text:
Ğıraqta yaralanğan AQŞ xärbiläre yañadan yäşärgä oyränä
Walter Reed isemendäge Armiä meditisia üzägendä , Afganstan häm Ğıraqta yaralanğan Quşma Ştatlar soldatları däwalana. Hospital 1909 yılda açılğan, xäzer anıñ yataqlarında Quşma Ştatlarnıñ 6 suğışında qatnaşqan veterannarı yata. Alar - İkençe dönya suğışı, Koreya, Wyetnam suğışları, 1990 yıldağı Farsı Qulıtğında suğış, Afğanstsan häm Ğıraqtağı xärbi operatsiälärdä qatnaşqan soldatlar. Biredä äle kiçä genä Bahdat uramnarın tikşerep yörgän 20 yäşlek soldat häm 2nçe dönya suğışında qatnaşqan veteran belän oçraşa ala.
Hospitalneñ ikençe qatı - ayaq-qulları kiselgän soldatarnıñ küñegelären ütkärü urını. Bu keşeläreñ xällären küz aldına kiterü awır, bereseneñ ayğı tezgä qädär kisegän, annan soñ yasalma ayaq başlanıp kitä , başqa beräwneñ qul bulırğa tieş urınğa oçlı timer berketelgän. Ber soldat sälämät kürenä, ämma yöze belän borılğaç, anıñ bite peşkän, uñ küze çıqqan häm awızı çalşayğanı kürenä. Yaralarına qaramastan, soldatlar armiädä kebek fizik küñegelür yasıy. Alar yasalma ayaq, qulların eşlätep qararğa oyränä.
Menä berse sul qulı urınına quyılğan oçlı timerne eşlätergä oyränä. Küp tapqır yasap qarağannan soñ ul, nihayät töşkän cepne eläkterep ala aldı. Ul moña şatlanıp, yılmayıp quydı. Ayaq qulların yuğaltqan soldatlar, hospitaldä kimendä 8 ay ütkärä, kemder 2 yılga qädär yata. Hospitalneñ reabilitatsiä bülege başlığı Matt Scherer äyktänçä, küpçelek soldatlar kire Ğıraqqa qaytırga telär ide. “Bu küpçelekneñ fikere, mondağı yeğetlärneñ härqaysısı, mömkinelek tusa, qire qaytıp üzläreneñ dusları belän bergä bulırğa telär ide.” Şul uq bülmädä, qart veteran, ayağı kiselgän yäş soldat belän söyläşep tora ide. 78 yäşlek Tom Porter bolay di. “Min yaña ğına ayqsız qalgannarnıñ xälen belergä kildem. Min ike ayağımnı da Koreyada yuğalttım. Monda kilep beraz yärdäm itärgä tırışam. Min alarğa barı, här närsäne dä eşläp bula, alarnıñ xäle äybätläner dip äytergä telim. Qayse ber waqıtta awır bulaçaq, ikençe ber waqıtta ciñel bulaçaq, dip äytergä kiläm”.
Doktor Don Gejewski ayaq, qullarnı kisüçe baş xirurg. Ul 7 ayı buyı Ğıraqtağı hospitaldä eşlägän bulğan, xäzer ul operatsiälär bülmäsenä kergändä, qaysı soldatnıñ qaydan kilüwen äytä ala.
Don Gajewskiy pıçağı aşa uzğan yeğetlärneñ kübese bik yäşlär, şuşı 20 yäşlek soldatlar utta bulıp qaytan. Alarnıñ qul yäki ayaqları kiselä. Doktor añlatqança, küp oçraqlarda alarnı saqlap qalıp bula, ämma anıñ qädere bulamı. “Ägär ul keşe ayağına basa almasa, ägär alar yıllar buı awırtıp soldatlarnı ğazaplasa, saqlawdan mäğnä barmı. Bez soldatlarğa, här närsänä sezgä yaxşı bulsın öçen eşlibez, dip äytäbez. Qayçaq, kisü qararı bik awır birelä” Räsmi mäğlümatlarğa qarağanda kiçäge könne kertep sanağanda, Qıraqta 3 meñgä yaqın soldat üterelgän, 22 meñnän artıqı yaralangan. Alarnıñ 10 meñe, kire armiägä qata almagan.
Bikä Timerova.


c: text/html

text:
Yewropa Berlege üzendäge 25 äğza ilne qoş kizüe awıruı taraluğa qarşı köräş öçen citärlek darular buldırırğa çaqırdı.
Yewropa Komissiäse süzçese Philip Tod xäzerge daru tuplanmaları Berlekne qänäğätländererlek tügel dide.
"Berlekneñ sälamätlek komissionerı Markos Kyprianou barlıq äğza illärne kizü taralğan oçraqta viruslarğa qarşı köräşü öçen darularnı arttırırğa çaqıra" dide Tod.
Tod qayber äğza illär Dönya Sälamätlek Oyışmasınıñ viruslarğa qarşı darular xalıqnıñ 25 protsentına citärlek bulsın digän kiñäşen ütämäde dip belderde. Ämma Tod andıy illärne atap äytmäde.
Qoş kizüeneñ keşene üterä alırday H5N1 töre Törkiäneñ könbatışında häm Romaniäneñ könyaq-könçığışında tabıldı.
H5N1 2003 yıldan birle Aziädä millionnarça qoşnı häm 60-lap keşene üterde.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tatarstan awıllarınnan başlanğan Saban tuyları Mäskäw töbägenä dä kilep citte. Bu bäyräm Mäskäw ölkäseneñ berniçä rayonında ütkännän soñ, ölkäneñ zur Saban tuyı Şçelqowa şähärende 26 iyün könne buldı. Millättäşlärebez küpläp yäşägän töbäklärgä Tatarstan rayonnanın qunaqlar kilü ber ğoref ğädätkä äylänep bara. Mäskäw ölkäseneñ Şçelqowa şähärendä ütkän Saban tuyda Aqtanışlar qunaq buldı. Biregä Aqtanış rayonınıñ xäkimityät başlığı citäkçelegendä kilgän deleğäöiä xattä Saban tuy batırına dip bödrä mögezle täkä dä alıp kilgännär. Aqtanışlılarnıñ Robson Musin citäkçelegendege cır biyü ansamble çığışı Mäskäw ölkäsende yäşäwçe millättäşlärebezne tañğa qaldırğan. Şçelqowa şähäre elek elektän tatarlar küpläp yäşi torğan töbäk. Tatarnıñ tanılğan cırçısı Fexri Nasretdinovnı da zamanında Sara Sadıyqowalar şuşı, Äyelqowo şähärennän tabıp, Mäskäwdä eşli başlağan Tatar eşçe teatırna çaqırıp alğan. Ölkädä in berençelärdän bulıp cämig mäçete de şuşı şähärdä açıldı. Şuña kürä ölkä citäkçelereneñ bäyrämne üz itep qatnaşuları da gäcäp tügel. Ölkä administratsiäse başlığı Leonid Twerdoxlebov Saban tuynı sälämlägän çığışında Mäskäw ölkäse milli medeni möxteriäte tägdimen bez kütärep aldıq. Bu xaqta qarar fevralc ayında uq çığarılğan ide dip, Saban tuynın matdi yağın qayğırtqan Tatneftc şirkätenä räxmäten belderde. Saban tuy isertkeç eçemleklärsez Milli uyınnar,qonöyert proğrammaları häm köräş belen ütep kitte. Mäskäw ölkäse Saban tuyınıñ berençe batırı bulıp, Mäskäw yegete Damir Şiapov qaldı. Aqtanışlar alıp kilgen täkäne añar tapşrıdılar.
Xäzer inde mäskäwlelärdä Saban tuyı aldınıñ qızğan könnäre. Äle yaña ğına Saban tuyınıñ 3 iyüldä tügel, 4 iyüldä bulaçağı da bilegele buldı. Çönki 3 iyüldä İppadromda prezident atları çabışı bulaçaq ikän. Häm şähärneñ barlıq iminlek çığanaqları şul tirädä tuplanırğa tieş.Şulay bulğaç, Saban tuyı iminlegen saqlarğa mililöiä xezmetnerlere qalmayaçaq digännär. Ul çabışlarda Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev atı da qatnaşır dip kötelä. Şulay itep Mäskäw Saban tuyı 4 iyülcdä uzğan yıl bulğan Bitsa parqınıñ Atlı sport qompleksında ütäçäk. Mäskäwlelärgä bu urın bik oxşap citmäsä dä, Saban tuynı oyıştıruçılar yañadan da şuşı urında ütkärergä qarar qılğan. Oyıştıruçılar, elek elektän Tatar parkı iseme alğan İzmaylov parqı xucaları belän urtaq telgä kilä almağannar. Bıyıl ele Sokolniki parqında ütkärü dä küz aldında totılğan bulğan.Läkin park xucalır monda da, parknıñ üz yübileyen ütkärergä cıyınabız dip, Saban tuyğa röxsät birmägän. Mäskäw Saban tuyı berençe könnärennän ük tatar başqort saban tuyı dip isäplänä. Biredä milli mädäni möxtäriät belän berlektä Başqortstannıñ da Tatarstannıñ da tulı wäkälätle wäkillekläre aqtiv qatnaşa. Şunıñ östenä Mäskäw Saban tuyı inde ñide sigez yıl Mäskäw şähär bäyrämnäre qısalarında ütkängä bu bäyrämgä räsmilärneñ dä ixtibarı zur. Saban tuyına çqırılğan qunaqlar isemlegendä Tatarstan häm Başqortostan prezidentları isemnäre bulsa da, alannıñ tägäyen kilü kilmäwe xaqında raslağan beleşmä yuq. Ä menä Tatarstan rayonnarınnan biredä Tubän Kama, Bawlı, Teläçe rayonnarı başlıqları häm yazuçı deputat Robert Minnullin da kiler dip kötelä. Bıyılğı Saban tuyda Mäskäwdä şulay uq küp törle säwdä üzäkläre, Tatarstan häm Başqortstannan milli kiem, milli aşlar äzerläwçe şirkätlär dä qatnaşır dip kötelä. Mäskäw Saban tuyınıñ matbuğat xezmäte citäkçese Äxmät Ğälimov süzlärenä qarağanda bıyılğı Mäskäw saban tuyında 3 waqıyğa çağılış tabaçaq. Alar kiläse yılda bilegelänäçäk Ciñüneñ altmış, Qazannıñ meñ yıllığı häm Salawat Yulayıvnıñ tuuına 250 yıllıqnı bilegelägän datalar. Mäskäw Saban tuyınıñ bıyılğı sponsorı “Qorus xolding” şirkäte. Oyıştıruçılarnıñ äytüenä qarağanda başqa yärdäm itüçelär dä az tügel ikän. Şulay itep Saban tuyı fondına cide million rublcgä qädär aqça kertelgän. “Watandaşlar” ğäzetäsında basılğan mäkälägä qarağanda oyıştıru qomitetı citäkçese Kärim Şaqirov ul aqçalarnı bik saqlıq belän totarğa kiñäş itä. Häm artistlarnı Saban tuyda buşlay ğına aqçasız çığış yasarğa çaqıra. “Watandaşlar” ğäzetäsınıñ soñğı sanında Saban tuy xaqında mäkälä belän bergä , parkta Saban tuy ütkäreläçäk urınnar kürsätelgän plan da basılğan. Şulay itep bıyılğı Mäskäw Saban tuyı yäkşämbe könne 4 iyüldä Bitsa atlı sport qompleksında ütkäreläçäk. Ul parqqa Çertanowa metrosınnan buşlay autobuslar yörep toraçaq. Saban tuyınıñ räsmi asılışı köndezge säğät 1 bulsa, uyınnar inde irtänge 11 başlanır dip planlaştırılğan. Häm ul kiçke 9 säğätkä qädär däwam itäçäk.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text: "Qırğızstannıñ bärep töşerelgän prezidentı Askar Aqaev wazifasınnan kitüen iğlan itergä tieş." Bu süzlärne Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışması başlığı Dimitri Rupel bügen Bişkäktä Qırğızstannıñ yaña citäkçelege belän oçraşqannan soñ äytte. Anıñ süzlärençä, Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışması, Qırğızstannıñ säyäsi tormışında Aqaev prezidentlığı çorı betkän dip sanıy häm bu üzgäreşne mömkin qädär tizräk räsmiläşterergä kiräk. Berük waqıtta Rupel, Aqaev ilneñ säyäsi tormışınnan çitlätelmäskä tieş, Aqaev belän yaña citäkçelär arasındağı söyläşülär ildäge kierenkelene kimeter, digän ömet belderde. Ber atna elek Qırğızstan oppozitsiäseneñ qarşılıq çaraları näticäsendä prezident Aqaev ilen taşlap kitte. Xäzerge waqıtta ul Rusiädä.


text:
Tatarstannıñ xalıq artistı Räsim Säläxov wafat buldı
Bu könnärdä Tatarstannıñ teatr sänğäte zur yuğaltu kiçerde. Kürenekle akter, Tatarstannıñ xalıq artistı Räsim Säläxov wafat buldı.
Bik talantlı, tabiğilege häm ixlaslığı belän ayırılıp torğan Räsim Säläxov tumışı belän Başqortstannan. İleş rayonı Cäyläw awılınnan ide. 61nçe yılda Qazandağı Kaçalov teatrı qarşındağı studiäne tämamlap ul Ğäliäskär Qamal Akademiä teatrına qabul itelgän. Qamal teatrı säxnäsendä Räsim Säläxovnıñ ğäcäyep tormışçan, tabiği häm xisle çığışların küplär xäterlider. “Xuca Nasretdin” spektaklendä Xammat buldı ul, “Ğaliäbänu”da Bädri, “Xanuma” spektaklendä - Knäz. Şuşı häm başqa küp rol'lärendä anıñ säxnä ostalığı, obrazlarnıñ tiränlege häm baylığı bik kiñ çağıla.
Räsim Säläxov cämğiät eşlärendä dä bik aktiv qatnaşqan. Teatrda eşläwdän tış kino, televidenie häm radioda törle üzençälektäge obrazlar icat itkän. Üzeneñ keşeleklelege, tıynaqlığı, saylağan hönärenä tuğrılıqlığı belän ul şähär häm respublikanıñ teatr cämäğätçelege arasında tirän abruy qazanğan.
70 yäşlek yubileena ike genä yıl qalıp barğanda Tatarstannıñ xalıq artistı Räsim Säläxov bik qatı awırudan wafat buldı. Xezmättäşläre, dusları, yaqın keşeläre anı bik cılı iskä ala.
Tatar xalqınıñ talantlı artistı Räsim Säläxov belän xuşlaşu 11 iyüldä Qamal teatrı binasında säğät 10дa bulaçaq.
Al'bina Zäynulla


text:
Salawat üz konsertlarınıñ serlären aça
Ber aydan, 12 avgustta, Qazanda tanılğan cırçı Salawat Fätxetdinovnıñ konsertları başlanıp kitäçäk. Bıyıl Salawat 15 yıllıq traditsiäsen özep, üzeneñ tamaşasın Kamal teatrı binasında tügel, ä Uniks konsertlar zalında täqdim itäçäk. Salawatnıñ UNİKSqa küçüe teatrda barğan tözekländerü eşläre belän bäyle. Bu xaqta ul 16 sezon konsertlarına bağışlanğan press-konferensiädä äytte. Salawat üzeneñ konsertlarınıñ programmasın jurnalistlarğa tulısınça söyläp birmäde. Läkin bu yulı da anıñ programması cırlardan ğına tügel, ä yumor, satiradan da toraçaq. Şulay itep, tatar estradasın yaratuçılarnı Salawat üzeneñ konsertlarında kötep qala. Bu yulı bilet bäyäläre 100 sumnan alıp 400 sumğa qädär bulaçaq.
Gölnaz İlgizär


text:
İzraildä parlament saylawları ütte
Fiker beleşülärgä qarağanda tawışlarnıñ küpçelegen Qadima partiäse alırğa tieş. Elekke premier Ariel Şaron tözep qaldırğan bu firqä İzrailne Fälästinlelärdän ayıru öçen tırışa. Ul arada, berniçä atna elek kenä Fälästin saylawlarında ciñgän Hämas törkeme İzrailne tanudan baş tarta.
Näticädä, 2010 yılğa İzrail belän İordannıñ Könbatış yarı arasında iminlek diwarı qalqıp çığarğa tieş. Şuşı niätlär İzrail saylawçılarınıñ kübeseneñ küñellärenä xuş kilä bulsa kiräk. Fiker beleşülärgä qarağanda, Qadima partiäse Knessettağı 120 urınnıñ 34en alırğa mömkin. Bu oçraqta ul xökümät tözüdä töp urın alıp toraçaq.
Şulay da, älegä özderep äytep bulmıy. Misal öçen, menä bu İerusalem keşese tawışın Qadimağa birergä cıyınmıy. "Min dinçelär partiäsenä - Mafdalğa tawış biräçäkmen. Çönki, ägär bu Yäxüd däwläte ikän, bez döres keşelärne yaqlarğa tieş. Yäxüd mäğärifen üsterergä, yäxüd qimmätlären köçäytergä tieşbez", di ul. Saylawçınıñ ikençese tawışın kemgä biräsen belmi, läkin yaña citäkçe kilüen teli, häm ul elekkennän yaxşıraq bulır dip ışana.
Qadima partiäsenä uñ yünäleştäge berniçä firqä qarşılıq kürsätä ala. Şul isäptän, Şaronnıñ elekke Likud partiäse. Häm dä nigezdä sovet immigrantlarınnan torğan Yisrael Beiteinu, yağni "İzrail bezneñ yortıbız" partriäse. Bu firqäneñ ikese dä Qadimanı Fälästinlelärgä artıq küp cir birüdä ğäyepli.
Sişämbedä Fälästin prezidentı Mäxmüt Abbas İzrail saylawçıların tawışların beryaqlı adım yasawçılarğa tügel, ä solıx söyläşülärenä qaytuçılarğa birergä çaqırdı. "İzrail saylawçıları solıx, tınıçlıq teläwçelärgä tawış birer dip ışanabız. Çönki tınçılıq bulmasa, alarğa da bezgä dä kiläçäk yuq", dide ul.
Bu süzlären Abbas bügen Xartumda, Ğäräp illäre sammitına kilgäç äytte. Şul uq cıyında çığış yasağan Sudan prezidentı Ğömär Bäşir İzrailgä tänqit belderde. "Şuşı mönbärdän min dönya cämäğätçelegen, bigräk tä aradaşçılar kvartetın, İzrail alğan yöklämälären, şul isäptän Bäyrüt kileşülären ütäsen öçen çaralar kürergä çaqıram", dide ul.
Düşämbedä Fälästin premier-ministrı İsmail Xäniä xalıqara aradaşçılar belän söyläşülärne yañartırğa çaqırdı. Yaqın könçığış kvartetı dip atalğan – Quşma Ştatlar, Rusiä, Europa Berlege häm Berläşkän Millätlär belän Yaqın Könçığışta solıx urnaştıru xaqına bergäläp eşlärgä äzerlek belderde. Tik menä şuşı tırışlıqlar arasında Hämasnıñ İzrailne tanuı küzä aldında totılamı – bu turıda Xäniä berni dä äytmäde.
Ali Gilmi


text:
Vladimir Putin: Başqorttarźıñ ata-babaları döröś yul haylay belgän
Ägär źä keşelär ber ğailä bulıp yäşärgä teläyźär ikän, ber nindäy tarixi üźgäreştär źä bığa qamasau qıla almay. Oşo dälilde Başqortostan miśalında kürä alabıź. Vladimir Putin Däülät şurahı ultırışınan huñğı tantanala oşolay tip sığış yahanı. Prezident üź telmärendä Başqortostandıñ tarixi ütkänen yaqşı beleüen kürhätte. Räsäygä quşılıuığıź Ata- babalarığıźźıñ aqıllı bulıuın, däülät kimälendä eş itä beleüźären kürhätte tine ul. Töp sauźa yuldarınıñ oşo erźär aşa üteüen dä bildäläne. Başqortostanda yäşäü kimäleneñ Räsäy buyınsa urtasanan yuğarıraq bulıuın da beź il başlığı auıźınan işettek. Duślıq, säskä atıuźa bötä donya başqorttarı qoroltayınıñ Başqortosan xalıqtarı assambleyahı menän berlektäge eşmäkärlege höźömtähendä ireşkänbeź. Qotlauın il prezidentı başqort telendä Bayram menän tip tamamlanı.


text:
Uqıtuçılar kiläçäkkä ömet belän qarıy
Qıñğıraw tawışı yılnıñ 9 ayı däwamında Tatarstannıñ 50 meñgä yaqın uqıtuçısın eşkä, balalar yanına çaqıra. Bügen dä näq şulay buldı. Läkin uqıtuçılar öçen 5 oktäber – üzençälekle kön, çönki bu – Uqıtuçılar köne. Xäyer, elek pedagoglar üzläreneñ hönäri bäyrämnären oktäber ayınıñ berençe yäkşämbesendä bilgeläp ütälär ide. Berniçä yıldan birle, tögälräk äytsäk, 1994 yıldan, älege bäyrämne Rusiädä dä bötendönya uqıtuçıları belän bergä 5 oktäber – Xalıqara Uqıtuçılar könendä bilgeläp ütä başladılar. Xäyer, üzläreneñ ostazların hönäri bäyrämnäre belän iskeçä aynıñ berençe yäkşämbesendä täbrikläwçelär dä bar. Respublika uqıtuçıların bäyräm uñayınnan xörmätläw inde 1 oktäberdä ük uzdı. 5 könne isä Tatarstannıñ Mäğärif ministrı Räis Şäyxlislamovnıñ Uqıtuçılar köne uñayınnan räsmi qotlawı dönya kürde. Sişämbe könne Qazan mäğärif xezmätkärlären Zur konsertlar zalında qotladılar.
Xäyer, älege bäyrämnärgä bar uqıtuçılar da kilä almıy. Alarnı uquçılar, ata-analar här mäktäptä üzlärençä täbrikli. Menä, mäsälän, respublikanıñ Apas rayonınıñ Apas urta mäktäbendä bäyräm uñayınnan uquçılar üzläreneñ ostazların eştän azat itälär ikän. Bu könne mäktäptä däreslärne ölkän klass uquçıları alıp bara. Bu xaqta Azatlıq radiosı tıñlawçılarına Apas mäktäbe uqıtuçısı Roza Nurğälieva söyläde.
Roza xanım Apas urta mäktäbendä inde küp yıllar eşli. Şuña da, uqıtuçı hönäreneñ awır yaqların da, küñelle mizgellären dä bik yaxşı belä. Bez anardan bügenge mäktäp tormışı, uquçılar xaqında, pedagog xezmäte turında soraştıq.
Uqıtuçı hönäre bik maqtawlı häm awır xezmät inde ul. Menä min mäktäptä 25nçe yıl eşlim. Bıyıl tağın berençe klassta balalarnı uqıtam. Alar barısı da mäktäpkä bik yaratıp yöri. Uqıtuçılar da, niçek kenä qıyın bulmasın, üzläreneñ xezmätlären tırışıp başqara. Uqıtuçılar haman şul balalar, mäktäp turında uylıy. Xättä öydä, qunaqta da
Bäyräm könendä matdi problemalar xaqında iskä töşeräse kilmäsä dä, Roza Nurğälieva bezgä uqıtuçı hönären bu yağı xaqında da söyläde. Alar baytaq. Şulay da, balalarnı, üz hönären yaratqan mäğärif xezmätkärläre kiläçäkkä ömet belän qarıy.
Azatlıq radiosı da Uqıtuçılarğa bäyräm uñayınnan yañğırağan bar matur teläklärgä quşılıp, alarnı hönäri bäyrämnäre belän qotlıy.
Gölnaz İlgizär


text:
Yevropa Berlege Ğiraqnı tözekländerügä berençe aqçaların birde
Bu aqçalar Berläşkän Millätlär Oyışması häm Dönya Bankı tarafınnan açılğan yaña xisapqa salınaçaq.
Ğiraqnıñ tönyağındağı Mosul şähärendä xäkim, etnik körd Youssef Khoshi atıp üterelgän. Aña uzıp baruçı maşinadan bilgesez keşe ut açqan.
Najafta Ğaräb Ligası wäkilçelege ilneñ iñ tanılğan şiği ruxaniläreneñ berse bulğan Ayatollah Ali Sistani belän oçraştı. Qunaqlarnı citäklägän Ahmed bin Helli, Sistani Ğaräp Ligasınnan Ğiraqta xakimiätne ğiraqlılarğa tapşıru eşendä yardäm soradı, dide.


text:
Bugen Gretsie başqalası Afinada Yevropa Berlege citäkçeläre ike könlek summitqa cıyıldı. Namzät 10il berlekkä kerü kileşüenä tarixi Akropolistä qul quydı. Alar 2004nçe yılnıñ may ayınnan başlap Berlek äğzası bula . Afina cıyınına ber yk waqıtta Ğıraq suğışı säbäple Berlek äğzaları arasında xasıyl bulğan tirän upqınnı taraytqan tatulaşu oçraşuı dip tä qarala. Ämma tarixi cıyın häm yaxşı niätlär genä yaralarnı däwalau öçen citärlek mikän
Yevropa bugen üzenä zur ışanıç birgän ber mizgel yäşäde. Bugen Afinada Akropolis külägäsendä qul quyılğan kileşü belän Yevropa Berlege 25 äğza häm 450million keşegä citte. Berlek iqtisadınıñ küläme AQŞ nıqına yaqın bulsa da, xalıq sanı Amerikadan ike märtäbä artığraq. Eleke sovet blogınıñ 8 ile plus Malta häm Kipr Ğıraq suğışı säbäple üzenä ışanıçın yuğaltqan berlekkä quşıldı. Yevropa Berlege üzeneñ tışqı häm saqlanu säyäsäten buldıra alaçaq, Ğıraq krizisı säbäple xasıyl bulğan ayırmalıqlar daimi bulıp qalaçaq mikän? AQŞ saqlanu ministırı Donald Rumsfeldneñ iske häm yaña yevropa digän süzläre çınlap ta Berlektä ike ayrım ağımnı mı çağıldıra.? Älbättä cıyınğa qatnaşuçılarnıñ başında bu uylar yörede.. Bugen Afinada summit säbäple kürelgän qatı iminlek çaraları häm suğışqa qarşı barğan köç qullanılğan demonstratsilärne dä äytep kitergä kiräkter. Suğışqa qarşı buluçı grekler bigräk tä suğışnı yaqlap çıqqan Britaniä İspaniä citäkçelärenä qarşı şiğarlar qıçqırdı.
Demokratiäneñ bişege sanalğan Gretsiädä Slovenie, Slovakiä,Cexiä, Polşa, Litva, Latvia ,Estoniä, Malta häm Kipr citäkçeläreneñ kileşügä qul quyuı simvolik ähämiätkä iä. Bolzanada urnaşqan Yevropa Akademiese ölkän analitığı Gabriel von Toggenbirg süzlärençä ( audio)
Kerü kileşüenä qul quyu simvolik bäyägä iä. Minemçä bu Yevropa cämäğätçelegenä kiñäyü proyektınıñ alğa taba baruın kürsätkäne öçen ähämiätle.Minemçe qayber keşelär öçen bu äle dä bik yıraqtağı eş.
Läkin äytergä kiräk bu cıyın Yevropa Berlegeneñ oyışıunnan soñ ütkän yaqınça yartı ğasır waqıt eçendä xasıyl bulğan in tirän upqınnan soñ nixäyät berdämlek demonstratsiäse öçen yaxşı forsat.İtalia, Britanie, İspanya başqaları belän bergä AQŞnıñ Ğıraq suğışın yaqlap çıqtı, Fransiä, Germaniö Belgie ,luxemburg qarşı ide. Namzät illärneñ küpçelege Quşma Ştatları pozitsiäsen yaqladı. Brüsseldä analitik Stefan Maartel Berlektäge yaranı sawıqtıru qıyın bulaçaq di. Maartel(audio)
Tıqşı säyäsätkä kilgändä, urtaq pozitsiä tabu qıyın bulaçaq älege mizgeldä yaralar bik tä tirän
Ämma yaralar waqıt belän tözälä , urtaq mänfäğätlär bulğan öçen genä tügel ä Yevropa Berlegeneñ barlıq illäre suğıştan sonğı Ğıraqta BMO köçle rol uynarğa tieş digän qaraşta.
Maartel (audio) Yevropa Berlege äğzaları Ğıraq turındağı fiker ayırmalıqların çitkä quya, Fransieä Germanie kebek suğışqa qarşı buluçılar da xäzer Ğıraqta koalitsiä köçläre tügel ä BMOnıñ urnaşuı belän qızıqsına .
Yevropa Akademiäsennän Toggenburg , min urtaq tışqı häm
iminlek säyäsätendä fiker ayırmalıqları tik çiklängän mäsälä Ğıraqqa ğına qarıy dip uylım.Älbättä säyäsätäne formalaştırğanda anıñ täsirläre turında spekulativ fikerlär äytep bula. Ämma bez ägär dä Global säxnädä rol uynarğa teläsäk , urtaq tışqı säyäsätebez bulu kiräklegen añladıq dip söyli . Afinağa kilgän BMOsı general sekretarı K.Annan summit waqıtnda Berlek citäkçeläre belän ikele söyläşülär ütkärde. Ul suğıştan sonğı Ğıraqta BMOnıñ rolen köçländerü mäsäläsendä berlek citäkçeläreneñ yaqlauın alırğa tırışıp, bugenge qıyınlıqlarnı xalıqara xezmätäşlek belän genä çişep bula dide . Kileşügä qul quymastan elek barlıq citäkçelär qısqa çığışlar yasadı, Çex premiere Vladimir Şpidla ( audio) Yevropa Berlegenä kerü Cex respublikası öçen tarixnıñ üz teläk ömetlärebezgä kürä täräqi itä almağan öleşenä noqta quyu bulıp tora. Bugen tarixıbızda kiläçägebezne üz qulıbızğa alabız dip ışanğan yaña säxifä açıla. Yevropa Berlegenä kerü belän Cexiä ixtiari räweştä berlekneñ ber tigez xoquqlı äğzası bula , ul berlekkä üz öleşen kertep kiläçäkkä aktiv täsir itergä teli.
Bugenge tantanada här kem kiläçäk turında uñay fiker ömedlär belderde. Ämma dä läkin alda möhim reformalar tora häm bugen 16keçkänä ildän torğan törkem summittan elek Luxemburg premiere citäkçelegendä cıyılıp zurıraq ( Britanie, Fransie, Germaniä kebek) illärneñ täsiren kimetü turında söyläşkän.
Alar 6 ay däwam itkän prezidentlıq sistemasın beterügä qarşı.Zur illär isä Ministırlar şurası belän citäklägän köçle prezident berlek idaräse öçen ezlekle häm täsirle bulaçaq digän qaraşta . Bolar çäçäklär genä ä cimeşlär alda.
Färidä Xömit, Praga


text:
Başqortstan wäkillege Çiläbe ölkäsendä buldı
Mäğlüm buluınça, 1998 yılda Çiläbe ölkäsendä Başqortstan Respublikınıñ Daimi wäkilçelege açılğan ide. Ä 2003 yılda, ike töbäk arasındağı xezmättäşlekneñ xoquqıy nigezen nığıtu maqsatında, Başqortstan Xökümäte belän Çiläbe ölkäse Xökümäte arasında säwdä-iqtisadi, fänni-texnik, sotsiäl-mädäni xezmättäşlek turında yaña Kileşügä qul quyıldı. Bügen Çiläbedä ütkän oçraşuda isä şuşı kileşüneñ qayber yünäleşlären täğayınläştergän berketmäne imzaladılar.
Başqortstan Tışqı iqtisadi elemtälär häm säwdä ministrlığınıñ matbuğat üzäge citäkçese Möxämmät Bağişayıv äytüençä, Başqortstan wäkillege, räsmi söyläşülärdän soñ, Çiläbe şähärendäge qayber ere şirkätlärdä, sotsiäl yünäleştäge yaña binalarda, törle oyışmalarda oçraşularda da buldı. Çiläbe traqtorlar citeşterü şirkätendäge yaña proyıqtlar belän tanışu ike tarafqa da kiläçäktä xezmättäşlekneñ yaña yaqların açaçağın rasladı.
Bu könnärdä Çiläbe ölkäsendäge tatarlar belän başqortlar tuplanıp yäşägän Qonşaq rayonı oyıştırıluğa 70 yıl tuldı. Şuşı yübileynı bäyräm itü qısalarında, Başqortstannan kiñ bilgele «Kärwansaray» estrada-fol'klor törkeme häm başqa sänğät kollektivları kilde. Alar bäyräm çaralarında çığış yasayaçaq.


text:
Tuqay büläge iäse Marsel Ğaliev belän äñgämä
TR nıñ Ğ Tuqay isemendäge däwlät büläge bıyıl 7keшerә birelde. Alarnıñ berse Marsel' Ğäliev.
Marsel' Ğalievqa Ğ. Tuqay büläge 3 kitabı öçen birelä.
Berençese anıñ “Doğalı yıllar kitabı” Bu kitapta fälsäfi uylanular, yazuçılarnıñ keşe, şäxes bularaq , alarnıñ icadi portretları sürätlänä. Ul anı 1985 yıllarda Näbi Däwli turında yazıp başlağan ide.
Marsel' Ğalievnıñ ikençe kitabı 2004 yılda basılıp çıqqan “Ğomer bizmäne” digän şiğerlär cıyıntığı .
Ä öçençese “Cırlar” kitabı. Bu kitapta anıñ 33 şiğerenä icat itelgän törle avtorlarnıñ - kompozitorlarnıñ cırları kergän. Alar arasında
“Su buyınnan änkäy qaytıp kilä”, Közge moñ”, “Qaytu” kebek cırları bar.
Marsel' äfände bügen bezneñ studiädä qunaqta. Luiza Batır- Bolğari, (ul da bıyıl Ğ Tuqay bülägenä iä buldı) belän bergä icat itelgän şuşı “Qaytu” cırınıñ niçek tuuı turında isegezgä töşerep kitegez äle .
Bu cırnıñ testın bik küp kompozitorlarğa taratqan idem Luiza anı ber ay eçendä yazdı. Häm anı inde plastinkağa yazdırıp ta quyğannar ide. Min Mäskäwdä uqıp yöregändä, Qazanğa qaytqan idem. Berençe märtäbä Xäydär Bigiçev başqaruında opera häm balet teatrında işettem. Başta ul miña bik oşap betmägän ide. Annan tekstta da xata da kitkän ide. Min Xäydärgä äyttem. Ul ap-aq buldı, qurqıp kitte. Luizağa min anı suzıbraq başqarırğa kiräk dip täqdim ittem. Şunnan ul tözätelde. Bu cır çıqqaç başqa kompozitorlar da, menä min dä yazğan idem, diüçelär buldı, ämma tik soñ ide inde. Şağir ul- cırnı üze cırlıy almasa da, toyımlıy sizä. Şunıñ öçen anıñ kiñäşlärenä qolaq salırğa kiräk. Bez bu cırnı menä şulay kiñäşep, yasalğan xataların tözätep, icat ittek. Min üzemne bik bäxetle sanıym. Tasmada:“Qaytu” cırın Xäydär Bigiçev başqara.
Marsel' Ğaliev- ul - Yazuçı, Tatarstannıñ atqazanğan sänğät eşleklese. Bıyıl aña oktäber ayında 60 yäş tula. . Tuğan yağı Aznaqay rayonı, Baltaç awılı.
Marsel' Ğalievneñ unnan artıq kitabı bar. İke p'yesası säxnäläşterelgän ayırım äsärläre rus , polyak, ukrain, osetin, üzbäk, qazaq, qaraqalpaq, çuaş tellärenä tärcemä itelä.
1998 yılda yazuçınıñ 25 yıl däwerendä icat itkän äsärläre 4ToMлыkTa bastırıla. Anda anıñ şiğerlär, balladalar, povest' häm xikäyälär, roman häm povest'lär , esse-ädäbi portretlar, fälsäfi uylanular bastırıla.
Şuşı 4 tomlıqta anıñ icatı xaqında qälämdäş- çordaşlarınıñ fikerläre birelä. Menä qayberläre Ämirxan Yeniki : ul beräwne dä qabatlamıy, beräwgä dä iärmi anıñ härnärsägä üz qaraşı, üz mönäsäbäte bar di: Mostay Kärim anıñ turında şiğri yullar belän : Küñellärdä – qoşlar tawışı, Zihennärdä – zaman yazmışı, di. Ğarif Axunov: MĞ G şigerlärenä tulı ber dönya- İdelle, qarağaylı, yoldızlı, alsu tañlı, qoyaşlı dönya sıyğan. Tufan Miñnullin: Marsel' Galiev fiker tiränlege belän tel neçkälegen täñgäl kiterä belgän yazuçı dip äytelgän fikerlär yazılğan.
Küñellärdä – qoşlar tawışı,
Zihennärdä – zaman yazmışı, di.
Ğarif Axunov: MĞ G şigerlärenä tulı ber dönya- İdelle, qarağaylı, yoldızlı, alsu tañlı, qoyaşlı dönya sıyğan.
Tufan Miñnullin: Marsel' Galiev fiker tiränlege belän tel neçkälegen täñgäl kiterä belgän yazuçı dip äytelgän fikerlär yazılğan.Marsel' Ğaliev ul törle yıllarda ütkärelgän konkurslarda : iñ yaxşı balalar cırı, iñ yaxşı yumoristik xikäyä, iñ yaxşı lirik xikäyä, iñ yaxşı publitsistik äsärne bilgeläw yarışlarında ciñep berençe urınnarnı yaulawçı şäxes.
Marsel' äfände “ Doğalı yıllar” kitabığıznıñ qimmäte närsädä?
“ Doğalı yıllar” kitabı yazuçınıñ küñel dönyasın- uy-ğamen, ärnü- şatlıqların çağıldıra. Tatar ädäbiätendә siräk kürengän janr- ädäbi portretlarnı yazuçı ğacäyep bay tel belän sürätli. “Doğalı yıllar” kitabı - yazuçını ğömere buyına äydäp barğan, ilhamlandırıp bara torğan däwamlı kitap. Min üzem kürgän, aralaşqan keşelär turında yazdım. Alarnıñ söylämen, tawışın, yöz qıäfäten, alarnıñ f ilosofiäsen. Çama belep: bäya birü , yalıqtırmıyça. Häm şulay uq üzebezneñ yul yöreşlärne , başqa aralaşularnı yazdım .Moña qädär istäleklärdä- memuarlarda bolay itep surätläw yuq ide. Berdänber cömlä bar ide Tuqaynıñ borını tirli ide, digän. “Tuqay turında zamandaşları” digän kitapta Yuğarı ädäbilekne saqlap yazu, maqsat itep quyılğan ide häm moña ireşelde, diep sanıym min. Tel dar'yası qarşında bez hämmäbez köçsez. Bez telne ğömer buyı öyränergä tieşbez. Minem şundıy ber fälsäfä süz bar. Telneñ arğı yağına beräw dä yözep çığa almıy. Läkin küpmeder däräcädä telneñ xasiäten añlaw , anıñ baylığın toyu -, ul tuğan yaqtan kiläder . Bezneñ yaqlar tel yağınnan bik köçle ide . Aqtanış, Minzälä :Aznaqay Möslim yaqlarında tel bik köçle.
Bügenge köndä nindi xıyallar belän yäşisez?
Närsäder yaña äyber yazu turında ğına uylap yäşim.Üzebezneñ yaqqa qaytıp, ciläkle alannarda yörise kilä. . Cir ciläge bıyıl bik küp bulaçaq bu tawlarda. Şundağı tawlarda, saf cildä ciläk aşap, cilgä yözeñne açıp ciläk aşap yörü, iñ zur bäxet.
Tasmada: “ Ğömer bizmäne kitabına kergän “Waqıtnı uzğan şağir turında”ğı şiğeren şağir üze başqara.
Sez TR “Ğ. Tuqay isemendäge däwlät bülägenä iä bulğan yazuçı , şağir Marsel' Ğäliev belän äñgämä tıñladığız.Mälikä Basıyr


text: MÄSKÄW -- Rusiä tışqı eşlär ministrı, ägär Serbianıñ Kosovo tübäge üz başına bäysezlegen iğlan itsä, Kosovoda kiyerenkelekne kontrol itep bulmasqa mömkin dip kisätte. Ministr yasağan belderüedä bügen, AQŞ häm qaysı ber Yewropa Berlege illäre Priştinanıñ ayrılu tırışlığın yaqlaw belän ike taraf arasındağı söyläşü näticälären kürmästän kilälär diyelä. Minstr, Kosovodağı serb azçılıqlarnıñ xoquqları saqlanmağan buluın äytä. Kosovonıñ bäysezlek iğlan itüe, başqa kieyerenkeleklärne dä bäräbärendä kiteräçäk dip kisätte. Rusiä Kosovonıñ kiläçäge mäsäläsendä Serbianı yaqlap kilde.


text:
Tatnet : real mäğlümatlaştıru qäğäzdäge xisaplardan yıraq
Ütkän tapşıruda internetqa totaşu urınnarı häm andağı xällärneñ torışı turında söylägän idek. Qazan üzägendä urnaşqan poçta bülegendä internetqa totaşqan kompyuterlar bar häm anda eşlär öçen keşelär çiratlarda tora, dip xäbär itkän idek. Şul uq waqıtta, Qazan eçendäge poçta büleklärendä, bötenläy qabızılmıy torğan kompyuterlar, internet qullanılmıy torğan urınnarnı tabıp bula. Bu atnada «Vostoçnıy Ekspres» digän gäzit, mäktäplärne kompyuterlaştıru turında yazma bastırıp çığardı. Awıl mäktäplärendä kompyuterlarnı qabızmıylar, alar yartışar yıl tartmalarınnan çığarılmıy da, şähär mäktäplärendä, sanaqlarnı eşlätsälär dä, barı açıq däreslär öçen genä, bik az külämdä genä qullanalar, digän mäğlümatlar kiterelä mäqälädä. Şuña kürä, barlıq mäktäplärne internetqa totaştıru häm barlıq urta uqu yortların kompyuterlaştırudan fayda ällä ni zur tügel, çönki alarda texnika qullanılmıy, dip yazdı gäzit. Älege mäğlümatlarnı raslaw yäki inqär itü öçen, Mäğärif ministrına soraw birdek. Räis Şäyxelislamov, andıy problemanıñ barlığın tanıdı. Ämma belem birü sisteması eşlätep qaradıq, eşli belgännär- eşli, qalğannarı öyränä bara, dide ministr.
Bikä Timerova.


text:
Bäyrämneñ milläte bulamı?
Ğomumän, tözekländerü eşläre 50 milliard sumğa töşkän, xätta bäyräm aldınnan ütkärelgän öç könlek cıyıştıru ömäsendä seberke, köräklär, biälilär alu häm çüp töyap çığaru öçen 50 million aqça bülengän ide. Ällä yalğıştım mikän? 50 million kübräk bula bit. Xäyer, xäzer monda nul’lär sanap waqıt ütkäräse yuq. Böyek eş eşlänergä tieş. Finansistlar tieşle xisapnı birerlär, ämma bäyrämneñ milli eçtälege häm mäğnäsen ülçäw bik awır bulıp çıqtı. Şähärdä tatar tele üzen bik qıyu tota almıy, millätlär tabiğät qoçağında üzlären caylıraq xis itä. Mäsälän - urmanda, awıl klubında. Şähärdäge tatar milli komponentı “Uynağız garmunnar” festivalennän, 29nçı avgustta Qazan milli – mädäni üzäge qarşında ütkän “Meñ yäşär Qazan” tamaşasınnan tatar estradasınıñ Bolaq buyında, Qamal teatrı qarşında yañğırawınnan tora. Häm älbättä Piramidada ütkän zur tatar cıyını da menä şuşı milli ruxnı yarıysı ğına çağıldırdı. Başqa töbäklär häm başqa zamannar belän çağıştırğanda zur üzgäreş, alğarış sizelä.
Xäniä Färxi, Salawat häm Zäynäp belän Zöfärneñ bik matur itep säxnädä kürenep kitüläre küñellärne kütärde. Annan soñ bit äle at çabışqanda menä digän artistlarıbız çığış yasadı. Şığır yulları, tatarça iğlannar yañğırap tordı. Uramnarda, ippodromda säxnälärdä matur telälgän milli kostyumnar küzlärne qamaştırdı. Kostyum yağınnan beznekelär belän berkem dä yarışa almıy.
Tik şulay da rus häm çit il estradası şawlağanda cıyılğan distä meñnärçä keşeneñ göreldäwe milli moñnarnı beraz basıp kitä. Nişliseñ dönya külämendäge globalizatsiä Qazanğa da kilgän. Bu inde 16 ğasır urtasındağı Qazan tügel bit.
Meñ yıllıq digän süzne dä bit xäzer “Millenium” dip kenä yörtälär. “Millenium” digäç, üzebezneñ milli, äni digän ahäñnär işetep quanasıñ, ä ul “äni” tügel, “ügi” bulıp çığa.
Xäyer, Peterburgtan qunaqqa qaytqan Al’bert Asadullin yärminkä mäydanında törle şaltır-şoltır cırlardan qotlaw tına başlağaç, säxnägä çıqtı. “Min sezgä xäzer böyek cır başqaram”, dip “Täftiläwne” yañğırattı. Qazanğa gimn cırlawı da başqa xalıqlarğa bireşerlek tügel ide.
Şunısı beraz xikmätle, stadiondağı iñ olı konsertta ğädättä teatrda mikrofonsız ğına cırlawçı häm Angliädä ğömer itüçe Dmitriy Xvorostovskiy beryulı 10 opera ariäse başqardı.Berkem dä anı sızğırıp tuqtatmadı, kiresençä sızğırıp xupladı. Äpipälär, Xäniälär, Salawatlar belän başlanğan muzıka bäyräme menä şuşı 21 ğasır Şalyapinı tawışı göreldäwe belän tämamlandı.
Menä kemnär belän yarışırğa häm kemnärne uzarğa tieş ikänbez. Tieşle aqçalar da, Xvorostovskiynıqı kebek bel'kanto sıyfatındağı tawışlar da, dönya sivilizatsiäsenä öleş kerterlek ostalıq ta kiräk bulaçaq. Häm älbättä üzeñneñ Qazannan buluıñ häm tatarlığın sizelsen. İkençe meñ yıllıqnıñ başında kilep basqan burıç menä şul.
Ä säyäsi globalizatsiägä kilgändä bu könnär tağın da zurraq syurprizlar kiterde. Qazan bäyrämenä kilgän BDB illäre, Rusiä gubernatorları häm federal' elita cayı çıqqanda Qazannı, tatarnı maqtadılar. Bu küñelle sayrawlardan balawızday erep töşmäbezme? Çönki bit barıber tatarnıñ älifbası häm üz telen qullanuı bäxäsle xätta yaman ber mäs'älä bulıp qala. Töbäk belän üzäk wäkälätläre büleşüe ozaqqa kitte. Citmäsä tatarlar azdı, bik üsenälär, ütä dä millätçe dip mäğlümat qotqısı taratuçılar ürçi başladı. Könçelär dä citärlek. Däräcäle, abruylı qunaqlarnıñ barısı da äybät kebek. V.Putinnan häm B.Grızlovtan başlap, awıl- xucalığı ministrı Gordeev, ğädättän tış xällär ministrı Sergey Şoygu, Mädäniät ministrı Aleksandr Sokolov, elekke premyer ministr Yevgeniy Primakov, xäzerge premyer Fradkov, elekke prezident Mixail Gorbaçev, zur oligarxlar, quätle çinovniklar, bankirlar –menä şuşı küp törle keşelärne Qazan belän qızıqsınu berläşterä.
1000 yıllıq bäyräme ütte, xäzer inde anı häm xäzerge wazğiätne añlaw waqıtı citte. 31nçe avgustta Qazan üzeneñ metrolı buluın, ğomumän yaña standartlarğa küçüen töşenmi kebek. Xalıqara däräcädäge ippodromnar, sport häm sänğät sarayları tözelüen dä, häykäl bulıp qaytqan Qol Ğäline dä, mäçet bulıp qaytqan Qol Şärifne dä yaña baştan añlaw ciñel tügel ikän. Säyäsi global’läşterüneñ basımı tatar milläte cilkäsenä awır häm tatlı yök bulıp yattı. Kütäräbezme, yuqmı, ällä yañadan Qazannıñ iske bistäseñ baraklarına kerep posabızmı?
Rimzil' Wäli


text:
Betkä üç itepme? Yuq, başqa säbäp belän
Ütkän atnanı Başqortstan citäkçelegeneñ Tatarstan belän arasın soñ däräcägä citkerep bozu atnası dip atarğa bula. Xäbär itelgänçä, 21 fevral'dä Tatarstan belän Rusiä Federatsiäse arasında wäqälätlärne üzara büleşü turındağı Şartnamä Rusiäneñ Federatsiä sovetında raslanu ütkändä Başqortstan wäkilläre aña qarşı tawış birdelär. Küpmillätle Başqortstannan Federatsiä sovetında senator bulıp utıruçı ike başqort – Rudik häm Ramil İskujinnar älege Şartnamä Federatsiä sovetınıñ komitetlarında qaralğanda da, aña qarşı qul kütärgännär. Bu turıda “Kommersant” gäziteneñ 21 fevral' sanında Federatsiä sovetınıñ Konstitutsiägä qağılışlı qanunnar çığaru komitetı räise Yuriy Şarandin belderä.
Räsmi Ufa Tatarstan Şartnamäsenä ayaq çaluda qatnaşuın, şundıy uq şartnamäneñ Başqortstanğa da wäğdä itelmäwe belän “añlatırğa” mataşa. Bu mäs'älädä Başqortstan prezidentınıñ pozitsiäsen 21 fevral'dä anıñ matbuğat sekretare Rostislav Morzağulov yañğırattı: “Respublika citäkçelege federatsiä sub'yektları tigezlegen yaqlap çığa häm federal' üzäk barlıq töbäklärgä dä ber törle qarar dip ömetlänä.
Ägär wäqälätlärne büleşü turındağı şartnamä Rusiäneñ ber genä töbäge belän imzalansa da, Başqortstan federal' üzäk belän şundıy uq mönäsäbätlär qorırğa xaqlı bulaçaq. Ämma, ägär bu ber genä töbäkkä bulsa da röxsät itelmäsä, şartnamä berkemdä dä bulırğa tieş tügel”. Monı - Başqortstanğa bulmıy ikän, Tatarstanğa da bulmasqa tieş, dip uqırğa kiräk.
Rusiä Däwlät dumasınıñ elekke deputatı, Başqortstan tatarları milli-mädäni möxtäriäte räise Ramil Bignov “Azatlıq” xäbärçese belän äñgämäsendä bügenge başqort elitasınıñ şundıy yulğa basuın “qızğanıç xäl, ike respublikanıñ da xalıqları mänfägat'lärenä qarşı kilä torğan säyäsät”, dip bähaladı. Ä şulay da, bügenge başqort elitası tatarlarğa qarata mönäsäbätendä, elekkelärennän ayırmalı bularaq, nindider kisken borılış yasadımı soñ? Tarixqa küz taşlıyq. Başqort ğalimnäre Qazan xanlığın urıslar basqanda başqortlarnıñ çittä torğanlıqların isbat itälär. Başqortlarnıñ Urıs däwlätenä üz irekläre belän quşılularınıñ 450 yıllığın tantana itü dä, Qazan xäräbäläre, üz däwlätlären yaqlap şähit kitkän tatar mäyetläre östendä tabın qorıp bäyräm itüne xäterlätä tügelme?
1917 yılğı bol'şeviklar inqilabınnan soñ näq Zäki Wälidi citäkçelegendäge başqort elitası urtaq Tatar-Başqort respublikası tözü ideyäsen kire qağa häm Mäskäw belän separat söyläşülär alıp barıp ayırım Başqortstanğa xuca bulalar. Näticädä, tatar milläte keçkenä ber respublika qısalarında qala.
Bügen şundıy säyäsät däwam itterelä genä. Şuña kürä räsmi Başqortstannıñ Tatarstan Şartnamäsenä ayaq çaluda qatnaşuı, berençe qaraşqa ğına aqılğa sıymaslıq xäl. Ufada tatar gimnaziäsen cimerü dä, ğomumän, Başqortstandağı tatarlarğa qarata qatı qul säyäsäte ütkärü dä - ğomum tatar millätenä mönäsäbätläreneñ tışqa bärep çıqqan misalları ğına.
Kärim Yauış, Ufa


text:
Bush Amerika "äle di imin tügel" dip kisätä
Dönya 11 sintäber terror höcümnäreneñ 5 yıllığın iskä alırğa äzerlängändä sişämbe kiçendä AQŞ prezidentı George Bush Amerika xalqına möräcäğät itep terror qurqınıçınıñ äle dä däwam itüe häm xökümätneñ annan qotılu planı buluı turında belderde. Oppozitsiädäge Demokratik partiägä uqış kiterer dip kötelgän közge Kongress saylawlarına berniçä genä atna qalıp barğanda, Bush 2004nçe yılda üzenä yañadan ber märtäbä saylanırğa yardäm itkän çığışın qabatladı diärgä mömkin. Bush tağın ber märtäbä amerikannar suğış urtasında üzgäreşlär öçen tawış birergä tieş tügel digänne citkerergä tırıştı.
"Amerikağa höcümnän soñ biş yıl ütsä dä terror qurqınıçı qala birä. Bez suğış çorı kiçerüçe xalıq. Amerika da, bezneñ berektäşlärebez dä bar dönya buylap nıqlı täwäkällek belän suğışa" dide Bush.
Bush monı Kongress saylaw aldı köräşeneñ räsmi başlanuı bularaq qaralğan ber cıyında, xärbi ofitserlar törkeme belän oçraşuda äytte.
Fiker beleşülär ilneñ iqtisadı köçsezlänü, Ğiraqta yuğaltularnıñ arta baruı säbäple amerikannarnıñ Bushnı yaqlawı kimü baruın kürsätä. 4 sintäberdä CNN ütkärgän fiker beleşügä qarağanda amerikannarnıñ 61 % xäzer suğışqa qarşı, 57 % Bushqa qarşı häm 58% aña citäkçe bularaq ışanıç bağalamıy.
Säyäsi analitiklar fikerençä, Bushnıñ respublikan partiäse noyäber saylawlarında Congressnıñ berär yäki 2 pulatında da küpçelekne yuğaltırğa mömkin.
Küräseñ suğışnı yaqlawçılarnıñ kimüen istä totıp Bush Ğiraq äl-Qaidägä qarşı suğışta töp suğış qırı dide."Äl-Qaidä öçen Ğiraq iğtibarnı Amerikağa qarşı suğıştan çitlätü çarası tügel. Bu ciñü öçen xälitkeç bulğan iñ töp suğış qırı" dide Bush.
Buş çığışında Aq Yortnıñ terrorğa qarşı köräştä inde amerikan küptän mäğlüm strategiäse iskä töşerelde. Ul doşman ilgä kilmäsen öçen aña çittä höcüm itü, yaña terrorçılar barlıqqa kilmäsen öçen ireklek häm demokratiäne kiñräk taratu, küpläp üterü qorallarınıñ taypıluçı däwlätlärgä elägüenä yul quymaw. Soñğısı uñayınnan Bush İranğa ayırım tuqtaldı häm dönya İranğa atom qoralı yasaw mömkinlege birmiäçäk dide.
AQŞ prezidentı äl-Qaidädän qulğa töşerelgän dokumentlar alarnıñ plannarın faş itte dip küp kenä misallar kiterde, alar axır çiktä irekle dönyanı beterü öçen böten Yaqın Könçığışnı üz eçenä aluçı xälifät tözergä teli dide.
Bush şulay uq äl-Qaidä Amerika xalqı belän xökümät arasına çöy qağu öçen mäğlümät suğışı da başlarğa cıyınuın, Amerika xalqına xökümät kübräk finans yuğaltuları häm qorbannar kiterä dip kürsätergä cıyınuın belderde dide.
Ämma wäkillär palatasındağı oppozitsion demokratlar citäkçese Harry Reid çınlıqta däwlät iminlegen Bush adminisratsiäse köçsezländerde dide.
Naif Aqmal, Praga.


text: Tatarstanda awıl xucalığı xezmätkärläre köne zurlap ütkärelde. Piramida tamaşalar zalında ütkän tantanalı cıyılışta TRespublikası Prezidentı, premyer ministr, däwlät sovetı räise, bar xökümät äğzaları, şähär häm rayon başlıqları qatnaştı. Bıyıl Tatarstan 4 mln 200 meñ tonna ikmäk cıyıp aldı. Başqa kul'turalardan da uñış yuğarı. Terlekçelektä dä üseş bar. Bıyılnıñ tuğız ayında awıl xucalığı produktın citeşterü 5,6 protsenttan artqan. Rusiädä bu kürsätkeç 1,5 protsentqa tübän töşkän. Cıyılışta çığış yasağanda, äle genä yaldan qaytqan M.Şäymiev, awıl xucalığı turında ğına tügel, ä Rusiäneñ xakimiät reforması turında da üz fikeren äytkän. Tatarstan prezidentı Putinnıñ vertikale zur respublikalar belän kiñäşmiçä tözelmi, bezgä zıyan kilergä tieş tügel, dip beldergän. Säyäsät häm apparat tiräsendä qatnaşuçılar, bigräk tä çinovniklar berqayda da äytelmi häm yazılmıy torğan xaqiqätkä kübräk ışana. Alar prezident yaldan qaytqaç idärä strukturalarına, kadrlar sostavına nindider üzgäreşlär kerter dip kötkän ide. Xäzergä bu ser bulıp qala. Kem urınında qala, qaysı tarmaq üzgärä - kem äytmeşli, busı bi mäğlüm.


text:
Tatar morzaları "Qarğalı tamırları" isemle kitap çığardı
Küptän tügel Tatar morzaları mäclese äğzaları Maqsat morza häm Räşit morza Mamleyevlar bik qızıqlı ber yaña kitap bastırıp çığardılar. Bu kitap urıs telendä häm anıñ iseme «Karğalinskie korni». Kitap qalın – 430 bit. Bik küp fotolar – 200dän artıq. Tirajı 2000 ekzemplyär. Närsä turında soñ bu «Karğalinskie korni» kitabı? Närsäse belän qızıqlı? Monda Başqortstannıñ Blağowar rayonı Yaña Qarğalı awılı tarixı yazılğan, bu awılnıñ böten familiäları taswirlanğan, alarnıñ çığışı birelgän. Monda meñ yarımnan artıq keşe telgä alına, 17 şäcärä birelä.
Belgänebezçä, bu Yaña Qarğalı awılında böyek yazuçıbız Ämirxan Yeniki tuğan. 1907 yıldan 1917 yılğa qädär Rusiä imperiäseneñ Däwlät duması deputatı bulğan Aysa Yenikeyev ta monda tuğan.
İskitärlek xäl – tatar awıllarınıñ kübesendä ber kem dä awıl tarixın yazmıy, yazsa da, 1-2 keşe genä bula, ä Yaña Qarğalı awılında mondıy keşelär 30ğa yaqın ikän. Alar üz awılları turında mäğlumatlarnı ozaq yıllar buyı tuplağannar häm, nixäyät, Maqsat morza häm Räşit morza Mamleyevlar Yaña Qarğalı turında kitapnı bastırıp ta çığardılar.
Bıyıl Yaña Qarğalı awılına nigez saluğa 230 yıl tula. Awılğa nigez saluçılar – Başqortostan cirlärenä 1773 yılda xäzerge Mordowiänıñ Temniqov rayonı İdi awılınnan kilgän tatar morzaları häm knyäzläre – 14 ğäilä Yenikeyevlar häm 6 ğäilä Tereğulovlar bula. Annan soñ Mordowiädan Yanğurazovlar, Utyaşevlar, Sundyuqovlar, Mamleyevlar, Diweyevlar, Kilmametovlar ğäiläläre kilä. Bu familiälar bötenese xäzer dä Mordowiänıñ Temniqov rayonı tatar awıllarında saqlanıp kilä. İdi awılınnan da böten xalıq Başqortostanğa kitmägän, älbättä, qayberläre tuğan cirlärendä qalğan. Mäsälän, ber-berse belän kürşe bulğan İdi (urısça İdeyewo) häm Yınğurazowo awıllarında xäzer dä Yenikeyevlar häm Tereğulovlar yäşi.
Xäzer küp keşelär üzläreneñ äbi-babalarınıñ da isemnären xäterlämilär, ä bu Yaña Qarğalı awılı keşeläre cide buın babaların islärendä totıp yäşägännär, dimäk, çın tatar bulğannar. Mäsälän, märxüm yazuçıbız Ämirxan Yeniki üz babalarınıñ cide buının atıy: Ämirxan abıynıñ ätise Nigmätcan, anıñ atası Äxmätcan, anıñ atası Äxtäm, anıñ atası Xasän, anıñ atası Bäşär, häm nixäyät, Bäşärneñ atası Xanswär morza Yenikeyev. Bu Xanswär morza Yenikeyev Mordowiänıñ Temniqov rayonında İdi awılında kümelgän, ä anıñ ulı Bäşär inde Başqortostanda, şul Yaña Qarğalı awılına nigez saluçılarnıñ berse bulğan. «Qarğälinskie qorni» kitabınıñ möxärrire, Änwär morza Tereğulov belän äñgämädän özek tıñlağız. Änwär morza üze 1994 yıldan birle «Dworyanskiy westnik – Morzalar xäbärçese» ğäzetäsı çığara häm ğäzetınıñ här sanında diärlek ätiseneñ tuğan awılı bulğan Yaña Qarğalı turında xäbärlär birep tora. – Änwär morza, Ufada qaya bu kitapnı alırğa bula? – Bu kitapnı üzebezdän alırğa bula äle. Bez äle anı satuğa birmädek. – Dimäk, älegä bu kitap mağäzinnarda satuda yuq? – Yuq, äle satuda yuq. Bez äle aşıqmıybız anı birergä. Çönki kitap bik şundıy qızıqlı, ällä nindi qullarğa eläkmäsen dip, başta üzebezneñ Tereğulovlar, Yenikeyevlar, Mamleyevlar, Diweyevlar, Syundyuqovlar, Utyaşevlar alsınnar dip, Yanğurazovlar. Şundıy keşelär bezneñ Qarğalıda torğannar, alarnıñ iñ başta, alarnı säbäp itäbez. – Bu kitapnıñ prezentatsiäse buldımı inde? – Yuq, äle bulmadı. Menä bez uylıybız anı ütkärergä 5 iyüldä, awılnıñ üzeneñ üzägendä, Yaña Qarğalıda. Säğät unberdä Qarğalı urta mäktäbeneñ klasslarda bula. Şunda muzey da açılaçaq, annan şul kitapnı bez inde kürsätäbez böten keşelärgä. Annan monda oçraşu bula, prezentatsiä bula. Annan perfomans digän şundıy ber närsä bezneñ bar, yıl sayın ütkärälär Qarğalıda bezneñ räsemçelär, äye bit, xudojniklar. Alarnıñ arasında iñ zur öleş kertä bezneñ xudojniğıbız Nail Bayburin, anıñ bratı, Rail Bayburin. Annan başqalar inde. Ul bula şundıy teatralizowannıy kürsätü. Ber temnı alalar, äye bit, alar... Bıltır alar buldı tem – Çingisxan. Bıyıl bula Qarğalınıñ tözeleşe. – Bu kitap turında Başqortostan massa-küläm çaralarında nindi bulsa informatsiä çıqqanı barmı, sezneñ ğäzettan ğayre? – Äye, bar ide, “Weçerniy Ufa”da çıqtı. Annan bezneñ bar jurnal çığa, “Ufa” digän. Şul, bik matur şundıy... – Urıs telendäme? – Urıs telendä, äye. İllyüstrirowannıy jurnal çığa xazer bıltırdan, “Ufa” digän. Şunda çıqtı ber informatsiä.
Bu Änwär morza Tereğulov söyläde. Dimäk, 5 iyüldä Yaña Qarğalıda awılğa 230 yıl tulu uñayı belän bäyräm ütäçäk häm şul bäyräm waqıtında «Qarğälinskie qorni» kitabınıñ prezentatsiäse dä bulır. Änwär morza şunı da äytte: kitapnıñ töp sponsorı Räşit morza Mamleyevnıñ ätise Färit morza Mamleyev 1917 yılda Mordowiäda Temniqov rayonınıñ Tarxan awılında tuğan ikän.
Ämirxan Yeniki üzeneñ “Soñğı kitap” isemle äsärendä üze tuğan Yaña Qarğalı awılı xalqı turında şulay yaza (sitat): “...bezneñ xalıq üzlären «tömännär» dip yörtälär. Ni öçen tömän, ni öçen, äytik, mişär tügel? Mişärlär ilennän kilgän xalıq iç, telläre dä mişärçä, alaysa, eş närsädä?.. Döres, kilep çığışları belän alar tatar-mişärlär, monı berse dä inkär itmi, ä şulay da üzlären ni öçender «tömän» dip atarğa ğädätlängännär. Xätta «tatar» süzen berqädär önäp betermäw dä sizelä – güyä ul alarğa köçläp tağılğan isem. Monıñ, bilgele, bik yıraqtan kilgän nindider ber säbäbe bulırğa tieş.” Sitat tämam. Qızğanıçqa qarşı, yaratqan yazuçıbıznıñ awıldaşları üzlären nik «tömän» dip atağan, şulsın belmägännär.
Ä bu bit ğädi närsä. Mäsälän, Alatır' şähäre yanınnan kitkän mişärlär çitkä kitep üzlären «alatırlar» dip atawları bilgele. Ä Temniqov şähäre yanınnan kitüçe mişärlär üzlären näq «tömän» dip atarğa tieş tä, çönki Temniqov şähäre tatarça Tömän dip äytelä. Xäzerge Mordowiädağı Temniqov-Tömän şähäre urıs doqumentlarında 14 ğasır azağında uq telgä alına. Ä Seberdäge Tömän 1586 yıldan bilgele. Döres, elek anıñ urınında Çimgi-Tura isemle şähär bulğan, ämma Seber xanlığın urıs ğäskärläre belän bergä Temniqov tatarları da yawlap alğanlığı bilgele. Şunnan alar yawlap alğan şähärne dä üzläreneñ Mordowiädağı tuğan şähärläre Tömän xörmätenä atawları bik ixtimal.
İrek Bikkin, Mordoviä


text:
Qazanda “İslam Konferensiäse Oyışması belän Rusiä arasında yäşlär dialoğı” digän konferensiä açıldı
Çärşämbe könne Qazanıñ “Korston” üzägendä “İslam Konferensiäse Oyışması belän Rusiä arasında yäşlär dialogı” digän Xalıqara konferensiä açıldı. 12Hчe iyüngä qädär däwam itäçäk älege çara qısalarında, İslam oyışması konferensiäsenä kergän yäşlär berlekläre öçen 8 könlek cäyge lager' da eşläyäçäk. Bu barlıq çaralarda Qazannıñ 15 ilennän wäkillär qatnaşa.
“İslam Konferensiäse Oyışması belän Rusiä arasında yäşlär dialogı” digän Xalıqara konferensiä Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev häm İslam Oyışması konferensiäse citäkçese Äkmäletdin İxsanuğlınıñ urtaq kileşüe näticäsendä oyıştırıla. Älege çaranı Tatarstan yäşlär eşläre, sport häm turistlıq ministrlığına uzdırırğa yözlänelgän. Ni ğäcäp Tatarstandağı dini oyışmalar da, möselman yäşläre dä soñğı köngä qädär älege çara turında mäğlümatlı tügel ide. Şuñadır, çärşämbe könne konferensiäneñ açılu tantanasında älläni keşe küp bulmadı. Ayırım alğanda, anda İslam oyışması konferensiäseneñ yäşlär bülege citäkçese Aliä Sarıqaya, Strasburgtan Yevropa Şurasınıñ yäşlär häm sport idäräse citäkçese Ğaya Mişel Brander, Tatarstan Prezidentınıñ tışqı bağlanışlar departamentı citäkçese Timur Akulov häm başqalar qatnaştı. Yäşlärneñ isä kübese Törkiädän ide.
Bu çara qısalarında Tatarstandağı berär yäşlär cämgyäten İslam Oyışması konferensiäseneñ yäşlär bülegenä alu qarala. Bu xaqta
Tatarstan yäşlär eşläre, sport häm turistlıq ministrı Marat Barıyev:
İslam Oyışması konferensiäseneñ yäşlär forumı wäkilläre Mintimer Şäymievtan möselman yäşläre belän tanıştıru öçen şundıy çara uzdırunı sorağannar. Şuña Qazan saylandı. Monda tanışu, fiker alışular qarala. Marat Barıyev farazlawınça, Xalıqara - İslam konferensiäse Oyışmasınıñ yäşlär bülegenä möğean “Sälät” fondı kerer. Ämma bu äle konferensiä tämamlanğan könnärdä genä bilgele bulaçaq.
Törkiädän kilgän Sevinç belderüençä, şuşındıy uq çara mart ayında Törkiäneñ İstanbul şähärendä ütkärelgän bulğan. Anda isä İslam, yäşlär häm bügenge cämğiät mäs’äläse tikşerelgän. Bügenge köndä İslamğa, möselmannarğa qarata törle qaraşlar xökem sörä. Bu xaqta Tatarstan Prezidentınıñ tışqı bağlanışlar departamentı citäkçese Timur Akulov:
İslam dine turında törle qaraşlar yöri. Şular xaqında söyläşülär bulaçaq.Timur Akulov fikerläre şundıy bulsa, Tatarstan diniä Näzäräte räise urınbasarı Wäliulla xäzrät Yağqub:
Möselman tatar yäşläre dä global'läşü çorında dönyadan artta qalmasqa tieş, monıñ öçen aralaşu kiräk.Möselman yäşläre Tatarstan cirlegendä 13 iyüngä qädär bulaçaq.
Qazannıñ Morkvaşi cirlegendä alar öçen lager' eşläyäçäk. Yäşlär isä
pänceşämbe könne Tatarstan prezidentı belän oçraşır dip kötelä. Şulay uq alar Tatarstan Diniä Näzarätendä bulaçaqlar, Qol-Şärf mäçeten qarayaçaqlar, Baltaç Sabantuyda bäyräm itäçäklär. “Azatlıq” radiosı älege cıyın turında kiläçäktä dä tanıştırıp barır.
Landış Xarrasova


text:
Xalıqara Tuğan Tel köne Tatarstanda da ütä
Şul uk könne «Tatarstan», «Yaña Ğasır» televidenie kanallarınıñ häm şul uk şirkät radiosınıñ irtänge efirında tuğan telne üsterügä xezmät itkän yäş häm inde tanılğan ğalimnär, cämäğät eşlekleläre çığış yasap, Tatarstanda tuğan telneñ üseşe öçen eşlängän eşlär turında söyliäçäk.
İnternet çaraları da tuğan tel könen bäyräm itüdän çittä qalmıy. 21 fivraldä İntertat.ru-elektron gazetası Qazan däwlät universitetınıñ tatar tele kafedrası mödire Fiximä Xisamova belän on-line söyläşü ütkärä. Sorawlarnı aldan qunaq@intertat.ru adresına yullarğa mömkin. Yäki 21 fivral könne, köndezge 12 dän 1gä qädär, turı elemtä waqıtında internet aşa birep bula. Tatarstan xökümäteneñ milli tellär bülege xäbär itkänçä, Mäğärif ministrlığı respublikanıñ cirle mäğärif oyışmalarına 21 fivral – xalıqara tuğan tel könen bilgeläp ütüne yıllıq planğa kertergä, digän kürsätmälär cibärgän.
Pänceşämbe könne, Däwlät Şurasınıñ parlament utırışında da tuğan telebezgä qağışılışlı ber mäsälä qaralaçaq. 20 fivraldä deputatlar Ğabdulla Tuqaynıñ tuğan können, 26 aprilne «Tuğan tel bäyräme» dip iğlan itü turındağı matdä kergän qanunnı ikençe uqılışta qabul itärgä tieş.


text:
Ğiraq şığıyları ildäge amerikan köçläre xalıqnıñ iminlegen tä''min itä almıy dip isäpli
İnde xäbär itelgänçä, sişämbe şartlawlarında 140-tan artıq keşeneñ hälak buluı säbäple Ğiraqta öç könlek matäm başlandı. Başqala Bagdad häm Kärbala şähärlärendäge şuşı şartlawlar, ildä suğış tämamlanğannan birle iñ qanlı waqiğä bulıp tora häm bu amerikan citäklägän xärbi berektäşlek Ğiraqta iminlekne tieşle däräcädä tä''min itä alamı digän sorawlar uyata.
Audio, Ğäbdel Ğäziz äl-Xäkim
"Ğiraq xalqına yasalğan bar şuşı höcümnär öçen dä cawaplılıq ildäge basqın ğäskärlär östendä, çönki alar üz östenä Ğiraq xalqın yaqlaw yöklämäsen aldı, läkin moña ireşä almadı, berük waqıtta alar ğiraqlılarğa üz-üzlären tieşle itep yaqlaw mömkinlegen dä birmi" dip zarlana ildäge iñ ere şığıy partiäse citäkçese. Quşma Ştatlar citäklägän berektäşlek bu ğäyepläwlärne kire qağa, izge Ğaşura könenä amerikan xärbiläre şığıylarnıñ iminlegen tä''min itü öçen xälennän kilgänen eşläde, Kärbaladağı izge törbälär tıştan yaxşı saqlanğan ide, ä inde eçtäge tärtip öçen, şähär citäkçeläre belän kileşü nigezendä Ğiraq iminlek köçläre cawaplı buldı dip belderä. Ğiraqtağı amerikan ğäskärläre başlığınıñ urınbasarı general Mark Kimmitt süzlärenä qarağanda, moña, yäğni çit il ğäskärläreneñ çittäräk toruına şığıylarnıñ dini xislären räncetmäw maqsatında ireşelgän bulğan.
Audio, Mark Kimmitt
"Berektäşlärneñ xärbi bülekçälären mäçettän çitkäräk alu kiräklegen istä totıp, şuşı plan Ğaşurada qatnaşuçı keşelärneñ mädäni taläplären, mädäni teläklären xörmät itüne maqsat itep quyğan ide" dip belderä general Kimmitt. Kärbala şähärendäge poläk xärbiläre dä, cirle xakimiat iminlek eşläreneñ kübräk ğiraqlılarnıñ üzläre tarafınnan alıp barıluın teläde dip äytte. Poläklär belän bu xaqta söyläşülär äle aldan uq, berniçä kön elek uzğan bulğan. Bagdad häm Kärbalada şartlawlarğa kitergän şuşı iminlek citeşsezlekläre, Ğiraqtağı xakimiatne ni däräcädä tiz cirle idarägä birü tiräsendäge bäxäslärne tağın da quyırtıp cibärde. Saddamnı bärep töşergäç amerikannar anıñ elekke ğäskären häm politsiäsen tulısınça tarqatu häm alar urınına yañasın qorunı maqsat itep alğan ide. Läkin moña äle haman da ireşelmäde, ä xakimiatne ğiraqlılarğa küçerügä waqıt torğan sayın azraq qala bara. Bu şartlarda mäydanğa ildäge törle säyäsi köçlärneñ, kürenekle ähellärneñ üz qorallı törkemnäre çığa başlıy, alar iminlek buldıru eşendä üzlärenä kübräk wäkalät taläp itä. Soñğı şartlawlardan soñ şığıylar da xäzer näq şundıy taläplär belän çığarğa buldı, inde biredä söyläp uzğan Ğäbdel Ğäziz äl-Xäkim üz qorallı törkemenä bu ölkädä kiñräk xakimiat birü kiräklege turında belderde.
Kärim Kamal, Praga


text:
Tatarstanda atom stansiäse tözelmäyäçäk
Tatarstan deputatları da eşsez utırmıy. Däwlät şurasında iqtisad komitetı utırışı bulğan. Annan soñ, deputat Marat Ğäliev, matbuğat oçraşuında berniçä yañalıq xäbär itte. Tatarstanda atom stansiäsen tözü turındağı täqdim, Tatarstannıñ sotsial iqtisadi üseş programmasınnan alınğan. Ämma anıñ urınında gidrostansiä bulaçaq. Arzanlı elektr energiäse mäs’äläsen xakimiätlär, Tübän Kama su saqlağıçındağı sunıñ bieklegen 62dän 68 metrğa qädär kütärep, xäl itärgä ömetlänälär. Däwlät şurası deputatı, Marat Ğaliev bu iqtisat üseşe öçen bik kiräk, dip sanıy.Bikä Timerova


text:
Yevropa Berlegeneñ Kopenhag summitı turında
Yevropa Berlegeneñ Kopenhagtagı summitı oyışmağa 2004nçe yılda quşılaçaq dip kötelgän 10namzät ilne 2004 belän 2006nçe yıllar arasında 40milliard 500million euro belän finansiälärgä qarar birde….. Berlek şulayuq 2004nçe yıl azağında Ankaranıñ demokratie vä keşe xoquqları ölkäsendäge progressnı küzdän kiçergännän soñ anıñ belän äğzalıq söyläşülären başlau turında kön bilgeliäçägen belderde.
Yevropa berlegeneñ Kopenhag summitında ike töp mäsäläneñ berse yuğarıda äytep kitkän finansiäläü mäsäläse bulsa, ikençese Törkie ide. 65 million başlıça möselmannar yäşägän il, Balkan, Yaqın Könçığış häm kafkazağa tayana . Törkiädäge yaña xäkümät äğzalıq söyläşüläreneñ 2003nçe yılda başlauın taläp itte. Eşnen qızığı şunda urta yulda toruçı islamçı partiäneñ citäkçese Erdoğan vä premier Gül äle ber niçä yıl elek kenä Törkieye NATOdan çığarğa tieş, Ul Brüsselneñ işegen qağudan tuqtasın, Ankara Üzäk Azieda Törki möselman cömxäriätläre belän elemtälären nıgıtırğa İslam urtaq bazarın buldıru öçen tırışırğa tieş digän bu şäxeslär , sonğı waqıtlarda , törki-möselman süzen bötenläy onıtıp Yevropadan qaytmas buldılar. Alar fikerläreneñ nıq üzgärüen kire qaqmıylar, häm moñı qabatlaudan da tuqtamilär.. .
Kötelgäneçä yevropa berlege Ankaranıñ taläp itkän söyläşülär başlau öçen 2003 tügel ä 2004nçe yılnıñ azağında Törkiedä citärlek demokratie urnaşqanmı, ul keşe xoquqlarına , azçılıqlarnıñ xoquqlarına xörmät itüne öyrängänme digän mäsälälärdä tikşerü ütkärep, şunnan soñ ğına qarar bireläçäk. Dania premiere Rasmussen süzlärençä Nc121301::::::::::::ägär dä Yevropa Şurası 2004nçe yılnıñ dikäberendä , komissieneñ xisabı vä kiñäşläre nigezendä Törkie Kopenhag säyäsi qısalarına turı kilä digän qarar çığarsa, Yevropa Berlege Törkiye belän äzğalıq söyläşüläre başlayaçaq
Yevropa Parlamentınıñ prezidentı Pat Cox ta comğada ütkärgän press konferensiedä bolay dide:NC121317 Törkie mäsäläsenä kilgändä minemçä qarar iğtibar çälep itä, Yevropa Berlege belän Törkie arasındağı bağlarnı kürenerdi däräcädä nığıta , bu Törkieneñ 4distä yıldan artıq berlekkä äğzalıq yulında in ähämiätle işarä bulıp tora..
Törkiegä şartlı tarix birelüe belän qänäğät bulmağan premier Gül häm partiä citäkçese Erdoğan kansler Schröder, Prezident Shiraq belän tağı ayırm küreştelär. Gül premier Blairga da şaltıratıp bu turıda şikäyät itkän. Blair jurnalistlarğa Törkiegä berençe märtäbä qatğıy tarix birelde , alar şartlarnı ütäsä, söyläşülär şunduq başlanaçaq, bu alğa taba möhim adım dide
Törkieneñ Buş administratsiesennän berlek mäsäläsendä yaqlau sorauı häm AQŞ prezidentnıñ bu turıda yevropa citäkçelärenä möräcäğät itüe , ber dä uñay täsir yasamadı, Premier Rasmussen AQŞ monda ber nindi dä rol uynamıy dide.
Törkiye cämäğätçelegeneñ ber öleşe Kopenhagtan kilgän xabärne, yevropa suqmağına dävam itäçägebezne kürsätä disä, ikençeläre anı uñay qarşı almadı. Törkiedä urta sıynıfnıñ zur öleşe häm sekular partiälär yevropağa islamçılıqqa häm ütkändäge xärbi aftoritarizmğa antidot dip qarıy. Summit qararı töreklärneñ yevropağa küñelen qaytarırmı , älegä äytep bulmıy, ämma ul Kipr problemasınıñ tizlektä çişelüen tuqttattı kebek kürenä Färidä Xämit, Praga


text:
Uzıp kitkän kön Ğiraq suğışında ğädäti ber kön buldı diärgä mömkin
Başqalanıñ könyağında AQŞ citäkçelegendäge köçlär berniçä märtäbä Ğiraqnıñ yarımxärbi köçläre häm Cömhüriät Saqçıları belän bäreleşte. Anda ber amerikan xärbie hälak buldı. Şul uq waqıtta AQŞ xärbiläre distälärçä Ğiraq xärbieneñ üterelüe yäki qulğa alınuı turında belderä. Ğiraqnıñ mäğlümät ministrı Möxämmät Säit äs-Sahaf isä uzğan täwlekyarım waqıt eçendä Ğiraq köçläre AQŞ häm Britaniäneñ 43 soldatın üterde dip belderde. Anıñ äytüençä, ğiraqlılar 4 apaçi boralağın bärep töşergän, koalitsiäneñ 13 tankın cimergän. Ämma bu sannarnı bäysez çığanaqlar aşa raslaw mömkin tügel.
Bügenge iñ zur bäreleşlärneñ berse Kerbaladan könçığıştaraq urnaşqan Hindiya şähäre yanında buldı. Bu urın xäzer front sızığınıñ Bağdadqa iñ yaqın öleşe. Biredä AQŞ xärbiläre Ğifrat yılğası aşa salınğan küperne yawlap alırğa tırışa.
Tağın da könçığıştaraq Şatra şähärendä AQŞ xärbiläre Ximik Ali quşamatlı keşene ezläw belän mäşğül buldı. Anıñ çın iseme Ali Xäsän Äl-Mäcit. Ul 1988-nçe yılda Kördlärgä qarşı ağulı gaz qullanuda citäkçelek itkän.
Koalitsiäneñ zur yawlawları turında xäbärlär bügen bulmadı. Şulay da, AQŞ xärbiläre Nasiriä şähäre yanında küp sanda xärbi qorallar, häm ximik dizinfeksiä cihazı tabıluı turında belderde. Bügen Qatarda AQŞ Generalı Vincent Brook bolay dip çığış yasadı:
AUDİO: Nasiriäneñ könyaq-könbatışında Talil hawa alanı yanında zur qoral tuplanması qulğa alındı. Alar 40-lap binada urnaşqan. Anda suğış kiräk yaraqları, ximik dizinfeksiäläw cihazı, şul isäptän Samara dizinfeksiäläw maşinası, ximik saqlanu kiemnäre häm bilgesez artilleriä tupları bar.
Brook, şulay uq, Ğiraqlılar koalitsiä köçlärenä mäğlümät belän yardäm itä dide.
Ämma Ğiraq tışqı eşlär ministrı Naci Sabri Amerikalılar häm Britaniälelär Ğiraqnı bülgäläp buysındıra alaçaqları turında uylap yalğışalar dide. Sabri Amerikan häm Britan soldatları öçen Ğiraq qäberlekkä äwereläçäk dide. Koalitsiäneñ bu azat itü suğışı digän belderülären kire qağıp Ğiraq tışqı eşlär ministrı alarnı kolonialistlar dip atadı:
AUDİO: İngliz-Amerikan kolonialistları häm suğış çuqmarları Ğiraqqa närsä teläwläre turında yalğışalar. Kolonialistlar bularaq alar Ğiraqnıñ bülgälängän buluın, berdäm bulmawın telilär. Bu - alarnıñ teläkläre.
Sabri äytüençä, AQŞ citäkçegendäge köçlärgä qarşı suğışu öçen Ğiraqqa törle ğäräp illärennän 5 meñnän artıq ğäräp ixtiarıyı kilgän. Kiçä Ğiraq generalı Häzim är-Rawi 4 meñläp ixtiarıy atna axırında üze belän bomba şartlatıp 4 amerikan soldatın ütergän intixarçınıñ ğämälen qabatlarğa äzer digän ide. Bügen Bäyrüttän avtobusqa utırıp Ğiraqqa 36 ixtiarıy kitte. Alarnıñ qayberläre intixar höcümnäre oyıştırırğa teläwlären belderde. Ämma bügen Britaniä saqlanu ministrı Geoff Hoon bu ğämälne faydasız xärbi taktika dip atadı. Anıñ äytüençä, mondıy höcümnär suğışqa ällä ni tä’sir itä almayaçaq. Ğiraqnıñ könyağında Britan köçläre başqaladan qala ikençe zur şähär Basra tirälärenä höcümnärne däwam itte.
BMOnıñ Azıq-tölek oyışması Ğiraq xalqın tuyındıruda zur krizis bulmas dip ömetlänüen belderde. Oyışmanıñ başqarma mödire James Morris bezdä Ğiraq xalqınıñ ixtiacların qänäğätländererlek azıq-tölek bar dide.
Naif Aqmal, Azatlıq Radiosı, Praga


text:
Yaña yılğa Rusiädä yaña "Yazmış şuqlığı"
Elekke Sovetlar berlegendä distä yıllar buyı här Yaña yıl aldınnan qabatlana torğan ber ğädät bar ide. 31 dikäber könne millionlağan keşe televizor aldına utırıp "İronia sudbı" ("Yazmış şuqlığı") digän film qarıy ide. 1975 yılda töşerelgän, sovet tormışınıñ bertörlelegen osta tänqitlägän bu film küplär öçen Yaña yıl qarşılawnıñ ber öleşe ide. Rejisser Timur Bekmambetov bıyıl şul filmnıñ däwamın töşerde.
Elekke sovet berlegendä yäşägän häm bu köyne işetmägän keşe yuqtır. Millionlağan ğailä distä yıllar buyına yaratıp qarağan, yıl sayın kötep alğan filmnar dönya mädäniätendä siräk küreneş. Tanılğan rejisser Eldar Ryazanov töşergän "Yazmış şuqlığı, yä isä Ciñel par belän!" digän film şundıylarnıñ berse.
Filmnı kürgän keşelär anıñ eçtälegen yattan belä. Jenya isemle urta yäşlärdäge ir-at Mäskäw munçasında dusları belän yaña yılnı yaxşı ğına qarşılağannan soñ, yalğışlıq belän, ber iptäşe urınına Leningradqa baruçı oçqıçqa utırtılıp cibärelä.
Sovet tormışınıñ bertörlelege xättä arxitekturada çağılış taba. Ber ük törle uramnar, yortlar, fatirlar. Üz öyemä dip qaytqan Jenya, uyanıp kitep küzen açsa, Nadya isemle ber xanımğa tap bula. Maxmırdan başı qatqan Jenya üzeneñ çit fatirda yatuın tanırğa telämi.
Menä şulay, drama qatış komediä itep yasalğan, sovet tormışınıñ bertörlelegen tänqitlägän bu film Brejnev çorınıñ ber sağışlı sürätenä äylände. Şuña da, çığışı belän qazax, Rusiäneñ tanılğan rejisserına äylänägän Timur Bekmambetovnıñ şuşı klassik filmnıñ däwamın töşerüe küplär öçen kötelmägän buldı.
"Yazmış şuqlığı. Däwam" dip atalğan yaña film konoteatrlarğa 21 dikäber çıqtı. Ul çınlap ta Jenya häm Nadyanıñ ğişıq tarixınıñ däwamı bulıp tora. Läkin alar qawışmağan. Nadya üzeneñ elekke yörgän yegetenä kiyäwgä çıqqan, şulay uq, Nadya isemle qızı üsterä. Jenya da Mäskäwgä qaytıp öylängän, anıñ Kostantin isemle ulı bar.
Yaña filmda Jenyanıñ munça dusları bu yulı anıñ üzen tügel, ä ulın, xäzer inde Peterbur şähärenä ozata. Konstantin belän yäş Nadya arasında ğışıq başlana.
Küp kenä tänqitçelär, yaña film çıqqançı uq, klassikanı yañartu tırışlığına tänqit belderde häm yaña filmnı iskeseneñ uñışsız şäwläse, dip aña tiskäre bäyä birde.
"Älbättä ul, ixlaslığı belän dä, ütemlelege belän dä berençesenä ottıra. Läkin barıber, geroylar, Sovetlar berlege belän awır yıllardan soñ närsä bulğanın belergä tırışu - qızıqlı" di tänqitçe Dmitriy Bıkov.
Qayber tänqitçelär fikerençä, berençe filmda bulğan säyäsi satira, yañasında kommersiä belän alıştırılğan. Äytik, geroylarnıñ berse Beeline isemle telefon şirkätendä eşli. Çınbarlıqta bu şirkät filmnıñ töp sponsorlarınıñ berse.
Yaña filmda xättä prezident Putin kürenep kitä, televidenie aşa xalıqqa yaña yıl qotlawın ireşterä.
Jenya häm Nadya rollären şul uq akterlar – Andrey Myagkov belän Barbara Brılska başqara.


text:
Rusiäneñ eçke eşlär ministrı Räşit Nurğaliev, Mäskäw eçke eşlär idaräse başlığı Vladimir Proninnan, Mäskäw meterosında militsiä xezmätkärläreneñ qanunsız eşlären tikşerüne taläp itte. Mäskäw studentı German Galdeskiy metrodağı militsiäneñ qanunsız qılğan eşläre turında üze başlap tikşerü yasağan. Häm alar tarafınnan höcümgä duçar bulğan. Bu cäncallı mäğlümätne berniçä gazet basıp çığardı.
Süz militsionerlar yağınnan metroda censi köçläw oçraqları turında bara. Bügenge köndä Galdeskiy awır xäldä xastaxanädä yata.


text: Taşkent. Üzbäkstannıñ Üzäk Bankı belän bergä bäyän itkän urtaq belderüendä Xalıqara Valuta Fondı şuşı ilneñ 2004-nçe yıldağı iqtisadi täräqqiaten maqtap çıqtı. Anda, eçke citeşterü külämen 7 protsentqa üsterep üzbäk xökümäte bıyıl xälitkeç noqtanı uzdı, anıñ çit il aqçası häm altın küläme 30-dan da artığraq protsentqa üste dielä. Şuşı belderü Xalıqara Valuta Fondınıñ Taşkentta ber atna buyı Üzbäkstan räsmiläre belän barğan kiñäşläşülärdän soñ yasaldı. Fondnıñ üzbäk xökümäte belän mönäsäbätläre, soñğısınıñ iqtisadi reformalarnı bik sülpän alıp baruı arqasında soñğı yıllarda şaqtıy kierenke ide. Üzbäkstannıñ iqtisadı haman da nıq üzäkläşterelgän xäldä, säwdä qağidäläre anda bik qırıs bulıp qala birä.


text:
Rusiä AQŞnıñ İran säyäsäten yaqlarğa cıyınmıy
AQŞ häm Rusiä tağın ber märtäbä İrannıñ atom eşçänlege mäsäläsendä qapma qarşı fikerdä toruların kürsätte. Bügen Mäskäwdä Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov häm AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice, İrannıñ uran bayıtu xoquqı häm mäsäläne çüşü yulları turında törle fikerlär bäyän itte.
"Atom qoralın cäyeldermäw kileşüenä kergän här ilneñ Xalıqara Atom İdaräse nizamnämäse nigezendä uran bayıtu xoquqı bar," dide Lavrov.
Condoleezza Rice isä, üz çiratında, kileşügä kerü – xoquqlar birep kenä qalmıy. İran şulay uq üz burıçların tanırğa tieş, dide:
"Bu xoquq mäsäläse tügel. Bu İranğa atom mäsäläsendä ışanu-ışanmaw mäsäläse", dide Rice.
İke il arasında şulay uq mäsäläne çişü yulı turında da fiker ayırmalığı bar.
Mäğlüm bulğança, AQŞ İrannı yäşren räweştä atom qoralı citeşterep yatuda ğäyepli. Tähran monı kire qağa. Waşington, Tährannıñ Yevropa illäre belän söyläşülärne däwam itüen teli, yuq isä – İrannı BMO İminlek Şurasınıñ sanksiäläre kötä.
Ricenıñ Mäskäwgä säfäre dä Rusiä citäkçelegennän şuşı çaralarğa xuplaw alu öçen ide. Ämma Lavrov, älege mäsälä turında Atom Agentlığınnan tış söyläşüneñ mäğnäse yuq, dip belderde:
"Xäzerge waqıtta Atom İdäräse tikşerüçeläre İranda, alar anda üzläreneñ eşläre turında idärägä xisap birep tora, häm bez, mäsäläne başqa oyışmalar qaramağına tapşırunı kiräk dip sanamıybız," dide Lavrov.
Uzğan ayda Xalıqara Atom İdäräse İran mäsäläsen xäl itkändä Rusiä tawış birüdän totılıp qalğan ide. İdärä "İrannıñ atom qoralın cäyeldermäw kileşüen ütämäwe turında" rezolüsiä qabul itkän ide. İdärä äğzaläre yañadan kiläse ayda cıyılaçaq. Anda inde İrannı İminlek Şurası köntärtibenä quyu-quymaw mäsäläsen xäl itäçäk.
Belgeçlär fikerençä, Lavrovnıñ bügenge çığışı, Mäskäwneñ AQŞ säyäsäten yaqlarğa cıyınmawın kürsätä.
alsu qormaş


text:
Osman Öztunç - Dön Yurduna
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Dön Yurduna
Etiketler : Osman Öztunç - Dön Yurduna türkü indir, Osman Öztunç - Dön Yurduna türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Dön Yurduna mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Dön Yurduna türküsü, Dön Yurduna sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Dön Yurduna bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Suları Islatamadım
Osman Öztunç - Züleyha da Kalmışım
Osman Öztunç - Kendime Bağırdım
Osman Öztunç - Yılgınlığına İnat
Osman Öztunç - Durmuş un Türküsü


text:
Rusiä BMO İminlek Şurasında İranğa qarşı çikläwlär turında süz alıp barırğa telämi
Berläşkän Millätlär Oyışmasındağı Rusiä daimi wäkile Andrey Denisov Mäskäw aşığıç räweştä İran turında BMO İminlek Şurası belderüe qabul itü zarurlığı yuq dip isäpli dide. Denisov şulay uq Rusiä ul belderüdä bernindi çikläwlärneñ dä telgä alınuın telämi di. Denisov Azatlıq radiosı sorawlarına cawaplarına cawap birde
Denisov: Alar tulısınça qatnaşa. Şuranıñ barlıq 15 äğzası da qatnaşa. Oçraşular bügen dä, bälki irtägä dä bulır.
Azatlıq: Daimi bulmağan qayber äğzalar baştaraq söyläşülärdä qatnaştırılmawların oşatmağan ide. Bu üzgärdeme?
Denisov: Berençedän wäzğiät tulısınça üzgärde. İkençedän andıy wäzğiät bulmadı da. Tema bik näzberek bit. Ul küp illärgä qağıla. Şuña kürä iminlek şurası äğzalarınıñ aña iğtibarı yaxşı añlaşıla. Ämma xikmät anıñ nindider çiklängän formatta qaraluında tügel. Bu oçraqta 5 daimi äğzası arasında. Şulay kilep çıqtı. İnde küptännän, soñğı aylarda, häm xätta yıllarda bu yünäleştä aktiv eşlägän törkem barlıqqa kilde. Anda 5 il tügel, 6 il. Altınçısı Germaniä. Yewropa öleşen 3 yıl diärlek İran belän turıdan turı söyläşülärdä qatnaşıp kilgän 3 yewropa ile wäkillek itä.
Azatlıq: Uzğan atnada BMOdağı Qıtay ilçese Wañ Guangya belän niçä märtäbä oçraştığız?
Denisov: Bu sorawğa cawap birä almıym. Bu ser saqlaw tügel. Aña cawap birü mömkin tügel. Barlıq 5 äğza belän, şul isäptän Qıtay ilçese belän dä bez härkön, bergä kiñäşmälärdä utırıp, oçraşıp, tege-yä bu tema turında söyläşkändä berniçä märtäbä aralaşabız. Ä ayırım maxsus ber oçraşu da bulmadı.
Azatlıq: İran mäs''äläsendä Qıtay belän Rusiäneñ qaraşı bertörle buluı mäğlüm. Berär ayırmalıq barmı?
Denisov: Açıqça äytkändä min Qıtay pozitsiäseneñ Rusiä qabul itmägän ber öleşen dä belmim. Hämmä närsä açıq. Bernindi yäşerü tırışlığı yuq. Qıtay da Rusiä dä İrannıñ atom programmasına bäyle tärräqiätkä reaksiädä İminlek Şurasınıñ maqsatı atom texnologiälären taratmaw turında kileşülärneñ ütälüen tikşerü öçen BMO tarafınnan tözelgän Xalıqara Atom Energiä İdaräsen köçäytü häm yaqlaw dip isäpli.
Azatlıq: Rusiä İranğa qarşı çikläwlär mäs''äläsen nindi şartlarda qararğa mömkin?
Denisov: Bernindi şartlarda da. Bez baştan yuq, häm bez genä dä tügel, mäs''älän Yewropalı partnerlarıbız da, bu turıda härtörle söyläşüne kisken kire qağabız. Bu şul qädär näzberek mäs''älä ki, aña alay alay abstrakt räweştä, berär qız Wälineñ aqçası kübräk bulsa aña kiäwgä çığar idem, ä bolay çıqmıym gidän kebek itep qararğa yaramıy. Yuq, bu bötenläy başqa oçraq. Bu oçraqta säbäp bulmıy torıp bernindi süz alıp baru mömkin tügel. Xäzer xätta bu turıda süz alıp baru öçen dä säbäp yuq.
Azatlıq: Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov ber atna çaması elek İminlek Şurasında İran mäs''äläsen qaraw deja vu yäğni elegräk bulğan waqıyğalarnıñ qabatlanuı kebek toyıla digän ide. Ul 2003-nçe yılda Ğiraqqa ğäskärlär kerü aldınnan bulğan waqıyğalarnı küz aldında tottı. Sezgä dä deja vu kebek toyılmıymı bu?
Denisov: Yuq. Bu härkemdä üzençä. Mäğlüm ki Sergey Viktoroviç çınnan da 10 yıl buyı biredä daimi wäkil buldı. Häm bu oçraqta añlawımça üzeneñ şäxsi tä''sirlären belderde. Ul çaqta min monda eşlämädem. Bu mäs''älälär belän şöğellänmädem. Häm şäxsän andıy xislär turında berni dä äytä almıym. Ä ğömümän alğanda şunı äytä alam. İminlek Şurasında bilgele ber protseduralar, bilgele ber yäşeren etärgeçlär, tege yäki bu mäs''älälärne ütkärü öçen açıq qağidälär bar. Şuña kürä waqıt-waqır deja vu xise buladı. Bu ber dä ğäcäp tügel.
Azatlıq: Iminlek Şurasında İran turında rezolütsiä qayçan qabul iteler dip uylıysız?
Denisov: Baştan şunı äytik. Bez rezolütsiä turında bötenläy söyläşmibez. Belderü turında söyläşäbez. Ul da İminlek Şurası dokumentı. Yuridik yaqtan anıñ däräcäse resolütsiägä tiñ diärlek. Waqıt kürsäter. Bu oçraqta tizlek xäl itmi. Monda beräw dä sıyfatqa zıyan kiterü xisabına aşıqmas dip uylıym.


text:
Hindstan premyer ministrı Manmohañ Siñ, Mumbay şähärendä bulğan terror ğämällären oyıştıruçılarğa tıştan yärdäm bulğan dip çitlätep Paqstannı ğäyepläde. Bügen ul Mumbayda çığış yasap, bu şartlawlarğa “çit ildän yärdäm itkännär” dide. Häm Paqstan üz yöklämäsen ütärgä, terrorçılarnı üz cirendä beteregä tieş, dide. Bu yöklämä ütälmägän oçraqta, Hindstan häm Paqstan arasında söyläşülär mömkin bulmayaçaq.
Politsia Mumbay wokzalında häm poyezdlarda şartlawlar oyıştırğan dip uylanılğan öç ğäyeplänüçeneñ nindi buluı turında mäğlumat tarattı. Bu şartlawlarda 179 keşe hälak buldı, yözlärçä keşe yaralandı.


text:
Däwlät Departamentı 12nçe maydağı intixar höcümennän soñ Suğut Ğäräbständäge ilçelek häm konsullıqlarında eşlägän personalneñ zur öleşenä häm ğailälärenä ildän kitergä quştı. Departamentlıq ildäge sivil amerikan watandaşlarına da öylärenä qaytırğa kiñäş itte. FBİ suğutlarğa tikşerü eşlärendä bulışlıq kürsätü öçen FBİ agentların cibärde.
Suğut Ğäräbstäne eçke eşlär ministırlığı belderüenä kürä düşämbe tönge şartlaularda häläk buluçılar sanı 34 .Yaralanuçılar sanı 200. Waşington AQŞ mänfäğätlärenä yaña terror höcümnäre bulır dip qurqıp , Riyad, Cedda vä Dahrandağı ilçelek häm konsulluklarındağı bik kiräk bulmağan diplomat ,personal häm alarnıñ ğailälärenä öylärenä qaytıp kitergä quştı . Höcüm öçen cawaplılıqnı älegä ber törkem dä üz östenä almasa da AQŞ ve suğut räsmiläre koordinatsilängän höcümnärne Äl Qaida törkeme oyıştırdı dip farazlıylar. Prezident g.Bush Kiçä Missouri Ştatında jurnalistlarğa (audio)
Bu pıçraq aktnı ışanuları näfrät kenä bulğan cinayätçelär oyıştırdı. Quşma Ştatları cinayätçelärne tabaçaq, häm alar Amerikan yustitsiäseneñ närsä ikänen öyränäçäklär.
Riyadta xakimiättäge Al Suğut ğailäse dä häcümne kisken süzlär belän xökem itte. Şäxzadä Abdulla bin Abdul Aziz höcümne oyıştıruçılar häm anıñ artında toruçlarnı islam vä keşeçelek bäyälärennän yıraqlaşqan ,cähännemlek keşelär dip atap, , bez şartlaular öçen cawapılılarğa şundıy orım yasıyaçaqbız ki , alar yañadan andıy aktlar oyıştıra almayaçaq dip söyläde. AQŞ räsmiläre ğomumän mönäsäbätlär naçar bulmasa da kiçä suğut xakimiätlären terrornı tuqtata almauda häm ğailäneñ qayber äğzaların radikal möselman törkemnärenä finans yardäme birüdä ğäyepläp çıqtı. Sonğı waqıtlarğa qädär suğut xakimiätläre äl Qaida kebek oyışmalar patşalıqta yuq, alar monda aktivlıq kürsätä almıy dip belderep kilde. Ämma ütkän atnda suğut iminlek köçläre şiklänelgän 19 keşeneñ räsemnären basıp çığardı. Riyadta küpläp şartlağıç maddälär tabıluın belderde. Eçke eşlär ministırı kiçä şartlau Colin Powellnıñ patşalıqqa vizitına qarağanda kübräk bu qorallar belän bäylängän dip äytkän ide. FBİ direktorı Robert Müller bugen agentlar törkemeneñ Riyadqa cibärelüen häm alarnıñ ezläre yuğalğan 19 keşene tabu eşendä suğutlarğa yardäm itäçägen belderde. Kiçä planlaştırılğanıça Riyadqa kilgän däwlärt sekretarı powell ( audio)
Bu bik yaxşı oyıştırılğan terror höcüme ,bezneñ köräşkän doşmannıñ tabiğaten kürsätä dip söyläde.
Düşämbedäge höcümneñ motivaları açıq anıq bilgele tügel.Küpkenä analitiklar bombalauĞıraq suğışı öçen üç alu dip äytsä, ikençelräe çın hädäf suğut xökümäte häm anıñ reformalar omtılışı digän qaraşta.Kuweitte çığa torğan Al Qabas nasamsı Äl qaida , amerikan xärbiläre Suğut Ğäräbstännän çığıp kitsä dä ,operatsiälär tuqtalmayaçaq digän signal cibärergä teläde dip ışana. Ütkän ayda AQŞ cäy azağında ğäskäriläreneñ bik zur öleşe annan kitäçäk dip iğlan itkän ide.Ämma belgeçlärWaşington_Riyad arasında xärbi xezmätäşlek tiz genä tuqtalmas digän qarıy.Waşingtonda qayber senatorlar Bushnı Ğıraq suğışı iqtibarnı xalıqara terrorğa qarşı köräştän çitkä cälep itte dip tänqitläp çıqtı.
Färidä Xämit, Praga


text:
İrannıñ Xalıqara Atom Energiäse Agentlığındağı räsmi wäkile Ali Akbar Salehi Tährannı atom qorılmalarında kötelämägän tikşerülärgä rizalaşırğa çaqırdı.
Salehi atom qorılmaların aldan xäbär itmi genä kilep tikşerülär qayber problemalarnı beteräçäk häm İrannıñ atom programması turındağı xalıqara borçılularnı yuqqa çığaraçaq dide.
Salehi fikerençä, bu mäs'älä agentlıqnıñ sentäber ayında ütäçäk utırışında çişelergä mömkin.
Salehinıñ älege belderüenä qädär bügen İrannıñ atom programması süzçese Xalil Musavi wazıyfasınnan kitkänlegen häm anıñ kitüenä citäkçelekneñ çärşämbe könne ük rizalıq birgänlegen iğlan itte.
Anıñ ni öçen kitkänleğe äytelmäde. Bügen İran studentlarınıñ xäbär agentlığı İran Atom Energiäse Oyışması süzçese itep Sabir Zäniannıñ bilgelänüe turında belderde. Soñğı arada İranğa Atom texnologiälären taratmaw turındağı xalıqara kileşüneñ östämä protokolın imzalaw taläbe belän qatı basım yasala. Bu protokol İrannıñ atom qorılmalarında qatıraq tikşerülär ütkärü mömkinlege biräçäk. Waşington Tährannı atom qoralına iä bulırğa tırışuda ğäyepli. İran bu ğäyepläwne kire qağa.


text: Bagdad. DHL şirkäteneñ yök oçqıçı, aña raketadan ut açılğannan soñ imin genä Bagdad hawa alanına utıra alğan, Ğiraq başqalasındağı ber xärbi wäkil süzlärenä qarağanda, oçqıçqa cirdän SAM-7 raketası cibärelgän, näticädä anda yanğın çıqqan, läkin oçqıç imin genä kire Bagdad hawa alanına töşep utırğan. Yaralanuçılar yuq dip xäbär itelä. Bügen irtäräk Ğiraq başqalası tirälärendä tağın ike intihar höcüme yasalğan, Bagdadnıñ tönyağında politsiä qorılmaların şartlatu näticäsendä kimendä 16 keşe hälak bulğan.


text:
Kürgäzmä bik qızıqlı formatta eşlängän. Anda kilgän härkem üzeneñ rayonı häm anıñ sulıqları belän tanışa ala.
– 2016 yıl tabiği sulıqlarnı saqlaw yılı. Şul uñaydan Ekologiä häm tabiği baylıqlar ministrlığı belän bergä şuşı proyektnı ğämälgä aşırırğa buldıq. Maqsatıbız: respublikabıznıñ susaqlaw zonalarına iğtibar yünältü, alar belän tanıştıru, – di Tabiği tarix muzeye citäkçese Olga Maqarova. – Älege kürgäzmä ğadi genä tügel, bez qunaqlarğa mini-kvest ütärgä dä täqdim itäbez.
Proyektnı äzerlägändä belgeçlär üzläre öçen dä şaqtıy qızıqlı dönya açqan. «Tatarstan buyınça öç meñnän artıq yılğa ağa. Min moña qädär şulay küpter, dip uylap ta qaramağan idem. Alarnıñ isemnäre dä bik üzençälekle. Küp kenä yılğalarnı yazuçılar üzläreneñ äsärlärenä kertkän. Şiğer, kartinanıñ nigezendä dä şul uq sulıqlar yata. Bu mäktäp uquçıları öçen bik qızıqlı foto-säyäxät», – di muzey citäkçese.
Proyektnı äzerläwgä biş aylap waqıt kitkän. Kiräkle mäğlümatnı Ekologiä ministrlığı, Qızıl Kitap, internettan da ezlägännär. Ekoloğlar, balıqçılar cämğiätläre belän dä elemtägä kerergä turı kilgän. Üzeñ yäşägän töbäk tarixı, anıñ kürkäm urınnarı, yılğa-külläre turında cirle xalıqtan da kübräk belüçe yuq, bilgele. Bu eştä dä iñ bay mäğlümatnı häm iñ uñışlı fotolarnı şul cirlektä yäşäwçelär cibärgän.
Kürgäzmä oktäber axırına qädär eşläyäçäk. Hawa torışı qomaçawlamasa, sulıqlar belän noyäberdä dä tanışıp bulaçaq.


text: Rusiäneñ keşe xoquqları ölkäsendä maxssu wäkile Vladimir Lukin Başqortstan militsiä citäkçelärenä kisken tänqit belderde. Anıñ mäglümätenä qarağanda, Blagoveçenski qalasında 500dän artıq keşe militsiä bülegenä kiterelep qatı qıynaluğa duçar itelgän. Bu xällärne ul Başqortstanda "kümäkläp keşe xoquqların bozu" ğämäle dip atadı. Anıñ süzlärençä, bu ezärlekläwlär, bilgesez keşelär 3 militsiä xezmätkären qıynağannan soñ başlanıp kitkän. Çärşämbedä Vladimir Lukin Başqortstanda keşe xoquqları torışın Rusiäneñ Eçke Eşlär ministrı Räşit Nurğaliev belän tikşerde. Nurağliev süzlärençä, Başqortstanda bulğan xällärne tikşerü öçen anda maxsus belgeçlär törkeme cibärelgän.


text:
Ukraina premyer-ministrı Mäskäwdä
"Rusiä häm Ukrainadağı çit il partnerlarıbızğa – privatizasiä näticälären yañadan qaraw bulmayaçaq, dip açıqça belderdek", dide Yexanurov.
Bu xaqta Yexanurov Mäskäwdä Rusiä xökümäte başlığı Mixail Fradkov belän oçraşudan soñ belderde. Yexanurov, xezmättäşlek "ğämäli" bulırğa tieş, dide. Fradkov İnterfax mäğlümat agenıtlığına, Ukraina häm Rusiä energetika ministrlarına Ukrainanıñ tabiği gaz täminatı tiräsendä çıqqan kierenkelekne çişü eşen tizlätergä quşılaçaq, dip belderde. Ukraina häm Rusiä prezidentları Viktor Yuçenko häm Vladimir Putin, telefon söyläşüendä ike il arasında tamojnya ütüne ciñeläytü öçen çaralar kürü turında söyläşkän. Soñınnan Putin Ukraina premyerı belän oçraştı.


text: Başqalada polisiä häm sönni ğısyançılar arasında bulğan bäreleşlärdä bügen kimendä 21 şiği suğışçısı häm ike polisiä xezmätkäre häläk buldı. Xäbärlärgä qarağanda, şiği ruxanie Moqtada as-Sadrnı yaqlağan Mahdi ğäskärläre, polisiäne, totqınlıqta bulğan ber äğzalären qotqarırğa yärdäm itüne sorağan. Ğısyançılar arasında yuğaltular turında älegä mäğlümatlär yuq. Bağdadnıñ könçığışında, kiçä şartlawda ike xärbi häläk bulğan. Ukraina saqlanu ministrlığı xäbär itüençä, Ğiraqta Ukraina tınıçlıq saqlaw köçläreneñ 3 ğäskärie minada şartlap cärähätlär alğan.


text:
Omski “Tatar dönyası” gazetasınıñ çirattağı sanı çıqtı
Bu könnärdä Omskida näşer itelä torğan “Tatar dönyası” gazetasınıñ çirattağı 6 sanı dönya kürde. 8 bittän torğan bu aylıq basma Omski ölkäseneñ iñ yıraq poçmaqlarında yäşäwçe uquçılarına da citkerelep toruçı berdänber tatar gazetası bulıp tora. “Tatar dönyası” gazetası eşmäkär Tamir äfände Alimbaev isäbenä çığarıla häm aldan cıyılğan isemleklär buyınça poçta xezmäte aşa xalıqqa buşlay taratıla.
Bu sannıñ eçtälegenä kilgändä, anıñ berençe häm soñğı bitlärendä ölkädä ütkän Sabantuylar turında mäqälälär, bäyräm waqıtında eşlängän fotoräsemnär urnaştırılğan. İyün ayında Omski ölkäsendä Sabantuylar Tara rayonınıñ Säitovo häm Bol''şereç''ye rayonınıñ Ülänkül awıllarında ütte. Bu awıllarda ütkän bäyrämnär turında külämle mäqälälär Omski pedagogiä kölliäteneñ tatar tele uqıtuçısı Gölsinä Axmerova häm Taranıñ tatar üzäge metodistı İldar Mamatov tarafınnan yazılğan. İke mäqälädä dä Sabantuylarnıñ yuğarı däräcädä, oyıştırılğan töstä ütüläre, oyıştıru eşlärendä xalıqnıñ küpläp häm teläp qatnaşuı, awıl xalqınnan büläk cıyunıñ üze matur ber bäyrämgä äylänüe assızıqlanğan. Avtorlar ike awılğa da bäyrämnär ütkärüdä matdi yärdämneñ Omskinıñ Neft'' eşkärtü predpriätiese direktorı İldus Särvärov tarafınnan kürsätelüe turında belderälär.
Gazetanıñ ikençe bitendä Omski ölkäseneñ qayber tatar awıllarında ber kürkäm ğämäl– xäter könnäre ütkärelä başlawı turında mäqälä urnaştırılğan. Mondıy çara ütkäreläse awıllarda cäy başında xalıq kümäk köç belän ziratnı tözekländerü, cıyıştıru kebek eşlär başqara. Bilgelängän ber köndä zirat yanında kümäkläp Qor''än uqu, doğa qılu oyıştırıla häm şulay uq kümäk köç belän aş-su äzerlänä. Mäkälädä xäter könnäreneñ bıyıl Bol''şereç''ye rayonınıñ Tusqazan, Yälankül, Çernalı, Qaraqül häm Ülänkül awıllarında ütkärelüe turında yazılğan.
“Tatar dönyası” gazetasınıñ inde öçençe sanında rättän Musa Cälilneñ 100 yıllığı uñayınnan mäqälälär basılıp kilä. Bu sanda şağirneñ ulı Al''bert Cälilov turında “Tatarstan” jurnalınnan berniqädär qısqartılıp alınğan mäqälä urnaştırılğan. Gazetada may ayında Tömän şähärendä 9-nçı Söläymanov uquları qısalarında uzdırılğan fänni-ğamäli konferensiä turında da külämle genä mäqälä bastırılğan. Anda Tatarstan, Tömän ğalimnäreneñ häm Omski delegatsiäse wäkilläreneñ fikerläre urın alğan.
Gazetanıñ tağı ber säxifäsenä tuqtalıp ütäsem kilä. “Töşlärgä genä kergän güzäl şähär” digän baş astında çıqqan mäqälädä ölkä xakimiäte xezmätkäre Zifa Şarıypova küptän tügel Qazanğa yasağan säyäxäte turında yaza. Anda ul xıyalında yörtkän Qazan belän tanışuı, tarixi urınnarda buluı, şähärneñ güzällegenä soqlanuı turında xislänep häm ğorurlanıp yaza. Mäqäläne uqığanda Zifa xanım belän bergä şähär uramnarında yörgän kebek bulasıñ.
“Veteran yazmaları” digän baş astında Bol''şereç''ye rayon üzägendä yäşäwçe Şäwkät abıy İnoyatov awır tormış yulı – ätiseneñ Stalin zolımına elägüe, üzeneñ suğıştan awır yaralanıp qaytuı, annan soñ ğömeren balalar tärbiäläwgä bağışlawı turında yaza. Xäzerge waqıtta layıqlı yaldağı bu olpat veteran şiğerlär yazu belän mawığa, gazetada anıñ ber şiğere dä birelgän.
Gölçäçäklär tuğan telgä
İrken yul açsın ide.
Seberdäge tatarlarğa
Cırlarım oçsın ide.
dip belderä Şäwkät abıy tuğan telenä, üz xalqına bulğan mäxäbbäten.
“Mädäniät uçağı niçek yäşi” digän baş astında Omskida yäşäwçe otstavkadağı xärbi Asqat Quramşin ölkä milli-mädäni moxtariäteneñ bügenge xaläte turında borçılıp yaza. “Qızğanıçqa qarşı uzğan yılda anda eşlär moxtariät urnaşqan binanı saqlap qalu probleması belän şöğellänüdän yıraq kitä almadı... Ğomumän alğanda moxtariät tatar mädäniäteneñ üzäge bulırğa tieşter bit!? Anda barırğa keşelärneñ yöräge aşqınıp torırğa tieşter, labasa?”dip yaza Asqat äfände.
Gazetanıñ yañalıqlar rubrikasında milli häm cirle mäğlümat çaralarınıñ küptän tügel Qazanda oyıştırılğan II kongressında “Tatar dönyası” gazetasınıñ möxärrirläre qatnaşuı turında mäğlümat birelgän. Kongress barışında alar törle töbäklärdän kilgän qayber tatar gazetaları möxärrirläreneñ Omski gazetasına qarata fikerläre belän qızıqsınğannar. Qayber fikerlärne “Azatlıq” tıñlawçıları iğtibarına da citkeräsem kilä.
“Tatar dönyası” gazetasına qarata fikerlären Orenburgnıñ “Yaña waqıt”, Samaranıñ “Berdämlek”, Çuaşstan Respublikasınıñ “Waqıt” gazetaları baş möxärrirläre Fännür Gaysarov, Rafqat Ähliullin, Färit Gıybatdinov, “Region-Tömän” teleradioşirkate kommentatorı Nail Alan, Tübän Novgorod ölkäseneñ “Awılım xäbärläre” İcat yortı baş möxärrire Kamil Fätqullin belderdelär.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Tatarstanlılar Penza ölkäsendä yöri
Penza ölkäsendä tatarlar şaqtıy yäşäsä dä, milli gäzitläre çığudan tuqtağan, tatar tele uqıtılmıy. Şähärdäge tatarlar erep yuğalu aldında tora.
İkençe yaqyan qarağanda, ataqlı Eläzän awılı da şul yaqta urnaşqan. Bu töbäk tatarlarınıñ tırışlığı, xätta çit il bazarlarında säwdä itä belüe, zamança yäşi belüe turında Tatarstan gäzitläre zamanında küp yazdı. Annan soñ inde 1 yıl ütte. Ul yaqlarda xällär üzgärgän mikän? Rusiä tatarlarınıñ milli-mädäni avtonomiäse wäkilläre, Qazanğa äylänep qaytqaç, bu sorawğa cawap birerlär. Penza tatarlarınıñ yäşäyeşe turında tulıraq mäğlümat alu öçen, bezneñ sişämbedäge tapşıruıbıznı tıñlağız.
Bikä Timerova, Qazan


text:
Keşe xoquların yaqlawçı xalıqara Human Rights Watch törkeme İranda niätlängän eş taşlaw aldınnan totqarlanğan yözlärçä avtobus yörtüçene häm berniçä hönär berlege oyıştıruçısın irekkä çığarırğa çaqırdı.
Hönär berlegendä äğza bulğan avtobus yörtüçelär hönär berlege citäkçese Mansur Ossanlunı irekkä çığaru häm hönär berlegeneñ eşçänlegen tanu taläpläre belän 28-nçe ğinwarda eş taşlaw oyıştırdı.
Human Rights Watch äytüençä, totqarlanğannarğa räsmi ğäyepläw dä belderelmi, advokatlar belän söyläşü mömkinlege dä birelmi.
Human Rights Watch äytüençä Ossanlu 22-nçe dikäberdä totqarlanğan, aña da ğäyepläw belderelmi, advokatlar belän söyläşü mömkinlege birelmi. AQŞ däwlät departamentı da İran xökümäteneñ soñğı berniçä atnada aftobus yörtüçelärneñ tınıç demonstratsiälären köç belän taratuın ğäyepläp çıqtı.


text:
Ayatolla Ali äs-Sistani kiçäge faciğadan soñ xalıqnı berdämlek häm tınıçlıqqa çaqırdı
Eteş-törteş çıqqan küperdän yıraq tügel yäşägän Möhammäd al-Qaissi, wazğiätne menä niçek añlattı:
"Häläk bulğannarnıñ ğailäläre qoyaş bayığançı häm mäyetlär mäçetkä kiterelgänçe öylärennän çıqmadı. Bulğannarnı añlatırlıq süz dä tabıp bulmıy. Bu – böten möselmannar öçen zur faciğa," dide Qaissi.
Ğiraqta 3 könlek mätäm iğlan itelgän.
Şiğilärneñ yuğarı ruxanie Ayatolla Ali äs-Sistani xalıqnı berdämlek häm tınıçlıqqa öndäde. Qayebr räsmiläre eteş-törteşkä kitergän intixarçı turındağı xäbär taratuda sönnilärne ğäyepläde. Ämma küperdä suğışçılar buluı turındağı xäbär raslanmadı.


text: Haagtağı xalıqara tribunal Slobodan Miloşeviçnıñ ağulanudan wafat bulğan digän şiklänülärgä cawap itep, belgeçlär tikşerüen iğlan itte häm bernidi dä ağulanu bulmağan dip belderde. Bügen Belgardnıñ Revolyutsiä muzeyenda Yugoslaviäneñ elekke prezidentı belän xuşlaştılar. Miloşeviçnı şimbädä tuğan şähäre Pocarewasta cirläyäçäklär. Xärbi cinayatlärdä häm genosidta gäyeplängän Yugoslaviäneñ elekke citäkçese, Haagadağı xalıqara mäxkämä törmäsendä 11 martta yöräk öyänägennän wafat buldı. Serbiäneñ oppozitsiädäge qayber säyäsätçeläre anı ağulağannar dip raslağan ide.


text:
Fälästin säyäsi törkemnäreneneñ üzara köräşe 17 keşeneñ gömeren özde
Bäreleşlärdä 17 keşeneñ ülemennän tış, tağın 40 keşe zıyan kürgän ide. Şulay uq, ike törkem tarafdalarınıñ urlanuı açıqlandı. Hamastan 18 keşe, Fatahtan 5 keşe urlanğan. Mäxällä citäkçese Abu Salman Muganee, xärbi çarlarnı tuqtatrığa häm ike yaq arasında kierenkelekne kimetü yünäleşendä xäräkät itärgä çaqırdı. Hamas citäkläreneñ berse Ayman Taha köç qullanu tuqtatıluyına ömet belderde. “Bez mäsäläneñ çişeleşe nindi bulır, äytä almyıbız, amma, uramnarda qarşılıq belderüne tuqattu häm xällärne cäyğa salu turında gomum fälästin kileşüe bar”.- dide Hamas wäkile Ayman Taha. Hamas häm Fatah arasındağı kiernekelek, Prezident Mäxmüt Abbasnıñ waqıtınnan alda saylawlar iğlan itü mömkinlege turında beldergännän soñ artıp kitte. Comğa könne Abbas, ike yäki öç atnada söyläşülär nindi bulsa nätciälär birmäsä, saylawlar ütkärergä planlaştıruın äytte.


text:
Yawız İvan : «Bezneñ telebez betep kilä. Sez üzegez beläsez, telen yuğaltsa, millät bette digän süz. Monda millätlärneñ tigez xoquqı turında söyläşep utıru ul buş süz. Xäzer bezneñ 20-30 meñlek tirajlı öç-dürt gäzitebez qaldı. Urıs milläte can aqırıp yılıy. Şuña kürä, ul xäzer qara yanıp kön-tön eçä başladı. Bolay ide meni ul urıs xalqı? Ul xäzer Allasın da, pobın da onıttı... [İdel jurnalı, «Tatar imperiäse» satirik äsärennän]
Tuqay bülägen däğwälawçılar turında çığışlar matbuğat häm başqa mäğlümat çaralarında dönya kürde. Mädäni comğa gäzitendä «Tuqay bülägen däğwälawçılar» digän säxifädä bu atnada «Serle tayaq, neçkä zäwıq, yaqtı talant iäse» dip isemlängän yazma dönya kürde. Bu mäqälä «La Primavera» orkestrınıñ citäkçese Röstäm Abäzovnıñ icatına bağışlana. Ul dirijer ğına tügel, ul äle talantlı skripkaçı da. Şuşı büläkkä ul Salix Säydäşevqa bağışlanğan simfonik konsertı öçen täqdim itelä. Sänğät fännäre doktorı Zemfira Säydäşeva yazğança, bu konsertnı açışqa tiñlärgä bula. «Bu konsert Säydäşev äsärläre paradı räweşendä tözelmägän, ä barlıq nomerlar teatral`lek çalımnarı, yaña texnik mömkinleklär belän berböten tamaşağa berläşterelgän, tuplanğan ide.» - dip istälekläre belän urtaqlaşa ul. Zemfira Säydäşeva üz yazmasında «Röstäm Abyäzovnıñ sänğät citäkçese bularaq eşçänlege Tatarstannıñ muzıka sänğäte üseşenä yaña ömetlär bağlarğa mömkinlek birä» digän fiker belderä. Şähri Qazan gäziteneñ İlhamiät quşımtasında da däräcäle büläkne däğwalawçı ike keşe turında yazmalar basılıp çıqtı. «Teatrda – tarix sabağı» isemle yazma Kärim Tinçurin isemendäge tatar däwlät drama teatrnıñ baş rejisserı Räşit Zäğidullinğa bağışlanğan ide. Anıñ avtorı Alsu Wälullina şul rejissernıñ Bertolt Brext äsäre nigezendä quyılğan «Kuraj ana häm anıñ balaları» spektakle «soñğı yıllarda iñ istä qalırlıq mädäni waqiğa» itep bäyäli. Rejisser ğına tügel, töp rol`ne başqarğan aktrisa İslamiä Mäxmütovanıñ başqaru ostalığı da soqlanu, maqtaw qazana. Şuşında uq, Gölşat Zäynäşevanıñ da «Nihayät!» dip isemlängän yazmasına iğtibar itmi bulmıy. «Nihayät, K.Tinçurin isemendäge tatar däwlät drama häm komediä teatrına iğtibar!...» dip başlıy ul üz çığışın. Gölşat Zäynäşeva büläkkä täqdim itelgän spektakl`neñ aktuallegen bilgeläp ütä, Kuraj ananı başqarğan İslamiä Mäxmütova akterlıq icatında ber basqıçqa yuğarı kütärelde, digän bäyä birä. Şağirä Gölşat xanım fikerençä, rejisser Räşit Zäğidullin da, aktrisa İslamiä Mäxmütova da Tuqay bülägenä hiçşiksez layıq. Menä anıñ çığışınnan ber özek:
«Premiä birü komitetı äğzälärenä äytäse maxsus süzem bar: qızğanıç, büläklär, premiälär birgändä, bezdä ni öçender xatın-qızlarğa çirat citmi, berençe çiratta ir-yeğetlär ala. Ğ.Tuqay premiäsen alğan xatın-qızlar barmaq belän genä sanarlıq. Bu fikerlärne istä totsağız ide häm İslamiyä Mäxmütovağa G.Tuqay isemendäge däwlät premiäsen birsägez ide. Räşit Zäğidullin häm İslamiyä Mäxmütova – Tinçurin teatrın qorıç bağanaları. «Kuraj ana häm anıñ balaları» spektakle öçen alarnıñ här ikesenä dä G.Tuğay premiäse bireler dip ışanam.» - dip yaza Gölşat Zäynäşeva.
Şuşında uq «Küñel tiränlege» digän yazma urın aldı. Anıñ avtorı filologiä fännäre doktorı Nurmöxämmät Xisamov üz çığışın şağir Zinnur Mansurov häm anıñ icatına bağışlıy. Başta ul Tuqayğa räxmät äytä, «aprel` ayı kerdeme – ädäbi fikerebezdä ğäcäyep ber canlanış başlana», dip yaza. «Zinnur Mansurov şiğriäte üzençälekle, läkin anıñ üzençälege närsädä soñ disägez, cawap tapmasız», dip fikerläre belän büleşä Nurmöxämmät Xisamiov. Menä anıñ çığınnan ber özek:
«Zinnur Mansurov – tirän kiçereşle, az süzle şağir. Ul uyların açıp, süzen äytep betermi. Uquçınıñ üzenä uylanırğa qaldıra. Anıñ ictimaği qolaçlı şiğerlärennän başlap intim mäxäbbät şiğrilärenäçä ser tulı. Serlelek bezneñ böyek klassiklarıbızdan torğan kilä torğan sänğäti, talantlı sıyfat. Tuqayda, Därdmändtä, Xäsän Tufanda küp şiğerlär ser tulı. Därdmändneñ «Korab»ın bügengäçä açıp beterä alğanıbız yuq. Añardağı mäñgelek fiker-xis mayasın kiler buınnar da aça-aça baş watar äle.»
Şağirneñ «Küñel säfäre» digän cientığı büläkkä çığarıla. Mäqäläneñ avtorı şuşı cientıqqa kergän şiğerlärgä yuğarı bäyä birä häm şağirneñ kitabın dönyanıñ ğämnäre buylap zur säyäxät belän tiñli.
Gölşat Zäynäşeva xatın-qızlarğa Tuqay bülägenä bik siräk birelä, dip zarlanıp alğan ide. Färidä Xäsyänovanı büläkkä täqdim itkän keşelär dä näq şulay uylıy axrısı. Pecпyблиka TaTapcTaH gäzitendä şuşı rässam xanımnıñ icatına, äsärlärenä, balalar kitapların bizäw eşenä bağışlanğan yazma dönya kürde. Mäqäläneñ avtorı, sänğät belgeçe Güzäl Wälieva-Söläymanova Färidä Xäsyänova Tuqay bülägenä hiçşiksez layıq digän fiker ütkärä.
Tuqay bülägenä nämzätlär belän bergä matbuğatta, bu atnada, şağirneñ üze turında da yazdılar. BpeMя и дeHbrи gäzitendä «Aprel - Tuqay ayı» digän ruxta häm Tuqaynıñ Qazandağı ezlärenä bağışlanğan yazma basılıp çıqtı. Mädäni comğa atnalığında da Tuqaynıñ tuğan köne iskä alına. Basma «Tuqay muzeyınnan xatlar» digän külämle yazmanıñ berençe öleşen täqdim itä. Xatlarnıñ avtorı - muzey citäkçese Möcip Nizamiev. XİX ğasır axrı XX ğasır başı arxitekturası häykäle bulğan muzey binası böten Tatar Bistäsenä yäm birep tora. Möcip Nizamiev xalıqta «Şamil yortı» dip yörtelgän bu binanıñ tarixına tuqtala. Bu yort turıda berençe xäbär 1865 yılğa qarıy. Arxivta bu yort 1nçe gildiä säwdägäre, millioner, ximayaçı İbrahim İsxaq ulı Appaqov milkendä bulğan dielä ikän. Şuşı säwdägärneñ Bibimäryämbanu isemle 18 yäşlek qızı bula. Ul anı otstavkadağı general-mayor Möxämmätşafiq Şamilğä kiyäügä birä. Häm qıznıñ birnäse - şuşı yört bula. Möxämmätşafiq Şamil ul isä Kavkaz tawlarına azatlıq köräşen alıp barğan ataqlı imam Şamilneñ urtançı ulı bulğan ikän. Şulay itep bu bina «Şamil yortı» dip yörtelä başlıy. Tatar bistäse ğasır başında zur yanğınnar kiçerä, şuşı yortta zıyan kürä, anıñ diwarları ğına torıp qala. Yewropa arxitektorlarına mökibbän kitkän Bibimäryämbanu yortnı üzgärtep-tözätep salğanda, ingliz pulatlarına oxşatırğa tırışa.
Zamanalar üzgärä. «Şamil yortı» konditer fabrikası xucası Waliulla İbrahimov qulına küçä. Älekke zaman bayı turında Möcip Nizamiev bolay yaza.
««Waliulla İbrahimov häm anı tuğanı»nıñ säwdä yortı kiñ qolaç cäyä. 1913 yılda bu şirkät « Bäxet açqıçları» isemle känfit çığara başlıy. Häm, ni xikmät, 1913 yılnıñ 5 aprelendä ( iske stil belän) Tuqay wafat bulğaç, şuşı şirkät çığarğan känfit tartmasınıñ tışlığında Tuqay räseme birelä. Sovet xakimiätläreneñ berençe yıllarında uq, Wäliulla İbrahimov 15 protsent kontributsiä tülägän, möselman xäräkätenä yärdäm itep kilgän. 4 balasınıñ yazmışı öçen borçılıp, 1929 yılda ul Törkiä aşa Amerikağa kitä häm San-franssiko şähärenä barıp töplänä. Anda anıñ Zäki häm Ğali isemle ulları, Märziä isemle qızı tua.» - dip yaza Möcip Nizamiyev Mädäni comğa gäzitendä.
Äytkänemçä, Mädäni comğa da bu atnada mäqäläneñ berençe öleşe genä dönya kürde. Kiläse sanda avtor bu yortnıñ Tuqay arasında nindi bäyläneş barlığı xaqında söyläp birergä wäğdä itä.
Matbuğat küzätüeneñ axırında qayber jurnallarnıñ yaña sannarına küz salıyq.
«Qazan jurnalına 10 yäş» digän şiğar belän açılıp kitä älege jurnalnıñ soñğı sanı. «Qazan qalasına 1000 yıl» digän säxifädä «Minem mäxäbbätem Bolğar» digän yazma dönya kürde. İsemennän kürengänçä bu yazmada süz Bolğar, anda saqlanıp qalğan borınğı xäräbälär turında bara. Jurnalnıñ tışqı bitendä Mars Rafiqovnıñ fotoräseme bastırılğan. 12 aprel`, kosmonavtika köne ikänen iskä alsağız, Mars Rafiqovnıñ iseme dä xäteregezgä töşär, bälkem. Jurnalda Mars Rafiqovnıñ «Bez «X» otryadındağı yegetlär» digän kitabınnan özeklär basılğan. Mars Zakir ulı Rafiqov ğälämgä kitärgä äzerlänüçe 20 keşeneñ berse bulğan. Ul ğälämdä oçu öçen tulı äzerlek ütkän häm berençe oçunı oyıştıru eşenä zur öleş kertkän, dielä älege yazmağa kereş öleşendä. Şuşında da uq Vladimir Vısotskiynıñ Tatarstanda niçek itep konsertlar quyuı turında tarixi yazmalar dönya kürgän.
Qazan utları jurnalınıñ tışlılığında Yaña Qırlayda ütkän şiğer bäyrämeneñ fotosuräte dönya kürgän. Yaña aprel` sanı Robert Äxmätcannıñ «Ofıq artı ofıq» dip isemlängän şiğerlär tuplanması belän açılıp kitä. Şunda uk Rafael Sibatnıñ «İnabät» digän fälsäfi romanı, Rawil Raxmanineñ «Şağirneñ yazmış keläme» isemle ädäbi tänqite dönya kürde. «Nänilär dönyasında» digän säxifädä Aygöl Nuretdinovanıñ «Börketle qıya» digän äkiäte basılıp çıqtı.
İdel jurnalınıñ yaña sanı isä bötenläy kötelmägän räweştä, añaça bizälgän häm «Şayan san» digän isem belän basılıp çıqtı. İdelneñ 13,5 yarımlıq tarixında bu berençe şayan san, dip yazılğan jurnalnıñ soñğı bitlärendä. Kiläçäktä dä mart sanın şulay şayan itep çığarırğa isäpläp toralar «İdel»lelär. Anda şulay uq jurnal iğlan itkän «Şa-yarış –2» digän yumor ostalarınıñ yarışınıñ yomğaqları da basılıp çıqqan. Mäsälän, oyıştıruçılar 1nçe urınnı berkemgä dä birmägän. Anıñ qarawı ikençe urınğa ike keşe layıq bulğan. Läbib Leron jurnalda yıl däwamında basılıp kilgän äsärlär öçen, ayırım alğanda «Skelet. Saqlıq kassası. Käläş yäki Napoleon» digän häm başqa şundıy parodiälär öçen ciñü yawlağan. Tufan Miñnullinğa bu büläk «Minhac macaraları» digän robağıylar öçen birelgän. Öçençe urınnı İlfaq Şihapov alğan bulğan. İrek Zäki-Canıy häm Äxät Safiullin şulay uq jurnalğa yartı yıllıq äbünä häm diplomnar belän büläklängän. İnde jurnalnı aqtaruğa küçik, Näbirä Ğimatdinova üze äytmeşli «matur» mäzäklärne terkäp, uquçılar iğtibarına täqdim itkän. Annan soñ Rädif Säğdineñ «Karyera qıl östendä» dip isemlängän satirik xikäyäsen uqırğa mömkin.
Şuşında uq, Rif Bädrievnıñ Tuqaynıñ äsärenä oxşatıp «İrek mäydanı, yähüt ör-yaña Kisekbaş» şayan poeması belän tanışırğa qızıq bulır. Jurnalda şulay uq, İlfaq Şihapovnıñ häm Tufan Miñnullinnıñ äsärläre dönya kürde. İldüs Xucinnıñ «Kreml’dä ığı-zığı» digän xıyalıy xikäyäse säyäsät belän qızıqsınuçılarğa qızıq bulır. Anıñ xikäyäsendä Tatarstan häm Rusiä Prezidentları, Däwlät Duması spikerı häm başqa säyäsätçelär qatnaşa. Şunısı qızıq, moğcizalı xällärdä qatnaşuçılar soñğı xäbärlärne Azatlıq radiosınnan belep tora. Ä menä Almaz Xämzäneñ «Tatar imperiäse» digän yazması «tarixi waqiğalar pafos bulıp qabatlana» digän fikerdä toruçılarğa uylanırğa azıq birer. Äsärdäge waqiğalar cir astında bara. Anda Çıñğız xan, Ütämeş, Söyembikä, Yawız İvan, Petr İ, Napoleon, Lenin, Mao-tsze-Dun, Stalin häm başqa şundıy tarixi şäxeslär qatnaşa. İmeşter, cir astında tatar imperiäse tözelgän häm andağı waqiğalar xäzerge tormışnıñ näq kiresen qabatlıy ikän. Menä mäsälän Yawız İvannıñ Böyek Tatar imperiäseneñ parlamentında yasağan çığışınnan ber özek.
«Bezneñ telebez betep kilä. Sez üzegez beläsez, telen yuğaltsa, millät bette digän süz. Monda millätlärneñ tigez xoquqı turında söyläşep utıru ul buş süz. Xäzer bezneñ 20-30 meñlek tirajlı öç-dürt gäzitebez qaldı. Urıs milläte can aqırıp yılıy. Şuña kürä, ul xäzer qara yanıp kön-tön eçä başladı. Bolay ide meni ul urıs xalqı? Ul xäzer Allasın da, pobın da onıttı.... Anıñ xätta üz qayınnarı da, urmannarı da, üz qırları da, üz munçaları da, üz çäye dä, üz samawırı da, üz qunaqçılığı da, üz cäye dä, üz qışı da qalmadı. Barısı da tatarnıqı. Äyterseñ lä ul qayınnar tatarlarda ğına üsä, äyterseñ lä ul çäyne tatar şikäre belän tämle itep tatarlar ğına eçä belä häm başqalar, häm başqalar...»
Şuşı säxnä äsäre – sez psixik awırular şifaxanäsendäge awırular qılanışları belän tanıştığız digän cömlä belän tämamlana.
Bikä Timerova, Qazan.