text:
QMC prokuraturası, ilhaq etilgen Qırımda qırımtatar faaliyetçisi Nariman Memedeminovnıñ taqip etilmesine dair işi boyunca deliller bazasını toplay. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde muessisedeki cinaiy işniñ alıp barılması boyunca nezaret idaresiniñ rehberi İgor Ponoçovnıy bildirdi.
O, Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturası Memedeminovnıñ qanunsız tintilip yaqalanğanı aqqında malümat alğan soñ cinaiy işniñ alıp barılması başlandı, dep bildirdi.
«Şimdi biz eñ tolu şekilde malümat toplaymız, Memedeminovnıñ tahqiqat izolâtorında bulunuvı aqqında öz kanallarından malümat alğan cemiyet teşkilâtlarınen emekdaşlıq yapamız. Bu cinaiy işniñ alıp barılması yaqında başlandı, şimdi deliller bazası toplana», – dedi o.
Muessisedeki cinaiy işniñ alıp barılması boyunca nezaret idaresiniñ rehberi İgor Ponoçovnıy ile intervyüniñ tolu şeklini Qırım.Aqiqat saytında oquñız
Mart 22-de Rusiye telükesizlik ve uquqqoruyıcı organlarnıñ hadimleri Bağçasaray rayonında Memedeminovnıñ evini tinttiler. Bundan soñ faaliyetçini Aqmescitteki Rusiye FSBsi idaresine sorğulamaq içün alıp kettiler. Mart 23-te mahkeme Memedeminovnı mayıs 16-ğa qadar tevqif etti .
Mart 23-te QMC prokuraturası Ukraina Cinaiy kodeksindeki 146-ncı maddeniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddeniñ 2-nci qısmı (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) tarafından közde tutulğan cinaiy qanun buzuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina TİNi vatandaş faaliyetçisiniñ yaqalanuvını taqbih ete ve ilhaq etilgen Qırımdaki Rusiye ukümetinden Nariman Memedeminovnıñ azat etilemsini talap ete.


c: text/html

text:
Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse
Çağıştırmalılıq teoriäse yä Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse - 1905 yılda bastırılğan Albert Einstein'nıñ fizik teoriäse, İsaak Nyuton fizikasın almaştırdı, elektromagnitizm Makswell tigezlämäläre yärdämendä kürsätelän. Bu teoriä maxsus atlı, çönki çağıştırmalılıqnıñ Einstein mäsläklärendä tartılu köçe qaralmağan. Un yıldan soñ Einstein Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsen bastırıla, bu teoriägä tartılu köçe kertelgän.
Maxsus çağıştırmalılıq teoriäseneñ dälilläreYзrәpTү
Çağıştırmalılıq mäslägen Galileo Galiley kertä. Aristotelneñ qaraşın yuqqa çığarğaç, ul şunnan ğibarät bula: xäräkät, tigez turı xäräkät ayıruça, berär närsägä çağıştırmaça bula, absolüt başlap sanaw sisteması bula almıy. Galileo xäzerge zamannarda da yaraqlı Galileo tigezlämälären kertä. Galileo xäräkätneñ biş qanunın kertä. Newton anı yaxşırtıp, xäräkätneñ öç qanunın ğına qaldıra.
Bu qanunar qatı cisemnär öçen eşlilär, yaqtılıq öçen alar eşlämilär. Newton'ça yaqtılıq tabiğäte - kisäkçeklär ("korpuskulär") ide, soñraq fiziklär "arqılı dulqınnar modele" qullanışlıraq bulu fikeregä kilälär. Mexanik dulqınnar moxitta küçälär, yaqtılıq öçen dä şundıy model qullana başlıylar. Bu gipotetik moxit "äfer" (efir) isemen ala. "Äfer"dä ber-bersenä qarşı kilüçe parametrlar da bar: dulqın tizlege zur bulu öçen ul bik tığız bulırğa tieş, ämmä bu tığızlıq Cirne tuqtatırğa tieş tügel. Bu fiker - absolüt sanap başlaw sisteması fikerenä oxşaş, ämma monda äfer absolüt sistemasınıñ başı bula.
19 ğasırdän yaqtılıq, elektr häm magnetizm'nıñ elektromagnit qırı aspektları añlaşılırğa başlıylar. Maxwell'nıñ tigezlämälär buyınça tizlätüçe qorılmalar yaqtılıq tizlege belän cäyelüçe elektromagnit nurlaşunı çığara. Tigezlämälär nurlaşu tizlegeneñ çığanaqnıñ tizlegennän bäysezlegen kürsätälär. Bu mexanik dulınnarğa oxşaşlığınnan kilep çığa. Mixelson-Morley eksperimentınnan soñ şundıy nätcägä kitälär: nurlaşuınıñ tizlege çığanaq tizlegenä häm küzätüçe tigezlegenä bäyle bulmıy, ul invariant ide.
Hendrik Lorentz häm başqalar elektromegnit köçlärenneñ küzätüçe urnaştıruına bäylelärne kürep alalar. Ber sistemada berençe toruçı küzätäçe ber ölkäsendä qırnı "kürmi", ä ikiençese xäräkätläderüçe küzätäçe "kürä". Lorentz statsionar äfer çağıştırmaça xäräkäte Lorentz-Fitzgerald qısqartması teoriäse nigezenä sala. Soñraq bu teoriäne qatı täñqit itälär.
Lorentz üz transformasiäse tigelämälären täqdim itsä dä, Eynşteyn'nıñ kertelgän öleşe bu tigezlämlär bigräk tä fundamental teoridän çığaru. Bu teoriä äferneñ qarşılıqnı taläp itmi. Eynşteyn närsä bar küzätüçegä invariant bula belän qızıqsına. Maxsus çağıştırmalılıq buyınça Lorentz-Fitzcerald'nıñ qatlawlı toyılğan transformasiälär ğädi geometriädän häm Pifagor teoremmalarınnan çığarıla. Bu teoriäneñ original iseme (Almançadan tärcemä itelgän) "İnvariantlar Teoriäse". Maks Plank "çağıştırmalılıq" terminen täqdim itä, çönki teoriäneñ fikerläwendä ike küzätüçelär ber bergä çağıştırılmaça xäräkätlänälär.
Maxsus çağıştırmalılıq tuqtawçı häm tigez tizlege belän xäräkätlänüçe (inertsial başlap sanaw sistemasındä buluçı) cisemnär öçen qullanalar, ğädättä. Törle inertsial başlap sanaw sistemasındä terkäp quyğan cisemneñ urınlaştırıluı häm tigezlege Lorentz transformatsiäse tigezlänäläre aşa täñgäl kilälär. Şunnan zur ğomumi xata çığarıla: maxsus çığıştımalılıq tizläneş belän xäräkätlänüçe cisemnärgä dä qullanırğa bulmıy, dilär. Bu yalğış. Mäsälän, relätivistik raket mäsäläse. Maxsus çağıştırmalılıq daimi gravitatsion qırında tizläneş belän xäräkät itüçe häm äylänüçe başlap sanaw sistemasendä buluçı cisemnär öçen xäräkätlär farazlanırğa bula. Ämmä almaşınuçan gravitatsion qırındağı cisemnärneñ xäräkätlären ciñel häm matur taswirlap birä almıybız.
Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse postulatlarıYзrәpTү
1. Berençe postulat (çağıştırmallılıq postulatı)
- Törle inertsial küzätüçelär fizik küreneşlär küzätülärneñ näticäläre üz-üzenä häm real täbiğät küreneşenä yaraşırğa tieş. Yäğni, Ğälämneñ sıyfatları inertsial küzätäçeneñ urınlaştırılına bäyle bulmıy.
- Här inertsial küzätüçe öçen här fizik teoriä metematikçä bertörle.
2. İkençe postulat (c-nıñ daimilege)
- Vakuumda yaqtılıq tizlege (c) böten inertial küzätüçelärgä bertörle, böten yünäleşlärgä bertörle, çığanaqnıñ häm küzätüçeneñ tizlegenä bäyle bulmıy. Eksperimentalçä tikşertkän. Berençe häm İkençe postulattan şundıy sözemtä ide: yaqtı taratu öçen bernindi moxit ("äfer" dä) kiräkmi.
Postulatlarnıñ matematik yazmasıYзrәpTү
Maxsus çağıştırmalılıqnıñ tögäl matematik yazmasında bez 4-ülçämle waqıt-fäzanı M (Minkowski fäzası) qullanabız. Bu sistemdäge noqtalar - waqiğalar idelär; fizik cisemnär şundıy fäzada sızıqlar (cisem noqta bulsa) yä kisäklär (cisem noqta bulmıyça). Sızıqlar yä kisäklär cisemneñ xäräkäten taswirlap birälär; cisemdä başqa fizik sıyfatlar da bar: energiä, moment, massa, qorılma, h.b..
İnertsial küzätüçe terminnı qullanabız. Här inertsial küzätäçedä üz inertsial başlap sanaw sisteması bar. Bu sistema M fäzası waqiğalarına koordinatlar sisteması bula. Bu başlap sanaw sisteması başqa fizik sıyfatlarına koordinatlar birä. cisemneñ moment häm energiä öçen, electromagnit qır öçen, h.b..
Birelgän berar nindi ike inertial küzätüçe, berençe başlap sanaw sistemasınnan ikençegä äwerelüçe koordinatlar transformatsiäse. Bu transformasiä koordinatlarğa genä tügel, böten fizik koordinatlar öçen yaraqlı ide: moment häm energiä , h.b.. Transformasiä qanunnarın tenzor matematikasınnan çığarırğa bula.
Här fizik qanun inertsial başlap sanaw sistemasınıñ koordinatlarında yazılğan tigezlämälär (differentsial tigezlämälär dä) sistemasında yazılırğa bula. Bu tigezlär waqıt-fäzasında törle cisemnärene törle koordinatlarğa bäylä. Ürnäklär: Makswell tigezlämäläre, Newton'nıñ berençe qanunı.
1. Berençe Postulat (Çağıştırmalılıq prinsibe)
- Här fizik qanun inertsial koordinatlar transformasiälardan soñ invariantlı qala.
2. İkençe Postulate (c-nıñ daimilege)
- şundıy ısulı belän bilgelängän absolút konstant bar bula. Ägär A, B isemle inertsial başlap sanaw sistemında häm koordinatlı ike waqiğa ikençesedä ( isemle) häm koordinatlar bulsalar,
- häm bulsa genä.
İkençe Postulat raslawınça, ber başlap sanaw sistemendä c tizlekle cisem başqalarda tağın c tizlege belän xäräkät itä. İkençe Postulat Berençedän häm Maxwell'neñ tigezlämälärdän matematikçä çığarıla ikän, şundıy oçraqta c şulay çığara: . Çönki Maxwell'neñ tigezlämälär electromagnit nurlaşuın yaqtı kebek yörtä, c-nı yaqtılıq tizlege bularaq qullanalar.
İkençe Postulatnı anıñ üzeneñ tögelräk yuraması qullanırğa bula. Fäza-waqıt intervalı inertsial başlap sanaw sistemlären alışqaç, invariant bulıp qala. Berar nindi A häm B waqiğalar öçen:
ide. Başlap sanaw sistemeläre arasında transformasiäları öçen qanunnar çağıştıru bu qanun qullanırğa bula; Lorentz transformasiälären qara.
Pseudo-Rieman küptabaqlı fäzasın qullanğaç, Postulatlarnıñ matematik küzallawı qısqarala.
Galileo çağıştırmalılığı - maxsus çağıştırmalılıqnıñ non-relätivistik limitçä töre . Bu teoriädä berençe postulat üzgärmä, ikençe postulat şulay üzgärä:
- Ägär A, B waqiğalarda isemle inertsial başlap sanaw sistemasında häm koordinatları häm başqa inertsial sistemasında ( ) häm koordinatlar bulsa, ide. Ägär da bulsa,
- ide.
Klassik mexanika häm Newton'nıñ tartılışı Galileo çağıştırmalılığı belän ezlekle bula, ämma maxsus çağıştırmalılıq belän ezlekle bulmıy. Kiresençä, Maxwell'neñ tigezlämäläre Galileo çağıştırmalılığı belän elekle bulmıy (fizik äferneñ buluın iğlan itüçe postulattan başqa). Oçraqlarnıñ küpçelegendä maxsus çağıştırmalılıqta fizik qanunar (härkemgä mäşhür dä) maxsus şağıştırmalılıqnıñ postulatlardan häm non-relätivistik limitlarda qullanılğan maxsus çağıştırımalılıq qanunnar klassik mexanikaça başqarılğan gipotezasınnan çağırıla.
Maxsus çağıştırmalılıqnıñ statusıYзrәpTү
Maxsus çağıtırmalılıq teoriäsen böten fizik cämäğät qabul itä. Teoriägä qarşı eksperiment näticäläre xata bulıp sanalalar. Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse eksperimentlarga täñgäl kilä, şunlıqtan gravitatsiäneñ başqa teoriälärgä (Brans-Dik teoriäse kebek) yul qardırmıy.
Maxsus çağıştırmalılıqnıñ näticäläreYзrәpTү
- İke waqiğa waqıt arası invariant bulmıy, bu ara küzätüçelärneñ başlap sanaw sistemalarınıñ çağıştırma tizlegenä bäyle. (Lorentz transformasiä tigezlämälären qara)
- Ber başlap sanaw sistemasında ber ük waqıtta bulğan ike waqiğa başqa sistemasında törle waqıtlarda bula alalar (sinxronlıq).
- Ber cisemneñ ozınlığı törle küzätüçedä törle bulıp ala. (Lorentz transformasí tigezlämälären qara)
- İgezäklär paradoksı: kosmosta yaqtı tizlegenä yaqınnan oçuçı ber igezäk, Cirgä qaytqaç, üze bertuğanı üzennän tizräk qartayğan tabaçaq.
Absolüt başlap sanaw sisteması bulmawYзrәpTү
Maxsus çağıştırmalılıq buyınça absolüt başlap sanaw sistema bula almıy; böten daimi tizlekle küzätüçelär çağıştırmaça böten fizik qanunnarı bertörle başqarılırğa tieş.
Massa, moment häm energiäYзrәpTү
Bu metodlar moment häm energiä bilgeläw öçen qullanalar.
Birelgän M massalı v tizlege belän baruçı cisem. Energiä häm momentnı şulay itep çığarabız:
Y - (Lorentz koeffitsientı):
c - yaqtı tizlege. Energiä häm moment şulay bäylängän:
- relátivistik energiä-moment tigezläre.
Küp tapqır keçeräk tizleklär öçen Taylor räte belän approksimatsiä itelgän Y-nı qullanırğa bula:
Bu formulalar Newton'ça kinetik energiägä häm momentqa elekle. Maxsus çağıştırmalılıq tübän tigezlärdä Newton mexanikasına elekle.
Şundí formulalardan ber cisem xäräkät itmäsä, (v = 0 häm Y = 1) nul-energiä çığarıla:
Bu xäräkätsezle energiä ide. Bu Newton teoriägä qarışma, çönki ul daimi ide.
Bu formula buyınça çağıştırmalılıqta mass energiäneñ başqa töre ide. TBu formula atom-töş massaları öçen bik möhim. Massnıñ arasına kürgäç, bez atom-töş reaksínıñ energiäne farazlana alabız. Bu formula XX ğasırnıñ fizik açıqlarınıñ iñ möhime.
MassaYзrәpTү
Çağıştırmalılıqta massanıñ ike bilgelämä qullanıla. Berençese: invariant massa yä xäräkätsezle mass. Bu massa böten inetsial başlap sanaw sistemalarında daimi ide. Bu massa tizlekkä bäyle bulmıy.
İkençese relätivistik massa ide:
Relátivistik mass Y-gä bäyle bula, çönki
böten başlap sanaw sistemalarında yaraqlı. Tizlek nul bulsa relátivistik häm inertsial massalar bertigez bulalar.
Relátivistik massa skalár tügel (törle küçärlärdä ul törle ide).
Maxsus çağıştirmalılq postulatlarınıñ testläreYзrәpTү
- Mixelson-Morley eksperimentı - äfer cile
- Hamar experimentı - äfer taşqını öçen kirtä
- Trouton-Nobl experimentı - kondensatornıñ äylänmä momentı
- Kennedi-Torndayk experimentı - waqıtnıñ qısuı
- Nurlaşu teorise experimente
Monı da qaraYзrәpTү
SıltamalarYзrәpTү
- Reflections on Relativity A complete online book on relativity
- http://www-gap.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Special_relativity.html 2006 eлHың 8 Hoябpb kөHeHдә apxиBлaHraH.
- Brane World Mach Principles and the Michelson-Morley experiment 2006 eлHың 28 ceHTябpb kөHeHдә apxиBлaHraH.
- Why Hyperspace & Dual Reference frames
- Special Relativity: a matter of perspective Special relativity presented as a natural 4D extension of perspective
- Petites expériences de pensée .
- Special relativity theory made intuitive : a new approach to explain the theoretical meaning of Special Relativity from an intuitive geometrical viewpoint

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıyge muracaat etip, «qaçıncı kere ceza izolâtorına qapatılğan Teymur Abdullayevniñ ayatı ve sağlığını qorçalamaq içün halqara institutlarnı acele celp etmege» rica etti. Bu aqta o, Facebook saifesinde yazdı.
«Ebet, añlayım, Ukraina prezidentiniñ de vaqtınca işğal etilgen Qırımdaki vaziyetke ya da Qırım işğali ve Ukraina vatandaşlarınıñ taqibini kerçekleştirip halqara cinayet yapqan Rusiye Federatsiyasınıñ siyasiy reberligine tesir etmek mehanizmleri yoq. Ebet, bilem, Qırım sakinlerine qarşı qanunsızlıq, repressiya ve zulumnıñ bitmesi içün yekâne şart Qırımdan Rusiye işğalcileriniñ quvuluvı ve yarımadada Ukraina devlet suverenitetiniñ ğayrıdan tiklenmesi ola», – dep bildirdi Çubarov.
Onıñ qayd etkenine köre, «er bir qırımlı siyasiy mabüsni qurtarıp, Qırımnıñ azat etilüvinen bitecek büyük areketlerni azırlamaq kerek».
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Rusiye koloniyasında tutulğan Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Teymur Abdullayevniñ «aqlarını ğayrıdan tiklenmesini temin etmege» talap etti. Bu künleri onı yüksek sıcağınen ceza izolâtorına qapatqanlar, dep haber etildi.
Başkortostan Cezalarnı Yerine ketirüv federal hızmetiniñ idaresi qırımlınıñ ceza izolâtorına avuştırıluvını açıq sürette izaatlamadı. Qırım.Aqiqat, malümat almaq içün müessisege muracaat etecek.
Daa evel Teymur Abdullayev tahminen beş ay ceza izolâtorında qaldı, bundan soñ onı sert tutuv şaraitli kamerağa qapatqanlar.
Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu davanıñ mabüslerine 2019 senesi iyün ayında üküm çıqardı. Daa soñra Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımlılarnıñ ükmüni deñiştirdi.
Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
2019 senesi iyün ayında Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu dava mabüsleri Teymur Abdullayevni 17 yılğa, Uzeir Abdullayevni 13 yılğa, Rustem İsmailovnı 14 yılğa, Ayder Saledinov ve Emil Cemadenovnı 12 yılğa üküm etti.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Aqyarda bir künde altı yañı COVID-19 adisesi qayd etildi. Şeerniñ rusiyeli ükümeti haber etkeni kibi, 77 yaşındaki koronavirus hastası vefat etti.
"Hastalıq virus eki taraflı pnevmoniya ile müşkülleştirilgen edi", - qayd etti akimiyet.
Yañı patsiyentlerniñ arasında - dört yerli sakin ve eki raatlanıyıcı. Tedaviylengen dört adam hastahaneden çıqtı.
Qırımda keçken künü 43 yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Umumen, yerli akimiyetniñ malümatına köre, Qırımda 2625 yañı koronavirus hastası qayd etildi, 91-i çetelden keldi, 124-ü qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 1997 kişi tibbiy yardımğa muracaat etkende belli oldı, daa 413 ise sağlam adamlarnıñ laboratoriya skriningi vaqtında belli oldı.Aqyarda 536 adam hastalandı. Şimdilik 75 adam hastahanelerde buluna. 415 kişi yahşı oldı, 19 adam vefat etti.
Keçken aylarda Qırımda bir künde qayd etilgen koronavirus hastalarınıñ sayısında altı kere rekord qayd etilgen edi, eñ çoq hasta (84) avgustnıñ 27-nde oldı. Qırımda koronavirus hastalarınıñ sayısı eñ yüksek raqamlarda sentâbrniñ ortasına qadar olacaq, dep bekleyler.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Beyazrusiye Merkeziy saylav komissiyası avgustnıñ 10-nda prezident saylavlarınıñ birinci neticelerini ilân etti. Resmiy malümatqa köre, Aleksandr Lukaşenkoğa 4 562 423 saylayıcı rey berdi – 80,23%, Svetlana Tihanovskayağa 574 312 insan rey berdi – 9,90%, beyazrusiyelilerniñ 6,02%-ı er keske qarşı rey berdi, dep haber ete «Nastoyaşçeye Vremâ».
«Malümat daa teşkerilecek, amma çoq deñişecegini tüşünmeyim», – dep bildirdi Beyazrusiye Merkeziy saylav komissiyasınıñ yolbaşçısı Lidiya Yermoşina.
Minskte saylav bölükleri qapatılğan soñ OMON hadimleri akimiyet ilân etken saylav neticelerine qarşı soqaqlarğa çıqqan narazılıq bildirgenlernen çatıştı. Beyazrusiye kütleviy haber vastalarınıñ esaplarına köre, tahminen 20 biñ insan soqaqlarğa çıqtı, arbiy tehnika çıqarıldı. OMON ses ışıq granatalarını ve köz yaşlatıcı gaznı qullandı.
Caddelerden birinde narazılıq bildirgenlerni avtozak urdı. Eki yaralı bar, birisi ağır alda buluna. Şeer icra komiteti nazirliginiñ iç işler baş idaresi avtozak olğan yol qazasını tasdıqlamadı.
Devlet exit pollınıñ neticelerine köre, Lukaşenko reylerniñ 79,9%-ını, Tihanovskaya 6,8%-ını qazandı. Exit pollnıñ ilk neticelerine köre, çetel bölüklerinde Svetlana Tihanovskayağa saylayıcılarnıñ 71%-ı rey berdi.
Soqaq narazılıq aktsiyaları Sankt-Peterburg, Moskva, Kyiv Beyazrusiye elçihaneleri ögünde başlandı, anda istegi olğan çoqusı insanlar rey berip yetiştirmedi.
Az sayıda mustaqil közeticiler (bölüklerge er kes kirsetilmedi) Beyazrusiyede çalışıp, bir çoq bozuv aqqında bildirgen edi: komissiya hadimleri olarnı içeri almadı (bina tışında pencerelerden baqıp közetmege ya da tışarıda çeçeklik yanında turıp közetmege mecbur ediler, şikâyet berilgende militsiyanı çağıralar ve atta insanlarnı tutalar.


text:
Devlet Dumasınıñ «Spravedlivaya Rossiya» deputatı Oleg Miheyev Moskva yolbaşçısı Sergey Sobâninge resmiy muracaat yollap, metronıñ «Park külturı» durağına «Qırım meydanı» adını bermege teklif ete, dep haber ete TASS.
Deputatnıñ fikirince, böyle etip 2014 senesi olğan vaqialarnı, Rusiyeniñ Qırımnı qabul etüvini, ebediyleştirmege imkân olacaq.
Deputatnıñ aytqanına köre, bunıñnen beraber, tarihiy adalet tiklenecek, çünki qurucılıq esnasında stantsiya «Qırım meydanı» olaraq planlaştırılğan edi.
«Bu leyha adınıñ qaytarılması mantıqlı olur, çünki stantsiya yerleşken Hamovniki rayonında «Qırım» adını taşığan çoq yer bar – Qırım köprüsi, Qırım keçiti, Qırım valı», – dep yaza muracaatta siyasetçi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Rusiye Baş prokuraturası devlet hainliginde qabaatlanğan çoq balalı ana Svetlana Davıdovadan afu soradı, haber ete adliyecisi İvan Pavlov.
Davıdovağa nisebeten cinaiy iş mart 13 künü qapaldı, ondan qabaatlarnı alıp, reabilitatsiya aqqını bergenler.
Evel Svetlana Davıdova tevqifi içün tazminatnı talap etecegi aqqında bildirgen edi.
«Elde etilecek aqçalar içtimaiy programmalarğa ketsin», – dey o.
Yanvar 21-de Smolensk vilâyetiniñ sakinine qarşı Ukrainağa fayda ketirmek maqsadı ile yapılğan devlet hainligi boyunca cinaiy işni açtılar. Svetlana Davıdova 2014 senesi aprel ayında Ukraina elçihanesine muracaatta bulunıp, evine yaqın olğan arbiy bölükte askerler körünmegenini bildirgen edi. Onıñ fikirince, arbiylerni Donetskke yolladılar.
40 000 insan Rusiye prezidenti Vladimir Putinge Svetlana Davıdovanı azat etmek muracaatını imzaladı.


text:
Franśuz mediasına reakśiya
Çarada töreklär bayraq kütärep, şiğarlär äytep, xuplaw kürsätkän
Strazburgtağı Törki ictimaği oyışmalar berlege Awrupa matbuğat klubı aldında Fätullahçı terror oyışması/parallel’ däwlät qorılışınıñ 15nçe iyul’ könge tüntäreleş kereşüe häm demokratiya näwbätläre mäs’älälärendä franśuz mediasınıñ taraflı totışın häm bitarafsızlığın ğayeplägän.
11 ictimaği oyışma barlıqqa kitergän Tüntäreleşkä qarşı demokratiya mäydanı citäkçeläre franśuz mediasınıñ Fätullahçı terror oyışması/parallel’ däwlät qorılışınıñ tüntäreleş kereşüenä häm demokratiya näwbätlärenä qarşı tawışsız totış kürsätüen assızıqlağan.
Çarada töreklär bayraq kütärep, şiğarlär äytep, xuplaw kürsätkän.
Awrupalı törek demokratlar berlegeneñ Alsace töbäge başlığı İrfan Duman: “Franśiyadä tüntäreleş kereşüe häm annan soñ açıqlanğan xäbär häm añlatmalarğa täraqqıyätlärne yaqınnan küzätep barğan härkem reakśiya belderä. Franśuz mediasınıñ taraflı häm ideologik totışına reakśiya belderü öçen cıyıldıq,” – dide.
“Törkiyädä tüntäreleş kereşüe, 246 keşe ülde, 1500 keşe yaralandı, franśuz mediası tawışsız”, “DEAŞ, FETÖ, PKK, PYD – barısı da terrorçı”, “Tüntäreleş yuq, demokratiya bar”, “Ärdoğanq açmadı, xalqı yanında buldı” dip yazılğan plakatlar kütärgän protestçılar Törkiyä häm ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğannı xuplawço şiğarlär äytte.
Mäydan isemennäñ açıqlaw yasağan Cojep France başlığı Kadir Güzlä: “Franśiyadä yäşäwçe törek cämğiyäte bularaq tüntäreleş kereşüen iñ köçle räweştä ğayeplibez. Berlek häm berdämlektä tüntäreleşlärgä häm tüntäreleşçelärgä qarşı totışıbıznı 15nçe iyul’ tönennän başlap kürsättek. Demokratiya häm saylaw belän wazifağa kilgän citäkçelekkä qarşı başqarılğan mondıy cinayätkä qarata dönyanın här poçmağınnan reakśiyaneñ kürsätelüe zarurlığına ışanabız,” – digän.
Güzlä Strazburgtağı Törki ictimaği oyışmalar berlege bularaq Törkiyä xaqında Franśiyadä yasalğan taraflı xäbärlär häm yalğış mäğlümatlargä reakśiya kürsätüne däwam itteräçäklären belderep: “Törki ictimaği oyışmalar berlege bularaq tuğan yağıbız xaqındağı tap töşerüçe totışnı qabul itmibez, xäzergä qadär qarşılıq kürsättek, monnan soñ da bilgele maqsatlar belän yasalğan mondıy xäbärlärgä qarşı bitaraf qalmayaçaqbız,” – digän.
Bäyläneşle xäbärlär
Ukrainadan Rusiyägä çikläwlär
Qırımda saylaw ütkärüe belän bäyle bularaq tağın 237 keşegä çikläw kertelde


text:
Yarı gecede Ukrainada prezident saylavlarınıñ ekinci turı arfesinde «sessizlik künü» başlandı, namzetlerniñ er angi bir teşviqatı yasaqlana, dep bildire Azatlıq Radiosı.
«Ukraina prezidenti saylavları» qanunınıñ 57-nci maddeniñ 2-nci qısmına binaen, saylavaldı teşviqat saylavlar künü ögünde soñki cumanıñ saat 24-ünde bite.
Bu qanunnıñ 58-inci maddesine köre, «neşir ve audiovizual (elektron) kütleviy haber vastalarından siyasiy reklama, çıqış, intervyü, oçerk, video, audio- ve video klipleri, diger mesaclarnıñ aydınlatılması» ve «saylav esnasınıñ subyekti olğan firqa ya da Ukraina prezidenti namzetiniñ yardımı ile kontsert, oyun, sport yarışları, film ya da tele yayınları, ya da diger açıq tedbirlerniñ keçirilmesi ve bu yardım aqqında haber etüv» saylavaldı teşviqat dep tanılmaqta.
Namzetler Volodımır Zelenskıy ve Petro Poroşenkonıñ munaqaşaları keçti.
Ukraina prezidenti saylavlarınıñ ekinci turı aprelniñ 21-nde olacaq.


text:
Avropa Birligi, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı daa yarım yılğa uzatmağa razı oldı. Bunı Azatlıq Radiosınıñ Blüsseldeki mühbiri haber ete.
"Avropa Birliginiñ liderleri, Rusiyege qarşı iqtisadiy sanktsiyalarnı daa altı yağa uzatmağa razı oldı. Resmiy uzatuv kelecek afta yapılacaq", - yazdı Rikard Jozwiak Twitterde.
Bu malümatnı Avropa şuraşınıñ prezidentiniñ matbuat kâtibi Barend Leyts tasdıqladı.
Dekabr 11-inde Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Avropa şurasınıñ yañı prezidenti Charles Michelnen Rusiyege qarşı sanktsiyalarnıñ uzatıluvını muzakere etti.
İlk sefer bu sanktsiyalar 2014 senesi iyülniñ 31-nde Rusiyeniñ Ukrainadaki vaziyetni kerginleştirüv areketlerine qarşı cevap olaraq kirsetilgen ve 2014 senesi sentâbr ayında quvetleştirilgen edi.


text:
Vlasihadaki (Rusiye) İstinaf arbiy mahkemesi Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesiniñ Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» beş mabüsi – jurnalist Remzi Bekirov, aq qorçalayıcı Riza İzetov, faaller Farhod Bazarov, Raim Ayvazov, Şaban Umerovnıñ SİZOda tutuv olaraq saylanğan sıñırlav tedbiriniñ uzatılması qararını deñiştirmedi, dep bildire «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi.
Faallerniñ malümatına köre, advokat Emil Kurbedinov mabüsler olarğa nisbeten Rusiye vatandaşlığını almağa mecbur olğan ve «Qırımdan qanunsız şekilde çıqarılğan» Ukraina vatandaşları olaraq IV Jeneva şartnamesiniñ qullanılması içün israr etti, dep bildirdi.
Prokuror, bu şartname bu davada qullanılmaz, çünki «Qırım Rusiye Federatsiyasınıñ bir qısmı ola, bunı inkâr etken mabüs ve imayecileriniñ lafları ise onı aqaretley», dep qayd etti.
İmaye bu qararnı temyiz mahkemesine şikâyet etip, malümatnı Avropa insan aqları mahkemesine bermege planlaştıra.
Mayısta Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ apiste qaluv müddetini 2021 senesi sentâbrniñ 16-na qadar uzattı.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. 2019 senesi martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ rayon mahkemesi bütün tutulğanlarnı apiske aldı.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
Rusiye Tış işler nazirligi OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désirniñ apiske alınğan «Qırım birdemliginiñ» faallerini, Qırımdaki vatandaş jurnalistlerini azat etmek çağıruvları «şaşıra», dep bildirdi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi 2019 senesi martnıñ 27-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tarafından tutulğan 24 qırımtatar faalini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Grigoriy İoffe «Qırım Cumhuriyetiniñ Cemaat palatası» reisi olğanı sebebinden «Qırım Devlet şurası» reisi muavini vazifelerinden vazgeçüvi aqqında arizanı yazmağa azır.
Bunı Qırım «akimiyeti»ne yaqın olğan Krıminform saytı bildire.
Onıñ sözleriyen köre, Rusiye qanunlarına binayen, Rusiye Federatsiyası subyektleriniñ Cemaat palatası reisleri aynı vaqıtta diger siyasiy ya da devlet teşkilâtlarında çalışıp olamay.
«Bu sebepten men bugün Qırım Devlet şurası reisi muavini vazifesinden vazgeçmege azırım. «Yedinaya Rossiya» firqasında da azalığım toqtatılacaq. Muavinlerime de bunı etmege ricada bulunacağım», – dedi İoffe.
İoffe «Cemaat palatası» reisi vazifesine iyün 30 künü tayinlendi.


text:
Cuma künü, fevral altısında, Çaplinka nezaret kiriş noqtasında, vaqtınca işğal etilgen Qırım çıqışında, Ukraina sıñır bekçileri arbiy «Ural» ile yük maşinasını toqtattılar.
Bunı Ukraina Devlet sıñır hızmeti bildire.
Müessiseniñ malümatına köre, Herson vilâyetinde sıñırcılar gümrük hızmetiniñ hadimleri ile yük maşinasını toqtatıp, tirkemesinde «Ural» maşinasını taptılar.
«Rusiye işlenmesidir. «Ural»da ukrain nomeraları olsa da, malümat bazasında o tapılmadı», – denile beyanatta.
Aydavcı Ermeni Bazardan Novaya Kahovkağa kete edi. Şimdilik aydavcı ile yük militsiyada buluna, deyler Ukraina Devlet sıñır hızmetinde.


text:
Rusiye Tahqiqat komiteti, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnı ğıyabiy şekilde qabaatladı. Bu aqta işğal etilgen Qırımdaki Tahqiqat komitetiniñ saytı bildire.
«Çubarov qalabalıqlarnı teşkil etkeninde ve Rusiye topraq bütünligini bozacaq areketler yapmağa çağırğanında qabaatlana», – dep aytıla haberde.
Tahqiqat komiteti, Çubarovnı 2015 senesi baarde Ukraina telekanallarından biriniñ yayınında «Rusiye menfaatlarına qarşı ekstremist faaliyetine» ve Qırımnıñ işğalden qurtarıluvına çağırğanında qabaatladı.
Martnıñ 23-nde Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komiteti Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı dava açtı. Bu aqta martnıñ 23-nde Tahqiqat komitetiniñ saytında haber etile. Çubarovğa qarşı Rusiye Ceza kodeksiniñ maddesine istinaden cinaiy dava açıldı – «Zorbalıq qullanılğan qalabalıqlarnı teşkil etüv». Laf 2014 senesi fevralniñ 26-nda olğan adise-vaqialar aqqında kete.
«Şimdi meni qalabalıqlarnıñ teşkil etilüvinde qabaatlaycaq olalar. Bu maddege köre 8 yıldan 15 yılğa qadar apis cezası berile. Añlaşıla ki, bu «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» barışıq, zorbalıqsız aktsiya planlarımızğa bir cevap oldı», – dep izaatladı davanı Meclis reisi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova bu davanı qanunsız ve «Qırımnıñ tamır halqına qarşı yapılğan repressiya çeşitlerinden biri» dep adlandırdı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, Rusiye tahqiqatçılarınıñ Çubarovğa qarşı açılğan davanen bağlı tahqiqat başlattı.
2019 senesi dekabrniñ 6-nda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» halqara zorbalıqsız barışıq aktsiyası azırlana ve keçirilecek, dep ilân etti. Aktsiya vaqtında faller memuriy sıñırdan keçip, Qırımğa kirecek ola. Aktsiya mayısnıñ 3-nde keçirilecektir.
2014 senesi iyülniñ 5-nde Çubarov Meclisniñ Herson vilâyetinde keçirilgen toplaşuvından yarımadağa qaytqanda Rusiye quvetçileri kirişini 5 yılğa yasaqlağan edi. Yarımadanıñ memuriy sıñırında Çubarovnı Qırımnıñ o vaqıt Rusiye prokurorı olğan Natalya Poklonskaya qarşıladı. O, «ekstremist faaliyetiniñ yasağına dair» tenbi oqudı, Rusiye sıñırcıları ise Meclis reisiniñ Rusiyege kirişi 5 yılğa yasaqlanğanını bildirdi.
2019 senesi iyülniñ 5-nde 5 yıllıq Qırımğa kiriş yasağı yekünlendi. Amma, Çubarovnıñ añlatqanına köre, o, alâ daa Qırımğa barıp olamay, çünki «Rusiye devletiniñ anayasa qurumı ve telükesizliginiñ esaslarına qarşı cinayet» içün ğıyabiy apis altında buluna.
2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım parlamentiniñ binası ögünde Ukraina topraq bütünliginiñ tarafdarları ve duşmanlarınıñ büyük mitingi olıp keçti. Qırımtatar ve Ukraina tarafdarı faallerine qarşı Rusiye tarafdarı faaller çıqtı.
2015 senesi yanvar ayında Rusiye Tahqiqat komitetiniñ Qırım idaresi fevralniñ 26-nda mitingde olğan qalabalıqlar aqqında cinaiy dava açtı.
Ukraina topraq bütünligine qoltutqanlar tutuldı: Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz, faaller Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nebiyev.
Daa soñra mahkeme «fevral 26 davasını» ekige böldi: o vaqıt Qırımda Meclis lideriniñ rolüni alğan baş şübheli Ahtem Çiygoz ayrı esnasqa alındı.
Advokat Cemil Temişevniñ teşebbüsinen faal Talât Yunusov ve ATR telekanalınıñ operatorı Eskender Nebiyev tahqiqatnen işbirligi yapıp, olarnıñ ifadeleri «fevral 26 davası» diger mabüsleriniñ davalarında delil olmaycaq şartınen qabaatlarını tanıdı. 2015 senesi dekabr ayında Talât Yunusov 3,5 yılğa, Eskender Nebiyev eki yılğa şartlı olaraq üküm etildi.
2017 senesi sentâbrniñ 11-nde Rusiye mahkemesi yarımadanıñ Rusiye işğalinen bağlı narazılıqlarnı «qalabalıqlar» dep adlandırıp, Çiygoznı olarnı teşkil etkeninde qabaatladı ve sekiz yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etti. 2017 senesi oktâbrniñ 25-nde Rusiye akimiyeti Qırımda mahküm etilgen Ahtem Çiygoznı azat etip, onı Türkiyege teslim etti. Daa soñra o, Kyivge keldi.
2018 senesi iyünniñ 19-nda Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi «fevral 26 davasınıñ» mabüslerine şartlı apis cezalarını berdi. Ali Asanov ve Mustafa Degermenci 4 yıl ve 6 ay, Arsen Yunusov ve Eskender Kantemirov 4 yıl, Eskender Emirvaliyev 3 yıl ve 6 ayğa şartlı olaraq üküm etildi, er birine 3 yıl sınav müddeti berildi.
2020 senesi fevralniñ 4-nde sınav müddeti bitmegen «fevral 26 davasınıñ» mabüsi Mustafa Degermencige qarşı cinaiy mahkümiyetniñ lâğu etilgeni belli oldı.


text:
İyünniñ 28-29-da Avropa Şurası Parlament Assambleyasında Qırım künleri keçirile. Qırımnı Ukrainanıñ bir qaç halq deputatı, bir qaç siyasiy erbap, faal ve uquq qorçalayıcı, şu cümleden Ahtem Çiygoznıñ ömür arqadaşı temsil eteler. Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında Ukrainanıñ daimiy vekili Dmıtro Kuleba, ukrain publitsisti, Radio Svoboda jurnalisti Vitaliy Portnikov ve uquq qorçalayıcı Boris Zaharovnen Ukraina Qırım aqqında nasıl hatırlata mevzusında laf etemiz.
– Avropa Şurası Parlament Assambleyası Ukrainağa nege tesir etmege imkân bere?
Kuleba: Qırım mevzusı er daim kün tertibinde olsun dep, bu teşkilâtta çalışamız. Eki vazifemiz bar: Qırım meselesini eñ müim mevzular arasında saqlap qalmaq ve Avropa Şurasında Qırımda insan aqlarınıñ qorçalanması ve işğalden azat etilmesine yardım etken qararlarnıñ qabul etilmesine irişmektir. Qırım künleri kibi tedbirler bu maqsadnen keçirile. Avropa ortaqlarımız Qırım tarihına duyğu ceetinden daa yaqın ola, daa da çoq qoltutalar.
– Siziñ fikiriñizce, Rusiyeni Avropa Şurası qararlarını yerine ketirmege nasıl mecbur etmek mümkün?
Avropa ortaqlarımız Qırım tarihına duyğu ceetinden daa yaqın ola, daa da çoq qoltutalarDmıtro Kuleba
Kuleba: Al-azırda bunı esas maqsat olaraq körmemeli. Avropa ortaqlarımız, bizler kibi, Qırım qararlarınıñ yerine ketirilmesi içün areket etmek kerek. İstilâcı içün eñ qıyın şaraitler yaratıp, onıñ ayatını zorlaştırmalı.
– Nasıl adımlar ola bile?
Kuleba: Birincisi: Qırımdaki monitoring. Rusiye anda kirmege imkân bermey, bu sebepten eñ azından uzaqtan monitoring ola bile. Ekincisi: tek Ukraina degil de, bütün memleketler Rusiye Federatsiyasından, misal olaraq, Qırımda siyasiy mabüslerniñ azat etilmesini talap etmeli, bunı ortaqlarımız Rusiye ile dialog vaqtında muntazam sürette yapmalı. Üçüncisi: halqara teşkilâtlar Qırım meselesinde insan aqları saasında özara işbirligi qurmalı.
– Vitaliy, PACE meydançığı ne qadar tesir ete bile?
Portnikov: Añlamaq kerek ki, PACE – farqlı memleketlerniñ parlament deputatları kelgen bir teşkilât. Parlament keyfine nasıl olsa da tesir etken bir klub. Milliy eyyet erkânına kirgen insanlar diger deputatlarnen bağda olmaq içün belli bir elçi vazifesini becere. Rusiyenen beraber Suriyeni ziyaret etip, toplaşuvlarnı alıp barmaq imkânından ve itibardan marum qalğan PACE yolbaşçısı Agramunt (Pedro Agramunt – QA) meselesi bu sebepten müim. Ukraina eyyeti Agramuntnıñ istifasını talap etmese edi, diger Avropa memleketleriniñ deputatları rusiyelilernen beraber kerçekleştirilgen ziyaretler ilerideki siyasiy faaliyet içün telükeli olmağanını tüşünir edi.
– Ukraina eyyeti sayesinde olğanını aytmaq isteysiñizmi?
Portnikov: İlk evelâ onıñ. Ukraina eyyeti Argamuntnıñ yapqanlarına diqqatnı celp ete edi.
– PACEde Rusiye eyyeti de bar. Alâ daa söz aqqı yoqmı?
Rusiye PACEni teşviqat meydançığı olaraq qullanaVitaliy Portnikov
Portnikov: Rusiye eyyeti PACE belgilegen statusta bar – kötek aşaycaq oğlançıq statusını taşıy. Rusiye bu vaziyetni deiştirmek içün qaç kere ğayret kösterdi, PACE reberlerini, şu cümleden Agramuntnı da qorquzğan edi.
– Rusiye Avropa Şurasından çıqa bilemi?
Portnikov: İstese de, eyyetini anda yollamaz edi. Mence, böyle bir niyeti yoq, çünki şimdi Rusiye PACEni teşviqat meydançığı olaraq qullana. Rusiye halqara qurulışlarnı böyle köre.
Georgiy Logvinskiy: «Assambleyada memleketimizni qorçalağan ve Rusiye Federatsiyasına zarar ketirgen sanktsiyalarnı alıp taşlamağa tırışqan Kreml agentleri mesüliet taşımalı, dep añlatmaq kerekmiz. İsbatlap köstermek kerekmiz: Rusiye – zeerlidir. Ne Donbass, ne Qırımda oña hızmet etkenlerni acımaycaqmız».
– Boris, Qırım künlerinde bulunasıñız. Ukraina avropalılarğa ne aqqında ayta ve tedbirlerde ne oldı?
Zaharov: Qırım künleri devam ete, bugün Qırımda siyasiy taqiplerge bağışlanğan daa bir tedbir olacaq. Ahtem Çiygoznıñ ömür arqadaşı ve advokat Polozov (Nikolay Polozov – QA) keldiler. Ahtem Çiygoz ve digerlerge qarşı «fevral 26 davasınıñ» esabatı taqdim etilecek.
Rusiyeni mabüslerni azat etmege, topraqnı qaytarmağa mecbur etmeliBoris Zaharov
Tünevin Qırım aqşamı oldı – medeniy tedbirni bayağı insan ziyaret etti. Esaplağanımızğa köre, tahminen 400 kişi bar edi – PACE deputatları, diplomat, Avropa mahkemesiniñ qadıları, Avropa Şurası komitetleriniñ azaları ve çeşit memleketlerniñ uquq qorçalayıcılar. Bundan ğayrı, aqşamımıznı Rusiye muhalifetçisi Garri Kasparov ziyaret etti.
– Bunıñ kibi tedbirler Avropanıñ cemaat fikrine ve Avropa siyasetçileriniñ qararlarına nasıl tesir ete?
Zaharov: Men tesir pek büyük olğanını tüşünem. Böyle tedbirlerde çoq adam toplaşa, birinci şahıslar kele. Meseleni resmiy olmağan bir vaziyette muzakere etmege imkân bar.
– Ahtem Çiygoz meselesini al etmek içün ne yapılacaq?
Zaharov: Mında eki yol bar: uquqiy ve diplomatik. Birincisini aytsaq, advokatlar Rusiye mahkemelerinde davalaşıp, Avropa mahkemesine muracaat eteler. Ekincisi – Rusiyeni şartlarğa uymağa, mabüslerni azat etmege, topraqnı qaytarmağa mecbur etmeli.
Aleksandr Yankovskiy, Qırım jurnalisti, Qırım.Aqiqatnıñ közeticisi


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi bildirgeni kibi, Aqmescit akimiyetinden dekabr 10 künü Halqara İnsan aqları kününe bağışlanğan aktsiyanı keçirmege kene izin alalmadı.
Bunı Meclisniñ matbuat hızmeti bildire.
Matbuat hızmetinde qayd etilgeni kibi, Meclis bu sene dekabr 10 künü, adet üzre, İnsan aqları Kününe mitingniñ keçirilmesini planlaştıra edi, amma energetik qamaçavından ilân etilgen Fevqulâde vaziyet sebebinden Aqmescit memuriyeti 2015 senesi noyabr 22-den kütleviy, medeniy-eglenceli ve diger tedbirlerniñ keçirilmesini vaqtınca toqtatmağa qarar aldı. Şunıñ içün mitingniñ keçirilmesinden vazgeçmege mecbur oldılar.
Amma, Mecliste qayd etilgeni kibi, noyabr 27-de Aqmescitniñ merkeziy meydanında akimiyet tarafdarları Türkiyege qarşı aktsiyanı keçirip, anda Türkiye prezidentiniñ qorquqlığını ateşke berdiler.
«İşbu şaraitlerde Qırımtatar Miilliy Meclisi dekabr 10 künü Aqmescitte Sevastopolskaya soqağında yereşken Qırım prokuraturası binası yanında mitingniñ keçirilmesine ariza yazıp, mında siyasiy mabüslerni azat etmege ve siyasiy taqiplerni toqtatmağa talap etecek oldı», – deyler Mecliste.
Amma yuqarıda qayd etilgen yasaqqa esaslanıp, mitingni keçirmege izin bermediler.
«İnsan aqları ceetinden bu kibi ekileme standartlar Qırımda ep yüz bere», – qayd ettiler Mecliste.
Kiyevde Rusiye Federatsiyasınıñ elçihanesi yanında dekabr 10 künü İnsan aqlarınıñ qoruvı Künü munasebeti ile miting keçti. Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, tedbirde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcileri, uquq qoruyıcılar, Qırım ve Donbasstan köçip kelgenler iştirak etti. Toplanğanlar ellerinde: «Qırımtatar genotsidine stop», «Ayırım, tintüv, tevqiflerge yoq», «Siyasiy mabüslerniñ olması – sovet keçmişine keri adım» kibi levhalarnı tuta edi. Aynı şu künü bu kibi aktsiyanı Turkiyede keçirdiler.


text:
Ata sözü
Bir kün gazetalarımıznıñ birinde Özbekistanda sürgünde ilk qırımtatar tili ocaları aqqında meraqlı bir maqale oqudım. Maqale meni pek meraqlandırdı ve anamıznıñ ğurbette ilk qırımtatar tili ocalarından biri olğanını hatırladım. Hatıra uzaq balalıqqa qaytardı, o vaqıtları anamdan Qırımdaki yaşayış, daa soñraki sürgün aqqında bir çoq hatıralarını eşitken edim. Mektep yıllarını da hatırladım. Amma er şey sıranen.
Anam, Reşide İbraim qızı, 1915 senesi Bağçasaray rayonınıñ Beşuy köyünde doğdı. Babası, İbraim qartbaba bütün Beşuy sakinleri kibi bağçacılıq ve ev işlerinen oğraşa edi. Anası, bizim Sultaniye qartanamız, dindar biri edi ve künde beş kere namaz qıla edi. Anam, Quran qolundan tüşmey edi, dep hatırlamağa seve edi. Mektepni bitirgen soñ, Aqmescitte pedagogik institutınıñ himiya ve biologiya fakultetine kirdi. Oquş vaqtında kelecek ömür arqadaşınen, babamız Amet Murat oğlunen tanıştı. Babam Alupkalı edi. Tarih ve coğrafiya fakultetinde oquy edi. İnstitutnı bitirgen soñ evlendiler ve emek faaliyetine başladılar. Anam Aqmescitniñ 12-nci mektebinde ders bere edi, babam ise 13-ünci mektebinde oquv işleri müdiri olaraq çalışa edi. Sürgün künü babam şeerde, anam doğmuşlarınen köyde edi, bu sebepten farqlı yerlerge sürgün etildiler. Anam, ailesinen birlikte Taşkent vilâyetiniñ Parkent köyüne, babam ise – Uralğa tüştü. Amma bir qaç ay soñra babam Özbekistanğa, ailesi yanına köçti. Olarnıñ emek faaliyeti esasen Parkentniñ rus tilli mektebinde keçti. Lâkin babam teşkilâtçi qabiliyetine saip edi ve Krasnogorsk, Yangiabad kibi qapalı şeerçiklerniñ mekteplerinde müdir olaraq, aynı zamanda Milliy tasilniñ rayon bölüginde ve Milliy tasilniñ seer bölüginde çalıştı. Anam, aytqanım kibi, himiya ve biologiya derslerini alıp bara edi.
Amma mına 1967-nci senesi raatlıq keldi ve halqımıznıñ temsilcilerine balalarğa qırımtatar tilini ögretmege izin berildi. Bu sürgünniñ 24-ünci yılında! Parkent mektebinde ocalar arasında vatandaşlarımızdan aman-aman kimse yoq edi, bir de ana tilini bilgenler. Bu sebepten anam balalarğa ana tilini şevqnen ögretmege başladı. Daa soñra talebeleriniñ çoqusı Nizami adında pedagogik institutınıñ qırımtatar filologiyası fakultetine kirdi ve mezun olğan soñ, evge, balalrğa ana tilini ögretmek içün qayta ediler. Anam endi esli-başlı yaşta, tek ana tilinden ders bermege tüşüne edi. Mektepte 69 yaşına qadar çalıştı. Er yıl Taşkentke ihtisasını arttıruv kurslarına qatnağanını hatırlayım, lektsiyalarnı belli filolog Memet Ümeroviç Ümerov oquy edi. Anamnıñ dersleri pek meraqlı edi, talebeler ve ocalar arasında itibar köre edi.
2005 senesi anamıznı vatanğa, Qırımğa alıp keldik. Endi esli-başlı yaşta balalığını, Beşuydeki köydeşlerniñ yaşayışını hatırlamağa seve edi. Balalıqta aşamadan evel ve soñra aytılğan ibarelerni qullanmağa seve edi. Er vaqıt bol berekt bergen evniñ penceresiniñ altındaki armut teregini hatırlay edi. Qartbabasınıñ pek işkir bir insan olğanını ve kolhozğa kirmegenini sıq-sıq hatırlay edi. Kolhozğa, umumiy kütlede coyulmaq içün, tek tembeller ve boşboğazlar ıntılğanını er vaqıt ayta edi. Qartbabasınıñ Parkentte 77 yaşında dizenteriya sebebinden ölgenini kedernen hatırlay edi. Amma vatanda belki de 100 yaşına qadar yaşap olur edi. Anam 96 yaşına qadar yaşadı. Bizim içün er vaqıt pedagog timsali ve ayat ustazı edi.
Maqalege ihtisasını arttıruv kursları vaqtında (60-ıncı yıllarnıñ soñu – 70-inci yıllarnıñ başı) yapılğan qırımtatar tili ocalarınıñ ortaq fotoresmini ilâve etem. Belki birileri olarnıñ arasında soy ve tanışlarını tapar. Bu da bizim tarihımız.
Talebelerge vatanğa ve ana tiline sevgi aşlağan ocalarğa çoq teşekkürler.


text:
Ukrainanıñ eñ yuqarı akimiyeti Herson vilâyetini Qırım ile birleştirip, Geniçesk şeerini muhtariyetniñ memuriy merkezi olaraq ilân etmege istey.
Bunı Qırım.Aqiqatqa Meclisniñ tış alâqalar bölüginiñ reberi ali Hamzin bildirdi.
«Bu leyhanı ömürge keçirmege istegen adamlar, kelecekni tüşüneler. Bunıñ episi kerçekleşse, bu muhtariyet halqara cemaatçılığı tarafından tanılacaqtır. Anda ilk evelâ Özbekistan ve Türkiyeden vatandaşlarımızğa yerleşmege teklif etip olurmız», - dedi Hamzin.
Qayd etkeni kibi, «Rusiye bir taraflı şekilde Qırımnı qoştı» ve ukrain leyhası buña cevap olacaqtır.
Faqat Hamzin şunı da qayd etti: «Bunıñ episi, qırımtatar halqı meselelerniñ çezilmegegeniniñ neticesidir. 1992 senesi Bişkek añlaşmalarnıñ çerçivesinde Ukrainağa Qırımda qırımtatarlarnıñ meselelerni çezmege yardım etken olsa ediler, şimdiki vaqıtta bir çoq keskin meseleler ögümizde turmaz edi».
Bügnki künde Herson vilâyetinde 10 biñden ziyade qırımtatarı yaşay.


text:
Qırımda Rusiyeniñ işğalinden evel qayd etilgen 3 biñ matbuat vastasından tahminen 250 qalacaq.
Bunı Qırım ve Aqyar boyunca Roskomnadzor idaresiniñ «yolbaşçısı» Sergey Hudoley bildirdi, dep haber ete öz başına tayin etilgen Qırım akimiyetine yaqın olğan Krıminform saytı.
«Menimce, Qırımda tahminen 250 matbuat vastası qalacaq», – dedi o.
Hudoleyniñ aytqanı kibi, kütleviy matbuat vastaları ğayrıdan qayd etüvge vesiqalarnı bermege devam eteler.
«Kütleviy matbuat vastaları vesiqalarnı bermekteler – aftada 6-7 vastanı qayd etemiz»,– dedi o.
O şunı da qayd etti ki, ğayrıdan qayd etilmek teklifke daa ziyade neşriyatlar seslendi.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Aprelniñ 12-nde saba Qırımda 2973 insan tibbiy közetüv altında buluna. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye Sağlıq naziri Anton Lâskovskiy Qırımda koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına qarşı meseleler operativ ştabınıñ toplaşuvında bildirdi.
«Soñki künde 84 insan közetüvge alındı ve 218 insan közetüvden çıqarıldı. 2780 insan evde dinamik közetüvde buluna, 46 insan hastahanede, 147 kişi observatorda qala. 12 insan tüzelip hastahaneden çıqarıldı, qalğanları tedaviylenmege devam ete. Bugünki künde ağır hastalar yoq. Hastalıq orta seviyeli ağırlıqta ya da alâmetsiz keçe», – dep qayd etti Lâskovskiy.
Aprelniñ 12-si sabasına qadar Qırımda 31 koronavirus hastası qayd etildi.
Qırımda aprelniñ 11-nde bir koronavirus hastası qayd etilgen edi.
Aqyarda altı insan hastalandı, dördü tüzeldi.
Qırımda özüni izolâtsiya etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar, Aqyarda ise aprelniñ 19-na qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ärdoğan: "Êşlär ällä-ni äybät tügel"
Törkiyä ilbaşı AQŞ belän mönäsäbätlärenä bäyä birde
Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan kiçä BMO ğomum şurası utırışları öçen kitkän Amerika säfären tögälläde. Qaytır aldınnan ul N’yu-York şähärendäge yaña diplomatik bina Törek yortında belderülär yasadı.
Ärdoğan bolay dide: “Min êlekkege ilbaşları - keçe Buş belän yaxşı êşlädem, xörmätle Obama belän yaxşı êşlädem, xörmätle Tramp belän yaxşı êşlädem, tik xörmätle Bayden belän yaxşı başladıq diyä almıym”.
Törkiyä ilbaşı ike NATO däwläteneñ ber-bersenä doşmança tügel, dustanä möğamälä kürsätüen teläwen citkerde. “Älegä êşlär ällä-ni äybät tügel,”-dide ul.
Ärdoğan: “Baydennıñ terrorçı oyışmalarına qoral, suğış kiräk-yaraqları, texnika taşuın qarap torırğa cıyınmıybız,”-dip belderde. Ul: “Bezgä Rusiyädän satıp alınğan raketa saqlanu sisteması S-400 mäs’äläsen sıltaw itep F-35lärne birmäw - däwlätlär arasındağı mönäsäbätlärdä diplomatiyä yağınnan da, bağlanışlar nisbätennän dä şäxes buluın kürsätmi,”- dip AQŞnıñ ğadel bulmawın assızıqladı.
Ärdoğan Äfğanstanda idaräne üz qulına alğan Talibanğa kilgändä isä : “Xäzerge poziśiyälärenä qarağanda, qızğanıçqa, üz qanatı astına aluçı häm sıyındıruçı xakimiyät barıp çıqmadı,”-dide. Ul Talibannıñ qulındağı qorallarğa iğ’tibarnı cälep itte. “Alar Amerika qoralları. Taliban monıñ öçen tülärgä mäcbür bulaçaq,”-dide Törkiyä ilbaşı.
Bäyläneşle xäbärlär
Çavuşoğlu wazıyfadaşları belän telefonnan söyläşte
Ul İran häm Berläşkän Ğarap Ämirlekläre tışqı êşlär ministrlarına şaltırattı
Akar NATO ştabında
Milli saqlanu ministrı Hulusi Akar NATO saqlanu ministrları cıyılışında qatnaşu öçen kitkän Bel’giya başqalası Bryussel’däge NATO ştabında buldı


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova aprelniñ 28-nde 26 qırımlı siyasiy mabüsniñ anası ve ömür arqadaşınen online körüşti. Ombudsmen ne vaqıt azat etileceklerini aytmayıp, «bütün vatandaşlarımız azat etilecek, kimse qalmaycaq», dep bildirdi.
Bundan evel qırımlı siyasiy mabüslerniñ soy-sopları #Biznenlafetiñiz heştegi ile online aktsiyasını keçirdi. Olar Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıyden körüşip nevbetteki deñişim aqqında laf etmelerini rica etken yazuvlı şiarları olğan fotoresimlerni derc etti. Faqat Zelenskıy ve emrindeki insanlar bu mevzunı pek izaatlamağa istemey: Ukraina prezidentiniñ ofisi, kütleviy haber vastaları ve siyasiy mabüs tuvğanlarınıñ diqqatı muzakere esnasına zarar ketire bile, dep bildirgen edi. Muzakerelerniñ vaziyeti aqqında Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında aytıldı.
«Kreml siyasiy mabüsleriniñ tuvğanları birleşmesiniñ» reisi İgor Kotelânets Prezident ofisinen Kremlniñ qırımlı mabüslerini azat etüv meselesinde bağları ne vaqıt üzülgenini Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
Mektüp ve muracaatlarımızğa cevap bermeyler, ne olğanını añlamaymızİgor Kotelânets
– Em ombudsmen, em Tış işler nazirligi, em İşğal etilgen topraqlarnıñ reintegratsiya meseleleri nazirliginen bağ olmasını bekleymiz, amma ilk evelâ – Prezident ofisinen. Bıltır bu daa qolay edi: ne olğanını tarif ettiler, sentâbr ve dekabr aylarında deñişimler kördik. Bu sene er şey toqtadı sanki, mektüp ve muracaatlarımızğa cevap bermeyler, ne olğanını añlamaymız. Bir taraftan, prezident deñişim olacaq, siyasiy mabüsler azat etilecek, dep vade etken edi. Mart aqqında aytqan edi, amma aprel bite, bir şey añlatmaylar. Şimdi ise Lüdmila Denisovanen online körüşüv oldı. Amma memur subet içün sıñırlı sayıda insan saylasa, insanlarnı bölgen şaraitler doğura. Ne içün qalğanları davet etilmedi iç añlaşılmay.
«Vatandaş serbestlikleri merkeziniñ» yolbaşçısı Aleksandra Matviyçuknıñ fikirince, Prezident ofisi nevbetteki deñişim boyunca siyasiy mabüslerniñ soy-soplarınen yañlış bağ strategiyasını sayladı.
Tutulğanlarnıñ deñişimi – pek ince bir esnas, amma Prezident ofisi soy-soplarnen bağ tutmalıAleksandra Matviyçuk
– Kerçekten, tutulğanlarnıñ deñişimi – pek ince bir esnas, amma Prezident ofisi soy-soplarnen bağ tutmalı. Olarnen laf etsinler dep, fleşmob keçirgen vaziyetler olmamalı. Hatırlatam, bundan ğayrı, mabüslerniñ tuvğanları Prezident ofisi ögünde müddetsiz aktsiyanı ötkerip, bu künleri yolbaşçısı Andriy Yermak ile körüşti. Mence, Volodımır Zelenskıy 2019 senesi sentâbr ayında ekinci basamaqqa – yani işğal etilgen Qırımda ve Rusiyede tutulğan ukrainalılarnıñ azat etilüvine – pek tez keçermiz dep aytqanda samimiy olıp, istegenini kerçek olaraq ayttı. Prezident tez olmaycağını añlamağan edi, şimdi ise bu belli, ve şu sebepten Prezident ofisi soñki vaqıtları muzakerelerniñ ketişatı aqqında aytmay.
Aleksandra Matviyçuknıñ fikirince, qırımlı siyasiy mabüsler cedvelinen bağlı muzakerelerde Kremlniñ Kyivden siyasiy uzlaşuv talap etmesi esnasnı zorlaştıra bile.
Qırım ve Donbas işğalden qurtarılğanına qadar küreş devam etecekAleksandra Matviyçuk
– Soñki vaqıtları «Qırımğa suv» ibaresi pek sıq qullanıla. Bu mesele muzakere esnasında barmı bilmeyim, amma işaretleri belli. Dekabr ayında Volodımır Zelenskıy er bir ukrainalı mabüsniñ evge qaytması içün küreşecegini ayttı – amma, maña köre, ne o, ne de ofisi bir şeyni alâ daa añlamay: Qırım ve Donbas işğalden qurtarılğanına qadar küreş devam etecek. Biz Qırım boyunca 89 kişilik ve Donbas boyunca bir qaç yüz kişilik cedvel aqqında aytmaymız – biz işğal altındaki topraqlarda bulunğan 5,5 million insan aqqında aytamız, iç birisini bir şey qorumay.
Aprelniñ 30-na «normand dördü» memleketleri – Almaniya, Frenkistan, Rusiye ve Ukraina – Tış işler nazirleriniñ online körüşüvi planlaştırıla, 2019 senesi dekabrniñ 9-nda olğan sammitteki añlaşmalarnı tasdıqlav meseleleri muzakere etilecek. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bu körüşüvniñ iştirakçilerini qırımlı siyasiy mabüsler mevzusını muzakere etmelerine çağırdı. Onıñ fikirince, Ukraina bu meselede Rusiye ile keçirgen muzakere esnasında teşebbüsni coydı.
Nazirlerniñ subet neticeleri sıfır olacağını beklemek mümkünRefat Çubarov
– Rusiye Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ ayrı rayonları statusınıñ belgilemesinde israr etti, Ukraina pek doğru yapıp razı olmadı – Üç taraflı bağ gruppasınıñ toplaşuvı neticesiz bitti – nazirlerniñ subet neticeleri sıfır olacağını beklemek mümkün. Deñişim aqqında aytsaq, tek Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ işğal etilgen topraqlarında tutulğan Ukraina vatandaşları boyunca Rusiye qarar ala bile. Qırımlı siyasiy mabüsler meselesinde Prezident ofisi tafsilâtlı malümat bermeycek dep kele maña – bu muzakerelerniñ neticesiz olğanını qabul etmemek içün bir usul. Soñki üç deñişimde bir qırımlı ve qırımtatar siyasiy mabüsiniñ olmaması Moskva maqsadlarına köre qarar alğanını köstere, Ukraina ise bu esnasta subyekt degil.
Refat Çubarovnıñ tahminlerine köre, Kreml qırımlı siyasiy mabüslerniñ taqdirini muzakere etmege istemeyip, Qırımnıñ Rusiye toprağı olğanını kösterecek ola.
Yarımada üzerindeki Ukraina suvereniteti silineRefat Çubarov
– Yarımada üzerindeki Ukraina suvereniteti siline ve halqara toplulıqqa deñişim meselesinde Ukraina tarafı içün Qırım prioritet degil degen fikirni aşlana. Bunı yoq etmek kerek. Mustafa Cemilev deñişim er angi şartnen olamaz degende bunı aytqan edi. «Normand dördü» nazirleriniñ bugünki online körüşüvi de «Qırımdan ğayrı er şeyni muzakere etemiz» yolunıñ devamı ola – ve bunı qabul etmeymiz.
Rusiyege deñişim cedvelindeki vatandaşları aslında kerekmey, – dep eminliknen ayta Rusiye siyasetşınası ve publitsist Leonid Radzihovskiy.
– Rusiye resmiy şahıslarına telefon etse ediñiz ve olar sizge aqiqatnı aytsa edi, cevap böyle olur edi: «Bilmeymiz». Bu meselenen tek bir kişi oğraşa. Prezident Vladimir Putinniñ böyle qarar almasınıñ sebeplerini men, kerçekten aytsam, añlamayım. Rusiyege bu mabüsler kimsege kerekmey – Putin Ğarpnen barışmağa ve sanktsiyalarnıñ toqtatılmasını istey. Faqat bunıñ içün Rusiye ve Donbas arasındaki sıñır qapatılmalı ve bu Donbas «satılmalı».
Aleksandra Matviyçuknıñ aytqanına köre, deñişim esnasına alâqası olğan er bir Ukraina devlet organınıñ mabüsler cedveli bar, şunıñ içün belli adlar Prezident ofisi yolbaşçısınıñ soñki final versiyasına nasıl kirsetile belli degil.
Prezident ofisinde bu problemanen oğraşqan insanlar gruppasını ögrenmege tırıştıq, amma kimse bilmey ekenAleksandra Matviyçuk
– Elbette, deñişimnen bağlı muzakere esnasında Ukrainağa bağlı çoq şey yoq, amma tüzetilmesi kerek şeyler bar, mence. Prezident ofisinde bu problemanen oğraşqan insanlar gruppasını ögrenmege tırıştıq, amma kimse bilmey eken. Andriy Yermak gecelernen tercimeiyallarnı özü oquy dep tüşünmeyim. Vatandaşlarımıznı azat etüv meselesi bütün esnasnı idare etken Prezident ofisi içün kerçekten prioritet olsa, onıñ içün mahsus iş gruppası ayırılmalı, soy-soplar qayda muracaat eteceklerini bilmeli. Rusiye tarafınıñ buña oşağan memuriy qurulışı çoqtan bar.
Tutulğanlar soñki sefer aprelniñ 16-nda deñiştirildi – anda Ukraina ve «DNR» ve «LNR» reberligi nominal olaraq iştirak ettiler. Rusiye tarafdarı aydutlar 20 insannı azat etip, Kyivge teslim etti. Rusiye ve Ukraina arasında kerçekleştirilgen deñişimlerde qırımlılar ilk ve soñki sefer 2019 senesi sentâbr ayında iştirak etken edi – Oleg Sentsov, Edem Bekirov ve Kremlniñ diger siyasiy mabüsleri azatlıqqa çıqtı.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Gaagadaki deñizcilerniñ davası: TİN’de Ukraina, Rusiyeniñ planlarını bozğanını ilân ettiler 13:56, 13 Ekimay Rusiye, Atktikadan işğal etilgen Qırımğa MiG-29K kögerte qırıcılarnı alıp ketirgen 12:49, 13 Ekimay Putin, Poklonskayanı Afrikadağa elçi olaraq teslim etti 12:36, 13 Ekimay Kreml mabusı Oleg Prihodkodan eki ay içinde mektüp kelmey 10:57, 13 Ekimay Rusiye, qanunsız tarzda tutıp alınğan bütün ukrainlerni serbest etmek kerek - AB bildirüvi 16:28, 12 Ekimay
İşğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşını “casuslıqta” qabaatlavı boyunca 12 yılğa azatlıqtan marum etüvine mahküm ettiler 11:18, 15 Ekimay Bugün RF’da ve işğal etilgen Qırımda qırımtatar siyasiy mabuslar üzerinde makemeler olıp keçecek 10:31, 15 Ekimay İşğalcılar, “Brigantina” bala bağçasını RF Belgorod vilâyetiniñ saipligine bedava alıp berdiler 16:44, 14 Ekimay Gaagada Keriç boğazında RF’nen ukrain gemilerniñ zapt etüvi aqqında davasında munaqaşalarnıñ ekinci raundı başlandı 16:03, 14 Ekimay
14:16, 14 EkimayYedi yıldan ziyade Ukraina, tısiye tecavuzından tek özüni degil bütün Baltıq-Qara deñiz vilâyetiniñ tınçlığını imaye ete. Kreml mabusı Oleg Prihodkonıñ tuvğanları,oña mahkün etilgen 110 biñ ruble miqdarında cöremeni ödettiler
13:38, 14 EkimayQanunsız surette mahküm etilgen Oleg Prihodkonıñ tuvğanları,oña mahkün etilgen 110 biñ ruble miqdarında (40 biñ grivna) cöremeni ödettiler.
MiлiTapiзaцiя дiTeй B okyпoBaHoMy KpиMy | TeMa дHя | OлekcaHдp CєдoB, KaTepиHa CoбoлєBa
21:12, 08 Kirazay
HeзakoHHi apxeoлoriчHi poзkoпkи B KpиMy | TeMa дHя | EBeлiHa KpaBчeHko, OлekcaHдp ПaBлiчeHko
21:11, 07 Kirazay
IHTerpaцiя B HATO Ta TepиTopiaлbHa oбopoHa| TeMa дHя | Tapac ЧMyT, AHдpiй Koбзapb
21:10, 04 Kirazay
BcTyп B ykpaïHcbki BHЗ для пepeceлeHцiB | TeMa дHя | Oлer Oxpeдbko, BoлoдиMиp KaзapiH
20:10, 02 Kirazay
Зapaз:
00:08 ДokyMeHTaлbHий циkл "Плiч-o-плiч"
Дaлi:
TeлeпporpaMa BiдcyTHя


text:
Qırımda Taras Şevçenkonı añma tedbirinde ukrain timsalleri içün mahküm etilgen Qırım faalleri Leonid Kuzmin ve Veldar Şukurciyev Kiyevge keldiler.
Faallerniñ Qırım.Aqiqatqa berilgen malümatına köre, olar qıtaiy Ukrainağa kelip, cemaat faaliyetini devam etmek içün küç alacaq olalar.
«Bizler serbestlik avasını almağa keldik. Bugün Qırımda bulunıp, bizler özüni ukrain toplulığından tış is etemiz, malümat qamaçavına oğradıq», – dedi Kuzmin.
«Bizler mında serbest fikir yürsetken eyi, müsbet insanlarnen laf etip, müsbet teessuratlar almaq içün bulunamız. Yañı küç ve quvanç ile Qırımğa qaytmaq içün teneffüs yapmaq kerek», – dep ayttı Şukurciyev.
Faaller Qırım tarafından yarımada kirişini nezaret etken Rusiye sıñırcıları olarnı serbest kirseteceklerine ümüt eteler, çünki olarnı evge kirsetmemek sebep yoq, dep tüşüneler qırımlılar.
Malüm olğanı kibi, faalller Aleksandr Kravçenko, Leonid Kuzmin ve Veldar Şukurciyev mart 9-da ukrain şairi Taras Şevçenkonı añma tedbirinde yaqalanğan ediler.
Mart 12-de mahkeme olıp keçti, faallerniñ ukrain timsallerini qullanğanlarından sebep cezası belgilendi. Mahkeme er bir faalni 40 saatlik mecburiy işler ile cezaladı.


text:
Onıñ aytqanına köre, Rusiye Silâlı quvteleri Qırımğa kelmege devam ete.
«Soñki üç afta devamında Kirovskoye aerodromına er gece Rusiye Federatsiyasınıñ Silâlı Qvetleriniñ arbiy naqliy uçaqları eñe. Olar insan ve arbiy tehnikanı alıp ketireler. Şunıñ içün Qırımda arbiy quvetlerniñ miqdarı er kün artta», – dedi Seleznöv.
Prezident memuriyetiniñ başı muaviniñ vazifelerini eda ekten Andriy Sençenkonıñ sözlerine binaen, ukrain gemilerniñ Qırımdan alıp çıquvı boyunca añlaşmalar endi bütünley alındı. İlk olaraq «Ternopol» körveti, «Priluki» raketa kateri ve «Fastov» tankeri çıqarılacaq. Bundan da ğayrı, ukrain uçaqlarnıñ çıquvı aqqında da añlaşma bar.
Ukraina Mudaafa nazirligi bergen malümatına köre, aprel 8-de Ukraina qıtasına Qırımdan 2,2 biñ ukrain arbiy hızmetçisi qorantaları ile keldi.


text:
Ukrain faali Volodımır Baluh Keriç koloniyasında Aqmescit SİZOsına avuştırıldı. Bunıñ sebebi mahkeme oturışuvı ola bile. Bu aqta Qırım aq qorçalayıcı gruppası haber ete.
Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesiniñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, 2019 senesi yanvarniñ 30-nda mahkemege yarımada prokuraturasınıñ Aqşeyh rayon mahkemesiniñ Volodımır Baluhnıñ «Aqşeyh vaqtınca tutuv izolâtorınıñ işini bozğanı» (Rusiye Ceza kodeksiniñ 321-inci maddesiniñ 2-nci qısmı) davasındaki ükümnen bağlı temyiz arizası keldi.
Aq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, temyiz arizasını Qırım prokurorınıñ muavini Sergey Bulgakov berdi. O, Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturasında çalışqan edi, oña qarşı Ukraina Ceza kodeksiniñ 111-inci maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (devlet hainligi) cinaiy tahqiqat başlatıldı.
Baluh ve imayesi işbu temyiz arizasını oqumadılar.
Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi ukrain faali Volodımır Baluhnıñ imayesine cezası müddetiniñ ğayrıdan baqıluv muracaatını red etti. Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Volodımır Baluhnı 4 yıl ve 11 ay umumiy rejim koloniyasında qalmasına ve 10 biñ ruble (tahminen 4 biñ ğrıvnâ) para cezasını ödemesine üküm etti. Faal eki cinaiy iş boyunca tevqif etildi.
2018 senesi martnıñ 19-nda Volodımır Baluh açlıqqa başlağan edi. Bir aydan ziyade bir şey aşamağan Baluh Arhiyepiskop Klimentni diñlep, kisel içmege, peksimet aşamağa razı olğan edi.
Daa soñra mahküm etilgen ukrain faali açlıqnı vaqtınca toqtatmağa qarar aldı. Advokatlarnıñ malümatına köre, 200 künden çoq açlıq tutqan Baluhnıñ ülser ve pankreatit şübesi peyda oldı.
FSB, Volodımır Baluhnı 2016 senesi dekabrniñ 8-nde tuttı. FSB hadimleri Volodımır Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. Onıñ evinde Ukraina bayrağı bar edi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Volodımır Baluhnı siyasiy mabüs olaraq tanıdı. Aq qorçalayıcılarnıñ fikirince, faalni taqip etüv sebebi evinde tiklegen «Sema Yüzü Qaramanları soq., 18» levhası olğan.


text:
Dnepropetrovsk – İçinde sport mektebi yerleşken Dnepropetrovsk şeeriniñ qadimiy camisini müminlerge berüv meselesi 10 yıl devamında çezile edi. Yerli musulmanlar ve şeer akimiyeti arasında bina ziddiyeti, mahkeme toplaşuvlarınıñ keçirilmesine baqmadan, uzun vaqıt devamında al etilmey edi. Ana-baba komiteti ve sport mektebiniñ müdirligi binanıñ teslim etilmesine qarşı çıqa edi. İşbu meseleniñ çezilmesinde yañı basamaq – qırımtatarlar ve Dnepropetrovsk vilâyeti arasında işbirlik memorandumınıñ imzalanuvı oldı. Onı Dnepropetrovsk vilâyet devlet memuriyetiniñ başı İgor Kolomoyskiy ve Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev imzaladılar. Mezkür añlaşmanıñ maddelerinden biri – 1914 senesi qurulğan caminiñ qırımtatarlarğa qaytarıluvı aqqında edi.
Camide sport mektebi. Tarih.
Dnerpopetrovskta Hersonskaya, 3 soqağı boyunca, bir körümsiz eki qatlı binanıñ içinde şimdi şeer gençler sport mektebi yerleşe. Asır evelsi, o vaqıt minaresi olğan bu eki qatlı binada yerli tatar-bazirgânlarnıñ esabına qurulğan cami yerleşe edi. Qurucılıq 1913 senesi başlandı, bir yıldan soñ cami öz qapılarını açqan edi. O vaqıt Yekaterinoslavnıñ (şimdi Dnepropetrovsk) yerli gazetasında musulmanlarnıñ ibadet evi aqqında maqale peyda olğan edi.
Faqat, cami tezden qapatıldı. 1927 senesi yerli akimiyet minarelerni devirip, binanı militsiya ve qıdıruv hadimleriniñ klubına ayırdı. Soñra mında bala bağçası, saqatlar klubı yerleşe edi. Eñ soñunda, 1953 senesi şeer camini sport mektebine berdi.
İşbu qaytaruv meselesiniñ esas noqtası – sport mektebiniñ şegirtlerine diger binanıñ berilmesinden ibarettir. Faqat, ana-baba komiteti ve mektep müdirliginiñ şartlarına köre, yañı bina meydanlığı eñ azından 800 metr kare olmalı. Yañı sport mektebi şeerniñ merkezinde yerleşmeli, binada keñ sport salonı olmaq kerek, bina şeer ya da vilâyetniñ degil de, sport müessiseniñ esabında olmalı (bugün cami saibi mektep degil de, şeer ola). Teessüf ki, sport mektebiniñ müdiri ile biz bağlanıp olamadıq. Jurnalistniñ qaldırğan nomerlarına da kimse telefon etmedi.
Dnepropetrovsk camisi – qırımtatarlarnıñ medeniy ve ruhiy asabalığıdır
Qırımtatarlarnıñ tarafından caminiñ qaytarıluvı ile ştab-dairesi Kiyevde yerleşken «Qırım cemiyeti» oğaraşa. Teşkilâtnıñ koordinatorı Elvin Kadırovnıñ sözlerine köre, sport mektebi binasında 1914 senesi qurulğan cami olğanını tasdiqlağan vesiqalar bar eken. «Arhivlerde yazılğanı kibi, onı tatarlar qurdılar. Regionnıñ tarihı ve coğrafiyasına köre, bu camige aynı qırımtatarlarnıñ alâqası bardır. Bundan da ğayrı, caminiñ qurucılığında Bağçasaray Han Sarayınıñ camisine mevcüt olğan David Yıldızı kibi elementler qullanılğan. Bugünde bugün cami qırımtatarlarnıñ olğanını kimse red etmey – bunı em şeerniñ esli başlı sakinleri, em vilâyetniñ arhiv malümatları tasdiqlay», – dey Elvin Kadırov.
Onıñ sözlerine köre, Dnepropetrovsk camisi qırımtatarlarnıñ medeniy ve ruhiy asabalığı ola. «O qıtaiy Ukraina territoriyasında olğan qırımtatar camilerinden yekâne saqlanılğan camidir. Şunıñ içün onıñ qaytarılması bizim içün müim bir şeydir», – dey o
«Qırım cemiyeti»nde sport mektebiniñ talaplarını añlaylar. «Kimse buña qarşı çıqmay, em de islâm sport ile oğraşuvnı alğışlay. Amma bu meseleniñ çezilmesinde bir de bir tarafnıñ istegi degil de, qanun turmalı. Oña köre, bu kibi inşaatlar diniy teşkilâtlarğa qaytarılmaq kerek. Akimiyetniñ iradesi olğan vaqıtta mesele tez çezile. Böyle istek olmasa, yıllar devamında süre bile. Bu meseleniñ çezilüvi barmı-yoqmı, vaqıt kösterir», – dep qayd etti Elvin Kadırov.
Cemiyetniñ mevamı Qırımtatar Milliy Meclisi ile uyğunlaştırılğan eken. Bunı Qırım.Aqiqat saytına qırımtatarlarnıñ temsiliy organınıñ reisi Refat Çubarov bildirdi. O şunı da qayd etti ki, caminiñ musulmanlarğa qaytarıluvı qanunğa ters kelmey, aksine onıñ çerçivesindedir.
Uquq çıqarıcı negiz
Ukrainada diniy binalarnıñ qaytarılması bir qaç qanunda yazılğandır. Söz USSR Yuqarı Şurasınıñ 1991 senesi «İnsaf ve diniy teşkilâtlarnıñ serbestligi aqqında» qanunı aqqında kete. Oña binayen, evel diniy cemiyetlerden tutıp alınğan diniy inşaatlar keri qaytarılmalı. 1992 senesi işbu qanunğa Ukraina prezidentiniñ «Diniy teşkilâtlarğa tapınuv mülkiniñ qaytarıluv tedbirleri aqqında» qanunı qoşuldı. «Qırım cemiyeti» de aynı bu qanunğa esaslana. Bundan da ğayrı, 1994 ve 2003 senesi prezidentniñ buña oşağan daa eki avalesi peyda olğan edi.
«Caminiñ qaytarıluv ketişatı adiydir. Sportçular içün yañı bina tapıldımı, cami şu daqqası qaytarıla. Qaytarıluv ketişatı qanuniydir»,– dep qayd eti Elvin Kadırov.
Dnepropetrovsk vilâyetiniñ musulman cemiyetleri
Bugün Dnepropetrovskta yaşağan musulmanlarnıñ sayısı – tahminen 70000 insan. Faqat, vilâyet ve şeerde açıq olğan iç bir cami yoqtır.
«Musulmanlar cuma namazlarını ve diger diniy tedbirlerni keçirmek içün binanı kirağa almağa mecburlar», – dep bildirdi Qırım.Aqiqatqa «Al-Mustakbal» yerli musulman cemiyetiniñ reisi Umar Fedosov. Onıñ malümatına köre, Dnepropetrovsk vilâyetinde üç esas musulman cemiyeti areket ete eken. Olardan «Al-Mustakbal» içtimaiy medeniy merkezi daa da uzun zaman devamında çalışa. Daa bir teşkilât Şimaliy Kavkazdan kelgenlerni – çeçen, dagestan ve inguşlarnı birleştire. Olarnıñ cemiyeti bir on yıl evelsi caminiñ musulmanlarğa qaytarılması aqqında arizanı yazğan edi. İşbu cemiyetlerden eñ yaş ve faal olğan «Ar-Rahman» cemiyetidir. Resmiy olaraq 4-5 yıl evelsi peyda oldı. Amma olardan iç biri caminiñ qaytaruv meselesinde muvafaqiyetlerge irişip olamadı.
«Dnepropetrovsk musulmanları içün cami – ar-namus meselesidir», – dey Fedosov. Onıñ aytqanına köre, 2014 senesi iyül ayında Dnepropetrovsk musulmanlarınıñ qırımtatarlar ile körüşüvi keçti. Mında insanlar birleşip areket etmege qarar aldılar. «Caminiñ qaytaruv meselesinde «Qırım cemiyeti» ve «İslâm nuru» musulman cemiyeti mesülietli olaraq tayinlendi»,– haber ete Elvin Kadırov.
İgor Kolomoyskiy: «Tarihiy adalet ğayrıdan tiklenmek kerek»
Caminiñ Dnepropetrovsk musulmanlarına qaytarıluv meselesi 10 yıldan ziyade ne şeer ve vilâyet, ne mahkeme seviyelerinde çezilmey edi. Bu ketişatnı Dnepropetrovsk şeerine Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilevniñ ziyareti canlandırdı. 2014 senesi iyün 17-de o, Dnepropetrovsk vilâyet devlet memuriyetiniñ başı İgor Kolomoyskiy ile qırımtatarlar ve Dnepropetrovsk vilâyeti arasında işbirlik añlaşmanı imzaladı. Şu künü, matbuat konferentsiyası devamında, camini musulmanlarğa qaytarmağa qarar aldılar. Camini qaytaruv ketişatınıñ işlep çıqarılması içün Dnepropetrovsk vilâyet devlet memuriyetiniñ başı keñeşçisi Boris Treygerman yolbaşçılığında iş taqımı teşkil etildi. Mında vilâyet ve şeer akimiyetiniñ vekilleri, musulman cemiyetleri, «Qırım cemiyeti», sport mektebininiñ ana-baba komiteti ve müdirligi kirdi.
Boris Treygerman Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, İgor Kolomoyskiy Memorandumnıñ imzalanuvından soñ bu mesele boyunca öz mevamını bildirdi: «Tarihiy adalet ğayrıdan tiklenmek kerek, cami ise – qaytarılmalı»..
«Keçken sene küzde biz bu mesele üzerinde tüşüngenler ile körüştik. O vaqıt cami qırımtatarlarğa qaytarılacağı aqqında vesiqanı imzaladıq. Bugün olar Ukrainanıñ eñ büyük musulman cemiyetidir. Em de camini qırımtatarlar qurdı, şunıñ içün onı olarğa qaytarmaq kerek. Mesele yalıñız sportçular içün yañı binanıñ qıdıruvı ile bağlıdır», – dedi Treygerman.
Sportçular içün yañı caminiñ qurucılığı da şimdi muzakere etile. «Faqat leyha büceti 10 mln grivnanı teşkil etti. Bugün bizde böyle imkân yoqtır», – dep tarif etti Treygerman.
İş taqımınıñ nevbetteki körüşüvi yanvarniñ 27-de keçirilmek kerektir. Mında şeer merkezinde yerleşken ve sport mektebiniñ şartlarına kelişken binanıñ ayırılması muzakere etilecek. Eger de mektep ve ana-baba komiteti razı olsa, qaytaruv ketişatı çoqqa sürmez.
Caminiñ qaytaruvı ve tamiri
Dnepropetrovsk camisini öz medeniy ve ruhiy asabalığı olaraq tanığan qırımtatarlar binada tamir işlerini keçirip, onı evelki şekline qaytarmağa teklif eteler. Cemiyetniñ esabatına köre, tamir işlerine tahminen 2,5 – 4 million dollar kerek olur.
«Adet üzre, bu kibi meselelerde bizge Türkiye yardım ete. Türkler qırımtatarlarğa Qırım camilerinde tamir işlerini keçirmege ve yañı soylarnı qurmağa yardım etken ediler. Biz olarnen işbirlik qurmağa istegen edik, olar da qarşı degiller. Muzakereler Türkiye Musulmanlarınıñ diniy idaresi ve memleket akimiyeti arasında keçirilgen edi. Biz qaytaruv aqqında meseleniñ çezilmesini bekleymiz», – tarif etti Elvin Kadırov.
Biz qırmaq ve bozmaq degil de, ğayrıdan yaratmaq içün keldik. Camide tamir işlerini keçirip, yalıñız musulmanlar içün degil, er keske eyilikni yapmağa isteymizElvin Kadırov
Cemiyet temsilcileri aytqanı kibi, cami tamiri bir yıldan ziyade devam etecek. «Biz qırmaq ve bozmaq degil de, ğayrıdan yaratmaq içün keldik. Camide tamir işlerini keçirip, yalıñız musulmanlar içün degil, er keske eyilikni yapmağa isteymiz. Biz er kes faydalana bilecek bala meydançığını qurarmız. Ziddiyetni degil, barışıqnı isteymiz. Ve sport mektebi içün kelişecek bina tapılacağına ümüt besleymiz», – dedi Elvin Kadırov.


text:
Mostafa Cämilev
Mostafa Abdülcämil Cämilev (Qırımoğlu) (qırımtatarça Mustafa Abdülcemil Cemilev (Qırımoğlu), 1943, Qırım) - qırımtatar milli xäräkäteneñ kürenekle wäkile häm citäkçeläreneñ berse, säyäsätçe, xoquq yaqlawçı, sovet dissidentı, Qırımtatar Milli Mäclese räise (1991-2013).
Nansen premiäse (1998), Törkiäneñ Cömhüriät Ordenı (2014)[1], Pülşäneñ «Solidarność» häm başqa premiälär häm büläklär iäse.
Qazanışlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Barlıq ğömeren Mostafa Cämilev qırımtatar xalqı xoquqları öçen köräşkä bağışlıy. Sovet çorında üz xalqın watanına qaytaru öçen köräş alıp bara, dissidentlar rätenä kertelä[2]. Sovetlar Berlege tarqalu aldınnan Qırımğa qayta, Qırımtatar Milli Mäclesen citäkli, 2014 yılda Qırımnıñ Rusiägä quşılğanınna kisken qarşı çığa[[3].
Watanpärwärlege öçen Mostafa Cämilevne «Qırım ulı» (kыpыMTaT. Qırımoğlu) dip atıylar. Anı berniçä tapqır Tınıçlıq öçen Nobel bülägenä täqdim itälär (şul isäptän, 2014 yılda tatar milli xäräkäte wäkilläre tarafınnan[4]).
Tärcemäi xäle[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mostafa Cämilev 1943 yılnıñ 13 noyäberendä Qırım ASSRnıñ Bozköy awılında (elegräk ğailäse Ay-Serez bistäsennän quıp cibärelgän), daladağı Qırımda dönyağa kilä.
1944 yılnıñ 18 mayında qırımtatar xalqı belän Qırımnan Üzbäk SSR-na sörgengä cibärelgän.
Taşkent şähärendä Aviatözeleş zavodında tokar' bulıp eşlägän. Anda mäktäpne tämamlağaç, aviatsiä zavodında toqär bulıp eşli. 1962 yılda Taşkent irriğätsiä häm awıl xucalığı injenerları institutına uqırğa kerä, läkin annan quıp çığarıla[5].
Xoquq yaqlaw eşçänlege[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1961 yılda Qırımtatar yäşläre berlegeneñ Taşkent bülegen oyıştıruda qatnaşa, anı citäkli. 1969 yılda «Sovetlar Berlegendä keşe xoquqları yaqlawnıñ initsiativalı törkem»ne oyıştıruda qatnaşa. Xoquq yaqlaw ölkäsendä aktiv şöğellänüe öçen 1966-1983 yıllar aralığında altı tapqır qulğa alına. Törmälärdä barlığı yaqınça 15 yıl ütkärä. 1975-1976 yıllarda Omsk törmäsendä 303 könlek açlıqnı tota. 1986 yılda azat itelä.
İctimaği häm säyäsi eşçänlege[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1989 yılda ğailäse belän Qırımğa, Baqçasaray şähärenä qayta.
1991 yılda Qırımtatar xalqı Qorıltayı cıyıla. Anıñ utırışında Mostafa Cämilev Qırımtatar Milli Mäcleseneñ räise itep saylana (2013 yılğa qädär).
Ukrainanıñ Yuğarı Radasına berniçä tapqır saylana.
2012 yılda "Batkivçina" saylaw isemlegennän Yuğarı Radağa saylana.
2014 yılda Qırım krizisında Ukraina bötenlegen yaqlıy.
2014 yılnıñ yazında Qırımnıñ Rusiägä quşıluına kisken qarşı çığa. 2014 yılnıñ 12 martında Tatarstan Däwlät Kiñäşçese Mintimer Şäymiev belän oçraşuda Qırım yazmışı turında şöyläşä. Soñraq Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän telefonnan söyläşü ütkärä[6][7]. Läkin Cämilev üz qaraşın üzgärtmäde, Qırım statusı turında referendumda qırımtatar xalqın qatnaşmasqa çaqıra.
1991 yılda Qırımtatar xalqı Qorıltayı cıyıla. Anıñ utırışında Mostafa Cämilev Qırımtatar Milli Mäcleseneñ räise itep saylana (2013 yılğa qädär).
Ukrainanıñ Yuğarı Radasına berniçä tapqır saylana.
2012 yılda "Batkivçina" saylaw isemlegennän Yuğarı Radağa saylana.
2014 yılda Qırım krizisında Ukraina bötenlegen yaqlıy.
2014 yılnıñ yazında Qırımnıñ Rusiägä quşıluına kisken qarşı çığa. 2014 yılnıñ 12 martında Tatarstan Däwlät Kiñäşçese Mintimer Şäymiev belän oçraşuda Qırım yazmışı turında şöyläşä. Soñraq Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän telefonnan söyläşü ütkärä[6][7]. Läkin Cämilev üz qaraşın üzgärtmäde, Qırım statusı turında referendumda qırımtatar xalqın qatnaşmasqa çaqıra.
Öylängän. Qızı häm ike ulı bar.
Qırım xökümäte belän nizağ[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qırım Cömhüriäte Rusiägä quşılğannan soñ Cämilev Rusiä säyäsetenä qarşı çığışlar yasıy, Rusiä köymäläre öçen Bosfor buğazın yabarğa çaqıra.
Matbuğat çaraları beldergänçä Cämilev äfändegä Rusiägä kerü 2019 yılğa qädär tıyılğan, läkin räsmi belderü käğäzen Cämilev almağan.
Qırım Cömhüriäteneñ bügenge citäkçese Sergey Aksönov Cämilevneñ Qırımğa qaytuına ayıruça qarşı çığış yasıy.
Büläklär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Sälcük universitetınıñ maqtawlı xoquq doktorı (1996, Törkiä).
- Nansen premiäse (1998).
- Törkiä Cömhüriäte Ordenı (2014).
- Polşanıñ «Solidarność» premiäse (2014).
- Ukraina Irek ordenı (2018)
- Tawriya universitetınıñ maqtawlı doktorı (2018)[8]
İskärmälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ↑ Mostafa Cämilevkä Törkiäneñ Cömhüriät ordenı birelde
- ↑ OMckий пpoцecc: kak cyдили MycTaфy ДжeMилeBa B 1976-M(үлe cылTaMa) (pyc.)
- ↑ http://www.azatliq.org/content/article/25418771.html Mostafa Cämilev: "MәckәүHeң kыpыMTaTapлapHы KaзaH Tүpәләpe яpдәMeHдә бyйcыHдыpy cәяcәTe yңMaды"]
- ↑ TaTap oeшMaлapы MocTaфa ҖәMилeBHe Hoбeлb бүләreHә TәkъдиM иTә
- ↑ ДжeMилeB MocTaфa (pyc.)
- ↑ 6,0 6,1 MycTaфa ДжeMилeB: «ШaйMиeB roBopил, чTo cдeлaeT Bce BoзMoжHoe», archived from the original on 2014-05-15, retrieved 2014-06-15
- ↑ 7,0 7,1 MocTaфa ҖәMилeB BлaдиMиp ПyTиH бeләH cөйләшTe
- ↑ MocTaфa ҖәMилeBkә 75 яшb: "KыpыM aзaT иTeлMичә үләprә яpaMый". AзaTлыk paдиocы, 13.11.2018


text:
Törkiyäneñ yaña häm kipterelgän örek citeşterüdäge urını
Bolarnı beläsezme? - 02/2021
Törkiyäneñ yaña häm kipterelgän örek citeşterüdä dönyada berençe urında buluın beläsezme?
Dön’yanıñ şaqtıy urınında, ämma bigräk tä Urta diñgezgä kürşe illärdä häm Awrupada örek üsterelä. Dön’ya külämendä yaña häm kipterelgän örek citeşterelüe isemlegendä isä Törkiyä berençe urında. Törkiyäneñ yaña örek citeşterüeneñ yaqınça 55%‟ı, kipterelgän örek citeşterüeneñ isä 85%ı Malat’ya vilayätendä başqarıla.
İsemen xettlar çorında “cimeş baqçası” mäğ’näsenä turı kilüçe "Melita" süzennän alğan Malat’ya Törkiyädäge 17 million örek ağacınnan yaqınça 8 millionına iyä häm "Dön’yanıñ örek başqalası" dip qabul itelä.
Yuğarı tuqlıq qimmätenä iyä bulğan örek A, B, C, E vitaminnarı belän bergä ber ük waqıtta timer, kal’śiy, fosfor, magniy häm cepselgä iyä. Yaña häm qorıtılğan kileş aşala alınğan örek aş señderüne ciñeläytä, tuqlıq xisen birep üz kiloğıznı kontrol’dä totarğa yärdäm itä. Monnan tış antioksidant üzençälekläre belän organizmnı sälamät kileş totıp, awırulardan saqlıy.


text:
Sentâbrniñ 13, çarşenbe künü, Qırımnıñ Seitler qasabasında yaşağan Renat Paralamovnıñ evinde küç idaresiniñ hadimleri «tedqiqat ve taqiqat areketleri» dep adlandırğan tintüv ötkerildi. Bu aqta Facebook saifesinde yerli faaller bildirmekte.
Advokat Emil Kurbedinov Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, al-azırda rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri Paralamovnı tahminen Aqmescitte yerleşken Rusiyeniñ Qırımdaki FSBsına alıp ketken.
Faaller bildirgenine köre, Paralamov – musulman, onıñ kiçik yaşta olğan dört balası bar, bazarda çalışaraq kün köre eken. Bu adam daa evel asla mahküm etilmegen.
Qırım.Aqiqat vaqianıñ ketişatını taqip etmege devam etmekte. Rusiyeli küç strukturaları meselenen bağlı daa iç bir türlü izaat bermedi.
Qırım Rusiye nezaretine keçkenden soñ, FSB yarımadada muntazam surette tintüvler keçire, jurnalist, faaller, cemaat erbaplarını sorğulay, qırımtatar vatandaşları tutıp ala. Uquq qorçalayıcılar bunı «farqlı tüşüngenlerge qarşı küreş» dep tanıy.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Türkiye Gürcistan ve Ukrainanıñ topraq bütünligine dair fikirlerini ğayrıdan baqmağa niyetli degildir. Bunı bazarertesi künü, yanvar 9-da, Türkiye Tışqı işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu Ankaradaki elçiler konferentsiyasında çıqışta bulunıp ayttı. Onıñ qayd etkenine köre, Moskva ile iş birligi bunı qaplap almay, dep haber ete Eho Kavkaza.
«Bizler Ukraina ve Gürcistannıñ topraq bütünligine qoltutamız. Ukraina topraqlarınıñ işğalini tanımayıq. Rusiye ile dialog bir çoq zıddiyetni al etmege yardım etecektir», – dep ayttı Çavuşoğlu.
O, Suriye zıddiyetini aytıp, «Türkiye regiondaki er angi memleketten ziyade Suriyede istiqrar olmasını istey», dep bildirdi.
«Ankara Suriyede barışıq olsun dep, elinden kelgen er şeyni yapa. Suriye boyunca Jeneva esnasına qoltutamız ve bu memleketniñ şimalinde IŞİD ile küreşemiz», – dep ayttı Çavuşoğlu.
O, «Türkiye Suriyeniñ topraq ve siyaset bütünligine faal sürette qoltutmağa devam etecegini» aydınlattı.


text:
Qırımda eki künden berli koronavirus hastalarınıñ sayısında rekord qayd etile. Qırımnıñ Rusiye sağlıq nazirliginiñ malümatına köre, keçken künü 435 COVID-19 hastası qayd etildi, tünevin olğan raqam 14 kişi çoq edi.
Qırımda bir künde 4 kişi koronavirustan vefat etti, bir kün evelsi 6 insan vefat etti.
«Umumen (pandemiya vaqtında – QA) 80 922 COVID-19 hastası qayd etildi. Bir künde 61 insan tüzeldi, bütün müddet devamında 69037 kişi yahşı oldı», – dep aytıla müessise haberinde.
Qırımda sentâbrden başlap koronavirus hastalarınıñ sayısı arta. Yerli Rospotrebnadzor idaresi dördünci koronavirus dalğası olacaq, faqat qırımlılar daa az aşı ola, dep bildirdi.
Qırımda koronavirus pandemiyası sebebinden kirsetilgen yüksek seviyeli azırlıq rejimi dekabr ayına qadar uzatıldı. Yarımadada bir sıra sıñırlav qala.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.


text:
Rusiye Merkeziy saylav komissiyası Devlet Duma saylavlarında bülletenlerniñ 100%-ını sayuv neticelerini derc etti. Parlamentniñ alt palatasına 17 yıl içinde ilk sefep beş firqa keçti: «Yedinaya Rossiya» reylerniñ 49,82%-ını, KPRF – 18,93%, LDPR – 7,55%, «Spravedlivaya Rossiya – Za pravdu» – 7,46% ve «Novıye lüdi» – 5,32% qazandı, dep haber ete «Nastoyaşçeye Vremâ».
Qalğan firqalar Devlet Dumasına keçmek içün beş fayızlı baryerni keçip olamadı. Merkeziy saylav komissiyası soñki neticelerni sentâbrniñ 24-nde tasdıqlamağa planlaştıra. Saylayıcılarnıñ 51,68%-ı rey berdi.
İlk tahminlerge köre, «Yedinaya Rossiya» cedvelge köre tahminen 112 deputat mandatını ala. Bundan ğayrı, olar 198 bir mandatlı okrugda ğalebe qazana. Böylece, umumen «Yedinaya Rossiya» alt palatada anayasa çoqluğını ala (300 mandattan çoq) ve özü qanunlarnı qabul etip ola.
KPRF namzetleri doquz okrugda ğalebe qazana, üçünci yerde «Spravedlivaya Rossiya – Za pravdu» namzetleri buluna, olar sekiz okrugda lider ola. Beş okrugda namzetlerini firqasız köstergenler lider çıqa, eki okrugda – LDPR namzetleri, daa üç okrugda – «Rodina», Partiya rosta ve «Grajdanskaya platformanıñ» birer namzeti.
Rusiyede üç kün devamında rey berüv oldı. Bir sıra qavğa oldı, hususan közeticilerni saylav bölüklerinden çıqarmağa tırıştılar, elektron ve evde rey berüvniñ anomal neticeleri ve muhalifet namzetlerine qarşı kösterilgen «çiftler» bar edi.
«Yabloko» reisiniñ muavini İvan Bolşakov firqası keçken saylavlarnı serbest dep tanımaycaq, dep bildirdi. «Bozuv sayısına baqılsa, saylavlar pek doğru olmadı. O qadar çoq bozuv oldı. Em yañlış malümat berildi, em evde rey bergenlerniñ sayısı pek çoq oldı, em elektron rey berüv, onı alâ daa aydınlatıp olamaylar. Şunıñ içün bu saylavlarnı doğru, adaletli ve raqipli dep adlandırıp olamaymız. Bu saylavlarnı serbest dep tanımaymız», – dedi o.
KPRF sentâbrniñ 20-nde aqşam Moskvanıñ Puşkin meydanında Devlet Duma saylavlarında olğan qalplıqlarğa qarşı miting keçirdi. Oña bir qaç yüz insan qoşuldı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov Yaltada qoyulğan Stalin abidesini onıñ tarafdarları öz qollarınen yoq etecek, dep emindir.
Bunı o öz Facebook saifesinde bildirdi.
«Yüce Rabbimiz adil, em merametliridir…. Böyle bir kün kelir ki, bugün Livadiyada Stalin abidesiniñ qoyulmasına quvanğan, qol tutqan, bunıñ tarafdarı olğanlar bu canavarnı Qırım toprağından öz qolları ile devirir…», – dep yazdı Çubarov.
Qırımda, Yalta civarındaki Livadiya sarayı yanında fevral 5 künü 1945 senesi Yalta añlaşmalarını qabul etken SSCB, AQŞ ve Büyük Britaniya yolbaşçıları Stalin, Churchill, Rooseveltniñ abidesi açıldı.
Zurab Tsereteli Rusiye eykeltraşnıñ Yalta konferentsiyasınıñ 70 yıllığı munasebeti ile 10 tonnalıq abidesini açtılar.
Tenqitçilerniñ fikrine köre, qırımtatarlarnıñ toprağında Stalinge abide qoymaq – ahlâqsızlıqtır, çünki 1944 senesi Stalin halqlarnıñ sürgünligi aqqında emir çıqarğan edi.