläre astında bez söyläşülärgä barmaçaqbız" di Tönyaq Korea citäkçese.
Qayber citäkçelär Quşılmağan İllär Xäräkäte ber ilgä dä qarşı tügel dip täqrarlağanda, Kuba prezidentı wazifasın başqaruşı Raul Castro, Venezuela prezidentı Hugo Çaves Quşma Ştatlar säyäsätenä kisken tänqit yawdırdı.
Qayber citäkçelär bu cıyınnı üz-ara mönäsäbätlärne caylaw öçen qullandı. Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf belän Hindstan premier-ministrı Manmohan Singh Kaşmir mäsäläsendä söyläşülär başlarğa, terrorğa qarşı bergäläp köräşergä kileşte.
Quşılmağan İllär Xäräkäte terrorizmğa kisken tänqit belderde, läkin ike çığarma beän: üz bilgelänü öçen häm dä basıp aluçılarğa qarşı köräşüçelärne sanamıyça. Bu uñaydan İzrailneñ Fälästin cirlärendä "qanunsız" säyäsäte häm dä Lebanğa basıp kerüe tänqitkä tartıldı.
Eçäklärenä operatsiä kiçergännän soñ däwalanıp yaqtan Kuba prezidentı Fidel Kastro cıyında qatnaşa almadı. Ämmä kiläse 3 yılğa oyışmanıñ prezidentı itep bilgelände.
Quşılmağan İllär Xäräkäte 1961 yılda tözelde. Könbatış belän Sovetlar arasında barğan Salqın suğış çorında "öçençe" illärgä tege ya bu yaqqa quşılırğa dip basım yasala ide. Quşılmağan İllär Xäräkäte menä şul basımğa qarşı toru maqsatı belän tözelde.
Ali Ğilmi


text:
İzrail' finans ministrı Benyamin Netanyahu İzrail'neñ Gaza Sızığınnan çigenüe mäs'äläsen ilküläm referendumğa çığarırğa çaqırdı.
Fiker beleşülär xalıqnıñ Gaza Sızığınnan çigenü plannın nıq yaqlawın kürsätä. Ämma premyer-ministr Ariel Şaron xakimiättäge Likud partiäsendä bu mäs'äläne kütärgäç Likudtağı eçke tawış birüdä bu plan 2 märtäbä kire qağıldı.
Gaza Sızığında yäşäwçe yähüdlär dä bu planğa nıq qarşı çığa. Alar üzlären Gaza Sızığınnan çığaruğa qarşılıq kürsätäçäklären belderde. Bügen Netanyahu mäs'äläne ilküläm referendumğa çığaru cämğiättäge büleneşne beterer ide dide.
Elekke premyer-ministr Netanyahu Likud partiäsendä Şaronnıñ töp köndäşe dip qarala.
Şaronnıñ ayırılu planı kiläse yıl axırına Gaza Sızığınnan 8 meñläp yähüdne çığarunı häm Könbatış Yarda 4 keçkenä yähüd utrawın beterüne küzdä tota.


text:
Bağdadta intihar höcüm näticäsendä kimendä 13 keşe häläq bulğan
Bügen Sönnilärneñ töp firqäse, Ğiraqnıñ İslam Partiäse, saylawlarda qatnaşmayaçağın belderde. Partiä citäkçese Tariq Äl-Xaşimi bu adımnı bolay añlattı:
Audio (Tariq Äl-Xaşimi): "Bügen partiä awır qarar qabul itte, saylawlardan çigenü qararın. Çönki küräbez, tawış birügä qalğan waqıt eçendä ildäge wazğiät saylawlar ütkärerlek däräcädä yaxşırmayaçaq."
Berük waqıtta bu firqä başqa partiälärne saylawlarğa baykot belderergä çaqırmıy. Ğiraqta saylawlar Ğinwarnıñ 30-na bilgelängän.


text:
Qazanda Tolyatti rässamnarı kürgäzmäse
Qazan milli- mädäni üzägendä Tol'yattile Larisa Xafizova häm Rinat Biktaşevlarnıñ kürgäzmäläre eşli. Äñgämäbez Tatarstan rässamnar berlege idäräseneñ äğzası Bulat Gıyl'manov belän.
Bulat äfände, Tol'yatti şähärennän kilgän Biktaşev, Xafizova kartinaları Tatarstan rässamnarınıñ xäzinäsenä östälerlek äsärlärme?
Sänğat'tä yañalıq iñ möhim närsä tügel. Ul matur bulsın, ruxı bulsın. Divarlardağı räsemnärne kürgäç min bik şat buldım. Här äsärdä hönärmändlek.
Çit töbäktä yäşäwçe tatarlar üz räsemnäre belän Qazanğa kildelär. Tatarstanlılarnı tığızlaw dip sanamıysızmı?
Hiç tä yuq. Çittän kilgän rässamnarğa quanabız ğına. Ğomumtatar sänğäte üsä dip qarıym.
Kürgäzmäne qarağaç Rässamnar Soyuzında fiker alışu bulamı?
Andıy söyläşülär, fiker alışular uzaçaq. Ul bezdä ğädäti xäl. Avtorlarnıñ äsärlären centekläp analizlau bulaçaq.
Bulat äfände, rässamnar tañ qalırlıq äsärlär icat itälär. Menä şul keşelärdä bozıqlıq buluı bar?
Tormış qatlawlı. Cämğiättäge çirlär rässamnarnı da uratıp uzmıy.
İcatığızda xatın- qız maturlığı nindi urında tora?
İcatımda xatın- qız maturlığı da, tabiğät maturlığı da berençe safta. Maturlıq aşa başqa, yaña ideyälär tua.
Barlıq xudocniklarnıñ da xatınnarı güzälbikä tügelder. İcatta başqa xatınnarğa möräcäğät itärgä turı kiläme?
Hiçşiksez. Riwayätlärebezdä xan qızı Altınçäç bar. Borınğı zamanalarda suğışçı qızlarıbız bulğan. Min xäzer şul zur polotno östendä eşlim. Däwlätebezne qızlarıbız saqlağan. Maturlıq häm qorbanlıq! Törle qızlar, törle xolıqlar. Küp qızlar ezläyäçäkmen. Tarixi detal'lär, qorallar. Arxeologiägä möräcäğät itäçäkmen.
Borınğı tarix, qızlar, qoral. Töşläregezgä kerep cäfa çikmisezme?
Kerä. İcat eşe yoqlağanda da üzeneñ barlığın iskä töşerep tora.
Ägär Sezgä :”Ğailä yä sänğät”,- disälär, qaysısın östen quyar idegez?
Berençe çiratta ğailä bulırğa tieş. Dönyağa mönäsäbätne balalar, narasıylar aşa kürsätep bula. Ğailä aşa sänğät uñışına ireşü qulaylıraq. Min monı üzemnän sizäm. Miña tizräk öylänergä kiräk.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Xakimiatne cirle idarägä tapşıru aldınnan Ğiraqta terror höcümnäre arta bara
Terror ğämälläre köndälek küreneşkä äylängän Bagdadta bu düşämbe dä çığarma tügel ide. Şähär üzägendä bulğan şartlaw näticäsendä kimendä 12 keşe hälak buldı, şularnıñ 5-se çit il keşese ide dip xäbär itelä. Uzğan atna azağında anda Ğiraqnıñ yaña xakimiatendäge ike yuğarı däräcäle wäkil üterelde. Şuşı höcümnär, amerikan xärbiläreneñ 30-nçe yüngä ildäge idaräne cirle xakimiatkä tapşıruı aldınnan wäzğiatne tağın da totrıqsızlandırunı maqsat itep quya digän fiker belderelä.
Audio, Colin Powell
"Alar, yäğni şuşı höcümnärne oyıştırğan ğısyançılar, Ğiraqnıñ yaña qıyu citäkçelären awlarğa tırışa, alar keşe üterüçelär, alar Ğiraq xalqına xezmät itärgä omtılğan keşelärne yuq itärgä teli häm moña yul ıuyılmasqa tieş" di amerikan däwlät sekretare Bagdadtağı höcümnärne oyıştıruçı ğısyançılar turında. Şuşı höcümnär Ğiraqnıñ äle yaña ğına ayağına basıp kilgän xakimiatenä ışanıçnı yuq itü maqsatın quya kebek. Bagdadtağı ber diplomat süzlärenä qarağanda, yaña idarä ähelläre xäzer, soñğı höcümnär sürätendä xalıq belän bik aralaşırğa atlığıp tormıy häm bu eşne bik tä qatlawlandıra. Londonda ğäräp telendä çığa torğan "äl-Xäyät" basmasınıñ säyäsi küzätüçese Xäzim Sağıy fikerençä, ğısyançılar strategiäseneñ ber öleşe bulıp, Ğiraqtağı säyäsi ähellärne genä tügel, ä ilne torğızu eşendä qatnaşu telägen beldergän bar kürenekle şäxeslärne dä yuq itü tora.
Audio, Xäzim Sağıy
Sağıy, şuşı maqsatına ireşü öçen ğısyançılar aldağı atnalarda üz höcümnären tağın da arttırır digän fikerdä tora. Alar Ğiraqnıñ yaña xakimiatenä ışanıçnı baştan uq kimetergä, anı yuq itärgä teli. Ämma Ğiraq xökümätenä, anıñ üzenä qarşı torğan köçlär belän köräşendä zur yardämne Berläşkän Millätlär kürsätä ala, di Xäzim Sağıy
Audio, Xäzim Sağıy
"Berläşkän Millätlärneñ häm küpmeder däräcädä Yevropa wä ğäräp illäreneñ qatnaşuı Ğiraqtağı säyäsi wäzğiatkä kiñräk qanuni nigez birä ala, moña ireşep terrorçılarnı tağın da nığraq çitläşterep bulır ide" di Londondağı "äl-Xäyät" basmasınıñ säyäsi küzätüçese.
Kärim Kamal


text:
25дekaбpb könne Tatarstan respublikası xalıq deputatlarınıñ Qazan Sovetınıñ 18 sessiäse Qazan milli-mädäni üzägendä eşen başladı.Anı Qazan şähäre merı, xalıq deputatlarınıñ Qazan Sovetı Prezidium räise Kamil' İsxaqov açıp cibärde. Kön tärtibenä 10 mäs'älä kertelgän ide. Sessiädä qaralğan mäs'älälär arasında “Ber fizik keşegä mal-mölkätkä salım normaları”turında şähärneñ finans idäräse citäkçese Rifnur Söläymanovnıñ çığışı tıñlandı.Annan soñ “Elektroenergiägä häm cılı birügä tariflarnı cayğa , tärtipkä salu”turında şähär departamentınıñ kommunal'-toraq bülege citäkçese Marat Xaliullin çığış yasadı. Sessiädä şulay uq Ğailä mäs'äläse,şähärdä yäşäwçelärne İPOTEKA aşa toraq belän tä'min itü mäs`äläläre dä qaraldı. Ä Qazan şähäre administratsiäse apparatınıñ milli eşlär bülege başlığı İrek Arslanovnıñ 2003-2007 yılllarğa qaralğan Qazan şähärendä yäşäwçe xalıqlarnıñ tellären saqlaw, öyränü häm üsterü Programması ütäleşe barışı turındağı dokladı sessiäneñ ikençe könendä qaralaçaq. Şulay bulsa da sessiädä qaralaçaq bu mäs`äläneñ Qarar proyektı bastırılıp deputatlarğa taratılğan ide. Anda kürsätelgänçä,
“Bu Programmanı tormışqa aşıru maqsatınnan bilgelängän çaralarnı finanslawnı tä'min itüçe Tellärne häm mädäniätne üsterü“Ömet”Fondı eşli. Ämma barlıq çaralarnıñ da tulısınça ütälmägänlege açıqlandı . Yuğarı häm urta spetsial' uqu yortlarında tatar telendä uqıtu häm tärbiä birü buyınça eş tieşençä alıp barılmadı. Elemtä ölkäsendä ike däwlät telendä xalıqqa xezmät tieş däräcädä kürsätelmi. Programmanıñ çaraların finanslaw tulı külämdä alıp barılmıy.”-diep yazılğan.
Älbättä, bu bik yaxşı Programma. Anıñ aktual'legen Rawil Fayzullinnnıñ elegräk yazğan ber şiğri yulları kürsätä.
Qazanmı ällä,
Tuğan telne
Onıtu başqalası?
Bu şiğerneñ yazıluına 15 yıl ütep kitkän. Xällär üzgärgänme? Sessiädä şul mäs'älä tikşereläçäk.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr Qazan


text:
2016 jılğı 20 qazan, sağat 11.00-de N.Q.Däwletova atındağı körmeler zalında belgili ğalım, tarïx ğılımdarınıñ doktorı, Şet tilder jäne iskerlik mansap wnïversïtetiniñ professorı Muxtarxan Orazbay`men şığarmaşılıq kezdesw ötedi.
İs-şara ayasında M.Orazbay` QR Ulttıq kitapxanasınıñ qorına öziniñ jeke kitapxanasınan qazaq, qıtay` jäne türik tilderinde kitaptar men merzimdi basılımdardı sıy`ğa tartadı. Osı arqılı kitap qorınıñ öswine jäne köp türliligine öz ülesin qospaq.
M.Orazbay` Qazaqstan tarïxı jäne Ortalıq Azïya boy`ınşa «Qazaq tarïxı», «Ewrazïya jäne qazaq tarïxı» sïyaqtı jäne t. b. köptegen ğılımï eñbekterdiñ, sonday`-aq 500-den asa ğılımï maqalalardıñ avtorı. Öz eñbekterin tek qana qazaq tilinde emes, sonday`-aq qıtay`, türik tilderinde jazadı.
M.Orazbay` ğılımï basılımdardan basqa poézïya jäne prozağa jüginedi. «Adaspa asıl dos» povesi, äñgimeler jïnağı jäne t.b. onıñ uşqır qalamınan şıqtı. Osınıñ arqasında ol AQŞ, Japonïya, Türkïya basqa da köptegen xalıqaralıq ğılımï jäne poétïkalıq qoğamdardıñ müşesi boldı. Budan basqa M.Orazbay` Türkïya Respwblïkasınıñ ğılım jäne mädenïet salasındağı ğılımï sıy`lıqtıñ eñbek siñirgen lawreatı boldı.
Qatıswşılar: jazwşılar, qoğam qay`ratkerleri, joğarğı oqw orındarınıñ stwdentteri, BAQ ökilderi.
Bay`lanıs telefonı: 267-28-66


text: Uzğan töndä Misırnıñ diñgez buyında yal itü cirendä, Sinay yarım utrawında bulğan şartlawlardan soñ Izrael häm Misır citäkçeläre terrorğa qarşı köräştä berlektä çaralarnı köçäytergä kileşte. Taba şähärendä bulğan terror ğamälendä hälak bulğan 31 keşeneñ kübese – İzrael turistları. 120dän artıq keşe yaralanğan. Ülüçelär arasında ber Rusiä watandaşı da bar, Rusiäneñ mäğlümat çaraları olı yäştäge bu xatın-qız Ufadan bulğan dip xäbär itä. İzrael xakimiätläre terror ğamälläre öçen Al Qaeda çeltären ğayepläde. Misırdağı terrornı dönyadağı bik küp illär, şul sanda Britaniä, Germaniä, Törkiä häm Rusiä täñqitläde. Ğaräp Ligası höcümnär şok häm qurqu tudırdı, dip belderde. Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsät başlığı Javier Solana köç qullanunı tuqtatırğa çaqırdı: "Höcümnärne citdi töstä täñqit itäm. Ämma monnan tış böten keşegä möräcäğät itäm – bu däwamlı köç qullanu tuqtatılırğa tieş", dide Solana.


text:
Qırım xanınıñ onığı Qazanğa qaytırmı?
Qırım xanınıñ onığı Qazanğa qaytırmı?
Ä tarix fännäre doktorı Damir İsxakov Qazan xanlığında demografiä mäsäläsenä bäyle çığış yasağan. Däwlätçelekne torğızğanda ul tarix fäne qazanışlarına tayanunı kiräk dip taba. Mäsälän, Tatarstan televideniäsendä çığış yasap Damir İsxakov, Qırım xanınıñ dürtençe buın onığı xäzer Londonda yäşi, kiräk bulsa däwlätçelekne torğızu maqsatında anı da qaytara alabız, dip keşelärne şaqqatırırğa omtıldı. Tarixçı süzlärenä qarağanda, Qırım xanlığı belän Qazan xanlığınıñ ayırım däwlätlär bulıp sanaluwı bu mäsälädä bik möhim tuğel ikän, çönki Qazan xanlığı täxetendä Qırım wäkilläreneñ dä toruı, zur däwlät başlıqlarınıñ xatınnarı qärdäş xanlıq wäkilläre bulu, tarixi, milli bergälek monda bik zur rol' uynıy.
Şunısın dä äytergä kiräk, konferensiäne Tatarstan Tarix institutı belän bergälektä äzerläp ütkärergä Rusiä Fännär akademiäseneñ Tarix institutına täqdim itelgän bulğan. Läkin alar bu fänni cıyılışqa kilüdän baş tartqannar. Säbäbe — Rusiä tarixçıları bu periodta Qazan xanlığınıñ Mäskäw knäzlege belän aralaşuwı, Qazannıñ Mäskäw belän berläşüeneñ ğayät zur ähämiäte turında ğına söyläşergä täqdim itkännär. Konferensiä waqıtında, kiresençä, Qazan xanlığı tarixınıñ başqaraq aspektları tikşereläçägen belgäç, alar bötenläy cıyılışqa kilmäskä bulğannar. Dimäk, bu çordağı waqiğalarnı döres itep öyränü häm yaqtırtuda äle dä problemalar az tuğel.


text: Ütkän atna axırı witse-premer, mädäniät häm milli säyäsät ministrı Xäläf İşmoratov wazıyfasınnan kitkän ide.Ul kitü säbäben 11 yıl buyı bu wazıyfanı tartıp aruı belän añlattı.Milek mäsäläläre häm iqtisadıy üseş ministrlarınıñ urınnarınnan alınuın «Qomsomol'sqaya prawda» gäziteneñ Başqortstan buyınça quşımtası alarnıñ qayber şikle dairälär belän xezmättäşlege häm Prezidentnıñ yağulıq energetiqä tarmağın kire däwlät milke itep qaytaru başlanğıçına qarşı buluları öçen dip farazlıy.Prezident süzçese Rostislaw Morzağulov ta ministrlarnıñ eşlärennän alınuı yağulıq energetiqä qompleksı belän bäyle buluı belän añlattı.


text:
Title News
- Ägär Sez tatarlarnıñ yuqqa çığuın telsez ikän, böten tatarlarğa da Kalaşnikov avtomatı taratığız. Alar ber-bersen qırıp salaçaq... - Nu i nu, - di Putin. - İnde Sez, tatar qanı qoyıluın telämisez ikän, ikençe ber ısul bar. Tatarnıñ barısın da, tiptären dä, mişären dä, keräşenen dä, başqort itep yazdırırğa kiräk. Ul waqıtta Tatar Buğazı Başqort Buğazına äwereläçäk. Başqort Buğazınnan Piterburğaça Böek Başqortostan barlıqqa kiläçäk. - Nu i nu, - di Vladmir Vladimiroviç. - Bu ısul da sezne şöbhägä sala ikän, öçençe ısul qulayraq bulır. Tatar xalqı bit ul -- alabuta. Alabutanı ürçetergä telämäsägez, tipmägez sez aña… /Rabit Batulla, «Öç ısul» xikäyäse, Şähri Qazan/
Bu atnada san aluçılar, can isäpneñ niçek baruı, isäpçelär kilep yullıqqan kriminal xällär xaqında mäğlümätlär gäzitlärneñ berençe bitlären biläp aldı. Soñınnan, matbuğatta «isäp alğanda qanun bozu buldı», digän ğäyepläwlär dä kürenä başladı. Keräşen tatarlarınıñ şiqäyätläre Tatarstan mäğlümät çaralarında ğına tügel, Bötenrusiä gäzitläre, xättä internet kiñlekläre aşa dönyağa taraldı.
Poccийckaя raзeTanıñ pänceşämbe, 17 üktäber sanında, «Keräşennär keräşen bulıp qaldı» digän mäqälä basılıp çıqtı. «Xalıq sanın aluçılar keräşennärne keräşen tatarları itep yazılırğa mäcbür itälär» - digän süzlär belän başlanıp kitä älege yazma. Şuşında uq Rusiä Prezidentınıñ İdel buyı okrugındağı wäkileneñ apparatında eşläwçe Beslan Bargandciä, «Här şiqäyät tikşereler, ä ğäyeple keşelär -- cazağa tartılır», dip belderä. Tatarstandağı federal' inspektor Denis Äxmädullin gäzit xäbärçesenä Qazan, Çallı, Tübän Kamadan barlığı 150 şiqäyät kilüen xäbär itä. Alarnıñ yartısı millätkä qağılışlı bulğan häm anda kürsätelgän faktlar raslanğan ikän. Ber Qazan gäzitendä, şul uq inspektor keräşennärne keräşen tatarı itep yazdıru kebek «qanun bozu» oçraqların Federal' İminlek xezmäte dä tikşerde, dip ıçqındırıp cibärä.
Şunısı qızıq, şul uq gäzitlärdä, şul uq şäxeslär çığış yasap, bötenläy başqa törle belderülär yasadı. Mäsälän, Tatarstan xoqümäte binasında ütkän matbuğat oçraşuında, BeчepHяя KaзaHb gäzite yazğança, «xökemdar küze» wazifasın başqaruçı fedeal' inspektor canisäp waqıtında sistemalı zakon bozular küzätelmäde, dip belderde. Ä Rusiäneñ Däwlät Statistika komitetı räise urınbasarı Aleksandra Gonçarova, «Tatarstanda san alu kompaniäse başqalarğa ürnäk bulırlıq däräcädä ütkärelde», - dip belderde. Älege matbuğat oçraşuı xaqında da küpçelek Tatarstan mäğlümät çaraları dönyağa xäbär saldı. Ämmä alar Rusiä gäzitlärendä çağılış tapmadı.
Tatarstan yäşläre gäzite canisäpne döres ütkärü mäsäläsen däwam itep, gäzitneñ Başqortostandağı xäbärçese Zamir Nizametdin süzlären kiterä. Ul, Tuymazı şähäre häm rayonı xaqimiäte başlığı xalıq isäben aluçılarğa millät grafasın tutırmasqa böyııq birgän, dip xäbär itä. Şuşı yazmadan tağı ber özek:
Şuşı könnärdä Başqortostan mäğärif ministrı urınbasarı Mindebay Yulmöxämmätov Tuymazığa kilep uqıtuçılarnı der selketep kitte. «Başqortstannıñ yazmışı sezneñ qulda, sezneñ yazmış bezneñ qulda, - dide»,- dip yaza Zamir. Xäbärçebez äytüençä, 6-nçı üktäberdän Tuymazığa Tatarstan yäşläre gäzite kilmi başlağan. Küräseñ, bu xalıq sanın alu belän bäyleder.
Tatarstannan çittä taraluçı berdän-ber tatar gäziteneñ üz uquçılarına barıp citmäwe, basma xezmätkärlären borçımıy qalmıy. Bälkem şuña da, Başqorstan temasın yaqtırtqanda gäzitneñ pozitsiäse açıq çağılış taba. Mäsälän, şuşında uq dönya kürgän «Kiler öçen kitü» digän yazmada gäzit xezmätkärläre Başqortostan Prezidentı Mortaza Räximovnıñ üz wazifasın beterü turındağı täqdimenä AиФ atnalığınıñ fikere belän tanıştıralar. Şulay itep, ApryMeHTы и фakTы gäzite Räximovnıñ täqdimen, respublikada xaqimiätne üz külında saqlaw öçen ber qatlı xäylä qoru itep bäylägän. Poccийckaя raзeTanıñ İdel-Ural quşımtası da Başqortostan Prezidentınıñ bu süzlärenä şundıy uq mönäsäbät belderde. «Bu xaqimiät häm ğailä biznesın saqlaw ısulı. Bälkem şuñadır, Räximovnıñ täqdimnäre Mintimer Şäymiev, Leonid Markelov, Nikolay Fedorov tarafınnan yaqlaw tapmadı», dip yazdı gäzit.
Başqortostanda Prezident wazıyfasın beterü täqdime Tatarstan gäzitlärendä dä çağılış taptı. BpeMя и ДeHbrи gäziteneñ baş möxärrire Yuriy Alaev, Başqortostan Prezidentı Mortaza Räximovnıñ soñğı belderülärenä qarata häm milli respublikalardağı xällärgä bağışlanğan mäqälä urnaştırdı. Yuriy Alaev, 90-nçı yıllardağı wäzğıätkä tuqtalıp, Prezident wazifasınıñ kertelüe, üz qanunnarnı tözü, xättä uz aqçaların bastırırğa cıyınğan däwlät citäkçeläre çın mäğnäsendä möstäqıl däwlätlär tözergä teläde, dip yaza. Älege mäqälädän tağın ber özek:
Şunıñ belän bergä Şäymiev, Raximov häm, mäsälän, Fedorov öçen prezidentlıq häm möstäqillek tatar, başqort häm çuwaşlarnıñ milli ideyäsen tormışqa aşıru öçen genä tügel, ä yäşägän cirlärneñ iqtisadın cimerelüdän häm artqa tägäräwdän saqlap qalu ısulı ide. Ğailä biznesın üsterü dä inde. Bu mäsälägä şul yaqtan qarasañ, prezidentlar üz maqsatlarına ireşkän, dip äytep bula. Radikal' millätçelär niçek kenä qıçqırmasın, milli añnı torğızu, etnik-konfessional', mädäni üseşne buldıru öçen bik zur adımnar yasaldı. Titul millät wäkilläre iqtisadnıñ böten ölkälärendä diärlek, däwlät oyışmalarında citäkçe urınnarnı aldı, şulay uq citeşterüne häm öleşçä fänni-texnik potensialnı saqlap qalıp buldı.
BeчepHяя KaзaHb gäzite dä şuşı aksiägä quşılıp kitte. Basma «Başqortostan, Tatarstan prezidenttan başqa da yäşi alamı?» digän sorawnı kütärep çığıp, qayber Qazan keşelärennän soraşıp çıqqan. Oppozitsiädäge deputat Aleksandr Ştanin «Bezneñ respublika prezidenttan başqa yäşi almıy, bez äle parlament respublikasına äzer tügel», dip cawap birä. Üzäk saylaw komissiäse citäkçese Anatoliy Fomin, «Konstitutsiäbezdä niçek yazılğan -- şulay bulırğa tiyeş», dip äytä. Kommunistlar firkäse citäkçese Robert Sadıqov isä, «Respublikada parlament citäkçese baş bulsın dip bez küptän äytep kiläbez. Mortaza Räximov öçen bu taktik yöreş bulsa, bezeneñ öçen -- ul prinsipial'», digän cawap birä kommunistlar firqäse citäkçese. Şunda uq xalıq artistı Gennadiy Prıtkov, «Bezne radikal' millätçelärdän saqlıy torğan prezidentnıñ buluına min şat», - di.
Millätçelär digännän, 13 üktäberdä ütkärelgän Xäter köne, Qazannı saqlağanda şähit kitkännärne iskä alu çarasında Tatarstan gäzitlärdä şundıy qızıq çağılış taptı ki, anıñ aşa här basmanıñ nindi qaraşta torğanın belep buldı. Mädäni comğa gäzite Xäter köne turındağı xäbärgä «Xäter köne härkön xäterdä» digän isem birde. «Özelgän säylännärne ber täsbixqa cıynaw mäslixät», dip isemlängän ide Şähri Qazan gäzitendäge mäqälä. Xäbärçe Xatıyp Gäräy 450 yıl elek bulğan waqiğalarnı olı faciğa, häläkät dip sürätli. Älege yazmadan ber özek.
Qayçağında küñeldä şundıy soraw tua: ni öçen ul waqıtlarda yäşägän babalarıbız kiläçäk buınnıñ — bezneñ yazmış turında nığıtıp uylamağannar, nigä Yawız İvanğa satıldılar ikän? Ämmä andıylar — Şahğalilär, Qamay morzalar kebek xannar, satlıqcannarnıñ şaqtıy küp buluına qaramastan, tırış, eşçän tatar xalqına andıy möher suğarğa yaramıydır. Änä bit, alar soñğı tamçı qannarına qädär ayawsız doşmanğa qarşı orışırğa ant eçkännär häm wäğdälärenä tuğrı qalğannar, Kreml' qapqasın açmağannar, Yawız İvan aldında tezlänmägännär. Küñelemä tağın ber soraw tıñğı birmi: ni öçen Qazan tatarları Xacitarxan, Qırımdağı qan qärdäşläre belän mönäsäbätlärne köyli häm yaxşırta almağan häm tegelär, iñ awır waqıtta qazanlılarnı üzlären genä yazmış qoçağına taşlağan»
Şähri Qazanda dönya kürgän fotoräsemnärdä dä başqa gäzitlär belän çağıştırğanda millätçelärneñ xisläre qaynarraq, älege çarada qatnaşuçı keşe kübräk bulıp kürenä ide. Alarnıñ uram buylap baruı da xalıq taşqını ağılğan kebek kürende.
Tatarstan yäşläre gäzite Xäter köne turındağı yazmasın «450 yıl xäterebezdä» digän başisem belän, berençe bitkä urnaştırdı. Ä BeчepHяя KaзaHb gäzite Xäter köne turında ayırım yazma urnaştırıp tormadı. Däwlät Şurası komissiäseneñ 15 üktäber könen Xäter köne itep, ä 26 aprilne Tuqaynıñ tuğan köne dip Tatarstanda räsmi räweştä bilgeläp ütelä torğan bäyrämnär isemlegenä kertü täqdime xaqında fiker soraşıp çıqtı. Şulay itep, bu gäzit xäbärçesenä oçrağan keşelär şuşı täqdimnärne axmaqlıq, kiräkmägän eş dip bäyälägän. Ä Poccийckaя raзeTa Xäter köne turındağı yazmanı «Yawız İvannı yandırmasqa buldılar», digän baş astında bastırıp çağardı. Häm gäzit xäbärçese, Qazan böten İdel-Ural töbäklärendä yäşäp kilgän milli xäräkätlärneñ üzägenä äylänep bara digän fikergä iğtibarnı yünältä.
Şähri Qazan gäziteneñ İlhamiät quşımtası da «1000 dä ber uy...» digän säxifädä publitsist Ämir Mäxmütov «Millätneñ kiläçäge barmı?», digän mäqäläsendä milli xäräkät temasın tikşerep ala. Menä mäqälädän ber özek:
Milli xäräkätkä diplomatiä citmäde, ul sığılmalı räweştä eş itä belmäde, näticädä respublika citäkçelege belän ber arbada bula almadı. Urtaq tel tabılmadı. Anıñ nıqlı atlap kitä almawınıñ şuşı faktor töp säbäbe buldı disäk, yalğışmabız. Läkin ber närsä xaq: milli xäräkät tatar xalqınıñ bäysezlege öçen xälennän kilgänçe tırıştı, bilgele ber öleşen kertte. İñ möhime: xäzerge köndä berkem tarafınnan da yuqqa çığarılmağan häm çığara da almağan Tatarstannıñ däwlät suverinitetı turında deklaratsiä, Tatarstan xalqı tawış birgän, Respubilkanı bäysez däwlät itkän, referendum näticäläre bar. Xalıq telägen ber genä deputat ta yuqqa çığara almıy.
Şul uq waqıtta avtor tatar xalqınıñ kimçelekle yaqları turında da äytmi buldıra almıym, dip yaza. Şuşı sıyfatlar arasına ul tarqawlıq, qurqaqlıq, öç tien dä tormağan eş eşläp, küp eş eşlägän bulıp qılanu, könläşüne häm başqalarnı kertä. «Millätneñ kiläçäge bulsın öçen, tatar xalqı zarlanudan tuqtarğa tieş!», - dip yaza Ämir Mäxmütov Şähri Qazan gäzitendä.
Tatarstan yäşläre gäzitendä basılıp çıqqan «Öç ısul» digän mäzäk xikäyä dä şuşı fikerlärne däwam itä. Anıñ avtorı Rabit Batulla. Ul uquçılarğa bik aktual' xikäyä söyli. Batulla töş kürä ikän. Aña Rusiä prezidentı şaltıratqan da, «Xalıq sanın aluda tatarlar nişläp betär ikän?», - dip sorağan ikän. Batulla, üz çiratında, sez tatar xalqınıñ artuın yäki kimeüen telisezme, dip qızıqsınğan. Putin açıq cawap birmägän ikän. Bu söyläşü menä şulay däwam itkän.
- Ägär Sez tatarlarnıñ yuqqa çığuın telsez ikän, böten tatarlarğa da Kalaşnikov avtomatı taratığız. Alar ber-bersen qırıp salaçaq...
- Nu i nu, - di Putin.
- İnde Sez, tatar qanı qoyıluın telämisez ikän, ikençe ber ısul bar. Tatarnıñ barısın da, tiptären dä, mişären dä, keräşenen dä, başqort itep yazdırırğa kiräk. Ul waqıtta Tatar Buğazı Başqort Buğazına äwereläçäk. Başqort Buğazınnan Piterburğaça Böek Başqortostan barlıqqa kiläçäk.
- Nu i nu, - di Vladmir Vladimiroviç.
- Bu ısul da sezne şöbhägä sala ikän, öçençe ısul qulayraq bulır. Tatar xalqı bit ul -- alabuta. Alabutanı ürçetergä telämäsägez, tipmägez sez aña…
Bu oçraqta da Putin «Nu i nu, Batulla efände!», - digän bulğan häm tirän uyğa batqan ikän. Menä şundıy töşlär kerä Rabit Batullağa. Ä ul kürgännär xaqında gäzit uquçılarına söyli, alarnı da uylandırırğa teli.
Bikä Timerova


text:
Qol-Şärif mäçetendä 100-nçe nikax uqıldı
Qol-Şäriftä nikax Ramil Ramazanov belän Läylä isemle qızğa uqıldı. İkese dä Sarman rayonınnan, bügenge köndä Qazanda yäşilär. Ramil Prezident Apparatında eşli, Läylä “Çulpan” iminiät kompaniäsendä xisapçı. Alarğa älege mäçettä 100Hчe niqax uqıluın, alar monda ğına belgännär. “Qol-Şärif” mäçete imamı Ramil Yunısov
2006 yılnı 100Hчe nikaxnı uqıybız. Traditsiägä äylände. Könenä berniçä uqıla. Bu mäçetkä dä öndäw
2006 yılnı 100Hчe nikaxnı uqıybız. Traditsiägä äylände. Könenä berniçä uqıla. Bu mäçetkä dä öndäw
Qol-Şäriftä nikax uqıtu teläge isä Rämilneke bulğan. Yäş parlar namazlar uqımasalar da dingä ışanuların äyttelär. Rämilne keçkenädän möselman lagerenä yörtkännär, ul küp doğalarnı belä. Rämil
Kerep qarap yöri idem. Ramil Yunısov belän söyläştek tä, ber ay aldan yazıldıq. Äti-änilärgä dä isän çaqta Qol-Şärif mäçeten kürsätäsebez kilde.
Läylä
Nikax bilgele qız öyendä ütkärelergä tieş, läkin mäçettä uqıtu ayıruça küñelle.
Niqax säğät 3Tә başlandı. Anda yäşlärneñ äti-niläre, tuğannarı cıyılğan ide. Mäcles tabın artında wäğäz uqudan başlanıp kitte.
Bügenge köndä Qol-Şäriftä nikax uqıtırğa tezläwçelär arta ikän. Ramil Yunısov belderüençä, ata-analar tügel, ä yäşlär üzläre şundıy teläk belderä. Qol-Şäriftä härkem nikax uqıta ala. Ramil Yunıysov
Aldan yazılırğa kiräk, çönki xäzer inde oktäbergä ğarizalar qabul itelä. Comğa könne qayber könne bişeşär nikax uqıla.
Aldan yazılırğa kiräk, çönki xäzer inde oktäbergä ğarizalar qabul itelä. Comğa könne qayber könne bişeşär nikax uqıla.
Tatarstannan çittän kilep nikax uqıtuçılar da küp ikän. Ramil Yunıysov
Finnär, ğäräplär, töreklär belän nikax buldı. Martin Şveytsariädän katolik bulğan. Xäzer islam dinen qabul itep möselman qızı belän nikaxlaştı. Çit illärdän, Rusiädän kilälär. Üzbäkstannan nikax kilep uqıtqannarı bar.
Cırçı Alsu Safina da nikaxın monda uqıtırğa telägän ikän. Monı Ramil Yunıysov inqar itmäde. Läkin saylağan yarı yähüd bulu säbäple, ul mondıy ninalarnı uqımawın äytte. Ä möselman yegetenä başqa millät häm din wäkilläre belän niqax uqıtu şäriğät'ttä yarıy. Häm mondıy nikaxlar mäçettä uqıla dide ul.
Landış Xarrasova


text:
Omski şähär möxtäriäte grant ottı
Omskida eşläp kilüçe ictimaği oyışmalar comğa könne mer Viktor Şreyder belän oçraştılar. Anda 2006-nçı yılda şähär xakimiäte tarafınnan ütkärelgän grantlar konkursında ciñep çığuçılar çaqırılğan idelär. Şähär başlığı alarnı grantlar otu belän täbrikläp: “...xezmätegez öçen, yärdämgä moxtaclarğa yärdäm kürsätüegez öçen, ğomumän, Omski şähärenä yärdäm kürsätüegez, cämäğätçelek eşlärendä qatnaşuığız öçen räxmät”,-dide.
Şulay uq üzeneñ çığışında Viktor Şreyder: “Grantlar programmaların tikşerüçe komissiä bügenge köndä aktual' mäsälägä – sotsial' yünäleştä eşlängän proyektlarğa töp iğtibarın yünältte. İñ elek bez sezneñ belän bergäläp, üsep kilüçe yäş buınnı tärbiäläw problemaların, ğomumşähär mäsälälären xäl itäbez. Veterannar belän eşläw, ekologiä temaları da zur ähämiätkä iä”,-dip assızıqladı.
Oçraşunıñ axırında şähär başlığı grantlar otqan oyışmalar citäkçelärenä sertifikatlar tapşırdı. Xakimiät grantına layıq bulğan küptörle ictimaği oyışmalar arasında şähär tatar milli-mädäni möxtäriäte dä buldı.
Äytergä kiräk, grantqa layıq bulğan 29 programma arasında milli mädäniätlär üseşe temasına öç kenä proyekt buldı. Alarnıñ berse, şähär tatar möxtäriäte räise Ğafiä Aleeva citäkçelegendä eşlängän proyekt, “Balalar häm yäşlär belän eşläw” nominatsiäse buyınça yazılğan. Ğafiä xanım süzlärençä, “Xalqım çişmäläre” dip atalğan bu programma 70 meñ rubl'gä isäplängän bulğan.Ämma anıñ 30 meñe genä birelgän. Programma buyınça fol'klor cırlar cıyıntığı çığaru qaralğan. Grant proyektın mömkin bulğança ğämälgä aşıru buyınça eşne üktäber ayında uq başlayaçaqbız, di Ğafiä Aleeva.
Ägär beraz tarixqa äylänep qaytsaq, Omski şähärendä qayber milli oyışmalar qayçandır mädäniät idäräse strukturasında bulıp, berniqädär finanslanıp ta toralar ide. Ämma 90-nçı yıllar urtasında bu tärtip üzgärtelde, milli oyışmalar ictimaği bularaq xakimiät strukturasında bula almıylar dip tabıldı häm “ictimaği” bulıp räsmi terkäldelär.Annan soñ küp sular aqtı, 10 yıl elek milli-mädäni möxtäriätlär turında Rusiä qanunı qabul itelde, yaña milli oyışmalar, möxtäriätlär barlıqqa kilde. Bügenge köndä milli-mädäni möxtäriätlär dä, mädäniät üzäkläre dä üz könnären üzläre kürä - kemnär iğänäçe taba, kemnär aqçasız bulsa da nindider eşlär başqarırğa tırışa, kem grantlar yaza. Älege konkursta täqdim itelgän 60 proyektnıñ 29-ı ğına uñışqa ireşüen iskä alsaq, finanslawnıñ bu törenä zur ömetlär bağlap bulmıy. Şulay da ömet tä yuq tügel. Sertifiqatlar tapşıru barışında şähär başlığı Viktor Şreyder aldağı yılda grantlar öçen bireläçäk summanı ikelätä arttırırğa wäğdä birde
Ä şähär xakimiäteneñ milli häm dini oyışmalar belän eşläwçe bülege mödire Yevgeniy Lobunes, grantlar otqan oyışmalar citäkçelärenä möräcäğät itep, milli oyışmalarğa grant aşa yärdäm kürsätüne yıldan yıl arttıraçaqbız dide.
Milli häm dini oyışmalar belän eşläwçe bu bülekneñ xezmätkäre Şamil Kajbullin, anda küp söylämilär, küp eşlilär, alarda konsertlar, şähärdä härdaim çaralar, xäyriä çaraları, ölkä külämendä yörü, bu inde milli üzañnı, mädäniätne üsterügä zur öleş kertü dip, tatar möxtäriäteneñ eşçänlegen ayırım bilgeläp ütte.
Sişämbe könne Viktor Şreyder milli-mädäni oyışmalar citäkçelären ayırım qabul itte. Şähär başlığı alarnıñ Omskinıñ 290 yıllığın bäyräm itüdä kertkän öleşlären bilgeläde, hämmäsenä çäçäk bäyläme belän räxmät xatı tapşırdı.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
İranda cir teträwendä yözlärcä keşe häläk buldı
2003nçe yılnıñ dikäberendäge zilzilädä 31meñ keşesen yuğaltqan İranda sişämbä irtän ilneñ könyaq-könçığışında Kärman täbägendä Richter şkalası belän äytkändä 6.4 köçendä yaña cir teträve buldı. Xabärlärgä qarağanda 300gä yaqın keşe häläk bulğan , yözlärçä keşe yaralanğan . Zilzilädä zur şähärlärgä qarağanda awıllar kübräk zian kürgän.
Daftari(audio)
Bu bik zur urın tügel, anda yäşäwçelär dä 25meñnen artıq tügel zilzilä här kemgä turıdan turı täsir itmäde.Ülüçülär sanı artaçaq ämma bik zur sannarğa citmiäçäk .
İran räsmiläre töbäktäge zur şähärlärgä zur zian kilmäde ämma awıllarda küp kenä yortlar tämam cimerelde dip belderä. Awıl yortlarınıñ kübese balçıq häm kirpiçtän bulğanğa keçkenä teträwdä dä cimerelä.Zarand şähre mere Javad Raşidi İran studentları agentlığı İSNAğa 6 awılnıñ 90% cimerelde dip äytkän. Qızıl Ay wäkile Daftari süzlärençä, Zarand häm Kärmannan töbäkkä 40çaması qotqaru törkeme cibärelgän şulayuq Hormozgan, Yazd ,Qom häm Zahedanğa yardäm törkämnäre yulğa çıqqan.. Bez ul yaqqa kübräk yardäm cibärü öçen 3 oçqıç äzerläw belän mäşğül . Naçar yullar , cir teträve belän işelgän tufraq, taşlarnıñ yullarnı yabuı säbäple yıraqtağı awıllarğa ireşü mömkin tügel . Köçle zilzilä şähärlärdä yäşäwçe xalıqnı da qurqıtqan. Kerman şährendä yäşäwçe beräw cirle radioğa
(audio)
Kärman şulay selkendä ki barlıq keşelär öylärennän yögerep çıqtı .Zilzilä belän uyanğan xalıq Bamdağı açı täcribäne xäterläp ozaq waqıt öylärenä kermi tordı.
Xabörlärgä qarağanda irtänge zilzilädän soñ 15 keçkenä teträw bulğan. 14ay elek 2003nçe yılnıñ 23.dikäberendä tarixi Bam şährendä 6.7 köçendäge cir teträwendä 30meñnän artıq keşe häläk bulğan ide . İran Dönyada in küp cir teträwe bulğan illärdän berse .Ämma naçar tözü materialları qullanıluı häm tözü qağıydälärenä turılıqlı bulmaw küpläp keşeneñ häläk buluına säbäp färidä xämit


text:
Aleksandr Lukaşenkanıñ öçençe prezidentlığına "Gazprom"nıñ üz "büläge"
Dönya bazarlarında neft häm gaz bäyäläreneñ artuınnan zur fayda kürgän Rusiä kiläçäktä ut kürşese Belarusneñ dä gaz öçen dönya bäyälären tüläwen teli. Mart azağında bu xaqta "Gazprom" citäkçese Aleksey Miller üze belderde. Könbatışqa qarıy başlağan Ukraina oçrağında Mäskäwneñ kübräk aqça dawlawı añlaşılsa, Rusiägä tuğrı bulğan häm anıñ belän urtaq däwlät qorırğa telägän Belaruskä qarata "Gazprom"nıñ qırıslığı sorawlar uyata.
"Gazprom" belän Belarus arasında gaz suğışı 2 yıl yarım elek inde ber çığıp alğan ide. Ul çaqta nizaqnı, gaznı Belarustä taratqan "Beltransgaz" şirkäte xissälären, yäğni aksiälären yartılaş "Gazprom"ğa birü kileşüe belän xäl itelde. "Beltransgaz"nıñ ähämiate tağın şunda - "Gazprom" üz gazın Yewropağa näq menä anıñ qaramağındağı torbaütkärgeçlär aşa qua, häm bu şirkätne üzeneke itü aşa ul älege ütkärgeçlär çeltären dä üz qulına töşermäkçe ide. Şunıñ xisabına Belarusneñ üzenä "zäñgär yağulıq" şaqtıy arzanğa satıldı. Läkin "Beltransgaz" mäs''äläse bügenge köngä qädär xäl itelep betmäde. 2004-nçe yılda Lukaşenka xätta şul niätennän waz kiçüen dä beldergän ide. Näticädä "Gazprom" gaz tä''minatın Belaruskä ber köngä tuqtatıp ta tordı.
Xäzer inde Rusiäneñ iñ ere, iñ bay şirkäte Mäskäw yaqlawı belän yänä prezident itep saylanğan Lukaşenkağa sizemleräk signal cibärä. Ämma Belarus yağı moña üz cawap çaraların kürä ala. Minskidäge säyäsi analiz üzäge belgeçe Valeri Karbaleviç süzlärenä qarağanda, räsmi Minskineñ ise bik kitmi kebek - anda Rusiäneñ üz gazın Yewropağa quuda näq menä Belarus torbaütkärgeçlärenä bäyle bulunı yaxşı añlıylar, häm ägär dä Rusiä bäyälärne arttıra ikän, Belarus, yıl başında Ukraina kebek ük, üzenä kiräk gaznı telägänçä barıber alaçaq:
"Ägär dä inde Yewropağa digän gaznı, Yewropa qağidälärenä qarap eş itärgä tırışqan yaña ukrain xökümäte dä alğan ikän, şul Yewropa belän araları tämam bozılğan Lukaşenka monı eşli dä eşli, çönki ul berni dä yuğaltmıy. Rusiä Belaruskä gaz birmi başlasa, Lukaşenka bu problemanı Yewropağa digän gaznı alıp çişäçäk", di Karbaleviç.
Moñardan tış, Belarus aşa Rusiäneñ gazı ğına tügel, nefte aqqan ütkärgeçlär dä uza. Qayber mäğlümatqa qarağanda, Rusiä neft exportınıñ öçtän bere şular aşa kitä. Räsmi Minski, gaz wä neft quu öçen bez aqçanı başqalarğa qarağanda azraq alabız, şuña da gaz bezgä dönya tügel, ä eçke bäyälärgä satılırğa tieş, citmäsä bez urtaq däwlät qorabız, dip belderä.
Kärim Kamal