text:
Köşpendiler - II - Jantalas
äŋgimeniŋ däl osy tūsynda Oraz qūl syrtqa qazan qarauğa şyğyp ketti. Būqar jyrau oşaqtağy tobylğy şoğyn säl kösep, üi işine jaryq berdi de, «ne oilap otyr i̇eken?» degendei äbilmansūrğa synai qarady. Jas tüieşiniŋ beti bülk i̇eter i̇emes. Bir tūŋğiyq qiiälğa şomyp, ün-tünsiz qatyp qalğan. Älden uaqytta baryp ol:
— Haqnazar han şabarmanğa äskeri tapsyrmadan böten syr aitty ma? — dedi ol.
Būqar jyrau säl qozğaldy.
— Aitsa şe?
— Qojasynyŋ qūpiiäsyn bilgen qūl — qoinyŋa salğan jylanmen teŋ, bir küni bolmasa bir küni şağyp aluy haq.
Būqar jyraudyŋ boiy tağy şymyrlap ketti.
«İapyrmai, mynau bir sūmdyqty aityp otyr ğoi. Orazğa bir qauip tönip-aq tūr i̇eken...»
Äbilqaiyr da tüieşige taŋdana köz tastady. Osy kezde qolyna şylapşyny men qūmanyn ūstap Oraz da kirdi. Üidegiler qoldaryn jua bastady. «Jasym kişi jalşymyn ğoi» dep, Äbilqaiyr han men jyrauğa oramal ūsynyp, bäiek qaqqan joq, därejesi teŋ adamdai özi de baryp qūmanğa qolyn tosty. Anau jasym ülken ğoi dep şamdanbai, iltipatpen su qūidy. Äbilmansūrdyŋ tegin tüieşi i̇emes i̇ekenine Būqardyŋ közi i̇endi äbden jetti. Būqar jyrau: «Osy beişara özine tönip tūrğan qauipti sezbei jür me?» degendei qūlğa da synai qarady. Ananyŋ jüzinen abyrjyğandyq belgi baryn sezdi. Jyrau aiap ketti.
Astan keiin Būqar äŋgimesin qaita bastady. Biraq köŋilinen: «Myna bätşağar rasymen-aq qūlyn öltirip tastamasa jarar i̇edi» degen küdik ketpei-aq
qoidy.
Qiiäq kelip ketkennen bastap hannyŋ qabağy aşylmady. Jaŋa ğana Aqtor-
ğyndy körgende laulap tūtana qalğan jalyny da lyp i̇etip qaita söngendei. Öziniŋ üilenu toiynda otyrğany da i̇esten şyqqan, köŋili äldeqaida. Hannyŋ jabyrqaŋqy jağdaiyn ūqqan baldyzy Aqbala qasyna kelip, tizesin şyntaqtai otyrğanda da selt i̇etpedi. Aitylğan äzilge jai bir sülesoq küide jauap bere saldy. Hannyŋ ülken qobaljuda i̇ekenin sezgen serikteri ğana syr bermegensip, üi işi tolğan qyz-bozbalalardyŋ äzil-külkisine belsene aralasyp otyr.
Şağai būdan köp jyl būryn bir joryqtan kele jatyp, Sairam dalasynda bir kezde Äbilqaiyrdyŋ ataqty jauyngeri bolğan Qoŋyrat Ūrşy batyr ūrpağynyŋ aulyna tüsken. Būl auyl jūpyny kiıngen kisiniŋ Şağai sūltan i̇ekenin bilmeidi. Jolauşylar auyl aqsaqaly Ūrşy batyrdyŋ şöberesi äbilqasymnyŋ üiine tüneidi. Tünde Şağai äbilqasymnyŋ oŋ jaqta otyrğan Künsana atty boijetken qyzyn ūiatady. Qyryqqa kelip qalsa da jastyq oty äli sönbegen sūsty Şağaiğa qyz berilip qalady. Qyzdyŋ aşylmağan gül, jarylmağan bür bolyp şyqqanyna riza bolğan Şağai, sol bir aily tünde Künsanany qalyŋ malyn tölep almaq bolyp ant beredi.
Sūltan uädesinde tūrady. İeline barğan soŋ äbilqasymnyŋ qyzyn sūratyp kisi jiberedi. Äbilqasym auly Haqnazar hanğa qaraidy jäne Şağai sūltannyŋ Mūhamed-Şaibani Ordasy jağyna şyğyp, tuğan i̇eline opasyzdyq istegenine riza i̇emes bolatyn.
Şağaidyŋ ötinişin qabyldamağany bylai tūrsyn, ol sūltannyŋ adamdary ketken künniŋ i̇erteŋine, Künsanany atastyrğan Sozaq tübindegi Daiyr qojağa kisi jiberip: «Bizdiŋ baqşanyŋ miuasy pisip tūr. Qyzyqqan jat köz köp. Qarğa-qūzğynğa şūqyttyrmai, alyp ketsin», — dep sälem aitady.
Qūda jağynyŋ kütkeni de osy i̇edi. Bir aptağa jetkizbei kelinderin äketken. Şağai barmağyn şainap qala bergen-di. Äbilqasym aulyn şabuğa Haqnazardyŋ qaharynan seskengen jäne Sozaq tübindegi «paiğambar äuleti» qojalarmen arazdasudy da jön tappağan.
Biraq sonau aily tünde tolyqsyğan sūludyŋ ystyq i̇erninen alğan läzzattyŋ şyryn dämi Şağaidyŋ i̇esinen ketpei qoiğan. Susyny qanyp işpegen mahabbat şärbaty jüregine sarsu bolyp ūiyp, ketpes keselge ainalğan.
Söitip jürgende jyl ötti. Şağai barğan jerinde Künsana toğyz aiğa jetpei Täuekel degen ūl tapty degendi i̇estidi. Sanai kelip, ol bala — özimdiki degen bailamğa bekidi.
Arada tağy da bes-alty jyl ötti. Künsana mahabbaty da tot basqan asyldai köŋilden kömeskilene bastady. Däl osyndai mezgilde bir küni Şağai Sozaqtan kelgen keruenşiden Daiyr qojanyŋ balasy süzekten qaitys bolyp, jesir qalğan Künsanany «ağa ölse jeŋge mūra, ini ölse kelin mūra» degen qazaqtyŋ köne dästüri boiynşa, qojanyŋ ülken balasyna bergeli jatyr degen habardy i̇estidi. Jüreginde qolamta bolyp sönuge ainalğan şoq qaitadan lap i̇ete tüsip i̇edi. Künsanany bir kezde atastyrğan i̇erine qiğanmen, i̇endi ämeŋgerlikke qimady. İel bilegen därejesine qaramai, qasyna senimdi on nökerin i̇ertip özi jai adamşa kiınip, atqa qondy.
Tün işinde qannen-qapersiz jatqan Daiyr qojanyŋ aulyna kep, qaruly on jigitimen sau i̇etip tüse qaldy. Şyrt ūiqydağy üi adamdarynyŋ ünin şyğartpai, şymyldyq işinde jatqan Künsanany jas Täuekelmen atqa öŋgerip, ala jöneldi. Bailaudağy Daiyr qoja taŋ atqasyn ğana tündegi bolğan oqiğany Sozaq hakimine jetkizdi. Hakim quğynşy jibermek bop jatqanda, Sozaqtan äiel alyp qaşqan bir top qaraqşy Otyrardan qaityp kele jatqan Haqnazar han jasağynyŋ qolyna tüsipti degen habar keldi. Jasaq bastyğy qolğa tüsken Şağaidyŋ özi i̇ekenin bilip, tūtqyndy janyndağy adamdarymen qosa, Syğanaqtağy Haqnazar hannyŋ Ordasyna alyp bardy.
Ağaly-inili i̇eki adamnyŋ balasy qapysyn tauyp birinen biri öş ala berse, özge i̇el ne demek? Handar qanypezerlik i̇etip jatqanda, i̇eki dai qalyŋ jūrtqa ne tosqauyl? Joq, i̇el süisiner ülgi i̇emes. İer tatulyğy — i̇el tatulyğy...
— At-köligiŋiz aman jettiŋiz be, Şağai sūltan? — deidi. Sosyn nökerlerine qarap: — Şağai sūltannyŋ qolyn şeşiŋder, — dep būiyrdy.
Nökerler Şağaidyŋ qyl şylbyrmen bailanğan qolyn bosatty. Şağai ūiyp qalğan qoldaryn jazbaq bop säl qimyl istep i̇edi, i̇esik aldynda tūrğan küzetşilerdiŋ i̇ekeui jalma-jan jetip kelip qarsy aldynan jalaŋaş aldaspandaryn aiqastyra qoidy. Onsyz da abyrjyp sasqan tūtqyn seskenip qalyp, keiin şegine berdi. Şağaidyŋ būl qylyğyna säl qabaq şytqan sūŋğaq boily aqqūba jas äieldi Haqnazar i̇endi aŋğardy. Būl Künsana i̇edi. Jūqa batsaiydan mol qylyp tikken qos i̇etek köileginen böten kiımi joq. Örimi tarqap ketken ūzyn şaşy jerge şūbatylyp tüsip tūr. İetegine tyğyla tüsken ülken qara közdi büldirşindei balasy bar. Anasynyŋ da, balasynyŋ da keipinde şoşyğandyq, qoryqqandyq belgi joq. Bolyp jatqan iske taŋ qalğandyq qana baiqalady. Şağaidyŋ qandai sebeppen qolğa tüskenine qanyq Haqnazar nökerlerine:
— Myna kisini balasymen birge i̇eline aparyp salyŋdar, — dedi Künsanany körsetip.
Biraq äiel ornynan qozğalmady.
— Han iem, men i̇endi qaiyn jūrtyma barmaimyn, — dedi Künsana Haqnazarğa jautaŋdai qarap. — Şağai sūltannan aiyra körmeŋiz. Bala soniki, i̇endi onymen mäŋgi birge boluğa barmyn.
Haqnazar da bir syrdy aŋğaryp qalğandai.
— Şağai sūltanmen mäŋgi bir boluğa barmyn deisiz be? — dedi ol qabağyn şytyp. — İeger Şağai sūltandy i̇el-jūrtymyzdyŋ birligin būzğan künäsi üşin ölim jazasyna būiyrsaq, onda da birge öluge barmysyz?
— İä, birge öluge barmyn!
— Myna näresteŋizdi qaitesiz?
— Jazmyş solai bolsa, qoldan keler ne bar?
Haqnazar oilanyp qaldy. Mynau kelbetine köz tūiarlyq sūlu äiel ne qaiyn jūrtynan orasan qorlyq körgen jan, ne Şağaiğa ölerdei qūmar...
— Sūltan, — degen Haqnazar qabağyn şytyp, — ne ölesiŋ, ne bizben birgesiŋ! Al i̇endi Aq Ordamen bir bolamyn deseŋ, qazir bosatamyn! İeki şeşim joq, taŋdağanyŋdy al!
— Ükimiŋe rizamyn, Haqnazar han! Jan sauğa! Jan sauğa! — dedi quanğanynan közinen jas ağyp. — Aiybymdy adal qanymmen juamyn! Öle-ölgenşe sendermen birmin! Körmegenim Abdolla bolsyn! Mine antym! Mine qūran!
Mūndai kürt şeşimdi kütpegen Haqnazar hannyŋ özi de abyrjyp qaldy. Şağai turaly būryn da: «Qorqau qasqyr sekildi bir toiu üşin qandai ölimtikten de bas tartpaidy; onyŋ oiy i̇el-jūrt i̇emes, qara basynyŋ qamy», — degendi san ret i̇estigen. Biraq däl mūndai qorqaq dep oilamaityn. Älde i̇el-jūrtynan bölingeni janyna batyp jürdi me i̇eken? Haqnazar betin Şağaidyŋ serikterine qarai būrdy: kileŋ baskeser, Uiat-ar degendi bilmeitin, i̇eŋgezerdei qaraqşy nökerleri de, qojalarynyŋ myna qylyğyna Uialağandai, tömen qarap qalypty.
Haqnazar i̇endi jüzin Künsanağa audardy. Onyŋ qūp-qu tüsinen i̇eşbir syr ūğuğa bolar i̇emes, betin Şağaidan säl būryp, tas müsin tärizdi qatyp qapty. Tek közinde ğana äldeneden jiırkengendei bir qinalys ūşqyny bar... Däl osy sätte Haqnazar Şağaidyŋ qūnsyz jau i̇ekenin ūqty.
— Būl joly Jädik sūltannyŋ aruağy üşin bosattym, — dedi Haqnazar. — İeger būdan bylai tağy da babamyz Jänibek hannyŋ Ordasyna opasyzdyq i̇eter bolsaŋ, būl i̇elge ökpeleme!
Şağai sūltan öz ordasyna jetken küni öziniŋ Haqnazardan qorqyp, jalğan ant bergenin körgen nökerlerin bir tünde basqa jendetterine bauyzdatyp tastady. Jaŋa ğana qūşağynan şyqqan Künsanany da öltiruge būiryq berdi. Sūltan oiyn sezip qalğan Künsana jendetter aidap bara jatqanda, han i̇esiginiŋ aldynan öte berip:
— Törem, i̇eş jazyğym joq qoi, qūlynym Täuekel üşin myna jen-
detteriŋnen alyp qal! — dep jalyndy.
Biraq Şağai Künsananyŋ sözin i̇estise de i̇estimegen bop, töseginde teris qarap jata berdi. Būl qandy oqiğany böten bölmede şyrt ūiqyda jatqan jas Täuekel bilmedi.
Erteŋinde anasyn izdep zar jylady. Sūltan ony i̇er jetkenşe asyra dep, bir bekzadasynyŋ üiine berip jiberedi. Özi Abdolladan jedel äsker aldyryp, qaramağyndağy i̇eldi i̇eriksiz köşirip, Taşkent uälietine ötip ketedi.
Būl oqiğany bir şabarman däl bügingidei bir toi üstinde hanğa jetkizgen. Haqnazar onda tek:
— Abdolla hannyŋ jerine qanşa tütin köşti? — dep sūrağan.
— On bes myŋdai...
— Būl alpys myŋdai jan ğoi, — degen kürsinip. — äiteuir, şamasy kelgenşe qazaqty jyrymdap jatyr-au bekzadalar...
Sol küni de däl bügingidei onyŋ jan sezimin ökiniş bilegen. On bes myŋ üidi Abdolla hannyŋ i̇eriksiz aidap ketkenine, jas Täuekeldi jetim qalmasyn dep, qas jauyna aiauşylyq i̇etkenine ökingen. Köz aldynan «apalap!» şyrqyrağan jetim balanyŋ beinesi ketpei qoiğan.
Odan beri de talai uaqyt ötti. Adamdy aiağyş küirek sezimder qazir qu tomardai mūjylğan. Qyrğyn soğystar azaly janyna qaiau salyp tasbauyrlyqqa üiretken. Būl kez Aq Ordanyŋ da, Haqnazardyŋ da bükil Däşti Qypşaq, Maurennahr Jetisuğa äbden äigili bolğan kezi i̇edi. Söitse de şabarman Qiiäqtyŋ bügingi äkelgen habary auyr tidi.
Osy uaqiğanyŋ aldynda ğana Abdolla hannyŋ qol astynda jürgen Baba-
sūltan Taşkent şaharyna qalyŋ qolmen attanğan Haqnazardyŋ qaharynan qorqyp, i̇endi qazaq hanymen odaqtasuğa uäde bergen. Haqnazar odan qantögis soğyssyz, Taşkent uälietine jatatyn İassy, Sauran qalalaryn sūrağan.
Būl kezde qazaqtarğa qarsy tūrar bälendei äskeri joq Babasūltan bir amalyn tappaq bolyp: «Säl şydaŋdar, aqylğa salaiyn» deidi. Abdolla hanğa Düstem bidi attandyrady: «Ūly märtebeli hanğa bergen antymyzda tūramyz, pendeşiligimizdi keşsin. Däşti Qypşaqtyŋ hany qaramağymyzdağy uälietten jer sūraidy. Qarsy tūrar bizde küş joq. Ne isteuimiz kerek?» degen saual aitady.
Öziniŋ Abdolla jağynda i̇ekenin būldağysy kelgendei, ändijan ämirşisi i̇etudi ötindi. Būl kezde Çardjou maŋaiynda, Jeihundariiänyŋ jağasynda aŋda jürgen Abdolla Babasūltannyŋ būl habaryn i̇estip, būlqan-talqan aşulanady. Babasūltanğa ändijandy bermeitinin bildiredi. Babasūltannan kelgen i̇elşi Düstem bidi ūstap qalyp, onyŋ äkesi Böltirik bidi Taşkenttiŋ jağdaiyn anyqtauğa jiberedi.
Böltirik bi kelip, Abdollanyŋ: «Qazaqtarğa jer beruşi bolma» degen būiryğyn jetkizgenşe, qazaqtyŋ qalyŋ äskerinen qoryqqan Babasūltan Haqnazarğa İassy, Sauran şaharlary men sol maŋaidağy jerlerdi soğyssyz berip, onymen qoimai Abdollağa qarsy soğysuğa uäde bailasady.
Haqnazar qaiyn atasy Jälim sūltan men onyŋ balalaryna qosyp öziniŋ on bes-on alty jastağy i̇eki ūlyn Taşkentke jiberedi. Ondağy oiy — Haqnazar hannyŋ Babasūltanmen şyn odaqtas i̇ekenin sezdiru i̇edi. Al qaiyn atasy Jälim sūltanğa Babasūltannyŋ tağy Abdolla jağyna şyğyp ketpeui tapsyrylady.
Ramazan aiynda Abdollanyŋ soğysqa şyqpaitynyn jäne Abdollamen küresuge küşiniŋ äli de jete qoimağanyn bilgen Haqnazar İedil — Jaiyq boiyndağy qalyŋ qazaqtan qol jinamaq bolyp, Saraişyqqa sapar şekken.
Söitip Noğaily i̇elimen bitimge kelip, Aqtorğyn arumen birge on myŋ qol almaq bop köŋili hoş otyrğanda, Qiiäq şabarman suyq habar äkelgen.
— Şabarmannyŋ aituy boiynşa, Haqnazar Saraişyqqa ketken kezde i̇eldegi jağdai kilt özgeripti, — dedi jyrau.
Abdolla han ramazan aiy ötpei Būharağa qaityp kele jatyp, Babasūltannyŋ qylyğyn i̇estidi. Däl osy kezde Balqyda nağaşy jūrtyna kelgen Babasūl-
tannyŋ on bes jasar qyzyn Abdollanyŋ adamdary ūstap alyp, hanğa äkeledi. Jas qyz Abdollany qanşa qyzyqtyrsa da, han özin-özi ūstaidy. Babasūltannyŋ qyzyn Qoŋyrat Qosqūlaq bimen birge aman-esen Taşkentke qaitarady jäne äkesine sälemin qosa aityp jiberedi: «Eger Babasūltan bizben tatu-tätti tūram dese, maŋaiyna jinalğan Samarqant sūltandaryn qusyn, qazaqtardan da birjolata at qūiryğyn kessin. Al būny istemese öz obaly özine!» — deidi.
äbden sasqan Babasūltan Taşkentke inisi Tahir sūltandy bas-köz i̇etip qaldyrady da, özi Türkistanğa sapar şegedi. Ondağy oiy Haqnazardyŋ äskerimen birigip, Abdolla hanğa şyğu i̇edi...
Babasūltan ketkennen keiin, Qosqūlaq bi Taşkenttiŋ biligi qolynda qal-
ğan Tahir sūltandy azğyrady: «Bar päle Şah-Said oğlanda, ol Samarqant sūltandarymen bailanysty, i̇eger sen ony tūtqyndap, Abdolla hanğa jiberseŋ, han künälaryŋdy keşip, keiin qaitady», — deidi. Būl sözge sengen Tahir sūltan ağasy Babasūltanğa köp jyl i̇eŋbek siŋirgen, Būhar hanymen kürestiŋ bir basynda jürgen Şah-Said oğlandy ūstap alyp, qol-aiağyn bailap, Qosqūlaq biden berip jiberedi. Abdolla han qas adamdarynyŋ i̇eŋ bastysynyŋ biri op-oŋai qolğa tüskenine quanady, sözge kelmei birden basyn aldyryp, Türkistandağy Babasūltanğa joldaidy.
Qiiäq sözin tyŋdap tūrğan Haqnazardy mälimsiz qorqynyş bilep ketti. Babasūltanğa kenet küdiktene qalğan han:
— Al, qazir jau äskeri qai jerde, — dep sūrady.
Qiiäq müdirmei jauap berdi.
— Abdollanyŋ negizgi äskeri Taşkent tübinde. Kei qoly İassy, Sairam, Otyrarğa betteude.
— Jälim otağasy Babasūltan saraiynan qaityp pa i̇edi?
— Joq. Sizdiŋ qos hanzadaŋyz — Hasen men Qūsaiyn da Babasūltan qosymen birge...
Jälim sūltannyŋ qyzy Aigerimnen tuğan būl i̇egiz i̇eki balasyn han öte jaqsy köruşi i̇edi. İekeui de on beske biyl şyqqan, hannyŋ özge balalaryndai i̇emes, momyn, qatygezdik qylyqtary joq.
Sol i̇eki balasynyŋ basyna bir qauip töngenin Haqnazar baiqağan siiäqty. Biraq syr bermei, Qiiäqtan tağy da män-jaidy sūrastyrdy.
— Abdolla ämirdiŋ özi qaida?
— Jezaqta.
— Al äskerin kim bastap keledi.
— Şağai sūltannyŋ balasy Täuekel bahadµr.
Tağy Täuekel! İeger künderdiŋ küninde Täuekel öz i̇eline qarsy qol bastap şyğaryn bilse, Haqnazar ony sonau Şağaidy bosatqan küni basqa i̇elge jibermegen bolar i̇edi-au. Qaitse de öz qaramağyna alyp qalar i̇edi... Täuekeldiŋ būlai keterin baiqasa, Haqnazar sol tündegi aiauşylyğyn ister me i̇edi? Jauyn aiağan — jaraly degen osy.
Endi mine, öz qolynan ömir bergen sol i̇ekeuinen qanşa qazaqtyŋ qany tögilmek! Qūr ğana qara qazaqtyŋ qany ma, öziniŋ i̇eki balasynyŋ tağdyry qyl üstinde tūrğan joq pa?
Onyŋ qūlağyna tağy da baldyzy Aqbalanyŋ sylq-sylq külgen dausy i̇estildi.
— Külmes han jezdem, — dedi ol äzildep. — Sizge ne bolğan, älde Aqtor-
ğyn apamnyŋ jüzin körgennen keiin, tiliŋiz bailanyp qaldy ma?
Qyz qaljyŋy tağy qūlağyna kirmedi. Babasūltan qolyndağy qos qozysy myltyq auzynda tūrğandai jüregi syzdap, janyn qūiarğa jer tappai otyr. Äldenip qalğan Ordağa qan maidannan taisalyp, Babasūltannyŋ İassy, Otyrar dihtaryn öz i̇erkimen bergeni Haqnazardyŋ küştiliginiŋ aiğağy. Qazir būnyŋ qaramağyna, äkesi Qasym hannyŋ soŋğy kezindegidei, Sozaq, Sairam, Sauran şaharlary tegis kirgen. İassyny astana i̇etkennen beri Haqnazardyŋ abyroiy tipti qaryştap ketti.
İä, solai. İassy maŋaiynda qazaq jerindegi din oşağy bolğan Qarnaq, Sunaq dihtary da mūsylman qauymyna ülken äser i̇etedi. Sol sebepten de Astrahan handarynyŋ qaramağyna birjola kiruge ainalğan Saraişyqtağy Noğaily qauymy da Qūtlyq Temir äuletiniŋ tegeurindi temir şoqparynan jasqanbai, Haqnazar jağyna şyğyp otyrğan joq pa? İel birligi — jūmylğan jūdyryq. Sol jūdyryq qazir şyn aşylmastai bolyp jūmylyp tūr ma? Joq. Ras, qyrğyz-qazaq bir odaqqa birigip, Şaibani Ordasynyŋ tegeurinine ilinip qalmau qamynda. Biraq Şağai sekildi büirekten siraq şyğaryp Abdolla hanğa jağynyp jürgender az ba? İejelgi jau i̇el bolmas, Şağai şirigen bir jūmyrtqa... Biraq onyŋ artynda qasqyrdyŋ böltirigindei bes balasy bar-au! äsirese jiyrma jasar Täuekel. Bolğaly tūr, şirkin!
Tağdyr degen qyzyq, bireudiŋ jolyna öziniŋ jasyl jibek kilemin töseidi, al i̇endi basqa bireudiŋ barar jeri, basar tauyn qalaqai men tikenek i̇etedi. Mysaldy alystan izdemei-aq qūiaiyq. Daiyr qojanyŋ aq boz üiinde Künsanadan Täuekel tuğan küni, Haqnazar Ordasynyŋ i̇esiginde jürgen Aiqara qūl men Qoisana küŋnen bağanağy şabarman Qiiäq tuğan.
Al i̇endi bir künde tuğan sol i̇eki balanyŋ tağdyry qandai qym-qiğaş? Täuekel sūltan — Abdolla hannyŋ äsker basşylarynyŋ biri. Al Qiiäq bolsa, i̇erligi de, aqyly da Täuekelden kem bolmasa da, şabarman ğana. Būğan kim aiypty? Jazyğy qūldan tuğany ma?
Būqar jyrau äŋgimesiniŋ osy jerine kelgende säl kidirdi.
— Qojasynyŋ syryn bilgen qūl — qoinyŋdağy jylanmen teŋ dep men beker aitqan joqpyn, — dedi tağy da äbilmansūr. — Qiiäq Täuekeldiŋ kimnen tuğanyn bilse, tübi sūltandy bir myqtap şağar-aq...
Būqar jyraudyŋ jüregi tağy mūzdai bop suyp ketti. «Bätşağar, Oraz qūlğa arnap qandy pyşağyn qairap-aq qoiğan i̇ekensiŋ ğoi, tiri qaldyrmassyŋ» dedi işinen, söitse de:
— Beker olai jorisyŋ, — dedi tüieşige, — Qiiäq Täuekeldiŋ tübi öz üiirine qosyluyna sebepker bolady.
Jas tüieşiniŋ közi qara köleŋkede jarq i̇etti.
— Qūl aqylymen üiirin tapqan sūltan tym ūzaq ömir sürmes-ti...
Būqar jyrau basyn köterip aldy.
— Nege üideisiŋ? Han halqymen ğana küşti.
Kündikke tūnjyrap otyrğan Äbilqaiyr myrs i̇etip külip jiberdi.
— Bassyz dene qaida barady? — dedi ol, söidedi de äŋgimeni būzğysy kelmei, — jyrau, şejireŋizdi jalğai beriŋiz! — dep būiyrdy.
Būqar jyrau sözin bastamastan būryn köz qiyğyn Oraz qūlğa audardy. Sūp-sūr bop, basy tömen salbyrap ketken i̇eken, «Beişara, būl da sūmdyqty sezip qalğan i̇eken, i̇endi i̇esebin tauyp qaşyp keter» dedi iştei quanyp.
äŋgime qaita bastaldy. Qazaq i̇eliniŋ ğajaiyp tarihy üi işindegilerdiŋ köz aldynan tağy da tizbektelip öte berdi.
— Orda maŋyndağy qol bastar batyrlardyŋ sanatyna iligu üşin, soŋyŋnan i̇ergen ruyŋ, i̇eliŋ boluy kerek. Al Qiiäqtyŋ kimi bar? äli de sol küŋ qalpyndağy käri şeşesi — Qoisana ğana. Täuekel men Qiiäq talaiynyŋ kereğar boluyn tağdyr özi küni būryn şeşkendei biriniŋ anasynyŋ aty Künsana, i̇ekinşisiniŋ şeşesiniŋ aty Qoisana degizuin qaraşy! Mūnda da jazmyştyŋ bir ūiğarğany bar tärizdi...
Biraq jazmyş degen ne? Qiiäq sekildi myŋnyŋ tağdyry būl künde handar qolynda i̇emes pe? ärine, solai. Qiiäq sekildi öjet jigitti Haqnazar üzeŋgiles i̇etip köterse, kimniŋ şaŋyrağy qūlap, jerge tüsedi? Joq, öituge bolmaidy. Qūldan şyqqan jigittiŋ basyna baq qūsyn qondyramyn dep, bükil sūltan, bi, manaptardy narazy qyludyŋ qanşa keregi bar?
— İerteŋine Haqnazar aqsaqaldarmen tağy ūzaq ägimelesti. Aqyrynda mynadai tūjyrymğa keldi. Alasapyran jaugerşilik mezgil, būl jaqta Haqnazardyŋ ūzaq aialdauyna bolmaidy. Ol i̇erteŋ taŋ ata, öziniŋ i̇eki sana äskerimen, Saraişyq maŋyndağy Noğaily qauymynyŋ myŋğa tarta atty äskerin i̇ertip, i̇eline qaitpaq. Noğailynyŋ qalğan äskeri bir aptadan keiin Aqtorğyn sūludy yrğaltyp-jyrğaltyp köşirip, İassyğa sapar şekpek. At tUiağy jetpeitin jer joq, būdan bylai qarai i̇eki i̇eldiŋ arasy jiı qatynasyp tūrmaq. Äzirge osyndai bailanys arqyly Saraişyqqa jatatyn i̇el Haqnazar hanğa bağynyşty i̇ekenin bekem ūstamaq.
Aqsaqaldar äŋgimesi bitken kezde, besin namazy da bolyp qalğan i̇eken. Jūrt däret aluğa tysqa şyqty. Bir top serikterimen han saraiynyŋ syrtynda tūrğan Haqnazar şaharğa qarai şauyp kele jatqan şabarmandy jūrttan būryn kördi. Atqa otyrysynan, han habarşysynyŋ belgisi — oramaldai aq jalaudy naiza ūşyna ilgen nyşanysynan būl kele jatqan Qiiäqtyŋ teteles inisi TUiaq i̇ekenin han birden tanydy. Şabarman şabysynyŋ syŋaiynan qarap, han bir sūmdyqtyŋ bolğanyn sezdi, köŋili alabūrtyp, serikterin keiin tastap, joldyŋ i̇erneuine qarai taiady.
Astyndağy qūlagerin qūiqyljyta jetip, TUiaq jeke tūrğan handy körip, alysyraqta at üstinen asyğa tüsti. Tizginin tastai saldy da, Haqnazarğa qarsy jürdi. Sūp-sūr bop ketken han:
— Jat i̇elde jūrt közine tüsetin qimyl jasama. Auyzşa aita ber, ne bolyp qaldy, jarqynym? — dedi.
TUiaq sol tizerlegen qalpynda:
— Qaiğyly habar, han iem! — dedi i̇erni kezerip.
— Aita bar.
- Parts
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac
- KөшпeHдiлep - II - ЖaHTaлac


c: text/html

text:
Kamçatkadaki Vilüçinsk şeerinde utilizatsiya havuzında turğan atom suvaltı gemisi yanmağa başladı. Yerli kütleviy haber vastalarınıñ bildirgen malümatına binaen, geminiñ yarısı qısımlarğa parçalanıp tura edi, onıñ içinden reaktornıñ aktiv parçası çıqarılğan. Yanğın endi bir qaç saat devam ete.
Bunen beraber, TASS rusiyeli agentligi, Rusiye Mudafaa nazirliginiñ matbuat hızmetininiñ bergen malümatına esaslanıp, laf 1998 senesi utilizatsiyağa teslim etilgen «Krasnoyarsk» atom suvaltı gemisi aqqında ketkenini bildire.
Müessisede bildirilgenine köre, gemiden bütün silâ ve özek tertibatı çıqarılğan, ve yanğınnıñ ekologiya tarafından telükesi yoq.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi 2020 senesi mayısta ötkerilmesi planlaştırılğan esas Ukrainadan işğal etilgen Qırımğa barışıq yürüşini keçirmege alâ daa niyetlene. Bu aqta Meclis reisi Refat Çubarov Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında ayttı.
«Aktsiyanıñ maqsadı çeşit halqara teşkilâtlar – OSCE, Avropa Şurasından – belli Avropa siyasetçileriniñ bizler, qırımtatarlarnen, Ukraina vatandaşlarınen beraber esas Ukrainadan Rusiye işğalcileri kontrol etken yarımadağa keçmesidir. İmkânlar olğanda, devletler arasında sıñırlar açılğanda, yürüş azırlıqlarını ğayrıdan başlatacaqmız. Bu aktsiya mıtlaqa ötkerilecek», – dep qayd etti Çubarov.
2019 senesi dekabrniñ 6-nda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» halqara zorbalıqsız barışıq aktsiyası azırlana ve keçirilecek, dep ilân etti. Aktsiya vaqtında faller memuriy sıñırdan keçip, Qırımğa kirecek ediler. Bu kün qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ yarımadağa kirişi yasaqlanmasınıñ altıncı yılı olaraq saylandı.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyeti bunı provokatsiya dep adlandırıp, «sert cevap berecek», dep vade etti. «Qırım yürüşi» künü yaqınlaşqanınen qırımtatar faalleri Rusiye politsiyasından tenbi alıp başladı. Rusiye quvetçileri «mayısnıñ 3-nde «İtibar yürüşi», mayısnıñ 18-nde «Qırımtatar sürgünlik künü» ve iyünniñ 26-nda «Qırımtatar bayraq kününde» qanunsız areketler yapılmaycaq», dep ihtar etti. Ukraina akimiyeti bunı «tamır halq aqlarınıñ çirkin bozuluvı» dep adlandırdı.
Daa soñra Rusiye quvetçileri Refat Çubarov ve Mustafa Cemilevge qarşı cinaiy davalar açtı. Resmiy şekilde olar «Qırım yürüşiniñ» keçirilüvinen bağlı degil, faqat qabaatlanğanlarnıñ aytqanına köre, bu yürüş planlarınıñ aqibetleridir.
«Qırım yürüşi» teşkilâtçıları aktsiyanı koronavirus pandemiyası sebebinden başqa vaqıtqa qaldırmağa mecbur oldı. Aktsiyanıñ ne vaqıt keçirilecegi daa belli degil.


text:
Qırımda qurğaqlıqtan kelgen zarar 160 million rubleden ziyadedir (67,5 mln grivna) dep haber ete Kreml nezareti altındaki yarımadanıñ ziraat naziri Andrey Rümşin.
«Fevqulâde zonanıñ dört rayonındaki zarar 164 mln rubleden ziyadedir. Ekinlerniñ qurğaqlıqtan zarar körgen umumiy meydanı tahminen 18 biñ gektarnı teşkil ete», – dep bildire Rümşinniñ sözlerini Ziraa nazirliginiñ matbuat hızmeti.
Nazirlikniñ malümatına köre, Qırımda qışlıqlarnıñ bu vaziyeti küzde yağanaqlar olmağanı sebebinden eñ qısqa muddet içinde qışlıqlarnı saçmağa imkân bermegeni ve qışta da avası sıcaq olıp, pek az yağanaqlar olğanı sebebindendir.
Nazirlikte Curçi rayonı eñ çoq zarar körgenlerden biri olğanı qayd etildi.
Ükümet, Qırım ziraatçıları 2018 senesi, keçken senege köre eki misli az olacaq şekilde 800 biñ ton bürtükliler mahsulatı toplaycağını qayd ete.
Bu mevzu boyunca: «Er şey Qırımnıñ sahralaştırılmasına alıp bara yata». Qurğaqlıq yarımadanı nege çevirmekte
Bir kün evel Qırımda Qurman, Seitler, Curci ve İslâm-Terek rayonlarındaki qurğaqlıq sebebinden fevqulâde vaziyet ilân etildi.
Mayıs ayınıñ soñunda Qırımnıñ rusiyeli yolbaşçısı Sergey Aksönov, Qırım ziraatçıları baar qurğaqlığından bir milliardtan ziyade zarar körgenleri aqqında haber etken edi.


text: Abu Havsa Umar ibn al-Hattab (Allah ondan razı olsun) bildirgenine köre: “Men, Allahnıñ Peyğamberi (sallaLLahu aleyhi ve sellim), aytqanını eşitken edim: “Bütün areketler yalıñız niyetlerge köre (qabul etilir) ve er bir insan tek niyetine köre alır. Buña köre de, Allah ve onıñ elçisi içün köçüv (hicret) etken kişi, Allah ve onıñ elçisi içün köçüv (hicret) etkeni sayılır, dünya malları ya da bir qadınnen evlenmek içün köçüv (hicret) etken kişi, o zaman onıñ köçüvi (hicreti) ne niyetinen yapılsa öyle qabul etilecektir”.


text:
Bağçasaraynıñ tarihiy-medeniy qoruğı avgust 1 künü Han sarayda yerleşecek yañı sergini açacaq.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ sözlerine köre, sergide 24 musulman memleketlerinden unikal mektüp pulları taqdim etilecek.
Ziyaretçilerniñ diqqatına kümüş yip ile yapılağan 40 mektüp pulı taqdim olunacaq. Temsil tedbiri saat 11-de (Moskva vaqtı boyunca) başlanacaq.
Bundan da ğayrı, Bağçasarayda İsmail Gasprinskiy ev-müzeyinde avgust 1 künü «Aile defteri saifelerinden qadimiy vaqialar» serlevalı sergi açılacaq.
Qırım.Aqiqatqa Gasprinskiy müzeyiniñ müdiri Yaqub Appazov aytqanı kibi, mında eski aile fotoresimleri numayış etilecek. Eksponatlar müzey fondından ve şahsiy toplamlardan alınğan.


text:
Onıñ taqdiri onıñ zamanında yaşağan bir çoq insannıñ taqdiri kibi facialı oldı – o, repressiyalarğa oğratılıp, elâk oldı... 1920-1930 seneleri Sovetler tarafından yoq etilgenler aqqında laf ketse, «Ne sebepten?» suali kelişmegen ve saf bile kele. «Qanunsız alda repressiyalarğa oğratıldı», – doğru bir cevaptır, lâkin keç berildi... Bunıñ kibi facialı bir taqdirni Üsein Bodaninskiy de yaşadı.
O, bir çoq işte meşurdır: ressam, sanatşınas, qavmiyatçı, tarihçı, Qırımda arheologik ve etnografik ekspeditsiyalarnıñ teşkilâtçı ve reberlerinden biri, ve, elbet de, ilk qırımtatar milliy Bağçasaray müzeyiniñ qurucısı ve müdiridir.
Üsein Bodaninskiyniñ doğuv yeri Aqmescit nahiyedeki Bodana köyüdir. Lâkin asılında o, Aqmescitniñ Tatarskaya soqağında 1877 senesi dekabr 1-de dünyağa keldi.
Onıñ babası Abdurefi Bodaninskiy – kendi zamanında tasil alğan biridir (o, qırımtatar maarifçisi İsmail Gasprinskiy ile dostlaşa edi) – Qırımda «İlk halq mekteplerinde oquv içün rus-tatar elifbesini» tertip etken edi. Abdurefiniñ büyük oğlu Ali er taraflama istidatlı edi – o, N.Gogolniñ «Taras Bulba» eserini qırımtatarcağa tercime etti, şarqşınas A.N.Samoyloviçniñ muarririyeti altında «Qırımtatarlarnıñ atalar sözleri» cıyıntığınıñ tertip etilmesinde iştirak etti, Merkeziy Musulman İcra komitetiniñ kâtibi ve Qurultaynıñ kâtibi edi. Ali Üseinge pek tesir ete edi – babaları vefat etken soñ, küçük oğlu onıñ qorantasında terbiyelendi ve yaşadı...
İstidatlı bir genç 1895 senesi gimnaziyanı bitirip, Moskva Stroganov resim-sanayı oquv yurtına oqumağa kire. O, belli ressam Konstantin Korovinniñ ustahanesinde oquy, soñra ressam-dekorator zenaatına saip olıp, Aqmescitke keri qayta.
Tezden ise kene Moskva... Üsein Ticaret oquv yurtında grafik ustalığından ders bere ve Stroganovkanıñ aqşam sınıflarınıñ resim ocası ve oquv ustahanesiniñ müdiri ola. 1909 senesi Bütünrusiye yarışında mefruşat resimi içün ilk mukâfatqa nail oldı. Parijde tasiline devam etip, Sankt-Peterburgda altı yıl devamında mimar İ.A.Fomin ile ressam-dekorator olaraq çalıştı.
Paytaht ressamınıñ işi, sımarışları, yarışlardaki ğalebeler onıñ taqdirini daimiy olaraq belli ete kibi kele. Lâkin 1917 senesi baarinde onıñ ağası Ali Petrogradğa kelip, Üseinni Qırımğa qaytmağa qandıra.
O, vatanına qaytıp, Qırım cemaat ve siyasiy ayatında faal iştirak ete, Qurultay delegatı olaraq saylana.
Ü.Bodaninskiy Bağçasarayğa köçip kele, ve bundan soñra onıñ ayatı qırımtatarlarnıñ tarihı, etnografiyası, mimarcılığı ile bağlı ola. Onıñ bundan evel alğan tecribesi ve bilgileri ne qadar müim ve istenilgen olğanını aytmaq kerekmi...
1917 senesi oktâbr 4-te Bağçasaray Hanlar sarayınıñ müzey müdiri vazifesine tayinlendi, onıñ açılışı da bir ay soñra keçirildi – noyabr 3-te. Aynı bu künde Bağçasarayda bir sıra medeniyet ve ilim müessiseler, şu cümleden islâatı yapılıp Mengli Girey İnstitutına çevirilgen Zıncırlı medreseniñ açılışı ötkerildi.
Bu tedbirlerde çıqışta bulunğan Qırım Müftisi Noman Çelebicihan Saray müzeyinde qırımtatar ilim, edebiyatçıları ve şairleriniñ elyazmaları ve kitaplarınıñ toplamaq kerekligi aqqında aytqan edi.
Üç ay soñra qırımtatar milliy ükümeti dağıtıldı, Çelebicihan öldürildi, Qırım akimiyeti bir qaç kere deñişti – Müzey bayağı zarar körip, 1919 senesi mayısta alman ordusı tarafından çaypaldı.
Buña baqmadan Müzey qırımtatarlarnıñ tarihiy eserlerini toplamağa başladı. 1920 senesi dekabr ayında onıñ tarafından böyle yerler ögrenile: Çufut Qale, Manğup Qale, Eski Kermek, Tepe Kermek. 1921 senesi avgust ayında Qırım revkomnıñ mahsus emri ile tarihiy yadikârlıqlar, han mezarlığı ve Bağçasaray rayonınıñ bütün dürbeleri, «Yeşil-Cami» camisiniñ viranesi, Qırım müzeyleri cumhuriyet mal-mülkine berilip, KrımOHRİS nezaretine keçti.
Bu işni yarımadanı qaplap alğan açlıq toqtattı. Müzeyniñ eki hadimi açlıqtan öldi, Bodaninskiy ise tif hastalığına oğradı.
Başqa yerlerden kelgen mühtekirler bu qıyın vaziyetten faydalanaraq, yalıñız ötmekni tüşüngen insanlarğa un ve ötmekni berip, halq sanatınıñ eñ qıymetli eserleri – nağış, quyum mallar, eski silâ, savut-sabanı ala ediler. Bu mallarğa ne oldı – tahmin etmek qala...
Qıyınlıqlarğa baqmadan, Bağçasaray müzeyiniñ meydanğa ketirilmesi devam ete edi...
1921 senesinden itibaren o, yalıñız qoba şeerleriniñ filialları ve eserlerinen oğraşmay, – İsmail Gasprinskiy adına hatıra müzeyi ve Kökköz müzeyi quruldı.
Gasprinskiyniñ ev müzeyi 1921 senesi onıñ doğğan kününde – mart 21-de – Salaçıqta, ulu qırımtatar maarifçisi yaşağan evde açıldı (bunıñ teşebbüsçisi Bodaninskiy edi). Ev müzeyiniñ ilk qoruyıcısı filolog ve epigrafist Osman Aqçoqraqlı oldı.
Bağçasaray müzeyniñ ekinci filialı Kökköz saray müzeiy oldı. Onıñ binası inqilâptan evel Yusupovlar ailesine ait edi. Lâkin onıñ iş müddeti qısqa oldı – 1925 senesi oktâbr ayında onı qapattılar, mal-mülki ise Bağçasaray müzeyi, soñra da Devlet fondunıñ şeer bölügi tarafından müessise ve teşkilâtlarğa berildi.
Bir sıra problemlerge baqmadan müzey inkişaf etken edi – 1923 senesinden itibaren ardı-sıra ve planğa köre bile ileriledi... Ü.Bodaninskiyniñ tezkerelerine köre, 1922 senesiniñ soñunda Bağçasaray saray müzeyiniñ kollektsiyası 62 elyazma kitabından ibaret edi, 1923 senesi oktâbr ayında ise olarnıñ sayısı 15-ke arttı.
Bağçasaray müzeyinde ameliy sanat eserleriniñ sayısını esnaf ustahaneleri arttırdı: silâ, baqır, terek ustaları ve digerleri.
Lâkin, açlıq ve yıqıntılıq esnaflarnı aman-aman yoq ettiler, onıñ içün müzeyşınaslar – halqnıñ maneviy ayat qoruyıcıları – milliy esnaflarnı ğayrıdan tiklemege tırışa ediler. 1923 senesi I Bütünrusiye resim-sanayı sergisi qırımtatarlarnıñ el işleri ğayet qıymetli olğanını ve bazarda istenilgenini isbatladı.
1925 senesi Bağçasaray saray müzeyiniñ tarihı ve onıñ müdiri Usein Bodaninskiy içün eñ bereketli olğanını ayta bilemiz. Müim bir vaqia Qırım boyunca 1925 senesiniñ etnografik ekspeditsiyası oldı. Bundan evel 1924 senesi küzde Eski Yurttaki XIX-XV asırlarınıñ «Qırq Azizler» eski qırımtatar mezarlığınıñ arheologik araştıruvlar keçirildi. Mında Bağçasaray müzeyiniñ hadimleri, em de SSSR TSİK yanında Şarqşınaslıq milliy Birliginiñ vekili professor A.S.Başkirov iştirak ettiler.
Topraq altından qırımtatarlarnıñ köç turmuşını red etken güzel bir baştaşlar çıqarıldı – Bağçasaray qurulmazdan evel Eski Yurtta qırımtatarlar yaşay edi.
«Bağçasaray müzeyiniñ müdiri Bodaninskiy Usein. Qırımtatar medeniyetini yahşı bile. Qırımtatarlar arasında büyük bir alim. Sanatşınas. Ressam tasilini aldı». Bunı 1928 senesi noyabr ayında sovet vesiqalarınıñ birinde Ü.Bodaninskiy aqqında malümat olaraq bereler. 1920-nci seneleriniñ soñunda Sovet tarihiy iliminde yüz bergen deñişmeler Qırım ülkeşınaslıq inkişafına tesir etti.
Üsein Bodaninskiyniñ ayatında bundan soñra olğan adise-vaqialar ğayet kederli oldı...
1934 senesi onı Bağçasaray müzeyiniñ müdiri vazifesinden boşattılar. 1935-37 seneleri Qırımdan tış çalışa – Moskva ve Gürcistannıñ inşaat işlerinde ressam-dekorator ola. 1937 senesi Tbiliside milletçilikte qabaatlanıp, apiske alındı. Mahkeme ükmü – cezanıñ eñ yüksegi. Üsein Bodaninskiy 1938 senesi aprel 17-de Aqmescitte qurşunğa tizildi.
Ne yazıq ki, bundan soñraki yılları da qırımtatar tarihınıñ ögrenilmesi – «tarih keçmişke qapaqlanğan siyasettir» formulasına köre – siyasiy ve telükeli bir iş edi...
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Musulmanlar hristian baylamlarına ve şu cümleden Noelge nasıl munasebet köstereler? Çeçenistannıñ işğali ile Qırım işğali arasında nasıl farq bar. Ve ne içün, bu maalgece iç bir terraktnıñ olmağanına baqmadan, musulmanlarnı terrorizm ve ekstremizmde qabaatlaylar?
Halqara din siyasetiniñ hususiyetleri ve ilhaq etilgen Qırımda musulmanlarğa qarşı tazyıqlar aqqında «UMMA» Ukraina musulmanlarınıñ diniy idaresiniñ muftisi Said İsmagilov ikâye ete.
– KHVde biz bütün musulmanlarnıñ, İisus Hristos asılında İsa peyğamberdir dep, tabiiy olaraq Avropa Noelini qabul etmegenlerini iddia etken ikâyelerni sıq-sıq köremiz. Bu mesele ne derecede muimdir?
– İslâm, parçalanmaz bir kesek şeklinde olğan din degildir. Onda farqlı ilâhiyat nazariyeleri bar. Muafazakâr selefiy daireleri, musulmanlar yabancı diniy bayramlarda asıl da iç bir şekilde iştirak etmemeli, dep sayalar. Lâkin dünyadaki musulmanlarnıñ ekseriyeti orta baqışlı olıp, böyle saymaylar. Esası, İslâm aqidesine doğrudan-doğru zıt kelgen sözlerni telâffuz etmemek. Bu, sadece bayramnen tebriklev, sağlıq ve amanlıq tilev şeklinde ola bilir. İslâm noqtai-nazarından İsa, beşeriyetniñ günahlarını üstüne alıp, tirilmedi – bizim dinimizde er bir insan öz amelleri içün şahsen özü cevapkârdır.
– Yani bir hristiannı İisus Hristosnıñ doğğan künü ile tebriklemek mümkün, öylemi?
– Quranda bu tafsilâtlı şekilde tasvir etile – belki de, İncilge köre, daa tafsilâtlı şekildedir. Lâkin doğuv künü etrafında ciddiy zıddiyetler bar. Noel – vaqiağa köre degil de, ananege köre tayin etilgen bayramdır. Diger taraftan, İslâmda Muhammed peyğamberniñ doğğan kününi bile qayd etilecek bir kün olaraq er kes qabul etmey. Şahsen özüm, sadece bayram ile tebriklemek, eñ yahşısıdır, dep sayam.
– Bizde Harkivden bir radio diñleyiciden sual bar:
«Künüñiz hayır! Çeçenistannıñ mustaqilligi içün cenk vaqtında musulmanlar anda rusiyeli işğalcilerge qarşı cihad başladılar. Ne içün olar Qırımda buña beñzer tarzda muqavemet etmeyler?
Musulmanlar terroristler degil. Çeçenler cenkni nasıl bilse, öyle yaptılar
– Çünki musulmanlar terroristler degil. Bu areketlerniñ İslâmğa iç bir alâqası yoq. Mesele şunda ki, Çeçenler sadece cenkni nasıl bilse, öyle yaptılar. Qırımda musulmanlarda silâ yoq. Aynı zamanda, istilâ esnasında yarımadada Ukrainanıñ 20 biñge yaqın arbiy hadimi bar edi. Anayasağa binaen, Qırımnı qorçalamaq tamam olarnıñ borcu edi. Arbiy hadimler areketsiz olğanda silâsız vatandaşlardan neler beklemeli?
– Fikrimce, bu meseleniñ daa bir tarafı bar: Rusiye akimiyeti, toqtamayıp, Qırımda nasıldır «terroristler» ve «ekstremistler»ni tutqanı aqqında bildire, aynı zamanda terror yoq.
Yalıñız musulman degil de, Qırımnıñ er bir sakini bu maşina tarafından nişanğa alınmaq mümkün
– Eminim ki, Rusiyede siyasiy maqsatnen sahte terraktlar endi yapıldı: 2000-nci yıllarnıñ başında Vladimir Putinge Çeçenistanda tam bir areket serbestligini temin etmek içün mahsus hizmetler meskün evlerni patlattı, degen versiya bar. Ola bilir ki, olar atta, musulmanlar arasında ğayeviy adamlarnı tapıp, bu spektaklde iştirak ettirdiler. Lâkin Qırımda böyle insanlar asıl da yoq, tıpqı bir de-bir ğayege ya da azatlıq oğrundaki küreşke ola böyle qurbanlarğa quvanacaq adamlar olmağanı kibi. Belki de Rusiye tamam bu sebepten yarımadada qanlı sanalaştırmalar yapmay – bundan farqlı olaraq Çeçenistanda silâli muqavemet olıp, onı er şeyde qabaatlamaq mümkün edi. Amma bu, körgenimiz kibi, Rusiyeniñ mahsus hizmetlerine qırımtatar faaliyetçilernine qarşı sözde «Hizb ut-Tahrir» işleri boyunca sahte mahkeme protsesslerini teşkil etmege keder etmey. Teessüf ki, yalıñız musulman degil de, Qırımnıñ er bir sakini bu maşina tarafından nişanğa alınmaq mümkün.
(Materialnıñ metin versiyasını Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Martnıñ 27-nde saba Rusiye uquq qoruyıcıları qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüv keçirdi. Rusiye İç işler nazirligi, FSB ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri «Qırım birdemliginiñ» faalleri, cemaat faalleri, vatandaş jurnalistleri ve blogerler yaşağan 25 evni tintti. Bazılarınıñ Rusiyede yasaqlanğan islâm edebiyatı çekip alındı. «Qırım birdemligi» bildirgenine köre, onı gizliden qoyğanlar: «Bütün kitaplar gizliden qoyuldı, çünki evde bir de bir edebiyat yoq edi», – dep aytıla birleşmeniñ Facebook haberinde.
Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ bildirgenine köre, tahqiqat tedbirleri Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayılğan Qırımnıñ bir qaç sakinine qarşı açılğan davalar çerçivesinde keçirile. Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov uquq qoruyıcılarnıñ areketlerine qoltutqanını bildirip, bu aqta Facebookta yazdı: «Tahqiqat tedbirleri qanunğa köre, açılğan cinaiy işler çerçivesinde keçirile. Yarımadada olğan repressiyalar aqqında sözler – yalan ve boş laf, davağa siyasiy renk qoşmaq ıntıluvıdır».
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti. Esas Ukrainada teşkilâtnıñ faaliyeti yasaq etilmedi.


text:
Qırımtatar halqınıñ yetekçisi, Ukaina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işleri boyunca vekâletli Mustafa Cemilev Türkiye prezidenti Recep Erdoğan ile ayırı körüşüv aqqında añlaştı.
Bunı o, avgust 28 künü keçirilgen Erdoğannıñ inauguratsiyası tedbirindeki iştiragini izaatlap, Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
Cemilevniñ sözlerine köre, Türkiye prezidenti, inauguratsiyadan soñ, selâm bermek içün özü oña keldi.
«Anda çoq insan edi. On eki prezident, baş nazirler, siyasetçiler. Qalabalıq edi. O, (Erdoğan – muar.) maña keldi. Ukraina prezidentinden oña selâm ayttım. O, Poroşenkoğa telefon açacağını bildiri. Tünevin ya bugün telefon açar, ğaliba. Ne vaqıt qaytacağımnı soradı. Men onıñ ile ayırı körüşüvni soradım. Razı oldı», – dedi o.
Körüşüvniñ vaqtı ve künü belgilendimi degen sualge Cemilev: «Yoq. Şimdi yalıñız onı keçirmege añlaştıq» dep cevap berdi.
Avgust 28 künü, Ankarada, Türkiye prezidenti Recep Erdoğannıñ inauguratsiyası olmalı. Tantanalı tedbirge davet olğan eyyetler arasında ukrain eyyeti de bar edi, onıñ terkibine prezident Petro Poroşenko bar edi. Amma Ukraina şarqında vaziyetniñ kerginleşüvi sebebinden devlet başı bu ziyaretni lâğu etti. Ukrain tarafnı inauguratsiyada qırımtatarlarnıñ işleri boyunca vekâletli Mustafa Cemilev temsil etti.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Rusiye işğal etken Qırımnıñ sakinlerini 2019 Yañı yılınıñ kelmesini Kyiv saatına köre qarşılamağa çağırdı. Bu aqta o, Facebooktaki saifesinde yazdı.
«Vaqtınca işğal etilgen Qırımda yaşağan er biriñizni 2018 senesi dekabrniñ 31-nde Kyiv saatına köre saat 24.00-da 2019 senesiniñ kelmesini soqaqqa ya da azbarğa (balkon, sofa) çıqıp, petarda, hlopuşka, bengal ateş yaqıp qayd etmege çağıram. Bilesiñiz ki, Moskva saatına köre Qırımnıñ soqaqları ve azbarlarına tek sarhoş işğalciler çıqacaq», – dep yazdı Çubarov.
Rusiye işğal etken Qırımda ve Donbasnıñ işğal etilgen qısmında Moskva saatı qullanıla.
Yarımada işğalinden soñ Qırımnıñ bir çoq sakini Yañı yılnı Kyiv saatına köre qarşılay.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Teşkilât aqqında
"Qırım Tatar Cemiyeti" CT – Ukrainada yaşağan, Qırımdaki tamır halqnı – qırımtatarlarnı (qırımlılarnı) temsil etken teşkilâttır. "Qırım Tatar Cemiyeti" qırımtatarlarnıñ birlikte yaşamasına ıntıla ve halqnıñ icadiy bayıtmasına yardımcı olıp, ana-vatandan tış yerlerde onıñ maneviy, medeniy ve içtimaiy asabalığını qorçalay. "Qırım Tatar Cemiyeti" Ukrainada yaşağan türlü qavim ve mezeplerniñ vekilleri arasında muabbetlik, tolerantlıq ve qarşılıqlı ürmet olması içün hızmet etken medeniyetlerara işbirlik teşebbüslerine qol tutmaqta. Ondan ğayrı "Qırım Tatar Cemiyeti" milliy degerlikler ve ananelerni qaviyleştirmek ve desteklemek niyetinen daimiy surette qırımtatar korüşüvlerini
"Qırım Tatar Cemiyeti" faaliyetini daimiy, deñişmegen negizi esasında alıp bara ve kendi areketlerini boyle yonelişlerge bağışlay:
- qırımtatar cemiyeti arasında birlik ketişatını quvetleştirüv;
- qırımtatar halqınıñ yuqarı nufuzlı temsilci organı - Milliy Qurultay ve qırımtatar halqınıñ yekâne yuqarı vekâletli-icra organı – Milliy Meclis ile işbirlik;
- Ukrainada yaşağan butün halqlar arasında milletlerara fikirdeşlik subetiniñ qurulışı;
- qırımtatarlarnıñ aq-uquqları teminlemesine areket etüv.
"Qırım Tatar Cemiyeti" CT esas vazifesi – qırımtatarlarnıñ medeniy yaşayışınıñ ilerilemesi içün yardım kosterüv, tolerantlıq, qarşılıqlı urmet ve fikirdeşlik kibi printsipler negizinde Ukrainada grajdanlıq cemiyetiniñ qurulışı. Kiyev ve devletimizniñ diger şeerlerinde qırımtatarlarnıñ medeniyet, ananeler, sanat, edebiyat ve tarihi ile tanış etüv maqsadınen qırımtatar medeniy merkezleriniñ meydanğa ketirüvi, bir de medeniy, içtimaiy ve tasil ihtiyaclarını qanaatlendirmesi - "Qırım Tatar Cemiyeti"niñ esas iş yönelişlerinden biri ola.


text:
Qırım «parlamenti» iyünniñ 25-de plenar toplaşuvında regionda «Qırım Cumhuriyeti Künü», «Anayasa Künü», eki esas musulman bayramı – Oraza bayram, Qurban bayram, em de pravoslav bayramları – Pasha ve Troitsanı raatlıq künleri olaraq belgilegen «qanun» leyhasını birinci oquvda qabul etti.
Salonda bulunğan 76 deputattan 72 deputat vesiqa qabul etilmesine qol tuttı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Böylece, «Qırım Cumhuriyet Kününi» Qırım «parlamenti» cumhuriyetniñ «mustaqilligi» aqqında beyannameni qabul etken künü, martnıñ 11-de, qayd etmege teklif etile.
Qırım «spikeri» Vladimir Konstantinovnıñ aytqanına köre, bayram sanı «qanunnı» ekinci oquvğa azırlağanda martnıñ 16-na deñiştirilmesi mümkün. Malüm ki, bu künü Qırımda Ukraina, Avropa ve AQŞ tarafından tanılmağan Qırım statusı aqqında sahte referendum keçirildi. Ondan soñ Rusiye yarımadanı federatsiya subyektine çevirdi.
Aprelniñ 11-ini «Qırım Cumhuriyetiniñ Anayasa Künü» munasebetinen raatlıq künü olaraq ilân etecek olalar. Aynı bu künü Qırım deputatları yañı Anayasanı tasdıqladılar.


text:
Rusiye ve Ukraina prezidentleri Vladimir Putin ve Petro Poroşenko telefon vastasınen Ukraina vaziyetini muzakere ettiler.
Bunı Rusiye devlet yolbaşçısınıñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Onıñ aytqanına köre, eki memleketniñ liderleri qan tökülmesini acele toqtatacaq tedbirler aqqında fikirlerinen paylaştılar. Rusiye ve Ukraina prezidentleriniñ bu mevzuda fikirleri aman-aman bir-birine teñ kele, dep qayd etti Peskov.
Avgust 27-de Minsk şeerinde Putin ve Poroşenkonıñ birinci doğru muzakereleri olıp keçti.
Mütehassıslarnıñ ekseriyeti olarnı neticesiz dep adladı.
Ukraina lideriniñ malümatına köre, olar «mürekkep ve qıyın» oldılar. Putin muzakerlerni müsbet olaraq tanıdı. Eki memleketniñ prezidentleri Ukraina şarqındaki barışıq planı ve Donetsk ve Lugansk vilâyetlerine gumanitar yardımnı yetkizüv meselelerini muzakere ettiler. Bunıñnen beraber, eki memleketniñ sıñır hızmetleri arasında mesleatlar ve gaz boyunca muzakerelerniñ devamı aqqında añlaştılar.


text:
Belarus, Ukrainağa, Baltıq devletleri ve Poloniyağa benzin ve dizel yaqıtınıñ ihracını toqtattı, bunıñ sebebi - Rusiye cermayınıñ keyfiyeti alçaq oldı. Bu aqta Belarus Cermay Şirketiniñ başı Sergey Grib bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
“Ukraina, Baltıq devletleri ve Poloniyağa benzin ve dizel yaqıtınıñ ihracı toqtatıldı. Şimdilik Rusiye cermayınen mesele çezilmegence, kontraktlar toqtatılğan”, - dep yaza Gribniñ sözlerinden “Belta” haber agentligi.
Onıñ aytqanına köre, Belarus tarafı, ihrac toqtatılğanından sebep sanktsiyalar kirsetilmesin dep tırışa.
Bundan evel Belarus şirketleri, Rusiyeden kelgen cermaynıñ keyfiyeti bozulğanını haber etti.


text:
Törkiyä küpme avtomobil’ citeşterä?
Törkiyäneñ avtomobil’ tarmağındağı citeşterüe arttı
Törkiyäneñ avtomobil’ tarmağındağı citeşterü yılnıñ berençe yartısında uzğan yılnıñ şul uq çorına kürä 23%ka artıp, 639 meñ 661 buldı.
Avtomobil’ sänägäte cämğıyätennän yasalğan açıqlawda yılnıñ berençe yartısında avtomobil’ tarmağındağı citeşterü uzğan yılnıñ şul uq çorı belän çağıştırğanda 23%ka artıp, 639 meñ 661, avtomobil’ citeşterüe isä 15%ka artıp, 416 meñ 21 buldı.
Bäyläneşle xäbärlär
Śitrus cimeşläre êksportı arttı
Ul bıyılnıň 9 ayında uzğan yılnıň şul uq çorı belän çağıştırğanda 14%qa artıp 427 million 29 meň dollarğa citte
Törkiyä iq’tisadı bıyıl 8,6%qa üsäçäk
Xalıqara kredit bäyäläw oışması “Standard & Poor’s" şulay dip farazlıy
"Afrikada xezmättäşlek başqarılmağan il qalmayaçaq”
İlbaşı bu xaqta üzeneň sośial’ media akkauntında Törkiyä – Afrika iq’tisad häm êş forumına qağılışlı belderüendä citkerde


text:
Keriç parom keçiti bayram künleri toqtamadan çalışacaq, ava şaraitleri imkân berse. «Deñiz müdirligi» şirketiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, şimdi keçit furtuna havfı şaraitlerinde çalışa.
«Kavkaz – Qırım» yolağında «Pobeda», «Protoporos-IV», «Glükofilousa» ve «Krım» paromları çalışa. «Kavkaz – Keriç deñiz ticariy limanı» yolağında yük naqliyatını «Mayor Çapiçev» paromı taşıy.
Keriç parom keçitiniñ işinde olacaq deñişlüvlerni aydavcılar resmiy sayttan ögrene bile.
«2015 senesi dekabr 29-dan ve 2016 senesi yanvar 1-ne qadar ava şaraitleriniñ bozuluvı tahmin etile, taşıyıcınıñ malümatına köre, Keriç parom keçitiniñ işi toqtatıla bile».
Keriç boğazından parom keçiti Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnı Rusiye Federatsiyasınıñ Krasnodar diyarı ile bağlağan yekâne naqliyat arteriyasıdır.


text:
Qırımda 15 yaşında Taqyuddin – Rusiye quvetçileri İçki rayonınıñ Yanış Taqıl (Zavetnoye) köyünde tintüv keçirip alıp ketken Sahiba Burhanovanıñ oğlu – anasına qarşı protokol tizildi ve onı mahkemede baqmağa planlaştıralar, dep bildirdi.
Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Amma İçki rayon mahkemesinde diñleyicilerge Burhanova ketirilmedi ve oña qarşı dava malümatları yoq, dep aytalar. Mahkemege kelgen insanlar qasevetlene – köydeşleri ve qomşuları qayda olğanını bilmeyler», – dep ayta faaller.
Qırımnıñ uquq qoruyıcı organları resmiy izaat bermey.
Yanış Taqıl (Zavetnoye) köyünde keçirilgen tintüv aqqında faaller mayısnıñ 11-nde saba bildirdi. Rusiye quvetçileri çağına yetmegen eki balanıñ anası Sahiba Burhanovanı İçki rayonındaki Rusiye İç işler nazirligi bölüginiñ migratsiya meseleleri bölügine alıp ketkenler. Aqmescit civarındaki Dubki köyünde de tintüv keçirilgeni belli oldı.
Rusiye quvetçileri «Qırım birdemliginiñ» faali Raul Dittanğa Aqmescit civarındaki Dubki köyünde mayısnıñ 11-nde keçirilgen tintüv vaqtında ev yanında video çıqarmağa yasaq etti. Bundan ğayrı, bugün İçki rayonındaki evinde tintüv keçirilgen Ayub Rahimovnıñ bulunğanı tahmin etilgen evge advokat Siyar Paniç kirsetilmey.
Qırımlı jurnalist ve faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.


text:
Aqyar (Sevastopol) şeeriniñ gubernatorı Mihail Razvojayev Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri Müftisi hacı Emirali Ablayevge koronavirus hastalığınıñ darqaluvı zamanında Qırım musulmanları diniy idaresiniñ işni effektiv şekilde teşkil etkeni içün teşekkür bildirdi.
“Bizim bir çoq birlike yapqanımız leyhalar bar, gençlerimiz pek güzel, biz umumiy noqtalar tapamız. Pandemiya zamanında tez toparlanıp, areketke keçerek, er bir problemanı beraberce yeñe bilecegimizni köstergeniñiz içün sağ oluñız. Qısqa müddet içinde işni yüksek seviyede teşkil etkeniñiz de ürmetke lâyıqtır. Sizge, yaqınlarıñızğa ve qorantalarıñızğa sağlıq tileyim, ve, Pütin aytqanı kibi, keliñiz, eyi işlerde yarışayıq”, – dedi Mihail Razvojayev.
Aqyar gubernatorı Halqara konferentsiyanıñ iştirakçilerini qahraman şeerinen, onıñ şanlı tarihınen tanış olmağa davet etti.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Qırımdaki Ukrain medeniyet merkeziniñ faalleri mart 8-de Rusiyede mahküm etilgen Ukraina vatandaşı Nadejda Savçenkoğa qoltutmaq içün birer-birer aktsiyalarğa çıqtılar.
Faaller Aqmescitniñ farqlı yerlerinde yolda «Free Savchenko» levhaları ile turıp, direklerge Savçenkonı azat etmek çağıruvlarını yapıştırdılar. Bunı isbatlağan fotoresimler içtimaiy ağlarda tarqatıldı.
Savçenkoğa qoltutuv aktsiyaları bütün dünyada keçirildi.
Mart 9-da Rusiye mahkemesinde Savçenko soñki sözüni ayttı. Üküm mart 21-de seslendirilecektir.
Ukraina halq deputatı ve Avropa Şurası Parlament assambleyasındaki Yuqarı Rada delegatı Nadejda Savçenko Rusiyede 2014 senesi yazda Ukraina akimiyetiniñ iznini almayıp Lugansk civarında bulunğan Rusiye televideniyesiniñ eki jurnalistini öldürilmesi ile qabaatlana. Bundan ğayrı, onı separatistlerni öldürmek niyeti ve Rusiye sıñırını qanunsız alda keçüv ile qabaatlaylar. Rusiye prokurorları ukrain uçucısını 23 yılğa qadar azatlıqtan marum qaldırmağa talap eteler. Savçenko ve adliyecileri bunı red etip, Rusiye jurnalistleri vefat etken vaqıtta onı endi separatistler esir alğanını, soñra ise zorlap Rusiyege yollağanlarını bildireler. Amma mahkeme bu delillerge emiyet bermedi.


text:
Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» 15 qırımtatar mabüsi Rusiyeden işğal etilgen Qırımğa avuştırıldı. Bu aqta «Qırım birdemligi» birleşmesi advokatlarnıñ malümatına esaslanıp bildire.
«Tahqiqat tedbirlerinde «ekinci Aqmescit gruppasınıñ» qabaatlılarını gizli şaat tanıy. Bazılarınıñ apis müddetlerini uzatuv mahkemeleri endi Qırımda keçti. Tahqiqat tedbirleri bitkeninen olarnı kene Rostov-na-Donuğa alıp ketecekler», – dep aytıla birleşmeniñ haberinde.
Rusiyeniñ Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmeti qırımlılarnıñ avuştırılmasınen bağlı malümatnı resmiy şekilde tasdıqlamay.
Daa evel advokat Aleksey Ladin Qırım.Aqiqatqa izaat berip, Qırımdaki Rusiye FSBsiniñ tahqiqatı gizli şaatnıñ Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerini gizli şaat tarafından tanılmasını yañlış keçire, dep bildirgen edi.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Rusiye FSBsi Qırımda tintüvler keçirilgenini tasdıqladı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımda mayısnıñ 27-ne furtuna havfı ilân etildi. Bu aqta Qırımnıñ gidromettsentri bildire.
«Mayısnıñ 27-nde Qırımda büyük bir yanğın telükesi olacaq», – dep aytıla haberde.
Qayd etilgeni kibi, Qırımda aprelniñ 1-nden itibaren yüksek yanğın seviyesi ilân etile.
Müessise yarımada sakinleri ve musafirlerini ormanda yanğın telükesizligi qaidelerine riayet etmelerine çağıra.
2018 senesi sentâbrniñ ortasına qadar Qırımda yüksek yanğın telükesi bar olğanından sebep ormanlarnıñ ziyaret etilmesi yasaqlanğan edi.
Keçken sene avgust ayında Yalta civarındaki Uç-Koş deresinde üç kün devam etken orman yanğını söndürilgen edi. Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ malümatına köre, qoruq ormanınıñ tahminen 26 gektarı yandı.


text:
Aqmescitte, cumaaqşamı, aprel 23-de, ağa-qardaş Ayvazovskiyler abidesi yanında adetiy «Hatıra çırağını yaq» aktsiyası ile «Ölmez qalpler» aktsiyası keçti. Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, böyleliknen qırımlılar ermeni halqınıñ genotsid qurbanlarını añdılar.
Genotsid qurbanlarını añmağa bir 150 insan keldi, olarnıñ arasında gençlerniñ sayısı çoq edi.
Aktsiya iştirakçileri 300 beyaz kürreni azırlap, üstüne vefat etken ziyalılarnıñ adlarını yazğanlar.
Aqşam, saat 20.15 (2015 senesiniñ timsali kibi) iştirakçiler kürreçiklerni kökke yollağanlar.
Malüm olğanı kibi, Aqmescitte aprel 24 künü ermeni mezarlığında genotsid qurbanlarına abideniñ tantanalı açılışı planlaştırıla. Abideni bütün Qırımdan kelgen hayriye vastalarına tiklediler.
1914 senesi aprel 24 künü İstambulda ermeni ziyalılarınıñ 800den ziyade temsilcisi yaqalandı, birazdan ise öldürildi. Genotsid qurbanlarınıñ umumiy miqdarı 1,5-2 mln insannı teşkil ete. Bu sebepten aprel 24 künü Ermenilerniñ genotsid qurbanlarınıñ hatıra Kününi qayd eteler.


text:
Qırımnıñ Rusiye devlet şurası resiniñ muavini Remzi İlyasov Türkiye prezidenti Erdoğannıñ Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev ile körüşüvini rezil ve Rusiyege qarşı bir areket olaraq adladı. Bu aqta RİA Krım bildire.
«Erdoğan ve Cemilevniñ menfaatı bir oldı. Umumiy menfaatı – Rusiyege qarşı siyaset», – dedi İlyasov.
O dey ki, qırımtatarlar Meclis yetekçileriniñ aytqanına qulaq asqan Türkiye akimiyetiniñ siyasetinden çorlana. İlyasov dey ki, Türkiye yolbaşçılığı öz «duşmaniy siyaseti» ile Rusiye ve Türkiye halqlarını bölmektedir.
Qırımnıñ Rusiye baş nazir muavini Ruslan Balbek aytqanı kibi, Türkiye prezidetni Rusiye ile munasebetlerni ileride de bozmaq içün qırımtatar faktorını qullana.
Qırımtatarlarnıñ yetekçileri dekabr 16-17 künleri memleketniñ birinci şahısları ile körüşmek içün Türkiye Cumhuriyetine iş ziyareti çerçivesinde kelgenler. Dekabr 16 künü Cemilev ve Çubarov Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan, baş naziri Ahmet Davuotğlu ve Tış işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu ile körüştiler.


text:
«Veciye Kaşka davası» boyunca qabaatlanğan qırımtatar faali Asan Çapuh uzun bir müddet tedaviylenmeli. Bu aqta advokat Ayder Azamatov Qırım.Aqiqatqa tarif etti. O, oktâbrniñ 11-nde Çapuhnı ziyaret etti.
«Çapuh sağlığı fena olğanını şikâyet ete. Qan basımı eskisi kibi o qadar yüksek degil, amma kene de bar. Qolları ve ayaqları raatsızlay. Ekimlerniñ qararını bekleyler, tamçılıq qoyacaqlar ve doğru tedaviyleme belgileycekler. Eski alınen qıyaslansa, pek azğan. Şimdi bam-başqa adam. O, maneviy olaraq pek melül, siñir sisteması bozuq», – dep ayttı Azamatov.
Onıñ aytqanına köre, Çapuh sağlıq vaziyetini eyileştirmek içün beden meşğuliyetlerini yapa.
«Adale, buğum ve el-ayaqlarını çalıştırmaq içün çeşit areketler yapa. Hastahanede tahminen 10 kün yattı. Bu vaqıt devamında yaşı sebebinden bir çoq yeri areketsiz qaldı», – dep qoştı o.
Oktâbrniñ 10-nda Asan Çapuhnı «sağlıqniñ kritik vaziyeti ve SİZOda tedaviylenmege imkân olmağanından» SİZOdan yiberip, ev apsine alğanlar.
«Veciye Kaşka davası» boyunca qabaatlanğan Asan Çapuh tibbiy yardım kösterilmesini talap etip, sentâbrniñ 15-nde Aqmescit SİZOsında ilân etken açlıqnı toqtattı. Çapuh alı fenalaşqanı sebebinden advokat Ayder Azamatovnıñ ricasından soñ açlıqnı toqtattı.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiyeden Asan Çapuhnı azat etmesini talap etti.
2017 senesi dekabr ayında Çapuh SİZOda mikroinsult keçirdi ve acele sürette hastahanege alınması kerek edi. Soñra tibbiy teşkerüvi yapıldı, mabüsniñ diagnozı ve alı advokatı içün qala.
2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Rusiye telükesizlik hadimleri – Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermenci kibi bir gruppa qırımtatarnı tutıp aldı.
Sentâbrniñ 11-nde Rusiye nezaretindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesi, «Veciye Kaşka işiniñ» iştirakçilerini eki ayğa daa apiste qaldırdı. Olar Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etüvde şeklene. Rusiye telükesizlik hadimleri olarnı tutqan maalde qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramay. Daa soñra qadın vefat ete.
Qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâl, Türkiye vatandaşı, Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızlağan edi, dep bildire.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
QIRIMTATARLAR KİMDİR? - 1
Prof. Dr. Haqan QIRIMLI, Bilkent Universiteti
Qırım yarımadasınıñ yerli halqı olğan Qırımtatarlar, aynı vaqıtda bu memleketniñ asıl Musülman unsurını da teşkil eteler. Bugünki vaziyette Qırımtatarlar Qırım nufüsınıñ tek tahminen % 13 qadarını teşkil etseler de, bu halqnı ne Qırım, ne de umum Ukraina boyunca bir azlıq halq olaraq körmek, tehnik, tarihiy ve atta uquqiy ceetlerinden doğru olmaz. Aqsine, Qırımtatarlar bir azlıq halq degil, Qırımnıñ yerli ve tamır halqıdır. Başlarına kelgen fevqulâde felâketler neticesinde ve öz iradeleri tışında peyda olğan bugünki demografik vaziyet bu aqiqatni deñiştirmey.
Bugün “Qırımtatarlar” dep adlandırılğan halqnıñ etnogenezi, terkibi, kimliği ve keçmişi aqqında keñ çevrelerde cayrağan çeşit türlü fikirlerniñ çoqusı tarihiy aqiqatlarğa kelişmey. Pek çoq insanlar Qırımtatarlarnı, XIII-ünci asırda Çınğıs Han ordularınıñ Qaradeñizniñ şimalindeki memleketlerni istilâsı esnasında Qırımğa yerleşken (ve “Monğol asıllı” oylağanları) “Tatarlar”nıñ torunlarından ibaret dep tüşüneler. Kerçek şu ki, bugünki Qırımtatarlarnıñ etnik, lingvistik, medeniy ve tarihiy ususiyetleri böyle sade bir formula ile añlatılıp olamaz. Ep bir, Qırımtatarlar aynı vaqıtta ve tek bir dalğada Qırım yarımadasına kelip yerleşken tek bir kabileniñ nesilleri degildir. Kimer kimseler ise, Qırımtatarlarnı İdil (Volga) boyundaki “Tataristan” muhtar cumhuriyetinin halqı olğan Tatarlarnıñ (yani Qazan Tatarlarnıñ) Qırımdaki qolı, atta diasporası dep belleyler. Daa başqaları da, “Tatar” adı astında özgün bir millet mevcut olıp, bunıñ bir qolunıñ İdil-Uralda, bir qolunıñ Qırımda, başqa qollarınıñ da başqa yerlerde yaşağanlarını oylaylar. Bu fikirler de elbette kerçekni aqs ettirmekten pek uzaqtır.
Birinciden, bugün “Qırımtatarlar” dep adlandırılğan halqnıñ ususiy vasıflarını ortağa qoymaq ve olarnıñ başqa halqlarlarnen olğan bağ ve munasebetleriniñ esaslarına qısqaca baqmaq kerekmiz. Qırımtatarlar Sünniy Musülman olıp, anâneviy olaraq Hanefiy mezhebine bağlıdırlar. Qırımtatarlarnıñ tili Türkiy tildir. Bu yerde qayd etmek kerektir ki, “Qırımtatarca” elbette tek bir şiveden ibaret degildir. Tarihiy olaraq Qırımnıñ cenübindeki “Yalıboyu”nda yaşağanlar Osmanlı Türkçesi tamırından kelgen ve büyük ölçüde Türkiy tillerniñ Oğuz gruppasına kirgen bir şivede laf etseler de, Qırımnıñ şimalindeki “Çöl” tarafınıñ ve Kerç yarımadasınıñ halqı açıq-aydın Qıpçaq hususiyetlerini taşığan şivelerge maliktirler. Diger taraftan, coğrafiy ceetten Qırımnıñ orta qısmında yer alğan Bağçasaray ve Qarasubazar taraflarınıñ şivesi ise yuqarıda bahs etilgen biri-birinden pek farqlı dialektlerniñ yani Oğuz-Qıpçaq gruppalarınıñ tam bir qarışmasından peyda olğandır. “Orta yolaq” adı da berilgen ve aynı zamanda edebiy Qırımtatar tili dep qabul etilgen bu şive, umumiy Türk dünyasında ğayet unikal bir yerge saip olıp, dünyadaki Türkiy tillerniñ em Oğuz, em de Qıpçaq gruppalarında laf etkenler tarafından pek büyük ölçüde añlaşılğan yekâne tilni teşkil ete.
Bugünki Qırımtatarlarnı biri-birlerinden ayırğan farqlar yalñız şive farqlarından ibaret degildir. Bahs etilgen şive farqlarına paralel olaraq, fizionomiya ususiyetlerinen de bir Qırımtatarnıñ Qırımnıñ asıl qaysı muitinden olğanı qolaylıqnen tahmin etilebile. “Çöl” yaqından olğanlarnıñ nisbeten qımıq közlü, çıqıq almaçıq kemikli ususiyetlerine qarşılıq, Yalıboylular umumen Aqdeñiz tiplerinen olardan ayırılalar. Tıpqı şive ususında olğanı dayın, Bağçasaray, Aqmescit ve Qarasubazar taraflarından kelgenler ise fizionomiya baqımından da bu vasıflarınıñ bir qarışmasını teşkil eteler. Fizionomiya ve şive farqlarına parallel olaraq, Qırımtatarlar adasında adetler, yaşayış tarzı ve medeniyet baqımından da anıq farqlar bardır.
Böyle qabaca empirik bir añlatuv bile, bugün Qırımtatarlar adını taşığan halqnıñ esas olaraq tek bir tarihiy halqnıñ devamı olamaycağını açıq-aydın köstermektedir. Mevcüt til ve medeniyet ususiyetleri bu halqnıñ asıl qısmınıñ tamırlarınıñ tarihiy Türk etnosına tayanğanını hiç bir şübege yer bermeyecek ölçüde ortağa qoymaqtadır. Şay olsa da, etnik Türk unsurlarınıñ yarımadadaki akimiyeti astında keçken çoq uzun bir esnas içinde Musülmanlaşqan yaki Türkleşken başqa etnoslarğa mensüp kişilerniñ de bu terkipke kirgenini qayd etmek kerektir. Niayet, unutılmamalıdır ki, strategik olaraq yollarınıñ çatışmasında yerleşken Qırım, eñ eski çağlardan berli pek çoq sayıda kimerleri biri-birinen aqraba, kimenleri ise bütünley farqlı halqlar keçken, atta yerleşken bir memleket edi. Bundan ğayrı, mında yaşağan halqlarnıñ da çoq keñiş bir coğrafiyanen daima sıqı munasebetleri, keliş-ketişleri bar edi. Bu meyanda, Türk ya da proto-Türk halqlarınıñ Qırımda yaşağanlarından evel, İsadan Ögüne IX-ıncı asırdan başlap yarımadada Kimmer, Tavr, İskit, Sarmat, Yunan ve Got akimiyetleriniñ tesis etilgenleri bilinmektedir. Antik çağlardan berli de hususan Yalıboyunda canlı bir ticaret ve şeerleşme adisesi bar edi. Bu halqlardan qalğanlar ve daa soñraları Qırımğa kelgen halqlar elbette biri-birlerine qarışqandırlar.
Türk tilli halqlarnıñ Qırım yarımadasında kesen olaraq tespit etilgen eñ eski barlığı, terkibinde Türk tilli unsurlarınıñ pek çoq olğanı bilingen Hunlarnıñ İsadan Soñra IV-ünci asırda yarımadanı öz akimiyetleri astına alıvunen kerçekleşti. Hunlarnıñ Qırımdaki akimiyetiniñ yarımadada ne qadar qalıcı bir iz qaldırmağanı ale daa teşkerilüvini beklegen mevzulardandır. Lakin, Hun imperiyasınıñ darqaluvından soñ, Hunlarnıñ terkibindeki Türkiy halqlardan kimer soylarınıñ, meselâ qadim Bulğarlarnıñ ve ususan Hazarlarnıñ Qırımğa yerleşkenleri bellidir. O vaqıtları, yani VI-ncı asırnıñ ekinci yarısında yarımadanıñ şimalindeki Çöl qısmınıñ qısqa bir vaqıt içün olsa da Türk (“Köktürk”) Kağanlığınıñ hakimiyeti astına kirgenini qayd etmek kerektir. Bu kağanlıqnıñ dağıluvından soñ VII-nci asırnıñ ortalarına doğru Qırımnı da qavrap alğan çoq keñiş bir saada daa bir Türk halqı olğan Hazarlarnıñ devleti teşkil olundı.
Qudretli Hazar İmperiyası akimiyetini Qırım tarihında kritik bir devir olaraq anmaq kerektir. Hazar akimiyeti yarımadanıñ bütünini özüñe tabi etmegen olsa da (cenüpteki Yalıboyunıñ bir qısmı Vizantiya idaresine tabi edi), bu imperiyanıñ terkibinde Qırımnıñ mahsus bir yeri bar edi. Hazar barlığı Qırımda öyle küçli bir iz qaldırdı ki, Hazar İmperiyası ortadan ğayıp olğanından asırlar soñrasında, tap XV-inci asırda bile bazı Avropalılar yarımadanı “Gazariya” olaraq adlandırmağa devam ettiler. Etnik olaraq Türk olmaqnen beraber Museviy bir hanedan tarafından idare etilgen Hazar İmperiyasında başqa dinlerge ve ususan İslâmiyetke de tolerantlıq kösterilmekte edi. Bu sebepten Hazar devletinde bayağı büyük Musülman cemaatleri bulunmaqta edi. Atta Musülmanlarnıñ sayısınıñ Museviy dinindeki Hazarlardan daa ziyade olğanlarını aytmaq mümkündür. Bu sebepten Qırımda Musülmanlarnıñ ilk olaraq Hazar devrinde yani daa Musülmanlıq yañı peyda olğan devirlerde körülmeğe ve yaşamağa başlağanları anıq bir aqiqattir.
Qırımdaki Hazar akimiyeti IX-ıncı asırnıñ ekinci yarısında soñuna yetken olsa da, Aziyadan kelgen yañı köçebe ve cenkçi Türk dalğaları muitniñ progressiv Türkleşüv esnasını devam ettirdiler. Bu meyanda, belli Türk qavmi Peçenekler X-uncı asırnıñ ekinci yarısından başlap yarımadanıñ çöl ve dağ etekleri qısmına akim oldılar ve anda yerleştiler. O devirde, Qırım Peçeneklerneñ Bizans İmperiyası arasındaki munasebetlerniñ esas noqtasını teşkil ete edi.
Peçeneklerniñ artından kelgen daa bir Türk qavmi olğan Qıpçaqlar (Ruslar bergen adnen: “Polovetsler”) XI-inci asırnıñ ekinci yarısından başlap Qaradeñizniñ şimalindeki keñ qulan çöllerde ve Qırımda akimiyetlerini qurdular. Aman aman bugünki Monğolistandan başlap tap Şarqiy Avropağa qadar Qaradeñizniñ şimali boyunca uzanğan muazzam keñişlikteki saağa “Deşt-i Qıpçaq” (Qıpçak çölleri) adı berilgeni boş-boşuna degildir. Qıpçaqlar pek keñ bir saada asırlar devamda akim olsalar da, olar yerleşken memleketler içinde Qırımnıñ ususiy bir yeri bar edi. Qıpçaq Türk tiliniñ abidesi qabul etilgen Qıpçaq luğatı “Codex Cumanicus”nıñ (Kodeks Kumanikus) Qırımda yazılğanı buña delildir. Qıpçaq akimiyeti, yarımadanıñ Türkleşüvi tarihinde eñ muim burulış noqtalarından birini teşkil ete. Qıpçaqlarnıñ Qırımnıñ tarihında qaldırğan izleriniñ büyüklügi, bugün Qırımtatarlar adı berilgen halqnıñ tilinde ve medeniyetinde eñ büyük yerni Qıpçaq unsurlarınıñ teşkil etüvinden körüle. Muaqqaq ki, Qırımtatarlar Qıpçaqlarnıñ soyundan kelgen halqlardan biridir.
Qırımnıñ büyük qısmındaki Qıpçaq hakimiyeti XIII-ünci asırnıñ ortalarına qadar devam etti. Bu arada yarımadanıñ cenüp sahillerinde, qısqa bir vaqıt içün olsa da, ilk kere cenüpten kelgen Türk unsurları akim oldu. 1227’de Qoniya Sultanı I-nci Alâeddin Keyqubatnıñ emrindeki Hüsameddin Çoban Bey bir Selçuqlı deñiz flotınen keldi ve Qıpçaqlarnı yeñip Sudaqnı ve çevresini öz eline keçirdi.
Aslı, Qıpçaqlarnıñ Musülmanlar ve İslâmnen alâqaları bundan çoq ögüne başlağan edi. Pek çoq Qıpçaqlar qul yaki ücretli asker sıfatınen Musülman memleketlerde cenkçi vazifesini yapmaqta ve elbette bular Musülmanlıqnı qabul etmekte edi. Ususan, Mısırdaki qul tamırlı askerler esas olaraq Qıpçaqlardan teşkil olunğan edi. Bu Qıpçaqlar Mısırda resmiy adı “Türk Devleti” olğan Memlük sultanlığını qurdular. Monğol ordularını tarihta birinci sefer yengen ve Musülman topraqlarından soñki Haçlı basqıncılarnı quvup çıqarğan da bu Qıpçaqlar edi. Memlük devletiniñ ilk sultanları olğan Qutuz ve Beybars Qıpçaq çöllerinde doğğan Qıpçaqlar edi. Olardan soñra Memlük tahtına çıqqan Sultan Qalavunnıñ Qırımdaki Solhat (Eskiqırım) şeerinde cami qurduruvı, ihtimaldir ki o Qırımda doğğanı içün edi. Qırımda doğğan daa başqa çoq Qıpçaqlar Mısırdaki Memlük devletinde ög saflarda yer aldılar.
XII-nci asır başlarında Çınğıs Hannıñ qurğan muazzam imperiyası Qırımnıñ da qaderini bütünley deñiştirdi. 1237-de Çınğıs Hannıñ torunu Batu yolbaşçılığında künbatış betke areket etken ordular deyerlik bütün Künçığış Avropanı akimiyetleri astına aldılar. Qırım da bular arasında edi. Çınğıs Hannıñ imperiyası ondan bir müddet soñra dörtke bölüngende, Qırım da bütün Qıpçaq çölleri kibi Altın Orda (aslı “Uluğ Orda”) namınen bilingen ve özü bir imperiya şeklinde olğan, muazzam ve pek qudretli devletniñ issesine tüşti.
Çınğıs Hannıñ özi Monğol olsa ve qurğan devletinin eñ üst elitası Monğollardan teşkil olunsa da, asıl Monğol halqı bu imperiyada azlıq bir halqtan ibaret edi. İmperiyada başqa halqlarnıñ, ususan da çeşit Türk halqlarınıñ balaban issesi bar edi. Bu sebepten, Çınğıs Han imperiyası bölüngende peyda olğan dört ayrı devletten üçü qısqa bir vaqıt içinde aman bütünley Türkleşip Musülmanlaştı. Bulardan biri de Altın Orda edi.
Çınğıs Han ordularınıñ Qırımnı da akimiyetleri astına aluvı Qırımdaki Qıpçaq barlığınıñ soñu olmadı. Aqsine, Qırımnıñ Qıpçaqlaşuv esnası daa da ziyadeleşti demek yañlış olmaz. Birinciden, yuqarıda aytqanımız kibi “Monğol orduları” degen topluluqlar içinde Monğollardan daa ziyade Türk unsurları, ususan da Qıpçaqlar bar edi. Yani Rus edebiyatında “Monğol-Tatar basqıncılar” olaraq körsetilgenlerniñ çoqusı asalet ep bir Qıpçaqlar edi. Ekinciden, Qıpçaq çöllerini alğan Çınğıs Han ordularındaki Qıpçaq olmağanlar da içine kirgenleri “Qıpçaq deñizi”nde qısqa bir müddet içinde Qıpçaqlaştılar. Tek Qırım degil de, bütün Altın Orda XIV-ünci asırğa kelgende Türkleşken (Qıpçaqlaşqan) ve Musülmanlaşqan edi. Altın Ordada asıl halq da devlet de Monğol tilinde degil, Qıpçaq Türk tilinde laf ete edi.
(DEVAM ETECEK)


text:
Qırımda yañı koronavirus infektsiyasında daa bir hasta vefat etti. Bu malümat Qırım Sağlıq Nazirliginiñ saytında derc etildi.
Müessise başqa tafsilâtlarnı bildirmey.
Böylece, Qırımda koronavirus qurbanlarınıñ umumiy sayısı 32 adam oldı.
Qırımda keçken künü 43 yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Umumen, yerli akimiyetniñ malümatına köre, Qırımda 2625 yañı koronavirus hastası qayd etildi, 91-i çetelden keldi, 124-ü qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 1997 kişi tibbiy yardımğa muracaat etkende belli oldı, daa 413 ise sağlam adamlarnıñ laboratoriya skriningi vaqtında belli oldı.
Keçken aylarda Qırımda bir künde qayd etilgen koronavirus hastalarınıñ sayısında altı kere rekord qayd etilgen edi, eñ çoq hasta (84) avgustnıñ 27-nde oldı. Qırımda koronavirus hastalarınıñ sayısı eñ yüksek raqamlarda sentâbrniñ ortasına qadar olacaq, dep bekleyler.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımtatarlarğa – «islam terroristleri» adı taqılacağı aqqında haberler iç te taaciplendirmedi. Yañı bir şey degil, taaciplendirecek bir şey olsa da, o da Kremlniñ qaba ve qopal areketleridir.
«Qırımtatarlar – musulmanlar, musulmanlar – terroristler, musulman terroristleri sizni qorquzalar, biz ise, sizni qoruycaqmız» – bu sade yalan Moskvada, Ğarbiy ükümetler ve olarnıñ saylayıcıları içün uydurılğan. Zanımca, Avropanıñ ükümet ve diplomatları o qadar saf degiller, olar, delilsiz sözlerge inanmazlar, lâkin gazeta oquyıcıları qasevetke dalmaları mümkün: «Qırımda, bizge yaqın bu musulman yarımadasında terroristler bar, olardan bizni tek Putin qurtarıp olur!»
Böyleliknen, keçken afta «Nezavisimaya gazeta» rusiyeli neşirinde «Qırımda islamcılar bir şeyler uydurmağa isteyler» serleva altında makale çıqtı. Maqale müellifi, «qoruyıcı organlarında olğan qaynaqlar», Strelkovnıñ arqadaşları, Moskvağa uyğan «Tavriya müftiyatı» vekilleriniñ aytqanlarına esaslanıp, Ukrainada «musulmanlardan arbiylerni yasağan merkezler» açıldı, dep bildireler. Bu merkezler – Dnepropetrovsk şeerindeki Musulman medeniy merkezi, qırımtatar «Meclisi bulunğan» Geniçeskte, daa bir danesi Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ imayesi altında «Lvov vilâyetinde» buluna.
Meclis reisi Refat Çubarov bu maqale «saçma-sapan» dedi, «Zerkalo nedeli» neşiriniñ mühbiri Valentina Samar tahmin etkenine köre, Moskva, yarımadada vaziyetni kergileştirip, soñra «tınçlandırmaq» içün «tatarlarnı» qullanmağa istey.
Bir qaç künden soñ, Rusiye yaqlı «Milli firka» qırımtatar teşkilâtı beyanatnı aydınlattı. Onda, qırımtatarlarnıñ çalınuvı ve öldürüvi, «Qırımda milletlerara ve dinlerara tınçlıqnı bozmaq maqsadınen, tıştan sımarış etilgen» dep qayd etile.
Bu beyanat, ileride qırımtatarlar «Kiyevniñ teşebbüsi ile» ya da «Ğarpnıñ tesiri altında» davanı açqanlarında qabaatlanacaqlarını köstere.
Añlaşılmağan «qaynaqlar», dellilerniñ qarıştırılması – FSB-niñ sevimli usullarıdır, yardımcı olğan gazeta ve siyasetçilernen ep birlikte çalışqanları qasevet doğura. Bunıñ episi, Qırımda qırımtatarlarğa nisbeten yañı basqı azırlanğanını tasdiqlay. Artqa çevirmek avale kelmese, yaqında yañı yalan ve qabaatlavlarnı eşitirmiz, bu yalanlarnı Qırım, ukrain, ğarbiy ve rus matbuat vasitalarına yetkizecekler.
Kreml beslegen ğayelerge bir nazar taşlayıq. Birincisi, «Ukrainada ükümetniñ desteginen terroristler taqımları» azırlandı.
Soñra: «Qırımlı musulmanlardan diversantlarnı Musulman medeniy merkezleri yasaylar». Bu medeniy merkez «Al Raid» adınen belli ve 15 yıldan ziyade Ukraina ve Qırımda faaliyet köstere. «Al-Raid» hayriye ve maarif oğrunda çalışa, merkezde arap memleketlerinden studentler toplaşa, merkez bir sıra camilerni, hususan Qırımda qurdı. Yaqın Şarqiy devletlerniñ sermiyalarına tayana, «İhvana müslimin» teşkilâtınen bağlı. Avropa ve Ukrainada teraktlarnıñ azırlanması ve ötkerilmesinde iç bir vaqıt şeklenmedi.
Ekincisi: «diversantlar arasında Suriye cenkiniñ iştirakçileri olacaq». Kerçekten de, onğa yaqın qırımtatarı Suriyege isyancılar tarafında cenkleşti, bazıları elâk oldı, «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı Asad qurumınen küreş alıp barmaq kerekligi aqqında video levha yazğanını hatırlatmaq ta kerek. Sentâbrde çalınğn qırımtatarlardan biri Cepparov Suriyege ketken ve elâk olğan göñülliniñ soyu olğanını unutmayıq. «Hizb ut-Tahrir» Ukrainada yasaq etilmegen bir teşkilât, olarnıñ aktsiyalarında ğarpqa qarşı fikirler seslendirilgen olsa bile, umumen alğanda faaliyetleri kendi grajdanlıq ve din aqlarınıñ qorçalanmasına yöñelgen edi.
Qırımnıñ «islamnı kütken» salaf ve hizbi musulmanları yarımada ayatında faal iştirak etip başlağan vaqıtta Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ ve rus provokatorlarnıñ diqqatını çekti. Meclisnen bir sırada qırımtatarlarnıñ musulman teşkilâtlarına akimiyet daima şübeli nazarnen baqa edi. Bir kere ekstremistler gruppası yaqalandı, amma bu gruppa salaf ve hizbilerge ait degil edi. Qırım musulmanları iç bir vaqıt ekstremizm ya da terrorizmde qabaatlanmağan ediler. Aksine, arbiylik, şovinizm, zorbalıqqa meilligini rus yaqlı kazaklar numayiş ettiler.
Eñ esası, Qırım işğal etilgeninen, Meclis ve «Hizb ut- Tahrir» arasında olğan añlaşılmamazlıqlar bile, ekinc, ya da üçünci yerge keçti. Dinni kütkenler akimiyetni daa çoq raatsızlaydırlar, çünki olar daa ziyade birleşken, çalışqan sistemanıñ azalarıdır. Amma, aynı zamanda, eyii bir nişandır, olarnıñ taqip etilüvini er keske añlatmağa qolay.
Ukraina tarafından «musulman-ekstremistler»niñ yardımınen Qırımda davalarnıñ açması ğayesi – yarımadaki rusiyeli akimiyet ve moskvalı ustalarına eñ elverişli kibi körünedir.
Bu ğaye ile bir çoq şeyni añlatmaq mümkün. Eñ yaqın vaqıtta, «terroristik musulman merkeziniñ» faaliyeti toqtatılğanı aqqında haber çıqsa, taaciplenmem. Ğayıp olğan ya da öldürilgen qırımtatarlar şu «merkeznen» bağlı olğanını da aytırlar.
Qayd etmeli ki, Çeçenlerni de islam terrorizminde qabaatlap, Moskva bütün dünyanıñ közünde aqlı olaraq çıqtı.
Andrey Kirillov, qırımlı közetici
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Mart 17 künü Qırımnıñ Aqşeyh rayonında, dört köyde elektrikni tolusınen kesecekler, daa eki köy qısmen yarıqsız qalacaq. Bu aqta Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım akimiyetiniñ saytında bildirilmekte.
«Saba saat 9:00 - dan 16:00 - ğa qadar Aqşeyh rayonında plan boyunca keçirilecek tamir işleri sebebinden, Bozuq quyu, Ağay, Borağan, Qocalaq köyleri, Oğuz Oğlu köyüniñ Sadovaya soqağı ve Aqşeyh qasabasınıñ Şkolnıy tar soqağı elektirksiz qalacaq», - dep aytıla mesacda.
Matbuat hızmeti añlatqanına köre, bu rayonda tamir işleri alıp barılmaqta.
Şimdiki vaqıtta, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım, kendi generatsiya, Rusiyeden generator tertibatı ve Kubandan keçirilgen energo köpüriniñ yardımı ile teminlene. Köpür böyle yükke dayanamay, bundan sebep sıq olğan qazalar yüz bermekte.
Qırımda 2015 senesiniñ noyabr 22 kününden başlap Ukrainadan elektrik berilmesiniñ toqtatılması sebebinden Fevqulade Vaziyet kirsetilgen. Herson vilâyetinde yerleştirilgen elektrotayamanıñ ihtimal patlavı sebebinden Ukrainadan Qırımğa elektrik energiyasınıñ kelmesi toqtatıldı. Şimdiki vaqıtta Qırımğa 250 megavat bergen elektrik keçirme ağı tamir etilgen, lâkin yarımadağa onıñ temin etilmesi añlaşma bitkeni içün berilmey.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Mında laf etmek ve farqlı tüşünmek de yasaq etile, ğaliba. Daa doğrusı – akimiyet kibi tüşünmemek. Er angi serbest söz içün apske ala bileler, ukrain şairleriniñ şiirleri içün – ceza almaq mümkün. Sussañız da, urbañızda mavı ve sarı renkler olsa – ceza olacaq. Bu Qırımdır – Rusiye qanunları bile çalışmağan yerdir.
Qırım yarımadasında Ukraina vatandaşlarınıñ aq-uqqları nasıl bozula ve Ukraina işğal etilgen topraqlarda qalğan adamlar içün ne yapa bile – bunıñ aqqında «24» haber telekanalınıñ «Qırım.Aqiqat» yayınında.
Studiya musafirleri – Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ koordinatorı Eskender Bariyev ve «Maydan inostrannıh del» Hayriye fondunıñ eksperti, Freedom House maruzasınıñ müellifi Andrey Klimenko.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 (Aqmescit saatine köre saat 19:30) ve bazar künü saat 11:30 (Aqmescit saatine köre saat 12:30) efirge çıqa. Radio.Svoboda ve Qırım.Aqiqat saytlarında saat 18:30 (Aqmescit saatine köre saat 19:30) qoyula.
Radio Svobodanıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
Bağçasaray rayonındaki evde yanğın söndürilgen soñ qadın ve onıñ kiçik qızınıñ cesedi öldürüv izleri ile tapıldı.
Bunı Qırım Taqiqat komitetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Berilgen malümatqa köre, cesetler aprel 26-da saba tapıldı. Bağçasaray rayonınıñ taqiqat bölügi «eki ve ekiden ziyade, kiçik balanıñ öldürüvi» maddesi boyunca cinaiy işni açtı.
Al-azırda taqiqatçılar politsiyanıñ hadimleri ile beraber cinayetke alâqası olğan şahıslarnı tapmaq içün bir sıra taqiqat ve qıdıruv tedbirlerini alıp baralar. Cinaiy işniñ taqiqatı devam etmekte.


text:
«Qırım» fraktsiyalarara gruppasınıñ yolbaşçısı olğan Ukraina halq deputatı Aleksey Gonçarenko bildire ki, Ukraina Nazirler şurası Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ meseleleri boyunca devlet hızmetiniñ reberini tasdıqladı.
Bunı o Facebook saifesinde yazdı.
Amma deputat bu hızmetke artıq «devlet agentligi» dep ayta.
Gonçarenkonıñ qayd etkenine köre, Nazirler şurası keçken sene iyül ayında qabul etken öz qararını yerine ketirdi.
«Nazirler şurası reber olaraq Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Aslan Ömer Qırımlını sayladı», – dep yazdı Gonçarenko.
Ukraina Nazirler şurasınıñ saytında bunıñnen bağlı malümat şimdilik yoq. Aslan Ömer Qırımlı telefonını açmay.
Aslan Ömer Qırımlı Qırımnıñ işğalden azat etilmesinen oğraşqan ve andan ketken vatandaşlarnıñ problemlerini al etken yekâne icra akimiyet organı olğan Nazirler şurası yanındaki Qırım ve Aqyar işleriniñ departament yolbaşçısı ola.
Qırımdan mecburen köçip kelgenlerniñ cemaat teşkilâtları Ukraina Baş prokuraturasına Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenükni şikâyet etmek istegenini bildirgen ediler. Olar yarımadanıñ işğalden azat etilmesinen oğraşacaq Qırım işleri Devlet hızmeti olmağanından şikâyetçiler.


text:
Bu raqamlarnı «Levada-tsentr» Rusiye analitik merkeziginiñ sorav neticeleri tasdıqlay.
Tedqiq neticelerine köre, rey bergenlerniñ 88% Qırımnıñ Rusiye terkibine kirüvge qol tuttı, 7% qarşı çıqtı.
Rusiyelilerniñ 32 fayızı Qırım qoşulmasını «adalet» olaraq tanıy. Rey bergenlerniñ aynı fayızı Moskva özüniñ areketlerinen Ukrainada siyasiy haos şaraitlerde er şeyni tertip-nizamğa ketirecek edi, dep tüşüne.
Qırımnıñ Rusiyege qoşulmasınıñ aqibetleri aqqında laf ketkende – 73% müsbet deñişmelerni bekley, 13% menfiy bir neticeler aqqında söz yürsetti.
Rusiyeliler arasında Qırımda Rusiye areketlerine munasebet aqqında sorav mart 21-24 künleri keçirildi. Şeer ve köy ealisinden 1600 çağına yetken adam rey berdi.


text:
Auğanstanda uaqıtşa ükimet arqılı bilik wstap twrğan «Taliban» mälimdeme taratıp, jaqın arada twraqtı qarulı küşterdiñ qwrılatının mälimdedi.
Uaqıtşa ükimet qwramında Bas ştab törağasınıñ qızmetin atqarıp twrğan Kari Fasihuddin resmi mälimdeme jasap, tälipterdiñ twraqtı armiya qwru turalı josparlarımen bölisti. Kabulda ötken baspasöz jiınında Auğanstannıñ twraqtı qarulı küşterin jasaqtau josparınıñ köp wzamay jüzege asırılatının jetkizgen.
Bwnımen qosa Fasihuddin elde etnikalıq böliniske bastağan jäne qarsılıqqa ötken küşterge qarsı qatañ soqqı beriletinin aytqan. Atın atap, tüsin tüstemese de bwl arada Fasihuddin Panjşer şatqalındağı «Wlttıq qarsılıq şebin» meñzep otırğanı belgili.
Tälipter bwdan on kün bwrın Panjşerdi öz baqılauımızğa aldıq dep mälimdegen. Alayda, odan keyin de «Wlttıq qarsılıq şebi» qarulı küşteri täliptermen şayqastı. Taraptar bir-birine qarama-qayşı da mälimdeme jasap jatqan bolatın.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırım statusı aqqında tekrar «referendum» keçirilmesi fikrini faal şekilde ileriley ve onıñ azırlanılması boyunca teşebbüs gruppasını da teşkil ete bile, amma bunı tek halqara cemaatçılıqnıñ destegi ile yapacaqtır. Böyle fikirni Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında ukrain Milliy strategiyalar Fondunıñ yolbaşçısı Taras Berezovets bildirdi.
«Tekrar referendumnıñ keçirilmesi meselelerinen oğraşmağa başlaycaq nasıldır teşebbüs gruppası da peyda ola bile. Amma kene de, añlaymız ki, Putin böyle referendumnı tek halqara teşkilâtlarnıñ, ya da nasıldır devletlerniñ eñ azdan nasıldır minimal destegini alğan soñ keçirecek. Bunı, mına, biz açıqmız, 14 senesi er şey qanun boyunca olğanını kene tekrarlamağa isteymiz, dep köstermek içün yapacaqtır», – dep qayd etti o.
Bütün Rusiye cemaat fikrini ögrenme merkezi soravnıñ neticelerini halqqa bildirdi. Neticelerge köre, işğal etilgen Qırım sakinleriniñ çoqusı, eki yıl evel kibi «referendum» keçirilse, yarımadanıñ Rusiye terkibine kirmesi içün rey bermege azır olğanını ayttı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Halqara seviyede Qırım mevzusına diqqat ayırılmasa, Rusiye akimiyeti qırımtatarlarnı qorçalağan advokatlar, faal, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azasına basqı yapmağa devam etecek. Böyle bir fikirni noyabr 3-de Rusiye advokatı Nikolay Polozov Qırım.Aqiqat ile paylaştı.
«Bunıñ bir maniası yoq. Qırımda olıp keçken adise-vaqialar halqara seviyede ciddiy bir şekilde takbih etilmey, men onı körmeyim. Rusiye akimiyeti er şeyni yapa bilecegini tüşüne, qırımtatarlar ve olarnı qorçalağan şahıslarğa qarşı repressiv siyaset devam ete bileceginden emin ola. Men müsbet bir şey körmeyim», – dedi Polozov.
Onıñ fikirince, halqara toplulıq diger meselege emiyet bere ve «qırımtatarlarnıñ vaziyeti, Rusiyeniñ Qırımda yapqan qanunsız areketlerini muzakere etmey».
Nikolay Polozov – Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda bir çoq davada, şu cümleden Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ işinde imayeci olğan Rusiye advokatıdır. Rusiye akimiyeti oña basqı yapqanını bildirgen edi.
Noyabr 3-de Polozov Qırımda oña nisbeten taqiqat tedbirleriniñ keçirilmesi içün mahkeme oturışınıñ künü belgilendi, dep bildirdi.
Qırım işğalinden soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, qırımtatar faalleri ve Meclis azalarında tintüvler sıqlaştı. Ukraina Tışqı işler nazirligi (TİN) Ukrain vatandaşları işğal olunğan Qırımda taqip etilgenlerinden raatsız olğanını beyan etip, basqılarnı toqtatmapa çağırdı. Bunıñnen beraber TİN Dünya toplulığına muracaat etip, bütün mumkün olğan siyasiy ve uquqiy imkânlar ile Rusiyege tesir etmege, onıñ totalitar usullarınen insan aqları ve söz serbestligini yoq etmesini toqtatmağa, ve apis etilgen ukrain siyasiy mabuslarnı azat etmege çağırdı.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Keriç boğazından Rusiye ve Qırım arasında naqliyat ve demir yollarnıñ qurılması içün pekitilgen tehnologik köpürini buz sarıp aldı. Buz qırıcıları çalışa, amma deñiz yolu qapalı. Boğazda yüzge yaqın rus gemileri toqtap qaldı.
Meraqlısı şu ki, Keriç boğazında qurulğan birinci köpürni de buz furtunasınen büyük buz parçaları viran etken ediler. Alman işğalcilerinden qalğan malzemelerini qullanıp, oñı yarımada azat olunğanınen qırğan ediler. Köpür rekordlı 107 künden soñ yıqıldı. Bundan bir qaç kün ögne Gitlerge qarşı ittifaq qurğan ükümetlerniñ yolbaşçıları Yalta konferentsiyasından qaytıp bu köpürden keçken ediler. Amma tarihçiler, İosif Stalin de şu yoldan treni ile qaytqanında şubeleneler, sovetler diktatorı Qırımdan maşna ile Hersondan çıqqandır, deyler.
Daa keçken asırnıñ başında, birinci olıp, inglizler köpür qurmaq ğayesinen çıqqan ediler. Olar Londondan Delige qadar yipek yolunı açacaq ediler. Başta Keriç boğazınıñ altında telegraf telini keçirdiler. Amma demir yolları İndiyağa ketirmeleri içün Manş Deñizinden daa bir köpür qurulmaq kerek edi. Buña küç ve sermiya yetişmey edi.
Ekinci Dünya cenki zamanında Qırımğa köpür qurmaq qayesi aqqında Stalin arzu etip başladı. Planlar büyük, sovet çeligi ise zayıf edi. Keççere Stalinniñ ğayesini Gitler taşıp bşladı. Cenkten evel Sovetler Birliginen bir tarafta olğan Almaniya öz büyük dostu içün köpür bünyelerini azırladı. Onı qurucılıq içün malzemelerinen beraber yarım adağa ketirdiler. Soñra işni stalinciler devam etti. Köpürni tez-tez qura edier, ve bu qazağa sebep oldı. Bütün tayamalar yahşı etip betonnen tuttırılmadı, buz kesicilerini qurmadılar. Amma viran etilmesiniñ esas sebebi ava afatları oldı. Çoq tonnalı buz parçaları qırqtan ziyade tayamanı kesip yıqtı.
Meraqlısı şu ki, sinoptiklerniñ közetüvlerine köre, 1944 senesi aynıñ ava şaraitleri ve buzlarnıñ vaziyeti şimdiki ava vaziyetine oşay. Bir tek buz parçaları zayıfça. Amma tehnologik köpür de viran etilgen sovet köpürine baqqanda çam ağaçına qarşı bir sernik kibidir.
Tüşken itibarını kötermek içün Putinge köpür kerek
Stalin Keriç köpürini qurmağa pek aşıqa edi, – ordularnıñ atik davranışı içün oña qoşma bir yol kerek edi. Putin de aşıqa – Qırımğa mal ketirecek daa bir yol kerek. Cenkten soñra Stalin zamanında olğanı kibi, şimdi de yarımada ket-kete zevalğa dala. Ondan da, tüşken itibarını kötermek içün Putinge köpür kerek. Çünki porom keçiti deñiz sakin olğanda bile bu qadar yük taşıp olamay, ava bozulğanda ise yalınıñ o bir tarafına barıp çıqmaq içün saatlernen, ve atta künlernen beklemege kerek ola. Fevralniñ ortasında parom nevbetinde biñden ziyade yük maşnaları toplandı. Rusiye tarafından narazlıq bildirgen aydavcılar keçitke ketirgen yolunı qapattılar.
Öz zamanında Brejnev içün Baykal-Amur magistrali kibi, Putinniñ prorogandacıları içün de Keriç köpüri aynı vazifeni becermek kerek. O vaqıt BAM öz vazifesini becergen edi – Sovetler Birliginiñ yaramay qoquğan ahvalına şüret qoşqan edi. Amma bugün sovetlerniñ ğururı Trans-Baykal taygasında milliardlı çöplük kibi turmaqta. Keriç köpürinen Putinniñ işi beterce. Energetik köpür endi dağılıp başladı. Propagandacılarnıñ niyetlerine baqmadan, şahsen Vladimir Putin elektrik aqını artqaç olacağına söz bergen olsa da, Rusiyeden kelgen elektrik energiyası yarımadağa daima yetişmey.
Rusiye İlimler Akademiyasınıñ su problemleri İnstitutınıñ üyken ilmiy hadimi Yüriy Medovarnıñ fikirine köre, er şeyni qurmağa mümkün, amma bunıñ fiyatı ve ne dayana bilecek müddeti belgisiz. «Rostovnıñ misali – anda eki köpür yıqıldı. Daa bir misal – Borisoglebsk. Bunı özüm kördim. Anda köpir qurdılar ve o yıqılıp tübünde turğannı öldürdi. Bilesiziñizmi, köpür qabul etilgende, tübünde baş leyhacı tura», – dey rusiyeli alim. Yüriy Medovarovnıñ dey ki, Keriç köpüri de yıqılır, çünki onı içi boş olğan karst taşları üstünde quralar – tayamalar yer tübüne ketecek.
Şimdilik ise Qırım sakinleri köpür qurıcılığınen ilhamlanalar, onıñ ekinci hayatını bekleyler. Amma aşıqmaq kerek, çünki Putin sözüni yerine ketirmege yetiştirmemek te mümkün. Mesafeden çıqar...
Belki de Ukraina Rusiyeden de ziyade Keriç köpüriniñ keyfiyetki olacağında meraqlanadır. Biz yarımadanı qaytarğanımızdan soñ işğalciler ondan qaçıp ketecekler, ketirilgen zararını ödemek içün ise Rusyeden mahsulat ve resurslar taşımağa başlarlar.
Vladimir Zemlânıy, yazıcı ve jurnalist
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Qırımda iyün 9-12-sinde olacaq yüksek yanğın telükesi aqqında acele ihtarnı ilân ettiler. Bunı Qırımnıñ rusiyeli FVN bildire.
"Qırımda quru ve yelli ava olğanından sebep, keçken yılnıñ aynı müddetine köre, tabiy yanğınlarnıñ sayısı 5 kere arttı, çöplük ve ösümlik yanğınları 38%-ğa çoqlaştı, bunıñ içün 2020 senesiniñ aprel 10-unden berli bütün yarımadada mahsus yanğın rejimi tayinlendi. Bu, Qırım sakinleri ve musafirleri içün yanğın telükesizligi qaidelerine riayet etilmesine dair qoşma tedbirlerni közde tuta", - denile beyanatta.
Bildirmede, yanğınğa qarşı tedbirlerge riayet etmemesi içün 2-den 400-gece biñ ruble cöreme olacağı belgilene.
Daa evel Qırımda orman ziyareti yasağını uzattılar.
Qurtarıcılar Qırımda açıq yerlerde quru ösümliklerniñ yanması sıqlaştı, dep bildirgen edi. Qırımda tabiat yanğınlarınıñ sayısı beş qat arttı.


text:
Frenkistandan teraktnıñ azırlanuvında qabaatlanğan Rusiyeniñ beş vatandaşı yaqalandı. Tahmin etilgeni kibi, insanlar Çeçenistandan kelgenler. Bunı salı künü, yanvar 20-de, France-Presse agentligine esaslanıp, «Dojd» telekanalı yaza.
Europe-1 malümatına köre, yaqılanğanlar – Çeçenistandan kelgen Rusiye vatandaşları. Olarnı bazarertesi aqşam, yanvarniñ 19-da, Frenkistan cenübinde Bezye şeeri Ero departamentinde yaqaladılar.
Şimdi, malüm olğanı kibi, rusiyeliler apiste buluna.
Russia Today bildirgenine köre, Pariste Rusiye elçihanesi rusiyelilerniñ Frenkistanda teraktnıñ azırlanuvında şeklengeni aqqında şimdilik haberdar degildir.
Midi Libre frenk gazetası şu insanlardan biri – Bezye, daa dörtü – Monpelye regionında yaqalanğanını bildire. Bezyede, Sokliyer stadionı yanında patlav aleti tapılğan edi.


text:
Qıtay Auğanstandı qayta qwruğa kömektespek. Bwl turalı «Talibannıñ» resmi mälimdemeşisi Zabihulla Mujahid mälimdedi. Onıñ aytuınşa Qıtay Auğanstanğa zor kölemde ekonomikalıq qoldau körsetedi.
Tälipterdiñ resmi ökili bwl mälimdemesin Italiyanıñ La Repubblica basılımına bergen swhbatında ortağa salğan. Swhbatta Mujahid «Taliban» men Beyjiñ arasındağı kelissözderdiñ nätijesinde Qıtay Auğanstanğa investiciya saluğa, eldiñ qayta qwrıluına qoldau körsetuge dayın ekenin aytqan.
Mujahidtiñ aytuınşa, Qıtay qazir Auğanstannıñ senimdi körşilik qatınastağı seriktes eli sanaladı, Auğanstan öz kezeginde Qıtaydıñ «Bir beldeu, bir jol» jobasına qoldau körsetuge dayın. Tälip ökili Qıtaydıñ bwl jobası Auğanstandı qayta qwruda ülken mümkindik dep bağalağan. Ol bwğan qosa Qıtay qazirdiñ özinde auğan jerindegi kenderdi aşıp jatqanın aytqan.
«Taliban» tarabı aymaqtağı strategiyalıq basımdıqqa ie Resey men de tığız qarım-qatınas ornatqan. Mäskeumen aradağı kelisimder boyınşa Auğantsandağı twraqtılıq pen beybitşilikti saqtauğa Resey tarabınan da qoldau bolatının jetkizgen.
Italiyan basılımına bergen swhbatında Zabibulla Mujahid özge de elderdiñ tälipterdi Auğanstandağı resmi bilik qatarında erterek tanuın ümit etetinin aytqan.


text:
Sudaqta Rusiye mahsus hızmetleri rayon meclisiniñ reisi İlver Ametovnıñ evinde tintüv keçirdiler. Bu aqta o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Özüm yanıqlarnen hastahanede yatam. Telefon ettiler, tintüv ile kelgenlerini bildirdiler. Saba saat yedilerde edi ve şimdi, ğaliba, bitirgenler», – dey o.
Tintüv tafsilâtlarını Ametov şimdilik bilmey, amma kelgenler ziyaret maqsadını bildirmediler.
«Rayon Meclisiniñ reisi olam, işimden memnün degiller, ğaliba», – dep şaqa etti o.
Ametovnıñ sözlerine köre, qadınlar ve dört ufaq balası olğan evine tintüv vaqtında bir kimseni kirsetmediler. «İnsanlar evniñ yanında toplandı, turıp bekley ediler, kimseni kirsetmediler. Ne qıdırğanlarını bilmeyim», – dey Sudaq rayon meclisiniñ başı.
İlver Ametov evinde gaz qazannıñ patlavı neticesinde olğan yanıqları ile hastahenede yata. Patlav yarımada yarıqsız qalğanından soñ yüz berdi.
Qırım uquq qoruyıcı organlarınıñ tintüv aqqında izaatları daa yoq.
Noyabr 30 künü Qırımda İçki rayon regional meclisiniñ reisi Rustem Mennanov, İslâm-Terek regional meclisiniñ reisi Ekrem Abdulvatovnıñ evlerinde tintüv keçirildi.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Nariman Celâl Abdulvatovnıñ evinde tintüv Herson vilâyetinde elektrik tiremeleriniñ patlavı ile bağlı olğanını qayd eti.
Bu aqta da Qırım uquq qoruyıcı organları bir şey aytmay.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti Rusiye Federatsiyasına «yarımadada biznes ile bağlı vaziyetni eyileştirmek» içün 50-den ziyade senetke deñişüvlerni kirsetmege rica ete. Bunı Qırımnıñ şimdiki başı Sergey Aksenov bildire, haber ete TASS.
«Qanun çıqarıcı seviyede bir 50 deñişüvni kirsetmek kerek. Şu cümleden Rusiye ükümetiniñ qararlarına ve bazı qanunlarğa. Bütün teklifler resmiyleştirilgen. Bizden, federal qanuniyet deñişüvleri boyunca uquq çıqarıcı teşebbüs olaraq, Vladimir Konstantinov (Qırım parlamentiniñ spikeri) yolladı. Men Rusiye ükümetine yolladım», – dey o.
Onıñ sözlerine köre, Qırımda biznesniñ esas meselesi «uzun ve ücüz ödünçlerni elde etmek imkâniyetiniñ olmağanı ile bağlı». Qırım teklifleriniñ uyğunlaşuv ketişatı yavaş ketkeni aqqında qayd etti.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ Qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Darya Skripka
Darya Skripka (rusça Дapbя Ckpипka; 2001 s. yanvar 24, Canköy, Qırım) – yaş yırcı, küçlü ve nazik sesiniñ saibi. "Tatlı ses-2013" yarışını ğalibi.
İcadıDeñiştir
Al-azırda Canköyniñ bala muzıka mektebinde klassik vokal sınfında oquy. Vokal ocası – Elmira Qudusovna Bekirova, Qırımda nam qazanğan medeniyet erbabı. Ekimler Daryağa yırlamağa yasaq etkenine baqmadan, Elmira Bekirova qızçıqnıñ büyük istegeni ve avesligini körip, oña öz vaqtında qol tuttı ve onıñ göñlüni köterip, vokal derslerini devam ettiler.
2013 s. dekabr 1 künü "Tatlı ses" yarışınıñ finalında, Sabriye Erecepovanıñ repertuarından "Çare sazım / Sıra-sıra cezveler"[1] qırımatatar halq yırını büyük duyğu ve ustalıq ile icra etip, "Vokal" nominatsiyasında ğalebe qazana[2].
"Qırımtatar halq yırını öz repertuarıma almaq ögüne, yırnıñ manasını añlamaq em de öz içimden, öz şuurımdan, öz duyğularımdan keçirmek içün, men mıtlaq onı rus tiline tercime etmek ocama rica etem", dey Darya. Tercime ve aytılışnıñ üstünde Dayağa Z. İbragimov yardım ete, çünki qırımtatar tili Darya içün yabancıdır. İleride Darya qırımtatar tilini mükkemel derecede bilmege planlaştıra. "Men bu halqnıñ medeniyetini, ayrıca yırlarnı pek begenem." Şimdi ise Darya ingliz ve frenk tillerini ögrene.
2014 s. "Tatlı ses"niñ gala-kontsertinde Darya Skripka Emine Cevdetova ile "Aşq oldım" yırnı duette icra ettiler[3].
MenbalarDeñiştir
- Darya Skripka "Altı qızlar" yırnen 2014-Yanı yıllıq ATRnen ötkerilgen konsertinde
- Darya Skripka "Yırla, Sazım" yayıñda (12/01/2014)
- Yaş yırcılar – Darya Skripka, Sevilâ Abibullayeva, Yuriy Kovalöv "Yırla, sazım" yayıñda (12/10/2014)
- Darya Skripka Saba-erte ATR-de – "Je t'aime", "Barışalım", "Ay yarıq gecesinde" (22/01/2015)