text: Bügen Ğiratqağı Baquba şähärendä bomba şartlap kimendä 12 keşe häläk buldı, alarnıñ 8ze – xärbilär ide. 21 keşe cärähätlär aldı. Bu xaqta Ğiraq polisiäse xäbär itte. Çärşämbe könne Samarra şähärendä şiğilärneñ äl-ğäskäri törbäsen şartlatudan soñ qabınıp kitkän käç qullanuda kimendä 54 keşe häläk bulğan, dip xäbär itelä. Bağdadnıñ könyağında 40 keşeneñ mäyetläre tabılğan. Polisiä xäbär itüençä, başqaladan könyaqkönçığışqa taba 550 çaqrımdağı Basra şähärendä kimendä 25 keşe häläk bulğan. Samarra şartlawlarınnan soñ Bağdad häm Salaheddin vilayätendä ğämälgä kertelgän kommendant säğäteneñ möddäte tağın ike köngä ozaytılğan. AQŞ prezidentı George Bush, törbäne şartlatunı – waxşilek dip atadı, häm anı yañadan tözergä yardäm wäğdä itte. Kiçä Bağdadta 4 AQŞ xärbie häläk bulğan.


c: text/html

text:
Quşma Ştatlar prezidentı George Bush Tallinda Estonia prezidentı Toomas Hendrik Ilves belän söyläşülär ütkärde. Alarnıñ oçraşuı yabıq işeklär artında buldı. Bushnıñ säfäre aldınnan söyläşülär Gruziä, Moldova, Ukrainadağı demokratiä, Ğiraq belän Äfğanstandağı wäzğiät häm İrannıñ atom programmasına bağışlanaçaq, dip xäbär itelgän ide.
“Mine bigräk tä İrannıñ atom qoralı yasarğa tırışuı borçıy häm sez dä moña borçılırğa tieş. Bu rejimnıñ atom qoralı bulsa, böten irekle dönyanı qurqıtıp torırğa mömkin”,- dide Bush.
Estoniä prezidentı “İrek- bezneñ töp masat. Demokratiä yulın saylağan häm kürşeläreneñ basımına buysınırğa telämägän däwlätlärneñ barsı öçen dä bu şulay. Min Gruziä, Ukraina häm Baltıyq buyı däwlätläre turında äytäm. Bez bu illärgä, ägär dä alarnıñ berärseneñ ışanıçı sünsä, ikelänep tormıyça buldıra alğança yärdäm itergä tieş”,- dide.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tibättä ülgännär sanı arta
Dharamsala - Üzlären sörgendäge Tibät xökümäte bularaq atağan Hindistandağı tibätle törkem, Tibät başqalası Lhasada, Qıtay xökümätenä qarşı bulğan protest çaralarında çıqqan çualışta kimendä 80 keşeneñ ülüen belderä.
Hindstannıñ tönyağındağı xökümät, ülgän keşelär sanı törle çığanaqlar tarafınnañ da raslanuın belderä. Läkin Qıtay räsmiläre ülüçelär sanıñ 10 keşe buluın däğwä itä.
Tibätneñ ruxani citäkçese Dalai Lama Qıtaynı, töbäktä “terrorçılıq tudıruda” häm “mädäni yaqtan orım” yasawda ğayepläp çıqtı.
Başqala Lhasanıñ bügen tınıç buluı, Qıtay ğaskäriläreneñ uramnı küzätep toruları xäbär itelä.
Lhasada, soñgı 2 distä yıl eçendä bulğan zur qarşılıq çaralarında, Qıtaylılarnıñ kibetlärenä höcümnär bulğan ide.
Tibättä waqiyğalar qıza barğanda, Brüsseldä oçraşqan Yewropa Berlege citäkçeläre, waqıyğalarnı borçılu belän küzätülären belderep, Qıtaynı tınıçlanırğa çaqırdı. AQŞ tışqı eşlär ministrlığı da Qıtayğa Dalai Lama belän söyläşergä kiñäş itte.
Oşbu waqıyğalar Tibätneñ Qıtayğa qarşı uñışsız tämamlanğan baş kütärü tırışlıqlarınıñ 49 yıllığına turı kilä. Pekin xökümäte isä härwaqıt Tibätneñ üz xaqimiäte astında buluına basım yasıy.
20 ğasırğa qadär törle waqıtlarda bäysez bulıp yäşägän Tibätlelär, ruxi citäkçe Dalai Lamanı üzlärenä citäkçe bularaq kürä. 1959 yılda töbäktän qaçıp kitärgä mäcbür bulğan Dalai Lama, xäzerge waqıtta Hindstanda yäşi.


text:
London şartlawlarına ber yıl tuldı
Näq ber yıl elek intixarçı şartlatuçılar Londonnıñ transport sistemasına höcüm itte. 4 intixarcı Metroda häm 2 qatlı aftobusta bombalar şartlatıp 52 keşene üterde, üzläre dä hälak buldı. Comğa könne Londonlılar şul waqıyğanı matäm belän iskä aldı. Bu könne yäş britaniäle möselmannarnı mondıy intixarçılıqqa närsä etärgän häm mondıy höcümnär qabatlanırğa mömkinme digän sorawlar yañadan ber märtäbä kütärelde.
Ul çaqta böten şähär qurquğa häm bilgesezlekkä töşte. Çönki baştaraq Britaniä başqalasında barlığı niçä bomba şartlağanın häm tağın bulırmı-yuqmı ikänen beräw dä äytä almıy ide.
Britaniä premyer ministrı Tony Blair xalıqqa ışanıç birergä tırıştı ämma ul da ällä ni äytä almadı.
"Londonda terror höcümnäre bulğanlığı açıq. Älbättä qorbannar, hälak buluçılar häm yaralanuçılar bar. Bez qorbannar häm alarnıñ ğailäläläre öçen qayğırabız" dide Blair.
Şähärneñ törle urınnarında barlığı 4 bomba şartlağanı kiçen genä açıqlandı. Ämma tağın da qatlawlıraq sorawlarğa, kem şartlatqan häm nigä digännärenä cawap ezläw atnalarğa suzıldı. İnde ber yıl ütte. Tik äle tulı açıqlıq kerde dip äytep bulmıy.
Berazdan tikşerüçelär şartlatuçılarnıñ öçeseneñ öçençe yäki ikençe buın paqstanlı möhäcir balaları buluın açıqladı. Dürtençese Camaykada tuıp islamğa küçkän häm Britaniädä yäşägän bulıp çıqtı.
Şulay uq ikeseneñ elegräk Paqstanğa barğanlığı faş itelde. Häm anda alar berär törle künegülär ütkän dip isäplänelä.
Alar Paqstanda äl-Qaidä äğzaları belän elemtägä kergänme yuqmı, yäki äl-Qaidä London şartlawların oyıştırırğa yardäm itkänme anısı älegä bilgesez.
Zur London politsiäseneñ terrorğa qarşı bülegen citäkläwçe Peter Clarke şartlawlarnıñ ber yıllığı aldınnan BBCğa ni bulğanlığın açıqlaw ciñel tügel, bezdä bulğan mäğlümätlär äl-Qaidä belän bäyläneş bulğandır digän işarä birä dide.
3-se Britan watandaşı bulğan bu yäşlärneñ ni öçen Britaniägä qarşı şundıy radikal qaraşqa basuı da tulısınça açıq tügel.
İntixarçılarnıñ berse şartlaw aldınnan videoğa suğış bara häm min soldat dip äytep qaldırğan. Bu atnada Äl-Cäzirä televideniese şartlaw aldınnan yazdırılğan ämma moñarçı kürsätelmägän ber videoyazma kürsätte. Anda şartlatuçı Şizad Tanwir britaniälelär höcümgä layıq dip äytä.
Anda ul bezneñ watandaşlar Fälestindä, Äfğänstanda, Ğiraqta häm Çeçnädä analarıbıznı, balalarıbıznı, ene häm señellärebezne räncetüçe xökümät öçen tawış birde di. Tanwir şulay uq üzeneñ intixar höcümennän soñ yaña höcümnär bulaçağı turında da äytä.
Britaniä xökümäte bu yazmada çınnan da Tanwir bulğanlığın älegä raslamadı.
Ber yıl elek qoyaşlı yül könendä beräw dä uylamağanda bulğan bu höcümneñ qorbannarın bügen Britaniälelär matäm belän iskä aldı.
Britaniä politsiäse mondıy höcümnärneñ qabatlanmawı öçen bik nıq tırışuın belderä, ämma tınıçlandırmıy. Comğa könne Zur London politsiäse başlığı Sir İan Blair minemçä yaña höcümnär bulaçaq, min çınnan da yaña höcümnär bulaçağın beläm dide. Anıñ äytüençä, uzğan ber yılda politsiä 3 höcümgä kirtä quyğan.
Naif Aqmal, Praga.


text: Törkmänstan aldan xäbär itkänçä, bügen Rusiä häm Ukrainağa gaz birüne tuqtattı, ämma taraflar yuğarıraq bäyä tülärgä kileşsä – gaznı şunda uq yalğıyaçağın belderde. Gaz birüne tuqtatu turında bügen Törkmänstan tışqı eşlär ministrlığı belderüe çıqtı. Belderüdä şulay uq, söyläşülär tağın berniçä kön däwam itäçäk, dielä. Törkmänstan ber meñ kubik metr gaz öçen-$60 sorıy. Elek bu bäyä-$44 ide. Rusiä häm Ukraina, Törkmänstan belän söyläşülär uzdıruların rasladı, ämma Törkmänstan belän gaznı arzan bäyägä satu turında ozın möddätle kileşü imzalanğan ide, dip belderde.


text:
Anı ozatu mäclesendä Rämilne ölkänräk iptäşläre “stariklar” belän urtaq tel tabu ısulları belän tanıştırğannar. Läkin ätise Rawil: “Minem ulım, minem kebek ük taza, kimsetügä yul quymas”, dip äytkän. Arxangel'ski ölkäsendäge mäğlüm poligonnıñ uqu-öyränü çastendä xezmät itkändä ätise, anda barıp, bik qänäğät bulıp ta qaytqan.
Rämil, uquın tämamlap, İvanovo ölkäsenä küçerelgäç, äti keşe şatlanğan da: imeş, yaqınraq buldı, yışraq oçraşırbız. Läkin “lineynıy” çast'lärdä 100 könlek ikençe “uqu-öyränü” dä bar ikän şul: “stariklar” aldında tez çügärgä, bulğan aqçañnı alarğa “büläk itärgä” öyränü.
Qinaluı turında xäbär alğaç uq, Rawil, qızı belän bergä, ulı yanına aşqına. Tizräk barıp citü öçen, Çabaqsarğa qädär taksida bara. Ata keşene iñ aptıratqanı - polk komandirınıñ tupaslığı, keşene çüpkä dä sanamawı. Läkin Rawil äfände bu yäş polkovniknı tiz urınına utırtqan. Çönki, di ul, berdän-ber ulım xarap bulsa, üzemneñ yäşäyeşemneñ mäğnäse dä qalmıy. Berdän-ber yuğaltır närsäm dä – ul ğına. Yomşara töşä polkovnik. Küreşergä röxsät birgän, läkin soldatnı kön buyı ätise belän oçraşırğa äzerlägännär.
Urologiä yağınnan citdi cäräxätlär alğan buluına qaramastan, soldatnı gospital'gä cibärmägännär, iñ zur tabibı fel'dşer bulğan sançast'tä genä totqannar. Äti keşe äytüençä, ülem cäzasına xökem itkännär, bulıp çığa.
Şöker, di Rawil. Gospital'gä urnaştıra alğan. Ä bu oçraqta inde cäräxätlärne yäşerep bulmıy. Barısı da dokumentlaştırılğan.
Rawil Aymetdinov fikerençä, soldatlar çitlekkä yabılğan cänlek xälendä. Arimiädän tış, sine qinasalar, qaçıp qotılıp bula, “qarawıl” qıçqırıp bula. Ä armiädä berni dä eşli almıysıñ: absolyut xoquqsızlıq! Ramil dä tabiplarnıñ: “Närsä buldı siña”, - digän sorawına “yığıldım” dip kenä cawap birergä xoquqlı bulğan. Tik gospital' tabibı belä inde eşneñ närsädä ikänen.
Soldat anaları komitetında äti keşegä bu eşne prokuraturağa citkerergä täqdim itkännär. Rawil älegä uylana: ulıma tağın da zurraq naçarlıq eşlämäslärme!
Armiädäge xoquqsızlıqnıñ çige yuq. Äytik, Semberdä urnaşqan 31-Hawa desant brigadasında xezmäten tämamlarğa 3 ay qalğan Başqortstan yegete asılınıp ülgän, dip xäbär taratqannar ide. Rawil moña ışanmıy. Çınlap ta, 3 ay ğına qalğaç, bu mesken üze dä “starik” bit inde. Dimäk, stariklar arasında da tulı buysınuçanlıq fizik köç belän tä'min itelä, dip uylıy armiädä imgätelgän yegetneñ ätise.
Ayrat İbrahim, Sember.


text: Ğiraq ğısyançılarınıñ Ansar al-Sunna törkeme Ğiraq xärbi köçläreneñ ber wäkilen üterüen häm bu tasmanı internetqa quyuların xäbär itte. Hussein Şunun isemle bu yuğarı xärbi wäkil Mosul şähärendä amerikan köçlärenä ğısyançılarğa qarşı çaralar oyıştırırğa yardäm itkän bulğan. Ğiraq eçke eşlär ministrlığı mäğlümatlärenä qarağanda, çığışı belän Livannan bulğan ber amerikan Bağdadtağı Livan şirkäte binasınnan urlanğan. Totıq aluçılarnıñ kem bulğanı älegä bilgele tügel. Bügen Bağdadta eşkä barışlıy Neft ministrlığı räsmie üterelgän. Bağdad hawa alanına barğan yulda amerikan maşinaları yanında şartlaw bulğan. 7 ğiraqlı yaralanğan dip xäbär itelä. Macarstannıñ yaña premyer-ministrı Ferenç Gürçanı, 300 macar xärbie kiläse yılnıñ mart ayı azağına qadär Ğiraqtan çığarılaçaq, dip belderde. Budapeştta xärbi tantana waqıtında yasağan çığışında Gürçani, Macarstannıñ burıçı – ğaskärlärne Ğiraqta ğinwar ayında ütäçäk saylawlarğa qadär qaldıru, dide. Macarstan ğaskärlärne Ğiraqqa terrorğa qarşı koalisiäneñ ber äğzase bularaq cibärde, ämma şunnan birle xökümät xalıq häm oppozisiäneñ basımı astında qaldı. Hollandiä xökümäte comğa könne Ğiraqqa 1350 xärbien cibärüne xäbär itte. Hollandiä ğaskärläre dä mart ayına qadär çığarılaçaq.


text:
Aftobus xärbilärne Çeçnädä suğışuçı Russiä köçläreneñ idaräse urnaşqan Mozdoktan xärbi hawa alanına alıp barğan bulğan.
Tönyaq Osetiäneñ ğädättän tış xällär ministrı Boris Dzgoyev bomba timer yul belän kiseşü urınında şartladı aftobustağı 27 keşeneñ 15-e ülde, 12-se yaralandı dip belderde.
Cirle xärbi idarä wäkile Aleksandr Koval äytüençä, şartlaw näticäsendä şartlatuçıdan tış 17 keşe hälak bulğan
Russiäneñ baş prokuror urınbasarı Sergey Fridinskiy şartlaw timer yul belän kiseşü urınında tügel, ä hawa alanına baru yulındağı soñğı tuqtalışta bulğan dip belderde.
Uzğan ayda Çeçnädä 3 kön eçendä ike intixar höcüme näticäsendä 80-läp keşe hälak bulğan ide.


text: Sarayevo. Bosniädä tärtip saqlaw eşläre soñğı 10 yıl eçendä Berläşkän Millätlär Oyışması tarafınnan başqarılğannan soñ, 2003-nçe yıl citü belän bu wazifa xäzer Yewropa Berlege qaramağına küçä. Ul, cirle politsiä köçläreneñ eşen küzätü häm alarnı reformalaw belän şöğellänäçäk. Yewropa Berlegeneñ Bosniädäge politsiä missiäsen citäklägän Sven Fredriksen, maqsat, bar xalıqqa da, üzençäleklärenä qaramıy bertörle möğämälä kürsätkän yuğarı sifatlı eş başqaruçı politsiä köçlären buldıru dip belderde. Yewropa Berlegeneñ Bosniädäge politsiä köçlärenä 500-läp xezmätkär kerä, häm alar anda cirle politsiä belän bergä eş alıp baraçaq. Alar Bosniädä 2005-nçe yılğa qädär qalaçaq dip farazlana.


text:
BMO: Ban Gi-Moon reformalarnı alga sörä
Şuşı könnärdä Berläşkän Millätlärneñ Ğomumi Mäclese wazifaların yıl başında üti başlağan yaña general sekretar Ban Ki-Moonnıñ şuşı xalıqara oyışma eşen canlandırunı maqsat itep quyğan täqdimnären xuplap çıqtı.
Bu täqdim xuplanır dip kötelä, läkin Berläşkän Millätlärneñ äğzä illäre Bannan tağın da zurraq, tä''serleräk reformalar - täqdimnär kötä.
BMOnıñ elekke sekretare Kofi Annan xäzerge citäkçegä şaqtıy ğına problemalar qaldırıp kitte diärgä bula. Misal öçen, äle Annan üze Berläşkän Millätlär eşen rätläw öçen andağı bürokratiäne kimetergä tırışıp qaradı. Ul başlağan eş nigezdä xäzerge general sekretar cilkäsenä töşäçäk.
Soñğı yıllarda Berläşkän Millätlär Oyışmasın, Saddäm Xösäen qulı astındağı Ğiraqqa ‘neft öçen azıq-tölek’ programması tiräsendä çıqqan korruptsiä cäncalı zur zian kitergän ide. Älege programa BMO qaramağında oyıştırılğan bulu säbäple, bu ğawğa berençe çiratta aña tap töşerde.
Östäwenä, BMOnıñ iñ zur sponsorı - Amerika Quşma Ştatları da BMOnıñ artıq bürokratiäläşüenä qarşı qırıs çaralar kürüne taläp itep kilde.
Ban Ki Moon general sekretar urınına kilgändä üzeneñ BMOda tirän reformalar ütkärü kiräklegen yaxşı añlawın beldergän ide. Anıñ xäzerge reforma täqdimnären Ğomum Mäclestä qaraw häm anda yaqlaw, anıñ abruyın tağın da nığıtır dip farazlana. Näticäle citäkçe bularaq Ban Ki Moon Berläşkän Millätlärdä qararlarnı niçek itep qabul itü mexanizmın yaxşı belä. Ul elek Könayq Koreäneñ tışqı eşlär ministrı bulıp eşlägän ide.
Alğa sörgän reforma täqdemnärenä xäyer-fatixa algan Ban, xäzer inde oyışmağa kergän bar 192 ilne şul plannarınıñ konkret eçtälege belän tanıştırırga tiyeş:
Tınıçlıq saqlaw häm qoralsızlandıru ölkäsdendäge şuşı üzgäreşlärne qabul itü aşa min, bezneñ bu oyışmanı bergälşäep tınıçlıq saqlaw häm iminlek ölkäsendä tağın da näticäleräk häm tä''sirleräk itügä ışanam", di Berläşkän Millätlärneñ general sekaretare Ban Ki Moon.
Xäzer ğämäldä bulğan qağidä nigezendä, BMO yılına ber urında ğına yaña tınıçlıq saqlaw eşen başlap cibärä ala. Häm ul älegä ber yıl eçendä dönyanıñ öç urınında ğına elekkedän qalğan operatsiälären däwam itä ala.
BMOnıñ ğamäldäge idarä itü sisteması üzen caysız, büräkratiägä häm rişwätçelekkä talım itep tanıttı. Reformalarnı xätta anıñ iñ yuğarı citäkçel organnarınıñ berse - İminlek Şurasında da ütkärü taläpläre yañğırıy. Äle Kofi Annan da Şurada biş daimi äğzanıñ - Britaniä, Fransiä, Quşma Ştatlar, Qıtay häm Rusiäneñ östenlek itüe, 21-nçe ğasır tügel, ä İkençe dönya suğışı çorın çağıldıra dip beldergän ide. Bu uñaydan, İminlek Şurası äğzaları sanın 15-tän 24-kä qädär arttıru, daimi äğza itep tağın berniçä ilne alu täqdimnäre äytelä. Ämma älegä bu ölkädäge täräqqiät şul täqdimnärne bäyän itüdän yıraq kitmäde.


text:
Yäş icatçılar sınatmıy
Qazanda “İdelem aqçarlağı - 2006” icat bäygesendä qatnaşuçılar respublikağa qayttı. Bıyıl berençe tapqır respublika qalämkyärläre zur ciñügä ireşkän. Proza buyınça Gran-prinı Aydar Zäkiev, şiğriät buyınça berençe, ikençe häm öçençe urınnarnıñ barısın da Ufa yäşläre ayulağan. Alar: Landış Äbüdärova, İldar Fazletdinov häm Läysän Ğatawllinalar. Bäygedä ciñüçelärneñ barısı da “Qızıl tañ” gäzite xezmätkärläre. Yäş icatçılar bäygesendä moña qädär bu qädär küpläp ciñü oçrağı bulğanı yuq ide.


text: Ğiraqnıñ abruylı Sönnni citäkçese Ğazi Äl-Yawar ğinwarnıñ 30nda saylawlar ütkärüne yaqlap çıqtı. Anıñ süzlärençä xökümät şuşı könnän çigenergä tieş tügel. Elegräk Ğiraqnıñ berniçä säyäsi firqäse, ildäge iminsezlek säbäple, saylawlarnı 6 ayğa kiçekterergä çaqırğan ide. Qayber sönni ruxanilar isä, saylawlarğa baykot belderergä çaqırdı. Ğiraqnıñ waqıtlı premier-ministrı Ayad Allawi bügen İordaniädä saylawlar mäsäläsendä söyläşülär alıp bara. Amerikan xärbiläre äytüençä, Bagdadnıñ könayığnda atna buyı barğan operatsiä näticäsendä, ğisyançılar dip şiklänelgän 210 keşe qulğa alınğan.


text:
Yaña yılnıñ ozın-ozaq yalları ütep tä kitte. İnde xäzer alarnı sağınıp iskä alası ğına qaldı. Şöker, bäyräm ruxın bozarlıq küñelsezleklär bulmadı. Respublikabıznıñ küñel açu çaraların oyıştıru häm uzdıru öçen cawaplı ministrlıq, vedomstvo wäkilläre dä ciñel sulap quydı. Xäzerge waqıtta alar imin, xäwef-xätärlärsez genä uzıp kitkän «kanikullar» turında xisap tota.
QAZAN BULDIRA, BAŞQALAR DA QALIŞMIY
Respublikabızda xalıqnıñ käyefen kütärü öçen zur tırışlıq quyıla bit. Bilgele, başqalabız Qazan bu isemlektä berençelekne birmi. Yözlägän küñel açu çarası, distälägän tözekländerelgän park, çırşı mäydançıqları, şuğalaqlar, çañğı yulları – räxätlänep yal itü, küñel açu öçen mömkinleklär muldan.
– Bu Yaña yılda ata-analar bik aktiv ide. Alar ozın-ozaq yallarnı balalarına mömkin qädär kübräk bağışlarğa, bergä yal itü mömkinlegennän faydalanırğa omtıldı. Bıyıl bez, ğömer bulmağança, balalarıbızğa yöz belän borıldıq, – di Läylä Fazlıyıva.
Qazan Başqarma komitetınıñ Mädäniät idäräse başlığı Azat Abzalov xäbär itkänçä, başqalabıznıñ 39 çırşı mäydançığında açıq hawada meñgä yaqın çara uzdırılğan. Kreml Yar buyı, Qazan ippodromı territoriäsendä eşli başlağan «Xan sarayı», qışqı «Yurkin park», küptän tügel genä açılğan Gor'kiy-Ämät parkı ayırım bilgeläp ütelde. Kreml Yar buyı, rekord quyıp, bıyıl 300 meñ keşene qabul itkän!
Ämma respublikabıznıñ başqa şähär-rayonnarında da kimen quymıylar – härqaysında üzlärençä icadi yaqın kilep xalıqqa bäyräm yasıylar. Aqsubay, Leninoğorsk, Minzälä, Yaña Çişmä, Bögelmä, Baltaç, Biektaw h.b. rayonnar Yaña yıl yalların qızıqlı itü öçen zur tırışlıq quyğan.
TEATR-MUZEYLARDA İÑ «QIZU» ÇOR
Bäyräm yalları waqıtında töp yök mädäniät uçrejdenieläre «cilkäse»nä töşte. Tatarstan mädäniät ministrınıñ berençe urınbasarı Elwira Qamalova xäbär itkänçä, Yaña yıl çaralarında barlığı 72 meñ keşe qatnaşqan.
- Yaña yıl çaraları dekaber urtasında uq başlanıp kitte. Barlığı 450 çara ütkärelde, şunıñ 380yı – balalar auditoriäse öçen. Alarda 72 keşe qatnaştı. Muzey, muzey-tıyulıqlar da bik qızıqlı programmalar äzerlägän ide. Alar 12 meñ keşene qabul itte, – dip belderde ul.
TURİSTLARDAN UÑDIQ
Ğädättägeçä, Tatarstan xalqı häm çittän kilgän qunaqlarnı iñ küp cälep itüçe obyektlar arasında Zöyä utraw-şähärçege, Bolğar muzey-tıyulığı, Milli muzey, «Qazan Kremle» muzey-tıyulığı, Alabuğa muzeyen atap kitärgä bula. Tuqay muzey kompleksı häm Qış Babay rezidentsiäse dä turistlarğa qıtlıq kiçermägän.
Qazan Yaña yıl bäyrämnärenä cälep itelgän turistlar sanı buyınça barı tik Mäskäw häm Sankt-Peterburğatan ğına qalışqan. Yaroslavl' häm Soçinı da uzdırğanbız xätta. İñ berençe çiratta, başqalabız bäyälär belän aldırğan. Ber kön yäşäw häm tuqlanu turistlar öçen urtaça 3-3,5 meñ sumğa töşkän. Ğomumän alğanda isä, uzğan yıl bäyräm yalları belän çağıştırğanda, bıyıl Qazanda turistlar sanı 2-3 protsentqa artıp, 133 meñgä citkän.
BER MİÇKÄ BALĞA – BER QAŞIQ DEGET
Yaña yıl kanikulları waqıtında wäzğiät şaqtıy imin bulğan, ğädättän tış xällärgä yul quyılmağan disäk tä, ayırım küñelsezleklär bulmıy qalmağan. Yanğın küzätçelege buyınça respublikanıñ baş inspektorı Sergey Sergeyev xäbär itkänçä, 31 dekaber–9 ğinwar könnärendä respublikabızda 81 yanğın çıqqan. Bu, uzğan yılnıñ şul çorı belän çağıştırğanda, 23 protsentqa kimräk. Alarda 5 keşeneñ ğömere özelgän. Yanğınnarnıñ 78 protsentı toraq sektorına turı kilä.
Pirotexnik eşlänmälär qullanu çiklänsä dä, qanunğa buysınmawçılar da bulğan. 1688 reyd waqıtında tieşsez urında pirotexnika qullanunıñ 1274 oçrağına yul quyılmağan, 103 keşe administrativ cawaplılıqqa tartılğan. Pirotexnik eşlänmälärdän ike keşe zıyan kürgän.


text:
Belarus prezidentı Gazpromğa $460 mln burıçnı qaytaraçağın belderde
Çärşämbedä Rusiäneñ Gazprom şirkäte, Belarusnıñ burıçları säbäple, aña gaz cibärüne comğadan başlap 45 protsentqa kimetäçägen iğlan itkän ide. Atnakiç könne Belarus prezidentı Aleksandr Lukaşenka 460 million dollarlıq burıçnı däwlät qaznasınnan tüliäçägen häm Venesueladan kredit alaçağın belderde.
"3 awgusttan başlap sägät 10-nan Belarusqa gaz cibärü täwlegenä 21 million kubik metrga, yağni 45 protsentqa kimeteläçäk. Şul uq waqıtta Belarus aşa öçençe illärgä tranzit küläme üzgärmiäçäk" dide Gazprom wäkile.
Bu tınıçlandıruğa qaramastan, Yewrokomissiä wäkile Martin Selmayr, wazğiätkä borçılu belderep, taraflarnı çişeleş tabırğa çaqırdı.
Soñğı atnalarda Mäskäw häm Minskida ütkän söyläşülär näticä birmägäç, küzätüçelär ike arada çirattağı gaz suğışı başlana, digän farazlar da yasap ölgergän ide.
Ämmä atnakiç könne Belarus prezidentı Aleksandr Lukaşenka Gazpromğa digän 460 million dollar burıç däwlät qaznasınnan tülänäçäk, digän belderü yasadı.
Älbättä, qaznabız beraz buşap qala, läkin bezñeñ Ugo Çaves kebek duslarıbız bar, alar bezgä yaxşı şartlarda kredit birergä äzer, dide ul.
Venesuela kreditnı nindi şartlarda biräder - bilgesez, ämmä şul mäğlüm, Rusiä täqdim itkän kreditnıñ şartı yılına 8,5% bulğan. Lukaşenka, bu Belarus öçen qabul itelerlek tügel, dip anı kire qaqtı.
Şuşı soñğı belderüe belän Lukaşenka, yaqın kürşeñ bulğançı, yıraq dustıñ bulsınçı, dide sıman.
Berençe qaraşqa 460 million dollar Minski öçen ällä ni zur aqça da tügel kebek. Qayber mäğlümätlärgä qarağanda anıñ valuta saqlanmaları 3 milliard dollar çaması.
Şualy itep, älegä bäxäs xäl itelde, çirattağı gaz suğışı bulmasqa oxaşağan. Läkin Mäskäw gaz bäyäsen tağı da arttırırğa mömkin bit. Qayber belgeçlär fikerençä, Rusiädä bulası saylawlar aldınnan bu bik tä ixtimal.
ali ğilmi


text:
Yaponiä IInçe böten dönya suğışınıñ tämamlanuına 60 yıl tulunı bilgeli
Soñğı suğışta bezneñ il başqalarğa, ayırım alğanda Aziädäge kürşelärgä bik küp ziyan kiterde. Min qorbannar, suğış mixnätlären kürgännär, barığız öçen doğa qılam. Bügen, suğış betüneñ 60 yıllığı uñayınnan yasağan belderüdä, xökümät, tağın ber tapqır uzğan suğışnıñ xataların añlap, başqa ber qayçan da suğışqa kermäw kiräklegen, dönyada tınıçlıq häm totrıqlılıq öçen eşläw kiräklegen añladı, dielä".
Bügen meñlägän yapon Yasukuni ğibädätxänäsendäge Şinto häykäle yanına barıp suğışta häläk bulğan 2 million yarım keşene iskä aldı. Koizumi häykäl yanına barmadı, çönki Qıtay häm Könyaq Korea älege urınnı Yaponiäneñ imperial tarixınıñ ber öleşe dip sanap üpkä belderergä mömkin ide, dide Koizumi. Yaponiägä qarşı xäräkätlär barğan Qıtayda bügen Pekindağı Yaponiä ilçelegen polisiä saqladı.
Hong Kongtağı Yapon konsullığı qarşında xalıq cıyılıp, Yaponiä qılğannarı öçen tişençä cawap birmäde, digän şiğärlär qıçqırdı.


text: Venesuella başqalasında tәrtip saqlawçılar, şәhәrneŋ iŋ zur uramnarında yullarnı yapqan qarşılıq kürsәtüçәlerğә qarata cilem uqların qullandı. Gomum eş taşlaw çarası inde 17 kөn dәwam itә. Quşma Ştatlar hәm Kөnbatış Evropa illәre üz watandaşılarına Venesuellaga barudan tıyılıp torırğa kiŋәş itte. Çәrşәmbe kөnne il Başlığı Ugo Çaves oppozotiә aldında beraz çigenerğә mәcbür bildı. Ul üzeneŋ sәyәsi kөndәşe - Karakas şәhәre başlığına, şәhәr politsiәsen kontroldә totu xoquqın qaytardı. Ildә neft çığaru külәme moŋa qәdәr bulmağan tübәn dәrәcәğә tөşte. Şul arda dөnya bazarlarında neft bәylәre artuwın dәwam itte.


text:
Bayram itep, Respublika könüđäk mäsälälärđe onotop yebärgän şikelle. Eş xaqtarın tüläw mäsälähe tağı la xökümät ultırışı kön tärtibenä sığarıldı. Respublika prokuraturahı mäğlümättärenä qarağanda, töđölöş tarmağındağı 40 oyoşmala eş xaqtarı waqıtında tülänmäy. Şuğa la 20 yetäkse yawaplılıqqa tarttırılğan. Xoquq haqlaw orğandarı yarđamında xökümät eş xaqtarı buyınsa burıstı yıl başınan 25 prosentqa kömetewgä ölgäşkän. Xäđer ul 213 million hum qalğan. Xökümät premer ministrı Rafael Baydäwlätov äytewensä, bınan huñ eş xaqın waqıtında tüläwđe tämin itmägän yetäkselärgä qarata talaptar tağı la kösäyteläsäk. Ul ğına tügel, eş xaqın ike tapqırğa arttırıu đa qarala. Bınıñ ösön xökümät biş yıl käräklege xaqında belderä. Rafael Baydäwlätov bildäläwensä, Räsäyđä eş xaqtarın köyläwse qanuniät yuq. Budjet ölkähe berni tiklem köylänhä, uğa qaramağan tarmaqtarđa nisek teläy şulay eşxaqın bildäläy. Älbittä, ul küp osraqta yabay eşselär fayđahına tügel. Oşo säbäple respublikala budjettan tış tarmaqtarđa eşläwselärđeñ här higeđensehe minimäl eş xaqı külämendä xeđmät xaqı ala. Awıl xujalığı eşsändäre tiśtä yıldar dawamında eş xaqı kürmäy. Şäxsi xujalıq iśäbenä yäşäy. Şuğa qaramaśtan, Respublika yetäkselege eş xaqtarın ike tapqırğa arttırıuğa bötä mömkinlektär đä bar, eş xaqın tülämägän yetäkselärgä qarata bik qatı saralar küreläsäk tip belderä.
Audio
Respublika xökümäte bıl mäsälä buyınsa tağı la ber yıyılıp höyläşergä niätläy.


text:
Bügen Xalıqara Xatın-qızlar, dönya buylap xatın-qızlar problemalarına iğtibarnı cälep itü köne.
Cäberläwgä qarşı xalıqara oyışma bu kön uñayınnan yasağan belderüendä, xatın-qızlarğa qarşı köç qullanunıñ artuına borçılu belderde.
Kiçä Kuwaitta yözlägän xatın-qız parlament qarşına çığıp säyäsi xoquqlar taläp itte. Yevropa Berlege, İstanbulda xatın-qızlar uzdırğan uram cıyınınıñ polisiä tarafınnan köç qullanıp taratıluına täñqit häm borçılu belderde.
"Radikal" isemle basma bügen premyer-ministr Tayyip Erdoğan süzlären kiterep, polisiäne dä añlarğa bula, "ireklekneñ çige bar" dip yazıp çıqtı. Şulay üq bügen Anadolu mäğlümat agentlığı, İstanbul xakimiäte başlığı Muammer Güler, anda provokasiä bulğan, polisiä köç qullanırğa mäcbür qalğan, dip äytte, dip xäbär itte.


text:
Comğa könne Qazan Däwlät universitetınıñ journalistika bülmäläre törle yäştäge keşelär belän şığrım tulğan ide. Alar yıraqtan qoçaqların cäyep, ber-berse belän isänläşälär, küreşälär, aşqınıp-aşqınıp närsäder söylilär. Bu keşelär qayçandır journalistika bülegen tämämlawçı studentlar.
Ber-bersen distälägän yıl kürmägän keşelär biregä journalistika bülegeneñ 40-yıllıq yubileen bilgeläp ütärgä cıyılğannar ide.Tatarstan, İdelbuyı, Mäskäw, Sankt-Peterburg, Rusiäneñ häm BDB illäreneñ törle şähärlärendä yörtä yazmışlar Qazan universitetın tämämlawçılarnı. Här yılnı journalistika fakul'tetın 60-65 yeget häm qız tämamlıy.
Damir Ğısmetdin


text:
Başqortostanda tomra köndär tora
Başqortostanda täbiğätteñ kötölmägän sürprizdarı dawam itä. Köslö dawılda ağas yığılıp häläk bulıusılar bar. Bıl xäl Arxangel rayonında terkälde. Bäläkäy qıźźı ağas basıp ültergän. Şahittar äytewensä, ayaź torğan könber–nisä minut esendä boźolop, kük yöźön qara bolottar qaplap alğan. Tap oşonday uq xäl Saqmağoş rayonında la terkälgän. Mäsetlelä ber keşe yawğan boźźoñ awırlığın ülsäp qarağan. Ul 450 gramm tartqan. Stärletamaqta boźźan 50-gä yaqın maşína zıyan kürgän. Automobil xujalarına 900 meñ humğa yaqın aqsa tülängän. Täbiğät qazahınan zıyan kürewselärgä straxovkalaw agentlıqtarı million humdan aşıu iğänä tülägän tip xäbär itelä.


text:
Şimbädä Äfganstanda ütkän prezident saylawları,xalıqara häm cirle oyıştıruçılar tarafınnan zur uñış dip bäyälände.Saylawlarğa äfgannnar küpläp qatnaştı, Taliban häm al Qaida ildä kürelgän qatı iminlek çaraları säbäple yanauların ğämälgä quya almadı.BMO häm äfgan räsmilärennän torğan Urtaq Saylaw Xäyäte şimbädä qayber xatalar yasalğanın iqrar itte. Xäzer Urtaq Komisiä häm Bäysez törkem yasalğan xatalarnı tikşerä häm alarnıñ 2005nçe yılda ütäçäk parlament häm cirle saylawlarda qabatlanmawı öçen çaralar küräçäk.
BMO häm äfgan räsmilärennän torğan urtaq saylaw xäyäte citäkçese Faruq Wardaq millionnarça äfgannnıñ şimbä saylawlarına qatnaşuına yuğarı bäyä birep , ilbaşı namzätläreneñ barmaqqa sörtelgän qaranıñ ciñel genä yuıluı säbäple xärämläşüdä ğäyepläwlärenä qarata bolay dip äytte(audio)
Üzlären tawış birü öçen terkägän häm tawış birü punktlarında şulayuq küzätüçe bulıp eşlägän meñnnärçä äfganlığa häm xalıqara saylaw belgeçlärenä küp räxmät..Yasalğan xatalarnıñ küpkä qatmarlıraq parlament saylawlarında qabatlanmawı öçen tırışaçaqbız.
AQŞnıñ Äfganstandağı ilçese Zalmay Xalizad yäkşämbedä Qarzainıñ ike köçle köndäşe- eleke mäğarif ministırı Yunus Qanuni Äfganstannıñ eleke vitse prezidentı Möxämmäd Mohaqeq belän oçraştı.Qanuni xärämläşü turındağı ğäyepläwlären cämäğätçelek aldında kire almadı. Mohaqeq isä bolay dide(audio)
Min BMOğa kandidatlarnıñ da wäkillek itelgän bäysez komisiäneñ tikşerülär ütkärüe öçen möräcäğät ittem.Ägär dä komisiä saylawlarnı xärämläşelgän dip bäyäläsä , ul çaqta saylawlar qabatlanırğa tieş.
Äfganstan saylaw komisiäse legal bulmağan bülletennär belän eş itü turında kiñäşlär birelgänçe bülletennärne sanau kiçekterelä dide.Saylawlarnı küzätep barğan Äfganstanda irekle häm ğädel saylawlar fondı citäkçse Sayed Niazi süzlärençä(audio)
Bez urtaq saylau xäyätenä, sanau eşendä tawış birüdäge kebek problemalarnıñ bulmawın garantiälärgä täqdim itäbez. Tawış birüdä qara mäsäläse çıqmağan bulsa ide , proses ğädelleräk häm açıqraq bulır ide.
Qayber xalıqara räsmilär, äfgan saylawçılarınıñ qara mäsäläsendä kürsätkän açu, iqtibarğa alınırğa tieş dip äytä. Alar arasında İminlek wä Xezmättäşlek Oyışmasınıñ Äfganstanda saylawlarnı yaqlaw misiäse citäkçse Robert Barry dä bar. Barry(audio)
saylaular öçen bilgelängän qağıydälärgä qarasan bu qağıydälärneñ här berseneñ ğämälgä quyuluı mömkin tügel.Min saylaw administratsiäse oyıştıru anı täräqi itterü bu il öçen äle artığı belän taläpçän dip äyter idem.
Barry tawış birü punktlarında eşlägän 120meñ xezmätkär ber atna elek kenä eşkä alındı, alarnı künegüdän ütkärü tawış birüdän ber niçä kön elek kenä başlandı dip söyläde.
BMO häm äfgan räsmilärennän torğan urtaq saylaw xäyäte başlığı Wardaq qaraşınça yalğış qara qullanu mäsälsäendä kilep çıqqan cancal kiläse yıldağı saylawlar öçen berençe sabaq bulıp tora di.Wardaq(audio
bez öyränäçäk başqa sabaqlar da bula ala.Min bolar bezneñ parlament saylawların şoma ğına ütkärüebezgä yardäm itäçäk dip ışanam.
Human Rights Watchnıñ Äfganstandağı tikşerüçese John Sifton parlament häm cirle saylawlar Äfganstanda demokratiäneñ ğämälgä quyılıp quyıla almayaçağına sınaw bulaçaq digän fikerdä.
färidä xämit


text:
Uzğan yäkşämbedä Qırğızıstan Konstitutsiäsenä üzgäreşlär kertü häm prezident Askar Akaevqa ışanıç belderü mäsäläsendä referendum ütte. Üzäk saylaw komissiäse, tawış birüdä saylawçılarnıñ 86% qatnaştı, dip belderä. Ämmä opozitsiä belderüençä, bu san kiräk bulğan 50%tan da tübän, yaqınça 40% çaması. Räsmi sannarğa qarağanda, saylawçılarnıñ 75% Konstitutsiägä üzgäreşlär kertüne xuplap çıqqan. Bu üzgäreşlär nigezendä ike palatalı parlamentnı ber palatalı itü qaralğan. Askar Akaev, möddäte çıqqançı, 2005-neñ axırına qädär prezident bulıp qalırğa tieşme?- digän sorawğa tawış birüçelärneñ 79% çaması “äye” digän. Akaev, referendum näticäläre demokratiäne köçäytäçäk dip belderde. Opozitsiä wäkilläre, bu üzgäreşlär, Parlament xaqına prezident wäkälätlären arttıruğa kiteräçäk dip sanıy.
Quşma Ştatlar häm keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları, Konstitusiäseñ eçtälegenä häm anıñ, tawış birügä ni barı 20 kön qala iğlan itelüwenä tänqit belderde. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışması Qırğızıstanğa küzätüçelär cibärüdän baş tarttı.


text:
Çirattağı şimbä matbuğat küzätüendä bez sezne “Qazan utları”jurnalınıñ iyül sanı belän tanıştırırbız. Jurnalnıñ bu sanı tipografiädän bu atnada ğına basılıp çıqtı.Ämma bu şimbädä inde üzeneñ uquçılarına barıp citkänder dip ışanabız.“Qazan utları” jurnalınıñ bu iyül sanı Aydar Xälimneñ “Qılğannar çäçkä atqanda”dip atalğan xikäyäse belän açılıp kitä.Avtor xikäyäsendä böyek watan suğışınnan soñğı yıllar turında ana belän balanıñ aralaşuı aşa tatar awılı tormışın surätli. Jurnalnıñ şulay uq “Şiğriät häm çäçmä äsärlär rubrikasında tağın da iğtibarnı cälep itkän Mösäğit Xäbibullinnıñ “Aybibi” isemle tarixi romanınnan özek birelä.Ä waqiğa närsä belän tämamlanır ansın jurnal uquçılar sez aldağı sannardan uqıp belersez. Şulay uq bu rubrikada Nais Ğämbär, belän berençe zur yübileen qarşılağan Fäyrüzä Möslimovanıñ şiğerläre urın alğan.Ä tatar xikäyäläre xäzinäsennän digän rubrikada 43 yäşendä dönya quyğan Fail Şäfiğullinnıñ qısqa xikäyäläre häm anıñ turında Mäğsüm Xucinnıñ iskärmäse birelä. Ä fän rubrikasında Soltan Şämsineñ ”Kük qapusı açılsa...” digän isem astında anıñ tarixi –fälsäfi bäyäne urın alğan. “...Bez xäzer Cir- Qoyaş sisteması-Pleyadalar yoldızlığın üz eçenä alğan zur sistemanıñ 26 meñ yıllıq evolyutsiä siklı tämamlanu aldında torabız.Borınğı zamannarda uq aqıl iäläre planetabıznıñ Galaktika Üzägennän yıraqlaşqan çaqta niçekter “yoqığa taluın”, ä yaqınlaşqan çaqta isä kiresençä “uyana” başlawın sizep alğan bulğannar. Biredä süz keşelek dönyası añınıñ“yoqığa taluı häm uyanuı” turında bara”,-
di ul.Şulay uq bu fän säxifäsendä“Qazan utları ” jurnalınıñ 4 häm 6 sannarında basıla başlağan Ğayaz İsxaqinıñ “İslam mämläkätlärendä” digän yazmasınıñ däwamı birelä.Bu yazmanı professor Xatıyp Miñnegulov ğäräp xärefläre belän yazılğan tekstnı tieşle şärex-añlatmalar belän xäzerge grafikağa küçergän. Yazmadan ber özek kenä bulsa da uqıp kitik äle: “ Min xäzer tağın Fälästingä barıp, annan Süriägä çığıp, Bäyrutta paroxodqa utırıp Tağuqtan İtaliä yulı berlä Awrupağa qaytaçaq idem.Maqsadım:bezneñ qorıltaynıñ saylap qaldırğan başqarmanıñ eşlären häm nindi qararlarınıñ wöcüdkä çığarılğanın küz berlä kürü häm ul äğzalar berlä kontaktqa kilü ide. Başqarmanıñ räise Möfti Ämin äl- Xösäyni xäzrätlären mäclestä oçrattım. Anıñ berlä ozın-ozın söyläşkännän soñ, ”Läcnätü tänfiziä”neñ (Başqarma komitetnıñ) başqarmasın qararğa kittek...
Qızığı şul:dip däwam itä ul (sitata):“bu Fälästin ğäräpläreneñ yäşläreneñ bik kübese bezneñ Salman awılı Ğabdulla äfändeneñ şäkertläre bulğan kebek,bolarnıñ qartları da miña, Çistay mişärenä, üzläreneñ urtaq möselmanlıq yögen tartışuçı ber keşe dip qarıylar; tämamän qardäşçä möğämälä itälär; hiç ber yäşermiçä qayğıları-şatlıqları berlä büleşälär ide. Min üzemne Qazanda, Mäskäwdä, İstanbulda üzebezneñ xalqıbıznıñ arasında kebek xis itä idem”
sitata tämam. “Qazan utları”jurnalnıñ bıyılğı här sanında urın alğan Adler Timerğalinnıñ Milliät süzlegenä küz taşlasaq:“Ğilme Yaqin.g – digän süzneñ añlatması : “Aqıl häm dälilläw yulı belän alınğan ğilem. Mäs.,Şäriğat xökemnäre. Älbättä, barlıq ğilemnär dä Allahı Täğälädän, läkin şärği ğilemnär keşelärgä räsül yäki mäläklär arqılı ireşterelä, ä ğilme-lädün turıdan –turı Allahıdan iñä (wäxi kilü, ilham kilü)”,-
digän añlatma birelä”. “Qazan utları jurnalınıñ “ Bezneñ zaman geroe” isem astında barğan diskussiädä, bu sanda “Ürnäk geroylar sağındıra” digän uy fikerläre belän bäxäs mäydanına Azat Äxmädullin çıqqan.(özemtä) “Bügenge ädäbi xäräkätebezneñ başında baruçılardan berse häm iñ küreneklelärennän berse Tufan Miñnullin.Anıñ icatında zamanıbıznıñ küp kenä sıyfat- üzgäreşlären, möhim yaqların kürergä mömkin. Küçeş çorında urın alğan üzençäleklärne, ezlänü-bärgälänülärne, ayırım tabışlarnı bez, iñ berençe, şuşı dramaturg äsärlärendä küräbez. Cämğıättäge üzgäreşlärne dä dramaturgiädä iñ başlap ul üz äsärläreneñ nigezenä sala başladı.”,-dip yaza Azat Äxmädullin. Şulay da, dramaturgiädä bulğan bezneñ zaman geroylarınıñ bay ruxlı, äxlaqi saf buluı ğına citmi, uquçı häm tamaşaçığa ürnäk bulsın öçen tağın da närsälärder kiräk... bik küp yıllar elek V.Lunaçarski tarafınnan äytelgän:“bezgä Şillerlar citmi, Şiller kiräk”digän fiker, bälkem“ bügen dä üz köçen saqlıydır?!
digän soraw belän tämamlıy yazmasın avtor. Jurnalnıñ Xäter säxifäsendä Tälğät Ğaliullinnıñ “Fidaqar'lek” dip atalğan yazması urın alğan. Çığışı belän Samara ölkäsennän bulğan häm Qazanğa küçep kilep tatar häm rus tellärendä icat itkän, tärcemä ölkäsendä ğayät zur öleş kertkän Änwär Davıdov turında avtor küp mäğlümat birä.Bu yazmadan şul da mäğlüm ki,Röstäm Minğalimov belän Al'bert Narbekov şağir Ä.Davıydovnıñ tärcemälären ber qulyazmağa tuplap, faydalı häm kiräkle eş başqarğannarı turında belderä.Bu tuplanmada törekmän şağire, törki dönyası aqıl iäse Mäxtümqolıy, ingliz, nemes, çex, ukrain, h. b millätlär poeziäsennän ürnäklär, rus klassik häm sovet çorı şağirläre icatınnan tärcemälär buluı turında yaza mäqälä avtorı. (17 ğasırdağı Fransuz xalıq cırı) Änwär Davıdov tärcemäse: Taw
İrkäm belän arabızda- taw, tekä!
Bez menäbez tawğa, xäl betä-betä.
Taw töşkändä töşäbez ciñel-yözep,
Tawda bolıt, irkäm qulında yözek.
İrkäm äytä:arıdıq bolay yörep,
Yal itik bez, bir miña beraz irek.
Süzeñ, irkäm nindi irek turında?
Söydem sine taw bulğanğa yulımda.
Taw astında baqçamda bar xin-ağaç,
İrtängäçä sayrıy anda sanduğaç:
Üz telendä añlata şul , bılbılım,
Ğaşiqlarğa dönyanıñ moñsulığın.
Berär keşe tawnı küçersä, qazıp,
Bez ikençe taw öyärbez-taş taşıp...
Jurnalnıñ Kitap küzätü digän rubrikasında Bıyıl Ğ.Tuqay isemendäge däwlät bülägenä layıq bulğan Mirğazıyan Yunısnıñ “Şiğer yazıp qına yäşäp bulmıy” häm tağın “Qor'än tatar telendä”digän mäqälälär häm dä “Uquçılarıbız icatı”dip isemlängän säxifälär belän tanışırğa bula.Şuşınıñ belän bez çirattağı şimbä matbuğat küzätüen tämamlıybız. Tapşıruda sez Qazan utları jurnalınıñ iyül sanına küzätü tıñladığız. Tapşırunı äzerläde häm alıp bardı Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
AQŞ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld belän Qıtay saqlanu ministrı Çao Gañ-çuan bügen Pekiñda oçraşıp ike il arasında xärbi almaşnı arttırırğa kileşte.
Elegräk Rumsfeld Qıtay xärbi köçläreneñ yäşeren häm tiz räweştä üsenä borçılu beldergän ide.
"Qıtay köçläreneñ üsüe başqa illärne nigezle räweştä Qıtaynıñ niätläre turında uylanırğa häm üz ğämällären üzgärtergä mäcbür itä. Bu köçäytüneñ tiz häm bezneñ qaraşıbızça kimendä açıq bulmawı alarnıñ bilgesezlegen arttıra" dide Rumsfeld.
Çao Qıtaynıñ üz qorallı köçlärendä andıy üseş öçen finans mömkinlekläre citärlek tügel dide. Rumseld şulay uq Qıtay Strategik Raketa köçläre baş idaräsendä dä buldı. Qıtay räsmiläre Ramsfeld bu binağa ayaq basqan berençe çit il keşese dide. Bu köçlär başlığı general Ciñ Jiyuan Ramsfeldqa Qıtay ber ilne dä hädäf itep kürmi häm atom qoralın berqayçan da berençe bulıp qullanmaw säyäsätenä tuğrılıqlı bulıp qalaçaq dide.


text:
Tänqitçelär Bushnı terrorğa qarşı köräşkändä qanun bozuda ğäyepli
Terrorğa qarşı köräş digän sıltaw belän, Amerikan prezidentınıñ, telefon söyläşülären tıñlaw yä şiklänelgän keşelärne totqarlaw turındağı qanunnarğa küz yomırğa xaqı barmı? Bu sorawlar tiräsendä xäzer Quşma Ştatlarda qaynar bäxäslär bara. Tänqitçelär Bush administratsiäsen wäkälät arttıruda ğäyepli häm bu Amerikan demokratiäseneñ nigeze bulğan xakimiät büleneşenä qurqınıç tudıra dip kisätä.
AQŞ konstitutsiäse nigezendä, bu ildä xakimiät yaqınça 3 tigez öleşkä bülengän: prezident, mäxkämä häm qanun çığaru. Matnıyğı bik ğadi: bu 3 tarmaq ber-bersen çikläp, berseneñ dä üsenep kitüenä yul quymasqa tieş. İke ğasırdan artıq amerikannar şuşı demokratik sistemanıñ ğädellege wä näticälelege belän ğorurlanıp yäşäde. Bügen isä qayber tänqitçelär prezident George Bush şuşı sistemanı qurqınıç astına quya dip belderä.
Bushnıñ iñ qatı tänqitçeläreneñ berse, 2000 yıl saylawlarında aña ottırğan demokrat, elekke vitse-prezident Al Gore: "Ägär prezidentnıñ ber kisätüsez amerikannarnıñ söyläşüen tıñlaw, üz añlatması belän törmägä utırtu, urlaw, cazalaw wäkäläte bar ikän – ul çaqta ul närsäne eşli almıy soñ?" digän soraw quydı.
Uzğan yäkşämbedä Gore Bushnı, telefon söyläşülären barı tik mäxkämä qararı belän tıñlarğa röxsät itkän 1978 yılda qabul itelgän qanunnı daimi räweştä bozuda ğäyepläde. Bu şpionlıq itü ğämällären tikşerü öçen Gore maxsus tikşerüçe bilgelärgä çaqırdı.
Yäşeren küzläwneñ çınlap ta buluın Bush administratsiäse uzğan ayda bu xaqta mäglümät çaraları xäbär itkäç tanırğa mäcbür buldı. İminlek İdaräse programması nigezendä mäxkämä qararı bulmasa da şiklänelän keşelärneñ telefon söyläşülären häm elektron xatların küzätergä röxsät itelde.
Bu atnada ike xoquq oyışması älege programma 1978 yıl qanunın boza dip mäxkämägä möräcäğät itte. Alar fikerençä meñlägän ber ğäyepsez amerikan küzläw astında bulırğa mömkin. Al Gore "Bu programmanı äle nıqlap öyränäse bar. Älegä belgäne şundıy näticägä etärä: Quşma Ştatlar prezidentı daimi räweştä qanun boza,"dide.
Bushnıñ süzçese Scott McClellan bu tänqitne ber taraflı häm ike yözle dip kire qaqtı. "Küzläw – terrorğa qarşı köräştä bik möhim qoral. Amerikan xalqı höcümnär buldırmas öçen prezident qanun qısalarında barın da eşlär dip ışana. 11 Sintäberdä närsä bulğanın beläsez. Bez terrorçılarnıñ tağı da zurraq zıyan kiterergä teläwen beläbez. Şuña kürä prezident yaña höcümnärne kisätü, keşelärneñ ğömeren saqlap qalu öçen qulınnan kilgänen eşliäçäk," di Aq Yort süzçese.
Bush administratsiäse üzeneñ qayber ğämällären terrorğa qarşı köräş belän añlata. Soñğı waqıtta ul qanunnarğa östämä belderülär yasaw tärtiben kertte. Tänqitçelär monı Kongress wäkälätenä tıqşınu dip sanıy. Soñğı misal – totqınnarnı cazalawğa qarşı yaña qanunnı imzalağanda Bush başqarma xakimiät bu qanun belän tışawlanğan itep xis itmäskä tieş digän belderü yasadı. Bushnıñ Yuğarı Mäxkämägä namzäte Samuel Alito bu yaña teoriäne yaqlap çıqtı. Yänäse prezidentnıñ – iminlek küzlegennän çığıp, qanunnı qullanırğamı-yuqmı – xäl itergä xaqı bar.
Uzğan atna Senatta Alitonıñ tıñlawları waqıtında, demokrat senator Patrick Leahy bu teoriäne qurqınıç dip atadı. "Bu teoriä nigezendä prezidentnıñ Kongress yazğan qanunğa küz yomırğa xoquqı bar bulıp çığa," di senator.
Ul arada, Kongress äğzaların borçığan bu mäsälä, amerikannarnı ällä ni borçımıy kebek. Washington Post häm ABC News ütkärgän soñğı fiker beleşügä kürä, cawap birgännärneñ 51%tı xökümät iminlek xaqına mäxkämä röxsäten almıyça da şpionlıq itä ala dip cawap birgän.
Senatnıñ Yustitsiä komitetı kiläse ayda – şpionlıq programması qanunnı bozmı yuqmı digän mäsälädä tıñlawlar ütkärergä cıyına.
Ali Gilmi


text:
Neşet Çelebi - Dağlar Bizim Dağlarımız
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Dağlar Bizim Dağlarımız
Etiketler : Neşet Çelebi - Dağlar Bizim Dağlarımız türkü indir, Neşet Çelebi - Dağlar Bizim Dağlarımız türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Dağlar Bizim Dağlarımız mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Dağlar Bizim Dağlarımız türküsü, Dağlar Bizim Dağlarımız sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Dağlar Bizim Dağlarımız bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Yeşil İpek Bükeyim
Neşet Çelebi - Vurduğunu Öldürürsün
Neşet Çelebi - Erciyes ten Kar İstersin
Neşet Çelebi - Yürü Bre Fani Dünya
Neşet Çelebi - Yol Üstüne Oturdum
Neşet Çelebi - Etek Sarı Sen Etekten Sarısan
Neşet Çelebi - Harmana Serdiler
Neşet Çelebi - Pencereden Bakan


text:
Äfğanstanda iminlek saqlarğa kübräk ğaskär häm xärbi cihazlar kiräk
Bügen Brüsseldä Yevropa İlläreneñ saqlanu ministrları oçraşuında NATOnıñ atom biologik häm ximik höcümnärgä qarşı maxsus köçlär tözelüe iğlan itelde. 700 maxsus xärbie bulğan şuşı saqlanu batalionın berençe 6 ayda Çexiä xärbiläre citäkliäçäk. Maxsus köçlärgä NATO äğzase bulğan 19 ildän 15seneñ wäkilläre kergän, şul sanda kiläse yıl NATOğa keräçäk Rumıniä häm Sloveniä xärbiläre dä.
Yevropa İlläreneñ saqlanu ministrları ike könlek oçraşu waqıtında şulay uq Bosniädäge NATO tınıçlıq saqlaw ğaskärläreneñ yazmışı turında fiker alışaçaq, häm Amerikan saqlanu ministrı Donald Rumsfeldqa Yevropanıñ saqlanu planı turında añlatmalar biräçäk. Mäğlüm bulğança amerika bu planğa qarşı çıqqan ide.


text:
Açıq mikrofon: Qoşlarnı üterep kenä qoş kizüennän qotılıp bulamı?
Tatarstannıñ iminiätçelär berlege respublikada qoşçılıq fabrikaları belän qoş kizüennän iminlät kileşülären tözemägän. Bu xaqta berlek wäkilläre Tatar-inform agentlığına xäbär itte. Respublikada kizüdän saqlanu çarası itep, qoşlarnı da qorırğa cıyınmıylar. Ä xalıq qoşlarnı üterep, kizüdän saqlanu çarasına niçek qarıy soñ, qazanlılar bu ısulnı xuplıymı?
Qoşlar tabiğät'neñ ber öleşe. Şuña kürä dä qarğalarnı üterü keşe sälämätlege öçen äybät bulsa da, minemçä ul döres bulmağan ğämäl. Qoşlarnı üterep kenä ul çir belän köräşep bulmıy bit ul. Şuña kürä iñ döres yul bu oçraqta, keşelärne aldan kisätep häm bilgelängän maxsus şifaxanälärdä darular birergä kiräk.
Minemçä, qoşlarnı üterü tabiğät'kä bik küp sıyan kiterä. Ul ekologik yaqtan qarağanda tabiğät'täge xalätlär bozıla.
Minemçä, nindi genä can iäse bulmasın anı üterü bik bik naçar adım. Qoş kizüen buldırmas öçen min qoşlarnı üterügä qarşı, başqa çara tabarğa kiräk.
Qoşlarnı üterü ul keşeleksezlek, bu naçar ğämäl. Nindider gripptan qurqıp qoşlarnı üterergä yaramıy, ä keşelärne vaksinatsiälärgä kiräk.
Qoş grippı belän köräşäbez dip, qoşlarnı beterergä yaramıy. Bu bezneñ ekologiägä bik naçar tä'sir itäçäk. Qarğalarnı üterergä kereşäbez ikän, şähärdä bik küp küselär ürçeyäçäk.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
İstanbulda Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan simpozium ütte
28 Mayda İstanbulda Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan fänni ber cıyılış ütkärelde. Şuşı simpoziumnı oyıştıruda Tatarstan Respublikasınıñ Tөrkiä comhuriätendäge wäkälätle wäkilçelege belän İdel-Ural Tөrekläre Oyışması zur maddi häm mäğnäwi kөç saldılar. Simpoziumnıñ fänni cawaplılığın isä Yeditepe Universitetı Tarix kafedrası citäkçese Prof. Nadir Devlet өstlängän ide.
Simpoziumnıñ berençe utırışın Yeditepe Universitetı Prorektorı Prof. Aysel Aziz alıp bardı. Ul qızlıq familiäseneñ “İdel” buluwı häm atasınıñ Tatar buluwın belderep tıñlawçılarnı şaqqatırdı. Berençe çığış Tatarstan Fännär Akademiäse Tarix İnstitutı ağzası arkeolog Prof. Dr. Fayaz Huzinnıñ 1000 yıllıqnı bilgeläwdä mөhim rol uynağan Çex aqçası belän Ğäräp dirhäme häm başqa tabıldıqlar turında birgän mäğlümätläre zur qızıqsınu belän tıñlandı. Ul çığışın Tatarça yasadı, ayruça tärcemäse Tөrekçä itep uqıldı. İkençe Tatar ğalime isä Tatar Sotsial Fännär İnstitutınan Prof. Gamircan Dawlätşin ide. Ul Qazan, Qasım, Astraxan, Qırım häm başqa Tatar mädäniätläre turında ayrım-ayrım sөyläw dөres tügel, çөnki urta ğäserlärdä tik ber ädäbi tel, tik ber urtaq Tatar mädäniäte bar ide digän sөzemtä yasadı. Här ike fän eşleklebez dä Tөrkiägä berençe märtäbä kilgännär ikän. Bu da Tatarstanda fän eşlekleläreneñ xäläreneñ xiç tä soqlanırlıq bulmawına işarä itä. İnde Tatarstannıñ üz fännär akademisäse dä yabılğaç xällär tağın da qıyınlaşaçaq dip faraz itärgä kiräk.
Өçençe çığış Qazan 1000 Yıl simpoziumınıñ sekretarı Prof. Nadir Devlet tarafınnan yasaldı. Ul diasporadağı Tatar-Başqortlarnıñ üz kiçmeşläre turındağı informatsiä-belemne Tөrkiädä yäşägän Arat, Akdes, Temir, Togan kebek ğalimnärneñ äsärlärennän alğan buluların, 1991 yıldan soñ aralaşu mөmkinlege tuğaç, ike yaqlı fäni mөnäsäbätneñ başlawın iskä tөşerde.
Simpoziumnıñ ikençe өleşe isä Prof. Devlet citäkçelegendä başlandı. Çirat Tatarstanda çağıştırmaça ozın mөddät qalıp, İdel-Ural turında fänni äsärlär yazğan yäş Tөrek ğalimnäreneñ täcribälären añlatuğa kilgän ide. Berençe bularaq Egey Universitetınnan Mustafa Öner 1990 yılda kürenekle tel belgeçe Dr. Üzbäk Bayçura belän Leningradta niçek tanışuwın häm niçek itep Tatar tele tikşerenülärenä çumuwın añlattı. Ul ayruça Bayçuranıñ Qazannan sөrelgän, Mäskäwdä qabul itelmägän, ämma dөnyanıñ dürt ber өleşendä zur dan qazanğan buluwın iskä tөşerde. Ankara Universitetınnan Dr. İbrahim Maraş isä bugenge kөndä Russiädä Mөselmannarnı säyäsi mäqsatlar belän өç ayrım tөrkemgä bülergä tırışalar dip äytte. Berencese üze İslam dinen belmäsä dä Rafel Xakimov tarafınnan urtağa çığarılgan Avropa İslamı ağımı, ikencese Mäskävneñ boyrığı belän çığarılğan Rossiä İslamı ideası, өçençese isä bigräktä Qazandağı İslam Universitetı tarafınnan da väkilçelek itelgän İslam xäräkäte bulıp tora. Marmara Universitetınnan Dr. Erdal Şahin isä Tatarstanda Tөrek tele uqutularınıñ torışına tuqtaldı. 10 mäktäptä Tөrekçä uqıtıla ikän. Biredä өlgergän yäşlärneñ ber өleşe dä Tөrkiädä uqıylar dip äytte Şahin. Simpoziumnıñ soñğı çığışı isä Sadri Mäqsudineñ onığı Dr. Gönül Pultar tarafınnan yasaldı. “Dөnya Tatar Ligası Citäkçese” isemen dä yөretkän Pultar diaspora belän ildägelär arasındağı bäyläneşlärgä tuqtalıp, Tatarlıqnıñ çit illärdä muzıykada, aş-suda, biyüdä yäşäwenä işarä itep, awıl tormışın çağıldırğan häm Sovet çorında traditsiägä äwrelderelgän Sabantuy ütkärü yolasınıñ elektän çit illärdä yäşäwçe Tatarlar arasında bulmawına işarä itte. Tatarstan belän mөnäsäbätlär başlağaç isä ildägelärneñ “sez tөrekläşkän” digän ğäyepläwlärenä duçar buldıq, ämma alar da bit “ruslaşqan” digän sөzemtä yasadı.
Fänni cıyılış buluğa qaramastan simpoziumğa qızıqsınu zur buldı. Zalnıñ 80-90 %-ı tuldı. Başqortstannıñ Tөrkiä Comhuriätendäge wäkalätle wäkile Kanşaubi Meziyev tä qunaqlar arasında ide. Qazannıñ 1000 yılına bağışlanğan İstanbulda ütkärelgän simpoziumnı räsmi Tөrek televiziäse TRT dä tөşerde, şulay uq TRT radiosı Tatarça programasınıñ korrespondentı da çığışlarnı tasmağa yazıp bardı. Bu atnada ayruça TRT-INT kanalında “Avrasya Günlüğü” isemle programada şuşı simpozium turında Prof. Devlet häm Dr. Pultar belän ütkärelgän intervyü kürsäteläçäk dip kөtelä. Tөrkiädäge ber uç Tatar Qazannıñ 1000 yıllığın şulay itep iskä aldılar.
Azatlıq radiosı өçen İstanbuldan Äxtäm İbrahim


text:
Üzbäkstandağı qorallı bäreleşlär artında kem tora?
Üzbäk räsmiläre äytüençä, soñğı 3 köndä Taşkent belän Boxarada bulğan qorallı bäreleşlär näticäsendä 42 keşe xäläk bulğan, kübese militsiä xezmätkärläre. Şuşı waqiğalarğa bäyle räweştä 30-lap keşe totqarlanğan. Räsmilär bu xöcmnär öçen islamçılarnı ğäyepli. Ämmä cawaplılıqnı älegä berkem dä üz östenä almadı, bulğan xällär turında citärlek mäglümät yuq, xöcümnär artında kem torğanı bilgesez.
Bu atışu tawışları sişämbedä Üzbäkstannıñ maxsus köçläre Taşkent çitendäge ber yortqa xöcüm itkändä yazıp alındı. Xöcüm näticäsendä 20-läp keşe xäläk bulğan, kübese – şul yortqa kerep sıyınğan suğışçılar, dielä. Räsmilär äytüenä qarağanda soñğı 3 köndä Taşkent belän Boxarada bulğan qorallı bäreleşlär, şartlawlar näticäsedä barlığı 42 keşe ülgän, kübese – militsiä xezmätkärläre.
Şuşı xöcümnär öçen cawaplılıqnı älegä berkem dä üz östenä almadı. Ämmä Üzbäk räsmiläre monıñ öçen islam suğışçıların ğäyepli. Sişämbedä Üzbäkstannıñ Tışqı eşlär ministrı Sadıyq Safaev üz ilendäge xällärne xalıqara terror belän bäyläp, Hizb ut-Tahrir törkemen telgä aldı.
Könbatış Yevropada nigezlängän Hizb ut-Tahrir törkeme möselmannarnıñ, Çeçnya, Kaşmir kebek töbäklärdä qulğa qoral totıp köräşü xoquqın tanısa da, anıñ üzeneñ qorallı bäreleşlärdä, köç qullanuda älegäçä totılğanı yuq ide. İzraelgä qarşı, anti-semit eşçänlege öçen ul, misal öçen, Gemaniädä tıyılğan. Üzbäkstanda isä bu törkem terkälmägän, häm dä räsmi räweştä tıyılmağan. Ämmä Human Rights Watch oyışmasınıñ soñğı xisabına qarağanda Üzbäkstanda qulğa alınğan, ezärleklängän möselmannar arasında bu törkemneñ dä äğzaları bar. Şotlandiäneñ Terrorçılıqnı öyränü üzäge belgeçe Tamara Makarenko süzlärençä:
Audio (Tamara Makarenko)
"Üzbäk räsmiläre Hizb ut-Tahrirnı artıq küpertergä tırışa. Ägär alar bu törkemne ğäyeplägän berär dälil taba alsa, bu alarnıñ törkem äğzalarına qarşı qılğan ğämällären tulısınça aqlar ide."
İkençe faraz Üzbäkstannıñ İslam xäräkäte belän bäyle. Prezident Kärimovnı bärep töşerü maqsatı belän tözelgän bu oyışma 1999nçı yılda Taşkentta bulğan şartlawlar öçen ğäyeplängän ide. Äl-Qaidä belän bäyläneştä dip sanalğan şuşı xäräkätne Quşma Ştatlar üzeneñ terrorçılar isemlegenä kertte. Mäskäwdäge Carnegie Üzäge belgeçe Alexei Malaşenko:
Audio (Alexei Malaşenko)
"Hizb ut-Tahrir dip uylamıym. Anıñ şiğärläre, prinsipları başqa. İxtimal bu Üzbäkstannıñ İslam xäräkäte, yä şuña oşağan berär oyışmanıñ eşe. Läkin moña kiñräk qararğa kiräk, bu berük waqıtta Quşma Ştatlarnı xuplağan Üzbäk xökümätenä qarşı da xöcüm bulıp tora. İslamçılar küzlegennän qarağanda koalitsiägä kerüçelär İslamnıñ doşmanı sanala, alarğa qarşı här ğämäl sawap."
Äfğanstan operatsiäse waqıtında Xanabad xärbi nığıtmasın birep torıp Üzbäk räsmiläre amerikannarğa yärdäm kürsätte. Ämmä qayber belgeçlär fikerençä, monıñ soñı könnärdä Taşkent uramnarında bulğan xällärgä ber bäyläneşe dä yuq. John Hopkins Universitetı qarşında Üzäk Aziä häm Kavkaz İnstitutı citäkçese Frederick Starr, xöcümnärneñ xärbilärgä tügel ä militsiägä qarşı yasaluın häm dä xöcümçelär arasında xatın-qız buluın iskärtä:
Audio (Frederick Starr)
"Bu älbättä faraz ğına, läkin soñğı xöcümnär dini ekstremizmda ğäyeplänep qulğa alınğan möselmannarnıñ ğailä äğzalarınıñ militsiädän üç aluı bulırğa mömkin."
Xöcümnärneñ näq menä militsiägä qarşı yasaluın iskä alıp, bu xöcümnär – korrupsiägä batqan militsiägä, anıñ yawızlığına qarşı ğämäl yä isä, xättä, iminlek köçläre belän militsiä arasındağı qarşılıq näticäse bulırğa mömkin digän farazlar äytelä.
Şuşı küp sanlı farazlar Üzbäkstan kebek yabıq cämğiättä mäglümät qıtlığınnan kilä. Ber-ike belderüne sanamağanda üzbäk räsmiläre soñğı xällär, anıñ säbäpläre turında tınlıq saqlıy. Uzğan töndä däwlät televideniese soñğı xäbärlär çığarılışın Taşkent uramnarındağı qan qoyulardan tügel, ä Kärimovnıñ Litvanıñ elekke prezidentı Valdas Adamkus belän bulğan oçraşuı turında söyläwdän başladı.
Ali Gilmi, Praga


text:
Misırnıñ Dahab şähärçegendä bombalar şartladı
Misırnıñ Qızıl Dingez yarındağı Dahab şähärçegendä ber ük vaqıtta diärlek öç urında bomba şartladı. İn kimendä 23 keşe hälak buldı dip belderelä. Cirle häm çit il turistları yal itkän bu uınğa höcüm Osama bin Ladenneñ audio tasması televideniädä tapşırılğannan soñ ber kön uzğaç buldı.
"Bez anda barıp citkändä qoyaş balqır aldınnan ide häm här cirdä qan ezläre bar ide. Misırlılar uramnı yua ğına başlağannar ide. Auılnıñ töp uramında qanlı ayaq ezlere bar ide. Keşelär tirä yaqta yöregendä, başqalar tazartu eşläre alıp baralar ide."
Nemets tabibı Mixail Hartlix Royter agentlığına bolarnı añlattı.
"Kiçke säğät cidelärdä berberartlı öç şartlau buldı. Min internet kafedä utıra idem . Öç şartlau işetkäç yögerep çıqtım. Här kem qıçqırışa ide."
Şuşı tabip belän jurnalist Matthew dä söyläşkän häm ul anıñ kiçereşlären radiobızğa bolay dip añlattı.
"Tabip şartlaulardan soñğı säxnäne bolay dip añlattı. Ul meditsina cihazların alır öçen bülmäsne yögergän. Törle yaraları häm peşekläre bulğan qorbannar kürgän . Ber bala ayağın yuğaltqan bulğan. Yevropalı 10 yäşlek ber bala anıñ qulında ülgän."
Restoran,Kofe häm kibettä bulğan şartlau öçen älegä ber kem dä cavaplılıqnı üz östenä almadı. Monnan elek 2004-nçe yılnıñ Üktäberendä Dahabnıñ Tönyağındağı Tabada häm 2005-nçe yılnıñ İyülendä Şarm- el Şeyxta moña oxşaş höcümnär bulğan häm 100 tiräsendä keşe hälak bulğan ide. Xakimiätlär monıñ öçen ällä ni mäğlum bulğan Sinaydağı ber törkemne ğäyeplägännär ide. Şuşı törkemne üze Fälästinle bulğan İyad Said Saleh oyıştırğan bulğan. Misır xakimiätläre anıñ çit il oyışmaları, şul sanda Osama bin Ladenneñ Al Qaeda belän bäyläneştä toruı bilgelänmäde dip belderdelär. Misırda tıyılğan, läkin, säyäsätkä qatnaşırğa röxsät itelgän Misır Moselman Tuğannığı Oyışması , bomba şartlatunı xökem itte. Fälästinnärneñ Hamas xökmäte dä şundıy uq reaksiä kürsätte. AQŞ prezidentı Buş ta şundıy uq belderü belän çıqtı.
"Bügen Misırda bombalar şartladı. Min üterülärne qätği xökem itäm. Misırda gönaxsız tınıç xalıqqa qarşı akt qorbannarğa säbäp buldı. AQŞ hälak bulğan şäxeslärneñ ğailäläreneñ qayğısın urtaqlaşa. Yaralılar sälämätlänsen dip doğa qılabız."
Şuşı höcümnän ber kön elegeräk Osama bin Ladenneñ çit il keşeläre höcüm obyektı bula alal dip kisätkän audio taması Al Jazeerede tapşırılğan ide. Läkin, qorbannarnıñ küpçelegen misırlılar täşkil itä. Turizm Misırnıñ töp kerem çığanağı . Turizmnan yılına 7 miliard dolar kilä. Şuşı soñğı höcümneñ häm soñğı 18 aydağı öç höcümneñ turizmğa nindi täsire bulır, ansı bilgesez.
Färit İdelle, Praga.


text:
Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw bügen Qıtayğa kilde. Uzğan atnada Straw, Yevropa Berlegeneñ Qıtayğa qoral satunı tıyu turında 15 yıl elek kertkän çikläwläre kiläse 6 ay eçendä beterelergä mömkin, dip äytkän ide. Qıtay tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Kong Çuang, çikläwlär ğamäldän çığarılsa, Qıtay belän Yevropa arasında mönäsäbätlär yaxşıraçaq, dip belderde: "Qoral satu embargosı beterelergä tieş, dip sanıybız. Çikläwlär Qıtaynıñ tärräqi itüenä häm Yevropa Berlege belän mönäsäbätlärenä turı kilmi. Çikläwlär betsä Qıtay küp itep qoral ala başlamayaçaq. Çikläwlär betsä – Qıtay belän Yevropa Berlege mönäsäbätläre alğa kitäçäk" dide Qıtay tışqı eşlär ministrlığı wäkile.
Straw bügen Tokioda bulğanda, tışqı eşlär ministrı Nobutaka Maçimura, Yaponiä Qıtayğa qoral satunı tıyğan çikläwlärne beterügä qarşı, bu – böten könçığış aziä öçen qurqınıç tudıraçaq, dip belderde. Amerika Quşma Ştatları da bu ğamälgä qarşı çığa. Jack Straw Tokioda çağında, äle kiläse 2 ayda bu mäs'älädä üzgäreş bulmayaçaq, dide.


text:
“Millätkä matäm köye”, V.Tişkov süzläre
Soñğı waqıtta milli bitaraflıqnıñ artıp kitüenä tağı ber säbäp bar. Rusiädäge räsmi häm akademik dairälär millätçelekne önämäwlären yäşermilär. Barı tik ber teldä genä söyläşep, ber xalıqnıñ ğına tarixın, ğöref-ğadätlären öyränü döres ğämäl dip sanala. Ä inde keçeräk, azraq sanlı xalıqlarnıñ zihennäre tögäl bulsa, alar zur däwlät telendä genä söyläşergä tieşlär. Şovinizm häm başqa millätlärne keçeräytü çire belän awıruçılar elek tä bulğan. Tatar, başqort xalıqlarnıñ tarixların, mädäniätlären öyrängän häm taratqan alman, rus, yähüd ğalimnäre bezneñ milli mädäniätebezne üsterügä niqädär zur öleş kertkänen dä onıtırğa yaramıy. Monısı ütkän zaman xälläre. Ä bügenge qayber ğalimnär xakimiättäge reaksion qanatnıñ käyefenä yararğa tırışıp, bik qızıqlı teoriälär çığara başladılar.
Küptän tügel Valeriy Tişkovnıñ “PekBиeM пo эTHocy”, yäğni “Millätkä matäm köye” digän kitap çığardı. Anıñ töp fikere: etnos, millät digän närsä yuq, ul süzne onıtığız yäki başqa mäğnädä qullanığız. Millät ul - ber däwlättä yäşägän xalıq, di. Tişkov digäç, gel-genä annan kölärgä, anı xurlarğa aşıqmağız. Waleriy Tişkov bik aqıllı, sälätle, ğilemle keşe. Ul bügenge çornı ğına tügel, kiläçäk zamannarnı da aldan kürep torırğa omtıla. 2002 yıldağı keşe sanı aludan ul qänäğät tügel. Millätne kürsätmäskä ide, tuğan telne ğomumän soramasqa ide, şul millätçe ğalimnär häm idäräçelär millät-tel turındağı sorawlarnı canisäp käğäzenä kertep eşne bozdılar, di ul. Bügen nindi teldä söylägänne sorap käğäzgä berketep quyasıñ da, şul citä. Bügenge real'' milli sostavnı şulay ğına açıqlap bula di. Ä millätne anı yasalma räweştä mädäniät häm mäğärif yärdämendä, ägär dä däwlät şunı teläsä, üsterep yäki üterep bula. Menä bu oçraqta Valeriy Tişkov döres äytä. Milli radio, televidenie, matbuğatnı, mäktäpne yabıp quysañ, millätlär tonçığıp ülä başlıylar, üz millätennän waz kiçü kampaniäse başlana.
Ämma läkin, nişläpter şul uq waqıtta näq xäzerge çorda keşelärneñ milli üzañı arta. Keşeneñ millätenä däwlättän yärdäm kilsä dä, kilmäsä dä, üzañ kütärelä başlıy. Qayber urınnarda yäki illärdä milli tigesezlekkä protest yözennän tawışlar, suğışlar çığa. Dimäk, Waleriy äfände Tişkovnıñ millät ul yuq, bulırğa da tieş tügel digän şiğare döreskä çıqmıy. Ul qayber millätlärneñ dönya yözennän yuqqa çığuı turında xıyallanuçılarnıñ ber qara ömete genä.
Näq bu atnada Mäskäwdä “Watanım” oyışması häm “TaTapckий Mиp” gäzite yärdämendä “Rusiädä tatar mäs’äläse” digän seminarnıñ tağın ber utırışı buldı. Tarix fännäre doktorı Mixail Guboglo, etnologiä institutı direktorı Tişkovnıñ urınbasarı bulsa da, fändä anıñ köndäşe bulıp çıqtı. Mixail Guboglo şuşı seminarğa äzerlägän dokladında millätkä bäyle töşençälärne häm terminnarnı yañadan qarap çıqqan. Häm anıñ fikerençä, mondıy terminnar dürt törle bula: iskersälär dä qullanıla torğan terminnar, qullanudan tämam çıqqan terminnar häm yaña mäğnädäge töşençälär häm ör yaña terminnar. Bu ğalim millät digän töşençäne çüplek başına taşlawğa riza tügel. Ul xätta tuğan tel digän töşençäne tarixi yaqtan bilgeli. Ata-ana tele, xätta bik ük yaxşı üzläşterelmäsä dä, barıber tuğan tele bulıp qala dip sanıy ul. Menä şuşı dokladnı tikşerüdä qatnaşqan bik zur, bik abruylı ğalimnärneñ barısı da diärlek millät bar, anı berqaya da quyıp bulmıy, däwlät säyäsäte millätlärgä yärdäm itärgä tieş digän näticä yasadı. Çınnan da, nişläp inde milli respublikalar Rusiä xalıqlarınıñ, millätläreneñ üseşenä yärdäm itmäsen? Niçek itep milli üzençäleklär däwlätne cimersen? Ägär dä ayırım millätlär qänäğät bulmasa, üz mädäniäten, ğöref-ğadätlären, telen üstermäsä, bu däwlät räxät kürmi, cimerelä, tarqala. Menä şul ğadi genä xaqiqät''ne añlağan ğalimnär, säyäsätçelär Mäskäwdä dä bar.
Ä xakimiät kemne tıñlar? Tatarstanda yäşäp tä, tatarlıqnı inqar itüçelärneme? Mixail Guboglo kebek, Mäskäwdä torıp ta, millätlärne yaqlawçılarnımı? Menä monısı inde xikmät häm äkämät.
İñ siskändergäne - xäzerge xakimiät reforması waqıtında milli üseş öçen cawaplı strukturalarnı xäzergä kürenmäwe. Mäskäwdäge fänni seminardan çıqqaç, Aq yortqa barıp, Rusiä xökümätendäge milli ministrlıqnıñ xälen belergä buldım. Millätlär öçen faydalı qanunnar qabul itkän, här töbäktäge millätlärneñ xäle turındağı yıl sayın xisaplar tuplağan Vladimir Zorinnı tabıp bulmadı. Ul üzeneñ eş bülmäsendä utıra, läkin inde anıñ räsmi wazifası xäzer yuq. Mobil telefonın häm maşinasın dä alğannar. Millätlärne bağu wazifasın yaña tözelgän mädäniät ministrlığınıñ berär bülege tieş ikän. Bu şulay bulsa, mäğärif ministrlığındağı milli qaraş, milli mäs''älälär kemgä buysınır ikän soñ, çönki mäğärif häm mädäniät ministrlıqları ikese ike keşe, Fursenko häm Sokolov äfändelärdän ğäyre, matbuğat, iqtisat tarmaqları da milli mäs’älälärgä bäyle. Millät turında käğäzlär yazıp, utırışlar äzerläp yörüçe çinovniklarğa xäzer eş quşuçı yuq. Bälki ölkälärdä, respublikalarda millätlärne onıtmaslar? Ämma alarnıñ bu eşçänlegen üzäktän bäyäläp toruçısı xäzergä yuq. Zorin citäkçelegendäge milli-mädäni möxtäriätlär buyınça konsul''tativ şuranıñ da yazmışı bilgesez. Qısqası, millät häm milli respublika digän süzlär xäzerge terminologiä buyınça uñay mäğnäle töşençä tügel. Milli respublikalar - bol''şeviklar uylap çığarğan bik naçar närsä, alar qalsa, Rusiä cimereläçäk digän süzlär yışraq işetäseñ. Bik ğäcäp, bik äkämät küreneş bu, duslar.
Kem belä, bälki bu waqıtlıça, yalğış yuldan kitü, zihen yuğaltudır. Şulay da, küpmillätle ildä millätlär turında qayğırtu wazifası bötenläy onıtılu ber dä kötelgän närsä tügel. Çönki bügen millätlärdän dä zıyanlıraq, qurqınıçlıraq närsälär bar. Mäsälän, terrorizm, narkomaniä, eçkeçelek, uğrıçılıq, yalqawlıq, oyışmağanlıq. Menä şular belän köräşsäk tä bik citkän. Ä milli üzençäleklär bötenläy başqaça qaraşqa layıqlı. Härxäldä, alar belän köräşü yegetlek tügel.
Rimzil Wäli


text:
Qaydan qorban alası?
Äle Qorban ğäyetenä öç kön çaması waqıt bar. Läkin ğädättä, xalıq bu olı bäyrämgä aldan xäzerlänä başlıy. Yort-ciren cıya, öyen yua, ä qorbanlıqqa digän xaywannı ğomumän aylar däwamında asrıy. Yıl sayın Xoday aldında başqarıla torğan ber burıç – qorban çaluğa zur tırışlıq belän äzerlänä.
(Sarıq tawışları)
Tatarlar ğädättä, menä şundıy kör tawışla sarıqlarnı qorban itep çala. İslam qanunnarı buyınça sıyır, döyä kebek xaywannarnı qorbanlıqqa çalu yarasa da, tatarlar sarıqnı üz itä. Sarıq bäräkätle xaywan dip äytkännär ata-babalar. Bäräkätlesen bäräkätleder dä, ä maxsus doğalar, niät belän çalına torğan qorban sarığın şähär cirendä qaya tabarğa soñ? Bit salalarda ğına tügel, qalalarda da möselmannar yäşi. Tatarstan möselmannarı Diniä näzaräte apparatı citäkçese İlyas xäzrät Cihanşa söyli.
Bezneñ öçen möhim mä’sälälärneñ berse – ul Qorban çalunı oyıştıru. Äkerten genä, tatarstan möselmannarınıñ Diniä näzaräte bu eşne üzäkläşterü buyınça ber yulnı aldı. Här yılnı mäçetlärebez qarşında Qorbanlıqqa alıp kilgän sarıqlarnı satu oyıştırıla. Mondıy eşlärne ike yıldan artıq inde Märcäni mäçete misalında küzätep barabız. Bu mäçetkä härkem kilep, üzenä oşağan xaywannı satıp alala. Älbättä, mondıy mömkinleklär başqa mäçetlärdä dä oyıştırılğan
İlyas xäzrät Märcäni mäçete Qazannıñ Cämiğ mäçete bularaq, anıñ ürnägen kiterde. Älege mäçetneñ imam-xatıybı Almaz xäzrät Möxlisev söyli:
Qorban çalırğa telägän keşelär mäçetkä kilep yazıla alalar. Ber qorban sarığı bäyäse 2500 rubl' tora. Şul summanı qaldıralar, da, alarğa yazu birelä. Qorban çalınası könne, kilep, maxsus bilgelängän keşelärdän çaldırıp, eşkärtep alıp kitä alalarYarar, ä mäçetlärgä sarıqlar qaydan kilä. Alar bit, başqa dindägelär kebek xucalıq totmıylar, barı tik sadaqa, xäyer aqçasına kön itälär. İlyas xäzrät Cihanşa monı bolay añlata:
Qayber rayonnarda Qorbanlıq öçen sarıqlarnı aldan uq xäzerlilär. Mäsälän Baltaç rayonı Timeräzevo kolxozında. Anda qorban öçen sarıqlarnı maxsus üsterü buyınça berniçä yıl şöğellänälär
Tatarstan möselmannarı Diniä näzaräte apparatı citäkçese İl'yas xäzrät Cihanşa buldı.
Möselmannarğa, Xodaynıñ räxmäten añlar öçen Qorban yolası wacib bulıp kilgän dip añlatalar din ğalimnäre. Almaz xäzrät Möxlisev söyli:
Bu bezgä İbrahim päyğämbärneñ qissasın iskä töşerä. Bu päyğämbär, Allahı täğälä rizalığı öçen, üzeneñ balasın da xätta qorban çalırğa riza bula. Allahı täğälä keşe qanı tügelüen telämi, şuña kürä, balanı sarıq belän almaştırıp quya. Häm bu yola bügengese köngä qädär qala.Räfis Cämdixan


text:
15 May - Analar köne Udmurtiädä dä bilgelänep ütelde
15 may könen Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ general' assambleyası 1994—nçe yılnı xalıqara ğailä yılı dip iğlan itkän ide. Bıyıl älege waqiğanıñ unınçı yıllığı. Bu uñaydan respublika prezidentı Aleksandr Volkov küp bala tudırıp, tärbiälägän analarnı üz rezidentsiäsendä qabul itte.
2004-nçe yıl Udmurtiä Prezidentı Ukazı belän Udmurtiädä ğailä yılı dip iğlan itelde. Şuña da ağımdağı yılda ğailä häm balalar Udmurtiä respublikası xakimiäte citäkçeläreneñ iğtibar üzägenä alındı. Ğailä yılın tieşle däräcädä ütkärü maqsatınnan respublika xakimiäte plan qabul itte. Sotsial' säyäsättä ğailä, analar häm balalarnı qayğırtuçanlıqqa östenlek birep, respublikanıñ Däwlät Sovetı ütkän yıl azağında «Deti Udmurtii» — «Udmurtiädä balalar» dip atalğan maxsus programmanı da rasladı. Anda 2004—08 nçe yıllarğa çaralar bilgelängän. Monıñ säbäbe, dip bilgeläde jurnalistlar belän oçraşuda ğailä häm demografiä mäsäläre, häm balaçaqnı saqlaw bülege citäkçese Natal'ya Deykina, ğailälär bügen krizis xälendä. Soñğı yıllarda Udmurtiädä balalar sanı 50 meñgä kimegän. Bik küp ğailälärdä ber genä bala üsä. Şul uq waqıtta bala tudırğan yalğız xatınnar sanı artqan. Ütkän yılda ğına här öçençe bala räsmi bulmağan ğailädä tuğan. Tağın ber san — 100 ğailäneñ 60 tarqalğan, här durtençe ğailä — tulı tügel.
Ğailälärneñ öçtän ber öleşe genä mul tormışta yäşi dip bilgelänä. Şuña da, ğailälärneñ yäşäyeşen yaxşırtu maqsatınnan respublikada berniçä zakon proyektı äzerlände. Şul isäptän biş häm annan da kübräk bala tudırıp tärbiälägän analarnı maqtaw bilgese belän büläkläw küzdä totıla. Bu respublikada yäşäwçe härber keşegä qağılsa, tatar ğailäse niçegräk yäşi soñ. Bu sorawğa berniqädär cawapnı İjaw şähäreneñ Lenin rayonı ZAGS bülege mödire Älfiä xanım Kaşapova birde. 2003—nçe yılda İjaw şähäreneñ Lenin rayonında barlığı 1365 ğailä terkälgän. Alar arasında ikese dä tatar ğailäsendä üsep, üzläre dä üz milläte wäkilen saylawçılar sanı 102. Ä tatar qızları häm yegetläre başqa millät wäkilläre belän 178 ğailä terkägän. Şulay itep, qatnaş ğailä qoruçılar tatar ğailälärenä qarağanda ike tapqırğa yaqın artıq. Ütkän yılda ayırılışqan ğailälärneñ sanın qarıyq. Barlığı 583 ğailä tarqalğan. Alar arasında ir belän xatın ikese dä tatar millätennän buluçılar — 52 ğailä, qatnaş ğailälär arasında ayırıluşıçılar sanı 71. Sannardan uzıp bulmıy — üzegez küräsez, qatnaş ğailä qorıp, tormış itärgä teläweçlär sanı da küp, ämma şul uq waqıtta qatnaş ğailälär arasında tarqalu oçrağı da yış. Şuña da Udmurtiä tatar ictimaği üzägeneñ Maqtawlı prezidentı Mäsgut Waxit ulı Garatuev tatar ğailäläre buldırıp, balalarğa milli tärbiä birüdä — ğailädä ananıñ role bik zur dip basım yasıy Udmurtiä tatar ictimaği üzägeneñ maqtawlı prezidentı Mäsgut Waxit ulı Garatuev äñgämäbezdä, balaları ata—analarına tuğan teldä belem birüläre, milli ruxta tärbiäläwläre öçen räxmät belderer digän fikeren dä citkerde. Anıñ bu süzlären qüätläp, fondtan ber yazma täqdim itäm. Tatar gimnaziäse uquçısı Läysäniä Ğatawllina, ul bıyıl Qazanda tatar tele buyınça regionara olimpiada qatnaştı, annan qaytqaç min Läysäniä belän oçraşıp, tuğan teldä aralaşuı, matur söyläşüe, telneñ neçkäleklären belüendä kemgä räxmätle digän sorawğa qızçıq bolay cawap birde.Xämidä Ğayfullina, «Azatlıq» radiosı, Udmurtiä.


text:
Bu gazutkärgeç aşa Mısırda çığarılğan tabiği gaz İordaniägä qudırılaçaq.
Qahirädän 450 çaqrım könçığıştağı Taba şähärendä ütkän bu tantanada Mısır Prezidentı Xösni Möbäräk belän İodaniä patşası Abdulla da qatnaştı.
Ütkärgeçneñ tözelep betkän berençe öleşe Mısırnıñ Sinay yarımutrawı häm Qızıl dingez töbe aşa ütep İordaniäneñ Aqaba portına barıp totaşa.
Bu ütkärgeçneñ ikençe öleşe dä tözeläçäk häm ul İordaniäneñ tönyağında qädär suzılaçaq.
Öçençe öleş isä Süriägä, Livanğa, Törkiägä häm annan Yewropağa qädär barıp citäçäk.
Misırnıñ bik küp tabiği gazı bar. Häm ul kiläçäktä iñ küp gaz çığaruçı illärneñ bersenä äwerelergä teli.


text: Riyad,Üpkä yalqınsınuı säbäple kiçä xastaxanägä salınğan 80 yäşlek patşa Fahd öçen xalıq doğada tora. Räsmi belderüdä üpkädä cıyılğan su alınğannan soñ patşanıñ xäle stabil dip äytelde.Şäxzadä Abdulla 1995nçe yıldan birle de fakto il belän idarä itüçe. Diplomatlar dönyanıñ in küp neft export itüçe ilendä xakimiät almaşuı tınıç bulaçaq dip kötä. Eçke eşlär ministırlığı süzçese, ildä ğädättän tış xäl iğlan itelde digän çit il mätbuğatı xabärlären kire qaqtı. Kiçädän birle patşanıñ xäle turında räsmi meditsina büllete yuq


text:
Tatarstanda 57 deputat Putin täqdimnären xuplıy,19 - qarşı çığa
Säyäsät belän qızıqsınuçılarnıñ iğtibarın futbol, xokkey yäki başqa uyınnıñ isäbe tügel, ä Däwlät Şurasındağı tawış birü näticäläre kübräk qızıqsındırdı. Belgänegezçä, 25 üktäberdä, parlament töbäk citäkçelären östän bilgeläw turındağı qanun tikşerelde. Säysi firqälär isemlekläre belän ütkärelgän saylawlar üz näticälären birä başladı, dip äytep bula. «Berdäm Rusiä» fraksiäse Putin täqdimnären xuplap çıqtı, «Tatarstan - yaña ğasır» xäräkäte fraksiäse qarşı tawış birde, kommunistlar xuplamadı, «Xalıq partiä»se tarafdarı yaqlaw belderde, bäysez deputatlarnıñ qaysıları xupladı, qaysılar yuq. Näticädä 57 deputat xuplaw beldersä, 19 qarşı çıqsa, 3-se bitaraf qalğan.Gäzitlär 26 üktäberdä, baş mäqälälären parlamenttağı yalqınlı çığışlarğa bağışladı. Tatar gäzitläre parlament utırışında äytelgän süzlärne, çığış yasağan keşelärneñ isemnären bäynä-bäynä yazıp çıqtı. Urıs telle gäzitlär, tawış birügä dä, qanun belän kerteläçäk yaña tärtiplärgä dä, üz añlatmaların birde. Mäsälän ber bäysez oppozitsion gäzit, Tatarstan qarşı çıqmadı, ämma xuplaw da beldermäde, dip yazıp çıqtı. İkençe basma xäbärçese, Tatarstan, ägär mondıy xalättä teşlären kürsätmäsä, Tatarstan bulmas ide digän, fikerläre belän urtaqlaştı.
Öçençe ber gäzit, qayber deputatlarnıñ bu mäs’äläne inde aldağı däwlät şurası sessiäsendä tikşerergä cıyınuın iskä töşede. «Ämma, ul waqıtta, başta komitet üz süzen äytsen, dip alarnı tıñlarğa telämädelär», dip yazdı ul gäzit. İnde qanun xuplanğaç, täqdim iteläse tözätmälär dä açıqlandı. Berençedän, deputatlar, parlamentnı taratu turındağı matdäne federal qanunnan alıp taşlarğa täqdim itä. İkençedän, Rusiä Prezidentı häm ul bilgelän region citäkçese arasında ber nindi aradaşçılar bulmasqa tieş dip sanıy alar. Öçençedän, Tatarstan deputatları, älege qanun, Vladimir Putinnıñ xakimlek itü mötdäte betkängä qädär genä ğämäldä bulırğa tieş, digän matdäne kertergä täqdim itä.Bikä Timerova.


text:
Uçiliçelar kämey, eşselär etmäy
Başqortostanda hönäri uqıu yorttarına kileüselär hanı yıldan- yıl kämey. Bıltır federal qaramaqtağı uçiliçelarźı urındağı qaźna iśäbenä küsergäynelär. Žöźömtälä uçiliçe- kolledjar hanın qıśqartırğa tura kilä- finanslau qatmarlı. 2005-se yılda bınday uqıu yorttarına 25 meñ keşe kilhä, bıltır 17 meñdän artmağan. Mäğarif ministrı Zinnät Allayarov äyteüensä, huñğı yıldarźa qayhı ber hönäri uqıu yorttarına kileüselär aź, ular 30 protsentqa ğına tulılana. Yäğni hönäri uqıu yorttarım hanı planğa yaraşlı qıśqara bara. Şul uq waqıtta eşse hönärźärgä qıtlıq źur bulıp qala.
Respublika xökümäte kürhätmähe menän ayırım qatlam watandaştarğa qala yanı elektriçklarında yul yöröügä 50 protsent taşlama birelä. Unıñ menän - may, iyun, iyul, awğust häm sentyabr ayźarında - sotsial yarźamğa xoquqlı keşelär qullana ala. Bıl isemlekkä respublika qaramağındağı taşlamalarğa xoquqlılar, federal häm töbäk terkäüenä inmägän xaqlı yaldağılar, eske eştär orğandarı xeźmätkärźäre inä. Taşlamalı bilettarźı teyeşle dokumenttar menän timer yul qassalarında alırğa mömkin.
Baytulla Fatqulin, Öfö


text:
Dönyanıñ 80 ile Gazzäne tözekländerü öçen bergä cıyıla
Yaqınça 3 milliard dollarlıq yärdäm buldırırga planlaştırılgan ber könlek cıyında, Gazzädä humanitar yärdämnärgä röxsät itelüen taläp itü öçen İzrailgä möräcägat iteler dip kötelä.
Gazzädä soñgı wagiät
Cıyın İsrail belän Xämas arasında solıx kileşüe söyläşüläre däwam itkän waqıtqa turı kilä. Uzgan atna Xämas wä äl-Fätix citäkçelegendäge Fälästinle törkemnär başta xaqimiät buldıru kebek bik küp maqsatta urtaq fikergä ireşülären beldergän ide.
Läkin soñgı könnärdä artqan raketa höcümnärennän soñ İzrail premyerı Ehud Olmert kiçä yasagan belderüendä: “raketa höcümnäre däwam itkän oçraqta, İzrail tarafının cäwabı bik qatı bulaçaq”, dip kisätte.
İzrail 22 kön däwam itkän xärbi çaralardan soñ iğlan itelgän atışlarnı tuqtatu kileşüennän birle, Gazzädän İzrail yagına 110 raketa cibärelüen alga sörä.


text:
AQŞ xärbiläre Guantanamo törmäsendä Qör''ängä xörmätsezlek kürsätü oçraqların faş itte
AQŞ xärbiläre belderüenä kürä , terrorda şiklänüçelär totılğan Guantanamo törmäsendä xärbi saqçı yäki sorau aluçılarnıñ Qor''ängä xörmätsezlek kürsätkän 5 insident faş itelgän.Törmä komandirı Qor''ännen bädräfkä taşlanuın raslağan ışandıruçı dälil tabılmadı dip beldergän.
Hood(audio)
Bez xärbi personalneñ Qor''ängä 13 märtäbä xörmätsezlek kürsätüen bilgelädek. Unısı saqçılar,ä öçe soraw aluçılar tarafınnan .Bez bu 13 insidentnıñ 5senä genä çınlap ta Qor''ängä xörmätsezlek dip qarıbız. 5 insidentnıñ 4 öçen saqçı ä berse öçen soraw aluçı cawaplı.Bu 5 insidentnıñ berse dä ul waqıtqı operatsiä proseduralarn bozu tügel
Hood Washingtonda jurnalistlarğa 2 xärbigä disiplin cäzası birelde dip äytkän.General totqınnar üzläre 15 märtäbä Qor''ängä xörmätsezlek kürsätte yäki izge kitapnı sanlamadı dip äytkän. Press konferesniä ,FBİnıñ Qor''ängä xörmätsezlek kürsätelgän dip yazılğan dokumentları Amerikanıñ Sivil İrekleklär Berlege tarafınnan iğlan itelgännän soñ ütkärelde.2002nçe yılnıñ 1.august tarixlı dokuemntta ber totqın Guantanamodağı amerikan personalen Qor''ännne bädräfkä attı dip ğäyeplägän.Hodd süzlärençä ,AQŞ xärbi tikşerüçeläre bu ayda FBİ dokumentında iseme äytelgän totqın belän ängämä ütkärsä dä , ul kürmädem, işettem genä dip äytkän. Hood süzlärençä(audio) bez Guantanamoda qayçan da bulsa Qor''ännen bädräfkä taşlanğan buluına ışanıçlı dälil taba almadıq may ayı başlarında New Week jurnalındağı mäqalädä Guantanamoda AQŞ soraw aluçıları totqınnarğa basım yasau öçen Qor''änne bädräfkä taşlağan dip yazılğan ide. Şul xabär säbäple Äfganstanda qabınıp kitkän köç qullanılğan demonstratsiälärdä 15 keşe häläk buldı. Şunnan soñ New Week jurnalı xabärneñ çığanağı säbäple mäqaläne kire alıp ğafu ütengän ide. Washington mäqalä möselman dönyasında AQŞ abruyına zian kiterde dip belderde. Xalıqara Qızıl Xaç Oyışması şunduq bez 2002 häm 2003nçe yılda Guantanamo totqınnnarınıñ Qor''ängä xörmätsezlek kürsätelä digän şiqäyätlärennän soñ şunduq AQŞqa belderdek dide.Jenevada urnaşqan Xızıl Xaç Oyışması süzçeseneñ urınbasarı Florian Westphal radiobızğa bolay dip söyläde
Westphal(audio)
Bu xabär häm ğäyepläwlärdän soñ bez şunduq AQŞta kiräkle xakimiätlärgä möräcäğät ittek.Bez şunnan soñ wazğiätneñ yaxşırğanına ışanabız çönki 2003nçe yıldan soñ bezgä totqınnardan andıy şiqäyätlär bulmadı.
2003nçe yılnıñ ğıynuarında AQŞ xärbiläre Guantanamodağı personalğe Qor''ängä nindi mönäsäbät kürsätü kiräklege turında kürsätmälär iğlan itte.Şotlandiädä Glasgow Universitetında İslam Tikşerüläre Üzäge direktorı Mona Siddiqui AQŞ xärbiläre elek uylamağan mäsälälärne äle añlıy başladı di
Siddiqui(audio)
Dönya Guantanamodağı xällärgä bik tänqitle qaraş beldergändä AQŞ xärbiläre wazğiätkä qaramastan qayber çaralar küräp, bez kiräkmägän zarar kiräkmägän basım yasamas yäki qulğa alınuçılarğa zarar kitermäs öçen här törle tırışlıq alıp baruların kürsätergä tieş.
Ğalimä Qor''ängä xörmätsezlek itelüeneñ raslanuı,izge kitapqa Alla süzläre dip qarawçı möselmannarnıñ açu näfrätenä säbäp bulaçaq di AQŞ räsmiläre İslam häm izge kitapqa xörmät itülären här daim qabatlap kilä.Guantanamo komandirı Hood Qor''ängä xärmät häm totqınnarnın ğıybadät xoquqı AQŞ xärbiläre öçen yöklämä bulıp tora dide färidä xämit


text:
Rusiä xoquq saqlaw oyışmalarında köç qullanu häm räximsez möğämälä
Xisapnıñ waqıtlı totqarlaw izolyatorlarına häm militsiä büleklärenä bağışlanğan öleşendä BMO wäkileneñ 94-nçe yılda Rusiägä kilüennän soñ xakimiätlär totqarlanğannarğa qarata köç qullanunı beterü öçen bernindi çara da kürmäde dielä. Xisap äzerläwçelär xoquq oyışmalarınıñ eşne tizlätü häm ciñeläytü öçen azaplawlar häm köç qullanu oçraqları turında küp kenä dokumental'' nigezlängän mäğlümät tuplawların belderä. Militsionerlar bigräk tä militsiä bülmälärendä köç qullana dielä. Demos üzäge rusiäneñ 10 töbägendä militsiä xezmätkärlärennän soraşu ütkärgän. Qayber xezmätkärlär mondıy ğämällärneñ buluın ğına tügel, xätta üzläreneñ dä andıy çaranı qullanğanlığı turında äytkänü. Cämäğätçelek qararı waqıfı ütkärgän tikşerenülärgä qarağanda, totqarlanğannarğa qarata köç qullanu yış qına totqarlawnı terkäw häm protokollaw eşläreneñ tieşençä alıp barılmawı belän bäyle bula. Tikşerelgän küp kenä köç qullanu oçraqlarında keşelärneñ totqarlanuı bötenläy terkälmägän, yäki totqarlanuçı administrativ tärtip bozuçı bularaq qına terkälgän. Bu isä totqarlanuçılarğa advokat xoquqınnan, yäki cinayät-protsessual qanunnarında äytelgän başqa xoquqlardan faydalanu mömkinlege birmägän. Demos üzäge soraştıruında qatnaşqan milistiä xezmätkärläre äytüençä, totqarlanuçılarğa qarata köç qullanunıñ töp säbäbe militsiä xezmätkäreläreneñ şiklänelüçe ğäyeben raslawçı dälillär tabu eşen kimetü teläge. Bu üz çiratında alarnıñ tieşençä hönäri äzerlekle bulmawı häm alarğa artıq küp eş yöklänüe belän bäyle dielä. Xoqu yaqlawçılar xisabında kütärlän älege problemalarnı Rusiä eçke eşlär ministrı Räşit Nurğaliev ta tanıp avgust azağına militsiä xezmätkärlärenä alarnı beterü taläbe belän möräcäğät itte. Ministr ireşelä torğan maqsatlarğa, şartlarğa häm xoquq bozuçınıñ kem buluına qaramastan bernindi qanunğa qarşı, räximsez yäki keşelek däräcäsen tübänsetüçe möğämälä bulmasta tieş di. Çallıdağı xäbärçebez Ğafiulla Ğaziz temanı däwam itep 7 täwlekkä yabılğan, ämma 5 täwlektän qıynalğan xäldä uramda tabılğan häm soñraq xastaxanädä ülgän Damir Söläymanov eşe turında söyli. GAFİULLA ĞAZİZ Xoquq yaqlaw oyışmaları äytüençä, qayber militsiä xezmätkärläre keşelärneñ xoquqların bozğanda alarnıñ üz xoquqların, qanunnarnı belmäwennän faydalana. Qulğa alınğan, yäki totqarlan keşe üz xoquqlarınıñ bozıluına yul quymas öçen närsä eşli ala? Qazandağı xäbärçebez Mälikä Basıyr.
MÄLİKÄ BASIYR Xoquq yaqlaw öçen yardäm sorap möräcäğät itä torğan tağın ber oyışma Qazan xoquq yaqlaw üzäge. Bu oyışmağa şuşı könnärdä genä 4 yäş tuldı. Anıñ başqarğan eşläre häm kiläçäkkä plannarı turında xäbärçebez Räfis Cämdixan söyli. Räfis Cämdican: Bu könnärdä Qazannıñ xoquq yaqlaw üzägenä 4 yäş buldı. Bezneñ äle sovet añı belän yäşäp kilgän, kommunistik añ qaldığınnan çığıp citmägän xalıq öçen xoquq saqlaw üzäge işe nämärsälär yañalıq ta kebek. Bar militsiä, prkaraturası, şulmı inde ul dip quyuları da bar. Yuq ul tügel. Ä kiresençä, şuşı militsiä, prkaraturlar ğäyepsezğä keşe räncetkän bulsalar, şuşı räncetelgänne zaqun –qanunnarğa tayanıp yaqlaw ul. Däwlät räncetsä qaya barasıñ? Cünle illärdä sudqa- mäxkämägä birälär. Däwlätne üzendä. Menä bu , 4 yäşen tutırğan xoquq yaqlaw üzäge däwlät belän sudlaşa torğan ber oyışma inde. Dörese, däwlätkä xisabı bulğannarğa yärdäm itä. Häm, äytergä kiräk, uñışsız tügel. Älege üzäkneñ citäkçese Natalya Kablova 4 yıl buyına eşlängän eşläre turında Azatlıqqa Soñı ike yılda Qazannıñ Xoquq yaqlaw üzäge rişwätçelek häm orğannar tarafınnan cäzälaw oçraqları buyınça 13 cinayät eşe quzğatuğa ireşte. Mäxkämä tarafınnan 14 citäkçe keşe cinayät eşe qılğanlığı raslandı. 16 namussız militsioner eş urınınnan quıldı. Däwlät, yäki anıñ xezmätkärläre tarafınnan räncetelgän keşelär 409 meñ rubl'' külämendä moral'' zıyan öçen kompensatsiä aldılar dide. Monnan tış, Qazandağı keşe xoquqların yaqlawçı bu oyışma xezmätkärläre däwlät xoquq saqlaw orğannarı belän dä unikal'' dip äyterlek urtaq eşlär başlağannar. Unikal'' dimen, çönki, prokuratura şuşı üzlärennän cinayät ezläwçelär belän kileşü tözegän. Bu 2002 yılda bulğan. Şulay itep, Qazan xoquq yaqlaw üzäge yılına ike märtäbä, respublikada keşe xoquqları bozılu, yuqqa räncetelü oçraqları buyınça xisap tözi dä, anı respublika prokuraturasına yullıy. Äfändelär, mägez, qarağız, sez nik mondıy oçraqlarğa yuq quyasız diebräk. Prokuratura üze bu xisapqa qolaq sala ikän tağın. Tatarstan prokurorı Kafil Ämirov, üzäkneñ şundıy ğomumi xisabına nigezlänep, militsiä xezmätkärläre köç qullanğannarın tikşerü oçraqların öyränüne taläp itep böten respublika rayonnarına färman yullağan. Natalya Kablova Xoquq yaqlaw üzäge xezmätkärläre Tatarstandağı barlıq tikşerü törmälärendä bulalar. İrekle räweştä. Bezneñ üzäkneñ xezmätkäre Lidiä Çuprina Rusiäneñ Tatarstandağı Cäza ütäw xezmäte idaräse qarşında ictimaği şura räise itep saylandı. Üzäk belän şuşı Cäza ütäw xezmäte idaräse eşçänlege näticäsendä tikşerü izolyatorlarında, tärbiä koloniälärendä, törmälärdä häm başqa şunıñ işe urınnarda daimi oçraşular ütä. Bu oçraşular waqıtında törmädä utıruçılar belän küzgä –küz oçraşıp, söyläşülär bula dide Xäzerge waqıtta Qazannıñ xoquq yaqlaw üzäge Eçke eşlär ministrlığı belän dä söyläşülär alıp bara. Urtaq eşçänlek turında. Yäğni, militsiä xezmätkärläre grajdannarnıñ xoquqların bozu oçraqların kimetü, andıy xällär bulğan xäldä, urtaq tırışlıq belän, cäzasın birü. Menä bu söyläşülärneñ maqsatı. Bu yıl başınnan, üzäk, yaña ber tör eş yünäleşendä eşli. Bu eş “Däwlättän üzeñneken sudlaşıp al” digän bu ğomumrusiä aksiäse qısalarında bara. Mondıy çarada telägän kem qatnaşa ala. Däwlät mine yuqqa räncette dip, xoquqları bozılu oçrağı buldı dip sanağan här kem. Üzäk, alarğa yärdäm itä. Älbättä, mäxkämä aşa inde bu protsess bara. Menä Qazanda şundıy ictimaği oyışma keşe xoquqları öçen köräşä. Rusiäneñ küp kenä töbäklärendä mondıy üzäklär yuq. Şuña kürä, citäkçelärneñ ğäyeben raslaw da, däwlättän räncetelgän öçen tieşlesen sudlaşıp alu da başqa töbäklärdä yuq miqdärendä. Tatarstanda şundıy üzäk bulğanğa, qayberäwlär, menä nindi xällär Tatarstanda dip uylawları bar. Yuq, Tatarstan başqalasında bit Xoquq yaqlaw üzäge eşli. Räfis Cämdixan, Qazan. Naif Aqmal: Aldağı cärşämbedä Başqortstannıñ Blagoveççen şähäre mäxkamäse şähär xalqın küpläp qıynawda qatnaşqan militsiä xezmätkärlären xökem itü eşen başlıy. 2004-nçı yılnıñ 10-13 dikäberendä Blagoveççen şähärendä Başqortstan militsiäse ütkärgän maxus operatsiädän soñ 341 keşe üzlärenä qarata köç qullanu, qıynalular turında belderde. Ul könnärdä Blagoveççenda ber meñnän artıq keşe militsiä büleklärendä bulıp çıqqan. Rosbalt xäbär agetnlığı belderüençä, 14-nçe sintäberdä mäxkamä qarşına 8 Başqortstan militsiäseneñ 8 xezmätkäre basaçaq. Alar wäkalätlären arttırıp cibärüdä, köç qullanuda ğäyeplänä. Tağın 2 xezmätkär eşe mäxkamädä inde avgust ayında qarala başladı. Militsiä tarafınnan qıynalğannar häm xoquq yaqlawçılar Blagoveççen operatsiäse öçen Başqortstan eçke eşlär ministrı Rafail Divaevnıñ wazıyfasınnan alınuın taläp itkän ide. Ämma avgust axırında Divaev attestatsiä ütep wazıyfasında qaldı. Rusiä baş prokurorınıñ idel buyı federal'' okruğına qarawçı urınbasarı Sergey Gerasimov täqdime nigezendä Rusiä eçke eşlär ministrı Räşit Nurğaliev Divaevqa wazıyfaların tieşençä başqarmağanı häm watandaşlarnıñ konstitutsion xoquqların bozuğa yul quyğanı öçen şeltä belderde, ämma anı urınında qaldırdı. Naif Aqmal, Praga.


text:
Bali şartlawları intiharçılar eşeme - İndoneziä politsiäse şunı tikşerä
Yäkşämbegä qarşı töndä İndoneziäneñ çit il keşeläre yaratıp yörgän Bali utrawın teträtüçe şartlawlar radikal'' "Cemää İslamiä" çeltärenä bäyle intihar höcümçelär eşe bula ala - İndoneziäneñ terrorğa qarşı köräş bülege başlığı general Ansiät Mbay şulay dip uylıy.
Diñgezneñ tınıç qına şawlawı kötmägändä köçle şartlaw häm şaşqan xalıqnıñ qurquınnan ni eşlärgä belmägän qıçqıruları belän almaşına - bolar Balidäge restoranda utıruçı ber turistnıñ videosına yazılğan. Barlığı 3 şundıy şartlaw bulğan, tikşerü eşlären alıp barğan politsiä, kimendä 25 keşe hälak buldı, 100-dän artığı yaralandı dip xäbär itä. Xäzer ul bu höcümnärneñ intiharçılar, yäğni üz-üzen şartlatuçılar tarafınnan yasala alu ixtimalın tikşerä.
Moñardan tış, şartlatqıçlarnıñ pläjdäge restorannar yanında qomğa aldan uq kümep qaldırıluı mömkin digän faraz da qarala. Yäkşämbe irtän şartlaw bulğan urınnarnıñ berse - Kuta pläjendäge Radca restoranına kilep Bali politsiäse başlığı Manguku Pastika, soñğı höcümnär utrawnıñ äle 2002-nçe yılğı şartlawlardan arınıp kilä almağan turist industriäsenä yaña zian kiteräçäk digän qurquın belderde:
"Älbättä, bu zur faciğä, çönki ul kimendä 25 keşeneñ ğömeren aldı, 100-dän artığın yaraladı", di Bali politsiäse başlığı.
Şartlawlarnıñ cämäğätçelekkä mömkin qädär zurraq zian kiterü maqsatın quyuına İndoneziä prezidentı Susilo Bambañ Yudhoyono da iğtibar itä, ul alarnı açıqtan-açıq terror ğämälläre dip bäyäli häm cawaplılarnıñ tabılaçağın wäğdä itä:
"Bolar hiçşiksez terror ğämälläre ide, çönki alarnıñ qorbannarı itep ğäyepsez keşelär saylandı, maqsat itep cämäğät urınnarı alındı. İndoneziä prezidentı bularaq häm däwlät isemennän min bu räximsez ğämällärne xökem itäm", di İndoneziä başlığı.
Australiä premyer-ministrı John Howard ülüçelär arasında üz ilennän kilgän 16 yäşlek ber malaynıñ buluın rasladı, moñardan tış yaralanğan 17 australiäle arasında kimendä ikeseneñ awır xäldä buluın äytte. Ul İndoneziä prezidentı belän söyläşergä cıyınuın, häm üz xökümäteneñ Australiä turistları arasında bik populär Baligä yardäm cibärergä äzer buluın da xäbär itte.
"Bez anda politsiä, qorbannarnı açıqlaw belgeçlären yullarğa äzer, kön barışında Baligä zur yök oçqıçları kitäçäk. İlçelek xezmätkärläre Baligä baru yulında. Häm ägär dä nindi dä bulsa östämä yardäm kiräk bula qalsa, ul tuplanaçaq", di Australiä prezidentı Baligä aşığıç yardäm cibärü xaqında.
Şartlaw qorbannarınıñ zur öleşen cirle xalıq täşkil itä, ämma alar arasında Könyaq Koreä, Yaponiä, Australiä häm ixtimal Germaniä watandaşları da bar dip farazlana.
Kärim Kamal


text:
Tatar ädäbiatı kafedrasın bıltırğı fänni eşçänlekne yomğaqladı
Kereş süzdä kafedra mödire professor Xatıyp Miñneğulov yıl näticälären äytep uzdı. 2002 yıl däwamında kafedra nigezendä tulı äzerlek ütep 2 kandidatlıq dissertatsiäse yaqlanğan, başqa fänni oyışmalarğa ğilmi kadrlar äzerläwdä yardäm kürsätelgän. Fänni ezlänülär näticäsendä törle matbuğat çaralarında 70 mäqälä basılğan häm 7 kitap näşer itelgän.
Professor Rezeda Ğänieva isä, möselman Şärıq ädäbiatında ülem fälsäfäsenäse turındağı fikerlären äytep ütte. Matbuğatta Musa Cälil häm “cälilçe”lärgä bäyläp yazılğan, küptörle bäxäslär uyatqan, “Tatarlar yılmayıp üldelär” mäqäläsendäge fikerlären İslam dine täğlimätlarına, xädislärenä häm päyğämbärlär tarixına, Şärıq häm ğäräp ädäbiatı traditsiälärenä nigezlänep isbatladı. Ğömumän alğanda, konferensiä qızıqlı häm faydalı uzdı dip bäyäläde anda qatnaşuçılar.
Landış Xarrasova. Qazan


text:
İran: İsfahanda atom eşçänlege öleşçä yañartıldı
Xabärlärgä qarağanda, Xalıqara Atom Agentlığı xezmätkärläre İsfahan yaqınındağı bäxäsle atom qorılmasında İslam respublikasınıñ atom töş aktivlıqların (başlatunı) küzätep baraçaq cihazlar urnaştıru öçen kilgän. Britaniä Fransiä häm Almanya İsfahan reaktorında eşçänlek başlatılmasın dip kisätü öçen sişämbedä Atom Agentlığın aşığıç cıyılışqa çaqırğan ide.Şimbädä Tehran atom programması turındağı krizisnı tuqtatu mäqsatın quyğan Yevropa Berlegeneñ täğdimen kire qaqtı. İran Atom Agentlığı prezidentnıñ urınbasarı bügen İsfahanda jurnalistlarğa reaktorda eşçänlek öleşçä başlatıldı dip belderde.
Asefi(audio)
Min yevropalılar kisätüdän wazkiçsinnär dip äyter idem.Yevropalılar Xalıqara Atom Agentlığın sişämbe könne İran mäsäläsendä cıyılışqa çaqırdı. Bez İran eşen İminlek Şurasına tapşıru qanunsız häm säyäsi säbäple aktivlıq dip uylıybız.Ägär dä alar İran mäsäläsen BMO iminlek şurasına tapşıra ikän bez ber tamçı da qayğırmıybız ,Yevropalılar üz yulların saylarğa tieş.
Asäfi tağı Y.Berlegeneñ täqdimen kire qağu , Tehran söyläşülärne tuqtata digän süz tügel bez söyläşülärneñ däwam itüen telibez çönki här iki taraf ta berberseneñ pozitsiäsen añlar dip uylıybız dip äyttte.Fransiä tışqı eşlär ministrı Teheranğa täqdimne yaxşılap uylağız dip belderde. Ministır yäkşämbedä basılıp çıqqan ängämäsendä Yevropa Berlegeneñ paketında İrannnı Üzäk Aziä belän Yevropa arasında möhim neft yulı xälenä kitergän täqdim dä bar dip äytkän.Tehrannıñ atom programması turındğı bäxäs quyıra barğanda sişämbedä Veneda Xalıqara Atom Energiäse Agentlığı cıyılış ütkärep yevropalılarnıñ möräcäğäten tikşeräçäk. BMOnıñ agentlığı Tehrannı bu mäsälädä kisätäçäk dip kötelä. İrannıñ yaña prezidentı Axmedinejad , Xameneygä yaqın torğan konservativ fikerle däwlät radio tapşırularınıñ eleke başlığı Ali Larijaninı atom mäsälälärendä baş söyläşüçe itep täğäyenläde dip xabär itelde. Ul Xäsän Rohaninın urının alaçaq tizdän.Rohaninın kitüe, İrannıñ atom mäsäläsendä qatı pozitsiä alaçağına işarä bulıp tora dip äytä küzätüçelär. Prezident saylawları kampaniäse waqıtında Axmedinejat İrannnıñ Yevropa Berlege belän söyläşülär alıp barğan törkemen qurqınğannar dip ğäyeplägän ide färidä xämit


text: İke-öç säğät eçendä Abaşıdze xökümät belän berlektä eşen taşlap kitärgä tieş. Waqıtnıñ az birelüen qan qoyular bulmasın öçen, dip añlatalar. Bügen bu belderüne milli iminlek sekretare Vano Merobişwili yasadı. "Min Acarstandağı barlıq qorallı keşelärne häm Acarstannıñ haman da Abaşıdzene yaqlağan xäkimiät strukturaların kisätäsem kilä. Alar rejimına barı berniçä säğät waqıt qaldı. Sezgä qan tükmiçä, Gruziä xalqı yağına çığıp, anıñ prezidentına buysınır öçen öç-dürt säğät waqıt birelde", dide ul. Batumida häm Acarstannıñ berniçä rayonında Aslan Abaşıdzegä qarşı bulğannarnıñ uram cıyınnarında meñnän artıq keşe qatnaştı.


text:
Milli cämäğätçelek yaña universitet belän qänäğät tügel
Kilep tuğan mäs’älägä açıqlıq kertü maqsatı belän “Milli Şura” häm Bötentatar ictimaği üzäge prezidiumı şuşı könnärdä cıyılış ütkärde. Tatar kongressı binasında uzğan milli cıyınında respublikanıñ Mäğärif häm fän ministrı urınbasarı Danil Mostafin, Tatar däwlät gumanitar-pedagogiqa universitetı prorektorı Rädif Cämäletdinov, Däwlät Dumasınıñ elekkege deputatı Fändäs Safiullin, tarix fännäre doktorı Damir İsxaqov, milli cämäğätçelek wäkilläre qatnaştı. Cıyılışnı alıp baruçı Milli Şuranıñ räis-koordinatorı Räşit Yagfärov cıyılışnı tınıç räweştä alıp barırğa, cämäğätçelek belän Xökümät arasında yaña uqu yortı buyınça añlaşuğa kilüne töp maqsat itep quysa da, utırış bik qızu bardı. Milli cämäğätçelek yaña universitet belän riza tügel. Alar bu milli universitet ideyäsen qullanu ğına bulıp çıqtı dip baralar. Fändäs Safiullin fikere:
Ägär dä däwlät kileşergä teläsä, ul bezne inde ällä qayçan üze cıyğan bulır ide. Bügen nindi kileşü turında süz bulırğa mömkin, däwlät bezne sanğa sanamıyça, kongressnıñ qararın, rezolyutsiäsen sanğa sanamıy ikän. Bu bit başbaştaqlıq, çın mäğnäsendä valiuntarizm. Däwlät xäzer tatar xalqına qarşı bastı.
Mondıy süzlärgä qarata Respublikanıñ Mäğärif häm fän ministrı urınbasarı Danil Mostafinnıñ cawabı mondıy buldı:
122Hчe federal' zakon Federatsiä subyektlarına yuğarı uqu yortların finanslaw mömkinlegen beterä. Yaña universitetnı respublikada tözü mömkin tügel. Ni öçen Qazan däwlät pedagogika universitetı nigezendä tözelde, bu şul federal' qararğa nigezlänä. Çönki bezneñ ike vuz - tatar däwlät gumanitar häm tatar amerikan regional' institutları respublika tarafınnan finanslana. Häm bu finanslaw barı tik 2007 yılnıñ 1 ğinwarına qädär genä mömkin.
Milli universitetnı öç uqu yortı nigezendä tözüneñ töp säbäbe itep itep federal' qararnı kiterügä Damir İsxaqov qänäğätsezlek belderde.
Sez ul zakonnıñ eçtälegen tögäl beläsezme? Anda bit finanslaw beterelä dip äytelmägän. Ä töbäk belän üzäk kileşü tözi dielgän.
Tatar däwlät gumanitar-pedagogiqa universitetı prorektorı Rädif Cämäletdinov cawabı:
Rusiä Federatsiäsendä yuğarı uqu yortları ike törkemgä bülenä. Berençese federal' uqu yortları, ikençese – däwläti bulmağan yuğarı uqu yortları. Finanslaw mäs’äläse 2007 yılğa qädär genä qaralğan.
Tanılğan cämäğät eşleklese Fändäs Safiullin mondıy cawaplar belän genä qänäğätlänmäde. Ä mäs’äläne başqa yassılıqta qararğa täqdim itte:
Tatarnıñ yuğarı uqu yortı bulamı, yuqmı? Bulmasa, ni öçen? Aqçadanmı, konsepsiädänme, ällä inde ruslaştıru säyäsäte, ällä inde bezneñ quştanlıqtanmı.
Danil Mostafin añlatırğa totındı
Barlıq balalar da, ä bigräk tä tatar balaları şuşı yaña universitetta belem alırğa tieş. Häm alar moña xoquqlı.
Cıyında uqu yortı konsepsiäsenä zur iğtibar birelde. Damir İsxaqov respublikanıñ Mäğärif häm fän ministrı urınbasarı Danil Mostafinnan älege konsepsiäne kürsätüne sorasa da, xökümät wäkile qulda konsepsiäneñ bulmawı xaqında äytte.
Cıyılışta qabul itelgän rezolyutsiädä milli cämäğätçelek tatarnıñ çın milli universitetın buldırmawın Rusiäneñ rus bulmağan xalıqlarnı beterü säyäsäteneñ däwam itüe belän añlattı. Cıyılış axırında rezolyutsiägä östämälär dä kertelde. Milli cämäğätçelek Tatarstan parlamentına möräcäğät itärgä kiräk digän fikergä kilde. Al'bina Zäynulla


text:
Rusiädä häm dönyada Anna Politkovskaya uquları uzdı
Bügen dönyanıñ berniçä ilendä Rusiäneñ Çeçnädäge säyäsäten täñqitlägän, üzeneñ Mäskäwdäge yortı yanında uzğan yılnıñ üktäberendä atıp üterelgän jurnalist Anna Politkovskayanı iskä aldılar. Çaranı Germaniädä urnaşqan "Peter Weiss" waqıfı oyıştırdı. 20 mart könen bu waqıf – "säyäsi yalğan" köne dip iğlan itte. Rusiä, Kanada, Fälestin, Sudan, AQŞ, Avstriä, Şveysariä, Çexiädä Politkovskaya uquları uzdı.
"Çaranı uzğan yıl başlağan idek. Anıñ üzägendä AQŞnıñ Ğiraqqa kerüeneñ 3 yıllığı häm şul turıda amerikan avtorı Eliot Weinbergernıñ "Minem Ğiraq turında işetkännärem" dip isemlängän kitabı tordı. Äsärdä Ğiraq suğışındağı yalğan häm andağı wazğiät sürätlängän. Şuña kürä bu könne bez "säyäsi yalğan köne" dip iğlan ittek.. "
Uqular uzğan yıl Ğiraqqa bağışlanğan bulğan, bıyıl Çeçen suğışına. Ämma Peter Weiss waqıfınıñ bu ike suğışnı çağıştıru niäte yuq. Hanno Depner süzlärençä, suğışlar ul – säyäsi xatalar näticäse.
20 mart könne Rusiädä häm çit illärdä radiolarda häm kiçälärdä törle tellärdä Anna Politkovskayanıñ soñğı kitabınnan özeklär uqıla. Bu çaranıñ maqsatı nindi, ni öçen bu çarağa üz teläkläre belän şul qadär il häm oyışma quşıldı? Fond citäkçese Ulrich Schreiber:
"Mäğlümat çaralarında Çeçnä turında mäğlümat az. Bigräk tä Anna Politkovskayanıñ ülemennän soñ, bez anıñ äsärlären radiolarğa xäzer çığaru tağın da möhimräk dip küräbez. Bezneñ maqsat – bigräk tä yäş buınğa, Çeçnä suğışı häm Rusiädäge säyäsi şartlar turında mäğlümat birü."
Ädäbiät bülege wäkile Hanno Depner isä, bu çara – ber säyäsätçeneñ dä cäzasın qalmayaçağın iskä töşerer öçen möhim, dide:
"Çara ni qadär zurraq bulsa, säyäsätçelärgä basım şul qadär nığraq bulaçaq. Häm keşeneñ ber cäzasız teläsä närsä eşli almawı – kön kebek açıq bulaçaq."
Anna Politkovskaya, "Keçkenä Genä Cähännäm Poçmağı"
"45 polk başlığı Aleksey Romanov – bik qızıqlı häm ixtiyarlı keşe. Polkovnik Äfğanstanda, berençe Çeçen suğışında qatnaşqan. İkençesendä qatnaşuçı ofiserlarnıñ kübese kebek ul suğışnı sügä, atasız üskän balaların iskä ala, bu suğıştan tuyğanın söyli, anıñ tizräk betüen teli. Añarçı bez, 2001nçe yılnıñ fivralendä, watannı saqlawçılar köne aldınnan polk buylap yörep kerergä buldıq. Komandir mine aşxanägä alıp kerde. Kiştälär tuşenkalar belän tulğan, imeş anıñ süzlärençä, kuxnyada aşaw citärlek bulsa – xärbilär cirle xalıqnıñ mal-tuarın urlamayaçaq.
Säyäxätne – iñ qızıqsındırğan urın – "zaçistkalardan" soñ çeçennarnı ırğıtqan çoqırlarğa taba däwam ittek. Polkovnik bik qayğırtuçan keşe bularaq, min 6 metr tiränlekkä barıp töşmäsen dip caylı ğına itep tersäkläremnän totıp tordı. Çoqır näq anda utırıp çıqqan keşelär söylägänçä ide. Kiñlege-buyı öçär metr, töpkä taba baw asılınğan, soraw aluğa totqınnar şunnan ürmäläp çığarğa tieş bula. Qış buluğa da qaramastan, çoqırdan sası is kilä, monda totılğannar şunda uq bädräfkä yöri, şul uq cirdä basıp, teläsälär utırıp tora.
Polkovnik ğäcäyep äyberlär söyläde: ber könne xällär torışın tikşerer öçen qorallı köçlär törkemeneñ başlığı general Baranov üze kilgän bulğan. Qulğa alınğan çeçennarnıñ qırda totılğanın kürgäç ul – alarnı başta çüp öçen qazılğan bulğan çoqırlarğa töşerergä quşqan. Annarı şulay eşli başlağannar da. Üze ul bolarnıñ barısınnan uñaysızlanğanın da yäşermi:
-Bez anda suğışçılarnı ğına utırtabız...
-Sez alarnı ni öçen irekkä çığarasız soñ, ägär alar suğışçılar bulsa?
Teş arasınnan ğına polkovnik, -Üzeñ dä añlıysıñ bit inde, dip äytep quydı.
-Yuq, min ber ni dä añlamıym...
Alsu Qormaş


text: Mäskäw -- Bügen Rusiä Duması ğäyre-räsmi oyışmalarnı terkäwne qırıslatqan qanunnı berençe uqılışta qabul itte. Xoquq yaqlawçılar, bu qanun qabul itelsä, küp kenä xoquq yaqlaw häm xäyriä oyışmaları yabılırğa mäcbür bulaçaq dip kisätä. Çit il oyışmaları Rusiädä turıdan-turı eşli almayaçaq, çit ildän yärdäm alğan Rusiä oyışmalarınıñ eşçänlege çiklängän bulaçaq. Qanunnı alğa sörüçelär isä monı Rusiäneñ mänfäğätlren saqlaw dip añlata. Gruziä, Ukraina häm Qırğızstanda xakimiät alışınuğa kitergän protest çaralarında ğäyre-räsmi oyışmalar küpmeder rol uynadı.


text:
Sovet çorın kürmägän buın
1991 yılnıñ 8 dikäberendä Rusiä, Ukraina häm Belarus citäkçeläre Belovejskaya Puççada cıyılıp Sovetlar Berlegeneñ ülemen xäbär itte. Anıñ urınında Bäysez Däwlätlär Berdämlege bulaçaq dielde. Ul könnär bu çornı kiçerüçelär öçen bik qıyın, ämma bilgesez waqıt ide. Sotsial üzgäreşlär, säyäsi ireklär ömete belän bergä iqtisadıy qıyınlıqlar, däwlät oyışmalarınıñ tarqalu qurqınıçın da alıp kilde ul könnär. Ämma ul könnärne kürmägän buın elekke çor turında ni uylıy?
Ärmän qızı İnga "1991 dikäbere turında berni belmim" di.
Bu Sovet çorın kürmägän buın. Ber bersennän meñnärçä çaqrım yıraqlıqta tuğan bu 3 üsmerne xäzer 1991 dikäbere genä berläşterä. Çönki alar näq şul yılda, şul ayda tuğannar.
Bu Soverlar Berlege cimerelgän, Bäysez Däwlätlär Berdämlege tözelgän çaq. Äle dä bik küplär xäterlägän tormışnıñ mäñgelekkä üzgärgän çağı.
15 yäşlek, ozın, qara çäçle İnga Ğukasyan äti-änise belän tuğan şähäre Yerevanda yäşi. Ämma ul üskän dönya äti-äniläre üskänn dönya tügel. Rus tele urınına İngliz telen öyränä. İnde xäzerdän ük iqtisadçı bulırğa äzerlänä. Belem aluda däwlätkä tügel, üzenä genä ömet tota.
"Äti-änilärem ul çorda yuğarı belem alu ciñelräk ide, tormış şartları xäzergedän yaxşıraq ide dip söyli. Minemçä alar minem yäşemdä bulğanda, alarğa minekennän kübräk östenleklär birelgän. Xäzerge tormış ul köräş. Uñışqa ireşü öçen bik qatı tırışırğa kiräk. Uqunı ğına alsañ da, ul çaqta äti-äniläremneñ mäktäptä alğan belemnär nigezendä universitetqa kerü, hönär alu probeması bulmağan. Min isä, mäktäptä bik tırışıp uqısam da, imtixannarğa östämä xosusıy däreslärdä äzerlänmäsäm universitetqa kerä almıyaçaqmın" di İnga.
Bäysez Däwlätlär Berlegeneñ başqa illärendä dä üsmerlär Sovetlar Berlegendäge tormış yaxşı bulğan dip uylıy.
Canğıl Taşbayeva Qırğızstannıñ Oş şähärendä tuğan. Anıñ atası sovet çorında bazarda satuçı bulıp eşlägän. Xäzer isä Bişkäktä kibet tota. Sovet çorında şäfqät tutaşı bulıp eşlägän anası xäzer kibettä satuçı. Yanğılnıñ da ata anaları qayçaq Sovet çorın maqtap telgä ala ikän.
"Alar yaxşı itep söyli. Mäsälän 1991-gä qädär ber sumğa bik küp äyber alıp bula ide dilär. Bäyälär xäzergedän küpkä arzanraq bulğan. Ber tartma şırpı ber tien bulğan. Ber sumğa alar ber paket tutırıp äyber alıp bulğan. Kiräkle böten azıq-tölekne ber sumğa satıp alıp bulğan" di Canğıl.
15 yäşlek belarus Aleh Suşkonıñ ata-anaları isä aqça probleması bulmadı, ämma satıp alırğa tawar yuq ide dip söyli ikän.
"Alar miña 1991 yılda xällär bik awır ide dip söyli. Azıq-tölek satıp alu öçen bik ozın çiratlarda basıp torırğa kiräk bulğan. Ul çaqta keşelärneñ aqçaları bulğan, ämma satıp alırğa berni dä bulmağan. Xäzer isä kiresençä, böten närsäne diärlek satıp alıp bula, aqça ğına yuq" di näq 1991 yılnıñ 8 dikäbererndä, Sovetlar Berlege cimerelgän köndä tuğan, Minskida yäşäwçe Aleh Suşko.
Naif Aqmal, Praha.