text:
Aq Yortqa kertelgän üzgäreşlär
AQŞ prezidentı Buş ölkän kiñäşçese Karl Roveneñ vazıyfaların yañaça bilgeläde häm süzçese Scott McClellanıñ vazıyfasınan çigenüen qabul itte. Bu Aq Yortqa saf hava kertü tırışlığı belän añlatılsa da, asılda bu üzgäreşlär prezidentnıñ populärlege kimi barğan vaqıtqa turı kilde.
"Min Aq Yortnıñ mätbuğat sekretarı vazıyfasınnan çigenäçäkmen. Xörmätle prezident 7 yıldan artıq, şunıñ ike yıl 9 ayın mätbuğat sekretarı itep sezgä xezmät itü zur xörmät häm previlegiä buldı."
38 yäşlek Mc Clellan Ğıraq kampaniäse başlağannan soñ berniçä ay uzğaç 2003-nçe yılnıñ iyülendä Buşnıñ süzçese buldı. Anıñ vazıyfası ciñel bulmadı. Ul başta ni öçen Saddamnıñ küpläp üterä qoralları tabılmadı , soñğaraq ni öçen Ğıraqta vazğiät butalçıq häm ni öçen terrorğa qarşı köräştä alğa kiteş yuq digän yäisä amerikadağı ekonomik vazğiätneñ qänäğätlänerlek bulmauı häm Aq Yorttağı skandallar turında mäğlümätneñ taraluına qarağan qıyın soraulatğa cavap bierergä tieş bulıp çıqtı. Läkin, Mc Clelannıñ vazıyfasınan kitüenä qarağanda, başqa ber vaqiğä diqqätne küberäk çälep itte. Ul da bulsa Buşnıñ töp politik strategı Karl Roveğa başqa vazıyfanıñ birelüe. Rove Buş säyäsi säxnägä kergännän birle anıñ yanında buldı . Ul Buşnıñ 1994-nçe yılda Texas gubernatorı buluına häm altı yıldan soñ prezident itep saylanuına yardäm itte. Washingtondağı bäysez Cato institutı xezmätkäre Patrick Başam radiobızğa elegeräk birgän intervyusında Rovegä şundıy bäyä birgän ide.
"Minemçä Karl Rove soñğı berniçä distä yılda AQŞtağı iñ sälätle politik strategiäçelärneñ berse ide. Politik mäsälälärdä anıñ Aq Yortta zur täsire bar. Cönki ul amerikan saylauçılarınıñ ruxi xäläten häm nindi dä bulsa säyäsätne yäisä kandidatnı yaqlau yaki kire qağu öçen alarğa niçek täsir itärgä kiräklegen belä."
Buş 2004-nçe yılda ikençe märtäbä prezident itep saylanğaç, Rove Aq Yortnıñ politik köntärtibe öçen cavaplı buldı. Bu aña politik xakimiät birde. Läkin prezidentnıñ il eçendäge politik programması, şul sanda sotsial täminat planın reformalauda qıyınlıqqa oçradı. Aq Yort Katrin Tufanı säbäple tuğan krizisnı xäl itä almadı , Dubaynıñ amerikan portın aluın tuqtata almadı digän ğäyeplävlär häm Aq Yorttan skandallarnıñ taraluı Roveğa külägä töşerde. Xäzer anıñ vazıyfaları AqYortnıñ budjet direktorınıñ urınbasarı bulğan Joel Kaplanğa birelde. Rove Noyäber ayında bulaçaq ara Kongress saylauları öçen Respublikannar Partiäseneñ strategiäsen bilgeläv belän mäşgul bulaçaq. Rove tübäneräk vazıyfağa küçerelgän buluın kire qaqtı. Küzätüçelär räsmi vazıyfası nindi genä bulmasın Rove Buşnıñ töp säyäsi kiñäşçese bulıp qalaçaq digän fikedrälär. Washingtindağı Brookings İnstitiutı ölkän xezmätkäre Thomas Mannıñ fikernçä, Buşnıñ reytingı anıñ säyäsätennän bäyle, Aq Yortqa kertkän üzgäreşlär amerikan cämağätçelkek fikerenä ällä nindi täsir itmäs.
"George Buş qotılplaşuğa alıp barğan prezident. Ul salımnı kimetü häm Ğıraq mäsäläsendä nıq ışanıçqa iä . Bu mäsälälälärdä nigezdän üzgäreşlär bulmıyça torıp şäxeslärne üzgärtü zur üzgäreşkä kitermäs."
Buşnıñ yaña ştab başlığı üz vazıyfasına iäläşä başlağanda, küzätüçelär başqa üzgäreşlär dä kötärgä kiräk dip belderälär.
Färit İdelle, Praga.


c: text/html

text:
Şul könne Mäskäwdä, Rusiä xökümäte qarındağı Konsul’tativ Şura utırışı da bulğan. Rusiädäge milli-mädäni avtonomiälär eşlären bağuçı şuşı şura utırışında milli mäsälälär Ministrı Vladimir Zorin, başqa ministrlıqlar wäkilläre, tanılğan ğalimnär qatnaşqan. Utırışnıñ kön tärtibenä 7 mäsälä quyelğan ide. Başta ministr Vladimir Zorin Rusiä Prezidentı Vladimir Putin belän oçraşuı häm Konsul’tativ şuranıñ maqsatları turında çığış yasağan. Utırışnıñ kön tärtibendä öçençe mäsälä itep quyelğan Çeçnä respublikasında referendum ütkärü mäsäläsenä qarata belderü qabul itü iğtibar üzägendä bulır dip kötelsä dä, töp söyläşü – milli azçılıqlarnıñ mäğärife häm anıñ üseşe tiräsendä bardı. Bu soraw Rusiä mäğärif ministrı urınbasarı Batsin äfändeneñ çığışında da, yähüd milli-mädäni avtonomiäse räise Çlenov äfändeneñ notığında da kütärelde. Tatar milli-milli mädäni avtonomiäseneñ citäkçese dä anda milli mäğärifeneñ torışı xaqında söyläde.
Älege cielışta qız1qlı sannar da kiterelgän. Ütkän ğasırnıñ 20nçe yıllarında Rusiädä 104 milli tel uqıtılğan. 70nçe yıllarda alarnıñ sanı 14 qädär kimegän, ä xäzer Rusiädä barlığı 38 milli tel uqıtıla ikän.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ğäysä päyğämbär
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Ğäysä (İsa), İslamda Möxämmät päyğämbärdän alda kilgän päyğämbär.
Ğaysa Mäsix (Jesus Christos) - Xristianlıqta Xoday häm Qotqaruçı, Çirkäwgä nigez saluçı häm anıñ Başlığı.
Qor'ändä Allah'ğa yaqın toruçılarda. Anıñ aşa İncil iñderelgän. İslam dine öçlelek (Troitsa) täğlimatın tanımıy; Ğäysäneñ cismani ülemen inkär itä häm anı kükkä aşqan, axırzaman aldınnan yänä cirgä qaytaçaq dip faraz qıla.
İncil buyınça 33 yäşlek Ğäysä Mäsix Taw wäğäzen äytep, xristianlıqnıñ töp nigezlären taswirlağan, xalıqta zur dan qazanğan. Yähüd ruxaniları Ğäysä populärlığın kürep, aña qarşı köräş itä başlağan. Ğäysäneñ ber uquçısı qaznaçı Yähüd İskariot (İuda İskariot) Ğäysäne yähüd ruxanilarına 30 kömeş täñkädä satqan. Ğäysä Mäsix qulğa alınğan bulğan häm Rim imperiäseneñ Yähüd wiläyäte prokuratorı Pontiy Pilat xökemenä cibärelgän. Pontiy Pilat Ğäysäne üterügä qarşı bulğanğa qaramastan, Ğäysäne cäzalap üterügä cibärergä mäcbür bulğan.
Xökem buyınça Ğäysä Mäsix İerusalim yanındağı Peläş tawında täregä qadaqlanğan bulğan, şunnan täre - xristianlıqnıñ simvolına äwerelgän.


text:
Başqortstannıñ Rus däwlätenä quşıluına 450 yıl tulunı bäyräm itü qısalarındağı mädäni çaralar bügennän ük törle töbäklärdä bara. Başqortstan rässamnarı da şuşı waqiğa uñayınnan üz proyektın tormışqa aşırdı. Alar Mäskäwdä üzläreneñ berlektäge kürgäzmäsen açıp cibärde. Rusiä rässamnarınıñ Üzäk yortındağı kürgäzmä zallarında açılğan ekspozitsiägä Başqortstannıñ 150 läp rässamınıñ 430 kartinası urnaştırılğan. Bu xaqta Başqortstan Rässamnar berlege idäräse räise, tanılğan rässam Xatip Fazıylov menä nilär äytte.
Başqortstan räsem sänğäte bik üzençälekle ul. Bezneñ respublikada bik küp millät wäkilläre yäşi. Alarnıñ rässamnarı da baytaq. Här millät rässamnarı icatı da üzençä. Şuña kürä Başqortstan sınlı sänğäte kürgäzmäse dä qızıqlı. Anı Mäskäw qunaqları da, anda yäşäwçelär dä qızıqsınıp qarar dip uylıybız
Mäskäwdä rässamnarnıñ Üzäk yortında açılğan “Başqortstan sınlı sänğäte” dip atalğan bu kürgäzmäne un kön däwamında kürep bulaçaq.


text:
Tatarstan morzaları tanıqlıq aldı
Cıyılışta näseldän miras bulıp kilgän morzalıq xoquqına xalıq cırçısı Zilä Sönğatullina da iä buldı. Morzalıq şahädätnämәsenä komissiäneñ räise Ayrat morza Teregulov, gerol'dmeyster Renat morza Yenikeev häm gerol'diä särkätibe Ramil morza Çanışev bäk qul quyğan.
Bügen bu tanıqlıq simvolik ähämiätkä genä iä. Ä elek ul uqırğa kerü, belem aluda häm başqa küp kenä mäs'älälärdä östenleklär birgän, dip söyli tatar morzaları mäcleseneñ geral'diä komissiäse gerol'dmeysterı, çabatalı morza näsele wäkile, ataqlı kompozitor Renat Yenikeev.
Bügen isä ğadi bay belän morza arasında bernindi ayırma yuq. Morza bulır öçen fäqät äti-änilärneñ aq söyäklär näselennän buluı kiräk. Şulay da Renat Yenikeev äytüençä, zatlı toqım wäkilläre ayırım sıyfatlarğa da iä bulırğa tieş. Üzäktäge sıyfat - böten yaqtan tärtiple bulu.
Şulay itep, şimbä könne Qazannıñ milli-mädäni üzägendä uzğan cıyılışta morzalarğa tanıqlıq tapşırıldı. Mondıy tanıqlıqnı kiläçäktä tağın ike yöz zatlı toqım wäkilenä tapşıru qaralğan.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
Damir İsxaqov: FSBnıñ mondıy ğämäle Rusiä öçen bik zararlı
Soltan Ğäliev digän täxällüs astında yazuçı jurnalistnıñ tarix fännäre kandidat Damir İsxaqov belän intervyusı Tatar islamı dip atala. Soñğı waqıtta İslamnıñ tatarlarğa xas küreneşe turında şaqtıy küp çäynälende. Xätta, qayber ideologlar Yevroislam digän yaña añlatma da tudırdılar. Läkin “ЗBeздa ПoBoлжbя”da basılğan bu yazma, ideologik neçkäleklär turında tügel. Ä soñı waqıtta respublikadağı islamxäräkätendäge yañalıqlarğa qarata tanılğan ğalimneñ fikerläre. Mäsälän, bu aralarda Nurçılar dip atalğan dini törkemneñ Tatarstandağı wäkillären qulğa alu, yäki tentülär ütkärügä qarata Damir İsxaqov bolay bäyä birä.
Bu xaqta mäğlümat bik yarlı birelde. TVdağı berniçä añlatma buldı. Ber tatar –törek litseenda tentü ütkänne xäbär ittelär. Räsmi ğäyepläw älegä yuq. Qayberäwlär, nurçılarnı sekta dip atıy. Läkin eş şunda, islamda sektalar yuq. Çınlıqta isä, nurçılar alar, Säid Nursi digän şäxesneñ ideologiäse tiräsendä berläşkän zıyalılar. Alarnıñ watanı Törkiä. Törkiädä elegräk islamğa qarşı säyäsät bardı. Şunıñ öçen, ruxi ezlänülärne östen quyğan zıyalılar törle mäğrifäti tügäräklärgä berläşep eş itälär ide. Nurçılar da şundıylardan. Alar Törkiäneñ ruxi üseşe öçen çığış yasıylar , läkin Törkiäneñ Awrupağa integratsiäse, Könbatış belän tığız elemtälär öçen tırışalar, di tarix fännäre doktorı Damir İsxaqov.
Nurçılar arasında belem alu izgeläşterelä, ägär Tatarstanda da şundıy qaraş bulsa, bik şäp bulır ide di ğalim. Nurçılarnıñ üzençälege şunda ki, dip däwam itä Damir İsxakov, “ЗBeздa ПoBoлжbя”gäzitenä birgän intervyusında, alar barı tik belem alu, aqıl xezmätenä böten köçlären tügälär. Dönyadağı yuğarı texnologiälärne üzläşterergä çaqıralar. Älbättä bu Yevroislamnıñ ber botağı. Küp kenä nurçılar Awrupada yäşilär. Bu törkem berqayçan da, ber genä ildä dä , xoquqsız ğamällärdä ğayıplängäne yuq. Bu islamçılar arasındağı, belem aluğa, 21 ğasırdağı üseşkä omtılğan iñ tınıç törkem. İslamnı artta qalğanlıqta ğäyeplilär, nurçılar isä, kiresen raslarğa telilär, islam yuğarı texnologiälär üseşenä yärdäm itä digän fikerne alğa sörälär. Damir İsxaqov, Nurçılar turında şundıy añlatmalar birä. Tatarstan FSBsı ni öçen bu törkem belän şöğellänä başlağanın añlamıym di. Miña qalsa, dip wäzğıätkä üzeneñ añlatmaların birä Damir İsxaqov, Mäskäwdän nindider maxsus qara bar. Nurçılarnı Seberdä xökem itep qaradılar. Läkin mäxkämä alarnı aqladı. Minemçä, FSBnıñ üzendä nindider ber törkem bar, alar kar'yera üseşe öçen, yäki şäxsi ambitsiäläre öçen, tigez urında maxsus nurçılar belän şögellänä başladılar. Läkin bu yalgıyşç yuq. Ägär bez islam eçendäge intellektual törkemnärgä qarşı köräşsäk, alar urınına wahapçılar kilä. İslam idän astına qaçaçaq, alar fatirlarda, cıyıla başlayaçaqlar häm qatı, wahapçıl yul saylayaçaqlar. Şulay itep, FSBnıñ mondıy
ğämäle Rusiä öçen bik zararlı, üzenä kürä ideologik diversiä bulıp tora. Şuña kürä, situatsiäneñ qatlawlanuına kiteräçäk. Monda Törkiägä qarşı köräş sizelä. Bu älbättä aqıllı eş tügel, Rusiä xakimiätlärenä Törkiä belän dustanälekkä omtılırğa kiräk. Minemçä, FSB başqa cirdän ezli, di tarix fännäre doktorı, Tatar kongressı räise urınbasarı Damir İsxaqov.
Şul uq waqıtta , Tatarstanda nurçılar iseme astında eşläwçe törkemgä qarata Tatarstan FSBsı eş başlawı turında bäxäslär däwam itä. İnternetta da qaynar bäxäslär bara. İsegezgä töşeräbez, Tatarstandağı FSB häm Eçke eşlär ministrlığınıñ urtaq ber törkeme bu xäräkät äğzalarınıñ 20 seneñ öyendä tentülär ütkärde. Qazan da, Çallıda bulğan xällär bu. Mäğlümat agentlıqları xäbär itkänçä, tentü barışında 5 meñläp isemdäge ädäbiät, video-, ayдio yazmalar tabılğan. Alar barısı da radikal' xarakterda bulğan. Millätara häm dinara ızğış çığara torğan. Azatlıq radiosına Tatarstan möselmannarı diniä näzaräte ğölämälär şurası räise, Qol Şärif mäçete imamı Ramil Yunıs, nurçılarnıñ kitaplarında radikallek, ekstremistlıq yuq dip belderde. Şunı uq, Tatarstan xökümäte qarşındağı Din eşläre şurası xezmätkäre Damir Şagaviev ta rasladı.
Räfis Cämdixan


text:
Robert Miñnullin: «Bez Konstitutsiäneñ yaña redaksiäsenä Rusiä belän wäkälätlärne büleşü turındağı Şartnamäne töp nigez itep aldıq. Döresen äytkändä, bu Rusiä Konstitutsiäsenä turı kilmi. Bez monı yaxşı beläbez. 1994 yıldan ike aradağı mönäsäbätlär näq menä şuşı Şartnamägä nigezlänep alıp barıldı. Häm bez bu yünäleştän taypılmasqa uylıybız. Prezidentnıñ da, spikernıñ da bu xaqta berniçä tapqır äytkännäre bar. Rusiädä häm Tatarstandağı xällär küzgä kürenep üzgärä, şunlıqtan Şartnamägä tözätmälär kertü zarurlığı da tabiği. Tatarstannıñ häm tatar xalqınıñ mänfäğätlären yaqlap, Şartnamäne üzebezneñ faydağa yañartırbız, dip uylıym».
(Mädäni Comğa)
Äle ber genä mäxkämä eşeneñ dä mondıy şaw-şu kiterep çığarğanı bulmağandır. Möselman tatar qızları pasportqa päräncä kiep töşärgä teli, dip yazıp çıqtı bu atnada ИзBecTия ğäzite. Bu xaqta yazmağan İnternet çarası, respublika häm Qazan gäzite bulmadı kebek. Yawlıq kigän qızlarnıñ fotosürätläre ber mizgel eçendä populyarlaşıp kitte.
Eş şunda, möselman xatın-qızları yawlıqların sala almıy, çönki bu islam qanunına qarşı kilä. Ä eçke eşlär ministrlığı alarnı bolay kileş pasporttağı fotoğa bastırırğa telämi, çönki monısı dönyawi qanunnı boza. Qazandağı möselmannarnıñ xatın-qızlar oyışması mäxkämägä möräcäğät itärgä buldı.
Mäğlümät çaraları bäxästä qatnaşqan ike tarafnıñ da qaraşları belän tanıştırıp kilde. Möselman xatın-qızlar isemennän Älmira Ädiätullina çığış yasap kilde. Ğömümän, möselman xatın-qızlarnıñ qaraşların BocToчHый эkcпpecc gäzite çağıldırdı.
«Şunısı qızıq, «urıs» regionnarında bu mäs’älä ciñelräk xäl itelä. Mäsälän, Yekaterinbur häm Semberdä. Anda xidjab kiep töşkän fotonı, pasportqa yabıştıralar. Küptän tügel, Äzerbäycanda 200 möselman xatın-qız, şuşı uq qanunğa qarşılıq yözennän, respublika watandaşlığınnan baş tarqan. Bu mäs’älä däwlät däräcäsendä xäl itelergä tieş. Duma deputatı Flürä Ziätdinova, möselmannarnı parlamentta yaqlap çığarğa teläsä dä, bu eşneñ barıp çığuına ömet az. Dumanıñ «milli» eşlärne ni däräcädä yaratqanın barıbız da belä». - dip yazdı BocToчHый эkcпpecc gäzite.
Pasport-viza xezmäte citäkçese Galina Färxetdinova, qayçan qanun üzgärtelä, şunda möselman xatın-qızlarnıñ fotosürätlären yawlıqlı kileş yabıştıra başlıybız, di. Bäxäsneñ Qazan mäxkämäsendä genä xäl itelüenä ışanmağan möselmannar oyışması citäkçese Älmira Ädiätullina, xalıqara xoquq yaqlaw oyışmalarına möräcäğät itärgä uylıy.
Möselmannar teması atna matbuğatında başqa yünäleştä dä däwam itelde. Tatarstan möftieneñ urınbasarı Wäliulla Yaqub Watanım Tatarstan gäzitendä basılğan mäqäläsendä Amerika möselmannarı yanına säfäre turında söyli. Wäliulla äfände anda Rusiä möselmannarınnan torğan wäkilçelek belän Quşma Ştatlar Däwlät Departamentınıñ mäğärif häm mädäniät eşläre byurosında, İslam Mönäsäbätläre Şurasında, Amerika Möselmannarı Berlegendä häm başqa oyışmalarda bulğan. Amerika Möselman sovetında qunaqlar Näcip Şakir bäy häm Zölfiä Qadır belän oçraşqan. Yazmanıñ avtorı Wäliulla Yaqubnı möselmannarnıñ häm mäçetlärneñ sanı artuı ğäcäpkä qaldırğan. Äytik, 1967 yılda Quşma Ştatlarda altı mäçet häm 100 meñ möselman bulsa, xäzer inde mäçetlärneñ sanı ike meñnän artıp kitkän. Andağı möselmannarnıñ eş-ğämälläre turında Wäliulla xäzrät bolay di:
«Şakir bäy xäzerge Papa John Paul II-neñ, möselmannarğa ixtiram yözennän uzğan Ramazan ayında ber kön uraza totarğa çaqırıp katoliklarğa möräcäğät itkänen äytep kitte. Armiädä imamnar xezmät itä, alar dini ğibädätlär, comğa namazları oyıştıra, Pentagonnan xezmät xaqı ala. Alarnıñ qayseberläre inde mayor däräcäsenä citkän. Ägär möselmannar ere däwlät türäläre däräcäsenä citä ikän, Qör’än totıp ant itä. Mäsälän, Sälamätlek saqlaw fondı direktorı - möselman, üz wazıyfasına kereşkändä Qör’än totıp ant birgän. Bıyıl AQŞta berençe märtäbä möselmannarnı ğäräpçä ğäyet belän qotlağan räsmi poçta markası çığarılğan».
Möfti urınbasarı Wäliulla Yaqub, şulay uq, ber qızıqlı fakt turında da xäbär itä. Kapitoliyda daimi räweştä comğa namazları ütkärelä ikän. Här comğada biredä eşläp ğibädät qılırğa teläge bulğannarğa bina birelä. Bernindi möselman xakimiäte vertikale yuq biredä, fäqät kiñäşläşü şurası räweşendäge gorizontal' strukturalar ğına bar. Amerikada islam cämäğätçelege bik tiz üsä bara häm alarnıñ säyäsi tä'sire dä arta bara, dip yaza Watanım Tatarstan gäzitendä Wäliulla Yaqub.
Amerikadan qabat Tatarstanğa äylenep qaytıq. Matbuğatta bu atnada xalıq sanın alu turında yazmalar daimi räweştä basılıp kilde. Şähri Qazan gäziteneñ «Millät yazmışı» säxifäse tulısı belän diärlek xalıq sanın aluğa bağışlandı. Xämzä Bädretdinov «Tarqatuçılarnı ezläw» saflarnı qaqşata» digän yazmasında Tömän-Qazan arasındağı añlaşılmawçanlıqqa tuqtala. Avtor anda Qazan häm Seber tatarlarınıñ üzara mönäsäbätläre, seberlelärneñ xalıq sanın alğanda ayırım pozitsiädä torırğa isäpli başlawnıñ säbäplären kiterä. Bigräk tä, Tömän däwlät universitetı professorı, filologiä doktorı Xänisä Alişinanıñ xezmätlären tatar tarixınıñ ber öleşe itep qaraw xäyerle. Çönki millät yäşäyeşe arabızdan «tarqatuçılar» ezläwgä tügel, yılyazmalarıbıznı terkäwçelärne danlap, saflar bergälegen nığıtuğa moxtac, dip sanıy avtor. Şuşında uq Seber tatarların öyränüçe ğalimnärneñ möräcäğäte basılıp çıqtı. Anda cämäğät eşleklelärebez «qom börtegenä äwerelmäs öçen» millättäşlärbezne xalıq sanın alğanda tatarlar bulıp kenä terkälergä çaqıra.
Cäyğe çellä arqasında, zur säyäsi mäs’älälär bu atnada iğtibar üzägennän çıqsa da, bu könnärdä matbuğatta ara-tirä qızıqlı fikerlär kürenep kitte. Mäsälän, Mädäni Comğa gäzitendä Däwlät Şurası räise urınbasarı Robert Miñnullin belän äñgämä basılıp çıqtı. İntervyu säyäsi sezonnıñ betüe häm deputatlarnıñ yalğa taraluı aldınnan näticälär bilgeläw maqsatı belän oyıştırılğan. Robert Miñnullin anda ütkän yartı yıllıqnıñ, başqa yıllar belän çağıştırğanda, awırraq buluın iskärtep uza. Çönki bıyıl bik möhim mäs’älä qaraldı, Konstitutsiägä üzgäreşlär kertelde. Bu psixologik yaqtan da, moral' yaqtan da bik awır buldı, di Robert äfände. Xäbärçe Äğzäm Fäyzraxmanov aña şartnamägä üzgärtülär kertü turında soraw birä. Robert Miñnullinnıñ cawabı mondıy:
«Bez Konstitutsiäneñ yaña redaksiäsenä Rusiä belän wäkälätlärne büleşü turındağı Şartnamäne töp nigez itep aldıq. Döresen äytkändä, bu Rusiä Konstitutsiäsenä turı kilmi. Bez monı yaxşı beläbez. 1994 yıldan ike aradağı mönäsäbätlär näq menä şuşı Şartnamägä nigezlänep alıp barıldı. Häm bez bu yünäleştän taypılmasqa uylıybız. Prezidentnıñ da, spikernıñ da bu xaqta berniçä tapqır äytkännäre bar. Rusiädä häm Tatarstandağı xällär küzgä kürenep üzgärä, şunlıqtan Şartnamägä tözätmälär kertü zarurlığı da tabiği. Tatarstannıñ häm tatar xalqınıñ mänfäğätlären yaqlap, Şartnamäne üzebezneñ faydağa yañartırbız, dip uylıym».
Robert Miñnullin anda, şulay uq, parlamentnıñ çınlıqta cäy könne dä yal itmäwe xaqında da xäbär itä. Şartnamägä üzgäreşlär xaqında söyläşülär ale dä däwam itä. Şuña kürä, deputatlar yaqın arada cäyge yalların taşlap, zur säyäsi mäs’älägä kerep çumarğa mömkin.
Şul uq, Mädäni Comğa gäzitendä çığış yasağan iqtisad fännäre doktorı Qasim Yosıpov däwlätçelek häm milli mäs’äläneñ ikençe yağın kütärep çığa. Avtor milli moñnar häm cırçılar turında yaza. Häm urıs cırları yazmışı bezneñ öçen dä ğibrätle dip, alarnı misal itep kiterä.
«Urıs cırları yazmışı - bezneñ öçen ğibrätle misal. Alarnıñ xalıq cırları xäzer prestij öçen genä, urıslıqnı isbatlarğa kiräk bulğanda ğına cırlana. Ä populyar cırçılarnıñ kübese, üz tabiğäten, üz moxiten yuğaltıp, Kavkaz, çegän, negr alımnarı belän suğarılğan cırlardan ğibärät. Xalıq cırlarınnan ayırılsaq, bezne dä şuşı yazmış kötä. Möstäqil däwläte bulmağan tatar xalqı öçen bu protsessnıñ ikelätä-öçlätä tizräk ağuı ixtimal».
Avtor xalıq cırlarına kübräk iğtibar birergä çaqıra. Cır sänğäte hönärennän yıraq bulsa da, bu yazmasın Qasim Yosıpov küñel türennän çıqqan fikerlär dip täqdim itä.
Küpçelek gäzitlär bu atnada Qazanğa kilgän tatar yäşläre turında bik teläp yazdı. Dönya buylap sibelgän tatarlarnıñ ulları häm qızları fotosürätläre gäzitlärneñ tışlıq bitlären bizäp tordı. «Yäşlärne cıyğan könnär» dip yazdı Tatar yäşläre könnäre turında Şähri Qazan gäzite. Pecпyблиka TaTapcTaH isä bu xaqta «Qazan böten tatar öçen - üz märkäze» dip xäbär itte. Jurnalistlar şuşı yäşlärneñ kübeseneñ urıs telle buluına iğtibar itä. Ämma, alarnıñ milli añnarı yuq, dip ber genä gäzit tä äytä almıy. BocToчHый эkcпpecc, mäsälän, bu xaqta bolay yazdı:
Tatar yäşläre «Scorpions»nı da, «Çay v dvoyom» törkemen dä, Salawat cırların da yaratıp tıñlıy. Qazanda cıyılğan yäşlärneñ hämmäse ber-bersennän nıq ayırıla. Ämma, barısınıñ da, üzeneñ telen, mädäniäten belgän çın tatar bulası kilä. Tatar yäşläre könnäre alarğa şundıy ömet birä.
Tatar yäşläre könnäre, urıs moxitendä yäşägän tatar yegetläre häm qızları turında gäzitlär alğa taba da yazar äle. Bezneñ radiobızda da bu xaqta maxsus tapşırular bulır. Bu xaqta mäğlümätle bulır öçen daimi räweştä «Azatlıq» radiosın tıñlap barırğa kiräk.
Matbuğat küzätüen Bikä Timerova äzerläde.


text:
Moldovanıñ kommunist prezidentı Vladimir Voronin Rusiä täqdim itkän tınıçlıq planı Dnestr buyı töbägen xalıqara tanılğan däwlät itüne küzdä tota dip ul plannı kire qaqtı.
Voronin televideniegä interviewda kileşügä soñğı minutta kertelgän tözätmälärdä Moldovanıñ Dnestr buyı Respublikası turında süz bara dide. Anıñ äytüençä, bu kileşüne imzalaw separatist Dnestr buyı Respublikası bäysezlegeneñ Kişinev tarafınnan tanıluın añlataçaq.
Voronin kileşüne imzalawdan baş tartuğa şulay uq, anda Russiä ğäskärläreneñ separatistlar telägänçä töbäktä tağın 30 yıl buyı toraçağı turında äytelüne säbäp itep kiterde. Voronin Dnestr buyındağılar Yewropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışması citäkçelegendäge tınıçlıq köçlärneñ kertelüen telämäde dide.
Voronin äytüençä, Mäskäw kileşüneñ aşığıç räweştä imzalanuına ireşergä teläp aña basım yasağan.
Kişinevta studentlar häm oppozitsion säyäsätçelär citäkçelegendä inde 3-nçe kön bu planğa qarşı demonstratsiälär ütte. Bügen anda 3 meñläp keşe qatnaştı. Yewropa Berlege, NATO, AQŞ häm Britaniä älämnären kütärgän demonstratsiäçelär Moldova xökümäten urınınnan kitärgä çaqırdı.


text:
Äğzäm Fäyzraxman: “Keşe köldermik inde, cämäğät” Şähri Qazan
Bu atnada “Şähri Qazan” gäziteneñ 23 martta çıqqan sanında, oşbu gäzitneñ baş möxärrir urınbasarı, jurnalist Äğzam Fäyzraxmanovnıñ “Keşe köldermik inde , cämäğät” digän mäqäläse iğtibarnı cälep itte. Mäqälä “Qazannıñ meñyıllığı” säxifäsendä birelä . Häm süz, Qazan şähärendä yäşäwçe xalıqlarnıñ tellären saqlaw, öyränü häm üsterü, häm şulay uq , tatar tele, däwlät telläreneñ berse bularaq, respublikanıñ başqalası Qazan şähärendä bügenge köndä ni däräcädä toruı turında bara. Mäqälädän añlaşılğança, yazma avtorı Qazan şähär xakimiäte apparatınıñ milli eşlär bülege başlığı Lenar Säläxovnıñ birgän mäğlümatların kiterä. Anıñ äytüe buyınça, di ul, “Qazan şähärendä yäşäwçe xalıqlarnıñ tellären saqlaw, öyränü, häm üsterü buyınça 2003-2007 yıllarğa isäplängän programmanıñ 39 punktınnan , 33 planlı räweştä ğämälgä aşırıla dip sanıy şähär xakimiäte apparatınıñ milli eşlär bülege başlığı. Häm anıñ belderüençä, uzğan yıl bilgelängän çaralarnıñ 85 protsentı ütälgän . Xäzer sezgä mäqälädän özeklär işetteräbez. Balalar baqçalarında häm ğomumi belem birü mäktäplärendä balalarnı ana tellärendä tärbiäläw öçen böten şartlar tudırılğan. Qazanda 12 nçe yähüd mäktäbe uñışlı eşläp kilä. 66 nçı balalar baqçasında ivrit (borınğı yähüd) telendä tärbiälänüçe törkem bar. Küpmillätle yäkşämbe mäktäbendä törle millät wäkilläre öçen 22 bülek oyıştırıldı.. Tellärne häm mädäniätlärne üsterü “Ömet” şähär fondı 2004 yılda bilgelängän çaralarnıñ 72 protsentın finanslawnı tä'min itte. Ber yıl däwamında mädäniät idäräse kitapxanälärenä 3480, mäğärif idäräse kitapxanälärenä 700 danä kitap alındı. Ämma bu çaralar ğına hiç tä citärlek tügel äle. Kitapxanälärdä kitaplar fondı nıq iskerde. Soñğı yıllarda çıqqan kitaplar kitapxanälärgä bik az kilä. Kitapxanälär xätta respublikada çığa torğan gazeta-jurnallarnı da aldırmıylar.” Eşlängän eşlär dä küp ikän, ämma şulay da şähär programmasında qaralğan çaralarnıñ barısı da uq tormışqa aşmadı äle dip däwam itä yazmasın avtor. Mäqälädän özek: “Xalıq deputatlarınıñ Qazan Sovetı sesiäsendä Programmanı ğämälgä aşıru buyınça cawaplı keşelär tarafınnan tieşle çaralar kürelmäwe bilgeläp ütelde. Programma çaraları finanslawnıñ tulı külämdä alıp barılmawı tänqitlände. Çınnan da “Ömet” fondınıñ rayon bülekçäläre tarafınnan mäğärif oyışmaların komp'yuterlar, uqıtunıñ texnik çaraları, milli kostyumnar häm muzıka uyın qoralları belän tä'min itü soñğı waqıtlarda bötenläy tuqtalğan. Deputatlar şähär byudjetı keremnäreneñ ber protsentın tellär turındağı zakonnı ğämälgä aşıru öçen totu xaqında qarar çığarğannar ide bit. Ni öçen şähärdäge rayonnarnıñ xakimiätläre bu aqçanı başqa maqsatlarğa faydalanalar?- digän soraw quya yazma avtorı. Häm şulay uq Qazan Sovetı sessiäläre, prezidium utırışları, şähär külämendäge cıyılışlar, nigezdä, barı tik rus telendä bara. Alarnı ike teldä ütkärü öçen texnik mömkinleklär bar , yuğisä, dip tämamlıy yazmasın ul. Xörmätle radio tıñlawçılar! Sez, Tatarstannan Matbuğat közgese tapşıruında “Şähri Qazan” gäzitendä 23 martta basılğan Äğzam Fäyzraxmanovnıñ “Keşe köldermik inde , cämäğät” digän mäqäläsennän özeklär tıñladığız. Mälikä Basıyr Qazan.


text: Tähran. Comğa könne uzğan parlament saylawlarında ciñüne qadimi köçlär qazanırğa niätli. Berençel näticälär, İrannıñ yaña mäclesendä 290 urınnıñ küpçelegen näq menä alar alaçağına işarä itä. Reforma tarafdarları, Saqçılar Şurası 2.400-läp nämzätne saylanu xoquqınnan mäxrüm itkännän soñ tawış birüdä tämam qatnaşmasqa bulğan ide. Saylaw urınnarına kilüçelär sanı 1979-nçe yılğı islam inqilabınnan soñ bu yulı iñ tübäne buldı dip xäbär itelä. İrannıñ eçke eşlär ministrlığı mäğlümatına qarağanda, bar il buylap qatnaşu däräcäse 51 protsent tiräsendä bulğan, başqala Tähranda bu san 33 kenä tiräsendä.


text:
Kipr greklarınıñ utrawnı berläşterü planın kire qağuına Berläşkän Millätlär, Yevropa Berlege, Quşma Ştatlar ükeneç belderä. Kiçä ütkän referendumda utrawdağı greklarnıñ 75 protsentı Berläşkän Millätlär täqdim itkän planğa qarşı çıqqan. Ä menä törekläreneñ 65 protsentı planğa xuplaw beldergän. Şulay itep, Maynıñ 1-ndä Kipr Yevropa Berlegenä bülengän utraw bulıp keräçäk. Berlekneñ qanunnarı häm östenleklär utrawnıñ barı tik grek öleşenä qarayaçaq.
(Kiprda ütkän referendum näticäläre turında maxsus küzätü tıñlağız.)


text:
Rusiä gazı öçen kem küpme tüli?
Gazpromnıñ 2 noyäberdä Gruziä öçen tabiği gaz bäyälären 2 märtäbädän dä artığraqqa kütärü turında belderüe yaña taktikağa küçüne añlatmıy. Rusiä kürşe illärgä gaz bäyälären yış üzgärtep tora. Häm ul bäyälär ilenä qarap ber-berennän şaqtıy ayırıla. Qayber küzätüçelär Gazpromnı bäyä ayırmasın säyäsi maqsatlarda qullanuda ğäyepli.
Bu yılda da Gazprom gaz söyläşülären kürşe illärgä dä bäyälärne Könbatış Yewropa bäyälärenä yaqınaytu maqsatı belän başladı.
Könbatış Yewropa meñ kubometr gaznı 230-250 dollardan ala. Gazprom kiläse yıl başınnan Latvia, Belarus, Ukraina häm inde xäzer Gruziä öçen dä şundıyraq bäyälär quyırğa teläwen belderde.
Älegä Gruziä anı 110 dollardan ala. Ämma söyläşülär näticäsendä dikäber ayında ireşelergä tieşle kileşüdä yaña bäyä 230 dollar uq tügel, beraz kimräk bulırğa da mömkin.
Başqa elekke Sovetlar berlege arasında bıyıl gaznı iñ arzanğa qaluçı il Belarus. Ul meñ kubometr gaz öçen 47 dollar tüli. İñ yuğarı bäyäne Moldova, 160 dollar tüli.
Baltıyq buyı illäre gaznıñ meñ kubometrın 120-140 dollarğa ala.
Ämma 2007 yıldan elekke sovet respublikalarınıñ kübese öçen bäyälär artır dip kötelä. Gaznı barı tik Rusidän genä aluçı Moldovadan 2007 yılda meñ kubometr gaz öçen 170 dollar sorala.
77 protsent gazın Rusiädän aluçı Ukraina qatnaştırılğan Törkmän-Rusiä gazı öçen yaña yıldan kubometrına 130 dollar tuläw turında kileşte.
Ä menä moñarçı iñ arzan bäyä 47 dollar tülägän Belarus öçen Gazprom yaña yıldan bäyäne 200 dollarğa kütärergä cıyınuın belderde.
Latviägä isä Gazprom yaña yıldan gaznıñ bäyäsen 217 dollarğa qädär kütärergä teli.


text:
Germaniäneñ BASF häm Rusiäneñ Gazprom şirkätläre Hannoverda barğan Xalıqara Säwdä Yärminkäsendä neft häm gaz tabu ölkäsendäge urtaq kileşügä qul quydı. İke şirkät citäkçeläreneñ qağäzlärne imzalawın Germaniä kanslerı Gerhard Şröder häm Rusiä prezidentı Vladimir Putin küzätep tordı. Kileşüneñ küläme turında xäbär itelmi.
Şröder häm Putin qatnaşında şulay uq Germaniäneñ Siemens şirkäte belän Rusiäneñ Timer Yulları şirkäte arasında 1 milliard 500 million yevrolıq kileşügä qul quyıldı.
Germaniägä Putin kiçä kilde.


text:
Soñğı ike kön eçendä Ğiraqta AQŞ citäkçelegendäge koalitsion köçlärgä höcüm itüdä şiklänelgän 20 keşe totıldı.
AQŞ xärbi wäkile Mayor Josslyn Aberle 10 şikle kiçä Bağdadtan tönyaq-könçığışta totıldı dide.
Aberle äytüençä, Bağdadtan tönyaq-könbatışta başqa ber reyd näticäsendä zur qoral tuplanması tabılğan.
101-nçe Hawa desantı diviziäse kiçä Ğiraqnıñ tönyağında qorallar belän tağın 2 şikle keşene totqarlağan.
Bügen AQŞ xärbiläre höcümnär oyıştıruda şiklänelgän 3 elekke ofitser totıldı dip belderde.
Bügen Bağdad üzägendä yulğa quyılğan mina şartlaw näticäsendä ber ğiraqlı hälak buldı, beräw yaralandı.
Xäbärçelär äytüençä, bu bomba uzıp baruçı AQŞ qärbi kizüenä qarşı quyılğan bulğan dip sanala.


text: Başqortstan parlamentı respublikanıñ Federätsiä Şurasındağı wäkilläre İgor İzmstyev belän Rudik İskucin wäqälätlären tuqtatqan ide. Federätsiä Şurası İzmestyevnıñ wäqäläten tuqtatu turında qararın da çığardı. Respublika parlamentı İzmestyevnıñ urınınnan alınuın qanun bozıp ber ük waqıtta eşquarlıq belän dä şöğellänüe belän añlattı. İskucinnıñ alınu säbäbe atalmadı, şulay da xäbärlärdä anıñ 1 oktäber ük wäqäläte betüe ataldı. Parlament prezidiumı İskucinnı qabat wazıyfasına quyu mäsäläsen qaradı. Ul 22 dekäbr bulaçaq däwlät cıyılışı utırışında xäl iteläçäk. İkençe wäkil itep respublika proqurorı urınbasarı Rämil İskucin bilgelängän ide.


text:
Möxämätğäli İskujin iseme mäñgeläşterelä
Öfölä başqort xalqınıñ bildäle mäğrifätsehe möxämätğäli İskujindıñ tıuıuına 80 yıl tulıu bildälänä. Oşo köndärźä Kümertau qalahında la oşoğa oqşağn sara ütkäyne. Kümertauźa Möxämätğäli İskujin isemen yörötkän mäktäp bar, ul yullap astırğan başqort balalar baqsahı eşläy. Xäźer Kümertauźa Sovet uramınıñ isemen üźgärtep, Möxämätğäli İskujin isemen bireü niätläşterelä. Öföläge 136-sı başqort litseyına la unıñ iseme bireläsäk. Mäğrifätseneñ ber tuğan qustıhı professor Tälğät İskujin ağahın ısın mäğänähendä üź xalqınıñ ulı bulıuın äytte. Tik unı här waqıtta añlamanılar, xäźer respublika isemen mäñgeläştereü turahında kürhätmä sığarğas ta urındağı matbuğat unı ütämäy tine. Möxämätğäle İskujindı tuğanı Tälğät bildäle şağir Musa Yälil yaźğan hüźźär menän dä tiñläne.
Möxämätğäli İsujindıñ tıuıuına 80 yıl tulıu uñayınan yäştär teatrında la yıyın uźğarılasaq. Ul 24-se mayźa bula. Osraşıuğa Başqortostandan federatsiya sovetı ağzahı Rudik İskujin da kilergä teläk beldergän. Ular yaqtaştar, ber köyörgäźelär.


text:
Aznaqayda awıl xucalığı respublika seminar-kiñäşmäse ütte
Tatarstannıñ bıyılğı igen uñışı xäyer-fatixanı Aznaqay cirendä aldı. Biredä çärşämbedä köne buyı 2002 yılnıñ urıp-cıyu problemaları turında respublika seminar-kiñäşmäse bardı. Anda respublika citäkçelege qatnaştı häm anı Mintimer Şäymiev alıp bardı. Bıyıl Rusiäneñ üzäklärendä, äytik Ryazan ölkäsendä qorılıq. Hawa şartları Tatarstan öçen dä uñay bulmadı. Urıp-cıyuğa atna-un köngä soñarıp çığıla. Şulay da, bıyıl awıl xucalıqlarında yaxşı uñış kötelä. Seminar-kiñäşmädä gektarınnan 30-35 sentner uñış turında telgä alındı. Bıltırğı uraq kampaniäläreneñ citeşsezlekläre bıyıl tözätelergä tieş. Berençedän, awıl xucalığı ministrı yağulıq materialları, texnika uzğan yılğığa qarağanda, yaxşıraq äzerlekle dip belderde. İkençedän, bıltırğı açı täcribä (respublika ambarlarında xäzergäçä satılmağan uzğan yıl uñışnıñ 1 million tonnası yata), citeşterelgän ikmäkne satu, tabış alu probleması bıyıl başqaça xäl iteläçäk. Xökümät ambarlarına fälän million tonna ikmäk tapşırdıq dip xisap birep tınıçlanu bulmayaçaq. Xucalıqlar aşlıqnı satarğa öyränergä tieşlär. Häm şul ikmäk satudan kilgän tabış turında xisap totaçaqlar.
Respublika seminar-kiñäşmäsendä cir reforması turında da süz bardı. Aznaqay rayonında reformalar barışında şaqtıy ğına uñay täcribä bar. Biredä berniçä yıl kolxozlar ışanıçlılıq şirkätläre itep üzgärtep qorılğannar. İnde berniqädär uñay näticälär bar. Citäkçelär biredä cir mäs’äläsendä xosusıy milekçelek yağında. Läkin ğadi xalıq äle kümäk xucalıqtan ayırılırğa qurqa. Şulay uq cirne xosusıy milekçelärgä bülgändä, kemgä närsä eläger - äybät uñdırışlı cirdä çın xuca bulıp eş alıp barırlıq keşelärgä elägerme? İnde Tatarstanda cirne bäyäläw, anıñ kartografiäsen buldıru eşe tämämlanğan. Cir reformasın çınlap torıp başlarğa, anı çın xucalarğa satu eşenä kereşergä bula. Äytkänemçä, seminar köne buyı bardı. Qazannan älege seminar-kiñäşmägä barğan jurnalistlar törkeme tönge 12 genä äylänep qaytıp citkännär. Seminarnıñ ğäyre-räsmi mizgelläre, äytik, seminardan soñ quyılğan konsertta awıl xucalığı ministrınıñ anda üze uynap, üze cırlawı häm yul macaraları turında pänceşämbe könne Qazan Kremlendä jurnalistlar tağın ber şundıy könüzäk çarağa cıyılğaç, üzara söyläşep aldılar.


text:
Ukraina: prezident saylawları aldınnan oppozitsiäneñ zur uram cıyını
31 üktäberdä Ukrainada ütäçäk prezident saylawlarına äzerlek bara. Şimbä könne başqalada opozitsiä namzäte Viktor Yuşçenko tarafdarları saylawlarnıñ ğädel räweştä ütkärelüen sorap bik zur uram cıyını ütkärde. Demonstratsiä üze tınıç ütsä dä, soñraq bulıp alğan insidentlarğa qarata oppozitsiä xökümät saylawçılarnı qurqıtırğa teli digän fiker bäyan itte.
Yuşçenko xökümät premyer Viktor Yankowiçnı ciñüçe itep kürsätü öçen tawış birü näticälären bozıp kürsätäçäk dip äytep bolay dip däwam itte:
(audio) "Bu mäydanğa männnärçä keşeneñ cıyıluı, bezneñ Ukrainada tormışnı yaxşığa taba üzgärtergä teläwebezgä dälil bulıp tora. Bez Ukrainalılar alarnıñ xärämläşelgän saylaw näticälären iğlan itüen kötep utırmayaçaqbız. Banditlar moñı kötmäskä tieş.Bez här tawışnı yaqlıyçaqbız. Bez saylağan närsälärne yaqlayaçaqbız.Bez saylawlarda xärämläşülärne tuqtatu öçen här närsäne eşliyäçäkbez."
Ämma cıyın däwam itkändä (Yuşçenkonıñ saylaw aldı kampaniäse öçen saylağan) äflüsün töstäge yawlıqlar belän bitlären qaplağan ber törkem keşelär saylaw komisiäse binasınıñ täräzälären watıp, töten granatları şartlattı. Bezneñ Ukraina törkemeneñ iminlek öçen cawaplı keşeläre alarnı totıp militsiägä tapşırdı.Yuşçenko üzen yaqlawçı 15çaması deputat belän saylaw komissiä räsmiläre belän söyläşer öçen binağa kerä şul arada binanı saqlap toruçı uniformalı militsionerlar eçke kerep yuğala. Ul arada tire bişmetle , taqırbaşlı 40 çaması keşe ''Bezneñ Ukraina'' taraftarlarına höcüm itä. Alar 3keşene totıp militsiägä birä. Sonraq ikesendä pistolet tabıla häm bu 3 keşeneñ tanıqlıq dokumentları alarnıñ mäxsus xezmät keşeläre buluın kürsätä.Höcümgä duçar bulğan ber xatın qız:
(audio) "Min ber närsädän dä qurıqmim. Bu binanıñ aldında ni eşlägännären kürdegez. Bez qurıqmibız. Alar böten keşene üterep beterä almıy."
Yuşçenkonı yaqlawçı Yulia Tymoşenko törkemeneñ parlament äzğası waqıyğä turında:
(audio) "Alar keşelärne qıynadı, militsiä çigenep tınıç keşelärneñ qıynaluın, üterelergä tırışuın qarap tordı."
Soñraq awır qorallanğan Berkut dip atalğan mäxsus köçlär binada totılğan 3 xezmätkären qotqaru öçen kilsä dä Yuşçenko häm deputatlar alarnıñ yulların kiste, ike arada bäreleşlär bulıp aldı.
Viktor Yanukoviç kampaniäsen citäklägän Stepan Havryş opozitsiäne ğäyepläp bolay dide:
(audio) "Minem işetkän häm kürgännnäremä kürä xalıq Üzäk Saylaw Komisiäse binasına bärep kerde, bu provakatsiä. Komisiäneñ kereşe Berkut häm mäxsus saqçılar tarafınnan saqlana ide parlament äzğaları da qatnaşqan bäreleşlär bulıp aldı."
Viktor Yuşçenko yäkşämbedä Qırımda saylaw aldı kampniäsenä däwam itte. Aqmäçettäge xäbärçebez Diläwär Osman:
(audio)
Opozitsiä xökümät kierenke atmosfera buldırıp, qurqu taratırğa tırışa çönki bu saylawlarda xärämläşü, ğädättän tış xäl kertü xättä tawış birü näticälären kire qağunı qulaylaştıraçaq dip däğwä itä.
Färidä Xämit


text:
Mongoliäneñ Rusiädäge ilçese Qazanda
Mongoliä Respublikasınıñ Rusiädägei ilçese Luwsandandarın Xanğay Qazanda ike kön bulaçaq. Pänceşämbe könne irtänge yaqta ul Tatarstan säwdä häm tışqı iqtisatı xezmättäşlek ministrlıysında buldı. Anda ministr Xafiz Salixov Mongoliäneñ Rusiädäge ilçesen Tatarstannıñ iqtisatı belän tanıştırdı. İlçe rus telendä bik yaxşı söyläşä bulıp çıqtı. Çönki 90Hчы yıllarğa qädär Mongoliädä rus tele barlıq uqu yortlarında da uqıtılğan.
Luwsandandarın Xanğaynı maşina tözeleşe, energetika ölkäse şaqtıy qızıqsındırdı. KAMAZ, YILAZ häm başqa respublika şirqat'läre wäkilläre dä çaqırılğan ide oçraşuğa. Häm alar belän dä elemtälärne arttıru kiräklege turında äytelde. Xafiz Salixov ilçegä Mongoliä eşlekle wäkilläreneñ Tatarstanğa säfären oyıştırırğa täqdim itte.
Şunısı qızıq, 2000 yıldan 2005 yılğa qadär, yäğni 5 yıl däwerdä Mongoliä Tatarstanğa berni satmağan. Ä Tatarstan kübräk kawçuk, mexanik häm elektr cihazlar satqan.
80Hчe yıllar azağına qädär Mongoliäneñ Tatarstan belän säwdä xezmättäşlege şaqtıy nıq bulğan. Läkin soñğı yıllarda ul sülpänäyä töşkän. Oçraşuda säwdä äyläneşen arttıru kiräklegenä basım yasaldı. Mäsälän çit illäre arasında Mongoliä belän Tatarstannıñ säwdä äyläneşe barı 65Hчe urında ğına tora ikän. Şulay uq Mongoliädän kilep Qazan yuğarı uqu yortlarında belem aluçılar da kimegän. Xäzer alar 8әү genä qalğan. Anıñ 7ce Qazan däwlät universitetında, ä 1ce Qazan energetika universitetında belem ala. Ğomumän federal' byudjet xisabına Rusiä uqu yortlarına Mongoliädän 200 student kilep uqırğa xoquqlı. Şul qädär kvota birelgän. Elek Rusiädä meñlägän student belem alsa, xäzer alar azayğan. Bu xaqta töştän soñ Tatarstan Däwlät şurasında uzğan oçraşuda äytelde. Anda Mongoliä ilçese tatar-mongol dip isemnärne gel bergä yazıp kilülären bilgeläp uzdı. “Xäzer inde tarixnı yañadan qaraw bara. Ğalimnär obyektivraq, tögälräk bulıp moña noqta quyılır” dip äytte ul. Şuña da qaramastan ilçe urtaq yaqlarıbız barlığın da assızıqladı. İke mädäniät çigendä, yäğni küçmä häm utıraq tormış tatarlarğa da, mongollarğa da xaslığın belderde. Oçraşuda İlçe häm anıñ kiñäşçese munitsipal' rayon başlıqları kemnär tarafınnan saylanuı, qanunnarnıñ niçek eşlänüläre belän qızıqsındılar.
Bıyıl Mongoliä däwlätçelegeneñ 800 yıllığı bäyräm iteläçäk. Şuña bäyle Luwsandandarın Xanğay Tatarstannıñ Tarix institutı wäkilläre belän dä oçraştı.
Landış Xarrasova


text:
Putin waris itep Medvedevnı sayladı
Rusiä prezidentı Vladimir Putin kiläse prezidentlıqqa berençe vitse-premier Dmitriy Medevedev namzätenä xuplaw belderde. Bu täqdimne aña düşämbedä Rusiäneñ 4 partiä citäkçese yasadı. Bügenge Rusiädä bar moxim qararlarnıñ Kremldä qabul itelgänen iskä alğanda, Rusiäneñ kiläse prezidentı inde mäğlüm diärgä bula.
Rusiä xökümätendäge ike berençe vitse-premiernıñ berse – yä Dmitriy Medvedev yä elekke saqlanu ministrı Sergei İvanov kiläse prezident bulaçaq digän fiker küptän bar ide.
Berse 2005tä, ikençese bu yıl başında berençe vitse-premier bulğannan soñ, alar kiläse prezidentlıqqa ike nazmät bulıp qarala başladı.
Düşämbedä Rusiäneñ 4 partiäse – Berdäm Rusiä, Ğädel Rusiä, Watandaşlar köçe häm Agrar partiä citäkçeläre Kremlgä kilep urtaq täqdimen äytkäç, Putin moña xuplaw belderde:
"Min anıñ belän 17 yıldan artıq tanış, bu yıllar buyına bez bik yaqın bergä eşlädek, bu täqdimne tulısı belän xuplıym" dide Rusiä prezidentı.
Putın waris itep näq menä Medvedevnı saylap ällä ni şaqqattırmadı. Yañalıq – bu qararnı iğlan itü waqıtında.
Dumadağı urınnarnıñ 2/3-en alğan Berdäm Rusiä partiäse üzeneñ namzäten räsmi töstä 17 dekaberdä äytäse ide. Putin üz fikeren ber atna aldan äytte.
42 yäşlek Medevedev, Putinnıñ bar yaqın tirälege şikelle, çığışı belän Peterburdan. 1965tä tuğan, Putin kebek ük, Peterbur universitetınıñ yuridik fakultetın betergän. 1990nçı yıllar başında şähär idaräseneñ Putin citäklägän xalıqara bäyläneşlär komitetında eşlägän.
2000 yılda Putinnıñ berençe prezidentlıq kampaniäsen ütkärgännän soñ, ul prezident idaräse başlığı urınbasarı itep bilgelänä. Berük waqıtta Gazprom şirkäteneñ direktorlar şurasın citäkli.
2003 yıldan prezident idaräse başlığı. Soñğı 2 yılda däwlätküläm programmalar öçen cawaplı berençe vitse-premier.
KGB veteranı, yış qına qırıs belderülär yasağan Sergey İvanov belän çağıştırğa, Medvedev yomşağraq xolıqlı zıyalı sanala.
Uzğan ayda Qazanğa bulğan säfäre waqıtında Medevdev Rusiä İslam universitetında bulıp, İslam mäğärifen üsterergä kiräk digän süzlär dä äytep kitkän ide.


text:
Tatarstan din ähelläre Beslan mäktäbe urınında çirkäw tözügä qarşı
Rusiädä dinnär mä’säläse belän şogıllänüçe “Yabalaq - Sova” analitik üzäge xisabında, bügenge köndä Rusiädä başqa dinnär belän çağıştırğanda Rus pravoslau çirkäwenä zur östenleklär birelä, dip belderelä. Mondıy büleneş cämğiättä tiskäre küreneşlärgä kiterergä mömkin. Älege üzäk beldergänçä bügen dini oyışmalarnıñ terkäw mä’säläsendä tügel, ä dini yortlar tözegändä qarşılıqlar küp. Berençe çiratta bu mäs'älä möselman, protestantlarğa qağıla. Terrorizm, ekstremizm belän köräş barğan zamanada, citäkçe dairälärdä dä, xalıq arasında da bu dinnärgä qarata tiskäre mönäsäbät urnaşa dip äytelä dokladta.
“Sova” üzäge cämğiättä dini büleneş bulmas öçıyın mäktäptän ük din däresen kertergä täqdim itä. Keşe xoquqların yaqlawçılarnı borçıy torğan töp mä’sälälärneñ berse soñğı yıllarda dini maqsattan vandalizm oçraqlarınıñ artıp toruı. 2006 yılda xrest'yan, möselman häm başqa dinnärgä qarata 25 şundıy oçraq terkälgän.
Dinnär arasında açıq köndäşlekne, soñğı waqıtta küp soylänelgän, Beslan mäktäbe temasınnan da kürergä bula. Beslanda ictimaği şura cimerelgän mäktäp urınında çirkäw tözergä kiräk digän qarağa kilgän. Ämma bügen moña qarşı yaqlar da bar.
Rusiä möftiläre şurası räise Rawil Gaynetdin Tönyaq Osetiä citäkçelege belän oçraşqanda mäktäp urınında çirkäw tözergä kiräk digän fikergä rizasızlığın belderde. “Älege mäktäptä bulğanda anıñ sport zalında bez zur provaslaviä täresen kürdek, nişläpter anda möselman ayı yuq ide. Bu- möselmannarğa qarata ğädelsezlek. Faciğädä xristiannar ğına tügel, küp kenä möselmannarda qorban buldı. Şuña kürä bez anda çirkäw tügel, ä urtaq memorial tözergä tieşbez”, dip äytte Rawil Gaynetdin. Monnan tış ul Beslanda mäçet tözergä teläsälär, Rusiä möftiläre şurası yärdäm itärgä äzer digän fikeren belderde.
Rusiäneñ Aziä öleşendä Möselman diniä näzaräte başlığı Nafiğulla Aşirov isä, Stavropol' häm Vladikavkaz xristian dine ähelläreneñ Beslanda çirkäw tözergä teläwlären, alarnıñ üz mänfägatlären qayğırtu. Älege faciğa qorbannarınıñ 70 protsentı möselmannar bulğan. Rusiäneñ barlıq möselman oyışmaları, xrest'n dine äxelläreneñ Beslanda bulğan illi milli faciğäne üz mänfagatlärendä faydalanırğa irek birergä, bu mä’sälägä küz yomarğa tieş tügel”, dip beldergän.
Älege mä’sälägä qarata Qazandağı din äxelläre nindi fikerdä tora. Bu uñaydan Qol Şärif mäçete imam xatibı Rämil Xäzrät Yonısnıñ fikeren tıñlıyk.
Älbättä bu bötenebez öçen xristian milläte, möselman milläte, yäisä başqa millät wäkile bulsın, härberebez öçen ber ğibrät bulırğa tieş. Ayırım ber çirkäw, memorial, häykäl quyığız dip äytügä min üzem qarşı. Yuğisä urın bar ikän ber mädäniät yortın tözep quy. Ul üzäkkä xristiannar da, möselmannar da yörsennär dä, üzläreneñ belemnären, ruxi xäzenälären tanıp arttırsınnar. Häm anda bulğan menä şul waqiğa belän bäyläp ğibrät alsınnar.Rawil Gaynetdinneñ mäktäp urınına çirkäw tözergä kiräkmi digän fikeren Saratovnıñ katolik Yepiskopı Klemens Pikkel' dä xupladı. Rusiäneñ üzäk patriarxlatında isä, Klemens Pikkelneñ Beslanda çirkäw tözergä qarşı çığuın añlamağannar. «İnterfaks» mäğlümat agentlıysında bu uñaydan Mäskäw patriarxlatınıñ tışqı eşlär bülege särkätibe İğor Vıycanov “Beslan faciğase qorbannarına yärdäm kürsätü buyınça, bez aktiv eşçänlek alıp bardıq. Bu urında çirkäw tözergä bez tulı xoquqlıbız. Saratovtağı dini xezmättäşebezneñ bu fikergä qaraşu çığuı bezgä hiç añlaşılmıy” dip beldergän.
Şulay itep Beslan tiräsendä dini ölkädä dä bäxäslär bara.
Ğädel Galämetdinov.


text:
“Sälämätlek” däwlät proyektı kemgä faydalı
Xäzer cirle, yäğni uçastok tabipları här keşe canı öçen üz cannarın birergä äzer bulaçaq. Bilgele bulğança, Rusiä Prezidentınıñ sälämätlek däwlät proyektı nigezendä cirle, yäğni uçastok tabiplarına xezmät xaqına östäp tağın 10 meñ sum qaralğan. Ämma ul xezmät xaqın alu öçen şaqtıy tırışırğa kiräk. Düşämbe könne uzğan matbuğat oçraşuında Tatarstan sälämätlek saqlaw ministrı urınbasarı Änäs Ğıyl'manov şul xaqta söyläde.
Elekke yıllarnı xalıq üz awıruı belän kübräk maxsuslaşqan tabiplar, yäğni xirurq, terapevtlarğa möräcäğät itsä, xäzer sälämätlek öçen berençe çiratta üz cirlegeñdäge, yäğni uçastok tabibı cawaplı. Awıruçılar häm ülüçelär sanı az bulğan sayın uçastok tabibına otışlıraq. Änäs Ğıyl'manov
Uçastok tabibı awıruçınıñ sälämätlege öçen genä tügel, anıñ kiläçäge öçen dä qayğırırğa tieş
Xalıqnıñ sälämätlegen saqlaw çit ilnekenä oxşap bara. Başta diñgez artındağı sımaq meditsina iminlek polisları buldırdılar, xäzer inde här keşeneñ şäxsi tabibı barlıqqa kilep bara.
Soñğı yıllarda tabiplarnıñ iğtibarsızlığına zarlanuları şaqtıy artqan ide. Ayıruça qart-qarçıqlar rizasızlıq belderep kilde. Äye, ul çaqta keşe sälämätlege öçen ayırım ber tabip ta cawaplı tügel ide. Xäzer xäl töptän üzgäräçäk dielde matbuğat oçraşuında. Aqça aldıñ isä – eşlä.
Änäs Ğıyl'manov kiläçäktä şähär cirlegendä, şäfqät tutaşları üzäklären tözü küzdä totıluın äytte. Qan basımın yäisä qandağı şikär mikdaren tikşertü kebek waq mäs'älälär öçen xastaxanägä barıp toru kiräk bulmayaçaq. Şul üzäktä barısın da xäl itäçäklär.
Berniçä yıldan soñ xastaxanälärdä yatıp däwalanular da azayırğa tieş, ambulator, yäğni keşe üze xastaxanägä yörep däwalanuğa küçü küzdä totıla.
Änäs Ğıyl'manov matbuğat oçraşuında awıl cirlegendä tabiplar citmäwgä zarlandı. Qazanda uqu yortın betergän belgeçlärneñ kübeseneñ şähärdä qalu yağın qarıy dide ul. Kiläçäktä bu mäs’äläne xäl itü öçen östämä tüläwlär buldıru farazlana.
Landış Xarrasova


text:
Sergey Mironov: "Här wäkälät aqsa menän nığıtılırğa teyeş"
Sergey Mironov şulay uq qasandır totoroqlandırıu fondı halınğan aqsa toqsayı tişeler tip ömötlänä. Min bıl mäsälälä räsäy Xökümäte menän qapma-qarşı fekerźä. Totoroqlandırıu fondın il üźeşe ösön, yañı şirqättär asıu ösön yünältergä käräk ti Mironov äfände. BST kanalı xäbärseheneñ töbäktärźe quşıu turahındağı horawına Federasia şurahı äyese bına nimä tine: "Räsäyźä subyekttarźı bergä quşıu östän eşlänä yäki kemdeñder quşıuı buyınsa başqarıla torğan eş tügel. Bınday qararźar qabul itkändä, älbittä, töbäk watandaştarınıñ şäxsi mänfäğäte möhim kriteriy bulıp qala." Mironov fekerensä, sosial häm iqtisadi uñaylıqtar bulğanda ğına, töbäktärźe quşıu xaqında hüź yörötörgä mömkin. Ägär ul idaralıq itewźe yeñeläytew maqsatınan ğına sığıp eşlänä ikän, höźömtähe bulmayasaq. Quşılıu turahındağı mäsälä sostawtarında autonomiälı okrugtar bulğan töbäktärgä genä qağıla tine Mironov. Federal yetäkse Räsäy prezidentı Vladimir Putindıñ federal yıyılışqa yıllıq möräjäğätnamähenä lä üź qaraşın belderźe. Unı Öfönöñ iñ matur uramdarı, kürhätmä xujalıqtarı buylap yöröttölär, hıylanılar.
Sergey Mironovtıñ Öfögä kilewe yabay xalıqta, ayırıusa, voditeldärźä źur rizahıźlıq tıuźırźı. Sönki bernisä säğätkä Öfölä üźäk uramdarźa automobil tığındarı barlıqqa kilde. Sergey Mironovtı töbäktär üźeşe ministrı Vladimir Yakovlevtan ayırmalı respublika yetäkselege tulı sostawta oźattı. Üź isemdären äytergä telämägän sığanaqtar äytewensä, Yakovlevqa respublika yetäkselegeneñ aldaşıuı, Öfölä kvadrat metr torlaq 15 meñ hum tora tip äytewe oqşamağan. Öfölä ber kvadrat metr torlaq 46 meñ humğa yetä. Bıl inde uñaylı häm arzan torlaq milli proektın ğämälgä aşırıuźı şik aźtına quya.


text:
Ğıraqta "Möselman Ruxaniläre Assotsiatsiäse" isemle Sönni Oyışmanıñ politik täsire turında
Möselman ruxaniläre Assotsiatsiäse Ğıraqtağı Sönni Möselmannar arasında kileşüçän politik oyışma bularaq öskä çığa başladı. Ul AQŞ okkupatsiäsenä qarşı bulsa da, Fallijada tulısınça ütälmäsä dä, atışlarnı tuqtatu mäsäläsendä aradaşlıq itte. Totıq alunı xökem itä häm räxennärne azat itü öçen aradaşlıq itä.
Audio
"Bu qanuni dini, säyäsäsi, ictimaği häm patriotik oyışma. İldäge şartlarğa kürä üzeneñ vazıyfaların üti. İldä bulıp yatqan vaqiğälär turında üz fikere häm qaraşı bar. Ul närsägä ışanuın belderä, ber ük vaqıtta tieşle politik, ekonomik häm sotsial adımnar atlıy. Ul 2003-nçe yılnıñ 14-nçe Mayında tözelde."
Britan belgeçe Mustafa Alani bu oyışma Sönnilär arasaında xakimiät buşlığınıñ xasıyl buluı arqasında tudı dip belderde. AQŞ citäklägän okkupatsiädän soñ, ildäge şiğıy küpçelegen väkilek itkän politik partiälär häm ruxanilärneñ Najaf häm Kerbalada ruxani xiererxiäse bar ide. Möselman Ruxaniläre Assotsitsiäse , sönni azçılığın mobilizatsiälävne maqsät itep quya. Oyışma Ğıraq millätçelegen yaqlıy, sönnilär, şiğıylär häm Kördlärneñ bergäläp AQŞ okkupatsiäsenä qarşı çığuın teli. Alaninıñ süzlärençä, oyışmada tanılğan Sönni dini citäkçelär dä bar.
Audio
"Oyışmada Sönni ulema dip tanılğan şäxeslär bar. Mäsälän Abu Xanife häm Abdul Qadir Ğaylani mäsçetläreneñ imamnarı. Alar elek tä tanılğan idelär, läkin, politik xäräkät yäisä politik strukturanıñ ağzaları dip tügel. Tanılğan şäxeslär kergäne öçen xäzer bu oyışma bik täsirle."
Moselman Ruxaniläre Assotsiatsiäseneñ Ğıraqnıñ İdarä şurasında väkile yuq, çönki ul AQŞ tarafınan bilgelängän bu organ qanuni tügel dip xisaplıy. Koalitsion Vaqıtlı Xakimiäteneñ kiñäşçese Ğıraqlı Fuad Husseinneñ süzlärençä, Assotsiatsiäneñ başqa sönni politik törkemnäre belän yaxşı mönäsäsbätläre bar häm politik oyışma bulmasa da, politikada küberäk qatnaşa bara.
Audio
"Alar politik partiä buluların äytmilär. läkin, sönnilärneñ mänfäğätlären väkillek itü öçen säyäsät belän şöğellänälär. Qayber oçraqlarda Ğıraq möselmannarınıñ mänfäğätlären yaqlauların äytälär. Şul säbäple ul üzeneñ säyäsi oyışma buluın kire qaqsa da, anıñ eşçänlege säyäsät belän bäyle."
Britan belgeçe Alaninıñ süzlärençä, assotsiatsiä ike bülektän, Sönni Ğäräp häm Sünni Körd büleklärennän tora. Bu inde anıñ Pan Ğıraq säyäsäte taraftarı buluın kürsätä. Assotsiatsiäneñ şulay uq Şiğıylär, bigeräk tä Sastani häm Sadr taraftarları belän yaxşı mönsäbätläre bar häm anıñ Ğıraqta täsire arta bara.
Färit İdelle. Praga.


text:
1989nçı yılda näq 9 april könne Gruziäneñ bäysezlegen taläp itep uram cıyınnarın oyıştıruçılarğa qarşı ul çaqtağı sovet ğaskärläre yäşländerü gazı qullandı häm alarnı qıynadı. Bügen şul waqiğalärne iskä alır öçen Tbilisi üzägenä yözlägän keşe cıyıldı. 89nçı yıldağı uram cıyınında kimendä 19 keşe hälak bulğan häm distälägän keşe yaralanğan ide. Bügen älege çarada qatnaşqan elekke prezident Eduard Şevardnadze, eye, waqiğa bik ayanıç ämma Gruziä bäysez däwlät buldı, dide.
Bügen Ajarstan başqalası Batuminıñ elekke başlığı Tengiz Asanidze irekkä çığarıldı. 1994nçe yılda Asanidze zur külämdä aqça üzläşterüdä ğayeplänep iregennän mäxrüm itelgän ide, ämma anıñ tarafdarları Asanidzenıñ Acar citäkçese Aslan Abaşidzeğa qarşı bulğanı öçen törmägä utırtılğanın belderep kilde. Yevropanıñ keşe xoquqları mäxkämäse anı azat itergä häm 155 meñ yevro kompensatsiä tülärgä digän qarar çığardı. Bu aqçanı Gruziä xökümäte tülärgä tieş bulaçaq.


text:
Rusiädä xakimiät keläme astındağı suğış kiñ cämäğätçelekkä dä çığa
Rusiä xalqı kötmägändä ilneñ yuğarı citäkçelegendä barğan intrigalar häm xätta eçke köräş ğälämätlären kürü bäxetenä ireşte. Soñğı könnärdä narkotiklarğa qarşı köräş idaräse tiräsendä çıqqan cäncal cämäğätçelekkä Rusiäneñ qüät xezmätläre arasında xakimiät öçen barğan tartqalaşuın yaxşı kürsätte. Bu Rusiädäge säyäsi täräqqiät öçen närsäne añlata?
Ser tügel, Putin xakimiäteneñ nigezen näq menä şular, yäğni qüät xezmätlären citäkläwçe "silovik"lar täşkil itä, il belän idarä xäzer tulısınça näq menä alar qulında. Çerkesov, alarnıñ xäzer ber-bersenä qarşı başlağan ayawsız suğışında "ciñüçelär bulmayaçaq" dip belderä.
Ul ayırım isemnär atamıy, ämma Kremldäge xällärne küzätep baruçılar öçen bu kiräkmi dä - alar süzneñ biredä beryaqtan Çerkesovnıñ üze, ä ikençe yaqtan, Federal'' iminlek xezmäte başlığı Nikolay Patruşev häm prezident idaräse citäkçese urınbasarı İgor Seçin arasında inde küptännän däwam itkän doşmanlıq turında baruın yaxşı añlıy.
Şularnıñ berse, tanılğan säyäsi küzätüçe Yuliä Latınina, Putin kilü belän yuğarı xakimiätne yawlap alğan "silovik"larnıñ törle klannarı üzläreneñ biznes, säyäsi häm şäxsi mänfäğätlären yaqlaw belän şöğellänä, di:
Latınina fikerençä, yäşeren xezmätlärneñ törle citäkçeläre arasında şuşı köräş inde ike yılğa yaqın bara, häm ul suğış törle ölkälärne - äytik, tamojnäne yäisä prezidentqa ütep kerü yulın kem kontrol'' itäçäge öçen bara.
Putin utırğan Kremldä andıy köräş elek tä bulmadı tügel, ämma älegä qädär ul cämäğätçelektän yäşerelep kilgän ide. Ämma Putinneñ prezidentlığı azağına yaqınlaşu häm anıñ urınına kemneñ kilüe mäs''äläse kütärelü belän xakimiät köräşe köçäyep, xäzer inde kiñ cämäğätçelekkä dä taşıp çığa başladı.
"Şäfäqtäge qarañğılıq: Rusiädä cinayätçel däwlätneñ kütärelüe" digän kitap yazğan David Satter, Putin çorında "silovik"lar Rusiädäge bar säyäsi wä ictimaği tormışnı üz kontrolenä aldı, xäzer alarnıñ törle klannarı üzläreneñ şul xakimiäten nığıta, häm inde üzara suğışa başlıy, dip belderä, häm bu cinayätçel oyışmağa xas täräqqiät, di:
"Bu Rusiädäge cinayätçelär törkemnärendä dä näq şulay - alar bergäläşep talağanda ğömerlek duslar, ä inde talağannı büleşkändä alar ber-bersen üterä başlıy", di Mäskäwdäge "siloviklar" köräşe artında xakimiät häm mölkät öçen tartqalaşu kürgän David Satter.
Ämma biredä iğtibarnı şul cälep itä - nigä Viktor Çerkesov şuşı eçke pıçraqnı kiñ cämäğätçelekkä çığarırğa bulğan soñ? Ul şuşı ğämäle belän Putin tirälegeneñ qağidälären boza tügelme? Yuliä Latınina:
Yuliä Latınina, çekistlar "Ägär dä berär närsä bula qalsa, monı xalıqqa çığarma, monı Putingä citker" digän prinsip nigezendä eş itä, di. Ämma Çerkesov açıq xat belän "Kommersant"ta çığa.
Kärim Kamal


text:
BMOnıñ Ğıraqtağı "neft xaqına azıq-tölek" programmasında rişwätçelek
ıñ Ğıraqta neftege azıq-tölek programması belän bäyläneşle rişvätçelek mäsäläsen tikşerüçe panel üzeneñ qätği xisabın bu säğätlärdä iğlan itärgä tieş. 500 bitlek bu xisapqa kürä, Saddam Xösäin xökümätenä rişvät birüdä 60 ildän ike meñ 200 tiräsendä şirkät qatnaşqan häm tülängän rişvätneñ miqdarı ber miliard 800 milion dolar tiräsendä bulırğa tieş.
"Bu BMOnıñ stilen häm idarä ısulın üzgärtergä kiräk dip anı tänqit itüçelärgä östämä amunitisä biräçäk. Volkerneñ raportı tik ber tikşerü genä tügel, ä BMOsın üzgärtergä tırışqan AQŞ citäklägän köçlärneñ eşçänlegeneñ ber öleşe bulıp tora."
Raportnı äzerlägän panel citäkçese Volker raport qına BMOsı ağzaların reformalar ütkärergä etärer dip ışanmıy. Anıñ süzlärençä, üzgäreşlär telägän illär başqaların künderä alırğa tieşlär. Ul uzğan atnada AQŞn senat komitetında yasağan çığışında bolay digän ide.
"BMOna tirän ışanğan häm anı yaqlağan illär reformalarnıñ zarur buluın añlarğa tieçlär. Yuqsa alarnıñ telägän närsälärne eşlärlek köçkä iä oyışma bulmayaçaq. Mona qabat-qabat basım yasarğa kiräk häm min närsäder eşlänä ala digän prinsipnı yaqlauçı üzäk bardır dip ömetlänäm."
Volker BMOnı tänqitläsä dä, anı maqtadı da. Ul iñ abruylı häm ışanıçlı xalıqara oyışma bulıp tora dip tä äytte.
Färit İdelle. Praga.


text:
Ber qazanda ike täkä başı - Qırğızstanda beryulı iske häm yaña parlament eşli
Xakimiat almaşuın kiçergän Qırğızstan atnanı elekke könnärgä qarağanda tınıçraq şartlarda başlap cibärsä dä, ildä qanuni bilgesezlek däwam itä. Uzğan atna azağında ul xätta tağın da tiränäyde - Üzäk Saylaw komissiäse yaña parlamentnıñ wäkalätlären tanırğa buldı, ä aña qädär isä ilneñ Yuğarı mäxkämäse şul parlamentnı bilgelägän tawış birü näticälären ğämäldän çığarıp xakimiattä elekke parlament qala digän qarar çığarğan ide. Şulay itep Qırğızstanda xoquqi krizis däwam itä.
Audio, Feliks Kulov
"Oşıymı bu sezgä, oşamıymı, yaña parlamentnı saylarğa turı kiläçäk. Döresen genä äytkändä, şäxsän miña yaña ğına saylanğan qayber deputatlar oşamıy, läkin qanunnı xörmät itüçe watandaş bularaq min yaña parlament qararların xörmät itärgä tieş, qızğanıç ki, çınbarlıq şundıy, bez monıñ belän berni dä eşli almıybız" di yaña parlament wäkalätlären tanu kiräklege turında Feliks Kulov. Anıñ şuşı qaraşın Bişkäktäge xökümät yortı qarşında cıyılğan xalıq ta xuplıy, alar iske parlamentnı inde qanuni xakimiat organı bularaq tanımıy. Düşämbe könne şuşı xoquqi qarşılıqnı beterü ölkäsendä qayber ğämällär eşlände - ilneñ waqıtlı premyer-ministrı itep Qormanbäk Baqievne näq menä iske parlament raslağan ide, xäzer inde ul yaña Yuğarı kiñäştä dä raslanu uzdı. Älegä qädär Baqiev üz eşen elekke parlament yaqlawına tayanıp alıp bara ide. Qırğız oppozitsiäse, ğomumän, kütäreleş başlanğannan birle yaña parlamentnıñ wäkalätläre yuq, ul xärämläşülär nigezendä saylandı dip kilde. Düşämbedä Baqiev üzeneñ Feliks Kulov belän tirän qarşılıqları bulmawın belderde:
Audio, Qormanbäk Baqiev
"Kulov yaña parlamentnı yaqlawın belderä. Min inde bu mäs''älädä üz fikeremne äyttem, min monı tirän bäxäs dip sanamıym. Nindider urtaq qaraş bar häm minemçä, yaqın kiläçäktä bar närsä dä açıqlanaçaq" di Qırğızstan premyer-ministrı Qormanbäk Baqiev. Şuşı ike parlament belän kilep tuğan wäzğiatne xoquqi yaqtan yırıp çığu eşenä Bişkäktä Yevropada iminlek wä xezmättäşlek oyışması wäkilläre dä yardäm itärgä tırışa. Alar Qırğızstanğa bu ölkädäge abruylı xoquq belgeçlären çaqırdı häm alardan xäzer tieşle täqdimnär kötä. İldäge xakimiat krizisın tağın şul da tiränäytä - elekke prezident Äskär Aqayev Qırğızstannan üz wäkalätlärennän waz kiçmi kitep bardı, bu problemanı parlament, anı däwlät başlığı wazifalarınnan azat itü aşa çişä alır ide, tik bügenge wäzğiattä bu yul da ällä ni ömetle kürenmi.
Kärim Kamal


text:
Financial Times: Möselmannarnı räncetüdän qurqıp Berlin operası Mozart äsären säxnädän aldı
Bu çeterekle mäsälägä bügen Könbatışnıñ beniçä gäzite urın birgän. Financial Times basması yazuınça, politsiä anonim yanawlar alğannan soñ, Berlin operası citäkçelärenä bu tamaşanı säxnägä quymasqa kiñäş itkän. Operanıñ sänğät citäkçese Kirsten Harms ikelänep bulsa da tamaşanı säxnädän alırğa qarar itkän.
Tamaşanıñ axırında Krit patşası İdomeneo (Mozart äsäre şulay atala da) säxnägä 4 baş çığarırğa tieş: diñgez patşası Paseidon, Budda, Ğäysä häm Möxämmät päyğämbärlärneken. Bu küreneş möselmannarnıñ xislären räncetäçäk digän qurqular bar.
International Herlad Tribune basaması yazuınça, Mozart üze yazğan original äsärdä andıy küreneş yuq. Bu axırın tamaşanı säxnägä quyğan rejisser Hans Neuenfels üzennän östägän. Yänäse patşa bü ğämäle belän Allalar ülde, xäzer insannar üz yazımşların üzläre xäl itä digän fikerne belderä.
Operanıñ säxnädän alınuı tiräsendä Germaniädä şaw-şu quptı. Times basması yazuınça, kemeder bu adımnı xuplıy, kemder täniqt belderä. Germaniädä 3 millionnan artıq möselman yäşi. İslam Şurası räise Ali Qızılqaya, andıy äsärne kürsätü döres bulmas ide, din-ara mönäsäbätlärgä ul faydağa bulmayaçaq digän fiker ätkän.
Ä menä kansler Angela Merkelneñ Mädäniät kiñäşçese Bernd Neumann bu adım süz ireklegenä yanaw bulıp tora digän.
Eçke eşlär ministrı Wolfgang Schäuble, 225 yıl elek yazılğan äsärne säxnädän alu – qabul itelmäslek, kölkele xäl digän. Äytkändäy, Schäuble äfände çärşämbedä Berlinda İslam-Xristian mönäsäbätlärenä bağışlanğan konferensiä açtı. İxtimal säxnädän alınğan opera mäsälä, ixtimal şuşı cıyında da tikşereläçäk.
Ali Ğilmi


text:
Omskida yubiley kiçäse
Şimbä könne Omskinıñ ölkä tatar milli-mädäni möxtäriäte qarşında eşläwçe “Tanışu” klubı cäyge yaldan soñ berençe kiçäsen ütkärde. Kiçälärneñ alıp baruçısı Safiä Xakimova süzlärençä, ğädättä 30-40 keşe cıyıla torğan bulsa, bu yulı biregä 15-läp kenä keşe kilgän. Közge eşlär tämamlanıp, qışqı ozın kiçlär başlanuğa xalıq kübräk yöri başlıy di Safiä xanım. “Tanışu” klubınıñ kiçälärenä küptän tügel yöri başlağan yäş kenä yeget Renat Däwlätbağin keşeneñ az yörüeä borçıla, yäşlärne cälep itärgä kiräk di. Renatnı borçığan tağı ber närsä – tatar qızlarınıñ başqa millät wäkillärenä kiäwgä çığuları. 5 qız, tatar qızları, Qıtay yegetlärenä kiäwgä çığıp kittelär, minem telägem qızlar, tatar yegetlärenä genä kiäwgä çığığız di ul.
Äytergä kiräk, “Tanışu” klubı oyışıp eşli başlağanğa tizdän ike yıl tula, häm inde tatar keşelären tanıştırıp, qawıştıruda berniqädär uñışqa da ireşte. Berençedän, bu klub tatarlar arasında daimi, ayğa ike tapqır yal kiçäläre ütkärep toruı belän bilgele. İkençedän, kiçälärdä keşeneñ azmı-küpme buluına qaramastan, anda tanışıp ğailä qoruçılar bar. “Tanışu”ğa yäşlär dä, ölkänräk yäştägelär dä yöri, häm yaña quşıluçılar arasında da 20-25 yäşleklär dä, şaqtıy ölkän yäştägelär dä bar. İñ möhime, bezneñ kiçälärgä yörüçelär tatarlıqların iskä töşerep kilälär, üzara tanışalar, tatar telen, tatar cırların tıñlıylar, bergäläp yal itälär,- di Safiä Xäkimova.
Kiçäneñ ber öleşe Omski ölkäsendäge tatar xäräkätenä küp köçen birgän, bügenge köndä yalğa kitkän millätpärvär şäxes – Xälil Qadıym ulı Sadıykovnıñ tuğan könenä bağışlandı. 24-nçe sentäberdä aña 70 yäş tuldı.
Milli xäräkät eşendä Xälil abıy 90-nçı yıllar başında qatnaşa başlıy. Ul waqıtta “Tözüçelär” mädäniät yortında üzeşçän sänğät kollektivı “Umırzaya” aktiv eşli häm şul uq mädäniät yortında tatar tele däresläre alıp barıla. Ämma tatar telen uqıtu ber uqu yılınnan soñ tuqtalıp qala. Xälil Sadıykov eşen näq şuşı – tuğan telne uqıtu problemasınnan başlıy da. Ul “Watan” tatar-başqort cämğıäte oyıştıra, üzenä yärdämçelär taba, alar şähärneñ tatarlar tuplanıbraq yäşägän rayonnarında küp mäktäplärne yörep çığalar, anda uqığan tatar balalarınıñ isemleklären tözilär häm 10-lap mäktäptä tatar tele fakul'tativları açarğa Mäğärif idäräseneñ röxsätenä ireşälär. Ämma fakul'tativ däreslär törle säbäplär arqasında 5 mäktäptä genä eşli başlıy. Aları da qaysı 2-3 yıl, qaysı 4-5 yıl eşlägännän soñ äkrenläp tarqala başlıy häm Omski şähärendä tatar telen uqıtu bügenge köndä yuq däräcäsendä.
Döres, tağın berniçä yıl berdänber fakul'tativ 14 mäktäp qarşında eşläp kilde. Ämma bıyıl bu mäktäptä dä däreslär tergezelmäde.
Xäzer inde Xälil abıy olığayıp mondıy eşne alıp bara almıy, näticädä mäğärif ölkäsendä eşläwçe, tatar tele däreslären tergezüçe başqa keşe älegä yuq. Älbättä, millät dip yanıp yörgän Xälil Sadıykovnıñ Omski tatarlarınıñ milli üseşenä kertkän öleşe ber mäğärif ölkäsendä genä tügel, ämma ul kitkännän soñ küzgä kürenep yuqqa çıqqan eş – tatar telen uqıtu.
Tuğan köngä qaytsaq, tıynaq qına çöy östäle artında ütkän tantanada Xälil abıyğa cılı süzlär küp äytelde, anı alıştırırlıq keşe tabıluın da telädelär.
Xälil abıynı täbriklärgä “Umırzaya” sänğät'kärläre kilgän idelär. Kollektivnıñ yäşläre aña bağışlap cırlar başqardılar.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Çuaşstanda 40 meŋ tirәse tatar yaşi dip isәplәnә. Respublikada 21 genә tatar awılı bulsa da, mөselman mәxәlәlәrneŋ sanı 40 artıq. Hәr keçkenә awılda berәr, ә zurraqlarda - ikeşәr hәm annan da kübrәk mәçet eşlәp kilә. Komsomolskiy rayonınıŋ Urmay awılında 1 meŋgә yaqın keşe yaşәdә, moŋa qәdәr andağı xalıqnıŋ ber genә mәçet bulgan. Xәzer inde ikençesenә dә nigez salınğan. Batır rayonınıŋ Şığırdan awılında inde 5nçe mәçet tөzelep kilә. Çuaşstandağı millәttәşlәrebezneŋ ğıbәdәt yortların şulay küplәp tөzüwe, moda belәn tügel, ә mөselmannarga namaz uqırğa urın citmәw belәn aŋlatıla. Mәsәlәn, 5 dekaberdә Urmay hәm Şığırdan awıllarında ütkәn gәyetkә 3-4 meŋğә yaqın keşe ciyelgan.
Rәfis Cәmdixan, Çuaşstan


text:
Federal İminlek Xezmäte Qazanda terrorçılarnı totuın belderä
“Xizb ut-Taxrir Äl-İslam” törkemenä qarağan keşelär terrorlıq xezmätenä yärdäm itü, ekstremistik oyışma buldıru kebek cinayätlär qılğan dip farazlana. Şik astına alınuçılar Rusiä cinayätlär kodeksınıñ 205 häm 282 nçe maddälärenä nigezlänep qulğa alındı di Rusiä Federal' Qurqınıçsızlıq xezmäteneñ Tatarstandağı idäräse matbuğat üzäge citäkçese Eduard İsmäğıylev. Anıñ äytüenä qarağanda totqarlanuçılar arsında ber çit il watandaşı da bar. Ul moña qädär dä üz ilendä cawapqa tartılğan bula.
Xäzer bu şäxeslärgä qarata cinayät eşe açıla. Rossiä Yuğarı mäxkämäseneñ 2003 yılğı qararı nigezendä älege oyışmanıñ Rossiädäge eşçänlege bezneñ ildä tıyılğan. Ul 15 xalıqara terroristik oyışma isemlegenä kertelä. Federal qurqınıçsızlıq häm eçke eşlär xezmätkärläre totqarlanuçılarnıñ isemen älegä äytmi. Alar monı tikşerü eşlärenä qomaçawlarğa mömkin dip añlata. Şulay uq niçä keşe qulğa alınğanlığı da yäşerelä. Alarnıñ unnan artıq buluı ğına mäğlüm. Xoquq saqçıları alarnı totqarlağan öydä kitaplar, audio, video kassetalar,alğan. Xizb ut-Taxrir Äl-İslam oyışmasınıñ dini kitaplarında cinayätçel fikerlär barmı? Alarnıñ mäğnäse nidän ğibärät buluı xaqında da mäğlümat yuq.
“Xizb ut-Taxrir Äl-İslam” ğäräpçädän tärcemä itkändä “İslam Azatlıq partiäse” digänne añlata. Sönnilär oyıştırğan dini-säyäsi partiä 1953eлдaH birle dönyada cihat yulı belän xalifät tözü öçen köräşä. Şunısı üzençälekle, islam illärendä dä älege partiäne tanımıylar. Ämma anıñ filiallarınıñ Misır, İordaniä, Törkiä häm Könçığış Yevropa illärendä buluı bilgele.
Monnan ike yıl elek Başqortstanda da älege törkemgä qarağan 15 keşene qulğa alğannar ide. Xizb ut-Taxrir äğzaların Qazanda totqarlawnıñ da bu berençese genä tügel. 2004-2005 yıllarda Eçke eşlär häm federal qurqınıçsızlıq xezmätkärläre mondıy operatsiä başqarğan ide inde.
Çulpan Näbiullina


text:
Tarih
Bastı bet Tarih
TARIH – TÄRBIE BWLAĞINIÑ TAPTIRMAS KÖZİ
1986 jılğı 16 jeltoqsanda keñestik biliktiñ oyına kirip-şıqpağan jaña tarih bastau aldı. Bwl küni Qazaqstan Kommunistik partiyası Ortalıq Komitetiniñ Plenumı Dinmwhamed Ahmetwlı Qonaevtı birinşi...
Qandastardıñ atamekenge oraluına Qazaqstan diplomattarı öz ülesin qostı
Şeteldegi qandastarımızdıñ atamekenge oraluına Qazaqstan diplomattarı öz ülesin qostı. Bwl turalı bügin Astanada ötken Saylau Batırşawlınıñ 75 jıldığına arnalğan «Qazaqstan Respublikasınıñ diplomatiyası: qalıptasuı, damuı...
Aqan Sataev Saq patşayımı — Twmar hanşayım turalı fil'm tüsirmek
Tanımal rejisser Aqan Sataev saqtardıñ köşbasşısı - Twmar hanşayım turalı tarihi fil'mdi tüsirudi josparlap jür, dep habarlaydı QazAqparat. «Iä, däl osı kinonı tüsiruge ülken niet...
A.Mwhamediwlı: «Almas qılıştıñ» jalğasın biıl tüsiru kerek
QR Mädeniet jäne sport ministri Arıstanbek Mwhamediwlı «Qazaq handığı. Almas qılış» fil'min biıldan qaldırmay jalğastıruğa müddeli, dep habarlaydı QazAqparat. «Biz Kerey men Jänibekpen şektelmey, ol...
«Wyatıñ bop twr bette…»
Özimizdiñ wlttıq qwndılıqtarımızdı mensinbey jan-jağımızğa alaqtap, özgege köbirek elikteuimizdiñ saldarınan kütimsiz, baptausız jerge şıqqan aram şöptey, keudemizge imansızdıq ruhı sebildi. Mwnday ruhı tömendegen halıq...
Bir surettiñ sırı
Wlağattı wstaz Käken Qamzinniñ wmıtılmas ülgisi Jıl sayın Jeltoqsan köterilisi qarsañında türli gazetterde jii jariyalanıp kele jatqan bwl surette alañdağı beybit şeru birşama dälirek beynelengen....
Türik termini qalay tuğan?
Tabiği-geografiyalıq qwrılımına baylanıstı Aziya qwrlığı bes aymaqqa bölinedi: Aldıñğı, Oñtüstik, Oñtüstik-Şığıs, Şığıs jäne Ortalıq Aziya. Osılardıñ işinde Ortalıq Aziya – türik tildes etnostardıñ ejelgi...
Elimen qayta qauışqan Keyki batır
Meşin jılı qazaq eli tağı bir joğın tügendeuge mümkindik aldı. Sebebi 93 jıl boyı Sankt-Peterburg qalasındağı Kunstkamerada saqtalıp kelgen Keyki batırdıñ bas süyegi Reseyden...
Qazaq handığınıñ qwrıluı: Kerey men Jänibek han. Bwrındıq pen Qasım...
Qazaq handığınıñ payda boluı Qazaqstan jerinde 14-15 ğğ. bolğan äleumettik-ekonomikalıq jäne etnikalıq-sayasi procesterden tuğan zañdı qwbılıs. Öndirgiş küşterdiñ damuı, köşpeli aqsüyekterdiñ ekonomikalıq quatınıñ artuı,...
Türkiyada Halifa Altay turalı kitap jarıq kördi
Altaydan şıqqan, Gimalay asıp, Tibetten ötip, Ündistan men Päkistan arqılı 1953 jılı Türkiyağa barğan qazaqtardan Halifa Altaydıñ ömiri men ideyaları zerttelip türik tilinde kitap...


text:
Samar şähäreneñ yäşe üzgärüe bar
Samar citäkçeläre Samar şähäreneñ yäşen arttıru turında uylanalar. Eş şunda ki, Samar krepost' 420 yıl elek 1586 yılnı tözelgän. Tarixçılar qulına ital'yan kupetsları töşerelgän qartanıñ kopiäse kilep töşkän. 639 yıl elek 1367 yılnı sızılğan qartada Samara häm Soq
yılğaları arasında toraq punktlar bulğan, häm şularnıñ berse- Samar dip atalğan. Tağın ber tarixi moment. Rusiädä krepost'larnı buş cirgä salğanda gramota birelä torğan bulğan, ä toraq punktlarda krepost' salınsa, gramota birelmägän. Samar krepostena gramota birelmägän. Samar krepost' bularaq 1586 yılda terkälgän, ä bit 1552 yılnı Qazannı yaularğa Samardan ğaskär cibärelgän.
Samar şähäreneñ çın yäşen belü niätennän, Samar xökümätendä komissiä tözelde. Samar däwlät universitetınıñ professorı, tarix fännäre doktorı Petr Kabıytov äytüençä, Samar şähäre arxeologik küzlektän bötenläy öyränelmägän, çönki Samara sotsializm çorında yabıq şähär bulğan. Bügen 420 yäşlek dip sanalğan Samar yaqın yıllarda 700 yıllığın uzdıruı bik ixtimal.
Şamil Bahautdin, Samar


text: Helsinkida matbuğat oçraşuında çığış yasap, de Mello, bu suğış moŋarçı bulğan yalğış fikerlәrne tagın da tirәnәytte dide. Ul bөten dөnyada, bigrәktә gәrәplәr hәm mөselmannarğa qarşı diskirminatsiә, hәm qayber oçraqlarda kөç qullanu arttı, dip belderde. Ğıraqqa qarşı suğış mөmkinlegenә tuqtalıp De Mello, xalıqara cәmәğәtçelek, tınıç xalıqqa zıyan kilmәsen өçen bөten mөmkinleklәrne faydalanırğa tieş, dide. Rasizmğa qarşı elegrәk yasalgan çığında ul, kilәse yılda mөselmannar belәn dөnyanıŋ qalgan өleşe arasında mөnәsәbәtlәrne yaqşırtu planın tәqdim itәçәgen belderde. De Mello, xәzerge yunәleşneŋ dәwam itüwe xәlәqәtkә kiterәçәk, dide.


text:
Rusiä Yüstitsiä ministrlığınıñ Başqortstan buyınça idaräse respublikta eşläp kilüçe qayber partiälär bülekläreneñ häm milli-ictimağıy oyışmalarnıñ eşçänlegen tıyu mäsäläsen tikşerü öçen mäxkämä orğannarına möräcägätlär cibärä başlağan. Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge eşçänlegen tıyu mäsäläsen tikşerü kiräklegen sorap, şundıy uq möräcägätne älege idarä citäkçese Kilmyäqov äfände Ufanıñ Kirov rayonı mäxkämäsenä yullağan. Bu xaqta Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge räise Ayrat Ğiniätullin xäbär itte. Anıñ süzlärençä, äle Kirov rayonı mäxkämäsennän bernindi dä çaqıru cibärelmägän. Ä menä Kilmyäqov äfände citäklägän idarä adresı belän xat kilep töşkän Tatar ictimağıy üzäge citäkçesenä. Anda ictimağıy üzäkneñ mäxkämä aşa yabıluı ixtimallığı turında kisätelgän. Ämma Ayrat Ğiniätullin respublik xoquq sağında toruçılarnıñ mondıy adımğa uq baruına, yağni bernindi nigezsez, Tatar ictimağıy üzäge eşçänlegen tıyu mömkinlegenä bik ışanmıy. «Monıñ öçen nıqlı dälillär kiräk iç, – di Ayrat äfände. – Ä bezneñ qanunsız bernindi ğämällär dä qılğanıbız yuq».
Şulay da älege mäsälädä Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin pessimistik qaraşta tora. «Başqortstan şartlarında tege yäki bu partiä bülegen yä bulmasa, ictimağıy oyışmanı bernindi dälillärsez dä yabıp quyuları ixtimal, – di Mäcit äfände. – Başqa tatar milli oyışmaları eşçänlegen dä, törle uydırma säbäplär tabıp, tıyarğa mömkinnär».
Küplär xäterli bulır, Başqortstannıñ küptän tügel eşli başlağan yaña proqurorı Qonowalov, Ufadağı şaw-şulı mitinglarğa reaqsiä yözennän, «respublikta oppozitsiä köçlärenä kerüçe qayber milli häm ictimağıy oyışmalarnıñ eşçänlege tuqtatılırğa mömkin», dip beldergän ide. Anıñ şul belderüen Rusiä Yüstitsiä ministrlığınıñ Başqortstan buyınça idaräse ğämälgä aşıruğa yul aça başladı dip añlarğa kiräk.


text:
Äfğanstanda Möxämmät päyğämbär sürätlären bastıruğa qarşı ütkärelgän näfrät cıyınnarı, anda qatnaşqan xalıqnıñ ildäge NATO köçläre belän qarşılıqqa kerüenä, xätta ülem-citemgä kiterde. Älegä qädär Äfğanstandağı NATO köçläre, Ğiraqtağı Könbatış ğäskärläre xälennän ayırmalı bularaq, üz xezmäten çağıştırmaça tınıç qına başqarıp kilä ide. Xäzer inde bu wäzğiat üzgärergä tora tügelme?
Fivralneñ 7-sendä Äfğanstan tönyağındağı Färyäb wilayätendä yarsığan xalıq törkeme NATO-nıñ nigezdä Norvegiä xärbiläre xezmät itkän xärbi nığıtmasına ütep kerü omtılışın yasadı. Norvegiä saqlanu ministrlığı wäkile Thom Knustad soñraq monı "NATO-nıñ Äfğanstandağı bazasına yasalğan höcüm" dip bäyäläde, yäğni höcümgä bar NATO-nıñ duçar buluına basım yasadı. Älegä qädär Färyäb wilayäte Äfğanstanda iñ tınıç töbäklärneñ berse sanala ide. Ä inde soñğı xällärdä qorallı ğisyançılar tügel, ä ğadi xalıq qatnaşuın iskä alğanda, bu NATO-nıñ Äfğanstandağı köçlärendä zur borçu uyata ala. Ğiraqta kön sayın diärlek yuğaltular kiçergän Könbatış ğäskärilärennän ayırmalı bularaq, NATO Äfğanstanda moña qädär ällä ni awırlıqlar kiçermäde. Şuña da NATO tışqı eşlär ministrlarınıñ dikäberdä Brüsseldä uzğan oçraşuında şul saqlanu oyışmasınıñ äfğan cirlärendä iminlek nığıtu eşen kiñäytü xaqında kileşengän ide. Maqsat elekkeçä - bar il buylap Qabuldağı üzäk xökümät xakimiaten cäyelderügä häm nığıtuğa bulışu qala. 2006-nçı yılda NATO citäklägän Könbatış köçlären Äfğanstan üzäge häm könyağındağı tağın 6 wilayätkä cäyelderü, şunıñ öçen ilgä östämä köçlär kiterü qaralğan ide. Bügenge köndä anda 9 meñ xärbi bulsa, kiläçäktä şul sannı 16 meñgä citkerü küz aldında totıla. Häm anda xärbilär NATO illärennän genä tügel, Australiä, Kanada kebek däwlätlärdän dä bulaçaq dip kötelä. Şuşı kiñäyü inde mart ayında uq başlanırğa tieş. NATO-nıñ Äfğanstandağı xärbi başlıqlarınnan berse italian generalı Maurio del Vecchio "Azatlıq" radiosına, äfğannarnıñ üz qorallı köçlären buldıruğa yardäm itü eşe, yäğni NATO-nıñ şul ildä qalu waqıtı tağın 10 yıl bula ala, dip belderde:
"İminlek buldıruğa yardäm itü köçläre Äfğanstanda 7-dän alıp 10-yılğa qädär qala ala. Monıñ säbäbe, älbättä, Äfğan qorallı köçlären äzerläw häm alarnıñ saqlanu säläten bar ilgä cäyelderügä bäyle", di general Del Vecchio.
Ämma NATO-nıñ Äfğanstandağı iminlekne nığıtu eşenä qatnaşuın şulay arttıruına qaramastan, anıñ qorallı köçläre "Taliban" yäisä "äl-Qaidä" qaldıqlarına qarşı suğışlarda qatnaşmıy häm bu kiläçäktä dä şulay qalaçaq. Ğisyançılarnı awlaw eşen Quşma Ştatlarnıñ Äfğanstandağı maxsus köçläre başqara häm alar NATO ğäskärlärenä kermi. Şuña kürä dä fivral başında Färyäb wilayätendä bulğan çualışlar NATO illärendä, bu ğadi äfğanlılarnıñ NATO köçlärenä qarata mönäsäbäte üzgärüenä kitermäsme, digän şöbhälär uyata. Citmäsä, NATO köçläre xäzer ilneñ könyağına taba cäyeläçäk, ä anda äle haman da Qabuldağı üzäk xökümätkä qarşı köräş alıp barğan qorallı törkemnär şaqtıy. Şuña kürä dä älegä törle qorallı bäreleşlärdän küpmeder çittä torğan NATO köçläre kiläçäktä küpkä kierenkeräk wäzğiat aldında qala ala.
Kärim Kamal


text: Ankara -- Törkiäneñ Könçığışında urnaşqan Van şähäre xastaxanäsendä qoş kizüennän inde 3nçe bala ülde. Bu qız bala da şul uq ğailädän. Elegräk anıñ ber abyısı häm apası wafat bulğan ide. Xastaxanä başlığı Xösäyen Avni Sahin "31 Dikäberdän soñ xastaxanägä qoş kizüe dip şiklängän 40lap keşe kilde. Şularnıñ 26sı salındı, alarğa meditsina xezmäte kürsätelä. Şularnıñ 3se ülde, 15e äle dä yata, 3se awır xäldä," dide. Wafat bulğan 3 bala Ärmänstan çigendäge ber Törek awılında yäşägän. Dönya Sälämätlek Oyışması xäzer çirneñ keşedän-keşegä küçü ixtimalın tikşerä. Qıtay häm Könyaq-könçığış Aziädä bu çirdän 70tän artıq keşe ülgän ide.


text:
Tatarstanda rayon citäkçelären alıştıralar
Bu aralarda respublikada citäkçe kadrlarnı almaştıru bara. Soñğı könnärdä genä respublikada 4 rayon başlığı alışındı. İnde xäbär itkänebezçä, uzğan comğadan Bawlı rayonın Al’bert Xäbibullin citäkli başladı. 19 fevral’dä Qazannıñ Aviatözeleş häm Sovet rayonınıñ yaña xakimiät başlıqları bilgelände. Xäzer älege rayonnarnı Andrey Belov häm Foat İbätullin citäkliäçäk. 24 fevral’ könne respublikanıñ Quqmara rayonına da yaña xakimiät başlığı täqdim itelde. Xäzer rayon belän Quqmaranıñ söt kombinatın citäklägän Rawil Räxmätullin idärä itäçäk, dip xäbär itä Tatar-inform agentlığı. Elek bu wazifanı başqarğan Nail Şakirov ta başqa iske glavalar kebek ük respublikanıñ ber ministrlığına ministr urınbasarı itep urnaştı. Yaña citäkçese täqdim itärgä isä Quqmara rayonına Tatarstannıñ premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov kilde. Monda ul, şulay uq, rayonnıñ tormışı belän dä tanıştı, 14 tözelgän sport sarayı açışında qatnaştı. Xäzer quqmaralılar üzläreneñ sport ölkäsendäge näticälären tağın da üsterä alaçaqlar.
Älege citäkçelär niçek eşlär häm nindi näticälär kürsäter, älegä bilgesez. Ä menä respublikanıñ awıl xucalığı oyışmaları soñğı aralarda it citeşterüne arttırğannar. Xäyer, şul xisapqadır küräseñ, Tatarstanda törleklär sanı kimegän. Şulay uq respublikada äyberlärneñ satunıñ küläme dä artqan. Uzğan yılnıñ şuşı uq ayları belän çağıştırğanda, tatarstanlılar azıq-tölek bulmağan tovarlarnı 20 protsentqa kübräk satıp alğannar. Monıñ öçen alar 10537 million sum aqça sarıf itkännär. Xalıqnıñ tağın ber zur ğına çığım matdäse – toraq-kommunal’ xezmät öçen tüläwlär. Çönki torğan sayın älege tarmaqtağı reforma tüläwlärneñ külämen arttıra bara. Şuşı reforma häm, ğomumän, respublikada toraq-kommunal’ xezmäteneñ torışı turında 24 fevral’ könne Tatarstannıñ tözeleş, arxitektura häm toraq-kommunal’ xucalığı ministrlığınıñ kollegiäsendä bardı. Anıñ eşendä Mintimer Şäymiev tä qatnaştı. Älege ministrlıqnıñ ministr yärdämçese Ramil Sabircanov süzlärenä qarağanda, 2004 yılğa näticälär yasawdan tış, kollegiä utırışında respublikada tözeleş tarmağındağı eşçänlek tikşerelgän. Şulay uq, soñğı aralarda ayıruça aktual’ bulğan monetizatsiä - taşlamalarnı aqçalata tüläwlärgä alıştıru reforması turında da süz bardı. Kiçkä qädär däwam itkän kollegiä utırışında älege reforma qısalarında respublikada toraq-kommunal’ tüläwläre turında da bik qızu fikerläşülär buldı. Alarnıñ näticälären yaqın arada inde härkem üzeneñ aqça yançığında sizäçäk. Şul uq könne respublikanıñ Säwdä ministrlığında da uzğan yılğa näticälär yasap, 2005 yıldağı eşçänlek turında söyläştelär.
Gölnaz İlgizär


text: Qırğızstanda keşe xoquqların yaqlawçı Tursunbek Akunov isän häm xäzer Bişkäk xastaxanäsendä dip xäbär itelä. Xastaxanä tabibı Baktıbek Toktorbaev süzlärençä, bilgesez keşelär anı xastaxanä aldında qaldırıp kitkän, ul baş awırtuına zarlana. Prezident Askar Akaevnı urınınnan kitergä çaqırğan Akunov Noyäberneñ 16sında xäbärsez yuğaldı. Üze äytüençä, ul İminlek xezmätläre tarafınnan totılğan. Bu xäl ildä protest çaralarına säbäp buldı. Protest belderüçelär monıñ öçen xökümätne ğäyepli. Qırğızstannıñ İminlek idaräse häm Eçke eşlär ministrlığı qatışı buluın kire qağa.


text:
Freedom House xisabı: Rusiä "yarım-irekle" il, ämmä artqa taba tägäri
Dönyada keşe xoquqları torışın küzätep baruçı Freedom House oyışması üzeneñ yıllıq xisabın iğlan itte. Anda äytelgänçä, 2003 yılda dönyada keşe xoquqları ölkäsendä, ğömümän alğanda, uñay täräqqiät küzätelgän. Şul uq waqıtta qayber illärdä, kiresençä, artqa kiteş bar
Audio (Michael Goldfarb)
"Terrorğa qarşı köräş sıltawı belän qayber illärdä irekne qısu ğämälläre küzätelsä dä, bar dönyanı alıp qarağanda, ireklek arta bara. Bu - 30 yıl däwam itkän täräqqiätneñ däwamı bulıp tora. "
Freedom House xisabında äytelgänçä, 2003 yılda demokratiä ölkäsendä alğa kiteş 25 ildä küzälegän, ä menä 13 ildä, kiresençä, artqa kiteş. İrekle illär rätenä kerelgän illär arasında Argentinanı iskä alırğa kiräk. Ä menä "artqa tägäräwçelär" arasında elekke sovet respublikarı da bar. Uzğan közdä prezident saylawları ğädelsez dip tabılğan Äzerbaycan ireksezlär rätenä kertelgän. Gruziä belän Ärmänstanda ütkän saylawlar da demokratik dip tabılmağan.
Rusiägä kilgändä, ul üzeneñ "yarım-irekle" statusın älegä saqlap qala alğan. Ämmä, Michael Goldfarb süzlärençä, bäysez mäglümät çaraları häm eşquarlar cämğitenä barğan basım sürätendä Rusiä artqa taba tägäri:
Audio (Michael Goldfarb)
"Rusiädä Prezident Putinnıñ avtoritar adımnarı turında äytep bula. Mäglümät çaralarına kertelgän çikläwlär genä dä, ildä irekleklär qısıluğa, demokartik täräqqiätneñ tuqtaluına kiterde."
Rusiädä dikäberneñ 7-sendä ütkän Duma saylawları da demokartik saylawlar isemlegenä kerä almağan. Rusiä üze älegä "yarım-irekle" dip atalğan, ä menä Çeçnya respublikası - Äfğanstan, Tönyaq Korea, Süriä, Säğüd Ğäräpstanı, Livia, Sudan, Törkmänstan kebek illär belän bertättän "ireksezlär" arasında. Goldfarb süzlärençä, Törkmänstan ğına tügel, ä ğömümän, bar Üzäk Aziädä artqa çigenü bara. Üzbäkstanda, terrorğa qarşı köräş digän sıltaw belän keşe xoquqları, irekleklär qısıla. Şul uq süzne Qırğızstan turında äytep bula. İreksez illärneñ zur öleşe möselman illäre, ämmä Freedom House fikerençä, monıñ säbäbe İslamda tügel. Demokratiä belän İslam arasında bernindi qarşılıq bulmawına xisapta aıyruça basım yasalğan. Freedom House wäkile Michael Goldfarb bu turıda Azatlıqqa bolay dide:
Audio (Michael Goldfarb)
"Eş bit İslamnıñ demokratiä belän turı kilmäwendä tügel. Eş başqada: küp kenä möselman illäre, bigräk ğäräp illärendä säyäsi avtokratia, açıqtan-açıq repressiä xökem sörä."
Läkin monıñ säbäbe İslamda tügel di Goldfarb, çönki dönyadağı möselmannarnıñ yartısı diärlek demokratiä şartlarında yäşi, Törkiä, İndoneziä kebek illär bar. Şulay uq, demokratiä fäqät bay illärgä xas digän qaraş ta döres tügel. Freedom House oyışmasınıñ yıllıq xisabınnan kürengänçä, küp kenä xäyerçe häm öçençe dönya illäre dip sanalğan illärdä säyäsi xoquqlar häm ireklekär ölkäsendä uzıp baruçı 2003 yılda şaqtıy täräqqiät küzätelgän.
Ali Gilmi, Praga


text: Mäskäwdäge şartlaw, terror ğämälläre, Osetiädä mäktäpne terrorçılarnıñ kamap totuları tatar mäktäbe dip yörtelgän 1186 sanlı mäktäben dä bitaraf qaldırmağan. Äle 31 awgust könne ük militsiä xezmätkärläre mäktäpneñ işeğäldın binalarnı şartlatqıç ezleüçe etler belän ilep tikşerep kitkännär. Häm berençe sentäbrc könne dä 3 militsiä xezmätkäre mäktäptä qalğan. Niçek kenä bulmasın uqu yılı başı uquçılar öçen dä, uqıtuçılar öçen dä zur bäyräm. Bez bu xaqqa 1186 sanlı mäktäp direktorı Lemma xanım Girfanowa belän söyläştek. Min annan uqu yılı niçek başlanıp kitte dip soradım. Häm 15 yaña uquçı qabul itüläre. Mäktäptä xäzer 180 uquçı, 50 dän artıq uqıtuçı barlığın söyläde. İnde berniçä yıl elek elekke balalar baqçası binasına urnaşqan şuşı mäktäp yanına yaña mäktäp tözeläçäge turındağı proyıqtqa Mäskäw merı Yüriy Lucqov qul quyğan ide. Yaña mäktäpneñ proyıqtı da xäzer. Läkin byuroqrat basqıçlar yaña mäktäp tözeleşen haman kiçekterep kilä. Başta mäktäp işeğäldında bik zatlı ağaçlar üsä, anı kisärgä yaramıy digännär. Axırda ul ağaçlarnıñ ğädi öräñge buluları da açıqlanğan. Annan soñ tağı baytaq qına säbäp tapqannar. Xäzer inde şuşı binanı öleşçä üzgärtergä kiräk bulaçaq digän qarar çıqqan. Mäktäp direktorı ul öleşçä üzgäreşne haman añlap betergänem yuq, inde yaña bina tözeleşe 2006 yılda başlanaçaq dip belderdelär dide. Şulay itep, bu mäktäptä uqırğa teläwçelär küp bulsa, sanitar normalar qısasında uqçılardan baş tartırğa mäcbürlär. Bıyıl mäktäp balaları barlığı 40 uquçı häm 7 uqıtuçı Anapada yal itkän. Yul çığımnarın da yal yortına yullamalar öçen dä aqçanı millätäşebez Äxmät Kamaletdinov tülägän. Ul çın tatar keşese, bez barıbız da añar räxmätle. Şundıy yalğa ul bezne ikençe yıl rättät cibärä inde dide mäktäp direktorı. Däresleklärne dä üz aqçalarıbızğa alabız di, Lemma Girfanowa. Tatarstannı da buşqa däresleklär sorap borçıysıbız kilmi. Çönki yärdämçelärebez dä bar, matdi yaq ta nığıp kilä dide ul. Bıyıl 1186 nçı mäktäpne tämamlağan 10 uquçı unısı da yuğarı uqu yortlarına uqırğa kerä alğan. Mäktäp şundıy uñışlar häm tözeleş mäşäqätläre belän yäşi.


text:
Yewropa Berlege üz tiräsendäge illär belän "yaxşı kürşelek" säyäsäten nığıta
Comğa könne Yewropa Berlegeneñ tışqı eşlär ministrları ike könlek oçraşuğa Germaniäneñ Bremen şähärenä cıyıldı. Andağı söyläşülär üzägendä berlekneñ Kürşelek säyäsäten tikşerü toraçaq. Bremengä kiler aldınnan Yewropa komissiäseneñ tışqı mönäsäbätlär öçen cawaplı wäkile Benita Ferrero-Waldner, bu oçraşuda üzeneñ äğza illärdän könçığışta yatqan däwlätlärgä qarata viza taläplären ciñeläytüne sorarğa cıyınuın äytkän ide.
Şuşı säyäsätkä yaña ber sulış örü öçen Yewropa Komissiäseneñ tışqı mönäsäbätlärnı bağuçı wäkile Ferrero-Waldner Yewropa Berlege illären, kürşelärenä qarata viza çikläwlären yomşartu tırışlıqların arttırırğa öndämäkçe. Ul şulay uq Yewropa Berlege bazarların kürşelärneñ malları öçen kiñräk açunı da täqdim itmäkçe.
Benita Ferrero-Waldner älege täqdimnären Yewropa Berlege tışqı eşlär ministrlarınıñ Bremendä uzaçaq oçraşuında yasarğa cıyına. Bu ministrlarnıñ räsmi bulmağan ber oçraşuı, alar anda törle mäs''älälär xaqında fiker alışırğa cıyıla. Annarı inde älege plan räsmi töstä Berlekneñ yündä ütkäreläçäk sammitında qaralaçaq.
Bremengä kitär aldınnan Brüsseldä xäbärçelär belän oçraşıp Ferrero-Waldner, minem täqdimnärne anda berkem dä bik ruxlanıp qabul itmäs, ämma Yewropa Berlege kürşelärenä beraz açıla töşmäsä, anıñ alar belän araların yaxşırtırğa tırışuları uñışlı bulmayaçaq, dip belderde:
"Partnerlarıbız belän ayırım keşelär däräcäsendä bäyläneşlär buldıru, minemçä, Kürşelek säyäsäte öçen ber lakmus qäğäze bulıp tora. Mäs''äläneñ asılı şunda - kürşelärebezgä bezneñ belän ciñelräk eş itü mömkinlegen birü kiräk. Ägär dä bez alarnı qatlawlı häm yış qına bik qıybat viza taläpläre belän üzebezdän yıraq totabız ikän, niçek inde alar üzlären bezgä yaqın toysın?" digän soraw quya Yewropa Komissiäse äğzası Benita Ferrero-Waldner.
Viza alunı ciñeläytü turında kileşügä Yewropa Berlege belän Rusiä inde ireşkän ide, xäzer näq şundıy uq eşne Ukraina häm Gruziä dä alıp bara.
Moñardan tış zur iğtibar Yewropa Berlegeneñ kürşeläre belän irekle häm açıq bazar urnaştıruğa da birelä. Benita Ferrero-Waldner xätta, şuşı Kürşelek säyäsäte nigezendä kiläçäktä irekle säwdä kiñlegen dä qorıp bulır ide, dip uylıy.
Kärim Kamal


text:
Ğosman xäzrät İsxaqi: Balalar xaqına doğa qılıyq
Tönyaq Osetiädäge Beslan şähärendäge faciğäle waqiğalarğa mönäsäbätlären Tatarstanda törle keşelär belderä. 3 sentäber könne respublikanıñ Diniä näzaräte räise, möfti Ğosman xäzrät İsxaqinıñ älege waqiğalar uñayınnan möräcäğäte iğlan itelde. Anda Ğosman xäzrät bolay dip äytä. Osetiä respublikasınıñ Beslan şähärendäge mäktäptä balalarnı totıq itep alu waqiğası bezne tetränderde. Bar keşe öçen dä nindi genä bulmasın säyäsi maqsatlarda şuşındıy wäxşi ısullarnı qullanu bulmasqa tieşlege añlaşıla. İslamnıñ älege waqiğalarğa bäyle bulmağanlığı da açıq – İslam tınıçlıq häm yaxşılıq dine. Xäzerge waqıtta bezneñ bar uylarıbız – ülem belän yäşäyeş aldında torğan totıqlar, bigräk tä balalar xaqında. Bar möselmannar öçen dä izge bulğan comğa könne şuşı awır sınawlarğa duçar bulğan balalar xaqında doğa qılıyq. Min respublikanıñ barlıq imam-xatıypların comğa namazları waqıtında totıqlarnıñ tormışın häm sälämätleklären saqlap qalu turında Allahı täğälädän sorarğa çaqıram, dielä respublikanıñ Diniä näzaräte räise, möfti Ğosman xäzrät İsxaqinıñ möräcäğätendä.
Gölnaz İlgizär


text:
Mäsğüt İmaşevqa 75 yäş tula
Bez bügen xikmätle xällär turında söylämibez, ä istälekle waqiğalarğa iğtibar itärgä säbäp bar. Bu atnada, döresräge 1 dekaber könne talantlı qäläm ostası, Tuqay büläge laureatı Möxämmät Mäğdiewnıñ tuuına 70 yıl tuldı. Möxämmät Mägdiev ozaq yıllar buyı universitetta ğalim bulıp eşläsä dä, ğömereneñ soñğı yıllarında ğına yazuçı bularaq tanıldı. Häm ul şunda uq talantlı häm mäşhür proza ostası bulıp bilgele buldı. Qızğanıç, berniçä yıl elek Möxämmät Mägdiev qatı awırudan soñ wafat buldı. Menä tağın ber istälekle waqıyğa: Tatarstannıñ xalıq artistı Hidiät Soltanovqa 90 yäş tulu. Ölkän yäştäge artist bik küp rol'lärne başqarğan. Bigräk tä anı tamaşaçı “Äldermeştän Älmändär” spektaklendä Yavstigney rolen başqaruçı itep islärendä qaldıra. Öçençese inde ul kompazitor, cırçı Mäsğüt İmaşevqa 75 yäş tula. İñ qızığı şul, bu atnada Mäsğüt İmaşev Yaña ğasır televiden'yesınıñ Xäyerle irtä tapşıruında çığış yasağanda, küp kenä televizor qarawçılar turı efirğa şaltıratıp, anı yäş yeget dip atadılar. Çınnan da ul yäş häm därtle. Şunı äytergä kiräk, üzenä 75 yäş buluğa qaramastan, bıyıl Mäsğüt ağa Qazan konservatoriäseneñ kompozitorlıq fakul'tetına uqırğa kergän. Bu uqu yortın inde ul yäşräk çaqta cır klassı buyınça tämämlağan ide. Bügenge köndä Mäsğüt İmaşewnıñ 100 artıq cır icat itkän häm üze başqarğan 50 cırı radio fondlarında saqlanıp, yış qına efirğa birelä. Bilgele bulğança, Mäsğüt İmaşev Perm ölkäsendä tuıp – üskän häm bu atnada anıñ tuğan yağı iğtibarğa layıklı buldı. Bu atnada Perm krae digän Rusiäneñ yaña berämlege barlıqqa kilde. Ul elekke Perm ölkäsenä Komi – Permyäk milli okrugın quşudan oyıştı. Quşunıñ maqsatı iqtisat öçen faydalı dip äytälär. Ämma şunda yäşägän komi – permyäk milläteneñ kiläçäge häm anıñ däwlätçelegeneñ yuqqa çığarıluı nindi näticälärgä kiterer ansı turında äytüçe yuq. Perm'neñ tatar yağı buluı berkemgä dä ser tügel, şul uq Mäsğüt İmaşev, estrada cırçısı Sänifä Rangulova, fol'klorçı, ğalim häm cämäğät eşleklese Räşid Yagfarov, Tinçurin teatrınıñ baş rejisserı Räşit Zahidullin Perm ölkäsendä tuğannar. Ä Perm ölkäseneñ Barda rayonında milli tormış bara. Anda tatarça gäzit, kitaplar çığa. Häm “Azatlıq” radiosın şuşı rayonda ozın dulqın aşa här yortta tıñlap tordılar dip äytep bula. Xäzer inde alar da “Azatlıq”nı “Yaña ğasır” radiosı aşa tıñlıy alalar.
Ä inde Mäsğüt İmaşevqa qaytsaq, bu şäxes belän yaqınnanraq oçraşırğa teläsäk tä, anı tabuı bik qıyın buldı. Şunlıqtan, anıñ turında Rimzil Wäli tulıraq söyläde:
“Mäsgut İmaşevqa 75 yäş tulu çınnan da xikmät inde. Çönki aña 50 dä birep bulmıy. Minem bu keşegä subyektiv qaraş häm aña qarata üz tä'sirlärem bar. Eş şunda ki, 26 yıl elek berençe tapqır Qazanğa kilgäç, berençe kürgän keşe ul Mäsgut İmaşev ide, şulay uq berençe ayaq basqan yort ta anıñ fatirı ide. Häm şunnan birle ul fatirğa da kergänem yuq, anıñ da miña kilgäne yuq. Läkin şuña qaramastan, min barıber bik xörmät itep yörim. Mäsgut abıynıñ fatirı xäzerge Ğor'ki häm Gogol' uramnarı kiseşendä Musa Cälil fatir muzey urnaşqan yort ide. Şulay kilep çıqtı ğomerem buyı şuşı kvartıyldan yıraqqa kitep bulmadı. Härwaqıt yazmış mine şuşı öy tiräsenä alıp kilä ide. “İdel” jurnalında eşlägändä Möştäri uramındağı yazuçılar berlege yortında eşlärgä turı kilde. Annarı “Tatarstan” radiosı tağın 100 adım Mäsgut abıy yortınnan, xäzer “Azatlıq” radiosınıñ Qazan bülege dä Gogol' uramındağı Kekin yortında eşli. Ä Mäsgut İmaşev üze Perm ölkäsendä tuıp, yäşli yätim qalğan häm tuğannarında tärbiälängän. Malay çağında timerçelek uçilişçesına barı tik anda buşqa aşatqanğa häm buşqa kiem birgän öçen kergän. Perm'neñ ber zavodında eşlägändä, anda tatar üzeşçän sänğät'tä qatnaşıp, üzeneñ cırçı säläten kürsätkäç, anı Qazanğa cibärälär. Qazan konservatoriäsenä uqırğa kerä, torırğa aqça kiräk bulğaç ul Kamalteatrına barıp anda “Zäñgär şäldäge” Bulat partiäsen cırlap aqça eşli. Häm şunnan başqa muzıkal' spektakl'lärdä qatnaşa başlıy. Şunnan soñ muzıkal' uçilişçe direktorı da bulıp kitä. Älmättä muzıkal' uçilişçe açılğaç anda kitä. Annarı Qazanğa qaytıp, tağın teatr uçilişçesında da direktor bulıp tora. Menä şundıy tırış keşe genä yıraqta tuıp – üsep tatar dönyasınıñ märkäzenä kilep, üzeneñ ruxi baylıqların ğına açıp birä ala torğandır”. Mäsğüt İmaşev xalıqqa üzeneñ Qır qazları artınnan cırı belän tanılğan. Bügenge köndä Mäsğüt İmaşev älege häm başqa küp kenä cırları tatar cır sänğäteneñ altın xäzinäsenä kergän.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Çeçnädä prezidentlıqqa 7 namzät bulsa da, Kreml yaqlağan kandidatnıñ ğına şansı bar.
Çeçnäneñ saylau komissiäse Avgust azağında bulaçaq prezident saylauları öçen 7 kandidat terkäde. Alar arasında eşquar, uqtuçı häm FSB xezmätkäre bar. Läkin, kiläse prezident xäzerge Eçke Eşlär Ministere Ali Alxanov bulaçaq. Çönki anıñ kandidatlığı Kreml yaqlıy.
Audio
Alxanov üterelgän prezident Qadırovqa turılıqlı Eçke Eşlär ministere ide häm ul cirle säyäsämännär häm militsiädän torğan xakimiät çeltäre belän tanış. Kazeninneñ fikerençä, Kreml Alxanov prezident bulğan xäldä, ul şuşı xakimiät çeltärennän faydalanıp, Çeçnädä vazğitäneñ tağı da küberäk naçarlanuına yul quymas dip ömetlänä.
Audio
Alxanovnıñ Kremlgä turılıqlılıq tarixı bik iske. Ul 1991-nçe yılda ul vaqıttağı Çeçnä citäkçese Dudayev respublikanıñ bäysezlegen iğlan itkändä, Kreml safına basqan ide. Mäskäv büläk itep anı 1995-nçe yılda Mäskäv Yaqlı Çeçnä administratsiäsendä transport militsiäseneñ başlığı itep quyğan ide. Berençe Çeçnä suğışı tämamlanıp ta Russiä federal köçläre çigengäç, Alxanov eşsez qalmadı. Ul Rostov ölkäsendä transport militsiäsendä eşli başladı. 1999-nçe yılda ikençe çeçnä suğışı başlanğaç, Çeçnägä qayttı. Alxanov prezident saylaularında ciñep çıqqan xäldä, üterelgän prezident Axmed Qadırovnıñ ulı Ramzannıñ nindi rol uynayaçağı äle bilgesez. Çeçnä konstitutsiäse buynça prezident bulır öçen 30 yäşne tutırırğa kiräk. Ramzanğa 27 yäş , şul säbäple ul üz kandidatlığın quya almadı. Läkin, ul äle dä ätiseneñ qurqu taratqan iminlek köçläre belän citäkçelek itä. Ul şuşı köçlärne Alxanov kontrolenä tapşırırmı , ällä anıñ belän konflikta kererme, monısı bilgesez. Qalğan kanididatlarğa kilgändä alar bolar- cirle nefte şirkäteneñ direktorı Umar Abuyev, cirle eşquar Mogamed Aydamirov, dävlät xezmätkäre Muxmud Xasan Asakov, uqıtuçı Abdulla Bugayev, prezident kiñäşçese Vaxa Visayev häm FSB xezmätkäre Movsur Lhamidov. Läkin, küzätüçelärneñ fikerençä, alarnıñ ciñep çığu şansı yuq.
Färit İdelle, Praga.


text:
Tailandta yal itkän Renat Möxämmädiev isän-saw
Tatarstanda bulğan başqa waqiğalar qısqaça
Prawaslav dinen totuçılar, pänceşämbedän comğa kiçenä Raştua bäyrämen bilgeläp ütälär. Xristian dinendägelär öçen iñ zur bäyrämnärneñ berse bulğan Raştua, Ğaysa päyğämbärneñ tuu uñayınnan bilgeläp ütelä. Nigezdä rus provaslau çirkäwenä buysınğan prawaslawlılar ğinwar ayında bilgeläp ütsälär, xristian dineneñ tağın ber tarmağı, kotoliklar, Raştuanı dekaber azağında bäyräm itälär. Tatarstanda 130 yaqın çirkäwdä Raştua bäyrämen keläwlär belän ütkärü qaralğan. Çirkäwdäge keläwlärdä 25 meñ keşe qatnaşır dip kötelä. Şularnıñ 7 meñe qazanda. Qazan dimäktän, başqalanıñ Tixvin çirkäwendä dä doğa qılular bula. Bu çirkäw Qazanda berdän-ber keräşen çirkäwe. Anda doğa qılu tatarça bara. Pänceşämbe kiçendä keräşen tatarlarınıñ Tixvin çirkäwendä keläw tönge unikedä başlana, irtänge 6 ğa qädär däwam itäçäk.
* * *
Qazannıñ Qaban artı mäçetenä Ästerxannan ber törkem balalar, äti äniläre belän qunaq bulıp kildelär. Aptırarğa kiräkmi, Qazannıñ Qaban artı mäçete yıl sayın, qışqı kanikullar çorında, çit töbäklärdän berär törkem tatar balaların qunaqqa çaqıra. Mäçetneñ imamı İsxaq xäzrät Lotfullin süzlärenä qarağanda, ütkän yıl alar Ulyan häm Sarıtaw ölkälärennän tatar balaların qabul itkän bulğannar. Alarnı Qazan Kirmäne, Tatar bistäläre belän tanıştıralar, istälekle urınnarda, Qamal teatrında bulu qaralğan. Qunaqlar, mäxällä äğzalarında yäşilär.
* * *
Qazannıñ “İman” näşriätendä Gıyläcetdin Äs-Särdäwi Qazanlınıñ “Cäditçelekkä qarşı çuyın qılıç” dip atalğan kitabı basılıp çıqtı. 20 ğasır başında uq yazılğan bu kitap, rus telendä. Soñğı yıllarda Cäditçelek belän qızıqsınu, anı millätneñ räsmi ideologiäse däräcäsenä kütärü zur alımnar belän eşlände. “İman” yäşlär üzäge näşriäte qädimçelek, yäğni ata-babalarıbızdan qalğan miras, yäşäyeş häm dönyağa qaraş bügenge köndä dä kiräk, ul zaman taläplärenä cawap birä digän qaraşta toralar. Cäditçelek isä, Awrupa islamı digän töşençä astında İslamğa qayber üzgäreşlär kertüne maqsat itep quya. Bu tarmaqnıñ töp öndäre Rafael Xäkimov. İman yäşläre üzäge millät ideologiäsendä qädimçelek tä üzeneñ layıqlı urının alırğa tieş diep sanıy. Älege kitap, belgeçlär süzenä qarağanda, şaqtıy bäxäslär uyatır dip kötelä. Çönki, qädimçelärneñ kitapları älegä qädär kiñ cämäğätçelekkä bilgele tügel ide.
Räfis Cämdixan


text:
Tellär turındağı qanun qabul itelügä 10 yıl
Tellär turındağı qanun qabul itelügä 10 yıl
Şunnan soñ şaqtıy waqıt uzdı. Ämmä, tatar tele däülät tele bula aldımı, tormışnıñ här tarmağına ütep kerä aldımı? Küplär iğtibar itüençä, elekke yıllarda bulğan kütärenke rux, nıqlı ışanıç, telneñ üseşe äkren-äkren sülpänäyä bara. Tatarstan Däülät Şurasınıñ mäğärif, tellär, milli mäsälälär komissiäseneñ räise Räzil Wäliev tä «Azatlıq»qa birgän intervyusında şular xaqında söyläde. Qanunnıñ un yıllığın bilgeläp ütü yözennän Räzil äfände citäkçelegendäge komissiä ütkän yıllarğa yomğaq yasıy. Küptän tügel şundıy näticälär çığaru Balıq bistäse rayonında ütkän. Räzil Wäliev şaqtıy eşlär eşlängän dip, citeşsezleklär xaqında da äytmi qalmadı. Küpçelek qanunnar, programmalar kebek ük, tellär turındağı zakon da tieşle däräcädä tormışqa aşırılmağan.
Tatarstan zıyalıların tatar teleneñ sänäğät oyışmalarına ütep kerä almawı, milli mägärifneñ balalar baqçasınnan başlap, yuğarı uqu yortına qädär kamil formada oyışıp betä almawı, elekke yıllardağı aktivlıknıñ sülpänäyüe, tatar telen öyränü öçen tiyeşle şartlar tudırılmawı ayıruça borçıy ikän. Räzil Wälievnıñ äytüenä qarağanda, qanunnı tormışqa aşıru programmasına da üzgäreşlär kerteläçäk. Anıñ ütälü ixtimallığın arttıru öçen Däülät Şurasınıñ milli komissiäse şuşı qanunnı bozğan öçen cawaplılıq turında mäsäläne dä kütärep çıqtı. Räzil Wäliev Tatarstan Konstitutsiäsenä üzgäreşlär kertkändä, böten qanunnar, qararlar ike däülät telendä qabul itelergä tieş, digän cömläne kertterdek dip, ğorurlanıp yöri. Şunnan soñ, tellär turındağı qanunnı bozğan öçen ştraflar tüläü xaqındağı tözätmäne parlamentta qabul itä alsaq, di ul, tatar teleneñ üseş programması yaña sulış alıp, qolaç cäyep eşli başlıyaçaq, digän farazlar äytä Räzil Wäliev.


text: Gruziäneñ Rustavi-2 televideniese xäbär itüençä, irtägä ütäçäk prezident saylawlarında töp namzät bulğan Mixail Saakaşvili bügen kötelmägändä Rusiägä yöz totqan Könyaq Osetiägä respublikasına säfär yasağan. Respublika başqalası Sxinvalida xalıq aldında çığış yasap, ul irtägä ütäse saylawlar Könyaq Osetiä xalqı qatnaşmağan soñğı saylawlar bulaçaq, digän. Saakaşvili, prezident bulıp saylanğaç, andağı separatizmnı bastırırğa wäğdä itkän. 90nçı yıllarda bäysezlek iğlan itkän respublikağa, bu Gruziä yuğarı räsmieneñ berençe säfäre buldı. Tönyaq Osetiä räsmilärennän çaqıru bulğanmı, bu turıda mäglümät yuq. Ul arada Gruziäneñ Üzäk Saylaw komissiä räiese Zurab Çiaberişvili, xalıqnı yalqawlanmasqa, irtägä tawış birergä kilergä çaqırdı. Saylawçılarnıñ 50 protsentı kilmäsä, ike aydan qabat saylawlar ütäçäk.