text: Rusiä başqalasında säfärdä bulğan Britaniä premyer-ministrı Tony Blair, Zur 8lek oçraşuında Afrika burıçın kimetü häm tirä-yaq möhitne saqlaw eşläreneñ alğa kitüe öçen zur ömet bar, dip belderde. İke mäsälädä dä iñ awır söyläşülär alda äle. Zur 8lek finans ministrlarınıñ 18 yarlı ilneñ burıçların sızıp taşlarğa kileşüe – yaxşı işarä bulıp tora, dide Blair. Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän bergä uzğan matbuğat oçraşuında Blair, Rusiä belän Britaniä arasındağı mönäsäbätlärne xupladı: "Prezident Putin inde äytep ütkänçä Britaniä häm Rusiä arasında nıqlı ike yaqlı xezmättäşlek bar. Bez kiñ qırlı xezmättäşlekneñ qayber ölkäläre turında söyläştek, ayırım alğanda tığız säwdä bäyläneşläre häm enerketika ölkäse, häm başqalar," dide Blair. Bügen Blair Mäskäwdän Germaniägä kitä, anda ul kansler Gerhard Şröder belän oçraşaçaq.


c: text/html

text:
Mintimer Şäymiev 2005 yılğa yomğaq yasadı
Pänceşämbe könne Qazan Kremlendä Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev Tatarstannıñ respublika, rayon, şähär, şulay uq Rusiä häm çit il mäğlümat çaraları jurnalistları belän oçraştı.
Bu oçraşunı ğädäti brifing yäki press konferensiä dip äytep bulmıy. Prezident apparatınıñ qunaqlar qabul itä torğan iñ zur zalı jurnalistlar belän şığrım tulı ide. 15 artıq tele kamera, yözlärçä mikrofonnar ğädättän tış waqiğanı yazdırıp alırğa äzer ide. Xäyer oçraşunıñ teması tabiği häm aldan iğlan itelgän 2005 yıl yomğaqları. Zalnıñ urtasındağı urınnıñ küpçelege rayon häm şähär gäzitläre, teleradiokompaniälär citäkçeläre belän tulı ide. Xätta Tatarstan tele- radio kompaiäse citäkçese Ayrat Sibgatullin, “Tatmedia” agentlıgıñın general' direktor urınbasarı Sömbel Xäyrullina häm “Zvezda Povolj'ya” gäzite baş möxärrire Räşit Äxmätov barı tik zalnıñ iñ artqı öleşendä balkon astındağı poçmaqta ğına urın tapqan idelär.
Dimäk, Prezident äytkännärgä, yomğaqlarğa iğtibar bik zur bulıp çığa. Respublika prezidentı 1 säğät däwamında Qazannıñ 1000 yıllığı, iqtisadıy, sotsial' üseş häm kiläçäk turında söyläde.
Konkret sannar, isemnär küp äytelde. Tağın ike säğät däwam itkän sorawlarğa cawaplar birü şulay uq eçtäşlekle. Ğauğasız, tınıç barğan bu äñgämä bügenge Tatarstan elitasınıñ soñğı waqıtta ireşkän uñışların çağıldıra. Qazan yanındağı Yuğarı Oslan rayonında, İdelneñ qarşı yağında şähärneñ yaña uramnarın tözü planı, neft’' eşkärtü, yaña çit il maşinaların citeşterügä kereşü jurnalistlarnıñ qızıqsınuın uyattı.
Bu oçraşuda kisken milli häm säyäsi mäs'älälär ällä ni yış kütärelmäde. Soñğı waqıtta tatarça söyläwçe çinovniklarnıñ, ğomumän tatarça çığış yasawnıñ siräk oçrawı küzgä taşlana. “Watanım Tatarstan” gäzite möxärrire Minnazıym Säfärov sorawı mäktäptä tatar telen öyränü belän bäyle ide.
Prezident tatar telen qullanırğa berkem dä qomaçawlamıy, milli telne qullanu bezneñ üzebezdän tora dip añlatma birde. Tatarça tağın ber soraw birüçe Udmurtiädän kilgän İrek Şäripov buldı. Tatarstan çit töbäktäge tatarlarğa yärdämne tuqtatmayaçaq dip wäğdä itte Mintimer Şäymiev.
Xäzer iqtisat, sotsial' mäs'älär, eş xaqı belän mawıqqan jurnalistlar qänäğät qaldı. Soñğı soraw birüçe, Tatarstan yäşläre gäzite baş möxärrire İsmägıyl' Şäräfiev sorawına, Prezidentıñ yaña yılnı qayda,niçek qarşılawı turında bolay dide: “Sin üzeñ niçek, mindä näq şulay”. Ä foyeda jurnalistlarnı şampan şäräbe salınğan bokallar kötä ide. Tatarstanda yaña yılnı qarşılaw şulay başlandı.
Rimzil Väli

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Garantiälär alğan üzbäk prezidentı wäkälätlären kimetergä riza
Üzbäkstan parlamentı “prezidentqa garantiälär” turında qanun qabul itte. Üzbäkstan prezidentı İslam Kärimov wäkälätläreneñ ber öleşen xökümätkä tapşıraçağın belderde. Üzäk Aziäneñ avtoritar citäkçeläreneñ berse bulğan Kärimov bu üzgäreşlär näticäsendä tabamı-yuğaltamı?..
Audio
Bu belderüen Kärimov Yevropanıñ Tözekländerü häm Täräqqiät Bankınıñ Taşkentta ütäçäk oçraşuı aldınnan yasadı. Xalıqara cämägätçelek anı küptän demokratik reformalar başqarırğa çaqıra ide. Kärimov, bu adım Üzbäkstanda barğan demokratik reformalarnı tağı da köçäytäçäk, digän süzlär äytte.
Opozitsiä wäkilläre moña şiklänep qarıy. Berençedän, üzgäreşlärneñ konstitutsiägä qayçan kerteläse älegä bilgesez. İkençedän, kertelsä dä, xökümät citäkçesen bareber prezident bilgeliäçäk. Ä menä Parlament tarafınnan ikençe köngä qabul itelgän “prezidenqa garantiälär” turındağı qanun uñayınnan opozitsiä wäkilläre borçılu belderä. Älege qanunda äytelgänçä, prezidentlar wazifasınnan kitkännän soñ, qulğa alına almmıy, alardan soraw alu, tentülär ütkärü şulay uq mömkin bulmayaçaq. Küzätüçelär fikerençä, bu – prezidentnı qanunnan östenräk quyu digän süz. Erk partiäse citäkçese Otanazar Orifov süzlärençä, bu qanun prezidentlarnı cinäyät qıluğa etäräçäk, çönki alar ber saylanğaç, alarğa berni bulmayaçağın belep eş itäçäk:
Audio
Yaña qanun ex-prezidentqa, anıñ ğailäsenä däwlät tarafınnan ğömerlek iminlek tä’min itä. Monnan tış alar Taşkent citendäge prezident utırmasın saqlap qalaçaq. Prezidentnıñ xatını, ire ülgännän soñ da maxsus pensiä alıp toraçaq. Üzbäkstannıñ Keşe xoquqları Cämğiäte başlığı Tolib Yakubov süzlärençä, ğadi xalıq monı añlamayaçaq. Dönyanıñ iñ yaman diktatorları da mondıy privelegiälärgä barmadı di ul:
Audio
Taşkenttağı säyäsi belgeç Alimardon Annaev süzlärençä, Üzbäkstan kebek xäyerçe il prezidentqa andıy baylıqlar büläk itergä tieş tügel. Parlamentnıñ bu qanunı xalıqta näfrät uyataçaq:
Audio: “Ğadi xalıq turında berkem uylamıy. Yuğarı däräcäle tabiplar, uqıtuçılar, injenerlar xäyereçe bulıp yäşi, üz ğailäsen aşatu belän mäşgül. Deputatlar, prezidentnı uzındırğançı, menä şul problemalar turında uylarğa tieş.”
Döresen äytkändä, “prezidentqa ğömerlek garantiälär” turındağı qanun Üzäk Aziädä yaña närsä tügel. Andıy qanunnı Kazaxstan parlamentı da qabul itte. Törkmänbaşı Saparmorat Niazov üzen ğömerlek prezident dip iğlan itte. Tacıqstanda xäzerge citäkçe İmonali Raxmonovnı 14 yılğa prezident itep qaldıru yulların ezlilär. Qırğız prezidentı Askar Akaev üzeneñ möddäten referendum belän ozayttı. Qısqası, Üzäk Aziäneñ 5 elekke sovet respublikası 90-nçı yıllar başında bäysezlek alğannan birle, alarnıñ bersendä dä älegä prezident alışmadı.
Kärimovqa kilgändä, berniçä ay kürenmi torğannan soñ anıñ sälämätlege xaqında ğäybätlär yöri başlağan ide. Soñğı waqıtta ul berniçä räsmi belän küreşte, matbuğat oçraşuları ütkärde. Bu oçraşularda qatnaşqan jurnalistlar äytüençä, prezidentnıñ xäle yaxşı kürenä. Çärşämbedä ul Üzbäkstannıñ Äfğanstandağı tınıçlıq saqlaw operatsiälärendä qatnaşuwı mäsäläsendä telefon aşa NATO citäkçese George Robertson belän söyläşkän.
Ali Gilmi, Praga


text:
Ärmänstandağı kiyerenkelek, oppozisiänen köçen kimiterme ?
Şimbä könge bulğan protest çaralarında 8 keşeneñ ülüe belän Ärmänstanda säyäsi kiyerenkelek tağın da arttı. Ğadättän tış xäl sürätendä, xaqimiät häm oppozisiä - ike taraf ta üz pozisiäsen saqlap artqan kiyerenkelektä ber bersen ğayepli.
Oppozisiä partiäse süzçese Arman Musinian, oppozisiänen alğa quyğan taqdimnäre turında radiobızğa bolay belderde:
“Bezneñ taläp itkän 3 äyber bar: Saylawnın ğamäldän çığarıluı, saylawda xärämläşü çıgargannarnıñ cäzalandırıluı häm säyäsi totqınnarnın irekkä çığarıluı”
19 fivralda bulğan saylawda xärämläşü buluın däğwä itkän Ter Petrosyan oppozisiäse, şulay uq qanlı betkän çaralardan soñ kertelgän ğadättän tış xälneñ tizdän ğamäldän çığarıluın sorıy.
Ğadättän tış xäl iğlan itelgännän soñ, uram cıyınnarı uzdıru tıyıla. Matbuğat çaralarına da ildäge säyäsi xäbärlär turında xäbär itkändä barı tik xaqimiätneñ räsmi mäğlümäten qullanırga röxsät itelä. Şulay uq xalıqnın säyäxät itü mömkinçelege qısıldı häm kiräkkän waqıtta yullardağı maşinalar tikşerelä.
Ter Petrosyan ğadättän tış xäl iğlan itelü belän üzeneñ Yeravan mäydannarında xaqimiätkä qarşı çığu mömkinçelegenen qısıluın belderä. Waqiyğalardan ber kön soñ Ter Petrosyan: “Mäydannarnı yuğaltu ul, xalıq belän elemtänen üzelüe digän süz” dide xäbärçelärgä.
Ter Petrosyanga öyennän çığarga röxsät itelmi. Öy tirälä polisiä urnaştırılğan. Şulay da bu çikläwlär anı qarşılıq belderüne däwam itterüdän tuqtata almıy.
Yäkşämbe könne yasağan belderüendä Ter Petrosyan, xaqimiät yogıntısında bulğan konstitusiä mäxkämäse, xärämläşülär buluı turında dälillär bulsa da barıber bu xaqta ber ni eşliy almas dip belderde:
“Konstitusiä mäxkämäseneñ üz däräcäsen saqlap ğamäl itäçägenä oşanıçım yuq. Xättä barlıq materillar bik möhim mäğlümätkä iä bulsa da. Äytik bu mäğlümät saylawnıñ qanunsız buluın kürsätsä dä.”
Xaqimiät tarafında isä kileşügä taba işarälär kürenmi. Xaqimiät protest çaraları waqıtında qulğa alıngan 55 keşe xaqında cinäyät tikşerenüe başlatıluın xäbär itte.
Xaqimiät belän oppozisiä, şimbä könne bulğan waqiyğalarga närsäneñ säbäp buluı turında da kileşä almıy. Bu waqıyğa tınıç qına däwam itkän qarşılıq çaralarınıñ 10 könenä turı kilde.
Polisiä, avtobuslarnı, kibetlärne talağan xalıqnı tuqtatu öçen köç qullanırga mäcbür qaluın belderä. Oppozisiä isä xaqimiätne, çaralarga qotırtuçılarnı cibärüdä ğayepli. Waqiyğalardan soñ äle ülgännärneñ tügäl sanı da mäğlüm tügel.
Sälämätlek ministrı, çualışta ber polisä xezmätkäre häm sivil xalıqtan 7 keşeneñ ülüen belderä. Yaralanuçılar sanı isä 131 keşedän artıq.
Läkin oppozisiä yagı ülgännär sanının tağın da kübräk buluın däğwä itä.
Bu xällärdän soñ töp soraw, bu waqiyğalar oppozisiäneñ köçen kimetäçäkme ällä tağın da arttıraçaqmı?
Töbäk belgeçe Liz Fuller cäwap birä:
“Qarşılıq tağın ber atna eçendä betmäskä mömkin, bälki 2 atnağa yäisä 3 atnağa suzılır. Ägär dä xaqimiät bötenläy alarnı sanğa suqmıy başlaşa, ul waqıtta ike atna eçendä uramnardağı xalıqnıñ sanı äkerenläp kimi başlayaçaq. Alar bik ğadi genä äytkändä ömetlären yuğaltaçaq.”
Läkin il tarixına küz salğanda misal öçen 1998 yılda, Ter Petrosyannıñ xaqimiättän kitüen taläp itkän qarşılıq çaralarında xällär tağın da kiyerenke bulğan ide.
Yewropa şurası general sekretarı Terry Davies, Ärmänstan xaqimiäten kiyerenkelekneñ tağın da artmawı öçen oppozisä belän utırıp söyläşergä çaqırdı.
Yewropada iminlek häm xezmättäşlek oyışması, Ärmänstandağı saylawlarnı, qaysı ber citeşsezlek bulsa da, ğomum alğanda ğadel uzdırıluın beldergän ide.


text:
Cheney Bagram nığıtmasında bulğanda intiharçı qapqa töbendä bomba şartlattı
27 Fevral Äfğanstanda çit il ğäskärläre urnaşqan Bagram nığıtmasına intihar höcüm yasaldı. Qorbannar sanı turında qarşılıqlı mäğlümätlär kilä. Ämmä şul bilgele, höcüm waqıtında nığıtmada Quşma Ştatlar vitse-prezidentı Dick Cheney da bulğan. Aña zıyan kilmägän.
Qorbannar sanı turında törle mäğlümätlär kilä. NATO köçläre süzçese Angela Billing 4 keşe ülgän dip xäbär itte:
"Berençe xäbärlärgä qarağanda bu şartlawda 4 keşe ülgän, şulisäptän, intiharçı üze. Yaqınça 23 keşe yaralanğan, cäräxätlärneñ däräcäse älegä bilgesez" di NATO köçläre wäkile.
Amerikan xärbiläre bu şartlawda ber amerkan soldatı häläk buldı dip xäbär itte. Könyaq Korea da üzeneñ ber härbie ülüe turında belderde. Monna tış qorbannar arasında ber Äfğan xärbie dä bar dielä.
Ul arada Äfğan räsmiläre başqa sannar kiterä. Parwan vilayäte xakime Basır Salangai radiobızğa, şartlaw urınında 20läp cäsad tabıluın äytte:
"İmanım kamil, anda 20läp keşe ülde, 5läbe yaralandı. İntiharçı dip şiklänelgän keşeneñ ğäwdäse dä tabıldı, ul Äfğanlı bulğan dip uylamıla" di Parwan gubernatorı.
Şartlaw kiñ cäyelgän Bagram nığıtmasınıñ iñ berençe tikşerü qapqası aldında bulğan. Cheney tuqtalğan urın, berniçä çaqırım eçtäräk, anda citü öçen tağın 3 tikşerü urının ütärgä kiräk.
Politsiä wäkile Mährän Xan süzlärençä, intiharçı maşinasın qapqağa qädär kiterä alğan:
"Höcümçe qapqanı ütep üzen şartlattı, 18 läp keşene üterde. Säğät 10:15 ide. Min anıñ cäsadın da kürdem, tirä yaqta şartlatqıç qaldıqları ide" di politsiä xezmätkäre.
Amerikan xärbiläre 2001 yılda Bagram nığıtmasın üzläreneñ töplänü urını itkännän birle, bu cir üzenä kürä bazarğa äylängän.
Kön sayın distälägän balaçağa nığıtma qapqası aldında xärbilärdän, jurnalistlardan yä isä çiratqa basqan maşina yörtüçelärdän xäyer soraşa.
Ülüçelär arasında küp tınıç keşe buluın Parwan gubernatorı näq menä şunıñ belän añlattı:
"Ul näq qapqa aldında bulğan, yänäşädä genä keşelär basıp toğan, şuña kürä ülüçelär, yaralanuçılar küp" di Parwan xakime.
Könbatış möğlümät çaraları bu höcüm öçen cawaplılıqnı üz östenä Taliban xäräkäte alğan dip xäbär itte. Taliban süzçese dip sanalğan Xayat Xan mulla süzlärençä, intiharçı Dick Cheneynıñ nığıtmada bulğanın belgän häm näq anı xädäf itmäkeç bulğan.
Ali Ğilmi


text:
Xalıq sanın alu buyınça kiñäşmä
Xalıq sanın aluğa äzerlängändä milli aspektnı isäpkä alu, tatarlarnı kimetmäü yäki Bötendönya tatar kongressın ütkärü turında mäsälälär Tatarstannıñ räsmi oyışmalarında ällä ni yış quzğatılmıy. Bu yünäleştä Tatarstan citäkçelege Başqortostan xaqimiätennän şaqtıy ayırıla. Şulay da düşämbe könne prezident Mintimer Şäymiev şähär, rayon başlıqları belän kiñäşmä ütkärep, xalıq sanın aluğa äzerlänü mäsäläsen tikşerde. Nindi dä bulsa detallär mäğlüm tuğel. Şul ağımdağı eşlärne alıp baru turında süz barğan dilär.
Bötendönya tatar kongressın ütkärü buyınça xökümät qararı imzalanğan, oyıştıru komitetınıñ citäkçese itep Röstäm Miñnexanov bilgelängän. Anıñ urınbasarları – Zilä Wälieva, Robert Miñnullin, İndus Tahirov. Xäzergä oyıştıru komitetınıñ berençe utırışı äle ütkärelmäde. Kongressnı ütkärü öçen aqça cıyu yäki bäyräm çaraların oyıştıru turında xäbärlär işetelmi.


text:
Udmurtiädä Riza Şäfineñ yaña şiğerlär cıyıntığı dönya kürde
Udmurtiäneñ Votkinsk şähärendä yäşäp icat itüçe tatar şağire Riza Şäfineñ şuşı könnärdä yaña şiğerlär kitabı dönya kürde. Avtor anı «Tawlarım iñendä tawlar» dip atağan.
Riza ağa üz ğömerendä küpne kürgän, küpne kiçergän. Ğorur—mäğrur Ural tawları qoçağına sıyınıp utırğan iskitkeç şiğri täbiğat'le Başqortstannıñ Ürge Qiğı awılında tuıp üskän. Uqıtuçı häm şağir bulu teläge anı Qazan däwlät pedagogiä institutınıñ tatar tele häm ädäbiät bülegenä kiterä. Tik bu xıyalın tormışqa aşırır öçen küp yıllar ütärgä turı kilä. Yazmış anı başqa yuldan kitärgä mäcbür itä: cyrыш, annan soñ xärbi akademiä. Riza Zakir ulı Rossiäneñ törle töbäklärendäge zavodlarda xezmät itä, xärbi qoral buldıru eşenä başı belän çuma. Riza ağanıñ 30 yıl ğömere Udmurtiäneñ Votkinsk şähärendä urnaşqan maşina tözü zavodında raketalarnıñ quätle törlären buldıruğa bağışlana. Bu yıllarda Riza ağağa şiğerlär yazu öçen waqıt qalmıy, bik siräk kenä şiğerlär tua. Çın—çınlap Riza Şäfi şiğriätkä otstavkağa çıqqaç qına birelä. Riza ağağa inde siksännän artıq. Soñğı yıllarda avtor distägä yaqın kitap bastırıp çığardı, soñğı yıllarda ğına ul Tatarstan Yazuçılar berlege äğzası itep qabul itelde. Riza Şäfi
«…Kötä beläm min üz öleşem, çiratımnı,
Başqalar xaqına kermim ärsezlänep…» digän yullarnı bälki näq şunı isendä totıp yazğandır. «Tawlarım iñendä tawlar» isemle kitabın xalıqqa täqdim itü kiçäsendä dä bolarnıñ barısın da isäpkä alıp, Çallı şähär yazuçılar berlege räise Waxit İmamov bolay dide.
—audio—
İjaw şähäreneñ timeryulçılar mädäniät yortında oyıştırılğan kiçägä avtor sälämätlege bulmaw säbäple, kilä almadı. Ämmä säxnädän çığış yasawçılar da, alar Tatarstan Yazuçılar berlege räiseneñ icat eşläre buyınça urınbasarı Şähinur Mostafin, alda äytep uzğan Waxit İmamov, Tatarstannıñ Ägerce töbägennän qälämdäşläre, Votkinsk häm İjawdan millättäşläre belderüençä, bu alay uq sizelmäsä dä, Riza ağanıñ salmaq qına tawışın işetüe kiçäneñ yämen artırır, küñellärdä cılıtır ide dip assızıqladılar. Riza ağağa iärep, aña bağışlap yazılğan şiğerlär dä, küp yañğıradı säxnädän. Alarnıñ berse — İbrahim Biektawlı, ikençese yäş millättäşebez El'mira Niğmätcan yazğan
—audio—
Ä qup kenä şiğerlär avtorı Ğimran Safin Riza Şäfi turında mondıy fikerlären belderde.
—audio—
Äye, auditoriälärgä cıyıp, leksiälär uqımağan, ämmä Riza ağanıñ icatı alarnıñ härberse öçen ürnäk. Uz xalqıña xezmät itü, teleñne yaratu, milläteñ belän ğorurlanu, tuğan cireñä dan cırlaw, täbiğateñ belän xozurlanu, izgelıq qılu — yaña cıyentıykqa kergän här biş bülegendä dä äytep ütkän temalarğa küñeldä uyılıp qalırlıq yullar bar.
Xämidä Ğayfullina, «Azatlıq» radiosı, İjaw.


text:
Xikmätle xällär : Salqın qanlı tatarlar
Xörmätle tıñlawçılar. Xikmätle xällär säxifäse pensiägä çıqsa, hiç aptıramağız. Çönki, Azatlıq radiosı ul – iske zamannardağı kebek üget-näsixät, propaganda çarası tügel, ä mäğlümat kanalı. Dramaturg häm cırçı Zölfät Xakim bu atnada Azatlıq turında şundıy belderü yasadı. Sezneñ, di, xäzerge tormışqa, millätkä mönäsäbätegez añlaşılıp betmi, di. Ä bit, min äytäm, Zölfät, räncep torası yuq, waqiğalarğa bernindi mönäsäbät kürsätmibez. Çönki bezneñ mönäsäbät yuq. Bulırğa da tieş tügel. Xäzerge zaman jurnalistikası şundıy. Sin xäbärne äyt, faktnı citker, üzeñ kem sin, yäşme, qartmı, dineñ, säyäsi qaraşlarıñ, buyıñ, awırlığıñ, çäç häm küz tösmerläreñ möhim tügel. Sin yuq, ä faktlar – bar.Ästäğefirulla, dip aptıradı tere klassigıbız. Yänäse, üz mönäsäbäte bulmağan jurnalist, matbağa Tatarstanda, Rusiädä bulırğa tieşme ikän ni… Kemgä kiräk andıy tössez, tawışsız alämäträk. Çinovniklarnıñ yasalma neytrallığı da tuydırıp betkän şul. Ä nigä ügetläp torırğa, anıñ bit küz alların yaqtırtıp yäki qarañğılatıp cibärä torğan xäbärläre dä citärlek.
Şuşı könnärdä Azatlıq radiosı xäbär itte. 55 yıl elek iñ berençe komp'yuterlarnı yasawçılarnıñ berse – şağir Därdmändneñ onığı – Bäşir Rämiev. 1948 yılnıñ avgustında Bäşir Rämiev häm İsaak Bruk uylap çığarğan avtomatik xisap maşinası proyektı äzerlängän. Amerika ğalimnäre uylap çığarğan 18 meñ lampalı maşina turında işetkäç, alar ber yıl yarım eçendä şundıy maşina proyektı äzerlägännär. Bäşir Rämiev 18 yılda tuğan, 1994 yılda wafat bulğan.
Menä şundıy faktlarnıñ ber öleşe bulsa da, tıñlawçılarıbıznı teträndergänder dip uylasağız, yalğışasız. Tatar xalqı tınıç häm sabır. Anı yuq-bar belän siskänderä almıysıñ. Şulay uq Rusiä parlamentınıñ yuğarı palatasında çit ber töbäktän senator bulıp utıruçı millättäşebezneñ ällä küpme firmalarnı, binalarnı, baylıqlarnı qırın yuldan xärämläşep qulğa töşerüe turında ber gäcittä basılıp çıqtı. Radio dulqınnarı da bu faktnı tarattı. Ämma cämäğätçelek totrıqlı häm salqın qanlı bulıp qaldı. Şiqayät, ğäcäplänü oçraqları terkälmäde.
Yarar, Qazan yegete Sergey Rublevskiynıñ şuşı könnärdä şaxmat buyınça Rusiä çempionı isemen aluı eç poşırğıç ğädäti xäl bulıp, salqın könne awız-borınnan çıqqan par räweşendä qaldı. Kamaz maşinaları 7 nçe tapqır ällä qayda Afrika qomnarında berençe urınnı alğan ikän – bu şul maşinalarda cildergän ekipajnıñ xatınnarı, bala-çağaları öçen genä möhim yañalıq. Bezne mondıy faktlar belän aptıraşta qaldırıp bulmıy.
Qamal teatrı artistları Mäskäwneñ danlı teatrı säxnäsendä uynıy ikän, monısı, ğomumän, gäp-gädäti xäl. Döres, Mäskäwdägelärneñ berse «Mayaq” radiostansiäsenä şaltıratıp, “Çto eto takoyı”,- digän. Mäskäw urtasında teatr afişası tatarça, teatr binasında, säxnädän Qazannan kilgän räsmi zatlar üz tellärendä täbrik süzläre äytälär. Bik ğäcäpländergän bu xäl qayber bditel'nıy abzıylarnı. İnde xökümät äğzäläre dä Mäskäwgä kilep tatarça söyli başlağaç, Rusiä cimerelmäsme ikän… Äye, Mayaq radiosı bu yulı çeterekle xäldä qalğan. Nişlärgä belmiçä xätta Qazanğa şaltıratqannar. Döres eşlägännär, çönki monda totrıqlı häm üz-üzenä kölemseräp qarıy torğan keşelär yäşi.
Xäyer, ber xäbär şulay da reaksiä uyattı. 58 meñ süz kergän tatar tele añlatmalı süzlege turında xäbär çıqqaç, ber tıñlawçıbız şaltıratıp, bu süzlek tä, anı çığaruçılar da ällä ni tügel, taq sebe, dip äytep quydı.
Mondıy faktlarnı niçek bäyälärgä… Ömetlänmägez, bezdän bäya işetmässez. Çönki sezgä xäbär häm fakt citkersäk, bezneñ eş ütälgän. Niçek telisez, şulay añlıysız.
Rimzil Wäli, Qazan


text:
Saraptama
Bastı bet Saraptama
Jat qwrsaqtı «jalğa» alsa…
Juırda şeteldik BAQ älemdegi eñ käri surrogat ana atanğan grekiyalıq äyel jaylı jarısa jazdı. 67 jasar Anastassiya Ontou wzaq uaqıt boyı bala kötere almay...
Qazaq balasına qazaqı oyınşıq kerek
Är otbasınıñ baqıtı – balalar üşin oyınşıqtardıñ mañızı zor. Oyınşıqtar baldırğandardıñ dünietanımın qalıptastırıp, qabiletin şıñdauğa kömektesedi. Desek te, key uaqıtta sol oyınşıqtardıñ büldirşinderge kesirin...
Agrarlıq bilimniñ bäsi nege tömen?
Auıl şaruaşılığınıñ arqasında ekonomikasın berik wstap otırğan memleketterdi äli ülgi etip kelemiz. Qazaqstanda bwl salanıñ tım bayau damuına kim kinäli? Rasında, auıl şaruaşılığımen aynalısatın...
Qızılordada künnen quat öndirilmek
Qızılorda oblısınıñ Sırdariya audanında biıl iri kün elektr stansasınıñ qwrılısı bastaladı. Odan bölek, jergilikti joldardı jöndeu de josparda bar. Osı jäne özge de atqarılatın...
Täuelsizdik jıldarında BAÄ elimizge 2 milliard dollar investiciya salğan
Elbası Nwrswltan Nazarbaev jwmıs saparımen Birikken Arab ämirlikteriniñ astanası Abu-Dabige bardı. Täuelsizdik alğalı beri elimizge Birikken Arab Ämirlikterinen kelgen tikeley investiciya kölemi 2 milliard...
Bas prokuratura: Eñ köp apat Almatıda
2016 jılı Qazaqstanda jol apattarınan 2 mıñnan astam adam qaza taptı, dep xabarlaydı QazAqparat. "Jalpı 2016 jılı elimizdiñ joldarında 17 974 jol-kölik apatı orın...
Jedel järdem: jalğan şaqırtular tirlikke twsau
Densaulıq saqtau salasındağı negizgi kömektiñ biri – jedel järdem qızmeti. Qoñırau şalıp, kömek swrağan nauqastarğa alğaşqı medicinalıq järdem körsetu – jedel järdem qızmetiniñ bastı...
KELER KÜNNEN ÜMİT KÖP
Ötken künde belgi bar, al keler künnen ümit köp. Tarih döñgelegi tağı bir aynalım jasadı, kezekti belesti artta qaldırdı. Ötkenge salauat aytudı ädet qılğan...
Ala tayaqtan ayırılğan policeyler
Policiya qızmetkerleriniñ ala tayaqpen qoştasqanına bügin on ekinşi kün. Tärtip saqşıları jol jürisin qadağalau kezinde avtopatrul'deu ädisine tolıqtay köşti. İşki ister ministrligi engizgen özgeris...
Uaqıtşa tirkeudiñ jırı men sırı
Tabaldırıqtı attağan jaña jıl jaña bastamaların ala keldi. Bwrın Qazaqstannıñ bir jerinde tirkelip, el aumağın erkin aralay beretin jwrtqa endi mwnday erkindik te, mümkindik...


text:
Ğäskärovsılar qıyıqlı buldı
Respublikanıñ iñ bildäle ijad kollektivtarınıñ berehe- Fäyzi Ğäskärov isemendäge xalıq beyeüźäre ansamble üź qıyıqlı buldı. Bığa tiklem beyeüselär oźaq yıldar Başqort däülät filarmoniyahındağı ber bülmälä şöğöllänep kilde. Xäźer ularğa Başqort däülät drama teatrı binahınan yañı urın birgändär.
Fäyzi Ğäskärov isemendäge Başqort däülät akademiya beyeü ansamblenä ayırım bina büleü turahında qarar Respublika Prezidentı täqdime menän 2005–se yılda qabul itelgäyne. Beyeüselärźeñ yañı urını 4 meñ 600 kvadrat metr mayźandı biläy. bında 500 urınğa iśäplängän tamaşasılar zalı, ös repetitsiya zalı, grim häm gigiena bülmäläre bar. Başqortostan Prezidentı respublikala kiläsäktä lä mäźäniätte, sänğätte üśtereügä iğtibar kämemäyäsäk tip belderźe. Beyeüselär uğa atalarsa xästärlege ösön küp räxmät hüźźäre yauźırźı.


text:
Rim Papası häm Pravoslav Patriarxı ike çirkäwne yaqınayta
Rim Papası Benedikt XVI Törkiägä säfäreneñ öçençe könendä pravoslav patriarxı Bartolomey belän bergä doğa qıldı. İstanbulda Izge Georgiy çirkäwendä, ber meñ yıl ber bersennän yıraq torğan ike çirkäw arasında qarşılıqlarnı yomşartu tırışlığı yasaldı.
Alay da katoliklar belän pravoslavlar arasındağı qarşılıqlarnı kimetü prosessı başlanğan, di belgeçlär. Häm bu eşkä etärgeçne tarixçı Robert Moynihan menä niçek añlattı:
"Xristian dinenä ike yaqlap qurqınıç yanıy, berse – sekularizm, yağni dingä iğtibar itmäwçelär, ikençese – xristian dineneñ qayber täğlimätlären kire qaqqan İslam dine."
Patriarx Bartolomey – çığışı belän Gresiädän bulğan Tärkiä watandaşı. Ozaq yıllar ul Törkiä räsmiläreneñ basımına qarşı çığışlar yasap kilde. 1971nçe yılda İstanbulğa yaqın bulğan seminariä yabıldı. Bu din mäktäbe pravoslav ruxaniläre öçen zur ähämiätkä iä ide. Üz ruxanilären uqıta almağan İstanbulnıñ pravoslav çirkäwe aqrınlap ülä bara. Rim Papası säfäre maqsatlarınıñ berse – İstanbuldağı pravoslav çirkäwen yaqlaw, di Törkiä belgeçe David Barchard:
"Rim Papası İslam cämğiätlärendä möselman bulmağan azçılıqlarnı qıyırsıtu bulğanın belä, häm xäzer, küräseñ, nindider çaralar kürü waqıtı citkänen sizä."
Yevropa Berlege dini ireklekne taläp itä, şuña da Bartolomey Törkiäneñ Berlekkä kerüen yaqlıy. Patriarx häm Rim Papası ikese dä Yevropanı Törkiägä işeklären açırğa çaqırdı.
İke çirkäw dä, alarğa ber törle qurqınıçlar yanıy, dip sanıy. Sekularism – dönyawilıq häm cämğiätneñ ählaqi normalarınıñ üzgärüe. Ğämäldä isä bolar ber cenes keşeläre arasındağı mönäsäbätlär häm nikaxlar, niqaxqa qadär censi mönäsäbätkä kerülär, bala töşerü häm balalar pornografiäsenä qağıla.
Katolik çirkäwe başlığı Benedikt, fän häm dönyawilıqnı, uzğan ğasırda keşeçelek dönyasına yanağan ike zur qurqınıç, nazizm häm kommunizm belän ber däräcägä quya.
Katolik çirkäwen ber genä keşe citäkläsä, pravoslav xristiannarınıñ çirkäw tözeleşe başqa törle. Barlığı 15 bäysez pravoslav çirkäwe bar. Häm pravoslav çirkäweneñ säyäsät belän qatnaşqan buluı küzätelä.
Benedikt XVI Rim papası İoann Paul İİneñ Mäskäwgä baru xıyalın tormışqa aşırırmı? Belgeçlär – eye, di. May ayında Vatikanda Rus pravoslav çirkäweneñ tışqı mönäsäbätlär bülege başlığı metropolit Kirill bulıp kitte, üktäber ayında Mäskäwgä italyan kardinalı Dionigi Tettamanzi bardı.
Ämma "National Catholic Reporter" isemle AQŞ basmasınıñ Vatikandağı xäbärçese John Allen, ike çirkäw arasında zur säyäsi häm mädäni qarşılıqlar bar, dip sanıy:
"Çın problemalar küpkä tiränräk. Ber yaqtan alar säyäsi häm mädäni. Rusiädä häm, üzen rus millätçelegeneñ yaqlawçısı dip sanağan pravoslav çirkäwendä xäzer könbatışqa qarşı qaraş köçäyde. Häm älbättä katolik çirkäwe häm Rim papasında şiklänü bar. "
Niçek kenä bulmasın, Rim Papasınıñ İstanbulğa säfäre – ike çirkäwne yaqınaytu yulında alğa taba adım dip bäyälänä ala, di belgeçlär.
Bügen kiç Rim Papası Benedikt XVİ İstanbuldağı Aya Sofia muzeyında häm Sultan Äxmät möçetendä buldı. Anıñ Törkiägä säfäre comğa könne tämamlana.
Alsu Qormaş


text:
“Törkiä Awazı” radiosınıñ Tatarça tapşıruları nigä tuqtaldı?
Cumhuriyet gazetasınıñ 15 Ğinwar sanında Fırat Kozok “TRT-da skandal - Tatarça tapşıru tuqtaldı” digän xäbäre basılıp çıqtı. Xäbärdä bolar yazılda:
TRT yäğni Törek Radio häm Televiziä oyışması çit illärdä Törkiäneñ imajına, küreneşenä, bäyälänäwenä skandal tudıraçaq ber qararğa qul quydı. Tapşırular häm programalardan cawaplı General direktor urınbasarı Muhsin Meteneñ taläbe buyınça “Törkiä Awazı radiosınıñ” Tatarstanğa yünälgän Tatarça tapşıruları, personal citeşsezlek argumentı belän tuqtatıldı.
Törkiäneñ Awazı Radiosı 26 teldä yasağan tapşırularında personal citmäwe arqılı qıyınlıqlar kiçerä. Şuşı qıyınlıq yäşälgän tellärdän bereneñ dä Tatarça buluwına işarä itkän Mete, “tik ber jurnalist belän Tatarça tapşırunı urnına citkerü mömkin bulmawı arqılı tapşıruda problemalar xasıyl bula, tapşırular tigez räweştä alıp barıla almıy” digän.
Bu wazğiättä här kön turıdan turı Tatarça tapşrularnı, alarnıñ satelit häm internet aşa qabatlanuwların däwam itterü mömkin bulmaw säbäple tapşırularnı tuqtatu täqdime general direktor Güney tarafınnan rastlandı.”
Çınnan da öç keşe belän genä ber säğatlek tapşırunı alıp baru ciñel eş tügel. Monı radio jurnalistları yaxşı belerlär. Tabiği bezne bigräktä monıñ säyäsi yağı bar mı, Törkiä şuşı qarar belän Tatarlarnı xisaptan sızdımı, digän yağı qızıqsındıra. Monnan elek bu turıdağı analizda General direktor belän xökümät kileşmäwe arqılı Tatar teleneñ qabat yanğıraw mäsäläse yaqın waqıtta xäl itelmäs, digän qaraş alğa sörelgän ide.
Inde bolar ni xätle döres - bu turıda beraz soraştırıp qaradıq. 1998 yılda Törkiäneñ Awazı Radiosında başlağan Tatarça tapşırularnı ğomüm öç-dürt keşe genä alıp barğan. Çınnan da alar konferensiälärdä Tatar-Başqortlar belän bäyle aktiflıqlarda mikrofon totıp yörilär, intervyülär ütkärälär ide. TRT çığımnarnı qısqartu öçen hämmäsen dä ştatqa almağan. Tik Ğäynur Şakirov şular arasınnan kadrğa alınuğa layıq tabılğan. Ikençe ber jurnalist Alsu Kamaleeva da Bursadağı Uludağ Universitetına urnaşqan.
Inde Tatarça tapşırularnı yañadan başlatu buyınça xökümät qatında söyläşülär başlıy digän xäbär bar. Läkin başlasa da bu yulı Tatarça tapşırular yartı säğattän artıq bulmayaçaq ikän.
* * *
Ütkän atnada Sadri Maqsudi turında programa tapşırğan TRT2 televiziä kanalı bu atnada Zäki Wälidi turında ber program tapşırdı. Emel Uygurnıñ 16 Ğinwarda säğat 22:30da tapşırılğan yartrı säğatlek programada Zäki Wälidineñ ğalimlek yağına ähämmiät birde. Qızı Prof. İsänbikä Toğannıñ “ätiem 5 yäştä Farsiça, altı yäştä Ğäräpçä öyrände” dip äytüwe qızıqlı ber mäğlümät buldı.
* * *
17 Ğinwarda ataqlı teatr artiskası Lale Oraloglunıñ cinaza yolası bulıp uzdı. Cinazağa bik küp sänğätkär qatnaştı. Ul Dr. Läbib Qarannıñ qızı ide. Qaran İstanbulda 1960-nçı yıllarda tözelgän Söyembikä oyışmasınıñ çitäkçese, “Tatarlarnıñ Töpçığışı”, “Sömseremneñ Cırları” kebek kitaplarnı aftorı ide.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Düşәmbedә London militsiәse tanılğan kәsepçe Boris Berezovskiynı hәm anıŋ yaqın xezmәttәşe Yüri Dubovnı vaqıtlıça qulğa aldı. Bu Russiә mәxkәmәseneŋ qararına esasәn Interpolnıŋ mөrәcәğәte sәbәple eşlәnde. Fidyә salınğanna soŋ alar 2-nçe Aprildә xakim aldına basu şartı belәn irekkә çığarıldılar.
Russiә xakimiәtlәreneŋ 94-nçe yılnıŋ noyәberennәn alıp 95-nçe yılnıŋ iyül ayına qәdәre bulğan çorda aldaşuda ğәyeplәgәn Berezovskiy belәn Dubov Londonda qulğa alındılar. Lәkin, alar 160 meŋ dollar fidyә-zalog salğannan soŋ ildәn kitmәv hәm 2-nçe Aprildә mәxkәmәgә kilü şartı belәn irekkә çığarıldılar. Russiә xakimiәtlәre әytep kitelgәn vaqıtta Berezovskiy belәn Dubov, Logovaz aftomobil sәvdә şirkәteneŋ direktorları bulğanda, Samara administratsiәsen 60 miliard rubel aldauda ğәyeplilәr. Alardan tış Badri Patarkatsişvili dә ğәyeplәnә. Ul xәzer Gruziәdә yәşi hәm xakimiәtlәr anı Russigә tapşırunı planlamağan buluların belderәlәr. Üz vaqıtında Yeltsinneŋ yaŋadan prezident itep saylanuında rol uynağan, şulay uq başta Purinne dә yaqlağan Berezovksiy, soŋğaraq aŋa qarşı pozitsiә aldı hәm vaqıt ütü belәn üzenә qarşı basım arta baruın hәm qulğa alınu qurqınıçınıŋ buluın kürep Russiәdәn kitәrgә mәcbür qaldı. Ul soŋğı ike yılda Londonda yәşi. Berezovskiy Russiә xakimiәtlәreneŋ ekstradiksiә talәbe politik hәm Dikәber ayında bulaçaq Duma saylauları belәn bәylәneşle dip belderde. Küzәtüçelәr qulğa alunıŋ sәyәsәt belәn bәyle buluın qabul itәlәr. Tik alarıŋ monıŋ eçkeme, әllә tışqımı sәyәsәt belәn bәyle buluı mәsәlәsendә fikerlәre ayırıla. Miras Fondınnan Yevgeniy Volknıŋ fikerençә, Berezovskiynıŋ qulğa alınuı Ğıraq suğışı belәn bәylәngәn, Britaniә belәn Rusisә arasındağı mөnәsәbәtlәr kiskennәşә tәşkәndә, Londonnıŋ Mәskәvgә duslarça işarә cibәrü bulıp tora. Annan başqa Britaniәdә Berezovskiyğa sempatiә belәn qarıylar dip әytep bulmıy. Volknıŋ Moskov Times gazetasında basılıp çıqqan sitatına qarağanda, Berezovskiy Russiәgә tapşırılır dip kөtep bulmıy. Lәkin, saylaulardan alda anı qurqıtu bulıp tora. Şulay itep Duma saylaularınan alda fondlarınnan faydalana almauına kiterә ala. Kreml belәn elemtәse bulğan politik küzәtüçe Sergey Markov ta Berezevskiy Russiәgә tapşırılır dip kөtmi hәm berük vaqıtta anıŋ qulğa alınuı Putingә üzenә kürә bülәk bulıp tora digәn fikerdә. Bәysez küzәtüçe Andrey Piontkovskiynıŋ fikereçә, Russiә xakimiәtlәre üz vaqıtında Kremldә xakimiәtne qulda totqan hәm soŋğaraq Putingә opppozitsiәgә küçkәn oligarxlarnı qulğa elәkterü mәsәlәsendә qıuraq xәrәkәt itә başladılar. Lәkin, oligarxlar küpkenә yәşeren mәğlümәtlәrgә iәlәr, alar monı faş itkәn xәldә, әle dә yuğarı urın bilgelәgәn rәsmilәrneŋ dә qanunsız eşçәnlege faş iteler ide. Şul sәbәple, Berezovskiynı ekstradiksiәlәv, anıŋ soŋğı yılardağı eşçәnlege өçen tügel, ә 90-nçe yıllarnıŋ urtalarındağı aktivlığı өçen talәp itelә. Lәkin, bu qısqa vaqıtta xәl itelerlek mәsәlә tügel. Mәskәmәneŋ aylarğa suzıluı mөmkin. Berezovskiynıŋ xөkem protsesın Kreml xakimiәtlәrenә hөcüm itü өçen faydalanaçağına şik bula almıy. Şul sәbәple Russiә xakimiәtlәre eşçәnlegeneŋ Berezovskiynı endәştermәvgә tügel, ә kiresençә, anıŋ tauışınıŋ işetelüenә kiterüe ixtimal.
Ferit Idelle, Praga .


text:
Vladimir Putinneñ Vatikan säfäre: pravoslav çirkäweneñ katoliklarğa qarata qırıs qaraşı üzgärerme?
Rusiä prezidentı Putin sişämbedä İtaliägä kilde, xörmätle tıñlawçılar. İtaliä citäkçelegennän tış ul Vatikanda Rim papası Benedict belän dä oçraşa. Qayber belgeçlär, bu Rusiädäge pravoslav çirkäw belän katoliklar arasındağı qarşılıqlarnı kimetügä, xristian dinendäge şuşı ike qanat araların caylawğa yul açır, dip ömetlänä.
Rusiä citäkçeläre Vatikanğa şulay itep ara-tirä kilep torsa da, papa xaqında monı hiç äytep bulmıy - katolik çirkäwe başlığınıñ älegä qädär Rusiägä barğanı yuq. Räsmi Mäskäw artında torğan Urıs pravoslav çirkäwe Vatikannı üzenä qarşı doşmani eşçänlek alıp baruda ğäyepli häm Papanıñ Rusiägä kilüe öçen älegä waqıt citmäde, dip belderä. Elekke yıllarda Gorbaçov ta, Yeltsin dä İoann Paul ikençegä üz çaqıruların tapşırsa da, urıs pravoslavları moña kisken qarşı çığıp kilde, ä inde xakimiätkä Mäskäw patriarxatına yaqın torğan Putin kilgäç, Rusiäneñ Vatikan belän mönäsäbätläre ğomumän pravoslav çirkäwe liniäsen çağıldıra başladı häm şunısı qızıq - Putin inde Papanı Rusiägä kilergä öndägän elekke çaqırularnı yañartıp tormadı.
Papa itep Benedict saylanğaç qına, Mäskäw patriarxatı belän Vatikan arasında yaqınayuğa omtılu sizelde. Şuña da xäzer qayber küzätüçelär Vladimir Putin nihayät Papanı Rusiägä inde çaqıra ala digän faraz beldergän ide. Ämma İtaliädäge "İl Riformista" basmasınıñ Vatikan xäbärçese Paolo Rodari moña şiklänep qarıy:
"Minemçä, dinara aralaşu yağınnan qarağanda, Vatikan Putin belän bu oçraşudan ällä ni zur uñışlar kötmi. Monıñ ike çirkäw arasındağı oçraşuğa öleş kertü ixtimalı xaqında min bik ük imin tügel. Papa Urıs pravoslav çirkäwe belän mönäsäbätlären turıdan-turı Aleksi İkençe häm Mäskäw Patriarxatı aşa alıp baraçaq. Şuña da min Putin, Gorbaçov kebek, Papağa Mäskäwgä kilü däğwäten birer dip uylamıym", di Vatikan belgeçe Paolo Rodari.
Şuşı ike çirkäwne - katoliklarnı häm pravoslavlarnı - härberse üzeneñ tarixi dairäse dip sanağan çirlärdä ber dinnän ikençesenä qıstawlar mäs''äläse borçıy, urıs pravoslav çirkäwe monı katoliklarnıñ "doşmani eşçänlege" itep kürä. Alarnı könbatış Ukrainadağı çirkäw büleneşe dä ayıra. İkençe yaqtan, Vatikannı da, Mäskäw Patriarxatın da tormışnıñ torğan sayın nığraq dönyawi prinsiplarğa qorıluı, xristian dine tä''sireneñ kimüe, İslamnıñ üsüe nıq borçıy. Bu alarnı berläşterügä etärä, diärgä bula.
Rodari fikerençä, Putinneñ Benedict belän oçraşuında süz näq menä şul temalar - ayırım alğanda, Kosovo, Çeçnä, Yaqın Könçığıştağı xällär, İslam turında bara ala.
Söyläşü öçen Putin belän Benedict arasında tel kirtäläre bulmas dip kötelä. Mäğlüm ki, xäzerge Papa çığışı belän Germaniädän, ä Vladimir Putin zamanında kommunistik Könçığış Germaniädä KGBda xezmät itkän keşe bularaq, german telen yaxşı belä dip sanala.
Kärim Kamal


text: Saqlanu ministerlığınıñ mätbuğat wäkile Radi Badr xäbär itkänçä, İssam Jässem Qasím Bağdatta, üz öye yanında kiçä kiç atıp üterelde. Anıñ belän bergä saqçısı da hälaq buldı. Qasím, yaña saqlanu ministerlığına bilgelängän 20 generalnıñ berse ide. Bügen Bağdatta polísí binası yanında maşínağa quyılğan mina şartlap, kim digändä 9 keşe hälaq buldı, 60 lap keşe yaralandı. Xakímítlar, maşínanı terrorçı intixar yörtkän dip xäbär itä. Şartlaw irtä belän keşelär äşkä barğan waqıtta buldı. “Bu xäl menä monda buldı. Polísí binası yanındağı gäyepsez keşelär yäşägän yortlarğa häm alarnıñ üzlärenä dä zían kilde” dip äytte jurnalistlarğa şartlawnı kürüçelärneñ berse. Britanínıñ saqlanu ministerlığı xäbär itüençä, Ğíraqnıñ könyäğında Basra şähärendä Britan xärbi boralağı cimerelep töşkän. Boralaqtağı ber xärbi hälaq bulğan, ike keşe yaralanğan.


text:
Urman şaulap üśä, kemder hatıp bötä
Başqortostan urmandarźı auksionda hata. Bıyıl Böryän, beloret, Asqın, Äbyälil, Yılayır, Qariźel rayondarında 90 meñ kubometr ağas auqtsion aşa hatılğan. Respublika qaźnahına bınan 12 milion hum samahı qağıź rubl kilä. İleş, Dürtöylö taraftarında köslö dauıl urmandarźı tuźźırğandan huñ xökümät premer- ministrı urınbaśarı Şamil Vaxitov bıl auksiondarźı böryän yaqtarında tuqtatıp dauıl ütkän urındarźağı ağastarźı hatıu ösön oyoştororğa täqdim itkäyne. Ä dauıl utkän urmandar haman da şul kileş qala birä. Urındağı xalıq qına qasıp-bośop utın-maźar äźerläy. Urman- federal mölkät. ¦źäktän Farman bulmay torop unı taźartıu küñelheź tamamlanıuı ixtimal tip bildäläne premer- ministr Rafael Baydäülätov:
Ä el- dauıldar ihä haman da Başqortostandıñ nıqlığın hanay. Kisäge köslö el Öfö ergähendäge Çesnoqovqa auılında mäktäp häm balalar baqsaları qıyıqtarın alıp bärźe. Dmitriewqa xujalığında ber kelätteñ qıyığı la elle genä zıyan kürgän. Ber-ike kön aldaraq ihä Qaltası rayonı ¥ur Käşäk auılında la mäktäp, mäźäniät yorto, urındağı qolxoź känsäläre qıyıqtarı osqaynı. Kisä Öfölä lä el uramda sauźa itkän ber- nisä satırźı alıp osorğan, baytaq urındarźa ağastar auźı yäki botaqtarı hınıp töştö. Bıyıl Başqortostan el-dauıldan zıyandı nıq kürä.


text:
Russiä prezidentı Putin elekke Dumada uq üzeneñ säyäsäten ällä nindi qarşılıqqa oçramıyça ütkärep kilde. İnde yaña Dumada ul üzeneñ çiksez xakimiäten niçek faydalanaçaq ? Kiläse berniçä ayda nindi dä bulsa kisken üzgäreşlär kertäçäkme? Putin prezident saylaularınnan alda nindi dä bulsa ütä politik üzgäreşlär kertmiäçäk kebek.
Teoriädä yäkşämbe könge saylaularnıñ näticäse prezident Putingä liberal ekonomik reformalar ütkärü, öçençe märtäbä saylanu öçen konstitutsiäne üzgärtü mömkinlegen birä. Läkin, ikençe yaqtan reformalarn yaqlap kilgän partiälärneñ berse dä Dumağa kerä almadı. Duma ekonomikanı liberralştıru öçen basım yasar dip kätep bulmıy. Millätçelärneñ prioritetı başqa. Xodorkovskiy qulğa alınıp, anıñ aksiäläre tuñdırılğanan soñ, alar Putinnän başqa oligarxlar belän dä şulay uq eşläsen, alarnıñ mal-mölkäten konfiskatsiäläp xalıqqa taratsın dip taläp itälär. Älbätä, bu investitsiäne üterü häm ekonomik üseşne yuqqa çığaru bulır ide. Ämma ikençe yaqtan prezidentqa liberal häm irekle bazar säyäsäten yaqlauçı partiälärneñ Dumağa kerä almauları säbäple, andıy säyäsät alıp baru qıyınılaşaçaq. Eçke säyäsätkä kilgändä, Putin ilne yuğarıdan idarä itelgän demokratiägä yäğni irekleklär qısılğan sistemağa taba alıp barırğa telägän xäldä, Dimada qarşılıq kürsätü bulmayaçaq kebek. Läkin, ul ilne liberal demokratiägä yünältkän xäldä Dumada qıyınlıqlarğa oçrayaçaq. Ğomumn alğanda Putin monı teli dip tä äytep bulmıy. Şul säbäple prezident kebek Duma da media ireklegen yäisä denokratik xoquqlarnıñ advokatı bulaçaq dip kötep bulmıy. Duma Çeçnä suğışı turında prezidentnıñ başın qatırmayaçaq häm tışqı säyäsätkä dä tıqşınmayaçaq. Läkin, Dumadağı radikal millätçelär elekke sovet respublikalarında Russiäneñ täsiren urnaştırunı taläp itäçäklär. Ä inde alarnıñ basımına baş iyü AQŞ häm Könbatış illäre belän xezmättäşlekkä zian kiterer ide. Şul säbäple Putin yaña Dumada bik zur küpçelekkä iä bulsa da, anıñ belän här vaqıt eş itü ciñel bulaçaq dip tä äytep bulmıy. Gärçä, oppzoitsiädäge säyäsmännärneñ saylaularda yuğaltuları säbäple kiläse prezident saylaularında köndäş bulırlıq şäxes kürenmäsä dä, Putin yaqın kiläçäktä ağımdağı säyäsätkä nindi dä bulsa zur üzgäreşlär kerter yaki xäzerdän ük konstitutsiäne üzgärtü eşenä kereşer dip äytep bulmıy. Putin bügen üze dä konstitutsiäne üzgärtügä qarşı buluın belderde. Läkin, kiläse yılğı prezident saylaularında ciñep çıqqan xäldä, häm moña ber kem dä şik beldermi, anıñ ikençe möddät tulır aldınnan yañadan saylanu öçen fikeren üzgärtüe mömkin. Älbättä, konstitutsiäne bälkim tik prezidentlıq möddäte säbäple genä tügel, ä başqa säbäplärdän dä üzgärtergä kiräk bulıp çığa ala. Bigeräk tä subyektlar , alarnıñ xoquqları mäsäläsendä. Läkin, prezident saylaularına qädäre Putinneñ säyäsätendä dä, başqa mäsälälärdä dä zur üzgäreşlär bulmas kebek.
Färit İdelle, Praga.


text:
Törkiäneñ Putine kitärgä tiyeş
Törkiäneñ säyäsi kiläçäge yul çatında tora.
Michael Rubin törek general ştabınıñ İstanbuldağı xärbi akademisäsendä ütkärelgän xalıqara Yaqın Könçığış simpoziumına qatnaşqannan soñ bu mäqaläne yazıp diqqätne cälep itte. Bälki dä berençe märtäbä kürenekle ber amerikan belgeçe premier Erdoganga qarşı ber fiker äytkän buldı. Ul mäqaläsendä mondıy fikerlär yaza: “Erdogan üzenä yaraqlı bulğanda demokratiä fikrenä yäbışsä da, xäzer añarga arqası belän äylände. Mäxkämälär xökümätkä qarşı qarar birgändä alarnı ütäwdän baş tarta. Mätbuğatnı Kreml kebek ähämiätsez dip kürä. Ikence zur mätbuğat organı Sabah gazetası belän ATV televidenie şirkäten üz kontrole astına aldı. Erdogannıñ kabinet ağzaları östennän 30 korruptsiä ğäyepläve mäxkämälärdä tikşerelä. Erdogan İslam belän könbatış arasındagı upqınnı taraytu ber yaqta torsın, kiresençä anti Amerkian häm anti semitik yala yağularnı yaqlap, bu upqınnıñ arasın tagı da açtı. AQŞ belän Avropada justitsiä demokratiälärne saqlağan ber instrument. Törkiädä dä monıñ şulay buluwı törek demokratiäseneñ ölgergänlegen kürsätä.”
5 iyündä konstitutsiä mäxkämäse universitetlarda xatın-qız studentlarga baş yawlığı belän kerü iregen birgän ike konstitutsiä maddäsen köçtän çığarğaç, Törkiädä zur ızğışlar çıqtı. AK partiälelär konstitutsiä mäxkämäsenä xöcem itä başladılar. AK partiäneñ parlamentagı justitsiä komisiäse çitäkçese İyimaya bu atna başında yaña ber täqdim kertep küp keşene şaqqatırdı. Ul konstutsiä mäkämese alğan qararlarnı parlamentta tawışqa quyıp, kiräkkändä 5 yıl möddät belän tuñdıru xoquqı birgän ber konstitutsi maddäse äzerlärgä çaqırdı.
İnde küpçelek televidenie kanallarınıñ xäbär programalarında här kön sayın diärlek premier şunı äytte, oppoziätsion partiä liderları monı äytte digän alarnıñ ber-berlären ğäyeplägän belderüläre urın ala. Eş ul däräcägä çitte ki, xoquq buyınça belem almağannar da üzenä kürä fikerlär äytä. Mäcles räise Toptan krizistan qotılı öçen Russiädä bulğanı kebek ike mäcles buldıru formulasın täqdim itte.
Barlıq bu ızğış talaşlarnıñ artında konstitutsiä mäxkämäseneñ AK partiäne ildäge laik sistemanı bozuda ğäyeple tabıp yabu häm 70 ağzasın säyäsättän tıyu buyınça qarar çığaru ixtimalı yata. Tabiği AK partiä yabılğaç, anıñ ekonomik ölkädäge qoda qodağıylıq, üz taraftarların qanunsız räweştä bayıtu, korruptsiä kebek törle aktiflıqlarınıñ da faş itelü ixtimalı bar.
Säyäsi köçkä bäyle ekonomik köçne yuğaltu ixtimalığı da AK partiäne borçıy bulsa kiräk. Ayruça mäxkämä protssesı äle betmäsä dä, AK partiäneñ üz eçendä bülenü, qayber deputatlarnıñ başqa partiägä küçü ixtimallığı da Premierne borçıy. Ul xaqsız da tügel. Çönki Alevilärneñ, yäğni sönni bulmağan şigeylärgä yaqın torğan törkemneñ wäkillärennän deputat Reha Çamuroğlu partiädän ayrıldı digän xäbärlär çıqtı. Şunıñ öçen dä bulsa kiräk Premier Erdoğan parlamentnı cäyge yalga cibärmäskä buldı. Şulay itep üz deputatların kontrol astında totmaqçı bula.


text:
Älege qazada YaK-40 oçqıçındağı 37 keşeneñ barısı da hälak buldı.
Baş prokuror Räşitcan Qadirov oçqıçqa terrorçılar höcüm itüen raslawçı dälillär yuq, ämma andıy mömkinlek tä tikşerelä dide.Min bu oçqıçnı 20 metrlap bieklektä bulğanda ber qanatı yanğan kileş kürdem. Şunnan soñ ul yılğa tiräsenä töşte. Qanatı hawa alanı yulına töşte. Oçqıçnıñ qalğan öleşe yılğağa töşte. Häm min 2 zur şartlaw tawışın işettem, şunnan qotoçqıç ut kürdem, oçqıçtan bernindi tawış ta işetelmäde
Qadirov äytüençä, hawa alanına töşär aldınnan oçqıçnıñ tägärmäçläre açılmağan. Quyı toman eçendä oçuçılar ike märtäbä töşep utıru omtılışı yasağannan soñ hawa alanı yanındağı qoymağa bärelep yalqınğa kümelgän. Läkin älege qazanı kürgän ber xatın-qız äytüençä, oçqıçnıñ ber qanatı hawada uq yana başlağan bulğan:
AUDİO: .
Oçqıçta hälak buluçılar arasında BMOnıñ Üzbäkstan öçen cawaplı ölkän koordinatorı Richard Conroy, Waşingtonda terkälgän World Concern isemle Humanitar törkemneñ Üzbäkstandağı citäkçese Richard Penner da bulğan.


text:
шиMбә, 21 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 09:14
Konverttarźağı eş xaqı enäyät. Federal halım xeźmäteneñ Başqortostandağı idaralığı oşonday isem aśtında kiñ külämle operatsiya başlanı. Eş xaqın qanunhıź yul menän tülägän oyoşmalarğa qarşı iğlan itelgän bıl operatsiya yıl aźağına tiklem dauam itäsäk. Äle qala uramdarına xeźmät xaqın konverttarźa tülägän oyoşmalarğa qarşı köräşergä saqırıusı bannerźar elengän, ışanıs telefonı eşläy. Respublikala 20 meñgä yaqın kommertsiya oyoşmahı terkälgän. Ularźıñ meñdän aşıuı halım orğandarı aldında ber qasan da xisap birmägän, 400-źän aşıuı kredit oyoşmaları menän kileşeü töźömägän.


text:
Dauıl auźarğan urmandar taźartıla
Dauıl vaqıtında zıyan kürgän Ğafuri urman xujalığındağı yul qırźarı yığılğan ağastarźan tulıhınsa taźartılğan. Xujalıq etäksehe Änäs Säyfullin äyteüensä, auıldar yanı la tärtipkä kilterelä. Bögöngä eş tuqhan gektarźa ütälgän.
Ağastarźı basıu, seymal äźerläüźä tuqhan keşe qatnaşa. Urman ujalığında tiśtägä yaqın maşinalar źa eşläy.
Äle urman xujalığı meñ yarım kubometr samahı ağas äźerlägän. Seymaldıñ kübehen rayonda yäşäüselär hatıp ala.
Änäs Säyfullin äyteüensä, zıyan kürgän mayźanda qimmätle ağastar hiräk bulğan. Ğafuri urmanlı töbäktärźän iśäplänhä lä, bında başlısa töźölöşkä eşkinmägän ağastar küberäk.


text:
Tatnet: forumçılar arasında bäyge başlana
«Tatnet yöldızları» bäygese häm anıñ belän bäyle qayber şaw-şular onıtılıp ölgermäde, tatar internet cämäğätçelege yaña bäygene ütkärergä uyladı. Tatforum.at.tt säxifäsendä bu xaqta xäbär päydä buldı. Forumnarda yazuçı keşelär arasında bäyge ütkärü täqdime belän Pantera häm Rinat Piterkiy isemnäre astında tanılğan forumçılar tanıştırdı. Forumda bäygeneñ nigezlämäse dä basılıp çıqtı. Bäyge, tatforumda yazuçı yäşlär arasında ütkärelä diälä anda. Oyıştıruçılar, virtual dönyada tanışqan keşelärne real tormışta oçraştıru, saytnı tanıtu, tatarlar cıyıla torğan cirgä cämäğätçekneñ iğtibarın tartu maqsatların quya. Bäygene oyıştıru komitetı, jyuri, belgeçlär şurası tözergä planlaştırıla. Yarış berniçä tördä ütkärelä, mäsälän, tatarça iñ küp yazuçı, tatar mädäniäte, muzıkası turıda yaza iñ küp häm qızıq yazuçı, säyäsi waqiğalarğa iñ aqıllı añlatmalar birüçe, tarixi temağa yazuçı häm iñ tatar canlı keşene saylarğa täqdim itelä. Alay ğına da tügel, söyläşep kenä qalmıyça, real tormışta millät öçen närsäder eşläwçe millättäşlärebezgä maxsus büläklär bireläçäk, tatar internetınıñ üseşe öçen tırışuçı forumçığa häm latin xäreflärendä yazuçı keşegä maxsus büläk birergä wäğdä itälär.Forumçılar bäyge ütkärü täqdimen xupladılar, ämma yarışnıñ nigezlämäse belän kileşep betä almadılar, beraz ğına bäxäsläştelär. Yarışta qatnaşırğa layıqlı forumçılarnıñ, alarğa bäyä birä alırlıq juri äğzäläreneñ isemnäre atala başladı inde. Alar arasında Bıltır, Rustem, Nogay, Raxmetov, Millätçe, Suqır, Rif häm başqalar bar. Bäygeneñ nigezlämäse, ütkärelü waqıtı häm garizalarnı tapşıru urını turında tatforum.at.tt adresın urnaşqan internet säxifäsendä belep bula. Andağı forumnıñ ğomumi temalar digän bülegen qararğa kiräk.
Bikä Timerova.


text:
Rusiä Däwlät Duması öçençe häm soñğı uqılışta xökümättän bäysez oyışmalarnıñ eşçänlegenä çikläwlär kertkän qanun ölgesen xupladı. 357 deputat qanunnı yaqlap tawış birde, 20se qarşı çıqtı. Qanun ölgese monnan soñ parlamentnıñ yuğarı palatasına kitä. Rusiädäge xökümättän bäysez oyışmalar, üz eşçänleklären çiklärgä, xattä tuqtatırğa möcbür bulaçaqları turında borçıla. Qanunnı yaqlawçılar – yaña tärtip – terrorğa qarşı köräşne näticäleräk itäçäk, dip sanıy. Rusiä prezidentı Putin qanunğa qayber üzgäreşlär dä täqdim itkän ide. Yevropa Komissiäseneñ Brüsseldäge matbuğat wäkile Emma Udwin, Azatlıq radiosı xäbärçesenä, Yevropa Berlege Rusiädäge xökümättän bäysez oyışmalar belän xezmättäşlegen tuqtatmayaçaq, dip belderde:
"Qanun xuplanğançı aña östälgän qayber üzgäreşlär – döres yünäleş birä. Bez älbättä mondıy qanunnıñ bötenläy bulmawın telär idek, ämma älege üzgäreşlär wazğiätne barıber ciñeläytä. Monnan soñ bez älege qanun qısalarında eşne däwam itäçäkbez."
Uzğan atnada Komissiä, Rusiädä yaña qanun ğämälgä kergäç, Çeçnyağa sosial üseşkä bülengän 20 million yevrolıq programmanıñ ütäleşe şik astında qalaçaq, digän borçılu beldergän ide. Bügen Udwin, programma ğämälgä aşırılaçaq, ämma alğa taba ni bulasın farazlap bulmıy, dide.


text:
Prezident Mortaza Räximov xeźmät aldınğılarınıñ ber törkömön respublika yortona yıyıp ularğa Räsäyźeñ häm Başqortostandıñ däwlät büläktären tapşırźı. 80 keşe törlö maqtawlı isemdär, maqtaw qağıźźarı aldı. Yıyılıusılar aldında telmär totop, Mortaza Räximov Başqortostandıñ köndän–kön üźä barıuın, keşelärźeñ tırışıp eşläwźären äytte. Yaźıusı Noğman Musin Salawat Yulayıv ordenı menän büläklände, mäğärif ministrı Zöhrä Räxmätullina respublikanıñ atqaźanğan fän eşmäkäre buldı. Şağir Rif Toyğon büläkläw barışında üźeneñ şiğırın uqıp Başqort bulıu ösön küp käräkmäy, unıñ ösön Mortaza Räximov bulırğa käräk tine.
Başqortostan yaźıusılar berlege yetäksehe urınbaźarı Rif Toyğon prezidenttıñ könö– tönö tierlek rayondarźan qaytmay respublika menän idara itewen oşolay tip bahalap, tap oşonday tırışlıq höźömtähendä Başqortostan säskä ata tip äytte.


text: Dönya Sälämätlek Saqlaw Oyışması tämäke tartuğa qarşı kileşü qabul itte. Tämäkene Kontroldä Totu Konvensiäse dip isemlängän älege dokumentta tämäke reklamasın tıyu, tämäkene satunı çikläw turında süz bara. Kileşü Oyışmanıñ yıllıq summitına Genavada cıyılğan 192 däwlät wäkilläre tarafınnan qabul itelde. 40 il anı raslağannan soñ kileşü ğamälgä keräçäk. Dönya Sälämätlek Saqlaw Oyışmasınıñ berençe tapqır mondıy kileşü qabul itüen, anıñ citäkçese Gro Harlem Brundtland "tarixi" dip atadı: "Bu hiçşiksez global sälämätlek saqlaw eşe öçen tarixi mizgel. Tämäke konvensiäsen qabul itü-xalıqara cämäğätçelekneñ-sälämätlekkä bulğan bu zur qurqınıçnı beterergä teläge buluın kürsätä. Bezneñ bügenge bu qarar-milliardlağan keşeneñ ğömeren, häm kiläse buınnarnıñ sälämätlegen saqlap qalaçaq", dide Brundtland. Kileşü nigezendä Dönya Sälämätlek Saqlaw Oyışması äğzaläre bulğan däwlätlär-kiläse 5 yıl eçendä üzlärendä tämäke reklamasın çiklärgä tieş bulaçaq.


text: İerusalim. Xalıqara ğadellek mäxkämäseneñ kiläse atna başında İzrail tözep yatqan "iminlek diwarı"nıñ qanuni bulu-bulmawın tikşerüe aldınnan İzrail şul kirtäneñ ber öleşen sütäçägen xäbär itte. İlneñ saqlanu ministrlığı wäkile, bu eş irtägä başlanaçaq häm barlığı 8 çaqrım diwar süteläçäk dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, monıñ Xalıqara mäxkämä utırışı başlanuına bäyläneşe yuq, İzrail bu eşne inde 6 ay elek ük planlaştırğan bulğan. Yähüd yağı älege diwarnıñ kiräklegen ilne fälästin höcümçelärennän saqlaw kiräklege belän añlata. Ämma fälästin premyer-ministrı Äxmät Qıray diwarnı, okkupatsiälängän cirlärne umırıp alu dip bäyäli häm fälästin yağı, mäxkämä diwarğa qarşı qarar qabul itär, çönki anı qoru qanunsız digän ömettä tora dip belderä. Şuşı diwarnı qoruğa Quşma Ştatlar da, Yevropa Berlege dä qarşı çığa, läkin alar bu eşkä Xalıqara ğädellek mäxkämäsen cälep itüne xuplamıy.


text: Qatar da Tähran kebek fälästin xökümätenä 50 million yärdäm dollar biräm dip wäğdä itä.Yärdämne şulay uq Suria belän Rusiä dä kürsätäçäk. Fälästin idäräse burıçı ike milliard dollarğa citkän. “Xämäs”neñ köç qullanudan baş tartmağanı häm İzrail däwläten tanımağanı öçen AQŞ belän Yeuropa berlege fälästingä matdi yärdämne tuqtattı. İran parlamentı räise Ğolam Ali Xoddad-Adel bolay dip belderde:“Bez, amerikannarğa häm Yevropalılarğa, yanaw urınına islam däwlätläre häm başqa illär belän duslarça söyläşülär ütkärsägez ber faydası bulır ide dip, kiñäş itäbez. Bälki monnan Yevropa illärenä dä Könbatışqa da fayda ğına bulır ide”, dip belderde Xoddad Adel.


text: Xristan dinen qabul itü säbäple üz ile Afğanıstanda ülem cäzası yanağan Abdul Raxmanğa İtalia säyäsi sıyınu birergä äzer. Bu xaqta bügen İtalianeñ premer ministrı Silwio Berlusqöni belderde.Şulay buluğa qaramastan, Afğanıstan parlamentı Raxmannı ildän çığarmasqa kiräk dip sanıy. Xäzerge waqıtta Raxman saq astınnan azat itelgän. Dönyä cämäğätçselege basımı astında mäxkämä aca qarata cinayat eşen tuqtatqan Anıñ turıda ul ruxi xasta digän farazlar da bar. Raxmannıñ qayda buluı bilgele tügel. Konservativ dairälär ana ülem cäzası taläp itä.Amerika xärbiläre mäğlümätlärenä qarağanda, Afğanıstanda- taliblar belän bäreleştä 32 talib üterelgän, suğışçılarnıñ ike nığıtılğan bazası yuq itelgän. Ber amerikan, ber qanada xärbie haläk bulğan.Qorallı bäreleş, taliblar Helmand wiläyätendä xärbi bazağa höcüm yasağannan soñ kilep çıqqan.


text:
Omskida sabantuy bulırmı
Şuşı könnärdä şähär xakimiäte qarşında eşläwçe İctimaği koordinatsiä şurasınıñ çirattağı utırışları bulıp uzdı. Berençe utırış “Omski şähärendä“Mäğärif” milli proyektın ğamälgä aşıru”, ikençese “Omski şähärendä mädäniät üseşe konsepsiäse” digän temalar buyınça ütkärelde. Anda şähärdä eşläp kilüçe ictimaği, şul isäptän milli oyışmalar citäkçeläre qatnaştı, tatar oyışmalarınnan ölkä häm şähär milli-mädäni möxtäriätläre räisläre buldı.
Koordinatsiä şurasınıñ äğzaları “Mäğärif” milli proyektın ğamälgä aşıru” teması buyınça fiker alışqannan soñ, belem birü sferasında älege proyektnıñ töp yunäleşläre buyınça däwlät quyğan mäs'älälär belän täñgäl kilgän maqsatlı eş alıp barıla dip assızıqladılar. Bu eştä berençe çiratta mäktäpneñ häm uqıtuçı hönäreneñ däräcäsen kütärü, mäktäplärgä yäş belgeçlärne cälep itü, talantlı pedagoglar eşendä yärdäm kürsätü, sälätle uquçılarnı qızıqsındıru kebek çaralar kürü zarur dip bilgelände, axırda 4 punkttan torğan qarar qabul itelde. Qararğa ayırım alğanda, “Mäğärif” milli proyektın ğämälgä aşıru buyınça eşne däwam itärgä, anda ictimaği oyışmalarnıñ qatnaşlığın aktivlaştırırğa digän matdä kertelde.
Koordinatsiä şurasınıñ ikençe, mädäniät üseşe buyınça ütkärelgän utırışında, şuranıñ aldağı – 2007 yılğa eş planı ölgese qaraldı. Anda töp iğtibar şähär könen ütkärügä birelgän, bu bäyrämdä milli oyışmalarnıñ qatnaşlığı ayırım bilgelängän.
Ämma şunsı soraw tudıra, Rusiä külämendä alıp barılğan bu milli proyektta ayırım millätlärneñ üseşenä iğtibar birelmägän diärgä mömkin. Asılda milli-mädäni oyışmalar citäkçeläre cıyılğan älege utırışlarda da ayırım xalıqlarnıñ telen, mädäniäten üsterü buyınça süz bötenläy quzğatılmadı, barı tik alarnıñ qatnaşlığı ğına tikşerelde.
Döres, utırıştan soñ bulğan aralaşu waqıtında koordinatsiä şurası räistäşe Yevgeniy Lobunes tatar möxtäriäte räise Ğafiä Aleevanıñ kiläse yılda şähär külämendä Sabantuy ütkärergä kiräk digän täqdimen xuplawın belderde, bu çaranı grant aşa finanslawğa ireşergä kiräk digän kiñäş birde, Omskida sabantuy ütkärüne Koordinatsiä şurasınıñ 2007 yılğı eş planına kertergä wäğdä birde. Monıñ öçen möxtäriät citäkçese şähär xakimiäteneñ mädäniät idäräsenä maxsus ğariza belän möräcäğät itärgä tieş. Şulay itep, aldağı yılda omskilılar sabantuylı bulırğa da mömkinnär.
Omski yäşläre tatar estrada cırların yarata
Yäkşämbe könne “Umırzaya” tatar-başqort fol'klor ansamble yäşläreneñ konsertı bulıp uzdı. Konsert, kollektivnıñ başqa çığışlarınnan ayırma bularaq, Malunsev isemendäge mädäniät sarayında ütte häm anıñ programması tulısınça estrada cırlarınnan häm iyüllärennän tözelgän ide. Yäşlär ayırım konsert oyıştıruların, ansambl'neñ fol'klor yunäleştä eşläwe säbäple, üzläreneñ xalıqqa zamana cırların da kürsätergä teläkläre buluı belän añlattılar.
Äytergä kiräk, zalda tamaşaçı şaqtıy küp buldı häm artistlarnıñ här çığışı köçle alqışlar astında ütte. Soñınnan säxnägä çığıp räxmät äytüçelär dä buldı.
Şunı da äytergä kiräk, qızlar üzläreneñ çığışlarınnan qänäğät bulsalar, konsertnıñ töp oyıştıruçısı Röstäm Äxmätcanov üzeneñ cırların uñışlı buldı dip sanamıy.
Konsert 26 noyäberdä, änilär könendä buldı häm üzeşçän artistlar zalda utırğan änilärne qotlap alarğa bağışlağan cırlar başqardılar.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Kosovo çigendä bulğan bäreleşlärneñ asılında ni yata?
Makedoniä polisiäse, kiçä küpçelege albannar yäşägän Makedoniäneñ tön yağındağı töbäktä çıqqan atışu waqıtında, cinäyätçelektä ğayeplänüçe 8 ğisyançını ütergän. Kosovanın bäysezlege mäsäläse sonğı yulına kergändä, Makedoniädä etnik xalıqlar arasında kiyerenkelek artamı?
Makedoniä räsmiläre küzlegennäñ qarğanda, bu waqiyğa, ğadi polisiä çarası gına ide.
Eçke eşlär ministrı Lirip Jakupi, bu çaranın maqsatın, Kosovo yaqınnarında törmädän qaçqan totqınnar citäklägän qorallı cinäyätçelärgä qarşı ide dip añlata.
Läkin, küzätüçelärneñ kübese bu waqiyğanın normal cinäyät basqınınnañ ayırmalı buluına iğtibar itä. Operasiädä üterelgän törkem qullanğan qorallarğa qarağanda, alar ğadi ber cinäyätçedäñ kübräk partizannar qıäfätendä bulularına iğtabar yünälderelä.
Skopje xaqimiäte, NATO häm Yewropa Berlegenä äğzälege barışında, il eçendä üzen totırıqlı bularaq kürsätergä tırışa. Läkin bu tırışlığı, suğışçı törkemnär tarafınnañ bozıla.
Skopjedäge, Saqlanu fännäre İnstitutı professorı, Biljana Vankovska, äz külämdä törkemnär bula ala läkin monda süz alarnıñ küpme buluı mäsäläse tügel di ul. Mäsälä alarnıñ, iminlekkä qurqınıç tudıru tudırmaw mäsäläse.
Vankovska bu törkemnärneñ maqsatı belgele tügel di. Läkin bu tırılıqlar, alban asıllı makedoniäle citäkçelegendäge, Kosovonıñ, dekäbr başında bäysezlegen iğlan itü maqsatına bäyle buluı ixtimal di ul.
“Bu barı tik bäysezlek öçen genä bulğan ber köräştä tügel, şul uq waqıtta bu Kosovo citäkçelegen alu öçen ber köräş. Şuña xäzer bik küp citäkçe xällärne küzätä genä. Bu Albannar arasındağına bulğan Makedoniä nizağı tügel, şul uq waqıtta bu böten töbäkne dä eçenä ala.”
Şul uq waqıtta Kosovo räsmiläre, xälne tınıç yullardan xäl itärgä täqdim itä. Kosovo Premyerı Avni Arifi, 25 protsentıñ alban asıllı xalıq täşkil itkän Makedoniädä, Kosovo citäkçelege totırıqlılıq yaqlı dide.
Makedoniäneñ tönyaq könbatış töbäge, 2001nçı yıldan birle watanadaşlar suğışınnañ ziyan kürä. Albannarnıñ baş kütärüe bastırıldı. Çik buyındağı nizaqlarnı çişär öçen Könbatış tarafınnañ albannarga küberäk xoquq birgän, tınıçlıq häm yañarış proyektı kertelde. Läkin Töbäktäge alban asıllı makedoniälelär arasında üzäk xaqimiätkä bulğan riziasızlıq kimemäde.


text: Äfğanstannıñ qır kamandirı Räşid Dustum ber yıl elek bulğan bäreleşlär waqıtında äsir itep alınğan 50 Taliban suğışçısın irekkä çığardı. Dustumnıñ yärdämçese Äbdel Mäcit Ruzi äytüençä, Qondız törmäsendä utırğan bu keşelär şimbä könne Paştun aqsaqallarına tapşırılğan. Ruzi süzlärençä, aqsaqallar bu keşelärne azat itergä sorap, Dustumğa berniçä tapqır möräcäğät itkän bulğan. Äfğanstan prezidentı Xomid Karzai, BMO häm Xalıqara Qızıl Xac oyışması räsmiläre belän bulğan söyläşülärdän soñ, Dustum äsirlärne irekkä çığarırğa bulğan.


text:
Butun dünyada olğanı kibi, Turkiye’de de Gurziya’dakı cenk ve Rusyanın politikaları kün tertibinde tura. Kırım Tatar Milli Meclisi reisi Mustafa Kırımoğlu’nen ötken afta yapqanımız interviv internette yanki tapti.
Ondan gayrı Türkiyedeki Kafkasya diasporasının neşir orğanı Nart Ajans ve milletim ve başka internet sitelirinde bu haber neşir etildi. Milli Meclis reisi Mustafa beyin radyomuzğa berğen intervivunde aytqanları Türkiyede başka gazate ve radyolardaki yazarlarin ve komentar yapqan adamların da dikkatin celp etti ve gazatalarda Rusyanın Kırım’da alıp barğan siyaseti ve provakatsiyaları aqqında çeşitli aberler ve yorumlar neşir etildi. Bu haberlerde sıra Kırımğa mı kele? Sorularına cevap kıdırıldı.
Bu arada Kırım Tatar Milli Meclisi reisinin milletlerara münasebetler boyunca danışmanı ve Ankara Bilkent üniversiteti milletlerara münasebetler boyunca ocası olğan Prof.Dr.Hakan Kırımlı Türkiye İngiliz tilinde neşir etilğen Todayzaman adlı gazeteğe bergen mülakatta Rusyanın eski kuvvetin tiklemesinin Turkiye ve Batı için tehlikeli oğlanın ayttı.
Dr. Kırımlı, Putin devrinde Rusyanın kattı bir politika alıp barğanın, Gürcistanda Saakaşviliden son pro-Rus bir ukümetni başğa ketirip o yerni öz kontrolünde tutmağa tırışacağın, Çarlık devrinde, taa son Sovyet devrinde ve şimdiki Rusyada rejimler ve sistema denişse de Büyük Rusya ‘derjava” idealinin bügünde capcanlı saklanıp turğanın bildirdi..Hakan Kırımlı todayzaman gazatsına berğen mülakatında, Rusyanın, Rus vatandaşlarının yaşağanı başka yerlerde de oz menfaatleri için aynı politikanı alıp barğanın, Kırım’ında bu meselede kaynap tuğran bir qazanğa benzeğenin, Çeçenistanda yapqanları cinayetlerin ortada oğlanın kaydetti ve Gurcistannın Osetya ve Abhazyanın bağımsızlığın tanırsa bunun Rusyanın planların altüst eteceğin, mevcut krizlerin devam etmesinin Rusyanın menfaatine olğanın söyledi.
TÜRK DÜNYASI KÜNLERİ
Kastamonu Belediyesinin tertipleğeni ananeviy ``Türk Dünyası Günleri`nin 12`ncisi, 23-25 Ağustos tarihlerinde keçirile..
Kastamonu Belediyesinden yapılğan bildiriğe köre , 23 Ağustos Cumartesi akşamı büyük bir konsertnen başlayacak faaliyetlerde Belediye Sergi zalı`nda, Avrasya Kültür ve Sanat Birliği Resim Sergisi, sanatseverlerğe takdim etile.
Sergide, Özcan Tekin, Hüseyin Bulut, Yıldız Asangalı, Astar Momunbek, Enver Ahmet Kulov ve ve Kırım Tatar ressamı Ramiz Netovkin`in resimleri yer ala
Şenliğin ekinci kününde ise şeerğe kelğlen misafirler için kültür kıdıruvları yapılacak.
Kene Pazar künü endi Kırım Tatarlarğa belli jurnalist Kemal Çapraz, Bahtiyar Sipahioğlu, Doç. Dr. Abdülvehap Kara, Avrasyayazarlarbirligi reisi Yrd. Doç. Dr. Yakup Deliömeroğlu ve Yrd. Doç. Dr. Giray Saynur Bozkurt’un iştirak etkeni Türk Dünyasının meseleleri adlı toplaşuv konferansiya keçilire
Kastamonu şeerindeki Türk Dünyası Künlerinde 24 Avgus Pazar aqşamı Kışla Parkı`nda, Başkurdistan ve Kosova Halk oyunları ansambillerinin nümayişleri olacak. Şenlik 25 avgust künü yekünlene.
Bu arada Kastamonuda bu senede iştirak etken Kırım Tatar ressamı Ramiz Netovkin endi Kastamonulular tarafında bizim şerli ramiz olarak çaqırıla. Onun Kastamonu resimleri, belediyenin internet saytındada Kastamonulu ressam adınen kösteriler. Malum olğani kibi Ramiz Netovkin, Kastamonu ve Kırım Bahçesaray şerlerinin çeşitli köşelerinin resimlerin Kastamonu belediyesi bir albüm olaraq neşir etken edi. Bu albümde bazı resimlerin Kastamonu mu yok sa Bahçesaraymo oğlanın anlamak mümkün değil.O qadar birbirlerine benzey bu şerlerin koşeleri.
MİLLETLEARA FESTİVALĞE KIRIM’DAN DA ANSAMBİL KELE
İstanbul Üsküdar Belediyesinin tertipleğeni 20 milletlerara Katibim Kültür ve Sanat Şenliği 25 Avgustta başlaycak 30 avgustta yekunlenecek. Üsküdar Belediye reisi Mehmet Çakır bir pres konferansiyanen şenlik programın açıkladı. Bu şenlikke çeşitli memleketlerden ve Kırım’dan da oyun ve yır ansambli iştirak etecek.
Malum oğlanı kibi Üsküdar Belediyesi eki seneden beri ramazan aylarında Kırımda çeşit faaliyetler keçire.
Ayrıca bu sene Bahçesaray’nen Übküdar kardaş şeer oğlan ediler.


text:
Yevropa Şurasınıñ Yevropada mediä ireklege turındağı xisabı küpkenä illärdä bigräk tä Könçığış Yevropa häm eleke Sovetlar Berlegendä fiker belderü ireklegeneñ ciddi räwäştä çiklänüen kürsätä. Yevropa Şurası Parlamentar Assambleyasına täqdim itelgän xisabta Russie,Ukraina, Gruzie Ärmänstan kebek illärdä jurnalistlarnıñ ezärleklänüe xätta üterelüe äytelä. Dokumentta şulayuq mediägä däwlät kontrolı urnaştırıluı häm säyäsi tıqşınularnıñ arta baruı da azsızıqlanğan .
Yevropa Şurasınıñ Yevropada mediä ireklege turındağı xisabı küp kenä problemalarnıñ buluın jurnalist vä bäysez mediä oyışmalarnıñ ezärleklänergä däwam itüen faş itä. Sişämbedä Yevropa Şurasınıñ parlamentar assambleyasında tikşerelgän xisab mediä ireklegenä qarata fizik köç qullanudan alıp, cinayät, legal ezärlekläü törmägä yabu häm xökümät kontrolenä qädär törle höcümnärneñ buluın kürsätä. Yevropada mediä ireklege turındağı xisabta 24 il şulsanda Yevropa Şurası äğzası bulmağan Belarusta kertelgän . Anı täğdim itkän Tytti İsohookana Asunmaa radiobızğa mediä ireklegeneñ häm eleke kommunistik illärdä häm könbatışnıñ qayber illärendä nıq çiklänüen belderep bolay dip söyläde ( audio): Qayber könçığış vä Üzäk yevropa illärendä fizik köç qullanıla.. misal öçen Russie,Ukrainada jurnalistlar bıyılğa qädär üterelde , ezärlekläüneñ başqa formaları här daim bulğalap tora. Könbatış illärendä ‘yaña qayber ‘problemalar küzätelä. Misal öçen İtaliada mediä sektorınıñ täräqiäte tuqtatılğan.Mädiä ber qulda zur şirkätlärdä tuplana häm säyäsätçelär belän mediä bizenese arasındağı bäyläneşlär iqtibar çälep itüçe.
Xisabta Fransie, Germanie häm Portugalie kebek illärdä jurnalistlar mäxkämälärdä üz çığanaqların faş itergä mäcbür itelä dielgän. Dokument Russie häm Ukrainada wazğiätneñ naçarlana baruın, höcüm itelgän, üterelgän jurnalistlar sanınıñ qurqınıçlı däräcägä citüen kürsätä. Ütkän yılda Russiädä 6 jurnalist üterelde. Ukrainada ber jurnalist asılınğan kileş tabıldı. Xisabta 2000nçe yılda Ukrainada üterelgän jurnalist Gongadze östennän alıp barılğan tikşerü qabul itelerlek tügel dip äytelgän.Dokumentta şulayuq sonğı waqıtlarda Ärmänstanda jurnalistlarğa qarşı köç qullanu, üterü waqıyğäläreneñ buluı telgä alınğan. Anda ber jurnalist üterelde, berse awır yaralandı. Gruziedä politsiegä tänqitle qaraş beldergän televidinie jurnalistlarına höcüm oyıştırıldı, Makedonyada xökümät korrupsiesen tikşergän radio-jurnalistı bilgesez keşelär tarafınnan qıynaldı. Xisapta jurnalistlarnıñ eşlägän eşläre öçen törmägä yabıluı turında belderelä. Russiedä jurnalist Grigori Pasko , şulayuq Belarusta qulğa alınğan 3jurnalist turında yazılğan. Dokumentta jurnalistlarnı ezärleklägän Törkie turında da süz bara. Azerbäycän, Belarus,Xorvatie,Russie ,Ukraina Polşa kebek illärdä yala yağu,yuğarı ştraflar salu kebek xällär mediä ireklegen qurqınıç astına quya.Dokumentta BDB illäreneñ kübesendä medie ireklege bik zur problemalar aldında tora dip äytelgän.Yarlı illärdä in küp faydalanılğan mäğlümät çarası televidiniägä qatı çikläülär quyıla, yäki ul tämam xökümät kontrole astında tora. Xisabta sonğı terror höcümnäre irekle informatsiene çikläü öçen sıltau itep qullanıla dip azsızıqlanğan. Russie Däwlät Duması medie häm terrorğa qarşı qanunnarğa çikläüçe tözältmälär kertsä dä, prezident Putin veto quyıp, yañadan küzdän kiçerelüen soradı.
Dokumentta Yevropa Şurası ,qıtğädä fiker belderü ireklegen centekläp küzätep barırğa häm kiräk bulğan xäldä tıqşınırğa tieş dip basım yasalğan.
Tyyti Asunmaa radiobızğan birgän ängämäsendä , bezneñ üzebezneñ täräqi ittergän küzätü protsesın däwam itterü in möhim mäsälä bulıp tora ,şulayuq kiräk bulğanda mäxsus tıñlaular ütkärü zarur dip söyläde .
Xisabta törmägä yabılğan barlıq jurnalistlarnı irekkä çığaru, irekle fiker belderüne cinayät dip bäyälägän qanunnarnı köçtän çığaru, şulayuq mediä qanunnarın Yevropa Şurası standartlarına yaraqlaştıru kiñäş itelgän.Anda tağı legal ,ekonomik här törle ezärlekläü tuqtatılırğa kileşle çaralar belän media törlelege garantielänergä tieş dip äytelgän.Asunmaa, Assambleya yevropada mediä ireklege turında yıllıq debatlar ütkärer dip ömed itä. Asunmaa süzlärençä(audio) Minemçä assambleyada söyläşülär bik kiräkle ,bez problemalar häm alarnı çişü turında kübräk söylärgä tieşbez . Yevropada irekle fiker belderüne arttırıp demokratiäne täräqi itterüebezne onıtmasqa tieşbez.
Ul şulayuq intensiv häm daimi debatlar qurqınıçlı xällär faş itelgändä oyışmağa şunduq täsir itü mömkinçelegen biräçäk digän qaraşta
Färidä Xämit, Praga


text:
Qazanda latinnı yaqlaw frontı oyışa
Fändäs Safiullin iñ täwdä frontnıñ nindiräk oyışma bulırğa torğanın añlatıp ütte
Bu säyäsi oyışma tügel. Latinğa qaytu buyınça kem ber pozitsiä dä tora, oyışma şularnı berläşteräçäk. Tatar zıyalıları da, törle oyışmalar, yazuçılar, ğalimnär, uqıtuçılar- şular belän bergä oyışaçaq bu oyışma.Fändäs äfände oyışmağa nigez bulıp torğan oyışmalarnı sanap çıqtı anısı. Ä älegä qädär ber fikergä kilep, inde ğämäldä latinnı qullana almağan oyışmalar, şäxeslär xäzer genä berläşä alırmı? Yarar, monısı möhim dä tügel, urtaq qayğı berläşterä dilär bit. Eş başqada. Tatarnı däwlätçelege bulıp ta, däwlät mömkinleklärennän başqa ğına latinlı itep bulırmı, nindi yullar belän? Fändäs äfändeneñ bu xaqta da fikeren tıñlap qarıyq äle.
Bezneñ maqsat, berkemnän röxsät sorap tormıyça latinğa küçä başlaw. Mäktäplärdä, näşriätlärdä häm başqa urınnarda. Däwlät orğannarında, Konstitutsion sud quşqança, anda äle kirillitsa yäşäp kilsenKonstitutsion mäxkämä qararı äle kiñ cämäğätçelekkä barıp citmäsä dä, qızıqsınuçılar, qararnıñ köçsez yaqların da taba başladılar. Yäğni qararğa qarşı kilmiçä latin yazuın qullanu mömkinleklären tabu. Fändäs Safiullin şul xaqta söyli
Zakon, ğomumän, tatar telenä qağılmıy. Ul barı tik däwlät telenä genä, däwlät teleneñ sferasına ğına qağıla. Ä däwlät tele ul däwlät uçrejdenielärendä genä eşli. Ä däwlätneke bulmağan orğannarda, şulay uq, däwlätneke bulmağan matbuğatta da, latinnı kertügä qarşı bernindi qomaçawlıq bulırğa tieş tügel. Sudnıñ qararı alarğa qağılmıy. Annan soñ, Tatarstannan çittä yäşäwçe tatarlar bügennän ük latinğa küçä alalar. Alarğa bu zakon qağılmıy. Yaña oyışıp kilüçe “Latin frontı”, latin yazuın astan kütärüdän tış , bu arada küpçelekne borçığan mä’sälägä- Strasburgtağı xalıqara sudqa möräcäğät itü belän şöğellänäçäkme soñ?
Älbättä, Strasburgka möräcäğät itärgä bezneñ niätebez bar. Älegä andıy köçebez yuq. Mäsälän, ul eş öçen xalıqara xoquq belgeçläre, tärcemäçelär kiräk. Menä şularnı tapqaç, inşalla, Strasburgtagı sudqa barıp citärbez dip uylıym. Sez Qazanda bu könnärdä genä oyışa başlağan latin yazuın yaqlawçılar törkeme citäkçeläreneñ berse Fändäs Safiullinnı tıñladığız. Äle mäxkämä qararı bilgele bulğançı uq, internet çeltärendä Arıslan Möxämmätzakirov digän keşeneñ “ЛaTиHицa дoлжHa пpийTи cHизy” yäğni “Latin yazuı astan kerergä tieş” digän yazması taralğan ide. Däwlät nindi genä qarar çığarmasın häm pozitsiädä bulmasın, kiläçäk latinnıqı häm bez anı, ayırım keşelär, üzara qullanırğa bernärsä dä qomaçawlamıy. Latin xalıq arasına bügenge köndä kerä bara. Küpme texnika, internet, iñ ğadi käräzle telefonnar da latin yazuına köylängän digän fiker ütkärelä anda.
Räfis Cämdixan


text:
Berläşkän oppozisia urındağı milli mäźäni möxtäriät ofísına höjüm itew säbäple xoquq haqlaw organdarına maxsus belderew yebärźe. Ul baş prokuror Yuriy Çayqa, Eske eştär ministrı Räşit Nurğaliev, prezidenttıñ İdel buyı federal okrugındağı wäkile Aleksandr Konovalovqa täğäyenlängän.
Belderewźä aldan äźerlängän häm maxsus räweştä Öfögä kilterelgän başqort millätle yäştär tatarźarźıñ milli mäźäni möxtäriäte binahına höjüm itte tip äytelä. Oppozisianıñ koordinasia şurahı bıl höjümde Mortaza Räximovtıñ prezidentlıq wazífahı bötöp kilgändä sosial-iqtisadi mäsälälärźän xalıq iğtibarın ikense yuźıqqa yünältergä tırışıu tip bahalay. Räsmi xakimiät, başqort häm tatar arahın boźop, xosusıylaştırılmağan xalıq baylığına üź kontrolen haqlarğa tırışa tielä belderewźä.
Beź bıl waqiğälär şahítı Marat Xäsänov menän osraştıq. Ul 5 sentäber waqiğälärın bına nisek xäterläy. (audio) Beźźeñ äñgämäse äytewensä, şunıñ menän eş böttö. Huğış bulmanı, tartqılaşıu buldı ti ul. Azatlıq radíohı xäbärsehe berläşkän oppozisia ofísına la şıltıratıp qaranı. Beźźeñ belderew bar, şunan başqa ber nimä lä äytä almaybıź tinelär unda.
Rämzit Abulyaev, Öfö


text:
Başqortostanda fatirźarğa xaqtar tağı la 9%-qa arttı. Küsemheź milek agentlıqtarı mäğlümättärenä qarağanda, xaqtar artıuı täw siratta ularğa horaw artıu menän añlatıla. Öfölä iñ arzan torlaq Çernikovkala ber bülmäle fatir 850 meñ, iñ qıybatı üźäk rayondarźa 14 million humğa yetä. Monopoliağa qarşı federal xeźmät Başqortostanda la monopoliağa qarşı qanuniätteñ ütäleşen tikşerä başlanı. Federal xeźmätteñ Başqortostandağı idaralığınan xäbär itewźärensä, torlaq töźöü ösön yır bülew yentekläp tikşereläsäk. Tap yır bülgändä qanuniätte boźow osraqtarı buyınsa 14 yenäyät eş quźğatılğan. Torlaq töźölöşö baźarındağı eştär toroşon artaban maxsus törköm tikşeräsäk. Torlaq xaqı buyınsa Öfö İdel buyı federal bülgesendä aldınğı urındarźı biläy. Yıl başınan xaqtar 75%-qa artqan. Yañıraq federal ministr Vladimir Yakovlevtıñ Başqortostanğa eş säfäre barışında respublika yetäkseläre unı beźźä torlaqtıñ kvadrat metrı 15 meñ rubl samahı tip aldağaynı. Kirehen äythälär federal ministr Başqortostanda Vladimir Putin täqdim itkän milli proekttıñ ütäleşen şik astına quyır ine. Respublika yetäkselege wäzğiätte Başqortostandan sitkä sığarmay ğına xäl itergä niätläy.
Torlaq xalıqtı, ayırıusa, yäştärźe borsoğan iñ könüźäk mäsälälärźeñ berehe. Torlaq milli proektı ütäleşe, oşo baźarźa xaqtarźı köyläw buyınsa parlament tıñlawźarı ütkärew qarala. Tiźźän Kontrol-xisap palatahı üźeneñ sirattağı ultırışında "Sälämätlek" milli proektı siktärendä federal budjettan respublikağa bülengän aqsalarźı maqsatqa yaraşlı totonowźı tikşeräsäk. Tiźźän şulay uq däwlät kontrolerźarı torlaq töźölöşö milli proektı ütäleşen dä tikşeräsäk.


text:
Başqortstan däwlät radiosı oyıştırıluğa 75 yıl tuldı. Şuşı waqıyğağa bağışlap comğa könne Ufada Neftçelär mädäniät sarayında tantanalı kiçä ütkärelde. Bäyrämgä respublikanıñ yuğarı citäkçeläre häm kürşe töbäklärdän, şul isäptän Tatarstannan da qunaqlar kilde. Yübiley uñayınnan Başqortstan radiosında eşläwçe jurnalistlarğa respublika prezidentı färmanı belän maqtawlı isemnär birelgän ide. Tantanalı utırışta şul büläklärneñ bilgeläre dä tapşırıldı. Bäyräm kiçäse bik qızıqlı häm küñelle äzerlängän. Cır – moñnar, qotlawlar belän ürelep bardı ul.
Radionıñ tarixı häm bügengese xaqında baytaq mäğlümatlar da alıp bula ide anda. Başqortstan radiosı bügenge köndä Rusiädä iñ yaxşı cihazlanğan häm zamança ruxtağı tapşırular äzerläwçe radioqompaniä bularaq bilgele. Biredä älege köndä texnik xezmätkärlärne dä isäpkä alsañ, 150 dän artıq keşe eşli. Başqortstan däwlät radiosı «Yuldaş» häm «Sputnik FM» qanallarında täwlek äylänäse eşli. Öç yıl elek yuldaş teleqommunikatsiälären faydalanıp eşli başlağannan birle xäzer Başqortstan däwlät radiosı proğrammaların başqort, tatar häm urıs tellärendä çit illärdä dä tıñlap bula. Radio jurnalistları Rusiä külämendä oyıştırıluçı icadi bäygelärdä härdaim aldınğı urınnarnı ala. Radionıñ 75 yıllıq yübiley kiçäsendä şul bäygelärdä ciñüçe talantlı jurnalistlar ixlas qotlawlar qabul itte.


text:
İHO - Meslek Dersleri Zümre Toplantıları
2016-2017 - İHO - Temel Dini Bilgiler Sene Başı Zümre Tutanağı
İHO - Temel Dini Bilgiler Sene Başı Zümre Tutanağı devamı
2016-2017 - İHO - Hz. Muhammed'in Hayatı Sene Başı Zümre Tutanağı
İHO - Hz. Muhammed'in Hayatı Sene Başı Zümre Tutanağı devamı
2016-2017 - İHO Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Sene Başı Zümre Tutanağı
İHO Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Sene Başı Zümre Tutanağı devamı
2016-2017 - İHO Arapça Sene Başı Zümre Tutanağı
İHO Arapça Sene Başı Zümre Tutanağı devamı
2016-2017 - İHO Kur'an-ı Kerim Sene Başı Zümre Tutanağı
İHO Kur'an-ı Kerim Sene Başı Zümre Tutanağı, İmam Hatip Ortaokulu Tüm Meslek Dersleri Sene Başı Zümre Tutanağı devamı
2016-2017 - İHO Tüm Meslek Dersleri Sene Başı Zümre Tutanağı
İHO Tüm Meslek Dersleri Sene Başı Zümre Tutanağı devamı


text:
Tatar qızı Mäskäwgä, Galina Vişnevskaya mäktäbenä uqırğa kerde
Bu könnärdä Sverdlovski ölkäseneñ Kamensk-Ural'skiy şähärendä tuıp üskän tatar qızı Güzäl Şaxmatovanı yaqınnarı, tuğannarı, dusları Mäskäwgä, Ğalina Vişnevsqaya mäktäbenä uqırğa ozattılar.
Güzäl Şaxmatova Ural tatar zıyalıları arasında tanış şäxes. Musorgskiy isemendäge Sverdlovski däwlät konservatoriäseneñ vokal bülegendä belem alğan waqıtta uq, Güzäl tatar milli ictimaği çaralarda yış qatnaştı. Bigräk tä Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkillege tarafınnan uzdırılğan çaralarda ul kötep alğan qunaq buldı. Üzeneñ bärxettäy yomşaq, üzençälekle tawışı belän tıñlawçılarnı äsir itä belgän tatar qızınıñ repertuarında dön'yaküläm tanılğan dahi kompozitorlar äsärläre dä, üzebezneñ tatar romansları da küp. Bigräk tä Röstäm Yäxin äsärlären yaratıp başqara Güzäl.
Konservatoriäne uñışlı tämamlağannan soñ, Güzäl Mäskäwgä, Ğalina Vişnevsqaya mäktäbenä barıp, yazmışın sınap qararğa uylağan ide. Güzälneñ änise Firüzä xanım äytüençä, bäyge bik zur bulğan, altmış bala arasınnan nibarı unber keşene saylap alğannar, alar arasında Güzäl dä bar.
Firüzä xanım söyläwençä, öçençe balasın tudırğanda ğailä başlığı, Güzälneñ ätise kisäk qatı awırıp kitep, invalid bulıp qalğan. İşle ğailädä üskän olı qız Güzälne bik irkälärgä turı kilmägän. Baqçada üze üstergän ukropnı satıp, ipigä aqça eşläp üskän qızım ul, di Firüzä xanım. Öç balanı üsterep, uqıtıp keşe itär öçen äni keşegä dä köne-töne eşlärgä turı kilgän. Süz uñayınnan äytep ütik, elek şäfqät tutaşı bulıp eşlägän Firüzä inde küp yıllar buyı massajist hönären üzläşterep, üzeneñ qul häm küñel cılısı belän keşelärgä sälämätleklären qaytara, yaqın-tirädä anı belmägän keşe yuq. İgelekle, tärtiple balalar üstergän öçen dä bik xörmät itälär anı belgän keşelär. Balalarım, şöker, täwfiqlı da, sabır da di Firüzä xanım. Olı qızım Güzäliä Mäskäwdä dä üzebezneñ tatarlarnı tabıp, yaxşı keşelär belän aralaşıp yäşäsen ide di ul. “Keçkenädän ük tatar xalqın yaratıp, xörmät itep üste, inde tağın da telen onıtmas, xalqına xezmät itär, - di ana, - xalıqnı üz tawışı belän quandırsın, anı yaratsınnar, kötep alsınnar ide dip telim”.
Tatar qızı Güzäl Şaxmatova zur icat yulına ayaq bastı. İptäşläre, yaqınnarı, tuğannarı anı zur uñışlar, aq yul teläp ozatıp qaldılar.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Kompozitor Radik Sälimovnıñ elektron muzıka kiçäse uzdı
2 aprel' yäkşämbe könne Piramida küñel açu kompleksında kompozitor Radik Salımovnıñ icat konsertı Tatarstan kompozitorlar berlege, Qazan şähäre xakimiäte yärdämendä häm Radik Salımovnıñ bik küp dusları belän bergä oyıştırılğan ide.
Kem soñ ul Radik Salımov? Kompozitorlar berlegeneñ cawaplı särkätibe Rämziä Useinova bezgä menä närsälär äytte:
“Radik Salimov ul bügenge köndä iñ talantlı, häm iñ yäş kompozitorlarnıñ berse.Ul eşlägän yünäleştä annan başqa älegä ber kompozitor da eşlämi. Ul - elektron muzıkanı, fol'klor muzıkasın, häm xalıq muzıkasın, şulay uq inde küptän yazılğan kompozitorlarnıñ muzıkaların zaman taläplärenä yaraqlaştırıp, professionallarça eşkärtä. Anıñ muzıkası yevropa- aziä häm dön'yaküläm taläplärenä dä turı kilä. Häm anıñ üzeneñ belemen mäxäbbäten tuğan tele moñına , anıñ tirän tamırlarına yünältüe, bu anıñ muzıkasınıñ iñ zur ähämiäte”, – dide Rämziä Useinova.
Bu konsertta başqarılğan barlıq çığışlar da Radik Salımov aranjirovkasında, zamança başqarıldı da :
Sankt- Peterburgtan qunaqqa kilgän, böten dönyağa tanılğan cırçı Al'bert Asadullinnıñ Salix Säydaşevnıñ “Xuş awılım”isemle cırı da , “Aq qalfaq” isemle balalar fol'klor kollektivı çığışı da , Nail' İbrahimovnıñ “Şähärgä yul” biyü törkeme çığışları da, “ Qara urman”nı başqarğan Mäslix tä, “Disbe” cırın başqarğan Närkäs tä , Mäskäwdän kilgän artistlarnıñ häm tağın da bik küp yäşlärneñ çığışı da anıñ muzıkasınıñ bik populyar buluın rasladı. Mädäniät , sänğät ölkäsendä xäräkät itkän yäş muzıkantlarnıñ dönyağa , yañaça , üzlärençä fälsäfä yörtüläre, bu alarnıñ tormışqa üzlärençä qaraşları , yäki al’ternativ räweştä fiker yörtüläre kürende.
Piramidağa kilgän tamaşaçılarda Rusiädä häm çit illärdä taralıp kilüçe elektron muzıka tatarlarğa da yat tügel, - digän tä'sir qaldı.
Mälikä Basıyr , Qazan.


text:
Pravoslavie
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Ortodoks Xristianlıq yäki Pravoslavie, Rom İmperise bülengäç (395), Xristianlıq Könçığış tarmağı bularaq oyışqan töp häm borınğı yünäleşlärneñ berse. Dini nigezläre 9-11. yözlärdä Bízantía bilgelänä. 1054. yılda Ortodoks Xristianlıq möstäqil çirkäw bularaq formlaşa. Aqrınlap berniçä autokefal çirkäwgä bülenä.ş
Tatarstan cirendä Pravoslavie 1552. yıldan Qazan Xanlığın Urıs däwläte yawlap alğaç häm töbäktä kolonial izü säyäsäte başlanğaç, kiñ tarala. (q. Keräşen Tatarlar)
2001. yılnıñ 1. Yülenä Tatarstanda 172 Ortodoks xristianlıq cämğiäte, ş.i. 9 Keräşen Tatarlar mäxälläse terkälgän.


text: İslamabad. Äfğanstanda berençe turı prezident saylawları ütkärü uñayınnan räsmi Qabulnı bügen kürşe Pakstan da qotladı. İlneñ premyer-ministrı Şäwkät Ğäziz, Pakstan Äfğanstandağı saylawlarnı tulısınça yaqlıy, İslamabad monı äfğannar öçen dä, Pakstan öçen dä uñay täräqqiat itep kürä dip belderde. Şuşı süzlären ul, İslamabadqa räsmi säfär belän kilgän german kanslerı Gerhard Schroeder qatnaşuındağı matbuğat oçraşuında äytte. Schroeder Pakstan prezidentı Pärwäz Möşärräf belän dä oçraşıp, Germaniä wä Pakstan Säwdä forumında çığış yasayaçaq.


text:
Qıtay qazası Başqortstan faciğäsen iskärtte
Menä şul çaqta respubliktağı kürenekle tatar ğälime, Başqortstan däwlät uniwersitetı möğallime, ximiä fännäre doktorı, professor Mars Safarov üzeneñ fikerdäşläre belän bergäläp, respubliktağı törle cämägätçelek oyışmaları wäkillären tuplap, “Ekologik komitet” digän eşçe törkem tözi. Näq menä şuşı komitet wäkilläre Başqortstan xalqına Ufadağı Ekologik qaza turında döres mäğlümatnı tarata häm respublik citäkçelärenä sunı tazartu öçen qatı taläplär quya. Ul atnalarda Ufa xalqına eçär sunı maşinalarda Dim bistäsendäge sualğıçtan taşıdılar. Ämma soñınnan açıqlanuınça, ul sunıñ sıyfatı da bik naçar bulğan. İñ ayanıçlısı şul – unbiş yıl elek äle xäzerge kebek kibetlärdä plastik şeşälärdä eçär sular da satılmıy ide.
Ufadağı Ekologik qaza açıqlanğaç, aprel ayı azağında da, may ayı başında da başqalada meñnärçä keşe qatnaşlığında Başqortstan ölkä komitetı binası qarşında mitinglar, uram cıyınnarı ütä ide. Açuı qabarğan xalıq ber könne xätta kommunistlarnıñ Başqortstan ölkä komitetı binası aldınnan “Ximprom” berläşmäsenä qädär “tere çılbır” bulıp uram cıyını ütkärde. Ul könne bu qarşılıq çarasında 50 meñnän artıq keşe qatnaşqanı xaqında äytelde. Tanılğan ğälim Mars Safarov citäkçelegendäge “Ekologik komitet” üz digänenä ireşte – Mäskäwdän dä yuğarı citäkçelär, ministrlar kilep, urındağı ğädättän tış xäl belän yaqınnan tanıştı häm Ufada Ekologik xälne yaxşırtu buyınça proğramma eşläde.
Şul proğrammanıñ yazmışı artaban niçek bulğan soñ, nindi dä bulsa eşlär başqarılğanmı anıñ nigezendä? Şuşı sorawğa cawap alu öçen, “Azatlıq” xäbärçese 1990 yılda Ufada iñ qıyu häm iñ populyar bulğan ğälim Mars Safarovqa möräcägät itte. Äñgämädäşebez ber dä küñelle xäbär belän söyendermäde. “1990 yılda qabul itelgän proğrammanı tormışqa aşıru täñgälendä berni dä eşlänmäde, - di Mars äfände. – Ul çaqta oyıştırılğan “Ekologik komitet”nıñ eşen tuqtatası tügel ide. Ul beterelgäç, xaqimiätlär östennän qontrol' dä bette häm alar şul kileş tınıçlanıp ta qaldı”. (audio, Safarov)
Ufadağı tanılğan ğälim, ximiä fännäre doktorı, professor Mars Safarov Başqortstanda, şul isäptän anıñ başqalası Ufada da bügenge köndä dä Ekologik xälneñ bik yaman buluın äytä. “Eçär sularıbız ğına tügel, ä sulağan hawabız da, tufraq ta qotoçqıç däräcädä pıçraq häm zararlı, - di Mars äfände. – Äle Qıtayda bulğan Ekologik qazadan da kim bulmağan naçar Ekologik xäldä xalıq tınıç qına yäşi birä. Berkem dä berniçek tä tawış kütärmi, xaqimiätlärdän taläp itmi. 1990 yılda uramğa 50şär meñ keşe çığa ide. Xäzer isä 5 meñne dä çığarıp bulmayaçaq. Taläp itär ide, xalıq qurqa. Eqoloğlar bügenge köndäge möşkel xälne bik yaxşı belä, ämma alar da awızına su qabıp tora, çönki döresen äytkän eqoloğlarnıñ köne säğäte belän başlarına citärgä, üterergä mömkinnär. Başqortstanda bügen döresen äytkän keşene üterü berni tormıy, - di Mars Safarov. Matbuğatta da Ekologik xälneñ çın xälen yazu mömkin tügel. Räsmi mäğlümat çaraları bu xaqta yazmıy da yazmıy inde, ä oppozitsiä basmaları yuq. Şulay bulğaç, Başqortstannıñ kiñ cämägätçelege bügenge köndä nindi ağulı su eçüe, nindi zararlı tufraqta yäşelçä-cimeş üsterüe xaqında nıqlap belmi dä. Xalıq şulay äkrenläp ağulana, sälamätlege qaqşıy, bügenge buınnıñ ğömere qısqara, häm bügenge buınnıñ çirläre alarnıñ balalarına da ikelätä, öçlätä däräcädä küçä. Fenol belän dioqsin ağularınıñ berniçä buınnarğa qädär citüe buş süz tügel. Başqortstan xalqınıñ sälamät kiläçäge xaqında uylawçılar yuq, bügenge xaqimiätlär bügenge mäşaqätlär belän genä yäşi, - di Mars Safarov.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Üş jasar qızın ayawsız urğan Nurgül Dokwova sottıñ aldında tizerlep turıp keşirim suradı. Äy`el sottı jaqsı ana ekenine sendirmek boldı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
«Men öz balalarımdı eşqaşan renjitken emespin. Kinäli ekenimdi bilemin. Bir ret qana qol jumsap edim. Endi eşqaşan balalarımdı urmay`mın. Balalarımdı tartıp alsa, ömir sürgim kelmey`di!», – dedi ol.
Äy`eldiñ özi tüsirgen bey`nejazbanı qay`ta körgennen key`in sot procesin toqtata turwğa twra keldi. Nurgül Dokwova eñirep jılap, ay`qay`lap, zaldı basına köterdi.
Qızdıñ äkesiniñ qorğawşısı Gülbaqıt Bïjanova 2014 jılı Ay`lïn eki ret oblıstıq balalar awrwxanasına tüskenin xabarladı. 10 mawsım küni travmatolog däriger balanı rentgenge tüsirip, sol jaq ïıq süy`egi zaqımdanğanın anıqtağan.
Tört künnen key`in Ay`lïn oblıstıq awrwxanağa qay`ta tüsedi. Degenmen memlekettik ay`ıptawşı bul mälimetke küdik keltirip, onı anıqtaw qajet ekenin ay`ttı.
Sotta Nurgül Dokwova birge turğan jigiti Ermurat işkilikke salınıp ketkenin alğa tarttı. Al dawğa balalardıñ äjesi balabaqşa men mektepke barğanı sebep bolıptı.
Informburo.kz portalınıñ mälimetinşe, sot procesi jalğasıp jatır.
Esteriñizge sala ketey`ik, Pavlodar qalasınıñ turğını twğan qızın ayawsız urıp jatqanı tüsirilgen vïdeo älewmettik jelige taralıp ketken bolatın. Oblıstıq İİD atalmış derekke bay`lanıstı QR QK-niñ 140-babı, 2-bölimi (balalarğa ayawsızdıq tanıtw) boy`ınşa sotqa dey`ingi tergew amaldarın jürgizdi.
Qılmıstıq kodekstiñ atalmış babı negizinde ananıñ kinäsi rastalğan jağday`da, 300 AEK köleminde ay`ıppul salw nemese 75 täwlikke bas bostandığınan ay`ırw jazası qarastırıladı.


text: Fälestin autonomiähı premier-ministrı Mäxmüt Abbas, Fälestin yetäkselege İerusalimda kisäge terakt ösön yawaplılıqtı üz östönä alğan İslam Cixatı häm Xamas oyoşmaları wäkildäre menän barlıq höyläşeüzärze tuqtata, tip belderze. Autobusta bulğan şartlaw hözömtähendä 20-gä yaqın keşe häläk bulıp 100-gä yaqını yaralanğaynı. Mäxmüt Abbas ekstremistarzı Fälestin xalqı mänfägättärenä zıyan kiltereüzä gäyepläne häm autonomiä xökümätenä ekstremistik törkömsälärgä qarşı östämä sanksiälar buldırırğa quştı. Mäxmüt Abbas kisäge terakttı oyoştorousılarzı qulğa alırğa boyoroq birze häm kilep tıuğan xälde tikşereü ösön kabinettıñ sirattan tış ultırışın yıyzı. İzrail premier-ministrı Ariel Şaron häm kös strukturaları yetäkseläre bögön kisäge teraktqa yawap saraların tikşeräsäk. İzrail Kälkiliä häm Ärixä qalaların Fälestindar kontrolenä bireü xaqında höyläşeüzärze tuqtatıp Gaza sektorında häm İordandıñ könbayış yarında fälestin bilämälären blokadağa aldı.


text:
Yäkşämbedä Rusiädä ütkärelgän parlament saylawlarında V.Putin yaqlağan Berdäm Rusiä firkası ciñep çıqtı. Kommunistlar ikençe häm Jirinnovskinıñ millätçe partiäse 3 nçe urın aldı Putinnıñ Dumada kontrolen nığıtqan bu näticägä berençe reaksiä
Rusiä Üzäk Saylaw Komissiäse başlığı Alexander Veşnyakov bügen (audio)
Näticälär Kreml öçen ciñü ä eleke Dumağa qarağanda sannarı yartılap kimegän kommunistlar öçen zur ciñelü bulıp tora. Demokratik opozitsiä isä säxnädän yuğaldı diärlek Yabloko da Uñ Köçlär Berlege dä 5%lıq busağanı ütä almadı.Berençe xisaplarğa qarağanda Berdäm Rusiä berektäşlräe belän bergäläp dumada öçtän ike küpçelekne alaçaq häm Rusiä konstitutsiäsenä üzgäreşlär kertä alaçaq. Carnegie Enddowmentta säyäsi analitik Nikolay Petrov Russiäneñ saylawdan sonğı politik kiläçägen şaqtıy qaranğı taswırlıy (audio)
Kommunistlar liderı Züganov ütkän kiçtä ük Berdäm Rusiäneñ ciñüen garantiälägän Kremlne ğayepläp
çıqtı (audio)
Yabloko da SPS ta 5% busaganı ütä almasa da ber mandatlı okruglarda in kimendä 3 deputat çığardı. Russiä säyäsi säxnäsendä yuğarı dairägä ireşkän barmaq belän sanarlıq sandağı xatın qızdan berse İrina Xakamada ber mandatlı okrugta saylana almağannan soñ qızğanıç belderep bolay dide(audio)
Küp kenä demokratlar süpriz ciñüçe Rodinanıñ citäkçeläre Sergei Glaziyev häm Dimitri Rogozinnı natsional sotsialistlar belän çağıştırıp, Rusiäne faşizm qurqınıç kötä dip kisätte. Rodina millätçelek häm sulçı ekonomikadan torğan platformda yarıştı.Rusiäneñ super baylar qulındağı tabiğıy baylıqların xalıqqa taratırğa wäğdä itte Russiä saqlanuın prioritet itep quyğan Rodina könbatış tügel ä Qıtay belän berektäşlekkä çaqıra. Glaziyev ütkän atnada radiobıznıñ Rus bülegenä birgän ängämädä bolay digän ide (audio)
Tawış birergä xoquqlı 109 million keşeneñ yartısınıñ ğına urnalarğa baruı kiñ taralğan apatiäne çağıldıra. Tawış birergä nindi keşelär bardı soñ ? VTsiO-A fiker beleşü agentlığınnan Leonid Sedov sotsial tınıçsızlıq keşelärneñ totrıqlılıq häm yuğarı tormış standartları wäğdä itkän Berdäm Rusiägä tawış birüenä säbäp buldı, şulayuq protest tawış birüçelär –ütkändä kommunistlarğa tawış birüçelär, bu märtäbä başqa partiälärgä birde Sedov süzlärençä(audio)
Analitiklar fikernçä Kreml tarafınnan kommunistlardan tawışlarnı tartıp alu öçe oyıştırlğan Rodina , Jirinowski partiäse belän Kreml yaqlı küpçelekkä quşılaçaq. Beysez deputat Vladimir Ryzkov kiçä televidiniädä cillär tiskäre yaqtan iskändä prezident Putin Rusiäne modernlaştıru turında birgän wäğdäsen niçek ütär mikän digän soraw quyğan ide. Saylaw näticäläre Rusiä regionnarı häm kürşe illärne qıyın könnär kötüen kürsätep tora.
färidä xämit,praga


text:
Oyışma referendumda barlıq saylawçılarnıñ 96 protsenttan artıq öleşe qatnaştı digän räsmi belderü anıñ näticäläreneñ döres buluına şik uyata di.
Referendumnı oyıştıruçılar äytüençä, anda qatnaşqannarnıñ 93 protsenttan artığı konstitusiäneñ üzgärtelüen xuplap tawış birgän.
Bu üzgäreş prezident Emomali Raxmonovqa xäzerge prezidentlıq möddäte 2006-nçı yılda tämamlanğannan soñ tağın 2 märtäbä 7-şär yıllıq möddätkä saylanu xoquqı birä.
Yewropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması bez referendumğa küzätüçelär cibärmädek, çönki bezne anda çaqırmağannar ide di.
Kiçä AQŞ däwlät departamentı wäkile Philip Reeker Taciqstan referendumı açıqlıq yağınnan xalıqara qısalarğa sıyışmadı dide.
Ul Taciqstan xökümäten üz eşen häm üz säyäsäten irekle häm ğädel saylawlar aşa daimi räweştä sınap barırğa çaqıra.


text:
Samarnıñ “Yalqınlı yäşlek” ansamble Mäskäwdä bulıp qayttı
Bıyıl Samar ölkäsendä üzeşçännärneñ konsertları üzenä ber yünäleş aldı. Samar töbägendä tamaşalar Musa Cälilneñ 100 yıllığına häm Ğabdulla Tuqaynıñ 120 yıllığına bağışlandılar. Menä şul çaralar bersennän-berse ayırılıp qına tormadılar äle, alar üseştä bardı. Duslıq yortı qısalarında, Samar qısalarında, annarı ölkä bieklegenä kütärelde häm, nihayät, tügäräkläp “Yalqınlı yäşlek” ansamble Watanıbız başqalası Mäskäwdä uzğan festival'gä barıp qayttı. Mäskäwdä Rusiä külämendä uzğan festival'dä “Yalqınlı yäşlek” ansamble närsäse belän ayırılıp tordı? Cır- biü- şiğriät ansamble niçek kürenä?- digän sorawğa ansambl' citäkçese İlgiz äfände Kälüç bolay dip cawap tottı:
- Festival' Rossiäneñ tuğız töbägen tuplağan ide. Här kollektiv Tuqaynıñ 120 yıllığın küzdä totıp öç säğät yarım buyına ädäbi- muzıykal' programma kürsätte. Tuğız kollektiv arasında 25 keşedän torğan ansambl' tik “Yalqınlı yäşlek” kenä ide. Qalğannarı ayırım cırçılardan torğan törkemnär dip äyter idem. Şuña da bezne festival'ne tügäräklärgä quydılar.
Festival'lärdä soñğı kollektiv itep iñ köçlesen quyalar, närsä “Yalqınlı yäşlek”neñ iñ köçle ikänen aldan sizgännärme?
Äye. Çönki “Yalqınlı yäşlek” turında Tatarstan, Mäskäw matbuğatında materiallar çıqtı. Oyıştıruçılar bezgä ışanğannar häm alarnıñ ışanıçın aqladıq. Finalda yaxşı noqta quydıq.
Tuğız kollektivta kemnär kübräk cırlıy, urta buınmı, ällä yäşlärme?
Kübräk urta buın, bezdäge kebek şaw yäşlärdän torğan kollektivlar yuq.
“Tere” muzıka yañğıradımı?
Barısı da fonogrammağa cırlandı, tik “Yalqınlı yäşlek”tä genä başınnan alıp axırına qädär bayan säxnädä buldı.
Ağımdağı yartı yılda Samarda bik küp cırçılar buldı. Alda bezneñ tamaşaçını kemnär quandırır ikän?
Közge sezon sentäberdä bik köçle kollektiv, Tatarstannıñ ataqlı cır- biü ansamble çığışı belän başlanıp kitäçäk. Biletlarnı Sabantuyda sataçaqbız. Yıl azağında Galiäsgar Qamal teatrı planda.
Şamil Bahautdin,Samar


text:
Yewropa Berlege konstitutsiäse Britaniädä referendumğa çığarılaçaq
AUDİO: Bu dokument Britaniäneñ möhim pozitsiälären üz eçenä ala. Bez xökümät bularaq anıñ belän kileşergä tieş. Kileşkännän soñ yä iyün ayında Yewropa oçraşuında, yä soñraq parlament anı centekläp tikşerergä häm qarar çığarırğa, annan soñ referendumda xalıqqa soñğı süzne äytü mömkinlege birelergä tieş.
Berlektäge 25 däwlät tä ratifikatsiälägännän soñ konstitutsiä ğämälgä keräçäk. Britaniä xalqı qarşı çıqsa Blairnıñ säyäsi karyerasına zur zıyan kiläçäk.


text:
“Milli Şura”da millät turında söyläşü
19 martta , yäğni şimbä könne tatar cämäğät oyışmaları bergälege “Milli Şura” Böten tatar ictimaği üzäge utırışlar zalında “ “Millätne häm Tatarstan möstäqillegen niçek saqlap qalırğa ?” digän temağa disput- bäxäs uzdırdı. Cıyılışta ğalimnär , kürenekle säyäsätçelär, mäğlümat çaraları wäkilläre, “Milli Şura”ğa kergän tatar cämäğät oyışmaları BTİÜ aktivistları, citäkçeläre qatnaştı. Bu çara “BTİÜneñ VIII Qorıltayın-syezdın uzdıruğa äzerlek yözennän, töp fikerlärne tuplap, alarnı ğomumiläşterep, syezdda qaralaçaq könüzäk mäs’älälärne bilgeläw öçen oyıştırıldı ”,- dide cıyılışnı alıp baruçı Räşit Yağfarov. Cıyılışta berençe bulıp Mars Şämsetdinov çığış yasadı. Şunı da äytep ütäse kilä, Böten Tatar ictimaği üzägeneñ veteran liderlarınıñ berse bulğan Mars Şämsetdinov, uzğan yılda sentäber ayında BTİÜneñ Plenumı uzğanda, Üzäk ikegä bülengän çağında, ul ikençe yaqta qatnaşqan ide. Ul bu disputta qatnaşıp, üzeneñ çığışında Rossiä belän Tatarstan arasında bulğan bügenge kön problemaların yaqtırttı. Häm anıñ töp fikere bolayraq yañğıradı.
“Bügenge köndä BTİÜneñ töp maqsatı cirle üzidarälär turındağı zakonnıñ mäğnäsen , här Tatarstan grajdanına, här tatar keşesenä citkerü, añlatu eşlären alıp baru. Häm şähär, rayon, awıl sovetlarına saylawlarda qatnaşıp, saylanıp, häm şunnan faydalanıp, cirle üzidarä milken xosusilaştıruda qatnaşırğa, vlast'kä kerergä-,”dide ul.
Kürenekle säyäsätçe Fändäs Safiullin üz çığışında “tatar xalqın millät bularaq, häm Tatarstannıñ möstäqil’'legen saqlap qalu öçen “Tatarstan” radiosın yapmaw iñ möhim mäs’älälärneñ berse”, - dide ul .
Fändäs Safiullin tağın soñğı könnärdäge “ HoBaя ИзBecTия” gäzitendä Rossiä jurnalistlar Soyuzınıñ belderüe häm tağın berniçä anda basılğan materiallarğa da tuqtaldı.
Bu cıyılışta çığış yasawçılar cämğiätneñ törle tarmaqlarında bulğan citeşsezleklärne tänqitläp çıqsalar da, disput-bäxäskä quyılğan töp mäs'älädä fikerläre urtaq buldı. Ğomumän alğanda , Tatarstannıñ möstäqillegen häm tatar xalqın millät bularaq saqlap qaluda mäçetlärdä wäğäzlärne tatarça söylärgä kiräklegen, milli mäktäplärne, mädäniätne saqlap qalunıñ möhimlege, milli universitetnı buldıru , mäs’äläläre turında da fiker alıştılar. BTİÜneñ VIII Qorıltayına äzerlek niçek baruı turında da cawaplı keşelär üz fikerlären äyttelär. Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr Qazan.


text:
Britaniä premyer ministrı Tony Blair Ğiraqta totrıqlılıq urnaştıru öçen Britaniäneñ häm anıñ berektäşläreneñ andağı ğisyançılar belän oçraşular ütkärüe bik dä faydalı dide. Blair monı Londonda Ğiraq premyer ministrı İbrahim äl-Cäğfäri belän oçraşu aldınnan äytte. Yäkşämbe könne AQŞ saqlanu ministrı Donal'd Rumsfeld AQŞ räsmiläre ğisyançılar belän oçraştı digän ide.
Bügen Ğiraq başqalasınnan 40 çaqrımlap tönyaqtaraq Mişahda şähäre yanında Quşma Ştatlarnıñ Apache boralağı töşep cimerelde, boralaqtağı 2 oçuçı da hälak buldı.
Hälakät säbäbe äytelmi
Bügen biredä yulğa quyılğan bomba 2 sivil ğiraqlını üterde. Rayon şurası äğzası Xaris än-Niimi şartlaw turında bolarnı bedlerde.
AUDİO: Bügen irtänge tuğızınçı yartılarda, öy yanında utırğanda bez köçle şartlaw tawışı işettek. Bez şartlaw urının qararğa kittek häm tetelgän maşina, anıñ eçendä ike qorban kürdek. Bezneñ sorawğa uramda beton plitä artına yäşerelgän bomba şartladı didelär.
Bügen 2 kön yabılıp torğan Bağdad hawa alanı yañadan açıldı. Hawa alanı xökümät belän Londonda urnaşqan iminlek şirkäte arasında kileşügä bäyle bäxäs säbäple yabılğan ide.


text:
Äbilär çuağı ozaqqa bulırmı?
kiñleklärendä eklärendä yuğarı atmosfera basımı, qorı häm cılı hawa urnaşa. Yawım-töşem alıp kilüçe siklonnarda bezneñ kiñleklärne älegä äylänep ütärgä mäcbürlär – di Mäskäwneñ gidrometeorologiä üzäge direktorı Roman äfände.
Tatarstannıñ gidrometeorologik üzägendä közge hawa torışı turında ni uylıylar ikän? Bu xaqta beler öçen bez meteorologik farazlar bülege citäkçese Roza Şäfikovağa möräcäğät ittek. Xäzer anı tıñlap kitik:
- 19 sentäberdän Tatarstanda yuğarı atmosfera basımı tä'sirendä äbilär çuağı urnaştı. Berençe atnalarda beraz salqınça bulsa, xäzer isä hawa temperaturası kütärelde. Temperatura küpyıllıq ğädäti normalardan da artıp kitte. Bezneñ uylawıbızça cılı hawa kiläse atnanıñ urtalarına qädär bulaçaq.
Közneñ cılı, qoyaşlı könnären äbilär çuağı dip äytälär. Ä bezneñ äbilärebez bu xaqta närsä diärlär ? Qazanda yäşäwçe 67 yäşlek Camal äbigä “Köz äybät kilde kilüen, ä qış nindi bulır ikän? Şähär qırıyında baqçağız da bar, ağaçlarnı, böcäklärne küzätep farazlıy almıysızmı?- digän soraw belän möräcäğät ittek.
- Qırmısqalar bıyıl işeklären tön'yakqa tügel, ä kön'yakqa yasağannar, dimäk qış salqın kilä.- Camal äbi, bıyılğı kebek qoyaşlı, cılı közlär elegräk yış buldımı?
- Bula ide, läkin siräk. Közlär yañğırlı, salqın bula ide. Xäzer andıy köz yuq.Balıq bistäsennän Mädinä äbi isä süzen sınamışlardan başladı:
- Ağaçnıñ yafrağı asqı öleşennän ük sarğaya başlasa köz ozın kilä dilär.- Mädinä äbi, bıyıl bit äle qayber almağaçlar da közen ikençe qat çäçäk attılar, bu xaqta sez ni äytersez?
- Közneñ irtä kilüenä yurıylar inde anı. Cılı hawa bulu eşlärgä xalıq öçen äybät, ägär yañğır ausa cir dımğa tuq bula inde.
Bu Balıq bistäsennän Mädinä äbi fikere ide. Mäskäw sinoptikları isä äbilär çuağın 9 oktäbergä däwam itär dip äytälär. Ä annan soñ yañğır yawırmı, qar yawırmı ber Xodayğa mäğlüm.
Röstäm İsxaqi


text: İtaliä parlamentına ike könlek tawış birülär tämamlandı. Saylaw büleklärenä kilgän saylawçılar fikeren tuplaw näticälärenä qarağanda, elekke Evropa Berlege räise bulğan , sulüzäk koalisia başlığı Romano Prodi tawışlarnıñ 50 alıp 54 % qädär cıyğan. Ä inde uñüzäk bloğı citäkçese, xäzerge premer ministr Silvio Berluskonida tawışlarnıñ 45 tän alıp 49 % xätlese dip farazlana. Romano Prodi koalisiäse 90 nçı yıllarda saylawlarda Berluskoni blogın ciñep çıqqannan soñ. İtaliä xökümätenä citäkçelek itkän ide.


text:
Ğäliäskär Kamal isemendäge tatar däwlät akademiä teatrı 14 yıl waqıt uzğaç, qabat Kärim Tinçurinnıñ “Qazan sölgese” komediäsen säxnäläşterergä buldı, dip xäbär itte İntertat.ru. Ul 1981-89 yıllarda rejisser Marsel Salimcanov häm rässam Sutyuşev quyılışında bardı. Yaña ğasırda “Qazan sölgese“n rejisser Färit Bikçantaev, Mäskäw qalasınnan kilgän biyu ostası Oleg Nikolaev, kostyumnar buyınça rässam Lyudmila Volkova häm säxnä bizäleşe öçen cawaplı rässam Sergey Skomoroxov quyalar. 21 ğasırda “Qazan sölgese” tatar traditsiälären niçek kürsäter? Zamanlaşıp kitep, ölkän yäştäge tamaşaçığa çit bulmasmı ul? Spektaklne säxnägä quyuçı ostalar äbi-babaylarıbız ğöref-ğadätlären yäş buınğa döres citkerä alaçaqmı?
G.Kamal teatrı Başqortstanğa april ayında gastrollär oyıştırırğa niätlägän. Läkin ğayıre räsmi çığanaqlar belengänçä, älegä Öfe şähäreneñ meñ keşelek “HeфTяHиk” mädäniät sarayında gastrol' spektakl'läre kürsätergä röxsät birelmägän.


text:
Bügen Almaatada Qazaxstan häm Azärbäycan prezidentları Nursoltan Nazarbayev belän İlham Aliev şul turıda kileşü imzaladı. Nazarbayev "Bügen imzalanğan kileşü nigezendä bez neftebezne berençedän Rusiä aşa, ikençedän Qıtay aşa, öçençedän Kafkaz aşa qudıru mömkinlegenä iä buldıq. Xäzärneñ Azärbäycan yağında, Baqı yanında häm bezneñ yaqta bik zur yaña qorılmalar eşli başlıyaçaq" dide Nazarbayev.
Nazarbayev şulay uq bu kileşü Qazax-Azärbäycan mönäsäbätläre tarixındağı bik möhim waqıyğa dide. Kileşü nigezendä Qazax nefte köymälär belän Xäzär diñgeze aşa Baqığa kitereläçäk, annan soñ 1770 çaqrım ozınlıqtağı ütkärgeç torba aşa Törkiäneñ Urta diñgezdäge Cäyhan portına qudırılaçaq. Ütkärgeçne räsmi açu tantanası Törkiädä 13-nçe yüldä ütäçäk.