text:
«Kün kelir, menim halqım öz Vatanında yaşar»
Miroslava Kanarskaya
Novoalekseyevka – Ayat ve zaman ile eskirgen resimler. Bunıñ episi 87 yaşına kelgen Safiye Çelkonıñ qolunda qalğan Qırımdan mirastır. Bu resim ve hatırlavlardan ğayrı iç bir şey saqlanıp qalmadı.
1944 senesi Safiye hanım 17 yaşında genç qız edi. Faqat, eki qardaşınen beraber yanıq ve keder ne olğanını endi is etken edi. Allı-taqatlı köylülerni şimalge köçürgende, ana-babsı elâk oldı. Mayıs 18 künü 1944 senesi qızlar tizeleriniñ evinde ediler.
«Saba erte silâlanğan adamlar kelip, bizni qabristanğa quvdılar. Aqşamğa qadar anda edik. Yolda ekseriyetnen qartlar ve yaş balalar olıp kete edi. Aşamağa şey yoq edi. Stantsiyada askerler ne berseler, onı aşay edik. Künlernen bir şey aşamamaq ta mümkün edik», - dep hatırlay qartana.
Qızlarnı Aqmescitniñ demir yol vokzalında vagonlarğa yüklegende, eñ kiçik qardaşları – Zera, başqa vagonğa tüşti. Onı, diger adamlarnen beraber Orta Asiyağa, Özbekistanğa sürgün ettiler. Safiye, ekinci tatası, tizesinen Uralğa tüştiler. Ğurbetlikte 11 yıl yaşağan soñ, tata-qardaşlar biri-birini tapıp oldılar.
Uralda yaşayış qıyın edi – qızlarnı tereklerni pıçmağa yolladılar, anda, yaşlar yaz, qış demey, erkeklerniñ işini becerdiler – tereklerni pıçıp, vagonlarğa yükley ediler.
Bunıñ episi kiçik qardaşı Zera, tatalarını tapıp, Özbekistanğa çağırtmağance, devam etti. Böyle etip, 1955 senesi Safiye qardaşı ve qartlanğan tizesinen beraber Orta Asiyağa köçtiler. Taşkent vilâyetiniñ kolhozlarından birinde yerleştiler. Qadınlar işke kirdiler: kimi sığır sağıcı oldı, kimi tarlalarda pamuq cıymağa ketti.
Özbekistanda Safiye apte Emirsuin degen yigitke aqayğa çıqtı. 1959 senesi Suleyman oğlu oldı. Bir qaç yıldan soñ, yaş qoranta Vatanğa avdet etmege qarar aldı. Qırımda olğanı olacağı üç kün olıp, kene de sürgün etileler. Böyleliknen, Herson vilâyetiniñ Novoalekseyevka qasabasına tüşip, mında 46 yıl devamında yaşaylar.
Bu vaqıt içinde ev qurdılar, oğlunıñ kendi qorantası peyda oldı. Novoalekseyevkada Safiye qartananıñ torunları dünyağa keldi, tamam bu qasabanıñ qabristanında Vatanğa qaytıp olamağan aqayı kömülgen. Amma, qartana ep bir yarımadağa qaytıp, tuvğan toprağında ölmege arz ete.
Qırımnıñ bugünki vaziyeti qırımtatarlar ve diger millet vekilleriniñ sıqıştırıluvı bu qorantanı raat qaldırmay. Safiye qartana haberlerni baqqan soñ, daa sıq ağlay ve sağlığına şikâyet ete. Oğlu Suleyman, şimdiki vaqıtta daa çoq Qırımğa qaytmağa istey: «Sürgünlikten soñ, biz er şeyni coydıq. Em maddiy, em maneviy cietinden coymağa mümkün olğan er şeyni coydıq. Halq tarafından asırlar devamında toplağan er şey yoq oldı. Tarihçiler ne yazsa, yazsınlar, amma, biz qırımtatarlar qadimiy qabilelerniñ mirasçısı olğanını bilemiz. Ve bizim halqımız asırlar devamında yarımadada yaşap kelgen. Halqımız Allahnıñ yardımınen kene Vatanda yaşaycağına işanam. Bizge Qırımdan ğayrı ketmege yerimiz yoq. Qorquzmağa da kerekmey ve acet yoq. Bizni o qadar qorquzğan ediler ki, atta qorqmağa boldurdıq».
Novoalekseyevka – Ayat ve zaman ile eskirgen resimler. Bunıñ episi 87 yaşına kelgen Safiye Çelkonıñ qolunda qalğan Qırımdan mirastır. Bu resim ve hatırlavlardan ğayrı iç bir şey saqlanıp qalmadı.
1944 senesi Safiye hanım 17 yaşında genç qız edi. Faqat, eki qardaşınen beraber yanıq ve keder ne olğanını endi is etken edi. Allı-taqatlı köylülerni şimalge köçürgende, ana-babsı elâk oldı. Mayıs 18 künü 1944 senesi qızlar tizeleriniñ evinde ediler.
«Saba erte silâlanğan adamlar kelip, bizni qabristanğa quvdılar. Aqşamğa qadar anda edik. Yolda ekseriyetnen qartlar ve yaş balalar olıp kete edi. Aşamağa şey yoq edi. Stantsiyada askerler ne berseler, onı aşay edik. Künlernen bir şey aşamamaq ta mümkün edik», - dep hatırlay qartana.
Qızlarnı Aqmescitniñ demir yol vokzalında vagonlarğa yüklegende, eñ kiçik qardaşları – Zera, başqa vagonğa tüşti. Onı, diger adamlarnen beraber Orta Asiyağa, Özbekistanğa sürgün ettiler. Safiye, ekinci tatası, tizesinen Uralğa tüştiler. Ğurbetlikte 11 yıl yaşağan soñ, tata-qardaşlar biri-birini tapıp oldılar.
Uralda yaşayış qıyın edi – qızlarnı tereklerni pıçmağa yolladılar, anda, yaşlar yaz, qış demey, erkeklerniñ işini becerdiler – tereklerni pıçıp, vagonlarğa yükley ediler.
Bunıñ episi kiçik qardaşı Zera, tatalarını tapıp, Özbekistanğa çağırtmağance, devam etti. Böyle etip, 1955 senesi Safiye qardaşı ve qartlanğan tizesinen beraber Orta Asiyağa köçtiler. Taşkent vilâyetiniñ kolhozlarından birinde yerleştiler. Qadınlar işke kirdiler: kimi sığır sağıcı oldı, kimi tarlalarda pamuq cıymağa ketti.
Özbekistanda Safiye apte Emirsuin degen yigitke aqayğa çıqtı. 1959 senesi Suleyman oğlu oldı. Bir qaç yıldan soñ, yaş qoranta Vatanğa avdet etmege qarar aldı. Qırımda olğanı olacağı üç kün olıp, kene de sürgün etileler. Böyleliknen, Herson vilâyetiniñ Novoalekseyevka qasabasına tüşip, mında 46 yıl devamında yaşaylar.
Bu vaqıt içinde ev qurdılar, oğlunıñ kendi qorantası peyda oldı. Novoalekseyevkada Safiye qartananıñ torunları dünyağa keldi, tamam bu qasabanıñ qabristanında Vatanğa qaytıp olamağan aqayı kömülgen. Amma, qartana ep bir yarımadağa qaytıp, tuvğan toprağında ölmege arz ete.
Qırımnıñ bugünki vaziyeti qırımtatarlar ve diger millet vekilleriniñ sıqıştırıluvı bu qorantanı raat qaldırmay. Safiye qartana haberlerni baqqan soñ, daa sıq ağlay ve sağlığına şikâyet ete. Oğlu Suleyman, şimdiki vaqıtta daa çoq Qırımğa qaytmağa istey: «Sürgünlikten soñ, biz er şeyni coydıq. Em maddiy, em maneviy cietinden coymağa mümkün olğan er şeyni coydıq. Halq tarafından asırlar devamında toplağan er şey yoq oldı. Tarihçiler ne yazsa, yazsınlar, amma, biz qırımtatarlar qadimiy qabilelerniñ mirasçısı olğanını bilemiz. Ve bizim halqımız asırlar devamında yarımadada yaşap kelgen. Halqımız Allahnıñ yardımınen kene Vatanda yaşaycağına işanam. Bizge Qırımdan ğayrı ketmege yerimiz yoq. Qorquzmağa da kerekmey ve acet yoq. Bizni o qadar qorquzğan ediler ki, atta qorqmağa boldurdıq».


c: text/html

text:
Aqyar saili yanında yermay töküldi
Aqyarda Fevqulâde işler nazirligi bildirgeni kibi, Appolon körfezi yanında, №82 qalesi etrafında, yermay töküldi, neticede yağ lekesi peyda oldı.
«Vaqia yerinde ştab teşkil etildi, erkânına Aqyar boyunca Rusiye Fevqlâde işler nazirliginiñ baş idaresiniñ mütehassısları kirdi, 9 insan, naqliyat politsiyası, Aqyar deñiz limanınıñ hadimleri, naqliyat prokuraturası, Rosprirodnazornıñ hadimleri», – denile matbuat hızmetiniñ beyanatında.
Bildirilgeni kibi, qaza sebepçisi politsiya hadimleri tarafından yaqalanıldı, kim olğanını qurtarıcılar bildirmey.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1 nawrız küni munay bağası turaqtılığın saqtawda. Bul Qıtaydıñ öñdewşi önerkäsibindegi iskerlik belsendiliktiñ tömendewine qatıstı xabarlamağa säykes bolıp otır, dep xabarlaydı ÏNTERFAKS-ANÏ.
Sonımen Brent markalı munaydıñ mamır ayına arnalğan fyuçers bağası Astana waqıtımen 11:00-de 0,1%-ğa qımbattap, barreline 36,62 dollarğa bağalandı.
Al WTI munayınıñ säwir ayına arnalğan bağası Nyu-York tawar bïrjasında 0,3%-ğa artıp, barreline 33,86 dollar bolıp belgilendi.
Ayta keteyik, Qıtaydıñ öñdewşi önerkäsibindegi PMI resmï ïndeksi aqpan ayında soñğı tört jılda bolmağan mïnïmwmğa deyin tömendep, 49 pwnkt boldı. Al qañtar ayındağı körsetkiş 49,4 pwnkti quradı.
Derekközi: 7kun.kz
Tegï: Munay,
Kommentarïï


text:
Tawıqlar
Tawıqlar - tawıqlar quslar arasında yen' ko'p bag'ılatug'ın u'y qusı bolıp yesaplanadı. Ha'zirgi tawıq porodaları tropikalıq tog'aylarda jasawshı jabayı bankiv tawıqlarınan kelip shıqqan. Ma'yek beriwshi porodalardan orıs aq tawıg'ı ha'm lekgorn bag'ıladı. Wolar salıstırmalı da'rejede kishkene bolıp, salmag'ı 1,6-2,4 kg, biraq tez jetiledi ha'm ha'r biri jılına 200-300 ha'm wonnanda ko'birek ma'yek tuwadı. Ma'yek-go'sh beriwshi tawıq porodaları (Zagorsk, Nyugempshir, Permovaysk) biraz u'lkenirek bolıp, salmag'ı 2,5-4,0 kg keledi. Go'sh beretug'ın tawıqlar (Kornuel Plimutrok) porodalarının' salmag'ı 3,0-4,5 kg g'a jetedi, az ma'yek tuwadı. Wolar tek sho'je alıw ushın bag'ıladı, yeki aylıq sho'jelerinin' salmag'ı 1,6 kg ha'm wonnanda zıyatıraq boladı.


text:
Juma küni Mäskew qalasında öner juldızdarı arasında fwtboldan älem çempïonatı bastaldı. Bul jarısqa Qazaqstannıñ änşi-akterlerden quralğan «Alataw» komandası qatısıp jatır.
Qazaqstan toptıq kezeñniñ alğaşqı twrında körşi Qırğız eliniñ ärtisterimen kezdesti. Bul oyın 2:2 esebimen teñ ayaqtaldı. Endi bügin 9 mawsımda Oñtüstik Koreya juldızdarımen kezdesedi.
Qazaqstan quramasınıñ qaqpasın burın özi de käsibï fwtbolşı bolğan Abdwlkarïm Karïmov küzetwde. Sonday-aq kez kelgen waqıtta onı almastırwğa RIN’GO tobınıñ änşisi Batır Baynazarov pen «Tartw» müşesi Rayım Tınıqov dayın.
Qorğanıs şebinde Erlan Älimov, Mels Sağatulı, Abay Jañsarbaev, Medet Köjekbaev, Ğadilbek Janay, Qazbek Qojaxmetov, Kenjebek Janäbilov, Arman Qonırbaev Evgenïy Gartwng öner körsetedi.
Jartılay qorğanısta Sultan Küntwğan, Ğalımjan Arıstanbekulı, Ayan Böribaev, Jubanış Jeksenulı, Ädiljan Omarov, Däwren Seyitjan, Täwekel Müsilim, Ädilbek Sarbaev, Ïlyas Xarov bar.
Şabwıl şebin komanda kapïtanı Muqasan Şaxzadaev Nurlan Qonısbaev, Rısbek Ataşev, Säken Mayğazïev, Meyrambek Bespaev Danïyar Ötegen Valerïy Yabloçkïn quraydı.
Alğaşqı oyınğa «Mwzart» tobınıñ müşeleri Säken Mayğazïev, Meyrambek Bespaev jäne Nurjan Kermenbaev sïyaqtı tanımal änşiler qatısa almadı. Endi, olar bügin, 9 mawsımda Oñtüstik Koreyamen bolatın oyında alañğa şığadı dep kütilwde.
Älem çempïonatına jalpı sanı 16 komanda qatısıp jatır.
A tobı: Rwmınïya, Nïderlandı, Slovakïya, Ulıbrïtanïya.
B tobı: Qırğızstan, Germanïya, Qazaqstan, Oñtüstik Koreya
S tobı: Resey, Ïtalïya, Estonïya, Slovenïya.
D tobı: Ïzraïl, Belorwssïya, Türkïya, Japonïya.
Ayta keteyik, juldızdar arasındağı älem çempïonatı osımen besinşi ret uyımdastırılıp jatır.
Derekközi:nur.kz
Tegï: Sport jañalıqtarı,
Kommentarïï


text:
Mäskewde jıl sayın ötetin saqal men murt çempïonatı ayaqtaldı. 10 atalım boyınşa, sonıñ işinde äyelder jäne balalar qatısa alatın «Feyk» därejesinde jeñimpazdar anıqtaldı.
Uyımdastırwşılardıñ sözine qarağanda, çempïonat ötetin kün de belgili bir maqsatpen tañdalğan.
«Ekaterïna II 74 jıldan keyin ğana - 1772 jılı 6 säwirde salıqtı (Petr I engizgen saqal ösirgendigi üşin salınğan salıq) joyğan. Bul kün Reseyde saqaldılar küni bolıp esepteledi», - delingen jarıs saytında.
Tegï: Älemde talay qızıq bar, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Şimal-Qırım kanalı Qırımğa suv berilmesini toqtattı
Şimal-Qırım kanalı Qırımğa suv berilmesini toqtattı. Bu aqqında suv resursları Devlet agentliginiñ beyanatında aytıla.
«Şimal-Qırım kanalı istismar rejiminde çalışa, Qırım Muhtar Cumhuriyetini suv resurslarınen temin etüv içün añlaşma munasebetleri olmağanından sebep, oña Herson vilâyeti suv qullanıcılarınıñ ihtiyaclarına köre deñişmeler kirsetile», – denile beyanatta.
Agentlikniñ malümatına köre, Qırım suv qullanıcılarınıñ Şimal-Qırım kanalınıñ İdaresi ögünde 2013 senesi 1,7 mln grivna miqdarında borc ödemesi çezilmegen mesele olıp qala», dep haber ete «Ukrainskaya pravda».
Hatırlatamız, Ukraina Herson vilâyetinde Şimal-Qırım kanalında suv berüv qayd noqtasını qurıp başladı.
«Şimal-Qırım kanalı istismar rejiminde çalışa, Qırım Muhtar Cumhuriyetini suv resurslarınen temin etüv içün añlaşma munasebetleri olmağanından sebep, oña Herson vilâyeti suv qullanıcılarınıñ ihtiyaclarına köre deñişmeler kirsetile», – denile beyanatta.
Agentlikniñ malümatına köre, Qırım suv qullanıcılarınıñ Şimal-Qırım kanalınıñ İdaresi ögünde 2013 senesi 1,7 mln grivna miqdarında borc ödemesi çezilmegen mesele olıp qala», dep haber ete «Ukrainskaya pravda».
Hatırlatamız, Ukraina Herson vilâyetinde Şimal-Qırım kanalında suv berüv qayd noqtasını qurıp başladı.


text:
Astananı su şayıp ketui mümkin
Astananı su şayıp ketui mümkin. Bügin Ükimet otırısına kelgen QR İşki ister ministri Qalmwhambet Qasımov osılay dep mälimdedi.
Qalmwhambet mırza basqaratın ministrliktiñ qwramına Tötenşe jağdaylar departamenti de kiretini belgili.
Ministr Qasımov Astana men onıñ mañayındağı eldimekenderdi su şayıp ketu qauipi tuğanın ayttı.
Vedomstvo basşısınıñ aytuınşa, Astana su qoymasınan aydalğan sudıñ kölemi sekundına 40-tan 1200 tekşe metrge deyin artıp ketken. Sonıñ saldarınan Arşalı audanındağı bir auıldı sel basqan..
"Astana men onıñ irgesindegi eldimekenderdi su basudan qorğau üşin tasqın sudı Astana su retteuişine jiberip jatırmız. Qazir barlığı 132 mln tekşe metr su jinaldı. Al, onıñ sıyımdılığı 450 mln tekşe metrdi qwraydı. Astana su qoymasınan däl qazirgi qarqınmen su aydala beretin bolsa su retteuiş nebäri üş künde tolıp qaladı. Ol jarılıp, Elorda men özge de eldimekender tolıq su astında qaluı mümkin", - dedi ministr.
Ministr Qalmwhambet Qasımov qauiptiñ aldın alu şaraları oylastırılıp jatqanın ayttı. Astananı suğa aldırmaymız dep sendirdi. Tipti bwl maqsatta QR Auılşaruaşılıq ministrligimen birlese otırıp, tiisti şaralardı qoldanatının eskertti.
Abai.kz


text:
Öziniñ sulwlığınıñ sırın aktrïsa, plastïkalıq xïrwrgïyanıñ sıyqırımen emes, öziniñ qayta ğaşıq bolw jağdaylarımen baylanıstırdı.
Wma Twrman Balajben köpten beri tanıs, burınıraqta olardıñ jaqın qarım-qatınastarı bolğan. Alayda, olar 2007 jıldıñ nawrız ayında türli sebepterge baylanıstı, ajırasıp ketken bolatın. Osı waqıt işinde Wma mïllïarder Arpad Byussonmen 2012 jılı nekelesken bolatın. Olardıñ Lwna attı ortaq qızdarı bar. Alayda qızdarınıñ ömirge kelwi olardıñ otbasılıq ömirlerin saqtay almadı.
Al ol kezde bïznesmen Balaj telejürgizwşi Çelsï Xendlermen dos boldı.
Biraq tağdırdıñ qalawımen, Wma men Andre osı jılı kezdeysoq kezdesip qalıp, olardıñ burıñğı sezimderi qayta tutandı.
Ğaşıqtar birge Karïb teñizinde demalıp ülgerdi. Olar ünemi qol ustasıp, bire jüredi. Balajdıñ arqasında Twrman burınğıdan da ädemilenip, jasara tüskendey.
Derekközi: http://7days.ru/
Tegï: Juldızdar älemi,
Kommentarïï


text:
Comğa irtäsendä Borsa İstanbul, valyuta, altın häm obligaśiya
Atnanıñ bişençe könendä irtänge çaqta Törkiyädä valyuta kursı, altın bäyäse, İstanbul birjası häm obligaśiya
“Birja İstanbul" (Borsa İstanbul) 100 indeksı comğa könen 98 meñ 737 bilgese belän başladı.
“Birja İstanbul" 100 indeksı atnakiçen 899 däräcälek töşü belän tämamladı.
Akśiyälär ber könlek yaqınça 0,90% külämendä qimmätsezlände.
İrekle bazarda amerikan dollarınıñ kursı 3 lira 52 kuruş, yevronıñ kursı 3 lira 92 kuruş.
Obligaśiya bazarında kürsätkeç obligaśiyanıñ berläşkän prośentı isä 11,12% däräcäsendä.
Xalıqara bazarlarda altınnıñ ons bäyäse ber meñ 254 dollar.
Kapalıçarşıda Cömhüriyät altını 952 liradan satıp alına.


text:
Çorum Halk Oyunları - Çekirge
Sanatçı : Çorum Halk Oyunları
Türkü : Çekirge
Etiketler : Çorum Halk Oyunları - Çekirge türkü indir, Çorum Halk Oyunları - Çekirge türkü dinle, Çorum Halk Oyunları türküleri, Çekirge mp3 indir, Çorum Halk Oyunları türküleri Çekirge türküsü, Çekirge sözleri, Çorum Halk Oyunları mp3 dinle, Çorum Halk Oyunları download, Çekirge bedava mp3, Çorum Halk Oyunları türkü sözleri, Çorum Halk Oyunları türkü dinle, Çorum Halk Oyunları son albüm indir
Çorum Halk Oyunları Türküleri
Çorum Halk Oyunları - Çekirge
Çorum Halk Oyunları - Çorum Halayı
Çorum Halk Oyunları - İğdeli Gelin
Çorum Halk Oyunları - Türkayşe
Çorum Halk Oyunları - Bediriş
Çorum Halk Oyunları - Benli
Çorum Halk Oyunları - Sarıkız
Çorum Halk Oyunları - Mico
Çorum Halk Oyunları - Çift Halay
Çorum Halk Oyunları - Dillala


text:
Kartop
Kotlet ülpildek, äri jumsaq bolw üşin pisirilgen nemese ezilgen buqtırılğan kartoptı qosıñız. Kartoptı ädette tartılğan etti dayındaw barısında süt pen bölke nandı qosatın kezde qosw qajet.
Sulı ülpegi
Dene sımbatına qatañ qadağalaytındarğa minsiz nusqa. Jıldam dayındalatın sulı ülpeginiñ birneşe qasığına swıq sw quyıp, buqtırıp qoyuğa boladı, ol birşama isingen kezde tartılğan etke aralastırıñız. Osıdan keyin bastısı – jaqsılap aralastırw qajet, äytpese kotletter sulı botqası qosılğanday şığwı mümkin. Eger tartılğan et jaqsı aralastırılğan bolsa, sulı ülpekteri kotletterdi ülpildek etedi.
May
Tartılğan etiñizge bölke nan nemese özge qospalar bolw-bolmawına qaramastan, kotlet ortasına salınğan şay qasıqpen jartı qasıq sarı may onı şırındı jäne jumsaq etedi. Bul maysız tartılğan etten jasalğan kotletterge qatıstı, äsirese olar qwırmay, dwxovkada pisiriletin bolsa. Osılayşa dayındalğan üy kotletteri balalarğa da, küyewleriñizge de unaydı, bastısı – dene sımbatına eş zïyan keltirmeydi – az mölşerdegi sarı may kez kelgen dïetada äyel ağzasına paydalı boladı.
Tegï: As mäziri,
Kommentarïï


text:
ATR yolbaşçılığı teleşirket tedbirlerini ödegeni aqta «Goskomnats» bildirüvini red etti
ATR qırımtatar telekanalınıñ yolbaşçılığı teleşirket tedbirlerini ödegeni aqta Qırım Cumhuriyeti milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca «Devlet komitetiniñ» yolbaşçılığınıñ bildirüvini red etti.
Komitetniñ matuat hızmeti bildirgeni kibi, 2014 senesi Goskomnats (o vaqıt – Reskomnats) Sürgünlik qurbanlarınıñ hatıra kününe bağışlanğan tedbirlerniñ 368,2 biñ ruble ve Qurban bayramnı, şu cümleden «Qurban küreşleri» VI halqara yarışınıñ 404,4 biñ ruble miqdarında parasını bergen eken.
Beyanatta şunı da qayd eteler ki, Goskomnats «Tatlı ses» bala televizion yarışınıñ finalını da ödemege razı edi, amma ATR tarafından «paalığa tüşken esap, şu cümdelen sesarttırıcı ve yarıq teminatınıñ, naqliyat masraflarınıñ parasını qaplağan esap berilgen edi» eken.
ATR baş müdiri Elzara İslâmova bu beyanatnı izaatlap, ayrette qalmağanını bildirdi.
«Sürgünlik qurbanlarını hatıra Kününe bağışlanğan tedbirlerge Goskomnats kerçekten de para ayırdı. Amma mında ufaq, amma pek emiyetli bir şeyni aytmağa unutqanlar. İşbu tedbirlerni sımarış ve teşkil etken ATR degil, Reskomnats edi. İcracı vazifesini Milliy küreş boyunca «Küreş» Qırım Federatsiyası becerdi, oña çeşçit hızmetlerniñ ödenilmesine 368 biñ ruble ayırıldı. ATR telekanalı sesarttırıcı, yarıq ve ve videoteminatnı bergen yardımcı oldı, montaj, demontaj, tehnikiy hızmet etüv içün bu paradan 164 biñ ruble aldı», – dedi Elzara İslâmova.
«Qurban küreşleri» yarışına kelgende, Elzara İslâmova aytqanı kiyui, o da ATR tarafından degil, Milliy küreş boyunca «Küreş» Qırım Federatsiyası teşebbüsi ile teşkil etildi. Federatsiyağa çeşit hızmetler içün 404 biñ ruble ayırılğan edi.
«ATR telekanalı kene de sesarttırıcı, yarıq ve ve vdiyeoteminatnı bergen, yarışnı videoğa çıqarğan bir eda etici oldı. Ödev miqdarı 255 biñ ruble oldı. Bundan da ğayrı, ATR Goskomnats tarafından ödenilmegen masraflarnıñ sponsorı oldı. Belli ki, bu kibi yarışnıñ keçirilüv esabı 1,5 mln rubleni teşkil ete», – dey ATR baş müdiri.
«Tatlı ses» bala yarışınıñ keçirilmesi boyunca Goskomnatsqa berilgen pek paalı esabat aqta bildirüv bizni küldürtti. O vaqıt ATR telekanalı körgen aqiqiy masraflar edi. Goskomnatsqa masraflarnıñ bir qısmı – 700 biñ rubleni ödemege teklif etken edik, muvafaqiyetsiz. «Tatlı ses» yarışınıñ final kontsertine biz 2,2 mln ruble masraf etik, umumen ise bu yarış bizge 5 millionğa tüşe. Çünki bala ve bala tedbirlerine paranı biz iç bir vaqıt acımay edik. Ve final kontsertlerge kelgen seyircilerniñ seslenüvi bunı tasdiqlar», – dey Elzara İslâmova.
Elzara İslâmova şunı da qayd etti ki, ATR telekanalında yapılğan iç bir bala, medeniy leyhağa Goskomnats qoşulmadı. Bunı, aytqanı kibi, Goskomnatstan ATR telekanalına kelgen vesiqa tasdiqlar. Sözlerine köre, ATR leyhalarınıñ parası berilüvi aqta mında bir söz bile yazılmay.


text:
«Hizb ut-Tahrir» işi» boyunca qabaatlanğanlar Aqyarda dava işi malümatınen tanış oldı – adliyeci
Rusiye taqiqatı tarafından «Hizb ut-Tahrir» ile bağ tutqanlarında qabaatlanğan Qırım sakinleri Ruslan Zeytullayev, Rustem Vaitov, Nuri Primov ve Ferat Sayfullayev dava işi malümatınen tanış oldılar ve endi mahkemeni bekleyler. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa adliyeci Emil Kurbedinov bildirdi.
Bundan evel davanı Rostov-na-Donu şeerinde Şimaliy-Qavqaz okrug arbiy mahkemesi baqacağı belli oldı.
Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, ilk mahkeme toplaşuvı ne vaqıt keçirilecegi daa belli degil. «Bekleymiz... Mına-mına...» – dedi o.
Kurbedinovnıñ sözlerine binaen, «Hizb ut-Tahrir» ile bağ tutqanlarında qabaat sırlı şaatlarnıñ delillerine, audio yazılmalarınıñ diñlenmesine ve olardan alınğan diniy kitaplarğa esaslana.
Emil Kurbedinovnıñ tahmin etkenine köre, şaatlar mahkeme toplaşuvı zalında bulunmaycaqlar.
«Vedio konferentsiya bağı vastasınen deñiştirilgen sesnen (şaatlarnı sorğuğa çekecekler – QA)... Aqlanmaq imkân olmaz, eger tesadufiy bir şey olmasa...», – dedi adliyeci.
O, şaatlardan biri, ihtimal, rusiyeli mahsus hızmetlerniñ agenti olğanını qayd etti.
Kurbedinov, «Hizb ut-Tahrir» ile bağ tutqanlarında qabaatlanıp Aqyarda yaqalanğan dört kişiden biri terroristik teşkilâtnı teşkil etkeninde qabaatlana, Rusiyede ise bunıñ içün ebediyen apiste bulunma közde tutula.
Bundan evel Kremlge boysunğan Aqyar prokuraturası dört Aqyar sakini Rusiyede yasaq olğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlanıp, mahkemege celp etilecegini bildirdi.
2015 senesi qışta Aqyarda dört musulman kişi yaqalandı: Ruslan Zeytullayev, Rustem Vaitov, Nuri Primov ve Ferat Sayfullayev. Olarnı Rusiyede «ekstremistik» sayılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile bağ tutqanlarında qabaatlaylar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy firqası ola. Onıñ resmiy olaraq qayd etilgen maqsadı islâm devletini qurmaq ve musulman yaşayış tarzını tiklemektir. Bu teşkilât Rusiye, Qazahistan ve Almaniyada yasaqlanğan, amma Ukraina ve diger devletlerde onıñ faaliyeti yasaq degil.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Almaniya ve Frenkistanda suv basuvı neticesinde eñ azdan 10 insan elâk oldı
Meteorologlar Frenkistan ve Almaniyada şiddetli yağmurlar yağmağa devam etecegi aqqında bildire, o yerde suv basuvı neticesinde endi 10 kişi elâk oldı ve biñlerce insanlar tahliye etilmege mecbur oldı, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Elde etilgen malümatqa köre, Paristeki Sena özeninde suv seviyesi artmağa devam ete. Yüz bergen vaqia sebebinden Luvr hadimleri yerastı anbarlardan bazı eksponatlarnı diger yerge taşımağa mecbur oldı. Frenkistan paytahtında ve onıñ civarında 24 biñden ziyade ev yarıqsız qaldı. Prezident Fransua Olland eñ çoq zararlanğan rayonlarda fevqulade vaziyetni ilân etti.
Almaniyada suv basuvı devletniñ cenübiy tarafını, Bavariya ve Reynland-Pfaltseni qaplap aldı. O yerde de elâk olğanlar bar, kantsler Angela Merkel olarnıñ qorantalarına taziye bildirdi.
Angela Merkelniñ qayd etkenine köre, felâketke reaktsiya almanlarnıñ ağır vaziyette birleşken olğanını kösterdi.


text:
Sotkasınan ayrılğan adam soskasınan ayrılğan baladan beter boldı
Bügin Mäjiliste «Memlekettik tildiñ latın grafikasındağı älipbiiniñ birıñğay standartın engizu mäseleleri turalı» parlamenttik tıñdauda söz alğan deputat Bekbolat Tileuhan «1929 jılı bizdiñ qazaq arabikadan latinicağa bar bolğanı ek-aq jıldıñ işinde auısqan. Sodan qiın emes. Eñ bastısı niet kerek», -dep qadap ayttı. Parlament deputattarınıñ işinde sözge jüyrik, ünemi tauıp, beynelep söyleytin ol: «Osı küni sotkasınan ayırılğan adam, soskasınan ayrılğan baladan beter zaman bolğanın» da eskertti.
"Biz şınında da latın äripine köşuge dayındaldıq, osı närseniñ tübi bolatını ärkimge belgili edi. Jäne biz özimizdi dayındağan joqpız, uaqıt dayındadı. Qalta telefonımızğa orıs tilinde keletin aqparattardıñ özi latinicamen kelip, bizdi äbden dayındadı. Sotkasınan ayırılğan adam, soskasınan ayrılğan baladan beter mına zamanda şınında da ketip jatqan aqparattıñ barlığı latinica. Öytkeni ädet degen osınday ädet aludan tuadı. Osı uaqıttan erte bastasañ erte bolıp keter edi, endi keşiksek keş boluı äbden ıqtimal».
Aldımızda ülken Älipbi reforması twr. Bwl rette biz "q" - ısınan ayırılğan türiktiñ reformasın, öz elinde ögey şıqqan özbektiñ reformasın, äñgimesi bwzılıp qalğan äzirbayjannıñ, tüñligi türilip qalğan türkimenniñ jağdayın jaqsılap eskeruimiz kerek. Olardıñ qatelikterin jibermeuge bizde tolıq mümkindik bar dep oylaymız.
Sondıqtan da söz ıñğaylarıñız nemene degende, älippe auıstıru astana auıstırğannan qiın emes, älippe auıstıru josparlı ekonomikadan narıqtıq ekonomikağa kilt bwrılğannan qiın dep oylamaymın. 1929 jılı bizdiñ qazaq arabikadan latinicağa bar bolğanı ek-aq jıldıñ işinde auısqan. Sodan qiın emes. Eñ bastısı niet kerek".
Abai.kz


text:
«Qazaqstan Respwblïkasınıñ ulttıq valyutasınıñ erkin aynalımğa awıswına baylanıstı SCAT äwekompanïyası 2015 jıldıñ 25 tamızınan bastap barlıq xalıqaralıq reysterge tarïftiñ 20 payızğa mäjbürli öswi twralı xabarlaydı. Kompanïyanıñ şeşimi avïacïya salasınıñ erekşeligine baylanıstı, sebebi bul salada reysterdi qamtamasız etw, äwe kemelerine texnïkalıq qızmet körsetw, jumısşılardı qayta oqıtwmen baylanıstı äwekompanïyanıñ köptegen şığındarı AQŞ dollarımen öteledi»,-delingen xabarlamada.
Atalğan şara kompanïyanıñ tabısın arttırwdı közdemeydi, sebebi ol dollardı teñgege şaqqandağı turaqsız bağamğa baylanıstı twındağan barlıq şığındardıñ ornın toltıra almaydı.
«Tarïfterdiñ belgilengen payızdarğa köterilwi tek xalıqaralıq reysterge baylanıstı jalpı şığınnıñ tek birşama böliginiñ ornın toltırwdı qamtamasız etedi»,-dep tüsindirilgen xabarlamada.
Beysenbide premer-mïnïstr Kärim Mäsimov Qazaqstan valyutalıq dälizdi alıp tastawğa jäne ayırbas bağamın erkindikke jiberwge köşwge negizdelgen jaña aqşa-nesïe sayasatın jüzege asırwğa kiriskenin mälimdegen bolatın. Osı jañalıqtan qazaqstandıq qarjı bïrjasında (KASE) qazaqstandıq valyutanıñ bïrjalıq bağamı bir dollarğa 255,26 teñgege deyin jetken bolatın.
Derekközi: Qazaqstan jañalıqtarı AA
Tegï: Twrïzm jañalıqtarı,
Kommentarïï


text:
Elektrik tiremelerniñ patlavı ve Qırımnıñ energetik qamaçavı – Qırım.Aqiqat Radiosınıñ aqşam efiriniñ mevzusı
Elektrik tiremelerniñ patlavı Qırımnıñ energetik qamaçavınıñ başlanuvı sayılamı, bunı Qırım.Aqiqat Radiosınıñ aqşam efirinde bildirdiler. Programma musafirleri – energetika meselelerinden ekspert, «Strategiya XXI» merkeziniñ prezidenti Mihail Gonçar ve Ukraina halq deputatı Aleksey Gonçarenko.
Yayın iş künleri saat 8:35 ve 18:30 orta dalğalarda 549 kgts sıqlığında efirge çıqa.
Efirge (044) 490-29-05 nomeralı telefon vastasınen bağlanmaq mümkün.
Qırımnıñ büyük qısmında radionı diñlemege imkân bar.
Diñleyiciler crimea.reality@gmail.com elektron adresine mektüplerini yollay bileler. Qırım.Aqiqat Radiosını Qırım.Aqiqat saytında diñlemege mümkün.
Qırım.Aqiqat Radiosı Ukraina Haber siyaseti nazirliginiñ Qırımda radio yayınlavınıñ teklinmesi boyunca leyhasınıñ ekinci basamağı çerçivesinde işlep çıqarıldı.


text:
Yaltada «Klara Novikovanıñ şlâpası»na abideni açtılar
İşğal etilgen Yaltada «Moskva – Yalta – Tranzit» mizah ve estrada açıq festivali çerçivesinde «Yubileynıy» kompleksiniñ yanında «Klara Novikovanıñ şlâpası»na abideniñ açılış tedbiri keçti.
Yatla şeer şurası matbuat hızmetiniñ bergen malümatına köre, abideniñ tantanalı açılışında festival prezidenti Mihail Aşumov, Rusiye halq artisti Klara Novikova, festivalniñ jüri reisi, RSFSR halq artisti, yazıcı Arkadiy Arkanov, Rusiyede nam qazanğan artistler Nikolay Bandurin ve Simon Osiaşvili, kemaneci Stepan Mezentsev, em de abide müelifleri İgor ve Eleonora Lısenko iştirak ettiler.
«Yañı tunç abideni eykel eserlerniñ soqaqçığında yerleştirdiler. Mında «Mihail Jvanetskiyniñ çantası», «Arkadiy Arkanovnıñ yelegi», «Aleksandr Şirvindtnıñ ülesi», «İosif Kobzonnıñ mikrofonı» bar. Klara Novikovağa bağışlanğan abide üstünde şlâpa ve «Tötâ Sonâ» yazısı olğan küzgü şeklinde yapılğan. – dep bildirdiler şeer şurasında.
«Maña bu pek tesir etti, özümni nasıl alıp barmağa ve ne duymağa da bilmeyim, sağ olğanda, abide qoyuldı. Şlâpa – qadın şeyi dep aytalar, amma erkekler de olarnı taqalar. Erkekler de şlâpa yanında fotoğa tüşkenini ve er vaqıt qadınlar yanında olğanını isteyim», – dedi Klara Novikova.
Evel festival prezidenti Mihail Aşumov «Moskva – Yalta – Tranzit» mizah ve estrada festivali Yaltada yedi yıllıq teneffüsten soñ keçirilecegini bildire edi.


text:
Qırımtatarlarnıñ statusı aqqında qanun leyhasını Ukraina parlamentine sürgünlik yıllığına qadar kirsetecek olalar
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ yolbaşçılığında işçi gruppa «Qırımtatar halqınıñ statusı aqqında» ve «Ukrainanıñ az sayılı tamır halqları aqqında» eki qanun leyhasını azırladı. Birinci vesiqanı qırımtatarlarnıñ sürgünlik yıllığı mayıs 18-den evel ukrain parlamentiniñ baqılmasına kirsetmege planlaştıralar.
Bunı aprel 20-de Kiyevde olıp keçken matbuat konferentsiyasında Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden Mesüliyetlisiniñ faaliyet teminlevi bölüginiñ müdiri Arsen Jumadilov bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqatnıñ mühbiri.
«Qanun leyhasında qırımtatarlarnıñ zaten bar olğan temsil organları Qurultay ve Qırımtatar Milliy Meclisi qanunğa köre tanıla. Bizler bu organlarnı Ukraina devlet akimiyetine, Yuqarı Radadan başlap Qırım Muhtar Cumhuriyetinde yerli şuralarğa qadar kirsetemiz», – dep ayttı Jumadilov.
Onıñ bildirgenine köre, qırımtatarlarnıñ statusı aqqında qanun leyhasında qırımtatarlarnıñ kelecegini belgilemek aqqı pekitile – tasil, medeniyet, sport ve halq yaşayışınıñ diger saalarını belgilemek imkânları qanun derecesinde kefil etilmekte. Jumadilovnıñ qayd etkenine köre, vesiqağa köre Qurultay ve Meclis Ukraina devlet bücetinden maliye etilecek, akimiyet organları ve yerli idare organlarında qırımtatarlar içün yerler ayırılacaq.


text:
Qırımda «Cemaat qırımtatar teleradiokompaniyasına» 2016 senesi 100 mln rubleden ziyade aqça ayıracaqlar
2016 senesi Qırımda sürgün etilgenlerniñ abadanlaştıruvına ayırılğan üçte bir qısmı «Cemaat qırımtatar teleradiokompaniyasına» ayıracaqlar. Bu aqta Qırım Devlet şurasınıñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Cumhuriyet bücetinde 2016 senesi «Cemaat qırımtatar teleradiokompaniyası»nıñ faaliyeti teminlevine ve donatuvnıñ satın aluvına 116,1 mln ruble, 27,9 mln ruble – «Dostluq evi»ne, Devlet komitetine ait olğan diger müessiselerniñ ihtiyaclarına ve medeniy tedbirlerniñ keçirilmesine ayırılacaq»,– denile beyanatta.
Umumen Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ maliye nazirliginiñ malümatına köre, 2016 senesi Qırım Cumhuriyeti milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca Devlet komitetine 428,5 mln ruble ayırılacaq.
Bildirilgeni kibi, «Cemaat qırımtatar teleradiokompaniyası» 2015 senesi iyün 10 künü Qırımnıñ rusiyeli ükümetiniñ avalesi boyunca teşkil etildi. Telekanalnıñ tesisçisi – Qırım Cumhuriyeti milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca Devlet komitetidir.
2015 senesi aprel 1-den dünyada yekâne ATR qırımtatar telekanalı, «Lâle» bala telekanalı, «Meydan» radiosı Roskomnadzor litsenziyasını alalmayıp, işğal etilgen Qırımda yayınlavını toqtatmaq mecbur oldı. İyün 17-den ATR ve «Lâle» Kiyevden yayınlavına devam etti, «Meydan» internette çalışmağa başladı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
AQŞ, Almaniya, Frenkistan, İtaliya ve Büyük Britaniya liderleri Qırım işğalini qabul etmegenlerini tasdiqladı
Amerika Qoşma Ştatları, Almaniya, Frenkistan, İtaliya ve Büyük Britaniya liderleri bir daa Qırım işğalini qabul etmegenlerini tasdiqladı. Bunı Beyaz Saray (White House) matbuat hızmeti AQŞ prezidenti Barak Obamanıñ Almaniyağa ziyareti neticelerine binaen bildirdi.
AQŞ prezidenti Barak Obama, Büyük Britaniya baş naziri Devid Kemeron, Frenkistan prezidenti Fransua Olland, Almaniya kantsleri Angela Merkel ve İtaliya baş naziri Matteo Rentsi bu aqta aprel 25-te, bazarertesi künü Gannoverdeki Herrenzauzen isarında keçirilgen toplaşuvnıñ neticesinde ilân ettiler.
«Liderler Rusiyeniñ işğalci areketlerini ve onıñ Qırımnı işğal etmege ıntıluvlarını qabul etmegenlerini bir daa ilân ettiler. Olar Minsk añlaşmalarınıñ bütünley yerine ketirilmesini al etici qarar dep saydılar. Liderler Rusiyege qarşı sanktsiyalar Minsk añlaşmaları tolusınen yerine ketirilgen soñ lâğu etilecegini bir daa ilan ettiler», – dep bildire Beyaz Saray.
Berilgen malümatqa binaen, beş devlet yolbaşçılarınıñ muzakereleri transatlantik kün mevzusınıñ eñ aktual meselelerinen bağlı oldı. Liderler, büyük problemalarğa yol bergen Avropağa qanunsız köçüvniñ aqibetleri meselesiniñ kompleks şekilde çezilmesi kerek olğanı aqqında añlaştılar, bu ise Avropa ve AQŞ-nıñ qıymetlerini akis ete: bu NATO ve Avropa Birliginiñ faaliyetini, bundan da ğayrı, köçüvniñ esas sebepleriniñ ögüni almaqnı közde tuta.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Kamal teatrında çirattağı icadi kiçä
Kamal teatrında çirattağı icadi kiçä
Radiotapşırular turında qızıp-qızıp söyläşergä teläwçelär bulsa, alarğa da urın bar. Şuşı arada «OбщecTBeHHoe MHeHиe — Tatarstan» fondı «Azatlıq» radiosı belän berlektä radionıñ tapşırularına bäyle aktual' mäsälälär turında diskussiä ütkärä. Bu diskussiägä «Azatlıq»nı daimi tıñlawçılar da, waqıt-waqıt qolaq saluçılar da çaqırıla. Şuşı söyläşüdä qatnaşır öçen aldan şaltıratıp yazılırğa kiräk. Anda Qazanda häm Çallıda yäşäwçe tıñlawçılarıbız çaqırıla. Söyläşergä teläwçelärneñ nindi yäştä buluı dä möhim — 25 yäştän ölkän häm 60 yäştän yäşräk ir häm xatın-qızlar. Bu söyläşüdä qatnaşıp, obyektiv bäyä birep, analizlağan öçen, qatnaşuçılarğa beraz sämän dä tülänelä. Qatnaşırğa teläwçelär 2 fevralga qädär Qazandağı 109-629 häm 109-729 nomerlı telefonğa şaltırata alalar.
«Azatlıq» radiosı öçen Qazannan Rimzil Wäli


text: Tatarstan premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov çärşämbe könne respublikağa räsmi vizit belän kilgän Fransiä qunaqların qabul itte. Fransiäneñ Ron-Al’p regionı vitse-prezidentı, Evropa parlamentı deputatı T’yerri Korniye citäkçelegendä Qazanğa kilgän delegatsiä wäkilläre Tatarstan häm Ron-Al’p arasında xezmättäşlekne kiñäytü, ike töbäk arasındağı kontaktlarnı arttıru turında söyläşergä kilgän. Miñnexanov belän oçraşu waqıtında süz şuşı maqsatlarğa ireşü yulları turında barğan, dip xäbär itä İntertat.ru agentlığı. Tatarstan Däwlät Şurasında respublikanıñ kiläse yılğa byudjetın tikşerü däwam itä. Berniçä kön däwamında Däwlät Şurasınıñ daimi komissiälärendä 2004 yılğa Tatarstan respublikası byudjetı turındağı qanun proyektına üzläreneñ täqdimnären häm üzgäreşlären äzerlilär. Ä sişämbe könne isä ber yıl elek oktäber ayında ütkän Bötenrusiä xalıq isäben aluğa qayber näticälär bilgele buldı. Xäyer, bu mäğlümatlär xalıq isäbenä ällä ni açıqlıq kertmi. Nik disägez, alar bu möhim çaranı ütkärüçelärgä bäyle. 30 sentäberdä Röstäm Miñnexanov xalıq isäben aluda ayıruça aktiv qatnaşıp, älege eşkä zur öleş kertkän keşelärgä medal’ häm maqtaw bilgeläre tapşırdı. Ä menä 2002 yılnıñ oktäberendä ütkärelgän bu çaranıñ iñ qızıqlı, iñ möhim mäğlümatläre älegä haman da xalıqqa citkerelmi.


text:
Bötendönya tatar yäşlär forumına äzerlek eşläre başlandı
Bötendönya Tatar kongressı sıman Tatar yäşlär cıyının uzdıru turında täqdimnär, milli xäräkät başlağannan birle, äytelep kilde. Ämma Bötendönya Tatar yäşlär kongressınıñ uzdırılğanı yuq ide. İnde bu cäydä älege çara nihayät ütkäreler dip kötelä. Tatar Kongressınıñ Başqarma komitetında, pänceşämbe könne bulğan cuyılışta şuşı yäşlär cıyınına äzerlek mäs’äläläre tikşerelde. Bötendönya tatar yäşläre kongressın 24-28 iyündä häm kongress tügel, ä forum digän isem belän uzdıru planlaştırıla. Ütkärü urını – Qazan, delegatlar sanı - 700. Forumnıñ programması ğädäti plenar utırış häm seksiälärdän genä tormıy. 24 iyündä mäsälän tatar zıyalıları belän oçraşu qaralğan, 25 yündä isä Milli mäğärif, mädäniät, islam, eşmäkärlek, kommunikatsiä çaraları kebek seksiäneñ eşläwe kötelä. Annan soñ, könneñ ikençe yartısında forumnıñ tantanalı açılışı, seksiälär eşlärenä nigezlänep qararlar qabul itü, axırdan konsert qaraw qaralğan. Forumnıñ öçençe eş könendä, 26 yündä, anda qatnaşuçılar Mari El respublikasında uzdırıla torğan federal Saban tuyına baraçaq. Ä 27nçe iyündä Bolğarğa baru, forumnıñ yabılu tantanası, tatarça KVN uyınnarı, konsert planğa kertelgän.Bu äle forumnı ütkärü proyektları ğına. Plannar üzgärergä dä mömkin.
Xäzerge waqıtta forumda nindi mäs’älälärne xäl itü, nindi problemalarnı kütärü turında uylanalar. Pänceşämbe könne, Kongress binasında, Tatarstannıñ rayonnarınnan kilgän qayber yäşlär oyışmaları citäkçeläre forumnıñ eçtälege turında fiker alıştı.Berençe mäs’älä itep, yäşlärneñ assimilätsiäläwe, urıs yäki başqa il möhitendä erep yuğaluı telgä alındı. Şähär yäşläreneñ genä tügel, awıl balalarınıñ moñ-zarlarına da iğtibar birü kiräklegenä basıym yasaldı. Yäşlärne şulay uq eşsezlek, yuğarı belem alu qıyınlığı, yäş ğailälärne toraq belän tä’min itü kebek problemalar borçıy.
Älege häm başqa küp sanlı mäs’älälär, forumnıñ ayırım seksiälärendä qaralır dip uylanıla. Forum delegatları cirle oyışmalarda, küpçelek tawış belän saylanırğa tieş. Tatarstannan yäşlärenä 300 urın, Rusiä häm çit ildäge tatar yegetlärenä häm qızlarına 250 urın qaralğan. Oyıştıruçılar, delegatlarnı saylaw eşlären iyün başlarına qädär beterergä kiñäş itä.Bikä Timerova.


text:
Fäwziä Bäyrämova: "Çäçäkle milli çarşaw artında millät can birep yata"
Şähri Qazan gäciteneñ 18 aprel’ sanında ber qızıqlı mäqälä dönya kürde. Qorıltay kem öçen buldı digän yazmada süz mart azağında Qazanda uzğan tatar tele uqıtuçılarınıñ qorıltayı turında bara. Anıñ avtorı – Fäwziä Bäyrämova. Fäwziä xanım Tatar kongressınıñ Başqarma komitetı äğzäse häm äsärläre mäktäplärdä uqıtılğan tatar yazuçısı buluğa da qaramastan, aña bu cıyılışta çığış yasarğa röxsät itmägännär. Şuña da, üzeneñ tatar mäğärife,älege qorıltay turında fikerlären ul gäcit bitlärennän citkerergä bulğan.
Bu qorıltayda ber genä tatar tele uqıtuçısı da çığış yasamadı, Rusiä töbäklärendä tatar mäktäpläre yabıluı, milli mäğärifneñ başqa küpsanlı problemaları turında eşlekle söyläşü bulmadı, ä kilgän uqıtuçılarnıñ xätere qalmasın dip alarğa küçtänäçlär birep cibärdelär, dip başlıy üzeneñ yazmasın Fäwziä Bäyrämova. Häm misallar kiterep şuşı qorıltayda çişeleş tapmağan problemalarğa tuqtala.
Tatar mäktäpläre aldında torğan tağın ber sınaw – mäktäplärgä din däreslären kertü. Älege mäs’älä dä mäqälä avtorınıñ iğtibarınnan töşep qalmağan.
Rus tele artınnan xristian dine dä böten köçenä mäktäplärgä höcüm itä häm ul anda kermiçä tuqtamayaçaq. Tatar uqıtuçıları qorıltayı moña qarşı üzeneñ kisken süzen äytergä häm tatar balaların mäktäplärdä çuqındırudan saqlap qalu yulların kürsätergä tieş ide. Bu xäl bulmadıMäktäplärdä tatar balaların çuqındırudan berdän-ber sul ğına bar – ul da bulsa tatar balaların rus uquçılarınnan ayıru, dip sanıy Fäwziä Bäyrämova. Rus mäktäplärendä balalarıbız telne yuğalttı, inde dinne dä yuğaltırğa irek birergä hiç yaramıy,dip yaza avtor. Häm milli mäktäplärne saqlap qalırğa kiräklege turında yaza.
Misal itep ul Omski ölkäsendä milli rayon statusın alğan almannarnı kiterä. Bezgä dä menä şundıy milli rayonnar buldırırğa kiräk, di Bäyrämova. Şulay uq avtor cirle referendumnar uzdırıp, az sanlı töp xalıqlar isemlegenä kerergä dä mömkin, dip sanıy.
Üzeneñ mäqäläsendä avtor başqortstandağı tatar mäktäpläreneñ xälenä dä tuqtala. Tatar tele uqıtuçılarınnan ayırmalı bularaq Başqortstannıñ Mäğärif ministrlığınnan kilgän xanım qorıltayda çığış yasağan. Anıñ süzlärenä qarağanda, respublikada tatar mäğärifeneñ xäle bik äybät ikän. Ufada ğına da 11 tatar gimnaziäse eşläp kilä ikän. Qaydan kilgän yalğan sannar bu, Ufada tatarlar üz aqçalarına saldıra başlağan tatar gimnaziäsen dä xökümät qararı nigezendä cimertep yatalar bit. Nigä qorıltay mönbärennän bu xaqta süz äytergä irek birmädelär, dip açınıp yaza Fäwziä Bäyrämova. Mäqälädän tağın ber özek.
Bu qorıltay rus häm başqort faydasına eşläde bit, tatar öçen tügel, oyıştıruçılarnıñ şunı da añlamas xäldä mikänni soñ? Xäyer, böten cirdä imitatsiä, eşlägän bulıp qılanu bara, däwlät bäysezlegen yuğaltunı Sabantuylar belän qaplap quyarğa tırışalar, mäktäpsez qalunı oçsız, qırıysız cır bäygeläre, festival’lär belän tomalıylar, dinsezlekne möftilärneñ berläşüe artına yäşerälär. Ä şul çäçäkle milli çarşaw artında millät tın ğına can birep bara...Dip yaza üzeneñ Qorıltay kem öçen buldı digän mäqäläsendä Fäwziä Bäyrämova. İsegezgä töşerep ütäm, älege yazma bu atnada Şähri qazan gäcitendä dönya kürde.
Gölnaz İlgizär


text:
Bu atnada da Tөrkiәdәge Tatar-Başqortlar turında әytәse süzlәr bar. Ütkәn atna azağında 30-nçı Mayda İstanbulnıŋ Belgrad Urmannarında sabantuy ütkәrelde. Şuŋardan ber atna elek Eskişehirneŋ Qazan Tatar awılı Kuruhöyük’tä ütkәrelgәn sabantuyı bik maqtalğaç, İstanbuldağılar bu eşne niçek başqaraçaqlar soŋ digәn sorawlar tudı. İstanbul sabantuyı Eskişehirne uzdırıp ta cibәrdә. Çönki İstanbulnıqı Rossiә-Ukraina bәyrәmenә әvrelde. Tuğan tel uqılğanda 50-lәp Rus belәn Ukrain ayaq ütә basıp tordılar, ni öçen basqannarın belmәsәlәr dә.
Tatarstannıŋ İstanbuldağı vәkilçelegenә afәrin - Tatarstannan ber niçә sәnğәtkәr dә kiterkәn ide. Ni xәtle sabantuy İdel-Ural Oyışması belәn urtaqlaşa oyıştırldı dip әytelsә dә Xuca Nasreddin әytmeşli, aqçanı birgәn sıbızğını sızgırttı, protokol östәlenә tik Rus belәn Ukrain qunaqlar utırtıldı. Tөrek Televizieseneŋ İkençe Kanalı direktorı Zafer Karatayğa, Tatar Ligası başlığı Dr. Gönül Pultarğa, İstanbul valilege ismenәn kilgәn Dr. Ali Keleşkә, yaki şundıyraq başqa aldınğı şәxeslәrgә östәldә urın bulmadı. Çönki aqçanı tülәgәn xucanıŋ qunaqlarına ğına iğtibar didelәr. Sәyәsi şartlar mı, Tüpraş arqılı aqça qazanu өmetlәre me, bilgele tügel, zurlarğa ixtiram kürsәtü kebek borınğı kürkәm ğәdәt ğөreflәrne onıtırğan buluğa oxşadı. Qızığı şul ki ide xuca üze sabantuyda kürenmәde. Bәlki dә Tüpraş artınnan yöri ide.
Sәğat 12-dә sabantuy rәsmi rәweştә açıldı. Yolanı vәkilçelektәn Ruşaniya Altay alıp bardı. Berençe süzne Tatarstan mәdәniyәt ministereneŋ urınbasarı Ayrat Zapparovqa birde. Ul süzen qısqa tottı. Annan soŋ Rossiyә Federatsiyese General Konsulınıŋ yardәmçese Nikolay Kanuniçov, artınnan sәvdә vәkili Viktor İlski, hәm Ukrain vize konsılı Bogdan Sergeyçuk berәr çığaş yasadılar. Qayberәwlәr xәtta bez yalğış urınğa kildek buğay dip kitәrgә dә omtıldılar. Alar bik tә xaqsız bulmağannar, çөnki soŋğaraq Rossiyә belәn Ukraina bayraqların asu talәbe dә kilgәn digәn xәbәrlәr yөrde. Dimәk inde sabantuylarda Tatarstanda ütkәrelmәsә dә mәcburi rәweştә Rus bayrağın da asarğa turı kilәçәk. “Yaŋa ğasır” televizieseneŋ korespondentı filmgә tөşergәndә xalıqnı köçlәp Rusça da söylәtergә tırışuwından da şundıy ber yazılmağan ‘doljenstovanie’ xis itelә. Nişliseŋ bit “Mәskәwlәr totsa yaqaŋ”.
İnde qunaqlarnıŋ çığışınan soŋ Tөrkiyәgә vizit belәn kilgәn Gosman xәzrәtkә süz birelde. Ul xәyer fatixadan soŋ Tөrkiyә diyanet rәislege belәn Tatarstan mөftiyatı arasında kilüşe tөzelüwe turında belderde. Şuŋa kürә studentlar hәm ostazlar belәn almaşu bulaçaq ikәn. Mөfti xәzrәt yardәmçelәre belәn İstanbul, Konya, Bursa, Eskişehir hәm Ankara şәhәrlәrendә buluwı turında da әytep izge telәklәren belderde.
Bülәk ciyu başlağaç, İstanbul valiliğe Tөrkilәr koordinatsiyә idarәsennәn Dr. Ali Keleş tә ber çığış yasap, sabantuy bәyrәmen qotladı. Ber mөddәttәn soŋ isә Yeditepe Universitetı Tarix kafedrasınnan Prof. Nadir Devletkә süz birdelәr. Ul menә şuşı kөngә birgәn bәyәsen tübәndәgeçә әytte: “ Rossiyә Federatsiyәse belәn Ukrainanıŋ xөrmәtle vәkillere, qimmәtle duslar Sabantuy qotlı bulsın! Belә torğansızdır bu İdel-Uraldağı Tatar-Başqortlar hәm başqa xalıqlarnıŋ ber bәyrәme. Sovet çorında moŋa rәsmi tөs tә birelgәn ide. Bөgen menә şuluq nәrsә monda da yәşәlә. Yәğni dәwlәt belәn millәt sabantuyda quşılalar. Borınğı Rossiyәdәn küçep bөgen Tөrkiyәdә yәşәgәn Tatar-Başqortlar bu traditsiyәne yәşәtep kilergә tırıştılar. Salqın suğış, timer pәrdә çorında mөnәsәbәtlәrebez өzelgәn ide. Soŋgaraq inde mөnәsәbәtlәr yaŋadan başlandı. Mәğlum monda şundıy zur ber delegatsiyәneŋ buluwı Tüpraş mәsәlәse belәn bәyle bulırğa tiyeş. Tabiği sәvdә, mәdәniyәt hәm dustlıq ber arada bulsa bu hәmmәbez өçen dә faydağa bulır dip uylim, hәm şuşı uylar belәn sezne qotlıym.” (Prof. Dәwlәtneŋ çığışınnan sitat tәmam).
Tatarstannan kilgәn sәnğәtkәrlәr –cırçılar Aydar Gabdinov, Rәzidә Galimova, biyüçelәr Ramil Şaydullin, Lәysәn Nasipulina hәm Garmonçı Tiram Gatiyev tamaşaçılardan yuğarı bәyә aldılar.
30-nçe mayda İstanbulnıŋ Belgrad urmanında ütkәrelgәn sabantuyğa Ankara, Adana, İzmir hәm Eskişehirdәn kilüçelәr dә bar ide. Tulayım alğanda 100 belәn 200 arasında keşe şuşı bәyrәmgә qatnaştı. Ni xәtle sәyәsәt belәn sәwdәneŋ külәgәse töşsә dә sabantuyğa kilüçelәr qәnәğәt bulıp өylәrenә qayttılar. Bu sabantuy Tüpraş kileşüwenә qul quyılunı qotlarğa sılataw bulır dip uylanılğan ide.
Әmma ütkәn atna urtasında Ankaradağı 10. mәxkәmә Tüpraşnıŋ payların satunı tıyğaç, ike bәyrәm bergә bulmadı. İnde bu atna başında Ankara Vilayete İdarә Mәxkәmәse Xosusilaştıru İdarәse Rәislegeneŋ talәbe buyınça 10. mәxkәmәneŋ qararın kөçtәn çığardı. Şulay itep Tüpraşnıŋ payların satudağı kirtә yuqqa çıqtı. Tatneft inde şatlana alaçaq, әmma ikençe ber sabantuy uzdırır dip kötelmi.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Foto: иHcTarpaMдaғы пapaқшacыHaH
Aqmola oblısınıñ äkimi Sergey` Kwlagïnniñ ulı Pavel Kwlagïn Prezïdent Äkimşiligine memïnspektor qızmetine tağay`ındaldı. Bul twralı ol öziniñ Instagram älewmettik jelisindegi paraqşasında jazdı.
«Bügin Astana äkimi Äset Örentay`ulı meniñ Prezïdent Äkimşiligine memlekettik ïnspektor qızmetine tağay`ındalwımmen quttıqtap, jaña qızmetime tabıs pen sättilik tiledi. Barlıqtarıñızğa mağan degen senimderiñiz ben qoldawlarıñız üşin alğıs ay`tqım keledi. Äriptesterime, Sarıarqa awdanınıñ jäne astananıñ turğındarına, sonday`-aq biraz isterdi birge atqarısqan belsendilerge köp raxmet, - dep jazdı Pavel Kwlagïn. - Dostar, meniñ burınğıday` senderge esigim aşıq. Bizdiñ awdan, qala, tutas elimiz üşin birlese qızmet istewdi äri qaray` da jalğastırwdı qwana qolday`mın! Men Memleket basşısınıñ senimin aqtaw üşin, Otan üşin bar küş-jigerimdi salatın bolamın».
Pavel Kwlagïn 2015 jıldıñ qaraşa ay`ınan beri elordanıñ «Sarıarqa» awdanı äkimdigin basqarıp kelgen bolatın.
QazAqparat


text:
Çit il jurnalistları Tatarstan belän qızıqsına
Bu könnärdä Tatarstanda ber törkem çit il matbuğat çaralarınıñ jurnalistları buldı. Alar respublika, anıñ meñyıllıq başqalası – Qazan belän tanışıp yördelär. 25 fevral könne alar premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälieva belän oçraştılar, aña üzlären qızıqsındırğan sorawların birdelär. Xäzer inde üz illärenä qaytıp, alar böten dönyanı Tatarstan häm qazanışları belän tanıştırır dip ömetlänäse genä qala. 26 fevral könne respublika Däwlät Şurasınıñ 21 plenar sessiäse eşläyäçäk. Ä çärşämbe könne isä deputatlar sessiägä äzerländelär, törle komissiälärneñ utırışların ütkärdelär. Äytergä kiräk, bu sessiä - älege çaqırılış deputatları qatnaşlığında soñğısı. Anda deputatlar 60 artıq soraw tikşerep ölgerergä tieş. Annan soñ alarnıñ qayberäwläre älege eşçänlege belän xuşlaşıp, üzlärenä yaña eş ezli başlayaçaqlar. Ä qaysıları – yaña Däwlät Şurasında eşlären däwam itär öçen 14 martta uzaçaq saylawlarğa nıqlap äzerlänä başlayaçaqlar. Xäyer, saylawlarğa alar ğına cıyınmıy. Respublikada säyäsi firkälär dä qul quşırıp utırmıy, üzläreneñ tarafdarlarınıñ sanın arttırırğa tırışa. Bigräk uñışlı itep bu yünäleştä Berdäm Rusiä eşli. Küptän tügel genä Kärim Tinçurin isemendäge tatar teatrı tulısınça diärlek Berdäm Rusiä firkäse rätlärenä kerde. Teatrda eşläwçe 44 Berdäm rusiäçegä partiä biletların firkäneñ respublika bülekçäse citäkçese Färit Möxämmätşin tapşırdı. Şuşı könnärdä Tatarstanğa Yevropada iminlek häm xezmättäşlek oyışmasınıñ xalıqara küzätüçeläre kilde. Alar Rusiä prezidentın saylawlar häm aña äzerlek niçek ütüen küzätälär. Barlığı Rusiädä 17 mondıy törkem eşli ikän. Saylawlarlar citäräk alarğa tağın berniçä keşe östäläçäk.
Gölnaz İlgizär


text:
…yaña Konstitustiä turında…
Säyäsi temalarğa söylägändä, älbättä, Tatarstan Konstitutsiäsenä kertelgän üzgäreşlär, östämälär turında, şartnamä yazmışı turında buldı. Mintimer Şäymiev Konstitutsiäneñ yaña redaksiäsennän qänägät buluı häm şuşı könnärdä anı imzalayaçağı turında belderde. Tatarstan Konstitutsiäneñ yaña redaksiäsendä suveren däwlät digän töşençäsen saqlap qaldıra, häm bu prinsipial' pozitsiä. Çönki Rusiä Konstitutsiäsendä respublikalar däwlät dip atalğan ikän, däwlät suverenitetsız bulmıy. Rusiä Konstitutsion mäxkämäse Tatarstan qanunnarına protestlar çığara häm ul soñğı instansiä bulğanğa kürä, anı şiqäyätläp bulmıy. Läkin bu Tatarstan üz pozitsiäsen yaqlamasqa tieş, digän süz tügel. Mintimer Şäymiev Rusiä Konstitutsiäsendä, xätta, “suveren respublikalar” digän töşençä dä bar, di.


text:
Kartlis Deda
Kartlis Deda (gürcice ქართლის დედა - “Gürcistannıñ Anası”) - Gürcistannıñ paytahtı Tifliste, şeerniñ timsali olğan monumental eykelniñ adıdır.
Tiflisniñ qurulışınıñ 1500 yıldönüminde, 1958 senesi Sololaki töpesine tikildi. Gürci eykeltraş Elguca Amaşukeliniñ yapqan alümin eykeli, yigirmi metr yüksekliginde, gürci milliy urbası içinde bir qadın figurasıdır. Gürci milliy tabiat çizgileriniñ eñ yahşı temsil etkeni qabul etilgen eykelniñ bir elinde, dost olaraq kelgenlerge şarap sunmaq içün büyük bir kâse, diger elinde, duşman olaraq kelgenlerge qarşı qullanmaq üzere bir qılıç buluna.


text:
Rusiä prezidentı Putin İran atom qoralları yasarğa cıyınmıy dip isäpli
AUDİO: İran yağınıñ soñğı ğämälläre bezne çınnan da İrannıñ atom qoralı yasarğa cıyınmawına inandıra. Bu isä bezneñ barlıq ölkälärdä, şul isäptän atom energiäse ölkäsendä xezmättäşlekne däwam itäçägebezne añlata. Älbättä, Xörmätle Ruxani äfände, bez İran üz östenä alğan barlıq yöklämälärne tögäl ütär dip ömetlänäbez.
Rusiä İranğa Buşer atom elektr stansiäsen tözergä yardäm itä. Ul bu yıl axırında eşli başlarğa tieş. Könbatış illäre Buşerda qullanılğan atom yağulığı atom qoralı yasaw öçen faydalanılırğa mömkin digän borçılu belderde. Kiläse atnada Mäskäw belän İran Rusiädän kiterelgän atom yağulığın elektr stansiäsendä qullanğannan soñ kire Rusiägä qaytaru turında kileşü imzalarğa cıyına.


text:
AQŞ xärbiläre äl-Qaidäneñ Ğiraqtağı yaña citäkçeseneñ çın iseme Äbü Äyüp äl-Masri bulırğa tieş, häm ul Äfğänstanda künegülär ütkän mısır watandaşı dip belderde.
Uzğan atnada AQŞ hawa höcüme näticäsendä äl-Qaidäneñ Ğiraqtağı citäkçese Äbü Musab äz-Zärqäwi hälak bulğannan soñ Äl-Qaidä Zärqäwi urınına Äbü Xämzä äl-Möhäcirneñ bilgelänüen iğlan itkän ide.
General mayor William Caldwell äl-Masri Şäyx Äbü Xämzä äl-Möhäcir iseme belän yöri dip isäplibez dide.
"Bez Äyüp äl-Masri turında şunı beläbez. Ul äl-Qaidäneñ Ğiraqtağı yuğarı citäkçese häm Zärqäwi belän turıdan turı bäyle keşe. Bez anıñ Süriädän Bağdadqa çit il suğışçıları ütep kerügä yardäm itü öçen cawaplı keşe buluın beläbez" dide Caldwell.
Ğiraqnıñ yaña milli iminlek kiñäşçese Mowaffaq är-Rübäyi Zärqäwineñ üterelüe belän Ğiraqtağı terror oyışmasınıñ betüe başlandı dide.


text:
Gruziädä berläşkän oppozitsiä kiläse közgä kiçekterelgän parlament saylawların yazın ütkärüne taläp itä
Comğa könne Gruziä başqalası Tiflistä Parlament binası qarşında prezident Mixail Saakaşviliğa qarşı uram cıyınına distälärçä meñ keşe kilde. Berläşkän oppozitsiä oyıştırğan bu çara Gruziädä näq 3 yıl elek başlanğan Gölçäçäk Inqilabınnan soñğı iñ zur külämle demonstratsiägä äwerelde. Töp taläp kiläse yazda parlament saylawları ütkärü. Başqa taläplär dä bar.
Ul rizasızlıq çaraları prezident Mixail Saakaşvilinı oppozitsiä wäkillären üterergä quşuda ğäyeplägän elekke saqlanu ministrı Irakli Okruaşvilinıñ qulğa alınuınnan soñ başlandı.
Korrupsiädä ğäyeplänep qulğa alınğan Okruaşvili isä 2 atnada cämäğätçelek aldında üze beldergän ğäyepläwlärne kire aldı häm äcätkä aqça qaldıru xisabına irekkä çığarıldı. Şunnan soñ Okruaşvili cämäğätçelekkä kürenmiçä öyendä genä torsa da, oppozitsiäneñ parlament saylawların bilgelängännän irtäräk ütkärü, Gruziäne parlament respublikası itü taläpläre köçäygännän köçäyä bara.
Comğa könge uram cıyınına Okruaşvili da kilergä mömkin digän süzlär taralğaç atnakiçtä anıñ advokatı Eka Beselia mondıy belderü belän çıqtı.
"Xäzer min şunı raslıy alam. Okruaşvili 2 noyäberdäge cıyınğa kiläse ide. Ul monı minem belän häm parlament äğzası Tero Tlaşadze belän oçraşuda äytte. Bu mäğlümät xakimiätlärgä dä barıp citkänme, yäki şiklängännärme? Uzğan töndä säğät 2-3lärdä Okruaşvili öyennän çığarğa mäcbür itelde, aña Fransiä ilçelegeneñ vizası quyılğan pasport tottırğannar. Qulğa alu belän yanap alar aña Gruziädän çitkä kitärgä quşqannar häm Fransiägä kitüçe oçqıçqa utırtqannar" dide Beselia.
Xökümät wäkilläre isä bu süzlärne kire qağıp Okruaşvili üze däwalanu öçen çitkä kitärgä teläde dilär. Räsmilär şulay uq demonstratsiäçelärneñ xakimiätlär bezneñ başqalağa kilü yullarıbızda törle kirtälär quya digän ğäyeplärlären dä kire qağa.
Gruziäneñ törle töbäklärennän Tifliskä pänceçämbe kiçendä ük cıyıla başlağan qayber demonstratsiäçelär başqalağa kilü yulları yabılğan, politsiä maşinalarnı tuqtada dip beldergän ide.
Prezident yaqlı Milli Xäräkät firqäse wäkile, parlamentnıñ täesirle äğzalarınnan berse Giga Bokeria bu cıyın aldınnan uq protest belderü xoquqı saqlanaçağın äytep quydı. "Gruziä demokratik il, monda mitinglar normal küreneş" dide Bokeria.
Cıyınnı Milli Şura digän blokka berläşkän distälägän keşkenä oppozitsion firqälär oyıştırdı. Ul Şurağa kergän firqälärneñ küpçelege parlamentta yuq. Häm alar bik törle säyäsi yaqlarnı wäkillek itälär. Anda populist firqälär, sulçı Xezmät Partiäse, Conservativ häm Respublika firqäläre dä bar.
Cıyında oppozitsiä citäkçese, elekke nizağlarnı çişü ministrı Giorgi Xaindrava jurnalistlarğa "Bez konstitutsiädä bilgelängänçä, kiläse yazda irekle, demokratik saylawlar ütkärüne taläp itäbez. Bez prezidentnıñ wazıyfasınnan kitüen taläp itmibez. Bez anıñ konstitutsiägä buysınuın taläp itäbez" dide.
Parlament saylawların prezident saylawları belän bergä turı kiterü öçen kiläse yılnıñ közenä kiçekterü turında qarar bıltır uq çıqqan ide. Ämma oppozitsiäneñ iğtibar üzägenä ul xäzer genä kütärelde.
Milli Şura parlament saylawları waqıtın küçerü konstitutsiäne bozu bulıp tora di.
Säyäsi küzätüçelär fikerençä, ğömümän alğanda Gruziädäge xäzerge protest dulqınnarı tirän säyäsi krizis buluın añlatmıy, Prezident Saakaşvilinı yaqlaw ildä äle haman da köçle. Şul uq waqıtta alar xökümät öçen wäzğiät nıq üzgärde häm xäzer anıñ kiñ külämle protest çaraları belän eş itü mömkinlege berençe märtäbä sınala di.


text:
Bügen Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov Üzäk Aziädä totrıqsızlanuğa yul quymaw öçen Rusiä belän Qıtay bergäläp eşlärgä tieş dide.
Monı Lavrov Vladivostok şähärendä Qıtay tışqı eşlär ministrı Li Jaoksiñ belän oçraşudan soñ äytte.
Anıñ äytüençä alar Şanxay Xezmättäşlek Oyışması aşa Üzäk Aziädä terrorçılıqqa häm totrıqsızlanuğa qarşı köräş tırışlıqların ikelätä arttırırğa kileşkän.
İminlek mäs'äläläre belän şöğellänüçe bu oyışmağa Rusiä, Qıtay, Qırğızstan, Üzbäkstan, Qazaxstan häm Taciqstan kerä. Oyışmanıñ tışqı eşlär ministrları bu atnada Qazaxstanda oçraşaçaq.


text:
“Berdäm Rusiä” xalıqnı ürçetä
Demografik problemağa bağışlanğan cıyın bu könnärdä “Berdäm Rusiä” firqäseneñ Tatarstan bülege başqarma komitetında uzdı. Älege çara “Berdäm Rossiä” häm “LDPR” partiäläre wäkilläre, belgeçlär, qunaqlar häm tamaşaçılar qatnaşındağı tok-şounı xäterlätte. “Berdäm Rusiä” firqäseneñ Tatarstan bülege citäkçese Färit Möxämmätşin bäxäsne başlap, partiä cämğiättäge küp problemalarnı xäl itü yulların ezli dide. Ul demografik xälneñ bik kisken buluın, bügen Rusiä häm Tatarstannıñ zur predpriätieläre eşçe köçlärgä qıtlıq kiçerüen äytte. Firqä citäkçese şundıy sannar da kiterde - ildäge ğailälärneñ 54%da 1бaлa, 37%da 2бaлa häm 9% ğına 3 häm annan kübräk bala tärbiälänä. F.Möxämmätşin fikerençä, demografik problemanı zakonnar nigezendä häm cämäğätçelek däräcäsendä xäl itärgä kiräk.
Tatarstannıñ Däwlät Şurası deputatı Şamil Qaratay il külämendäge “Sälämätlek”, “Mäğärif”, “Awıl xucalı”, “Toraq” proyektların tormışqa aşıru demografik xälne dä yaxşırtırğa tieş dide. Bäxäs barışında yañğırağan demografik xälgä qağılışlı räsmi sannar teträndererlek ide. Rusiädä yäşäwçe ir-atlarnıñ urtaça ğömer ozınlığı 58 yäş. İldä yaña tuğan meñ balanıñ unöçe ülep bara. Şul uq waqıtta Rusiä bala töşerü sanı buyınça da dönyada iñ aldınğı urında isäplänä.
“LDPR”nıñ Tatarstan bülege koordinatorı Nikolay Uraev naçar demografik xälneñ säbäbe xäyerçelek, äxlaqi häm ruxi tärbiäsezlektä dide. Demografik xäl turında ğadi xalıq närsä uylıy? Anıñ säbäplären närsädä kürä?
-Böten närsä dä şul aqçağa terälep qala inde. Menä mindä ike malay. Alarğa aşarğa kön sayın härbersenä 72 sum tülim, qarateğa 350 sumğa yörilär. Aşarğa, kienergä kiräk. Bäyälär qimmät, ä eş xaqı şulay uq tübän bulıp qala. -Bügen bit xatın-qızlar da, ir-atlar da bik küp eşli, alarnıñ balağa waqıtı da qalmıy. Şuña kürä bik ürçemilär dä inde. -Bez Allağa şöker yäşibez dibez dä, ä bit bik naçar yäşibez. Tuqlanu bik naçar, şuña änä çat sayın aptekalar. Bezdä bit xäzer urmannarğa qarağanda zıyratlar kübräk. Şuña kürä aqılsızlıq inde ul küp bala tabu.
-Bügen bit xatın-qızlar da, ir-atlar da bik küp eşli, alarnıñ balağa waqıtı da qalmıy. Şuña kürä bik ürçemilär dä inde.
-Bez Allağa şöker yäşibez dibez dä, ä bit bik naçar yäşibez. Tuqlanu bik naçar, şuña änä çat sayın aptekalar. Bezdä bit xäzer urmannarğa qarağanda zıyratlar kübräk. Şuña kürä aqılsızlıq inde ul küp bala tabu.Problemanıñ buluın firqä wäkilläre tanıy, ämma ğämäldä anı xäl itü öçen äle berni eşlänmägän.
Balanı tapmaw yäki az tabu probleması ğına tügel, ä tuğan balalar da qayçaq iğtibardan çittä qala. Bügen balalar yortlarında 1400gä yaqın bala tärbiälänä. 450 yätim çit ğailälärdä üsä. Döres, kübeseneñ ata-anası isän bulsa da. Bügen Tatarstan Xökümäte tärbiägä alınğan balalarğa posobie külämen arttıru turında qarar äzerli. Bu xaqta sişämbedä “Tatmediä” agentlığında uzğan matbuğat oçraşuında xäbär itelde. Älege qarar nigezendä mäktäpkäçä yäştäge balalar 1900 sum urınına 3900 sum, mäktäp uquçıları 4500cyMлыk posobie alaçaq.
Al'bina Zäynulla


text:
Amerikan xärbi köçläre, Äfğan ğısyançıları kiçä könşığış Äfğanstanda Quşma Ştatları ğaskärlärenä distälägän raketa attı, dip xäbär itä. Paktika provinsiäsendäge Amerikan bazasına yasalağan bu höcüm waqıtında häläk buluçılar yuq. Höcüm yasalğan urınnan kitep barğan maşinağa Amerikan bombaları atılğan. Xärbi köçlärneñ matbuğat wäkile Roger King beldeüençä 2 qorallanğan äfğan suğışçısı häläk bulğan.
Qabulda Xärbi Öyränülär Üzägenä häm Qabulda tınıçlıq saqlawçı Xalıqara köçlär başfatirına da kiçä höcüm itelgän. Höcümnär öçen cawaplılıqnı üz östenä ber kem dä almadı, läkin räsmilär –baş kütärüçelär Taliban yaqlı suğışçılar, Al-Qaeda äğzaläre yä xärbi citäkçe Gulbuddin Hekmatyar suğışçıları bula ala, dip belderde.
Paqstan eçke eşlär ministrı Faisal Saleh Hayat, İslamabad Al Qaeda’nı –legal bulmağan terrorçılar oyışması itep iğlan itäçägen belderde. Al Qaeda belän bäyläneşe buluda ğayeplänep qulğa alınğannar Paqstanda mäxkämä aldına basqaç-Al Qaeda’nıñ tıyılğan bulmawı belän üz üzlären yaqlarğa tırştı. Äfğanstannan Paqstanğa yözlägän Al Qaeda suğışçısı qaçqan dip farazlana.


text:
Qullanuçılar xoquqların yaqlaw köne uzdı
15 mart könne dönya cämäğätçelege Bötendönya qullanuçılar xoquqın yaqlaw könen bilgeläp ütä. Tatarstanda qullanuçılar xoquqların yaqlaw idäräsenä qullanuçılar tawar almaştıru mä’säläse buyınça kiñäş sorap yış möräcäğät itä ikän. “Qullanuçılar xoquqların yaqlaw turında”ğı qanun nigezendä ägär tawar qullanılmağan, tawar räweşen, qullanu üzleklären saqlağan, şulay uq tawar çegı yäki kassa çegı bulğan oçraqta almaştırıla. Ägär dä inde qullanuçınıñ tawar yäki kassa çegı, tawar öçen tüläw turındağı başqa dokumentı bulmasa da, ul şahit kürsätmälärenä sıltama yasıy ala. Şulay uq alıştırıla almıy torğan tovar isemlege dä bar. Alarğa däwalaw tovarları, şäxsi gigiena äyberläre, parfyumeriä-kosmetiqa, könküreş ximiäse, qimmätle metalldan yasalğan häm qimmätle taşlı eşlänmälär, avtomobil''lär, xaywannar häm üsemleklär kerä. Qullanuçı üzenä oxşamağan tawarnı 14 kön däwamında alıştıra ala. Läkin monıñ öçen satuçığa möräcäğät itü faktı yazma räweştä bulırğa tieş. Monıñ öçen ğariza ike nösxädä yazıla. Ğarizada qullanuçı üze turında mäğlümat, yäğni isem, familiäse, häm adresı, alınğan tawar turında beleşmäne kürsätep, üz taläben äytergä tieş. Qullanuçıda qala torğan ikençe nösxädä satuçı imza häm ğariza alğan könne quyarğa tieş. Satuçı qullanuçı taläben qänäğätländerüdän baş tartqan oçraqta, qullanuçı sutqa şikäyät birä ala. Ä Qazan xalqı üzenä turı kilmägän, sıyfatsız tovarnı satuçığa kire qaytarğanı barmı? Açıq mikrofon säxifäsendä älege sorawğa Qazan uramnarında cawap ezlädek.
- “Melt” kibetennän kampitr kabele alğan idem . Ber atna uzğaç qaytarıp birgän idem, aldılar. Ul kabel'' minem kampitrğa yaramadı.
- Ber tapqır “Muraveynik” tan çalbar alğan idem djinsovıy. Qızlarnıqı bulıp çıqtı ul . Töşerep birdem. Kire aldılar. Çek bar ide .
–“ViVal''di” kibetennän bärep uynıy torğan tayaqlar alğan idem. Alar yarılğan bulıp çıqtı. İkençe könne alıp bardım , almaştırdılar .
-Çek bulsa alıştırıp bula, çek bulmasa , alıştırıp bulmıy.
-Bluzqa alğan ide dus qızım. Ul aña oşamağan ğına ide. Anıñ çegı yuq ide. Ul anı alıştıra almadı.
- Ä min bazardan ayaq kieme alğan idem. Kiep qaradım , özelep çıqtı, kittem bazarğa kire , alıştırdılar.
- Turı kilgän yuq.
- Qullanu waqıtın qarap alabız.
- Tırışqanım da yuq. Faydasız.
- Botinkanı alıştırmaqçı bulğan idem. Kibettä almadılar , alar qullanuçılar xoquqın yaqlaw komitetına barırğa quştılar . Yördem –yördem , böten nervılarımnı beterep. Yalqıp, yörüdän tuqtadım.
- 15 yıl elek “İdeal”isemle ayaq kieme kibete bar ide “Kolsso”da. Aqça birmädelär, tufline alıştırdılar . Bik qänäğät qaldım.
- Qul säğäte alğan idem bazarda, qullanuçılar komitetı aşa alıştıra aldım.
- Elemtä şirkäte “Euroset''”tän kartoçka alğan idem, aqça salıp. Aqça barıp citmägän. Min ğariza yazdım, alar miña aqçanı birdelär. Elemtä şirkäte üze ğäyeple bulğan dip taptılar.
Mälikä Basıyr , Qazan.


text:
Yuğarı uqu yortlarına kerü imtixannarı tämamlandı
Şuşı könnärdä Yuğarı uqu yortlarına qabul itü imtixannarı tämamlandı. Şulay itep, kiçäge abiturientlar, ä bügen inde studentlar dip sanaluçı bäxetlelär ciñel sulap, kitaplarnı çitkäräk alıp quyıp esse cäyge könnär belän läzzätlänälär. Bu qızu könnärneñ näticäläre nindi soñ? Soñğı mäğlümätlärgä qarağanda, Tatarstannıñ däwlät qaramağındağı yuğarı uqu yortlarına köndezge bülekkä 53,722 abiturient ğariza birgän bulğan. Bu ütkän yıl belän çağıştırğanda ike meñgä diärlek kübräk. Konkursqa kilgändä, bıyıl ul urtaça alğanda ber urınğa 4,5 keşe täşkil itkän. İñ zur konkurs (ber urınğa 11 keşe) Qazan däwlät texnologiä universitetında terkälgän. Konkurslar bäygesendä ikençe urınnı Älmät neft institutı alğan, anda konkurs — 9,3 keşe. Şunısı quandıra, maqtawlı öçençe urınnı Qazan texnik universitetı belän ber rättän Tatar däwlät gumanitar institutı da bili. Monda ber urınğa 4,6 keşe däğwa itkän.


text:
Ğiraq sönniläreneñ tağın ber citäkçese 30 ğinwar saylawların kiçekterergä çaqırdı
Audio (George Bush): "Saylawlar kiçekterelä almıy, Ğiraqlılarğa tawış birergä waqıt. Şuña kürä bez 30 ğinwar könendä qatı torabız."
Kiçä Ğiraqnıñ saqlanu ministrı Hazim Şaalan ildäge iminlek şartları saylawlar ütkärerlek tügel digän belderü yasağan ide. Ämmä Ğiraqnıñ waqıtlı xökümäte 30 ğinwar könennän ciğenergä cıyınmıy. Ul arada Bügen Bagdad üzägendä bulğan atışular näticäsendä ber keşe hälaq buldı, berniçäse yaralandı. Quşma Ştatlar Ğiraqtağı saylawlar aldınnan andağı ğäskär sanın 138 meñnän 150 meñgä citkeräçägen belderde.


text:
Aqmola oblısında köktay`ğaqtan eki birdey` jol apatı boldı. Şwçïnsk qalasınan bes şaqırım jerde tay`ğaqtan jürgizwşi rölge ïe bola almay`, «Toy`ota Karïna» köligi temir qorşawdı sındırıp ötip, qarsı bağıttağı kölikke soğılğan.
Sonıñ saldarınan Toy`ota köliginde bolğan tört adam awır xalde awrwxanağa jetkizilgen. Olardıñ ekewi 6 jäne 4 jastağı balalar. Al qaqtığısqan kölikterdiñ saw-tamtığı qalmay`, tügelimen janıp ketken.
Osığan uqsas oqïğa Jaqsı awdanında da tirkeldi. «Mersedes Bens» köligi jük köligine barıp soqtığısqan. Qay`ğılı oqïğadan jeñil köliktegi jürgizwşi men jolawşı awrwxanağa jetkizildi. Alay`da awrwxanağa jetisimen jolawşı köz jumdı.
«Qay`tıs bolğan jolawşı 1980 jılı twğan. Resey`diñ azamatı. Bul oqïğağa bay`lanıstı Qılmıstıq kodekstiñ 345-babı boy`ınşa is qozğaldı», - dey`di Aqmola oblısı işki ister departamenti baspasöz xatşısınıñ jetekşisi Gülnär Pïnçwk.
31-arna


text:
Tranzistor
Tranzistor (İnglizçä transistor, to transfer – küçerü, häm resistor – rezistor) ul öçelektrodlı yarımütkärgeç qorılması, signal köçäytü, törle yışlıqlı elektr tirbänüe tudıru häm üzgärtü öçen kiräk äyber.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1947. yılda John Bardeen, Walter Brattain häm William Shockley tarafınnan uylap tabılğan.
Tözeleş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İñ küpläp citeştergän tranzistor germaniy, kremniy yäisä başqa yarımütkärgeçtän yasalğan, 2×2 mm zurlıq plastinka (nigez). Tranzistor yarımütkärgeç elektronnar ütkärüçänlekle (n-típ) yä tişeklär ütkärüçänlekle (p-típ) bula. Plastinka külämenä ike nigezgä qarşı ütkärüçänlekle ölkä urnaşqan. Yarımütkärgeç nigeze şundıy ölkälär belän ike p-n küçü oyıştıra. Bu küçülär sıyfatı yarımütkärgeç diodına oxşaş. Ägär nigez n-tiplı, ä ölkälär p-tiplı, tranzistor p-n-p strukturalı bula. Kiresençä, nigez p bulsa, ölkälär n bulsalar, tranzistor n-p-n bula.
Tranzistor tözeleşe qaramıyça, nigez plastinkasın baza B atıylar, kimräk ölkäne – emitter E (İnglizçä emit - nurlandıru), zurraq ölkä – kollektor C (İnglizçä collect – cıyu). Baza belän kollektor arasındağı elektron-tişekle küçüne kollektor küçüe, emitter belän baza arasındağı küçüne emitter küçüe atıylar.
Sxemalarda grafik sürätläre şundıy: p-n-p tranzitorda uq emittordan bazağa, n-p-n tranzistorda bazadan emittorğa yünältelgän.
Model[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tranzistornıñ iñ berençe modele - ağım köçäytkeçe modele. Bu model tranzistordağı fizik protsessların añlatmıy, ul sxemotexnika öçen kiñ qullanıla. Tübänge yazıp birü n-p-n tiplı tranzistor öçen birelgän. P-n-p tranzistor öçen anı kiresençä qullanırğa kiräk.
- Kollektor potentsialı emitter potentsialdan uñayraq (pozitivräk)
- Baza-emitter belän baza-kollektor tezmäläre diodlar kebek eşlilär.
- Här tranzistorda üz maksimal IK, IB, UKE bar. Bu zurlıqlardan artıruı tranzistornı beterä. Maksimal yegärlege (IKE, UKE), temperatura, UBE-nı onıtıp ta bulmıy.
- Ägär 1-3. qağidälär eşlilär, IK IB-tän turı proportsional zurlıq:
h21E - ul h-parameterlardan berse, ağım köçäyätü koeffetsiente. Anıñ zurlığı 100-gä yaqın. IE belän IK emittergä ağalar (NB! Tupaslandırğan sxemada tranzistor ike diod kebek sürätlängän, şul säbäple bu sxema buyınça IK kollektordan bazağa ağa almıy. Läkin bu sxema tupaslandırğan, häm ağım ağa, çönki real tranzistorda başqa protsesslar eşlilär).
Qullanış[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tranzistorlar keçe amplitudalı kerü signalın zurraq amlitudalı çığu signalina äyländerälär. Şundıy eşneñ iñ ğadi misalı: tirbänülär köçäytkeçe.
Klassifikatsiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
p-n-p belän n-p-n tranzistorlar bipolär (Latinça bis - ike), çönki alarnıñ eşendä ike törle ağım taratuçı – tişek häm elektron. Alardan tış unipolär (Latınça unus - ber) tranzistorlar qullanalar. Alarda tik elektronnar yä tik tişeklär eşlilär. Unipolar tranzistorlarnıñ qarşılığı alıp baruçı elektrod potentsialı belän yörtelä. Unipolar tranzistorlar köçäytmilär, alar elektr açqıç role uynıylar. Tranzistrolar fototranzistorlarğa, ikebazalı diodlarğa häm başqalarğa bülänälär.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Yäş Texnikneñ Entsiklopädik Süzlege, Mäskäw, 1980
- Horowitz, Hill. Sxemotexnika nigezläre, Mäskäw, 1998


text:
Human Rights Watch: "Amerikan xärbiläre Ğiraqta tınıç xalıqqa qarşı çamadan tış köç qullana"
Sişämbedä Quşma Ştatlarda urnaşqan keşe xoquqların yaqlawçı Human Rights Watch törkeme amerikan xärbiläreneñ Ğiraqta tınıç xalıqqa qarata çamadan tış köç qullanuwı turında xisap bäyän itte. Xisapta äytelgänçä, suğış bette dip iğlan itelgännän soñ Bagdadta amerikan xärbiläre tarafınnan 20 tınıç ğiraqlı üterelgän. Human Rights Watch bu xällärne centekläp tikşerergä taläp itä
Audio (Jean-Paul Marthoz)
"Küp kenä oçraqlarda amerikan xärbiläreneñ ğämällären, çamadan tış, yä abaylamıyça köç qullanu dip bäyäläp bula. Xärbilärneñ üzläre arasında da, mondıy xällär Ğiraqta tärtip häm demokratiä urnaştıru eşenä zıyan kiterä, dip uylawçılar bar."
Ğiraq suğışı waqıtında kolaitsiä köçläre tarafınnan üterelgän bar tınıç ğiraqlılarnıñ tögäl sanı bilgesez. Amerikan xärbiläre äytüençä, alar andıy xisap alıp barmağan. Iraq Body Count dip atalğan bäysez projektnıñ İnternet säxifäsendä bu san 7700 belän 9600 arasında dip kiterelä. Human Rights Watch törkeme belderüençä, amerikan xärbiläre ni barı 5 oçraqqa yuğarı däräcädä tikşerü ütkärgän. Şularnıñ 4-sendä xärbilär "suğış qağidäläre qısalarında xäräkät itkän" dip tabılğan. 5nçesendä, Bagdadta şiği möselmannarnıñ şiğären bärep töşergän boralaq pilotı häm anıñ komandirı dissiplinar cazağa tartılğan. Bu waqiğa avgustnıñ 13endä demonstratntlar belän qanlı bäreleşlärgä säbäp bulğan ide.
Human Rights Watch törkeme älege oçraqlarnı üze tikşergän häm kimendä ikesendä amerikan xärbiläre çamadan tış köç qullanğan digän näticägä yasıy. Misal öçen, alar qulın öskä küträgän keşegä atqan häm totqarlanğan keşene qıynağan. Xisapta äytelgänçä, qayber oçraqlarda amerikan xärbilärenä çınlap ta qurqınıç yanağan, häm alar köç qullanırğa xoquqlı bulğan. Ämmä yış qına qullanılğan köç kirägennän artıq bulğan. Bu mäglümätlärne Human Rights Watch 5 törle çığanaqtan cıyğan: şahit bulğan ğıraqlılar, ülgännärneñ tuğannarı, politsiä büleklärendäge mäglümätlär, xoquq yaqlaw törkemnäre, mäglümät çaraları häm amerikan xärbiläre.
Bu xisapqa cawap itep Pentagonnıñ matbuğat wäkile Joseph Yoswa, suğış waqıtında törle xällär bula, ber keşeneñ üleme dä -- faciğä, ämmä amerikan xärbiläre tınıç xalıq arasında qorban buldırmas öçen, qulınnan kilgänen eşli, xättä üz tormışın qurqınıç astına quya, digän cawap qaytardı. Äytkändäy, suğış bette dip iğlan itelgän 1 maydan birle Ğiraqta tağın 100dän artıq amerikan xärbie xäläk buldı. Mayor Yoswa şulay uq, tınıç ğiarqlınıñ ülemendä amerikan xärbie ğäyeple dip sanalğan siräk oçraqlar centekläp tikşerelä, dide.
Ämmä Human Rights Watch törkeme bu tikşerülärneñ küläme belän dä, däräcäse belän dä qänäğät tügel. Häm mondıy wazğiät Ğiraqtağı xärbilär arasında cawapsızlıq xise tudıra, dip belderä. Törkemneñ Yaqın Könçığış häm Tönyaq Afrika bülege başlığı Joe Stork süzlärençä, xäzerge waqıtta amerikan xärbiläre tätegä basqanda, bernindi tikşerü bulmayaçaq dip, tınıçlap basa. Bu wazğiätne üzgärtü häm tınıç xalıq arasında qorbannar sanın kimetü öçen Human Rights Watch törle çaralar täqdim itä: moñarçı suğışırğa ğına öyrätelgän xärbilärgä politsiä finksiälären öyrätergä, qanunsız üterü oçraqların centekläp tikşerergä, ğäyeple dip tabılğannarnı cawapqa tartırğa çaqıra.
Ali Gilmi, Praga


text:
Rusiädä AIDS – xasta balalarnıñ xäle bigräk tä qıyın
Sovetlar Berlege 1991-nçe yılda tarqalanda, küpkenä Ruslar SPİD digän närsäne işetmägän idelär. Äle dä cämağätçelek bu xaqta az belüe häm bu xastalıqnıñ cäyelüenä qarşı köräş öçen säyäsi teläkneñ bulmauı säbäple Rusiä bügenge köndä Yevropada SPİD in taralğan ilgä äylände. Bu xaqta BMOnıñ xisabında äytelgän. Spid xatalığı bigerök tä balalar arasında tiz cäyelä. Rusiä xakimiätläre dä monı xäzer iqrar itärgä mäcbürlär. Xasta balalar häm ğailäläre xastalıqqa häm deskriminatsiägä köräşü öçen äle küp närsälär eşlänergä tieş digän fikerdälär. Radiobıznıñ Mäskäv xäbärçese Rusiädäge vazğiätkä tuqtala.
"Uzğan yılda Mäskävdä qızıbıznı neorologik tikşerüdän ütkärergä telädek. Läkin, ul SPİDlı bulğanı öçen genä bu kire qağıldı. Ber dävalauçı bezgä maska häm biäläv kiep kilde. Xökümätebezne prefilaktikağa ähämiät birergä çaqırabız. Bik az närsä eşlänä."
Svetlananıñ yazmışı Rusiä öçen çığarma tügel. Bu yoğışlı çir Rusiägä sovet çorındağı izolätsiä säbäple soñğaraq kilde. Spid belän auırağan berençe şäxes 1987-nçe yılda terkälgän. Bügenge köndä 330 meñ keşe terkälgän. Läkin, qayber farazlarğa qarağanda çın san ber yarım milion tiräsendä. Belgeçlärneñ süzlärençä, Rusiä xökümäte seks belän bäyläneşle mäsälälärne telgä alırğa telämi. Bu isä xastalıqnıñ tizlek belän taraluına kiterä. Cämağätçelektä bu mäsäläneñ quzğatılmauı, narkomannar belän eş itkän oyışmalar belän xezmättäşlek itmäv, xastalıqnıñ cäyelüenä genä tügel, ä alfikerlärneñ tuuına da säbäp bulıp tora. BMOnıñ yaña ğına iğlan itelgän xisabına kürä, Rusiädä här kön sayın bu virustan çirlägän analardan 20 bala tua. Qayber regionnarda yökle xatınnarnıñ ber protsentında bu virus bar. Yoğışlı xastalıqnı eläktergännärgä qarata deskriminatsiä ayruça balalarğa zian kiterä. BMOnıñ Balalar Oyışması UNİCEFneñ Rusiädäge väkile Carel de Roee bu çir balalarnıñ sälämätlegenä genä tügel, ä alarnıñ belem aluına da qurqınıç tudıra dip belderde.
"UNİCEF 2004-nçe yılda Rusiä federatsiäseneñ 89 subyektınıñ 10-nda bu virusnı eläktergän balalarğa qarata dävlätneñ, räsmi dairälärneñ mönäsäbäten tikşerde. Näticädä SPİD xastalıqlı ber genä balanıñ da balalar baxçasına yäisä mäktäpkä alınmağan buluı açıqlandı. Bu ğına da bik açıq işarä bulıp tora häm küp närsä eşlänergä tieşlegen kürsätä. "
Rusiäneñ bu yılğı budgetında Spidnı küzätü, aña qarşı çaralar kürü häm tikşerülär öçen dürt yarım milion dolar bilgelängän. Läkin, xakimiätlärne krizis säbäple uyana başlauların kürsätkän işarälär bar. Prezident Putin Sintäber ayında SPİDqa qarşı köräş öçen aqçanıñ miqdarın 20 märätäbägä artırırğa kiräk dip belderde. Noyäber başlarında Sälämätlekne Saqlau ministereneñ urınbasarı Vladimir Starodubov SPİDqa qarşı köräşkä il külämendä östenlek birelä dip belderde häm moña çaqlı bik az eşlände dip iqrar itte.
"Sannar bezne çaralar kürergä mäcbür itä . Moña çaqlı eşlägännärebez citärlek tügel. Xastalarnı dävalau, virusnıñ cäyelüe buldımau , diagnos quyu, xasatlıqlı balalarnıñ tormışın rätkä salu problemmaları Rusiädä könqadağında tora. Bezneñ moña çaqlı bulğan programmalarıbız citärlek bulmadı."
Rusiädä moña çaqlı 7 yarım meñ SPİD xastası vafat bulğan. Bu san kinättän kütäreläçäk dip kötelä. Çönki virusnı eläktergännän soñ anıñ fäciğäle näticäsenä qädär 10-12 yıl vaqıt ütä. İnde Rusiädä 90-nçe yıllarnıñ urtalarında virusnı eläktergännärne, tieşençä dävalanmağan xäldä, fäciğäle yazmış kötä.
Färit İdelle. Praga.


text:
cишәMбe, 24 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 02:15
Ğ. Kamal isemendäge tatar teatrı Orenburdagı teatr festivalennän äylänep qayttı. Çärşämbe könne teatrnıñ baş rejisserı Färid Bikçäntäyev jurnalistlar belän oçraştı häm festival turında istälekläre belän büleşte. Qazan artistları anda «Qara çikmän» muzikl`ın kürsätkän. Mäskäwdän kilgän tänqitçelär bu säxnä äsärenä yuğarı bäyä birgän. Mäsälän, «TeaTpaлbHaя жизHb» gäziteneñ baş möxärrire Xazanov äfände şundıylardan. Tänqitçelär şulay uq, «Qara çikmän» äsäre çit il teatr festival`lärendä qatnaşırğa layıq, digän fiker dä äytkän.
Bikä Timerova, Qazan.


text:
Uraza bäyräme aldınnan Däwlät
Uraza bäyräme aldınnan Däwlät Sovetı räise Färit Möxämmätşinnıñ Ufağa barıp xezmättäşlek turında izge maqsatlı söyläşülär alıp baruı «Azatlıq»ta yañğıradı. Ämma läkin, bu söyläşüneñ täfsille eçtälege haman da bilgele tügel. Düşämbe kiçenä qadär räsmi radio, televidenie Mortaza Räximov belän Färit Möxämmätşin oçraşuı, Ufadağı söyläşülär turında östämä mäğlümat birmäde. Soñğı waqıtta, Başqortostan häm Tatarstan arasındağı iqtisadi xezmättäşlektä qayber totqarlıqlar çıqqan ide. Başqortostanda atom stansiäsen tözü, Tatarstandağı Tübän Qama susaqlağıçınıñ däräcäsen kütärü çetrekle sorawlar tudıra. Başqortostan tatarlarınıñ statusı häm xalıq sanın aluğa äzerlekkä bäyle mänfäğätlär qarşılığın äytep tä torası yuk. Şunlıqtan, ike respubliqa bergäläşep üz möstäqıylleklären yaklarğa sälätleme, yukmı — monı bügen sezgä tögäl äytä almıybız.


text:
Cirle avtonomiä prezidiumınıñ çirattağı utırışında Tatar mädäni üzägeneñ eşçänlege tikşerelde
Säbäbe dä bar: İrkäm Xäyretdinov häm anıñ ike fikerdäşe Üzäk direktorı Gölsinä Gerasimovanıñ naçar eşläwe turında gubernator isemenä xat yazğannar ikän. Ä Sergey İvanoviç Avtonomiä prezidiumınıñ fikeren sorağan. Utırış isä Üzäkneñ eşçänlegen qänäğätlänerlek dip bäyäläde.
Utırış şulay uq tatarça televizion tapşırular redaktorı Ramis Safinnıñ tapşırular yazmışı turındağı mäğlümläten tıñladı. Aña qarata höcüm, başqa ölkälärdäge kebek ük, 2003 cäyendä başlanğan ide. Atnasına 45 minutlıq tapşırunıñ waqıtı 20 minutqa qaldırıldı, tapşıru waqıtı da tamaşaçı eştä waqıtqa – köndezgä küçerelde. Xätta “Çişmä” iseme dä qullanıştan çığarıldı. Xäzer şul ber çemetem “Vesti na tatarskom yazıke” digän tapşıruğa da qurqınıç yanıy. Mäskäwgä ul kiräkmi, ä gubernatorğa kiräk bulsa, üz aqçasın anıñ aqçası xisabına mömkin. Utırış, Ramis Safin täqdime buyınça, Sergey Morozovtan anıñ Mäskäwgä protest xatı yazuın sorap möräcäğät itärgä qarar qıldı. Mäğnäse – küpmillätle ölkälärne Tver' yäki Voronej kebek töbäklär belän täñgälläştermäskä, tatar, çuaş, muqşılarğa da açığraq çıray kürsätergä kiräklegen nigezläw. Gubernator bu ğözerne, bälki, ütär dä. Çönki tatar tapşıruları ğına da ayına 96 meñ rubl taläp itäçäk. Ä tağın çuaş, muqşılar bar. Ä annan milli mänfägat'lär öçen başqa çığımnar da taläp itelä. Mäsälän, “Ömet” gäzite redaktorı äytüençä, byudjetta mäğlümlät çaralarına yärdäm yözennän 32 million aqça qaralğan. Moña kitaplar çığaru ixtıyacları da kerä. Rusça kitaplar byudjet xisabına çığa ikän, tatarça da çığarılırğa tieş. Ul 6 isemdä kitaplar çığaru ixtıyacın xakimiät aldına quyarğa täqdim itte. “Çabata kiräk bulsa, Xaq Täğälädän künitek sorarğa kiräk”, içmasa, ikesenä aqça birsälär dä qänäğät bulır idek, dide ul. Ä “Ömet” üzenä 2006-yılda älegä byudjet aqçası da bireläçäk. Ä annan soñ ul da üz xisabına ğına yäşärgä tieş bulır, di.
Utırış soñında avtonomiä räise wazifaların başqaruçı Roza xanım Äxmätcanova kiläçäk eşlär turında plan-niätlär belän tanıştırdı. Kiläse cıyılışqa qädär täqdimnär äzerläw, alğa quyılğan niätlärgä qarata fikerlär äzerläw kiräklegen dä äytte.
Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Neşet Çelebi - Elifim
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Elifim
Etiketler : Neşet Çelebi - Elifim türkü indir, Neşet Çelebi - Elifim türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Elifim mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Elifim türküsü, Elifim sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Elifim bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Telli Gelin (Barak)
Neşet Çelebi - Yorma Beni Dünya
Neşet Çelebi - Vurduğunu Öldürürsün
Neşet Çelebi - Erciyes ten Kar İstersin
Neşet Çelebi - Ara Ver Ara Ver


text:
Rusiä tarixnıñ danlıqlı säxifälären barlıy: yaña film
Rusiäneñ üzäk televideniä kanalı rus ädäbiätı klassikası Lev Tolstoynıñ "Suğış häm Tınıçlıq" romanı nigezendä yaña filmnı kürsätte. Bu film Rusiä tarixınıñ iñ şatlıqlı häm tantanalı mizgelläreneñ bersen, Napoleon ğaskärlären tar-mar itep ildän quıp çığarunı sürätli. Sänğat belgeçläre – Rusiädä kino sänğate Rusiä ädäbiätına iğtibar itä başlandı dip şatlansa, Kremlneñ säyäsi adımnarın küzätüçelär – bu filmnıñ ekrannarğa saylawlar aldınnan çığuı – oçraqlı xäl tügel, di.
"Öleşçä bu klassiklarnı kire qaytaru teläge häm aqça eşläw ısulı, minemçä mondıy filmnar bügen televideniä ekranında kürsätelgän baqşa kinolardan iñ yaxşıları."
Soñğı yıllarda Dostoyevskiynıñ "İdiot", Pasternaknıñ "Dr.Zhivago" (busında töp rolne Çulpan Xammatova uynıy) häm Bulgakovnıñ "Master häm Margarita" äsärläre nigezendä yaña filmnar yasaldı.
Säyäsi küzätüçelär isä – yaña "Suğış häm Tınıçlıq" kinosında klassik äsärne ekranlaştıru häm aqça eşläwdän tış tağın başqa äyber kürgän. Mäskäw CArnegie Üzäge belgeçe Masha Lipmann süzlärenä qarağanda, bu filmnıñ Rusiädä saylawlarğa ber aydan azraq waqıt qalıp barğanda, kiçek böten il televizor qarağan waqıtta kürsätelüe – oçraqlı xäl bulmağan. Mäskäw CArnegie Üzäge belgeçe Masha Lipmann:
"Bu könnärdä televideniädä saylawaldı kampaniäsen çağıldırğan küp äyber kürsätelä, ilneñ qüätle buluı, danlıqlı ütkäne buluın kürsätälär. Älbättä televideniäne Kreml qullana, çönki böten kanallar alar kontrolendä. Bu – Rusiädä saylawlarğa kiräkle käyef tudırır öçen eşlänä. Häm "Suğış wä Tınıçlıq" filmı da şunıñ ber öleşe."
Rusiälelär 2 dekaber könne Duma saylawlarına bara. Tawışlarnıñ küpçelegen Berdäm Rusiä alır dip farazlana. Partiä isemlegendä berençe namzät – prezident Vladimir Putin.
Saylawlarnıñ ğadel häm irekle bulaçağına xäzerdän ük ışanıç yuq, di belgeçlär. Televideniäneñ 3 kanalın üz kontrolendä totuı ğına tügel, Kreml tağın başqa törle çaralar da kürä.
Uzğan yıl Putinnı tarix däresleklären üzgärtergä quşuda ğäyeplädelär. Yaña däresleklärdä Stalin – bäyek yulbaşçı bularaq sürätlängän. Tolstoynıñ "Suğış häm Tınıçlıq" kitabı – Rusiä ğaskärläreneñ 1815nçe yılda Napoleon köçlären ciñüe turında. Bu da, küplär fikerençä, Putinnıñ Rusiäne böyek däwlät itep kürsätü omtılışına yaxşı turı kilä.
Tarix turında "niçek kiräk şulay" söyläw – Rusiä öçen yañalıq tügel. Rusiä-Fransiä suğışı waqıtında yäşeren küzläw xezmäte başlığı bulğan häm Rusiädä jandarmeriä qorğan graf Alexander Benckendorff, 1830nçı yılda "Rusiäneñ ütkäne tañ qaldırırlıq, xäzergese soqlandırğıç, ä kiläçäge anıñ küz aldına da kitererlek tügel," digän bulğan.


text:
Çirattağı yazma Üzäk Aziädäge xällär turında, xörmätle tıñlawçılar. Xalıqara krizis törkeme dip atalğan oyışma şuşı könnärdä üze ütkärgän ike tikşerenü näticälären bäyän itkän ide, annan kürengänçä, Üzäk Aziä xökümätläreneñ üz illärendäge urtaçıl häm radikal'' islamğa beler-belmäs ezärlekläwlär alıp baruwı bötenläy kire näticälärgä kiterä ala dielä.
Belgiädä urnaşqan şuşı xalıqara törkem dönyadağı nizaqlarnı xäl itü yulların ezläw belän şöğellänä häm ul xäzer, üze ütkärgän tikşerenülärgä nigezlänep, Üzäk Aziä däwlätlärenä islamğa qarata säyäsäten üzgärtüne, ezärlekläwlärgä bik ömetlänmäskä kiñäş itä. Ägär dä bu kiñäşkä qolaq salınmasa, töbäkne barı tik totrıqsızlanu ğına kötä dip kisätä Xalıqara krizis törkeme. Anıñ töp täqdime asılda - urtaçıl wä radikal'' islamnı ayıra belü, alarğa bertigez qarawnı beterü. "Urta Aziä: islam häm däwlät" digän xisabında törkem islamnıñ Üzbäkstan, Taciqstan, Törkmänstan, Qırğızstan wä Qazağstanda Sovetlar Berlege tarqalğannan soñ yañarış kiçerüwe, niçek häm nindi räweşkä kerep täräqqi itüwenä küzätü yasıy. Anda, "här ildä dä islamnıñ üsüwenä qarşı ezärlekläwlär törle däräcädä bulsa da, alarnıñ barısı da säyäsi islamnı, radikal''me ul, ällä urtaçılmı, kontrol itü yulın ezläde häm barısı da islamnı däwlät qoralı itep qullanırğa teläde" dielä. Bu uñaydan xisapta, dini xislär belderügä qarata artıq qırıs möğämälä kürsätü urınsız, barı tik alarnı bastıru häm ezärlekläwlärgä genä ömetlänü bötenläy kötelmägän näticälärgä kiterä ala digän fiker äytelä. Xalıqara krizis törkemeneñ Üzäk Aziä programması mödire David Lewis, "dini eşçänleklärgä qarata törleländerelmägän mönäsäbät kürsätü, yäğni urtalıqta toruçılarğa da, radikal''lärgä dä bertörle möğämälädä toru dinçelärne kiresençä radikal''läşterä genä" dip belderä. Küzätüçelär fikerençä, Üzäk Aziä illärendä islamğa qarşı qırıs säyäsät alıp baru xalıq arasında zur qänäğätsezlek tudıra häm säyäsi islamnı oppozitsiägä etärä. Xalıqara krizis törkemeneñ ikençe xisabı, anısı "Üzäk Aziädäge radikal'' islam: "Hezb-ut-Tährir"gä cawap qaytaru" dip atala, isemendä atalğan şuşı islam partiäse eşçänlegenä qarıy. 90-nçı yıllar urtasınnan birle radikal'' dini qaraşlarda torğan bu oyışma bar töbäk buylap üzenä meñlägän keşene cälep itte dip farazlana. Turıdan-turı köç qullanunı alğa sörmäsä dä "Hezb-ut-Tährir" bar möselman dönyasında, berençe çiratta Üzäk Aziädä, xäzerge dönyawi xökümätlärne bärep töşerep, anda islam xakimiaten kertüne häm şulay itep yañadan üzenä kürä möselman xälifäten qorunı yaqlıy. Xalıqara krizis törkeme, älege partiä bügenge köndä töbäktä iñ zur radikal'' islam xäräkäte bulıp tora, anıñ 15-tän alıp 20 meñgä xätle äğzası bar digän mäğlümat birä. Xisapta "Hezb-ut-Tährir" dini oyışmağa qarağanda kübräk säyäsi partiä bularaq bäyälänä, läkin berük waqıtta anıñ terror eşçänlegenä qatnaşı buluwın raslağan dälillär yuq dip äytelä. Üzäk Aziädäge illärneñ xakimiate isä radikal'' islamçılarnı üzlärenä qarşı häm bar dönya buylap terror alımnarı qullanuda ğäyepläp tora. "Hezb-ut-Tährir" turındağı ikençe xisap ta, Üzäk Aziädäge xökümätlärneñ üz illärendäge islamçılarğa qarata çamadan tış qırıs ezärlekläwlär alıp baruwı, älege partiä tarafdarları sanınıñ artuwına, anıñ üz eşçänlegendä çınnan da radikal'' alımnarğa küçä başlawına kiterä ala dip kisätä. Bu bigräk tä Üzbäkstanğa qarıy di Xalıqara krizis törkemeneñ Üzäk Aziä programması mödire David Lewis. Bu uñaydan ike xisapta da, dinçelär tiräsendäge moxitne üzgärtü, anı saflandıru, alarnı säyäsi eşçänlekkä cälep itü, ğomumän, Üzäk Aziä illärendäge ictimaği wäzğiatne irekländerü, älegä yabıq säyäsi sistemanı başqa subyektlarğa da açu kebek çaralar täqdim itelä.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Qıtayda SARS virusın yañadan 34 keşe yoqtırğan
Taiwan xökümäte, bügen ildä tağın 10 keşeneñ SARS belän awırıp kitüenä qaramastan-çirneñ taraluı kontrolgä alındı, dip xäbär itte. Sälämätlek Saqlaw xezmätkärläreñ-çirne yoqtıruçılar sanı könnän kön kimi, dip belderä.
Dönya Sälämätlek Saqlaw Oyışması-dönya buylap xällärneñ ber törle yaxşı buluın kire qağa. Kanada tabipları, Toronto xastaxanäsendä küptän tügel ülgän ike awırudan soñ SARS çire yañadan qabınıp kitergä mömkin dip borçıla. Aydan artıq waqıt eçendä Kanadada SARSnı yoqtıruçılar bulmadı.


text:
Ufa tatarları milli-mädäni möxtäriäte räise Zahir Xäkimov äxlaqıy zıyan öçen “Qızıl tañ“ gäziten mäxkämägä birgän ide. Başqalanıñ Sowet rayonı mäxkämäse Zahir faydasına gäzittän 5 meñ sum külämendä aqça tülätergä häm aqlağan yazma birergä digän qarar çığarğan ide. Läkin här ike yaq ta monıñ belän kileşmi Yuğarı mäxkämägä birde häm ul 18nçe may qaraldı. Zahir Xäkimov häm Qızıl Tañ'nıñ baş möxarrire urınbasarı Fänis Gäräyev fikerlären Azatlıqnıñ çärşämbe tapşıruında tıñlağız.
Uzğan atna Başqortstanda Rusiä tarixında iñ zur külämdä narqotiklar belän qulğa alu oçrağı bulğan ide.Samara—Ufa—Çiläbe yulınıñ Tuymazı şähärenä yaqın öleşendä ber “Kamaz“ maşinası awğan ide.Annan urmanğa kertep yäşerelgän 3.5 million amerikä dolları külämendä narqotiklar tabılğan ide.İnde yök artınnan kilgän ikençe maşina da qulğa alınğan.Qulğa alınuçılarnıñ barısı da Tacikstan grajdannnarı.Narqotiklar Samara şähärendä yäşäwçe tacik diasporasına täğayınlängän buluı da açıqlanğan.Bu Urta Aziädän Rusiägä narqotik taşunıñ töp yulı bulğan dilär.
5nçe aprel Kaliningrad ölkäseneñ Baltiskiy şähärendäge “Bespoqoynıy“ esminetsında çığışı belän Başqortstannan bulğan 27 yäşlek Pawel Mardän üterelgän ide.Anıñ gäwdäse haman da bulsa tuğan yağına qaytarılmağan.Märxümneñ änise Tamara Mardän Baltıyq flotı başlığı urınbasarına şaltıratıp, Qızıl mäydanda qarşılıq aqsiäse ütkärü belän qurqıtqaç ,mäyetne qaytaru mäsäläse xäl itelgän.Läkin üterelü säbäpläre açıqlanmağan.Qayber mäğlümatlar anda bik zur keşelärneñ balaları qatnaşqan dip isäpli.Alar arasında Baltıyq xärbi-diñgez bazası ştabı başlığı qontr-admiralnıñ ulı Yüriy Qonışev ta bar dip ireşterä.Älege faciğa säbäplären tikşerüdä yärdäm sorap respublik Prezidentı Mortaza Räximov Baltıyq flotı başlığı witse-admiral Vladimir Waluyıvqa xat belän möräcägät itte.


text:
Däwlät Şurasında tatar teleneñ terminologiäsen kamilläşterü turında söyläştelär
Tatarstanğa Rusiäneñ awıl xucalığı ministrı Aleksey Gordeev häm Rusiä prezidentınıñ yärdämçese Aleksandr Abramov kilde. Comğa könne alar respublika citäkçelege belän Älki rayonında buldı. Monda qunaqlar Qızıl Şärıq-Agro şirkäte täcribäse nigezendä Tatarstanda eşläp kilüçe öre agrokompaniälärneñ eşçänlege belän tanıştı, alarnıñ täcribäsen Rusiäneñ başqa töbäklärenä taratu turında söyläşte.
Respublika Däwlät Şurası da bu könnärdä bik aktiv eşli. Şuranıñ sotsial’ säyäsät komissiäse wäkilläre 22 aprel’dä Bögelmädä buldı. Monda alar Tatarstan xökümäte äğzäläre belän bergälektä Rusiädä 2005 yılnıñ 1 ğinwarınnan ğämälgä kergän monetizatsiä, taşlamalarnı aqçalata tüläwlärgä alıştıru turındağı qanunnıñ ütäleşe xaqında kiñäşläştelär. Şulay uq Bögelmädä uzğan cıyılışta respublikanıñ adreslı sotsial yärdäm qanunınıñ ütäleşe, respublikadağı sotsial’ xäl dä tikşerelde.
Ä menä Däwlät Şurasınıñ mädäniät, fän, mäğärif häm milli mäs’älälär komissiäse comğa könne Tatar teleneñ terminologiäsen kamilläşterü problemaları dip isemlängän respublika fänni-ğämäli konferensiäsen ütkärde. Anda deputatlar, respublikanıñ xökümät wäkilläre, tel belgeçläre, ğalimnär, jurnalistlar qatnaştı. Konferensiädä tatar teleneñ qullanışın kiñäytü, bu eştä Tatarstannıñ tellär turındağı qanunınıñ role, yaña mäğlümäti texnologiälärdä tatarça terminnarnı buldıru, tatar ädäbi teleneñ döres äyteleş häm yazılış mäs’äläläre, süzlär häm süzleklär tözüdä qıyınlıqlar, räsmi dokumentlarnı tatar telenä tärcemä itü problemaları tikşerelde.
İbrahimov isemendäge Tel, ädäbiät hä sänğät institutınıñ fänni xezmätkäre Döriä Ramazanova terminologiä eşen kamilläşterü öçen äybät tärcemäçelär äzerlärgä kiräklege turında äytte. Ä menä professor Rüzäl Yusıpov Mäğlümät çaraları häm söyläm kul’turası digän temağa çığış yasap, tatar jurnalistların tänqitläde. Ul qäläm ostaların döres yazmağan, söylämägän öçen dä, tatar variantları bulmağan oçraqta yaña süzlär uylap çığarıp, iskelärne qullanğan öçen dä tänqitläde.
Gölnaz İlgizär


text:
Tatarstannıñ 50 meñ gektar cire su astında qala
Tatarstannı ni kötä? Älbättä bäxetle kiläçäk dip äytäse kilä. Läkin, ekologiä, äylänä-tirä möxitneñ yazmışı niçek bulır kiläçäktä – menä bu mäsäläne xäl itmi torıp matur kiläçäk turında süz quzğatu awır. Respublika zur tügel, ä iqtisadıy häm sänäğät tözeleşe buyınça küp kenä bäysez illärne uzıp kitkänbez. Qarağız, Rusiä oboronası, yäğni oçqıçlar tözüne Tatarstan totıp tora. KamAZ Çallıda, Tübän Kamada neft' sänäğäte, Alabuğada tağın zavodlar, häm başqa bik küp misallar kiterep bula. Maqtanırlıq älbättä. Läkin, tabiğät pıçrana bit. Monısın belgeçlär tikşerep tora häm tieşle küzätülären yasıylar anısı. Ä däwlättän xezmät xaqın almağan belgeçlär isä, çañ qağa. Menä, Tatarstannıñ atom-töşkä qarşı cämğiät räise Albert Garapov, Qazannıñ ekologiä şurası cämğiäte räise Marfin, Xalıqara sotsial'-ekologiä berlegeneñ Qazan bülege räise Muxaçev Kama yılğasında su kütärü häm iqtisadıy, häm ekologik zıyan kiteräçäk dip sanıy. Bu xaqta alar maxsus möräcäğät belän çıqtılar.
Ä Tatarstan parlamentı berençe uqılışta raslağan, respublikanıñ aldağı biş yılğa iqtisadıy üseş programmasında, atom-töş stansiäsennän tış, Tübän Kama GESında tağın sunı kütärü turında matdä dä bar. Tabiğät saqçıları şuña kürä çañ qağa. Bügenge köndä, älege GESta su däräcäse 62 metr täşkil itä. 1963 yılğa qädär räxät kenä üz köyenä ağıp yatqan. Şul waqıtta, iqtisadıy yaqtan ayaqqa basıp kilgän Tatarstan avtonomiäle respublikasında energiä kübräk kiräk bula başlıy. Tözilär, Tübän Kama GESın. Respublikağa citärlek kenä tügel, xätta çit töbäklärgä cibärerlek tä energiä çığanağı bula bu. Ul çaqta uq inde, su däräcäsen 68 metr itep küz aldına kiterälär. Läkin, 1978 yılda, GESnı tizräk eşlätep cibärer öçen 62 metr ğına itep qaldıralar. Su kütärü , GES tözü ul, elektr energiäse genä digän süz tügel. Ä distä meñlägän gektar cirlär su astına qaldı digän süz. GES tözelä başlağaç uq, küp kenä awıllarnı yaña cirgä küçerep utırtalar. Menä, energiä xäzer tağı da küp kiräk. Şuña kürä 1963 yılda planlaştırılğan däräcägä sunı kütärmäkçe Tatarstan xakimiäte. Döres, monıñ öçen, Tatarstannıñ teläge genä citmi. Kama yılğası aqqan başqa töbäklär dä röxsät birergä teş. Alarnıñ da bit xisapsız cirläre su astına qalaçaq. Urıs äytmeşli, qaq-niqaq 6 metrğa su kütärelä bit. Kütärgäç, GESnıñ kereme dä artaçaq ikän. Yılına östämä dürt milliard rubl'gä yaqın fayda keräçäk. Monnan tış, balıq totu da tağın şäbäyep kitäçäk, yılğadan paraxutlar da uñaylıraq yöriäçäk. Ä 62 metrda ğına qaldırsañ, GESnı tözekländerü küpkä qimmätkä töşä dilär.
1990 yılda, Tatarstan, Başqortstan, Udmurtiä qanun çığaru orğannarı su däräcäsen kütärmäskä digän qarar qabul itkännär ide. Ä xäzer bit zamanalar başqa. Menä Atom-töş stansiäsen tözüne tuqtatu turında qara qabul itelgän ide dä, şul uq çorda, başta Başqortstan üzgärtte bu qararın, bu könnärdä isä Tatarstanda.Qayber belgeçlär, Tatarstan üzeneñ çigendä genä başqort atom-töş stansiäsen tözügä küz yoma, çönki, Tübän Kamada su kütärergä Başqortstan riza bulğanğa dilär. Yäğni, urtaq fayda tapqannar.
Ä Tatarstan yäşellär xäräkäte wäkilläre, su kütärelgän oçraqta, Tatarstanda ğına da 50 meñ gektar cir su astına qalaçaq digän faraz birälär. Monnan tış, belgeçlär, su astında küpme tarixi häm tabiği häykällär qalaçağın da sanağannar. 139 häykälneñ su astında tulısınça qalaçağı tögäl açıq. Ä tağın 150-200 läbe su kütärelgän oçraqta, cimerelep baraçaq. Belgeçlär monı, zona riska dilär. Xäzer, bu mädäni qatlamnı öyräner öçen 70 million rubl' arxeologlarğa birelä ikän. Su astına qalğançı öyränelsen öçen.
1990 yıllarda, mondıy su kütärülär, atom-töş stansiäläre yasawlar xalıq basımı astında tuqtatılğan ide. Xäzer isä, xalıq üz könen üze kürä. Ä alarnıñ yaqtı da, matur da kiläçäge öçen citäkçelär qayğırta. Hiç yuğı üzläre alar şulay dip ışandıralar. Işanabızmı?
Räfis Cämdixan


text: Rusiä prezidentı Vladimir Putin bügen Mäskäwdä Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf belän oçraştı. Taraflar, ütkän bäxäslärgä noqta quıyp, törle tarmaqta, bigräk tä, terorğa qarşı köräş ölkäsendä, xezmättäşlekne köçäytergä kileşte. Bügen ütkän söyläşülärne Möşärräf “açıq häm näticäle” dip bäyäläde. Putin, ike il arasındağı mönäsäbätlärgä uñay bäyä birep, alarnıñ tağı da üsäçägen äytte. Möşärräf Putinnı Paqstanğa çaqırdı. Oçraşu näticäsendä berniçä kileşü imzalandı. Şul isäptän, narkotik, cinäyätçellekkä qarşı köräş, mäglümät belän alışu turında. Möşärräfneñ Rusiä säfäre, soñğı 3 distä yılda Paqstan citäkçeseneñ Rusiägä berençe kilüwe buldı. Salqın suğış şorında Paqstan Quşma Ştatlar tarafın tottı, ä anıñ töp köndäşe – Hindstan, Rusiä belän yaxşı mönäsäbättä ide.


text:
Cırçı-köräşçe Vil Usmanov konsertı Semberneñ iñ zur zalında uzdı
Sember tatarların konsertlar belän ällä ni şaqqatırıp bulmıy inde. Häm konsertlar turında süz ozaytuğa ixtiac da yuq kebek. Läkin Vil Usmanov büläk itkän tamaşanıñ üzençälekläre iğtibarğa layıqtır.
Berençedän, Vil artist häm köylär yazuçı ğına tügel, danlıqlı milli köräşçe dä. “Sember” isemle tatar maltabarları berläşmäse räise, şuşı konsertnı oyıştıruçı Färit Äyupov, säxnägä çığıp, anıñ 22 törle sabantuylarda, ä 2005-yılda Qazan Sabantuyında absolyut batır isemen yawlağanın iskä töşerde.
Konsertnıñ maqsatı itep küñel açu ğına tügel – milli tärbiä dä quyılğan dip añlarğa bula. Alıp baruçınıñ arzan şayarışları urınına – eçkersez citdi süz. “Yäşibez, ükenmibez” dip atalğan tamaşanı başlap cibärgändä ük, ul tuğan yaqnı, tuğan cirne ixtiram itärgä, tuğannarıbız millättäşlärebez belän eçkersez mönäsäbättä yäşärgä öndäp, näq şul turıdağı cırın da täqdim itte.
Cırçınıñ tamaşaçığa yaqınlığı – “faner” qullanmawda da: “Sez biletlarıgıznı kseroks aşa çığarılğan yalğan aqçağa almağansızdır, şunlıqtan min dä fonoğram tügel – üz tawışımnı täqdim itäm”, - dide ul.
Ä tamaşanıñ iñ möhim üzençälege – 60 – 80-nçe yıllarda xalıq küñelenä kerep qalğan cırlar häm milli moñnardan toruı. Döres, başta “zamança” dip ataluçıları da buldı. Sälämä genä kiemdäge beräw, cırçı Gölnaz Gafurovaga çäçäk büläk itte dä, Vilne säxnägä çaqırtıp, aña “Sin üzeñ niçawa keşe, nu konsertıñ naçar – xalıq cırlarına urın birmiseñ”, - dide. Häm şunnan soñ ğına milli moñnarğa yul açıldı. Täcribäle tamaşaçı öçen, bu yegetneñ kollektiv äğzası buluın añlaw qıyın tügel ide, yuğisä. Şunlıqtan, tänäfes waqıtında, Vil yanına kerep, “Ällä inde milli moñıbıznıñ säxnädän yañğırawına “tabu” çäpälgänme? Anıñ tabiği xoquqların qaytaru öçen genä oyıştırıldımı bu säxnäwi tamaşa?” – dip sorarğa turı kilde.
Bu – Vilneñ bıyılğı repertuarın tözüçe Almaz Xämzin ideyäse ikän. Äytergä kiräk, bu epizod bügenge xalätebezne döres çağıldıruçı mizgel sıyfatında da qabul itelde. Vil Usmanov äytüençä, anıñ tatar moñnarınnan ğına torğan tulı ber konsert birerdäy repertuarı äzer ikän. Ä xalıq cırların, klassik äsärlärne başqara almağan, şunlıqtan tırt-pırt belän genä mawığuçılarnıñ urını säxnädä tügel, dide Vil Usmanov. Häm ozaqlamıy säxnä andıy “cırlarğa teläwçelärdän” arınır, digän ışanıç ta belderde.
Ä anıñ üzeneñ konsertı milli moñnarğa bay buluı belän genä tügel, säxnä belän zalnıñ ber can – ber tändäy uqmaşuı belän dä xalıqqa bik oşadı. Küptän tanış cırlarnı zal belän bergäläp cırlaw omtılışları, kiñ tanılış tabarğa ölgermägän cırlarnı öyrätep ük cırlatuı, cır barışında törle xäräkätlär belän qatnaşırğa öyrätüe kebek ğämällär zal belän säxnäne berläşterde, diärgä dä bula.
Tik küñelsez närsä dä bar: zal tulı tügel ide. Xäyer, monı Vilneñ Sembergä berençe märtäbä genä kilüe belän añlatıp, beraz tınıçlanırğa da buladır. Härxäldä, “Tağın kilsä, böten tanışlarımnı da alıp kiläçäkmen”, - digän süzlär dä işetelde, şöker.
Häm Vilgä dä ber teläk belderü urınlı bulır kebek: Cırlarnıñ xuca-avtorların da äytep ütärgä kiräk ide. Mäsälän, Rim Xäsänevneñ “Öfe yükäläre” cırın “Başqortstan yaqlarınnan kilgän cır” dip täqdim itte. Häm konsertnı, şul uq Rim Xäsänevneñ isemen äytmiçä genä, anıñ gimnday yañğırawçı cırı belän tämamladı. Bu danlıqlı cırnı, bälki, xalıq cırı dip tä qabul itärgä buladır inde – küplärneñ repertuarında bit ul. Häm Vil Usmanov “Yuqqa tügel, yuqqa-a-a tügelder”, digän süzlärne tulayım tamaşaçığa tapşırdı.
Soñğı süzlär isä zaldan yañğıradılar: “Maladsı, Afärin, Menä içmasa konsert, Räxmät” dip qıçqırular ozın-ozaqqa suzılğan köçle alqışlar aşa da işetelde.
Ayrat İbrahim, Sember


text: İrandıñ Buenos Ayrestağı elekke ilsehe Xaji Söläymänpurzı qulğa alıu säbäple İran Argentinağa kisken protest belderze. Ul ütkän kese yoma Argentin xaqimiättäre ütenese buyınsa Böyök Britaniäla qulğa alınğaynı. Xaji Söläymänpur 1994- se yılda Buenos Ayresta yähüd mäzäni üzägen şartlatıuğa qağılışı bulıuza gäyeplänä. Şartlaw hözömtähendä 85 keşe häläk bulğaynı. Tegerän Argentinanıñ azımın gäyepläp bıl İzrail menän Amerikä planlaştırğan, säyäsi tös birelgän aqsiä tip belderze. İran prezidentı Möxämmät Xatamıy ildeñ Argentinalağı elekke ilsehen qulğa alğan ösön Böyök Britaniänan räsmi räwyeştä gäfü üteneüze talap itte.