text:
Tatarstanda Şveytsariä wäkilläre
Pänceşämbe könne Mintimer Şäymiev Qazan Kirmänendä Şveytsariä wäkillären qabul itte. İlbaşı Şveytsariäneñ köndäşlekkä sälätle il bularaq dön'yaküläm tanılğanın bilgeläp uzdı. Ä Şveytsariäneñ Rusiädäge wäqälätle wäkile Ervin Xofer isä Tatarstannıñ qısqa waqıt eçendä ireşelgän uñışına, säyäsi totrıqlılığı, respublikada dinnär arasındağı tolerantlıqqa ğäcäplänüen belderde. Uzğan yıl dekaber ayında Syurixta ütkän iqtisadi forumda Tatarstan üzen barı yaxşı yaqtan ğına kürsätte. Qazanğa kilü dä xezmättäşlek öçen yaña mömkinleklär açtı",– dide Ervin Xofer jurnalistlarğa birgän äñgämäsendä. Ul şulay uq bıyıl may ayında Qazanda uzaçaq Yevropa üseş häm tözekländerü bankınıñ yıllıq cıyınına kiläçägen iskärtep, 15 oktäberdä uzaçaq Rusiä–Şveysariä biznes–sammitın oyıştırğanı öçen Tatarstan citäkçelegenä räxmäten belderde.


c: text/html

text:
Bush: Törkiä-Ğiraq, Rusiä-İran häm başqa xalıqara mäsälälär turında
Çärşämbedä Quşma Ştatlar prezidentı George Bush Aq yortta jurnalistlarnı cıyıp matbuğat oçraşuı ütkärde. 45 minut däwam itkän bu oçraşu waqıtında ul törle xalıqara mäsälälärgä tuqtaldı.
Şuşı könnärdä genä xalıqara säxnädä berniçä möxim waqiğa buldı. Äytik, sişämbedä Tähranda Kaspi illäre sammitı ütte häm anıñ qısalarında Rusiä prezidentı Vladimir Putin İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecad belän oçraştı. Çärşämbedä Törkiä parlamentı Tönyaq Ğiraqqa kördlärgä qarşı ğäskär kertü mäsläsen tikşerde häm nigezdä bu ğämälne röxsät itkän qarar qabul itte. Küräseñ, amerikan prezidentı bu waqiğalardan çittä qala almağan.
Törkiäneñ kördlärgä qarşı Ğiraqqa ğäskär cibärü niätenä Buş niçek qarıy?
Älbättä, tiskäre qarıy, Waşington, bu ğämäl Ğiraqtağı wağziätne tağı da qatlawlandıraçaq digän fikerdä.
"Ğiraqqa ğäskär cibärü Törkiäneñ mänfäğtendä tügel, bez alarğa bu turıda äyttek", dide Buş. Citmäsä anda Törkiäneñ küpmeder xärbie inde bar. Buş Ğiraq räsmiläre belän elemtädä toruın, häm vitse-premier Tariq äl-Haşimineñ xäzer İstanbulda törek räsmiläre belän söyläşülär alıp baruın äytte.
Şuşı könnärdä genä Kongressnıñ tışqı eşlär komitetı Ğosmanlı Törkiädä ärmän genotsidın tanığan qarar da qabul itte.
Äye, bu qarar da Amerika-Törkiä mönäsäbärlärendä kierenkelekkä säbäp buldı. Ankara xättä Waşingtondağı ilçesen çaqırtıp aldı. Bush üze bu qararğa qarşı häm deputatlarnı tarix belän şöğellänmäskä çaqıra. Äytkändäy, qayber kongressmennar inde fikerlären üzgärtä başlağan. Wäkillär pulatı bu mäsäläse kiläse ayda qararağa cıyına.
İnde İranğa kilsäk, Putinnıñ Äxmädinecad belän söyläşüläre turında Buş närsä äytte?
Menä bu turıda sorawğa cawap birgändä Buş beraz aptırağan kebek kürende. Putin Täranda çağında, bezdä İrannıñ atom qoral yasawına dälillär yuq, digän süzlär äytkän ide.
"Min äle ul söyläşülären eçtälege belän tanışmadım. Avstraliädä küreşkändä prezident Putin miña İran atom qoralına iä bulmasqa tieş digän ide. Minem şunı beläsem kilä, anıñ bu borçuları äle dä köçendäme, dide Bush.
Amerikan prezidentı İranğa basım yasaw säyäsäten däwam itergä çaqırdı. Anıñ fikerençä, İran xalqı bu çikläwlärdän arı, axır çiktä üz citäkçelegen alıştıraçaq.
İranğa atom qoralına iä buluğa yul quymawnı ul iñ möxim äyber, xättä 3 nçe dönya suğışın buldırmıy qalu çarası, dip atadı.
Bu maqsatqa ireşü öçen, bar çaralar küreläçäk, dide ul. Alay da üzeneñ diplomatik çaralarnı xubraq kürüen iskärtte.
ali ğilmi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yazuçı Rabit Batulla belän äñgämä
Tatarstan respublikasınıñ iñ zur däwlät büläge Rabit Batullağa “Söyembikä ” isemle tarixi roman-qissa, “Qıldan neçkä qılıçtan ütken” häm “Yaralı büre” äsärläre öçen birelä.
Rabit Batulla Tatarstannıñ Zäy rayonınıñ Şıqbay awılında tuıp “Bezneñ rayonnarnıñ arxivları Ufada. Şäcärämne Ufağa barıp arxivqa qulım tigäne yuq äle.”di ul.
Mäskäwdä belem alıp, bik küp yıllar Qazanda yäşägän yazuçı , Tatarstan Yazuçılar Berlegeneñ Ğayaz İsxaqi isemendäge premiä lawreatı, rejisser, dramaturg, pedagog, dokumentlarğa nigezlänep tarixi qissalar icat itkän ädip.
Teatr söyüçelärgä , ğomumän Batulla iseme yaxşı tanış. 1988 yılda basılıp çıqqan “Kiçer mine, änkäy” digän äsäre bügenge köndä dä säxnädän töşmi.
Batullanıñ icatı küpqırlı: äkiätlär dä yaza ul, povest''lär dä yaza, rejisser bularaq teatrda spektakl''lär dä quya. Akterlar yortında ädäbiät- sänğät kiçäläre dä uzdıra, miniatyuralar icat itä, publitsistik mäqälälär yaza. Anıñ tarafınnan ozaq waqıt qına TYG kanalınnan “Batulla däresläre” digän televizion tapşırular alıp barıldı.
Ämma bezneñ bügenge Rabit abıy Batulla belän söyläşü Tatarstannıñ däwlät premiäse Ğ Tuqay bülägenä layıq bulğan anıñ äsärläre turında. Anıñ äsärläreneñ töp teması- tatar milläteneñ tarixi yazmışı. Xäzer sezgä xörmätle radio tıñlawçılar anıñ belän äñgämä täqdim itäbez.
“Söyembikä qissası Söyembikäneñ tumışınnan alıp häläk bulğanına qädär aralıqnı küzdä tota. Tarixi- ädäbi äsär. “Qıldan neçkä , qılıçtan ütken” - ul Tuqaynıñ ülär aldınnan soñğı ber atnası. Anda anıñ böten tormışı aldan sızılıp ütä. “Yaralı büre” Käbir Bäker digän Tuqaynıñ iñ yaqın duslarınıñ berse bulğan. Ul üze yazuçı da, jurnalist ta avantyurist ta. Ul üzeneñ xolqı belän, bik macara päräst keşe bulğan. Bu äsär şuşı Käbir Bäkerneñ tuğanınnan alıp ülgänenä qädär. Menä şuşı öç äsär. Min Allahı täğälä tarafınnan, xolqım tarafınnan, näsel tarafınnan miña birelgän vazıyfamnı ğına ütim”.
Min Allahı täğälä tarafınnan, xolqım tarafınnan, näsel tarafınnan miña birelgän vazıyfamnı ğına ütim”.Bıyıl Rabit Batulla Tuqaynıñ 120 yıllığına bağışlanğan “Tuqay uquları”nda qatnaşqan ide. Bügenge köndä yazuçılar , rässamnar tarafınnan Tuqaynıñ tormışın niçek surätläw turında küp kenä bäxäslär dä bulıp tora. Rabit Batullanıñ “ Qıldan neçkä , qılıçtan ütken” dip isemlängän kitabında 1996 yılda, yomğaqlaw süzendä avtor Tuqay turında bolay dip yazğan : “Tuqay - ul ğasırlar moğcizası”, Tuqay- ul upkınğa bara torğan tatar xalqın kükrägenä alıp, üze izelsä dä , milläten qotqarğan şäxes. Tuqay- ul quätle şovinistik elektr köçäneşenä totaştırılğan tatar xalqın, saqlawıç- ütkärgeç sıyfatında , üze yanıp- ğäriplänep, qotqarğan şäxes ..
Ğomümän, Tuqay çorı belän çağıştırmaça:, bügenge tormış turında yazuçı ni uylıy ikän ?Äñgämäbezne däwam itäbez Audio
“Tuqay fäqir bulmağan , yarlı bulmağan. Ul, bälki, baylıq cıyarğa telämägänder, .üzeneñ az ğömerle buluın belgänder , çönki ul awıru keşe bulğan Şuña kürä ul baylıq cıyarğa da telämägänder . aqçasın da saqlap totmağandır . Şuña kürä ul şul. Bolğar qunaqxanäsendä yäşäp beterergä küz totqandır. Bezdäge bügenge tormış qunaqxanälärdä yäşärlekme soñ, Tuqay çorı belän çağıştırıp qarağanda.?
- Kemgä niçek. Qayberäwlär äbätkä Känär utrawlarına barıp qayta. - Şundıy keşelär bar mikän ?
Bar Şimbä- yäkşämbe könnärendä Känär utrawına maxsus oçqıç yallap, ğailäse belän 5 yoldızlı, şul möxtäsän, bay qunaqxanälärdä bulıp qaytuçılar bar Atna sayın.
Şimbä- yäkşämbe könnärendä Känär utrawına maxsus oçqıç yallap, ğailäse belän 5 yoldızlı, şul möxtäsän, bay qunaqxanälärdä bulıp qaytuçılar bar Atna sayın.Dimäk, Tuqay da bay bulğan.
- Baymı, tügelme , belmim, läkin ul fäqir bulmağan. Tuqaynıñ şiğereneñ yulına 50 tien tülägännär. Başqa şağirlärgä 10 tien tülägännär. Tuqay 500 sum aqça qaldırğan şäkertlär faydasına. .Ul waqıtta 15 sumğa cigüle at alıp bulğan.”
Radiotıñlawçılarğa nindi kiñäşegez bar ?
Min xalıqqa ber genä äyber telim. Xalıq üze möstäkıyl'' däwlättä yäşäsen ide. Üze eşläp çığarğan malnıñ 80: protsentın üzenä qaldırıp, 20 protsentın başqalarğa birsä dä bik äybät bulır ide. Min şunı telim. Başqa regionnar kebek, üz malıbızğa üzebez xuca bulsaq ide. Şul waqıtta sänğät tä üsär, sportta üsär, toraq yortlar da bulır ide .Anıñ öçen köräşergä kiräk: yoqlap yatmasqa, araqı eçmäskä, fiker tuplarğa , aqıllı bulırğa kiräk. Deputatlarnı saylağanda kiräkle keşene saylarğa kiräk. Xalıq üz malına üze xuca bulırğa tieş. Bügenge televideniedä qızıqlı ğına äyberlär bar .
Bügenge ğalimnärneñ açışları Qorъändä närsä yazılğan şunı raslap bara .
Aldağı plannarığız?
-15 tomlıqnı çığaru . Berençe tomı çıqtı Ber yılda 1ToMы çıqtı. Qalğannarı belän şöğellänäm. Tarixi - ädäbi äsärlär, drama äsärlär, mäqälälär. Qulyazmalardan komp''yuterğa küçerep yazası bar. Nindi grafikada çığaçaq bu tomnar?
Kirillitsada yazam. Çönki bügenge latinnı qabul itä almıym . Latin alfavitınıñ 90 protsentı başqa törki xalıqlarnıñ alfavitı belän ber bulırğa tieş. Menä ğäräp xärefläre belän yazdıq, barıbız da uqıdıq , şulay uq latin grafikası da ber bulırğa tieş. Şul waqıtında ğına bez ber -berebezne uqıy alaçaqbız. Rabit Batulla turında anıñ yaqtaşı, zamandaşı ädäbiät ğalime,filologiä fännäre doktorı, professor Xatip Miñnegulov bolay dide.
“ Batulla ul bik ğäcäyep küpqırlı şäxes. Ul akter, rejisser, pedagog keşe. Teatr uçilişçesında eşläde, mädäniät akademiäsendä. Ul bik äybät balalar yazuçısı. Batulla bik äybät dramaturg. Anıñ drama äsärlären bar xalıq yaratıp qarıy. Yaxşı äñgämäçe, ul tarixnı da yaxşı belä. Publitsistik mäqäläläre matbuğatta basılıp tora. Ul tatar canlı keşe. Üzeneñ tuğan yağında elemtäne bik tığız tota.
Üzeneñ tuğan yağında elemtäne bik tığız tota.Batulla ul- bezneñ ädäbiätıbızda, mädäni tormışıbızda, ruxi tormışıbızda qabatlanmas ber şäxes ”dide ul. Azatlıq radiosında qunaqta bulğan Şvetsiä grajdaninı Türkär Souqqan : Min Stokkol''m şähärendä yäşim. Min anıñ belän 1992 yılda tanıştım.Ul Finlyandiädä tatar tarixı häm tatar tele leksiäläre uqıy ide. Min aña bik räxmätlemen, çönki , Tatarstan ilen miña ul açtı,- dip äytä alam.. 1993 yılda,Tatarstanda “Watan” oyışması aşa ekspeditsiälärdä min Şvetsiä radiosı xezmätkäre bularaq qatnaştım. Bu ekspeditsiäne Batulla ber xanım belän citäkläde. Bez anıñ belän bik nıq duslaştıq. İke atna buyı barğan ul ekspeditsiä waqıtında ul bezne bik küp sänğät keşeläre belän tanıştırdı. Ğomumän, mondağı tatar dönyasın ul miña açtı. Anıñ bu büläkne aluına min bik şatlandım. Häm min aña şıltıratıp anı qotladım,-. dide ul. Sez Ğ.Tuqay büläge iäse , cämäğät eşleklese, yazuçı akter , rejisser, :, dramaturg, pedagog, mäğrifätçe, ensiklopedik belemle, dokumentlarğa nigezlänep tarixi qissalar icat itkän yazuçı, ädip- Rabit Batulla belän äñgämä tıñladığız.
Mälikä Basıyr


text:
Fransiä, Rusiä häm Germaniä, Ğiraqqa qarşı köç qullanu turında yaña rezolutsiäneñ kiräge yuq, dip sanıy
Rusiä Tışqı eşlär ministrı İgor İvanov, şulay uq, Ğiraq krizisın säyäsi yullar belän çişü mömkinlege äle dä bar, Ğiraqqa qarşı köç qullanu öçen yaña rezolutsiäneñ kiräge yuq, dip belderde:
audio
Rusiä ministrı süzlärençä, köç qullanu – iñ soñğı çara, xärbi ğämäl, barı tik ekstermal wazğiättä kürelergä tieş. Rusiä, İminlek Şurasınıñ tağın ike daimi äğzası, Fransiä häm Qıtay belän bergä, BMOnıñ qoral inspektorlarına kübräk waqıt birergä kiräk, dip sanıy.
Bügen German xökümäte wäkile Hans-Hermann Lagguth, şulay uq, Ğiraqa köç qullanırğa yuq aça torğan yaña rezolutsiäneñ kiräge yuq dip belderde.


text:
Quşma Ştatlar Ändican waqiğäsen tänqitläwne köçäytä
Ändicandağı qan qoyu turındağı berençe raporttan başlap AQŞ prezidentı Buş Üzbäk prezidentı Karimov xökümäten tänqitlävne köçäytä bara. Pänceşämbedäge press-konferensiä dä bu açıq çağıldı.
Audio
"Bez nigezdä senatorlarnıñ borçıluın urtaqlaşabız. Bez Ändican fäciğäsen ışanıçlı, açıq häm bäysez räveştä tikşerergä çaqırabız. Bez Üzbäk xökümäte häm ışanıçlı xalıqara partnerlar belän xezmättäşlekkä nigezlängän andıy tikşerügä qatnaşırğa da äzer torabız."
Senatorlarnıñ Dävlät sekretarı Rice häm saqlanu ministere Rumsfeldqa yazılğan xatında AQŞnıñ Üzbäkstandağı xärbi bazanı biläve mäsäläsendä ozın möddätle kileşü tözü telägenä borçılu belderelgän. Karimov 2001-nçe yılnıñ 11-nçe sintäberennän soñ Washingtonğa bazalardan faydalanunı täqdim itkän ide. Räsmi belderülärgä qarağanda 13-nçe Mayda Ändicanda xökümät köçlären dä xisaplağanda 173 keşe üterelgän bulğan. HRW bu fäciğä turında iğlan itkän täfsille raportında anda yüzärlägän keşe üterelde digän näticägä kilgän. Konfrontatsiä küpläp üterä dip atalğan. McCormack ber kön elegeräk Buş administratsiäse Karimovnıñ bu vaqiğä turındağı mäğlümätlärenä ışanmıy dip işarä itte. Anıñ süzlärençä, AQŞ ul könne yözärlägän keşe üterelgän bulırğa tieş dip uylıy häm bu tanıqlarnıñ mäğlümätlärenä nigezlänä. Mc Cormack Pänceşämbedä Washingtonnıñ nindi reaksiä küsätäçäge mäsäläsenä açıqlıq kertmäde.
Audio
"Bez barlıq diplomatik mömkinleklärne , şul sanda BMOın küz aldında totabız. Bez BMOnıñ keşe xoquqları buyınça yuğarı komisarınıñ urında tikşerülär ütkärü öçen Qırğızıstandağı qaçaqlar lagerına baruın xuplıybız. Älege vaqıtta isä bez xalıqara tikşerüne yaqlatu öçen törle xalıqara oyışmalar urnaşqan illär belän söyläşülär alıp barabız. Bez xalıqara tikşerülär ütkärergä çaqırıp kiläbez."
Washingtonıñ bu çaqıruına NATO häm Yevropa Berlege dä quşıldı. Läkin, Üzbäkstan xökümäte monı kire qağa häm ul bügen dä monı yañadan kire qaqt. Mäskäv dä bu mäsälädä anı yaqlıy. Russiäneñ saqlanu ministere Sergey İvanov Pänceşämbedä Brusseldä NATO räsmiläre belän oçraşqanda, Ändicandağı köç qullanu Afğanistannan torıp oyıştırıldı, Üzbäk xakiiätläre tarafınan üterelgän häm qulğa alınğan keşelärneñ 50-se Üzbäk tügel dip belderde.
Audio
"Aziä häm Yaqın Könçığıştağı qayber illärdä radikalizm häm terrornıñ üsüe borçılu tudıra. Üzbäkstandağı soñğı vaqiğälär moña misal bulıp tora. Bezneñ mäğlümätläräg kürä, vaqiğälär Afğanistannn torıp därtländerelgän."
İvanov östämä mäğlümät birmäde häm anıñ äytkännären raslau da mömkin tügel. AQŞ Dävlät Departamentı Üzbäkstanda keşe xoquqlarınıñ torışın inde küptännän birle tänqit itep kilsä dä, Saqlanu ministerlege Afğanistandağı xärbi aktivlığı öçen andağı bazalar faydalı digän pozitsiädä tora. Monı uzğan yılda Dävlät Departamentınıñ Üzbäkstanğa 18 milion dolarlıq yardämne tutatuı , ä saqlanu ministerlegeneñ 3 milion dolar üstäp 21 milion birüe dä kürsätä.
Färit İdelle, Praga.


text:
Alar Ğiraq räsmiläreneñ qoral tikşerüçeläre belän kübräk xezmättäşlek itüenä basım yasarğa cıyına.Oyışmanıñ atom töş qoral agentlığı başlığı Mohammäd ElBaradei häm inspektorlar başlığı Hans Blix ike kön däwamında Ğiraq räsmiläre belän oçraşaçaq. Bu oçraşularda ElBaradei häm Hans Blix Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ ike taläben quyırğa cıyına-tikşerülär öçen küzläw oçqıçların qullanu häm Ğiraq ğalimnäre belän küzdän küz oçraşu röxsäte birelü. Ber Ğiraq ğalime belän räsmi wäkillärsez oçraşu pänceşämbe könne buldı inde, tağın 3 belgeç belän inspektorlar kiçä oçraşıp söyläşte. Ğalimnär belän şahitlärsez oçraşular-Ğiraqnıñ ximik, biologik häm atom töş qoral citeşterüen yä dä citeştermäwen isbatlarğa yardäm itäçäk dip sanala.
ElBaradei, inspektorlarnıñ bu yulı Bağdadqa kilüläre möhim- läkin, suğışnı buldırmau sürätendä-soñğı çara tügel, dide. Ğiraqnıñ, üz xezmättäşlegen kürsäter öçen tağın başqa forsatları da bulaçaq, dide ElBaradei.


text:
Peterburda “kukuruza” barıber tözeläçäk
Peterburgta tözeläçäk “Gazprom-siti” tiräsendä yaz köne başlanğan ığı-zığı waqıt- waqıt qızıp ala. Xalıqta, şähärneñ kürenekle keşeläre , nihayät, arxitektorları arasında bu mäs’älägä qaraş törle, qarşılar da citärlek. Ermitaj direktorı Mixail Piotrovskiy, Rusiä arxitektorları berlege prezidentı Yuri Gnedovskiy, mäsälän, qatği qarşı. Şulay bulsa da, şähär başlıqları öçen bu inde xäl itelgän mäs'älä : Peterburgta “Gazprom-siti”bulaçaq. Newa yarında, Smol'nıyğa qarşı ğına, Oxta digän eşçelär rayonında, elekke “Petrozavod”urınında öç yöz metr bieklektäge ofis binası tözeläçäk. Döresräge, zur ber kompleks top-menedjerlar öçen toraq binaları, qunaqxanä, säwdä üzäge belän.
Ay başında gubernator Valentina Matvienko häm “Gazprom” räise Aleksey Miller qatnaşlığındağı komissiä binanıñ proektın da saylap aldı.Ul zamança ütäkürenmäle, ciñel materiallardan eşlänäçäk kukuruz çäkäne bulaçaq . “Bu äle proekt üze tügel, barı tik arxitektura konsepsiäse genä, proekt üze may-iyün aylarına äzer bulaçaq,sezgä citkererbez, kiñäşläşerbez”, -dip tınıçlandıra xalıqnı gubernator. Valentina Matvienko “dönyada öçençe, Rusiädä berençe urınnı totqan şirkätne” administrativ üzägen Peterburgta tözergä rizalaştıra aluı belän bik qänäğät.”Soñğı utız yılda aqça , iğtibar citmäw arqasında yaraqsız xälgä kilgän infrastrukturanı byudjet aqçasına ğına tärtipkä kiterep bulmıy. Anıñ öçen byudjet aqçası kim digändä biş tapqır artığraq bulırğa tieş. Ä bu mömkin tügel, şulay bulğaç, “Gazprom” kebek zur investorlarsız Peterburgnıñ tormışın cayğa salıp bulmayaçaq”,- dip ışandıra Valentina Matvienko.
Ä inde bulaçaq ofisnıñ urınına kilgändä,“Gazprom” kebek kompaniä anı şähär qırıyında tözergä berqayçan da rizalaşmas ide, bez üz çiratıbızda tarixi üzäkne dä birä almıybız. İke yaqnı da qanäğätländerä torğan variant –Oxta , “Petrozavod”-depressiv rayon, şähärneñ qiäfäten bozıp qına tora”,-di gubernator. “Gazprom ”ul zavodnı cirläre belän xucasınnan satıp ta alğan inde.
Ägär sez “Gazprom” ul üzäkne üz aqçasına tözider inde inde disägez, yalğışasız. “Kukuruza” byudjet aqçasına tözeläçäk, yäğni “Gazprom” şähär qaznasına tüläyäçäk 7 milliard sum nalognıñ altısın şähär alarğa kire qaytarıp birergä wäğdä itkän.Şähär qaznasında infrastrukturanı tärtipkä kiterergä “Gazpromnıñ” yılına ber milliard qına nalogı qala baraçaq.
Xalıq fikerenä dä qolaq salıyq äle.Mönirä xanım Moratova uyınça, “Gazprom” xäyerçelärdän tügel, üz aqçasına da sala alır ide ofisın, ä byudjet aqçasına kommunalkalar problemasın, öleşçä genä bulsa da , xäl itep bulır ide. İlsöya Ğolubeva Oxta rayonın yaxşı belä , qayçandır ul anda eşlägän .Zamança biznes -üzäk tözesälär, Oxtağa, anda yäşäwçelärgä faydağa ğına bulaçaq dip sanıy ul.İlsöya proyektnı da kürgän, oxşatqan.
Rişat äfände şähär urtasında bar tarixi binalardan dä biek qorılma buluğa qarşı, “Smol'nıy “arxitektura kompleksı yuğalıp qalaçaq di ul.
Şağirä Wiliä xanım : “Şähärdä yaña binalar tözelergä , şähär yañarıp torırğa tieş. Tik baylar anı üz aqçalarına tözergä tieş, nalog xisabına tügel.”Gazprom-siti”ğa kitäçäk aqçanı kommunal' bäyälär üsüne totqarlar öçen qullanıp bulır ide”,- dip sanıy Wiliä xanım.
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg


text:
Qasıym xan
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Qasıym xan (?-1469), Qasıym xanlığınıñ berençe idaräçese (1450 yıllardan), Oluğ Möxämmäd xannıñ ulı. Biläw yanındağı suğış (1437) häm Suzdal' yanındağı suğışlarda (1445) qatnaşa. Suzdal yanı suğışınnan soñ tözelgän solıx kileşüe ütäleşenä küzätçelek itü öçen bertuğanı Yaqub belän Mäskäwgä Böyek Kenäz Vasiliy II sarayına cibärelä, şunda xezmättä qala. 1449 yılda Paxra yılğası yanında Böyek Mäskäw kenäzlegenä yaw belän barğan Olı Urda xanı Säyed Äxmäd ğäskären tar-mar itä. 1447-1453 yıllarda, kenäz Vasiliy II yağında torıp, Mäskäw täxete öçen köräşkän Dmitri Şemäkağa qarşı suğışa. 1452 yıl tiräsendä Vasiliy II aña näsel bilämäse sıyfatında Räzan kenäzlege belän çiktäş elekke Mişär yortı cirlären häm Gorodets Meşçorskiy qalasın birä. Şul cirlektä Qasıym xanlığı barlıqqa kilä. Qazan täxete öçen köräştä qatnaşa.


text:
Xalıqara Yustitsiä Mäxkämäse: Bosniädä genotsid bulğan, läkin anı Serbiä qılğanı isbat itelmägän
Şuşı atnada Xalıqara Yustitsiä Mäxkämäse Serbiäneñ, däwlät bularaq, Bosniä suğışı waqıtındağı genotsid öçen cawaplı ikänen isbatlaw öçen citärlek dälil yuq, digän qarar çığardı. Şuşı qarar kiläçäktä qaralaçaq genotsid eşlärenä häm ğomümän, xalıqara xoquq öçen bik möhim ölge bula ala.
Şuşı sorawğa cawap ezläp mäxkämä ul yıllarda bulğan küp törle xällärne tikşerde häm kiläçäk öçen sabaq bulırday berniçä möhim näticä çığardı.
Başlap şunı äytü kiräk, Serbiä, saqlanuçı taraf bularaq, 1948 yılda qabul itelgän Genotsid cinäyätläre konvensiäse nigezendä, genotsid ğämälläre öçen tulı ber däwlät cawaplı bula almıy, digän fikerne alğa sörde. Ämmä mäxkämä räsmi Belgradnıñ bu qaraşın kire qaqtı.
Şveitsariädä urnaşqan, dönyada suğış cinäyätlären häm genotsid oçraqların küzätep baruçı TRIAL oyışması başlığı Philip Grant bu qararnı ütä möhim dip atadı:
"Mäxkämä genotsid ğämällären ayırım şäxeslär genä tügel, ä tulı däwlätlär dä qıla ala, digän qarar çığardı. Xalıqara mäxkämädä bu berençe tapqır äytelde. Moñarçı ayırım şäxeslär genä ğäyeplänä ide. Bu yaña närsä" di Philip Grant.
Mäxkämä qararınça, 1995 yılda Srebrenica qalasında 8 meñläp möselmannıñ Bosniä serbları tarafınnan yuq itelüe genä dä, genotsid bulıp tora. Monnan tış, genotsid dip bäyälänä alırlıq başqa oçraqlar da bar.
Läkin, şul uq waqıtta mäxkämä (monısı iñ möhime) bu wahşileklär tulı ber xalıqnı yuq itü niäte belän başqarılğan dip äyter öçen citärlek dälil yuq digän näticä yasadı.
Başqa süzlär belän äytkändä, wahşileklär, etnik tazartular bulğan, Bosniä Serbları Armiäse Belgradtan här törle yärdäm alıp torğan. Tik menä serb citäkçeläreneñ Bosniä möselmannarın qırıp beterü niäte bulğan, alar şuşı maqsatnı tormışqa aşırırğa tırışqan dip äyter öçen citälek dälil yuq ikän, yä isä Bosniä yağı alarnı kiterä almağan.
Xoquq yaqlawçı Philip Grant süzläre belän äytkändä, mäxkämäneñ bu qararı genotsid bulmağan digänne dä, Serbiä genotsid qılmağan digänne dä añlatmıy, bu fäqät Serbiäneñ, däwlät bularaq, genotsid öçen cawplı bulğanı isbatlanmadı, digänne añlata.
Belgiäneñ Ghent Universitetında xalıqara xoquq professorı Marc Cogen fikerençä, bu qararnıñ ähämiäte şunda: ul etnik tazartular, başqa cinäyätlär belän iñ zur cinäyät - genotsid arasında ayırma bilgelärgä yärdäm itä:
"Bu qarar xalıqara xoquqqa tögällek östi: genotsid süze barı tik iñ citdi oçraqlarda, tulı ber törkemnärne yuq niäte belän başqarılğan ğämällärgä qarata qullanılırğa tieş" di Marc Cogen.
Östäp şunı äytergä kiräk, Xalıqara Yustitsiä Mäxkämäseneñ bu qararı başqa mäxkämälärgä täesir itä almıy. Äytik, elekke Yugoslaviä öçen Xalıqara suğış cinäyätläre mäxkämäse, yä isä Xalıqara Cinäyätlär mäxkämäse ayrım şäxeslärgä genotsid qılu ğäyepläwlären çığara ala.
Ali Ğilmi


text:
Düşämbe könne Tatarstannıñ säyäsi tormışında beraz ğına tınlıq urnaştı. Zur oçraşular, ähämiätle belderülär küp bulmadı. Saylaw aldı kampaniäsen, radio, televideniedä yasalğan çığışlarnı isäpkä almağanda. Oppozitsion yäki xakimiättän bäysez nämzätlär arasında Yevraziä firkäse wäkile Fändäs Safiullin, Yabloko wäkile İrek Mortazin, şulay uq Kreml'gä yaqın bulğan Narodnaya partiä wäkile Flürä Zıatdinova xalıq arasında kürengäli başladı. Fändäs Safiullin düşämbe könne üzeneñ saylaw aldı programması belän Tatarstan radiosı aşa çığış yasadı. İrek Mortazin şähär trolleybuslarına kerep, xalıq belän oçraşıp, sorağan keşelärgä üzeneñ “Posledniy romantik” digän kitabın taratıp yöri. Şunısı ğäcäp, Yabloko firkäseneñ Qazan bülekçäse İrek Mortazinğa tügel, ä matdi yaqtan xälleräk başqa kandidatqa yärdäm itä dilär. Härxäldä, İrek Mortazinnıñ portretları şähär uramnarında elenep tormıy. Xäzergä Qazannı İvan Graçev, Ayrat Xäyrullin, Aleksandr Sapogovskiy kebek kandidatlar çat sayın bizäp toralar.
Düşämbe könne, säğät 11dä, Qazannıñ Bauman uramında piket buldı. Piketqa kilüçelärneñ kübese – studentlar. Anısı ğäcäp tä tügel, çönki 17nçe noyäber – Xalıqara studentlar köne. Piketta qatnaşuçılar Vladimir Putinğa häm Mintimer Şäymievkä möräcäğät itälär. Ämma bu yäşlär xakimiätkä, Tatarstan häm Rusiä prezidentlarına qarşı tügel. Ä alarnıñ säyäsi qiblasın yaqlıylar. Şul uq piketta İrek Mortazin Mintimer Şäymievkä yazğan möräcäğäten jurnalistlarğa tarattı. Ul Şäymievnı Däwlät Duması deputatlığına nämzät buludan baş tartırğa çaqıra. Prezident eşenä qaytsağız, Berdäm Rusiä firqäsen yaqlawçılarnıñ sanı tağın da artır, dip uylıy İrek Mortazin.
Rimzil Wäli


text: AQŞ prezidentı George Bush, 2007nçe yılğa 2 trillion 770 milliard dollarlıq büdjetnı raslawnı sorap Kongressqa möräcäğät itte. Bik küp sotsial programmalarnı finanslaw qısqartılğan, anıñ qarawı saqlanu häm eçke iminlekkä çığımnar artqan. Bıyıl defisit 423 milliard dollar bulır dip kötelä. Kiläse yılda Bush çığımnar belän keremnär ayırmasın 354 milliardqa qadär kimetergä cıyına. Senattağı demokratlar citäkçese Harry Reid, büdjetnı "ähläqsız häm cawapsızlıq küreneşe" dip atadı. Xalıqara tapşırularğa kilgändä, 2007nçe yılda Azatlıq radiosınıñ Makedoniägä tapşırularnı tuqtatu, rus redaksiäseneñ programmaların könenä 6 säğätenä qısqartu qaralğan. Büdjet mäsäläsendä söyläşülär yazın başlanaçaq, häm qabul itelgändä büdjet prezident täqdim itkännnän nıq ayırılırğa mömkin.


text:
Bïıl Qazaqtıñ äy`gili jazwşısı, aqın Säbït Muqanovtıñ «Botagöz» romanına 70 jıl toldı!
«Botagöz» romanı - qazaq xalqı ömirindegi töñkeristik iri kezeñdi şeber bey`nelegen keleli şığarma. Roman KSRO xalıqtarı tilderinde jäne birqatar şet el tilderinde awdarılıp basıldı. Bul – eñ danışpan şığarmalarınıñ biri. Revolyucïya men onan soñğı biraz däwirdiñ şındığı romanda sol kezdegi ädebïette bekï bastağan socïalïstik realïzm ädisimen taldanıp swrettelgen.Romandağı bastı key`ipker Botagözdiñ tarïxï kezeñniñ talay` qïın- qıstaw kezeñderinen ötip, sanalı küresker, bilikti qay`ratker bolıp qalıptaswı nanımdı bey`nelengen. Romanda qazaq xalqınıñ ulttıq sïpattarı: dästüri, ädet-ğurpı, minez-qulqı, qoğamdıq, sayasï iske aralaswı jäne onı uğwı, ğılım-bilimge, bolaşaqqa umtılwı, revolyucïyanı tüsinwi jäne onıñ sonınan adal sengen pey`ilmen erwi, osı jolda asqan erlik, batırlıq minezder körsetwi romanda bolʹşevïkter partïyası qoy`ğan talap turğısında körsetiledi.
«Botagöz» romanı kezinde qazaq ädebïetiniñ tarïxında sapası jağınan ösken ädebïetter talabın kötere alatın, birden-bir kürdeli okïğalı, saqa twındı atalğanın ay`tw jön. Osı künge dey`in san ret basılıp, oqwşısın tawıp otırğan bul şığarma bükil keñestik däwirdegi ädebïet qorınıñ törinen orın aldı, orıs tiline awdarılwı arqılı Keñes Odağınıñ köptegen xalıqtarınıñ süy`ip oqïtın kitabına ay`naldı. Öy`tkeni roman oqwşısın, birinşiden, körkem jazılğan, som soğılğan twındı bolwımen tartsa, ekinşiden, onda ay`tılmaq jay`ttar köptegen ulttardıñ, äsirese Orta Azïya xalıqtarınıñ barlığınıñ derlik basınan keşken qïın - kıstaw xalderine uqsawımen, yağnï patşalıq Resey`diñ burın otarlı el bolıp kelgen xalıqtarınıñ kökey`kesti jay`ın bayandawımen tarttı.


text:
Osınıñ arqasında jolaqı tölew jeñildep, avtobwstar qozğalısınıñ jıldamdığı arttı.
«2016 jılı jalpı uzındığı 33,6 km bolatın qala köşeleriniñ 11 wçaskesinde avtobwstardıñ qozğalısına arnalğan jolaqtar bölindi, nätïjesinde qozğalıstıñ ortaşa jıldamdığı 18%-ğa arttı. Jolawşılarğa ıñğaylı bolwı üşin élektrondıq jolaqı tölew jüyesi engizildi, avtobwstardıñ kelwi twralı aqparat beretin 108 élektrondıq tablo ornatıldı, «Astra Bus» uyalı qosımşası iske qosıldı, — dep xabarladı bügin elorda äkimdigindegi keñeste Astana äkimi Äset Ïsekeşev.
Sonımen birge, jalpı uzındığı 14,7 km qalanıñ 6 köşesinde birjaqtı qozğalıs engizildi, nätïjesinde kölik ağınınıñ qozğalıs jıldamdığı 12-den 24 k /sağ. deyin arttı, dep mäim etti äkimdiktiñ baspasöz qızmeti.
Memlekettik-jeke menşik äriptestik (MJÄ) qoldanw ayasın keñeytw üşin byudjettik tïimdilikke jäne tïimdilik deñgeyine qarap, ékonomïkanıñ birqatar sferaların qamtïtın jobalardıñ tizimi jasaldı.
«Osığan baylanıstı barlıq qurılımdıq bölimşelerdiñ basşılarına joğarıda atalğan tizimdi qarap, MJÄ-niñ qajet qujattarın äzirlew üşin basımdıqtı jobalardı iriktewdi tapsıramın», – dep atap körsetti Äset Ïsekeşev.


text: Bağdatta Ğiraq politsiähı politsiä bülegenä höjümi tkän xalıq törkömönä ut asqan. Käm tigändä ber keşe ülgän. Tärtiphezlek oyoştorousılar politsiä xezmätkärzären eşkä urınlaşqanda rişüät alıuza gäyepläp eş talap itkän. Quşma Ştattar fekerensä, ildeñ yañı konstitutsiä proyıqtın äzerläwgä küpme waqıt käräklegen Ğiraqlılar üzzäre xäl itergä teyeş. Bıl turala Amerika däwlät departamentı wäkile Richard Baucher beldergän. Ğiraqtıñ idara şurahı wäkile Entifad Qanbar äyteüensä, konstitutsiä teksın buldırıuğa käm tigändä yıl samahı waqıt kitäsäk. Amerika konstitutsiä qabul iteüze Ğiraqta irekle haylawzar ütkäreüzeñ häm xaqimiätte Ğiraqlılarğa tapşırıuzıñ töp şartı tip isäpläy. Ğiraq möstäkillegen tergezeü turahında Amerikanıñ rezolyutsiä proyıqtı bıl aznala Berläşkän Millättär Oyoşmahınıñ imenlek şurahı qaramağına tapşırılasaq.


text:
Taldıqorğan qalasında 40 päterli kommwnaldıq üy` pay`dalanwğa berildi. Köpten kütken jaña qonıs taldıqorğandıqtar üşin Tuñğış Prezïdent küni men Qazaqstan Respwblïkası Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına tartw boldı. Birinşi kezekte päterlerge jetim balalar, mügedekter, köp balalı analar, tolıq emes otbasılar, UOS mügedekteri men basqa da kezektegi azamattar ïe boldı, dep xabarlay`dı BAQ.kz tilşisi.
Jaña baspana ïelerin oblıs äkimi Amandıq Batalov quttıqtadı.
"Bügin köpşilikpen birge merekelik köñil küy`de özderiñizge 40 päterli kommwnaldıq üy`diñ kiltin tapsırğalı turmız. Bul ay`twlı oqïğanıñ Tuñğış Prezïdent küni jäne el Täwelsizdiginiñ 25 jıldığı qarsañında ötip otırğanı – ülken qwanış. Sizderdi köpten kütken jaña baspanağa ïe bolwlarıñızben quttıqtay`mın! Otbasılarıñızğa bereke, molşılıq pen tabıs tiley`min. Merekeleriñiz quttı bolsın!" – degen A. Batalov jaña päter ïelerine kiltterin tapsırdı.
Qonıs ïeleriniñ atınan jetim balalar sanatı boy`ınşa päter alğan Sergey` Malaxovskïy` söz söy`ledi.
"Memleket qamqorlığınıñ arqasında bilim alıp, bügin özimniñ jeke baspanama qol jetkizdim. Qwanışımdı sözben ay`tıp jetkizw mümkin emes. Eñ aldımen jastarğa ärqaşan qoldaw körsetip kele jatqan Prezïdentimizge alğıs ay`tqım keledi", - dedi S.Malaxovskïy`.
Jaña päter alğandardıñ işinde Janat Qırğabaqov pen Marïna Nojenko da öz rïzaşılıqtarın bildirip, söz söy`ledi.
"Balalarımnıñ üy`li bolğanına şın jürekten qwanıştımın. Endi bizdiñ keñ, jarıq, jaña päterimiz bar. Tuñğış Prezïdent küni men Täwelsizdik merekesi qarsañında üy` berip otırğanı biz üşin eki ese qwanış", - dedi Marïna Nojenko.
Jalpı, Taldıqorğan qalasınıñ özinde ğana 2012 jıldan beri jalpı alañı 87,8 mıñ şarşı metr bolatın 23 turğın üy` pay`dalanwğa berildi. Sonıñ nätïjesinde 2 mıñğa jwıq otbası baspanalı boldı. Bïılğı jıldıñ 9 ay`ında oblıs ortalığında 4 üy` pay`dalanwğa berildi. Jıl soñına dey`in tağı 60 päterli kommwnaldıq üy` iske qosıladı dep josparlanğan. Sonımen qatar 9 üy`diñ qurılısı jürip jatır. Onıñ 4-ewi – jeke ïnvestïcïya esebinen salınwda. Bul öz kezeginde tağı 873 otbasınıñ jaña päterli bolwına mümkindik bermek.


text:
Törkmänstanda xalıq parlament wäkillären saylıy
Başqala Aşğabat häm 5 wilayättä tawış birü cirle säğat belän irtänge säğat 8dä başlandı.
125 urnlı parlament öçen 288 namzät köräşä. Däwlät radiosı töşke waqıtta saylawda tawış birü öçen saylawçılarnıñ 56 % qatnaşuın xäbär itte. Tawış birü däwam itkändä, uramnarda konsert häm başqa mädäni çaralar buldı.
5 million 400 meñ xalqı bulgan ildä, 5 yıl möddätkä parlamentqa saylanaçaq namzätlärneñ 56sı xatın-qızlar, 288 namzättän 286 isä yugarı uqu yortın tämamlagan buluı xäbär itelä. Läkin alarnıñ küpçelege xaqimiättäge häm mäclestäge berdän ber partiä bulgan Prezident Qurbanguli Birdemöxämmädovnıñ partiäse äğzaları. Şul uñaydan ağımdagı saylaw qaysıber tänqitçelär tarafınnan “küz buyaw bularaq” atala.
Tawış birü cirle sägat belän 6da tämamlandı. Näticälär isä irtägä iğlan itelä başlıyaçaq.
Saylawnı BMO häm YİXO kebek xalıqara oyışmalardan cibärelgän maxsus küzätüçelär dä küzätä.
Xalıqara keşe xoquqların küzätüçe Human Rights Watch oyışması isä çıgargan xisabında, Törkmänstanda gadel häm irekle saylaw ütkärü öçen şartlar tudırılmadı dip belderde.


text:
İran turında yaña qarar ölgesen AQŞ xuplıy, Rusiäneñ qayber sorawları bar
Uzğan atnada Yewropa illäre İran turında yaña qarar ölgesen täqdim itte. Bu dokumentta, Tähran uran bayıtuın tuqtatmasa, aña ayırım çikläwlär kertü qaralğan. Washington yaña ölgene xuplap çıqtı. Rusiä saqlıq belän xuplasa da, qayber borçular buluın äytte.
Bu ömetneñ säbäbe şunda – Rusiä yaña dokumentqa, elekkeläre belän çağıştırğanda, azraq qarşılıq kürsätte.
Britaniä, Fransiä häm Germaniä tarafınnan äzerlängän yaña ölge İrannı uran bayıtudan waz kiçterüne maqsat itep quya. Dokumentqa kürä, barlıq illär uran bayıtuda qullanıla alırday matdälärne İranğa cibärüne tıyarğa tieş bulaçaq. Anda şulay uq, İrannıñ atom yä raketa programı belän bäyle keşelärneñ säfär mömkinlegen çikläw, xisapların tuñdıru qaralğan.
Rusiä häm Qıtaynıñ xuplawın qazanu öçen, İran krizisı fäqät diplomatik yullar belän çişelergä tieş digän süzlär kertelgän. Qarar BMO xartiäseneñ 7nçe bülek, 41nçe matdasenä tayana, yağni basım yasaw qaralğan, xärbi köç qullanu – yuq.
Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov düşämbe jurnalistlar belän oçraşuda yaña ölge belän qänäğät buluın äytte. "Ölgedä kiñ külämle çikläwlär tügel, ä ayırım çaralar isemlege qaralğan. Bu näq Xalıqara atom idaräsen borçığan äyberlär" di Rusiä tışqı eşlär ministrı.
Ber ük waqıtta Lavrov säfär mömkinlegen çikläw, xisap tuñdıru kebek qayber çaralarnı soraw astına quydı. Anıñ fikerençä, bu çikläwlär İrannıñ tınıç atom programın üsterüdä kirtä tudıra ala.
Moñarçı Mäskäw elekke qarar ölgeläre İrannıñ kommersiä energetika programına kirtä quya dip kilä ide. Bu kommersiä programı üzägendä Rusiä yärdäme belän tözelgän 800 million dollarlıq Büşär reaktorı tora. Yaña ölgedä Büşär telgä alınmağan.
Uzğan atna İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecad yaña ölge avtorlarına möräcäğät itep, çikläwlär artınnan qumasqa çaqırğan ide. "Ägär sez İrannıñ atom programın tuqtatu tırışlığın däwam itsägez, İrannıñ xoquqlarına qarşı adım yasasağız, İran xalqı monı doşmanlıq ğämäle dip qabul itäçäk" dide İran prezidentı.
Yaña ölgedä, ägär Atom idaräse Tähran uran bayıtuın tuqtatqan dip tapsa, çikläwlärne alu qaralğan. Qarar qabul itelep 60 kön ütkäç, idarä başlığı xisap birergä tieş bulaçaq.
Condoleeza Rice "yaqın arada" disä dä, tawış birü waqıtın tögäl äytmäde. Küp närsä xäzer Rusiä belän Qıtayğa bäyle. Alar ölgene xuplarmı, qayber çikläwlärne alırğa sorarmı, ällä veto salırmı. Pekin yä Mäskäw qarşı çıqsa, qarar İminlek Şurasında qabul itelmiäçäk.
Ali Ğilmi


text:
"Ulman törkemen" aqlaw - ğadi çeçennärneñ kiläçäktä dä yaqlanmawın añlata
Tönyaq Kavkaz xärbi bülgesendä inde ikençe märtäbä, "Ulman eşe" dip tanılğan cinayätne tikşerüçe cämäğät mäxkämäse, anda ğäyeplängän 4 federal'' ğäskärine yänä aqlaw qararın çığardı. Şul xärbilär üzläreneñ äle 2002-nçe yılda berniçä çeçenne üterüen tanısa da, monıñ öçen cawaplılıqnı üz östenä aludan baş tarttı, çönki monı yuğarıdan alınğan ämerne ütäwe belän añlattı. Keşe xoquqların yaqlawçı törkemnär xäzer, bu Çeçnädä yaña cäberläwlärgä kiterä ala dip kisätä.
Audio, Oleg Orlov
"Eş şunda ki, cämäğät mäxkämäseneñ älege qararı ber genä närsäne añlata - yuğarı başlıqlar ämere nigezendä bezneñ maxsus xezmätlär, elit bülekçäläre, militsiä tiktomalğa ğına berğäyepsez ğadi xalıqnı üterä ala digän süz. Minemçä, bu qotoçmalı ber qarar, oçındıra torğan ber qarar" di "Memorial" wäkile Oleg Orlov. Mäxkämädä qaralğan waqiğälärneñ niçek buluı mäs''äläsendä ike yaq ta kileşä - yäğni ğäyeplängän federallar üzläreneñ ğadi çeçennarnı üterüen kire qaqmıy. 2002-nçe yılnıñ ğinwarendä kapitan Eduard Ulman citäkçelegendäge maxsus küzläw törkeme könyaq Çeçnädäge Şatoy awılı tirälärenä cibärelä. Alar anda yuldan barğan ber maşinanı tuqtatırğa tırışıp, ul tuqtamağaç aña ut aça häm andağı ber keşene üterä, tağın ike keşene yaralıy. Qalğan 3 keşegä zian kilmi, alar arasında ber yökle xatın da bula. Ulman şuşı atış turında yuğarı citäkçelekkä xäbär itä, häm federallar annan alınğan ämerne ütäp isän qalğan bar çeçennarnı da atıp üterä, mäyetlärne maşinağa töyi häm aña ut törtä. Eçendä çığışı belän Kavkazdan ber genä keşe dä bulmağan cämäğät mäxkämäse, berençe yulı da, xäzer dä, şul federallarnı, alar ğäskäri wazifaların ütägän häm wäzğiatkä qarap eş itkän dip aqlap çıqtı. Kapitan Ulman üze bu qararnı xuplawın häm üzeneñ kiläçäktä dä Rusiä qorallı köçlärendä xezmät itäçägen belderde. Federallar xäzer bu eşneñ tiz genä onıtılaçağına ömetlänä. Ämma bu yulı moña ireşü ciñel bulmasqa oşağan. "Ulman eşe" bar Çeçnädä näfrät dulqınına säbäp buldı. Comğa könne Groznıyda federallarnı aqlaw qararına qarşı cıyın ütte. Rizasızlıqnı xätta Mäskäw yaqlı çeçen xakimiate dä belderä. Çeçnäneñ Däwlät Şurası räise Täwis Cäbräilov:
Audio, Täwis Cäbräilov
"Alar eşlärennän öyenä qaytıp barğan berğäyepsez keşelärne ütergän. Alay ğına da tügel, üterep mäyetlären yandırğan. Bu başqa sıymaslıq cinayät. Alar şuşı ğämälläre öçen cawap totaçaq, dip uylıym. Bu bar Çeçnä xalqı häm anıñ citäkçelege qaraşı - ğäyepsez keşelärne üterü öçen alar cäza alırğa tieş" dip belderä Täwis Cäbräilov, Çeçnäneñ Däwlät Şurası räise. Keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları, kapitan Ulman törkemen aqlaw Çeçnädäge ğadi xalıqnıñ tulısınça yaqlawsız buluın häm monıñ kiläçäktä dä şulay qalaçağın añlata dip kisätä.
Kärim Kamal


text:
Respublika parlamentı deputattarı äytewensä, Başqortostanda 131-se federal qanundı ğämälgä aşırıu urındağı qanundar menän dä nığıtılasaq. Yäğni bıl qanundı boyomğa aşırğanda la respublika üźensälektäre iźäpkä alınasaq. Federal qanun yökmätkehen tulılandırasaq qanundar Däwlät Yıyılışı-Qoroltayźıñ kilähe ultırışında qaralasaq. Parlament ultırışı 24 noyäbergä bildälängän. Unda şulay uq qala esendäge munitsipäl berämektärźeñ urındağı üźidära organdarın bötöröü xaqındağı qanun proektı la qaralasaq. 57 qala esendäge munitsipäl berämektärźeñ ğämäldän sığıuın tanıusı bıl qanun urındağı üźidära orğandarın üźgärtep qorow mäsälälären köyläwse qanun proekttarźıñ berehe. Tağı la ber qanun küsmä etapta urındarźağı möhim mäsälälärźe xäl itew tärtiben raźlay. Belgestär fekerensä, munitsipalitettarğa tap täwge osorźa bik qıyınğa tura kiläsäk. 131-se federal qanun polojenieların Başqortostanda tormoşqa aşırıu üźensälektäre turahında prezident xäkimiäte yetäksehe Radiy Xäbirov kiñ mäğlümät saralarına añlatma birźe. (audio)
Federal kimäldä urındağı üźidära orğandarın üźgärtep qorow ösön 3 yıl waqıt birelä. Respublika qanun sığarıusıları oşo osorğa tiklem yañı şarttarźa eşläwgä küsew ösön eźmä-eźlekle eş alıp barırğa niätläy.


text:
Rälif Safindıñ äsähe Mäskäüźä daualana
Alhıu öläsähen qotqara. İnternet säxifälärendä oşo isem aśtında mäğlümät elengän. Unda äyteleüensä, bildäle yırsı Alhıuźıñ öläsähe, Rälif Safindıñ äsähe 78 yäşlek Xalidä inäy Mäskäüźäge märtäbäle klinikalarźıñ berehenä kilterelgän. Uğa yöräk öyänäge tigän diağnoz quyılğan bulğan. Öfönän Mäskäügä samoletta sirle öläsähe yanında Alhıu źa bulğan.
Rälif Safindıñ xäläl efete Räziä xanım qäynähenä küptän sifatlı daua käñäş ithä lä, inäy ülän, bal häm başqa xalıq daualarına öśtönlök birgän bulğan. Xalidä inäy Mäskäü klinikahına barğas unıñ yanına xälen belergä tuğanı Marat Safin, Alhıuźıñ ire Yan da barğan tip yaźalar İnternet säxifälärendä.


text:
Süriädä Damask uramnarı buylap xalıq Ğiraq suğışın tuqtatunı taläp itkän şiğarlär totıp ütte. Küplär Ğiraqnı yaqlaw häm Amerikan prezidentı George Bushnı täñqitläw süzläre qıçqırdı. Şulay uq Misır, İordaniä, Qatar häm Kuwait citäkçelegenä qarata da Ğiraq suğışın yaqlağannarı öçen täñqit süzläre äytelde. Bangladeşta suğışqa qarşı uram cıyınında 60 meñgä yaqın keşe qatnaştı.
Äfğanstannıñ könçığışındağı Nangahar provisniäsendä 500gä yaqın student uramnarğa çıqtı. Gretsiädä bäysezlek könenä bağışlanğan xärbi paradnı suğışqa qarşı çığuçılar bozırğa tırıştı.


text:
Respublika yämäğätselegeneñ iğtibarı berläşkän oppozisiağa häm unıñ yetäkseläreneñ artabanğı yaźmışına yünälgändä, respublikala ikense oppozision front barlıqqa kilde. Ul "Yañı Başqortostan" tip atala. Başqortostan Xökümäteneñ elekke ağzahı häm "Yañı Başqortostan" ijtimaği-säyäsi xäräkäte Respublika prezidentı Mortaza Räximovtıñ otstavkağa kitewen talap itä. Öfölä ütkän matbuğat konferensiahında bına şunday beldereźär yañğıranı. Yäştär säyäsäte buyınsa däwlät komitetınıñ elekke yetäksehe Rämil Xisametdinov äytewensä, älege xäkimiät idara itewgä hälätle tügel, şuğa la respublika iqtisadı üźeşe tuqtap qalğan. Bınan tış "Yañı Başqortostan" yaqlılar Başqortostandıñ Räsäygä quşılıuına 450 yıl tulıuźı bayram itew menän rizahıźlıq belderä. 2007 yılda bulasaq tantanalar tarixtıñ bäxäsle mäldäre menän bäyle, quşılıu "irekle-möjbüri" bulğan ti yañı xäräkät yetäksehe. Rämil Xisametdinov mäktäptärźä başqort telen kösläp uqıtıuźı la tänqitläy. Unıñ fekerensä, bıl his şikheź, millät–ara kösörgäneşlekkä kilteräsäk. Rämil Xisametdinov bıl yähättän fähem alırlıq waqiğä bar tip Mejgoryela ber şirqät yetäkseheneñ başqort telendä höyläşewźe tıyıuın häm unı kollektiv kileşewgä inderewen miźal itep kilterźe. Yañı xäräkätteñ iqtisadi talaptarı la bar. Däwlät aktivtarın auksion aşa xosusílaştırıu, şikle proekttarźı iğänäläwźän tuqtaw, biznestı eźärlekläwźe bötöröü. Yañı Başqortostandıñ nindäy oyoşmalar menän xeźmättäşlek itäsäge bildäle tügel. Berläşkän oppozisia başlığı Rämil Bignov Yañı xäräkätteñ talaptarın yaqlay. Yañı xäräkät artında Mortaza Räximov säyäsäte menän riza bulmağan yetäkselär torowı ixtimal ti ul. Rämil Xisametdinov Xökümät premer ministrı Rafael Baydäwlätovtıñ qustıhı. Mineñ arqala Baydäwlätovtıñ problemahı bulırğa teyeş tügel,sönki beź ayırım säyäsi fiğuralar, tigän Rämil Xisametdinov. Yañı Başqortostandıñ qayźan iğänälänewe lä älegä ser bulıp qala. Rämil Xisametdinov Respublika Xökümätendä yıl samahı eşläne. Oşo osorźa ağahı yarźamında ul elitalı yorttan ös bülmälek fatir źa alıp qalğan. Qayhı ber analítiktar äytewensä, Rämil Xisametdinovtıñ oppozisiağa kitewe respublikala qadrźar säyäsäteneñ bötönläy yuq ikänen kürhätä. Rämil Xisametdinov räsmi xäkimiätteñ nindäy qoral menän eşlägänen bik yaqşı belä, şuğa täwge osorźa xalıq unıñ hüźźärenä nığıraq ışanasaq. Ul şulay uq rayondarźa häm qalalarźa unıñ yaqlı keşelär barlığı, xäräkät nigeźe zıyalılar bulıuın da belderä.
Rämzit Abulyaev, Öfö


text:
New Hampshireda "kire qaytu": Hillary häm McCain ciñde
New Hampshire'da uzğan berençel saylaw yañadan kötelmägän näticälär birde. Demokratlardan Barak Obama tügel, ä senator Hillary Clinton ciñde, respublikannardan xalıq John McCainnı sayladı.
Äle berniçä genä kön elek Hillary Clinton İowada ciñelüe turında söylägändä küz yäşlären yäşerä almağan ide. New Hampshireda tawış birü – başqa törle näticälär birde.
Tawışlarnı sanap betergändä, Clintonnı- 39%, Obamanıñ 37% alğanı xäbär itelgännän soñ ul, min biredä üz üzemne taptım, dip belderde:
"Bügen küñelem tuldı...New Hampshireğa zur räxmät. Atna buyı min sez äytkännärne tıñladım. Häm min biredä üz tawışımnı işettem."
Soñğı aylarda saylawaldı çığışlarında iñ küp yağrağan süz – "üzgäreş" bulsa, New Hampshireda "kire qaytu" süze yış işetelde.
"New Hampshire mine kire qaytardı. Bez dä bergäläp Amerikanı kire qaytarıyq," dide Clinton.
Ul "kürenmägän amerikannarnı" yağni ğadi xalıqnı yaqlayaçağın belderde. Ere eşquarlıqnı yaqlawçı xäzerge prezidentqa täñqit belderep, Clinton, min ğadi keşelärneñ sälämätlegen qayğırtaçaqmın, dide.
Bu ciñü Hillary Clintonnıñ saylawaldı eşçänlegenä yaña sulış, yaña köç birde.
Yaña köç belän eşkä şulay uq respublikannar namzäte John McCain da totına. İowada Vyetnam suğışı veteranı öçençe genä kilgän ide. Bu yulı ul 37% tawış alıp berençe buldı. Anıñ çığışında da "kire qaytu" turında süz buldı:
"Belgeçlär – eşegez tämam, digäç, yuq, min New Hampshireğa baram, andağı xalıq üz qararların üzläre qabul itä, didem....Alar, nişlärgä cıyınasıñ, fiker beleşülärdä sin artta qaldıñ, sineñ aqçañ yuq, didelär. Min isä – yuq, min New Hampshireğa baram, xalıqqa döreslekne äytäçäkmen didem."
Bu ciñü häm ciñelülär möhim bulsa da, äle barıber zur eşneñ başı ğına. Alda namzätlärne 48 ştatta saylaw kötä. Çiratta sişämbe könne Michigan ştatı, Nevada häm Könyaq Carolina ştatları ay azağına taba...
New Hamsphireda ikençe häm öçençe kilgän namzätlärneñ berse dä – köräştän töşep qaluların äytmäde, kiresençä, saylawaldı kampaniäsen däwam itäçäklären belderde.


text:
Rusiä tışqı eşlär ministrı İgor İvanov, Mäskäw, Tönyaq Korea belän Quşma Ştatlar arasında turı dialog urnaştırırğa äzer dip belderde. Uzğan yıl räsmi Pxenyan, üzeneñ atom programmasın yañartıp cibäräçägen äytkän ide. Bu xäbärdän soñ Quşma Ştatlar Tönyaq Koreağa yärdämen tuqtattı. Xäzer Pxenyan, sanksiälär kertelgän oçraqta, 1953-nçe yılda tözelgän kileşüdän dä çığaçağın belderä. Bu kileşü, 50-nçe yıllar başındağı Korea suğışına noqta quyğan ide.
Ul arada Pxenyan, 114 ildän torğan Quşılmağan däwlätlär Xäräkätenä möräcägät itep, kiläse atnada Malayziada ütäçäk sammitta, Quşma Ştatlarğa tänqit belderergä çaqırdı.


text:
Ğiraqnıñ Mosul şähärendä 17 soldatnıñ ülemenä kitergän boralaqlar qazasın tikşerü bara
AUDİO: Kiçä kiç, cidençe yartılarda, bu tirädä ike boralaq qazası buldı. Kürüegezçä, bu keşelär yäşi torğan urın. Boralaqlar cirgä ber-bersennän 250 metrlap yıraqlıqta töşkän. 17 soldat hälak bulğan. 5-äw yaralanğan.
Cate äytüençä, tikşerü eşläre äle dä däwam itä. Häm boralaqlarnıñ cirdän höcümgä duçar bulu säbäple ber-bersenä bärelgänlege äle tögäl bilgele tügel. Ämma Mosuldağı xäbärçelär äytüençä, küplägän şahitlär başta cirdän atılğan raketanıñ ber boralaqqa tiüen, annan soñ ul boralaqnıñ ikençe boralaqqa bärelüen kürdek dip belderä. Şahitlärneñ berse äytüençä, başta Mosulda amerika xärbiläre qorallı keşelär törkeme belän atışqan. Boralaqlarnıñ berse şul atışta yaralanğan soldatlarğa yardäm itü öçen kilgän bulırğa mömkin di ul. AQŞ üzäk xärbi İdaräse andıy atışlar buluı turındağı xäbärne äle raslamadı. Xärbi İdarä äytüençä, boralaqlarnıñ bersendä tiz xäräkät itüçän törkem xärbiläre bulğan, ikençe boralaq xärbilärne tönyaqqa küçerüçe transport boralağı bulğan.
Mayor Cate soñğı ayda Mosulda amerikan xärbilärenä könenä urtaça 4-tän alıp 7-gä qädär höcüm bulıp tora dide.
Uzğan 3 atna eçendä Ğiraqnı Quşma Ştatlarnıñ 3 boralağı cirdän raketa yäki granataatqıç belän atıp töşerelde.
Kiçä älege qaza aldınnan ğına Waşington Ğiraqta säyäsi xakimiätne ğiraqlılarğa tapşırunı tizlätü planın iğlan itte. Ğiraq İdarä Şurası başlığı Äxmät Çäläbi äytüençä, ildäge AQŞ waqıtlı administratsiäse xakimiätne küçeş çorı xökümätenä kiläsı yılnıñ iyün ayında tapşıraçaq. soñraq, yaña konstitusiä qabul itelgännän soñ 2005-nçe yıl axırına yaña xökümät saylap quyılaçaq. Ğiraqta doşman höcümnäre häm Quşma Ştatlarnıñ yuğaltuları arta barsa da, Amerikan prezidentı George Bush AQŞ Ğiraqtağı wazıyfasın kisäk özep qaçıp kitmiäçäk dide. Britaniä säfäre aldınnan bügen BBCğa ul, Quşma Ştatlar häm anıñ berektäşlären qurıqmayaçaq dide. Bügen Yaponiädä AQŞ salqanu ministrı Donald Rumsfeld Ğiraqta xakimiätne ğiraqlılarğa tapşırunı tizlätü turındağı yaña plan AQŞ xärbiläreneñ annan tiz arada çığarıluın añlatmıy dide.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Latin mäs’äläse Mintimer Şäymievqa prezident itep saylanırğa yärdäm itärme?
Rusiä matbuğatı da Tatarstandağı waqiğalarğa iğtibarlı. Şul isäptän, RBCdaily kebek citdi iqtisadıy mäğlümat çarası da. Tatarstan Konstitutsion mäxkämäseneñ latin grafikasın kertü qanuni yaqtan döres, dip qarar çığaruı xaqında yazıp çıqtı. Gäzit xäbärçese Aleksey Vinogradov «Qazan belän Mäskäw arasın Kiril belän Mefodiy boza» digän fikerdä tora. Bu yazma şulay isemlängän ide dä. Bu mäs’älä cirle häm küplär öçen qızıqsız kürensä dä, çınlıqta Rusiä öçen citdi näticälärgä kiterergä mömkin, dip sanıy yazmanıñ avtorı Aleksey Vinogradov. Ul mäsälän, 90nçı yıllarda SSSR tarqaluğa kitergän tarixi-mädäni başlanğıçlarnıñ berse – yazunı alıştıru taläbe buldı,di. Moldavannar, Rumıniägä yaqınayırğa teläp kiril yazuın latinğa alıştırdı. Äzerbäycan, Törekmänstan, Uzbäkstan citäkçeläre dä şul uq täqdimnärne yañğıratqan ide, dip iskä ala jurnalist. Anıñ fikerençä, Tatarstannıñ latinğa küçärgä teläwe, Mäskäwgä Çeçnyanı xäterlätkän. Cähar Dudayıv, İçkeriäneñ möstäqillege turında iğlan itkäç, iñ berençe itep, yazunı alıştırırğa alınğan ikän. Läkin bu eş bik qıybatqa töşkän, şuña axırına qädär citkerelmägän, dip yaza BRCdaily.
Läkin bu agentlıq fiekrençä, Mintimer Şäymiev iqtisadıy qıyınlıqlardan qurıqmıy. Aleksey Vinogradov uylawınça, Tatarstan Prezidentı bu säyäsi mäs’äläne 4nçe tapqır respublikanıñ citäkçese itep saylanu öçen qullana. Latin mäs’äläse federatsiäneñ bötenlegen küz aldında totqanda şaqtıy citdi bulırğa mömkin.Tatar gäzitläre Konstitutsion mäxkmäneñ qararına añlatmalar birmäde. Ä BeчepHяя KaзaHb gäzite – birde. Xäbärçe üz yazmasına «Başnı kiskäç, tel turında yılamıylar» digän isem birgän ide. Anıñ yazuına qarağanda , «Berdäm Rusiä»neñ respublikasına äylängäç, tellärneñ möstäqillege turında uylap bulmıy.
Bikä Timerova.


text: Şvetsiä premier-ministrı räsmi räweştä ildä Yevropa valütahın indereüzä xökümät kompaniähınıñ yeñeleüen tanını. Ämmä Göran Persson wazifahınan kitergä uylamay. Persson hüzzärenä qarağanda, haylaw yomğaqtarınıñ, älbittä, Şvetsiä ösön ezemtäläre kire bulasaq. Premier-ministr bildäläwensä, bıl ihä xökümätkä ışanıu mäsälähe buyınsa tawış bireü bulmanı. Yevropa berlege berlekteñ qayhı ber mäsälälären xäl itkändä Şvetsiänıñ qatnaşa almaw ixtimallığı turahında Stoqğol'mdı iskärtte. Şvetsiäla ütkän referendumda ildeñ awroğa quşılıuına qarşı bulıusılar yeñeü yawlağaynı. Räsmi mäglümättär buyınsa, haylawsılarzıñ 56 protsentı qarşı, 42 protsent tirähe ıñğay tawış birgän.


text:
Armiä Qazan yegeten söyakkä qaldırğan
Ber yıl elek armiägä kitkändä Qazan yegete Radik Xäbirov saw-sälämät, kiläçäk turında qayğırtıp yäşi ide. Ämma bu könnärdä Radiknı ätise Qazanğa qoma xälendä alıp qaytqan. 19 yäşlek Radiknıñ awırlığı nibarı 30 kilogrammğa qalğan! Ämma xärbi mediklar da, çast' citäkçelege dä imgätelgän yegetneñ ätisenä berni añlatmıy.
Säyetgäräy Xäbirovnıñ ike ulı da armiä saflarında ber waqıtta bulğan. Olısı Marat aprel' ayında ätisen, tuğannarın şatlandırıp isän-saw öyenä qaytıp kergän. Keçese dä yartı yıl xezmät itkännän soñ, Qazanğa qaytarılğan, ämma qoma xälendä, söyäkkä genä qalğan xäldä.
Radiktan soñğı xatnı ätise uzğan yılnıñ noyäbere axırında alğan, dip yaza “Veçernyaya Qazan” gäzite. Xatta ul ätisenä Saratovta uqularnıñ tämamlanuın, keçe serjant isemen alıp, xäzer xezmät itü urını Totsk şähäre bulaçağın xäbär itkän. Qazan yegete kiläse yılda qaynar noqtalarğa baru planın da äytkän. Ämma ber ay waqıt uzğaç, Säyetgäräy Xäbirov ulınıñ xärbi çast'tän qaçuı xaqında işetkän. 20dän artıq kön yuğalıp torğannan soñ Radik çast'qa äylänep qaytqan, ämma anı psixik awıru diagnozı belän gospital'gä salğannar, dip äytkännär Säyetgäräy Xäbirovqa. Ämma aña bu xaqta xäbär itkändä inde fevral' axırı bulğan. Üz ulına Säyetgäräy küz yäşlärsez qarıy almağan. Mondıy küreneşne barı tik faşistik törmälären kürsätkän fil'mnarda ğına kürergä buladır. Awırlığı 30 kiloğa qalğan tere skelet yata ide anıñ aldında. Radiknıñ xätta tın alırğa da köçe qalmağan.
Ni öçen Radiknıñ xäle turında irtäräk xäbär itmägännär, 20dän artıq köngä yuğalğan yegetne ezläp tä qaramağannar dip zarlana yegetneñ ätise. Ulınıñ armiädän qaçuın ul andağı mısqıl itülär belän añlata. Psixik awırular kinät kenä barlıqqa kilmi. Äle Saratovta uqular waqıtında da Radik saw-sälämät bulğan. Monı xärbi mediklar da inqar itmi. Ämma Säyetgäräyneñ xaqiqät'ne ezlärgä waqıtı yuq. Ul kön-tön ulı yanında. Ätise ulın 3 säğät sayın aşata, xätta tönlä dä. Aña bu eştä üz änise yärdäm itä. Xatını belän isä alar küptän ayırılışqan bulğan. Öydä şifaxanä şartların oyıştıra almasalar da, quldan kilgän qädär alar yegetne qotqarırğa tırışa. Ä köndezlären ulın äbigä qaldırıp, Säyetgäräy törle oyışmalarda yöri. Xärbi komissariattan yegetkä tülänergä tieşle 7Meң sum kompensatsiäne dä, invalidlıq buyınça pensiäne dä ul haman ala almıyça yöri. Çönki xärbi çast'tä Radiknıñ pasportın yuğaltqannar. Yañanı yasaw öçen isä ber ay waqıt kiräk. Alarğa bu eştä yärdäm itärgä tırışuçılar da, Radiknı qıynalğan yegetlärne tabıp, cazalarğa cıyınuçılar da yuq älegä.
Al'bina Zäynulla


text:
Tarixi Yefäk yulı yañadan torgızıla
Nihayät küptänge xıyal äkerenläp ğamälgä aşa. Qadim Yefäk yulın torgızu öçen berençe adım Genevada yasaldı. BMO oyışması citäkçelegendä başqarılğan cıyılışta, här ber il üz cilkäsenä töşkän wazifanı tämamlar öçen üz tırışlıqların qoyarğa wäğdä itte.
Yewropa belän Azianı berläşteräçäk tarixi yefäk yulın yañadan torğızu eşe 43 milliard dollar aqça sarıf iteläçäk. Tarixi säwdä yefäk yulıñ yañası belän alıştıraçaq proyekt, yul tiräsendäge illärgä yañadan baylıq kiteräçägenä ömetlär bağlana.
Tarix bitlärendä yuğalgan bu yulnı yañadan torgızu öçen uzgan atnalarda Genevada oçraşqan transport ministrları borıngı yefäk yulının zamança modelın buldıru proyektı öçen här ilneñ üzenä töşkän wazifaları bilgelände.
Genavada barğan söyläşünen dä asıl maqsatı şul ide. Yäğni här ber ilgä wazifa häm maqsatlar bilgeläw häm monı birelgän waqıt eçendä beterergä teläktäşlek kürsätü. BMOnıñ Yewropa iqtisad komissiäse başlığı Miodrag Pesut, bu cılışnın proyektne ğamälgä aşıru öçen berençe adım buluın äytte.
Bu cıyılışqa BMOnıñ Yewropa häm Asiä iqtisad komissiäläre iğanäçelek itä. Cıylışqa qatnaşqan illär,
· Äfğanstan · Ärmäniä
· Azärbaycan · Belarus
· Bolgariä · Qıtay
· Gruziä · Gretsiä
· İran · Qazaqstan
· Qırğızstan · Moldova
· Romaniä · Rusiä
· Taciqstan · Törkiä
· Ukraina · Üzbäkstan
· Mongaliä
Törkmänstan isä cıyılışqa qatnaşmadı.
Läkin proyekt eşendä, BMOnıñ qatnaşuı proyektneñ ğamälgä aşıu öçen ayırım möhim. Çönki bu proyektnıñ xatasız eşläwe öçen bergä xezmättäşlek itü bik kiräk. Äytik yullarnıñ ber ildän ikençesenä niçek bäylänüe mäsäläse qaralmağan bulsa, bu äyberlärneñ kiçekmästän iltü taläbenä kirtä bulıp toraçaq. Ä töp mäğnä ber tawarnıñ iltü eşendä waqıt häm yul çigenä oçramıyça waqıtında häm imin tapşıruluı. Şunıñ öçen illär arasında berläşne buldırganda bäyläneşlärne yaxşı eşlärgä zarur.
Pesut däwam süzen däwam itä:
“Bu proyektneñ asıl maqsatı barsın da uñay gına berläşterep zur ber yul çeltäre buldıru, awıl suqmağı tügel.”
Bu proyekt nigezendä, tözekländerü eşendä 230 plannı tämamlaw küz aldında totıla.
► YEFÄK YULI
► Yapon Däwlät TVseneñ 1979-1980 häm 1983-1984 yılları arasında 30 ay däwamında äzerlägän "Yefäk yulı" dokumental tapşıruınnan ber özek.


text:
Qaraçidäge dini çualışlar bar Pakstanğa cäyelä alami?
Yaqın Könçığış, Äfğanstan, Ğiraq kebek säyäsi totrıqsızlıq kiñ cäyelgän illär rätenä Pakstan da kerep bara, xörmätle tıñlawçılar. Sişämbedä anda ilneñ iñ zur şähäre Qaraçidä dini çualışlarda hälak bulğannarnı cirläw uzdı. Düşämbe kiçen ber şığıy mäçete qarşında oyıştırılğan şartlaw näticäsendä anda kimendä 19 keşe ülgän ide.
Audio, Räşid Äxmät
"Bu eşlärgä kemneñ genä qatnaşı bulmasın, bu qayğılı, ükeneçle ber närsä häm bez monı xökem itäbez. Bu keşeleklekkä, islamğa, xökümätkä qarata ğadelsezlek bulıp tora. Ber genä din dä ğibadät qılu urınnarın cimerügä fatixa birmi" dip belderä Pakstannıñ mäğlümat ministrı, Qaraçidäge şığıy mäçeten şartlatu turında. Läkin xökümät wäkilläreneñ şulay tınıçlıqqa öndäwenä qaramastan, politsiäneñ şığıylar belän bäreleşläre bügen dä däwam itte, anda kiçäge şartlawda hälak bulğannarnı cirläw yolası ütte. İnde äytelgänçä, Pakstandağı möselman xalqınıñ küpçelegen, 70-läp protsentın sönnilär, 20 protsent çamasın şığıylar täşkil itä. Moñardan tış xalıq dini genä tügel, törle milli törkemnärgä dä bülenä. Şul säbäple soñğı çualışlar artında berençe qaraşqa kürenep betmägän säbäplär dä yata ala dip isäpli, "Jane''s Defense Group" tikşerenü üzäge öçen eşlägän Rahul Bedi.
Audio, Rahul Bedi
"Bu milli üzençäleklär, köndäşlek, dini qarşılıqlar, äfyün aqçaları, qoral belän säwdä itüdän torğan iskitmäle zur, qatlawlı häm şartlarlıq ber qatnaşma bulıp tora" di Pakstandağı kierenke wäzğiat turında Rahul Bedi. Anıñ fikerençä, Qaraçineñ törle rayonnarı törle milli wä dini törkemnär, xätta cinayätçel törkemnär tarafınnan kontrol'' itelä, şähärdäge wäzğiatne totrıqsızlandıruğa alar da üz yağınnan öleşen kertä ala. Rahul Bedi, kiläse atnalarda Pakstandağı şuşı cualışlar tağın da köçäyäçäk, alar, misal öçen, Qaraçidän Kaşmirneñ Pakstan qaramağındağı öleşenä dä cäyelä ala dip uylıy.
Kärim Kamal


text:
XXI ğasır suğışı: xärbi texnologiä ni däräcägä citte?..
Bu könnärdä bar dönyanıñ igtibar üzägendä - Ğiraq suğışı. Ğiraqtağı soñğı täräqqiät turında kön sayın säyläp torabız. Bügen isä, Fän häm Texnologiä tapşıruında, min moña başqa yaqtan, xärbi texnologiä küzlegennän qararğa täqdim itäm. Baştan uq äytim quyim, suğış – cähännämgä tiñ. Şuşı tapşıru barğan minutlarda ber ğäyepsez keşelärneñ ğömere özelüwe ixtimal, zamança qoral turında söyläw kemgäder mägnäsez bulıp kürener. Läkin, berençedän, bu - çınbarlıq, ikençedän bu turıda söylämäw belän genä suğışnı tuqtatıp bulmıy. Ä menä ul xaqta uylanular, qayber näticälär yasarğa yärdäm itä ala.
Long Range Scout Surveillance System, qısqaça äytsäñ LRAS-3 dip atalğan yaña qorılma amerikan xärbilärenä Ğiraq suğışı aldınnan ğına birelgän. Küzläw törkeme başlığı kapitan Scott Brannon süzlärençä, iskese belän çağıştırğanda, anıñ ike östenlege bar: sürätneñ çistalığı häm yıraqlıq: elekkese 3 kilometr yıraqlıqqa kürgän bulsa, yañası - 24 kilometr:
Audio (Scott Brannon)
Bu cihaznı tanılğan Raytheon şirkäte citeşterä. Tıştan qarağanda ul ber ğadi tartma şikelle, xärbi maşinanıñ tübäsenä quyıla. Keşelärdän häm maşinalardan taralğan cılılıqnı eşkärtep, anı digital sürätkä äyländerä, şunnan soñ maxsus ekranğa çığara. Cihaznı qullanuçı belgeç Matthew Thompson, anıñ niçek eşlägänen añlata:
Audio (Matthew Thompson)
«Başta min ekranda ğömüm küreneşne, tirä yaqta ni barın tikşeräm. Berär närsä tabılsa, anı yaqınayta başlıym. Misal öçen xäzer bez boralaq kürübez. Bu Blackhawkqa oşağan. (click) xäzer anı eläkteräbez. (click) äye, 4400 metr yıraqlıqta, Blackhawk.
Matthew süzlärençä, ayaz küktä, ul boralaqnıñ süräten yaqınaytıp, xättä anıñ sırıtna yazılğan “US Army” digän süzlärne uqıy ala.
Üz ğäskäreñne doşmannan ayıru öçen, Amerikan xärbiläreneñ kiemnärenä, chiazlarına infraqızıl nurlar cibärä torğan maxsus tamğalar berketelä. Şul tamğası bulmağan obyekt tabılsa, Matthew anıñ koordinatların komandirına tapşıra. Obyekt yıraqta bulsa, anıñ koordinatları elektron xat belän başqa törkemnärgä cibärelä. Yänäşädä berär amerikan tankı bulsa, küzläwçelär ratsia aşa ut açırğa färman birä:
Audio (tawışlar)
Küzläw törkeme Humvee digän xärbi maşinada xäräkät itä. Maşina zamaça elektronika, komputer belän cihazlanğan. Komputernıñ xäterendä Ğiraqnıñ iärçennän töşerelgän elektron xaritası bar. Suğış qırınnan kilgän bar mäglümät komputerğa kertelä. Näticädä komputer ekranında suğış qırınıñ planı barlıqqa kilä: koalitsiä köçläre häm ğiraq xärbiläre torğan urınnar, ütep bula torğan yullar, küperlär. Äyterseñ, mawıqtırğıç komputer uyını. Läkin komputer uyınında ütereş-atışlar yasalma bulsa, monda - çınbarlıq. Här xata yuğaltuğa kiterä ala, häm kiterä dä, Ğiraqta xällär monı kürsätte inde. Texnologiä nindi genä kamil bulmasın, texnika da, keşelär dä yalğışa. Tögäl ata torğan “aqıllı” raketalar tınıç xalıq yäşägän urınnarğa kilep töşä. Ber gönaxsız keşelär ülä…
Äytkändäy, ber raketanıñ bäyäse yözlägän meñ dollar. Abrams tankları, Apache boralaqları, B-52 oçqıçları, köymälär turında äytep tä tormıym, aları küpkä qimmäträk. Suğış digän närsä bügenge köndä qotıçqıç zur çığımnar sorıy. Şuşı texnologiä häm aqçanı aqıllıraq itep sarıf itäse, şul uq aç-yalanğaç Ğiraq xalqına totası ide dä bit... Ni ayanıç, XXI ğasırda da keşeçelek, näq borıñğı zamannarda şikelle, haman da yodrıqqa möräcägät itergä mäcbür, suğış digän cähännämnän äle dä qotıla almıy…
Ali Gilmi


text:
Mordoviä tatarlarınıñ ayırım ädäbiätı yuq
Tizdän Saranskida “Mordoviä” ensiklopediäsınıñ ikençe tomı dönya kürergä tieş. Şunıñ belän 12 yıldan artıqqa suzılğan zur ber eş betäçäk. Sovet zamanında 80 nçe yıllar axırında küp kenä ölkälär häm respublikalar üzläreneñ ensiklopediäların yaza başladılar. Ensiklopediä yazu – ciñel eş tügel, älbättä. Qayber ölkälär häm respublikalar bu eşne tiz genä eşlädelär, mäsälän, Penza ölkäse häm Başqortostan. Ämma, misalğa alğanda, Penza ölkäseneñ ensiklopediäsı yuğarı sıyfatlı çıqmadı, qızğanıçqa qarşı, çönki ölkä citäkçeläre bu ensiklopediänı tiz genä, çirattağı yubileyğa beterergä quşqannar ide häm anda bik küp xatalar, döres bulmağan yäisä tikşerelmägän faktlar kerep qaldı. Kiresençä, Penza xalqınıñ, şul arada Penza tatarlarınıñ da, küp kenä ğorurlanırdıy informatsiäsı, mäğlumatları töşep qaldı. Ä qayber ölkä häm respublikalarda aşıqmıy ğına eşlilär, döres mäğlumat cıyıp, ul mäğlumatlarnı yañadan—yaña tikşerep kenä yazalar.
Mäsälän, “Tatarstan” ensiklopediäsınıñ älegä berençe tomı ğına dönya kürde. Tağı 4 tom yazılırğa tieş. Älbättä, Mordoviä Tatarstannan keçeräk, muqşı—erzya xalqı tatarlardan azraq, şunnan “Mordoviä” ensiklopediäsınıñ küläme dä bik zur tügel — ul 2 tomlı ğına.
Bu ensiklopediäda Mordoviä tatarları turında bulğan häm tatarlarğa qağılğan mäqälälär 130 dan artıq bulsa da, monda tatarlar öçen küñelne ärnetkeç momentlar da küp. İñ yamanı — ensiklopediä tatarlarnıñ bu cirlärgä kilüen haman “mongolo—tatarsqoyı naşestvie”, “mongolo—tatarsqoyı iğo” belän bäyli. Şulay itep tatarlar monda 13 ğasırda ğına kilgän bula. Ä çınında isä bezneñ borınğı bortas, macar babalarıbız 7—8 ğasırdan uq inde xäzerge Mordoviä cirlärendä bilgele.
Tuğan cirebezdä yäşäwebezneñ waqıtın 500 yılğa qısqartıp qına qalmıy bu yaña ensiklopediä. Tatarlar belän bäylängän qayber mäqälälär ensiklopediädan töşerelde, tatarlar turında, alarnıñ tormışınıñ törle yaqları turında mäqälälär şundıy qatı qısqartıldı, – yuqqa çıqqan däräcädä genä qaldı. Mäsälän, Mordoviä mäçetläre, alarnıñ tarixı turında täfsille mäqälädän mäçetlärneñ isemlege genä qaldı — nindi rayonda nindi awılda niçä mäçet bar. Artıq berni dä yuq — mäçetlär barlıqqa kilü tarixı da teksttan töşerelgän, nindi tör mäçetlär bula, mäçetlärneñ nindi üzençälekläre bula – ul närsälär da yuq. Şul uq waqıtta ensiklopediäda Mordoviä çirkäwläre, monastır'ları turında bik zur häm bik täfsille materiallar urnaştırılğan.
Borınğı babaları meñ dä ike yöz yıldan artıq yäşägän cirlärdä tatarlar xäzer ügi balalar xälendä yäşi — alarnıñ ğorurlanırlıq tarixı da yuqqa çığarıla – alar bit monda “mongolo—tatarski zaxvatçik”lar dip kenä sürätlänä. Monnan çıqqan distälägän tatar murzalarınnan ensiklopediäda tik Aqçurinnar qaweme genä telgä alına. Qalğannarı – Devletkil'deevlar, Yenğalıçewlar, Yenikeewlar, Quğuşewlar, Qudaşewlar, Kulunçakovlar, Maksutovlar, Mansurovlar, Tenişewlar, Teregulovlar, Uteşewlar häm başqalar turında bernindi dä mäğlumat yuq. Äyterseñ, niçämä—niçä yöz yıllar alar bu cirlärneñ xucaları da bulmağan.
Ensiklopediänıñ Mordoviä mäğärifı tarixı turında yazılğan öleşendä tatar ädäbiätına Xadi Taqtaşnı, Şärif Qamalnı tärbiälägän mädräsälär, mäktäplär turında süz dä yuq. Ä menä revolyutsiäğa qadär bulğan urıs—muqşı mäktäpläre, uçilişçeları turında bu ensiklopediäda bik täfsilläp söylänelä.Bilgele tatar dramaturğı Ğafur Kulaxmetov häm Böek Watan suğışında häläk bulğan ädäbiät belgeçe Möxämmätşa Mamin turında mäqälälärne başta kergezgän bulsalar da, soñınnan ensiklopediädan alıp taşlağannar. Nik? Yänäse, alar laureat tügel, professor tügel. Yarıy äle, Hadi Taqtaşnı, Şärif Qamalnı häm Abdraxman Äpsälämovnı qaldırğannar.
Tatar ädäbiätı turında yazılğan mäqäläne äle ensiklopediäğa bötenläy üzgärtep kertergä cıyınalar. Yänäse, “Mordoviä” ensiklopediäsına Mordoviä tatarları ädäbiätı ğına kerergä tieş, çönki Qul Ğali, Gabdulla Tuqay, Ğalimcan İbragimov, Ämirxan Yeniki häm başqa yözärlägän tatar yazuçıları – alar bit Mordoviäda tumağan, şunnan alarnıñ kollektiv icatı bulğan berböten tatar ädäbiätı turında mäqälä Mordoviä ensiklopediäsına kermäskä tieş.
Ämma niçek inde Mordoviäda tuğan tatar yazuçılarınıñ ğına ayırım ädäbiätı bulsın? Äye, monnan çığuçı tatar ädipläre tatar uquçısına bilgele – şağirlär Hadi Taqtaş, İbrahim Başmakov, yazuçılar Şärif Qamal, Abdraxman Äpsälämov, Faxrelislam Agiev, ädäbiät belgeçläre Zahid Nurkin häm Möxämmätşa Mamin, Mordoviä cirendä dramaturgıybıyz Ğafur Kulaxmetov kümelgän. Ämma niçek alarnıñ icatınnan ğına torğan ayırım ber tatar ädäbiätı turında mäqälä tözergä bula? Bu bit aqılğa sıymağan närsä. Ensiklopediä möxärrirläre şulay äytä – alay bulsa, kiñräk alırğa bula, böten mişär yazuçıları häm şağirläre icatın üzenä kertkän tatar ädäbiätı turında mäqälä yazarğa bula.
Äye, mişärdän çıqqan şağirlär häm yazuçılar tatar ädäbiätında küp. Musa Aqyeget, Zaxir Bigiev, Ğafur Kulaxmetov, Ğayaz İsxaqi, Şärif Qamal, Hadi Taqtaş, Adel' Qutuy, Kärim Tinçurin, Şämil Usmanov, Xasän Tufan, Abdraxman Äpsälämov, Qawi Näcmi, Ämirxan Yeniki, Mösäğit Xabibullin häm başqalar. Ğalimnär uylawı buyınça, borınğı şağirlärebez Qotıb, Säyf Sarai häm Utız—İmäni dä çığışları belän mişärlär bulğan di.Ämma niçek inde mişär yazuçılarınıñ häm şağirläreneñ icatın berböten tatar ädäbiätınnan ayıra alasıñ di? Tatar ädäbi telennän ayırım bulğan mişär ädäbi tele dä yuq, ayırım mişär ädäbiätı da yuq. Işanırğa bula – tatar xalqın tarqatırğa tırışuçılarnıñ mişärne tatardan ayıru xıyalları berqayçan da tormışqa aşmas.
Azatlıq radiosı öçen Mordoviädan İrek Bikkinin.


text:
11-nçe sintäbr höcümnäre könen bilgeläw aldınnan "äl-Qaidä" yaña yanawlar belän çıqtı
11-nçe sintäbrneñ öçyıllığına "äl-Qaidä" törkeme üz citäkçeläreneñ möräcäğäte yazılğan çirattağı videotasma bäyän itte. Pänceşämbe könne "äl-Cäzirä" telekanalında kürsätelgän şul tasmada oyışmada ikençe citäkçe sanalğan Ayman äl-Zäwähri, Amerikanı Äfğanstanda da, Ğiraqta da ciñelü kötä dip belderä. İminlek belgeçläre xäzer şul tasmada äytelgännär sürätendä, "äl-Qaidä"neñ çınnan da terror eşen däwam itüe, yaña höcümnär äzerläwe ixtimalın tikşerä.
"Möselman Ğiraqqa kilgändä, andağı waqıtlı xökümätneñ köçsezlege açıqlanğannan soñ ildäge möcähidlär Amerika plannarın astın öskä kiterde. Amerikanıñ Ğiraq häm Äfğanstandağı ciñelüe barı tik waqıt mäs''äläse genä, ike ildä dä amerikannar ike ut arasında: ägär dä alar anda qala ikän, alardan ülgänçe qan sawaçaq, ägär dä inde kitsälär, alar bar närsäne dä yuğaltaçaq" dip kisätä yaña ğına bäyän itelgän videomöräcäğätendä "äl-Qaidä" citäkçeläreneñ berse Ayman äl-Zäwähri. Elekke yıllardağı tösle ük bıyılğı tasma da 11-nçe sintäbr höcümnären bilgeläw köne aldınnan päyda buldı. Bıltır, New York häm Washington höcümnäreneñ ikeyıllığına Ayman äl-Zäwährineñ Osama bin Laden belän bergä tawlarda yörüen kürsätkän sürätlär bäyän itelgän ide. Bin Ladenneñ bıyılğı tasmada kürenmäwen belgeçlär, amerikannarnıñ anı qulğa töşerü tırışlıqların arttıruı çorında bik ük küzgä bärelergä telämäwe belän añlata. Läkin äl-Zäwähri dä bin Ladennan qalışmıy diärgä bula, qayberäwlär xätta, terror ğämällären äzerläw eşe berençe çiratta näq menä anıñ qulında dip isäpli. Beleme belän tabib bulğan şuşı mısırlı bin Laden tarafdarları safına 90-nçı yıllarda quşılğan dip farazlana. Zamanında ul äle Mısır prezidentı Änwär Sadatnı üterügä qatnaşı buluda ğäyeplängän ide, ämma ul çaqta anıñ ğäyeben isbatlıy almadılar. Pakstandağı Mısır, Keniä häm Tanzaniädäge amerikan ilçeleklären şartlatu, nihayät 11-nçe sintäbr höcümnäre - bolar barısı da äl-Zäwähri oyıştırğan eşlär dip farazlana. Mısırda ul inde bolay da ülem cäzasına xökem itelgän. Soñğı videotasmağa "äl-Qaidä" citäkçeseneñ uñ qulı aq çalmada, yanına avtomat quyıp töşkän, çığışında ul küptän tügel genä Sudanda bulğan xällärgä işarä yasıy, häm bu şulay itep tasmanıñ da şuşı aralarda töşerelüen raslıy bulıp çığa. Amerikannarğa Ğiraq häm Äfğanstanda ciñelü wäğdä itüdän tış äl-Zäwähri "äl-Qaidä"neñ Quşma Ştatlarda yaña höcümnär äzerläwenä dä işarä itä. Prezident Bushqa möräcäğät itep ul, "New York häm Washingtonğa üz köräşçelären inde ber cibärgän islam milläte ülem çäçü öçen yañaların cibäräçäk" dip belderä. "äl-Cäzirä" telekanalı mäğlümatına qarağanda, bar çığışnıñ ozınlığı 12 minut çaması, ämma telekanal anıñ özeklären genä kürsätergä bulğan. Tasmanıñ qaydan kilüe xaqında "äl-Cäzirä" berni dä äytmäde. Bin Laden da, äl-Zäwähri dä Äfğanstannıñ Pakstan belän çigendäge tawlı töbäktä qaçıp yata dip isäplänä. Şuşı könnärdä genä Pakstan xärbiläre, Könyaq Wäziristan wilayätendä islamçılarnıñ ber künegü üzägen tar-mar itüe xaqında belderde. Şul töbäktä bügenge köndä Pakstannıñ 70 meñläp ğäskärie urnaşqan, alarnıñ maqsatı - töbäkne radikal'' islamçılardan arındıru. Äfğanstan yağında näq şul uq eşne äle amerikan ğäskärläre dä alıp bara. Pänceşämbe könne üz ilendä "äl-Qaidä"gä bäyle 4 keşeneñ qulğa alınuın Ğiraq premyer-ministrı İyäd Ğälläwi dä iğlan itte.
Audio, İyäd Ğälläwi
Ğiraq premyerı süzlärenä qarağanda, "äl-Qaidä"gä bäyle buluda şiklänelgän şuşı 4 keşe çittän kilgän.
Kärim Kamal


text:
Roma İmperiyası
Roma İmperiyası (latince Imperium Romanum) - Roma Cumhuriyetiniñ Avgustus liderliginde Milâttan Evel I asırda yañıdan qurulğan qadimiy Roma devletidir. Uzun yıllar Aq deñiz çevresinde üküm sürgen Roma İmperiyası, Ulu Qavimler Köçünen başlağan qarışıqlıqlardan soñ Milâttan Soñ 395 senesi şarq ve ğarp olmaq üzere ekige ayrıldı. Ğarbiy qısım (Ğarp Roma İmperiyası) 476 senesi Ulu Qavimler Köçünde Avropağa kelgen Şimal Kavimleriniñ ücümleri soñucında yıqılğan, şarqiy qısım da barlığını Şarq Roma İmperiyası ya da Bizans İmperiyası olaraq 1453 senesinde Osmanlılarnıñ Konstantinopolis fetih etüvine qadar sürdürgendir.


text:
Yaña parlamentqa saylawlarda namzät bularaq terkälgän Başqortstan tatar ictimağıy üzäge räise Ayrat Ğiniatullinnı millätara nizağ çığarırğa teläwdä ğäyepläw nigezendä saylawlardan çitläşterü tırışlıqları bara. Anıñ saylaw alda agitatsiäse käğäzlärendä Başqortstanda millätlärne titul millätenä häm titul milläte bulmağannarğa ayırunı beterü täqdimen millätara qarşılıqlar tudıru dip bäyäläp mäxkamägä birmäkçelär. 8 Mart – xatın qızlar bäyräme ayınnan Ufada küp kenä bäyräm konsertları ütä.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Başqortstannıñ Oktäbrskiy şähäre mäxkämäse Ähliullinnar eşen qarıy. Elekke militsiä xezmätkärläre bertuğan Azamat häm Salawat Ähliullinnar eşquarlarnı qurqıtıp aqça cıyu belän şöğellängän. Alar qulınnan barlığı tuğız keşe zıyan kürgän. Mäsälän, alar Zöfär Safin fatirı işegenä ut törtkännär. Berniçä könnän anı häm qızın bitlek kigän öç keşe beysbol küsäkläre belän tuqmap 150 meñ sum aqça taläp itkän. Ähliullinnar berençe mäxkämä qararınnan soñ irekkä çığarılğan bulğan. Alar irekkä çığu belän Zöfär Safin üze yäşägän yortnıñ tuğızınçı qatınnan sikerep märxüm bulğan. Märxümneñ advokatı Konstantin Gorobes mäxkämä äyterseñ dä, ğäyeplene tügel, ä zıyan kürüçene tikşerä dip beldergän.
Mönir Wafin, Ufa


text:
GUAM: Demokratiä häm İqtisadi Tärräqiät Oyışması
Görcistan, Ukraina, Azärbaycan häm Moldova kergän GUAM berläşmäseneñ kiläçägenä küplär ışanmadı. Ber töbäktä berläşmälär artıq küp bulıp kitte – BDB, Şanxai Xezmättäşlek Oyışması, Kümäk İminlek Kileşüe Oyışması, häm başqalar. 2002nçe yılda Üzbäkstannıñ GUAMnan çığuı da – berläşmä faydasına bulmadı. Ämma Görcistan belän Ukrainada xakimiätneñ almaşınuı – berläşmägä yaña sulış birde kebek. Häm BDBdan çığarğa telägän illär öçen GUAM – çirattağı maqsat bula ala.
"Bezneñ töbäkneñ mömkinlekläre küp, min moña ışanam, töbägebez zamança Yevropadağı iñ ömetle töbäklärneñ bersenä äylänäçäk. Bu energiä häm transport proyektlarına ğına tügel, iminlek ölkäsenä dä qağıla."
GUAM illäre prezidentları yaña nizamnamä häm qağidälär qabul itte. Cıyında NATO häm Yevropa Berlege belän xezmättäşlekne kiñäytü teläge yañğradı. GUAMğa şulay uq yaña isem birelde. Monnan soñ GUAM – Demokratiä häm İqtisadi Tärräqiät Oyışması dip atalaçaq.
Bu yañalıqlar Mäskäwne borçıy. Baştan uq Rusiä GUAMnı yaratmadı, AQŞ bu illärne BDBğa köndäş itep berläşterde, dip belderde. Ni genä bulmasın, 1991nçe yılda elekke Sovetlar Berlegennän qalğan respublikalardan tözelgän Bäysez Däwlätlär Berdämlegeneñ kiläçäge bolıtlı. Soñğı atnalarda prezident Saakaşvili berniçä tapqır BDBdan çığu ixtimalı turında belderde. Ukraina häm Moldova da, BDBdan çığu turında süz yörtä. 4 ilneñ Azärbaycan ğına BDBdan kitergä cıyınmawı turında belderde.
Tbilisidağı Görcistannıñ Strategik häm Xalıqara Öyränülär Waqıfı prezidentı Aleksandre Rondeli, GUAMdağı üzgäreşlär – BDBnıñ taraluın añlata, GUAMnıñ kiläçäge bar, dip belderde:
"Başta GUAM Rusiäneñ iminlek säyäsätenä qarşı torır öçen tözelgän ide. Xäzer ul citdi, iqtisadi nigeze bulğan xalıqara oyışmağa äylänä bara."
Kievtağı oçraşu waqıtında iqtisad mäsäläse çınnan da köntärtibendäge töp mäsälälärneñ berse ide. Berençe çiratta Rusiäne uratıp ütkän neft häm gaz ütkärgeçläreneñ faydası turında süz bardı. Baqı-Tbilisi-Ceyhan neft torbası räsmi töstä kiläse ayda açılaçaq. Baqı-Tbilisi-Erzurum gaz ütkärgeçe közen safqa kerer dip kötelä.
İqtisadi xezmättäşlektä köç Rusiädän neft häm gaznı kimetü yulların tabuğa bireläçäk. Ukraina, Görcistan häm Moldova älegä barısı da Rusiä gazına bäyle. Ämma kiläse berniçä ayda Azärbaycan üzeneñ Şah-Deniz neft qırınnan Görcistanğa neft qua başlarğa cıyına.
İrekle säwdä zonası häm tamojnya berlege tözep illär iqtisadi xezmättäşlektä tağın ber zur adım yasadı. Sişämbe könne summit waqıtında Görcistan prezidentı Mixeil Saakaşvili Azatlıq xäbärçesenä, maqsat – üz üzeñne yaqlaw, dip belderde:
"Ukraina, Görcistan häm Moldovağa iqtisadi sankskiälär häm çikläwlär quyılğan waqıtta bezneñ irekle säwdä rejimın iğlan itüebez bik möhim. Çönki monıñ GUAM äğzaläre, şul illärneñ xalıqları häm citeşterü şirkätläre öçen faydası bulaçaq."
Bolarnıñ barısınıñ da mäğnäse nidä soñ?
Rusiä Däwlät Dumasınıñ tışqı eşlär komitetı başlığı Konstantin Kosaçev, GUAMnıñ säyäsi maqsatları buluda şiklänmi. Azatlıqnıñ rus redaksiäsenä birgän äñgämäsendä Kosaçev, oyışmağa kergän illärneñ ber urtaqlığı da yuq, dip belderde:
"Bu illärneñ demokratik saylawlar häm tärräqiät şiğärlär nigezendä berläşüen añlaw bik awır. Rusiäneñ reaksiäse añlaşıla da – illärneñ uñay säbäplärdän tügel, ä kemgäder qarşı berläşüe bezgä säyer kebek toyıla."
Monnan tış GUAMnıñ üzendä dä berdämlek bik yuq. Görcistan, Ukraina häm Moldova könbatış häm NATO yaqlı bulsa, Azärbaycan kübräk ike yaqlı pozisiädä qala.
Summittan soñ Azärbaycan prezidentı İlham Aliev, GUAM kemgäder qarşı bulır öçen tözelmäde, dip belderde.
Alsu Qormaş


text:
Distälärçä yıl däwam itkän Saddam rejimı waqıtında bixisap keşe yä törmägä yabıldı yä dä üterelde. Kümäk qäberleklärneñ tabıluı belän bälkim dä yuğalğan keşelärneñ yazmışı öyräneläçäk.Ğıraqlılar mäyetlärneñ kemlegen bilgeläüdä ,cinayätçelärne cawapqa tartu eşendä xalıqara cämäğätçelektän küpme yardäm kötä ala?
Ğıraqlılar Saddam Xösäin xakimiäte waqtında yuğalğan keşelärneñ yazmışın belergä teli. Alar tabılğan kümäk qäberleklärne aşığıp qazıy . Ğadi xalıqnıñ qazu eşlären belmi aşığıp alıp baruları, söyäklär, qayçaqta kemlek, dokumentlarnıñ butalıp , cinayätçelärne xökemgä tarta alaçaq uqlarnıñ yuğalıp betüenä säbäp bula. Küptän tügel genä Britan xökümäteneñ sorauına esasän kriminalistik belgeçlär belän Ğıraqta bulıp qaytqan Bournemouth Universitetı fondınıñ xezmätkäre Margaret Fox(audio)
äle waqıtta resurlar bulmağan öçen kümäk qäberleklärne saqlap qalu problema bulıp tora.Bu qäberleklärne saqlap qalu öçen berdänber yul qazu eşlären aşığıp alıp barmauları , sabırlı buluları häm mäxkämä aldına quyılaçaq dälillärne tabaçaq yardämne kötüläre öçen Ğıraq xalqın künderü
Ğıraqtağı waqıtlı idarä AQŞ vä Britan ğäskäriläre barlıq qäberleklärne saqlıy almıy, alarnıñ sannarı citärlek tügel di. Tabılğan 100 kümäk qäberlekneñ 17 genä amerikannar tarafınnan saqlana , Waqıtlı xakimiät ğıraqlılarğa qazımağız, timägez dip äytep kilsä dä, qayberäülär eleke rejim kire qaytaçaq , yaqınnarıbıznı tabu mömkin bulmayaçaq dip üzbaşlarına qazırğa däwam itä. Bu qazu, dälil tabu eşlären kem alıp baraçaq ? Bilgele tügel. Suğış cinayätläre dälillären tabarğa , başrolne uynarğa telägän ber oyışma bar. Ul NYta urnaşqan küçeş çorındağı illärdä yustitsiä öçen xalıqara üzäk. Anıñ program diräktorıPaul van Zyl radiobızğa oyışmanıñ ekspertları inde Ğaraqta , alar rejimnıñ cinayätläre turında zur tikşerü ütkärergä tırışa dip söyläde. Van Zyl mömkin bulğan qädäre tizlektä ütkän belän eş itü mäsäläsendä kiñäşlär biräçäk belgeçlärdän torğan xalıqara komissiä bilgelänergä tieş di.Van Zyl süzlärençä(audio)
Saddam waqıtında keşe xoquqlarınıñ bozılu däräcäse turında räsmilärneñ dä, cämäğätçelekneñ dä citärlek mäğlümäte yuq. Minemçä rejimnıñ närsä eşlägäne , niçek häm ni öçen eşläwe turında räsmi mäğlümät buldıru bik möhim
Bosnia, Rwanda häm Kosovoda keşeçelekkä qarşı cinayät turında dälillär tuplağan BMOnıñ Ğıraqta andıy mandatı yuq. AQŞ belän Britaniä Saddam rejimı östennän Haagada barğan kebek protses ütkäräçäklärme äytmädelär.Suğıştan elek Britanieä belän Quşma Ştatları Saddam rejimı öçen BMOda suğış cinayätläre mäxkämäse buldıru tırışlıqlarına suğışqa qarşı bulğan Fransiä,Russiä vä Qıtay qarşı kilgän ide. BMOsı mäxkämäse buldıru mäqsatında London belän Waşington Saddam häm anıñ töp yardämçeläre turında dälillär cıştıru öçen İndict(ğäyeple) isemle ber inisitiava başlatıp cibärde.İndict Londonda urnaşqan anıñ 3tikşerüçese bar häm ul kongressnıñ 1998nçe yılğı Ğıraqnı irekländerü aktı tarafınnan finansiälände. Bugenge köndä indict andıy eşlär belän şägellängän berdänber urın bulsa da anıñ finans xälläre , kiläçäge bilgesez. Saddam bärep töşerelde, Ğıraqnı irekländerü aktı azağına citkän..
Xalıqara cämäğätçelek Ğıraqta kümäk qäberleklärne qazıyaçaq digän mäsälädä bilgesezlek arta barğanda, qayber küzätüçelär Politsiä puktları häm törmälärdä qorbannarnı häm cinayätçelärne bilgeliäçäk qıymätle dälillärne tuplau mömkinçelegen yuğalttıq dip zarlana.İNDİCTnıñ citäkçse Ann Clwyd bezneñ tikşerüçäler Ğıraq törmälärendä eleke rejimnıñ totqınnnar turındağı dokumentlarınıñ talanğanın belderde. Rejim kemne qulğa aluı, üterüe turında detalle mäğlümätne yazıp barğan.Ämma alar yaxşılap saqlanmağan.Clwyd süzlärençä ,qatırgılar Bagdad bazarında satılğan, Baath partiäse äğzaları üzlären ğäyeplägän andıy dälillärne satıp alğan digän xabärlär yöri .Eleke säyäsi totqınnar tarafınnan tözelgän Ğıraqnıñ irekle totqınnarı isemle oyışma Ğıraq yäşren xezmätläreneñ üterülär, qulğa alular turındağı meñnnäçä qatırğısın üz ofislarına kitergän. Alar ber könne xöküm protsesları başlanır , üzlären cäberläüçelär xökemgä tartılır dip kötä. Älegä Bagdadta ber genä yaña mäxkämä eşli başladı. Ul Saddamğa turılıqlı keşelärneñ AQŞ ve Britaniä köçlärenä yasağan höcümnär, cinayätlärne tikşerä. Bagdadta sivil idaräçe Paul Bremer , keşeçelekkä qarşı cinayät eşlägännärne cawapqa tartu yaña Ğıraq xökümäteneñ eşe bulırğa tieş dip äytkän ide.Waqıtlı idarä kiläse aylarda , administratsiägä kiñäş biräçäk yuğarı şura oyıştırmaqçı, ämma bu şura ütkändä yuğalğan keşelär belän eş itü xoquqına iä bulırmı , anısı bilgesez.
färidä xämit,praga


text:
Möselman dönyası Uraza bäyrämen bilgeli
Hindstannıñ Kaşmir töbägendäge yaña idaräse tıyılğan Laşkar-e-Taiba oyışmasınıñ 4 köngä atışlarnı tuqtatıp toru turındağı belderüen xupladı. Älege suğışçılar törkeme Kaşmirda 1998nçe yıldan birle terror höcümnäre oyıştıruda ğayeplänä. Jakarta’da İndonesiä politsiäse din äxele Abu Bakar Başirğa Ğayed namazına kilergä röxsät birde. Abu Başirnıñ , Bali utrawında üktäbr ayında şartlaular oyıştırğan suğışçılarnıñ ruxi citäkçese buluı turında xäbär itelä. Ul çaqta Bali utrawında 180nän artıq keşe, kübese-Könbatış turistları häläk bulğan ide. Äfğanstan başqalası Qabulda bäyräm könnärdä iminlek çaraları tağın da köçäytelde.


text: Ukraina prezidentı Leonid Kuçma, yäkşämbe könne ütäçäk saylawlarda kilmäwçelärneñ bülletennären qanunsız dip tabu turında parlament täqdim itkän qanun ölgesenä qul quyudan baş tarttı. Qanun proektı konsitusiägä qarşı kilä häm oppozisiä provokasiäse bulıp tora, dide Kuçma. Qanunnı yaqlawçılar – bu xärämläşülärgä qarşı adım ide, dip belderä. Oppozisiä wäkile, prezidentlıqqa namzät Viktor Yuşçenko, räsmi xakimiätlär anıñ köndäşe, Yanukoviçqa yardäm itsä – uram cıyınnarı oyıştıraçağı belän yanadı. Ukraina başqalasına yäkşämbe könne ütäçäk prezident saylawların küzäter öçen Amerika Quşma Ştatları Senatınıñ tışqı mönsäbätlär komitetı räise Richard Lugar häm Rusiä Däwlät Duması başlığı Boris Grızlov citäkçelegendä amerikan häm Rusiä wäkilläre kilde.


text:
Saylawlarğa ike kön qalğanda ilbaşı urını öçen yarışqan 2 namzät yarışnıñ bik yaqın barğan ştatlarda yöri.Prezident G.Bush häm anıñ töp köndäşe J.Kerry kiçä Wisconsin,Michigan häm Ohio kebek ştatlarda kampaniä alıp bardı.Şimbädäge çığışlarda alar terrorğa qarşı suğışta üz qaraşların açıqlarğa tırıştı.Bush süzlärençä(audio) Öydä höcümgä duçar bulmas öçen bez böten dönyada terrorçılarğa qarşı höcüm alıp barabız .
Kerry, Bushnıñ Osama bin Ladennı qulğa almawın tänqitläp(audio) ike yıl elek äytkänem kebek bin Laden häm al Qaida Äfganstanda Tora Bora tawlarında bulğanda alarnı qulğa alu eşen äfgan suğışçılarına tapşıru xata ide.


text:
İzrail ğäskärläre Gazağa kerde
Sintäber ayında İzrail ğaskärläreneñ Gazadan çığıp kitkänennän birle mondıy höcümneñ bulğanı yuq ide. Uzğan töndä İzrail xärbi oçqıçları küperlärne utqa tottı, elektr stansiäsenä höcümnän soñ Gazanıñ zur öleşe utsız qaldı. Bu ğämälne İzrail , yäkşämbe könne fälestin suğışçılarınıñ höcümennän soñ ber İzrail xärbieneñ totıq itep aluınnan soñ eşläde. Räsmilär, İzrail xökümäteneñ Gazanı yañadan üz kontrolenä alu niäte yuq, di.
19 yäşlek Gilead Şalitnı fälestin suğışçıları yäkşämbe, 25 yün könne İzrail tikşerü noqtasına bulğan höcüm waqıtında totıq itep alğan ide. Eşneñ zurlığı şunda – İzrail xärbilärneñ fälestinnär tarafınnan inde 12 yıl totıq itep alınğanı yuq ide. Şalitnı üzlärendä totqan suğışçılar barısı da Hämas citäkçelegendäge fälestin xakimiäte belän elemtädä tora. Totıq aluçılar İzrail törmälärennän xatın-qızlarnı häm 18 yäşe citmägän üsmerlärne çığarunı taläp itä. Ämma Olmert kisken räweştä, suğışçılar belän bu mäsälädä söyläşü bulmayaçaq, dip belderde.
İzrail xärbi köçläreneñ matbuğat wäkile Jakub Dälläl, ğäskärlär, Şalitnı fälestinnärdän azat itü öçen xärbi çaralarnı däwam itergä äzer, dip belderde:
"Fälestin xakimiäte häm häm terror oyışmalarına, bezneñ niätlär citdi dip äytäsebez kilä. Kiräk bulsa çaralarnı däwam itäçäkbez. Bu yulı axırı yaxşı bulır, xärbi isän-imin öyenä qaytır, dip ömetlänäbez. Yuq isä – xäl itü çarası İzrail saqlanu köçläre qaramağında, häm bez xärbine kire qaytarır öçen barısın da eşliäçäkbez."
Tönge höcümdä İzrail oçqıçları Gazanıñ tönyağı belän könyağın totaştırğan 3 küperne cimerde, raketalarnıñ berse üzäk Gazanı su belän tämin itep torğan su ütkärgeçenä eläkte. Şähärdäge iñ zur elektr stansiäsenä raketa töşep Gazanıñ yartısı eletr energiäsez qaldı. Şunnan soñ İzrail tankları häm xärbilär çik aşa ütep Gazanıñ könçığışındağı Rafah şähäre tiräse häm taşlandır ber hawa mäydanına urnaştı.
Hämas citäkçelegendäge xökümätneñ vise-premyerı Nasserdin äl-Şäer, totıq aluçılarğa "Şalitnıñ ğömeren saqlarğa häm yaxşı möğämälä kürsätergä quşıldı" dip belderde, ämma xärbineñ yazmışı İzrail xökümäteneñ qararına bäyle, dide äl-Şäer.
İzrail xärbi çaraların kisken ğäyepläp, vise-premyer, fälestin xökümäte bügenge wazğiätne çişü yulların ezli, dip belderde.
Xökümät wäkile Ğäzi Hamad, nizaqnıñ tirängä kitüen buldırmas öçen ğäräp dönyası häm xalıqara räsmilär belän söyläşülär däwam itä, dide. Ämma Hämasnıñ başqa ber äğzası, oyışmanıñ Livandağı wäkile Osama Hamdan, İzrail ğäskärläreneñ Gazağa kerüe – fälestinnärne üz taläplärennän çigendermiäçäk, dip belderde. Ägär dä İzrail törmälärdän totqınnarnı çığarmasa fälestin suğışçıları İzrail xärbilären urlawnı häm üterüne däwam itäçäk, dide Hamdan.
Wazğiätne qatlawlandırğan tağın ber belderü yasaldı. Xärbine totıq alu çarasına qatnaşqan qarşı toru xalıq komitetları oyışmasınıñ matbuğat wäkile Abu Abir, Könbatış Yarda urlanğan tağın ber İzrail keşesen üterü belän yanadı. İtamar awılınnan bulğan Eliyahi Pinhas Aşeri isemle 18 yäşlek yegetne ğailäse dä yuğalğan dip xäbär itkän ide. Fälestin suğışçıları, ägär dä İzrail xärbi çaraların tuqtatmasa – yegetne üterü belän yanadı.
Alsu Qormaş


text:
Tөrkidän Atnalıq Küzätü
20-nçe Fivraldä Tөnyaq Kiper Tөrek Cөmhuritendä (TKTC) Parlament saylawları buldı. Saylawlar näticäsendä monan elekke Premier Mehmet Ali Talatnıñ liderı bulğan Cumhuriyetçi Türk Partisi (CTP) birelgän tawışlarnıñ 44 protsentın alıp, bu saylawlardan da qabat iñ zur partiä bulıp çıqtı. Şuña kürä CTP 50 urınlı parlamentta 25 deputatqa iä buldı. Elekke premierlärdän Derviş Eroğlunıñ Ulusal Birlik Partisi 18, Prezident Denktaşnıñ ulı Serdar Dentaşnıñ Demokrat Partisi (DP) 13, Tınıçlıq häm Demokratiä Xäräkäte isä ber genä urın aldılar. İnde bu yulı da CTP belän DP arasında koalitsion xөkümät tөzeläçäk dip kөtelä. Tege yaqtan bu atnada qızıqlı ber xäbär isä Britaniä Parlamentınıñ TKTC-nä salınğan embargonı beterep, biregä İngliz passajir oçqıçlarına oçarğa rөxsät birelsen digän qararı buldı. Mäğlüm TKTC-ne Tөrkiädän tış ber nindi dä il tanımıy. Ütkän yıl azağında da Kiper Respublikası, yäğni Greklardan torğan Kөnyaq Kiper AB-nä ağza itep qabul itelde. Şuña qaramastan TKTC taratıla almadı. Inde artında Tөrkiä torğan TKTC Greklardan taşlamalar almıyça statutın almaştırırğa aşıqmıy.
Bu atnada xөkümätneñ başın awırtqan ber täräqqiät isä Sälämätlek Ministerlege xastaxanälärendä Sotsial Straxovqa Oyışmasına (SSK) ağza bulğannarnıñ säğatlär xätta tävlek buyınça ciratta kөtüläreneñ mätbuğat bitlärendä çağılış tabuwı buldı. Ütkän atnada SSK xastaxanäläre Sälämätlek Ministerlegenä tapşırıldı häm xastalarğa inde ciratlarda intekmäyäçäksegez, därularığıznı telägän därüxanädän alabeläçäksegez dielgän ide. Läkin xөkümätneñ şuşı väğdäse ğämälgä aşmadı, kiresençä çiratlar tağı da arttı. Premier Erdoğan da açulanıp ta bulsa, dөres qayber tärtipsezleklär bar, qabul itäbez diärgä mäcbur buldı. Ul här waqıttağı kebek jurnalistlarğa da xөcem itep, yuq xäbärlär yazmağız dide. Erdoğannıñ ğomumän tänqitkä tüzemlege yuq. Läkin demokratiädä Premierlär dä tänqit itelä ala.
Bu atnada Tөrkiä Bөyek Millät Mäclesennän, yäğni parlamenttan 677 meñ student faydalana alaçaq amnestiä qanunı ütte. Şuña kürä, 2000-nçe yıldan soñ nindider säbäp belän bulsa da yuğarı uqu yortlarınnan yıraqlaştırılğan, yaki üze ayrılğan studentlarğa amnestiä yasala, alar teläsälär, uquların däwam itä alaçaqlar. Bu amnestiägä Yuğarı Uqu Oyışması qarşı çıqqan ide. Oppozitsiädäge Cөmhuriät Xalıq Partiäse dä şuşı qanun proyektın yaqlamadı.
Anadolu Ajansı isemle xäbär agenturasınıñ belderüwenä kürä, Tөrek şirkätläre Mongoliädä Çınğız Xan Kompleksın saluğa qatnaşaçaqlar. 2006-nçı yılda tarixtağı iñ aldınğı däwlät eşlekleklärennän, 13-nçe yөzgä üz tamğasın suqqan, Tөrek-Tatarlar tarafınnan da “bababız” dip atalğan Çınğız Xanğa 1206-nçı yılda Qorıltay tarafınnan “Bөyek Xan” titulı birelüwenä 800 yıl tula. Tөrek Tışqı Säwdä Räise Tuncer Kayalar Mongoliä Däwlät Ministere Bayartsognıñ çaqıru belän Ulan Batorda buldı. Inde ul biredä çaqta, Çıngız Xan Kompleksın tөzy ramlarında 40 meñ toraq belän ber hotel salınaçağı häm Tөrek firmalarınıñ da şuşı konkurska çaqırılğan buluwı turında äytte. Mongoliä xөkümäte şuşı proyektqa zur ähämiät birä ikän.
Äxtäm İbrahim, Istanbul


text:
Rusiäneñ xezmät häm sotsial üseş ministrı Alexandr Poçinok üzeneñ Başqortstanğa ike könlek säfären tämamladı. Eşlekle vizitnıñ şäfqätlelek bilgese belän ütüeme, ällä başqa säbäplärdänme-Poçinoknıñ kilüe zur iğtibar cälep itte. Federal ministr Başqortstan ğariplärenä 60 Oka maşinası büläk itep birde...
Awıl xucalığında uraq öste. Başqortsan bu qızu çorğa aldan uq äzerlände. Alay da uñış cıyu eşenä kirtä salğan xällär bula ala. Bıyılğı hawa torışınıñ kötelmägän xällär kiterüe genä tügel, awıl xucalığı eşçännären dä yaxşı eşläsennär öçen niçekter därtländeräse bar. Bügen Başqortstannıñ Qırmısqalı rayonında eşlär torışı turında tığlağız.
Niyaz Altınbaev, Ufa


text:
Ğiraqta 4 amerikan belän bergä totıq itep alınğan Awstriä iminlek saqçısı üterelde, amerikannarnıñ berse qatı yaralandı.
Ğiraq politsiäse xäbärenä qarağanda alarğa ni bulğanlığı açıq añlaşılmıy.
Yä çärşämbe könne saqçılarına höcüm waqıtında alarğa zarar bulğan, yä bügen Safyan şähärendä AQŞ häm Britan xärbiläre belän qorallı keşelär arasındağı atış zarar kitergän dielä.
Ğiraqnıñ könyağındağı Nasiria şähärendä kileşü nigezendä eşläwçelär qärwanına höcüm bulğan, 14-läp keşe, şul isäptän 4 amerikan totıq itep alınğan dip xäbär itelä.
Quşma Ştatlarnıñ ABC News televideniese xäbärçese, ASQ saqlanu ministrlığı räsmiläre äytkännär nigezendä, berençel mäğlümätlärgä qarağanda 19 yök maşinası häm 14-läp keşe totıq itep alınğan dip belderde.
Bu qärwan Küwäyttä terkälgän Yarımay İminlek Törkemeneke bulğan.


text:
- Bezneñ bit rayondağı televidenielärne “Yaña ğasır” şirkätenä kertep, regional' bülekçälär tözü planı bar ide. Belmim, ul plan tormışqa aşıp beterme, ansın min sezgä äytä almıym. Menä şul plannı tormışqa aşıra başlaw bula inde bu.
Bu “Saba dulqınnarı” teleradiokompaniäseneñ citäkçese Kamil Xisamiev buldı. Äye, çınnan da, “Yaña ğasır” kanalına Aqtanış, Leninogorsk telekanalları regional' televidenie bulıp kersälär, alarğa Saba rayonı teleradiokomniäse dä quşıldı. TV da regional' sistema närsä soñ ul?
Kamil Xisamiev bolay añlata:
- Bu, “Yaña ğasır” bezgä täqdim itkän maxsus waqıt bula inde.
Ayırım rayon telekanalın kiñ masştablarğa kürsätü küp çığımnar sorıy, şuña da “Yaña ğasır” teleradiokompaniäse belän kileşü tözep bu qıyınlıqtan çığu yulı tabıldı. “Saba dulqınnarı” telekanalın “Yaña ğasır” aşa kürşe rayonnar da kürergä ölgergännär inde. Bu xaqta bezgä Kamil Xisamiev menä närsä dide:
- Saba, Teläçe, Arça, Quqmara, Baltaç rayonnarı kürgännär inde. Şulay uq, Sabağa yaqın bulğan Mamadış rayonı awılları da kürergä tieş.
Bu tapşırularda televizor qarawçılar närsä kürä ala soñ ?
Mäğlümäti çığarılışlar, “Cırım büläk” tapşıruı. Annan maxsus tematik tapşırular. Ğomumi waqıt ber säğät.
Saba rayonınıñ internet säxifäsendä “Saba dulqınnarı”nıñ “Yaña ğasır”nıñ ekrannarına çığu waqıtı här şimbä säğät altıdan cidegä qädär dielgän. Elek Arça, Baltaç, Teläçe, Quqmara xalqı “Yaña ğasır” aşa şimbä kiçendä Qazan äzerlägän tapşırularnı qarasa xäzer isä “Saba dulqınnarı”n qarayaçaq.
Röstäm İsxaqi


text: Nyu York metro sisteması yañadan qullanışqa kertelde häm bugen böten şähärdä ut bar. Ämma AQŞ_Kanada çigendäge şähärlärdä äle dä elektr yuq,ä qayber urınnarda su da yuq.Prezident G.Bush administratsiäse ike il tönyaq Amerika tarixında in zur elektr özelüenä närsäneñ säbäp buluın tabu häm monıñ yañadan qabatlanmawı öçen urtaq eşçe törkeme oyıştıraçaq dip belderde. G.Bush kiçä ut süneü uyanu häm ilneñ elektr sistemasın modernalaştırırğa tieşlegebezgä işarä ide dip äytte. 50million çaması keşe pändeşämbe kiç utsız qaldı.


text:
Rusiäneñ Tellär turındağı qanunına tözätmälär kertü qayber millätlärdä rizasızlıq uyata
Mäğlüm bulğança, uzğan atnada Russiä parlametınıñ yuğarı palatası tellär turındağı qanunğa Russiädäge räsmi tellär öçen barı tik kiril alfavitın ğına röxsät itüçe tözätmä kertüne xupladı. Bu tözätmälär Prezident Vladimir Putin imzalağannan soñ ğämälgä keräçäk. Ämma Tatar tele öçen Latin älifbasın ğämälgä kertergä ciınuçı Tatarstannan Putinğa bu tözätmälärne kire qağunı sorağan möräcäğätlär cibärelä başladı.
Tözätmälärne yaqlawçılar isä bu üzgäreşlär beräwneñ dä ana telendä söyläşü xoquqın çiklämi, barı tik ul tellärdä räsmi dokumentlarnı yazu räweşen genä bilgeli dip täqrarlap kilä. Ämma qarşı çığuçılar bu barıber dä telgä tıqşınu, çönki alfavit telneñ ber öleşe dip belderä.
Tatarsannıñ Latinğa küçü omtılışı Mäskäwdä baştan uq Russiä mädäni tirälegeneñ berdämlegen qurqınıç astına quyuçı ğämäl dip bäyälände. Tözätmälärgä qarşı çığuçılar isä başqa älifbalarnı tıyu konstitusiädä yazılğan xoquqlarnı çikli häm linvistik yaqtan qarağanda da döres tügel dip isäpli. Kareliä parlamentınıñ milli mäs’älälär komitetı räise Yevgeniy Şoroxov bu tözätmälär Karellarda rizasızlıq uyattı dide. Anıñ äytüençä, Karel tele, häm Veps tele kebek töbäktäge başqa tellärne Kili alfavitı döres çağıldıra almıy, çönki ul tellärdä awazlar Rus telendägegä qaranda 2 märtäbä artığraq. Tatar tele öçen dä Latin älifbasınıñ küpkä yatışlıraq buluı inde ğalimnär tarafınnan raslandı.
Uzğan yäkşämbedä Azatlıq radiosınıñ, keşe xoquqlarına bağışlanğan tapşıruında bez Bötendönya Tatar kongressı başqarma komitetınıñ Russiä Prezidentı Putinğa bu tözätmälärne kire qağunı sorağan möräcäğäte belän tanıştırğan idek. Başqarma komitetnıñ räis urınbasarı Damir İsxakov bu tözätmä Russiä konstitusiäsenä qarşı kilä dide. İsxakov fikerençä bu tözätmä Mäskäw Qazan mönäsäbätlärenä zian kiteräçäk.
Tözätmägä qarşı çığuçılar şulay uq, ul Töbäklär häm milli azçılıqlar telläre turındağı Yewropa Xartiäsenä dä qarşı kilä dip belderä. Russiä bu xartiäne bıltır imzalasa da älegä ul parlamentta ratifikatsiälänmägän. Bu xartiädä Alfavitlar qullanılışı turında äytelmäsä dä, Xartiäne äzerläwçelärneñ berse Donall O Riagain Kirillnı ğına röxsät itüçe tözätmä xartiäneñ ruxın qarşı kilä diärgä mömkin dip isäpli. Mäs’älän ul xartiädä bolay dip yazılğan. Bu dokumentnı imzalawçı taraflar üzläreneñ töbäklär häm azçılıqlar telläre säyäsäten bilgelägändä ul tellärne qullanuçı törkemnärneñ mänfäğätlären häm teläklären isäpkä alırğa tieş. Taraflar Kiräk bulğan oçraqta töbäklär häm azçılıqlar tellärenä qarağan barlıq mäs’älälär turında xakimiätlärgä kiñäş birüçe oyışmalar tözügä bulışa. O Riagain Azatlıq radiosına tağın bolay dip belderde.
AUDİO: Tağın şunısı da bar, xalıqlar yış qına tel belän bergä bäylänep qarala. Anı barı tik aralaşu çarası dip kenä qararğa yaramıy. Bu alarnıñ urtaq mirası, anıñ üz bäyläneşläre, xalıq öçen üz qimmätlär sisteması bar. Häm ägär dä alar üz älifbaların şunıñ ber öleşe itep qarıy ikän, çınnan da bu tözätmä alar öçen telneñ ähämiätle bulğan ber öleşen cimerü bulaçaq.
Bu atnada Russiä tatarlarınıñ Federal’ milli mädäni avtonomiäse şurası räise, Bötendönya Tatar Kongressı başqarma komitetı räis Urınbasarı Rimzil Wäliev tä Russiä Prezidentına açıq xat yulladı. Xatta Russiä tatarlarınıñ zur küpçelege bu tözätmälärne respublikalarnıñ wäkalätlärenä tıqşınu, russiä millätläreneñ xoquqların bozu bularaq qabul itä dielä. Bu tözätmäne ğämälgä kertü milli tellärneñ zamança informatsion häm mäğärif texnologiälärendä qullanılış dairäsen köçläp kimetü bulır ide dielä möräcäğättä. Tege yäki bu älfibanı qullanunı beräw dä tıya yäki aña mäcbür itä almıy dip Rimzil Wäliev Prezident Putinnı bu tözätmäne kire borırğa çaqıra.
Naif Aqmal, Praga


text:
İzrail' Gaza Sızığınnan İzrail'neñ çigenüennän soñ fälestinlelärne Gaza Sızığı yanındağı İzrail' awıllarına höcüm itmägez, xärbilär tiz arada cawap biräçäk dip kisätte.
Baş xärbi idarä başlığı General Dan Halutz şulay uq armiä Gaza sızığındağı barlıq ğäskärlärne 15-nçe sintäbergä annan çığarıp beterergä cıyına dide.
Fälestin citäkçese Mäxmüt Abbas İzrail'neñ çigenüe tämamlanu belän ük tınıçlıq söyläşüläre yañartılırğa tieş dide.
Associated press xäbär agetnlığına Abbas kiläse yılğa bäysez fälestin däwläte oyıştırılır dip ömetlänüen belderde. Abbas xäbärçelärägä şulay uq İzrail'lelär belän Fälestinlelär cik buylarında sivil'lärne tikşerü turında häm Mısırdan Gaza Sızığına çik aşa säwdä turında kileşügä yaqınlaştı dide.
Ul arada İzrail' saqlanu ministrlığı Mısır xärbiläre Gaza-Mısır çigen saqlaw öçen anda bügen yä aldağı könnärdä kiterelä başlıy dip belderde. İkeyaqlı kileşü nigezendä bu çikne 750-läp mısır xärbie saqlarğa tieş.


text:
Rusiä baş prokurorı Vladimir Ustinov terrorçılıqqa qarşı köräşü öçen mäğlüm terrorçılarnıñ tuğannarın totqarlarğa täqdim itte.
Ustinov xäzer ğämäldä bulğan qanun terrorçılıqqa qarşı näticäle köräşü mömkinlege birmi di.
Anıñ äytüençä, terrorçılarnıñ tuğannarın totqarlaw totıqlar alınğan oçraqta terrorçılar belän söyläşülärdä yardäm itär ide.
Bu täqdimne ul Beslan faciğäsen tikşerü barışı turında xisap birgändä yasadı.
Rusiä federal iminlek xezmäte başlığı Nikolay Patruşev Däwlät dumasındağı çığışında Rusiägä qarşı höcümnär öçen Rusiädän çittä 80-läp intixarçı äzerlängän dide.
Patruşev höcümnärdä qatnaşırğa mömkinnärneñ qayberläre neytral'läşterelde disä dä ul turıda täfsilleräk mäğlümät birmäde.


text:
Bushnıñ kiläse dürt yılında tışqı säyäsäte nindi bulaçaq?
Prezident saylawların ciñep George Bush üzeneñ tışqı säyäsäten tağın 4 yıl däwam itergä mömkinlek aldı. Anıñ berençe prezidentlıq möddäte Amerika-Yevropa mönäsäbätlärendä kierenkelek, Ğiraq häm İran krizisları, Süriägä qarata arta barğan borçular belän bilgelängän ide. John Kerry bu "yalğız" tışqı säyäsätne tänqitkä tarttı. Xäzer küplär, şul isäptän Yevropalılar, Bush ikençe möddätendä tışqı säyäsäten ni däräcädä üzgätrer digän soraw quya.
Audio (Steven Everts): "Bushnıñ yaña administratsiäse saylaw näticälären bulğan säyäsätne xuplaw dip qabul itäçäk. Alar, riza bulmağan Yevropalılarnı niçek künderergä ikän dip baş watmayaçaq. Kiresençä, Bush, 4 yıl barğan yulın däwam itä ala digän qaraşta toraçaq."
Everts fikerençä, Bushnıñ iñ qatı tänqitçeläre, Fransiä belän Germaniä, Washingtonnı başqa illär belän bergäläp eşlärgä öndäwen däwam itäçäk, şul uq waqıtta, xalıqara köçlär saflarına üz xärbilären cibärmäskä tırışaçaq. Qayber keçkenäräk Yevropa illäreneñ dä ğinwar saylawlarınnan soñ Ğiraqtan kitü telägen iskä alğanda, andağı xällär öçen bar cawaplılıq Amerika belän Britaniä cilkäsenä qala digän süz.
Londonda çığa torğan Economist jurnalı analitigı Neil Patrick süzlärençä, amerikan xärbiläreneñ kiläse yıl axırına Ğiraqtan kitä aluı – Ğiraqnıñ üz köçlären häm yaña xökümäten tözü eşeneñ niçek baruına bäyle bulaçaq:
Audio (Neil Patrick): "Küp närsä, älbättä, ğinwar saylawlarınıñ niçek ütüenä bäyle. Şul uq waqıtta Busnıñ, saylawlardan soñ xärbilär sanı kimeteläçäk, zur külämdä ğäskär 2005neñ axırına qädär genä kiräk bulaçaq digän, küp tapqır äytkän süzläre bar."
Ğiraqtan tış, aldağı 4 yılda Washingtonnıñ başın awırttırğan tağın ber mäsälä – İrannıñ atom programması bulaçaq. Berençe 4 yılında Bush administratsiäse Amerikanıñ küptänge, Tähranğa qarata çikläwlär säyäsäten däwam itte. Alay ğına tügel, Washington, İrannıñ atom programması mäsäläsen BMOnıñ İminlek şurasında tikşerergä çaqıra. Soñğı aylarda Yevropanıñ 3 ile, Fransiä, Germaniä häm Britaniä, Tähran belän bu mäsälädä äwzem söyläşülär alıp bara. Yevropa illäre belän bulğan qarşılıqlarına qaramastan, Washington bu başlanğıçqa quşılırmı - belgeçlär fikerençä, Bush administratsiäse öçen bu ber sınaw bulaçaq.
Ğiraq belän İran xätle ük bulmasa da, bu töbäktä Washingtonnı borçığan tağın ber il – Süriä. Washington Dämaşqnı Ğiraq belän çiklären yabarğa, Fälestin suğışçılarına yärdämne tuqtatırğa, Livandağı ğäskären çığarırğa taläp itä. Londondağı xalıqara bäyläneşlär institutı belgeçe Rime Allaf, aldağı 4 yılda Washingtonnıñ Süriägä iğtibarı artuın farazlıy:
Audio (Rime Allaf): "Bu yünäleşlärneñ barısında da: Fälestin, Ğiraq, Livan bulsın, Bush administratsiäneñ Sürigä basımnı arttıru mömkinlege bar. Süriägä iğtibar artır tösle, bigräk tä, Ğiratqa eşlär şäp barmasa."
Şuşı yılnıñ Mayında Quşma Ştatlar, azıq-tölek häm darulardan qala, Süriägä tawar cibärüne häm oçqıçlarnı tuqtattı. Washington Dämaşqnı terrorçılıqnı xuplawda ğäyepli.
-Ali Gilmi