text:
DEKELBAEVTIÑ DAÑĞAZA ÄREKETI
Jwırda Feysbwk älewmettik jelisinde jäne «Abay.kz» saytında 1986 jılğı Jeltoqsan köterilisi kezinde alañğa şıqqandardıñ biri Erlan Dekelbaevtıñ «Tarïxï kitaptarğa meni «satqın» dep jarïyalatqan – Muxtar Şaxanov» degen mälimdemesi şıqtı. Onda mınaday joldar bar:
«Muxtar ağa, munıñ barlığı öziñiz basqarğan «Jeltoqsan komïssïyasınıñ qorıtındısınan» alınğan. Siz bul qorıtındığa qolıñızdı qoyıp, meni komïssïyanıñ qorıtındısımen satqın dep tarïxtı burmaladıñız. Meni urpaq aldında masqaralap otırsızdar. Bükil kitaptardıñ işinde badıraytıp turıp, «Ïsabekov Säbïtti» satqan dep oyıp turıp, jalğız mağan ğana qorıtındı şçığarğanıñızğa añ-tañ qalıp otırmın. Nege sonşa mağan ğana qadalıp qalğansız? Muxtar ağa, siz arız jazıp kelgen 21 adamdarıñızben birge qosa 22 adam bolıp meniñ arqama pışaq suqtıñız. Eñ bolmağanda erkek qusap sol pışaqtıñ birewin nege meniñ kewdeme qadamadıñızdar, Muxtar ağa?»
Endi osı söylemderge oy jügirtip, saralap körelik.
Ras, men 1986 jılğı Jeltoqsan şındığın aşwmen jäne oğan tüpkilikti bağa berw jumısımen şuğıldanıp jürgenimde Amanjol Nälibaev bastağan jeltoqsanşılardıñ jäne onı qoldawşılardıñ ülken tobı komïssïyağa 21 adam qol qoyğan arnayı xattı äkelip tapsırğan. Sol xattıñ işinde Erlan Dekelbaevtıñ jeltoqsanşı Säbït Ïsabekovtiñ sottalwına sebepker bolğanı aytıladı. Komïssïya müşeleriniñ jäne jeltoqsan şındığına aralasıp jürgen özge de qoğam qayratkerleriniñ muqïyat türde talqılawınan keyin komïssïya şeşimine mınaday joldar endirilgen eken:
«Ïsabekov S.K., tyajelo ranennıy 18 dekabrya, bıl pomeşçen v tyuremnwyu bol’nïcw KGB. Protïv nego bılo vozbwjdeno wgolovnoe delo (sledovatel’ Egorov). Na osnovanïï edïnstvennogo pokazanïya drwgogo obvïnyaemogo – Dekelbaev E.A. – Ïsabekov oswjden vposledstvïï na 6 let lïşenïya svobodı.»
Bul mälimettiñ tergewşi Egorov qatısqan arnayı sot şeminen alınğanı körinip tur. 21 adamnıñ komïssïyağa jazğan xatı da E.Dekelbaev twralı bolatın. Ol xattı öz murağatımnan izdep tabw üşin bälkim aydan asa waqıt qajet şığar. Biraq xat kezinde gazetke de jarïyalanğan sïyaqtı edi.
Endi E.Dekelbaevtıñ «jalğız mağan ğana qorıtındı şığarğandarıñızğa añ-tañ qalıp otırmın» degeni sawatsızdıq, payımsızdıq emes pe? 1986 jılğı Jeltoqsan oqïğasın tekserw komïssïyasınıñ tujırımdamasında jüzden astam adamdardıñ atı-jöni jäne jasağan isteri bayandaladı. Komïssïya tek Dekelbaev isimen şuğıldanğan bolsa, onıñ nesi komïssïya. Ekinşiden, E.Dekelbaev «meni komïssïyanıñ qorıtındısımen satqın dep tarïxtı burmaladıñız» degen pikir bildiredi. Kördiñizder me, ol özin tarïxqa aynaldırıp otır. Dekelbaev tarïxpen sıbaylas bolatınday qanday is tındırıptı. Biraq dälelsiz jäne sebepsiz pikir aytıp 1986 jılğı Jeltoqsan şındığın äygilegen komïssïyağa şïrek ğasırdan soñ orınsız küye jaqqanı üşin Dekelbaevtıñ jeltoqsan tarïxında qalwı äbden mümkin. Äytpese, mına äreketin qalay tüsinwge boladı?
Köp jıl burın meniñ «Jazager jadı kosmoformwlası» («Şıñğıs xannıñ pendelik qupïyası») attı öleñmen jazılğan romanımnıñ töñireginde örbigen Şıñğıs xan twralı aytıs pen dawda Muxtar Mağawïn Bekdilda Aldamjarov degen jigitti özine qolşoqpar etip alıp, Şıñğıs Aytmatov ekewmizge şaması jetkenşe qara küye jaqtırdı. Meniñ «darın, qabilet atawlıdan jurday, müldem aqın emes» ekenimdi däleldep baqtı. Al, Ş.Aytmatovtıñ birde bir esi durıs şığarmasınıñ joqtığın ayta kelip, kezinde onıñ älem ädebïetiniñ ulı tulğası Lwï Arogon «Maxabbat twralı eñ tamaşa xïkaya» dep ardaqtağan «Jämïla» attı twındısın mazmunsız, mağınasız, eñ naşar şığarma dep bağalaptı. Bizdiñ aramızdağı dawmen aynalısıp jürgen Almatı qalası, Medew awdandıq sotı özderinşe «Osı azamattıñ esi durıs pa eken?» degen küdikke tirelip, qaladağı Kablwkov köşesiniñ boyında ornalasqan psïxïkalıq sawıqtırw (jındıxana) ortalığına xat jibergen eken, olar Bekdilda Aldamjarovtıñ 22 jıl boyına, jındıxanada tirkewde turğanın äygilep, bas därigeri qol qoyıp, arnayı xat joldaptı. Sol xattıñ baspasözde jarïyalanwı aramızdağı dawdı sap tıyıp, jurt arasındağı bedelimizge süyeniş bolğan edi.
Quday onıñ betin arı burğay, äytse de E.Dekelbaev twralı da joğarıdağıday oyğa tirelgenimdi jasıra almaymın.
Jeltoqsan köterilisiniñ şındığın äygilew barısında 5 komïssïya jumıs jasadı. Men basqarğan 4-şi komïssïya oqïğağa kinäli 41 adamnıñ atı-jönin jarïyalap, M.S.Gorbaçev basqarğan KOKP Ortalıq Komïtetiniñ, onıñ Sayasï Byurosınıñ qılmıstı isterin komïssïya şeşimi arqılı bükil dünïejüzine äygilegen şaqta, G.Kolbïn M.Gorbaçevke kirip, KSRO Qawipsizdik komïteti, KSRO Işki Ister mïnïstrligi, KSRO Prokwratwrasımen birlesken arnayı komïssïya qurğızıp,bizdiñ komïssïyanıñ isin joqqa şığarwğa jumıs jasağanın jurttıñ köbi bile bermeydi. Keyinnen meniñ KSRO Prezïdenti Gorbaçevti Konstïtwcïyalıq sotqa bergenimdi jäne M.Gorbaçevtan 1986 jılğı Jeltoqsan köterilisi kezinde jasağan ädiletsizdigi üşin bükil qazaq xalqınan keşirim suratqanımdı da birew bilip, birew bilmewi mümkin. Küni büginge deyin sol Jeltoqsan şındığın äygilegenimizge rïza emes adamdar, anda-sanda bolsada boy körsetip turadı.
Äytpese, Dekelbaev mırza sol kezde-aq öziniñ komïssïya şeşimine engenin jaqsı biledi. Tipti onıñ öz kinäsin moyınday otırıp, komïssïya şeşiminen öz esimin alıp tastaw twralı ötiniş aytqanı da keybirewlerdiñ esinde qalıptı. Söyte tura Dekelbaev komïssïyanıñ 100-den astam jumısşı tobınıñ arasında jürip, keybir isterimizge qolğabıs tïgizgenin de joqqa şığarmaymız. Arağa şïrek ğasırdan astam waqıt tüskende E.Dekelbaev özin sütten aq, swdan taza etip körsetip, ayqay kötergeni qalay? Qolında däleli bolsa, sol kezde nege özin aqtap alwğa tırıspadı? Bizdiñ uğımımızşa, Dekelbaev mırzanı jasırın qoldawşılardıñ işinde 1986 jılğı Jeltoqsan köterilisiniñ jäne onıñ rwxanï bedelin qorğağan komïssïyanıñ abıroyın tüsirgisi keletin birewler bar sïyaqtı.
Jarïyalanğan mälimdemesiniñ soñına taman E.Dekelbaev bılay dep küş körsetedi:
«Siz jäne kitaptı şığarwşılar (Berik Äbdiğalïulı, Qayım-Munar Täbey, Mäwlen Äşimbaev, Asqarov Älibekter bolıp) press-konferencïya uyımdastırıp, el-jurt aldında öreskel qatelikteriñizdi moyındap, meni tarïx aldında aqtañızdar… Eger bas tartıp, meni osınday «satqın» küyde qaldıra beretin bolsañızdar, men barlıqtarıñızdı sotqa tartamın!»
Kerisinşe, negizsiz, payımsız ayıptawı üşin, mağan jäne bükil komïssïya müşeleriniñ jasağan isine köleñke tüsirwge tırısqanı üşin, Erlan Dekelbaev öz mälimdemesin jarïyalağan sayttarda, menen ğana emes bükil komïssïya müşelerinen jäne komïssïya müddesine jasqanbay qol uşın bergen xalıq qaharmanı Qasım Qaysenov, xalıq jazwşısı Safwan Şäymerdenov sekildi ağalar basqarğan jumısşı tobınan keşirim suramasa, onda bul jalaqor mırzanı komïssïya müşeleri jäne komïssïya jumısına tikeley qatıstı adamdardıñ, sotqa tartwğa mümkindigi bar.
Muxtar ŞAXANOV,
1986 jılğı Jeltoqsan oqïğasınıñ şındığın aşw jäne oğan
tüpkilikti bağa berw komïssïyasınıñ teñ törağası,
Qazaqstannıñ Xalıq jazwşısı,
Qırğızstannıñ Xalıq aqını,
«Türki tildes xalıqtar arasındağı
eñ üzdik älem aqını» sıylığınıñ ïegeri
Osığan uqsas:
21 pikir jazılğanPikir jazw
-
admin Author 10 Qañtar, 2017, 19:40
DEKELBAEVTIÑ DAÑĞAZA ÄREKETIJawap jazw
Jwırda 1986 jılğı Jeltoqsan köterilisi kezinde alañğa şıqqandardıñ biri Erlan Dekelbaevtıñ «Tarïxï kitaptarğa meni «satqın» dep jarïyalatqan – Muxtar Şaxanov» degen mälimdemesi şıqtı.
Bizdiñ uğımımızşa, Dekelbaev mırzanı jasırın qoldawşılardıñ işinde 1986 jılğı Jeltoqsan köterilisiniñ jäne onıñ rwxanï bedelin qorğağan komïssïyanıñ abıroyın tüsirgisi keletin birewler bar sïyaqtı.
http://www.qazaquni.kz/2017/01/10/63044.html
-
Anargul Shalqynbay 10 Qañtar, 2017, 21:14
Kim ne desede M.Şaxanovtay qazaqtıñ rwxın eşkim kötere almağan. Bos sözdi qoyu kerek qoy.Jawap jazw
-
-
Patrïot 10 Qañtar, 2017, 21:17
Muxtar ağa sonday tükke turğısız adam üşin köñil awdarmañız. Siz qazaqtıñ birtwar Asqar tawısızJawap jazw
-
Mağjan 10 Qañtar, 2017, 21:18
Muxtar ağanıñ batır ekenine kümän keltirwşiler köp ottağandı qoyıñdar! Muxañ söz joq batır aqın, onıñ batırlığı men erligin dünïejüzi bayağıda moyındap qoyğan. Jeltoqsan oqïğasınan keyin, küni keşe ğana bolğan jerdi qıtaylarğa satwğa qarsı jalpıxalıqtıq erewil boldı. Sonda Muxañ ğana qasqayıp turıp komïssïyada bar şındıqtı ayttı ğoy, sonda sender qayda qaldıñdar jalaqor bïşaralar! Muxañ Qazaqtıñ ulı tulğası, tulğağa jala japqandar tuqımsız qalmañdar, bayqañdar!Jawap jazw
-
Bek 10 Qañtar, 2017, 21:19
Tusaq qoy tüsten keyin mañıraydı. 25 -30 jıldan keyin oyanğanıñnıñ özi kim ekeniñnen xabar beredi. Namıstı er kitap şıqqannan keyin 25 mïnwtqa şıdamay sol alañğa barıp jatar edi. Jaw ketken soñ qılışıñdı tasqa şap. Twsaq qoydı tüsten öriske şığarğan adam kim özide oñbas,qazaq degen ultqa jağılğan qara küyeni qalay ketirgenin körgiñ kelse 1986 jılğı Muqañ ağamızdıñ Moskvada S’’ezde 4 mïnwtta ne aytqanın kör. Ïnternette tur ğoy tayğa tañba basqanday sol jerden Kolbïndide köresiñ.Jawap jazw
-
Säke 10 Qañtar, 2017, 21:45
«Na osnovanïï pokazanïya..Dekelbaeva» dep jazılıp tur ğoy. Endeşe nege sol qılmıstıq isti murağattan aldırıp, «pokazanïesin» körwge boladı ğoy. Sonda bäri belgili boladı.Jawap jazw
-
Erlan Dekelbaev 10 Qañtar, 2017, 22:16
Muxtar ağa! Mağan bäribir küye jağa almaysızdar! Qatelikteriñizdi moyındañızdar! Bosqa obalına qalasızdar!Jawap jazw
-
Talap 10 Qañtar, 2017, 23:28
Erlan qazaqta söz bar er azamat öz qolımen istegenin moynımen köteret degen, Jeltoqsan waqïğasınan keyin sottaw, birin biri satw, qwdalaw bastaldı, men sïyaqtı almatıdan şalğayda turatın oqwdan şıqqan jeltoqsanşılar köp, mende sol kezdegi AÉÏ diñ stwdenti edim, Men ol kezde 23 te bolatınmın, sındıra almadı, Sol menim üstime jazğandar äli jür, Muxtar ağa seniñ istegeniñniñ cïtasın jazıp otır ğoy Ïsabekov S.K., tyajelo ranennıy 18 dekabrya, bıl pomeşçen v tyuremnwyu bol’nïcw KGB. Protïv nego bılo vozbwjdeno wgolovnoe delo (sledovatel’ Egorov). Na osnovanïï edïnstvennogo pokazanïya drwgogo obvïnyaemogo – Dekelbaev E.A. – Ïsabekov oswjden vposledstvïï na 6 let lïşenïya svobodı.» Kezinde moynıña tüsken jükti kötere almağan öziñnen kör. Oraldan sälem. FB – ğı seniñde xatındı oqığam.Jawap jazw
-
-
Maxambet 11 Qañtar, 2017, 11:45
Muxtar ağa tek şındıqtı aytıp otır ğoy Erlan. Komïssïya qujatında tergewşi Egorov jazbasında bäri jazwlı tur ğoyJawap jazw
-
Janaşır 11 Qañtar, 2017, 14:26
Jası kelgen son , osïrïp otırgan nemere şoberelerïne ozïn ,,Kazak xalkının bïr twar azamatı » ekenïn mangïlïkke kaldırgısı kelgen nakas adam eken. Jeltoksannın nagız janaşırları tïrï twrganda, bwl ïske asa koymas.Jawap jazw
-
Gülbaxram Jünis 11 Qañtar, 2017, 15:54
MWXTAR AĞANIÑ JAZIP OTIRĞANI AŞçI BOLSA DA – AYQIN ŞINDIQ!!! Munanda zor aqïqat paraqşaları aşılıp, bul aşçı aqïqattar jaylı Jeltoqsandıqtar da ÜNSIZ qalmas…!!! «Özgege or qazba – öziñ tüsesiñ» nemese «Kisi basındağı şoqtı ürlegenşe – öz basıñdağı boqtı tazala» degen naqıl sözderin ULI DANA-KEMEÑGER BABALAR eskerte aytıp-jazıp ketti emes pe???!!!Jawap jazw
-
Äbil Jäken 11 Qañtar, 2017, 16:01
Ey, jeltoqsanşılar-ay, 30 jılğa sozılğan «jırlarıñ» endi neşe jılğa sozılar eken. Şaxanov pen Dekelbaev o basta özara şıdammen söylesip, tüsiniswleri kerek edi, endi, mine, köpti w-şwğa saldı. Sottaspay toqtaytın Dekelbaev joq, – uyat-aq! Naqtı biletin jeltoqsanşılar, Oljas Süleymenov: «Qalamaqıma 8 jeltoqsanşığa päter satıp äperdim» depti, Ortalıq kitapxanadağı bıltırğı kezdeswinde. Sonısı ras pa, aqınnan päter alğan kimder barsıñdar! Älde ol da «jeltoqsan jırın» özinşe jazıp jür me? Äytewir, anağan da, mınağan da «keyipker» bola bermey,, oylansañdarşı!Jawap jazw
-
Gülbaxram Jünis 11 Qañtar, 2017, 18:42
Ïya ras biraq 8 /segiz/ kisi degeni jalğan, 1 ğana kisige kömektesken, «tağı da 6-kisige beremiz» dep … artınan mañaylarına jwıtpay, esiginiñ aldına «oxrana» qoyıp «Ya çto vam ob’’yazan» dep basın alıp qaşıp «quyırşığın» ustatpay ketken ol «Oljas-Aljas»!!! Ol Fond «Soros-Qazaqstan» /Amerïkanıñ/ Semey-Nevada qozğalısına berilgen qarjılar közin oñdı-soldı «paydalanw » jolındağı közboyawşılıq «dünïe» edi… EEEEEE …. Jeltoqsannıñ atın jamılıp… talaylar talay dünïe jasağan… jasap ta jürgender älide barşılıq…Jawap jazw
-
-
Qazaq üni 11 Qañtar, 2017, 16:58
Muxtar Ağanıñ ULTIMIZDIÑ BIRTWR ULI EKENIN, SANASI TÜZW, BOYINDA QAZAQ BABAMNIÑ ARI-RWXI, NAMISı BAR ÄRBIR QAZAQ JAN TÄNIMEN SEZINEDI JÄNE ANIQ BILEDI!!! BÜKIL TÜRKI ÄLEMI MOYINDAĞAN QAZAĞIMNIÑ ULI AQININA, keybir teksiz-jağımpaz-qorqaq nemelerdiñ til tïgizwi QAZAQ ULTINIÑ ÖŞPES QASIRETINE AYNALĞAN sol bayağı 37-şı jıldıñ jañğırığı ğoy! Sol kezde de osınday jandardıñ azğın-satqındığımen qanşama QAZAQ ULTINIÑ QAYMAĞI SILINIP ALINDI!? Keşegi Qasïetti jerimiz üşin bas kötergen jandardı, qabağan baylawlı töbettey qawıp, ustap,sottağan boyında ultımızğa degen eşqanday sezimi joq jandar qaydan şıqtı?? Mine,bul qazaqtı birtutas ult qılıp uyıtpaw üşin jasalıp jatqan josparlı şaralardıñ nätïjesiniñ biri ğana.Qaşan, ärbir qazaq azamatı «ÄR QAZAQ MENIÑ JALĞIZIM» degen RWXTI SÖZDI öz boyına, januyasına, urpağına siñirmeyinşe biz el bolmaymız!!!Jawap jazw
-
Qolqoyusız 11 Qañtar, 2017, 17:21
Komïssïyanıñ 22 adamı bılay qalıp, tek Muxtar Şaxanovqa tïiswine qarağnada Dekelbaevtıñ artında jasırın küşter turğan sïyaqtı..Jawap jazw
-
Saltanat 11 Qañtar, 2017, 17:23
Xalıq aqını jäne batırı Muxtar Şaxanovtan qoldarıñdı tartıñdar!Jawap jazw
-
Düysenbek Ayaşulı. 11 Qañtar, 2017, 19:24
. Xanğa bardım, xan tappadı minimdi, Bïge bardım bï tappadı minimdi. Öz awlımdağı ïtke bersin künimdi degendey aw. Muqtardıñ külli türki jurtındağı abıroy bedeli tawdan da bïik. Öz qazağımız ğoy, mundaydı aytatın.Jawap jazw
-
Wmït 11 Qañtar, 2017, 22:00
Eroan Dekelbaev nedegen adamsın namısın jok.Endı bartn koyıp Mwxtar aga tïıstınba.segde ar wyyat ’arma dokkwment dalel dep otırgoy şın manïnde kommïssïya wakında nege dvleldemedın.Kwdaydan sen korık senïde mwsman leydaw. esındeme bwtkïl deltoksandıktar 2016j akïmşïlï kte medal’ bergende sen bas tartın almaymındep. Artınan 2 jetıde akïmşïlïk barıp arız apvrdın medal’dı berïnïz dep sagan o’kaz berlï. Sodangeyın 5 jıl jaşçıp 2016 dekabre vnwt pol. sagan omırawna taktı. Er adam ekï solemeydı dewşedı atvm.Sonda sen kïm boldın. Ol azdayak Bakgasarayda 14 dekabrde Bakgasaaayda aykay şıgardın men rejïssermın dep.Kaldıbay aga alï tïrï.Sonı mwtpa. ïşkanday bïlïmın jok.Jawap jazw
-
sabït 14 Qañtar, 2017, 14:41
Qurmetti Qazaqstandıqtar. Meni Muxtar Şaxanov ağamızben, Erlan Dekelbaev bawırımızdıñ ortadağı kelispewşilik, ayqay, ökinişke oray qattı renjitip otır. Özderiñiz bilesizder Muxtar ağa Qazaq Xalqınıñ batırı, aqını, Jeltoqsan köterilisine eñbegin sinirgen, toqıraw kezinde Jeltoqsandıqtardı qorğamaq tügili olar twralı aytwğa qorqatın zamanda sol sottalğan jigitterdi, qızdardı aqtap şıqqan EL AZAMATI. Feysbwkka pikirin jazğan azamattarğa aytarım, Sizder Erlan bawırımnıñ batırlığın bilmeysizder Sol kezde Alanğa şığıp QAZAQTAR jasasın degen üşin altı jılğa qalıq jawı dep qamalğan jigit. Men tağıda aytamın Erlan meni satqan emes, Meniñ /prïgovor/ Ayıptaw qağazımda satqan azamattar Qarjawbaev pen Gïrïn jazılğan. Solardıñ kwä retinde bergen tüsiniktemeleri boyınşa, meni tört jılğa qalıq jawı dep sottağan. Men Erlan bawırımmen türmede tanısqanmın, oğan deyin bir birimizdi tanımaq tügili bilmeytin edik. Ol meniñ qandas bawırımday bolıp ketken jan, egerde satqın bolğan jağdayda, sol mezgilde, türmede jatqandaq mälim bolar edi. Pikir jazwşı azamattarğa qoyatın surağım bar, Sizder otız jıldıñ işinde Jeltoqsanda sottalğan toqsan toğız bawırlarımızdı är qaysınıñ ömir tarïxın, olardıñ körgen qorlığın bilesizder me?. Käzirgi kezde toqsan toğız bawırımızdan qalğanı alpısqa jeter jetpes barlığınıñ densawlığı joq jıldan jılğa azaymasaq köbeymeydi. Sondıqtan pikirleriñizdi durıs bağıtqa dostastırwğa şaqırıñızdar. Elimiz tınış bolsın densawlıqtarıñız mıqtı bolsın.Jawap jazw


c: text/html

text:
Litvinenkonı kem ağulağan?
Britan politsiäse Rusiä iminlek xezmäteneñ elekke xezmätkäre Aleksandr Litvinenkonıñ ağulanu eşen tikşerä. Kremlneñ tänqitçesenä äylängän Litvinenko xäzer Londonda yäşi. Jurnalist Anna Politkovskyanıñ üleme turında mäğlümät wäğdä itkän ber keşe belän restoranda oçraşqannan soñ, anıñ xäle naçarlanğan. Litvinenkonıñ tarafdarları bu ağulaw artında FSB tora dip sanıy.
Litvinenko yanına uzğan şimbä barıp kilgän tanışı, Alex Goldfarb, anıñ xälen bolay taswirlıy:
"Min anı kiçä kürdem, ul öräk kebek ide. Çäçläre qoyılıp betkän, awızı qızarğan, yalqınsınu säbäple. Awır ximiä terapiä ütkän yaman şeş awıruı şikelle. Ber ay elek kenä sölek kebek yeget ide" di Alex Goldfarb.
Öç atna çaması elek Litvinenko Anna Politkovskayanıñ üterelüe turında mäglümät wäğdä itkän ber keşe belän oçraşqan. Şul oçraşudan soñ anıñ xäle kinät naçarayan. 11 Noyäberdä ul Radiobıznıñ urıs bülegenä bolay dide:
"Ber keşe miña oçraşırğa täqdim itte, ber uñaydan Politkovskayanı ütergän keşelär turında mäğlümät täqdim itte. Bu Noyäberneñ bere ide, restoranda oçraştıq, ul miña qäğäzlären birde. Öygä qaytıp kittem, berniçä säğättän xälem naçaraydı, bik köçle ağulanu, xäzer xastaxanädä yatam" di Aleksandr Litvinenko.
Britaniägä 6 yıl elek kilgän Litvinenko, FSB aña Boris Berezovskinı üterergä quştı, digän belderülär yasap Kremlneñ açuın çığardı. 1998 yılda Mäskäwdä bulğan şartlawlarnı iminlek xezmätläre oyıştırğan, dip kitap yazdı. 2004 yılğı Beslan faciğäse artında da şular tora ala digän belderülär yasadı.
Goldfarb fikerençä, bu ağulaw artında iminlek xezmätläre tora: "Min anı kürgäç, başına citkännär ikän dip uyladım. Alar anı inde 7 yıl awlıy, Rusiä xökümäte häm iminlek xezmätläre turında belderülär yasıy başlağannan birle" di Alex Goldfarb.
Bu fiker belän elekke KGB räsmie, xäzer Londonda yäşäwçe Oleg Gordievski da kileşä: "Soñğı 4 yıl eçendä Litvinenko KGBdan küp yanawlar aldı. Ul härwaqıt alardan höcüm kötep yäşäde. Anıñ bit ağuı da şundıy, anı aptekta satıp alıp bulmıy. Bu saf KGB operatsiäse" di Oleg Gordievski.
Litvinenkonıñ ağulanu eşen xäzer London politsiäse tikşerä. Noyäberneñ berendä anıñ belän restoranda oçraşqan keşe – İtalian professorı Mario Scaramella, häm İtaliä häm Rusiä küzläw xezmätläre bäyläneştä tora dip sanala - anıñ xäzer qayda ikäne bilgesez. Ämmä qayber belgeçlär fikerençä, Litvinenkonı ul tügel, ä başqa beräw ağulağan bulırğa mömkin.
Litvinenko eşen tikşerüçe Sunday Times jurnalistı David Leppard süzlärençä, tallium ağuın keşegä aş-su ğına tügel, tire aşa da kertep bula. Ul berniçä säğättän genä üzen sizderä başlıy.
Bu fiker belän Oleg Gordievski da kileşä. Politkovskaya üleme belän ağulaw arasında ber bäyläneş tä yuq di ul.
Şuña da qaramastan, Litvinenko italian keşesennän alğan qäğäzlärne Politkovskaya eşlägän Novaya Gazetağa tapşırmaqçı. Bilgele bulğança, gäzit üz tikşerüen alıp bara.
Ali Ğilmi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
дүшәMбe, 23 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 07:32
Yäkşämbe könne Qazanğa maxsus oçqıç belän 80 keşelek çit il delegatsiäse kilde. Kaliningrad ölkäse wäkillären gubernator Vladimir Yegorov citäkli. Älege wäkillekne oçqıç mäydanında saylaw aldı yalına çıqqan Mintimer Şäymiev qarşı aldı. Älbättä, Kaliningrad ölkäse Rusiä sostavına kerä häm anıñ wäkillären çit il delegatsiäse dip şartlı räweştä genä atap bula. Ämma, Kaliningrad ölkäse Rusiäneñ iñ Könbatış öleşendä anklav, üzenä kürä utraw bulıp yäşi. İkençe bötendönya suğışına qädär Kenigsberg dip atalğan häm Germaniäneñ Prussiä cirenä kergän bu töbäk bik üzençälek iqtisadi, sotsial' şartlarda yäşi. Ber yaqtan qarasañ, ul Yevropa üzägenä yaqın häm ğasırlar buyı germannar tä'sire astında eş yörtergä künekkän yaq. İkençe yaqtan, Rusiäneñ xakimiät häm däwlät strukturasınıñ ber öleşe. Tatarstan kebek möstäqillekkä omtılğan töbäk häm üzençälekle Kaliningrad assimetrik federalizmnı täşkil itüçe töbäklär. Alarnıñ xezmättäşlege qızıqlı häm ömetle dilär. Kaliningrad citäkçelege wäkillegen düşämbe könne Qazan belän tanıştı, iqtisadi, fänni, mädäni xezmättäşlek mäs’älälären öyrände. Kaliningrad ölkäsendä 15 meñ tatar yäşi. Alarnıñ wäkilläre bu delegatsiädä dä bar. Sişämbe könne Tatar kongressınıñ Başqarma komitetında Kaliningrad tatarları belän oçraşu bulaçaq.
Rimzil Wäli


text:
Britaniädä şäriğät qanunı kertelerme?
Angliä çirkäwe citäkçeseneñ Britaniädä şäriğät qanunınıñ qayber öleşlären ğämälgä kertü täqdime qaynar bäxäslär uyattı. Beräwlär bu adım möselmannarğa yaraqlaşırğa yärdäm itäçäk dip aña xuplaw beldersä, başqalar – kisken qarşı çıqtı.
Angliäneñ iñ ere çirkäwen citäklägän Canterbury arxiepiskobı Rowan Williams fikerläre, ğädättä, zur qızıqsınu uayta. Bu yulı da şulay buldı. Sky News telekompanisenä birgän äñgämäsendä ul, Britaniädä küp möselman yäşäwen iskä alıp häm şuşı küp dinle, küp millätle, küp mädäniätle cämğiättä berdämlekne köçäytü niäte belän şäriğätneñ qayber qanunnarın ğämälgä kertergä täqdim itte. Xalıqnı töşenderü öçen ul şäriğätne qanunçılıqnıñ ber töre dip añlattı:
Berük waqıtta Williams üz aqılında buluın häm qayber islam illärendä şikelle, xıyänät öçen keşene taş atıp üterü kebek cazalar kertergä çaqırmawın iskärtte. Şulay da, bu täqdimgä tiskäre mönäsäbät, kübräk buldı.
Britan premier-ministrı Gordon Brown, süzçese aşa, bu ildä Britan qimmätlärenä nigezlängän qanunnar ğämäldä bulırğa tieş, digän fikeren citkerde.
Ä ilneñ eçke eşlär ministrı Jacqui Smith:
"Minemçä, bu ildä ber genä qanun bar häm ul demokratik yul belän ireşelgän qanun. Ul bar cämğiät ixtiram itkän qimmätlärgä nigezlängän, anı barıbız da qabul itä" dide eçke eşlär ministrı.
Britannarnı törle mädäniät, telllär, ğöref-ğädätlär belän şaqqattırıp bulmıy. London häm başqa ere şähärlärdä bu ğädäti küreneş. Ämmä arxiepiskop Williams täqdime qaynar bäxäslär uyattı. Britannar törlelekne qanunda uq terkärgä äle äzer tügel.
Xristiannar ğına tügel, möselmannar arasında da bu täqdimgä qarşı çığuçılar bar.
"Minemçä, Könbatış cämğiäte mondıy täqdimne qabul itmäskä tieş, möselman ruxaniınnan çığamı ul, xristiannanmı" dide Londondağı Ğäräp-İran üzäge mödire Ali Nurizade.
Nurizade süzlärençä, qabul telsä, bu Britaniä öçen iñ yaman qarar bulaçaq, çönki ul demokratiä, härkemgä ber qanun digän sistemğa qarşı kilä.
Läkin qayber möselmannar anıñ belän kileşmi. Alar şäriğätne kertügä qarşı tügel, tik anı yaraqlaştırırğa kiräk, dilär:
"Şäriğät bezgä 18 ğasırdan kilgän. Dönya inde şaqtıy üzgärde. Bu üzgäreşlärne iskä almıy torıp, şäriğätne taläp itkän şul uq xatın-qızlar da ğädellekä ireşmiäçäk" dide möselman parlamentı häm möselman institutı citäkçese Ğayazetdin Siddiqi.
Qayber möselmannar isä, bu täqdimne nıqlap tikşerergä çaqıra. Britaniädä barlığı million yarım çaması möselman bar. Öylänü, ayırılu, miras qaldıru kebek mäsälälärne alar yış qına başqa illärneñ mäçetlärenä barıp xäl itergä mäcbür.


text:
Yevropa Şurasınıñ Parlamentar Assambleyası bügenge utırışta Belarus prezidentı Aleksander Lukaşenkanıñ avtoritar rejimın xalıqara izolyasiädä qaldırıp ilneñ demokratik oppozisiäsen yaqlarğa çaqırdı. Assambleya äğzaları 19 martta ütäçäk prezident saylawları aldınnan Belarustağı keşe xoquqları torışı turında fiker alıştı häm rezolüsiä qabul itte. Rezolüsiädä Yevropa Şurasına, yuğarı däräcäle Belarus räsmilärenä çit ilgä çığu vizaların birüne çiklärgä, Lukaşenka häm anıñ yaqın yardämçeläreneñ çit illärdäge bank xisapların tuñdırırğa çaqıru bar. Assambleyağa möräcäğät itep, oppozisiä yulbaşçısı Alyaksandr Milinkevich, "bügenge köndä Belarusta demokratiä yuq", dip belderde:
"Räsmilärne täñqitläw – däwlätkä qarşı ğämäl sanalğan wazğiättä saylawlar irekle bula alamı? Bu yılnıñ ğinwarınnan birle mondıy ğämäl – cinäyät sanala. Bäysez radio häm televideniä bulmağan ildä saylawlar irekle bula alamı?"
Belarus parlamentınıñ tübän palatası başlığı Uladimir Kanaplyou, Belarusta tösle inqilap bulmayaçaq, dip belderde.


text: 5 sentäberdä Ufada Başqortstan tatarlarınıñ milli mädäni möxtäriäte binası yanına pensonerlar partiase, vauçerların finans piramidalarğa quyıp aqçaların kire ala almağan keşelärne cıydı. Bu çarağa barlığı 300gä yaqın keşe kilgän. Pensionerlar firqäseneñ respublika bülekçäse räise Aleksandr Sedyakin tatarlar möxtäriäte räise Ramil Bignovnı aqçalarnı urlawda ğäyepläde. Azatlıq radiosı xäbärçese belderüenä qarağanda, Uram cıyını barğanda binağa başqort yäşläre kerep bäreleşlär bulğan. Qayberäwlärne militsia qulğa alğan.


text:
Nurmöxämmät Xösäyenov:«Äye min ğadi keşe häm moña künegü, tüzü bik awır. Ükerep yılıysı, bar närsäne dä taşlıysı kilgän oçraqlar da buldı. Sabır itäm, tışqa çığarmasqa tırışam. Tüzärlek mäl betkäç, maşinamnı zur tizlektä quıp şähär çitendäge ber urmanğa kitäm. Anda ber alan bar, şunda barıp maşinamnıñ tägärmäçlären cir yırtqançı ber urında äyländeräm. Qıçqıram, qara energiämne çığaram. Annarı maşina eçennän çığıp, ozaq qına urmannıñ tınlığın tıñlıym, saf hawa sulıym, şunıñ belän tınıçlanam. Allah qödräte çiksez, aña ışanıçım bulmasa, min küptän sınğan bulır idem, möğayın». Mäğrifät
Watanım Tatarstan gäzitendä «Kandidatlarnıñ matdi xäle» digän isem astında mäğlümatlar tuplanması basıldı. Mäsälän, Fändäs Safiullinnıñ yıllıq kereme – 289 meñ tiräse, häm tağın yılına 45 meñne pensiä räweşendä alğan. Qazanda 1 fatirı, yazlığı, häm 1000 kv.metr cire bar. Salimxan Äxmätxanovnıñ yıllıq kereme - 289 meñ, Mäskäwdä 1000 kv.metrı cire, Sarmanda yortı belän bergä 6 meñ kv.metr zurlığındağı bilämäse bar. Tälğät Abdullinıñ keremnäre botenläy yuq ikän. Ul barı tik Qazanda 1 fatir, Mazda626, Toyota Land Cruiser , Linkoln avtomobillärenä iä. Rinat Ğöbäydullin uzğan yılnı 2 million tiräse açqa eşlägän, Yäşel Üzändä fatirı, yortı, cire bar, Qazanda 1500 kv.metrlı cir büleme, Jiguli häm ike BMV maşinaları bar, bankta 6 million sum aqçası yata. Rinat Möxämmädievnıñ yıllıq kereme – 35 meñ tiräse, 280metrlı yortı, 2 meñ kv.metr jire, ike garajı, Mäskäwdä fatirı häm «Chevrolet Blazer», «Niva» maşinaları bar.Gäzitlär nämzätlärneñ matdi xäle turında mäğlümatnı här sanda birep barırğa wäğdä itä.
BocToчHый эkcпpecc atnalığı da bu temağa iğtibar kürsätä häm nämzätlärneñ baylığın çağıştırıp, iñ qibatlı maşina iäsen, iñ zur açqa eşläwçene bilgelägän. Mäsälän, maşinalar bäygesendä Sergey Şaşurin ciñgän, anıñ Linkoln maşinası bar. İkençe urında - Toyota Land Cruiser maşinası belän Tälğät Abdullin, öçençe bulıp – Chevrolet Blazer maşinası belän Rinat Möxämmädievnı kürep bula. İñ zur aqçanı Ayrat Xayrullin eşli, anıñ yıllıq kereme – 3 millionğa yaqın. Annan soñ 2 million 300 meñlek eş xaqı belän Rinat Ğöbäydullin bara. Öçençe urınnı 700 meñlek kerem belän Aleksandr Ştatin bili.Şul uq gäzit Çallıdağı saylaw aldı kampaniäse üzençälekläre turında yaza. Xäbärçe yazğança, bu okruğta Mäskäw keşese ciñärgä mömkin. Mäqälädä äytelgänçä, töp köräş Oleg Morozov, Fail İbätov häm Bulat Yanborisov arasında barır dip kötelä. Bu keşelärneñ ikese – Mäskäwdän. Fail İbätovnıñ säyäsi reklaması tä’sirle, ä Oleg Morozov administrativ resursqa tayana, dielä älege yazmada. «Mäskäw keşese ciñärgä mömkin..» dip yazğanda gäzit xäbärçese kemne küz aldında totqanın sizdermi, ämma Morozov familiäsen yışraq qabatlıy. ЗBeздa ПoBoлжbя gäzite dä saylaw aldı kampaniäsen üzenä yaqtırtıp bara. Soñğı waqıtta siräk kenä çığa torğan bu gäzitneñ yaña sanında, ütkän yal könnärendä uzğan säyäsi qorıltaynıñ näticäläre xaqında ğibrätle yazma urın aldı. Anda «Tatarstan - yaña ğasır» xäräkäte äğzäläreneñ cıyılışı häm alarnıñ «Berdäm Rusiä» firqäsenä teläktäşlek kürsätüe turında süz bara. Mäqälädä, «citäkçelär älege xäräkätne xakimiät firqäse belän xezmättäşlek kilep çıqmağan oçraq öçen saqlap qalırğa bulğannar», digän fiker ütkärelä.
Zaman gäzite «Saylawlar –2003» digän säxifä açıp, saylawlarğa bağışlanğan yazmalarnı berläşterep birgän. Anda mäsälän Mirxafizan digän isem belän beräw, nämzätlär isemleklärenä qarap tuğan uy-fikerlär belän urtaqlaşa. Sigez yıl däwamında deputat bulıp, ber baygurä yañadan mandat yawlıy, «açlarnı aşatırğa wäğdä itkän ide, inde 8 yıl uzdı, tormış haman da rätlänmäde», dip yaza avtor. Nämzätlär arasında, «Tatarstan ikmägen aşap, tatarnı et itep sükkän ölkän abzıyqaylar da bar», dip däwam itä süzen ul. «Alar bezgä örä tora, bez yılmayıp yöri torabız, alarnı saylıy torabız. Şul kiräk bezgä, yalağay tatarlarğa!» dip fikerläre belän urtaqlaşa yazmanıñ avtorı Mirxafizan. Menä anıñ yazmasınnan ber özek:«Ber kandidat üz okrugında äbi-çäbigä çäy-şikär öläşkän, dilär. Keşesenä küñelen tartmasa da, küçtänäçkä tarta şul, qähär suqqırı. Bezneñ äbilär, räxmät äytep küçtänäç alğanda, «Balaqayım, sine saylarmın», - dip wäğdä dä birep qalalar şul. Deputat bulıp saylanğannardan ayırmalı bularaq, äbilär süzdä tora. Cämäğät, min sezne küçtänäçtän baş tartırğa çaqırmıym, birgändä – alığız! Dürt yılğa ber genä birelä ul mondıy küçtänäçlär. Ämma saylaw uçastogına barıp, tawış birgändä sez dä qızıq itegez, tawışığıznı uylabraq, küçtänäç öläşergä kesäse sayraq keşegä biregez. Deputatqa ğına wäğdä bozarğa dimägän bit. Saylawlarğa baru-barmaw, kemne saylaw-saylamaw, bilgele härkemneñ şäxsi eşe. Ämma saylawlardan soñ niçek yäşärbez? Xalıqnıñ nindi, xakimiäteñ dä şundıy bula ul...» - dip yaza anda Mirxafizan isemle avtor.
Şunda uq, «Saylawlarğa yaña tör xäylä» digän yazma basılıp çıqtı. Anıñ avtorı Räsim Xäbibulla, saylawlarğa bäyle sotsiologik tikşerenülär turında yaza. Mäqälä avtorınıñ öyenä soraştıruçı kilgän dä «Kiläse atnada saylawlar bulsa, nindi säyäsätçelärgä tawış birer idegez» digän soraw birgän. Läkin älege isemlektä Fändäs Safiullin, Färidä Ğäynullina, Razil Wäliev, Tufan Miñnullin, Robert Miñnullin kebek säyäsätçelär yuq. «Sez qaysı radiodulkınnı tıñlıysız?» digän soraw da birelgän aña. Radiolar isemlegendä nindi genä yuq, ämma «Quray», «Tatar radiosı», «Azatlıq» kertelmägän, dip yaza Räsim Xäbulla. «Sez nindi gäzitlär uqıysız?» dip qızıqsınğan soraw birüçe keşe, läkin isemlektä Şähri Qazan, Mädäni comğa, Mäğrifät, Tatarstan yäşläre, Zaman gäzitlärenä urın tabılmağan. Şuşı soraştırudan soñ, Räsim Xäbibulla respublika sotsial öyränü üzägenä üpkäli häm uquçılar belän bergä bu oyışmanı mäxkämäğä birergä täqdim itä. Saylaw aldı teması anıñ belän genä tämamlanmıy, tawış birügä qädär bulğan 2 atna eçendä bu xaqtağı söyläşülärgä qaytırbız äle.Mäğrifät gäzite ««Qara tamğa»lı tatar» digän baş astında külämle äñgämä bastırdı. Gäzit xäbärçese Daniä İsxaqova Bäläbäy tatar gimnaziäse citäkçese Nurmöxämmät Xösäyenov belän äñgämä ütkärgän. Ul äñgämä şuşı baş isem astında basılıp çıqtı. Xäbärçe gimnaziä direktorınnan ni säbäple Başqortstan Prezidentı wazifasın däğwä itärgä teläwenä añlatma sorıy. Üz qararın ul «köräşergä isäp, tatarlarnı ezärlekläw däwam itä», dip añlata. «Sezneñ tormışığızğa könläşerlek tügel, sez härçaq närsägä bulsa da köräşäsez, ğädelsezlekkä qarşı çığasız, borçılasız...Sez armadığızmı?» - digän soraw birä aña xäbärçe. Menä Nurmöxämmät Xösäyenovnıñ cawabı.
«Äye min ğadi keşe häm moña künegü, tüzü bik awır. Ükerep yılıysı, bar närsäne dä taşlıysı kilgän oçraqlar da buldı. Sabır itäm, tışqa çığarmasqa tırışam. Tüzärlek mäl betkäç, maşinamnı zur tizlektä quıp şähär çitendäge ber urmanğa kitäm. Anda ber alan bar, şunda barıp maşinamnıñ tägärmäçlären cir yırtqançı ber urında äyländeräm. Qıçqıram, qara energiämne çığaram. Annarı maşina eçennän çığıp, ozaq qına urmannıñ tınlığın tıñlıym, saf hawa sulıym, şunıñ belän tınıçlanam. Allah qödräte çiksez, aña ışanıçım bulmasa, min küptän sınğan bulır idem, möğayın. Minem kebek keşelärdän duslar ğına tügel, tuğannar da çitläşä. Min bu yaqtan bik bäxetle, iñ awır häm şatlıqlı çaqlarımda minem yanımda ğailäm, duslarım, fikerdäşlärem, xalqım buldı».İslam dine häm Allah qödräte turında mäqälälär bu atnada yışaydı. Çönki izge Ramazan ayı tämamlana häm Uraza ğäyete yaqınlaşa.
Şähri Qazan gäziteneñ dingä bağışlanğan säxifäsendä Qäder kiçäse belän qotlaw häm anıñ mäğnäse turında añlatma basılıp çıqtı. «Qäder kiçäsendä ğibädät qılu meñ ay namaz uqudan izgeräkter. Ramazan ayında qayber izgeleklärgä dä 100 meñ sawap yazılır.»- dielgän älege añlatmada. Diniä näzaräteneñ baş qazıye Ğäbdelxaq xäzrät äytkänçä, bıyıl Qäder kiç noyäberneñ 22senä turı kilä. Ä inde 25nçe noyäberdä – islam dineneñ zur bäyräme – Ramazan ğäyete, ikençe törle äytkändä Ğäydel-Fitr köne bula.Bäyräm teması başqa gäzitlärdä dä kütärelä.
Bikä Timerova.


text:
Yähüdlärgä höcüm itüçe törmädä qalaçaq
"Koptsevnıñ awır cinäyätlär qıluın, xäzerge waqıtta ber qayda da eşlämäwen isäpkä alıp, mäxkämä, ägär dä Koptsev irekkä çığarılsa, anıñ tikşerüdän qaçu häm cinäyätlär qılu ixtimalın farazladı. Şuşı säbäplärdän çığıp, Rusiäneñ cinäyät qanunınıñ 108nçe mäddäse nigezendä, mäxkämä ğäyeplänüçene törmädä qaldırırğa qarar itte," dide Lyudmila Zubenko.
Koptsev 8 keşene pıçaq belän qadap yaralawda ğäyeplänä. Höcüm Rusiäneñ dini häm säyäsi yulbaşçıları tarafınnan kisken täñqitkä duçar buldı. Yähüd oyışmaları sinagogalarda iminlekne nığıtu öçen çaralar kürergä çaqırdı.


text:
Rusiäneñ WTOga kerüennän kem fayda küräçäk?
Xanoydağı iqtisadi forumda AQŞ belän kileşügä ireşkännän soñ, Rusiäneñ, WTOga kerü yulında bulğan iñ biek kirtä cimerelde, dip äytep bula. Dönya säwdä oyışmasına qabul itelüe, Rusiäneñ kürşelärenä häm üzendäge töbäklärgä, ayırım alğanda Tatarstanğa nindi täesir yasıy ala?
“Minemçä, irekle säwdädän nefteximiä ölkäse üsä ala. Çik buyı tüläwläreneñ kimüennän ğadi qullanuçılar fayda küräçäk. Köndäşlek, yarış artaçaq. Köndäşlek itügä sälätle bulmağan awıl xucalığına qıyınlıq kilergä mömkin, ämma monda da ber yaqlı bäyä birep bulmyı, näticä berniçä yıldan ğına kürenäçäk. Maşina tözü ölkäsendä dä qıyınlıqlar kilep çığarğa mömkin, ämma küp keşe şulay di, Rusiä WTOga kersä dä, kermäsä dä, maşina tözeleşe ayırımlanıp, köndäşlektän başqa yäşi almas ide.”
Qazanda çığuçı “Vremya İ dengi” gäzite Tatarstannıñ qayber şirkät citäkçeläre arasında Rusiäneñ WTOga kerüenä qarata soraştıru ütkärgän. Mäsälän, Qazandağı boralaq tözü şirkäte başlığı Aleksandr Lavrentyev, boralaqlarıbız sıyfatlı, köndäşlek itüdän qurıqmıybız, dip beldergän. Aviatsiä fänni-üzäge başlığı İldus Zakirov, xalıqara säwdä oyışmasın kerüdän fayda bulırmı, zıyan kilerme, ansı üzebezdän tora, di. Qazanda koşçılıq fabrikası citäkçese Rişat Xismatullin, Rusiäneñ Dönya säwdä oyışmasına kerüenä optimislarça qarıy. Ägär däwlät şirkätne üsterü öçen akça kertsä, ömmet bar di, ul.
Bikä Timerova


text:
Hindstan häm Qıtay citäkçeläre ike il arasında yaña tör strategic häm iqtisadi xezmättälek turında kileşte.
Qıtay häm Hindstan premyer-ministrları Wen Jiabao häm Manmohan Singh bu xaqta Dählidä iğlan itte. Singh süzlärenä qarağanda, xezmättäşlek Qıtay belän Hindstan arasındağı mönäsäbätlärne tiränäytäçäk:
"Bu söyläşülärdän soñ ike il arasındağı küp qırlı xezmättäşlek tağın da tiränräk häm kiñräk bulaçaq"
Bügenge kileşü şulay uq ike il arasında 40 yılğa yaqın barğan çik buyı turındağı bäxäsne çişügä dä yardäm itäçäk. Hindstan belän qıtaynıñ 3 meñ yarım çaqrımğa yaqın urtaq çik buyı bar, anıñ ber öleşe tögäl bilgelänmägän. 1962nçe yılda bu mäs'älädä nizaq çıqqan ide.


text:
Yewropa illäre yaña yılğa tämäkesez kerä
Yaña yıl başlağanda, Portugalia, Fransia häm Germania restoran-kafélarda tämäke tartunı tıydı.
Uzğan atna şul isäptän Törkiyädä dä cämğiätkä açıq urınlarda tämäke tartunı tıyu turında qarar qabul itelde. Monnañ ber yıl elek Amerikada başlanğan xalıq cıyılğan urınnarnı tämäkedän arındıru ağımı, xäzer Yewropa illärendä dä kiñ tarala başladı.
Yewropa illäre öçen ber çor tämamlana, qayber illärdä irekleknen, ziyalılıqnın ber simvolı dip kürelgän tämäke tartu, inde cämğiätkä açıq urınnarda tıyıla.
Şul isäptän iñ küp maxurka citeştergän il, Törkiädä dä.
Malay-şalaylarnıñ olı abıylarına, ätilärenä oxşar öçen uram tele belän äytkändä, üzläreneñ inde “zur üskän ir-yeget” buluın kürsätü öçen ölkännärgä qızığudan başlanğan bu adım, dus-işläreneñ qıstawı näticäsendä yäşlärne mökibbän tämäke tartu ğadätenä iäläşterä. Cämğiättä tämäke tartu kiñ ğadätkä kergän ildä, xalıqnın başına anı taşlaw turında uy da kilmi. Bolay qarasañ taşlaw öçen säbäp dä yuq kebek, xalıq pısqıtıp tämäke tartqanda säyerlek alarda tügel - tartmağan keşedä ide älegä. Ä xäzer bu qaraş kiçekmästän üzgäräçäk. Tämäke tartqannar, keşe süzenä yäisä cäzağa eläkmäs öçen tämäkelären yänä “ir yegetlärçä” täpi-täpi çığıp tışta tartıp kerergä tiyeş bulaçaq.
Sälämätlek oyışmaları Törkiädä här 5. keşe tämäkedän ziyan kürü säbäble ülä dip belderä. Ä tämäkedän ziyan kürep ülgännärneñ ilgä matdi zararı isä 2 milliard yarım dollardan kübräk buluın beldergän oyışmalar, bu tıyu qanunın yaqlıy.
Bu qanun nigezendä, aşxanälär, kaféler, mäktäp-kurslar häm cämğiätkä açıq cirlärdä tämäke tartu tıyıla. Läkin bu cämğiyättä kiñ taralğan, ölkännärneñ 40 %nan da kübräk öleşe ğadäti bularaq tämäkekä iäläşkän ildä bu qanun äle tezdäñ tulısınça ğamälgä kermäs kebek. Ämmä şunısı qızıq - fikerlärne soraştırğan yäşlärneñ kübese, bu qanunnı xuplawların belderä. Xättä üzläre tämäke tartsa da.
Halim Oğuz başqala Änqarada universitet uquçısı.
- Halim, sin tämäke tartqan ber keşe bularaq, xökümätneñ tämäke tartunı tıyu qararın niçek bäyäliseñ?
“Tämäke tartuçı keşe bularaq älege qabul itelgän qararnı bik urınlı hem döres dip uylim. Läkin bu niqadär ğamälgä aşırılır hem faydası ni däräcädä bulır älegä äytä almıym. Xalıq moña äzir mikän? Çönki barlıq dairälär dä bu qanunnın çıñ mäğnäsen yaxşı añlarga tiyeş. Barı tik şul çaqta ğına bu qanun tormışqa aşar dip uylim.”
- Bu sineñ ireklegenne çiklämime?
“Yuk, bir taraftan qaragan da, xalık ber böten. Keşelär tämäke tartmagan keşelärne dä uylarga tiyeş. häm bu uñaydan dimäk däwlät tä xalqın qaygırta başladı, dip anlarga bula bu qanunnı”
Ä bu qararnı irtäräk qabul itkän illärdä xällär niçek ikän?
Misal öçen Fransiädä, qanunınnıñ ğamälgä kergännän ber atna uzğaç, anın uñışlı ğına ütälä başlawı turında xäbärlär bar. Parijdäge ber kaféde eşlägän tabınçı, yörgän keşelärnen tizdäñ bu qanunğa iäläşep kitüläre turında äytä:
“Xäzergäçä ällä ni zur üzgäreş bulmadı, keşelär tämäke tartqanda kahväsen alıp uramğa çığa. Ä bolay qarağanda tiz genä iäläşte kebek xalıq.”
Yewropa uramnarında mondıy küreneşne ber niçä yıl elek, küz aldına da kiterep bulmas ide bugay. Niçek inde? ...eçendä tämäke tartılmağan ber İrlandiä yäisä Britan barı bulsın?
Tämäkegä qarşı qırıs cäzalar üz näticäsen birä başlağan. Mäsälän tämäkegä salımnarnıñ artuı häm keşelärne sälämätlek turında kisätü Yewropada, ğomum alğanda tämäke satışın kimetkän.
Tämäke tartqan keşelär tämäm betmäsä dä, alar inde küpçelekne täşkil itmi.
Fiker soraşularğa qarağanda yewropalılarnıñ 80 % tämäke tartunı tıyğan qararnı xuplıy. Statistik xisaplar, cämğiät urınnarında tämäke tartunıñ tıyıluı, xättä küplärne tartunı taşlarğa etärgän diyelä.
İtaliada tämäke tartunı tıyğan qarar eşli başlawına inde 10 ay. Häm bu waqıt eçendä Awrularnı kontrol häm kisätü üzäge xisabına qarağanda yartı million keşe tämäke tartunı taşlağan.
Tämäkenen restoran kafélarda tıyıluı, anda yörüçelär sanında üzgäreş kertmägän me soñ?
Restoran-kafélär kiresençä fayda kitergän. Başta ğailälär tämäki tartılğan kafélarğa yörergä yaratmasa, xäzer inde tämäkedän arınğan restoranlarğa kübräk yöri başlağan.
Läkin bigräk tä üz ireklegen bik yaratqan Fransiä kebek ber ildä,
tämäke tartunu tıyğan qanun şäxsi ireklekne qısu bularaq qaralaçaq.
Tämäke tartuçı qaysı ber keşelär bu qanunğa açulı, alar üzläreneñ watandaşlıq xoquqınıñ bozıluı turında zarlana. Parijtä ber kaféğa yörgän keşe bu qanun belän kileşmäwe turında äytä:
“Min monı bik säyer qabul itäm, min üzem inde tämäkene yıllardan birle tartmasam da.”
Läkin xökümätlär häm keşelär bu qanunnı kübräk ğamälgä aşıra başlağan sayın, bu demokratiägä turı kiläçäk, çönki inde bu küpçeleknen taläbe bulaçaq!


text:
İnternetta äl-Qaidäneñ Ğiraqtağı citäkçese dip sanalğan Äbü Musab äz-Zärqäwi Mısır diplomatı İhab äş-Şärifne üterelüen iğlan itte digän xäbär çıqtı. Älege törkem uzğan atna axırında äş-Şärifneñ Bağdadta totıq itep alınuı öçen cawaplılıqnı üz östenä alğan ide.
Bügen Mısır televideniese diplomatnıñ ğailä äğzalarınıñ anıñ üterelüen raslawçı süzlären tapşırdı. Ğäräp telle äl-Arabia televideniese dä diplomatnıñ üterelüen xäbär itte.
Sönni möselman dönyasında zur ähämiätkä iä bulğan Äl-Äzhär oyışması citäkçese Şäyx Möxämmät Säyet Tantawi Mısır diplomatın totıq itep alğan törkemgä möräcäğät itep anı kiçekmästän azat itärgä çaqırğan ide.
Ul İslam häm keşelek isemennän möräcäğät itep Alla üz qärdäşlären räncetüçe häm alarğa höcüm itüçe keşelärne cäzalıyaçaq dide.
Bügen Ğiraqnıñ Mosul şähärendä minaatqıç höcüme cirle xakimiät binası yanındağı kibetlärdä 3 keşene üterde.


text:
Jurnalistlar Bällür qälämle buldı
Bıyıl bu büläkläw tantanalarına Mäskäwdän dä qunaqlar kilgän ide. NTV, Rusiä kanallarınnan tanılğan jurnalistlar. Alarnı başta üzlären büläklädelär, Qazannıñ meñ yıllığı medale belän. Bıltır meñyıllıq waqıtında alar Rusiä külämendä bäyrämne yaqtırtqannar ikän. Annan soñ alar üzläre dä törle nominatsiädä ciñüçelärne qotladılar. Monnan tış, qayberläre, Tatarstannıñ üz jurnalistika mäktäbe bar dip tä belderde.
Çarada Tatarstan räsmiläre dä qatnaştı. Premyer Miñlexanov ta, anıñ urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Wälieva da. Häm älbättä inde, oyıştıruçı çinovniklar, vitsespiker Rimma Ratnikova häm Tatmedia xucası Marat Moratov. Qazan merı İlsur Metşin da buldı.
İnde büläkläw çaralarına kilgändä. Bıyıl büläklär aluçılar küp buldı. Şularnıñ qayberlärenä tuqtalıp ütik. Jurnalistikada isem dip atalğan nominatsiädä mäsälän, ğömere buyı räsmi matbuğatta häm räsmilärgä yaqın urınnarda eşlägän Lyubov'' Ağeeva, ğömere buyı jurnalist bulıp eşlägän häm Jurnalistlar berlegendä citäkçelärneñ berse bulğan Yuriy Xanjin kebeklär bar. Ğomumän räsmi matbuğat wäkilläre büläklänüçelär arasında kübräk ide. Nişliseñ, däwlät orğanı oyıştıra bit. Läkin, räsmi bulmağan jurnalistlar da büläk aldı. Mäsälän, Azatlıqnıñ Qazan bülege citäkçese Rimzil Wälievnıñ TaTapы y ceбя дoMa dip atalağan kitabı öçen, jurnalist – kitap avtorı nominatsiäsendä Bällür qäläm belän büläklände. Bu nominatsiädä tağın ike avtor yäki avtorlar kollektivı bilgeläp ütelde. Şularnıñ berse Cıyın fondı. İlham Şakirov turındağı kitap öçen. Ä büläklärne, kitap avtorlarına İlham Şakirov üze tapşırdı.
Bällür qäläm tantanasında Şvetsiä patşalığınıñ Rusiädäge ilçese Yuxan Mulander da qatnaştı. Ul, Şvetsiädäge jurnalistlarnıñ niçek irekle itep eşläwe turında söyläde. Bu çığış tantanada qatnaşqan däwlät gäzitläre jurnalistlarına küp yañalıqlar alıp kilde şikelle, çönki, bilgele inde, 18 ğasırda uq matbuğat irege turında qanun qabul itkän il belän Rusiä eçendä yäşägän, äle sovet ise añqıp torğan Tatarstan ber tügel. Bezneñ jurnalistlar qızıqsınıp tıñladılar.
Çit töbäktä çığıp kilüçe tatar matbuğatı da büläksez qalmadı. İjaudağı tatar matbuğatı ähelläre isemennän İrek Şäripov, Mäskäwneñ Tatarskie novosti gäzite jurnalistı Dinä Aläutdinova häm Başqortstannıñ Ömet gäzite Tuğan tel nominatsiäsendä büläklände. Alarğa büläkne, Watanım Tatarstan gäzite baş möxärrire Miñnazıym Säfärov tapşırdı.
Tantana mäcles belän aralaşıp bardı. Soñınnan premyer respublika matbuğat tarixında üz urının totqan Marsel Zaripovqa maşina büläk itte. Tantananıñ tağın ber üzençälege şunda buldı, ällä Mäskäwdän kilgän urıs jurnalistları xörmätenä, ällä başqa säbäp buldımı, nigezdä urısça ğına bardı. Alıp baruçılar tatarça söyläde anısı, läkin, ğömere buyı tatar matbuğatında eşlägän jurnalistlarnıñ da, belär-belmäs urısça söyläwläre ğäcäyep ide. Tağın ber üzençälek bar, ul ad bulsa, başqa yıllarda Piramidanıñ ike qatında da qunaqlar utırsa, bu yılnı zatlı aşlar häm eçemleklär belän sıylanuçılar berençe qatqa da sıyıp bette. Bu tantana ciñüçelär häm jurnalistika hönärendä siräk bulsa da oçrıy torğan zurlawğa layıq buluçılar öçen matur ğına bäyräm buldı. Ä başqalar, qäläm häm mikrofon ostaları uramda, xalıq arasında yal itte.
Ä bıyıl Älmättän kilgän jurnalistlar Bällür qäläm bäygese turında cır da çığarğannar ikän. Anısı ike teldä ide, şul Älmätlelär başqardı.
Räfis Cämdixan


text:
Bişkäk, Qırğızıstan Konstitutsiä mäxkämäse citäkçese Çolpon Bayekova älege versiedäge citeşsezleklärne tözätü öçen konstitutsiägä üzgäreşlär kertelergä tieş dide
Bayekova(audio)
Bügen bez citäkçelärneñ ambitsiä avtoritar rejimnıñ kire qaytuın tuqtataçaq, böten totrıqlı, bäysez sotsial däwlät sistemasınıñ nigezen salu şansına iäbez
Bärep töşerelgän perzident Askar Akayev çigenmi torıp,Qırğızıstan waqıtlı xökümäte üz legitimlegen däğwä itä almıy.Parlament süzcese bügen deputatlardan torğan wäkilçelek yäkşämbedä Mäskäwdä Akayev belän oçraşıp anıñ belän çigenü eşen söyläşäçäk dide.Agentlıqlar Omurbek Tekebayevnıñ, Akayev Qırğızıstanğa qaytmıy, çigenergä riza buldı digän süzlären kiterä


text:
"Zöläyxa" filmı - Qazannıñ meñyellığına büläk, Ğayaz İsxaqinıñ yaqtı ruxına ber doğa
Häm tamaşaçı “Zöläyxa” kinofilmınıñ serle eçtälegenä çumdı. Waqiğa Qazan guberniäsendä XIX ğasırda bara. Ğailä häm awıl tormışı çağıldırılğan filmda din häm fikerlär köräşe dä taswirlana. “Tatarlar arasında da kire möselman dinenä qaytu başlandı. Däwlät belän xalıq arasında tiñsez köräş bik ozaq däwam itä”. Fil''mda Qazan universitetı häm dini akademiäneñ professorı, keräşen mäktäben, Qazan uqıtuçılar seminariäseneñ oyıştıruçısı häm anıñ berençe direktorı missioner Nikolay İlminskiy belän törki tellär belgeçe dini akademiäneñ professorı Yefim Malovnıñ fiker alışuları ğibrätle. İlminskiynı da, missioner Malovnı da ber mäsälä borçıy: rus bulmağan xalıqlarnı xristian dinenä cälep itü. Ämma alarnıñ bu maqsatqa nindi yullar belän ireşergä teläw fikerläre genä ayırıla. N. İl''minskiy mäktäplär aşa barırğa täqdim itä: üzeneñ şäxsi aqçalarına keräşennär öçen mäktäp açıp, bukvar'' çığarıp, rus bulmağan xalıqlarnı xristian dinenä kertüen dälilläsä, Yefim Malov, bu eşne mullalarnıñ tatar xalqı belän mönäsäbätlären bozu aşa, alarnı qapma-qarşı quyıp berse belän bersen çäkeşterü maqsatı quyğan. Xäzer “Zöläyxa” k/fil''mınnan özek: Balalar uyınında da , olılar bäxäsendä dä din alıştıru, ruxnı köçläp tağu çağıla.Pop rolen başqarğan akter Azat Zaripovtan awır buldımı pop rolen başqarırğa digän sorawğa anıñ fikere mondıy buldı: “Bik awır buldı, çönki qayber waqıtlarda uraza waqıtına turı kilde. Xristiannı uynaw- ul möselman keşesenä bik awır”, -dide ul. Ä xäzer tarix fännäre doktorı Marsel'' Äxmätcanovnıñ fikere: “Malov köndälege buyınça bu däwer miña bik tanış. Bu fil''mdağı faciğäle xalıq yazmışı minem küz aldımnan uzğan kebek buldı ”,-dide ul. Medkolledj uqıtuçısı Zäytünä Xäbibullina häm Qazan mädäniät häm sänğät universitetı studentları fikere “Artistlarnıñ uynawları da bik yaxşı, fil''m bezgä bik oşadı, ämma tuqtawsız barğan muzıka keşegä nıq basım yasıy, muzıkasın kimetergä kiräk”,- dide ul. 3 student yeget fikere : “Kino bik yaxşı, bezneñ küñellärebez tuldı, ğomumän äytkändä, bez bik şatbız, şundıy tatar kinosı bulğanğa ”,- didelär alar bertawıştan. Bu fil''m Zöläyxa, tatar xatını yazmışı turında. Ul milli, dini mäs’älälärne çişkändä dä ğibrät alırğa yärdäm itä.
Mälikä Basıyr, Qazan


text:
Mäskäwdä Fäwziä Bäyrämova kitapları täqdim itelde
15 fevral’dä, Mäskäwneñ mädäni üzägendä, yazuçı Fäwziä Bäyrämova uzğan yıl basılıp çıqqan öç kitabın mäskäwlelärgä täqdim itte. Avtor “Altın urda”, “Batırşax”, “Atom atawında yäki tatarlarğa qarşı atom genotsidı” digän kitaplarnıñ yazılu tarixın, ezlänüläre xaqında söyläde. Şulay uq Seber xanı Küçüm xan turındağı äle genä yazılıp betkän kitabı turında da qızıqlı mäğlümätläre belän urtaqlaştı. Fäwziä xanımnı Mäskäwgä kitaplar täqdim itü genä tügel, Germaniägä baru mäşäqätläre dä kitergän ikän. Rus häm tatar tellärendä “Atom atawında yäki tatarlarğa qarşı genotsid” dip atalğan kitabı dönya kürgännän soñ, anı Germaniädä yäşäwçe tatarlar da kürep alıp, nemes telenä tärcemä itkännär. Xäzer inde Fäwziä bäyrämova, Lepsig şähärendä uza torğan tanılğan kitap yärminkäsenä dä räsmi çaqıru alğan. Läkin, anıñ belän bulğan äñgämädä bez süzne Germaniägä baru turında başlasaq ta, sorawlar tatarnıñ bügenge tormışı, islam dine millätlärgä ayırmıy, şul wäzgiättä tatar telen niçek saqlap qalırğa, din häm millät digän temalarğa söyläştek.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Xajğa ber ay qaldı
Säğüd Ğäräbstanı bıyıl xaj qılıusı Räsäy mosolmandarı iśäben arttırıuğa rizalaşqan. Elekke yıldarźa Räsäyźän 20 meñ yarım keşegä kvota birelhä, bıyıl 25 meñ mosolman Mäkkä häm Mäźinägä bara alasaq. YäğniSäğüd Ğäräbstanı öśtäp 4 meñ yarım keşegä xaj qılırğa röxsät birgän. Mäğlümättärźän küreneüensä, iñ küp xajiźar- 12 meñ keşe dağstandan barasaq. Tatarstanda bıyıl 3 meñ mosolman xaj qılırğa teläk beldergän. Başqortostanda älegä mäğlümättär yuq. Bıyıl xaj 11-se noyabrźä başlanasaq.
B Fatqullin Öfö


text:
9 nçı maynı- ciñü könen qarşı alıp Tömän şähären häm awıllarnı bizädelär. Plakatlar, älämnär elende. Kübesenä “Soldat pobeditel», “Weliqäya pobeda”, “S dnem pobedı” dip yazılğan. Suğışta qatnaşqan ölkännär belän oçraşular ütä, törle oyışma şirkätlär alar öçen ximaya aşları ütkärä, büläklär tapşıra.
Sowet soldatı digän kebek, äle bit Germaniädä yäşäwçe german soldatları da bar. Kemnär alar bügenge kön yäşlärenä? 25 yäşlek Tömändä yäşäwçe İlşat Xamidullinnı tıñlıyq äle.
-Ul soldatlar bernärsägä dä vinovat keşelär tügel dip uylıym. Kemnekeder kürsätmäse belän suğışqa çıqannar. Uylağannardır ilen saqlıybız dip. Zuraytabız, bayıtabız dip.
-Sineñ öçen alar doşman tügel bügenge köndä?
-Minem öçen doşman tügel. Alar xäzer üzläre podderjiwayut bezneke veterännarnı.
-Sovetlarğa qarşı suğışqan veterännar yaxşıraq yäşime, yäisä Rusiädä yäşi torğan veterännar yaxşıraq yäşime?
-Bezgä qarşı suğışqan veterännar yaxşı yäşilär. Üz gosudarstwoları kübräk podderjiwayut, çem bezneñ ildä böyek suğışnı otıp çıqqan weterännarnı bezneñ gosudarstwo anıñ xadär podderjiwät itmi dip uylıym min.
Tömän rayonınıñ İnderäy awılında barı tik ike genä weterän isän. Ä suğışqa 138 ir-yeget kitkän bulğan. 46 sı ğına tuğan awılına kire äylänep qaytqan.
Xösnetdin abıy Xäsänovnıñ öye bik tuzğan. Ul bu kirpeç yortnı 71 nçe yılda salğan bulğan. Küldän yıraq bulmağanğa anıñ nigeze bik qaqşağan. 9 nçı maynı Xösnetdin abıy şuşı iske öyendä qarşılar axırı. Rayon xaqimiäte aña yaxşıraq öy alıp birü qararı çığarsa da, bu eş axırına qädär citkerelmägän. «Yaña öy alu öçen 500 meñ sum aqça küçerelde»,- dide awıl xaqimiäte başlığı Fäyzulla Kamalov.
Xösnetdin abıy 1 nçe Uqrain frontında suğışa. Karpat tawlarında bulğan çaqta ber batälonnan barı tik 5 kenä keşe isän qalalar alar.
-Min baytaq qına beterdem. Oqrujeniägä eläkkän çaqta yalğız qaldım biş keşegä. Ä biş keşeneñ ikäwe bezneñ urıs ide. Ul qaçtı mine tanıdı da. Qorşap aldılar. Ällä ni tawış çıqtı bu yaqtan. Şul tawışqa alar añğırışıp qaldılar. Min pulemet belän kisterdem dä aldım alarnı.
Tağın ber waqıyğanı iskä ala Xösnetdin abıy. Höcüm waqıtında qarşılarına kilgän tanknı granata belän şartlatalar. Tank eçennän ber-ber artlı keşelär çığa. Sowet soldatı tank eçennän çığuçılar arasınnan üzeneñ kürşesen tanıp ala. Ul qarşı yaqqa satılğan bulıp çığa. Şunnan soñ ul kürşesen totıp alıp tanknıñ ğusenitsası astına salıp hälaq itä. “Ägär min satılğan kürşemne oçratsam, atıp üterer idem”, di- Xösnetdin abıy.
Telewizordan suğış turındağı kinolarnıda tınıç qına qarıy almıy.
-Äle bügenge köngä qädär açuığız saqlanamı?
-Saqlanatı. Äle dä menä kürsäm, serläp kitäm. Telewizordan küräm kürüen. Açu betmi. Ülgänçe bara ul.
-Sezgä qarşı suğışqan, tege yaqtan bulğan nemes soldatları alar niçek yäşilär ikän? Alarnıñ tormışları belän qızıqsınıp qarağanığız bulmadımı?
-Bulmağan.
-Yaxşı yäşi mikän bezgä qarağanda?
-Ansın äytä almıym.
Uzğan yılnıñ iyülendä Xösnetdin Xäsänovqa “Oka” maşinası birgännär. Ulı yöri. Küptän tügel genä buşqa telefon kertkännär. Bügenge köndä biş meñnän äz genä artığraq pensiä ala.
Wağay rayonınıñ Qazanlı awılında Änisä apa Aliewa yäşi. Änisä apağa 89 yäş. Ul 50 yıl inde tol xatın. İre Sälax Aliev- Böyek Watan suğışı weteränı yawdan qaytqaç, 1954 nçe yılda wafat bula. Änisä apa şuşı köngä qädär tol xatın bularaq xökemättän ber genä tapqır da yärdäm alğanı häm tol xatınnarğa tieş bulğan ber genä taşlamalardan da faydalanğanı yuq. Qızı Räysä apa Raxmanowa: “Moña bez üzebez ğäiple”,-di.
-Äni qaq vdova umerşeğo invalida voynı bularaq l'gotadan faydalanırğa tieş ide. Aña menä bez ğäiple. Ätineñ swiditelstwo o smerti, sweditelstwo o braqe änineñ doqumentların totıp sobesqa barıp sorağanıbız yuq. Min monda yıraqta. Qızlar söyläşäbez dä... Äni şularnı qayda quyğanın belmi üze dä.
Bıyıl cäy köne awılğa qaytsam ul dokumentlarnı ezläp tabıp, ber-ber xäl qılam äle,- di Räysä Raxmanowa. Säläx Alievtan xatınına häm balalarına matdi yärdäm qalğan bulmasa da, anıñ ruxi istälegen küz qarası kebek saqlıylar.
-Anıñ yazğan xatların isäpläp betererlek tügel. Ul kön sayın xat yazğan bulğan. Miña, änigä, Näsimägä, Lyütsiä señlemä, annan soñ uqıtuçılarğa. Texniçqalarğa da xat yazğan. Kolxozda eşläp qalğan keşelärgä. Bik küp xat yazğan. Anıñ yazğan xatları bezdä yartısınnan kübräge saqlanğan.
Sarğayğan bu öçpoçmaqlı soldat xatların qulğa alıp eçtälege belän tanışa başlasañ, böten cömlälärne dä uqıp bulmıy.
-Yazğan süzläre qap-qara ştrix belän kontrol'dän ütkän. Sızıp taşlıy torğannar ide. Äle dä ul xatları saqlanğan. Bötenläy uqırlıq tügel. Qap-qara krasqa belän buyalğan. Ul berençe yıllarnı qayda suğışıp yörgänen dä yaza almadı.
-Suğışnıñ yazılğan yağı belän yazılmağan yağınnan närsälär kübräk söyli ide? Äniegez närsälär dip iskä töşerä?
-Äni äle xaman da iskä töşerä. Suğış yıllarında bik awır bulğan di bezneñ ilebezdä genä tügel, ä çit illärdä. Änä ul bit awıldan çığıp kitkännän birle Berlinğa qädär barıp citte. Pol'şa, Warşawa cirlärennän ütte.
-46 nçı yılnıñ aprel ayında qayttı ul. Äti suğıştan qaytqaç, äni äti qaytuğa, küzaytın dilär bezdä. Ştalıq çäye äzerläw öçen 1 ügez üsterep quydı anıñ qaytuına. Ul ügezne äti qaytqan könne ük suydırıp, böten awılnı qunaqqa çaqırdı.
Az-azlap suğışnıñ awırlığın söyläde. “Ul yaqtağı suğış belän çağıştırğanda,- di,- sezneñ monda yäşäwegez alay uq awır bulsa da, alay uq nıq awır bulmağan,- di. Anda xalıq aç ta buldı, tınıç ta yoqlıy almadı. Mıltıq tawışların, tank tawışların işettelär,- di.
Narigöl apa Aşmanowa Yambay awılında yäşi. Ul pensiädäge uqıtuçı. 50 yıl ğömeren balalar tärbiäläwgä birgän. “Böten ğömeremne balalarğa bağışladım häm ğömerem buyı mine söygän keşene suğıştang köttem”,- di Narigöl apa.
Ul waqıtta min inde 15-16 yäş bulıp citep quyğanmın. Qara çäçlär böderälänep töşep tora. Şul Tömängä citkäç, woqzallarğa citkäç, abıyımnıñ yaqın dustı, osta ğarmunçı ide ul üze matur sınlı yeget ide. Şul wağonğa utırğan waqıtlarında yılap, kilde dä qulın iñbaşıma saldı. “Mine sin köt! Sin kötärgä tieşseñ minem qaytuımnı!”,- dip ike qulımnan alıp sawbullaştı.
-Narigöl apa köttegezme?
-Menä köttem. Ğömer buyı köttem. Xaman-xaman da kötäm äle.
-Niçä yıl bula inde kötä başlağanığızğa?
-Menä 62 yıl. Kötep utıruıma.
- Sezneñ ğäilä bu suğışta ir köçen yuğaltqan.
-İñ berençe ışanıçnı yuğalttıq. Ätineñ açı qayğısın bez aña bağlağan idek. Ul bezneñ öçen ideal keşebez ide ışanıçıbız. Aña bik qatı ışanıp yäşäp torğanda kinät suğış kilep çığıp, bezne çälpärämä kiterde.
-Abıyığıznıñ suğıştan qaytmawına däwlät sezgä berär törle fayda eşlädeme?
-Yuq bernindi däwlät eşli almadı. Xökemätneñ ber tien dä, ber närsäsen kürmädek. Semyäbız naloğ tüläp 308 litr söten tüläp, 46 kiloğramm iten tüläp, 100 yomırqasın, ällä nindi naloğlarnı tüläp ğömer kiçerdek.
Suğış waqıtında tılda eşlägängä kürä Narigöl apağa bıyılnıñ aprel ayında däwlättän ber tapqır yärdäm itkännär. 500 sum aqça birgännär. “Min ul aqçağa üzemneñ äzeräk pensiämne dä quşıp qan basımı ülçi torğan- tamometr aldım”,- di Narigöl apa.
Tömän rayonınıñ Yawızbı awılında Nurutdin Camaletdinov yäşi. Suğışnıñ berençe könennän alıp Berlinğa qädär ul gel alğı sızıqta bulğan. Üzeneñ xatirälären bik teläp onığı İlsöyär Kärimowağa söli. İlsöyärdän min: «Babañ küñelendä näfrät saqlanamı?»,- dip soradım.
-Kinodan qarap, telewizordan qarap qızışıp näfräte küñelendä yuq. Bolay söylägändä, suğışnı xäterlägändä ul Geraniäne yawlap alğan waqıtnı: “Bez alarnıñ awılların alğanda şul xatınnarnı, balalarnı doşman dip kürmi idem. Çönki alar minem öçen alar minem öçen keşelär. Bez Stalin öçen suğışqan di ul. Alar Gitlernıñ ideoloğiäsen yaqlap kilgännär, ä bez üzebezneñ ideoloğiäne. Ciñep çığunı ul Stalinnıñ zasluğası dip kürä. Bez annan qurıqtıq. Anıñ priqazı “Ni şağu nazad” digäne bezne qurqıtıp alğa alıp bardı”,- di ul. Min uylıym bez bu suğışnıñ küp yaqların, tarixı turında belep betermibez. Çönki amerikännar niçek suğışqannar, fransuzlar, angliçannarnıñ niçek bezgä yärdäm itüen belep betermibez tögäl itep.
Könnän-kön suğışta qatnaşqan, ul waqıtnıñ açısın da töçesen dä kürgän ölkännärneñ sanı kimi. Bu turıda barı tik kitaplar häm kinolarda ğına söylär könnärgä dä küp qalmıy. Ä çın tarixnıñ ber öleşen weterännarnıñ ul-qızları häm onıqları küpmeder waqıt xäterlärendä saqlar.
Nail Alan, Tömän


text:
Tell mäs’älälären mäğlümat çaraları xäl itärme?
Massaküläm mäğlümat çaraların bağuçı Elemtä ministrlığı bäyge iğlan itte. Küpmillätle Tatarstanda ike däwlät teleneñ qullanışın üsterü, tatar teleneñ latin imlasına küçü mäs’älälären iñ yaxşı yaqtırtqan mäğlümat çarasına xökümät grant biräçäk. Xäterläsägez, küptän tügel genä şundıy uq ber bäyge ütkän ide. Anda küp kenä tatar gäzitläre häm jurnalları qatnaşıp, däwlät birgän aqçanı bäyge şartlarında yawlap aldı.
Bäygedä qatnaşırğa telägännärgä, Tatarstannıñ Elemtä ministrlığına möräcäğät itärgä kiräk. Ğarizalar -nçe sentäbrgä qädär qabul itelä.
“Azatlıq” öçen Tatarstan xäbärlären Bikä Timerova äzerläde.


text:
«Tatnet yoldızları» bäygesenä näticä yasaw köne yaqınlaşa...
Bu bäygegä äzerlek inde küptännän bara. 1nçe aprel’ könne ğarizalar qabul itü başlandı, ä yünneñ urtasında tatar internetı problemalarına bağışlanğan forum buldı. Ul waqıtta Başqortstan, Çiläbe, Mäskäw häm kübesençä Qazan internetçıları bergä oçraşıp, eşlärendä oçrıy torğan mäs’älälär xaqında fiker alıştı. İnde xäzer, iñ yaxşılarnı bilgeläw eşe bara.Jyuri äğzäse Älfiä Miñnullina äytüençä, bügenge köndä, bäygedä qatnaşırğa teläweçlär sanı 100ğä yaqın. «Tatnet yoldızları» bäygese andıy çaralarnıñ iñ berençese, şuña anıñ qıtırşı yaqları da bulırğa mömkin, dide ul.
Oyıştıruçılar bäygedä qatnaşuçılarnı 12 törgä bülep qararğa täqdim itä. Mäsälän, iñ yaxşı elektron mäğlümat çarası, kiril häm latin xäreflärendä yasalğan iñ yaxşı tatar saytı, törki dönya, din turında, yäşlär öçen, tarix, etnografiägä bağışlanğan internet säxifäläre digän törlärdä ayırım ciñüçelär bilgelänäçäk. Mäsälän, iñ yaxşı mäğlümat çarası iseme öçen, «Respublika Tatarstan», «Tatarskiy mir», «Tatarstan yäşläre», «Tatar dönyası» gäzitläreneñ internetta elenä torğan öleşe, «Tatar-İnform» belän «Tatnews» agentlıqları, «Watanım» radiosı saytları yarışa.Yäşlärneñ iñ yaxşı saytı digän tördä «Yuldaş» säxifäse, «Qärdäşlär» digän Tatarstannan kilgän studentlar assotsiatsiäse , «Kerpe» studentlar gäzite, «MTSS» (Mäskäw tatar studentları cıyını), şulay uq, bu säxifädä «Yöräk paräm» isemle Mäskäw yäşläreneñ saytı da köç sınaşaçaq.
Saytlarğa bäyä birüçe belgeçlär şurası, «Tatnet yoldızları» bäygeseneñ internet bitendä äytelgänçä, 3 keşedän tora. İntertat.ru elektron gäziteneñ baş möxärrir urınbasarı Älfiä Miñnullina, «Tatar gäzite»neñ citäkçese İrek Bikinnin, «Respublika Tatarstan» gäziteneñ wäkile Rafail Mirğazizov. Älegä bäygegä äzerlek eşläre bara, anda qatnaşuçılar häm täqdim itelgän internet säxifäläre xaqında bezneñ aldağı tapşırularda tulıraq itep söylärbez.
Bäygeneñ tatar muzıkası digän törendä, belgeçlär iğtibarına kübesençä, populyar estrada cırçılarınıñ icatına bağışlanğan web-säxifälär täqdim iteläçäk. Anda, mäsälän, Gölnara Timercanova, Salawat, Rinat İbrahimov, Aydar Ğalimovnıñ internet säxifäläre, mp3 formatındağı tatar muzıkası cielması, audiokasset häm CDlarnı internet aşa satuçı saytlar belän tanışıp bula.
Bikä Timerova.


text:
Yevropa Berlege bıyıl azağında Ankaranıñ oyışmağa alınuı buyınça säyläşülärneñ qayçan başlayaçağın belderäçäk. Törkiä premyer minıstırı Recep Tayyip Erdoğan bu ölkädä başlatqan diplomatik inisiativalarına däwam itä. Düşämbedä ul 3 könlek säfär belän Fransiägä kilde. Äğzalıq mäsäläsendä Parijnıñ yaqlawın alu mäqsatın quyğan Tayyip Erdoğan vizitı
Premyer Recep Tayyip Erdoğannıñ säfärenä törek räsmiläre zur ähämiät birä. Çönki Fransiädä Ankaranıñ Berlekkä quşuluına qarşılıq kürsätüçelär şaqtıy küp. Mäğlüm bulğançı Ankara 1987-nçe yılda uq Berlekkä möräcäğät itte. Aña 1999nçe yılda ğına namzät-kandidat statusı birelde.Törkiädä keşe xoquqlarınıñ torışı kiçegügä töp säbäp buldı. Üktäber ayında Yevropa Komissiäse Erdoğan xökümäteneñ kertkän reformalarnı küzdän kiçeräçäk.Ankara reformalar uñay bäyäläner häm Berlek citäkçeläre dikäber sumitında äğzalıq söyläşülären başlau könen bilgelär dip ömed itä. Premyer Erdoğan Parijğa baytaq qına ministırlar häm zur eşquar törkeme ozatuında kilde. Düşämbedä ul fransuz kollegası Raffarin belän küreşkännän soñ jurnalistlarğa (audio)bez fransuz premyere belän Berlekneñ dikäberdä bulaçaq sumitı turında söyläştek ,hämmäbez Fransiä bezne yevropa mäsäläsendä yaqlar dip ömed itäbez dide.
Törkiäneñ Yevropa Berlegenä kerü mäsäläse Fransiädä Berlek parlamentına ütkärelgän saylaular da xalıqnı bülgän tema buldı. Bügen sul yünäleşle Liberation basması yazuınça ,Britaniä, Germaniä häm İspaniäneñ yaqlauın alğan Törkiä öçen Fransiä in zur kirtä bulıp qala.Fransiädä yäşellärne küzdä totmağanda başqa säyäsi partiälär Ankaranıñ Berlekkä kerüenä yä qarşılıq kürsätä yä dä bu mäsälädä pozitsiäsen nıqlap beldermi. Bu säfärneñ başqa iqtibar cälep itkän ber küreneşe isä premyer häm ministırlarnıñ berseneñ dä xälel cifätläreneñ säfärgä qatnaşmauı. Möselmança yaulıq bäylewçe xelel cifätlär küräsen Fransiäneñ yaulıqqa qarata alergiäsen küzdä totıp,öydä qalunı uñayraq kürgänder.Fransiäneñ säyäsi partiäläre 70million möselmannıñ Berlekkä quşıluın tarixi yaqtan da cäğräfik yaqtan da aqlap bulmıy dip äytä. Sotsialistik partiä ğomumän alğanda Ankaranıñ äğzalağın , Erdoğan reformaların yaqlasa da, ul aşığıp qarar qabul itügä qarşı ayruça ul ğosmanlı däwläte waqıtında üterelgän ärmännär mäsäläsen Törkiä tanırğa tieş dip belderä. Prezident Chiraq Törkiäneñ yevropa äzğalığın yaqlasa da, anıñ üz partiäsendä konsensus yuq bu mäsälädä. Bügen Fransiä tışqı eşlär ministırı Michel Barnier Radioğa birgän ängämädä Törkiädäge alğa kiteşkä yuğarı bäyä birsä dä bez döres itep äytergä tieşbez , Törkiä irtägä Yevropa berlegenä quşılmayçaq. Aña qädär ul baytaq ozın yuldan ütergä tieş. Ul xäzer şul suqmaqtan bara , üzen äzerli häm progress yasıy dip söyläde. Tayyip Erdoğan kiçä Yevropa Berlege cemäğätçelegeneñ Törkiä turındağı debatlardağı fikre turında bolay dide(audio) İstanbuldağı NATO summitında Chiraq miña Fransiä xalqınıñ 50-60%tı Törkiäneñ Berlekkä kerüen yaqlıy dip äytkän ide.
Premyer Erdoğan bügen fransuz eşmäqärläre belän irtänge çäydä oşraşıp söyläşte. Törkiä THY öçen yaña oçqıçlar alırğa cıyına ul Yevropada Airbus şulayuq Amerikada Boeng şirkäte belän söyläşülär alıp bara. Köndezge aşta prezident Chiraqnıñ qunağı bulğan Erdoğan , prezident belän söyläşülärebez bik yaxşı ütte, min annan yaqlaunıñ däwam itüen soradım dide . Premyer säfäre irtägä tämamlana.
färidä xämit,praga


text:
Kiläse "gaz suğışı" qayda bulır?
Pragada Azatlıq radiosı binasında ütüçe Energiä forumında qatnaşuçı xalıqara belgeçlär kiläse gaz suğışı qayda häm nindi şartlarda başlanır digän soraw tiräsendä uylana. Üzäk Aziämne, Gruziäme yäki tağın Ukraindamı? Uzğan qışta Rusiä belän Ukraina arasında tabiği gaz bäyäse turındağı bäxäs Könbatış Yewropağa Rusiä gazı kilüneñ qısqa waqıtqa kimüenä kitergän ide. Bu isä Könbatış Yewropada Rusiä ışanıçlı täeminatçı bula alamı, häm başqa çığanaqlar tabıp bulamı digän soraw kütärügä säbäp buldı.
Berençe mömkinlek dip ul Gruziä belän Rusiä arasındağı säyäsi qarşılıqnıñ tağın da tiränäyüen atadı. Ul soñğı aylarda 2 il arasındağı kierenkelekneñ nıq artuın telgä aldı.
Gruziädä Rusiäneñ 4 küzläw ofitserın qulğa aluğa Mäskäw yözlärçä gruziä watandaşın Rusiädän mäcbüri çığarıp cibärü, poçta häm transport elemtälären özü belän cawap birde.
Pifer Gruziä qullanğan tabiği gaz tulısınça diärlek Rusiädän kilä, şuña kürä Rusiä NATO häm Könbatış belän yaqınaya baruçı Tifliskä basımnı arttıru öçen Gruziägä gaz cibärüne tuqtatu turında mömkinlegen qarıy ala dide.
İkençe mömkinlek Ukraina belän Rusiä arasında yaña gaz suğışı. Uzğan qışta gaz bäyäse turında kileşä almaw säbäple Rusiä Ukrainağa gaz qudırunı tuqtatqan ide.
Bu Könbatış Yewropağa da gaz ağımın kimette. Häm Yewropa Rusiä gaz belän täemin itüdä ni däräcädä ışanıçlı bula ala dip uylana başladı.
Pifer şäxsän üze Ukraina belän yaña gaz suğışı mömkinlekläre kimi dip isäpi.
"Ukrainada gaz bäyäläre dönya däräcäsenä taba bara häm min yaña Rusiä-Ukraina gaz suğışı mömkinlekläre kimi dip isäplim. Şulay da bügenge gaz bazarındağı problemalarnı, atap äytkändä eşçänlekneñ tulısınça ütä kürenmäle bulmawın, Mäskäw energiäne säyäsi qoral itep qullanamı digän sorawlarnı isäpkä alğanda, andıy mömkinlekkä urın haman da qala birä" di Pifer.
Ukraindağı Xalıqara İminlek Problemaları Däwlät İnstitutı wäkile David Preiher barlıq uyın kartaları da Rusiä qulında ğına tügel, Rusiä gazınıñ töp yulı Ukraina aşa ütä häm bu Mäskäwgä täesir itü mömkinlege birä dide.
Preiher şulay uq Ukrainanıñ gaz tuplaw qorılmalarına bay buluın telgä aldı. Ul gaz bazları tulı bulsa qış buyı Yewropanı gaz belän täemin itä alaçaq dide. Häm bu Rusiä gaz cibärüne tuqtatqan oçraqta Ukrainada gaz qıtlığı bulmıyaçaq digänne añlata.
Ukrainadağı Ukrtransnafta däwlät şirkäteneñ şura räise urınbasarı Mıxaylo Gonçar bıltırğı gaz suğışı qullanuçılarnıñ Rusiägä qarata ışanıçın nıq kimette häm Mäskäw anı qabatlamıyaçaq dide.
Yaña gaz suğışı öçen öçençe mömkinlek dip Rusiä belän Üzäk Aziä arasında, ayırım alğanda Törkmänstan belän qarşılıq bula aluı ataldı. Pifer
"Minemçä, mäsälän, Törkmänstanda Yewropağa satqan gaz aqçasın Gazprom belän Törkmänstan arasında niçek büleşergä digän soraw bar. Törkmänstan inde meñ kubometr tabiği gaz bäyäsen 65 dollardan 100 dollarğa kütärergä teläwen belderde. Ägär ul anı tağın da kütärergä teläsä bu Törkmänstan belän Gazprom arasında säwdä qarşılığına kiterä" ala dide.
Ukraina wäkile Gonçar şulay uq Rusiäneñ gaz çığaru mömkinleklärenä dä bik ışanmasqa kiräk dide. Ayırım alğanda ul könbatış Seberdä gaz tabışınıñ kimüen iskä aldı häm Rusiäneñ başqa illärgä kileşülär nigezendä wäğdä itkän külämdä gaz cibärä alaçağına şik belderde.
Naif Aqmal, Praga.


text:
"Bigeş" xalıqara statusın saqlap qaldı
Ozaq yıllar däwamında Tatarstanda ike xalıqara hawa alanı eşläp kilde. Alarnıñ berse Qazanda, ikençese Çallı belän Tübän Qama şähärläre arasında bulğan "Bigeş" hawa alanı. 1995 yıllarda ğına Bigeşkä xalıqara iseme birelde häm menä soñğı yartı yılda bu hawa alanınıñ xalıqara statusın alu turında küp süzlär yörde. Çınnan da, Rusiä xökümäte däräcäsendä oyıştırılğan maxsus komissiä Tatarstanğa xalıqara statusqa iä bulğan ike aeroport kübräk dip sanadı bulsa kiräk, xätta, "Bigeş"neñ ni öçen yabılırğa tieşlege turında tikşerü näticälären dä bäyän ittelär, yänäse, uzğan yıl, biregä oçıp kilgän häm oçıp kitkän passajirlar sanı 5 meñnän kim bulğan. Şulay da Tatarstan citäkçeläre "Bigeş" hawa alanınıñ respublika, Rusiä külämendä möhim urın alıp toruın dälilli aldılar. Xäzer inde, iqtisadıy yaqtan üsep kilüçe Qama ar'yağında xalıqara hawa alanı bulırmı digän sorawğa noqta quyıldı. Hawa alanı bulaçaq häm federal' üzäk üzgärtep qoru eşlärenä aqça da biräçäk. Bu xaqta uzğan atna azağında Tatarstannıñ transport häm yul ministrı Vladimir Şvetsov matbuğat konferensiäsendä belderde. "Bigeş"ne üzgärtep qoruğa 500 million sumnan kübräk aqça kiräk bulaçaq.
Nindi üzgäreşlär kötelä? Qaysı illärgä hawa yulları açıla? Şuşı sorawlar belän "Azatlıq" xäbärçese Tatarstan "Hawa kompaniäläre"neñ Tübän Qamadağı filialı citäkçese Valeri Sevryukovqa möräcäğät itte. Anıñ süzlärençä, berençe çiratta xalıqara sektornı, andağı tikşerü - küzätü caylanmaların kiñäytergä, hawa qurqınıçsızlığın üsterergä häm başqa xalıqara taläplärne ütärgä turı kiläçäk.
İnde, "Bigeş"tän qaysı illärgä yul açıla digän sorawğa cawap mondıy:
"Monısı, iqtisadıy irekle zona sanalğan Alabuğanıñ kiläçäktäge üseşe belän bäyle. Şulay uq, Tübän Qamadağı neft', ximiä zavodlarınıñ, KamAZnıñ çit il partnerları, investorları belän moña qädär bulğan elemtäläreneñ ni däräcädä alğa kitüennän tora. Ekipajlar äzer, hawa alanı barlıq taläplärgä cawap birä, bez teläsä qaysı ilgä oçarğa äzer"- di "Bigeş" hawa alanı citäkçese Valeri Sveryukov. Anıñ äytüençä, Mäskäw häm Mäskäw ölkäsen sanamağanda, Rusiäneñ ber genä regionında da, yäğni respublikalar bulsın, ölkälär bulsın, ike xalıqara hawa alanı yuq.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text: Maxaçqala. Dağstan xakimiate belderüenä qarağanda, anda bügen Azärbaycannan, 1999-nçı yılda Buynakski şähärendäge ber yortnı şartlatuda şiklänelgän häm töp oyıştıruçı dip farazlanğan Magomet Sälixov qaytarılğan. 60-tan artıq keşeneñ hälak buluına kitergän şul şartlawğa bäyle berniçä keşe inde xökem itelgän ide, läkin Sälixov alar arasında bulmadı, ul Azärbaycanda kiçä qulğa alındı. Buynakski, Mäskäw häm Volgodonski şartlawların Rusiä çitäkçelege 1999-nçı yılda ikençe çäçän suğışın başlaw öçen faydalandı.


text:
Bötendönya tatar Kongressı citäçelege qatnaşlığında Ul'yan avtonomiäse Başqarma komitetınıñ kiñäytelgän utırışı bulmadı
Qunaqlar kilmädelär. Monıñ säbäbe turında törle farazlar ğına işetelde. BTK citäkçelege uqu yılı başlanğan waqıtqa kilergä niät beldergän ide, çönki Dimitrowgradta tatar mäktäbe açılırğa tieş ide. Binası bik iskergän bulu arqasında, anı tözekländerü küp waqıt häm çığımnar taläp itte. Üktäber başlarında ölgerer digän ömet tä aqlanmadı. BTK citäkçelegeneñ kilmäwe dä şunnandır, dilär “Tuğan tel” aktivistları.
Mäktäp älegä başqa mäktäplär binalarına sıyınıp kön kürä. Ğaräp tele uqutuçısı Läysän Xametşina äytüençä, käyeflär yaxşı, bina bik matur itep tözekländerelä, ikençe çirek başlanğançı äzer bulaçaq. Tağın ber küñelle xäbär: uzğan atna axırında mäktäp direktorı Mönirä xanım Djumaeva Qazannan bik küp uqu kitapları alıp qaytqan. Bötendönya tatar kongressı citäkçelege qayğırtuı inde bu: uqu kitaplarınıñ härberse 20шәp danä birelgän.
Qazan qunaqların ölkä üzägenä terälep kenä torğan Laişevqa awılında qarşılaw qaralğan ide. Bu qatnaş xalıqlı urıs awılı mäktäbendä cepşeklek çorlarınnan birle ana tele uqıtıla. Qunaqlarğa kürsäter närsä dä bar: uzğan cäydä ana tele kabinetı zamança cihazlandırıldı.
Uqıtuçı Färidä Xämidullina iğlan itelgän çaranıñ bulmıy qaluı bik uñaysız bulır ide, di. Çönki, berençedän, başqalarnıñ kölüe bar, ikençedän, bäyräm kötep tä, annan mäxrüm qalğan tatarnıñ küñele töşär ide. Şunnan çığıp, uqıtuçı “Tuğan tel” aktivistları belän oçraşu oyıştırdı. Xalıq bik küp cıyılğan ide: balalar da, ölkännär dä. Oçraşuda, älbättä inde, ana tele xälläre, anıñ ähämiäte turında bardı. Xäyer, süz genä tügel: qunaqlar ana teleneñ ähämiäten assızıqlawçı äkiät-şiğırlär, uyınnar da äzerläp kilgännär. Soñnan balalar üz sälätlären kürsättelär. Konsert programması da – şul uq yunäleştä.
Artaban zur zalda ölkännär häm balalar, bergäläp, uynadılar, biedelär. Milli uyınnarnı “Tuğan tel” aktivistı Rozaliä Matrosova oyıştırdı. Biep-uynap arığan yäşen-qartın milli rizıqlardan işelep torğan çäy östäle kötä ide. Färidä xanım äytüençä, Laişevqa tatarları ber ğailädäy yäşilär. Mäsälän, östälgä çığarılğan azıq-tölekne üz äbi-apalarıbız äzerlägän.
Çäydän soñ ozaq söyläşep häm cırlaşıp utırdılar. Şunısı möhim: ölkänräk uquçılar da cırğa quşıldılar. Ä nänilärneñ milli moñnarnı tıñlap utıruı da faydalı diärgä kiräk.
“Tuğan tel” oyışması idaräse dä Qazannan BTK citäkçelege kilüenä äzerlek yözennän utırışqa cıyılğan ide. Avtonomiäneñ kiñäytelgän utırışı bulmayaçağın işetkäç, başqa mäs'älär qaraw belän çikländelär: ayırım tatar sıynıfları tuplanğan mäktäplärdä çaralar oyıştıru, tatar matbuğatına yazılu yulları qaraldı. Elekke yıllardan ayırmalı bularaq, buşlay yazdıruğa tügel, üget-näsixätkä basım yasarğa kileşende. Çönki buşlay kilgän gäzit-jurnallarnıñ uqılmağan oçraqları açıldı.
İdarä şulay uq latin imlyasına qaytu tiräsendä yänä kütärelgän şaw-şuğa da üz mönäsäbäten belderde. Avtonomiä räise Azat Qurçaqownıñ, üz beldegennän genä çığıp, ölkä tatarları isemennän latin imlyasına qarşı yazılğan qotqığa qul quyuına protest belderelde. Şulay uq Konstitutsion sudnıñ xoquqi orğan tügel – säyäsi qurçaq qına buluı assızıqlandı. Monı “Tuğan tel” oyışması üz täcribäsennän dä belä. Mäğärif turındağı Qanunnı Konstitutsiä belän täñgälläşterüne sorap berniçä märtäbä möräcäğät itkän ide ul. Konstitutsiä ana telendä belem alırğa xoquq birä, ä Mäğärif turındağı Qanun “v ramqax, predostavlyaemıyx orğanami obrazovaniä”, dip östäp, bu xoquqnı mäğärif türäläreneñ käyefe qaramağına tapşıra. Bu ğozergä ğadäti otpiskalar ğına kilde. Ä Qazanda ber urıs balasınıñ tatar telen öyränergä telämäwen tikşerergä waqıt tabılğan. Häm şul püçtäk närsäne Tatarstan Däwlät Şurası ğozere däräcäsendä ber ük utırışta qarawı – ayıruça ğibrätle.
“Tuğan tel” ildaräse Duma räise Boris Grıyzlov isemenä xat yulladı. Anda Mäğärif turındağı Qanunnı Konstiutsiä belän täñgälläşterü, xalıqnı üz älifbasın saylaw xoquqınnan mäxrüm itkän “tözätmäne” kire alu taläp itelä. Şulay uq urta belem turındağı şahädätnämädä öç tel buyınça bilge quyu sorala: ana tele, çit il tele häm Räsäy xalıqlarınıñ berseneñ tele buyınça. Barlıq balalar öçen dä, şul isäptän urıs balalarına da. Menä şul bulır ide çın duslıq häm üzara ixtiram çağılışı. Menä şul bulır ide ğomum Watanıbıznıñ berbötenlege şartı.
İdarä äğzası Real'ğar İslamov Latviä citäkçelegenä dä xat yullarğa täqdim itte. Räsäy Duması ürnägendä, anda yäşäwçe urıs balalarına urıs telen latin imlyasında uqıtunı täqdim itep. Monı äçe şayarış qına dip qabul itsälär dä, Grıyzlov äfändenegä yazğan xatta Dumanıñ bu turıdağı mäğlüm “tözätmäse” dönya xoquqıätendä ürnäge bulmağan - “bespretsedentnıyy” yañalıq dip bäyälänä. Xätta Stalin da kiril xärefen köçldäp tağunı “törkmän uqıtuçılarınıñ üteneçenä” törep başlağan bit.
“Tuğan tel” utırışı şulay uq Tatarstan Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin isemenä dä xat qabul itte. Eçtälege mondıyyrak. Konstitutsion mäxkämä Dumanıñ duamallığın tözätmäsä, Tatarstan Däwşurası “izgeläşterelgän” urıs transkripsiäsennän qotılıp, çit tellärdän kergän süzlärne tatarçaraq yazunı röxsät itüçe qanun qabul itä ala. Häm şunıñ nigezendä yaña orfografik süzlek tözep bulır ide. Ä Duma digäne mondıy ğamälne dä tıyu turında tağın da ber äxlaqqa sıymağan qanun qabul itsä, üzeneñ çın asılın tämam açıp salaçaq.“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Qazanda munitsipal berämlek başlığı saylandı
Şähär xalqınıñ tormış däräcäsen kütärergä, yullarnı, uramnarnı tözekländerergä, gazsız qalğan yortlarğa gaz kertergä, toraq şartların yaxşırtırğa, xalıqnıñ xezmät xaqın artırırğa - bu Qazannıñ elekkege başlığı Qamıl İsxaqovnıñ Qazan başlığı itep saylanğanda birgän wäğdäläre. Qazan ratuşasında, elekkege morzalar cıyılışı binasında, uzğan sessiädä munitsipal' berämlege başlığına ike kandidat täqdim itelde. Başqalanıñ elekkege başlığı Qamıl İsxaqov häm “KOMZ” cämğiäte direktorı Vladimir Jdanov. 45nçe okrug deputatı bulğan Vladimir Jdanov şähärdä yarlılıqnı beterergä, Qazan bistäläreneñ, ayırım alğanda Därwişlär bistäseneñ tormışın caylarğa, tözekländerergä wäğdä itte.
Qazan ratuşasında uzğan saylawda şähärneñ munitsipal' berämlegenä saylanğan 50 deputatnıñ 49-ı qatnaştı. 47 deputat Qamıl İsxaqov öçen tawış birde, 1ce - qarşı çıqtı, 1byulleten' yaraqsız dip tabıldı. Häm küpçelek tawış belän Qazan şähäre munitsipal' berämlege wäkillekle orğanı başlığı itep Qamıl İsxaqov saylandı. Qamıl İsxaqovnı qotlap, Tatarstan prezidentı başqalanıñ cirle üzidarä deputatlarınıñ yaña şartlarda yäşi başlayaçağı turında, 2009 yıldan soñ alarnıñ, ğomumän, möstäkıyl' räweştä eşläwe xaqında söyläde. “Bügen cämğiättä citdi üzgärtep qorular bara. Sez alarnı tormışqa aşıruda zur rol' uynıysız”, dide prezident. İlbaşı bigräk tä meditsina häm mäğärif ölkäsendä zur eşlär kötelüen bilgeläp ütte.
Ratuşadağı fiker alışuda şulay uq Qazannıñ yaña mikrorayonnarında balalar baqçaların tözü häm İske Tatar bistäsen tözekländerü kebek mäs'älälär kütärelde. M.Şäymiev Qazannıñ meñellığına äzerlek waqıtında başqalanıñ bu öleşenä iğtibar citmi qaluın äytte. Bälki ul yaxşığa da, dide prezident, bügen bezneñ aşıqmıyça älege bistäne tatar milli mädäniäten çağıldıruçı tarixi urın bularaq tözekländerergä mömkinlek bar, dip söyläde Tatarstan prezidentı.
Sessiädä şulay uq munitsipal' berämlege başlığı urınbasarın saylaw, daimi komissiä buldıru kebek mä'sälälär quyıldı. Qamıl İsxaqovnıñ urınbasarı itep 35Hчe Ğarifcan saylaw okrugınıñ deputatı Lyudmila Andreewa saylandı. Q.İsxaqov tarafınnan täqdim itelgän Lyudmila Andreewağa 49 deputat tawış birde, dip yaza İntertat ru elektron gäzite.
16 oktäberdä saylanğan deputatlar kemne şähär duması başlığı itep saylar ikän digän soraw aktual' tügel ide buğay. Çönki 50 deputatlarnıñ küpçelege eşquarlar, tabiplar häm şähär idäräçeläre - administratsiäne citäklägän Q.İsxaqov belän ber cepkä tezelgän keşelär. Şuña kürä Ratuşada saylaw intrigasız diärlek bardı. Tatarstan prezidentı M.Şäymiev - bez barıbız kemnärneñ deputat bulıp häm kemneñ başlıq bulıp saylanaçağın belep tordıq, dide. Ä eşlänäse eşlär, ütäläse wäğdälär turında härkem belergä xaqlı. Menä ğadi deputat niätläre häm wäğdäläre. Mawlyut okrugı deputatı Mäwsilä Yarullina söyli:
Bezneñ Elektron stadionında İdel buyı rayonınnan 350 bala şöğellänä. “Privoljanin” digän balalar klubı da bar. Anda bezneñ metodistlar, trenerlar eşli, şulay itep anda da tülärgä mömkinlege bulmağan balalar öçen şartlar tudırabız.Mäwsilä Yarullina munitsipal' berämlekneñ xalıqnı sotsial' yaqlaw komitetı räise itep saylandı, ä Waxitov rayonı administratsiä başlığı Räfis Borhanov sotsial' üseş komitetı citäkçese urınına küçä. Byudjet komissiäsen, elekkeçä, Vladimir Jdanov citäkli, Nikolay Rıbuşkin qanunçılıq komitetı başlığı bula.
Şulay itep, Ratuşada İsxaqov belän Andreewa utıraçaq, ä Kremlevskaya uramındağı ispolkom, başqarma komitetı, räise itep kemne bilgeläw mäs’äläse açıq qaldı. Anı deputatlar häm şähär başlığı täqdim itep, kontrakt tözeläçäk.
Al'bina Zäynulla


text:
Comğa könne Qazanda rayon xakimiäte başlıqları ministrlar qatnaşında sivil saqlanu künegüläre uzdıraldı.
Mondıy külämdä öyränülär berençe tapqır bulğandır. Ğäcäp eş tügel: yä ber töbäktä, yä ikençe töbäktä mögez çığa tora. Yä su basa, yä cir tetri, yä urmannar yana. Bezneñ respublikanı da afätlär çitläp uzmasqa mömkin. Mäğlüm ki, bezdä ximiä, nefteximiäneñ iñ zur şirkätläre urnaşqan. Darını qorı tot dip, xökümät citäkçeläre rayon türälären, ministrlarnı cıyıp ğädättän tış xälläre bulğanda nindi ğämällär qılırğa ikänen añlattılar. Ä künegülärneñ cäyge qızuda uzuına berkem dä çäpçemägänder. Çönki ğädättän tış wäzğıättä bik esse dä, bik salqın da, bik cille dä, dawıllı da bula bit.


text:
İran tışqı eşlär ministrı Manuçir Mottaqi, ägär dä AQŞ Tährannıñ atom programmasına qarşı xärbi höcüm yasasa Tähran üçen qaytaraçaq dide.
Mottaqi äytüençä İran Ğiraqtağı wäzğiät turında AQŞ belän turıdan turı söyläşülär ütkärü mömkinlegen kire qağa.
Ğiraqtağı AQŞ ilçese Zalmay Xälilzad iranlılar belän Ğiraq turında söyläşergä äzer buluın beldergän ide.
Ämma Mottaqi Tährannıñ Ğiraq turında söyläşülär ütkärü belän qızıqsınuın AQŞ faydalandı dide.
Mottaqi amerikannar başqa mäs'älälärne kütärde dide. Ämma açıqlaw kertmäde.
Mottaqi Bağdadta Ğiraq tışqı eşlär ministrı Xöşyär Zebari belän urtaq matbuğat oçraşuında çığış yasadı.
Mottaqi biredä şulay uq küptän tügel ilneñ yaña xökümäten tözegän premyer ministr Nuri Kamil Äl-Mäliki belän dä oçraşa.
Bu 2005-nçe yılnıñ yünendä prezident Mäxmüt Äxmädinicatnıñ İran saylawlarında ciñüennän soñ Ğiraqqa İran yuğarı räsmieneñ berençe märtäbä kilüe.


text:
Rusiä Duması tarixında tatar deputatları
Rusiä däwlät Dumasınıñ 100 yıllığın bäyräm itü qısalarında, Qazanda, Däwlät şurasında, fänni konferensiä açıldı. Älege çarada, rusiä häm tatarstan tarixçıları, tatarstan deputatları qatnaştı. Rusiä däwlät dumasınıñ tarixında, tatarlar, ayırım alğanda möselman fraksiäse äğzäläre dä, zur rol uynağan. Säid-Gäräy Alkin, Sadri Maksudi, Hadi Atlasi häm başqalar. Ğalimnär äytüençä, «berençe Duma, tatar häm möselmannar öçen, ul waqıtta, berdänber säyäsi mönbär bulğan».
Berençe Rusiä Duması, patşa Nikolay II qararı belän, 1905 yılnıñ 6 avgustında oyışa. Rusiä parlamentınıñ tarixın şul yıldan başlap isäplilär. Tarixçı İndus Tahirov, berençe rus inqilabınıñ 100 yıllığın da iskä alırğa täqdim itä. Parlamentnıñ çişmä başı şunnan başlana, di ul. XX ğasır başında tatar ictimaği fiker tarixında moña qädär bulmağan ruxi, säyäsi, mädäni kütäreleş waqıtı bula. Şuña da, Dumağa, parlamenttağı eşçänlekkä tatar cämäğät eşlekleläre tarafınnan qızıqsınu zur, deputatlar arasında da tatarlar bula, milli matbuğat ta, Dumanıñ eşçänlege, qabul itkän qararları turında bäxäslär alıp bara.
Qazanda ütkän fänni-cıyında, Duma tarixında Qazan gubernasınnan saylanğan deputatlarnıñ häm tatar cämäğät eşlekläreneñ parlament üseşendä totqan urını da qaraldı. Fänni cıyında qatnaşu öçen Qazanğa kilgän, Rusiä Däwlät Duması räise urınbasarı Vladimir Pextin, üzeneñ sälämläw süzendä, berençe Dumada oyışqan möselman fraksiäse, berençe şundıy säyäsi törkem bulğan, dip bilgeläp ütte. Konferensiäneñ töştän soñ bulğan seksiä utırışlarında da möselman deputatları turında süz däwam itelde. Tarixçı Dilärä Usmanova, tatar cämäğät eşlekleläre, ayırım alğanda möselman fraksiäsendä torğan şäxeslärgä bağışlap çığış yasadı. Anıñ mäğlümatlarına qarağanda, berençe Dumada , möselmannar törkemendä 25 deputat bulğan, ikençesendä - 37, öçençe häm dürtençedä 10 häm 7. Dilärä Usmanova añlatqança, möselman deputatlar fikerlären beldergän mäs’älälär arasında, urısça ğına uqıtuçı Rusiä başlanğıç belem birü programması, bar keşegä dä, ayırım alğanda möselman xatın-qızlarına da, saylaw xoquqın birü kebek qanun proyektları bulğan. Soñğa taba, xakimiätlär, qıyu fikere şäxeslärne, Ğayaz İsxaqi hä Foat Tuqtarovnı saylawlarda qatnaştırmıy, Sadri Maksudi da, dürtençe Dumağa eläkmi, dip xäbär itte Dilärä Usmanova. Sovet çorınnan soñ oyıştırılğan demokratik Dumağa 15 yıl tulu waqiğası da iskä alındı konferensiädä. Xäzerge zaman säyäsäte institutı prezidentı, professor Vladimir Lısenko, bügenge Duma häm patşa zamanındağı parlament ber bersennän nıq ayırılmıy, dip belderde. İkese dä avtoritar citäkçe idärä itkän çorğa turı kilde, dide ul. Ğalim Vladimir Lısenko, Duma, xäzerge çorda başqarma xakimiätneñ quşımtasına äylände, dide häm xakimiät firqäse, başqa törle fikerlär belän isäpläşmiçä qararlar qabul, itä digän ğäyıpläw taşladı. Konferensiädä bulğan, Duma räise urınbasarı Oleg Morozov monıñ belän kileşmäde häm Dumada törle fikerlelek kimi tügel, arta bara, dip cawapladı. Tatarstan Parlamentı räise Färit Möxämmätşin, üzeneñ çığışında, parlamentarizmnıñ töbäk üzençäleklärenä dä iğtibarnı yünältte. Seksiälärdä dä bu tema qaraldı. Anda Tatarstandağı parlamentınıñ üzençälege – federalizmğa tuğrılıq saqlaw häm kileşülär nigezendä eş alıp baru, dielde.
Bikä Timerova


text:
Demokratlar Bushnı Ğiraq suğışın cäyeldermäskä çaqıra
Şuşı atnada Quşma Ştatlar prezidentı George Bush Ğiraqtağı yaña strategiäsen iğlan itergä cıyına. Bu kön yaqınlaşqan sayın Washingtonda bäxäslär qıza bara. Kongressnı kontrol itüçe oppozitsiädäge demokratlar Ğiraqta suğışnıñ tağı da cäyelüenä yul quymayaçağın belderä. Läkin alarnıñ üz strategiäse barmı?
Bushnıñ Ğiraq säyäsäten iñ nıq tänqitläwçelärneñ berse Senatnıñ Tışqı bäyläneşlär komitetı başlığı Joseph Biden yäkşämbe Fox News kanalına şulay dide.
Başqa demokrat citäkçelär dä tänqittän tartınmıy. Uzğan comğa Senattağı küpçelek citäkçese Harry Reid belän Wäkillär pulatı räise Nancy Pelosi, aldağı 4-6 ayda Ğiraqtan ğäskär çığara başlarğa çaqırıp, Bush isemenä xat yulladı.
Bush kiresençä, yaña strategiä qısalarında, xärbilär sanın 20 meñä arttırırğa, Ğiraq iqtisadına tağın 1 milliard dollar aqça bülergä, täqdim iter dip kötelä.
Bush säyäsätenä tänqit beldersälär dä, demokratlarnıñ älegä üzläreneñ alternativ strategiäse yuq.
Pelosi häm Reid xäzer şuşı berdäm strategiäne buldırırğa tırışa. Qänäğät bulmağan respublikannarnı da üz yağına cälep iterlek itep.
Yäkşämbedä Pelosi Ğiraqqa soralğan här östämä aqça centekläp tikşerü ütäçäk dide häm dä Bushnı sorağan aqçalarnı ayırıp kürsätergä çaqırdı: qaysı öleşe xäzerge yöklämälärne ütäwgä, qaysı öleşe – ğäskär arttıru öçen.
Ämmä senator Biden fikerençä, Kongressnıñ suğışnı ul qädäre kontrol itü wäkäläte yuq. Bu fiker belän Senattağı respublikannar citäkçese Mitch McConnel da kileşä:
"Kongressnıñ mömkinlekläre çiklängän. Älbättä, ul xärbilärgä aqçanı kimetep qarıy ala, tıñlawlar ütkärä ala, şulay eşlär dä, läkin Kongressnıñ barıber suğış täktikasın üzgärtü wäkäläte yuq, häm bulırğa da tieş tügel" di senator McConnel.
Şulay da, demokratlar Ğiraq mäsäläsen nıqlı kontrolgä alırğa cıyına. Anıñ tiräsendäge tänqit, şaw-şu, cämäğätçelek fikere administratsiägä axır çiktä täesir iter digän ömet belän.
Aldağı 3 atnada Ğiraq mäsäläsendä distälägän tıñlawlar ütäçäk. Bu üze genä dä, moñarçı Bush säyäsäten gel xuplap kilgän Kongres öçen citdi üzgäreş bulıp tora. İxtimal, Bushnıñ Aq Yortta soñğı 2 yılı şulay bäxäslärdä üter dä. İxtimal, Ğiraqnıñ yaña strategiäse şul bäxäslärdä tuar. Quşma Ştalar anda bilgesez waqıtqa qalaçaqmı, ällä inde aqrınlap kitä başlayaçaqmı?
Ali Ğilmi


text: 30 aprildän 2 mayğa qädär Gruziä Acarstan çigendä kiñ külämle xärbi künegülär ütkäräçägen iğlan itte. Batumi çınlıqta, bu basıp kerü bulaçaq dip şiklänä. Acarstan başlığı Aslan Abaşidze massaqüläm tärtipsezleklär bulmasın öçen här rayonda iminlek şuraları oyıştırırğa färmän birde. Gruziä, Abaşidzeneñ iminlek köçläre yuq, dip raslıy. Bügen genä İnterfaks agentlığı, Acarstan iminlek minstrlığınıñ 3 yuğarı citäkçese, Aslan Abaşidzegä teläktäşlek belderüdän baş tartıp, Tbilisiğä kilde, dip xäbär itte.


text:
Şärif Kamalnıñ 120 yıllığına bağışlanğan çaralar ütä
Şärif Kamal 1884 yılnıñ 27 fivralendä xäzerge Mordoviä Republigınıñ Ruzayıvqa rayonı Peşlä awılında tuğan. Ä 1942 yılnıñ 22 dekäberendä Qazanda ülgän häm Yaña bistä ziratında kümelgän.
Qazanda Şärif Kamal istälegenä 80 nçe urta mäktäptä häm Kamalnıñ muzey-fatirında berniçä yübiley çarası ütte. Qazanda mart urtasında Şärif Kamalğa bağışlanğan fänni konferensiä da ütäçäk, Kamalnıñ saylanma äsärläre dä basılıp çığarğa tieş.
Şärif Kamalnıñ tuğan yaqlarında, Mordowiäda da 3-4 martta yübiley çaraları ütte. 3 martta Ruzayıvqa şähärendä häm Peşlä awılında, ä 4 martta Saransk şähärendä.
Älbättä, Qazanda Şärif Kamalnıñ icatın öyränü üzäge itep Şärif Kamal muzey-fatirın sanarğa kiräk.Xäzer şul muzeynıñ direktorı, şağir Rämis Aymät söyli:
–Şärif Kamal muzeyı tarixta tatar yazuçısına açılğan berençe muzey. Menä şuña ğına iğtibar itegez – 1944 yıl, suğış bara häm 44nçe yılda Sovnarqom Şärif Kamal yäşägän fatirnı muzey itep oyıştırırğa digän qarar çığara. Häm muzey berençe märtäbä üzeneñ işeklären 1950 yılda aça. Yartı ğasır Şärif Kamal muzeyı yäşäp kilä. Älege muzey, Şärif Kamal icatın ğına tügel, Şärif Kamal yäşägän çornı, anıñ çordaşlarınıñ icatın, şuşı çornıñ ädäbiätın propağandalawçı ber üzäk bulıp tora. Bez ğomumän Şärif Kamal yübileye ğına dip tormıybız. Fivral ayı bezneñ öçen ayıruça da ul qäderle çönki bez biredä yıl sayın Şärif Kamal atnalığı ütkäräbez. Älege atnalıq qısasında törle çaralar ütkärelä. Menä inde dürtençe yıl rättän bez Şärif Kamal uquların ütkärep kiläbez, çönki niçekter soñğı un yıl eçendä Şärif Kamal niçekter onıtılıp ta kitte kebek. Bez ul çorda yäşägän yazuçılarğa niçekter başqaçaraq ta qarıy başladıq. Ni genä bulsa da, alar nindi genä ideologik qısalar eçendä yäşäsälär dä, Şärif Kamal icatınıñ qimmäte bügenge köndä yuğarı. Ayıruça anıñ revolütsiägä qädär yazğan icatın min yuğarı bäyälär idem, çönki anıñ menä şuşı Mopassannar belän, Çexovlar belän yänäşä quyarday nowellalar, xikäyäläre, minemçä alar berqayçanda üzläreneñ qimmätlären yuğaltmaslar. Menä bıyıl Şärif Kamalğa 120 yıl buluı – zur data. Şuşı uñaydan Tatarstan kitap näşriätı da anıñ tulı saylanma äsärlären bastırıp çığara tizdän. Häm bezneñ däwlät qararı belän anıñ zur icat kiçäse ütkäreläçäk häm zur fänni konferensiä ütkärelergä küzdä totıla.
– Rämis äfände, sezneñ bit muzeyığız Şärif Kamalnıñ ğına icatına bağışlanmağan, äle monda tağı küp närsälär östälä bara, şunıñ turında berniçä süz.
– Äye, menä 44 yılda menä arxif materialların kütärgäç min şuña iğtibar ittem — 44 yılda Sovnarqom qarar çığarğaç, anda menä şundıy yullar bar: “Şärif Kamal muzey-fatirın açırğa häm älege yortta urnaşqan başqa bülmälärne tatar ädäbiätı muzeyına tapşırırğa” diep. Dimäk inde 44 yılda uq tatar ädäbiätı muzeyı açarğa digän qarar bulğan. Läkin menä Şärif Kamal muzey-fatirı açıla, ä menä şuşı zur xıyal tormışqa aşmıy qala. Menä bez monnan öç yıl elek prezidentıbız Mintimer Şäripowiçqa tatar cämäğätçelege isemennän möräcäğät belän çıqtıq, menä älege yortqa urnaşqan törle kommersiä oyışmaların, törle cämğiätlärne häm balalar kitapxanäsen biredän çığarıp älege yortnı tulısınça tatar ädäbiätı muzeyına birergä digän möräcäğät belän çıqqan idek häm Mintimer Şäripowiç anı bik uñay qabul itte. Häm menä bez biredä Şärif Kamal yäşägän çor, anıñ çordaşların çağıldırğan tatar ädäbiätı muzeyın açarğa äzerlänäbez, konsepsiä eşlänä häm älege binanı da qäpitäl remont, restavrasiä, rekonstruksiä eşläre başqarılırğa tora.
– Rämis äfände, xäzerge zaman tatar ädäbiätında nindi problemnar küräsez?
– Ägärdä bez tatar ädäbiätı tarixına küz salsaq, menä zamanında tatar ädäbiätınıñ nigezen bezneñ çit ölkälärdän kilgän yazuçılar täşkil itkän. Äytik menä alıyıq Hadi Taqtaşnı, Ğädel Qutuynı, Qäwi Näcmine, Şärif Kamalnı — alar menä bezneñ barısı da çit ölkälärdän kilgän yazuçılar. Bez eş qına soñğı waqıtlarda süz alıp barabız, tatar prozası, tatar şigriäte, dramaturgiäse sülpänäyde dip. Häm menä monıñ sülpänäyüendä menä çit ölkälärdän bezneñ tatar ädipläreneñ kilmäwendä. Bu älbättä bik qızğanıç fakt, bu inde bezneñ alıp barğan säyäsätebezneñ cimeşenä nixäyät bez kilep cittek.
Bu yazuçı Şärif Kamalnıñ 120 yıllıq yübileye uñayı belän Şärif Kamalnıñ Qazandağı muzey-fatirı direktorı, şağir Rämis Aymät söyläde.
İrek Bikkinin, Mordoviä


text:
Salawat konsertları qaharmanı Şüräle bulaçaq
Qazanda cırçılar bik küp, yäş, qart, xalıq cırların başqaruçılar, zamança estrada pop yoldızları, klassik opera ariälären cırlawçılar säxnädä dä, tormışta da köndäşlek itälär. Aralarında bik osta cırlawçılar häm kör tawışlıları da bar. Ä ike öç atna, xätta tağın da ozağraq ber zalda konsertlar quyıp, audio tasmalarda keşelärne cälep itüdä köndäşe bulmağan, şulay uq ekranda häm radio efirda tansıq qunaq Salawat ber genä. Menä 18 tapqır ul avgust ayında konsert programmaları belän Qazannıñ iñ abruylı säxnäsendä çığış yasıy. Äytülärenä qarağanda, 7 avgusttan 17 qädär däwam itäçäk bıyılğı konsertta biletlar inde satılıp betkän, ämma ğädät buyınça Salawat jurnalistlar belän oçraşa. Bu yulı ul 2-3 distä qäläm, mikrofon häm telekamera iälären üzeneñ yañaraq qına tözelgän zinnätle ofisında cıydı.
Ğadel Qutuy uramınıñ Tattransgaz berläşmäse urnaşqan öleşendä, ayırım alğanda Voloçyaev tıqrığında bik zatlı ixata eçendä ber keçkenä Salawatstan däwläte oyışqan diärgä bula. Uramda uq keçkenä baqça, çäy eçü poçmağı, ike qatlı binağa kergän här keşe ayaq kiemnären salıp, çista kelämnär buylap eş häm repetitsiä bülmälärenä kerä. Ber urında istälekle büläklär, muzıka qoralları, büre qaraçqısı, büre häm ayu tireläre, tutıy qoş üzençä tawış birä, qabul itü bülmäsendä telefon çıltırağanda qıñğıraw tügel, ä därräw qul çabular tawışı işetelä. Yumor xisle Salawat bu oçraşunı bik citdi alıp bardı. Soñğı yılda başqarılğan eşlär, yaña proyektlar bik küp. Xäzer Salawat Rusiä balalar fondınıñ Tatarstan büleklären citäkli. Anıñ balalarğa yärdäm itü plannarı zurdan, xätta Qazan yanında ber maxsus awılnı tergezep anda bik şäp yortlar tözetep, yätim balalarnı üz ğailäsenä alıp üsterüçelärgä birmäkçe. İcatta da tınıç qına utırmıy.
Uzğan yılda ul 180 läp konsert birgän, yäğni här ike könneñ bersendä säxnägä çıqqan. Şul isäptän Seberdäge, Kön'yaktağı, Tön'yaktağı ölkälärgä säyäxät itü könnäre dä bik küp bulıp çıqqan. Ğädättä Salawat konsertlarnı kilüçelär zalğa şığrım tula. Şunı isäpkä alğanda uzğan yılda ğına da şäxsän Salawat çığışların qarawçılar sanı 300 meñ keşegä yaqınlaşqan.
Ä bıyılğı avgust konsertınıñ töp mäğlümatı Qazan uramnarındağı iğlannardağı 4 süzgä sıyıp betä. Salawat 7-17 avgust, UNİKS. Äye, bıyılğı konsertlar Qazan universitetınıñ tamaşalar zalında ütäçäk. Çönki Qamal teatrı binası remontlana. İke säğät buyı jurnalistlar Salawatnı estrada, cır, topmış, millät häm säyäsät turında soraştılar. Ğädättägeçä, bıyılğı konsertlarnıñ üzençälege qızıqsındırdı. Salawat monıñ seren çişmäde, ämma töp ideyäne äytte. Bıyıl Tuqay, Cälil , tatar teatrı yubileyları, Şuña kürä bıyıllı programmada töp qaharman Salawat tügel, tatar äkiätlärennän Şüräle bulaçaq. Şüräle poeması icat itelgängä dä 99 yıl bulğan ikän. Kiläse 100 yäşen tutıraçaq şüräle Tatarstan häm tatar tormışı belän qızıqsınıp, Salawat belän bergä cırlar ta yöriäçäk. Şüräle obrazın tudıruçı, Yädkär Xabibulinnañ satira ölkäsendäge ostalığın belüçelär çamalıydır. Bu Şüräle awızınnan işeteläçäk süzlär qayberäwlärgä oşamasqa da mömkin. Qısqası, tabiğät, anı saqlaw,ruxi tormış turında baraçaq bu konsert programmasınıñ xikäyäse , ä cırları arasında 10 artıq yaña cırları da 'ulaçaq. Ansı nindi cırlar bulası bielgesez qaldı. Qazanğa Mäskäwdän zur artistlarnı çaqırunı tänqit itte. Xäzerge yäş cırçılar, ğämsez häm icadi torğınlıqta yäşäwläre turında söyläde.
Salawat belän oçraşu menä şulay ütte. Ul üzen qüätle cämäğät eşleklese häm eşquar itep kürsätte. Ä cırları UNİKS sarayında yañğırıy häm audio, video yazmalarda teläsä qaya barıp citä ala. Häm älbättä radio dulqınnarında.
Rimzil Wäli


text:
Ğiraq xalqı ildäge neft baylıqlarınnan kiläçäktä fayda kürerme?
Mäğlüm ki, Ğiraq üzendäge neft yatmalarınıñ baylığı yağınnan dönyada ikençe urında torsa da, andağı xalıqnıñ zur öleşe ğömer buyı fäqirlektä yäşäde. Xäzer Saddam xakimiattän çitlätelgännän soñ Ğiraqnıñ üzendäge baylıqlardan nihayät fayda kürä aluwı öçen mömkinleklär tudı. Läkin ğiraqlılar moña üzläre genä ireşä alırmı, alarğa neft çığaru eşen yaxşı belgän häm xärämläşmi genä eşli torğan Könbatış idaräçeläreneñ yardäme kiräk bulmasmı digän sorawlar tuwa.
Audio
“Alar neft citeşterüne kiñäytü öçen investitsiälärgä zur ixtiac buluwın añlaw belän, monıñ 35-40 milliard dollar tiräsendä bulaşağın töşende, ämma alarnıñ ul xätle aqçası yuq” di Ebel häm dimäk xosusi investitsiälär, çit il şirkätlären cälep itü kiräk bulaçaq digän näticä yasıy. Şulay itep ul Ğiraq üz neften üze genä citeşterä almayaçaq, moña çit il yardämennän başqa ğına ireşü mömkin tügel, läkin Ğiraq xökümäte şul şirkätlär belän satulaşuda bik qatı torırğa häm üz mänfäğätlären qayğırtırğa tieş dip belderä. Çittäge şirkätlärneñ Ğiraq belän qızıqsınuwı şaqtıy zur, Robert Ebel monı bolay dip añlata.
Audio
“Ğiraq nefte çınnan da cälep itärlek, anıñ sıyfatı bik äybät, anı çığaru arzan, yatmalar inde açılğan häm cittäge bazarlarğa çığu da ciñel, şuña kürä çit investitsiälär turında süz başlansa, şartlar bik qırıs bulaçaq” di Ebel. Däwlätneñ neft satudan kilgän aqçanı üz watandaşları belän büleşüdä ürnäk bulıp Ğiraq öçen, kürşe Söğüd Ğäräbstanı yäisä Küwäyt tügel, ä Norvegiä yäisä Quşma Ştatlarnıñ Alaska ştatı tora ala dip isäpli belgeçlär. Telgä alınğan häm şulay uq neftkä bay bulğan ğäräp illärendä annan kilgän tabışlarnı urtaqlaşu demokratik institutlarğa nigezlänmägän, bu eş tulısınça xakimiattä utırğan patşalar ğailäse qulında. Ğiraqnıñ östenlege şunda, anda monarxiä yuq, şuña kürä xökümätneñ neft eşkärtü ölkäsendäge kileşülären misal öçen parlament küzätüwenä alıp bula. Bu axırğı çiktä, xökümät belän kileşkän çit il şirkätläreneñ Ğiraqtağı neft baylıqların yırtqıçlarça üzläşterü omtılışlarına kirtä quya ala.
Kärim Kamal, Praga.


text:
…“Tatar xalqı suverenitetınnan baş tartma almıy”
Bu oçraşuda çit il xäbärçeläre assotsiatsiäsenä kergän Anglia, Macarstan, Germania, Yaponia, Şveitsaria häm Törkiä illärennän kilgän jurnalistlar qatnaştı. Tatarstannıñ iqtisadi üseşe belän qızıqsınıp yörgän dönya mäğlümat çaraları xäbärçeläre säyäsi temalarnı da urap uzmadı. Anda suverenitet turındağı sorawlar berençelärdän bulıp birelgän häm alarğa Mintimer Şäymiev «tatar xalqı suverenitetınnan ber niçek tä baş tartma almıy» dip cawap birgän. Bu xaqta İntertat.ru agentlığı xäbär itte.


text:
Ärmänstan Törkiä täqdimenä salqın qarıy
Berençe Dönya Suğışı waqıtında ärmännärne deportatsiäläw, küpläp üterü mäsäläsen tikşerü öçen Ankaranıñ urtaq komissiä oyıştıru täqdimenä Yerevan cawap qaytarmadı. Törkiä citäkçeläre tarixçılardan torğan urtaq komissiä küpläp üterü genosidmı ide digän mäsäläne açıqlarğa tieş dip belderä. Ärmänstan ütkän ayda da şunduyuq täqdimne kire qaqtı.Yerevan 1915nçe yıldağı genosidnıñ xalıqara tanılu häm xökem itelüe öçen tırışlığın däwam itteräçäk digän pozitsiädä tora.
Gasparian (audio)
Min Ärmän xakimiätläre bu täqdimgä qarata nindi eraksiä kürsäter nindi qarar birer äytä almim.Ämma tarixçılar komissiäsen oyıştırıp genosidmı tügelme digän mäsäläne tikşerü turında elek tä täqdimnär buldı.Ärmänstan genosid mäsäläse diskussiä mäwzuı tügel dip belderep quydı.
Gül ütkän atnada ärmännär 1915-1917ne yılğı tragedieneñ 90yıllığın 24nçe apreldä dönya külämdä iskä alırğa äzerlängändä Törkiädä ''kontr strategiä''äzerlärgä tieş dip açıqça äytte. Ärmänstannıñ genosid däğwäsen älegäçä berniçä xökümät ,parlament qına rasladı. Alar Fransiä,Russiä, Livan ,Uruguai häm Şwitsariä. Törkiä bälkim AQŞ ta tanıyaçaq dip borçıla. Ankara Ärmännärneñ genosid däğwäsen kire qaqqan amerikan tarixçısı Justin McCarthyneñ yaqlawına tayana . Ul 24nçe martta törek parlamentarları aldında yasağan çığışında 1915-1917nçe yılda ärmännärneñ küpläp üterelüe xökümät tarafınnan yaqlanğan säyäsät näticäsendä bulğan eş tügel ä suğış operatsiäläre näticäse dip belderde. AQŞ belgeçeneñ dönya säyäsätçeläre Törkiäneñ Yevropa Berlegenä kerü tırışlıqlarına kirtä salu öçen genosid süzen qullanalar digän belderüen Reuter agentlığı işettergän ide. A.Gül kiçä
A.Gül(audio)
Törkiä ,abruyın töşerü öçen här forsattan faydalanğan yaxşı oyıştırılğan kampaniä aldında tora.İlebezgä qarşı oyıştırılğan bu kampaniä yaqınça ber ğasır elek başlatılğan yalğan, alfiker , küpertü häm bozıp kürsätügä nigezlänä.
Könbatış tarixçılarnıñ küpçelege Ğosmanlı däwläteneñ sonğı yıllarında in kimendä ber million ärmän üterelde dip farazlıy,küpläp üterü häm şunnan soñ in kimendä 200meñ grekneñ üterelüe öleşçä xakimiättäge İttihad wä Teraqqi komitetınıñ imperiäne xristiannardan çistartu säyäsäteneñ ber öleşe ide . İttihad häm Teraqqi komitetı alar Yäş Töreklär dip tä yöretelä Ğosmalı däwläte belän 1912 dän başlap Berençe dönya suğışınıñ azağına qädär idarä itte. Komitet citäkçeläreneñ qayberläre 1915-17nçe yıllar arasındağı küpläp üterü belän idarä ittelär dip uylana. Alar soñraq ärmän partizannarı tarafınnan üterelde.Suğıştan soñ Ğosmanlı mäxkämäläre üterügä qatnaşqan İttihat wä teräqiçelärneñ qayberläre östennän xökem protsesı ütkärde. Şulay da Törkiädä genosid turında söyläp bulmıy. Ğosmanlı xökümätennän soñ eş başına kilgän xökümätlärneñ berse dä genosid süzen qabul itmäde. Törek citäkçeläre genosid tügel ä suğış häm etnik çualışlar waqıtında unmeñnnärçä ärmänneñ üterelüen qabul itä. Şul yıllarda başlıça törek häm kördlär dä üterelde dip belderä Premyer R:T. Erdoğan üzeneñ AQpartiäsendä yasağan çığışında Törkiä üz ütkänennnän qurıqmıy dide
Erdoğan(audio)
tarixnı küreregä telämägän küzlär öçen meditsina älegä çara taba almadı dip äytte
färidä xämit


text:
«Tatarlar» digän fänni xezmätkä cämäğätçelek bäyäse
«Tatarlar» digän fänni xezmätkä cämäğätçelek bäyäse
Kiçädä çığış yasawçılarnıñ barısı da diärlek kitapnıñ bik waqıtlı çığuın şärexläp ütte. Çönki, mäğlüm bulğança, Rusiädä xalıq sanın alu uñayınnan tatarlarnıñ etnik törkemnären millätlär belän butaw, ğomumän tatar xalqı tarixın añlamaw sizelde. Kiçäne yomğaqlaw süzendä Tarix institutı direktorı Rafail Xäkimov «Tatarlar» digän kitapnıñ Rusiä Prezidentı Vladimir Putinğa tapşıruı turında äytte. Kitapnı täqdim itü Mäskäwdä dä uzdırılaçaq. Anda Prezident Mintimer Şäymiev qatnaşırğa teli. Kitapnıñ töp konsepsiäse: tatar berdäm, ber millät. Anıñ seber tatarları, ästerxan tatarları kebek etnik törkemnäre genä bar. Rafail Xäkimov äytüençä, tatarlar belän başqortlar arasında da prinsipial' ayırmalıqlar yuq. Ul monı küptän öyränelgän, tikşerelgän fänni näticä, dip äytä. Tatar milläten bülgälärgä mataşu — bu säyäsi kon'yunktura, häm ul waqıt belän uzaçaq. Kem moña bireşä ikän, dimäk ul tarixnı naçar belä.