text:
14 Temmuz 2011 Perşembe
İ. Gasprinskiyniñ bediy faaliyeti
Temmuz 14, 2011 Edebiyat ve tenqit, Hmelnitskaya Evelina, Kerimov İsmail, Medeniyet, Tarih No comments
Kerimov I.A., Hmelnitskaya E.I.
Ismail bey Gasprinskiyniñ XIX asırnıñ soñunda yazılğan «Frenkistan mektüpleri», «Dar-ur-Rahat müsülmanları», «Sudan mektüpleri» ve diger serlevhalar altında neşir olunğan parçaları asılında «Molla Abbas» adlı aynı bir romannı teşkil etmekteler. Bu roman «Terciman» gazetasınıñ 1887 senesi yanvar 25-te çıqqan nüshasından başlap, esasen şu yılnıñ devamında basılğandır. «Molla Abbas» XIX asırda Rusiye imperiyasınıñ sınırları içinde türkiy tilde yazılğan birinci romandır.
«Molla Abbas»nıñ eki büyük ve bediy cietten kuçlü qısımları («Frenkistan mektüpleri» ve «Dar-ur-Rahat müsülmanları») ayrıca bir diqqatqa lâyıq olması sebebinden, müellif olarnıñ her ekisini de, imkyaniyetine köre, ayrı kitaplar şeklinde çıqaracaq edi. Meselâ, 1888 ve 1889 seneleri «Terciman»nıñ rus tilindeki qısmında böyle ilânlar basıla: «Ğayet çoq oquyıcılarnıñ istegine binayen, Molla Abbasnıñ «Frenkistan mektüpleri» ayrı kitap şeklinde neşir olunacaqtır. Kitapnıñ fiyatı gazetanıñ abunecileri içün 50, gayrılar içün 75 kapiktir!» Ama «Frenkistan mektüpleri» ayrı kitap olaraq şu yılları ve soñundan da basılmay... 1903 senesiniñ soñlarında kitap çıqacağı hususında gazeta yañıdan laf aça: «1887 senesi «Terciman»da Molla Abbasnıñ «Frenkistan mektüpleri» basılğan edi. Mezküreler bizim bütün oquyıcılarımıznı meraqlandırğanlarından, bir çoqları alâ bu küngece esrarlı, tılsım ile ortüli, müellifniñ taqdiri hususında bizden haber almağa tırışalar. Asılında «Frenkistan mektüpleri» ğarp hayatını aks etip, müellifniñ anda oğrağan hallarını kösterdiler. «Mektüpler» niñ soñunda arab medeniyetiniñ Ispaniyada qalğan eski yadikârlıqları haqqında haberler olıp, tılsım ile ortüli bir memleket ve Molla Abbas bu memleketke tesadüfen oğrağanı hususında söylene edi. Işte, bu soñkileri bazı sebeplerden dolayı tarafımızdan pek qısqartılgan ediler. O devirden 20 yılğa yaqn vaqıt keçti ve oquyıcılarımız gazetağa bayağı alıştılar. Şunıñ içün bugünki oquyıcılar müellifniñ (yani Molla Abbasnıñ) meraqlı haberlerini suvuqqanlıqle qabul etip, onıñ maqsadını engilce añlarlar. Şimdi ise Molla Abbasnıñ ğarp hayatı hususındaki yazılarını bıraqaraq («Mektüpler»niñ bu qısmı ayırıca neşir olunacaq) tılsımlı memleket ile bağlı tarif ve añlatmalarını tolusınen neşir etemiz».
«Mektüpler»niñ bu qısmı, yani «Frenkistan mektüpleri», ayrıca neşir olunacaq» – denile. Lâkin, yuqarıda qayd etkenimiz kibi, kene de nasıldır sebeplerden maqsat edinilmey qala...
1906 senesi Bağçasarayda romannıñ diger qısmı, yani «Dar-ur Rahat müsülmanları» parçası ayrı kitapçıq şeklinde matbuat yüzüni köre. Işte, bu 95 sahifeli kitapçıqnıñ muqaddimesinde Gasprinskiy aşagıdaki satırlarnı yaza: «Taşkentli Molla Abbas, ve Fransaya seyahatından otrü Franseviy» adalmış efendiniñ, Fransada kördюkleri «Frenkistan mektüpleri» serlevhasıle «Terciman»da tab idilmişler idi. Bu mektüplerin ikinci qısmı Andaluse seyahatlı ve şimdiye qadar namalüm bir cemiyet-i-islâmiyeniñ halı ve vucüdından haber viriliyür idi. «Frenkistan mektüpleri»niñ bu ikinci qısmı ayrıca bir ehemiyete lâyıq olup, bahtiyarane bir süret-i-maişete yetişmiş cemiyeg-i-muslimden bahs ittigine köre, bu defa muharririn verdigi musaadesile buña muqaddime satır idilmiş ve bazı mevadın (maddelerin) ilâvesile «Dar-ur-Rahat müsülmanları» serlevhasıle risale şeklinde tab idildi ve gazetanıñ cümle muşterilerine acizane hediye olmaq üzre konderildi.»
Meraqlı şey. I. Gasprinskiyniñ «Dar-ur-Rahat müsülmanları» ta 1891 senesi ayrıca kitap süretinde neşir olunğan eken. Bu hususta eki salmaqlı menbada haber berile. Birisi, 1929 senesi neşir olunğan Edebiyat Entsiklopediyasında (I. Gasprinskiynen beraber çalışqan A.S. Ayvazovnıñ maqalesi) ve ekincisi, D.Validovnıñ 1923 senesi yazılğan «Tatar edebiyatı» oçerkinde. Ayrıca qayd etmeli ki, bu soñkisi Gasprinskiyniñ kendisi bergen malümatlarğa esaslanp yazılğan. Validovnıñ haberine köre, kitapnıñ 1891 senesindeki neşiri 126 sahifeden ibaret edi.
Çoq yazıq ki, kitapnıñ bu birinci neşirini hiç bir herde rastketirmedik. Bulunsaydı, ebet, eki metinniñ qiyası ile ustazımıznıñ eserde ifade etken fikirlerini daha da ince ve mantıqlı sürette açıqlamaq mümkün edi.
Belli ki, Gasprinskiy eserniñ bediy tılsımı, romantizmi, ekzotikası ve şarq koloritini qoyulaştırmaq, oquyıcılarnıñ diqqat ve merağını ziyade celp etmek maqsadınen baş qahraman adından hikâye etken müellifni mahusus taşkentli yapıp, adını da Molla Abbas qoя. «Terciman»nıñ ilk oquyıcıları ve hatta gazeta çıqarmaq meselesini «deccallq» sayıp oqumağan kimseler bile, her nomerde basılgan roman parçalarından yavaş-yavaş meraqlanıp, kendileri de duymadan gazetağa «sarılğanını» köremiz. Meselâ, 1893 senesi redaktsiyağa Qazan şeyerinden yollanılğan bir mektüpte böyle yazıla: «Hürmetli muharrir efendi. Molla Abbas adlı hadimiñiz nerede bulunır, sağ-selâmetmi? Daha yazacaqmı? Onuñ mektüpleri. gazetayı küfür sayıp oqumayan kişileri bile oquyıcılara çevirmiştir. Molla Abbas onların üyümış közlerini açmıştır. Biz de buña çoq sevindik».
Eserniñ süjeti devamında Molla Abbas bir çoq memleketlerni dolaşa, çoq şey köre ve ögrene, çeşit hallarğa oğray. Lâkin her herde, her vaqıt ilim ve medeniyetniñ yükselmesini, müsülman dini, onıñ tarihi. keçmişi ve kelecegini qayğıra.
Müellif birinci şahs adından ifadesini çoq sade ve tabiy sürette başlay: «Ay, ay, qardaşlar, başımın qara yazıları! Başa yazılanı, köz körecektir, körgeni de kop (çoq) hem menim yazılarım ayrıca yazılar imiş! Caş bir müsülman mal ve sağlıq sahibi olduğı alda, hicaz ve memalik muqaddeseye (muqaddes memleketlerge) yol tutarman ise, zalım felekin hhükümince közüm açıqta özümi Frenkistanda kördюm! Acayip ve ğaraip (şaşılacaq şeyler) ve mahişet-i -ecnebiyede, yani cat arasında, boğulır hallara keldim. Nişlemeli? Baş yazıst, Hudaya şukür! Medrese refiqlerim Taşkentin uluğ medresesinden fen tekâmül idup (olğunlaştırıp) ibadet ve tariqat (maneviy yol ile) ve ziyaret ile goñyüllerini rahatlandırup, közlerini nurlandırup cürdюkte, men biçare memalik-i-islâmiyeden (islâm memleketlerinden) uzaq tüşюp Frenkistan beldelerini (şeyerlerini) ve ulkelerini dolaşıp idim. Ancaq her belâ, her derde qarşı Hudanıñ ihsanı (lütfu, keremi) ve duası azır olduğı hюkmünden olup, Vengriya (Macaristan) ulkesini dolaştıqta, unutılmış evliyadan Gül-Baba ziyareti ile mюşerref oldum (şereflendim). Frenk ulkesinde Puate şehri civarında Qırq-Azizlere yüz sürdюm ki, Andalus asker-i-islâmiyesiniñ Fransadan ricatlarını (keri dönmelerini) setir idup (toqtatıp) şehit olmuşlar idi.
Andalusın muqaddes topraqlarını keçüp, ta Aqdeñiz cağasında, Septe (Seuta) boğazı üzerinde Cebelitariq (Gibraltar) tavlarını ziyaret ve maişet ittim ki…».
«Frenkistan mektüpleri»niñ süjeti (rusça ve qırımca variantlarında azbuçuq farqlı olaraq), qısqadan böyle ileriley: Taşkentten çıqqanda 22 yaşını toldurğan Molla Abbas adlı yaş, atalarından qalma bayağı büyük sermayeni işletip, bir kün dünya seferine çıqa.Odessa şeyeriniñ teatrinde bulundığı zaman, bir qaç yıllar Istanbulda yaşap türkçeni ögrengen fransız qızı Jozefina ile tanışa. Qız, vaqtı ile Molla Abbasqa Frenkistan haqqında çoq şeyler tarifley. Eki yaş yavaş-yavaş biri birini begenip, sevip evleneler. Abbas kelinine bir çoq qıymetli bahşışlar yapa ve olar Avropa böyünca seyahatqa çıqalar. Germaniyada Molla Abbas Genrih adlı bir nemse yigiti ile ganış ola. Genrih o zamannıñ meşhur türkşnası Vamberiniñ talebesi eken. Nemse gençi kendisiniñ türkşnaslıq ve şarqşnaslıqtaki belgileri ile Abbasnı şaşırta. Musafirhanede Abbas daha bir qaç meraqlı adamlarnen tanışa. Suhbetler arasında olar Molla Abbasnıñ şarqşnaslıqtaki merağını östüreler. Bundan da gayrı, seferi devamında Abbas garp memleketleriniñ turmuşınen yaqından tanış ola. her alda şarqçılıq ve dinge meyil berip, merağı arttıqça, olarnıñ tarihini ve asar-i-atiqalarını, eskideki yadikârlıqlarını, ögrenmege tutuna. Başta müsülmanlarnıñ eski aziz ve evliyalarından Gül-Babanıñ dürbesini aramağa başlay. Bu meselede oña Vamberi ile körüşmege tevsiye eteler... Yaşlar Macaristanğa yol tutup Vamberi ile körüşeler. Saatlerce devam etken suhbetlerinde Vamberiniñ çoq meraqlı taqdiri olğan bir adam ve büyük bilgi saibi olğanını añlaylar. Lâkin Gül-Babanıñ dürbesi qayda bulunğanını o da bilmey. Suhbet arasında Vamberi Abbasqa Parijde oqumasını tevsiye ete. Asılında Parijde Jozefinanıñ doğmuşları da yaşay ediler. Ve çoq tüşünmeden yaşlar Parijge yol alalar. Anda olar dört odalıq bir ev kiralap yaşaylar. Boş vaqtında Abbas arablarnıñ Qırq-Azizleri hususında malümat toplamaq içün başqa şeyerge yol ala. Lâkin yol boyu «çoq nezaketli ve edepli» bir fransız gençi onıñ saatını ve cebindeki aqçasını hırsızlay... Abbas acele sürette Parijge qaytmağa mecbur ola. Evine kelse, ne körsün, Jozefina dört genç arasında nazik suhbetlerde buluna. Abbasnıñ küncülik açuvından qanı qaynay. Azbuçuq soñra Jozefina ve Abbas arasında dava çıqıp, olar ayırılışalar. Kendi başına qalğan soñ, azbuçuq fransızca bilgen Abbas, Parijdeki birjalarınıñ birinde iş tapıp çalışmağa başlay. Bundan da ğayrı, herli universitetniñ şarqşnaslıq bölüginde ders ala ve o herde çalışqan bir professorğa çağatay tilinden ilmiy tedqiqatında yardımlarda buluna. Birjada Abbasnen beraber çalışqan musю Şalon adlı zengin bir fransız adamı künlerden bir kün Abbasnı evine, aqşam emegine, davet ete. Emekte Abbas musю Şalonnıñ qızı Margarita ile tanış ola. Musю Şalon Margaritağa fars ve türk tilleri ogretilmesini Abbasqa rica ete. Molla Abbas razı ola ve her afta belli bir künlerde musю Şalonnıñ evine barıp Margaritağa til derslerini bere. Ve, işte, böyle dersler devamında eki yaş biri birini begenip, aralarında vira quvetleşken sevgi duyğuları peyda ola. Bunu çaqlağan musю Şalon derslerni qısqarta. Lâkin yaşlar arasındaki sevgi daha ziyade alevlene ve olar gizli körüşmege başlaylar. Abbas ders bergeninden ğayrı, özü de Margarita arqalı fransızların hayat inceliklerini, olarnıñ siyasiy ve iqtisadiy durumlarını tafsilâtlıca ögrene.
Künlerden bir kün tanışı ile şeyer civarına çıqalar. Anda Abbas tul kalğan eslice bir fransız qadını ile tanışa. Soñra bu qadın ila bir qaç defa daha körüşe. Lâkin bir künü apansızdan Abbasnı polis idaresine çağırtalar. Anda oña mezkür tanışı, esli fransız qadını, oldürilgeni ve qatil olaraq onu (Abbasnı) tanığanlarını aytalar. Abbas şaşmalap qala... Qadın oldürilgen künü ve gecesi o Margarita ile beraber edi. Lâkin civan qıznıñ, özüniñ candan sevimlisiniñ, şanını ve itibarını saqlamaq niyetinen bu aqta ağız açmay. Sorğulardan soñ, qatillikte şübhelenip haps oluna. Mesele yavaş-yavaş ta mahkemegece bara. Margarita bu hal haqqında gazetlerden haber ala ve derhal mahkemege kelip, qartiy oldürilgen künü Abbas ile beraber olğanını bildire. Bunu başqa şaatlar da tasdıq eteler. Molla Abbas hapstan azat oluna...
Romannıñ «Frenkistan mektüpleri» parçası, yuqarıda qayd etkenimiz kibi, «Terciman» gazetasında 1887 senesi devamında neşir etildi. Lâkin gazetanıñ bazı nüshaları yetişmegeni sebebinden romandaki vaqialarnıñ sırası uzüle ve süjet mantığı bozula. 1887 senesi noâbr 13-te basılğan nüshada Molla Abbas endi Şeyh Celâl adlı qartnen körüşip suhbet ete. Şeyh Celâl Molla Abbasqa ğarp tahsiliniñ kuçlü ve zayıf taraflarını añlata. Kene aynı qısımda Abbas evine qaytıp, masa üzerinde Margarita yazğan tezkerini bula. Tezkerede yazılğanına köre, Margarita Abbasnı hertesi künü kendisinde bekleycek.
«Terciman»nıñ 1888 senesine ait yalıñız eki nüshasını bula bildik (dekabr 16 ve 23). «Frenkistan mektüpleri»nden parçalar bu herde de basılğan. Mında Molla Abbas nasıldır Şeyh Abdulla adlı adamda bulundığı ve Şeyh-Abdulla Abbasqa tılsım ile ortüli nasıldır Rahat devleti hususında tarif etkeni, ve işbu Rahat hükümetniñ banisi, yani qurucısı, Seit Musa zarf içinde nasıldır vasiyet yazıp qaldırğanı, ve bu zarfnı yalıñız 1500 sene-i-hicriyede açmaq mümkün olğanı haqqında aytıla.
«Molla Abbas» romanınıñ ekinci büyük qısmı «Dar-ur-Rahat müsülmanları», yani Rahat devletinde yaşağan müsülmanlar, adını taşıy. Bu herde baş qahraman Molla Abbas endi 27 yaşında yigit sıfatında buluna. O, Frenkistandan demiryol ile Pireney dağlarına taraf yonep, Ispaniyada toqtala. Frenkistannen hayırlaşma levhasını müellif böyle tasvir ete: «Cümle dostlarıma veda ziyareti idup ve aşna-i-nazikânem (nazik dostup) madmuazel Margaritaya vedaname yazup yola azırlandım. Irtesi kün öla çıqtıqta, muğayir (gayrıdan) bir qıta (parça) vedaname yazup, meşhur ve dana recül-i-islâm (islâm dininde ileri kelgenlerini) yetiştirmek ile şuhret bulmuş Andalus yürtu ziyaretine Parijden çıqup, demiröl ile Pireney dağlarına doğru yollandım. Dağların şarqı – Fransa, ğarbı – Ispaniya ulkeleridir. Tarih-i-islâmiyede (islâm tarihinde) bunca şuhretli ve namlı Andalus qıtası (qısmı) azırda Ispaniya dedigimizdir. Fransanıñ bir çetinden bir çetine çıqtım. Ne acayip ulke! Zan idersin ki, bir uluğ bağçadır. Bağçaların, bağların letafeti (dülberligi) qır ve bostanların ziynet ve yaqışığı cümle ehaliniñ ğayretli ve kâmil (tam), ve işküzar (işsever) olduğına şaat idilir. Qaysı tarafa baqsañ – taş yollar, her koçede (soqaqta) koprüler, qayıq cürür pek çoq. Arıq ve kanhallar fransızların unerini kösteriyürlar idi. Episi binalar cedit (yañı), taze kibi, her tarafta iş ve gayret, uner ve marifet (bilgi) zahir olup (korünip), bozuq ve harabat, boş ve viran bir mahalle birbire körmedim. Hudai Taalâ fransızlara ne büyük saadet ve ihsan (rağbet) buürmuş!...».
Ispaniyağa kelgen soñ, Molla Abbas Andalusiya vilâyetini dolaşa, kezine ve arab Halifatı zamanlarından qalğan yadikârlıqlarnen tanışa. Granada şeyeriniñ qadimiy saraylarından eñ mюhteşem ve dülberi – Elhamranı bir ay devamında ziyaret etip hoşlana. Tamam şu arada Şeyh Celâlnıñ yardımınen apansızdan Rahat adlı mucizeviy bir ulkege tüşe. Dünyada hiç de belli olmağan bu ulke medeniyeti, ilim ve tehnikasınen aqılğa яtmağan derecede ilerilegen ve yükselgen... Molla Abbas bütün körgenlerine şaşa...
Kölemce çoq büyük olmağan bu hükümette her taraflama tertip ve nizam. temizlik ve dülberlik, sakinleriniñ yüksek medeniyet saibi ve her cietten raat olmaları, Abbasnıñ közüne birden çalına. Qayda adım atmasın – ep yañılıqlar, mucizeler, hayretlenüvler, hoşlanuvlar. hem bularnıñ episi müsülman dini ve şeriat ile yaşağan hükümette.
Arab Halifatınıñ tarihinen yaqından tanış olğan müellif, qadimde olıp keçken aqiqiy vaqialardan esas alıp, oquyıcını aqırın-aqırın bediy hayalat dünyasına alıp kire. Bu usul ile özüniñ dünya baqışını olduqça mantıqlı şekilde keçmiş ve keleceknen bağlap, içtimaiyet deñizi nasıl irmaçıqlardan beslenip kuç alğanını köstere.
Eserde, ebet, qırımlı oquyıcı içün ayrıca hatıralar ve canlı levhalar rastkele. Meselâ, Ispaniya qıralı Ferdinand Andalusiya müsülmanlarını basıp alacaqta, öz beyanında: «Imtiyazname (kontsessiya) mucibi islâmın can ve mal, ve din, ve mescit, ve medresesine bir türlü mani ve ziyan olmamaq ile şeriat ve adetleri üzre idare olunacaqları... şart ve söz olunup imzalanmış idi.» Lâkin... «Andalusı tamam istilâ idup, kuç ve quvvet aldıqtan soñ... ahd-i-namelerini (vaad kâğıtlarını) yırtup atup. biñ bir türlü cebr ve ğaddare (zorlama ve zulumğa) tutunmuşlar. Camilerde namaz ve ezan oqutmayıp, mekteplerde tasil ve terbiyeyi mani idup (keri bıraqıp), vaqufları hazineye alup ya öz ruhaniysine teslim idup, islâmın elini, qanadını kesmeye başlamışlar. Azaçıq qabaat içün ya suizan (şübhe) ile evlâd-i-islâmın cümle malını tutup alup, özüni ve balasını-çağasını esir iderler idi. Bu alda Andalusın bir başından bir başına qadar fiğan ve feryat qopmuş idi... Şukür olunacaq bir hal var ise, o da diyar-i-mağribe (ğarp diyarlarğa) hicret itmeye ruhset idi, şöyle ki, yüz biñler ile islâm... uryan-puryan, çırlaq-çıplaq yürtlarını ve varlıqlarını terk idup... kiterler idi...».
Işte, tamam buña beñzer vaqialar Qırımda da olıp keçti. Qırım devleti de Rusiye tarafından zapt etilgen soñ, 1783 senesi aprel 8-de Ekaterina-2 böyle manifest ilân etken edi: «Kendimiz ve bizim herimizge kelip işimizni devam ettirecekler adından muqaddes ve hiç sarsılmaz bir sürette vaad etemiz ki, Qırım ehalisini kendimizin tebaalarımıznı kibi keçindirmek, olarnıñ (qırımlılarnıñ) şahsiyetlerini, mal-mulküni, kutken dinlerini ve camilerini qorçalamaq ve Rusiye tebaaları faydalanğan bütün haq ve imtiyazlarle faydalandırmaq!».
Ama çoq vaqıt keçmeden qırımlılarnı «qorçalaycaq zatlar» yarımadadaki herli milletniñ malını-mulküni ve topraqlarını insafsızca talap alıp, dinini, medeniyetini yoqqa çıqarıp, ahırı-soñu bütün bir milletni Vatanlarından sürgün etip, yarı-яrığa ğayıplarğa ve genotsidge oğrattılar...
Bugündeki esnasnı, Vatanımızğa avdet meselesini bile alsaq, romanda buña da çoq uyğun ve özgün levhalar bar. Meselâ, Molla Abbas mucizeli ulkege tüşken soñ, onı çeşit manaçıqlar ile, ve eñ esası memleketleriniñ havfsızlığı içün, Rahatta qaldırmaq isteyler. Ve maqsatqa edinmek niyetinen çeşit usullar qullanalar. Lâkin Molla Abbas kendi Vatanını gülbağçalar içinde bürüngen ve hertaraflama ilerilegen ve inkişaf etken, ve yüksek medeniyet, ve zenginliklerge saip olğan diyarğa deñişmey...
Eserde tasvir olungan bazı vaqialarğa köre, Molla Abbasnıñ seyahatı I870-nci seneleri olıp keçe. Belli olğanı kibi, Gasprinskiyniñ Avropağa seyahatları da tamam bu devirlerde edi. Ve tabiydir ki, «Dar-ur-Rahat müsülmanları»nda avtobiografik mizacını taşığan malümatlarğa rastkeline.
«Molla Abbas» romanınıñ bu qısmı neşir etilgen soñ, dünyanıñ dört koşesine darqap, ğayet populâr bir .eser olıp qala. Rusça ve qırımca basılğanından ğayrı, qısqa zaman içinde arap ve fars tillerine de çevirilip basıldı. Bu haqqında Ismail Lemanovnıñ «Kairede «El Nil» gazetası» («Terciman», 1904 yanvar 27) ve B.Valihucayevniñ «Ayniy talqinida Fitrat» («Uzbekiston adabiöti va sañati», 1988 noâbr 4) maqalelerinde tafsilâtlı haber berile. hem «Dar-ur-Rahat müsülmanları»nıñ halq arasında tanınma ve populârlığı müellifniñ müsülmanlar, insanzat yaratqan bütün yüksek medeniyet ve ilimge ımtılmaları, emelleri, sağlam añlamları ve usanmaz çalışmaları esasında inkişaf etecekleri baqımı üstün kelgeni sayesinde edi. Tamam bu şeyge Gasprinskiy her zaman çoq büyük ve ayrıca ehemiyet bere edi. hatta bir vaqıtta «Terciman»da islâm dini böyünca insan ruhunıñ ve iradesiniñ serbestlikleri haqqında kitap yazılması konkursını ilân etip, konkurs haqqında topekün haberde böyle yazğan edi: «Islâm dini emekni, sяyni, muqaytlıqnı ve insan iradesiniñ bayağı serbestliklerini tevsiye ve taqdir etmesine baqmadan, müsülman ummeti kendileriniñ hayatında bir çoq şeylerni qaçırmaqtalar. Bu halnı köz ögüne alaraq, gazetamıznıñ 1899 senesi 48-nci nomerinde müsülman ulemalarına bu meselelerni açıqlağan, yani müsülman dini böyünca emekniñ lüzümiyeti, teşebbüskârlıq ve insan iradesiniñ serbestlik derecesini köstergen çalışma yazmalarını ve yazarlardan birincilikni qazanğan söyüna 100 kumюş mukяfat vaad etken edik. Bu çağırışımızğa dört ulemamız seslenip, kendi eserlerini bizge konderdiler. Olarnıñ episine teşekkür ve şюkranlarımıznı sunarız. Mezkür yazılardan eñ eyisi olaraq Vяtka guberniyası Sarapul uezdinden müderris Gabdulla efendi Nigmatullinniñ konderdigi «Teshih» («Tüzetme») adlı eseri seçildi. Oña, vaad ettigimiz 100 kumюşni yollap, elyazmasını basmahanege berdik. Kitapçe neşir etilgen soñ, bütün oquyıcılarımızğa konderilecek. Ve bu kitapçe ummetimizniñ taqdirge böyün egme meselesinde fikirlerini teshih etse, tüzetse kendimizni bahtiyar sayar edik. («Terciman», 1900 dekabr 31). Quran-i-Kerimni biñlerce nüsha neşir etken Gasprinskiy, ebet, onıñ aqiqiy manasını ve kösterişlerini añlamağa ve añlatmağa çalıştı. Kendisiniñ kuçü etmegende ise, çeşit mюtehassıslarnı yardımğa çağırdı. Şunıñ içün islâm dini ile bağlı meseleler «Terciman»da eñ etkili ve sağlam sürette aydınlatıla edi. Ne ki, yaponlılar bile, din, ahlâq ve felsefelerinde bazı islâhlar yapacaqta, ve dünya medeniyeti, şu cümlede islâm dini, ile faydalanmaq içün müsülman dinini teren bilicilerini aradıqta, Gasprinskiyge muracaat eteler. Meselâ, 1906 senesi Tokioda neşir olunğan «Çeçu-ban» gazetası idaresinden Gasprinskiyge böyle mektüp kele: «Ğaybane (ğıâbiy) dostum ve mühterem refiğim, 24 seneden berli Bağçasarayda milliy gazeta neşir ittigiñizi fransızca «Matbuat-ı-zaman». mecmuasında kördюm ve bundan istifade iderek (faydalanaraq), bu name-i-acizanem ile (alçaqgoñyülli ve sade bir yazılarım ile) sizi taciz (rahatsız) idiyürım ki, afuñızı rica iderim. Sebep mektüp işbudır. Efendim, malümiñizdir ki, bizim yapon milleti teraqqiyat (ilerileme) ve medeniyet hazırda sair mюteraqqi (başqa teraqqiyat etken) milletlere nisbeten çoq keride qalmıştır, bunuñ içün her cihet tecdit (yañı, taze) hal ve islâhate çalışiyürız. Usul-i-idareye malik, mür-i-ticaret ve sanayı cihetlerinde ve intizam-i-askeriyede bir azaçıq ileriledigimiz diqqat-i-fazlanelerinden (ziyade diqqattan) geri qalmıştır, zan iderim. Işbu teraqqiyat-i-maddiye ile iktifa idemeyüp (razı olamayıp) din ve ahlâq, hem de felsefe cihetlerinde dahi haqiqat ve zamana muvafıq bir hala kelmek – milletimizin ciddiy muradı olduğından, bundan çend (bir qaç) seneler muqaddem ilmiyemizden ve mюtefennun (fen ile baglı) adımlarımızdan merkup (terkip olunğan) «Tedqiqat-i-diniye cemaatı» tesis olunmış idi. Bu cemiyet alemin cümle dinlerini ve meslek felsefelerini tedqiq iderek, eñ alâsını süret ilmiyede millete taqdim itmeye memurdır (emirlidir). Işbu cemiyete rus, katolik, protestant, ehudi ve sair din ve meslek uleması ve missionerleri davet olundığı kibi, dünyanıñ eñ muteber (itibarlı) dinlerinden bulunan islâmiyet ulemasından cemiyetimizde bir qaç ehl-i-fazıl (faziletli, bilgili) ve ehl-i kemal (etkinlik saibi) bulundırmaq ve bunların ağızından haqayıq-i-Quraniyeyi (Qurandaki aqiqatlarnı) ögrenmek büyük mutalebemizdir (talaplarımızdır). Alemlerin sahibi, zamanların hakimi mюesser buürsun (qolaylıq ketirsin) («Terciman», 1906 mayıs 5).
Gasprinskiyniñ «Molla Abbas» romanını çoq alimler ve edebiyatşnaslar çeşit-çeşit tabir etseler de, her alda eki fikir esas tutulıp, tedqiqatçılarnıñ ekserisi tarafından tasdıqlana. Birincisi, romanda şarq ve ğarp medeniyetleri qıyas etilip, şarq medeniyeti ğarp medeniyetinden aşğı olmağanı. Ekincisi, Quran-i-Kerimniñ esas añlamları ğarp tarafından menimsenilgeni ve qullanğanı içün olar (ğarplılar) ilmiy ve medeniy yüksekliklerge irişkenler. Şunıñ içün Gasprinskiyniñ kendi romanında çıqarğan neticelerine köre, müsülmancılıq inkişaf etmesi içün özüniñ asliy añlamlarına bazanaraq, insanzatnıñ yaratqan bütün medeniy ve ilmiy yükseklik ve eyiliklerini inkâr etmeyip, aksinne olardan olduqça faydalanacaq.
Tış baqıştan qırımtatar edebiyatşnaslığı tarihinde «Molla Abbas» romanı haqqındaki yazılarından eñ salmaqlısı 1920-nci ss. soñunda ve 1930-nci ss. başında edebiyatımıznen faal oğraşqan Yaqup Musannifniñ maqalesidir. Bu çalışma 1934 senesi çıqqan «Edebiyattan derslik ve hrestomatiya» kitabında basıldı. Ama çoq yazıq ki, bu herde, müellifniñ bazı başqa maqalelerinde kibi, başından soñunaca bugünde artıq vulgar sotsiologizmi sıfatında tanılğan «sınfiy noqta-i-nazar» esas tutulıp, «Gasprinskiy esas maqsadı itibarıle reaktsion fikri, usul-metodları itibarıle reaktsion rus çarizmi ve reaktsion rus burjuaziyası himayesi altında hareket etken... ap-açıq panislâmist» (s. 268) olaraq qabaatlanğanından başqa şey körünmey.
Bazı tedqiqatçılar, meselâ L.I. Klimoviç («Na slujbe prosveşeniya» // Zvezda Vostoka. — 1987. — № 8. — S. 178), «Molla Abbas»nı tahlil eterken, bu herde yalıñız meraqlı süjet, müellifniñ siyasiy pişkinligini, eserdeki yüksek bediyet ve ilâhri körgenlerinden ğayrı, hatta Gasprinskiyni cesürane hareket etken bir yazıcı sıfatında köstereler. Yani müellif öz vaqıtında milliy azatlıq oğrunda kureşni aydınlatmaga istemegen ve bütün canı ve qanınen böyle hareketlerni inkâr etken imperiyalar ve olarnıñ zıncırda tutulğan tsenzuralarından urkmeyip, Gasprinskiy, keregi vaqıtta, doğrudan-doğru milliy azatlıq oğrunda kureşken qahramanlar hususında tarifinden başqa, hatta kendi de böyle kureşke azır olğanını, ve romannıñ devamında, «Afrika mektüpleri» qısmında, cenkke bile yollanğanı, açıq söylenmekte ve hareketlerinde köstermekte edi.
Umumen alğanda, süjet böyünca romandaki vaqialar («Sudan mektüpleri», «Qadınlar ulkesi» ve «Deliler vilâyeti» qısımlarında) böyle inkişaf etmekteler. (Ayrıca qayd etmeli ki, bu qısımlar «Molla Abbas» romanınıñ ekinci kitabında basılacaqtır). Rahat adlı hükümetten çıqqan soñ, Molla Abbas, Margaritadan alğan mektüpke binayen, Parijge qaytıp Margarita ile Afrikağa seyahatqa ketmek kerek edi. Parijge kelgeninen, Molla Abbas Pale-Roяl degen herge kelip Şeyh Celâlnen körüşmege istey. Evvelde Şeyh Celâl adeti üzre bu herde alış-verişnen oğraşa edi. Asılında, yuqarıda qayd etkenimiz kibi, Molla Abbas Rahat ulkesine Şeyh Celâlnıñ vastasınen tüşken edi. Bu keresinde ise, Abbas Şeyh Celâlnı bulamay...
«Terciman»nıñ 1889 senesi oktâbr 12-de çıqqan nüshasından başlap Gasprinskiyniñ işbu romanı artıq «Sudan mektüpleri» serlevhası altında neşirine devam ettirile. Bu qısmında Molla Abbas Parijde bulunırken, Margarita ile añlaşaraq, arablarnıñ ingilterelilerge qarşı kureşine qatılmaq maqsadınen Sudanğa ketken ekspeditsiyağa qoşulıp, bir çoq meraqlı hadiseler ile tolu seyahatını devam ete.
«Terciman»nıñ 1890 senesi avgust 10-da çıqqan nüshasından başlap romannıñ «Qadınlar ulkesi» ve soñra ise «Deliler vilâyeti» kibi qısımları neşir oluna. Bu parçalarda Molla Abbas müsülmanca kiyingen fransız kişisi ile Cezayirgece (Aljirgece) ve bu herden bir zenci ozdurıcısı ile develer kervanında Afrika içerisine yollanalar. Lâkin soñundan ozdurıcı olarnı aldatıp, kiyikligi ile ayırılıp turgan, qadınlar ulkesine esir tüşüre. Qadınlar ulkesiniñ padişası olğan bir qadın, tutulgan esir herkeklerni öz «haremine» ketirttire. Ama çoq keçmeden esirler юqlatıcı ilâclar vastasınen esirlikten qaçıp qurtulalar. Soñra olar bir arab kervanına qoşulıp yolunı devam eteler. Ama azbuçuq vaqıttan Qadınlar ulkesiniñ amazonkaları olarğa kene ucюm eteler. Bu keresinde ölcülar olarğa qarşı tüfek ateşi açıp ucюmlerini savuştıralar. Arablar kervanı ile yollarını devam etip bir qaç künlerden Tuniske kelip çıqalar. hem bu herde haber alğanlarına köre, Sudanda açlıq felâketi başlağan. Bunu eşitken Molla Abbasnıñ fransız arqadaşları acele sürette vatanlarına döneler. Molla Abbas ise başta Türkiyege, andan Mekkege ve soñra kendi vatanına qaytmaq niyetinen ölğa çıqa...
Işte, bu herde Gasprinskiyniñ «Molla Abbas» adlı roman-epopeyası soñuna ete. Tekrar olsa da söylemek kerek ki, romannıñ tolu metni (teksti) ayrıca neşir olunmağanı ve biz «Terciman»nıñ roman basılgan nüshalarını tolusınen bulamağanımız sebebinden, eser hususındaki fikrimizni yalıñız bula bilgen parçalar üzerinde yürütemiz.
«Molla Abbas» eseriniñ bediy sıfatları hususında söylerken, baş qahramannıñ simgesi (obrazı) bayağı tafsilâtlı, meraqlı ve ince sürette işlengenini qayd etmek kerek. Bu obraznı yaratqanda, Gasprinskiy tek baş qahramanğa (Molla Abbasqa) ait bir çoq tabiy çizgiler tapıp, onu defalarca çeşit hallarğa ogratıp harakter noqtalarını aydınlata. Molla Abbas qayda olsa olsun, kendisiniñ fikir etme usulı ve hareketleriniñ nasıldır özüne has mantığı ile ayırılıp tura. hem birinci nevbette tek oña mensüp aqiqatperestlik, belli bir üslüpteki utançaqlıq, çekinçeklik ve bular ile beraber tabiatındaki metanet, sabır ve edingen maqsadına usanmadan, örulmadan tırışma ve digerleri. Molla Abbas ğayet yaş bir yigit olğanına baqmadan, emeli ve fikirleri bayağı esli ve tecribeli bir insannıñ fikirlerine, hareketlerine beñzep, bazıda aksitabiy körünse de, asılında ise, balalığından medrese şaraitinde osip, soñra dünyaviy ilimler ve ğarp hayatı ile aşlanğanını köz ögüne alsaq, belki bu tış baqımdan körüngen aksitabiylik ve suniylikni de añlatmaq mümkün olur. hem eñ esası Molla Abbas işten qorqmağan, felekniñ bütün darbelerine dayanğan, ğayesi içün can bermege razı olğan bir gençtir. Şu sebepten o, Sudan kibi çoq uzaq bir müsülman ulkesini basqıncılardan azat etmek içün savaşqa bile qoşulmaq maqsadınen seferge çıqa. Sevimlisi Margaritanıñ şanını saqlamaq içün idam (olüm) cezasına razı ola. Mucizeviy Rahat hükümetinden çıqması mümkün olmadığı bir alda bile, vatanperver Abbas kendi Vatanına qaytmaq içün bütün kuç-quvvetini ve iradesini toplap ahırı maqsadına irişe. Ama ayrıca qayd etmek kerek ki, Molla Abbas tar vatancılıq ve milletçilikni de qabul etmey. O. müsülman dininiñ tarihini ögrenip, ilim ve medeniyetniñ inkişafını yalıñız din ile bağlay. Çünki insannıñ qalbi temiz ve inançı qaviy olsa, her şeyde insanzatqa faydalı şekilde yeñişlerge irişmek mümkün. Molla Abbasnıñ fikirine köre, meşhur müsülman Gül-Babanıñ dürbesi, arablarnıñ Qırq-Azizleri ve müsülmanlıqnıñ tarihi ile bağlı bütün diger şeyler de onıñ kendisiniñ variyetidir. Molla Abbasnıñ bütün fikirleri bu ve böyle añlayışlardan kelip çıqa.
Gasprinskiy öz eserlerinde yaratqan obrazları, ebet, başta kendisiniñ gaye ve fikirleri ile bağlıdır. Şunıñ içün onıñ ömür boyu yapqan hızmetleri tek qırımlılar ile sıñırlanmayıp, bütün türkiy qavmlar ve müsülman ummeti ile sıqı sürette bağlıdır. Molla Abbas da bütün müsülmanlarnıñ yapqanları ve yapacaqları içün kendisini cevapkâr saya.
Romanda baş qahraman ile iş tutqan ve devamlı sürette onıñ yanında bulunğan bir sıra diger obrazlar bar: Jozefina, Margarita, Şeyh Celâl, Feride banu ve digerleri. Olar bir taraftan Molla Abbasnıñ obrazını toluca köstermek içün yardımcı bir vasta olsalar, diger taraftan kendileri de bayagı toluqanlı ve vasıflı bir şekilde işlengendirler. Feride banu müellifniñ tasavurında müsülman qızınıñ ideal bir nümünesidir. Onıñ oturışı-turuşı, laqırdısı, kendisini tutma usulı, kiyinişi, tertibi ve terbiyesi – umumen her şeyi müsülman qızları içün birer ibret ve imsaldir. O, hem diniy, hem dünyaviy fenler ile tasil alıp ekimlik zenaatınıñ saibi olğan. Molla Abbas olarnıñ horantasında çoq hoş vs zevqlı bir musafirlik keçirgen vaqıtta: «Feride banu saz misalli bir alet-i-musiqi kiterüp, çalğınıñ sesi ile özüniñ tatlı ve nazik sesi qarışup, köşk ve bagçayı nağme-i-nazikяne ile şereflendirdigi alda, nihayet derecede ferahlanup, mesrurlenüp (quvanıp) qayda olduğımı añlamayup, soñ derece hayran qalğan idim» – dey. Ve Molla Abbas bu musafirlik teyessüratlarını devam eterken: «Feride banunıñ söyledikleri şarqılarda ve ğazeliyatta zaman-i-evvelde Andalus arablarınıñ ğaza (din içün savaş) ve muharebeye çıqtıqta, ayttıqları münacat ve nağmeyat-i-askeriyeleri kemal neşat (quvanç) ile naqil ve terennüm ittigine qulaq berüp turduğımda, saçlarım tim-tik, goñlüm parça-parça oluür idi, hem şu halımdan mesrur idim. Tatlı ve lezzetli keliyür idi» – dey.
Molla Abbas Feride banunı her taraftan bir ideal kibi qabul etkenini söyledik. Çünki, aqiqaten, Rahat hükümetinde bütün qadın-qızlarnıñ aq ve uquqları, zemaneviy añlayışta bile, tolusınen herine ketirilgen. Lâkin o zamannıñ müsülman devletlerindeki qadın-qızlarnıñ durumı köz ögüne alınsa, ebet, Gasprinskiyniñ yaratqan müsülman hanımınıñ obrazı, belki, hayaliy körüngendir. Ama bugünde açıq añlaşılğanı kibi, Gasprinskiy boş bir hayalperest degil de, pek büyük optimist ve realist edi.
Ayrıca qayd etmeli ki, bu roman ve soñra yazılğan «Kün doğdu» (1905) romanı ile Gasprinskiy kendisini büyük bir bediy söz ustası sıfatında, ve Rusiye imperiyası sıñırları içinde türkiy tillerdeki romancılıqnıñ esasçısı olaraq tanıtqandır.


c: text/html

text:
Kremlge tabi olğan işğal etilgen Qırımnıñ akimiyeti Ahtem Çiygoznıñ metinliginden ve tarafdarlarınıñ qararlığından qorqa, dep tüşüne Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev. Bunı o sentâbrniñ 12-de Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında ayttı.
«Küç idareleri üküm çıqarılmasına kelecek insanlarnı qorquzğan edi, tutulacağı aqqında tenbiyelegen edi, naqliyat yollarını bile blok etken ediler. Bu on daqqa içün mahkeme ögünde silâlı insanlar çoq edi – OMON, politsiya hadimleri, maden qıdırıcıları. Bu areketler akimiyet Ahtem Çiygoz ve qırımtatarlardan qorqqanını köstere. Üküm videokonferentsiya rejiminde seslendirildi. Buña maqmadan, insanlar mahkeme ögünde toplaşıp, Ahtem Çiygozğa qoltutmaq içün qadılarğa «Masqaralıq!» dep muracaat etkenler», – dep qayd etti faal.
Sentâbrniñ 11-nde Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri olğan Ahtem Çiygoznı 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde kütleviy nizamsızlıqlar teşkil etmesinde qabaatlap, 8 yıllıq apiske mahküm etti.
Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyalar nazirligi İnsan aqları Avropa mahkemesine ükümnen bağlı şikayet bermek niyetinde.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutulmasına bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulğan edi. O zaman miting iştirakçılerine Rusiye tarafdarları, şu cumleden «Russkoye yedinstvo» firqasınıñ temsilcileri qol tutqan edi.
«Çiygoz davasını» Rusiye mahkemesi qapalı toplaşuvda - qırımtatar Meclisi yolbaşçısınıñ muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca, davanıñ eki iştitakçisi olğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci davası şeklinde ekige ayıraraq, «26 fevral» davası çerçivesinde baqmaqta.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina Yuqarı Şurasınıñ bugünki toplaşuvında kene kütleviy dögüş oldı.
«Svoboda» firqasınıñ deputatı Oleksiy Kayda zaldan KPU firqasınıñ reisi Petro Simonenkonı çıqarmağa talap ete edi. Kaydanıñ sözlerine köre, Simonenko Rusiye matbuat vastalarına akimiyet Ukrainada «biñlerce ukrainlilerni öldürgenini, ATO zonasında elâk olğanlarnı ise müçelerge ayırğanlarını» bildirgen eken.
Servis hatası
Oops, as you can see, this is not what we wanted to show you! This URL has been sent to our support web team to look into it immediately. Our apologies.
Onı başqa yerde tapa bilecegiñizni körmek içün qıdırıñız
Şura spikeri Oleksandr Turçinov Simonenkonıñ çıqarıluvı aqqında sualni rey berüvige qoymadı.
Bundan soñ «Svoboda» deputatları rey berüvsiz Simonenkonı zaldan türtip çıqardılar. Evel «Svoboda» deputatları kommunistlerniñ yetekçisini zaldan endi quvğan ediler.


text:
Qırımtatar faaliyetçisi, Dünya Qırımtatar Kongressiniñ icra komiteti azası Ervin İbragimovnıñ alıp qaçılmasından soñ aman-aman eki yıl keçti. O, 2016 senesiniñ mayısında Bağçasarayda ğayıp oldı. Daa soñra faaliyetçiler tarafından neşir etilgen közetüv kamerasınıñ videosında, İbragimovnıñ polis uniformalı adamlar tarafından toqtatılğanı körüne. O, qaçacaq edi, lâkin onı tutıp, zornen avtomobilge oturttılar. Ondan soñ maşina Bağçasaray suv anbarı tarafına yol adlı. Faaliyetçiniñ bundan soñki taqdiri belli degil.
Bu yıl onıñ alıp qaçılğan yerinde Rusiyeniñ Qırım başlığı Sergey Aksönovnıñ patronatı altında qırımtatarlarnıñ Hıdırlez bayramı ötkerildi. Mayısta Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi, Aqmescitteki Kiyevskiy rayon mahkemesiniñ qararına qol tutıp, Ervin İbragimovnıñ aqrabaları tarafından Rusiye uquqqoruyıcı organlarınıñ areketsizligine qarşı berilgen şikâyetni red etti.
Rusiyeniñ sabıq Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya yerli televizion efirinde, Ervin İbragimovnıñ alıp qaçuvı bir provokatsiya edi, dep öz fikrini paylaştı:
«Bu, Qırımda vaziyetni stabilsizleştirmek, bu cinayetni GİBDD (Yol areketiniñ telükesizligi devlet inspektsiyası) hadimleriniñ uniformasını kiygen adamlar tarafından işlengeni ile alâqalı olaraq, Qırım Cumhuriyetiniñ uquqqoruyıcı organlarına iftira atmaq, mahsus olarğa qarşı böten laflar ayttırmaq maqsadınen yapılğan alıp qaçuvdır. Bu doğru degil, çünki bu post yoq edi, bu avtomobil, Qırım boyunca GİBDD hadimleriniñ avtomobili olaraq resmiy qaydğa alınmadı».
İş ölü noqtada toqtap qaldı. Endi 20 aydan berli onen kimse oğraşmayUmer İbragimov
– Oğlumnıñ ğayıp olğanınıñ birinci aylarında Rusiye uquqqoruyıcı organları daa nasıldır tahqiqat areketlerini yapa edi. Belki de, men olarnı er kün zıqarlağanım içündir. Lâkin baş idarege alıp berilgen soñ iş ölü noqtada toqtap qaldı. Endi 20 aydan berli onen kimse oğraşmay. Men, ukümetke muracaat etmekniñ, tıpqı tahqiqatçılarnıñ areketsizligine şikâyet etmekniñ kibi, iç bir faydası olmağanını añladım. Em Kiyevskiy rayon mahkemesinde, em de Qırım Yuqarı mahkemesinde maña, olarnıñ sanki çalışqanlarını bidirdiler, lâkin men bu 20 ay içinde areket körmeyim. Krasnodar dyarından açılğan telefonlarınıñ detalizatsiyasını men özüm qıdırıp elde ettim. Ervinniñ ğayıp etkeninden bir buçuq ay keçken soñ anda dalğıçlarnı yollaylar – bu, köz boyamadır, dalğıçlar özleri de buña açuvlandı. FSB tarafından alıp qaçuv ile videoqaydnı doğrudan-doğru almaqnı red ettiler. Poçta vastasınen, alınğanı aqqında bildirüv berilmesi ile yollamaq kerek oldı.
Umer İbragimovnıñ aytqanına köre, belli olmağan kişiler, ğayıp olmazdan evel Ervinni eki ay közetip taqip ettiler. Babasınıñ umüti, Rusiyege tazyiq ete bilecek ve oğlunıñ taqdirini aydınlatmağa yardım ete bilecek dünya toplulığındadır.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası, Qırımtatar halqınıñ aqlarını qorçalav komitetiniñ reisi Eskender Bariyev, Qırımda 2014 senesinden soñ bu ve diger alıp qaçuvlar içün bütün mesüliyet Rusiyede olğanını iddia ete.
Men bu alıp qaçuvnı, siyasiy sebepten yapılğan, dep sayamEskender Bariyev
– Men bu alıp qaçuvnı, siyasiy sebepten yapılğan, dep sayam. Ervinni Dünya Qırımtatar Kongressi icra komitetiniñ azası sayladılar, o, yerli meclisniñ azası edi. İhtimal ile, yerli ukümet onda potentsial lider ve telüke köre edi. Bizim malümatımızğa köre, bugünge qadar Qırımda 17 kişi alıp qaçıldı. Olar aqqında iç bir malümat yoq. Amelde bütün bu adiseler tahqiq etilmey: işler sözde toqtatılmadı, amma bunıñnen beraber iç bir faal areketler yapılmay. Ervinge dair biz iç bir aydılanuv körmeymiz. Menim fikrimce, bu, işke işğalci ukümetniñ telükesizlik strukturalarınıñ vekilleri ya da «özüni mudafaa» dep adlandırılğanlarnıñ alâqası olğanı ile bağlı. Öz taraftan biz dünya toplulığınıñ diqqatını çekmek ve Rusiye Federatsiyasına tazyiq etmek kerekmiz. Er bir ğayıp olğan insan içün mesüliyetli olğan odır.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text: küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar, küçük sırlar,


text:
İlhaq etilgen Aqmescitte Rusiye telükesizlik hadimleri bir grup qırımtatar faaliyetçilerini muvaqqat izolâtorğa alıp kettiler.
Azatlıq Radiosı bilgirgeni kibi, bu, ilk tahqiqat işleri bitirilip, maşinaları közden keçirilgen soñ yapıldı.
«Tahqiqat işleri esnasında Bekir Degermenciniñ maşinası közden keçirilip, mühürlendi. Asan Çapuhnıñ maşinası teşkerildi. Degermenciden kompyuter, pasport ve Kyivde neşir etilgen fevral 26-sı aqqında kitapnı tutup aldılar», – dep bildire muhbir.
Teşkerüv bitken soñ bütün faaliyetçilerni izolâtorğa alıp kettler. Tahqiqatçılar, faaliyetçiler içün sıñırlav tedbirleriniñ şekli nevbetteki eki kün içünde tayin etilecek, dep bildireler.
Muhbirniñ bildirgenine köre, içinde qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşkanıñ cesedi bulunğan acele yardım maşinası qomşu soqaqta tura edi. Tibbiyet hadimleri, ölüm vaqiasını qayd etmek ve cesetni mahkeme-tibbiyet ekspertizasına yollamaq içün tahqiqatçılarnı bekley ediler.
Noyabrniñ 23-nde kündüz ilhaq etilgen Aqmescitte telükesizlik hadimleri bir grup qırımtatar faaliyetçilerini yaqaladılar. FSB yaqalanğanlarnı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları olaraq kösterdi. Qırımtatar halqınıñ temsiliy organında bu malümat red etildi.
Bir grup qırımtatar faaliyetçileriniñ işbu yaqalanuvı esnasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramay oldı. Adiseniñ yüz köstergen yerinden onı «acele yardım» alıp ketti. Daa soñra qadınnıñ vefatı aqqında haberler keldi.
Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçisi Nariman Celâl, bir grup qırımtatar faaliyetçileriniñ yaqalanmasına sebepçi olğan Türkiye vatandaşı, qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızladı, dey.
İşğal etilgen Qırımdaki FSB idaresi, yaqalanğan faaliyetçilerni, Türkiye vatandaşından «hususan büyük miqdarda mal-mülk veya para talap etüv»de qabaatlay.
Rusiye tarafından yapılğan ilhaqından soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen alâqası bar dep zan etilgen Qırım musulmanlarınıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler yapıla.


text:
Onıñ izaatı Qırım «parlamenti» saytında erleştirildi.
Konstantinovnıñ sözlerine köre, Qırım akimiyeti endi çoqtan berli İlyasovnı akimiyet organlarğa qoşulmasını ve qanun alıcı areketlerinde iştirak etmesini istey edi.
«Qanun çıqarıcı protsessı gur kete. Meclisnıñ iştirağı olmasa menim fikirimce o yanlış olacaqtır. Biznen munaqaşa etmek mümkün, bizni teñqıt etmek mümkün, lâkin iştirak etmemege olmaz. Şunıñ içün bügün öyle qarar alındı. Bu epimiz içün hayırlı bir vaqiaadır», – dep aytıla «parlament» saytında.
Mayıs 21 künü Qırım «parlamentı» deputatları Remzi İlyasovnı spiker muavini olaraq tayinlediler.
Keçken afta «kelişikli» qırımtatarlar delegatsıtyası Rusiye Presidenti Vladimir Putin ile körüştiler. Körüşüvde qırımtatarlarnıñ meselelerini çezüvi aqqında laf yürsetildi. Delegatsıya erkânında Lentun Bezaziyev, Edip Gafarov, Remzi İlyasov, Zaur Smirnov bulundılar.


text:
Kremlge boysunğan Qırım ükümetiniñ temsilcileri Bulğaristanda ziyaretnen bulunğan vaqıtta yarımadanıñ turizm saasında imkânlarını taqdim ettiler. Bu aqta Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Er istegen kişini yarımadanıñ unikal tabiatını ve çoq asırlı tarihını şahsen ögrenmek içün Qırımğa davet etem», – dedi Moskvağa boysunğan Qırım medeniyet nazirliginiñ reisi, eyet yolbaşçısı Arina Novoselskaya.
Arina Novoselskayanıñ qayd etkenine köre, «iç bir siyasiy manialarğa baqmadan, dostluq adetleri, işbirlikve asırlar devamında inkişaf etken Bulğaristan ve Rusiye halqları arasındaki ruhiy bağlar saqlanıp qalacaq».
Ziyaret çerçivesinde Rusiye medeniyet ve malümat merkezinde «Qırım ve Bulğaristannıñ işbirliginiñ imkânları ve kelecegi» mevzulı tögerek masa teşkil etildi. Bundan soñ Qırım Cumhuriyeti eyetiniñ azaları Bulğaristan Cumhuriyetindeki Rusiye Federatsiyasınıñ elçiliginde keçirilgen toplaşuvda iştirak etti, dep bildire Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti.
Ukraina Tışqı işler nazirligi Kremlge boysunğan Qırım ükümetiniñ temsilcileriniñ Bulğaristanğa ziyaretine izaat daa bermedi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ rusiyeli adliyecisi Mark Feygin ukrain yolbaşçılığını işğal etilgen Qırımda mecburen psihiatrik hastahanege ketirilgen onıñ imaye etilgen kişiniñ vaziyeti boyunca mütenasip beyanat yapmağa çağıra.
«Ukrain siyasiy yolbaşçılığını Aqmescitteki klinikada mahkeme ekspertizada bulunğan İlmi Umerovnen bağlı vaziyet boyunca beyanat yapmağa çağıram. Onıñ sağlıq alı, onıñ taqdiri ne olacağı aqqında qasevet peyda ete», – dep yazdı o Facebook saifesinde.
Adliyeciniñ fikrince, «ekspertiza deral toqtatılmaq kerek, Umerov ise, evge, tedaviyletken ekimler nezareti astına qaytmaq kerek».
«Qırımda ukrain devletiniñ hainleri aqqında o qadar çoq aytıldı ki, vatanperverge destek köstermek içün de bir-eki söz tapmaq kerektir», – dep qayd etti adliyeci.
Ukraina Tışqı işler nazirliginde Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ sağlıq alı aqqında qasevet çekkenlerini bildirdiler ve işğal etilgen Qırımnıñ rusiyeli ükümetinden zorbalıq usullarını deral toqtatmağa talap eteler. Hususan, bu aqta Twitter saifesinde Ukraina Tışqı işler nazirliginiñ spikeri Maryana Betsa yazdı.
Qırımda rusiyeli ükümet İlmi Umerovnı «separatizm» içün mahküm ete. İlmi Umerovnıñ alı avgust 11-de oña qarşı psihiatrik ekspertizanıñ belgilenmesi boyunca mahkemede yaramay oldı, onı Aqmescit hastahanesine infarkt havfı ile alıp kettiler. Avgust 18-de onı, adliyecilerniñ narazılığına baqmadan, mecburen psihonevrologik dispanserge keçirdiler.
Umerovnıñ adliyecisi Mark Feygin ilân etti ki, onıñ imaye etilgen kişiniñ psihiatrik hastahanege keçirilmesine qıynav olaraq baqa. Onıñ sözlerine köre, imayeciler FSB taqiqat organlarınıñ areketleri boyunca Strasburg şeerinde Qıynavlarğa qarşı Avropa komitetine muracaat etmege niyetlene.
«Memorial» rusiyeli uquq qorçalayıcı merkezinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovğa qarşı işğal etilgen Qırımda cinaiy taqipni qanunsız ve siyasiy sebeplerden olğanını ayttılar, çünki o, zorbalıq areketlerine çağırmay edi.


text:
Bu aqta o, mayıs 5-de, bazarertesi künü, Kiyevde bildirdi, dep haber ete Radio Svoboda.
O, mayıs 3 künü, oña Qırımğa kirmege izin berilmegende, qırımtatar Meclis reisiniñ kütleviy tertipsizlik ve Rusiye sıñırınıñ qanunsız keçüvi içün cinaiy işlerniñ açıluvı aqqında resmiy ilânı endi bar olğanını ayttı.
«Endi qırımtatarlarğa (mayıs 3 künü Cemilevge Qırımğa kirmege yardım etmege tırışqanlarğa) vesiqalarnıñ teşkerüvi ile, Rusiye sıñırınıñ qanunsız keçüvi aqqında bildirüvler ile prokurorlarnıñ kütleviy ziyaretleri başlandı»,– dedi Cemilev.
Onıñ aytqanı kibi, numayışnıñ iştirakçilerine «Qırım Cumhuriyetiniñ prokurorı» temsilcileri kelip, olarnı yerli «akimiyet» ile işbirlikke çağıralar. Red etken insanlarnı mesüliet ile qorquza ve ticaretniñ alıp baruvına keder eteler, şu cümleden ticaret-faaliyetlerini teşkermege başlaylar.
Cemilev Qırım «prokurorı» Natalya Poklonskaya qırımtatar Meclisiniñ yasaq oluv imkâniyeti aqqında aytqanını da hatırlattı. Onıñ aytqanı kibi, eger de ofisler qapatılsa, Meclis ya yarı qanunsız, ya da qanunsız işke keçe bilecek.
Mayıs 3 künü Cemilevni Qırımğa kirsetmediler. Onıñ vatandaşları narazılıqnı kösterip, Aqmescit, Bağçasaray, Eski Qırım, Kezlev ve Qurman rayonınıñ Büyük Onlar qasabasında yollarnı blok ete edi.


text:
Kreml'diñ «jansızı» Bağlan Maylıbaevtıñ qwpiyaları
Memlekettik qwpiyanı jariyalağanı üşin sottalğan QR Prezidenti Äkimşiligi basşısınıñ orınbasarı Bağlan Maylıbaev şet memlekettiñ ökilderimen tığız qarım-qatınasta bolğanı barşağa mälim. Alayda osı ıntımaqtastıqtıñ egjey-tegjeyin köpşilik bile bermeydi. Al däl osı aqparat soñğı jıldarda orın alğan köptegen oqiğalardı ayqınday tüser edi.
QR QK 361-babınıñ 4-böligimen jäne 185-babınıñ 3-böligimen közdelgen qılmıstardı jasağanı üşin 2017 jıldıñ mausım ayında bes jılğa bas bostandığınan ayıruğa sottalğannan keyin QR Prezidenti Äkimşiligi basşısınıñ bwrınğı orınbasarı Bağlan Maylıbaev baspasöz nazarınan tıs qaldı. Degenmen, onıñ rezonanstı isi äli de köñil böluge twrarlıq, öytkeni, birinşiden, Kreml'diñ teris reakciyasına qaramastan, tipti öte joğarı deñgeydegi qazaqstandıq memlekettik qızmetkerlerdiñ reseylik äriptesterimen qajetsiz baylanıstarın toqtatuğa Aqordanıñ qabiletin körsetedi, jäne, ekinşiden, Qazaqstanda bilik basındağılarmen janjaldasudıñ jaqsılıqqa aparmaytının rastaydı.
Osı tezistiñ däleli retinde insayderlerden alınğan aqparatqa jügineyik.
Biz Maylıbaevtıñ standarttı emes scenariy boyınşa wstalğanın anıqtadıq (Bağlan Maylıbaev pen onıñ bağınıştı qızmetkeri, QR Prezidenti Äkimşiliginiñ sektor meñgeruşisi Nikolay Galihinniñ QR QK 185 «Memlekettik qwpiyanı zañsız jinau, taratu, jariya etu» babınıñ 1 jäne 3-böligimen közdelgen qılmıstı jasadı degen küdik boyınşa QR Wlttıq qauipsizdik komitetiniñ qızmetkerlerimen 2017 jıldıñ 12 qañtarında wstalğanın eske salamız).
Oqiğa barısı mınaday bolğan. QR WQK törağası Kärim Mäsimov QR Prezidenti Äkimşiligi basşısı Ädilbek Jaqsıbekovke jeke özi telefon soğıp, arnayı qızmettiñ joğarı şendi qızmetkeriniñ qızmet ğimaratına kiruin jäne onıñ Prezident äkimşiligi basşısınıñ orınbasarımen jüzdesuin qamtamasız etudi swrağan. Osınıñ nätijesinde kelgen qızmetker Aqordağa eş kedergisiz kirip, Maylıbaevtıñ kabinetine ötken jäne şaması, oğan qamauğa alu orderin wsınğan. Sosın, onımen birge kabinetten şığıp, soñğısınıñ «Mersedes» markalı qızmet avtoköligimen olar birge aumaqtan ketip qalğan. Al qaqpanıñ sırtında, avtotwraqta, olardı jedel maşina kütip twrğan, oğan Maylıbaevtı endi wstalğan adam retinde otırğızğan.
Bağlan Maylıbaevtıñ özine ayıp retinde tağılğan qılmıstardı jasaudağı kinäsin moyındağanına, al onıñ üyinde jürgizilgen tintu kezinde kinäsiniñ tolıq dälelderi tabılğanına qarağanda, ol öz tağdırında osınday betbwrıs boladı dep kütpegen jäne tipti öziniñ qağazdarı men jazbaları sayasi qarsılastarı men qastıq oylauşılardıñ qolına tüsetinin oylamağan. Degenmen, olardıñ mazmwnı Maylıbaevtıñ qwldırauınıñ bastı sebebi bolğan siyaqtı. Mäskeudegi kuratorlarına jazğan hattarında ol retin tauıp, Aqordadağı barlıq negizgi twlğalar turalı, sonıñ işinde Ädilbek Jaqsıbekov pen onıñ aldında bolğan basşılar, QR Parlamenti Mäjilisiniñ spikeri Nwrlan Nığmatulin jäne QR WQK törağası Kärim Mäsimov turalı jağımsız pikir bildirgen äri dörekilik tanıtatın sözderdi qoldanudan tartınbağan.
Insayderlerden alınğan aqparat boyınşa, QR Prezidenti Äkimşiligi basşısınıñ bwrınğı orınbasarı kinäsi däleliniñ kölemi asa qomaqtı bolğanı sonşa, qwjattardı jäne basqa da aqparat nwsqaların tasımaldau üşin birneşe mikroavtobus qajet bolğan. Bağlan Maylıbaevtıñ qılmıstıq isi qwpiya bolğanmen, al sot procesi jabıq tärtipte ötkenmen, aqparattıñ jayılıp ketui bäribir orın aldı. Maylıbaev öz jazbalarında Aqorda men onıñ köptegen mekendeuşileri üşin eleuli aqparatpen böliskeni, özine qarsı sayasi klandardıñ ökilderine şağımdanğanı, olarğa jağımsız sipattamalar bergeni jäne olardı beytaraptandıruğa kömek swrağanı anıqtaldı.
Soñğısı Aqordada erekşe alañdauşılıq bildiruge twrarlıq, sebebi reseylik BAQ pen internet-resurstarı Qazaqstan men respublikadağı işki sayasi procesterge nazarın köp audarmaydı. Säykesinşe, olardıñ tarapınan tım köp köñil bölu, sonday-aq erkin tüsiniktemeler beru, ädette tapsırıs berudiñ nätijesi bolıp tabıladı. Tapsırıs beruşi köbinese däl osı Maylıbaev bolıp şıqtı.
Jekelep aytqanda, ol Memleket basşısı Keñsesiniñ basşısı Mahmwd Qasımbekovti Nwrswltan Nazarbaevtıñ üsteline tüsetin jäne odan şığatın barlıq qwjattarğa şekteusiz qol jetkize alatın adam retinde sipattağan jäne onı basqa ikemdi adamğa auıstırudı wsınğan. Sonımen qatar mwnı Mahmwd Qasımbekovtiñ wlı Jeñis Qasımbekovtiñ bedelin tüsiru arqılı jasaudı wsınğan. Bwl kezeñde osı jas ministrge onıñ jwmısınıñ aviaciyadan bastap avtokölik joldarına deyingi ärtürli salalar boyınşa aqparattıq şabuıldar jasalğanın ayta ketu kerek. Aqparattıq materialdardıñ tizbegin qadağalaytın bolsaq, ol RIA «Novosti» qazaqstandıq byurosınıñ newskaz.ru saytına äkeletini tañdanarlıq. Mümkin bwl kezdeysoqtıq şığar, biraq biz bwğan kämil senbeymiz.
Alayda, barlıq mälimetterge qarağanda, Bağlan Maylıbaevtıñ qwldırauına onıñ Kärim Mäsimov turalı, äsirese ol QR Prezidentiniñ Äkimşiligin basqarıp twrğan şağında, sonday-aq onıñ aynalasındağı QR Wlttıq ekonomika ministrliginiñ bwrınğı ministri Quandıq Bişimbaev sekildi adamdar turalı pikirleri şeşuşi röl atqarğan.
Soñğısınıñ tağdırı qalay bolğanın eske saludıñ qajeti joq. Quandıq Bişimbaevqa qatıstı tergeu barısın jariyalauda däl osı RIA «Novosti» tağı da nelikten ekeni belgisiz, erekşe jigerlilik tanıtqanın atap ötken jön. Al Kärim Mäsimovke kelsek, Maylıbaev onıñ Prezident Äkimşiliginiñ basşısı retinde tağayındaluına köñili tolmağanın jasırmağan. Osı orındı özi iemdenuge ümittenip, ol jaña basşısına sipattama beru kezinde dörekilik tanıtatın sözderdi qoldanudan tartınbağan.
Maylıbaevqa wnamağan basqa twlğalardıñ işinen QR Mädeniet jäne sport ministri Arıstanbek Mwhamediwlın atap ötken jön. Onı Maylıbaev öziniñ aldına qoyğan maqsattarına qol jetkizu üşin eleuli kedergi dep atağan. Sondıqtan ol reseylik baylanıstarınan ministrdi beytaraptandıru üşin oğan qarsı şaralar qabıldaudı tezdetudi swrağan.
Bwl tağı da RIA «Novosti» küşimen aytarlıqtay jariya etilgen Mäskeudegi qırğız gastarbayterleri turalı mälimdemeniñ töñireginde bolğan janjalmen säykes kelui tañdanarlıq. Sonımen qatar, däl osı reseylik media «Jamanqwlov Mwhamediwlına qarsı» aqparattıq soğısına (erikti nemese eriksiz türde?) qatısqan. Onda bir kezderi tanımal akter bögde adamdardıñ oyınındağı soqır qwral retinde äreket ete otırıp, öz mansabındağı jağımsız, mümkin soñğı rölin oynağan bolatın.
Bwğan qosa, Bağlan Maylıbaevtıñ üyinen tergeuşiler tärkilengen qwjattardan onıñ eñ keminde QR Memlekettik hatşısı boludı añsağanı anıqtaldı. Esteriñizge sala keteyik, Konstituciyalıq tabel'de bwl lauazım besinşi nömirmen berilgen, yağni qazirgi prezident uäkilettikterin merziminen bwrın toqtatsa, memleket basşısınıñ mindetterin zañdı türde orındaudağı kezekte besinşi orınğa ie boladı. Barlıq mälimetterge qarağanda, Bağlan Maylıbaev qolaylı sätte jäne reseylik baylanıstarınıñ qoldauımen «Qazaqstandağı işki sayasat jönindegi basşı» lauazımınan joğarı sekire alatınına ümittengen.
Qalay bolğanda da, QR Prezidenti Äkimşiligi basşısınıñ bwrınğı orınbasarınıñ osı jäne basqa da josparları iske aspadı, al Maylıbaevtıñ qağazdarı jäne onıñ hattarı qazaqstandıq arnayı qızmetterdiñ qolına tüsti jäne onıñ memlekettik qızmette lauazımğa ie bolu qwqığınan ömir boyına ayırumen birge bes jılğa bas bostandığınan ayıruğa sottaluına negiz boldı.
Alayda, Maylıbaev belsendi türde qoldağan reseylik BAQ qazaqstandıq «enşilesterimen» birge Aqordadan bir şaqırımdıq qaşıqtıqta jwmıs isteuin jalğastıruda. Olar Maylıbaev kezeñinde qazaqstandıq sarapşılar alañın iemdengen. Al ol «sarapşılar» tranzit kezeñinde ıqpal jasau üşin qoldanıluı mümkin ekendigi tağı ras.
Abai.kz


text:
Aleksey Navalnıy ve Mihail Hodorkovskiy aytqanlarından soñ, ukrain ve rusiyeli siyasetçiler, mütehassıslar arasında açılğan davada, istilâcı devletniñ terkibinde zapt etken yarımadanıñ saqlav qalmasınıñ esas delili olaraq vatandaşlarnıñ aqqı ilân etildi. Kerçekten de, yarımadanıñ ekseriyeti istemegen alda, Qırımnı nasıl etip qaytarmağa mümkün?
Bu cümleden – aq degen sözge yapılğan hıyanetlik is etile, bu duyğu tek rusiyeli akimiyetke degil de, umumen, cemiyetniñ büyük bir qısımı ve özüni muhalifet kibi tanıtqan şahıslarğa ait. Qırım – işğal etilgen territoriya olsa, mındaki rusiyeli qanunlar çalışmay. Uquq boyunca Qırım – Ukrainanıñ bir qısımı. Ve Qırımda yaşağanlarnıñ, başqa ukrain vatandaşlarınıñ kibi aq-uquqları bar.
Ukrain qanunlarında, territoriyanıñ bölünüvi aqqında iç bir madde yoq, tamam rusiyeli qanunlarında olğanı kibi. Bu sebepten, qırım sakinleri ukrain parlamentine öz deputatlarını saylay bileler, yerli idarecilikni küçleştirmek içün Kiyevnen muzakereler alıp barmaları mümkün, öz akimiyet yolbaşçılarnı saylap, olarğa büyük imkânlar bere bileler – amma, yarımadanıñ taqdirini kendi başına belgilemege aqları yoq.
Halqara uquqında böyle bir misal bar - Aland adaları, bu yerde isveçliler yaşaylar, adalar ise, Finlândiya terkibine kireler. Şu yerde muhtariyet seviyesi o qadar yüksek ki, atta Finlândiya Avropa Birligine kirgende, Aland adaları Birlik azaları olmadılar. Alandnıñ ükümeti isveç tilini desteklep, fin tilinde devlet mekteplerinde ders bermege yasaqladı. Amma, eer aldı Aland – Finlândiyanıñ topraqları sayıla. Finlândiya, fuqare olğanda onıñ topraqları sayıla edi, Finlândiya zengileşken soñ, kene de onıñ topraqları olıp qalmaqta. Ve mesele iqtisadiy muvafaqiyette degil. Mesele – qanunda.
Bazı memleketlerde birlikniñ dağıluvı ve mustaqillik aqqında referendumlarnı keçirmege izin bergen qanunlar bar – misal içün, Büyük Britaniya ve İskoçiya meselesi. Ve bunı yapmağa yasaqlağan memleketler de bar – İspaniya ve Kataloniya misali bar. Kataloniya memurları İspaniya qanunlarına köre faaliyet eteler, çünki qanunsız devletni qurmaqtan saqınalar.
Vladimir Putinniñ sevimli Kosovo misali mında kelişmey, çünki Rusiyeniñ özü Kosovonıñ mustaqilligini tanımadı ve er daim bu halqara qanunlarnıñ bozuluvı, dep saya edi. Amma, Kosovo mustaqillik aqqında referendum keçirdi, albaniyağa qoşulmadı, faqat yerli sakinlerniñ ekseriyeti Albaniyağa qoşulmaqnı arz ete edi, böyle etip, serblerden qurtulmağa istediler.
Kosovonıñ mustaqilligini teminlegen halqara cemaatlıqnıñ bir qısımını, Sırbistan ve Albaniyağa qoşulmayıp, bu yañı devlet ileride Belgrad ve Priştina arasında munasebetlerniñ eyileşüvine ketire bilir, dep tüşüne edi. Amma, men ale daa bu kibi yollarğa qol tutmayım. Başından, Kosovonıñ statusını degil de, Sırbistannıñ özünde deñişmeler keçirip, vatandaşlar şu devlet içinde bulunğan vaqıtta referendumnı yeçirmek kerek ediler.
Çeçenistannıñ vaziyetinde de, men bu kibi fikirde qalam. Rusiye çeçenlerge nisbeten, Sırbistan albanlarğa qarşı davranğanı kibi, areketler yaptı, yani, aman-aman soyqırım aqibetinde akimiyetni qurdı (Qırımda ise, etnik cietinden aqaretsizlikler tek qırımtatarlarğa nisbeten yapıla). Men, Rusiye qanunlarını deñiştirip, onıñ terkibinde bulunğan cumhuriyetlerge referendumlarnı keçirip, öz taqdirini belgilemege teklif etken edim, Rusiye parlamenti ise, neticelerni tasdiqlap, Rusiye Federatsiyası anayasasından olarnı çıqarıp olur edi. Amma, bunıñ yerine rusiyeliliyer daa bir cenkni seçtiler. Men ise, eminim, Rusiyeniñ subyektleriniñ aqqı olmadan, yañı cenkler başlanacaq ve bu devlet dünya haritasından ğayıp olur.
Qırım işğal bitkenden soñ, qanun boyuca statusını deñiştire bile.
Qırımlılar kendi devleti Ukraina qanunlarını deñiştirmesini talap etip olurlar, ve mustakillik aqqında referendumnı keçirmek içün aq qazanırlar.
Tamam bu iş ile Kataloniyanıñ vekilleri oğraşalar, Qırım mustaqilliginiñ tarafdarları tapılsa, olar bu yoldan kete bileler. Amma, bu vaziyette yerli sakinler mustaqillikniñ iqtisadiy ve siyasiy ağırlıqlarını añlap olurlar, müsbet ve menfiy taraflarını körerler. Bu referendumnı keçirmege aq qzansalar, öz reylerini "azat eticilerniñ" avtomatları altında bermezler.
Meni endi, işğal bitken soñ, «boysunmağan» ealiniñ sürgün etmek çağıruvlarda qabaatladılar. Asılında, yarımadanıñ episi vatandaşlarnıñ aqlarını yerine ketirmege çağıram – işğal bitken soñ, kimdir ukrain vatandaşlığını saqlap qalmağa ister, kimdir qomu devletniñ vatandaş olıp qalır. Soñkileri ekige bölünirler, dep tüşünem: kimdir ukrain Qırımda yaşamağa istemez, kimdir yabancı olıp qalır. Ve eki devletniñ ükümetleri olarğa yardım qolunı uzatmaq kerekler.
Rusiye ükümeti onıñ qıtasına köçmege istegenler içün kerekli şaraitler yaratmaq kerek – ne içündir bu fikir «aqiqiy rus vatanperverlerniñ zıtına tiye». Meraqlı şey, olar kerçekten de vatanını o qadar sevmeyip, Krasnoyarsktaki yaşayışnı bir ceza olaraq körelermi? Rusiyeni can yürekten sevgen adam, aqiqaten özüne bir köşe tapar. Rusiyede yaşap, ölmege azır olğan qırımlılarnıñ aytqanları kerçek olsa, olar Rusiye – tek Qırımnıñ yalısı, Soçi ve Tuapse olmağanını añlamaq kerekler. Rusiye – bu Vologda, İrkutsk, Birobican, Yakutsk, Blagoveşçensk… Ve bir çoq şeer ve köyde köçip kelgenlerni quvançnen qabul eterler.
Amma, bazı adamlarnıñ Vatanı – Qırımdır, Rusiyeni olar tek uquqiy bir yatırımcı kibi köreler. Bu noqtada da ,çoq problem körmeyim. Rusiye bu adamlarğa vatandaşlıqnı bergen olsa, olar yaşayışnı qırımda devam ettirmege isteseler, demek Ukrainanen añlaşmaq kerek, «yañı rusiyeliler»niñ ukrain territoriyasında yaşamağa aqqı olması kerek.
Menimce – bir çoq aq berilmeli, tek saylamaq ve saylanmaq aqqından marum etmeli. Belki de, beş yıldan onğa qadar keçici bir müddet belgilep, daimiy sürette yarımadada yaşağan yabancılarğa saylamaq aqqı ile temin etmek mümkün. İşte, bu Qırımnıñ Ukraina terkibinde bulunıvnıñ esas şartı olur.
Körgenimiz kibi, yarımada meselesini tek bir uquqiy imkânlarnen çezmege imkân bar – muzakerelerge keçmek içün, bizim rusiyeli şeriklerimiz içindeki olğan işğalcini söndürip, Vladimir Putinniñ saçmalığından soñ bile, Qırım iç bir yerge ketmegeni ve ale daa Ukraina devleti terkibinde bulunğanını añlamalılar. Bunı añlağan soñ, Qırım ve sakinleriniñ kelecegi aqqında söz yürütmege daa qolay olur.
Vitaliy Portnikov, kiyevli mühbir, Qırım.Aqiqatnıñ közeticisi
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Soñğı xäbärlär
Programmalar
TÖRKİYÄ
Çavuşoğlu yuqqa çıqqan jurnalist turında belderü yasadı
Ministr moña qadär ber il belän dä lege tikşerüneñ dälillären urtaqlaşmawların assızıqladı
"Qardäşlek mönäsäbätlärebez nığıy"
Bu turıda Törkiyä ilbaşı neft’ çistartu êşxanäseneñ açılışında belderde
TÖRKİ DÖN'YA
Qırımda kölliyättä şartlaw häm qorallı höcüm
DÖN'YA
Açıqlawğa reakśiyalär kilä
Jurnalistnıñ konsullıktağı bäreleştä ülüen açıqlawına bar dönyadan reakśiyalär kürsätelä
MÄDÄNİYÄT, SÄNĞÄT HÄM SPORT
İQTİSAD
ŞÄXESLÄR HÄM FİKERLÄR
“Qaşıqçınıñ yuğaluı belän bäyle tikşerüne qısqa waqıt êçendä başqaru kiräk”
Bu xaqta Rusiya Federaśiyäse tışqı êşlär ministrı Sergey Lavrov belderde
QAZAN QAYTAWAZI
TÖREK WÄ TATAR DÖN'YASINDA
TÖREKLÄR HÄM TATARLAR: URTAQ QIYMMÄTLÄR
NUĞAYÇA NÄSİXÄTLÄR
Nogayşa 180: Köp qıyınlıqta bȋr asker (1)
Bu yuma “KÖP QIYINLIQTA BȊR ASKER” baresinde söz bardıramız:
Nogayşa 179: Quyuga tüsken adem hiqayası (6)
Nogayşa 178: Quyuga tüsken adem hikayası (5)
Bu yuma em “QUYUGA TÜSKEN ADEM HİQAYASI” baresinde habarlasamız!


text:
Rusiye FSBsi Qırımda «ekstermistik gruppanı»meydanğa çıqarğanı aqqında beyan etti. Rusiye mahsus hızmetleriniñ versiyasına köre, onıñ azaları Qırım müftisi Emirali Ablayevniñ evine «Molotov kokteylleri» atqan eken. Bunıñ teşkilâtlandırıluvında Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilevniñ yardımcısı ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov qabaatlanmaqta. FSB iddia etkenine köre, onıñ terkibine, Harkovlı eki sportçı-boksçı – Oleksandr Steşenko ve Oleksandr Tretyakov kire ekenler. Çubarov, FSBniñ beyanatına, halqara cemaatçılıq ögünde Meclisni yamanlamaq içün yaptı dep qıymet kesti.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ sözlerine binaen, FSBniñ işbu opratsiyası «başından soñuna qadar uydurılğan».
Qısqadan aytacaq olsaq, başından soñuna qadar er şey uydurılıp çıqarılğanİlmi Umerov
İlmi Umerov
«Eger qısqadan aytacaq olsaq, başındsan soñuna qadar er şey uydurılıp çıqarılğan. Hatırla da baqıñız: adliyeciler SİZOda Steşenkonıñ yanına tam manada bastırıp kirgenlerinde o olarğa qılınuv ve qıynalar aqqında çoq «meraqlı» şeyler aytıp yetiştirgen. «Müddeti» bitken soñ, Steşenkonı çıqaracaqları yerine, onı araba qapudan çıqqanınen maşna içine tıqaraq, qarşılamağa kelgen ve şaşıp qalğan adliyeciler ögünde alıp ketkenler. Qayda alıp ketip ne yapqanlarını tek tasavur etmek qala. İşte, bir qaç künden soñ, ötü patlağan genç adam Qırımtatar Milliy Meclis teşkil etken ekstremistik teşkilât aqqında şaatlıq yapa», – dep ikâye etti Qırım.Aqiqatqa Umerov.
Qırım.Aqiqat qırımtatar faali Zair Smedlâyevden FSBniñ yañı «fitnesine» izaatlav bermesini rica etti.
– Qırımda FSBniñ çıqarğan yañı «fitnesi» boyunca fikriñiz nedir?
Dersiñ ekstremistik gruppa faaliyeti meydanğa çıqarılğanınen alâqalı haber qırımtatar faallerine qarşı kütleviy repressiyalarnıñ devam ettirilmesi oğrunda bir azırlıqtırZair Smedlâyev
– Dersiñ, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Mustafa Cemilevniñ yardımcısı ve SBU yardımınen Rusiyede yasaqlanğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ lideri Refat Çubarovnıñ emirine istinaden, Erol Veliyev tarafından teşkil etilgen ekstremistik gruppanıñ meydanğa çıqarıluvı, qırımtatar faallerine qarşı kütleviy repressiyalarnıñ devam ettirilmesi içün bir azırlıqtır.
– Yani, siziñ fikriñizge köre, bu Qırımdaki mahsus hızmetler azırlağan stsenariyniñ tek bir parçası, öylemi?
– Bu «işn», terrorizm ve ekstremizge qarşı yapılğan küreş vastasınen, akimiyetniñ qanunsızlığı ve zulumına, tevqifleri, insanlarnıñ ğayıp oluvı ve öldürilüvine, ev ve camilerdeki tüntüvlerni sevmegenlerni aqqından kelmek maqsadınen yapıla. Sanki dersiñ Emirali Ablayevniñ evi yaqılğanınen bağlı operatsiya da uydurulğan edi. Hucur şey, qora yanvar ayında ateşke berilgen olsa, o ancaq mayıs ayında şok qazana.
– Bu vaziyette eñ çoq begenmegen şeyiñiz nedir?
Qırımtatarlarğa qarşı yapılğan provokatsiyalarda öz halqı içün ölecegine söz bergen, şimdi ise cinayetlerniñ iştirakçisi olğan insanlarnı qullanalarZair Smedlâyev
– Eñ yaramay tarafı şu ki, qırımtatarlarğa qarşı yapılğan provokatsiyalarda öz halqı içün ölecegine söz bergen, şimdi ise, cinayetlerniñ iştirakçisi olğan insanlarnı qullanalar. Buña olar razılıq bereler, bazen de tintüv ve tevqifler de olarnıñ tevsiyesinen yapıla.
– Artıq bu «işte» uyuşmağan taraflarını köresiñizmi?
– Mayısnıñ 21-nde keçken konferentsiyada, Rusiye FSBsi, Qırımda tutulıp alınğan ukrainalı Oleksandr Steşenko sanki dersiñ, müftiniñ evi ateşke berilüvinde Veliyevniñ alâqası olğanı aqqında aytılğanını köstergen videoda, Steşenko bu vaqialarnı Veliyevnen birlikte işğal etilgen Qırımda bu yıl yanvar ayında muzakere etkenini ve hususan o zaman, tamam yanvar ayında, Veliyev daa bir iştirakçinen beraber evni ateşke bergen ekenler dep iddia ete.
Refat Çubarov, Erol Veliyev o vaqıtta Qırımda Steşenkonen ne laf etip olamaycağına, ne de er angi bir diversion tedbirlerde iştirak etalmaycağını qayd ete, çünki Veliyev o vaqıtta Qırımda degil eken.
– Veliyev ne zaman Qırımda olğanı bellimi?
– Veliyev Qırımnı eñ soñki kere 2017 senesi sentâbr ayında ziyearet etken ve bunı ister Ukraina, ister Rusiye sıñır organlarınıñ munasip vesiqalarından teşkermek mumkün.
Bu aqta Çubarovqa Veliyevniñ özü yaqında Kyivde keçken körüşüv vaqtında aytqan. Çubarov, bularnıñ epsi FSBniñ, 2018 senesi yanvar ayında Qırımda olıp keçkeni aqqında Steşenkonıñ aytqan vidosındaki versiyasını hatırladı. Steşenkonıñ sözlerine köre, olar Steşenko, Veliyev ve Tretyakov olaraq üç kişi körüşken ekenler. Daa soñra Steşenko, Veliyev Emirali Ablayevniñ evini ateşke bermege teklif etkenini iddia ete, ondan soñ Oleksandr Steşenko: «men insanlar ölebilecegini añlağanım içün, bundan vazgeçtim, Erol Veliyev ise Tretyakovnen beraber bu vazifeni yerine ketirdiler», - dey.
İşbu versiyanı izaatlağan Refat Çubarov, Veliyevniñ Qırımda bulunğan künlerini teşkermeden FSB hata yapqanını ve bu olar sızğan qabaatlav konstruktsiyasını bütünley alt-üst etkenini qayd ete.
– Rusiyeli akimiyet Qırımda farqlı tüşünce saiplerine basqı yapmaqnı arttıracaq dep tahmin etmek mumkünmi?
Soñki tevqifler ve ihtimal, ilerideki soylârı – repressiyalar artacağına bir delildirZair Smedlâyev
– Semetdeşlerimiznen beraber keçirgen şahsiy subetimizde «ölümge azır» olğan diger birisi, olarnen beraber olmağanlarğa nisbeten yaqın zamanda kütleviy repressiyalar yapılacağına söz berdi.
Soñki tevqifler ve ihtimal, ilerideki soylârı – şu cumleden diniy, siyasiy ve iqtisadiy ceetten repressiyalar artacağına bir delildir.
Temelli bilgen bir şeyim bardır ki, er bir provokatsiya, er bir çaqımcılıq, er bir tevqif içün cevap bermek kerek olacaq. Allah esaplaşuvnı çoq uzatmaz.


text:
Mahus Qırım.Aqiqat içün
Rusiye akimiyeti, Qırımğa qıtaiy Ukrainadan kelecek bütün insanlarnı ciddiy esapqa almağa teklif etti. Formal sebep olaraq Ukraina tarafından «terroristik telüke» olğanı bildirildi. Asılında ise, Rusiye mahsus hızmetleri öz imkânlarını arttırıp, yarımadada siyasiy nufuzını küçletdirmege istey. Kremlniñ strategiyasında – ukrain vatandaşlarnıñ yerine qıtaiy Rusiyeden insanlar ketirilmek kerek. Moskva içün eñ yahşı vaziyet – Qırımda ukrain pasportlarını ve vesiqalarını özünde saqlağan iç bir kimse çalmaması.
Federaysiya Şurasınıñ seminar-muşaveresinde Rusiye Milletler işleri boyunca Federal agentliginiñ (FADN) monitoring, talil ve tahmin idaresiniñ yolbaşçı muavini Andrey Komissarov, migratsion rejimi teşkil etilecek vaqıtta federal akimiyet Qırımnıñ strategik emiyetini ve Ukraina ile davalı munasebetlerni köz ögüne alınmaq kerek olğanını qayd etti.
«Olğanı kibi, dekabr 13 künü FSB yolbaşçısı Qırımda ukrain diversion taqımlarnıñ telükesi artqanını beyan etti. Bu munasebetnen, Qırımğa Ukrainadan kelecek insanlarnı mümkün olğanı qadar ciddiy şekilde esapqa almaq ve yarımadada bulunğanlarını taqip etmek içün tedbirler alınmaq kerek», – dedi Komissarov.
Agentlik, devlet içinde köçüvler arta bilecegini tahmilep, çetelden işçi köçmenlerniñ sayısıı eksiltmek içün alınacaq tedbirler azırlanmağ kerek olğanını tüşüneAndrey Komissarov
«Agentlik, devlet içinde köçüvler arta bilecegini tahmilep, çetelden işçi köçmenlerniñ sayısını eksiltmek içün alınacaq tedbirler azırlanmağ kerek olğanını tüşüne», – dedi FADN idaresiniñ yolbaşçı muavini. Soñki delil – eñ külkünçli. Rusiye akimiyeti «inkişaf etken putinizm» vaqıtında, rusiyeliler içün iş yerleri açılmaq, Orta Asiyadan daa az işçiler qabul etilmek kerek olğanı aqqında çoq kere seslene edi. Amelde er şey tam tersine yapıla edi. Memurlar ve silâlı quvetler, qanunsız kelgen çetel işkilerniñ aqımında bayağı para qazana ediler.
Komissarovnıñ tilge ketirgeni «devlet içindeki köçüvleri» ise – daa meraqlı mesele. Memur, Kremlniñ asıl niyetlerine ima etip, ukrain vanadaşı olğan (atta 2014 senesi baarde «referendumğa» barıp kelgenlernlern birlekte) bütün yerli sakinlerniñ yerine qıtaiy Rusiyeden insanlar ketirilecegini bildirdi. Federal akimiyet içün eñ yahşı vaziyet – bir-qaç yıldan soñ yarımadada ukrain vesiqalarınen iç bir kimse qalmasın. Böyle taqdirde, yarımadanıñ statusı aqqında istegeniñ qadar «tekrar rey berüvler» keçirmege mümkün olacaq. Keçenleri Rusiye prezidentiniñ Cenübiy federal ogrugındaki temsilci bürosında bildirdiler ki, silâlı quvetler tarafından Rostov vilâyetinde ve Qırımda bir-qaç terroristik ücümniñ ögüni alındı. Keçken ay Aqmescitte öyle bir öşek yaydılar ki, sanki ticaret merkezlerinden birinde özüni patlatmağa niyetlengen eki qadın yaqalanğan edi.
FADN – Rusiye mahsus hızmetlerine doğrudan doğru bağlı olğan bir müessisedir. Onıñ yolbaşçısı – İgor Barinov. Barinov bir zamanları desant ordularında ve FSB mahsus bölüklerinde hızmet etken edi. Soñki eda etken vazifesi – «Alfa» gruppasınıñ regional bölük komandanı. Defalarca Çeçenistanda olğan arbiy areketlerde iştirak ete edi. 2004 senesinden berli üç kere «Yedinaya Rossiya» fırqasından Devlet Dumasına saylanıla edi.
Keçken sene baarden berli Milletler işleri boyunca agentlikte reberlik yapa. Barinov, bese-belli, «hızmetten yollanılğan» müdir ola. Yani FADN agentligini FSB adından idare ete. Rusiyede alıp barılağan «milletler siyaseti» aqqında bilmek içün bu yeterlidir. Milletlerara dialog yerine, milliy medeniyetlerniñ inkişaf ettirilmesi yerine, rus olmağan rusiyeliler Lubânkanıñ qalpaqı astında oturmaq kerekler.
Bizim adisemizde başqa şey emiyetlidir. Andrey Komissarovnıñ seslendirgen teşebbüsi mahsus hızmetlerden çıqadır. Qıtaiy Ukrainadan yarımadağa kelecek er kesni «ciddiy esapqa» almaq qararı – FSB müdiri Aleksandr Bortnikovnıñ yaqında yapqan beyanatınen bağlı ikâyeniñ mantıqiy devamıdır. Hatırlatayıq, keçenleri o dedi ki, sanki ukrain akimiyeti ve «radikal teşkilâtlar» endi «faal surette» Qırımda terroristik ücümlarnı azırlap başlaylar.
Resmiy Kiyev içün yarımadadaki öz vatandaşlarına qarşı qorqutuv aktsiyalarını yapmaq iç te kerekli olmağanı endi defalarca beyan etile edi. Aksine, rusiye «akimiyeti» esaretteki ealini qorquta: faallerni, haber vastalarınıñ hadimlerini ya da sadece uymağan şahıslarnı yaqalap, «ekstremizm» ve «terrorizm» boyunca cinaiy işler uydura.
FSB-ge bu nege kerek? Cevap açıq-aşkârdır: «milliy havfsızlıqnı» qorumaq içün qoşma sermiyalar ve prezidentke nisbetten siyasiy tesir. Silâlı quvetler Krlemldeki yolbaşçı Vladimir Putinni, Washington ve Kyivniñ niyetlerine dair çeşit qorqularnen «aşata». Qırımnıñ işğal etilmesinden, Donbasstaki cenkten ve Suriyedeki qanlı maceradan esas kâr ve qazançnı – arbiyler ve olarnen bağlı olğan Arbiy sanayı kompleksi elde ete. Telükesizlik hızmetçileri, çekistler «terrorizmge qarşı» ve saire uydurulğan telükelerge qarşı küreş içün ayırılacaq sermiyalarnen ceblerini toldurmağa ister ediler.
Qıta ile bağlı olmağan yarımada, arqadan yeterli qadar destek almağan soñ, er zaman zayıf qalacaqtır
Endi defalarca söylenilgeni kibi, Rusiye Qırımnı arbiy bazağa çevirdi. Strategik noqta-i nazardan böyle areketniñ neqadar doğru olğanı aqqında tartışmaq iç te kerek degil. Qıta ile bağlı olmağan yarımada, arqadan yeterli qadar destek almağan soñ, er zaman zayıf qalacaqtır. Keriç köpüri? Bu yerde keñiş darqalğan ibareni qullanmağa mümkün: «İnanğanlar ne çastlı». Şimdiki şaraitlerde Kreml Qırımnı, sapsız çanta şekilinde, tartmaq mecbur ola.
Bir de «muqaddes» yarımadanı tikenli telnen sarıp almağa ve er bir ukrain vatandaşını diqqatnen teşkirmege qaldı. İşğalci memuriyet yerli sakinlerni ve kelgenlerni qorqutmağa tırışa; er angi insannı, «diversant» adlandırıp, yaqalamaq mümkünler. Sözde «ciddiy esap» Qırımnı tosat-tosat ziyaret etken insanlarnı bir cedvelge kirsetip, «ukrain istihbarat agentleriniñ» yañı cedvellerini tertiplemege, olarnı esir etmege ve yañı işler açmağa imkân berecek. Kelmeşek çekistler içün bu kibi cinaiy işler – karyera basamaqlarından köterilmek içün mükemmel bir alettir.
Sergey Stelmah, siyasiy közetici
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Qırım meselesi yarımadanıñ işğalcilerden azat etilüvinden soñ qapatılır. Bu aqta Ukraina milliy havfsızlıq şurasınıñ kâtibi Oleksandr Turçinov Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrovnıñ «Qırım meselesiniñ qapatılğanı» aqta bildirüvini izaatlap ayttı.
Onıñ sözlerine köre, Sergey Lavrov, Rusiye yolbaşçılığı kibi, «Qırım meselesiniñ qapatılmasını arz ete», – dep bildire Ukraina SNBO matbuat hızmeti Facebook saifesinde.
«Bu mesele tek işğalniñ toqtatıluvı ve yarımadadan Rusiye ordularınıñ çıqarıluvından soñ qapatıla bile», – dey o.
«Rusiye arbiy-deñiz flotu da Aqyarnı terk etmeli. Çünki onıñ anda bulunuvı aqta Añlaşma qaba sürette bozula. «Qırım meselesi» ile tam olaraq yalıñız QMCde ukrain akimiyeti tertibatınıñ ğayrıdan tiklenmesi ile qapatıla bile», – dey Turçinov.
Rusiye Tış işler Naziri Sergey Lavrov dey ki, BRICS ve SCO sammiti devamında Rusiye şeriklerinden iç biri Qırımnıñ Rusiye territoriyası olaraq tanılmağanı aqta bildirmedi.
«Qırım meselesi, menimce, bunı er kes añlay, qapatıldı. Onı Qırım halqı ve Rusiye Federatsiyasınıñ qararları qapattı», – dey Rusiye Tış işler Naziri.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Yanvar 26 künü tintüv ile ATR qırımtatar telekanalına kelgen silâlı insanlarnıñ esas maqsadı – astını-üstüne çevirmek, dep tüşüne Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov.
«Men bu bildirüvni yazğanda, ATRde server ve diger donatmanı tutıp ala, kanal yolbaşçılığını sorğuğa çekeler. Belli ki, telekanalğa kelgen beklenilmegen musafirlerniñ resmiy maqsadı – «2014 senesi fevral 26 künü adiseleri» – ATRniñ astını-üstüne çevirmek içün bir sebeptir.
«İşğalci akimiyet yarımadada itibar ve şerefni qorqudan, öz halqına hızmetini ise – işğalci akimiyet tarafından olğan çeşit qandıruvlardan üstün sayğan mühbirlerniñ çalışqanına dayanıp olamay… Çünki telekanal –qırımtatar ve anda çalışqan mühbirlerniñ esas qısmı – qırımtatarlarıdır, işğalci akimiyetniñ zalımlığı bese-bellidir…», – dedi Çubarov.
Onıñ aytqanı kibi, Meclis ATR qırımtatar telekanalında yüz bergen adiseler aqqında haberni halqara teşkilâtlarğa yetkizmege çalışa.
«Bese-belli, Ukrainanıñ Birleşken Milletler Teşkilâtında, PACE, OSCE eyyetleri zenaatdaşlarına ATR telekanalınıñ vaziyeti aqqında haber bermeli…», – dep yazdı Çubarov.
Bazarertesi künü, yanvar 26-da, ATR qırımtatar telekanalına silâlı insanlar sürip kirdi. Haberlerniñ acele yayınında alıp barıcı silâlı insanlar Aqmescitte yerleşken ATR qırımtatar telekanalına bir yıl devamında olıp keçken adiselerniñ video malümatını, şu cümleden, fevral 26 künü Qırım parlamenti divarları yanında keçirilgen mitingniñ videosını saqlağan bilgisayar serverini tutıp almaq içün kelgenini bildirdi.
ATR qırımtatar telekanalınıñ haber siyaseti boyunca baş müdiriniñ muavini Lilâ Bucurova canlı yayınğa çıqıp, halqqa muracaatta bulundı. O, silâlı insanlarğa bazarertesi künü telekanalda tintüvni keçirmege izin bergen yerli akimiyet areketlerini takbih etti.
Vaqia yüz bergen yerge Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz da keldi. O, işbu vaqianı qırımtatarlarnı qorqutmaq içün bir usul olaraq adladı.


text:
Mına körşi orıstar jetini sem, segizdi vo-sem dep atap, özderin biz jeti - Jemeneymen egiz emespiz, biz jetinşi bwın Jemeneydiñ işinen şıqtıq, biz Jemeneydiñ balasımız dep otır.
Aday Ata urpaqtarınıñ day-day bolıp bölinwi twıstığı bölinbeytin Jeti atalıq jüyeden ajırağan Semïtterden bastaladı. Mısalı, älemdik kez-kelgen sayıstarda, jarısqa jeti el qatıssa, ol sayıs xalıqaralıq sayıs dep atalmaydı. Xalıqaralıq sayıs dep, qatıswşılar sanı segizden assa ğana sanalatınınıñ sırı osı.
Semït - söz tübiri (öz tübi) em. Bul uğımdardıñ avtorı bügingi Ïtalïyandıqtardıñ (Ït baqqan eldiñ) ata-babaları. Alğaş ret osı elde, ït bağwşılar Atalıq tekten Analıq tekke, qazaqşa aytqanda jïender eline, yağnï Evanıñ urpaqtarına aynalıp ketti. Ev, Eva, Deva, Devwşka, Devalvacïya, Evrey, Evropa, Evpatrïya, Evangelïe, Evgenïka t.t. uğımdar osılay dünïege keldi. Evropalıqtardıñ barlıq jazba derekterindegi alğaşqı Ata-Anamızdı biz sïyaqtı Adam Ata jäne Awa Ana dep qurmetpen atamay, twra bir qurdasınday, balasınday nemese köñildesindey etip jay ğana Adam ï Eva deytinderiniñ sırı osı.
Segiz – qazirgi Arabtar men Ebreylerdiñ atası Semïtterdiñ sandıq atawı. Arab pen Ebrey Buzawdan taraydı. Semït pen Jemeneydiñ söz tübirindegi Em atamızdıñ esimi osını bildiredi.
Segizdiñ dıbıstıq tañbası «J» – qasïetti jeti sanı, yağnï twıstığı bölinbeytin Buzaw-Jemeneydiñ esimin beredi. 1Jab (Jabal) 2.Jağ (Jağa), 3.Jad, 4.Jaz, 5.Jay, 6.Jaq, 7.Jal, 8.Jam, 9.Jan, 10.Jañ, 11.Jap, 12.Jar, 13.Jas, 14.Jat, 15.Jaw. Jerdiñ de tübiri er bolıp, J-dan bastalatını osıdan. Segiz jetiden, semït jemeneyden bölinip şığıp tur. «Ja»-dan osı 15 sözden basqa söz jasalmaydı. Qazaqtıñ Ata-Baba degenindegi, Babamız osı Jabaldan bastalıp, ayaq jağı 15-ke jetkende twıstıqtan ajırap, jawğa aynalıp tur. Mına soltüstiktegi körşilerimizdiñ äyelderdi Baba deytinderi osıdan. Ejelgi atalarımızdıñ «Jïen el bolmas, jelke as bolmas» deytinderi de osıdan.
Adam Ata men Awa Ananıñ qaraşañırağın ustap otırğan Qazaqqa, jäne bäriniñ rwlıq şejiresin, Ata saltın, dästürin, ädet-ğurpın, tili men dinin tolıqtay saqtap bügingi künge jetkizgen Qaz Adaylardı kemsitip, kelekelep, awzına kelgenderin aytatındardıñ bäri Atalıq tekten ajırap ketken «jïender». Özderin Adam Atanıñ bel balasımın dep esepteytinder, Atasınıñ şañırağın ustap otırğan adamğa, rwğa, elge eşqaşan til tïgizip, qïyanat jasamağan bolar edi.
«J» tañbası «bölinw» degen atına say biriniñ üstine biri qoyılğan eki birdey «Til tañbanıñ», «Jebeli sadaqtıñ» beynesin beredi jäne ol segiz sızıqtan jasalğan. Bul tañba bizge qaraşañıraqta qalğanı da, bölingeni de bäribir osı Jeti atalıq jüyeden taraydı degendi bildirip tur.
Derekközi: http://abai.kz/
Kommentarïï


text:
«Tsentr jurnalistskih rassledovaniy» malümatına köre, videodaki bölük Rusiye içki işler nazirliginiñ angi bölügine ait belli degil.
Videoda yarımada obyektlerini zapt etüv cedvelleri ve onı tasdıqlağan video delilleri bar. Bazı levhalar bundan evel aydınlatılmağan edi.
Operator işğalciler tarafından video çıqara, aman-aman er yerde o, silâlı adamlar – «yeşil adamçıqlarnen» – birinci sıralarda edi.
Videoda Qırım Nazirler şurasınıñ binasını zapt etüv ve muhtariyet Nazirler şurasınıñ qapalı toplaşuvı bar.
Levhada Aqyarda Ukraina arbiy-deñiz quvetleri komandanlığınıñ ştab ve silâ mağazınıñ ücümi kösterile.
Bundan ğayrı, videoda Qırımda zapt etilgen bir sıra obyektler bar.
İçtimaiy ağlarnıñ qullanıcıları añlap olamaylar, böyle bir malümat arbiyler tarafından iç bir vaqıt aydınlatılmay. Er keste aynı sual peyda oldı: böyle bir tedbirlerni keçirgen memleketniñ «arbiy sırını» açqan malümatlarnı kim ve ne sebepten aydınlata?


text:
Kaлып:Baş bit/Waqiğalar/6 fevral
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bu tatar Wikipediäseneñ 2012 yılnıñ 24 dekäberendä Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı tarafınnan tatar teleneñ räsmi latin imläsı bularaq bilgelängän yazılışlı Baş bitenä saylanıp urnaştırılğan können waqiğaları qalıbı.
Başqa mäğlümatlar öçen 6 fevral biten qara.
Bäyrämnär häm istälekle könnär:
Waqiğalar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuular[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1890 — Dmitriy Avrov, rus häm sovet xärbi eşleklese.
- 1946 — Rinat Männan, tatar şağire, yazuçısı.


text:
İyünniñ 30-dan iyülniñ 5-ne qadar Odessada keçirilgen 6-ncı Halqara islâmşınaslıq mektebi iştirakçileriniñ maruzalarından Qırım mevzusı ayrı bir yer aldı. Bunı «Umma» Ukraina musulmanları diniy idaresiniñ müftisi, forum iştirakçisi Said İsmagilov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Qırımda islâm ve Qırımdan çıqqan musulmanlar meselesi mektebimizde baqıla. Öz çıqışımda olğan esnaslar aqqında aytacam, diger alimler de sözge çıqacaq. Maruzalar arasında Qırımda islâm mevzusına bağışlanğan tedqiqatlarnen bağlı soyları da bar. Belli alim Mihail Yakuboviç çıqışta bulundı, islâmşınaslıq mektebiniñ birinci ve ekinci künlerinde eki lektsiyası oldı. Çıqışlarnıñ büyük qısmını Qırımda qalğan ve onıñ tışına çıqqan musulmanlarğa ayırdı», – dedi İsmagilov.
Onıñ qayd etkenine köre, Qırım mevzusı mektep iştirakçileriniñ tedqiqatlarında adet üzre mevcut.
6-ncı Halqara islâmşınaslıq mektebi Odessadaki İslâm medeniyet merkezinde «Zemaneviy dünyada islâm: tarihiy, medeniy, intellektual boşluq» şiarı altında keçirile. Ukraina, Azerbaycan, Belçika, Poloniyadan kelgen otuzdan ziyade kişi iştirak ete. 2017 senesi bu ilmiy forum Ukrainanıñ islâmşınaslıq tedqiqatları merkezi, «Alraid» bütünukrain birligi ve Halqara islâm tüşüncesi institutı (ABD) tarafından teşkil etildi.


text:
İşğal etilgen Aqmescitte «Sozidaniye» musulman medeniy merkezinde keçirilgen teşkerüv devamında uquq qoruyıcılar rusiyeli qanunlar boyunca yasaq etilgen edebiyatnı taptı, bunı bu yerge atıp qoydılar. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa izaat bergen «Sozidaniye» assotsiatsiyasınıñ reisi Muslim Dervişev bildirdi.
«Biznen iç te bağlı olmağan bazı malümatlar tapıldı. Biz qattı aytamız ki, bunı yaramay niyeti olğan nasıldır cinayetçiler qoydılar. Rusiye Federatsiyası qanunına binaen, yasaqlanğan edebiyat cedveline kirgen eki ya da üç beyanname», – dep añlattı Muslim Dervişev.
Onıñ qayd etkenine köre, teşkilât ekstremizm ve radikalizmnen iç te bağlı degil.
«Teşkilâtımız, bizni bazı ğayrı hayırhaq adamlar qabaatlamağa tırışqan mefkürelerden uzaqtır. Biz açıqmız. Saqlaycaq bir şeyimiz yoq. Qırımda istiqrar ve yaratma yolumıznı devam etecekmiz», – dep qayd etti teşkilât yolbaşçısı.
Rusiyeli uquq qoruyıcı ve nezaret etüv organlarınıñ temsilcileri avgust 5-te, bazarertesi künü işğal etilgen Aqmescitte musulman medeniy merkezi olğan «Sozidaniye» assotsiatsiyasına teşkerüvnen keldi. Medeniy merkez yolbaşçısınıñ sözlerine binaen, teşkerüvniñ keçirilmesi kerekligini, bu yerde ekstremizmge qarşılıq qanunı bozulğanı aqqında malümat peyda olğanınen añlattılar.
Rusiyege boysunğan Qırım uquq qoruyıcı organlarınıñ saytlarında tintüv aqqında malümat yoq.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada qırımtatarlarnıñ evlerinde, camilerde tintüvler çoqlaştı, adamlar diniy sebeplerden taqip etile, dep qayd eteler Meclis temsilcileri ve uquq qoruyıcılar. Amma yarımadanıñ rusiyeli akimiyeti ve Kreml bunı red ete.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Hilari Meri Mentel
Hilari Meri Mentel (inglizce Hilary Mary Mantel) - belli ingliz yazıcı, roman ve qısqa ikâyelerniñ müellifi, edebiy tenqitçi. 2009 senesi "Wolf Hall" adlı romannıñ içün Buker mukâfatı aldı.
Hilari Meri Mentel 1952 senesi iyül 6 künü İngiltereniñ Derbişir vilâyetinde Glossop şeerinde dünyağa keldi. Balalıqta Hedfild (inglizce Hadfield) fabrıqa qasabasında yaşadı. İlk tasilini yerli katolik mektebinde aldı. Orta tasilini "Harrytown convent" adlı katolik mektebinde aldı. 1970 senesi London İqtisadiyat Mektebinde (inglizce London School of Economics) uquq ögrenip başladı, soñ o Şeffild Universitetine (inglizce University of Sheffield) keçti. 1972 senesi aqayğa çıqtı. 1973 senesi bakalavr derecesi alğan soñ geriatrik hastahaneniñ içtimaiy işler bölüginde çalıştı. 1974 senesi "A Place of Greater Safety" adlı roman yazıp başladı. 1977 senesi aqayınen Botsvanağa yürdi. 1985 senesi onıñ "Er Bir Kün - Ananıñ Künüdir" ("Every Day is Mother's Day") adlı birinci roman basılıp çıqtı. Yılından ögdeki romannıñ devamı "Vacant Possessıon" adlı roman neşir etildi. 1989 senesi onıñ "Fludd" adlı romannıñ içün Vinifred Holtbi hatırasınıñ mukâfatı aldı. 1993 senesi Fransız inqilâp erbaplarıniñ ayatları aqqında yazğan "A Place of Greater Safety" adlı tarihiy roman "Sunday Express Book of the Year" adlı mukâfat aldı. 1996 senesi "An Experiment in Love" adlı romannıñ içün "Hawthornden Prize" aldı. 2003 senesi "Giving Up the Ghost" adlı memuarlar neşir etildi. 2006 senesi Hilari Meri Mentel Britanya imperiâsiniñ komandorı nasıp etti. 2009 senesi qıral VIII Genriniñ naziri olğan Tomas Kromvel ayatı aqqında yazğan "Wolf Hall" adlı tarihiy roman neşir etildi.
- ↑ SNAC
- ↑ Internet Broadway Database — 2000.
- ↑ Encyclopædia Britannica


text:
Mayıs 7-de rusiyeli uquq qoruyıcılar 25 qırımtatarnı tutıp, politsiyağa sorğuğa alıp ketti. Bu aqta mühbir Osman Paşayev bildire.
«Er kesni şeer politsiya bölügine alıp kettiler ve olarnıñ parmaq izlerini aldılar. Merkez bazarında ve «Vostoçka» restoranı rayonında tuta ediler. Bütün yaqalanğanlar – qırımtatarlardır», – dep yaza Osman Paşayev Facebook saifesinde.
Jurnalistniñ malümatına köre, uquq qoruyıcılar yaqalanuvlar Krasnodarda bir qorantanı öldürgen şahıslarnı tutma operatsiyasınen bağlı olğanını añlattılar.
«Kezlevde qırımtatarlarnıñ kütleviy şekilde yaqalanuvı Krasnodarda bir qorantanı öldürgen cinayetçilerni tutma operatsiyasınen bağlı olğanını añlattılar. Yaqalanğan kişilerge bu çalışmalar olğanını ayttılar. «Ruslar şeklenilip olamazlarmı?» sualine hadimlerden biri ola bilgenini ayttı. «Ne içün politsiyağa 20 insannı ketirdiler ve olarnıñ episi qırımtatar ola?» sualine cevap böyle oldı: «Biz kiçik adamlarmız, yuqarıdan emir keldi», – bildire jurnalist.
Bu mesele boyunca Qırımnıñ rusiyeli uquq qoruyıcı organlarınıñ resmiy izaatları yoq.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Aqmescitte belgisiz şahıslar salonında qırımtatar bayrağı olğan Skoda Superb maşinanı bozdılar. Qırım.Aqiqat mühbirine maşina saibi degeni kibi, vaqia noyabr 8 künü aqşam Moskoltsodaki Kiyevskaya soqağı mesken rayonında yüz berdi. Cinayetçiler maşina camında qırımtatarlarnı aqaretlegen yazını tırnadı ve köpçekni teştiler.
«Tahminen saat 20:30 rayondan çıqmaqta edim. Yerimden yolğa ağır çıqtım. Bir qaç metr keçip, bir şeyniñ qaqqanını eşittim. Toqtadım, arttaki sağ köpçegim teşik eken. Onı deñiştirmege başlayım, apansızdan sağ qapıdaki yazını körem: «Tatarı – p…sı». Maşinanı mıhnen tırnadılar, köpçekni teştiler», – dey o.
Bunı o maşinada qırımtatar bayrağı olğanınen bağlay: «Yanımda dülger edi, aytqanı kibi, yaqında belgisiz şahıslar içinde qırımtatar bayrağı olğan «Jiguli» maşinasınıñ köpçegini de teştiler», – qayd ete Skoda Superb saibi.
Evel işbu rayonda böyle vaqialar yüz bermey edi.
Skoda Superb saibi aytqanı kibi, noyabr 9 künü, politsiyağa muracaat etmek niyetindedir.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımtatar faaliyetçisi Suleyman Kadırov, Kremlniñ kontroli altında bulunğan Kefe şeer mahkemesi tarafından qarar bildirilgen soñ, ceza muddetiniñ şartlı olğanına baqmadan, kene de siyasiy mabüstir. Bunı Qırım aq-uquq qorçalayıcıları gruppasınıñ idare başlığı Olga Skrıpnık, Qırım.Aqiqat içün bergen izaatlarında bildirdi.
Skrıpnık: «Biz, adamğa şartlı ceza berilgenini köremiz, lâkin buña rağmen, bizim hulâsalarımızğa ve em Ukraina, em de halqara aq-uquq qorçalayıcılarnıñ fikrine köre, adam siyasiy mabüstir, çünki onıñ azatlığı siyasiy sebeplerden dolayı sıñırlanacaq. Bu iş, tam bir siyasiy motivni daa bir kere tasdiqladı, imaye ise Kadırov yapqan areketleriniñ Rusiye qanunlarına zıt kelmegenini bir qaç kere isbatladı», – dep qayd etti.
Aq-uquq qorçalayıcısı, Qırımda, Qırım Ukrainağa ait denilgeni içün bu endi üçünci mahkeme qararıdır, dep qayd etti. Lâkin bundan evelki eki işten (Mıkola Semena ve İlmi Umerovnıñ işlerinden) farqlı olaraq bu sefer Suleyman Kadırovnı bunı söylegeni içün degil de, başqalarnıñ sözlerine bergen izaatları içün muhakeme ettiler.
«Bu sözler açıq bir halqara normalar, OON qararlarına esaslana, bu vesiqalarnı Rusiye devleti de tanıy. Akem ve bütün davanıñ mantığı bütünley bozuq. Demek, Suleyman Kadırovnı kibi bütün qalğanlarnı ve şu cümleden Qırım Ukraina olğanına işaret etken halqara topluluğını da muhakeme etmek kerek», – dep ilâve etti o.
Kremlniñ kontroli altında bulunğan Kefe şeer mahkemesi martnıñ 1-nde qırımtatar faaliyetçisi Suleyman Kadırovnıñ işi boyunca qararını ilân etti. Mahkeme oña şartlı olaraq eki yılğa azatlıqtan marum etüv ve bu muddet içünde cemiyet içinde faaliyet köstermekni yasaq etüv cezasını tayin etti.
Fevralniñ 28-nde Rusiye prokurorı Suleyman Kadırov içün şartlı olaraq üç yılğa azatlıqtan marum etüv ve cemiyet içünde faaliyet köstermekni yasaq etüv cezasını istedi.
2016 senesiniñ oktâbrinde Rusiye telükesizlik hadimleri qırımtatar faaliyetçisi Suleyman Kadırovnıñ evini tintmek içün keldi ve ondan noutbuk ile telefonını aldılar. 2016 senesi oktâbrniñ 11-nde Kadırov separatizmden şübheli tanılıp, oña qarşı cinaiy iş açıldı.
Qabaatlavnıñ versiyasına köre, Kadırov 2016 senesi martında, özüni Aqmescitten bir qırımtatar olaraq tanıtqan ve Ukrainanıñ kontroli altında bulunmağan Donetsk ve Lugansk vilâyetlerini azat etmek içün «Qırım» batalyonınıñ meydanğa ketirilmesi aqqında bildirgen nasıldır Demyan Demyanenkonıñ videoroligini repost yaptı. Bir qaç aydan soñ repostnıñ altında, içinde, cümleden, «Qol tutam, Qırım evelden de, şimdi de ve kelecekte Ukraina olacaq» sözleri olğan Kadırovnıñ izaatı peyda oldı. Oña qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesi boyunca iş açıldı. Qabaatlav FSB ekspertleri tarafından yapılğan ve Kadırovnıñ izaatında Rusiyeniñ topraq bütünliginiñ bozulmasına davet olğanını isbatlağan ekspertizağa esaslana.
2017 senesiniñ aprelinde Rusiyeniñ maliy monitoringi boyunca hizmeti Kadırovnı ekstremistler ve terroristler cedveline kirsetti.
Kadırov özü, cinaiy işi – öz noqtai-nazarını faal surette ifade etkenine ve aq-uquqnı qorçalav saasındaki faaliyetlerine cevaben mahsus hizmetler tarafından yapılğan provakatsiyadır, dep iddia ete.


text:
Westfaliä solıxı
Westfaliä solıxı - 1648 yılda Westfaliä töbägendäge Osnabrük häm Münster şähärlärendä imzalanğan kileşülär (15 may, 24 oktäber) İzge Rim imperiäsendä Utız yıllıq suğışnı tämamlağannar.
Westfaliä solıxı berençe zamança diplomatik cıyılış näticäse bulıp sanala. Ul däwlät suverenitetı nigezendä Awrupanıñ yäñä tärtiben urnaştırğan, İzge Rim imperiäse, İspaniä, Frantsiä, Şvetsiä, Niderlandlarğa qağılğan.
1806 yılğa qädär kileşülär İzge Rim imperiäseneñ konstitutsion qanunı bulğan.
1659 yılda imzalanğan Pireney solıxı Frantsiä häm İspaniä arasındağı suğışnı tämamlağan.
Näticä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Näticädä Almaniä bülengän bulıp qalğan, Niderlandlar häm Eswiçrä bäysez bulğan, Elzas Frantsiägä kitkän, protestantlar häm katoliklar xoquqları tigezlängän.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- KpyшeHиe BecTфaлbckoй cиcTeMы и cTaHoBлeHиe HoBoro MиpoBoro пopядka cTaTbя зaBeдyющero kaфeдpoй MиpoBoй пoлиTиkи Гy-BШЭ пpoф. C. B. KopTyHoBa


text:
Keçken raatlıq künleri belgisiz şahıslar Bağçasaray rayonınıñ Tav Badraq köyünde (Skalistoye) camini ateşke bermege tırıştılar. Cami binasına yanğın qarışması ile bir qaç şişe atıldı.
Bunı Qırım musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Kene yahşı, cami büyük zarar körmedi. Qomşular olğannı ertesi kün saba kördiler. «Yıldız nurı» yerli musulman cemiyetiniñ reisi Safet Zaitov uquq qoruyıcı organlar, FSB hadimlerini, yanğıncılarnı çağırdı», – aytıla beyanatta.
QMDİ malümatına köre, İçki işler nazirligi bölüginiñ taqiqat operativ gruppası qomşu ve yerli sakinlerni sorğuğa çekti, uquq qoruyıcılar parmaq izlerini aldılar, qarışma ve cam parçalarını teşkerüvge aldılar. Elde etilgen malümatlarğa köre, vaqia aprel 26-da saba saat 4.30-da olıp keçti.
«Yerli sakinler, em musulman, em hristianlar, bir şey añlamaylar ve bunı provokatsiya dep tanıylar, çünki böyle bir şey, olarnıñ aytqanına köre, köyde ilk sefer ola, mında farqlı millet ve din temsilcileri barışıqta yaşaylar. Bunı bir-biriniñ qarşısında yerleşken musulman camisi ve ortodoks kilsesi tasdıqlay», – dep qayd ete QMDİ.
«Yıldız nurı» yerli musulman cemiyetiniñ reisi Safet Zaitovnıñ fikirince, cami muqaddes bir yer olıp, büyük zarar körmedi.
Beyanatta aytıla ki, Tav Badraqtaki cami cenkten evel olğan yerde yerleşe. 1844 senesi qurulğan cami sovetler zamanında qırımtatarlar sürgün etilgen soñ yoq etildi, onıñ yerinde ise aşayt tükânı qurulğan edi.
2002 senesi tükân binasını Qırım musulmanları diniy idaresi satın aldı ve yerli musulman cemiyetine berildi. Binanıñ minaresi quruldı ve ibadet yeri olaraq açıldı. Al-azırda bu cami yaqın yerleşken üç köy içün bir sayıla. Binada 100 kişi sığa bile.
Tav Badraqta, yerli musulman cemiyetiniñ reisi bildirgeni kibi, 160 qırımtatar qorantası oturmaqta.