text:
Xan (titul)
Xan - tatar tarixi yuğarı xakimiät tutulı, törki-mongol xalıqlarında taralğan.
Borınğı törki däwlätlärdä qan, han, xan, qahan süze qullanılğan.
Altın Urdada Böek xan - xäkimiätneñ yuğarı titulı. Altın Uda tarqalğannan soñ xan - Qazan, Qırım, Ästerxan, Seber, Qasıym xanlıqlarında baş xakim ataması. Monarxik titul bulıp tora.
Berençe tapqır Qıtay qulyazmalarında telgä alına, hunnarda şänyüy titulı bulğan.
Tatar xannarı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qazan häm Qırım xanlıqlarında dürt asıl näselneñ wäkilläre - Arğın, Qıpçaq, Şırın häm Borın qorıltayında xan namzäte xaqında qarar itelä.
Xan Çıñğızxan näselennän çığarğa tieş bulğan.
Qazan xanlığında başta Olığ Möxämmäd näsele, soñraq Gäräy näsele xan täxetendä utıra.
Qırım xanlığına Gäräy näselennän xannar bulğan.
Qazan xanbikäse Söyembikä Yosıf bie qızı bulğan, Yosıf bie İdegäy näselennän çıqqan.
Xäzerge waqıtta Qazan xannarı warisları Yosıpov näseleneñ soñğı ir wäkile Feliks Yosıpov onıqasınıñ balaları Yunanstanda yäşi.
Şulay uq qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- PaBил ФәxpeTдиHoB. TATAP XAЛKЫ hӘM TATAPCTAH TAPИXЫ.
- M. Г.XyдяkoB: Oчepkи пo иcTopии KaзaHckoro xaHcTBa 2013 eлHың 23 aпpeлb kөHeHдә apxиBлaHraH.


c: text/html

text:
Tünevin Qırımda sekiz adam koronavirustan öldi, dep bildirdi Qırımnıñ Rusiye sağlıq saqlav nazirligi.
Berilgen malümatına köre, umumen pandemiya vaqtında Qırımda bu hastalıqtan 385 adam vefat etti.
"2849 insan (covid) ambulator tedaviylevde, ve 3015 hastahanelerde (kovid ile pnevmoniya), 42 kişi observatorlarda buluna. Umumen 19 634 COVID-19 hastası qayd etildi. 14763 kişi hastahaneden çıqarıldı", – dep yazıla malümatta.
Keçken künü Qırımda 345 koronavirus hastası qayd etildi.
Saba Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksönov, dekabrniñ 15-nde yarımadada koronavirus yuqunçından “kutleviy vaktsinatsiya başlana”, dep bildirdi.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukrainanıñ qıta qısmında yañıdan yaratılğan “Tavriya” Aqmescit futbol klubu, Ukraina futbol çempionatınıñ ekinci ligasınıñ on doquzıncı basamağında “Nikopol” taqımınen oynacaq.
“Tavriya”nıñ resmiy saytında bildirilgeni kibi, matç aprelniñ 18-inde, cumaaqşamı künü saat 17:00-da keçirilecek.
“Elbette ki, ğalebege azırlanamız. Eki matçımız endi oldı: “Real Farma”nen oyunda eki aldıq, amma “Mir”ge qarşı da ğalebe ister edik. Biz, futbol adetince, soñki daqqalarda qaçırdıq. Bunıñ içün ğalip çıqıp, üçni almağa isteymiz, balalar azırlana”, - dep aytıp berdi Qırım.Aqiqatqa “Tavriya”nıñ futbolcısı Yevğen Sokolan.
2014 senesiniñ soñunda Futbol birleşmeleriniñ Avropa Birligi, Qırım klublarına Rusiye çempionatında iştirak etmege yasaqladı. UEFA yardımınen 2015 senesi Qırım futbol birligi yaratıldı.


text:
Kyivde Koktebel Jazz Festival muzıka festivali açıla. Qırımda başlatılğan festival altıncı kere yarımada tışında keçirile. Faqat teşkilâtçılar Qırım müitini «Qırım adasında» yaratmağa vade ete. Saat 18:30-dan 19:30-ğa qadar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ mahsus canlı yayınını Truhanov adasından diñleñiz. Alıp barıcılar Stas Yürçenko ve Katerina Nekreça Kyivde Koktebel Jazz Festival açılışınıñ birinci kününi kösterip tarif etecekler.
«Qırım aqşamı» – Qırım.Aqiqat Radiosında iş künleri saat 18:30-dan 20:00 qadar çıqqan tok şou. Yayın Qırım.Aqiqatnıñ YouTube ve Facebook kanallarında da kösterile. Bizni Qırım de diñley bile. Qırım.Aqiqat Radiosı 24 saat devamında 105.9 FM dalğasında Şimaliy Qırımda yayınlana. Qırımlılar 8 800 100 69 26 telefonı vastasınen yayınğa telefon ete bile ya da yaza bile: Krym_radio@rferl.org.


text:
Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Emil Cemadenov Rusiye koloniyasında üç profilaktika qaydına alındı. Bu aqta «Qırım birdemligi» Cemadenovnıñ ömür arqadaşı Liana Belâlovanıñ malümatına esaslanıp haber ete.
Berilgen malümatqa köre, sentâbrniñ 18-nde Emil Cemadenov onı «ekstremist mefküresine meyilli, hadimlerge ücüm etmege meyilli, iç nizam qaidelerini bozmağa meyilli olğanı içün» üç profilaktika qaydına alındı, dep haber etti.
«Olar zaten daima ceza izolâtorında buluna, ve daa böyle profilaktika qaydları kirsetildi», – dep tefsir etti rejim sertleşkenini Belâlova.
Mabüs içün profilaktika qaydı quvetleştirilgen qaravul ve evelden azat etüv ve ceza çeküv şaraitleriniñ yımşatılması demek.
Rusiyeniñ Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmeti Cemadenovnıñ tuvğanları bergen malümatnı açıq şekilde tefsir etmey.
Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ ükmüni 2019 senesi iyün ayında çıqardı. Daa soñra Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımlılarnıñ ükmüni deñiştirdi.
Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñ ükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi bu davanıñ bütün mabüslerini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımdan Ukrainanıñ qıtadaki qısmına aliy oquv yurtlarında oqumaq içün kelgen studentlerniñ sayısı 30 faizge arttı. Buña bir sıra umumtasil teşebbüsler yardım ete. Bunı «İşğal etilgen yarımada: muqavemetniñ 4 yılı» halqara forumınıñ çerçivesinde Ukraina tasil ve ilim naziriniñ muavini Volodımır Kovtunets söyledi.
Kovtunets: «Bizim vazifemiz, Qırım gençlerine ukrain tasilni almaları içün imkân doğurmaqtır. Vernadskiy adına Tavriya milliy universiteti muvafaqiyet ile Kyivde çalışa. Bu, Qırım sakinleri içün tasilge irişüv qolaylığına tesir etmeli. Keçken yılınıñ mayısında qabul etilgen qanun boyunca beş cenübiy vilâyetniñ universitetlerine Qırımdan kelgen studentlerni qabul etmeleri içün qoşumça biñ yer ayırıldı. Bunıñ neticesinde Qırımdan kelgen studentlerniñ sayısı 30-dan ziyade faizge arttı.
Mayısnıñ 16-sında Ukraina Yuqarı Radası 6116 nomeralı «Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasınıñ sakinleri olğan şahıslarnıñ tasil aluv aqqılarını temin etüv boyunca « Aliy tasil aqqında» qanunına deñişmeler kirsetüv aqqında» qanun leyhasına esas olaraq ve umumen qol tuttı. Mayısnıñ 16-sında munasip qarar içün 238 halq deputatı rey berdi. Cemiyet erbaplarında bu qanun bir sıra tenqidiy qaydlar doğurdı.
2018 senesi fevralniñ başında Ukraina Tasil ve ilim nazirligi, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımdan kelgen abituriyentlerniñ oqumağa kirmelerini qolaylaştırmaq içün Dnipro, Lviv, Kyiv, Zaporijjya, Mıkolayiv, Harkiv, Herson ve Odesadaki 35 aliy oquv yurtlarında umumtasil merkezlerini meydanğa ketirmek niyeti aqqında bildirdi.


text:
Yaltanıñ Rusiye akimiyeti, şeer merkezinde yol areketiniñ shemasını deñiştirmege ve maşnalar içün qapalı cayav yollarınıñ sayısını arttırmağa istey. Memuriyet başınıñ muavini Aleksey Çelpanovnıñ fikrince, bu areketlernen şeerniñ tarihiy qısmını naqliyattan boşatmaq ve qoşma parkovka yerlerini yaratmağa imkân peyda olur.
“Yañartılğan shema, hususan, “Yalta” musafirhanesine Drajinskogo soqağından bir taraflı yol areketni közde tuta, Ruzvelta ve İgnatenko soqaqlarını ise, esasen - cayav yapmaq, amma aynı vaqıtta şlagbaum keçitinen parkovka yerleriniñ ayırılması niyetlenile”, - dep yaza Çelpanovnıñ sözlerinden şeer memuriyetiniñ matbuat hızmeti.
Bundan ğayrı, o, deñişmeler Sverdlov soqağınıñ başında, Rudanskogo ve Drajinskogo soqaqları arasında yol areketi eki taraflı yapılacaq yerde, da olacağını qoştı.
Daa, memuriyet başınıñ aytqanına köre, İgnatenko soqağını çeşmelernen yaraştırmağa imkân bar.
Çelpanov, “Spartak” turağı yanında da cavav qısmını bollaştırmaq istegenlerini de bildirdi.
“Çiçek bazarınıñ avuştırılması içün saiplerinen aldın añlaşma endi bar, turaq yanında meydançıq ise abadanlaştırılacaq ve keñleştirilecek”, - dedi o.


text:
Ukrainanıñ sabıq prezidenti Viktor Yanukoviç martnıñ 2-sinde Moskvada Rusiyeniñ TASS devlet agentliginde keçken matbuat konferentsiyasında «Qırımnıñ teslim etilmesi» sebebini añlattı. Bu hususta Azatlıq Radiosı yaza.
O: «Qırım ne içün teslim etildi? Öyle bir körüne, sanki ükümet Qırımnı Ukrainadan uzaqlaştırmaq içün, problemli territoriyadan qurtarılmaq içün er şeyni yaptı. Mahkemede ifade bergen şaatlar köz ögüne alınsa, akimiyetni zapt etkenler Qırımnı Ukrainada saqlap qalmaq içün areketler yapmadı, dep şübhesiz söylemek mumkün», – dedi.
Obolonskıy rayon mahkemesi 2017 senesi iyünniñ soñunda Ukrainanıñ sabıq prezidenti Viktor Yanukoviçniñ devletke hiyanetlik etkeninde qabaatlavları boyunca işni ğiyabiy şekilde baqıp başladı.
Yanukoviç Ukrainada bir qaç cinaiy işniñ ve bu cümleden 2013 senesiniñ noyabrinden 2014 senesiniñ fevraline qadar vekâletleriniñ arttırması, Meydanda faaliyetçilerniñ kütleviy surette öldürilmesi ve 2010 senesinde devlette akimiyetniñ zapt etmesi boyunca cinay işlerniñ figurantı ola.
Meydanda narazılıq köstergenler qurşunğa tutulğan soñ Rusiyege qaçqan Ukrainanıñ sabıq prezidenti özüne qarşı atılğan qabaatlavlarnı red ete.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin, Rusiye Federal bergi hızmetiniñ yolbaşçısı Mihail Mişustinni Devlet dumasına baş nazir vazifesine namzet olaraq teklif etti. Bu aqta Kreml matbuat hızmeti bildirdi.
«Prezident Vladimir Putin Mihail Mişustinnen iş körüşüvini keçirip, oña ükümet reisi vazifesini almağa teklif etti. Müsbet cevap alıp, Mişustinniñ namzetini Devlet dumasına baş nazir vazifesine teklif ettim», – dep bildirdi matbuat hızmeti.
Daa evel haber etilgenine köre, Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedev ve ükümeti Rusiye prezidenti ilân etken Rusiye anayasasınıñ deñişmeleri aqqında teklifler sebebinden istifağa çıqa.
Mişustin 2010 senesi aprel ayından berli Federal bergi hızmetiniñ yolbaşçısı edi.
Mihail Mişustin 1996 senesi Moskvada dünyağa keldi. 1998 senesi avgustniñ 22-nden başlap Rusiye Devlet bergi hızmetiniñ reber muavini edi. 1999 senesi mart ayından başlap 2004 senesi mart ayına qadar Rusiye bergi ve alım naziriniñ muavini edi.
2004 senesi martnıñ 22-nden başlap 2006 senesi dekabrniñ 18-ne qadar – Federal mülk obyektleri kadastr agentliginiñ reberi (2009 senesi mart ayında lâğu etilgen Rosnedvijimost).
2006 senesi dekabr ayından başlap 2008 senesi fevralniñ 29-na qadar Mihail Mişustin Federal hususiy iqtisadiy alanlarnı idare agentliginiñ reberi (2009 senesi oktâbr ayında lâğu etilgen RosOEZ).
2008-2010 seneleri – UFG Capital Partners şirketiniñ prezidenti ve UFG Asset Management şirketler gruppasınıñ idareci ortağı (aktiv, yatırım biznesiniñ idaresi), vençur vaqfını, mal-mülk ve regiondaki biznes inkişafı vaqfını ve başlatuv leyhalarını idare etti.


text:
Fevralniñ 22-nden başlap Ukrainağa suvuqlar kelecek, dep bildirdi ukrain sinoptiki Natalya Didenko Facebook saifesinde.
«İleri planlar içün. Fevralniñ 22-nden başlap Ukrainadaki ava orta suvuqlarğa kelecek», – dep qayd etti Didenko.
Ukrgidromettsentr fevralniñ 22-ne Ukrainanıñ çoqusı regionlarında «sıfırdan aşağı» ava olacağını tahmin ete. Zakarpattâ vilâyeti istisna olacaq, anda ava arareti sıfırdan yuqarı 2-4 derecege köterilecek.
Hatırlatamız, fevralniñ 17-nde Kyivde orta araret rekordı oldı. 139 yıl içinde ilk sefer ava arareti +4,6 derece edi, 1974 senesi şu künü olğan rekorddan 0,1 derece çoq edi. İklim normasına köre, böyle ava martnıñ 29-na uyğun kele.
Cumaertesi künü, fevralniñ 23-nde, Qırım yarımadasında pek suvuq olacaq, qar boranı ve şiddetli şimaliy-şarqiy yel olması beklenile.


text:
Tөpkия kыpыM TaTapлapыHың kaйrыcыH ypTakлaшa / Törkiyä qırım tatarlarınıñ qayğısın urtaqlaşa
Törkiyä üz watannarınnan mäcbüri sörgen itelgän qırım tatar törkiläre belän qardäş Qavqaz xalıqlarınıñ qayğısın urtaqlaşuın belderde
Tışqı êşlär ministrlığı süzçese ilçe Tanju Bilgiç Qırımnıñ cirle xalqı bulğan qırım tatar törkiläreneñ 77 yıl êlek bügen töp watannarınnan köçläp ayırıp keşeleksez şartlarda sörgen itelüen belderde.
"1944nçe yılnıñ 18nçe may tönendä 250 meñ qırım tatar qawemdäşebez keşeleksez şartlarda sörgen itelep, ana watannarınnan ayırğannar. Bu xäsrätle waqıyğada qırım tatarlarını&nt...
-
30.06.2022
-
30.06.2022
-
30.06.2022
-
30.06.2022
-
30.06.2022

seg_langs: tat_Cyrl crh_Latn crh_Latn crh_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk


text:
Qırımtatar milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerov noyabrniñ 7-si, Salı künü «Avropa hatıra ve namus plotforması» adlı mukâfat almaq içün Parijge uçacaq. Bu aqta noyabrniñ 6-nda Qırımtatar resurs merkezi idaresiniñ yolbaşçısı Eskender Bariyev, Kyivde keçken matbuat konferentsiyasında bildirdi.
O, Umerovnıñ namzeti Qırımtatar resurs merkezi ve qırımtatar halqınıñ Milliy Meclisi teşebbüsinen teklif etilgenini qayd etti.
«İlmi Umerov, onen beraber finalda Rusiyeli Vladimir Kara-Murza, Qıtay Halq Cumhuriyetinden kelgen Nobel mukâfatı lauretınıñ ömür arqadaşı, KHDC uquqqoruyıcılar kibi meşur insanlar iştirak etkenine baqmadan, bu mukâfatnıñ laureatı olaraq saylândı. İşte bularnıñ epsine baqmadan bu mukâfatnı İlmi Umerov qazandı ve yarın bizler onı almağa ketecekmiz», – dep ikâye etti Eskender Bariyev.
«Avropa hatıra ve namus plotforması» adlı mukâfatnıñ resmiy saytında haber etilgenine köre, teşkilâtnıñ azaları mukâfatnıñ «totalitarizmge qarşı demokratiya, insan aq-uquqı ve azatlığı, qanun üstünligi oğrunda alıp barğan küreşiniñ tanılması» içün İlmi Umerovke berilmesine rey bergen.
Mukâfat noyabrniñ 8-nde Parijde keçecek «Kommunizmniñ 100 yıllığı. Tarih ve hatıra» konferentsiyasında taqdim etilecek.
Qırımtatar milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerov eki yıllıq yaşav tarzındaki koloniyada qalmasına üküm etilip, eki yıl devamında açıq faaliyetnen oğraşması ve kütleviy haber vastalarında çıqış yapması yasaqlanğan edi. Umerov kutleviy surette separatizmge çağırmaqta qabaatlanğan edi. Onıñ özü oña qarşı qozğatılğan cinaiy iş siyasiy renk taşığanını aytqan edi.
Rusiye akimiyeti İlmi Umerovnen Qırımda mahküm etilgen qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri olğan Ahtem Çiygoznı azat etip, oktâbrniñ 25-nde Türkiyege teslim etken edi. Ondan soñ Umerov ve Çiygoz Kyivge kelip çıqtılar.
İlmi Umerov Almaniyada ekimlerniñ teşkerüvinden keçip tedaviylengen soñ, Qırımğa barmaq niyetinde olğanını bildirgen edi.


text:
Qırımda keçken künü beş insan koronavirustan vefat etti, dep bildirdi Rusiye kontrolindeki Qırım sağlıq nazirliginiñ matbuat hızmeti.
«277 insan (COVID) ambulator tedaviylevde, 1422 kişi (COVID ve pnevmoniya) hastahanelerde yata», – dep aytıla haberde.
Qayd etilgenine köre, Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadşçor idaresi pandemiya başlağanından 38 309 COVID-19 hastasını qayd etti, bütün müddet devamında 35 886 kişi yahşı oldı.
Rospotrebnadzor, Qırımnıñ yedi regionında koronavirus hastalarınıñ sayısı arta, dep bildirdi.
Qırımnıñ Rusiye sağlıq naziri Aleksandr Ostapenkonıñ brifingde aytqanına köre, işğal etilgen Qırımda 100 hasta ağır ve pek ağır alda buluna. Onıñ qayd etkenine köre, Qırımda koronavirus hastalarınıñ sayısı arta.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Rusiye, Qırımnı işğal etip, Ukrainağa qarşı açıq tecavuznı alıp barğanı aqta bildirdi. O şunı da qayd etti ki, Qırımda ve Donbassta ukrain territoriyasınıñ bir 44 biñ metr kare Rusiye tarafından işğal etilgen.
Bunı Ukraina prezidenti BMT Baş assambleyasınıñ umumiy munaqaşalarında çıqışta bulunıp ayttı.
«Qomşu Rusiye memleketi tecavuzcıdır, sabıq strategik ortağımız, yuridik ceetten Ukraina mustaqilligini ürmet etmeli… Rusiye, Qırımnı işğal etip, devletimizge qarşı açıq istilânı alıp bardı», – dedi o.
Porşenko dey ki, Rusiye ziddiyetlerni er yerde alıp bara, Nagornıy Karabah, Pridnestrovye, Abhaziya, Qırım, Donbass ve Suriye aqqında hatırlattı.


text:
Bağçasaray rayonınıñ Bürlük köyünde sentâbrniñ 27-ne keçer gecesi sanayı malları tükânında yanğın yüz berdi. Bunı Qırım boyunca FVN Rusiye ofisiniñ matbut hızmeti haber etti.
Qurtarıcılarnıñ malümatına köre, yanğınnın umumiy miqdarı 350 metr kvadrat teşkil etken.
"Sentâbrniñ 26-nda saat 23:58 Bürlük köyündeki sanayı malları tükânında yanğın yüz bergeni aqqında haber etildi. Zarar körgenler aqqında haber etilmedi", – dep yazıla bildirmede.
Evel, sentâbrniñ 21-nde Kefe civarındaki Primorskiy qasabasında baqımsız binada yanğın öz bergeni aqqında haber etilgen edi.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/05-21
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
Albrext Dürer (almança Albrecht Dürer, 21.05.1471 - 6.04.1528, Bavariä gertsoglığındağı Nürnberg qalası, / İzge Rim imperiäse) - Renessans çorı alman rässamı.
Tönyaq Awrupanıñ rässamnäre arasında berençe teoretigı, çağıştırma antropometriägä nigez saluçısı zärkän ostası ğailäsendä tuğan.
1477 yıldan birle latin mäktäbendä uqıy, 15 yäşä Nürnberg rässamı Mixael Wolgemut'ka uqırğa bara.
1509 Nürberg Zur Şurasına itep saylana, 1518 yılda Augsburg reyxstağında Nürnberg wäkile bulğan.
Rafael häm Leonardo da Vinçi belän xatlaşuı, soñğı yıllarında Martin Lüter äsärlärennän tä'sirlänüe bilgele.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Rusiye quvetçileriniñ Kezlevde qırımtatarı Ali İbragimovnıñ evinde keçirgen tintüvini «qırımtatarlarnı ayrı qorquzuv şekli» ve «esas insan aqlarını ihmal etüv» dep adlandırdı.
«Rusiye işğalcileriniñ qırımtatarlarnıñ evlerine qanunsız sürip kirüvi ve tintüv keçirüvi, musulman bayramlarında barışıqsever insanlarnı apiske aluvı qırımtatarlarnı hususiy qorquzuv şekli ve esas insan aqlarını ihmal etüv numayışı ola», – dep yazdı Refat Çubarov Facebook saifesinde.
Hatırlatamız, iyülniñ 22-nde saba Rusiye quvetçileri 57 yaşında Ali İbragimov ve 27 yaşında oğlu Mustafa İbragimovnıñ evini tintip başladı. Daa soñra Ali İbragimovnıñ evine acele yardım maşinası keldi.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası Rusiye quvetçileriniñ Kezlevde 57 yaşında Ali İbragimov ve 27 yaşında oğlu Mustafa İbragimovnıñ evinde keçirgen tintüvleri sebebinden cinaiy tahqiqat başlatıldı, dep bildirdi.
Bundan evel Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova halqara toplulıqnı Rusiye quvetçileriniñ yapqanlarına cevap bermesine çağırdı.
Qırımlı jurnalist ve faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.


text:
Qırımlı advokat Mammet Mambetov Aqmescitte, «narazılıq meydanı»nıñ faali Fazıl İbraimovnıñ evinde nevbetteki tintüv yapılğanı aqqında haber ete.
Bu aqta uquqqorçalayıcı Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında haber etti.
«Qırım saati boyunca saba saat 6da (Kyivde saat 7 – QA) maña onıñ qadını telefon açıp, olarnıñ evininde tintüv yapılğanı aqqında haber etken arada, bağ kesildi», – dep ikâye etti advokat.
O, bergen malümatqa köre, tintüv tahminen Aqmescitniñ Abdul Teyfuq soqağında ötkerilmekte.
«Qırım birdemligi» cemaat teşkilâtı haber etkenine köre, tintüv keçken yerde avtozaglar tura eken.
Rusiye küç idaresi bu hususnen bağlı iç bir izaat bermey.
Qırım.Aqiqat meseleniñ inceliklerini bilmege areket ete.
Advokat Mambetovnıñ malümatına köre, 2017 senesi oktâbr ayında, Rusiye küç idaresiniñ hadimleri yañlışlıqnen «narazılıq meydanı»nıñ 62-yaşındaki faali Fazıl İbraimovnıñ oğlu Enverniñ evinde tüntüv keçirgen ediler.
Fazıl İbraimov «Strelkovaya» yerli «narazılıq meydanı»nıñ faali sayıla.
Kreml nezaretindeki Aqmescitniñ Jeleznodorojnıy rayon mahkemesi bu yıl avgust ayında 62-yaşındaki İbraimovnı 5 künlük apiske qapağan edi.
İbraimov «Krımskaya roza» mesken massivi qurulışınen bağlı cemaat deñlevlerinde çıqış yapmağa istey. Ancaq, Rusiye nezaretindeki Aqmescit memuriyetiniñ yolbaşçısı Gennadiy Baharev oña söz aqqı bermeyip, politsiyağa faalniñ zaldan çıqarılmasını rica ete. Ufaq bir dava çıqa ve bundan soñ İbraimov «politsiyanıñ qanuniy talabına riyayet etmemekte» qabaatlana.
Tevqif etilüvnen bağlı tavsilâtlı malümatnı Qırım.Aqiqat materiallarında tapıp oquybilesiñiz.
«Krımskaya roza» yañı mesken massivi Aqmescitniñ şimaliy-şarqiy tarafında qurulması planlaştırıla. Onıñ qurulışını «Monolit» qurucılıq şirketi tanıtqan edi. Qurucı vaad etkenine köre, yañı rayonda 9 biñ kvartira qurulacaq eken. Bu yerde çoq yıllar devamında yaşap kelgen insanlar evlerni yıqmaq niyetindeler. Ekspertler aytqanına köre, «Krımskaya roza» mikrorayonıñ proyekti yanlış yapılğan eken.


text:
Fevralniñ 22-nde Kyivdeki Mustaqillik meydanında qırımtatar faali Server Karametov bir kişilik piket keçire, dep haber ete Qırım.Aqiqat muhbiri.
Aktsiyada Karametov «Men Qırımdan kelgen Ukraina vatandaşı, qırımtatarım. Prezidentnen körüşmek isteyim. Qırımnıñ tamır halqı muhtariyet talap ete», dep yazılğan plakatnen tura.
Karametov tarif etkenine köre, körüşüvde o, Ukraina prezidenti Petro Poroşenkoğa işğal altındaki Qırımda yapılğan repressiyalar ve yarımadadaki qırımtatar muhtariyeti meselesini muzakere etmek istey eken.
Qırımtatar faali Server Karametov 2017 senesi avgust ayında Aqmescitte, qırımtatarlarnıñ liderlerinden biri olğan Ahtem Çiygozğa qol tutmaq maqsadınen keçirilgen bir kişilik piket içün tutulğan edi. Oña qarşı eki dane memuriy protokol tizilgen edi. Biri – «bir kişilik piket qaidelerini bozğanı» sebebinden, digeri de – «politsiya hadimine qarşılıq köstergeni» içün.
Daa soñra Kreml nezaretindeki Aqmescitniñ Jeleznodorojnıy rayon mahkemesi «politsiya hadimine qarşılıq köstergeni» içün 10 künlük memuriy ceza tayinlegen edi.


text:
Aprelniñ 12-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donudaki Cenübiy bölgesiniñ arbiy mahkemesinde «Hizb ut-Tahrir davası» boyuncaAyder Azamatov olıp keçti. Mahkeme oturışı vaqtında Emil Ziyadinovnıñ davasınıñ aslı baqılıp başalndı. Bunı Facebookta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber etti.
Advokat Ayder Azamatovnıñ bildirgenine köre, mahkeme oturışınd qabaatlav hulâsası ilân etilgen.
«Bugün devlet qabaatlayıcısı qabaatlav hulâsasını ilân etti. Emil Ziyadinov bu qabaatlav hulâsasına munasebetini bildirdi: oña qarşı açılğan dava vu bu qabaatlavnen kesen-kes razı degil, dep ayttı», – dedi Azamatov.
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi fevralniñ 2-nde «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Vadim Bektemirov ve Emil Ziyadinovnıñ apiske alınmasına qarşı berilgen imaye istinafını red etti.
2020 senesi iyülniñ 7-nde Rusiye quvetçileri yedi qırımtatarınıñ evini tintti: Qurman rayonınıñ Büyük Onlar qasabasında Emil Ziyadinov, Aqmescit rayonınıñ Kurtsı qasabasında İsmet İbragimov, Bağçasaray rayonınıñ Jeleznodorojnoye köyünde Alim Sufyanov, Bağçasaray rayonınıñ Süyür Taş (Belokamenka) köyünde Seyran Hayretdinov, Bağçasaray rayonınıñ Sevastyanovka köyünde Aleksandr Sizikov, Aqmescit rayonınıñ Bavurçı (Kamenka) köyünde Vadim Bektemirov ve Aluştada Dilâver Memetovnıñ. O, tintüv keçirilgende evde degil edi, onı qıdırmağa devam eteler.
Rusiye FSBsiniñ malümatına köre, mahsus hızmetniñ hadimleri Qırımda «Hizb ut-Tahrirni» teşkil etkeninden ve iştirak etkeninden şübheli sayılğan yedi insannı tuttı. FSB, bu insanlar «Qırım sakinleri arasında terror mefküresini yayıp, qırımlı musulmanlarnı öz saflarına celp etti», dep bildire. Rusiye mahsus hızmetiniñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, «(teşkilât) azalarınıñ yaşağan yerlerinde Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir al-İslami» propaganda malümatları, terror faaliyetinde qullanılğan bağ vastaları, elektron malümat taşıyıcıları tapılıp alındı».
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye quvetçileriniñ areketlerini takbih etti, Milliy politsiyanıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar Baş idaresi ise Ukraina Ceza kodeksiniñ 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden (mesken tiyilmemezligini bozuv) cinaiy tahqiqat başlattı.
Hizb ut-Tahrir davası
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Aqyarda Fiolent burnunda martnıñ 9-ında bir aqay uçürımdan yıqılıp elâk oldı, haber ete Rusiye FVN-niñ Aqyyar idaresiniñ matbuat hızmeti.
Müessise qayd etkeni kibi, qaza "Mayak" turağı yanında oldı.
"Qaza yerine kelgende, eki aqay 16 metr yüksekliginden yıqılğanı belli oldı. Qurtarıcılar olarnıñ yıqılğan yerine cayav tüşti. Adamlarğa barıp yetkende, birisi ölü, ekincisi ise yaralı olğanını kördiler. Onı yuqarığa köterip, acele yardım hadimleriniñ eline berdiler", - denile hızmetniñ beyanatında.
Qurtarıcılarnıñ malümatına köre, yaralanğan aqay hastahanege qoyuldı. Elâk olğan adamnıñ şahsiyetini şimdi bilmege tırışalar.
Martnıñ 4-ünde aqşam Simeiz qasabasında Rusiyeden kelgen turist Cıva qayasından deñizge yıqıldı.


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye işğal etken Qırımğa qanunsız şekilde barğan 200-den ziyade çetel vatandaşına qarşı cinaiy işni tahqiq etmekte. Bu aqta UNN ukrain agentligi prokuraturanıñ matbuat hızmeti bergen malümatqa esaslanıp bildire.
Bu malümatqa köre, al-azırda çetel vatandaşlarınıñ Qırımğa kiriş, çıqış qaideleriniñ bozuluvı boyunca 30 cinaiy tahqiqat qayd etildi. 30 iş 5 cinaiy tahqiqatqa birleştirildi.
QMC qayd etkenine köre, 200-den ziyade çetel vatandaşınıñ soyadları aydınlatılmay.
Ukraina Tış işler nazirligi çetel vatandaşları ve vatandaşlıqsız şahıslarnı işğal etilgen Qırımnı qanunsız şekilde ziyaret etmekten vazgeçmege çağırğan muracaatnı aydınlatqan edi.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Rusiyeli advokat Nikolay Polozov iddia etkenine köre, işğal altındaki Qırımda azat etilgen qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoz «uquqiy ceetten alâ daa Qırımda bulunmaqtalar, dep sayıla», çünki olarnıñ Türkiyege ketmesi içün iç bir vesiqa berilmedi.
Bu aqta Polozov Facebook saifesinde yaza.
«Ahtem Çiygozğa SİZOdan berilgen yekâne vesiqa, onıñ azat etilmesinen bağlı bir malümatname. İlmi Umerovnıñ Qırım tışına çıqqanını tasdıqlaycaq iç bir vesiqa yoq. Kâğıtlarğa binaen, de-yure Çiygoz ve Umerov alâ daa Qırımda bulunmaqtalar, dep sayıla», – dep yaza advokat.
Ayrıca, onıñ fikrine köre, Çiygoznıñ azat etilmesinen alâqalı malümatnamede, onıñ «af etilgeni» aqqında yazılğanı, «ilişmek mümkün olacaq yekâne bir vesiqa» sayıla.
Bu yıl sentâbr ayında Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Ahtem Çiygoznı 8 yıllık koloniya cezasına mahküm etken edi. O, 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Yuqaru Şurası binasınıñ ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulıp alındı. Çiygoz kutleviy nizamsızlıqlar teşkil etmekte qabaatlanğan edi.
Ondan soñ mahkeme İlmi Umerovnı Qırımda eki yıl yaşav tarzındaki koloniyada qaluv cezasına mahküm etken edi. Umerov açıq menbalarda yapılğan separatizmge çağıruv yapmaqta qabaatlandı.
Rusiye akimiyeti oktâbrniñ 25-nde Umerov ve Çiygoznı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra qırımtatar halqı Milliy Meclisiniñ yolbaşçıları Kyivge keldiler.
Kreml Umerov ve Çiygoznıñ azat etilgenine dair vesiqalarnı bermekni red etti.


text:
Ankaradaki II Bütündünya qırımtatar kongressine kelgen Moskva Qırımtatar cemiyeti idaresiniñ reisi Erik Kudusov Rusiye akimiyetine qırımtatar muhtariyetiniñ zaruriyeti aqta bildirecek ola.
Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında o, Kongressten Rusiyege qaytıp kelgeninde «qırımtatarlarnıñ aqlavı aqqında» aytacağını bildirdi. «Yani, qırımtatarlarnıñ muhtariyeti olmalı. Ayırım usulları ile meni yeñip olamadılar. Olar (Rusiye akimiyeti. – QA) meni diñlemege mecbur olacaqlar. Putinden areket etecek olam», – dey o.
Bütündünya qırımtatar kongressiniñ prezidenti kim olmaq kerek degen sualge Kudusuv dey ki, 2009 senesi o, bu vazifege Refat Çubarovnıñ saylanılmasına qarşı çıqqan edi eken. «Bu vaqıt içerisinde o deñişti ve onıñ yerini alacaq başqa namzetni bilmeyim», – dey o.
II Bütündünya qırımtatar kongressi Ankarada (Türkiye) avgust 1-2 künleri keçirilecek. Forum vekilleri Ankarağa cuma künü, iyül 31-de, kele.
Rusiye yarımadanı işğal etkeninden soñ, 2014 senesi fevral 27 kününden ve bugüngece, 15 biñ qırımtatarı Qırımnı terk etmege mecbur oldı. Bunıñ ile qırımtatar halqınıñ yetekçilerine Qırım kirişi yasaqlandı, qanuniy sürette saylanılağan ve bütün dünyada tamır halqlarınıñ öz-özüni idare etüv organlarınıñ nümünesi olğan Qırımtatar Milliy Qurultayı ve Qırımtatar Milliy Meclisi işine devam etmek imkâniyetinden marum qaldılar.
İşbu vaziyetni nazarda tutıp, II Bütündünya qırımtatar kongressini Türkiye paytahtı – Ankarada keçirmek kibi qarar alındı. Ankarada qırımtatarlarnıñ eñ büyük diasporası yaşamaqta.


text:
Qırımda keçken künü 203 koronavirus hastası qayd etildi, 40-ınıñ hastalıq alâmetleri yoq edi, dep bildirdi Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov. Bu raqam Qırımda pandemiya vaqtında yañı antirekord oldı.
Umumen Qırımda, yerli akimiyetniñ malümatına köre, 7200 insan koronavirusqa oğradı, 113 kişi vefat etti. Rospotrebnadşçor idaresiniñ malümatına köre, hasta sayısına köre liderler – Aqmescit ve Bağçasaray rayonı. İslâm Terek, Qurman ve Krasnoperekop rayonlarında da hasta sayısı arta.
Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskaya yarımadada epidemiologik vaziyet kerginleşe, dep bildirdi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Törkiyäneň NATO säyäsäte
Könüzäk mäs'älälär 38/2022
Rusiyäneň Ukraina qatışuı kötelgäne kebek berençe yoğıntısın NATO östendä kürsätte. Salqın suğıştan soñğı kiñäyü säyäsäte cähätennän Sovetlar Berlege tarqalğannan soñ bäysezleklären qazanğan illärne üz qaramağına alğan NATO Ukraina suğışı belän bergä bu säyäsäten alıp baru öçen yaña adım yasadı. Ukrainağa qatışuın bu ilneñ NATOğa äğ’zalek barışın säbäp itep kürsätep legalläşterergä tırışqan Mäskäw xäzer inde Finlyandiyanıñ häm Şveśiyanıñ äğ’zalek möräcäğäte belän yaña qarşılıq kürsätü belän oçraştı. Läkin bu yulı NATOnıñ kiñäyüe êlekkegä qarağanda tağın da ähämiyätle buldı.
Monıñ ike töp säbäbe buluın äytä alabız. Berençese, Şveśiya häm Finlyandiya NATOğa äğ’za bulğan oçraqta Rusiyäneñ nindi reakśiya kürsätäçäge. Ägär Rusiyä här ike ilneñ NATOğa kerüen yanaw bulıp kürep, yaña xärbi adım yasarğa totınsa, ul çaqta suğış Ukraina belän çikle qalmayaçaq. Rusiyä reakśiyasız qalsa häm Şveśiya belän Finlyandiya problemasız räweştä NATOğa äğ’za itep qabul itelersä, ul çaqta Rusiyä NATO tarafından çın mäğ’näsendä üz çik buylarında çolğap alınğan bulaçaq.
Här ike wazğıyättä dä Rusiyä bu ike ilneñ NATOğa äğ’za buluı belän Baltıyq töbägenä tağın da kübräk xärbi köç küçerergä mäcbür bulaçaq.
İkençe möhim mäs’älä isä iñ köçle äğ’zalärennän berse bulğan Törkiyäneñ Şveśiya belän Finlyandiyanıñ äğ’zaleklärenä qarşı töşüe. Şuşı säyäsät, ber yaqtan, Ukraina suğışı belän yaña teläktäşlek barışına kergän ittifaqnıñ garmoniyasın bozu riskın yörtkän bulsa, ikençe yaqtan da, Törkiyä belän NATO arasında yaña problemanıñ kilep çığuına säbäp bula ala. Änkaranıñ ike ilneñ äğ’zalek barışına qarşı kilüeneñ isä şaqtıy xaqlı säbäpläre bar.
İñ êlek şunı äytergä kiräk: Törkiyä NATOnıñ yaña kiñäyü adımına uñay qarıy. Şuña kürä Finlyandiyanıñ kerüenä artıq qarşı töşmi. Fäqät bigräk tä Şveśiyanıñ “PKK” belän bulğan bäyläneşe Änkaranı bu il mäs’äläsendä tağın da saqçıl säyäsät alıp barırğa êtärä. Çönki Şveśiya “PKK”nıñ üz ilendä räxät xäräkät itüenä röxsät birä häm Süriyädäge “PYD”gä qoral belän bergä iq’tisadi yärdäm kürsätä.
Şveśiya “PKK”nıñ Awrupada iñ täêsirle bulğan illärdän berse bularaq alğı planğa çığa. “PKK”nıñ Şveśiyädäge êşçänlege arasında güya ictimağıy oyışma çaraları, qara aqça aqlaw (legalizaśiyäläw), rekruting häm Törkiyägä qarşı lobbi êşçänlege belän berrättän küp sanda qanunsız êş alıp baru bar.
Şveśiyanıñ Törkiyägä qarşı säyäsätläre “PKK” belän dä çikle tügel. Ber ük waqıtta Törkiyädä 15nçe iyül’ tüntäreleş omtılışınıñ artında torğan “FETÖ” äğ’zalären dä ilendä saqlıy.
Änkara Şveśiyanıñ şuşı totışı arqasında NATO äğ’zalege mäs’äläsendä saqçıl xäräkät itä häm Törkiyäneñ iminlek borçıluların iğ’tibarsız qaldırğan ilneñ äğ’zalegen xuplamayaçağın alğa sörä. Ukraina suğışı belän geopolitik ähämiyäte artqan Törkiyä, NATO êçendäge torışın qullanıp, bu mäs’älädä Şveśiyanıñ totışın üzgärtüen sorawdan da tabiğıy närsä yuq. Läkin Törkiyäneñ şuşı totışı NATO êçendä yaña ber yarıq barlıqqa kiteräçäkme yuqmı, monı waqıt kürsäter.
Murat Yäşiltaş
SETA säyäsät, iq’tisad häm cämğiyät tikşerenüläre waqıfınıň iminlek tikşerenüläre direktorı yazuçı dośent doktor


text:
Özbekistan musulmanları idaresi, müminler koronavirus qırğınlığı vaqtında Ramazannı nasıl keçireceklerini añlattı: camide namaz qılınmaycaq, Qurannı online oqup diñlemege tevsiye etile, dep haber ete «Nastoyaşçeye Vremâ».
Özbekistan, Qazahistan ve Qırğızistan musulmanları diniy idaresi muqaddes aynıñ diger memleketlerde nasıl keçecegini ögrendi.
Karantinni bozmamaq içün musulmanlarğa aşağıdaki qaidelerge riayet etmesi aytıldı:
- Namazlar evde qılınacaq ve Quran evde oqulacaq (Quran oquması online kösterilecek);
- Cemaat iftarları yapılmaycaq, olarnıñ yapılmasına ayırılğan para «Sponsor faaliyetiniñ koordinatsiya merkezi» vastasınen hayriye olaraq bermek.
Televideniyede ve içtimaiy ağlarda Ramazanğa bağışlanğan programmalar yayınlanacaq.
Saudiy Arabistan akimiyeti, «Allahnıñ yardımınen qırğınlıq yeñilgenine qadar» müminlerden Mekke ve Medinege acılıqqa barmamalarını rica etti.


text:
Ağır hasta qırımtatar faali Edem Bekirov Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesiniñ aprelniñ 26-nda olğan oturışuvda açlıqnı ilân etmek niyeti aqqında bildirdi. Amma onıñ uzviyeti buña dayanıp olamaz. Bu aqta aprelniñ 29-nda Bekirovnıñ advokatı İslâm Velilâyev Facebookta haber etti. Onıñ qayd etkenine köre, bu adımnıñ sebebi müvekkiliniñ sağlığı fenalaşqanı oldı.
«SİZO hadimleriniñ areketleri bunıñ sebebi oldı. On künden berli SİZOnıñ Tibbiy bölük hadimleri Bekirovğa insulin iñektsiyalarını yapa, qan şekerini ise baqmay. Soy-soplar şekerni teşkermek içün ekspress-testlerni bir qaç kere yollamağa tırıştı, faqat SİZO tibbiy bölüginiñ hadimleri çeşit sebepler uydurıp, olarnı qabul etmey», – dep yazdı Velilâyev.
Onıñ aytqanına köre, böyle vaziyet ciddiy aqibetlerniñ, şu cümleden ölüm sebebi ola bile. O, müvekkilinen soñki sefer körüşkende onıñ sağlıq vaziyeti aqqında hatırlattı: Bekirovnıñ yüzü şişti, qoñur benekleri peyda oldı, zornen areket ete edi, zornen nefes ala, bağrınıñ sol tarafı ağıra.
«Müvekkilim adından ketişatqa tesir ete bilecek er keske muracaat etem – meseleniñ tez vaqıtta al etilmesi içün yardım köstermege, Aqmescit şeerindeki №1 SİZO hadimleriniñ işkence sayılğan qanunsız areketlerini toqtatmağa rica etem», – dep qayd etti Velilâyev.
Aprelniñ 28-nde Ukraina sağlıq naziri vazifelerini eda etken Ulâna Suprun ağır hasta qırımtatar faali Edem Bekirov bir aftadan berli Aqmescit SİZOsında ilâc alamay, dep bildirdi.
Aprelniñ 26-nda Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Bekirovnıñ SİZOda qaluv müddetiniñ uzatılmasına qarşı imayesi bergen temyiz arizasını red etti. Edem Bekirov iyünniñ 12-ne qadar nezaret altında qalacaq.
Advokat İslâm Velilâyevniñ aytqanına köre, müvekkiliniñ sağlıq vaziyeti soñki vaqıtları daa beter ola.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Bekirov tibbiy teşkerüvge yollanmalı, dep bildirgen edi. Tibbiy teşkerüvden soñ berilgen insulin iñektsiyaları sebebinden allergiyası olğan edi.
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi silâ ve patlayıcı maddelerni saqlağanında qabaatlanğan Bekirovnıñ tevqif müddetini eki ayğa uzattı.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.


text:
Çetel işler nazirliginiñ beyanatında aprel ayında Pew Research Center tedqiq merkezi tarafından etilgen sorav ketirile. Onıñ neticelerine köre, Ukrainanı şarqiy vilâyetlerinde ealiniñ 70% Ukrainada yaşamağa istey ve tek 18% regionnıñ Ukrainadan ayırıluvına qol tuta.
Ukrainanıñ tışqı siyasiy müessisesinde tüşüneler ki, yerli sakinlerniñ çoqusı Rusiye tarafında olğan silâlı taqımlarnıñ basımından qorqıp, öz fikirni aytıp olamay.
«Donetsk halq cumhuriyetiniñ» vekili Boris Litvinov mayıs 11 künü saat 20:00 Donetsk vilâyetinde «referendum»ğa 71,4% kelgenini qayd ete. Lugansk vilâyetinde «referendum»nıñ teşkilâtçılarından biri Vasiliy Nikitin anda 81% iştirak etkenini ilân ete.


text:
Mishor (Büyük Yalta) sakini Asan Çapuh Aqmescit SİZOsından 11 aydan soñ çıqtı. 66 yaşında qırımtatar faali ve daa üç semetdeşi «Veciye Kaşka davası» çerçivesinde para talap etüvde qabaatlanıp nezaret altına alınğan ediler. Sağlığı fenalaşqan soñ onı ev apsine avuştırğanlar. Tuvğanları ve faaller dey ki, aman-aman bir yıl apiste yatqan Asan Çapuh pek deñişti.
Asan Çapuh 2017 senesi noyabr ayınıñ soñunda Aqmescit merkezinde Rusiyeniñ FSB ve SOBR hadimleri tarafından tutulğan edi. Onıñnen beraber uquq qoruyıcılar Bekir Degermenci, Kazim Ametov, Asan Çapuh ve Ruslan Trubaçnı tutıp aldı.
Olarnı qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşkanıñ ailesinden borc alğan Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etüvde qabaatladılar. Veciye Kaşka semetdeşleri tutulğan vaqıtta yaramayıp, birazdan can bergen edi.
Eki madde ve sağlıq problemleri
Asan Çapuh tutulğan soñ uquq qoruyıcılar evinde tintüv keçirdi. FSB hadimleri silâ tapılğanını bildirdi. Çapuh Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesi (silânı qanunsız saqlav) boyunca qabaatlandı. Amma, Çapuhnıñ advokatı Ayder Azamatov dey ki, davada avtomatlar mabüske ait olğanını isbatlağan bir delil yoq.
Cerrarlıq ve silânı qanunsız saqlav maddeleriniñ cezaları aman-aman aynı – dört yılğa qadar apis cezası ve büyük para cezası.
«Veciye Kaşka davasınıñ» tahqiqatı aman-aman bir yıl devam ete, onıñ mabüsleri Aqmescit SİZOsında buluna. Er biri yaş degil ve sağlıqları fenalaşa.
Asan Çapuh – bu davada apiske alınğanlarnıñ eñ büyügidir. Bir qaç ay evelsi mikroinsultı oldı, amma kerekli tibbiy yardım kösterilmedi. Bir yıl içinde üç kere açlıq ilân etken edi, amma alı fenalaşqan soñ onı toqtatmağa mecbur edi. Soñki kere 2018 senesi sentâbr ayında açlıq tutıp, tibbiy yardım kösterilmesini talap etken edi. Sağlıq vaziyeti bayağı fenalaşqan soñ Rusiye nezaretindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi cezasını ev apsine deñiştirdi.
«10-15 metrden ziyade yürip olamay»
Oktâbrniñ 11-nde Asan Çapuh SİZOdan çıqtı. Şimdi tuvğanlarınıñ yanında buluna, amma Mishorda degil, şimdilik Aqmescitte kirağa alınğan dairede qalalar, dep tarif etti Qırım.Aqiqatqa Ayder Azamatov.
Çapuhqa davanıñ diger iştirakçileri, şaat, zarar körgenler, qabaatlanğanlar ve olarnıñ advokatlarınen bağ tutmağa yasaq etildi. Mahkeme telefonda ve internette subetleşmesini de yasaqladı. İstisna advokat, tahqiqatçı, ekim ve Rusiye Fevqulâde vaziyetler hızmetiniñ vekilleri oldı.
Hastağa ekimlerni davet etmege, olarğa «ilk yardım» maşinasınen barmağa ve, kerek olsa, hastahanede tedaviylenmege izin berildi.
Asan Çapuhnı kene sol ayağı ve sağ qolu raatsızlay. Sağ ayağı da raatsızlamağa başladı. Pek azğan, maneviy alı ağır, siñir sisteması bozuqAyder Azamatov
Keçken sene Asan Çapuh ciddiy sağlıq problemleri aqqında aytqan edi. Sol tarafı – ayağından omuzına qadar – çalışmay. SİZO terapevti «gipertonik kriz» olğanını ayttı, amma mabüs mikroinsult olğanını bildirgen edi. Advokat meselege kirişken soñ, SİZO meuriyeti Çapuhnı ekimlerge baqtırmağa ruhset berdi. Bir qaç kere onı hastahanege çıqarğan ediler, amma diagnozını ekimler aytmay edi, kene de SİZOda bulunması zararlı olğanını yazğan ediler.
Al-azırda er kişi qan basımı artqanını ve nefes alamağanını şikâyet ete. Bir özü zornen yüre.
«Asan Çapuhnı kene sol ayağı ve sağ qolu raatsızlay. Sağ ayağı da raatsızlamağa başladı. Ekimlerniñ qararını bekleyler, tamçılıq qoyacaqlar ve doğru tedaviyleme belgileycekler. Pek azğan, maneviy alı ağır, siñir sisteması bozuq. 10-15 metrden ziyade yürip olamay. Nefes tarlığı bar, zornen yüre. Şimdi adale, buğum ve el-ayaqlarını çalıştırmaq içün çeşit areketler yapa», – dep ayta Ayder Azamatov.
«Eki qat azğan bir qartnı kördim»
Çapuhnı körgen tuvğanları ve qırımtatar faalleri dey ki, SİZOdan soñ onı tanımaq zor.
SİZOda sağlığı büyük zarar körgen olsa da, ruhtan tüşmey. Er keske büyük selâmlar aytaRiza Asanov
«Asan ağa Çapuhnı kördim! Bir yıl evelsi olğan alınen qıyaslansa, bam-başqa adam oldı. Bir yıl evelsi olğanından eki qat azğan bir qartnı kördim. 15 kilogramm bergendir. Amma Asan ağa küreşçi edi ve küreşçi olıp qalacaq. Közleri eskisi kibi yana. SİZOda sağlığı büyük zarar körgen olsa da, ruhtan tüşmey. Er keske büyük selâmlar ayta!», – dep tarif ete qırımtatar faali Riza Asanov.
Onıñ aytqanına köre, insulttan soñ faal «zornen laf ete, aytqanlarını añlamaq qıyın».
«Başta bedeniniñ tek sol tarafı areketsiz qaldı, şimdi ise sağ qolunı çalıştırıp olamağanını şikâyet ete», – dep ayta Asanov.
Ukraina Tış işler nazirligi Asan Çapuhqa tibbiy yardım kösterilmegenini azap olaraq tanığanını bildirgen edi.
Astma hastası ve yaramay körgen «cerrarlar»
«Veciye Kaşka davasınıñ» diger mabüsleri de sağlıqları yerinde olmağanını şikâyet ete. 58 yaşında Bekir Degermenciniñ yüregi hasta ve bronhial astması bar, hastalıqlar ara-sıra ağırlaşa ve onı töşekke oğrata.
Kazim Ametov közleri yaramay körgenini ve başı ağırğanını şikâyet ete. SİZOda yeterli qadar tibbiy yardım alamaylar. Faqat mahkeme cezalarını deñiştirmege razı olmay.
«Veciye Kaşka davası» boyunca qabaatlanğanlarnıñ imayesi ve aq qorçalayıcılar bu işni yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından qırımtatarlarnıñ taqip etilmesini devam ettirgen siyasiy dava dep adlandıra. Veciye Kaşkanıñ tuvğanları da şu fikirde, olap «cerrarlıq davasınıñ» iştirakçileri azat etilmeli, dep tüşüneler.
İşbu davada zarar körgen kişi olaraq qayd etilgen Yusuf Aytan Kaşkalar ailesinen bağğa çıqmay. Jurnalistlernen de subetleşmey.
Cerrarlıqta qabaatlanğanlar tutulğan vaqıtta Veciye Kaşka ne sebepten can bergenini de alâ daa ögrenip olamadılar. Tahqiqat qırımtatar milliy areketiniñ veteranı yürek hastalığı neticesinde ölgenini bildire. Amma Veciye Kaşkanıñ tuvğanları böyle bir şikâyeti iç bir vaqıt olmağanını ayta. Olarnıñ bildirgenine köre, FSBniñ mahsus tedbirlerinden soñ bedeninde zorbalıq izleri bar edi, olar ölümniñ kerçek sebeplerini aydınlata bile.
Aman-aman bir yıl devamında davanen alâqalı olğanlardan iç birisi sualleriniñ cevabını alamadı.


text:
Ekinci Bağçasaray “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ iştirakçisi, “Qırım birdemligi” cemaat birleşmesiniñ koordinatorı Server Mustafayev Rusiyeniñ Krasnodar şeerindeki SİZOda deşetli şaraitte tutula.
Bu Qırım.Aqiqatqa Mustafayevniñ advokatı Lilâ Gemeci bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, Server Mustafayevni ve daa bir mabüsni 4 kvadrat metlik kamerada tutalar.
“Server deşetli şaraitte tutula, Avropa şartnmesine köre – iskenceler şaraiti. Müşterim tutulğan kamera – 4 metr kvadrat. Keçken sefer ziyaretimden soñ Servernen bir kamerağa daa bir kişi yerleştirildi. Şimdi er biri içün 2 metr kvadrat. Anda daa yataqlar, kenef-vanna qavuşağı, yuvunaq, stol”, – dep tarif etti Gemeci.
Onıñ aytqanına köre, vesiqalarğa köre Mustafayev tranzit, umumiy kamerada tutula. Kerçekten ise asla başqa kamerada. Bunıñ ile, Mustafayev Krasnodar taqiqat tevqifhanesiniñ reberine endi 3 şikâyet yazğanını bildirdi.
“Serverniñ aq-uquq qorçalav faaliyeti ve bilgileri esapqa alınsa, bu onı adamlardan, olarğa yardım köstermekten uzaq tutmaq içün yapıla. Ne zaman Rostov-na-Donu şeerine etap etilecegi şimdilik belli degil”, – dedi Gemeci.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçileriniñ şaraitlerini yahşılaştırmağa, rusiye akimiyetinden talap ete.
PaHee cooбщaлocb, чTo дBoe фиrypaHToB BToporo бaxчиcapaйckoro дeлa Xизб yT-Taxpиp TиMyp ИбparиMoB и CepBep MycTaфaeB HaxoдяTcя B CИЗO KpacHoдapa, ocTaлbHыe шecTepo oбBиHяeMыx эTaпиpoBaHы B CИЗO PocToBa-Ha-ДoHy. Oб эToM pacckaзaлa MaTb ИбparиMoBa.
Daa evel kkinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçileri Server Zekiryayev ve Memet Belâlov Rostov-na-Donu (Rusiye) şeeriniñ №1 SİZOsına etap etilgeni aqqında bildirile edi.
Avgustta Şimaliy Kavkaz bölge arbiy mahkemesi, ekinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası" iştirakçileriniñ tevqifini altı ayğa uzattı.Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev, Ernes Ametov, Server Mustafayev ve Edem Smailov, SİZOda 2020 yılı fevral 13-ünece tutulacaq
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatar, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.


text:
Ukraina şarqında haber siyasetini küçlendirmese, şimdi nezaret etken topraqlarını da coya bile, saya Praga ukrainaşınası Lenka Vihova. Bir qaç Çehiya ekspertinen beraber o, munaqaşa zonasına yaqın yerleşken Ukraina bölgelerini sıq-sıq ziyaret ete ve bu topraqlarnıñ ealisi, cenkten evel olğanı kibi, Kyivden mustaqil menbaalardan obyektiv malümatnı almağanını ayta, böylece, olar Rusiye dezinformatsiyası ve ukrain zenginlerine tabi olğan yerli matbuatnıñ manipulâtsiyalarına qolay oğray. "Ukraina içün taqım"dan çeh ekspertleri tetqiqat neticelerini Pragada Azatlıq Radiosı jurnalistleriniñ briefinginde numayış etti.
Meşur çeh ukrainaşınası, "Ukraina mecmuası"nıñ muarriri Lenka Vihova, Ukrainanen bağlı mevzularda çeh matbuatnıñ esas tefsircisi ola. Soñki bir qaç yıl içinde o TEAM4Ukraine taqımından volontör zenaatdaşlarınen - kiber havfsızlıq mütehassısları ve kriminologlarnen beraber, Ukraina şarqındaki vaziyetni tetqiq etmek içün, anda bara.
Onıñ fikrince, Kyiv Ukrainağa qarşı cenk gibrid usullarınen şiddetlengenini ve Rusiyedeki dezinformatsiya maşınasınıñ sistemli çalışması sebebinden Ukrainanıñ cazibeliligi yalıñız nezaret etilmegen topraqlarda degil, amma büyük qan ve ziyanlar ile 2014 senesinde azat etilgen topraqlarda da coyula. Şimdi, o adiselerden beş yıldan çoq kecken soñ, o kene olarnı ğayıp etmege telükesi altındadır.
Cebeden 60-100 kilometr mesafede, bütün haber alanında adamlar istese-istemese, amma Rusiye propaganda virusınen yuqturılğan
"Ukraina-Rusiye cenkiniñ altı yılı içinde cebege yaqın olğan topraqlarda Ukraina bu haber alanını temizlemedi. Cebeden 60-100 kilometr mesafede, bütün haber alanında adamlar istese-istemese, amma Rusiye propaganda virusınen yuqturılğan. Bu sadece añastı şeylerdir. Problema daa uzaq, daa terendir", - añlata Lenka Vihova.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye öz tesirini quvetleştire - o birden bir qaç seviyede çalışa: cebede, milliy seviyede ve yaqınlarda bölge siviyesinde de çalışqanı körünip başladı.
Rusiyeniñ yerli bölge matbuatı vastası ile yañı ücümi
Özlerini regional kibi taqdim etken saytlar çoqtır, amma olarnıñ işğal etilgen topraqlardan ya da çetelden idare etilgenini biz artıq añlaymız
"Bu pek büyük bir problemadır. Özlerini regional kibi taqdim etken saytlar çoqtır, amma olarnıñ işğal etilgen topraqlardan ya da çetelden idare etilgenini biz artıq añlaymız. Yani olar ukrain saytları olğanınıiddia ete, vatanperver, "milletçi" bile sıfatlarıbar, ukrain tilinde bastırıla, amma olarnıñ yardımı ile propagandanıñ büyük qısmı tarqala", - dey Vihova rusiye propagandasınıñ yañı yayılma usuliyeti aqqında.
Cebeden uzaqça topraqlarda da Ukraina haber alanınıñ alı da yahşı körünmey. Gibrid cebeniñ Rusiye küreşçileri, oligarhlarnıñ nezaretinde olğan bir çoq milliy kanallarınıñ kün tertibi üzerinde nezaretni elge keçire bildiler, em de mustaqil sayılğan medialarnıñ siyasetine de tesir etip oldılar.
"Mustaqil sayılğan medianıñ vaziyeti yahşı olğanını aytıp olamam. Hususan qısmen Ğarp strukturalarınıñ parasınen temin etilgen media. Sıq-sıq olar ukrain cemiyetke menfiy tesir ete - olar Ukraina problemalarını qabarta, ya da kontekstten kenar bere. Meselâ, Ukrainadaki vaziyetni yalıñız cenkleşmegen zengin Avropa memleketlerinen teñeştirmey de, aata eñ nümüneviy demokratik ülkelerde bile olmağan mükemmel vaziyetnen qıyaslaylar", - añlata ukrainaşınas.
Lenka Vihova, dezinformatsiya ket-kete daa mürekkep olğanına, primitiv yalan yerine daa çoq deñiştirme ve aqiqatnıñ saqlamasında oynağanına diqqat ete.
"Men bu protsessni diqqatnen izleyim. "Fake"ler primitiv yapılsa, olarnı qolay tanımaq mümkün. Malümatnıñ yarısı taqdim etilgeni, urğu muayyen bir şeyge yapılğanı zaman ve başqa bir şey tamamınen unutılğanda, manipulâtsiyalarnı tanımaq daa qıyındır. Mütehassıs olmağanlarğa bu malümat alanından añlamaq ğayet zordır. Artıq mında devlet seviyesinde ihtisaslı qurumlar çalışmalı, olar, Ukrainanıñ haber alanı çevirilgen dezinformatsiya ocağını añlamağa yardım ete bilir edi", - saya Vihova.
Onın fikrince, Ukraina tek Şarqtan kelgen degil, amma Ğarptan da basqan propagandağa qarşı çıqmalı.
Biz Çehiyada rus propagandası Çehiya prezidenti Miloş Zemannıñ hızmetlerinen ne qadar qullanğanını bilemiz
"Rusiyeniñ Ğarbiy Avropadaki platformalarnıñ vastası ile Ukrainağa ne qadardezinformatsiya kelgenini köremiz. Biz Çehiyada rus propagandası Çehiya prezidenti Miloş Zemannıñ hızmetlerinen ne qadar qullanğanını bilemiz. Bu Avropa siyasetçisi bergen malümat kibi kösterile, ve bu vaziyette Ğarp cemiyetinde bu siyasetçiniñ iç itibarı olmağanını baqmadan, onı dezinformatsiya platforması kibi qullanalar", - añlata Lenka Vihova.
O, bu taktikanıñ daa bir maqsadı olğanını qayd ete: ukrain cemiyette avropalılarğa qarşı nefret ve umumen Ğarp dünyasına işanmamazlıq doğurmaqtır.
"Ukrain dinleyici ya da oquyıcı bir Avropa ülkesi prezidentiniñ aytqanlarını oquğanda, er kes Ukrainanı terk etkenini, Ukraina kimsege meraqlı olmağanını, Avropa Birligi ve Ğarp Ukrainağa yardım etmeycegini duyacaq, ve umumen o satqın olğanını ve ilâhre is etecek", - añlata ukrainaşınas.
Onıñ fikrince, soñ aylarda prezident saylavları ve siyasiy qavğalar sebebinden vaziyet daa fenalaştı.
"Körgenim - bu daa talil degil, sadece körgenim - atta pek itibarlı matbuat ve jurnalistler bu prezident saylavlarında türlü sebepler ile özüni qullanmağa razı oldı. Ve mustaqil itibarlı neşirlerde pek çoq "zeerli" malümat keçti, ve o, elbette ki, cemiyette tamır attı, soñra ise böyle neticelerni kördik", - saya Vihova. Aynı vaqıtta o qoşa ki, Ukrainanıñ "normal vaziyette" olmağanını da közde tutmaq kerek, ülkede altı yıldan berli cenk ketkenini, ve bu cenk sadece cebede degil olğanını unutmamaq kerek.


text:
Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan qırımtatarlarnıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev ile qırımtatar sürgünliginiñ 71 yıllığı munasebetinen telefon vastasınen bağlandı. Bunı Ukraina halq deputatınıñ matbuat hızmeti Facebookta bildire.
«Türkiye devletiniñ yolbaşçısı memuriyetinde olğan qaynaqlarnıñ malümatına köre, Erdoğan Cemilevge Türkiye matem künlerinde qırımtatar semetdeşlerine birdemlik köstergenini ayttı», – dep aytıla beyanatta.
Matbuat hızmeti bildire ki, Türkiye prezidentiniñ bunıñnen bağlı muracaatı aydınlatılğan edi.
«Qırımtatar halqı oğrağan sürgünlik tarihnıñ qara saifesi olıp, iç bir vaqıt unutulmaycaq», – dep ayttı Recep Tayip Erdoğan.
«Türkiye ukrain buhranınıñ başlanmasından itibaren qırımtatarlarnıñ barışığvı, inkişafı ve havfsızlığına emiyet bergen edi», – dep ayttı Türkiye prezidenti.
Onıñ aytqanına köre, bugünki adise-vaqialar «qasevetlendire».
Erdoğannıñ bildirgenine köre, yerli Rusiye akimiyetiniñ qırımtatarlarğa mayıs 18-de matem yürüşi ve mitingini keçirmek yasağı qabul etilemez.
Mustafa Cemilev Erdoğanğa «Qırımğa qoltutqanı içün» teşekkürler bildirdi.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi.


text:
Aqyarda oktâbr 18-inde aqşam doquz qatlı evde yanğın oldı. Rusiye FVN-niñ ilhaq etilgen Aqyarda idaresi bildirgeni kibi, adise Borisa Mihaylova soqağında oldı, bir kvartiranıñ penceresinden tütün çıqa edi.
Qurtarıcılarnıñ malümatına köre, üçünci qattaki kvartira yana edi. Vaqia yerinde zararlanğan qadın bar edi, onı yanğından temiz avağa çıqarıp, ekimlerge berdiler.
Beyanatqa köre, yanğın 15 kvadrat metrni qapladı.
Yılnıñ başından berli Qırımda umumen 4254 yanğın söndürildi, 62 adam elâk oldı, 751 adam tahliye etildi, 93 adam qurtarıldı. Qurtarıcılar, keçken yılğan köre, yanğınlarda zarar körgen adamlarnıñ sayısı 60%-ga arttı, dep bildire.
Qırımda yüksek yanğın telükesi içün oktâbr 17-19-ında acele ihtar ilân etildi.


text:
Bir erkek ulaq otlap yürgende, boynuzçıqlarına eski qırmızı çul ilişti. Ulaq boynuzlarını çuldan qurtarmaq içün başını o yaq-bu yaqqa salladı. Amma çul onıñ boynuzlarına daa beter sarıldı.
Şu yerde otlap yürgen qoçqar, ulaqnıñ alını körip, taaciplene. “Hayır ola, başıña sarıq sarıp, qaydalarğa yol aldıñ ya?” – dey o.
Ulaq ne aytacağını bilmey. Şaşmalap: “Musafirlikke ketmege niyetlendim, isteseñ yur, beraber keteyik”, – dey.
Qoçqar ulaqnıñ teklifine razı ola. O da, boynuzlarına çul sarıp, erkek ulaqnen kete.
Azmı keteler, çoqmı keteler, olarnıñ qarşısına bir tana çıqa.
– Hayır ola! – dey tana ve meseleni eşitken soñ, olarnen ketmege qarar bere.
Üç dost bayağı yol yüreler. Qaranlıq tüşe başlay. Olar gecelemek içün yataq arap keteyatqan maalde yol ortasında bir qara şey körüne. Baqsalar, bu qaşqırnıñ ölüsi.
Üçevleşip, qaşqırnıñ terisini sıdıralar ve tananıñ üstüne yüklep, yollarını devam eteler.
Uzaqta bir yarıq körüne. Olar, sevine-sevine, o tarafqa adımlaylar. Tezden evge yaqınlaşalar ve onıñ qapusını açıp, içerige kireler. Tananıñ sırtındaki terini ayatta qaldırıp, odağa adım atalar. Kirseler, ne köreler: çeşit türlü yemeklernen donatılğan sofra başında altı qaşqırnen eki tilki keyf çatıp otura.
Qonaqbaylar, öz ayaqlarınen sürip kelgen qısmetlerine ğayet quvanalar. Olarnı sofrağa davet eteler. Ulaq, qoçqar, tana qorqa-pısa, sofra başına keçip oturalar.
Birazdan qaşqırlardan biri musafirlerni şeñlendirmek içün eline dare alıp, yırlamağa başlay:
Dingir, dingir, dingirdek,
Erkek ulaq bugünde,
Qoçqar olur yarınlıq,
Tana ise birsikunlik,
Dingir, dingir, dingirdek…
Qoçqar ve tana qaltıramağa başlaylar. Ulaq ise qorqqanını bildirmemek içün dostlarına közüni qımıp, qaşqırnıñ qolundan dareni ala ve:
Dingir, dingir, dingirdek,
Altı qaşqır – bir tonlıq,
Eki tilki – yaqalıq,
Ayattaki – yamavlıq,
Dingir, dingir, dingirdek…
– dep toqtamay dare qaqıp, yırlay bere.
Tilkilerniñ birisi yavaştan, kimsege duydurmadan ayatqa çıqa. O yerde yatqan qaşqır terisini körip, ötü patlay ve ormanğa qaçıp kete. Ekinci tilki de dostunıñ peşinden kete.
Qaşqırlarnıñ birisi vaziyetni añlamaq içün ayatqa çıqa ve ğayıp ola. Diger qaşqırlarda birer-birer çıqalar ve öz dostunda sıdırılğan terini körip, tabana quvet, qaçıp keteler.
Ulaq, qoçqar ve tana ise sofradaki lezetli yemeklerni aşap, raat-raat yuqlaylar, sabasına öz yollarına revane olalar.


text:
Martta Qırım ve Herson vilâyeti arasındaki memuriy sıñırnı keçken insanlarnıñ sayısı arttı. Bu aqta Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi bildirdi.
Müessise bildirgenine köre, fevralge köre sıñırdan keçken adamlarnıñ miqdarı 28,58%-ğace çoqlaştı, naqliyatnıñ keçmesi ise 29,15%-ğace.
“Eki yönelişni 155 618 kişi ve 26 096 naqliyat keçti”, - denile müessise beyanatında.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Açlıq tutqan aq-uquq qorçalayıcısı, Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantı Emir-Useyin Kuku Rusiyede Rostov-na-Donu şeerinde bulunğan tahqiqat izolâtorından ğayıp oldı, lâkin soñundan tapıldı.
Advokat Sergey Laptev imayesi altında olğan şahıs ile körüşmek içün kelgende, Kuku tahqiqat izolâtorında yoq edi. Daa soñra aq-uquq qorçalayıcısınıñ yerinde bulunğanı ve teşkerüv içün tibbiy müessisege alıp ketilgeni belli oldı. Lâkin advokatnı oña öyle de yibermediler.
Eziyetlev neticesinde berilgen ifadeler
Mustafa Cemilevniñ qorantasını taşığan aydavcı Ahtem Mustafayev, Bağçasarayda yaqalanğanda onı Rusiye FSBsiniñ hadimleri eziyetledi, dep bildirdi. Onı, başına çuval taqıp, bastırıqqa alıp ketti, anda urdı ve diger eziyetler qullandılar: başını sım-sıqı etip skoçnen sıqtıra ve tizler üstünde turmağa mecbur ete ediler. Mustafayev, böyle etip, onı Qırım müftisi Emirali Ablayevge ait evniñ tutaştırılmasına dair ifadeler bermege mecbur etecek ediler, dey. Eziyetlevler nasıl yapıldı ve FSB hadimleri neler eşitmek istey edi, bizim materialımızda oquñız.
Qırım köyünde korruptsion skandal
Aqmescit rayonınıñ Saraylı Qıyat (Mirnoye) köyünde yerli sakinler ve cemiyetçiler «Birdem Rusiye»den deputat Aleksandr Miloşenkoda bir qaç hektar topraq peyda olğanına diqqat ettiler. Ondan ğayrı, deputat, Badana (Perovo) köyüdeki «Yaşlı vatandaşlar ve saqatlarğa içtimaiy hizmet berüv merkezi»ne Lada Kalina Cross avtomobilini ediye etti, lâkin onıñ içün paralar ve ediyeniñ özü ne yerden kelgenini köstermedi. Resmiy malümatlarğa köre, Milaşenkonıñ yıllıq keliri 848,5 biñ rubleni teşkil ete. Bu vaziyet aqqında daa tafsilâtlı malümatnı bu yerde oquñız.
Memuriy sıñırdaki keçirüv noqtaları nasıl deñişecek?
Ukraina Nazirler kabineti, Qırım ile memuriy sıñırdaki «Kalançak» ve «Çongar» kiriş ve çıqış keçirüv noqtalarınıñ donatılmasına 105 million hrivnadan ziyade para ayırdı. Bütün bular, şaraitlerni eyileştirmek, memuriy ve naqliy hizmetler bermek ve komfortlı servis zonasını yaratmaq içün yapıldı. Lâkin bunıñ kerekligi aqqında davalar ale daa devam ete. Keçirüv noqtalarınıñ donatılması neni közde tuta, Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde müzakere ettiler.
Azav deñizine qarşılıq olaraq Qırım içün suv
New York Timesniñ sabıq muhbiri Ceyms Bruks, Rusiye Ukrainadan Azav deñizinde gemiler qatnavına qarşılıq olaraq Dnepr suvunıñ Şimaliy Qırım kanalından Qırımğa berilmesini almağa tırışa, dep zan ete. Onıñ fikrine köre, bu mesele AQŞ ve Rusiye prezidentleriniñ kelecekteki körüşüvinde ortağa qoyulacaq. Böyle bazarlıqnıñ ihtimalı barmı ve o, nege ketirmek mümkün – bizim materialımızda oquñız.
Qısqadan
- Aqyarda Rusiye arbiyleri suvaltı diversantlarını yaqalamağa ögrene ediler.
- Britaniya jurnalisti Con Uorren Grem Broderipke, Qırımnı ziyaret etüv qaidelerini bozğanı içün Ukrainağa kirüv yasaq etildi.
- Oleg Sentsovnıñ qız qardaşı Natalya Kaplan ağasınıñ tutqan açlığı ve alı aqqında ikâye etti. O, 59-ncı kün açlıq tuta.
- Tailandda suv ile basılğan qobadan bütün balalarnı ve olarnıñ idmancılarını qurtardılar.
Eñ soñunda bir video
Rusiye aktrisası Liya Ahecakova seksen yaşlığını qayd etti. Onıñ Ukraina, Qırım ve Sentsov aqqında neler degenini seyir etiñiz


text:
Aqmescit mekteplerinde suv qullanıluvı ilânsız sıñırlandı. Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, mecburiy tedbirler aqqında resmiy şekilde aytmaylar, amma sınıf reberleri ana-babalarğa mesac yazıp, «bugünden başlap balalarnı sılaq yavluq ve şingen antiseptiknen temin etmesini» talap ete, «çünki mekteplerde qol yuvmaq içün suv berilüvi sıñırlanacaq».
Bazı mekteplerde ana-babalardan çeçek içün suv ketirmelerini rica eteler.
Rusiye kontrolindeki Aqmescit memuriyetiniñ yolbaşçı muavini Tatyana Suhina Rusiye kütleviy haber vastalarına izaat berip, suvnı tutumlı qullanmaq içün onı bermemege ve çoq suv qullanğan mekteplerni cezalamağa planlaştırıla kibi malümatnı red etti.
Onıñ aytqanına köre, mekteplerde suvnı tutumlı qullanmaq ricasınen sınıf dersleri yapıldı.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ malümatına köre, Aqmescitte yaldav havuzları ve maşina yuvucıları toqtamayıp çalışmağa devam ete.
Fevralniñ 5-nde Moskva kontrolindeki Qırımnıñ suv hocalığı ve melioratsiya devlet komitetiniñ yolbaşçısı İgor Vayl, Aqmescitte içme suvu eñ çoq 90-100 künge yeter, dep bildirdi.
Daa soñra Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ yolbaşçısı Yuriy Gotsanük suv yete, dedi. Amma aynı vaqıtta qırımlılarnı «yarımada içün suv kibi emiyetli resursnı tüşünip qullanmağa» çağırdı.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.


text:
Rusiye tahqiqatçıları Sudaqta eki yaşında qızçıqnıñ vefatınen bağlı teşkerüv başlattı. Bu aqta Qırım ve Aqyardaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ Tahqiqat idaresiniñ reber yardımcısı Olga Postnova «Krıminform» neşirine bildirdi.
«Müessise bala ölümini teşkerip, adiseniñ bütün tafsilâtlarını tedqiq ete», – dep ayttı Tahqiqat komitetiniñ vekili.
Sudaqnıñ Taraq Taş (Daçnoye) köy sakini Elzara Osmanova eki yaşında qızı vefat etkenini içtimaiy ağlarda bildirdi. «2020 senesi noyabrniñ 6-nda saat 21.39-da Sudaqnıñ şeer hastahanesinde eki yaşında qızım can berdi, – dep yazdı o. – Tibbiy ölüm vesiqasında qayd etilgenine köre, o, belli olmağan pnevmoniya neticesindeki endotoksik şoktan vefat etti».
Vefat etken qıznıñ anası aytqanına köre, balanıñ diagnozı vaqtında qoyulmadı ve kerekli yardım kösterilmedi. Qadın, Taraq Taş köyüniñ ambulatoriyasına muracaat etken edi, anda keskin nefes virus yuqunçı diagnozı qoyuldı, amma qızçıqnıñ alı fenalaşmağa devam etti. Ana şeer hastahanesine barmağa qarar aldı, anda ekimler ilâc berip, olarnı evge yolladı. O künü balanıñ alı fenalaştı vve anası tekrar hastahanege muracaat etti, anda bala vefat etti.
Can bergen qızçıqnıñ anası bildirgenine köre, Sudaqnıñ şeer hastahanesinde bala bölügi qapatıldı.
Hastahane hadimleri bala ölümini açıq sürette izaatlamay.
Daa evel Kefede pansionat müdirine para cezası berildi. O, bala ölüminiñ sebebi olğan ekimni işke aldı.


text:
Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba Azatlıq Radiosına eksklüziv intervyü vaqtında, Rusiye “Qırım platforması”nı itibardan tüşürmege istegenini bildirdi.
“Ortaqlarnıñ reaktsiyası ne qadar müsbet olsa, RF-nıñ “Qırım platforması”nı itibardan tüşürmege daa ziyade ıntılğanını köremiz ve sammitte belli bir devletlerge iştirak etmege yol bermemek içün iş körgenini qayd etemiz. Artıq bazı devletlerniñ ve ükümetlerniñ başlarına “Qırım platforması”nda iştirak etseñiz, bizden cevap olaraq bular, bular ve bular olacaq, deyler”, – aytıp berdi Kuleba.
Onıñ sözlerine köre, Rusiyeniñ ögünde eki maqsad bar “ğayeniñ özüni itibardan tüşürmek ve sammitte liderlerniñ iştiragine yol bermemek”.
Ukraina baş naziriniñ muavini, Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri naziri Oleksiy Reznikov Poloniya Cumhuriyeti Prezidentiniñ yazıhanesiniñ Devlet kâtibi Kşiştof Şçerskiy ile “Qırım platforması”nı muzakere etti.
Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba ABD-niñ yañı devlet kâtibi ile "Qırım platforması"nı ve yarımadanıñ işğalden azat etilüvini muzakere etti.
Frenkistannıñ Ukraina elçisi Etienne de Poncins onıñ memleketi «Qırım platformasına» qoşuluv imkânını incelemekte, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva «Qırım platforması» boyunca halqara sammit Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 21-nde olacaq, dep bildirgen edi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında, kelecek yılnıñ mayıs ayında keçirilmesi planlaştırılğan yarımadanı işğalden azat etüv «Qırım platforması»sammitiniñ neticelerine köre muvafıq beyanname qabul etilecek, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
14-yanvar Watan qorǵawshılar bayramı
«Xalq va armiya-bir tanu bir jandur»
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2021-jıl 22-noyabrdegi «Qurallı Kúshlerimizdiń dúzilgenine 30 jıl tolıwı hám 14-yanvar «Watan qorǵawshılar kúnin» belgilewge tayarlıq kóriw haqkındaǵı» PP-F-4-sanlı qararı qabıl etildi. Bul qarar tiykarında «Xalq va armiya-bir tanu bir jandur» súreni astında bayram keshelerin shólkemlestiriw boyınsha mektepte is-ilajlar rejesi islep shıǵıldı.
Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 52-statyasında belgilep qoyılǵanınday «Ózbekstan Respublikasın qorǵaw – Ózbekstan Respublikasınıń hár bir puqarasınıń mindeti» dep aytılǵan bolsa, Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń 125-statyasında Ózbekstan Respublikasınıń Qurallı Kúshleri Ózbekstan Respublikasınıń mámleketlik suverenitetin hám aymaqlıq pútinligin, xalıqtıń tınısh turmısı hám qáwipsizligin qorǵaw ushın dúziledi delingen. Demek Qurallı Kúshlerimizde 30 jıl dawamında bir qatar jańalanıwlar alıp barıldı.
Dúnya mámleketleri tezlik penen ózgerip, qáwipsizlikke qarata qáwipler kúsheyip baratırǵan házirgi waqıtta Qurallı Kúshlerimizdi moderinzaciya etiw hám olardıń áskeriy tayarlıǵın, mámleketke qarsı qaratılǵan hár qanday jawızlıqqa óz waqıtında hám oǵan qarsı tura alıw qábiletin támiyinlew eń áhmiyetli bolıp tabıladı. Házirgi waqıtta bazı bir máleketlerde bolıp atırǵan urıslar hám tártipsizlikler, geo-siyasiy ózgerisler, diniy-ekstremizm, radikalizm hám Ózbekstan Respublikası shegaralarına jaqın aymaqlardaǵı hár túrli urıs hám jánjellerdiń dawam etip atırǵanlıǵı hámmeni táshwishke saladı. Qosımsha retinde aytıp ótetuǵın bolsaq búgingi kúnde dúnya júzin táshwishke salıp turǵan kiberjınayatshılıq hám komunnikaciya texnologiyalarınan paydalanǵan halda keri informaciyalardıń tarqalıwı xalıq aralıq qáwipsizlikke qarata aldın kórilmegen qáwip – qáterlerdiń kúsheyip ketiwi hám hár qanday málekettiń Qurallı Kúshleri bunday qáwip – qáterlerge qarsı turıwǵa tayar bolıwı kerek. Bunıń ushın hár bir jas áwladtı tárbiyalawda olardı Watan súyiwshilik sezimlerin qáliplestirip, márt insanlar etip tárbiyalawımız kerek.
Hazirgi kúnde Milliy Armiyamızdıń professional Armiyaǵa aylanıp atırǵanlıǵın kún sayın kóriwimizge boladı. Bunıń ayqın dálili sıpatında Xalıq aralıq Armiya oyınlarında Ózbekstan Respublikasınıń Kurallı Kúshleriniń qatnasıp sıylı orınlardı alıp atırǵanlıǵı, yaǵnıy Tank biatlonı hám bir qatar nominaciyalar boyınsha sıylı orınlardı alıp atırǵanlıǵı bunıń dáliyli. 2021-jılǵı maǵlıwmatlar boyınsha Ózbekstan Respublikası Qurallı Kúshleri 200 den aslam mámleketler ishinde reytinde 48 orın hám Orta Aziya mámleketleri arasında 1-orında turadı.


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, kütleviy haber vastalarında yayınlanğan malümatlar esasında, Ukraina millet vekili Ardriy Artemenkoğa qarşı cinaiy iş açtı. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ «kirağa» berilecegi aqqında plan azırlağan şahıslar sırasında onıñ da adı keçe. Cinaiy iş açılması aqqında fevral 21 künü Facebookta Ukraina baş prokurorı Yüriy Lutsenko beyan etti.
Ukraina Cinaiy Kodeksiniñ 1-inci qısmındaki 111-inci maddesi (devlet hainligi, yani Ukraina vatandaşı tarafından Ukrainanıñ bütünligi, mustaqilligi, mudafaa qabiliyeti, iqtisatiyat ve ve malümat telükesizligine qarşı mahsus zarar ketirüv areketleri) esasında cinaiy iş açıldı.
Bu madde esasında 10 yıldan 15 yılğa qadar apis cezası tain etilmek mümkün.
Berilgen malümatqa köre, kütleviy haber vastalarında yer alğan beyanatlardansoñ fevral 21 künü cinaiy iş açıldı.
Vesiqada yazıla ki, Ukraina halq vekili «2017 senesi yanvar ayında Ukrainadan tış olğanda, bundan evel Rusiye ükümet reberlerinen añlaşıp, devletke hainlik yaptı, çet memleketke (Rusiyege) Ukrainağa qarşı areketlerinde yardım etmeknen, Ukraina Esas Qanunına ve qanunlarına binaen devletniñ ayırılmaz parçası olğan Qırım Muhtar Cumhuriyetini uzun müddetke kirağa bermek çağıruvlarına ketirdi, bu ise yarımadanıñ işğalini resmiyleştirmege adım olmaq mümkün».
New York Times gazetinde derc etilgen maqalede yazıla ki, Milliy telükesizlik suallerinde AQŞ prezinetniniñ mesleatçısı Michael Flynn, istifağa ketmezden bir afta ögüne, Donald Trumpqa yaqın olğan şahıslardan Ukrainadaki umumiy vaziyetiniñ tüzetilmesi çerçivesinde Rusiyege qarşı kirsetilgen sanktsiyalarını toqtatmaq tekliflerini aldı.
Neşirde qayd etkenlerine köre, Trumpnıñ advokatı Michael Cohen, SSBC-de doğğan AQŞ prezidentniñ iş ortağı, Rusiyede biznes saasında oña yardım etken Felix Sater ve Ukraina millet vekili Andriy Artemenko bu tekliflerniñ azırlanmasında iştirak ettiler. Neşirniñ malümatına köre, muabbetlik planı – Ğarbiy Ukrainadan bütün Rus ordularınıñ çıqarılması ve Qırımnıñ Rusiyege 50 ya da 100 yılğa kirağa berilecegi aqqında Ukrainada referendumnıñ ötkerilmesi kire edi.
Ukraina Yuqarı Radasında «Radikal fırqanıñ» yolbaşçısı Oleg Lâşko firqa azası Andriy Artemenkodan, Qırımğa dair fikirleri sebebinden, Ukraina halq vekiliniñ mandatını qaldırmağa talap etti.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ reisi Andriy Parubiy fevral 21 künü deputat Andriy Artemenko, Oleg Lâşkonıñ «Radikal fırqası»fraktsiyasından çıqarılğanı aqqında ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukraina TİN dünya toplulığını mayısnıñ 21-nde işğal etilgen Qırımda İvan Yatskinge çıqarılğan ükümge cevap bermesine çağırdılar.
«2019 senesi Qırımda uydurılğan qabaatlardan tutulğan ağır hasta ukrain İvan Yatskinni rus işğalciler 11 yıl sert apis cezasına maküm etti. Rusiye quvetçileri oña qılındı, sağlığını ğayıp etmesiniñ sebepçisi oldı ve ukrain konsulı, mustaqil advokatlar ile onı körüştirmemek içüñ daima sebepler qıdırdı», – dep yazdı Ukraina TİN birinci muavini Emine Ceppar.
Ceppar bu qanunsız ükümni takbih etti ve halqara toplulıqnı işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozulmasına cevap bermesine çağırdı.
«Rusiye Yatskin ve qanunsız tutulğan Ukraina vatandaşlarını deral azat etmek kerek», – qayd etti o.
Mayısnıñ 21-nde Rusiye nezaretinde olğan Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi «devlet hainliginen» qabaatlanğan Qırım sakini İvan Yatskinge üküm çıqardı. Alla Hineviçniñ reisliginde qadılar kollegiyası İvan Yatskinni bir yıl sıñırlav ile 11 yıl sert apis cezasına mahküm etti. Advokat ükümni temyiz etecek.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova İvan Yatskinniñ ukmüni takbih etti.
Yatskin «devlet hainliginen» qabaatlandı (Rusiye ceza qanunnamesiniñ 275 maddesi – QA). Bu dava boyunca bütün mahkeme oturışları qapalı keçirildi, mahkeme, dava materiallarında devlet sırı olğanına atfı ete edi.
Qırımnıñ Curçı rayonınıñ Aybar (Voykovo) köyüniñ sakini İvan Yatskin 2019 yılda oktâbr 16-sında tutuldı. Bu dekabr ayında belli oldı.
Rusiye tahqiqatı, Yatskin Qırımda olıp, UMT ile işbirlik yaptı ve «Rusiyeniñ devlet sırı» olğan malümatnı olarğa bildirdi, dep ayta.
Qırım.Aqiqatnıñ Ukraina telükesizlik hızmetine yollağan muracaat cevabında İvan Yatskin UTH ile işbirligi yapmadı, dep aytıla.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi İvan Yatskinni siyasiy mabüs dep tanıdı.


text:
Fevralniñ 7-sinde Aqmescitte (Simferopol) “Qırım çiçegi” (“Krımskoye sotsvetiye”) sergisi açılacaq, onıñ yolbaşçısı - Ukrainada nam qazanğan ressam Mamut Çurlu. Sergi Franko adına Qırım cumhuriiy ilmiy kitaphanesinde keçirilecek, onıñ hadimleri bildirgeni kibi, sergide qırımtatar ananeviy el sanatı ustaları Edem Ganiyev ve Sabriye Eyüpovanıñ işleri taqdim etilecek.
“Qırım çeçegi” - “Qırım üslübi” leyhasınıñ qısmı, o, Qırımnıñ çoq yıllıq tarihı ve medeniyetine sevgi ve meraq köstergen, çeşit-türlü üner, tasil, millet ve yaşındaki ressamlarnı birleştire. Edem Ganiyev İtalyan çinisi, yani mayolika üslübindekeramik eserlerni yarata. Sabriye Eyüpova - Qırım kilim toquvınıñ ustasıdır”, - denile matbuat relizinde.
Leyha reberi Mamut Çurlu, milliy örnek tetqiq ve talilini keçirgenini, gençler içün ustalıq derslerini, seminarlarnı ötkergenini sergi teşkilâtçıları bildirdi.
Sergi mart ortasınace devam etecek.


text:
Aqyarda fevralniñ 3-nde saba 101 yañı COVID-19 hastası qayd etildi. Umumen pandemiya vaqtında Aqyarda 10005 kişi yañı koronavirus yuqunçına oğradı, 404 insan vefat etti, dep haber ete şeerniñ Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti.
«Bir künde 118 insan tüzelgen soñ yiberildi, 69 yaştan 92 yaşqa qadar dört kişi vefat etti. Umumen Aqyarda 8952 kişi yahşı oldı. Bugünki künde COVID-19 tasdıqlanğan 424 kişi hastahanelerde buluna. Alı ağır olmağan hastalar bölüginde 91 kişi yata», – dep aytıla haberde.
Akimiyetniñ malümatına köre, 609 insan közetile. 2050 kişige COVID-19 aşısı yapıldı, 833 kişi ekinci etaptan keçti, şimdi oca ve tibbiyet hadimlerine aşı yapıla.
Keçken künü Qırımda 151 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Pandemiya vaqtında 32832 COVID-19 hastası qayd etildi, tüzelgen 27719 insan yiberildi, 783 kişi vefat etti.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Prezident Qasım-Jomart Toqaev 16 naurızdağı joldauında Qazaqstanda üş birdey jaña oblıs qwrudı wsındı. Qazirgi Ortalıq Qazaqstan oblısın ekige böle otırıp, ortalığı Jezqazğan qalası bolatın Wlıtau oblısın; Şığıs Qazaqstan oblısın ekige böle otırıp, ortalığı Semey qalası bolğan Abay oblısın jäne qazirgi Almatı oblısın ekige böle otırıp ortalığı Taldıqorğan oblısı bolatın Jetisu men Qapşağaydı ortalıq etken Almatı oblısın qwru turalı wsınıs tastadı. Prezident halıqqa joldauında aytılğan wsınıs bılayğı uaqıtta, bılayğı jwrttıñ auzınan aytılatın köbedey köp jäne eskerusiz wsınıstardıñ biri bolıp qalmaytını anıq. Demek, aldağı uaqıtta elimizdegi äkimşilik aymaqtar sanı üşeuge köbeyedi jäne olardı qwru jwmıstarı qazirden bastalıp ta ketti.
Prezident joldauınan keyin bwl taqırıp qoğamda qızu talqılandı. Äytse de köpşilik auditoriyadağı talqı «jaña oblıstardıñ basşılarına kimdi qoyu» degenge köbirek saydı da, prezident wsınısınıñ dwrıs-bwrıstığına, qanşalıqtı pısıqtalğan şeşim ekendigine qatıstı talqı jeterlik deñgeyde bolmadı. Aytalıq, Abay, Wlıtau jäne Jetisu men Almatı oblıstarın qwru wsınısı naqtı qanday qajettilikten nemese qanday strategiyalıq müddeniñ negizinde jasaldı? Bwl qazirgi Qazaqstannıñ damu müddesi twrğısınan sonşalıqtı kezek küttirmeytin mäsele me? Jaña äkimşilik aymaqtardı qwruğa tura keletindey bwğan deyinşi äkimşilik bölinisterdiñ naqtı qanday kem-ketigi boldı?
Jaña oblıstardı qwru qajettiligi boyınşa prezidenttiñ uäjderi jetkiliksiz
Joğarıdağı swraqtar boyınşa Aqorda äli de tolıq mälimet berip, tüsindiru jwmıstarın jasağan joq. Sondıqtan da bolar, qoğamda Toqaevtıñ atalmış wsınısı naqtı strategiyalıq müddeni qanağattandıru emes, eldegi qazirgi jağdayğa baylanıstı äleumettik pikirdi basqa arnağa bwruğa bağıttalğan degen közqarastar jii aytılıp jür.
Jaña oblıstardı qwru qajettiligi jöninde prezident Toqaevtıñ öz joldauında aytqan uäjderine nazar audarıp körelik. Prezident Abay oblısın qwru jönindegi sözinde: «Osı mäseleni aymaq twrğındarı köpten beri aytıp jürgenin bilemin. Qazir ol jaqta şeşimin tappağan tüytkilder az emes. Mısalı aymaqtıñ işki infraqwrılımı äbden tozğan. Kezinde Alaş arıstarınıñ basın qosqan Semey qalasınıñ jağdayı da mäz emes. Biz tarihi ädildikti ornatıp, wlılarımız düniege kelgen kieli ölkeni qayta jañğırtuğa tiispiz", – deydi. Bwdan wqqanımızday, Abay oblısın qwruğa öñir halqınıñ tilegi, tozğan infraqwrılımdı qamtığan öñirdegi şeşilmegen tüytkilder jäne wlılar düniege kelgen ölkeni qayta jañğırtu maqsatı türtki bolğan. Al, Wlıtau oblısın qwru jönindegi sözinde: «Bwl aymaqta derbes oblıs qwru ekonomikalıq qana emes, ruhani jağınan da mañızdı şeşim. Keñ baytaq qazaq jeriniñ däl jüreginde ornalasqan Wlıtaudıñ töl tarihımızdağı ornı erekşe. El tağdırı şeşilgen wlı jiındar osında ötken. Sarıarqanıñ törinde ornalasqan bwl aymaqtıñ turistik äleueti öte zor. Onıñ öndiristik quatın, logistikalıq mümkindigin wtımdı paydalanu kerek», – deydi.
Atalğan eki oblıs boyınşa da prezidenttiñ öñir twrğındarınıñ qalauı men ruhani mänine basa män bergenin köruge boladı. Al, infraqwrılımdı damıtu, turistik äleuetinen, öndiristik quatı men logistikalıq mümkindiginen wtımdı paydalanu mäseleleri derbes oblıs qwrusız-aq, bwrınğı äkimşilik bölinisinde twrıp ta joğarı deñgeydegi menedjmenttik basqaru, byudjetti bölu men igerudi jüyeli qadağalau arqılı da jüzege asıruğa boladı. Ärine, Wlıtau, Semey öñirin derbes oblısqa aynaldırudıñ, halıq sanı tığız jäne aglomeraciya boyınşa tüytili tereñ Almatı oblısın böludiñ wzaq merzimdik damu strategiyası twrğısınan qajettilik ekeni tüsinikti. Solay da, Almatı oblısın bölu boyınşa eskerilmegen birqatar mäselelerdiñ bar ekenin ayta ketu kerek.
Almatı jäne Jetisu oblıstarın bölude eskeretin mäseleler
Qazirgi Almatı oblısın Almatı jäne Jetisu oblıstarına bölu boyınşa prezident: «Almatı oblısınıñ ortalığına baru üşin halıqtıñ bosqa sabıluına tura keledi. Osı jäne basqa da jayttardı eskere otırıp, Almatı oblısın ekige böludi wsınamın», – deydi halıqqa joldauında. Prezident joldauındağı «osı jäne basqada jayttar» qatarında halıq sanınıñ tığızdıq salıstırması, geografiyalıq faktorlardıñ da bar ekeni dausız. Degenmen, oblıstardı bölude öñirdiñ demografiyalıq jağdayı da eskerilui tiis. Almatı oblısın bölu boyınşa eskeruge tiis faktorlardı tömendegişe körsetuge boladı.
Demografiya mäselesi
Aşıq derekközderdegi mälimetterge say, qazirgi tañda Almatı oblısındağı halıq sanı 2 millionnan asadı (2 mln 77 mıñ şamasında, 2021j). Naqtı şama bwdan köp ekeni sözssiz. Oblıs boyınşa Eñbekşiqazaq (300 mıñ), İle (210 mıñ), Qarasay (270mıñ) jäne Talğar (209 mıñ) tört audannıñ halıq sanı jalpı öñir twrğındarınıñ jartısına teñ. Oblıstarğa bölu kezinde äkimşilik aymaqtardıñ demografiyalıq tepe-teñdigine män berudiñ asa mañızdılığı bayqaladı. Bwl bolaşaqta bölingen oblıstardıñ öñirlik damuına tikeley qatıstı faktor sanaladı.
Oblıs ortalığı jäne geografiyalıq ornalasu mäselesi
Oblıs ortalığına baru üşin twrğındardıñ bosqa sabıluı degendi prezidenttiñ özi de aytqan eken, demek oblıs ortalıqtarı özine qarastı audandardıñ geografiyalıq ornalasu erekşelikterin eskere otırıp belgilenui kerek. Bwl twrğıda Qapşağaydıñ oblıs ortalığı boluı tiimdi dep aytu qiın. Qapşağay Almatı men Taldıqorğan ortasında ornalasqandıqtan äkimşilik böliniste qiındıqtar tudıradı. Bwrınğı oblıs ortalığına alıs bolğan keybir audandar üşin Qapşağay da bwl mäseleni şeşip bere almaydı. Qapşağay öziniñ oyn-sauıq ortalığı jäne kurerttıq aymaq mümkindikterinen paydalana otırıp derbes damu mümkindikteri mol qala. Al, oblıs ortalığı etu arqılı damıtuğa müddeli birqatar monoqalalar bar. Bwl qatarda Qapşağay qalasına Qonaev esimi beriluiniñ özin de tağı bir märte pısıqtaudı qajet etedi.
Şekaralıq aymaq mäselesi
Almatı oblısı Qıtaydıñ Şıñjañ aymağımen şekaralasıp jatqandığın jäne eki el ortasındağı sauda-ekonomikalıq qatınastarınıñ qarqının eskere otırıp oblıstı bölude köñil böletin tağı birmwnşa mäseleler bar. Aytalıq, memleket şın mäninde wzaq merzimdik strategiyalıq müddeni eskeretin bolsa, Almatı oblısınıñ ortalığın Qapşağaydan köri Almatı qalası men Qorğas şekara ötkeliniñ ortasına qaray belgilegeni oñ. Bwl Qıtay qarqındı damtıp kele jatqan Qorğas şekaralıq qalasınıñ aymaqqa jasaytın ekonomikalıq ıqpalına qarsı tiimdi qorğanıs jasau üşin mañızdı.
Däl bwl mäsele turalı Qıtaydıñ Ortalıq Aziyadağı ekonomikalıq müddeleri men wzaq merzimdik strategiyası turalı zerttep jürgen jas zertteuşi, Gumilev atındağı Euraziya wlttıq universitetiniñ aymaqtanu kafedrasınıñ doktorantı Qanat Qahardıñ pikirin swrağan edik. Ol bwl jayında: «Qıtay öziniñ jahandıq iri jobası “Jibek jolı ekonomikalıq beldeuin” yağni “Bir beldeu, bir jol” jobasın jüzege asıru üşin Orta Aziyağa ekonomikalıq ıqpalın tereñdetuge tırısadı. Ol üşin Ortalıq jäne Oñtüstik Aziyağa kiretin qaqpa retinde oñtüstikte Qaşqar men soltüstikte Qorğas qalasın bar küşpen damıtıp jatır. Eger osı qarqındı saqtaytın bolsa aldağı on jılda Qorğas qalasınıñ halıq sanı qazirgiden birneşe ese köbeyip, Orta Aziyadağı iri qalalardıñ qatarına qosıluı mümkin. Bwl öz kezeginde Almatı, Bişkek, tipti Täşkent sekildi qalalardıñ ekonomikalıq belsendiligine öz äserin jasaydı. Aytalıq, osı qalalardağı keybir biznes türleri Qorğasqa qaray ağılıp, soğan ilese qarjı da solay oyısuı mümkin», – degen pikirin aytadı.
Osı twrğıdan kelgende Qorğas pen Almatını twtastırğan halıqaralıq mañızı bar sauda jolınıñ boyındağı birşama ekonomikalıq belsendilikke ie öñirdi oblıs ortalığı etudiñ mañızı ayqındala tüsedi. Oñirdiñ äkimşilik-sayasi stausın joğarılatu arqılı özimizdiñ ekonomikalıq qauipsizdigimizben wzaq merzimdik wlttıq strategiyalıq müddemizdi qamtamasız etuge de zor kömegin köre alamız. Bwl qatarda swranıp twrğan 300 mıñnan astam halıq sanı bar Eñbekşiqazaq audanı ekeni aytpasa da tüsinikti. Sonıñ özinde qazirgi audan ortalığı Esik (halıq sanı 33 mıñ adam şamasında) qalasınan köri sauda däliziniñ boyında jatqan, belsendi ekonomikalıq tınısqa ie Şelekti tañdauğa boladı.
Özge de tüytkilder
Oblıstardı bölu kezinde Almatı oblısında ünemi sezimtal taqırıp bolıp kelgen Wyğır audanı mäselesin de tübegeyli şeşude mañızdı. Oblıs köleminde memleketti qwrauşı wlttıñ ülesi 50 payızğa jetpeytin birden bir audanda bolaşaq wltaralıq janjaldardıñ aldın alu üşin audan atın özgertuden köri körşiles Panfilov, Kegen nemese Eñbekşiqazaq audandarımen biriktirudi qaperge alsa qwba-qwp.
Qazirgi tañda elimizdiñ işki-sırtqı asa mañızdı problemalarğa döp kelip otırğanı belgili. Bilik tarabı osınday kezeñde jaña äkimşilik aymaqtardı qwru mindetin özine jüktegen eken, onda osı jäne özge de wzaq merzimdik wlttıq müddege sayatın, ekonomikalıq damuğa sep berip, eldiñ äleumettik jağdayna serpilis beretin mäselelerdi qaperine aluğa tiis.
Altınay Mwrat
Almatı oblısı, Tekeli qalası


text:
Fevral 9 künü saat 13:00 olğan vaziyette Qırımnıñ 10 meskün yerinde elektrik temin etüvi toqtatılğan, olardan 7 – qısmen. Tahminen 4 biñ insan alâ daa ışıqsız qala. Bunı Rusiyeniñ yarımadadaki FVN idaresi haber ete.
Bildirüvde: «09.02.2017 saat 13:00 elektrik temin etüvi 10 meskün yerde toqtatılğan, olardan 7 – qısmen. Episi olıp 3832 insan elektrik energiyasını alıp olamay», – dep aytıla.
«Krımenergonıñ» malümatına köre, üylege yaqın elektrik aqımı 16 meskün yerde tüzetildi, lâkin küçlü furtuna sebebinden diger yerlerde elektrika ağları üzüle.
Küçlü yel ve ayazı ava sebebinden Qırımda fevral 8 ve 9 künleri furtuna havfını ilân ettiler. Ekseri alda yarımadanıñ çöl rayonlarında orta kerginlike 6-10 kilovoltlıq ağlar qazalana.


text:
Ukraina Yuqarı Şurasınıñ yañı terkibinde qırımtatarlarnıñ temsilciligine şaraitlerni teşkil etmediler.
Bu kibi fikirni Qırım.Aqiqat saytına qırımtatar milliy Meclisiniñ tış alâqa bölüginiñ yolbaşçısı Ali Hamzin «Blok Petra Poroşenko» firqasınıñ cedvelinde Refat Çubarovnıñ yerini izaatlap bildirdi.
«Qırımtatarlarğa yer tapılmadı. Anda tek bizim milliy yetekçimiz, itibarlı uquq qoruyıcı Mustafa Cemilev kirdi…», – dedi Hamzin.
O, saylavlarnıñ devamında yañı ukrain akimiyetiniñ vekilleri aytqan sözlerinden biraz çetleşkeni aqqında bildirdi.
«Lutsenko, Poroşenko firqasınıñ başı olıp, yevromaydan firqaları öz saylav cedvellerine birer qırımtatarını kirsetecegi aqqında aytqan edi. İstekleri olsa edi, Refat Çubarovnıñ keçmesi içün zaruriy şaraitlerni qurıp, onı birinci on insan sırasına kirsetir ediler. O mıtlaqa keçer edi», – dey Hamzin.
Oktâbr 26 künü Ukrainada müddetten evel parlament saylavları keçti. Reylerniñ 95% sayılğanından soñ, böyle neticeler aşkâr etildi: «Narodnıy Front» – 22,22%, soñra «Blok Petra Poroşenko» – 21,82%.
Qırımtatar milliy lideri Mustafa Cemilev «Blok Petra Poroşenko» firqa cedvelinde birinci beşlikte edi, Meclis reisi Refat Çubarov namzetler sırasında 71-nci edi.


text:
İlhaq etilgen Qırımda Rusiye mahkemesi tarafından mahküm etilgen ve Rusiyeniñ Tver vilâyetindeki koloniyanıñ ceza izolâtorında bir qaç ay bulunğan soñ Torjok apishane hastahanesi avuştırılğan ukrain faali Volodımır Baluh baş ve köküs qafesi ağrıları aqqında haber etti. Bu aqta onı iyünniñ 10-nda ziyaret etken advokatı Olga Dinze Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Tünevin onı oquv-profilaktika müessisesinde ziyaret etip oldım. Biraz özüne keldi, şişikligi keçti. Amma ne tedaviylev, ne de diagnoz alâ daa qoyulmadı. Oña yürek ilâcı ve tınçlandırıcı ilâclar berile. Başqa ilâc yoq. Baş ağrısı ve sol tarafta köküs qafesinde ağrı olğanını ayta», – dep tarif etti Dinze.
Onıñ aytqanına köre, Baluh Rusiye koloniyasınıñ aşlarını aşamay.
«Niayet, ceza izolâtorına qapatılmazdan evel yollanılğan şeylerni aldı. Mahsullarnıñ bir qısmı bozuldı, amma oña yete. Aş şimdilik bar. Koloniyada aşamay», – dep bildirdi advokat Dinze.
Daa evel Volodımır Baluhnıñ apishane hastahanesine avuştırılğanını Qırım.Aqiqatqa Tver vilâyetiniñ insan aqları vekâletlisiniñ apparatı bildirgen edi.
Baluh Tver vilâyetindeki koloniyanıñ ceza izolâtorına avuştırılğan edi, daa soñra ceza izolâtorında qaluv müddeti mayısnıñ soñuna qadar uzatılğan edi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiyeniñ Tver koloniyasınıñ memuriyeti Ukraina konsulına Baluhnen körüşmege izin bermedi, dep bildirdi.
Volodımır Baluh – tamırlı qırımlı, çiftçi, ukrainalı cemaat faali, Ukrain milletçileri kongressiniñ azası. Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ Rusiye vatandaşlığından vazgeçti. 2013 senesi qışta evinde Ukraina bayrağını astı, daa soñra «Sema Yüzü qaramanları soqağı» levhasını tikledi.
2016 senesiniñ soñunda Volodımır Baluhnı Rusiye FSBsiniñ hadimleri tutıp aldı. Olar Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemesi onı 5 yılğa azatlıqtan marum etti – eki cinaiy dava boyunca: silâ saqlaması ve «Aqşeyh vaqtınca tutuv izolâtorınıñ yolbaşçısını köteklev» dep adlandırılğan adise.
Baluh qabaatını tanımayıp, açlıqqa başlağan edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. «Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Volodımır Baluhnı siyasiy mabüs olaraq tanıdı.


text:
Öz başına ilân etilgen Qırım «akimiyeti» Naqliyat nazirliginiñ «Yekâne naqliye müdirligi» ile beraber Keriç keçitinde Qırımğa keri qatqan maşinalarnı sıralarğa tizmek içün elektron nevbetni meydanğa ketirecek olalar, dep haber ete RBK Daily.
Keçit mümkün olğanı qadar çalışa, dep qayd ete neşir.
«Bir sutka içinde altı esas parom, em de eki demir yol platforması ve «Soçi 1» katamaranı eki tarafqa 80-den ziyade sefer yapıp, 4 biñer yengil maşina ve Aqmescit-Moskva ve Moskva-Aqmescit trenleriniñ 20 biñden ziyade yolcusını alıp kete. Eñ büyük nevbet Qırım çıqışında tizildi, aman-aman 1800 maşina beklep tura, endi 40 saat bekleydirler», – dep yaza neşir.
Naqliyat nazirliginiñ malümatına köre, avgustnıñ 13-de Keriç keçitinde qıyınlıqlar yüz berip başladı, keçken raatlıq künleri nevbette turğan maşinalarnıñ sayısı 2300 maşinağa qadar yetti.
Bazarertesi künü aqşam, kündüz ilân etilgen furtuna havfına baqmadan, bu sayını eksiltmege imkân oldı, lâkin nevbetini beklegen adamlar alâ daa içtimaiy ağlarda 40 saat devamında turğanına şikâyet eteler.


text:
Qırım akimiyeti «referendum» keçirilgen mart 16 kününi Qırım Cumhuriyeti Künü olaraq ilân etip, onı bayram ve tatil yapacaq olalar. Böyle bir teşebbüs Qırım «Devlet şurasınıñ» prezidium toplaşuvında noyabr 5-te seslendirildi, dep haber ete Krım Media.
Bunıñ kibi madde Qırım «spikeriniñ birinci muavini» Konstantin Baharev ve «spiker muavini» Remzi İlyasov kirsetken «Qırım Cumhuriyetinde bayram ve hatıra künleri, zenaat bayramları ve diger müim künler aqqında» qanun leyhasında mevcut.
Vesiqağa binaen, Pasha, Troitsa, Oraza bayramı ve Qurban bayramı diniy bayramlar sayıla.
Bundan ğayrı, Qırımdaki müim vaqialarğa bağışlanğan hatıra sanlarını belgileme teklif etildi: yanvar 19 – Qırım devlet bayrağı künü, mart 18 – Qırım ve Aqyarnıñ Rusiye Federatsiyası terkibine qabul etüv aqqında añlaşma imzalanması künü, aprel 11 – Qırım Anayasası künü, mayıs 18 – Qırımdan sürgün olunğanlarnı añma künü, sentâbr 8 – Qırım cenkinde şehit ketken adamlarnı añma künü, dekabr 11 – natsizm qurbanları – qırımçaq ve yeudiylerni añma künü.
Qanun leyhasınıñ müelliflerinden biri Baharevniñ aytqanına köre, vesiqa daa azırlanıla ve noyabr 26-da «Devlet şurası» toplaşuvınıñ birinci oquvında baqılmasına çıqarılacaq.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Tomas Kuk battı
Angliyäneñ säyäxät şirkäten bankrotlıqtan qotqara almadılar
Dön’yanıñ iñ zur säyäxät şirkätlärennän berse - Angliyäneñ tur operatorı Tomas Kuk bankrotlıqqa çıqtı.
Grajdanlıq aviaśiyäse oyışmasınnan yasalğan belderügä qarağanda, Tomas Kuknı qotqaru söyläşüläre uñışsız tögällänä. Şunnan soñ 178 yıllıq tarixı bulğan oyışmanıñ kommerśiyä êşçänlege tuqtatıla.
Şirkät batu belän Angliyädä 9 meñ, dön’ya buyınça 20 meñ keşe êşen yuğalttı.
Älege xäldän soñ bik küp illärdän yal itüçe Angliyä watandaşların kire qaytaru operaśiyäse başlandı. Aralarında Törkiyä dä bar. Yaqınça 150 inglizne qayturu maqsat itep quyıla.
Tomas Kuknıñ baş menedjerı Peter Frankxauzer şirkätneñ bankrotlıqqa çığuı öçen bik nıq borçıluın belderde. Ul millionnarça kliyentlarınnan häm mennärçä xezmätkärlärennän ğafu ütende.
Angliyä xökümäte räise Boris Djonson isä yalğa kiteçülärne alıp qaytu öçen barlıq yärdämneñ kürsäteläçägen äytte.
Bäyläneşle xäbärlär
Törkiyäneñ berence biş aydağı texnika êksportı
Törkiyäneñ texnika êksportı berençe 5 ayda 10 milliard dollarnı uzdı
"Bez tügel, Rusiyä ğayeple"
Djozef Borrell Rusiyäneñ belä torıp dön’yaküläm açlıqnı tiränäytüen, ğayepne isä başqalar östenä awdaruın söyläde


text:
Qırım Yuqarı Radasınıñ sabıq reisi, «Kommunistı Rossii» firqası Qırım bölügi komitetiniñ birinci kâtibi Leonid Graç bildire ki, Qırım akimiyetiniñ areketleri yarımadada «Rusiyege qarşı fikirler artmasınıñ» sebebi ola.
Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Graçnıñ fikirince, bunıñ sebebi «merkezniñ areketsizligi» (Rusiye akimiyetiniñ – muar.) ve Qırım akimiyeti organlarınıñ «samooborona iştiraki ile» «faal qabarcılıq areketleri» ola.
«Qırımda Ukrainanıñ acınıqlı tercibesi tekrarlana bile, men «Pravıy sektor» aqqında aytam (adamlarnıñ ölümine ketirgen Mukaçevo adiseleri, – muar.). Belli vaziyette ve uquq qoruyıcı sistemasınıñ areketsizligi neticesinde «Pravıy sektor» bizde de ola bile», – dedi o.
«Anayasa nezareti ve Qırım akimiyeti, FSB (Federal havfsızlıq hızmeti, – muar.), Taqiqat komiteti tarafından qanunlarğa riayet etüv talapları quvetleştirilmese, bizler em qırımlılar, em de Rusiye içün yaramay bir yoldan kete bilemiz. Buña yol bermemek içün Qırımda anayasa nizamını tiklemek kerek», – dep qayd etti siyasetçi.
Graç Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedevniñ federal nazir muavinlerini Qırım ükümeti erkânına kirsetmek teklifine qoltuttı. Onıñ zanınca, «Rusiye nezaretçileri Qırımda tertip-nizamnı yaparlar».
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov bildirdi ki, Rusiye prezidenti Vladimir Putinge qırımlılarnıñ qoltutuv seviyesi «ziyadesinden arta».


text:
Bolğar däwlätendä İslam dinen qabul itüneñ 1100 yıllığı bilgeläp ütelä
Tatarstanda yubiley uñayınnan bik küp külämle çaralar tormışqa aşırıldı
Bügen Tatarstanda İdel buyı Bolğar däwlätendä İslam dinen qabul itüneñ 1100 yıllığı bilgeläp ütelä. Älege ähämiyätle datağa bağışlap şaqtıy proyekt tormışqa aşırıla. Şularnıñ berse -Qazan şähäre Cämiğ’ mäçeteneñ nigez taşın salu tantanası. Şulay uq, Tatarstan başqalasında tatar din ähelläreneñ 12nçe Bötenrusiyä qorıltayı uzdı. Yubiley xörmätenä cömhüriyät häm il külämendä fänni häm mädäni çaralar oyıştırıla, tanılğan islam dine belgeçläreneñ kitapları basıla, forumnar uza.
İslam dinen qabul itügä 1100 yıl tulunıñ iñ kürkäm tantanası isä bügen borınğı Bolğar qalasında ütä. “İzge Bolğar cıyını” 1989nçı yıldan birle uzdırıla. Yubiley uñayınnan ul tağın da külämle häm istälekle itep oyıştırıldı.
Tatarstan ilbaşı Röstäm Miñnexanov älege data nisbätennän qotlawların citkerä. Ul 922nçe yılda irekle räweştä qabul itelgän häm Rusiyägä kerüçe küp kenä xalıqlarnın ğasırlar däwamında saqlağan islam dineneñ - Rusiyä möselmannarınıñ bay mirası buluın assızıqlıy.
Bäyläneşle xäbärlär
Oktay Törekmänstanda
Törkiyä İlbaşı urınbasarı Fuat Oktay Törkiyä-Azärbaycan-Törekmänstan xezmättäşlege belän Törekmänstan gazın TANAP ütkärgeçenä qudırıp Anadoluğa citkerä alaçaqların belderde
Äliyıv: “BMO İminlek şurasında reforma ütkärelergä tiyış”
Azärbaycan İlbaşı İlham Äliyıv Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek şurasında reforma ütkärelüen yaqlawların äytte
Şäntop Äliyıv belän küreşte
Törkiyä Böyık Millät Mäclese Başlığı Mostafa Şäntop Quşılmawçılar xäräkäteneñ parlamentariylär çeltäre Baqı konferenśiyäsendä qatnaşu öçen kitkän Azärbaycanda İlbaşı İlham Äliyıv tarafınnan qabul itelde