text:
Keçirilmesi Aqmescitte avgust 20-ge planlaştırılğan «Aldatılğan Qırım» mitinginiñ teşkilâtçısı İlya Bolşedvorov Rusiye prezidenti Vladimir Putinni narazılıq aktsiyasını ziyaret etmege çağıra.
Bu aqta o Facebook saifesinde yazdı.
«Onı, Qırım Cumhuriyetindeki kerçek vaziyetni añlamaq, adamlarnı kerçekten de raatsızlağan meselelerni diñlemek, ve Aksönov Sergey Valeryeviç ve onıñ «dostane» taqımı er vaqıt ömürge keçirilmegen vadelerni degil de, niayet ömürge keçirilecek vadelerni bermek içün merasimimizni ziyaret etmege davet etemiz», – dep yazdı faal.
«Aldatılğan Qırım» mitinginiñ avgust 20-de işğal etilgen Aqmescitte Zenaat birlikleri medeniyet sarayı qarşısındaki meydanda keçirilmesi planlaştırıla. Aynı mitingni Yaltada keçirmege de planlaştıralar, amma Kremlge boysunğan yerli memuriyet merasimniñ keçirilmesini tasdıqlamadı, dep bildire Bolşedvorov.
«Mitingimiz, Rusiyede yaşamaq ümüt etkenler içün, bunı istegen, amma ameldeki boyalanğan ükümetnen bu imkânsız olğanını añlağanlar içündir», – dep añlata teşkilâtçılar merasimniñ maqsadını.
Keçken afta «Aldatılğan Qırım» mitingi teşkilâtçıları İlya Bolşedvorov ve Sergey Akimov Aqmescitte «Nezaketli adamlarğa» bağışlanğan abide yanında ve Lenin meydanında bir kişilik «Qırım-Rusiye» adlı piketler keçirdi, bundan soñ rusiyeli politsiya tarafından tutuldı.
Bundan evel rusiyeli kazak cemiyeti Qırım kazak kadet korpusı şahsiy oquv yurtunıñ qapatılmasına qarşı piketler teşkil etken edi. Bu sene mayıs ayında Aqmescitte mahkeme uyğunlaştırılmağan miting içün memuriy uquq bozuluvı aqqında davanı qanaatlendirdi. İlya Bolşedvorov ve Sergey Akimov 20 biñer ruble para cezası belgilendi.
Avgust 16-da rusiyeli kütleviy haber vastaları Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ bu aftanıñ soñunda işğal etilgen Qırımnı ziyaret etecegi aqqında malümat tarqattı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


c: text/html

text:
Birıñğay jinaqtauşı zeynetaqı qorınıñ 30 milliard teñge qarjısı şeteldik kompaniyalarğa salınğan.
Astana telearnasınıñ habarlauınşa, Qazaqstan Wlttıq Banki Birıñğay zeynetaqı qorına tiesili 30 milliard teñge qarjını Qıtay jäne Ündistan elderiniñ kompaniyalarına salğan. Atap aytqanda, elimizdiñ bas banki Finance Corporation - 7,52 milliard teñge, The Export-Import Bank of China - 6,82 milliard teñge, Export-Import Bank of India - 4,86 milliard teñge, Three Gorges Finance - 3,21 milliard teñge jäne Avi Funding Company Limited - 2,27 milliard teñge qarjı qwyğan. Bwdan bölek BJZQ qarjısı AQŞ, Braziliya jäne Resey siyaqtı memleketterdiñ bağalı qağazdar narığına salınğan.
Esteriñizge salayıq, 2017 jıldıñ mamır ayında däl osı Birıñğay jinaqtauşı zeynetaqı qorına tiesili 71, 3 milliard teñge Äzirbayjan halıqaralıq bankine qwyılğandığı jäne atalmış banktiñ bankrotqa wşırağandığı belgili bolğan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qazan ayında basqa öñirlerge qarağanda eñ köp sırqat tirkelgen Almatıda 8 mıñnan asa adamnıñ taldauınan koronavirus anıqtalğan, tağı 150 şaqtı adamğa koronavirus pnevmoniyası diagnozı qoyılğan. Qazir qalanıñ 3,8 mıñ twrğını emdelip jatır. Juırda ğana sanı qısqarğan auruhanalardağı tösek-orın qorınıñ 51%-ında nauqastar bar.
Qoğamdıq densaulıq saqtau basqarmasınıñ mälimetinşe, ötken täulikte, 24 qazanda tirkelgen 231 adamnıñ 219-ı simptom belgilerimen, tağı 12-si simptomsız. Sonımen qosa, jeksenbi küni 63 adam auruhanağa jatqızılğan.
Jalpı qalada sıyımdılığı 2334 orın bolatın infekciyalıq stacionarlarda 1205 adam emdelip jatır. Olardıñ arasında 33 bala tösekke tañılğan. Al reanimaciya jäne qarqındı terapiya bölimderinde 119 nauqas jatır. 24 adam ÖJJ, 66 nauqas invazivti emes ÖJJ jäne 19 sırqat High flow apparatımen tınıstap jatır. Sonday-aq, BMSK men Telemedicina ortalığınıñ mobil'di toptarımen birge üy jağdayında 2653 nauqas ambulatorlıq deñgeyde baqılauğa alınğan.
Ötken senbide 5 adam koronavirus pen oğan wqsas pnevmoniyadan qaytıs bolğan. Qazan ayında 145 almatılıq osı dertten köz jwmğan.
Resmi epidkartağa qarağanda, Almatı qalası tört aydan beri alğaş ret sarı aymaqqa ötti. Mausımnıñ 26-sında qızıl aymaqqa engen qalada törtinşi tolqın öte auır sipatta örşidi. Jüzdegen adam auruhanağa tüsip, täuligine birneşe ondağan adam köz jwmıp jattı.
Baqsarmanıñ mälimetinşe, Almatı qalasında biıl aqpannan beri 987 mıñ adam ekpeniñ alğaşqı, onıñ işinde 915 mıñı tolıq dozasın alğan. Onıñ 120 mıñı 60 jastan asqan azamattar. Qazir 137 egu punkti men 205 egu brigadasında 733 medqızmetker jwmıs isteydi.
Almatı qalasında pandemiya bastalğalı 183 mıñnan asa adam auırğan, onıñ 8,1 mıñı qazan ayında anıqtalıp ülgerdi. Qazir respublikada tirkeletin kündelikti eseptiñ keminde 15-20%-ı Almatı qalasına tiesili bolıp otır.


text:
Türkiye Qırım tamır halqınıñ yaşayış şaraitlerini ögrenmek maqsadı ile yarımadağa resmiy olmağan eyyetni yollay bilecek.
Bunı noyabr 10 künü Kiyevde jurnalistlerge Türkiye çetel işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu bildirdi.
«Kün tertibinde Qırım yerli ealiniñ yaşayışına qıymet kesmek içün resmiy olmağan eyyetniñ yollanması tura», – dedi o.
Onıñ sözlerine köre, qırımtatarlarğa ve diger ealige yardım etmek içün Diniy meselelerniñ inkişafı ve idaresi boyunca türk agentliginiñ celp etilmesi de muzakere etilmekte.
Nazir şunı da qayd etti ki, Türkiye Qırım işğalini tanımay ve iç bir vaqıt tanımaycaq. İleride de Ukraina topraq bütünligine qol tutacaqtır.
İşğal etilgen Qırımda ayırım ve repressiyalar aqqında ukrain ve halqara uquq qoruyıcı teşkilâtlar ep aytmaqta. Ukraina çetel işler nazirliginde bu vaziyetni «ekinci sürgünlik» olaraq adladılar. Mında eminler ki, Qırımda repressiyalarnıñ ögüni almaq vazifede yalıñız halqara toplulığı yardımcı ola bile.
Ukraina çetel işler naziri Pavlo Klimkin noyabr 7 künü ukrain telekanalınıñ efirinde halqara mahkemelerge Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı boyunca davalarnıñ azırlanması aqqında tarif etken edi.


text:
Kiyevniñ mahkemesi devlet hainliginde şeklengen Qırım Yuqarı Şurasınıñ sabıq deputatı Vasiliy Ganışnı oktâbr 13-ne qadar apiste qaldırdı. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa QMC prokurorınıñ muavini Nazar Holodnitskiy bildirdi.
«Tevqif müddetiniñ uzattırılmasında israr etik, çünki o (Vasiliy Ganış – müel.) ağır cinayetniñ etilmesinde qabaatlana ve mahkemeden qaça bilir. Qıtaiy Ukrainada meskeni yoq, yani, qaçacağınıñ imkâniyeti büyüktir», – dedi Holodnitskiy.
Öz nevbetinde sabıq deputatnıñ advokatı Andrey Rudenko mahkemede cezanıñ lâğu etilmesini talap etti. Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, onıñ fikrine köre, Ganışnı SİZOdan sağlığı zayıf olğanından sebep azat etmek kerek.
«Ekinciden, ceza qararı alınğanından soñ, iyün 24-den iç bir yañı malümat peyda olmadı, şunıñ içün o SİZOda boşuna buluna», – dey Rudenko.
Mahkeme Ganışnıñ tevqif müddetini uzatıp, adliyecisiniñ prokuraturağa qabaatlayıcı vesiqanıñ qaytarılması aqta şefaatını qabul etti. Sabıq deputatnıñ imayesi buña israr etti, çünki işbu vesiqada qabaatlanğannıñ sağlıq alı ve 2014 senesi mart 6 künü Qırım Yuqarı Şurasında silâlı Rusiye arbiyleri bar olğanı qayd etilmegen eken.
QMC vesiqanıñ qaytarılması aqta mahkeme qararına itiraz bildirecek ola.
«Mahkemede bildirilgenini doğru tanımaymız. Bazarertesi künü buña itiraz arizası berilecek. Apellâtsion mahkemesi bu işte noqta qoyar, menimce. Anda er şey qanun talaplarına köre yazılğandır», – dey prokurornıñ birinci muavini Nazar Holodnitskiy.
Kiyev şeeriniñ Peçersk rayon mahkemesiniñ mahkemecisi Yuliy Farkoş çarşenbe künü iyün 24-de qıtaiy Ukrainada QMC prokuraturasınıñ sabıq Qırım deputatı Vasiliy Ganışqa tevqif müddetiniñ uzattırılması aqta şefaatını qabul etti. Sabıq deputatnıñ tevqifi avgust 16-na qadar uzattırıldı, prokuratura ise iyül 19-na qadar uzatmağa rica etken edi.
Aprel 28-de Ukraina havfsızlıq hızmeti Ukraina Devlet sıñır hızmeti ile beraber onı Qırım çıqışında yaqaladılar. Ganış apiske alındı, çünki onı qıdıra ediler. Baş prokuratura onı devlet hainliginde şekley. Ukraina taqiqatçılarınıñ malümatına köre, Ganış Qırım statusı aqqında «referendum» keçirilmesine rey bergenlerden biri edi, ve böyle etip Ukraina topraq bütünligine zarar ketirmege tırıştı.


text:
Qırımnıñ rusiyeli Devlet şurasınıñ reisi Vladimir Konstantinov Rusiye tarafından işğal etilgen yarımada sakinleri «Ukraina ne olğanını unutqanından» emindir.
Bu aqta Konstantinovnıñ Facebook saifesinde aytıla.
«Qırımlılar Ukraina ne olğanını bir tez unutqanlar, sanki onda 23 yıl yaşamadılar bile. Qırım şeer ve rayonlarında qırımlılar ile körüşkende, kimse «Ukraina» sözüni aytmağanını qayd ettim. Yıl içinde grivna ne olğanını unuttılar. Qırımlılar endi öz taqdirini evelki memleketke bağlamay, Rusiyeniñ muvafaqiyetleri ve abadanlığına bağlağan öz şahsiy meseleleriniñ çezilmesini tüşüneler artıq», – denile beyanatta.
Konstantinovnıñ fikrine köre, Qırım içün «Ukraina devletinde olğanından Rusiye terkibinde olmağa daa da tabiiydir».
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ Qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko sentâbr 11-de er yıllıq «Yalta Avropa Strategiyası» (YES) körüşüvinde çıqışta bulunıp, Ukraina Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım üzerinde nezaretini qaytarmağa planlaştırğanını bildirdi.


text:
İqtisadiyat ve ya siyaset – bu ekisinden angisi daa emiyetli olğanı aqqında tartışmalar devamında, ekspert ve analistler nice mızraq sındırdı. Ekâne fikir yoq, lâkin, misal olaraq, AQŞ – öz siyasetinde iqtisadiy menfaatlarğa daa çoq emiyet bere, bundan da abadanlıqta yaşay. Rusiye de ise nege köre idare eteler?
Qırım meselesinde, şübesiz, esas mesele – siyaset edi. Neticede ise ne oldı? Neticede Rusiye çoq şeyni ğayıp etti: iqtisadiyatta da, itibar süretinde de, rusiyelilerniñ yaşayış seviyesinde de, halqara munasebetlerinde de – ve saire, çeşit saalar zarar kördi. Bundan sebep «Qırımnıñ tuvğan limanına qaytmasınıñ» geopolik faydaları bir-çoq nuhsanlıqlar qarşısında pek kiçik körüne, hususan adiy rusiyelilerniñ közlerinde.
Qırım sakinleri içün ise yarımadadaki vaziyet iç te hoş kelmey. Yarımada sakinlerini qorqutıcı suratnen faqırlıq qaplap ala. Şimdi, yarımadada aylıq maaşınıñ orta seviyesi 25 biñ ruble olğanı beyan etilse de, qırımdakilerniñ çoqusı 15 biñ etrafında aylıq qazançınen yaşay. Umumiy orta esap ise arbiylerniñ ve memurlarnıñ aylıqları büyükçe olğanı sayesinde arta. Lâkin 15 biñ rublege Qırımda şimdi mühteşem yaşamazsıñ – bu para ancaq iqtisatlı ayatqa yete bile. 700 biñ Qırım pensioneri ise (yarımada ealisiniñ 1/3 qısımı) daa beter vaziyette. Olarnıñ ekseriyeti 10 biñ ruble etrafında pensiya ala. Bu parağa olar sadece keçineler, çünki, meselâ, ilâchanege bir kere barsañ yüzlernen ruble qaldırıp qaytarsıñ.
Qırımda halq memnüniyetsizligi ep küçlene. Bu sebepten rus ideologları bütün TV kanallarından basa-bas Ukrainanı yamanlamağa tırışmaylarmı?
Bu sebepten Qırımda halq memnüniyetsizligi ep küçlene. Bu sebepten rus ideologları bütün TV kanallarından basa-bas Ukrainanı yamanlamağa tırışmaylarmı? Sanki, demege istegenleri – şikâyet etmeñiz, Ukrainada daa beter.
Ya Qırım sakinleri şimdiki şaraitlerde yahşıca yaşap olur edilermi? Olur ediler.
Ola bilir edi, eger de Qırımda normal personel (kadr) siyaseti alıp barılsa edi – memurlar dostluq, aqrabalıq ya da sevdalıq alâqarından tain etilmese ediler. Eger de Yuriy Meşkov, Sergey Aksönovnıñ diplomı aqqında malümat istegende, Rusiye İçki işler nazirligi kerçekni aytsa edi, ve Qırım yolbaşçısınıñ aliy tasili olmağanını, bu sebepten de o öz vazifesinde qanunsız bulunğanını inkâr etmese edi. Eger de bücet sermiyalarını, qırsızlamayıp, faydanen qullansa ediler. Faqat, bu cedvelni devam etmege kerek degil, çünki qalğanı – bu endi Qırımdaki masqaralı personel siyasetiniñ aqibetleridir.
Vaziyetni tüzetmege mümkün edimi? Mümkün edi.
Qırım idaresinde «ğalipler taqımı» ne qadar çoq qalsa, yerli iqtisadiyat o qadar da beterleşecek
Eger de Kreml Qırımda siyasiy menfaatlarını iqtisadiy kârdan üstün qoymasa edi. Şimdilik Sergey Aksönov ve «ğalipler taqımı» Kremlge kelişe. Aynı zamanda Qırımdaki iqtisadiy vaziyet o qadar müşkül ki, atta onıñ beterleşüv mehanizmı özü özünden inkişaf ete. Ve şimdi Qırımda bir de bir semereli idareci tain etilse bile, neticesi tez kelmeycek. Onıñ içün, belki de, Kreml ne yapacağını özü de bilmey. Ğaliba, idarecilerni deñiştirmege de kerek, faqat siyasiy faktor izin bermey.
Bu arada Qırım yolbşılığında «idare onkologiyası» iqtisadiyatnıñ er saasında qabarcılıq ve aqrabalıq metazlarını arttıra, ve sağlam ne qalğan olsa, onı öldüre. Qırım idaresinde «ğalipler taqımı» ne qadar çoq qalsa, yerli iqtisadiyat o qadar da beterleşecek. Bu ende amelde tasdiq etildi. Demek ki, Qırım ket-kete Rusiye içün daa paalığa çıqacaq ve adiy rusiyelilerni daa ziyade qozqalatacaq.
Zaten, qırımlılarnıñ açuvlı yazılarına rusiyelilerniñ qaldırğan izaatlarını oqup baqsañ, añlaysıñ ki, memurlarnıñ keyfligi ve qabarcılığı – bu «ğalipler taqımınıñ» yañılığı degil, bu Rusiyeniñ adiy aqiqatı.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger
«Bloglar» rubrikasında aydınlatılğan fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Semberdä ana tele bäygese uzdı
23.04.2007
Anı “Aqbars” isemle Tatar yäşläre üzäge oyıştırdı. Citäkçese İldar Usmanov äytüençä, bu çara “Bez tatarça söyläşäbez” digän programma buyınça berençe adım.
Qazanda 26-aprel’dä Tuqay könnärenä çaqırdılar. Anda da başqa töbäklär wäkilläre arasında üzebezne kürsätergä isäp. Berençe-ikençe urınnarğa omtılmasaq ta, soñğılar rätendä bulmabız, dip ömetlänäbez – dide ul.
Çara ölkä üzägeneñ tön’yak öleşendä urnaşqan 28-mäktäptä buldı. Anda, xucalardan tış, Zöyaaryağı rayonınıñ – 55-nçe häm İdelaryäğınnan Tatar etnomädäni komponentlı 91-mäktäp balaları qatnaştılar. Bäyge qatnaşuçılarnıñ üzläre belän tanıştıruınnan başlandı. “Perezentatsiä”, didelär.
Çığışlarnıñ mäğnäse – köndäşlärgä dä uñış teläw. Ciñep çığudan möhimräge — izge ana teleneñ abruyın kütärü, anı saqlap qalu.
55-mäktäp balaları üzlären “Bolğar qızları” dip täqdim ittelär, 91-nçenekelär — “İdel”, xucalar “Xıyal” dip atağannar üz törkemnären.
Programma küpqırlı biremnärdän tözelgän: ayırım temalarğa mäqällär, tatarnıqıların urısçağa tärcemä itü häm kiresençä – urısçadan, mäqälneñ berençe öleşenä qalğanın östäw, çiklängän waqıt eçendä törle şartlarda (tramvay, kitapxanä, ğailädä) dialoglar tözü, ”Äpipä”ne biep kürsätü, birelgän temağa şiğerçek yazu…
Oyıştıruçılar öy eşe sıyfatında xikäyäçek tözergä dä quşqannar ikän. Anda qullanıştan töşep qala yazğan 10ap iskeräk süz, xatın-qız isemnäre, şulay uq cirle dialekt süzläre dä bulırğa tieş ikän. Törkemnär şulay uq üz köndäşlärenä tatar ädäbiätı buyınça sorawlar da äzerläp kilgännär. Bu ike biremdä dä uqıtuçılar qulı sizelerlek buldı, yuğisä. Äzer sorawlarğa cawaplar isä – alar yärdämennän başqa.
Ber ğibrätle mizgel: 3 törkemgä dä 2 minut eçendä Şekspirnıñ “Bıt’ ili ne bıt’ – vot v çem vopros” digänen tatarçağa tärcemä itärgä quşıldı. Uquçılar menä nindi tärcemälär täqdim ittelär: “Yäşärgäme, yäşämäskäme – menä soraw”, “Bulırğamı, ällä bulmasqamı – menä närsädä soraw, “Bulırbız yäki bulmabız – soraw şunda”. Monısın urısça uylap tatarça söyläşergä tırışu çağılışı dip tä sanarğa buladır. Çönki tatar balaları çit illär ädäbiäten ana telendä öyrängän “borınğı” zamanalarda bu täğbir “Yäşäwme ällä ülemme – menä qayda mäs’älä”, dip birelä ide. Äxmät Fäyzi tärcemäsendä.
Alda Tuqay könnäre torğanğadır inde, anıñ şiğerlären uqu buyınça da bäyge uzdı. 55 häm 91-mäktplär balaları cılı tä’sir qaldırdılar.
Ä menä 28-mäktäpnekelärneñ totlığa-totlığa urıs aksentı belän tatarça şiğır uquları – qızğanu xisläre dä uyatırlıq buldı.
Äye, şatlanırlıq tügel. Çönki biredä ana tele fakul’tativ formasında ğına öyränelä. Direktor Äsgat’ Fäizev isä älege sülpänlekne ata-analar telämäwe belän añlata. Çüpräle, Bua yaqlarınnan kilep urnaşqan tatarnıñ dürtençe buını äti-änilär inde, üzläre dä urıslaşqannar, di direktor…
Yaña şähärdäge 91-nçe häm Zöyaaryağınıñ 55-nçe mäktäpläre ber çamalı kürende. Az ğına ayırma belän 55-nçese aldanraq bulğanğa, aña berençe urın birelde. Säbäbe isä – balalarnıñ öydä ana telendä aralaşuı. Wırıpay bistäseneñ uramnarında da älegä tatar tele xökem sörä. 91-mäktäp balaları isä awıldan gigant zavod “Aviastar” tarafınnan suırıp alınğan tatarnıñ ikençe yäki öçençe buını ğına – anda da ğailädä üz telendä aralaşuçı ğailälär baytaq. Älegä…
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Lviv Ukrainanıñ medeniy paytahtı adını sıq-sıq ala. İşğal başlanğan soñ bayağı qapalı olğan bir şeer Qırım ve Ukrainanıñ şarqından köçip kelgenlerni qabul etti. Lvivdeki qırımtatarlarnıñ medeniy ve diniy yaşayışı aqqında «KrımSOS» ve «Lvivdeki Qırım evi» esasçılarından biri Alim Aliyev tarif etti.
– Alim, Lvivge köçip kelgen qırımtatarlarnıñ medeniy yaşayışı aqqında umumen tarif etiñiz.
– Kiriş sözünden başlayım. Qırım işğalinden evel Lvivde tahminen 20 qırımtatarı yaşay edi. Şimdi, sayısına baqsaq, Lviv ve Lviv vilâyetinde aman-aman 2000 kişi bar. Mında farqlı gruppalarnı temsil etken qırımtatarlar keldi: universitetlerge kirgen studentler, Qırımda yaşaması zor olğan cemaat ve medeniyet erbapları. Diniy merasimlerni keçirgen musulmanlar da bar, olar islâmnıñ farqlı areketlerini temsil eteler. «KrımSOS» – işğalniñ ilk künlerinden itibaren çalışmağa başlağan bir teşkilâttır. Men özüm de qısmen Kiyevde yaşay edim, çünki teşkilâtnı anda qurğan edik. Lâkin qırımtatarlar ve qırımlılar Lvivge köçip kelmege başlağanını añlağan soñ mında faal çalışmaq kerek, dep qarar aldıq. Bugünde-bugün Lvivdeki «KrımSOS» Qırım boyunca diger teşebbüslerni toplay, içtimaiy meselelernen bağlı olğan (gumanitar yardım, uquqiy mesleat, ruhiyatçı tevsiyeler) farqlı leyhalarnen beraber integratsiya leyhalarını da keçire, olar bizim içün ğayet müim, Lvivdekiler ve köçip kelgenler, şu cümleden qırımtatarlar, bir-birini tanıp, bir-birini ögrenmeliler ve, böyle etip, yıllar devamında şekillengen yañlış fikirlerni yoq etmek kerekler.
Bu sebepten bizler qırımtatar, ukrain, ingliz tilleriniñ kurslarını açmağa başladıq, qırımtatar oyunlarını açtıq. Festival, lektsiya ve diger vaqialar üzerinde çalışmağa başladıq. Bunıñ episi – integratsion bir iş, medeniyetnen bağlı. Onı bizler «Lvivdeki Qırım evi» ile beraber yapamız, bu teşkilâtnı işdeşim Halil Halilov ile beraber qurdıq, o, medeniyet erbabı, Qırımdan köçip, qırımtatar medeniyeti meselelerinen oğraşa. Al-azırda Lvivde sentâbr 4-6 künleri keçirilmesi beklenilgen köçip kelgenler ve Lvivdekiler bayramını azırlaymız.
– Siz işğalden evel de Lvivde yaşay ediñiz. «Qırım evini» açmaq ğayesi ne vaqıt peyda oldı? İşğalden evel böyle bir fikir yoq edimi?
– Men Lvivdeki «Qırımtatar medeniyetiniñ künleri» festivaliniñ teşkilâtçılarından biri edim. İşdeşlerim İrina Magdış ve Oles Dzıdra ile birlikte onı farqlı yerlerde keçire edik. Menim sevgen işim edi. O vaqıt esasen matbuatnen oğraşqan edim. Media mesleatçısı olıp çalışqan edim ve şimdi de ara-sıra çalışam. Lâkin ne ola? İşğal ola, ve mında medeniyet erbapları kele. Qırımtatarlarnı Qırım ve Şarqtan köçip kelgen diger insanlardan ayırğan bir farq bar. Er kesniñ eki esas meselesi bar: ev, iş. Qırımtatarlarnıñ üçünci müim çizgisi bar – hususiyetlerini saqlap qaldırmaq: til, medeniyet, din. Bizler eki şeyge diqqat ayırlıq: til, medeniyet – bunı «Lvivdeki Qırım evi» yapa. Diniy hususiyetler – bunı ortaqlarımız, «Alraid» teşkilâtı, baqa.
– «Lvivdeki Qırım evi» içün Teslenka, 4 adresi boyunca bina ikâyesini tarif etiñiz.
Men añlattım, – bu yerde Lvivde yañı ğayeler şekillene, mında qırımtatarlarnı acımaq içün kelmeyler, mında bir sıra meraqlı, faydalı şeyler ola, bu yerde tek qırımtatarlar degil, diger köçip kelgenler, em de Lviv sakinleri toplaşalar
– İyül ayında yerli akimiyet Lvivde «Qırım evi» içün bina berilmesi boyunca ekinci kere rey bergen edi. Mayıs ayında birinci ilk rey berüvde men olmadım ve o neticesiz keçti. Sebebini ögrenmege başlasaq, deputatlarnıñ ekseriyeti bu leyhanen razı olmağanını añladıq. Bizler bunıñ siyasetnen iç bir alâqası olmağanını añlattıq. Olar Sadovoynıñ leyhası ya da daa bir cami, diniy bir yer olacağını tüşüngen ediler. Men «Lvivdeki Qırım eviniñ» tesisçilerinden biri ve faal iştirakçisi olaraq añlattım, – bu yerde Lvivde yañı ğayeler şekillene, mında qırımtatarlarnı acımaq içün kelmeyler, mında bir sıra meraqlı, faydalı şeyler ola, bu yerde tek qırımtatarlar degil, diger köçip kelgenler, em de Lviv sakinleri toplaşalar.
Binanıñ özü – eki qatlı bina, fena alda, anda bayağı para kerek, amma bu endi bizge bağlı, bizler bir şey yapmağa yardım etecek yatırımcılarnı qıdırmağa azırmız.
– Şimdi bu adres boyunca ne bar?
– Anda himik laboratoriyası bar edi. 400 metr kârelik bir bina, amma oñaytsız qurulğan. Büyük keniş ayatlar, olar çoq yer alalar. Eñ azından binanıñ üçte birini, atta yarısını alalar. Deputatlar red etmek içün tam bir sebep aytıp olamadılar. Ve ne oldı? Köçip kelgenlerni ATO askerleri ile aynı terazege qoyğanlar, bu endi tam bir oyun oldı. Bu insanlarnı qıyaslamaq mümkün degil. Bizler mında, aksine, bu eki gruppanı birleştirmek içün leyhalarnı teşkil etemiz, köçip kelgenler ATO askerleri içün bir şey yapalar. Meselâ, zıddiyet alanına gumanitar yardımnı yollaymız... Lvivde bulunğan köçip kelgenler arasında onlarnen ATO askeri bar, bazıları şimdi askerlik yapalar, digerleri endi qaytıp keldiler ve mında oturalar.
– Deputatlar bu meselede köçip kelgenlerni ATO askerleri ile nasıl qıyasladılar?
Böyle dediler: bizler keçken afta ATO askerlerine küçük bina berdik, siz ise 400 metr kâreni isteysiñiz
– Böyle dediler: bizler keçken afta ATO askerlerine küçük bina berdik, siz ise 400 metr kâreni isteysiñiz. Diger fraktsiyanıñ deputatı ise şöyle dedi: bizim imkânımız olsa, yarın şeerniñ merkezinde ATO askerleri içün 1000 metr kâreni ayırırmız. Men böyle bir qararnı beklemedim, çünki deputatlarnıñ ekseriyeti meni añlağanını ve rey berecegini bildirgen edi. Aynı vaqıtta Lvivniñ bir sıra yerli cemaat faali bizge muracaat etti: yapqan işiñizni, faaliyetiñizni bilemiz. Bizler olarnen ortaqmız, petitsiya yazmağa azırmız, faal olacaqmız. Vazgeçmeycekmiz, çünki, maña köre, bu bir adaletsizliktir. Ne sebepten qırımtatarlarnıñ medeniyet evi olmaycaq? Bu siyasiy, diniy bir şey degil, bu medeniyetnen bağlı bir şeydir, medeniyet ise er şeyniñ temelidir.
– Al-azırda «Lvivdeki Qırım eviniñ» binası yoq, aytqan medeniy tedbirleriñiz qayda keçe?
– Er şey Krivaya Lipa keçitindeki «KrımSOS» ofisinde keçe edi, büyük merasimlerni iş ortaqlarmızda keçire edik: «Müzey İdey», «Dziga», «Mediateka», Kurbas teatri ve ilâhre. Şimdiki vaziyette «KrımSOS» bir binadan ekinci binağa köçe, tezden yañı binada olacağımızğa ümüt etem.
– Onıñ binası qayda yerleşecek?
– Merkezde, adamlar qolay kelsin dep.
– Yaqında Lvivde İslâm medeniyet merkezi açıldı. Şeerde islâm dinini kütken insanlarnıñ sayısı artqanındanmı ya da planlaştırılğan bir adımmı?
«İslâm medeniyet merkezini» mında çoq yıllar devamında çalışqan ortaqlarımız, «Alraid» teşkilâtı, açtı
– «İslâm medeniyet merkezini» mında çoq yıllar devamında çalışqan ortaqlarımız, «Alraid» teşkilâtı, açtı. Qırımtatar musulmanlarınıñ sayısı artqanından sebep eski bina endi küçük oldı, Avraam Linkoln soqağında «İslâm medeniyet merkezini» açmağa qarar aldılar, onıñ maqsadı – musulmanlar ibadet etecek yer olmaqnen beraber islâm dini añlatılacaq bir yerdir, çünki bu mevzu üzerinde bir sıra yañlış fikir mevcut. Lviv – diniy bir şeer, esasen ortodoks, er şeyni añlatmasañ, soñra añlaşmasızlıq ola bile. Olar bu işni yapalar, ve böylece bizge de yardım eteler, cami yerleşecek bina bar ve qırımtatarlar içün medeniy bir ev olacaq.
– Alim, islâm dinini kütken insanlar Lvivde özüni nasıl is etkenini bilesiñizmi? Lviv sakinleriniñ çoqusı ortodoks, musulmanlar özüni raat duyalarmı?
– Bilesiñizmi, Qırım işğali başında meni bu mesele pek qasevetlendire edi, qırımtatarlarnıñ din cemiyetiniñ vekilleri mında kütleviy sürette kelmege başladılar. Lâkin bizler intervyü keçirdik, tedqiq neticelerine köre, olar ekseriyette ortodoks degil, ateist olğan ruslar arasında, Qırımda özüni o qadar raat is etmegen ediler, Lvivde daa raatlar. Olar aytalar: Lviv sakinleri pek dindarlar, Allahqa işanalar. Bu iman bizni birleştire. Bir qaç külkünçli vaqia da olğan edi, saqallı qırımtatarlarnı ortodoks papazları dep tüşüngen ediler.
– «The Ukrainians» içün intervyüda dediñiz ki, qırımtatarlarnıñ işğalinden soñ 73 esnaftan yalıñız 4 danesi qaldı. Angileri, angileri ğayıp oldı ve olarnı ğayrıdan tiklemek mümkünmi?
Eki taraflı nağışımıq yoq oldı, şimdilik bunıñnen oğraşacaq ustalar yoq
– İlk evelâ – keramika, kölmekçilik, altın yipli nağış ve demir sanatı – şimdilik bu ğayrıdan tiklenildi. Eki taraflı nağışımız yoq oldı, şimdilik bunıñnen oğraşacaq ustalar yoq. Toquyıcılıq bar, meşur erbabımız Mamut Çurlu bunıñnen Qırımda oğraşa. Bizler medeniyet erbaplarını ara-sıra Lvivge davet etmege tırışamız, ukrain medeniyet faalleri ile işbirlik tutsınlar isteymiz. «Muzıkalnıye kollaboratsii» leyhasını ömürge keçirgen edik, qırımtatar ve ukrain çalğıcıları halq aynenilerini qırımtatarca ve ukraince yırladılar. Nağme resmi o qadar beñzey ki... İşğal neticesinde qırımtatarlar içün büyük bir facia yüz berdi, lâkin, diger taraftan, şimdi bizler bir-birini tanıymız, eskiden yapqanlarımıznı ögrenemiz, qırımtatarlar ise özüni yañıdan açalar.


text:
Koordinatsion merkezge em fizikiy, em yuridik şahıslar kire bilecek. Şikâyetniñ azırlavına davağa ait malümatlarınıñ toplanuvı kire. Em de qırımtatarlar ile bağlı olmağan sualler de baqılacaqtır. Bunıñnen beraber, halqara teşkilâtlarğa şikâyetlerniñ berüvinde işbu koordinatsion merkezine maliyeviy yardım lâzimdir.
Koordinatsion merkezine kirmek içün arizalarnıñ berüvinden soñ, qırımtatarlarnıñ matem mitingleriniñ rezolütsiyalarını azırlağan iş gruppası tesis toplaşuvnı keçirecek. Mında teşkil olunğan koordinatsion merkeziniñ maqsadı ile bağlı qararlar baqılacaq, dep bildirdi Nedim Halilov.


text:
Sarı deñiz
Sarı deñiz (çince 黄海 — Guangay; korece 황해 —Gvange, inglizce Yellow Sea) - Qıtay ve Koreya yarımadası arasında Tınç okeannıñ ğarbiy qısmındaki yarım qapalı kenar deñizidir.
Deñizniñ sıñırları[deñiştir | kodunı deñiştir]
Halqara gidrografik teşkilâtı, Sarı deñizniñ sıñırlarını şöyle tayin ete: Sarı deñiz, Yapon deñizinden Cenübiy Çolla vilâyetinde Henam yarımadasınıñ cenübiy kenarından Çecu adasına qadar sızığınen ve Şarqiy Qıtay deñizinden Çecu adasınıñ ğarbiy kenarından Yandzı özeniniñ ağzına qadar sızığınen ayırılğan.


text:
"Qırım platforması" halqara sammitiniñ iştirakçileri Rusiyeni tevqif etilgen qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı azat etmege çağırdılar. Bunıñ aqqında "Qırım platforması" iştirakçileriniñ ortaq beyanatında yazıla.
"Biz Rusiye Fedaratsiyasını halqra gumanitar uquq çerçivesinde öz mecburiyetlerine riayet etmege, Qırım ve Rusiye topraqlarında qanunsız olaraq tutulğan ukrayin siyasiy mabüslerini, şu cümleden Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâlnı deral ve iç bir şart olmadan azat etmege, Halqara adalet mahkemesiniñ 2017 senesi aprelniñ 19 tarihlı qararını yerine ketirip, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetine qoyulğan yasaqnı lâğu etmege ve regional ve halqara monitoring mehanizmleri içün Qırımğa tam ve maniasız kirip olmasını temin etmege çağıramız", - dep yazıla beyanatta.
Avgustnıñ 23-nde bu yıl Rusiyeniñ Ukrayınağa qarşı büyük istilâsından soñ online şekilde «Qırım platformasınıñ» ekinci sammiti keçirildi.
Ukrayina prezidenti Volodımır Zelenskıy «Qırım platforması» sammitini açıp, qırımlılarğa Ukrayina akimiyeti Qırımğa «kesen-kes qaytacaq», dep ayttı.
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev ğarbiy liderlerni «Putinniñ yüzüni saqlamaq» ıntıluvlarından saqındırdı.
«Qırım platformasında» iştirak etmek içün Kıyivge kelgen Poloniya prezidenti Ancey Duda Rusiye işğal etken Qırımnen beraber Ukrayinanıñ bütün topraqları işğalden azat etilmeli, dep bildirdi.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksönov Telegram kanalında Ukrayina akimiyetini «Qırım platformasını» teşkil etkeni içün tenqit etti.
«Qırım platforması» – Ukrayinanıñ teşebbüsinen qurulğan halqara mesleat-koordinatsion formattır. Onıñ maqsadı Qırım işğaline qarşı halqara cevap semereligini arttırmaq, telükesizlik havflarınıñ artmasına cevap bermek, Rusiye Federatsiyasına qarşı halqara basqını quvetleştirmek, insan aqlarınıñ bozuluvına yol bermemek ve Rusiye rejiminiñ qurbanlarını qorumaq, em de esas maqsadı Qırımnı işğalden azat etip, Ukrayinağa keri almaqtır.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Bir kletkalı haywanlar
Bir kletkalı haywanlar - A'piwayılar XVII a'sirdin' ekinshi yarımında, a'sirese mikroskop payda bolg'annan keyin belgili bola baslaydı. 1845-jılı en' birinshi ret Zibold ha'm Këlliker a'piwayılardın' bir kletkalı organizmler ekenligi tuwralı tusinik islep shıg'adı. XIX a'sirdin' aqırınan baslap adam ha'm haywanlarda awır keselliklerdi payda etetug'ın parazit bir kletkalılardın' dene du'zilisi ha'm olardın' rawajlanıw tsikli haqqındag'ı izertlewler jurgizile baslaydı.
XX a'sirdin' basında Germaniyada Shaudin' ta'repinen kontsidiyanın' tirishilik tsikli izertlenedi. Grassi (İtaliya), Danilevskiy (Rossiya) ta'repinen bezgek (malyariya) keseli menen gu'reste u'lken a'hmiyetke iye bolg'an qan sporoviklerinin' tirishilik tsiklin jazadı.
XX a'sirde a'piwayılardın' du'zilisin ha'm fiziologiyasın izertlewdin' jan'a metodların islep shıg'ıw menen baylanıslı bolg'an jumıslar tez pa't penen rawajlanadı.
Bir kletkalılar kishi du'nyasına kiretug'ın haywanlardın' denesi bir kletkadan yamasa bir-birine usas duzilgen kletkalar toplamınan ibarat. Olardın' kletkasıda tiykarınan ko'p kletkalılar kletkasına usas duzilgen, biraq olardan fiziologiyalıq jaqtan keskin parq qıladı. Sebebi bir kletkalılar erkin o'mir keshiretug'ın organizmler bolıp, olar zat almasıw, ha'reketleniw, ta'sirleniw, ko'beytiw ha'm tiri organizmler ushın ta'n bolg'an basqa barlıq qa'siyetlerge iye. Bunday funktsiyalardı kletkadag'ı arnawlı organoidlar (organellalar) orınlaydı. Bir kletkalılardın' organoidları kletkanın' bir bo'limi bolıwı menen ko'p kletkalılardın' organlarınan parq qıladı.
Bir kletkalılar jalg'an ayaqlar, arnawlı kirpiksheler ha'm qamshılar ja'rdeminde ha'reketlenedi. Dem alıwı dene ju'zi arqalı boladı. Olardın' kislorodqa bolg'an za'rurligi birdey emes. Suw tu'binde ha'm balshıqta o'mir keshiretug'ın haywanlar kislorodtı az talap qıladı.
Bir kletkalılardın' 70 mın'nan ziyat turi ma'lim bolıp, olar Sarkadalılar, Mastigoforalar, Sporalılar, Miksosporidiyalar, Mikrosporidiyalar ha'm İnfuzoriyalar tiplerine ajıratıladı.


text:
Adı Soyadı: Rıza Fazıl
Doğum Yeri ve Yılı: Karasubazar, 1928
Mülakat Kayıt No: KH078
Menim adım Emir Usein oğlu Riza Fazıl. 1928 senesi Qırımnıñ Qarasuvbazar şeerinde doğğanım. Babam menim oca edi, anam Qarasuvbazar şeyhlarnıñ qızı olğan, diniy terbiye alğan, diniy terbiyede oldıq bizler de. Qarasuvbazar özü Qırımnıñ eski diniy, medeniy, kültür merkezi olğan. Bu şeyhlarnıñ torunlarından olam men de sülâlemizden. Bizim sülâlemizniñ başı ta 16-ncı senege barıp, biz taptıq şeyhlarnıñ adlarını. Mehmet Fahri Efendi şimdi Türkiyeden kitapları da bar, onıñ adları, kitaplar yazğan, şair eken. Olarnıñ episini biz tapıp yazdıq şeceremizni, mında da Yıldız jurnalında, Yıldız dergisinde, bastırdıq, onıñ aqqında maqaleler basıldı. Ana, ondan kelip çıqa bizim alğan terbiyemiz, onıñ içün de men diniy terbiye alıp, bu, anam da, babam da adımnı yazdırğanda Muhammed Riza dep, ezan adım Muhammed Riza olğan, Muhammed Riza dep dokumentte de öyle yazdırğan.
Babam menim, bu ulu Gasprinskiyniñ Terciman gazetalarını oquğan insan, ondan bilgi alıp ve özü oca olğan. Revolutsiya vaqtınde o daa yaş edi. Men özüm kitaplardan oqup bilgenim, özüm gazetalardan o vaqıtte babam mektepte, mektep kitaphanesinde men özüm bütün kitaplarnı Tatarca, Rusça kitaplarnı oquğanım. Mına böyle şaraitte men östim, 16 yaşında bu sürgünlik vaqtınace.
Ebet, menim anam evde, menim anam 8 yaşından, er bir Musulman qadınları kibi, 8 yaşından orazasını, namazını qılıp, orazasını tutıp 91 yaşında vefat etti, o doğrusını taşlamadı. Sovyet vaqtınde diniy basqılar bar edi, babam oca edi, buña baqmadan anam bir vaqıt orazasını, namazını taşlamadı. Oraza vaqtınde Sovyet devleti Partiya kommunistler komsomollarnı yollap, gece saat 4-te yollap, kimniñ penceresinden yarıq çıqa dep yazıp alıp baqa ediler de, cezalay ediler. Menim anam da bir kere pencereni qapata eken, bir kün çeti açıq qalğan yarıq çıqqan, yazıp bergenler onı, az qaldı işten çıqara yazdılar babamnı öyle. Diyecegim babam da, ebet, özü diniy terbiye alğan insan o, Almanlar kelgen soñ, uruş vaqtınde Almanlar kelgen soñ, özü köyde ballarnı toplap sınıf açıp, Quran oqutıp ballarğa, Quran oquvını oquttı. Men özüm de o vaqıtte Quran oqulında oqudım.
Elbet, bir tertibi din ceetinden raatlıq oldı, camiler açıldı, bizim özümizniñ köyünde cami açıldı evniñ yanında. Babam ballarnı oquttı toplap, oraza tuttıq bizler yaş ekende. Epimizniñ atları bar edi, biz atlarğa minip yaşlar çölge ketip, atlar otlay, soñ bizden üyken ballar bileler yıldızlarğa baqıp temçit vaqtını, minip qaytıp-kelip evge aş aşap, oraza tuta edik, şu Nemseler vaqtınde, er kes de oraza tuta edi. Bu ceetten yahşılıq oldı bizge din ceetinden serbestlik oldı. Menim babam Simferopolde bu Musulman komiteti tizildi. Bu Musulman komiteti bizim halqnı idare etken bir teşkilât oldı böyle. Ana, onıñ azası edi babam, çoq ocalar azası oldı Musulman komitetniñ. Onıñ içün de bizim Sovyetler orduları kelgen soñ, olarnıñ episini alıp qapadılar, apiske aldılar episini. Babam 10 yılğa apiske alındı, 8 yıl lagerde olıp qaytıp keldi soñ.
Ebet qıyınlıqlar oldı, ne ceetten, dağınıq oldı, dağıldı, devlet yoq, halq er biri öz-özünen keçinme meselesi ağırca oldı. Nu, Almanlardan mına men özüm köyde körip, çoq öyle basqılar körmedik biz, körmedik. Gece alsalar, bir şeyler alsalar, deñişe ediler ya sabun bere ediler, ya başqa şiy berer ediler, tavuq alıp deñişe ediler, para berer ediler. Öyle tutıp-alıp öyle basqılar yapqanlarını men bilmeymen.
Bizim özümizniñ ailede olmadı, menim ailede biz 4 bala edik. Babamnı tecrübeli oca dep onı qaldırdılar, cebege-frontqa almadılar. Oña kâğıt berdiler o qaldı cenk vaqtınde. Partizanlar yoq edi. Partizanlar kele edi bizge, ala ediler kerekli şeylerini alıp yardım ete edik partizanlarğa, bizim köyde. Öyle satqınlar, men ebet yaş edim, belkim bilmeymendir, lâkin politsay bar edi özümizden, o halqqa yardım ete edi. Men onı bile edim. Nemseler adamlarnıñ yaşlarnı alıp kete ediler, onı haber bere edi, çtob ya hasta olıp yata edi, ya bir şey etip yata edi, voopşem haber bere edi bu politsay, çto bı adamlar alıp olmasınlar nemelerini. Daa bir şey aqlımda, kene şu bütün yaşlarnı toplap Almaniyağa alıp ketecek ekenler. Bu adam olarğa haber berip, er kes evinde hasta olıp yatıp, tif hastalığı, mına bu tif hastalığı bar dep Nemselerge, olar özleri kirmediler, bir köyge qorqıp şu hastalıqtan. Mına bu adam böyle özü politsay Nemselerge işlese de, böyle yardım ete edi adamlarğa, halqımızğa.
Elbet sevingenler çoqça oldı, ne sebepten çoqlarınıñ oğulları, ağaları, babaları uruşta, cenkte oldılar, onıñ içün Nemseler ketken soñ, endi bizimkiler kelgen soñ, Sovyetler kelgen soñ, endi oğlanlardan haber ala bileler ve ilâhre böyle. Şu maqsatnen ebet olar sevindiler. Nu, sevinmegen adamlar da çoq oldı. Menim aqlımda qalğanı, bizim köyde kommunist bu selsovyet başı bar edi, Bilal ağa degen adam, Bilal edi ğaliba, ebet Nemseler kommunistlerni ata ediler, yoq ete ediler. No, bizim cemaat onı Nemselerge bildirmediler, qorçaladılar onı tuvarçı yaptılar, mal baqtı i üç yıl eki buçuq yılğa qadar Nemseler vaqtınde onı qorçaladılar, lâkin Sovyetler kelgen soñ, o özüniñ nemesini yaptı, adamlarnı çaqtı. Mına menim babamnıñ özüniñ yazıp bergen, babam oca, köyde adamlar Nemseler vaqtınde toplanıp aqşamları oturalar, subetleşeler. O vaqıtte Nemseler vaqtınde gazeta çıqa edi. Ebet, Nemselerni yazalar anda, olarnı maqtaylar ve ilâhre. İ gazetanı tuttıra babama, mına oca gazeta oqu, babay oquy, cemaat diñliy o gazetanı. E soñ, o çaqıp bergen onı, oca Usein ağa cemaatke propaganda teşviqat yapa Nemse gazetasını oqudı cemaatke böyle dep 10 yılğa qapadılar babamnı. Ana, öyle insanlar bar edi.
Böyle sürgün etecek degen laqırdı olmadı, eşitilmedi. Lâkin ebet ... politsay olğan, starosta olğan, köy başı olğan ve ilâhre, göñülli olğan dobrovolets Nemselerge barğan, öyle adamlarnı cezalacaqlar degen laflar ola edi. Biz endi Sovyetler kelgen soñ, bu adam iş başına kirdi, bizlerniñ mallarını toplap, endi Mayıs ayı, ekin saçılacaq topraq işlemege, bizler çalışmağa başladıq. Şu künü 17 Mayıs, 17 Mayıs künü biz çalıştıq, soñ, üyleden soñ, anam ayttı bir, babamnı alıp kettiler, bizimkiler kelgen soñ, babamnı qapap alıp kettiler bu Musulman komiteti azası olğanı içün. Boğday bar eken biraz, qomşu köyde 1 km, barıp degirmende onı tartıp ketirdim. Men onda bardım, degirmende nevbet beklep oturğanda, bu qızıl pagonlı soldatlar ötip kettiler bizim köyge. Men qaytıp kelsem, a bizim oturğan evimiz qartbabamnıñ evi eken, o evde mektep edi, balaban odası, eki oda bar edi, o mektep edi, biz onda yaşadıq. Ana, kelsem, olar şu mektep odasına kirip, kirgen o askerler. Soñ, içimiz bir şey duydı, anay ayttı böyle böyle, bular ne içün keldi mında. Soñ, olar yüre ediler, komandirleri, başları, soñ olarnı topladı odağa, anda laf eteler, men barıp çoq diñlenip baqacaq oldım, diñlep olamadım ne aytqanlarını. Nu, aqşam içlerinden bir esli adam, yaşlı adam kirip bizge oturdı, ballarğa baqtı, anama baqtı, sigarını yaqtı. Menim ballarım bar, böyle böyle dedi, şu adam bir şeyler aytacaq oldı, lâkin cüret etalmadı, aytmadı bir şey. İ saba uyantıp bizni alıp kettiler.
Evimizde bizim 4 bala edik biz, 2 oğlan, 2 qız; aptem bar edi, eki dane qardaşımız; qız qardaşım Eskiqırımda qartanamlarda edi, olarda, tizemlerde edi, barğan edi onda. O ,o yaqqa ketti olarnen, biz onı köralmadıq. Biz üç bala anamnen bu köyden çıqtıq, 3 bala. Babam qapaldı, lagerde edi.
Erte keldiler, daa saba açılğanda keldi olar, qapını qaqıp, vonarnen oqudılar 11 Mayısta olğan fermannı oqudılar i toplanıñız 15 daqqa müddet beremiz dediler.
Onı oqumadılar, o fermanda yoqtır o, fermannıñ özünde o yoqtır. Onı ayrıca körsetişleri bar, fermannıñ özü qısqa. Bazı yerlerde olğan öyle, siyrek, öyle yerler olğan, şu yük maşinasını azbarğa ketirip qapınıñ yanına, ne isteseñiz yükleniñiz degen dep, sipirtkisine barğace alğanlar adamlar. Bizler qoluna aldıq bir-eki şey kettik i vse.
Nu, evde de çoq şey ne olabile, yataq, ev başqa şey yoq edi çoq şey, almağa da şey yoq edi anda. Yoq, Nemse vaqtında öyle şey yoq edi, evde şey yoq edi almağa. Biz çıqtıq bizni 18 Mayıs, çıqardılar, ana o 1 km şu degirmen olğan, degirmenniñ ögünde meydan bar edi. Bizni o meydanğa topladılar 18 Mayıs künü biz çıqmadıq. O yerde qaldıq, o yerde geceledik, bütün halq. O eşitile köyden, sığırlar müñriy, köpekler uluy deşet şey edi. Nu, bizden üyken adamlar, gece barıp evlerinden bayağı şeyler alıp kelgen adamlar oldı. Nu, ekinci künü 19 Mayısta biz endi üyleden soñ bizni maşinalarğa, arabalarğa yüklep alıp kettiler tren stansiyasına, İslâmterek stansiyasına anda aqşam bizni yüklediler.
Bu kommunist insanlar öyle da, bizge keldi bu kommunist reis oldı, biri sekretar oldı, bular zanneteler a şu men aytqan kibi, bu ayrı qorantalarnıñ cezalarını çıqaracaqlar. Bu askerlerniñ komandiri olarnen beraber bütün gece oturıp, barıp qoy tapıp, qoy ketirip soyıp, bütün gece sabağace içip, aşap-içip oturalar quvanıp kommunistler. İ saba episini beraber çıqardılar kommunistlerni.
Olar adamlardan körgen şiylerni tutıp alğan, qollarından tutıp alğan şeyleri oldı. Adamlarnıñ altınları bar edi, körseler öyle bir şeylerni tutıp ala ediler olar. Yoq, bu maşinalarğa yüklegen vaqıtte, şiylerni baqıp teşkere ediler böyle, güzel şey olsa, olar soñ ala ediler.
Yüklediler, qapılarnı yapıp qapattılar i kettik biz, tolu adam, tolu qartlar, ballar, hastalar bar edi. Biz yolda er kes kibi, aytqanlardır, er kes qıynaldıq yolda. Tuzlu balıq berdiler, su bermediler, adamlar çoq qıynaldı, lâkin halqnıñ çoqusı Aziyağa ketti. A, bizim bu soñki, bizimki soñki trenler edi, bizim, 19 Mayısta, endi. Bizni toqtattılar Moskovağa yaqın stansiyada. 4 kün 4 gece o stansiyada geceledik, 4 kün, bekledik. Soñ bizni başqa tarafqa alıp kettiler şimalge Kastrama vilâyetine, dağlarğa Tayga dağlarına alıp kettiler bizlerni. Onda çoq qıynaldı halq.
Vagonlar edi, vagonlar mal vagonları edi, tahta, başqa şey yoq edi onda, sasıq vagonlar edi. Yoq, tuvalet qaydan olsun o vagonda, onda savut tapıp, perde tutıp qadınlar işte acetini yapa ediler.
Şu Kostrama vilâyeti, Makarev degen şeer, Makarev, Makarev degen şeer, şu Makarev rayonı. Cayav kettik, yayan kettik biz. Bizden kolonna tizip, bizni tizip, yayan alıp kettiler. Bu vagondan tüşken soñ, yayan kettik, köylerden keçip-keçip, bu özen yanında, bu rayon şeeri bar, küçük şeer, andan kelgen soñ, qayıqlarnen bizni özenden o yaqqa çıqarıp, dağğa alıp kettiler, o yaqqa.
Biz körmedik, bizge bir şey berilmedi. Ev olaraq baraklar bar edi onda, barak dedim da, añlaysıñ barak? Baraklarda. Onda, ötken vaqıtlarda, bu Uruslarnıñ qapağan adamlarnı, anda tuta ekenler, apiske alınğan adamlarnı anda tuta ekenler o baraklarda.
Bir şey berilmedi, ebet bizler anda çeşit-türlü, şu qırsızlıq ta yaptıq, can qutarmaq içün çoq şey oldı anda.
Hasta bar edi, no, qıynaldı o hasta adam, susuz qıynaldı, çekişti amma ölmedi barıp yetti yerine. Lâkin anda çoq özen bar edi, özenden o yaqqa dağ içine alıp kettiler bizlerni. Onda baraklar bar, 20 km dağ içinde. Anda barıp tüştik ne aşamağa bir şey, ne bir şey, bir şey yoq edi anda. Men özüm açlıqtan şişip yattım. Bizni qurtardı bir yigit Kefeden bizim vagonda o 20-21 yaşlarında bizden üyken, o şeer balası. O su netip, tapıp ketire edi bu toqtağan yerge. Mına bu oğlan anda barğan soñ, cürgen çaresini tapqan, biz barğan dağnıñ içinden bu özen boyundan 25 km aşağıda özen boyunda bir işhaneler bar eken, anda işçiler kerek, işçi qorantaları. O 10 qoranta yazdırğan, 10 qoranta kerek eken, soñ meni kördi men yatam, baqtı meni, o Riza sensiñmi? E, menim. Saña ne oldı? Men endi açlıqtan şişip yata edim o yerde. Anañ qayda, apte? “Mına baraktalar.” O maña, soñ torbasından ötmek qoparıp berdi, aşadım, aşadım şu yerde. Ana, şu oğlan bizim qorantanı da onda qoştı, bizni andan alıp çıqtılar o yerden, biz şu aşağa barıp, o yaqta biz canımıznı qutardıq soñ. Qışta özen buzladı, özenden keçip barıp anda deñişe edik. Evde olğan şeylerni alıp ketip deñişemiz. Qırslay edik ve ilâhre şaytip biz o yaqta qurtuldıq. O yerde qalğan cemaat 90 faizi episi açlıqtan öldi onda halq. Canğazı Şerfedin degen bizim belli kedayımız bar edi, qart keday, o da o yerde parmaqlarnı tişlep öldi.
O vaqıtte olmadı, soñundan belkim olğandır. A, biz anda özenniñ çetinde edik, özenden bu yaqqa çıqıp qayıqnen, qışta bolsa, buz üstünden keçip biz özümizniñ işlerimizni keregimizni tapa edik özümizge keregini.
Mına bizim barğan şu barıp yerleşken yerimizde, onda ağaç keser ediler, dağ keser ediler, terekler kesip. Şu ağaçlarnı toplap bir yerge baylap, baarde, buzlar erigen soñ baarde, özenden, aqızıp ağaçlarnı aşağa kete edi. Şu işte çalıştıq biz. Men özüm, menim babam, men aytmadım, ilerige baqqan adam edi, bizler, bizni Rus mektebine berdi babam, aptem eki yaş üyken edi, o 6-ncı sınıfnı bitirdi 7-nci sınıfqa Rus mektebine berdi. Köyümizniñ yanında mına Zolotoye Pole bu yerde, onda Nemse köyü, 10 yıllıq mektep bar edi, internat, anda yatıp, anda aşay edik. Anda meni Rus mektebine berdi. Men eki yıl Rus mektebinde oqudım, 5-inci 6-ncı sınıf. Onıñ içün, Rusça yahşı bile edim. Anda meni, bu ösmürler bir brigada yaptılar, meni brigadir, şu 6-7 balağa baş olıp tayin ettiler meni, biz çubuq kese edik, yengil iş, o çubuqlarnen ağaçlarnı baylay ediler.
Nu, olarnı qorquzğanlar böyle böyle adamlar kelecekler, bizni yamanlap Ana, qorquzğanlar, olar müyüzleri bar degenler bir şey degenler, boynuzları bar degenler. Biz köylerden keçip ketkende.
Mına köylerden keçip ketkende, bizni cayav-yayan alıp kettiler, olar episi qapalıp, evge qapalıp, bir kişi yoq edi yolda-azbarda, episi pencereden baqa ediler bizge qorqıp, biz ketkende. Bazıları yumruq sallay ediler, böyle bizge. Nu, barğan soñ, ebet alâqalar yahşı oldı, olar bizni añladılar, beraber çalıştıq olarnen beraber.
Bu şiyler oldı, bizim Qırımtatarlarğa er yerde komendantlar qoyulğan edi. O komendantlarğa biz ayda bir kere barıp imza çeke edik bizler. Başqa yaqqa ketmege olmay edi çıqıp. Ana, öyle komandant, bizim komendantımız içe edi o, bizni dağnıñ içinden, bizler merkeziy, bu yaqın özenge yaqın yerde merkez bar edi. Biz şu merkezge keldik, anam ballarnen beraber. Amma oña ruhset kerek eken, biz onı bilmedik, ana, o meni çağırıp özüniñ odasına cebinden pistoletnı, noganı çıqarıp stolğa qoyıp meni atacaq bolıp qorquzıp, bu yerden yarından qalmay bu yerden köçip ketiñiz dep, 25 yılğa qapatırmız dep qorquzıp, basqı yapıp, bizni kene de o yaqqa quvıp-aydap yiberdi o bizni.
Cezası olğan, onıñ çoq ükümü büyük edi, o ne istese onı yapa edi. Quvıp çıqarar edi, bizlerge bazarğa barmağa olmay şeerge, bazarğa barğan adamlarnı tutıp qapay ediler. Men özüm de bir kere rast keldim, bazardan epimizni bir 25 adamnı qızlar-yaşlar, adamlarnı tutıp alıp kettiler. Onda bir gece tuttılar, soñ saba 10 dane, 10 adamnı aldılar, qızlardan-yaşlardan 10 adam alıp qaldılar, bizlerni qaytardılar. O on adamdan bir daa iç bir haber kelmedi bir yerden, nasıl ketti olar bu künge qadar yoq olar. Ana, öyle basqılar yapa ediler.
Men özüm oqumağa aves edim. Anda aqşamlıq oquv kursları oldı, men 7-nci sınıfnı bitirdim aqşamlıq oqup ve Kostrama şeerinde vilâyet bar, merkezinde, tehnikumğa oqumağa ketmek istedim. İ bu komendant bizge anda oqumağa ketmege eki dane qız, men, üç bala; biri Tatar qızı, biri Nemse qızı, Nemselerni de ketirdiler o vaqıtte, üçümizniñ yanımızğa bir komendant, bir asker qoyıp poyezdnen trennen o yaqqa bizni o konvoy etip alıp ketti oqumağa. Anda barıp bizni komendantqa bizni teslim etti komendantqa. Anda mına böyle etip oqumağa konvoyman alıp kettiler bizni, komendant.
Bu ... men endi tehnikumnı bitirdim, üç yıl oqup qızıl diplom aldım, o qırmızı diplomnen Samarqandqa bu ticaret tehnikumı edi, ticaret institutına men barıp kirdim, men oqumağa Samarqantqa, Kostramadan. Ana, onda biz endi yaşlar körüşip, Samarqandta oquğan student-talebe yaşlar körüşip bir-birinen, o endi 57 senesi Taşkentte Lenin Bayrağı gazetası çıqıp başladı. 57 senesinece 13 yıl bir türlü yazı, oquv, kültür bir şey olmadı.
Er kes özünniñ canını qurtarmaq kerek edi, bir yıl cenk vaqtı ketti, ondan soñ yaşamağa yer yoq ve ilâhre, çalışmağa iş yoq, er kes özünniñ canını qurtarmaq, can qurtaruv peşinde yürdi. Başqa iç bir türlü imkân olmadı. Ne vaqıt endi bu 56 senesinden soñ, yengillik olğan soñ, bu başqa sürgün olğan halqlar qaytarıldı, Qırımtatarları qaldı, ana o vaqıtten soñ, başladılar areket etmege ve 57 senesi gazeta yapıldı Lenin Bayrağı gazetası, radioda radio eşitüvler-yayınlar başladı aftada bir kere ve ansambl oldı, soñundan Qaytarma adı oldı. Yır oyunı ansambli teşkil edildi. Ana, 57-den soñ, biz de, men özüm de şu Lenin Bayrağına yapışıp, edebiy tilni ögrenip özümiz, böyle öz-özümizni kötermege medeniyetnen yaşlar toplaşuv yapıp özümizniñ tarihimizni ögrenip başladıq, yazıcılarımıznı ögrenip başladıq ve ilâhre. Böyle etip gazeta çıqqan soñ, radiodan eşittirüvler ola, endi bu medeniyetimizni, endi canlandırıp başladıq öleyatqan medeniyetimizni, kültürümizni canlandırmağa başladıq. Men özüm oquvnı bitirgen soñ, Taşkentke kelip, özüm üç yıl çalıştım bu ticaret boyunca, lâkin o işni men çoq begenmedim ve Taşkentke kelip, kelgende hanımnen tanış oldıq, evlendik. Aman Lenin Bayrağı gazetasına işke davet ettiler, biz onda bir-eki haberler yaza edik, Bilâl Mambet degen yazıcı dostumıznen. Şu gazetada çalışıp başladım ve ilâhre, şu medeniyetke şu kültürimizge bağlandım ondan berli.
Ana, o vaqıtta bizim ziyalılarımız, bizim intelegentsiya, yazıcılar, kommunistler, mında partizan areketniñ komisarı edi, olar toplanıp merkeziy komitetke muracaatlar yazıp başladılar. Bizim halqımıznı böyle Lenin milliy siyasetini yerine ketirmek kerek, halqımıznı vatanğa qaytarmaq kerek ve ilâhre, talap etip başladılar ondan soñ. Soñ yaşlar köterildi, milliy areket başlandı ve ilâhre, bu Vatanğa qaytuv areketi başlandı soñ.
Nu, bunıñ sebebi, bizimkiler de barıp o yuqarı insanlarnen körüşkende o aytqan vaqıtları oldı, mına olarnı qaytardıñız, a, bizni ne içün qaytarmaysız. Qalmıqlarnı da sürgün etken ediler. Nu, Qırım, bu Qalmıq çölleri degil degen laf ayta, da, Qırım böyle yer ki, sizge lâyıq degil o znaçit. Onıñ içün qaytarmaylar. E, şimdi de bizni qabul etmeyler mına şimdi, şimdi de böyle baqalar bizge.
Nu, areket etemiz, çalışamız kötermege kültürimizni, edebiyatımıznı kötermege, pek qıyın vaziyet. Ana tili ceetinden, ana tili olmasa ne edebiyat ola, ne medeniyet ola, ne sanat ola. Ana tili vaziyetimiz pek yaman. Ebet 40 yaşınace, 40 yaşından eksik adamlar, ana tilini, pek çoqusı, ana tilini bilmeyler, qorantalarda ana tilini bilmeyler, ana babalar bilmey, ballar, torunlar bilmey. Bizge pek qıyın, ya til olmasa, mına edebiyat yazğan adamlar çıqmay, yaş yazıcılar köterilmiy, bir adam eki adam çıqa, til vaziyeti qıyın. Bizde onda ‘ana tili küreş programmasını’ tizdik, meclis tarafından tasdıq olundı. Kene de çaresini tapıp olamaymız, nasıl etip, biz ana tilini kötermek kerekmiz. Özümiz küçümiz yetmiy, devlet bizge qol tutmay bu ceetten. Mekteplerimiz bar, milliy mekteplerimiz bar, olar da ebet pek zayıf, ondan da ballar, çünki bala evde ana tilini bilmey mektepke bara, 7 yaşında bala ana tilini bilmey. Ya o mektepte oca nasıl ögretebile o balağa ana tilini, o şay da ögrenip olamay keregi kibi ve ilâhre. Mına ondan soñ, institutqa bara, ep bir, tilden zayıf ola. Bizim institutta bitirgen mezunlar serbest ana tilinde çıqış yapıp, sohbet yapıp olamaz, çoqusı.


text:
Cumaertesi künü, oktâbr 4-te, musulman Qurban bayramınıñ birinci künü, işğal etilgen Qırımda grajdanlıq imayesi boyunca büyük bir idman keçirilecek.
Qırım «ükümeti» matbuat hızmetiniñ ilânına binaen, tedbir kün devamında – saat 6-dan saat 18-ge qadar yerli vaqıtına köre keçirilecek.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, idmanğa icra akimiyeti federal organları, Rusiye Federatsiyası subyektleriniñ icra akimiyet organları ve yerli idare organları celp etildi.
Musulmanlarnıñ Qurban bayramı Qırımda raatlıq künü olaraq ilân etildi. Bundan sebep işğal etilgen yarımada sakinleri oktâbr 6-da raatlanacaqlar.
Ukraina musulmanları Diniy idaresiniñ din cemiyetleri Qırımdan ve Donbassta keçirilgen arbiy areketler yerlerinden köçip kelgen adamlarğa qurban etini tarqatmağa qarar berdiler.
Qurban bayramı – hac ibadetiniñ yekünlenmesini ifade etken islâm bayramıdır, onı Oraza bayramından 70 kün keçken soñ qayd eteler.


text:
Ukraina Haber siyaseti naziri Yuriy Stets Qırımnıñ haber siyaseti meselelerinden yañı keñeşçisini tayinledi. Nazirlikniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, şu vazifege jurnalist, prodüser, qırımtatar halqınñı işlerinden cemaat erbabı Emine Ceppar keçti.
«Tayinlev aqqında qarar Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ tevsiyesi esasında alındı», – denile beyanatta.
Yuriy Stets bildirgeni kibi, Emine Cepparnıñ vazifeleri arasında – Qırımda söz serbestliginiñ sıñırlavını toqtatmaq ve Qırım haber alanında ukrain matbuat vastalarınıñ tartqatılmasına yollarnı tapmaqtır.
Bundan evel Qırım haber siyaseti meselelerinden nazir keñeşçisi Sergey Kostinskiy edi, onı 2015 senesi sentâbr 14 künü Ukrainanıñ telekorüv ve radioyayınlav meselelerinden Ukraina Milliy şurasınıñ azası oldı.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay.


text:
Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse
Çağıştırmalılıq teoriäse yä Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse - 1905 yılda bastırılğan Albert Einstein'nıñ fizik teoriäse, İsaak Nyuton fizikasın almaştırdı, elektromagnitizm Makswell tigezlämäläre yärdämendä kürsätelän. Bu teoriä maxsus atlı, çönki çağıştırmalılıqnıñ Einstein mäsläklärendä tartılu köçe qaralmağan. Un yıldan soñ Einstein Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsen bastırıla, bu teoriägä tartılu köçe kertelgän.
Maxsus çağıştırmalılıq teoriäseneñ dälilläreYзrәpTү
Çağıştırmalılıq mäslägen Galileo Galiley kertä. Aristotelneñ qaraşın yuqqa çığarğaç, ul şunnan ğibarät bula: xäräkät, tigez turı xäräkät ayıruça, berär närsägä çağıştırmaça bula, absolüt başlap sanaw sisteması bula almıy. Galileo xäzerge zamannarda da yaraqlı Galileo tigezlämälären kertä. Galileo xäräkätneñ biş qanunın kertä. Newton anı yaxşırtıp, xäräkätneñ öç qanunın ğına qaldıra.
Bu qanunar qatı cisemnär öçen eşlilär, yaqtılıq öçen alar eşlämilär. Newton'ça yaqtılıq tabiğäte - kisäkçeklär ("korpuskulär") ide, soñraq fiziklär "arqılı dulqınnar modele" qullanışlıraq bulu fikeregä kilälär. Mexanik dulqınnar moxitta küçälär, yaqtılıq öçen dä şundıy model qullana başlıylar. Bu gipotetik moxit "äfer" (efir) isemen ala. "Äfer"dä ber-bersenä qarşı kilüçe parametrlar da bar: dulqın tizlege zur bulu öçen ul bik tığız bulırğa tieş, ämmä bu tığızlıq Cirne tuqtatırğa tieş tügel. Bu fiker - absolüt sanap başlaw sisteması fikerenä oxşaş, ämma monda äfer absolüt sistemasınıñ başı bula.
19 ğasırdän yaqtılıq, elektr häm magnetizm'nıñ elektromagnit qırı aspektları añlaşılırğa başlıylar. Maxwell'nıñ tigezlämälär buyınça tizlätüçe qorılmalar yaqtılıq tizlege belän cäyelüçe elektromagnit nurlaşunı çığara. Tigezlämälär nurlaşu tizlegeneñ çığanaqnıñ tizlegennän bäysezlegen kürsätälär. Bu mexanik dulınnarğa oxşaşlığınnan kilep çığa. Mixelson-Morley eksperimentınnan soñ şundıy nätcägä kitälär: nurlaşuınıñ tizlege çığanaq tizlegenä häm küzätüçe tigezlegenä bäyle bulmıy, ul invariant ide.
Hendrik Lorentz häm başqalar elektromegnit köçlärenneñ küzätüçe urnaştıruına bäylelärne kürep alalar. Ber sistemada berençe toruçı küzätäçe ber ölkäsendä qırnı "kürmi", ä ikiençese xäräkätläderüçe küzätäçe "kürä". Lorentz statsionar äfer çağıştırmaça xäräkäte Lorentz-Fitzgerald qısqartması teoriäse nigezenä sala. Soñraq bu teoriäne qatı täñqit itälär.
Lorentz üz transformasiäse tigelämälären täqdim itsä dä, Eynşteyn'nıñ kertelgän öleşe bu tigezlämlär bigräk tä fundamental teoridän çığaru. Bu teoriä äferneñ qarşılıqnı taläp itmi. Eynşteyn närsä bar küzätüçegä invariant bula belän qızıqsına. Maxsus çağıştırmalılıq buyınça Lorentz-Fitzcerald'nıñ qatlawlı toyılğan transformasiälär ğädi geometriädän häm Pifagor teoremmalarınnan çığarıla. Bu teoriäneñ original iseme (Almançadan tärcemä itelgän) "İnvariantlar Teoriäse". Maks Plank "çağıştırmalılıq" terminen täqdim itä, çönki teoriäneñ fikerläwendä ike küzätüçelär ber bergä çağıştırılmaça xäräkätlänälär.
Maxsus çağıştırmalılıq tuqtawçı häm tigez tizlege belän xäräkätlänüçe (inertsial başlap sanaw sistemasındä buluçı) cisemnär öçen qullanalar, ğädättä. Törle inertsial başlap sanaw sistemasındä terkäp quyğan cisemneñ urınlaştırıluı häm tigezlege Lorentz transformatsiäse tigezlänäläre aşa täñgäl kilälär. Şunnan zur ğomumi xata çığarıla: maxsus çığıştımalılıq tizläneş belän xäräkätlänüçe cisemnärgä dä qullanırğa bulmıy, dilär. Bu yalğış. Mäsälän, relätivistik raket mäsäläse. Maxsus çağıştırmalılıq daimi gravitatsion qırında tizläneş belän xäräkät itüçe häm äylänüçe başlap sanaw sistemasendä buluçı cisemnär öçen xäräkätlär farazlanırğa bula. Ämmä almaşınuçan gravitatsion qırındağı cisemnärneñ xäräkätlären ciñel häm matur taswirlap birä almıybız.
Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse postulatlarıYзrәpTү
1. Berençe postulat (çağıştırmallılıq postulatı)
- Törle inertsial küzätüçelär fizik küreneşlär küzätülärneñ näticäläre üz-üzenä häm real täbiğät küreneşenä yaraşırğa tieş. Yäğni, Ğälämneñ sıyfatları inertsial küzätäçeneñ urınlaştırılına bäyle bulmıy.
- Här inertsial küzätüçe öçen här fizik teoriä metematikçä bertörle.
2. İkençe postulat (c-nıñ daimilege)
- Vakuumda yaqtılıq tizlege (c) böten inertial küzätüçelärgä bertörle, böten yünäleşlärgä bertörle, çığanaqnıñ häm küzätüçeneñ tizlegenä bäyle bulmıy. Eksperimentalçä tikşertkän. Berençe häm İkençe postulattan şundıy sözemtä ide: yaqtı taratu öçen bernindi moxit ("äfer" dä) kiräkmi.
Postulatlarnıñ matematik yazmasıYзrәpTү
Maxsus çağıştırmalılıqnıñ tögäl matematik yazmasında bez 4-ülçämle waqıt-fäzanı M (Minkowski fäzası) qullanabız. Bu sistemdäge noqtalar - waqiğalar idelär; fizik cisemnär şundıy fäzada sızıqlar (cisem noqta bulsa) yä kisäklär (cisem noqta bulmıyça). Sızıqlar yä kisäklär cisemneñ xäräkäten taswirlap birälär; cisemdä başqa fizik sıyfatlar da bar: energiä, moment, massa, qorılma, h.b..
İnertsial küzätüçe terminnı qullanabız. Här inertsial küzätäçedä üz inertsial başlap sanaw sisteması bar. Bu sistema M fäzası waqiğalarına koordinatlar sisteması bula. Bu başlap sanaw sisteması başqa fizik sıyfatlarına koordinatlar birä. cisemneñ moment häm energiä öçen, electromagnit qır öçen, h.b..
Birelgän berar nindi ike inertial küzätüçe, berençe başlap sanaw sistemasınnan ikençegä äwerelüçe koordinatlar transformatsiäse. Bu transformasiä koordinatlarğa genä tügel, böten fizik koordinatlar öçen yaraqlı ide: moment häm energiä , h.b.. Transformasiä qanunnarın tenzor matematikasınnan çığarırğa bula.
Här fizik qanun inertsial başlap sanaw sistemasınıñ koordinatlarında yazılğan tigezlämälär (differentsial tigezlämälär dä) sistemasında yazılırğa bula. Bu tigezlär waqıt-fäzasında törle cisemnärene törle koordinatlarğa bäylä. Ürnäklär: Makswell tigezlämäläre, Newton'nıñ berençe qanunı.
1. Berençe Postulat (Çağıştırmalılıq prinsibe)
- Här fizik qanun inertsial koordinatlar transformasiälardan soñ invariantlı qala.
2. İkençe Postulate (c-nıñ daimilege)
- şundıy ısulı belän bilgelängän absolút konstant bar bula. Ägär A, B isemle inertsial başlap sanaw sistemında häm koordinatlı ike waqiğa ikençesedä ( isemle) häm koordinatlar bulsalar,
- häm bulsa genä.
İkençe Postulat raslawınça, ber başlap sanaw sistemendä c tizlekle cisem başqalarda tağın c tizlege belän xäräkät itä. İkençe Postulat Berençedän häm Maxwell'neñ tigezlämälärdän matematikçä çığarıla ikän, şundıy oçraqta c şulay çığara: . Çönki Maxwell'neñ tigezlämälär electromagnit nurlaşuın yaqtı kebek yörtä, c-nı yaqtılıq tizlege bularaq qullanalar.
İkençe Postulatnı anıñ üzeneñ tögelräk yuraması qullanırğa bula. Fäza-waqıt intervalı inertsial başlap sanaw sistemlären alışqaç, invariant bulıp qala. Berar nindi A häm B waqiğalar öçen:
ide. Başlap sanaw sistemeläre arasında transformasiäları öçen qanunnar çağıştıru bu qanun qullanırğa bula; Lorentz transformasiälären qara.
Pseudo-Rieman küptabaqlı fäzasın qullanğaç, Postulatlarnıñ matematik küzallawı qısqarala.
Galileo çağıştırmalılığı - maxsus çağıştırmalılıqnıñ non-relätivistik limitçä töre . Bu teoriädä berençe postulat üzgärmä, ikençe postulat şulay üzgärä:
- Ägär A, B waqiğalarda isemle inertsial başlap sanaw sistemasında häm koordinatları häm başqa inertsial sistemasında ( ) häm koordinatlar bulsa, ide. Ägär da bulsa,
- ide.
Klassik mexanika häm Newton'nıñ tartılışı Galileo çağıştırmalılığı belän ezlekle bula, ämma maxsus çağıştırmalılıq belän ezlekle bulmıy. Kiresençä, Maxwell'neñ tigezlämäläre Galileo çağıştırmalılığı belän elekle bulmıy (fizik äferneñ buluın iğlan itüçe postulattan başqa). Oçraqlarnıñ küpçelegendä maxsus çağıştırmalılıqta fizik qanunar (härkemgä mäşhür dä) maxsus şağıştırmalılıqnıñ postulatlardan häm non-relätivistik limitlarda qullanılğan maxsus çağıştırımalılıq qanunnar klassik mexanikaça başqarılğan gipotezasınnan çağırıla.
Maxsus çağıştırmalılıqnıñ statusıYзrәpTү
Maxsus çağıtırmalılıq teoriäsen böten fizik cämäğät qabul itä. Teoriägä qarşı eksperiment näticäläre xata bulıp sanalalar. Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse eksperimentlarga täñgäl kilä, şunlıqtan gravitatsiäneñ başqa teoriälärgä (Brans-Dik teoriäse kebek) yul qardırmıy.
Maxsus çağıştırmalılıqnıñ näticäläreYзrәpTү
- İke waqiğa waqıt arası invariant bulmıy, bu ara küzätüçelärneñ başlap sanaw sistemalarınıñ çağıştırma tizlegenä bäyle. (Lorentz transformasiä tigezlämälären qara)
- Ber başlap sanaw sistemasında ber ük waqıtta bulğan ike waqiğa başqa sistemasında törle waqıtlarda bula alalar (sinxronlıq).
- Ber cisemneñ ozınlığı törle küzätüçedä törle bulıp ala. (Lorentz transformasí tigezlämälären qara)
- İgezäklär paradoksı: kosmosta yaqtı tizlegenä yaqınnan oçuçı ber igezäk, Cirgä qaytqaç, üze bertuğanı üzennän tizräk qartayğan tabaçaq.
Absolüt başlap sanaw sisteması bulmawYзrәpTү
Maxsus çağıştırmalılıq buyınça absolüt başlap sanaw sistema bula almıy; böten daimi tizlekle küzätüçelär çağıştırmaça böten fizik qanunnarı bertörle başqarılırğa tieş.
Massa, moment häm energiäYзrәpTү
Bu metodlar moment häm energiä bilgeläw öçen qullanalar.
Birelgän M massalı v tizlege belän baruçı cisem. Energiä häm momentnı şulay itep çığarabız:
Y - (Lorentz koeffitsientı):
c - yaqtı tizlege. Energiä häm moment şulay bäylängän:
- relátivistik energiä-moment tigezläre.
Küp tapqır keçeräk tizleklär öçen Taylor räte belän approksimatsiä itelgän Y-nı qullanırğa bula:
Bu formulalar Newton'ça kinetik energiägä häm momentqa elekle. Maxsus çağıştırmalılıq tübän tigezlärdä Newton mexanikasına elekle.
Şundí formulalardan ber cisem xäräkät itmäsä, (v = 0 häm Y = 1) nul-energiä çığarıla:
Bu xäräkätsezle energiä ide. Bu Newton teoriägä qarışma, çönki ul daimi ide.
Bu formula buyınça çağıştırmalılıqta mass energiäneñ başqa töre ide. TBu formula atom-töş massaları öçen bik möhim. Massnıñ arasına kürgäç, bez atom-töş reaksínıñ energiäne farazlana alabız. Bu formula XX ğasırnıñ fizik açıqlarınıñ iñ möhime.
MassaYзrәpTү
Çağıştırmalılıqta massanıñ ike bilgelämä qullanıla. Berençese: invariant massa yä xäräkätsezle mass. Bu massa böten inetsial başlap sanaw sistemalarında daimi ide. Bu massa tizlekkä bäyle bulmıy.
İkençese relätivistik massa ide:
Relátivistik mass Y-gä bäyle bula, çönki
böten başlap sanaw sistemalarında yaraqlı. Tizlek nul bulsa relátivistik häm inertsial massalar bertigez bulalar.
Relátivistik massa skalár tügel (törle küçärlärdä ul törle ide).
Maxsus çağıştirmalılq postulatlarınıñ testläreYзrәpTү
- Mixelson-Morley eksperimentı - äfer cile
- Hamar experimentı - äfer taşqını öçen kirtä
- Trouton-Nobl experimentı - kondensatornıñ äylänmä momentı
- Kennedi-Torndayk experimentı - waqıtnıñ qısuı
- Nurlaşu teorise experimente
Monı da qaraYзrәpTү
SıltamalarYзrәpTү
- Reflections on Relativity A complete online book on relativity
- http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Special_relativity.html 2006 eлHың 8 Hoябpb kөHeHдә apxиBлaHraH.
- Brane World Mach Principles and the Michelson-Morley experiment 2006 eлHың 28 ceHTябpb kөHeHдә apxиBлaHraH.
- Why Hyperspace & Dual Reference frames
- Special Relativity: a matter of perspective Special relativity presented as a natural 4D extension of perspective
- Petites expériences de pensée .
- Special relativity theory made intuitive : a new approach to explain the theoretical meaning of Special Relativity from an intuitive geometrical viewpoint


text:
Ukraina Yuqarı Radası mayıs 20-sine yañı saylanılğan prezident Volodımır Zelenskıynıñ inauguratsiyasını tayinledi, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Mebuslar bu mevzunı mayıs 16-sında baqtılar.
Parlamentniñ kün tertibinde yedi inauguratsiya künü qararı leyhası bar edi: mayıs 17, mayıs 19, mayıs 20, mayıs 26 ve mayıs 28.
Yañı saylanılğan prezident Volodımır Zelenskıy inauguratsiya mayis 19-ında keçsin, dep talap ete.Bu talap pek tenqit etildi, çünki bu yıl tamam mayıs 19-ında matem künü, Siyasiy basqı qurbanlarınıñ hatırası Künü qayd etilecek.


text:
Qırımda Oraza bayram namazı kene de zenaat birlikleriniñ medeniyet sarayında qılınacaq, çünki yarımada paytahtı Aqmescitte Cuma cami alâ daa yoq.
«Oraza bayram namazı Qırım camilerinde iyül 17-de saba saat 6-da qılınacaq. Aqmescitte eñ büyük bayram namazı zenaat birlikleri sarayında (Kiyevskaya soq., 115) qılınacaq, Qırım Müftisi acı Emirali Ablayev de qoşulacaq», – dep bildire Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ matbuat hızmeti.
Müftiyat qayd ete ki, bayram namazına biñlernen adam kele, amma Cuma cami olmağanından Qırım musulmanları Diniy idaresi namaznı başqa binalarda keçirmege mecbur.
Malüm olğanı kibi, Kiyevdeki İslâm medeniyet merkezinde iyül 17-de ukrain paytahtınıñ musulmanları Ramazan bayramını qayd etecekler.
Ramazan Bayramı – Oraza bitkeninen qayd etilgen islâm bayramıdır. Bu kün musulmanlar bir-birini «Bayramıñız mubarek olsun!» sözlerinen hayırlaylar. Bayram arfesinde fitir parası toplana. Para fuqare ve hastalarğa berile.


text:
İyün 2-de Almaniya parlamenti Birinci cian cenki vaqtında Osmanlı Devletinde ermenilerni kütleviy şekilde öldürüvlerni genotsid olaraq tanıması boyunca rezolütsiyanı qabul etti.
Beş saifelik rezolütsiya «1915-1916 seneleri ermeniler ve diger hristian azlıqlarınıñ genotsidini tanımağa» çağıra.
Türkiye Osmanlı Devletinde tahminen 1,5 million ermenini öldürüviniñ genotsid olğanını red ete. Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan almaniyalı parlamentine evelden haber etti ki, bu rezolütsiya qabul etilgen alda eki devlet arasındaki munasebetlerge zarar ketirecek.
Ermenistan prezidenti Serj Sargsân rey berüv arfesinde almaniyalı qanun çıqarıcılarnı Erdoğannıñ bu ihtarını köz ögüne almamağa çağırdı.


text:
Rusiye akimiyeti Qırımnıñ 2015 senesi bücetini bir qaç yılğa uzatmağa qarar aldı. 2015 senesi Qırımnıñ inkişafı boyunca yekâne programmağa 373 milliard yerine, 100 milliard ruble ayıracaqlar.
Rusiye Maliye nazirliginiñ malümatına köre, endi aqçalarnı seneler devamında berecekler: 2016 senesi – 134,6 milliard, 2017 – 138,4 milliard.
Qırım işleri boyunca Rusiye naziriniñ muavini Andrey Sokolov qayd etkeni kibi, Maliye Nazirligi Qırımnıñ inkişafını İnvestfond boyunca keçirmek içün bu aqçanı birden bermege istey edi.
«Böyleliknen Maliye nazirligi aqçanı toplamaq istey, ileride nasıldır bir meseleler çıqsalar bile, Qırım masrafları saqlanır», – dedi o.
«İnvestfondnıñ qullanuvı boyunca ğaye muzakere etilse de, ondan vazgeçmege qarar alındı», – dediler matbuat hızmetinde.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, Ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Bunı RTL teleradiokompaniyasına körüşüvde bulunğan Frenkistan çetel işler naziri Loran Fabius bildirdi, dep haber ete Deutsche welle.
Vladimir Putin ile körüşüvde Fransua Hollande Ukraina ile barışıqnıñ zaruriyeti aqqında laf yürsetti.
Putin, öz nevbetinde, bazı bir Rusiye tarafdarı olğan separatistlerge, belki de, tesiri ola bilecegini qayd etti. Faqat, bunıñ ile tesiri sıñırlı olğanını da aytıp keçti, dey Frenkistan çetel işler nazirliginiñ başı.
Bundan da ğayrı, Putin Lugansk ve Donetsk vilâyetleriniñ mustaqilligi aqqında referendumğa qarşı çıqqanını da ayttı, faqat o, episi bir, keçti.
Onıñ sözlerine köre, Putin ve Hollande Rusiye gazınıñ Ukrainağa ketirilüv meselesini de muzakere ettiler. Fabius qayd etti ki, eki prezident de «ğayet açıq sürette» subetleşti eken.


text:
«Yerli sakinlerge şeer merkezinden ketmege avale etiñiz – evlerden çıqmasın, pencerelerge yaqın kelmesinler. Separatistler muzakerelersiz spetsnaz hadimlerine ateş açtı», – dep yazdı Avakov öz Facebook saifesinde.
Bugün saba Avakov Donetsk vilâyeti Slavânskta Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ yolbaşçılığında antirroristik ameliyatnıñ başlanmasını ilân etti.
Cumaertesi künü Donetsk vilâyetinde separatistler milisniñ rayon bölüklerini zapt etmege başladılar: Slavânsk, Kramatorsk, Krasnıy Limanda. Arbiy ekspertlerden bazıları bu areketlerde Rusiye istihbaratnıñ tarzını tanıdılar.


text:
Bir künde Qırım observatorlarına 13 yarımada tışından kelgen adam qoyuldı, bildirdi Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskaya.
"Bir künde observatorlarğa 13 adam qoyuldı. Olarnıñ 6-sı Qırım maşna keçitlerinden. Demiryol vokzallarından - 2 adam. "Aqmescit" ava limanından - 5 adam", - dedi o.
Soñki 24 saat içinde Qırımda doquz yañı COVID-19 adisesi qayd etildi.
Al-azırda Qırımda 177 koronavirus hastası bar. 22-si çetelden keldi, 18-i – Rusiyeden. 23 insan Rusiyeden kelgenlernen alâqada edi, 114-ü laboratoriyada tasdıqlanğan hastalarnen alâqada oldı. 44 insan tüzeldi. Bir koronavirus hastası vefat etti. Aqyarda 110 COVID-19 hastası bar, eki kişi vefat etti.
Qırımda mayısnıñ 12-nden itibaren koronavirus yuqunçına oğrav telükesi sebebinden mecburiy maska rejimi kirsetile.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.