text:
Qırımda iyülniñ 1-nden 4-ne qadar er kün koronavirusqa oğrağan hastalarnıñ vefatı etkeni qayd etile. Bu aqta Rusiye kontrolindeki Qırım Sağlıq nazirligi bildire.
Berilgen malümatqa köre, pandemiya başlağanından berli Qırımda 31 koronavirus hastası vefat etti. 11-i COVID-19-dan can berdi.
Soñki künde Qırımda 11 yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Daa evel iyülniñ 1-nden itibaren Qırımda koronavirus pandemiyası sebebinden işini toqtatqan akvapark, SPA-kompleksleri ve saunalar açılacaq, dep haber etildi.
Qırım akimiyetiniñ qayd etkenine köre, iyül ayında yarımada milliondan bir buçuq millionğa qadar turistni qabul ete bile.
Bu mevsimde Qırımda 400 plâjdan ziyadesini açmağa tüşüneler, akimiyet olar koronavirus pandemiyası şaraitlerinde qırğınlıq ile küreş tedbirlerine riayet etecek, dep işandıra.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


c: text/html

text:
ATR qırımtatar telekanalınıñ yayınlavı sputnikte ğayrıdan pektilgeni ile, Ukraina Haber siyaseti naziriniñ keñeşçisi Sergiy Kostınskıynıñ firkine köre, «Qırımnıñ mustaqil matbuat vastaları pozitsiyalarını qaytarmağa başladı».
Bu aqta o Kiyevde iyün 18 künü ATR yayınlavınıñ yañartuvına bağışlanğan konferentsiyada ayttı.
«ATR yayınlavınıñ yañartıluvı – Ukraina içün ciddiy sınav ve söz serbestligi yolunda biz bu sınavdan keçip oldıq. Şimdi biz qırımtatar halqı kene tuvğan tilinde yayınlavğa irişimni elde etkeni aqta ayta bilemiz. Qırımnıñ mustaqil matbuat vastaları niayet pozitsiyalarını qaytarmağa başlağanı aqta ayta bilemiz», – dey Kostınskıy.
O şunı da qayd etti ki, ukrain haber nazirligi telekanalnıñ qıtaiy Ukrainada çalışuvı içün oñaytlı şaraitlerni teşkil eter eken.
ATR yayınlavınıñ yañartuvı aqqında iyün 17 künü belli oldı, çarşenbe künü aqşam telekanal efirini Bağçasaray Han sarayında gimnniñ icrasından başladı. «Lâle» bala telekanalı da işke devam etti.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyetinden bu aqta izaatı daa yoqtır.
Aprel 1-ge keçer gecesi ATR telekanalı, Lâle bala telekanalı işini toqtatmağa mecbur oldılar. «Meydan» ve «Lider» radioları da diñleyicilerinen sağlıqlaştılar. ATR qapatılğan soñ cumhuriyetniñ akimiyeti cemaat qırımtatar telekanalını açmağa teklif etti. Olarnıñ fikirince, qırımtatarlar kerçek malümatnı almaq aqqını qullanacaqlar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hırsızlanğan Ervin İbragimovnıñ evi yanında iyül 17-de, onıñ doğğan künü, qırımtatarlar dua keçirdi. İbragimovnıñ azbarında 300-ge yaqın adam toplaştı. Bu aqta «Qırım mabusları» Facebook saifisinde bildireler.
Olıp keçkenini yaqında turğan rusiyeli uquq qoruyıcı organlarınıñ temsilcileri nezaret astında tuta edi. «Endi adet olaraq, «bizim» politsiyamız bizni saqlay», – dep qayd eteler beyanatta.
Bundan evel qırımtatar milliy lideri Mustafa Cemilev bu sene mayıs ayınıñ soñunda hırsızlanğan Ervin İbragimovnıñ doğğan kününde ümüt coymamaq ve onıñ qaytacağına ümüt beslemege çağırdı.
Ervin İbragimovnıñ hırsızlanması aqqında 2016 senesi mayıs 24-te haber peyda oldı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresi ğayıp olğan Qırım sakinini qıdırmağa başlağanını bildirgen edi.
Bağçasarayda hırsızlanğan Ervin İbragimovnıñ soy-sopları onıñ qaytarılması içün 1 million ruble bereceklerini ilân etti.
Rusiyege boysunğan işğal etilgen Qırımnıñ prokurorı Natalya Poklonskaya hırsızlanmanıñ üç ola bilecek sebebini ayttı: para almaq maqsadınen hırsızlav, İbragimovnıñ ticariy faaliyeti ve «Qırım uquq qoruyıcı organlarına iftira atmağa istep, Qırımdaki vaziyetni kerginleştirmek maqsadınen yapılğan hırsızlav».
Qırım işğal etilgen soñ yarımada territoriyasında adamlar, hususan qırımtatarlar ğayıp olmağa başladı. Bunen beraber, Rusiyege boysunğan Qırım taqiqat komitetinde «yarımadada qırımtatarlar kütleviy şekilde ğayıp olmağanını» bildireler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
C++
C++ programmalastırıw tilı - hár qıylı qosımsha islengen bibliotekalar jıynaǵına iye universal programmalastırıw tili bolıp tabıladı. C++ tili sistemalı programmalastırıwda da keń qollanıladı. Bul tilde joqarı nátiyjeli programmalardı, sonıń ishinde operatsiyalıq sistemalardı, drayverlerdi jazıw múmkin.
C++ universal programmalastırıw tili bolıp, hár qıylı dárejedegi máseleler ushın sheshim tabıw múmkin.
C++ atamasın Rik Massitti oylap taptı. Atamanıń ózinen kórinip turǵanınday, C++ ge C den basqıshpa-basqısh ótilgen. “++” – bul C de operatsiyalardıń artıwı.
C++ ataması 1983 jıldıń jazında payda boldı. Dáslepki nusqaları 1980 jıllardan baslap “C klasslar menen” ataması menen júrgizildi.
C++ tiliniń jáne bir áhmiyetli tárepi, bul ANSI standartı talapları tiykarında jaratılǵan. C++ tiliniń tiykarǵı túsinikleriniń biri klasslar bolıp tabıladı. Klass – bul paydalanıwshı tárepinen jaratılǵan (ańlatılǵan) til. C++ tilinde C tiliniń derlik barlıq imkaniyatları saqlanǵan. Buǵan tiykarǵı sebep, C++ tili payda bolıwı menen bir waqıtta, kóplegen paydalanıwshılar tárepinen C tilinde bir qansha programmalar jaratılǵan edi. Bunday tayar túrdegi programmalarǵa qayta ózgeris kiritkende de C++ kompilyatorı programma tekstinen hesh qanday qátelik tappaydı, yaǵnıy, bunda programmanı hár eki tilden de paydalanıp dúziwge boladı.
C++ tilin jaratıw dawamında kóplegen tillerden kerekli tárepleri (qásiyetleri) alınǵan. Atap aytqanda, Simila 67 tilinen klasslar konseptsiyası, Algol-68 tilinen operatsiyalardı júklew hám ózgeriwshilerdi programmanıń qálegen jerinde táriyplew h.t.b. qásiyetleri alınǵan.


text:
(Qırımda mahküm etilgen ukrain faili Vladimir Baluhnıñ soñ sözü, avgustnıñ 1-i 2017 senesi)
Bütün taqiqat ve prokuraturanıñ mahkemedeki bütün areketleri bir şeyni tasdiqlay: taqiqat organları biriniñ sımarışını eda etmekte. Maña iç bir zaman ait olmağan evde tapılğan eşyalarnen nasıl bağlı olğanıma, olarnı qaydan alıp, nasıl saqlağanıma dair iç bir delil, eñ azından dolayılı olğan iç bir isbat kösterilmedi. O evde ancaq eşim yaşay, men anda öz şeylerimi bile tutmadım. Yaşağanım evde ise er zaman menim ihtiyar anam buluna, etrafta çoq qomşularımız yaşay, olarnıñ köpekleri bar, er şeyimiz körüne. Anda sezdirmeden keçmege er vaqıt pek qıyındır, patlayıcı aletni ise anda qaldırmağa daa zor. Evimniñ dört çardağı bar, amma olardan iç biri eşimniñ evindeki çardaq kibi közden keçirilmedi. Barnauldan kelgen bu aletler o yerge nasıl ketirilgen, kim olarnı alıp, o yerge qoyğan? Bu hususta iç bir taqiqat tedbiri alınmağan, albu ki maña qarşı yapılğan cinayetniñ taqiq etilmesi içün bu yekâne yoldır.
Ya da, belki, uquq qoruyıcılar yasaqlanğan eşyanı qabaatsız adamnıñ evine özleri ketirgenleri tarihta iç bir vaqıt olmadımı? Menim davamda ameliy malümat gizlenilgen! Men devlet sırını taşığan biri olammı, yoqsa? Nasıl etip, gizlenilgen malümat esasında prokuror menim qabaatıma işana bile? 19 qurşunnıñ qalımtısını men nege alğan ekenim ve qanunsız saqlağan ekenim, aytarsıñızmı? Ya da men o qurşunlarnı bir yerde qullandımmı? Aysa, angi silânen?
Er biri öz günahları içün cezasını alacaq. Sadece maña qarşı degil de, yer yüzünde bütün insaniy şeylerge qarşı yapılğan cinayetniñ cezası berilecektir
Bu tecribeli bir munafıqlıqtır: üzerinde Ukraina bayrağı pekitilgen evniñ damı tübüne yasaqlanğan bir şey ketirip qoyıp, soñra haince ve yüzsüzce ırcayıp bunı çıqarmaq ve soñra mında mahkemede, men tintüv vaqıtında nasıl tarsıqqanım aqqında tarif etmek. Meraqlısı şu ki, taqiqatçı Popov, maña qarşı ifadelerini berip, öz Volgograd vilâyetine keri qayttı – mavr öz işini becergen. Mennen oynalğan bütün bu uydurmanıñ ilhamcısı ve rejissörı tamam odır. Bu adam er zaman adiselerniñ merkezinde edi ve maña qarşı yapılğan areketni idare ete edi.
Menim ayatıma sert şekilde kiriştiler, ayaq astına aldılar, ve maña qarşı yapılğan bu provokatsiyanıñ bazı icracıları endi özleri de taqiqatqa oğradı, birisi atta apishanede otura. Men şübesiz eminim ki, er biri öz günahları içün cezasını alacaq. Sadece maña qarşı degil de, yer yüzünde bütün insaniy şeylerge qarşı yapılğan cinayetniñ cezası berilecektir
Fitneñizni gizlemek içün meni apishanede saqlamaq – bu sizge iç bir zaman yardım etmez
Mahkeme devamında köz ögümde şaatlarğa «doğru» ifadelerni fısıldamaq içün çapıp kelgenlerini köre edim. İddianıñ uydurılğanını tasdiqlay bilecek iç bir ekspertizanı keçirmege imayecilerime musaade etilmedi. Meni atta yalan detektörinde sınap baqmağa istemediler, ta ekstremizm aqqında evelki dava esnasında. Bu yerde teren talilniñ keregi de yoq, er şey ayan-beyandır.
Aslında, aqiqatnı tasdiqlamaq içün bizler soñuna qadar başqa mahkemelerge muracaat etecemiz. Fitneñizni gizlemek içün meni apishanede saqlamaq – bu sizge iç bir zaman yardım etmez.
Üriyet – bu ayat tarzıdır, insannıñ mevcudiyet usulıdır.
İşğal etilgen Qırımda cuma künü, avgustnıñ 4-de, ukrain faali Vladimir Baluhnıñ ükümi çıqarıldı – umumiy rejimli apishanesinde 3 yıl ve 7 ay yatacaq, 10 biñ ruble miqdarında para cezasını ödeycek. O silâ ve patlav aletleriniñ saqlavında qabaatlana. Baluh, oña qarşı atılğan iddialar siyasiy sebeplerden peyda olğanını tasdiqlay.
Vladimir Baluh, Qıımda Rus mahkemesi tarafından mahküm etilgen urain faili
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin sovyetler yetekçisi İosif Stalinniñ «qarardan ziyade şeytanlaştıırılmasını», «Sovyetler Birligi ve Rusiyege qarşı yönelgen ücümdir», dep saya.
Bu aqta o, amerikalı rejissör Oliver Stone tarafından çekilgen «Putinden alınğan intervyu» adlı vesiqalı qısqa serialda söz yürsete. İyünniñ 17-nde amerikan televizionunda işbu tsklniñ soñki parçası numayış etildi.
«Zemanevity Rusiye üzerinde bir soy stalinizm beñleri bar dep köstermege ıntılalar. Epimizniñ üstümizde bir çeşit beñler bar. Soñ ne yapayıq?» – dey Putin.
Rusiye prezidenti aytqanına köre, dünya tarihında çeşit türlü qıymet kesilgen ve Stalinge oşağan pek çoq şahsiyetler bar. O, hususan İngilteredeki Oliver Cromwell ve Frenkistandaki Napoleonnen muqayese etti.
Fevral ayında rusiyeli «Levada-tsentr» ictimaiy merkezi bergen malümatqa köre, rusiyeliler İosif Stalinniñ şahsiyetini taqdir etkenlerniñ sayısı tarihiy zirvege yetken, çünki onı hoş dep körgenlerniñ sayısı 46% yetken.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bildirdi ki, Brüsselde ve Minskteki halqara muzakereler «Donbasstaki zıddiyetniñ barışıq siyasiy-diplomatik al etilmesine küçlü bir çağıruv» olğanını tasdıqladılar.
Aynı şeyler Poroşenkonıñ Waleste dünya liderleri ile olıp keçken NATO sammitinde oldı, -- dep ayttı prezident.
«Bütün dünya barışıq olmasını istey, bütün Ukraina barışıq olmasını istey, Donbassnıñ millionlarnen sakini de barışıq olmasını istey. İnsan ömüri eñ qıymetli şeydir, ve bizler qan tökülmesi ve insanlarnıñ azaplarını toqtatmaq içün mümkün olğan ve mümkün olmağan er şeyni yapmaq kerekmiz», -- aytıla devlet yolbaşçısınıñ matbuat hızmeti derc etken beyanatta.
«Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Donbasstaki qanunsız silâlı birleşmelerniñ reberlerine ateşni toqtatmaq çağıruvı, Ukraina Prezidentiniñ barışıq planını amelge keçirüv boyunca Üç taraflı kontakt gruppası imzalağan vesiqağa köre, men Ukraina Silâlı Quvetleriniñ Baş ştab yolbaşçısına sentâbrniñ 5-de saat 18.00 başlap ateşni toqtatmağa emir etem. Men Ukraina tışqı işler Nazirine OSCE ile birlikte eki taraflı ateş toqtatılmasınıñ nezaret etilmesini temin etmege avale etem», -- dep bildirdi Petro Poroşenko.
Ukraina prezidenti bu añlaşmalar, şu cümleden ateş toqtatılması ve esirlerni azat etüv ömürge keçirilecegine ümüt beslegenini ayttı.


text:
Kezlev şeer şurasınıñ iyünninh 27-de olıp keçken toplaşuvında şeer yolbaşçısı Andrey Danilenkonıñ istifası qabul etildi. Bunıñnen beraber, şeer şurasınıñ kâtibi Anjela Nikolayenko istifağa çıqtı, dep bildire Qırım «akimiyetine» yaqın olğan Krıminform saytı.
Agentlikniñ malümatına köre, istifa aqqında qarar alınğan soñ, Nikolayenko zalnı terk etti. Aynı vaqıtta o, şeer şurasınıñ deputatı olıp qala.
Bundan soñ sessiya Kezlev şeer yolbaşçısı vazifelerini eda etecek şimdiki muavin Marina Vedmetskayanı tayin etti.
İyünniñ 20-de Keriç şeer yolbaşçısı Oleg Osadçiy ve Kezlev şeer yolbaşçısı Andrey Danilenko Qırım «ükümetine» öz başına ilân etilgen baş nazir Sergey Aksönov ile subetke davet etilgen ediler. Bundan soñ ise ekisi de öz istegi ile işten çıquv aqqında ariza yazdılar.
Cuma künü, iyünniñ 27-de, Aluşta şeer yolbaşçısı Stanislav Kolot da istifağa çıqqanını bildirdi.


text:
Resey Europağa gaz jöneltip jatqan magistraldıq qwbırğa jöndeu jwmıstarın jürgizudi sıltauratıp toqtatıp tastadı. Bwl jöninde batıstıq BAQ jazıp jatır..
AQŞ Qıtay qatınası. AQŞ Tayvan'men resmi sauda kelissözderin bastaydı, Bwl turalı AQŞ sauda ökiliniñ orınbasarı Sara B'yanki mälimdedi, dep jazdı BBC..
Bişkekte Irıs Jekşenaliev attı kollej studenti äleumettik jelidegi jeke paraqşasında Jetim-Tau (Jetim-Too) kenişin qoldanuğa qarsılıq bildergeni üşin..
Energetika ministri Bolat Aqşolaqov Qazaqstan Reseydi aynalıp ötetin Baku – Tbilisi – Jeyhan mwnay qwbırı arqılı 1,5 mln tonna mwnay eksporttaudı josp..
Qırğızstan prezidenti Sadır Japarov Jetim tau (Jetim-Too) kenişi aynalasındağı daulı pikirlerge qatıstı, ol jerdegi kendi igeruge qarsı şıqqandardı sı..


text:
İşğal etilgen Qırımda 2015 senesi mart ayından itibaren topraq damartılarınıñ imtiyazlı berilmesi, şu cümleden zapt etilgen topraqlarnıñ berilmesi aqqında qanun işke tüşürilecek.
Bunı Qırım «Devlet şurasınıñ» mal-mülk ve topraq munasebetleri komitetiniñ reisi Yevgeniya Dobrınâ «Rossiya segodnâ» radiosınıñ yayınında çarşenbe künü, yanvar 14-te, bildirdi, – dep haber ete Qırımnıñ öz başına ilân etilgen ükümet «ruporı» Krıminform saytı.
Onıñ aytqanına köre, mart ayına qadar mesele çezilip, qırımlılarnıñ «topraq damartılarını almaq aqları yerine ketirilecek».
«Devlet ve belediye mülkinde olğan topraq damartılarınıñ berilmesi, ve bazı topraq munasebetleri aqqında» qanun 2014 senesi dekabr 24-te ekinci oquvda qabul etilgen edi.
Vesiqa topraqnı bedava alacaq insanlarnı belgiley.
Qanunğa binaen, 2016 senesi yanvar 1-ne qadar resmiyleştirilmegen topraq damartılarındaki inşaatlar yıqtırılacaq.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Türkiye tarafından qırımtatarlarğa destekni Ukrainağa qol tutuv olaraq tanımaq kerekmey. Anda keçken parlament saylavlarından ve prezident Recep Erdoğan firqasınıñ ğalebesinden soñ Urkaina Türkiyege yaqınlaşmaqnı beklememeli.
Bu kibi fikirni Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba efirinde Yaqın şarqiy taqiqatlar merkeziniñ müdiri İgor Semivolos ve Suriye ve Türkiye vaqialarını aydınlatqan jurnalist, İvan Yakovina bildirdiler.
«Türkler ve Türkiye milletçileri qırımtatarlarda ayrı halqnı degil de, türk halqınıñ qısmını köreler. Şunıñ içün daima meraqlanalar», – dey Yakovina.
Onıñ fikrine köre, Türkiye akimiyetiniñ öz içki problemaları da çoq, «Türkiye prezidentiniñ qırımtatarlarğa nisbeten belâğatı tesiriniñ tiklenmesi ğayesi ile teñ kele».
«Ukrain meseleleri Erdoğan ve Türkiye siyasetçileri añlarınıñ periferiyasındadır», – dey Yakovina.
Yaqın şarqiy taqiqatlar merkeziniñ müdiriniñ fikrine köre, Ukraina ve Türkiye arasında «munasebetlerniñ bugünki seviyesini saqlamağa» yahşı olur edi.
«Munasebetlerimizniñ iç olmağanda bugünki seviyesini saqlamağa yahşı olur edi», – dey o.
Türkiye baş naziri Ahmet Davutoğlu noyabr 1-de keçirilgen parlament saylavlarını ükümran Adalet ve inkişaf firqası içün «ğalebe künü» oalaraq adladı. Türkiye prezidenti Recep Erdoğan dünyanı saylavlarnıñ neticelerini ürmet etmege çağırdı.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, ilhaq etilgen Qırımda ötkerilmesi esnasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka ölgen, Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından faaliyetçilerniñ yaqalanuvını taqbih etti.
Brüsselde bulunğan Poroşenko: «Biz buña barışıq münasebet kösterip oturmamız. Rusiye bu dehşetli areketler içün cevapkâr olmalı. Qırımtatar halqını qorçalamaq içün tek bir yol bar – Qırımnıñ Rusiye işğalcilerinden azat etilmesidir», – dedi.
Bir grup qırımtatar faaliyetçileriniñ yaqalanuvı esnasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramay oldı. Adiseniñ yüz köstergen yerinden onı «acele yardım» alıp ketti. Daa soñra qadınnıñ vefatı aqqında haberler keldi.
Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçisi Nariman Celâl, bir grup qırımtatar faaliyetçileriniñ yaqalanmasına sebepçi olğan Türkiye vatandaşı, qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızladı, dey.
İşğal etilgen Qırımdaki FSB idaresi, yaqalanğan faaliyetçilerni, Türkiye vatandaşından «hususan büyük miqdarda mal-mülk veya para talap etüv»de qabaatlay.
Rusiye tarafından yapılğan ilhaqından soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen alâqası bar dep zan etilgen Qırım musulmanlarınıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler yapıla.
Ukraina ve halqara cemaatçılığı Rusiyege defalarca muracaat etip, ilhaq etilgen Qırımdaki taqiplerini toqtatmağa davet ettiler.


text:
Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ idarecisi, Meclis azası Eskender Bariyev bildirgeni kibi, noyabr 23 künü, Qırımnıñ İçki rayonı Mañ Kermen köyüniñ sakini İlyas Halilov yaqalanıldı.
«Şimdi Qırımnen bağlanmağa qıyın, amma tünevin kelgen haberge köre, genç qoylarnı otlata edi, silâlı maskalı insanlar kelip, onı alıp kettiler. Mañ Kermen köyünde edi», – dedi Qırım.Aqiqatqa Eskender Bariyev.
Al-azırda yaşnıñ faaliyeti aqqında tam malümat yoq, amma Bariyevniñ tahminlerine köre, İlyas Halilov 2014 senesi fevral 26 künü Qırım Yuqarı Radası yanında keçirilgen miting iştirakçisi ola bile edi. Bariyev onıñ yaqalanuvı rusiyeli FSB hadimleri tarafından yapılğanını tüşüne.
Qırımnıñ uquq qouryıcı organlarından bu aqta resmiy izaat şimdilik yoqtır.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
İyülniñ 7-nde tintüvlerden soñ tutulğanlardan biri, Rusiye quvetçileri Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ bölüginde iştirak etkeninde qabaatlağan qırımlı Seyran Hayretdinov bu qabaatnı red ete ve sebepsiz dep saya. Bu aqta tutulğannıñ advokatı Lilâ Gemeci Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında ayttı.
«Tahqiqat malümatına köre, Aleksandr Sizikov – soqur insan – terror gruppasını qurıp, iştirakçilerine plan ve vazifeler berdi. Olarnıñ fikirince, birinci derece körme saqatı kitap oquy – olarnı, ebet, gizliden qoyğanlar. Seyran Hayretdinov ve Alim Sufyanov gruppağa kire eken – soñkisi ise diger eki kişini tanımay. Müvekkilim qabaatlı olğanını red ete ve qabaatını tanımay», – dep qayd etti advokat.
Lilâ Gemeciniñ fikirince, tutulmalarınıñ asıl sebebi tutulğanlarnıñ vatandaş fikirlerinen bağlıdır, çünki Qırımnıñ Rusiye akimiyeti olarnı begenmey.
«Seyran – ev insanı, pek faal degil, qorantasınen çoq vaqıt keçire edi, amma onı da almağa kelgenler. Bugünde-bugün Rusiyeniñ terror ile küreş qanunları repressiyalar, farqlı fikirlerni bastıruv içün alet olaraq qullanılğanınıñ bir delilidir, terror ücümleriniñ ögüni aluv degil. Bu saçmalıqta yaşaymız», – dedi Gemeci.
Rusiye FSBsiniñ malümatına köre, «Qırım sakinleri arasında terror mefküresini yayğan, qırımlı musulmanlarnı özüne celp etken» «Hizb ut-Tahrir» bölügini qurğanından ve iştirak etkeninden şübheli sayılğanlar tutuldı. Rusiye mahsus hızmetiniñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, «(teşkilât) azalarınıñ yaşağan yerlerinde Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir al-İslami» propaganda malümatı, terror faaliyeti vaqtında qullanğan elektron malümat taşıyıcıları» alındı.
Tintüvler iyülniñ 7-nde saba erte yedi qırımlınıñ evinde keçirildi: Qurman rayonınıñ Büyük Onlar qasabasında yaşağan Emil Ziyadinov, Aqmescit rayonınıñ Kurtsı qasabasında yaşağan İsmet İbragimov, Bağçasaray rayonınıñ Jeleznodorojnoye köyünde yaşağan Seyran Hayretdinov, Bağçasaray rayonınıñ Sevastyanovka köyünde yaşağan Aleksandr Sizikov, Aqmescit rayonınıñ Bavurçı (Kamenka) qasabasında yaşağan Vadim Bektemirov ve Aluştada yaşağan Dilâver Memetovnıñevinde. Memetov tintüv vaqtında evde yoq edi, onı qıdırmağa devam eteler.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye quvetçileriniñ areketlerini takbih etti, Milliy politsiyanıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar Baş idaresi ise Ukraina Ceza kodeksiniñ 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden (mesken tiyilmemezligini bozuv) cinaiy tahqiqat başlattı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Ibrayım Yusupov
Ibrayım Yusupov - túp atı Ibrayim Yusupovich Yusupov, (ózb. Ibroyim Yusupov 5-may 1929 — 24-iyul 2008) - qaraqalpaq shayırı, awdarmashı hám dramaturg, pedagog. Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı. Ózbekstan Qaharmanı
Gimn Avtori: Qaraqalpaqstan gimni
Ómirbayanı[redaktorlaw | derekti jańalaw]
1929-jıl 5-mayda Azat awılında ( Qaraqalpaqstan) tuwılǵan. Keleshektegi shayır Yusup Ahun Sayekeyev (1875-1931) ákesi sol dáwir normaları boyınsha diniy ǵayratker hám iri jer iyesi bolıp, ol ushın Sovet húkimeti tárepinen táqip etilip, Turkmenistanǵa repressiya etilgen, súrginnen qaytpagan, Xonbibi anası eki ul hám tórt qızdı tárbiyalaǵan. Shańaraqtı baǵıwda anasina járdem beriw ushın Ibrayim 13 jıl ishinde pul islewdi basladı. Qaraqalpaq pedagogika institutında oqıǵan. Instituttı tamamlagannan soń, 1949-jılda ol ádebiyat páninen sabaq bere basladı. 1952 jilda ol burjua-mılletshil gruppalar menen sheriklik qılıwda ayblanǵan hám jınayat isi qozǵatılǵan. Biraq dálillerdiń jetispewshiligi sebep aqlandi. 1961-1962 jıllarda " Amudarya" jurnalı redaktorı, keyininen SSSR FA qaraqalpaq filialı til, ádebiyat hám tariyx institutına ilimiy jumıs alıp bardı. 1965-1980 jıllarda Qaraqalpaq ASSR jazıwshılar awqamına basshılıq etken. Keyinirek 1980-1985 jıllarda Qaraqalpaqstan tınıshlıq hám arqayınlikti qorǵaw komiteti baslıǵı, ruwxıylıq hám bilim orayı basshısı lawazımında islegen. Ol bir neshe ret kassr Joqarǵı Keńesi deputatı etip saylandı. 1990 -1994 jıllarda ÓzSSR hám Ózbekstan Joqarǵı Keńesi deputatlıǵına saylandı. I.A.Karimov Ózbekstan Respublikası prezidenti saylawında bir neshe márte isenimli shaxs bolǵan jáne onıń kandidatin aktiv qollap-quwatlaǵan, qızǵın tárepdarı bolǵan. Ózbekstan Respublikası prezidenti I.A.Karimov I.Yusupov qaza bolǵan soń shayır shańaraǵına muńlaslıq bildirdi:
Ol qayda islese de, shólkemlestiriwshilik qábiletleri, bilim hám tájiriybesi menen balshıq jerde xalıqtıń abıraysı hám húrmetine iye boldı. Qaysın Kuliyev Elshi Gamzatov, Chingiz Aytpatov hám Ibrayim Yusupov qatnasıwında Qrimda SSSR shayırları hám jazıwchilarining ushırasıwlarınan biri: " Ibrayim Yusupov turkiy tilli xalıqlar poeziyasınıń Nawayi hám Maqtumquli menen birge payǵambari". Ibrayim Yusupov háykeli Tashkent degi jazıwshılar qıyabanında ornatılǵan.
Galereya[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Qaraqalpaqstan gimni
Yusupovning birinshi dóretpeleri 1949-jılda baspadan shıǵarılǵan. Olkáraınan "eski tutovnikda kuz" ("G'arri tuttag'i guz"), " baxıt Lyrics" (" baxıt lyrics"), " Shıǵıstan sayaxatchiga" (" Knnshygys kóz jas o'shysina"), " Seven pass" (" Jeti Asirim"), " sahra ármanlari" (" Dalamanrmanlar"), " ásir dawamında" (" zaman") sıyaqlı qıssaları hám qıssaları kompleksi jazıldı. " poeziya", " Tamıris hám basqa dástanlar", " Yosh". Qaraqalpaq muzıkalı drama teatri ushın " qırıq qiz" (" qırıq qiz"), " aktrisaning táǵdiri" (" aktrisalar balası"), " Joker Umirbek" (" mmirbek laqa") pesalari jazılǵan. Yusupov sonıń menen birge, orıs hám basqa ádebiyatlardıń eski dóretpelerin qaraqalpaq tiline awdarma etken: A. S. Pushkin, M. yu. Lermontov, T. G. Shevchenko, Abay, G. Tukay, Shekspir hám basqalar.
Ibrohim Yusupovning uqıpı Ózbekstan ǵárezsizligi jıllarında úlken kúsh menen kórinetuǵın boldı. Ramil Islamov óziniń 80 jıllıǵı munasábeti menen sonday dedi: " qosıq hám dástanlarında, publitsistik maqalalarında ol óz xalqiniń erkin ómirin, mámlekette júz berip atırǵan túpkilikli ózgerislerdi maqtanısh menen kuyladi".
I. Yusupovning opatı munasábeti menen mámleket Prezidenti I.Karimov ta'ziya bildiriw etdi. Nókis qalasındaǵı "Shorsha Baba" áwliyeine kómiw etilgen.
Sıylıqlar[redaktorlaw | derekti jańalaw]
- Ózbekstan Qaharmanı (2004)[1]
- "El-jurt húrmeti" ordeni (1999) [2]
- "Doslıq" ordeni
- Miynet qızıl bayraq ordeni (04. 05. 1979)
- Ózbekstan xalıq shayırı
Shańaraq[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Ákesi: Yusup Oxun Sayekeev (1875-1932-jıllar ómiriniń shamalıq jılları).
Anası: Xonbibi Hojamurat qızı (1898-1974-jıllar ómiriniń shamalıq jılları).
Ómirlik joldası: Bibizada Jumanazarova (1934-1980).
Balaları:
- Shahzada Yusupova (aqlıqları: Sultan, Xansulu, Aliya).
- Paydam Yusupov (aqlıqları: Abdunayim.)
- Madiyar Yusupov (aqlıqları: Allayar hám Daniyar).
- Aruxan Yusupova (aqlıqları: Timur hám Sholpan ).
- Ayjamal Yusupova (aqlıqları: Ilyos, Bahouatdin, Aysulyu, Ayzada).
Esletpeler[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Derekler[redaktorlaw | derekti jańalaw]
rus. KpaTkaя лиTepaTypHaя эHциkлoпeдия


text:
Ketken sayın rusiyelilerniñ ekseriyeti tatillerini işğal etilgen Qırımda keçirmek yerine Bulğaristan ya da Türkiyede raatlanmaqnı daa da uyğun dep köreler. Bu aqta mayısnıñ 4-de Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde Ukraina turizm inkişaf ettirüv merkeziniñ müdiri Vladimir Tsaruk ikâye etmekte.
«Bugünki künde rusiyelilerniñ adet-üzre ziyaret etken yerleri – Türkiye ve Bulğaristandır. Eger Bulğaristan fiyatlarını pek artırmayıp, asğariy yükseliş kösterse, Türkiyeniñ fiyatları bu sezonda keçken senege nisbeten daa da paalılaşacaq, çünki rusiyeliler bu yıl Türkiyege uçmağa fursatları bar. Bu mesele fiyatlarnıñ şekillenmesine de tesir etecek... Qırım, hususan rusiyeliler arasında pek meşur edi, çünki Ukraina fiyatları Rusiyeniñ Krasnodar vilâyetinen qıyaslanğanda, bayağı farq ete edi. Bugün de-bugün Krasnodar vilâyeti ve Qırım arasında fiyat farqı ep eksilmekte, çünki infrastruktura ve servis seviyesi alçaq olğanı sebebinden, Türkiye bir çette tursın, Bulğaristannen bile reqabet etip olamay. Bu ise, Qırım reqabet etip olamamasınıñ eñ esas bir unsurıdır», - dep qayd ete Tsaruk.
Ukraina Devlet Sıñır Hızmetiniñ malümatlarına köre, 2017 senesiniñ ilk üç ayı zarfında Qırım memuriy sıñırından keçken vatandaşlarnıñ sayısı 24%, transport vastalarınıñ sayısı ise eki qat eksilgen. Statistika yarımadağa kirgen ve çıqqanlarnı esapqa almaqta. Muessise fevral ayında da Qırım kiriş noqtalarındaki yolcu sayısı eksilgenini bildirgen edi.


text:
Jambıl oblısında balabaqşa qızmetkeri byujetten 54 mln. teñge wrlağanı üşin sottaldı.
«Qamqor» äleumettik jobası ayasında Jambıl oblısı Sarısu audanı bilim böliminiñ «Aqbota» balabaqşasında byudjet qarjısın jımqıru faktisi anıqtaldı. Bwl turalı Qarjı monitoringi agenttigi aqparattandırdı.
«Balabaqşanıñ byudjet jönindegi jauaptı qızmetkeri D.Äbibullaev öziniñ qızmettik jağdayın paydalana otırıp, 2018-2021 jıldar aralığında «Halıq bank» AQ kartoçkalıq şotına zañsız aqşa audarıp kelgen. Osılayşa üş jılda 54 million teñge byudjet qarajatın jımqırğanı anıqtaldı», – delingen qarjı monitoringi agenttiginiñ habarlamasında.
Äbibullaev sot ükimimen 6 jılğa bas bostandığınan ayırıldı.
Şığınnıñ bir böligi – 18 million teñge öteldi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi muavininiñ evinde 9 saat sürgen tintüv yekünlendi. Bunı vaqia yerinde bulunğan Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Al-azırda evde Çiygoznıñ dost, qomşu ve tuvğanları buluna. Tintüvden soñ ev darma-dağın etildi: eşya, mefruşat avdarıldı, taban açıldı, merdivenler qırdırıldı.
Çiygoznıñ apayı Elmira Ablâlimova tintüv vaqtında evde bir özü edi, aqrabasından başqa bir kimseni içeri almadılar. Onıñ aytqanına köre, tintüv neticesinde av patronından ğayrı bir şey tapmadılar.
Ablâlimovanıñ bildirgenine köre, qorantanıñ şahsiy parası olğan 2 biñ dollar ve 100 euro, bundan ğayrı, Tataristan ziyaretinde ediye etilgen hatıralıq para, bilgisayar tehnikası ve şahsiy telefonlar alındı.
Ablâlimovanıñ aytqanına köre, tintüv vaqtında Rusiye arbiyleriniñ oña aytmağan lafları qalmadı.
Uquq qoruyıcılarnıñ izaatları alâ daa yoq.
Yanvar 30-da sabadan berli Çiygoznıñ Bağçasaraydaki evinde tintüv keçirildi. OMON hadimleri ev etrafını sarıp aldılar. İçeride Çiygoznıñ apayından ğayrı başqa bir kimse yoq edi.
Taqiqat tedbirleri Rusiye Federatsiyası Cinaiy kodeksiniñ 212-nci maddesi 1-inci qısmı boyunca cinaiy iş («kütleviy numayışlarnıñ teşkil etilmesi») çerçivesinde keçirildi.
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildirdi ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Türkiye parlamentiniñ vekilleri eyyetiniñ Qırım ziyareti boyunca neticeler çıqarmağa aşıqmamağa çağırdı, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
Çubarov çarşenbe künü, aprel 29-da, Facebook saifesinde bildirdi ki, bunıñ kibi eyyetniñ yollaması, onıñ maqsat ve vazifeleri, Qırımdaki iş cedveli er bir taraf, şu cümleden qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilev ile muzakere etilgen edi.
«Qırımda Türkiye Cumhuriyetiniñ Ükümeti şekillendirgen ve yollağan ğayrı resmiy eyyet buluna. Ziyaretniñ halqara-uquq tarafları evelden Türkiye reberligi tarafından Ukraina prezidenti ile qonuşıldı: ziyaret yolu da şu cümleden: Ankara-Kiyev-Moskva-Aqmescit. Tabiiy ki, bizler işğalci akimiyet, hususan onıñ Qırım qoqlaları, eyyetniñ Qırımdaki işi devamında istegenini kerçek olaraq tanıtacağını tahmin ettik. Sizlerden bazıları Qırım qoqlaları bildirgen yañlış malümatlarğa ğayet büyük emiyet bere», – dep qayd etti Refat Çubarov.
Onıñ aytqanına köre, Türkiye Cumhuriyetiniñ ğayrı resmiy eyyetiniñ azaları «tecribeli ve bunıñ kibi vaziyetlerde bilgileri olğan adamlardır».
«Qırım gebbelsleriniñ yañlış malümatından soñ alğan menfiy duyğularıñızdan sebep olarnı qabaatlamağa aşıqmañız», – dep qayd etti Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi.
Refat Çubarov qayd etti ki, bu künleri New Yorkta, şu cümleden Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ memurları ile iş körüşüvlerde, Qırımda insan aqlarınıñ bozulması muzakere etildi.
«Bir şeyden emin oluñız: Qırımda bulunması sebebinden qasevetlenmek sebepleri olsa da, olar yalıñız işğalciler ve olarnıñ tarafdarlarına ait. Cinayetçilerniñ ceza vaqtı yavaş yaqınlaşa, amma mıtlaqa kelecek», – dep ayttı Refat Çubarov.
Bazarertesi künü, aprel 27-de, Aqmescitke ğayrı resmiy Türkiye eyyeti keldi. Qırımtatarlarnıñ Qırımdaki vaziyetini ögrenecek olğan eyyetniñ erkânında alim ve uquq qorçalayıcılar bar.
Eyyet erkânına Türkiye Büyük Milliy Meclisiniñ AK Partili sabıq deputatı Mehmet Zafer Üskül, Türkiye parlamentiniñ insan aqları saasındaki tedqiqler komissiyasınıñ sabıq yolbaşçısı, uquq qorçalayıcı Levent Korkut, Tış iqtisadiyat alâqalar Şurasınıñ Avrasiya regionınıñ memleketleri ile işbirlik koordinatorı Çala Mazlum, em de Türkiye aliy oquv yurtlarınıñ bir qaç hadimi kirmekte.


text:
Bilär şähäre
Бy MәkaләHeң kиpилл әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Bilär yäki Bülär ul 10.–13. yözlärdä Bolğar däwlätendä Yäwşir yılğasında urnaşqan iñ olı şähär iseme. Çit il yazmalarında Böyek Şähär dip atala.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şähär nigezen Bilärlär qäbiläse salğan dip farazlana.
Säwdä eşe Şäreq illäre häm Awrupa illäre arasında barğan: törle bodaylar, käräz-sağız, bal, qıybat kün, bizäklär, timer-tomır äyberläre.
Şähärdä küp baylıqlar tuplanuı säbäple anda iminlek çaraları da qaralğan ide. Eçke şähär nığıtmalar belän ike qat uralğan bulsa, tışqı şähär tağın da öç qat uralğan ide. Şähär alğan alanı 620 h tiräse, tışqı nığıtmaları ilä alanı 800 h'ğa citä ide. Bilär şul çaqtağı Awrupanıñ iñ olı şähäre ide.
Şähärneñ alğa kitkän çorı 11.–13. yözlärgä turı kilä.
Qayber tarixçılar fikerençä, 12.–13. yözlärendä Bilär Bolğar däwläteneñ başqalası ide.
Miğmarlıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şähär binaları taştan häm kerpeçtän salınğan ide.
Qazış eşlärendä eçke qala üzägendä aq taştan salınğan mäçet tabılğan, anıñ binaları 2500 q.m. tiräsendä alan ala. Mäçettän tış üzäktä ike qatlı saray, mäyetxänä açılğan. Olı saraynı qazıp çığaru eşe bara.
İdel yılğasında Böyek İdel yulı oyıştırıluına säbäple Bilär şähäre bik olı säwdä üzäge dä ide. Şähärneñ Çığış qapqası tiräsendä kärwan saray ide.
Bilär şähäre bik yaxşı cihazlanğan ide, anda su-uzdırğıç ta, pıçraq su-uzdırğıç ta bar ide. Yortlarnı idän eçendä urnaşılğan köpçälär arqılı qaynar su yögertep cılıtqannar, bügen bu texnologiä «cılı idän» dip atala. Yörtlar täräzäläre pıyalalı ide. Munçalar da bik olı ide, tışqı küreneşe belän bügenge Ğosmalı Törkiädäge munçalarğa oxşaş.
Hönärçelek[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bilär, säwdä üzägedäy bilgele buluınnan tış, ul äle olı hönärçelek üzäge dä ide. Bilärdä baqır, bronz qoyğannar, timer äyberläre, kün äyberläre citeşterelgän, söyäk eşkärtelgän.
Bilärdä waq serle yozaqlar yasalğan. Şähärdä yuqa itep eşkärtelgän tirelär turında yıraq illärdä dä belgännär.
Bilärdä törle bizäk äyberläre citeşterelgän.
- (monda sürätlär urnaştırası bar)
Bilärdä çülmäk yasaw eşe dä olı däräcägä kütärelgän.
Soñğı qazışlar waqıtında pıyala yasaw, annan törle sawıtlaw yasaluı tabılğan, täräzä pıyalası yasalğan. Awrupada ul çorda töslängän pıyala siräk bizäkläw öçen genä qullanılğan.
Cimerelü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1236. yılda Batıy ğäskärläre tarafınnan cimerelä. Cöwäyni yazuınça: «Moğollar berniçä kön eçendä isemennän başqa şähärdän bernärsä dä qaldırmıylar». Soñraq şähär yañadan beraz torğızıla, ämma elekkege iqtisadi häm säyäsi däräcäsenä kütärelä almıy.
Xalıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Yäşägän xalıq sanı belgesez. Moğollar cimerüdän soñ şähär xalqı yanında bulğan awıllarğa küçkännärder, häm alar Altın Urda çorında da bar ide äle.
Soñğı çorda[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şähär xäräbäläre bügenge Tatarstannıñ Bilär awılı yänäşäsendä urnaşıla.
1994. yılda Urıs çuqınuçılar «izge çişmä» taba yul salıp, Bilär xäräbäsennän 1,5 km yıraqlığına bulğan olı awıl xäräbäsenä bik zur zıyan kitergännär.
2013 yılda yäşlärneñ Sälät forumı Bilär şähärçege yanında uzdırıla.
Qazışlı öyränü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1967. yıldan birle şähär xäräbäsendä qazıp öyränü, nığıttırıp saqlatu eşe bara. Bu eşlärne A.X.Xälikov citäkçelekendä Qazan Universiteteneñ qazış bülege alıp-bara. Başqa öyränüçelär – Tatişçev, Rıçkov häm Xucin.
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]


text:
«Ebet, böyle fikir ilân etildi. Daa doğrusını aytayım, biz bunı Tatarstan prezidenti, baş nazir ve yolbaşçılıq ile, Tatarstan devlet şurası, Bütün dünya tatarlarnıñ kongressi ile körüşüvlerde aytqan edik. Amma biz yalıñız şunı bildirmek isteymiz, RF böyle körüşüvniñ kerekligini añlap, bizni davet etse, biz tek o vaqıt oña qarşı adım etmege azır olurmız.Teşebbüs Kremlden çıqmaq kerektir», – dedi Celâl.
Nariman Celâlnıñ fikrince, RF yolbaşçılığı ile körüşüv – qırımtatarlarnıñ merağını saqlamaq içün Meclisniñ borcudır.
«Putin ile körüşüv, menimce, amelge keçmeli. Biliñiz ki, ne Refat Çubarov, ne men Rusiyege ziyaretimizden bir de bir hoş duyğularnı yaşamamız. Bu qırımtatar halqınıñ merağını saqlamaq içün etilecek bivasta borcumızdır. Eger de biz böyle adımdan vazgeçsek, ileride ne olacaq? Biz eñ azından qırımtatar halqı içün eñ aktual ve ağır suallerni, olarnıñ Qırımda yaşağanını muzakere etmelimiz», – dedi o.
O şunı da qayd etti ki, Qırım sualleri eñ yüksek seviyede çezile eken: «Bu qararlarğa tesir etmek içün bu qararlarnı alğan insannen subetleşmek kerek. Rusiyede bu şahıs prezidenttir».
Bunıñnen beraber, Meclisniñ sabıq reisi, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev qırımtatarlarnıñ Putin ile körüşüvine qarşı çıqa.
«Men böyle türlü körüşüvlerge qarşı çıqam. Başta subet mevzusını bilmek kerek. Misal içün Rusiye ordularınıñ çıquvı aqqında olsa – bu başqa sual», – dep izaatladı Mustafa Cemilev.
Hatırlatamız, qırımtatar halqınıñ Meclisi aprel 25-28 künleri resmiy ziyaret ile Tatarstanda bulundı. Meclisniñ temsilcileri, Qırım baş nazir muavini Lenur İslâmov ve Reskomnats reisi Zaur Smirnov resmiy ziyaret ile Tatarstan yolbaşçılığı ile körüşti ve «Qazan – türk dünyasınıñ medeniy paytahtı –2014» festivalinde iştirak ettiler.


text:
Kefe şeer şurasında «Ukraina» istiraat evinde olğan Ukraina bayrağını tarik olaraq tanıylar ve onı almağa talap eteler, dep bildire e-Krım.
Agentlikke Kefe sakinleri aytqanı kibi, istiraat evi binasında Ukraina devlet bayrağınıñ tüsleri bar. Sakinlerniñ sözlerine köre, olar «bayraqnı begenmeyler, amma akimiyet seslenmey».
«Ukraina» istiraat eviniñ binası memuriy degil, o, şahsiy saiplikke ait. Faqat şeer akimiyetiniñ mevamı böyledir: Ukraina devletine qarşı degilmiz, amma al-azırda bu bayraq tariktir. Ve bu tarikni yoq etmek içün çare körecekmiz», – dep ayta Kefe şeer başı vazifesini eda etken Dmitriy Şçepetkov.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ ukrain timsalleri yarımadada yerli akimiyet tarafından tarik olaraq tanıla ve yasaq etile.


text:
Qırım mühbiri Mıkola Semenanıñ kibi işler halqara seviyede, bütün forumlar ve meydançıqlarda ilân etilmek kerek, çünki bunıñ açıqlaması yardım ete, dep bildirdi Qırım mühbiri Semenanıñ adliyecisi Emil Kurbedinov.
«Bu işniñ açıqlaması em bizge, adliyecilerge, em de asılında kelecekte mühbirlerniñ aqları böyle bozuvlarınıñ ögüni körmege yardım etecek. Bu iş siyasiydir, demek ki, tek uquq taraftan irişe bilecegimiz azdır. Kelecekte bu açıqlama seviyesini eksiltmemege tırışacaqmız, mühbirlernen çalışmağa daima azırmız», – dep bildire Kurbedinovnıñ sözlerini Ukraina Milliy mühbirler birliginiñ matbuat hızmeti (UMMB).
Mühbirniñ Ukraina qıtaiy qısmına tedaviylenüv içün çıqışı yaqında yasaq olunğanına baqmadan, adliyeciler vaziyetniñ müsbet neticeleri olacağına ümüt besley.
«Bu, Rusiyede neticesi endi evelden belli olğan işlerden biridir. Ümüt etemiz ki, qarar şartlı olacaq, amma aynı vaqıtta Avropa mahkemesinde adaletni qıdıracaqmız. Ve işanamız ki, o yerde müsbet netice olur. Mühbirler yapa bilecek rezonans ise, bu işte pek yardım etecektir», – dep qayd etti adliyeci.
UMMB birinci kâtibi Sergey Tomilenkonıñ sözlerine binaen, Ukraina Mühbirler birligi Mıkola Semenanıñ işine halqara seviyede diqqatnı maksimal şekilde celp etmege tırışa.
Böyleliknen, sentâbr 19-20 künleri Birleşken Milletler Teşkilâtı Cenevre ofisinde keçirilgen «Milliy, ırq ve diniy nefret teşviqatına qarşı küreşte kütleviy haber vastalarınıñ rolü» adlı seminar devamında Mıkola Semenanıñ taqip etilmesi meselesi aqqında UMMB birinci kâtibi Sergey Tomilenko, Qırım mühbiri Yelena Yurçenko, uquq qoruyıcı Maksim Butkeviç söz yürsettiler.
Baarde Qırımda kütleviy şekilde tintüvler, bu cümleden, Qırım.Aqiqat ile işbirlik tutqanında şeklenilgen mustaqil mühbirlerde tintüvler keçirildi. Radio Svoboda müellifi Mıkola Semenağa qarşı Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozmaq çağırğanında şeklenilüv boyunca cinaiy iş açıldı. Rusiyeli taqiqat oña yarımadadan çıqmağa yasaq etti.
Ukraina Tışqı işler nazirligi Ukraina vatandaşlarınıñ, hususan, mühbir Mıkola Semenanıñ işğal etilgen Qırımda taqip etilmesinden qasevet çekkenini bildirdi ve oña basımnı toqtatmağa çağırdı.
Avgust 23-te Mıkola Semenanıñ imayesi FSB-nı mühbirni Qırımdan tedaviylenüvge yibermege çağırdı.
Bundan evel Halqara ve Avropa mühbirler Federatsiyası rusiyeli ükümetten Mıkola Semenanıñ Kiyevge tedaviylenüvge yiberilmesini talap etti.


text:
«Qırım» batalyonında bildirilgeni kibi, Donetsk vilâyeti Peski qasabasında ATO küçleriniñ mevzilerine boyevikler tarafından açılğan ateş neticesinde yararlanğanlar ukrain askerleri bar, haber ete Radio Svboda.
«Cenkniñ nevbetteki künü soñuna yetti. Peski qasabasında göñüllilerniñ qısmen qaytmasınıñ sebebinden mevzilerimizniñ zayıflaşqanından faydalanıp, separatistler tankları ile ücüm etmege çalıştı ve ateş açqan ediler. Uruş neticesinde yararlanğanlar bar», – denile «Qırım» batalyonınıñ beyanatında.
Separatistler, öz nevbetinde, Donbassta «süküt» rejiminiñ bozuluvlarında ukrain arbiylerini qabaatlaylar.
«Bir kün içinde ukrain tanklarından 99 atış yapıldı. Spartak ve Şırokino meskün yerlerine ateş açılğan edi», – dedi «DHC» «Mudafaa nazirliginiñ korpus reberiniñ muavini» Eduard Basurin.
Aprel12 künü OSCE nezaretçileri Şırokino rayonında uruşlarnıñ ğayrıdan başlanması aqta bildirgen ediler.


text:
Türkiye matbuat vastaları Ankarada II Bütündünya qırımtatar kongressi arfesinde forum aqqında tarif eteler. Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, Türkiyede eñ rağbetli gazetalarından biri – «Memleket» gazetası cuma künü, iyül 31-de, Qırımda qırımtatarlarnıñ şimdiki vaziyeti ve Kongressniñ yarımada tışında keçirilüv sebepleri aqqında tarif ete.
Aynı şu malümat belli Haberler internet resursında basılğan.
Maqalede qayd etilgeni kibi, «2014 senesi fevral 27-den Rusiye, halqara uquq ve terbiye qaidelerini bozıp, kene bir kere qırımtatarlarnıñ tarihiy Vatanı – Qırımnı işğal etti. İşğalniñ birinci kününden Qırım tamır halqı qanunsız işğalci akimiyet ve Rusiye yolbaşçılığınıñ basqısı altında bulunmaqtadır. Ayırımlarnıñ yekâne maqsadı – 1783 senesiniñ birinci işğalini tekrarlamaqtır».
Rusiye yarımadanı işğal etkeninden soñ, 2014 senesi fevral 27 kününden ve bugüngece, 15 biñ qırımtatarı Qırımnı terk etmege mecbur oldı. Bunıñ ile qırımtatar halqınıñ yetekçilerine Qırım kirişi yasaqlandı, qanuniy sürette saylanılağan ve bütün dünyada tamır halqlarınıñ öz-özüni idare etüv organlarınıñ nümünesi olğan Qırımtatar Milliy Qurultayı ve Qırımtatar Milliy Meclisi işine devam etmek imkâniyetinden marum qaldılar.
İşbu vaziyetni nazarda tutıp, II Bütündünya qırımtatar kongressini Türkiye paytahtı – Ankarada keçirmek kibi qarar alındı. Ankarada qırımtatarlarnıñ eñ büyük diasporası yaşamaqta.


text:
Rusiyedeki Sankt-Peterburg şeerinde Qırımtatar Milliy Meclisine destek köstermek maqsadınen numayış teşkil etildi. Aktisya mayıs 1-de, bazarertesi künü Manejnaya meydanında keçirildi.
Bundan evel bu kibi aktsiya Rusiye paytahtı Moskvada teşkil etildi.
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi aprel 26-da yarımada territoriyasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etmek qararını qabul etti. Bu qararnı lâğu etmek içün bir ay devamında muracaat etmek mümkün.
Halqara toplulıq Rusiye tarafından Meclis faaliyetiniñ yasaq etilmesini takbih etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Bugün qanunsız şekilde keçirilgen tintüv ve Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâlnıñ yaqalanması tamır qırımtatar halqını ve onı temsil etken organlarnı Qırımdan quvuvdan, aqlarını qorçalavda er türlü birdemlik ve faallik izarlarını boğuvdan başqa bir şey degildir.
Eminmiz ki, Rusiye Federatsiyası işğalci akimiyetiniñ vaqtınca işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri topraqlarında mütenasip adımları Nariman Celâlnıñ cemaat ve siyasiy faaliyetinen ve şu cümleden Qırım platforması Sammitiniñ çeşit türlü meydançıqlarında çıqışta bulunğanınen bağlıdır.
Rusiye Federatsiyasını cezalavlarını toqtatmağa ve vaqtınca işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşlarınıñ siyasiy baqışları, mevamları ve inançları içün muntazam sürette taqip etilüvini toqtatmağa bir kere daa çağıramız. Rusiye Federatsiyası 2017 senesi ”Ukraina RF-ke qarşı” dava boyunca vaqtınca tedbirlerni amelge keçirgen, şu cümleden qırımtatarlarnıñ öz menfaatlarını temsil etüv aqlarınıñ sıñırlanmasını yasaqlağan ve Meclis faaliyetiniñ ğayrından tiklenmesini qarar etken BM Halqara mahkemesiniñ qararını yerine ketirmelidir.
Nariman Celâlovğa qol tutuvımıznı bildiremiz. Ukraina vaqtınca işğal etilgen Qırımnıñ işğalden azat etilmesi ve bu ve başqa cinayetlerde qabaatlı olğanlarnıñ mesüliyetke çekilmesi içün qolundan kelgenini yapacaqtır.


text:
«Sanak-lab» yky-ykыTy лaбopaTopияce
«Sanak-lab» – Sälät yortında (Ostrowskiy ur., 23) mäktäp ukuçıları öçen IT-yunäleşlär buença el äylänäse däwam itüçe kızıklı däreslär ul.
Proektnıñ maksatı — Tatarstan Respublikasınıñ häm başka regionnarnıñ sälätle balalar häm yaşlärneñ IT-distsiplinalarda intellektual häm icadi potentsialın gamälgä aşıru öçen mäydançık buldıru.
«Sanak-lab» uku-ukıtu laboratoriyase — 2016 eldan birle eşli torgan häm IT ölkäsendä sälätle yaşlärne, yaş galimnärne häm fänni eşleklelärne berläşterüçe proekt. Belem birü eşçänlege 5-11 sıynıf ukuçıları öçen IT-distsiplina häm injener-konstruktorlık yunäleşläre buença el däwamında uzdırıla. Laboratoriyaneñ belem birü protsessı Sälät yortında (Ostrowskiy, 23), 3 küçmä sessiyadä intensiw belem birü programmaların (ütkärü bazası - «Fänsar» üzäge) häm 5-9 sıynıf ukuçıları öçen programmalaştıru buença respublika olimpiadası ütkärüne üz eçenä ala. «Sanak-lab» laboratoriyase kısalarında tübändäge yunäleşlär buença distsiplinalar täkdim itelgän:
· Web-razrabotka
· Sistemalı administralaştıru
· 3d-modelläşterü
· Python telendä programmalaştıru nigezläre
· Olimpiada programmalaştıruı
· Grafik dizayn
· Sxemotexnika
· Informatika buença BDIga äzerlänü
· Wideomontaj
· Fotosängat
Uku programmasın respublikanıñ iñ yaxşı studentları, häm aspirantları alıp bara.
Proekt katnaşuçıları: 5-11 sıynıf ukuçıları, ukıtuçılar — aspirantlar, studentlar.
-
Alina Lobanowa
Proekt citäkçeselobanovalina91@gmail.com
https://t.me/L_Alina_A
89178855256


text:
Kreml nezaretinde çalışqan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesinde «fevral 26 davası» boyunca oturışta advokatlar, mabuslar uzun müddet devamına apiste bulunğanı sebebinden ceza qararınıñ deniştirilmesi içün muracaatta bulundılar.
Mahkeme toplaşuvında advokatlar sebepler deñişkeni ve davanıñ mabusları Ali Asanov ve Mustafa Degermencini apiste tutmaqnıñ keregi olmağanını ayttılar.
Qırım.Aqıqat muhbiri bildirgeni kibi, prokuror Yegor İvantsov muracaatqa qol tuttı ve Asanovnen Degermenciñ azat olunmasını destekledi.
Bundan soñ mahkemeci Demenok 15:00 qadar teneffüs ilân etti.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ yarımadada 2014 senesi fevral 26-da Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları mitinginde iştirak etken qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar. Olarğa qarşı Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ reberiyeti altında «Russkoye yedinstvo» fırqasınıñ faalleri çıqqan edi.
Rusiye mahkemesi iyül 20-de qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige böldi: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Almatıda koronavirus pandemiyasınıñ törtinşi tolqını aqırındap bäseñdep keledi. Dese de ağımdağı dinamika boyınşa respublikadağı «eñ auruşañ öñir» ret..
Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev 20 qırküyekte Almatıdağı atıs kezinde qaza bolğan eki policey men sot orındauşısın marapattadı. Memleket basş..
Qazaqstanda koronavirus pen oğan wqsas pnevmoniyağa şaldıqqandar sanı tağı 1,9 mıñğa artıp, jalpı esebi 954 mıñnan astı. Ayaqtaluına az künder qalğan ..
Astana äkimşilik sotı Qıtay biligi şekarada wstağan Qazaqstan azamatı sanalatın bauırın izdep, elodadağı QHR elşiligi aldına barğan Gauhar Qwrmanaliev..
Beyjiñ biligi G20 müşelerin «Taliban» basqarıp otırğan Auğanstanğa salınatın ekonomikalıq sankciyanı toqtatuğa şaqırdı. Qıtay sırtqı ister ministri Ua..


text:
Rusiyede ekstremist malümatları cedveline bir qaç malümat daa qoşuldı, şu cümleden – «Partizanlar areketiniñ temelleri» ses lektsiyası ve Ukrainadaki vaqialar ile bağlı resimler yerleşken internet-resursları.
Radio Svoboda bildire ki, ekstremist malümatları cedveline neonatsist ve ultramilletçilerniñ maqaleleri ve Muhammad Camil Zinunıñ «İslamskaya akida» kitabı da kirsetildi.
«Sova» uquq qorçalayıcı merkezi Rusiye Adalet nazirliginiñ resmiy saytına esaslanıp bildire ki, cedvelge yañı 12 noqta kirsetildi.
«Meduza» saytınıñ qayd etkenine köre, noqtalardan birinde Android içün bir qaç ilâve bar, bu programmalarnıñ hususiyetleri ya da işi aqqında aytılmay, faqat olarnı ekstremist dep tanıdılar.
Al-azırda Rusiyeniñ ekstremist malümatları Federal cedveli 2985 noqtadan ibaret.


text:
Londonnıñ Vue Cinema kinoteatrinde Rusiye tarafından siyasiy sebeplerden qanunsız apiske alınğan 70-ten ziyade Ukraina vatandaşı aqqında «Putinniñ reineleri: Kremlniñ ukrainalı siyasiy mabüsleri» filmi ilk sefer kösterildi.
Soñra muzakere oldı, seyirciler kinorejissöri ve film prodüserine, em de aq qorçalayıcı Mariya Tomak ve advokat Nikolay Polozovğa sual berdi.
Film «üç siyasiy mabüs – Bekir Degermenci, Pavlo Ğrıb, Yevğen Panov misalinde Kreml reineleriniñ fenomeni» aqqında tarif ete.
Filmde Rusiye mahkemesi tarafından mahküm etilgen ve soñra azat etilgen Gennadiy Afanasyev ve Ahtem Çiygoz añıla.
Filmni Poloniya kinorejissörları ve jurnalistleri Bojedar Payak ve Petr Malinovskiy Ukrainadaki Britaniya elçihanesiniñ desteginen çıqardılar. Prodüser – Alâ Şandra.
Ukraina Tış işler nazirliginiñ malümatına köre, 2018 senesi iyül ayına qadar eñ azından yigirmi dört Ukraina vatandaşı Rusiyede ve daa 40 siyasiy mabüs işğal altındaki Qırımda siyasiy sebeplerden apiste tutula.


text:
Cuma künü, dekabr 23-de, Kyivdeki Rusiye elçihanesi yanında faaller Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Qırım «bahşışları» ile çuvalnı açtı. Olarnıñ arasında: Qırımda ukrainlerge qarşı açılğan 31 cinaiy iş, Qırımtatar Milliy Meclisi faaliyetiniñ yasaq etilmesi, Qırımda olıp keçken 20-den ziyade tintüv, 177 yaqalav, umumiy alğanda 89 yıl etken 9 qabaat ükmü. Faaller Rusiye işğal etken Qırımnıñ yıl neticelerini çıqarğan, dep bildire Qırım.Aqiqat.
Ediyeler performansı er ay Qırım işğali vaqtında ğayıp olğan insanlarğa «Ervin İbragimov qayda?» adlı qoltutuv aktsiyası çerçivesinde teşkil etilgendir. Altı aydan berli olar bu yerge kelip, aynı sual bereler, bugün er biri ne içün kelgenini ve bu mesele ne içün diqqatsız qalmamalı, dep añlatqanlar.
«Ukrainler ve bütün dünyağa böyle olmamalı, dep hatırlatmaq isteymiz», – dep ayta aktsiya iştirakçisi Anna.
Faal Mila tuvğan Qırımnı hatırladı: «olardan birisinen (Qırımda ğayıp olğanlardan – QA) 2014 senesine qadar bir trolleybusta olmağa, bir tükânğa barmağa ya da Ay-Petriden yalı boyunı seyir etmege imkânımız bar edi, şimdi bu insanlar bunı yapıp olamay, men de öyle. Er ay mında kelemiz, bu insanlar qorantalarına, biz ise Qırımğa qaytacağımızdan emin olmaq içün bunı yapamız».
«Añlayım, qırımlı, bu insanlarnıñ tanışı olmasam da, bu qorantalarnıñ accısını paylaşam. Er ay mında kelmek – Kyivde olıp yapmamız mümkün olğan eñ küçük şey», – dep ayta Anastasiya.
«Al-azırda 15 insannıñ alı ve bulunğan yeri belli degil, olardan 11 kişi – qırımtatarıdır», – dep hatırlattı «Krım SOS» teşebbüsiniñ koordinatorı Tamila Taşeva.
«KrımSOS» cemaat teşkilâtınıñ faalleri «Find&Free» kampaniyasını başlattı. Onıñ çerçivesinde ğayıp olğanlar qıdırılacaq ve mahküm etilgen qırımlılar azat etilecektir. Faaller dünya toplulığını ve faallerni qoşulıp, maqsatqa irişmek içün ğayretini birleştirmege çağıralar.
Dünya qırımtatar kongressi icra şurasınıñ azası Ervin İbragimov 2016 senesi mayıs 24-de Bağçasarayda belgisiz insanlar tarafından qaçırıldı. Video nezareti kamerası Rusiye yol inspektorları urbasında eki adam İbragimovnıñ maşinasını toqtatıp, onı mikroavtobusqa oturtqanını qayd etti.
Rusiyege boysunğan sabıq Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya qayd ete ki, yarımadada 357 insannıñ bulunma yeri belgilenmegen, olardan 188 kişi belgisiz ğayıp oldı ve 169 adamnıñ soy-soplarınen bağı üzüldi. Qayd etilgen raqamdan 26 insan – qırımtatardır.
Qırım işğalinden soñ yarımadada insanlarnıñ, ekseriyeti qırımtatarlarnıñ, ğayıp olma adiseleri sıqlaştı. Bunen beraber Rusiyeniñ Qırımdaki Taqiqat komiteti tasdiqlay ki, «qırımtatarlarnıñ büyük sayıda ğayıp olması qayd etilmey».
Qırım uquq qorçalayıcı gruppasınıñ tahminlerine köre, insanlar Rusiye akimiyeti ya da onıñ kontroli altında bulunğan taqımlar tarafından qaçırıla bile. Qırım akimiyeti insanlarnıñ ğayıp olmasını tanıy, amma onıñ alâqası bar olğanını inkâr ete.


text:
Çingeneler
Çingeneler, Şoparlar ya da Romalar — bir çoq memlekette yaşağan İndistan tamırlı bir halq. Roma tilinde laf eteler.
Qırımda yaşağan çingeneler eki gruppadan ibaret. Birinci gruppa - Qırım Hanlığı zamanında Qırımğa kelgen, qırımtatar tilinde laf etken özüne "urmaçel" degen çingenelerdir. Ekinci gruppa - Rusiye İmperiyası zamanında Besarabiyadan kelgen, roma tilinde laf etken, özüne "kırımlıdes" (qırımlılar), "kırım", "kırımurâ", "kırımitika roma" (Qırım çingeneleri) "tataritika roma" (tatar çingeneleri), "horahone roma" (musulman çingeneleri) degen çingenelerdir[1]
Menbalar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ CMиpHoBa-CecлaBиHckaя M. B.: TaBpичeckий HayчHый oбoзpeBaTeлb, MИГPAЦИИ ЦЫГAH B ЮЖHЫE PEГИOHЫ POCCИЙCKOЙ ИMПEPИИ И KPЫM, ФOPMИPOBAHИE OБЩHOCTИ KPЫMCKИX ЦЫГAH, saife 4


text:
Qıırm ile memuriy sıñırnıñ qamaçavı boyunca aktsiya iştirakçileri blokpostlarda vatandaş ve naqliyanıñ teşkerüvini artıq keçirmeycekleri aqqında bildire. Bu aqta dekabr 22 künü aktsiya iştirakçileriniñ Facebooktaki saifesinde bildirile.
«QVQ (Qırımnıñ «vatandaşlıq qamaçavı» – QA) blokpostlarından keçken yerli sakinler ve vatandaşlarnıñ ricası olğanı içün, endi faaller ile birlikte yolcu ve naqliyatnıñ teşkerüvini Devlet Patrul hızmeti, politsiya, «Herson» batalyonınıñ temsilcileri keçirecek», – denile beyanatta.
Aktsiya ştabında dekabr 17 künü qabul etilgen Ukraina Nazirler kabinetiniñ Qırım ile ticaretniñ sıñırlanması aqqında qararına esaslandılar.
Herson vilâyet devlet memuriyetiniñ saytında aktsiya ştabınıñ bildirüvi aqqında malümat yoq.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Qamaçav iştirakçileriniñ talapları arasında – siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, Qırımda insan aqlarına riayet etüv ve yarımadağa halqara eyyetlerniñ kirsetilmesi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Köç
Köç - vektor fizik zurlığı, başqa cisemnär häm qırlar tä'sir itüe intensivlığınıñ däräcäse bulıp tora.
Massalı cisemgä salınğan köç - anıñ tizlege yäki eçendäge deformatsiä häm köçäneşlär xasil buluına kiterä.
Köç vektor zurlığı bularaq module, yünäleşe, köç salınğan noqtası belän bilgelänä.
Nyutonnıñ ikençe qanunı buyınça inertlıq xisap sistemalarında matdä noqtası tizläneşeneñ yünäleşe berdäy tä'sir itüçe köç yünäleşenä tiñ, köç modulenä proportsional' häm massağa kire proportsional' bula.
Standart model qaraşı buyınça fundamental' tä'sir iteşülär kalibrlı bozonnar almaşu yärdämendä xasil bulalar.
Sİ berämleklär sistemasına köç ülçäneşe - LMT-2, berämlege - Nyuton, SGSta - dina (dyn).
Köç töşençäsen tikşerenülärne törle çorlarda Arximed (III ğasır b.e.q.), Aristotel, İsaak Nyuton (XVIII) alıp barğannar. Öç ğasır däwamında Nyuton mexanikası ğına qullanıla. XX ğasırda Albert Eynşteyn Nyuton mexanikasınıñ tik yuğarı bulmağan tizleklär oçrağındağı qullanışın isbatlağan häm ğomumi mexanikanı täqdim itkän.
Nyuton mexanikasıYзrәpTү
- Töp mäqälä: Nyuton qanunnarı
Nyutonnıñ ikençe qanunı buyınça material' noqta impulsı üzgäreşeneñ tizlege noqtağa barlıq tä'sir itkän köçlär summasına tigez:
yäki:
Nyutonnıñ öçençe qanunı buyınça: tä'sir itüçe köç qarşı tä'sir itüçe köçkä tigez:
Fundamental' tä'sir iteşülärYзrәpTү
Standart model qaraşı buyınça fundamental' tä'sir iteşülär kalibrlı bozonnar almaşu yärdämendä xasil bulalar. Tä'sir iteşü iñ yuğarı tizlege - yaqtılıq tizlege.
GravitatsiäYзrәpTү
- Töp mäqälä: Gravitatsiä
Az tizlekneñ häm zäğif gravitatsion tä'sir iteşü oçraqlarında Nyutonnıñ tartım teoriäse belän taswirlana, ğomumi oçraqta Eynşteynnıñ Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse belän taswirlana.
Klassik mexanikada (az tizlek häm zäğif gravitatsiä oçrağı) ğravitatsion tä'sir iteşü bötendönya tartım qanunı belän taswirlana: ike noqtalar arasında M häm m massa belän häm R aralığı belän ğravitatsion tartım köçe ike massağa turı proportsional' häm aralıqnıñ kvadratına kire proportsional':
Köçle gravitatsion qırda häm gravitatsion qırda relätiv tizlek belän xäräkät itkändä Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse belän taswirlana.
Elektromagnitik tä'sir iteşüYзrәpTү
- Töp mäqälä: Elektromagnitik tä'sir iteşü
Elektrostatikada ike qorğı arasındağı köç Kulon qanunı belän taswirlana:
- (SI)
ÄdäbiätYзrәpTү
- Физиka. Бoлbшoй эHциkлoпeдичeckий cлoBapb/Гл. peд. A. M. ПpoxopoB. — 4-e изд. — M.: Бoлbшaя Poccийckaя эHциkлoпeдия, 1999. — C. 874—876. ISBN 5-85270-306-0 (БPЭ)
- ГpиropbeB B. И., MяkишeB Г. Я. — «Cилы B пpиpoдe»
- ЛaHдay, Л. Д., Лифшиц, E. M. MexaHиka. — ИздaHиe 5-e, cTepeoTипHoe. — M.: ФизMaTлиT, 2004. — 224 c. — («TeopeTичeckaя физиka», ToM I). — ISBN 5-9221-0055-6.[


text:
Kreml kontrol etken Aqmescit rayon prokuraturasınıñ hadimleri İvanov bir vatandaşınıñ qırımtatar areketiniñ failleri mayısnıñ 18-nde qırımtatar sürgünliginiñ qurbanlarını añma kününde «Rusiyege qarşı aktsiyalar» keçirecegine dair arizası olğanını bildireler.
Bunı Şevket Qaybullayev Radio Svoboda mühbirine bildirdi. Onı mayısnıñ 17-nde «kütleviy tedbirlerniñ teşkil etmemesi» aqqında tenbiyelediler. Aynısı İlmi Ümerov, Nariman Celâlov ve Lemmar Yunusovğa aytıldı.
«Meni rayon prokuraturasına davet etip, İvanov biri Meclis Rusiyege qarşı aktsiyalar azırlağanını bildire, dep ayttılar. Arizada olğan soyadlar arasında menimki de bar eken. Men arizanı köstermege talap ettim, amma razı olmadılar. «Apiske alıñız aysa» aytqanlarımdan soñ politsiyanen qorquzmağa başladılar, soñ adiy bir urbada birisi kirip, arizanı seslendirmege razı oldı. Men bir de bir kütleviy tedbirni teşkil etmeycegimizge dair ariza yazdım», – dep tarif etti Qaybullayev.
Er yıl Qırımda sürgün munasebetinen, şu cumleden Qırım paytahtında matem mitingi olmaq üzre, kütleviy tedbirler ötkerile edi. Lâkin 2014 senesi mart ayında yarımadanı Rusiye zapt etken soñ, Aqmescit merkezinde böyle bir tedbirlerniñ keçirilmesi yasaqlandı.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanlarında şeklengen Qırım musulmanları, qırımtatar Milliy areket failleri, Meclis azalarınıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı.
18 mayıs künü Ukrainada memorial tedbirlerniñ keçirilmesi planlaştırıla. Er yıl bu künü tamır halq 1944 senesi yarımadadan Orta Asiyağa sürülgeninen bağlı facialı vaqialar hatırlana. Episi olıp 180 bin insan sürülgen edi.
Ukrainada qırımtatarlarınıñ sürgüni genotsid dep tanıldı.


text:
Eks prezident Nazarbaevtiñ küyeu balaları Qayrat Şäripbaev pen Dimaş Dosanov «QazaqGaz» Wlttıq kompaniyası» AQ Basqarma törağası, «QazaqGaz» Wlttıq kompaniyası» AQ Basqarma törağası qızmetterinen ketti.
«QazaqGaz» Wlttıq kompaniyası» AQ Direktorlar Keñesiniñ 2022 jıldıñ 14 qañtarındağı şeşimine säykes, K.K.Şaripbaevtıñ arızı negizinde, onıñ «QazaqGaz» Wlttıq kompaniyası» AQ Basqarma Törağası retindegi ökilettigi toqtatıldı. «QazTransOyl» AQ Direktorlar Keñesiniñ 2022 jıldıñ 14 qañtarındağı şeşimine säykes, D.G. Dosanovtıñ arızı negizinde, onıñ «QazTransOyl» AQ Bas direktorı (Basqarma törağası) retindegi ökilettigi merziminen bwrın toqtatıldı»,-delingen aqparatta.
Qayrat Şäripbaev N.Nazabaevtıñ ülken qızı – Dariğa Nazarbaevağa üylengen soñ, qızmeti tez ösip, «QazaqGaz» Wlttıq kompaniyası» AQ basqarma törağası bolğan edi.
Al Dimaş Dosan Nazarbaevtıñ kenje qızı – Äliya Nazarbaevanıñ küyeui Dimaş Dosanovta ornın bosattı. Ol 2016 jılğı 6 tamızdan bastap «QazTransOyl» AQ Bas direktorı (Basqarma törağası) qızmetin atqarıp kelgen.
Bwğan deyin WQK-niñ birinşi orınbasarı qızmetin atqarğan eks prezidenttiñ nemere inisiñ Samat Äbiş te qızmetinin bosatıldı degen beyresmi aqparat taralğan. Alayda WQK baspasöz qızmeti onıñ kezekti eñbek demalısında ekenin habarladı.


text:
Milliy exit poll aprelniñ 21-nde Ukraina prezidenti saylavları kününde saylav bölükleriniñ çıqışında keçirilgen sorav neticelerini çıqarıp, saat 20:00-da olğan malümatnı aydınlattı.
Yañartılğan malümatqa köre, Volodımır Zelenskıyge saylayıcılarnıñ tam 73%-ı qoltuttı, şimdiki prezidenti Petro Poroşenkoğa – 25,5%-ı. Saylav bölükleri qapatılğan soñ birden aydınlatılğan neticelerde Zelenskıynıñ reyleri 0,2% çoq edi, Poroşenkonıñ ise o qadar az edi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Aprelniñ 21-nde saat 20:00-da olğan malümatqa köre, Ukraina prezidenti saylavlarınıñ ekinci turında saylayıcılarnıñ 61,68%-ı rey berdi, bunı Ukraina Merkeziy saylav komissiyasınıñ saytında aydınlatılğan 199 territorial saylav bölgesinden 52-siniñ malümatı tasdıqlay.
Daa evel şimdiki prezident Petro Poroşenko raqibi Volodımır Zelenskıynı saylavlardaki ğalebesi ile tebriklemege azır olğanını bildirdi.
Milliy exit poll-2019 İlko Kuçeriv «Demokratik teşebbüsler» fondu, Kyiv içtimaiyat halqara institutı ve Oleksandr Razumkov Ukraina siyasiy ve iqtisadiy tedqiqatlar merkezi tarafından keçirildi.
Aprelniñ 21-nde Ukraina vatandaşları öz prezident namzetine qoltuttı. Saylav bölükleri saat 8:00-da açılıp, 20:00-da qapatıldı.
Birinci turda Volodımır Zelenskıyge 5 714 034 saylayıcı (30,24%), Petro Poroşenkoğa ise 3 014 609 (15,95%) saylayıcı qoltuttı. Rey berüvde saylayıcılarnıñ 62,8%-ı iştirak etti.


text:
"ykpпoчTa" PycиeHиHъ ykpaйиHarъa kъapшы бyюk иcTиляcы зaMaHы ykpaйиH пиpoTexHиkлepиHe ToпpakълapHы minasızlaştırMarъa яpдыM эTkeH ПaTpoH aдлы koпek илe пyлHы TakъдиM эTTи.
"ПaTpoH aдлы koпek ykpaйиHa kъypTapыджылapыHыHъ aMaйылы Be TиpeHюB TиMcaли oлды, шyHыHъ ичюH oHыHъ cypeTи илe пyллap cизиHъ филaTeлиcTиk ToплaMыHъызHы яpaшTыpa билиp", - дeп kъaйд эTTилep "ykpпoчTa"дa.
"Ukrpoçta" Patron adlı köpek ile pulnıñ satıluvından kelgen paranı hayriye işlerine yollaycağını vade etti
Patron adlı köpek ile pul "Ukrpoçta"nıñ Rusiyeniñ Ukrayinağa qarşı büyük istilâsı adiselerine bağışlanğan altıncı puldır.
Aprelniñ 12-nde "Ukrpoçta" "Rusiye arbiy gemisi, ... ket! Qaramanlarğa şan-şerefler!" pulunı basıp çıqardı. Biraz soñra ise "Gemi bitti" pulu edi.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Reuters agentligi Maxar Technologies Amerika şirketi tarafından yapılğan Qırımnıñ Saq rayonındaki Novofedirivkanıñ arbiy uçaq alanınıñ avgustnıñ 9-nda patlavlardan evelki ve soñraki yoldaş fotoresimlerini derc etti.
İnfraqırmızı fotoresimlerde yanğan yerler qara ya da boz renklernen qayd etilgen. Yaqılmağanlar – qırmızı ya da pempe tüsnen.
Avgustnıñ 9-nda yerli media Rusiye işğal etken Qırımnıñ Saq şeeri yaqınlarında Novofedirivkadaki arbiy uçaq alanında patlavlar aqqında bildirdi.
Rusiye akimiyeti «qomşu evlerden» tahminen 30 kişi tahliye etildi, dep bildirdi. Umumiy tahliye olmadı. Onlarnen mesken ev zarar kördi.
Rusiye Mudafaa nazirligi Novofedirivkadaki uçaq alanında olğan patlavlarnıñ sebebi «bir qaç aviatsiya silâsınıñ detonatsiyası» oldı, dep bildire. Yoq etilgen tehnika körüngen yoldaş fotoresimlerine baqmadan, Rusiye arbiyleri uçaqlar zarar körmedi, dep bildire.
Ukrayına Mudafaa nazirligi Novofedirivka qasabasındaki arbiy uçaq alanında olğan patlavlarnı izaatlap, «yanğınlarnıñ sebebini bilmey», dep bildirdi. Ukrayına silâlı quvetleri Novofedirivkadaki aerodromda patlavlarnen alâqası olğanını resmiy şekilde tasdıqlamadı.
Ukrayına prezidenti ofisiniñ yolbaşçı muavini Mıhaylo Podolâk Kyivniñ Qırımnıñ Saq rayonındaki Novofedirivkada olğan arbiy aerodromda patlavlarnen alâqası yoq, dep ayttı.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırım.Aqiqatqa belli olğanı kibi, Qırım sakinleri Rusiye rublelerni grivnalarğa bozıp, aqça qazanalar.
Böyle imkân «Qırım akimiyeti» tarafından belgilengen kursından kelip çıqtı.
«Al-azırda Qırımda rubeleler birleminde ödenilgen maaşlar aqqında – mesele. Maaşıñız – 1000 grivna. Şimdiki akimiyetiniñ belgilegen kursına köre, 1 grivna = 3,8 ruble, sizge 3800 rubleni bereler. Para deñiştirüv noqtasında biñ rusiye rublesini 300 grivnağa alalar. Eger de insan bütün paranı deñiştirse, qollarında 1140 grivna olacaq. Kelir 14%», – dep añlata içtimaiy ağlarda mehanizmni jurnalist Pavlo Kazarın.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, böyle imkâniyetni Qırım sakinleriniñ çoqusı qullandı, şu surada bazı memurlar da bardır.


text:
Tefekkür Medeniyeti 14: Müteşebbis ve Mütefekkir. İhracatta İnovasyon 2
Tefekkür Medeniyeti 15: Müteşebbis ve Mütefekkir/ İhracacatta İnovasyon Nasıl Yapılır ? 3
Tefekkür Medeniyeti 16: Müteşebbis ve Mütefekkir/İhracatta İnovasyon Nasıl Yapılır ? 4
Tefekkür Medeniyeti 17: Müteşebbis ve Mütefekkir/ İhracatta İnovasyon Nasıl Yapılır 5 ?
Tefekkür Medeniyeti 18: Mütefekkir ve Müteşebbis/İhracatta İnovasyon Nasıl Yapılır ? 6
Tefekkür Medeniyeti 19: Müteşebbis ve Mütefekkir/İhracatta İnovasyon Manifestosu
Tefekkür Medeniyeti 20: Müteşebbis ve Mütefekkir/İhracat İnovasyonunda Üç Temel Yanlış & Doğru


text:
Ukraina Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ halqara mahkemesine işiniñ esası baqılmazdan evel Rusiyege qarşı tedbir almağa rica ete. Bunı öz çıqışında Ukrain eyetiniñ reberi olğan kraUkraina Tışqı işler naziriniñ müavini Yelena Zerkal dedi, bildire Ukraina Haberleri.
«Keri çevirilmesi mümkün olamağan telükenen qarşılaşqan ukrain halqı içün, men sizlerni vaqıtınce çare baqmañızñı rica etem», – dedi Zerkal.
Nazir muavini Şarqiy Ukrainada cenkâverler tarafından daa çoq ateş açılğanını bildirdi ve bu, onıñ sözlerne köre, qanunsız şekillengen arbiylerge Rusiye tarafından daima silâ ketirilgenini köstere.
Ondan da ğayrı, Zerkal BMT Halqara mahkemesini işğal olunğan Qırımda Rusiye tarafından insan aqları bozğanı, işğalci akimiyet tarafından qırımtatarlarğa qarşı zulum yapılğanından haberdar etti.
Bunen beraber, Zerkal 2014 senesi iyülde Donetsk vilâyetinde yüz bergen Malaysia Airlines uçağınıñ qazasını, Avdeyevkada vaziyet mürekkepleşkenini, ayrıca, cenkâverler tarafından al etici infrostruktrasınına ateş açılması, Donbasta OSCE mahsus nezaret missiyasınıñ nezaretçilerine areket serbestlginiñ sıñırlağañıñı hatırlattı.
Birinci eki kün devamında taraflar dava boyunca öz fikirlerini bildirmeli, nevbetteki eki künde – nazar noqtalarınıñ soñkileri bildirilecek.
Mahkemeniñ matbuat hızmetiniñ bergen malümatına köre, tedbirde bulunmaq içün 70 yaqın kütleviy haber vastaları ruhset aldı.
Rusiye Qırımnı zapt etken soñ Donbasta silâlı çatışma devam ete, onıñ neticesinde, BM malümatına köre, aman-aman 10 000 insan elâk oldı. Ukraina ve Ğarp, Rusiyeni separatistlerge qoltutqanı ile qabaatlaylar. Kreml bunı inkâr etip, Donbassta Rusiye «göñüllileri» bar ola bile, dep bildire.


text:
İlhaq etilgen Qırımda qomşu Rusiye prezidenti saylavınıñ ötkerilmesi arfesinde qırımtatar faaliyetçileri Rusiye telükesizlik hadimlerinden, Kremlniñ kontroli altında olğan yarımadanıñ ukümetinden ruhset almadan kütleviy tedbirler öttkerilmesiniñ yasaq olğanına dair tenbilev kâğıtları alalar.
Bunı Qırım.Aqiqatqa siyasetşınas ve qırımtatar faaliyetçisi Lenora Dülber bildirdi.
Faaliyetçi: «Soñki eki kün içinde bunıñ kibi tenbilev kâğıtları bir qaç adamğa taqdim etildi. Olar episi – bir de bir şekilde milliy arekette ya da bir kerelik tedbirlerde iştirak etken qırımtatar faaliyetçileri… Men amelde eminim ki, er kes bunı açıqtan bildirmey. Eminim ki, böyle tenbilevler er yerde yapıla, ve bu endi soñki ay içinde özüni köstergen bir tendentsiyadır. Bunıñ saylav ile alâqası olğanı aşkârdır», – dep qayd ete.
Mart 14, çarşenbe künü, Rusiye telükesizlik hadimleri Suvdağ yanındaki Qapsihor (Morskoye) köyünde qırımtatar faaliyetçisi Rustem Useinovğa, uyğulaştırılmayıp kütleviy tedbirlerni keçirmek yasaq olğanı aqqında tenbilev kâğıtını taqdim etecek ediler. Ondan ğayrı, buña oşağan malümatnı faaliyetçi qadın toplay ve muntazam surette Facebookta derc ete.
Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından bu hususta açıq menbalarda berilgen izaatlar yoq.
Rusiye prezidenti saylavınıñ ötkerilmesi 2018 senesi mart 18-ne – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaq etilgeniniñ yıllığına tayın etildi.
Mart 1-de Yuqarı Rada BMT Telükesizlik Şurası ve Baş Assambleyası, Avropa Birligi, NATO, halqara teşkilâtlar, çetel parlamentleri ve ukümetlerini Qırımda Rusiye saylavınıñ qanuniyligini tanımamağa davet etti.
Qırım Rusiye tarafından ilhaqın etilgen soñ mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalarından dolayı şübheli tanılğan Qırım musulmanlarınıñ evleri ketken sayın daa sıq kütleviy surette tintile.


text:
Qaban külläre
Бy MәkaләHeң kиpилл әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Qaban külläre, Birge Qaban, Arğı Qaban häm Yuğarı Qaban külläre sisteme. Qazan eçendä urnaşqan. Karst upqınnarınnan xasíl bulğan çoqırlarnıñ qatlawlanuı nätiçäsendä İdelneñ elekke su yulı urınında barlıqqa kilgän. TR territorísındağı iñ zur yomıq sulıq, ğomumí mäydanı 186 ha tar buğaz belän totaşqan Birge häm Arğı Qabannıñ ozınlığı 5575 m, Yuğarı Qabannıñ ozınlığı 1030 m. Ğomumí su küläme 11,8 mln. m³. Yawım-töşemnär här cir astı suları isäbenä tuyınalar. Töbenä läm qatlamı utırğan.


text:
Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesinde dekabr 28-de Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz davasınıñ bu yılda soñki mahkeme oturışı olıp keçti. Toplaaşuvda 2014 senesi fevral 26 adiseleriniñ fotoresim delilleri baqıldı. Soñki oturışnıñ ketişatını advokat Nikolay Polozov Facebookta añlattı.
«Bugün saat 14:04-ten saat 14:09-ğa qadar vaqıt, yani 5 daqqanı qaplap alğan fotoresimler tedqiq etildi. Kütleviy çatışma alâmetleri anda yoq, koridor yapmağa yardım etkenini aytqan qabaat şaatı Eyvaz Ümerov da körünmey. Ahtem Çiygoz o vaqıt Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurası azbarınıñ diger qısmında olıp, fotoresimlerde körünmey», – dep bildirdi Polozov.
Ahtem Çiygoz davasınıñ nevbetteki oturışı 2017 senesi yanvar 16-da olacaqtır.
Qırım «mahkemesi» Çiygoznı aprel 8-ne qadar apiste qaldırmağa qarar alğan edi.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Ukrainada tünevin 1271 yañı COVID-19 adisesi qayd etildi, bunı Milliy Telükesizlik ve Mudafaa Hızmetiniñ malümatı köstere. Bir künde 24 adam vefat etti, 914 adam yahşı oldı, bildire Azatlıq.Radiosı.
Avgustnıñ 4-ünde hastalarnıñ çoqusı Lviv, Ivano-Frankivsk, Harkiv vilâyetlerinde ve Kyivde tasdıqlandı.
Pandemiyanıñ başlağanından berli Ukrainada koronavirus hastalarınıñ sayısı tahminen 75 500 adam oldı, 40 500-den ziyade hasta yahşı oldı, 1788-i elâk oldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
«Krım» fraktsiyalarara birleşmesiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Aleksey Gonçarenko Nazirler şurasınıñ azalarına muracaatta bulunıp, Qırım işleri boyunca Devlet hızmetiniñ meydanğa ketirilmesini tezleştirmege rica etti.
Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Bizler «Krım» deputatlar gruppası olaraq icra akimiyet organları, şu cümleden, Nazirler şurasınıñ işini kontrol etip, vazifemizni yapamız. Bizler Qırım meselesinen oğraşacaq icra akimiyetniñ merkeziy organı alâ daa olmağanınıñ sebebini añlamayıq», – dedi deputat.
O dedi ki, Qırım işleri boyunca Devlet hızmeti aqqında qarar iyül ayında qabul etilgen edi, amma alâ daa yerine ketirilmedi.
Qırım, Aqyar ve vaqtınca köçip kelgen insanlarnıñ meseleleri boyunca devlet hızmeti avgust 5-te resmiy şekilde meydanğa ketirilgen edi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırımtatarlar İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesinde (YESPÇ) 2014 senesinden Rusiye tarafından işğal etilgen yarımadada ana tilinde oqumaq aqqında marum qalğanlarına şikâyet ete bile.
Bunı Taras Şevçenko adına Kiyev milliy universitetiniñ halqara uquq professorı Aleksandr Zadorojnıy bildire.
«Ukraina vatandaşı YESPÇge muracaat ete ve yevro para birleminde maliyeviy tazminatnı elde ete bile», – dedi Zadorojnıy Qırım.Aqiqatqa.
O YESPÇde Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda vatandaş aqlarınıñ bozulması ile bağlı şahsiy muracaatlar mehanizmi yeterli derecede çalışmağanını qayd etti. Zadorojnıy aytqanı kibi, şimdilik mahkemege bu kibi şikâyetleri ile tek 700 insan muracaat etti.
Professor şunı da qayd etti ki, Ukraina Qırım işğali ve halqara uquqnıñ diger bozuluvları içün Rusiyeni mesüliyetke çekmek içün halqara uquq imkânlarından da yeterli seviyede faydalanmay.
Rusiye Qırımnı işğal etkeninden soñ yarımadada ukrain ve qırımtatar mektep ve sınıflarını qapatmağa, ukrain ve qırımtatar tillerinde oqutuv saatlerini qısqartmağa başladılar. Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisi ve cemaatçılar ep qasevetini bildire.


text:
Qırımda Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi mayıs 12-de Bağçasarayda yaqalanğan musulmanlar boyunca qarar aldı, olar «Hizb ut-Tahrir» ile bağ tutqanında qabaatlanalar.
Bu aqta adliyeci Emil Kurbedinov ve Qırımtatar Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev bildireler.
Olarnıñ malümatına köre, dört balanıñ babası olğan yaqalanğan Zevri Abseitov ve Enver Mamutov, mahkeme qararına binaen, iyül 11-ge qadar apiste bulunacaqlar.
Qalğan yaqalanğanlar Remzi Memetov ve Rustem Abeltarov aqqında şimdilik malümat yoq.
Mayıs 12-de rusiyeli uquq qoruyıcılar Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda musulmanlarda ve yerli qavehanede nevbetteki tintüvlerni keçirdi. Bir qaç insan yaqalandı.
Rusiyege boysunğan işğal etilgen Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya mayıs 12-de operativ-taqiqat işleri alıp barılğanı, ve neticede «Hizb ut-Tahrir» tarafdarları yaqalanğanı aqqında bildire. Onıñ malümatına köre, 4 insan yaqalandı, 3 Bağçasaray sakinine qarşı cinaiy iş açıldı.
Söz Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abeltarov ve Enver Mamutov aqqında yürsetile.
Ukraina Tışqı işler nazirligi bu tintüvler yüz bergen soñ Rusiye ükümetinden Qırımda qırımtatarlarğa qarşı alıp barılğan repressiyalarnı toqtatmağa talap etti.
Aynı bu kün Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Umerovnıñ evinde tintüv keçirildi. Onı Rusiye Federal havfsızlığı hızmetinde sorğuğa çektiler, bundan soñ oña Qırımdan çıqışnı yasaq etken vesiqanı berdiler.
Meclis reisi Refat Çubarov mayıs 12-de yüz bergen vaqialarnı qırımtatarlarğa ücüm dep, adlandırdı.
Ukraina Baş prokuraturasınıñ yanındaki Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturası Bağçasarayda mayıs 12-de keçirilgen tintüv ve yaqalanmalar boyunca cinaiy işler açtı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Turist mevsimi arfesinde işğal olğan yarımadanıñ memuriyet reisi Sergey Aksenov apansızdan ukrainler ögünde tiz çökip, olardan nezaketli bir şekilde raatlıq içün Qırımğa kelmelerini rica etti. Bundan ğayrı, öz memurlarğa parmaqnı salladı ve küneşli yalıda Ukraina sakinleri içün güzel şaraitlerni yaratmağa talap etti.
İşğalci akimiyetniñ memur efendileri sizge ne oldı?
Qırım ükümetiniñ sabıq baş naziri Ruslan Balbek de başını egdi: «Biz er vaqıt açıqmız ve Ukraina turistlerini bekleymiz. Olar keçken yıllar kibi raatlıq içün Qırımğa keleceklerini ümüt etemiz».
İşğalci akimiyetniñ memur efendileri sizge ne oldı? Daa bir-eki ay evelsi sizden sögünçten ğayrı, başqa bir şey eşitmek mümkün degil edi. Vokzallarda ukrainlerni nagayka ile kazaklar qarşılağan ediler, Aksenov ise genç budenovets kibi beyaz atta atlağan edi ve qılıçnı sağğa-solğa sallağan edi. Onıñ taqımı oturğan yerini boza edi ve yarımadanıñ etrafında işançsız ve duşmanlıq demir divarını qura edi. Apansızdan... lâtife kibi ve tekrar selâm!
Yoq, Kreml vassaları küneşte qızınmadılar. Olar rus kütleviy haber vastalarını diqqatnen oquy ve bütün olğanlarnı bilip muqayt olıp bekleyler. Amma işler Qırım tarafına baqmay.
Moskvadaki «Levada-Tsentr» içtimaiy şirketiniñ malümatına köre, 2016 senesi rusiyelilerniñ yalıñız 4% Qırımğa raatlanmağa kelecek, bu raqam 1%-ğa eksildi. Rusiyelilerniñ 59% uzaq kelecekte bile Qırımğa kelmeycek, daa 74% ise anda iç barmadı.
Ne oldı ki? Keçken sene bütün Rusiye Qırımğa baracaq edi, şimdi ise böyle nasipsizlik oldı.
«Levada-Tsentr» içtimaiyatçısı Stepan Gonçarov rusiyelilerniñ keskin keyfi deñişmesini «qoşulma çevresinde sıcaqlılıqnen» añlattı. Adiy tilde, işğalniñ birinci künlerinde er kes quvana ve akimiyet istegenini aytqan edi.
İlk zamanlarda er kes kerçekten Qırımğa barmaq niyetlengen edi. Amma zaman keçti, coşqunlıq yavaşladı ve rusiyeliler añladı: Qırım teşigi bütün Rusiyeni yutup, fuqare yapa bile. Qırımnı halqara sanktsiyalardan soñ deşetli bir yerden kibi çetleştireler, nege anda barsınlar ki?
Em de rusiyelilerniñ para kiseleri pek zayıfladı.Qırımğa kelecek insan miqdarınıñ eksiltmesi iqtisadiy buhran ve kâr qısqartması ile bağlı, dep bildire «Levada-Tsentr.
Qırımğa kelecek insan miqdarınıñ eksiltmesi iqtisadiy buhran ve kâr qısqartması ile bağlı, dep bildire «Levada-Tsentr»
İsaiyat ise böyle: soraştırılğan rusiyelilerden 26% tatilge iç ketmeycek, 20% onı evde keçirecek, 21% ise yazlıq evinde.
«Levada-Tsentr» bütün Rusiye soravını tatil zamanında keçirdi. Memleketniñ 48 regionında 1600 insannıñ fikrini ögrenildi. Tedqiqniñ çetke çıqması 3,4% aşmay.
Bunıñ içün işğal olğan akimiyetniñ safsatası öyle deñişti. Em de Sergey Aksenovnı ukrainler ögünde tiz çökmek içün başqa sebepleri de bar edi. Birinciden, Aqrusiye demir yolu Qırımğa yolcu taşımalarını yekünledi, ekinciden, Qazahistan akimiyeti öz vatandaşlarına işğal olğan yarımadağa yolculıqtan vazgeçmege tevsiye etti.
Qırım akimiyeti yönelişini Ukraina tarafına ne içün deñiştirmek istey sualleri daa barmı? Amma siyasetleşken ve silâlaşqan işğal etilgen yarımadada raatlanmağa kimler ister?
Andrey Karpov, qırımlı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerge ait olıp, muarririyetniñ baqışlarınen aynı olmaması mümkün


text:
Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» ekinci mabüsi Nuri Primov qomşu Rusiyeniñ Mariy El Cumhuriyetindeki Rusiye koloniyasından azatlıqqa çıqtı.
Bu aqta advokat Rustem Kâmilev Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Nuriniñ alı yahşı, er şey güzel. Şimdi apishane urbasını deñiştirsin dep, oña qıyafet alamız. Qırımda tintüv vaqtında alınğan bütün vesiqalar, pasport ve diplomlarını oña qaytardılar. Yarın evde olacağına ümüt etemiz», – dep bildirdi advokat.
Kâmilevniñ qayd etkenine köre, Nuri Primov koloniyadan çıqqan soñ olarnı, tahminlerge köre, FSB hadimleri ozğara: «Şimdi şeerde dolaşamız ve taqip etilgenimizni farq etemiz. Kimse yanımızğa kelmey, qayda barğanımızğa baqalar. Koloniya ögünde «Rossiya 24» kanalınıñ jurnalistleri bar edi, elbette, kimse izaat bermege razı olmadı».
Bundan evel Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Rustem Vaitov Rusiye apishanesinden azatlıqqa çıqtı, dep haber etildi.
2016 senesi sentâbr ayında Rostov-na-Donu şeeriniñ Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi qararını seslendirip, «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca qabaatlanğan aqyarlılar Ferat Sayfullayev, Rustem Vaitov ve Nuri Primovnı beş yıl umumiy rejim koloniyasında qalmalarına üküm etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qazaqstanda qañtardıñ basında swyıtılğan gaz bağasınıñ qımbattauınan qarsı narazılıqtan soñ elde tärtipsizdik bolıp, bilik tötenşe jağday jariyaladı. Eldiñ qazirgi prezidenti Qasım-Jomart Toqaev poziciyasın nığayta tüsti. Toqaev bilikti qalay şoğırlandırıp jatır? Eldiñ eks-prezidenti Nwrswltan Nazarbaev nege körinbey ketti? Toqaevtıñ sözi nege qatqıl jäne ol ne üşin WQŞW kömegine jügindi? Onıñ “belsendi sımaqtar” men erkin BAQ turalı sözi neni bildiredi? Osı saualdardı Qazaqstandağı adam qwqığın qorğau byurosınıñ jetekşisi Evgeniy Jovtiske qoydıq.
Azattıq: Keyingi künderi eldegi köp jağdaydı özgertken oqiğalar: narazılıq, tärtipsizdik boldı. Tötenşe jağday jariyalandı. Bilik terakt jaylı ayttı. Qoğamda elita arasındağı tartıs turalı da aytıldı. Sizdiñşe, elde ne bolıp jatır?
Evgeniy Jovtis: Mwnda birneşe faktor bar. Birinşiden, aşu-ıza şegine jetti. Bwğan qosa, bilikke legitimdilik jetpeydi, senim men qoldau joq. Küştik qwrılımdarğa da senim joq. Bizdegi saylau saylauğa wqsamaydı. Bwğan deyin bilik eldegi jağdaydı baqılap otırğanımen, osınıñ bäri bilik pen halıq arasın qattı alşaqtattı. Pandemiya men mwnay bağasınıñ qwldırauı da qattı äser etti. Keybir adam jwmısınan ayırıldı, tabısı azaydı. Mwnıñ köbi – qazaqtildi jastarğa, ülken qalağa auıldan kelgen jastarğa qattı soqqı. Bwl – birinşi bağıt.
Ekinşi bağıt – klandar men elitalar arasındağı qaqtığıstar. Belgili bir elitalı toptar bir-birimen qaqtığısıp jatır. Keybiriniñ kriminalmen baylanısı bar jäne tolıq qarulanbasa da jartılay qarulanğan küşteri bar. Üşinşi bağıt – belgili bir maqsattarı bar islam radikaldarı.
Bwl üş bağıttıñ eldegi jağdayğa qanday mölşerde äser etkenin döp basu aytu qiın. Biraq bir närse anıq, tonau, tärtipsizdik aşulanğan jastarmen qatıstı. Olar äleumettik liftiden ayırılğan, äleumettik-ekonomikalıq jağdaydıñ qiındığınan zardap şekken.
Al äkimdikke şabuıl jasap, äuejaydı basıp alu faktisi köbine ekinşi jäne üşinşi bağıtqa jatadı.
EKS-PREZIDENTTİÑ ÜNSİZDİGİ HÄM QAZİRGİ PREZIDENTTİÑ ÄREKETİ
Azattıq: 5 qañtarda Toqaev Nazarbaev “ömir boyı basqaradı” degen Qauipsizdik keñesin öz qolına aldı. Al eks-prezident Nazarbaev jwrt aldına şıqpay ketti, tek baspasöz hatşısı elde ekeninjäne Qauipsizdik qızmeti törağalığın öz erkimen berdi degen habarlama jariyaladı. Qauipsizdik qızmetiniñ törağalığın bwlay beru zañdı ma?
Evgeniy Jovtis: Aldımen Konstituciyağa, odan keyin Qauipsizdik keñesi jaylı zañdı qarastırayıq. Konstituciyada Qauipsizdik keñesin qazirgi prezident qwratını jazılğan. Bwl – prezidenttiñ organı. Al Qauipsizdik keñesi turalı zañda birinşi prezident ömir boyı törağası dep bekitilgen. Tötenşe jağday kezinde Nazarbaev törağalıqtı Toqaevqa berse, bwl jerde eşqanday mäsele joq dep oylamaymın. Biraq 8 qañtarğa deyin Nazarbaev turalı habar bolmadı. Elde qayğı jäne osınday jağday bolıp jatsa da, eks-prezident ünsiz boldı, habarlama da şıqpadı. Keyin baspasöz hatşısı şığıp, Nazarbaevtıñ älemdik liderlermen tildeskenin, Toqaevpen baylanısıp otırğanın jazdı. Biraq biz eks-prezidenttiñ bir auız sözin oqımadıq, ekrannan da körmedik. Baspasöz hatşısınıñ jazbası ğana bar. Mwnıñ bäri bir sayasi oyınday körinedi. Birinşi prezident jaylı habarlama keş bolsa da aqparat alañına şığuı bir elitanıñ ekinşisine jibergen signalı siyaqtı.
Azattıq: Eldegi jağdayda alañdatatın basqa da faktorlar bar ma?
Evgeniy Jovtis: 8 mıñğa juıq adam wstaldı degendi estidik. Wstalğandarmen ne bolıp jatqanı, olardı qayda wstap otırğanı, qwqıqtarı saqtalıp jatır ma sol jağı belgisiz. Bizdiñ wyımmen wstalğandar men olardıñ jaqındarı baylanıspadı. Wstalğandar arasında tonauşılar men örtegenderden bölek basqa da adamdar bar dep oylaymız. Kezdeysoq adamdar da, beybit mitingige şıqqandar da boluı mümkin.
Qırğızstandıq muzıkantpen bolğan şu (qazaqstandıq arnalar 90 mıñ teñgege mitingige qatısuğa kelgen qırğızstandıqtı körsetken, keyin ol osı eldegi belgili muzıkant Vikram Ruzahunov bolıp şıqqan edi. Tuıstarı onı azaptağan dedi, al Qırğızstan Qazaqstanğa nota joldadı – Red.) men advokattardan habarıñ joqtığı alañdatadı.
Prezident narazılıq beybit türde bastaldı dese de, Aqtöbe, Atırau, Semey jäne basqa qalalarda talaptar ädil bolsa da, beybit mitingige qatısqandardı wstay bastadı. Olardı äzirge birneşe künge äkimşilik qamauğa aldı. Meni qattı alañdatatını, beybit mitingige şıqqandarğa qarsı türli teris ritorikalar payda bola bastadı. Men bwl twsta zorlıq jasap, äkimdikke şabuıl jasağandar turalı aytıp twrğanım joq. Keybir belsendilerge auır ayıp tağılıp jatqanı jaylı sözder şığa bastadı. Bwl meni qattı alañdatadı. Olay jasauğa bolmaydı, sebebi bwl – beybit azamattıq qoğam men beybit oppoziciyanı qılmıskerge aynaldıru.
Azattıq: WQK basşılığı otstavkağa jiberildi. 5 qañtarda Toqaev WQK törağasınıñ birinşi orınbasarı etip Mwrat Nwrtileudi tağayındadı. Bwğan deyin bwl qızmetti Nazarbaevtıñ jaqını Samat Äbiş atqardı. 7 qañtarda WQK Äbiştiñ wstalğanın joqqa şığarıp, onı birinşi orınbasar dep körsetti. Törağanıñ birinşi orınbasarı qızmetin eki adam atqara ala ma?
Evgeniy Jovtis: WQK qwrılımı wlttıq qauipsizdik turalı zañ men işki qwjattarmen anıqtaladı. Onda birinşi orınbasar bir ya eki adam boluı mümkin.
Qazirgi jağdayda meni WQK köp uaqıt boyı beybit adamdar men sayasi oppoziciyağa, qoğamdıq wyımdarğa qısım jasauğa, añduğa köp uaqıt pen qıruar aqşa bölgeni alañdatadı. Mwnı 20 jıl boyı kördik. Basınan bastap barlığın jappay baqılauda wstaudıñ qajet emesin, şınayı qauippen ğana küresu keregin ayttıq.
Şınayı qauipti, şabuıldı kördik. Biraq WQK reakciya tanıtpadı. Osıdan şığar qorıtındı, WQK eşteñe bilmey jiberip aldı ya WQK birdeñe bilip, basqardı jäne eşqanday şara qoldanbadı.
Osı jağdayda men üşin WQK-nı kim basqarğanı, törağanıñ neşe orınbasarı bolğanı mañızdı emes. Komitettiñ sovet zamanınan qalğan sayasi policiya qızmetinen arılıp, qauip qatermen küresetetindey jañarğanı mañızdı.
Azattıq: Eldiñ işinde qaqtığıs bolıp jatqanda WQŞW äskerin kirgizu zañdı ma? Bwl qanday da bir qauip töndire me?
Evgeniy Jovtis: Bwl ideyağa öte saqtıqpen qaraymın. Sebebi kez kelgen qaqtığıstı internacionalizaciya jasau, meniñşe, qate. Qazaqstan biligi men arnayı qızmetterdiñ jağdaydı baqılauğa aluğa küşi jetkilikti dep oylaytınmın. Al WQŞW küşterin kirgizu belgili bir kezeñde Toqaevqa paydası tidi dep oylaymın. Birinşiden, ol arnayı qızmetterdiñ keybir aymaqtardağı jağdaydı baqılauğa alatınına, adaldığına küdiktenui mümkin. Ekinşiden, jağdaydan elitaaralıq qaqtığıs bayqaldı, al Toqaev osı twsta resursınıñ jetkilikti ekenin, Resey prezidenti Putinnen qanday da bir qoldauı bar ekenin körsetkisi kelgendey.
Eger WQŞW küşteri osı aptada ya kelesi aptada elden şıqsa Toqaevqa plyus, sebebi WQŞW küşteriniñ kelui eldiñ täuelsizdigine töñgen qauip dep jatır. Al äskeriler tağı biraz uaqıtqa qalsa, Toqaev teris äseri köp bolmaq.
RITORIKA ÖZGERDİ ME?
Azattıq: Köp adam “Estuşi memleket” koncepciyasınıñ avtorı Toqaevtıñ ritorikası keyingi künderi özgergenin bayqağan. Ol basında demonstranttarmen dialog jaylı ayttı, keyin eskertusiz atuğa bwyrıq berdi. Mwnıñ artında ne twr?
Evgeniy Jovtis: Toqaevtıñ ritorikası keyin tağı özgergenin basa aytar edim. Ol beybit mitingige şıqqandardıñ talabın estidik dedi jäne şeşuge tırıstı. Bwl jerde bäri qiın. Toqaevtıñ tärtipsizdikke qatıstı reakciyası qatal boldı, sebebi Almatı men birneşe qala eki-üş kün boyı baqılaudan şığıp ketti, äkimdikter örtendi. Osı twsta ne aytuı kerek edi? Sondıqtan “halıqaralıq terroristik bandalar” termini şıqtı. Keyin ritorika salmaqtıraq bolıp, “terrorister” jäne “banditter” dey bastadı. Bwl – köşedegi tärtipti ornatuğa degen talpınısqa reakciya. Sebebi halıqtıñ köbi qauipsizdikterine kepildik pen qatañ mälimdemeler tıñdağısı keldi.
Azattıq: Toqaevtıñ “eskertusiz atu” turalı bwyrığı qanşalıqtı zañdı?
Evgeniy Jovtis: Ärine, zañğa say kelmeydi. Meniñşe, mwnıñ sayasi ritorikası basım. Toqaevtıñ mwnısın sayasi söz dep qarastıramın. Bwl qatañ estilgeni tüsinikti. Biraq eskertusiz atu zañsız. Zañ bwğan rwqsat bermeydi. Zañğa say, qwqıq qorğau organdarı qızmetkerleri men azamattardıñ ömirine tikeley qauip töngende ğana atuğa boladı.
Ärine, qarulı qarsılıq bolğanda küştik qwrılımdardıñ mümkindigi köp, biraq bizdiñ zañımızda qay kezde küş qoldanu keregi jazılğan. BWW-nıñ negizgi qağidalarınan bastap, halıqaralıq standarttar da bar.
Azattıq: Toqaev mälimdemesinde eldegi jağdayğa destruktivti küşterden” bölek, “oyına kelgenin aytatın” “belsendiler” men “qwqıq qorğauşılardı” ayıptadı. Bwl sözimen ne aytqısı keldi?
Evgeniy Jovtis: Meniñşe, bwl – sayasi janrdağı söz jäne birqatar belsendiler men qwqıq qorğauşılar beybit miting turalı zañdı sınağanına aşulanu. Men qazirşe bwl mälimdemeni sayasi ritorika arqılı aşuın şığarıp alu dep qarastıramın. Biz qazirgi bolğan jağdaydıñ qayğılı ekenin, ädiletsiz ekenin atap ayttıq. Qwqıq qorğauşılar adam qwqığın qorğaumen aynalısıp jür. Olar mitingige qatıspadı, bizdiñ maqsatımız adam qwqığınıñ saqtalğanın, beybit miting qwqığın baqılau. Sondıqtan qwqıq qorğauşılardı şüyligudiñ qajeti joq. Biraq qarau kerek, bwl söz jüzege aspaydı, halıqaralıq BAQ, qwqıq qorğauşılar men belsendilerge qısım jasalmaydı dep ümittenemin. Alda jağday ne bolatının parlamentte ne aytılatınına, prem'er-ministr kim bolatınına, prezident qanday bağdarlama qabıldanatınına qarau kerek.
Azattıq: Endi beybit mitingilermen ne boladı? Bilik jwrtqa “qarañdar, beybit miting nege alıp keletinin” degendi meñzep jatır.
Evgeniy Jovtis: Beybit miting ötkizu qwqığı tärtipsizdikke äkeledi dep aytu aqımaqtıq. Biliktiñ maqsatı, birinşiden, mäseleni uaqıtında şeşu, beybit narazılarmen dwrıs dialog qwru. Ekinşiden, radikal jäne agressivti toptardıñ äreketin anıqtaytın jetkilikti küş jasaqtau.
Azattıq: Toqaev täuelsiz BAQ-tardıñ “arandatuşılıq rölin” aytıp qaldı. Ol “jala japqan” materialdardı tauıp, şara qoldanatının eskertti. Bwl qısım küşeyetinin bildire me?
Evgeniy Jovtis: Naqtı aytu öte qiın. Resey men Belarus'te mwnday boldı. Bir jağınan prezidenttiñ aynalasındağı adamdar, Europa odağı, AQŞ pen Batıs elderi bwl rayınan qaytara ala ma, onı da qarau kerek. Sebebi bwlay jasasa saldarı boladı.
Azattıq: Toqaev keyingi kezde qatal söyley bastadı. Bwğan deyin ol sözderin sıpayı aytatın edi.
Evgeniy Jovtis: Bwl Toqaevtıñ küşeyip kele jatqanın körsetedi. Qazirgi jağday bilikti şoğırlandıruğa, kadrlıq özgeristerge mümkindik berip jatır. Bwrın olay jasay almaytın. Sondıqtan onıñ ritorikası qatqıl, senimdi bolıp jatır. Bwl – qos bilik jüyesinen şığuğa ülken mümkindik. Bwlay aytqanıma keşirersizder, biraq ol qos bilik jüyesinde kişi seriktes bolğan edi. Bäribir bilikti küşeytu, ortalıqtandıru boladı. Bastısı, bwl avtoritarizmniñ küşeuine äkelmese boldı. Onıñ ornına halıqpen keri baylanısatın, dialog jürgizetin paydalı qwraldar şıqqanı jön. Toqaev qanday jol tañdaytının köremiz.


text:
İyülnıñ 16-da ADRİANA layneri 14 iyül künü işğal etilgen Aqyarğa kirgen soñ İstanbulğa qayttı. Bunu blackseanews bildire.
«Blackseanews» bildirgenine köre, layner Aqyarğa iyülnıñ 14-de Kiyev vaqtında köre, saat 15.00 keldi em de şu künü saat 20.40 andan ketti.
Onıñ Aqyarğa kirilecegi aqqında evelden haber etilmedi.
«Soñki eki kün içinde ne rus KHV, ne Aqyar KHV Aqyarğa Soçiden kelecek ve soñ İstanbulğa «yani suv qurşavnı bozup» ketecek layner aqqında bir haber olmadı. Yalñız ilerde pasajırlerni İstanbuldan Yalta ve Aqyarğa keçirilecegi aqqında anonslar oldı», - dep yazıla maqalede.
Kruizler sezonı başlanmazdan evel, bu geminiñ rus operatorı Soçi-Novorossiysk – Sevastopol – İstanbul – Yalta – Soçi marşrutını planlaştıra edi.
Ukraina Tış işler nazirligine, Türkiyedeki Ukraine elçiligine ve Ukrainanıñ İstanbuldaki General konsulluğına resmiy muracaat etken soñ layner Aqyarğa kirmesini lâğu etti ve Soçi-Novorossiysk-İstanbul-Yalta-Soçi (yani, İstanbulğa Rusiye territoriyasından kele) marşrutını tayinlediler.
Amma 2014 senesi İyülnıñ 2-den başlap Esen Elita Tur adlı türk şirketi içtimaiy ağlarda Aqyar-İstanbul arasında kruiz seyaatlar aqqında ilân ete edi.
Layner Aqyarğa «gizli» kirgeniñ sebebi bu Türkiyeniñ ve Halqara deñiz teşkilâtnıñ BMT martnıñ 27-de 2014 senesi Ukraina birdemligi aqqında qabul etilgen rezolütsıyasına uymağanına reaktsıyanı körecek oldılar.
ADRİANA layneri Aqyardan çıqqanda Soçige ketecegini bildirdi, lâkin özü İstanbulğa yol aldı, bildire «blakseanews».
İyülnıñ başında Türkiye Tış işler nazirligi Türkiyeniñ transport ve alaqa nazirligini Ukrainanıñ Nazirler Şurasıda 2014 senesi aprelnıñ 30-da Qırımda vaqtınca ava ve deñiz limanlarda 27 keçme punktları qapatılması aqqında qarar alınğanını bildirdi. Bu qararğa binaen Türkiye Tış işler nazirligi Türkiye transport ve alâqa nazirliginden Qırımdan kelgen amma «Ukraina» nişanı olmağan bir transportnı qabul etmemege talap etti.


text:
MTS-Ukraina bağnıñ operatorı ağnı Aqmescitte söndürdi ve 48 saat içinde Qırımnıñ diger regionlarında da söndürir.
Bunı Qırım akimiyetiniñ öz başına tayin etilgen akimiyetiniñ ruporı Krıminform saytına Qırımnıñ «baş nazir muavini – içki siyaset, haber ve bağ naziri» Dmitriy Polonskiy bildirdi.
«Bağ ket-kete söndürilecek, şimdi Aqmescit. Eki kün içinde «MTS-Ukraina» bütün bağnı söndürir», – dedi o.
Polonskiy diger operatorlarnıñ işi aqqında malümat olmağanını bildirdi.
«Şirketlerniñ hadimlerinden farqlı malümat bar edi, em de o, añlaşılğan sebeplerden, resmiy malümattan farqlana bile», – dedi o.
Baş nazir muavini şunı da hatırlattı ki, bu cumaertesi künü o, qırımlılarnı söndürüv aqqında haberdar etip, Rusiye operatorınıñ kartasını almağa çağırğan edi.
O, Qırım sakinlerini kene de bağlarnı deñiştirmege çağırdı.
«Kene de vatandaşlarnı tenbiyeleymiz ve bunı añlamağa rica etemiz. Qırım Cumhuriyetiniñ iradesi degil. Qırım başı vazifelerini eda etken Sergey Aksönov yaqında bunı aytqan edi – Qırımda şaraitler em Rusiye, em Ukraina operatorları içün olacaq. Amma bu kibi maqul munasebet zemaneviy Ukrainada çalışmay. Qırımğa nisbeten aqıl-feraset qullanılmay»,– dedi o.
Saba, avgust 5 künü, işğal etilgen Aqmescitte «MTS-Ukraina»müşterileri bağsız qaldı. Qırımnıñ diger regionlarında bağ da bar.


text:
«Memleket içinde köçip kelgen insanlarnıñ aqları ve serbestligi aqqında» qanunıñ qabul etilmesini memurlar sozalar, – dep haber eteler uquq qorçalayıcıllar. Olarnıñ fikirince, saylavlar arfesinde bir sıra siyasetçiler cemaatta kerginlik olmasını istey. Bu aqqında İnsan aqları boyunca Ukrain Helsin yuirliginiñ beyanatında aytıla.
Resmiy malümatlarğa köre, köçip kelgen insanlarnıñ sayısı 400 biñden ziyade oldı, uquq qorçalayıcı teşkilâtlarnıñ malümatına köre ise, olarnıñ sayısı eki qat ziyadedir.
Uquq qorçalayıcılarınıñ malümatına köre, mecburen köçip kelgen insanlar suvuq binalarda qalalar. Onıñ içün qış mevsiminde hastalıqlar çoq ola bile.
Mecburen köçip kelgen insanlarnıñ statusı aqqında qanun oktâbr 20-de Yuqarı Radanıñ nevbetten tış toplaşuvında qabul etile bile. Parlamentniñ bundan evel olıp keçken toplaşuvlarında cemaat ve uquq qorçalayıcı teşkilâtlarnıñ talaplarına baqmadan, öyle de qabul etilmedi.