text:
Tatarstanğa çit il eşçeläre kiräkme?
Qazan Mäskäw kebek ük qibatlı şähär bulmasa da, keşeçä yäşäw, aşaw, kienü öçen bügen kim digändä 15 meñ sum tiräse aqça kiräk. Älbättä mondıy xezmät xaqılı eş yul çatında aunap yatmıy, anı ezlise bar äle. Yäşlär bu şartlar belän qanäğät tügel, şuña da Rusiä başqalası, yä bulmasa bötenläy çit ilgä kitep eşläwne qulay kürä.
Oyışma citäkçeläre isä üz xezmätkärlärenä mömkin qädär azraq tüläw yağında. Şunlıqtan küp oçraqta migrantlarnı eşlätergä tırışalar. Bu tözeleş ölkäsendä ayıruça açıq kürenä. Tatarstanlılarnıñ kübese eşsez utırğan waqıtta, respublikanıñ tözeleş ölkäsenä 18 meñ migrant qaytarılırğa tora. Bu turıda premyer – ministrnıñ berençe urınbasarı Rawil Muratov tözeleş ölkäsendä avtonom oyışmalar buldıruğa bağışlanğan utırışta äytte. Anıñ fikerençä bügen ber genä şirkät tä bügen aldan uq yäş belgeçlärne alıp alarnı uqıtırğa teläk beldermi. Ä kem eşli soñ. Könnän – kön tözeleş sanı arta, bıyıl Qazanda 2 million kvadrat metr toraq tözeläçäk. Mondıy xälneñ äle bulğanı yuq itde”. Utırışta şulay uq Qazan tözeleş oyışmalarınıñ Uzbäkstan, Tacikstan, Törkiädän kilgän eşçe migrantlar öçen 18 meñ kvotalı urınnar bülenep birü turına da äytelde.
Qazannıñ tözeleş oyışmaları migrantlarnı eşkä alalarmı. Bu sorawnı bez berniçä şirkätkä şaltıratıp beleşep qararğa tırıştıq.
-Yuq bez Qazan keşelären genä alabız. - Bezdä marilar, çuaşlar, tatarlar eşli. Eşkä üzebeznekelärne genä alırğa tırışabız.
- Bezdä marilar, çuaşlar, tatarlar eşli. Eşkä üzebeznekelärne genä alırğa tırışabız.Cıyılışta Rawil Muratov mondıy fiker äytte. Yänäse tözeleş oyışmaları citäkçeläre, bezneñ eşçelärgä 12-13 meñ tüliseläre kilmi, şuña kürä, yunga, 3-4 meñgä genä tüläp migrantlarnı eşlätä. Oyışma citäkçeläre isä, migrantlarnıñ xezmet xaqı turında başqaça uylıylar.
Yuq alar beznekelärdän azraq almıy. Külämen äytä almıym, bu kommersiä sere. Qaywaqıt migrantlar kübräk tä ala äle.Tözeleş oyışmaları migrantlarğa qarata kisken tiskäre mönäsäbättä qulsalarda, çit il wäkilläreneñ qazanğa kilep eşkä urnaşuı ğadi häm röxsät itelgän xäl dip sanıylar Migratsiä xezmätendä. Yıl da çit il eşçelärenä bülenep birelgän kvotalı eş urınnarı turında isä, xezmät migratsiäse bülege xezmätkäre Tokranova El'wira bolay dide.
Vizalar yärdämendä yıraq çit ildän kilüçelär öçen 7 meñ urın, 2007 yıl öçen, ä Yaqın çit il, Uzbäkstan, Tacikstan, Qırğızstan, Qazaqstannan kilüçe migrantlar öçne 68 meñ urın. Ni öçen oyışma citäkçeläre kübräk migrantlarnı eşlätergä teli digän sorawğa Migratsiä xezmätendä mondıy fikerdä toralar.
Oyışma citäkçeläre migrantlarnı saylıy çönki alar yaxşıraq eşli, azraq alkogol' eçemleklär qullana, alarğa xezmät xaqın da azraq tüläsäñ bula.Migratsiä xezmätendä bügenge köndä töp problema isä, räsmiläşmägän, legal' bulmağan migrantlarnı eşlätü. Bu oçraqta isä, oyışmalar 800 meñ sumğa xätle ştraf tülärgä mäcbür bulalar. Lekin şuña da qaramastan, oyışma citäkçeläre ällä qurkmıy, barıber dä räsmi börkälmägännärne xezmätkä tartalar dip berberdelär migratsiä xezmätendä.
Şulay itep, ägär elek, marıy, çuaş yaqlarınnan kilgän eşçelär iñ ostaları dip sanalsa, xäzer bezneñ yortlarnıñ kübesen Töreklär, Taciklar, Üzbäklär tözi.
Ğädel Galämetdin


c: text/html

text:
Açıq mikrofon: Oka maşinasın citeşterüdän aluğa qaraşığız?
Monı ber yaqlı ğına qararğa yaramıy inde. Xalıq öçen bu maşina bik kiräk ide. İnvalidlarğa bik küp birdelär alarnı. Şuşı yaqtan qarağanda, älbättä, cäl'. Ämma citeşterü yağınnan qarağanda bälki ul faydalı maşina bulmağandır da. Üzem min inomarkanı telär idem. Älegä desyätkada yörim.
- Oka? Maşina meni inde ul? Menä mindä ike okuşka buldı. Ni fayda inde? Daimi watıla da tora. Äle min Opel' maşinasında yörim. Aña 20 yıl, ämma äybät kenä yöri.
- Minemçä, bu bik äybät küreneş tügel, çönki här keşeneñ dä djiplar, inomarkalar alırğa mömkinçelege yuq. Min üzem yañaraq maşinalarnı saylıym inde. Ämma okada da yörer idem. Menä bügen ük oka maşinasın alırğa mömkinçelegem bar. Başqalarına xäl citmäsä dä, okuşkanı bik tırışsam alam.
- Oka maşinasına ixtiac zur ide. Küp kenä yäş qızlar da yöri başlağan ide alarda soñğı waqıtta. Şuña kürä maşinanı citeşterüdän alu bik yaxşı närsä bulmadı inde. Ämma ikençe yaqtan qarağanda, anıñ bit sıyfatı bik tübän ide. Bik küp avariälär näq şuşı markalı maşinalar belän bula bit. Şäxsän min üzem “14 model'”dä yörim. Okuşkağa utırmas idem, çönki qurqam!
- Keşelärneñ mömkinçelege bertörle tügel. Okanı citeştermäw naçar inde. Minem maşina yuq. Oka maşinası miña bik tä kileşer ide.
Al'bina Zäynulla

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Başqortstan Hawa yulları şirkäten qulğa töşerü öçen köräş däwam itä. Soñğı un yıl eçendä törle tetränülär kiçergän bu şirkät tiräsendä tağın da ığı-zığı başlandı. Mäğlüm buluınça, elek berböten şirkät bulğan «Başqortstan Hawa yulları» berläşmäse 2002 yılda ikegä bülenep, «Başqortstan Hawa yulları» şirkäte häm «Ufa» xalıqara aeroportı» şirkäte tözelgän ide. Şul çaqta «BAL» aviaşirkäte federal qaramaqqa küçerelde. Ä «Ufa» xalıqara aeroportı» şirkäte Başqortstan qulında qaldı. Älege bülenü ber dä faydağa bulmadı, waqıt-waqıt şuşı ike şirkät arasında ber-bersenä qarşı däğwalar belderelä, ber-bersen mäxkämägä birülär qabatlanıp tora. Menä soñğı tartqalaşu şuşı yılnıñ yaz aylarında tağın yañarıp kitkän ide. «BAL» şirkäteneñ 3 mln. sum tiräse burıçı cıyılıp kitte, dip «Ufa» xalıqara aeroportı» anı mäxkämägä birde häm «BAL» aviaşirkäten bankrot dip tanunı taläp itte. 24 yündä Başqortstan Arbitraj mäxkämäse utırışı bu taläpne qänägätländerde häm çınlap ta «BAL» şirkäten «bankrot» dip tanu turında qarar çığardı. Şul mäxkämä utırışında bik qızıq ber açış yasaldı. Baqsañ, Başqortstan citäkçelege dä federal qaramaqta bulğan «BAL» aviaşirkäten bankrot itügä qızıqsınu kürsätä ikän. Monıñ säbäbe şunda uq açıqlandı. Şuşı yılnıñ 20 augustında «BAL» şirkäten aksionerlaştıru ütärgä tieş ide. Ägär dä «BAL» şirkäte bankrot dip tanılsa, Başqortstan xökümäte anıñ iñ zur küpçelek aksiälären aluğa däğwa itä ala ide. Läkin bu xäl belän «Başqortstan Hawa yulları» şirkäte kollektivı riza bulmadı häm biredäge hönär berlekläre şirkätneñ xoquqların yaqlap, törle çaralar kürä başladı, federal üzäkkä möräcägätlär belän çıqtı. Ä bu çärşämbedä, hönär berlekläre citäkçeläre çaqıruı buyınça, Mäskäwdän Rusiäneñ Hawa transportı federal agentlığı citäkçese Aleksandr Yürçik kilep, oçraşular ütkärde häm biredäge wäzğiät belän yaqınnan tanıştı. Şuşı oçraşularnıñ näticäse turında «Azatlıq» radiosına «Başqortstan Hawa yulları» şirkäte hönär berlekläre räise urınbasarı Sergey Yıştokin xäbär itte.Anıñ süzlärençä, şuşı könnärdä biredäge wäzğiätne nıqlap tikşerü öçen, Mäskäwdän tağın ber törkem yuğarı däräcäle citäkçelär kilä. Ğomumän, mäsäläneñ uñay çişeleşenä ömet totalar monda. Sergey Yıştokin «BAL» şirkäten aksionerlaştırunıñ xäzer şaqtıy soñraq waqıtqa kiçereläçägen äytä. «Bu çarada, hiçşiksez, Başqortstan xökümäte dä qatnaşu xoquqına iä häm ul üzenä tieşle aksiälärne alırğa xaqlı, – di Yıştokin äfände. – Ämma bu eş «BAL» şirkäten bölgenlekkä töşerep tügel, ä ğädel ütärgä tieş».
Şulay itep Federal üzäk belän Başqortstan xaqimiätläre arasında tege yäki bu ere şirkätne üz qaramağına alu öçen köräş däwam itä. Xäzer inde bäysez belgeçlär äytüençä, büleşer närsä dä qalmağan. Şulay da milek büleşü öçen yaña säbäplär tuıp qına tora.


text: Qazaxstannıñ oppozitsiädäge Aq Jol partiäsendä büleneş xasil bulğan digän xäbärlär bar. Kiçä Astanada ütkän qorıltayda partiäneñ räise itep, xäzerge parlamentta berdän-ber oppozitsion deputat bulıp torğan Alixan Baimenov saylanğan. Partiäneñ qalğan 3 elekke räistäşe – Altınbäk Sarsınbaev, Bolat Abilov häm Oraz Candosov – bu qorıltayda qatnaşmağannar häm anıñ qararın kire qaqtılar. Baimenov isä matbuğat oçraşuında çığış yasap, "min şäxsän räistäş urınnarın beterügä qarşı idem, bu – qorıltaynıñ qararı", dide häm elekke räistäşlären xezmättäşlek itergä çaqırdı. Ul arada Qazaxstannıñ Demokratik Saylaw partiäseneñ törmädä utırğan citäkçese Ğalimcan Jakianov, elekke 3 räistäşne demokratiä öçen köräşlären däwam itergä çaqırdı.


text:
Tatarstan-Törkiä Bağlanışları Kemne Borçıy
Tatarstanda bu aralarda törle illär, xalıqlar mädäniäte belän yaqınraq tanışırğa mömkin buldı. Respublikada ber-ber artlı Litva, İran respublikaları könnäre ütte. Xäzer isä Qazanda Törkiä könnäre bara. Anıñ qısalarında törle kürgäzmälär uza, mädäni programma da qaralğan. Mäsälän, oktäberdä Törkiädän tanılğan pianist Tuluyxan Uğurlı kilep, Säydäşev isemendäge Zur konsertlar zalında klassik äsärlärdän torğan konsert biräçäk. Qazan däwlät humanitar-pedagogika universitetında isä Törek üzäge eşli başlayaçaq. Törkiäneñ Tatarstan başqalasınıñ meñyıllığına büläge – Qazan kremlendäge tözekländerelgän tarixi kitapxanäne açu tantanası da näq menä şuşı könnär qısalarında uzaçaq. Siräk qulyazmalar häm kitaplar saqlanaçaq älege kitapxanä Törkiä respublikası yärdämendä häm alar aqçasına tözekländerelde. 20 sentäberdä respublikanıñ Milli kitapxanä binasında ber qızıqlı kürgäzmä dä eşli başladı. Ul Atatörek häm Törkiä tarixı fotografiälärdä, dip isemlängän. Häm anda Törkiäneñ berençe prezidentı Atatörekneñ şäxese belän tanıştırğan, anıñ tormış yulın, eşçänlegen çağıldırğan sürätlär urın alğan. Kürgäzmäne açu tantanasında Törkiäneñ Tatarstandağı general’ konsulı İsmäğil Xaqqı Musa, Mädäniät häm turizm ministrı wäkile Mälix Turan, başqa qunaqlar qatnaştı. Alar Atatörek, anıñ eşläre, ilneñ yazmışındağı role belän tanıştırdılar, Tatarstan belän Törkiä arasındağı tığız bäyläneşlär, alarnı üsterü turında söylädelär.
Tatarstanda Törkiä köne qısalarında törle qızıqlı çaralar uza tora. Läkin, şunısında äytergä kiräk, xäzer respublikada bara torğan älege könnär aldan şaqtıy zurraq häm külämleräk ütär, dip uylanılğan ide. Çaralar da qupşıraq uzar, qunaqlar da däräcäleräk häm kübräk bulır, dip kötelgän ide. Läkin barısı da aldan uylağança kilep çıqmadı. Qazannıñ meñyıllığına kiler dip kötelgän Törkiä prezidentı da bäyräm çaralarında qatnaşmadı. Qayber mäğlümätlärgä qarağanda, Mäskäwdä Tatarstannıñ törek dusları belän artıq tığız elemtäläre belän qänäğät tügellär. Törkiä könnäreneñ respublika prezidentı yalğa kitkäç ütüe dä, şuşı xaqta söyli, dip farazlıylar. Şunısı da qızıq, Şäymiev näq menä şul uq Törkiädä yal itä. Kiläse atnada anda respublika parlamentı räise Färit Möxämmätşin da baraçaq. Ul prezident belän oçraşıp söyläşäçäk häm Yevropa Şurasınıñ Fän häm mäğärif komitetı utırışında qatnaşaçaq.
Ä 21 sentäberdä Färit Möxämmätşin Qazanda Törkiäneñ Tatarstandağı general’ konsulı İsmäğil Xaqqı Musa belän oçraştı. Oçraşunıñ säbäbe – konsul şuşı arada respublikada eşen tämamlap, kire Törkiägä qaytıp kitärgä cıyına ikän. İsegezgä töşerep ütik, xäzerge konsul Tatarstanda üz wazifalarına 2004 yılnıñ ğinwarında kereşkän ide. Ğädättä, Törkiäneñ Qazandağı konsulları 3 är yıl eşlilär ide. İsmäğil Xaqqı Musa äle ike yıl da eşlämäde. Konsulnıñ waqıtınnan alda Tatarstannan kitüen belgeçlär törleçä farazlıy. Alalar arasında soñğı konsul Tatarstan belän Törkiä arasındağı bağlanışlarnı moña qädär kürenmägän däräcägä kütärde, Mäskäw şuña riza tügel dip añlatuçılar da bar. Konsullıq isä, İsmäğil Xaqqı Musanıñ çit ildä eşläwenä 6 yıl tuldı, Törkiä qanunnarı buyınça, anıñ çit illärdä eşläw möddäte bette dip añlata. Törkiä räsmiläreneñ anıñ möddäte betäçägen aldan belä torıp konsul itep bilgeläwläre genä säyer.
Tatarstanğa yaña konsul bulıp Törkiädän kem kiläse inde bilgele ikän. Bu xaqta Tışqı eşlär departamentı citäkçese Timur Akulov belderde. Läkin anıñ isemen açıqlamadı. Şunısı bilgele, bulaçaq general’ konsulnıñ Tatarstanda bulğanı bar, ul Qazanğa Törkiäneñ däwlät ministrı delegatsiäse belän kilep, tanışıp kitkän bulğan. Xäzer, anıñ isemen belergä inde küp qalmadı. Ul Qazanğa oktäberdä uq kiler dip kötelä.
Gölnaz İlgizär


text:
Şotlandiä politsiäse protest belderüçelärgä Sigezlek illäre citäkçeläre oçraşqan urınğa yaqınraq kilüne röxsät itäçägen belderde. Elegräk iminlek öçen alarnıñ yaqın cibärelmäyäçäge äytelgän ide.
Politsiä monı mitingnı oyıştıruçılar belän söyläşülärdän soñ iğlan itte. Mitingta 5 meñläp keşe qatnaşır dip kötelä.
Sişämbe könne Şotlandiä üzägendäge Gleneagles şähärendä nıq saqlanğan Sigezlek oçraşuına yaqın urında protest belderüçelär belän politsiä arasında bäreleşlär buldı.
Bügen biredä Dönyadağı iñ bay illärneñ citäkçeläre ğäyre räsmi söyläşülär ütkärä. Sammitnıñ räsmi öleşe pänceşämbe häm comğa könnärne ütäçäk.
Sigezlek oçraşuı uñayınnan Gleneaglesta häm Şotlandiäneñ başqa urınnarında uramnarğa 10 meñnän artıq politsiä xezmätkäre çığarıldı.
Sigezlekkä Britaniä, AQŞ, Fransiä, İtaliä, Germaniä, Canada, Yaponiä häm Rusiä kerä.


text:
Moñarçı Qadırov bu atnada bilgesez şartlarda wazıyfasınnan kitkän Sergey Abramovnıñ urınbasarı ide.
Çeçnä prezidentı Alu Alxanov bu qış başında maşina qazasında qatı yaralanğan Abramov wazıyfasınnan sälamätlege naçar buluı säbäple kitärgä mäcbür buldı dide.
Ramzan Mäskäwneñ yaqlawına iä bulğan 2004-nçe yılda üterelgän Çeçnä prezidentı Äxmät Qadirovnıñ ulı. Anıñ citäkçelegendäge çeçen iminlek köçläre yış qına respublikada keşe urlawlarda, keşe xoquqların bozuda ğäyeplänä.
Bügen Kurçaloy rayonında çeçen ğisyançıları belän bäreleştä 3 rusiä soldatı ülde dip xäbär itelä


text: İntertat.ru xäbärlärennän kürengänçä, Tatarstan Konstitutsion sudı Ministrlar Kabinetınıñ respublika xökümäte häm Qazan şähär Sovetı arasındağı bäxäs buyınça qarar çığardı. İnde xäbär itkänebezçä, Qazan deputatları şähär milken munitsipal' milek dip iğlan itkännär ide. Yäğni, milek şähär qaramağında. Sud Tatarstan xökümäte faydasına qarar çığardı. Qazan şähär Sovetı däwlät milken munitsipal' milek dip iğlan itüne häm şähär xaqimiäte başlığına annan faydalanunı yökli almayaçaq. Belgän keşelär bu qarar Qazan xaqimiäten mileksez qaldıra dip farazlıy. Şulay da mäsälä berqatlı, ğadi genä çişelergä oşamağan. Çönki süz Qazan häm anıñ çaya citäkçeläre turında bara. Ä alar tiz genä bireşä torğannardan tügel.


text:
Törek xärbiläreneñ çığışları säyäsi kierenkelek tudırdı
Şular arasında “Radikal” gazetasında ike mäqäläse basılıp çıqqan Turgut Özalnıñ Anavatan partiäse xakimiäte çorında Mäğärif Ministrlığı postın bilägän Hasan Celal Güzelneñ mäqäläläre iñ köçle reaksiälär dip bäyälänä ala. Anıñ 3 üktäberdäge mäqäläse “28 Fevral probası” dip atala: “Komandirlar, qanunda açıq itep kürsätelsä dä, üz wazifaları bulmağan eçke häm tışqı politika turında qaraşlar belderep, (säyäsätkä) tıqşınıp, qanunnı bozalar. Prezident tä tınıçsızlıqnıñ baş aktörläre arasında urın aldı. Törkiädä radikal dinçelek qurqınıçı yuq. Törek demokratiäsenä zıyan birgän militarizm qurqınıçı bar”.
Radikal gazetasınıñ 5 üktäber sanında isä şul uq Hasan Celal Güzälneñ bu yulı “Demokratiägä qarşı putç xoquqı” digän mäqäläse dönya kürde. Ul bolay dip yaza: ”Bezneñ putçılarıbız xoquqqa zur ähämiät birälär. Birmäsälär ide dä putç yasağanda ‘bu bezneñ qılıçıbıznıñ köçe’ disälär ide. General ştab Başlığı häm xärbi köçlär komandirlarınıñ soñğı çığışları demokratiägä häm xoquqqa qarşı. Säyäsi eçtälektä çığış yasadılar häm şulay itep xökümätneñ politikasına tıqşındılar… Läkin süzlärem yalğış añlaşılmasın ğömeren Törek armiäse öçen sarıf itkän qimmätle generallarıbıznıñ törmälärdä çörüenä älbättä küñelebez riza bulmas. Mondıy totqınlıqlarğa, bezneñ kebek ‘savıtnı pıçratqan’ politikanlar ğına layıq. Sez xärbi putç yasadı, konstitutsiäne bozdı dip törmägä yabılğan ber generalnı işetkänegez barmı? Nindi xoquq, nindi prokuror, nindi mäcles, nindi xökümät moña batırçılıq itä ala ki? Törkiädä demokratiäneñ xärbilärneñ qarmağı astında qaluı öçen töp cawaplı yuristlar. Min biredä här putçtan soñ ministrlıq postın alırğa tırışqan, ämer belän konstitutsiä yazğannarnı ğına äytmim. Ber dä üzlären millättän, xoquqtan häm qanunnardan östen kürgän ‘vatan qotqaruçılar’ bar”.
İnde baytaq säyäsätçe, jurnalist, yurist häm säyäsät beleme belän şöğellängän ğalimnär, xärbilär nigä bu xätle qatı tänqitle süzlär äyttelär digän sorawğa cawap ezlilär. Ğomumän bu AK partiäneñ aktivlıqlarına häm Premyer Erdoğannıñ kiläse yılnıñ Mayında Prezidentlıq postına menü ixtimallığına üskän reaksiä belän añlatıla. AK partiäneñ säyäsätendäge dini motivlar, ministrlarnıñ xatınnarınıñ islamça kienüläre, dinne däwlät eşlärennän ayırğan laiszm prinsibınıñ bozıluı dip bäyälänä. Ayıruça AB quyğan taläplärneñ küpçelegeneñ ğämälgä aşırıluı tik xärbilärne tügel, ä ğadi xalıqnı da borçıy. Xärbilärne AB-neñ Törek armiäsenä eçke politikağa tıqşınu mömkinlege birgän qanunnarnı köçtän çığaru taläbe dä açulandıra.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Orenburdağı Mirxaydär Fäyzi isemendäge tatar drama teatrı awır çor kiçerä. Yıldan yıl zur säxnädä quyılğan yaña tamaşalar sanı kimi. Alay da milli teatr awıllarğa gastrollärgä yöri, yäşlär öçen kiçälär uzdıra. Üzeneñ çirattağı teatral sezonın da Orenburnıñ tatar artistları awıllarda tämamladı. Bügen tatar dönyası säxifäsendä süz şulay uq tatar telendä belem alu mäs'äläsenä dä bağışlana, xörmätle tıñlawçılar. Azatlıq dulqınnarında sezne törle töbäklärdä milli mäğärif torışı belän tanıştırırbız.
Firüzä Äbsälämova, Orenbur


text:
Aydar Ğalimovnıñ “Därwiş yulı” konsertı uzdı.
“Uniks” konsertlar zalında Aydar Ğalimovnıñ konsertları başlandı. İke bülektän torğan yaña programma “Därwiş yulı” dip atala. Zal şığrım tulı ide. Qazan şähärendä, älbättä, tamaşaçı bik talımlı. Şulay buluğa qaramastan, Aydarnıñ moñlı tawışın sağınğan qazanlılar anıñ çığışın alqışlarğa häm çäçäklärgä kümdelär. Tamaşaçılar arasında cırçılar Xäniä Färxi, Ğabdelfät Safin, Röstäm Zakirovlar bar ide. Şulay uq Aydarnıñ muzıka buyınça möğallime Miñğol Ğaliev ta kilgän ide. Aydar 15 yıl buyı inde üzeneñ muzıkal' törkemen citäkli. Ä menä soñğı konsert kilüennän inde ike yıl waqıt uzıp ta kitkän. Ssenariy buyınça, konsert barışında Aydar, keşelär maturlıqqa omtılğanğa kürä äkiät uylap çığarğannardır,- digän fiker äytep, törki xalıqlarınıñ küñelenä xuş kilgän şärıq tormışın çağıldırğan mizgellärne tamaşaçığa videofil'm aşa kürsätä. Başqortstannıñ häm artistlarnıñ säyäxät itkän cirlärneñ matur tabiğät küreneşläre konsert barışında säxnädäge ekranda kürsätelä Ural Räşitov köenä Varis Akbaşev süzläre. Ä konsert barışında Aydar Ğalimov “Qazan yegetläre”cır kvartetına quşılıp ta cırladı .Repertuarına rusça cır da kertkän, ispan xalqınıñ mädäniäten xäterlätkän “Karmen”rolenä dä zamança sulış birgän. Salix Säydäşewnıñ “Ädrän diñgeze” cırın Aydar aña ğına xas bulğan tübän yışlıqtağı köçle tawışı belän başqardı. Fälästin yegete Al'- Aşqar Basem Sadki ud muzıka qoralında köylär uynap tamaşaçını şaqqattırdı. Ufa , ğomumän Başqortstan tatar estradası yoldızlarınıñ oyası bulıp tora. Xämdünä Timerğaliewa, Xäniä Färxi, Salawat Fätxetdinov, Ramil Mindiär, Gölnara Timercanova häm başqa biek küplär Qazanğa kilep, sänğät'tä zur ciñülärgä ireştelär. Başqortstanda qalğannarı da az tügel. Alarnıñ härqaysınıñ üz yazmışı, üz yulı. Aydar Ğalimov şular arasında iñ buldıqlısı, häm sälätlelärdän. Anıñ konsert programmasına kergän cırlarnıñ alıp barular tatar häm başqort tellärendä yañğırawı, konsertlarnıñ baylığı traditsiägä äylängän ide. Rejisserı Rifqät İsrafilov,häm baletmeysterı Oleg Nikolaev tarafınnan quyılğan “Därwiş yulı” programması da üzençälekle, häm professional' yaqtan osta eşlängän . Konserttan soñ cırçı belän söyläşkän waqıtta älbättä, küptän tügel genä Ufada faciğäle wafat bulğan sänğät keşese , cırçı- Vener Mostafin turında min soraşmıyça buldıra almadım. Küplär öçen zur yara bulğan bu waqiğa , Aydar öçen dä bik zur yuğaltu bulğan. Ul Vener Mostafin turında menä närsä dide: “Vener şäp yeget ide, talantlı tıynaq, yärdämçel ide. Anı belä torğan keşe bularaq, min bik tirän qayğırıp , bu yuğaltunı zur yuğaltu itep qabul itäm. Nindider ber millät wäkilen yuğaltu ğına dip tügel , ä talantlı şäxes bularaq başqortstan xalıqlarınıñ barısı öçen yanıp -köep yäşägän alar öçen üzeneñ ğömeren bağışlağan keşe ul, Vener ”,-dide Aydar Ğalimov. Aydar bu waqiğanıñ säbäpläre turında söylärgä kiräk tapmadı. Ämma anıñ küñele belän bu oçraqnı awır kiçerüe sizelä ide.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
1nçe oktäberdä menä inde unberençe yıl rättän Rusiädä olı keşelär köne bilgelänep ütelde. Yekaterinburg şähäreneñ Raxman mäçete möselmannarı bu köndä şähärneñ Ordjonikidze rayonı qartlar häm ğäriplär yortına anda yäşäwçelärne şuşı kön belän täbrik itärgä bardılar.
Raxman mäçete möselmannarı biredä berençe tapqır tügel. Bu yortta yäşäwçelär arasında möselman xalqı çağıştırmaça az bulsa da, alarnı gel kötep alalar. Mäçetneñ imamı Ruslan xäzrät äytüençä, qartlar häm ğäriplär yortı citäkçeläre biredä islam dine asılın, anıñ qanunnarın öyränü öçen maxsus däreslär oyıştırırğa da rizalıq birgännär. İslam däresläre biredä ozaqlamıy, oktäber ayında başlanaçaq.
Märxämätlelekneñ çige yuq. Olılar köne belän täbrik itärgä Ordjonikidze rayonı qartlar yortına ul könne ölkä xökümäte wäkilläre dä, şähär duması deputatları da, rayon xakimiätennän häm ruxi idärälärdän dä küp kildelär. Balalar yortınnan kilgän yätimnär olılar aldında bik matur konsert ta quydılar. Biredä yäşäwçelär öçen matur tabın da äzerlände, cılı, matur teläklär telände. Ämma älege awır yazmışlı keşelärneñ küzlärendäge mäñgelek moñsulıq çatqısın berni dä basa almas inde.
Kemnär genä yuq alar arasında! Bäyräm xörmätenä dip kükräklärenä orden-medal'lären taqqan suğış veterannarı da, tormış awırlıqları bitlärenä yul-yul cıyırçıq bulıp yatqan çal çäçle, qarawçısız qalğan äbi-babaylar da, kemnärneñder saqsızlığı arqasında ğömerlek ğäriplek alğan yazmışlar da, tumıştan uq zäğif bulıp, tulı tormış şatlığınnan mäxrüm qaluçılar da citärlek biredä.
Ziräk könçığış äyteme buyınça, xoday täğälä olılarnı xörmät itä belmägän keşegä ozın ğömer birmäs, nigä kiräk andıy keşegä ul yaratmağan olı yäşkä citü. Yuqqa da xätere qalğan, az ğına cılı süzdän dä küñele bulğan olılarğa bezneñ xörmät niçek kiräkter! Ğömer közen kiçergän ölkännärgä bolay da ciñel tügel bit. Rusiädä küplärneñ pensiäse meñ yarım sum tiräse külämne täşkil itä. Anıñ öçtän berennän artığrağı fatirğa, utqa, telefonğa kitsä, qalğanın tögäl utız köngä bülsäñ, ipi belän sötkä genä qala ikän läbasa aqça! Ä olığayğaç qaqşağan sälämätlekne tözätergä daru, kiem-salım kebek kiräk-yaraqlarğa qaydan alırğa? Uylap qarasañ alarnıñ sabırlığına xäyran qalırlıq bit.
Utnı-sunı kiçkän, tormışnıñ açısın-töçesen tatığan Orqıya apa Xayäliewa äytüençä, cir yözendä tınıçlıq bulsa, şunnan da qäderlese yök. Başqa awırlıqlarğa tüzärgä bula.
Qartlıq härkemgä dä kiläçäk. Xoday täğälä yäşräklär küñelenä miherbanlıq salsın, ölkännärgä küñel tınıçlığı, tazalıq, layıqlı qartlıq birsen dip telise kilä.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinbur


text:
Ukrainada Ana telen üsterü çarası – ilküläm diktant
Distä yıllar buyı urıs tele basımı astında yäşägän, xäzer möstäqil däwlät bulğan elekke sovet respublikaları üzläreneñ Ana tellären üsterü tırışlıqların kürä. Härberse üzençä. Küptän tügel Ukrainada ber ğibrätle çara ütte.
"Milli berdämlek diktantı" dip atalğan bu çara 9 Noyäberdä Tel könendä ütkärelä. Milli berdämlek mäsäläse Ukrainada kön tärtibendä. İlneñ könbatışı ukrain telendä söyläşsä, könçığışı – nigezdä urıs telendä. "Milli berdämlek diktantı" kebek çaralar – üzenä kürä küper salu, milli ğorurlıqnı arttırunı maqsat itep quya.
Ämmä oyıştıruçılar äytüençä, näticälär älegä maqtanırlıq tügel. Radobıznıñ ukrain bülege Kiev uramnarında ütkärgän soraşudan da şul açıqlandı: xalıqnıñ zur öleşe bu diktant turında işetmägän dä. Ul arada Diktantnı oyıştıruçılarnıñ berse Mixaylo Slaboşpıtski süzlärençä, ukrainnarnı ukrain telendä söylätterü öçen küpkä köçleräk çara bar:
"Bernindi bäygelär-çaralar da kiräk tügel. Fäqät xakimiät bağanasına menep utırğan 5 meñ türäneñ Ukrain telendä söyläşä başlawı citä. Menä şunan soñ bar närsä üzgäräçäk, astağılar da, öskä ürmäläwçelär dä Ukrainça söyläşä başlayaçaq" di Mixaylo Slaboşpıtski.
Ukrainadağı şikelle diktant bäygese kürşe Polşada da bar. Läkin anda ul deputatlar arasında ütkärelä. Bäyge televidenie aşa turı efirda kürsätelä. "Xatasız fraksiä" isemenä bıyıl Qanun wä Ğädellek partiäse layıq buldı.
Başqa elekke sovet illärendä diktant bäygeläre älegä yuq, alay da, Tel könnäre bar. Misal öçen, Qırğızstanda ul 23 Sintäberdä ütkärelä. 1989 yılda bu könne Qırğız tele räsmi tel dip iğlan itelgän ide, mäktäplärdä qırğız tele mäcbüri uqıtıla başladı.
Bıyılğı bäyräm qısalarında çığışı belän qırğız bumağan muzıkantlar arasında bäyge ütkärelde. Ciñüne Säxnä Ğöle dip atalğan yapon törkeme yawladı. Yumiko isemle yapon qızı tamaşaçılarnı qırğız telendä sälämläde:
Şulay itıp, bäysezlek yawlağan elekke sovet illäreneñ kübese, qağidä bularaq, Ana tellären üsterergä tırışa. Berdän-ber çığarma – Belarus. Mäskäwgä qarap torğan prezident Aleksandr Lukaşenka notıqların gel urıs telendä söyli. Zamanıda ul tuğan telennän kölep "Belraus telendä söyläşkän keşelär şul teldä teldä söyläşüdän başqa berni belmi, çönki bu teldä här fikerne äytep bulmıy, ul yarlı tel, dönyada ike genä böyek tel bar – urıs häm inliz telläre" digän ide.
Näticädä soñğı 10 yılda Belraus teleneñ däräcäse töşte. 1995 yıl belän çağıştırğanda Belraus telen uquçı balalar sanı 70 protsenttan 20 protsentqa qaldı.
Ali Ğilmi


text:
Omskida “Säläm” tapşıruı tergezelerme?
Omskinıñ “İrteş” teleradio şirkate qarşında eşläwçe “Säläm” tatar radiotapşıruınıñ yaña yıldan tuqtatıluı turında “Azatlıq” tıñlawçılarına citkergän idek. Küp kenä tıñlawçılar tatar tapşıruın tuqtatmawların sorap, teleradioşirkate citäkçelegenä häm ölkä başlığına möräcäğät ittelär. Xäzer Gubernatorğa yullanğan xat buyınça radiotapşırunı tergezü mömkinlege tikşerelä. Uzğan atnada ölkä külämendä eşläwçe “OTV” teleradio şirkate direktorı Nikolay Fedoseev “Säläm” tapşıruı avtorları häm möxtäriät aktivı belän oçraşıp, tapşırunı elege şirkätkä qarağan “Komeş yañğır” isemle radio dulqınnarında çığaru mömkinlege turında süz alıp bardı. “Tapşırunı elekke urınında, yäğni “İrtış” teleradio şirkate qarşında tergezü dä küz aldında totıla” dide ul.
Älegä “Säläm” tapşıruı tergezelmägän. Döres, Nikolay Fedoseev süzlärençä, anıñ ölkä xakimiäte qaramağında bulğan berär şirkät qarşında eşli başlawına ömet zur. Ämma qayçan bu ömetlär tormışqa aşır, älegä äytüe qıyın.
Rozaliä Sayganova,Omski.


text:
İñ tübän xezmät xaqı – büdjet ölkäsendä
Respublikanıñ Xezmät häm mäşgul'lek ministrlığı belän Sotsial' yaqlaw ministrlığınıñ utırışları yäkşämbe könne uzdı, häm 3şär säğät däwam itte. Anda Tatarstan Premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov ta qatnaştı. Şul forsattan faydalanıp yomışları bulğannar anı şuşı yıllıq utırışlarda äytep qalırğa tırıştılar.
Qayber sotsial' üzäk citäkçeläre arenda bäyäseneñ yuğarı buluınnan zarlandı. Bolay da tormış tarafınnan cäberlängännär öçen buldırılğan üzäklärdän zur summalar taläp itelüe mäğnäsezlegek dip äytelde.
İkençeläre, sotsial' uçrejdenielärdä xezmät xaqınıñ tübän buluınnan zarlandılar. Şunıñ näticäsendä bu ölkädä xezmätkärlär ozaq totqarlanmıy dielde.
Xezmät häm mäşgul'lek ministrı Boris Zaxarov xalıqnı eş belän tä'min itü, xezmät xaqı mäs’äläsenä tuqtaldı. Uzğan yıl xezmät xaqı urtaça 7055 sum bulğan dielde utırışta. Bıyıl anı 8170 sumğa citkerü küzdä totıla ikän. Ämma awıl xucalığında häm byudjet ölkäsendä xezmät xaqı şaqtıy tübän bulıp qala - 3-4 meñ sum tiräse. Bu xaqta Tatarstan Premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov: “Byudjet ölkäsen tulısı belän üzgärtergä kiräk”, - dide.
Yuğarı uqu yortların betergän yäşlärneñ dä kübese bügen eşsez utıra dielde kollegiädä. Qısqartular säbäple, könnän-kön kübäygän eşsezlär räten bügen yäşlär arttıra. Şul uq waqıtta respublikada ğadi eşçelär - timerçelär, elektriklar citmi.
Citeşterüdä ülü, törle cäräxätlär alu turında da söylände utırışta. Tatarstan däwlät xezmät inspeksiäse xäbärlärenä qarağanda, 2005 yıl buyınça respublikanıñ citeşterü ölkäsendä 129 keşe ülgän, ä 360 keşe awır cäräxätlär alğan. İminlek mäs’äläse berençe urında bulırğa tieş dip kisätte Röstäm Miñnexanov. Uñay misal itep çit illär kiterelde.
Sotsial' yaqlaw ministrı Klavdiä Novikova yıl däwamında xalıqqa kürsätelgän yärdäm turında söyläde. Taşlamalarnı aqçağa almaştıru qanunı qabul itelgäç, xalıqqa subsidiälär bilgeläw, añlatu eşläre alıp baru yöklände bu ministrlıqqa. Klavdiya Novikova bu mäs'älä buyınça, ayıruça awıllarda bügen dä möräcäğät itüçelärneñ şaqtıy buluın äytte.
Aprel' ayınnan subsidiä alu öçen yañaça isäp-xisap başlanaçaq -- Rusiäneñ yaña qararı buyınça. Klavdiya Novikova berniçä aydan tağın da zurraq eşlär başlanuın belderde. Şul uq waqıtta xalıqnı sotsial' yaqlaw ölkäsendä eşläwçelär üzläre dä bügenge köndä şaqtıy tübän xezmät xaqı aluın borçılıp söyläde. Häm üzlärenä yaqlaw kiräklegen äytte.
Respublikada sotsial' yaqlaw üzäkläreneñ kübäyuenä qaramastan, anda möräcäğät itüçelär dä arta dielde. Röstäm Miñnexanov sotsial' üzäklärneñ sanın arttıru belän artıq mawıqmasqa kiñäş itte, bulğannarınıñ sıyfatın yaxşırtırğa kiräk dide.
Landış Xarrasova


text:
Rusiä xäbär agentlıqları tışqı eşlär ministrı urınbasarı Sergey Kizlyaknıñ BMO İminlek Şurasında İrannıñ atom programması turındağı rezolütsiä ölgesen nıq üzgärtergä kiräk digän süzlären tapşıra.
İminlek Şurası äğzaları Britaniä häm Fransiä äzerlägän bu rezolütsiä ölgese turında söyläşülärne bügen däwam itä. Bu dokument Tährannan uran bayıtu eşen tuqtatuın taläp itä.
Anda BMO xartiäseneñ çikläwlär yäki xätta xärbi çaralar kürü turındağı 7-nçe bülegen qullanu turında süz bara. Ämma bu çaralar qullanılğan oçraqta ayırım rezolütsiä taläp iteläçäk.
İminlek Şurasındağı 5 daimi äğzanıñ 2-se Rusiä belän Qıtay resolütsiä ölgesendäge 7-nçe bülekne tullanu täqdimenä qarşı çığa.
BMOdağı AQŞ ilçese John Bolton AQŞ Qıtay belän Rusiäneñ ölgene üzgärtü turındağı täqdimnären tıñlarğa äzer dide.


text:
Ğiraq mäsäläsendä ikegä bülengän İminlek Şurası BMOnıñ baş inspektorı Hans Blix’nıñ comğa xisabın kötä
14 fivraldä BMOnıñ baş inspektorı Hans Blix Bagdadnıñ qoral programması turında çirattağı xisabın totaçaq. Älegä Şurada fiker büleneşe küzätelä. Ber törkem däwlät, Ğiraqta suğış başlağançı, anda tikşerü eşlären köçäytergä çaqıra. Quşma Ştatlar, bu täqdimne, faydasız dip, kire qağa.
Quşma Ştatlar, Saddam belän uynaw citte, här närsäneñ axırı bar dip, İminlek Şurasına köçle basım yasıy, Ğiraq mäsäläsendä soñğı süzen äytergä çaqıra. Çärşämbedä däwlät sekretare Colin Powell Kongressta çığış yasap, İminlek Şurası, Ğiraqtağı xärbi kompaniäne xuplar, digän ömet belderde:
Audio [Colin Powell]: Aldağı berniçä köndä, bez Berläşkän Millätlärne berençe rezolutsiäne ğämälgä quyarğa, häm kiräk bulsa, yaña qarar qabul itergä künderä alırbız, dip ömetlänäm.
Powellnıñ bu ömetläre, menä närsägä bäyle. Üzeneñ 12 meñ bitlek xisabında Bagdad, bezneñ raketalar, röxsät itelgän 150 çaqırımnan da yıraq oça almıy, digän süzlär yazğan ide. Şuşı atnada BMO belgeçläre Ğiraqnıñ Äl-Samud 2 häm Äl-Fatah raketaların tikşerde. Şularnıñ berse 160, ikençese 180 kilometrğa oça bulıp çıqqan. Bu turıda Hans Blix irtägä üz çığışında äytergä cıyına. Quşma Ştatlar monı, Saddamnıñ çirattağı yalğanı, 1441 sanlı rezolutsiäne bozu, dimäk, çara kürä başlaw öçen citärlek säbäp dip atıy ala.
İminlek Şurasında äğza bulıp torğan berniçä däwlät, Waşington belän kileşmi, Ğiraqta suğış başlaw urınına, anda tikşerü eşlären köçäytergä çaqıra. Şuşı atnada Fransiä Şura äğzalarına üz täqdimen kertte. Anda, tikşerü eşlären köçäytü, inspektorlar sanın öç tapqır arttıru kebek çaralar bar. Quşma Ştatlar bu täqdimne faydasız dip kire qaqtı. Şuşı atnada Hans Blix ta, inspektorlarnıñ sanın arttıruğa qarağanda, Ğiraqnıñ xezmättäşlek itüwe küpkä möximräk, digän ide.
Fransiäneñ kürşese, İspaniä, Waşingtonnıñ Ğiraq säyäsäten bersüzsez xuplıy. Çärşämbedä, İspaniäneñ BMOdağı ilçese İnocencio Arias, Ğiraq xemättäşlek itmäsä, inspektorlar sanın arttırunıñ ber mäğnäse yuq, dip belderde:
Audio [İnocencio Arias]: Anda ike distä, xättä ber distä inspektor citä. Ägär Ğiraq xezmättäşlek itsä, bar närsä xäl iteläçäk.
Ä menä Fransiäneñ ikençe kürşese, Germaniä, Ğiraq suğışına şulay uq qarşı çığa. Bügen Bundestağta yasağan çığışında, Germaniä kanslerı Gerhard Şröder bolay dide:
Audio [Gerhard Şröder]: Ğiraqnıñ atom qoralı yuq (äytkändäy, monı Äl-Baradei da tanıdı), yıraq-ara raketaları da yuq. Ğiraq başqa törle küpläp üterü qoralı yasarğa mömkin, digän işarälär bar. Şulay bulğaç, inspektorlarğa kübräk waqıt birergä kiräk. Ägär andıy qoral tabapar ikän, ul 1441 sanlı rezolutsiä nigezendä yuq iteläçäk.
İminlek Şurasında veto xoquqı bulğan Qıtay, şulay uq, Fransiä yağında. Çärşämbedä, Pekinnıñ BMOdağı wäkile Wang Yingfan, Fransiä täqdimnärendä yaxşı fikerlär buluın äytte. Berük waqıtta ul, Ğiraq mäsäläsen çişer öçen, Şurada berdämlek kirägen iskärtte:
Audio [Wang Yingfan]: Mäsäläne çişü öçen konsensus tabırğa kiräk, monıñ öçen barıbız da cawaplı. Ägär İminlek Şurasınıñ citdi, köçle oyışma buluın telibez ikän, berdämlek kiräk.
Qıtay wäkile küpmeder däräcädä xaqlı. İminlek Şurası qarar qabul iter öçen, 15 äğzanıñ kimendä 9-zı, häm iñ möhime, 5 daimi äğzanıñ härberse qararnı xuplarğa tieş. Ğiraq mäsäläsendä mondıy berdämlek yuq.
Ali Gilmi, Praga


text:
Ravel Sigal: Tatarstan parlamentında uñ köçlär fraksiäse bulırğa tieş
Uñ köçlär berlege firkäse üzeneñ imidjın nıqlap üzgärtergä, programmalarına yaña fikerlär, yañalıqlar kertügä kereşte. Älege ğämällär firkäneñ Rusiä Däwlät Dumasına uzğan soñğı saylawlardağı uñışsızlığınnan soñ başlanıp kitte. Uñ köçlärneñ Tatarstandağı bülekçäse wäkilläre dä älege eştä bik aktiv qatnaştı. Alarnıñ firkäneñ yaña programma proyektın eşläde. Häm alar yasağan proyekt şundıy uñışlı bulıp çıqqan ki, anı xätta Uñ köçlär berlegeneñ citäkçese Nikita Belıx ta xuplağan.
SPSnıñ Tatarstan bülekçäseneñ Başqarma komitetı citäkçese Pavel Sigal süzlärenä qarağanda, tatarstanlılar üzläreneñ programmalarında Uñ köçlär firkäseneñ töp ideologiäsenä xıyänät itmägän.
Bez berniçek tä SPSnıñ töp yünäleşe yulınnan çigenmädek. İldä demokratiäne, eşmäkärlekne üsterü, sotsial’ yaqlawğa moxtac keşelärne yaqlaw häm başqa yünäleşlär qala. Bez barı tik eş yünäleşlären konkretlaştırırğa ğına buldıq. Bigräk tä, yaqın kiläçäkkä. Üzebezneñ programma proyektında bez ğadi xalıq üz arada, öydä fikerlär yörtkän temalarğa konkret cawaplar tabarğa tırıştıq – monda sälämätlek saqlaw, mäğärif, demografiä, mäğlümät çaraları häm başqalar. Bezneñçä, küp kenä mäs’älälärne Rusiä häm anıñ xalqı mänfäğätlärennän çığıp xäl itelergä tieş. Monda yalğan liberal bulıp, bäyäsenä qaramıyça eşlärgä kiräk diärgä yaramıy. Monda patriotik kapitalizm turında süz alıp barıp bula. Bu urta xälle xalıq qatlamına tayanğan kapitalizm, anı buldırırğa kiräk RusiädäPavel Sigaldan bez, SPS firkäseneñ milli programması barmı dip tä soraştıq. Bu xaqta ul menä närsä dide.
Bar, älbättä, bar. Bez bik yaxşı añlıybız, tatar xalqınıñ barı ber genä däwläte – tatarstan bar. Şuña kürä, bar xalıqnıñ da xoquqlarınıñ tigezlegen saqlaw şartında, tatar xalqınıñ telen, mädäniät yaqlaw kiräk. Bu bezneñ eşneñ bik ähämiätle öleşe dip sanıybız bez Kiläçäkkä plannarğa kilgän isä, Uñ köçlär berlege firkäse 2007 yılda Rusiä Däwlät Dumasına saylawlarda 7 protsentlı baryernı ütep, Dumada üzläreneñ fraksiälären buldırırğa tırışaçaq. Firkäneñ Tatarstan bülekçäseneñ plannarın kilgändä, alar respublika Däwlät Şurasında üzläreneñ nämzätlären kübräk kürergä teli. Pavel Sigal däwam itä.
Tatarstanda bezneñ inde xäzer dä Däwlät Şurasında ike deputatıbız bar – Ştanin häm Tarkaev. Minemçä, bezneñ kiläse saylawlarğa maqsatıbız – Däwlät Şurasında uñ köçlärneñ 5-10 deputattan torğan fraksiäne buldıru. Bu tormışqa aşırırlıq maqsat. Annarı soñ, bu respublika öçen dä kiräk. Bu xaqta bez Tatarstan citäkçelege belän dä söyläşkänebez bar. Alar da parlamentta uñ köçlärneñ kiräklegen äytä. Älbättä, bezgä bu eştä berkem dä yärdäm itmäyäçäk. Läkin respublikada bezgä qarşılıq kürsätep, bezgä nindi basım yasap toruçılar da yuq. Şuña da, bezneñ saylawlardağı uñışsızlıqlarıbız – ul barı tik bezneñ genä eşläp citkermäwebez. Bez inde üzebez öçen näticälär yasadı. Bez firkäbezne yañarttıq, bezneñ xäzer yaña äydäp baruçı, yaña Säyäsi Şura. Menä xäzer yaña programma da buldırdı. Ul federal’ däräcädä qabul itelmägän oçraqta da, tatarstan däräcäsendä ul qalaçaq, bez anı alğa alıp baraçaqbızBu SPSnıñ Tatarstan bülekçäseneñ Başqarma komitetı citäkçese Pavel Sigal fikerläre ide.
Ä Uñ köçlär berlegeneñ yaña programma proyektına kilgändä, 19 sentäberdä Mäskäwdä Tatarstanlılar täqdim itkän häm başqa proyektlar qaralaçaq. Ä nindi programma qabul iteläçäge SPSnıñ noyäber ayında uzaçaq qorıltayında bilgele bulaçaq.
Gölnaz İlgizär


text:
Qazan Sankt-Peterburg yubileena da äzerlänä
Qazan isä üzeneñ meñyellığına äzerlekne däwam itä. Bu xaqta bez sezgä äledä-äle işetterep torabız. Läkin respublikada Qazannı tözekländerü eşläre belän genä çiklänmilär. Bilgele bulğança, tizdän, 2003 yılnı, Sankt-Peterburg şähäre dä üzeneñ 300 yıllıq yubileen ütkäräçäk. Şuşı uñaydan, respubliqa xökümäte bu şähärdä dä berniçä urınnı maturlarğa cıyına ikän. Mäsälän, bäyräm waqıtında Sankt-Peterburgta açılaçaq Qazan alleyası, şähär mäçete, Qazan uramı, tatar mädäni üzäge, tatar aşları kafesı tatarstanlılar köçläre belän eşlänä. Bu eşlär 2002 yılnıñ aprilendä Qazan häm Sankt-Peterburg şähärläreneñ başlıqları imzalağan kileşü nigezendä başqarıla.


text: Bu turıda bügen ber könlek säfär belän Kabulğa kilgän Quşma Ştatlarnıñ Saqlanu ministrı urınbasarı Paul Wolfowitz äytte. Anıñ süzlärençä, Talibanğa qarşı suğış betep kilgändä, Quşma Ştatlar Äfğanstanda tözekländerü eşläre başqarıp, ilne mömkin qädär tizräk totrıqlılı itergä teli. Wolfowitz Äfğanstannıñ saqlanu ministrı Möxämmät Räxim belän oçraştı, tözekländerü eşläre barğan urınnarda buldı, xärbi künegülär qaradı. Anıñ, şulay uq, prezident Xomid Karzai belän oçraşuwı qaralğan. Karzai xalıqara cämäğätçelekne, aşığıç yärdäm cibärü belän çiklänmiçä, ilne tözekländerü eşlärenä öleş kertergä çaqırğan ide.


text:
Dinne almaştıru öçen ülem cäzası?
AQŞta zur iğtibar häm borçılu belän İslamnan Xristian dinenä küçkän ber äfğan keşeseneñ yazmışın küzätälär. Aña ülem cäzası yanıy. Germaniä räsmie bu xälne "qabul itelmäslek" dip bäyäläde. Äfğanstanda Taliban bärep töşerelgängä 4 yıldan artıq waqıt uzdı, häm bu şunnan birle – xristian dinenä küçü öçen ülemgä xökem itüneñ berençe oçrağı bulıp tora.
16 mart könne uzğan mäxkämä utırışında Rahman, İslamnan Xristian dinenä küçkänen tanıdı, häm Äfğanstandağı şäriğat qanunnarı nigezendä monıñ öçen ülemgä xökem itelä alğanın añlawın belderde. Bu xäl keşe xoquqları oyışmaları, xristian törkemnäre häm könbatış illäre xökümätlären borçuğa saldı. Dönyada keşe xoquqları torışın küzätüçe Human Rights Watch oyışması Aziä bülegeneñ başlığı Brad Adams, Abdul Rahman ber nindi dä cinäyät qılmağan, dip belderde:
"Anıñ dinne saylarğa xoquqı bar. Başqa dingä küçüne xalıqara qanunnar cinäyät dip sanamıy. Keşelär vocdan irege xoquqına iä häm minemçä Äfğanstandağı qayber konservativ köçlär ildäge xökem sistemasın häm fikerläwne üz kontrolenä alırğa tırışa."
Germaniä saqlanu ministrlığınıñ yuğarı räsmi wäkile Friedbert Pflueger, bu xälne qabul itelmäslek , dip belderde. Germaniä, Äfğanstandağı NATO tınıçlıq saqlaw köçlärenä üzeneñ 2450 xärbien, ildä demokratiä tözergä yardäm iter öçen cibärde, ä keşelärneñ dini säbäplär arqasında ülemgä xökem itelüe öçen tügel, dide ul. AQŞ däwlät departamentı da Abdul Rahman tiräsendäge wazğiätne küzätep bara, departamentnıñ matbuğat wäkile Sean McCormack, kiçä menä närsälär äytte:
"Äfğan räsmiläreneñ älege mäxkämä eşen mömkin qädär açıq häm ğädel uzdıruları möhim dip sanıybız. Bezneñ qaraş mäğlüm, bez anı här waqıt qabatlap kiläbez. Bez tüzemlelek häm dinnär ireklegen yaqlıybız. Bolar demokratiäneñ möhim öleşe, häm tärräqi itkän Äfğan demokratiäsenä mondıy oçraqlarnı yış xäl itergä kiräk bulaçaq."
Human Rights Watch oyışması, Rahman eşe – Äfğanstannıñ mäxkämä sisteması öçen sınaw bulıp tora, dip belderde. Rahman öçen Xalıqara Xristian yaqlaw oyışması da bik borçıla, alar anı kiçekmästän irekkä çığarunı taläp itä. Üz möräcäğätendä, xristian oyışması, "Äfğanstan Taliban çorında da bik küp ekstrimizm kürde inde", dip yazılğan. Prezident Hamid Qarzaiğa alar Rahmannı ğafu itep, din ireklegen yaqlawnı sorap möräcäğät itte.
Ämma Qarzainıñ matbuğat xezmäte, prezidentnıñ bu eşkä qatnaşmayaçağın xäbär itte. Xäkim Ansarulla Mäwläwizadä, ägär dä Rahman kire İslam dinenä qaytmasa, mäxkämäneñ anı ülemgä xökem itmiçä başqa yulı qalmayaçaq, dip belderde. Xäbärlärgä qarağanda, Rahman kire İslamğa qaytmayaçağın äytkän. Möselmannarnıñ çuqınu säbäpläre turındağı soraw belän bezneñ Qazan studiäse xäbärçese Landış Xarrasova bügen Qazandağı Bolğar mäçete imamı İldus xäzrät Fäizgä möräcäğät itte, menä anıñ fikerläre:
"Qorän belän bez İslamğa da çaqırabız, Qorän belän bez İslamnan da bizderäbez. Beler-belmäs dinnän, üzeñneñ başıñnan çığarıp qına, üzeñneñ näfeseñä iärep kenä Qorän ayätlären yäisä xädislärgä añlatma birü ul kiresençä dinnän çitläşterergä mömkin."
İnde kire Äfğanstanğa, anda islam dinennnän baş tartıp xristianlıqqa küçkän häm monıñ öçen ülem cäzasına xökem itelergä torğan Abdul Rahmanğa qaytsaq, xökem qararı çığarılğançı, anı başta psixiatrlar tikşerergä tieş. Ägär inde ğäyeple dip tabılsa, äfğan qanunnarı nigezendä Rahman ike tapqır yuğarıraq mäxkämägä möräcäğät itü xoquqına iä.
Äfğanstan konstitusiäsendä, "ber nindi qanun da izge İslam dine qanunnarına qarşı bulırğa tieş tügel" dielgän. Şulay uq konstitusiädä, Äfğanstan BMOnıñ keşe xoquqları deklarasiäsenä dä tuğrı qala, dip yazılğan. Deklarasiädä isä "här keşe dinen häm qaraşların üzgärtergä irekle", digän süzlär bar.
alsu qormaş


text:
Cimerek yullar nindi firqägä kiräk?
Qazanda törle piketlar, mitinglar, qarşılıq çaraları bulıp tora. Tulay toraqnı xosusıylaştırırğa tezläwçelär, şähär üzägendäge cimerek yortlarda yäşäwçelärgä buşlay fatir birelgän waqıtta şuşı programmağa kerä almıyça iske yortta qaluçılarnıñ qarşılıq aksiälärenä çığalar. Bu atnada şähärdäge yullarnıñ cimereklelegenä qarşı üzençälekle aksiä bulaçağı turında matbuğat häm internet çeltärendä xäbär itelä. Rusiädä yullarnıñ cimereklege yäki anıñ bulmawı belän berkemne dä ğäcäpländerä almıysıñ. Borınğı zamannardan uq axmaqlar häm yulsızlıqnıñ Räsäy yazmışın xäl itärlek küreneşlär buluı bilgele. Xäzer axmaqlıq buyınça Rusiäne uzıp kitüçelär dä xättin aşsa, yullarnıñ mäsäläsendä wäzğıät üzgärmi. Xätta ilneñ üzägendäge danlıqlı 1000 yıllıq Qazannıñ da yulları maşina belän yäki cäyäwläp yörü öçen yaraqsız dip sanala. 2 yıl elek yubiley tantanalarına üzäktäge yullar yañadan salınsa da, küpçelek uramnardağı asfal't uzğan cılı qış könnärendä yaraqsız xälgä kilde. Bigräk tä maşina yörtüçelär bu yullarda tägärmäçlären yuğalta. YÄ cıyılğan küläwek töbendäge qoyılarğa bata. Uñ köçlär berlege dip atlağan häm eşquarlarğa tayanuçı SPS firqäse Qazannıñ cimerek yullarına qarşılıq çarasın ütkärergä buldı. Yullar belän qänäğätsez maşina yörtüçelär 12-18 aprel'dä üz avtomabil'lärenä zäñgär tasma, ä yul qazasında häläk bulğan dusları häm yaqınnarı istälegenä xätta qara tasma bäyläp çığalar. Yullarnıñ xäle turındağı qızu bäxäslärne dä premyer-ministrnıñ berençe urınbasarı Rawil Moratov kebek zur türälär dä qatnaşa. Qazan şähäre başlığı İlsur Metşin şähärdäye yullarnıñ naçar buluın tanıdı. Uzğan yılda Qazan yulların remontlauğa 900 million sum aqça totılğan. Bu elekkese belän çagıştırganda 3 tapqır kübräk. Ämma yullar barıber tigezlänmi. Yul tözeleşenä çığımnarnı arttıru kiräklege turında Berdäm Rusiä firqäse täqdim belän çıqqan ide. Şulay bulğaç, yullardağı çoqır-çaqırlar, cimerekleklär säyäsi problemağa äylänä. Partiäsez sikältälär bulmıy, çönki uzğan atnada premyer-ministr urınbasarı, yul tözü häm transport ministrı Vladimir Şvetsov tantanalı räweştä Berdäm Rusiä partiäsenä kerde. Dimäk, yullarnı tänqitläw firqäneñ abruyına tap töşerä. Ä tap töşmäsen öçen alarnı tiz arada tözekländerergä kiräk. Aqça tabu, yul tözü texnikasın buldıru da säyäsät häm firqä ğämälenä äylänä. Ğädel Rusiä dip atalğan firqä mondıy tözeleş häm yul çoqırlarına bäyle mäsällärne bik räxätlänep sänäkkä elä. Uñ köçlär firqäse isä alay kürälätä can-cal çığarmıy, ä xalıq fikeren, ğadi maşina yörtüçelärneñ mönäsäbäten kiñ cämäğätçelekkä citkerä. Elek Qazan başlığı bulıp torğan İsxakov zamanında räxät yäşäp, xäzer eşläre xörtäygän çinovniklar elekke şähär türäsen Qazanğa qaytaru turında xıyallarnı. Bu säyäsi tomannar arasında yullardan yörü tağın da qıyınlaşa. Çönki yullarnıñ ni öçen cimerek bulunıñ säbäben äytüçe yuq.
Bu könnärdä cimerek yullarğa qarşı aksiäse iğlan itelgäç, bernindi firqä turında uylamıyça yullarnıñ şundıy xälenä açınıp, maşinaların zäñgär –qara tasma belän bizäwçelär arta bara. 18 aprel' könne köndezge säğät 12 dä beryulı maşina sirenaların qıçqırtıp, yaqtırtqıçlarnı qabızıp, qarşılıq aksiäse ütkäreläçäk dip kötelä. Ämma bu tasmalarnı häm maşina tawışların Qazannan 800 çaqrımda urnaşqan Mäskäwdä kürü-işetülärgä ışanıp bulmıy. Ä bit 2000 yılda näq federal' üzäk Tatarstandağı häm başqa töbäk yul tözü wäqıfların yaptırıp, böten yul aqçaların Mäskäwgä tuplağan idelär. Xäzer töbäklärgä yul tözü aqçaları qaşıqlap qına birelä. Elekke summadan 4-5 tapqır kimräk. Bu atnada zäñgär tasmalarğa soraw bermä – ber arta. Çönki härkem Qazan yullarınıñ xäle turında üz fikeren işetterergä teli.
Rimzil Väli


text:
Russiädä Duma saylaularına häm anıñ näticäläreneñ iğlan itelüenä berniçä kön vaqıt ütsä dä, çit il mätbuğatında bu tema äle dä köntärtibennän töşmi. "International Herald Tribune" gazetasınıñ bögenge sanında tanılğan kommentator William Safireneñ "Russiädä Putinizmnıñ ğäcäp üseşe" isemle maqäläse basılıp çıqtı.
William Safireneñ fikerençä, prezident Putin häm anıñ KGBsı mass media östennän üz kontroilen urnaştıruı häm oppozitsiäneñ fond çığanaqların qulına eläkterüe belän Russiädä ber partiä xakimiäten kire qaytardılar. Bu atnadağı saylaular siloviklarnı xakimiätkä kiterde häm Putingä kiläse yılnıñ yazında ğömerlekkä prezident buluına yul aştı. Rusisäneñ qısqa şämerle demokratiä täcribäse ülde. Saylaularnıñ näticäse xikayäneñ ber öleşe turında ğına söyli. Xökümät väkillärennän häm bäysezlärdän torğan Putin partiäse Dumadağı urınnarnıñ yartısın aldı. Elekke kompartiä ikegä bülende häm yaña fraksiä Putin lagerına küçte. Zirinovskiy yaqlılar da xäzer siloviklarnı sälamlıylar. Liberal oppozitsiägä kilgändä , demokratik reformaçılar Yavslinskiy, Nemtsov häm Çubaislar berlşä almadılar häm demokratik ideallarnıñ yaqlauçı partiälärneñ bers edä 5 protsentlıq kirtäne ütä almadı. Siloviklarnı ber komisarı liberal reformaçılarnıñ tarixi missiäse tämamlandı dip äytte. Putin Kremeleneñ çın demokratiä buldırırğa telägän oppozitsiäne ciñüeneñ ike säbäbe bar. Aqça häm media. Partiä oyıştıru häm xökümätkä qarçı kanpaniä alıp barır öçen aqça kiräk. Bay oligarxlar dävlät üzläreneñ mal-mölkäten konfiskatsiälämäsen dip aqça birmädelär. Putin saylaulardan alda alanıñ qayberlären ildän kitärä mäcbür itte , iñ bayısın törmägä utırttı. Läkin, ber partiäneñ xakimiätne üz qulın aluınıñ töp säbäbe media östennän qatıqullı kontrol buldı. Bez bäysez mätbuğat bulmıyça torıp demokratiäneñ bula almayaçağına tağı ber märtäbä tanıq buldıq. Putin Rusisädä mätbuğat ireklegen yuqqa çığardı. Näticäsä Ruslar televideniädä ber genä närsäne kürälär häm töp gazetalarda ber q näräsne uqıylar. Ul da bulsa rejimgä mätxiä. Üzgä fikerlelär kommunizm çorında bulğanı kebek salqın Sebergä cibärelmilär, läkin, alar üz tauışların işetterüdän mäxrim itelälär. Yözärlägän çit il küzätüçeläre Putin keşelärenneñ xakiiät belän yauızlanuların xäbär itkän häm Yevropada İminlek häm Xezmätätşlek Oyışması demokratik protsesta artqa kiteş bar dip beldergän bulsa da, Putin saylaular namuslı, irekle, açıq häm demokratik buldı dip äytte. Närsä eşlärgä? 8 industrial demokratik illär törkemendä aftoritar Rusisägä urın bulmasqa tieş. Fransiä häm Germaniäneñ citäkçeläre anti-amerikan , läkin anda demokratiä xökem sörä häm xalıq administratorlarnı üzgärtä ala. Rusisädä bu mömkin tügel. Şul säbäple ezärleklävçe Russiäne BMOnda Yevropanıñ tauış birendä küper rolen uynauçığa äyländerüne onıtıyıq. Russineñ Ğıraqta tärtip unaştıru öçen yardämen dä onıtıyıq. Aqça häm medianı kontrol itü yulı belän Putinizm üskändä Ğıraqlılarğa andıy ürnäk kiräkmi. Bez autokratik Rusisä belän eş itkändä realistik bulrğa tieşbez. Anıñ xalıq sanı kimi barsa da, yaña keşese yaña şeşädän elekke vodkanı eçsä dä, ul Yaqın çit illärdä imperial maqsätläre bulğan atom dvläte bulıp qala birä. Demokratiäne eksport itärgä telägän amerikannar bularaq , bez Putin kul.ltınıñ uñışı säbäple xakimiät häm ireklek mäsäläsendä tieşle sabaq alırğa tieşbez. Xökümätneñ medianı häm aqçanı kontrol itüe , politik türälärgä xakimiäten nığıtuına mömkinlek birä. Bez moña här cirdä qarşılıq kürsätergä tieşbez . Maqälä aftorı Safireneñ fikerençä, tınıçlıq sannarda imin bula, demokratiä iñ yaxşısı törlelek belän saqlana.
Färit İdelle, Praga.


text:
Qazanda Tatarstan başqortları Qorıltayı uzaçaq
İnde xäbär itkänebezçä, Qazanda ike zur sänğat bäyräme bara. Näwrüz törki xalıqlar teatrları festivale häm Rudolf Nuriev isemendäge klassik balet festivale. Menä şuşı törki xalıqlar teatrları xalıqara festivale programmasına da üzgäreşlär kerterlek ber çara ütkäreläse mäğlüm buldı. Şimbä könne Qazanda Tatarstan başqortları Qorıltayı uzdırıla. Başqortostanda tatarlarnıñ niçek yäşäwläre turında küp söylibez. Tatarstanda başqortlar niçek yäşi soñ? Alar Tatarstanda 20 meñgä yaqın. Läkin nindider aktiv eşçänlek alıp barğannarı sizelmi. Qorıltayğa Başqortostannan zur delegatsiä kilüe kötelä. Alar belän bergä Başqort däwlät cır häm biyu ansamble kilüe dä mäğlüm buldı. Şuña kürä Qorıltayğa Qazannıñ türennän Ğaliäskär Kamal teatrı binasında urın birergä qarar itelde. Monıñ öçen xätta Näwrüz festivale programmasına üzgäreş kertep, şimbä könne Kamal teatrında bulaçaq spektakllärne Qazan milli-mädäni üzägenä küçeräçäklär.


text:
Comğa kөnne San Petersburgta elektәn ük planlanğan Russiә-Germaniә Summitı bulaçaq. Lәkin, Fransiә prezidentı Şiraq aŋa qatnaçaşağın beldergәnnәn soŋ, ul başqa eçtәlek qazandı. Anda suğıştan soŋğı Ğıraq mәsәlәse tөp tema bulaçaq dip әytergә bula. Bu isә üz nәvbәtendә şuşı өç il belәn AQŞ hәm Britaniә arasında Ğıraq tirәsendәge fiker ayırmalıqlarınıŋ әle dә üz kөçendә qaluın işarә itә. Bu mәrtәbә BMOsınıŋ role turında bәxәs bara.
Monı inde üzenә kürә Sişәmbedә Tөnyaq Irlandiәdә bulğan AQŞ-Britan summitına cavap dip tә qararğa bula. Başta San Petersburgtağı Sumitqa BMOnıŋ general sekretarı Annan da qatnaşaçaq dip belderelsә dә, soŋğaraq anıŋ monan vaz kiçkәn buluı xәbәr itelde. Baştağı plan buyınça ul Ğıraq suğışınnan elek bulğanı kebek Iminlek Şurasında kөrәşne buldırmau maqsәte belәn Britaniә, Fransiә, Germaniә hәm Russiәgә vizit yasarğa tieş ide. Anıŋ ştabı Annan vizitın kiçekterü sәbәben әytmәsә dә, ul suğışqa oppzoitsiәdә torğan kөçlәr safında tora digәn tәsir qaldırmas өçen vizittınnan vaz kiçte dip uylanıla. Annan bolay da üzara tarqalğan Iminlek Şurasında vazğiәtneŋ tağı da küberәk kiskennәşüen telәmi. Lәkin, aŋa taraflarnıŋ pozitsiәlәren yaqınlaştıru ciŋel bulmayaçaq. Fransiә prezidentı Şiraq Ğıraqnı tөzeklәnderü hәm idarә itü өçen BMOsı cavaplı bulırğa tieş. Ber yәisә ike ilneŋ başqa ber ilneŋ yazmışın kontrol itü çorı ütte dip belderde. Putin belәn Şrөder dә Ğıraqnı tüzeklәnderüdә tөp rol BMOnda bulırğa tieş dip belderdelәr. Britaniә hәm bigerәk tә AQŞnıŋ pozitsiәsә tәmam qapma-qarşı. Ğıraq belәn başta AQŞnıŋ xәrbi administratorı citәkçelek itәçәk, şunnan soŋ Ğıraqlılardan torğan vaqıtlı xөkümәt bilgelәnәçәk. Gәrçә, prezident Buş Tөnyaq Irlandiәdәge summittan soŋ ütkәrelәgn press-koferensiәdә BMO mөhim rol uynayaçaq dip әytsә dә, ul bu mәsәlәgә tulı açıqlıq kertmәde. Şulay da ul BMOna vaqıtlı xөkümәt tөzü mәsәlәsendә tik kiŋәşçe hәm humanitar yardәm birü өçen cavaplı oyışma rolen genә birüne küz aldında tota dip әytergә bula. Inde San Petersburgtağı summitqa kilgndә , ul Russiә belәn Germaniә arasında sәyәsi hәm iqtisadi mөnәsәbәtlәrne üsterө maqsәte belәn ütkәrelә torğan yıllıq sessiәneŋ өçençese bulırğa tieş ide. Şiraqnıŋ kөtelmәgәndә, anda qatnaşaçağın belderüe belәn ike il arasındağı mөnәsәbәtlәr ikençe planğa etәrelgәn buldı. Şuşı summitta өç ilneŋ tışqı eşlәr ministerlәreneŋ uzğan Çomğada Parijdağı belderüenә basım yasalaçaq dip әytergә bula. Tışqı eşlәr ministerlәre suğıştan soŋğı Ğıraqta BMO tөp rol uynarğa tieş digәnnәr hәm humanitar problemmalarğa borçılu beldergәnnәr ide. Bu summitta da moŋa basım yasalaçaq dip әytergә bula. Lәkin, bu AQŞnıŋ pozitsiәsen yomışartuına kiteter dip әytep bulmıy. Şulay uq Saddam rejimınıŋ inde cimerelgәnen küz aldında totqanda, barlıq illәr Ğıraqnı tüzeklәnderü eşendә qatnaşırğa telilәr. Putin belәn Buşnıŋ milli iminlek buyınça kiŋәşçese Rays arasında dәşәmbedә bulğan sөylәşülәrdә dә bu tөp tema bulğan. Russiә suğıştan elek Ğıraq belәn tөzelgәn 8 miliard dolarlıq kontraktnıŋ da üz kөçendә qaluın teli. Ә inde bu telәsәŋ telәmәsәŋ dә xәzer ciŋüçelәrneŋ ixtiyarına qaldı. Әlbәttә, Fransiә belәn Germaniә dә bu eştәn çittә qalırğa telәmilәr. Ğıraqnı tәzeklәnderü eşe BMOsı qaramağında bulsa, bu eştә qatnaşu ciŋelerәk bulır ide. Ә inde AQŞ hәm soŋğaraq ul quyğan idarә, suğışqa qarşı çıqqan illәrne Ğıraqnı tәzeklәnderü eşenә qatnaştırır dip kөtep bulmıy. San Petersburgtağı summitnıŋ monı üzgәrtәçәk strategiә taba aluı ikele.
Fәrit Idelle, Praga.


text: İrannıñ vitse-prezidentı Möxämmät Satarifar, ildäge säyäsi krizis xökümätneñ wazifasınnan kitüenä kiterä ala, dip kisätte. Krizis, qadimçelär qulındağı Saqçılar Şurası reforma taraflı 3 meñläp namäztne saylaw isemlegennän sızıp taşlağannan soñ başlanıp kitte. Kiläse ayda ütäse saylawlardan çitlätelgännär arasında Parlamentnıñ xäzerge 80läp deputatı da bar. Satarifar süzlärençä, ägär xökümät üz wazifaların başqara almıy, şul isäptän, ğädel häm irekle saylawlar tä'min itä almıy ikän, anıñ xakimiättä qaluında ber mäğnä dä yuq. Refroma taraflı deputatlar inde 3nçe kön Parlament binasınnan çıqmıy, protest çarası ütkärä. Saqçılar Şurası qararın üzgärtmäsä alar saylawlarğa baykot belderergä cıyına. İranda Parlament saylawları Fivralneñ 20-senä bilgelängän.


text:
Qazaqstan Respwblïkasınıñ Ulttıq akademïyalıq kitapxanasında Qazaqstan Respwblïkasınıñ Tuñğış Prezïdenti Künine arnalğan «Meniñ Tuñğış Prezïdentim» taqırıbında mektep oqwşılarına arnalğan tärbïe sağatı jäne «Top – 25 qızıqtı kitaptar» körmesi ötti, dep xabarlay`dı BAQ.kz tilşisi.
İs-şara barısında «N. Nazarbaev – Qazaqstan Respwblïkasınıñ sırtqı sayasatınıñ negizin qalawşı», «Ulı Dala Eli jäne tarïxtağı tarïxï sana xahında» taqırıptarında därister oqıldı.
QR BjĞM Memleket tarïxı ïnstïtwtınıñ mamandarı – tarïx ğılımdarınıñ doktorı, professor Qarasaev Ğanï Muqaşulı jäne jetekşi ğılımï qızmetker, tarïx ğılımdarınıñ kandïdatı Erimbetova Qundızay` Mırzaşqızı arnay`ı däris oqıdı.
«Ömir bolmıstan quraladı. Bolmıstan aqıl twadı, aqıldan oy` twadı. Osı bir üş ğajay`ıp närse adamnıñ tuğırın teñseltpey` ustap turadı. Sol üş ğajay`ıp närse bizdiñ Tuñğış Prezïdentimizdiñ boy`ında bar dep senimmen ay`ta alamın. ...Biz osı ay`tılğan närli sözderdiñ barlığın da Elbasınıñ boy`ınan taba alamız, jäne sonı ülgi etemiz» - dey`di däriske arnay`ı şaqırılğan jazwşı Marat Mäjïtov.
Sonımen qatar, «Top – 25 qızıqtı kitaptar» taqırıbımen kitap körmesi qoy`ıldı. Munda tüptew öneri, polïgrafïyalıq ülgisi, körkemdik bezendirilwi jağınan sïrek kezdesetin kitaptar men SD-dïskiler, şağın kölemdi basılımdar usınıldı. Bul qatarda «Qazaqtıñ dästürli 1000 küy`i», «Qazaqtıñ dästürli 1000 äni», «Qazaqtıñ xalıq änderi», «Qazaqtıñ batırlıq dastandarı» tärizdi kitaptar men CD-dïskilerden turatın ulttıq antologïyalar, «Jahandıq antïyadrolıq qozğalıs köşbasşısı. Ult köşbasşısı», «Senim. Dästür. Transparenttilik. Tözimdilik» kitaptarı, İlïyas Esenberlïnniñ «Köşpendiler» trïlogïyası bar.
«Onlay`n-rejimdegi däristi elimizdiñ türli ay`mağınan kitapxana oqırmandarı men mektep oqwşıları tıñdadı. Ay`talıq; Ş. Wälïxanov atındağı Jambıl oblıstıq ämbebap ğılımï kitapxanası, L.N.Tolstoy` atındağı Qostanay` oblıstıq ämbebap ğılımï kitapxanası, Şımkent qalasındağı Oñtüstik Qazaqstan oblıstıq «Otırar» ämbebap ğılımï kitapxanası, Almatı qalasındağı №40 orta mektep, Şımkent qalasındağı №22 «Aqjar» orta mektebi qatarlı rwxanï ortalıqtar men bilim oşaqtarı bizdiñ kitapxanada ötken däristi onlay`n rejïmde tıñdawğa mümkindik aldı» - dey`di kitapxana qızmetkeri.
Sonımen birge, bügin Ulttıq akademïyalıq kitapxanada «Bizdiñ Prezïdent. Köşbasşılıq fenomeni» taqırıbındağı kitap körmesiniñ aşılw saltanatı ötken bolatın.


text:
Tatar teatrınıñ 100 yıllığı “Tuğan awılımda” bäyräm itelde
Qamal teatrınıñ 100 yıllığın räsmi räweştä bäyräm itü mart ayında bilgelände. Ul könne Qazanda Tatarstan häm Rusiäneñ tatar teatrları unkönlege açılaçaq. Här teatr tamaşaçılarğa üz repertuarındağı iñ yaxşı spektakl'lärne täqdim itäçäk. Tarixtan bilgele bulğança berençe teatr 1906 yılnıñ 22 dekaberendä Qazannıñ xäzerge travmatologiä institutı binasında ütkän. Uzğan şimbädä tatar teatrınıñ 100 yıllığı könendä Qamal teatrı kollektivı häm teatr dusları Tuğan awılım küñel açu üzägendä bergä cıyılıp bu yubileyğa bağışlanğan mäcles ütkärde. Şunı äytergä kiräk, 27 mart - Xalıqara teatr könendä häm tatar teatrınıñ 100 yıllığına bağışlanğan bäyrämdä G.Qamal teatrı artistları Gabdraxman İl'yasineñ "Bäxetsez qız" p'yesası premyerasın quyaçaq. Bu keçkenä p'yesa xalıq tormışında mäğrifätçelekneñ role häm xatın-qız xoquqın yaqlaw mäs’älälären kütärä. Gölnaz Şäyxetdin


text:
Ğiraqtağı küçeş çorı xökümäten saylaw konferensiäse iyülgä, BMO İminlek Şurasında Ğiraqqa qarşı çikläwlärne beterü rezolütsiäsen tawışqa quyu pänceşämbegä kiçekterde
Bremer konferensiäneñ ni säbäple kiçektelüen añlatıp birmäde. Barı tik "bez Ğiraqtağı citäkçelär belän aktiv dialognı däwam itäbez, alar belän kön sayın oçraşabız" dip kenä belderde.
Şulay itep Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqta tiz arada eşkä kereşäçäk xökümät tözü planı tornışqa aşmadı kebek. Bremer bezneñ maqsat barlıq ğiraqlılarnı da wäkillek itüçe xökümät tözü, bez söylärdä qatnaşuçı parnerlarnı arttırığa cıyınabız dide.
Älege kiçekterü Ğiraqtağı qayber säyäsi citäkçelär belän Bremer arasındağı kileşmäwçänlekne çağıldıra diärgä bula. Alar Waşingtonnı Ğiraqtağı küçeş çorın ozaqqara suzuda ğäyepli.
Bremernıñ kiñräk nigezle xökümät tözü tırışlığı Ğiraqtağı 7 citäkçeneñ uğzan comğada ütkärgä oçraşuı näticälären dä sızıp taşlarğa mömkin. Elegräk bu citäkçelär Ğiraq xökümäteneñ nigezen täşkil itärgä mömkin digän fikerlär äytelgän ide. Ämma Bremer alar Ğiraqtağı barlıq xalıqnı wäkillek itmi dide:
AUDİO: Bez kiläse atna-un köndä başqa kiñräk oçraşu ütkäräçäkbez häm anda nişlärgä ikänen qariaçaqbız. Ämma mimenmçä ilküläm konferensiä iyül aylarında cıyılır kebek.
Konferensiä ütkärü köne kiçekterelsä dä Bremer koalitsiä köçläre Ğiraqta zarur bulğan möddätkä genä qalaçaq, bez monda kirägennän artıqqa qalmıyaçaqbız dide.
Ğiraqtağı koalitsiä köçläreneñ eşçänlege BMO İminlek Şurasında Ğiraqqa qarşı çikläwlärne beterü rezolütsiäse qaralğanda da kütärelergä mömkin. Sişämbe könne Quşma Ştarlar AQŞ, Britaniä häm İspaniä äzelägän rezolütsiä proyektında Russiä häm Fransiäneñ BMOnıñ Ğiraqtağı rolen açığraq kürsätü täqdimnären qararğa rizalıq belderde. Näticädä rezolütsiäne tawışqa quyu ber köngä kiçekterelep pänceşämbegä bilgelände. AQŞnıñ BMOdağı ilçese John Negroponte AQŞ, Britaniä häm İspaniä BMO İminlek Şurasındağı qayber äğzalarnıñ täqdimnären qararğa äzer bulsa da bernindi şartlarğa qaramastan, andağı koalitsiä köçläre xakimiäteneñ möddäten çikläwgä riza bulmayaçaq dip belderde.
Rezolütsiäneñ üzgärtelgän soñğı variantında Ğiraqta BMOnıñ maxsus wäkilen buldıru küzdä totıla. Ul Ğiraq xökümäten oyıştıruda AQŞ citäkçelgendäge koalitsiä köçläre häm Ğiraq räsmiläre belän bergäläp eşliäçäk dielä. Rezolütsiä şulay uq neft'' satudan kergän aqçalarnıñ Ğiraq tärräqiät fondında niçek totıluın küzätep baruçı şurağa BMO räsmilären dä kertüne küzdä tota. Älege rezolütsiä proyektında İminlek Şurasınıñ Ğiraqtağı BMO qoral tikşerüçeläre mandatın yañadan küzdän kiçeräçäge turında äytelä. Sişämbe könne AQŞ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld Xalıqara Atom Energetikası Agentlığı wäkillären amerikalılarğa yardäm itü öçen Ğiraqqa kire qaytarırğa teläwen belderde. Ämma bu proyektqa qarağanda, Ğiraq nefte aqçaları okkupatsion köçlär kontrolendä qalaçaq häm tözekländerü eşlärendä bu köçlärgä töp rol'' bireläçäk.
Sişämbe könne BMOdağı AQŞ ilçese Negroponte AQŞ citäkçelgendäge koalitsiä köçlärenä Ğiraqta xalıqara tanılğan xökümät oyışqançığa qädär citäkçelek itü wäkaläte birüçe rezolütsiä İminlek Şurasında köçle yaqlawğa iä dip belderde.
Şulay da bügenge xäbärlärgä qarağanda, Russiä belän Fransiä tışqı eşlär ministrları, nindi mäs''älälär ikänen tögäl atap äytmi genä, ul rezolütsiädä haman da açıqlıq kertäse qayber mäs''älälär qala dip äytkän.
Naif Aqmal, Praga


text:
Başqortstannıñ Blagovar rayonı üzäge Yazıkovoda yäşäwçe Radik Bogdanov şundıy şar uylap tapqan. Bu şar käräz sıman yassılıqtan tora häm şul şar eçendä nindider energiä xasil bula. Bu energiä tä'sirendä sudağı stronsiy, kobal't häm başqa şundıy zıyanlı matdälär yuqqa çığa. Ğomumän, sunıñ sostavı üzgärä. Bu şardan energiä, yaqtılıq sibelä ikän häm üzgärtelgän sunı eçkän awırular terelä başlıy. Mondıy moğcizağa ışanmas ideñ, Mäskäwdä şuşı yılnıñ 7nçe avgustında ütkärelgän sınawlar näticäse sertifikatı alınğan. Anda şarğa quyılğan sudağı üzgäreşlär terkälä. Beläbez, beläbez, elekke yıllarda televizor ekranı aldına quyıp sunı zaryajat' itüçelärne dä xäterlibez. Ämma, Radik Bogdanov üzeneñ açışı öçen bernärsä dä soramıy. Barı tik qızıqsınıp öyränüne genä ütenä. Ufada çığuçı Voskresnaya gazetada bilgele jurnalist Svetlana Ğafurovanıñ ike mäqäläse älege moğciza turında täfsilläp yaza. Svetlana bu moğcizağa häm açışqa ışana.
Ni öçen kilgän soñ Radik Bogdanov Azatlıq byurosına? Ul şuşı käräz sıman yassılıqtan yasalğan şarnı xrustal'dän häm zurraq itep Qazanda yasarğa kiräk, dip sanıy. Anıñ niäte – Qazannıñ meñyıllığı bäyrämenä energiä tuplıy torğan şar büläk itü. Anıñ da, başqalarnıñ da izge niätläre tormışqa aşsın. Älege genä söylängän xikmätle xäl nigezdä uñay häm optimistik ruxta. Keşe ezlänä, moğciza kötä, ul kilmäsä, üze moğciza yasarğa teli. Käräz sıman şar eçendäge su çınnan da faydalı bulsa da, bulmasa da, annan zıyan yuq bit. Ä bälki, ğädäti töşençälärne, qağidälärne inqär itüçe açışlar fänne dä bayıtırğa, tormışnı da üzgärtergä sälätleder.


text: Bügen Dağıstan belän çiktäş Ästerxan ölkäsendä Rusiä prezidentı Vladimir Putin çik buyı häm iminlek xezmäte wäkilläre belän oçraştı häm Dağıstandağı wazğiätne totrıqlı xälgä qaytarırğa wäğdä itte. Soñğı waqıtlarda Dağıstanda milisiägä höcümnär arttı. Prezident Putin bügen Ästerxanda Kaspi flotınıñ iñ zur xärbi korabı bulğan Tatarstan isemle xärbi köymädä Kaspi däwlätläre wäkilläre belän terrorğa qarşı köräş turında söyläşülär uzdırdı. Rusiäneñ Kaspi xärbi diñgez flotı vise-admiralı Yuri Starsev süzlärenä qarağanda, oçraşuda süz xärbi diñgez köçläreneñ terrorğa häm narkotiklarnıñ taraluına qarşı köräşkä üz öleşen kertüe turında barğan. Kaspi buyındağı däwlätlär – Rusiä, Azerbaycan, Qazaxstan, Törkmänstan häm İrannıñ urtaq mäsäläläre küp, dide prezident: "Tirä-yaq möxit, narkotiklarnıñ cäyelüenä häm terrorğa qarşı kebek mäsälälärdä bez här waqıt diärlek xezmättäşlek itäbez, şulay uq urtaq iqtisadi maqsatlarıbız bar," dide Putin. Çeçnyada parlament saylawları noyaberneñ 27senä bilgelände. Bu xaqta Mäskäwdä xökümät utırışında töbäklär tärräqiäte ministrı Vladimir Yakovlev belderde.


text:
Ğiraqnıñ elekke vitse prezidentı Taha Yasin Ramazan asıp üterelde.
Elekke Ğiraq prezidentı Säddamnıñ yaqın köräştäşe, vitse-prezident Taha Yasin Ramazan bügen irtän Bağdadta asıp üterelde. Ramazan ülem cäzasına xökem itelgän elekke Säddam rejimi räsmiläreneñ 4nçese ide. Ramazan, 1982 yılda Äl-Dücäil şähärçegendä 148 şığınıñ üterelüe öçen ğäyeple dip tabılıp, ülemgä xökem itelgän ide.
Säddamnıñ xökem urınına kilüe, muyınına baw elenep üterelüweñ kürsätkän video İnternetta kiñ taralgan ide. 15 Ginwarda isä Barzan İbrahimTikritinıñ asılu näticäsendä başı gäwdäsennän ayırılğan xäldä töşerelgän videolar da qayber keşelärdä näfrät xisläre çığardı.
Bassem Riza, Ğiraqnıñ xäzerge premier minıstrı kiñäşçese matbuğat oçraşuwında, “Xökem tiyeşleçä ütälde häm bu yulı andiy mısqıllağan köç qullanu bulmadı” dip belderde. Sişämbe irtän asıp üterelgänçe Ramazan, AQŞnıñ qaramağındagı Bağdad tönyagında urnaşqan xärbi nıgıtma törmäsendä totılğan ide.
Säddam belän bergä xökemgä tartılğan Ramazan başta gömerlek törmä cäzasına xökem itelgän ide. Läkin bu qarardañ qanäğat bulmagan şikäyät mäxkämäse, qararnı asıp üterü xökeme belän alıştırdı.
Säddam çorında cäfa kürgän ğiraqlılar, ayırım alganda şiğılär, üterüne xuplawların belderde.
Üterü cäzasın yaqlağan keşelärne Bäğdad uramnarında oçratu bik awır tügel. Üzeñ Sabah äl-qağbi itep tanıtkan ber keşe xäbärçelärgä, Ramazannıñ ğadel xökem itelgänenä ışanganıñ belderde.
Bu Mäxqämä hökümät xökümät mäxkämäse genä tügel, bu bar Ğiraq xalqı mäxkämäse. Bu nätecäle qararğa bez şatbız. Alar üzlärenä layıqlı cäzağa duçar itelde.
Qadim Cabbar isemle ikençe ber ğiraqlı, TV xäbärçelärenä, bu hökem bik köp xalıqnı tınıçlandırdı dip äytte.
Bu, Ğiraq xalığı öçen bik zur şatlıq, Taha Yassin Ramazan häm başqalar xalıqnı küp ezärlekläde. Bezne beterdelär, isän qalgannarı da äle xaman cäfa çigä.
Ramazan, 2003nçe yılnıñ Avgustında, tönyaqtagı Musıl şähärendä, ğiraqlı körd suğışçıları tarafınnañ qulga alınıp AQŞ köçlärenä tapşırılgan ide
2002nçe yılda, yäğni AQŞ Ğiraqnı basıp kerügä ber yıl qala Ramazan, Saddäm häm amerikan prezidentı Bush üz qarşılıqların üzläre saylağan qoral belän ber dueldä xäl itsen, digän täqdim yasağan ide.
1930nçı yıllar azağında igençe ğailäsendä tugan Ramadan 1956 yılda Baas partiäsenä quşılğançı ber bankta eşläde. Ul 1968 yılda bulgan häm Baasçılarnı xakimiätkä kitergän fetnädä dä qatnaşqan keşe.


text:
Serbiä partiäläre qatlawlı söyläşülär aldında
Serbiädäge parlament saylawı näticäläre şaqtıy ğına xalıqnıñ Yewropa belän bergä bulunı yaqlawın kürsätsä dä, säyäsi partiälär öçen ifrat ta qatlawlı wäzğiät tudırdı - xökümät qoru öçen xäzer kileşä almaslıq partiälärneñ üzara kileşüe kiräk.
Ämma serb basmaları bu könnärdä, Boris Tadiçneñ Demokratik partiäse ilneñ yaña xökümäten sotsialistlar belän tözü turında kileşügä yaqın tora, dip yaza. Şuşı partiälärneñ bersennän dä älegä raslaw kilmäde.
Şul ğına mäğlüm - Sotsialistlar partiäse tiräsendä xäzer Tadiç wäkillärennän tış serb millätçeläreneñ Radical partiäse keşeläre dä, elekke premyer-ministr häm şulay uq ayawsız millätçe Koştunicanıñ tarafdarları da yöri - serb parlamentı Skupçinada barı tik 20 genä urını bulğan sotsialistlar "patşa yasawçı" ber säyäsi köçkä äylände.
Sişämbedä Boris Tadiç "ilne Yewropa berlegenä kiterä alırlıq, totrıqlı wä iqtisadta uñışlı xökümät qorunı yaqlawçı" qayber partiälär belän räsmi bulmağan söyläşülär başlap cibärüen äytkän ide.
250 urınlı parlamentta Tadiç demokratlarınıñ 102 deputatı bar, ämma xökümät qoru öçen anda kimendä 126 tawış kiräk bulaçaq.
Tomislav Nikoliçneñ radikalları 77 urın qazandı, ämma ifrat ta millätçel qaraşlarda torğan häm Rusiä belän berläşüne alğa sörgän bu partiäneñ Yewropa yaqlı demokratlar belän urtaq tel tabuı mömkin sanalmıy.
Andıy mömkinlek elekke premyer Koştunica partiäse belän dä yuq diärlek - anıñ Skupçinadağı 30 deputatı Tadiç partiäsenä bik citär ide, ämma näq menä Koştunicanıñ mart ayında Tadiç partiäse belän kileşä almıy xökümät berektäşlegennän çığuı Serbiädä yaña saylaw ütkärügä kitergän ide.
Prezident Tadiç, ni genä bulsa da Serbiä üzen Yewropa ile bularaq bilgelärgä häm Yewropa Berlegenä omtılırğa tieş, dip sanıy, ä Vojislav Koştunica isä Könbatışnıñ Kosovo bäysezlegen tanuına räncep, ilen pravoslav qärdäşläre yäşägän Rusiä belän bäylärgä tırışa.
Bolar barısı da xökümät qoru söyläşülären alıp barılıq berdänber köç itep Boris Tadiçkä näq menä sotsialistlar partiäsen genä qaldıra. Slobodan Miloşeviç bärep töşerelgännän birle sotsialistlarnıñ inde xökümättä bulğanı yuq ide.
Berük waqıtta sotsialistlarğa häm alarnıñ citäkçese İvica Daçiçqa millätçelär yağınnan da bik zur basım yasala, alar sotsialistlarnıñ prezident Tadiç belän tügel, ä üzläre belän berläşüen teli, dip xäbär itä Serbiä matbuğatı.


text:
8-mart aldınnan Ul''yan ölkäse başlığı Vladimir Şamanov 46 sırxaw häm suğış veteranı xatın-qızlarğa “Oka” avtomobile büläk itte
Qızğanıç, büläklänüçelär arasında tatar isem-familiäläre küzgä çalınmadı. Gubernatornıñ xäläl cefete Lyudmila Şamanova Qotqaruçı Xristos çirkäweneñ zur zalında “Olimpiä” isemle milli (natsional'nıy) büläkkä layık bulğan. Şulay itep, Valentina Matvienko, Ğalina Karelova, Alla Pugaçeva, Elina Bıystritskaya, Valentina Tereşqowa, Lyubov' Slisqa, Lyudmila Ğurçenqo, Sof'ya Rotaru, Ğalina Wowçek, İrina Rodnina kebek dönyaküläm tanılğan böek xatın-qızlar arasında general xatını bulıp qına tanılğan Lyudmila Şamanova yoldızı da balqi başladı. Büläk “Xäyriä eşçänlegen üsterügä häm millätneñ ruxi xaläten nığıtuğı zur öleş kertkäne öçen” birelgän. Üze oyıştırğan Xäyriä fondına qayan aqça aladır – bezgä qarañğı. Ä menä 8-mart aldınnan Ölkä Eçke eşlär idaräse başlığı general Waleri Luqin qulınnan “MVDnıñ 200 yıllığı” digän midal alğan tatar qızı Venera Latıypowanıñ batırlığı küplärne xäyran qaldırğan ide. Ul, üze turında uylamıyça, keşe üterüçene qoralsızlandıra häm avtobus şoferın qotqarıp qala.
Xatın-qızlar köne bäyräme “xalıqara” dip atalsa da, anı barı tik kommunistik ideologiädän arına almağan illär genä bäyräm itä. Şul isäptän, arınırğa omtıluçı Rusiä dä. Şul çanağa utırtılğan tatar da inde. Şulay uq bezneñ yäşlärgä tatar-möselman öçen bötenläy çit-yat İzge Valentina könen bäyräm itü çire dä yoğa başladı. Mäxäbbät digäne härwaqıt keşe küñelen bizägän kebek, xatın-qızlarğa da ixtiram daimi bulırğa tieş ikänen barıbız da belsäk tä.
Kem äytmeşli, här naçar närsäneñ yaxşı yağı bula. Bu bäyrämneñ dä inde. Milli mädäniätebezne beraz iskä töşerü öçen genä bulsa da.
Bäyräm könnäre aldınnan Ul'yan ölkäse Çardaqlı rayonı üzäge Mädäniät yortında Milli mädäniätlär festivale uzdı. Anda Tatar Qolmayırı, Papaw, Abdulla, Ürän, Yaña Qızılsu awılları üzeşçännäre qatnaştılar. Ölkä üzägennän tanılğan cırçılarıbız da qatnaştı.
İske Qulatqı rayonı üzägendä cıyılğan xatın-qızlar aktivın danlıqlı “Gölşayan” ansamble täbrikläde. Martnıñ 7 sendä Ölkä Tatar mädäni üzäge Qarsun rayonı Noğay ile awılında tamaşa qıldı. “Tuğan tel” oyışması idaräse äğzası Rozaliä Matrosova berniçä milli xäräkät aktivistı belän üzeneñ tuğan awılı Çınlı rayonı Käşä awılı xalqınıñ tantanasın bizäde.
Ölkä üzägeneñ Milli qul'uralarnı üsterü üzäge dip atalğan binada xatın-qızlar aktivı qatnaşlığında icadi kiçä uzdı. Cıyılğan xatın-qızlarğa şuşı bäyräm bik tä oşadı, çönki çäyläp utıru barışında millätebez yazmışına qağılışlı citdi söyläşü dä buldı.
Läkin teläklär dä bar. Küp yıllar Uqıtuçılarnıñ belemen qamilläşterü institutında metodist bulıp eşlägän milli xäräkät aktivistı Rawiä xanım Abdullina, mäsälän, mondıy çaralarnı kiñ külämdä matbuğat aşa iğlannar birep oyıştırırğa kiräk, dide. Ä bolay – älege dä bayağı ber ük xalıq barlıq çaralar da qatnaşa. Milli tärbiägä qağılışlı tirän eçtälekle çaralar zur zallarda küp xalıq qatnaşlığında uzarğa tieş. Ä çäyläp utıru öçen bar xalıqnı da cıyıp bulmıy. Yarıy, bu yulı xatın-qız aktivın çäyläp utıruğa cıyu aqlanadır da. Läkin Mädäni üzäk direktorı Gölsinä Gerasimowa, ğomumän, barlıq çaralarnı da şundıy ısul belän oyıştırırğa tırışyыH qabul itü qıyın. Şunlıqtan Rawiä xanımnıñ süzlären iğtibarğa alu waqıtı da citkänder.
Azatlıq radiosı , Ayrat İbrahim, Sember, 8-mart.


text: Şuşı könnärdä Ärmänstanda bulğan çualışlar uñayınnan Yevropa Şurası borçılu belderep, qanun çığaruçı cıyılış deputatları qulğa alınırğa tieş tügel, digän fikeren citkerde. Düşämbe tönenä qarşı politsiä Yerevanda oppozitsiä mitingın quıp taratıp, berniçä keşene, şul isäptän oppozitsiääge öç deputatnı qulğa alğan ide. Ärmänstan prezidentı Robert Koçarian oppozitsiäne “säyäsi ekstrimistlar” dip atadı. Oppozitsiä uzğan yılğı prezident saylawları döres ütkärelmäde dip, prezidentnıñ urınınan kitüen taläp itä. “Ğädelllek” dip atalğan blok liderı Albert Bazeian, oppozitsiä comğa könne yañadan, prezidentnıñ kitüen taläp itkän demonstrasiä oyıştıraçaq dip belderde.


text:
İzrailneñ Libannı bombalawı däwam itä
İzrail xärbiläre çärşämbe könne timer tışlanğan xärbi texnika yärdämenä Ğaza sızığınıñ üzäktäge rayonnarına kerde. Atışlar waqıtında kim digändä altı qorallı suğışçı üterelgän. İzrailneñ biş xärbie yaralanğan.
İerusalimda Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät başlığı Javier Solana belän oçraşqaç, İzrailneñ tışqı eşlär ministrı Sipi Livni: “İzrail üz watandaşlarınıñ iminlegen saqlaw öçen suğışa. İzrail terror häm näfrät küçärennän çıqqan yanawnı beterü öçen suğışa. Min Xizbulla, Xämas, Süriä häm İran turında äytäm. İzrail libanlılar häm izrailelär östennän Xizbulla xäkimlegen beterü öçen, böten töbäkne totrıqsızlandırırğa telägän ğısyançılarğa qarşı suğışa”, - dide.


text:
Açıq mikrofon: Ğailä büdjetığız küpme, anı kem tözi?
Respublika byudjetı belän berrättän Qazannıñ da 2007 yılğa kerem-çığım xisapların tögälläw bara. Bu xaqta 5 oktäberdä şähärneñ Başqarma komitetınnan Oskar Prokop’yev jurnalistlarğa söyläde. Kiläse yılda şähär qaznasınıñ küläme 7 milliard sumnan artıq bulaçaq. Çığımnarğa kilgändä isä, Qazan citäkçeläre mäğärif, mädäniät, şähärne maturlatu, tözekländerügä uzğan yıllarğa qarağanda kübräk aqça bülep birergä wäğdä itälär. Qazna, keremnär, çığımnar, aqçalar turında süz quyırtqan şuşı könnärdä bez qazanlılardan alarnıñ byudjetı belän qızıqsınırğa buldıq. Sezneñ byudjet nindi, anı kem tözi häm tikşerä – bügenge açıq mikrofon soraştıruı şuşı xaqta.
-Minem xezmät xaqı şul 8 meñneñ yartısı inde. Ä çığımnarıbız…12 meñ. Aqça bulsa, tözüçese tabılır ide äle anıñ.
Oqlad meñ sum, barısı bergä 5 meñgä yaqın bula inde. Citäme inde ul? Çığımnar bit küpkä kübräk bula. Min pensioner üzem, yalğız yäşim.
-Bezneñ ğailä byudjetı 7 meñ tiräse. Ğailädä dürt keşe. Niçek citsen di inde ul!
-Min 4 meñ alam. Balalarnı uqıtırğa kiräk, aşarğa kiräk, fatirğa tülärgä kiräk. Aqça ğına citmi.
-Ğailä başlığı bularaq byudjetnı min üzem tözim. Ul bezneñ 10 meñ tiräse cıyıla inde. Bu çığımnarğa qarağanda azraq inde. Xatınım uqıtuçı bulıp eşli. Anıñ aqçasın söylise dä yuq. Nindi bit xezmätläre, ä şunı yun'läp bäyäli dä almıylar. Ällä nigä ber 100-200 sumğa kütärälär dä, wässäläm! Ä alarnıñ xezmät xaqın 100%qa arttırsalar da, az bulır.
Al'bina Zäynulla


text:
Beslanda mäktäbendäge bıltırğı totıqlar krizisında berdänber isän qalğan totıq aluçı dip qaraluçı Nur Paşi Kulayevnı xökem itü eşendä berençel tıñlawlar ütkärde.
Xökem eşeneñ töp öleşe Tönyaq Osetiä Yuğarı Mäxkamäsendä 17-nçe mayda başlanırğa tieş.
Rusiä baş prokurorınıñ urınbasarı Nikolay Şepel xökem eşe cämäğätçelekkä açıq bulaçaq dide.
Uzğan yılnıñ sintäber başında Beslan mäktäbendä totıqlar alu öçen cawaplılıqnı Çeçen qorallı köçläre citäkçese Şamil Basayev üz östenä aldı. 1 meñnän artıq keşe 3 kön çaması totıq buldı. 3-nçe sintäberdä şartlawlar häm atışlar näticäsendä 330-lap keşe ülde. Ülüçelärneñ yartısınnan artığı balalar.
Prokurorlar äytüençä, Kulayev totıqlar aluda qatnaşuın tanığan, ämma şäxsän ber keşene dä ütermägänlege turında täqrarlıy.


text:
Açıq mikrofon: Yel'sin närsä belän istä qaldı?
Tatarstanda da sişämbe könne iğtibar üzägendä Rusiäneñ berençe prezidentı Boris Yeltsinnıñ wafat buluı xaqındağı xäbär tordı. Respublika citäkçelege Yeltsin ğailäseneñ, yaqınnarınıñ qayğısın urtaqlaştı. Anda Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev, bezneñ däwlät tarixında Rusiäneñ berençe prezidentı role bäyäläp betergesez. Xäzerge zamannıñ tanılğan däwlät eşleklese, ilneñ qatlawlı üzgäreşlär çorında ul Rusiä xalqınıñ kiläçäge öçen üz östenä zur yök aldı, Rusiä Federatsiäseneñ säyäsi tormışında radikal' demokratik üzgärtep qorularnıñ ışanıçlı garantı buldı. Tatarstanlılarnıñ xäterendä Boris Yeltsin iseme härwaqıt Tatarstan Respublikasınıñ däwlätçelege torğızıluı häm üsüe, ildä çın federalizm prinsipları formalaşu belän bäyle bäyle däwlät ähele bulıp qalır, dip yazıla Mintimer Şäymievnıñ Boris Yeltsin wafatı uñaennan qayğı urtaqlaşu telegrammasında.
Çınlap ta, Rusiäneñ berençe prezidentı Tatarstannıñ yazmışına turıdan-turı täesir itkän säyäsätçe buldı. Häm şunısın da äytergä kiräk, näq menä Yeltsin Rusiä citäkçese bulğan çorda respublika möstäqillek yawlawda küpkä ireşä aldı.
Ä menä Boris Yel'sinnı qazanlılar niçek islärendä qaldırğa mikän?
Bügenge açıq mikrofon soraştıruında bez şuşı xaqta beleşergä buldıq.
Yel'sin bezneñ küñellärebezdä Rusiäneñ berençe Prezidentı bularaq istä qala inde. Çönki Rusiäneñ yaña etabında anı demokratik yulğa quydı häm Rusiä bu yuldan taypılmas dip uylıybız inde xäzer.
Berençe Prezident bulğanı öçen istä kiläçäk inde. Anın zamanında Putç buldı, kommunistlar bette, xatını bik äybät Nainası.
Ul miña tennis yaratuı belän häm bik yış premyer-ministrlarnı alıştıruı belän istä qaldı.
Dönyanı bolğatuçı, Çeçnyadağı suğışnı tağın da qızdıruçı, SSSR nı tarqatuçı häm keşelek dönyasına bik küp zıyannar kitergän keşe ul.
Yuq äytä almıym, onıttım min anı.
Xalıqnı häm balalarnı bik yarattı ul. Uzğan yıl Sabantuyına kilgän ide ul. Min anı üz küzem belän şunda kürdem. Ul Qazanğa bik yağımlı keşe buldı.
Yelsinnı yaxşılıq belän genä iskä ala almıym. Ul böten ilne tarattı. Xäzer xökümät kütärmäkçe bula, läkin berni dä eşli almıy.
Tatarstanda yäşäwçelär öçen Yel'sin üzeneñ ber süze belän istä qalırğa tieşter. Zamanında ul “Küpme suverenitet kiräk, şul qädär alığız” digän ide Rusiä subyektlarınıñ citäkçelärenä. Häm şunnan faydalanıp subyektlar suverenitet alıp qaldılar.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Matbuğat küzätüe
5 martta çıqqan här gäcittä Xatın-qızlar bäyräme uñayınnan qotlawlar, täbrikläwlär, tanılğan häm tanılmağan xatın-qızlar xaqında yazmalar urın alğan. Mädäni comğada, mäsälän, uquçılar Ğäliäskär Kamal teatrı artistkası Daniä Nurlı, Minzälä drama teatrı artistkası Venera Niğmätullina belän yaqınraq tanışa, Qazannıñ Mäskäw rayonı xakimiäte citäkçese Güzäliä Minkinanıñ qotlaw süzlären uqıy ala. Şulay uq Mädäni comğada Yazmışlar yarında rubrikasında Balıq Bistäse rayonında yäşäwçe 80 yäşlek Mäğrüfä äbi turında yazma da urnaştırılğan. Balaları – bäxet qanatları isemle mäqälädä ire Ğäbdeläxät abzıy belän 11 bala üstergän älege xanımnıñ awır tormış yulı taswirlana. Annan tış, gäcittä xatın-qız şağirälärneñ icatı urın alğan. Anda Klara Bulatova, Bikä Räximova, Sälisä Gäräeva häm başqalarnıñ şiğerlären uqıp, Näcibä Safinanıñ icatı häm üze belän tanışıp bula. Watanım Tatarstannıñ 5 mart sanında Luara Şakircannıñ Şäkert süze dip isemlängän yazması iğtibarğa layıq. Anda süz tanılğan akter, rejisser, talantlı şäxes Räfqät Bikçäntäev turında bara. Yıraqtağı yaqın qärdäşlär rubrikasında Penza ölkäseneñ Urta Äläzän awılında yäşäwçe millättäşebez Kiyazim Deberdeev xaqında yazma urın alğan. Ul Tatarstan bezdä başlana dip atala. Ä publitsist Räşit Ğärif rus milli ideyası xaqında fikerlären ireşterä, xalıqqa milli maqsatnıñ kiräklege turında yaza.
Gölnaz İlgizär


text: Öfönöñ Kirov rayon mäxkämähendä Respublika eske eştär ministrlığı yetäkselärenä qarata yenäyät eşe asıuźıñ qanunílığın tikşerew buyınsa mäxkämä ultırışı 3 üktäbergä täğäyenlängän. Eske eştär ministrlığı yetäkselären yawaplılıqqa tarttırıu turahında prokuraturağa Blagoveçendağı profilaktik operasiala zıyan alıusılar ğäriza yaźğaynı. Ämmä prokuratura militsia yetäkselege yağınan qanun boźowźı tapmay, yenäyät eşe asıuźan baş tartqaynı. Şulay itep, 14 sentäberźa bulırğa teyeşle mäxkämä ultırışı 3 üktäbergä küserelgäyne. Belgestär äytewensä, Respublika eske eştär ministrı Rafael Divaevtıñ yawapqa tarttırılıuı ikele. Sänki ul, ul waqıttağı ministr Boris Grızlovtıñ boyoroğona yaraşlı eş itkän. Yetmähä Yustisia ministrlığında Grızlovtıñ bıl boyoroğon qanunlı tip tapqarndar. Timäk, Blağöweşçendağı profilaktik operasia ütkärew turahındağı boyoroqtoñ da qanunlı bulıuı bik tä ixtimal. İnternet säxifälärendä yaźılıuınsa, Blagoveçen eşe inde küptän barıhın da yalqıttı. Küptärźeñ xatta zıyan kürewselärźeñ dä mäxkämä ultırışına kilmäwe ixtimal. Ul waqıtta inde mäxkämä ultırışına kilmäw mäxkämäne ixtiram itmäw tip bahalanıp, küptärźe kös menän kilterewźäre lä ixtimal. Blagoveçen eşen qaraw ihä barlıq protsessuäl normalar tewäl ütälgänse kisekterelewe bar.


text:
AQŞ xärbiläre Ğiraq qarşılıq köçläre äğzaların ezli
Soñğı könnärdä AQŞ köçläre Ğiraqnıñ üzäk öleşlärendä amerikan xärbilärenä keçkenä höcümnär oyıştıruçı Ğiraq qarşılıq köçlärenä qarşı çistartu operatsiäse ütkärde. Bu operatsiä qayber uñay näticälär birsä dä, kötelgän uñışqa ireşelmäde diärgä bula.
Şundıy höcümnär oyıştıruçılarnı ezläw operatsiäsendä 27 meñläp soldat, yözlärçä tank häm xärbi maşina qatnaşa. Operatsiä tönge säğät ikedä başlandı. Tönlä oçqıçlar paraşut belän hawağa sülpän ut cibärä. Alar xärbilärgä qarañğıda kürü cihazlarına citärlek kenä yaqtılıq birä. Bu operatsiä beryulı berniçä urında bara. Säddam Xösäin tarafdarı dip şiklänelgän keşelärneñ yortları häm andıylar yäşerengän bulırğa mömkin binalar tikşerelä. Bügen Amerikan xärbi citäkçelege kiçädän birle barlığı 320-läp ğiraqlınıñ totqarlanuın xäbär itte. Alar arasında Säddamnıñ Baat patiäsenä kergän ber polkovnik ta bar dielä. Ämma älegä iñ nıq qulğa alırğa telägän keşelär isemlegennän berärseneñ totılu turında xäbär yuq. Bu operatsiädä qorallı qarşılıqnıñ çağıştırmaça az buluı isä qarşılıq köçläreneñ töp öleşe äle tabılmağan dip äytergä nigez bula ala. Bu operatsiä aldağı könnärdä dä däwam itär dip kötelä. Älegä AQŞ xärbiläre arasında yaralanuçılar yäki ülüçelär yuq. Şulay da kiçä Bağdadqa AQŞ xärbilärenä kötelmägän höcüm näticäsendä 2 soldat yaralanğan.
New York Times gazetı xäbär itüençä, bu operatsiä xärbi küzläw xezmätläre kötkän näticälärne birmägän. Mäs''älän, elek şiğilarnıñ Badr suğışçan törkeme urnaşqan urında xärbilär barı tik, yortsızlıqtan anda yäşäwçe ike ğailäne genä tapqan.
Başqa ber urında Ğiraqnıñ Ässät Adin isemle yuğarı küzläw ofitserın totarğa dip ber awıl yortına barğan xärbilär isä Adinnı taba almağan. Anda bulğan 14 keşeneñ qulların boğawlap, başlarına qapçıq kigerep alıp kitkännär, ämma soraw alulardan soñ alarnıñ 11-e, şul isäptän Adinnıñ tuğanı irekkä çığarılğan.
Säddam Xösäinneñ isänme yuqmı ikänlege, isän bulsa qaydalığı haman da bilgesez qala birä. Ğiraqtağı AQŞ administratsiäse başlığı Paul Bremer "Min haman da ul Ğiraqta dip uylıym, Bez anı totaçaqbız. Anıñ yäşerener urınnarı küp, ämma bez anı totaçaqbız" dip belderde. Bremer ike atna elek Säddamnıñ uñ qulı, qulğa alınırğa tieşlelär isemlegendä dürtençe urında torğan Abid Xämit Mäxmüt Tiqritinıñ qulğa alınuın äytep "elmäk qısıla bara" dide.
Bremer äytüençä, soñğı atna-un kön eçendä Ğiraqlılar arasında yaña küreneş başlanğan. Ğiraqlılar, bigräk tä olı yäştägelär amerikalılar yanına kilep kemnärneñ Baatçı buluı, qarşı çığuçılarnıñ qayda yäşäwen äytep birä başlağan. Moñarçı mondıy xezmättäşlek yuq ide di Bremer.
Bu operatsiä 1-nçe maydan birle oyıştırılğan şundıy çaralarnıñ öçençese. İkençese 2 atna elek tä oyıştırılğan ide. Ul çaqta 500-läp mıltıq häm aftomat, 124 raketaatqıç häm başqa tör qorallar tabıldı. Bu yulı isä älegä berniçä distä qoral tabıluı ğına mäğlüm.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Ğiraqnıñ Milli Mäclese eşen başlıy, xökümät mäsäläsendä kileşü yuq
Çärşämbedä Bağdadta Ğiraq Milli mäcleseneñ wazifağa kereşü utırışı ütäçäk. Ul arada parlamenttağı urınnarnıñ yartısınnan kübrägen alğan şiğlilärneñ Berläşkän Ğiraq İttifağı xökümät tözü mäsäläsendä körd törkemnäre belän älegäçä kileşügä ireşä almıy.
Audio (Kamran äl-Karadaği)
i"Mäcles irtägä açıla, läkin xökümät mäsäläsendä kileşü bulır digän süz tügel. Küräseñ, fikerläre şul: utırış açıla, räis, urınbasarlar saylana. Ä xökümät mäsäläsendä söyläşülär däwam itäçäk."
Şiğilär belän kördlärne kileşterä almağan berniçä möhim mäsälä bar, şularnıñ berse – neft çığanağı bulğan Kirkuk qalası. Londondağı tağın ber Ğiraq belgeçe, bu yulı İqtisad mäktäbennän Yahia Said:
Audio (Yahia Said)
"Qayber körd säyäsätçeläre xökümätkä kerer aldınnan, körd qaçaqları mäsäläsen xäl itergä, Kirkukqa körd töbägeneñ öleşe digän status birergä taläp itä."
Saddamnıñ ğäräpläşterü kampaniäse waqıtında tartıp alınğan Kirkuknı kördlär üz watanı dip sanıy. Ä ğäräplär öçen ul Ğiraqnıñ ber öleşe bulıp tora. Kirkuktağı kördlär status taläp itsä, ğäräplär belän törkmännär - moña qarşı. Belgeçlär fikerençä, nigezdä töbäkneñ neft yatmaların kontrol itü öçen bäxäs bara. Şiğilär ilneñ daimi konstitutsiäse raslanğançı Kirkuk mäsäläsen kiçekterep torırğa täqdim itä. Bu eş şuşı yılnıñ axırına kötelä.
Tağın ber bäxäsle mäsälä – kördlärneñ "peşmerga" dip atalğan suğışçı törkemnäre. Ğäräplär bu törkemnärne yä taratırğa yä Ğiraq armiäsenä quşırğa çaqıra. Xäyer, säyäsmännär bu mäsälädä kileşkän digän xäbärlär bar. Ğiraq armiäse körd töbäklärendä xäräkät itäçäk, peşmergalar bu armiäneñ ber öleşe bulaçaq.
Nixayät, tağın ber bäxäsle mäsälä din belän bäyle. Küpçelege sönnilär bulğan kördlär şiği mäshäbneñ ildä töp urın aluınnan qurqa.
Audio (Kamran äl-Karadaği)
"Körd säyäsmännäreneñ tağın ber taläbe: Ğiraq ittifağı, şiğilär şäriğtne töp qanun dip iğlan matdäne konstitutsiägä köçläp kertmäskä tieş."
Kamran süzlärençä, xökümättäge urınnar älegä bülenep betmägän, bu da bäxäslärgä säbäp bula ala. Qayber töp wazifalar inde xäl itelsä dä. Kördstan patriotlar berlege başlığı Calal Talabani prezident bulaçaq, İslamçı Däwa firqäse citäkeçese şiği İbrahim äl-Cafari – premier-ministr. Qalğan wazifalar şuşı atnada bülenep beter diyüçelär bulsa da, bu eş ozaqqaraq suzılırğa mömkin. Kileşügä ireşkänçe waqıtlı premier-ministr Ayad Allawi wazifasın ütäp toraçaq.
-Ali Gilmi


text:
11 mart könne Ufada Başqortstandağı bäysez partiälär häm ictimağıy xäräkätlär, milli oyışmalarnıñ koordinatsiä şurası üzeneñ çirattağı utırışın ütkärde. Anda Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege wäkilläre dä qatnaştı. Kiñäşmädä 26 mart könne respublikta häm şul isäptän Ufada da ütäçäk qarşılıq çaralarına äzerlek mäsäläse söyläşüneñ üzägendä buldı. Mitinglar bu yulı da, respublik xaqimyätläreneñ eşçänlegenä rizasızlıq belderü maqsatında, häm 27 mart könne urındağı üzidärä xaqında referendumğa mönäsäbät belderü niäte belän oyıştırıla. Uram cıyınnarın oyıştıruçılar 26 martta Ufada ütäçäk uram cıyınnarına 10-15 meñ keşe cıyarğa niätli. Respubliknıñ başqa şähärlärendä dä mitinglar ütkärügä nıqlı äzerlek bara.
Koordinatsiä şurası utırışında äytelüençä, başqaladağı cıyınnarğa xalıq öç urınğa – başqala meriäse binası qarşındağı Lenin mäydanına, Aq yortqa yaqın urındağı Sowet mäydanına häm telewidenie üzäge yanındağı mäydanğa cıyılaçaq. Şuşı urınnarda tuplanıp, zur bulmağan mitinglar ütkärgännän soñ, qarşılıq çaralarında qatnaşuçılar kümäkläp, respublik Xökümäte binası yanına baraçaq. Anda alar üzläreneñ elekke mitinglarında da alıp çıqqan plaqatların, transparantların kütärä. Başqortstan citäkçelegenä, atap äytkändä, Mortaza Räximovqa qarşı yünälderelgän taläplär bu yulı tağın da qatıraq yañğırayaçaq dip äytelde kiñäşmädä. Mäğlüm buluınça, fevräl azağındağı ul uram cıyınnarında qatnaşuçılar prezident sarayı yanına barsa da, ilbaşın kötep ala almadı, çönki Mortaza Räximov bu könne respubliknıñ könyäk rayonnarına säfärgä çığıp kitkän ide. Bu yulı da prezidentnıñ üz eş urınında oppozitsiä wäkillären kötep utıru ikele, älbättä. Ämma utırışta äytelüençä, miting waqıtında prezidentnıñ üz eş bülmäsendä bulu-bulmawı möhim tügel. İñ möhime – xalıqnıñ prezident qomandası eşçänlegennän qänägätsezlegen kürsätü.
Mitinglarda qatnaşuçılar respublikta urınnardağı üzidärä orğannarına citäkçelär saylaw buyınça referendum mäsäläsendä xaqimiätlärgä üz taläplären ayıruça qatğıy citkerergä cıyına. Mäğlüm ki, Başqortstan citäkçeläre kiläçäktä dä cirle xaqimiätlär başlıqların saylap tügel, ä täğayınläp quyunı yaqlıy. Oppozitsiä isä monı demoqratiädän çitläşü dip, xaqimnärne xalıq saylap quyarğa tieş dip taläp itä.
Utırışta çığış yasawçılar 26 martta ütäçäk çaralarnı oyışqan töstä, härtörle prowoqatsiälärgä bireşmiçä, bik täesirle uzdıru öçen üz täqdimnären dä äytte. Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin 26 fevräldä Ufada uzğan qarşılıq çaralarınıñ niçek ütüen iskä töşerde. «Räsmi xaqimiätlär bezneñ çığışlarğa qomaçawlıq itü öçen, ul çaqta yäşlärneñ älternativ uram cıyının oyıştırdı, – dide Mäcit äfände. – Bu yulı da şuşı uq xälneñ qabatlanuı kötelä. Şuña kürä bik uyaw bulırğa, härtörle prowoqatsiälärgä bireşüdän saq bulırğa kiräk».
Kiñäşmädä qatnaşuçılar söyläşü azağında kiläse mitinglarda qabul iteläçäk qayber möräcägätlär häm qararlarnıñ ölgelären dä äzerläp quydı. Utırıştan soñ, anda qatnaşuçılar jurnalistlarnıñ qayber sorawlarına cawaplar da birde. Tanılğan ğalim, etnoloğiä belgeçe İldar Ğabdrafıyqov respublikada urındağı üzidärä citäkçelären saylap quyu, yä bulmasa täğayınläw buyınça 27 martta ütäçäk referendum näticälären farazlap:
«Referendum demokratik köçlär telägänçä ütmägän oçraqta da, respubliktağı oppozitsiä taraflarınıñ tırışlıqları ezsez qalmıy, – di İldar äfände. – Xalıq arasında soñğı ike-öç ayda şuşı referendumğa qarata bik küp añlatu eşläre alıp barıldı. Näticädä, xalıqnıñ üzañı şaqtıy kütärelde. Xaqimnärne barı tik saylap qu ğına respublikğa üzgäreşlär kiteräçägen küplär añlıy inde xäzer».
Başqortstanda älege prezident Mortaza Räximovnıñ üz urınında qalu-qalmawına bäyle imeş-mimeşlär soñğı könnärdä tağın quyırıp kitte. Bäysez säyäsätçelär Räximov äfändeneñ may-iyün aylarında üz wazıyfasınnan alınaçağın farazlıy. İmeş tä, bu xaqta Mäskäw Kremlendä söyläşülär dä bulğan ikän. Ämma älege farazlarğa küplär şiklänep qarıy. Xalıq arasında soñğı arada iñ tikşerelgän häm çäynälgän tem – Mortaza Räximovnıñ ulı Ural belän kiskenläşkän mönäsäbätläre.
Başqortstan prezidentınıñ kiläçäge bilgesezlek eçendä bulsa, Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievneñ il prezidentı Putinnan üz wäqälätlären ozaytu öçen fatıyxa häm täqdim aluı turındağı xäbärlär Başqortstanğa köne-säğäte belän kilep citte. Mart ayında uq Tatarstan prezidentı respublik parlamentı tarafınnan üz wazıyfasında raslanır dip kötelä. Putin äfände Mortaza Räximovqa da şundıy uq täqdimne yasarmı-yuqmı, tizdän mäğlüm bulır, möğayın. Çönki Tatarstanğa qarata şundıy ğämäl bulğan ikän, Başqortstan da mondıy xäldän çittä qala almas.


text:
Törkiä xärbiläre - PKK: köçlär tigezme?
Törkiä, xärbilären häm cihazların, PKK (Kördestan Eşçe Partiası) partizanların yuq itü maqsatında, ixtimal ber höcüm äzerlege öçen Tönyaq Ğiraq çigenä tuplıy başladı. Törkiäneñ NATO standarlarında cihazlandırılğan häm hawa köçe belän köçländerelgän yarım million ğaskäre, köçle armiäse bar. Şul uq waqıtta PKKnıñ da, Ğiraqta 6 meñläp ciñel qorallı suğışçısı bar. Läkin töbäkneñ tawlı buluı arqasında, suğışu şartları bik çiten.
Bu oçraqta köçek PKK, 1984 yılınnañ birle ul, Könyaqkönçığış Törkiädä körd däwläte tözü ömete tırışlığı belän, Törkiägä qarşı yıllardır suğışqan terorist oyışması.
1999nçı yılda, PKK citäkçese Abdullah Öcalan, qulğa alınğannañ soñ, törkem qoral taşlawnı iğlan itkän ide. Läkin çağıştırmaça tağın da iminräk bulğan Tönyaq Ğiraqta urnaşqan PKK, 2004nçe yıldan başlap qorallandı, häm çaraların yaña baştan arttırdı.
Soñgı waqıtta bik qanlı höcümnär buldı. Bu ayda ğına, 40lap Törkiä xärbiye üterelde häm qalğan 8 ğaskäri isä, totıq itep alınğan dip farazlana.
Xalıqara Xärbi kiñäşçe, Alexandra Ashbourn, Radiobızğa yartı millionlıq xärbiye belän köçle Törkiä armiasınıñ, çik buyındağı taşlıq taw cirlärendä köräşü çiten bulaçaq dide.
“Monda problem şul ki, suğışu usılları bötenläy başqa. Ber tarafta partizan suğışçılar ikençe tarafta räsmi ğaskärlär, aralarındağı cihazlanu häm suğışı täcribäläre dä bütänçä. PKK belän Törkiä xärbiye arasındağı ayırma, ber uq şartlarda suğışmawları.”
Ashbourn, tawlı cirlärdä, Törkiäneñ iä bulğan zamança cihazlar`, tanklar yäisä awır qorallar bu oçraqta ällä üzenä ällä ni faydası bulmayaçaq. Çönki partizan suğışı barğan tawlıq cirlärdä, kübräk partizannar ısulında suğışu möhim. Ä Törkiäneñ yäş ğakärläre bu ısulda äzerlänmägän, dip añlata wäzgiätne Ashbourn.
“Ber yaqta PKK suğışçısı, bolay qarğanda teknik yaqtan cihazlanmasa da, yaxşı öyrätelgän, disipline köçle häm üz eşendä osta”
Klasik partizan köräşendä töp qağidä, nindi şartta bulsa bulsın yözgä-yöz suğışudañ qaçu, häm kötelmägändä höcüm yasap doşmannıñ oyaqlığın yuğaltuına kiterü.
Salqın qışnıñda yaqınayuı, ike taraf öçen dä xällärne awırayta. Läkin PKK hiç yuğı, suğış urınnarı belän tanış, qayda yäşerenäse qayga barıp qaçası urınnarın uç tübe kebek yaxşı belä. Ul ğına tügel töbäktäge Ğiraqlı kördlär, PKKlılarğa uñay mönäsäbättä tora, bu şartlar isä Törkiä ğaskärisenä qağılmi.
Älegä, höcüm aldınnañ däyäsi siolog däwam itä. Bu uñaydañ kiçä Törkiäneñ Tışqı eşlär ministrı Ali Babacannıñ Bağdadqa yasağan kötelmägän säfäre näticäsez tügel. Çığışı belän üze dä körd bulğa Ğiraq tışqı eşlär ministrı Xoşiyar Zäbani kiçä, PKK kebek törkem häm partizannarnıñ ike il mönäsäbätlären naçaraytuına yul birmiyäçäklären, PKK problemı belän köräştä, yärdäm itöçäklären beldergän ide. Bu yärdämneñ qaysı däräcädä bulaçağı älegä belgesez. Xärbi yärdäm bulğan oçraqta da, bu şartlar da, tawlı cirlärdäge PKKnı qısu, Ğiraq öçen Törkiägä qarağanda ällä ni añsatraq bulmayaçaq kebek kürenä.


text:
Xalıqara xällärgä bağışlanğan yazmalarnı bügen Yaqın Könçığıştağı täräqqiattän başlıybız, xörmätle tıñlawçılar. İzrail premyer-ministrı Ariel Şaron üz partiäsennän ük işetelgän qatı tänqitkä qaramastan, Quşma Ştatlar täqdim itkän "solıx yulı" planın qabul itüwe turında belderde. Ul, fälästin cirlären basıp alıp toru betärgä tieş dip belderä.
Amerikannarnıñ Yaqın Könçığışta solıx urnaştıru maqsatında täqdim itkän yaña solıx planın yaqlap, İzrail premyer-ministrı "öç yarım million fälästinle belän idarä itüne bilgesez ber waqıtqa suzıp bulmıy" dip belderde. İzrail parlamentı, knesset utırışında yasağan çığışında, üze citäklägän Likud partiäse deputatlarına möräcäğät itep Ariel Şaron, sez älbättä bu süzne yaratmassız, läkin xäzerge närsä ul basıp alu bulıp tora, 3 yarım million fälästinlene şulay totu İzrail häm anıñ iqtisadı öçen dä, fälästinlelärneñ üzläre öçen dä naçar närsä digän süzlär äytte. Anıñ fikerençä, İzrail şuşı xälne üz iminlegenä zian kitermi genä beterergä tieş. Şaron citäklägän uñçı xökümät uzğan yäkşämbedä, "solıx yulı" dip atalğan soñğı plannı nihayät yaqlawın beldergän ide. Bu beryaqtan, fälästinlelär belän aralaşuğa yaña köçle etärgeç birsä, ikençe yaqtan, İzrailneñ ğäräplär qarşında çigenüwenä qarşı çıqqan uñçı yähüdilär yağınnan xökümätne tänqitläwne arttırdı. Alar premyer-ministr Şaronnıñ Quşma Ştatlar täqdim itkän "solıx yulın" qabul itüwen, ilne hälakätkä iltäçäk ber ğämäl itep kürä. Xökümät üze dä bu mäs''älädä berdäm tügel, anda premyernı barı tik 12 ministr ğına yaqlap çıqtı, 7-se qarşı ide, ä 4 ministr tawış birüdän totılıp qaldı. Moñardan tış İzrail yağı, amerikannarnıñ yaña planın ğämälgä quyunı qayber şartlar belän bäylärgä teli, fälästinlelär isä anıñ niçek bar şulay qabul itelüwen yaqlıy. Alar "solıx yulın" yaña şartlar belän çikläw, anı ğämälgä quyunı tağın da kiçekterä, xätta uñışsızlıqqa kiterä ala dip qurqa. İkençe yaqtan Ariel Şaronğa köçle basım anıñ üz partiäsennän dä yasala. Knesset utırışı barışında Likud deputatı Michael Ratzon, "tämüğ yulı da izge niyätlär belän tüşälgän, yaña solıx planı İzrailneñ fälästin terrorına birelüwen añlata" dip belderde. Başqa ber deputat, elekke tışqı eşlär ministrı David Levy fikerençä, "solıx yulı" yähüd däwläteneñ yäşäp qaluwın, anıñ kiläçägen şik astına quya. Häm Likud wäkilläreneñ küpçelege şul fiker belän kileşä. Älege wäzğiattän kürenä ki, İzrail xökümätenä yaña solıx planın ğämälgä quyu awır bulaçaq. Şaron üze dä Waşington täqdimenä telär-telämäs kenä kileşüwenä basım yasıy, knesset utırışında ul, "uñışqa ireşerbezme, min monı älegä äytä almıym, läkin min İzrail öçen monıñ möhim buluwı säbäple, diplomatik kileşügä ireşü öçen teläsä nindi tırışlıqnı yasarğa äzer toram" dip belderde. Fälästinlelärgä qarata radikal'' qaraşlarda torğan yähüd deputatlarına ul ğadi ber soraw ğına birde. "Bügenge köndä 1 million 800 meñ fälästinlene törle xalıqara oyışmalar tuqlandırıp tora, sez monı üz östegezgä alırğa rizamı? Moña aqçanı qaydan alaçaqbız?" dip soradı solıx planına qarşı çıqqan deputatlardan İzrail premyer-ministrı Ariel Şaron. Bu atnada anıñ yaña fälästin premyer-ministrı Mäxmüd Abbas belän oçraşuwı uzarğa tieş, başta monı çärşämbedä bulır dip uylağannar ide, xäzer inde, yaqlar aldağı berniçä köndä oçraşa ala digän xäbärlär kürende. Soñraq Şaron häm Abbas amerikan prezidentı Bush belän dä küreşäçäk dip belderelä.
Kärim Kamal, Praga


text:
Bügen Gruziä Mäskäwne Tönyaq Osetiä belän Gruziä arasındağı çik qapqaların yañadan açarğa çaqırdı.
Rusiä xakimiätläre Beslan mäktäbe yawlanğan köndä 3-nçe sintäberdä Yuğarı Lar çik qapqasın yapqan ide. Bu ğämäl Gruziädä bulırğa mömkin çeçen köräşçeläreneñ Tönyaq Osetiägä kerü mömkinlegenä kirtä quyu maqsatı belän añlatıla dielde.
Gruziä belän Ärmänstan çiklärneñ yabıluı iqtisadqa zur zıyan kiterde dip belderä.
Gruziä premyer-ministrı Zurab Zhvania ike il dä Rusiädän çik qapqaların mömkin qädär tizräk açunı sorıy dide.


text:
Fotoğraflar
Port Mar Blau (Adults only) tarafından sağlandı Port Mar Blau (Adults only) tarafından sağlandı Port Mar Blau (Adults only) tarafından sağlandı Port Mar Blau (Adults only) tarafından sağlandı Port Mar Blau (Adults only) tarafından sağlandı Hotels.com tarafından sağlandı Hotels.com tarafından sağlandı Port Mar Blau (Adults only) tarafından sağlandı Port Mar Blau (Adults only) tarafından sağlandı Port Mar Blau (Adults only) tarafından sağlandı Port Mar Blau (Adults only) tarafından sağlandı Hotels.com tarafından sağlandı Hotels.com tarafından sağlandı Hotels.com tarafından sağlandı Hotels.com tarafından sağlandı Hotels.com tarafından sağlandı Hotels.com tarafından sağlandı Hotels.com tarafından sağlandıDaha fazla


text:
Buş Yewropada: Vatikan, Parij
AQŞ prezidentı George Buş Yewropa säfären däwam itep comğa könne Vatikanda Rim papası Benedikt XVI belän oçraştı. Annarı Parijğa barıp İqtisadi xezmättäşlek häm täräqqiät oyışmasında çığış yasadı.
Papa qunaqların ğadättä üzeneñ kitapxanäsendä qabul itä. Urta ğasır çorı manarası maxsus qunaqlar öçen genä qaralğan.
Küräseñ, Benedikt XVI George Buşqa ayırım xörmät kürsätep, küptän tügel üzenä Aq Yortta kürsätelgän xörmätkä cawap birergä telägän.
Papanıñ Quşma Ştatlarğa säfäre aña 81 yäş tulğan waqıtqa turı kilde. Anıñ tuğan köne 16 aprel könne Aq Yortta 21 qorallı salut häm 13500 qunaq qatnaşında zurlap ütkärelde.
Rim papası häm amerikan prezidentı Ğıyraq mäsäläsendä törle qaraşta bulsalar da, küp kenä başqa, bigräk tä, äxlaqıy mäsälälärdä, alar ber qaraşta tora, abortlardan alıp ber cenesle niqaxlarğa qadär.
Buş üzeneñ dindarlığın yış qına iskärtep tora. Papa anıñ bu ğamälen yuğarı bäyäli bulsa kiräk.
Benedikt XVI belän oçraşudan soñ amerikan prezidentı Parijğa kilde häm anda İqtisadi xezmättäşlek häm tärärqqiät oyışmasında çığış yasadı.
"Salqın suğışta ciñgän şikelle, xäzer bez tağı da külämleräk suğışta ciñergä tieş – idealar suğışında. – dide Buş. – Ber yaqta sivilizatsiäneñ fundamental nigezlären yaqlawçılar: fiker törlelegen, namus ireklegen, zäğiflärne yaqlaw xoquqların."
Buş bu çığışında Quşma Ştatlar belän Yewropa Berlege arasında xezmättäşlekne nığıtırğa, islam ekstremizmına qarşı köräştä berdämlekkä çaqırdı.
Buş Parijda ike kön qala häm Fransiä prezidentı Nikola Sarkozi belän dä oçraşa.
Yewropa säfäre barışında amerikan prezidentı Sloveniä, Germaniä, İtaliädä, Fransiädä buldı. Alğa taba anıñ Britaniä häm Tönyaq İrlandiägä baruı qaralğan.