text:
QARAQALPAQSTAN
RESPUBLIKASÍNÍŃ
KONSTITUCIYaSÍ
ON EKINSHI SHAQÍRÍQ QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍ JOQARǴÍ SOVETINIŃ ON EKINSHI SESSIYaSÍNDA 1993-jıl
9-aprelde QABÍL ETILGEN
(1994-jıldıń 26-fevralında on ekinshi shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Sovetiniń on besinshi hám 1995-jıldıń 31-oktyabr, 1997-jıldıń
15-dekabrindegi birinshi shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń tórtinshi, on úshinshi sessiyaları, 2003-jıl 12-noyabr Ekinshi shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń on ekinshi sessiyasında, 2014-jıl 27-iyun on besinshi sessiyasında hámde 2019-jıl 29-iyundaǵı jigirma altınshı sessiyasında ózgerisler hám qosımshalar kirgizildi)
A L Ǵ Í S Ó Z
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń xalqı, adam huqıqların hám mámleketlik suverenitet principlerin óziniń jaqlaytuǵınlıǵın saltanatlı túrde járiyalay otırıp,
házirgi hám keleshek áwladlar aldında joqarı juwapkershilikti seze otırıp,
Qaraqalpaqstan mámleketliligin rawajlandırıwdıń tariyxıy tájiriybesine súyene otırıp,
demokratiya hám sociallıq ádillik ideyalarına óziniń sadıqlıǵın tastıyıqlay otırıp,
xalıq aralıq huqıqtıń ǵalaba tán alınǵan normalarınıń artıqmashlıǵın moyınlay otırıp,
respublika puqaralarına ılayıqlı turmıstı támiyinlewge umtıla otırıp,
adamgershilikli, demokratiyalıq huqıqıy mámleket dúziwdi wazıypa etip qoya otırıp,
puqaralıq paraxatshılıqtı hám milliy kelisimdi támiyinlew maqsetinde,
óziniń tolıq huqıqlı wákilleri arqalı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń usı Konstituciyasın qabıl etedi.
BIRINSHI TARAW
TIYKARǴÍ PRINCIPLER
I BAP
MÁMLEKETLIK SUVERENITET
1-statya. Qaraqalpaqstan - Ózbekstan Respublikasınıń quramına kiretuǵın suverenli demokratiyalıq respublika. Mámlekettiń «Qaraqalpaqstan Respublikası» hám «Qaraqalpaqstan» ataması teń mánili.
Ózbekstan Respublikasınıń hám Qaraqalpaqstan Respublikasınıń óz-ara qatnasıqları Ózbekstan Respublikası Konstituciyası kóleminde Ózbekstan Respublikası menen Qaraqalpaqstan Respublikası arasında dúzilgen shártnamalar jáne kelisimler arqalı tártiplestiriledi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Ózbekstan Respublikasınıń quramınan Qaraqalpaqstan xalqınıń ǵalaba xalıqlıq referendumı tiykarında shıǵıw huqıqına iye.
2-statya. Mámleket xalıqtıń erk-ıqrarın bildiredi, onıń máplerine xızmet etedi. Mámleketlik uyımlar hám lawazımlı adamlar jámiyettiń hám puqaralardıń aldında juwapkerli.
3-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik aymaqlıq dúzilisi máselelerin ózinshe sheshedi, mámleketlik hákimiyat hám basqarıw uyımlarınıń sistemasın belgileydi, Ózbekstan Respublikası siyasatına úylesimli siyasattı júrgizedi.
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń aymaǵına hám shegaralarına qol qatılmaydı, ózgertiliwi hám bóliniwi múmkin emes.
4-statya. Qaraqalpaq tili hám ózbek tili Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik tili bolıp tabıladı.
Qaraqalpaqstan Respublikası óz aymaǵında jasawshı milletlerdiń hám xalıqlardıń tillerine, úrp-ádetlerine hám dástúrlerine húrmet penen qarawdı, olardıń rawajlanıwı ushın jaǵdaylar dúziwdi támiyinleydi.
5-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası óziniń nızam arqalı tastıyıqlanatuǵın mámleketlik nıshanlarına - bayraǵına, gerbine, gimnine iye.
6-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń paytaxtı Nókis qalası.
II BAP
XALÍQ HÁKIMIYaTÍ
7-statya. Xalıq mámleketlik hákimiyattıń birden-bir dáregi bolıp tabıladı.
Qaraqalpaqstan Respublikasında mámleketlik hákimiyat xalıqtıń mápi ushın Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyası arqalı jáne sonıń tiykarında qabıl etilgen nızamlar arqalı tek buǵan wákillik berilgen uyımlar tárepinen ǵana ámelge asırıladı.
Mámleketlik hákimiyattıń wákilliklerin ózlestirip alıw, Konstituciyada názerde tutılmaǵan tártipte hákimiyat uyımlarınıń jumısın irkiw yamasa toqtatıw, hákimiyattıń jańa hám parallel dúzilislerin dóretiw Konstituciyaǵa qarsı háreketler bolıp tabıladı, ol nızam boyınsha juwapkershilikke alıp keledi.
8-statya. Qaraqalpaqstan aymaǵında jasawshı Ózbekstan Respublikası puqaraları Qaraqalpaqstan Respublikasınıń puqaraların quraydı.
9-statya. Jámiyetlik hám mámleketlik turmıstıń anaǵurlım áhmiyetli máseleleri xalıqtıń dodalawına shıǵarıladı, xalıqlıq dawısqa (referendumǵa) qoyıladı. Referendumdı ótkeriw tártibi nızam menen belgilenedi.
10-statya. Qaraqalpaqstan xalqı atınan tek ǵana ol saylaǵan respublikanıń Joqarǵı Keńesi háreket ete aladı.
Jámiyettiń hesh bir bólegi, siyasiy partiya, jámiyetlik birlespe, háreket yamasa ayırım adam Qaraqalpaqstan xalqınıń atınan háreket ete almaydı.
11-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik hákimiyat sisteması - hákimiyattıń nızam shıǵarıwshı, atqarıwshı hám sud hákimiyatlarına bóliniw principine tiykarlanadı.
12-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasında jámiyetlik turmıs siyasiy institutlardıń, ideologiyalardıń hám pikirlerdiń kóp túrliligi tiykarında rawajlanadı.
Hesh qanday ideologiya mámleketlik rásmiy ideologiya sıpatında belgilene almaydı.
13-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasında demokratiya ulıwma adamgershilik principlerine tiykarlanadı, bularǵa muwapıq insan, onıń turmısı, erkinligi, ar-namısı, qádir-qımbatı hám basqa da ajıralmas huqıqları eń joqarı baylıq bolıp tabıladı.
Demokratiyalıq huqıqlar hám erkinlikler Konstituciya hám nızamlar menen qorǵaladı.
14-statya. Mámleket óziniń jumısın insannıń hám jámiyettiń abadanlıǵı máplerin gózlep, sociallıq ádillik hám nızamlılıq principlerinde quradı.
III BAP
KONSTITUCIYaNÍŃ HÁM NÍZAMNÍŃ ÚSTINLIGI
15-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasında Ózbekstan Respublikası menen Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalarınıń hám nızamlarınıń sózsiz ústinligi moyınlanadı.
Mámleket, onıń uyımları, lawazımlı adamlar, jámiyetlik birlespeler, puqaralar Konstituciyaǵa hám nızamlarǵa muwapıq háreket etedi.
16-statya. Usı Konstituciyadaǵı rejelerdiń birde birewi Qaraqalpaqstan Respublikasınıń huqıqlarına hám máplerine zálel keletuǵınday etip túsindirilmeydi.
Bir de nızam yamasa basqa da normativlik huqıq akti Konstituciyanıń normalarına hám principlerine qayshı keliwi múmkin emes.
IV BAP
QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍNÍŃ XALÍQ ARALÍQ HÁM SÍRTQÍ EKONOMIKALÍQ QATNASÍQLARÍ
17-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń xalıq aralıq ilimiy, mádeniy hám sırtqı ekonomikalıq qatnasıqları Ózbekstan Respublikasınıń hám Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamlarına muwapıq ámelge asırıladı.
EKINSHI TARAW
ADAMNÍŃ HÁM PUQARANÍŃ TIYKARǴÍ HUQÍQLARÍ, ERKINLIKLERI HÁM MINNETLERI
V BAP
ULÍWMA REJELER
18-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń barlıq puqaraları birdey huqıqlarǵa jáne erkinliklerge iye bolıp, jınısınıń, rasasınıń, milletiniń, tiliniń, dininiń, sociallıq shıǵısınıń, isenimleriniń, jeke hám jámiyetlik awhalınıń ayırmashılıǵına qaramastan nızam aldında teń.
Jeńillikler tek nızam menen belgileniwi múmkin hám sociallıq ádillik principlerine sáykes keliwi tiyis.
19-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń puqarası hám mámleket óz-ara huqıqlar hám óz-ara juwapkershilik penen baylanısadı. Puqaralardıń Konstituciyada hám nızamlarda bekitilgen huqıqları menen erkinliklerine qol qatılmaydı hám sudtıń sheshimisiz bulardan ayırıwǵa yamasa sheklewge hesh kimniń haqısı joq.
20-statya. Puqaranıń óz huqıqların hám erkinliklerin ámelge asırıwı basqa adamlardıń, mámlekettiń hám jámiyettiń nızamlı máplerin, erkinliklerin buzbawı tiyis.
VI BAP
PUQARALÍQ
21-statya. Ózbekstan Respublikasında birden-bir puqaralıqtıń belgileniwine muwapıq Qaraqalpaqstan Respublikasınıń hár bir puqarası Ózbekstan Respublikasınıń puqarası bolıp tabıladı.
Puqaralıqqa erisiw hám onnan ayırılıp qalıw tiykarları hám tártibi Ózbekstan Respublikasınıń puqaralıq haqqındaǵı nızamı menen belgilenedi.
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń aymaǵında bolıp atırǵan sırt elli puqaralarǵa hám puqaralıqqa iye emes adamlarǵa xalıq aralıq huqıq normalarına muwapıq huqıqlar menen erkinlikler támiyinlenedi. Olar Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyasında hám nızamlarında jáne Ózbekstan Respublikasınıń xalıq aralıq shártnamalarında belgilengen minnetlerdi atqaradı.
VII BAP
JEKE HUQÍQLAR HÁM ERKINLIKLER
22-statya. Jasaw huqıqı hár bir adamnıń ajıralmas huqıqı bolıp tabıladı. Oǵan qol qatıw eń awır jınayat esaplanadı.
23-statya. Hár bir adam erkinlik hám jeke qol qatılmaslıq huqıqına iye. Nızamǵa tiykarlanbay turıp hesh kim qamaqqa alınbaydı yamasa qamaqta saqlanbaydı.
24-statya. Jınayat islewde ayıplanǵan hár bir adam ayıbı sudta járiyalılıq jolı menen qaralmaǵansha hám nızamlı tártipte anıqlanbaǵansha ayıpsız esaplanadı, onda oǵan ózin qorǵawı ushın múmkinshilikler jaratıladı.
Hesh kim qıynawlarǵa, kúsh jumsawǵa, basqa da ayawsız háreketke yamasa adamnıń ar-namısına tiyetuǵın qatnasıqlarǵa duwshar etiliwi múmkin emes.
Óziniń kelisimiz hesh kim medicinalıq yamasa ilimiy tájiriybelerge tartılmaydı.
25-statya. Hár bir adam óziniń ar-namısına hám qádir-qımbatına qol qatıwdan, óziniń jeke turmısına aralasıwdan qorǵanıwǵa haqılı, óziniń turaq jayına qol qatılmaslıq huqıqına iye.
Nızam menen názerde tutılǵan jaǵdaydan hám tártipten basqa payıtlarda hesh kim turaq jayǵa kiriwge, onda tintiw júrgiziwge yamasa kózden ótkeriwge, xat jazısıw hám telefon arqalı sóylesiw sırın buzıwǵa haqılı emes.
26-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń puqarası Ózbekstan Respublikasınıń puqarası bolıw menen nızamda belgilengen sheklewlerden tısqarı jaǵdaylarda Ózbekstan Respublikası aymaǵında erkin júriwge, Ózbekstan Respublikasına kiriwge hám onnan shıǵıp ketiwge haqılı.
27-statya. Hár bir adam oy-pikir, sóz hám isenim erkinligine iye.
Hár bir adam házirgi konstituciyalıq dúzimge qarsı baǵdarlanǵan hám nızam menen názerde tutılǵan basqa da sheklewlerden tısqarı hár qanday málimlemeni izlestiriwge, alıwǵa hám taratıwǵa haqılı.
Pikirler hám olardı bildiriw erkinligi mámleketlik yamasa basqa da qupıyalar boyınsha nızam menen shekleniwi múmkin.
28-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń barlıq mámleketlik uyımları, jámiyetlik birlespeleri hám lawazımlı shaxsları puqaralarǵa olardıń huqıqlarına jáne máplerine tiyisli bolǵan hújjetler, sheshimler hám basqa da materiallar menen tanısıw múmkinshiligin támiyinlewge minnetli.
29-statya. Hámme ushın hújdan erkinligine kepillik beriledi, hár kim hár qanday dinge iseniwge yamasa hesh qaysısına isenbewge haqılı. Diniy kóz-qaraslardı májbúriy túrde tańıwǵa jol qoyılmaydı.
VIII BAP
SIYaSIY HUQÍQLAR
30-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń puqaraları jámiyettiń hám mámlekettiń islerin basqarıwǵa tikkeley, sonday-aq ózleriniń wákilleri arqalı qatnasıw huqıqına iye. Bunday qatnasıw ózin-ózi basqarıw, referendumlar ótkeriw hám mámleketlik uyımlardı demokratiyalıq túrde qáliplestiriw, sonday-aq mámleketlik uyımlardıń jumısı ústinen jámiyetlik qadaǵalawdı rawajlandırıw hám jetilistiriw arqalı ámelge asırıladı.
Mámleketlik uyımlardıń jumısı ústinen jámiyetlik qadaǵalawdı rawajlandırıw hám jetilistiriw arqalı ámelge asırıladı.
31-statya. Puqaralar ózleriniń jámiyetlik belsendiligin mitingler, jıynalıslar hám demonstraciyalar túrinde Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamlarına muwapıq ámelge asırıw huqıqına iye. Hákimiyat uyımları tek ǵana qáwipsizlik sebeplerge bola usı ilajlardı toqtatıw yamasa olardıń ótkeriliwine tıyım salıw huqıqına iye.
32-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń puqaraları kásiplik awqamlarǵa, siyasiy partiyalarǵa hám basqa da jámiyetlik birlespelerge birlesiw, ǵalaba háreketlerge qatnasıw huqıqına iye.
Siyasiy partiyalarda, jámiyetlik birlespelerde, ǵalaba háreketlerde, sonday-aq hákimiyattıń wákillikli uyımlarında oppoziciyalıq azshılıqtı quraytuǵın adamlardıń huqıqların, erkinliklerin hám qádir-qımbatın hesh kim kemsite almaydı.
33-statya. Hár bir adam óz aldına, sonday-aq basqa adamlar menen birlesip, tiyisli mámleketlik uyımlarǵa, mákemelerge yamasa xalıq wákillerine arzalar beriw, usınıslar kórsetiw hám shaǵımlar etiw huqıqına iye.
Arzalar, usınıslar yamasa shaǵımlar nızam menen belgilengen tártipte hám múddetlerde qarap shıǵılıwı tiyis.
IX BAP
EKONOMIKALÍQ HÁM SOCIALLÍQ HUQÍQLAR
34-statya. Hár bir adam menshik huqıqına iye. Bank amanatlarınıń sır saqlanıwına hám miyraslılıq huqıqına nızam menen kepillik beriledi.
35-statya. Hár bir adam miynet etiw, jumıstı erkin tańlap alıw, ádil miynet jaǵdaylarında islew hám nızamda kórsetilgen tártipte jumıssızlıqtan qorǵanıw huqıqına iye.
Sudtıń húkimi menen tayınlanǵan jazanı ótew tártibinen yamasa nızamda kórsetilgen tártipten basqa jaǵdaylarda májbúriy miynet qadaǵan etiledi.
36-statya. Jallanıp islewshi adamlar haqı tólenetuǵın dem alıs huqıqına iye boladı. Jumıs waqtınıń, haqı tólenetuǵın miynet dem alısınıń múddeti nızam menen belgilenedi.
37-statya. Hár bir adam qartayǵanda, miynet etiw uqıbınan ayırılǵanda, sonday-aq asırawshısınan ayırılǵanda hám nızam menen názerde tutılǵan basqa da jaǵdaylarda sociallıq jaqtan támiyinleniw huqıqına iye.
Pensiyalar, napaqalar, sociallıq járdemniń basqa da túrleri rásmiy túrde belgilengen kúneltiw zárúrliginiń eń kem muǵdarınan az bolıwı múmkin emes.
38-statya. Hár bir adam qánigeli medicinalıq xızmetten paydalanıw huqıqına iye.
39-statya. Hár bir adam bilim alıw huqıqına iye. Biypul ulıwma bilim alıwǵa mámleket tárepinen kepillik beriledi. Mektep isi mámlekettiń baqlawında boladı.
40-statya. Hár bir adamǵa ilimiy hám texnikalıq dóretiwshilik erkinligi, mádeniyattıń jetiskenliklerinen paydalanıw huqıqına kepillik beriledi.
Mámleket jámiyettiń mádeniy, ilimiy hám texnikalıq rawajlanıwına ǵamxorlıq etedi.
X BAP
INSAN HUQÍQLARÍNÍŃ HÁM ERKINLIKLERINIŃ KEPILLIKLERI
41-statya. Mámleket puqaralardıń Konstituciya hám nızamlar menen bekitilgen huqıqların jáne erkinliklerin támiyinleydi.
42-statya. Hár bir insanǵa óziniń huqıqları menen erkinliklerin sud arqalı qorǵaw, mámleketlik uyımlardıń, lawazımlı shaxslardıń, jámiyetlik birlespelerdiń nızamsız háreketleri jóninde sudqa shaǵım etiw huqıqına kepillik beriledi.
43-statya. Jas óspirimlerdiń, miynetke jaramsız hám jalǵız baslı qartayǵan adamlardıń huqıqları mámleket tárepinen qorǵaladı.
44-statya. Hayal-qızlar hám er adamlar teńdey huqıqlarǵa iye.
XI BAP
PUQARALARDÍŃ MINNETLERI
45-statya. Barlıq puqaralar ózlerine Konstituciyada bekitilgen minnetlerdi atqaradı.
46-statya. Puqaralar Konstituciyanı hám nızamlardı saqlawǵa, basqa adamlardıń huqıqların, erkinliklerin, ar-namısın hám qádir-qımbatın húrmetlewge minnetli.
47-statya. Puqaralar Qaraqalpaqstan xalqınıń tariyxıy, ruwxıy hám mádeniy miyrasların saqlawǵa minnetli.
Mádeniyat estelikleri mámleket tárepinen qorǵaladı.
48-statya. Puqaralar qorshap turǵan tábiyiy ortalıqqa itiyatlı qatnas jasawǵa minnetli.
49-statya. Puqaralar nızam menen belgilengen salıqlardı hám jergilikli jıyımlardı tólewge minnetli.
50-statya. Ózbekstan Respublikasın hám Qaraqalpaqstan Respublikasın qorǵaw - Qaraqalpaqstan Respublikasınıń hár bir puqarasınıń minneti. Puqaralar nızamda belgilengen tártipte áskeriy yamasa alternativalı xızmetti ótewge minnetli.
ÚSHINSHI TARAW
JÁMIYET HÁM SHAXS
XII BAP
JÁMIYETTIŃ EKONOMIKALÍQ TIYKARLARÍ
51-statya. Bazar qatnasıqların rawajlandırıwǵa baǵdarlanǵan Qaraqalpaqstan ekonomikasınıń tiykarın menshiktiń hár qıylı túrleri quraydı. Mámleket tutınıwshı huqıqlarınıń artıqmashlıǵın esapqa alıp, ekonomikalıq xızmetke, isbilermenlikke, miynet erkinligine, menshiktiń barlıq túrleriniń teń huqıqlılıǵına jáne olardıń huqıqıy jaqtan qorǵalıwına kepillik beredi.
Basqa da menshik túrleri menen bir qatarda jeke menshikke qol qatılmaydı hám onı mámleket qorǵaydı. Menshik iyesi onnan tek nızamda názerde tutılǵan jaǵdaylarda hám tártipte ǵana ayırılıwı múmkin.
52-statya. Menshik iyesi ózine tiyisli múlikke óz ıqtıyarınsha iyelik etedi, paydalanadı hám biylik etedi. Múlikti paydalanıw ekologiyalıq ortalıqqa zıyan keltirmewi, puqaralardıń, yuridikalıq táreplerdiń hám mámlekettiń huqıqların jáne nızam menen qozǵalatuǵın máplerin buzbawı tiyis.
53-statya. Jer, onıń qazılma baylıqları, suwlar, ósimlik hám haywanat dúnyası jáne basqa da tábiyiy qorlar ulıwma milliy baylıq bolıp tabıladı, olardan aqılǵa uǵras paydalanıw tiyis hám olar mámleket tárepinen qorǵaladı.
XIII BAP
JÁMIYETLIK BIRLESPELER
54-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasında nızam menen belgilengen tártipte dizimge alınǵan kásiplik awqamlar, siyasiy partiyalar, ilimpazlar jámiyetleri, hayal-qızlar shólkemleri, veteranlar hám jaslar shólkemleri, dóretiwshi awqamlar, ǵalabalıq háreketler hám puqaralardıń basqa da birlespeleri jámiyetlik birlespeler dep tanıladı.
55-statya. Konstituciyalıq dúzimdi kúsh penen ózgertiwdi maqset etip qoyǵan, Respublikanıń suverenitetine, pútinligine hám qáwipsizligine, onıń puqaralarınıń konstituciyalıq huqıqlarına hám erkinliklerine qarsı háreket etetuǵın, urıstı, sociallıq, milliy, rasalıq hám diniy óshpenlilikti násiyatlaytuǵın, xalıqtıń den sawlıǵına hám ádep-ikramlılıǵına qol qatatuǵın siyasiy partiyalar, basqa da jámiyetlik birlespeler, sonday-aq áskeriylestirilgen birlespeler, milliy hám diniy belgileri boyınsha siyasiy partiyalar dúziw hám olardıń jumıs islewi qadaǵan etiledi.
Astırtın jámiyetler hám birlespeler dúziw qadaǵan etiledi.
56-statya. Mámleket jámiyetlik birlespelerdiń huqıqları menen nızamlı mápleriniń saqlanıwın támiyinleydi, olardıń jámiyetlik turmısqa qatnasıwı ushın teńdey huqıq múmkinshiliklerin dúzedi.
Mámleketlik uyımlardıń hám lawazımlı shaxslardıń jumısına jámiyetlik birlespelerdiń aralasıwına, sonday-aq jámiyetlik birlespelerdiń jumısına mámleketlik uyımlardıń hám lawazımlı shaxslardıń aralasıwına da jol qoyılmaydı.
57-statya. Kásiplik awqamlar xızmetkerlerdiń sociallıq-ekonomikalıq huqıqların hám máplerin gózleydi jáne qorǵaydı. Kásiplik shólkemlerge aǵzalıq ıqtıyarlı boladı.
58-statya. Siyasiy partiyalar hár qıylı sociallıq qatlamlardıń hám toparlardıń siyasiy erkin bildiredi jáne ózleriniń demokratiyalıq jol menen saylanǵan wákilleri arqalı mámleketlik hákimiyattı dúziwge qatnasadı. Siyasiy partiyalar óz jumısın qarjı menen támiyinlew dárekleri haqqında belgilengen tártipte Joqarǵı Keńeske yamasa ol wákillik bergen uyımǵa ashıq esap beriwi shárt.
59-statya. Diniy shólkemler hám birlespeler mámleketten ajıratılǵan hám nızam aldında teń. Mámleket diniy birlespelerdiń jumısına aralaspaydı.
60-statya. Jámiyetlik birlespelerdi tarqatıw, olardıń jumısına tıyım salıw yamasa sheklew tek sudtıń sheshimi tiykarında ámelge asırıladı.
XIV BAP
SHAŃARAQ
61-statya. SHańaraq jámiyettiń tiykarǵı buwını bolıp tabıladı hám jámiyet jáne mámleket tárepinen qorǵalıw huqıqına iye.
Neke táreplerdiń erkin kelisimine hám teń huqıqlıǵına tiykarlanǵan.
62-statya. Ata-analar balaların erjetiwge deyin saqlawǵa, tárbiyalawǵa minnetli.
Mámleket hám jámiyet jetim balalardıń hám ata-analardıń qáwenderliginen ayırılǵan balalardıń saqlanıwın, tárbiyalanıwın hám olardıń bilim alıwın támiyinleydi, olar jóninde qayırqomlıq jumısların xoshametleydi.
63-statya. Balalar ata-analarınıń shıǵısına hám puqaralıq halatına qaramastan nızam aldında teń.
Analıq hám balalıq mámleket tárepinen qorǵaladı.
64-statya. Erjetken, miynetke jaramlı balalar ózleriniń ata-analarına ǵamxorlıq kórsetiwge minnetli.
XV BAP
ǴALABA XABAR QURALLARÍ
65-statya. Ǵalaba xabar quralları erkin hám nızamǵa muwapıq háreket etedi. Olar málimlemeniń durıslıǵı ushın belgilengen tártipte juwap beredi.
Cenzuraǵa jol qoyılmaydı.
TÓRTINSHI TARAW
HÁKIMSHILIK-AYMAQLÍQ DÚZILIS
XVI BAP
QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍNÍŃ HÁKIMSHILIK-AYMAQLÍQ DÚZILISI
66-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası - rayonlardan, qalalardan, poselkalardan, awıllardan ibarat.
67-statya. Rayonlardı hám qalalardı dúziw hám saplastırıw, sonday-aq olardıń shegaraların ózgertiw Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi tárepinen ámelge asırıladı.
BESINSHI TARAW
MÁMLEKETLIK HÁKIMIYaTTÍ SHÓLKEMLESTIRIW
XVII BAP
QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍNÍŃ JOQARǴÍ KEŃESI
68-statya. Nızam shıǵarıw hákimiyatın ámelge asıratuǵın Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi joqarı mámleketlik hákimiyat uyımı bolıp tabıladı.
69-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi - aymaqlıq saylaw okruglerinen kóp partiyalıq tiykarında 5 jıllıq múddetke saylanatuǵın 65 deputattan ibarat.
Saylaw kúnine 25 jasqa tolǵan Ózbekstan Respublikası puqaraları Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine saylanıw huqıqına iye.
Deputatlıqqa kandidatlarǵa qoyılatuǵın talaplar nızam menen belgilenedi.
70-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń ayrıqsha wákilliklerine tómendegiler tiyisli:
1) Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyasın qabıl etiw, oǵan ózgerisler hám qosımshalar kirgiziw;
2) Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamların qabıl etiw, olarǵa ózgerisler hám qosımshalar kirgiziw, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamlarına túsinik beriw;
3) ekonomikalıq hám sociallıq rawajlanıwdıń mámleketlik strategiyalıq baǵdarlamaların qabıl etiw;
4) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı hám onıń orınbasarın saylaw;
5) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Prezidiumın dúziw;
6) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵınıń usınıwı boyınsha Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Baslıǵın tayınlaw hám lawazımınan bosatıw;
7) Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń orınbasarları hám Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń aǵzaları lawazımına tayınlaw hám bosatıw, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń ministrliklerin, mámleketlik komitetlerin hám basqa da mámleketlik basqarıw uyımların dúziw hám saplastırıw;
8) Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komitetin, Qaraqalpaqstan Respublikası puqaralıq isleri boyınsha sudı baslıǵı hám onıń orınbasarın, Qaraqalpaqstan Respublikası jınayat isleri boyınsha sudınıń baslıǵı hám onıń orınbasarın, Qaraqalpaqstan Respublikası ekonomikalıq sudı hám Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń baslıqların saylaw;
9) puqaralıq hám jınayat isleri boyınsha rayonlararalıq, rayonlıq, qalalıq sudlarınıń sudyaların tayınlaw hám lawazımınan bosatıw; (alıp taslanǵan)
10) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń usınısı boyınsha Ózbekstan Respublikası Bas prokurorınıń kelisimi menen, Qaraqalpaqstan Respublikası Prokurorın tayınlaw hám lawazımınan bosatıw;
11) Qaraqalpaqstan Respublikası Ekologiya hám qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw komitetiniń baslıǵın tayınlaw hám lawazımınan bosatıw;
12) xalıq deputatları jergilikli Keńesleriniń sheshimlerin toqtatıp qoyıw hám biykarlaw;
13) hákimshilik-aymaqlıq dúzilis máselelerin nızamlar menen retlestiriw;
14) respublikalıq hám jergilikli mámleketlik hákimiyat uyımlarınıń sistemasın hám wákilliklerin belgilew;
15) Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń usınısı menen Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik byudjetin tastıyıqlaw hám onıń orınlanıwı boyınsha esapların tastıyıqlaw;
16) Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik sıylıqların hám húrmetli ataqların shólkemlestiriw;
17) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine hám jergilikli wákillikli uyımlarǵa saylawlar belgilew; Oraylıq saylaw komissiyasın dúziw;
18) Ózbekstan Respublikasınıń joqarı mámleketlik hákimiyat hám basqarıw uyımları aktleriniń Ózbekstan Respublikası Konstituciyasına muwapıqlıǵı haqqında Ózbekstan Respublikası Konstituciyalıq sudına usınıslar beriw;
19) parlament qadaǵalawın hám usı Konstituciyada názerde tutılǵan basqa da wákilliklerdi ámelge asırıw.
71-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń jumısı Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasında hám Joqarǵı Keńesiniń Reglametinde belgilengen tártipte ámelge asırıladı.
72-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi májilisiniń jumısına barlıq deputatlardıń ulıwma sanınıń keminde úshten ekisi qatnassa tolıq huqıqlı bolıp tabıladı.
73-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi hám onıń uyımlarınıń májilislerine Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Baslıǵı hám onıń orınbasarları, ministrler, mámleketlik komitetlerdiń baslıqları, basqa da mámleketlik basqarıw uyımlarınıń basshıları, Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komitetiniń baslıǵı, Qaraqalpaqstan Respublikası puqaralıq isleri boyınsha sudınıń baslıǵı, Qaraqalpaqstan Respublikası jınayat isleri boyınsha sudınıń baslıǵı, Qaraqalpaqstan Respublikası ekonomikalıq sudınıń baslıǵı, Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń baslıǵı, Qaraqalpaqstan Respublikası Prokurorı qatnasıwı múmkin.
74-statya. Óziniń wákillik múddeti pitkennen keyin Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi jańa shaqırıq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń jumısı baslanǵanǵa shekem óz jumısın dawam ettiredi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń saylawlardan keyingi birinshi májilisi Oraylıq saylaw komissiyası tárepinen saylawlardan keyin eki aydan keshiktirilmey shaqırıladı.
75-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesinde nızamshılıq baslaması huqıqına Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń deputatları, Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi, Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komiteti, Qaraqalpaqstan Respublikası puqaralıq isleri boyınsha sudı, Qaraqalpaqstan Respublikası jınayat isleri boyınsha sudı, Qaraqalpaqstan Respublikası ekonomikalıq sudı, Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı, Qaraqalpaqstan Respublikası Prokurorı iye.
76-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi nızamlar, qararlar hám basqa da aktler qabıl etedi. Nızamdı qabıl etiw ushın Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń barlıq deputatlarınıń kópshilik dawısı talap etiledi.
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamların hám Joqarǵı Keńesiniń basqa da normativlik aktlerin baspa sózde járiyalaw olardı qollanıwdıń minnetli shárti bolıp tabıladı.
77-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi nızam joybarların tayarlaw jumısın júrgiziw, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń talqılawına usınılatuǵın máselelerdi aldın ala qarap shıǵıw hám tayarlaw, nızamlardıń hám Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń basqa da sheshimleriniń orınlanıwın qadaǵalaw ushın deputatlar arasınan komitetler hám komissiyalar saylaydı.
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi zárúr jaǵdaylarda turaqlı yamasa waqıtsha deputatlıq, tekseriw hám basqa da komissiyalar dúzedi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi komitetleri hám komissiyalarınıń wákillikleri hám jumıs tártibi nızam menen belgilenedi.
78-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi deputatlarınıń deputatlıq jumısı menen baylanıslı qárejetleri belgilengen tártipte óteledi. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesinde hám onıń uyımlarında turaqlı tiykarda isleytuǵın deputatlar óz wákillikleri dáwirinde haqı tólenetuǵın basqa bir lawazımdı iyelewi, isbilermenlik jumıs penen shuǵıllanıwı múmkin emes.
79-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń deputatı qol qatılmaslıq huqıqınan paydalanadı. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń kelisimisiz ol jınayı juwapkershilikke tartılıwı, qamaqqa alınıwı yamasa oǵan sud tártibinde beriletuǵın hákimshilik jaza sharaları qollanılıwı múmkin emes.
XVIII BAP
QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍ JOQARǴÍ
KEŃESINIŃ BASLÍǴÍ
80-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Basshısı hám eń joqarı lawazımlı shaxs bolıp tabıladı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi tárepinen Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń deputatlarınıń arasınan jasırın dawıs beriw jolı menen Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń wákilligi múddetine saylanadı.
81-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı:
1) Qaraqalpaqstan Respublikasınıń joqarı nızam shıǵarıw hám atqarıw hákimiyatı uyımlarınıń óz-ara baylanıslı háreket etiwin támiyinleydi;
2) Respublikadaǵı jaǵday haqqında hám basqa da áhmiyetli máseleler boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesine bayanatlar usınadı;
3) Ózbekstan Respublikasınıń nızamların hám Oliy Majlisiniń basqa da sheshimlerin, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń pármanların hám basqa da aktlerin turmısqa asırıwdı shólkemlestiredi; Qaraqalpaqstan Respublikası nızamlarınıń hám Joqarǵı Keńes qararlarınıń orınlanıwın qadaǵalawdı shólkemlestiredi;
4) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Joqarǵı Keńes Baslıǵınıń orınbasarın, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń komitetleri hám komissiyalarınıń baslıqların saylaw ushın kandidaturalar usınadı;
5) Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Baslıǵı lawazımına kandidatura usınadı;
6) Rayon, qala hákimlerin hám olardıń orınbasarların, keyin ala tiyisli xalıq deputatları Keńesleriniń tastıyıqlawı menen tayınlaydı hám lawazımınan bosatadı;
7) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Joqarǵı Keńes Prezidiumınıń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komitetiniń baslıǵı hám aǵzaları lawazımına kandidaturalardı usınadı;
8) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Ózbekstan Respublikası Sudyalar joqarı keńesiniń juwmaǵı tiykarında Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikası puqaralıq isleri boyınsha sudınıń baslıǵı hám onıń orınbasarı, Qaraqalpaqstan Respublikası jınayat isleri boyınsha sudınıń baslıǵı hám onıń orınbasarı lawazımlarına, Qaraqalpaqstan Respublikası ekonomikalıq sudınıń baslıǵı hám Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudınıń baslıǵı lawazımlarına kandidaturalar usınadı;
9) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Joqarǵı Keńes Prezidiumınıń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikası Ekologiya hám qorshaǵan ortalıqtı qorǵaw komitetiniń baslıǵı lawazımına kandidatura usınadı;
10) Joqarǵı Keńestiń qarap shıǵıwına usınılatuǵın máselelerdi tayarlawǵa ulıwma basshılıqtı ámelge asıradı. Joqarǵı Keńestiń májilisin shaqıradı, komitetler hám komissiyalar baslıqları menen birlikte onıń kún tártibine usınıslar qáliplestiredi;
11) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń hám onıń Prezidiumınıń jumısın shólkemlestiredi, onıń májilislerine basshılıq etedi, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi hám onıń Prezidiumı tárepinen qabıl etilgen Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamları hám basqa da aktlerine qol qoyadı, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń komitetleri hám komissiyalarınıń jumısın baǵdarlaydı hám baylanıstıradı;
12) Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik sıylıqlarına hám Qaraqalpaqstan Respublikasınıń húrmetli ataqlarına usınadı;
13) sudlanǵan puqaralardı ápiw etiw haqqında másele qozǵaydı;
14) nızam joybarlarınıń hám mámleketlik turmıstıń basqa da áhmiyetli máseleleriniń xalıqlıq dodalanıwın shólkemlestiredi;
15) hárekettegi nızamlar menen názerde tutılǵan basqa da wákilliklerdi ámelge asıradı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı óz wákilliklerine tiyisli máselelerdi Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń qarap shıǵıwına usınıw huqıqına iye.
82-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı óz wákilliklerine tiyisli máseleler boyınsha biylik qabıl etedi.
83-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasın hám nızamların buzǵan jaǵdayda Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi tárepinen shaqırtıp alınıwı múmkin. SHaqırtıp alıw haqqındaǵı sheshim Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komitetiniń juwmaǵın esapqa alıp, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlarınıń úshten bir bóleginiń baslaması boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlarınıń ulıwma sanınıń keminde úshten ekisiniń kópshilik dawısı menen qabıl etiledi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı óz wákilligin jeke arzası boyınsha, sonday-aq Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi dúzgen Mámleketlik medicinalıq komissiyasınıń juwmaǵı menen tastıyıqlanǵan densawlıǵınıń jaǵdayı boyınsha óz minnetlerin orınlay almasa, toqtatıwı múmkin. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵınıń wákilligin toqtatıw haqqındaǵı sheshim Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlarınıń ulıwma sanınıń kópshilik dawısı menen qabıllanadı.
Bunday jaǵdaylarda 10 kún ishinde Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń jańa Baslıǵın saylaw ótkeriledi.
XIX BAP
QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍ JOQARǴÍ
KEŃESINIŃ PREZIDIUMÍ
84-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń jumısın shólkemlestiriw hám basqa da wákilliklerin ámelge asırıw ushın, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Prezidiumı dúziledi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń quramına Joqarǵı Keńes Baslıǵı, onıń orınbasarı, Joqarǵı Keńestiń komitetleri hám komissiyalarınıń baslıqları, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesindegi partiyalıq toparlardıń basshıları kiredi.
85-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Prezidiumı:
1) Joqarǵı Keńes sessiyasınıń kún tártibi hám jumıs tártibi boyınsha usınıslar tayarlaydı;
2) Joqarǵı Keńes komitetleri hám komissiyalarınıń júrgizip atırǵan jumısı haqqında bildiriwlerin hám Qaraqalpaqstan Respublikası nızamlarınıń hám Joqarǵı Keńestiń sheshimleriniń orınlanıwı boyınsha málimlemelerin tıńlaydı;
3) nızam joybarları boyınsha jumıstıń jobalastırılıwın shólkemlestiredi;
4) Joqarǵı Keńes Baslıǵınıń usınısı menen nızam joybarların hám basqa da hújjetlerdi aldın ala qarap shıǵadı;
5) Joqarǵı Keńestiń sessiyasında deputatlardıń bildirgen usınıs hám pikirlerin talqılaydı hám olar boyınsha tiyisli sheshimler qabıl etedi;
6) Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik sıylıqları menen sıylıqlaydı hám Qaraqalpaqstan Respublikasınıń húrmetli ataqların beredi;
7) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń sessiyaları aralıǵındaǵı dáwirde Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń usınıwı menen Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń orınbasarların jáne Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń aǵzaların tayınlaydı hám lawazımınan bosatadı, Qaraqalpaqstan Respublikası ministrliklerin, mámleketlik komitetlerin hám basqa da mámleketlik basqarıw uyımların dúzedi hám saplastıradı, keyin ala bul máseleler boyınsha qarardı Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń tastıyıqlawına usınadı;
8) Qaraqalpaqstan Respublikası sudlarınıń sudyaların, sonday-aq, rayonlararalıq, rayonlıq hám qalalıq sudlarınıń baslıqları hám sudyaların tayınlaw, qayta tayınlaw hám lawazımınan bosatıw boyınsha qarar qabıl etedi;
9) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine Ózbekstan Respublikası Bas prokurorınıń kelisimi menen Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Prokurorı lawazımına kandidatura usınadı;
10) sessiyalar aralıǵındaǵı dáwirde Joqarǵı Keńes deputatın nızam menen belgilengen jaǵdayda hám tártipte juwapkershilikke tartıwǵa, sonday-aq jumıs beriwshiniń baslaması boyınsha onıń menen miynet shártnamasın toqtatıwǵa kelisim beredi;
11) Joqarǵı Keńestiń jumısına hám deputatlardıń óz wákilliklerin nátiyjeli ámelge asırıwına baylanıslı basqa da máselelerdi qaraydı;
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Prezidiumı óz wákilliklerine tiyisli máseleler boyınsha qararlar shıǵaradı, olar belgilengen tártipte járiyalanadı.
XX BAP
QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍ
MINISTRLER KEŃESI
86-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi - Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Húkimeti - Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik hákimiyatınıń joqarı atqarıwshı - basqarıwshı uyımı bolıp tabıladı.
87-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Ministrler Keńesi Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi tárepinen dúziledi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi ekonomikanıń nátiyjeli islewine, sociallıq hám ruwxıy tarawlarǵa basshılıq etiwdi, Ózbekstan Respublikası nızamlarınıń hám Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisiniń basqa da sheshimleriniń, Ózbekstan Respublikası Prezidenti pármanlarınıń, qararlarınıń hám biylikleriniń, Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabineti qararlarınıń hám biylikleriniń, Qaraqalpaqstan Respublikası nızamlarınıń hám Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń basqa da sheshimleriniń, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumı qararlarınıń orınlanıwın támiyinleydi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Qaraqalpaqstan Respublikası mámleketlik basqarıw uyımlarınıń, sonday-aq rayonlar hám qalalar hákimleriniń aktlerin toqtatadı, biykarlaydı.
88-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesin Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵınıń usınıwı boyınsha Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń kelisimi menen Joqarǵı Keńes tárepinen tayınlanatuǵın Baslıq basqaradı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Baslıǵı lawazımı boyınsha Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń quramına kiredi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Baslıǵı:
1) húkimettiń jumısına basshılıq etedi hám onıń óz wákilliklerin nátiyjeli ámelge asırıw ushın ilajlar qabıl etedi;
2) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine, al sessiyalar aralıǵındaǵı dáwirde Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Prezidiumına Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń orınbasarların hám Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń aǵzaların tayınlaw hám lawazımınan bosatıw haqqında kandidaturalar usınadı;
3) Ministrler Keńesi Baslıǵınıń orınbasarları arasında wazıypalardı bólistiredi hám keyin ala onı Ministrler Keńesiniń Prezidiumında tastıyıqlatadı;
4) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine, al sessiyalar aralıǵındaǵı dáwirde Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Prezidiumına Qaraqalpaqstan Respublikasınıń ministrliklerin, mámleketlik komitetlerin hám basqa da mámleketlik basqarıw uyımların dúziw hám saplastırıw haqqında usınıslar beredi;
5) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵına rayonlar, qalalar hákimlerin hám olardıń orınbasarların tayınlaw hám lawazımınan bosatıw haqqında kandidaturalar usınadı;
6) Ministrler Keńesi hám onıń Prezidiumınıń májilislerine basshılıq etedi;
7) Ministrler Keńesiniń jumısında kollegiyallıqtı támiyinleydi;
8) Ministrler Keńesi hám onıń Prezidiumınıń májilisinde qaralıwdı talap etpeytuǵın, mámleketlik hám xojalıq basqarıwınıń ayırım máseleleri boyınsha sheshimler qabıl etedi;
9) óz wákilligi sheginde nızam tárepinen belgilengen basqa da wákilliklerdi ámelge asıradı.
89-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń aldında juwapkerli jáne oǵan esap beredi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi óz jumısı haqqında Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń aldında hár jılı keminde bir ret esap beredi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi jańadan saylanǵan Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi aldında óz wákilliklerin toqtatadı.
90-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Ózbekstan Respublikası nızamları hám Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisiniń basqa da sheshimleri, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń pármanları, qararları hám biylikleri, Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń qararları hám biylikleri, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamları hám Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń basqa da sheshimleri, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń qararları tiykarında jáne olardı orınlay otırıp, Qaraqalpaqstan Respubliksınıń pútkil aymaǵında orınlanıwı shártli bolǵan qararlar menen biylikler shıǵaradı.
91-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń wákillikleri, onıń jumıs tártibi, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń basqa da mámleketlik uyımları menen Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń múnásibetleri Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamı menen belgilenedi.
XXI BAP
JERGILIKLI MÁMLEKETLIK HÁKIMIYaTTÍŃ TIYKARLARÍ
92-statya. Hákimler tárepinen basqarılatuǵın xalıq deputatlarınıń Keńesleri rayonlardaǵı hám qalalardaǵı (rayonlıq baǵınıwdaǵı qalalardan basqa) mámlekettiń hám puqaralardıń máplerine tiykarlana otırıp, óz wákilligine tiyisli máselelerdi sheshetuǵın wákillikli hákimiyat uyımları bolıp tabıladı.
93-statya. Jergilikli hákimiyat uyımlarınıń biyligine tómendegi máseleler tiyisli:
nızamlılıqtı, huqıq tártibin hám puqaralardıń qáwipsizligin támiyinlew:
aymaqlardı ekonomikalıq, sociallıq hám mádeniy jaqtan rawajlandırıw máseleleri;
jergilikli byudjetti dúziw hám orınlaw, jergilikli salıqlardı, jıyımlardı belgilew, byudjetten tıs qorlardı dúziw;
jergilikli kommunallıq xojalıqqa basshılıq etiw;
qorshap turǵan ortalıqtı qorǵaw;
puqaralıq halat aktlerin dizimge alıwdı támiyinlew;
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyasına hám nızamlarına qayshı kelmeytuǵın normativlik aktlerdi qabıl etiw hám basqa da wákilliklerdi ámelge asırıw.
94-statya. Jergilikli hákimiyat uyımları Ózbekstan Respublikasınıń nızamların, Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisiniń basqa da sheshimlerin, Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń pármanların, qararların hám biyliklerin, Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń qararların hám biyliklerin, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń nızamların hám Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń basqa da sheshimlerin, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumınıń qararların, Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń qararların hám biyliklerin turmısqa asıradı, respublikalıq hám jergilikli áhmiyettegi máselelerdi dodalawǵa qatnasadı.
Joqarı uyımlardıń óz wákillikleri sheginde qabıl etken sheshimleri tómengi uyımlardıń orınlanıwı ushın minnetli.
Xalıq deputatları Keńesleriniń hám hákimlerdiń wákillik múdeti - 5 jıl.
95-statya. Tiyisli aymaqta rayonnıń, qalanıń hákimi wákillikli hám atqarıw hákimiyatın basqaradı.
96-statya. Rayonlardıń, qalalardıń hákimleri hám olardıń orınbasarları Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń usınıwı menen Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı tárepinen tayınlanadı, lawazımınan bosatıladı hám xalıq deputatlarınıń tiyisli Keńesleri tárepinen tastıyıqlanadı.
97-statya. Rayonnıń hám qalanıń hákimi óz wákilliklerin birden-bir basshılıq etiw principleri tiykarında ámelge asıradı jáne ózi basshılıq etetuǵın uyımlardıń sheshimleri hám háreketleri ushın jeke juwapkerli boladı.
Rayon hám qala hákimi tiyisli xalq deputatları Keńesine rayonnıń, qalanıń sociallıq-ekonomikalıq rawajlanıwınıń eń áhmiyetli máseleleri boyınsha esabatlar beredi, olar boyınsha xalıq deputatları Keńesi tárepinen tiyisli sheshimler qabıl etiledi.
Hákimlerdiń hám xalıq deputatları jergilikli Keńesleriniń jumısın shólkemlestiriw, wákillikleriniń kólemi hám xalıq deputatları jergilikli Keńeslerin saylaw tártibi nızam menen tártiplestiriledi.
98-statya. Hákim ózine berilgen wákillikler sheginde tiyisli aymaqtaǵı barlıq kárxanalardıń, mákemeleriń, shólkemlerdiń, birlespelerdiń, sonday-aq lawazımlı shaxslardıń hám puqaralardıń orınlawı ushın minnetli bolǵan sheshimler qabıl etedi.
99-statya. Posyolkalarda, awıllarda, sonday-aq olardıń quramındaǵı mákan keńesleri hám de qalalardaǵı mákan keńeslerinde puqaralar jıyınları ózin-ózi basqarıw uyımları bolıp, olar baslıqtı (aqsaqaldı) saylaydı.
Jergilikli ózin-ózi basqarıw uyımların saylaw tártibi, olardıń jumısın shólkemlestiriw hám wákillikleriniń kólemi nızam menen tártiplestiriledi.
XXII BAP
QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍNÍŃ SUD HÁKIMIYaTÍ
100-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası sud hákimiyatı nızam shıǵarıw hám atqarıw hákimiyatlarınan, siyasiy partiyalardan, basqa da jámiyetlik birlespelerden biyǵárez isleydi.
101-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń sud sisteması Qaraqalpaqstan Respublikası puqaralıq isleri boyınsha sudı, Qaraqalpaqstan Respublikası jınayat isleri boyınsha sudı, Qaraqalpaqstan Respublikası ekonomikalıq sudı, Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı, puqaralıq isleri boyınsha rayonlararalıq, rayonlıq (qalalıq) sudları, jınayat isleri boyınsha rayonlıq hám qalalıq sudları, rayonlararalıq, rayonlıq (qalalıq) ekonomikalıq sudları hám de rayonlıq hám qalalıq hákimshilik sudlarınan ibarat.
Sudlardıń jumıs tártibi hám olardı shólkemlestiriw nızam menen belgilenedi.
Ayrıqsha sudlardı dúziwge jol qoyılmaydı.
102-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası puqaralıq isleri boyınsha sudı puqaralıq islerin júrgiziw salasında joqarı sud hákimiyatı uyımı bolıp tabıladı hám puqaralıq isleri boyınsha rayonlararalıq, rayonlıq (qalalıq) sudlarınıń sud jumısı ústinen qadaǵalaw alıp barıw huqıqına iye.
103-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası jınayat isleri boyınsha sudı jınayat islerin júrgiziw salasında joqarı sud hákimiyatı uyımı bolıp tabıladı hám jınayat isleri boyınsha rayonlıq, qalalıq sudlarınıń sud jumısı ústinen qadaǵalaw alıp barıw huqıqına iye.
104-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası ekonomikalıq sudı xojalıq júrgiziwshi subektler arasındaǵı puqaralıq-huqıqıy qatnasıqlarda júzege keletuǵın tartıslar hám korporativ tartısların qarap shıǵıw salasında joqarı sud hákimiyatı uyımı bolıp tabıladı hám de rayonlararalıq, rayonlıq hám qalalıq ekonomikalıq sudlarınıń sud jumısı ústinen qadaǵalaw alıp barıw huqıqına iye.
105-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası hákimshilik sudı ǵalabalıq-huqıqıy qatnasıqlardan kelip shıǵatuǵın shaǵımlar hám arzalar boyınsha hákimshilik tartıslardı, sonday-aq nızam menen onıń wákilligine kirgizilgen hákimshilik huqıqbuzarlıqlar haqqındaǵı islerdi qarap shıǵıw salasında joqarı sud hákimiyatı uyımı bolıp tabıladı hám de rayonlıq hám qalalıq hákimshilik sudlarınıń sud jumısı ústinen qadaǵalaw alıp barıw huqıqına iye.
106-statya. Sudyalar ǵárezsiz bolıp, nızamǵa ǵana baǵınadı. Ádil sudlawdı ámelge asırıw boyınsha sudyalardıń jumısına hár qanday aralasıwǵa jol qoyılmaydı hám bul háreket nızam boyınsha juwapkershilikke alıp keledi.
Sudyalarǵa qol qatılmaslıqqa nızam menen kepillik beriledi.
Sudyalar senator, mámleketlik hákimiyattıń wákillikli uyımlarınıń deputatı bolıwı múmkin emes.
Sudyalar siyasiy partiyalardıń aǵzası bolıwı, siyasiy háreketlerge qatnasıwı, sonday-aq ilimiy hám pedagogikalıq jumıslarınan tısqarı haqı tólenetuǵın basqa birde xızmet túri menen shuǵıllanıwı múmkin emes.
Wákillik múddeti pitpesten burın sudya nızamda kórsetilgen tiykarlar boyınsha ǵana lawazımınan bosatılıwı múmkin.
107-statya. Barlıq sudlarda islerdi qaraw ashıq ótkeriledi. Islerdi jabıq májiliste tıńlawǵa nızamda belgilengen jaǵdaylarda ǵana jol qoyıladı.
108-statya. Sud hákimiyatınıń aktleri barlıq mámleketlik uyımlar, jámiyetlik birlespeler, kárxanalar, mákemeler, shólkemler, lawazımlı shaxslar hám puqaralar ushın minnetli.
109-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasında sud isi qaraqalpaq, ózbek tillerinde yamasa tiyisli orınlardaǵı xalıqtıń kópshiliginiń tilinde júrgiziledi. Sud júrgizilip atırǵan tildi bilmeytuǵın iske qatnasıwshılarǵa dilmash arqalı istiń materialları menen tolıq tanısıw hám sud háreketlerine qatnasıw jáne sudta ana tilinde sóylew huqıqı támiyinlenedi.
110-statya. Ayıplanıwshıǵa qorǵanıw huqıqı támiyinlenedi.
Sud júrgiziwdiń hár qanday basqıshında kásiplik yuridikalıq járdem alıw huqıqına kepillik beriledi. Puqaralarǵa, kárxanalarǵa, shólkemlerge hám mákemelerge yuridikalıq járdem kórsetiw ushın advokatura háreket etedi. Advokaturanı dúziw hám onıń jumıs tártibi nızam menen belgilenedi.
XXIII BAP
SAYLAW SISTEMASÍ
111-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń puqaraları wákillikli uyımlarǵa saylaw hám saylanıw huqıqına iye. Hár bir saylawshı bir dawısqa iye. Dawıs beriw huqıqı, teńlik hám erk-ıqrar bildiriw erkinligine nızam menen kepillik beriledi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine, rayonlıq, qalalıq, mámleketlik hákimiyattıń wákillikli uyımlarına saylawlar tiyislisinshe olardıń konstituciyalıq wákillik múddeti pitken jılda - dekabr ayı úshinshi on kúnliginiń birinshi ekshembisine ótkiziledi. Saylawlar ulıwma, teń hám tikkeley saylaw huqıqı tiykarında jasırın dawıs beriw jolı menen ótkeriledi. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń on segiz jasqa tolǵan puqaraları saylaw huqıqına iye.
Sud tárepinen uqıpsız dep tabılǵan puqaralar, sonday-aq sud húkimi menen erkinen ayırıw orınlarında saqlanıp turǵanlar saylanıwı múmkin emes hám saylawlarǵa qatnaspaydı. Hár qanday basqa jaǵaylarda puqaralardıń saylaw huqıqların tikkeley yamasa janapay sheklewge jol qoyılmaydı.
Qaraqalpaqstan Respublikasınıń puqarası bir waqıttıń ózinde ekewden aslam wákillikli uyımlarǵa deputat bola almaydı.
Saylawlardı ótkeriw tártibi nızam menen belgilenedi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine saylawdı hám Qaraqalpaqstan Respublikasınıń referendumın shólkemlestiriw hám ótkeriw ushın Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi tárepinen jumısınıń tiykarǵı principleri ǵárezsizlik, nızamlılıq, kollegiallıq, járiyalılıq hám ádillikten ibarat bolǵan Qaraqalpaqstan Respublikası Oraylıq saylaw komissiyası dúziledi.
Qaraqalpaqstan Respublikası Oraylıq saylaw komissiyası óz jumısın turaqlı túrde ámelge asıradı hám óz jumısında Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasına, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń saylaw hám referendum haqqındaǵı nızamlarına hám basqa da nızamlarǵa ámel qıladı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Oraylıq saylaw komissiyasınıń aǵzaları xalıq deputatları rayonlıq hám qalalıq Keńesleriniń usınısı boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi tárepinen saylanadı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Oraylıq saylaw komissiyasınıń baslıǵı komissiya aǵzaları arasınan Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵınıń usınısı menen komissiya májilisinde saylanadı.
XXIV BAP
KONSTITUCIYaLÍQ BAQLAW
112-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasında Konstituciyalıq baqlawdı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyalıq baqlaw komiteti ámelge asıradı.
Konstituciyalıq baqlaw komiteti Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi tárepinen siyasat hám huqıq tarawınıń qánigeleri arasınan Konstituciyalıq baqlaw komitetiniń baslıǵı, onıń orınbasarı hám komitet aǵzaları quramında saylanadı. Konstituciyalıq baqlaw komitetine saylanǵan adamlarıń wákillik múddeti - bes jıl.
Konstituciyalıq baqlaw komiteti baslıǵınıń, baslıǵı orınbasarınıń hám aǵzalarınıń minnetlerin deputatlıq mandat penen qosıp atqarıwǵa bolmaydı.
Konstituciyalıq baqlaw komitetine saylanǵan shaxslar bir waqıttıń ózinde aktleri komitettiń baqlawında bolǵan uyımlardıń quramına kire almaydı.
Konstituciyalıq baqlaw komitetine saylanǵan shaxslar óz minnetlerin atqarıwda ǵárezsiz boladı hám tek Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyasına ǵana baǵınadı.
113-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyalıq baqlaw komiteti:
1) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń tapsırması menen oǵan Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine qarap shıǵıwǵa usınılıp atırǵan Qaraqalpaqstan Respublikası nızamlarınıń hám basqa da aktleriniń Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasına muwapıqlıǵı haqqındaǵı juwmaǵın usınadı;
2) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlarınıń kem degende besten biriniń, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵınıń usınısı menen Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi tárepinen qabıl etilgen nızamlardıń hám basqa da aktlerdiń Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasına muwapıqlıǵı haqqındaǵı juwmaǵın Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine usınadı;
3) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń tapsırması boyınsha oǵan Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidiumı qararlarınıń hám Joqarǵı Keńes Baslıǵı biylikleriniń Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasına hám nızamlarına muwapıqlıǵı haqqında juwmaǵın usınadı;
4) Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń tapsırması, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlarınıń kem degende besten biriniń, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Baslıǵınıń usınısları boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń qarar hám biylikleriniń Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasına hám nızamlarına muwapıqlıǵı boyınsha juwmaǵın Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesine usınadı;
Sonday-aq, Konstituciyalıq baqlaw komiteti óz baslaması boyınsha Qaraqalpaqstan Respublikası joqarı mámleketlik hákimiyat hám basqarıw uyımları aktleriniń Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyasına hám nızamlarına muwapıqlıǵı haqqındaǵı juwmaqlardı usınıwǵa haqılı.
Komitettiń juwmaǵı tek Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń barlıq deputatlarınıń úshten ekisiniń dawısı menen qabıllanǵan Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń sheshimi menen biykarlanıwı múmkin.
Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komitetin shólkemlestiriw hám onıń jumıs tártibi Qaraqalpaqstan Respublikası Konstituciyalıq baqlaw komiteti haqqındaǵı Nızam menen belgilenedi.
XXV BAP
PROKURATURA
114-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń aymaǵında nızamlardıń durıs hám bir qıylı orınlanıwın baqlawdı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Prokurorı hám oǵan baǵınıshlı prokurorlar ámelge asıradı.
115-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Prokurorı Ózbekstan Respublikasınıń Bas prokurorı menen kelisilip, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi tárepinen tayınlanadı hám bosatıladı.
Rayonlardıń hám qalalardıń prokurorları Qaraqalpaqstan Respublikası Prokurorınıń usınıwı boyınsha Ózbekstan Respublikasınıń Bas prokurorı tárepinen tayınlanadı hám bosatıladı.
Qaraqalpaqstan Respublikası Prokurorınıń, rayonlar hám qalalar prokurorlarınıń wákillik múddeti - ó jıl.
116-statya. Qaraqalpaqstan Respublikası prokuratura uyımları óz wákilliklerin hár qanday mámleketlik uyımlardan, jámiyetlik birlespelerden hám lawazımlı adamlardan biyǵárez, tek nızamǵa baǵınıw menen ámelge asıradı.
Prokurorlar óz wákillikleri múddetinde siyasiy maqsetlerdi gózlewshi siyasiy partiyalarǵa hám basqa da jámiyetlik birlespelerge aǵzalıǵın toqtatıp turadı.
Prokuratura uyımların dúziw, olardıń wákillikleri hám jumıs tártibi nızam menen belgilenedi.
117-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń aymaǵında jınayatshılıqqa qarsı gúresiw boyınsha operativ-qıdırıw, tergew wazıypaların hám basqa da arnawlı wazıypalardı óz betinshe atqaratuǵın jeke, kooperativlik shólkemlerdi, jámiyetlik birlespelerdi hám olardıń bólimshelerin dúziw jáne olardıń islewi qadaǵan etiledi.
Nızamlılıqtı hám huqıq tártibin, puqaralardıń huqıqların hám erkinliklerin qorǵawda huqıq qorǵaw uyımlarına jámiyetlik birlespeler menen puqaralar járdem etiwi múmkin.
XXVI BAP
FINANS HÁM BYuDJET
118-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik byudjeti respublikalıq hám jergilikli byudjetlerdi óz ishine aladı.
119-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik byudjetiniń dáramat hám qárejetlerin respublikalıq hám jergilikli byudjetlerge bóliw Qaraqalpaqstan Respublikası nızamları menen belgilenedi.
ALTÍNSHÍ TARAW
KONSTITUCIYaNÍ ÓZGERTIW TÁRTIBI
120-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyasına ózgerisler Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi deputatlarınıń ulıwma sanınıń eń keminde úshten ekisiniń kópshilik dawısı arqalı qabıl etilgen nızamı yamasa Qaraqalpaqstan Respublikasınıń referendumı menen kirgiziledi.
121-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi Konstituciyaǵa ózgerisler kirgiziw haqqında nızamdı tiyisli usınıs bolǵannan keyin altı ay dawamında qabıl etiwge haqılı. Eger Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi Konstituciyaǵa ózgeris kirgiziw haqqındaǵı usınıstı qaytarsa, keminde bir jıldan soń onı qaytalawǵa boladı.


c: text/html

text:
Talil ve tahminler ukrain bürosınıñ reisi Sergey Dâçenko Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde aytqanı kibi, Qırımnıñ energetik qamaçavı aqqında laf yürsetmege vaqıtsızdır, çünki Ukraina şimdi Rusiyege tabidir.
Ekspert dey ki, Qırımnıñ energetik teminlevini sıñırlap, Ukraina «tenazuriy cevapnı elde ete bile».
«Ukraina yañı şaraitlerde öz energetik mustaqilligini teminlemegence, Rusiyege ve energetika saasında ola bilecek sanktsiyalarğa tabidir», – dedi Dâçenko.
Onıñ sözlerine köre, Donbassnıñ bir qısmı şimdi ukrain akimiyetiniñ nezareti altında olmağanı sebebinden vaziyet daa da zorlaştırıla.
«Bir qaç yıl evelsi özümiz öyle tabi degil edik. Amma resurslarnıñ büyük bir qısmı Ukraina nezareti altında olmağan territoriyada qalması sebebinden problemler başlandı», – dep añlattı Dâçenko.
Ekspert dey ki, devlet energetik havsızlığı ile vaziyetni eyileştirmek içün areket etmedi. Neticede Ukraina «kene de energiyanı ital etmege mecbur».
Herson vilâyetinde oktâbr 20 künü kene bir kene «Melitopol-Canköy» yolağınıñ tiremelerini bozdılar. Biriniñ tübüne mina qoyulğan edi. Militsiyanıñ bildirgenine köre, 3 mina ve 2 trotil qılıçı tapıldı. «Elektroenergetika obyektlerniñ aselet bozulması» maddesi boyunca cinaiy ketişat başlanıldı.
Oktâbr 6-na keçer gecesi belgisiz şahıslar Canköy-Melitopol yolağınıñ eletktrotiremesini bozdılar.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya iştirakçileri «mal» qamaçavından soñ Qırımnıñ «energetik» qurşavınıñ ola bilecegini bildirgen ediler.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vitse baş nazir - Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri naziri İrina Vereşçuk, mart ayınıñ 15-inde gumnaitar koridorlarnıñ işiniñ neticelerini añlattı.
Onıñ sözlerine köre, tasdıqlanğan 9 gumanitar koridordan tek 7 işledi. Olarnıñ vastasınen bloklanğan şeerlerden umumen 28 893 kişi qurtara bildik.
Dontesk vilâyeti.
Mariupoldan koridor vastasınen tahminen 20 biñ kişi qurtarıldı. Bu şeerden Berdânsk,Manğuş ve başqa meskün yerler boyunca Zaporijjâ yönelişine 4 biñden ziyade şahsiy maşna çıqtı, 570-i endi Zaporijjâ şeerindedir. Başqaları ise gecelemek içün Berdânskta ve başqa meskün yerlerde qaldılar. Bu eki şeerde tahliye etilgen kişilerge yardım berilir.
«Şimdi rus KHVnıñ Mariupoldan gumanitar koridor vastasınen ketken insanlarnı ücüm etkenine diqqat ayırmağa isteyim. Propagandacılar, kamera ögünde "Azov" polkunıñ şeerinden tınç yaşağan sakinlerine yol bermegenini söylemege talap eteler. RFnıñ toqtamağan ateşleri ve uçaq ücümleri sebebinden sıcaqlıqsız, suvsuz ve aşsız sığanaqlarda sağ qalmağa tırışqan Mariupollılarğa raatlıq bermek yerine, olar başqa bir feyk çekeler», - dep İrina Vereşçuk qayd etti.
Sumı vilâyeti.
Umumen 8 533 kişi tahliye etildi. Bu cümleden, Sumı şeerinden 6 950 kişi, Trostânets şeerinden 140, Lebedınadan 113, Şostkadan 166, Konotop şeerinden 1084 kişi tahliye etildi.
Harkiv vilâyeti.
Oskil ruhiyat-nevrologiya internatından 320 kişi tahliye etildi.
Nazir qayd etti ki, añlaşmalarğa baqmadan, Berdânsk şeerinde Mariupoldan insanlarnıñ, bu cümleden Türkiye ve Yunanistan vatandaşlarınıñ, tahliyesi içün avtobuslar nen gumanitar konvoy alâ daa bloklanğandır.
Aynı zamanda işğal orduları tarafından tınç rejimini muntazam bozmalar, daa bir kere insnalarnı Kıyıv vilâyetindeki Boğdanivka, Nova Boğdanivka ve Bobrık köylerinden tahliye etmege imkân bermedi.
İrina Vereşçuk, işğalcilerniñ ukrain tınç yaşağan ealisine dair nevbetiy terror areketlerini de añlattı. Şimdi Mariupol vilayeti intensiv tedaviy hastahanesinden tahminen 400 kişini esirlikte qanunsız olaraq tutalar.
«Ve Rusiyeniñ ukrain halqına qarşı daa bir terror aktı... Bugün işğalciler Mariupoldaki intensiv tedaviy vilâyet hastahanesiniñ yañıdan yerleştirilmesini bozdılar, bu ise deyerlik 400 kişidir. Olarnı reine olaraq tutalar. Men daa bir kere halqara cemaatqa muracaat etem: Mariupolda ne olğanını körüñiz ve eşitiñiz. Rusiye - terrorcı bir devlettir, ve biz bunı tanımalarını talap etemiz! Halqara cemaat ise reinelerni azat etmek içün öz quvetlerini kontsentratsiya etmeli», - dep qayd etti.
Yarın Mariupol içün gumanitar koridor üzerinde iş, em de İzüm şeerinden insanlarnıñ tahliyesi devam etecek.
Kıyıv vilâyetinde 24 saat soqaqqa çıqma yasağı sebebinden, yarın anda tahliye yapılmaycaq.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin yalıñız onıñ rejiminen razı olğan qırımtatarlar ile «dialog-rejimge» başlaycaq. Böyle bir fikirni Ukrain mustaqil siyasiy tedqiqler merkeziniñ eksperti Yuliya Tişçenko Qırım.Aqiqat saytına seslendirdi.
Malüm olğanı kibi, oktâbr 14-te oktâbr 14-te Rusiye yazıcısı Nikolay Svanidze İnsan aqları boyunca Şura toplaşuvında Rusiye prezidenti Vladimir Putinge Qırımda insanlar ğayıp olğanı aqqında bildirdi.
Putin bundan haberi olmağanını bildirip, vaziyetni ögrenecek, dep işandırdı.
Jurnalist ve uquq qorçalayıcınıñ bildirgenine köre, o, Rusiye akimiyetini «temsil institutları, şu cümleden, Meclis ile dialogğa başlamağa» çağırdı.
Jurnalistniñ aytqanına köre, Putin oña bu meselege diqqat ayırğanı içün teşekkürler bildirdi.
Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Ukrainada insan aq-uquqlarına riayet etüv aqqında soñki maruzasında Qırımdaki vaziyet, şu cümleden qırımtatar halqı vekillerine nisbeten basqı qayd etile.
BMT İnsan aqları boyunca idare Qırım akimiyeti ve Rusiye akimiyetine qırımtatarlarğa qarşı basqı, qorquzuv areketlerini toqtatmağa ve yarımadanıñ er bir sakinine esas aqlarını kefil etmege çağıra.


text:
Qırımda çarşenbe künü, mayıs 27-de, apansızdan ava bozuldı, Aqmescitte küçlü yağanaq başlandı, Keriç boğazı rayonında – parom keçitiniñ işine keder ete bilecek şiddetli yel başlandı.
RİA Krım bildirgeni kibi, yarımadada furtuna havfı ilân etildi, yel 20 m/s yete. Qırım Cumhuriyeti Fevqulâde işler nazirligi bildirgeni kibi, böyle ava mayıs 29-na qadar sürecek.
Aynı zamanda, Keriç parom keçiti adetiy rejimi boyunca çalışa. Yel artacaq, amma paromlar epbir yürecek, – deyler «Deñiz müdirligi»nde.
Şimdi «Qırım-Kavkaz» ve «Nikolay Aksenenko» paromları yüre.


text:
Eki aftadan berli işğal altındaki Qırımda yağğan boranlı yağmur ve sağanaqlar yerli sakinlerge bir sıra problem çıqara. Yağanaqlar köylerni basa, insanlarnı bağsız qaldıra ve yol qazalarınıñ sebebi ola. Zarar körgen qırımlılar yarımadanıñ Rusiye akimiyetinden yardım bekley, amma o da er keske vade etilmey.
Rusiye kontrolindeki Qırım ükümeti iyünniñ 23-nde bir qaç kün evelsi 50 ev zarar körgen Aqmescit rayonınıñ Biy Tanış (Pervomayskoye) köyüniñ sakinlerine körgen zararları içün ivaz töleycek, dep vade etti. Yağanaqlar köylülerniñ evlerini ve azbarlarını bastı. Alacaq paralarınıñ miqdarı şimdilik belli degil – memurlar zararnı daa esaplamadı.
Biy Tanışta sağanaq aqibetleri şimdi Qırımnıñ diger regionlarına baqqanda daa çoq körüne, amma diger regionlarda da akimiyetniñ yardımını bekleyler – yağmurlar sebebinden insanlar evsiz qaldı.
Yağmur elli evni bastı
Yarımadada bir qaç künden berli toqtamayıp yağğan küçlü yağmurlar neticesinde topraqta toplanğan suv sebebinden Biy Tanış köyüni suv bastı. Yağanaqlar köylülerniñ evine ve bostanlarına kirdi. Qurtarıcılarğa muracaat etmege mecbur oldılar.
«Akimiyetniñ belediye organları, rayonnıñ kommunal hızmetleri ve Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ mütehassıslarınıñ işi ve vastaları sayesinde suv çıqarıldı, çöplük toplandı, suvnı çekken kanal qoyuldı», – dep aytıla Qırımnıñ Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ yolbaşçılığında.
İyünniñ 23-nde Qırımnıñ Rusiye ükümeti zarar körgenler tazminat alacaq, dep söz berdi. Qırımnıñ Rusiye baş nazir muavini İrina Kivikonıñ aytqanına köre, al-azırda zarar ve ivaz miqdarı esaplana.
Qırımnıñ yedek fondundan zarar körgen er bir kişige tazminat ödenecekİrina Kiviko
«(Suv basuvından zarar körgen – QA) elli ev. Biy Tanış köy qasabasınıñ sessiya qararı esasında eñ çoq, orta ve eñ az zarar körgenlerge bölemiz. Qırımnıñ yedek fondundan zarar körgen er bir kişige tazminat ödenecek», – dep ayttı o.
Zarar körgen evlerniñ derecesi ve ev saipleriniñ zarar miqdarı qararını iyünniñ 25-nde olacaq sessiyada qabul etmege vade eteler, kelecek aftadan başlap ise ödemege söz bereler.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov «bürokratiya olmasın ve bazarertesine qadar (iyünniñ 29-na – QA) para berilsin», dep emir etti.
«İnsanlar oğrağan problemlerinen bir özleri qaldı»
Qırımda yağğan yağmurlardan tek Biy Tanış zarar körmedi, Aqmescit, Aqşeyh, Canköy ve Bağçasaray rayonlarınıñ bir qısmı zarar kördi. Yerli sakinlerniñ evlerinden suvnı qurtarıcılar çıqardı.
Bazı yerlerde suv ev, aran, issihanelerge kirdi, anda olğan er şey zarar kördiZair Akadırov
Qırımlı Zair Akadırov «Qırım aqqında» blogunda Bağçasaray rayonınıñ Bürlük (Vilino) köyünde şahsiy evlerni suv bastı, dep bildire. Onıñ aytqanına köre, köy sakinleri bir qaç künden berli akimiyetten yardım bekley.
«Bazı yerlerde suv ev, aran, issihanelerge kirdi, anda olğan er şey zarar kördi. Kederli bir şey. Afattan zarar körgen er keske sebatlı ve sabırlı olmalarını, bütün meselelerniñ tezden çezilmesini tilemek qaldı. İnsanlar oğrağan problemlerinen bir özleri qaldı», – dep ayta o.
Yağmurlar bir qaç kün evelsi köyde yağdı. Köy sakinleri aqibetlerini alâ daa yoq etip olamay. Sağanaq neticesinde köy töpesindeki tarlalardan suv ev ve bostanlarğa aqıp keldi. Dört evni ve 19 bostannı bastı.
«Evimizniñ alını baqıñız. Aşhaneni suv bastı, bala odasına da kelip başladı», – dep ayta evlerden biriniñ saibi ve yağmur suvı basqan yerlerni köstere.
Bazı köylülerniñ suv altında qalğan aranlarında tavuqlar öldi, insanlar para qazanğan bereketleri olğan issihaneler zarar kördi. Bürlük sakinleriniñ «Crimean Tatars» leyhasına tarif etkenine köre, bir qaç daqqa içinde mülksiz qalğanlar. Akimiyet olarğa emiyet berip, problemni al etmege yardım eter, dep ümüt eteler. Şimdilik tek suvnı çıqarğan qurtarıcılarnıñ yardımını körgenler.
Bürlük yolbaşçısı Aleksandr Şabalov akimiyetniñ «havuz olmağan töpelerden, tarlalardan suv kelecegine azır olmağanını» qabul etti.
Soñki künleri Qırımda böyle ikâyeler daa çoq ola.
Sağanaq qurbanları
İyünniñ 16-nda Canköy rayonınıñ Toy Tobe (Kovılnoye) köyünde 15 azbar ve Aqşeyh rayonınıñ Büyten köyünde dört azbar suv altında qaldı, dep haber etilgen edi.
İyünniñ 21-nde Aqmescit rayonınıñ Anğara köyünde küçlü yağmurlar neticesinde suv insanlar olğan eki maşinanı alıp ketti. Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ hadimleri maşinalarnı aqımdan çıqarıp oldı. Kimse zararlanmadı.
Aqmescitte bir kün evelsi yağmur vaqtında suv qurucılarnıñ vagonçığını Salğır özenine alıp ketti, içinde er adam bar edi.
Adise şaatları oña çıqmağa yardım etti. Kelgen qurtarıcılar ise onı «acele yardım» hadimlerine berdi.
Kezlev civarındaki Terekli Qoñrat (Moloçnoye) köyünde afat tereklerni ve şahsiy evniñ qorasını yıqtı, gaz borusını da alıp ketti, dep bildire şaatlar.
Aqyarda iyünniñ 18-nde yağmur sebebinden soqaqlardan birinde maşina qaldı. Aman-aman yarısı suv altında qaldı.
Şeerde yağmur sebebinden, yerli akimiyetniñ malümatına köre, yigirmi ev zarar kördi.
İyünniñ 20-nde yağanaqlar sebebinden Aqyardaki Kazaçya körfeziniñ resmiy olmağan plâjlarından birinde tahminen beş yüz tonna topraq eşildi. Ekologlar Fiolentteki Tsarskoye köyü rayonında eşilüv telükesi bar, dep haber eteler.
Bu zararlar daa bitmegendir. Qurtarıcılar iyünniñ 23, 24 ve 25-nde olacaq boranlı yağmur, iri burçaq aqqında tenbiley. Keriç, Aqmescit ve Aqyarda Ekinci cian cenkinde qazanılğan ğalebeniñ 75 yılına bağışlanğan arbiy paradalr keçirile. Koronavirus ve yaramay avağa baqmadan, olarnıñ keçirilüvi lâğu etilmedi.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov iyünniñ 23-nde veteranlarnı şemsiyelernen temin etmege emir etti: «Yarın ava arbiy parad vaqtında yahşı olacaq, dep ümüt etemiz».
Qırım sinoptikleri Qırımda boranlı yağmurlar iyünniñ soñunace yağacaq, dep tahmin ete.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aqyarda (Sevastopol) sentâbr 7-sinde üç kün sürecek "Russkaya Troya" festivali açıldı. Onıñ devamında seyircilerge lektsiya oquycaqlar, uruşlarnıñ rekonstruktsiyası, filmler, kontsertlerni kösterecekler, prâniklerni boyalamağa, eski çalğı aletlerinde çalmağa ögretecekler, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Festivalni, Aqyarnıñ rusiyeli akimiyeti ve Arbiy tarih müzey qoruğı teşkil etti. Olarnıñ aytqanına köre, tedbirniñ maqsadı - Qırım cenkinde Aqyar qorçalayıcılarnıñ hatırasını ebediyleştirmek.
Qurğanda bir qaç esas meydanlçıqlarnı tiklediler - köçüci aşhane, Medlinskiy polkunıñ soñki uruşı ve rus askerleriniñ darbeni qaytarğanı.
Müzey hadimleri, Aqyarda mina cenki aqqında ve arbiy cerrah Nikolay Pirogovnıñ faaliyeti aqqında maruza azırladı.
Aqyarnıñ rusiyeli akimiyeti, Qırım cenkinde Aqyarnı qorçalağan askerlerniñ neslini davet etti.
Aqyarda "Russkaya Troya" festivali 2017 senesinden berli keçirile.
Rusiye Qırımnı 2014 senesi işğal etmegecence, buña oşağan festival keçirilgende, müzey ekspozitsiyalarnıñ seyir etilmesi bedava edi. Bu yıl ise ekskursiyalar ücretli oldı.
Qırım cenki 1853-1856 yılları, Yaqın Şarq ve Balkanlar ükmü içün Rusiye İmperiyası ve birleşken Osmanlı Devlet, Büyük Britaniya, Frenk İmperiyası, Sardiniya Qırallığı arasında edi. Rus ordusı o zaman yutquzğan edi.


text:
Ukrayinalı jurnalist Taras İbragimov çoq yıl devamında işğal etilgen Qırımda çalıştı. O, halqara teşkilâtlar tarafından siyasiy mabüs kibi tanılğan qırımlılarnıñ mahkemelerini türlü Kütleviy haber vastalarında aydınlattı. Bir vaqıt Rusiye akimiyeti İbraimovnıñ Qırımğa kirmesini yasaq etken soñ Qırım yarımadası onıñ içün qapalı oldı.
2019 senesi Rusiye sıñırcıları Taras İbragimovğa Qırım yarımadasına kirüvni 35 yılğa yasaq etti. Şimdi Taras UA Suspilne televizion kanalında çalışa ve arbiy mevzularnı aydınlata. Qırım.Aqiqat jurnalistniñ Rusiye-Ukrayina cenkinde işiniñ tafsilâtlarını ögrenmek içün Taras İbragimov ile subetleşti.
– Zemaneviy Rusiye aqiqatı ile tanış olğan bir şahs kibi siziñ içün keñiş mıqyaslı istilâ beklenilgen ya da şaşırtıcı bir şey oldı?
Ertemi, keçmi keñiş mıqyaslı cenk başlaycağını añlay edim. Özümi buña azırlay edim. Bu olacağını añlay edim
– Menim içün, aynı zamanda em şaşırtıcı, em beklenilgen bir şey edi. Zenaatım siyasetşınas ve Ukrayina sıñırlarında 120 biñ arbiy nafile toplanmağanını añlay edim. Bu şantaj ya da sadece qorqutmaq içün yapılğanına ve "diplomatik yolnen" al etilecegine inanmaq qıyın edi. Ertemi, keçmi keñiş mıqyaslı cenk başlaycağını añlay edim. Özümi buña azırlay edim. Bu olacağını añlay edim.
– Er şey başlanğanda sen qayda ediñ?
– Sabanı Kıyivde qarşıladım. Çoqusı içün olğanı kibi bu pek uzun kün edi. Şu künü men keç yuqlap qaldım, intervyü almağa azırlana edim. Saat 3-te yuqlap qaldım, saat 4-te qız aqrdaşım meni uyandırdı. O da jurnalist. O, Putinniñ bizge açıq şekilde cenk ilân etkenini baqa edi.Pek ağır ve qorqunçlı. Şeylerimizni toplap, nyüzrumğa kettik. Yol boyu patlav seslerini eşite edik. Bu müitte biz muarririyetke kete edik.
– Kıyivde özüni telükesizlikte is etesiñmi, hususan jurnalist faaliyeti ile oğraşqan adam kibi?
Cenk vaqialarını aydınlatmağa isteysiñ? Özüne mesüliyetni almaq kereksiñ
– Elbette is etmeyim. Doğrusını aytqanda soñki vaqıt sirena seslerine cevap bermeyim. Telâş daima mennen. İlk künleri vaziyet ceetinden telâşlana edim. Şimdi men telükelerni biraz mantıqlıca qıymetlendirip başladım.Bir qaç afta evelsi Mıkolayivge barıp keldim. Okoplardan reportaj azırlay edik. Men bulunğan yerde topçular ordusı çalışa edi - em bizim, em duşmannıñ. Anda er an bir şey uçıp kele bile edi. Yaşayışım içün qorqa edim. Anda telükesiz edi. Yani öz yaşayışıñ içün özüñ mesüliyetlisiñ. Cenk vaqialarını aydınlatmağa isteysiñ? Özüne mesüliyetni almaq kereksiñ.
– Daa qayda qorqunçlı edi?
– İlk künleri İrpinniñ civarında. Bu telükeli edi. Anda jurnalistler öle edi. Biz patlağan köpür altından adamlarnıñ tahliyesini çıqara edik. Daima kerginliktesiñ. Andan ketmege isteysiñ.
– Sen daima qızğın yerlerde çalışmağa istediñ. Saña bu mevzu yaqın edi, bu sañ keldi.
İç tüşünmeden arbiy jurnalistikağa avesimni Ukrayinadaki cenkni iç bir vaqıt aydınlamamağa deñiştirir edim
– E. İç tüşünmeden arbiy jurnalistikağa avesimni Ukrayinadaki cenkni iç bir vaqıt aydınlamamağa deñiştirir edim. Amma ne içün men Ukrayindaki cenkni aydınlatmağa istedim? Çünki adamlar öle, bu dert ve ağrı. Ve sen bunı kösterseñ, onı tezce toqtatmağa fırsat bar. Cenkni tek adrenalin ve atışlar içün aydınlatmaysıñ.Onı tezce toqtatmağa yardım ete bilecek ikâyelerni aytıp bermege isteysiñ. Adamlar bu deşet, felâket olğanını ve böyle olmamq kerek olğanını körmeliler.
– Kıyiv viyaletinde daa qayda oldıñ?
– İrpin, Buça, Borodânka. Köylerden keçtim. Bu yerlerge adamlar qurtulmaq içün kete ediler. Borodânka bu tınç şeer civarıdır. Ve anda cenklerniñ aqibetlerini körgende, şaşasıñ. Er bir yanğan, berbat olğan ev, daire, maşna artında mahv etilgen insan ayatları. Ve bu umumiy teessuratalar. Er bir vaqiağa ayrı kelgen, bu felâkettir, arbiy cinatlerdir.
– Bütün bularnı körip, özüni nasıl idare etesiñ?
– Er bir ikâyeni teren tüşünmemege tırışam. Çünki soñ pek ağır. Men bu ikâyelerni aytıp bermege tırışam. Bütün bularnı Ukrayinada, Kıyiv vilâyetinde, Avropanıñ merkezinde körgenine inanmağa istemeysiñ. Bir köyde öz eviniñ azbarında kömülgen adamnıñ evini, ya da Buçadaki mahkemesiz idamlarnı körgenine inanmaq istemeysiñ. Bunı nasıl añlamaq mümkün olğanını añlamayım.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d2ud65mnh9spru.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Doğrusını aytsam, iqtidar qoltuğını sım-sıqı tutqan hiç bir urus siyasetçiniñ ne laflarını diñlep olam ne de sıfat-süratlarına baqıp olam. Bu qadar yalan ve yüzsülük değil medeniy memleketlerni, er türlü hıyanetlik, iftira, yalan ve zülümnı körgen qırımtatarlarnı bile şaşırta. Yalan üstüne yalan. Büyük arifli YALAN. Yalancınıñ çırağı yatsığa qadar yanar, derler, lâkin bularnıñ yalanı ekindi vaqıtqace bile dayanalmadı.
«Bular bizim askerler degil» - dedi, bir ay bile keçmedi ve aksini itiraf etti. «97% destek», «içtimaiy araştıruvlar», «azlıqlarnıñ aq-uquqları», «adiy vatandaşlarnıñ menfaatleri», «hafvsızlıq» kibi terminlerniñ arqasına turıp medeniyet ve insanlıq qanunlarnıñ temel prensiplerine zıt kelgen öz areketlerni aqlamaq teşebbüsünden başqa bir şey degil.
Bu yalanlarnıñ kün yüzüne çıqması ve aşkâr olması Qırım toprağınıñ zapt etilmesini işğal olaraq bilgen bizlerni ümütlendire, Qırım'nıñ güya qurtarılğanını tüşüngen yarımadanıñ diger sakinlerini ise terenden tüşündüre. Urusye'niñ yolbaşçısı, çarı ve sahibi, adam yerine saymağan öz halqınen 4 saatlıq körüşüvi devamında daha bir kere kimniñ ne qıymette olğanını numayış etti.
Kameralar ögünde aytqan sözlerine, qullanğan ibarelerine ve yüz ifadelerine diqqat etilse, sañki dersiñ bular aqıl hastası, deli yahut cahil. Lakin bu cahillik degil. Mısqıllap ve aşalap öz üstünlügini köstermek kibi kompleksler her ne qadar psihiyatristlerniñ işinen doğrudan bağlı olsa da bu vaziyette böyle davranışlar, ne yazıq ki, bir devletniñ temel siyasetini teşkil ete. Elindeki pıçaqnen qorqutmağa tırışqan soqaq serserisi dayın, yaramazlıq yapıp, özünü etraftakilerniñ üstünde tutmaq ğayreti uzaq kelecek ciyetten kimsege fayda ketirmegendir.
Sen dünya memleketlerniñ temsilcileri qarşısına keçeceksiñ de soñra butün fakt ve delillerge köz yumıp, boy-boy yalan aytacaqsıñ! Hayret! Sinsiy ve ayneci siyaset ince ve nazik olmalı degende, bularnıñ yapqan işleri baltanen odun parçalağan köylüniñ icraatlarından farqlı degil.
Yalan ile kerçekni ayırıp olğan medeniy insanlar Urusye hükümeti tarafından aytılğan yalan tolu laflarğa ehemmiyet bermeseler de mezkür federatsiyada yaşağan vatandaşlarnıñ çoqusı qulaqlarını tıqa-basa yalannen toldurmağa, afsus ki, özleri izin bereler. Olar bunı er ya da keç añlamağancek, şahsiy menfaatlerni vatan ve millet menfaatlerinden üstün tutqancek, yalanı maqbul körgen soñ iqtidardaki canavarlar başlarınıñ tepesinde oturıp qanlarını emmege devam etecekler. Ve böyleliknen mevcut sistema öz içine qapanacaq, çürümege yol açaraq inqilâpnı bekleycek.
«Düşman ğarp»nıñ aqılını qarıştırmaq içün uydurılğan yalanlar öz maqsadına irişip olmadı. Ceneva’daki körüşüv ve müzakereler tenqit etilse de asılında zann etilgeni kibi manasız degil ve mağlübiyet olarak qabul etilmemeli. Bir çoq siyaset erbapları ve gazetacılar bu vaqiyağa tek bir taraftan baqmaqnıñ yañlış olğanını ve şekili, mahiyeti ve uyğulanması boyutlarında bir çoq inceliklerniñ olğanını açıqladılar. Añlaşmanıñ imzalanmasından soñra AQŞ ve AB tarafından seslendirilgen sual ve talaplar bunı tasdiq etmekte.
Ğarp dünyasınıñ endi tecrübeli olğanını unutmayıp, Urusye devletiniñ neden ibaret olğanını pek yahşı bilgenini köz ögünde tutmaq kerek. Ekseriyet Ukrayin devlet adamlarınıñ da ciddiy aqıl sahibi, vetanperver ve milletsever olğanlarını diqqatqa alıp, olar qabul etken qararlarnıñ ve yapqan siyasi adımlarnıñ isabetli olacağına ümüt etmeli. Olarğa hain ve satqın demeyip işanmaq, lakin sıqı nezaretni de terk etmemek kerek. Hatırlasañız, muhalafetni temsil etken üçlü taqım fevralniñ soñunda sabıq ve qaçaq prezidentnen de buña beñzegen sözleşmeni imzalağan ediler. Neticede kimniñ yutıp kimniñ mağlüp olğanına şahit oldıq. Bu areketlerniñ hepsine taktik manevralar nazarınen baqmalı, dep tüşünem. Mühim olğanı - yalancınıñ bütün yalanlarını açıqqa çıqarmaq ve böyleliknen onı silâhsız ve çaresiz qaldırmaqtır.
Bizge aşatmaq istegenleri eñ büyük yalan ise ne Qırım, ne Ukrayina, ne de astı üstüne ketirilgen tarihnen bağlı. Eñ büyük yalan Urusye’niñ özü içinde saqlı. Bu yalanğa andaki iqtidarnıñ ekseriyet siyasetçileri bile can göñülden işanalar ve bar küçünen başqalarğa añlatıp köstermege ğayret eteler. Öyle yalan ki, baqışlarnı mağrur, yüreklerni kibir dalğalarınen bulandıra ve sañki köklerge kötergen qanatlarnıñ asılında cehennemniñ tübüne çekken ateş taşları olğanını körmege imkân bermey. Bu eñ büyük yalan – Urusye’niñ küçlü ve temelli devlet olğanıdır. Halbuki, vaqıt keçken sayın bu «muazzam» ve «muhteşem» saraynıñ kerçekte qumdan yapılğanı ve kiçik balaçıqnıñ bir tepmesinen bile yıqtırmağa mümkün olğanı añlaşıla.
Yaqın keçmişte Refat Çubarov meydanğa kelgen vaziyetni añlatmaq içün birisiniñ evge kirgen silahlı sarhoş misalini ketirgen edi. Oña nasıl qarşılıq bermeli? Tutıp tışarı atmaq içün küç-quvet qullanılsa kene kelir, qapığa dayanır ve onı qırıp içeri kirmege tırışır. Miyi bulanğan, özünde değil, şaşmalap ne yapqanını bilmegen, herkesni qabaatlı körip özüni aqlamaq içün eñ çirkin qabalıqnı köstergen, ağızından çirkef tökülgen, eline ne keçse savurıp atqan insan qıyafetteki mahlüqqa qaysı tilnen laf diñlettirmek mümkün? Ferasetli hareket etmeli. Maqsat cezalamaq degil, ders berip, aqıl ögretmektir. İşte aynı böyle sabır strategiyasını da şimdi Ukrayina’nen beraber ileri kelgen dünya memleketleri uyğulamaqtalar. Her adımnı 100% emin olğan soñ atmaq, etraflı, esaslı ve terenden tüşünip hareket etmek içün zaman kerek. Yalan ve iftiralarğa qarşı namus, şeref, doprulıq ve adaletnen cevap bermeli. Acelecilikte ne bir fayda ne de bir hayır bar. Barsın, hatanı qarşı taraf yapsın.
Ahmet Derviş, qırımlı közetici
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Rusiyeniñ kontroli altında bulunğan Qırım mahkemeleri bir kişilik piketlerde iştirak etken qırımtatarlarğa qarşı memuriy işlerni baqmağa devam etti. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Canköyde mahkeme bir kişilik piketlerniñ üç iştirakçisi – Ablâmit Ziyadinov, Rustem Ametov ve Ayder Zekeryayevge 15 biñ rublelik (7 biñ hrivnağa yaqın – QA) cöreme tayin etti. Daa ekisi – Ayder Suleymanov ve Remzi Kutuzovğa 10-ar biñ ruble (qararnen 4700 hrivna – QA) miqdarında cöreme yazıldı.
Aq-uquq qoruyıcısı Lütfiye Zudiyevanıñ aytqanına köre, «piketçi»lerden biri, Ayder Suleymanov, mahkemede, oña qarşı memuriy protokol tizilgende polis memurları oña tazyıq etkenlerini söyledi.
Zudiyeva: «O, sorğunı grajdan urbalı adam yapqanını söyledi. Suleymanovnı polis bölügine şahsiy maşinanen alıp kettiler. Onıñ, maşinağa oturmamaq aqqı bar edi. Ayder polis bölügine ketirilgen soñ advokatnıñ berilmesini talap etti ve buña qaba surette berilgen menfiy cevap aldı. İhtimal, polis hadimi Suleymanovnı, itiraf etmese cinaiy madde boyunca taqip etilecegi ile qorquza edi», – dep ikâye etti.
Ondan ğayrı o, «piketçiler»ge qarşı bir qaç protokol bir aydan ziyade vaqıt keçken soñ tizildi, bu ise qanunlarnıñ qaba bir bozuluvıdır, dep ilâve etti.
Aqmescit rayon mahkemesi ondan ğayrı qırımtatarlar Lemar Acigafarov ve Rustem Troşqa qarşı10-ar biñ rublelik cöreme tayin etti.
Dekabrniñ 18-nde Qırımda, daa evel tintüvler ve tevqiflerge cevaben bir kişilik piketlerge çıqqan qırımtatarlarğa qarşı 70-ke yaqın mahkeme oturışuvı ötkerildi. Faaliyetçilerge qarşı, tayin etilgen piket ötkerüv tertibiniñ bozulması munasebeti ile (Rusiyeniñ Memuriy tertip bozuv aqqında kodeksi, madde 20.2, 5-nci qısım) memuriy protokollar tizildi.
Mahkemeler, yarımadada Qırım musulmanlarnıñ tintüvleri ve tevqiflerine qarşı yapılğan bir kişilik piketlerniñ iştirakçilerine umumen 650 biñ ruble (qararnen 285 biñ hrivna – QA) miqdarında cöremeler tayin ettiler.
Mahkeme oturışuvları, cümleden, Aqmescit, Canköy, Aluşta, Suvdağ ve bunıñ kibi de İçki, İslâm-Terek, Qarasuvbazar ve Qurman rayonlarında ötkerildi. İçki işler nazirliginiñ Qırım boyunca ekspertiza merkezi tarafından «piketler bir maqsat, bir niyet ve umumiy teşkil etilüv ile birleştirileler» şeklinde çıqarılğan hulâsa, qabaatlav tarafınıñ esas delili olaraq qabul etilmekte.


text:
Ukraina Tış işler nazirligi yarımadanı işğalden qurtarmaq içün Qırım platforması çerçivesinde nevbetteki etap başladı, dep bildirdi. Bu aqta nazirniñ birinci muavini Emine Ceppar oktâbrniñ 20-nde AB Ukraina elçisi Matti Maasikas ile körüşip ayttı.
«Devlet reberligi başlatqan faal advokatsiya fazası halqara ortaqlarımıznı Ukraina prezidenti teklif etken Qırım platforması kampaniyasınıñ tafsilâtları ve substantiv qısmından haberdar etmekten ibarettir», – dep bildire Cepparnıñ aytqanlarını nazirlikniñ matbuat hızmeti.
Ukraina diplomatı, Qırım platforması halqara toplulıqnıñ Qırımnıñ işğalini toqtatuv areketleriniñ koordinatsiyası ve semereligini arttıruv ve qırımlılarnıñ aq ve menfaatlarını qoruv, em de bu meselede işbirliginiñ bütün bar olğan ve yañı fortmalarınıñ formalizatsiyası ve sistematizatsiyası içün yañı halqara format olacaq, dep ayttı.
«Platforma Rusiyeniñ Qırım yarımadasını ilhaq etmek ıntıluvını qabul etmeme halqara siyasetiniñ pekitilüvine, Qara ve Azaq deñizlerinde Rusiye askeriyleştirilüvi neticesinde artqan telükesizlik telükelerine cevap bermek içün qoşma imkânlar berecek, sanktsiyalar vastasınen Kremlge qarşı siyasiy basqını birleştirmege ve insan aqları bozuvlarına qarşı areket etmege yardım etecektir», – dep qayd etti Emine Ceppar.
Nazirniñ birinci muavini qayd etti ki, Maati Maasikasnıñ yardımınen eñ yaqın vaqıtta AB Ukraina temsilciliginde AB aza memleketleri içün brifing ötkerilecek. Platformanıñ Avropa Birligi yönelişinde faaliyet fikirleri taqdim etilecek.
Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy ile yapqan beyanatında Ankara Qırım platforması çerçivesinde Kyiv ile işbirligi yapmağa azır, dep bildirdi.
Bu beyanatını Rusiye kontrolindeki senatorlar ve qırımlı deputatlar tenqit etti.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.


text:
Samandağ plyajı nigä üzençälekle?
Bolarnı beläsezme? - 49/2022
Dön’yadağı iñ ozın yar buylarınıñ berseneñ Törkiyädä buluın belä idegezme?
Törkiyäneñ kön’yağında Xatay rayonı çigendäge Samandağ plyajı 14 çaqrım ozınlığı belän dön’yadağı iñ ozın qomlıqlar arasına kerä. Ul Törkiyäneñ dä iñ ozın yar buyı.
Samandağ xalıq öçen açıq plyaj. Anda diñgez, qayber fasıllarda bik dulqınlı buluına qaramastan, köz köne tınıçlana.
Plyaj yänäşäsendä urın alğan Titus tunnele dä kürelergä layıq urınnardan berse. Ul Rim imperatorlığı çorında bezneñ êranıñ 1nçe yözyıllığında tözelgän. Anıñ keşe qulı belän yasalğan täwge ozın tunnel’ buluı uylanıla. Tulısınça taw êçendä çoqılğan 1380 metr ozınlığında, 7 metr biyeklegendä häm 6 metr kiñlegendäge tunnel’ tawlardan ağuçı sunıñ portqa zıyan saluın kirtäläw maqsatınnan yasalğan.
Tunnel’neñ diñgez yağındağı oçına yaqın mäydanda bik küp qıya qaberlege urın alğan Bişekle mäğarä häm beraz kitkäç ähämiyätle port şähäre bulğan Selevkiya Piyeriya bar.
Samandağ plyajı yuqqa çığu qurqınıçı yanawçı Çeloniya midas häm karetta dingez taşbaqalarınıñ yomırqa salu häm ürçü mäydannarınıñ berse bularaq ta ähämiyätle.


text:
16 – nöwetlik süriye muzakiriliri qazaqistanda ötküzülidu
«kowid – 19» yuqumi sewebidin kéchiktürülgen «süriye» témiliq astana muzakiriliri 7 – 8 – iyul künliri qazaqistanning paytexti nursultan shehiride ötküzülidu.
türkiye awazi radiyosi xewiri: qazaqistan tashqi ishlar ministirliqining bildürüshiche, muzakirilerge, kapaletchi döletler türkiye, iran we rusiyedin sirt yene, süriyedin beshsher esed hakimiyiti we herbiy öktichilerning wekillirimu qatnishidiken.
muzakirilerge, birleshken döletler teshkilatining alahide wekili, iyordaniye, liwan we iraqmu közütküchi süpitide ishtirak qilidiken....
-
27.09.2022
-
27.09.2022
-
-
-


text:
Türkiyede iyül 31 – avgust 2 künleri Qırımtatarlarnıñ bütün dünya kongressini keçirecek olalar. Kongressniñ teşkil etilmesi aqta qarar Ankarada keçirilgen Türkiye qırımtatar teşkilâtlarınıñ platforma toplaşuvında alındı, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Qırımtatarlarnıñ bütün dünya kongressi angi şeerde keçirilecegi şimdilik belgisizdir.
İşbu toplaşuvnda qırımtatar halqınıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilev, Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov, muavini Aslan Ömer Qırımlı, Meclis reisiniñ keñeşçisi İsmet Yüksel, qırımtatar milliy areket faali Sinaver Kadırov iştirak ettiler.
2015 senesi fevral ayında Türkiyeniñ 43 qırımtatar teşkilâtı yekâne platforma çerçivesinde işbirlikte bulunmaq içün birleştiler.


text:
Herson vilâyetiniñ bala bağçasında qırımtatar tili ve medeniyetiniñ ögrenilmesi içün gruppanı açtılar.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, gruppa Herson vilâyeti Geniçesk rayonı Novoalekseyevka qasabasınıñ «Cereltse» bala bağçasında teşkil etildi.
Bala gruppasınıñ tantanalı açılışına Herson vilâyet devlet memuriyetiniñ temsilcileri, qasaba yolbaşçılığı ve yerli meclis vekilleri qoşuldı.
Musafirler ediyeler ile keldiler, balalarğa ukrain ve qırımtatar timsalleri ile bayraçıqlarnı bağışladılar. Açılışta qırımtatar ve ukrain yır ve oyunlarını icra ettiler, musafirlerni qave ve tatlılıqlar ile sıyladılar.
Gruppa odasını qırımtatar üslübinde donattılar.
Qırım.Aqiqatqa vilâyet devlet memuriyetiniñ tasil bölüginiñ yolbaşçısı İrina Popova aytqanı kibi, Novoalekseyevkanıñ daa bir «İvuşki» bala bağçasında qırımtatar gruppasını açmaqtalar.
Onıñ sözlerine köre, Novoalekseyevkada bala bağçalarında qırımtatar gruppalarınıñ açıluvı – 2015-1016 oquv yıllarına vatandaşlarnıñ qırımtatar milliy adet ve medeniyetiniñ rağbetleştirüvi ve tasilniñ qırımtatar tilinde alınmasına aqlarınıñ amelge keçirilüvi boyunca plannıñ bir qısmıdır.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Bazar künü Kyivden telefon etken tanışlarımnen başladı. Kelecek aftanıñ başında Qırımğa kelip, soy-soplarını ziyaret etecek ediler. Faqat saba haber saytına kirip, memuriy sıñır qapalı olğanını körgen soñ haberi ola bilecek qırımlılarğa ardı-sıra telefon etmege başladılar.
Tabiiy ki, menim bir şeyden haberim de yoq. Birden memuriy sıñırda sıq-sıq keçirilgen talim ya da profilaktika işleri aqılıma keldi. Qırım ve Herson arasında sıq-sıq yürgenlerni kontrol-kiriş noqtalarındaki nevbetler şaşırtmay.
Lâkin bu qadar erte telefon etkenleri ve telâşlı olğanları – beklenilmegen bir şey. Bu sebepten Rusiye, Ukraina ve Qırım neşirlerini açıp, malümatnı teşkermege başladım. Soñra bir-eki şahsiy taşıyıcınen bağlandı. Meraqlı bir şey köz ögüme keldi.
Öşek ve kerçekler
İçtimaiy ağlar ve bir qaç haber saytında memuriy sıñırnı Rusiye tarafı qapattı kibi şübeli bir malümat peyda oldı. Sebebi gece açılğan ateş ve bunıñ neticesinde yaralanğan bir qaç sıñırcı olğan eken. Can bergen bir kişi de bar edi, sanki.
İnsanlarnı Ermeni Bazarğa (Kyiv ve Odessa yönelişinde) ketirgen taşıyıcılar açılğan ateş aqqında ayta edi: sanki, gece ateş açılğan edi, bu sebepten de Rusiye uquq qoruyıcıları maşinalarnı toqtatıp baqalar
Bu malümatnı teşkermege imkân olmadı, çünki resmiy organlarnıñ bir de bir malümatı berilmedi. Faqat insanlarnı Ermeni Bazarğa (Kyiv ve Odessa yönelişinde) ketirgen taşıyıcılar açılğan ateş aqqında ayta edi: sanki, gece ateş açılğan edi, bu sebepten de Rusiye uquq qoruyıcıları maşinalarnı toqtatıp baqalar.
Böylece, silâlı zıddiyet öşekleri isbatlanğan edi.
Nasıl olsa da, memuriy sıñırnı keçkende qalabalıq çıqtı. Üylege yaqın kütleviy haber vastaları kontrol-kiriş noqtalarından biri («Çongar») maşina ve insanlarnı almağa başladı, dep bildirmege başladı. Yolcular anda ketti. Avgust 7-de qalğan kontrol-kiriş noqtaları adamlarnı almaycaq kibi öşek çıqtı.
Birinci versiyağa zıt kelmegen ekinci versiya haberler Rusiye federal matbuat vastalarına tüşken soñ muzakere etilmege başladı. Rusiye uquq qoruyıcı organlarınıñ belgisiz qaynaqlarınıñ malümatına köre, avgust 6-dan 7-ne keçer gecei memuriy sıñırnıñ Ukraina tarafı silâlı sabotajnı kerçekleştirmege tırışıp, Rusiye kontrol etken yarımadağa kirmege istedi.
Kontrol-kiriş noqtalarınıñ qapatılması, Ermeni Bazar sakinleriniñ eşitken silâ sesleri ve Lenur İslâmovnıñ yolbaşçılığı altında qırımtatar batalyonınıñ qurulması bunıñnen bağlamaq kerek eken. Söz sırası, bu birleşmeniñ adı Qırım vaqialarına dair er bir haberde keçken edi.
Kyiv şunı bildire ki, kontrol-kiriş noqtalarınıñ işi yarımadada Rusiye ordusı yerini deñiştirgeninden sebep toqtatıldı
Haberlerde tarqalğan eki versiyağa cevap olaraq üçüncisini Ukraina akimiyeti seslendirdi. Kyiv şunı ayta: kontrol-kiriş noqtalarınıñ işi yarımadada Rusiye ordusı yerini deñiştirgeninden sebep toqtatıldı, gece açılğan ateş malümatı ise ciddiy talimlerni saqlamaq içün berildi, ve atta provokatsiya ola bile.
Elbet de, al-azırda kerçek bir levha sızılmay, çünki taraflarnıñ resmiy malümatı bile añlaşılmay.
Faqat añlaşılğan şu ki, Qırımnıñ memuriy sıñırındaki tınçlıq müiti bir hayaldır.
Cenk sedası
Bu bazar künü kösterdi ki, bir-eki provokatsiya ukrainlerniñ Qırımğa kirişini qapatmaq içün yeterli. Adiy insanlar, siyasetçi ve kütleviy haber vastalarından farqlı olıp, bu provokatsiyalarnıñ teşebbüsçisi kim olğanını bile soramaylar.
Aqibetleri daa müim. Çünki ukrain ve ruslar Qırım ile memuriy sıñırdaki adise-vaqialarnı iç işler, zıddiyet olsa da, istiqrarlı ve tınç bir şey olaraq qabul etmege alıştılar.
Qamaçav, patlav ve büyük laflar – elbet de, qorqunç bir şey. Amma bir şeyge baqmadan, ukrainlerniñ memuriy sıñırdan keçmesi yasaq etilmedi, çünki içtimaiy meseleler siyasetten daa üstündir.
Em de yazda insanlar esas Ukrainadan Qırımğa ve Qırımdan soy-soplarını, dostlarını körmege keteler, vesiqa ve mal-mülk meselelerini al eteler. Adiy vatandaşlar kene bu adiseniñ reineleri oldı, olarnıñ ise iç bir tesiri olmaz.
Eşittim ki, insanlar eşyalarnı baqqan silâlı adamlarnı ve zırh vastalarını körip, yavaş laf etmege başlay edi
Bugün saba eşittim, insanlar eşyalarnı baqqan silâlı adamlarnı ve zırh vastalarını körip, yavaş laf etmege başlay edi. Keyfleri, yımşaq aytacaq olsaq, yoq. Cenk, zorbalıq ve telüke yaqın oldı, silâlı zıddiyet ile bir olğan facialı qorqu örneklerini qıdırmağa da kerekmey.
Bu ceetten Qırımnıñ memuriy sıñırı – em yarımada, em de Ukraina içün telükeli olğan telâşlı bir yer. Biraz utanmazca olsa da, amma bugünki adiseler cumhuriyetniñ şimdigi vaziyetinden memnün olğanlarnı biraz tüşündirmeli.
Sergey Liotar, Qırımnıñ siyasetşınası
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Almaniyalı Drezden şeerinde cami ve Halqara kongress-merkezi binaları yanında eki patlav yanğıradı. Politsiyanıñ malümatına binaen, kimse zararlanmadı.
Uquq qoruyıcılarnıñ bildirgenlerine binaen, patlavlar sentâbr 26-da aqşam yüz berdi. Taqiqatçılar patlav yerinde öz elinen yapılğan patlatıcı aletler parçalarını taptı.
Şeerdeki camilerde qoruv qaviyleştirildi.
«Şimdilik patlav içün mesüliyet aqqında arizalar olmasa, bunıñ sebebi ksenofobiya olğanını tüşünmelimiz», – dep ilân etti yerli politsiya yolbaşçısı Horst Kretsşmar.
Drezden almaniyalı Saksoniya toprağınıñ memuriy merkezi ola. Bu yerde Pediga qaçaqlarğa qarşı siyasiy areket (Vatanperver avropalılar Ğarpnıñ islâmlaştırılmasına qarşı – QA) teşkil etilgen.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqatı içün
Rusiye baş-naziri Dmitriy Medvedev, Devlet Dumasında yapqan işi boyunca esabat bergende, qırım sakinleri Rusiyege «qoşulğan« soñ daa da yahşı yaşap başlağanı aqqında ayttı. Aslında, yarımadanıñ sakinleri bu yahşılıqnı asla is etmeyler: başında arttırılğan aylıqlar pek tez yükselgen fiyatlarnı «aşap« taşlamaqta.
Qırımdaki fiyatlar.
2016 senesi Rusiye özüne qoşıp alğan yarımadanıñ 2017 senesi mart ayı neticelerine köre, Qırım ve Aqyardaki fiyatlar Cenübiy federal okrugnıñ (CFO) diger regionlarına nisbeten daa da tez ösip başlağan. Böyleliknen Krımstatnıñ malümatlarına köre, (erzaq ve sanai mallar ve hızmetler esapqa alınması şartınen) Aqyar fiyatları 2016 senesiniñ dekabr ayınen qıyaslanğanda 2,4%, Qırımda ise – 1,4% artqan. Aynı zamanda Rusiyeniñ qomşu Krasnodar vilâyetinde fiyatlarnıñ artması eki-üç misli az olıp, 0,7% teşkil etken. Azamiy fiyat artışı hızmet saasında körülmekte: Aqyarda aman-aman 5%, Qırımda ise, 3,8% etrafındadır. Aynı zamanda bu saada umumen Rusiye boyunca fiyatlar 1% keçmegeni qayd etilgen.
Qırımdaki süt mahsulatlarınıñ fiyatı 3-5% artqan olsa, sebzelerniñ fiyatı qat-qat artqan. Yalıñız hıyar 9% ucuzlağan. Lâkin onen qursaq toymaz
Aprel ayı Qırım sakinlerini aşayt mahsulatları fiyatlarınıñ daa ziyade artmasınen ayretlendirdi. Aynıñ ortasına doğru Qırımdaki süt mahsulatlarınıñ fiyatı 3-5% artqan olsa, sebzelerniñ fiyatı qat-qat artqan. Meselâ, keçken sene dekabr ayınen teniştirgende soğan 73,4% , qartop - 38%, pomidor – 37%, havuç – 17% paalılaşqan. Yalıñız hıyar 9% ucuzlağan. Lâkin onen qursaq toymaz.
Neticede 2017 senesi mart ayında Qırımdaki erzaq sepeti (eñ zarur erzaqlar cedveli – muellif) 3790,81 ruble (1683 grn), Aqyarda ise, 4010 rubleden (1780 grn) ziyade tutqan. Bu ortalama fiyat 3631 rubleni (1612 grn) keçmegen erzaqlar cedveliniñ CFO içün eñ yüksek köstergiçtir.
Söz kelimi, 2016 senesi Qırım ve Aqyar Rusiyedeki mahsulat ve hızmet fiyatlarınıñ yükselüvi reytinginde birincilikni qazanğan edi. Hususan, istimalcı fiyatlarınıñ indeksleri boyunca Qırım birinci yerni (2015 senesi 107%), Aqyar ise (106,5%), ekinci yerni qazanğan edi.
Aynı devirde JKH hızmetleri fiyatları qoşma artuvı boyunca Aqyarda 31,5%, Qırımda ise, – 24,9% artqanı, Qırım sakinleriniñ kommunal tölevlerini Rusiye standartlarına yaqınlaştırılğanını isbat etmektedir.
Qırım sakinleriniñ keliri
Qırım memurları keyfnen esabat berir eken, Qırımdaki fiyatlarnıñ bu şekildeki gürdeli artqanını, aylıqlarnıñ aynı şartlarda artqanınen bağlanması mantıqlı olacaqtır. Böyleliknen, Rusşye nezaretindeki Qırım iqtisadiy inkişaf nazirliginiñ yolbaşçısı Andrey Melnikov bu künlerde Qırımdaki aylıqlar qomşu Rusiyeniñ bazı regionlarına nisbeten daa da tez artqanını qayd etken edi. «Alğan malümatıma köre, cumhuriyet içindeki aylıqlarnıñ artış tezligi, Rusiye Federatsiyasınıñ diger subyektlerini ozıp keçmektedir», - dep qayd ete o.
Soñki aylârda yarımadadaki aylıqlar tüşti. Söz kelimi, 2016 senesi dekabr ayında qırım sakininiñ ortalama aylığı 2015 senesi dekabr ayındaki aylığına nisbeten 8,7%ge tüşken. Akimiyet artışnı ne yerden tapqanı añlaşılmay
Ancaq kerçek raqamlar, Qırımdaki aylıqlar soñki aylârda artacağı yerine, aksine tüşkenini köstermekte. Böyleliknen, 2017 senesi yanvar ayında berilgen ortalama aylıq 23599 rubleni (10417 grn) teşkil etken, bu ise 2016 semesi dekabr ayına nisbeten 22,9%ge az ve noyabr ayına köre, 1506 rublege daa az olıp çıqa. Statistika malimatlarına köre, Qırım sakinleriniñ fevral ayında alğan kerçek aylığı daa 2,5%ge tüşken. Kerçek, Qırım sakininiñ 2016 senesi dekabr ayında alğan aylığı, 2015 senesi dekabr ayında alğan aylığına köre 8,7% daa azdır.
Akimiyet artışnı ne yerden tapqanı añlaşılmay. Aynı zamanda Qırımda 2017 senesi martnıñ 1 qadar toplanğan aylıq borcu 71 milyon rubleni teşkil eterek, bu seneniñ fevral ayına nisbeten 26,6% arttı.
Krımstatnıñ esabat bergen ealiniñ kelirinen bağlı manzara da aslında pek meraqlı olıp körüne. Böyleliknen, statistika bergen malümatlarğa köre, 2015 senesi noyabr ayınen qıyaslağanda, 2016 senesi noyabr ayında Qırım sakinleriniñ keliri 15,6% artqan. Lâkin Qırım statistikasınıñ versiyasına köre «zenginleşken» Qırım sakinleri keçken 2015 senesiniñ aynı devrine nisbeten 9,6% daa az para masraf etken. 2016 senesi dekabr ayında bu cereyan devam etmekte yani, ealiniñ faiz keliri 16,1% artqan, masrafları ise 11,7% azalğan. Bu ise, 2016 senesi yanvar-noyabr ayları arasında Qırımda mal ve hızmet fiyatları qomşu Rusiyege nisbeten daa da tez artqanı esapqa alınğan alda. Bularnıñ episi kerçek ayatta ealiniñ kelir seviyesi tüşken sayın mal satın alma küçü de tüşkenini köstermekte. Meselâ, 2017 senesi yanvar ayında ealiniñ adam başına tüşken kelir seviyesi 42,3% tüşken.
Bu şekilde olğan «ayatnıñ eyileşmesi» neticesinde 2016 senesiniñ soñki çereginde Qırım sakinleri kelirleriniñ (46,9%ni) aşayt malları satın almaq içün masraf etkenler. Albuki, Qırım sakinleri lobster ve qırmızı havyar degil de, ötmek (erzaqqa masraf etilgen umumiy paranıñ 15,3% teşkil etmekte), süt mahsulatları (16,1%) ve et (26,1%) satın almaqtalar.
2016 senesiniñ dördünci çereginde Qırım sakinleri öz kelirleriniñ deyerlik yarısını aşayt malları almaq içün masraf etkendir. Albuki olar lobster satın almaylar
Eger Qırım statistikasına inanacaq olsaq, Qırımda eñ yüksek aylıqnı «para aracılığı» saasında çalışqanlar, eñ alçaq soyunı ise, işleme sanayısında çalışqanlar ala eken. Meselâ, 2017 senesi urba istisalında çalışqan işçiniñ ortalama aylığı 2698 rubleni (1197 grn), elektrik donatma istisalında çalışqannıñ aylığı – 3080 rusleni (1368 grn), ilac istisalında çalışqannıñ aylığı – 8963 rubleni (3980 grn) teşkil etken.
İşte, akimiyetniñ sözlerine baqılacaq olsa, Qırım sakinleri daa da yahşı yaşap başlağanlar, amma olar işbu «eyilikke» kerek derecede qıymet kesmekni becerip olamay ekenler. Rusiyeliler ise, Rusiye ölçülerine baqılaraq, «yüce ve qudretliniñ» diger regionlarınen muqayese etilse, Qırım sakinlerini pek yahşı yaşaysız, dep işandıracaq olalar. Ancaq, bundan da beter olması mumkündirmi dep tüşüne Qırım sakinleriniñ ekseriyeti.
Yevgeniya Gorünova, qırımlı siyasetşınas
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün.