text:
Qazanda Xäter könenä äzerlek başlandı
14 oktäberdä Tatarstan premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov respublika rayonnarında bulıp qayttı. Ul Apas, Kama Tamağı, Täteş, Bua, Yuğarı Oslanda uraq eşläreneñ barışı, rayondağı xällär belän tanıştı, Bua şikär zavodında buldı. Respublikada urıp-cıyu eşläre däwam itä. Tatarstan qırlarındağı börteklelär uñışı inde cıyıp alındı disäñ dä bula. Xäzer isä bäräñge, çögender kebek uñışnı cıyu bara. Qayber cirlärdä qır eşlärendä awıl xucalığı xezmätkärläre genä tügel, mäktäp uquçıları da qatnaşa. Alar eşlägän arada, respublikanıñ Fän häm mäğärif ministrlığında uquçılarnı aşatu mäs’äläsen tikşerälär. Çärşämbe könne şuşı temağa bağışlanğan brifingta jurnalistlarğa balalarnı köngä niçä sumğa niçek aşatırğa ikäne xaqında söylädelär.
Çärşämbedä Qazan häm Tatarstan aviakompaniäläreneñ direktorlar Şurası utırışı uzdı. Anda älege aviaşirkätläreneñ kiläçäkkä eş plannarı tikşerelde. Ä Tatmedia agentlığında Tatarstannıñ iñ yaxşı keşeläre digän jurnalistlar bäygesenä näticälär yasaldı.
Bilgele bulğança, 15 oktäberdä 1552 yılda Qazannı yawlap alğanda şähit kitkän babalarıbıznı iskä alu çarası uza. Qazanda aña äzerlek inde başlanıp ta kitte. Bu xaqta Azatlıq radiosına milli xäräkät wäkilläreneñ berse Yunıs Kamaletdinov xäbär itte.
Gölnaz İlgizär


c: text/html

text:
Qazanda Bexterevnı iskä aldılar
Vladimir Bexterewnı isäk alu çaraları Qazan däwlät universitetında oyıştırıldı. Monnan 120 yıl elek Bexterev universitetnıñ psixik häm nerv awıruları kafedrasınıñ professorı bula. Ğalim keşelärneñ nerv sistemasın, anıñ tözeleşen, mömkinçeleklären häm awıruların nıqlap öyränä. Psixika eşçänlegen öyränüçe Rusiädä iñ berençe laboratoriä dä Bexterev tarafınnan oyıştırıla. Alay ğına tügel, yaqtaşıbız köçe belän Sankt Peterburgta psixonevrologiä institutı da barlıqqa kilä.
Ğalimneñ 150 yıllığına Qazan universitetında Bexterev eşçänlegen däwam itüçe tabiplar qatnaşında tantanalı utırış oyıştırıldı. Universitetnıñ töp binası yanında Bexterev isemen mäñgeläşterüçe memorial' taqta açıldı, ğalimneñ häykälenä çäçäklär salındı. Vladimir Bexterev turında respublikanıñ psixiatriä xastaxanäseneñ bülek mödire Rawil Välitovnıñ fikeren tıñlap kitik:
Tatarstan öçen böyek yaqtaş 1857 yılda Alabuğa yaqlarında tua. Sankt Peterburgnıñ xärbi akademiäsendä belem ala häm Qazanğa 27 yäşendä professor bulıp qayta. Bexterev psixiatr ğına tügel, ul anatom da, nevrolog da, ul psixiatr da, psixolog da, balalarnıñ psixikasın bik täfsil'läp öyrängän ğalim.Bexterewnıñ xezmätläre bügenge kön öçen dä aktual'legen yuğaltmıy. Bügen tabiblar çañ suğa, çönki xalıqnıñ ruxi sälämätlege kisken naçarlana bara. Bu bilgele sotsial'-iqtisadi şartlar belän dä, keşelärneñ yäşäw räweşe belän dä bäyle. Statistika mäğlümatlarına qarağanda ildä soñğı un yılda psixik awırular xätta 26 %qa artqan. Tabip Rawil Välitov däwam itä:
Qızğanıçqa qarşı, bügen psixik awırular yäşlär arasında, olılarda da kübäyä bara. Anıñ säbäpläre törle. Şul isäptä sotsial' yağı möhim. Alkogol', narkotiklar qullanu arqasında da awırular kübäyä. İñ kiñ taralğan awırularnıñ berse - depressiä. Näq anıñ arqasında küp keşe üz teläge belän dönyadan kitä. Küp oçraqta keşeneñ psixikası üzgärüe tormış awırlığı belän bäyle.Xörmätle tıñlawçılar, sez Tatarstannıñ psixiatriä xastaxanäseneñ bülek mödire Rawil Välitovne tıñladığız. Psixik awırunıñ tarixı - ul ütkän tormışnıñ tarixı sanala. Näq psixiatriädä däwlätneñ barlıq problemaları da çağılış taba. Çirattağı üzgärtep qorular, faciğälär yañadan yaña awıru tarixların “yazaçaq”.
Al'bina Zäynulla

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Peterburgta belem köne
Bıyıl Peterburgta 1 sentäber 340 meñ bala öçen belem bäyräme buldı.34 meñ bala berençe tapqır mäktäp busağasın atlap ütte.Berençe sıynıf uquçıları öçen Ledovıy sarayında şähär zur bäyräm oyıştırğan ide.Gubernator Valentina Matvienkonıñ qotlawınnan soñ nänilär bik qızıqlı sirk häm konsert programması qaradılar.Mixail Boyarskiy, İğor Kornelyuk kebek ölkän yäştäge häm yäş yoldızlar qatnaşlığında."Berdäm Rusiä" balalarğa firmennıy bülägen äzerlägän ide :nänilärgä bik kiräkle närsä- matur köndälek häm flomasterlar.Bu bäyrämne äzerläwdä häm ütkärüdä şaqtıy öleşen bezneñ millättäşlärebez täşkil itkän "Smeşariklar" mul'tfil'mınıñ icat törkeme dä äwzem qatnaştı, çaqıru biletlarına da smeşarik uyınçıqları berketelgän ide. Rusiä balalarınıñ yaratqan mul'tigına äylängän "Smeşariklarnıñ" art-direktorı Salawat Şäyxinurov aldağı tapşırularıbıznıñ bersendä bu xaqta täfsilläbräk söylär äle.
Äytergä kiräk, yaña uqu yılına Peterburgta barı ber genä yaña mäktäp safqa kertelgän ide: Primorskiy rayonda 340 uquçılıq 246 nçı mäktäp.Mömkinçelekläre çiklängän balalar öçen Kirov rayonındağı ber PTU binasın zamança cihazlandırılğan maxsus mäktäpkä äyländerdelär .Ä inde iske mäktäplär ata-analar xisabına, yäğni "üz irekläre belän birelä torğan vznos"qa tözekländerelde. Bu kertem härber ata- ana öçen 400 sumlap, annan tış mäktäp kiräk-yaraqlarına aylıq cıyım 700 sumlap. Balanıñ üzen mäktäpkä cıyar öçen 4 meñläp kiräk. Kiläse uqu yılında"Mäktäplärdä kapremont ütkärü" programması eşli başlayaçaq, ata-analarğa , bälki, beraz ciñellek kiler
Qızğanıçqa qarşı, bıyıl da tatar mäktäbe, mäktäp tügel, böten şähär öçen ber tatar sıynıfı da aça almadıq.Yel buyı söyläşülär alıp barılsa da , şähär üzägendäge "Çernışevskaya" metro stansiäse yanında, qayçandır prezident Putin uqığan mäktäptä urın tabılsa da, ul mäktäp uqıtuçıları Qazanda metodik äzerlek alıp qaytsa da, sıynıf açar öçen barlığı 15 bala ğına cıyarğa kiräk bulsa da, ul 15 bala älegä tabılmadı.Säbäbe nidä ikänlege turında bez "Tatarskaya obşçina Sankt-Peterburğa" isemle yaña ictimaği oyışmanıñ räise Räşit Mähdiev söyli:
“Obyektiv säbäbe:beraz soñladıq , balaların yaratuçı ata-ana öç yıl aldan mäktäpne beleşep, söyläşep quya.Bu berençedän.İkençe säbäp xalqıbıznıñ cawaplı, şunıñ arqasında konservativ buluında mäktäpneñ nindi östenlekläre bar ikänen belmi torıp,tatar tele bulğan öçen genä balaların şähärneñ ber başınnan ikençesenä yörtergä aşıqmawında. Subyektiv säbäp- informatsiä citmäwdä. "Nur" gäzite çığudan tuqtap tora, radio- televidenie belän mäs'älä ele xäl itelmägän. Ämma bu problema, hiçşiksez xäl iteläçäk , söyläşülär inde alıp barıla”
Peterburg ta Tatarstan respublikası könen bäyräm itte 30 avgustta Peterburgta yaña matur traditsiägä nigez salındı: tatar cämäğätçelege Respublika könen böyräm itte."Sankt-Peterburg tatar cämğiäte"(rusçası"Tatarsqaya obşçina Sankt Peterburğa i Leningradskoy oblasti") oyıştırğan bäyräm Petrograd yağında Tuqay häykäle yanında uzdı.İdeya häm bäyräm ssenariy avtorı Älfiä Räxmätullinağa süz birik:
“Tuqay berüze bulırğa tieş tügel, dip uylap yöri idem, ideya şulay kilde "Sankt-Peterburg tatar cämğiäte ideyänı xupladı.Konservatoriä studentı Al'bert Xätmullinğa "Tuğan tel", "Tatarstan gimnı"notaların birdem, ul öyränep , Tuqay häykäle yanında alarnı uynadı .Bar xalıq, aña quşılıp, "Tuğan telne"cırladı. Çäçäklär bik küp ide , Tuqaynı çäçäklärgä kümdek. Annarı tağın şul:tatar yäşläre üzläreneñ iñ bäxetle könnärendä, nikaxların terkägäç, Marsovo poleğa tügel, ä Tuqay yanına kilälär ” Mädäniät ministrı Zilä Wälieva iyün ayında Tuqayğa häykäl açarğa kilgäç: "Tuqay Peterburg tatarlarınıñ qiblası bulaçaq", -digän ide, süzläre xaq bulırğa oxşağan: häykäl yanında "Tuqay uquları" häm başqa mädäni çaralar uzdıru da planlaştırıla.
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg


text:
İran prezidentınıñ İzrael turındağı sonğı belderüe xökem itelde
Mäkkädä İslam İlläre Konferensiäse summitına kilgän İran preizdentı Mäxmüd Axmädinejad tağı ber märtäbä şau şuğa säbäp buldı. Üktäber ayında İzraelne xaritadan sörtep taşlarğa kiräk dip äytkän Axmädinejad bu märtäbä Holocaustnı şik astına quyıp, yähüd däwläten yevropağa küçerergä kiräk dip beldergän . Anıñ bu süzläre xalıqara cämäğätçelek tarafınnan xökem itelde.
Yevropa illäre häm Russiä İrannnıñ atom programması turındağı qatırğısın İminlek Şurasına tapşıru eşendä amerikannarğa quşılırğa tieş. Küpme tizräk bulsa , şul qädär yaxşıraq.
AQŞları da Axmädinejadnıñ komantarların xökem itep çıqtı. Däwlät departamentı süzçese Adam Ereli sonğı işarälärne şaqqattırğıç dip äytep bu xalıqara cämäğätçelektä beräwne dä İran xökümäte bu cämğiätneñ cawaplı äğzası bularaq eşliäçäk digän ömed uyatmıy dide .Aqyort Axmedinejadnıñ süzläre , ni öçen Amerikanıñ İrannıñ atom qoralı eşläwe tuqtatılırğa dip uylawın kürsätep tora dip belderde.BMO general sekeratrı K.Annan da yazulı belderüendä bu tör işarälärgä şok buluın äytä. Tänqit süzläre Yevropa illärennän şulayuq Yevropa Berlege prezidentı Britaniädän dä işetelde. Tışqı eşlär ministrı J.Straw , Axmädinejadnıñ işarälärnä '' sivilazitsiäle säyäsi debatlarda urın yuq dip äytte
Qayber küzätüçelär fikrençä, Axmädinejad İran häm başqa urınnardağı üzen yaqlawçı qatı qul säyäsäte taraftarların şatlandıru öçen belän torıp şundıy belderülär yasıy. İranlı veteran jurnalist Masud Behnoud ,Axmädinejad İzraelne xaritadan sörtep taşlarğa çaqırğannan soñ radiobızğa birgän ängämädä anıñ bu komentarları bik uylanıp äytelgän digän ide. Behnoud:
İran televidiniäsendä süzläregez xalıqara şauşuğa säbäp buldı dielgäç, Axmädinejad ''ägär dä başqalarınıñ da äytäse süzläre bar ikän alar äytergä tieş, ul süzlär telgä alınırmı qararbız'' dip söylägän ide.Min Axmädinejad şau-şuğa säbäp bulırğa teli ide dip uylim, ul radikal dönyada üzen tanıtırğa teli, minemçä ul mäqsatına ireşte
Suğut Ğäräbständä Arab News isemle basmanıñ muxarrire Faisal Ali süzlärençä Axmädinejadnıñ İzraelne Yevropağa küçerü fikerläre sumitta ällä ni iqtibar cälep itmäde. Ali:
Ul bu süzlären summitta tügel , ä ayrım televidiniägä birgän ängämdä äytte .Reaksiägä kilgändä monda beräw dä alqışlamadı, xuplamadı qıyulandırmadı.Älbättä uramda reaksiä bulaçaq, çöbnki yaqın könçığışta fälästinnär mäsäläse möhim dip radiobızğa söyläde suğutlu jurnalist Faisal Ali.
İranda Axmädinejad süzläre qänäğätsezlekkä säbäp bulaçaq .Qayber räsmilär häm reformaçılar prezident Axmädinejadnıñ tupas süzläre, xalıqara mäsälälärneñ neçkäleklären belmäwe İrannıñ milli mänfäğätlärenä zian kiterä dip qarıy. İrannıñ yuğarı ruxi citäkçese Ayatollah Ali Xameney ütkän ayda anı yaqlap , ilbaşın tänqitläwdän tuqtalığız dip äytkän ide. färidä xämit


text:
Çärşämbedä Bagdadta Ğiraq totqınnarın cäberläw ğämällären tikşerüçe xärbi mäxkämä berençe xökem çığardı. Amerikan xärbie Jeremy Sivits Äbü Ğraib törmäsendä bulğan xällär öçen ğäyeple dip tabıldı häm ber yıl törmägä xökem itelde.
Bagdad yanındağı Äbü Ğraib törmäsendä xezmät itkän 24 yäşlek Jeremy Sivits totqınnarğa qarata waxşileklär qıluda ğäyeplän 7 amerikannıñ berse. Çärşämbedä 3 säğät-yarım barğan xärbi mäxkämä utırışında ul Äbü Ğraibta kürgän xällärne söyläp birde. Sivits äytüenä qarağanda aña törmäneñ ber bülmäsenä totqınnarnı kiterergä quşılğan. Bülmägä kergändä idändä berniçä totqın yatqan bulğan. Sivits başqa xärbilärneñ totqınnarnı qıynawına şahit bulğan. Annan bu küreneşlärne fotoğa töşerergä taläp itkännär. Dönya tiräli äylänep çıqqan fotosürätlärneñ qayberlären näq menä ul töşergän. Sivitsqa bu xällär turında berkemgä söylämäskä quşılğan, ul kürgännären yuğarı citäkçelärgä citkermägän. Ğäyeplänüçelärneñ advokatları äytüenä qarağanda, alar bu ğämällärne xärbi küzläw xezmätläre quşuı belän eşlägän bulırğa tieş. Yänäse, totqınnarğa basım yasap, alardan mäglümät alu maqsatında. Jeremy Sivits üzenä belderelgän ğöyepläwlärne tanıp, totqınnardan häm Ğiraq xalqınnan ğafu ütende. Min alarnı fotoğa töşerergä tügel, ä yaqlarğa tieş idem, dide ul mäxkämä utırışında. Mäxkämä Sivitsnı ber yıl törmägä xökem itte. Monnan tış anıñ xärbi däräcäse töşerelde häm ul amerikan armiäsennän quıldı. Äytergä kiräk, Sivitsnıñ eşe maxsus tribunalda qaraldı. Ğömüm tribunaldan ayırmalı bularaq ul yomşağraq xökem çığara. Ber yıl törmä anıñ öçen iñ qırıs xökem. Totqınnarnı cäberläwdä ğöyeplängän qalğan xärbilär ğömüm tribunal aşa ütäçäk, häm qırısraq xökem alaçaq dip kötelä. Şularnıñ 3-se bügen berençe tıñlawğa çaqırıldı. Älegä alar ğäyeben tanımadı. Kiläse utırış Yünneñ 21-enä bilgelände. Mäxkämä utırışında törle illärneñ mäglümät çaraları qatnaştı. Başta ul turı efirda barır dip kötelsä dä, räsmilär utırıştan video häm audio material birüne tıyarğa buldı. Mäxkämä barğan urın yanında berniçä yöz ğiraqlı utırışqa cäberläw qorbannarın häm Ğiraqyuristların kertüne taläp itep demonstratsiä ütkärde. Protest belderüçelärneñ berse, Tınıçlıq häm Tuğanlıq partiäse wäkile Mostafa Äl-Hitti süzlärençä, bu mäxkämäneñ ğädellegen kürsäter ide:
Audio (Mostafa Äl-Hitti)
"Ägär rejim alışınğan ikän, totqınnarnı cäberläw kebek cinayätlär dä beterelergä tieş. Okupatsiä köçläre şunı añlarğa tieş: qorbannar Ğiraq keşeläre, mäxkämä ğädel bulırğa, anda Ğiraq yuristları da qatnaşırğa tieş."
Jeremey Sivitst belän bergä, ğäyepläwlär barlığı 7 amerikan xärbienä belderelde, şularnıñ ikese xatın-qız. Ämmä xalıqara Keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları äytüençä, totqınnarnı cäberläw ğälämätläre bu 7 keşe belän genä çiklänmi, Ğiraq törmälärendä ul kiñ taralğan bulğan. Xalıqara Qızıl Xac komitetı uzğan yıl Ğiraq törmälären tikşerep çıqqanan soñ şuşı yılnıñ fivralendä amerikan räsmilärenä maxsus xisap tapşırğan bulğan. Quşma Ştatlarda çığa torğan Wall Street Journal gäzite şuşı xisaptan özeklär bastırdı. Pentagon räsmiläre älege mäglümätlärne kiñ cämäğätçelektän yäşerü niätendä ğäyeplänä.
Ali Gilmi, Praga


text:
Eşsezlek belän azıq-tölek qurquları
Törkiä statistik oyışmasınıñ bu atnada iğlan itkän eşsezlek sannarı baytaq keşene örkette.
Statistik sannarga kürä ütkän yılda eş tabalmagan ber millon keşe bötenläy ömetsezlekkä sabışıp, öylärennän çığıp eş ezlämäs däräcägä citkän. Şuşı räsmi sannarğa kürä, Törkiäneñ xalıq sanı 69 milion, şunıñ 49 millionı 15 yäştän yugarı. Nibarı 20 million 100 meñ keşe genä eşli. Räsmi sannarga kürä 11,3 % yaki 2,5 million keşe eşsez. Bu sannar Törkiädä nindi dä bulsa xezmät kürä alaçaqlarnıñ 40 %–ınıñ gına ber eşkä iä buluwı kürenä. Tögälräk analiz yasasaq 15 yäştän yuğarı 49 million eşli alırlıq köçtä iä bulırğa tieş. Tabiği bu sannan pänsiädäge 7-8 millonnı töşersäk 41-42 million qala. 11,5 million xatın-qız öydä utıra. Yä irläre alarnı eşlärgä quşmıy, yä isä üzläre öydä utırunı qulayraq tabalar. Dimäk Törkiädä 30 million eşli alırğa tiyeş, ä räsmi statistiklar 20 million gına keşe eşli dip täsdiqli, şuña kürä, 2,5 million tügel, ä 10 million , 11,5 % tügel, iñ kimendä 30 % eşsez bar digän süz. Räsmi statistiklar nigä mondıy xatalı sannar birälär, çönki alar Eş häm eş Tabu Oyışmasına terkälgännärne genä isäpkä alalar. Ägärdä beräw min eş ezlim dip bu oyışmaga terkälmäsä, kemneñ eşsez buluwın bilgeläp bulmıy. Eşsezlek ölkäsendä iñ küzgä bärelgän fakt yäşlärneñ 21% –nıñ eşsez buluwı. Bu protsent yuğarı belemlelärdä tağı da zurıraq. Törkiädä räsmi sannarga ışanu ber problemaga äwreldä. Yuğarı Saylaw Oyışması da bu atnada 5 million saylawçı terkälmägän dip belderde.
Törkiä Statistik Oyışması belän Yuğarı Saylaw Oyışmasınıñ watandaşlar sanı turındağı mäğlümätläre ber berenä turı kimli. Watandaş däwlät oyışmaları arasındağı täñgälsezlektän, xaлimiätneñ çınbarlıq turında tögäl mäglümät birmäwennän başı äylänä. Soñgı eşsezlek turındağı statistikalar da ekonomik krizis farazları da citdi räweştä örkäte.
Östäwenä bu atnada döge bäyäseneñ soñgı öç ayda 130 protsent artuwınıñ iğlan itelüwe qıtlıq qurquwın tağın da üstergäç, igençelek häm awıl eşläre ministere Mehdi Eken, “döge bäyäläreneñ kütärlüwe öçen spekulantlar cawaplı, ber niçä kön pılav aşamasağız bäyälär töşär” kebek balalar ğına ışanaçaq argument belän bu tıñgısızlıqnı yomşartırga mataştı. Törkiäneñ üzendä yılına 400 meñ tonna döge citeşterelä, ä 550 meñ tona sarıf itelä ikän. Dimäk 150 meñ tonnası çit illärdän satıp alına. Şuşı illärdän bere dä Misır, ä Misırda üzendä qıtlıq qurqınıçı xasıyl bulğaç döge eksportın tuqtatqan. Tabigi bu çınbarlıqnı şulay añlatmagaç xalıqta tıñgızıslıq üste. Mäglüm xökümätlär hämmä närsä alda göl dip añlatırga yaratalar. İnde xakimiättäge AK partiäne Konstitutsiä Mäxkämäse yapmasa da, ekonomik krizis hiçşiksez xakimiättän yıraqlaştıraçaq.


text:
19 dekaberdä Qazan şähär Şurasınıñ çirattağı sessiäse uzdı. Anda qaralğan töp mäs'älä – 2003 yılğa byudjet sisteması ide. Äytergä kiräk, şähär xaqimiäte başlığı Kamil' İsxaqovnıñ häm küpçelek deputatlarnıñ küñele töşenke ide. Xakimiät vertikalen nığıtu säyäsäte, salımnarnıñ baytaq öleşennän qolaq qağuğa kiterde. Sannarda ul bolay: 2002 yılda salım aqçalarnıñ 50% federal', 16% -Tatarstan, 34% - Qazan byudjetına kergän bulsa, 2003 yılda Mäskäw öleşe 56.4%, respublikanıqı –28%, ä Qazannıqı nibarı 15.6% täşkil itäçäk. Qısqası, kiläse yılğı büdjet bıyılğısına qarağanda, 3 milliard sumğa sıyıgraq bulıp çığa. Näticädä küp kenä tarmaqlar finanslanmıyça qalaçaq.
Qazan yätimnäreneñ yılawın xäterlätkän çığışlar, beryäqtan tıñlawçılarnı borçuğa salsa, ikençe yaqtan añlaşıla ide. Çönki kiläse düşämbedä Tatarstan parlamentı respublika byudjetın ikençe häm öçençe uqılışta qarayaçaq. Anda, älbättä, üzgäreşlär bulçaq. Şuña da Qazan deputatları qatıraq yılap, xälneñ möşkellegen respublika parlamentına citkerergä tırıştılar. Qazanğa birelä torğan aqça öleşen arrtırunı sorap, Tatarstan Däwlät Şurasına möräcäğät qabul itelde.


text:
Bu Filme Dunen ITV (Ictimai Tv) den Baxdim Cox Xosuma Geldi Movzu Sovet Azerbaycani ile Amerika mengenesinde olan Iran devletinin elaqelerinden behs edir. Qisacasi Sovet imperiyasinin terkibindeki Quzey Azerbaycan hemserhedi olan Iran devleti ile iqtisadi elaqeler qurur ve boyuk bir tikinti baslayir, amma o devr Iranda boyuk nufuz sahibi olan Amerika bu elaqelerin inkisaf etmesini istemir ve oz agentleri vasitesi ile her iki terefde muxtelif diversiya sabotaj eylemleri gerceklesdirmek isteyir. Iran terefden Serhedci zabit eslen Azerbaycanli olur ve o amerikalilarin qarisiqliliq yaratmaq isteyini anlayaraq Sovet Azerbaycani serhedcilerine xeber verir ve qanundan kenar olaraq Quzey Azerbaycan serhedcilerinin Iran serhedlerini kecerek Iran daxilinde sabatajci agentlere qarsi emeliyyatlar kecirmesi ucun serait yaradir. Ayrica filmde Guney ve Quzeyle bagli insani kovrelden coxlu epizodlar var .
Qisacasi cox gozel kinodur
Dogma sahiller - PoдHыe бepera
Doğma sahillər
Peжиccep Aбдyл MaxMyдoB
CцeHapиcT AxMeдara MyraHлы
OпepaTop KeHaH MaMeдoB
XyдoжHиk KяMилb Haджaфзaдe
KoMпoзиTop Apиф MeлиkoB
B poляx: Tapиэлb KacиMoB, ГaMидa OMapoBa, PacиM БaлaeB, ГacaH MaMeдoB, ГюHдyз AббacoB, PaдиBaдиc MyзыkbяBичyc, ГюMpax ParиMoB, ЛeB ПpыryHoB, AлbrиMaHTac Macbюлиc, OMюp HarиeB, ЭHBep ГacaHoB, ЭлbдaHиз PacyлoB.
CoдepжaHиe ПoBecTByeT o пoпыTke зaпaдHoй paзBeдkи coBepшиTb диBepcию B пocTpoeHHoй coBMecTHo дByMя rocyдapcTBaMи-coceдяMи элekTpocTaHции и пpeдoTBpaщeHии eë пorpaHичHиkaMи.
1989 ©"AзepбaйджaHфилbM"


text:
Çittän kergän tovarnı Tatarstanda citeşterelgännär almaştıraçaq
Xalıq üz aşqazanı öçen borçıla başlağan. Elek azıq-tölekne tışqı qiäfätenä, yäğni törelgän qagäzläre, bizäleşenä qarap alğan bulsa, xäzer närsädän yasaluına – sostavına iğtibar itä başlağan. Tatarstan awıl xucalığı häm azıq-tölek, şulay uq säwdä häm tışqı iqtisadıy bağlanışlar ministrlıykları, keşe xoquqların yaqlawçı oyışma wäkilläre qatnaşqan matbuğat oçraşuında şulay dip äytelde.
Şuña da qaramastan, öre säwdä kibetläre citäkçeläre çit ildän kergän tovarnıñ kübräk satıp alınuın, anıñ näq matur bizäleşle buluı belän añlatalar ikän. Häm citeşterüçelärgä tovarlarınıñ satıluların teläsälär, bu mäs'älädä taläpçänräk bulırğa kiñäş itälär.
Tatarstan säwdä häm tışqı iqtisadıy bağlanışlar ministrlığınıñ bülek citäkçese Valentina Popova misal itep Tatarstanda çığa torğan söt rizıqlarınıñ tışqı qiäfätläre soñğı waqıtta küpkä maturayuın, törlänüen äytte, häm satıp alu da arttı dip bilgeläp uzdı. Xätta awıldan kilgän sötne “Edel'veys” matur paketlarğa tutırıp kire rayon kibetlärenä qaytara. Dimäk yaqın kiläçäktä üzebezneñ qırlardağı bäräñge, çögenderlärne yuılıp matur itep tutırılğan kileş satıp ala başlarbız digän ömet bar. Älegä isä öre säwdä noqtaları çit il tovarların satunı qulaylıraq kürä ikän.
Şulay uq Tatarstanda biokibetlär buldırılır dip farazlana, yäğni barı üzebezdä eşlängän çista, tikşerelgän azıq-tölek kenä satılaçaq.
Tatarstanda citeşterelgän tovarlar xäzergä kübräk “Bäxetle” häm “Edel'veys“ kibetlärendä satıla dielde matbuğat oçraşuında. Häm alarda tovarlarnıñ sıyfatı da yaxşıraq dide keşe xoquqların yaqlaw Däwlät inspeksiäseneñ citäkçese urınbasarı Fännür Xammatov. Ä Mäskäw säwdä kibete bulğan “Perekrestok”, töreklärneñ “Ramstor” kibetlärendä qağidälärne bozu oçraqları terkälgänen assızıqladı. Qullanu waqıtı çıqqan tovarlar isemlegen sanap ütte.
Bilgele üzeñneke üzäktä digändäy, matbuğat oçraşuında qatnaşqan wäkillär Tatarstannıqı bulğan säwdä noqtaların gel yaxşı yaqtan ğına iskä aldılar. Törle Rusiä küläm bäygelärdä ciñep kilülären assızıqladılar. Çit ildän kertelgän azıq-tölekneñ kübese törle quşılmalar, konservantlar yärdämendä yasalğanı bilgeläp uzdılar. Matbuğat oçraşuında jurnalistlarğa da üpkäläw belderelde.
Valentina Popova
Bezneñ tovarnı xätta çit ildä dä kübräk häm yaxşıraq belälär. Respublikada citeşterelgän tovarnıñ sıyfatı turında kübräk mäğlümat birergä kiräk jurnalistlarğa. Bilgele bazarda üzebezdä citeşterelgän äyberlärne satu arta ğına bara häm bu yaxşı küreneş.
Yaqın kiläçäktä öre säwdä noqtalarındağı çittän kergän tovarlarnı respublikada citeşterelgännärgä almaştıru buyınça söyläşülär häm eş alıp barılaçaq dielde matbuğat oçraşuında.
Landış Xarrasova


text:
Ğiraqta polisiä binaları häm saylaw urınnarına höcümnär buldı
"Nindi xislär kiçergänemne añlatıp birergä süzlär citmi."
"Bez elek tä saylawlarda qatnaşa idek, ämma bez elek ber prezidentnı häm diktatorlıqnı saylıy idek. Ämma xäzer bez yaxşıraq prezident, ilebezgä yardäm itäçäk yaxşı keşe öçen tawış biräbez."
Läkin Ğiraqtağı şähärlär bügen mäyet çıqqan kebek tıp-tın. Xalıq öylärendä utıra, saylawlarda qatnaşır öçen wazğiät nindi bulır dip borçıla.
Çik buyları häm Bağdad xalıqara hawa alanı yabılğan. Tönnären kommendant säğate kertelä, yullarda xäräkät çiklängän.
Uram polisiäse xezmätkäre kapitan Hamid Kadhim: "Räsmilär, bügennän başlap 31nçe ğinwarğa qadär, saylawlar tämamlanğançı kommendant säğate kertü turında kürsätmä birde, şuña maşinalar bik yuq. Allahı täğälä Ğiraqqa häm anıñ xalqına şuşı sınaw aşa isän-imin ütergä nasip itsen dip doğa qılabız," dide polisiä wäkile.
Mondıy kisätü çaralarına qaramastan Ğiraqta köç qullanu bügen dä kimemäde. İlneñ tönyaqkönçığışındağı kördlärneñ Xanaqin şähärendä polisiä binası yanında intixarçı üz üzeş şartlatqan. Şulay uq polisiä häm saylaw urınnarı yanında şartlawlar bügen tönyaqtağı Dohuk, Kirkuk, Hawija häm Bajwan şähärlärendä bulğan.
Kiçä Al-Qaeda belän bäyläneştä torğan yordanlı Abu Musab al-Zarkawi ğiraqlılarnı saylaw urınnarınnan yıraq torırğa çaqırdı. Dönya citäkçeläre saylawçılarnı tawış birüdä qatnaşırğa çaqıra. Berläşkän Millätlär Oyışması general sekretare Kofi Annan, kiçä, saylawlar – köç qullanudan alğa taba barırğa adım bulıp tora, dip belderde.
"Saylawlar ilneñ kiläçägen bilgelär öçen iñ yaxşı yul. Yäkşämbe könne üzegezneñ demokratik xoquqlarığıznı ütägez. Älege saylawlar köç qullanunı beterügä, tınıçlıqqa häm nıqlı xökümätkä taba mömkinlek aça," dide Kofi Annan.
Saylawlar arqasında Ğiraqta büleneş barlıqqa kilde. Şiğilär Saddam xakimiäte astında distälärçä yıl kimsetelüdän soñ nixayät säyäsi köçne üz qullarına alırğa niätläp saylawlarnı yaqlıy. Sönni ğaräplärneñ berniçä törkeme saylawlarğa barmasqa çaqıra, ildä köç qullanu däwam itkändä tawış birü ğadel häm irekle bula almıy dip belderä.
Alsu Qormaş


text: Çeçnyanıñ Mäskäw taraflı administartsiä wäkile äytüençä, uzğan täwlek eçendä bulğan xöcümnär näticäsendä Rusiäneñ 6 xärbie, Çeçnyanıñ 2 militsiä xezmätkäre xäläk bulğan. Associated Press belderüençä, soñğı 24 sägättä federal nığıtmalarğa 12 xöcüm yasalğan. Uzğan töndä Groznıyda OMON maşinasına yasalğan xöcüm näticäsendä ber militsiä xezmätkäre xäläk bulğan, ikese yaralanğan. Vedenoda şundıy uq xäcüm näticäsendä ber xärbi ülgän. 3 xärbi Dağıstan çigendäge bäreleşlärdä ülgän. Bügen Çeçnyanıñ Sunjenski rayonında mina şartlaw näticäsendä 3 cirle keşe awır cäräxätlär aldı. Kiçä Nojay-Yort awılında, audio-player'ğa quyılğan şartlatqıç şartlaw näticäsendä 2 ir keşe yaralanğan ide.


text: Varşaw. Yewropa Berlegeneñ iminlek wä tışqı säyäsät öçen cawaplı yuğarı wäkile Javier Solana, nämzät illärneñ Ğiraq mäs’äläsendä Quşma Ştatlar yağın aluwı, alarnıñ kiläse yıl mayında Berlekkä quşıluwına berniçek tä qomaçawlamayaçaq dip belderde. Nigezdä Könçığış Yewropadağı nämzät illärdän torğan 10 däwlätneñ Bagdadqa qarata säyäsät mäs’äläsendä açıqtan-açıq Waşingtonnıñ qırıslığın yaqlawı, köç qullanuğa qarşı çıqqan Fransiä häm Germaniäneñ rizasızlığın uyatqan ide. Fransiä prezidentı Jacques Chirac, Quşma Ştatlarnı yaqlawları öçen nämzät illärne tirgäp, bu alarnıñ Yewropa Berlegenä quşıluwına zian kiterä ala dip belderde. Solana isä bügen Pol’şa başqalasında, Berlekne kiñäytü şundıy möhim eş ki, anı tuqtatu yäisä kiçekterü hiç mömkin tügel digän süzlär äytte. Premyer-ministr Leszek Miller belän oçraşqannan soñ ul, qabul itü kalendare inde bilgele, häm bu xaqta kileşü aldan qaralğança, kiläse ayda Afinada imzalanaçaq dip belderde.


text:
Uzğan yal könnärendä pravoslav dinen totuçılar Pasxa bäyrämen bilgelädelär. Şul isäptän keräşen tatarları da. Başqortstan keräşen tatarları oyışması räise Yevgeniy Artemev bäyrämdä xalıqnıñ yıldan-yıl kübräk qatnaşuın belderde. Ul çirkäwe bulmağan awıllarda bäyrämne tabın artında bilgeläwläre, ayıruça yäşlärneñ bäyrämgä mönäsäbäte üsüen dä ireşterde.
Başqortstan däwlät statistika komitetı 2002nçe yılda ütkän xalıq sanın alu mäğlümatlarınıñ qayber näticälären ireşterde. Anda, başlıça, ir-at häm xatın-qızlarğa, ozaq yäşäwçelärgä bäyle qayber sannar ğına bäyän itelde. Respubliknıñ statistika komitetı räise Äkram Ğäniev süzlärenä qarağanda, bügen Başqortstanda 77650 xatın-qız, 67604 ir-at yäşi. 1000 irgä 1147 xatın-qız turı kilä. Tabiğät bu ayırmanı tigezläw öçenme, soñğı yıllarda 100 malayğa 95 qız tua ikän. Başqortstanda 100dän uzğan 196 äbi-babay yäşäsä, şularnıñ 188e äbi, 8e genä babaylar.
Matbuğat xäbärlärenä kilgändä, urıs telendä näşer itelüçe “Respublika Başqortostan” gäziteneñ tabadan töşkän sanındağı ber mäqälä iğtibarğa layıq. Anda süz uzğan Başqortstan prezidentı saylawlarında nämzät bulğan Rälif Safin turında bara. Mäqälädä” Rälif Safin Altay respublikası Prezidentı, Rusiäneñ agrar firqa başı Mixäil Lapşin arqasında senator bulıp saylanğan ide ”dielä. İmeş, “Safin senatorlıqnı satıp alğan, töbäk başlığına waq çığımnarğa aqça birgän häm küp kenä proektlarnı finanslarğa ışandırğan. Bügen Lapşin häm anıñ firqäse bankrotlıq xälendä. Rusiäneñ üzäk saylaw qomissiäse başlığı Aleksandr Weşnyäqov firqäne finans xisapları birmägäne öçen eşçänlegen tuqtatu belän yanağan. Lapşin senatorlıqnı satu öçen yaña aqça qapçığı ezli, ä Rälif Safin isä Mixäil Lapşinnan kire aqçasın qaytarıp birüne taptıra. Yağni, Safin äfändene töp başına utırttılar” dip yaza “Respublika Başqortostan” gäzite.


text:
Guantanamo totqınnarı Rusiä totqınına äylände
Ayrat Waxitov iseme xäzer bik küplärgä tanış. Çallıdağı Täwbä mäçetendä imam bulıp torğan bu yegetne, Awğanstanda suğış barğanda, Amerikan ğäskäriläre qulğa alğannar ide. Taliplar belän bergä suğışuda ğäyeplänep. Ul äsirlär totıla torğan Guantanamo bazasında totılğan ide. Amierikannar Ayrat Waxitov häm anıñ kebek ük Avğanstanda qulğa alınğan berniçä rusiäleneñ ğäyeben raslıy almağaç, alar Rusiägä qayttı.
Läkin, Rusiädä alar irekle tormışqa tienä almadılar. AyratWVaxitov küptän tügel genä Mäskäü radiolarınıñ bersenä birgän intervyusında, Rusiädäge tormışınnan bik qatı zarlanğan ide. Şul uq Mäskäwdä Ayrat Waxitovnı häm Röstäm Äxmärov isemle yegetne tağın qulğa aldılar. Rusiädä iñ köçle fälsäfäçelärdän sanalğan ğalim Gäydar Camalnıñ fatirınnan alar yuqqa çığa. Mäğlümat agentlıklarına Gäydar Camal, yuqqa çıqqan qunaqların bik nıq ezläwe turında xäbär itkän ide.
Alar tabıldı. Qazanda ber tikşerü izolyatorında. Mäskäwdä qulğa alınğan Ayrat Waxitov belän Röstäm Äxmärov, Tatarstan cirendä terraktlar yasawda ğäyeplänälär. Tatarstan prokurorı yärdämçese İldar Möxämmätcanov Azatlıq radiosına bolay dip belderde
Ayrat Waxitov belän Röstäm Äxmärov Tatarstanda terrakt yasawda ğäyeplänälär. Qulğa alınu mäxkämä qararı belän buldı, qayçan töp ğäyepläw bulaçağın äle äytü qıyın. Monnan tış, alarnıñ Awğanstanda amerikannar tarafınnan äsir itelüläre Rusiädä qulğa aluğa säbäp tügel Eş şunda ki, Ayrat Waxitov Guantanamoda möselman äsirlären mısqıl ittelär dip beldergän ide. Qayber küzätüçelär, alarnıñ xäzer Rusiädä qulğa alınuları Amerika üteneçe buyınça üç itü digän süz tarattılar. Prokuror yärdämçese monı inqär itä.
Älege eş ni belän tämamlanır äle bilgesez. Eş şunda ki, Tatarstanda mäsälän Xizbuttaxrir oyışması liderı dip qulğa alınğan Alişer isemle üzbäk watandaşı, mäxkämä barışında aqlandı. Ayrat Waxitov belän Röstäm Äxmärov eşe dä şulay bulmas dip kem äytä ala.
Räfis Cämdixan


text:
Rusiä Soçiğa belderelgän däğwälärne yuq itärgä tırışa
Rusiäneñ Qara dingezendäge Soçi kurortı, 2014 yılğı qışqı olimpiä uyını öçen köräştä ciñär tösle tügel ide. Çönki Soçida zamança cihazlarnıñ bulmawı häm töbäkneñ bik üq imin bulmawı arqasında Soçinıñ ciñüenä şik belderelde. Xäzer, Rusiädä bäygedä ciñü säbäple kütärelgän eyforiä kimi töşkäç, bü mäsälärne çişü tırışlıqları kürelä başladı.
Şuşı töbäktäge mönäsäbätlärne, här tarafqa da tınıçılıq alıp kilä torğan itep qorıp bulamı? Abxaziäneñ Mäskäw yaqlı xökümäteneñ süzçese Kristian Bzhania andy mömkinlekne kürüen äytte. : “Abxaziäneñ xakimiätläre dä, xalıq ta, Soçinıñ 2014 yılğı Qışqı Olimpia uyınnarın qabul itüçe şähär itep saylanu xäbären xuplap qabuli itte, bu, berençe çiratta Tönyaq Kawkazda tınıçlıq urnaşuına bulğan ömetebez belän bäyle.”
Abzaxiäneñ Gruziä yaqlı xökümäteneñ premyer-ministrı Temur Mzhavia bolay dip äytkän ide : “Soçidağı Olimpiä uyınnarın häm Gruziäneñ şuşı bäxäse belän bäyläw, Rusiäneñ monda pozitsiäläre köçle bulmağanın kürsätä. Abxaziä häm Könyaq Ossetiäneñ bäysez bulu ixtimallığı yuq. Küñelem belän min, grusizin süze belän atalğan Soçi şähärendä Olimpiä uyınnarınıñ ütüen yaqlıym.”
Rusiä Soçinı Tönyaq Kawkazda iminlikneñ ürnäge itep kürsätergä teli häm bu atnada bu yünäletä berniçä adımda da yasadı. Prezident Putin, Qara dingez flotınıñ qorılmaların tözekländerü barışın tikşergän vitse-premyer Sergei İvanovqa iminilekne arttırğa häm mömkin rişwätçelne kisätergä quşqan qarar qabul itte. Rusiä häm Gruziä belän çiktäş Qaraçay-Çerkeç respublikasına Rusiä saqlanu ministrı Anatloy Serdyukov barıp, 2 meñ keşelek maxsus köçlär urnaşaçaq qorılmalarnı qarap qayttı.
Rusiä çit il investitsiälärene cälep itü öçen zur adım yasadı, üz büdjetınnan 25 milliard sum aqça birergä ciyınuyın belderde. Soçıdağı qorılmalarnıñ tözeleşenä häm transport mäsälälären xäl itügä barlığı 341 milliard sum kiräk.
Soçida eşlise eşlär bik küp äle. Soçi belän Mäskäw arasındağı timer yullar aşa bäyläneşlärne yaxşırtu, 2009 yılğa qädär Gelendik, Soçi, Anapa hawa alannarın tözekländerü kiräk. Säyäsi häm xärbi mäsälälärne oyränüçe İnstıtutnıñ milli mäsälälärne oyränüçe bülek başlığı Sergei Markedonov, Olimipiä uyınnarı Gruziä häm Abxaziä nizağın çişü öçen qullanıp bula, di. Belgeç Markedoov fikerençä, tözekländerü eşlärennän Abxaziä dä fayda kürä ala. Abxaziädäge hawa alannarın, yullarnı qullanu ilgä tınıç tormışqa qaytırğa häm anı imiräk itärgä yärdäm itärgä mömkin, di belgeç. Räsmilär dä Soçinı Olimpiadanı qabul itüçe urın itep saylaw, bu töbäkkä ışanıç kürsätü dip bäyäli.
Bikä Timerova.


text:
Prezident Mortaza Räximov Yubileyğa arnalğan höyläşeüźä qatnaşıu ösön Mäskäügä yullandı
Bında vitse-premer Aleksey Kudrin maxsus käñäşmä uźğara. Unda Başqortostandıñ 450 yıllıq yubileyğa äźerlege, bülengän aqsanıñ maqsatlı fayźalanıuı tikşerelä. Respublikala yubiley obekttarın yäy häm köź töźöp bötörgä teyeştär. Tik ularźıñ qayhı berźäreneñ bildälängän waqıtqa ölgörmäüe ixtimal. Başta 450 yubiley xörmätenäfederal qaźna 47 milliard bülde tip äytelgäyne. Xäźer bıl summanıñ ni qäźär ikänen ber kem dä anıq äytmäy.


text:
İzrail häm Fälästin citäkçeläre ut tuqtatu turında iğlan itte
Sişämbedä Mısırnıñ Şarm äl-Şäix şähärendä ütkän oçraşuda İzrail premier-ministrı Ariel Şaron häm Fälästin prezidentı Mäxmüt Abbas ut tuqtatu turında iğlan itte. Bu kileşü Yaqın könçığışta 4 yıldan artıq däwam itkän häm 4 meñnän artıq keşeneñ ğömeren özgän köç qullanularnı tuqtatunı maqsat itep quya. Fälästinneñ yaña citäkçese qatnaşında ütkän bu oçraşu kiläçäkkä solıx ömetläre uyatsa da, belgeçlär, alda äle küp kirtälär kötä dip kisätä.
Abbas, Şaron belän här törle köç qullanularnı tuqtatırğa kileşüe turında iğlan itte häm älegä töbäktä küzätelgän tınıçlıq yaña, tınıç çornıñ başı bulır digän ömeten äytte. Bügenge kileşüne ul Quşma Ştatlar tarafınnan alğa sörelgän "yul xaritasın" ğämälgä quyda berençe, möhim adım dip atadı.
Şaron da üzeneñ çığışında, İzrail Fälästinlelärgä qarşı bar törle xärbi ğämällären tuqtata, dip belderde. Bügenge kileşü näticäsendä tuğan forsatnı ul bik "näzberek" dip atadı häm anı ıçqındırmas öçen ike yaqnı da saqlıq belän eş itergä çaqırdı. Här Fälestinle, här İzraille köç qullanuğa, keşe üterügä yul quyılmayaçaq, dip iğlan itergä tieş dide ul.
Fälästin ministrı Saeb Erekat, Fälästin yağı solıxqa ireşü öçen qulınnan kilgänen eşliäçäk dide häm bügenge oçraşunı İzrail belän Fälästin arasında yaña çor başlanu dip atadı:
Audio (Saeb Erekat)
"Minemçä bu başlanğıç sammit, soñğısı bulmas. Soñğı 3 atnada bez İzrail wäkilläre belän citdi äzerlek söyläşüläre alıp bardıq, qayber mäsälädä kilşende, qayber mäsälälär kileşüsez qaldı."
Bügenge ireşü Quşma Ştatlar däwlät sekretare Condoleezza Rice''nıñ yäkşämbe-düşämbedä İzrail belän İordannıñ könbatış yarına yasağan säfärennän soñ buldı. Sişämbedä İtaliägä kilgän Rice bolay dide:
Audio (Condoleezza Rice)
"Bez Yaqın könçığışta solıx urnaştıru yulları turında kiñ söyläşülär alıp bardıq. Şuşı waqıt – forsat bulıp tora, xalıqara cämäğätçelek qatnaşırğa tieş, Şarm äl-Şäix oşraşuı uñay täräqqiät bulaçaq dip kileştek. Bez İzrail belän Fälästin aldında ozın yul buluın tanıybız. Läkin xäzer ike taraf ta bu forsatnı faydalanırğa tırışa."
Bügenge sammitnı oyıştıruçı Mısır prezidentı Xösni Möbäräk tä, İordan patşası Abdulla da diplomatik tırışlıqlarğa xuplaw belderde.
Londondağı Chatham Haus''ta Yaqın könçığış programması citäkçese Rosemary Hollis süzlärençä, bügenge sammit här taraf öçen, İzrail öçen dä, Fälästin öçen dä, Amerikanıñ yaña däwlät sekretare öçen dä uñay forsat bulıp tora. Şul uq waqıtta alda solıx yulında äle kirtälär baytaq:
Audio (Rosemary Hollis)
"Fälestinlelär dä İzraillelär dä 4 yıl köç qullanudan inde ğarıq, xäzer nindider üzgäreşkä moxtac, ut tuqtatırğa teläk zur. Tik bu ike däwlät turındağı citdi sötläşülärgä kitererme – monısı ikele. Minemçä İzrail älegä ut tuqtatırğa häm Gazadan kitergä teli. Läkin eş ike däwlät söyläşülärenä barıp citsä, ul şartlar quyarğa mömkin."
Soñğı 4 yılda yözlägän İzraillene üterü öçen cawaplılıqnı üz östenä alğan Hamas törkeme wäkile, Hamas, üzeneñ eşçänlegen tuqtatır aldınnan başta bügenge kileşüneñ näticäsen centekläp öyränäçäk, dide.
Belgeçlär fikerençä, Yaqın könçığışta solıx yulında başqa kirtälär dä bar. Küp kenä Fälestinlelär İzrailneñ 1967nçe yılda basıp alğan cirlärennän kitäçägenä ışanmıy. Sişämbedä Abbas tağın ber tapqır, İzrail "yul xaritasında" äytelgän yöklämälärne ütärgä, Fälestin cirlärendä yäxüd utarları qorunı, könçığış yarda diwar tözüne tuqtatırğa tieş dide. İzrail bu diwarnı iminlek öçen, intiharçılarnı ütkärmäs öçen kiräk dip belderä.
Monnan tış Abbas tağın ike çişelmägän mäsäläne telgä aldı: bulaçaq Fälästin däwlätendä Jerusalem qalası statusın häm Fälästin qaçaqlarınıñ älegä İzrailneke sanalğan cirlärgä qaytu mäsäläsen. Tarixtan kürengänçä, bu mäsälälär solıx yulında şulay uq citdi kirtä bula ala.
-Ali Gilmi


text:
«Kolxoz tarala mıikän, kolxoz qazala mıikän», - dip cırlap uzğan di, Stalin zamanında, awılnıñ ber ağayı. İkençe könne awıl sävitenä çaqırtıp cawapqa tartqaç, «Yuq, yuq, nitkän süz. Min kolxoz tarı alamı ikän, qaz alamı ikän, dip cırladım»,- dip tapqır cawap birep, törmädän qotılğan di. Ğiraq suğışına qarata da ğadi xalıq, şulay uq, şul cırğa kolxoz urınına Ğiraq, yä bulmasa Amerika atamasın quyıp cırlar ide. Ğadi xalıqqa Amerikası da, Ğirağı da häm problemaları da yıraq. İkençe bötendönya suğışı waqıtında Ğiraqnı isäpkä, iskä aluçı buldımı ikän, dip uylawçılar da bar. Älbättä xäzerge zamanda xalıqnıñ dingä, islamğa möräcäğät itüe köçäyde, islamğa äylänep qaytuçılar sanı arttı. Bu mönbärdän qarağanda möselmannarğa basım köçäyü säbäple, qaytawaz ekstremizm artır häm bu xaq möselmannarğa zıyan kiterer dip farazlawçılar bar. Şulay da Amerika-Ğiraq konfliktında Tatarstanda da tarafdarlar ikegä bülende. Beräwlär suğışqa qarşı häm wässäläm. Mäğlüm ki, Bötentatar ictimaği üzäge başta uq Ğiraqnı yaqlap suğışqa qarşı ikäneñ açıq itep belderde häm bu Amerika soñğı süzen äytkäç, yäğni ultimatum beldergäç tä üzgärmägän. Sişämbe könne “Azatlıq“ radiosına İctimaği Üzäk räise Räşit Yäğfärov bolay dide:
Audio (Räşit Yäğfärov suğışqa qarşı piketlar uzdırıluı, imzalar cıyıluı turında söyli. Mondıy qarşılıq aksiäläre kiläçäktä dä däwam itäçäk, di)
İkençe taraflar -- konfliktnı äle dä tınıç yullar, xalıqara xoquq normalarına tayanıp xäl itep bula, dip sanawçılar. Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı räise Rinat Zaqirovnıñ “Azatlıq“ radiosına birgän äñgämäsennän ber özek:
Audio (Rinat Zakirov suğışnıñ dönyada bik citdi üzgäreşlär kiterep çığaru mömkinlege turında söyli. Bu bigräk tä möselman illärenä mönäsäbätne üzgärtergä mömkin, şuña kürä tatar xalqı dönyada tınıçlıqnı saqlap qalu yağında.)
Şulay itep Amerika Ğiraq konfliktında qarşı toruçılar pozitsiäläre sişämbe tañı atqanda çamadan tış açıq, dönya cämäğätçelegendäge şul isäptän tatar cämäğätçelege fikerläre dä tuplandı häm töplände. Soñğı süz xakimnärgä.


text:
Balezino rayonı Udmurtiä respublikasınıñ tönyağında urnaşqan. Millättäşlärebez bu cirlärgä inde 17 ğasırda uq kilep urnaşıp, tormış itä başlağan. Bu xaqta Balezino rayonınıñ Kistem awılı ziratındağı qäber taşları da ber dälil bulıp tora. Tatarlar awıl tözep, mädräsä, mäçet salunı möhim eş itep bilgelägännär. Bıyıl Kistem awılı mäçete üzeneñ 100 yıllığın bilgeläp ütärgä äzerlänä. Awıl mäktäbendä bügen dä tatar tele uqıtu däwam itälä. Kistem awılı zurlardan sanala. Bu töbäktä tağın berniçä keçkenä tatar awılı bar. Menä alarnıñ yazmışı qızğanıç xäldä. Bu xaqta äle küptän tügel genä Balezino rayonında oyışqan milli-mädäni möxtäriät räise Räsimä Potanina äñgämäbezdä bolay dide. (audio) Balezino rayonınıñ Äxmädi awılında xäzer başlanğıç mäktäp kenä bar, ul da tizdän yabılaçaq. Balalarnı Yunda awılına uqırğa yörtergä planlaştıralar. Ämmä anda da tatar tele uqıtuçısı wafat bulu säbäple, xäzer tatar tele uqıtılmıy. Dimäk tatar balaları udmurt telen üzläşteräçäk, dip urtaqlaştı Räsimä Potanina. (audio)
Xäzer optimal'läşterü digän deviz astında däwlät säyäsäte bara — keçkenä awıllarda mäktäplär bulmayaçaq, mädäniät yortları şulay uq saqlanmayaçaq — awıllarda qalğan ölkän yäştäge keşelär niçek buldıra ala şulay kön küräçäk. Rayonda inde şuşındıy Biktaş awılı bar. Bügen anda 28 ğailä isäplänä — alarnıñ barısı da diärlek ölkän yäştäge keşelär. Yäşlär yuq, şul uq mäktäp, klub bulmaw säbäple yegetlär-qızlar awılda qalmıy, çitkä kitep tormış qora. Rayonda tatar awıllarında da ruslaştıru protsessı köçle, dip söyläde milli-mädäniät möxtäriäte räise Räsimä Potanina. Möxtariät tatar awılların saqlap qalıp, anda tormışnı canlandırıp cibärü, ğöref—ğädätlärebezne qaytarunı üzeneñ iñ berençe burıçı dip sanıy.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
17 ğınwarda uzaçaq Däwlät Şurası utırışında Tatarstan Konstitutsiäseneñ yaña redaksiäsen tikşerü qaralmağan
17 ğınwar, pänceşämbe könne Tatarstan Däwlät Şurasınıñ 10 plenar sessiäse üzeneñ eşen däwam itäçäk. Ämmä, sessiäneñ kön tärtibendä Tatarstan konstitutsiäseneñ yaña redaksiäse turında küptän kütärelä torğan mäs'älä yuq. Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin süzlärenä qarağanda, berniçä ay däwam itkän kileşterü ğämälläre inde tämämlanğan. Qalğan 4 bik möhim, prinsipial' mäs'älälär Rusiä häm Tatarstan prezidentları tarafınnan tikşerelgän häm alarğa ike yaqnı da känäğätländergän bilgelämälär tabılğan. Bu bilgelämär Däwlät Şurasında qaralıp, tikşeräläçäk ikän. Rusiä konstitutsion mäxqämäseneñ qararı bilgele bulğaç, ä bu Färit Möxämmätşin fikerençä kiläse atnada bulır dip kötelä, Tatarstan prezidentı Miñtimer Şäymiev citäkçelegendäge komissiä respublika konstitutsiäsenä kerteläçäk üzgäreşlärne tikşerä başlıyaçaq. Parlament tarafınnan berençe uqılışta qabul itelgän dokument matbuğatta da basılıp çığar dip kötelä. Şulay itep, tikşerü aktiv häm xäbärdarlıq şartlarında uzırğa tieş.


text:
22 april könne Ufada Başqortstannıñ Berläşkän oppozısiä köçläre qoordinatsiä şurası üzeneñ çirattağı utırışın ütkärde.
İñ täwdä şura citäkçeläre, BR Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege räise Ramil Bignov belän «Rus'» ictimağıy xäräkäte räise Anatolıy Dubovskiy üzläreneñ Mäskäwgä säfäre yomğaqları belän tanıştırdı. Annan soñ utırışta qatnaşuçılar Ufada oppozisiä köçläre 1 mayda ütkäräçäk qarşılıq cıyınına äzerlek mäsälälären tikşerde. Ul uram cıyının oyışqan töstä ütkärü, räsmi xaqimiätlärneñ härtörle provokatsiälärenä bireşmäw öçen baytaq faydalı täqdimnär häm kiñäşlär äytelde. Ywvraziä yäşläre berlege häm Başqort yäşläre berlege, iminlek orğannarı bulışlığı belän 16 aprildäge mitingta oyıştırğan kebek alternativ miting ütkärep, ayaq çalırğa tırışaçağı mäğlüm. Nindider bäreleşlär oyıştırıp, soñınnan alar bu ğämällärdä oppozitsiä wäkillären ğäiplärlek bulmasın, dip äytelde bügenge söyläşüdä.


text:
Zamança texnologiälär tsunamidan zıyan kürüçelärgä yardämne tizlätä
Könyaq-Könçığış Aziädä tsunami afätennän zıyan kürgännärgä yardäm itüdä internet häm mobil telefonnar moñarçı kürelmägän däräcädä zur rol'' uynıy. Qazadan soñ berniçä säğät ütü belän bu turıda xäbärlär häm yardäm sorawçı möräcäğätlär internetta kürenä başladı. Arzanlığı häm härqayda buluı säbäple İnternet törle cirdä yäşäwçelär, säyäxätçelär, alarnıñ tuğannarı, xäyriä oyışmaları, xökümätlär öçen iñ yaxşı mäğlümät çığanağına häm ul mäğlümätne taratu çarasına äwerelde. Mobil telefonnar häm sms yazu aşa qayber illärdä küplär ciñel genä xäyriä aqçaları cibärä aldı.
Mäs''älän Tailandta tsunami näticäsendä yuğalğan yäşyarımlıq şwed malayınıñ fotosın uzğan atnada Şwetsiädäge abzıysı internetta taptı. Soñraq bu bala atası belän tabıştı.
Yardäm kürsätü öçen aqça cıyuçı xäyriä oyışmaları da İnternetnı kiñ qullana.
Britaniädäge internet belgeçe Ashley Friedlein Xäyriä oyışmalarına İnternet aşa aqça cıyu telefon häm xat belän möräcäğätlär aşa cıyuğa qarağanda arzanğaraq töşä di. Yewropa kebek alğa kitkän töbäklärdä yäşäwçelär öçen iñ ciñel yul öydä, yäki eştä internet aşa kredit kartasınnan aqça cibärü. Friedlein söyli.
AUDİO: İnternetnıñ zur östenleklärennän berse minemçä Britaniädäge keşelärneñ yartısınıñ öyendä, ä 30-lap protsentınıñ eşendä internet bar. Häm andıylar sanı arta bara. Häm internet 24 säğät buyı eşli. Keşeneñ eşe küp bulğanda aqça cibärü aña qıyınraq. Ämma kiçlären, yäki atna axırında, buş waqıt çıqqanda häm bu eş belän mäşğül bulu mömkinlege tuğanda aqça cibärü öçen bu yul härwaqıt açıq tora. Poçta yäki telefon aşa mäşäqätlänep torası da yuq.
Yardäm aqçası cibärü öçen tağın da yañaraq häm ciñelräk yul – kesä telefonnınnan sms cibärü. Häm bu sistema bik ğadi. Telefon şirkäte belän xäyriä oyışması arasındağı kileşü nigezendä, ägär dä keşe xäyriä oyışması nomerına sms cibärä ikän, telefon şirkätennän xäyriä xisabına bilgele ber külämdä aqça küçä, häm ul aqça sms cibärüçe keşe xisabınnan alına. Kesä telefonı qullanuçılar internet qullanuçılardan da kübräk bulğanğa bu ısul xäzer xäyriä aqçası cıyu öçen iñ populyar ısulğa äwerelde.
Mäs''älän Cexiädä ADRA xäyriä oyışmasına uzğan atnadan birle yartı millionlap sms kilde. Şulay itep, mobil telefonnar yardämendä genä dä tsunami qorbannarına yartı million dollardan artıq aqça cıyıldı. ADRA wäkile Viteslav Wurst.
AUDİO: Eş ğäcäyep yaxşı bara. Xäzergä här sekund sayın bezgä urtaçaq 1 sms kilä. Bu här säğät sayın 4 meñ 300 dollar digän süz.
Ämma bu sistema yaxşı eşläsen öçen iñ töp şart - bu proyekt häm sms cibärü tärtibe turında xalıqqa mäğlümät taratu, yäğni reklama di Wurst. Ägär keşelär bu turıda belmäsä, oyışmağa sms-lar yäğni aqça di kilmiäçäk. Şuña kürä kiñküläm mäğlümät çaralarında häm internetta reklamarnıñ küp buluı zarur.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Uyğırlar xärbilärnen küp buluına borçılu belderä
5 yüldä Sincan Uyğır töbäge başqalası Öremçedä qabıngan qanlı qarşılıq waqiğalarınnan soñ şähärdä tormış yañadan üz köyenä qayta başlawı xäbär itelä. Läkin citdi xärbi kontrollär däwam itä xalıq isä moña borçılu belderä.
Öremçedä qarşılıq waqıygaları säbäple maşinalar yöreşenä yabılgan uramnar, yañadan açıldı. Läkin çat sayın qorallı gaskärlär kontrolnı däwam itä. Töbäktä nizaq başlaw belän nıgıtılgan xärbi köçlär sanı şul kileş qaldırılğan.
Töbäk turında xäbär yasarga telägän mäğlümat çaralarına çikläwläw däwam itä.
Hawa alanına kergän häm çıqqan xäbärçelärneñ kameraları tikşerelä, töbäk turında töşerelgän foto häm metariallarnıñ isä qulğa alınuı belderelä.
Qanlı waqigalardan soñ şähär kibetläre tulısınça eşli başlasa da, satıp aluçılar sanının şaqtıy kimüe küzätelä. Uyğır satuçılar, şähärdä xärbilär torgan xäldä xalıqnıñ räxät xäräkät itä almawın belderä.
Xan qıtayları bulgan mäxällälärdä dä xalıq köndälek tormışqa kire qaytqan. Läkin kiçläre xärbi kontrol däwam itä.
Yül başında tınıç protest çaralarının polisiä tarafınnan qanlı bastırıluı belän çıqqan qarşılıqta Qıtay räsmiläre 197 keşeneñ hälaq buluın, 1800läp keşeneñ yaralanuın belderde. Läkin waqiğanı yaqınnan küzätkän uyğır aktivistları nizaq waqıtında meñgä yaqın uygırnıñ üterelüen alga sörä.


text:
Xatlarğa küzätü
Sarıtaw şähärennän Flera xanım Ğälimcanovada Fän häm texnika programmasında bulğan Al’bert Aynşteyn turındağı yazma bik qızıqlı istäleklär uyatqan. Ul bu xaqta menä niçek yaza. 1965 yıl, Qazan däwlät pedagogiä institutınıñ çit tellär fakul’tetında uqığan çağım. Mine ber törkem studentlar belän Qazan organik-sintes zavodında eşläwçe Federativ Germaniädän kilgän almannarğa tärcemäçe wazifasın başqarırğa cibärdelär. Alois Kreppel’ digän ber nemetsqa bilgeläp quydılar. Könnärneñ bersendä ul minem instituttağı xällärem belän qızıqsınıp, sez Aynştaynnıñ kem ikänen beläsezme, Flera, dip soradı. Bez bit böyek fizik, Nobel premiäse lawreatın mäktäp busağasınnan alıp Al’bert Eynşteyn, dip äytergä künekkän. Şuña da, min sorawğa, yuq, dip cawap birdem. Kreppel’ äfände bik ğäcäplände, ise-aqılı kitte. Niçek inde yuğarı uqu yortında uqıp, Aynştaynnı belmäskä bula, närsä genä uqıtalar soñ sezgä?, dip aptıradı. Kinät kenä isemä töşte, süz bit Al’bert Eynşteyn turında bara! Tiz genä Kreppel’ äfändegä bezdä ğalimneñ familiäse Eynşteyn dip äytelä häm min anı, älbättä, belüemne künderdem. Şulay itep, min elekke Sovetlar berlegendä yuğarı belem birü däräcäsenä alman keşese qarşında äzdän genä tap töşermi qaldırdım, dip yaza Sarıtawdan Flera Ğälimcanova. Ul, şulay uq, Azatlıq radiosınıñ berär Aulaq öy utırmasında yıldan-yıl arta barğan törmädä utıruçı yäşlär, alarnıñ tormışı, belem alu däräcäläre turında da uylanırğa täqdim itä. Mäsälän, Sarıtawdağı tözätü koloniäsendä 6 yıl inde urta mäktäp eşläp kilä ikän. Anda 60tan artıq möselman, şular arasında tatarlar da bar. Küptän tügel genä möselmannar öçen namaz uqu bülmäse dä açılğan. Mäçettän Abdul xaci kilep, totqınnarğa Qor’än, ğäräpçä uqırğa öyrätä. Başqa illärdäge törmälärdä tärtip, belem birü sisteması turında söyläsägez bik qızıq bulır ide, dip yaza Flera Ğälimcanova. Şulay uq ul, üzeneñ Azatlıq radiosına yullağan tağın ber xatında Flera xanım bilgele şağir Fänis Yarullinnı uzğan tuğan köne belän qotlawnı da ütenä. Efir waqıtı az bulğanlıqtan, Yarullinğa yazılğan xatnı uqıp bulmıy, älbättä. Läkin mömkinlege bulğanda bez şağirgä yullanğan yazmanı tapşırırğa tırışırbız.
Tatarstannıñ Ägerce rayonı Çişmä awılınnan Dinar Latıpovnı isä Mäskäwdäge xäbärçebez Näzifä Kärimovanıñ anda eşläp kilüçe Zıyalılar klubı turındağı yazması ayıruça qızıqsındırğan. Aldağı tapşırularda älege klub, anıñ eşçänlege belän yaqınraq tanıştırsağız ide, klubnıñ adresın dä äytsägez ide, dip ütenä ul. Min Zıyalılar klubı äğzäläre belän daimi räweştä icadi xatlar alışıp torır idem, icadi oçraşuların da oyıştırır idem, dip yaza bezgä Dinar Latıpov. Üze turında ul küp kenä Rusiä töbäklärendäge tatar oyışmaları, matbuğat çaraları belän elemtädä torğanı turında yaza häm üzeneñ kiläçäkkä plannarı belän dä urtaqlaşa. Min Rusiäneñ häm BDB illäreneñ ere şähärlärendäge Zıyalılar klubları, milli-mädäni oyışmalar, möxtariätlär, cämğiätlär belän elemtä urnaştırırğa, tatar-başqort mäğlümät çaraları, tatar xalqınıñ kiñ qatlam icat keşeläre belän xezmättäşlektä torırğa telim, dip yaza Azatlıq radiosına Dinar Latıpov häm anıñ belän aralaşırğa telägän bar keşelär öçen üzeneñ adresın xäbär itä. Tatarstan, Ägerce rayonı, Çişmäle awılı, Tsentral’naya uramı, 15 yort. Dinar Latıpovqa.
Çirattağı xatıbıznıñ avtorı Kirov ölkäseneñ Malmıj şähärendä yäşäwçe Qasıym Äxmädiev. Ul üze Azatlıq radiosın daimi tıñlap baruı turında yaza häm bezgä berniçä täqdimen dä citkerä. Efirda 7 minut qına külämdä çığa torğan xalıqara xäbärlär waqıtın arttırıp, anda kübräk illärdäge soñğı, möhim yañalıqlar belän tanıştırırğa täqdim itä. Ağımdağı waqiğalarnı taswirlağanda, anda añlatu bötenläy yuq, dip yaza Qasıym äfände. Monda unı äytäse kilä, Azatlıq radiosı jurnalistları añlatmalar birmi, alar tıñlawçılarğa barı tik mäğlümät citkerä häm sezne belgeçlärneñ fikerläre belän tanıştıra. Şulay uq Qasıym Äxmädiev Tatarstan häm Başqortstan yañalıqları çığarılışı, tatar dönyası xäbärlärenä dä tänqidi qaraşların citkerä. Tıñlawçıbız tapşırularda kiñräk temalarğa söylärgä, kübräk mäs’älälärgä fikerläşergä, analitik tapşırular, tügäräk östäl söyläşüläre oyıştırırğa, dini tormışnı centekläbräk yaqtırtırğa täqdim itä. Häm Azatlıq radiosı citäkçelegennän tatar-başqort programmaları öçen kübräk waqıt sorarğa kiräklegen dä iskärtä. Qasıym Äxmädiev Ana tele köne uñayınnan radiobız tarafınnan ütkärelgän bäyge xaqında da üz fikerlären citkerä. Berençe qaraşqa ğadi genä kürengän bu eş millätebezgä zıyan kiterergä mömkin, di ul. Häm ni öçen ikänen dä añlata. Xattan ber özek. Här xalıqnıñ (millätneñ) üz süz xäzinäse bar. Bu xäzinä barlıq xalıqta da urtaça ber külämdä – 70-80 meñ tamır süz. Şulay bulğaç, süzlär sanı tatarda da monnan kim tügel. Niçek inde ul rusqa suıq bulğanda, tatarğa da suıq bulmasın. Şulay bulğaç, tatar, hiçşiksez, suıq süzen uylap çığarırğa tieş. Ämma ber millät, ikençe millätneñ közgedän çağılğan süräte tügel, här millätneñ üzençälege bar. Bernindi tel dä ikençe telneñ süzgä-süz, täñgäl tärcemäse tügel. Bu tatar telenä dä, rus telenä dä, başqa tellärgä dä qağıla. Bu äle şuşı süzlärgä kergän mäğnä tatar telendä yuq digän süz tügel, bu mäğnälär bezdä ikençe süzlär belän añlatıla. Azatlıqnı küp tatar tıñlıy. Redaksiäneñ andıy tabışmaqların küpçelek tıñlawçılar, älbättä, çişä almayaçaq. Şunnan, tatarlar uylana-uylanalar da, tatar tele zäğif ikän, rus tele bik bay ikän, böyek tel ikän, digän fikergä kilälär, dip yaza bezgä Kirov ölkäseneñ Malmıj şähärennän Qasıym Äxmädiev.
Ä sezneñ bu xaqta fikerläregez nindi, xörmätle tıñlawçılar? Şuşı häm başqa mäs’älälär turında, Azatlıq radiosınıñ eşçänlege, bezneñ tapşırularıbız xaqında äyter süzläregez bulsa, radiobızğa xatlar yullağız. Alarnı elektron räweştä azatliq@azatliq.ru adresına cibärep bula. Elekkeçä, poçta aşa da xat yullap bula bezgä. Adresıbız – 420012 Qazan-12, 155 abonent tartması, Azatlıq radiosı. Sezdän xatlar kötep qalabız.
Gölnaz İlgizär


text:
İrandağı prezident saylawlarınıñ ikençe turına Äkbär Xaşemi Räfsancani häm Tähran xakime Mäxmüt Äxmädinecad çığa
Şimbädä ber kön elek uzğan tawış birüneñ berençel näticäläre bäyän itelde, annan kürengänçä, saylawlar älegä ciñüçene açıqlamağan, ilne kiläse comğada yaña tawış birü kötä. Anda inde iñ küp tawış cıyğan ike nämzät kenä qatnaşa häm xäzer alarnıñ kem buluı açıqlana. Älegä bar tawışlar da sanalmağan, Tähran häm İsfahan kebek ere şähärlärdän kilep torğan näticälär haman da üzgärep tora.
Audio, Merdad Därwiş
"İslam xakimiate tarixında berençe märtäbä ikençe tur ütkäreläçäge, İrandağı idarä sıynıfı törlelegen kürsätä, ul şundıy däräcägä citkän ki, xäzer inde xalıq tawışın saylawğa ber kürenekle ähelne çığarıp qına cıyıp bulmıy. Axırğı näticä nindi genä bulmasın, bez kiläçäktä islam xakimiate eçendäge kierenkelekneñ artuına şahid bulaçaqbız" di professor Därwiş. Saylawlarda qatnaşu däräcäse kötelgängä qarağanda yuğarıraq bulğan dielä. Monı bigräk tä reformaçıl qanat teläde. Comğa kiçen Tähranda yasağan çığışında İrannıñ xäzerge prezidentı Möxämmät Xatami, tawış birü ildä islam demokratiäsen nığıtuğa kiterer digän ömeten beldergän ide.
Audio, Möxämmät Xatami
"Bar xanımnar, irlär wä yäşüsmerlärneñ saylawlarda äwzem qatnaşuı dini demokratiägä iltkän awır yulıbıznı yomşağraq itär ide digän ömettä toram, İran xalqınıñ şul teläge bezneñ barıbız tarafınnan da xörmät iteler dip uylıym" digän ide İrannıñ reformaçıl prezidentı Xatami. Äle genä alınğan xäbärgä qarağanda, yaqınça 21 protsent cıyğan Räfsancanineñ köndäşe bulıp ikençe turğa Tähran xakime Mäxmüt Äxmädinecad çığa, ul tawışlarnıñ 19.3 protsentın qazanğan. Mähdi Qarubi annan qalışsa da, ayırma bik zur tügel häm ul xärämläşülär buluına zarlana.
Kärim Kamal


text:
Neşet Çelebi - Telli Gelin (Barak)
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Telli Gelin (Barak)
Etiketler : Neşet Çelebi - Telli Gelin (Barak) türkü indir, Neşet Çelebi - Telli Gelin (Barak) türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Telli Gelin (Barak) mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Telli Gelin (Barak) türküsü, Telli Gelin (Barak) sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Telli Gelin (Barak) bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Cananısın Canısın
Neşet Çelebi - Karga Olan Gül Kıymeti Bilmez
Neşet Çelebi - Harmana Serdiler
Neşet Çelebi - Dünya Adana nın
Neşet Çelebi - Etek Sarı Sen Etekten Sarısan
Neşet Çelebi - Esme Deli Rüzgar
Neşet Çelebi - Erciyes ten Kar İstersin


text:
AQŞ Kongresınıñ qayber äğzaları Waşingtonnıñ räsmi räweştä İranda xakimiät almaştıru säyäsäte başlawın teli
Tähranda bulıp ütkän xökümätkä qarşı demonstratsiälärne AQŞ Kongresınıñ qayber äğzaları İranda xakimiät almaştıru säyäsäten Waşingtonnıñ räsmi säyäsäte dip iğlan itüenä ireşü öçen faydalanırğa tırışa. Bu turıda täqdim Bushnıñ respublikannar partiäse äğzalarınnan da, demokrat kongresmennardan da kilä.
Mäğlüm bulğança, prezident George Bush elek İran, Ğiraq häm Tönyaq Koreanı zolım küçäre dip atağan ide. Waşington İrannı küpläp üterü qoralları yasarğa mataşuda häm İzrail''gä höcümnär oyıştıruçı terrorçı törkemnärne yaqlawda ğäyepli.
Brownback äytüençä, Tähranda xökümätkä qarşı ber atna buyı däwam itkän demonstratsiälär Quşma Ştatlarnıñ İran säyäsäten bilgeläw mäs''äläsen qarawçı Bush administratsiäsendä bu mäs''älägä qarata fikerlär üzgärügä säbäp bulğan.
Brownback xökümättä İrandağı reformaçılar belän xezmättäşlek itärgä tırışuçı şaqtıy köçle törkem bar dide. Xäzer alar bez İran xakimiätläre belän nıqlı qarşılıqqa kerergä tieş digän fikergä kilä di senator.
Senator äytüençä, anıñ tarafınnan 6 atna elek äzerlängän qanun proyektına qarata xökümätneñ nindi dä bulsa pozitsiädä toruı äle mäğlüm tügel. Bu proyektqa Pentagonnıñ qaraşı turındağı sorawğa cawap birep Brownback Saqlanu ministrı Donal''d Rumsfeld belän äle söyläşmäsä dä, anıñ urınbasarı Paul Wolfowitznıñ ğömümän alğanda proyektnı xuplawı turında belderde.
Prezident Bush Tährandağı demonastratsiäçelärgä berniçä märtäbä teläktäşlek beldergän ide. Ämma Financial Times yazuınça, Aq Yortqa bäyle ber çığanaq Bush administratsiäseneñ İranda xakimiät almaştıru säyäsäten qabul itärgä telämäwe turında äytkän. Älege çığanaq monı prezident Bushnıñ Pentagon Ğiraqta suğıştan soñğı tözekländerü eşlärenä naçar äzerlängän häm Ğiraqtağı xäzerge qarşılıq köçläre aldan kötelgännän zurraq bulıp çıqtı digän fikergä kilä baruı belän añlata.
Täqdim itelgän İran Demokratiä Aktı Kongressta 1998 yılda qabul itelgän Ğiraq İrekländerü Aktına oxşağan. Ul dokument Bağdadta xakimiät almaştırunı AQŞnıñ räsmi säyäsäte dip tanığan ide. İran turındağı dokumentta Waşingtonnıñ İranda xalıqqa xökümät sistemasın almaştıru mömkinlege birüçe, xalıqara küzätüçelär qatnaşındağı referendum ütkärüne yaqlawı turında äytelä.
İrandağı oppozitsion törkemnärgä häm bu maqsatnı xuplawçı tapşırular alıp baruçılarğa yardäm bularaq 50 million dollar bülep birü täqdim itelä. Brownback dokumentqa İranda yäşeren operatsiälär ütkärü öçen dä aqça birü mäs''äläsen dä kertergä cıyına.
İran xakimiätläre xäzer ük Quşma Ştatlarnı andıy maqsatlar öçen aqçı birüdä ğäyepläsä dä, Däwlät Departamentı wäkile Richard Boucher minem yuğarı noqtadan qarağanda administratsiä demonstratsiäçelärgä ruxıy yaqlaw, süz belän xuplaw häm teläktäşlek kenä belderä dide.
Respublikan Brownbacknıqına oxşaş qanun proyektın Kongressnıñ wäkillär palatasına demokrat Brad Sherman da kertergä cıtyına. Ul proyektta Clinton administratsiäse çorında başlanğan çiklängän säwdäne dä tulısınça tuqtatu täqdim itelä.
Naif Aqmal, Praga.


text: İsrael premier-ministrı Ariel Şaron häm Fälestin premier-ministrı Mäxmüt Abbas bügen İerusalemda oçraşıp, "solıx yulı" dip atalğan plannı ğämälgä quyu yulların tikşerde. Näticälär turında älegä xäbär itelmi. Şaron Abbasnı Fälestin suğışçıların bastırunı däwam itergä, ä Abbas Şaronnı - İsrael törmälärennän Fälestin totıqların çığarırğa sorar dip kötelä ide. Elegräk İsrael xökümäte 350 totıqnı çığarırğa qarar itkän ide, Fälestin yağı – monıñ belän genä qänägät tügel. Kiläse atnada Abbas Waşingtonda amerikan prezidentı George Buş belän oçraşıra äzerlänä.


text:
19 Yün Ufada Başqortstan Tatar İctimağıy Üzäge qorıltayı
15 yün könne Ufada şuşı qorıltayğa äzerlek mäsälälärenä bağışlanğan utırış bulıp ütte. Anda qorıltay kön tärtibendä qaralaçaq mäsälälär buyınça soñğı tapqır kiñäşläşep aldılar. Älege utırışqa respubliktağı başqa tatar milli oyışmaları wäkilläre dä kilgän ide. Şuña kürä anda söyläşü BR Tatar ictimağıy üzägeneñ bulaçaq qorıltayı xaqında ğına tügel, ä Başqortstan tatarları problemnarına qağılışlı başqa mäsälälär turında da bardı. Ayırıp äytkändä, Başqortstanda tatar telenä däwlät tele statusı taläp itü buyınça çaralarnı däwam itärgä kiräklege xaqında citdi fiker alışu bulıp aldı. Utırışta tatar oyışmaları yañadan prezident Mortaza Räximov isemenä tatar tele statusı buyınça äzerlägän xatnıñ adresatqa tapşırıluı turında äytelde.
İnde xäbär itelüençä, Başqortstan tatar milli xäräkäte oyışmaları Başqortstan prezidentı Mortaza Räximovqa yaña möräcägät belän çıqqan ide. Anda alar yänä dä ber tapqır Başqortstanda tatar telenä däwlät tele statusı birü mäsäläsen xäl itüne sorıy. Älege xatta tatar milli oyışmaları citäkçeläre häm aqtiv wäkilläre bıyılnıñ 6 ğinwarında uq Mortaza Räximovqa bu mäsälä buyınça bergäläp möräcägät itülären iskä töşerä. Annan soñ ul xatqa xökümät yağınnan da, respubliknıñ tieşle ministrlıqları tarafınnan da bernindi dä cawap häm mönäsäbät kürsätelmäwe iskärtelä.
Möräcägättä tatar milli oyışmalarınıñ tatar tele statusın kütärü buyınça küpsanlı xatların häm belderülären iğtibarsız qaldıru tatar xalqın sanlamaw bilgese dip äytelä. Älege möhim mäsäläne xäl itügä başqort ğälimnäreneñ dä kirtälär qoruı xaqında belderelä bu xatta.
Mortaza Räximovqa bu möräcägättä tatar milli oyışmaları kiläçäktä dä üzläreneñ taläplärenä qolaq saluçı bulmasa, tatar telenä däwlät tele statusı birü mäsäläsen başqa yullar belän xäl itä başlaw xaqında kisätä. Şundıy çaralarnıñ berse bulıp referendum oyıştıru tora.
Şulay da tatar milli oyışmaları älege möhim mäsäläne tatar belän başqortnıñ ğasırlarğa suzılğan tuğannarça duslığın bozmıy ğına xäl itügä ömete buluın da assızıqlıy.
Bu şimbädä Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge qorıltayında da Başqortstanda tatar telenä däwlät tele statusı taläp itüneñ arıtabanğı yulları häm çaraları xaqında ayırım söyläşü kötelä dip äytelde älege utırışta.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Finlandiä islam cämğıätenä 80 yıl
Ütkän atnada Finlyandiädä yäşäwçe millättäşlärebez öç kön buyı islam cämğiäteneñ 80 yıllığın bäyräm ittelär. Qazan, Peterburg, Mäskäw, Ufa şähärlärennän, Törkiädän çaqırılğan qunaqlar belän berlektä. Bäyräm çaraları Tampere, Yarvinpä şähärlärendä dä uzdı. Yakşämbe könne inde Hel'sinkida mäxällä yortında mäcles belän tämamlandı.
Cämğiätneñ räise Oqan äfände Däher millättäşlärebezne bäyräm belän qotladı.(audio)
Hel'sinki ürnägendä 1943 yılda Tampereda da mäxällä açıla .Anı soñğı 20 yılda Äsät abıy Baybulat citäkli. Ul da bäyräm şatlığı belän urtaqlaştı (audio)
Mäxälläneñ yöz yıldan artıq çit moxittä yäşägän millättäşlärebezne millät bularaq saqlap qaludağı role iskitkeç zur. Bu turıda Rawil xäzrät Ğaynetdinneñ fikerlären tıñlap qarıyq (audio)
Baytaq waqıtlar Finlyandiä islam cämğiäte başqa tatar dönyası belän aralaşudan, ata-babalarınıñ tuğan tufraqların barıp kürü mömkinçelegennän mäxrüm bula. Fäqät altmışınçı yıllar azağında ğına andıy mömkinçelek tua: siräk-miräk kenä bulsa da Qazannan da kilgäli başlıylar, üzläre dz Rusiägä çıqqalıy. Soñğı yıllarda inde xällär bötenläy başqaça (audio Oqan Däher)
Çit cirgä kilep töplänsä dä, kim-xur bulmıy millättäşlärebez. Urındağı xalıqnıñ ixtiramın qazana, matdi häm moral' irkenlektä, kem ul tatar digän sorawğa mondıy cawap birerlek itep yäşi (audio “Tatarstan”jurnalı baş möxärrire Rifat Fättäxov)
Nindi bäyräm inde cır-moñsız! Kiçäne Finlyandiäneñ üz cırçıları Dinä Aziz häm Bätül Xäyretdin, muzıkant Batu Alqara bizäp tordılar.
Finlyandiä islam cämğiäte räise Oqan Däher bäyräm mäclesen yomğaqlap bolay dide (audio)
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg.


text:
İSM-İ AZAM MERTEBESİNDE BİR DUA
Bismillahirrahmanirrahiym* ya Allahu* ya rahmanu* ya rahiymu* ya ferdü* ya hayyu* ya kayyumu* ya hakemu* ya adlü* ya kuddusü* ya men lehül esmaül hüsna* ya men lehül meselül a’la* ya men leyse kemislihi şey’ün ve hüves semiul basiyr* ya men hüvel evvelü vel ahiru vez zahiru vel batinu* La ilahe illa ente sübhaneke inniy küntü minez zalimiyn* La ilahe ill u vahdehu la şeriyke leh* Lehül mülkü ve lehül hamdü ve hüve ala külli şey’in kadir* Allahümme inne nes’elüke biennehü la ilahe illa entel hannanu* ya hannanu* ya mennanu* ya hayyu* ya kayyumu* ya bedi’as semavati vel erdı* ya zel celali vel ikram* ya erhamer rahımiyn* ya rabbü* ya rabbü* nes’elüke bi ennehü la ilahe illa entel ehadüs samedu ya men lem yelid ve lem yuled ve lem yekün lehü küfüven ehad* ya fettahu* ya aliymu* ya basitu* ya muizzu* ya cevadu* ya keriymu* nes’elüke bismikel a’lal eazzül ecellül ekremü* ve nes’elüke bi cemali kemali temami ğayeti bi hayati hakiykati sirri ismikel a’zamilleziy teallefet bi zeylihi ma’na hakiykati külliyyeti hakaiki meani bevatıni ervahi envari esmaike ya ü* ya ü* ya ü* salli ala men erseltehü rahmeten lil alemiyne ve ala alihi ve sahbihi ve sellim


text:
Qazanda Xäter könen törleçä bäyräm ittelär
Tarixqa da bitaraf tügel xäzer xalıq. Bitaraf bulsa Qazansu yılğası urtasındağı çasovnyağa poplar, pravoslav dinen totuçılar şimbä könne cıyılıp barmas ide. Alar 450 yıl elek Qazannı alğanda häläk bulğan Yawız İvan patşa ğäskäriläre qäberlegendä ğibädät qılmas idelär. Bu alar öçen izge urın. Xäzer bu häykälgä yul salına, remont eşläre başlanıp kilä. Şul häykäl häm pravoslav dinçeläreneñ yolası turında reportaj İntertat.ru gäzitenda zurlap yazıldı. Şul uq gäzitneñ tatarça variantında Qazannı saqlawçılarnıñ ruxına bağışlanğan yola, mätäm mitingı turında yazma quyıldı. Äye, 450 yıl elek Qazan däwläte cimerelgän. Ämmä, tatar xalqı üz milläten, üz däwlätçelegen onıtmıy. Dimäk, bez barıber ciñelmägänbez, dip sanawçılar arta bara.


text: London. Britaniäneñ tışqı eşlär ministrı Jack Straw bügen Londonda, Ğiraqnı amerikannar citäkçelegendä Saddamnan azat itü bar Yaqın Könçığışta demokratiäne nığıtuğa yardäm itä ala dip belderde. Straw, küptän tügel genä Ğiraqta bulğan ğomumi tawış birüne, Söğüd Ğäräbstanında uzğan çirle saylawlarnı häm Livanda Süriä ğäskärlärenä qarşı çığularnı iskä alıp, bolar barısı da töbäktäge xalıqnıñ demokratik üzgäreşlär teläwen çağıldıra dide. Anıñ süzlärençä, Ğiraq suğışınıñ Yaqın Könçığışta demokratiä tuuına nindi yoğıntı yasawın tarixçılar ğına bäyäli alaçaq.


text:
Baliğ bulmıyça öylängän Omski yäşläre
Mäğlüm ki, Rusiä qanunnarı buyınça 18 yäşen tutırğan yeget häm qız ğailä qorırğa xoquqlı. Ämma, äle bu yäşkä citmägän, yäğni baliğ bulmağan yäşlärneñ nikaxlaşıp, tormış itä başlawları da bilgele. Andıylarnı oçratqanda ireksezdän bu yäşlär niçek yäşäp kitkännär, tormışlarında awırlıqlar oçrağanmı, alar nıqlı ğailä tözi alğannarmı kebek sorawlar tua.
Omski yağında da baliğ bulmıyça öyläneşkän yäşlär yuq tügel. Aralarında tatar yegetläre häm qızları da oçrıy. “Azatlıq” tıñlawçıların andıylar belän yaqınraq tanıştırırğa niätläp, ber-niçä ğailägä möräcäğät itep qaradıq. Ämma, nigäder, alarnıñ berse dä mikrofonğa söylärgä telämäde. Şulay da qayberäwläreneñ äniläre, tuğannarı belän söyläşü mömkinlege buldı. Äñgämälär, ğomüm alğanda, yäşlärneñ tormış itä başlawlarınıñ ciñeldän bulmawın, qayber oçraqta xätta faciğağa dä alıp baruın kürsätte. Awırlıqlarnı ciñep, yaxşı ğına tormış qorıp cibärgännäre dä oçradı. Gölnara belän Ruslan Mostafinnar ğailäse şundıylardan dip äytergä mömkin. Öyläneşkändä Gölnarağa 17, Ruslanğa 23 yäş bula. Bu ğailädä dä problemalar bulmıy qalmağan, ämma yäşlär alarnı xäl itärgä tırışqan. Alar başta kilenneñ änise öyendä yäşägännär, berniqädär waqıt uzğaç, üzlärenä yort tözü eşenä kereşkännär. Yäşlärgä banktan kredit alırğa turı kilgän. İkese bergä tözep çıqtılar, - di Göl'naranıñ änise İl'hamiä xanım. Ä bergä torğanda, törlese bula ide, açulanışqan waqıtları da buldı. Üz öylärenä küçkäç, mine qaya utırtırğa belmilär, kilsälär dä, kitsälär dä, äni dip kenä toralar, -di. Fatirları bulğaç, yäşlärneñ tormışı uñay yaqqa üzgäreş alğan diärgä mömkin.
Ä menä Omskida yäşäwçe 17 yäşläre dä tulmıyça öyläneşkän Rimma belän Renat Zaripovlarnıñ ğailä tormışı faciğale bulıp çıqqan. Nikaxtan soñ ozaq waqıt ta ütmi, alarnıñ ulları tuğan. Ämma yäş äti äle üzen ğailä başlığı dip xis itmägän, anıñ iptäşläre belän küñel açası kilgän. Rimmanıñ tuğannan tuğan apası Gölfirä xanım süzlärençä, Renat iptäşläre belän diskotekağa barırğa telägän. Ber yäşlek näni ulların qarawda yärdäm kötep, Gölnara anı diskotekağa cibärmägän. İre açuınnan işek aldına çıqqan da, asılınğan.
Qızğanıçqa qarşı, mondıy faciğä ber Rimma belän Renat ğailäsendä genä tügel. Ölkädäge tatar awıllarınıñ bersendäge yäş ğailälärdä kilep çıqqan awırlıqlar tağın 5-6 irneñ ülemenä säbäp bulğan. Yäşli ğailä qorğan irlärneñ qayberläre xatınnarı belän az ğına açulanışsalar da, asılınıp ülgännär.
Menä şundıy bäxetsezleklärgä dä alıp bara qayber oçraqta yäşli öylänü. Äle baliğ bulmağan, ämma inde tormış qorırğa niätlängän yäşlär “Ğailäne alıp barırğa min äzerme?”, digän sorawğa tağın ber qat cawap ezläsen ide.
Saniä Mirxaleeva, Omski


text: Haağalağı xalıq-ara tribunaldıñ baş proqurorı Del Ponte Berläşkän Millättär Oyoşmahınıñ imenlek şurahı aldında şunday beldereü yahağan. Baş proquror äyteüensä, generäl Ante Ğotowıynanı qulğa alıu ösön Xorwatiäla bik az eş başqarılğan, ä Serbiä Radco Mladiçtı häm xärbi yenäyättärzä gäyeplängän tağı la 17 keşene tribunalğa tapşıra almağan. Del Ponte bildäläwensä, Bosniä serbtarı Radovan Karadjiçtı häm başqa yenäyätselärze tapşırırğa aşıqmay, ä Bosniä xorwattarı tribunalğa mäglümät bireüzän baş tarta.


text:
Diñgez däräcäse östendä bieklek
Diñgez däräcäse östendä bieklek yäki absolüt bieklek, absolüt bilge yä amplituda - öç ülçäneşle fäzanıñ (kiñlek, ozınlıq, bieklek) koordinatı, diñgez nul' däräcäse östendä obyekt urnaşu bieklegen kürsätä.
Cir gäwdäse - geoid bularaq taswirlana. Obyekttan vertikal' küçäre buyınça Cir öslegenä qädär yıraqlıqnı - bieklekne ülçänep bula.
Bieklek artqanda hawa basımı töşä.
Rusiädä diñgez östendä bieklek - Baltıyq diñgezendä urnaşqan Kronştadt futştokınnan sanap quyıla.
Misallar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Dönyanıñ iñ yuğarı noqtası - Comolungma tawı - 8848 m diñgez östendä.
- Dönyanıñ iñ tübän qorı cir öslege - Üle Diñgez buyı - 417,5 m diñgez tübänendä.
- Rusiä iñ yuğarı noqtası - Elbrus tawı: bieklege 5642 m diñgez östendä.
- Rusiäneñ iñ tübän noqtası - Kaspiy diñgeze yarı: -28 m.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- AлbTиTyдa // ЭHциkлoпeдичeckий cлoBapb Бpokrayзa и EфpoHa: B 86 ToMax (82 T. и 4 дoп.). — CПб., 1890—1907.
- AбcoлюTHaя BыcoTa


text:
пәHҗeшәMбe, 19 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 05:20
Baymaq qalahında uyın awtomatın talağandar. İrtänge biştä bitlek keygän 3 keşe uyın awtomattarı qorolğan zalğa inep haqsını beysbol tayaqtarı menän tuqmap bäyläp hala, zaldağı keşelärźe pistolet menän qurqıtıp 3 qassanı asa häm 29 meñ hum aqsa sälderä. Saqırılğan militsiya xeźmätkärźäre ettär yarźamında ularźı eźläy başlay. Sonqa quşamatlı et eź eśe alıp militsiya keşelären küp qatlı yorttoñ ber fatirına alıp kilä. Bında ber qayźa la eşlämägän, bığa tiklem xököm itelgän 18 yäştäge 2 häm 19 yäşlek ber eget totola. Enäyätselärźeñ fatirında beysbol tayaqtarı, pistolet häm urlanğan 29 meñ hum tabıla. Ular ğäyeptären tanığan. Şunıhı qıźıq, militsiya xeźmätkärźäre bığa tiklem tikşereü ütkärep, uyın zalı xujahına eteşheźlektärźe bötörörgä, zaldı yabırğa quşa, ämmä eşqıuar bıl şeltälärźe qolağına elmäy. Qaraqtıqın bur urlağan tigän äytem bar xalqıbıźźa. Xalıq şul tiklem tapqır häm aqıllı äytä şul.


text:
Putin: xärbi politsiä buldıru armiädäge ezärlekläwlärne kimetä ala
Rusiäneñ xärbi mäktäbendä 19 yäşlek Andrey Sıçevnıñ qıynalıp , ayaq häm cinese äğzalarınıñ kiselüe cämäğätçelektä zur şau-şuğa säbäp buldı häm xärbi politsiä buldıru turında söyläşülär başlanıp kitte
Min saqlanu ministrılığınnnan Baş prokuror ofisınıñ şuşı cinayätne tulısınça tikşerüe öçen barlıq yardämne kürsätergä soradım. İkençedän min saqlanu ministırınnan armiädä häm xärbi dingez köçlärendä tärbiä eşlären yaxşırtuı öçen legal häm oyıştıru täqdimnäe yasauın soradım
31. ğıynuarda Kremlneñ yıllıq mätbuğat oçraşuında Rusiä prezidentı Vladimir Putin xärbi politsiä oyıştırırğa çaqırdı häm armiädä qanunnıñ ütälüen kontrol itü nığıtılırğa tieş dip äytte.
31.nçe ğıynuarda saqlanu ministrı Sergei İvanov ta jurnalistlar aldında çığış yasap , xärbi politsiädän ayrım , xärbilärgä qıynau ,ezärlekläw eşeneñ qurqınıçları turında mäğlümät birergä kiräk , andıy eşlärgä qatnaşqan yäki şundıy insidentlarnı yäşerüçelärgä awır cazalar bireläçäk dip söyläde
Xärbi politsiä buldıru ideası yaña tügel 2005nçe yılnıñ iyülendä Rusiädä keşe xoquqları öçen Ombudsman Vladimir Lukin qorallı köçlärdäge yawızlanu turında mäxsus xisabın Rosiskaya gazetada basıtırğan ide. Lukin xisabta xoquq bozularnı buldırmas öçen çaralar şulsanda xärbi politsiä buldıru turında söyli.
Lukin andıy oyışma xärbi oyışmalarnı tikşerergä, xärbi disiplinanı küzätergä, xärbi cinayätlärne tikşerergä tieş, ämma xärbi politsiä xärbilär qaramağında tügel ä däwlät budjetı tarafınnan finansiälängän mäxsus oyışma bulırğa tieş digän ide. Saqlanu ministırlığı Lukin kiñäşlärenä uñay cawap birde ämma ber närsä dä eşlämäde.
İvanov armiä berlekläreneñ 80%da ber nindi dä ezärlekläw , qıynawlar yuq dip belderde. Sıçıv Çiläbedä yaña yıl kiçendä waxşilärçä qıynaldı. Şulay itep ul sonğı distä yılda qıynau , ezärlekläw insidentlarınıñ ozın isemlegendä sonğısı bulıp tora. Saqlanu ministırına qarağanda ütkän yılda 16 soldat üterelgän. Räsmi sannar armiädä 2005nçe yılda 276 soldatnıñ intihar itkänen kürsätä. Suğış qırında bulmağan ülemnär sanı 857
Ämma dä läkin xoquq yaqlaw aktivistları qaraşınça intihar häm qazalar qıynap, ezärlekläp üterelgännär öçen qullanılğan başqa ber süz genä. 26.ğıynuarda Ekho Moskwı gazetası Soldat Anaları Komitetı citäkçse Valentina Melnikovağa tayanıp armiädä köç qullanu arta bara dip yazıp çıqtı. Melnikova süzlärençä yıl sayın meñnnärçä soldat deserterlıq itä, 50meñ çaması soldat häm alarnıñ ata anası yardäm sorap bezneñ oyışmağa möräcäğät itä .
Melnikova xärbi politsiä yardäm itär dip ışanmıy . Regnum.ru häm gazeta .ru xabärlärenä qarağanda Melnikova andıy oyışma xärbi prokur ofisı başlatqan tikşerülärne totqarlıy ala digän. Melnikova saqlanu ministırı İvanovnı çigenergä çaqıra. Ul bu tragediä öçen cawaplılar ğına tügel ämma generallär häm saqlanu ministırlığı citäkçelege cazalanırğa tieş dip söyli
Xärbi politsiä könbatışnıñ küp kenä illärendä yaxşı eşläp kilä.Ämma bu ğına Rusiä armiäsendäge yawızlanunı tuqtatırğa yardäm itär dip ışanu qıyın. Kiñ qolaçlı reformalar ütkärü şulsanda profesional armiä buldıru häm armiäne sivillär kontrol itkän xäldä genä xärbi politsiäneñ faydası bulır färidä xämit


text:
İldar Nizamov – ğalim, ostaz, jurnalist
Ğalim häm yazuçı, Qazan däwlät universitetı professorı, filologiä fännäre doktorı,TR Ministrlar Kabinetı qarşındağı tellärne ğämälgä aşıru komitetı äğzası, TR atqazanğan mädäniät xezmätkäre, jurnalistlarnıñ X. Yamaşev häm Florid Äğzamov isemendäge respublika premiäläre lawreatı İldar Nizamovqa 70 yäş tuldı. Şulay uq anıñ “Tatar sotsiolingvistikası” digän kitabı da dönya kürde. Bu kitap jurnalistika fakul'tetında yuğarı belem aluçı studentlarğa zur büläk buldı.
İldar Nizamovnıñ tuğan yaqları Tatarstannıñ Ätnä rayonınıñ Çişmäle Sap awılı. Bügenge köndä jurnalistikanıñ ostazı bulğan İldar äfände Nizamovnıñ tormış yulı, anı bu ölkägä bik tigez yullardan ğına alıp kilmi. Ul xezmät yulın Qazannıñ Yılğa texnikumın tämamlağannan soñ, Başqortstandağı “Ağidel yılğası paroxodlığı”nda başlıy. Şunda eşlägändä “Qızıl tañ” gäzite belän xezmättäşlek itep, anı bu gäzitkä eşkä alalar. Anda eşlägän çorı turında, anıñ xatiräläre bik yaqtı.
Ä Tatarstanğa qaytqaç, İldar Nizamov Tatarstan kitap näşriätendä 9 yıl buyı xezmät quya.Ä 1987 yıldan birle ul Qazan Däwlät universitetında. Tatar teleneñ waqıtlı matbuğatta häm näfis ädäbiättä qullanılışına qarağan fänni xezmätlär avtorı.
Anıñ icatı:“Ömet”, “İdelem. “Mäxäbbät xaqı” isemle xikäyä häm povest' cıyıntıqları bar .
Ä bügenge köngä kilgändä, aña kiçä 70 yäş tuldı. Ölkän yäştä bulsa da, ul äle yögerep yöri, bik citdi möğallim, ğalim.
Tatar jurnalistikası bülegen oyıştırğan häm ayaqqa bastırğan Florid Äğzamov belän bergä qulğa- qul totınışıp eşlägän İldar Nizamov bıyıl bu bülektä nindi yañalıqlar kertelüe turında söyli:
“Bıyıl bez esse janrın uqıta başlıbız” dide ul . Häm ni qızğanıç, jurnalistikağa yegetlär bik az kilä. Bıyıl da qızlar küp kilgän, 19 qız arasında 1 yeget. Bıyılğı uqu yılına 200 danä belän genä Mäğärif näşriätında anıñ “Tatar sotsiolingvistikası” kitabı bastırılıp çıqtı. Ul üz kitabında tel sisteması öç yassılıqta küzallanırğa tieş digän fiker sörä. Anıñ berse telneñ tözeleşe häm qullanu mömkinlekläre, ikençese söylämiät, öçençese – telneñ xalıq , millät tormışındağı ictimaği xaläte , yäğni sotsiolingvistikası. Häm İldar Nizamov äytüençä, ayırım alğanda , tatar sotsiolingvistikası maxsus öyränügä quyılmağan di ul.
Tatar jurnalistikasına bıyıl uqırğa kilgän yeget- qızlarnı İldar Nizamov niçek bäyäli soñ , tıñlıyq äle üzen.
“Mädäni comğa” gäzitendä bez “İ, tuğan tel” quşımtası çığarabız. Gäzittä yıl sayın anketa ütkäräbez. Anda ike soraw biräbez. Berse ni öçen sin tatarça uqırğa qarar qıldıñ ? İkençese: Tatar tele tizräk däwlät tele bulsın öçen sin närsä eşlärgä tieşseñ? digän soraw. Menä alarnıñ şul sorawlarğa yazğan cawaplarına bez bäyä biräbez. Ber ük keşe - professor , ğalim, yazuçı, jurnalist, häm dä “Mädäni comğa” gäziteneñ “ İ tuğan tel” säxifäse möxärrire, 70яшbлek, yeget, İldar Nizamov bolarnıñ barısına da ölgerä.
Mälikä Basıyr


text:
Mintimer Şäymiev uqıtuçılarnı saylawlarda qatnaşırğa çaqırdı
Qazanda respublika mäğärif xezmätkärläreneñ avgust kiñäşmäse bara. 4 avgustta Piramida üzägendä älege cıyılışnıñ yomğaqlaw utırışı uzdı. Uqıtuçılar cıyılışınıñ bu öleşen açıp cibärgän respublika premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov, üz süzen qunaqlar belän tanıştırudan başladı. Bıyılğı cıyılışqa Rusiä töbäklärennän genä tügel, ä xätta Qazaqstan, Törekmänstannan da kilgännär ikän. mäğärif ölkäsen finanslawdan başladı. Ul, konkret sannar belän tanıştırğannan soñ, säxnägä balalar mendelär häm bik añlayışlı itep mäğärif ölkäseneñ iñ töp problemaları belän tanıştırdılar.
Äytergä kiräk, balalar çığışı bu cıyılışta iñ küp alqışlar qazanğan çığış buldı. Alardan soñ notıq söylägän Fän häm mäğärif ministrı Räis Şäyxleslamovnı iğtibar belän tıñlasalar da, alay uq qul çabuçı bulmadı. Ministr isä ğädättägeçä üze citäklägän tarmaqtağı xällär belän tanıştırdı, fizik mömkinçelekläre çiklängän balalarğa belem birüneñ möhimlege, mäktäplärdä kompyuterlaştırunıñ barışı, hönäri belem birü sistemasınıñ üseşe, andağı problemalar turında söyläde. Milli mäğärif turında da süz buldı. Bu xaqta Räis Şäyxleslamov menä närsälär äytte.
Bügenge köndä bez inde tatar tele uqıtuçıları, däresleklär belän tä’min itü mäs’äläsen quymıybız. Xäzer berençe urınğa belem birüneñ sıyfatı çıqtı. Küp kenä uqıtuçılar uqıtu metodikası belän bik naçar tanış. Bu uquçılarnıñ tatar tele belän qızıqsınuın yuğaltuğa kiterä. Belem birüneñ sıyfatın kütärü äçen ministrlıq tatar telen öyränüdä yaña metodikalar buldırdı. Yaña uqu yılınnan alar berniçä mäktäptä inde qullanışqa keräçäk. Bez ike däwlät telendä häm berär çit il telen üzläştergän küptelle buınnı tärbiälärgä tieşYaña eşli başlayaçaq Tatar däwlät humanitar pedagogiä universitetı turında da süz buldı bu kiñäşmädä. Älege yuğarı uqu yortı xaqında anıñ rektorı – Cämil Niğmätov añlatmalar birde. Ul da, başqa çığış yasawçılar kebek ük, rus telendä söyläde.
Berniçä mäğärif oyışmasın berläşterü – alarnıñ barısı öçen dä uñay bula almıy, älbättä. Şuña kürä bez bu berläşterüneñ tiskäre yaqların kimetü öçen barıbız bergä eş alıp barırğa tieş. Pedagogiä universitetında 100 yıldan artıq waqıt däwerendä milli kadrlarnı äzerläw buyınça tuplanğan täcribä, älege uqu yortınıñ yuğarı fänni potensialı – şuşı tiskäre yaqlarnı kimetergä mömkinlek biräçäk. Universitet oyıştıru bik waqıtlı buldı, çönki xäzerge zamanda barı tik ere yuğarı uqu yortları ğına yäşäp qala alaçaqCämil Niğmätov, şulay uq, Tatarstan mäğärifen dä Bolon sistemasına kertü kiräklegen äytte. Şuşı xaqta tulıraq mäğlümät tuplar öçen ul xätta Bolonya şähärendä dä bulıp qaytqan. Küräseñ, Qazanda torıp qına anıñ ähämiäten añlap citep bulmıydır inde.
Cıyılışnıñ axırında isä Mintimer Şäymiev çığış yasadı. Ul kiläçäkkä maqsatlar quyu, kiñäşmäneñ näticälären yasaw belän genä çiklänmäde. Ä respublikada tizdän uzaçaq cirle üzidarälärgä saylawlar, alarnıñ ähämiäte xaqında söyläde häm bu saylawlarda uqıtuçılarnı qatnaşırğa da çaqırdı. Şulay itep, zamanalar häm mäğäriftäge problemalar üzgärsä dä, uqıtuçılar haman da saylawlarda iñ aldınğı köç bulıp qala birä.
Gölnaz İlgizär


text:
Yevropa Parlamentı bügen ber tawıştan Berlekneñ kiñäyüen xuplap tawış birde. Namzätlärneñ 10sı da-Kipr, Çexiä, Estoniä, Macarstan, Latvia, Litva, Malta, Polşa, Slovakiä häm Sloveniä parlamentnıñ yaqlawın qazandı.
Tawış birüneñ näticälären iğlan itep parlament prezidentı Pat Cox, berlekkä kiñäyergä waqıt citte, dip belderde. “Böten äğzaläreneñ bügen namzätlär öçen tawış birüläre ğadi häm açıqça, berlekkä kiñäyergä waqıt kilep citüne añlata”, dide Cox.
Xäzer Yevropa Berlegenä kergän 15 däwlätneñ parlamentları da kiñäyüne xuplarğa tieş. Här namzät illärdä şulay uq-Berlekkä kerü turında referndum uzırğa tieş. Malta häm Sloveniä xalıqları Berlekkä kerü öçen tawış birde inde, kiläse şimbä könne şundıy referendum Macarstanda uzaçaq. Çexiä premyer-ministrı urınbasarı Petr Mareş, Çexiä tarixınıñ ber çorı tämamlandı, yañası başlandı, dip belderde.


text:
Kiçä Aljirda uzğan prezident saylawlarında xäzerge ilbaşı Abdelaziz Buteflika küpçelek tawış belän ciñü yawladı. Eçke eşlär ministrı Yazid Zarhuni belderüençä, Buteflika öçen saylawçılarnıñ 83%tı tawış birgän. Anıñ köndäşläre tawış birüdä citdi qanun bozular buldı, dip belderde.
Buteflika üzeneñ saylaw kampaniäse waqıtında suğıştan soñğı cimerek möselman ilen demokratiä häm bazar şartlarında tärräqi itüen däwam iter öçen üzen tağın 2009nçı yılğa qadär saylanuın sorağan ide. 1962nçe yılda Fransiädän bäysezlek alğan Aljir'nıñ kiläçäge öçen kiçäge prezident saylawları bik tä zur ähämiätkä idä ide.


text:
Yevropa Berlegeneñ yuğarı däräcädäge wäkilçelege bügen Qabulğa kilde. Ber könlek säfärneñ köntärtibendä törle mäsälälär belän berrättän saylawlar tora. Berlek iminlek ölkäsendäge citeşsezleklär şulayuq tawış birüçelärneñ bik azınıñ ğına terkälgän buluı säbäple iyün ayı häm prezident häm parlament saylawları öçen bik irtä waqıt dip işarä itte inde.
Yevropa Berlege räsmiläre Äfganstanda iyün ayı öçen bilgelängän prezident häm parlament saylawları kiçekterelergä tieş tügel mikän digän sorawlar quya. Berlek Qabuldan çittä iminlekneñ tämin itelmägän buluına här daim işarä itä. Ul şulayuq tawış birergä xoquqlu 10million äfganlınıñ 600meñe genä terkälgän dip belderä. Yevropa Berlege BMO küzätüendä terkälü eşen tizlätü kiräger ide yuq isä iyündäge saylawlarda öfgan xalqınıñ zur öleşe qatnaşmayaçaq dip belderep kilä.Menä şul säbäplärdän äfgan citäkçeläre belän intensiv söyläşülär alıp baru mäqsatında Berlekneñ yuğarı däräcädäge tärkeme Qabulğa kilde.Törkemne İrlandiä tışqı eşlär ministırı Brian Cowen häm Bloknıñ tışqı mönäsäbätlär komissionerı Chris Patten citäkli. Berlekeneñ tışqı säyäsät koordinatorı Javier Solana kiçä Brüsseldä tawış birüne soña qaldıru bälkim dä mömkin bulır ämma şulayda tizlektä ütkärelergä tieş dip äytte Solana süzlärençä (audio)
Konstitutsiä tämamlanğannan soñ bez prezident Qarzai belän saylawlarnıñ waqıtı turında söyläştek.Saylawlarnıñ ber öleşen kiçekterep bula Bez prinsıpta häm prezident häm parlament saylawların bergä ütkärergä telär idek.Ämma qalğan waqıt eçendä ikesen bergä ütkärü mömkin tügel kebek .Bälkim dä bügen İlbaşı Qarzai işarä itkän kebek prezident saylawları ütkäreler.Ämma här xäldä dä bez saylawlar ütkärü öçen iminlek şartları buldırırğa tieşbez. Tizlektä bulsa yaxşıraq.
Solana Äfgan konstitutsiäse kiçekterügä röxsät itä, ämma saylaw turındağı qarar iyündä birelergä tieş dide. Berlek räsmiläre , NATO citäkçelegendäge İSAF totrıqlandıru köçläre häm AQŞ citäklägän koalitsiä xärbiläreneñ aktivlığın saylawlardan elek häm saylawlar waqıtnda iqtibar çälep itäçäk räveştä arttırunı täğdim itä.NATO general sekretarı Jaap De Hoop Scheffer, berektäşlek hiç bulmağanda prezident saylawların iyündä ütkärüne garantiälärgä teli dide.(audio)
Belgänegezçä min ütkän atnada Prezident Qarzai belän oçraştım. Älbättä ul prezident saylawlarınıñ ütkärelüen teli.Bez NATO yağınnann İSAFnıñ ni däräcädä saylaw protsesın yaqlıy alaçağın qarıybız.Äytkännäremä iqtibar itegez ! İSAF här urında saylaw protsesın yaqlıy almıy. Ämma bez NATO şurasında İSAF ni eşli ala digän mäsäläne tikşeräçäkbez.
dip äytte NATO general sekretarı.Yevropa Berlege küpçelege yevropa illäre xärbilärennän torğan İSAFnıñ çığımnarı turında da uylarğa tieş. Xärbi çığımnar 2 belän 3 milliard yevro arasında . Almannar citäklägän qısqartılıp PRT dip yöretelgän töbäklärdäge rekonstruksiä törkemnäre öçen yılına 500 million yevro tülärgä turı kilä. Berlek 2007nçe yılğa qädär Äfganstanda yılına 200million yevro sarıf itäçäk. Sonğı 2 yılda ul bilgelängän summanı ütep kitte. Östämä çığımnar yevropanıñ budjet defitsitı belän köräşkän küp kenä illäre öçen yök.5meñ keşedän torğan İSAFqa östämä ğäskärilär tabu da qıyınlaştı. Rekonstruksiä eşlären alıp barğan PRTne iminlek häm narkotikağa qarşı köräşkä qatnaştıru ber çara bulır ide. Ämma Berlin närsä äyter mikän bu eşkä?.Yevropa Berlege Äfganstanda çäçäk atqan äfyün säwdäsenä nıq borçıla. Yevropada satılğan geroinnın 90%tı Äfganstannan . Cirle komandirlar narkotikadan kergän aqça belän xosusi armiälären finansiäläp,Qabuldağı üzäk xökümätneñ xakimiäten qaqşata.
färidä xämit, praga


text:
İran AQŞnı "uram cıyınnarı oyıştıruçılarnı yaqlawda häm ilneñ eçke eşlärenä tıqşınuda" ğayepläde
Uram cıyınnarında qatnaşuçı Tähran universitetı talibälärenä qarşı bulğan çaralarğa Amerika Quşma Ştatları kisken täñqit belderde, Tähran Waşingtonnı monıñ öçen İrannıñ eçke eşlärenä tıqşınuda ğayepläde. Demokratiäne yaqlap çaralar oyıştıru turında İrannıñ başqa şähärlärennän dä xäbär itelde. Yuğarı İran ruxanie ayatollah Mohammäd-Taqi Messbah-Yazdi küptän tügel Amerika Quşma Ştatların İranğa üz agentların cibärü häm reformaçıl köçlärgä 500 million dollarlıq yardäm birüdä ayeplägän ide. İran parlamentı başlığı Mehdi Karrubi, älege ğayepläwlärgä dälillär taläp itte.


text:
Qazanda Qorban sarığı küpme tora?
Çınlap ta, şaqtıy ozaqqa suzılğan Rusiäneñ maxmır yalların möselmannar tögälläp quya. Aynıq bäyräm belän. Qorban bäyräme yılğa ber tapqır ğına ütä häm olılap qarşı alına. Böten şähär häm awıllarda xalıq munçasın yağa, öyen cıya, qunaq rizıqları peşerä. Ä mäçet tiräsendä şaw –şu. Bu matur şaw-şu, küñelne kütärä torğanı. Mäsälän, Qazannıñ Märcäni mäçete, ike yıl buyına tözekländerü eşläre barğannan soñ, 10 ğinwarda Ğäyet namazına möselmannar qabul itä. Döres, tözekländerü barğanda da namazlar tuqtalmadı mäçettä. Läkin, 200 yıllıq tarixı bulğan, bu olı mäçet bu ğäyeten yaña töşkän kilen kebek, bik matur räweştä qarşı ala. Mäçet yäşärgän, tözekländerelgän. Xalıq ta mäçetkä ağıla. Minut sayın telefon şaltırıy. Saqta toruçılar, xalıqnıñ bäyräm uñayınnan tuğan sorawlarına cawap birep tora. Kemne ğäyet niçädä başlanğanı borçıy. Kemneder Qorbannı qayda çalası, qayan sarığın tabası. Ä Nuraniä apa bik küplär kebek mäçetkä üze kilgän.
Menä üzemneñ häm kürşeläremneñ ğäyet sädaqäsen alıp kildem. Yıl sayın monda kilergä tırışam. Ğäyetkä äzerlänäm inde. İrtägä balalarımnı qunaqqa çaqırdım. Alar eştän soñ, qunaqqa kilerlär, qoymaqlar peşerep toramMäçet tiräsendä çınlap torıp sarıq bazarı açılğan. Yılda, Qazandağı mäçetlär qarşına olaw-olaw sarıq kiterelä. Xalıq Qorban sarıqların, mäçet yanına kilep satıp ala. Telägän keşegä monda uq qorbannı çalıp birü dä qaralağan. Cantahir abıy inde niçä yıl qorbanlıq sarıqlar alıp kilep sata ikän
Sarıqlarnı 2500 -5000 sumnan satabız. Yıl sayın kiläbez bez monda satırğa. Xalıq yıldan-yıl kübräk ala. Üzebez üstermibez sarıqların, ä satıp alabız da, ike ay aşatabız. Menä 20 sarıq alıp kilgän idem, inde 3 kenä qaldı. Minem üzem Layış rayonı Olı Yılğa awılınnanÄytelgänçä, Märcäni mäçete yañarıp, tözekländerelgän kileş, Ğäyetkä äzerlänä. Anda, mikrofonnarnı köylilär, idännärenä kelämnär cäyälär, kilgän-kitkännärne qabul itep-ozatıp toralar. Mäçetneñ yäş imamı Almaz xäzrättä ber tik tormıy. Xalıq soraularına cawap birä, sädaqälär öçen doğa qılıp tora
Ayдio (Doğa uqıy)
Almaz xäzrät, Azatlıqqa bäyrämgä äzerlek barışı turında da söyläde.
Bügennän ük inde küp keşe mäçetkä kilä, doğa qıldırırğa, sädaqälär birergä. Allağa şöker, xalıq mäçetkä kübräk kilä başladı. Bu yal könnäre bulu säbäple dä xalıq ağıla disäk tä bula. Bezneñ mäçettä ike yıldan artıq remont eşläre bara ide. Menä remontnıñ ber öleşe tämamlanıp, ğäyet uqırğa äzer xälgä citte. Bu ğäyetkä işek alları da kiñäytelde. Kemnärder uramda elek namaz uqığan bulsalar, xäzer yortta uqıp bula. Tögäl äytep bulmıy, yaqınça ğayıt namazına Märcäni mäçetenä 5 meñ keşe kilä. Bıyıl, mäçet üze sarıqlar satunı oyıştırmadı. Süze küp buldı başqa yıllarda. Läkin, uramda sarıq satular xäzerdän ük bara. Qorban çalır öçen mömkinleklär, çaluçılar äzerlädek. Ğayıt namazı üze irtänge sigezdä başlanaçaq Märcäni mäçete imamı Almaz xäzrät buldı. Qazannıñ illegä yaqın barlıq mäçetlärendä dä 10 ğinwar irtäsendä ğäyet namazı uqılaçaq. Tatarstan möftie Ğosman İsxaqi isä, bäyräm namazın Qazan Kirmänendäge Qol Şärif mäçetendä uzdıraçaq.
Räfis Cämdixan


text: Ğíraqnıñ premier ministerı İäd Allawi bügen baş kütärüçelär belän köräşü öçen iminlek xezmätendä yaña tarmaq buldıru turında xäbär itte. Allawi süzlärençä, general iminlek idaräsendäge yaña tarmaq agentları baş kütärüçe törkemnär äçenä iñdereläçäk. Äl Xädit şähärendä polísí binası yanında maşínağa quyılğan bombı şartlaw näticäsendä 10 keşe hälaq buldı. Alarnıñ öçese polísí xezmätkäre. 30 lap keşe yaralandı. Kirquq şähäre yanında neft ütkärgeç yana. Yanğınnıñ säbäbe bilgele tügel. Ämma bu töbäktä ğısyançılar neft häm ğaz ütkärgeçlärgä berniçä tapqır dewersiä oyıştırdılar. Qarbala şähärendä şulay uq mina quyılğan maşína şartladı. İke keşe üterelde.


text:
Ğiraq waqıtlı xökümäteneñ yustitsiä ministrı Häşim äş-Şibli AQŞ bilgeläp quyğan Ğiraq idarä şurası äğzalarına yaña höcümnär bulır dip isäpläwen belderde.
Kiçä Ğiraq xökümäteneñ cämäğät eşläre ministrı Nisrin Berwariğa höcüm näticäsendä anıñ maşina yörtüçese häm tän saqçısı hälak buldı, ministr üze isän qaldı.
Häşim höcümnär İdarä Şurası äğzaların Ğiraqnı yañadan qoru eşennän tuqtata almıyaçaq dide.
Bügen Ğiraq İdarä şurası äğzaları BMO wäkile Carina Perelli belän oçraşıp Ğiraqta ütäçäk ğömümi saylawlarğa äzerlek turında söyläşte.
AQŞ xärbiläre kiçä AQŞ soldatları Ğiraq xökümäte äğzalarına, Ğiraq iminlek köçlärenä häm koalitsiä ğäskärlärenä höcümnärdä qatnaşqan dip şiklänelüçe 4 keşene üterde dip belderde.


text: Rumıniä Yuğarı Mäxkämäse opozitsiäneñ ütkän yäkşämbedä ütkän prezident saylawlarınıñ berençe turın köçtän çığarunı kire qaqtı . Anıñ belderüendä, namzätlärneñ pozitsiäsen üzgärtäçäk däräcädä xärämläşü bulsa ğına saylawlar köçtän çığarıla dip äytelä. İkençe tur saylawlar 12nçe dikäberdä bulaçaq.Üzäk Saylaw Komisiäse dä 5 kön elek Liberallär, Demokratlar häm Ultra millätçe Zurıraq Rumıniä partiäsennän torğan sentrist berektäşlekneñ şunduyuq taläben kire qaqqan ide.Parlament saylawlarında xakimiättäge eleke komunist sotsial demokratlar alda torsa da , ber genä partiä dä açıq anıq çiñüçe tügel


text:
Ğiraq suğışı: 10-nçı kön. Cir öste ğäskärlärenä berniçä kön tänäfes birelde
Comğa kiçendä Bagdadnıñ könbatışında urnaşqan Äl-Şula bistäse bazarında şartlaw yañğıradı. Ğiraq tabipları äytüençä tınıç xalıq arasında qorbannar sanı 50-dän artıq, berniçä distä keşe yaralanğan, aralarında balalar da bar. Qatarnıñ Äl-Cäzirä häm Dubainıñ Äl-Arabiä telekompaniäläre xastäxanägä kiterelgän keşelärne kürsätä. Şartlawnıñ säbäpläre älegä bilgesez. İke kön elek şähärneñ ikençe bazarında bulğan şartlaw näticäsendä 14 keşe xäläk bulğan ide. Ğiraq yağı monıñ öçen koalitsiä köçlären ğäyepläde. Koalitsiä citäkçeläre xata ixtimalın tanısa da, cawaplılıqnı üz östenä almadı, bu - Ğiraqnıñ üz raketası bulırğa mömkin dip belderde. Ğiraq räsmiläre koalitsiä köçlären tınıç xalıqnı üterüdä ğäyepli. Comğa könne Mäglümät ministrı Möxämmät Säet Äl-Sahaf sivil keşelär arasında qorbannar arta dip belderde:
Audio
“Amerikan häm Britan agressorları Ğiraqqa basıp kergännän birle Basra töbägendä genä 116 keşe xäläk buldı, 659-ı yaralandı.”
Qazan waqıtı belän tönğe berdä Ğiraqnıñ Mäglümät ministrlığı binası utqa totıldı. Britaniäneñ Sky televidenieseneñ şunda urnaştırılğan kameraları monı turı efirda kürsätte. Soñraq Amerikanıñ üzäk idaräse binağa Tomahawk raketası cibärelüwen belderde. Reuter xäbärçese äyütençä, raketa 11 qatlı bunanıñ tübäsenä töşkän. Andağı antennalar, iärçen tälinkäläre yuq itelgän. Ğiraq televideniese xäzer kürsätmi.
Şimbä irtäsendä tağın ber şartlaw Küwäyt şähäreneñ Souq Şarq bistäsendä yañğıradı. Ğiraq raketası yar buyında urnaşqan säwdä üzäge qarşına, suğa kilep töşte. Berniçä binağa zıyan kilgän, ike keşe cäräxätlär alğan. Bu - Küwäyt şähärenä yaqın töşkän berençe raketa buldı. Xärbi kampaniä başlanğannan birle, Ğiraq Küwäytkä berniçä raketasın attı. Läkin moñarçı alar Patriot sisteması belän bärep töşerelä ide. Monısı - niçekter radarnı ütä alğan.
Ul arada, Ğiraq suğışına aqrınlap başqa illär dä tartıla digän xäbärlär bar. Comğa kiçendä Pentagonda ütkän matbuğat oçraşuında Donald Rumsfeld Süriä belän İranğa kisätülär yasadı. Rumsfeld Süriäne Ğiraqqa xärbi cihazlar belän yärdäm itüdä ğäyepläde:
Audio
“Süriädän Ğiraqqa çik aşa xärbi cihazlar, şul isäptän, qarañğıda kürü cixazları kiterelä digän mäglümätlär bar. Bu – koalitsiä köçlärenä yanaw bulıp tora. Bez moña doşmança ğämäl dip qarıybız, Süriä xökümäten capawlı dip sanıybız.”
Räsmi Damask bu ğäyepläwlärne kire qaqtı häm Rumsfeldnıñ süzlären - Ğiraqtağı uñışsızlıqlardan igtibarnı çitkä boru niäte dip atadı.
Üzeneñ çığışında Rumsfeld İrannı da – Ğiraq mäsäläsenä qatışmasqa çaqırdı. Atap äytkändä, ul İran tarafınnan xuplanğan häm Ğiraqta Saddamğa qarşı xäräkät itkän Badr törkemen telgä aldı:
Audio
“Badr törkeme İran gvardiäse tarafınnan tä’min itelä, şuña kürä anıñ ğämälläre öçen İran cawap biräçäk. Badrnıñ Ğiraqtağı ğämälläre faydasız. Anıñ qorallı äğzaların bez suğışçılar dip sanyıaçaqbız.”
Uñışsızlıq digännän, soñğı waqıtta Pentagonnıñ Ğiraqtağı startegiäsenä tänqitlär äytelä başladı. Suğış kötelgänçä tiz betmäskä oşağan, ni öçen ğiraqlılar alarnı azat itergä kilgän amerikan xärbilären çäçäklär belän qarşı almıy, digän sorawlar Rumsfeldqa da birelde. Pentagon başlığı – äzerlek berniçä ay bardı, Ğiraq planı centekläp tikşerelde, läkin bar närsäne aldan kürep beterep bulmıy dide.
Pänceşämbedä bu plannıñ başında toruçılarnıñ berse general William Wallace, suğış farazlanğanğa qarağanda ozağraq barrığa mömkin dip äytte. Bu süzlär Buş administratsiäseneñ açuwın çığarğan, dilär.
Quşma Ştatlar Ğiraqqa östämä 100 meñ xärbien cibärergä qarar itte. Aq Yort süzçese Ari Fleisher bu - aşığıç çara tügel, ä aldan qaralğan adım dip añlattı. Comğa könne Aq Yortta, suğış veterannarı aldında çığış yasap, Amerikan prezidentı George Buş suğışnıñ barışı belän qänäğät buluın äytte:
Audio
“Äle qayçan ğına bar Ğiraqnı der selketkän rejim, xäzer ilneñ ber keçkenä öleşen kontrol itä. Koalitsiä köçläre daimi alğa bara, Bagdadqa yaqınaya. Bez doşmanğa citdi zıyan kiteräbez.”
Buş Kongressqa möräcägät itep, Ğiraq suığşına östämä 75 milliard dolllar açqa birüne raslarğa çaqırdı. Bu açqa xärbi kampaniägä genä tügel, ä humanitar çaralarğa häm terorğa qarşı köräşkä qaralğan.
Comğa könne Britaniäneñ Sir Galahad isemle yök köymäse nixayät, Ğiraqnıñ Umm Qasr portına kilep tuqtadı. Ul Ğiraq xalqına su, döge, borçaq häm başqa törle azıq-tölek alıp kilde.
Ali Gilmi, Praga


text:
BMO wäkilçelege anda saylawlar ütkärü mömkinlegen tikşerü öçen Bagdadqa kilde
BMOsı väkilçelege Ğıraqta 30-nçe iyüngäçä saylaular ütkräü mömkinme digän mäsäläne açıqlau öçen Bagdatqa kilde häm Ğıraq İdarä Şurası belän oçraştı. Ğıraqta küpçelekne täşkil itkän Şiğıy citäkçeläre xakimiät tapşırılır aldınnan saylaular ütkärelsen dip taläp itälär. AQŞ isä saylaular ütkärü öçen zaman häm imilek yuq, şul säbäple, cirle idarälär vaqıtlı xökümätne saylasın digän pozitsiädä tora.
Audio
"BMOsı saylaular turında nindi dä bulsa qarar birer aldınnan , Ğıraq xalqın xäzerge krizistan çığaru häm Kofi Annan äytmeşli bäysezlek häm suverenlığın aluı öçen häm Ğıraqnı , anıñ xalqı telägäneçä yañadan tüzü öçen qulınan kilgänne eşläv mäsäläsendä eçkersez".
Brahimineñ süzçese Ahmed Fawzi , İdarä Şurası belän bulğan oçraşudan soñ, väkilçelek barlıq partiä, etnik häm dini törkemnärneñ qaraşları belän tanışaçaq dip belderde.
Audio
"Väkilçelek Ğıraq cämğiätendäneñ qatlamnarınıñ fikerlären tıñlayaçaq . Alar arasında barlıq partiä häm etnik törkemnärneñ väkilläre bulaçaq."
Läkin, İdarä Şurasınıñ çirattağı prezidentı Mohsen Abdel Hamid, BMOnıñ salaular turındağı qararı ütälergä mäcbür tügel dip belderde.
Audio
"Bez 30-nçe iyün datasın küz aldında totıp, väkalätle xökümät tözüne tämin itäçäk saylaular belän bäyläneşle här törle mömkinlekne tikşerdek."
Mäğlüm bulğança, AQŞ saylaularnı 2005-nçe yılda ütkäüne planlıy. Şiğıylärneñ dini citäkçese Ayatolla Ali al Sistani bu plannı kire qağıp, saylaularnı tizlek belän ütkärüne taläp itte. Sistani AQŞ räsmi väkilläre belän oçraşunı kire qağa. Läkin, ul BMOsı qararın qabul itü ixtimallığınıñ buluın işarä itte. Şul säbäple Washington BMOsı väkilçelege saylaular ütkärü xäzerge şartlarda mömkin tügel digän näticägä kiler häm bu şiğıy citäkçeläreneñ saylaularnı ütkärü taläben üzgärtüenä kiterer dip ömetlänä. İdarä Şurası BMOnıñ zurıraq rol uynauın teläsä dä, saylaular mäsäläsendä berdäm fikerdä tügel. Yordaniä patşası Abdulla Münxende ütkärelgän iminlek konferensiäsendä yasağan çığışında saylaularnı tizeräk ütkärü öçen basım yasau xata bulır ide digän fiker belderde.
Audio
"Ğıraqlılarğa üz problemmaların tınıç yullar belän xäl qılu mömkinlegen biräçäk iminlek bulırğa tieş. Mäsälä saylaularnı tizeräk ütkärüdä tügel, ä xökümät oyışmaların yaxşı tözüdä."
Qısqası, BMOsınıñ Ğıraq missiäse ber dä ciñel tügel häm vaqıt ta çiklängän. Väkilçelek 10 kön anda qalaçaq häm törle qatlam politik, etnik häm dini citäkçelär belän oçraşıp söyläşkännän soñ, geneal sekretar Annannı vizitnıñ näticäläre belän tanıştıraçaq.
Färit İdelle, Praga.


text:
20 yün qaçaqlar köne: dönyada qaçaqlar sanı arta
Bügen Xalıqara Qaçaqlar köne. Alarnıñ sanı ber tuqtami arta bara, häm alarnıñ zur öleşeñ Äfğanlı häm Ğiraq qaçaqları täşkil itä. Küçep kitkän qaçaqlar xäle nindi? BMO nıñ Qaçaq xälen bağuçı yuğarı komissarı Ğiraqtağı totırıqsızlılıq nätecäsendä yözär meñ keşe kürşe illärgä küçärgä mäcbür bulğan.
Bu oyışmanıñ azia bülege mödere, Brad Adams, İrannıñ üz telägençä qaçaqlarnı kire cibärüen qanunsuz dip bäyäläde.
“Bezne şul borçıy, kire qaytqannarnıñ kübese iqtisadı immigrantlar tügel ä asıl qaçaqlar ide. Läkin İran qaçaqlarnıñ barsında aqça öçen küçkän immigrantlar dip atap alarnı kire cibärergä tırışa. Äye qaysı beräwlär iqtisad yağın qayğırtqan immigrantlar läkin anda qaçqannarnıñ kübese säyäsi säbäblär arqasında küçkännär.”
Adam süzlärençä, Äfğanstanda Taliban xäqimiäte bärep töşerelgännäñ soñ illärenä kire qaytqan qaçaqlar, Äfğanstandağı xällär könnäñ kön naçarayu säbäle xäzer qabat kitä başlağan, bu da wazğıyätne tağın ber qat qatlandıra dide ul.
Ğiraqtağı xällärgä kire qaytsaq, Xalıqara qaçaqlar köne uñayınnañ BMOnıñ Qaçaqlar Yuğarı Kommissionere üz xisabın bastırıp çığardı. Xisapta äytelgänçä, Ğiraqta barğan köç qullanular näticäsendä, 2006nçı yılda 1 Million yarım Ğiraqlı tuğan yaqlarını taşlap Ürdün, Süriä häm başqa illärgä köçenergä möcbür bulğan.
Uzğan yıldağı bu artış, Dönyadağı qaçaqlar sanınıñ 14 protsentkä artuına kitergän. Bu isä 2002 yıldañ birle iñ zur artış. Dönyada barlığı 10 Millionlap qaçaq buluı isöblänä.
Ğiraq dönyada Äfğanstannañ soñ, qaçaqlar sanınıñ iñ zur öleşen täşkil itä.
Christian Aid isemle xäyriä törkeme, kiläse yıllarda xäzerge qaçaqlar mäsäläse tağın da naçarayaçaq di. Häm ul qaçaqlıqqa başqa ber säbäb üstäläçäk dip belderä. Busı inde iqtisadqa da totırıqsızlıqqa da bäyli tügel. Bu törkem fikerençä kiläçäktä ägär dä Klimat üzgäreşlärenä qarşı çaralar kürelmäsä dönyada 2050 yılına qadär 1 milliard xalıq qaçaqlar xälenä äylänäçäk.