text:
Ästerxan çikläwege turında färman
Yubiley ütkärü bik mäşäqätle, zur çığımlı eş bulsa da, barıber anı ütkärälär. Bik yaratıp, çığımnarına qaramıyça, zurlap, dus-iş, ağay-enene çaqırıp, doşmannarğa kürsätep bäyräm itälär.
Berär kontor, idärä üzeneñ yubileen ütkärsä, aña iğtibar arta. Anıñ turında gäzitkä yazalar, televizordan kürsätälär, qayberäwlärgä medal' dä birüläre dä mömkin äle. Citeşmägän yaqlarnı kürsätü, tişek-toşıqlarnı yamaw öçen dä forsat tua.
Qazan şähäreneñ meñellığı menä şundıy şaqtıy primitiv, tübän tä'siratlardan çittäräk häm östänräk. Çönki Rusiäneñ kiñleklärendä borınğı mädäni urınnar, qalalar bik az. Xätta Mäskäw üze dä äle 8 ğasır elek qorıla başlağan. Küpçelek qalalar büränä yort, balçıq häm ağaç trotuar, sazlıq arasında ğömer itkännär. Ällä niçä meñellıq Misır, Vizantiä, borınğı Rim, Yuan tarixları belän yarışırğa klimat häm sotsial'-iqtisadi şartlar mömkinlek birmi. Xätta güzäl Peterburg ta nibarı 300 yäşen tutırdı. Ä Qazan ul qala ğına tügel, ä borınğı Qazan xanlığı, Aldı Urda, Böyek Bolğar, Törki qaharmanlığı turında iskä töşerüçe qala. Qazannıñ häm xäzerge tatarlarnıñ tarixı bügenge Rossiäneñ tamırların tiränräk häm dä kiñräk taraflarğa cibärä. Şuña küräder inde Qazannıñ yubileen zurlap ütkärelde, xätta Rusiä prezidentı tatarça çığış yasap, taptalğan tarixnı pıçraq-tuzannan çistartu mömkinlegenä işarä yasadı. Şunsız da bulmıydır, çönki Rusiäneñ borınğı tarixı çit däwlättä Ukrainanıñ Kiev qalasında qaldı. Ladoga tiräsendä dä ällä ni zur sivilizatsiä tabıp bulmıy. Qısqası, zihene tögäl bulğan Rusiä zıyalıları da, Tatarstan xalqı häm bigräk tä tatarlar Qazan bäyrämenä söyendelär.
Ämma nindider may zavodınıñ, möxtäräm professornıñ yubiley belän Rusiäne däwlät itügä öleş kertkän, bu ildäge borınğı mädäniät üzäge bulğan Qazannıñ 1000 yıllığı arasında ayırma şaqtıy zur bit. Şuña kürä qayberäwlärneñ Qazan yubiley danına könläşü ğacäp xäl. Yuğisä alar bötenläy yoqısın yuğalttı. Bu tatarlar artıq şäbäyep kitmäsen, üzläreneñ küplege, mädänilege belän bezneñ täräzälärne qaplamasın dip ut yota qayberäwlär.
Menä ber misal. Başqortstan tatarlarınıñ iñ zatlılarına bu respublikanıñ räsmi xakimiäte yubileyğa barmasqa kiñäş birde. Äytkänne tıñlamıyça, Qazanğa barğan oçraqta eştän quılu, salım inspeksiäse häm başqa revizorlardan tikşertü mömkinlegen dä yäşerep tormadılar. Näticädä, Bötendönya tatar kongressı oyıştırğan cıyılışqa barırğa saylanğan yegermeläp keşe urınına yaña delegatlar saylarğa turı kilgän. Äle yulğa çıqqaç, avtobuslarnı tikşerülär, yäşerenep kenä transport alıştırular diseñme - barısı da buldı. Ämma Ufa tatarları barıber Qazanğa kilde, matur itep bäyräm ittelär, üzlären kürsättelär, ğömergä kürmägännären kürdelär.
Qazan yubileena Mäskäw 50,60,70 milliard aqça birde dip sızlanuçılar tabıldı. Monısı da yalğış. Bäyräm ütkärergä, yor-qoymaların buyarğa, aş mäcleslärenä, qalcalar äzerlärgä aqça birep toruçı Mäskäwne küz aldına kiterü qıyın. Çönki Tatarstan üze yıl sayın distälärçä milliard. Mäskäwgä tüli. “Tatneft” berläşmäseneñ ber yıllıq kereme 70 milliard sum dilär. Şunıñ küpmese eşne oyıştırırğa kitä dä, küpmese Mäskäwgä äytüçe yuq. Häm dä Qazannıñ menä niçä distä, xätta niçä yöz yıl buyı iğtibarsız, aqçasız qaldırıluı da küplärgä mäğlüm tügel. Respublikanıñ nefte, polietilenı, avtomobil', oçqıç, vertolet, kompressorları böten dönyağa tarala, ä aqçası qaytmıy. Borınğı şähär ike- öç yöz yıl elek tözelgän yortlar, yullar tuzanında utırdı. Qazannıñ meñellığı aldınnan şul xäräbälärne çistartu başlandı. Anıñ da äle iñ zur öleşen respublika üze başqara. Äytik, tuzğan toraq programması öçen här oyışma un yıl inde östämä salım tüläde. Mäskäw birgänne kötep torsalar, ille meñ ğailä truşçobalardan mäñge çığası tügel ide. Şuña kürä äle dä Qazannıñ cimerek häm iskergän urınnarı tağın ike yubiley ütkärsäñ dä, beraz qalır kebek.
Ä yubileylar qaywaqıt qına säyäsi uyınnarğa äylänep kitä. Äytik, Başqortstannıñ Rusiägä üz teläge belän quşıluğa 450 yıl tulu bäyräm iteläçäk. Bik mäslixät, üze teläp quşılğaç, xäyerlegä bulsın. Qazannı alğannan soñ kiñäygän Rusiä däwlätenä quşılğan başqort qabiläläreneñ territoriäse, däwlätçelege ber kemgä mäğlüm tügel. Başqortstan digän il bulmağaç, ul 1919 yılağına tözelgän. Şulay bulğaç, niçek itep bulmağan, xakimiäte, çikläre, liderı bulmağan «il” 16 ğasırda Rusiägä quşıla alsın ikän? Ayırım qabilä başlıqları rus patşasın tanığan ikän, dimäk başqa çaraları qalmağan. Qazannı alğan patşa bezgä şäfqät'leräk bulsın dip baş iep barğannar. Şunnan soñ öç ğasır buyı yöz illeläp başqort vosstanieläre şul üzläre teläp quşılğan däwlätkä qarşı suğışalar. Dimäk, bäğze yulbaşçıları quşılğan, ikençeläre hiç baş iärgä telämägän. Mäsälän, başqortstannıñ räsmi gerbına quyılğan Salawat Yulaev. Näq şul patşağa qarşı xalıq suğışın citäklägän yäwgir bulğan. Quşılır di siña Salawat Yulaev üz teläge belän.
İnde nişlärgä, beräwlär üze teläp quşılğan, ikençeläre mäc'bür bulğan. İñ möhime urta ğasır diplomatiäse, suğış talaşları 21 ğasırda qullanu. Zamanası da, şartları da başqa.
Menä tağın ber äkämät. 2007 yılda Başqortstannıñ Rusyagä quşıluı bäyräm itelsä, 2008 yılda Ästerxan qalasına nigez salınunıñ 450 yıllığı ütkäreläçäk ikän. Işanmasağız, Rusiä prezidentınıñ şuşı yılnıñ 12 oqtyäberendä çığarğan 1200 ukazın tabıp uqığız. Aqqa qara belän Ästerxan tözelügä 450 yıl dip yazılğan. Rusiä fännär akademiäseneñ iñ abruylı kitapların açıp qarasaq Ästerxannıñ 13 ğasırdan bilgele buluı yazılğan. Nu inde ağay-ene 16 ğasırda Ästerxan bulmasa, İwan Groznıy anı niçek ayulap alır ide soñ? Menä bit xikmät. Ul bit näq şul yıllarda üzen kenäz “Moskovskiy” ğına tügel, ä “sar' Qazanski, Ästerxanski, annarı Sibirski”, dip atağan. Ägär dä şähärne, däwlätne ayulap alğaç qına ul tözelä başlağan dip sanasañ, Qazanğa da bit meñ tügel, ä nibarı 453 yıl ğına tula ide. Menä şundıy tarixi xikmätlär zamanında yäşibez. İñ möhime ğäcäplänmäskä öyränergä kiräk. Änä bit ästerxanlılar da hiç aptıramıy, üz bäyrämnärenä äzerlänälär. Tarixnı Ukaz belän yaza torğan zamana citte, duslar, qotlı bulsın! Bäyräm belän, ästerxanlılar!
Rimzil Wäli


c: text/html

text:
Tatar Bazarı [ yaña tapşıru ]
Qazan üzeneñ meñ yıllığına ayaq bastı. Ber uylasañ, öyeñdä bäyräm bulu äybät inde ul. Läkin medal''neñ ikençe yağı da bar. Ul xalıq kön-küreşe. Şähärne Awrupa yuğarılığında yasıybız dip, xalıq kesäsenä şaqtıy summağa suğa bu digän fiker dä bar. Soñğı könnärdä Azatlıqnıñ Qazan byurosına bulğan şaltıratular şul xaqta söyli. Alar taşlamalar beterelügä, kommunal'' tüläwlär artqanğa zarlanalar. Läkin şaqtıyı bazarlar öçen borçıla. Çınlap ta, qazanda ber-ber artlı bazarlar yabıla tora. Menä ber tıñlawçıbız, Asiä Şäymurzina ni söyli:
Bügen şundıy xäl küzätelä, zur-zup kibetlär açırğa, tözergä omtılalar. Älbättä bu bik matur, yörergä dä caylı. Läkin bezneñ kebek ğadi xalıqnıñ kesäsenä yatışmıy inde. Äytik, kolxoz bazarın alıyq. Böten qazannıñ ğadi xalqı şunnan rizığın alğan, şunnan kiengän. Xäzer üzebezneñ ike tienlek xezmät xaqına şul uq bazar äyberen ike qat qimmätkäräk gipermarkettan alırğa tieş bulabız. Qazanda bazarlar yabılu tarixı inde berniçä ay bara. Qaysısı tözekländerelüne säbäp itep yabıla, qaysısı bötenläy yuq itelü aldında tora. Dekaberdä, şundıy bazarlarnıñ berse, Qazannıñ Adoratskiy uramındağı bazar yabılırğa torğanda, anda satu itüçelär, şul tirädäge xalıq uramnarğa çıqtı. Protest belderep. Älbättä, böten xalıqnıñ kesäse äle, tıñlawçıbız zarlanğança, gipermarketlarğa yörerlek xäldä tügel. Ğädättä, mädäniätle urınnarda bäyäse dä mädäniätle bula bit. Läkin şähär xakimiäte bazar, säwdä ölkäsendä mädäniät iñderüdän tuqtarğa cıyınmıy. Qazanda bazarlar kimi bara, gipermarketlar sanı arta. Daimi avtorıbız Aygöl Nurlı şular xaqında söyli.
Qazan borınğı birle olı säwdä üzäge. Qazan aşa olı säwdä yulları ütä, monda danlıqlı yärminkälär, bazarlar eşläp torğan. Peçän bazarı ğına da ni tora.
Bügen dä, üzeneñ meñ yıllığı busağasında torğanda, Qazanda ğasırlardan-ğasırlarğa küçep kilgän bazarlar şawı işetelä. Läkin xäzer zaman taläplärenä yaraqlaşıp häm yaña formatta. Monda kibetlärneñ küplege, köndäşlek häm taläpçän satıp aluçılar formalaşqan.
Qazanda, yıl buyı “ Qullanuçılar xezmäte bazarın üsterü” dip atalğan programma eşläp kilä. Bu programma bazar, ictimaği tuqlanu häm kön-küreş xezmäte problemaların uñışlı xäl itügä yünälderelgän.
Çınlap ta, Qazanda ber yıl eçendä distälägän säwdä üzäkläre, restorannar açıldı. Şähär xakimiäteneñ bu ölkädäge eşçänlege programmada quyılğan maqsatlarnı arttırıp ta cibärä xätta. Mäsälän, 2008 yılğa här meñ qazanlığa säwdä mäydanın 657 kv.metrğa citkerü qaralğan bulsa, inde 2004 yıl axırına bu 720 kv.metrğa citte.
Uñaylı säwdä üzäkläreneñ, yaña säwdä pavilyonnarınıñ artuın kürgän qazanlılar, ixtimal, üzgäreşlärne kürä-sizäder. Älbättä, bu waqıtta, bezneñ öçen ğädäti bulğan bazarlar yuqqa çığa bara. Bügen, bazarlar yanında röxsätsez säwdä itüçe äbilär siräk kürenä. “Bazarlarnıñ statusı üzgärä, röxsätsez säwdä itü belän köräşergä kiräk häm bez anı däwam itäbez dä ”- dilär şähär idäräçeläre. Alar täqdim itkän proyekt buyınça, bazarlar awıl xucalığı tovarların satu urınına äylänäçäk. Şulay itep, yaqın kiläçäktä bazarlarnıñ häm texnik, häm sanitariä, häm estetik maturlığı da uñay yaqqa üzgärer dip kötelä.
2000 yıldan alıp, Qazanda bazarlarnıñ sanı 11 qädär qısqartıldı. Ä anda eşläwçelärneñ sanı ber yıl eçendä meñ keşegä kimede. Bazarlarda tovar satıluı, sumnar belän sanağanda 10 milliard sum täşkil itä. Bu barlıq tovar äyläneşeneñ 28 protsentı digän süz. Läkin, 2004 yılda, bu san 3 protsentqa kimede. Säwdä itü üzäklärenä xalıq kübräk yöri başlağan digän süz bu.
Keçe biznesnı, yäğni uram bazarların olı säwdä kompaniäläre yotarlarmı? Ber ipi öçen gipermarketka baru zamannarı da citäremeni? Bu sorawlar da uyğa qaldıra. Çönki yıl sayın arenda öçen tüläwlär arta tora. Arenda xaqı arta toraçaq dilär. Awrupa da 10 protsent munitsipal'' milek buş torsa, bu optimal wäzğıät dip sanala. Yäğni, bu oçraqta, korrupsiä bulmıy. Telägän här kem kilep, buş torğan binanı oçsızraq bäyägä arendağa alu mömkinlege tua. Ä bügen Qazanda barı tik 1 protsent qına munitsipal'' milek buş tora. Aları da, yort idän asları. Läkin, tovarlar qimmätlänä tora, arenda kütärelgän sayın, tovar qimmäte dä arta digän süz.
Bügenge köndä, başqalağa kilgän berär gruzin yäki başqa millät keşese üzeneñ milli rizığın ezläp, aptırap yörmi. Şähärdä ictimaği tuqlanu urınnarı şaqtıy taralğan, 16 törle milli kuxnya eşli. Kemgä närsä oşıy-şunı awız itälä. Aqçañ ğına bulsın.
Şähärdä şirkät-predpriätiälär sanı 7 protsentqa arttı, alar sanı xäzer 1090. İdel buyı okrugı buyınça Öfedän genä qalışa.
Yıldan-yılğa kön-küreş xezmäte kürsätü tarmağı arta tora. Alarnıñ iñ populyarları toraq tözü-remontlau, 24 protsentnı täşkil itä. Transport çaralarına xezmät kürsätü- 23 protsent, maturlıq salonnarı xezmäte -11 protsent.
Daimi avtorıbız Aygöl Nurlı buldı.
Şulay itep, ber yaqta xalıq ah-zarı, ikençe yaqta idäräçelärneñ progmatik plannarı häm ğämälläre. İskä alıp ütkän tıñlawçıbız Asiä Şäymurzina bolay uylıy:
Başta xalıqnıñ yäşäw däräcäsen kütärergä kiräkter dip uylıym minAsiä Şäymurzinanıqı kebek fikerlärne küpläp işetergä bula. Läkin beräwlär östä, ikençelär asta şul. Ber-bersen işetmilär. Xakimiät üzeneken xaq sanıy, xalıq kesäsendäge sumnarın xisaplıy.
Qayda monda urtalıq ta, qayda döreslek. Çının äytkändä, altın urtaqlıqnı da, döreslekne dä här kem üze taba. Çönki bu härkemneñ üz kesäsennän çığıp bäyälänä.
Räfis Cämdixan

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
"Çiklär tanımağan Jurnalistlar" jurnalist Şmakovnıñ Ufada qulğa alınuın tänqit itte
Çiklär tanımağan Jurnalistlar oyışması 28 Aprildä Ufada qulğa alınğan Şmakovnıñ kiçekmiçä irekkä çığarıluın taläp itte. Şmakov mediada terrorğa ügetlävdä ğäyeplänä. Oyışmanıñ belderüendä bolay dielgän- Şmakov 15 yıldan birle keçkenä, läkin bäysez gazetanıñ möxärrirı bulıp tordı häm ber vaqıtta da xakimiätlär belän konfliktqa kermäde. Xäzer ul qulğa alındı häm cirle xakimiätlärne tänqitlägäne öçen ekstremizmda ğäyeplänä. Bu ğäyepläv nigezsez häm oyat. Belderüdän sitat tämam. Anda tağı bolay dielgän- Başqortostan prezidentı Murtaza Raximovqa mätbuğat ireklegen häm keşe xoquqların çiklävenä yul quyılmasqa tieş häm Rusiä Federatsiäse prezidentı Şmakovnıñ qulğa alıniın xökem itärgä häm anıñ irekkä çığarıluın taläp itärgä tieş. 63 yäşlek Şmakov ğäyeple dip tabılğan xäldä, añı öç yıldan alıp biş yılğa qädäre törmä cazası kötä. Ul 26-nçe Aprildä basılıp çıqqan maqäläsendä cirle kommunist oppozitsiäneñ Rahimvnı çigenergä çaqıruın yaqtırtqan häm gazeta 27-nçe Aprildä taratılğan ide. Çiklär tanımağan Jurnalistlar Oyışmasınıñ mäğlümätlärneä kürä, ul Başqortostan Eşke Eşlär Ministelegendä 18 keşe belän bergä ber kamerada totıla. Xatını Lüdmilanıñ süzlärençä, qulda totılu anıñ sälämätlegenä qurqınıç tudıra ala , çönki ul yuğarı qan basımı belän auırıy. Prokuror xezmätkäre 29 Aprildä yäğni Şmakov qulğa alınğannan soñ anıñ öyenä barıp, tentülär ütkärgän häm gazeta nösxälären konfsikatsiälägän. Viktor Şmakovnıñ xatını Ludmila xakimnän dä anı qulğa alğan FSB xezmätkärlärennän dä xökem protsesınıñ qayçan ütkäreläçägen üyränä almağan. Çiklär Tanımağan Jurnalistlar dönyada mätbuğat ireklegen häm qulğa alınğan jurnalistlarnı yaqlauçı oyışma bulıp tora.
Färit İdelle, Praga


text:
Qazanda ekologiä forumı açıldı
Çärşämbe könne açılğan forum 4 iyüngä qädär däwam itäçäk. Forumda konferensiälär, kürgäzmälär qaralğan. Şulay uq tabiğät'ne saqlaw buyınça uzğan törle bäygedä ciñüçelärne qotlawlar bulaçaq.
Forum açılışında, Tatarstannıñ Däwlät Şurası, Xökümät wäkilläre qatnaştı. Häm bu cıyılış, tabiğät'ne saqlaw ölkäsendä, uñay kürsätkeçlär, birer dip ömetlänüen äyttelär. Forum oyıştıruçılarınıñ berse bulğan, Mäskäwneñ MVK kürgäzmä xoldingı wäkile Yulya Alfeeva, ekologiäneñ, bik qurqınıç, xäldä buluın belderde. Şul säbäpleder forumda, Tatarstannan ğına tügel, çit illärdän , Rusiädän, 70kә, yaqın, şirkat qatnaşırğa teläk beldergän.
Tatarstan ekologların soñğı waqıtta çüp-çar mäs’äläse nıq borçıy.
21 ğasırda da şähär uramnarında çüp salu urınnarı bulmaw, çüp-çarnı çüp öyemenä iltep taşlaw öçen finanslar taba almaw, Tatarstan, öçen äle dä problema bulıp qala. Xäzer ber maşina çüpne çüp öyemenä iltep taşlaw 2 meñnän artıq tora ikän. Şul säbäple kübese anı çüp öyemenä xätle iltep tormıy, ä berär çatta, yäki urman öçendä genä buşatıp qaldıra. Urman xucalıqları citäkçeläre çüp öyemnären nişlätergä dip baş wata.
Tatarstandağı rayon-awıllarda qapqa yannarında elek çüp-çar öyelep yatsa, xäzer maxsus komissiälär daimi räweştä tikşerülär uzdıra. Xucalıqlarğa ştraflar salına başladı. Awıl xalqı başta çüp-çarnı qayda tügü buyınça baş wattı. Xäzer isä awıllarda da zur çüp sawıtları quyıla başladı.
Rusiäneñ küp töbäklärendä bu problema inde küptän xäl itelgän. Mäskäwdän kilgän ekologlar konferensiädä bötenläy ikençe mäsälälärne kütärä. Qunaqlar neft'-ğaz oyışmalarına ekologiä iminläten kertü, qaldıqlarnı eşkärtü, avtomobil' transportınıñ tabiğät'kä zıyanın äzäytü buyınça çığışlar yasadı .
Tatarstan ekologların iñ borçığan tağın ber mäs'älä –tufraqtağı su eroziäse. Yırıntılar sanı respublikada 20 meñgä citkän. Yaz aylarında, küp awıllarda bazlarğa, idän aslarına su töşä. Sazlıqlı cirlär dä respublikada arta bara. Tufraqnıñ bozıluı da qurqınıç xäl bulıp tora. Şul nisbättän, 1997 yılda maxsus programma da qabul itelde. Ämma aqça bulmaw säbäple bügenge köndä küp mäs'älälär konferensiälärdä genä söylänep qala.
Forum qısalarında çärşämbe könne “Rusiä suı” digän kürgäzmä oyıştırıldı. Anda Bersut, Xotninskaya, Oleroli, Kristal'naya kebek inde xalıqqa bilgele sular, çistartu cihazları täqdim itelde. Här qızıqsınğan keşe, sularnı awız itep, çistartu buyınça kiräkle mäğlümat ala aldı.Landış Xarrasova


text:
Üzbäkstanda yaña terror ğämälläre, andağı militsiä bäreleşlär alıp bara
İnde xäbär itelgänçä, Üzbäkstanda sişämbedä dä yaña terror höcümnäre oyıştırıldı. Başqala Taşkent yanındağı Kibray rayonında şartlaw ğına tügel, xakimiat islamçılar dip bäyälägän höcümçelärneñ militsiä köçläre belän bäreleşe dä bulğan dip xäbär itelä. Yäkşämbe kiçen Boxarada, ä düşämbedä Taşkenttağı höcümnär 19 keşeneñ hälak buluına kitergän ide.
Audio, Räxmätcan Qudaşev
"Xakimiat wäzğiat turında berni dä äytmi, ul yaq ğäskär tarafınnan çolğap alınğan, läkin bezneñ xäbärçebez xäzer şunıñ eçendä häm bezneñ belän elemtädä tora. Ul atışlarnı häm şartlawlar buluın işetkän, cirdä yatqan keşelärne kürgän, häm ul alar üle ide dip xäbär itä" di "Azatlıq" radiosınıñ Üzbäkstan başqalasındağı idaräse citäkçese. Bügenge bäreleşlärdä küpme keşeneñ ülüe xaqında räsmi mäğlümat yuq. Ä yäkşämbe häm düşämbe könnärendä bulğan şartlawlar näticäsendä Taşkent häm Boxarada 19 keşe ülgän ide. Alarnı intihar höcümçelär oyıştırğan dip farazlana, häm bu Üzbäkstan tarixında berençe märtäbä küzätelä. Taşkent häm Boxaradağı höcümnär öçen cawaplılıqnı älegä bernindi oyışma da üz östenä almadı, gärçä xakimiat şunda uq alar artında islamçılar tora dip belderde. Düşämbe kiçen däwlät televideniäse aşa yasağan çığışında prezident İslam Kärimov, misal öçen, şartlawlar çit illärdäge köçle terror üzäkläre yardämendä oyıştırılğan dip äytte.
Audio, İslam Kärimov
"Ägär dä bez uzğan waqiğälärne ber-ber artlı küz aldıbızdan ütkärsäk häm alardan sabaq alırğa teläsäk, min bu höcümnärneñ aldan uq bik yaxşı itep uylanılğanın häm çittän äzerlängänen äyter idem" di Üzbäkstan prezidentı. Şartlawlarnıñ xalıqara terrorğa bäyle buluına Üzbäkstannıñ tışqı eşlär ministrlığı da işarä itä. Anıñ wäkile Sadıyq Safaev:
Audio, Sadıyq Safaev
"Bügen inde bez, terrorğa qarşı oyışqan xalıqara berektäşlekne tarqatu tırışlqlarıı yasala dip äytä alabız, xädäflär oçraqlı räweştä genä saylanmıy" di Üzbäkstan tışqı eşlär ministrlığı wäkile Safaev. Mäğlüm ki, räsmi Taşkent Quşma Ştatlarğa Äfğanstanda "Taliban"nı bärep töşerügä yardäm itkän ide, xäzer dä äle ul amerikannarğa Xanabadtağı xärbi nığıtmadan faydalanu mömkinlegen birä. Läkin qayber küzätüçelär, soñğı höcümnär Üzbäkstannıñ Quşma Ştatlar belän tığız xezmättäşlek urnaştıruına bäyle tügel dip isäpli. Amerikada yäşäwçe üzbäk belgeçe Bahadir Fäiz:
Audio, Bahadir Fäiz
"Soñğı waqiğälär Üzbäkstannıñ şuşı höcümnärgä, Quşma Ştatlar belän xezmättäşlek itüe arqasında duçar buluın añlatmıy. Ägär dä şartlawlarnı üzbäk terrorçıları, üzbäk törkemnäre oyıştırğan ikän, bu il eçendäge, şul törkemnär häm xakimiat arasındağı qarşılıqlarnı ğına kürsätä" di Bahadir Fäiz.
Kärim Kamal, Praga


text:
"Putin balalarınıñ" yazmışı bilgesez
10 maydağı Putinnıñ yıllıq yullamasınnan soñ bala tabarğa teläwçelär sanı arttı mikän? Yullamada prezident ikençe balağa 250 meñ sum aqça wäğdä itkän ide. Putinnıñ möräcäğätenä ixlas qolaq salıp, tiz arada bäbi alıp qaytırğa qarar qılğan xatın-qızlar küpmeräk soñ? Älege protsessnı küzätergä tırışıp, Qazandağı xatın-qızlar konsul'tatsiälärenä möräcäğät ittek. 2Hчe sanlı konsul'tatsiäneñ tabibı Läylä Tahirova söyli:
Uzğan yıl belän çağıştırğanda bıyıl yökle xatın-qızlarnıñ sanı 15%qa artqan.1Hчe xatın-qızlar konsul'tatsiäseneñ akuşer-ginekoloğı Dilärä Latıypovanı tıñlıyq: Uzğan yıl belän çağıştırıp qaradıq, 58 keşegä artqan ikän.
Uzğan yıl belän çağıştırıp qaradıq, 58 keşegä artqan ikän.Rusiä prezidentınıñ wäğdälärennänme, ällä inde başqa säbäplärdän Qazanda bala tabarğa teläwçelärneñ artuı sizelä. Şulay da Putin wäğdälärenä ışanasızmı, ikençe, öçençe balanı tabar idegezme digän sorawğa xatın-qızlarnıñ cawabı mondıy buldı:
-Min ışanmıym Putinğa häm şulay uq başqa säyäsätçelärgä dä. Ul aqça minem qulğa birelmi, ä birelgändä inde anıñ bäyäse betäçäk, ğädättägeçä. İkençe balanı tabarğa cıyınsam min, Putinğa qarap tormam. -Az bit aqçası! 250 meñgä bala üsterep bula meni? Ä min ber genä bala tabaçaqmın. İkençesen yuq. Berne ayaqqa bastıru öçen dä küpme çığımnar kiräk! Tormış awır bit. -Min tabar idem. Öç malayım bar inde, tağın ber-ike qız da kiräk ide. Aqçasın da birep torğaç inde! Äle tağın yäşräk tä bulsam, toçno tabar idem.
-Az bit aqçası! 250 meñgä bala üsterep bula meni? Ä min ber genä bala tabaçaqmın. İkençesen yuq. Berne ayaqqa bastıru öçen dä küpme çığımnar kiräk! Tormış awır bit.
-Min tabar idem. Öç malayım bar inde, tağın ber-ike qız da kiräk ide. Aqçasın da birep torğaç inde! Äle tağın yäşräk tä bulsam, toçno tabar idem.Qanun 2007 yılnıñ 1rыйHBapыHдa köçkä kerer dip kötelä. Dekaberdä tuğan balalar da bu aqçalarğa iä bulmayaçaq. Barı tik kiläse yılda dönyağa kilgän sabıylar isäpkä alına. Alarğa da 250 meñ barı tik 2010 yılda ğına bireläçäk. Häm aqçalata tügel, ä toraq satıp alğanda, balanıñ uquı öçen tülägändä häm äniseneñ pensiäse öçen küçerelergä mömkin älege summa. Sälämätlek saqlaw häm sotsial' üseş ministrı M.Zurabov älege aqçalar 18 kvadrat metrlı bülmäne satıp alırğa yäki balanıñ yuğarı uqu yortında uquı öçen tülärgä citä dip sanıy. Ägär inde xatın-qız bu aqçalarnı pension waqifqa salsa, kiläçäktä anıñ pensiäse meñ sumğa artıp toraçaq, di Zurabov.
Analarğa tülär öçen deputatlar 2007 yıl byudjetına 131mlrd sum aqça kertergä cıyına, dip yaza “Vremya novostey” gäzite. Bu isä öç yıl eçendä ildä bala tuu sanın öç tapqırğa arttıraçaq, dip sanıy Rusiä Däwlät Dumasınıñ berençe vitse-spikerı Oleg Morozov.
Qayber ğalimnär isä xalıqnı aqça birep bala tudırırğa tırışular annarı kinät kenä demografik xälneñ tağın da naçarayuına kiterergä mömkin dip sanıy. Rusiä Fännär akademiäseneñ demografik üzäge citäkçese Anatoliy Wişnewski fikerençä, bala tuu sanı artaçaq, ämma bu protsess ozaqqa suzılmayaçaq di. Bala tabarğa cıyınğan keşelär üz plannarın näq älege çorda ğämälgä aşırır di Anatoliy Wişnewski. Barı şul ğına. Rusiälelär 3-4 bala tabarğa isäplämilär. Citdi keşelär balaların küpmeder aqça alu maqsatında tabuına ber kem ışanmıy. Ä şulay da berençe propagandistik möräcäğätkä ışanıp cawap birüçelär ginekolog bülmäsenä çiratqa cıyıla.
Küplär xäterlider 1986 yılda alkogol'ne tıyğannan soñ, Sovet xalqı qısqa waqıtqa bulsa da, eçüne taşlağan ide. Häm kinät kenä bala tuu öskä sikergän ide. Akuşerlar alarnı Gorbaçev balaları dip yörttelär. Ä 2007 yıl başında tuaçaq balalar Putin çaqıruı häm Zurabov wäğdäse nigezendä dönyağa kilä bulıp çığa. Şunlıqtan alarnı Putin balaları dip atarğa bula. Ä Putin balalarınıñ yazmışı häm bu eksperimentnıñ axırı älegä bilgesez. Çönki 3 yıldan bulsa da, 250 meñ sum alu maqsatında 2 bala tabarğa sälätlelär älläni küp tügel. Bik küp ata-analar berençe balaların ayaqqa bastıra almıy integälär. Ä 2 yäki 3 balanı üsterü tağın da qıyın häm qimmätle. Monda 250 meñ genä citmi. Xäyer bu summanıñ qulğa töşkänen dä kötäse bar äle.
Al'bina Zäynulla


text:
Sember tatarlarınıñ “Ömet” gäzite soñğı sanın Ramazan ayına bağışlağan
Sember möselmannarı Ramazan ayına äzerlänälär. “Ömet” gäzite moña üz öleşen kertä: soñğı sanı, tulayım diärlek, şuña bağışlanğan. Berençe bite Rifqat Xismätneñ “Räxim it, Ramazan” digän şiğere belän açıla. Gäzit bitlärendä uquçı Ğosman xäzrät İsxaqinıñ “Cännät qapqaları açılğan ay – Ramazan” digän wäğäze, Nurislam xäzrät wäğäzläre, namazlar waqıtları, “İslam awazı” yañalıqları, Uraza totu tärtibe turındağı mäğlümätlär belän tanışa ala.


text:
Putin Çallıdan kilgän sorawlarğa da cawap birde
Rusiä prezidentı belän mondıy turı elemtälär bişençe tapqır ütkärelä häm Çallılar berençe tapqır Vladimir Putinğa televidenie aşa soraw birü mömkinlege aldı. Çallı- Mäskäw televizion küpere ni räweşle oyıştırılğan ide soñ? "Rossiä" telekanalınıñ eş törkeme ber kön aldan kilgän ide. Alar küp sanlı cihaz- texnikaların şähärdän 4-5 çaqrım yıraqlıqta bulğan avtomobil' zavodı yanına urnaştırdılar. Şuşı uq ör- yaña KamAZ maşinaların çığarıp tezdelär. Sişämbe könne, kiçke yaqta Çallı- Mäskäw televizion elemtäsenä sınaw ütkärelde. Vladimir Putinğa soraw birü niçek oyıştırılğan? Älbättä, xalıqnıñ küpçelege, sorawlar häm anı birüçelär aldan uq bilgelängän,- digän fikerdä tordı. Cirle jurnalistlar şuşı fikerne "Rossiä" telekanalınıñ töşerü törkemenä dä citkergän ide, Mäskäw jurnalistları üz çiratlarında, aldan bilgelängän sorawlar bulmayaçaq, digän belderü dä yasadılar. İnde, Çallı- Mäskäw televizion küperendä bulğan söyläşügä yaqınraq kilik. 200rә yaqın cıyılğan keşeneñ küpçelege kamazlılar ide. Tora bara alarğa şähärdän avtobuslar belän alıp kilgän uqıtuçılar, tabiplar östälde. Vladimir Putinğa soraw birergä telägän härkem älege mäydançıqqa kerä almıy ide. Tirä- yaqta 3 metr bieklektäge zavod qoymaları, kerü urınında şulay uq zavod qarawılı häm militsiä. Oyışıp kilgän törkemnär genä soraw birü urınına qarşılıqsız ütä aldı. Azatlıq xäbärçesen, başqa yalğız kilüçelärne 3-4әp qat tikşerep ütkärdelär. Çallıdan birelgän sorawlarnı iskä töşerep tormıym. Şunısına tuqtalam, cıyılğan xalıq arasında sorawnı min, min biräm digän bäxäslär bulmadı. Xätta, Mäskäw öçençe sorawğa röxsät birgäç, korrespondent berqädär yuğalıp qaldı, kem soraw birergä teli digäç, berniçä sekundqa tınlıq urnaştı, beräw dä "Sorawım bar," dip sikerep çıqmadı. Andıy mömkinlek bar ide. Şunıñ belän Çallığa qağılışlı turı elemtä tämam buldı, cirle jurnalistlar soraw birüçe Ğari Kobusaniäne, Alsu Sabitovnı, turı elemtäne alıp barğan Mäskäw jurnalistı İl'ya Kanafinnı soraştıra başlıylar. Abxaz yegete Ğari Kobusaniä Putinnıñ bügenge Abxaziägä qağılışlı cawaptan tulısınça qänäğät tügel:
"Abxaziäneñ möstäqillege xaqında ber süz dä äytmäde" di ul.
Ä menä İl'ya Kanafinğa haman ber soraw belän möräcäğät itälär:
-Sorawlar aldan oyıştırılğan ideme, yuqmı? Mäskäw yegete mondıy qısularğa tüzä almadı, "Sez bit jurnalistlar, añlarğa tieşsez, mondıy çaralar äzerleksez genä ütmilär,- dide.
Çallı, Ğafiulla Ğaziz


text:
Üzbäkstan: Andijon waqiğalarınnan soñ distälägän keşe totqarlanğan, yözlägäne kürşe Qırğızstanğa qaçıp kitkän
Uzğan atna axırında Üzbäkstannıñ könçığışında xökümät köçläre belän protest belderüçelär arasında bulğan qanlı bäreleşlärdän soñ kierenke wazğiät saqlana. Üzbäkstan räsmiläre belderüençä, comğa könne Andijon qalasında bulğan xällärgä bäyle räweştä 70 keşe totqarlanğan. Keşe xoquqların yaqlawçılar isä qulğa alınuçılar sanı 1500 çaması dip xäbär itä. Yözlägän üzbäk yaña köç qullanulardan qurqıp kürşe Qırğızstanğa qaçıp kitkän.
Şähär xäzer yabılğan xäldä, nindi dä bulsa mäğlümät tabuı qıyın. Düşämbe irtäsendä Andijonda bulğan Radiobıznıñ urıs bülege xäbärçese Andrei Babitsky bezgä bolarnı xäbär itte:
Audio (Andrei Babitsky)
"Şähär üzäge yabılğan, anda ğäskärlär tora, şähär qamawğa alınğan, bar kereş-çığışlar yabılğan. Andijonnıñ üzendä inde berniçä kän rättän qulğa alular bara. Cirle keşe xoquqların yaqlawçılar äytüençä, meñ yarımlap keşe qulğa alınğan, alar militsiä büleklärenä kiterelä."
Radiobıznıñ üzbäk bülege xäbärçese Ğafur Yuldoşev äytüençä, köç qullanular yäkşämebedä dä däwam itkän, ul könne tağın kimendä ike keşe, şul isäptän 15 yäşlek qız üterelgän:
Audio (Ğafur Yuldoşev)
"Maynıñ 15ndä Andijonda xärbilär kimendä ike keşene atıp üterde. Berse, 30 yäşlek ir keşe, aşığıç yärdäm üzäge yanında uram aşa çıqqanda atıldı. Xärbilär başta kisätkän, annarı ut açqan. İkençese, 15 yäşlek qız, militsiä binası yanında. Aña da başta kisätü yasağannar, annarı atqannar."
Comğa könne bulğan şuşı xällärdän soñ yözlägän üzbäk çik aşa çığıp kürşe Qırğızstanğa qaçıp kitkän. Berläşkän Millätlärneñ Qaçaqlar idaräse törkeme yäkşämbedä Andijonnan 80 çaqırım yıraqlıqta urnaşqan Qırğızstannıñ Suzak qalasına barıp anda 560 üzbäk cıyıluın, kimendä 18eneñ yaralanğan buluın xäbär itte.
Düşämbdä radiobıznıñ üzbäk bülege xäbärçese Elmurad Yusupaliev çikneñ qırğız yağınnan xäbär itüençä, Qırğız xakimiätläre Bazarqorğan töbägendä, Andijonnan 70 çaqırım yıraqlıqta tağın ber qaçaqlar şähärçege qorğan:
Audio (Elmurad Yusupaliev)
"Mindä bulğan mäglümätkä kürä, iñ zur şähärçek Qırğızstannıñ Bazarqorğan töbägendä qorılğan. Anda 600läp üzbäk qaçağı. Kübese qıynalğan, qayberläre yaralanğan, aralarında xatın-qız, balalar bar."
İke kürşe ilne bäyläp torğan Qarasu küperläre xäzer tözekländerelgän dielä. İke yıl elek xakimiätlär çik aşa säwdäne tuqtatu öçen andağı küperlärne cimergän ide. Radiobıznıñ urıs bülege xäbärçese Andrei Babitsky bügen şul urınğa barıp bezgä bolarnı xäbär itte:
Audio (Andrei Babitsky)
"Min xäzer Qarasuda, qalanı ikegä bülep torğan yılğa yarında. Bez qalanı arqılı üttek. Bügen çualışlar kürmädek. İke kön elek Andijonnan qaçqan fetnäçelär ğailäläre belän Qırğızstanğa ütergä tırışqanda çualışlar bulğan."
Räsmi Taşkent bu fetnäçelärne islam suğışçıları dip atıy. Mäglümät qıtlığı şartlarında moña şiklänep qarawçılar da bar. Yevropada İminlek häm xezmättäşlek oyışmasınıñ Bişkäktäge wäkile Markus Müller monı bik çeterekle mäsälä dip atadı:
Audio (Markus Müller)
"Bu bik çeterekle mäsälä. Bu qaçaqlarnıñ kübese, minemçä, normal keşelär, bälki aralarında qorallıları da bardır."
Parijda urnaşqan Çiklärne tanımağan jurnalistlar oyışması prezident İslam Kärimovqa möräcäğät itep üz xezmätkärlärenä Andijonğa kilep andağı wazğiätne yaqtırtırğa mömkinlek birergä soradı.
-Ali Gilmi


text:
Dönya cämäğätçelegenä üz illärendäge problemalarnı çişer öçen berläşergä turı kilä. Terrorğa qarşı köräşne ayırım-ayırım alıp baru mömkin bulmağanı kebek ük – migrasiä mäs'äläsen dä berlektä xäl itü kiräklege köntärtibenä mende. Uzğan atnada Peterburğa Yevropa illärennän migrasiä belgeçläre Budapeşt forumı dip isemlängän utırışqa cıyıldı. Ni öçen Peterbur? Çönki bu zur şähärgä legal häm legal bulmağan möhacirlek yaxşı tanış. Ni öçen bu xaqta tatar dönyası säxifäsendä söylibez? Çönki qanunsız möhacirlär arasında – tatarlar da az tügel. Tulıraq mäğlümat Azatlıqnıñ yäkşämbe tapşıruında.
Gölzada Kamalova, Peterbur


text:
Çit ildäge millättäşlär kiräkme?
Bötendönya tatar kongressınıñ Başqarma komitetı räise Rinat Zakirov çit illärdä yäşäwçe millättäşlärebezneñ problemaları, alarnı çişü yulları turında söyläde. Fiker alışuçılar yıraq häm yaqın çit illärdä yäşäwçe tatarlardan bezgä ni fayda, alar bezgä nigä kiräk dip yörüçelärneñ matbuğat bitlärendä çığış yasawlarına iğtibar ittelär. Qazan däwlät universitetı professorı Mirqasıym Ğosmanov, ğalim İlbaris Nadirov mondıy mönäsäbätlärneñ millätne tarqatuğa, üzara añlaşmaw fiker qıtlığına, krizisqa kiterä, dip borçılıp söylädelär.
Komissiä utırışında BDB illärendä yäşäwçe 1 million yarım millättäşlärebezneñ xäle ayıruça iğtibarğa layıq, dip äytelde. Çönki soñğı yıllarda federal' xökümät urıs diasporası turında qayğırtunı bermä-ber arttırdı. Rossiä xökümäte parlament palataları çit il watandaşları belän eşläw buyınça maxsus strukturalar buldırdılar, alarğa yärdäm räweşendä byudjettan xätta aqçalata bulışalar.
III qorıltayda kütärelgän tağın ber mäsälä buyınça komissiä utırışında eşlekle fiker alışu buldı. Soñğı waqıtta törle töbäklärdä millättäşlärebezne etnik yaqtan qıyırsıtular, cäberläwlär küzätelä. Bötendönya tatar kongressı Başqama komitetı alarnı yaqlaw yözennän maxsus yuridik gruppalar oyıştırırğa niätlänä. Tatarstan buyınça keşe xoquqların yaqlawçı wäqälätle wäkil Räşit Wagızov Kongress törle xalıqara oyışmalarğa kerergä tieş digän fiker belderde. Komissiä utırışında 2003 yılğa eş planı raslandı.


text:
Euro 2008 bäygesendä tatar yegete
Avstriä häm Şveytsariädä barğan Yewropa berençelegendä Rusiä danın tatar yegete Diniyar Bilaletdinov yaqlıy.
Diniyar 2004 yılda Rusiäneñ iñ yaxşı yäş futbolçısı isemenä layıq bulğan ide. Bügen ul Rusiä futbolında iñ osta yarımsaqçılarnıñ berse sanala. Nî barı 23 yäştä buluğa qaramastan, ul Mäskäwneñ Lokomotiv taqmında kapitan wazıyfasın başqara.
Dinyar 1985 yılnıñ 27 fevralendä Mäskäwdä tuğan. Änise Adeliä Äbdeläxmät qızı. Ätise Rinat Säyär ulı üze dä futbolçı, xäzer trener bulıp eşli. Diniyarnıñ tağın Marat isemle abıysı häm Danil isemle enese bar. 90-nçı yıllarda ätiläre Çexiäneñ ber klubında uynağanda Marat belän Diniyar futbol mäktäbenä yörgän arada çex telen dä üzläşterep ölgergän.


text:
Özge Özpirinçci ve Engin Altan Düzyatan Nişanlandı-Nişan Resimleri
Özge Özpirinçci ve Engin Altan Düzyatan resimleri, engin altan düzyatan sevgilisi, engin altan düzyatan nişanlısı kim, engin altan düzyatan evlendi mi, engin altan düzyatan nişan resimleri, Özge Özpirinçci kimdir, Özge Özpirinçci sevgilisi, Özge Özpirinçci nişanlandı, Özge Özpirinçci evlendi mi, engin altan düzyatan ve özge özpirinçci resimleri, engin altan düzyatan ve özge özpirinçci fotoğrafları,engin altan düzyatan ve özge özpirinçci nişan resimleri, engin altan düzyatan ve özge özpirinçci nişanlandı
Engin Altan Düzyatan ve Özge Özpirinçci Nişanlandı...
Ekranların sevilen sunucu ve oyuncu Engin Altan Düzyatan ile yine ünlü isimlerden dizi oyuncusu Özge Özpirinçci önceki gece nişanlandılar...
İşte Engin Altan Düzyatan ile Özge Özpirinçci nişan fotoğrafları...
Kategori: engin altan düzyatan, engin altan düzyatan evlendi mi, engin altan düzyatan nişanlısı kim, engin altan düzyatan sevgilisi, magazin, Özge Özpirinçci ve Engin Altan Düzyatan resimleri, ünlüler


text:
Axırda -- qayğılı xäbär. Klass
Axırda -- qayğılı xäbär. Klassik yazuçı, ğalim Näqıy İsänbätneñ ulı, akter, pedagog häm rejisser Prazat İsänbät şimbä könne yöräk öyanägennän wafat buldı. 75 yäşen tutırmağan bu ädipne tamaşaçılar da, akterlar da çın küñeldän yaratalar ide. Prazat İäsnbät -- çın tatar zıyalısı, tirän fikerle, bay xisle klassik sänğat äsärlären tudırdı. Düşämbe irtäsendä Qamal teatrı binasında bulğan mätam cıenında qatnaşuçılar Prazat İäsnbätneñ rux häm fiker yağınnan bay sänğat'kär buluın, anıñ mal, dan, şöhrät artınnan qumawın äyttelär. Zur ädiplärgä birelä torğan Tuqay büläge aña birelmäsä dä, Prozat İsänbätneñ tatar mädäniätendä iñ tirän ez qaldıruçılarnıñ berse ikänlege şunda äytelde.
«Azatlıq» radiosı öçen Qazannan Rimzil Wäli


text:
Sişämbedä Sankt-Peterburgta Böek İdel yulına bağışlanğan utırışlar başlana
Ber törkem ğalimnär, säyäsätçelär böek İdel yulı buylap Skandinaviägä kittelär. Qazannıñ meñyellığına bağışlanğan bu çara borınğı Böek İdel yulınıñ tarixın añlata, xäzerge şartlarda yılğa flotın tergezü çaraların öyrätä. Bu ekspeditsiädä qatnaşuçılar Sankt-Peterburgta köymägä utırıp, Stokholmğa barıp citärgä tieşlär. Sişämbe könne şuşı tarixi, fänni yözüneñ berençe konferensiäse Peterburg şähärendä açıla. Añlaşıladır, anda Böek İdel buylap säwdä-säyäxät itü, Qazan, Tatarstan tarixı mäsäläläre tikşerelä.


text:
Rusiä keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları Rusiädä ksenofobiäneñ arta baruı millätara bäreleşlär mömkinlegen arttıra dip belderde.
Mäskäw keşe xoquqları idaräse başlığı Aleksandr Brod radikal törkemnärneñ aktivlığı bik nıq arta bara dide häm xakimiätlärne cämğiättäge alfiker belän uynawda ğäyepläde.
Brod Rusiädä rasizmğa, ksenofobiägä häm neo-natsizmğa qarşı köräş turında bügen Mäskäwdä ütkän konferensiädä çığış yasadı.
Başqa çığış yasawçılar ksenofobiä axır çiktä milli azçılıqlarnıñ cawap reaksiäsenä kiterergä häm bu üz çiratında millätara kierenkeleklärneñ şartlawına säbäp bula ala dide.


text: Bügen elekke Yugoslaviä prezidentı Slobodan Miloşeviçnıñ xakimiättän çitläşterelüenä 3 yıl tuldı. 2000nçe yılda ildä uzğan prezident saylawları näticälärenä qarşı berniçä kön tınıç protest çaraları uzdırğan xalıq 5nçe üktäbr könne Yugoslaviä parlamentı binasın üz kontrolenä aldı. Soñıraq yaña prezident bulaçaq oppozitsiä köçläre başlığı Vojislav Koştinitsa, uram cıyınında qatnaşuçılar qarşına çığıp Miloşeviçnıñ ciñelüen iğlan itte. Berniçä ayda soñ Slobodan Miloşeviç qulğa alınıp Haaga mäxkämäsenä cibärelde.


text:
Başqortstannıñ tanılğan ğälime, etnoloğiä häm etnoğrafiä belgeçe, aqädemik Rail Quzeyev, ozaq häm qatı awırudan soñ, düşämbedän sişämbegä qarşı töndä, 77 nçe yäşendä wafat buldı. Milläte buyınça tatar bulğan Rail Ğomär ulı Quzeyev tatar häm başqort xalıqları tarixın öyränügä küp köç saldı. Tatar häm başqort xalıqlarınıñ ber-bersenä törle ölkädäge yoğıntısı häm ber-berseneñ üseşenä kertkän öleşe turında da bay mäğlümatlar tuplağan ğälim buldı Rail Quzeyev. Qaysıberdä Başqortstan räsmi xaqimiätläreneñ sotsiäl zaqazın ütäwdä ğäiplänsä dä, Rail Quzeyevnıñ milli fän üseşenä kertkän öleşe, hiçşiksez, yuğarı bäyälänä ala. Kürenekle ğälim Rusiä Fännär aqädemiäseneñ Başqortstan ğilmi üzäge qarşında Etnoloğiä häm etnoğrafiä muzeyen açuda başlap yörde häm ozaq yıllar bu muzeynıñ citäkçese wazıyfaların başqardı.
Märxüm belän xuşlaşu çärşämbe könne 12 säğättä başlana. Rail Quzeyevnı mäñgelek yortına Ufadağı möselman ziratında küçeräçäklär.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Germaniä: saylawçılar Merkelneñ ömetlären yuqqa çığardı
Germaniädä yäkşämbe könne ütkän parlament saylawlarında ike möhim bloktan berseneñ dä küpçelek tawış alalmawı , säyäsi citäkçelärne yaña xökümät oyıştıru öçen atnalarça däwam itäçäk manevr, söyläşülärgä etärä.Saylaw näticäläre Angela Merkelneñ urta-uñ koalitsiä oyıştıru ömedlären çälpärämä kitergän kebek, kansler Gerhard Schräder citäklägän Sotsial Demokratlar Partiäseneñ yäşellär belän xakimiättä qalu mömkinçelege dä yuq diärlek. Dönyanıñ 3. zur iqtisadına iä ildäge bilgesezlek şunduq birjada çağıldı.
Xanımnar, äfändelär saylaw näticäläre kürsätkäneçä qızıl yäşel koalitsiä ciñelde.Bu yaxşı xabär!
Ämma näticälär turında tulıraq mäğlümät kilä başlağaç Schröderneñ Germaniä säyäsi tarixında elek kürelmägän borılış yasağanı bilgele buldı. Saylawlardan elek abruyı töşep yaqlawı 20% tiräsendä genä bulğan Schröder sturm belän kire qayttı.Ul teelvidiniä tamaşaçıları aldına çığıp çın yuğaltuçı SPD tügel ä Merkel dip äytte
Saylawlardan elek närsä yazılğanı tapşırılğanıñ çağıştırsaq yuğaltuçı Merkel xanım . Ul monı tanırğa teiş .Bu çınbarlıq
İrekle Demokratlar FDPnıñ çağıştırmaça uñışı 9.8% tawış ciyuı , 61 urın aluı da Merkelgä Parlamnetta kiräkle küpçelekne birmi. Germaniädä xakimiätne büleşü koalitsion xökümätlär tarixta küp bulsa da 3 partiäle koalitsiädä täcribä çağıştırmaça az. Angela Merkel xökümät oyıştıru öçen Parlamentta 54 urın alğan sullarnı küzdä totmağanda barlıq möhim partiälär belän söyläşülär başlayaçağın belderde. Die linke- sullar partiäse Könçığış Germaniäneñ eleke kommunistları belän SPDdän ayırlıp çığuçılanıñ 4 ay elek oyıştırğan partiä.Sullar belän älegä ber kem dä elemtägä , kerergä koalitsiä oyıştırırğa telämi , alar üzläre dä bez opozitsiädä toraçaqbız dip belderä.
Saylawlar bu könnärdä alman telenä yaña süz ğıybarä- frazalar östäde. Fillär raundı.Saylawdan soñ partiä citäkçeläreneñ oçraşuı. Germaniädä traditsion partiälärneñ üz tösläre bar. Xäzer törle koalitsiä mömkinlekläre turında söyläşelä. Ampel koalitsion- yäğni semafor koalitsiäse bu inde qızıl SPD, yäşellär häm sarı yäğni liberaller FDP dän torğan koalitsiä. Jamaika koalitsiäse Jamaika bayrağındağı qara, sarı häm yäşel töslärgä qarap äytelgän koalitiä yäğni CDU qara, FDP sarı häm yäşellärdän torğan koalitsion xökümät turında .Yäkşämbe könne Schröder üz partiäseneñ Merkelneñ kansler bulğan kiñ koalitsiägä qatnaşu mömkinlegen kire qağıp
Saylawlar näticäse açıqça kürsätä, çınbarlıq şul ki minnän başqa beräw dä totrıqlı xökümät oyıştıra almıy
Qıyınlıqlar säbäple kiñ koalitsiä bula alaçaq näticä kebek kürensä dä , partiä citäkçeläre başqa mömkinçeleklärne tikşerä. Liberallär FDP citäkçese Guido Westerwelle üz partiäseneñ SPD yäki yäşellär belän semafor koalitsion oyıştıru mömkinlegen qatğıy räweştä kire qaqtı
Germaniädä FDP belän semafor koalitsiä bulmayaçaq . Bu FDP citäkçese min Westerwelle , partiä prezidiumı häm partiä qorıltayında raslanğan fiker. Bezne qatnaştırmıy xıyallarığızğa däwam itegez
Älbättä ber mömkinçelek sullar koalitsiäse yäğni SPD, yäşellär häm sul partiädän torğan xökümät . Läkin Schröder sullar belän eşlärgä telämi. Sonğı mömkinlek Jamaika koalitsiäse CDU, FDP häm yäşellärdän torğan xökümät. Bu koalitsiä belän parlamentta küpçelekkä ireşep bulır ide .Ämma monıñ öçen FDP belän yäşellärneñ fiker ayırmalıqların beterüläre zarur. Yäşellär citäkçse älege tışqı eşlär minsitırı J.Fischer min Merkel belän söyläşä alam , ämma söyläşülär niçek näticäläner küz aldına kiterä almim dip äytte. Älegä körçekkä terälgän wazğiät birjada üzen xis itterde. Euro bäyäsen nıq yuğalttı. Zur bizenes xucaları bilgesezlek häm ozaqqa suzılğan söyläşülär Germaniä öçen äle ber dä kiräkmägän närsä, bezneñ öçen yuğaltu dip söyli. färidä xämit


text:
Taciqstan: Xökümät üzenä tänqit beldergän radionı yaba
Taciqstannıñ İmruz radio kanalında, qarşılıq çaraları bulaçağı turında xäbär yañgırağannañ soñ Taciq xaqimiäte radionı bügen efirdän aldı.
Taciqstannıñ fm dulqınnarında eşlägän mäşhür radio stansiälärennän İmruz, uzğan atna yabılğaç radionıñ xucası häm möxarrirläre anıñ yabulı säbäben turında añlatma birergä telämäde.
İmruz radiosınıñ başlığı Rüstäm Coni, radionıñ texnik xatalar arqasında xaqimiät tarafınnañ yabıluın belderä:
“Çıñ säbäbe älegä bilgesez. Läkin Radionıñ yabıluınıñ xaqimiät belän ber nindi bäyläneşe yuqtır dip ışanam. “
İmruz fm uzğan cäy ayında efirdä eşli başlağannañ soñ, Taciqstanlılar anı yaratıp tıñlıy başladı. Xalıq anı citdi xäbärlär tarata torğan ,mäğlümäti radio dip üz itä. Radio cırlar yañgıratudan qala, säyäsi, ictimağiy mäsälälärgädä tuqtala. Läkin ber genä üzänçelek älege radio, tapşırularında başqa cirle radiolar kebek xökümätne kiräkkän waqıtta tänqitläwdän tartınmıy. Barlıq säyäsätçelär, oppozisiä partiläre başlıqları xalıqqa äytäse süzlären älege radio aşa citkärä. Radionıñ soñgı qunağı, xökümätkä qarşı bulu belän tanılğan sosial demokrat partiäse başlığı ide.
Basımnarğa häm kisätülärgä duçar qalmas öçen başqa radio kanallar ğadättä metariallarına senzura kertä yäisä xaqimiätkä qarşı bulğan öleşlären kisep ala ide. Läkin İmruz fmdä, aylar buyına tülänmägän tübän eş xaqlarına qarşı xökümätkä qarşı protest çarası oyıştırılaçaq digän xäbär, yabıludan ber niçä kön elek radioda turıdan turı yañgıradı. Şuşı uq könne, eş xaqları mäsäläsenä ğadättä Rusiädän çitkä kitkän eşçelär turındağı mäqalä yañgıradı. Älege mäqalädä isä bolay barsa aldıbızdağı ber niçä yıl öçendä Taciqstanlılar Rusiäneñ waqıtlıça eşlägän imigrant eşçelärenä äylänäçäk digän kisken yurawlar kiterelä.
İrekle jurnalist Räcäbi Mirza, xökümätkä qarşı mondıy täñqitläwgä xäzergä qadär barı tik rus telle mäğlümät çaralarınıñ batırlıq kürsätä ide dip äytä:
“Taciq telendäge mäğlümät çaralarınıñ Taciqstanda täsere kübräk. Şunıñ öçen alarnıñ xaqimiätkä ziyanı tağın da tirän bula ala. İmruz fm kön buyına taciq telendä tulısınça program yasağan berdän ber kanal ide. Ul ğadät tä barı tik rus telle radiolar tarafınnañ ğına telgä alınğan mäsälärgä iğtibar yünälderä başladı. Şuña xaqimiättäge keşelär anı oşatmıy başladı.”
BBC radiosnıñ taciq telendäge programnarı da monnañ 2 yıl efirdän alınğan ide.
Taciqlärneñ kübese xaqimiätneñ citeşsezleklärne kön tärtebenä kitergän çaralarnı awızlıqlarğa tırışuına rizasızlıq belderä. Alar, ägär xaqimiät üze turında naçar xäbärlär eşetäse kilme ikän, ul çağında xalıqnıñ problemnär xäl itseñ di.


text:
Dönya Sälamätlek Oyışmasınıñ Qıtaydağı wäkile Henk Bekedam SARS arıuı törle illärdä, şul isäptän Qıtayda da taraluınıñ iñ yuğarı noqtasın uzıp kimi başladı dip belderde.
Qıtay xakimiätläre äytüençä, anda soñğı 2 täwlek eçendä ber genä yaña awıru oçrağı da terkälmägän. Şulay da tağın 2 awıru wafat bulğan.
Qıtayda SARS awıruın yoqtırğan 5329 keşe bar. Bu awırudan anda 335 keşeneñ, dönyada 800-läp keşeneñ ğömere özelde.
Bekedam süzlärençä, tizdän Dönya Sälamätlek Oyışması Qıtaynıñ SARS awıruı bulğan tönyaqtağı Hebei, Şanksi töbäklärenä häm Mongoliägä baruçılar öçen kiñäşlären yañadan küzdän kiçeräçäk.
Qıtay sälamätlek saqlawçıları SARSnı yoqtıruçılar sanınıñ kimüe Qıtaynıñ bu awıruğa qarşı köräşne tuqtataçağın añlatmıy dide.
Bügen Qıtaynıñ däwlät radiosı, tıyılğan Falun Goñ dini xäräkäteneñ 180-läp äğzası SARS turında imeş-mimeşlär taratqan, şul isäptän SARS Falun Goñ tarafdarlarına timi dip söylägän öçen qulğa alında dip xäbär itä.


text:
Türikmenstan prezïdenti Gwrbangwlı Berdımwxamedov ükimet müşelerine kezekti jaña kitabın tanıstırıp, 21 qazanda alğaşqı danası mïnïstrler kabïnetiniñ otırısında beriledi dedi.
Jergilikti BAQ-tıñ xabarlawınşa, «Türikmenstan» dep atalatın kitap täwelsizdiktiñ 25 jılı işinde türkimen xalqınıñ atqarğan eñbegine arnalğan.
Bul prezïdenttiñ bir jıl işinde jazğan jetinşi kitabı. Osığan dey`in qañtar ay`ında «Danalıq diñgegi» (maqal-mätelder jïnağı), nawrız ay`ında «Şäy` – em men şabıt berwşi», säwirde «Säy`güliktiñ şabısı» (aqalteke atı jöninde), mamır ay`ında «erekşe ädemilik» (türkimen kilem öneri jöninde), şilde ay`ında «Türikmenstandağı därilik şöpter» kitabınıñ segizinşi tomı jäne qırküy`ekte «Älem mwzıkası, dostıq jäne ağay`ındıq mwzıkası» (Şükir baqsı mwzıkant jöninde) degen kitaptar jazdı.
centralasian.org


text: Rusiä tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Aleksandr Yakovenko, Xalıqara Atom Energiäse Agentlığınıñ İranğa atom energiäse programmasın tärräqi itüe öçen täñqit beldermäwe –Rusiäneñ İran belän xezmättäşlegen däwam itä aluına yul açtı, dip belderde. Rusiä İranğa Buşer atom energiäse zavodın tözergä yardäm itä. Amerika Quşma Ştatları, İrannı atom energiäsen qoral yasawda qullanaçağın belderep bu xezmättäşlekkä qarşı bulğanın iğlan itte. İran bu ğayepläwlärne kire qağa. Yakovenko süzlärençä, Rusiä, İrannı atom programması barışı turında mäğlümat birep torırğa, Atom Energiäse agentlığı belän, zavodta tikşerülär uzdırunı röxsät itkän östämä kileşü qabul itergä çaqırğan. İran älege protokolnı imzalawdan baş tarttı.


text: Çeçnyäla fuğas şartlaw säbäple militsiänıñ biş xezmätkäre zıyan kürgän. Urındağı eske eştär orğandarı mäglümättärenä qarağanda, fuğas Açxoy-Martan-Orexowo yulınan ber-nisä bronemaşina ütep barğanda şartlay. Yaqınsa mäglümättär buyınsa, fuğas radio yarzamında idara itelgän. Qorallı ike çeçen ütkän töndä Groznıyzıñ Lenin rayonında mina halğanda häläk bulğan. Çeçnyä eske eştär ministrlığı mäglümättärenä qarağanda, ular elektr ütkärges bağanahın minalarğa mataşqan. Groznıy ergähendäge Çeçen awılda bildähez keşelär urındağı 4 keşene ültergän. Kisä Kemp-Dewidta Amerikä häm Räsäy prezidenttarınıñ berlektäge matbuğat konferensiähında sığış yahap Djordj Buş Çeçnyäla terrorzı bötöröü, keşe xoquqtarın ütäw häm irekle, gäzel haylawzar ütkäreü käräklegen bildälägän.


text: Ğiraqtağı waqıtlı administrasiä Nacaf häm Falluca şähärlärendä söyläşülärne däwam itergä tırışa. Koalitsiä ğäskärläre tarafınnan uratıp alınğan Najaf şähäre haman da şiğilar citäkçese Moqtad Äs-Sadr kontrolendä qala birä. Koalitsiä ğäskärlärenä qarşılıq kürsätkän, sönnilär qulında bulğan Fallucada tönlä belän atışlar yañardı. Kimendä 15 Ğiraqlı hälaq bulğan. Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrlığı, april ayında öylärenä qaytırğa tieşle bulğan 20 meñ xärbi, xällär qatlawlanu säbäple tağı öç ayğa, Ğiraqta qalaçaq, dip iğlan itte.


text:
Russiä general ştab başlığınıñ belderüenä reaksiä.
Russiä general ştab başlığı Yuri Baluyevskiy , Mäskäv dönyanıñ nindi genä töbägendä bulmasın terror bazalarına höcüm itäçäk dip belderde. Beslan faciğäsennän soñ yasalğan bu belderü yañalıq tügel. Russiä elegeräk tä aldan saqlıq çarası küräçäge xaqında belderülär yasağan ide. Läkin, küzätüçelär Russiä xärbiläreneñ moña sälätle buluına bik ük ışanmıylar.
Audio
"Terror bazasın yuq itü öçen här törle çara qullanılaçaq, Bu atom höcümen añlatmıy. Bez vazğiätkä kürä xäräkät itäçäkbez."
Generalnıñ bu süzläre Russiäneñ xärbi doktrinasına turı kilä. Doktrna ilneñ iminlegenä qurqınıç tuğanda aldan höcüm itärgä yul quya. Ä inde ilneñ yäşäp qaluına qurqınıç tuğanda atom qoralları da qullanıla ala. Läkin, belgeçlär Russiäneñ xärbi taktikasında çınnan da üzgäreş bulır dip kötmilär. Russiäneñ xärbi belgeçe Aleksander Goltz radiobız xäbärçesenä birgän ängämäsendä , prezident Putinneñ 2002-nçe yılda uq xärbilärgä aldan höcüm itügä äzerlänsennär digän kürstämä birgänen iskä töşerde häm bu mäsälä berniçä märtäbä köntärtibenä mende dip belderde.
Audio
"Höcüm mäsäläse vaqıtı vaqıtı belän köntärtibenä menä. Kreml Görcstanda Pankisidä urnaşqan dip belderelgän terrorçlarnı köç qullanu belän kisätkän ide. Läkin, här märtäbäsendä Putingä närsäder totqarladı. Bu kirtä bilgele. Atom qoralların iskä almağanda Russiä qorallı köçläre, bigeräk tä tınıç xalıq araasında xäräkät itkän terrorçılarğa qarşı höcümnärgä sälätle tügel."
Goltznıñ süzlärençä, Çeçnädä dävam itkän suğış SSSR cimerelgännän soñğı Russiä köçläreneñ qodrätsezlegen kürsätä.
Audio
"Yıraqtağı illärdäge terror bazalarınıñ qayda buluı bilgesez. Läkin, här kem Çeçnädä terrorist bazalarınıñ buluın belä. Läkin, Russiä köçläre tieşle urınğa, tieşle vaqıtta orım yasıy almadı. Bu ğına da Russiä köçläreneñ anti-teror aktivlıqqa äzer bulmauın kürsätä."
Britaniä belän Fransiä Russiä generalınıñ belderüenä uñay reaksiä kürsättelär. AQŞ älegä räsmi reaksiä kürsätmäde. Prezident Buş ta terrorğa qarşı suğış iğlan itkännän soñ, Russiänekenä oxşaş aldan orım yasau säyäsäten qabul itkän ide. İzrael dä bu säyäsätne yaqlıy häm ğämäldä qullana. Bu säyäsät qayber illärdä borçılu tudıra. Törkiä premiere Erdoğan, ber ilgä, ul nindi genä däräcädä köçle bulmasın, terrorğa qarşı köräşkä beryaqlı ğına mönäsäbät kürsätüenä yul quyılmasqa tieş dip belderde. Londondağı Xalıqara mäsälälär buyınça Patşa institutınıñ Russiä häm Euraziä programması başlığı Roy Allison da aldan orım yasau turındağı deklaratsiälärneñ artuı borçılırlıq küreneş dip belderde.
Audio
"Andıy belderülär borıçlırlıq. Dävlätlär xärbi obyektlarnı bilgeläp, aña orım yasıyaçaqlar häm xalıqara cämağätçelek monı qanuni dip tanır dip kötü şom tudıra."
BMonıñ geneal sekretarı Kofi Annan da, Russiägä töböp Terrorğa qarşı köräştä xoquqi prinsiplarnı bozmasqa çaqırdı. Ul Terrorğa qarşı köräşneñ uñışlı buluı öçen yullar häm çaralar tabarğa tieşbez. Läkin, ber ük vaqıtta keşe xoquqları häm qanunçılıq bozılmasqa tieş dip belderde.
Färit İdelle, Praga.


text:
Putinğa keşe xoquqları sorawı bireläçäk
Yewropa komissiase başlığı Jose Manuel Barroso, Rusiä prezidentı belän söyläşülär üz eçenä yağulıq ölkäsen genä almayaçaq, dip belderde. “Rusiä – bezneñ kürşebez häm bik ähämiätle xezmättäşebez. Şuña kürä bez anıñ citäkçelege belän törle problemalarnı, şul uq waqıtta keşe xoquqları, irek häm berençe çiratta süz iregen dä tikşerergä tieş”,- dide Barroso.
Yewropa Berlegeneñ xäzerge räise Finlyändiä wäkile Rusiä belän Gruziä arasındağı krizis sorawın da kütärergä cıyınuı turında belderde.


text:
İslam häm Könbatış turında BBC tikşerüe
Könbatış belän İslam ber bersenä qarşı bulğan sivilizasiälärme, ällä ayırım keşelärneñ ber bersen kürä almawımı? Menä şuşı sorawnı BBC şirkäte törle illärdä yäşäwçe möselman häm möselman bulmağan keşelärgä birde.
BBC uzdırğan bu çarada qatnaşqannarnıñ iñ zur öleşe – Könbatış belän İslam baştan uq ber berse belän qarşılıqta torır öçen yaratılğan dip sanamıy. Soraştıruda 27 ildän 28 meñ keşe qatnaşqan. Xalıq, könbatışta İslam, İslamda könbatış çağılışı bulırğa tieş tügel dip uylamıy, kiresençä, keşelär – problemalarnı – tüzemle bulmağan, artıq agressiv keşelär tudıra dip sanıy. Problema mädäni häm dini qarşılıqlarda tügel, problema säyäsi mänfäğätlärdä, şulay uq aqçada häm baylıqta.
Könbatışta yäşäwçe möselmannar – üzlärenä qarata islamofobiä buluğa zarlana.
Bilgele bulğança, fiker soraştırular, açıq mikrofon kebek çaralarğa näticä yasağanda saq bulırğa kiräk bit, küpçelek protsent cıyu da – döreslekne çağıldıra dip äytü bik qıyın.
Alay da, ğömümän alğanda, Nigeriä xalqı könbatış belän İslam arasında çınnan da mädäni häm dini qarşılıqlar bar dip ışana. İndoneziädä soraştıruda qatnaşqannarnıñ kübese – İslam belän könbatış arasında bäreleşne buldırmıy qalu mömkin tügel, dip sanıy. AQŞta xalıqnıñ 49%tı – nizaq säyäsi säbäplärdän çıqqan dip bäyäläsä, 38%tı – din häm mädäniät ayırmalığı köçle, di.
11 sintäber, Madrid häm Londondağı terror ğämälläre, Möhämmäd päyğämbärne sürätlägän räsemnär, Rim papasınıñ islam turında äytkän süzläre – älbättä bolarnıñ berse dä – ike aradağı kierenkelekne kimetmi, arttıra ğına. Böten illärdä soraştıruda qatnaşqan xalıqnıñ küpçelege – İslam belän könbatışnıñ yänäşä tınıçlıqta häm tüzemlelektä ğömer itüen teli. Ämma nizaq qızğan çaqta keşelär bu xaqta onıtıp cibärä.
Alsu Qormaş


text:
Uyın avtomattarı yabıla
Yıl başınan Öfölä 80 uyın salonı yabılğan. Başqalala tağı 40 oşonday salon qalğan, ularźıñ älegä 30-labı maxsus komissiyanan artabanğı eşmäkärlekkä röxsät alğan. Federal qanuniät buyınsa, yañı talaptarğa yauap birmägän uyın yorttarı 1-se iyulgä tiklem yabılırğa teyeş. Maxsus talaptarğa yaraqlaşqan zaldar 2008-se yıl aźağına tiklem eşläy ala. Unan huñ barlıq uyın salondarı la yabıla. Mäğlüm bulıuınsa, uyın zaldarı barı Kaliningrad ölkähe, Altayźa, Primor`e krayında häm Rostov ölkähe menän Krasnodar krayı siktäş urında, yäğni maxsus bildälängän 4 urında maxsus zonala eşläyäsäk.


text:
“Tatarstan” poyezdı tizräk xäräkät itä başlıy
Berençe avgusttan Qazan timeryul vokzalında üzgäreşlär kötelä. Qazan-Mäskäw yünäleşendä tizyöreşle "Tatarstan" poyezdı xäräkät itä başlıy. Tizyöreşle "Tatarstan" poyezdı xäzer Mäskäwgä ğädättägeçä 12 säğät 25 minutta tügel, ä 10 säğät 30 minut eçendä barıp citä alaçaq. Şul uq waqıtta poyezdnıñ tuqtalışları üz xälendä qala. Tizyöreşle poyezd xäräkät itä başlaw belän, anıñ yörü waqıtı da üzgärtelä. 1 avgusttan "Tatarstan" poyezdı Qazannan 20 säğät 40 minutta çığıp kitä häm ikençe könne Mäskäwgä barıp citü waqıtı - 7 säğät 10 minutta. Mäskäwdän poyezd 22 säğät 08 minutta quzğalıp kitä, Qazanğa 8 säğät 32 minutta kilep citä. Şulay uq 1 avgusttan “Rusiä timer yulları”neñ barlıq büleklärendä yıraqqa yörüçe poyezdlarda urın-cir cäymäseneñ bäyäse bilet bäyäsenä keräçäk. Urın-cir cäymäse bäyäse vagonnıñ uñaylılığına qarap, 45 sumnan 112 sumğa qädär toraçaq.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Canköy
Canköy (ukraince ДжaHkoй, rusça ДжaHkóй) — şimaliy Qırımda bir şeer. Cumhuriyetke boysunğan şeer statusı bar. Şeerniñ adı cañı köy (cañı ~ yañı) söz birikmesinden asıl oldı. Şeer Canköy rayonınıñ merkezidir, lâkin rayon terkibine kirmey, cumhuriyetke boysunğan 11 şeerniñ birisi ola. Aqmescitten şimalge taba 93 km qadar uzaqlıqta buluna.
1926 senesi Canköyge şeer statusı berildi.
Şeerdeki işhaneler: maşna-qurucılıq, demirbeton konstruktsiya, konserv, süt, kombikorm zavodları, et kombinatı ve hocalıq malları fabrikası. Bundan da ğayrı Canköyde ihtisas-tehnikiy oquv yurtu ve ülkeşınaslıq müzeyi bar.
İklim[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
İklim quru, orta sıcaq, orta yımşaq qışlı. Yanvarniñ orta arareti –1,8°C, iyülniñ +23,3°C. Yıllıq yağanaqlar — 418 mm.
Halq sayısınıñ dinamikası[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- 1805 — 173 kişi (167 qırımtatar, 7 esir)
- 1926 — 8310 kişi (5603 rus, 933 yeudi, 473 alman, 322 qırımtatar).
- 1939 — 19 576 kişi
- 1970 — 43 000 kişi
- 1989 — 53 464 kişi
- 2001 — 42 861 kişi
Bağlantılar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Atıflar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
Reklam
TV'de Ne Var?23-01-2017
Başl.
Bitiş
Program
Kanal
07:30
08:30
Etiketler
Cengiz Tünay biyografisi Cengiz Toraman biyografisi Cengiz Tangör biyografisi Cengiz Şahin biyografisi Cengiz Sezici biyografisi Cengiz Sezgin biyografisi Cengiz Semercioğlu biyografisi Cengiz Samsun biyografisi Cengiz Özkan biyografisi Cengiz Özdemir biyografisi Cengiz Küçükayvaz biyografisi Cengiz Keskinkılıç biyografisi Cengiz Güleryüz biyografisi Cengiz Erdem biyografisi Cengiz Dinçer biyografisi Cengiz Deveci biyografisi Cengiz Daner biyografisi Cengiz Çimen biyografisi Cengiz Coşkun biyografisi Cengiz Bozkurt biyografisi Cengiz Baykal biyografisi Cengiz Ali Çelenk biyografisi Cenap Küçüksu biyografisi Cenan Çamyurdu biyografisi Cemre Özer biyografisi Cemre Kemer biyografisi Cemile Pınar biyografisi Cemile Karadaş biyografisi Cemile Çam biyografisi Cemil Uylukçu biyografisi


text:
Aqça tabılsa Tömändä folklorçı Xämit Yärmineñ muzey bülmäse açılaçaq
Tatarstan fännär akademiäseneñ Tel, ädäbiät häm tarix institutında xalıq awız icatı fondına nigez salğan Xämit Yärmi tumışı belän Tömän yanındağı Qırınkül awılınnan. Soñğı 10-15 yıl eçendä ğalimneñ Seber cirendä istälegen buldıru, muzey açu turında süzlär dä, axırına citmägän eşlär dä küp buldı. Qırınkül awılındağı mäktäptä Yärmi poçmağı, Tömändäge Milli mädäniätlär yortında Yärmi bülmäse dä açıp qaradılar. Ğalimneñ Qazanda yäşäwçe cämäğäte Xalidä apa Gatina şäxsi äyberläreneñ berniqädären cibärgän dä ide. Ägär dä bu eşkä Tömän ölkäseneñ kraynı öyränü muzey alınmasa, muzey buldıru teläge häm kilgän qädär eksponatlarnıñ yazmışı qıl oçında ide. Muzey xezmätkäre Näsiä Urazova yaña ğına Qazannan qayttı.
Anıñ süzlärençä, Xalidä apa muzeynıñ bu eşkä alınuına bik söyengän. “Seber cirennän çıqqanğa sezgä biräsem kilä. Anıñ eş bülmäsen tulısı belän biräsem kilä. Anda nemes mebel' cihazı, qul'yazmaları, kitapxanäse dä bar. 2000 xat arasında 600 tatar frontoviklarınnan kilgän häm alarğa üze yazğanı da bar. 1943 nçe yılda ul tatar häm rus tellärendä frontqa xatlar yazğan bulğan”,- digän Xalidä apa.
Tömän ölkäseneñ kraynı öyränü muzey mödire Daniä İslamova Xämit Yärmineñ muzey bülmäse öçen şähärneñ tarixi mäydanındağı “Şähär duması binası” dip atalağan muzey yortnıñ ber bülmäsen birergä qarar itkän.
Xalidä apa Gatina Tömännän kilgän Näsiä Urazova belän oçraşqan waqıtta üzeneñ iñ zur ike telägen äytkän. Bu eşne Qazandağı qimmätle äyberlärne bıyıl Tömängä kiterep, bıyıl uq, üze isän waqıtta açsaq ide digän üteneçen beldergän. İkençese: Qazanda näşriättä ike kisäktän torğan kitabı haman da basılmıyça yata ikän. Anı bastıru öçen härbersenä 25 är meñ sum aqça kiräk. İkesenä 50 meñ sum. Şuña aqça taba almassız mikän dip ütengän.
Şuşı könnärdä Tömän ölkäseneñ kraynı öyränü muzey xezmätkärläre tatar millätennän bulğan biznesmennarnı, törle ictimaği oyışma wäkillären, milli avtonomiä şurası äğzaların, “il tökersä kül bula” digändäy, tügäräk östäl söyläşüenä cıyaçaq.
Xämit Yärmineñ fol'klor belän qızıqsınuı yäşlek yıllarınnan uq başlana. 1923 nçe yılda Tömän pedagogiä texnikumında Tura yılğası buyındağı tatar awıllarına berençe fol'klor ekspeditsiäsenä çığa. Tel ädäbiät häm tarix institutında eşläw däwerendä 30 dan artıq fol'klor säfärenä citäkçelek itä. Rusiäneñ törle töbäklärenä sibelgän 500 läp tatar awılında bulıp xalıq awız icatı ürnäklären tuplıy.Nail Alan, Tömän


text:
Qadırovnıñ töp köndäşläre çitlätelde – Çeçnya prezidentı kem bulaçağı xäl itelde
Atnakiç könne tağın ike töp namzätneñ bu Çeçnya prezidentı saylawlarında qatnaşmayaçağı mäglüm buldı. Şulay itep, Kreml namzäte Äxmät Qadırov belän köräşerlek keşe qalmadı, saylawlarnıñ yazmışı xäl itelde diärgä bula...
Şulay itep, Çeçnya prezidentın saylawğa 3 atna qala, töp namzätlär çitlätelde, qalğan 7 namzätneñ berse dä, Qadırovqa qarşılıq kürsäterlek tügel, kiresençä, anıñ tarafdarları bulıp tora. Yağni, bu tawış birüneñ näticäse aldan bilgele, diärgä bula. Tik menä andıy näticäne Çeçen xalqı qabul iterme, xoquq yaqlawçılar, Könbatış monı tanırmı? - bu sorawlar älegä açıq bulıp qala. Bilgele bulğança, Könbatış Aslan Masxadovnı soñğı waqıtqa qädär Çeçnyanıñ qanuni räweştä saylanğan prezidentı dip sanıy ide. Comğa könne İçkeriä parlamentı wäkilläre Mäskäwdä matbuğat oçraşuwı ütkärep, Masxadovnı prezident urınnan alu turında qarar qabul itülären belderde. Parlament räise wazifasın başqaruçı İsa Temitrov süzlärençä, Masxadov, xakimiät üzläşterüdä, Şäriğät qanunı kertedä, qısqası, Çeçen konstitutsiäsen bozuda ğäyeplänä. İsa süzlärençä, 43 deputatnıñ berse genä qarşı bulğan. Şuşı qarar sintäberneñ 5-ndä ük qabul itelgän bulğan, nigäder bu turıda, ber atna ütkäç xäbär itelde. Şulay itep, Kremlneñ teläge tormışqa aşa diärgä bula. Äxmät Qadırov Çeçnya prezidentı bulaçaq. Tik menä bu näticä Çeçnyada tınıçlıq urnaşuda yärdäm iter mikän? Qadırov inde bolay da soñğı 3 yıl buyına respublika belän citäkçelek itte. Anı prezident dip atawdan ğına närsä üzgärer ikän?
Ali Gilmi, Praga


text:
AQŞta Ğiraq suğışına bäyle cancallar artında "küzläwçelär" belän "qarçığalar" arasında barğan köräş yata
Bush administratsiäse Ğiraq suğışın aqlaw öçen, anıñ qoralı turındağı mäglümätlärne küpertep kürsätüdä, alay ğına tügel, monı faş itüçelärdän üç aluda ğäyeplänä. Belgeçlär bu cancallarnıñ säbäben küzläw oyışmaları belän Aq yort arasında barğan köräş belän añlata
Cancalnıñ ikençese Küzläw İdaräse agentı isemen açu belän bäyle. Quşma Ştatlarda bu cinäyät sanala. Matbuğat häm opozitsiä belderüençä, Aq yort räsmiläre Ğiraq suğışın tänqitlägän diplomat Joseph Wilsonnan üç alu öçen, anıñ xatını CİA agentı buluwı turındağı yäşeren mäglümätne açqan. Üzeneñ ber çığışında prezident Bush, Ğiraqnıñ Afrikada uran satıp aluwı turında beldergän ide. Afrikağa barıp tikşerülär ütkärep qaytqan Wilson monı faş itte. Ber atna ütügä anıñ xatını kem buluwı turında mäqälä dönya kürde. Yänäse, Wilsonnıñ Afrikağa barıp-yörüwe näq menä anıñ xatınınıñ eş urını belän bäyle. İñ çetereklese – mäqäläneñ avtorı bu mäglümätlärne Aq Yort räsmienä tayanıp birde.
Analitiklar fikerençä, bu cancallarnıñ töp säbäbe – küzläw oyışması belän Bush administratiäsendä "qarçığalar" dip yörtelgän räsmilär arasında barğan köräş. Ğiraq suğışın alğa sörgän vitse-prezident Dick Cheney häm saqlanu ministrı Donald Rumsfeld Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralı, Saddamnıñ Äl-Qaidä belän bäyläneşläre turında söyläde. Waşingtondağı Säyäsi tikşerenülär institutı belgeçe Phyllis Bennis süzlärençä, küzläw oyışmaları bu belderülärne berqayçan da citdigä almağan:
Audio (Phyllis Bennis)
"Küzläw çığanaqlarınnan kilgän mäglümät yaqınça ğına ide, tögäl tügel. Ämmä administratsiä ber ikelänüsez, Ğiraqqa küpläp üterü qoralın qullanu öçen 45 minut waqıt citä digän näticä yasadı."
Şuşı köräştä CİA başlığı Georgy Tenet urtaçıl urın alğan dip sanala. Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralı häm Äl-Qaidä belän bäyläneşlärenä başta şik beldersä dä, soñraq ul administratsiä qaraşın qüätli başlıy. Bu uañydan belgeçlär 2001nçe yılnıñ 11 sintäber faciğäsennän soñ Tenetnı urınınnan alırğa çaqırğan öndäwlärgä qaramastan, Bushnıñ anı saqlap qaluwın iskärtä.
Bush administratsiäse tarafdarları Ğiraq turındağı mäglümätneñ küpertelep kürsätelüwen kire qağa. Äytik, elekke CİA analitigı, xäzer Americanıñ Eşquarlıq institutı belgeçe Reuel Marc Gerecht, Saddamnıñ Äl-Qaidä belän bäyle buluın da, anıñ Afrikada uran satıp alırğa tırışuwın da ixtimal närsä dip sanıy. Ämmä ul da, CİA belän "qarçığalar" arasında Ğiraq mäsäläsendä ideologik köräş baruıwn tanıy:
Audio (Reuel Marc Gerecht)
Gerecht süzlärençä, Ğiraq suğışına qarşı buluçılar, elekke diplomat Wilsonnı qoral itep qullana. Qayber respublikannar isä demokrat Wilsonnı Bushqa qarşı kampaniä alıp baruda ğäyepli. Niçek kenä bulmasın, Gerecht süzlärençä, Amerikanıñ küzläw oyışmaları häm Bush administratsäse arasındağı şuşı qarşılıq ilneñ iminlegenä qurqınıç tudıra.
Ali Gilmi, Praga


text:
Başqortstandağı inqıylap yäşel töstä bulır dip farazlıylar
Başqortstan citäkçelege oppozitsiäneñ köçle dulqın bulıp yañadan uramnarğa çığuına xafalana, diärgä çınlap ta nigezlek bar kebek. Çönki, räsmi matbuğat basmalarında häm elektorn mäğlümat çaralarında bu atna başınnan uq, böten mömkinleklärne faydalanıp, oppozitsiägä pıçraq atu, törle möräcägätlär oyıştıru kiñ qolaç belän başlanıp kitte. Başqortstandağı xaqimiät qaramağında eşlägän icadi berleklär, ictimağıy oyışmalar oppozitsiä tarafına kisken ğäipläwlär atıp, respublikta totrıqlılıqnı häm xäzerge vlästne saqlap, yaqlap qalu öçen ber-ber artlı törle belderülär, möräcägätlär qabul itä. Ul belderülärne räsmi matbuğat basmaları, gäzitlär barlıq bitlären tutırıp, köne-säğäte belän, bastırıp ta çığara. Alarnıñ härbersendä urtaq fikerlär yañğırıy: respublikğa qurqınıç tudıruçı oppozitsiägä qarşı berdäm töstä otpor birik, totrıqlılıqnı, milli tatulıqnı, tınıçlıqnı saqlap qalıyq. Andıy möräcägätlär qaydan ğına kilmi – Üzbäkstan, Uqraina, Yıqäterinburg, Irımbur häm başqa töbäklärdän yawıp qına tora alar. Xaqimiät gäzitläreneñ bügenge sannarı da tulısınça şundıy xat-möräcägätlärdän genä tora.
Başqort milli ictimağıy oyışmaları respubliknıñ ğämäldäge xaqimiäten ayıruça yarsıp yaqlıy. «Ural» Başqort xalıq üzäge häm başqa başqort milli oyışmaları respublik rayonnarınnan üz tarafdarların alıp kilep, şimbä Ufada oppozitsiä ütkäräçäk uram cıyınnarına qomaçawlıq itärgä cıyına ikän digän xäbärlär taraldı. Bötendönya başqortları qorıltayı Başqarma qomitetı räise Äxmät Söläymanov opoozitsiä köçläre qoordinatsiä şurası citäkçese Ramil Bignovnı qatı tänqitläp, anı Tatarstan qotırta axrı, dip belderä. Şuşı fikeren ul «Azatlıq» radiosınıñ kiçäge proğrammasında birgän äñgämäsendä dä yañğırattı. «Ramil Bignov Tatarstannıñ Başqortstandağı räsmi wäkile. Tik nigäder Tatarstan citäkçeläre üz wäkileneñ Başqortstan xaqimiätlärenä qarşı köräşenä bernindi mönäsäbät tä beldermi, – di Äxmät Söläymanov. – Şunnan çığıp, ällä Bignov äfände Tatarstan citäkçelege belän kileşep eşli mikän digän şik tä tua». Ämma Bötendönya Başqortları qorıltayı citäkçeseneñ bu fikeren Ramil Bignov qatğıy kire qağa. «Tatarstannıñ bernindi qısılışı da yuq monda», – di Ramil äfände.
(Ramil Bignov)
Sez Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege räise, Başqortstannıñ oppozitsiä köçläre qoordinatsiä şurası citäkçese Ramil Bignov belän äñgämäne tıñladığız.
Şulay itep Başqortstanda xaqimiätlär belän oppozitsiäneñ arqan tartışuı däwam itä. 16 apreldäge qarşılıq çaralarına oppozitsiä citäkçeläre 20 meñläp keşene alıp çığarğa cıyına. Ä 1 may könne respublik citäkçelegenä qarşıılıq kürsätüçelär 50 meñnän dä kim bulmayaçaq, dip belderä alar. Şul uq waqıtta räsmi xaqimiätlär dä üz tarafdarların uramnarğa çığara. Misal öçen, 16 aprel könne oppozitsiägä qomaçawlıq itärgä tırışuçılarnıñ iñ täwdä Salawat Yulayıv isemendäge mäydanda cıyılaçağı, annan soñ alarnıñ oppozitsiä köçläre tuplanğan Lenin isemendäge mäydanğa taba barırğa cıyınuı mäğlüm. Şul uq waqıtta oppozitsiä köçläre cıyğan xalıq, Lenin mäydanınnan quzğalıp, respublik prezidentı utırğan Aq yortqa taba yünälergä niätli. Dimäk, ike qarşı yaq tarafdarlarınıñ Oqtyäbr prospektında mañğayğa-mañğay kilüe dä bik mömkin. Ramil Bignov süzlärençä, räsmi xaqimiätlärne yaqlawçı keşelär törle prowoqatsiälär oyıştırırğa mataşırğa da mömkin. Şuña da bik uyaw bulırğa kiräk, dip belderä Bignov äfände.
Respubliknıñ başqa şähärlärendä ütäçäk uram cıyınnarına bu atnada neftçelär dä quşılırğa mömkin digän xäbärlär bar. Alar, üz şirkätlärendä üzgärtep qorular ütkärügä qarşılıq yözennän, uzğan atnada öç şähärdä uram cıyınnarın oyıştırğan ide inde. Neftçelärgä teläktäşlek belderergä ul çaqta byüdjet ölkäsendä eşläwçelär dä çıqtı. Qısqası, respublik xaqimiätläre ğädättän tış xäl yuq dip belderergä yaratsa da, Başqortstanda säyäsi-ictimağıy xällärneñ kiläse ike atna eçendä şaqtıy kierenke bulaçağın şäylärgä mömkin. Xällärneñ nindi borılış alaçağın xätta iñ täcribäle säyäsät belgeçläre dä täğayın genä farazlarğa baznat itmi älegä. Şul uq waqıtta oppozitsiä köçläre üz köräşlärendä axırğaça barırğa häm Mortaza Räximov rejimın xaqimiättän alıp taşlarğa cıyınuın nıqlı ışandıra. Ä üz inqıylabı töse itep alar yäşel tösne saylağan. Yazğı tabiğät uyanuı Başqortstanğa da yañarış alıp kilergä tieş, dip isäpli alar. Ä yaznıñ täwge bilgese, älbättä inde, saf yäşellek töse.
Başqortstanda şimbä könne ütäçäk qarşılıq çaraların üz küzläre belän kürü öçen, Ufağa çit illärneñ häm Rusiäneñ bik küp mäğlümat çaraları wäkilläre kilde. Alar arasında «N'yü York Tayms» kebek abruylı basmalar jurnalistları da bar.


text:
Qıtay tışqı eşlär ministırlığı süzçese Zhang Qiyue altılı söyläşülärdä Tönyaq Koreanı atomsız xälgä kiterü öçen berençe adım bularaq anıñ atom programmasın tuñdıru turında konsensusqa ireşelde dip belderde. Süzçe Pekingdä Tönyaq Korea turında bilgelängän 4 könlek söyläşülärneñ öçençe könendä yasağan belderüendä ireşelgän kileşüne möhim säyäsi konsensus dip bäyäläde. Zhang bolay dide: (audio) Bügenge söyläşülär açıq häm näticäle ide.Qatnaşuçılarnıñ hämmäse dä, Tönyaq Koreanı atomsız xälgä kiterü öçen berençe adım bularaq anıñ atom programmasın tuñdırunı xuplap çıqtı Bu, söyläşülärdä ireşelgän möhim säyäsi konsensus bulıp tora .
Zhangnıñ şuşı komentarı kiçä Tönyaq Korea wäkilçelegeneñ Quşma Ştatları belän ikele söyläşüendä atom qoralı sınawı ütkärü belän kisätüennän soñ yasaldı. İrtägä tämamlanaçaq söyläşülärgä Tönyaq Korea, AQŞ, Qıtay, Könyaq Korea , Yaponiä häm Rusiä qatnaşalar.Monnan evelge 2 raund söyläşülär bäxäsne çişüdä bernindi möhim progres bulmıy tämamlandı.


text:
Omskida dini seminar
Omski ölkäseneñ Seber yağı Diniä Näzäräte qaramağında bulğan mäçetlär imamnarı öçen 27 - 28 fevral' könnärendä seminar-uqular oyıştırıldı. Älege seminar şähärneñ Cämiğ mäçetendä ütte häm anda tatar häm qazax awılları mäçetläreneñ 25 imamı qatnaştı. Seminar ütkärüneñ töp maqsatın möfti- xäzrät Zölqarnäy Şakircanov, imamnarnı cıyıp, nindi yärdäm kiräk, nindi mäçetlärne tözätü, yaña mäçetlär salu öçen nindi çığımnar kiräk, şul xaqta, annan soñ imamnar qartaya, almaşqa yäşlärne äzerläw turında da söyläştek,-dip añlattı.
Möfti sanap ütkän sorawlardan tış seminar eşeneñ berençe könendä süz awıllarda xalıqnıñ ni däräcädä dingä tartıluı turında da bardı. İmamnar äytüençä, tatar awıllarında bötenläy yabıq torğan mäçetlär bulmasa da, keşe anda bik küp yörmi, yörgännäre dä comğa namazlarına ğına kilälär.
Bu xälgä qarata, mäçetlärne comğa könne genä açasız, kön sayın açıq bulsa äkrenläp keşe dä kilä torır ide, -dip, Möfti imamnarnıñ üzlären ğayepläde.
Şulay da Möfti-xäzrät Zölqarnäy Şakircanov awıl mäçetläreneñ yärdämgä moxtaclığı turında tağı ber qat assızıqladı häm Cämiğ mäçetenä kergän xäyer- sadäkälärdän yärdäm itü çarasın kürergä kiräk dip tä belderde.
Qayber imamnar üz awıllarında xalıqnıñ dingä qaraşı uñay yaqqa üzgärüe turında bäyän ittelär. Muromsevo rayonı Tazlar awılı mäçete imamı İsmağil Äxmetvaliev, mäçet bulmağan çağında öylärgä yörep namazlar uqıy idek, 2002 yıldan birle mäçetebez bar, namazlarğa yörilär, nikaxlar da uqıybız, yaña tuğan balalarğa isem dä quştırabız, xalıq küpläp qorban da çala, ğomümän dingä qaraş yaxşı, - dip söyläde.
Cämiğ mäçetendä imamnarnı cıyunıñ tağı ber maqsatı – dini oyışmalarnı terkäw häm yustitsiä orğannarına xisap birü räweşenä üzgäreşlär kertelüen añlatu ide. İkençe könne seminar eşendä Omski ölkäseneñ Federal' terkäw xezmäte idäräse belgeçläre Vasiliy Tkaç häm Aleksandr Çernov qatnaştılar. Alar Rusiä Federatsiäse xökümäteneñ 2006 yılnıñ 15 aprelendä qabul itelgän 212 sanlı qararı buyınça xisap birü räweşen täfsilläp añlattılar.
Annan soñ Möfti-xäzrät Zölqarnäy Şakircanov üzeneñ Talğat Tacetdin tarafınnan Seber Federal' okrugı buyınça möfti bulıp bilgelänüe turında belderde.
Seminarnıñ eşe tämamlanğanda,bolay üzara oçraşıp, bulğan problemalarnı urtağa quyıp söyläşü faydalı, häm kiläçäktä här yılnı mart ayında cıyılışırğa kiräk digän fikergä kilende, ber uñaydan yustitsiä orğannarı aldında xisap totunıñ döreslegen häm tögällegen dä tikşererbez, dielde.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Beslan faciğäse inguş-osetin qarşılıqların köçäytep cibärergä mömkin
Uzğan atna Beslan şähärendä bulğan faciğä töbäktäge inguşlar belän osetinnar arasındağı mönäsäbätlärne yänä kiskenläşterep cibärergä mömkin, digän qurqu bar. 1992 yılda bulğan bäreleşlärdän soñ İnguşetiä belän Tönyaq Osetiä prezidentları inguş qaçaqların qaytaru turında kileşü tözegän ide. Bu kileşü 1994 yılda näq menä Beslan şähärendä imzalandı. Uzğan atna totıqlar faciğäsendä 300-läp osetin, şul isäptän küp sanda balalarnıñ ğömere özelgännän soñ Beslan yaña qarşılıq bilgesenä äylände.
Audio (Aslanbek Dadaev)
"Cirle osetinnar awılğa kilep nindier ütereş oyıştırırğa cıyınğan. Militsiä alarnı quıp cibärä alğan, inguşlarnı kitmäskä çaqırğan, iminlek wäğdä itkän. Yağni räsmilär moña qarşı torırğa tırışa, ämmä xalıqta üç alu xisläre bik köçle häm bu bik qurqınıç."
Osloda urnaşqan xalıqara Tınıçlıq institutı belgeçe Pavel Baev fikerençä, bu wazğiättä Rusiä räsmiläre aşığıç çaralar kürergä tieş, yuğisä soñğı distä yıllarda Tönyaq Osetiägä qaytqan 30 meñläp inguşqa qurqınıç yanıy:
Audio (Pavel Baev)
"Progorodnıy rayonında xäzer şaqtıy küp inguş bar, kemder röxsät belän qaytqan, kemder – yuq. Menä alar xäzer iñ qurqınıç xäldä. İnguşetiä belän çiklärne yabıp quyu ğına citmi. İñ zur qurqınıç xäzer näq menä Vladikavkaz tiräsendä."
Pavel Baev süzlärençä, Kartsa yä isä kürşe Çermen awılına inguşlarnı saqlarğa cibärelgän osetin militsiäse, kiresençä, andağı osetinnar belän berläşergä mömkin. Osetinnar öçen çeçennar ul qädäre yaqın tügel, alar küreşeneñ kürşese genä, ä menä inguşlar – terälep torğan kürşe, di Baev. Ämmä bezneñ xäbärçebez Aslanbek Dadaev äytüençä, Vladikavkazda yäşäwçe çeçennar da Beslan faciğäse näticälären inde toya başlağan:
Audio (Aslanbek Dadaev)
"Kiçä min andağı çeçennar belän söyläştem. Milana isemle qız ul Medetsina Akademiäsendä uqıy, kiçä däreskä barğan, dusları, osetin sabaqtaşları anıñ belän isänläşmi, qırın qarıy ikän. Uqıtuçılar isä, sezgä xäzer iminlek xaqına, waqıtlıça İnguşetiä yä Çeçnyağa kitep torırğa kiräk digän."
Dadaev süzlärençä ber Vladikavkaz keşese aña, "uramda oçrağan berençe çeçennıñ boğazın kisäçäkmen" digän süzlär äytkän. Osetinnarnıñ kübese, Mäskäwneñ "xalıqara terror" digän süzlärenä zur iğtibar birmi, Beslan mäktäbendä bulğan waxşilek öçen inguşlarnı ğäyepli.
Rusiä räsmiläre xäzer Tönyaq Osetiä xalıqların millät-ara bäreleştän saqlap qalırğa tırışa. Bälki şuñadır, Beslan faciğäse belän Çeçen suğışı arasında bäyläneş bulu kire qağıla. "Beslan mäktäben xalıqara terrorçılar basıp alğan, alarnıñ maqsatı – Tönyaq Kavkazda millät-ara bäreleş quptaru" digän añlatma alğa sörelä. Ämmä belgeçlär fikerençä, mondıy añlatmalar osetinnarnıñ inguşlarğa qarata bulğan näfrät xislären köçäytergä genä mömkin.
-Ali Gilmi


text:
Açıq mikrofon: Rusiädä tösle inqilab bula alamı?
- Minemçä, yuq. Tağın ber yıl eçendä toçno yuq. Yäğni prezident V.V.Putin bulıp torğanda, bezdä bernindi dä inqilablar bulmas dip uylıym. Çönki Putinnıñ bu mäs'älädä täcribäse zur.
- Älbättä yuq inde. Rusiädä bik küp millät wäkilläre yäşi. Alar niçämä ğasırlar buyı bergäläşep ğömer itä. Häm ni disäñ dä Rusiä bügen liderlarnıñ berse. Anda tösle inqilablar bulmas.
- Bezneñ xalıq tösle inqilabqa äzer tügel. Älegä bulırğa oşamağan inde ni disäñ dä. Çönki bezneñ xalıq üzen tulısınça irekle tota almıy. Bezdä anıñ qädärle irek yuq.
- Yuq bezdä, yuq. Ä ni öçen, anısın belmim. Yuq kebek toyıla miña.
- Min tösle inqilabnıñ närsä ikänen belmim.
- Bezneñ xalıq bik sabır bit. Ul berqayçan da xökümätkä qarşı barmadı, tüzep yäşäde. Bezdä bulmas ul tösle inqilablar.
- Ä nik bulmasın? Bik tä bulırğa mömkin. Bigräk tä xäzer, saylawlar yaqınlaşqanda mömkin. Çönki xalıq xäzer töşenkelekkä birelü xalätendä. Häm qayber säyäsi törkemnär köç quysalar, tösle inqilabı da bulır.
Al'bina Zäynulla


text: Salix Säydäşevkä häm Qol Ğäligä quyılaçaq häykällär tiräsendä tatar humanitar universitetı da urnaşaçaq, dielde. Ä “Şähri Qazan” gazetı sişämbe sanında milli universitetqa çirattağı adım yasaldı, dip yazıp çıqtı. Älege yazmada küptän tügel premyer-ministr Röstäm Miñnexannovnıñ, Qazan xakimiäte başlığı Kamil İsxaqovnıñ häm arxitektura toraq-kommunal xucalıq ministrlığı citäkçeläreneñ Tatar däwlät humanitar institutı xucalığı, binaları belän tanışıp yörüläre turında äytelä. Bu tikmägä genä tügel ikän. Humanitar institut nigezendä milli universitet oyıştıru farazlana. Aña Tuqay mäydanındağı “Tatenergo” berläşmäsennän buşağan binanı birü qaralğan.


text:
Aprel' ayında Udmurtiä häm Tatarstan Respublikaları arasında yañartılıp imzalanğan şartnamä nigezendä ayırım ministrlıqlar häm predpriätielär dä uzara xezmättäşlek kileşüläre tözep, ike cemxuriät arasında bağlanışlarnı tağın da kiñräk cäyelderune maqsat itep quyıldı. Elege waqiğadan soñ ütkän aylarda ike respublikanıñ zavod, oyışmalar citäkçeläre inde berniçä tapqır oçraşıp, kileşülärneñ ayırım punktların açıqladı. Tieşle dokumentlarnı äzerläw buyınça çirattağı oçraşu bu atnada İjawda bulıp ütte. Tatarstan Respublikasınıñ säwdä häm iqtisadıy bağlanışlar ministrı urınbasarı Rinat Urazaev oçraşunıñ maqsatların bolay bilgeläp ütte.
"İnde Udmurtiä predpriätieläre Tatarstanğa neft' çığaru cihazların cibärä, Qazannıñ «Aq bars» bankı Ijawdagı tözeleş firmaların investitsiäli başlağan. Vedomstvoara kileşulär imzalanğaç, alar nigezendä bağlanışlar tağın da nığır, ike respublikanıñ da iqtisatına uñay tä'sir iter dip farazlana".


text: AQŞxärbiläre , bugen irtän koalitsiä oçqıçları tönyaq Ğıraqta Musul yaqınında körd suğışçıları häm amerikan mäxsus köçlären bombaladı digän xabärlärne tikşerä .İnsident Musulnıñ 50çaqırım könyaq könçığışında bulğan. Üzäk komandalıq koalitsiä oçqıçları cirdäge köçlär belän elemtädä tora häm alarğa hawadan yaqlau birä ide dip belderde. Radiobız xabärçese insidentta şaqtıy ğına sanda körd suğışçısı şulsanda komandirları häläk buldı dip äytte.Waqığäğä şahit bulğan BBC korespondentı in kimendä 10keşe şulsanda AQŞ mäxsus köçläre häm ölkän körd citäkçese ülde dip belderä. Musulnıñ 45çaqırım tönyaq könçığışnıda Ain Sifni şähre alınğannan soñ şul insident bulğan. Ain Sifni öçen barğan bäreleştä ber körd suğışçısı häläk bulğan, berse yaralanğan. Xaberçebez bäreleşlär waqıtnda kördlär 50dän artıq Ğıraq soldatın , şulsanda 6 ofitsernı äsir itep aldı dip äytte


text:
Munitsipal' berämleklär şurasınıñ ikençe qorıltayı uzdı
“Piramida”dağı cıyın räsmi räweştä respublikanıñ munitsipal' berämleklär şurasınıñ 2 nçe qorıltayı dip atala. Bügenge köndä 999 munitsipal' berämlek bar ikän, älege cıyında alarnıñ barsı da qatnaşa. Şäymievta monıñ qädär rayon, awıl citäkçeläreneñ qatnaşuı zur waqiğa dip äytep kitä. 3 säğättän artıq barğan qorıltaydan soñ qatnaşuçılarğa qimmätle “Miraj” kunakxanäsendä çäy tabını da äzerlilär. “Kön esse, cıyın eşlekle bardı, xakimiät belän xalıq yaqınaya, monıñ qädär eş eşlägännän soñ çäyläp aluda räxät” - di anda qatnaşuçı wağraq citäkçelär.
Munitsipal' berämleklär şurasınıñ 2 nçe qorıltayınıñ barışına kilgändä, cıyında Tatarstan munitsipal' berämlekneñ citäkçese, Çirmeşän rayonı başlığı Minsäğit Şäkirov xisap tota. “Respublikada cirle üzidarä reforması bara, ul zur waqiğa ğa äylände” dip süzen başlıy Minsäğit Şäkirov. Türälär bu reformanı xakimiätneñ xalıqqa taba atlağan, yöz totqan adımı diälär. Tatarstanda cirle üzidarä reforması başlanuğa yıl yarım waqıt uzğan.
Cirle xakimiättä bulğan üzgäreşlär, rayon, awıl başlıqlarına östämä mömkinlelär birä ikän, alarnıñ üzläreneñ salım qaznası bulaçaq, salımnarnıñ küpmeder öleşe awıl, rayonnıñ üzendä qalaçaq. Şul cıyılğan aqçalar cirle urınnardağı sotsial' problemalarnı çişärgä kitäçäk. Milekne terkäw bıyıl betärgä tieş dilär qorıltay xucaları, däwlätnekeme yäki munitsipal' berämlek cireme barsı da qanunda yazılğança bülgälänep betä ikän. Tatarstan munitsipal' berämlekläre şurası räise süzlärenä qarağanda, respublikanıñ rayonnarınıñ qayberläre üz-üzlären aşatıp torırlıq däräcädän dä tübän, alar respublika qazanasınnan aqça bülep birelä, läkin bu ğına citmi. Şuña kürä dä inde awıl, rayon cirendäge şäxsi kibet, ayırım oyışma salım tüläp, cirle qaznanı tulılandırırğa tieş bula. Cirle xakimiät citäkçeläre cıyınında, toraq, sotsial' taşlamalar, sälämätlek saqlaw, yullar tözü kebek problemalarğa tuqtalıp kitälär. Yullar digändä, Şämiev 3-4 yıl eçendä rayon-awıl cirendäge yullarnı taş belän qaplaw mäs’äläsen çişäçäkbez diä. Anıñ bu süzenä xätta qul çabalar. Ni disäk tä yullar, xalıqnı iñ borçığan problemanıñ berse şul di Balıq bistäse rayonı Küki cirle üzidarä citäkçese Mäwlä İsxakov. Awıl başlığı qorıltayda qatnaşa, cıyınnan qanatlanıp qaytıp kitä. “Nixayät üzebezçä, yuğarılarnıñ xäyer fatixası belän eşli başlayaçaqbız, xalıq äytkän üteneçlärne ütärgä mömkinlek tuaçaq” – di awıl başlığı. Röstäm İsxaqiy


text:
Ğiraq ildäge xalıqara inspektorlar belän xezmättäşlek itäme?
Uzğan atna azağında Bagdadnıñ üzendä, Berläşkän Millätlär oyışmasınıñ qoral inspektorları citäkçese Hans Blix häm Xalıqara atom energiäse idaräse başlığı Möxämmäd äl Baradeynıñ Ğiraq räsmiläre belän söyläşüläre uzdı. Alar düşämbe könne dä däwam itte, ul arada Quşma Ştatlar Bagdadtağı citäkçelekne yänä xärbi çaralar kürü ixtimalı belän kisätte.
Audio
Mindä şundıy xis qaldı ki, alar, bez citkerergä tırışqan närsälärne qabul itte kebek, häm bez yaqın könnärdä, alar yağınnan moña nindider möğämälä kürerbez digän ömet bar dip isäpli Möxämmäd äl Baradey. Soñğı atnada inspektorlarnıñ, ximik yä biologik qoral qullanu öçen yararlıq berniçä snaräd tabuwı zur borçu uyatqan ide. Alar buş bulsa da, iğtibarnı alarnıñ yaxşı xäldä saqlanuwı cälep itte. Moñardan tış Blix häm Baradey Ğiraq yağı belän söyläşülärendä, inspektorlarnıñ ber Ğiraq ğalimendä, atom qoralında qullanırlıq bayıtılğan uran turında 3 meñläp bittän torğan fänni tikşerenü qäğäzläre tabuğa da nıq borçıluwın citkerde. Läkin Bagdad şuşı tikşerenüneñ Ğiraqtağı qoral programmalarına niçek tä bulsa bäyle buluwın kire qağa. Älegä qädär ul Ğiraq ğalimnären soraştıru eşenä törleçä kirtälär quyarğa tırışa ide, bu mäs’älä soñğı söyläşülärdä dä kütärelgän bulsa kiräk, Hans Blix matbuğat oçraşuwında, bar cirlärgä dä kerü röxsäte alındı häm bu eş däwam ittereläçäk, Ğiraq yağı moñardan tış, inspektorlarnıñ xosusi urınnarğa da ütep kerüwe öçen şularnıñ xucaların moña künderü eşenä dä alına dip belderde.
Audio
Blix ta, Baradey da Ğiraq citäkçelegen, waqıtnıñ betep kilüwe, häm şuña kürä küzätü eşlären caylı ğına, kileşep däwam itü kiräklege xaqında kisätä. Häm bu Quşma Ştatlarnıñ atna azağında yänä Bagdadqa qarşı qırıs xärbi çaralar kürü yanawları sürätendä yasala. Yäkşämbedä amerikan saqlanu ministrı Donald Rumsfeld suğışnı nindi oçraqta başlaw tiräsendäge bäxäskä yaña ber östämä kertte. Anıñ süzlärençä, Ğiraqta berär şikle närsä tabılmasa da, aña qarşı suğış başlawnı Bagdadtağı citäkçelekneñ Berläşkän Millätlär inspektorları belän xezmättäşlek itmäwe genä dä aqlayaçaq.
Audio
Çın sınaw şul ğına, Ğiraqtağı rejim Berläşkän Millätlär belän xezmättäşlek itäçäkme, yuqmı. Xäzer anda barğan protses, anda berär närsä tabıp bula alunı tikşerü tügel, Anda Ğiraq rejimınıñ Berläşkän Millätlärgä kürsätkän xezmättäşlek däräcäse sınala dip belderä saqlanu ministrı Rumsfeld. Häm anıñ fikerençä, älegä Ğiraq şul sınawnı ütä almadı.
Kärim Kamal, Praga


text: İnde yañadan prezident Mintimer Şäymievneñ Mäskäwgä baruı turında. “Gazprom” mäclesendä genä qatnaşıp qalmıyça, ul Rossiä tabiğät ministrı Vitaliy Artyukov, Mäskäw mere Yuri Lujkov, “Watanım” oyışması citäkçese Renat Aqçurin häm “TaTapckий Mиp” gazetası baş möxärrire Wadim Çurbanov belän oçraştı. Bu oçraşulardağı mäsälälär häm andağı torbalar, krannar häm yäşeren yalqınnar kiñ cämäğätçelekkä xäzergä mäğlüm tügel. Nasıyp bulsa, kiläçäktä älege oçraşularda tikşerelgän mäsälälär turında sezgä söylärgä tırışırbız.


text:
Ğiraqnıñ Falluca şähäre politsiäse äytüençä, politsiä üzäge yanında maşinağa quyılğan bomba şartlaw näticäsendä kimendä 4 keşe hälak bulğan. Könyaqtağı Basra şähärendä yulğa quyılğan bomba şartlawdan 3 keşe yaralanğan. Britan xärbiläre äytüençä, Basrada bügen 2 şartlaw bulğan. İkençe şartlawdan yaralanuçılar turında xäbär yuq. Bügen Ğiraqtağı AQŞ idaräse wäkile yäkşämbe kiçendä Bağdad merı urınbasarı Faris äl-Assamnı üz öye yanında maşinada uzıp baruçılar atıp ütergän dide. Üterüçelär qaçıp kitkän. Faris Bağdadtağı kommunal xezmätlär, elektr häm su tä'minäte öçen cawaplı bulğan. Xalıqara Qızıl Xaç Komitetı wäkile Nada Dumani Ğiraqtan oyışma xezmätkärlären çığaru turında qarar äle qabul itelmäde dide. Kiçä oyışmanıñ Bağdadtağı idaräse qarşında köçle bomba şartlatılğan ide.
AUDİO: Bez älegä xezmätkärlärebezne çığaru turında qarar qabul itmädek. Mimençä andıy qarar öçen beraz waqıt kiräk bulaçaq. Bu bik qıyın qarar häm ülçäp uylaw kiräk. Härxäldä, älegä barlıq xezmätkärlärne çığaru turında süz barmıy.
Oyışma wäkile Florian Westphal 30-40-lap xalıqara xezmätkärneñ häm berniçä yöz cirle xezmätkärneñ iminlege mäs'äläsen çişkändä Ğiraq xalqınıñ ixtiacların da istä totarğa kiräk dide.


text:
Başqortstan sportçıları sınatmadı
Turinda tämamlanğan qışqı Paraolimpiä uyınnarında Başqortstan sportçılarına uñışlı buldı. Olimpiadada qatnaşqan 8 sportçı isäbendä 4 altın, 3 kömeş häm 2 bronza medal'. Rusiä altın medal' öçen — 10 000, kömeşkä — 4 000, bronzağa 2 000 dollar külämendä aqçalata büläklär biräçäk. Başqortstan Prezidentı ciñüçelärgä tapşıraçaq aqçalata büläklär federal' däräcädä birelä torğanınnan yuğarı. Biredä berençe urınğa — 15 000, ikençegä — 10 000 häm öçençe urın öçen 5 000 Amerika dolları tapşırılaçaq.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Ändicanğa 1 yıl: qaçaqlar qanlı waqiğalarnı iskä ala
Bu atnada dönya Üzbäkstannıñ Ändican şähärendäge qanlı waqiğalarnı iskä ala. Xalıq kütäreleşeneñ köç belän bastırıluınnan soñ 400dän artıq üzbäk kürşe Qırğızstanğa kitte. Soñıraq alarğa törle illär säyäsi sıyınu täqdim itte. Üzbäk qaçaqlarınıñ 15şe Çexiädä yäşi. Alar torğan qaçaqlar lagerendä Azatlıq xäbärçese Gülnoza Saidazimova barıp qayttı.
15 keşeneñ 3se xatın-qız, qalğan 12se –irlär. Alar barısı da Ändicandağı xällärne üz küzläre belän kürgän. Kübesen mäyanğa qızıqsınu kitergän. Qaçaqlarnıñ berse, ul könne bazarğa barırğa çıqqan bulğan:
"Bazarğa bara idem, xalıq cıyılğannı kürgäç – närsä buldı mikän dip şunda kittem. Anda cıyın bulğan ikän, xalıq çığışlar yasadı. Küpmeder waqıt torğaç xärbilär kilep ut açtı," dip söyläde Ändican waqiğalarınıñ şaxite.
29 yäşlek Momina şähär üzägenä üzeneñ awır tormışına zarlanır öçen barğan bulğan:
"10 yıl kötkännän soñ min bala taptım. Zur aşxanädä eşlägän irem eşen yuğalttı, aşxanäne yaptılar. Min awırıp balamnı imezä almadım. Balağa ber könlek rizıqnıñ bäyäse 5 meñ sum. Xälem şundıy awır ide, şularnı söylär öçen mäydanğa kildem," dide Momina.
Üzbäkstannıñ bu yaqlarında urtaça xezmät xaqı 30 meñ sum.
Şulay uq biredä, böten çualışlar häm baş kütärüneñ säbäbe bulğan – xökem itelgän eşquarlarnı belgän keşelär dä bar. 33 yäşlek Zöxrä häm anıñ ire Abdusalom, Ändican mäxkämäse qarşında atnalarça protest çarası uzdırğan. Alar 23 keşegä belderelgän ğäyepläwlär nigezsez, mäxkämä eşe ğädel bulmadı dip sanıy. Xökümät köçläre ut açqaç, keşelär törlese törle yaqqa qaçırğa tırışqan, ämma qayberäwlär şunda uq ülep qalğan, küplär yaralanğan. Cärähät aluçılar arasında Zöxräneñ ätise dä bulğan. Zöxrä menä närsälär söyläde:
"Alar Qırğızstan belän çik buyında yañadan ut açtı. Ätiemneñ eçe yaralandı. Bez ber öygä kerdek, ul keşegä bez şul qädär räxmätlebez. Anıñ üzendä dä ber ni yuq ide, ul tabip ta tügel ide, ämma qulınnan kilgänne eşläde. Ul birgän araqı belän bez yaralarnı çistartıp yädrälärne pıçaq belän çığardıq. Ğömeremdä anıñ qädär qan kürgänem yuq ide, qan çiläkläp aqtı."
Zöxräneñ ätise rätlänep kire öyenä qaytqan. Yözlägän keşe isä çikne ütep Qırğızstanğa çıqqan. Soñıraq 439 üzbäk qaçağın Romaniägä cibärgännär ide.
Strazh pod Ralskem isemle çex şähärendä yäşäwçe qaçaqlar ayına 4400 krona ala. Bu yaqınça 200 dollar çaması.
Xatın-qızlar üzbäk nanı häm sumsalar peşergän arada, Abdusalom bezneñ xäbärçebezgä küptän tügel Çexiäneñ Liberec şähärendä aş-su kürgäzmäse oyıştıruları turında söyli. Anda aña eş tä täqdim itkännär. 35 yäşlek Rahim dä Çexiädä eş tabırğa ömetlänä.
"Tegü fabirkasında imtixan birdem, yaxşı buldı didelär. İrtägä şaltratırğa tieşlär, bulır dip ömetlänäm."
Qaçaqlarnıñ çex tele uqıtuçısı Hana Karkova üz uquçılarınıñ şul qädär tırış buluına soqlana.
"Alar çex telen 4 ayda öyrände. Ä ul bit awır tel. Ämma alar çexça bik yaxşı söyläşä, çönki alar tırış, häm möhim ikänen belä."
Qaçaqlarnı xäzer üz yazmışları häm Üzbäkstanda qalğan tuğannarınıñ xäle borçıy. İke arada xatlar yörmi, aralaşu öçen berdänber mömkinlek bulıp – telefon qala. Ämma Üzbäkstanğa şaltratu bik qıybat, häm andağı tuğannarı barıber açılıp söyläşergä qurqa. Qaçaqlarnıñ barısı da berär könne isän-imin kire Ändicanğa qayta alularına ömet itep yäşi.
alsu qormaş


text:
Başqortstan xalqı yaña yıl qarşılarğa äzerlänep çırşı häm kübestä ala. Käcä yılınıñ uñışlı buluı öçen östäldä käbestädän yasalğan rizıqlar buluı şart didelär bezgä. Başqortstannıñ 14 dispetçerı isä yaña yılğa äzerlänü mäşäqätlären qaldırıp torıp böten Rusiä dispetçerlarınıñ qarşılıq çarasına quşıldı. Comğağa qadär taläplär ütälmäsä, Başqortstan tiräsendä oçışlarnı tuqtatıp torırğa kiräk bulaçaq, çönki hawa yulların kontrol itärgä keşe qalmayaçaq. Protest çarasına quşılğan 14 Başqortstan dispetçerın barlıq xezmättäşläre dä yaqlap çıqtı.
Globalläşü çorında tatar xalqın saqlap qalu problemasına Başqortstan ğalime İldus Fazletdinovnıñ üz qaraşı bar. Üz milli asılın yuğaltmağan, läkin dönya mädäniäte belän yaxşı tanış bulğan, ber-niçä çit tel belgän häm böten zamança texnologilärdäge tärräqiätne küzätep barğan yaña buın tärbiälärgä kiräk.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Mäskäw şähär Duması saylawlarında liberal köçlär kommunistlardan da artta qaldı
Mäskäw şähär Dumasına uzğan saylawlarnı, kötelgänçä, Kreml qorğan "Yedinaya Rossiä" partiäse ottı - berençe näticälär şunı kürsätä - ul tawışlarnıñ yaqınça 46 protsentın qazanğan, şunnan soñ 17 protsent belän kommunistlar, ä öçençe bulıp 11 protsent belän berläşkän uñ köçlär kilä. Mäskäwdäge tawış birüne küplär Rusiädä 2007-nçe yılda uzaçaq Däwlät Duması saylawlarına äzerlek bularaq kürä.
"Bez şundıy näticägä kildek ki, Mäskäw saylawları barışındağı xärämläşü älegä qädär ber genä şähärdä dä kürelmägän däräcädä buldı. Alay ğına da tügel, bu açıqtan-açıq, oyatsız räweştä eşlände. "Yabloko" häm Rusiäneñ berläşkän demokratlarına qarşı maqsatçan kampaniä alıp barıldı häm moña asılda Kremldän citäkçelek itelde. Şuña nigezlänep bez xäzer şuşı eş saylaw bülgelärendä başqa çaralar yardämendä dä däwam ittereläçäk dipuylıybız", dip zarlana "Yabloko" räiseneñ urınbasarı Mitroxin.
Mäskäw şähäreneñ saylaw komissiäse başlığı Valentin Gorbunov bu ğäyepläwlärne kire qağa häm tawış birü barışında da, tawışlarnı sanağanda da citdi bozular bulmadı, dip belderä. Küzätüçelär, Mäskäw şähär Dumasına saylawlar, bar Rusiädä 2007-nçe yılda uzaçaq parlament saylawlarınıñ üzenä kürä ber "general repetitsiäse" bulıp tora dip isäpli. Ägär dä bu şulay ikän, xäzerge näticälär liberal köçlärne bu yulı da yaqtı kiläçäk kötmäwen kürsätä.
Mäskäwdä alar Kreml qorğan kirtälär belän genä tügel, ä şähärneñ küptänge xakime Yuri Lujkov abruyına qarşı da köräş alıp bardı. Töp ciñüçe - "Yedinaya Rossiä" isemlegen näq menä ul citäklägän ide. Ämma demokratlarnı bigräk tä Lujkovqa ottıru tügel, ä Mäskäwdä inde onıtıla başlağan kommunistlardan da artta qalu ğärländerä. Sergey Mitroxin fikerençä, kompartiäneñ liberallarğa qarağanda kübräk tawış qazanuına xakimiatneñ saylawlardan yamanatı taralğan "Rodina" firkasen töşerep qaldıruı säbäp bulıp tora. Anıñ tarafdarları bu yulı üz tawışların kommunistlar öçen birgän dip farazlana. Ä menä kompartiä citäkçese Gennadi Züganov monıñ belän kileşmi:
"Mäskäwdä dä, bar ildä dä saylawçılar xäzer bezneñ alar mänfäğäten äwzem yaqlawıbıznı, toraq xucalığındağı bäyälärneñ üsüenä qarşı toruıbıznı, sovet xakimiaten, sovet idealların, Qızıl mäydannı yaqlawıbıznı kürde. Bez xäzerge çorda xezmät iäläre mänfäğäten qayğırtqan köç bulıp torabız", dip belderä Gennadi Züganov.
Saylawlarda qatnaşu däräcäseneñ tübän buluı ğädättä kommunistlar öçen faydağa kitüe bilgele bulsa da - mäğlüm ki, alarnıñ olı yäştäge tarafdarları tawış birügä oyışqan töstä yöri, - bu demokratlarnıñ Mäskäw şähär saylawlarında tübän näticägä ireşüenä berdänber säbäp bula almıy.
Kärim Kamal


text:
Nacafta 3 atnadan birle däwam itkän qorallı bäreleşlär tuqtalıp izge xac şährendä tınıçlıq urnaşa. Şığılarnıñ ölkän citäkçese Ayatolla Ali al Sistani belän radikal şığı citäkçese Muqtada al Sadr arasında ireşelgän kileşügä kürä Mäxdi suğışçıları qoralların taşlap comğa könne İmam Ali törbäsennän çığıp kitä. Tınıçlıq totrıqlı bulır mikän ?
Nixäyät 3 atna däwam itkän bäreleşlär , qan tügüdän soñ Nacafnıñ İmam Ali törbäsendä comğa könne kelämlär cäyelgän şatlıq doğa tawışları işetelä ide (audio)
Meñnnärçä keşe Nacafnı ütep törbägä yul tottı, alarnıñ qayberläre işeklärne übep ğıybadätxanägä kerde. Şığılar ayatolla Ali al Sistaninıñ atnakiçtäge şau-şulı qaytuınnan soñ ireşkän solıx kileşüen bäyräm itte. Sistani, Muqtada al Saldrnıñ suğışçıların törbädän çığıp kitergä künderde ,ireşelgän kileşügä kürä AQŞ citäkçelegendäge çit il köçläre dä Nacaftan kitergä tieş. Törbädäge meñnäçä keşe bu eştä möhim rol uynadı. Çönki Sadrnıñ mäxdi suğışçıları törbägä kergän şul meñnnärçä keşe arasında annan çığıp kitte.
Sistani kiñäşçese Hamed al Qafaf atnakiçtä törbä qapqaların açu kileşüneñ möhim öleşe bulıp tora dip äytkän ide (audio)
Ayatolla Sistani ofisı Ğıraq xökümätennän sivillärneñ comğa könne irtänge 10da annan çığıp kitü şartı belän törbägä kerülärenä röxsät soradı. Bu kileşüneñ möhim şartı bu turıda Sistani belän Sadr kileştelär. Aldağı säğätlärdä sez Ğıraq häm Nacaf öçen uñay inisiatiavalar häm izge törbäneñ qotıluı turında işetäçäksez dip söyläde
Sistaninıñ solıx kileşüenä esasän, barlıq qorallı törkemnär Nacaf häm kiçä 74 keşeneñ häläk bulğan 350keşeneñ yaralanğan kürşedäge Qufa şährennän çığıp kitergä tieş.
Atnakiçtä Ğıraq saqlanu ministırı Qasim Daud tınıçlıq ilneñ başqa şähärlärenä dä cäyeler digän ömed belderde. Daud Sadr häm anıñ suğışçıları turında bolay dip söyläde(audio)
Mäxdi armiäse qoralların taşlağan xäldä bez alarğa säyäsi törkem dip qarıyaçaqbız. Ğıraq cämğiätendä här säyäsi törkemneñ politik prosessqa qatnaşu xoquqı bar.
Comğada Sadr suğışçılarnıñ ber öleşe arbalarğa qoralların yäkläsä, ikençeläre qoralların tapşırunı kire qaqqan. Xabärlärgä qarağanda küp kenä suğışçılar qoralların öylärenä alıp kitkän Ber suğışçı wazğiät naçarlansa , bez alarnı qullanaçaqbız digän. Başqa berse(audio)
Bez ciñüçelär. Bu açıqça kürenä.Nacafqa kilüçelär monı belä. Bez citäkçebez Muqtada al Sadr äytkäneçä eşlibez bez Ğıraqqa uñışlar telibez dip söyläde.
Nacafta 3 atna dewam itkän başkütärü älegä tämamlanğan kebek .Ämma ilneñ tönyağında Musul şährendä şartlatılğan maşina bombası 10ğıraqlı häm ber amerikan ğäskärieneñ yaralanuına säbäp buldı.Bu AQŞtarafınnan yaqlanğan waqıtlı xökümätkä qarşı başkütärüdä sonğı insident bulıp tora älegä
färidä xämit,praga


text:
Qazanda Başqortostan qunaqları bulıp kitte
Cäy citkäç, Qazanğa qunaqlar bik yış kilä başlıy. Şuşı könnärdä dä başqalabız zur qunaqlarnı qabul itte. Ul da bulsa, kürşe Başqortostan tatarlarınıñ wäkilläre. Alar “Ramazan” mädäniät üzäge oyıştıra torğan Bolğarğa säyäxät qılıp, sişämbe könne Qazanda tuqtaldılar. Bolğarğa oyıştırıla torğan şuşı säyäxät milli tormışıbıznıñ kürkäm ber traditsiäsenä äwerelde. “Azatlıq” radiosı kiçä xäbär itkänçä, 200-läp Başqortostan wäkilläre utırğan “Valeriy Zaytsev” köymäse Qazanğa kilde. Bu yulı Ufa qunaqların tağın da cılıraq qarşı aldılar. Qazan xakimiäteneñ mädäniät idaräse, deputatlar, yazuçılar, sänğätkärlär yılğa portına kildelär. Qunaqlarnı avtobuslarğa utırtıp Qazannı kürsättelär. Alar Ğabdulla Tuqay muzeyında, böyek şağirebezneñ qäbere yanında, Qol Şärif mäçetendä, “Qazan yärminkäse”ndä buldılar. Töşke aştan soñ “Qazan” milli-mädäni üzägendä millättäşlärebez belän oçraşu buldı. Anda ataqlı cırçıbız Färidä Kudaşeva, şuşı säyäxätne oyıştıruçı Marat Şäripov, Qazan şähäreneñ mädäniät idaräse citäkçese Älfiä Tutaeva, yazuçılar Mösäğit Xäbibullin, Rädif Ğataş, Ğälimcan Ğilmanov, cırçılar Miñğol Ğäliev, Liliä Mullağälieva, Mirsäyet Sönğätullin, jurnalist Flürä Nizamova häm başqa küp kenä ädiplär qatnaştı. Kürenekle şağir, Däwlät Şurası räise urınbasarı Robert Miñnullinnıñ da biregä kilüe qunaqlar öçen quanıç buldı. Robert Miñnullinnıñ “Başqortostan tatarları” digän cırı Ural töbägendä yäşäwçe millättäşlärebezneñ gimnına äylängän ikän. Bu xaqta oçraşuğa kilgän qunaqlar söylädelär häm Robert Miñnullinğa bu cır öçen ayırım räxmätlären belderdelär.
Bu oçraşu waqıtında tatar häm başqort xalıqların qarşı quyu, bäxäs-fälän bulmadı. Qunaqlarğa Radik Sibğätovnıñ “Başqortostan tatarları” digän yaña kitabı büläk itelsä dä, älege temağa fänni söyläşü bu turistik säyäxät qısalarında ütkärelmäde. Şulay da, älege kitapnıñ mäğrifätçelär öçen nindi qimmätle büläk ikänlege şunda uq kürende. Biregä kiterelgän kitaplarnıñ barlıq nösxäläre tiz arada taralıp bette. Bu säyäxätneñ häm oçraşunıñ töp mäğnäse - bez ber xalıq, tatar xalqınıñ urtaq mädäniäte bar, tamırları bar, dusları küp. Oçraşudan soñ, berdäm yäşibez, üzebez bulıp qalabız, digän xaqiqät küñellärgä señep qaldı. Qazandağı oçraşulardan soñ Başqortostan qunaqları “Zaytsev” teploxodında säyäxätlären däwam itep, Çallığa yul tottılar.


text:
Amerikan prezidentı Ğiraq säyäsäten üzgärtüne äzerläw eşe yaxşı ğına bara, dip belderä
Raştua yalların Washingtonnan çittä ütkärgän prezident George Bush comğağa qarşı töndä üzeneñ Texastağı utarında däwlät iminlege ölkäsendäge kiñäşçelären cıyıp Ğiraqtağı wäzğiätne totrıqlandıru yulların ezläde. Şul oçraşudan soñ Bush, bu ölkädä alğakiteş buluın beldersä dä, monıñ nidän ğibarät buluın açıqlap tormadı.
"Maqsatıbızğa ireşügä yardäm itäçäk dip ömetlängän ber yaña plan äzerläw yünäleşendä bez şaqtıy ğına alğa kittek, di George Bush. Şul plan xaqında uylanğanda min härwaqıt bezneñ ğäskärlärne küz aldında totam. Terrorğa qarşı dönya külämendä alıp barılğan suğışta, bezneñ xärbi kiemdäge irlär wä xatınnardan, alarnıñ ğailälärennän dä möhimräk keşe yuq", dip belderä amerikan prezidentı.
Bushnıñ Texastağı utarında uzğan oçraşuda vitse-prezident Dick Cheney, däwlät sekretare Condoleezza Rice, Qorallı köçlärneñ berläşterelgän idaräse başlığı general Peter Pace häm äle küptän tügel genä saqlanu ministrı itep raslanğan Robert Gates qatnaştı.
Üzeneñ Ğiraq säyäsäten üzgärtü planın cämäğätçelekkä iğlan itkänçe Bush äle bu xaqta yaña kiñäşläşülär häm fiker alışular ütkärergä teli, şul isäptän Bagdadtağı xökümät belän dä kiñäşläşü kiräklegen äytä:
"Ğiraq planı belän bar ilgä çıqqançı miña äle kübräk fiker alışu ütkärergä kiräk. Bezneñ Ğiraq xökümäte belän bergä eşläwebezne däwam itü dä kön kebek açıq. Ğiraqta uñışqa ireşüneñ töp şartı bulıp anda yäş demokratiägä ayaq çalırğa tırışqan köçlärgä qarşı qırıs çaralar kürerlek ber xökümät buluı tora", di Quşma Ştatlar prezidentı.
Ğiraq säyäsätendäge üzgäreşlär turında Bush üz çığışın äle şuşı yıl azağına qädär ük yasar dip kötelgän ide. Ämma Aq yort xäzer, ul monı kiläse yıl başında, ğinwarnıñ 23-enä bilgelängän Yıllıq yullamasına qädär eşliäçäk, dip belderä. Ä älegä prezident üz aldına ike zur maqsat quyunı äytä - amerikan ğäskärläreneñ iminlegen arttıru häm Ğiraqtağı wäzğiätne saqlaw.
"Keşelär minnän Yaña yıl aldınnan nindi qararlarğa kildegez dip sorıy. Minem qarar şul - ğäskärlärebezne imin itü häm Ğiraqtağı yäş demokratiäneñ yäşäp qaluına bulışü", dip añlata nindi fikergä kilüen prezident Bush.
CNN telekanalı ütkärgän soñğı fiker beleşü şunı kürsätä - Bushnıñ Ğiraqtağı säyäsäten xuplawçılar sanı 28 protsentqa ğına qalğan. Üktäbrdäge kürsätkeçkä qarağanda bu 6-ğa kimräk. Fikere beleşkännärneñ 70 protsentı isä prezidentnıñ Ğiraq suğışın niçek alıp baruı belän qänäğät bulmawın beldergän.
Washington xäzer töp iğtibarnı suğışlarda üz ğäskäriläre tügel, ä Ğiraq köçläreneñ qatnaşuına, alarnıñ ğäskäri äzerlegen kütärü eşenä birergä cıyına sıman. Moña Ğiraqtağı amerikan köçläreneñ matbuğat wäkile general William Caldwellnıñ Bagdadta yasağan soñğı belderüe dä işarä itä:
"Prezident qarar çığaraçaq üzgäreş, öleşçä, Ğiraqtağı könbatış köçläre äl-Qaidägä qarşı teläsä nindi köräştä ciñä ala digän qaraşqa nigezlänsä dä, bez moña üzebez genä ireşä almıybız. Bu eşkä ğiraqlılar da quşılırğa häm üz ile problemalarına üzläre çişeleş ezläwgä kereşergä tieş", di Bagdadtağı amerikan generalı.
Şuşı yünäleştä Washington xäzer Ğiraqqa amerikan xärbilären tağın da kübräk cibärep, alarnıñ Ğiraq ğäskären äzerläw eşenä aktivraq qatnaşuına ireşergä teli. Pentagon inde töbäkkä östämä 3300 ğäskäri cibäräçägen iğlan itte, alar yıl başında kilep urnaşır dip kötelä. Bügenge köndä Ğiraqta barlığı 140 meñläp amerikan ğäskäre tora.
Kärim Kamal


text: Europa Berlege citäkçeläreneñ berse Franqo Frattini Quşma Ştatalarnıñ Üzäk küzläw idaräseneñ Europada terrorğa qarşı yäşeren operasialär ütkärüen kiñräk tikşerergä çaqırdı. Häm Europanıñ küzläw xezmätläre östennän parlament kontrolen köçäytergä kiräklegen äytte. Frattini küptän tügel genä bulğan Europa Berlegeneñ doqladına tayandı. Bu doqladqa kürä europanıñ 14 ile, xalıqara qanunıylıqqa turı kilmägän xäl- Üzäk küzläw idaräsenä üz cirlärendä yäşeren yabıp toru üzäkläre qorırğa häm yäşeren oçışlar yasarğa röxsät itte.