text:
Etiketler: Evliya Çelebi SeyahatnamesiEvliya Çelebi Seyahatnamesi ekitapEvliya Çelebi Seyahatnamesi ekitap indirEvliya Çelebi Seyahatnamesi indirEvliya Çelebi Seyahatnamesi pdfEvliya Çelebi Seyahatnamesi pdf indirEvliya Çelebi Seyahatnamesi pdf kitap indirGünümüz Türkçesi ile Evliya Çelebi SeyahatnamesiGünümüz Türkçesi ile Evliya Çelebi Seyahatnamesi 2. Cilt 2. KitapGünümüz Türkçesi ile Evliya Çelebi Seyahatnamesi 2.2Günümüz Türkçesi ile Evliya Çelebi Seyahatnamesi 2.2 pdfGünümüz Türkçesi ile Evliya Çelebi Seyahatnamesi 2.2 pdf indirGünümüz Türkçesi ile Evliya Çelebi Seyahatnamesi ekitap indirGünümüz Türkçesi ile Evliya Çelebi Seyahatnamesi indirGünümüz Türkçesi ile Evliya Çelebi Seyahatnamesi pdf kitap indir
- Sonraki yazı Günümüz Türkçesi ile Seyahatname 3.1 – PDF Kitap İndir
- Önceki yazı Günümüz Türkçesiyle Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi 2.1 – PDF Kitap İndir
Bunlar da hoşunuza gidebilir...
-
Türk İşaret Dili Dilbilgisi Kitabı Pdf İndir
Yazar: admin · Published 6 Nisan 2021
-
KINALIZÂDE HASAN ÇELEBİ – TEZKİRETÜ’Ş-ŞU`ARÂ – PDF Kitap İndir
Yazar: admin · Published 24 Eylül 2021 · Last modified 16 Eylül 2021
-
Tolstoy’dan Anılar – Maksim Gorki – PDF Kitap İndir
Yazar: admin · Published 5 Eylül 2021 · Last modified 31 Ağustos 2021
Bir cevap yazın Cevabı iptal et
This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.


c: text/html

text:
Qırğızstan oppozitsiäse protest çaraları ütkärgändä, saylaw komissiäse berençel näticälärne iğlan itte. Prezident Qurmanbek Baqievnıñ Aq Yul firqäse 48-läp protsent tawış belän alda bara.
Älegä bu parlamenttağı 90 urınnıñ barısı da Baqiev firqäse qulına elägä digänne añlata. Çönki elekke parlament räise Omurbäk Täkäbayevnıñ Ata-Watan firqäsennän qala başqa ber genä oppozitsion partiä dä parlamentqa kerü öçen zarur bulğan 5 protsent kirtäsen uza almıy.
Ata-Watan isä 9 protsent tawış cıyğan. Ämma Qırğızstanda parlamentqa kerüçe firqälär ildäge 7 ölkäneñ härbersendä häm ike iñ zur şähärdä kimendä yartı protsetn tawış cıyarğa tieş. Häm Baqievnı nıq yaqlağan urınnarda Ata-Watan ul qädär tawış cıya almadı.
Oppozitsion firqälär saylaw näticälärenä protest belderä. Sotsial-demokratik firqä citäkçelärennän berse Roza Otunbayeva Azatlıq radiosına xakimiätlär qanun bozdı dide.
"Qanun bozular çäçlärne ürä torğızırlıq buldı. Mäsälän Oş häm Calalabad ölkälärendä cirle xakimiätlär tawış birü näticälären äweş-täweş kiterde, administrativ resursnı, maxsus köçlärne açıqtan-açıq, tupas qullandı. Qatı eşlädelär" dide Otunbayeva.
Ämma Qırğızstan ber partiäle ilgä äwerelä dip äytergä dä äle irtäräk kebek. Sişämbe könne Yuğarı Mäxkamä härber töbäktä yartı protsent tawış cıyu şartınıñ qanuni nigezle bulu-bulmawı turında qarar çığaraçaq.
Saylawlarnı küzätep barğan Yewropada Iminlek wä Xezmättäşlek Oyışması bu saylawlarda ütä kürenmälelek bulmadı dide. Oyışmanıñ qısqa möddätle küzätüçeläreneñ maxsus koordinatorı, Bişkäkkä kilgän küzätüçelär törkeme citäkçese Kimmo Kiljunen matbuğat oçraşuında "Qırğızstanda elegräk ütkän 2 saylawdağı küzätüçelär törkeme citäkçese bularaq, min şäxsän saylaw protsessındağı artqa kiteşkä bik borçılam. Min kürgän säyäsi pluralizm bu yulı yuqqa çığarıla" dide.
Aq Yul partiäse Rusiäne ürnäk itep aluın äytte. 2 atna elek ütkän Duma saylawlarında Rusiä parlamentındağı urınnarnıñ öçtän ike öleşennän artığı prezident Vladimir Putin firqäsenä birelde. Kürşe Qazaxstanda da ber partiäle sistema urnaştı.
Qırğızstan oppozitsiäse parlamentqa kertelmäsä çaralar kürü belän yanıy.
2005 yılda parlament saylawlarındağı xärämläşülär turındağı ğäyepläwlär zur protest çaralarına häm ul çaqtağı prezident Äskar Aqayevnıñ xakimiättän töşerelüenä kiterde.
Ata-Watan firqäse citäkçeläreneñ berse Kubatbek Baybolov Azatlıq radiosına bu saylawlarnıñ berençel näticälären tanımıybız dide.
Naif Aqmal.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mayısnıñ 3-nde Bütün dünya matbuat azatlığı künü qayd etile. 1993 senesi dekabrniñ 2-nde BMT Baş Assambleyasınıñ mahsus bir qararı ile ilân etilgen ve dünyanıñ bütün köşelerinde yüz bergen adiselerniñ mustaqil ve obyektiv mediada aydınlatılması meselesine diqqat çekmek maqsadını taşıy.
Halqara teşkilâtlarnıñ esabatlarına köre, 2014-nci yıldan başlap, Kremlniñ nezaretinde olğan Qırım akimiyeti, mustaqil jurnalistlerniñ yarımadağa kirüvini er türlü sıñırlay: çoq yıllıq yasaqlardan, cinayet taqiplerge qadar. Böylece, uquq qoruyıcılarına köre, Qırımda jurnalist faaliyeti içün Qırım.Aqiqat frilanserı Vladislav Yesipenko, «Qırım birdemliginiñ» vatandaş jurnalistleri Nariman Memedeminov, Ayder Kadırov ve digerleri tutulğan edi. Rusiye quvetçileri olarnı ekstremizm ya da terrorizm ile qabaatlay. Yarımadada vatandaş jurnalstikası fenomeni Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında muzakere etildi.
Qırımlı uquq qoruyıcı, Qırım birdemligi cemaat birleşmesiniñ koordinatorı Lutfiye Zudiyevanıñ aytıp bergenine köre, yarımadada vatandaş jurnalistikası 2016 senesiniñ soñunda peyda olğan.
Qırımda vatandaş jurnalistleri ihtisasiy jurnalistler, mürririyetler ile beraber çalışmağa ögrendilerLutfiye Zudiyeva
– O zaman tintüvler muntazam tarzda keçirilip başlandı ve elbette olarnıñ aydınlatılması içün talap peyda oldı. İnsanlar, Rusiye haber vastaları susqanı ya da er şeyni propagandacılıq sıfatında köstergenini añlay edi. Yani, vatandaş jurnalistikası, 2014-nci yıldan başlap Rusiye akimiyet organları tarafından ihtisasiy jurnalistika ile açıq ve maqsatlı küreş neticesinde malümat vakuumına tabiiy cevap olaraq peyda oldı. Bu fenomen şimdi de inkişaf etmege devam ete. Vatandaş faalleri ve jurnalistleriniñ 2016 senesi ve bugünki iş seviyesi farqlı olğanı körünip tura. Ballarnıñ şimdi vaqialrnıñ aydınlatılmasında standartlarğa nasıl riayet etmeleri köntektinde bile. Qırımda vatandaş jurnalistleri ihtisasiy jurnalistler, mürririyetler ile beraber çalışmağa ögrendiler.
Ukraina kütleviy haber institutınıñ icra müdiri Oksana Romanük, Qırımdaki mustaqil jurnalistikanıñ muntazam taqibatınıñ neden ibaret olğanını añlattı.
Vatandaşlarnıñ malümat almaq aqqı qaba şekilde bozulğanda serbest saylavı aqqında aytmaq mümkün degilOksana Romanük
– Qırımdaki Ukraina haber vastaları litsenziyalarından marum etildi, olarnıñ yerine yayında Rusiye telekanalları ve jurnalistleri peyda oldı. Donbasnıñ işğal etilgen bölgelerinde media bir sınf kibi yoq etildi, anda zaten qanunsızlıq. Qırımda ekstremit faaliyetine qarşı qanunlar pek keñ qullanıla: onıñ maqsadı söz serbestligi ve jurnalistler aqqını sıñırlamaqtır. Vaziyet pek telâşlı ve biz bu suallerni daima köteremiz, misal olaraq, vatandaşlarnıñ malümat almaq aqqı qaba şekilde bozulğanda serbest saylavı aqqında aytmaq mümkün degil. İşğal etilgen Qırımda akimiyet ukrain yayıncılarnıñ signallarını aselet kese, qanunsı sürette olarnıñ dalğalarını qullana, İnternet resurslarğa irişimni blok ete. Ve bu, jurnalistlerniñ tutulması ve olarğa qarşı kösterüv mahkeme davaları aqqında aytmayım.
Lutfiye Zudiyevanıñ fikrince, Qırımda, çatışmalı mıntaqada olğanı kibi, klassik jurnalistikanıñ standartları çalışmay, bu sebepten insanlar bir-de-bir vaziyetni aydınlatmaq içün öz başına usullar uydurmaq kerek olalar.
Pek qattı reatsiya 2019 senesi mart ayında edi, o zaman bir künde Aqmescit rayonında faallerniñ aman-aman episini yaqaladılarLutfiye Zudiyeva
– Rusiye akimiyeti medalniñ ters tarafını köstermege tırışqan er angi ıntıluvlarğa, kim olsa olsun, em ihtisasiy junrnalistler em blogerlerge acı bir şekilde cevap bere. Yazıq ki, amma bazıda cevapları pek tecavuzkâr ola: misal olaraq, «Qırım birdeliginiñ» koordinatorı Server Mustafayev ve birleşmeniñ media yönelişiniñ koordinatorı Nariman Memedeminovnıñ tevqif etilmesi. Elbette bu, olarnıñ faaliyetinen bağlı. Bundan ğayrı pek qattı reatsiya 2019 senesi mart ayında edi, o zaman bir künde Aqmescit rayonında «Qırım birdemliginiñ» negizini teşkil etken faallerniñ aman-aman episini yaqaladılar. Maña köre, şu künü quvetçiler birleşmemizni yoq etmege istedi: bunı olar tevqif etilgen ballarımıznen laf etkende açıqça defalarca ayttı.
Zudiyevanıñ bildirgenine köre, Rusiye akimiyeti tarafından bu kibi qorqutuv usulı muvafaqiyetsizdir.
Vatandaş jurnalistleri Qırımda insan aqları bozuvları olğanını añlap, bunı aydınlatmaq kerek olğanını bilelerLutfiye Zudiyeva
– Vatandaş jurnalistikasınıñ faaliyetini yoq etmege maqsad muvafaqiyetsizdir, dep tüşünem, çünki tefqipler, basqılarğa baqmadan «Qırım birdemligine» daima yañı insanlar kelip qoşula. Aynı zamanda olar bar olğan telükelerni de pek yahşı añlaylar. Biz de, faaliyetimiz pek telükeli olğanını daima aytamız: bu em cinayet davalar, em de diger taqipler, amma insanlar qorqmaylar. Olar öz yarımadasını pek seveler ve onı terk etip ketmege istemeyler, bu topraqta yaşma aqqı içün küreşeler. Bundan ğayrı vatandaş jurnalistleri Qırımda insan aqları bozuvları olğanını añlap, bunı aydınlatmaq kerek olğanını bileler. Bu iş Qırımda telükesiz kirüv imkânı olğan ihtisasiy media tarafından yapılsa edi, o zaman bu faallik böyle parlaq şekilde inkişaf etmez edi.
Rusiye quvetçileri «Qırım birdemligi» faallerini Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv ya da faaliyetiny iştirak etüv ile qabaatlay ve olarnı ekstremistler, dep saya. «Memorial» uquq qoruyıcı merkezi ve Ukraina akimiyeti bunı red ete ve bu davalar boyunca tevqif etilgenlerni siyasiy mabüsler kibi tanıy, vatandaş jurnalistler aqqında söz ketkende ise, olarnıñ tevqif etilmesi ihtisasiy faaliyetleri ile bağlı olğanınında israr ete.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı )
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
Qırımlı jurnalist ve faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.
«Qırım birdemligi»
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi 2016 senesi aprel ayında Qırımda Rusiye akimiyetiniñ qırımtatar halqına qarşı kerçekleştirgen repressiyalarına cevap olaraq quruldı. Onıñ erkânına advokatlar, vatandaş jurnalistleri, faaller, göñülliler ve siyasiy mabüslerniñ soy-sopları kire. Advokatlar ve cemaat imayecileri uquqiy mesleatlar keçirip, apiske alınğan qırımlılarnıñ imaye ete. Faaller ve vatandaş jurnalistleri Qırımda siyasiy sebeplerden açılğan cinaiy ve memuriy davalarnen bağlı haberlerni tarqata, tintüv, mahkeme, apiske alınğan ve üküm etilgenlerniñ qoranta ikâyelerini, narazılıq aktsiyalarını aydınlata. Göñülliler apiske alınğanlarnıñ ailelerine içtimaiy-turmuş yardım köstere, babasız qalğan balalarğa («Qırım balalığı» leyhası) yardım ete. «Qırım birdemligi», teşebbüsniñ faaliyeti «milliy, diniy ve coğrafik kontekst çerçivelerinden» çıqıp, tamamen zorbalıqsız tirenüv usullarına esaslana, dep qayd ete.
Birleşme faalleriniñ evleri tintildi ve bazıları apiske alındı. Bir çoq faalge qarşı cinaiy ve memuriy davalar açıldı. Bloger, vatandaş jurnalisti Nariman Memedeminov, «Qırım birdemliginiñ» koordinatorı Server Mustafayev, vatandaş jurnalistleri Remzi Bekirov, Osman Arifmemetov ve Rustem Şeyhaliyev apiske alındı. Ukraina jurnalistleri milliy birligi «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi faalleriniñ apiske alınğanını ve evlerinde keçirilgen tintüvlerni «Rusiye akimiyetiniñ Qırım ve jurnalist ve aq qorçalayıcılar arasındaki mustaqil bağ kanalını bastırmaq ıntıluvı» dep saya.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova iyülniñ 20-nde musulmanlarnıñ Qurban bayramını tebriklep, Rusiye apsinde tutulğan ekseriyeti qırımtatarı olğan Qırım musulmanları aqqında hatırlattı.
«Ne yazıq ki, er kes onı (Qurban bayramını – QA) qorantasınıñ yanında ve Ukraina toprağında qarşılamay. Biñlernen qırımtatarı işğalci memleketniñ yapqanları sebebinden yarımadanı terk etmege mecbur edi. 93 qırımtatarı Rusiye tarafından siyasiy sebeplerden taqip etile. 78-i işğalci memlekette qanunsız apiste tutula: 36-sı endi mahküm etildi, 42-si tahqiqat altında qala», – dep qayd etti Denisova.
O, bayramda «qaviy iman, kesilmegen ümüt ve tuvğanlarnıñ sıñırsız destegi olmasını» tiledi.
«Qırımtatarlar – serbest olmaq ve vatanında yaşamaq aqqı oğrunda küreşken pek küçlü ve iradeli halqtır», – dep qoştı Denisova.
Bundan evel Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy musulmanlarnı Qurban bayramlarınen tebrikledi.
Qırımda iyülniñ 20-nde Qurban bayramı munasebetinen raatlıq künü ilân etildi. Yarımada camilerinde ve esas Ukrainada bayram namazları qılındı.
2020 senesi iyülniñ başında BM insan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bachelet Qırımdaki insan aqları vaziyetine dair maruzasını taqdim etip, yarımadada işkence qullanıla ve söz serbestligi sıñırlanıla, dep bildirdi.
2021 senesi iyünniñ başında BM Ukraina insan aqları monitoring missiyası Qırımda tutulğan ve apiske alınğanlarğa qarşı Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından qullanılğan işkence usulları devam ete, dep qayd etken edi.
Rusiye böyle malümat ve maruzalarnı er vaqıt red ete.


text:
ABD ve Rusiye prezidentleri Donald Trump ve Vladimir Putin cuma künü Yaponiyanıñ Osaka şeerinde «Büyük yigirmi» (G-20) sammitinde körüşti. Bu aqta Azatlıq Radiosı haber ete.
Muzakereler 1 saat 20 daqqa devam etti. Körüşüvde eyyet azaları da iştirak etti.
Beyaz Saraynıñ bildirgenine köre, prezidentler İran, Suriye, Venesuela ve Ukraina vaziyetlerini, em de silâ kontroli ve eki taraflı munasebetlerni muzakere ettiler.
Haber etilgenine köre, eki lider ABD ve Rusiye arasındaki munasebetlerniñ eyilişmesi eki memleket ve bütün dünyağa kerek, dep añlaştılar.
Kreml Trump memuriyeti ile muzakere neticelerini şimdilik izaatlamadı.
Keçken seneniñ soñunda Trump Buenos Airesta «Büyük yigirmi» sammitinde Putin ile keçirecek olğan körüşüvni lâğu etken soñ bu körüşüv ilk oldı. O vaqıt körüşüv işğal etilgen Qırım yalısında Rusiye sıñırcıları tarafından 24 ukrainalı deñizciniñ zapt etilüvi olğan edi. Bu müddet içinde prezidentler tek bir kere mayıs ayında telefonda laf etken ediler.
Trump ve Putinniñ birinci tolu formatlı körüşüvi 2018 senesi iyülniñ ortasında Helsinkide oldı. Eki taraf da muzakereler yahşı keçkenini qayd etken edi. 2018 senesi noyabr ayında eki memleketniñ liderleri Birinci cian cenki bitkeniniñ yüz yılı munasebetinen Parijde keçirilgen tedbirde qısqa körüşken ediler.


text:
Aqmescitteki “Strelkovaya” “narazılıq meydanı”nda vaziyet kerginleşti. Avgustnıñ 2-nde “Krımskaya roza” mikrorayonınıñ qurucıları “narazılıq meydanı”na kelgen yerli sakinlerniñ yolunı qapatmaq maqsadınen o yerni qoralap aldı. Avgustnıñ 3-nde faal Vatan Karabaş Aqmescitniñ merkezinde özüni yaqacaq oldı. Üzerüne yanıcı şingenlik tökip, özüni yaqtı, ancaq etrafındakiler ateşni söndürip yetiştirdiler. Özüni yaqmazdan evel bu kişi qurucılıqqa qol tutqan memurlarnıñ aqsızlığına qarşı narazılıq köstergenini ayttı.
Qırımtatar faali Nariman Celâl, “narazılıq meydanı”nda yapılğan qurucılıqnen, yerli sakinlerniñ aqları ilk defa aqsımlanmağanını qayd ete:
«Beñzer vaqialar Aqmescit etrafında yerleşken “Jigulina roşça” mesken yeriniñ sakinleri de başından keçirdi. Anda insanlar qurğan binalar, cami de yıqılğan edi, endi ise, mantar kibi çoqqatlı evler qurula. Em de mında qurulğan çoq kvartiralı evler yerli sakinlerge degil de, yarımadağa akimiyet tarafından faal sürette ketirilgen ve eñ büyük bir qısmını teşkil etken rusiyeli arbiyler, memurlar ve telükesizlik organlarınıñ hadimlerine yaşamaq içün ya da kirağa berile”.
“Strelkovaya” “narazılıq meydanı”nıñ faali Zamir Anarbayev aytqanına köre, qurucılıq yapacaq şirket ve politsiya yerli sakinlerniñ evlerine kirişni zorlaştırğanı aqqında ayta.
Ealiniñ menfaatlarını qorçalamaq kerek olğan telükesizlik organları qurucınıñ tarafını tutar dep bellemegen edikZamir Anarbayev
– Telikesizlik organlarınıñ hadimleri bizni andan çetleştirip taşlağan soñ, qurucılıq tehnikası o yerni qoralap başladı. Sabağa qarşı olar biz yaşağan evlerniñ etrafını bütünley qoralap aldı. Anda 15 danege yaqın ev bar, 5 danesinde insanlar yaşay, 10 danesi ise, qısmen azır. Olar etrafına qaravul qoyıp, tertipni ve daa bilmem neni saqlaycaq olalar. Ealiniñ menfaatını qorçalamaq kerek olğan telükesizlik organları qurucınıñ tarafını tutar dep bellemegen edik. Ayatımıznı zorlaştırdılar: Kiyevskaya soqağı tarafından bir kiriş qaldırıp, qaravul oturacaq vagonçıq qoydılar. Bizlerge kiriş içün iç bir kağıt berilmedi, lâkin anda tek eki ay devamında kirip olacağımıznı ayttılar. Olar er yerni qaviyleştire, pek çoq maşna kirip çıqa. Biz ümüdimizni kestik, faqat şimdi memurlarnıñ noqta-i nazarını eşitmek isteymiz.
Zamir Anarbayev, mahkeme vastasınen üç aileniñ evi yıqılacaq noqtağa ketirldi, mahkeme icracıları ise, ep cöreme yaza dep qayd ete.
Bizge külünçli bir tazminat berseler bile, biz ne yerde yaşaycaqmız - mağazdamı?Zamir Anarbayev
– İnsanlar pek açuvlı – yarın ne olacağı belli degil. Şeer memuriyeti kira añlaşması imzalap, çetke çekildi. Telefonda hususan “Monolit” şirketiniñ özü laf etmege tırışa ve mahkemelerniñ faydası yoq, artıq büyük bir mikrorayon qurulacağına qarar berildi, bizler qalacağımızğa bağlı variant asla diqqatqa alınmağanı aqqında ayta. Öz degerlendirmesi yolunen bir tazminat almağa teklif eteler. Amma bizler 12 yıl azap çektik, ev qurmaq – er kün çetke bir şey ayırıp qoymaq, bir şeyler yapmaq demektir. Şimdi ise, olar bizge külünçli bir tazminat berseler bile, biz ne yerde yaşaycaqmız – mağazdamı? Öz ailelerimizni yerleştirp olacağımızğa közüm batmay. Tazminat miqdarı evlerniñ azır olğan seviyesine bağlı. Menim evim 106 metr kare – maña 1,7 million ruble berecek olalar. Bu parağa tek topraq damartısı alıp olursıñ deyler.
Milliy Meclis azası, qırımtatar halqınıñ aqqını qorçalav komitetiniñ reisi Eskender Bariyev Rusiye devlet dumasınıñ deputatı Ruslan Balbekniñ öz-özüni yaquv teşebbüsi “bir kösteriş areketi” degen versiyasına cevap bere.
– Rusiyeniñ işğalci KHVnde, bu areket qorquzmaq madsadınenmahsus yapıldı ve saire degen şeylerni kördik. Aytmaq istegenim şudir ki, Vatan Karabaş cengâver bir aileniñ evlâdı ola. Onıñ ana-babası Mumine ve Rustem ağa Karabaşlar, 1968 senesinden başlap vatanğa qaytmağa areket etkenleri sebebinden, defalarca Qırımdan zorbalıqnen köçürilgen ediler. Vatan 1970 senesi doğdı ve Vatan adınıñ qırımtatarca manası belli.
DİQQAT! Videoda şok etecek kadrlar bar.
Öz-özüni yaquv meselesine keleyik: eger bizler qırımtatar halqınıñ barışıq küreş yolu ve esnasını közden keçirecek olsaq, beñzer aktsiya 1978 senesi de olğanını hatırlarmız ki, o zaman Musa Mamut bir qaç sefer öz köyündeki evinden zorbalıqnen köçürilip çıqarılğan edi. O, üztüne benzin tökip özüni yaqmağance, onıñ ailesi raat bıraqılmadı. Afsus ki, Musa Mamut elâk oldı, atta “Canlı meşale” degen poema bile bar.
Eskender Bariyev qırımtatarlar, olarğa topraq damartısı berilmegeni sebebinden üstüne benzin tökip, özlerini yaqacaqlarınen tehdit etkenleri aqqında hatırlata. Milliy Meclis azasınıñ sözlerine köre, böyle areketler meseleniñ musbet çezilmesine tesir ete eken.
Bugünki künde repressiya, basqı, sıqıştırıp çıqaruv ve topraq alma aqqını bozğan areketler devam eteEskender Bariyev
– Şunıñ içün Vatan tarafından yapılğan bu areket ruhtan tüşken insannıñ ümütsizlik adımı edi. “Strelkovaya” “narazılıq meydanı”nıñ topraqı Aqmescitniñ kommunal mülkiyeti ola, atta bu topraq o insanlarğa berilecegine dair ara qararlar da qabul etilgen edi. Lâkin bugün de-bugün, işğalci memuriyetniñ özü bile bazı normativ vesiqalar qabul etkenine baqmadan,bizim semetdeşlerimizge qarşı repressiyalar devam ettire.Epbir basqı, sıqıştırıp çıqaruv ve topraq alma aqqını bozğan areketler devam ete. Qırım zapt etilmesinden evel bir qaç dane “narazılıq meydanı” bar edi. İşğalci mındaki insanlar pek birlik olğanını añlap, liderlernen oyun qurıp başladı ve başqa topraq ayırılacaq deyerek, öz ihtiyarınen topraq damartılarından vazgeçirmege başladı. Aynı şey “Strelkovaya” da yapıldı.
Eskender Bariyev, Qırımnıñ rusiyeli memurları qırımtatar halqınıñ meselelerini çezmeyip, aksine, onıñ tarihiy vatanında yaşamaması içün elinden kelgen zorluqlarnı çıqaracaq dep yekün çeke.
Oleksandr Golubov
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Kiyevde Mustaqillik Kününde arbiy yürüş olmaycaq, dep bildire prezident memuriyetiniñ başı muavini Vitaliy Kovalçuk.
«Avgust 24 künü arbiy yürüşniñ keçirilmesi planlaştırılmay. Mustaqillik Meydanı ve Hreşçatikte tedbirlerniñ keçirilmesinde iç bir arbiy tehnika iştirak etmeycek», – dey Kovalçuk.
Bunıñ yerinde o şunı qayd etti ki, «Mustaqillik Yürüşiniñ keçirilmesi planlaştırıla, yürüş merkezinde memleket qoruyıcısınıñ sıması olacaqtır».
Avgust 24 künü Kiyevde aqşam klassik simfonik muzıkasınıñ kontserti keçirilecektir.
Bıltır, Donbassta arbiy areketlerniñ olmasına baqmadan, Kiyevde Mustaqillik Kününde arbiy tehnika ile yürüş keçirilgen edi.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Rusiye muhalifet siyasetçisi Boris Nemtsovnıñ öldürüvini takbih etip, onı provokatsiya olaraq adladı, dep bildirdi Kremlniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov, haber ete Radio Svoboda.
«Putin qayd etti ki, bu deşetli öldürüv sımarışqa oşay ve provokatsiya ola bile. Devlet yolbaşçısı Rusiye Taqiqat komiteti, İçki işler nazirligi ve Federal havfsızlıq hızmetiniñ reberlerine taqiqat gruppasını şekillendirip, cinayet taqiqatınıñ ketişatını şahsiy nezaret altında tutmağa avale etti. Rusiye prezidenti Boris Nemtsovnıñ soy-sop ve tuvğanlarına teren taziyeler bildire», – dedi Peskov.
Boris Nemtsovnı Moskvanıñ merkezinde fevral 27-de aqşam öldürdiler. Şaatlarnıñ aytqanına köre, eñ azından dört kere ateş açıldı. Nemtsov vaqia yerinde can berdi.
Öldürüv vaqtında Nemtsov bir qıznen kete edi. Rusiye İçki işler nazirliginiñ malümatına köre, o, Ukrainadan keldi.
Rusiye kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, Moskvada «Tutuv» planı ilân etildi. Cinayet yerinde taqiqat-operativ gruppa çalışmaqta.


text:
İşğal etilgen Qırımda Rusiye federal leyhalarınıñ kerçekleştirilüvini Rusiye ükümetiniñ reis muavini Marat Husnullin idare etecek. Bu aqta Moskva kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov bildirdi, dep haber ete TASS Rusiye haber agentligi.
«Keçken afta baş nazir Mihail Vladimiroviç Mişustinnen laf ettim ve Qırım Cumhuriyetiniñ kuratorı Husnullin Marat Şakirzânoviç olacaq, dep añlaştıq. Onıñnen de laf ettim, bu afta areket planınıñ tasdıqlanmasınen bağlı iş körüşüvi olacaq», – dedi Aksenov.
Qırım ve Aqyarnıñ içtimaiy-iqtisadiy inkişaf meseleleri kuratorı Rusiye baş nazir muavini Dmitriy Kozak edi. Keçken afta o, Rusiye prezidenti memuriyetiniñ reber muavini vazifesine tayinlendi.
Vladimir Putin yanvarniñ 21-nde Husnullinni baş nazir muavini vazifesine tayin etti. Bundan evel o, Moskvanıñ şeer qurucılıq siyaseti ve qurucılıq meseleleri yolbaşçısınıñ muavini edi.


text:
Qırım faali ve uquq qorçalayıcısı Suleyman Kadırov ekstremistler cedveline kirsetilgenini haber etti. Onıñ bank kartı da blok etildi. Bunı Kadırov Qırım.Aqiqatqa aprel 3-de aydınlattı.
«Qırım – Ukrainadır» yazğanım içün cinaiy iş açıldı ve buña esaslanıp, meni ekstremistler cedveline kirsettiler. Bank esabım blok etildi, nefaqam anda kele. Bu menim yekâne kârım, bunı yapmağa aqları yoq edi. Çağına yetmegen 10 yaşında qızım, qart anam, qorantada 4 insan ve men şimdi nefaqasız qaldım", – dep ayttı Kadırov.
Onıñ qoşqanına köre, Rusiye akimiyetiniñ bu qararından Avropa mahkemesinde şikâyet etecek.
«İnsannı halqara uquq ve Rusiye anayasası kefil etken nefaqasız nasıl qaldırmaq mümkün? Bu içtimaiy ödevler, onı blok etmege aqları yoq», – dedi Kadırov.
2016 senesi oktâbr 5-de Rusiye uquq qoruyıcıları qırımtatar faali Suleyman Kadırovnıñ evine tintüv keçirmege keldi. Tintüv vaqtında bilgisayar ve telefon alındı. Tintüv mahkemeci Rodionov İgor İvanoviçniñ Rusiye Federatsiyası sıñırlarını tanımamaq ve «Asker» qırımtatar batalyonına qoltutmaq çağıruvlarını ögrenme Qararı esasında keçirildi.
2016 senesi oktâbr 11-de Suleyman Kadırovğa qarşı separatizm içün cinaiy iş açıldı.
İşğalden soñ Qırımda mustaqil mühbirlerde, qırımtatar faallerinde ve Meclis azalarında kütleviy tintüvler sıq-sıq keçirilip başladı. Ukraina Tışqı işler nazirligi (TİN) işğal etilgen Qırımda ukrain vatandaşlarınıñ taqip etilmesinden qasevet çekkenini bildirdi ve basqıncılıqnı toqtatmağa çağırdı. TİN halqara toplulıqqa muracaat etip, Rusiye insan aqları ve ifade serbestligini bozmasın, ukrain siyasiy mabusları ve esirlerini azat etsin dep, oña qarşı bütün uquqiy ve siyasiy basqı usullarını qullansın istedi.


text:
Donbassta ateş toqtatuv rejimine baqmadan, Rusiye sıñır rayonlarında arbiy tehnika ve askerlerniñ areketi qayd etile, işğal etilgen Qırımda «Donbass içün» ve «Novorossiya içün» yazılı BTRlar tura.
Bunı Ukraina SNBO matbuat hızmetinde bildireler.
«İşğal etilgen Qırımnıñ Sarabuz qasabasında «Donbass içün» ve «Novorossiya içün» yazılı 5 BTR ile tren turmaqta», – denile matbuat hızmetiniñ beyanatında.
Soñ zamanları Rusiye ordusı qıtaiy Ukrainağa işğal etilgen Qırım tarafından istilâ ete bilecegi aqqında söz yürsetile.
Şu cümleden, bunı yaqında halq deputatı, qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilev bildirdi. O, arbiy areketler başlağanda, Qırımda ilk nevbette beşinci kolonna, yani qırımtatarlarnı yoq etmege başlaycaqlarını tüşüne.


text:
Qırımda Qırım parlamenti binasınıñ ögünde fevral 26 künü olıp keçken kütleviy çatışmalar işi boyunca yaqalanğan Eskender Kantemirov azatlıqqa çıqtı. Bunı bazarertesi künü, aprel 6-da, aqşam «15 minut» saytı bildire.
Malüm olğanı kibi, Eskender Kantemirov 2015 senesi fevral 7-de yaqalanğan edi. Bundan evel onıñ evinde tintüv olıp keçken edi. Fevral 8-de Kantemirovnı mahkeme qararı ile apiske aldılar. Onı Rusiye Ceza kodeksiniñ 212-nci maddesiniñ 2-nci qısmı belgilegen (kütleviy çatışmalarda iştirak etüv) cinayette qabaatlaylar. Taqiqatnıñ malümatına köre, «o, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki kütleviy çatışmalarda bir sıra grajdanğa beden zarar ketirdi».
Aprel 6-da onıñ apis cezasınıñ müddeti yekünlendi.
Ceza müddetini arttırmadılar.
Yanvar 29-da Qırım Cumhuriyeti boyunca Rusiye Federatsiyasınıñ Taqiqat komitetiniñ Baş taqiqat idaresiniñ taqiqat organları Ahtem Çiygoznı yaqalağan ediler. Aynı o aqşam Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi onı fevral 19-ğa qadar apiske aldı. Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya bildirdi ki, onı ciddiy cinayette qabaatlaylar, ceza olaraq ise 10 yıllıq apis cezası ola bile. Qırım Cumhuriyetiniñ Apellâtsion mahkemesi Çiygoznıñ apiske alınması aqqında qararnı deñiştirmedi.
Mart 13-te Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Qırım parlamenti binasınıñ ögünde fevral 26 künü olıp keçken kütleviy çatışmalar işi boyunca 30 yaşında Eskender Emirvaliyevni yaqaladı. O, aprel 18-ge qadar apiste bulunacaq.


text:
Oktâbr 24-ünde Qırımda yağanaqlar tahmin etilmey, amma Aqmescit ve Aqyarda duman ola bile, dep bildire Qırım Gidrometeomerkezi.
Sinoptiklerniñ tahminlerine köre, Aqmescitte deñişici bulutlılıq, yağanaqlarsız. Gece ve saba bazı yerlerde duman. Şimal-şarqiy yel 7-12 m/s. Ava arareti kündüz 19…21º.
Aqyarda deñişici bulutlılıq, yağanaqlarsız. Gece ve saba yalıda duman ola bile. Ğarbiy yel 5-10 m/s. Ava arareti kündüz 17…19º.
Qırımnıñ cenübiy yalısında deñişici bulutlılıq, yağanaqlarsız. Şarqiy yel 7-12 m/s. Ava arareti kündüz 20…22º.
Keriçte biraz bulutlı, quru. Kündüz şimal-şarqiy yel 3-8 m/s. Ava arareti kündüz 19…21º.
Gidrometeomerkez malümatına köre, Qırımda afta devamında sıcaq ava olacaq.
Bundan ğayrı, Gidrometeomerkez, oktâbr 26-sınace olacaq furtuna ihtarı aqqında bildire.


text:
Ağustos 21-de İnformNapalm halqara tahqiqat gruppası Qırımnıñ silâlı zaptında iştirak etken Rusiye arbiyleriniñ yañı adlarını ilân etti. Tetqiqatta iddia etilgenine köre, bu yerde « maskalar ve ayırıcı işaretleri olmağan uniformalar ile Qırımda Ukraina arbiy qısımlarını zapt etken» Rusiye Qaradeñiz flotunıñ 810 nomeralı ayrı deñiz piyadeleri brigadasınıñ arbiyleri aqqında söz yürsetile.
Neşir etilgen materialda, 2014 senesi fevralniñ soñu – martnıñ başında ilhaq etilgen Qırımda bulunğan Rusiye arbiyleriniñ fotosuretleri ile Rusiye deñiz piyadeleriniñ öz içtimaiy ağlarında yerleştirgen «Qırımnıñ qaytarıluvı içün» medalleriniñ fotoresimleri örnek olaraq taqdim etileler. İnformNapalm gruppası devletniñ türlü regionlarında yaşağan Rusiye vatandaşlarınıñ kimligini tayin ete bildi.
İnformNapalmnıñ matbuat kâtibi Mihail Makaruk, Qırımdaki Rusiye arbiyleri özlerini faş ete bilecek malümatnı özleri taqdim etti, dep qayd ete.
Çastımızğa, Rusiye ordusında ahmaqlar çoq, bunıñ içün olar sağ olsunMihail Makaruk
– Biz sıq-sıq olarnıñ sabıq ordu arqadaşlarını tapıp, arbiy bölükniñ tolu zıncırını tayin etemiz. Lâkin ekseriyeti – olarnıñ derc etken vesiqaları: er birinde «Qırımnıñ qaytarılması içün» medali, ondan yüksek turğan şahısnıñ imzası ve müüri bar edi. Olar kelişi güzel şeklinde tarqatılmay edi. Rus askerleriniñ bizim territoriyanıñ bir qısmını zapt etüv boyunca areketleri esnasında Qırımda bulunğanına dair malümat zerre-zerre toplanğan edi. Çastımızğa, Rusiye ordusında ahmaqlar çoq, bunıñ içün olar sağ olsun. Al-azırda biz istilâcılarnıñ Qırımğa kelüv yollarını, askeriy bölükleriniñ 70%-inden ziyadesini ve 2 biñden ziyade arbiylerniñ şahsiyetlerini tam olaraq tayin ettik. Suratsız kişiler adlar, soyadları, unvanlar ve rütbelerge saip olıp başladı ve bundan qorqalar, çünki olar, zaman aşıması müddeti olmağan cinayetlerni
Mihail Makaruk, bütün toplanğan malümat halqara mahkemelerde Rusiyege qarşı qullanılacaq, dep qayd etti.
– Biz Ukraina Adliye nazirligindeki, başında İvan Lışçına turğan genç komanda ile çalışqanımızdan şeref duyamız. Ukrainanıñ Rusiyege qarşı şu qabaatlav aktlarını tertip etken kişi, tamam odır. Bütün bu faktlarnı biz işlep çıqıp olarğa teslim etemiz, çünki olar onı işni bilgen insanlar ve mutehassıslar sıfatında uquqiy saağa keçireler. Ondan ğayrı biz, askerlerimizniñ ayatlarını qurtarğan Ukraina Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı ve Telükesizlik hizmeti ile emekdaşlıq yapamız.
İnformNapalm tarafından yapılğan tahqiqatnıñ yañı qısmından kelip çıqqanına köre, Ukrainağa ait Qırımnıñ istilâsında Saratovlı kence serjant Mihail Komlev, Rostov-na-Donu şeerinden olğan Anatoliy Şulga, Urüpinskli Artöm Yerömin, Morozovsklı Andrey Petrenko ve Artöm Zlobin, Volgodonsklı Aleksandr Askolzin, Krasnodar diyarındaki Temijbekskaya stanıtsadan olğan Pavel Kuzminov, Novoçerkassklı Aleksandr Muntiyev, Magnitogorsklı Maksim Starikov ve Votkinskli Aleksey Çirkov iştirak ettiler.
İliya Devlet universitetiniñ (Gürcistan) professorı, Moskvadaki Ekstremal jurnalistika merkeziniñ tesis eticisi ve müdiri Oleg Panfilov, gürcülerniñ regionda Rusiye arbiylerini közetüv tecribesi ile paylaşa.
Muayyen arbiylerni tayin etmek bayağı qıyın edi. Lâkin bizge işğalcilerniñ açıqlığı yardım ete: olar mahtanmağa pek aveslerOleg Panfilov
– 2008 senesinde cinayetlerde, Gürcistannıñ istilâsında iştirak etken Rusiye arbiyleriniñ tayin etilmesi – bu, esasen İnformNapalmnıñ işidir. Bizde bir qaç cenk oldı ve 1990-ncı senelerniñ başındaki vaqialarnıñ izlerinden muayyen arbiylerni tayin etmek bayağı qıyın edi. Lâkin bizge işğalcilerniñ açıqlığı yardım ete: olar mahtanmağa pek avesler. Bu sebepten, neşirlerni toplap, Abhaziyada 1992-1993 senelerinde olıp keçken ve vatandaşlar arasındaki dep tanıtılmaqta olğan zıddiyette qaç kişi iştirak etkenini tayin etmek mümkün. Cenübiy Osetiyadaki çatışmağa kelgende ise, 2008 senesinden soñ anda Rusiye ordusı tura, ve arbiylerniñ muayyen ve olarnıñ yapqan areketleriniñ tayin etilmesi ile mahsus cemiyet gruppası oğraşa. O, volontörlar vastasınen tertibatlarnı satın ala ve Rusiye arbiylerniñ, olar tarafından sıñır dep adlandırılğan memuriy sızıq boyunca areket etken mobil gruppalarınıñ areketlerini közete.
Oleg Panfilovnıñ aytqanına köre, Rusiye-Gürcistan çatışması boyunca Halqara cinayet mahkemesiniñ tahqiqat gruppası çalışa. O, malümat toplamaq içün endi Gürcistannı ziyaret etti. Jurnalist, Rusiyeni işlegen cinayetleri içün cevapqa çekmek içün başqa çareni körmey.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Bıyıl Qazannıñ ciñü parkında, başqa yıllar belän çağıştırğanda, bäyrämgä çıqqan xalıq sanı kermä ber artıq ide. Qazannıñ ciñü parkına ayaq atlaw belän, ber qızıq küreneşkä tap bulırğa turı kilde. Ber törkem ir at, äyberlär saptır öçen quyılğan östälne, ikençe yaqqa söyrilär ide. Beraz waqıt qıçqırışqannı tıñlap torğannan soñ, bu keşelärneñ satu ciren büleşüläre añlaşıldı. Respublika köne, Ciñü köne kebek oluğ bäyrämnären qayberäwlär änä şulay aqça eşläw ısulına äyländerä. Nişlätäsen, zaman taläbe küräsen.
Xalıq arasınnan, ciñü mäydanınıñ öçenä kergän sayın, säxnädäge tawışlar köçleräk işetelä bardı. Säxnädä Qazan merı İlsur Metşin veterannarğa üzeneñ qotlaw süzlären citkerä ide. Annan soñ ul süzne Tatarstan prezidentı Mintimer Şähmievkä birde. Respublika başlığı üzeneñ qotlaw süzen bolay başlap cibärde.
Bu bäyrämneñ eçtälege qayğı xäsrät, äytep betergesez şatlıq ta, iñ möhime bu bezneñ ğorurlığıbız, bezneñ ciñüebez. Süz dä yuq, küp qorbannar, küpme qıyınlıqlar aşa uzarğa turı kilde, bez ciñep çıqtıq, bez köçle xalıq, räxmät üzegezgä barsı öçen dä.
2 bötendönya suğışında qullarına mıltıq totıp, üz yazmışların, üz watanın saqlağan qaharmannarnıñ sanı Qazanda yıldan-yıl azaya bara. Bügenge köndä Tatarstan başqalasında suğışnıñ üzen kürgän 7 meñ yarım veteran yäşi. Şulay uq 47 meñgä yaqın tıl veteranı. Tatarstannan 2 bötendönya suğışına 700 meñ keşe kitkän. Respublikanıñ bügenge xalıq sanınnan çığıp qarasañ yartı Tatarstan keşese. Şularnıñ 350 meñe suğış qırında yatıp qalğan. Tatarlar iñ awır xärbi büleklärdä häm iñ qurqınıç suğışlar barğan urınnarda qan tükkän. Axır çiktä, inde atırğa qoralı da bulmağaç, bezneñ suğışçılar doşmannarnı tuqtatır öçen eşelon-eşelonı belän tank aslarına kergän, dip söyli suğış veterannarı. Suğışta küpme keşe wafat buluın küzallar öçen, Arça ziratına ğına küz salıyq. Qayber mäğlümatlarğa qarağanda, suğış ellarındña anda könenä Qazan gospital'lärendä can birgän 40лaп soldat häm ofitserlarnı cirli torğan bulalar. Monıñ öçen maxsus tuğanlıq qäberlege qazığannar. Ğomumän, xäzer Arça ziratında 2 dönya suğışında qatnaşuçılarnıñ 420 qäberlege bar, ä barlığı 1194 kümelgän soldat häm ofitserlar sanala. Süz uñayınnan, bıyıl Ciñü köne bäyräme uñayınnan, Tatarstan Premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov, Respublika Prezidentı Apparatı citäkçese Yuri Kamaltıynov, mädäniät ministrı Zilä Wälieva Arça ziratında kümelgän suğışçılarnı iskä aldılar häm xärbi qäberleklärgä çäçäklär quydılar.
İkençe bötendönya suğışı keşelek tarixında iñ qurqınıç bäreleşlärdän sanala. Şuñada, Tatarstan prezidentı, bu ciñüne iñ oluğ bäyräm bularaq bilgeläp ürergä tieşbez dip belderä.
Ciñü könen böten xalıqlarnıñ iñ möhim bäyräme itü bik döres fiker. Bezneñ xalıq moña layıq.Ä bäyräm könne, suğış veterannarı, nindi xislär kiçerä soñ. Bu sorawnı bez 1942 yılda 2Hчe Pribaltiä Frontında suğışqan Räif abıyğa yulladıq.
Suğış yılları awıruları belän bergä iskä töşä. İke raneniä ber qantuziä iskä töşerä. Bıyıl veterannarğa bik zur xörmät kürsätälär. Annan soñ ikençe yağı da bar min haman eşläp yörep yatam äle, proyektnıñ institutta general'nıy direktor bulıp eşlim.Keşe yazmışı törle. Suğış yıllarında mixnät kiçergännärneñ qayberäwläre bügen bar närsä belän qänäğät bulıp yäşäsä, aralarında kiresençä bügen bik awırlıq belän kön kiçerüçelär dä bar. Aglämov Nux şundıylardan.
Bäyrämnärdä qarçıqlar äytälär otkrıtkalar cibärälär inde di, anı cibärgänçe, berär paqça çäy birgän bulsalar bik yaxşı bulır ide, iskä alğan bulır idek dilär. Tormış awır, pensiäne az alğan keşelär bar,alarnıñ aqçaları toraq öçen tülärgä dä citmi, äle aşarğa, kienergä kiräk, aptekağa kersäñ başıñ äylänä. Elek büläklär birälär ide xäzer onıttılar. Citäkçelär üzläre öçen genä qayğıralar, keşelär öçen yuq.Matur süz can azığı dilär bit. Büläk itelgän ber otkrıtkağa da quanır ideñ, ägär dä alar artında Ritual'nıyı hezmәt digän reklama urnaştırılmağan bulsa. Älbättä bu küp kenä veterannarğa oşamağan.
Nux abıynıñ fikerläre belän Tatarstan premyer ministrı Röstäm Miñnexanov ta kileşä. Bäyräm uñayınnan matbuğat bitlärendä yasağan çığışında ul bolay dide. «Veterannarğa iğtibar citep tä betmi torğandır. Bez bäyrämdä genä tügel, başqa çaqta da alarnı xörmätläp iskä alırğa tieşbez. Alarnıñ sanı yıldan-yıl kimep bara. Bez tormış mäşäqätlärenä qaramastan, suğış turında xäterlärgä häm härwaqıt veterannarğa yärdäm itergä tieşbez», - dide Röstäm Miñnexanov.
Ciñü bäyräme çınnan da, küz yäşe belän qarşı ala torğan bäyräm. 6 distä yıl elek suğış qorında meñlägännär qorban bulıp qalğan. Ä annan da artığraqlar yätim bulıp üskän. Mondıylarğa inde bügen invalid arba da, büläk tä, tantana da, aqça da kiräkmi. Barıber, ütkännärne qaytarıp, ülgännärne tereltep bulmıy bit inde.
Ğädel Galämetdinov


text:
Hersonnıñ baş meydanında fevralniñ 26-nda «Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü» munasebetinen fleşmob olıp keçti. Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, onıñ iştirakçileri yazuvlı şiarlarnen kelip, ukrainalı siyasiy mabüslerni azat etmege ve «yarımada işğalini toqtatmağa» çağırdı.
«Qırımda qalğanlar rus imperiya devletiniñ reineleri ola. 5 yıl evelsi qırımtatarlar Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı şurasına yarımadanı Rusiyege teslim etmege imkân bermedi, ileride bunıñ neticesi faallerimizge qarşı repressiya dalğaları oldı. O vaqıttan çoq vaqıt keçse de, Ukraina ğalip çıqar ve Qırım onıñ terkibine qaytar, dep işanamız», – dep ayttı aktsiya iştirakçilerinden biri Ayşe Mamina.
Ukrainada fevralniñ 26-nı «Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü» olaraq ilân etmege teklif eteler. 2014 senesi şu künü Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurası ögünde Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitingi olıp keçken edi. Miting iştirakçilerine qarşı Rusiye tarafdarları, hususan «Rus birligi» firqası çıqtı.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
25 QADIR GECESİNDE NE YAPMALIMIZ | RAMAZAN NEFESI
Malümdır, sonunki Mubarek aynıñ 10 künniñ çerçevisindemiz. Ve bilemizki ResulülLah (sallâ-LLahu aleyhi ve sellem) bizge emir etti bu geceni soñ 10 Ramazan aynıñ gecelerde qıdırmağa. Eger de bu Ramazanda şimdiye qadar yüregiñiz yımışamadı, Quranı oqurken ten-bedeniñiz titremedi, ümütsüzlükke tüşmeñiz. Daa vaqıt bar ve daa kim bilir belki de Qadır gecesiniñ sevabına nail olursıñız. Yeter ki siz bunı ihlâsnen isteniniz. İşte bu mubarek gecede, Vahiy gecesinde, bütün mahlüqatlarnıñ qaderleri yiberilgen gecesinde, biñ aydan hayırlı gecesinde ne yapmalımız? Bu sualge bugünki “nefesimizde” cevap inşaAllah berecekmiz…


text:
Rusiyede strategik raketa orduları komandanlığınıñ komissiyası İrkutsk raketa birleşmesiniñ arbiy azırlığını teşkermege başladı.
Bunı Rusiye Mudafaa nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, teşkerüv devamında komissiya birleşme idaresi, «Topol» raketa kompleksleri ile eki raketa polku, em de diger birleşmelerniñ işi baqıldı.
«Nevbetçi küçlerniñ arbiy azırlığı, telüke işaretinden tedbirler, raketa polkları ve bölükleriniñ alanlarğa çıqarılmasına büyük diqqat ayırıla», – dep aytıla Rusiye nazirliginiñ beyanatında.
Qayd etilgenine köre, teşkerüv çerçivesinde «duşman ücümine cevap areketleri ve raketalarnıñ işke tüşürilmesi» yapılacaq.
Rusiye Mudafaa nazirliginiñ malümatına köre, qaravullar quvetleştirilecek.


text:
Aqmescitte belgisiz şahıslar Ukrain medeniy merkeziniñ faali Veldar Şukurciyevniñ evine kirecek edi. Bu aqta o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Dört belgisiz şahıs, özlerini tanıtmadılar. Qapını qaqa, qıçıra, şamata qopara, pis laf ayta, fotoapparatqa çıqara ediler… Nasıldır bir protokol berecek ediler. Nasıl protokol, añlaşılmay. Avgust 11 künü sebebinden dey ediler, Lenin meydanında Ukraina bayrağı ile foto yapqanım içün. Amma mende bu protokol endi bar. Şu künü yaqalap, protokolnı berdiler, avgust 11-de. Şimdi başqa bir protokol, deñiştirilgen protokol deyler, onı mıtlaqa almalım», – dey faali.
Sözlerine köre, vaqia aqqında politsiyağa bildirdi, «amma olar seslenmediler».
Şukurciyevniñ sözlerine köre, şimdi belgisiz şahıslar «sanki ketkenler». Özü de daireni terk etti ve ne vaqıt evge qaytacağını bilmey.
Faali bazarertesi künü prokuraturağa barıp, «insanlarnıñ kim olğanı ve ne istegeni aqqında» soraycaq ola.
2015 senesi avgust 11 künü ukrain bayrağı ile foto çıqarğan Veldar Şukurciyev, İrina Kopılova ve İrina Birükovanı politsiya bölügine ketirdiler. Protokol tizip, azat ettiler.
Noyabr 25 künü Şukurciyev yarımada ile memuriy sıñırda Rusiye sıñırcıları tarafından yaqalanğan edi. Bir qaç saat devam etken sorğudan soñ onı Aqmescitke yolladılar.
Mart 9-da ukrain şairi Taras Şevçenkonıñ hatıra aktsiyasında bir sıra ukrain faali, şu cümleden, Veldar Şukurciyev de yaqalanğan ediler.
Soñra mahkeme olıp keçti, faallerni ukrain timsallerini qullanğanlarından sebep cezaladılar. Er birine 40 saatlik mecburiy işler berildi. Tezden bazı faallerniñ mecburiy işleri para cezasına deñişti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Sentâbr 12-de Canköy sakini apaynen körüşmek içün Sıvaştan keçti.
Bu aqta Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Qırım sakini arbiy ve sıñır noqtalarını taraftan keçti. Bundan soñ adam añlattı ki, olardan qolay keçti.
Berdânsk sıñır taqımınıñ sıñırcıları Canköy sakinini onıñ Sıvaş sailinde suvdan çıqqanında tuttı.
Aqay kişiniñ bildirgenine köre, o «Çonğar» keçirüv noqtasını taraftan keçmege tırıştı, çünki onıñ vesiqalarnen bağlı problemaları bar edi. Adam, Ukraina qıtaiy qısmında bulunğan apayını körmege istedi.
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ malümatına binaen, Qırım sakini sıñırnı keçüv qaidelerini bozğanı aqqında memuriy protokol tizildi.
Qırım 2014 senesi Rusiye tarafından işğal etilgen soñ qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında resmiy olaraq memuriy, aqiqaten ise, kerçek «sıñır» yerleşti. Memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış nezaret noqtası çalışa: «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplinka».
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımda Rusiye Taqiqat komitetiniñ idaresi Ankarada Bütündünya qırımtatar kongressiniñ keçirilmesi vaqtında Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reberi Zair Smedlâyevge Qırımdan çıqmağa yasaq etti. Bu kibi yasaq Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Ümerovğa da berile bile.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Zair Smedlâyev bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, salı künü Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresi Smedlâyev ve Celâlnı «fevral 26» işi boyunca şaatlar olaraq sorğuğa çağırdı.
«Ankarada Bütündünya qırımtatar kongressine qoşulmağa imkânımıznı almaq içün, bizni sorğuğa çağıralar. İlmi Ümerovnı yarın, meni ve Nariman Celâlnı avgust 1 künü», – yazdı Smedlâyev öz Facebook saifesinde.
Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reberi Zair Smedlâyev Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, taqiqatçılar «müim işlerde şaat olğanlarnıñ areketlerini sıñırlamağa» aqları bar olğanını bildirgen eken.
«Bizge taqiqat devam etkenini bildirdiler, şunıñ içün celpname boyunca kelmek kerek. Men, Nariman Celâl kibi, avgust birinde kelmek mecburım. İlmi Ümerov yarın, eminim, oña yañı celpnameni bererler. Tabiiy ki, maqsat birdir: çıqıp, kongresste iştirak etmege fırsat bermemek. Kiriş noqtasından keçmege tırışsaq, bizni yaqalaycaqlar», – dey Zair Smedlâyev.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ matbuat hızmeti de avgust 1 künü Celâl ve Smedlâyevniñ sorğuğa çağırılğanı aqta bildire.
«Mecliste bunı 2015 senesi avgust 1-2 künleri Ankarada keçirilecek II Bütündünya qırımtatar kongressine qoşulmasına mania olaraq tanıylar», – denile beyanatta.
Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresinden resmiy izaat şimdilik yoq.
II Bütündünya qırımtatar kongressi birinci kongress teşkil etilgeni kibi şekillene. Amma siyasiy şaraitleri endi başqa, qırımtatar halqınıñ temsiliy organları – Qurultay ve Meclis – Qırımda Rusiye akimiyeti tarafından basqı altında buluna, tanılğan yetekçiler Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov Qırımdan sürgün etilgen, Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz Aqmescit SİZOsında qapalı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ bazı azalarına qarşı cinaiy işler açıldı.
Malüm olğanı kibi, Qırımnıñ Rusiye akimiyeti Ankarada (Türkiye) avgustnıñ başında keçirilecek Bütündünya qırımtatar kongressi ile bağlı qasevetini endi defalarca bildirdi.


text:
AQŞ devlet kâtibi vazifelesini eda etken Con Sallivan, cuma künü, aprel 20-de AQŞ Devlet departamentiniñ dünyada insan aqları aqqında yıllıq maruzasınıñ taqdim etilmesinde çıqışta bulunaraq, Rusiyeni Qırım etrafındaki vaziyet, Donbasstaki problemalar ve Çeçenistanda insan aqlarınıñ qorçalavı meselelerine diqqat etmege davet etti.
Sallivan: «Biz Rusiyeni, Ukrainağa ait Qırımnıñ deşetli işğalini toqtatmağa, Rusiyeniñ rehberligi altında olğan quvetlerniñ Ukrainadaki Donbassta yapqan bozuluvlarnı toqtatmağa ve Çeçenistanda cezalanmayıp qalğan insan aqlarınıñ bozuluvlarına diqqat ayırmağa tekrar davet etemiz», – dedi.
Ondan ğayrı, AQŞnıñ tış işleri muessisesinde Rusiyeni «Ğarp devletleriniñ suverenitetini bozğanında» qabaatladılar.
Vesiqada: «Ülke (Rusiye – QA) Ukrainanıñ şarqınaki ve Suriyedeki çatışmalarda olduqça büyük rolni olynadı. Anda insan aqları boyunca teşkilâtlar, barışıqlı sakinlerniñ biñlerce ölümlerini, em de insan aqlarınıñ diger bozuluvlarını Rusiyeniñ rehberligi altında olğan quvetler ve Qırımdaki işğalci ordusınıñ işleri dep köstereler», – denile.
Kreml tarafından açıq menbalarda bu hususta berilgen izaatlar şimdilik yoq.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiyeli muhalif, Aleksey Navalnıynıñ safdaşı ve «İnternet qorçalama cemiyeti» reisi Leonid Volkov Moskva belediyesine iyül 26-da «terrorizmge qarşı» qanunlarğa, böyle adlandırılğan «Yarovaya paketine» qarşı mitingniñ keçirilmesi aqqında beyanatnı berdi.
Volkovnıñ öz saytında yazğanına köre, merasimniñ esas maqsadı «Anayasanıñ 23 ve 24-ci maddelerini saqlanmaq içün, internet-tsenzura ve internet-taqipqa qarşı, Rusiyede internet serbestligi içün mitingniñ» keçirilmesidir. Tahminlerge köre, aktsiyada eki biñ insan iştirak etecek. Merasimniñ Slavânkaya meydanında keçirilmesi planlaştırıla.
Facebookta körüşüv saifesinde qayd etilgenine binaen, aktsiyalar Rusiyeniñ diger şeerlerinde de keçirile bile.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin «terrorizmge qarşı paketini» iyül 7-de imzaladı. Deñişmeler paketi «çaqmama» ve kütleviy nizamsızlıqta iştirak etmesine «yaqınlaşma» içün cinaiy mesüliyetniñ kirsetilmesini belgiley. Bağ operatorları endi müşterilerniñ bütün telefon laflarını ve mesajlarını yazmaq ve saqlamaq mecbur.


text:
2014 senesi mart 16 künü Qırımda keçirilgen «referendum» Ukraina Anayasasınıñ 138-nci madde, 2-nci qısmı «Qırım Muhtar Cumhuriyeti» bölügine riayet ete edi, dep bildirdi Rusiye Federatsiyası Prezidentiniñ «Qırım Cumhuriyetindeki daimiy temsilcisi» ve Qırım «baş nazir muavini» olğan Georgiy Muradov.
Bu aqta malümat Qırım «ükümetiniñ» saytında aşkâr etilgendir.
«Raqiplerimiz, olarnı diqqat ile diñleyim, Qırımnıñ Ukrainadan qanunsız sürette çıqqanı ve Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali aqqında söz yürseteler. Bütünley yañlış mevam, yañlış tarih. İç bir qanunsız areket yoq edi, er şey bu madde ve bu bölükke köre keçirildi. Oña köre Qırım Cumhuriyetine hususiy bir aq berile, şu cümleden şahsiy referendumlarnıñ keçirilmesine de, olarnı yasaq etken nasıldır bir qaideler mında yazılmağandır. Bunı körmege istemeyler», – dedi o RİA Novosti agentligine.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırımtatar milliy areketi ğayet kütleviy, umumhalq areketidir. Farqlı nesillerniñ adamları qoşulğan edi – em qartlar, em de kiçikler. 1970-inci yıllarnıñ başı – areket faallerine qarşı sert basqılarnıñ devri. 1974 senesi ise yubiley yılı – qırımtatar sürgünliginiñ otuz yıllığı. Bu sebepten uquq qoruyıcılarnıñ areket faallerine ayırğan diqqatı büyük edi. Areket faalleriniñ yaqalavı ve apiske alınması aman-aman er kün olğan edi...
1974 senesi aprel ayında Margilanda tintüvler keçirilgen edi. Bu sefer saba saatlerinde uquq qoruyıcılar işçi Zekki Kadırov ve Rustem Ümerovnıñ evlerinde tintüv keçire ediler. Olarnı Ümerovnıñ balaları – İlmi ve Bekir ve olarnıñ dostu Elver Suleymanov ile beraber şeerniñ militsiya bölügine alıp kettiler.
Mında olarnı bir qaç saat devamında sorğuğa çekip, soy-sopları ketirgen aşnı bermediler. Adamlar açuvlanıp, militsiya binası yanında toplaşmağa başlağan soñ aqşam saat onlarda yaqalanğanlarnı, niayet, azat ettiler...
Rustem Ümerovnıñ balaları – İlmi ve Bekir, em de Elver Suleymanovğa qarşı cinaiy iş açılğan eken. Balalarnı Özbek SSC Ceza Kodeksiniñ 191-4 maddesi boyunca (sovetlerniñ devlet ve cemaat nizamını aqaretlegen yañlış malümatlarnıñ tarqatılması) ve 1974 senesi aprel ayında Margilanda «azırlağan ve tarqatqan» elyazma risaleler içün qabaatlağan ediler. Risalelerniñ mündericesi böyle edi: «Qırımtatarlar! Er biriñiz özüne sual bersin: Vatanımnı sevemmi? Sevseñiz, ne içün susıp oturasıñız? Dedelerniñ qanı Vatanğa çağırmaymı? 44 senesini hatırlañız, suvuq vagonlarda çekişken analarımıznı hatırlañız! Qorantasını tapamağan ağa ve babalarıñıznı hatırlañız! Hatırlañız! Ve bundan soñra susacaq olsañız, bizim sizge Vatan satqını demek aqqımız olacaq! Balalarımız közlerimizge kederlenmeyip ve utanmayıp baqsınlar dep. Bu dünyada er birine tatarlarnıñ belâsı yaqın olsun! QTB».
Bekir Ümerov bunı böyle tarif ete: «1974 senesi men sekizinci sınıfta, ağam İlmi ise onuncı sınıfta oquy edik. Halqımıznıñ sürgünliginiñ otuz yıllığı yaqınlaşqan edi. 1967 senesi sentâbr 5-te çıqqan Buyruq ile bağlı Qırımğa qaytmaq ümüti çoqtan yoq olğan edi. Teşebbüsçiler Qırımğa qaytqan qırımtatarlarğa yapılğan basqı aqqında malümatnı tarqatqan ediler. Qırımtatar meselesiniñ al etilmesi içün imza kampaniyası keçirilgen edi. Margilannıñ yipek kombinatı rayonında yaşağan balalar risalelerni tarqatmağa başladılar. Gruppanıñ ekseriyeti mektebimizniñ yüksek sınıflarınıñ talebeleri edi. Aprelniñ başında İlminiñ risaleler yazğanını kördim ve qoşuldım».
Aprel 18-de balalar risalelerniñ birinci qısmını tarqattılar. Olarnıñ areketler planı yoq edi, olar rayonlarda gruppalarğa bölünmegen, yolculardan qorqmağan ediler. Birisi özleri yapqan tutqalnı sürtken edi, digeri risalelerni yapıştırğan edi...
Risaleler tapılğan soñ – balalar olarnı evlerniñ divarları, tereklerge yapıştırğan ediler, poçta qutularına atqan ediler – Margilan ve Ferğananıñ halq tasiliniñ şeer bölükleri mekteplerde kontrol diktantını keçirip, KGBge berdiler. Yazılar qıyaslanğan ve bu işte tecribeli ocalar keçirgen «samimiy» subetlerden soñ on iş saylandı ve olarnı risalelernen beraber Taşkentniñ ilmiy institutına yazışınaslıq teşkerüvine yolladılar.
Bundan soñra da balalar risalelerni azırlamağa devam etken ediler. Aprel 28-de olarnı kene de tarqattılar. Soñra Margilanda bir aftadan berli gece saatlerinde adiy vatandaşlar olaraq operativ gruppalarnıñ çalışqanı belli ola.
1974 senesi aprel 30-da saba Ümerovlarnıñ evine on uquq qoruyıcı kelip, tintüv keçirecegini bildirdiler. O gece, tintüvden bir qaç saat ögüne, olarğa Samarqanddan Enver Ömerov musafirlikke keldi. Onı da şeklengenler cedveline kirsetip teşkerdiler. Mektep malzemelerini yahşı etip baqtılar. Qalem, qarandaş, defterlerni alğan ediler. Kopiya yapqan kâğıtlarnı taptılar. Olarnıñ bir qısmı yañı edi, lâkin çeşit maqsatlar ile qullanğan kâğıtlar , risalelerniñ kopiyasını yapqan kâğıtlar da bar edi. Qıdırğanını taptılar...
Bekir Ümerov hatırlay: «Taqiqatçılardan biri Boris Çiçibabinniñ şiirinden soñki satırnı aytqan edi – «...Tatarlarnıñ belâsı yaqın...», «QTB» yazımıznı «qırımtatar belâsı» olaraq aydınlattılar». «Teşkilâtıñız qırımtatarlar içün angi belânı azırlay?», – dep qıçırğan edi o. Men 30 yıl evelsi qırımtatarlarnıñ başına belâ kelgenini añlattım, «QTB» ise «Qırımtatar balaları» olğanını ayttım. Menim aytqanlarıma esaslansaq, büyük reberni qıdırmağa acet yoq. Lâkin o, kendi versiyasını begenip, bunı toqtamayıp tekrarlağan edi».
İlmi Ümerov ve Elver Suleymanov qabaatlı olaraq qayd etilgen risaleler işiniñ mahkemesi bir qaç kere lâğu etilgen edi. Mahkeme keçirilecek er seferinde binanıñ yanında bir sıra adam toplaşqan edi, areketniñ faalleri elinden kelgeni qadar balalarğa qoltutmağa tırışqan ediler.
Ösip yetken soñ olar qırımtatar milliy areketiniñ saflarına qoşulıp, öz halqınıñ aq-uquqlarını ğayrıdan tiklev yolunda faaliyetine devam ettiler
Bekir Ümerovğa nisbeten qabaat toqtatılsa da, prokuror onıñnen bağlı vesiqalarnı Bekirni çağına yetmegen cinayetçiler içün apiske qoymaq qararı ile beraber şeerniñ icra komiteti yanındaki çağına yetmegenlerniñ işi boyunca komissiyağa teslim etti. Gençniñ ana-babasını çekiştirmege başladılar...
Balalarğa qarşı cinaiy iş kene de neticesiz oldı ve Margilan milliy areketiniñ faalleri şunı qayd ettiler: «İş qapatılsa da, mekteplerde qırımtatarlarnıñ milletke köre ayırımı al etilmedi. Halqımıznıñ talaplar mahkemeje, vilâyet komitetleri ve KGB, genç cinayetçiler komissiyalarda degil, firqanıñ reberligi tarafından acele al etilmek kerek. Narazılıqnıñ bir de bir şekline qoltutmaq ya da qarşı çıqmaq mümkün olğanına baqmadan, o, halqqa qarşı cinayetke esaslana ve halq ve devlet duşmanlarına aittir».
Siyasiy esnasnıñ genç faalleriniñ ömürinde olğan bu vaqia olarnı qorqutmadı, aksine, ilerideki küreş içün ilham berdi. Ösip yetken soñ olar qırımtatar milliy areketiniñ saflarına qoşulıp, öz halqınıñ aq-uquqlarını ğayrıdan tiklev yolunda faaliyetine devam ettiler...
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonında eki ay içinde ilk sefer küçlü yağmur yağdı. Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, yerli sakinler bu sebepten quvanıp yetiştirmedi, çünki sağanaq burçaq ile bostan ve bağçalarına büyük zarar ketirdi.
Eki aylıq qurğaqlıq rayonda bütün tarlalarnı quruttı. Qarasuvbazar suv anbarı da bayağı quruğan edi. Köylüler deyler ki, sığırları otlaqlardan aç qayta, çünki ot tamamınen yanğandır.
Regionda yanğın havfı da arttı. Onıñ içün yağmur bu problemlerden qurtarır edi.
Yerli sakinler yağmurdan ava arareti de biraz tüşer dep ümüt eteler. Çünki bundan evel eki afta devamında ava arareti sıfırdan yuqarı 30 dereceni teşkil ete edi.


text:
Rusiyeniñ kontroli altında bulunğan Aqmescitniñ Kyiv rayonı mahkemesi martnıñ 2-sinde Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantları Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutovğa iş materiallarınen tanış oluv vaqtını martnıñ 14-ne qadar sıñırladı. Bunı Qırım.Aqiqatqa advokat Emil Kurbedinov söyledi.
Kurbedinov: «Mahkeme işnen tanış oluv içün berilgen vaqtını martnıñ 14-ne qadar sıñırladı. Qanun boyunca iç bir sıñırlamalar yoq. Tahqiqatçı advokat ya da qabaatlanğan şahısnıñ aselet vaqıt uzatqanını körse, o, munasip ariza bermek mumkün. Biz, tarafımızdan iç bir qasten vaqıt uzatuv olmağanını sayamız. Tanış oluvnıñ uzun vaqtı, tahqiqat tarafından tayin etilgen rejimnen alâqalıdır. Biz yetiştirmesek, olar ep bir tanışuvnı qapatacaqlar», – dedi.
Advokatnıñ aytqanına köre, berilgen vaqıt tanış oluv içün yetmemek mumkün.
«Yahşı bir şekilde, tanış oluvnıñ normal rejiminde qararnen 20 kün kerek. Aftada bir ya da eki kere olsa, daa eki ay kerek olacaq», – ilâve etti o.
Fevralniñ 8-nde Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırımnıñ Yuqarı mahkemesiniñ oturışuvında Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantları Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutovnıñ tevqif muddeti uzatıldı.
2016 senesi mayısnıñ 12-sinde Bağçasarayda Rusiye telükesizlik hadimleri musulmanlar, qırımtatarlarnıñ evlerini ve yerli qavehaneni tinttiler. Neticede dört bağçasaraylı: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov yaqalanıp, terrorizmde qabaatlandı. Olarnı, Rusiyede terroristik olaraq tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde şübheli sayalar.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ advokatları, olarnıñ taqip etilüvi din alâmetine köre yapıla, dep sayalar. Advokat Emil Kurbedinov, bu iş boyunca Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından esas olaraq qırımtatarlar ve olardan ğayrı İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleriniñ taqip etilgenlerini qayd ete.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletlerini bir İslam hilâfeti içinde birleştirüvde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarınıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. 2003 senesinde Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» olaraq tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.
Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqından soñ mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette kütleviy tintüvler yapıla.


text:
Soñki künlerde Rusiye KHV Ukraina ve Qırım memuriy sıñırındaki yaqalavlar aqqında yalan haberlerpeyda olıp başladı. Qırım.Aqiqatnen közetilgen bu şeylernen, Ukraina Devlet Sıñır hızmetiniñ sözcüsi Oleg Slobodyan paylaştı.
«Soñki bir qaç kün içinde bizler, Rusiye KHV tarafından tarqatılğan, kerçekte ise temelsiz bazı bir yaqalavlar yapılğanı aqqında provokatsion ve şübesiz ki, yalan malümatlarnıñ artqanına şaat olmaqtamız. Büyük ihtimal bu Ukraina sıñırında şu cumleden Rusiye Federatsiyas, bir qaç devlet vatandaşlarına nisbeten qullanılıp başlağan biometrik kontrolnen bağlıdır. Böylelikne KHV informatsion meydanda üstünlik qazanıp, yalan haberler tarqatmaqta», – dep tarif etti o.
Ukraina prezidentiniñ 2018 senesi yanvarniñ 1-nden başlap devletimizge kirgen çetel, şu cumleden Rusiye vatandaşlarına nisbeten biometrik nezaret uyğulanacağınen bağlı fermanı, sentâbrnin 2-nden itibaren küçke kirdi. Sıq olaraq biometrik keçiş noqtaları dekabrniñ 27-nde çalışıp başladı.
Ukraina sıñır hızmeti bildirgenine köre: biometrik nezaret yarımada memuriy sıñırından keçken Qırım sakinlerine tesir etmeycek.
İyül ayında Rusiye tış işleri nazirligi Ukrainanıñ, onıñ sıñırını kesip keçkenRusiye vatandaşları içün devlet sıñırları içindeki areketini nezaret etilmesi içün mahsus rejim kirsetüv planlarını tenqit etken edi.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey.Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü olaraq qabul etti.


text:
Kremlniñ kontroli altında bulunğan Tsentralnıy rayonı mahkemesinde yanvarniñ 18-nde «Fevral 26 işi»niñ baqılmasında muhakeme etilgen Mustafa Degermenci, yañartılğan qabaatlavnıñ maiyetini añlatmaq talabınen muracaat etti. O, cinayetini qaysı devlette, ne vaqıt ve tam olaraq ne yerde işlegenini, kimniñ ve nasıl buyruqlarını eda etkenini, qaysı qanunlarnı bozğanını ve diger meselelerniñ añlatılmasını talap etti.
Qırım.Aqiqat muhbiri bildirgeni kibi, prokuror, «qabaatlavnı bildirmek içün tafsilâtlı surette kösterüv kerek olmağanını» söylep, bu sualge cevap beralmadı.
Eskender Emirvaliyevniñ imayecileri, yañartılğan qabaatlav onıñ vaziyetini bayağı fenalaştıra, çünki anda Emirvaliyevniñ meydanda saat 14-ke qadar bulunğanına ve kütleviy qarışıqlıqlarda iştirak etkenine işaret etile, dep bildirdiler. Aynı zamanda Ahtem Çiygozğa dair qararda «zararlanğan şahıs, belli olmağan insanlarnen çatışması olıp, ağrı is etmedi», şeklinde qayd etile. Böylelikle, imayeniñ fikrine köre, prokuraturada yañı qabaatlav hulâsasına bu malümatnı kirsetmek içün esas yoq edi.
Ğayrıdan yapılğan sorğulamada Mustafa Degermenci nevbetteki sefer, diger muhakeme etilgenler ile tanış olmağanını, kütleviy qarışıqlıqlarda iştirak etmegenini, gaz fışqırtmağanını ve o vaqıt tanımağanı içün Ahtem Çiygoznıñ buyruqlarını becermegenini bildirdi. Ondan ğayrı o, mitingniñ eñ başında onda belli olmağan şahıs ile turmuş çatışması olğanını, ondan soñ ise uquqqa qarşı iç bir areket yapmağanını qayd etti. Uquqqoruyıcı organlar ondan bir şey talap etmediler.
Eskender Kantemirov ğayrıdan sorğulanğanda mahkemege, mitingden evel yalıñız Talât Yunusovnen tanış olğanını, lâkin onı anda körmegenini söyledi. Uquqqa qarşı areketler yapmadı, militsiya hadimleri ondan bir şey talap etmedi. Ondan ğayrı o, zarar körgen Sergey Berbenetsniñ etnik qazaq urbasında olğanını ve onı, «çurka» dep, milliy alâmetke köre aşalağanını añlattı. Kantemirov, buña açuvlanıp, onıñ şapkesini çıqardı ve yüzüne attı. Başqa iç bir areket etmedi.
Talât Yunusov ğayrıdan yapılğan sorğulamada mahkemege, Kantemirovdan başqa iç kimsenen tanış olmağanını, lâkin onı o künü körmegenini bildirdi. Aytqanına köre, zarar körgen Aleksey İvkinnen çarpışması, onıñ bir-birine qarşı turğan mitingniñ eki tarafı arasında koridor yapmaq istemegeni içün oldı. İç bir emir ve buyruqlarnı becermedi. Emirvaliyev ve Asanov ğayrıdan sorğulanğanda mahkemede daa evel bergen ifadelerine qoşacaq şeyleri olmağanını bildirdiler.
Mahkemeniñ nevbetteki oturışuvı yanvarniñ 22-sinde yapılacaq.
2015 senesinde bir grup qırımtatar faaliyetçilerge qarşı 2014 senesi fevralniñ 26-sında Qırım Yuqarı Radası binasınıñ divarları yanında Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingde iştirak etkenleri içün mahkeme başlandı. Olarnı kütleviy qarışıqlıqlarda iştirak etkenlerinde qabaatlaylar.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige böldi: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ diger figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nabiyevniñ işinden ayırıldı.
Rusiye akimiyeti 2017 senesi oktâbrniñ 25-nde Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra Umeriv ve Çiygoz Kyivge keldiler.


text:
Bunı bazarertesi künü Donetskteki muzakerelerde iştirak etken Regionlar firqası fraktsiyasından halq deputatı Nestor Şufriç bildirdi, dep haber ete Korrespondent neşiri.
«DNR ve LNR vekilleri Ukraina prezidenti tarafından belgilengen vaqıtqa qadar – iyün 27 – ateş toqtatılmasına razı oldılar. Bunıñnen beraber, ateş toqtatılmasınıñ nezareti içün OSCE ve Rusiye missiyalarını celp etüv, barışıq tiklenmesi meseleleri boyunca mesleatlar ve muzakereler devamı aqqında añlaştılar», – dep haber ete neşir.
Donetskte memleket şarqında vaziyetni al etüv muzakerelerinde iştirak etken Ukrainanıñ ekinci prezidenti Leonid Kuçma bildirdi ki, taraflar iyün 27-siniñ sabasına qadar ateş toqtatılması aqqında añlaşıp oldılar.
«Bizler iyünniñ 27-si saba saat 10-ğa qadar eki taraflı ateş toqtatılması aqqında añlaştıq», – dep ayttı Kuçma.
Körüşüvde bulunğan OSCE vekilleri Donetsk vilâyetinde ğayıp olğan adamlarnı beraber qıdıracaqlarını bildirdiler.


text:
Cumaaqşamı künü, mayıs 14-te, Kiyevde «Qırım işğali – cinayet yıllığı» adlı muzakere keçirilecektir. Tedbir T.G.Şevçenko adına Kiyev milliy universitetinde ötkerilecek.
Bunı tedbir teşkilâtçılarından biri olğan KrımSOS cemaat teşebbüsi Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
İlânğa binaen, muzakerede qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilev, Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ koordinatorlarından biri Sinaver Kadırov ve KrımSOS tesisçilerinden biri Tamila Taşeva iştirak etecekler. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, diger memleketlerniñ diplomatik vekilleri de qoşula bile.
«Tedbirniñ esas vazifesi – cemaatnıñ diqqatını Qırım meselesine celp etmek, tarihiy faktnıñ müimligini yetkizmek, gençlerni dialogğa çağırmaqtır», – dep aytalar muzakereniñ teşkilâtçıları.
Tedbirde Qırımnıñ Rusiyege sahte qoşulmasınıñ cinayet olaraq tasnif etilmesi, yarımadada şimdiki esnaslar, em de qırımtatar sürgünliginiñ yıllığı qonuşulacaq.
Tedbir saat 11-ge planlaştırıla.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Tatarstan sportı
Tatarstanda 2002. yılda 3615 fizik kultur törkeme, 130 balalar-yäşlär sport mäktäbe, sport yünäleşle 163 üsmerlär klubı, 6884 sport qorılması (şunıñ 34e stadíon, 1678e sport zalı, 50 se yabıq yözü basseynı h.b.), fizik kultur häm sport ölkäsendä yuğarı belemle 4011, maxsus urta belemle 1450 keşe eşli.
Tatarstanda 1930. yıllarnıñ 2. yartısınnan 2000. yılğa qädär maqtawlı isemnärgä layıq buluçılar: SSSRnıñ (Räsäy) atqaz. sport ostası - 21, Tatarstannıñ atqazanğan sport ostası - 58 häm sport ostası - 70 keşe. SSSRnıñ (Räsäy) atqazanğan trenerı - 68, Tatarstannıñ atqazanğan trenerı - 47 keşe. Tatarstanda bügenge köndä ğämäldäge sport törläre: şahmat, hokkey, futbal, arbada uzışu, basketbal, regbi, qılıçlı yarış w.b.
TörkemnärYзrәpTү
Tatarstanda küreneşle sport törkemnäre bar:
- Aq Bars hokkey klubı
- Rubin futbal klubı
- UNICS basketbal klubı
- Raketa tuplı hokkey klubı
- Dínamo volleybal klubı
Tatarstanda hokkey, futbal, basketbal, volleybal, tuplı hokkey w.b. törkemle sport uyınnar bar.
Çañğı, timerayaq, tägärayaq (roll) belän şöğellänü kiñ taralğan. Ämmä velosiped xäräkäte qızğanıçqa qarşı yuq, velosipedçılar öçen kiräkle şartlar tudırılmağan.
TaríxYзrәpTү
Künegülär wä uyınnar (yögerü, sikerü, ırğıtu, cäyädän atu, köräş, awırlıq kütärü, at çabışı h.b.), tän tärbiäneñ qayber törläre İdel buyı Bolğar däwläte çorında uq mäğlüm bulğan. Älege künegülärne üsterüdä Saban tuyı, Cíın w.b. ğädäti xalıq bäyrämnäre möhim urın alğan. Töbäktä fizkultur häm sport belän maxsus şöğellänü 19. yözneñ 2. yartısınnan başlana.
Qazanda küp sport cämğiätläre barlıqqa kilä, alar arasında:
- At çabışı yaratuçılar cämğiäte (1867);
- Şaxmat söyüçelär cämğiäte (1884);
- Velosipedçı-häwäskärlär cämğiäte (1893);
- Yahta-klubı (1907);
- Atletík söyüçelär cämğiäte («Börket», 1908);
- Köç häm sälamätlek cämğiäte (1911);
- Hawa gizüçelärneñ Qazan cämğiäte (1914);
1918. yıldan soñ fizkultur-sport xäräkäte däwlät organnarı sosíal-mädäni säyäsäteneñ ber öleşenä äwerelä.
1918. yılda ildä ğomumí mäcbüri xärbi uqıtu sisteması buldırıla.
1919. da fizkultur, sport eşlären Qazan gouvernası xärbi komisariatı qarşındağı sportnı üsterü bülege häm ğuberna sport berlege citäkli.
1920.-1930. yıllardan fizkultur-sport eşe Fizik kultur qömitetlarına yöklänä, alarda sportnıñ ciñel häm awır atletík, yözü, boqs, köräş, fextowanie, şaxmat, şaşqa kebek törlären üsterügä zur ähämiät birelä.
1920. yılda TASSR Sälamätlek saqlaw häm Mäğärif xalıq qömis-tları qarşında fizik tärbiä birü bülekçäläre oyıştırıla, alar tarafınnan berençe märtäbä 1 häm 2. basqıç mäktäpläre öçen fizik kultur programnarı tözelä.
1934. tä republíkta ğömümi belem birü mäktäpläre uquçılarınıñ 80% fizkultur däreslärenä tartıla. «Gotov k trudu i oborone SSSR» (1931.-1934.) kompleksı häm Berdäm bötensoyuz klassifikasísı (1935.-1937.) kertelü ildä fizkultur häm sportnı üsterüdä möhim etap bulıp tora.
1940. yıllar başına GTO kompleksı normaların tapşıruçılar sanı 15 meñgä citä. Fizkultur belän şöğellänü awıl cirlärendä dä kiñ cäyelä.
1934. yılda 196 kolxoz häm sovxoz fizik kultur kollektífları häm 33 rayon fizik kultur sowetı eşli.
1936.-1937. dä Tatarstanda hönärberkläşlärneñ 10 irekle sport cämğiäte oyışa: «Burevestnik», «Plamya», «Molnia», «Start», «Azot», «Temp», «Medik», «Krılia Sovetov», «Neftánik», «Proletarskaya pobeda», ş.u. student yäşlär fizik kultur kollektífların berläştergän «Navka» cämğiäte häm 1927. yılda oyıştırılğan OSOAVİAXİM (1951.-1991.dä - DOSAAF, 1991. yıldan - OSTO).
1940. yıllar başına Tatarstanda 9 meñ çaması fizik kultur kollektífı, 30 irekle sport cämğiäte sowetı isäplänä. 35 meñgä yaqın keşe fizkultur häm sport b-n daimi şöğellänä, şunıñ 11 meñe - awıl rayonnarında. Tatarstannıñ qayber sportçıları häm cíılma qomandaları ciñel häm awır atletík, futbal, basketbal (xatın-qızlar), yözü, qılıç, çañğıda uzışu w.b. buyınça il külämendä uzdırılğan yarışlarda: İdel buyı xärbi olimpiadalarında (1921., 1923.-1924.), 1. Bötensoyuz spartakíadasında (1928) w.b. büläklär yawlí.
TASSRda fizkultur-sportnı üsterüdä, qualifikasílı belgeçlär äzerläwdä däwlät sisteme zur urın ala.
- Qazan Fizkultur mäktäbe (1931.-1934.);
- Qazan Mäğärif mäktäbeneñ fizkultur bülege (1934.-1937.);
- Qazan Mäğärif üniversitäteneñ fizkultur bülege (1949.dan);
- Älmät Fizkultur mäktäbe;
- Täteş Mäğärif mäktäbeneñ fizik tärbiä bülege (1968.dän);
- Kama Fizkultur institüte.
İkençe dönyawí suğışı yıllarında TASSR fizkultur-sport oyışmalarınıñ töp ígtíbarı yäşlärne Qorallı Köçlär saflarında xezmät itü öçen äzerläwgä yünältelä.
1950.-1960. yıllarda fizkultur-sport xäräkäte tağın da kiñräk cäyelä. Tatarstannıñ cíılma törkeme SSSR häm RSFSR xalıqara spartakíadalarında autonom republíklar arasında 1. urınnı ala.
1980. yıllar axırına republíkta fizkultur häm sport b-n şöğellänüçelär sanı 2 mln. keşegä citä (SSSRda iñ yuğarı kürsätkeç), sportta ireşkän uñışları buyınça Tatarstan autonom republíklar arasında 1. urınğa çığa häm SSSRda Éstonia belän 8. urınnı büleşä.
1980. yıllar axırı - 1990. yıllarnıñ 1. yartısında, Säyäsi häm íctímağí-íqtísadí tormışta üzgärtep qorular başlanğaç, ildä «Trud», «Burevestnik», «Spartak», «Urojay», «Lokomotív» h.b. irekle sport cämğiätläreneñ eşçänlege tuqtalıp qala, fizik kultur kollektíflarına häm sport klublarına citäkçelek itü profsoyuzlarnıñ Bötensoyuz irekle sport cämğiäte, Räsäy häm Tatarstannıñ Fizkultur, sport wä turízm buyınça däwlät komitätläre tarafınnan ğämälgä aşırıla.
Monı da qara: Tatarstannıñ fizkultur, sport wä turízm buyınça däwlät kömitäte.
Tanılğan sportçılarYзrәpTү
Tatarstannıñ tanılğan sportçıları Awrupı, dönya, Olympia uyınnarı çämpionnarı bulğannar: A.M.Ğälläm'evä, N.F.Ğiläc'evä, O.V.Danílova, S.A.Dómina, D.V.Kapustin, O.N.Knázeva, N.F.Kolesnikov, A.N.Kolesnikova, A.P.Kurnov, L.İ.Loginova, R.H.Näcmetdin'ev, V.G.Nikonova, L.F.Nuretdin'eva, F.P.Simaşov, L.E.Şubína h.b.;
Trenerlar: V.T.Gluxix, S.K.Dómin, V.V.Jitlov, N.İ.Moráşiçev, F.Ş.Nuretdin'ev, V.A.Pavlov, M.M.Säxäbetdin'ev, E.Ä.Timercan'ov, S.M.Ulyanov, Ä.Ş.Şäyxetdin'ev, S.S.Yarulla'in h.b.


text:
XV asırda Qırım hanlığınıñ iqtisadiyatı faal inkişaf etmege başlay. Yap-yaş qırımtatar devleti regionnı aşatmağa başladı. Yañı ticaret-hocalıq sisteması qırımtatar iqtisadiyatı ve medeniyetiniñ inkişafına yol açtı. O, yerli ealini ihtiyacı olğan er şeynen temin etken edi, em yerli mallar, em de çetel mahsulatı ketirilgen edi.
Qırım ve qırımtatar tarihınıñ saifeleri – Qırım.Aqiqat leyhasında, Qırım tarihçısı Gülnara Abdullanıñ «Tuğra» video bloglarında.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır.
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar.
Videoda «Larişes» müzeyi saytından resimler, em de belli Qırım müellifleri ve icracıları Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.
Gülnara Abdulla, Qırım tarihçısı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışlarını aks ettirmey


text:
Ağ, malümat tehnologiyaları ve kütleviy kommunikatsiya saasında nezaret boyunca Rusiye federal hızmeti, Radio Free Europe/Radio Liberty-den Qırım.Aqiqat saytınıñ blok etilmesi munasebetinen avgust başında yollanılğan mektüpke alâ daa cevap bermedi.
Sentâbr 22-de, cumaaqşamı künü Roskomnadzor matbuat kâtibi Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında müessise ne içün eki ay devamında cevap bermegenini aytmadı.
Qırım.Aqiqat, Roskomnadzor matbuat hızmeti hadiminiñ muracaatınen, hızmetke añlatma almaq içün bir daa muracaat etti.
Avgust 1-de Radio Svobodanıñ leyhası olğan Qırım.Aqiqat saytı Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda qısmen blok etildi. Bir sıra provayderler saytqa kirişni blok etti.
Qırımnıñ rusiyeli malümat naziri Dmitriy Polonskiy Qırım.Aqiqatqa bildirdi ki, saytqa kiriş blok etilmesiniñ sebepleri aqqında onıñ haberi yoq.
OSCE-de, Qırım.Aqiqat saytınıñ blok etilmesi boyunca izaat berip, qullanıcılarnıñ İnternette malümat alma ve paylaşma aqqı haber saytlarına kirişni blok etüv vastasınen bozuluvından qasevet çekkenlerini bildirdiler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Aqmescit rayonınıñ Colman (Pionerskoye) köyüniñ camisinde İslâm temelleri kursları açıldı.
Er bazar künü saat 11:00 qadınlar içün ve saat 12:00 balalar içün İslâm temelleri kursları keçirilmekte. Talebeler endi tecvid qaideleri boyunca Quran oquvına keçtiler.
Balalar içün programmada arap elifbesiniñ ögrenilüvi, soñra Quran oqumaqnı, iman ve İslâm şartlarını ögrenüv olacaq.
İslâm temelleri kurslarına qoşulmağa istegenler +7978 509 64 56 telefon nomeri boyunca muracaat ete bileler. Oca – Zore Menabilova.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
«Kahovskaya-Titan» elektroenergiya ağınıñ (işqal olunğan Qırımğa elektrik yetkizgen dört ağdan biri – QA) tamirlenmesi içün «Ukrenergo» 2 964,63 biñ grivnâ masraf etti.
Bunı müessiseniñ matbuat-hızmeti Qırım.Aqiqatnıñ muracaatına cevap olaraq bildirdi.
Müessisede qayd ettiler ki, tamir işleri 2016 senesi mart ayında başlanğan ediler.
«Herson vilâyetindeki Kalançak ve Çaplınka rayonlarınıñ sakinlerini telükesiz şekilde elektrik energiyasınen temin etmek içün 25 mayıs 2016 senesi «Kahovskaya-Titan» yüksek voltajlı ağnı 220 kV aqımından 150 kV aqımına keçirüv işleri başlandı, ve 22 iyün 2016 senesi olar yekünlengen ediler. Bu işlerniñ masrafları 55,93 biñni teşkil etti. Aynı vaqıtta bu ağda evelden belgilengen rekonstruktsiya işleri keçildi, episi olup 2 964,63 biñ masraf etildi», – dep qayd ettiler şirketniñ matbuat-hızmetinde.
«UkrEnergonıñ» bergen malümatına köre, bügünki künde işğal olunğan Qırımğa tamir etilgen asılı ağlardan elektroenergiya berilmey.
Herson vilâyeti territoriyasında «Kahovskaya - Titan» adlı 220 kV VL yerleşken. Şu stantsiyadan elektrik energiyası Kalançak, Çaplinka rayonları ve işğal etilgen Qırımğa tarqatıla edi. Herson vilâyetinde yerleştirilgen elektrotayamanıñ ihtimal patlavı sebebinden Ukrainadan Qırımğa elektrik energiyasınıñ kelmesi toqtatıldı. Şimdiki vaqıtta Qırımğa 250 megavat bergen elektrik keçirme ağı tamir etilgen, lâkin añlaşma bitkeni içün yarımadağa berilmey.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiye FSBsiniñ sıñır hızmeti ilhaq etilgen Qırımda diversiya ve yarımadanı ziyaret etken Rusiye gemilerine qarşı provokatsiyalar telükesi qala, dep bildire. Rusiye FSBsi Sıñır hızmetiniñ reberi Vladimir Kulişovnıñ «Rusiye gazetasına» bildirgenine köre, diversiyalar telükesi «Ukraina mahsus hızmetleri ve ekstremistler tarafından» ola bile.
Onıñ qayd etkenine köre, FSB Sıñır hızmeti Qırım ve esas Ukrainanıñ memuriy sıñırındaki «vaziyetni közete». Müessise yolbaşçısı «vaziyet belli bir derecede stabilleşti», dep qayd etti.
Kulişovnıñ bildirgenine köre, «keçken sene noyabr ayında Keriç rayonında olğan provokatsiyağa oşağan soylarınıñ telükesi bar», dep israr ete. O vaqıt FSB silâ qullanıp, ukrain gemileri ve deñizcilerni zapt etken edi.
Ukraina uquq qoruyıcıları Rusiye tarafınıñ bu beyanatlarını izaatlamay.
Halqara deñiz uquqı mahkemesi mayısnıñ 25-nde Gamburgda Rusiye zapt etken ukrainalı deñizcilerniñ davası baqılğan toplaşuvda Rusiyeni arbiy gemilerni acele azat etip, Ukraina kontroline qaytarmasına qarar berdi.
2018 senesi noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, mında berilgen malümatqa köre, üç Ukraina cenk gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Esir alınğan Ukraina askerleri Moskvağa avuştırıldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ Canköy vilâyetinde politsiya kendir ösken tarlanı taptı. Müessiseniñ matbuat hızmeti bergen malümatına köre, bunı «haşhaş» şartlı serleva ile keçirilgen ameliyat devamında ögrendiler.
3,5 ga meydanlıq topraq damartasında uquq qorçalayıcılar kendirniñ 15,5 biñ çalısını taptı. Ösümlikniñ örnekleri himik taqiqatqa yollanıldı.
«Al-azırda topraq damartasınıñ saipleri belgilene, olar Rusiye Federatsiyası Kodeksiniñ 10,5 maddesi boyunca mesülietke çekilecek», – dep bildireler Qırım İçki işler nazirliginiñ matbuat hızmetinde.
Cinayetçilerni biñ buçuq rubleden eki biñ rublege qadar memuriy ceza bekley, resmiy şahıslar içün – üç biñden dört biñge qadar, yuridik şahıslar içün – 30 biñden qırq biñge qadar ruble.
Canköy «politsiyasında» aytılğanı kibi, qanunsız ekme köy hocalıq tehnikası ile yoq etildi.


text:
Qırım işğali yıllığında Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ukrain devleti Rusiye tarafından işğal etilgen yarımadanı qaytarmağa devam etecegini bildirdi.
Bu aqta devlet başınıñ üç tilde – ukrain, qırımtatar ve rus tillerinde başlanğan muracaatında aytıla.
Muracaatında Poroşenko 1918 senesiniñ vaqialarını añdı. «Moskva bolşevikleri Qırımda, yerli qarşılıqnı qanğa battırıp, meşur qırımtatar erbabı, Qurultaynıñ teşkilâtçı ve reisi, Qırım musulmanlarınıñ Müftisi, qırımtatar milliy gimniniñ müelilfi Noman Çelebicihannı idam ettiler».
Qırımda yıl evelsi yüz bergen vaqialarnı ve «referendum»nı Poroşenko «Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı açıq istilâsını gizlemek içün yapılğan bir areket» olaraq adladı.
«Devletimiz halqara uquqlarına ve Ukraina milliy qanuniyetine qarşı keçirilgen bu küçsüz areketniñ neticelerini iç bir vaqıt tanımaz. Em de Qırım sakinleriniñ büyük bir qısmı, eñ evelâ qırımtatarlar ve ukrainliler Ukrainağa sadıq qalıp, bu siyasiy saçmalıqqa faal sürette qarşı çıqtılar», – denile muracaatta.
«Ukraina iç bir vaqıt Qırım aqqından vazgeçmez, anda yaşağan insanlarnıñ aqlarını bar küçü ile qoruycaq», – dedi Poroşenko.
Prezident künlerniñ birinde Qırımda ukrain devleti ve insan aqlarına qarşı çıqqan er bir insan halqara ve ukrain mahkemelerine tüşeceginden eminligini bildirdi.
Bundan da ğayrı, Poroşenkonıñ aytqanı kibi, şimdi ukrain vatandaşlarınıñ, şirket, müessise ve akimiyet organlarınıñ mülkini «milliyleştirgen», ukrain faydalı qazımtılarını qanunsız sürette elde etkenler er şeyni qaytaracaq ve mesülietni çekecek.
Prezidentniñ sözlerine köre, akimiyet organları endi mülkiyet aqqınıñ qaytarılması içün halqara mahkemelerge muracaatta bulunmaqta.
O emindir ki, Qırımnıñ medeniy inkişafı yalıñız mustaqil ve bölünmez Ukraina terkibinde mümkündir.
«Ukraina devleti vaqtınca işğal etilgen territoriya üzerindeki nezaretini özüne qaytarır. Tez ve qolay olacağını bugün aytmacağım. Amma mıtlaqa qaytarır, birlikte biz Qırımnıñ tamır halqı ve qavmiy, til ve diniy mensüpligine baqmadan, er bir yarımada sakininiñ aq-uquqları qorçalanacaq yañı Qırımnı qurarmız».
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırımnıñ Rusiye prokuraturası 2015 senesiniñ başından yarımadada qaparcılıq sebebinden yaqalanğan 94 insan aqqında bildire.
«Qabaatlayıcı ükümler 94 insanğa seslendirildi, olarnıñ arasında uquq qoruyıcı organlarnıñ 12 hadimi, 10 ekim, devlet akimiyeti organlarınıñ 6 vekâletli şahsı, 2 deputat, ticariy teşkilâtlarda idare vazifelerini becergen 13 insan», – denile beyanatta.
Prokuraturanıñ malümatına köre, cinaiy işlerniñ üçte bir qısmı qaparlarnıñ alınuvı ile bağlı.
Qırımda soñki şamatalı işlerden biri Devlet şurasınıñ deputatı Valeriy Grineveçniñ tevqifidir.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavininiñ apiske alınması ve evinde tintüv keçirilmesi – akimiyetniñ tamır halqnı qorquzmaq ıntıluvıdır, dep ayttı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ tışqı alâqalar bölüginiñ reberi Ali Hamzin. O, Çiygoznıñ tintüv keçirilgen Bağçasaraydaki evi yanında buluna.
«Bu iş beyaz yipler ile tikildi. Olmaycaq bir qabaat. 2014 senesi fevral 26-da Qırımda ukrain akimiyeti bar edi, Qırım Yuqarı Radasınıñ binasında ise Ukraina bayrağı dalğalana edi. Biz Ukraina qanunları boyunca yaşağan edik. Ve men Rusiye akimiyetiniñ yapqanlarını añlamayım, çünki o vaqıt Qırımda Rusiye yoq edi. Bu olmaycaq bir şeydir», – dedi o.
Ali Hamzin emin ki, Meclis vekilleri ve qırımtatarlarğa basqı devam etecek.
«Mence, qırımtatarlarğa basqı endi başlana. Olar merkeziy Meclis azalarını apiske almağa başlaycaqlar, soñra – yerli vekillerini, ileride ise – faal ve adiy adamlarnı. Bu akimiyetniñ maqsadı belli – halqımızğa yarımadanı terk ettirmektir, bizni qorquzmaqtır. Bu sebepten men provokatsiyalarğa qulaq asmamağa, qorqmamağa, ve Qırımdan ketmemege çağıram», – dep qayd etti Hamzin.
Ahtem Çiygoznıñ evinde tintüv yanvar 30-da yerli saatke köre saba saat 7-lerde başlandı. Taqiqat tedbirleri Rusiye Federatsiyası Cinaiy kodeksiniñ 212-nci maddesi 1-inci qısmı boyunca cinaiy iş («kütleviy numayışlarnıñ teşkil etilmesi») çerçivesinde keçirile.
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
Onıñ aytqanına köre, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen narazılıq aktsiyası aqqında laf kete.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Çiygoznı 2015 senesi fevral 19-na qadar apiste qaldırdı.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Çiygoznıñ yaqalanmasını izaatlap, Qırımda qırımtatar milliy areketiniñ faallerine yapılğan basqınıñ yañı basamağı başlanğanını ayttı.


text:
Bunı öz başına tayinlengen Qırım «akimiyetiniñ» matbuat-hızmeti bildire.
Onıñ bergen malümatına köre, Qırım taqiqatçılarından imtianlarnı Rusiye Federatsiyasınıñ içki işler nazirliginiñ taqiqat departamenti tarafından teşkil etilgen komissiya qabul ete edi. Onıñ başında Rusiye içki işler nazirliginiñ Baş idaresiniñ taqiqat qısmınıñ yolbaşçısı Vitaliy Şevçenko turdı.
Komissiya erkânına «Qırım Cumhuriyeti boyunca içki işler Naziriniñ muavini» – taqiqat idaresiniñ başı, adliye polkovnigi Oleg Kirilin ve Rusiye içki işler nazirliginiñ taqiqat departamentiniñ merkeziy apparatnıñ hadimleri kirdi.


text:
Oktâbr 14-te İnsan aqları boyunca Şura toplaşuvında Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırımdan sürgün olunğan er bir halq içün ayrı reabilitatsiya programmasını azırlamaq teklifine qol tuttı.
Şura azası Yelena Masük Rusiye prezidentiniñ Qırımdan sürgün olunğan halqlarınıñ reabilitatsiyası aqqında buyruğını hatırlattı.
Onıñ qayd etkenine köre, qanunğa binaen, yalıñız qırımtatarlar yardım körecekler, biñlerce alman, ermeni, bulğar ve yunan ise bir şey almaycaq. Onıñ aytqanına köre, buyruq Qırımğa avdet olğanlarğa yardım etecek, olarnıñ çoqusı ise – qırımtatarlardır. Onıñ içün İABŞ azası er bir halq içün ayrı reabilitatsiya programmasını azırlamağa teklif etti, dep yaza TASS.
Rusiye prezidentiniñ aytqanına köre, Qırımda yaşağan halqlar aqqında malümat eali cedvelge alınğan soñ, daa doğru olacaqtır.


text:
Bağçasaray rayonında qurucılıq, mimarlıq ve dizayn kolleciniñ studentleri sınıfdaşını köteklegenler. Bu aqta işğal etilgen Qırımnıñ Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi ve Rusiye prokuraturası haber eteler.
«Aqımdaki seneniñ aprelniñ 9-nda saba içtimaiy ağlarnıñ monitoringi vaqtında genç qızlarnıñ, añlatılğanına köre, sınıfdaşını köteklegenini qayd etken video tapıldı», – dep aytıla Tahqiqat komitetiniñ haberinde.
Qayd etilgenine köre, Bağçasaray rayonınıñ tahqiqat bölüginiñ hadimleri adisenen bağlı bütün malümatlarnı bilmege tırışa.
«Zarar körgen qız ve anası tahqiqat bölügine ariza bergenler, al-azırda zıddiyet sebepleri, devamı, esasları ve çağına yetmegen qızğa ketirilgen yara seviyesini añlamaq içün olarnen tahqiqatçılar çalışa», – dep bildirdi Tahqiqat komiteti.
Alınğan ilk malümatqa köre, aprelniñ 7-nde olğan zıddiyet vaqtında qıznıñ beti sıdırılğan ve siyarıntılar peyda olğan. Aynı adise bir qaç kün evel de olğan eken.
Tahqiqat komiteti, kollec hadimleri gençler arasında profilaktika işini yapamı dep teşkerecek.
Kollec hadimleriniñ açıq izaatları yoq.
2019 senesi Aqyarda 16 yaşında genç yaşdaşını köteklegeninde qabaatlandı.


text:
90 yıl evelsi, 1926 senesi fevral 26 – mart 5 künleri, Baküde Birinci Sovet Türkoloji Qurultayı olıp keçken edi. Sovetler Birligindeki türk halqlarınıñ tarihında büyük bir vaqia oldı.
SSCB Merkeziy icra komiteti yanındaki Sovetlerniñ İlmiy Assotsiatsiyasınıñ reisi Mihail Pavloviçniñ selâmlav sözlerinde qayd etile ki, «Türkoloji qurultayı yalıñız ziyalılarnıñ degil, keniş halq sınıflarınıñ türk-tatar halqlarınıñ bugünge qadar yalıñız avropalı halqlarnıñ variyeti olğan medeniyetke qoşulmasında mania olğan beceriksiz ıstıla, imlâ, elifbege diqqatını celp etecek. Bu qurultay türk-tatar halqları inqilâp batalyonlarınıñ caillikni yoq etmege, halqlar arasında maarifniñ tarqatılmasına keder etken caillikniñ Gibraltarları ve Port-Arturlarına qarşı büyük bir ücüminiñ başlanğıçıdır».
Ulu türkşınas alimleri qurultayğa keldi. Vasiliy Bartold, İlya Borozdin, Bekir Çoban-zade, Aleksandr Samoyloviç, Sergey Oldenburg, Lev Şçerba maruzalarınen çıqışta bulundılar. Qurultayda 130 delegat iştirak etti, olarnıñ arasında Qırım MSSC sekiz temsilcisi: professor Çoban-zadeden ğayrı – Osman Aqçoqraqlı, Asan Sabri Ayvazov, Abibulla Odabaş, Şevqiy Bektore, Yaqub Kemal, İsmail Lemanov, Mamut Nedim.
Türk halqlarınıñ yazısı eki biñlik tarihqa saiptir, elifbeler bir qaç kere deñişken edi. Çızmaq ve ariflerni qullanmaq qıyın edi. XIX asırnıñ soñu-XX asırnıñ başında informatsion modernizatsiya zamanında buña büyük diqqat ayırıldı: arap urufatınıñ qullanması mehanik yazı maşinalarınıñ işini zorlaştırğan edi. Sozuq sesler içün ariflerniñ qoşulması kibi yañılıq muvafaqiyetsiz oldı. Türk halqları içün latin urufatına esaslanğan yañı elifbeni azırlamağa başladılar – Yañalif türk tilleriniñ qaidelerine daa çoq uyğan edi.
Vatandaş cenki bitkeninen Azerbaycanda ve Şimaliy Kavkazda, soñra ise Orta Asiyada Sovet akimiyeti tiklengen soñ arap urufatından latin urufatına keçüv areketi başladı. Azerbaycanda latin urufatına keçüv tecribesi memleketteki yazı inkişafınıñ temeli oldı. 1924 senesi Moskvadaki Şarqşınaslıq ilmiy cemiyetinde türk yazıları içün latin urufatınıñ birligi quruldı, teşkilât umumtürk qurultayına azırlıq körmege başladı. 1926 senesi fevral 26-da açılğan qurultaynı teşkil etüv işleriniñ büyük qısmı Azerbaycannı ögrenüv cemiyetine aittir.
Qurultaydaki çıqışlarnıñ bir çoqu Qırımğa bağışlanğan edi. Böylece, professor İlya Borozdin 1925 senesi Bağçasaray civarındaki Eski Yurtta Üsein Bodaninskiy ve Aleksey Başkirov yolbaşçılığında keçirilgen qazma işleri aqqında tarif etti: «Olar acayip bir örnek malümatını, hususan meraqlı yazı ve örnekli baştaşlarnı köstergenler. Krımtsik ve Krımsovnarkom SSCB Merkeziy icra komiteti yanındaki şarqşınaslıq ilmiy birliginen beraber Qırımdaki tatar medeniyetini ögrenmek içün yolbaşçılığım altında 1925 senesi yazda Eski Qırım (Solhat) yadikârlıqlarını tedqiq etüv ilmiy ekspeditsiyasını teşkil etkenler».
Maruzacınıñ qayd etkenine köre, «Solhat XIII asırda (ekinci yarısı) ve XIV asırda büyük bir iqtisadiyat ve medeniyet merkezi olğan. Şarqnıñ farqlı memleketlerinden bir sıra kervan mında kele, bir çoq til eşitile, büyük alış-veriş işleri mında keçirilgen edi. Küçük Asiya, Mısır, Turkestan, ve atta uzaq İndistan parlağan tatar şeeri ile ticaret munasebetlerini qurğan ediler, eski malümatlarğa köre, şeerniñ divarları o qadar büyük edi ki, atlı olarnı keçmek içün yarım künni sarf etken edi. Solhat iqtisadiyat merkezi olmaqnen beraber, tasil ve sanat ilerilegen medeniyet merkezi de oldı. Bazı da mahsus çağırılğan ustalarnıñ qurğan cami, medrese, dürbe ve saraylar şeerde çoq edi».
Qazan tarihçısı Gaziz Gubaydullik maruzasında «büyük bir medeniy keçmişke saip olğan ve XVII asırda ğayet meraqlı tarihçılarnı bergen Qırımnıñ türk-tatar alemini» aytıp, Amet Özenbaşlınıñ tedqiqine büyük diqqat ayırdı: «Sovetlerniñ tatar matbuatında çıqqan tarihiy maqalelerden ğayrı, keçken sene Amet Özenbaşlınıñ pek emiyetli, ayatiy ve ameliy qıymetli olğan tedqiq ve eserleri çıqtı: «Çarlıq zamanında Qırım faciası». Bu kitap bütün qırımtatar kitapları kibi qolay bir tilde yazılğan, onıñ em publitsistik, em de ilmiy emiyeti mevcut. Bu eserde çarlıq zamanında basılmağan malümatlar derce etildi, basılğanlar ise birleştirildi. İlâve etilgen XVII asırnıñ Qırım Hanlığı haritası da pek qıymetlidir».
Qırım temsilcileriniñ çıqışları çeşit lingvistik meselelerinen bağlı oldı. Bekir Çoban-zade eki maruzanı oqudı – «Türk lehçeleriniñ yaqın aqrabalığına dair» ve «İlmiy terminologiyanıñ sistemasına dair», İsmail Lemanov «Türk tillerini ögretüv usullarınıñ temelleri aqqında» fikirlerinen paylaştı, Abibulla Odabaş ise «Türk tillerinde ıstılalar» maruzasınen çıqışta bulundı.
Qurultay Sovetler Birliginiñ diger cumhuriyetleri ve vilâyetlerinde Azerbaycannıñ latin urufatına keçüv tecribesini qullanmağa tevsiye etken edi. Yañı türk elifbesiniñ Sovet merkeziy komiteti qurulğan edi. Qurultaydan soñ arap urufatını qullanğan türk halqlarınıñ latin urufatına keçüv areketi başlandı. Elifbe qurulışında «unifikatsiya», yani ayrı milliy elifbelerniñ grafik ve fonetik birleşmesi esası teklif etilgen edi.
Faqat bir qaç yıldan soñ sovetler latin urufatından memnün qalmay ediler. Halqlarnıñ tez sürette birleşme siyasetine SSSC halqlarınıñ kirill urufatına keçmesi uya edi. Sovetlerniñ Kommunistik firqasınıñ Merkeziy komiteti ve sovet ükümeti (1939) qarar alğan soñ bu ğaye ömürge keçirildi.
Qurultaynıñ bir çoq iştirakçisi o vaqıt artıq repressiyalarğa oğratılğan edi. Qırımtatar delegatlarından bir kişi sağ qaldı – Şevqiy Bektore. O, 1932 senesi apiske alındı, soñra tekrar apiske alındı, 1956 senesi ise Türkiyege ketti, anda da beş yıldan soñ vefat etti...
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Avgust 23-te Ukrainada Devlet bayrağı künü qayd etile. Devlet timsallerinden biri olğan Ukraina bayrağına bağışlanğan bayram 2004 senesinden başlap qayd etile.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko salı künü Kiyevde Sofiyskaya meydanında Devlet bayrağı köterilmesi tantanalı merasiminde iştirak etecek.
Aynı bu kün Herson vilâyetinde Geniçesk rayonındaki Novoalekseyevkadan Qırım ile memuriy sıñırğa qadar avto yürüş teşkil etilecek.
Yerli meclisler temsilcileri, cemaat erbapları «Çonğar» keçirüv noqtası civarında ukrain bayrağını açacaq. Bunen beraber faaller bayram üyle aşına toplaşacaq.
Gulnara Bekirovanıñ malümatına binaen, merasim yerli qırımtatar meclisler, cemaat teşkilâtları ve «Asker» vatandaşlar teşkilâtınıñ iştiraginen yerli memuriyet tarafından teşkil etile.
Qırım 2014 senesi Rusiye tarafından işğal etilgen soñ qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında resmiy olaraq memuriy, aqiqaten ise, kerçek «sıñır» yerleşti. Memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış nezaret noqtası çalışa: «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplinka».
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
AQŞ-nıñ Devlet kâtibi Mike Pompeo, dekabrniñ 10-unda Washingtonda Rusiye Tış İşler Naziri Sergey Lavrovnen körüşkende, ukrain Qırımnıñ qanunsız ilhaqını hatırlattı.
Pompeo briefingde qayd etkeni kibi, olarnıñ körüşüvini ekseriyeti Ukrainanıñ muzakeresine bağışlanğan edi.
"Lavrov bey, Putin ve Zelenskıynıñ muzakeresi keçken Parijden qayttı. Men, Ukrainanıñ şimdiki memuriyeti ülkeniñ suvereniteti ve havfsızlığını qorumaq içün yapqanınen ğururlanam. Qırım Ukrainağa ait olğanını ve Ukraina şarqındaki çatışma "Minsk añlaşmaları"nıñ yerine ketirilmesinen başlana, dep nazir Lavrovğa daa bir kere ayttım", - qayd etti Pompeo.
Lavrov, Pompeonıñ Qırım aqqında aytqanlarını tefsir etmedi.
"Normandiya dortü" - Ukraina, Rusiye, Frenkistan ve Almaniya - liderleriniñ üç yıl içinde ilk körüşüvi Parijde dekabrniñ 9-ında keçe. Ukraina prezidenti Frenkistan prezidenti Emmanuel Macron, Almaniya kantsleri Angela Merkel ve Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile eki taraflı körüşüvler keçirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Parijde dekabr 9-ında keçken "Normandiya formatı"ndaki körüşüvden soñ matbuat konferentsiyasında çıqışta bulunğanda, Ukraina ve onıñ halqı içün bozulmaz printsiplerni belgiledi. Hususan, o, Donbass ve Qırım Ukrainanıñ bir parçası olğanını qayd etti.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy ayttı ki, Volodımır Putinnen Qırım meselesini muzakere etmege azırlana edi, dep ayttı, amma eki taraflı körüşüvde laf oñace barmadı.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy «er kesni er keske» şeklinde esirler deñişiminiñ tafsilâtlarını aydınlattı. Onıñ aytqanına köre, bu esnas bir qaç basamaqtan ibaret.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, Parijde «normand dördü» memleketleri liderleriniñ körüşüvi vaqtında imzalanğan vesiqa «qırımlı siyasiy mabüslerni deñişimden alıp taşlay», dep qayd etti.


text:
Al-azırda original şelkini mahv etici rekonstruktsiya işlerine oğratılğan Qırımdaki Han sarayını qurtarmaq içün Ukraina, yardım istep, halqara teşkilâtlarğa muracaat etmek kerek. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisi muavini İlmi Umerov söyledi.
Umerov: «Eñ evelâ, Rusiye rekonstruktsiyası adınen bilingen ceryannıñ esnasında autentikligi ğayıp etilmek üzre olğan Han sarayını qasevet etem. Bunı toqtatmaq içün bütün halqara teşkilâtlarğa muracaat etmek kerek», – dedi.
ПQırımtatar Milliy Meclisi reisi muavini İlmi Umerov bergen intervyunıñ tolu şeklini Qırım.Aqiqat saytında oquñız.
Bağçasaraydaki Han sarayında Qırımnıñ Rusiyege tabi akimiyetiniñ teşebbüsinen yapılğan qazağa qarşı işler devam ete. Şaatlarnıñ bildirgenine köre, saraynıñ baş binası etrafında ağır demir karkas qurula, onı üstten qoruma damınen örtecek olalar. Mutehassıslar, konstruktsiyanıñ ağırlığından topraq çökmek mümkün, dep qorqalar. Ondan ğayrı, işçiler mezar sanduqaları ve caminiñ kalligrafik yazılarını muafaza etmek içün mahsus qorumalar qoymadı, qadimiy ağaç pekitmeleri üstüne ise asıl da beton töktiler.
Daa evel Qırım adliyecileri ve advokatları Bağçasarayda Han sarayını qorçalav boyunca uquqiy kampaniyanı başlamaq niyetinde olğanlarını bildirdiler.


text:
Avgustnıñ 3-ünde üyleden soñ ve avgustnı 4-ünde Qırımda kimer yerlerde küçlü yağmurlar, sağanaq, iri burçaq, 20-25 m/s yel üfürmeleri beklenile, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi.
Beyanatqa köre, ava şaraitiniñ bozulması cenübiy tsiklon keçmesinen bağlı.
İyülniñ 15-inde Qırımda furtuna ihtarı ilân etildi. Qurtarıcılar, azbarda azca olmaq ve dümen başında yürmekten vazgeçmege qırımlılarğa teklif ete.
Daa evel sağanaqlar Aqmescit ve Kezlevde yağdı. Aqmeçit rayonında qaşırğalı yel yerli kempingniñ evçiklerini bozdı.