text:
I Qırım Ziyalılar İftar Aqşamında Muhammed Ali Sulaymanov’un qonuşması
Urmetli ziyalılarımız ve saygıdeğer iş adamlarımız! Sevgili musafirler!
Sizlerni 11 aynıñ Sultanı olğan muqaddes Ramazan ayınen hayırlayım! Ve davetimizge icabet etkeniñiz içün eñ içten teşekkürlerimni bildirem.
Hoş keldiñiz, sefalar ketirdiñiz!
Biz bugün iş adamı ve ziyalılarnı bir yerde topladıq, ne içün mı dep sorarsıñız? Çünki biz bir toy, dügün, bir maneviy evlilik peşindemiz. Bu da maarif-ilim erbaplarınıñ ticaret dünyası ile olacaq evliliği. Ve eğer biz bunı yapıp olsaq elimiznı kimse bükemez.
Ve böyle olsa bizim ilim adamımız zengin ve küçlü, İş adamımız ise aydın ve yüksek mefküreli olır ve daima dünya çapında tüşünir. Dünya çapında tüşüngen insan veya millet ise dünya çapında iş yapar. İşte o vaqıt biz araştırma ve keşif ruhlu yeni nesil ziyalılarnı yetiştirirmiz ve dünya milletler arasında şanlı ecdadımızğa lâyıq bir yer alırmız!
Ama bizlerge praktik ilim ve kreatif yaqlaşım kerek. Bu mevzuda kelişmiş ülkeler kibi düşunmemiz kerek – ilim ihtiyaçlarınıñ neticesıdır! Ve insana fayda bermegen ilim manasızdır. Buna ispat olaraq Peygamber Efendimiz’nıñ hadisi yeter: ‘Fayda bermegen ilimden Allaha sığınırım!’ – dep, ayttı Efendiler Efendisi (SAS)
Ve kimse ‘Şimdi krizis zamanı, qıyın vaqıt’ demesin! Asıl işler, ilerlemeler ve ogge ketmeler her vaqıt zor zamanlarda yapılğan ve tam tersine rahat ve keyif zamanlarda ise milletler ve devletler arqağa ketken. Bu Allahnıñ vaaz etken bir qanunıdır! Tekvini emiridir!
Krizisler ise qaydan çiqar bilesiniz mi? Aslında eki kriz bar: biri dışarda etrafımızda, biri ise içimizde. Asıl qorqunçlı olğan da ekincisi! O birinci başında doğar, son bir astalıq kibi yuregi qaplar ve en sonunda eli-ayağı bağlar. İnsanı hasta eder.
İşte muim olğan bu iç krizise qapılmamaq, yoqsa dış krizisler bir MERDİVENDİR. Biri iner, biri miner o merdivene. Her krizis yeni bankrot ve milyonerleri meydana ketirir hem ticarette, hem ilimde hem de içtimai ayatta.
Kimse umudunu kesmesi, çünkü umudu kesmek – pek büyük günahtır! Ebet, asıl mesele hiç bir vaqıt, ne olsa olsun ümütsizlikke tüşmemek, şevk, eyecan ve mertlikni bıraqmamaq, özün, yaqınların, millet, vatan ve insanlıq içün çalışmaq! Sabırnen, aqılnen ve sevginen yolğa devam etmek.
Her millet bir çiçek olğan bu gül bahçesi Qırımda biz de bir bahçivan olayıq ve o milletlerge hızmet etip, olarnı muhafaza eteyık. Ve eminim ki, bir vaqıt kelecek, bütün milletler bunı taqdir nen yad etecekler!
Aramızda farqlı tüşünce olabilir, asıl mühim olğan büyük şeylerde bir olayıq ve bizlerni birleştirgen ğayelerni, ulviy mefkürelerni yukselteyik, bular da ilim, edebiyat, sanat ve milliy inkişaftır!
Hiç kimsege ve hiç birşeyge baqmadan sahip çıqayıq milliy değerlerimizge!
Biz ki iş adamları ilim erbapları ve ocalarımıznı tek lafta değil işte qorçalamamız kerek, çünki olar ve olarnıñ yapqan işleri bizim keleceğimizdir! Çünki milliy ilmi, sanatı, maarifi ve ğayesi olmağan bir millet – olsa olsa bir qoyun sürüsüdür ve olarnıñ başlarında hep yabancı çobanlar oyun oynar!
Ve o milletniñ milliy ticareti de olmaz, iş adamları da küz mevsiminde yelniñ alıp uçurğan quruğan yapraqlarğa beñzer ne qadar zengin olsalar bile. Çünki oyle vaqıtlar ola ki, zenginlik de bir şeyge yaramay, arqanda milletin olmasa.
Ve balaçıqlarımıznıñ aşına, urbasına ve oquşına para nasıl ayırsaq, miliy maarif, ilim ve sanatımızğa da öyle ayırmamız kerek. Çünki eğer 21 yuzyılğa yaraşır alim ve oca yetiştiremezsek, dünyağa ayaq uyduramazmız! Ve hep arqada qalırmız.
Emin olunuz ki bir millet ticaretinden, urbasından, hatta aşından qısıp maarif, ilim ve sanatqa masraf etse – keleceği parlaq olır!
Ancaq bizge öyle bir ilim, öyle bir sanat ve öyle bir maarif kerek ki, ticaretimizge yardımcı olsun ve zenginlikke zenginlik qatsın! İnkişaf etken ülkelerde bu sistem böyle qurılğan ve yürümekte!
Yaqında, bilmem kaçinci kere Devtel Saray ve Zıncırlı Medreseni ziyaret ettim. Ve şanlı ecdadımıznın muhteşem abideleri arasında, arqamda Mengli Giray Han Cennet mekan’ın dürbesi, önümde şanlı atamız İsmail Gaspıralının mezarı, turğanda yüreğime eki satır keldi. Ve men bugünkü qonuşmamı o satırlarnen bitirmek isterdim.
Arqamda Atam, kuçke kuç qatam,Yaşasın mert halqım, men boyle aytam!
Sağolun, var olun!


c: text/html

text:
Bunı o, «Ukrainskaya pravda» intervyüsında bildirdi.
«Nazir vazifelerini (yañı ükümette) eda etip, çalışmaq teklifini aldım, tüşündim, lâkin qabul etmedim. Men strategik qararlar alınması yollarını añlap olamay edim ve şübelendim, onıñ içün bu taqımda iştirak etüvden vazgeçtim», – bildire Liyev.
Bundan ğayrı, sabıq nazirniñ aytqanına köre, yarımada yañı «akimiyetiniñ» qararları Qırımda qabul etilmey.
«Qırım Moskva vaqtına keçkenini bildirdiler. Bu qarar ükümette muzakere etilmedi, onı birisi avale etti. Soñra qararlar Qırımdan tış qabul etilgenini añladım, bir plan amelge keçirile edi, saat-saatten bunı daa da yahşı añlamaq mümkün edi. Qırım Rusiyege qoşulacağını ögrenip, bu şey açıq-aydın köründi. O vaqıt men vekâletlerimden vazgeçtim», – dep ayttı o.
Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet Şurası olaraq adlanğan qanunsız Qırım parlamenti prezidiumınıñ qararına esaslanıp, Aleksandr Liyevniñ soyadı yarımadada bulunması «istenmez olğan» şahıslar cedveline kirsetildi. Böyle etip, o, 300 soyadından ibaret olğan «non grata şahısları» cedvelini toldurdı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina prezidentiniñ Memuriyetinde kelecekte Qırım sakinleri yarımadada Rusiye akimiyetine qarşı diversiyalarnı keçirmege başlaycağını tahmin eteler.
Bunı «5 kanal» efirinde Prezidentniñ keñeşçisi Yuriy Lutsenko bildirdi, dep haber ete UNN.
Onıñ sözlerine köre, Ukraina Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımdan vazgeçmeycek ve öz territoriyasını qaytarmağa areket etecek. Lutsenko şunı da qayd etti ki, Qırım Ukraina ve Rusiye akimiyetleri arasında alış-veriş predmeti olamaz.
«Ukrainada yaşayış, Qırımğa köre, eyi olğan vaqıtta, Qırımda faal narazılıqlar, atta işğalcilerge qarşı diversiyalar olğanda, Ukraina tamır halq – qırımtatarlarnıñ milliy devletniñ teşkil etilmesine aqları ile bağlı meselelerniñ çezilmesi içün bütün halqara ihtiyatnı qullanğan vaqıtta, Qırım bizimki olur. Bularnıñ episi Qırımnı Ukrainağa qaytarmağa yardım eter», – dedi Lutsenko.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, Ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ idarecisi, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyev İçki rayonı Mañ Kermen köyü sakini İsa Halilovnıñ yaqalanuvı aqqında tarif etti.
Eskender Bariyev Facebook saifesinde yazğanı kibi, İsa Halilovnı «akimiyetke riayetkâr olmağanı» içün yaqaladılar.
«Süt almaq içün nevbette tura edi. Anda turğan bitaçıqlar onı ve bütün qırımtatarlarnı elektrik energiyasınıñ söndürilmesinde qabaatlamağa başladılar. İsa olarğa medeniy sürette er şeyni añlattı. İnsanlar bunı begenmedi, köy şurası reisine şikâyet ettiler. O, politsiyanı çağırdı», – dedi Bariyev.
Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ idarecisi, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası aytqanı kibi, birazdan Halilovnı azat ettiler.
Qırımnıñ uquq qoruyıcı organlarından bu aqta resmiy izaat yoqtır.
Rusiye Qırımnı 2014 senesi baarde işğal etkeninden soñ yarımadada qırımtatarlar ğayıp olmağa başladı. Qırımda Rusiye Taqiqat komitetiniñ idaresi cinaiy işlerni açtı, amma bu insanlarnıñ bulunuv yeri aqqında alâ daa malümat yoq.


text:
Rusiye quvetçileri Qırımda mayıs 30-ında, cemaat jurnalisti, “Qırım birdemligi”niñ faali Lütfiye Zudiyevanı ve qırımtatar faali Mümine Saliyevanı tutıp alğanı, Rusiye akimiyeti yarımadada yapqan basqı siyasetiniñ quvetleştirüvini köstere, dediler Ukraina jurnalistlerniñ milliy birliginde (UJMB).
UJMB “yarımada vaziyetini aydınlatqan cemaat jurnalistleri ve faallerge qarşı yapılğan basqını qatiyen tenqit ete”, denile UJMB reisi Serğiy Tomilenkonıñ beyanatında onıñ Facebook saifesinde.
“Basqını aydınlatqanlarğa qarşı basqı. Qırımda rusiye quvetçileri, yekâne mustaqil haber menbasına - cemaat jurnalistlerge - basmaqnı devam ete. Ve biz, em de bizim halqara ortaqlarımız, Lütfiye ve onıñ meslekdeşlerinen birdemmiz ve olar içün azatlıqnı talap etemiz”, - yazdı Tomilenko.
Rusiye quvetçileri mayısnıñ 30-nda eki qırımtatar faalini tuttı: aq qorçalayıcı ve vatandaş jurnalisti Lutfiye Zudiyevanı ve Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ ömür arqadaşı, «Qırım balalığı» teşebbüsiniñ koordinatorı Mümine Saliyevanı.
Ekisi de Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine istinaden qabaatlana – yasaqlanğan timsallerniñ numayışı. İşbu madde boyunca memuriy apis cezası berile.
Bundan evel qırımtatar faali, Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ ömür arqadaşı, «Qırım balalığı» teşebbüsiniñ koordinatorı Mümine Saliyeva Aqmescitteki Rusiye Ekstremizm ile küreş merkezinden yiberildi.
Faalniñ aytqanına köre, oña qarşı Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine istinaden – yasaqlanğan timsallerniñ numayışı – memuriy dava açıldı.
Al-azırda Qırım ve qomşu Rusiyeniñ müessiseleri bir de bir izaat bermediler.


text:
Bunı TSN sımarışı ile GfK Ukraina kompaniyasınıñ bütünukraina telefon soravı köstere, dep bildire «İnterfaks-Ukraina».
Soravnıñ neticelerine köre, saylavlarda respondentlerniñ tek 13,3% iştirak etmeycek, saylav bölüklerine baracaqmı ya da yoq daa 2,5% bilmey.
Saylavlarda iştirak emtege istegenlerniñ eñ büyük sayısı ğarbiy Ukrainada yaşay – 95,2%. Mında saylavlarğa tek 4,8% ketmege planlaştırmay.
Şimaliy vilâyetlerde saylavlarğa ukrainlilerniñ 90,7% baracaq, 7,8% barmaycaq, 1,4% daa qarar almadı.
Merkeziy regionlarda soravnıñ neticesinde mayıs 25 künü rey bermege ukrainlilerniñ 90,8% ketecegi belli oldı, 7,9% barmaycaq, 1,3% daa bilmeyler.
Cenübiy regionlarda respondentlerniñ 84,1% baracaq ola, 13,3% rey bermege istemey, 2,5% daa doğrudan-doğru aytıp olamay.
Şarqiy vilâyetlerde saylavlarğa 29% barmağa istemey, rey bermege 66,4% azır ve 5,6% daa bilmey.
Sorav mayısnıñ 6-8 künleri keçirildi.


text:
Rusiye kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesinde aprel 26-da Qırımtatar Milliy Meclisi faaliyetiniñ yasaqlanmasına dair dava baqıldı. Teneffüsten soñ mahkeme dava boyunca müsbet qarar çıqardı.
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ toplaşuvı munaqaşalardan başladı. Qırım.Aqiqat elde etken malümatqa köre, esnasnıñ teşebbüsçisi olğan Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya birinci olıp sözge çıqtı.
O, çıqışta bulunıp, «onıñ davası mahkemede qarşılanması, Meclis ekstremistik faaliyetine devam etecek», dep ayttı.
«Qırım cumhuriyeti prokurorınıñ sayısı belli olmağan insanlarğa qarşı davasını – qarşılamaq. Qırımtatar Milliy Meclisi adını taşığan birleşmeni ekstremist teşkilât olaraq tanıp, onıñ faaliyetini yasaq etmek», – dep oqudı qararnı mahkemeci Natalya Terentyeva.
Onıñ aytqanına köre, bu qarardan bir ay içinde şikâyet etile bile.
Kreml tayin etken Qırım ükümetiniñ reisi Sergey Aksenov Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ qararına quvandı.
«Bu teşkilât ekstremist ğayelerni tarqata ve Rusiye ve Qırımğa qarşı işlerni alıp bara. Meclisniñ çetel saipleri yarımadadaki vaziyetni kerginleştirmek ve nefret doğurmaq içün bu qurulışnı qullanmağa tırıştılar. Mahkeme yasağı buña yol bermedi», – dep tekrarlay Sergey Aksenovnıñ aytqanlarını onıñ matbuat hızmeti.
Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Meclis yasaqlanması qararını Facebookta izaatladı.
Halqara teşkilâtlar Mecliske qoltuta – Celâl
Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Birleşken Milletler Teşkilâtı, OSCE ve dünyanıñ diger müim teşkilâtları qırımtatarlarnıñ temsil organı olğan Mecliske qoltutqanını bildirdi. Bu şekilde o mahkeme esnasınıñ teşebbüsçisi – Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskayanıñ Mecliske terrorist teşkilâtlar yardım ete kibi laflarını izaatladı.
«Poklonskayanıñ mantığına köre, «Türk ocaqlarınıñ» Meclisniñ yasaq etilmemesi aqqında muracaatı Meclisniñ ekstremist teşkilât olğanını isbatlay! Nariman Celâl: bu mantıqqa köre BMT, PACE, Avropa Şurası ve bir sıra diger halqara teşkilât ve devlet yolbaşçısı qırımtatar halqınıñ ananeviy idare institutını yasaq etmemege çağırsa, terrorist teşkilât sırasına kire!», – dep tekrarlay Celâlnıñ aytqanlarını Facebookta Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev.
Adaletke inanmaysıñ artıq – Ümerov
Celâldan soñ Meclisniñ diger temsilcisi Emine Avamileva çıqışta bulundı, o, Meclis taqdirini yalıñız qırımtatar halqı belgiler, dep qayd etti.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Ümerov qayd etti ki, Qırımda Meclis faaliyetine nisbeten esnas neticesinde adaletke inanmağa kerekmey.
«Bütün halq içün bir işaret»
Avropa Şurası insan aqları komissarı Nils Muižnieks Rusiye kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesiniñ yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faliyetini yasaq etmek qararından qasevetlengenini bildirdi. Bunı o Facebookta yazdı.
«Bugün Qırımda mahkeme qabul etken Meclisni yasaq etmek ve ekstremist teşkilât olaraq tanımaq qararı meni pek qasevetlendirdi. Meclis qırımtatarlarnıñ yüksek temsil organı olıp, olarnıñ sovet devrindeki on yıllarnen devam etken sürgünlikten soñ yarımadada lâyıq bir yaşayışnıñ tiklenmesi ile bağlı ümütleriniñ ayırılmaz bir parçasıdır», – dep yazdı Avropa komissarı.
«Mesele şu ki, Meclis qurulışları ile alâqalı olğan bir çoq insan cezalana bile, çünki yerli meclisler de yasaq etile bile», – dep ayttı Nils Muižnieks.
Onıñ qayd etkenine köre, Meclis faaliyetini ekstremizmge teñ ketirmek «qırımtatar ealisiniñ ekseriyeti içün ayırım ve leke şaraitlerini yaratmaq ve bütün halq içün menfiy bir işaret köstermektir».
«Yarımadada insan aqlarını qorumaq ve birlikni bozmamaq içün bu yasaqnı lâğu etmege çağıram», – dep yazdı Nils Muižnieks.
Nils Muižnieks 2014 senesi sentâbr ayında Qırımnı ziyaret etip, yarımadada azlıqlar, kütleviy haber vastaları ve uquq qorçalayıcılarına basqı yapılğanını bildirgen edi. Rusiyege boysunğan Qırım akimiyeti uquq qorçalayıcılarnıñ yarımadada insan aqlarınıñ bozulması aqqında lafları qabartılğan, dep ayta.
8 yıllıq apis cezası
2016 senesi aprel 26-da Rusiye kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesiniñ Meclis yasaqlanması qararı – qırımtatar halqına qarşı ardı-sıra represiyalarnıñ neticesidir, dep bildire Qırım uquq qorçalayıcıları gruppası.
«Böyle bir qarar yarımada işğaline qoltutmağa ve Rusiye Federatsiyasınıñ akimiyetine qarşı çıqqan Qırım sakinlerine qarşı repressiyalarnıñ neticesidir. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaqlanması temel insan aqlarını bozmaqta: birleşme ve toplaşuv serbestligi, ifade serbestligi, fikir, vicdan ve din serbestligi, ayırım yasağı», – dep aytıla QUQG beyanatında.
Uquq qorçalayıcılarınıñ qayd etkenine köre, «sebepsiz sıñırlar ya da Qırımtatar Milliy Meclisi faaliyetiniñ yasaqlanması tamır halqnıñ aq-uquqlarını, şu cümleden idare aqqı, öz anane ve institutlarınıñ saqlap qalması aqqını».
«Bunıñ kibi areketler qırımtatar halqınıñ kimligi ve inkişafı içün telükelidir», – dep aytıla beyanatta.
Uquq qorçalayıcıları bildireler ki, Qırımtatar Milliy Meclisine qarşı Rusiyeniñ «ekstremizmge qarşı» qanunları qullanılsa, Meclis azalarınen beraber qırımtatar halqınıñ diger temsilcileri de zarar köre bile. Böylece, aprel 26-da qabul etilgen mahkeme qararına köre Meclis azaları Rusiye Ceza kodeksiniñ bir sıra maddesi boyunca cezalana bile: madde 280 «Ekstremist faaliyetine yapılğan açıq çağıruvlar», 282.1 maddesi «Ekstremist birleşeniñ meydanğa ketirilmesi», 282.2 maddesi «Ekstremist faaliyetniñ teşkil etilmesi» ve ilâhre. İşbu maddeler esasında 8 yılğa qadar apis cezası berile bile.
Tışqı işler nazirliginiñ cevabı
Ukraina Tışqı işler nazirligi Qırımda Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ Qırımtatar Milliy Meclisini yasaq etmek qararını sert bir şekilde takbih ete. Bunı Ukraina Tışqı işler nazirliginiñ spikeri Maryana Betsa Twitterde yazdı.
«İşğalci Qırım akimiyetiniñ Meclis yasaqlanması boyunca tam bir cinaiy ve qanunsız qararı. Sert bir şekilde takbih etemiz», – dep qayd etti Maryana Betsa.
Fevqulâde rejim
Aprel 26-dan itibaren Meclis reisi Refat Çubarov Qırımtatar Milliy Meclisi işinde fevqulâde rejim ilân etilgenini bildirdi. Bunı o Kyiveki brifingde bildirdi. Onıñ aytqanına köre, fevqulâde rejim qırımtatar milliy idare organları içün ilân etildi – Qurultay, Meclis, regional meclisler.
Qurultay ve qırımtatar milliy idare organlarıniñ vekâletleri Meclisniñ olarnı toqtatmaq ve yañı saylavlarnı keçirmek qararını qabul etkenine qadar deñişmeycek
Refat Çubarovnıñ qayd etkenine köre, fevqulâde rejim devamında Meclis faaliyetini onıñ reisi, qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilev (razı olsa), esas Ukrainada bulunğan diger Meclis azalarından ibaret Alelhusus bir Meclis baqacaq.
Meclis reisiniñ qayd etkenine köre, Qurultay ve qırımtatar milliy idare organlarıniñ vekâletleri Meclisniñ olarnı toqtatmaq ve yañı saylavlarnı keçirmek qararını qabul etkenine qadar deñişmeycek.
Refat Çubarok qayd etti ki, böyle bir qarar 2016 senesi fevral 19-da Kreml tayin etken Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya Qırımda Meclisni yasaq etmege talap etkende qabul etildi.
Meclisniñ merkeziy ofisi Kyivde yerleşecek.
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi bazarertesi künü, aprel 25-te, aqşam toplaşuvnı aprel 26-ğa qaldırdı.
Aprel 25-te keçirilgen toplaşuvda mahkeme rusiyeli prokuror Natalya Poklonskayanıñ Meclis faaliyetiniñ toqtatılması qararını davağa qoştı. Poklonskaya toplaşuvğa kelmedi.
Aprel 13-te Kreml tarafından tayin etilgen Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya Qırımtatar halqınıñ Meclisi faaliyetiniñ mahkeme qararına qadar toqtatılması aqqında qarar alğanını bildirdi.
Aprel 18-de Rusiye Adalet nazirligi Qırımtatar Meclisini «ekstremist faaliyetinden sebep» yasaq etilgen teşkilâtlar cedveline kirsetti. Böyle qarar Ukraina, bir sıra halqara teşkilâtlar ve uquq qoruyıcılar tarafından takbih etildi.
Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesi meselesi «Rusiyeniñ içki işi» olğanını, ve Rusiye tıştan kelgen «tevsiyelerni» diñlemeycegini ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiyeli adliyeci Mark Feyginniñ bildirgenine köre, Moskva şeer mahkemesinde qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ işğal etilgen Qırımğa kirişi yasaq olunğanı boyunca Federal havfsızlıq hızmetine qarşı açtırğan dava boyunca mahkemeden evelki azırlıq mayıs 18-de yapılacaq. Mütenasip beyanatnı adliyeci Twitterde paylaştı.
«MSG FSB-niñ qararını qanunsız tanıması aqqında M.A. Cemilevniñ arizası boyunca vatandaş işi boyunca mahkemeden evelki azırlıq 18.05.2016 tarihına tayinlengenini bildire», – dep bildirile beyanatta.
Bundan da ğayrı, beyanatta bu dava boyunca mahkeme toplaşuvı mayıs 25-te keçirilecegi aqqında aytıla.
Fevral ayında Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisiniñ matbuat hızmeti adliyeci Mark Feygin tarafından qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevge Qırımğa kirişi qanunsız şekilde yasaq etilgeninden Rusiye Federal havfsızlıq hızmetine qarşı dava açtırğanını haber etken edi.
2014 senesi aprel 22-de Mustafa Cemilevge 5 yıl devamında Qırımğa kelmege yasaq ettiler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiyelilerniñ kârı pek tez eksilgeni ve Vladimir Putinniñ reytingi tüşkeni içün Kreml Şimaliy-Qırım kanalını kontrol altına almaq içün Ukrainağa yañıdan istilâ ete bile. Bu fikrini Qırımtatar Resurs Merkeziniñ idare yolbaşçısı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Eskender Bariyev Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Qırımtatar faaliniñ qayd etkenine köre: qurğaq iklimge baqmadan, yarımadada içme suvı yerli ealige yeter edi. Lâkin Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyeti onı sanayı ve arbiy ihtiyaclarına sarf etip, ciddiy buhranğa yol aça, dep tüşüne Bariyev.
Mesele şu ki, bu suv arbiy-sanayı kompleksinde, qızdıruv stantsiyaları, köy hocalığına sarf etileEskender Bariyev
«Ebet, qurğaqlıq, az yağanaq yağğan sıcaq qış ve yaznıñ kelmesi tatlı suv azalmasınıñ sebebi ola. Faqat bu mesele gumanitar kontekstte baqılmamalı, çünki bu qadar suv bile yerli ealige yeter. Ebet, cedvel boyunca berilecek, amma, nasıl olsa da, insanlarnıñ esas turmuş ihtiyaclarını qarşılar. Mesele şu ki, bu suv arbiy-sanayı kompleksinde, qızdıruv stantsiyaları, köy hocalığına sarf etile. Ebet, bu ihtiyaclar içün Qırımda suv yetmey», – dey o.
Eskender Bariyev bunı qoşa: Rusiye Qırımnı faal sürette insanlarnen toldura, suv ihtiyacları arta.
«Çoq qatlı evler çoq qurula, Aqyarda şimdi resmiy malümatqa köre bile ilhaq vaqtından 300 biñge çoq insan yaşay. Bular esasen arbiy, quvetçi ve devlet memurlarından pensionerler ola. Olar içün ev ve infrastruktura qurğan Orta Asiya memleketlerinden kelgen işçilerni de unutmamaq kerek. Nevbetteki kategoriya – Kavkazdan kelgenler, olar Qırımda biznesni başlap, bu yerni kontrol altına almağa tırışa. Bu sebepten Qırımda eali sayısı arta ve, böylece, içme suvı daa çoq qullanıla», – dep añlata Meclis azası.
Onıñ aytqanına köre, işğal başlağanınen Moskva esas Ukrainadan Şimaliy-Qırım kanalından yarımadağa suv bermesini çeşit yollarnen talap etmege tırışa.
«İlk usul 2014 senesi pek aktual edi, rusiye arbiyleri Qırımdaki qara ayatını, şu cümleden Kahovskoye suv anbarını zapt etmege tırışqan edi. O vaqıt Mariupolde olarnıñ areketini toqtatıp oldılar. Ekinci yol – Ukraina işğal altındaki topraqlarğa suv bermeli degen ğayeniñ tarqatıluvı. Belli Ukraina siyasetçileri, memurları ve kütleviy haber vastaları üzerinden yapıla. Soñki yılda bu quvetleşti, dep aytmaq mümkün, ve siyasiy mabüslerni azat ettirmek içün «gumanitar felâket» ve kanal açılmalı lafları, meselâ, çoq oldı. Bu fikirlerni Rusiye siyasetçileri de faal sürette bildire. Üçünci yol Rusiyeniñ Ukraina akimiyetine suv berüv meselesinde tesiri – mahkeme davaları», – dep ayta Eskender Bariyev.
Böyle davacılardan biri Qırımdaki balıq kombinatı ola, o, Ukraina tarafı Şimaliy-Qırım kanalını qapatqan soñ «büyük zarar» oldı, dep bildirdi. Davalar Ukraina mahkemelerine berilgen edi, üç instantsiya oldı, lâkin temeli öyle de baqılmadı. Neticede davacılar Avropa insan aqları mahkemesine ariza berdi.
«Ukraina qanunlarına köre, işğal etilgen yerlerde qurulğan şirketler qanunsız ola. Kombinat büyük ihtimalnen mahkeme davasınıñ parasını tölep olamadı, çünki statusı qanunsız ola, mahkeme parası berilmese ise, dava temeli baqılamaz», – dep tüşüne qırımtatar faali.
İyünniñ 3-nde Avropa insan aqları mahkemesi Qırımdaki balıq kombinatınıñ şikâyetini red etti, Rusiye tarafı qırımlılar ayırımğa oğratıla, dep qabaatlap başladı ve atta qadınıñ Azerbaycan asıllı olğanını qayd etti.
«Şikâyet resmiy sebeplerden red etildi: cevapta dava ileride baqılmaycaq, dep aytıla. Bu qarar uyğundır. Natalya Poklonskaya ise Birleşken Milletlerge şikânt etip, suv berilmeyip, yarımadanıñ ekologik sistemasına zarar ketirile, dep qayd etti. Lâkin Şimaliy-Qırım kanalı baştan berli suniy olıp, Qırımnıñ ekologik sistemasına kirmegen edi. O, yazğan mektüpbinde avtohton halqlarnıñ taqdirinden qasevetlengenini bildirdi, amma Rusiye Qırımnıñ az sayısı tamır halqlarını bile tamır halq olaraq tanımağa istemey», – dep qayd etti Eskender Bariyev.
Qırımtatar faali mahkeme ve informatsion kampaniyası muvaffaq olamağanı içün Vladimir Putin meseleni kene küçnen al etmege tırışa bile, dep qorqa.
İtibarını arttırmaq ve ealini birleştirmek içün Putin arbiy istilânı qullana. Em de Qırımdaki suv meselesi kerçekten kritik ola bileEskender Bariyev
«Mında koronavirus sebebinden reytinginiñ tüşmesi de rol ala bile. Hatırlatayıq, itibarını arttırmaq ve ealini birleştirmek içün Putin arbiy istilânı qullana. Em de Qırımdaki suv meselesi kerçekten kritik ola bile. Rusiye propagandası bunı yahşı qullana bile, diqqatnı «vatandaşlarnı suvsavdan ölümge yibergen «ukrain huntasına» çeke bile», – dep tahmin ete Eskender Bariyev.
Daa evel Ukraina ve Ğarp talilcileri de böyle istilâ ihtimalini qayd etken edi. Faqat Qırımtatar Resurs Merkezi idaresiniñ yolbaşçısı ümüt ete ki: Ukraina ve ittifaqdaşlarınıñ mudafaa küçü ola bilecek istilânı toqtatmaq içün yeterlidir.
Suv berilmemesi yarımadanı işğalden qurtaracaq esas alet olaEskender Bariyev
«Bugün ordunıñ vaziyeti 2014 senesinden olğanından farqlıdır. Faqat Rusiye Ukraina akimiyetiniñ zayıflamasını ve Ukraina akimiyetiniñ barışıqqa ıntıluvını qullana. Kene de siyasetçiler Qırımğa suv berilmeycek, dep ayta. Ukraina vatandaş cemiyeti de aynı fikirde, çünki suv berilmemesi yarımadanı işğalden qurtaracaq esas alet olğanını añlay. Ukrainanıñ cenübi ve şarqındaki sıñırda 87-90 biñ kişilik Rusiye Silâlı quvetleri yerleşken. Jamestown Foundation Amerika analitik merkeziniñ reberi Glen Howard Herson vilâyetinde Ukrainanıñ ola bilecek ücümge qarşı talimlerini keçirmek müim olğanını bildirgen edi. Olar kerçekten ara-sıra keçirile», – dep ayta Bariyev.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye aviatsiyasız istilâ etse, muvaffaq olamaz.
Bundan ğayrı, iyünniñ 12-nde Ukraina NATOnıñ «Keniş imkânlar ortaqlığı» programmasınıñ iştirakçisi oldı. Bu qoşuluv Ukrainağa buhrannıñ ilk seviyelerinde operativ planlaştıruvnı temin etmege ve istihbarat malümatını deñişüv dialogını kenişletmege imkân bere.
«İlk evelâ, bu Rusiye içün bir işaret, yañı istilâ vaziyetinden NATO Ukrainağa sektoral (operativ) ve logistik yardım köstere bile, belki de, öldürici silânen, Moskva aviatsiyanı qullansa ise, semasını qorumağa yardım ete bile», – dep hulâsa çıqardı Eskender Bariyev.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
Kseniya Kirillova, Qırım.Aqiqat közeticisi


text:
«Veciye Kaşka davasınıñ» iştirakçisi, qırımtatar faali Asan Çapuh dört künden berli açlıq tuta. O, Aqmescit SİZOsınıñ tibbiy bölüginde oña acele tibbiy yardım kösterilmesini talap ete. Bu aqta Çapuhnıñ advokatı Ayder Azamatov onı izolâtorda ziyaret etken soñ Qırım.Aqiqatqa isbatladı.
«O, SİZO reberligine açlıq aqqında haber etti. Onıñ esas talabı – eñ azından tedaviylemege başlamaları. Çapuhnıñ alı fena: qan basımı arta, başı ağıra, sol ayağı ve qolu çalışmay», – dep ayttı Azamatov.
Çapuhnıñ advokatına bildirgenine köre, SİZOdaki tibbiy bölükte oña yardım kösterilmey.
«Onı tedaviylemegenlerini ve açlıq mecburiy adım olğanını ayta. Tibbiy yardım kösterilmese, açlıqnı toqtatmaycaq. Tibbiy bölükte oña ilâc bereler ve oldı. Men ekim degilim, lâkin añlayım ki, izolâtornıñ tibbiy hadimleri onı tedaviylemek içün bir şey yapmay», – dep añlattı Azamatov.
Advokatnıñ aytqanına köre, Çapuh vatandaş hastahanesinde baqtırıldı, lâkin anda tedaviylenmedi. Rusiye taqiqatçısı da bugün SİZOda edi, o, vaziyetni ögrenip, Çapuhqa tibbiy yardım ne sebepten kösterilmegenini bilmege tırışacağını vade etti.
«Taqiqatçı Çapuhnıñ evinde keçirilgen tintüv vaqtında bar edi, şimdi ise ögünde bam-başqa adam olğanını köre. O, SİZO yolbaşçısından mabüsni ne içün tedaviylemegenlerini ögrenecek, dedi», – dep qoştı Azamatov.
Advokat, Çapuhnı açlıq tutmamağa çağırdı, amma ricasına tam bir cevap alamadı. Mabüs, «tedaviylenmegence açlıq tutacağını» bildirdi. Azamatov SİZOnıñ tibbiy bölük areketlerini Rusiye politsiyası ve prokuraturasına, em de Rusiye ombudsmenine şikâyet etecek ola.
Çapuhnıñ açlıqqa başlağanını jurnalist Anton Naumlük bildirgen edi.
2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Rusiye telükesizlik hadimleri – Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermenci kibi bir gruppa qırımtatarnı tutıp aldı.
Sentâbrniñ 11-nde Rusiye nezaretindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesi, «Veciye Kaşka işiniñ» iştirakçilerini eki ayğa daa apiste qaldırdı.
Olar Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etüvde şeklene. Rusiye telükesizlik hadimleri olarnı tutqan maalde qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramay. Daa soñra qadın vefat ete.
Qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâl, Türkiye vatandaşı, Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızlağan edi, dep bildire.
Mezkür dava iştirakçileriniñ sağlığı fenalaşa. Degermenci – astma hastasıdır, Çapuh SİZOda mikroinsult keçirdi.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Rusiye işğaliniñ bir yılı devamında yarımadanı terk etken qırımtatarlarnıñ sayısı 3 biñ insannı teşkil etti.
Böyle malümatnı Krım Media agentligine akimiyetniñ tarafdarı «Qırım birligi» cemaat teşkilâtınıñ reisi bldirdi.
Onıñ sözlerine köre, Qırımnı mart 16 künü keçirilgen referendumdan soñ terk etken qırımtatarlarnıñ esas qısmını radikal musulman teşkilâtlarınıñ faalleri teşkil etti, şu cümleden, «Hizb ut-Tahrir», vahhabitler ve ilâhre, bunıñ ile prokuratura ve içki işler hadimleri.
O şunı da bildirdi ki, qırımtatar halqınıñ esas aqları Rusiyeli Qırımda bozulmay, amma qırımtatarlarnıñ akimiyet ve cemaat nezareti organlarında temsilciliginiñ seviyesi alçaq olğanını da qayd etti.
«Misal içün, Cumhuriyetiniñ cemiyet palatasında 40 azadan tek biri qırımtatarıdır, onı da siyrek köremiz. Qırım Devlet şurasında da aynı vaziyet. Milletlerara barışıq müitinde yaşamaq içün vaziyetni deñiştirmelimiz», – dey «Qırım birligi»niñ başı.
Evel qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilev vaqtınca işğal etilgen Qırımdan tahminen doquz biñ qırımtatarınıñ çıqması aqqında bildirgen edi.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda aprel 29-da, cuma künü Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ apiste bulunması müddetini mayıs 22-ge qadar uzattırdı. Bu aqta Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Facebook saifesinde bildirdi.
«Çiygoznıñ apiste bulunması müddetini 22.05.16 qadar uzattırdılar. Mustafa ve Alini (Mustafa Degirmenci ve Ali Asanov - QA), ğaliba, aynı qarar bekley», – dep bildirdi Celâl.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar.
Vaqialar 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken edi. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi. 2016 senesi fevral ayında rusiyeli Qırım Yuqarı mahkemesiniñ toplaşuvında bu işni tekrar taqiq etilmesine yollamağa qarar alındı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Aqmescitte rekonstruktsiyadan soñ Seit-Settar camisiniñ açılış merasimi keçirilecek. Bu aqta Qırım ve Sevastopol musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Bildirilgenine köre, merasim sentâbr 11-de Klara Tsetkin soqağında keçirilecek. Camini Qırım müftisi Emiralı Ablayev ve Moskva patriarhatı ortodoks kilsesiniñ Aqmescit ve Qırım mitropoliti Lazar açacaq.
2014 senesi cami qurucılıq işleri içün qapatıldı. Bu yerde medrese, memuriy binalar qurmaq ve territoriyanı yeşilletmek niyetlenile edi, dep qayd ettiler müessisede.
Aqmescitteki Seit-Settar camisi XIX asırnıñ ortasında quruldı. 1930 seneleriniñ soñunda cami qapatıldı, binası hocalıq ihtiyaclarına qullanılğan edi. 1990 seneleriniñ başındamescit musulmanlarğa qaytarıldı ve tamir etildi. 2010 senesi camini yaqmağa tırıştılar.


text:
ABD Birleşken Milletler elçisi Nikki Haley bazarertesi künü, noyabrniñ 26-nda, saat 11:00-de BM Havfsızlıq şurası toplanacağını ilân etti.
Böylece, Havfsızlıq şurasınıñ toplaşuvı Qırım saatine köre 19:00-da (Kyivde saat 18:00-de) başlaycaq.
Radio Svoboda bildirgeni kibi, saat 16:00-da Yuqarı Radanıñ qapalı toplaşuvı olacaq, Ukrainada cenk vaziyetini kirsetme meselesi baqılmalı.
Noyabrniñ 26-nda gece Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ toplaşuvında cenk vaziyetini kirsetmek içün azırlıq körmege qarar alındı.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ bildirgenine köre, Anayasağa köre, arbiy şuranıñ Yuqarı Radağa Ukrainada cenk vaziyetini kirsetme teklifini baqmaq muracaatınen bulunmaq qararına qoltuta.
Bundan evel Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilcisi Boris Babin bildirdi ki, FSB Keriç boğazında Ukraina gemilerine qarşı silâ qullandı. Soñki malümatqa köre, FSB açqan ateş neticesinde altı Ukraina deñizcisi yaralandı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanılğanını tasdıqlap, yaralanğan üç Ukraina deñizcisi aqqında haber etti.
Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtibi Oleksandr Turçınov MTMD toplaşuvında Ukrainada cenk vaziyetini 60 künge ilân etmege teklif etti.
Noyabrniñ 25-nde Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirdi ki, Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Qırımdaki Rusiye FSB idaresi bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Ukrainağa ait üç arbiy gemi «Rusiyeniñ devlet sıñırından qanunsız» keçip, Keriç boğazı yolunda «telükeli areketler» yaptı.
Daa soñra Rusiye Keriç boğazını vatandaş gemileriniñ keçmesi içün qapattı. Aynı vaqıtta, Rusiye üç gemisini Keriç boğazından yiberdi, amma Ukraina gemileriniñ Azaq deñizine keçişini blok etmege devam etti.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiyeniñ noyabrniñ 25-nde Qara ve Azaq deñizlerinde yapqanlarını tenqit etti.
Soñki vaqıtları Azaq deñizi Rusiye uquq qoruyıcıları, birinciden Ukraina limanlarına ketken ve andan kelgen gemilerni tutqan sıñırcıları, tarafından yapılğan provokatsiyalarnıñ yeri oldı.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Almaniyağa 52-nci havfsızlıq meselelerinden München konferentsiyasına iş ziyareti ile keldi, mında Avropa birligi, NATO, AQŞ devlet kâtibi John Kerry ve Avropa devletleriniñ yetekçileri ile körüşecek.
Bunı prezident memuriyetiniñ matbuat hızmeti cumaertesi künü bildirdi.
Beklenilgeni kibi, Poroşenko, bir qaç eki taraflarma körüşüvden ğayrı, prezident munaqaşalarında iştirak etecektir.
Münchenge Ukraina Tış işler naziri Pavlo Klimkin de yol aldı. O, zenaatdaşları ile Donbass zidiyeti boyunca «normand şeklinde» körüşüvni keçirmek niyetindedir. Klimkin ziyaret arfesinde aytqanı kibi, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım meselesini de köterecek ola. Onıñ sözlerine köre, Ukraina Münchende Qırımnıñ işğalden azat etilmesi boyunca «Jeneva-plüs» formatını teşviqat etecek ola.
Münchende bugünki havfsızlıq konferentsiyasında esayen Suriye buhranı, Yaqın Şarqta istiqrarsız vaziyet, qaçaqlarnıñ meseleleri, kibernetik havfsızlıq, Afrika qıtasına istiqrar kibi meseleler muzakere etilecek.


text:
Aqyarnıñ rusiyeli sabıq gubernatorı Sergey Minyaylo, ABD maliye nazirligi «Kreml esabatı» adı ile derc etken ve Rusiye prezidenti Vladimir Putinnen sıq alâqası olıp, olarğa nisbeten sanktsiyalar kirsetilmesi mümkün olğan sımalar cedvelini kirdi.
Bu arada Minyaylo ta 2014 senesinden itibaren «Ukrainada tınçlıq, havfsızlıq, istiqrar, suverenitet ve topraq bütünligine tehdit etken areketleri sebebinden» ABD sanktsiyalar cedvelinde kirsetilgen edi.
Şimdilik Aqyarnıñ sabıq gubernatorı «Kreml esabatı»na kirsetilüvinen bağlı açıq bir izaatlar bermedi.
Sergey Minyaylo Qırım ilhaq etilgen soñ, yani 2014 senesi oktâbr ayından 2016 senesi iyül ayına qadar Aqyar gubernatorı vazifesinde çalışqan edi.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin 2016 senesi iyülniñ 28-nde Aqyarnıñ sabıq gubernatorı Sergey Minyaylo Sibir federal okrugında prezidentniñ vekâletli temsilcisi olaraq tayin etken edi.


text:
İyül 20-de Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi «Fevral 26 işi» boyunca qabaatlanğan üç kişiniñ apiste bulunma müddetini oktâbr ayına qadar uzattırdı, dep bildire Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl.
«Mahkeme Çiygoz, Degermenci ve Asanovnıñ apiste bulunma müddetini oktâbr 8-ge qadar uzattırdı», – dep yazdı Celâl Facebook saifesinde.
Bundan da ğayrı o bildirdi ki, mahkeme adliyeci Aleksandr Lisovoynıñ dava ceryanına Çiygoznıñ apayını cemaat imayecisi olaraq celp etmek muracaatını qanaatlendirdi.
Toplaşuv qapalı şekildi keçirildi. Mahkeme davanı eki ayrı işke bölmege teklif etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahküm etmege başladılar.
«Memorial» uquq qoruyıcı merkezi Rusiyede «Fevral 26 işi» boyunca qabaatlanıp apiste bulunğan Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermencini siyasiy mabus olaraq tanıdı.
2016 senesi fevral ayında Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ toplaşuvında bu işni qoşma taqiqatqa yollamaq qararı alındı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
«Qırım diasporası» Cemaat teşkilâtı yanvar 20, cuma künü Qırım cumhuriyetiniñ Kününe bağışlanğan «Qırımnı sevemiz» adlı aqşam keçirecegini ilân ete. Bunı teşkilâtnıñ matbuat hızmeti bildire.
«1991 senesi yanvar ayından başlap er sene qayd etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Kününe bağışlanğan merasim! Tamam yanvar 20 künü bizler adetince Qırım cumhuriyetiniñ Kününi qayd etemiz. Sizlerni bizim sevimli yarımadamıznıñ tarihı boyunca virtual kezinti, bilgi yarışması bekley. Merasimniñ esas vaqiası – Qırım manzaraları ile kart taqviminiñ taqdimi olacaq. İstegiñiz olsa, özüñiznen güzel keyf ve sevimli tatlılıqlarıñıznı ketire bilesiñiz», – dep aytıla bildirüvde.
Mezkür merasim Kyivde, yanvar 20 künü saat 19.00, Sverstük soq., 19, of. 914 adresi boyunca ötkerilecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Camala
Camala (kerçek adı Susana Alim qızı Camaladinova; 1983 senesi avgust 27-de Qırğızistandaki Oş şeerinde doğ.) – Ukrainalı belli professional yırcı, bestekâr, öz müellif muzıkasınıñ icracısı, aktrisa. Soul, fank, caz, folk, pop, gospel ceryanlarında çalışa bile.
Tercimeial[deñiştir | kodunı deñiştir]
Susana Camaladinova Qırğızistannıñ Oş şeerinde qarışıq ailede dünyağa keldi: babası – Alim Camaladinov, qırımtatar, anası – Galina Tumasova, ermeni; ekisi de muzıkalı insanlar olıp, öz eki qız evlâtlarına (Evelina, büyügi, ve Susana, kiçigi) muzıkağa sevgi duyğusını balalıqtan aşlaydılar. Babası, qırımtatar olıp, Qırımğa mıtlaq qaytmaq içün yollar qıdıra edi, lâkin Qırımğa birden köçamayip (o vaqıtları qırımtatarlarnıñ propiskasını yapmay ediler), baştaları qorantasınen Melitopolde yerleşeler. Anda da Qırımğa qaytuv aqqında öz tüşüncelerini bir daqqağa bile qaldırmayıp, Susananıñ anası-babası fiktiv ayırılışuv kerekligine qararına keleler. Şay, Susananıñ anası Küçük Özen köyüne kelip, öz adına bir evçikni satın ala. Böyleliknen, Susana ekinci sınıfta oquğan vaqtında, qorantası ne ise Qırımğa köçe. Tap balalıqtan Susana öz ömrüni yırğa, sanağa bağıslaycağını bile edi. Aluştadaki muzıka mektebini fortepiano sınıfında bitirip (çünki vokal sınfı yoq edi), soñra Çaykovskiy adına Aqmescitteki muzıka oquv yurtuna, daa soñra Kiyevdeki Çaykovskiy adına milliy muzıka akademiyasınıñ opera vokalı fakultetinine kire ve muvafaqqiyetnen bitire.
O vaqıttan berli bugüngece Susana Kiyevde yaşay.
İcadı[deñiştir | kodunı deñiştir]
2009 senesi Latviyanıñ Yurmala şeerinde er yıl keçirilgen yaş icracılarnıñ halqara "Yañı dalğa" yarışında Camala iştirak ete. Birinci kününden ve bütün konkurs devamında Camala öz fevqulâde sesinen ve pek özgün çıqışlarnen em seyircilerini, em jüri azalarını büyük bir ayrette qaldırıp, baş Gran-Pri mukâfatını elde etti. Camalanen beraber Gran-Prini paylaştıra da biri – indoneziyalı yırcı Sandi Sondoro (ingl.).
2010 s. "Aqiqiy ikâye al yelkenlerçün" adlı yılbaş filminde Camala "Gemici, tüyümlarni qattıca bağla" yırnı icra ete[1].
Yanvar 2012 senesi "1+1" telekanalnıñ efirinde "Yıldızlar operada" degen yayın çıqa. Yedi afta devamında keçirilgen şounıñ neticesinde Camala Vlad Pavlük ile ğalebe qazanalar[2].
2012 senesi Yevro 2012 azırlanuv vaqtında UEFAnıñ Ukraina filialı "Yevronıñ resmiy dostu" olmaq ve mahsus Çempionat içün bir kompozitsiya yazmaq kereginen Camalağa teklif eteler. Camala mahsus bu turnirçün "Goal" degen yırnı yaza[3].
Yazda 2014 senesi Camalanı Yurmalanıñ "Yañı dalğa"sına davet eteler. Müsbet qarar berip, konkursnıñ açılış künü ingliz tilinde Kristina Agileranıñ "Beautiful" yırnı icra ete ve çıqışınıñ başında Camala özünden bir qaç satırlar qoşa: "No war in the world//No war in Ukraine, because..." – "Cenkke yoq deymiz, cunki... biz acayipmiz"[4].
2014 senesi dekabr 12 künü Kievdeki "Stereo Plaza" klubunda Camalanıñ beş yıllıq icadınıñ eñ balaban kontserti ötkerildi. Qırım ve Donbastan köçip kelgenler içün Camala bedava 1500 bilet ayırdı[5]. Sanada Camalanen beraber "Apache Crew" degen "street dancer"ler de bulundı, olar öz çeşit-çeşit areketlernen "Perfect Man", "Thank You" kibi yırlarnı yaraştırdılar. Kontsertniñ soñunda Camala Armen Kostandyan degen duduk çalğıcısınen ile Ukraina gimni icra etkenler; çıqıştan evel Camala Ukraina gimni onıñ içün endi bir şahsiy yır olğanını aytqan. Gimn devamında sana artında sarı ve kök tüslerde yarıqlanğan "Camala" yazısı olıp turdı.
Camala, "Hayırluvlar andan-mından" proektinde iştirak etip, müim manalı Viktor Tsoyniñ "Denişuvler" degen yırnen ukrainlerniñ kelecek 2015 yılnen hayırladı ve can-yürekten tınçlıq, sevgi tiledi[6].
2015 sene keleyatqan Yañı yıl gecesi Camala "Tet" telekanalında "Eñ güzel yıl kontserti" degen yayınında "Zaplutalas" ve "Thank You" yırlarnıñ icra ete. Em de bu gece "Ukraina" telekanalında taqdim etilgen Maksim Papernikniñ "Alisa mücizeler ülkesinde"[7] müziklınde Camala acayip tırtır rölni oynadı ve Gennadiy Krupniknen yazılğan "Sade ve yengil" degen yırnı icra etti[8].
Diskografiya[deñiştir | kodunı deñiştir]
Studiya albomları[deñiştir | kodunı deñiştir]
- For Every Heart, 2011
- All or Nothing, 2013
- Дяkyю (EP), 2014/10/1
Canlı albomlar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Live At Arena Concert Plaza (concert DVD), 2012
Vinil diskler[deñiştir | kodunı deñiştir]
- All or Nothing, 2013
Singller[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ЧoMy kBiTи MaюTb oчi (ukr.) & Meni ğamdan azat eyle, 2014 s. mart 31
Videoklipler[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ingl. History Repeating (2009) (seyir etmek --> Vimeo, YouTube)
- ingl. You’re Made Of Love (2010) (seyir etmek --> Vimeo, YouTube)/ rus. Tы из любBи (seyir etmek --> Vimeo, YouTube)
- ingl. It's Me, Jamala (2010) (seyir etmek --> Vimeo, YouTube)/ ukr. Цe я, ДжaMaлa (seyir etmek --> Vimeo, YouTube)
- ingl. Smile (2011) (seyir etmek --> Vimeo, YouTube)
- ingl. Find Me (2011) (seyir etmek --> Vimeo, YouTube)
- rus. Я люблю Teбя (2012) (seyir etmek --> Vimeo, YouTube)
- rus. KakTycы (2013) (seyir etmek --> Vimeo, YouTube)
- ingl. All These Simple Things (2013)(seyir etmek --> Vimeo, YouTube)
- rus. y oceHи TBoи rлaзa (2013) (seyir etmek --> Vimeo, YouTube)/ ingl. Depends On You” (seyir etmek --> Vimeo, YouTube)
- ukr. ЧoMy kBiTи MaюTb oчi (2014) (seyir etmek --> Vimeo, YouTube)
Filmografiya[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ПoBoдиp, aбo чoMy kBiTи MaюTb oчi (2013, vesiqalı, ukraince)
Duetler[deñiştir | kodunı deñiştir]
- 2014 – Andriy Hlıvnük ve Camala – "Zlıva" yırı (ukraince)
Bağlantılar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- jamalamusic.com – Resmiy ağ saytı
- Resmiy Facebook saifesi
- Şahsiy Camalanıñ Facebook saifesi
- Camalanıñ yırlarnıñ metinleri ve tercimeleri
Atıflar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Camala – "Gemici, tüyümlarni qattıca bağla" (Camalanıñ YouTube kanalı)
- ↑ Şou "Zirkı v operi" (Camalanıñ YouTube kanalı)
- ↑ Yevro-2012 içün Camala gimn yazacaq(segodnya.ua)
- ↑ Camala – Beautiful ("Yañı dalğa-2014") (Camalanıñ YouTube kanalı)
- ↑ Qırım ve Donbastan köçip kelgenler içün Camala bedava biletler ayırdı (TCH)
- ↑ Camala "Hayırluvlar andan-mından" proektinde (YouTube)
- ↑ Maksim Papernikniñ "Alisa mücizeler ülkesinde" yılbaş müziklı, 2014-2015 (YouTube)
- ↑ Camala – Tırtır yırı "Alisa mücizeler ülkesinde" müziklınden (Camalanıñ YouTube kanalı)


text:
Qırım qamaçavı yarımadanıñ himiyaviy saasınıñ inkişafına menfiy sürette tesir etti: memuriy sıñırda «Krımskiy titan» ve «Krımskaya soda» şirketlerine zaruriy malzemelerni ketirip olamaylar.
Bunı Qırım.Aqiqat Radiosınıñ aqşam efirinde jurnalist Osman Paşayev bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, Qırım vatandaşlıq qamaçavınıñ tesiri malnıñ ketirilmesinde degil de, himiyaviy istisalında daa da semereli oldı. Zavodlarnıñ istisalı «qat-qat eksildi», dey Osman Paşayev.
«Qırımda himiyaviy yedekler aqqına aytacaq olsaq, qamaçav pek effektivdir. Aqiqaten, şimdi öz şahsiy fikrimni aytarım, amma men bu şirketlerniñ toqtatılması ve qapatılmasınıñ tarafdarı olam. Çünki Sivaş ile soñki 10-20 yıl içerisinde olğan şeyler işbu eki şirketniñ faaliyeti neticesinde yüz berdi»,– qayd etti Paşayev.
O dey ki, zavodlarnıñ faaliyeti yarımada ekologiyasına menfiy tesir ete.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.


text:
Yaltada OrVD Rusiye devlet şirketi ve Aqmescit ava limanı, Aqmescit ava limanında 882 million rublelik yañı dispetçer qullesi qurulması aqqında añlaşma tizdi. Limannıñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, vesiqa, aprelniñ 18-inde başlanğan “Yalta iqtisadiy forumı” çerçivesinde imzalandı.
Aqmescit ava limanında, yañı qulle “halqara standartlarına uyğan Rusiyede istisal etilgen” ava navigatsiyası cihazlarınen donatılacağını bildirdi.
Dispetçer qullesi Rusiye mülkiyetine keçirilecek ve onıñ aqları OrVD teşkilâtına berilecek.
2014 senesi mart ayında Rusiye Qırımnı işğal etkeninden soñ, Ukraina akimiyeti qararınen Qırım ava limanları qapatılğan edi. Anda ve andan yapılğan er uçuş Ukraina qanunları ve halqara qaideleriniñ bozulıvı sayıla.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda mahkeme sisteması butünley FSB areketlerini destekley. Bunı ukrain siyasiy mabusı Nikolay Semenanñ advokatı Emil Kubedinov beyan etti. Onıñ sözlerini Facebook saifesinde Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ MSK reisi Zair Smedlâyev yerleştirdi.
Kurbedinov oktâbr 11 künü Kremlinge bağlı olğan Qırım mahkemesinde Nikolay Semenanıñ advokatları tarafından berilgen şikâyetler baqılğanını beyan etti.
«Bizler FSB taqiqatçısı ekspertizanıñ keçirilmesi aqqında qararnı köstermek kerek olğanı aqqında ayta edik. Bu yapılmadı. Bugün biz buña şikâyet ettik. Teessüf ki, nevbetteki kere Qırım ve Rusiye mahkeme sisteması, imayeniñ noqta-i nazarına emiyet bermeyip, Federal telükesizlik hızmetiniñ tarafını ala», – dedi Kurbedinov.
Advokat dey ki, imaye tarafı mahkemeniñ qararlarına şikâyet etmege devam etecek ve müşteri içün adaletli qarar çıqarılmasına ümüt ete.
Bundan ögüne Qırımda Rusiye nezareti astndaki mahkeme Nikolay Semena boyunca bidayet mahkemeniñ qararını deñişmesiz qaldırdı.
Baarde Qırımda kütleviy şekilde tintüvler, bu cümleden, Qırım.Aqiqat ile işbirlik tutqanında şeklenilgen mustaqil mühbirlerde tintüvler keçirildi. Radio Svoboda müellifi Mıkola Semenağa qarşı Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozmaq çağırğanında şeklenilüv boyunca cinaiy iş açıldı. Rusiyeli taqiqat oña yarımadadan çıqmağa yasaq etti.
Ukraina Tışqı işler nazirligi Ukraina vatandaşlarınıñ, hususan, mühbir Mıkola Semenanıñ işğal etilgen Qırımda taqip etilmesinden qasevet çekkenini bildirdi ve oña basımnı toqtatmağa çağırdı.
Avgust 23-te Mıkola Semenanıñ imayesi FSB-nı mühbirni Qırımdan tedaviylenüvge yibermege çağırdı.
Bundan evel Halqara ve Avropa mühbirler Federatsiyası rusiyeli ükümetten Mıkola Semenanıñ Kiyevge tedaviylenüvge yiberilmesini talap etti.


text:
Estoniya Prezidenti Toomas Hendrik İlves sentâbr 22 künü tamır halqlarnıñ meseleleri boyunca Birinci Umumdünya konferentsiyasında qırımtatarlarğa qol tutqan Ukrainağa teşekkürlerini bildirdi.
Bunı qırımtatar milliy Meclis reisi Refat Çubarov Facebook saifesinde bildirdi.
«Estoniya Prezidenti Toomas Hendrik İlves Birinci Umumdünya konferentsiyasında (New-York, BMT Baş assambleyasınıñ toplaşuv salonı) öz çıqışında qırımtatarlarnı tamır halq olaraq tanığan Ukrainağa teşekkürlerini bildirdi», – dedi Refat Çubarov.
Belli olğanı kibi, New-Yorkta sentâbr 22-23 künleri Tamır halqlarnıñ meselleri boyunca Umumdünya konferentsiyası keçirile. Mında qırımtatarlarnıñ yetekçisi Mustafa Cemilev ve qırımtatar milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov iştirak eteler.
Rusiye konferentsiya işinde qırımtatar milliy Meclisiniñ iştiragi sebebinden öz narazılığını bildirdi. Qırımda bulunğan ve andan konferentsiyağa yol almağa planlaştırğan qırımtatarlardan pasportlarını tutıp aldılar.


text:
İşğal etilgen Qırımda cumaaqşamı, yanvar 15-de, «Qırım Cumhuriyeti Yuqarı mahkemesinde» «Qırım» Fondu» hayriye teşkilâtı işi boyunca mahkeme toplaşuvı keçirildi. QHA agentligi bildirgeni kibi, toplaşuv qırımtatarca keçmek kerek edi, amma mahkeme «buña azır degil eken».
«Qırım» fondunıñ başı Riza Şevkiyev aytqanı kibi, toplaşuvnıñ keçirilmesini muayyen bir sebeplerden başqa künge qaldırdılar.
«Mahkemeci işke toplaşuvnı nasıl etip qırımtatarca keçirmek kibi suali ile başladı. O, bizge muracaat etip, rus tiline keçmege rica etken edi, amma biz adliyecimiz ile, aqqımızdan faydalanıp, mahkeme toplaşuvını qırımtatarca keçirmege istegimizni bildirdik»,– dep añlattı Şevkiyev.
Onıñ sözlerine köre, mahkemeci bunı tehnikiy ceetten yapmağa qıyın olğanını qayd etti.
«Bunı etmek içün imkân qıdırdı. Oña qırımtatar tilinde keçirilecek mahkeme tarihiy olacağını ve o, tarihqa toplaşuvnı qırımtatarca teşkil etken mahkemeci olıp kirecegini añlattım», – dep tarif etti «Qırım» fondunıñ reberi.
Bundan soñ Şevkiyev mahkeme toplaşuvını başqa künde keçirmek içün muracaatnı yazdı. Mahkeme onı qabul etti.
Adliyeci Cemil Temişev aytqanı kibi, qırımtatarca keçirilgen mahkeme toplaşuvları tarihta daa yoq edi, böyle bir şey ilk sefer olacaqtır.
Haber etilgeni kibi, fondnıñ baş müdiri Riza Şevkiyev oña 350 biñ ruble, fonduna ise – 4,5 million ruble para cezasınıñ belgilenmesi boyunca Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesiniñ qararına itiraz beyannamesini yazğan edi.
Fond ve onıñ başına nisbeten mahkeme toplaşuvları keçken sene dekabr ayında keçirilmek kerek edi, amma olarnı bir qaç kere başqa künge qaldırğan ediler. Şevkiyev mahkeme toplaşuvınıñ qırımtatar tilinde keçirilmesini de bir qaç sefer sorağan edi.


text:
Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Teymur Abdullayevniñ ceza izolâtorında qaluv müddeti 15 künge uzatıldı. Bu aqta mabüsniñ ömür arqadaşı ve anası «Qırım birdemligine» bildirgenler.
Berilgen malümatqa köre, «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca 16 yıl ve 6 ayğa üküm etilgen Abdullayev «Zona-Telekom» apishane bağı vastasınen Rusiyeniñ Başkortostan koloniyasından tuvğanlarına telefon etti.
Apayı Alime Abdullayeva ve anası Dilâra Abdullayevağa aytqanına köre, onı daa 15 künge ceza izolâtorında qaldıracaqlar, çünki nizam cezası biteyata.
Alime Abdullayevanıñ tarif etkenine köre, o, qan basımından özüni yaramay is ete, amma ilâc içe, anası yollağan tonometrni qullana ve tüzele. Dekabr ayında keçirgen COVID-19 aqibetlerini de is ete.
Abdullayevniñ anası aytqanına köre, koloniya memuriyetiniñ büyük basqısına baqmadan, oğlu eminligini coymay.
«Anam, qasevetlenme, imanım küç bere, iman ise dünyadaki er şeyden küçlüdir, Allahqa olğan işançı onı qoruy. İnsannıñ özüne kelüv yedekleri bar. Bunıñ esası – teñ kelmesi kerek olğan fikir, laf ve areketleri. Allah menim tarafımda olsa, kimler qarşı çıqa bile? – dep aytqan maña», – dep ayta onıñ sözlerini qadın.
Martnıñ soñunda Abdullayevniñ ceza izolâtorında qaluv müddeti «iç nizamnı bozğanı içün» daa 15 künge uzatıldı.
Martnıñ 4-nde belli olğanına köre, Abdullayev 15 künge ceza izolâtorında qaldırıldı.
Martnıñ 16-nda Ukraina Baş prokurorınıñ ofisi, Abdullayevniñ ceza izolâtorında tutulması sebebinden istilâcı memlekette akimiyet organlarınıñ vekilleri tarafından qanun ve cenk ananelerini bozuv boyunca (Ukraina Ceza kodeksiniñ 438-inci maddesiniñ 1-inci qısmı) cinaiy tahqiqat başlattı. Teymur Abdullayevniñ anası Dilâra Abdullayeva bildirgenine köre, gipertonik kriz qayd etile, ceza izolâtorında oña yatmağa aytqanlar.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Rusiye koloniyasında tutulğan Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Teymur Abdullayevniñ «aqlarını ğayrıdan tiklenmesini temin etmege» talap etti.
Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu davanıñ mabüslerine 2019 senesi iyün ayında üküm çıqardı. Daa soñra Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımlılarnıñ ükmüni deñiştirdi.
Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
2019 senesi iyün ayında Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu dava mabüsleri Teymur Abdullayevni 17 yılğa, Uzeir Abdullayevni 13 yılğa, Rustem İsmailovnı 14 yılğa, Ayder Saledinov ve Emil Cemadenovnı 12 yılğa üküm etti.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi bu davanıñ bütün mabüslerini siyasiy mabüs dep tanıdı.


text:
İlhaq etilgen Qırımnen memuriy sıñırıdaki Çaplınka tevevizion ve radio qullesini 92 metrden 133 metrge qadar yüksekletildi. Bu aqta Ukrainanıñ Televizion ve radio eşittirüvler boyunca Milliy şuranıñ azası Serğiy Kostınskıy bildire.
“Keçken afta RRT Kontsernniñ qullesiniñ 92 metrden 133 metrge qadar yükşekleşturüv işleri yekünlendi. Nevbetteki basamaq - antenna yüksekliginiñ arttırılmasıdır. Bundan soñ ukrain televizon kanallarınıñ ve radio stantsiyalarınıñ signalı Herson vilâyetiniñ Çaplınka, Kalançaq rayonlarına ve Qırım MC-niñ Krasnoperekopsk rayonına yetecek”, - dep, yazdı Kostınskıy Facebookta.
Ukrana tele ve radio yayınları meseleleri boyunca milliy şurasınıñ azası, yañı radiostantsiyalar Hersonnıñ cenübiy tarafında ve Qırımda yayınlamaq içün yañı yarışlarda iştirak eteceklerine ümüt etkenini yazdı.
Martnıñ 17-nde Qırmnıñ memuriy sıñırı yanında Çonğar qasabasında tantanalı surette televizion ve radio qullesi açılğan edi. Onıñ sayesinde ukrain telekanalları ve radiostantsiyaları Rusiyeniñ istilâsına oğratılğan yarımadada yayın yapa bilecek.
Ukrana tele ve radio yayınları meseleleri boyunca milliy şurası iyülniñ 27-nde, yarışnı qazanıp işğal etilgen Qırımda yayın yapa bilecek beş ukrain telekanalını ilân etken edi. Bular: UA:Krım (NOTU), Çernomorskaya TRK, ICTV, «5 kanal» ve «Prâmıy» (Tonis). Telekanallarnı 200 biñ qırımlı seyir etecek.
Rusiye ve onıñ ittfaqdaşları, Rusiye tarafından kontrol etilgen territoriyalar – ilhaq etilgen Qırım ve işğal etilgen Donbassnıñ bir qısmında Ukraina kütleviy haber vastalarınıñ yayınlavlarını toqtattı. Bu sebepten Ukrainanıñ kütleviy haber vastaları Kyivniñ kontroli altında olmağan territoriyalarğa öz signallarını iriştirmek içün imkânlar qıdırılmaqta.
Misal içün, Ukrainanıñ Milliy içtimaiy radio şirketi ile beraber de ilhaq etilgen Qırımda orta AM dalğalarındaki 549 kHz sıqlığında eşittirüvlerini yayınlağan Qırım.Aqiqat Radiosı, 2017 senesi sentâbrniñ 4-nden başlap, FM diapazonınıñ 105,9 MHz sıqlığında künde 24 saat içinde Qırım içün radioeşittirüvlerini translâtsiya etmege başladı. Ukrainanıñ Şarqındaki şeerlerde FM diapazonında çalışqan ve Ukrainanıñ Dünya radio hizmetiniñ orta dalğalarında (1431 kHz) radioeşittirüvlerini yayınlağan Donbass.Aqiqat Radiosı leyhası, 2016 senesi yanvarniñ 23-nden başlap, Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ Ukrainanıñ kontroli altında olmağan rayonları içün yayınlarını translâtsiya ete.


text:
Gürcistan Merkeziy saylav komissiyası prezident saylavlarınıñ ğalibi olaraq Gürcistannıñ sabıq tış işler naziri Salome Zurabişvilini ilân etti: o, Gürcistan tarihında devlet yolbaşçısı saylanğan ilk qadın olacaq.
Ekinci turda reylerniñ aman-aman 100%-ı sayıldı, neticede Zurabişvilige saylayıcılarnıñ 59,6%-ı rey berdi, muhalifet namzeti Grigol Vaşadzege ise – 40,4%.
Merkeziy saylav komissiyasınıñ malümatına köre, Zurabişvilige 1 143 960 saylayıcı rey berdi, Vaşadzege – 775 302, qazanğan reyleri arasında aman-aman 20% ya da 528 biñ rey farq bar. Birinci tur neticelerine köre, qazanğan reyleri arasında 173 biñ rey ya da 1%-dan az farq bar edi.
Merkeziy saylav komissiyasınıñ ilk malümatına köre, Zurabişvili raqibini Gürcistannıñ aman-aman bütün okruglarında yeñdi, amma eki bölge istisna oldı: Rustavi i Telavi.
Olıp keçken prezident saylavları memlekette soñki doğrudan saylav oldı. Kelecek devlet yolbaşçısını 300 delegattan – belediye akimiyeti deputatları ve vekillerinden – ibaret parlament saylayıcıları kollegiyası saylaycaq.


text:
İyün 18-den itibaren qıtaiy Ukrainadan yayın yapmağa başlağan ATR qırımtatar telekanalı avgust 1-2 künleri Ankarada (Türkiye) keçirilmesi planlaştırılğan II Bütündünya qırımtatar kongressini canlı yayında kösterecek ola, dep haber ete QHA.
ATR saibi Lenur İslâmovnıñ aytqanına köre, 24 saatten 8 saat devamında yayın Ankaradan, şu cümleden Kongressten yapılacaq.
Türkiye paytahtına «Zaman» haberleriniñ hadimleri kelecek, canlı çıqışlardan ğayrı haber yayınları da olacaq.
Hatırlatamız, Kongress Ankaradaki 750 insannı sığdırğan «Bilkent Otel» konferents-zalında keçirilecek. Qırımtatar cemaat teşkilâtları vekilleriniñ Kongressni iştirakçi ve musafir olaraq ziyaret etmek isteklerini bildirgenlerniñ sayısı çoq olğanından sebep teşkilâtçılar büyük zalnı sayladılar.
II Bütündünya qırımtatar kongressiniñ işine Qurultay ve Meclisni tanığan ve olarnıñ qararlarına köre faaliyet köstergen bütün qırımtatar cemaat, siyaset teşkilâtları ve areketleri, fond, sanat taqımları, milliy matbuat vastaları davet etile.
Ukraina, Türkiye, Romaniya, Bulğaristan, Rusiye, Poloniya, Qazahistan, Qırğızistan, Frenkistan, Amerika Qoşma Ştatları ve diger memleketlerden iştirakçilerniñ kelmesi beklenile.
Cemaat teşkilâtlarından ğayrı Kongresske Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları, tevtiş komissiyasınıñ azaları, regional Meclislerniñ reisleri ve olarnıñ muavinleri, Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ vekilleri davet etilecek.
I Bütündünya qırımtatar kongressi Aqmescitte 2009 senesi mayısta olıp keçken edi. Kongresste tahminen 800 kişi iştirak etken edi – 12 memleketten 160 qırımtatar cemaat-siyasiy teşkilâtınıñ vekili.


text:
Ukraina şarqındaki vaqialarğa bağışlanğan «Cesür yuyerkeler» vatanperver leyhası «Teleyıldız 2014» milliy mukâfatına nail oldı. «1+1» telekanalınıñ resmiy saytında bildirilgeni kibi, programma «Eñ eybetli leyha» namzetliginde ğalebe qazandı.
«Cesür yürekler»ge seyircilerniñ 25% qol tutı. Malüm ki, «Teleyıldız» eykelçigini mukâfat teşkilâtçıları Ahtem Seytablayevge çarşenbe, aprel 15 künü, programmanıñ yañı yayınınıñ çıqarılması vaqtında bağışladılar.
«Pek memnünim! Böyle büyük mukâfatnıñ elde etilmesi pek tesirlidir. Biz, «Cesür yürekler» komandası seyircilerimizge pek minnetdarmız. Amma bu mukâfat ilk nevbette bu ağır vaqıtta Ukrainanı qorçalamağa turğan arbiylerge, göñülli, ekim, analarğa ait. «Cesür yürekler» – insan qaramanlığı aqqında bir programmadır. Ve qaramanlıqnıñ aqiqiy qıymetini biz endi añlamağa başlaymız», – dedi Ahtem Seytablayev.
«Teleyıldız» halq mukâfatı «Telenedelâ» neşiri tarafından teşkil etildi. Ukrainada ilk umummilliy reyting, mında ekspertler rolüni seyirciler icra ete. «Teleyıldız» ğalipleri er yıl rey berüv vastası ile belgilene, rey berüvde on biñlerce seyirci iştirak ete.
Malüm olğanı kibi, «1+1» telekanalında «Cesür yürekler» adlı yañı yayın çıqtı. O, Ukraina şarqındaki vaqialar devamında cesürlikni köstergen adamlarğa bağışlana. Leyhanıñ müellifi qırımtatar rejissörı ve aktör Ahtem Seytablayevdir


text:
Google şirketi, endiden Rusiyede bulunğan qullanıcılar içün ilhaq etilgen Qırım rusiye toprağı dep kösterilecegini bildire. Bu aqta Google vekilleriniñ sözlerinden rusiye haber agentlikleri bildire.
“Bizcesine, biz hatanı tüzetti. Şübeli bölgelerniñ kerçek alını köstermege tırışamız, bölgede yerli Google haritamız olsa, oña esaslanıp sıñırlarnı kösteremiz”, - dep Google vekili sözlerinden yaza TASS.
Qırım.Aqiqatqa Sankt-Peterbur sakini bildirgeni kibi, Qırım kerçekten Rusiye qısmı kibi kösterile.
Aynı vaqıtta, Aqmescit sakini Qırım.Aqiqat mühbirine, yarımada Rusiye toprağı kibi kösterilmegenini bildirdi. Haritada Qırım Ukrainadan kesikli sızıqnen ayırılğan.
Ukrain Google haritaları Qırımnı Ukraina toprağı kibi köstere.
İtaliyada yaşağan Rusiye muhafeler jurnalisti Andrey Malgin, onıñ memleketinde ve Rusiyeden ğayrı bütün dünyada yarımada Ukraina toprağı kibi kösterilgenini bildirdi.


text:
«Qırım meselesi» halqara toplulıqnıñ kün tertibinde qalacaq, çünki Ukraina territoriyasınıñ işğali dünya qurulışınıñ problemasıdır.
Bu fikirini Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde Nikolay Kapitonenko, halqara munasebetlerniñ taqiqat merkeziniñ müdiri, KİMO dotsenti bildirdi.
«Qırım probleması dünya qurulışınıñ meselesidir, onıñ içün bu problema aqqında unutmazlar degen bir ümüt bar, Qırım işğali ile bağlı olğan telüke ve problemalar aqqında da unutmazlar», – dedi o.
Kapitonenko dey ki, dünya toplulığı Qırım işğalini afu etmez. «Rusiye ileride de bu sebepten zarar körecektir», – dey o.
Qırım Rusiye tarafından 2014 senesi fevral 20 künü işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası bu tarihnı yarımada işğaliniñ başlanuvı künü olaraq ilân etti.


text:
"Yekâne Rusiye" partiyasınıñ Qırım bölüginiñ başı, Qırımnıñ rusiyeli parlamentiniñ spikeri Vladimir Konstantinov, "Krım" pivo kombinatı"nı yoqlağanda, soñki 5 yılda Qırım şirketleriniñ muvafaqiyetli biznes yapması içün yeterli imkâniyet peyda oldı, dep ayttı.
"Qayd etmege isteyim ki, Qırım Rusiyege qoşulğanından soñ, iqtisadiyat yañı ritmde nefes alıp başladı. Qırım istisal işhaneleri yañı inkişaf impulsını aldı. Bayağı zemaneviy yatırım leyhaları ve çiftçilik peyda oldı, olar, qırımlılar ve turistler pek begengen keyfiyetli erzaq mallarını istisal etip başladı", - dedi Konstantinov.
Qırım iqtisadiyat eksperti Aleksandr Basov, spikerniñ optimizmini paylaşmay. Onıñ aytqanına köre, soñki beş yıl Qırım iqtisadiyatını bayağı qıynadı.
Qırımda küçük işhaneler ve teşkilâtlarnıñ sayısı onlarce qat azlaştı. Daa 2013 senesi olarnıñ sayısı 50 biñge qadar olsa, 2019 yılı 1400 az qaldıAleksandr Basov
"Vladimir Konstantinovnıñ quvanç ve optimizmini paylaşmaq ister edim. Amma yazıq ki, statistika aksini köstere. Qırımda küçük işhaneler ve teşkilâtlarnıñ sayısı onlarce qat azlaştı. Daa 2013 senesi olarnıñ sayısı 50 biñge qadar olsa, 2019 yılı 1400 az qaldı. Bu - Konstantinov ve Aksönov efendilerniñ Qırımda beş yıl devamında başlıq etkenleriniñ neticesidir. "Hasta, federal büdcetinden sürekli para inyektsiya yapılması" alında olğanını köz ögüne alsaq, yarımada iqtisadiyatı asıl nefes alamı-yoqmı, bilmeyim. Muvafaqiyetli yatırımlarnıñ adlarını, yañı işhanelerde açılğan iş yerlerniñ kerçek sayısını, anda çalışqan adamlarnıñ aylıqları aqqında spikerden eşitmek ister edim. Amma olarnıñ eşitmemiz, dep körüne", - aytıp berdi Qırım.Aqiqatqa ekspert.
Basovnıñ aytqanına köre, soñki beş yılda Qırım mal-mahsulatınıñ ihracı (eksport) aman-aman toqtaldı.
Beş yıl evel Qırım sanayısı 1 milliard dollarğa mal yapıp çıqarıp, ihrac ete ediAleksandr Basov
"Sizge daa bir qaç raqam berecegim. Konstantinov, sanktsiyalar Qırım içün ne qadar faydalı olğanını sıq-sıq ayta. Beş yıl evel Qırım sanayısı 1 milliard dollarğa mal yapıp çıqarıp, ihrac ete edi. Şimdi Qırımnıñ ihracı - yılda 40 million dollarğa yaqın. İşte, "muvafaqiyetler" açıq-aydın körüne", - dedi ekspert.
Qırım istisalcılarnıñ (yapıp çıqarıcılar) muvafaqiyetini körmegen Qırım iş adamı Oleg Zubkov da Kostantinovnıñ laflarına şübenen baqa.
"Elbette, bölge iqtisadiyatınıñ alını Vladimir Konstantinov daa yahşı bile. Amma "Krım" pivo kombinatınıñ çabik ilerlevini misal olaraq alsaq, bu menim içün köstergiç degildir. Çünki çetel pivosı sanktsiyalar altında, ukrain pivo yoq, şunıñ içün Qırım pivosı yahşı satılıp başladı. Unikal ve keyfiyetli aşayt mallarını istisal etken başqa çiftçilik şirketlerine barğanda, adlarını aytsañız, kösterseñiz olarnı, çünki men, istimalcı olaraq, olarnı körmeyim", - dedi Qırım.Aqiqatqa iş adamı.
Qırım cemiyet faali Dmitriy Demçuk aytqanına köre, soñki yıllarda yarımadada iqtisadiyat saasında vaziyet bayağı yaramaylaştı.
İşhaneler iflâs çetindeleer, küçük biznes azlaştı - biñlerce iş adamları biznesini qapattıDmitriy Demçuk
"Konstantinov efendi, "Krım" pivo kombinatını pek yahşı ve nümüneviy bir misal yaptı! Daa yahşısını tapamazsıñ. Bu, Qırım şaraplarınıñ, Qırım köy hocalığı mahsulatınıñ, Qırım - halqara kurortınıñ evelki namından ve şan-şüretinden qalğan tek şeyidir. Yoq etilecek er şeyni yoq ettiler ve özara dağıttılar. İşhaneler iflâs (bankrotstvo) çetindeleer, küçük biznes azlaştı - biñlerce iş adamları biznesini qapattı. Büdcet müessiselerinde qoşumca ödevniñ daimiy azlaştırılması, ayında 8-den 15 biñgece aylıqlar", - dedi faal.
2014 yılından soñ, köy istisalı içün ağır vaqıtlar kelgenini, "Azat Qırım" cemiyet areketiniñ faali Reşad Memetov aytıp berdi.
"Bütün Qırım vaziyeti aqqında aytıp olamayım, amma köylerde iş adamları yaşamaq içün küreşmeli. Misal içün, evelde Qırımda küçük tsehler bar edi, anda, meselâ, Qırım sütünden temiz, ekologik mahsulat istisal etile edi, şimdi ise çoqusı qapaldı, çünki zavodlar çalışqan şaraitte çalışmalılar. Bunı Rusiye qanunları talap etmekte. Yani, böyle mini tsehte çalışqan qoranta, er kün öz mahsulatını teşkerüvge alıp barmalı, daima özlerinde teşkerüvlerni qabul etmeli. Buña nasıl dayanacañ? Dayanıp olamacañ. Adamlar sadece ishanelerini qapatıp qoya", - aytıp berdi faal.


text:
İlhaq etilgen Qırım ve Ukrainanıñ qıta qısmı arasında keçken memuriy sıñırda Rusiye pasportınıñ tapılması, Qırım sakinleri içün iç bir uquqiy aqibet taşımamaqtadır, dep bildire Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde İnsan aqları boyunca Ukraina Helsinki biriliginiñ uquqçısı Anna Rassamahina.
«Eger memuriy sıñırda yanıñızda Rusiye pasportı tapılsa, bunıñ iç bir uquqiy aqibeti olmaz. Ukraina qanıunında, Qırımda berilgen Rusiye vatandaşlığı mecburiy olğanı ve kerçek dep tanılmağanı aqqında yazılmaqta. Yani böyleliknen bu çift vatandaşlıq olaraq tanılmay», – dep ikâye ete uquqçı.
Onıñ szölerine köre, ukrain memurları «Qırım sakinlerinden vesiqalar azırlanması içün köçkeni aqqında malümatname isteyerek, eñ çoq zarar ketirgen ve esassız manialar çıqaralar».
«Biz diktofonnı açıp, böyle red cevaplarnı qayd etilmesini tevsiye etemiz», – dep qayd etti Rassamahina.
Devlet sıñırında yerleşken keçiş noqtalarında biometrik qayd sisteması yanvarniñ 1-nden itibaren çalışıp başladı. Sıñırda çalışqan nezaretniñ yañı sisteması «migratsion telüke» cedvelindeki cemi 70 devlet vatandaşı, şu cumleden, Rusiyenen alâğalı.
Biometrik malümat nezareti Qırımda yaşağan Ukraina vatandaşlarına tesir etmeycek, dep bidirdi Ukraina devlet sıñır hızmeti.
Ukraina tarafından yüksek telüke teşkil etken devletlerden, şu cumleden Rusiyeden kelgen vatandaşlar içün mecburiy biometrik nezaret kirsetilgeninden soñ, Qırım memuriy sıñırından keçiş em ID-karta, em de 1994 senesi berilip başlanğan pasport vastasınen yapılacaq.
2014 senesi Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukraina qıta qısmınen yarımada arasında resmiy olaraq - memuriy, aslında - aqiqiy bir sıñır peyda oldı. Memuriy sıñırda «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka» olaraq üç kiriş-çıqış noqtası çalışmaqta.


text:
2014 senesi sentâbrniñ 27-nde Qarasuvbazarda eki genç hırsızlandı – qırımtatar milliy areketiniñ faali Abdureşit Cepparovnıñ oğlu ve doğmuş torunı. Bundan sebep 2014 senesi oktâbrniñ 1-nde Qırım insan aqları bağ gruppası çalışmağa başladı.
Qaçıruv ve Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ cevabı, qaçırılğanlar aqqında olğan haberler ve tahqiqat aqqında Qırım.Aqiqatqa Qırım insan aqları bağ gruppasınıñ koordinatorı Abdureşit Cepparov tarif ete.
– Abdureşit, oğluñız ve torunıñız nasıl hırzılandı?
– 2014 senesi sentâbrniñ 27-nde aqşam saat 19-larda Qarasuvbazarnıñ qırımtatarlar toplu yaşağan Sarı-Su qasabasınıñ civarlarında Rusiye mahsus hızmetleri – qara urbalı insanlar – oğlum İslâm Cepparov ve torunım Cevdet İslâmovnı hırzısladı. Olar camları qapalı olğan qara «Volkswagennen» kelgen edi. Balalar yol boyu qaldırımda ketkende, olarnı tutaraq, maşinağa oturtıp alıp ketkenler.
– Bunı qaydan bildiñiz?
– Bunı maña şaat ayttı – Sarı-Su sakini. O, saat yedini beş daqqa keçkende evimniñ yanına keldi, çağırdı, çıqtım. Maña er şeyni aytıp berdi. Kim edi, dep sorasam, qara urbalı, sırtlarında politsiyada olğanı kibi işaretler bar olğanını ayttı, yazılğanlarnı oqup olamadı. Hulâsa çıqaram ki, oğlumnı Rusiye Federatsiyasınıñ hızmetçileri qaçırdı.
– Soñ ne yaptıñız?
– Politsiyağa bildirdim. Soñra anda barıp ariza yazdım. Bu işke Taqiqat komiteti celp etildi, meni de olarnıñ binasına ozğarğanlar.
– Anda ne oldı?
Anda olmaycaq şeyler oldı. Meni sanki bir cinayetçini sorğuğa çekmege başladılar. Amma eñ çoq şaat zarar kördi
– Anda olmaycaq şeyler oldı. Meni sanki bir cinayetçini sorğuğa çekmege başladılar. Amma eñ çoq şaat zarar kördi. Onı ekinci qatqa kötergenler, andan qıçıruv, ses eşittim. Şaat insan ve vatandaş olaraq körgenlerini ayttı, amma onı telükeden qorumaq yerine ekinci qatta pek çekiştirdiler. Yanıma kelgende ne olğanını soradım. Onıñ çırayı qaçqan, bir şey aytıp olamay edi. Men bu şaatqa minnetdarım, taqiqat organları da oña teşekkür bildirmek kerek edi.
Añladıq ki, taqiqatnı keçirgenler cinayetni işlegenlernen bir ola
– Soñra oña ne oldı?
– Soñra oña qarşı cinaiy iş uydurıldı, mında olğanı kibi, SİZOda tuttılar. Mahküm etip, koloniyağa üküm etkenler. Amma bayağı vaqıt koloniyağa avuştırmayıp, SİZOda tuttılar. Soñra yolladılar, o, apiste yattı.
– Onıñ bir de bir qabaatı bar edimi?
– Onıñ davasınen oğraşqan advokat dedi ki, bir cinayet işlemedi, amma Abdureşit Cepparovnıñ oğlu davasında şaat oldı – onı şu sebepten taqip ettiler.
– Tahqiqat nasıl keçirildi?
– Tahqiqat dersiñ keçirile. Amma maña, oğlu qaçırılğan qardaşıma yanaşqanlarına köre añladıq ki, taqiqatnı keçirgenler cinayetni işlegenlernen bir ola. Er vaqıt qıçıra ediler, ana tilimizde laf etmege bermey ediler, körüne edi ki, işleri bir.
Menden tahqiqat aqqında soralğanda bunıñ ne qadar saçma olğanını tüşünem, çünki em tahqiqat, em mahsus hızmetler bu davanen bağlı er şeyni bile, bu sistema aynı, aynı devlet.
– Rusiye aq qorçalayıcıları bu davağa diqqat ayırdımı?
– Oktâbrniñ 14-nde, qaçırılğanlarından eki afta keçken soñ, Rusiye prezidenti yanındaki İnsan aqları şurasınıñ toplaşuvı oldı. Olar yılda bir kere, tahminen oktâbr ayında, körüşeler. Bu toplaşuvda İnsan aqları şurasınıñ reisi Nikolay Svanidze Rusiye prezidenti Vladimir Putinge Qırımda insanlar hırsızlanğanını ayttı. O, haberi olmağanını ve bunıñ mümkün olmağanını ayttı.
Maña köre, Rusiye prezidentiniñ cevabı yañlış edi. O, cinayetni taqiq etmege emir etmek kerek edi
Böyle bir cevap, meselâ, bir oğlan qız talebeniñ saçından tartqanını körgen ocadan ola bile. Mında bam-başqa mesele. Bundan evel de qaçırılğanlar oldı, şunıñ içün, maña köre, Rusiye prezidentiniñ cevabı yañlış edi. O, cinayetni tahqiq etmege emir etmek ve belli bir müddet belgilemek kerek edi, soñra da neticelerini cemaatqa bildirmek kerek edi. Bu yapılmadı. Er şey yerinde kibi raat bir subet edi. Kene aynı hulâsa çıqarmaq mümkün, qaçırğanlar Rusiye mahsus hızmetlerinden kele.
– Şimdi bu davanı kim baqa?
– Dört yıl keçti. Oğlum ve torunım aqqında bir haber yoq. Üç advokat çalışa: Sankt-Peterburg, Kyiv ve Qırımda. Ukrainadaki Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası da dava açtırdı. Oğlum Ukraina vatandaşı ola, Ukraina doğru yapa.
Bu işni soñuna qadar yapacaqlarnı vaqıt kösterir. Şimdi ise sağlarmı-yoqmı bilmeyim. Oğlum sağ olsa, eki aydan 23 yaşını tolduracaq, hırsızlanğanda ise 19 yaşını bile toldurmağan edi.


text:
Qırımdaki Rusiye akimiyeti qomşu Rusiyede olğan siyasetni kerçekleştire – er saada propaganda körüne. Bu insafsız propagandada olar er şeyni unuttı – Aqmescitteki Cuma Cami qurucılığını bile Rusiye propagandasına çevirdiler.
Rusiye akimiyeti yañı Cuma Camini 2019 senesi aprelniñ 21-nde – Rusiye prezidentiniñ sürgün etilgen Qırım halqlarınıñ reabilitatsiyasına dair buyruqnı imzalağanınıñ beşinci yılında – açmağa planlaştırğan edi. Şimdi ise Aqmescitteki Cuma Cami qurucılığı 2020 senesi iyün ayında bitecek, dep bildirile, amma tam künni aytmağa imkân bermegen bir sıra sebep bar, dep ayttı Qırım musulmanları müftisiniñ muavini Ayder İsmailov TASS haber agentligine.
Cuma Cami açılışınıñ başqa vaqıtqa qaldırıluvı tek sozulğan tamir işlerinen bağlı degil, dep tüşünem. Daa ciddiy sebep çetel musafirleriniñ iştiraki ile büyük açılışqa azır olmağanları ola bile.
Vladimir Putin, 2019 senesi aprelniñ 25-nde Rusiye Tış işler nazirligine Aqmescitteki Cuma Cami açılışınıñ merasiminde iştirak etmesi içün Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannıñ Qırım ziyaretiniñ formatını tüşünmege vazife bergen edi. Rusiye prezidenti Qırımğa kelgende Erdoğannı bu merasimge davet etken edi. Türkiye prezidenti bunıñnen bağlı açıq bir izaat daa bermedi. Musulman memleketleriniñ diger liderleri ve meşur erbapları da kelecegini tasdıqlamağandır.
Amma rusiyeliler bu meselede bazı muvafaqiyetlerge kene de irişti. Yaqında Rusiye Devlet dumasınıñ Qırım deputatı Ruslan Balbek resmiy Rusiye eyyeti erkânında Türkiyeni ziyaret etip, Türkiye tarafınen körüşti ve Cuma Cami açılışında iştirak etüv meselesini laf etti. Balbek, mezkür muzakerelerden memnün qalğanını bildirdi.
Balbek, Cuma Caminiñ büyük açılışı Rusiye propagandasınıñ Qırımnıñ «Rusiye» statusını halqara seviyede tanıtuv işinde strategik adım olğanını gizlemey
«Türkiye, Qırımdaki Cuma Cami açılışına azırlıq köre. Bu mesele keniş temsilcilik ceetinden laf etildi, bugünde-bugün böyle trend bar ve Türkiyeniñ tış siyasiy kursı da öyle. Tek parlament vekilleri degil – akimiyet organları, vatandaş cemiyetiniñ vekilleri, faal ve Türkiye alimleri Cuma Cami açılışı kibi parlaq müim vaqiada iştirak etmege isteyler. Eminim, bu tek Qırım ve Rusiyede büyük vaqia olmaycaq, halqara seviyege de çıqacaq. Şunıñ içün bayram halqara seviyeli olacaq, qırımtatarlar, musulmanlar Cuma Cami açılışında pek büyük musafirlerni öz evinde ananeviy islâmda qarşılamağa azırlansın ister edim. Pek yahşı şarq lafı bar: «it yürer – kervan keter». Bizge qarşı ne qadar çoq ses, yayğara, konvulsiya eşitsek – er şeyge irişkenimizniñ delilidir. İleri areket etemiz», – dep ayttı Balbek «Millet» Rusiyege qoltutqan qırımlı telekanalına.
Özüni Rusiye tarafdarı qırımtatarlarınıñ lideri olaraq sayğan Balbek, Cuma Caminiñ büyük açılışı Rusiye propagandasınıñ Qırımnıñ «Rusiye» statusını halqara seviyede tanıtuv işinde strategik adım olğanını gizlemey.
«Rusiye ve Ğarp añlaşsa, bu ise, belki, yañı dünya baqış standartlarınıñ temeli, telükesizlik, dünya nizamı meseleleri qoyulacaq, II Yalta konferentsiyasınıñ neticesi olur… Kimse Qırımnıñ Rusiye statusını artıq laf etmeycek», – dep qayd etti Balbek.
Moskvanıñ bu planlarına Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini, eski siyasiy mabüs Ahtem Çiygoz razı degil.
Qırımtatar halqınıñ azatlıq, Vatan oğrunda küreşini kimse iç bir vaqıt bastırıp olamağan ediAhtem Çiygoz
«Qırımtatarlarnıñ destegi aqqında Rusiye propagandasınıñ yönelişlerinden biri lafta «müfti» ve etrafındaki insanlar ola. Şunıñ içün bu tedbirni diniy taraftan qullanalar, em de semetdeşlerimiz «terrorizmde» qabaatlanıp taqip etilgende ve apiske alınğanda. Ukraina cemiyeti, halqara toplulıq ve işğalde bulunğan qırımtatar halqına tesir etüv «kârı» ve «piar» aqqında aytsaq, Rusiye beklegen netice olmaycaq. Qırımtatar halqınıñ azatlıq, Vatan oğrunda küreşini kimse iç bir vaqıt bastırıp olamağan edi», – dep bildirdi bu meseledeki fikrini Ahtem Çiygoz.
Halq sözü bar: eyilik yapacaq olsañ, sessiz yap. Cuma Cami meselesinde Rusiye akimiyeti propagandasız çalışsa edi, belki, qırımtatarlar da buña başqaca yanaşır edi. Şimdilik ise bir çoq tanışımnıñ canı ağıra. Aqmescitte büyük Cuma Caminiñ qurucılığı Qırım musulmanlarınıñ büyük ve aydın arzusı olğan edi, amma Rusiye propagandası bu arzunı da bozdı…
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Arqa Kipr Tu'rk Respublikası
Arqa Kipr Tu'rk Respublikası (tu'rkshe: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti) — Kipr atawının' arqasında jaylasqan de fakto ga'rezsiz ma'mleket. Grek kiprlikler ha'mde tu'rk kiprlikleri arasındag'ı kelispewshilikler 1974-jılı atawdın' ekige bo'liniwine alıp keldi, ha'mde keyinshelik 1983-jılı Arqa kiprlikler bir ta'repleme g'a'rezsizlik ja'riyaladı. Arqa Kiprdin' g'a'rezsizligi tek g'ana Tu'rkiya ta'repinen ta'n alıng'an, al basqa xalıqaralıq ja'miyet (BMSh ha'm Evropa awqamın qosqanda) pu'tkil ataw de yure Kipr respublikası qarmag'ında dep ta'n alg'an. Ma'mleket paytaxtı - Nikosiya (tu'rkshe: Lefkoşa). 5 rayonnan (tu'rkshe: ilçe) turadı.


text:
Túrkmenstan
Túrkmenstan (túrkmenshe. Türkmenistan Respublikasy) - Orta Aziyanıń qubla-batısında jaylasqan mámleket. Mayd. 488,1 mıń km². Xalıq sanı 5,113 mln. adam (2013). Paytaxtı — Ashxabad qalası. Administrativlik jaqtan 5 wálayatqa, wálayatlar etrap (rayon)larǵa bólinedi. Qala xalqı 45%. Rásmiy tili — túrkmen tili.
Mámleket basqarıwı prezidentlik. Dúzilisi jaǵınan unitar mámleket. Pul birligi — manat. Tábiyati: aymaǵınıń kópshilik jeri tegisliklerden ibarat bolıp, derlik 4/5 bólegi Turan tegisligi (Qaraqum shóli)nde jaylasqan. Qazılma baylıqları — neft hám gaz; kómir, mirabalit, altinkúkirt, qara hám reńli metall, mıs, alyuminiy, simob, molibden kánleri anıqlanǵan.


text:
“Krımskaya roza” rayonınıñ qurulacaq yerinde olğan “narazlıq meydanı”nda bulunğan adamlar Avropa İnsan Uquqları mahkemesine muracaat etmege niyetlene, dep haber etti Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde faalci Zamir Anarbayev.
O hatırlattı ki, yerli sakinler endi eki yıl devamında qurdurıcınıñ vekilinen mahkemeleşe.
Anarbayevniñ aytqanına köre, şimdilik vesiqalar Moskova Kassatsion mahkemesinde. Faalciler bütün rusiye mahkemelerini keçmege azırlar, çünki onsız Avropa İnsan Uquqları mahkemesinde dava açmağa imkân yoq.
“Şimdi men añlamayım - ne içün olar (işçiler – Q.A.) biz yaşağan meydannıñ qapatmasını başladı. Çünki biz Moskovağa bergen kassatsion şikâyeti alâ daa mahkemede baqıluvda buluna”, - dedi o.
Oquñız: «Endi «kazak»lar da mında peyda oldı». Aqmescitte «narazlıq meydanı»na rusiye quvetçileri keldi (+video)
Anarbayev, faalciler aqlarını “tek mahkemelernen” qorçalacağı ve “küç mucadele qullanmacaqlarını” qayd etti.
Avgustnıñ 2-sinde rusiye quvetçileri, yerli sakinler qora qoyulmasına qarşı narazlıq köstergen, “Krımskaya roza” rayonınıñ qurulacaq yerine keldi.
Qırımtatarlar ev qurğan “Strelkovaya” “narazlıq meydanı”nıñ yerinde yañı 9 biñ adamlıq rayon qurmağa isteyler. Mesken evlerden ğayrı, mektepler, bala bağçaları, spor meydanları ve tükânlar qurmağa azırlanalar. Şimdilik anda esasen avdetçiler (repatriant) yaşay.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov BM Tamır halqlar meseleleri Daimiy forumınıñ 20-nci sessiyası toplaşuvında çıqışta bulunıp, Rusiyeniñ maqsadı qırımtatar halqını işğal etilgen Qırım yarımadasından tamamen çıqarmaq ola, dep ayttı.
Bu aqta Çubarovnıñ Facebook saifesinde derc etken çıqış metninde aytıla.
«Qırımnıñ Rusiye işğali Qırım yarımadasınıñ unikal toprağı içün felâketli aqibetlerniñ sebebi ve tamır halqları – qırımtatar, qaray ve qırımçaq halqlarınıñ kelecegi içün telüke oldı. Rusiye Federatsiyasınıñ maqsadı tamır qırımtatar halqını işğali altındaki Qırım tışına çıqarmaq ola», – dep qayd etti Refat Çubarov.
Onıñ bildirgenine köre, Rusiyeniñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaqlaması Qırımnıñ tamır halqına qarşı yapılğan «daimiy repressiya ve taqipler şaraitlerinde qırımtatarlarnı qorquzuv ıntıluvı» ola.
Refat Çubarov, Moskva, Rusiyeni Qırımtatar Milliy Meclisini yasaqlav qararını lâğu etmege mecbur etken 2017 senesi aprelniñ 19-nda qabul etilgen BM Halqara mahkemesiniñ buyruğını yerine ketirmey, dep hatırlattı.
«Biz Birleşken Milletlerni er angi istilâcı devletni yügenleycek semereli mehanizmlerni tapmasına çağıramız. Em de Rusiye Federatsiyası kibi Telükesizlik Şurasınıñ daimi azası istilâcı olsa. Tamır halqlarnıñ aqları meseleleri mahsus maruzacısını devletlerara zıddiyetler neticesinde topraqları işğal etilgen tamır halqlarnıñ vaziyetine ayrıca diqqat etmesine çağıramız», – dep ayttı Meclis reisi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar BM tamır halqlar meseleleri daimiy forumınıñ 20-nci sessiyası çerçivesinde işğal etilgen Qırımda tamır halqlarnıñ aqları «sert ve sistematik şekilde bozula», dep bildirdi.
Hatırlatamız, New Yorkta aprelniñ 19-nda aprelniñ 30-na qadar devam etecek Tamır halqlar meseleleri daimiy forumınıñ yigirminci sessiyası açıldı.
2021 senesi mart ayında ABD Devlet departamenti 2020 senesiniñ insan aqları maruzasınıñ «Ukraina – Qırım» bölüginde «quvet qurulışlarınıñ suistimalları, insan hırsızlavları ve işkenceler» aqqında haber etti. Esabatta «barışıq toplaşuvlarnıñ serbestligine ve birleşme serbestligine, hususan Qırımtatar Milliy Meclisine kirişkenleri; din kütme serbestligi sert şekilde sıñırlana» dep qayd etile.
2016 senesi aprelniñ 26-nda Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi işğal altındaki yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaqladı. Meclisniñ imayesi Rusiye Yuqarı mahkemesine istinaf şikâyetini yolladı. Lâkin 2016 senesi sentâbrniñ 29-nda Rusiye Yuqarı mahkemesi bu istinafnı red etip, Meclis faaliyetiniñ yasağını tasdıqladı.
2017 senesi aprelniñ 19-nda BM Halqara mahkemesi Ukrainanıñ Rusiyege qarşı davasında ara qarar çıqardı. Gaagadaki mahkeme Kyivniñ Terrorizmni maliye etüv yasağı şartnamesi çerçivesinde Rusiyege qarşı muvaqqat tedbirler talaplarına qol tutmadı. Amma Moskvadan qırımtatarlarnıñ ve etnik ukrainlerniñ aq bozuluvını toqtatması, Meclisni ğayrıdan tiklemesi ve işğal etilgen Qırımda ukrain tilinde tasil temin etmesini talap etildi.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında laflar uydurıla, dep bildirgen edi.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
4169 7413 0538 5039 (08/22 VISA)
Kapital Bank kart hesabımıza istədiyi məbləğdə ianə köçürə bilər. Daha ətraflı...
Şəki Ensiklopediyası:Layihə/Sayğac a-z, əd.
{{Sayğac A}} {{Sayğac B}} {{Sayğac C}} {{Sayğac Ç}} {{Sayğac D}} {{Sayğac E}} {{Sayğac Ə}} {{Sayğac F}} {{Sayğac G}} {{Sayğac H}} {{Sayğac X}} {{Sayğac İ}} {{Sayğac J}} {{Sayğac K}} {{Sayğac Q}} {{Sayğac L}} {{Sayğac M}} {{Sayğac N}} {{Sayğac O}} {{Sayğac Ö}} {{Sayğac P}} {{Sayğac R}} {{Sayğac S}} {{Sayğac Ş}} {{Sayğac T}} {{Sayğac U}} {{Sayğac Ü}} {{Sayğac V}} {{Sayğac Z}} {{Sayğac Y}} {{Sayğac Əd.}}


text:
Meteorit
Meteoritler - tiykarınan tastan, temir, tas-temirden ha’m bazı bir muzdan ibarat boladı. tariyx adamlar bir neshe ret aspan denelerinin’ Jer «qıdırıp kelgen» «wa’kili» nin’ muzdan ibarat bolg’anlıg’ın ko’rgen. Jerdin’ betine tu’sip atırg’an meteorittin’ aspanda qaldırg’an izi - bolid. Bazda aspannın’ tasları bir qansha u’lken bolıp Jer atmosfera qatlamınan o’tip baratırg’anda janıp u’lgermeydi ha’m bolid tu’rinde Jerdin’ betine tu’sedi. Olar meteoritler degen at penen ataladı. Birinshi bolıp aspannan tastın’ tu’siwinin’ mu’mkin ekenligin Peterburg Ilimler akademiyasının’ xabarshı ag’zası Xladniy o’zinin’ 1794-jılı basılıp shıqqan «Pallas ta’repinen tabılg’an temir bo’leginin’ kelip shıg’ıwı ha’m ol menen baylanıslı ta’biyat qubılısları haqqında» shıg’armasında ilimiy jaqtan tiykarladı. E.F.Xladniy Krasnoyarsk u’lkesine tu’sken temir meteoritti uzaq waqıt u’yrenip, onın’ aspannan tu’skenligine tolıq isenim payda etti ha’m joqarıda tilge alıng’an ilimiy shıg’armanı jazıw menen meteoritika birinshi bolıp tiykar saldı.
Meteoritlerdin’ basqa da atları bar bolıp: aerolitler, siderolitler, uranoliti, meteorilitler, betiller (baituloi), aspnlıq, hawa, atmosferalıq ya’ki meteorlıq taslar dep te ataydı.
Meteoritlerdin' Jerge tu'siw protsesi[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Aspan taslarının’ Jerge tu’siwi ju’da’ a’yyemnen beri baqlang’an bolıp, bul taslar quday Jerlilerge inamı dep qarar ha’m muqaddes dep esaplanatug’ın edi. Aspanda ha’r qıylı u’lkenlikke iye bolg’an ha’r qıylı taslar mın’-mın’lap tabılatug’ın bolıp, olar da planeta sıyaqlı Quyash a’tirapında aylanadı. Olardın’ ishinde ha’r qıylı orbita menen birge, orbitaları jalg’ız bolg’anları da ko’plep ushıraydı. Mısalı: ıdırag’an kometa («quyrıqlı juldız») orbitasında mın’lap ha’r qıylı u’lkenliklerdegi aspan deneleri de ushıraydı. Orbitası boyınsha qozg’alatug’ın bunday mayda deneler Jerge jaqınnan o’tip baratırıp onın’ ku’shli ta’sirine beriledi ha’m o’z «jolların» planetamız ta’repke qaray burıwg’a ma’jbu’r boladı. Meteoritler Jer atmosferasına sekundına onlag’an kilometr tezlik iye halda kirse de hawanın’ u’lken qarsılıq olardın’ tezden «ha’wirden tu’siredi». Esaplawlardın’ ko’rsetiwinshe Jerge urılıw payıtında olardın’ ortasha tezlik sekund 200-300 metr quraydı. Stanyakovish tezligi sekundına 4 kilometrge shekem bolg’an taslardın’ Jerge urılıwı partlanıw menen tamam bolatug’ınlıg’ın jaqtan tiykarladı. Partlawg’a meteorit urılıw payıtında krater (ha’wiz) payda etip, onın’ bo’lekleri bir neshe kilometrge shekem atılıp ketedi. Tezligi sekundına 4 kilometrden artıq bolg’an aspan tasının’ Jerge urılıwınan ajıralıp shıqqan energiya mug’darı sonday massalı partlawshı zatlardan (partlaw payıtında) ajıralg’an energiyadan bir neshe ese artıq boladı. Bunday u’lken tezlik penen urılıwshı meteorit energiyasının’ bir bo’limi onı tolıq puwlandırıp jiberiwge sarıp etilse, qalg’an bo’limi krater payda qılıw ha’m topıraq qızdırıwg’a ketedi. Bunday u’lken tezlikke erisiwshi meteorittin’ massa ju’da’ u’lken (shama menen 100 tonna) bolıwı esaplawlardan ma’lim. Sonın’ ushın da massası 100 tonnadan artıq aspan «miyman»ların Jerde tabıwg’a bolmaydı, olar «avtograf» sıpatında Jerde u’lken kraterler g’ana qaldıradı. Meteorit Jerge urılg’anda onın’ tezligine baylanıslı ha’r qıylı u’lkenliktegi ura (oyıqtı) payda etedi. Uranın’ teren’ligi urılıw ornının’ jumsaqlıg’ına da baylanıslı. Esaplawlardın’ ko’rsetiwinshe planetamızg’a jılına 500 den artıq bunday taslar kelip tu’sedi. Biraq Jer betinin’ shama menen 70 payız suw menen qaplang’anlıg’ın itibarg’a alsaq, bul taslardın’ 350 ge jaqını ten'iz ha’m okean tu’plerinen orın alıp, izsiz jog’alatug’ınlıg’ı ma’lim boladı. Qalg’an qurg’aqlıqqa tu’setug’ın 150 tastın’ ba’rshesi de adamlar jasaytug’ın orınlarg’a tu’se bermeydi.
Jer betine tu'sken en' belgili meteoritler[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Planetamızda tabılg’an iri meteoritler ishindegi en’ irisi tu’slik-batıs Afrika «o’kpelew qa’dem»in qılg’an bolıp, bul temir meteorittin’ boy ha’m uzınlıq shama menen 3 metr, eni bolsa 1 metrden artıq. Bul gigant temir «miyman»nın’ awırlıg’ı 60 tonna. Alım Gordon anıqlawı boyınsha meteorit Jer atmosferasına kirmesten aldın 100 tonna shıg’atug’ın bolg’an.
Ullı Karl zamanındag’ı qol jazbalardın’ birinde bolsa aspannan u’lkenligi sa’l kem u’ydey keletug’ın muz bo’leginin’ tu’skenligi haqqında jazıladı. 1908-jılı Sibir taygasına «miyman» bolg’an basqa bir aspan denesinin’ neden ibarat bolg’anlıg’ın anıqlaw alımlar arasında on jıllap sozılg’an talıqlawlarg’a sebep bolıp, ha’zirge shekem o’z sırın saqlamaqta.
1970-jıldın’ 8-mayında Kiev oblastının’ İagotina qalasında bultsız ashıq hawadan u’lken muz bo’legi Jerge urılıp, bir neshe bo’lekshelerge ıdırap ketken. O’lshep ko’rilgende bo’leklerdin’ ulıwmalıq awırlıg’ı 15 kilogrammg’a jetken.
Meteorit payda qılg’an iri kraterlerdin’ biri Arizona shtatında (AQSH) tabılg’an bolıp, onın’ diametr 1300 metrge, teren’ligi bolsa 175 metrge jetedi.
1891-jılı bir topar AQSH alımları Arizona shtatı boyınsha saparg’a shıqqanda olar sahra ortasında ju’da’ u’lken ura (urag’a) dus keldi. Voronka a’tirapında 10 kilometrge shekemgi qashıqlıqqa ılaqtırılg’an taslardın’ tabılıwı, voronka topırag’ının’ bir bo’liminin’ ezilip untaq topıraqqa aylandırılg’anlıg’ı ha’m basqa bir bo’liminin’ erip bolıp qatpag’a aylang’anlıg’ı tiykarında alımlardın’ ta’repinen krater partlawg’a baylanıslı ju’zege kelgen degen juwmaqqa keliwlerine tiykar boldı. Alımlar nabıt bolıw ju’z bergen bul orınnan ko’p uzaqta bolmag’an orında jasag’an, a’yyemgi waqıtlardag’ı belgili hind qa'wim a’wladlarınan sorastırıp, krater a’tirapı zonasın Alvasti jırası dep atalatug’ınlıg’ın ha’m a]psana sa’ykes, «bul Jerge bir waqıtları qudaydın’ o’z ot arbasında tu’skenligin» anıqladı. Bunnan son’ alımlar krater - aspan tasının’ «isi» degen gu’man menen onın’ a’tirapın qıdırdı. Na’tiyjede krater qasınan ha’m ha’tte onnan onlag’an kilometrge shekemgi qashıqlıqlardan meteorit bo’leklerin taptı. Mın’lap tabılg’an meteorit bo’leklerinin’ ulıwmalıq awırlıg’ı 20 tonnadan artıq bolıp shıqtı.
Aspan «miyman»larının’ biri 1514-jılı Germaniya tu’sken tas meteorit bolıp, ol tu’sken orıng’a jaqın jaylasqan shirkew ornatılg’an ha’m qaytadan «aspang’a ushıp ketpesligi» ushın temir shınjırlar menen baylap qoyılg’an. Bul shirkew de qudayg’a tabınıwshılar ushın muqaddes orıng’a aylang’an.
İri meteorit payda qılg’an kraterlerden ja’ne biri Texas shtatında tabıldı. Onın’ diametri 162 metr bolıp, teren’ligi 5 metrdi quraydı. Krater ha’m onın’ a’tirapındag’ı maydanda shama menen bir yarım mın’ temir meteorit bo’lekleri tabılg’an.
1931-jılı Avstraliya Xenberi sho’linde bolsa meteoritler «jawını»nan payda bolg’an 13 krater tabıldı. Olardan en’ u’lkeninin’ diametri 165 metr bolıp, teren’ligi 15 metrge jetedi. Kraterlar toparı jaylasqan maydannan shama menen bir yarım mın’ meteorit bo’leklerinin’ tabılıwı da jergilikli turg’ınlar arasında tarqalg’an «tik jar artında janıp tu’sken Quyash» a’psanası bul kraterlerdin’ aspan tasları «bombardirovka»sının’ aqıbeti ekenliginen derek beredi. Tabılg’an taslardın’ awırlıg’ı bir neshe kilogrammnan yarım tonnag’a shekem jetedi.
1871-jıl 10-dekabrde Banduga (Yava) qasındag’ı sho’l maydang’a tu’sken meteorittin’ awırlıg’ı 8 kilogramm bolıp, Jerge 1 metrge shekem kirip ketken. 1910-jıldın’ 12-iyulında Sant-Mixel(Finlyandiya) qasına tu’sken aspan tasının’ awırlıg’ı bolsa 10 kilogramm bolıp, yarım metr teren’liktegi uranı payda etken.
1948-jılı Norton (Kanzas shtatı) qalası qasındag’ı ma’kke atızına tu’sken aspan deneleri «wa’kili» nin’ awırlıg’ı bir tonnag’a jaqın bolıp, payda qılg’an urasının’ teren’ligi u’sh metrge jetti.
Sibir «miymanı» Podkamennaya Tunguska da'rya on’ jag’asında jaylasqan Vanovare awılınan ju’z kilometrge jakın arqa-batısqa ertelep, Quyash biraz ko’terilgende kelip tu’sken. jer silkiniw salıp, planetamızg’a «qa’dem qoyg’an» bul aspan denesi keyinirek Tungus meteoriti meteoriti atı menen ilimde ken’ tanıldı.
1947-jıldın’ 12-fevral ku’ni basqa bir aspan tası - Sixote-Alinsk meteoritinin’ tu’siwine Uzaq Shıg’ıstag’ı İman qalashasında islewshi xudojnik Medvedev gu’wa boldı. Onın’ aytıwınsha, otlı shar arqasınan burqırag’an tu’tinli iz qaldırıp ha’m ha’r qıylı ta’replerge ushqınlar atıp, u’lken tezlik penen gorizont ta’repke ushtı. Otlı shar gorizonttan jog’alg’annan keyin ol ta’repten ju’da’ ku’shli partlaw dawısı esitildi. Keyingi jılları bul temir meteoritti u’yreniw boyınsha sho’lkemlestirilgen ilimiy ekspeditsiyalar bul «aspan miymanı»nın’ Jer betine tu’spesten aldınıraq hawada ıdırag’anlıg’ın ha’m onın’ bo’leklerinen payda bolg’an voronkalar bir neshe kvadrat kilometr maydandı iyelegenligin anıqladı. Payda bolg’an voronkalardın’ (uralardın’) diametri 60 santimetr 28 metrge shekem bolıp, olardan tabılg’an meteorit bo’leklerinin’ awırlıg’ı 1 kilogrammnan 70 kilogrammg’a shekem boldı. Esaplawlar meteorit bo’leklerinin’ ulıwmalıq awırlıg’ının’ 100 tonnadan kem emes ekenligin ko’rsetti.
Qızıqlı faktler[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Shixuaxua (Meksika) tabılg’an Morita dep atalatug’ın tuwrı konus ta’rizli meteorittin’ awırlıg’ı 11 tonna bolıp, ha’zir Mexiko saqlanadı. Argentina Kampo-del-Selo («Juldızlı maydan») maydanında tabılg’an aspan «wa’kili» nin’ awırlıg’ı 13 tonnanı, Amerikanın’ ta’biyat tariyxı muzey saqlanıp turg’an 1902-jılı Oregona tog’aylarınan tabılg’an Villamette temir meteoritinin’ awırlıg’ı 14 tonnanı quraydı. Sinszyan (Qıtay) oblastının’ Armanti qalashası qasına tu’sken meteorittin’ awırlıg’ı 20 tonna, Tanganika tu’sken Mbozi atlı basqa bir meteorittin’ boyı 4 metr shamasında bolıp, eni ha’m qalın’lıg’ı 120 santimetr, awırlıg’ı bolsa 25 tonna. Meksikanın’ Sinapoa shtatına tu’sken aspan tası da basqalarınan qalıspaydı. Onın’ boyı 4 metrdi, eni shama menen 2 metrdi, qalın’lıg’ı bolsa 1 metr 60 santimetrdi qurap, awırlıg’ı 27 tonna shıg’adı. Shıg’ıs Grenlandiya tu’sken meteorit Jerge urılg’anda bo’leklenip ketti. 1897- jılı Nyu-York alıp kelingen ha’m Keyi-York dep atalatug’ın bul meteorittın’ u’sh u’lken bo’leklerinin’ awırlıg’ı 30 tonna («Palatka»), 3 tonna («Ayol») ha’m 408 kilogramm («It») nı quraydı.
Pu’tkil insaniyat tariyxında meteorlardın’ 15 danası g’ana adamlar jasaytug’ın orınlarg’a tu’skenligi anıq esapqa alıng’an. Sonnan to’rtewinde adamlar jen’il jaraqatlang’an ha’m kontuziya alg’an.


text:
Qırım musulmanlarınıñ diniy yetekçisi hacı Emirali Ablayevniñ avalesi ile Qırım ve Sevastopol Müftisiniñ QC ve Sevastopol şeerinde ÜFSİN ile işbirlik boyunca yardımcısı, Aqmescitniñ baş imamı Muhammed İslamov Aqmescitteki №1 sert rejimli tüzeltüv koloniyasını ziyaret etip, mahküm etilgen musulmanlarnen körüşti.
Muhammed İslamov mahkümler ile diniy suhbet keçirip, olarnıñ rica ve isteklerini diñledi. Bundan da ğayrı, o, koloniya başlığınıñ terbiye işleri boyunca muavini Vitaliy Samedov ile birlikte apishane kitaphanesinde olğan diniy edebiyatnı teşkerdi.
“Yazıq ki, pandemiya zamanında koloniyada daa sıq bulunmaq imkânımız yoq, amma biz mahkümlernen körüşmek imkânlarını qaçırmaymız. Dersler ve suhbetler keçiremiz. Sualler peyda olsa, mahkümler din hadimlerine muracaat ete bilgenlerini, ananeviy diniy yönelişte kitaplar ala bilgenlerini añlatamız”, – dedi Muhammed İslamov.
Bundan da ğayrı, o, qayd etti ki, mahkümler künde beş kere apishane saasında yerleşken camini ziyaret eteler, cuma namazlarına qoşulalar ve cami binasını temizlikte tutalar.
“Mahkümler göñülden tüşmey, olar dinimizge sığınğanını, hata yapqanlarını qabul etkenini ve olarnı tüzetmege tırışqanını köstereler”, – dep, qayd etti Muhammed İslamov.
Mahkümler içün virus hastalıqlarınıñ profilaktikası ve şahsiy temizlik qaidelerine riayet etilmesi boyunca da suhbetler alıp barıla.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Qırımnıñ Yedi Quyu (Leninskiy) rayonı ve Keriç şeerinde yarıq söndürildi, dep haber etti fevral 5-inde saba “Krımenergo” şirketiniñ matbuat hızmeti.
Saat 8:00-da saba Yedi Quyu rayonınıñ Dere Salın (Çistopolye) köyüniñ bir qısmı yarıqsız qaldı. “Krımenergo” mütehassısları qaza yerini qıdıra, dep bildirile.
Bundan ğayrı gece Keriçte tel hatınıñ zararlanğanı sebebinden yarıq olmadı. Energetikler, mesele çezildi dep bildire.
2016 senesi baarde rus energoköprüniñ üçünci pıtağı işini başlağanına baqmadan, Qırımda yarıq söndürmeleri devam etmekte. 2015 senesi dekabrden başlap Herson vilâyetinde energetik tiremelerniñ bozulğanından soñ, Ukrainadan Qırımğa elektroenergiya berilmey. Şimdilik Qırım öz generatorları, Rusiye generatorları ve Kuban energoköprüniñ elektrik ağını qullana.