text:
Tarih tağılımdarı
Adamzattıñ şınayı ruhani tiregi imandılıqqa negizdelgenin bügingi jahandanu degen qım-quıtqa tolı ömir ayqın körsetip otır desek, şındıqtı jasırğanımız da, asıra bağalağanımız da emes. Öytkeni, keşegi ateistik qoğamnıñ jwrttı imandılıqtan ayırıp, adamdardıñ ruhani azğanına barşamız kuämiz.
Keybireuler: «Qazaqta din bolmağan, biz köşpendi edik», dese, ekinşi bir top tağı bir uäj aytıp, at töbelindey halqımızdı: «Bizdiñ dinimiz – täñirşildik», dep Islamnan alıstatuğa tırısatının körip jürmiz. Al şındığında, ata dinimiz älimsaqtan-aq – Islam. Ata-babalarımız osı haq dindi wstanıp, ğasırlar boyı Allanıñ tura jolımen jürgen. Hakim Abaydıñ: «Allanıñ özi de ras, sözi de ras. Ras söz eşuaqıtta jalğan bolmas», degen qağidasın berik wstanğan jwrtımız ärdayım imandılıqqa wyığan. Dinim Islam dep türli kölder men şölderdi, tau men tastan arlı-berli ötken Qwnanbay qajı Kerbalanıñ şölinen de asıp, jıl degende qajılıqtan elge oralğan. Tipti, 1896 jılı Ündistanda oba auruınıñ şığuına baylanıstı Resey patşalığı qajılıqqa baruğa tıyım salsa da, qazaqtar osı sauabı mol izgi saparğa rwqsatsız barğan. Söytip, XIX ğasırdıñ ekinşi jartısı men XX ğasırdıñ basında da talay qazaq mwsılmandıq parızın ötep qaytqan.
Qazaq jerinde ejelden mıñdağan meşit bolğan. Bas müftiimiz şeyh Äbsattar qajı Derbisäli haziret «Qazaqstannıñ meşitteri men medreseleri» (2009 j.) attı eñbeginde Qazaq jerindegi alğaşqı meşitterdiñ İH-H ğasırlarda salına bastağanın tarihi derekter arqılı däyektegen. Osı mağlwmattardıñ bäri Islamnıñ ejelden wstap kele jatqan asıl dinimiz ekendigin ayğaqtay tüsedi.
Meniñ atam Isqaq pirädar islam dinin berik wstanğan, imandılıqtı ömiriniñ maqsatı etken kisi edi. Sol sebepti tuğan jerim Jambıl oblısı, Sarısu audanı, Jayılma auılınan osıdan birneşe jıl bwrın meşit saldırdım. Halıqtıñ quanışında şek bolmadı. «Auılğa Isqaq pirädar tu etken imandılıq qayta oraldı», desti. Oğan reti kelgende barıp twramın. Meşitke kirip, dwğa jasaymın. Jaratuşı iemizden elime, halqıma tilek tileymin. Asıl dinimizdiñ köptiñ jüregine wyalap jatqanın körip quanamın.
Iä, Islam dini Otanımızda ornığıp, damu üstinde. Äytse de, oğan jalpıhalıqtıq qoldau qajet. Sonda ğana ol biikten biikke köterile bermek. Wltım degen ärbir qazaq älemdik jahandanudıñ qwrbanı bolmas üşin ana tilin, ata-baba dini men dilin köziniñ qaraşığınday saqtauğa bar küş-jigerin jwmsauı tiis. Eger osı ruhani qwndılıqtardan ayırılsaq, jer betinen qazaq degen wlttıñ joğalıp ketui äbden mümkin. Bwl jay söz, änşeyin dabıra emes. Tarihqa köz jügirtsek, alısqa barmay-aq Reseydiñ bodandığı men ateizm twsında KSRO degen imperiyada dini men tilinen ayırılğan äldeneşe ondağan wlt pen wlıstıñ aydıñ, künniñ amanında-aq joğalıp ketkenin köremiz. Sonıñ mısalına Sibir halıqtarın alayıqşı. Dini joğalıp edi, tili de, özi de op-oñay qwrdımğa ketti. Qwday odan saqtasın deyik.
Elimiz egemendik alğannan keyin dinimiz ben töl mädenietimizge birjola betbwrıs bastaldı. 1990 jılı din mäselelerimen şwğıldanatın dini basqarma düniege kelgenimen, basşılarınıñ bilimi men biliksizdiginiñ kemşindiginen qalıptasuı tım bayau jürdi. Olardıñ pendeşilik is-äreketterin körip men de dindarlardan şet jüruge tırıstım. Söytip jürgende, 2000 jılı dinbasına belgili ğalım, arab tili men mädenieti, tarihı men Islam dininiñ bilgiri, imandı azamat Äbsattar qajı Derbisäli keldi. Onı men äl-Farabi atındağı Qazaq memlekettik universitetinde wstazdıq etip jürgen jıldardan beri jaqsı biletinmin. Kezdesip, pikirlesip, swhbattasıp twruşı edik.
Ol din qızmetine kelgennen soñ arada 6 jıl ötkennen keyin Bas müfti din isterine qanday oñ özgerister äkeldi? Dini isterdiñ bügingi jağdayı qalay degen oymen 2007 jılı arnayı maqala jazdım («Jas alaş», №1, 2007, 1 qañtar). Mine, odan beri de tağı da 6 jıl ötip ülgeripti. 12 jıl işinde ruhani basşımızğa aynalğan şeyh Äbsattar qajı Derbisäli hazirettiñ jwrt süysiner isterine tağı bir köz jügirtsem degen oymen qolıma qalam aldım. Öytkeni, din salasına jaqın jüremin. Keşegi men bügingini salıstıramın. Bas müftimen türli meşit aşılularında, konferenciyalar men simpoziumdarda birge bolıp, uağızdarın, bayandamaların tıñdap jürmin. Namazdarda da bolıp twramın. Ol jalpı halıq pen ziyalı qauım arasına altın köpir bola bilude. Din adamımen dini tilde, ziyalı men ziyalışa, jazuşımen qalamgerlerşe söylesip, til tabısa biledi. Söytip, ol ötken 12 jıl işinde otandastarımızğa ğana emes, jalpı, mwsılman düniesine de jaqsı tanıs, belgili twlğağa aynaldı.
İri twlğa
Ol dinge ğılım arqılı keldi. Şeyh Äbsattar qajı Derbisäli, eñ aldımen, ülken ğalım, parasat iesi. Onıñ, äsirese, Qazaq dalasınan şıqqan tek 30-dan astam äl-Farabiler, 50-ge juıq Taraziler, Balasağwni degen atpen – 10, Sayrami degen laqappen 40-tan astam parasat ieleri, sonday-aq, özine ru, jer, qala attarın nıspı etip alğan, älem tanığan 200-dey ğalımdarımız ben ğwlamalarımızdı tapqanı ülken jañalıq boldı. Solardı izdep tabu, halıqqa tanıtu mädeni tarihımızdı Bwqar jıraudan beri qaray ğana qarastıru dertinen ayıqtırıp, öskeleñ wrpaqtıñ ğasırlar twñğiığında jatqan şındıqqa üñiluine mümkindik berdi. Sonday-aq, olardı tabu arqılı «Qazaq halqı köşpeli boldı, sondıqtan bwlarda mädeniet pen bilim, ğılım damımadı» degen sıñarjaq pikirdiñ üstirt äri negizsiz ekendigin bağamdaysız.
Alla tağala süygen pendesine ğana ğılım sıylaydı eken. Olay bolsa, ol Allanıñ süygen pendesi. Sol sebepti de Jaratuşı iemiz oğan dinbasılıq sekildi öte jauaptı mindetti eñ bir qiın da kürdeli kezderi jüktedi. Elbasılıq pen Dinbasılıq Allanıñ qalauımen ğana bolatın is degendi oqığanım bar. Ol şınında da solay.
Äbekeñniñ ğwlamalığınıñ özegi imandılıqta jatır. Ğwlamañız imandı bolsa, zor sıy dep qabıldañız. Äbsattar qajı Allanıñ bizge bergen sol sıyı! Endeşe, qasietin tanıp, qadirin biluimiz kerek. Dinbasımız Äbsattar qajı Derbisäliniñ sol qasieti men qadirin älemniñ biraz elderi bilip, tanıp ta ülgerdi. Tanığandığı sol emes pe, osıdan biraz jıl bwrın mwsılmandar men hristiandar arasında kikiljiñ tuğanda Franciyanıñ bas mitropoliti Emmanuel' Äbsattar qajı Derbisälige hat jazıp, tatulastıru isine qolğabıs etudi swrağanı.
Bas müftiimizdiñ bükil älem sünnitteriniñ jäne äl-Äzhardıñ wlıq şeyhı doktor Mwhammed Said Tantaui, Düniejüzilik islam ligasınıñ Bas hatşısı şeyh Abdolla Äbdel Muhsin at-Türki, Mäskeu jäne Bükilreseydiñ soñğı eki patriarhı, Qazaqstandağı Pravoslavie eparhiyasınıñ eki mitropoliti, sonday-aq, Türkiya, Egipet, Kuveyt, Malayziya, Singapur, Italiya, Ündistan, Päkstan, Balqan elderi, Franciya, AQŞ, Birikken Arab Ämirlikteri, Siriya, Resey, Täjikstan, Özbekstan, Qırğızstannıñ islam dini jetekşilerimen kezdesip, özekjardı dini mäseleler jaylı ünemi aqıldasıp, keñesip twruı da onıñ ğwlamalığın, bilimdarlığın, aqıl men parasatın, biik payımın däleldeydi der edim.
2012 jılı mamır ayında Astanada ötken Älemdik jäne dästürli dinder köşbasşılarınıñ IV s'ezi qarsañında Mäskeu jäne Bükilresey patriarhı Kirilldiñ özi ötinip, bizdiñ Bas müftimen kezdesudi swrağan. Wşırasuda dini isterge baylanıstı keleli mäseleler talqılanğan.
Bas müfti jarğaq qwlağı jastıqqa timey elimizdiñ aymaqtarın aralap, şet el asıp, islam dininiñ altın diñin, şınayı bolmısın nasihattau jolında tınım tappay keledi. Köptegen halıqaralıq jäne respublikalıq kongrester men konferenciyalarğa, simpoziumdarğa qatısıp qazaq, orıs, arab tilderinde mazmwndı bayandamalar jasap jür. Älemniñ nebir auzı dualı dilmarları men biik deñgeyli mamandarınıñ aldında jıl ötken sayın aq kemesi aydındanıp kele jatqan Qazaq eli qanatın jayıp, tamırın tereñdete tüsken islamnıñ män-mañızı haqında kösilte kenen de kemel söz sabaqtap keledi. Bwl, eñ aldımen, elimizdegi mwsılmandar qauımınıñ abıroyı der edim. Ol qazir elimizdiñ islam dininiñ basşısı retinde älemdik deñgeydegi din basşılarımen teñ twratın, moyındalğan iri twlğağa aynaldı.
Mäñgilik mwralar
Orta Aziyanıñ dinbasıları 2007 jılı Almatığa jinalıp, onı Müftiler keñesiniñ törağası etip saylağanı da jaydan-jay emes. 2012 jıldıñ kökteminde Londonğa barıp keldi. Angliya astanasında onıñ mwnan eki jıl bwrın Almatıda orıs tilinde jarıq körgen «Islam – religiya mira i sozidaniya» attı kitabınıñ ağılşınşa nwsqasınıñ twsauı kesildi. Qazaqstan tügili Islam elderiniñ din isteri ministrleri men müyizi qarağayday qayratkerleri, ğalımdarınıñ, dinbasılarınıñ Europanıñ Angliya siyaqtı elinde kitabı şığıp, onıñ twsaukeseri qaşan ötip edi? Osı eñbegi arqılı ol Qazaqstandı, onıñ tarihın, ädet-ğwrıp, salt-dästürin, tili men dinin, mädenietin älemge tanıttı. Qazaq qazaq bolğalı da mwnday jayt birinşi ret bolıp otır.
Islam, eñ aldımen, bilim – ğılım. Mwnı jaqsı tüsingen Bas müfti dini qızmetke kiriskennen beri ruhaniyat aynası sanalatın imamdardıñ bilimine, biligine erekşe köñil bölip keledi. Qazir halıqtıñ bäri sauattı, olardı qwrğaq sözben ilandıra almaysıñ. Sondıqtan bügingi dini qızmetkerler tek dini bilimdi ğana emes, düniäui ğılımdı da meñgerip, közi aşıq, kökiregi oyau bolğanı abzal. Ol üşin ünemi izdenis qajet. Mine, osı mäselege Bas müfti erekşe köñil bölip otır.
Elimizdiñ üş mıñday din qızmetkerlerin attestattaudan ötkizdi. Meşitter bir ortalıqtan basqarılatın boldı. Meşitterdiñ wlttıq sipatqa qaray bölinuin toqtattı. Mwsılmandarğa birlik keldi. Bwl bile bilgenge az jetistik emes.
Dini bilimderin jetildiru maqsatında köptegen dindarlar özara kelisimge säykes birqatar mwsılman elderinde qısqa merzimdi kurstarda oqıp kelude. Mwnıñ özi dinge körsetilip jatqan qoldau. Öytkeni, elimizdiñ bolaşağı jastar. Eldi alğa süyrep, dini isti de alıp baruşı jas mamandar. Tağı ayta ketetin bir j?ayt – soñğı jıldarı ğasırlar boyı jalğasıp kele jatqan dini senim mektebi Äbu Hanifa mäzhabı ayasında oqu bağdarlamasına dini pändermen qatar, düniäui sabaqtardı da oqıtatın Aqtöbeden, Almatıdan, Üşqoñırdan (Şamalğan), Astanadan, Oraldan, Şımkentten, Sarıağaştan, Pavlodardan, Tarazdan aşılğan medreseler Ädilet ministrligi jäne Bilim jäne ğılım ministrligi tarapınan licenziya aldı.
Mwsılman qauımına osı mäzhab boyınşa din nasihatın taratatın «Asıl arna» kabel'dik telearnası täulik boyı dini-tanımdıq materialdar berude. Osınıñ bäri – Alla tağalanıñ täuelsiz elimizge bergen jaqsılığı. Al ol osınday sätti qalt jibermey, uaqıtında paydalanıp qaluğa küş saluda.
Wtımdı wsınıstar
Ğılım, bilim degennen şığadı, Müfti haziret Dinbası bolıp saylana salısımen, Elbası aldına joğarı dini oqu ornın aşu kerektigi jöninde mäsele qoyıp, kömek beruin ötindi. Ol üşin Almatı qalasında mısırlıqtar tarapınan oğan deyin twrğızılıp, bos twrğan Islam mädeni ortalığınıñ ğimaratın Dini basqarmağa berudi swradı. Elbası wsınıstı qabıl alıp, bwl mäseleni şeşu üşin Mısırğa ükimettik komissiya jiberdi. Nätijesinde, Almatıda qos el prezidentteriniñ esimin iemdengen «Nwr-Mübärak» Islam mädenieti universiteti aşıldı. Ol joğarı bilimdi imamdar men islamtanuşılardı, arab tili men ädebietiniñ mwğalimderi men audarmaşılardı dayındauda. Sonday-aq, onda Islam negizderi men arab tilin üyrengisi keletinderge twraqtı kurstar da jwmıs isteydi. Universitettiñ endigi maqsatı – tek imamdar ğana dayındap qoymay, joğarı bilimdi, ğılımi därejesi bar mamandar dayındauğa qol jetkizu. 2012 jılı Bilim jäne ğılım ministrligi oqu ordasınıñ ötinişin qanağattandırıp, islamtanu mamandığı boyınşa magistratura jäne doktorantura aşuğa rwqsat beripti. Bwl da ülken jetistik. Bwl da şeyh Äbsattar qajı Derbisäliniñ tikeley eñbeginiñ nätijesi dep bilemin. Öytkeni, Bas müfti janın sala otırıp, 2001 jılı universitet aşuğa talpınıs jasamağanda, mwnıñ bäri tätti arman bolıp qalar edi.
İlkimdi ister
Imamdardıñ bilim deñgeyin ünemi jetildirip otıru – QMDB qızmetiniñ negizgi bağıttarınıñ biri. Öytkeni, tereñ bilimdi, islamnıñ qır-sırına qanıq, dinimizdiñ türli salasın jetik meñgergen imam ğana halıqqa dwrıs jol körsetip, aqiqattı jetkize almaq. Türli ağımdar jäne onıñ şığu tarihına boylay otırıp, aq-qaranı ajıratıp bere aladı. Al mwnan habarı şala-şarpı dümşe jwrtqa ne aytpaq? Osını jete wğınğan Dini basqarmağa imamdardıñ bilimin jetildiretin islam institutı auaday qajet edi. Biraq, bwğan arnalğan ne oqu ğimaratı, ne qwrılısqa qajet qarjı da tapşı bolatın. Osınday qısıltayañ şaqta Bas müfti Islam damu bankinen kömek swradı. Olar hazirettiñ ötinişin jerge tastamay, Q.I. Sätbaev pen Twrğıt Özal köşeleriniñ qiılısındağı eki qabat ğimarattı satıp alıp, kürdeli jöndeuden ötkizip, Dini basqarmanıñ menşigine berdi. Ondağı bölmeler därishanalarğa aynaldırılıp, namazhana, medpunkt, kitaphana, ashana men jataqhana da iske qosıldı. 2002 jılı institut aşılısımen alğaşqı 40 imam oqu merzimi 4 aylıq kursqa qabıldandı. Sodan beri imamdarğa Dini basqarmanıñ jetekşi qızmetkerleri men «Nwr-Mübärak» Islam mädenieti universitetiniñ täjiribeli wstazdarı däris berip, imamdardıñ bilimderin şıñdap keledi.
Tağı bir bayqağanım, soñğı jıldarı dinimizdi merzimdik basılımdar arqılı nasihattau isi de jaqsı jolğa qoyıldı. Respublika köleminde şığatın «Islam jäne örkeniet» gazeti men «Iman» jurnalı dinnen wzaq uaqıt boyı qol üzip qalğan qandastarımız üşin sırttay oqıp, üyretetin ülken ruhani mektep ispetti. Bwl basılımdardıñ taralımı jıldan jılğa ösip, elimizdegi bedeldi basılımdardıñ birine aynaldı. Jalpı, wltına, dinine, halqınıñ bolaşağına alañdaytın elimizdiñ bwqaralıq aqparat qwraldarı dinimizdiñ nasihatına, imandılıqtı arttıruğa öz ülesterin qosıp, halıqtı jik-jikke bölgisi kelgen iritki saluşı jat ağımdardan saqtandırıp, olardıñ teris-niet piğılı men is-äreketin äşkereley berui tiis.
«Biriñdi, qazaq, biriñ dos…»
2012 jılı 20 säuirde «Egemen Qazaqstan» gazetinde Bas müftidiñ osı basılımnıñ prezidenti Sauıtbek Abdrahmanovqa bergen ğibrattı swhbatı jariyalandı. Onı oqi otırıp, din salası boyınşa tanımım odan da beter artıp, kökjiegim keñeyip qaldı. Sonda aytılğanday, şeyh Äbsattar qajı Derbisäli haziret, äsirese, halqımızğa imam Ağzam Äbu Hanifa jolın keñinen nasihattap, bar qazaqtı osı mäzhabta boluğa şaqıruda ekenine közim jetip riza boldım. Biz tört mäzhabtı da dwrıs sanaydı ekenbiz. Degenmen de, ata-babalarımız ğasırlar boyı wstanıp kelgen Hanafi mäzhabı biz üşin abzalıraq ekenin bildim. Halqımızdıñ köptegen salt-dästüri osı mäzhabpen sabaqtasıp, astasıp jatır. Dinimizdegi şamalı alauızdıqtıñ özi dinge bet bwra bastağan qandasımızdı adastıruı mümkin. Ol üşin mızğımastay birlikpen qatar, dini bilim de kerek. Osı ıntımaq-birlikke elimizdiñ mwsılmandarın bir şañıraqtıñ astına biriktiruge küş salıp kele jatqan Äbsattar qajı Derbisäli basqaratın Qazaqstan mwsılmandarı dini basqarmasınıñ ölşeusiz qızmetine Alla tağala razı bolsın degim keledi. Ökinişke qaray, soñğı kezderi ıntımaq-birligimizge sızat tüsirudi qalaytın, birneşe ayat pen hadisti jattap alıp, asıl dinimizge tereñ boylamay jatıp: «Men mazhabpen jürmeymin, olar adasqan» dep wlıq imam – Äbu Hanifağa köpe-körineu tiisetin dümşeler şığa bastaptı. Bwl, ärine, sauatsızdıq. Osınday toptıñ negizsiz pikiri men qalıñ bwqaranı tüsinbestik pen kümännan arıltu maqsatında Bas müftidiñ «Wlıq imam Äbu Hanifa» attı kölemdi eñbegi bıltır qwrılğan «Islam mädenieti men bilimin qoldau» qorınıñ demeuşiligimen mıñdağan taralımmen jarıqqa şığıp, elimizdiñ barlıq meşitterine tegin taratıldı. İle orıs tiline de audarılıp, oqırman qolına tidi. Bwl qordıñ da qwrıluına Dinbasınıñ ıqpal-äseri az emes. Bwl künde osı qor otızdan astam bügingi swranıstağı otızğa tarta eñ qajetti dini oqulıqtar men kitap, kitapşalardı şığarıp, meşitter arqılı jamağatqa tegin taratuda.
Keşegi ateistik kezeñnen qalğan äser boluı kerek, qoğamımızda äli de bolsa dini qızmetkerlerge küdikpen qarap, dinge ürke qarau bar. Äsirese, meniñ qatarımdağı ağa buın ökilderiniñ sözi kesek bolğanımen, imandılıq jolındağı äreketterine köñilim tolmaydı. Sonımen qoymay, solardıñ köbi sın taqqış. Eger de dinimiz damısın desek, birinşi kezekte, Bas müfti Äbsattar qajı Derbisäli haziret bastağan dini qızmetkerlerge basşı-qosşı, jas-käri demey qwrmet körsetuimiz kerek. Sonda ğana elimizde dinimizdiñ märtebesi köteriledi.
Öleñmen örilgen ösietter
Qazaqstan mwsılmandarı dini basqarması 2010 jıldıñ basında bwqaralıq aqparat qwraldarı arqılı «Allağa madaq» dini öleñder müşäyrasın ötkizdi. Maqsat – Islamnıñ qwndılıqtarın tek meşitterdegi dindarlardıñ uağızı nemese baspasözde jariyalanatın maqalalar arqılı ğana emes, sonımen qatar, halqımızğa etene jaqın jır joldarı arqılı da nasihattau edi. Qazaqtıñ jay söziniñ özin wyqastırıp, öleñ etip söyleytindigine öz kezinde nemistiñ äygili ğalımı V.V.Radlov ta tamsanğan eken. Halqımızdıñ dana aqını Abay da öleñdi söz patşasına teñegen.
Müşäyra «Şeberdi şeber degenşe, Allanı şeber deseyşi», «Äz payğambar Mwhammed (s.ğ.s.)», «Körkem minez – körkimiz» degen taqırıptar ayasında M.O.Äuezov atındağı bizdiñ akademiyalıq drama teatrında ötti. Jwrt sıymay qaldı. Sebebi, bwl üş taqırıp ta Islamnıñ negizgi mazmwnı men mänin qamtidı. Müşäyrağa mıñnan astam öleñ tüsti. Oğan mektep oquşıları men orta arnaulı jäne joğarı oqu orındarınıñ studentterinen bastap, qazirgi ädebietimizde özindik ornı bar, tanımal aqındar men suırıpsalma aytıs aqındarına deyin qatısıp, öz öleñderin bäygege qostı. Jır dodasına tüsken öleñdermen qalıñ köpşilik te tanıssın degen nietpen www.muftyat.kz saytında jariyalandı. Jeke jinaq ta şıqtı. Bäygeni qorıtındılauğa arnalğan saltanat keşinen tüsken qarjı qaladağı jetim balalar üylerine audarıldı. Bwğan quandım, süysindim, riza boldım.
Qajılardıñ qamı
QMDB atqarıp otırğan auqımdı jwmıstardıñ biri – qajılıq. Jıl ötken sayın qajılıq parızın öteuşi otandastarımızdıñ sanı da, sapası da artuda. Mäselen, bıltır 4 mıñnan astam otandasımız qajılıq parızdarın ötep qaytıptı. Biıl bes jarım mıñ otandasımız Mekkege bardı.
Qajılıq firmalardıñ jwmısın dini basqarmanıñ qajılıq ister bölimi üylestirude. Sonımen qatar, jıl sayınğı qajılıq mausım Qazaqstannıñ Saud Arabiyası Korol'digindegi elşiliginiñ atsalısuımen iske asadı. QMDB-nıñ aralasuımen 2008 jıldan bastap, Ädilet ministrligimen birlese otırıp Qazaqstannıñ qajılıq missiyası qızmet etude.
Büginde missiyağa qajetti qarajat jağı da tiisinşe şeşilip keledi. Missiya Mekkede uaqıtşa ofis pen kölik jaldauğa, qajılarğa därigerlik kömek körsetiletin arnayı jabdıqtalğan bölmeler aşatın jağdayğa jetti. Sonday-aq, qajılıqqa barğan azamattarğa jeterliktey däri-därmek alıp baruğa da missiya jauaptı. Bwl därigerlerge qajılıq kezinde Mekke, Medinede tegin därigerlik kömek körsetip, em jasauına eleuli septigin tigizude. Missiya qwramında jurnalisterdiñ atqarar isteri de asa mañızdı. Olardıñ uaqtılı jibergen aqparattarınıñ arqasında el mwsılmandarı ömirindegi ülken is-şaranıñ barısı men ondağı hal-ahualdı bilip otıruğa mümkindik tudı.
Allağa şükir, elimizdiñ halıqaralıq qauımdastıqta bedeli jıl ötken sayın artıp keledi. 2010 jılı Europadağı qauipsizdik jäne ıntımaqtastıq wyımına abıroylı törağalıq etse, 2011 jıldıñ mamır ayınan 57 memlekettiñ basın biriktiretin Islam Intımaqtastığı Wyımına törağa. Mwsılman elderiniñ basın qosıp otırğan halıqaralıq bedeldi wyım jöninde, oğan törağalıqtıñ mañızı men mäni, onıñ maqsatı men qwrılu tarihı turasında jäne t.b. mäselelerge baylanıstı baspasözge saraptamalıq material berudi Dinbasınıñ özi qolğa alğan. Qısqa uaqıt işinde ol «Qazaqstan – Batıs pen Şığıstıñ altın köpiri» (Islam Konferenciyası Wyımı jäne Qazaqstan) attı kölemdi maqala jazıp elimizdiñ bas gazetine jariyaladı («Egemen Qazaqstan», №529-532 (26375), 14 jeltoqsan, 2010 j).
Dini merekelerdiñ mereyi arttı
«Mäulit än-Nabaui aş-şarif» Alla Elşisiniñ (s.ğ.s.) tuğan künin atap ötu – el mwsılmandarı üşin erekşe mereke. Bwl meyram jıl sayın atap ötiledi. Onda Payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) ömirine keñinen toqtalıp, mäulit oqılıp, salauat aytılıp jür. Al 2012 jılğı mäulit merekesi erekşe ötuimen mwsılmandardıñ esinde wzaq uaqıt saqtaladı desek, artıq aytpağanımız. Almatıdağı Baluan Şolaq atındağı sport sarayına 6 mıñday adam jinalıp, tamaşa dini-mädeni şaranıñ kuäsi boldıq. Äsirese, teatrlandırılğan körinister köptiñ köñilinen şığıp, közderine jas alıstı. Dini aytıs pen ilahi änder de jinalğandardı serpiltip, ata-dinimizge degen mahabbatın küşeyte tüskeni sözsiz. Ärine, respublikalıq deñgeydegi mwnday şaranı ötkizu özdiginen op-oñay bola qoymaydı. Bwl da şeyh Äbsattar qajı Derbisäli haziret bastağan dindarlarımızdıñ izdeniske tolı jemisti eñbeginiñ nätijesi dep wğındıq.
Al qasietti Ramazandağı mıñ aydan qayırlı Qadir tüni 2000 jıldan beri jalpıhalıqtıq merekege aynalğanı köpşilikke ayan. Sodan beri «Qazaqstan» jäne «Habar» arnaları tikeley efir arqılı reportaj berip jür. Onıñ bağdarlaması telearna qızmetkerlerimen aldın ala dini basqarmada pısıqtalıp, elordadağı «Nwr Astana» men Almatı ortalıq meşitterinen tikeley efirge şığıp jürgeni süysintedi. Mwnday şaralar halqımızdıñ islam jönindegi bilimin köteruge ülken ıqpalın tigizude. Bwrındarı Qadir tüninen mağlwmatı az jwrt büginde sol tündi bükil otbası müşelerimen asığa kütetin jağdayğa jetti. Qadir tüni turalı tolıqqandı materialdar aldın ala respublikalıq basılımdarda da jariyalanuı ürdiske aynaldı. Alla näsip etip, Qwrban ayt elimiz boyınşa wlttıq merekege aynaldı.
Ärine, Bas müfti, şeyh Äbsattar qajı Derbisäli hazirettiñ ata dinimizdiñ damıp, ayaqtan twruı üşin atqarğan jwmıstarı wşan-teñiz. Men tek sonıñ janıma jaqın degen bilim beru, mädeni-dini şaralarınıñ bir parasın ğana tilge tiek ettim.
Diniñ twrsın din aman
Ol ünemi «Elimiz restorandar men kazinolardıñ köptigimen emes, imandı azamattarımız ben meşitterimizdiñ köpşiligimen maqtanuı kerek», deydi. Bwl – qazirgi tañdağı mañızdı mäselelerdiñ biri. Öytkeni, keyde bolsa da wşırasıp qalatın jağımsız da keleñsiz jayttar imansızdıqtan da tuındaytını eşkimdi de tañdandırmaydı.
Äytse de, täuelsiz Qazaqstan memleketiniñ irgetasın qalau kezinde din mäselesinde de öz şeşimin tappay jatqan özekti mäseleler äli de jeterlik. Sonıñ biri meşit imamdarı men moldalarınıñ twraqtı jalaqı almauı, olarğa äleumettik jağday jasalmauı der edim. Osı qiındıq audan men auıldardağı meşitterde bilimdi de bilikti dindarlardı twraqtandıruğa kedergi bolıp keletini aytıluda. Mwnı şeşu üşin Dinbasınıñ tikeley bastamasımen respublikalıq «Zeket qorı» qwrıldı. Onıñ qanşalıq nätije bererin uaqıt körsete jatar. Qazaq eli öziniñ memleketiniñ qwrılu, qalıptasu kezeñin bastan keşip jatqan kezde Qazaqstan mwsılmandarı dini basqarmasınıñ törağası twtqasın şeyh Äbsattar qajı Derbisäli hazirettey belgili ğalımnıñ wstauı, halıqtıñ dinimizge degen qwrmet pen qwlşınısın tuğızğanı köñilde senim wyalatadı. Allağa şükir, büginde sol senim aqtaldı. Qazaqstan mwsılmandarı dini basqarması tarapınan talay irgeli jwmıstar atqarılıp, halqımızdıñ Islamnıñ qaynar bwlağınan susındauına bar mümkindikter jasaluda.
Jıl sayın qasietti Ramazan ayı qarsañında Dinbasımız ülken ündeumen şığıp jür. Onda ol osı qasietti ay qwrmetine azıq-tülik, kiim-keşek bağaların eş bolmasa 10 payızğa deyin tömendetu, osı ayda äzäzil araq-şaraptı satpau, dastarqandarğa olardı qoymau, wsınbau, restorandarğa jolatpau sekildi şaqıruları halıq köñilinen şığuda. Mwnı da Bas müftimizdiñ qarapayım halıq jağdayın oylaudan tuğan wsınısı deuge boladı. Bwl onıñ qaşanda halqımen birge bolıp, onıñ ötiniş, tilegine qwlaq qoyıp otıratının bildiredi.
2012 jılı mamırda ötken Älemdik jäne dästürli dinder köşbasşılarınıñ IV s'ezinde osınday eren eñbegi, ülken bedeliniñ moyındaluı retinde onıñ Älemdik dinbasıları keñesiniñ müşesi bolıp saylanuı elimiz üşin de ülken abıroy, qwrmet dep bilemin.
Qazir respublikamız öziniñ qalıptasu kezeñin bastan ötkerude. Eger Elbası memleket basşısı retinde Otanınıñ amandığı, ekonomikası, sayasatı, halıqaralıq qatınası sekildi sübeli isterdi jüzege asırıp jatsa, Bas müfti onıñ ruhani tayanışı, süyenişi retinde dinaralıq, wltaralıq ıntımaqtı, imandılıqtı jüzege asırıp, Prezidentimizge, halqımızğa ruhani tirek bola bilude.
«Halıqtıñ rizalığı Alla tağalanıñ rizalığı» dep jaydan-jay aytılmağan. Sol sebepti, Bas müftiimizge rizamız.
Asanäli ÄŞİMOV,
KSRO halıq ärtisi,
Memlekettik sıylıqtıñ laureatı.
www.egemen.kz


c: text/html

text:
İyün 29-da, çarşenbe künü Qırımda, «fevral 26 işi» boyunca yaqalanıp, apiste bulunğan siyasiy mabus Ali Asanovnıñ evinde dua keçirilecek, dep bildirdi Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl.
«Bugün saat 18.00 siyasiy mabus Ali Asanovnıñ evinde dua keçirilecek. Bu kibi dualar hırsızlanğan Ervin İbragimovnıñ evinde ve Ahtem Çiygoznıñ ev azbarında keçirildi», – dep bildirdi Celâl Facebook saifesinde.
İyün 19-da Bağçasarayda qırımtatarlar belgisiz ğayıp olğan Bütün Dünya Qırımtatar Kongressiniñ İcra komitetiniñ azası Ervin İbragimovğa bağışlanğan dua keçirdi.
İyün 24-te, cuma künü qırımtatarlar «fevral 26 işi» boyunca yaqalanğan Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ Bağçasaraydaki evi yanında dua keçirdi. Azbarda olıp keçkenini belli olmağan şahıslar nezaret ete edi, Çiygoznıñ apayınıñ fikrince, olarnıñ rusiyeli mahsus hızmetlerniñ temsilcileri olması mümkün.
İyün 24-te aqşam Elmira Ablâlimova Facebook saifesinde rusiyeli uquq qoruyıcılarınıñ ziyareti aqqında bildirdi, olar oña «qanunsız faaliyetniñ mümkün olmaması aqqında» ihtar berdiler, o ise, bunı qırımtatarlarnıñ dua keçirmege niyetinen bağlı olğanını tüşüne.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksyonov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar. Olarnıñ arasında Ahtem Çiygoz da oldı.
Rusiyede «Memorial» uquq qorçalayıcı merkezi «fevral 26 işiniñ» iştirakçileri, apiste bulunğan – Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermenci siyasiy mabus olaraq tanıdı.
2016 senesi fevral ayında Qırım Yuqarı mahkemesi bu işni tekrar taqiq etilmesine yollamağa qarar aldı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ fikirince, Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ işğal altındaki Qırımda topraq mülki aqlarınen bağlı buyruğınıñ maqsadı «yarımada kolonizatsiyasını tezleştirmek» ola. Bu aqta o, martnıñ 25-nde Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Olar, olarnıñ fikirince, Rusiye vatandaşlarınıñ Qırımğa tez köçmesi içün şaraitler yaratacaq uquq mehanizmini qura. Şimdi nesi yetmey? Resurs ve topraq yetmey. Rusiyeniñ istegen er birini avuştırmaq içün yeterli resursı yoq. Olar rusiyeliler özleri köçsin dep şarait yapacaq olalar. Bunıñ içün ucuz, «boş» topraq bazarı yapılmalı», – dedi Çubarov.
O emin ki, yarımada ilhaqından soñ Rusiye pasportlarını almağa mecbur olğan qırımlılarnıñ topraqlarını zorlap ala bilecekler.
«Tek Rusiye pasportlarını alğan Qırım sakinlerine tesir etecek dep tüşünmeñiz. Bu buyruq Rusiye pasportlarını almağa mecbur olğan insanlarğa qarşı da qullanıla bile. Olarnı istegen vaqıt Ukraina vatandaşları olaraq ilân etip, topraq damartılarını zorlap alacaqlar», – dep tüşüne Meclis reisi.
Bundan ğayrı, Çubarov, «Rusiye bu buyruqtan faydalanıp, Qırımdan istegen er kesni quvmağa, yarımadadaki arbiy bulunuvını pekitmege ve buyruq er angi topraqnı zorlap almağa izin bergeni içün yatırımlarnı celp etmege tırışacaq», dep emin.
Halqara uquq mütehassısı Boris Babinniñ fikirince, Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ işğal etilgen Qırımdaki topraq mal-mülki aqqınen bağlı buyruğından soñ Kreml kontrolindeki yarımada akimiyeti topraq damartılarını tutıp ala bile.
Vladimir Putin martnıñ 24-nde topraq damartıları «çetel vatandaşları» ve «çetel şirketlerine» ait olamaycaq topraqlarnıñ cedvelini kenişletti. Cedvelge işğal etilgen Qırım ve Aqyarnıñ çoqusı rayonları, Keriç, Yalta, Kezlev ve diger yalı şeerleri kirdi. Yasaq Qırımnıñ üç regionına tesir etmey – Curçı, Qurman ve Qarasuvbazar rayonına, olarnıñ esas Ukraina ile sıñırı ve Qara deñizge çıqışı yoq. Cedvelge Aqyarnıñ Nahimov rayonındaki Duvanköy (Verhnesadovoye) köy şurası da kirmedi.
Ukrainanıñ «Sluğa narodu» («Halq hızmetçisi» – QA) fraktsiyasınıñ halq deputatı Vitaliy Bezgin Ukraina icra akimiyetiniñ vekillerine deputat muracaatını yollap, Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ işğal etilgen Qırımda topraq mal-mülki aqqınen bağlı buyruğına cevap bermege çağırdı. Cevap daa yoq.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bunı Ukrain prezident saylavlarında birincilikte olğan Petro Poroşenko qayd ete, dep bildire Radio Svoboda.
«Ukraina modernizatsiyası boyunca planınıñ qısmı olğan añlaşmanıñ imzalanuvı qabarcalıqqa qarşı tedbirlerniñ ve islâat paketiniñ kirsetilmesine imkân berecek edi»,– dep bildire Poroşenkonıñ sözlerini matbuat hızmeti.
Mart 21 künü Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük Avropa birligi ile assotsiatsiya aqqında añlaşmanıñ siyasiy qısmını imzaladı. Ukraina avrointegratsiyasınıñ toqtatılması keçken sene noyabr ayında yüz bergen narazılıqlarğa yol berdi.
Ukrainanıñ yañı saylanğan prezidenti Petro Poroşenko Avropa birligine birlik aqqında añlaşmanıñ imzalanuvını başqa künge qaldırmağa rica etti.
Bunı The Wall Street Journal amerika gazetası bildire.


text:
Oleg Zubkov parkları ile alâqalı Rusiye akimiyeti tarafından açılğan informatsiya cenkini közetip, bunıñ ne içün yapılğanını añlap başladım. Bilesizmi, arbiy ilimde tütün perdesi degen bir usul bar - duşman, esas telükeniñ qaydan kelgenini añlamasın dep, tütün çıqaralar. "Ğalipler taqımı" da, qırımlılarnıñ başına kelip turğan esas felâketten diqqatnı ayırmaq içün, bunı yapa.
Nişan olaraq Oleg Zubkov ve onıñ "Taygan" safari parkını ve "Skazka" Yalta ayvanat bağçasını nafile saylamadılar. Zubkovnıñ boysunmağan tabiatını ve halq destegini tapmaq qabiliyetini er kes bile. Bu sefer de, "ğalipler taqımı"nıñ Zubkovğa qarşı ücümi, büyük rezonans doğurdı. İçtimaiy ağlarda Zubkovnıñ tarafdarları ve oña qarşı olğanlarnıñ arasında davalar toqtanmay. "Taygan"ğa qoltutuv istidanamesi yüz biñden çoq rey topladı, meselege bağışlanğan maqalelerniñ sayısı ise bütün rekordlardan aşa.
Öylese, "ğalipler taqımı" o qadar tütün nege çıqardı? Bellesem, sadece istenilmegen ve añlaşmağa istemegen Zubkovdan intiqam almaq içün degil. Amma, qırımlılarnıñ başına kelip turğan esas felâketten - suv qıtlığı meselesinden - diqqatnı ayırmaq içündir.
Qırımnıñ suv yeterligi hayalınıñ soñu kele. Onıñ yeküni ise - Qırımnıñ suvsızlığı
İşte, "ğalipler taqımı" beş yıl devamında propaganda etken Qırımnıñ suv yeterligi hayalınıñ, ğaliba, soñu kele. Onıñ yeküni ise - Qırımnıñ suvsızlığı.
Qırım, 80%-dan çoq suvnı qıta Ukrainadan Şimaliy Qırım kanalından alğanı sır degil. Qırım, Kyiv suv destegi olmadan, bu meseleni özü çeze bile, dep tüşünmek sadedilliktir. "Ğalipler taqımı", bu meseleni çezmek mümkün dep, qırımlılarnı işandıra edi, amma körgenimiz kibi, suv meselesi çezilmey edi, aksine, yıl-yıldan kerginleşe edi. Qırımlılarnıñ çastına, bu beş yıl içinde asırlarnen toplanğan temiz artezin suvunı içe ediler, yağanaqlar da quvandıra edi, amma bu çast, qazanılğan muvafaqiyet kibi degil, o, çoqqa sürmey.
2019 senesi küzden Qırımda suv kollapsı başlandı. Men, Qarasuvbazar yapma gölünde oldım. Alı, kerçekten aytsam, qorqunçlı. Suv anbarında normal köleminden yalıñız on fayız qaldı.
Aqmescit suv anbarına da aselet bardım. Aynı acınıqlı ve müşkül vaziyet. Göl, tanılmaycaq qadar "azdı".
Qurğaqlıqtan sadece göller degil, Qırım ormanları da zarar köre. Aqmescit sakinleri, noyabrnıñ soñunda böyle şey köre edi - FVN-niñ uçağı Aqmescit yapma gölüne qonıp, suvnı çekip ala edi ve şeer civarında yanıp turğan derelerni söndürmege uça edi.
Qırım çölü quru sahrağa çevirildi. Vaziyet, kerçekten de müşkül
Köylüler telâşlana - çoqusınıñ quyu ve skvajinalarda suvu yoq oldı. Amma kim olarnıeşitmege istey? Qırım çölü quru sahrağa çevirildi. Vaziyet, kerçekten de müşkül, amma onıñ perspektivaları daa qorqunçlıdır. "Ğalipler taqımı", qırımlılardan yaqınlaşqan meseleni olduqça gizlemege tırışa, amma bu vazifeni kün-künden yaramayca becereler. İşte, onıñ içün "tütün perdesi" kibi, Zubkov parkları meselesini uydurdılar.
Bütün tahminlerge köre, dekabrde de yağanaqlar olmaycaq. Demek, "ğalipler taqımı", suvnıñ saat-saat berilmesini başlamağa mecbur olacaq ve soñra bu, bütün Qırımnıñ degil, şahsiy er qırımlınıñ probleması olacaq. İşte, "krımnaş"lar, bu kökten tüşken taşlar degil, ebet, amma Allahnıñ ğazabına oşay...
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Bunı TSN bildire.
Bugün Strasburgta tasdıqlanılğan rezolütsiyağa köre, «AB Rusiye yaqarlığı ve gazına bağlılığınıñ eksiltmesi içün umumiy siyasetniñ kerekligi» bar olğanı qayd etile.
«Bunı energotaşıyıcıarnıñ temin etüv menbasınıñ diversifikatsiyası ile, 3-nci energetik paketniñ amelge keçirüvi ve, kerek olsa, gaz ketirüviniñ toqtatılması ile yapmaq mümkün. Avropa parlameti Rusiye «Yujnıy potok» gaz yolunıñ qurulışı olmamaq kerekligini tüşüne», – dep qayd etile rezolütsiyada.
Bundan da ğayrı, Avropa parlamentariyleri AB-ni Ukrainağa Rusiye ile gaz tartışmalarnı yekünlemek yardım etmege çağırdı.
Evelleri belli olğanı kibi, Bulğaristan Ukraina etrafından keçken Rusiye gaz yolundan vazgeçti.


text:
Politsiya hadimini aqaretlegeninde qabaatlanğan faal Şevket Razzaqovnıñ işinen alâqalı Kreml nezaretindeki Bağçasaray barışıq mahkemesiniñ nevbetteki otırışuvında, olıp keçkenlerniñ operativ çeküvi baqılaması planlaştırıla. Buı aqta Qırım.Aqiqatqa Azatlıq.Radiosınıñ rusiyeli muhbiri haber etmekte.
Bu arada mahkemege maska taqıp kelgen zarar körgen şahıs, şaatlardan biri ve yerli MVD idaresi yolbaşçısınıñ ricasına binaen yanvarniñ 23-nde keçken otırışuv qapalı şekilde ötkerildi.
«İmaye etken tarafnıñ, şaatlarnıñ sorğulanuvınen alâqalı muracaatından ğayrı bütün muracaatları red etildi. Ayrıca asla yañı bir şey ilâve etmegen zarar körgen şahıs da sorğulandı ve daa evel aytqanlarını tasdıqladı. Nevbetteki otırışuvda şaatlar sorğulanıp, vaqialarnıñ 2017 senesi yapılğan operativ video çeküvleriniñ seyir etilmesi planlaştırıla», – dep ikâye etti advokat Mammet Mambetov.
Otırışıvğa kelgen qırımtatar faalleri mahkemeniñ qapalı şekilde keçkenine dair mahkeme qararına şikâyet berdiler.
Nevbetteki otırışuv yanvarniñ 30 saat 10:00da keçirilecek.
Aprelniñ 13-nde rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri Bağçasarayda yaşağan Seydamet Mustafayevniñ evinde tintüv yapqan ediler. Politsiya hadimleriniñ areketlerini qırımtatar faalleri, şu cumleden Razzaqov da taqip eteler. Politsiya hadimleri ve OMON toplanğan insanlarğa nisbeten küç qullanıp, olarnı quvıp başlay. Neticede yedi kişi tutulıp alına ve Razzaqov politsiya hadimine «tükürerek» aqaretlegeninde qabaatlana.
Qırım işğalinden soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Ukrainanıñ şimdiki prezidenti Petro Poroşenko dünya toplulığını saqlap qalması kerek olğan Ukrainanıñ şimdiki kursı ve esas printsiplerine qoltutmasına çağırdı.
Bu aqta o, öz ştabında bulunıp, aprelniñ 21-nde Ukraina prezidenti saylavlarınıñ ekinci turında rey berüv yekünlengen soñ ukrainalılarğa muracaat etip ayttı.
«Birinciden, Ukraina demokratiyanıñ küçü ve esas Ukrainadaki telükesizlik anahtarı ola. Ekinciden, Ukrainasız Ukraina aqqında iç bir şey. Üçüncisi, Qırım – Ukrainadır. Bunıñ lafı da olmaz. Dördünciden, Rusiye Ukrainağa qarşı istilâsını toqtatıp, Ukrainağa ait Donbasnı qaldırmaq kerek. Öz toprağımızda Ukraina suverenitetni qaytarmaq kerekmiz. Rusiye Ukraina vatandaşlarını da qaytarmaq kerek. Ve eñ müimi, birlik olsaq, daa küçlü olurmız», – dep qayd etti Poroşenko,
Daa evel şimdiki prezident raqibi Volodımır Zelenskıynı saylavlardaki ğalebesi ile tebriklemege azır olğanını bildirdi.
Milliy exit poll malümatlarına köre, devlet yolbaşçısı saylavlarınıñ ekinci turında ğalebe qazanğan Ukraina prezidenti namzeti, tele alıp barıcısı ve şoumen Volodımır Zelenskıy tarafdarları ve taqımına teşekkürler bildirdi.
Saat 18:00-ğa qadar milliy exit poll malümatları belli oldı. Olarğa köre, alıp barıcı, şoumen Volodımır Zelenskıyge saylayıcılarnıñ 73,2%-ı rey berdi, şimdiki prezidenti Petro Poroşenkoğa – 25,3%. Saylayıcılarnıñ 1,5%-ı bülletenlerni bozdı.
Exit pollnıñ 20:00-ğa qadar malümatları saat 22:00-da aydınlatılmalı.
Milliy exit poll-2019 İlko Kuçeriv «Demokratik teşebbüsler» fondu, Kyiv içtimaiyat halqara institutı ve Oleksandr Razumkov Ukraina siyasiy ve iqtisadiy tedqiqatlar merkezi tarafından keçirildi.
Aprelniñ 21-nde Ukraina vatandaşları öz prezident namzetine qoltuttı. Saylav bölükleri saat 8:00-da açılıp, 20:00-da qapatıldı.
Ukraina Merkeziy saylav komissiyasınıñ saytındaki malümatqa köre, saylayıcılarnıñ 44,84%-ı Ukraina prezidenti saylavlarınıñ ekinci turında saat 15:00-ğa qadar rey berdi.
Birinci turda Volodımır Zelenskıyge 5 714 034 saylayıcı (30,24%), Petro Poroşenkoğa ise 3 014 609 (15,95%) saylayıcı qoltuttı. Rey berüvde saylayıcılarnıñ 62,8%-ı iştirak etti.


text:
Mayısnıñ 11-nde Zuya qasabasında sovetlerniñ arbiyi, Sovetler Birliginiñ qaramanı Seytnafe Seytveliyev ve qırımtatar ressamı Ramiz Netovkinniñ hatırasına boks yarışı keçirildi. Qırımnıñ çeşit köşelerinden 90 genç boksçı toplaştı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Yarış başlamazdan evel Ramiz Netovkinniñ hatırasını saqlav teşebbüs gruppasınıñ azası, qırımtatar cemaatçısı Eskender İlyasov çıqışta bulundı. O, yaş sportçılarğa Ramiz Netovkinniñ ğalebeleri aqqında tarif etip, teşkilâtçılarğa teşebbüs gruppasınıñ bahşışlarını berdi.
«Teşebbüs gruppamıznıñ muracaatından soñ teşkilâtçılar bu büyük yarışnı, evelden planlaştırılğanı kibi, tek Seytnafe Seytveliyevniñ hatırasına degil, meşur ressam Ramiz Netovkinniñ hatırasına da bağışladı. Yañı nesilniñ meşur qırımlılarnı bilmesi kerek. Netovkinniñ hatırasını saqlamaq içün planlarımız büyük ve bu müim cemaat işinde ittifaqdaşlarımız ket-kete daa çoq olğanına quvanamız», – dep ayttı Qırım.Aqiqatqa İlyasov.
2018 senesi oktâbr ayında qırımlı faaller ressam Ramiz Netovkinniñ hatırasını saqlav teşebbüs gruppasınıñ qurulğanını ilân etken edi.
Daa soñra Qarasuvbazarda Netovkinniñ hatırasını saqlav teşebbüs gruppasınıñ toplaşuvında oña abide tiklemege teklif etildi.
Aprelniñ başında Qarasuvbazarnıñ ülkeşınaslıq müzeyinde Ramiz Netovkinniñ hatıra aqşamı keçirildi.
Ramiz Netovkin 1960 senesi Taşkent vilâyetiniñ Almazar qasabasında dünyağa keldi. 1975 senesinden berli Qarasuvbazarda yaşadı. 1980 senesi Samokiş Aqmescit bediiy oquv yurtunı bitirdi. «Qarasuvbazarnıñ civarları» albomı içün Bekir Çoban-Zade mukâfatınıñ «Qarasuvbazarnıñ keçmişi, bugüni ve kelecegini aks ettirgen eñ eyi eser» kategoriyasınıñ laureatı oldı. 1983 senesinden başlap vilâyet, cumhuriyet ve çetel sergileriniñ faal iştirakçisi oldı.
Aqmescit, Bağçasaray, Kezlev, Aluşta, Moskva (Rusiye), Tartu (Estoniya), Varşava ve Lüblin (Poloniya), New York (ABD), Kastamonuda (Türkiye) şahsiy sergileri keçirildi. Ressam 2011 senesi iyülniñ 16-nda vefat etti.


text:
Qazanda kimligi belli olmağan insanlar Fayzi soqağındaki №175 mektebinde ateş açtı. Bu aqta «Tatar-inform», «Kazanskiy reporter» ve «RİA Novosti» menbalarına esaslanıp bildire, dep haber ete «Nastoyaşçeye Vremâ».
Adise yerine acele hızmetler kele. İlk malümatqa köre, zarar körgenler bar.
«İnterfaksnıñ» menbalarına esaslanıp bildirgenine köre, genç mektepke silânen kelip, sınıfdaşlarına ateş açtı. Agentlikniñ subetdeşi aytqanına köre, «eñ az bir mektep talebesi can berdi». TASS ve RİA Novosti genç tutuldı, dep haber ete.


text:
Filmni «Beraber yeñdik» X Halqara kinofestivalniñ soñki künü çerçivesinde kösterdiler, dep haber eteler festivalniñ matbuat-hızmetinde.
Olğan malümatqa köre, qırımtatar halqınıñ tarihında facialı vaqia – 1944 senesi mayıs 18 künü – olarnıñ Qırımdan sürgün etilmesi künü aqqında tarif etken «Haytarma» filmni «Pobeda» kinoteatrinde kösterdiler.
Bundan da ğayrı, festivalde «Batalyon smerti» (İgor Ugolnikovnıñ leyhası) ve «Stıd» (rejissör Yusup Razıkovnıñ dramatik filmi) numayış etildi.
Bu sene yarış programmasında tahminen 150 film ve telefizion programma iştirak etti.
Festivalde Rusiye, Ukraina, Latviya, Litva, Qazahistan, Qırğızstan, Moldova, Pridnestrovye, Özbekistan, Aqrusiye, Ermenistan, İsveçiyadan tahminen 100 rejissör, stsenarist, artist, prodüser ve operator iştirak etti.
Festival Aqyarnıñ şeer «akimiyeti», Rusiye mudaafa Nazirligi, Rusiye medeniyet nazirligi, Moskva akimiyeti ve digerlerniñ destegi ile keçirildi.
Onıñ deñişmegen teşkilâtçıları – Avrasiya televideniye ve radio akademiyası ve Aqyar RGTRK-dır.


text:
Bunı Frenkistan prezidentiniñ ofisinde bildirdiler, körüşüv ötkerilgenini AQŞ tarafı da tasdıqladı, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Obama memuriyetiniñ malümatına köre, onıñ Putin ile körüşüvi 10-15 daqqa devam etti.
Malüm ki, Ukrainanıñ yañı saylanğan prezidenti Petro Poroşenko da Putin ile qısqa bir körüşüv keçirdi. Prezidentler Ukrainada qan tökülmesiniñ tez sürette toqtatılması ve vaziyetni barışıq yollar vastasınen al etilmesine qol tutqanlarını bildirdiler.
Bunı Rusiye devlet yolbaşçısınıñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov bildirdi.
Hatırlatamız, Frenkistan prezidenti François Hollande bildirdi ki, bu körüşüv Rusiye tarafından Ukrainanıñ yañı devlet yolbaşçısı tanılmasına yol bere.


text:
Santıraç boyunca dünya çempionı ve cemaat erbabı Garri Kasparov Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisiniñ ükümeti tarafından kelecek aftağa planlaştırılğan Qırım meselesi boyunca tedbirlerde iştirak etmege razı oldı.
Bunı Mustafa Cemilevniıñ matbuat hızmeti bildire.
«Bizge İnsan aqlarını qoruv fondunıñ halqara şurasınıñ reisi Garri Kasparov cevap berdi: «Gönlüm siznen, ebet, tedbiriñizde yardımcı olmağa ya da izaatlarımnı bildirmege pek ister edim. Sizge işbu al etici küreşiñizde muvafaqiyet tileyim. Qırım – Ukrainadır! », – dep bildire Kasparovnıñ sözlerini Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisiniñ matbuat hızmeti.
Kelecek tedbirler aqta daa da tafsilâtlı malümat birazdan peyda olacaqtır.
Qırım.Aqiqat haber etkeni kibi, Qırımnıñ işğali yıllığına Kiyevde tögerek masa ötkerilecektir, bunıñ teşebbüsçisi – Ukraina Yuqarı Şurasınıñ «Qırım» firqalarar deputat birligidir.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Mamırdıñ 11-i küni eks-prezident Nwrswltan Nazarbaev Türkistan qalasına issaparmen bardı. Bügin biz bwrınğı memleket basşısın kütip alu şaralarına qanşa qarjı jwmsalğanın aytpaqpız.
NAZARBAEVTIÑ TÜRİKSTANĞA SAPARI
Memlekettik satıp alular portalında jariyalanğan mälimetke süyensek, Türkistan qalası äkimdiginiñ Mädeniet jäne tilderdi damıtu bölimi Nwrswltan Nazarbaevtıñ issaparına tikeley jäne janama qatısı bar şaralarğa birneşe tender jariyalağan. Atap aytqanda, eks-prezident aşıluına qatısatın ğimarattardı bezendiruge, teatrlandırılğan qoyılım qoyuğa jäne wyımdastıruğa byudjetten 34 651 111 (salıqtı qosqanda 38 809 244 22) teñge qarjı bölinip, tender ötkizilgen. Onı «SUNNY FIELD COMMUNICATIONS» JŞS kompaniyası wtıp alğan.
Uchet.kz servisindegi derekterge qarağanda, kompaniyanı Jamanqwlova Aynwr Mamırhanqızı basqaradı. «SUNNY FIELD COMMUNICATIONS» JŞS 2007 jılı tirkelgen. Aşıq derekközde «jarnamamen aynalısatın şağın käsiporın» dep körsetilgen kompaniya 2010-2017 jıldarı aralığında eşqanday salıq tölemegen. 2018-2021 jıldarı 34 926 735 teñge salıq tölegen. Bwdan bölek, Jamanqwlova Aynwr Mamırhanqızınıñ atında «RBS KNOWLEDGE» jäne «GR Kompani» JŞS kompaniyaları bar. Bwl eki kompaniyanıñ ekeui de memlekettik satıp alularğa qatıspaydı.
Bwğan qosa, Nwrswltan Nazarbaev qatısqan Türkistan muzıkalıq drama teatrınıñ aşılu räsimine jalpı somması 89 285 714 (salıqtı qosqanda 100 000 000) teñgelik tender jariyalanğan. Onı «A+A Idea Fabric» JŞS kompaniyası wtqan. Bwl kompaniya 2018 jılı Almatı qalasında tirkelgen. Basşısı Orınbasarov Quanış Batırbaywlı. Öner salasında qızmet körsetetin kompaniya 2018 jıldan beri 545 205 708 teñge salıq tölegen. Eki tenderdiñ ekeui de «tikeley bir közden satıp alu» täsili boyınşa ötken.
TÜRKİSTAN SAPARINDA NAZARBAEV QAYDA BARDI?
İssapar barısında Nwrswltan Nazarbaev Muzıkalıq drama teatrdıñ aşıluına qatısıp qana qoymay, su jaña teatrda «Şañıraq» miniatyurasın tamaşaldı. Bwdan bölek, ol twñğış prezident sayabağın abattandıru jwmıstarımen tanısıp, Qazaq handığı memorialdıq keşeniniñ aşılu saltanatına qatısqan jäne «Äziret Swltan» tarihi-mädeni qorığı aumağındağı etnoauılğa barğan. Keruen Saray turistik keşeni men «Altın Samrwq» äuedegi teatrında Qız quu jäne teatrlandırılğan su şouı qoyılımdarın körgen. Nwrswltan Nazarbaevtı kütip alıp, şaharmen tanıstıru räsimine 124 million 212 mıñ 449 teñge qarjı jwmsalğan.
JARTI MILLIARD TEÑGE JWMSALĞAN SAMMIT
Türkistanda naurız ayında bolğan türki keñesi sammitin wyımdastıru da joğarıda atalğan «SUNNY FIELD COMMUNICATIONS» JŞS jäne «A+A Idea Fabric» JŞS kompaniyaların aynalıp ötpedi. Sammitke baylanıstı jariyalanğan tenderlerdi däl osı eki kompaniya jeñip alğan.
«SUNNY FIELD COMMUNICATIONS» JŞS VIII türki keñesi sammitine baylanıstı ötken eki birdey tenderdi wtıp alğan. Onıñ biri 90 255 952.42 teñge bolsa, ekinşisi 147 726 713.12 teñge. Bwl eki tender de sammit ayasında etnoauıl galereyasın bezendiruge, tehnikalıq jabdıqtauğa, şaranı wyımdastıru men ötkizuge arnalğan.
Al «A+A Idea Fabric» JŞS wtqan 346 100 000.00 teñgelik tender sammit ayasında koncerttik bağdarlama dayındauğa arnalğan. Bwl tenderdiñ qarjısı bastapqıda 500 000 000 teñge bolğan. Biraq türki keñesi sammiti epidemialogiyalıq ahualğa baylanıstı onlayn formatta ötetin bolğandıqtan qısqarğan. Bwl üş tenderdi qosıp alğanda türki keñesi sammitine 584 million 082 mıñ 665 teñge qarjı jwmsalğan.
Sayasattanuşı Äzimbay Ğali qazirgidey qiın-qıtau kezeñde sammit, toyğa qarjı böludi toqtatu kerek dep esepteydi. Onıñ sözinşe, mwnaydıñ aqşasın şaşudı toqtatatın uaqıt jetti.
"Osı uaqıtqa deyin eldiñ imidjin jasau üşin sammit jasadıq. Bağdarlamalarımızdı ayttıq. Endi mal şaşudı toqtatu kerek. Eldiñ barlığına bir-bir sammit ötkizudiñ qajeti joq. Qazir merekelik şaralarğa bölinip jatqan qarjınıñ jartısı wrlanadı. Ötirik bolsa Äzimbaydı qudalasın. Sondıqtan mal şaşpaq el bolmauımız kerek. Qazir biz jer baylığın şaşıp jatırmız. Al eñbek önimdiligi joq. Eñbek önimdiligi joğarı bolıp, demokratiyalıq bilik otırsa baylıqtı şaşuğa rwqsat. Qazir bwnıñ jartısı wrlanatını anıq", - deydi Ğali.
Nwrswltan Nazarbaevtıñ saparı men türki keñesi sammitine jwmsalğan qarjını qosa eseptegende 708 million 302 mıñ 114 teñge boladı. Halıqtıñ äleumettik jağdayı naşaralap, qımbatşılıq dendep twrğan uaqıtta bwl qarjığa ne isteuge bolar edi? Mısalğa, bwl qarjığa 64 391 balağa 11 mıñ teñgeden bir rettik kömek nemese 16 665 adamğa eñ tömengi jalaqı mölşerinde (42 500 teñgeden) beruge bolar edi. Bwdan bölek, Türkistan qalasınan 47 otbasına qwnı 15 000 000 teñgelik 4-5 bölmeli üy aluğa boladı.
Jalpı, Türkistan oblısı Qazaqstan boyınşa eñ kedey aymaq. Oblısta ärbir 10-şı adam kedeylik şeginde ömir süredi. Balalar kedeyligi boyınşa da Türkistan oblısı köş bastap twr. YUNISEF esebine säykes, Qazaqstanda 1 millionğa juıq bala (916 mıñı) äleumettik jağdayı tömen otbasılarında tärbielenude. Onıñ 13,8 % däl osı Türkistan oblısına tiesili.
Bwl kontent AQŞ damu agenttigi (USAID) arqılı amerika halqınıñ kömegimen "MediaCAMP – Ortalıq Aziya bağdarlaması" ayasında dayındaldı. The Qazaq Times portalı aqparattıñ mazmwnına tikeley jauaptı jəne aqparat USAID-tıñ nemese AQŞ ükimetiniñ, sonımen qatar Internews wstanımına say kelmeui mümkin.


text:
Kreml tarafından tayin etilgen Qırım ükümeti yarımadağa turistler ceryanınıñ artqanı aqqında esabat berdi. İçtimaiy ağlarda bu malümat şübhe doğurdı.
Qırımnıñ Rusiyege tabi başlığı Sergey Aksönovnıñ malümatına köre, keçken sene ile qiyas etilgende Qırımğa turistler ceryanı 3 qattan ziyade arttı ve 2 million kişi teşkil etti. «Bunıñ kibi bir kereden ösüv, elbette, eñ evelâ Keriç köprüniñ işletüv içün açılması ile bağlıdır», – dep yazdı o, özüniñ Facebookında.
Şimdilik quvanmağa şey yoq, bir çoq yol darma-dağın, servis bir şeyge keçmey, bir çoq plâjlar qapalı, muzeyler ve parklarğa kiriş biletleriniñ fiyatları şaşılacaq derecede büyük. Aynı şu Ay-Petrige marşrutkacılar 400-er ruble sıdırıp ala, 17:00-den soñ ise 750-şer ruble, bunı nege esaslanıp yapalar? Ve ne içün şeer avtobusı künde yalıñız bir kere kele, yoqsa, Yaltağa para kerekmeymi? Aşayt malları ile problema bar, keçenlerde Aqmescitte, merkezde, almalı rulet aldım, küften yeşil olıp çıqtı, supermarkette et alasıñ – piçen ve tezek qoqusı kele. Qırımnıñ cenübiy yalısında evler ale daa kelişi güzel şekilde qurula, kanalizatsiya ile problema nasıl çelzilmegen olsa, çöplük ile de çezilmedi. Yani quvanmaq daa erte.
Şu turistlerge kezinecek yer olsun dep, daa parklar açıñız.
Lâkin Aksönovnıñ postu altındaki izaatlarda bile top-top kelgen turistler aqqında malümattan şübhelendiler.
Yalta plâjlarınıñ fotoresimine köre, ceryan kene de mına saña degen kibi degil
Bu, iç şübhesiz, ayrı yerlerdeki anşlag, esas olaraq Ukraina ile oğanına köre azdır
Üfürtip qar boranı çıqarmañız. İnsanlar az ya.
İçtimaiy ağlarda Qırım kurortlarınıñ plâjları ve yalılarında turistlerniñ qıdırılması boyunca büyük meraq doğurıcı bir kvest devam ete. Bazı yerlerde insanlar kerçekten de çoqlaştı, lâkin olarnıñ sayısı «Ukraina zamanlarındaki» rakamlar ile asla qiyas etilmez.
Keriç boğazındaki köpürde de büyük bir turistler ceryanı körünmey.
İzalağanlar arasında, 2018 sezonını bundan evelkinden daa muvafaqiyetli sayğanlar da bar. Munaqaşa başlandı.
Men vahşiyce afu isteyim, lâkin eger şimdi olğanına «ayaq basmağa yer yoq» demek mümkün olsa, Aleksandr, belki de, Köktebelde «ayaq basmağa yer yoq» ne olğanını bir vaqıt körmegendir… bu, qararnen, keçken yıllarda, tahminen, sentâbr 10-15-ten soñ…
Yaltada bile halq az, aqşam üstü plâjğa bardım, Köktebelni aytmağa ne bar… şeerde añlaşılmağan insanlar anda-mında yüre, körüniş yaratalar


text:
Aqyarda daa altı yañı COVID-19 hastası qayd etildi. Bu aqta Qırım ve Aqyar kütleviy haber vastaları Aqyar şeer yolbaşçısı vazifelerini vaqtınca eda etken Mihail Razvojayevniñ malümatına esaslanıp bildire.
«Diagnozı tasdıqlanğan 25 insan bar. Altısı da bugün tasdıqlanğan – Daşa Sevastopolskaya hastahanesiniñ hastaları, olar hastahanede közetüv altında buluna ediler. Şimdi testleri tasdıqlandı», – dep bildirdi Razvojayev.
Aqyar ükümetiniñ yolbaşçısı daa bir koronavirus hastası aqqında bildirgen edi. Hasta «İzumrud» observatorında edi, andan yuqunç hastahanesine avuştırıldı.
Böylece, Qırımda tasdıqlanğan 51 COVID-19 hastası bar. Aqyarda 19 koronavirus hastası qayd etildi.
Qırımda ve Aqyarda özüni izolâtsiya etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımtatar milliy Meclisi yolbaşçısınıñ birinci muavini Nariman Celâl haber etkeni kibi, Mecliste ve onıñ menfaatını qorçalağan advokatlarda qapatılma meselesinen bağlı Rusiye qırım prokuraturası makemege teslim etken vesiqalar ale daa yoq.
Bu aqta o, Qırım.Aqiqat radiosınıñ efirinde bildirdi.
Celâlnıñ qaydlarına köre, Qırım prokuraturası evel bergen vesiqalarğa binaen, Meclisni ekstremizmde qabaatlamaq ve onıñ faaliyetini yasaq etmek içün temel yoq.
«Bizge fevral 15 künü teslim etilgen vesiqalarnıñ, böyle deyik, itibarı büyük degil. Prokuratura tünevin qoşqan vesiqalar ise bizim elimizde daa yoq. Şimdiki vaqıtta vesiqalarnıñ kopiyası da bizge teslim etilmegen. Kün devamında yollamağa vade eteler», - dep ayttı Celâl.
Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım Yuqarı Makemesi Meclisniñ qapatılmasınen bağlı davanı muakeme etmege başladı. Mart 3 künü, birinci oturışta cavacılar qırımtatarlarnı temsil etken organnıñ faaliyeti ekstremistik ve qanunsız olğanını isbatlağan işke daa qoşma olaraq vesiqalarnı qullanmağa talap etti. Meclis yolbaşçılarnıñ fikirince büyük ihtimal makeme prokuraturanıñ talabını qabul eter.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali kününen ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Qırım hastahanelerinde kene de meraqlı bir vaziyet: er bir adam belli bir tibbiy müessisede qayd olmaq içün ariza yazmalı. Böyle bir ariza aqqında ilân Keriçniñ №1 hastahanesinde bar.
«Hastahanede hızmet körmege istegen adamlarnıñ ariza yazması kerek», – aytıla ilânda.
Adamlar sabadan berli sıra alalar. Bazıları dayanamay, qavğalar da ola. Keriçlilerniñ aytqanına köre, bazarertesi künü saba hastahanede ğayet kergin vaziyet üküm sürgen edi: birinci qat qayd olacaq adamlar ile toldı.
«Pek çoq adam bar edi, salon rıqma-rıq toldı», – dep ayttı nefaqacılardan biri Qırım.Aqiqatqa.
Er kün yüzlernen adam qayd olacaq ola. Hastalarnıñ bildirgenine köre, ariza yazmağan olsañ, ekimge kiremezsiñ.
İçtimaiy ağlarnıñ qullanıcıları yaza ki, aynı böyle vaziyet Kefe hastahanelerinde de üküm sürmekte.
Yañı yıldan evel ana-babalar belli bir hastahanede balanıñ baqılması içün ariza yazmaq kerek ediler.
2015 senesi yanvar 1-den itibaren Qırımda Rusiyeniñ sigorta tibbiyeti sisteması çalışıp başladı. Tibbiy yardım yalıñız tibbiy sigortası olğan adamlarğa kösterile. Polis olmasa, yardımnı yalıñız «acele yardım» köstere.
Hastahanelerdeki nevbetler keçken seneniñ soñunda da qayd etilgen edi. Emek añlaşmaları, aydavcı şeadetnameleri ve arbiy biletlerni deñiştirgen qırımlılar bütün kün devamında beklemege mecbur qalğan ediler.


text:
«Kitap-turmıstı jaratıwshı tárbiyashı»
- By ApMaH --
- Monday, 15 Aug, 2022
2022-jıl 15-avgust kúni Qaraqalpaqstan Respublikası Málimleme kitapxana orayında «Jańa oyanıw dáwiri kitap hám kitapxanalardan baslanadı» uranı astında «Kitap-turmıstı jaratıwshı tárbiyashı» atamasında kitap kórgizbesi shólkemlestirildi.
Bul kórgizbede Málimleme kitapxana orayı altın ǵáziynesinde saqlanıp atırģan jamiyet hám jaslar arasında kitapqumarlıqtı úgit-násiyatlaw, olarǵa ruwxıy , ádebiy-estetik talaplarına juwap beretuģın milliy hám jáhán ádebiyatları orın aldı.
Kórgizbede jaslardıń sana sezimin rawajlandırıw, ruwxıy jetik hám bárkámal áwladtı jetilistiriw, olardıń jámiyette óz ornın iyelewinde bilimler káni bolǵan kitaptıń ornı júda úlken ekenligi, sonıń menen birge, kitap úgit-násiyatlawı arqalı ruwxıy -bilimlendiriw jumıslar natiyjeliligin kóteriwin, “Kitap - iygilikli maqsetlerge baslawshı jol” ekenligi, kitaptı súyiwshi, odan únemli paydalanıwshı jaslar búgingi kúnde óz bilimi sebepli Prezident sıylıǵı menen sıylıqlanıp atırģanlıģı bir neshe kitapqumar jaslar mısalında aytıp ótildi.


text:
Ukrainanıñ baş naziri Volodımır Groysman «Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv kününde», fevralniñ 26-sında keçken vaqialar, Qırım sakinleriniñ ömürini «evel» ve «soñra» degen sözlernen ayırğanını beyan etti.
«Dört yıl evel Qırım yarımadası rusiyeli ordu tarafından işğal etilip başladı. Bu kün Qırım sakinleriniñ ömürini «evel» ve «soñra» degen sözlernen ayırdı. Biñlernen İnsanlar evlerini terk etmege mecbur qaldılar, çünki Qırımnı başqa bir devletniñ bayrağı altında körmege istemey ediler», – denilmekte baş nazirniñ Facebooktaki haberinde.
Groysman, «Qırım üzerinde kene de Ukraina bağrağını kötermek içün» Ukraina dört yıldan berli küreş alıp barğanını qayd etti.
«Bizler maqsadımızğa yetmegence toqtamaycaqmız! Qırım – Ukraina toprağı!» – dep ilâve etti Nazirler Şurasınıñ yolbaşçısı.
Ukrainada fevralniñ 26-sı kününi «Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü» olaraq qayd etilmesi teklif etile. 2014 senesi bu künü Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukraina torpaq bütünligine bağışlanğan miting ötkerilgen edi. O zaman miting iştirakçilerine Rusiye tarafdarı olğan faaller, şu cümleden «Rus birligi» firqasınıñ vekilleri qarşı çıqqan edi.
Fevralniñ 26-nda Ukraina ile bütün dünyada qırımlılarğa qol tutmaq maqsadınen devletniñ topraq bütünliginen bağlı aktsiya, muzakere, forum, miring ve yürüşler keçirile.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Ramazan ayında Ukrainanıñ qıtadaki qısmında bulunğan qırımtatar cemaatlarında çalışmaq içün Ukrainağa Türkiyeden dört imam kelecek.
Bunı Qırım.Aqiqatqa Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanlarınıñ diniy idaresi (QMC MDİ) muftisi Ayder Rustemov bildirdi.
Mufti: «Diyanet (Türkiyeniñ din işleri boyunca idaresi – QA) ile añlaşma boyunca Ukrainağa dört afız (Qurannı ezberden bilgen kişi – QA) kelip, bizim cemaatlarımızda çalışacaq. Türkiy imamları Herson vilâyetiniñ cenübinde ve Ukrainanıñ ğarbındaki qırımtatarlar toplu yaşağan yerlerde çalışacaqlar», – dedi.
O, imamlarnıñ kelmesi, Ukraina medeniyet nazirligi ve diger devlet organları ile uzlaştırıldı, dep bildirdi.
2018 senesinde Ramazan ayı orazası mayıs 16-dan iyün 15-ke qadar devam etecek.
2016 senesiniñ noyabrinde Qırımdan mecburen köçken musulmanlarınıñ cemaatları qurultay keçirip, Ukrainanıñ qıtadaki qısmında Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanlarınıñ diniy idaresini meydanğa ketirmege qarar berdiler. Mufti vazifesine Ayder Rustemov saylandı.
2017 senesiniñ oktâbrinde Ukraina Medeniyet nazirliginiñ milletler ve dinler departamenti Rustemov başlığındaki Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanlarınıñ diniy idaresini resmen qayd etti.


text:
Qırımda keçken künü 386 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Bunı Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksönov haber etti.
«Hasta olğanlarnıñ umumiy sayısından 328 hasta tibbiy yardım içün muracaat etkende qayd etildi, 61 kişi daa evel qayd etilgen hastalarnen alâqada oldı», – dep bildire Aksönovnıñ aytqanlarını Qırım Nazirler şurasınıñ matbuat hızmeti.
Bir künde 35 hasta tedayiylendi, bütün vaqıt içinde ise 48 999.
Keçken afta Rospotrebnadzorda haber etkenleri kibi, Qırımda koronavirus hastalığınıñ tarqalması ile bağlı vaziyet stabilleşken.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy daa evel istifa arizasını bergen Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekiliniñ birinci muavini İzet Gdanovnı işten boşattı.
İşbu qarar devlet yolbaşçısınıñ saytında iyülniñ 16-nda derc etildi.
«Gdanov İzet Rustemoviçni bergen arizası esasında Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekiliniñ birinci muavini vazifesinden boşatmaq», – dep aytıla vesiqada.
Gdanov, bu vazifeden ayırılmaq qararı aqqında iyülniñ 9-nda bildirdi. İyünniñ 25-nde Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki yañı daimiy vekili vazifesine Anton Korineviç tayin etilgen edi.


text:
Rusiyeniñ Ukrainağa istilâsı eki istiqamette ola bile, şu şümleden işğal etilgen Qırım sebebinden de, dep saya Ukraina sabıq baş naziri, RNBO sabıq kâtibi, sabıq Mudafaa naziri, Ukraina Telükesizilik hızmetiniñ birinci reisi, Ukraina ordusınıñ generalı Yevgen Marçuk. Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«İstilâ eki istiqamette ola bile. Birincisi Qırımğa suv berilüv ile bağlı, ekinci ORDLO-ğa arbiy yardım kösterilmesi. Ancaq Belorusiye istiqametinde de bir şey olacağını istisna etmeyim. Şunıñ içün er şey yahşı, iç bir şey olmaz kibi boş hayallar olmamalı, ciddiy provakatsiyalar ola bilecegine azır olmaq kerek», – dedi Marçuk.
Onıñ fikrince, territoriyanı zapt etmek içün Rusiye açıq ücüm etmez, amma provokatsiyalar ola bilir. Ukraina er şeyge azır olmalı.
Cuma künü, Rusiye Mudafaa nazirligi, Rusiye arbiy birleşmeleriniñ Opuk poligonında ve Qırımnıñ diger bölgelerinde keçirilgen talimlerden soñ daimiy yerleşme noqtalarına qaytqanlarını bildirdi.
Hatırlatamız, Rusiye Mudafaa nazirligi, Qırımdaki talimlerde iştirak etken soñ Rusiye Qara deñiz flotunıñ 20-den ziyade gemisiniñ daimiy yerleşme yerlerine qayttı, dep iddia ete.
Aprelniñ 22-nde, cumaaqşamı künü, Rusiye Mudafaa nazirligi Rusiye arbiy idaresiniñ başı Sergey Şoygunıñ da iştiragı ile «türlerara talimler» keçirdi. O, Cenübiy ve Ğarbiy arbiy bölglerden arbiy talimlerniñ yekünlenmesi ve ordunıñ daimiy yerleşme yerlerine keri çekilmesini de bildiri. Rusiye Mudafaa nazirligi, Rusiyeniñ cenübindeki ve işğal etilgen Qırımdaki talimlerde iştirak etken quvetlerniñ daimiy yerleşme yerlerine qaytmağa başlağanlarını bildirdi.
Austriannıñ malümatına köre, halqara seviyede tanılğan Ukraina sıñırı boyunca 2015 senesinden berli «Rusiye on biñlernen askerini yerleştirip, ordusınıñ sayısı arttıra, bölüklerni faalleştirdi, bazalarını yañarttı ve daa küçlü bir yer, ava ve ava mudafaasını yerleştirdi».
Soñki vaqıtları Rusiye Donbasnıñ işğal etilgen qısmında gibrid küçleriniñ cenk areketlerini arttıra. Böylece, ateşkes rejiminiñ şartları bozula, amma Rusiye Ukraina ordusını qabaatlamağa tırışa. Bundan ğayrı, Qırımda ve Ukraina sıñırı yaqınlarında Rusiye askerleriniñ sayısını arttıruv Kyiv ve ğarbiy ortaqlarınıñ qasevetini doğura, çünki Rusiye ordusınıñ Ukrainağa açıq ücüm imkânı bar.
Mart ayında Ukraina silâlı quvetleriniñ baş komandanı Ruslan Homçak bildirdi ki, Rusiye, «Zapad-2021» strategik talimlerine azırlıq manaçığınen Ukrainanıñ şarqiy sıñırlarına taktik gruppalarını çeke. Onıñ qayd etkenine köre, Novorossiysk ve Stavropolden işğal etilgen Qırımğa talimler içün avuştırılğan Rusiye ordusı yarımadada qalmağa devam ete.
Kreml, Rusiye ordusınıñ Rusiyede areket etmesi diger memleketlerni, hususan Ukrainanı qasevetlendirmemeli, dedi.
Qırımnıñ suv teminlevi
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Türkiya prezidenti Rejep Tayıp Erdoğan men Qıtay törağası Şi Jinpiñ kezdesti. Olardıñ kezdesui Oñtüstik Afrika eli wyımdastırğan 10-şı retki BRICS sammitı ayasında ötti.
Oñtüstik Afrika jerine Resey, Qıtay, Braziliya jäne Ündistannıñ basşıları saparlay barıp, atalğan sammitke qatıstı. Bwl köş basındağı damuşı bes eldiñ arasında ötetin dästürli sammit atalğan elderge ortaq damu jobaların talqığa salatın dästürli bas qosu.
Erdrğan men Şi arasındağı kezdesu 40 minutqa jalğasqan. Eki lider türik-qıtay ekonomikalıq, strategiyalıq qarım-qatınastar turalı keñesken. Sammit ayasında Erdoğan Resey prezidenti Putinmen de kezdesu ötkizgen. Kezdesude Erdoğan Türkiya men Resey arasındağı baylanıstıñ aytarlıqtay joğarı deñgeyde ekenin ayta kelip: "Tipti bizdiñ qarım-qatınasımız bireulerdi qızğandıradı", – degen. Bwdan özge de jinalıstıñ lauazımdı qonaqtarı öz ara kezdesuler wyımdastırıp ülgergen.


text:
Matematikalıq analiz kafedrası
1969-jılı matematika kafedrası tiykarında matematikalıq analiz kafedrası shólkemlestirildi.
Kafedranıń zaman talaplarına juwap berip, ósip rawajlanıwına hár qıylı jıllarda kafedrada islep, miynet etken docentler U.Buleshev, professor J.Qutlımuratov, docentler O.Jiemuratov, Q.Qaljanov, U.Rametov, fizika-matematika ilimleriniń doktorı, professor S.Qosbergenov, oqıtıwshılar O.Sadıqov, M.Yakubova, docentler J.Mırzanov, F.N.Japakova, S.Dauenov, A. Omarov, O.D.Nurjanov, Z.Saparov, B.Prenov, M.Asqarov, S.Tańirbergenov, Q.Q.Elgondiev, Ó.O.Qurbanbaev, M.Ibragimov, K.Kudaybergenov, A.Daujanov, M.Tanirbergenov, B.Kurbanov, B.Otemuratov, S.Tleumuratov, J.Otarova úlken úles qostı.
Kafedraǵa docentlerden O.Djiemuratov (1969-1976), U.Buleshev (1976-1987), Q.Qaljanov (1987-1992), S.Qosbergenov (1992-1994) hám (1999-2004), B.Prenov (1995-1996) U.Rametov (1997-2000), M.Ibragimov (2004-2005), K.Elgondiev (2005-2009), B.Otemuratov (2009-2011),S.Tleumuratov (2011-2016) Q.Elgondiev (2016-2019) kafedraǵa basshılıq etti. 2019-jıl iyun ayınan baslap docent B.T. Kurbanov basshılıq etpekte.
Házirgi kúnde kafedrada 12 professor-oqıtıwshı islep atır. Olardan 4 professor-oqıtıwshı docent hám ilim kandidatları. Kafedrada ilimiy-pedagogikalıq kadrlar tayarlaw máselesine ayrıqsha kewil awdarılmaqta. Kafedra docenti B.Otemuratov bir neshe mártebe Sibir’ Federal universitetiniń Matematika institutında hám 2014-jılı AQShta ilimiy saparlarda boldı. Kafedramızǵa ilimiy qánigelerdi tayarlawdı hám kafedranı rawajlandırıwǵa úlken úles qosqan akademikler A.Sadullaev, A.Ayupovlar, professorlar G.Xudoyberganov hám A.Vorisovlarǵa Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń «Húrmetli professorı» ataǵı berildi. Kafedra
Ózbekistan milliy universiteti, Tashkent mámleketlik pedagogikalıq universiteti, V.I. Romanovskiy atındagı Matematika institutı, Úrgench mámleketlik universiteti, Rossiya Federaciyasınıń Novosibirsk, Omsk, Krasnoyarsk universitetleri, Belarus Milliy Ilimler akademiyasınıń Matematika institutı bólimleri menen ilimiy baylanıslarǵa iye.
Kafedrada islep atırǵan professor-oqıtıwshılar


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat
İşğal etilgen topraqlarda olğan keyfler aqqında bütün laflar bir problema tirele. Andan açıq-aydın içtimaiyatımız yoq.
Bundan da başqa - o olmaycaq. Mesele, ukrain içtimaiyatçıları anda tetqiqatnı yapıp olamağanında degil. Rusiye içtimaiyatı doğru olmağanında da degil. Mesele şunda ki, işğal etilgen topraqlarda tetqiqatlarnıyapmaq ğayesi başından neticesizdir. Çünki samimiylik cezalana bilecek vaziyette cevap bericilerniñ bir qısmı ya indemeycek, ya da tolu cevap bermeycek.
Aslında, içtimaiy ağlarğa köre işğal etilgen topraqlardaki keyfler aqqında qıymet keskende de bunı hatırlamaq kerek.
Qırımdan ve Donbasstan tefsir etkenlerniñ umumiyleştirilgen sıfatı olduqça sadedir. Rusiyeni seve, Ukrainağa nefret besley, Hreşçatıkta rus bayraqlarını bekley. Bundan ğayrı Avropa Birliginiñ dağılmasına işana, Amerikadaki qatliam ve yağmalarğa quvana ve İlon Masknıñ yeñişlerine yana. Tecavuzkâr şekilde davalaşa ve bütün bölgeniñ adından aytmağa ıntıla.
Ve onıñ istegenini yapmaq bir hata olur edi.
İşğal etilgen topraqlarda yaşağanlar şimdi eki taqımğa bölüne. Birileri Ukrainanen köpürlerni yaqmağa yetiştirdi. Başqaları - yoq
İçtimaiy ağlarda adamnıñ alıp baruvınıñ radikalizm derecesi bir sade faktornen belgilene. Bölgege ukrain bayraqlar qaytsa, onıñ taqdiri ne olacaq? Çünki işğal etilgen topraqlarda yaşağanlar şimdi eki taqımğa bölüne. Birileri Ukrainanen köpürlerni yaqmağa yetiştirdi. Başqaları - yoq.
Birileri Ukraina ordusına qarşı cenk etip yetiştirdi. İşğalci memuriyetlerde hızmet etti. Donbassta soğuncılıqnen belli oldı ya da Qırım akimiyet organlarında karyera yapa. Başqaları - şahsiy yaşayış alanında yaşay. Memuriy vertikallerge toqunmay. Sıñırnı keçmek imkâniyetini saqlaylar.
Birincileri, Ukraina qaytsa, bölgeni terk etmege mecbur olacaqlarını añlay. Olarnıñ üzerinde cinaiy taqibat ve mahkeme davaları telükesi bar. Bu adamlar içün Ukrainanıñ ğalebesi şahsiy yutquzma olacaq. Bundan sebep içtimaiy ağlarğa kelgende, olar ifadelerden utanmay. Muabbetleşmeyceklerini bildire ve olduqça radikal olmağa tırışalar. Rusiye işğali - olarnıñ şahsiy keleceginiñ yekâne fırsatıdır.
Ekinci taqım ise başqadır. Olar ukrain qanunlarnı bozmadı. Antlarını - arbiy ya memuriy - bozmadı. Em de olar Ukrainanıñ qızğın vatanperverleri olmamalı. Yaşayış tarzlarında resmiy Kyiv cinayet faaliyetini tapmaycağı daa müimdir.
İşte tamam bu sebep ile olar içtimaiy ağlarda o qadar faal degiller. Çünki yarımadada ya da Donbassta bayraqlarnıñ deñişüvi olar içün Rusiyege qaçmaqnıñ zarureti olmaycaq. Bazıları Ukrainnanıñ qaytmasını bekley. Başqaları - sadece turmuşlarını tüşüne. Amma olarnıñ sesi, olar eşitilmege istemegenleri içün eşitilmey. Olar "radar altına" ketti ve olardan qalğan şimdi tek sahte akkauntlar ve aşhane lafları bar.
Çünki işğal etilgen bölgelerniñ adından sadece köpürlerni yaqqanlar sesli laf etip ola
Çünki işğal etilgen bölgelerniñ adından sadece köpürlerni yaqqanlar sesli laf etip ola. Olarnıñ qaçmağa yeri yoq - ve endi olar Kremlge qol tuta. Olarnıñ alternativaları yoq, bunıñ içün Ukrainanı cezalavnen qorquzalar. Episilerni "bot" saymağa yañlış olur edi. Bu adamlar sadece, olarğa çerçivesinde yer tapılğan kerçekni qoruy. Kerçek deñişse - olarğa yer tapılmay bile.
Açıqlıq ve bellilik monopoliyası olarğa tesadüfen tiydi. Çünki başqaları susmağa mecbur. İşğal etilgen topraqlarda Ukraina tarafında olğan sesler tahqiq etile, onıñ içün Rusiye tarafında olğanlar alternativasız birileri kibi eşitile. Amma olarnı umumiy fikirniñ ifadesi olaraq qabul etmege yañlış olur edi.
Budır vaziyetniñ hususiyeti. Biz Qırım ve Donbass keyflerini bilmeymiz. Bu meselede içtimaiyatqa esaslanıp olamaymız. İçtimaiy ağlarnı baqıp çıqmağa olamacaqmız. Sadece tahminler ve faraziyeler yapa bilemiz, amma bundan ziyadesini degil. Onıñ içün "qapalı içtimaiyat" ve "elektorat keyfleri" aqqında er türlü laflar meni küldüre.
"İşğal" sözünde çoq şey bar. Amma samimiylikke anda iç yer tapılmaz.
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
Pavel Kazarin, qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat közeticisi


text:
Bиkипeдия:Vandalizm
- Bu vandalizm turında iğlannar taqtası tügel. Vandalizm oçraqların Vandalizmğa qarşı idaräçe adımnarına belderegez.
Material östäw, beterü yäki üzgärtü arqılı Wikipediägä ışanıçnı häm abruyın töşerü oçen maxsus qılınğan adımnar vandalizm dip atala. Tipik vandalizm ürnäkläre - bitlärgä tsenzura çiklärenä sıymağan süzlär häm pıçraq yumor östäw, bitlärdäge mäğlümatnı nigezsez beterü häm mäğnäsezlege ap-açıq qürengän eçtalegen kertü.
Vandalizm tıyılğan. Möxärrirlär vandallarnı kisätü häm öyrätü'gä üz öleşlären kertergä çaqırılsa da, idaräçeneñ bloklawı oçen kisätu zarur tügel.
Entsiklopediäne üsteru telägennän xata nigezendä, maxsus konsensusqa qarşı yäki tärtipne bozuçı bulğan yaxşı niätle torışlıq vandalizm tügel. Eçtälek arqasında üzgärtülär suğışları vandalizm dip sanalmıy. Faydalı, yaxşı niyätkä nigezlänep naçar näticägä kitergän häm vandalizm üzgärtüläre arasında ayıru öçen zur iğtibar kiräk. Yaxşı üzgärtülärne vandalizm dip ataw zıyan kiterüçe adım sanala ala.
Ap-açıq vandallıq üzgärtülärne açıqlawğa, alarnı ütkärmäwçe ğamällär qılığız. Annarı vandallıq qıluçı möxärrirlärne kisätegez.
Vandalizmğa qarata möğamälä[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mäqälägä qarata vandallıqnı kürsägez, iñ ciñel adım – anı yuq itü. Ämmä iğtibar! Qaywaqıt vandallıq iskeräk, elek berkem iğtibar itmägän vandallıq östennän qılına ala. Şundıy oçraqta, möxärrirlär bu ğämälne kürmiçä başqa üzgärtülär kertergä däwam itä alalar. Bu häl, xäzer inde başqa üzgärtülär arasında kürelmägän vandallıqnı tabu häm yuq itüne nıq awırayta.
Vandalizm oçrağında ni eşlärgä kiräkmi[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Vandalizm oçrağı arqasında mäqälälärne beterü bäxäsenä çığarmağız.
- Bu ğämällärne qıluçılarga qarata cämğiyät iğtibarın tartmağız. Şulay uq, mäğnäsez bulu säbäple, alarnı räncetmägez. Berse üz adımnarın zıyan kiterüen belep qılğanda, anı räncetü tırışlığı xälne naçarayta ğına. Kisätülärgä iğtibar itmiçä däwam itsälär, alar turında idäräçelärgä xäbär itsägezçe.
- "Vandal" süzen xiç qullanmağız. Ayıruça, bu süz faydalı kertem yasağan qullanuçılarğa, yäki yaxşı niättän yasalğan üzgärtülargä qarata. Säbäbe ğadi – üzgärtü yaxşı niät belän yasalğanda ul vandalizm dip sanalmıy. Yaxşı niät belän qılınğan ğämälder dip qarağız — bu üzgärtülärne yasağan bersen "vandal" dip ataw urınına, anıñ belän sezne borçuğa salğan äyberlär turında aralaşuğa keregez. Şäxsi kommentariylar urınına, üzgärtüneñ eçtälege häm mäğnäse turında yazığız.
Vantalizm dip sanalmağan närsälär[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tübändäge ğämällärne qaywaqıt vandalizm dip atawçılar tabılıp torsa da, alar ğädättä vandalizm dip sanalmıy. Tik härber oçraqnı, qılınğan gämäl Wikipediä qağidä-qullanmaların boza-bozmawına qarap ayırım qararğa kiräk. Şul uq arada, berär möxärrirneñ ap-açıq vandalizm bulmağan xällärgä tıqşınuy potentsial möxärrirlärne ezärlekläw häm qü ğämälläre arqasında entsiklopediägä ziyan kiterä aluın da istä totu zarur.
Qıyu uzgärtülär[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Konsensusqa ireşelmägän çaqta, yäki elek ireşelgän konsensusqa turı kilmägän qıyu üzgärtülär üz-üzennän vandalizm tügel. Wikipedia çämäğätçelege qullanuçılarnı qıyu bulırğa çaqıra häm totrıqlı konsensusqa ireşelüneñ ähämmiyätle ber adımı buluın tanıy.
Avtorlıq xoquqların bozu[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Destruktiv üzgärtülär kertü yäki kirelek[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Üzgärtülär taswirlamasın yazmaw[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tekstlarğa üztülär kertü buyınça eksperimentlar yasaw[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ezärlekläw yäki şäxsi höcümnär[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Yalğış wiki formatlaw häm stil'[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Wikipediäneñ cisemen añlamaw[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Oçraqlı räweştä yalğış mäğlümat kiterü[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
WP:Neytral qaraş mäslägenä turı kilmäğänlek turında bäxäs çığu[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Oçraqlı kileş tuğan mäğnäsezlek[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ğämäldäge qağidä-qullanma bitlärenä üzgärtülär kertü, yaxşı niyätle[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Yäşi birgän şäxeslär biografiäläre qağidäse tarafınnan taswirlanğan üzgärtülär, yäki entsiklopedik bulmağan materialnı ütkärmäw yäki yuq itü.[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Meta[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- m:Anti-vandalism ideas
- m:Vandalbot
- m:What is a troll?
- m:Small Wiki Monitoring Team – cross-wiki anti-vandalism
Tışqı sıltamalar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]


text:
Poloniya Seymi, Sovetler deviriniñ abidelerini yoq etmege qarar aldı, Rusiyede ise buña qarşı itiraz bildirildi.
«Hususiy ürmetsizliknen leh akimiyeti bu qararnı bizler içün aziz ve facialı künde qabul etti, bu künü Gitler SSCB-ge qarşı ücüm etken edi. Böyle areket ancaq – ölülerniñ hatırası üzerinde rezaletli aqaret olaraq tanılmaq mümkün. Abidelerge qarşı «cenkni» devam etkenler añlamaq kerekler ki, rus-leh munasebetleriniñ ket-kete beterleşecegine sebepçi olalar», – böyle sözler iyünniñ 22-nde aqşam yayınlanğan Rusiye Tışqı işler nazirliginiñ beyanatında yer alğan.
Cumaaqşamı künü Lehistan Seymi, bina ve obyektlerniñ adlarında kommunizmniñ ya da başqa totalitar rejimlerniñ teşviqatını yasaqlağan qanunğa deñişmeler kirsetti. Vesiqağa binaen, Sovetler deviriniñ eykelleri, şu sırada Qızıl Ordu abiledeleri yoq etilmeli. Poloniya millet vekilleri bu abidelerni, deñişmeler qabul etilgeninden soñ, 12 ay devamında alıp taşlamağa teklif ete.
Mezarlıqlarda ya da başqa qabirlerde yerleştirilgen eykeller, em de mimariy yadikârlıqlar cedveline kirsetilgen abideler bu sıradan harictir.
Lehistanda Sovetler devirinden qalğan 469 abide qalğan, olardan 250-si Qızıl Orduğa bağışlanılğan.


text:
Bolaq artı respublikası
«Bolaq artı respublikası» - Eşçe, soldat häm krästiän deputatlarınıñ Qazan sovetı belän tatar milli-demokratik köçläreneñ tatar xalqınıñ däwläti üz bilgelänüen (milli moxtariatın) iğlan itü öçen 1918 yılnıñ köräşkän könnärendä barlıqqa kilgän töşençä.
İdel-Ural Ştatına qarşı sovetlar höcümeYзrәpTү
1918 yılnıñ ğinwarında Qazan sovetı initsiativası belän tatar xalqınıñ İdel-Ural Ştatın räsmiläşterü omtılışına qarşı toru öçen İdel-Ural töbäge Sovetları syezdı çaqırıla.
Sovet citäkçeläre, syezdnıñ İdel-Ural ölkälärendä yäşäwçe millätlärneñ İdel-Ural Sovet Respublikası räweşendä üzbilgelänü mömkinlege turındağı qararı belän kileşmiçä, Qazan Sovet Eşçe-Krästiän Respublikasın tözergä häm anıñ ğädättän tış orğanı bulğan İnqıylabi ştabın oyıştırırğa qarar qılalar (1918 yıl, 26 fevr.).
İdel-Ural citäkçelären bastıruYзrәpTү
İdel-Ural Ştatın räsmi iğlan itü Bötenrusiä möselman ğäskäriläreneñ ikençe qorıltayında 1918 yılnıñ 1 martına bilgelängän bula. İnqıylabi ştab 28 fevral'gä qarşı töndä qorıltay prezidiumı başlıqlarınnan İ. Alkin, C. Alkin, Ğ. Toqımbätov häm Y. Mozaffarovlarnı qulğa ala.
Milli qarşılıq xäräkäteYзrәpTү
Qazan tatarları, moña rizasızlıq belderep, 1918 neñ 28 fevralendä uramnarğa çığalar. 10 meñ çaması keşe qatnaşqan demonstratsiä, qulğa alınuçılarnıñ irekkä çığarıluın taläp itep, Qazan sovetına wäkillär cibärä. Läkin alarnıñ taläbe ütälmi.
Wäisovnı üterüYзrәpTү
Wäisilär xäräkäte ştabı urnaşqan urında da xalıq cıyılğan bula. Xäräkät citäkçese Ğaynan Wäisov, kilep tuğan mondıy wazğiätne üzara kileşep xäl itärgä kiräk, dip belderä. Ber provoqator tarafınnan ul atıp üterelä.
«Bolaq artı respublikası»n iğlan itüYзrәpTү
Berniçä könnän soñ Bötenrossiä möselman ğäskäriläre qorıltayı eşen şähärneñ tatarlar yäşägän öleşendä - Bolaq artında, 95 nçe zapas uqçı polk kazarmasında däwam itterä.
Qorıltay qararlarıYзrәpTү
İnqıylabi ştab şähärneñ bu öleşen «Bolaq artı respublikası» dip belderä (atama avtorı Qazan sovetı äğzası L.R. Milx), anı üzenä buysınğan ğäskäri köçlär belän qamıy başlıy. Qorıltayda Möselman xalıq komissariatın oyıştıru häm Ğ. Monasıypov citäkçelegendä Möselman İnqıylabi ştabın tözü qararı qabul itelä.
Qorıltay qararı belän «İdel-Ural ölkäse» gazetası näşer itelä başlıy.
Bolaq artı respublikasına qarşı sovetlar höcümeYзrәpTү
Qazan Xalıq Komissarları Sovetı, östämä xärbi köçlär tuplap, şähärneñ Bolaq artı öleşen qamap aluğa ireşä häm 1918 neñ 27 martında Möselman İnqıylabi ştabına ber täwlek däwamında qoralsızlanu ultimatumın quya.
UltimatumYзrәpTү
Ultimatumda bilgelängän waqıt ütkäç, 28 mart könne töştän soñ Qızıl Ärme qorları (otryad), şul isäptän Mäskäwdän yañaraq qına kilgän matroslar otryadı, «Bolaq artı respublikası» urnaşqan tarafqa tup häm pulemyotlardan ata-ata höcümgä küçä.
Milli gvardiä çigenüeYзrәpTү
Az sanlı milli gvardiä drujinaları qoralsızlandırıla. Tatar milli demokratiä liderları qan qoyudan baş tartalar, alar yoğıntısında bulğan ğäskäri berämleklär, şul isäptän zapas polk suğışçıları üz kazarmalarında qala.
Üterelgän xıyalYзrәpTү
«Tärtipsez atışularğa çik quyu» h.b. çaralar kürü öçen «Şähärneñ tatarlar yäşägän öleşeneñ Waqıtlı inqıylabi ştabı» oyıştırıla, ul Möselman xalıq komissariatı häm Möselman inqıylabi ştabı wäkillären qulğa ala, alarnıñ öylärendä häm eş urınnarında tentülär ütkärä.
Bastıru tärtibeYзrәpTү
Bol'şevik L.R. Milx «Bolaq artı respublikası»nıñ yuqqa çığarıluı turında 1918 neñ 1 aprelendä Mäskäwgä xäbär itä.
Xärbi Şura wäkilläre belän Qazan Sovet respublikası başlıqları arasındağı qatlawlı söyläşülärdän soñ qulğa alınğan qorıltay citäkçeläre azat itelä, Xärbi Şura tarafınnan oyıştırılğan möselman ğäskäri berämlekläre Qazan xärbi okruğına buysındırıla. Xärbi Şura citäkçelege kiläçäktä İdel-Ural Ştatın ğämälgä aşıru çaralarına kereşmäskä süz birä.
Bolşevik xäkimiäteneñ üçeYзrәpTү
Xärbi Şuranı tıyuıYзrәpTү
RSFSR Xalıq komissarları sovetınıñ 1918 neñ 24 mart dekretı belän Xärbi Şura eşçänlege tıyıla. Dekretta şulay uq Tatar-Başqort Sovet Sotsialistik Respublikasın tözü tärtibe dä iğlan itelä.
Bäysez Tatar Cömhüriäte tämamıYзrәpTү
1918 neñ aprelendä Milli İdäräne taratu färmanı çığarıla. Şul räweşle 1917 yılda Bötenrossiä möselman qorıltaylarında oyıştırılğan häm saylanğan barlıq törki-tatar milli-demokratik idärä oyışmaları may ayında tämam ğämäldän çığarıla.
Tatar milli-demokratik oyışmaların beterüYзrәpTү
«Bolaq artı respublikası» - tatar xalqınıñ milli azatlıq häm üz däwlätçelegen torğızu omtılışı tarixındağı iñ faciğäle ber etap. Bu waqiğa barışında tatarlarnıñ milli-demokratik yul belän saylanğan barlıq oyışmaları beterelä, üzara kileşü tärtibendä milli üzbilgelänü mömkinlege tormışqa aşırılmıyça qala. «Bolaq artı respublikası» tiräsendä barğan waqiğalar bol'şeviklarnıñ milli federal' däwlät tözeleşenä bulğan mönäsäbäten açıq çağıldıra.
Fäciğäle näticälärYзrәpTү
1930 yıllarda başlanğan säyäsi repressiälär waqıtında milli-demokratik oyışmalar eşçänlegendä qatnaşu iñ zur ğäyep sanala. Sovet tarix fänendä «Bolaq artı respublikası» waqiğaları tatar milli burjuaziä wäkilläreneñ Sovet xakimiätenä qarşı oyıştırılğan köräşe bularaq bäyälänä.
İdel-Ural ştatı häm Bolaq artı Cömhüriäte - tatar däwlätçelegen torğızu omtılışları bulğan. Mäskäw Azatlıq xıyalların yuq itkännän soñ tatar milli citäkçeläre bastırılğan häm üterelgän.
Monı da qarağızYзrәpTү
Tışqı sıltamalarYзrәpTү
- ИcTopия HaциoHaлbHoй rocyдapcTBeHHocTи TaTapckoro Hapoдa и TaTapcTaHa. KaзaHb, 2000


text:
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde Xalıqarlıq muzeyler kúni aldınan «Insan qádiri ullı» atamasında «Repressiya qurbanların eslew muzeyi»nde kórgizbe shólkemlestirilidi. Kórgizbeni universitetimizdiń Jaslar máseleleri menen islesiw boyınsha prorektorı Saxabatdin Alauatdinov ashıp berdi hám miymanlarǵa muzeydiń ashılıw tariyxı, sonday-aq muzeydi jańa eksponatlar menen toltırıwda óz úlesin qosqan insanlarǵa universitet jámááti atınan minnetdarshılıq bildirip, universitetimizdiń Kásiplik awqamı tárepinen tayarlanǵan diplom hám estelik sawǵaları tapsırıldı.
Kórgizbege bir qatar miymanlar, professor-oqıtıwshılar hám student-jaslar qatnasıp, muzeydiń jańa eksponatları menen tanıstı. Repressiya qurbanların eslew kúninde 2002-jılı 31-avgust kúni Tashkent qalasında «Repressiya qurbanları esteligi» muzeyi ashılǵan edi. Prezidentimiz Shavkat Miromonovich Mirziyoev 2017-jılı 31-avgustta usı muzeyde bolıp, «Bul muzey – muzeylerdiń muzeyi» dep joqarı baha berip, ásirese, muzeydiń jaslar tárbiyasındaǵı áhmiyetine itibar qaratıp: «Ata-babalarımızdıń Watanımızdıń tınıshlıǵı hám azatlıǵı jolındaǵı gúresi – búgingi kún jasları ushın ibrat mektebi bolıp tabıladı. Hár bir wálayatta Repressiya qurbanları esteligi muzeyiniń filialların shólkemlestiriwimiz kerek»ligin atap ótken edi. Usı tiykarda 2017-jıl 22-noyabrde Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń 936-sanlı qararı qabıl etilip, onda kolonial dúzim dáwirindegi repressiya siyasatınıń sebepleri hám qayǵılı aqıbetlerin tereń úyreniw, olardı haqıyqıy ráwishte kórsetip beriw muzeydiń tiykarǵı wazıypaları ekenligi kórsetildi.
Usı qarardı orınlaw ushın Ózbekstan Respublikası joqarı hám orta arnawlı bilimlendiriw ministrliginiń, sonday-aq muzeydi shólkemlestiriw boyınsha 2017-jılı 4-dekabrde Qaraqalpaq Mámleketlik universiteti rektorınıń 649 D/1-sanlı buyrıǵı menen, 2017-jılı 6-dekabrde universitettiń is-ilajlar rejesi tastıyıqlandı. Muzey ushın 77,63 hámde 81,41 kv.m. maydanǵa iye eki xana ajıratılıp, muzeydiń nızamı, muzey xızmetkerleriniń lawazımlı wazıypaları, muzeydi rawajlandırıw is-ilajları islenip, universitettiń 2017-jılı 25-dekabrdegi ilimiy keńesinde tastıyıqlandı. Muzey rásmiy túrde 2018-jıl 28-avgust kúni ashılıp, xalıq iygiligi ushın xızmet etip kelmekte. Sol jılı muzey 783 eksponat penen ashılǵan bolsa, búgingi kúni eksponatlar sanı 2500 den asıp baratır. Repressiya qurbanların eslew muzeyiniń ekspoziciyaları hám xronologiyasınan kelip shıǵıp 7 bólimge bólingen.
Muzey ekspoziciyaları tiykarınan Tashkent qalasındaǵı «Qataǵon qurbonlari xotirasi» mámleketlik muzeyining fondı, Qaraqalpaqstan Respublikası kinostudiyasınan repressiya dáwirine tiyisli hújjetli filmler, Qaraqalpaqstan Respublikası rayon hám qalalarınan repressiya siyasatına baylanıslı foto, hújjetler, buyımlar hám basqa da eksponatlar menen tolıqtırılǵan. Sonıń menen birge muzeyde tárbiyalıq xarakterdegi úgit násiyat jumısların alıp barıwga itibar qaratılǵan. Muzeyge kiriw barlıq puxaralar ushın biypul bolıp esaplanadı. Repressiya qurbanların eslew ushın Universitet rektorınıń 2020-jıl 19-oktyabr №469 D/1 sanlı buyrıǵı shıǵarılıp, sol buyrıq penen is-ilajlar rejesi islep shıǵılıp, arxivlerde ilimiy jumıslar alıp baratuǵın qánigelerge qolaylı sháráyatlar jaratılıp berildi. Qaraqalpaqstan Respublikası Máhalle hám shańaraqtı qollap-quwatlaw ministrligi hám rayon, APJ baslıqları menen aymaqlarda repressiya bolǵan shaxslardıń miyneti iskerligi haqqında maǵlıwmatlar toplandı. Sonıń menen birge Qaraqalpaqstan Respublikası hám Tashkent qalasındagı arxivlerde izertlewler alıp barılıp, repressiya qurbanları atları hám sanı birme-bir úyrenilip, dizimge kirmegenleri qayta dizimge kirgizildi. 2021 jıl 3500 den aslam repressiya bolǵan adamlardıń atları anıqlanıp, dizim kitap formasına alıp kelinip úsh tilde ózbek, rus, qaraqalpaq tilinde tayarlandı. Ózbek tilindegi variantı Tashkent qalasındaǵı ekspert toparına jiberildi. Repressiya dáwiri boyınsha ilimiy ruwxıy aǵartıwshılıq jumıslardı elede keńirek alıp barıw, muzey ekspoziciyasındaǵı eksponatlar ilimiy derek retinde paydalanıwda úlken áhmiyetke iye bolıp tabıladı.


text:
Portugaliya qırımtatar halqı genotsidiniñ Avropa Birliginiñ OSCEdeki beyanatında añılmasını blok etti. Bu aqta Azatlıq Radiosınıñ mühbiri Rikard Jozwiak bildirdi.
«Portugaliya OSCEde Avropa Birliginiñ Qırım beyanatında sürgünlik yıllığınıñ añıluvını blok etti. Evelki beyanatlarda 1944 senesi mayıs 18-20 adiseleri daima añılğan edi», – dep yazdı Jozwiak Twitterde.
Salı künü, mayısnıñ 18-nde, sovetler qırımtatarlarnı Qırımdan sürgün etip başlağanına 77 yıl toldı. Ukraina ve dünyada qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanları añıldı.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Ukraina akimiyeti Qırım yarımadasını kontrol altına qaytarmaq içün ğayret köstere, dep qayd etti.
Qırımnıñ farqlı şeer ve rayonlarında qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanları hatırasına tedbirler keçirildi. Qırımtatar qorantaları fleşmob keçirdi.
Qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanlarını añma künü
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
İyünniñ 5-nde, bazarertesi künü Qırımnıñ memuriy sıñırında «Çonğar» keçit noqtası yanında büyük sayıda maşlalar toplanğanı körüne. Bunı Qırım.Aqiqatqa Ukraina sıñır hızmeti Berdânsk sıñır otrâdınıñ matbuat hızmeti yolbaşçısı Nelâ Dotsenko haber etti.
«Çonğar» nezaret noqtası yanında 60 maşna beklep turmaqta, piyade ketkenlerniñ tizilgeni körünmey», – dedi Dotsenko.
Onıñ sözlerine köre, ukrain sıñırcıları nevbetler peyda olmasınıñ sebebini rus hızmetleriniñ nezaretindeki keçit noqtalarında yiberüv ceryanı yavaşlağanınen bağlay.
Dotsenko dey ki, nevbet sırasında aldatuvlarnıñ olmaması ve maşlarnıñ nezaret etilmesi içün ukrain sıñırcıları esap talonlarını berip, soñra teşkire.
Evel, iyünniñ 3-nde Qırımnıñ memuriy sıñırında beklep turğan maşnalar sırası peyda olğanı aqqında haber etilgen edi. Rus sıñırcaları bu vziyetni şimdige qadar izaatlamadı.
Qırım 2014 senesiniñ başında Rusiye tarafından işğal etilgen soñ Ukrainanıñ ana qısmı ve yarımada arasında memuriy, lâkin asılında tam bir «sıñır» peyda oldı. Memuriy sıñırda «Kalançak», «Çongar» ve «Çaplınka» kiriş-çıqış kontrol noqtaları çalışmaqta.


text:
Sovetler Soyuzı
Sovetler awqami 1922-jili Vladimir Iliç Lenin qurğan memleket.
Bÿl memleketti RSFSR,Ukrain SSR,Belarus SSR häm ZFSR (Zakavkaze Federativ Sotsiyalistlik Respublikasi (Azerbayjan,Gruziya,Armeniya))
mamleket bassbilari duzgen. Memleket basqalasi Moskva. Memleket quramina 15 respublika kirgen.
RSFSR (Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikası) - Moskva
Ukrain Sovet Sotsialistik Respublikası - Kiev
Belarus Sovet Sotsialistik Respublikası - Minsk
Latvia Sovet Sotsialistik Respublikası - Riga
Litva Sovet Sotsialistik Respublikası - Vil'nus
Estonia Sovet Sotsialistik Respublikası - Tallin
Moldov Sovet Sotsialistik Respublikası - (Kişinev)
Azerbaijan Sovet Sotsialistik Respublikası - Baku
Armenia Sovet Sotsialistik Respublikası - Erevan
Gruzia Sovet Sotsialistik Respublikası - Tbilisi
Türkmen Sovet Sotsialistik Respublikası - Aşhabad
Ózbekstan Sovet Sotsialistik Respublikası - Taşkent
Tajikstan Sovet Sotsialistik Respublikası - Duşanbe
Qırģız Sovet Sotsialistik Respublikası - Frunze
Qazaq Sovet Sotsialistik Respublikası - Alma-Ata
(ИHфopMaция дoпoлHeHa из KaзaxcTaHa - Aqparat Qazaqstannan jañartıldı) 17.01.2022


text:
Galata manarası
Bolarnı beläsezme? 3/2022
Bolarnı beläsezme? 3/2022
İstanbuldağı Galata manarasınıñ dön’yadağı iñ borınğı manaralarnıñ berse ikänen beläsezme?
YUNESKOnıñ Bötendön’ya waqıtlıça isemlegendä urın alğan häm dön’yanıñ iñ borınğı manaraları arasında sanalğan Galata manarası İstanbul simvollarınıñ da berse. Ul İstanbulnıñ Awrupa öleşendä, Bäyoğlu rayonında, Bosforğa qarağan urında urnaşqan.
Galata manarası Vizantiya imperatorı Djastinyan tarafınnan bezneñ êranıñ 508 nçe yılında tözelä. Küp suğışlarnıñ şahitı bulğan häm zıyan kürgän manara 1349 nçı yılda genuêzlar tarafınnan yañadan torğızıla. 1500 nçe yıllarda bulğan cir teträw arqasında zıyan kürgännän soñ tözekländerelgän manaranıñ öske qatına Sälim 3 nçe çorında ber küzätü täräzäse östälä. 1831 nçe yılda manara tağın ber yanğın kiçera häm anda remont ütkärelä. Mäxmüt 2 nçe çorında manaranıñ öske öleşe biyegäytelä häm konus formasındağı gömbäz tözelä. 1967 nçe yılda tözekländerelgän manara soñğı tapqır 2020 nçe yıda restavraśiyälänä.
Ğasırlar däwamında İstanbulnı bizägän Galata manarası mayak itep tözelgän bulsa da, ul zindan, observatoriya,yanğın manarası kebek tarixta törle maqsatlarda qullanılğan. Barlığı 11 qattan torğan manaranıñ biyeklege cirdän tübä oçına qadär 69 metr, mäydanı 208 kvadrat metr. Anıñ dizaynı bik ğadi bulsa da ul iskitkeç äsär.
Galata manarası bügenge köndä muzey bularaq qullanıla, biregä cirle häm çit il turistları bik yış kilä.
Bäyläneşle xäbärlär
Äxmäd Zäki Wälidi: tatar da, başqort ta tügel, törki xalıqlarnıñ ğalime
Nogayşa 03/2022: MARAZ BİZGE RAHMET BOLGAN
Bu yuma “MARAZ BİZGE RAHMET BOLGAN” baresinde söz bardıramız...


text:
Smena 4
LEADERS BILER FORUM – liderlıq sıyfatlarnı, proyekt häm komanda eşe künekmälären üsterügä bağışlanğan.
Smena Tatarstan Respublikasında Räsäyneñ uquçılar xäräkäte belän berlektä ğämälgä aşırıla. Ul şäxsi, mäktäp üzidärä orğannarınıñ üseşendä qızıqsınğan 1200dän artıq balanı berläşteräçäk.
Smena programması qısalarında törle hönäri ölkälärdä tanılğan liderlar qatnaşında belem birü sessiäläre häm ostaxanälär planlaştırılğan: fän häm sänğät, ictimaği-säyäsi eşçänlek häm sport, mäğärif häm biznes.
Qatnaşuçılar:
1. Tatarstan Respublikası, Räsäy töbäkläre, uquçıları – 1200 keşe. Forumda qatnaşuçılar – Tatarstan Respublikasında Räsäy uquçılar xäräkäteneñ baza mäktäpläreneñ mäktäp üzidärä liderları.
2. Oyıştıru komitetı – 300 keşe.
3. Spikerlar, ekspertlar, qunaqlar, MMÇ – 1100 keşe.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Moldova ükümetiniñ reisi Pavel Filip ile körüşip, Moldova ortaqlarını Ukraina devlet sıñırlarına qoltutqanları içün teşekkürlerini bildirdi, dep bildire devlet yolbaşçısınıñ matbuat hızmeti.
«Şunı hatırlatmaq ister edim ki, Moldova 2014 senesi mart ayında BMT Baş assambleyasınıñ rezolütsiyasına rey berip, mustaqilligimizge qoltuttı ve 2016 senesi dekabr ayında işğal etilgen Qırımda insan aqları vaziyetine dair rezolütsiyağa qoltutmaqnen beraber onıñ müelliflerinden biri oldı», – dep qayd etti Ukraina prezidenti.
Poroşenko Moldova yigirmi beş yıl evelsi topraqlarınıñ bir qısmını coyıp, aynı vaziyette olğanını hatırlattı.
«Bugünde-bugün köremiz ki, em Ukraina, em de Moldovağa memleketlerimizniñ halq taqdirini çezmege imkân berecek reintegratsiya şekillerini aşlaycaq olalar. Bu ıntıluvlar yutturacaq. Ukraina ve Moldova halqara seviyede tanılğan devlet sıñırlarını ğayrıdan tikleyceler. Dünyanıñ demokratik toplulığı buña qoltuta. Razı olmağanlar ise medeniyetniñ o bir tarafında qala», – dep ayttı Ukraina prezidenti.
Moldova ükümetiniñ reisi Ukraina topraq bütünligine qoltutqanını daa bir kere aytıp, Moldovanıñ Qırım ile bağlı baqışlarını seslendirdi: «Moldova Cumhuriyeti Ukraina topraq bütünligi ve mustaqilligini tanıy ve oña qoltuta».
Pavel Filik qayd etkenine köre, Moldova ileride de Ukrainanıñ mustaqillik ve topraq bütünligi oğrunda küreşine qoltutıp, yardım etmege azır olğanını tasdıqladı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.