text:
Tsunami dulqınnarınıñ Hind Okeanındağı illär yarlarına kilep bärelüenä 2 kön waqıt ütte. Ülüçülär sanı unmeñnärçä ämma sannar säğät sayın artıp bara , meñnnärçä keşedän xabär yuq,yuğalğan. Yardäm oyışmaları yäşäp qaluçılarnı meditsina yardäme azıq tölek belän tämin itergä tırışa. BMO pıçranğan sular häm bozıla başlağan mäyetlär aldağı könnärdä yäşäp qaluçılar öçen zur qurqınıç täşkil itäçäk dip kisätä.Tarixta borınğı mädäniätlärne dä yuq itkän tsunamilär dönyanıñ in qurqınıçlı tabiğıy afätlärennän sanala
Sri Lankadan alıp İndoneziägä qädär törle illärdä bu könnärdä ülüçülär sanı ğına xisaplana.26-nçe dikäberdäge köçle cir teträwe häm şunnan xasıyl bulğan tsunami 10meñnnäçä keşene üterde. Qalğannarı yäşäp qalu, çirlärgä qarşı köräşergä tieş.Yardäm Oyışmaları könyaq Aziegä aşığıç yardäm cibärep , ikençe fäciğä- açlıq häm xästäleklärne tuqtatırğa tırışa. Sri lanka , Hindistan , İndoneziedä ülüçülär sanı,zarar ,Tailand , Maläziä yäki Maldiv utrawları belän çağıştırğanda kübräk.BMOnıñ Humanitar Mäsälälärne Koordinatsiläw Ofisı citäkçese Arjun Katoch tabiğıy afätneñ kitergän zian milliadlarça dolar dip farazlıy. Ul oyışmanıñ Jenevadağı ofisınnan Azatlıqqa bolarnı äytte(audio)
Tabiğat qazasın küzdä totqanda bu här haldä BMOnıñ sonğı distä yıllarda ä bälkim dä elek bulmağan külämdä zur yardäme bulaçaq .
BMO aşığıç meditsina, yortlar tözü öçen kiräk yaraq tutırılğan yözlärçä oçqıç atnakiçtä töbökkä kilep citä dip belderde. Yardäm tik BModan ğına tügel ä AQŞ, Yaponiä, Rusiä Yevropa Berlege şulayuq Yevropanıñ ayrım illäre , xalıqara qızıl xaç häm qızıl ay oyışmaları yardäm cibärä . İn küp zarar kürgän Sri lankada ber million çaması keşe açlıq häm epidemiä qurqınıçı aldında tora. Anda 18meñ keşeneñ mäyete tabılğan dip belderelä.Katoch qaraşınça in möhim mäsälä bu töbäktäge keşelärne xäzer çista su belän tämin itü(audio)
Dingez suı yarnı anda urnaşqan awıllarnı basqan çaqta in möhim ixtiaç eçer öçen çista su.Çönki qoyılarğa dingez suı tula, su pıçrana ağulana. Qoyılarnı çistartqançı, eçär su in zur ixtiaç bulaçaq
Bozıla başlağan mäyetlär dä sälämätlek öçen zur qurqınıç täşkil itä. Qayber belgeçlär häläkät zonasında tizlektä sanitar şartlar urnaştırılmasa qorbannar sanı tsunamidä ülüçülärdän kübräk bulaçaq dip kisätä.Çiklär Tanımağan Tabiplar inde üz törkemnären şul zonağa cibärde. Çiklär Tanımağan Tabiplar törkemeneñ operatsiä citäkçese Koen Henkaerts süzlärençä(audio)
berençe qurqınıç eçkitüe, çönki
çista su yuq inde. Anda xolera epidemiäse dä başlana ala. İkençe basqıçta tirä yaqta su bulğanğa anda tizlektä çirkilär artaçaq häm malarya cäyeläçäk.
Tsunami Sumatradan 4,500 kilometr yıraqtağı Afrika qıtğäseneneñ könçığış öleşendä yözlärçä keşeneñ ülemenä säbäp bulğan. Tsunaminıñ 8,500kilometr yıraqtağı Yaña Zelandiädä dä täsire sizelgän. 450 kilometr tizlektä barğan dulqınnar Yaña Zelandiädä dingez suıñıñ 30cm kütärelüenä genä säbäp bulğan.Ämma Tsunami yaña fenomen tügel ul Ägäy dingezendä Krit utrawında monnan 3,500yıl elek çäçäk atqan minoi mädäniäteneñ dä yuq buluına säbäpçe.1755nçe yılda Portuğal yarlarında 30meñ çaması keşe ülde dip täxmin itelä. Alaskada Lituya qultığında 1958nçe yıldağı cirteträwe häm xasıyl bulğan tsunaminıñ biyeklege 1525meter bulğan . Tabiğatkä kilgän zarardan tış, anda keşelär ülmäde . Bügen bik küplär ni öçen Hind Okeanı illäre Hawai utrawındağı kebek tsunami kisätü sistemasın buldırmağan dip sorıy. Ğadi cäwap ällä ni zur bälä qazalar bulmağan , ikençedän aqça mäsäläse. Geologlar häm Okeanologlar tsunami här urında bula ala dip belderä.2001nçe yılda britan häm amerikan geologları kanar utrawlarındağı yanartauda bik qatı şartlaw bulaçaq häm ber qayçan da bulmağan köçle tsunami xasıyl itäçäk , Yevropa,Afrika häm Amerika yarlarına bäreläçäk digän faraz belderde. Xäzerdän yk qurqu öçen säbäp yuq, yañartau şartlağınçı atnalar yäki könnärçä aldan işarälär cibärä başlıy
färidä xämit


c: text/html

text: Çeçnyә başqalasında bulıp ütkәn terror gәmәlә nәticәsendә 80 keşe ülde, 152 yaralandı. Rusiә Prezdentı Vladimir Putin bu terror gәmәle respublikada barğan tınıçlıq urnaşıtu tırışlıqlarına komaçaw itә almayaçaq, dip belderde. Bügen Rusiә xөkümәte ülgәn keşelәrneŋ qailәlәrenә 100 meŋ sum akça bülep birerğә qarar itte. Rusiә hөkümәteneŋ çırattan tış utırışında şulay uk, yaralangan keşelәrğә 15 meŋnәn alıp 50 meŋğә qadәr akşa birü xәl itelğәn. Bu terror gәmәlennәn sөŋ kürsәtelğәn matdi yәrdәm, zıan kürğәn keşelәrne sәwıqtıru çığımnarı belәn berğә, 10 milliard sum külәmendә bulır dip farazlana.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qazanda “Quqan” kafesı açıla
Qazan şähärendä ğäcäp isemdäge tuqlanu urınnarı, yäğni restoran, kafelar ğayät küp. Feşen klub, Joker, Murena, Flint, Yakitoriä, Karteç'... Sanıy kitsäñ bu isemlekne tağın däwam tiergä bula. Alar yanına Quqan digän isemle tağın ber kafe da kilep quşılaçaq. Şuşı könnärdä açılaçaq ul. Närsä bu? Tağın diñgez aryağı atamasımı? Ällä bu isemneñ başqa ber mäğnäse barmı? Bu sorawnı min Quqannıñ xucabikäse, Qabımlıq-pitseriä şirkäte başlığı Rawilä Şaydullinağa yulladım.
Quqan digän isemgä küp keşe şaqqata. Üzenä kür monıñ xikmäte bar. Minem babay, elekke zamanda kulak dip atağan bulğannar, ul menä Kokand şähärennän çabışqı at alıp qaytqan bulğan. Şul atnı kolxozlaşu yıllarında suqağa cigä başlağannar. At bireşmägän. Atnı bik qatı qiynap iäläştermäkçe bulğannar. Ämma kilep çıqmağan. Menä babay söyli ide, menä şul at ülgän, dip. Keşelär genä tügel ul waqıtta, atlar da şul xäldä bulğan. Ätineñ babaynıñ isemen mäñgeläşteräsem kilgän ide. Qoqannı äytä belmiçä, quqan ğına digännär inde. Quşamat şulay bulğan. Häm şuşı quşamat bezgä yabışıp qaldı, bötenebezgä. Häm bez Quqan buldıq. Minem tuğan töbägem Teläçe rayonı Alan awılı şunda yäşägän bik eşlekle keşe bulğan minem babalar. Menä şularnıñ isemen mäñgeläşterü ide minem isäp. Quqan Qazanlılar qolağına älegä säyer isem bulsa da, bezgä kilüçelär öçen yañalıq bulmayaçaq, di Rawilä Şäydullina. Anıñ äytüençä, at abzarı, konyuşni stilendä bulğan bu kafeda Quqannıñ añlatması turında yazu da bulaçaq. İnde Qazandağı milli atamalarğa kilsäk, ber tanışım kafe häm restorannarnıñ öleşçä isemlegen birgän ide. 97 kafe-restoran isemeneñ barı tik 12-se genä tatarça. Bu xäl äñgämädäşebez Rawilä Şäydullinanı da borçıy ikän.
Minemçä, Qazan şähärendä millilek digän närsä betä bara. Kübesençä qayandır kilgän ällä nindi isemnär quyalar inde. Ä menä millilekkä kilgändä, minemçä, alar bik az.
Allaxı täğälä üze yaratqan keşesen rizıq yanına cibärermen digän. Min pedagogiä institutın betergän bulsam da, menä 43 yıl inde aşxanädä eşlim. Sineñ rizığıñnı aşap çığıp kitkän keşeneñ räxmät äytüennän dä zur bäxet bulamı? di Rawilä Şäydullina. Ä monnan näq 20 yıl elek ul, ul waqıtta Tatarstan başqalasındağı berdän-ber yat isemgä iä tuqlanu urnına Pitseriägä, tatarça äytsäk Pitsaxanägä eşkä kilä.
Bez yasıy torğan Kolsoni digän pitsa ul xäzer tatar pitsasına oşıy başladı. Bez üzebezneñ millätebezneñ närsä yaratqanın beläbez bit. Anı eşli başlağanda ul mondıy tügel ide. Bu bezneñ üzebezneñ ser. Bez anı üzebezneñ tatar milli rizığına yaqın itep äzerli başladıq. Bezgä xäzergä xätle min konkurentlar kürmim. Bu pitsa po Quqanski bula inde xäzer. Bu yabıq pitsa. Anı aşasañ köne buyı çäy genä eçep yöriseñ inde. Ul bik tuqlıqlı, bik tämle. Monda böten studentlar kilä. Min monda 5-nçe buın studentlarnı çığaram. Monda sitsa aşap üskännär kübese zur keşe buldı inde. Şuña kürä bez açabız restoran. Ul restoranda pitsabıznı ölkän buın keşelärenä dä aşatmaqçı bulabız. Galstuk taqqan keşelärgä. Çönki bezdä kön ozın su buyı çirat. Andıy keşegä uñaysız studentlar belän çiratta basıp toru. Şuña bez restoran açarğa buldıq. Rawilä xanım äytüençä, Xätirälär digän bu restoran da ozaqlamıy işeklären açıp cibärergä tieş. Rusiädä biznesnıñ qatlawlı buluı, härwaqıt rişwät birep torırğa kiräklege turında yış söylilär. Eşquar xatın-qızlar bu problemağa kilgändä, ällä taşlamamı dip, min çirattağı sorawımnı biräm.
Xatın-qızğa mondıy eşne eşläw böten cirdä bik ciñel bulmas inde ul. Menä xäzer tözibez qunaqxanä. 6 etajlı ul bezneñ. Min genä qaldım, miña ber kem dä kilmäde rişwät sorap dip äytü, ışanmassız. Monnan 5-6 yıl elegräk bulğanğa qarağanda xäzer bu xäl ciñeşleräk. Böten keşelärne, böten dönyasın belep beterdek dip äytimme… Ansız da bulmıy. Bu şundıy dönya. Xäzerge zamanda biznes açıp cibärü bik awır. Bik awır!!! Çönki, texşartlar buyınça ul ber kilovatt utnı 18 meñgä satıp alırğa tieş bula. Anı 50 Kvt itep ala ikän 900 meñ bula. Bu bik awır mäs'älä. Xezmät-xezmät tağın ber qat xezmät. 20 yıl buyı min otpuskığa çıqmadım. Bala-çağa belän bol'niçnıyğa çıqmıyça eşlädem. Bik awır inde. Eşlägän keşe härwaqıt taba inde. Bügenge köndä 100-dän artıq keşe eşlibez. Xezmät xaqın waqıtında tülibez. Äbise eşlägän bulsa, anıñ onığı eşlägän keşelär bar mindä. Kilgän keşe kitmi. Bez pensiä fondına da, bol'niçnıyen da, barsın da tüläp eşlibez.
Rawilä Şäydullina här yıl sayın Rusiädä ütä torğan ölkännär könendä tuğan awılına qaytıp ölkännärgä büläklär dä öläşä. Awıldağı yullarnı rätkä kertüdä dä anıñ öleşe zur. Adäm balası, küpme genä yäşämäsen, öyränäse äyberläre, qılası ğämälläre küp bula anıñ, di ul.
Min inde pensiägä çıqqac Qor’än uqırğa öyrändem. Äytkän idem inde, min cämäğät tuqlanuına yalğış kilep eläkkän keşe dip. Min bit pedagogiä institutınnan soñ. Yäş çaqtan uq yaza idem, sıza idem. Menä şul şiğerlär, çäçämä äsär diseñme ğömerem buyı xıyallanğan xıyalım buldı. Böten cıyılğan närsälärne cıynap bastırasım kilä.di Qabımlıq-pitsaxanä şirkäte başlığı, eşquar xanım Rawilä Şäydullina.
Nail Alan.


text:
Omskinıñ Yälankül awılında xäter köne uzdı
Şuşı könnärdä Bol'şereç'ye rayonınıñ Yälankül awılında märxümnärne iskä alu köne bulıp ütte. Mondıy çara bu awılda inde berençe tapqır ğına oyıştırılmıy. 1990 yılda başlanğan bu ğämäl 10 yıldan artıq waqıt uzğannan soñ yañadan tergezelde. Uzğan yılda Yälanküldä xäter köne Qor'än aşları äzerlänep, awıl xalqı häm küp sanlı qunaqlar qatnaşlığında ütkärelgän ide. Bıyılğı xäter çarasında da qunaqlar küp buldı. Bügenge köndä Omskida häm ölkäneñ törle awıl-rayonnarında yäşäwçelär äti-äniläre, äbi-babayları ruxına doğa qılırğa tuğan awıllarına qaytqan idelär.
Xäter könendä uzğan yıldağı kebek, başta tözekländerü eşläre başqarıldı - zirat yannarı çistartıldı, räşätkälär tözätelde, çarduğannar buyaldı. Annan soñ bergä doğa qılu buldı. Doğadan soñ qunaqlar Qor'än aşına çaqırıldı. Äytergä kiräk, bıyılğı xäter köneneñ uzğan yılğıdan berniqädär ayırması da buldı. Uzğan yıl aş-su zirat yanındağı mäydanda oyıştırılğan bulsa, bıyıl xalıq köçe belän satıp alınğan ğibädät yortında äzerlände. Bina zur bulmaw säbäple, qunaqlarnı anda ayırım törkemnärgä bülep sıyladılar. Bu inde oyıştırılğan çarağa berniqädär tarqawlıq östäde diärgä mömkin. Qayber başqa ğämällärgä qarata rizasızlıq belderüçelär dä buldı. Gıybädätxanä öçen alınğan binanıñ şaqtıy tawşalğan buluı açıqlandı. “Kümäk köç belän cıyılğan aqçağa tözebräk bina satıp alırğa kiräk ide”,- didelär qayberäwlär. Ä çığışları belän Yälanküldän 5 çaqrım yıraqlıqtağı Qumıslı awılınnan bulğan qunaqlar, doğa qılu tämamlanğannan soñ uq, maşinalarına utırıp, tuğan awıllarına yunäldelär häm xäter çarasın anda däwam ittelär. Şunı da äytergä kiräk, qayçandır 100 dän artıq xucalığı bulğan Qumıslı awılı xäzer tulısınça tarqalğan. Awıl urınında ber genä yort torıp qalğan. Anda cir eşkärtü häm terlekçelek belän şöğellänüçe Alik äfände Karimov ğailäse genä yäşi. Xäter könendä oyıştırılğan Qor'än aşı da asılda bu ğailä yärdämendä äzerlände. Qumıslığa baruçılar da aldan uq ziratların tärtipkä kertü xästären kürgän idelär. Mal kermäsen öçen zirat tiräli qanaw qazıp çıqtılar.
Östäp şunı da äytergä kiräk, artıq küzgä taşlanmağan, xalıq arasında bülenü kiterep çığara yazğan qayber ğämällär xäter çarasına beraz küñelsezlek kertte kebek. Şulay da, xalıq mondıy dini çaranıñ oyıştırıluınnan känägät buldı . “Niçek kenä uzmasın, mondıy ğämällär kiräk, bigräk tä yäşlär öçen tärbiä çarası bularaq”, - di Yälanküldä tuıp üskän Minzifa xanım Xäyrtdinova.
Rusiä yäşläre çit illärneñ yuğarı uqu yortlarında belem alğan kebek, başqa illärdän Rusiägä kilep uquçılar da soñğı yıllarda şaqtıy kübäyde. Çit il talibläre Omskida da bar. Alarnıñ berse klassik universitetta belem aluçı Şvetsariä qızı 25 yäşlek Nikol' Matis. Nikol' Rusiädä yäşäwçe törle millätlärneñ tormışı-könküreşe belän qızıqsına. Üzeneñ kurs eşe itep ul Omski ölkäsendäge xalıqlarnıñ sotsial' torışın öyränü temasın alğan. Bu tema buyınça eş barışında Nikol' törle milli oyışmalar aktivistları belän oçraşa, oyışmalarnıñ sotsial' torışları, problemaları belän qızıqsına.
Düşämbe könne ul Omski ölkä tatar milli – mädäni moxtariäte idäräseneñ çirattağı utırışında buldı. Moxtariät räise Xäkim Sadıykov anı ölkädäge tatarlarnıñ bügenge sotsial' xäle belän tanıştırdı, soñğı aylarda töp problema bulıp torğan moxtariät urnaşqan bina öçen arenda bäyäsen tüläw mäsäläsenä dä qağıldı, bu xälneñ bügenge köndä çişmäslek problema bulıp toruın assızıqladı. Nikol' üz çiratında bay bulğan Şvetsariä ilendä dä ictimaği häm milli oyışmalarnıñ matdi torışları äğzaläreneñ tırışlığına bäyle, bezdä dä xökümät tarafınnan yärdäm kürsätelmi - dide. Üzeneñ tatarlar belän tanışuınnan känägät buluı turında da belderde.
Şunı äytergä kiräk - Nikol'neñ küzläre kürmi. Döm suqır qız qurıqmıyça, tanış bulmağan yıraq Seber şähärenä uqırğa kilgän. Üzeneñ fizik citeşsezlegenä basım yasamıy, uqu programması buyınça qaralğan biremnärne waqıtında ütäp kilä. Menä xäzer dä ul universitetnıñ etnografiä bülege xezmätkärläre belän ölkäneñ Muromsevo rayondağı tatar awıllarınıñ bersendä fänni ekspeditsiägä kitte. Anda ul tatarlarnıñ sotsial' torışın, könküreşen öyränergä niätli.
Rozaliä Sayganova Omski .


text:
Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege 18 fevräl könne üzeneñ utırışın ütkärde. Anda bu çärşämbedä Ufada tatar oyışmaları oyıştırğan qarşılıq çarası, piket näticäläre xaqında fiker alışu buldı. Ğomumän alğanda, respublik xökümäte yortı yanında oyıştırılğan uram cıyını uñışlı ğına ütte dip belderelde. Ämma tatar milli xäräkäte wäkilläre üzläre bu cıyınğa tuplanu öçen bilgelängän urın yanına, yağni näq Xökümät yortı qarşına uq ütkärelmäde häm bu älege çaranıñ näticäsen şaqtıy yomşarttı, älbättä. Tığız saflar bulıp tezelgän distälärçä militsiä xezmätkäre Aq yortqa baru yulların kamap alğan ide.
Şulay da, Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin belderüençä, bu äle qarşılıq çaralarınıñ başı ğına. «Mart ayınıñ täwge könnärennän ük şundıy uq piketlar oyıştıru yañartılaçaq, – dip äytte Mäcit äfände. – Respublika xakimiätläreneñ tatar xalqı mänfägätlärenä iğtibarın barı tik şundıy qatğıy çaralar belän genä yünältep bulır möğayın. Çönki moñarçı barlıq mäsälälärne urtağa salıp tikşerü häm xäl itü turındağı möräcägätlärne sanğa suqmadı alar».
Mäcit Xucin utırışta qatnaşuçılarnıñ iğtibarın respublikanıñ räsmi matbuğat basmalarında tatar milli oyışmalarına qarşı äledän-äle yañarıp toruçı höcümnärgä dä yünältte. «Menä başqort telendä çığuçı «Başqortstan» gäziteneñ bügenge sanında da bezneñ adresqa häm citäkçebez Ramil Bignov isemenä ällä küpme pıçraq atılğan çirattağı mäqälä dönya kürgän, – dip Mäcit äfände ul yazmadan qayber özeklärne uqıp işetterde. «Başqortstan» gäziteneñ 18 favral sanında «Xäwefle uyın» isemle yazma urın alğan. Mäqälä autorı Gölşat Äxmätqujina
Başqortstan tatar oyışmaları isemenä genä tügel, ä Tatarstan taraflarına, yazuçı Fäwziä Bäyrämowağa, jurnalist Mansur Mortazinğa qayber ğaye pläwlären citkerä. Autor xanım Başqortstanda tatar telenä dä däwlät tele statusı birügä dä qarşı ikän. Änä Tatarstanda tatar tele ul statusqa iä inde, şul bik citkän, dip belderä autor.
Kiñäşmädä çığış yasawçılar monıñ işe yazmalarğa xäzer inde älläni ğäcäplänmäwlären äytte. Kemnärder yaza torsın, ä bez millätkä fayda kitererlek täğayın eşlär başqarırğa tieşbez, digän näticä yasadı tatar milli xäräkäte aqtiwistları. Tatar oyışmalarınıñ çirattağı cıyını kiläse atnanıñ sişämbe könenä täğayınlände.


text:
Rusiä prezidentı yıllıq yullama belän çıqtı, anda xalıq tormışın yaxşırtu maqsatı quyıla
Mäskäw Kremleneñ Märmär zalı bügen yänä Rusiäneñ yuğarı citäkçeläre belän tulı ide - prezident Vladimir Putin üzeneñ yıllıq yullaması belän çığış yasadı. Anda ul asılda üze xakimiattä bulğan soñğı 4 yılğa yomğaq yasap, Rusiä xalıqara eşlärdä dä, finans mäs''älälärdä dä çın mäğnäsendä bäysez ilgä äylände dip belderde.
Audio, Vladimir Putin
Döreslek xaqına şunı da äytergä kiräk, xalıq tormışın yaxşırtunı, ildä demokratik cämğiat tözüne, Rusiäneñ dönyadağı urının nığıtunı Vladimir Putin maqsat itep soñğı berniçä yılda inde quyğan ide, ä bügenge çığışında ul Rusiä xalqınıñ öçtän ber öleşe fäqirlekneñ dä tege yağında yäşi dip belderdep, mullıqqa ireşü eşeneñ bik ciñel genä barmawın tanıdı. Bıltır Rusiä prezidentı, aldağı 10 yılda ilneñ eçke tulayım citeşterü külämen ike märtäbä arttıru kiräklege turında beldergän ide. Şunnan soñ xökümättäge qayber citäkçelär, iqtisad belgeçläre moña ireşü mömkin tügel dip çıqsa da, Putin älege maqsatnı bıyılğı çığışında da qabatladı.
Audio, Vladimir Putin
İlneñ tışqı säyäsäte xaqında prezident Putin ällä ni küp söylämäsä dä, Rusiäneñ berençe çiratta Bäysez däwlätlär Berdämlege illäre, Amerika Quşma Ştatları häm Qıtay belän mönäsäbätlärgä östenlek biräçägen äytte. İğtibarnı tağın şul da cälep itte - Vladimir Putin, dönyadağı qayber köçlär Rusiäneñ kütärelüen, nığuın, anıñ bäysez häm köçle buluın telämi dip belderde. Anıñ fikerençä, ildä avtoritar xakimiat urnaşa dip qurqıtular añlı räweştä, däwlätne nığıtuğa qarşı maqsatta yasala, şuña kürä bu ölkädä "säyäsätebezneñ nigezläre üzgärmäyäçäk" di Rusiä prezidentı.
Audio, Vladimir Putin
Çeçnä suğışına kilgändä, prezident Putin anı elekkeçä, terrorğa qarşı alıp barğan köräşneñ ber öleşe itep kürä häm şuşı ayda anda Mäskäw üze bilgelägän Äxmät Qadırovnı üterü, Rusiäneñ çäçän säyäsäten üzgärtügä kitermäyäçäk dip belderä. İnde äytelgänçä, prezidentnıñ yıllıq yullamasın tıñlarğa Federal'' Mäcles deputatları ğına tügel, başqa citäkçelär, şul isäptän Rusiädäge töp dinnärneñ yuğarı ähelläre dä kilgän ide. Konstitutsiäsendä däwlät eşläre dinnän ayırılğan häm törle dinnärneñ tigezlege iğlan itelgän Rusiädä urıs pravoslav çirkäwe başlığı patriarx Aleksi İkençe, Konstitutsiä häm qanunnarnı xörmät itärgä öndägän Putinneñ çığışın berençe rättä, ilneñ premyer-ministrı Mixail Fradkov yanında utırıp tıñladı, ä menä möselman häm başqa din ruxanilärenä urın berniçä rät arttaraq birelgän ide.
Kärim Kamal


text:
Başqort däülät universitetında kanikuldar
Auıl erenän kilgän studenttar tıuğan yaqtarına qaytarıldı. Uqıuźar yubiley ütkäs, 15-se oqtyabrźä genä başlanasaq. Auıl balaları «Qışqı yılı keyemdären alıp kileü ösön» ğariza yaźıp qayta ikän. Ä bına qala studenttarı menän ni qılırğa. Sönki sittän kilgän militsiyağa waqıtlısa yäşäü urını käräkkäs auıl balaları qaytarıla, qalanıqılar ularźan ayırım uqımay bit inde. ¦źensälekle säbäp tabılğan. Studenttar terrorğ ğämälenän qurqıu säbäple bayram köndärendä däreskä yörörgä qurqa. Ularğa oşo yökmätkeläge ğariza yaźırğa käñäş itkändär. Şulay uq 1 aźna buyı qala tığındarında yörögänse sitkä yäki tuğandarına, yäki baqsağa yal itergä kitergä lä käñäş itkändär.
B Fatqullin Öfö


text:
Jastardıñ jïhadqa ketwine ïnternet kinäli. Bügin Bas prokwratwra Sïrïyağa soğısqa attanğan otandastarımızdıñ 80 pay`ızı osı ğalamtordağı radïkaldardıñ jalğan aqparatına senip şekara asıp jatqanın mälimdedi.
Jıl say`ın ïnternette jïhadqa ündey`tin jüz mıñdağan say`t pay`da boladı. Ondağı dinï ékstremïstik materïaldı oqığandar soqır senimniñ jeteginde Sïrïyağa attanadı dey`di prokwrorlar. Onıñ üstine älewmettik jelini şeber meñgergen wağızşılardı ustaw texnïkalıq jağınan mümkin emes. Öy`tkeni, sırtta otırıp, jastardı dininen adastıratın uy`ımdardıñ serveri şetelde ornalasqan. Prokwrorlarğa munday` say`ttarğa tosqawıl qoyu qïınğa soğıp tur.
«Ïnternettegi jalğan aqparattar jastardıñ mïın şırmap, terrorïstik toptardıñ quramına kirwine ıqpal etip otır. Tipti, sanası wlanğanı sonşa, az waqıt işinde öziniñ ömirin qïıp jarılıs jasawğa dey`in day`ın turadı», - dey`di Bas prokwratwranıñ Xalıqaralıq bay`lanıstar departamenti dïrektorınıñ orınbasarı Äljan Nurbekov.
KTK


text:
AQŞ däwlät sekretare urınına bilgelängän Condoleezza Rice bügen Senat qarşında çığışın däwam itte. Senatnıñ tışqı eşlär komitetı Rice'nı bu wazifada raslar, dip farazlana. Annan soñ bu eş Senatqa tapşırılaçaq. Bügen Rice, Ğiraq mäs'äläsendä qayber "naçar" qararlar qabul itelde, dip belderde: "Bezgä bik küp qararlar qabul itergä turı kilde, alarnıñ qayberläre yaxşı, qayberläre naçar ide. Xäzer, kiläçäk turında uylarbız, dip ömetlänäm," dide Condoleezza Rice.
Däwlät sekretare urınında raslanğaç, Condoleezza Rice, Amerika Quşma Ştatlarnı çit illärdä wäkillek itäçäk. Aña qadär ul prezident George Bushnıñ milli iminlek kiñäşçese buldı.


text:
Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov Ufada “Nur” tatar däwlät drama teatrınıñ yaña binasın tözü eşläreneñ barışı belän tanışqan. Başqortstannıñ Rusiägä quşıluına 450 yıl tuluğa äzerlek uñayınnan teatr tözeleşe öçen yıl başında 20 million sum aqça birelgän bulğan. Bügenge köngä isä, anıñ 8 millionı ğına totılğanğa, Mortaza Räximov tözüçelärne häm teatr citäkçelegen kisken tänqıytlägän. Räximov belän bergä bulğan Başqortstannıñ tözeleş, arxitektura häm transport ministrı Xämit Mäwliärov, tözeleş eşen şähsän üz küzätüenä alaçağın häm anıñ bu aynıñ axırına tögällänäçägen beldergän. Räximov teatrnıñ zur zalına yaqtılıq häm tawış cihazları quyu öçen tağın 1 million yarım sum aqça birergä wäğdä itkän.
Nur teatrınıñ keçe zalı monnan 6 yıl elek berençe tamaşaçıların qabul itte. Ä zur zalnı tözü eşläre bik aqrınlıq belän barıp, axırda bötenläy tuqtap qalğan ide.


text:
Alim Qasımov Yo-Yo Ma ile konsertde iştirak etdi - 2002-05-29
Çin menşeli Amerika musiqiçisi, meşhur violençelist Yo-Yo Ma bu yaxınlarda İpek yolu layihesi çerçivesinde Merkezi Asiya musiqiçilerini toplayıb Amerikada birge konsert keçirdi. Nyu Yorkun Karneqi Hol konsert zalının sehnesinde Ermenistan, Azerbaycan, Çin, İran, Yaponiya, Koreya, Monqolustan, Türkiye ve Özbekistanın müsiqiçileri ve ifaçıları öz meharetlerini gösterdiler. Nüfuzlu ve elitar “Nyu Yorker”, Nyu Yorklu jurnalı yazır ki, bu onu gösterdi ki, musiqi, müeyyen me’nada, her yerde bir-birine benzeyir ve klassik musiqi artıq tekce Avropa senetine mexsus deyil. Yo-Yo Ma Uzaq Şerqden Aralıq denizine qeder ticaret yollarının keçdiyi ölkelerde musiqi en’eneleri, musiqi aletleri ve ifa texnikasının rengarengliyinden riqqete gelerek İpek yolu layihesini yaratmışdır. Buna göre, o, bir zamanlar kosmolit medeniyyete malik Merkezi Asiya musiqiçilerini bir yere toplamaq qerarına gelmişdir.
Karneqi Holun sehnesinde Azerbaycanı Alim Qasımov temsil edirdi. “Nyu Yorker” jurnalı yazır ki, böyük Azerbaycan müğennisi Alim Qasımov şerq musiqi senetinin növü olan muğamı özünemexsus bir terzde, ehtiras ve çılğınlıqla ifa edirdi. Jurnal yazır ki, İpek yolu silsilesinde Azerbaycanlı bestekar Firengiz Elizade “Derviş” eserinde 20-ci esrin musiqi texnikası ile muğam arasında vehdet yarada bilmişdir. Jurnal Merkezi Asiya musiqiçilerinin meharetini yüksek qiymetlendirerek deyir ki, onların ifaçılıq mehareti o qeder yüksek, virtuoz bir seviyyede idi ki, Yo-Yo Manın özünün ifasını az qala kölgede qoyurdu. Amma "Nyu Yorker"in yazdığına göre, yeqin ki, ele Yo-Yo Manın istediyi de ele bu idi, virtuozlar, ustadlar arasında olsun.


text:
Ufağa Rusiä finans ministrı Aleksey Kudrin kilde
Comğa könne Başqortstanğa Rusiä finans ministrı Aleksey Kudrin citäkçelegendäge zur ğına wäkillek eş säfäre belän kilde. Kudrin äfände Ufada respublika citäkçelege belän oçraşular ütkärep, Başqortstannıñ Rusiägä quşıluına 450 yıl tulu yubileena äzerlek xaqında söyläşülär ütkärä. Mäğlüm buluınça, bu yılnıñ fevral' ayında Aleksey Kudrin şuşı yubileyğa äzerlekne oyıştıru komitetı räise itep bilgelängän ide. Moñarçı anıñ şuşı mäs'älä belän Ufağa kilgäne yuq ide. Şulay itep älege kilüdä ul oyıştıru komitetınıñ berençe utırışın ütkärä.
Qudrin äfändene Ufa hawa alanında respublikanıñ barlıq yuğarı citäkçeläre beryulı barıp qarşı aldı. Aeroportta uq Mäskäw qunaqları Ufanıñ yaña tözeleşläre belän tanışa da başladı. Ufa hawa alanınıñ iske binası da yubileyğa äzerlek barışı qısalarında yañartılırğa tieş. Aña maxsus aqça da bülende häm anda, yañaraq, xalıqara taläplärgä cawap birerlek däräcägä citkerü öçen, tözü eşläre başlanğan ide. Aleksey Kudrin häm anıñ yuldaşları iñ täwdä şul tözeleş eşläre belän tanıştı.
Annan soñ Mäskäw wäkillegen yubileyğa äzerlek qısalarında bülengän aqçalarğa tözelä başlağan başqa ob'yektlarğa alıp bardılar. Ufa timer yul vokzalı, başqalanıñ Aqbuzat ippodromı, Başqortstan xalıqlarınıñ Duslıq yortı, Boz sarayı tözeleşlärendä bulıp andağı eşlär barışı häm ixtıyaclar belän yaqınnan tanıştı Rusiä finans ministrı. Äytergä kiräk, 450 yıllıq yubileyğa bülenüçe aqçalarnıñ zur küpçelege Ufanı tözekländerügä häm maturlawğa totınalaçaq. Monı Başqortstan citäkçeläre bolay añlata: Ufa – respublikanıñ qapqası häm közgese, şuña kürä dä anı bar kilgän qunaqlar soqlanırlıq däräcägä kiterü kiräk. Annan Başqortstan citäkçeläre yış qına tağın ber närsäne assızıqlıy:“Ufa Qazan şähärennän hiç kenä dä qalışırğa tieş tügel, häm ul şulay bulaçaq ta”. Mondıy fikerne Başqortstan citäkçeläre Qazannıñ 1000 yıllıq bäyräm tantanalarına barıp, anıñ niqädär däräcädä maturlanuın kürep qaytqaç yış äytä başladı.
Ufa buylap säfär tämamlanğaç, Mäskäw qunaqları Aq yortqa kilde häm Başqortstannıñ yuğarı citäkçeläre belän söyläşülär ütkärde. Oçraşuda, nigezdä, yubileyğa äzerlekne tieşle däräcädä alıp baru öçen, niqädär külämdä finanslar kiräk bulaçağı täğäyen sannarda tikşerelde. Aldan da äytelüençä, Rusiä yağınnan häm Başqortstan byudjetınnan Başqortstannıñ Rusiägä quşıluına 450 yıl tuluğa äzerlek barışında alıp barılaçaq tözeleşlär häm başqa äzerlek eşläre öçen, cämğısı 44 milliard sum tiräse aqça bülenäçäk. Bügenge söyläşüdä Rusiä finans ministrı aldan uq wäğdä itelgän aqçalarnıñ üz waqıtında küçerelä baraçağına ışandırdı.
Başqortstannıñ Rusiägä quşıluınıñ 450 yıllığı 2007 yılnıñ iyün ayında bilgelänä. Başqortstan cämäğätçelege arasında 450 yıllıq yubileyğa mönäsäbät törleçä. Ämma xalıq barıber dä bu bäyrämgä äzerlekne xuplıy. Ni öçen digändä, şuşı yubileyğa äzerlek säbäple, Ufa çınlap ta nıq qına üzgäräçäk, tözeklänäçäk häm mädäniläşäçäk, digän ömetlär bar. Ä Ufa maturlana ikän – moñardan kemgä zıyan.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Ästerxan Qazannan bäyräm itärgä öyränä
Qazanğa qunaqlar, räsmi delegatsiälär bik yış kilep tora. Menä bu könnärdä dä Tatarstanda Ästerxan ölkäse xakimiäte wäkilläreneñ räsmi säfäre bara. Ästerxan delegatsiäseneñ Tatarstanğa räsmi säfäre 3 mayda başlanıp kitte. Bu yulı Qazanğa şaqtıy däräcäle törkem kilde. Ölkäneñ vitse-gubernatorı, xökümät başlığı Konstantin Markelov citäklägän delegatsiädä Ästerxan şähäreneñ başlığı Sergey Bajenov, ölkä xökümäte wäkilläre, matbuğat üzäge citäkçese, ölkäneñ qayber rayonnarınıñ başlıqları bar ide. Qunaqlarnıñ Qazanğa kilüläreneñ töp maqsatları – ike töbäk arasında xezmättäşlekne arttıru turında kileşü. Ästerxan ölkäse belän Tatarstan inde küptän ikeyaqlı aralaşunı üsterä. Xezmättäşlek turında berençe kileşü inde 1996 yılda uq imzalanğan bulğan. Läkin ike töbäkne dä mädäni, sotsial’ häm, bigräk tä, iqtisadi xezmättäşlek qänäğätländermi, dip belderde respublika premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov. Bu xaqta ul 4 mayda delegatsiä wäkilläre belän bulğan oçraşuda äytte. Şuşı nisbättän ike töbäk arasında iqtisadi, säwdä, fänni, mädäni xezmättäşlek turında yaña kileşü dä buldırıldı, dip xäbär itä Tatar-inform agentlığı. Kileşüne Röstäm Miñnexanov häm Konstantin Markelov imzaladılar. Şuşı imzalaw çarasında Röstäm Miñnexanov, ike töbäkkä bergäläp federal’ üzäk aldında nığraq torırğa, töbäklär faydasına qayber mäs’älälärne xäl itärgä ciñelräk bulaçaq, dip tä äytte.
Ästerxan wäkilläre Tatarstannıñ İdeyä texnoparkında da buldılar. Monda alar respublikanıñ iqtisadi xäle, sänäğät mömkinlekläre belän tanıştı. Qazan başlığı İlsur Metşin isä üzeneñ kollegası Sergey Bajenovnı qabul itte. Ul Mintimer Şäymiev isemennän Ästerxan başlığına Qazanıñ 1000lığı istälegenä medalen da tapşırdı.
3 mayda isä respublikanıñ Mädäniät ministrlığında da Ästerxan delegatsiäse wäkilläre belän oçraşu uzdı. Bu xaqta bezgä ministrlıqnıñ mäğlümät üzäge xezmätkäre Elena Krupnova söyläde.
Oçraşuda Ästerxan xakimiäteneñ mädäniät idäräse citäkçese Valentina Lyaxova häm ölkäneñ Mädäniät ministrınıñ berençe urınbasarı Elena Emeliçeva qatnaştılar. Alarnı Mädäniät ministrı Zilä Wälieva häm ministrnıñ urınbasarı Ayrat Capparov qabul ittelär. Oçraşuda ike töbäk arasında mädäni xezmättäşlek mäs’äläläre tikşerelde häm şulay uq täcribä urtaqlaşu da buldı. Belgänebezçä, Ästerxan üzeneñ yubileyın bilgeläp ütäçäk. Ä Qazan şuşı ölkädä cıyılğan bay täcribäse belän urtaqlaşa ala
İşetkänegezçä, ästerxanlılarnıñ Qazanğa kilülärneñ tağın ber maqsatı – qazannıñ meñyıllıq yubileyın ütkärü täcribäse belän tanışu. Bilgele bulğança, Ästerxan üzeneñ yubileyın ütkärergä cıyına. 450 yıllığın. Gärçä, İdel buyındağı älege şähär küpkä olıraq, anıñ inde 14 ğasırda uq zur tatar şähäre buluı tarixçı, ğalimnärgä bilgele bulsa da. Xäyer, bu xaqta ästerxanlılarğa iskä töşerüçe bulmadı.
Şulay itep, Ästerxan belän Tatarstan xakimiäte wäkilläre ike yaqlı xezmättäşlek turında kileşte, ber-berse xaqında matur süzlär söyläde, büläklär bireşte. Läkin törle çaralar, oçraşular barışında Ästerxan şähärendä urnaşqan mäçet tiräsendäge nizağ, Ästerxan başlığı Sergey Bajenovnıñ üzlärendäge äle tözelep tä betmägän din yortın cimerergä quşuı xaqında iskä aluçı bulmadı. Härxäldä, räsmi oçraşularda älege temanıñ iskä alınuı turında mäğlümät bulmadı. Ästerxanlılarnıñ Qazanğa säfärennän şuşı mäs’äläneñ dä çişeleşen kötkän Ästerxandağı millättäşlärebez, milli cämäğätçelek älege sorawğa cawapnı ala almadı. Alay da, qayberäwlär Qazanda medal' alğan Sergey Bajenov Ästerxandağı mäçet xaqında üz fikeren üzgärter digän ömettä qalalar.
Gölnaz İlgizär


text:
Ministrlar Kabinetınıñ sişämbe brifingında da UNESCO telgä alındı. Eçke turizm turında söylägändä, yäşlär eşläre häm sport ministrı Marat Bariev Qazan Kremle, Zöyä utrawı kebek urınnarnıñ UNESCO isemlegenä kertelüe yä mömkinlege eçke turizm üseşenä uñay tä'sir yasıy, dip belderde. Xäzer Bolğarda, Bilärda xalıqara däräcädä otellär tözü öçen investorlar tabılğan inde. Ä bolay brifingta süz mäktäp balaları yalın oyıştıru xaqında bardı. Bıyıl şähär çitendäge cäyläwlärdä 400 meñgä yaqın mäktäp balası yal itäçäk. Alarğa yal şartları buldıru öçen büdjettan 500 million rubl' bülep birelgän bulğan. Küptän tügel Ministrlar Kabinetınıñ maxsus utırışında östämä 45 million rubl' birelgän. Balalar yalı öçen cawaplı ministrlıqlar wäkilläre bu aqçalarnıñ citärlek buluın raslıylar. Tatarstannan 4 meñ bala cäyge yalğa Qara diñgezgä, Qırımğa cibäreläçäk. Tatarstanda yal itüçe balalarğa yullama bäyäse 3100 rubl' çaması. Şunıñ 25 protsentın, yäğni 412 sumın ata-analar tüli. Qırımğa cibäräse balalarğa da yullama bäyäseneñ küp öleşen büdjet kütärä. Läkin ata-analarğa da 3-4 meñ aqça totarğa turı kiläçäk. Tatarstandağı yätimnär yortında yäşäwçe 600 balanıñ barısına da büdjet xisabına yullama bireläçäk.
Yunıs Ätnäle, Qazan


text:
Tatar-başqort köräşçeläre cıyılıp söyläşte
Marat Äxmätov bil alışularnı başınnan axırına qädär iğtibar belän qarıy, köräşçelärgä büläklärne dä üze birä ikän. Sişämbe könne milli sport köräşe federatsiäse cıyılışın da anıñ räise, Äxmätov üze alıp bardı. Jurnalistlarğa tatarça köräş bäygeläreneñ uñışları belän tanıştırdılar. 16-17 fevral'' könnärendä Çallıda uzaçaq geroy-şağir Musa Cälil prizına tatarça köräş buyınça zur turnirğa äzerlek turında söyläşep aldılar. Älege turnirlarda Tatarstannıñ törle rayonnarınnan kilgän ir-yegetlärdän tış Başqortstan, Perm, Ulyan, Mari El'', Orenburg, İjaw, Yekaterinburg, Çiläbe, Çuaşiä, Samara, Tolyatti, Rusiä başqa töbäklärennän dä köräşçelär qatnaşa başlağan.
Tatar-başqort milli sport köräşe federatsiäseneñ başqarma citäkçese Nail Xämidullin:
- Trenerlarnı bıyıl büldek. Olılar arasında ayırım, yäşlär arasında ayırım. Yäşüsmerlär köräşe bik nıq üseş ala. Respublikanıñ barlıq rayonnarında, awıllarında sport zalı bulğannarına kelämnär quyıp köräş seksiälären buldıru eşen beterep kiläbez. Menä äle xökүmät başlığı yaña fin kelämnäre alıp qaytartırğa wäğdä birde. Tatarça köräşneñ Rusiä küläm däräcäsendä federatsiäse tözelde.
Köräşçelär utırıp söyläşkändä “Yaña ğasır” kanalında kürsätelüçe milli köräş tapşıruınıñ qısqa waqıtta çığu xaqın da ğap qoralar. Televizor qarawçılar bu tapşırunıñ ozınraq buluın telilär ikän. Monıñ öçen ayırım köräş kürsätä torğan kanal açırğa kiräk dilär köräş federatsiäsendägelär. Jurnalistlar belän eşli torğan ayırım bülek tä açırğa isäpläre bar. Qısqası plannarı bik zurdan. Quäte bulğan ir-yegetlärne milli köräş belän tärbiälämäkçe bulalar. Awıl xucalığı ministrlığınıñ eşe köräş yunäleşendä äybät bara, läkin alar igençelärneñ, xalıqnıñ matdi xälen dä istä totsınnar ide. Tamağı aç, ğailäsenä aqça citkerä almağan irlärneñ mäydanğa çığıp köräşäse kiler mikän dilär irekle qäläm iäläre.
Röstäm İsxaqi


text:
Tönge yoqımnan uyanam da, “Azatlıq”nı tıñlıymın
Tatarstannan çittä yäşägän tatarlar öçen tatar telendä çıqqan massa küläm informatsiä çaraları citeşmäw probleması bar. Älbättä, qayber ölkälärdä häm respublikalarda, mäsälän, Udmurtiäda, cirle xaqimiätlärneñ tatarlarğa yaxşı mönäsäbäte bulsa, tatar gazetası da, televideniesı da, radiosı da bula. Ä inde urındağı xaqimiätlär tatarnı yaratmasa, berni dä bulmıy, yäisä bulsa da, yarım-yartı ğına bula. Mäsälän, Penza ölkäsendä tatar telendä ber massa-küläm çarası da yuq. Penza ölkäseneñ radiosı da, televideniesı da tatarça söylämi, tatar tapşıruların kürsätmi. Tatar telendä ber ğazet ta bastırılmıy. Älbättä, Tatarstannan tatar ğazet-jurnalların yazdırıp aluçılar bar, ämma alar bik az. “Tatarstan Yaña ğasır” televidenie kanalın sputnik aşa qarawçılar az-maz ğına östälä başladı. Ämma Penza ölkäse tatarlarınıñ küpçelege öçen tatar telendä berdänber massa-küläm çarası itep 1953 yıldan birle “Azatlıq” radiosı ğına xezmät itä kilä.
Gorodişçenskiy rayonnıñ Urta Äläzän awılında da “Azatlıq” radiosın tıñlawçılar küp ikän. Şularnıñ berse Rifat Qasim ulı Pukaev, Äläzän awıl xucalığınıñ baş zootexniğı. Anıñ belän äñgämädän özeklär tıñlağız:
– Dönyada bar ber radio, “Azatlıq” radiosı. Min anı yetmeşençe yıllardan äläp tıñlap kilämen. İ annan ğına döres informatsiänı alıp bula. Anda böten yaqtan, säyäsät yaqtan küp waqiğalar otrajat' itelä, böten xalıqnıñ jiznennıy voprosları otrajat' itelä. İ anda xot' qaçan da döreslek sülänä. “Azatlıq” radiosın härwaqıt min yetmeşençe yıldan tıñlap kilämen i xäzerge waqıtta da bötendönyada nindi xal'lar bar, qayda, nindi tatarlarnıñ, niçek uñışlarğa ireşälär, qayda alarnı nidänder kimsetälär, qayda alarnıñ qayadır eşläre barmıy, qaya nider alar yaña uñışlarğa ireşälär. Min şuñardan da anı tıñlıym kübräk. Här könne ike-öç säyät “Azatlıq” radiosın tıñlawğa waqıtımnı birämen. İ şuñardan min ul radiodan bik zur fäyda alam, bik zur uñışlarğa miña, tormışta yäşärgä yärdäm itä. Adäm balası bit dönyağa bötenläy yalanğaç tıwa i şuñardan da aña döreslek kiräk, xörriät kiräk, i böten xäyätkä “Azatlıq” radiosınıñ faydası bik zur. Xıt xazerge zamanda ğına bulsa da, elekke zamanda bulsa da, bez qayan bu täke yañalıqlarnı beler idek. Xazer Qazannan da “Azatlıq” radiosın translirovat' itälär. Tatar telendä, tıñnıymın törki telendä, tıñnıymın min “Azatlıq” radiosın rus telendä. Tönge yoqımnan uyanam da, “Azatlıq”nı tıñnıymın, pıtamu ştı şunnan ğına min böten informatsiä, döres informatsiä kilä, i şunarğa ğına ışanam, şunı tormışımda qullanam.
– Rifat abıy, seznen awılda tağı “Azatlıq” radiosın tıñlawçılar barmı?
– Bar. Andıy xalıq belän min üzem dä elemtä totamın. Awılıbızda bezneke küp andıy xalıq. Min belgänçä genä, ber yözdän artıq keşe tıñlıylar. Un meñlek awılda yözdän artıq keşe “Azatlıq” radiosın tıñlıy. Bez alar belän urtaqlaşabız, härber andağı informatsiänı obsujdaem, tipa ispol'zuem disputı, i şunnan soñ da kiläbez ber fikergä – qayda bezgä döreslek dönyada, niçek yäşärgä, qaq üzebezne vesti? Böten xalıq ber Adämnnän kitkän i şunardan ber-bereñne añlaşıp toru, ber-bereñne añlaw – ul bik inde tormışta bulışa bezgä.
– Rifat abıy, sez tatar ädäbi telenä, kitap telenä yaqın itep söylärgä tırışasız. Sez tatar kitapların, tatar ädäbiätın yaratıp uqi torğansızdır?
– Uqimın borınğı tatar yazuçılarının küp xikäyälären. Pugaçevlar turında, Gabdelcabbar Qandalıylarnı, Fatix Ämirxannı. Häm dä Ğadel Qutuylarnı, nilärne, barısın, Hadi Taqtaşlarnı, Musa Cälillärneñ kübesen yattan belämen. Mine tatar ädäbiätı bik nıq qızıqsındıra, min yäştän ük matur ädäbiätqa mäxäbbät ispıtat' ittem.
– Rifat abıy, seznen awılda qayçan Saban tuynı ütkärä başladılar? Xalıq monarğa niçek bağa – bu bäyrämgä?
– Saban tuyları turında bez küptän belä idek. Anıñ turında bez küp kitaplardan uqıdıq. Ä xäzerge waqıtta inde Saban tuylar wıt bıyıl 2004 yılda bezdä öçençe märtäbä ütkärelä. Ul eşlär bezgä kilep citte, qaçan bezneñ citäkçe bulıp Deberdeev Käzıym Şahazamoviçnı sayladıq, şunnan soñ ğına. Üzebez dä bıyıl Aznaqay yağına Saban tuyğa barğan idek. Saban tuynı bez öçençe yılnı, 2002 nçe yılnı, ütkärdek qaq bezdäge, tege, rayondağı itoğlarnı ütkärü şikelle. Böten xalıq ul täcribäne bezgä bik yaqşı prinimat' itä i alar uje öçençe yıl soraşalar: qaçan Saban tuylar bulır, qaçan ütkärerbez? çönki ul böten xalıqnı berdämnäşterä, alar monda, küreşäsen ber-bereñ belän. Ber-bereñnen könküreşen beläsen, ber-bereñne söyläşäsen şunda, büleşäsen, xisläreñmän urtaqlaşasın. Bıltır bik zur Saban tuy ide, bıyıl anardan da zurraq. Saratov ölkäsennän, Samaradan kilgännär, Mordoviä respublikasınnan kürşelär kilgännär, Aznaqay qunaqlarıbız 125-130 keşe kildelär. Qazannan wäkillär häm dä kilgän predstavitel' prezidenta, Mäskäwdän dä kilüçelär bar. Böten awıldaşlarıbız, törle yaqlarda qaya ğına yäşämäsennär, alar da kilep qayttılar. İ şunardan böten awıl xalqı, olısınnan keçesenä qadärle, Saban tuyın bik kötälär i bik inde zur ixtiram itälär. Kiläçäktä Saban tuylar bezdä tağın da yämleräk, xalıqnıñ niçek tä täcribäse, opıtı arta barır häm alar da tağın da ul yaqtan aktiv qatnaşırlar. Häm dä säwdä toçqaların çığaralar böten adäm balaları, nindi rizıqları bar, şularnı bire çığaralar – kiwidan, banannardan qadär, böten Kavkaz xalığın rizıqları bik küp arta bara. Beznen säwdägärlär, eşmäkärlär bik anı podderjat' itälär. Törle yaqtan üzläreneñ härqaysı aqça vnosit' ittelär. Wıt min üzemne alğanda, öç meñ sum üzem dä vnes min şul Saban tuynı sponsirovat' ittek inde ütkärergä. Härqaysıbız böten semyäm minem biredä, kilennärebez-nilärebez, ber olıbız tojı. Şaşlıqlar peşerdek ber dürt sarıqnı çalıp, çığardıq üzgä böten rizıqlarnı, üdägelärne. Saban tuylar xör bulır, yaxşı bäyrämnärgä ävereler, pıtamu ştı ul bötendönya tatarlarnıñ berdämlegenä yärdäm itär.
Bu Penza ölkäsennän Urta Äläzän awıl xucalığı baş zootexniğı Rifat Qasim ulı Pukaev ide. Rifat abıy 1972 yılda Penza awıl xucalığı institutın tämämlağan häm 32 yıl inde tuğan awılında, ber urında eşli.
Azatlıq radiosı öçen Penza ölkäsennän İrek Bikkinin. 06.07.2004


text:
Çeçnäneñ Argun şähärendä Rusiä maxsus köçläre operatsiäse näticäsendä Çeçen ğisyançıları citäkçese Abdul-Xälim Sadullayev üterelde. Çeçnäneñ Mäskäw yaqlı xökümäte başlığı Ramzan Qadirov Sadullayevnıñ yaqınnarınnan berse anıñ qayda buluın xakimiätlärgä citkergännän soñ Sadullayev üzeneñ tuğan şähäre Argunda üterelde dide.
Çeçnäneñ bäysezlek yaqlı xökümäteneñ tışqı eşlär ministrı Äxmät Zakayev telefon aşa Azatlıq radiosınıñ Tönyaq Kafkaz bülegenä Sadullayevnı üterü säyäsi üterü buldı dip äytte.
"Bügen irtän Rusiä maxsus köçläreneñ tağın ber säyäsi üterü qıluı raslandı. İçkeria Çeçen respublikası prezidentı Abdul-Xälim Sadullayev Argun şähärendä köçlär tigez bulmağan bäreleştä hälak bulğan. Anıñ belän bergä yanında bulğan 2 ozata baruçı da ülgän. Bu operatsiädä 3 meñläp xärbi qatnaşqan. Alar Abdul-Xälim Sadullayevnı totarğa telägän bulğan" dide Zakayev.
Bıltır Rusiä köçläre Çeçen prezidentı Aslan Masxadovnı ütergännän soñ anıñ urınına Sadullayev bilgelängän ide.


text:
Beslan faciğäsenneñ xronologiäse. Sorawlar küp, ışanırlıq cawaplar az
Beslanda totıq alu vaqiğäseneñ qan qoyu belän tämamlanuına ber atna vaqıt ütte. Kön ütkän sayın qayber östämä mäğlümätlär bilgele bula. Läkin, küpkenä töp soraularğa äle dä cavap yuq. Radiobız xäbärçese Tönyaq Kafkaz redaksiyäbezneñ yardäme belän mäğlüm bulğan faktlarğa tayanıp bu fäciğäneñ xronologiäsen äzerläde.
Audio
Ata-analar, uqıtuçılar, balalar xäzer totıp itep binağa kertelälär. Berniçä säğät butalçıq vazğiät xökem sörä. Totıqlarnıñ yaqınnarı mäktäp binası tiräsendä ciiıla, militsiä kilep citä. İrtänge unikençe yartı . Tönyaq Osetia prezidentı Aleksander Dzasoxov säxnädä. Putin Soçidäge yalın üzep Mäskävgä qayta. Räsmilärneñ belderüenä qarağanda totıq aluçılar cirle xakimiätlär belän söyläşülär häm İnguşetiädäge höcüm vaqıtında qulğa alınğannarnıñ irekkä çığarıluları taläp itälär. Alar şulay uq 2002-nçe yılda Mäskävdä Nord-Ost totıq alu krizisı vaqıtında aradaşlıq itkän Leonid Roşaynıñ Beslanğa kilüen taläp itälär. Räsmilär başqa taläp quyılmadı, binada 200-300 keşe totıp itep totıla häm monıñ Çeçnäneñ elekke prezidentı Aslan Masxadov belän bäyläneşe bar dip belderdelär. Çınbarlıqta totıqlar sanı 1200 tiräsendä ide. Elekke totıqlar soñğaraq, militantlar beniçä säğät binada minalar häm başqa şartlatqıçlar urnaştıru belän şäğelländelär dip belderdelär. Alarnıñ qoral häm şartlağıçlarnı mäktäpkä niçek kitergän buluları bügengäçä bilgele tügel. Ustinov Putingä raport birgändä, alar arsenalnı üzläre belän kiterdelär dip äytte. Läkin, isän qalğan totıqlarnıñ süzlärençä, alar mäktäp binasında saqlanğan bulğan. Totıq aluçılarnıñ monı niçek eşli alğan buluları älegäçä bilgesez. Şuluq könne säğät berdän soñ , totıq aluçılar täräzädän üzläreneñ berençe taläbe yazılğan käğäz taşlıylar. Anda Russiä köçläreneñ Çeçnädän kitüe taläp tielgän. Russiä xäbär agentlıqları bu xaqta kiñkülämdä xäbär itsälär dä, küp tä ütmäde monı başqa telgä almadılar. Ä räsmi şäxeslär bu turıda ğomumän endäşmädelär. Töştän soñ bina yanına spet-naz köçläre kilä. Aslan Masxadovnıñ Londonda yäşävçe süzçese Axmed Zakayev radobıznıñ Tönyaq Kafkaz redaksiyäsenä birgän ängämäsendä totıq alunı xökem itte häm Kremlneñ bu eştä Masxadovnıñ bamağı bar digän raslauın kire qaqtı.
Audio
Russiä kiçen BMOsı İminlek Şurasın ğädättäntış utırışqa çaqırdı. Tabip Roşal Beslanğa kilde. İkençe könne yäğni 2-nçe sintäberdä irtänge säğätlärdä totıq aluçılar Roşal belän söyläşälär. Eçtälege bilgesez. BMOsı İminlek Şurası totıq alunı xökem itkän rezolutsiä qabul itä. Putin Törkiägä vizitın kiçekterä. Töş vaqıtında Tönyaq Osetia prezidentınıñ press sekretarı Dzugayev aş-su häm meditsina qabul itsennär öçen totıq aluçılar belän texnik söyläşülär alıp barıla dip belderde. Totıq aluçılanıñ töp taläbe iğlan itelmi. Xakimiätlär äle dä totıqlar sanı 300 tiräsendä häm totıq aluçılarnıñ motivı bilgele tügel dip belderülären dävam itälär. Putin Yordaniä patşası Abdullah belän oçraqanda krizis turında üzeneñ berençe belderüen yasıy.
Audio
FSB krizisnı xäl qılu öçen köç qullanılmayaçaq dip belderä. Russiäneñ eçke Eşlär ministere Raşit Nurgaliev häm FSB başlığı Nikolay Patruşev Beslanğa kilälär, mäxsus törkem tözilär. İnguşetiäneñ elekke prezidentı Ruslan Auşev totıq aluçılar beln söyläşü öçen mäktäp binasına kerep kitä. Küp tä ütmi 26 totıq irekkä çığarıla. Tönyaq Osetia prezidentınıñ press sekretarı Dzugayev monı berençe uñış dip atıy häm bu Auşevneñ xezmäte dip äytä. Şuluq kiçne säğät sigezlärdä Auşev häm Tönyaq Osetia prezidentı Dzasoxov Zakayevqa Londonğa şaltratalar. Alar Masxadov totıq alu krizisın beterü öçen tırışmasmı dip sorıylar. Bu xaqta Russiädä cämağätçelekkä läm ber süz dä äytelmäde. Berniçä säğättän soñ Masxadov www.chcehen.org säxifäsendä totıq alunı qatı xökem itkän belderü belän çıqtı. Dävlät kontrolendäge Russiä mediası bu turıda da endäşmäde. Bina tiräsenä öç tanka kilep citte. Sintäberneñ 3-ndä irtänge säğätlärdä Dzasokov häm Auşev tağı ber märtäbä Zakayev belän söyläşälär. Zakayev alarğa krizisnı beterü öçen Masxadov qulınnan kilgänne eşlärgä teli dip äytä. Zakayev monı Tönyaq Kafkaz Redaksiäbezgä bolay dip añlattı.
Audio
"Min kiçä Tönyaq Osetia prezidentı Dzasoxov häm İnguşetiäneñ eleke prezidentı Auşev belän söyläştem häm bu xaqta prezident Masxadovqa mäğlümät birdem. Masxadov krizisnı qan qoymıyşa häm balalarğa zian kitermiçä xäl qılu öçen qulınnan kilgänne eşlärgä äzer toruın belderde. Dzasoxov häm Auşev bügen miña yañadan şaltrattılar häm min alarğa Masxadovnıñ pozitsiäsen añlattım häm anıñ problemmanı qan qoymıyça xäl qılu öçen här närsäne elärgä äzer toruın äyttem Ul moña ireşü yulların ezliäçägen dä äytte. "
Dzasoxov töştän elek totıqlarnıñ yaqınnarı belän oçraşa häm alarğa totıqlar sanı 500-dän küberäk häm totıq aluçılar Russiä armiäseneñ Çeçnädän kitüen taläp itälär dip belderä. Berniçä minuttan soñ Dzasoxovnıñ süzçese totıqlar üterelgännärneñ mäyetlären tapşırırğa riza buldılar dip äytä. Ğädättäntış xällär ministerlegeneñ berniçä xezmätköre maşina belän mäktäp binasına yul tota. Räsmi añlatmağa kürä, binada ike şartlau bula. Totıq aluçılar ministerlek xezmätkärlärenä häm ciılğan xalıqqa ut aça. Totıqlarnıñ ber öleşe qaça. Russiä köçläre höcüm itä. Berniçä minut eçendä Russiä xärbi boralaqları da bäreleşlärdä qatnaşa başlıy. Binanıñ töbäse cimerelä, balalar, totıqlar qaça, här yaqtan atışular bara. Berniçä säğättän soñ Russiä köçläre vazğiätne kontrollärenä aluların beldersälär dä, atışular töngä qädäre dävam itä. Qorbannar sanı qotoçqıç. 300-dän artıq keşe, yartısı balalar hälak bula. İke märtäbägä küberäge yaralana, 200-e ezsez yuğala. Alarnıñ qayda buluı bügengäçä bilgesez. Bik säyer. Xakimiätlär başta qayber totıq aluçılar qaçtı dip bederdelär. Soñğaraq qulğa alınğan öçesennän başqaları üterelde, alarnıñ 10-se ğäräp, berse afrikanlı dip iğlan itelde. Bu älegäçä ispat itelmäde. Soñğaraq dävlät televideniäsendä qulğa alınğan totıqlarnıñ berse kürsätelde. Anıñ äytkännäre, Ustinovnıñ Putingä birgän xisabına tögäl turı kilä. Höcümne Aslan Masxadov häm Şamil Basayev planlağannar . Totıq aluçılar belän üzen polkvnik dip atağan keşe citäklägän, maqsät baştan uq mäktäpne şartlatu bulğan. Ustinov süzlärençä, söyläşülär bareber näticäse tämamlanğan bulır ide.
Audio
Läkin, tanıqlarnıñ häm totıqlarnıñ äytkännäre räsmi añlatmağa qapma-qarşı. İzvestiäneñ urındağı xäbärçese ğäddätäntış xällär ministerlegeneñ mäktäpkä yul totqan xezmätkäreneñ berse belän söyläşkän häm ul ber nindi dä şartlau bumadı dip äytkän. Anıñ süzlärençä, mäktäptän çittän beräv ut açqan , şunnan soñ totıq aluçılar cavap utı açqan. Şartlaular şunnan soñ ğına bulğan. Berävlär tankadan ut açıldı häm mäktäp binaınıñ tübäse monıñ näticäsendä cimerelde dip belderälär. Mäskävdäge xärbi belgeç Pavel Felgenhauer da Kremlneñ höcüm planlanmağan ide digän rasaularına ışanmıy . Boralaqlarnıñ şunduq diärlek höcümdä qatnaşıu bu eşneñ aldan planlanğanın kürsätä dip belderä.
Audio
Räxen aluçılar baştan ülüne planlağannar ide dip äytüe dä qıyın. Niçek kenä äytmä alarnıñ taläbe bar ide. Kreml kire qaqsa da, alar Russiä köçlären Çeçnädän çığarunı taläp itkännär ide. Soraular bik küp, läkin, alarğa ışandırırlıq itep cavap birüçelär yuq. Ruslan Auşov totıq aluçılarnıñ kemnege häm alarnıñ motivı turındağı qayber soraularğa cavap birä alır ide dä, ul da yuğaldı, käräzle telefonın da sündergän.
Färit İdelle. Praga.


text:
Medevedev saylandı. Dönya şaqqatmadı
Putinnıñ warisı berençe turda uq 70%-tan artıq tawış cıydı. Bu aldan bilgele näticä ide, çönki, çın oppozitsiä yarışqa kertelmäde, ä mäğlümät çaralarında töp urın Medvedevqa birelde, di küzätüçelär.
Yewropa şurasınıñ parlament mäclese törkeme 2 mart saylawın küzätkän siräk xalıqara törkemeneñ berse buldı. Törkem citäkçese Andreas Gross süzlärençä, saylaw näticäläre saylawçınıñ fikeren çağıldıra, läkin anıñ demokratik quäte tulısınça açılıp betmäde, yağni, bu saylawnı tulı mäğnädä demokratik dip atap bulmıy.
"Namzätlärgä mäğlümät çaralarında tigez şartlar tudırılmawı bu saylawnıñ ğädellegen soraw astına quya" dide Gross.
Törkem äğzası, britan deputatı Nigel Evansta, Medvedev idarä quätlären qullanmağan bulsa da, ciñer ide, digän täesir qalğan. Döres, bu oçraqta anıñ östenlege azraq bulır ide. Evans Rusiä citäkçelärenä saylawçılarına nığraq ışanırğa, açığraq demokratik sistem buldırırğa kiñäş itte.
Medvedev: Bez Putin yulın saylarğa tieş
Bu saylawda Putinnıñ warisı Medvedev ciñäsendä berkemneñ dä şige yuq ide. Putinnıñ 8 yıl prezidentlığı yuğarı neft bäyäläre, iqtisadi üseş häm mullıq artu yılları dip taswirlana.
Tön urtasında Putin belän Qızıl mäydanda rok konsert qarawçılar aldına çığıp, Medvedev şuşı yuldan barunı däwam itergä çaqırdı:
"Bezneñ bu üseşne däwam itü forsatıbız bar. Totrıqlıqnı nığıtu, tormış sıyfatın yaxşırtu. İmanım kamil, bez şuşı yulnı saylarğa tieş" dide Rusiäneñ yaña prezidentı.
Obama: Bu saylaw irekle dä, ğädel dä tügel
Läkin bu dawamlıq dönyada ällä ni xuplaw tapmadı. Quşma Ştatlarda prezidentlıqqa demokrat namäztlärneñ ikese dä tänqitle fiker belderde.
Hillary Clinton Medvedevnıñ saylanu räweşen demokratiädän çigenü dip atadı.
Barack Obama, bu saylaw irekle dä ğädel dä tügel, dide.
Xökümät wäkilläre älegä räsmi belderü yasamadı, saylawnıñ räsmi näticäsen kötä.
Ä menä Yewropa basmaları inde xislären tıyıp tormıy. İtaliäneñ "La Stampa" gäzite, Rusiä demokratiäse Putin astında ğärip qaldı digän näticä yasıy.
Germaniäneñ "Süddeutsche Zeitung" basması Rusiädä demokratik protsesstan ber ni qalmadı, dip yaza.
Britaniäneñ "Financial Times" gäzite, Rusiädäge saylawnı demokratik dip ataw "demokratiäne kimsetü" bulır ide, dip yaza.
Döres, Yewropada Medvedevnıñ ciñüenä dan cırlağan başqala da bar, misal öçen, Belgrad. Serbiä premier-ministrı Voyslav Koştunica Medvedevnıñ ciñüen "böyek ciñü" dip atadı. Säbäben añlatıp torası yuqtır.
Medvedevnıñ prezident wazıyfasına kereşü tantanası 17 mayda ütäçäk


text:
3 yül - YUXİDİ xezmätkärläreneñ hönäri bäyrämnäre
3 yül könne yul xäräkäte iminlegen tä'min itüçe YUXİDİ xezmätkärläre üzläreneñ hönäri bäyrämnären bilgeläp ütte. 70 yıl elek SSSRnıñ Xalıq komissarları sovetı "SSSR Eçke eşlär xalıq komissariatı Baş eşçe-krest'yan militsiäse idäräseneñ Däwlät avtomobil' inspeksiäse turında nigezlämä" raslağan. Tatarstanda YUXİDİ xezmätkärläre yubileynı comğa könne "Piramida" küñel açu kompleksta bilgeläp üttelär. Yubilyarlarnı Tatarstan Premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov, Transport häm yul xucalığı ministrı Vladimir Şvetsov häm TR Eçke eşlär ministrı Äsgat' Säfärov qotladı.Bäyräm kön bulğanlıqtan, düşämbedä respublika xalqına yörtü tanıqlıqları tapşırılmadı, maşinalarına texnik tikşerü da ütkärelmäde.


text:
Buşnıñ Yevropağa säfäre. Ul üzeneñ säyäsäten yaqlattırırğa tırışaçaq.
AQŞ prezidentı Buş Comğa könne Yevropağa kilä. Ul Rim häm Parijda bulaçaq , şulay uq berektöş köçlärneñ 1944-nçe yılda Normandigä ayaq basuına 60 yıl tulu uñayınnan ütkäreläçäk yolada qatnaşaçaq. Üzeneñ Ğıraq häm Yaqın Könçığışta demokratiäläşterü protsesı belän İkençe Dönya suğışınnan soñ Yevropanı ayaqqa torğızu uñışlığı arasında paralelekneñ buluın kürsätergä tırışqan Buş öçen bu vizit zur ähämiätkä iä. Läkin, qayber problemmalar da yuq tügel.
Audio
"İkençe Dänya Suğışı İstälege mängelekkä toraçaq. Ul suğışta qatnaşqan näselne xörmätläv bulıp tora. 400 meñ amerikan xärbise tormışın qorban itte . Monıñ arqasında tirannar yqqa çıqtı , faşizm häm natsim bette , ireklek qazandı."
Ul yaña buın amerikan xärbiläreneñ Ğıraq häm Afganistanda ireklek häm demokratiä öçen suğışularına işarä itte. Läkin, monda ber problemma bar. Yevropalılarnıñ küpçelege Ğıraq suğışına qarşı, alar konflikt xalıqara terrorizmnı köçäytte häm totrıqsızlıqnı üsterde genä digän fikerdälär. Londondağı patşa institutınıñ ölkän küzätüçese Mark Joysnıñ süzlärençä, Buş bu vizitı vaqıtında Ğıraq säbäple transatlantik mönäsäbätlärendä tuğan upqınnın taraytu häm fiker ayırmalıqların kimetä öçen tırışırğa tieş.
Audio
"Buş Yevropağa , alarnı , berençe oçraqta Germaniä häm Fransiäne yañadan ber safqa bastıru öçen tırışu maqsäte belän kilergä tieş."
Buş Rimdän soñ , üzenneñ Ğıraq suğışınıñ töp opponentları Fransiä prezidentı Şiraq häm Germaniä kanslerı Şröder belän oşraşaçaq. Ul şulay uq Normandidäge iskä alu yolasında Russiä prezidentı Putin belän dä oçraşaçaq.
Förit İdelle, Praga.


text: Bügen 83 yäşendä Söğüd Ğäräpstan patşası Fahd bin Abdul-Aziz wafat buldı. İlneñ televidenie kanalları programmaların tuqtatıp köne buyı Qorän ayätlären tapşırdı. Fahd 1982nçe yıldan birle Söğüd Ğäräpstanda patşalıq itte, ämma 95nçe yıldan birle ildä şaxzadä Abdulla idarä itä ide. Abdulla patşa itep iğlan itelde. Xalıqara cämäğätçelektän qayğı utraqlaşqan xatlar kilä. Ğäräp häm Yevropa illäre itäkçeläre barısı da, patşa – ğäräplär häm töbäktäge totrıqlılıq öçen tırışqan aqıllı citäkçe ide, dip belderde. Çärşämbe könne Mısırnıñ Şarm-äş-Şayex şähärendä ütergä tieşle Ğäräp Ligası summitı kiçekterelde. Pakstan ber atnalıq mätäm iğlan itte.


text:
Esse cäy könnärenä qaramastan Rusiä säyäsätçeläre saylawlar yılında tik utırmıy. Başqortstanda liberal-demokratlar başlığı Jirinovski bulıp kitte. Şulay uq Rusiäneñ xezmät häm sotsial üseş ministrınıñ kilüe kötelä. Saylawlarğa qadär tağın ber qatlawlı mäs'älä çişeleş taläp itä. Xalıq xezmät xaqları burıçların alıp betermiçä saylawlarğa barmıyaçaq. Rusiädä neft şirkätläre arasında 6nçı urında torğan Başneft berläşmäse dä awır çor kiçerä. Andağı üzgärtep qorular şirkätkä kübräk tabış kitermäde.
Rämzit Abulyaev, Ufa


text:
İzrail häm Fälästin avtonomiäse İzrail törmälärennän küpme fälästinlene irekkä çığaru turında haman da kileşügä kilä almıy.
İrtägä 350 keşe irekkä çığarğa tieş. Fälästinnär izraillelärgä, alar 540 totqınnı çığarırğa wäğdä itkän ide dip belderä. Üz çiratında İzrail höjümnärne tıya almağan Mäxmüt Abbasnı gäyepli. Yäkşämbe könne fälästinnär höcümennän İzrailneñ 4 keşese yaralanğan. Şul xällärdän soñ İzrail İordan yılğasınıñ Könbatış yarınnan ğäskärlären çığarunı tuqtattı. Şulay uq Mäxmüt Abbas belän Ariel Şaronnıñ çärşämbegä bilgelängän oçraşuı da kiçekterelgän.


text: Öç xatın-qız, xoquq yaqlaw oyışması wäkilläre häm jurnalistlarnıñ qulğa alınuın gäyeplär çıqtı. Alar Hindstanğa barğanda qulğa alınğan bulğan. Alarnı törmägä alıp kitkännär häm soraw alğannan soñ azat itkännär. Nobel tınıçlıq bülüge iäse Şirin Ebadi alar İrannıñ imenlegenä qarşı gämällär yasawda gäyeplänä, dip xäbär itte. Şuşı keşelärne totqarlaw, İran xakimiätläreneñ jurnalislarnıñ çit il oyışmaları, mäglümat çaraları belän bäyäläneşlärne özü omtılışın kürsätä, dip sanyı Çikläwne tanmawçı jurnalsitlar oyışması.


text:
Ütte Saban tuyı Mäskäwdä!
3 iyüldä şawlap görläp Mäskäw saban tuyları da ütep kitte. Oyıştıru eşläre bik zur awırlıqlar belän barsa da, Saban tuyı köne kilep citkäç yärdämçeläre dä tabılğan, bigräk tä Tatneft'neñ Mäskäw bülegenä, Tatarstan qunaqları Nurlat rayonına häm anıñ citäkçese Fatix Sibgatullinga tirän räxmät belderde mäskäwlelär. Çınlap ta 500 keşelek wäkillek belän kilgän Nurlat rayonı bik bizäde Mäskäw saban tuyın. Şunısı qızıqlı, Bitsa atlı sport kompleks yanına quyılğan , biş qatlı yort bieklegendäge çabışta barğan öç atnı surätlägän sınnarnıñ başına Nurlatlılar maxsus käläpüşlär kiderttelär. . Tarixta berençe märtäbä saban tuy qunaqların käläpüşle atlar sını qarşı aldı. Şunıñ östenä Nurlatlılar ağaç büränälärdän yasalğan öç öy dä alıp kilgännär. Alarnıñ bersenä tatar , ikençeñä urıs, öçençesenä çuaş awılı dip yasalğan ide. Şul yortlar yanında äytep ütelgän millätlärneñ kiemnärennän kiengän yeget qızlar cır biü belän qarşı alıp tordılar Ä inde här yort üz milläteneñ yortı kebek bizälgän ide. Mäskäw Saban tuyı tatar başqort Saban tuyı bularaq ütkärelä. Bik küp törle säwdä noqtalarında da Tatarstan häm Başqortstannan kiterelgän mallar qımız ballar. saf'yan çiteklär, çäk-çäk bawırsaqlar satıldı. Ä inde bäyräm bolay başlanıp kitte.(audio) Säxnä türenä başta oyıştıruçılar çıqtı. Annan soñ Mäskäw Tatarstan, Başqortstan, Üzäk Federal okrug räsmilärenä dä süz birelde. Tatarstannıñ premyer ministr urınbasarı häm mädäniät ministrı Zilä Valeeva Tatarstan prezidentınıñ qotlawın citkerde , annan soñ xalıqnı şiğri yullar belän dä qotladı.(audio) Ä inde Nurlat rayonı başlığı Fatix Sibgatullin milli mädäni möxtäriät räise Räsim Akçurinğa Nurlatlar simvolı at suräten büläk itkännän soñ, bez äle İdel Press näşriäte belän berlektä milli üzäk kitapxanäsenä 1050 tatarça kitap ta büläk itäbez dip belderde (audio)Saban tuyı xalıq bäyräme. Bıyıl Bitsa parkınıñ çirämle cirläre dä birelgän ide xalıqqa. Söyläşülärgä qarağanda xalıq elek Saban tuyı ütkän izmaylov parkın sağına ikän.(audio) Germaniädän kilgän Saban tuyı qunağı Venera Vagizova da yäşellekneñ azlığına iğtibar itkän. Şunısın da äytep ütärgä kiräk Venera xanım saban tuyğa maxsus kilgän Germaniädän. Saban tuy mäydanında “Tatarskie novosti” gazetası, “Uzğan yıllar xatiräse” dip atalğan temağa ütkärelgän bäygedä ciñüçelärne dä qotladı. “Nemesneñ tatar qızı Mädinä” dip atalğan mäqäläse belän Venera xanım berençe urınnı yawlap alğan. Min anı bu uñışı belän qotlağannan soñ, Mäskäw Saban tuyı oşıymı dip soradım. Ul şunda uq bıyıl Germaniädä ütkän Saban tuyı turında söyläp kitte.(audio) Saban tuylarında isertkeç eçemleklärgä qarşı köräşüçe Ğayar İskändärov ta bik razıy qalğan bäyrämnän. (audio)Çınlap ta tamaşa öçen säxnälär dä küp ide. Xalıq İlham Şakirovnı da, Zilä Sönğatullinanı da, Xaniä Färxi Ferdinand Säläxov, İdris Gaziev häm başqalarnıñ çığışın alqışlarğa kümep qarşı aldı. Zur säxnädä Başqortstan häm Tatarstannıñ cır häm biü ansambl’läre çığışı yasadı. Bäyrämgä çın tös birep, milli kiemdäge caydaqlar da Saban tuyı mäydanın berniçä märtäbä äylänep çıqtı.
Saban tuyınıñ çın batır bulıp bıyıl, Tatarstan yegete, Nurlattan İldar Gabbasov batır qaldı. Köräş federatsiäse birgän ciğuli maşinası bıyıl Nurlatqa kitte.
Näzifä Kärimova, “Azatlıq» radiosı Mäskäw


text:
Udmurtiäneñ Kambarka rayonında tatar üzäge uñış bäyräme uzdırdı
Respublikada berençelärdän bulıp şundıy milli bäyrämnärne oyıştıruçılardan Kambarka tatar ictimaği üzäge buldı. Alarda rayon külämendä yazın — sabantuy da berençe bulıp uzdırıldı, közen — cıyın, ul bu töbäktä genä bäyräm itelä, ğailä könnäre dä xalıq küñelen cälep itte.Un yıl Kambarka rayonınıñ Şol'ya poselığında yäşäwçe tatarlar közge uñış cıyılıp, eşlär tögällängäç tä, cıyın uzdıralar. Bıyıl uñış bäyräme 18 oktäberdä Şol'ya awıl klubında bik küñelle uzdı, dip säyläde tatar ictimaği üzägeneñ aktiv äğzası Mirdälif Yaqupov.
Ğädättägeçä, bäyrämne din äxelläre başlağan, balalar baqçasınıñ tatar törkemenä yörüçe nänilär, mäktäptä tatar tele fakul'tativında tuğan telen öyränüçe qızlar—malaylar ostalıqların kürsätkän. Kambarka rayonı administratsiäse citäkçeläre kilep, tırış xezmätkärlärne täbriklägän. Bıyılğı cıyınnıñ üzençäleklärenä tuqtalıp, Mirdälif Yakupov bolay dide:Audio


text: Valetta. Yewropa Berlegenä quşılu telägen beldergän 10 nämzät il arasınnan berençe bularaq Malta bügen üzendä bu mäs’äläne xalıq qaramağına çığardı. Tawış birü Qazan waqıtı belän irtänge 9-da başlandı, häm ul kiçke 8-gä qädär däwam itäçäk. Şuşı referendum näticälären açıqlaw irtägä irtän başlanaçaq, berençel näticälär yäkşämbe töşkä kötelä. Tawış birügä qädär ütkärelgän fiker beleşülär Yewropa Berlegenä quşılırğa teläwçelärneñ yaqınça 52 protsent tiräsendä buluwın kürsätä, xalıqnıñ 20-läp protsentı moña “yuq” dip äytergä cıyına ide. Referendumnıñ näticäläre mäcbüri tügel, Yewropa Berlegenä quşılu-quşılmaw mäs’äläsen axırğı çiktä barıber utrawdağı parlament xäl itäçäk. Alayda Maltadağı referendumnıñ näticälären Brüsseldä dä, qalğan nämzät illärdä dä zur qızıqsınu belän kötälär. 2004-nçe yılnıñ mayında Yewropa Berlegenä quşılır aldınnan bar 10 ildä dä şundıy referndumnar üzarğa tieş, alar barısı da Kiprdan tış, kiläse 6 ay eçendä ütäçäk.


text:
AQŞ belän Hindstan atom kileşüenä qul quydı
1974 yılda Hindstan berençe atom sınawın ütkärgännän soñ bu Amerika belän Hindstan arasında ışanıçsızlıq tudırgan häm şul yıldan başlap Hindstan belän atom säwdäse tıyılgan ide.
Bügenge kileşü belän Hindstanga Amerika belän atom säwdäse qılırga röxsät itelä. Bu mömkinçelek isä Amerika şirkätläre öçen milliard dollar qimmätendä yaña säwdä mömkinçelege tudıra.
3 yıl däwam itkän söyläşülärdän soñ nihayät kiçä imzalangan kileşü, AQŞ däwlät sekretarı Condoleezza Rice belän Hindstan tışqı eşlär ministrı Pranab Mukherjee arasında imzalandı.
Kileşügä qul quyır aldınnan çığış yasagan Condoleezza Rice:
“İke il arasında imzalanaçaq bu kileşü, Amerika belän Hindstan arasındagı zur säwdä mömkinçelegenen köçen kürsätäçäk. Älege säwdä mömkinçelege ike il arasında tugan ışanıçsızlıq säbäple 34 yıl buyına totqarlanıp torgan ide häm bez anı bügen kire qaytaru öçen şuşı kileşüne tözebez. Dönyanıñ kiñ taralgan demokrasiäsenä iä Hindstan belän tamırları bik nıqlı demokratik il AQŞ, urtaq qimmätlär nisbätendä artqan mänfägatlärne küz aldında totıp tigez şartlarda bügen üz mömkinçeleklären berläşterä” – dide AQŞ däwlät sekretarı.
Kileşü buyınça Hindstan xärbi bulmagan sivil atom qorılmalarının BMO tarafınnan tikşerelüenä röxsät itäçäk.


text:
Abu Ghraib: Washington yaña räsemnär AQŞqa qarşı xislärne köçländeräçäk dip qurqa
Bagdadnıñ Abu ghraib törmäsendä ğıraqlı totqınnarnıñ amerikan saqçılar tarafınnan ezärleklänüen kürsätkän foto räsemnär säbäple qabınğan cäncal sürelep kilä. Ğäyeplelär armiädän quılıp törmä cazasına xökem itelergä dä ölgermäde Avstralianıñ televidiniä kanalı elek belenmägän yaña räsemnär kürsätte. Şulay itep ike yıl elek bulğan skandal ğäräblärneñ açuın yañadan qabartaçaq dip kötelä. Yaña surätlär ğäräbçä tapşırular yasağan ike televidiniä kanalında şulayuq , internet häm mätbuğatta da basılıp çıqtı.
Bu östämä räsemnär cirängeç.Häm ber märtäbä tağı Abu Ghraibta bulğan qotoçqıç xällärne kürsätä. Bik qızğanıç, , çönki dänyada bu mäsälädä xislär bik kisken torğanda östämä räsemnär utnı köçäytä genä
Avstralia TV kanalınıñ kürsätkän video-tasma , räsemnärdä Abu Ghraibta başlarına qapçıq kiderelgän yalanğaç totqınnar kimsetüçe xällärdä kürsätelä.Räsemnädän totqınnarnı qurqutu öçen etlär qullanılğanı añlaşıla. Ğıraqta xalıqara köçlärdä xärbiläre torğan Avstralia xökümäte räsemnär säbäple bulaçaq tiskäre reaksiäne kimetergä tırışa. Avstralia premyere John Howard bügen radioda yasağan çığışında:
Amerikannnarnı yaqlap äytim-alar bu yawızlanu öçen ğäyeple buluçılarnı cawapqa tarta . Minemçä bu ayırma . S.Xösäin yözlärçä meñnnärçä keşene ütertte. Ber nindi räsem, cazalandırular , törmägä yabular, xökem protsessları bulmadı. Saddam rejimı xaqsız kiräkmägängä keşelärne üterde yuq itte. bu eşlärgä ber tigez qarap bulmıy
Şul räsemnärne başqaları belän berrättän yaqın könçığışta al Arabaia häm al Jazeera televidiniä kanalları kürsätte inde .Bagdadta cirle mätbuğatta basılıp çıqqan räsemnärgä qarata xalıqnıñ açuı qabarğan.Bügen Abd al Awadh isemle beräw Reuters-qa,
Kiçä kürgän räsemnär bik qızğanıç, Ğıraq xalqınıñ kimsetelüen kürdek.Bu ildä ğıraqlılırğa xörmät itelmäwen kürdek.Xuca bulğan ildä xäzer qolbulıp qaldıq. Xucalar çit ildän kilüçelär.Abu Ghraib räsemnärennän ayrım Basrada britan xärbiläre tarafınnan qıynalğan ğıraqlılarnı da kürdek.
Abu Ghraibtağı räsemnär , Basrada britan ğäskärläreneñ sivil ğıraqlılarnı qıynağan video tasma kürsätelgännän soñ şunduq päyda buldı. Basrada yözlärçe ğıraqlı Britan xärbiläreneñ başkavartirası aldında protest belderde .
Abu Ghraib räsemnärenä berençe bulıp AQŞ xoquq yaqlaw oyışmaları reaksiä kürsätte. Amerikan Sivil İrekleklär Berläşmäse yaña räsemnär Washington çınlap ta yawızlanular öçen cawaplı buluçılarnı töbä tamırınnan yuq itteme digän sorau tua dip äytte .Oyışma direktorı Anthony Romero bez cäberläw , yawızlanunın kiñ cäyelgän häm sistematik buluın kire qağılmaslıq dälillärdän küräbez. Bu waxşileklärgä alıp barğan säyäsätne buldıruçı yuğarı däräcädäge räsmilär älegä cawapqa tartılmağan dip söyläde.
2003.yılda Abu Ghraibta bulıp alğan qotoçqıç xällär öçen tübän däräcädäge 9 soldat xökem itelde . Qayberlärenä 10yıldan artıq törmä cazası birelde, ikençeläre armiädän quuldı.Däwlät sekretarı G.Rice dikäber ayında Yevropağa yasağan vizitı waqıtnda Washington totıqlarnı cäberläwgä röxsät itmi , ildä häm çit ildä AQŞ personalenä soraw alğanda kimsetüçe we, cäberläwçe metodlar qullanu tıyılğan dip beldergän ide färidä xämit


text:
Scheffer Mäskäwdä söyläşülär ütkärde
Scheffer fikerençä, NATO häm Rusiä xezmättäşlege üsä. Häm küp töbäklärdä nizağlarnı cayğa salu öçen Rusiäneñ dä qatnaşuı kiräk.
Ämma şul uq waqıtta Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov, Mäskäw, NATOnıñ kiläçäktä cäyelü plannarına häm Könçığış Yewropanıñ qayber illärendä raketağa qarşı saqlanu qorılmaları urnaştırırğa cıyınuına borçılu belderä, dip äytkän.
Scheffer süzlärençä, NATO nıñ noyäberdä Rigada uzaçaq sammitında berlekne kiñäytü turında nindi dä bulsa qarar qabul itelmäyäçäk.


text:
Äfğänstan eçke eşlär ministrı Ali Äxmät Cäläli ildäge iminlek problemaların çişü häm arta baruçı höcümnärne tuqtatu öçen Äfğänstan çittän yardämgä moxtac dide.
Kiçä ilneñ törle öleşlärendä atışlar, şartlawlar näticäsendä 65-läp keşe hälak buldı.
Ülüçelär arasında Qızıl Xaç xezmätkärläre, xatın-qızlar, balalar, xökümät yaqlı xärbilär, Taliban äğzaları häm törle törkemnär suğışçıları da bar.
Bu soñğı ber yıl çaması çorda Äfğänstanda iñ küp qorban kitergän kön buldı.
Eçke eşlär ministrı Helmand ölkäsendä bomba şartlatıp ber aftobustağı 15 keşene üterüne ayıruça ğäyepläp çığış yasadı häm bu wazıyğa terrorçılarnıñ tınıç xalıqqa qarşı höcümnär başlaw mömkinlegen kürsätä dide.
Ul şulay uq küptän tügel terrorçı buluda şiklänelep qulğa alınğan keşelär çittän künegülär häm kürsätmälär aluları turında belderde dide.
Ämma ul ayırım ber ilne dä atap äytmäde.


text:
Human Rights Watch elekke Sovet illären sorı tös belän sürätli
Human Rights Watch oyışmasınıñ pänceşämbedä iğlan itelgän yıllıq xisabında uzğan yılda bar dönya buylap, barlığı 64 ildä keşe xoquqların bozu oçraqları kiterelgän, şul isäptän, elekke Sovet illärendä.
Oyışmanıñ elekke sovet illären tikşerü öçen cawaplı xezmätkäre Rachel Denber Azatlıqqa birgän äñgämäsendä Rusiädä xakimiätne üzäkläşterü ğämällärenä ayırım tuqtaldı. İxtimal prezident Putin, üzäkläşterü yulı belän töbäklärdäge rişwätçelekkä qarşı köräşäm dip uylıydır. Läkin bu küzlektän qarağanda, ni öçen prezident administratsiäse äğzaları gubernatorlardan yaxşıraq bulırğa tieş:
Audio (Rachel Denber)
"Kreml fikerençä, gubernatorlarnı bilgeläp quyu korrupsiäne kimetügä yärdäm itäçäk. Läkin ikençe yaqtan qatağanda, bu korrupsiä fäqät başqa urınğa küçergä mömkin."
Human Rights Watch xisabında Tatarstan da telgä alınğan. Maynıñ 27sendä, prezident Putinnıñ yıllıq yullamasınnan soñ ikençe köngä, Qazannıñ keşe xoquqların yaqlaw üzägenä bilgesez keşelär bärep kerep tentülär ütkärgän. Ezärlekläw qorbannarına xoquqi yärdäm kürsätüçe bu üzäk, Rusiäneñ küp kenä başqa xoquq yaqlaw oyışmaları kebek ük, qüät buyınnarı tarafınnan qıyırsıtularğa duçar bulğan.
Human Rights Watch oyışması xisabında äytelgänçä, Belarusiä dä elekke Sover Berlegendägeçä yäşäwen däwam itä. Üktäberdä ütkän saylawlarda oppozitsiä parlamentta ber genä urın da ala almadı. Human Rights Watch äytüençä, ilneñ mäglümät çaraları tulısınça däwlät kontrole astında bulğanda, bäysez çaralar yıldan yıl yabıla barğanda, oppozitsiäneñ awızı tomalanğanda bu saylawlar kölke bulıp tora.
Ärmänstan belän Äzerbaycanda da, Human Rights Watch oyışması, uzğan yılda yaxşı yaqqa üzgäreşlär tapmağan. Bu ilneñ ikese dä ber yıl elek xärämläşü belän ütkän prezident saylawları sürätendä yäşäwen däwam itä.
Ä menä Ukrainada şul uq xärämläşülär belän ütkän saylawlar, oppozitsiäneñ ayaqa basuına, qabat saylawlarğa häm axır çiktä oppozitsiä citäkçese Viktor Yuçenkonıñ ciñüenä kiterde. Xäzer küplär aña zur ömetlär bağlıy, bu isä zur cawaplılıq, di Rachel Denber:
Audio (Rachel Denber)
"Näq menä şul ömetlär xäzer Yuşenko cilkäsenä awır yök bulıp yattı. Ägär bu yaña xökümät birgän wäğdälären üti almasa, xalıqnıñ küñele qaytaçaq."
Denber süzlärençä, bu oçraqta, ışanıçın yuğaltqan xalıq axır çiktä Putin şikelle köçle däwlät wäğdä itkän ämmä demokratiäne qısqan yaña citäkçe saylarğa mömkin.
-Ali Gilmi


text:
Ukraina parlamentı prezidentnı parlament tarafınnan saylaw turındağı qanun ölgesen berençe tawış birüdä xupladı
Bu mäs'älä tağın ber tapqır tawışqa quylıçaq, anda inde üzgäreşlär ğamälgä kersen öçen anı deputatlarnıñ öçtän ike öleşe xuplarğa tieş bulaçaq. İkençe tapqır tawış birü waqıtı älegä bilgelänmägän.
Bu täqdimne prezident Leonid Kuçmanıñ xakimiäte başlığı Viktor Medvedçuk yasadı. Ukrainada prezident saylawları kiläse yılnıñ üktäbr ayına bilgelängän. Xäzerge konstitutsiä prezidentlıqqa öçençe möddätkä saylanunı tıya. Oppozitsiä Kuçmanı mondıy yul belän möddäten ozaytırğa tırışuı öçen täñqitli.


text:
«Azatlıq» radiosı ozın dulqında yañğıramayaçaq
Soñğı 7-8 yıl däwamında qısqa dulqınnarda eşläwçe “Azatlıq” radiosı ozın dulqınlı Tatarstan däwlät radiosı aşa retranslyatsiälänä. Bu “Azatlıq” radiosın respublika rayonnarında, şähärlärdä häm kürşe ölkälärdä tıñlarğa mömkinlek birä. Bu atna başında Tatarstan tele-radio kompaniäse citäkçese Ayrat Sibğätulinnan “Azatlıq” radiosına xat kilde. Anda “İrekle Awropa- Azatlıq radiosı korporatsiäse” häm Tatarstan tele- radio kompaniäse arasında 1997 yılnıñ 1 avgustında tözelgän kontraktnı özü turında äytelgän. Säbäbe Tatarstan tele-radio kompaniäsen yabu turında färman çığu häm bu kompaniäne bötenrusiä tele- radio kompaniäseneñ filialına äyländerü. “Azatlıq” radiosın ozın dulqınnarda retranslyatsiälänüeñ yabıluı küptän kötelgän häm xoquqi yaqtan nigezle ğämäl bulsa da, şaqtıy küñelsez häm ähämiätle waqiğa, çönki soñğı yıllarda meñnärçä tıñlawçılar awıl yortlarında, şähär fatirlarındağı aş kuxnyalarında elenep torğan çıbıqlı radio aşa täwlege 5-6 säğät däwamında Tatarstan radio taptıruların häm ber säğät buyı “Azatlıq” radiosın tıñladılar. Bu salqın suğış yıllarındağı säyäsi qarşılıqlardan soñ tawış sündergeç belän tomalanğan “Azatlıq”nıñ irekkä çığuı, härkemgä barıp citüe üzgärtep qorunıñ häm demokratiäneñ ber cimeşe buldı.
Şuşı retranslyatsiä yärdämendä bik küp keşelär “Azatlıq” radiosınıñ doşmanlıq yäki kierenkelek kiterüçe säyäsi qoral tügel, ä süz irege, ğomumi täräqqıätne, millätlär häm keşe xoquqların yaqlawçı faydalı mäğlümat çarası buluına inandılar. “Azatlıq” Tatarstanğa häm İdelgä kiterügä häm Tatarstan teleradiokompaniäsen häm Tatarstan radiosın törle yıllardağı citäkçeläre İlgiz Xäyrullin, Täyfıq Säğıytov, Minwäğıyz Zäynetdinov, alda äytelgän mäğlüm kontraktnı imzalağan Räis Töxvätullin, “Azatlıq” radiosınıñ Tatar-başqort redaksiäseneñ mödire häm başqa bik küplär zur öleş kertte. Däwlätlär, xalıqlar arasındağı qoymalarnı awdaru, çiklärne açu, doşmanlıq urınına duslıqnı östen kürü elekke sovetlar berlege illäreneñ izolyatsiädän çığuı kebek ğämällärne başqarğan şäxeslärgä, bigräk tä Tatarstan prezidentı M.Şäymievkä, “İrekle Yevropa-Azatlıq” radiokorporatsiä citäkçese Tom Dine ğa millättäşlärebez härwaqıt räxmätle bulıp qalır.
Xäzerge şartlarda mäğlümat ölkäsendäge xezmättäşlekneñ yaña etabı turında ayırım söyläşergä kiräkter. VGTRK häm anıñ Tatarstan filialı citäkçelege belän bergä tıñlawçılarnıñ ixtiacın qänäğätländerü, yuğaltularnıñ zıyanın niçek tä kimetü çaraların kürü turında da söyläşmiçä bulmas. Härxäldä, elekke Tatarstan däwlät radiosınıñ yaña tapşırular çeltären tamaşaçılarğa citkerü hiçşiksez kiräk. Bu eştä “Azatlıq” radiosınıñ Qazan byurosı da qatnaşaçaq. Çönki künekkän tapşırularnı yuğaltu tıñlawçılarda uñaysızlıqlar tudıra. Küçeş çorında häm yaña şartlarda niçek yäşärgä kiräklegen milli cämäğätçelek bergäläp tä xäl itä ala.
Telägän keşelär “Azatlıq” radiosınnan ayırılmayaçaq. Çönki ul elekkeçä qısqa dulqınnarda ber säğätlek tapşırunı täwlegenä dürt tapqır efirğa çığara. Qısqa dulqınlı radioalgıçlarnı härqayda satıp alırğa mömkin, barı tik tapşırularnıñ efirğa çığu waqıtın häm yışlıqlarnı belergä kiräk. Şulay uq, internet aşa tıñlaw, yañalıqlarnıñ tekstın internettan uqu mömkinlege dä Ä Tatarstanda yäşäwçelär häm «NTV +» iärçene sisteması aşa “Yaña Ğasır” teleradiokanalın qabul itüçelär “Azatlıq”nı här könne kiçke säğät 9дa häm irtänge 5дa 91,5 FM dulqınnarında tıñlıy alalar.
Radio tapşırular çeltäre üzgärsä dä, açıqlıq häm mäğlümat taratu, demokratiägä qibla totu üzgärmäs dip ömetlänäse kilä. 1Hчe aprel'dän soñ “Azatlıq”nı barı tik qısqa häm FM dulqınnarında çığuçı “Yaña Ğasır” radiosı aşa tıñlaw mömkin bulaçaq. Yäğni ozın dulqın aşa tıñlarğa 27 kön qaldı. Qalğan waqıtta ”Azatlıq” radiosın tıñlaw ısulların tabarğa tırışığız. 50 yıldan artıq eşläwçe “Azatlıq” radiosınnan häm tatar-başqort mäğlümat möxitennän ayırılmaw üzebezdän tora.
Rimzil Wäli


text:
Berençel näticälär: Dumada yänä dürt partiä bulırğa oşağan
Rusiä üz tarixınıñ yaña säxifäsen başlap cibärde – ildä Däwlät Dumasına çirattağı saylawlar uzdı. Bu yulı zur üzençälek belän, Dumağa xäzer fäqät partiä isemlekläre belän genä elägep bula. Älegä sanalğan tawışlardan şul kürenä, anda yänä 4 partiä wäkilläre bulaçaq.
Xakimiätneñ xäzerge üzäkläşterü kursına ayawsız qarşı torğan oppozitsiä – “Yabloko” firqase häm Uñ Köçlär berlege isä yänä Däwlät Dumasına uzmıy, alarnı yaqlaw, räsmi mäğlümätkä qarağanda, 7 protsenttan tübänräk. “Yabloko”nı tawış birüçelärneñ 1.5%, ä uñ köçlärne – 1.1% yaqlağan.
Oppozitsiä tawış birüneñ iskitmäle bozular häm xäärämläşülär belän ütüenä zarlana, saylaw könendä dä xakimiät yaqlawın qazanğan “Berdäm Rusiä” öçen agitatsiä alıp barıldı, qayber urınnarda xalıqnı tawış birügä köçläp kiterdelär, dip belderä. “Başqa Rusiä” xäräkäteneñ citäkçese Garry Kasparov süzlärenä qarağanda, bu saylawlar Rusiädä saylaw mömkinlege bulmıy ğına uzdı. Tawış birüneñ ğädel bulmawın Rusiä kommunistları citäkçese Gennadi Züganov ta äytä, häm anıñ näticälären kiläse atnada mäxkämägä biräçägen belderä.
Ayıruça tupas xärämläşülär Mäskäwdä häm Başqortstanda küzätelde, dip xäbär itä tawış birüne qarap barğan Rusiäneñ İrekle saylawlar fondı häm başqa bäysez törkemnär wäkilläre.
Üzäk saylaw komissiäse, Duma saylawlarında bu yulı, xoquqı bulğannarnıñ 60-lap protsentı qatnaştı dip belderde. Tawış birüneñ tögäl näticäläre 7-8 dikäbrgä bilgele bulaçaq.


text:
Başqortstanda Europanıñ alğa kitkän illärendäge kebek ük zamança taw çañğısı yal urını bulaçaq. Bu xaqta 12 febräldä Başqortstan premier – ministerı Rafael Baydäwlätov belän Rusiä Olimpiä qömitetı räise Leonid Tyağäçevnıñ oçraşuında äytelde. Alar bu könne republíknıñ güzäl tabiğätle Beloret rayonındağı İncär töbägendä buldı häm tözeläçäk taw çañğısı sportı yal urınnarın qarap yörde. Uzğan yılda bu tirädä yalda bulğannan soñ, Rusiä prezidentı Putin monda taw çañğısı buyınça Europa illärendäge kebek ük bik tä zamança yal qurortı tözügä fatíxa birgän ide. Äle Rusiä Olimpiä qömitetı räise Tyağäçev äfändeneñ Başqortstanğa kilüe şul mäsäläne täğäyen xäl itä başlaw uñayınnan.
İncär töbägendäge tawlarnı qararğa Leonid Tyağäçev belän bergä Rusiäneñ qayber quätle şirkätläre citäkçeläre dä bardı. Alar biredä üz kompaníları investisíların kertü telägen belderde.
Beloret rayonındağı taw çañğısı yulı 6 çaqrım ozınlığında bulaçaq. Qayberäwlär, Rusiä prezidentı Putin taw çañğısı belän mawıqqanğa kürä genä, Başqortstan xakímítları republíkta taw çañğısı yal urınnarın tözergä buldı digän fikeren äytä. Ämma mondí kinayalär öleşçä döres bulsa da, bu alay ğına tügel. Çönki republíkta sportnıñ bu töre öçen iskitmäle şäp urınnar bar. Häm çañğı yulların tözü niätläre Putin xakímítqa kilgänçe dä gel quzğatıla kilde. Ural tawların tieşençä faydalanmaw yazıq bulır ide.


text:
Soñğı könnärdä Tatarstannıñ finans ministrı Robert Musinnıñ eştän kitüe turında xäbärlär yöri. Tögälräge, «Aq Bars» bankı başlığı Mödäris İdrisov finans ministrı känäfienä küçä, ä Musin anıñ urınına kilä, dip söylilär. Bigräk tä, bu imeş-mimeşlär Färit Möxämmätşin küptän tügel genä «Aq Bars»nıñ idarä xayäte räise wazıyfasın üz cilkäsennän töşergäç, anıñ urınına Robert Musin bilgelängäç köçäyep kitte.
Gärçä, ministrlar kabinetınıñ mäğlümät xezmäte citäkçese İldar Säğdätşin älege rokirovqa turındağı xäbärlärne inqär itte. Yäğni, kanselyariägä ministrlardan räsmi ğarizalar yuq. Bu oçraqta, tötensez ut çıqmıy digän mäqäl kübräk inandıra kebek.


text: Şimbä könne diñgez buyındağı Şarm-äş-Şeix şähärendä bulğan şartlawnı tikşerü qısalarında Mısır polisiäse bügen ike awılnı qamawğa alğan ide. Ezlänelgän ike keşe şul awıllarda qaçıp yata dip farazlana. Ezlänüçelär arasında – şartlawlar waqıtında Şarm-äş-Şeixta bulğan 6 pakstanlı da bar, alarnıñ berse höcümnär waqıtında häläk bulğan, dip farazlana. Sinai tawlarında Mısır iminlek köçläre häm suğışçılar arasında atışlar bulğan. Frans Press xäbär itüençä, atışlar Şarm-äş-Şeix şähärennän 30 çaqrım yıraqlıqta bulğan. Şimbä könne Şarm-äş-Şeixta oteldä häm kibetlär urnaşqan urında bulğan şartlawda 60tan artıq keşeneñ ğömere özelde. Britaniä, häläk buluçılar arasında ber britan watandaşı bar, dip xäbär itte. 10 britan xäbärsez yuğalğan. Höcüm öçen cawaplılıqnı üz öslärenä İslam suğışçılarınıñ 3 ayırım oyışması aldı.


text:
Şäymiev Rusiäneñ cirle idärälären tänqitläde
Comğanıñ Tatarstan öçen töp säyäsi waqiğası ul da bulsa, Prezident Şäymievnıñ yıllıq yullaması belän çığış yasawı buldı. Respublikanıñ räsmi matbuğat çaraları bu waqiğanı berniçä kön aldan reklamlap tordılar. Däwlät Sovetı sessiäläre tarixında, comğadağısı iñ qısqası bulğandır, möğayın. Näq menä respublika parlamentı deputatları häm çaqırılğan qunaqlar aldında, prezident uzğan yılğa näticälär yasap, ağımdağısında başqarılaçaq eşlärgä yul kürsätte. Yıllıq yullama, mädäniätle illärdä kiñ taralğan adım. İl başı Amerika bulsınmı, könbatış illärendä bulsınmı, yıllıq yullama belän çığa. Berniçä yıl inde, bu ğädät Rusiädä häm Tatarstanda da ğämäldä.
Tatarstan parlamentı deputatları aldında prezident çığış yasap, şaqtıy küp mä’sälälärne kütärde. Ayırım alğanda, mäsälän, respublikada tatar telen üsterü häm milli mädäniätne saqlaw kebek problemnar kön qadağı bulıp tora, alarnı kisken räweştä uñay yaqqa xäl itäse bar dip belderde. Respublika räsmiläre, tatar tele turında söylilär ul anısı. Tik urısça. Bu oçraqta da şulay buldı. Monnan tış, Prezident Respublikadağı federal' üzäk orğannarınıñ eşen tänqitläde. Mäskäw qaramağında bulğan terkäw palatasına bik qatı eläkte. Bu oyışmanıñ eşçänlegennän bik küplär razıy tügel dip belderde. Palata citäkçese Kuz'minağa, sez bit xatın qız, nişläp xalıqnı yällämisez, anda bit şul qädär çiratlar torıp integä xalıq dide. Kuzmina, bu waqıtta torıp bastı. Prezident anı yañadan urınına utırttı. Sez äle, torıp basıp söyläşerlek tügel dide. Rusiäneñ ber strukturası bulğan Tatarstan terkäw palatasında, may bäyrämnärennän soñ, üzem, berniçä deputat belän terkälergä baram dip tä söyläde Şäymiev. Yäğni, xälne tizräk yaxşırtığız mäğnäsendä. Yaxşırğanlığın üzebezneñ cilkädä tikşeräbez yänäse. Monnan tış, prezident, şulay uq, Rusiä qanatı astında bulğan mäxkämä eşçänlegen dä tänqitläde.
Räfis Cämdixan


text:
Cirle üzidarä qanunına östämälär kertelde
Pänceşämbe könne Tatarstannıñ Däwlät Şurasında cirle üzidarä orğannarınıñ eşçänlegen buldıruçı qanunnar çığaru mä’sälälärendäge yañalıqlar turında matbuğat oçraşuı uzdı. Anda Tatarstannıñ Yustitsiä ministrı Midxät Kormanov häm Tatarstannıñ cirle üzidarä häm däwlät tözeleşe komitetı urınbasarı Aleksandr Fedorov qatnaştı. Anda cirle üzidarälärenä däwlät wäqälätläre birü häm munitsipal' berämleklärneñ çiklären bilgeläw turında söyläştelär.
Bilgele bulğança, Sovetlar Berlege waqıtında başqarma xakimiät oyışmaları däwlät tarafınnan bilgelängän. Cirle üzidarälär buldıru turında federal' häm Tatarstan qanunnarı qabul itelgännän soñ, Rusiä töbäklärendä munitsipal' oyışmalar, cirle üzidarälär oyışa başlıy. Ğädäti tormışta barlıqqa kilgän barlıq sorawlarnı näq menä alar xäl itä. Munitsipal' berämleklärneñ häm cirle üzidarälärneñ köndälek eşçänlegenä kilgändä, xäl itelmägän, qarşılıqlı mäs'älälär baytaq. Şularnıñ iñ zurısı – cirle üzidarälärne finanslaw, byudjet ölkäsendäge awırlıqlar belän bäyle. Alarnı çişü mömkinlekläre turında deputat Aleksandr Fedorov bolay dide.
Här munitsipal' berämlek byudjet mä’sälälären üze xäl itärgä tieş. Monıñ öçen salım qanunnarına da tözätmälär kertep, rayonda cıyılğan aqçalarnı federal' häm töbäk qaznasına küçermiçä, urında qaldırırğa kiräk. Bu rayonnarnıñ üzendä östämä kerem çığanaqları buldıraçaq. Şulay uq bu här keşedän alına torğan salımğa da qarıy. Ul eş häm toru urınnarınnan alınırğa tieş. Aleksandr Fedorov äytüençä, yış qına qayber keşelär ber cirdä eşli, ä ikençe cirdä tora. Şul räweşle keremnär häm sotsial' taşlamalar alarğa ike cirdän dä kerä. Ä salımnı alar barı eş urınında ğına tüli. Şuña kürä xäzerge waqıtta Däwlät Dumasında salım turındağı qanunğa tözätmälär kertü buyınça eş alıp barıla. Älege tözätmälär munitsipal' berämleklärgä üz qaznalarına kübräk salım alu mömkinlege birä. Bu isä alarnıñ möstäqillegen genä arttıraçaq. Ämma, Aleksandr Fedorov äytüençä, bügenge köndä ber meñgä yaqın munitsipal' berämlekläreneñ barı 38 genä andıy möstäqillekkä iä.
Oçraşuda şulay uq munitsipal' berämleklärneñ çiklären bilgeläw turındağı mäs'älälär da kütärelde. Cirle üzidarä turındağı Federal' qanun nigezendä 2009 yılğa qädär alar tögäl bilgelängän bulırğa tieş. Ämma bu mäs'älä munitsipal' berämleklär arasında qarşılıqlar da tudıra, çönki yış qına ber berämlek ikençeseneñ cirenä kergän bulıp çığa. Mäsälän, Ägerce rayonınıñ küpmeder öleşe Udmurtiägä kergän. Mondıy misallar baytaq, di Aleksandr Fedorov. Niçek kenä bulmasın, munitsipal' berämleklärneñ çiklären üzgärtü barı tik cirle xalıq röxsäte belän, yäğni referendumda çişelergä tieş. Xätta urman, sular da munitsipal' berämleklär arasında bülenergä tieş. Bu xaqta Tatarstannıñ yustitsiä ministrı Midxät Kormanov bolay dide.
Federal' qanun nigezendä, respublikada buş cirlär bulırğa tieş tügel. Urmanmı, sularmı – alar barısı da cirle üzidarägä kertelergä tieş häm alardan salım alınırğa tieş. Matbuğat oçraşu axırında munitsipal' rayonnarda yañalıqlarnıñ niçek ütkärelüe belän tanışu, urında barlıqqa kilgän sorawlarnı çişü öçen, respublikanıñ törle rayonnarında küçmä utırışlar uzdırılaçağı da äytelde.
Güzäl Zıyätdinova


text:
İran atom programması turında Yewropa belän söyläşülärne däwam itärgä teli, Yewropa bu mäs''äläne BMO İminlek Şurasına tapşıru yaqlı
İran üzeneñ atom programması mäs''äläsen BMO İminlek Şurası qaramağına tapşırunıñ yaman näticäläre bulaçağı turında kisätte. İminlek Şurasınıñ 6 äğzası, şul isäptän 5 daimi äğzası wäkilläre düşämbe häm sişämbe könnärne oçraşıp bu mäs''äläne qararğı cıyına. Alar İranğa qarşı resolütsiä qabul itü mömkinlege turında da söyläşäçäk.
Asefi İminlek Şurasınıñ İranğa qarşı çaralar kürü mömkinlegen kire qağıp, İran mäs''äläsen İminlek Şurasına tapşıru öçen xoquqıy nigez yuq dide.
İrannıñ Däwlät xäbär agentlığı İRNA parlament räise Ğoläm Ali Xädäd Adelneñ ägär dä İran mäs''äläse İminlek Şurasına tapşırılsa parlament İrannıñ atom qorılmalarında BMO tikşerülären tuqtatunı yaqlıyaçaq digän süzlären kiterä.
AQŞ häm Yewropa Berlegeneñ 3 zur däwläte Germaniä, Fransiä, Britaniä İran belän söyläşülärneñ inde körçektä buluın belderde. AQŞ däwlät departamentı süzçese Sean McCormack iqtisadıy çikläwlärne üz eçenä alğan diplomatiägä küçärgä waqıt citte di
"Bez diplomatiäneñ yaña çorına keräbez. Germaniä, Fransiä häm Britaniä alıp barğan söyläşülär inde üzläre äytüençä körçekkä terälde. Bu körçekkä İrannıñ kileşmäwçänlege, Xalıqara atom energiäse idaräse belän açıq bulmawı, xalıqara cämäğätçelek belän rizalaşmawı säbäpçe. Şuña kürä ul diplomatik çor tämamlandı. Bez xäzer yaña diplomatik çorğa keräbez. Bu çor xäzer añlawıbızça Xalıqara Atom Energiäse İdaräse Şurasın häm annan soñ BMO İmilel Şurasına tapşırılunı üz eçenä ala" dide McCormack.
Bu atnada İran üzeneñ bäxäsle Atom qorılmalarındağı cihazlardan BMO küzätüçeläreneñ saqlıq möherlären alu belän wäzğiätne tağın da qızdırıp cibärde.
Ul cihazlar tınıç maqsatlar öçen atom yağulığı yasaw mömkinlege birä. Şul uq waqıtta alar yardämendä qoral öçen nıq bayıtılğan uran da citerşterep bula.
İrannıñ bu adımı Britaniä, Fransiä Germaniäne İran mäs''äläsen çikläwlär kertü mömkinlegen qaraw öçen BMO İminlek Şurasına tapşırırğa waqıt citte dip belderergä mäcbür itte.
İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicat dönyanı Tährannıñ atom programması mäs''äläsendä tınıçlandıru maqsatında kiçä matbuğat wäkilläre belän oçraşıp añlatmalar birde. Äxmädinicat İrannıñ tınıç maqsatlarda atom texnologiäsen öyränergä xoquqı bar dide. Ul berniçä märtäbä İranğa atom qoralı kiräk yäki ul aña iä bulırğa teli digän fikerlärne kire qaqtı.
Äxmädinicat şulay uq AQŞ yäki Yewropa Berlegeneñ İranğa qarşı BMO çikläwläre kertü tırışlıqlarına cawap bularaq İrannıñ neft'' satunı tuqtatu yäki kimetü mömkinlege belän kisätte.
"Bezneñ üzebezne yaqlaw mömkinleklärebez bar. İranğa qarşı qatı häm qanunıy bulmağan teldä söyläwçelärneñ İran belän mönäsäbätlärgä ixtıyaçı İrannıñ alar belän mönäsäbätlärgä ixtıyacınnan 10 märtäbä zurraq" dide Äxmädinicat.
Könbatış İrannıñ atom qoralı yasaw mömkinlegennän qurqa. Waşingtonda AQŞ prezidentı George Bush häm anıñ belän oçraşuçı Germaniä kanslerı Angela Merkel İzrail''ne xaritadan sörtep taşlarğa çaqıruçı prezidentı bulğan ildä bernindi atom qoralı da bulmasqa tieş dip belderde.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Tatar-Başqort arasına kem çöy qağa?
Soñğı waqıtta Başqortostandağı qayber millätçelär «Azatlıq» radiosı üzeneñ tapşıruları belän ike tuğandaş xalıq arasına çöy qağa digänräk mäğnädä üpkä belderä. Gärçä, zur diqqät belän tıñlasañ da, andıy näticä yasarğa urın yuq kebek. Kiresençä, radio tatar-başqort duslığın nığıtuğa yunältelgän ğamällär qılıp kilä. Änä şunıñ çağılışı, äle genä dönya kürgän «Yıraqtağı yaqın tawış» digän audiokasseta. Biredä ike xalıqnıñ duslığına bağışlap ayırım ädäbi-muzıkal' säxifä birelgän. Başqortostan gimnı, Xäniä Färxineñ başqort xalıq cırı «Elmälek»ne, ä başqort cırçısı Xäsän Usmanovnıñ üz telendä tatar xalıq cırı «Ällükine» başqaruı moñlı başqort qurayı uynawı — bolar barsı da «Azatlıq» radiosı zakazı belän eşlängän audiokassetada bik matur yañğırıy häm radionıñ pozitsiäsen açıp kürsätä. Tik ber närsä borçıy: Qazanğa qarşı mädäniät suğışı açqan qayber çinovniklar Başqortostanda şuşındıy kassetalarnı yä kertmäskä, yä arest salırğa buldıra. Menä monısı inde çıp-çınlap ike xalıq arasına çöy qağu bulır ide.


text:
Qazan bäyrämgä äzerlänä
Qazan 30 avgust – Respublika häm Şähär könenä äzerlänä. Bıyıl 30 düşämbe köngä turı kilä. Şunlıqtan bäyräm waqıtında tatarstanlılar 3 kön yal itäçäk. Bolay bulğaç, yal itärgä dä, bäyräm çaralarında qatnaşırğa da waqıt citär. Xäyer, ayıruça sabırsız keşelär bäyräm itügä inde bügen ük kereşä ala, çönki Şähär köne uñayınnan çaralar başlanıp ta kitte. Comğa könne Qazan milli-mädäni üzäge qarşında veterannar belän oçraşu, Qazan turında istälekle suvenirlar bäygese uzdı, başqalanıñ törle bistälärendä Yaratqan şähärem digän mädäni tamaşalar ütte. Şimbädä bäyräm şähärneñ Ciñü parkında görliäçäk. Şul könne ük bilgele tatar şağire Ğäbderäxim Utız İmänineñ tuuına 250 yıl tulu uñayınnan Şärif Kamal muzeyında ädäbi-muzıkal’ kiçä ütäçäk. Törle tamaşalar, bäygeläre yal könnärendä dä oyıştırılsa da, alarnıñ iñ qızıqlıları, iñ qupşıları 30 avgust könne uzaçaq älbättä. Bäyräm könne oyıştırılaçaq çaralar arasında Qazan yılğası yarlarında hawa şarların oçıru, Biektawdağı avtouzışlar, ippodromdağı atlar çabışları kebek sport bäygeläre dä, Kamal teatrı yanındağı mäydançıqta Uyna, garmun, İrek mäydanındağı klassik, etnografik, zamança muzıka konsertı, Qazan milli-mädäni üzäge tiräsendä Qazan yoldızları dip isemlängän tamaşa kebek mädäni çaralar da bar. 30 avgustnıñ kiçendä iñ zur bäyräm Qazannıñ Üzäk stadionında ütäçäk. Anda Bäyräm belän, respublika. Tuğan köneñ belän, Qazan digän mädäni-sport tamaşası täqdim iteläçäk. Älege bäyräm köne ğädättägeçä kiçke säğät undağı salyut belän tämamlanaçaq.
30 avgust könne ütäçäk bar çaralar turında söyläp beteräse qıyın, xäyer alar barısı istä qalmasqa mömkin. Ägär dä sez qayda närsä ütü xaqında onıtqansız ikän yäisä qayda barıym, dip baş watasız ikän – 900850 telefonına şaltıratırğa mömkin. Anda sezgä bäyräm çaraları xaqında tulı mäğlümät biräçäklär. Älege telefonda utıruçı operatorlarnıñ tatar telläre bik ük kamil bulmasa da, alar telägän keşe belän tatar telendä söyläşälär, kiräk mäğlümätne añlayışlı itep birergä tırışalar. Şähär xakimiäte häm MTS şirkäte oyıştırğan bu liniä xaqında bez operator qızlarnıñ berse - Gölnaz İslamova Azatlıq radiosına menä närsälär söyläde.
Bez älege telefonda ikäw utırabız – min häm tağın ber operator Rezidä. Şaltıratuçılar kübräk bulsa, operatorlarnıñ sanın da arttıraçaqlar. Bez inde berniçä kön däwamında eşlibez, läkin keşelär äle bügen genä şaltırata başladılar. Bez ike teldä - rus häm tatar tellärendä xezmät kürsätäbezŞulay itep, Rezidä belän Gölnaz köne häm xätta töne buyı da sezgä 30 avgustta Qazanda uza torğan bäyräm çaraları xaqında söylärgä äzer toralar.
Gölnaz İlgizär


text:
Ciñü tantanaları aldınnan amerikan prezidentı Mäskäwdä keşe xoquqların yaqlawçılar belän oçraştı
Düşämbe könne Mäskäwdäge tantanalarda qatnaşqan amerikan prezidentı George Bush Rusiä başqalasına äle yäkşämbe kiçen ük kilgän ide. Şul uq kiçne ul Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän söyläşülär ütkärde. Ä inde düşämbe irtän, başqa illärneñ yuğarı citäkçeläre belän bergä Mäskäwneñ Qızıl mäydanında Ciñü tantanaların qaraw aldınnan Quşma Ştatlar prezidentı Rusiäneñ kürenekle xoquq saqlawçıların kürep söyläşte.
Audio, Lüdmila Alekseyeva
"Min bigräk tä bezneñ ildäge keşe xoquqların häm moxitne saqlaw oyışmalarınıñ xäzerge wäğziate, alarnı cämğiattäge başqa ölkälärdäge xäl belän çağıştıru turında söylädem. Misal öçen finans mäs''äläläre. Törle xäyriä häm sotsial'' yardäm oyışmalarına xakimiatlär belän xezmättäşlek itü küpkä ciñelräk, ä menä keşe xoquqların häm moxitne saqlaw törkemnäre öçen bu alay tügel" di tanılğan dissident, xäzer Mäskäwdäge Helsinki törkemen citäklägän Lüdmila Alekseyeva. Anıñ süzlärençä, xäyriä oyışmaları nigezdä däwlät başqarırğa tieşle eşne başqara, şuña kürä dä alarğa xökümättän aqça alu küpkä ciñelräk. Ä menä xoquq yaqlawçılar bötenläy başqa xäldä - alar däwlät qılğan qırın eşlärgä törtep kürsätä, şuña kürä dä räsmi wäkillär monı ber dä yaratmı, di Lüdmila Alekseyeva:
Audio, Lüdmila Alekseyeva
Mondıy şartlarda keşe xoquqların yaqlawçılar üz eşläre öçen Könbatıştan kübräk yardäm alırğa telär ide, läkin alar ikençe yaqtan, üzlären "watandar bulmawda" ğäyepläwlärgä duçar bula. Lüdmila Alekseyeva, bezneñ xökümät üze dä çit illärdän törle burıçlar wä grantlarnı bik teläp ala, ä menä bez dä şunı eşläsäk, bezne çitlärgä xezmät itüdä ğäyepli, di. Ämma matdi yardämnän dä bigräk Rusiädäge keşe xoquqları aktivistları öçen Könbatışnıñ ruxi yaqlawı da bk möhim dip belderä, düşämbe irtän amerikan prezidentı belän oçraşqan Lüdmila Alekseyeva, Mäskäwdäge Helsinki törkeme citäkçese.
Kärim Kamal


text:
Sember kommunistları Livandağı qanqoyışqa qarşı çara uzdırdı
Lenin memorial' üzäge zalında uzğan bu çarada başqa patriotik köçlär dä qatnaştılar. Şulay uq tatar milli xäräkäte wäkilläre dä bar ide. Cıyılğan xalıqnı patriotik şiğer-cırlar yañğırawı qarşıladı.
KPRFnıñ ölkä komitetı sekretare Aleksandr Kruglikov şundıy çaranıñ böten il buyınça da oyıştırıluın belderde. Artaban maxsus äzerlängän rezolyutsiäneñ eçtälege belän tanıştırdı.
Berläşkän Millätlär oyışmasınnan süzdän eşkä küçüne taläp itärgä - däwläti wazifalı terroristlar tarafınnan oyıştırılğan terror ğämällären, bala-çağa, xatın-qızlarnı cäberläwne kiçekmästän tuqtatu çaraları kürsen. Ğämmäwi terror oyıştıruçılarnı Xalıqara tribunalğa tartırğa. Bäysez däwlät bulğan Liwannıñ yuğaltuların terroristik däwlät tarafınnan qaplawnı tä'min itärgä.
SSSR xalıqları Böyek Watan suğışınnan soñ suğış waqıtında cäberlängän yähüdlärneñ üz däwlätläre buluın yaqlap çıqtı. Şulay uq kolonial' tärtipneñ cimerelüe arqasında irek alğan Fälästin xalqınıñ da üz däwläte buluın tanırğa çaqırdı. BMO da üz qararı belän monı rasladı. Häm näq şul BMO bu qararnıñ ütäleşe öçen cawaplı da. Ä monıñ haman tormışqa aşmawında AQŞ häm anıñ dustı İzrail' ğäyıple.
Artaban Aleksandr Kruglikov rezolyutsiägä kiräkle tözätmälär, üzgäreşlär kertü öçen anıq täqdimnär belän çığışlar yasarğa öndäde.
Anıñ İzrail'ne däwläti terrorizmda ğäyıpläwe “Xezmätçän Ul'yanovsk” digän oyışma wäkile Konstantin Poroşinnıñ açuın çığardı, buğay. Anıñ fikerençä, İslam terrorizmı däwläti terrorizmnan küpkä qurqınıçraq ikän.
Alar, islamçılar, bötendönya buyınça berdäm İslam däwläte tözemäkçelär. Häm alar bernindi qağidälärne dä tanımıylar.
Aleksandr Kruglikov ta cawapsız qalmadı.
Möselman xalıqların kebek ük, yähüdilärne dä kiñ küñelle Pravoslavnaya Rus' “priyutila” ğına tügel, alar belän uqmaştı häm alardan başqa yäşäyeşne çın küñeldän qabul itte.
Yähüdlärgä qarata “priyutili” süzläreneñ, bälki, nigeze dä bardır. Ä menä möselman xalıqların niçek “priyutit'” itkännärenä tarix şahit. “Bolğar yañarışı” oyışması räise Şäwkät Bogdanov biredäge töp xalıq bulğan bolğar babalarıbıznıñ monnan 1200 yıl elek näq şuşında İslam dinen qabul itkännären iskä töşerde häm bu dinneñ töp üzençälege – tatulıqqa omtılu ikänenä basım yasadı. Monnan 13 ğasır elek yäşägän böek şağir häm däwlät eşleklese Qol Ğäli, dide ul, üzeneñ “Yosıf kitabı”nda barlıq dinnär totuçılarnı üzara ixtiramğa öndägän. Häm ul bu turıdağı özekne yattan uqıp ta kürsätte.
Qalğan çığışlar isä İzrail'ne, Amerikanı faş itü, Rusiäneñ saqlanu mömkinleklären nığıtu kiräklege, Nijgar ölkäsendä bulaçaq AQŞ belän bergä xärbi künegülärgä qarşı eş cäyelderü kebek mäs'älälär turında buldı. Çarada millättäşlärebez dä baytaq ide. Yaqın Könçığıştağı qanqoyışqa alarnıñ mönäsäbäte nindi ikän soñ?
Nigezdä, şul uq: İzrail'ne dä ğayıplilär, läkin küpçelek fikerençä, İzrail' AQŞ quşqannı ğına eşli. Ä AQŞ öçen Siriäne häm bigräk tä İrannı suğışqa tartıp kertü möhim. İke keşene äsirlektän qotqaru öçen meñärlägän keşene üterüne başqaça añlap ta bulmıy.
Beräw ğäräplärneñ suğışqa äzerlänä belmäwen ğayıpläde. Alarnıñ oçqıçları da, alarğa qarşı zenit qoralları da yuq. Ä hawa kem qulında – ciñü dä şunıñ qulında bula bügenge zamannarda.
Kommunistlar oyıştırğan çarada Ayrat İbrahim buldı. Sember


text:
Germaniä kanslerı Şröder belän Ruiisä prezidentı Putin arasındağı summit 21-nçe dikäberdä tämamlandı. Alar Çeçnä, Ukraina häm Germaniäneñ BMOsı İminlek Şurasında daimi aşza bulu tırışlığın tikşerdelär. İke yaq ta berberen büläkläde. Germaniä Russiö-Yevropa mönäsäbätlärendä aldınğı rol uynıy. İnternettağı Global küzätü häm analiz şirkäte Stratfornıñ kommentariäsendä şundıy fikerlär äytelgän.
Şröder belän Putin arasındağı summit 21-nçe dikäberdä yomğaqlandı. Ul beyrem aşı qara-qarşı ruxında ütte. Şröder öçen bu oçraşu şaqtıy faydalı buldı. Läkin, Putin dä telgän närsäsenä ireşte. Berlinneñ Mäskävneñ Yukosnı qulına eläkterüe turında endäşmävenä cavap itep Putin İminlek Şurasında Germaniäneñ daimi ağzalığın yaqlarğa häm Russiäneñ burıçların vaqıtınnan alda tülärgä väğdä birde. Berlin Yukos mäsäläsendä endäşmäv belän genä qalmağandır. Farazlanğança Gazprom soñğı çiktä Yuganskneftegaznıñ xucası bulırğa telägän xäldä, aña aqça kiräk bulaçaq. AQŞ mäxkämäsenneñ qararınan soñ küpkenä bankalarnıñ kredit birü mäsäläsendä ikelänüläre mömkin. İnde kansler Şröder hiç bulmağanda aqçanıñ ber öleşen birüläre öçen Germaniä bankalarına tayana alır. Şröder Putinneñ Raştua büläge belän qänäğät qalğandır. Germaniä BMOnıñ İminlek Şurasında daimi ağza bulırğa teli. Putin Germaniäneñ bu telägen yaqlarğa häm şuranıñ qalğan başqa ağzaları belän söyläşergä väğdä itte. Putin şulay uq Russiäneñ Parij klubına burıçın da vaqıtınnan alda tüliäçägen äytte. Germaniä Russiägä iñ küp burıç birgän il. Ul 20 miliard dolar tiräsendä. Russiä Ğinvar ayında uq 6 miliardın tüliäçäk häm bu Germaniä budjetndağı defitsitnı kimetü öçen qullanılaçaq. Şröder Putinnän tağı da ber ölkädä taşlama aluğa ireşte. Putin Çeçnä mäsäläsendä problemmalarnıñ buluın iqrar itte häm alarnı xäl qılu mäsäläsendä Yevropa häm Germaniä belän xezmättäşlek itärgä äzer toruın belderde. Nixayät Putin belän Şröder Ukraina mäsäläsendä dä kileştelär. Putin bu mäsälädä dä taşlama yasap, Könbatış yaqlı kandidat Yuşenko saylanğan xäldä, anıñ belän xezmättäşlek itärgä väğdä birde. Üz nävbätendä Şröder Russiä belän Yevropa arasında bu mäsälädä kierenkelekne sülänäytergä tırışaçağın äytte. Ul şulay uq Yuşenkonıñ Russiägä qarata kileşüçän pozitsiäsen saqlap qaluı öçen qulınnan kilgänne eşliäçägen belderde. Üz nävbätendä Putin Russiä neften häm gazın Yevropağa Ukrinanı uratqan ütkärgeçlär aşa tapşırmasqa väğdä itte. Bu Germaniä häm Yevropağa nefte häm gaznıñ qimmäteräkkä töşüenä kiterer ide. Germaniä Russiä belän mönäsäbätlärdä aldınğı rol uynıy başladı häm ul Brussel belän Mäskäv arasında küper bulmaqçı. Şröder Russiä belän Yevropa arasında aradaşçı bulıp Yevropanıñ Russiäne tänqitläven yomışartırğa häm ber ük vaqıtta Mäskäv belän mönäsäbätläre säbäple xalıqara säxnädä xörmät qazanırğa teli.
Färit İdelle, Praga.


text: Murabba - aynı vezinde dört mısralı bentlernen ibaret olğan nazm şeklidir. İlk bentniñ dört mısrası bir-birinen qafiyeli, soñraki bentlerniñ soñ sırası ilk benti ile qafiyeli olur (aaaa – bbba...). soñ mısları er bentniñ soñunda aynı şekilde tekrar etilse, mütekerrir murabba sayılır; tek qafiye baqımından ilk bent ile beñzep kelse, müzdevic murabba adını alır. Murabbalar daa çoq dört ile sekiz bent arasında farqlı uzunlıqlarda yazılırlar. Bunıñ yanında sekiz bentten de yazılğan murabbalar bardır. Murabbalar farqlı mevzularda yazılır. Faqat diniy ve didaktik mevzular ile maqtav, manzum mektüp, mersiye ve başqa türlerde murabba nazm şekli daa çoq qullanılğandır.


text:
Qaçmanu bäyrämendä bäkegä çumarlarmı?
Cılılıq cannı eretä, bäyräm ruxı urnaştıra dilär. Ämma bezneñ oçraqta kiresençä, hawanıñ ğädättän tış cılı buluı, äzdän genä xristiannarnıñ bäyrämnären bozmıy qaldı. Belgänebezçä 19 ğinwarda, xristiannar, kreşçenie - qaçmanu bäyräme uñayınnan bäkegä çuma. Bıyıl boz yuqa bulu säbäple, batıp ülüçelärneñ sanı küp. Şuñadırmı, Respublikanıñ grajdannar saqlığı häm ğädättän tış xällär ministrı Waleri Vlasov, bik aşığıp, xristiannarğa bu könnärdä bozğa kermäskä digän qarar çığardı. Bäyräm bulamı,bulmıymı dip matbuğatta küp söylände. Soñğı çiktä, ğädättän tış xällär ministrlığı belän din ähelläre urtaq fikergä kide alğan. Bu turıda Azatlıq radiosına ğädättän tış xällär ministrlığınıñ matbuğat üzäge citäkçese Andrey Rodıygin söyläde.
Boz yuqa bulu säbäple, bez bozğa kermäskä digän çik quydıq. Ämma bu xristiannar bäyräm itmäskä digän süz tügel. Qoyınırğa töläwçelär yar buyında su kerergä tieş, yäisä monıñ öçen maxsus caylanmalar bulırğa tieş. Älbättä bu bäyräm ğädättän tış xällär ministrlığı xezmätkärläre küzätüe astında uzaçaq. Qazannıñ üzäk uramında Tixvin çirkäwe bar. Monda kübesençä, xristian dinendä bulğan millättäşlärebez - keräşen tatarları yöri. Ällä tatar qanı bulğanğamı, alar borınğıdan kilgän ğöref-ğadät, qaçmanu bäyrämendä su qoyınuğa başqaçaraq qarıy. Fikerne Tat'yana tüti däwam itä.
Elekke waqıtta bäkegä töşkännär qaç räweşe yasağannar bozdan. Elek su çista bulğan, anda töşep qoyınuçılar bulğan, çirlärennän tözälgännär.Ä bez nişläp yörik. Bezneñ bu Qamalar närsä soñ.Ul bit bezneñ küllär tügel. Şuña kürä anda barğan da yuq.Şuşında cırlıybız, uqabız, şuşında başqarabız, bezneñ öçen däwlät çirkäw, boz tügel. Qaşmanu bäyrämendä bäkegä sikerü, möselman dinendä qorban çalğan tösle, izge eşlärdän sanala. Şuña kürä nindi genä qarşılıqlar bulmasın, telägän här xrist'yan keşese bu könne su kerä. Tat'yana tüti äytüençä, hawa torışına qarap qına, ul yıl buyı kötkän bäyrämennän baş tartmayaçaq.
MÇSlarğa qarap torıym anısın. Min üzem bit däwlät sorıym Xodaydan. Min ul sudan şulqädär, izgelek, saf, çista, may kebek canlanu alam, minem böten cilkäläremneñ awıruları betä. Änä şul çirkäwneñ däwläte belän yäşibez dä inde bez. Xäzer 73Hчe yäşem bara.Min anı bit yıl buyı kötep toram inde.Xristian dinen totuçılar, atna däwamında zur bäyrämgä - Qaşmanu bäyrämendä izge su belän qoyınuğa äzerlänä. Bu ğämäldän soñ alar barısı da ber mizgeldä ğonaxsız, saw-sälamät bulaçaq.
Ğädel Galämetdinov