text:
2021 s. sentâbr ayınıñ 22-sindeki oturışta Ukraina Nazirler Kabineti kerekli qararnı tasdıqlap, qırımtatar halqınıñ Meclisinen kelişken Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri nazirliginiñ latin urufatı esasındaki qırımtatar elifbesine dair tekfilini destekledi.
Qarar, Ukraina Nazirler Kabinetiniñ 2021 s. aprel ayınıñ 7-sindeki № 296-p «Qırımtatar tiliniñ inkişaf kontseptsiyasını tasdıqlama aqqında» emrini esapqa alıp, Ukraina Prezidentiniñ 2021 s. fevral ayınıñ 26-sındaki emriniñ 5 maddesiniñ № 78 «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ deokupatsiyası ve reintegratsiyasına dair bazı tedbirler aqqında» 2 punktını kerçekleştirmek içün tasdıqlandı.
Bundan ğayrı, Ükümetni qararında 2025 s. sentâbr ayınıñ 1-ine qadar qırımtatat tilindeki oqutuv ceryanınıñ latin urufarına keçirilmesi esapqa alınmaqtadır.
«Latin urufatını tasdıqlama, bu senede endi ekinci temel qarar, Ukrainanıñ tamır halqları aqqında qanunınen aynı seviyededir. Qırımtatar halqı onı 30 sene bekley edi. Bu, sistema işiniñ parçasıdır. 2021 s. arpel ayında Reintegratsiya nazirliginiñ teşebbüsinen Ükümet, Qırımtatar tiliniñ imkişaf kontseptsiyasını tasdıqladı. Latin urufatına keçüv, onı yerine ketirüv çerçibesindeki strategik adımlardan biridir. Tilşınaslar, muallim-ameliyatçılar, metinlerniñ müellifleri, ustalar kibi mütehassıslarnen pek çoq mesleat keçirildi. Vaqtınca işğal etilgen Qırımda bulunğan insanlarımıznıñ latin urufatına keçüvni razı olması pek müimdir. Yañı etap başlanmaqtadır - yaratılğan imkânlar ömürge keçirmek kerek. Medeniyet, media, tasil kibi farqlı saalardaki muayyen leyhalar vastasınen », - dep Ukraina Vitse-baş naziri - Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri naziri Oleksiy Reznikov ayttı.
Tasdıqlanğan elifbe 31 ariften ibarettir. O, 1991-1993 ss. Qırımtatar halqınıñ Qurultayınıñ qararlarında esaslanmaqtadır.
«Bugünden qırımtatar tili, 1991 senesinden soñ ya da şimdi latin urufatına keçken başqa türk tillerinen daa büyük bir uyğunlıqnen inkişaf etecektir. Pek müim ki, bu, Ukraina içün bizim strategik ortaqlarımız olğan türk devletlerinen işbirlikke dair ilâve imkânlar yaratmaqta. Türkiyege, Azerbaycanğa, Qazahistan ve Özbekistanğa seyaatlar ve iş ziyaretleri vaqtında Qırımtatar tilini azğariy yaşayış seviyede bilgen er bir ukrain bile özüni daa emin duyacaq», - dep Oleksiy Reznikov qayd etti.
Vesaiqanıñ leyhası Ukraina MİAnıñ A.Y. Qırımlı adına Şarqşınaslıq institutınıñ, Ukraina MİAnıñ O.O. Potebni adına Tilşınaslıq institutınıñ, T.G. Şevçenko adına Kıyıv Milliy universitetiniñ Filologiya institutınıñ, B.İ. Vernadskıy adına Tavriya milliy universitetiniñ mütehassıslarınen kelişti.
«Reintegratsiya nazirligi, öz vazifeleri çerçivesinde qırımtatr tiline yardım etüvge dair bir qaç ameliy adımnı endi yerine ketirdi. Bu sene ilk kere devlet bücetinden paranı «Lâle» qırımtatar bala telekanalı aldı. Balalarnıñ tilni ögrenme imkânlarını yaratmaq, bizim içün prioritettir, çünki tilniñ kelecegi bunen bağlıdır. Daa ilk kere qırımtatar Vikipediyasını inkişaf etüvge dair marafonı keçirildi. Raqamiy platformalarğa ve elektron mediağa integratsiya, zemaneviy dünyada semereli kommunikatsiya vastası olaraq tilniñ inkişaf etelmeycegi daa bir müim yöneliştir», - Vitse-baş nazir dep bildirdi.
Aynı zamanda Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri naziriniñ muavini İgor Yaremenko qayd etti ki, şimdi 2022-2032 ss. Qırımtatar tiliniñ inkişaf strategiyası ve onı kerçekleştirmek içün tedbirler planı üzerinde çalışmalar bitirilmektedir. Maqsat, teşebbüsçilerinden biri Ukrainanıñ olğanı, Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Baş Assambleyasınıñ № 74/396 Rezolütsiyasında qayd etilgen Tamır halqlarınıñ tilleriniñ halqara onyıllığı çerçivesinde devlet akimiyet organlarınıñ, yerli özidare organlarınıñ, Qırımtatar halqınıñ Meclisiniñ, akademik cemiyetniñ, müallimler ve cemaatnıñ sinergiyasını temin etmektir.
«Strategiya çerçivesinde faaliyetlerniñ neticesinde vaqtınca işğal etilgen Qırımdaki vatandaşlarımız ve dünyanıñ er bir yerinde qırımtatar cemaatı yañı ders kitaplarını, luğatlarnı, oqutuv kurslarını ve ilâhre qullana bilmeli. Bu iş, Qırımnen biritilemeycek ve bloklanamaycaq bir bağdır. Tamır halqınıñ ana tilinde oqumağa zorlaştırğan rus işğal akimiyetiniñ areketleri neticesinde Qırımda Qırımtatar tiliniñ vaziyeti yaramaylaştırmaqtadır. UNESCOnıñ kriteriylerine köre, Qırımtatar tili kritik telüke astındadır. Strategiyanı yerine ketirüv, tilni qorçalamağa ve telükesiz işlemesi ve inkişaf etmesi içün imkânlarnı yartamağa yardım etecektir», - Yaremenko dep qayd etti.


c: text/html

text:
Yalta şeeriniñ rusiyeli memuriyetiniñ başı Aleksey Çelpanov, şeer merkezinde ses seviyesini ölçemege Belediye nezareti bölügine, Rospotrebnadzor müessisesine ve polistsiyağa buyurdı. Bu aqta memuriyetniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
"Teşkerüvni saba erte ya da aqşam keç keçirmeñiz, sesli reklamanıñ eñ gürültili vaqtını, adamlarğa keder etken vaqtını belgilep, o zaman keçiriñiz", - dedi Çelpanov.
O, iskelelerniñ yanında direklerde yerleşken dinamiklerni de baqıp çıqmağa buyurdı.
"Yalı boyu qoyulğan sesni küçleştirgen cihazlar içtimaiy reklamanı yayınlamalı, amma o anda yoq. Onıñ yerine daima ve yüksek sesnen ticariy reklama yañğıray", - dedi Çelpanov.
Memuriyet başınıñ aytqanına köre, şeerde ses vaziyeti deñişmese, memurlar "sesli cihazlarnı" alıp taşlamağa mecbur olacaq.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesiniñ ğıyabiy ükmüni «uquq ceetinden faydasız» dep adlandırdı. İyünniñ 1-nde Aqmescitteki mahkeme onı 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım parlamenti ögündeki «qalabalıqlarnı teşkil etkeninde» qabaatlap, altı yıl apis cezasına ve para cezasına üküm etti.
«Bu qarar uquq ceetinden faydasızdır, çünki Rusiye işğalci mahkemesi tarafından çıqarıldı. Bu davada teşebbüsçi olğan ve onı uydurğan insanlar ve bugün qararnı seslendirgenler – cinayetçi ola, episini ceza bekley», – dep ayttı Çubarov.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Rusiyeniñ İnterpolğa muracaat etip, onıñ Rusiye akimiyetine teslim etilmesini istey bilecegini izaatladı.
«Böyle şeyler olğan edi, Rusiye meni bizim toprağımızdan vaqtınca Rusiye tarafından işğal etilgen kene bizim toprağımızğa quvdırmağa çoq istegen edi. Amma İnterpol razı olmadı, Rusiye kene muracaat etse, İnterpol red eteceginden şübhelenmeyim», – dep tüşüne Çubarov.
Onıñ aytqanına köre, mahkeme qararı Avropa insan aqları mahkemesinde «bütün Rusiye mahkemelerinden keçken soñ» şikâyet etilecek.
«Bu qarar Avropa insan aqları mahkemesinde ve Osokin (tayinlengen advokat – QA) tarafından şikâyet etilecek. Bu adaletke irişmek içün yapılacaq, çünki işğalci mahkemenen davalaşamız, anda adalet zaten olmaz. Böyle mahkemeniñ maqsadı – işğalge qarşılıq köstergenlerni cezalamaqtır. İlerideki tedbirlerden, hususan Avropa insan aqları mahkemesinden, bu qanunsız dava tizilüviniñ bütün tafsilâtları, qanunsız tahqiqat tedbirleriniñ keçirilüvi, maña qarşı cinayetnen alâqası olğan er kes belli olacağını bekleymiz, imkân olsa, er kes cezasını çeksin», – dedi Çubarov.
Üküm çıqarılğan soñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ tayinlengen advokatı Aleksandr Osokin da ğıyabiy ükümni şikâyet etecek, dep bildirdi. Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar işğal etilgen Qırımda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı esnasnı ve çıqarılğan ğıyabiy ükümni «ayıp mahkeme» dep adlandırdı.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası Çubarovğa qarşı mahkeme ükmüni «qanun ve cenk adetleriniñ bozuluvı» olaraq tasnif etti.
Çubarov Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında Aqmescitte çıqarılğan mahkeme ükmüni «uquq ceetinden boş» dep adlandırdı. O, Avropa insan aqları mahkemesine muracaat etmege niyetlene, dep bildirdi.
Mayısnıñ 24-nde olıp keçken oturışuvda qabaatlav Çubarov içün 9 yıl apis cezası berilmesini istedi. Meclis reisi qabaatlav tarafınıñ talabını izaatlap, Qırımdaki «mahkeme» onıñ ayatına tesir etmeycek, dep ayttı.
2020 senesi martnıñ soñunda Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi Çubarovnı ğıyabiy şekilde qabaatladı. Cinaiy davalar Rusiye Ceza kodeksiniñ 212-nci maddesiniñ 1-inci maddesine (qalabalıqlarnı teşkil etüv), 280.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (Rusiye topraq bütünligini bozacaq areketlerge çağıruv) açıldı.
Bıltır iyül ayında Aqmescitteki mahkeme Çubarovğa qarşı cinaiy davanı temelden baqıp başladı. Tayin etilgen advokat Aleksandr Osokin Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisine qarşı mahkemeni şikâyet etti.
Çubarovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye akimiyeti «qırımtatar halqına qarşı yañı repressiya dalğasını başlattı».
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova bu davanı qanunsız dep adlandırdı.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası Rusiye tahqiqatçılarınıñ Çubarovğa qarşı açqan cinaiy dava sebebinden tahqiqat başlatqan edi.


text:
Bunı İsviçre tış işler nazirligi halqara aqlar departamentiniñ reberine esaslanıp, «Nemetskaya volna» bildire, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Onıñ aytqanına köre, laf İsviçre akimiyeti ve prokuratura avalesinen blok etilgen esaplardaki paralar aqqında söz yürsetile: başta ükümet avalesinen 55 million yevro blok etti, soñra ise prokuratura bu parağa daa 82 million yevro qoştı.
İsviçre MİD vekili hatırlattı ki, Yanukoviç ve onıñ etrafında bulunğan insanlarnıñ esaplarını blok etüv aqqında qarar fevral 26-da qabul etildi. Valentin Tselveger dedi ki, birinci blok etüvler tez olıp keçti.
MİD vekiliniñ bildirgenine köre, böyle adımlar taqiqat içün malümat saqlanması, ve Ukrainağa qaytarılacaq sermiyalar saqlanmasına imkân berecek.
Tselveger dedi ki, Ukrainada üküm sürgen vaziyet, daa doğrusı – «daimiy qabarcılıq», sebebinden İsviçre bankları ukrain salımlarınen muqayt ola.


text:
İşğal etilgen Qırım, Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ sakinleri Ukraina silâlı quvetlerinde hızmet etmek içün askerlikke çağırıla bile, dep ayttı Ukraina Silâlı quvetleri Baş ştabınıñ mudafaa ve mobilizatsiya planlaştırılması baş idaresi yolbaşçısınıñ birinci muavini Vladimir Talalay matbuat konferentsiyasında.
Memurnıñ aytqanına köre, Ukraina akimiyetiniñ nezareti altında bulunğan yerge çıqıp, ariza bermeli.
Talalay bildirdi ki, 2015 senesi mobilizatsiya tedbirleri 210 kün sürecek, lâkin mobilizatsiya müddetlerini Yuqarı Rada belgileycek.
Baş ştabınıñ vekili dedi ki, üç ve ziyade balası olğan vatandaşlar askerlikke alınmaycaq. Aspirant, student ve müessise sımarlağan adamlar da asker olmaycaq.
Ukraina mudafaa naziri Stepan Poltorak bildirdi ki, 2015 senesi 50 biñ kişini askerlikke çağırmağa planlaştırıla.
2014 senesi qısmiy mobilizatsiyanıñ üç dalğası keçirildi.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Qırımdaki Rusiye sıñırcıları memuriy sıñırdan yañlış yerde keçip, esas Ukrainağa ketecek olğan erkekni tutıp aldı. Bu aqta aprelniñ 25-nde Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ Sıñır idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Rusiye FSBsi «erkek gece çapıp keçmege tırıştı», dep bildire.
«Erkek muqayt olıp, etrafını baqmaq içün topraqqa yatsa da, telüke gruppası onı tutıp aldı», – dep aytıla mahsus hızmetniñ haberinde.
FSBniñ matbuat hızmeti erkek sıñırnı qoruv kompleksleri yardımınen tapıldı ve tutuldı, dep qayd ete.
Sıñırcılar kompleksniñ monitorlarından erkekniñ areketlerini ve yolunı taqip etti.
Rusiye mahsus hızmetleri tutulğan kişiniñ adını aydınlatmay. O, 1980 senesi doğma Ukraina vatandaşı ola, dep haber etile.
«Erkek Qırımğa «yahşçı ayat» içün kelgenini añlattı, amma kimlik vesiqalarını coyğan soñ evge keçiş noqtasından tış qaytmağa tırıştı. Sıñır idaresiniñ hadimleri Ukraina vatandaşına nisbeten teşkerüv keçirgen soñ Rusiye Ceza kodeksiniñ 30-ıncı maddesiniñ 3-ünci qısmı, 322-nci maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden – Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçmek ıntıluvı – cinaiy dava açtı», – dep aytıla haberde.
Ukraina Devlet sıñır hızmeti Qırımnıñ memuriy sıñırında FSB tarafından tutulğan Ukraina vatandaşlarınıñ kimligini bilmege imkân yoq, dep bir çoq kere bildirgen edi. Rusiye tarafı olarnıñ şahsiy malümatlarını aydınlatmay. Ukraina sıñırcıları «işğalcilernen bağ tutmağanını» qayd ete.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Kyivde oktâbrniñ 23-nde qırımtatar etnojazzı yanğıraycaq «Qırım evi yüreklerni birleştire» kontsertiniñ keçirilmesi planlaştırıla.
Matbuat haberinde aytıla ki, sanada gitara ustazı Enver İzmaylov, pianist ve bestekâr Usein Bekirov ve onıñ taqımı ve caz yırcısı Aysel Baliç çıqışta bulunacaqlar.
Teşkilâtçılarnıñ aytqanına köre, kontsert devamında Qırımdaki balalarğa yardım etmek içün para toplanacaq.
Usein Bekirov – ukrain ve qırımtatar caz çalğıcısı, etnojazz, funk, fusion ve diger üslüplerde çala. Ukrain diñleyicileri onıñ icadınen «Freenationale-bend», Etnovation, «Bekirov-bend», «Trio Useina Bekirova», «Kvartet Useina Bekirova» leyhalarında tanış oldı.


text:
Qıımda yanvarniñ 8-inde yağmur, sılaq qar, duman ve buzlavuq beklenile. Yalıñız Aqyarda (Sevastopol) yağanaqlarsız olacaq.
Bunı yarımadanınıñ gidrometeorologiya merkezi haber ete.
Qırım sinoptikleri bergen malümatqa köre, Aqmescitte (Simferopol) bulutlılıq beklenile. Gece ve saba sılaq qar, duman ve buzlavuq beklenile, kündüz yağanaqlar olmaycaq. Şimal-şarqiy yel 7-12 m/s, bazı yerlerde 16 m/s. Kündüz ava arareti kündüz 0...+2 derecede.
Aqyarda bulutlılıq, yağanaqlarsız. Şimal-şarqiy yel 12-17 m/s. Kündüz ava arareti kündüz +1...+3 derecede.
Qırımnıñ cenübiy yalısında deñişici bulutlılıq. Bazı yerlerde azcıq yağmur ve sılaq qar yağacaq. Şimal-şarqiy yel 7-12 m/s. Kündüz ava arareti kündüz +6...+8 derecede.
Keriçte bulutlılıq beklenile. Kündüz yağmur. Gece ğarbiy yel, kündüz cenübiy 12-17 m/s. Kündüz ava arareti kündüz +2...+4 derecede.


text:
Rusiye Federal telükesizlik hızmeti, Qırımda «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ bölügini qurğanından ve anda iştirak etkeninden şübheli sayılğan üç insannıñ evinde tintüv keçirdi, dep bildire. Bu aqta hızmetniñ matbuat hızmeti haber ete.
Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ malümatına köre, Qurman rayonınıñ üç sakinine qarşı cinaiy işler açıldı.
«Olarnıñ qayd olğan ve yaşağan adreslerinde tahqiqat tedbirleri keçirile», – dep bildirdi FSB.
Qırım.Aqiqat tafsilâtlı malümat almağa tırışa.
Daa evel Qurman rayonınıñ Büyük Onlar (Oktâbrskoye) qasabasında Rusiye uquq qoruyıcıları qırımtatarlarnıñ evlerini tinte, dep haber etilgen edi. «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ malümatına köre, Aqmescitteki FSB idaresine Eskender Abdulğaniyev, Arsen Abhairov ve Rustem Emirüseinov alıp ketirildi.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
UATV çetel yayın ukrain telekanalınıñ ingliz muarririyeti yanvarniñ 13-nde işini toqtattı, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Ukraina halqara yayıncısı haber azırlanmasını toqtatıp, 2020 senesi yanvarniñ 13-nden başlap yoldaş yayınlarnı toqtata. Bir qaç ingliz tilli alıp barıcı işnen ve dünya seyircilerinen sağlıqlaştı», – dep bildirdi UATV yanvarniñ 12-nde.
Telekanalnıñ hatırlatqanına köre, Ukraina akimiyeti halqara yayınlarnı toqtatmağa ve UATV arap, qırımtatar ve ingliz muarririyetlerini qapatmağa qarar aldı.
Yoq etilgen Ukraina haber siyaseti naziriniñ sabıq muavini Emine Cepparnıñ bildirgenine köre, hadimlerni uzun tatilge yollaylar.
«Bilgenime köre, şimdi qırımtatar muhtariyetiniñ işini uzatmağa planlaştırmaylar. Yani qırımtatar tilinde yayın yapmağa niyetleri yoq», – dep yazdı o, Facebookta.
Telekanal Ukraina haber siyaseti nazirligi tarafından 2015 senesi quruldı. Onıñ maqsadı çetel seyircilerine Ukrainadaki adise-vaqialar aqqında tarafsız, aktual ve tolu malümat bermek edi. UATV bütün dünyada kabel ağlarında bar edi.
2020 senesiniñ başında telekanalnıñ yañı reberligi diger memleketler içün yayınlar toqtatıla, dep ilân etti.
Memurlar, 2020 senesi fevral ayında UATV esasında Ukraina akimiyeti kontrol etmegen topraqlar içün rus tilli telekanal açılacaq, dep ilân etti.


text:
Mäskeude Wjımdıq Qauipsizdik Şart wyımınıñ 30 jıldığına oray wyımğa müşe elderdiñ jetekşileri sammitte bas qosıp jatır. Sammit aldında Resey prezidenti Vladimir Putin prezidenttermen jeke-jeke kezdesu ötkizude. Ukrainadağı soğıs qarsañında ötip jatqan bwl jiın köptiñ nazarın audararı sözssiz. Onıñ üstine Ukraina Resey äskerin Har'kovten şegindirgeni turalı aqparattar tarap jatqan twsta, WQŞW elderi Resey jağınan küştep Ukraina soğısına tartılmay ma degen swraqtar alañdatuda.
Kezekti sammit turalı Mäskeudiñ resmi mälimdemesiniñ özinde wyım jetekşileriniñ bas qosuında Ukrainadağı soğıs da talqılanatını aytılğan. Qazir soğıs maydanındağı habarlardan, Ukraina äskerleriniñ aktivti poziciyağa ötkeni turalı mälimetter köp. Bwnday jağday WQŞW sındı äskeri-sayasi wyımnıñ müşesi bolğan Qazaqstan üşin de auır sınaqtardıñ jaqındap qalğanın körsetkendey.
Ukrainadağı jalpı jağdayğa qarağanda Resey ırıqsız orınğa tüsip qaldı, al bwl ürdis jalğassa Resey jelñilui de mümkin. Osığan baylanıstı Mäskeu WQŞW elderinen äskeri kömek swrauı da ğajap emes. Biraq, Mäskeudiñ swrağan kömegin wyım müşeleri bere qoyuı neğaybıl, olar bwl soğıstıñ bolatını, qanday äreket etkeli otırğanı turalı Reseydiñ aldın ala wyım müşelerimen aqıldaspağanın alğa tartarı anıq. Onıñ üstine wyım şartında müşe elge sırttan şabuıl bolğan jağdayda ğana äskeri kömek beru qarastırılğan. Biraq, Resey özi şabuılğa wşırauşı el retinde scenariy wyımdastıruğa täjiribeli ekenin de eskeru kerek.
Eger WQŞW-nıñ qazirgi jağdayın bağalaytın bolsaq, 30 jıl bolğan wyım qazir kürdeli jağdaydı bastan keşirip jatır deuge boladı. Sebebi, wyımdağı negizgi bir el soğıs jağdayında twr. Bwl kezeñ wyımnıñ soğıstı qalamaytın özge müşeleri üşin qiındıqtar tudıradı.
Resey SİM tarabı kezekti sammit turalı resmi mälimdemesinde wyımnıñ qısqa uaqıt işinde köp jwmıstardı atqarğanın alğa tartıptı. Mälimdemede: «Müşe elderdiñ ortaq äreketi negizinde qauipsizdikke qatıstı mäselelerdi ortaq şeşetin, tolıq äri efektivti qwrılım tüzip şığarıldı. Wyım qazir öñirlik qauipsizdik pen twraqtılıqtıñ senimdi kepiline aynaldı», – degen. Resey sırtqı ister vedomstvoları öz mälimdemesinde wyımnıñ efektivtiligin körsetu maqsatında Qañtar oqiğası kezinde Qazaqstanğa wyım küşteriniñ kirgenin alğa tartıp jatır. Bwl da bolsa mañızdı şeşimderdi qabıldauda bizge ülken qiındıqtar tudırarı sözsiz.


text:
Rusiye Tış işler nazirliginiñ vekili Mariya Zaharova Rusiye mahkemesiniñ Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» (Rusiyede yasaqlanğan teşkilât) mabüslerine qarşı çıqarğan qabaatlayıcı ükümlerine Avropa Birligi bergen cevabını izaatlap, mabüslerni «terrorist» dep adlandırdı. Bu aqta TASS haber ete.
«Bu teşkilâtnıñ iştirakçileri isbatlanğan terror cinayetleri içün farqlı cezalar aldı. Olarnıñ siyasiy baqışları, millet mensüpligi ve etnik gruppalarğa ait olması mahkeme qararına iç bir alâqası yoq, Brüsselde bunı aytacaq olalar. Ğarp otraqlarımıznıñ terroristlerni yaramay ve yahşı soylarına ya da bir qarar olğanlarğa bölmek telükeli ıntıluvlarını ilk sefer körmeymiz. Terror ücümleriniñ deşetini bilgen AB sakinleri böyle ıntıluvlarnıñ facialı aqibetlerini bile», – dep bildirdi Zaharova.
Avropa Birligi Qırımda ve Aqyarda Rusiye qanunlarını ve Ukraina vatandaşlarınıñ Qırımdan Rusiyege avuştırıluvını qabul etmey, çünki halqara uquq bunı qanunsız dep saya. Avropa Birligi, Rusiyeni bu qararlarnı lâğu etmesine ve qanunsız tutulğan ukrainalılarnı azat etmesine çağıra.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüslerine çıqarılğan ükümni Qırımdaki diniy taqiplerniñ daa bir delili dep saya.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ temsilciligi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» ükmüni «arbiy cinayet» dep adlandırdı. Reintegratsiya nazirligi, qırımtatarlarğa qarşı çıqarılğan üküm sebebinden Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı sertleştirmege talap etecek, dep bildirdi.
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi sentâbrniñ 16-nda Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca üküm çıqardı. Marlen Asanov 19 yıl sert rejimli koloniyada, Memet Belâlov 18 yıl sert rejimli koloniyada ve bir buçuq yıl sıñırlav; Timur İbragimov 17 yıl sert rejimli koloniyada ve bir buçuq yıl sıñırlav; Server Zekiryayev 13 yıl sert rejimli koloniyada; Server Mustafayev 14 yıl sert rejimli koloniyada ve bir yıl sıñırlav; Seyran Saliyev 16 yıl sert rejimli koloniyada ve bir yıl sıñırlav; Edem Smailov 13 yıl sert rejimli koloniyada ve bir yıl sıñırlavğa üküm etildi. Ernes Ametov qabaatsız tanılıp, mahkemede azat etildi.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
2015 senesi iyün 3-den «Red Wings» ava şirketi Barnaul-Aqmescit ava seferlerini açacaq ola.
Bu aqta «Titov adına Barnaul» ava limanınıñ saytında aytıla.
Malüm olğanı kibi, seferler aftada bir kere çarşenbe künü Tu-204 Rusiye uçağı vastası ile keçirilecek.
Biletlerni Altay diyarınıñ ava limanlarında ve ava şirketiniñ resmiy saytında satın almağa teklif eteler.
Evel Rusiye naqliyat nazirliginde 2015 senesi Qırımğa, şu cümleden «Aqmescit» ava limanına kelecek üç million turistni beklegenleri aqqında bildirgen ediler.
2014 senesi mart ayında, Rusiye Qırımnı işğal ekeninden soñ, Aeronavigatsiya havfsızlığı boyunca Avropa teşkilâtı (Avropa nezareti) Qırımğa, şu cümleden Aqmescit ve Aqyarğa, ava seferlerini yasaq etti. Avropa nezareti halqara grajdanlıq aviatsiyası aqqında ICAO Konventsiyasına esaslanıp, Ukrainanıñ er angi ava boşluğı üzerinde bir de bir aeronavigatsion hızmetiniñ Ukraina akimiyetine alâqası olmağan bir taraflı beyannamelerni tanımaycaq.
Qırımğa ava seferlerini şimdi yalıñız Rusiye şirketleri keçire, bazıları endi ğarbiy cezalarğa oğradı.


text:
Oktâbrniñ 30-ı sabasına Qırımda 701 yañı koronavirus hastası qayd etildi, bu raqam tünevinden daa çoq, dep bildire Qırımnıñ Rusiye sağlıq nazirliginiñ matbuat hızmeti.
Tünevin 12618 kişi baqıldı. Bir künde 823 hasta tüzeldi, bütün müddet içinde ise 82787.
Bir kün evelsi Qırımda qayd etilgen 693 COVID-19 hastası aqqında haber etilgen edi.
Qırımda oktâbrniñ 25-nden itibaren koronavirus pandemiyası vaziyetiniñ daa beter olması sebebinden yañı sıñırlavlar çalışıp başladı. Bazarertesi künü QR-kod sisteması çalışacaq.
Oktâbrniñ 20-nde yarımadada koronavirus ile küreş tedbirleri quvetleştirildi. Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov oktâbrniñ 30-ndan noyabrniñ 7-ne qadar raatlıq künlerini ilân etti. Bundan evel Qırımda koronavirus pandemiyası sebebinden ilân etilgen yüksek seviyeli azırlıq rejimi dekabr ayına qadar uzatıldı. Oktâbrniñ 11-nde Qırımda yañı koronavirus sıñırlavları kirsetildi.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.


text:
Aqmescitte Rusiye kontrolindeki şeer şurasınıñ deputatları qırımtatar uçucısı, Sovetler Birliginiñ eki defa qaramanı Amet-Han Sultannıñ abidesini qoymağa añlaştı. Bu aqta «Krıminform» bildire.
«Muracaat etkenniñ parasına Amet-Han Sultan abidesiniñ qoyulmasına izin bermek, adres: Aqmescit ş., Amet-Han Sultan meydanı (Pionerskiy aralığı, Kirov cad., Pionerskiy ar., 3 qullanılmağan bina, Pionerskiy ar., 1 çoq qatlı evnen sıñırlanğan topraq damartısı)», – dep aytıla vesiqa metninde.
Aqmescitniñ Rusiye şeer şurasınıñ reisi Viktor Ageyevniñ aytqanına köre, şeer şurasına Qırımnıñ Rusiye ükümeti milletlerara munasebetler işleri devlet komitetinden muracaat etildi.
«Abide meraqlı, leyhasını kördim. Cemaat parasına yapacaqmız», – dep qoştı Ageyev.
Abide leyhasını eykelci Ayder Aliyev yaptı. Müellifniñ ğayesine köre, Amet-Han Sultan sovet uçucısı urbasında olacaq. Abide fiyatı 10 million rublege yaqındır.
Qırımtatar halqınıñ erbabı, Sovetler Birliginiñ eki defa qaramanı, uçucı Amet-Han Sultan 1920 senesi oktâbrniñ 25-nde Alupkada doğdı. Babası – lakets (doğma Dağıstandaki Tsovkra-1 avulından), anası – qırımtatarı. Em dağıstanlılar, em qırımtatarlar Amet-Han Sultannı milliy qaramanları dep sayalar. Amet-Han Sultan 603 cenk uçuşını kerçekleştirip, natsist Almaniyanıñ ava quvetlerine ait 30 uçaqnı şahsen ve 19 danesini taqım erkânında urıp tüşürdi. Uçucı 100 çeşit uçquçnıñ qullanuvını ögrendi, onıñ ücümleri 4237 saatnı teşkil etti. Amet-Han Sultan Tu-16 adlı uçqan laboratoriyada sınav uçuşını kerçekleştirgende elâk oldı. Moskvadaki Novodeviçye mezarlığında defin etildi. 2015 senesi mayısnıñ 14-nde Ukraina Yuqarı Radası «Aqmescit» ava limanına Amet-Han Sultan adını berdi. Onıñ adını Mahaçkala (Dağıstan, Rusiye) ava limanı da taşımaqta.


text:
Aqmescitte rus polisi qırımlı advokat Edem Semdlâyevge qarşı Rusiye Memuriy uquq bozma kodeksiniñ 19.3 maddesine binaen (poliske boysunmamazlıq) protokol tizdi. Bunı Qırım.Aqiqatqa advokat Ayder Azamatov bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, Semedlâyevge qarşı eki protokol tizilgen.
"Polis hadimleri Edem Semedlâyevge polis hadimlerine boysunmamazlıq içün protokol tizdi. O, ROVD hadimleriniñ areketlerini foto ve videoğa çıqara edi. Şimdi ise aynı maddege binaen şahsiy teşkerüv vaqtında soyunmağa red etkeni içün daa bir protokol tizeler", - dedi Azamatov.
Bugün quvetçiler Rusiyeniñ nezaretinde olğan Qırım garnizon arbiy mahkemesiniñ binası ögünde 21 adamnı tuttı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Ukraina şarqındaki eki yıl devam etken zıddiyetten sebep bir buçuq million ukrain aç otura, dep bildire Birleşken Milletler Teşkilâtı.
Dünya aşayt programmasınıñ (DAP) malümatına köre, olardan 300 biñ aşayt mahsulatsız qalıp, acele yardımğa muhtac. Eñ zor vaziyet Lugansk vilâyetiniñ Ukraina ükümeti nezaret etmegen ayrı rayonlarında ve sıñırdaki mesken noqtalarında üküm sürmekte, dep aytıla haberde.
Dünya aşayt programması er ay aman-aman 270 biñ insanğa yardım etmek niyetinde. BMT zıddiyetniñ er tarafını ealige gumanitar yardım alması içün mania olmamağa çağıra.
«Eki yıllıq zorbalıq, ateş, qorqu yaşayışı Ukraina şarqındaki biñlernen insannıñ ayatında silinmez bir iz qaldırdı», – dep ayttı BMT DAP Ukrainadaki vekili Cankarlo Stopponi.
«Zıddiyet devam ete ve bizler bu adamlarğa tezce yetişmek içün elimizden kelgenini yapmaq kerekmiz. Zıddiyetniñ er tarafını aşayt mahsulatqa muhtac olğan insanlarğa tolu ve maniasız gumanitar yardım berilmesini teminlemege çağıramız», – dep qoştı DAP vekili.
2014 senesi noyabr ayından başlap BMT Dünya aşayt programması Ukraina şarqınıñ yarım million sakinine acele yardım yolladı. 370 biñ insan er ay aşayt mahsulatını ve 180 biñ kişi bazarlarda mal almaq içün vauçer ala.
Ukraina şarqındaki silâlı zıddiyet 2014 senesi aprel ayından berli devam ete. Ukraina akimiyeti Rusiyege qoltutqan separatistlerge qarşı terrorizm ile küreş tedbirleriniñ keçirilmesini ilân etti. Rusiye akimiyeti zıddiyette öz askerleriniñ iştirak etmesini red ete. Moskva Donbassta Rusiye «göñüllileri» bar olğanını bildire.
BMT malümatına köre, zıddiyet devamında doquz biñden ziyade insan elâk oldı.


text:
Devletke hainlik zanı ile şübheli olğan QMC Yuqarı Radasınıñ sabıq deputatı Oleg Gordeyevniñ işi boyunca Kyivniñ Dvorânskiy mahkemesindeki azırlıq mahkeme oturışuvı aprelniñ 4-ne avuştırıldı. Bunı Qırım.Aqiqatqa martnıñ 5-nde QMC prokuraturasınıñ matbuat hizmetinde bildirdiler.
Muessisede: «Qabaatlanğan ve onıñ qorçalayıcısı kelmegenleri içün ve bundan ğayrı diger mahkeme ceryanlarında kollegiyalar erkânında bulunğan akemler meşğul olğanları içün azırlıq mahkeme oturışuvı ötkerilmedi. Gordeyevge dair nevbetteki mahkeme oturışuvı 2018 senesi aprel 4 künü (Kyiv vaqtı boyunca) saat 11:00-ge tayin etildi», – dep bildirdiler.
Sabıq Qırım deputatını Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 111-nci maddesiniñ birinci qısmı boyunca devletke hainlik etkeninde qabaatlana.
2014 senesi martnıñ 16-sında Qırım ve Aqyar şeeri territoriyasında yarımadanıñ statusı boyunca dünya tarafından tanılmağan referendum ötkerildi. Rusiye, onıñ neticesine esaslanıp, Qırımnı öz toprağına qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa Birligi, ne de AQŞ referendumdaki rey berüvniñ neticelerini tanımadılar. Martnıñ 18-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey.Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bu noqtaiy nazarnı Azatlıq radiosına rus siyasetşınas Stanislav Belkovskiy bildirdi. «benimce, Ukrainadan soñ onıñ nevbetteki maqsadı nagornıy karabahnıñ tanımasıdır, böyleliknen o AQŞ, Frenkistan ve Kanadada yaşağan ermeni diasporasınıñ qol tutuvını qazanır. Tış siyaset tarafından bu pek müimdir. Latviyağa kirmesi ise Baltikağa ayağını uzatmağa isteginen bağlı. Estoniya ve Litvada bunı yapıp olamay, faqat Latviyada becerir», – dep qayd etti Belkovskiy. «NATO memleketlerniñ yerlerinde Putin özüni Ukrainanen alıp barğanı kibi kösterip olamaz»,- qoştı siyasetşınas.
1990 senelerniñ başında üküm sürgen cenkniñ neticesinde Azerbaycan Dağlıq Qarabahta tesirini ( nezaretini) coydı.
Mezkür memlekette Ermenistan bu rayonnı işğal etkenleri fikirdeler. Qarabahnıñ öz-özünen ilân etilgen mustaqilligini resmen iç bir devlet qabul etmey. Atta Ermenistan bu rayonğa yardım etkenine baqmadan onı mustaqil olaraq körmey.


text:
Qırımda tünevin qoyulğan blokpostlar alâ daa tura, rusşyeli uquq quruyıcılar avtobuslarnı toqtata ve teşkere. Hususan, Aqmescitte böyle blokpost ava limanına buruluşta teşkil etilgen. Yolcu şaatlarnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgen malümatına binaen, avtobuslarnıñ teşkerilmesi yarımadanıñ esas yollarında keçirile.
GİBDD (Yol areketi havfsızlığı devlet inspektsiyası) ve silâlı OMON hadimleri avtobuslarnı toqtata, aydavcılarnıñ vesiqalarını baqa, naqliyeni – yolcu salonını – tıştan ve pencerelerden baqıp çıqa.
Qırım yollarında içinde zırhlı yeleklernen hadimleri olğan çoq GİBDD maşnaları bar.
Bunen beraber, yarımada sakinleriniñ bildirgenlerine köre, memuriy sıñırda kollapsqa baqmadan, taksistler «Çonğardan» Hersondaki Novoalekseyevkağa barmağa teklif etmege devam ete.
Avgust 7-de saba Ukraina Devlet sıñır hızmetinde bildirdiler ki, rusiyeli hızmetler Qırım toprağında, sebeplerni añlatmayıp, yolcular ve naqliyeniñ memuriy sıñırdan keçüvini toqtattı. Bir qaç saattan soñ rusiyeli taraf Canköyde («Çonğar») memuriy sıñırda areketni qısmen yañıdan başlattı. Avgust 8-de de vaziyet kergindir.
Rusiye kütleviy haber vastaları, resmiy malümat olmadan, Qırım ile memuriy sıñırda sanki yüz bergen atışma aqqında bildirmege başladı. Bunen beraber, işğal etilgen yarımada territoriyasında Ukraina silâlı quvetleri diversantlarınıñ sanki yapılğan areketleri aqqında malümat peyda olğan edi.
Yarımada sakinleri Qırım boyunca blokpostlar qoyulması aqqında bildirgen edi. Bundan soñ yarımadada qaçqan silâlı qaçaq askerler qıdırlığanı aqqında tasdıqlanmağan malümat peyda oldı.
Rusiye tarafı bu vaziyetke alâ daa izaat bermedi.


text:
“İzge amänätlär” İstanbul Topkapı sarayında
Topkapı sarayı
“İzge amänätlär” Topkapı sarayında 500 yıl buyı saqlana
Yawız Soltan Sälimneñ Misır säfärennän soñ İstanbulğa alıp kitergän häm annan soñğı çorlarda sannarı arta barğan bäyä birep betergesez xäzinägä äylängän “İzge amänätlär” 500 yıl buyı saqlanğan häm täqdir itelgän Topkapı sarayındağı Has bülmädä Ramazan ayında tağın da kübräk keşene üzenä cälep itä.
Päyğambär däwereneñ bäräkäten citkerüçe amänätlär İstanbulda
Etiketlar: İzge amänätlär , Topkapı sarayı , Has bülmä , “İzge amänätlär” Topkapı sarayında , fotogalereya


text:
Qarasuvbazarda qurulğan cami qapıları müminler içün baarde açılacaq.
Bunı Qırım musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Cami qurucılığınıñ teşebbüsçi ve teşkilâtçısı Resul Velilâyevniñ sözlerine köre, caminiñ tantanalı açılışı tedbiri 2015 senesi aprel 24-ne planlaştırıla.
Cami qurucılığı boyunca leyhalarnı qırımtatar mimarları amelge keçirdiler. Kelecekte cami yanında medrese ve bağçanı qurmağa isteyler.
Hatırlatamız, camini 2013 senesi oktâbr ayında qurmağa başladılar. Leyhağa köre, cami 500 insannı sığdıra bilecek. Birinci qatta erkekler, ekinci qatta – qadınlar içün ibadet odası olacaqtır. Mağaz odalarında sınıf, konferents-zal, abdest ve aş hanelerniñ olması planlaştırıla.


text:
Bunı nazirlikniñ matbuat hızmeti kelir ve bergi naziriniñ birinci muavini İğor Bilousnıñ aytqanlarına esaslanıp bildirdi.
«Bir taraftan, Qırım – Ukrainanıñ qısmı, onıñ sakinleri – vatandaşlarımızdır. Bugün qırımlılarnıñ bergi tölemek iç bir imkânı yoq. Bu sebepten işğal devamında olarnı bergi tölevden boşatmaq – olarnı Ukraina uquqına qaytarmaq içün yekâne yoldır», – dep añlata Bilous.
Böyle bir deñişmeler Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyarda bergi tölev hususiyetleri aqqında qanunğa esaslanıp kirsetilecek. Onı nazirlikniñ mütehassısları azırlay.
Matbuat hızmetinde bergen malümatlarğa köre, mart ayınıñ soñunda bergi Nazirligi yerli iş adamlarına biznesni Ukrainanıñ er angi vilâyeti ya da Kiyevde resmiyleştirip, Ukraina qanunlarına köre bergi tölemege imkân berdi.
Aynı vaqıtta Qırımnıñ «baş naziri» Sergey Aksönov Ukraina devlet bücetine bergi tölemege devam etken müessiselerni tapıp, olarnı cezalamağa avale etti.
«Ukraina bücetine bergi töleycek olğanlar anda barsın ve anda çalışsın», – dedi o Aqmescitteki toplaşuvlardan birinde.


text:
Advokat Safiye Şabanova mabüsleri Ayder Capparov, Riza ve Enver Ömerovlar olğan Qarasuvbazardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» ilk tahqiqatı yekünlendi, dep bildirdi.
«Bu davanıñ beş cıltını tedqiq ettik. Al-azırda dava mahkemege yollanılması içün prokuraturağa berildi. Cinaiy dava Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesinde baqılacağı içün, büyük ihtimalnen, müvekkilerimiz Rostov-na-Donu SİZOsına avuştırılacaq. Amma izolâtor ve koloniyalardaki karantin sebebinden bu ne vaqıt olacaq belli degil», – dep bildire advokatnıñ aytqanını «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi.
Daa evel Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Qarasuvbazardaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ apiste qaluv müddetini mayısqa qadar uzattı.
2019 senesi iyünniñ 10-nda Aluşta, Qarasuvbazar ve Aqmescit rayonlarında keçirilgen tintüvlerden soñ 8 kişi tutuldı: Ruslan Nagayev, Eldar Kantimirov, Ruslan Mesutov, Lenur Halilov, Riza Ömerov, Enver Ömerov, Ayder Cepparov ve Eskender Suleymanov.
Rusiye FSBsi, tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtını quruv ya da anda iştirak etüv) açılğan cinaiy dava çerçivesinde keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtınen bağlı, dep bildirdi.
Ukraina uquq qoruyıcı organları Rusiye quvetçileriniñ Qırımda keçirgen tintüvleri sebebinden cinaiy tahqiqat başlattı.
Ukraina Tış işler nazirligi, Qırımdaki apiske aluvlarğa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı siyasiy, iqtisadiy ve sanktsiyalar basqısını quvetleştirmege çağırdı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Kremlniñ kontroli altında olğan Aqmescitteki Merkeziy rayon mahkemesi «fevral 26 işi» boyunca oturışuvını nevbetteki sefer başka künge avuştırdı.
Qırım.Aqiqat muhbiriniñ mahkeme zalından bildirgenine köre, bundan evel oturışuvlar muhakeme etilgen Eskender Kantemirovnıñ hastalığı sebebinden avuştırıla edi.
Bu sefer o, mahkemege keldi ve, sağlığı mahkeme oturışuvlarında iştirak etmege imkân bere, dep bildirdi. Aynı zamanda bu işniñ diger figurantı – Mustafa Degermenciniñ advokatı Aleksandr Solodkov oturışuvğa keçke qala edi.
Qorçalayıcınıñ ahır-soñu oturışuvğa kelgenine baqmadan, akem «fevral 26 işi»niñ baqılmasını aprel 24, saat 11:30-qa avuştırmağa qarar berdi.
2015 senesinde, Qırım Yuqarı Radası binasınıñ divarları yanında 2014 senesi fevral 26-da Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingde iştirak etkenleri içün bir gruppa qırımtatar faaliyetçilerine qarşı mahkeme başlandı. Olar kütleviy qarışıqlıqlarda iştirak etkenlerinde qabaatlana.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige böldi: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ diger figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nabiyevniñ işinden ayırıldı.
2017 senesi oktâbrniñ 25-nde Rusiye akimiyeti Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra Umeriv ve Çiygoz Kyivge keldiler.


text:
Rusiyede mahküm etilgen ukrainalı rejissör Oleg Sentsov açlıqnı toqtatqan soñ tüzelip başladı, amma Labıtnangi (Rusiye) koloniyasınıñ tibbiy bölüginde qalmağa devam ete.
Bu aqta rusiyeli rejissör Askold Kurov Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
«Açlıq vaqtında olğanına baqılsa, daa yahşı körüne. Sentsov tüzele, kilo ala. Amma tibbiy bölükte ekimlerniñ nezareti altında qala, çünki o qadar uzun açlıqnıñ aqibetleri ne olacaq daa belli degil», – dedi Kurov.
Dekabrniñ 7-nde Kyivdeki Dovjenko-merkezinde Rusiyede mahküm etilgen ukrainalı rejissör Oleg Sentsovnıñ pyesası esasında «Nomera» («Raqamlar» – QA) spektakliniñ premyerası olıp keçti. Tedbirni Sentsovnıñ mahküm etilmesi aqqında «Protsess» («Esnas» – QA) filmini çıqarğan rusiyeli rejissör Askold Kurov ziyaret etti.
Bundan evel Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye tarafına muracaatta bulunıp, Rusiyede apiste tutulğan ukrainalı rejissör Oleg Sentsovnıñ sağlıq vaziyeti aqqında malümat bermege talap etken edi.
Sentsovnıñ advokatı Dmitriy Dinze onı Rusiye koloniyasında ziyaret etken edi. Advokatnıñ aytqanına köre, Sentsov özüne kele, amma «açlıq izsiz olmadı».
Sentsov Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerni azat etmek talabı ile 145 künden berli tutqan açlıq narazılığından soñ «aşamağa razı olğanını yazma şekilde bildirdi».
Oktâbrniñ 25-nde Sentsov Avropa parlamentiniñ Saharov «Fikir serbestligi» mukâfatına nail oldı. Taqdirlev merasimi dekabrniñ 12-nde Strasburgda ötkerilmeli.
Sentsov ve Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti. Rusiyede mahküm etilgen Oleg Sentsovnı qurtarmaq çağıruvı ile petitsiya Beyaz Saraynıñ saytında 100 biñden ziyade insan tarafından imzalandı.


text:
Kitaptar Subscribe to Kitaptar
«Islam jäne ğılım» attı kitap jarıq kördi
Kitap avtorı Baqıtjan Ötkelbaev, Akademiyalıq därejesi – dintanu magistri, «Äziret Swltan» meşitiniñ naib imamı. Kitapşağa Qazaqstan Respublikası Din isteri agenttiginiñ dintanu saraptamasınıñ oñ qorıtındısı berilgen Kitapta Islam tarihındağı alğaşqı bilim… Tolığıraq
«Din men dästür» (jükteu)
Älhamdulilla, ata-babamız san ğasırlardan beri añsap ötken täuelsizdikke qol jetkizudiñ arqasında asıl dinimizdiñ qaynar bwlaqtarımen qayta qauışıp jatırmız. Halqımız derbestikpen birge dästürli mädenietine, tili men dinine tolıqqandı ie bolıp, olardı… Tolığıraq
Marğinani, Burhanuddin: «Hidaya». (Öziñe jükte)
«Hidaya fi furuğ al-fiqh» — «Hidaya. Mwsılman zañdılığınıñ tüsiniktemeleri» — Hİİ ğ. ataqtı islam faqih-zañgeri, Mauerennahrdiñ tülegi Burhanuddin Marğinanidiñ jazğan mwsılman zañdılığın auqımdı taldaytın irgeli tuındı. Eñbekte islamnıñ sünnittik bağıttağı… Tolığıraq
Bas müftidiñ jaña kitabı jamağatqa jol tarttı
Qasietti Ramazan ayında oraza wstauşılar auız bekitudiñ artıqşılıqtarı men sauabı jaylı mälimet izdeytini haq. Endeşe, süyinşi swraymız: «Mübärak Ramazan» attı jaña kitap jarıq kördi. Avtorı – Qazaqstan mwsılmandarı dini basqarmasınıñ… Tolığıraq
«Qwran sözderiniñ anıqtamalığı» – elektrondı nwsqada
Qazaqstan Mwsılmandarı Dini Basqarmasınıñ maqwldauımen jarıqqa şıqqan Jomart Batırbekovtıñ «Qwran sözderi anıqtamalığınıñ» elektrondı nwsqası jarıqqı şıqtı. Qasietti Qwrannan izdegen taqırıptar men sözdiñ atauların elektrondı jüyeniñ kömegimen qay sürede, qay ayatta aytılğanın… Tolığıraq
Mazhab turalı tüsinik (Kitap)
Twrar Tügelwlı, Batırbek Twrğanbekwlı Ärbir mwsılmannıñ mäzhab jaylı mağlwmatı boluı kerek. Qwran men sünnetti dwrıs tüsinem, onıñ ükimderin iske asıruda dwrıs jol wstanam degen ärbir adam mäzhab atımen qalıptasqan erejeler… Tolığıraq
Halifa Altay. Hwtpalar kitabı
Halifa Altay Ğaqıpwlı. Dini uağız, nasihattar. «Islam kitaphanası» 2001 ISBN 9965-465-07-X © Halifa Altay, 2001. BBK 86.38 H-17 Kitaptı baspağa dayındap şığaruşı Halifa Altay Halıqaralıq Islam qayırımdılıq qorı. Kitaptıñ üstinen… Tolığıraq
100 swraqqa – 100 jauap
Qazaqstan mwsılmandarı dini basqarması qolaylı qoyın kitapşasın şığardı. Jan azığı – şağın kitapşada qarapayım mwsılmandı mazalaytın swraqtar jauabımen qosa berilgen. Qwndı dünieniñ erekşeligi – imandılıqqa bet bwrıp, adamğa wl, Qwdayğa… Tolığıraq
Payğambarlar padişası — Äz Mwhammed
Osığan deyin de qazaq qoğamınıñ ruhani biliktiligin arttıruğa şınayı qızmet etip jürgen mwsılman bauırımız, Islamtanuşı ğalım Mwhitdin Isawlınıñ bwl eñbeginiñ erekşeligi bar. Barlıq taqırıptar özindik körkem üylesimdilikpen berilgen. Bwl dini… Tolığıraq
Bwrhanuddin Zarnuji: Tälimger tağılımı
«Hidaya» kitabınıñ avtorı Bwrhanuddin Äbu Hasan Äli bin Äbu Bäkir äl-Farğani äl-Marğinanidiñ şäkirti Qazaqşalağan: Zañqoev Qalijan Bayırbekwlı Eñbekte ilimniñ paydası, wstaz ben şäkirt arasındağı qarım-qatınas, bilim aludıñ erekşelikteri jaylı, sonday-aq ilim üyrenuge… Tolığıraq


text:
Aprelniñ 27-sinde Aluşta "Hizb ut-Tahrir davası" iştirakcileriniñ imayesi Rostov-na-Donu şeeriniñ Cenübiy bölge arbiy mahkemesine bir sıra muracaatname berdi, olarnıñ arasında "cinayet adisesiniñ olmaması" sebebinden bu cinaiy davanıñ qapatılması aqqında muracaatname de bar.
Bunı "Qırım birdemligi" birleşmesine advokat Ayder Azamatov ayttı.
Onıñ malümatına köre, imayeciler ve şübeliler oturışta video vastası ile iştirak etti.
"İmaye tarafı qabul etilmez delillerniñ çıqarılmaması, davanıñ prokurorğa qaytarılması ve umumen cinayet adisesi olmaması sebebinden davanıñ toqtatılması içün bir sıra muracaatname berdi. Men de Kantemirovğa ait bir muracaatname berdim, oña köre daa evel tahqiqatçınıñ muracaatnamesine köre apis etilgen mülkniñ boşatılmalıdır", - dedi Azamatov.
O qoştı ki, mahkeme imayecilerniñ muracaatnamelerini diñlep, muşavere odasına ketti. Mahkeme qararı aprelniñ 28-inde ilân etilecek.
Fevralniñ 3-nde Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ apis müddetini uzattı.
Rusiye quvetçileri qırımlılarnı iyünniñ 10-nda olğan tintüvlerden soñ tutıp aldı. Rusiye FSBsi tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtını quruv ya da anda iştirak etüv) aıçlğan cinaiy dava çerçivesinde keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtınen bağlı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Fevral 7 künü Moskvada faal Mark Galperin tutuldı. Facebooktaki saifesinde o bildirdi ki, yaqalamazdan ögüne silâlı hızmetler vekilleri onıñ ev qapısını pıçıp açmağa tırışqanlar.
Galperinnıñ adliyecisi Kseniya Kostromina TASS agentligine, onıñ müşterisi yaqın vaqıtta sorğudan keçecegi aqqında bildirdi.
Yanvar 14 künü siyasiy mabuslarğa detek bildirüv tetbirinde Galperinni diger faallernen beraber tuttılar. Onı Rusiye Memuriy kodeksniñeki eki maddesine köre mahkemeden keçirecek oldılar – miting tertibiniñ bozuvı ve politsiya hadimleriniñ qanuniy emirlerine boysunmağanı.
Moskvanıñ Basman mahkemesi işniñ malümatlarında eksiklik kördi ve olarnı politsiyağa qaytardı. Galperin özü ise yanvar 16 künü azat etilgen edi.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqyar Balıqlava rayon mahkemesi yerli sakinni «ekstremist faaliyetine açıq çağırğanında» qabaatladı, dep bildirdi çarşenbe künü Qırımdaki Rusiye FSB idaresiniñ matbuat hızmeti.
«Mahküm cinayet işlegeninde qabaatlı tanılıp, ve qabaatını bütünley tanığanı içün 100 biñ ruble para cezasını ödemesine üküm etildi», – dep aytıla FSB haberinde.
Müessise, 35 yaşında doğma Özbekistanlı «radikal islâmcılar gruppasınıñ lideri» olıp, Aqyarnıñ din müessiselerinden birinde «yasaqlanğan edebiyatnı qullanıp vaaz bergen edi», dep bildire.
«Qapalı subetlerde müminlerniñ mefküresine kirişip, ekstremist faaliyetine yañı azalarnı celp etken edi. Yaşağan yerinde keçirilgen tintüv vaqtında mahkümniñ yasaqlanğan edebiyatı da alındı», – dep bildire FSB.
Müessise malümatına köre, dava mabüsi qabaatını tanıdı. Dava Rusiye Ceza kodeksiniñ «ekstremist faaliyetine çağıruv» maddesine istinaden baqıldı.
Diger menbalar bu malümatnı tasdıqlamay, FSB mahkümniñ adı ve soyadını aydınlatmay, aqyarlı ve imayesiniñ izaatları yoq.


text:
Ukrain uquqorçalav organları Qırım ükümetiniñ al-azırdaki yolbaşçısı Sergey Aksönovnıñ cinayetleri boyunca malümat toplağan edi, dep ayttı Qırım.Aqiqat Radiosı yayınında Qırımda Ukraina İİN Baş idaresiniñ sabıq yolbaşçısı Mıkola Palamarçuk.
Onıñ fikrine köre, Aksönovnıñ cevapkârlıqqa çekilmemesi, uquqqorçalav organlarınıñ yetersiz çalışqanını köstermekte.
«Aksönovnen uquqorçalav organları oğraşa edi, çünki o cinayetler işlegeninde qabaatlana edi. Ancaq materiallar mahkemege yollanmadı – onı cinaiy cevapkârlıqqa çekecek deliller yoq edi. Belki bu – uquqqorçalav organlarınıñ yetersiz çalışqanını köstermektedir. Organlarnıñ elinde olğan malümat, sadece, Aksönov qanun bozğanını köstere edi», – dep qayd etti Palamarçuk.
Bu aqta tafsilâtlıca Qırım.Aqiqatnıñ «Aksönovqa qarşı kompromat: Qırımnıñ rusiyeli yolbaşçısı keçmiş içün nasıl mahkemeleşe» adlı materialında oquñız.
Rusiye tarafından tayin Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov Aqmescitli bloger İlya Bolşedvorovnı mahkemege berdi. Buña blogerniñ Facebookta Qırım ükümetiniñ yolbaşçısınıñ keçmişte işlegen cinayetlerine ima etkeni sebep oldı.
Aksönov bloger paylâşqan malümatnı yalan olğanını tanımağa, onı silmesine mecbur etmege, red yazmasına ve maneviy zarar içün 1 million ruble tölemesini talap ete. Davacı paralarnıñ Aqmescit babalar evine yollanılmasını rica ete.


text:
«Qırımtatar qarşılıq areketiniñ» koordinatorları eki halqnıñ menfaatlarını qorumaq içün Bütündünya ukrain ve qırımtatar kongressleriniñ birleşmek imkânlarını baqmağa teklif eteler.
«Üküm sürgen vaziyet, em de eki halqımıznıñ – qırımtatar ve ukrain halqınıñ tarihı halqlarımız arasında sıqı munasebetler pekitilmesi kerekligini köstere», – dep tüşüneler qarşılıq areketiniñ temsilcileri, haber ete Qırım.Aqiqat.
Teşkilâtnıñ qayd etkenine köre, umumiy kontakt işçi gruppası meydanğa ketirilse, qırımtatar ve ukrain halqlarınıñ leyhaları azırlanacaq ve bir-biriniñ yardımı ile amelge keçirilecek.
«Qırımtatar qarşılıq areketiniñ» koordinatorları eki halqnıñ Bütündünya kongressiniñ umumiy ukrain-qırımtatar kontakt işçi gruppasında özleri de iştirak etmek isteyler.
Türkiyede iyül 31-den avgust 2-ge qadar Bütündünya qırımtatar kongressiniñ keçirilmesi planlaştırıla. Kongressni toplamaq qararı aprel başında Ankarada Türkiyedeki qırımtatar teşkilâtları platformasınıñ toplaşuvında qabul etildi.


text:
«Lokomotiv» sportkompleksinde erkekler arasında «Qurban küreşleri» milliy küreş boyunca VI Halqara yarış olıp keçti.
Yarışta farqlı küreş çeşitleriniñ vekilleri küreştiler: dzüdo, serbest ve yunan-roma küreşi.
Lâkin yarışta diger memleket vekilleri pek az edi, dep haber ete 15 minut saytı.
«Bulunğanlar arasında Qırım şeerlerinden er kes keldi, amma coğrafiyanıñ diger regionları – Türkiye, Moldova ve Ukrainadan – iç kimseni körmeyim. Yalıñız ayrı-ayrı temsilciler. Bunıñ sebebini añlatıp olamayım. Mence, bu Qırımğa kirmek qıyınlıqlarınen bağlı», – dep ayttı olimpik yedeginiñ aliy oquv yurtınıñ idmancısı Seif Çalbaş.
Sportçılarnıñ bir qısmını sıñırcılar Qırımğa kirsetmediler, dep bildirdiler yarış iştirakçileri.
«Men Türkiyeden eki küreşçini ve Moldovadan bir küreşçini kördim. Ukraina taqımlarını aytsaq – Kiyev gençlerini sıñırcılar Qırım yarışlarına yibermediler. Balalar alâ daa sıñırda bulunalar», – dep ayttı 100 kg ziyade kategoriyasında küreşken Temur Primşayev.
Er bir kategoriyada ğalip bahşışı qoy oldı. Yarışta 11 qoy berildi, ğaliplerden er biri qoynı boyunına alıp, haytarma oynadı.
Yarışta Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov da bulundı.
Bundan ğayrı, tedbirge Rusiyeniñ dzüdo boyunca nam qazanğan idmancı Aleksandr Krivorotov ve birinci olimpik çempionı – qırımtatarı Rustem Kazakov da keldiler.


text:
«Qırım vatandaşlıq qamaçavı»nıñ yetekçisi Lenur İslâmov dey ki, aktsiya iştirakçileri Nazirler Kabineti tarafından qabul etilgen Qırımğa mal kirsetilmesiniñ toqtatıluvı aqqında qarardan memnün degil. Bu aqta o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Olarnıñ fikrine köre, bu vesiqağa köre, Qırımğa ticariy maqsat ile malnıñ ketirilmesi mümkün.
«Anda bir insanğa 50 kilo, biz ise, şimdi olğanı kibi, bir maşnağa öyle tüşündik. Yani, arabağa 10 insannı toldurmağa mümkün, sıñırcılardan keçmek, soñra ise diger maşnalarda kete bile de. Demek, biz yarım tonna keçire bilemiz», – dedi İslâmov Qırım.Aqiqatqa.
Bundan da ğayrı, fikrine köre, işbu qarar qaparcılıqnı da nazarda tuta. İqtisadiy inkişaf nazirligi iqtisadiyat ve milliy havfsızlıq içün kerek olğan mallarnıñ kirsetilmesine izin bere bile eken. İslâmovnıñ fikrine köre, bu qarardan artqaç faydalanmaq mümkün olur.
QMC ve Aqyar meseleleri boyunca Devlet hızmetiniñ başı Nariman Ustayev bu tenqitni sebepsiz tanıdı ve eger de vekâletli işhaneler öz mecburiyetlerini yerine ketirse, memuriy sıñırda qaparcılıqnıñ olmaycağını qayd etti.
«Kiriş ve çıqış noqtalarında nezaret etici mütenasip organlar bar. Menimce, mında sual endi olarğa olmalı. Olar nasıl çalışacaq ve vazifelerini yerine ketirecek», – dey Ustayev.
Ukraina ükümetiniñ qarırna binayen bütün gümrük rejimleri boyunca vaqtınca işğal etilgen territoriyadan Ukrainanıñ diger territoriyasına ve/ya da Ukrainanıñ diger territoriyasından Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasına iş, mal ve hızmetlerniñ berilmesi yasaq etile. İstisnalar cedveline vatandaşlarnıñ şahsiy şeyleri, içtimaiy emiyeti olğan aşayt malları ve gumanitar yardım kire, umumiy fiyatı 10000 grivnadan, yükü – 50 kg ziyade olmamalı.


text:
Fevral 25-26 künleri Ukraina Nazirler şurasınıñ klubında «Qırım işğalde: Ukraina ve dünya içün aqibetleri» halqara forumı keçirile. Forum Haber siyaseti nazirligi teşkil etken «Qırım – Ukrainadır» kampaniyasınıñ bir parçası olaraq ötkerile.
Yarımada nasıl işğal etildi ve ukrainler topraqlarını nasıl qorçalamağa tırıştı – Qırım.Aqiqatnıñ fotoresimlerindedir.
Qırım işğali. Nasıl oldı (fotoresimler)
Fevral 25-26 künleri Ukraina Nazirler şurasınıñ klubında «Qırım işğalde: Ukraina ve dünya içün aqibetleri» halqara forumı keçirile. Forum Haber siyaseti nazirligi teşkil etken «Qırım – Ukrainadır» kampaniyasınıñ bir parçası olaraq ötkerile.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen yarımadada belgisiz ğayıp olğan Qırım sakinleri aqqında fotosergi tünevin Ukraina Tışqı işler nazirliginde açıldı. Qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilevniñ bildirgenine köre, ğayıp olğanlarnıñ fotoresimleri ecnebiy devletlerniñ Qırımda insan aqları bozulmasına diqqatını celp etmege yardım eter.
«Teşkilatçılarnıñ sözlerine köre, fotosergi vazifelerinden biri, ecnebiy devletler elçileriniñ insan aqları bozulmasına, qorquzmalarğa ve insanlarnıñ ğayıp olmasına diqqatını celp etmektir, bunıñ içün fotoserginiñ ara-sıra faqrlı diplomatik müessiselerde keçirilmesi planlaştırıla», – dep bildire Cemilevniñ matbuat hızmeti.
Fotosergi «Rusiye tarafından Qırım işğali devamında belgisiz ğayıp olğanlar ve elâk olğanlar» adını taşıy. Merasim Qırım Muhtar Cumhuriyetinde rusiyeli işğalci nizamından zarar körgen Ukraina vatandaşlarına bağışlanğan, dep bildirdi teşkilatçılar. Sergi Qırımtatar Resurs merkezi, Qırımtatar Milliy Meclisi, Ukraina Tışqı işler nazirligi tarafından, Demokratiya içün Avropa Fundunıñ desteginen teşkil etildi.
Ukraina haber siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Cepparnıñ keçken afta bildirgenine köre, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda 24 siyasiy mabus, 16 belgisiz ğayıp olğan kişi ve 10 elâk olğan insan oldı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada Ukraina tarafdarları ve qırımtatar faalleri taqip etilip başladı. Bu aqta uquq qoruyıcılar çoq bildirgen edi. Olar Kremlni insan aqları bozuluvını toqtatmağa çağırğan edi. Amma Moskvada ve rusiyeli Qırım ükümeti repressiyalar aqqında malümatnı red ete.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiyeniñ nezaretinde olğan Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Ukrayina prezidentiniñ Qırım MC-deki sabıq temsilcisi İzet Gdanovnı ğıyabiy şekilde sekiz yıl sert apis cezasına mahküm etti. Bunı TASS agentligi Qırım boyunca Rusiye FSB idaresine atfı etip haber ete.
Şu malümatqa köre, 2021 senesi sentâbr ayında Rusiye quvetçileri Gdanovğa qarşı cinayet davasını açqanlar. O, Noman Çelebicihan adına qırımtatar göñülli batalyonında iştirak etüv ile qabaatlandı. Rusiye FSB-si, "Gdanov halqara ve federal qıdıruvğa ilân etilgenini" bildire.
Al-azırda Aqmescitteki mahkemeniñ ve RF FSB saytları açılmay.
Gdanov Qırım.Aqiqatqa, Qırımdaki Rusiye mahkemeleriniñ qararları onı meraqlandırmağanını bildirdi.
"Muvaqqat işğalci memuriyeti ve omuzdaşları çıqarğan sahte ükümlerni taqip etmeyim. Maña bu meraqlı degil. Bizni artıq azat Qırımda beklesinler", - dedi Gdanov.
2021 senesi noyabr ayında İzet Gdanov, quvetçiler Qırımda ana-babasınıñ evine tintüvnen kelgenini haber etken edi.
2017 senesi avgust ayından 2019 senesi iyül ayına qadar İzet Gdanov Ukrayina prezidentiniñ Qırım MC-deki daimiy temsilcisiniñ birindij muavini vazifesini eda etti.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d2ud65mnh9spru.cloudfront.net . Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırımtatar kütleviy haber vastalarınıñ jurnalistleri bazarertesi künü, aprel 10-da, zenaat bayramını – Qırımtatar jurnalistikası kününi qayd ete. Onı altıncı kere qayd eteler: bayram Bağçasarayda 2011 senesi qırımtatar kütleviy haber vastalarınıñ konferentsiyasında tasdıqlanğan edi.
1883 senesi aynı aprel 10-da İsmail Gasprinskiyniñ «Terciman» eki tilli qırımtatar neşiriniñ ilk sanı dünya yüzüni körgen edi.
Neşir türk ve musulman aleminde büyük rol oynap, qırımtatar cemiyetiniñ canlanmasına ve zemaneviyleştirmesine adım attırğan edi.
Kyivde aprel 10-da «Qırımtatar matbuat vastaları: işğalge qarşılıq kösterilüviniñ üçünci yılı» mevzulı matbuat konferentsiyası keçirilmekte. Onı qırımtatar jurnalistikası kününe bağışladılar.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası, QHA müdiri Gayana Yüksel matbuat konferentsiyasında çıqışta bulunıp, Rusiye akimiyetiniñ Qırımda 80-den ziyade matbuat vastası qırımtatar ve ukrain tilinde çalışa kibi beyanatları «sayğısızlıq ve kerçekniñ bozıp kösterilmesidir», dep ayttı.
Qırımda Qırımtatar jurnalistikası kününe bağışlanğan bir de bir tedbir aqqında şimdilik haber etilmey.


text:
Qırımtatar ve Kyivli romantik, “Komikni küldürt” temaşasınıñ ğalibi, "Gudnayt Klab" temaşasınıñ iştirakçisi, eñ populâr ukrain komediantlarından biri – bu sözler Qırımlı stendap-kömik Bekir Mamediyevniñ afişalarında yazıla.
Yarımadnıñ özünde endi bir qaç yıldan berli sketçler ve qırımtatar tilinde birinci komediya serialı meşurdır. Qırımlı stendap-kömik Bekir Mamediyev ve qırımtatar aktörı ve stsenarist Suleyman Umerov Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında alıp barıcı Rustem Halilov ile zemaneviy qırımtatar mizahınıñ hususiyetleri aqqında laf ettiler.
– Bekir, er afişañızda milletiñiz aqqında hatırlatasız. Bu sana şekliniñ parçasımı?
Sanağa çıqqanda ilk lafım: “Er keske selâm, menim adım Bekir, men qırımtatarım”. Bu menim milliy ayırılığım, kimligim, amma obraz degilBekir Mamediyev
Mamediyev: Sanağa çıqqanda ilk lafım: “Er keske selâm, menim adım Bekir, men qırımtatarım”. Bu menim milliy ayırılığım, kimligim, amma obraz degil. Eger obraz olsa edi, men sanağa qırımtatar milliy urbasında çıqar edim. Mına bu qırımtatarnıñ obrazı olur edi, oña köre şaqalaşır edim, amma men böyle yapmayım. Sanağa çıqqanda ise birinci peyda olğan sual: Ne içün menim adım Bekir? Seyirciler seni daa bilmeseler, sanağa çıqıp ve birinci çıqışını misal olaraq, gögercinler aqqında şaqalaşıp başlap olamaysıñ. Seyirciler, “Ne içün sen Bekirsiñ?”, dep tüşüneler. Şunıñ içün kömikler ilk nevbette öz milleti, tış hususiyetleri aqqında bir sıra şaqa köstere. Şimdi öyle de ola, çıqışlarımda Qırım, qırımtatarlar aqqında bir dane şaqa bile olmay.
– Ne içün?
Dünyağa qırımtatarnıñ közlerine baqamBekir Mamediyev
Mamediyev: Çünki bunıñ aqqında er zaman şaqalaşmaq mümkün degil. Eñ başından özümni tanış etmek, başqaları arasında ayırılmaq içün bunı yapmağa tırıştım. Amma sıq-sıq başıñda çaqalaşmağa istegen diger fikirler, ğayeler, mevzular bar ve olar Qırım ile asla bağlı degiller. Elbette Qırım, qırımtatarlar aqqında şaqalaşmasam bile, dünyağa qırımtatarnıñ közlerine baqam. Misal olaraq, Kyivde çoq adam yaşağanı, olar mesafege riayet etmegeni aqqında şaqalaşıp olam, çünki men bunı añlap olamayım. Men Qırımdan, küçük bir qasabadan ve anda adamalar er vaqıt bir buçuq ya da daa ziyade mesafege riayet etkenlerini köre edim. Yani men andan kelgen, büyük şeerni añlamağan ve oña iddiaları olğan bir insan olaraq aytam.
– “Qırım kimniñ?” suali adamlarnı bölgenini ve er bir salonda seyirciler arasında eki lagerniñ de temsilcileri olğanını köz ögüne alsaq, Qırım stendap içün telükeli bir mevzuğa çevirilmedimi?
Men istegen mevzular aqqında şaqalaşam. Yani ilk nevbette, bunı öz içün yapam, birisi içün degilBekir Mamediyev
Mamediyev: Men istegen mevzular aqqında şaqalaşam. Seyirciler bunı nasıl qabul etecekleri müimi degil. Yani ilk nevbette, bunı öz içün yapam, birisi içün degil. Misal olaraq, eger men Aqyarda çıqışta bulunsam ve salonğa yançıq georgiyev şerintlerinen yürgen adamlar kelse, men olar içün öz şaqalarımnı deñiştirmeycegim.
– Nasıldır çıqışlarıñızğa peşman oldıñızmı?
Mamediyev: Yoq. Muvafaqiyetsiz çıqşlar bar edi, bazı çıqışlar iç bir vaqıt olmasa edi yahşı olur edi, amma iç peşman olmadım. Çoqusı allarda bu korporativ tedbirler, sen razı olıp kelesiñ, ur-patlasın tedbir kete, adamlar endi içip şişlengen. Aqşam saat doquzda içken adamlar ögüne çıqasıñ. Bu şaqalarnı añlamaq içün, diñlemek kerek, olar ise endi iç bir şey diñlemege azır degiller. Böyle çıqışlar vaqtında 15-20 daqqa seyircilernen küreşesiñ, demek mümkün.
- Volodımır Zelenskıy daa prezident olmağanda “Kvartal” ile işbirlik ettiñizmi? Nasıl çalıştıñız?
Mamediyev: Pek yahşı. O “Kvartal”da daa olğanda kimerde ofiste körüşe edik, atta “sen”, dep laf ete elik. Amma prezident olğan soñ men onı anda iç körmedim ve onen iç bir bağ da tutmayım.
– Qırım ya da qırımtatarlar ile bağlı alâ daa bar olğan angi miflerge rastkeldiñiz?
Biz ve halqımız aqqında haberdar olmağanlarnıñ sayısı azlaştıBekir Mamediyev
Mamediyev: Söz sırası, işğalden soñ, sonki beş yıl içinde miflerniñ miqdarı azlaştı. Ğaliba bundan soñ maña aqılsız sualler de kimse bermedi. Belki biz ve halqımız aqqında haberdar olmağanlarnıñ sayısı azlaştı ve mifler yoq oldı, dep ümüttem… Bir kere Odesada, men Qırım aqqında şaqalaştıp, zaldan bir kimse dedi: ne, vatanperverlik mevzusıyen ayırılmağa istediñmi. Zalda qaranlıq, sen iç bir şey körmeysiñ. Men çıqışımnı toqtatam, bunıñ aqqında laf etmege teklif etem, bu adamğa muracaat etem, amma o öyle cesür artıq degil.
– Sağ oluñız. Suleyman, siz “Şamatalı qoranta” qırımtatar sitkomında oynadıñız. On bölüm çıqtı. İnsanlarnıñ aqlında leyhañız qaldımı, yoqmı? Ne tüşünesiz?
Umerov: Doğrusını aytqanda, men bunı aselet ögrenmedim. Amma dostlarımdan, tanışlarımdan eşitkenime köre, adamlar baqa ve devamını bekley. Devamı tezden olacaq, ekinci qısmı aprelniñ 1-lerinde taqdim etilmek kerek. Fırsattan faydalanıp, er kesni davet etem – bu daa şeñ, daa meraqlı olacaq. Qırımtatar qorantaları er biri özcesine unikal. Malümat almaq içün çoq imkân bar. Men evelim, ekim balam bar, onıñ içün er şey ayattan alına. Hatırlatmaq isteyim ki, serialda oratalama statistik qırımtatar qorantası kösterile: ana-baba, aqay, apay, balalar. Aqay taksist, ekinci qısımda apayı da öz içün meraqlı iş tapa ve bu yerde çoq mızah olacaq.
– Sizce, qırımtatar mizahı kibi ayrı fenomen barmı?
Qırımtatar mizahı mına-mına peyda ola. O inkişaf safhasında, ğayrıdan peyda olıp başlaySuleyman Umerov
Umerov: Qırımtatar mizahı mına-mına peyda ola, demek mümkün. O inkişaf safhasında, ğyarıdan peyda olıp başlay. Zaten, sketçlerimizniñ yarısından ziyadesi öz manasını taşıy, yani bu sadece “ha-ha” degil. Er bir şaqa vastasınen, bayağa olğan ve aktual meselelerimiz aqqında aytmağa tırışamız. Şimdiki vaqıtta qırımtatarlarğa kavkaz medeniyeti pek tesir ete, bu mizah bizim yaşayışımızğa, gençlerimizniñ aqlına kirdi ve anda daa çoq vaqıt qalacaq kibi is etile. Mümkün qadar bunen küreşmege tırışamız. Bazı yerlerde bu yardım etti, misal olaraq, toylarda lezginka meselesi. Men başqasınıñ medeniyetine asla qarşı degilim, olarnıñ adetlerini de ürmet etem, amma bu öz medeniyetimniñ inkişafına keder etse, bu yahşı bir şey degil. Toylarda lezginka oyunları aqqında bir qaç sektç çıqardıq, onı nazik şekilde mısqılladıq. Ve şimdi o azca oldı, dep aytıp olam.
– Bugünde qırımtatarlar neniñ üstünden küleler?
Biz pek şeñ bir halqmızSuleyman Umerov
Umerov: Esasen bu yaşayış mevzuları, böyle pk nazik mizah. Zaten, er kes küle, biz pek şeñ bir halqmız.
– Bugünde Qırımda yalıñız mizahnen oğraşıp qazanmaq mümkünmi?
Umerov: Qırımda medeniyet ile oğraşmağa pek kârlı degil. Er alda sanatkâr başqa yollarnen de qazanmağa tırışa. Amma eger bütün vaqıt mizahnen oğraşsañ, para da qazanmaq mümkün.
– Al-azırda Qırımdaki mizah – kerçektikten qaçma, yoqsa yoq?
Umerov: Qırımda yaşağanla er bir adam içün kerçektikten qaçmaq mence pek qıyındır. Amma Şaqalar vastasınen çoq şeyni köstermek mümkün.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Uquq qorçalayıcı Yelena Vasilyeva Donbassta Rusiyege qol tutqan separatistler tarafında cenkleşken ve cenk uruşlarında elâk olğan qırımlılarnıñ cedvelini derc etti. Bunı o, Facebook «Yük-200 Ukrainadan Rusiyege» saifesinde bildirdi.
«Yük-200 Rusiyege ketmege devam ete. Şimdi Qırımğa da. Qırım morglarnı tolu, er kesni ise çinkede evge ketirmezler», – dedi Vasilyeva.
Uquq qorçalayıcı Qırımdan Donbassqa cenkleşmege ketkenlerniñ soyadlarını yazdı.
Olarnıñ arasında – Aqmescit, Bağçasaray, Yalta ve Aluşta sakinleri. Vasilyevanıñ cedvelinde umumen doquz adam bar.
«Novoye Vremâ» bildire ki, Vasilyevanıñ malümatına köre, dekabr başından itibaren Ukrainada tahminen üç yüz Rusiye askeri elâk oldı. Faal Rusiyege cesedleri ketirilgen adamlarnıñ cedvelini de aydınlattı.
Bundan ğayrı, uquq qorçalayıcınıñ malümatına köre, Donbasstaki cenk areketleri devamında Rusiyede añlaşma esasında askerlik yapqan beş yüz kişi öldürildi.


text:
Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi iyül 28-de «Hizb ut-Tahrir» işi boyunca qabaatlanğan, İnsan aqları boyunca kontakt gruppasınıñ azası, Yalta sakini Emir-Usein Kukunıñ eki şikâyet arizasını baqıp çıqacaq. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa izaat berip, yaqalanğan uquq qoruyıcınıñ adliyecisi Aleksandr Popkov bildirdi.
«İyül 28-de saat 15:00-te Emir-Usein Kukunıñ eki şikâyet arizası baqılacaq, olar aynıdır. O, taqiqatçılar bizge ekspertizalarnıñ tayinlenmesi aqqında qararnıñ nushasını yapmaq imkânını bermegenleri ve bizge bu qoşma malümatnı taqdim etmegeneri aqqında şikâyet arizalarını berdi», – dep añlattı Popkov.
Onıñ sözlerine binaen, taqiqatçılarnıñ böyle areketlerinden onıñ imaye etken kişiniñ aqları bozuldı.
«Biz aqlarımıznı qullanıp olamaymız, ekspertke qoşma suallerimizni berip olamaymız, çünki eksteprtlerge nasıl malümat taqdim etilgenini bilmeymiz», – dep ayttı adliyeci.
Fevral 11-12 künleri Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımda islâm dinini kütkenlerniñ evlerinde bir sıra tintüv keçirip, insanlarnı yaqaladılar. Umumen 14 insan yaqalandı, olardan dörtü apiske alındı: Yaltada İnsan aqları bağ gruppasınıñ azası Emir-Üsein Kuku, Yalta rayonınıñ sakini Enver Bekirov, Aluşta rayonınıñ sakini Müslim Aliyev ve Yaltalı Vadim Siruk. FSB taqiqatçıları olarnı Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etmeleri ile qabaatladılar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina akimiyeti Rusiyeni ilhaq etilgen Qırımda mecburiy ğayıp olmalar içün mesüliyetke celp etmek maqsadınen halqara ortaqlarnen çalışmağa devam ete. Bunı Halqara mecburiy ğayıp olmalar kününide Ukraina TİN birinci muavini Emine Ceppar hatırlattı.
«Ukraina halqra ortaqları ve Qırım platforması iştirakçileri ile ilhaq etilgen Qırımda mecburiy ğayıp olmalar içün Rusiyeni mesüliyetke celp etmek maqsadınen halqara ortaqlarnen çalışmağa devam etecek», – Ukraina TİN matbuat hızmeti Cepparnıñ aytqanlarından alıntı ketire.
Ukraina nazirliginde, ilhaqnıñ devamında Qırımda eñ azından 44 insan ğayıp olğanını, olarnıñ arasında 15-niñ taqdiri aqqında iç bir şey belli olmağanını hatırlattı.
«Bu insanlarnıñ çoqusı işğalge qarşı çıqqan Ukraina tarafdarı falleridir», – dep yazıla bildirmede.
Ukraina TİN, Qırım MC Prokuraturası 112 cinayet davası açılğanını da qayd ettiler.
«Rusiye Federatsiyasından işğalci devlet olaraq halqara gumanitar uquqqaa ve halqara insan aqlarına binaen mucburiyetlerine riayet etmesini talap etemiz», – dep qayd ettiler TİN-de.
İyülniñ 26-nda QırımSOS cemaat teşkilâtınıñ faalleri Kyivdeki Rusiye elçiligi yanında işğal etilgen Qırımda mecburiy ğayıp olğanlarnıñ ve olarnıñ tuvğanlarınıñ destegine 60-ncı aktsiya keçirdiler - «Ne vaqıt qaytacaqsız...».
Qırım ilhaqından soñ yarımadada insanlar, hususan qırımtatarlar, sıq-sıq qaçırılmağa başladı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresi, «yarımadada qırımtatarlarnıñ kütleviy ğayıp olması» qayd etilmey, dep israr ete.
Prezidentniñ Qırımdaki temsilciligi bir haber alınmağan ğayıp olğan qırımlılarnıñ cedvelini de derc etti: Valeriy Vaşçuk, İvan Bondarets, Vasiliy Çernış, Timur Şaymardanov, Seyran Zinedinov, İslâm Cepparov, Cevdet İslâmov, Eskender Apselâmov, Fedor Köstenko, Muhtar Arislanov, Arlen Terehov, Ruslan Ganiyev, Arsen Aliyev, Eskender İbraimov ve Ervin İbragimov.


text:
1649 çu cılnı yanvarında bla fevralında «Bütev Orusnu ullu biyi Mihail Fyodoroviçge» eki dokument, Terek’ni asker başçısı I. A. Daşkovnu «Malkarlıla» caşagan tavlada kümüş magdan bolgan cerleni tintüvnü üsünden kagıtları ciberilgendile. Alay bla cazma dokumentlede birinçi kere «Malkarlıla» degen at cazılgandı. Andan beri 350 cıl ozgandı. Malkar halknı atı, ol turgan cer, anı tabigat baylıkları, miyik canıvarları cazma literaturada andan beri terk-terk körüne başlagandıla.
Ol işge Sever Kafkazda politika bolum da sebeblik etgendi. HVI çı ömürnü ortasında halkla aralı Evropa politikada şartnı üsünden söz köb cürügendi. Anda Kafkaznı üsünden da aytılıb bolgandı. Anda Sever Kafkazga bla Gruziyaga baş magana berilgendi. XVI çı ömürnü ekinçi carımından başlab, Moskova gosudartsvo da Sever Kafkazga cuvuk keledi.
Edil boynun kolga algandan sora, ol Kphpıy tiyrelege itingendi. Terk başında beginib, ol feodal Kabartını ızından Gruziyanı kesi canına tartarga itinedi. HVII çi ömürnü başında oguna ol Kafkazga kirüvnü, anı tabigat baylıkların, halkların tintiüvnü ullu programmasın caraşdıradı. Başda aytılgan dokumentle anı bla baylamlı çıkgandıla. Ol bolumlada Rosseyni Gruziya bla baylamlık, anı üsü bla va Persiya bla cuvuklaşuv baş magananı tuthandıla. Ol cıllada Gruziyanı bir-bir patçahları bla Rossey bir birge keleçile cibergendile. Kafkaznı ol voprosları bla birge Oruslu, Gruzinli posolstvolanı birinçi dokumentlerınde Malkarlılanı bla Karaçaylılanı üslerinden bildirüvle da cazılgandıla.
1636 çı cılda İmeretiyanı patçahı Levan II Rossey’de keleçisine kesini kıralını, anı adamlarını, çeklerini em basha zatlanı üsünden soruvları bolgan anketaga cuvab bere, sever canında anı kıralını çeklerı Tav Çerkesle bla bir bolganın aythandı. Ol cuvabnı halına em İmeret patçahlıknı başha çeklerine köre, Tav Çerkesleni ceri deb Malkarlıla bla Karaçaylıla caşagan cerlege aythandıla.
Ol posolstvoga cuvabha Moskova gosudarstvo 1639 çu cılda İmeretiyaga kesini keleçilerin; Fedot Elçin’ni bla Pavel Zaharev’ni cibergendi. Ala Svanetiyaga Bahsan tarı bla Tonguz Orun avuşdan avub bargandıla. Elçin bla Zaharev ol zamanda Bahsan tarını ogarı canında ornalgan El-Curt degen cerde caşagan Karaçaylılanı üsünden seyirlik haparla koygandıla. Ol elde ala 15 kün turgandıla. Ala belgili Karaçaylıla Kırımsavhallanı Elbuzduk’nu bla Gilaksan’nı üylerinde konakda bolgandıla. Anda alanı tamada karındaşları Kanşavbiy’ni keşenesi bla anı katını Goşayah biyçeni atı atalgan kalanı oyulgan ızları entda da körünedile.
1643 çü cılda Terk’ni asker başçısı M. I. Volinskiy’ni kagıtında «Malkarlı kabaklanı» bla Bes Tav’nu katında «Karaçaylı Çerkesleni» üsünden aytıladı. 1651 çi cılda Moskovaçı keleçile Nikifor Toloçanov bla Aleksey Yevlev İmeretiya’ga Sukan tarı bla Ogarı Malkar’nı em Geze ıfçıknı üsleri bla bargandıla em kaythan da alaytın etgendile. Malkarda ala eki ıyık çaklı turgandıla.
HVII çı ömürnü ekinçi carımından başlab, Malkarlılanı bla Karaçaylılanı üsünden Evropa’lı avtorlanı çıgarmalarında aytıladı. Aladan biri 1654 çü cılda Kolhida’nı (Gruziya’nı) üsünden cazgan Arkancelo Lamberti bolgandı. Lamberti Karaçaylılanı caşavları bla şagırey bolgandı. Ol alaga «Karaçioli» em «Kara Çerkesle» degendi. Ol Karaçaylılanı kaydan çıkganlarını üsünden kesini oyumun bek alga aythanladan biridi. Türk tilli bolganlarından hıysab etıb, ol alanı Hun degen Türk tilli halknı bir butagına sanagandı.
Andan sora Malkarlılanı bla Karaçaylılanı üsünden haparla bir bölek zamanga üzüledile. Calan da 1718 çi cılda Petr-I ni adamı Gotlib Sober «Malkarlı Tatarlılanı», «Çegemli Tatarlılanı» üsünden bir kavum zat cazgandı. 1724 çü cılda va Kırım’dan Frantsuzlu konsul em Kırım hannı birinçi vraçı Ksaveriyo Glavani «Çerkesiya’nı cazuvlarında» Çegem em Karaçay okruglanı üsünden haparlaydı. Glavani’ni cazganlarında bu zatha es bururçadı. «Yugdan (Gıtçe Kabartıdan- I. M.) Kafkazga cuvuk cerde Tav-Soltan kabak degen okrug ornalgandı. Andan arı tüz da Kafkaznı eteginde Gilaksan okrug bardı...» Bılayda avtor Malkarlılanı bla Bahsanda caşagan Karaçaylılanı üsünden aytadı derge bollukdu. Malkarlılanı üsünden artdarakda da Kizlarlı biy Aleksey Tuzov da cazgandı. Ol 1736 çı cılda El Tübüne (şöndü Ogarı Çegem) bargandı. Anda bir zamanlada kayada işlengen «Bitikle» degen alamat bashıç (atlavuçla) eltgen dorbunladan birinde ol kübürde saklangan 8 kitabnı körgendi. Ala Grek tilde Pergament’de cazılgan kitabla bolgandıla. Aladan biri va – HV çi ömürnü macüsü din kitabı edi. Anı üsünden 1807-1808 çi cıllada «Kafkazga colovçulugunda» J. Klaprot da sagınadı.
Çegemlile em «Çegem volost» 1743 em 1753 çü cılladagı dokumentlede sagınıladıla. 1743 çü cılda «Malkar volost» da sagınıladı. 1747çı cılda Ogarı Malkarda biy tukum – Abayları belgili boladıla. «Kaşhatav tavla», «Malkar caylık» 1757 çi cılnı dokumentlerinde sagınıladıla.
1753 em 1760 çı cıllada Koban suvnu arı canında Karaçaylıla em «Haraçay» belgili boladıla. 1768 çi cılda A. Selkov Karaçaylılanı (Karacav) em «Karacavnu bla Digornu ortasında Malkarlılanı» üsünden bildiredi.
1772 çi cılda akademik İ. A. Gildenştedt Malkarlılanı bla Karaçaylılanı üsünden tolu bildirüvle bergendi. Ol başha avtorlaça etmey, Malkarlılaga bla Malkarga Gruzinli istoriyografiyanı törelerine köre Basiyanla em Basiyaniya degendi. HV çi ömürde Gruzinli cazmalada ala ol atla bla berilgendile. HVIII çi ömürnü aythılık Gruzinli istorigi Vahusti da alaga alay atagandı. Gildenştedt alay, bayam, Gruziya’da colovçulukda köp aylanganı em Sever Kafkaznı üsünden Gruziya’da cazılgan zatlanı ahşı bilgeni sebebli etgen bolur. Gildenştedt Basiyaniya’nı üsünden cazganda, Malkar obşestvolanı barısını da üsünden aytadı. Çerek, Çegem, Bahsan avuzlada elleni hazna kalmay barısın da sanaydı. Ogarı Çegemde bir nença burungulu kilisa bolganın da aytadı. Ol HVIII çi ömürde Malkarlılanı caşavlarını, kılıklarını, törelerini, honşu halkla bla satuv-aluv em ekonomika baylamlıklarını üsünden tıngılı haparlaydı.
Yakov Reyneggs 1779 çu cıldan 1783 çü cılga deri Kafkazda colovçulukda aylangandı em türlü-türlü cerlede işlegendi. 1786 çı cılda ol Kafkaznı istoriko-geografiyasın cazgandı. Kitab avtor ölgenden sora, 1796 çı cılda basmalangandı. Anda «Malkar, Bissingi (Bızıngı – İ. M.), Çegem em Oruspi» tukumlanı üsünden da aytıladı. Bayam, Reyneggs Bızıngı em Çegem degen cer atlanı anda caşaganlanı atları bla aythandı. Oruspi deb a Orusbiylaga boysungan Bahsan tarını ogarı canında caşagan Malkarlılaga aythandı.
1793-1794 çü cıllada belgili Orus alim, entsiklopedist P. S. Pallas Sever Kafkazda bla Kırımda bolgandı. Rossey’ni yug oblastlarında colovçuluknu üsünden kitabında ol Malkarlılanı bla Karaçaylılanı üsünden bir bölek zat cazgandı. Yan Pototskiy 1798 çi cılda Sever Kafkazda colovçulukda bolgandı. Anı 1829 çu cılda Frantsuz tilde çıkgan kitabında «miyik tavlada caşagan, Türk tilde sölesgen, macüsü Malkarlılanı» üsünden aytıladı.
1807-1808 çi cıllada aythılık alim, akademik J. Klaprot Sever Kafkazda colovçulukda eki kere bolgandı. «Kafkazga bla Gruziyaga colovçuluk» degen kitabında ol Malkarlılanı bla Karaçaylılanı caşav bolumlarını, adetlerini, çeklerini em ellerini üsünden tıngılı şartla keltiredi. Ol halklanı dinlerini, sotsiyalno-ekonomika hallarını, satuv-aluv islerini üsünden haparlaydı. Ol halklanı üsünden aytılgan bildirüvleni toluluklarına köre, Klaprotnu çıgarması Malkarlılanı bla Karaçaylılanı üsünden revolütsiyaga deri literaturada bildirüvleni arasında alçı cerni aladı.
Vengerli colovçu, Türkolog Janos Karoy Besse Malkarlılanı bla Karaçaylılanı üsünden seyirlik bildirüvle koygandı. 1829 çu cılda Kafkaz canında asker başçısı General Emanuel anı Mingi Tavnu töppesine çıgarık ekspeditsiyaga çakırgandı. Besse kesi körgen zatladan em tilge üyrenüvden hıysap ete, Dügerlile, Malkarlıla, Karaçaylıla em Vengerlile bir birlerine cuvuk halkladıla degen oyumga kelgendi. Ol halklanı cuvuk bolganlarını üsünden Bessege, İslam Kırımsavhalovnu başçılıgında Emanuel’ni ekspeditsiyasını birgesine bargan Karaçaylıla da aythandıla. Besse’nı bildirıüvlerınde es bururça dagıda bir zat bardı. Ol bildirüvleden Mingi Tavga örlevde col körgüztgenleni arasında Hıysa Haçırov bla Ahiya Sottayevdan sora dagıda ekevlenni; İslam Kırımsavhalovnu bla Mırzakul Orusbiyevni atları belgili bolgandıla.
İ. F. Blaramberg da Kafkaznı halklarını, ol sanda Malkarlılanı bla Karaçaylılanı üslerinden köb hapar aytadı. Ol 1835 çi cılda topografiya, statistika, etnografiya em asker iş canı bla da Kafkaznı üsünden üçtomluk kitabın cazıb boşagandı. V. K. Gardanov aythanga köre, ol kitab zamanında alamat ilmu iş bolgandı. Anda kitab okuvçu Sever Kafkaznı halklarını caşavlarını, mülk cürütüvlerini, dinlerini, zakonlarını bla törelerini üsünden seyirlik haparla tabarıkdı.
Malkarlılanı bla Karaçaylılanı istoriyalarına ol halklanı kulturalarını eskermelerin em etnografiyaların tintgen belgili Orus em Sovyet alimle ullu kosumçuluk etgendile. Alanı arasında bek alga A. Firkoviçni, karındaşla Narişkinleni, V. F. Millerni, M. M. Kovayevskiyni, V. M. Sısoyev’nı, V. Y. Teptsovnu, V. I. Dolbecevni, I. A. Vladimirovnu, N. P. Tulçinskiyni, A. N. Dyaçkov-Tarasovnu, B. Millerni, A. A. Millerni, D. N. Pavlovnu, G. Petrovnu, N. E. Talitskiyni em basha köbleni atların belgileb aytırga bollukdu. Şöndügü Kafkazovedle L. I. Lavrov, E. P. Alekseyeva, T. M. Minayeva, V. P. Nevskaya, E. N. Studenetskaya, V. A. Kuznetsov, A. I. Robakidze em başhala da Malkarlılanı bla Karaçaylılanı istoriyografiyaların igi kesek bayıklandırgandıla.
Sovyet alimleden köblerini katışuvları bla 1959 çu cılda Malkar em Karaçay halklanı kaydan çıkganların tohtaşdıruv canı bla ilmu sessiya bolgandı. 1960 çı cılda alanı istoriyalarını oçerkleri basmalangandı. Alanı istoriyalarını türlü-türlü problemaları caraşdırılgandıla, ol halkla bla baylamlı bolgan arheologiya pamyatnikle tintilgendile. Malkarlılaga bla Karaçaylılaga coralangan şöndügü kitablanı arasında L. I. Lavrovnu «Karaçay bla Malkar HIH çu ömürnü 30-çu cıllarına deri», E. P. Alekseyevanı «Karaçaylıla bla Malkarlıla Kafkaznı burunngulu halklarıdıla», V. P. Nevskayanı «Karaçay reformadan sora», H. O. Laypanovnu «Malkarlılanı bla Karaçaylılanı istoriyalarına» em başha çıgarmalanı ençi çertirge bollukdu. Bir kavum avtornu 1978 çi cılda Çerkesskede çıkgan «Karaçaylıla» degen ışleri da mahtavga tiyişlidi.
Bu kısha istoriyografiya oçerkni bosay, busagatda Malkar em Karaçay halklanı istoriyalarını türlü-türlü voprosların caraşdıruvga bir kavum caş alim – İ. Şamanov, K. Azamatov, Y. Asanov, A. Musukayev, K. Tekeyev, H. Biciyev em başha Malkarlıla bla Karaçaylıla katıshanların aytırga süyeme. Malkarlılanı bla Karaçaylılanı atları cazma dokumentlege bek ertde zamanlada cazılganlarına alanı istoriyaları alimlenı köb tölülerini eslerin kesine burganına, alanı istoriyalarında köb ilmu işle bolganlarına da karamay, ol halklanı istoriyalarını baş voprosları şöndüge deri da tolu tintilmegendile. Malkar em Karaçay halklanı kaydan çıkganlarını, feodal hallanı kuraluvlarını em aynuvlarını problemaları, revolütsiyaga deri bolgan camavat politika kuruluşnu tintüvnü voprosları, tilni kuraluvu, ırıshı em niyet kulturanı, Kafkaznı başha halkları bla hallanı problemaları alıka tintilmegendile. Malkar em Karaçay halklanı ozgan em şöndügü istoriyaların tintgen alimle başda aytılgan problemalaga ullu es bururga kerekdıle, nek degende, alanı açıklamaganlay, ol halklanı istoriyaların tolu tohtaşdırırga ong cokdu.
Malkar halk Kafkaz tavlanı ortasında caşav etgeni, Kafkazga tışından kelgen halkla bla baylamlı bolganı, tögereginde başha tilli milletle caşaganlıkga, kesini Türk tilin taza saklaganı köb alimni seyir etdiredi. Bu halk kalay kuralgandı, tav içlerine kaçan kirgendi em anı istoriya colu kalaydı degença soruvla ilmudan ertdeden beri cuvab izleydile. Bu soruvlaga cuvab barından da bek kesibizni halkıbızga kerekdı. Ol cuvabnı halknı içinden çıkgan alimle eterge kerekdile. Halknı tilin, kılıgın, adetlerin bilmegen başha alimlege ol soruvlanı açıklagan bek kıyındı. Anı sebebli, alaga busagatda tolu cuvab tabılmagandı desek, ötürük aytırık tüyülbüz.
1959 çu cılda köb alim katışhan ilmu sessiyada Malkar em Karaçay halk burungulu Kafkaz milletle – İran tilli Alanla, Türk tilli Bolgarla em Kıpçakla katışıp kuralgandı deb çertilgen edi. Alay ol da başda salıngan soruvlanı tolu açıklamaydı. Söz üçün, bu aytılgan halklanı kaysı kallay cerni aladı, Malkar halknı kuraluvuna kaysı kallay ülüş koşhandı, ol katısuv kaysı ömürlede, kalayda başlangandı degen soruvlaga ol sessiyanı materiyallarında cuvab tabılmaydı.
Andan beri 20 cıl ozgandı. Bu işge köb alim katısa em toltura keledile. Alanı arasında L. I. Lavrovnu «Karaçay bla Malkar HIH çu ömürnü 30 çu cıllarına deri», E. P. Alekseyevanı «Karaçaylıla bla Malkarlıla – Kafkaznı ertdegili halkları», V. A. Kuznetsovnu «Sever Kafkaznı Alan halkları» degen em başha alimleni işlerin aytırga bollukdu. Bolsa da, bizni soruvlarıbız açıklanmagandıla em anı üçün köb türlü ençi, teren tintüv işle bardırılırga kerekdile. Ol soruvla ullu çırmavla bla baylamlıdıla. Aladan Sever Kafkazda köb türlü halklanı katışhanlarındadı. V. F. Miller Kafkaz – tilleni tavlarıdı degendi. Mında köb türlü halkla caşaganları sebebli, alanı har birini istoriya colların açıklagan kıyındı. Ekinçiden, bizni halkıbıznı cazması bolmaganı sebebli, cazma dokumentleri da cokdula.
Alaydı da, alimle tilni, folklornu, tavruhlanı bilgenlerin kolga alırga küreşedile. Alay ol haznabız da tolu cıyılgan, tintilgen da etmegendi. Biz alıka ala istoriya bla kalay kelişgenlerin bilmeybiz. Bılayda biz F. Engelsni «bütev camavat em kıral halla, bütev din em pravo sistemala, bütev istoriya collada çıkgan teoriya köz karamla, har istoriya közüvnü ırıshı bolumları açıklansala, calan da ol zamanda angılaşınırıkdıla» degen sözlerini teren maganasın körebiz. Alay ese va, biz halknı ırıshı bolumlarını üsünden arheologiya açıklaganın bilib, anı materiyallarını ullu maganaların angılarga kerekbiz. Bolsa da, ne medet, Malkarnı bla Karaçaynı arheologiya materiyalları başda aytılgan soruvla canı bla bir zamanda da tintilmegendile. Ozgan sessiyada ol materiyal hazna belgili da tüyül edi. 20 cılnı içinde köb türlü arheologiya pamyatnikle tabılgandıla em tintilgendile. Alanı sanında Ogarı Çegemde, Töben Çegemde, Ogarı Malkarda, Taşlı Talada, Bahsan Avzunda, Karaçayda tabılgan orta ömürleden kalgan kabırla, şiyakıla, burun zamanlada bolgan elleni ızları bardıla. Andan sora da Türk tilli halkla bla baylamlı Narsana tiyrelerinde 20 dan artık elçik, Karaçayda Humara degen VIII – H çu ömürleni şaharı, Tamgaçık degen kabır orunla em Malkarda Keşene allı, Kardan, Zılgı degen cerlede, Argudan elni katındagı kabırla em başha arheologiya zatla biz aythan problemaga boluşluk eterikdile.
Bu arheologiya pamyatnikle Evro-Aziya kontinentde Türk milletle caşagan cerledegi – Altayda, Ural, Volga, Don, Dunay suvlanı cagalarında tabılgan pamyatniklege uşaydıla. Malkar em Karaçay halklanı tilleri da Türk halklanı tilleri bla kelişgenı sebepli, ol halklanı kuraluvların tinte turub, alimle kuru Sever Kafkaznı tiyresınde tohtab kalganların tüz etmeydile. Bizni istoriyabız em til baylıgıbız ol basda aytılgan cerle bla baylamlıdı derge kerekbiz. Ol cerlede, ol halkla bla Malkar, Karaçay halklanı baylamlıkları açıklansala, L. G. Morgan aythanlay, halklanı ol cerleden çıkganı belgili bolurga kerekdi.
Belgilisiça, Türk tilli halkla IV çü ömürnü ahırında, 375 çi cılda, Gunla çabıvul etgenden sora Evropaga çıgıb başlaydıla. Ol çabıvul Sever Kafkaznı halkların cerlerinde koymaydı em alanı da Duniyanı halklarını köçüvlerine katışdıradı. Gun cıyımdık halkladan kaça, cangı cerle izley, Azov, Kphpıy tengizleni arasında caşagan halkla – İran tilli Sarmatla, Alanla em alanı içinde Türk tilli Bolgarla Kafkaznı tav eteklerine kısıladıla em bir birleri bla, Kafkaz halkla bla katısa, tav cerlede tohtaydıla. Kafkazga İran em Türk tilli halklanı kelgeni ma ol işle bla baylamlıdı. Ol halkla IV – V çi ömürlede Kafkaznı tavlarına kelib, mında Düger, Malkar, Karaçay halklanı kuraluvlarına col saladıla.
Bolsa da, bizni tavlarıbız bu işlege deri kişi caşamagan cerle bolmagandıla. Anga Bahsan avuzlada tas ömürleden kalgan, başha cerlede dommak em temir ömürleden kalgan köb türlü sınla, belgile şagatlık etedile. Sever Kafkaznı tavlarında caşagan halkla bizni zamanga deri birinçi mingcıllıkda Osetiyanı Koban degen elinde tabılganı üçün Koban arheologiya kultura deb atalgan, şöndü Duniyaga belgili kulturanı cürütüb turgandıla. Bu halklanı tillerı İran tilli Dügerlilege, Türk tilli Malkarlılaga em Karaçaylılaga, V. İ. Abayev aythança, substrat til bolgandı. Bizni til bla Dügerlileni tilleri ol tilni murdorunda kuraladıla. Bu tille katışa kelib, Malkarda bla Karaçayda Türk til, Osetiyada va İran til horlaydı. Alay bolganlıkga, ol Kafkaz halklanı tilleri bu başda aytılgan halklanı tillerınde tiyişli cerni alırga ne da bir talay zat koşarga kereklisi kimge da belgilidi. Nek degende, beri köçgen Türk em İran tilli halkla tavlada caşagan halklanı kırıb, dump etmegendile. Alay ese, halkla katışhan cerde tille da katışmay bolmaydı.
Malkar-Karaçay halknı tili em til baylıgı Türk tillege cuvukdula. Caşav, mülk cürütüv halları, kiyimlerini köbüsü, üy tizginleri, kol ustalıkları em başha kultura-ekonomika bolumları Kafkaz halkla bla birçadı. Anga tav içinde cüz cıllanı caşarga em mülk cürütürge tüsgeni, başha tav milletleni ülgülerı sebeplik etgendi derçadı. Alay tilde, niyet kulturada Türk canı horlagandı. Bolsa da, aythanıbızça, ol substrat, grammatikabızga, sintaksisibizge koşmasa da, bizni Türk tilibizge sözle koşmay amalı cokdu. Söz üçün, bizni sabiy tilibizde bappu degen sözübüz Vaynah tilde ötmek, gırcın degen ne da cıtça degenibiz, Düger tilde dzidza deb et degen sözle allayladıla. Bıllay zatla dagıda bardıla. Alanı til bla küresgen alimle bile bolurla. Bılayda biz tilibizni tintilmegenin em anı bla baylamlı çırmavlanı körebiz.
Bir-bir alimle, söz üçün, Samoyloviç, Borovko, Baskakov em başhala bizni tilibizni HI çı ömürden kalgan «Kodeks Kumanikus» degen sözlüknü bölümlerine köre Türk tilleni Kıpçak bölümüne koşhanlıkga, bizni tilibiz tintilgen, açıklanngan tildi derge cararık tüyüldü. Bizni tilibizni istoriya-tengleşdirüv canı bla tintüv alıka tiyişlisiça başlangan okuna etmegendi. Kertidi, Karaçaylı alim Akbayev bu canı bla bir kesek ış tamamlagandı, bolsa da, ol calan da işni başlanıvudu.
Başda aytılgan alimle bizni tilni sözlerini 60 – 70 protsenti Kıpçak tilge uşaydı deb cazadıla. Biz alaga bütev Türk tilleni sözleri da bir birge andan kem uşamaydıla derge bollukbuz. Alay ertdegi Türk halklanı Kıpçaklaga deri Kafkaz tiyresinde caşaganlanı cazmaları kalmagandı da, işge çırmav bolgan oldu. Kıpçaklaga deri Sever Kafkazda, birinçi ömürleden baslab, Gun, Sabir, Bolgar, Hazar, Türk halkla caşagandıla. Alanı har biri köb bölümlü bolgandıla, kesleri da bir birden diyalektle bla ayırılgandıla. Cüz cılla bla caşagan ol kadar Türk tilli halklanı koyub, Kıpçaklanı HI çi ömürde Greklile cazgan sözlüklerine tayanıb, bizni halkıbıznı tilin em istoriyasın ol zamandan baslav ilmuga tüz kelmeydi.
Kıpçaklanı tilleri Hazarlanı, Bolgarlanı, Gunlanı tillerine uşaganı belgilidi. Anı sebebli HI çı ömürge deri Sever Kafkazda caşagan Türk halklaga aladan ese igi kesek küçlü Kıpçakla koşuladıla em mında cürügen Türk tilleni kesi tillerini mardasına keltirgendile desek, tüz bolur. Bizni halklarıbıznı kuraluvunda Kıpçakla ullu cernı alganları belgilidi. Ala Sever Kafkazga artda kelgen Türk halkla bolgandıla, mında caşagan Türk halklaga koşulgandıla. Alay bizni istoriyabıznı calan da ala bla baylamlı etgen alimle cangılgan ete bolurla deb, akılıbız alaydı.
Halknı kuralıvu har cerde da bir zamannı içinde boşalıb kalgan zat tüyüldü. Ol cüz cılla bla kurala, caraşdırıla bargan zatdı. Bizni halkıbız da ol Kafkaz bla Türk milletle tübeşgen zamanda baslanıb, Kıpçaklanı zamanları bla boşaladı. Alaydı da, Malkar halknı kuralıvu bir közüvde bolub kalgan istoriyalı bolum tüyüldü. Ol bek azdan aythanda, tört közüvlü istoriya colnu kelgendı. Birinçisi – Kafkaz bla Türk halkla tübeşgen IV-V çi ömürlede Gun-Kafkaz kelişimle bla baylamlıdı. Ekinçisi – V-VII çi ömürlede Kafkaz-Alan-Bolgar halklanı içinde işle bla, üçünçüsü – VIII-HI çi ömürlede Kafkaz-Hazar-Alan-Kıpçak halkla bla, törtünçüsü – HII-HV çi ömürlede ol halkla özenleden ayırılıb, tavlaga cıyılıb, Malkar halk boladıla. HV çi ömürlede Gürcülü dokümentlede bılaga Basiyanla deb atagandıla.
Malkar halk, calan da Kıpçakla bla baylamlı bolub kalsa edi, HI-HIII çü ömürlede Kıpçaklanı usta tanıgan Gürcülüle alaga HIV-HV çı ömürlede başha at atamaz edile. Ne da Svanla Sabir degen, Dügerlile Ass degen atlanı atamay, bütev Azov-Kphpıy tengizleni arasında, Volga, Don, Dnyepr suvlanı cagalarında biylik etgen Sever Kafkazda keng cayılgan Kıpçaklanı atların saklarga kerek edile derge bollukbuz.
Başda aytılgan zatla bizni halknı kuralıvu bek kıyın istoriya problemaladan biri bolganın körgüztedile. Ol zatnı tolu açıklar üçün, köb alimni bilimlerin birikdirib, halknı tilin, arheologiyasın, etnografiyasın, adam, cer, suv atların erikmey cıyıb, başha halklanı istoriyaları bla tengleşdirib, teren tintib kararga em ertdegili Alan, Bolgar, Kıpçak em başha halklanı bizni halkıbıznı kuralıvuna kallay koşumçuluk etgenlerin açıklarga kerekdi.
Bir-bir alimle VIII çi ömürden sora Bolgarlanı atları istoriya dokümentlede tübemeydı, andan sora Malkar halk Bolgarladan çıkganını üsünden dokümentle cokdula deb, Malkar halknı kuralıvunda Bolgarlanı maganaların esge almazga küresedile. Da, ayhay da, Bolgarlanı atları ömürden ömürge cazmalada aytıla, Malkar halk aladan çıkgandı degen dokumentle tabıla tursala, biz aythan problemala ilmunu allında nek turluk edile desek, ol alimlege tiyişli cuvab kaytarlıkbız.
Dagıda bir aytırıgıbız. istoriyada ertdegi halkladan birini da atı ömürden ömürge aytılıb kelmeydi. Alanı atları istoriyada ullu halkla aralı politika işle, uruşla bla, ullu köçgünçülük bla birde aytıla, birde unutula, birde va başha halklanı içinde katıs bolub, cazmalada ol halklanı atların cürütgença bolub kaladıla. Söz üçün, Greklile, Vizantiyaçıla, Arablı cazuvçula, Skif ne da Hazar halkla ertde okuna çaçılıb cok bolganlıkga, köb ömürleni içinde alanı atların orta ömürlede caşagan köb türlü halklaga atab turgandıla. Halklanı istoriyaların tınte turub, allay zatlanı unuturga caramaydı.
_________________________________
İsmail Miziyev, Alanla Biz Kimle Bolurbuz,
Şuyohluk, No: 3, Nalçik, 1981, s. 115-121
_________________________________


text:
Aqyarda kene patlavlar eşitile, dep bildirdi şeerniñ Rusiye yolbaşçısı Mihail Razvojayev Telegram kanalında.
"Küçlü sesler aqqında haberleriñizni körem. Qara deñiz flotumız talimler keçire. Bundan ğayrı, tünevin kibi, poligonlarda seferber etilgenler talim keçire, atışlar bar", – dep bildirdi Razvojayev.
Aqyarnıñ Rusiye yolbaşçısı Mihail Razvojayev bundan evel de şeerdeki seslerni "seferber etilgenlerniñ talimleri" dep añlattı. O, "askerlerimizniñ talimleri daa bir qaç kün devam etecek", dedi.
Bundan ğayrı, Aqyarda noyabrniñ 8-nde Rusiye akimiyeti ava mudafaası aqqında bildirdi.
Oktâbrniñ 29-nda gece ve saba Aqyarda patlav sesleri, top ve ateş sesleri eşitildi. Soñra şeerniñ Rusiye akimiyeti ve Rusiye Mudafaa nazirligi Rusiye Qara deñiz flotuna qarşı «terror» ücümi aqqında bildirdi. Olarnıñ malümatına köre, ücümde doquz uçucısız ve yedi deñiz uçucısızı işletildi.
Rusiye Mudafaa nazirligi ücümni Ukrayına arbiyleri kerçekleştirdi. Büyük Britaniya Mudafaa nazirligi qabaatlavnı red etti.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ saytında mayısnıñ 1-nde «Rusiye Federatsiyasınıñ vatandaşlığına qabul etilmek içün qolaylaştırılğan tertipte ariza bermege aqqı olğan bazı çetel vatandaşları ve vatandaşlıqsız şahıslar aqqında» buyruq metni derc etildi. Vesiqada aytılğanı kibi, qolaylaştırılğan tertip Qırım ve «Ukrainanıñ Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ ayrı rayonlarınıñ» sakinleri içün keçerli ola.
Buyruqta qayd etilgeni kibi, Rusiye Federatsiyasına qabul etilüv arizası üç aydan çoq baqılmamalı, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Bu buyruq imzalanğan künü işke tüşürile», – dep aytıla Kremlniñ saytında.
Rusiye qoltutqan aydutlar tarafından kontrol etilgen Ukraina şarqındaki rayonlarnıñ sakinlerine Rusiye vatandaşlığını qolay almağa imkân bergen buyruqnı Rusiye prezidenti Vladimir Putin aprelniñ 24-nde imzaladı. Bu qararnı Ukraina ve ğarbiy ittifaqdaşları sert bir şekilde tenqit etti.
Bu künleri Rusiyede Ukraina vatandaşlarına Rusiye pasportlarını bergen merkezler açılıp başladı.
Resmiy Kyiv bu qararnı «uquq ceetinden emiyetsiz» dep adlandırdı.