text:
Brusseldä bügen Germaniä häm Törkiä tışqı eşlär ministrları oçraştı. Joschka Fischer, Germaniä häm Fransiäneñ Törkiäneñ Yevropa Berlegenä kerü söyläşülären 2005nçe yılda başlau turındağı täqdime-kiläse atnada uzaçaq oçraşularğa yaxşı nigez bulıp tora, dip belderde. Törkiänıñ tışqı säyäsäte başlığı Yasar Yakış, Änkara Fransiä häm Germaniä täqdimen öyränäçäk, dide .Läkin Törkiädä xakimiättäge Ğadellek häm Tärräqiät partiäse yulbaşçısı Recep Tayyip Erdoğan, Fransiä häm Germaniäneñ Törkiä öçen Yevropa Berlegenä kerü turında söyläşülärne 2005nçe yılda başlarğa digän täqdimnären kire qaqtı. Partiä citäkçese Erdoğan kiçä CNN Turk televideniä kanalına birgän äñgämäsendä täqdim qabul itelerlek tügel, mäs’älä äle açıq qala, dide. Kiläse atnada Kopenhagenda açılaçaq summittta, Törkiä söyläşülärne 2003nçe yılda başlar öçen basım yasarğa cıyına.
Kiläse atnada Yevropa Berlege äğzaläre Daniä başqalasına cıyılıp 2004nçe yılda 10 yaña namzätne qabul itü häm Törkiäneñ äğza buluı turında söyläşülär başlau köne turında qarar biräçäk.


c: text/html

text:
Başqortstanda Beslan faciğäse uñayınnan matäm könnäre
“Qızıl xaç“ oyışması häm republíknıñ Sälamätlek saqlaw ministerlığı zían kürüçelärneñ ğailälärenä yärdäm itü öçen bankta maxsus xisap açıluın xäbär itte.
Republíknıñ Ğädättän tış xällär ministerlığı “Ğädäti bulmağan xällärgä äzer bulu häm saqlıq çaraların üsterü turında“ färman birde.
Eçke eşlär ministerlığı isä bu könnärdä “Wixr — Antiterror“ operasísın ütkärä.5681 uqu yortı nıqlı küzätü astına alınğan. Ufa yäşläre uzğan yal könnärendä terrorğa qarşı miting uzdırdı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: London -- BBC teleradiokompaniäse, Britaniädä qulğa alınıp ildän quılası 10 keşe arasında Osama bin Ladennıñ Yevropadağı ruxi wäkile sanalğan keşe bar, digän xäbär tarattı. Eçke eşlär ministrlığı bu keşelärneñ isemen atamadı. Ämmä Äbü Qatadanıñ advokatı Gareth Peirce, bu keşeneñ dä qulğa alınğannar arasında buluın äytte. Çığışı belän İordaniäle bulğan Qatadanı İspaniä xäkimnäre 11 sintäber höcümnärnä qatışı buluda ğäyeplägän ide. Ul arada Livan räsmiläre bügen çığışı belän Süriäle bulğan möselman ruxanie Omar Bäkri'ne qulğa aluları turında xäbär itte. Londonda yäşägän Bäkri möselmannarnı Yül şartlawların tikşergän politsiä belän xezmättäşlek itmäskä çaqırğan ide. Ğäyeple dip tabılğan oçraqta aña Britaniädä törmä yanıy.


text:
Xoquq yaqlawçılar Törkmänstan citäkçese belän açıq söyläşergä çaqıra
Xoquq yaqlaw oyışmaları Quşma Ştatlarğa kilgän Törkmänstan prezidentına basım yasarğa çaqıra. Törkmän prezidentı Gurbanguli Birdemöxämmädov Amerikağa yäkşämbe könne kilde. 1998 yıldan birle AQŞqa Törkmän başlığınıñ kilgäne yuq ide. Säfärneñ maqsatı BMO Ğömümi Cıyınında çığış yasaw häm neftkä bay bu ilneñ säwdä mänfäğätlären alğa sörü. Xoquq yaqlaw oyışmaları isä bu Azatlıq Radiosı xäbärçese Ogulsapar Muradovanıñ bıltır törmädä ülüe turında sorawlar birü häm reformalar wäğdälären ütärgä basım yasaw öçen uña mömkinlek di.
Birdemöxämmädov uzğan dikäber ayında prezident Saparmurat Niyazov ülgännän soñ aşığış räweştä oyıştırılğan saylawlar näticäsendä fevral ayında 5 yılğa xakimiätkä kilde.
Niyazov 5 million xalqı bulğan bu ilne 15 distä yıl buyı tışqı dönyadan izolyatsiäläp tordı, Aşxabad belän xalıqara cämäğätçelek arasında dialog urnaştıruğa yul quymadı.
Niyazovnıñ ülemennän soñ berniçä kön ütügä xakimiäne üz qulına alğan Birdemöxämmädov küp tä ütmästän ildä reformalar ütkärergä wäğdä itte.
Ämma xoquq yaqlawçılar bu säfär barışında Törkmänstan citäkçese belän açıqça söyläşü bulmıy qalırğa tieş tügel di.
Ekstremal Jurnalistika üzägen citäkläwçe Oleg Panfilov Azatlıq Radiosına açıqlıq turında wäğdälär genä citärlek tügel dip belderde.
"Min äle Törkmänstan prezidentınıñ aldağı adımnarın farazlıy almıym. Ämma aña daimi zur iğtibar bulırğa tieş dip uylıym. Häm törle xalıqara oyışmalarnıñ Törkmänstanda problemalar buluı, berençe çiratta süz irege problemaları buluı turında waqıt-waqıt iskä töşerep toruı yaxşı närsä. Ul irek berqayçan da bulmadı. Törkmänstanda normal jurnalistika barlıqqa kilsen öçen şartlar da tudırırğa kiräk. Törkmän prezidentı söyläp kenä qalırğa tügel, berär närsä eşlärgä dä tieş" dide Panfilov.
Jurnalistlarnı yaqlaw komitetı şimbä könne däwlät sekretare Riceqa tapşırğan açıq xatında Birdemöxämmädov belän oçraşuda keşe xoquqları häm matbuğat irege mäsälälären kütärergä çaqırdı.
58 yäşlek Azatlıq Radiosı xäbärçese häm Törkmän Helsinki Törkemeneñ elekke keşe xoquqları küzätüçese Muradova ber yıl elek Törkmän törmäsendä bilgesez şartlarda ülde. Ul qoral yörtüdä ğäyeplänep 6 yılğa törmägä yabılğan ide. Xoquq yaqlawçılar bu uylap çığarılğan ğäyepläw dip täqrarlıy.
Jurnalistlarnı yaqlaw komitetı Muradova ülemenä bäyle küp kenä sorawlarğa cawap alırğa häm Muradova üleme turında döreslekne açuda prezident Birdemöxämmädovnıñ şäxsän qatnaşuın sorarğa çaqıra Ricenı.
Açıq xatta Oluğsapar Muradovanıñ üleme häm anıñ belän bergä xökem itelgännärneñ yazmışı turında döreslekne açu Törkmänstanda matbuğat iregen häm keşe xoquqları torışın yaxşırtuğa taba berençe möhim adım bulır ide dielä.
Muradovanıñ tuğannarı anıñ mäyetendä köç qullanu ezläre açıq kürenä ide dilär.
Jurnalistlarnı yaqlaw komitetı Riceqa Törkmänstan xakimiätläreneñ Muradova üleme turında bäysez tikşerü ütkärü mömkinlege birmäwe, şul uq waqıtta räsmi meditsina tikşerüe näticälären dä açmawı turında belderä.
Çiklärne tanımawçı xäbärçelär oyışmasınıñ Yewropa bülege citäkçese Elsa Vidal Azatlıq Radiosına Birdemöxämmädov Muradova eşeneñ onıtılmıyaçağın belep torırğa tieş häm bu berdän-ber oçraq qına tügel dide.
"Bez jurnalistlarnıñ üterelüen anıñ isenä töşerergä telibez. Bu üterü oçrağın häm äle dä törmädä bulğan başqa jurnalistlar eşen tikşerergä kiräk. Bez barıbız da alarnıñ xäle, bigräk tä sälamätlege öçen borçılabız" dide Vidal.
Şulay itep Birdemöxämmädov Törkmänstannıñ yaña citäkçelegen reformalar motorı itep kürsätergä häm üz ilen energiä investitsiäläre, säwdä öçen otışlı il itep sürätlärgä tırışqanda, başqalar anıñ söylägännärenä mökkibän kitep eşlägännäre turında onıtırğa yaramıy dip kisätä.
Naif Aqmal


text:
Peterburnıñ yänäşäsendä urnaşıp, tönyaq başqaladan ber genä yıl soñıraq barlıqqa kilgän Kronştadt şähäre dä şuşı könnärdä üzeneñ zur yubileyın 300 yıllığın bilgeli, xörmätle tıñlawçılar. Şähärgä nigez salğan patşa Petr berençe – biredä iñ berençe eşlärne başqarırğa tatarlarnı çaqırğan bulğan. Tatarlar härçaq üz mädäniäten, telen häm ğöref-ğadätlären saqlap kilgän. Älbättä, sovet çorında, başqa töbäklärdä kebek ük, milli ictimaği tormışta ber 70 yılğa tınlıq ta urnaşıp torğan bulğan. Krondştatt tatarları tormışı turında tulıraq mäğlümat Azatlıqnıñ sişämbe tapşıruında.
Gölzada Kamalova, Peterbur


text:
Tatar dönyası säxifäseneñ çirattağı xäbäre dä – yañalıqlar siräk kilä torğan Dağıstan yaqlarınnan, xörmätle tıñlawçılar. Biredä dä millättäşlärebez kön kürä, milli bäyrämnärgä bergä cıyıla. Şuşı könnärdä genä radiobıznıñ Praga studiäsendä Maxaçkala tatarlarınıñ yäş wäkile Elmira Nabiullina bulıp kitte. Elmira tutaş ber yılğa yaqın Germaniädä alman telen öyränä, universitetqa kerergä cıyına. Bezne älbättä, Maxaçkala tatarları tormışı qızıqsındıra. Dağıstanda 35 töp xalıq häm tağın yözdän artıq millät wäkilläre yäşi. Tatarlar berençe 14 millät isemlegenä kermi, alarnıñ sanı 5 meñ tiräse. Çağıştırır öçen – Dağıstannıñ iñ küp sanlı xalqı – avarlar, alar yaqınça 30%nı täşkil itä, 5nçe urında urıslar. Tatarlarğa tel üzençälege belän yaqın bulğan azerbaycannar häm noğaylar – 8nçe häm 10nçı urınnarda. 2002nçe yılda bulğan can isäp näticäläre älegä mäğlüm tügel. Tatarlarnıñ küpçelege Dağıstanda şähärlärdä yäşi ikän. Niçek kön kürä soñ anda millättäşlärebez? Yözdän artıq millät arasında üz urnın taba alğanmı? Sezneñ iğtibarğa qısqa ğına äñgämäne täqdim itäm. (audio) "Bezneñ tatar üzäge bar, konsertlar, törle kiçälärgä cıyılabız. İke yıl inde sabantuyların oyıştırabız. Ämma tatar gazet-jurnalların ber qayçan da kürgänebez yuq. Yağa Ğasır TVsı yuq, tatar xäbärlären beler öçen berdän ber çığanaq – Azatlıq radiosı. Sezne küp keşe tıñlıy, berençe çiratta tatar telen işeter öçen"... (Äñgämäne Azatlıqnıñ şimbä tapşıruında tıñlıy alasız).
Dağıstandağı millättäşlärebez tatar dönyasınnan ayrılmas, radio tıñlap, televizor qarap, gazet uqıp, elemtädä torır digän ömettä qalabız.


text:
Berezovskiyda yaña mäçet açıldı
Tantananı şähär xaqimiäte başlığı açıp cibärde. Süz uñayınnan şunı äytik, ul biş yıl buyı barğan mäçet tözeleşendä bik zur yärdäm kürsätep, häryaqlap bulışıp tordı. Vyaçeslav Piusoviç möselmannarnı bu izge kön belän qotladı häm mäçet tözüdä qatnaşqan törle millät wäkillärenä olı räxmätlär belderde. Üzeneñ çığışında ul yaña mäçetneñ elekkege mädräsä torğan tarixi urında torğızıluın äytep ütte. Şulay uq 30 protsentqa yaqın tatar häm başqort xalqı yäşägän şähärdä mäçet salınu Berezovskida yäşäwçe bar xalıq öçen dä zur waqıyğa dip bilgeläde.
Mäçet tözeleşe cirle tatar eşmäkäre Färit Näbiullin başlanğıçı belän başlanıp kitkän ide. Tözeleş başlanğaç, anıñ citäkçelegendä 25 keşedän torğan popeçitellär şurası tözelde.
Mäçet tözergä bulışuçılar küp buldı. Bu eşkä törle millät wäkilläre, ere xucalıq citäkçeläre, eşmäkärlär yärdäm itte. Berezovskiy şähäre möselmannarı, olı yäştäge apa-abzıylar da çittä qalmadılar, buldıra alğan qädär bu eşkä üzlärennän öleş kertep tordılar. Mäçet tözeleşen başqarıp çığuçı, prorab, tözüçe Ädip ağa Sitdiqov äytüençä, pensionerlar arasınnan bişär, unar meñ sum aqça kertüçelär dä bulğan.
Bar xalıq kertkän xezmät cimeşe bulıp, Berezovskiy şähärendä altın aylı ör-yaña mäçet qompleksı balqıp tora başladı. Biredä mäçet binası yanında tähärätxanä, çäyxanä, imam yortı da tözelep quyılğan.
Berezovskiy şähäre altın şaxtaları cire buluın iskä alıpmı, altın kebek qäderle bu Allah yortın “Altın mäçet” dip atadılar.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinbur


text:
Andorra la Vella
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Andorra la Vella (yañğırışı: AndOrra la vElya, Katalan telennän tärcemäse - İske Andorra, TaT. kиp. AHдoppa-лa-Beлbя) (2004. xalıq sanı 22 035) Andorra Kenäzlege başqalası. Fransiä häm İspaniä arasında Könçığış Pirineylärdä urnaşa. Andorra la Vella iseme şähär häm yanıdağı mäxällälärgä qarıy.
Berençel sänäğät – turizm. Keremnärneñ başqa möhim çığanağı – däwlätneñ salım ocmaxı (offshore) buluı. Cihaz häm brandie şärabı citeşterelä.
Cäğrafiä häm Klimat[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Andorra la Vella Andorranıñ Könyaq-Çığışında 42°30' Tonyaq, 1°30' Çığış noqtasında urnaşa (42.5, 1.5). [1]. Diñgez tigezlegennän 1409 m yuğarılıqta urnaşıp, [2], ul popular timerayaq kurortı bula. Qışlar salqın, cäylär cılı häm qorı bula (Ğinwarda urtaça temperatur -1 °C, iyül ayında – +20 °C [3]; yılda 808 mm yawım-töşem.
Demografiä häm Tellär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Milli Andorralılar xalıqnıñ %33 genä täşkil itä, küpçelektä İspannar (%43) yäşi, tağı da Portugallar (%11) häm Fransızlar (%7)yäşi. Räsmi tel – Katalan Tele, İspança häm Fransuzça dä söyläşälär. Işanuçılarnıñ kübese Katoliklar. Urtaça ğömer ozınlığı bik yuğarı, 80 yıldan arta.
Mömkinlegeñ bulğanda Tarix, İqtisad häm Andorrağa qarağan başqa qızıq faktlarnı da Tatarçağa tärcemä itärgä tırış. Aldan räxmät. Wikipediänı tözüçelär.


text:
«Äziret Sultan» memlekettik tarïxï-mädenï qorıq-murajay`ında 30 qaraşa küni «Qazaqstan Respwblïkasınıñ Tuñğış Prezïdenti küni» merekesine oray` «Türkistan jäne Elbası» körmesiniñ tusawkeseri bolıp ötti.
Körmeniñ aşılw saltanatında «Äziret Sultan» qorıq-mwzey`iniñ dïrektorı J.Äwbäkir, Türkistan qalası äkiminiñ orınbasarı Ğ.Rısbekov, qalalıq soğıs jäne eñbek ardagerleri keñesiniñ törağa mindetin atqarwşı S.Qarpıqbaev, aqsaqaldar alqasınıñ müşesi B.Musabekov quttıqtaw söz söy`ledi. Körmeni tamaşalawğa qalamızdağı Étnopedagogïkalıq kolledjdiñ oqıtwşıları men stwdentteri, №1 A.Bay`tursınov, №2 Xamza atındağı orta mektebiniñ oqwşıları men muğalimderi, BAQ ökilderi jäne mwzey` qızmetkerleri qatıstı.
Alğaşqı bolıp söz alğan «Äziret Sultan» qorıq-mwzey`iniñ dïrektorı J.Äwbäkir atawlı körmeniñ mañızdılığın ay`ta kele, elimizdiñ damwı, mädenïetimizdiñ örkendewi ülken sarıabdal sayasatınıñ arqasında ekeni ay`qın, sol sayasattı jasap otırğan egemen elimizdiñ tuñğış prezïdenti, köşbasşı Elbası Nursultan Äbişulı Nazarbaev ekenin atap ötti.
Qala äkiminiñ orınbasarı Ğ.Rısbekov Tuñğış Prezïdentimiz N.Ä.Nazarbaevtıñ tarïx saxnasına şığıp köregen sayasat jürgize otırıp, Soltüstiktegi Resey`, Şığıstağı Qıtay`, Batıstağı Ewropa elderiniñ, muxït asıp AQŞ basşılarımen ïığı teñ därejede kelissöz jürgize bilgendigin büginde älem moy`ındap otırğanın jetkizdi.
Körme ékspozïcïyasında qorıq-murajay` qorınan 50-den astam jädigerler qoy`ıldı.
Körme 2016 jıldıñ 30 qaraşasınan 30 jeltoqsanına dey`in jalğasadı. Barşañızdı körmeni tamaşalawğa şaqıramız.
.


text: Ğiraqtağı ğisyançılar İrannıñ yuğarı däräcäle diplomatın totq itep alğan. Bu xaqta bügen Ğäräp telendä tapşıruçı Äl-Arabiä televideniese xäbär itte. Äl-Arabiä kürsätkän tasmada Färidun Cahani isemle keşe kamera aldında söyli, ämmä anıñ süzläre añlaşılmıy. Şulay uq anıñ pasportı, biznes-kartası kürsätelä. Annan kürengänçä bu keşe İrannıñ Karbaladağı konsulı bulıp tora. Totıq aluçılar üzlären Ğiraqnıñ İslam Armiäse dip tanıta, häm Cahaninı Ğiraqta mäshäb-ara ızğış tudıruda ğäyepli. Totıq aluçılar Irannı Ğiraqnıñ eçke eşenä qatışmasqa çaqıra. Älegä alar Cahani öçen ber taläp tä quymağan.


text:
Qıtayda 3 könlek matäm iğlan itelde
Bügen Pekinneñ Tiananmän mäydanında açı sirän tawışı yañgıradı. Qıtay bayrağı yartılaş töşerelde. Xalıq bügen uzğan atna zilzilä bulğan säğattä yäğni cirle waqıt belän säğat 2’28-dä faciğada ülgännärne iskä aldı.
Teträwlär däwam itä
Soñgı könnärdä köçle yañgır yawıu arqasında, ezläw häm qotqaru eşläre, tağın da qıyınlaştı. Qotqaru çaralarında xäzer inde töp iğtibar qaldıqlar astınnan keşe ezläwdän kübräk, isän qalğannarnı daru häm yäşäw urınnarı belän tämin itü eşlärenä yünälderelä. Monnañ qala zilziläneñ täsire däwam itä, arada tübän däräcädä bulsa da teträwlär bula. Bu isä xalıqnı tağın da qurquğa sala häm qotqaru eşlären totqarlıy. Soñgı mäğlümätlärgä qarağanda qotqaru xezmätlärlärennäñ dä 200 keşe, qotqaru waqıtında hälaq bulğan.
“Barı tik bik citdi waqıyğalar zamanındağına bayraqlar yartığa iñderelä. Läkin buyılı çınnan da bik citdi waqıyğa bu. Min fäciğadän soñ xäbärlärnee qarağanda yaralanğannarnı, yaqınnarın yuğaltkan keşelär belän alarnıñ balaların kürügä çıdıyalmim, yılap cibäräm. Çınnan da xällär bik faciğale, añlatıp ta bulmıy.”
Çit illärgän kilgän yärdäm, 860 million dollarga citkän
Taşu qurqınıçı
Zilzilä säbäple ziyan kürgän töbäktä, yılğa yulında tufraq eşelüe säbäple taşu qurıqınıçı yanıy ide. Räsmilär taşu bulu ixtimalı belän kisätkännäñ soñ, xalıq töbäktän qaça başladı küplär baş töbäklärgä köçerelde. Räsmilär belderüençä xäzer, taşu qurqınıçı betkän.


text:
Qazan uramnarında törle yäştäge abzıy-apalar häm dä studentlar da açıq mikrofonğa üzläreneñ sälämätlek ölkäsenä qarata fikerlären äyttelär. Urta yäşlärdän uzıp baruçı äfände keşe sälämätlegen maşina belän çağıştırdı. Anı gel caylap-maylap torırğa kiräk dide. Ul yäş 35-40 tan arta barğaç bigräk tä dip östäde. Anıñ fikerençä Tatarstannıñ şifaxanäläre kiräkle taläplärgä turı kilmi häm tabiplar da törle. Qaysıberläre äybät qarıy, ä qayberläre xaywanğa qarağança qarıy. Äle süzläre belän bik yıraq cirlärgä cibärüläre mömkin dide. Student qız studentlar şifaxanäsennän zarlandı. Tabiplar yaqtı çıray belän qarşı almıylar, törle ısullar qullanıp aqça eşlärgä tırışalar, şunnan soñ barası da anda kilmi dip tä östäde. Urta yäşlärdäge xanım min şifaxanägä bötenläy barmıym, şpritslardan çir genä yoqtırıp qaytasıñ dide. Öydä ülännär belän däwalanıp Xodaydan sälämätlek sorarğa kiräk dip kiñäş birde. Ütep baruçı abıy min üzemneñ sälämätlektän häm şifaxanälärdän, tabiplardan qänäğätlegen citkerde. Ğomumän başqala xalqı sälämätlek ölkäsenä bitaraf tügel, barsında diärlek şifaxanälärdä xezmät kürsätü häm tabiplarnıñ ğadi xalıqqa bitaraflığı borçıy.
Röstäm İsxaqi


text: Tähran. İran xakimiate bügen, Berläşkän Millätlärneñ ildä keşe xoquqları bozıla digän ğäyepläwlären "bozıp kürsätelgän" dip atap, bu xaqta maxsus qarar qabul itüwen kire qaqtı. Berläşkän Millätlärneñ keşe xoquqları komissiäsendäge İran wäkile Päymänä Hasteyi, şuşı qarar İrannıñ eçke eşlärenä tıqşınu bulıp tora dip belderde. Tährannıñ keşe xoquqları ölkäsendäge citeşsezleklären xökem itkän qarar ölgesen komissiäneñ yıllıq utırışına Kanada täqdim itkän ide. Anı yaqlap 73, qarşı 49 tawış birelde, 50 ilneñ wäkile tawış birüdän totılıp qaldı. İrannı xökem itkän qararnı Quşma Ştatlar, Estoniä, Litva, Rumaniä kebek illär yaqladı, ä Rusiä häm islam däwlätläre moña qarşı çıqtı.


text: Bügen Rusiädä saylaw-aldı kampaniäseneñ soñğı köne. Yäkşämbe ütäçäk prezident saylawlarında ciñüne ğämäldäge il-başı Vladimir Putin yawlar dip kötelä. Ämmä saylawlar ütte dip sanalsın öçen, saylawçılarnıñ kimendä 50 protsentı qatnaşu kiräk. Şul säbäple Rusiä räsmiläre xalıqnı tawış birügä kilergä öndi. Kiçä Putin televidenie aşa çığış yasap, här tawış zur ähämiätkä iä dip belderde. Bügen näq şundıy, xalıqnı saylawğa öndägän möräcäğätlär belän, televidenie ekrannarına Rusiäneñ Ortodoks çirkäw citäkçese Alexy ataqay häm Mäskäw xakime Yuri Lijkov çıqtı.


text:
İran prezidentı xalıqara täqdimnärne "alğa taba adım" dip atadı
İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecad Tährannıñ atom programması tiräsendäge bäxäsne çişü maqsatı belän yasalğan yaña xalıqara täqdimnärne "alğa taba ber adım" dip atadı. Bu turıda ul Şanxaida Rusiä häm Qıtay prezidentları belän oçraşqannan soñ äytte. Moñarçı İranğa çikläwlär kertügä qarşı çığıp kilgän Mäskäw belän Pekin, xäzer Töhrannı çigenergä öndi kebek.
"Bez bu täqdimnärne alğa taba adım dip qarıybız. Min alarnı diqqät belän öyränergä quştım. İnşalla bez İslam respublikası mänfäğätlärennän çığıp üz fikerebezne äyterbez" di İran prezidentı.
Ber kön elek Äxmädinecad Şanxaida Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän oçraştı. Bu oçraşudan soñ Putin İran täqdimnärgä uñay bäyä biräçäk dip ışandırğan ide.
Älege täqdimnärne Berläşkän Millätlär İminlek Şurasınıñ 5 daimi äğzası – Rusiä, Qıtay, Britaniä, Fransiä, Quşma Ştatlar - häm dä Germaniä äzerlägän ide. İranğa uran bayıtuın tuqtatsa törle taşlamalar wäğdä itelde - ciñel suda eşli torğan atom reaktorınnan alıp Quşma Ştatlar kertkän säwdä çikläwlären beterügä qädär.
Ägär inde täqdimnär kire qağılsa, Quşma Ştatlar çikläwlär belän yanadı. Comğa könne Şanxaida yasağan belderüendä Äxmädinecad yanawlar telen onıtırğa çaqırdı:
"Minemçä, ''çikläwlär'' süze bezneñ säyäsi süzlektän alınırğa tieş. Çikläwlär basım yasaw öçen qullanılırğa tieş tügel" di İran prezidentı.
İrannıñ atom programmasın yaqlap Äxmädinecad üz xalqında şaqtıy xuplaw qazandı. Ämmä Könbatış, şul isäptän Xalıqara atom energiä idaräse dä, anıñ, bez atom qoralı yasarğa cıyınmıybız, digän süzlärenä ışanıp betmi.
Atnakiç könne Rusiä prezidentı Vladimir Putin, här ilneñ, şul isäptän İrannıñ da, atom texnologiäsen qullanırğa xoquqı bar, barı tik bu xalıqara cämäğätçelektä borçu uyatmasın dide.
Qıtay prezidentı Hu Jintao da, Äxmädinecadqa "xälitkeç noqtağa cittek, xäzer İran belän xalıqara cämäğätçelek arasında ışanıç buldıru zarur" digän.
Äxmädinecad, Putin häm Hu belän söyläşü neçkäleklären açmadı, barı tik "küp mäsälädä bezneñ qaraşlar yaqın, xätä täñgäl" dide.
Rusiäneñ dä, Qıtaynıñ da İranda citdi iqtisadi mänfäğätläre bar. Alar atom programması tiräsendäge bäxäsneñ körçekkä terälüen telämi.
Quşma Ştatlarnıñ Xalıqara atom idaräsendäge wäkile Gregory Shulte İrannı yaña täqdimnärgä uñay cawap birergä çaqırdı.
Tährannıñ cawabı qayçan bulır, älegä bilgesez. Cawap birü öçen nindider waqıt qısaları qaralmağan. İran räsmiläre, täqdimnär "tieşle räweştä" qaralaçaq di, ber ük waqıtta säyläşülär bernindi şartsız barırğa tieş dip belderä.
ali ğilmi


text:
Jurnalistlarnı yaqlaw komitetı üterelgän jurnalistlar isemlegen iğlan itte
Jurnalistlarnı yaqlaw komitetı, küptän tügel, xäbärçelär öçen iñ qurqınıç illär isemlegen iğlan itte. Komitet xisabına “Ülem xäbärläre” digän isem birgän. Rusiä qurqınıç illär isemlegendä öçençe urında tora. Wright bu xaqta bolay dip äytä.
“15 yıl buyı jurnalistlar öçen qurqınıç il - ul Ğiraq buldı. İkençe urında Alcir, läkin bu illär suğış, nizagglar kiçergän illär. Rusiägä kilgändä, il üzendä suğış iğlan itmäde, tınıç il dip sanala. Vladimir Putin xakimiätkä kilgännän birle, yallap üterelgän inde 13nçe ülemne terkibez. Häm bu, bügenge Rusiädä, süz irege ölkäsendä bulğan xällerne açıq kürsätä.”
Komitetnıñ isemelgendä berniçä jurnalist, Politkovskaya kebek, xakimiätlärne tänqitlägän. Ämma kübese, üterelgänçe, korrupsiä turında yazğan bulğan. Komitet wäkile Abi Wright äytkänçä, federal üzäktän yırağraq kitkännän sayın, jurnalistlarğa höcümnär qurıqmyıça, açıqtan açıq eşlänä başlyı.
42 yäşlek İgor Domnikovqa 2000 yılnıñ 16 yülendä, oyenä qatqanda, başına çükeç belän suğalar. 2 aydan soñ ul Mäskäw xastaxanäsendä ülä. “Novaya Gezeta” xäbärçese mädäniät häm mäğärif turında yazğan bulğan. Anıñ xezmättäşläre, Domnikovnı, neft sänäğätendäge korrupsiä eşläre turında yazğan başqa jurnalist belän butap, yalğış ütergännär, dip sanyı. İke xäbärçe dä ber yortta torğan bulğan.
Sergey Novikov, Smolenskiydağı bäysez radio xucası, oyenä kerep barğanda 2000 yılınıñ 26 yulendä atıp üterelä. Tikşerüçelär anıñ ülemen yallap üterüçe eşe dip sanıy. “Yaz” dip ataluçı radio regional xakimiätlärdä korrupsiä turında söylägän bulğan.
İskändär Hatloni, “Azatlıq”nıñ törkmän redakisäseneñ Mäskäwdäge xäbärçesenä, 2000 yılnıñ 21nçe sentäberendä bilgesez keşe başına balta belän suğa. Ul şul uq tönne Mäskäw xastaxanäsendä ülä. Añarçı ul Çeçnädä Rusiä xärbiläreneñ keşe xoquqların bozu turında yazma äzerli torğan bulğan.
2000nçe yılnıñ 3nçe üktäberendä Tolyatida Lada-TV televidenie şirkäteneñ başlığı 30 yäşlek Sergey İvanov üz öyeneñ işek aldında üterelä. “Lada TV” bäysez häm cirle säysi säxnädä täesirle şirkät bulğan.
2000nçe yılnıñ noyäberendä, Adäm Tepsurgayıv, çeçen telendä soyläşüçe keşe tarafınnan atıp üterelä. Adäm kürseseneñ oyendä, Alhan-Qalada televizor qarap utırğan bula, Tepsurğaev berençe çeçen suğışı waqıtında çit il jurnalsitlarına eşlärgä yärdäm itkän keşe bula. Soñınna ül Reuter ağıntlığına da xäbärlär birep torğan.
200lnçe yılnıñ 18 sentäberendä Sverdlovskiy ölkäse Reftenskiy şähärendäge “Novıy reft” gäzite mähärire Eduard Markeviç üterelä. Aña artınnan kilep atalar. Bu gäzit urındağı citäkçelärne tänqitlägän bulğan. Markeviç, aña telefon aşa bulğan yanawlar turında da äytkän. 1998 yılda, ul bilgesez keşelär tarafınnan qıynalğan bulğan inde.
Natalya Skryıl älege isemlektä ber genä xatın-qız. Dondağı Rostov gäzitendä eşlägän 29 yäşlek Natalya metallurgia qorılışında xakimiät öçen köräş turında tikşerü ütkärgän. 2002nçe yılnıñ martında aña bernçiä tapqır awır äyber belän suğalar. Ul ikençe könne xastaxanädä ülä.
Tolyatida 18 ayda ike jurnalsit üterelä, 2002 yılnıñ aprilendä Tolyatinskoe obozrenie gäzite möxärrire häm deputat Valeri İvanovqa 8 tapqır atalar. Anıñ yaqın dustı Aleksey Sidorov 2003 yılnıñ üktäberendä, iñenä oçlı äyber belän qadağannan soñ ülä. Valeriy İvanov töbäk xökümätendäge korrupsiä turında yazıp tanıldı, Sidorov, dustınıñ ülemen tikşergän keşe bularaq ta bilgele ide. Jurnalsitlar ike xäbärşeneñ dä üleme alarnıñ gäzittäge eşläre belän bäyle buluyına ışana.
37 yäşlek Dmitiry Şvets, Murmanskiydağı Könyaq könçığış bäysez televidenie kanalınıñ citäkeçese urınbasarı ide. Ul 2003 yılnıñ aprilendä üterelde. Aña berniçä tapqır attalar. Kanal saylawlarda qatnaşqan berniçä cirle säyäsätçe turında tänkit yazmalar çığarğan bulğan.
Paul Khlebnikov “Forbs”nıñ Rusiädäge jurnalınıñ baş möhärrire. Ul 2004 yılnıñ yulendä ülä. Aña berniçä tapqır atalar. Khlebnikov, Rusiä oligarxlar turında yazğan bulğan. Şul isäptän Boris Berezovskiy turında da.
Mahämmädzahid Varisov. “Novoye delo” gäzite öçen analitk yazmalar äzerlgän. 2005 yılnıñ yünendä Mahaçqalada üterelä. Oyenä, xatını belän qaytıp barğanda, bilgesez keşelär anıñ maşinasına avtomattan atalar. Varisov şunda uq ülä. Varisov Dağıstandağı oppozitsiäne tänqitlägän bulğan.
Bikä Timerova


text:
"Guantanamoçılarğa" Yuğarı mäxkämä qararı
2005 yılda, Bögelmädä gaz torbasın şartlatuda Rawil Gomärevqa, Fänis Şäyxetdinovqa häm Timur İşmurftovqa qarata Tatarstannıñ yuğarı mäxkämäse tarafınnan, gäyeple dip çığarılğan xökem qararına qarşı birelgän kassatsiä şikäyäten qarawnı Rusiäneñ Yuğarı mäxkämäse ike tapqır kiçektergän ide inde. Çönki, gäyeple dip tabılğannarnıñ advokatları mäxkämä waqıtında qanun bozular bulğan dip, Yuğarı mäxkämägä bu eşne yañadan tikşerüne sorap, üteneç yullağan idelär. Ul waqıtta Rusiäneñ Yuğarı mäxkämäse advokatlarnıñ bu üteneçlären qänäğätländerep, mäxkämäne soñraq waqıtqa bilgeläde. Bügen, yäğni 29 noyäberdä, şuşı eş buyınçı Yuğarı mäxkämädä soñğı utırış buldı. Gäyeplänüçelärdän bu mäxkämä utırışında qatnaşırğa teläp barı tik Rawil Gomärev ğariza birgän. Häm anı şuşı kassatsiä şikäyäten tikşerü waqıtına Mäskäw törmäläreneñ bersenä alıp kilgännär. Şul uq waqıtta Rawil Gomärev mäxkämä zalına kertelmäde, anıñ belän elemtä monitor aşa alıp barıldı. Rawil Gomärev, bez ğäyeple tügel, inde ul torbanı şartlatuçı qulğa alınğan häm törmädä utıra, bezne ğäyeple dip çığarılğan xökem qararın ğamäldän çığarunı sorıybız digän belderüenä, Yuğarı mäxkämä xäkime Cämil Ğaliullin, ul mäxkämä qararın cämäğät mäxkämäse çığarğan, Yuğarı mäxkämäneñ ul qararnı ğamäldän çığarırğa xoquqı yuq, dide. Şunısı da qızıqlı, cämäğät mäxkämäse bu eş buyınça ike tapqır xökem qararı çığarğan. Berençe qarar ğäyeplänüçelärne aqlaw qararı bulsa, ikençe utırış inde rәeпләHүчeләprә 11 yıldan 15 yılğa qädär iregennän mäxrüm itep, qatı rejimlı koloniädä utırırğa digän qarar çığarğan. 29 noyäberdä uzğan Yuğarı mäxkämä utırışında däwlät gäyepläwçese kassatsiä şikäyäten urınsız, yäğni advokatlar kitergän dälillär döreslekkä turı kilmi dip belderde. İnde Yuğarı mäxkämäneñ bügenge qararına kilgändä, alar Tatarstan Yuğarı mäxkämäse xökem qararın ğamäldän çığarmasalar da, cinayät kodeksınıñ bu eşlär öçen kürsätelgän matdäse buyınça iñ az birelä torğan möddätne saylağannar. Şulay itep, 11 yılğa iregennän mäxrüm itergä xökem itelgän Timur İşmuratovqa 8 yıl da ber ayğa, 13 yılğa xökem itelgän Rawil Gomärevqa 9 yılğa, 15 yılğa xökem itelgän Fänis Şäyxetdinovqa 10 yıl da 10 ayğa iregennän mäxrüm itärgä digän xökem qararı iğlan itelde. Bu qarar belän kileşmägän advokatlar eşne Yevropanıñ keşe xoquqları mäxkämäsenä birergä cıyınalar. Şäyxetdinov Fänisneñ advokatı Ramil Ğataullin bu eşne başlağan da inde. Anıñ şiqayäte Yevropa mäxkämäsendä terkälü alğan. Bügenge mäxkämädä qatnaşqan Timur İşmoratovnıñ advokatı Färit Baybikev Yuğarı mäxkämä qararın “balıq bulmağanda qısla da balıq” inde dip atadı. Şulay itep, advokatlar gäyepläre bulmasa da gäyeple dip tabılğan öç Tatarstan yegeteneñ advokatları, Yuğarı mäxkämäneñ 29 noyäberdä çığarğan qararı belän tanışqannan soñ eşne qaysı yunäleştä alıp baraçaqların bilgeläyäçäklär. Äle Yevropa mäxkämäsenä qadär Rusiä Yuğarı mäxkämäseneñ küzätüçelek mäxkämäse bar. Anısı inde iñ yuğarı mäxkämä sanala, dide Färit Baybikev. Şul uq waqıta ul, bu gäyeplänüçelär üzlären gäyeple dip tapmıylar. Alar Alla belän ant itälär, läkin bu xökem qararı alarnıñ Afğanıstanda buluları, Ğuantanama törmäsendä utıruları belän bäyle dip qarıylar dide ul. 29 noyäberdä uzğan mäxkämä utırışında İslam komitetı digän oyışmadan da wäkil bar ide. Tat''yana Tarasova islam qabul itep, üzenä Fatima digän isem alğan. Ul törmädä utıruçı Rawil Ğomärevnıñ xälen belep toruların äytte. Ä inde bügenge qarar turında ul: “Bu mäxkämädän başqaça närsä kötärgä mömkin dä tügel ide. İregennän mäxrüm itelgän keşe öçen 13 yılmı, 9 yılmı ayırma küp tügel. Şatlanır urın yuq», dide Rusiäneñ İslam komitetı wäkile Tat''yana Tarasova.
Näzifä Kärimova “, Mäskäw


text:
Gruziädä saylaw aldı kompaniäse başlandı
Audio (Nino Burjanadze)
"Tawış birülär ğädel häm demokratik räweştä ütäçäk, häm bez bu saylawlarda ciñep çığaçaqbız."
Saakaşvili'nıñ saylaw-aldı kompaniäse belän "bärxät inqilabı"n oyıştıruçılarnıñ berse, xäzerge däwlät ministrı Zurab Zhvania citäkçelek itäçäk. Prezidentlıqqa barlığı 15 namzät terkälgän. Ämmä ciñüne Mixail Saakaşvili yawlar dip kötelä. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışması, berniçä könbatış xökümäte Gruziä saylawlarına matdi yärdäm wäğdä itte.


text:
Bağdadta oçraşudan soñ Musa xäbärçelärgä söyläşülärdä süz Ğäräp Ligasınıñ Ğiraqta tınıçlıq urnaştırırğa yardäm itüe turında bardı dide.
"Min Ğiraqqa Ğäräp Ligası general sekretare bularaq kildem. Miña barlıq ğiraqlı tuğannar belän Ğiraqnıñ kiläçäge turında söyläşü öçen Liganıñ barlıq äğzaları wäkalät birde" dide Musa.
Cäğfäri säyäsi protsess inde açıq, anda baatçılar belän terrorçılardan tış härkem qatnaşa ala dide.
Bu Musanıñ Ğiraqqa 2003-nçe yılda AQŞ ğäskärläre kerep Säddam Xösäin xakimiäten bärep töşerüennän soñ berençe märtäbä kilüe.
3 könlek älege säfär barışında ul Ğiraqtağı törle etnik häm dini törkemnär arasında tatulıq urnaştıru konferensiäsenä soñğı äzerlek eşläre ütkärer dip kötelä.
Konferensiä bu yıl axırına qädär Qahirädä ütkärgä tieş.
Musa prezident Cäläl Talabani häm Ğiraq şığıylarınıñ dini citäkçese Ali äs-Sistani belän oçraşırğa cıyına.


text: Tönyaq xärbi flot mäxkämäsendä K-159 atom köymäse ekipajınıñ hälaq buluı turındağı mäxkämä eşe kiçekterelgän. Berdänber gäyeplänüçe, Tönyaq flot belän citäkçelek itüdän waqıtlıça çitlätelgän admiral Gennadiy Suçkov, yöräk awıruı belän xastaxänägä salınğan. Boris Kuznetsovnıñ advakat byurosı mäxkämädä qaza kürgännärne yaqlawdan baş tarttı. Alar, moryaklarnıñ ülemendä admiral Suçkovnı gäyepläw taläbe belän kileşmi. K-159 atom su astı köymäse uzğan yılnıñ august ayında, Barens diñgezendä battı. Un keşelek ekipajnıñ tuğız keşese hälaq buldı.


text: Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko, qoş kizüe tabılğan Qırımnıñ tönyaq rayonnarınnan qaytıp bügen Kievta parlamentta wazğiät turında xisap tottı. Qırımnıñ 3 rayonında 2 meñnän artıq qoş-qort kizüdän ülgän, Qırım veterinariä xezmäte başlığı wazifadan alındı. Yuçenko süzlärenä qarağanda, xäzer wazğiät kontroldä: "Wazğiät kontrolgä alındı, 12nçe dikabergä töbäktä yäşäwçe xalıqqa, berençe çiratta balalarğa vaksina qadaw tämamlanaçaq. Ukraina älege problemanı oyışqan töstä xäl itä, diergä bula." Ukrainanıñ ğädättäntış xällär ministrlığı räsmiläre Qırımda barlığı 22 meñgä yaqın qoş yuq iteläçäk, dip belderä. Rusiä häm Belarus Ukrainadan qoş iten kitertüne waqıtlıça tıydı. İrtägä Londonda qoş kizüennän saqlanuğa bağışlanğan ike könlek xalıqara cıyın açıla.


text:
Bursa Orhangazi Kırıkkale Yol Tarifi Güzergah Haritası
Bursa Orhangazi - Kırıkkale Arası Yol Kaç Saat Sürer5 saat 2 dakika
Bursa Orhangazi - Kırıkkale Arası Toplam Mesafe Ne Kadar, Uzaklık Kaç Km : 504 km
Bursa Orhangazi Kırıkkale Arası Otobüs Bileti Satın Al, Bursa Orhangazi Kırıkkale Otobüs Bileti Fiyatları
Bursa Orhangazi - Kırıkkale Arası Yol Tarifi Güzergah Detayları, Geçilecek Yol Bilgileri, Otoyol Bilgileri
Kırıkkale Hareket bölgeniz (Başlangıç noktası ilçesi seçebilirsiniz) Kırıkkale Bahşili - Bursa Arası Yol Tarifi Haritası
Kırıkkale Balışeyh - Bursa Arası Yol Tarifi Haritası
Kırıkkale Çelebi - Bursa Arası Yol Tarifi Haritası
Kırıkkale Delice - Bursa Arası Yol Tarifi Haritası
Kırıkkale Karakeçili - Bursa Arası Yol Tarifi Haritası
Kırıkkale Keskin - Bursa Arası Yol Tarifi Haritası
Kırıkkale Merkez - Bursa Arası Yol Tarifi Haritası
Kırıkkale Sulakyurt - Bursa Arası Yol Tarifi Haritası
Kırıkkale Yahşihan - Bursa Arası Yol Tarifi Haritası
Kırıkkale Şehir Haritası, Kırıkkale İlini ve İlçelerini Uydudan Görmek İçin Tıklayınız
Bursa Orhangazi ile Kırıkkale ilçeleri arası mesafeler Bursa Orhangazi - Kırıkkale Bahşili Arası Yol Tarifi Haritası
Bursa Orhangazi - Kırıkkale Balışeyh Arası Yol Tarifi Haritası
Bursa Orhangazi - Kırıkkale Çelebi Arası Yol Tarifi Haritası
Bursa Orhangazi - Kırıkkale Delice Arası Yol Tarifi Haritası
Bursa Orhangazi - Kırıkkale Karakeçili Arası Yol Tarifi Haritası
Bursa Orhangazi - Kırıkkale Keskin Arası Yol Tarifi Haritası
Bursa Orhangazi - Kırıkkale Merkez Arası Yol Tarifi Haritası
Bursa Orhangazi - Kırıkkale Sulakyurt Arası Yol Tarifi Haritası
Bursa Orhangazi - Kırıkkale Yahşihan Arası Yol Tarifi Haritası


text:
Rusiä tarları milli-mädäni moxtäriäte konferensiäsendä möhim mäsälälär qaraldı
24 mart könne Qazanda Rusiä tatarları milli-mädäni moxtäriäteneñ 3Hчe xisap-saylaw konferensiäse uzdı. Anda Rusiä Prezidentınıñ İdel buyı federal' okrugındağı wäkile yärdämçese Aleksandr Pıykov, TR Däwlät şurası räise Färit Möxämmätşin, Tatarstan Prezidentı Apparatı citäkçese Yuriy Kamaltıynov, Tatarstan premyer-ministrı urınbasarı – mädäniät ministrı Zilä Wälivea, akademiklar, cämäğät eşlekleläre qatnaştı. Şulay uq anda törle Rusiä töbäklärennän 82 tatar milli-mädäni moxtäriäte wäkilläre kilgän ide. Şularnıñ iñ zurı Başqortstannan – barlığı 21 keşe.
Rusiä tatarları milli-mädäni moxtäriäte cıyılışınıñ mondıy zur däräcädä äle uzğanı yuq ide. Qaralğan mäs'älär, qatnaşqan wäkillär, qabul itelgän qararlar da monıñ misalı bulıp tora. Däräcäle Rusiä häm Tatarstan xakimiät wäkilläre, 25 töbäk oyışmalarınnan 82 delegat, 50дәH artıq qunaq köne buyı diärlek borçığan mäs'älälär xaqında söyläştelär.
Kön tärtibenä 6 mäs'älä quyıldı: Rusiä tatarları milli-mädäni moxtäriäteneñ soñğı 4 yılğa, yäğni 2002-2007 yılğı eşçänlegenä xisabı; moxtäriäteneñ tikşerü-revizion komissiäseneñ xisabı; Ustavqa östämälär kertü; tatar milli-mädäni moxtäriäteneñ yaña Şurasın, tikşerü-revizion komissiäsen saylaw kertelde.
Berençe bulıp, Rusiä Prezidentınıñ İdel buyı federal' okrugıyndagı wäkile Aleksandr Konovalov isemennän anıñ yärdämçese Aleksandr Pıykov sälämläde. Ul Rusiä tatarları milli-mädäni moxtäriäte eşçänlege bügenge köndä başqa küp kenä törle xalıqlarnıñ milli moxtäriätlärenä ürnäk buluın assızıqladı. Bu möğayın tarix belän dä bäyleder. Rusiä tatarları milli-mädäni moxtäriäte räise Rimzil Wäliev:
Menä inde 5 ğasır däwamında, Rossiä däwlät bulıp formalaşqan çorlardan başlap bügenge köngä qädär, tatarlar şuşı il moxitendä yäşäp, Rossiä xalıqları belän bergäläşep, iqtisadıy häm sotsial' üseşkä, mädäniätkä, fängä häm mäğärifkä zur öleşlären kertälär. Tatar xalqınıñ iñ zur problemaları, kiläçäkkä ömetläre biredä çağıla.Rimzil Väliev isä xisap çığışında Rusiä qısalarında moxtäriäteneñ eşçänlege, anıñ tarixı, burıçları, ayıruça uñışlı eşlägän töbäklär, tatarlar moxtäriäteneñ Tatarstan belän mönäsäbäte mäs’äläsenä tuqtaldı.
1996Hчы yılnıñ 17 iyünendä «Milli-mädäni moxtäriätlär turında»ğı Zakon qabul itelgäç Rusiä tatarları berençelärdän bulıp älege oyışmanı terkäwgä kereştelär. Bügenge köndä Rossiädäge 17 törle xalıqnıñ milli-mädäni moxtäriäte bar. Läkin şunıñ tatar häm çuaşlarnıqı ğına uñışlı eşli», - dide R. Wäliev. Läkin ul Rusiä tatarları milli-mädäni moxtäriäte Şurası üz apparatın, qaznasın buldırmıy torıp töbäktäge oyışmalarnı koordinatsiäli almıy dip assızıqladı.
Cıyılışta Ul'yan tatar milli-mädäni moxtäriäte Şurası räise Rämis Safin, Başqortstan tatar milli-mädäni moxtäriäte Şurası räise Ramil Bignov, Tatarstannıñ Rossiädäge tulı wäqälätle wäkile Nazıyf Mirixanov, Tömän ölkäse tatar milli-mädäni moxtäriäte Şurası räise Rişat Cihanşin, Mäskäw ölkäse tatar milli-mädäni moxtäriäte Şurası räise Färit Moxtasarov üzläreneñ eşçänlege belän tanıştırıp uzdılar häm problemalarnı assızıqladılar. Ayıruça Başqortstannan Ramil Bignovnıñ çığışı küplärne bitaraf qaldırmadı. Ul bügen Başqortstan tatarların borçığan mäs’älälärne açıqtan-açıq yarıp saldı. Başqortstan xakimiätenä tayana almıybız dip belderde. Rusiä tatarları milli-mädäni moxtäriäte räistäşe Färit Urazaev:
Bez qızanıçqa qarşı başqortstanda töbäk moxtäriäten terki almadıq, cirlene genä buldıdıq. Yaña Şura Başqortstan buyınça yaña programma eşlärgä tieş.Utırışta Başqortstan tatarları turındağı tatar milli-mädäni moxtäriätneñ maxsus ğarizası da qabul itelde. Anda Başqortstandağı tatarların qısunı tuqtatu häm Başqortstanda millätara ölkädä tärtip urnaştıru sorala.
Tatarstan Däwlät şurası räise Färit Möxämmätşin üz çığışın Tatarstan Prezidentı, Xökümäte, Däwlät Şurası isemennän sälämläwennän başladı.
Bu zalda tatarnıñ bügengese, kiläçäge turında qayğırtuçı däräcäle keşelär cıyılğan. Çın küñeldän bu ictimaği eşegezdä Sezgä räxmätebezne belderäbez.Färit Möxämmätşin töbäklärdä yäşäwçe tatarlar belän yaña däräcädä eşläw zarur, ayırım alğanda intellektual' yunäleştäge eşlärne köçäytü möhim dide. Ul Sabantuylar, festival'lär uzdırudan östenräk bulırğa çaqırdı. Färit Möxämmätşin tatarlar kübräk bulğan sayın Watanğa, yäğni Tatarstanğa zarlar häm taläplär kübräk. Şul säbäple, respublika citäkçelärenä mäs’älälärne xäl itü dä awırğa töşä dide, çönki federal' üzäk monı subyektlarğa töşerep qaldıruın assızıqladı.
Färit Möxämmätşin tatarlarnıñ ixtıacların qänäğätländerü öçen respublika barısın da eşli dip belderde. “Yaña Ğasır” radio televideniesen oyıştıru, bäyrämnärgä artistlar çığarıp cibärü respublikağa şaqtıy qimmätkä töşüen äytte.
Cıyılışta tatar milli-mädäni moxtäriäteneñ finans xälenä dä tuqtaldılar. Yaña Şura berençe çiratta şul yunäleştä eşlärgä tieş dielde. Äytergä kiräk, Rusiä tatarları milli-mädäni moxtäriäteneñ yaña Şurası 29 keşedän tora. Şularnıñ 25 töbäktäge tatar moxtäriäte räisläre häm 4ce täcribäle keşelär – Rusiä Däwlät Duması deputatı İldar Gıyl'metdinnov, elekke räis Rimzil Wäliev, räistäş Färit Urazaev häm Tatarstannıñ Rusiädäge wäkile urınbasarı Almaz Fäyzullin.kerä. Şular arasınnan Rusiä Dumasınıñ fizik kul'tura, sport häm yäşlär eşläre buyınça komitet urınbasarı İldar Ğıylmetdinov Şura räise bulıp saylandı, ä 7 räistäş töp yunäleşlär buyınça eş yörtäçäklär. Alar Başqortstannan Ramil Bignov, Xantı-Mansiskidan Fänis Ğataullin, Udmurtiädän İrek Şäripov, Sarıtawdan Kamil Äblyazov, Rimzil Wäliev häm Färit Urazaev.
Rusiä tatarları milli-mädäni moxtäriäteneñ yaña räise İldar Ğıyl'metdinov:
Berençe çiratta moxtäriätneñ maxsus programmasın buldırırğa kiräk. Şulay uq ul federal' häm Tatarstan byudjetınnan finans çığımnar qaralu, töbäklärdä xakimiät citäkçeläre belän tigez däräcädä söyläşä torğan wäkillär bulırğa tieş. Milli-mädäni moxtäriät ul däwlät aldında ayırım ber xalıqnı täqdim itüçe oyışma bulıp tora häm şul säbäple, ul Federal' Zakon nigezendä eşlärgä burıçlı. Rusiä Dumasınıñ fizik kul'tura, sport häm yäşlär eşläre buyınça komitet urınbasarı İldar Ğıylmetdinov da, cıyılışta qatnaşuçı başqa wäkillär dä tatar milli-mädäni moxtäriäte däwlät däräcäsendä eşli torğan oyışma bulırğa tieşlegen assızıqladılar. Çönki milli-mädäni moxtäriätlärne terkäwdän baş tartu, milli mäğärif-mädäniät, massaküläm mäğlümat çaraları üseşenä qomaçawlıq itü oçraqları bar. Cıyılış azağında da isä rezolyutsiä qabul itelde.
Landış Xarrasova


text:
Yäşlär ictimağı palatasınıñ tä’sir itü köçe arta
Däwlät Şurası räise urınbasarı Rimma Ratnikova, 5nçe martta bulğan palata utırışında çığış yasağanda, şul yaqnı bilgeläp ütte. Şul xätle köçle ul xäzer, zurlar parlamentında da tä’sir itep, deputatalarnıñ eşen totqarlıy ala dip, däğwä dä belderde ul. Eş şunda. Däwlät Şurası utırışlarnıñ bersendä deputatlar «Yäşlär turındağı qanun»nı qabul itärgä telägän ide dä, ämma Yäşlär eşläre ministrlığı, äle yäşlär palatası üz fikeren äytmäde, dip alarnı tuqtattı. 90nçı yıllarda qabul itelgän «Yäşlär turındağı» qanunğa, zamanalar üzgärü säbäple, tözätmälär kertü kiräk buldı. Yäşlär palatası üzläre turındağı qanunğa tözätmälär äzerlärgä dip, inde berençe utırıştan, ütkän cäydän alındı. Yäşlär, buldırğan qädär tözätmälär dä äzerläde. Ämma nigäder alar haman da kertelmäde. Soñınnan, qanunnıñ xäzerge xaläte belän Yäşlär eşläre ministrlığınıñ qänäğät tügel ikäne açıqlandı. Rusiä däräcäsendä Yäşlär eçläre ministrlığı bulmağanğa kürä, bu ölkädän Mäskäwdän vertikal töşmi. Şuña Tatarstan ministrlığı täñgälläşterü barışında, beterelüdän qurqa. Şuña yäşlär turındağı qanunğa yäşlär ministrlığı üzen kertterep, üzeneñ xoquqi nigezen nığıtırğa teli. Yäşlär palatası bu tözätmäne yaqlap çıqtı. Annan arı qanunğa yäşlär oyımalarına 30 dan olıraq keşelär kerä ala, yäşlärgä taşlamalı kredtlar birü häm başqa şundıy matdälär dä xuplaw taptı.
Yäşlär ictimaği palatası ministrlıq äzerläp birgän patriotik ruxta tärbiäläw programması belän dä tanıştı. Ul programma, asılda, yäşlärne xärbi-patriotik ruxta tärbiäli bulıp çıqtı. Mäsälän anda, qar desantı, cirlänmägän soldatlarnı kümü eşe, Ciñüneñ 60 yıllığın zurlap bilgeläp ütü, «Zarnitsa» digän xärbi uyın ütkärü, suğışta qatnaşqannarnı xörmätläw, armiä saflarında xezmät itüneñ uñay yaqların kürsätü, su astı köymälärendä xezmät itüçelär belän mäktäp balaların oçraştıru häm başqa şundıy çaralar qaralğan. Milli çaralar programmada bik az külämdä qaralğan häm kübesençä, Tatarstan tatar belän bergä, başqa küp sanlı millätlärneñ tuğan yortı digän ruxta ütkärergä täqdim itelä. Programma belän tanışqaç, yäşlär, xärbi tärbiä belän genä çiklänmiçä, Watannı yaratu töşençäseneñ başqa yaqlarına iğtibar birergä täqdim itte. Patriotik tärbiä eşe belän maxsus respublika üzäge şöğellänergä tieş bulaçaq. Ministrlıq wäkilläre andıy üzäk bik kiräk dip ışandırğaç, palata äğzäläre, yaña oyışma buldıru täqdimen xuplap çıqtı. Yäşlär ictimaği palatasınıñ axırğı qararında, yäşlärne patriotik ruxta tärbiäläw däwlät programmasınıñ ütäleşe öçen byudjettan aqçanı bülep birüne sorarğa, rayonnarda cirle patriotik tärbiäläw programmaların buldırırğa, tärbiä birü üzäklären oyıştırunı tizlätergä digän täqdimnär kertelde. Şulay uq, palatanıñ qararında, yäşlär oyışmalarına Ciñüneñ 60 yıllığın bäyräm itüdä qatnaşırğa, digän çaqıru da kertelde. Cuyılışta tağın Rusiä däwlät Dumasınıñ yäşlär palatası başlığı Denis Gribov häm Federatiä Şurası qarşındağı yäşlär parlamentları assambleyası citäkçese Larisa Sinyäkova da qatnaştı. Alar yäşlärne aktivraq eşläp, tizräk säyäsi köçkä öylänergä çaqırdı.
Bikä Timerova.


text:
Könyaq Osetiä yanında Rusiä tınıçlıq saqçıları belän Gruziä xärbiläre arasında bulğan xäl Mäskäw belän Tiflis arasındağı kierenkelekne tağın da arttırdı.
Xäbärlärgä qarağanda, kiçä kiç Rusiä tınıçlıq saqçıları maşinası Tsxinvali yanında cirle görci maşinasına bärelgän. Gruziä politsiäse tınıçlıq saqçılar maşinasın üz qullarına ala başlağaç berniçä säğätkä suzılğan qarşılıq kilep tuğan.
Bügen Gruziä saqlanu ministrı İrakli Okruaşvili Rusiä tınıçlıq saqçılarınıñ ul töbäktä yörü röxsäte bulmağan dip alarnıñ ğämälen ğäyepläp çıqtı. Ministr qulğa alınğan maşina barı tik räsmi ğafu ütenüdän soñ ğına qaytarılaçaq dide. Rusiä tınıçlıq saqçıları başlığı Marat Qoläxmätov Gruziä maşinalar bäreleşüdän soñ töbäkkä xärbi bülek kiterüe belän solıx kileşüe şartların bozdı dide. Bügen Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili bu xäl turında Gruziä üz mänfäğätlären yaqlıyaçaq, ämma üz mänfäğätlärenä zıyan kiterergä mömkin härtörle radikal çaralardan tıyılıp qalaçaq dide.


text: Bagram. Äfğanstandağı amerikan ğäskäriläre urnaşqan şuşı töbäktä sişämbedä, cirle qorallı törkemnär arasında bäreleşlär qabınıp kitte. Quşma Ştatlar xärbiläreneñ matbuğat wäkile Roger King süzlärenä qarağanda, Bagramdağı hawa nığıtmasın saqlağan amerikan köçläre bügen irtän, barı tik ber çaqrım ğına yıraqlıqta yaqınça 14 märtäbä tuptan atu oçrağın terkägän. King, bu tirä-yündäge törle qorallı törkemnärneñ üzara köräş alıp baruwın çağıldıra digän faraz belderde, läkin alarnı isemläp atamadı. Äfğanstan cireneñ zur öleşe başqala Qabultan tış, üzara doşmanlaşqan cirle xärbi citäkçelär tarafınnan kontrol itelä.


text:
Pändeşämbe könge tapşuıbızda bez Britan jurnalı Jane’s İntelligence Digestıñ ike öleştän torğan yazmasınıñ berençesen birdek. Bugen anıñ ikençe öleşe ,BDB illärendä 11sintäberdän soñ terrorğa qarşı kürelgän çaralar turında söylämäkçebez. Bu çaralar tik terrorist törkemnärneñ tudırğan qurqınıçqa qarşı ğına tügel, ä politik oponentlar şulayuq töbäktäge aftoritar rejimnarnı tänqitläüçelärgä qarşı da qullanıldı
Jane’s İntelligence Digest nıñ Russie , BDB vä terrorizm isemle mäqaläse bolay başlana: Ütkän yılnıñ aprelendä Qırğızstanda xalıqara terror, dini ekstremizm häm etnik separatizm qurqınıçlarına qarşı ‘könyaq-anti terror-2002’isemle künegü ütkärelde. Küpkenä küzätüçelär qaraşınça bu qurqınıçlarnıñ zur öleşe uylap çığarılğan närsälär genä. Künegü älbättä Russieneñ Moldova, Azerbaycan häm Gruziedä separatizmnı yaqlauın çitkä qaqtı. Kötelmägän närsä tügel. Russieneñ BDBda terrorğa qarşı inisiativaları , Prezident Putinnıñ aftoritar , sentralist däwlät qaraşın nığıtqan başqa eçkä zakonnar belän maqtaldı. Noyäber ayında kiñ küläm mäğlümät çaraları qanunına kertelgän tözätmälär , mätbuğatta anti terror operatsieläre turında mäğlümät birüne çikli. Çeçnäneñ mätbuğatqa yabıluı, Russie köçläreneñ Çeçnädäge bäğersezlekläre turında mäğlümät birüne tuqtatu mäqsatın quya. Terror belän köräş turındağı zakonğa kertelgän östämä anti terror operatsiese waqıtnda üterlegännärneñ mäyeten yaqınnarına qaytarunı tıya. Putin aprel ayında ilneñ wazığiäte turındağı çığışında Russiedä extermizm belän terrorizmnı bertigez däräcägä quya. İlbaşı terrorizm belän ultra millätçe törkemnär arasında turıdan turı elemtä kürä. Extremizmğa qarşı köräşü zakonı ütkän yılnıñ iyünendä qabul itelde . Qanunda ekstremizmğa bik kiñ añlatma birelgän , anda terrorizmğa qarşı çaralar açıqlana, şulayuq qayber bilgele aktivlıqlar tıyıla. Bu qanun Russiedä liberal säyäsätçelärne nıq borçı, çönki zakon Putin administratsiese qaraşlarına turı kilmägän demokratik partiälärgä qarşı da qullanıla ala. Qanunnı şulayuq tınıç demonstratsie oyıştıruçalarğa qarşı da qullanu mömkinçelege bar. Russiedä törkemnärne ekstermist dip tamğalau ällä ni qıyın bulmasa da, Putin eleke sovet respubliklarında ütä millätçe yäğni Russie yaqlı törkemnärne yaqlarğa däwam itä. Kremlneñ ike törle ülçäü qullanuınıñ in yaxşı ürnäge Vladimir Linderman. Latvia xakimiätläre , extermist törkem dip bäyälägän Pobeda-nıñ citäkçese Lindermannıñ üzenä qaytarıluın taläp itep kilä. Pobeda Russieneñ Bolşewik partiäse belän berektäşlek tözegän. Linderman häm Pobedanıñ başqa 3 äğzası qoral, şartlağıçlarğa iä bulu häm Latviada terror höcüme oyıştıru plannarına qatnaşı buluda ğäyeplänsä dä, Russie alarnı kire cibärmi. Ämma dikäber ayında Dania xakimiätläre çeçen wäkile Axmäd Zakayevnı Russiegä qaytarunı kire qaqqaç . Mäskäü şau-şu kütärgän ide. Zakayev äle Britaniedä. Mäxkämä Russieneñ taläben tikşerä.
11sintäberdän soñ anti-terror kampanie BDB illärendä eçke repressie öçen qullanıla. Terror, ekstremizm häm başqa aktivlıqlarğa qarşı äzerlängän yaña qanunnar xakimiätlärgä oponentların izü, qısu mömkinlegen birä. Misal öçen Belarusta dikäber ayında parlament nıñ terrorğa qarşı suğışta qabul itkän
yaña qanun ildäge mätbuğat ireklegen bötenläy beterä.Terrorğa qarşı operatsieneñ citäkçese , operatsie barğan töbäktä mätbuğatnıñ da aktivlıqların qarap baraçaq. Yaña qanun anti terror operatsielärgä qatnaşqan iminlek köçlärenä legal imunitet birä. Yäğni alar , eşlägän eşläre öçen cavapqa tartılmayaçaq.
Üzäk Aziedä taliban häm Al Qaidağa qarşı suğışta AQŞnıñ töp berektäşe bulğan Üzbäkstan , terrorğa qarşı xalıqara doşmanlıqnı üzendäge islamçı xäräkätne bastıru öçen qullana. Bu islamçı törkem çın terror törkeme . Ämma prezident İslam Karimov AQŞ raslağan anti terror kampaniene üz oponentlarına qarşı da qullana. Xökümät röxsät birgän mäçettän çittä ğıybadät qılğan här möselman qulğa alına ala, xökümät raslağan imamlar ğına väğäz söyli ala. Şulay itep meñnärçä üzbäk däwlätkä qarşı aktivlıq , yäki konstitutsion tärtibne bozuda ğäyeplänep, qayberläre 20yıldan artıq törmä cazasına xökem itelde.İminlek köçläre ğäyeplänüçelärneñ yaqınnarın da qulğa ala. Dikäber ayında Qırğızstan belän Qıtay terrorğa qarşı paktqa qul quydı. Qıtaylar Xinjang aftonom töbägendä uygur separatizmına qarşı Üzäk Azieneñ yaqlauın teli älbättä . Xalıqara cämäğätçelekneñ terrorğa qarşı köräşen , Peking etnik azçılıqlarnı izü qısu öçen forsat dip qarıy. Jane’s İntelligence Digest atnalığınıñ ‘Russie, BDB , terrorizm isemle yazmasında menä şundıy fikerlär äytelgän
Färidä Xämit, Praga


text:
Bush, uñışsızlıqlarğa qaramastan, tışqı säyäsäten däwam itteräçäk
AQŞ prezidentı G.Bush sişämbe könne Kongressnıñ urtaq utırışında ilneñ wazğiäte turında yıllıq çığışın yasadı.İlbaşı çığışında aktiv tışqı säyäsäten däwam itäçägen belderde. Bushnıñ alıp barğan tışqı säyäsätneñ qayber aspektları säbäple amerikannnar arasında anı yaqlaw kimede. Läkin Prezident izolatsionizm häm protektionizm cälep itüçe bulıp kürensä dä, ul sonğı çiktä töşenkelek häm qurqınıç belän tämamlana ala dip äytte.
Barlıq doşman häm duslarıbız belsennnär ki,AQŞları dänyadan çigenmiäçäk häm ber qayçan da ibliskä birelmiäçäk.
Ul izolatsionizmnıñ yalğan räxätleklären kire qaqtı.Alıp barğan tışqı säyäsät häm 5 ay elek bulıp alğan Katrina afätenä qarata administratsiäneñ sülpän mönäsäbäte säbäple 2005. yıl Bush öçen ber dä yaxşı yıl bulmadı. Fiker beleşülär anıñ reytingınıñ sonğı ike ayda 40% tiräsendä buluın kürsätä. Annan başqa Bushnıñ ber yıldan birle dönyada demokratiäne cäyelderü öçen alıp barğan tırışlıq -bigräk tä yaqın könçığışta Washington telämägän näticälärgä kiterde. Ütkän atnada İzraelne yuq itü mäqsatın quyğan Hamas oyışması Fälästin saylawlarında bik zur uñışqa ireşte. Bush çığışında elek äytkänne qabatlap İzraelneñ yäşäw xoquqın tanığançı Hamas belän eş itmiäçäkbez dide.
Bushnıñ kiçäge notığında zur yaña plannnar turında süz bulmadı.Anıñ iğlan itkän inisiativalar bik tıynaq häm eçke eşlärgä qarıy Misal öçen pensiä, meditsina yardäme , mäktäplärdä fän häm matematikağa kübräk ähämiät birü, alternativ energiä çığanaqları öçen kübräk tikşerülär ütkärü.Bush Amerikanın, dönya iqtisadında yarışçanlığın saqlap qaluı öçen, import itelgän, yışqına dönyanıñ totrıqsız urınınnan satıp alınğan neft bäylelegennän qotılu waqıtı citkän dide.Ul alternativ energiä çığanaqları şulsanda neftkä almaşqa etanol östendä kiñ külämle tikşerülär ütkärergä çaqırdı .Häm prezident 2025nçe yılda yaqın könçığıştan import itelgän neftneñ 75%ın ethanol belän qaplau bezneñ mäqsat bulıp tora dip söyläde
G.Bush ber waqıtlarnı '' zolım quçarınıñ ber öleşe'' dip atağan İranğa da tuqtaldı. Atom tikşerüläre alıp bara başlağan İran atom qoralı eşläw mäqsatın quya dip borçılğan Yevropa häm AQŞ anı BMO İminlek şurasına tapşırırğa äzerlänä. Bush İrannıñ andıy arsenalı buluına röxsät itelmäskä tieş äytep , bolay dip däwam itte:
Bu kiçne turıdan turı İran watandaşlarına möräcäğät itergä röxsät itegez. Amerika sezgä ilegezgä xörmät belän qarıy.Bez sezneñ üz kiläçägegezne saylaw hem iregegezne qazanuğa xärmät itäbez.Bez könnärneñ bersendä irekle häm demokratik İran belän in yaqın dus bulunı ömed itäbez.
G.Bush xalıqara terror, Äfganstanda Taliban, Ğıraqta al Qaidağa qarşı köräş däwam itäçäk dip söyläde.New York Courtlandta Däwlät Universitetında säyäsi fännär professorı Robert Spitzer süzlärençä, terrorğa qarşı iminlek mäsäläsen Bush üze häm Respublikannar Partiäse belän bäyli Amerikannar Ğıraq suğışın yaqlamasalar da Bush häm Respublikannarnıñ iminlek mäsäläsenä birgän ähämiätkä yuğarı bäyä birä. Bu möhim çönki noyäber ayında Senatnıñ öçtän ber öleşe häm Wäkillär Palatasındağı 435urınğa saylawlar ütäçäk.
Respublikannar här ike urında da äle bik az östenlekkä iä.Ämma ğomumän prezident partiäse bu saylawlarda uñışlı bula almıy, çönki ilbaşı yañadan saylawlarğa qatnaşa almıy.Spitzer, Bush üze häm partiäseneñ terrorğa qarşı köräşen azsızıqlap ul Respublikannarnıñ Kongresstağı xälen yaxşırtırğa tırışa di. Qayber küzätüçelär Bush ilneñ wazğiäte turındağı çığışında tışqı säyäsätkä qağılmas dip kötkän ide. Çönki amerikannarnıñ zur öleşe añıñ tışqı säyäsäten yaqlamıy. Yäğni Ğıraq Hamasnıñ ciñep çığuı kebek eşlär.. Läkin Spitzer Bush bu mäsälälärgä tuqtalmasa ide, xatanı qabul itü bulır ide dide färidä xämit


text:
Title News
«Ğäcäp xäl, ällä tatar xalqında yäş buın bötenläy yuqmı?Uylap qarasañ, tanış-beleşlärneñ balaları, onıqları da bar kebek. Alaysa nigä soñ tatar xalqınıñ kiläçäge turındağı mäs’älälär kütärelgän forumnarda sin yuq? Tatar konsertlarına da ölkän buın yöri. Sin bezneñ yazuçılar, rässamnar belän oyıştırılğan oçraşularğa da barmıysıñ, kürgäzmälärdä dä kürenmiseñ. Ällä Sin, inde 20-30 yäştä buluıña da qaramastan, ata-anañ öçen ällä haman da bala, ictimaği faydalı eşlär öçen ölgerep citmägän zatmı? Dörestän dä, Sin nindider maqsatsız, bitaraf, säyäsätne añlamawçı, xättä üz tarixıñnı da naçar belüçe bulıp toyılasıñ» (Şähri Qazan)
ayıruça Prezidentnıñ ber süzenä yunältä. Ul anda «Tatarstan konstitutsiäsendä tatar xalqı digän süzneñ yuqqa ğına kertelmäwen, çittäge qärdäşlärebezgä yärdäm kürsätü öçen büdjetta aqça qaralu mömkinlege xaqında äytkän bulğan. ЗBeздa ПoBoлжbя gäzite şuşı uq fikerne däwam itep, çittäge tatar mäs’äläläre belän şöğıllängän vitse-premyer wazıyfasınıñ kertelüe mömkin, respublika tatar eşmäkärlärenä «Tatarstan» säwdä yörtların tözärgä yärdäm itäçäk, dip xäbär itte. Tatar matbuğatında, şulay uq, latin grafikasınf ğämälgä kertergä röxsät itmägän qanun xaqında da borçu tulı çığışlar bu atnada da dönya kürde. Mädäni Comğa gäziteneñ «Tuğan tel» quşımtasında «Däşmi qala almıym» digän yazma urın aldı. Quşımtanıñ möxärrire İldar Nizamov bolay di anda. «Tağın latin yazuı xaqında süz alırğa mäcbürbez. Can da tartmıy, qul da barmıy. Hiç kiräksez, buş süz ikänen belä torıp, waqıtıbıznı, gäzit urının israf itäbez. Tik nişlämäk kiräk, bezne, çınnan da, mäcbür itälär: RF Däwlät Duması 5 iyündäge utırışında Rusiä Federatsiäsendäge milli respublikalarda däwllät telläre yazuı tik kirill alfavitında ğına bulırğa tieş, digän tözätmäne kertte. Ana telebezgä tağı da ber astırtın höcüm! Tatar tele üz asılın saqlıy alsın öçen, bügen aña iñ qulayı latin yazulı alfavit ikäne bernindi şik-şöhbäsez, bäxässez buluğa da qaramastan, xalıqqa, cämäğätçelekkä şuşı xaqiqätne tanıttırmasqa, inde tanıy başlağaç, ğämälgä aşırırğa niçek tä yul quydırmasqa mataşular berse artınnan ikençese yabırılıp qına tora». İldar Nizamov bu mäqäläne yazuın, däşmi qala almawı belän añlata. Bügen awızğa su qabu - ul älege cinäyätçel «tözätmäne» qabul itkändä törle säbäplär tapqan bulıp, tawış birgändä «qaçqan» yäisä «bitaraf» bulıp qılanğan, şulay itep öslärennän cawaplılıqnı töşerergä azaplanğan deputatlar safına basu bulır ide, dip fikerläre belän urtaqlaşa İldar Nizamov Mädäni Comğa gäziteneñ «Tuğan tel» quşımtasında. Latin grafikasın tıyu teması urıs telle gäzitlärne dä bitaraf qaldırmadı. İnde xäbär itkänebezçä, Tatarstan qanunnarın mäxqämägä birgän, «suveren» xaqimiätlärneñ tırnaq astınnan ker ezläwçe, suverenitiet töşençäsen önäp betermäwçe jurnalist Lev Ovrutskiy, latin grafikasın yaklaw eşenä kereşte. Şuşı atnada MockoBckий KoMcoMoлeцnıñ Tatarstandağı quşımtasında, «bu Duma eşe tügel-3» digän çirattağı yazma dönya kürde. Gäzit möxärrire äytüençä, älege tözätmä belän qänäğät bulmıyça, redaksiägä xat yullağan keşelärneñ sanı inde ber meñgä citkän ikän. Gäzittä berniçä xattan özeklär basılıp çıqtı. Şunısı qızıq, berniçä millättäşebez, latin grafikasın tıyuğa mönäsäbät belderep, fikerlären urıs telendä latin xärefläre belän beldergän. Mäsälän, Mäskäwdä yäşäwçe Marat Däwlät-Kildeyevnıñ häm Ankarada yäşäwçe Säğit Xäyrineñ iğlannarın latin xäreflären belgän härkem uqıy ala. Däwlät-Kildeyeev bolay dip yazğan anda. «Dumanıñ bu aksiäse tatarlarnı qarşı çığarğa etäräçäk häm Rusiäneñ cimerelgän könen yaqınaytaçaq. Mäsälän, milli azçılıqnı izgän Rusiägä xalıqara oyışmalarda urın tabılmayaçaq. Yäğni, Rusiädä yäşäü däräcäse haman da şulay tübän bulıp qalaçaq». Mölekov İskändär Marat ulı da redaksiägä xat cibärgän. Annan ber özek belän bez dä tanışıyq. «Çınnan da, bezgä närsäder bulğan. Massaküläm psixoz. Rusiä totalitarizmğa taba bara. Bu barıbız öçen dä, urıs, tatar, yähüd häm çuwaş öçen dä qurqınıç. Bu şunıñ işäräse. Bez, demokratiä öçen berdäm köräşergä tieş. Demokratiägä qurqınıç yanıy häm moña Duma deputatları gäyeple. Tatarstan wäkillärenä oyat bulırğa tieş». Gäzittä basılğan başqa xatlar da, äle genä uqıp kitkän fikerlär belän awazdaş. Ğomumän, bu çarağa başqa jurnalistlar da, mäğlümät çaraları da teläktäşlek kürsätä. Pecпyблиka TaTapcTaH gäzite Lev Ovrutskiynıñ kisken fiker belderüe häm şuşı çaranı oyıştıruı xaqında üz uquçılarına xäbär itte. Anda basılğan mäğlümätlärgä qarağanda, Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin, «Bu Duma eşe tügel» digän aksiäne qıyu adım dip atagan häm ixtiramğa layıq, dip äytkän bulğan. BocToчHый эkcпpecc gäzitendä çığıp kilüçe häm tatarlarğa bağışlanğan «Tatar ğasırı» quşımtası Rafael Xäkimneñ «Kem sin, tatar?» digän mäqälälär şälkemenä qaytawazlar bastırdı. Gäzit xezmätkärläre yazuınça, älege mäqäläne tikşerü kübesençä internet säxifälärendä alıp barılğan. Şuşı fikerlär belän kübräk uquçılar tanışsın dip, xäbärçelär alarnı gäzittä dä bastırıp çığarğan. Mäsälän anda, Äğdäs Borxanovnıñ xatına küz salırğa bula. Ul anda Rafael Xäkim qızıqlı ğına mäqälä yazğan, ämmä anda tänqit utına totarlıq urınnar da bar, dip yaza. Çallı şähärendä yäşäwçe Salawat avtornıñ möselman xatın-qızlarnıñ kienü räweşenä tel tiderüen ğafu itä almıy. Tübän Kamada yäşäwçe Färit Zahidullanıñ çığışı başqalar belän çağıştırğanda külämleräk. Bu çığışnıñ avtorı, Rafael Xäkimneñ cädidçelek turındağı süzläre belän kileşmäwen äytä, islam tarixı, mäğrifätçelek xaqında tirän belem bulmawında gäyepli. Latviädä yäşäüçe millättäşebez Maris ta, Rafael Xäkim mäqäläsen uqığan häm annan soñ şundıy qaynar çığış yasağan. «Rafael Xäkim ber-bersen aşaw sıfatın, tatarlarğa ğına xas, dip yaza. Bu millätkä qaramıy, bik küp keşelärgä dä xas. Mäsälän, bezneñ Pribaltikada urıslar, ukrainnar, beloruslar, ärmännär, yähüdlär, polyaklar häm başqalarnıñ berdäm oyışmaları yuq. Alar ber-berse belän talaşıp tuya almıylar. Millätne bülgäläw turında da, avtornıñ fikerläre belän kileşmim. Patşa zamanındağı xökümät belorus häm uqrainnarnı urıs dip yazdırğan bulğan. Sez, şulay uq, başqortlarnıñ möstäqıllegen inqär itäsez. Keräşennär xaqındağı fikerläregezne uqığannan soñ, ğömümän, mäqäläne uqudan taşlap, çitkä quydım. Möstäqıl xalıq bulırğamı, yuqmı, üzläre xäl itsennär». Maris äfändeneñ Tatarstannan çittä yäşäwe sizelä. Ul Tatarstandağı problemalarnı bik añlap betermi kebek, digän tä'sir qala. Ämmä şunısı bäxässez, ul millätneñ yazmışına bitaraf tügel. Şundıy uq tıñğısız, qaynar, yäş keşelärgä «Watan» firqäse citäkçese dä ömet itä. Bu atnada Şähri Qazan gäzite Möxämmät Minaçevnıñ «Qayda sin, kiler buın?» digän mäqäläsen bastırdı. Möxämmät äfände yeget-qızlarnı küz aldında totıp uquçılarğa, “sin”, dip möräcäğät itä. Mäqälädä mondıy süzlär bar. «Gäcäp xäl, ällä tatar xalqında yäş buın bötenläy yuqmı?Uylap qarasañ, tanış-beleşlärneñ balaları, onıqları da bar kebek. Alaysa nigä soñ tatar xalqınıñ kiläçäge turındağı mäs’älälär kütärelgän forumnarda sin yuq? Tatar konsertlarına da ölkän buın yöri. Sin bezneñ yazuçılar, rässamnar belän oyıştırılğan oçraşularğa da barmıysıñ, kürgäzmälärdä dä kürenmiseñ. Ällä Sin, inde 20-30 yäştä buluıña da qaramastan, ata-anañ öçen ällä haman da bala, ictimaği faydalı eşlär öçen ölgerep citmägän zatmı? Dörestän dä, Sin nindider maqsatsız, bitaraf, säyäsätne añlamawçı, xättä üz tarixıñnı da naçar belüçe bulıp toyılasıñ», dip yaza anda Möxämmät Minaçev häm yäşlärne ictimaği eştä qatnaşırğa, üzeneñ «Watan» firqäsenä kerergä çaqıra. Matbuğatta yañğırağan bu çığışlarğa cawap birüçelär bulırmı-yuqmı, çın küñeldän yäki can tüzmägännän, açulanıp, näfrät totıp äytelgän süzlär uquçılar küñelenä barıp citärme yuqmı, kiläse atna matbuğatı kürsäter. Küzätüne Bikä Timerova äzerläde.


text:
Däwlät Dumasında Sember qalası wäkile yuk. Saylawçı ber genä kandidatka da ışanıç kürsätmäde. Xätta ike märtäbä. Buş urınnı tutırıp, çit-yat mäskäwle margarita Barjanova Sember xalqı turında qayğırtıp yöri: taşlamalarnı beterü buyınça xalıq fikeren öyränä.
Cawap birüçelärneñ kübese, Barjanova kebek ük, ciñelleklärne saqlap qalu yaklı. Läkin taşlamalarnı keşe azdıru yäki kimsetü çarası dip sanawçılar da bar. Annan soñ 1941-45-yılğı suğış veterannarı rätenä Çeçenstan suğışında qatnaşqan bixisap “veterannarnıñ” da östälüe şöbhäländerä. Ä alar arasında törlelär bar. Ber desantçı, mäsälän, üzeneñ niqaxsız “xatının” buıp ütergän häm monıñ säbäben xanımnıñ şpion buluı belän añlatqan. Xäzer anıñ belän psixologlar äñgämä alıp baralar, di. Monısı da ğacäp tügel: Çeçen xalqına qarata qılınğan wäxşileklär yaxşı bulğan keşene dä azdırırlıq iç.


text: 14nçe avgustta Ministrlar kabinetında xökümät delegatsiäseneñ Üzbäkstanğa vizitı yomğaqlarına bağışlanğan brifing buldı. Anı Säwdä häm tışqı iqtisadi xezmättäşlek ministrı Xafiz Salixov alıp bardı. Vizitnıñ maqsatları turında süzne ul bolay başladı. Yäğni bu vizit Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ Üzbäkstanğa vizitı häm prezident İslam Kärimov belän oçraşuı näticäse. Mäğlüm ki säyäsi küzätüçelär bu vizitnı Rusiä belän Üzbäkstan arasın uñay yaqqa üzgärtüçe mäğnäwi dip bäyälädelär. Sovetlar Soyuzı tarqatılğannan soñ şaqtıy suınğan aralarnı BDB bulıp berläşergä tırışularda yanlandıra almağan ide. Menä xäzer iqtisadnı, citeşterüne canlandıru- zaman taläpläre elekkege xezmättäşlekne canlandırunı sorıy. İñ berençe çiratta bu üz-ara säwdäne, tovar äyläneşen arttıru. Tatarstan belän Üzbäkstan zamanında tögälräge 1993nçe yılda iqtisadi xezmättäşlek xaqında xökümät-ara kileşü tözegän bulğan. Şul waqıtlarda Tatarstannan Üzbäkstanğa 40 meñ KamAZ avtomobile cibärelgän bulğan. İke arada tovar äyläneşe küpmegä kimüe añlaşılsın öçen, xäzer turıdan-turı ber genä KamAZ satılmawı turında äytü dä citep torır. Läkin Üzbäkstan yullarında äle dä 20 meñgä yaqın KamAZ çaba ikän. Alarğa törle aradaşçılar aşa yılına 10 million dollarlıq zapas agregatlar häm detal’lär satıp alına ikän. Säwdäne canlandırunı yaqlar şunnan başlarğa niätlilär dä. Yılına Üzbäkstanğa 3 yözläp avtomobil' häm kiräkle zapas agregatlar, detal’lär cibärep torırğa. Üzbäkstan da eşne ciläk-cimeş, mamıq tuqımalar cibärü kebek ğadi närsälärdän başlıy. Üzbäkstanda yäşäwçe millättäşlärebezgä häm alarnıñ Tatarstanda yäşäwçe tuğan-tumaçalarına tağın ber yaqın arada tormışqa aşaçaq söyençe. Tizdän Taşkent-Qazan poyezdı yöri başlayaçaq. Älbättä Tatarstan delegatsiäse Üzbäkstanda yäşäwçe millättäşlärebez yazmışı belän dä qızıqsınğannar. Brifingta birelgän sorawlarnıñ da iñ berençese Üzbäkstanda yäşäwçe tatarlar xäle turında buldı. Sovetlar Soyuzı waqıtında anda 600 meñ tatar yäşägän, ä xäzer 400 meñ qalğan. Tuqsanınçı yıllar başında kübese tuğan üskän cirlärenä qaçaqlar bulıp qaytıp kitärgä mäcbür bulğannar. Berençe soraw şunıñ xaqında häm xäzer wäzğiät niçek digän buldı. Xafiz Salixov bolay dide. Yäğni tatarlarnıñ Üzbäkstannan küpläp küçep kitüe Sovetlar Soyuzı tarqalu belän bäyle. Xäzer bu mäs'älädä wäzğiät totrıqlılanğan. Çönki delegatsiä ğomumän Üzbäkstandağı tormış, tözeklek-mullıq, tärtiptän häm çistalıqtan mäcnün bulıp qaytqan. Üzbäkstannıñ däwlätçelege - tele, mädäniäte däräcäse xaqında Xafiz äfände “Azatlıq” radiosına bolay dide. Yäğni Üzbäk tele däwlät tele, ä rus tele qullanışta. Yazu latin imlasında. Delegatsiä citäkçelege mädäni bağlanışlarnı canlandıru xaqında da söyläşülär alıp barğan. Häm yomğaqlap-barlıq ölkälärdä dä xezmättäşleklär, bağlanışlar ber problemağa terälä, ul da bulsa üzbäk somın konvertatsiäläwgä.


text:
Xäydär Saybatal: 1000 tatarnı yasarğa telim
Xörmätle tıñlawçılar, "Qazanım, Qazanım" säxifäsendä bügen sezgä, Qazannan çittä yäşäsä dä bu qalağa ğaşiq bulğan şäxes, tanılğan rässam Xäydär Saybatal turında yazma täqdim itäbez.
Xörmätle tıñlawçılar, "Qazanım, Qazanım" säxifäsendä bügen sezgä, Qazannan çittä yäşäsä dä bu qalağa ğaşiq bulğan şäxes, tanılğan rässam Xäydär Saybatal turında yazma täqdim itäbez. Tatarstanğa qaytu härçaq qızıqlı keşelär belän küreşü öçen ber forsat bulıp tora. Ä inde meñyıllıq tamaşaları aldınnan bigräk tä. Bu könnärdä Qazanğa dönyanıñ törle yaqlarınnan qunaqlar kilä. Aralarında kürenekle şäxeslär dä bar.
Xäydär abıy Saybatal belän izge Bilär cirendä, Sälät cıyınında tanıştıq. Tanılğan ğalimebez Änwär abıy Xäyri, beläseñme bu mäşxür rässamnı, millätäşlärebez sürätlären tarixqa yazıp qaldıru öçen maxsus Qazanğa kilgän, dip tanıştırdı. Ölkän yäştä, läkin ciñel ğäwdäle, köläç yözle ağay yegetlärçä qatı itep qulımnı qıstı. 80 yäşne berniçek birmässeñ! Qazanğa qaytqaç küreşergä kileştek..
Xäydär Saybatal, tanılğan portretlar ostası, grafik. Yartı östäl zurlıqtağı aq qäğäzgä keşe sürätlären töşerä. Barı tik sifatlı qäğäz, qälämnär qullanam, andıy portretlar mäñgelek, di ul. Häm 5-6 ğasır elek yasalıp, bügengä qädär saqlanğan mäşxür rässamnarnıñ eşlären misal itep kiterä.
1923 yılda Qazaxstanda tuğan, Xäydär abıy suğıştan yaralanıp qayta, Peterburda poligrafiä institutın tämamlıy, 3 distä yıl Sänğät Akademiäsendä uqıta, şähärneñ baş grafiğına äylänä. Soñğı 12 yılda Finlandiädä yäşi. Bu ilneñ Altın Tamğa digän maqtaw bilgesenä iä bula.
Qazannıñ Azin bistäsendä, 9 qatlı yortnıñ ber keçkenä fatirda Xäydär abıy bezne tormış iptäşe Älfirä apa belän qarşı aldı. Süz artınnan süz kitte..
(Audio)
Ğömereneñ zur öleşen çittä icat itep, çittä dan qazanğan Xäydär abıy, könnärneñ berendä, üzenä, min xalqım öçen närsä eşlädem soñ, digän soraw quya:
(Audio)
Älfirä apa belän bergäläp Qazanğa yul totalar, moñarçı Qazanda bulğannarı yuq. Tanışlarında tuqtalıp, Yazuçılar Berlegenä kilep kerälär:
(Audio)
Finlandiägä kitkändä üzläre belän 60lap fotosürät alıp kitälär, kübese inde dönyadan kitkän şäxeslärneke. İkençe qaytularına bu şäxeslärneñ dä äzer sürätlären alıp qaytalar. Qazanğa olı büläk itep..
(Audio)
Xäydär abıy şulay eşli dä. Xäzer aña ber tuqtawsız keşelär ağıla. Här portretqa 3 säğätläp waqıtı kitä. Arığaç ber ara tuqtap yal itep ala, qabat kereşä. Älfirä apa yärdäm itä, qäläm oçlıy, kiñäşlär birä. Ul üze dä räsem yasawğa ğaşiq. Şulay bergäläp icat itälär. Ğömümän, bu möläyem parğa qarağanda, möxäbät öçen yäş digän töşençä yuq ikän digän fikergä kiläseñ. Xäysär abıynıñ iñ küp yasağan portretları da, beläsezme kem – Älfirä apa. Işanuı qıyın, läkin ul anıñ meñgä yaqın süräten yasağan. Üze äytüençä, berse dä bersenä oşamağan.
Qazanğa kilgäç isä Xäysär abıy tağın ber tapqır ğaşiq bulğan, bu yulı Qazan qalasına!..
(Audio)
Rässäm häm räsemnär turında radiodan söyläwe ciñel eş tügel. 100 tapqır işetkänçe ber tapqır kürü kiräk dilär bit. Xäyer, Xäydär abıynıñ icatın xäzer Qazannıñ milli muzeyında kürep bula. Tizdän anıñ räsemnärennän tözelgän kitap dönya kürergä tieş. Bu eşne Änwär abıy Xäyri xästärläp yöri. Niätläre tormışqa aşsın.
-Ali Ğilmi


text:
Mäskäw häm Seulda Tönyaq Koreanıñ atom programması turında söyläşülär bara
Küptän tügel räsmi Pxenyan 1994-nçe yılda tuñdırılğan atom programmasın yañartıp cibärüen beldergän ide.
Bügen Seulda Könyaq Korea Tışqı eşälär ministrı urınbasarı Li De-Sik häm Amerikan ilçese urınbasarı Evans Rovere Pxenyanğa basım yasaw yulların tikşerde. Kiläse atnada Waşingtonda Quşma Ştatlar, Könyaq Korea häm Yaponiä qatnaşında, Tönyaq Korea mäsäläsendä oçraşu ütäçäk.
Ul arada räsmi Pxenyan Quşma Ştalarnı Tönyaq Korea tiräsendä şaw-şu quptaruda ğäyepläde. Räsmi xäbärlär agentlığı belderüendä äytelgänçä, älege krizis kötelmägän näticälärgä kiterergä mömkin.


text:
Törkiädä xristian näşriätına höcüm buldı
Bu atnada törek cämäğätçelege ilbaşı saylawları belän mäşğül bulğan ber çaqta Törkiäneñ Malatya qalasında xristian dine belän bäyle basmalar taratuçı näşriät yortına yasalğan xöcüm – kötelmägändä Törkiädäge kön tärtiben üzgärtep cibärde.
Näşriyät yortında eşläwçe qulları-ayaqları bäylängän häm awızları tasma belän yabılğan 3 keşe buğazları kiselep üterelgän. Däwam itelüçe tikşerü qısalarında 10 keşe qulğa alındı. Eçke eşlär ministrı Abdulkadir Aksu, waqiğanıñ böten yaqları belän tikşerelüen belderep, mondıy waqiğalar belän ildä tartqalaşu häm butalçılıq kiterep çığarırğa teläwçelärneñ maqsatlarına ireşä almayaçağına basım yasadı.
Missionerlıq eşçänlegen alıp barğan näşriät xezmätkärläre moñarçı da yanawlarğa duçar buluın belderde. Vilayät başlığı Halil İbrahim Daşöz isä näşriätneñ iminlek oyışmasına yanaw aluları turında xäbär itmäwen häm tän saqçısın soramawın belderde.
Törkiädäge Protestant çirkäwläre berlege başlığı İhsan Özbek jurnalistlarğa yasağan açıqlawında ozaq waqıttan birle rasaçılıq häm xristianlıqqa qarşı näfrät orlıqlarınıñ çäçelüen häm Törkiäneñ zur ber yanaw astında buluın alğa sörde.
Malatyadağı bu waqiğağa rizasızlıq belderep İstanbul häm Anqarada uram cıyınnarı ütkärelde. Üterelgän 3 keşedän ikese xristian dinen qabul itkän törek watandaşı, berse alman ide.


text:
Säyäsi tä'siren arttıru öçen İran mädäni diplomatiäne dä qullana
Martnıñ 24-25endä taciq başqalası Düşämbedä İran, Äfğanstan häm Taciqstan tışqı eşlär ministrlarınıñ ber oçraşuı ütte. Başqa möhim mäs'älälär belän berrättän ministrlar anda bar kiñ farsı dönyası öçen urtaq ber telekanal açu ixtimalın da tikşerde.
Ğasırlar däwamında farsı tele Şäreqneñ şuşı öleşendä üzenä kürä ber "lingua franca" - urtaq aralaşu tele bulıp kilde. Häm ul üz tä'siren äle haman da saqlap kilä.
Taciq tışqı eşlär ministrı Nämruhxan Zarifi, şuşı urtaq proyekt turındağı kileşü İran, äfğan häm taciq prezidentlarınıñ august ayına bilgelängän oçraşuında imzalanaçaq, di, häm:
"Urtaq televidenie üz programnarın şuşı öç ilneñ farsı, dari, paştu, taciq häm başqa tellärendä alıp baraçaq", dip belderä.
Yaña kanalnıñ baş idaräse Düşämbedä urnaşaçaq dip planlaştırılsa da, ul berençe çiratta şuşı töbäktä, bigräk tä Taciqstanda İran tä'siren arttıru qoralı bulaçaq dip farazlana.
1991nçe yılda Sovetlar berlege tarqalıp Taciqstan bötenläy kötelmägändä bäysezlek qazanğannan birle İran anda üz mädäni yoğıntısın nığıtu eşenä şaqtıy ğına aqça salıp kilde. Düşämbedä mädäni üzäk açıp Tähran xökümäte anıñ yardämendä törle fänni, mäğrifäti, ädäbi programnar ütkärä, taciq yazuçıları, jurnalistları, häm başqa zialılar öçen İranğa mädäni säfärlär oyıştıra.
Soñğı yıllarda şundıy säyäxätçelär törkemenä törle ğalimnär, mäktäp uqıtuçıları da östälde. Alarnıñ säfärläre tulısınça İran xökümäte tarafınnan tülänä häm kire ilgä äylänep qaytqaç ta alardan itağätle genä säfärläre turında yulyazmalar yazunı ütenälär.
Moñardan tış, iqtisadi awırlıqlar kiçergän häm citäkçelege höcümçän sekulär bulğan Taciqstanda kitap basu ciñel bulmaw säbäple, taciq ädipläre yış qına üz äsärlären İranda näşer itep kilde. İran yağı şulay uq törle uqu yortlarında irekle İnternet, farsı telendä basmalar bulğan "İran bülmäläre" qordı, ildäge kitapxanälärgä farsı ğına tügel, urıs, ingliz tellärendä dä kitaplar büläk itte.
İrannıñ üz mädäni yoğıntısın cäyelderü tırışlıqları yaña telekanal belän tağın da canlana ala. Ämma berük waqıtta, bu ideä aldan uq üle bula ala digän fikerlär dä şaqtıy.
Alar, tel urtaq bulsa da, İran häm Taciqstandağı yäşäw räweşe şundıy törle ki, urtaqlıq tabası bik awır bulaçaq, digän qaraşqa nigezlänä. Taciqlar İrannıñ qadimi möselman stilen qabul itmiäçäk, Tähranğa isä taciqlarnıñ Könbatış mädäniäte belän mawığuı oşamıyaçaq, dip uylıy yaña telekanal mömkinleklärenä şiklänep qarawçılar.


text:
Soñğı tapqır anda bu çir belän awırıy başlawçı 2 iyündä terkälgän. Ägär dä soñğı terkälüdän soñ 20 kön ütkänçe berkem dä çire turında xäbär itmäsä, awıru kizü bularaq tämamlandı digänne añlata.
Hoñ-Koñda gädäti bulmağan üpkä yalqınsınuınnan 296 keşe wafat bulğan. Barlığı 1700 keşe awırğan.
Kanadanıñ Toronto şähärendä gädäti bulmağan üpkä yalqınsınuınan yäkşämbe könne ike keşe wafat bulğan. Qorbannar sanı biredä 38-gä citkän.
Xalıqnıñ küñelen kütärer öçen şähär xäkimiätläre rok konsert oyıştırğan. Ul konsertqa 70 meñ tamaşaçı kilgän.


text: Ukraina prezidentlığına oppozitsiä namzäte Viktor Yuçenko, anıñ säyäsi köndäşläre äzerlägän "provakatsiälär" qabat saylawlarnı qurqınıç astına quyarğa mömkin dide. Andıy "provakatsiälär" Ukrainanıñ könçığışında plannaştırıla, dide ul, läkin östämä mäglümät birmäde. Bügen Associated Press agentlığına birgän äñgämäsendä Yuçenko "mine ağulaw öçen Ukraina xökümäte cawaplı" digän süzlären qabatladı. Ul räsmilärne "säyäsi üterü" tırışlığında ğäyepläde. Yuçenko belän Yanukoviç arasında qabat saylawlar 26 Dikäberdä üzaçaq. 20 Dikäberdä alar araısnda telebat ütäçäk. Ul arada Ukrainanıñ baş prokuraturası uzğan saylawlarda bulğan xärämäläşülär säbäple, Üzäk saylaw komissiäse äğzaları östennän cinayät eşe açtı.


text:
Tatarstanda çittäge tatarlarnı «Bällür Qäläm» belän büläklädelär
Respublikada ütä torğan «Media-forum» iñ yuğarı noqtasına citte. Pänceşämbe könne, mäğlümat çaraları alleyası açıldı, «Bällür qäläm» jurnalistlar bäygesendä ciñüçelärne büläkläw buldı, Kamal teatrı qarşında «Mäğlümat çaraları» mäydançığı eşläde. Anda respublikada eşläwçe gäzit xezmätkärläre, üz basmaları belän uquçılarnı tanıştırdı, yazılırğa mömkinlek birde, uquçıları belän aralaştı. 19 mayda, tağın, jurnalistlar zarığıp kötä torğan, «Bällür qäläm» bäygesendä ciñüçelärne qotlaw çarası da buldı. Ul Piramida üzägendä ütkärelde. Ciñüçelärne xökümät räise Röstäm Miñnexanov büläkläde, büläk aluçılarnı ministrlar, zur oyışma citäkçeläre, xätta respublika prokurorı da qotladı. Bıyılğı ciñüçelär arasında Tatarstandağı tatar jurnalistikası wäkilläre häm çittäge millättäşlärebez dä bar. Mäsälän, «Tuğan tel» digän nominatsiädä Tübän Novgorod ölkäse, Qızıl Oktäber rayonındağı «Awılım xäbärläre» näşriät yortı eşçänlege öçen, Kamil Fätxullin büläklände. Mäskäwdä çığa torğan «Tatarskie novosti» gäzite xäbärçese Aliä Sabirova da maxsus büläk aldı. Ul gäzitne näşer itüçe eşmäkär İlyaz Möslimov häm «Tatnet yoldızları» bäygesen başlap yörüçe Aynur Sibğatullin da «Media» lider digän nominätsiädä Bällür qäläm aldı. Tatarstannıñ Mäskäwdä wäkillege matbuğat üzäge dä maxsuslaşqan nominatsiädä ciñü yawladı.
Bikä Timerova.


text:
El egemendiginiñ 25 jıldığına oray` uy`ımdastırılğan "Ulı dala Eli - Täwelsizdiktiñ 25 negizi" attı is- şaralar josparınıñ kelesi küni memleketimizdiñ bastı qujatı Konstïtwcïya taqırıbına arnaldı. Qızılorda qalalıq mädenïet jäne tilderdi damıtw böliminiñ uy`ımdastırwımen qaraşa ay`ınıñ 22-juldızında A.Toqmağanbetov atındağı qalalıq mädenïet üy`inde "Ata Zañım - qıran bïik tuğırım" taqırıbında lekcïya koncert ötti.
Şara prologpen aşılıp, el arasında ädildigimen xalıqqa tanımal bolğan qazaqtıñ äy`gili Töle bï, Qazıbek bï, Äy`teke bïdiñ bey`nesinde Ata Zañdı ulıqtay`tın öleñ şwmaqtarı oqıldı. Munan key`in lekcïya koncerttiñ alğı sözi qalalıq işki sayasat böliminiñ basşısı Qwanış Januzaqovqa berildi. - Täwelsizdigimizdiñ negizgi tiregi Ata Zañımız - demokratïyalıq, zay`ırlı, quqıqtıq jäne älewmettik memleket qalıptastırwğa äser etkeni ay`qın. Täwelsizdiktiñ 25 jıldığı ayasında atalıp ötkizilip jatqan şarağa barlığımız asa ülken jawapkerşilikpen qarawımız qajet. Biz elimizdiñ ajıramas qundılıqtarı retinde Twımızdı, Eltañbamızdı jäne Änuranımızdı tanısaq, onı qorğay`tın bizdiñ Ata Zañımız jäne şekaramız. Täwelsizdikke qol jetkizgen jıldardan beri Elbasımızdıñ alğa qoy`ğan maqsat-mindetteriniñ jüzege asırılwı Ata Zañımızdan taray`tın normalardıñ nätïjeliligin jäne öz deñgey`inde orındalıp jatqandığın körsetedi, - dedi Qwanış Qwantqanulı. Merekelik şarada Qorqıt ata atındağı Qızılorda memlekettik wnïversïteti "Qazaqstan tarïxı" kafedrasınıñ professorı, tarïx ğılımdarınıñ kandïdatı Merwert Añsatova taqırıp töñireginde bayandama oqıdı. Jastardıñ boy`ına patrïottıq tärbïeni siñirwge bağıt- talğan bayandama barısında eldiñ ötkeni men keleşegine qatıstı oy`ın jetkizdi. Elimizdiñ bastı qujatı sanatalın Ata Zañnıñ märtebesine toqtaldı. - Ata Zañ bizdiñ elimizdiñ damwına er- kindik beredi.
Damw qarqının bizdiñ Sır elinen de anıq körwge boladı. Osıdan 25 jıl burınğı Qızılorda men qazirgi kelbeti müldem eki bölek. Qazirdiñ özinde bizdiñ oblıs Qazaqstan boy`ınşa örkendep kele jatqan aldıñ qatarlı ay`maqtardıñ biri. Munıñ barlığı da bizdiñ bolaşağımızda degen senimniñ bar ekendigin körsetedi. Al, bolaşaqtıñ seniminiñ negizi ol bizdiñ - Ata Zañımız. Mına otırğan jastar - sender Ulı dala Eliniñ täwelsizdigin arı qaray` jalğasıtırıp, onı mäñgilik el etip qalıptastıratın muragerisiñder, - dedi Merwert Añsatova bayandama soñında. Qazaqstan Respwblïkası Täwelsizdi- giniñ 25 jıldıq merekesine oray` uy`ımdastırılğan keş A.Toqmağanbetov atındağı qalalıq mädenïet üy`i änşileriniñ patrïottıq taqırıpta şırqalğan koncerttiñ bağdarlamamen qorıtındılandı.


text: Ğiraq räsmiläre birgän mäğlümatkä qarağanda polisiä kiemendäge qorallanğan keşelär bügen İskändäriä şähärendä başlanğıç mäktäptäge 5 şiği uqıtuçını häm maşina yörtüçesen atıp ütergän. Başqalada intixar höcümendä kimendä 10 ğiraqlı häläk bulğan. Yul buyında bulğan şartlawlarda 3 amerikan xärbie ülgän. AQŞ xärbi köçläre bu atnada Bağdadtdağı Äbü Ğraib törmäsennän totqınnarnı çığara başladı. Barlığı bu atnada meñgä yaqın keşe irekkä çığarılaçaq. Totqınnar Ğiraq räsmiläre üteneçe nigezendä Ramazan ayı başlanuı uñayınnan çığarıla.


text:
Üzäk Aziä: Familiä üzgärtü turında bäxäslärdä qatnaş tarix çağıla
Moñarçı dөnyağa Emomali Raxmonov bularaq tanılğan Taciqstan prezientı mart ayında üzeneñ isemen Emomali Raxmon dip üzgärtte, sover çorında ruslardan kergän ov quşımçasın qısqarrtı. Raxmon başqa taciqlarnı da üz ürnägenä iärergä çaqırdı. Ämma Rusiä matbuğatında, Taciqlarnıñ üz tamırlarına qaytuın agressiv millätçelek dip bäyäläwçe yazamalar çıqtı.
"Ägär dä Taciqstanda bu elekke traditsiälärgä qaytu däwam itsä, min monı bu il өçen iñ yaxşı yul bulaçaq dip uylamıym. Taciqstan xäzer küplär şөğellängän borınğı qıymmätlärgä qaytu tügel ä cämğiätne zamançalaştıru turında uylarğa tieş. Ilne açığraq itü, alğa kitkännärgä yaraqlaştıru turında uylarğa kiräk. Belüebezçä, bu inde beräwne dä räncetmi, Taciqstan bik ük alğa kitkän il tügel" dide Malashenko.
Malaşenko xätta Taciqstannıñ kiläçäk adımı ruslardan kertelgän kiril älifbasınnan ğäräp imlasına qaytu bulırğa mөmkin di. Imla mäsäläse inde küptännän Taciq ğalimnäre häm säyäsätçeläre arasında qatı bäxäslärgä säbäp bulğan mäsälälärneñ berse.
Malaşenko bu elekke Sovet respublikalarında barğan tamırlarğa qaytu küreneşeneñ ber çağılışı di. Ämma Üzäk Aziäneñ başqa illärendä familielärdäge rus quşımçalarınna arınu alay uq kiñ cäyelmägän. Isemnärdän –ov –ovalarnı qısqartu anda Sovetlar Berlege cimerelgännän soñ küp kenä yazuçılar, jurnalistlar, häm başqa sıyalılar tarafınnan nıq xuplap alına.
Ämma soñğı arada familiä üzgärtülär nıq kimegän. Üzäk Aziä illäreneñ barısında da isem üzgärtü rөxsät itelä. Tik küplär bu eş artıq mäşäqätle häm küp waqıt taläp itä diep familiäsen üzgärtergä barmıy.
Üzbäkstanda sotsiolog Bäxtiär Isabekov familiäsen rus quşımçasınnan arındırırğa telägän bulğan. Ämma artıq mäşäqätkä kitkännän soñ bu eşne taşlağan.
"Familiädän -ov quşımçasın alıp anıñ urınına -zadä kebek üzbäk quşımçaasın quyarğa teläsäñ bik küp tөrle dokumentlar taläp itälär. Bu bik qatlawlı eş" dide Bäxtiär.
Qazaxstanda sovet çorına qädär bulğan familiälärne qaytaruçılar küp tügel. Ämma küplär yaña tuğan bäbiläreneñ familiälären rus quşımçaların өstämi genä yazdıralar, çөnki bu өstämä qäğäz eşläre yäki өstämä tüläw taläp itmi.
20 yäşlek qazax studentı Isatay Qorğanbayev "-ov yäkie -ev buluı berni tügel. Familiäñ teläsä nindi bula ala. Bernindi ayırması yuq. Minem өçen bu barıber. Närsäse bar. Yarar, kiläçäktä kiräk bulsa, bälki üzgärtermen. Älegä isä, kem kemneñ nindi eşe bar. Prezidentnıñ üzeneñ dä iseme Nursoltan Nazarbayev" di.
Şul uq waqıtta Qıtay yäki Tөrkiädän küçep qaytuçı qazaxlar, küräseñ cirle xalıqtan ayırılıp torırğa telämiçä üz familiälärenä rus quşımçaların өstägän.
Tөrkmänstanda qayber yazuçılar häm jurnalistlar pasportlarında rusça familälären qaldırsalar da psevdonim bularaq çın tөrkmänçä familälälären qullanalar.
Qırğızstanda 1990 yıllarda rus quşımçaların uulı, qızı yeki tegin kebek qırğız quşımçalarına almaştırğannarnıñ qayberläre xäzer kire sovet çorındağı familiälärenä qayta.
Xätta Taciqstanda da härkem dä isemeneñ taciqça yañğırawın bik telämi. Şokircan Xäkimov isemle advokat häm säyäsätçe moña qomaçawlawçı bik küp qarşılıqlar bar, bu taciqstan bürokratiäseneñ astın-өskä kiterä ala di.
"Pasport häm terkäw xezmätlärendä eşläwçe räsmilärneñ kübese bu mäsälädä niçek eş itärgä ikänen өyrätergä tieş. Monnan tış xөkümät monı büdjetqa өstämä açqa eşläw өçen ber säbäp itep qullanaçaq" di Xäkimov.
Raxmon şulay uq ata-analarnı yaña tuğan balaların terkägändä alarnıñ familiälärenä quşımçalar өstämäskä çaqırdı. Ämma xoquqıy häm finans säbäplärennän küp kenä taciqlar sovet çorına qädärgä isemnärgä qaytırğa bik telämäskä dä mөmkin.


text:
Rusiä armiäsendä wahşilek – qıynalğan yeget ayaqlarsız, censi äğzasız qaldı
Rusiäneñ xärbi uqu yortında ber yegetneñ wahşilärçä köçlänep, axır çiktä ayaqları häm censi äğzaları kiselü waqiğası bar ilne tetränderde. Xärbi prokuror monı üz ğömerendä kürgän iñ wahşi cinayät dip atadı. Xoquq yaqlawçılar isä bu oçraq Rusiä armiäseneñ çın xaläten çağıldıra, dip bedlerde.
Yaña yıl kiçendä ber törkem qart soldatlar yäşlärne kimsetü tamaşası oyıştırğan. Rusiä armiäsendä mondıy ğämällär dedovçina dip atala. İñ nığı Andrei Sıçevqa eläkkän, anı qıynağannar, köçlägännär, säğätlär buyı çügäläp utırırğa mäcbür itkännär, şul arada ayaqlarına tipkälägännär. Näticädä qan yulları qısılğan, häm bu gangrena başlanuğa kitergän. Ayağında basıp tora almaslıq xälgä citkäç kenä, Ğinwarnıñ 4ndä anı tabip qarağan. Tağın 3 könnän operatsiä yasağannar. Axır çiktä tabiplar yegetneñ ayaqların häm censi äğzaların kisergä mäcbür bulğan.
Rusiäneñ mäglümät çaraları bu waqiğanı şuşı atnada bäyän itte. Häm ul şunduq xärbi citäkçeläregä barıp citte. Läkin Saqlanu ministrı İgor İvanov başta waqiğanı kimetep kürsätergä tırışıtı. "Anda ber citdi närsä bulmağandır, yuq isä miña xäbär iterlär ide" dide ul çärşämbedä. Comğada isä "Ni öçen bez bu turıda Mäskäwdä 2 kön elek kenä işettek. Bu mäsxärä xällär yaña yıl kiçendä bulğan. Bezeñ ofitser-generallarğa berençe soraw şul – ni öçen alar 25 kön buyına bu turıda xäbär itmägän" dide.
İvanov bu xällärne tikşerergä färman birde, häm 7 keşeneñ inde qulğa alınuın xäbär itte. Cir-öste ğäskärläre başlığı general Aleksi Maslov Çiläbegä kilde. Saqlanu Ministrlığı Çiläbe tank mäktäbeneñ kiläçäktä taratıli ixtimalın xäbär itte.
Xoquq yaqlawçılar monıñ belän genä qänäğät tügel. Soldat Anaları komitetı başlığı Valentina Melnkiova Saqlanu ministrı İvanovnıñ üzen urınınan kitergä çaqırdı. Xoquq yaqlawçılar yegetkä aşığıç yärdäm kürsätmägän xärbi citäkçelärgä kisken tänqit belderä. Yegetneñ anasına da alar berençe operatsiädän soñ ğına xäbär itkän.
Xoquq yaqlawçılar - bu oçraq tikşereler, ğäyeplelär xökem iteler dip ömetlänä, tik monıñ belän genä dedovçinanıñ betäçägenä ışamıy. Soldat Anaları komitetı başlığı Valentina Melnkiova "Bu tikşerüdän ni fayda. Yarıy, qulğa aldılar, xökem ittelär, di. Alar monda tikşergän arada, başqa urında meñlägän keşe mäsxärä itelä bit," dide.
Soldat Anaları komitetı mäglümätenä kürä, armiädäge mondıy xällärneñ 80 protsentı ğömümän xäbär itelmi. Xäbär itküçelär dä qorbannarnıñ tuğannarı, tabiplar, xoquq yaqlawçılar.
Salqanu Ministrlğı mäglümätenä kürä uzğan yılda qıynaludan 16 xärbi ülgän. Xoquq yaqlawçılar isä bu san küpkä kübräk di. Räsmi sannarğa kürä, 2005 yılda Rusiä armiäsendä 276 keşe üzenä qul salğan. Bernindi bäreleşsez, tınıç şartlarda ülüçelär sanı – 857.
Ali Gilmi


text:
Qazaqstan başqalasınnan alınğan xäbärlärgä qarağanda, anda tanılğan üzbäk ruxanıyı, milläte belän tatar Ğabdelräfıyq Timerbayıv qulğa alınğan. Üzbäkstannan qaçırğa mäcbür bulğan Timerbayıv Berläşkän Millätlärneñ qaçaqlar idaräse aşa yün başında qaçaq statusı alğan ide. Xalıqara qanunnarda qaralğança, mondıy statusqa iä keşe polisia tarafınnan ezärleklänä almıy.
BMO idaräseneñ Almatıdağı wäkile Sezär Dyubouñ üz oyışmasınıñ Timerbayıv belän oçraşırğa teläwen ütenep Qazaqstan xakimiatenä möräcäğät itüen belderde.
“Timerbayıvnı qulğa alunı añlatunı sorap bez Qazaqstannıñ tışqı eşlär ministrlığına möräcäğät ittek. Alar bezgä kiläse atna başlarında cawap biräçägen äytte. Bez bu cawap uñay bulır dip ömetlänäbez”,- dide Sezär Dyubouñ.
Xäzer 33 yäştä bulğan Ğabdelräfıyq Timerbayıv Äzbäkstanda abruylı din eşleklese sanala. Anda terrorğa qarşı köräş sıltawı belän ruxanílar ezärleklänä başlağaç, ul Qazaqstanğa qaçıp kitergä mäcbür bulğan ide.


text:
Boris Yeltsin wafatına qarata yaqtaşları mönäsäbäte
Gubernator Eduard Rossel Boris Yeltsinnı Sverdlovski ölkäse häm böten Rusiä üseşe öçen üzennän binihaya zur öleş kertkän mäşhür säyäsätçe, böyek citäkçe dip atadı. “Anıñ bu tormıştan kitüe minem öçen tirän tetränü genä tügel, olı şäxsi qayğı da”, - dip belderde Rossel. Gärçä, uylap qarasañ, Eduard Rossel Ural respublikası tözü ideyäse belän yanıp yörgän yıllarda aña ayaq çaluçı da, ölkä citäkçelegennän azat itüçe dä Boris Yeltsin ide. Bu quätle, “awır ülçämle” ike säyäsätçe arasındağı mönäsäbät berqayçan da ğadi bulmadı. Şuña qaramastan, Eduard Rossel Boris Yeltsinnıñ olı abruyın härwaqıt tanıp kilüen belderde.
Ğomumän alğanda, Boris Yeltsinğa qarata bulğan mönäsäbät Ural keşeläre arasında bik qarşılıqlı buldı. Bigräk tä anıñ tuğan awılı – Sverdlovski ölkäse, Talitsa rayonı Butqa digän cirdä mäşhür yaqtaşların bik iskä alırğa yaratmıylar. Äle isän çağında uq anıñ belän ğorurlanu digän närsä kürenmi ide. Boris Yeltsin elekkege Sverdlovski şähärendä üzenä säyäsi ürlär yaulıy başlağan yıllarınnan uq awıldaşların onıtqan digän süzlär küp buldı. Menä xäzer dä, anıñ tuğan awılında qalğan berdänber yaqın keşese – ike tuğan ir tuğanı Stanislav Glebov Mäskäwgä märxümne kümü seremoniäsenä barmayaçağı turında açıqtan-açıq belderde. “Ülgän-ülgän inde. Bu awır xäbär bulsa da, bezgä ciñelräk bulıp kitte. Eşlägän cinayätläre öçen sud aldında cawap birergä ölgermäde – şunısı ayanıç”, - dip cawap birde ul jurnalistlar sorawlarına.
Xalıq arasında Çeçnya suğışı, teraktlar, ber ğayıpsezgä qoyılğan qannarnıñ näq menä Yeltsin idarä itkän waqıtqa turı kilüe arqasında anı cinayätçe dip atawçılarnı oçratırğa bula. Ämma kürenekle säyäsätçelär bilgeläp ütkänçä, berençe prezident Boris Yeltsinnıñ idärä itü waqıtı bik qatlawlı yıllarğa turı kilde. Cämğıätneñ iñ köçle üzgäreş yıllarında ul xalıqqa iñ citmägän, iñ qaderle äyber – ireklek birde, dilär alar. Ul irekne faydalana almawçılar küp buluı, anısı inde ikençe mäs''älä. “Tirän krizisqa batqan ilne sazlıqtan çığaru öçen küpme ixtıar köçe, küpme aqıl, küpme ziräklek kiräk bulğandır. Ni genä dimäsennär, tormıştan köçle politik, ğadi bulmağan şäxes, böyek üzgärtep qoruçı kitte”. Yekaterinburg şähäre uramında oçrağan keşelärdän soraştıru waqıtında küplär şulay dip cawap birdelär.
Fäwiä Safiullina,Yekaterinburg


text:
Ul xalıqtı fatirźar menän täemin iteügä bäyle. Administrativ yul menän bıl nizağ köylände tiergä bula. Hüź Başqortostan prezidentı qaramağındağı torlaq töźölöşö fondınıñ "Svoimi rukami" oyoşmahı xaqında bara. Bıl oyoşma mutlaşıuźar yulı menän xalıqtan 350 million hum aqsa urlağan. Bınan tış, oyoşma bötönläy käräkmägän käñäştär ösön xalıqtan 40 million hum aqsa yıyğan. Rizahıźlıq beldereüselär üźźäreneñ sirattağı yıyılışında yañı yetäkse haylap quyźı. Ul fond yetäksehe urınbasarı Vener Safin. Respublikala äle 1 kvadrat metr torlaqtıñ urtasa xaqı 20 meñ samahı. Küpläp torlaq töźögän fond astında eşlägän oyoşma torlaq töźölöşö ölkähendä alıp barılğan säyäsätkä yetdi zıyan kiltergän. Nizağtı köyläügä prezident xakimiäte yetäksehe Radiy Xäbirov üźe qısıldı. Şulay itep, barıhı la paysılar fayźahına xäl itelde. "Svoimi rukami" oyoşmahınıñ elekke başlıqtarı misät häm başqa dokumenttarźı yañı yetäkselekkä tapşırırğa teyeş. Qanunhıź yıyılğan aqsalar qaytarılıp birerme yuqmı - unıhı bildäle tügel.
Rämzit Äbüläyev, Öfö


text:
Sverdlaw ölkäse: Tatarstanğa täräzä açıldı
Bu könnärdä Sverdlaw ölkäseneñ tatarlar tuplanıp yäşi torğan yegerme ber awılında Tatarstanğa täräzä açıldı. Ölkädä yäşäwçe milli canlı, igelekle tatar yegetläre, Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı belän berlektä tatar awıllarında berär sputnik teleantenna häm televizor komplektın urnaştırdılar.
TNV sputnik telekanalı tapşıruların kürsätü öçen caylanğan älege komplektlar xalıq kübräk cıyıla torğan urınnarda, yäğni mäsälän, mäktäplärdä, klublarda, kitapxanälärdä, xätta qayber awıllarda mäçettä quyıldı.
Krasnoufim qalasınıñ üzendä tatar xalqınıñ iñ küp cıyıla torğan urını çäyxanä dip taptılar. Qalanıñ näq üzägendä urnaşqan tatar çäyxanäse xalıq arasında bik tanılğan urın. Biredä öçpoçmaq, bäleş, qıstıbıy kebek tämle milli rizıqlar belän genä sıylap qalmıylar, tatarça, üzebezçä itep aralaşıp utırırğa da urın bar. Çäyxanägä nigez saluçılar – Krasnoufim tatarları milli-mädäni moxtariäte räise Räsimä Safina häm rayon möselmannarı cämğiäte räise Rafail ağa Safin anı bik kürkäm, nurlı itep yasaw öçen küp köç tükkännär. Xäzer biregä çäy eçep, gäpläşep alırğa dip kilgän keşelär räxätlänep Tatarstan tapşıruların da qarıy ala.
Bäyäk Tüz awılı keşeläre komplektnı mäçetkä quyunı kiräk dip taptılar. Awılda klub häm kitapxanä bik taşlandıq xäldä, mäktäp yartı kön genä açıq bula. Ä inde üz qulları belän salınğan mäçet işekläre biredä awıldaşlar öçen härwaqıt açıq.
Urta Bäyäk, Raxman awıl kebek zur awıllarda görläp eşläp torğan kitapxanälär bu eşlär öçen qulay kürende. Ğomumän, antennanı qayda urnaştıru mä’säläsen här awıl citäkçese üz üzençäleklärenä qarap çişte.
Bu eşneñ başlanğıçında Yekaterinburgta eşläp kilüçe “Milli Media-Xolding”nı ğämälgä quyuçı tatar eşmäkärläre Rinat Sadriev, Rinat Askarov, Al''bert Afzalov tordılar. Ütkän cäy Qazan şähärendä Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı räise Rinat Zakirov belän oçraşqan waqıtta alar kongress tarafınnan bu eştä yaqlaw taptılar. Sverdlaw ölkäsendä urnaşqan qırıqlap tatar awılınıñ härbersendä dä urtaqlaşıp berär komplekt quyarğa kileşelde.
Äytkän süz – atqan uq, digändäy, bu yılnıñ başında “Milli Media-Xolding” ciñ sızğanıp eşkä totındı. İñ berençe eş şul uq tatar awıllarınnan çıqqan, tormışta üz yulın tapqan igelekle tatar yegetlären barlawdan başlandı. Urta Bäyäk awılınnan Rawfan Sälimov, Marat Galiev, Röstäm Yosıpov, Quyan awıldan Röstäm Gabdraxmanov, Bäyäk Tüzdän Tañsur Magasumov, Raxmanquldan İl''yas Tahirov, Tübän Äridän Bulat Xösäyenov, Tabanlı Küldän Damir Miftaxov bu eşkä bik teläp quşıldılar. Şunısı quanıçlı, tuğan cirlärenä tögäl yärdäm kürsätä alu, yaxşılıq eşläw, awıldaşlarınnan räxmät süzläre işetü bu yegetlärne aldağı könnärdä izge eşlär başqarırğa tağın da därtländerde. Bügenge köndä alarnıñ kübese “Milli Media-Xolding” citäkçeläre başlağan küp kenä proektlarda qatnaşırğa äzer ikänleklären belderdelär.
Un awıldağı sputnik teleantenna komplektı Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı yärdämendä quyıldı. Awıl xalqı öçen ör-yaña bulğan bu närsäne añlatıp çığu öçen, “Milli Media-Xolding” citäkçeläre antenna quyılğan awıllarda xalıqnı cıyıp, sputnik teleantennalarnı täqdir itü kiçäläre oyıştırdılar.
Tatarstan televideniese tapşıruların tatar yäşägän här yortqa citkerü proyektında äle bu berençe adım ğına. Awıllarda kabel'' suzu yäki retranslyatorlar urnaştıru bügenge köndä bik zur çığımnar taläp itä torğan eş. Andıy mömkinçelek kilep çıqqançı, bügen televizion tapşırularnı kümäk qaraw belän qänäğätlänergä turı kilä. Küp kenä awıllarda qayber qızıqlı tapşırularnı tasmağa yazdırıp, TNV tapşırularınnan fil''moteqa kebek äyber buldıru turında da süz alıp barıla. Tapşırular programmasın här keşegä citkerü öçen ölkä gazetasında yäisä rayon gazetalarında internet çeltäre arqılı aldırıp bastıru turında kileşü tözü östendä dä eş alıp barıla. Xäzerge waqıtta awıl xakimiäte başlıqları bu komplektlarnıñ tözeklege häm saqlanuı öçen cawaplı keşelär buldıru östendä eşlilär.
Ni genä bulmasın, berençe adım inde yasaldı. Bügenge köndä “Milli Media-Xolding” citäkçeläre aprel'' ayınnan başlap tağın un awılğa sputnik teleantenna komplektların quyu östendä eş alıp baralar.Fäwiä Safiullina, Yekaterinbur


text:
Yevropada yäşeren törmälär tabılmağan
"Törmälär buluına yuridik dälillär yuq, şulay uq cirle räsmilärgä mäğlüm bulğan nindi dä bulsa totqarlaw üzäkläre buluına da dälillär yuq. Şulay da bu yünäleştä bik küp işärä bar, alar tikşerü eşen däwam itü kiräklegenä dälil bulıp tora."
Noyaber ayında amerikan agentları Al Qaida äğzase buluda şiklänelgän totqınarnı Könçığış Yevropadağı törmälärdä tota, digän ğäyepläwlär bulğan ide. Şunnan soñ Yevropa Şurası üz tikşerüen başladı. New Yorkta urnaşqan Human Rights Watch oyışması, mondıy törmälärneñ Romaniä häm Polşada bulu ixtimalı turında beldergän ide. Bu illär ikese dä eşkä qatnaşı buluların kire qaqtı. Yäşeren törmälär Yevropadağı keşe xoquqları qanunnarın bozır ide.


text:
Qazanğa Altın Urda xäzinäse qayttı
Rusiä şähärläre arasınnan barı Qazanda ğına Ermitaj üzäge bar xäzer. 23nçe avgustta şuşı mädäni üzäk, Qazan Kremlendä eşli başladı.Anda tağın Altın Urda çorına bağışlanğan kürgäzmä eşli başladı.
Ermitaj däwlät muzeyı citäkçese Mixail Piotrovskiy, jurnalistlar aldında çığış yasap, Üzäktä mondıy kürgäzmä 1000 yıllıq ber tapqır bula, dip belderde.
Qazan Kremleneñ Yunkerlar uçilişesı binası xäzer, «Däwlät sänğät üzäge» dip atala. Şuşında Qazan Ermitaj üzäge dä eşli başladı. Üzäk häm Ermitajdan qaytqan Altın Urda xäzinäläre kürgäzmäse tantanalı töstä açıldı. Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev, Peterbur gubernatorı Valentina Matveenko, Ermitaj muzeyi citäkçese Mixail Piotrovskiy häm başqa räsmi qunaqlar qatnaştı.
Altın Urda tarixına bağışlanğan kürgäzmägä 800läp arxeologik tabıldıq, mädäni yädkärädän tora. Alarnıñ 700-ze Peterburdağı Ermitaj üzägennän kilgän, qalğanı başqa Rusiä muzeylarınnan cıyılğan. Şulay itep, Altın Urda çorı sawıtları, tabaqları, bizänü äyberläre Azov, Ästerxan,Volgograd, Mäskäw Kremle, Voronej, Sarıtaw, Ufa, Peterbur muzeylarınnan cıyılğan. Bu cıyılma, maxsus Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlap tuplanğan. Qazandağı kebek Ermitaj üzäkläre tağın London, Amsterdam, Las-Vegas şähärlärendä genä bar.
Qazan-Ermitaj üzäge Altın Urda kürgäzmäse uzğannan soñ da, eşläyäçäk. Anda Ermitaj, Peterbur, dönya mädäniäte , Könçığış häm Könbatış tarixlarına bağışlanğan uqular, şulay äyberlär alıp kilep, başqa kiñ külämle kürgäzmälär ütkärü kötelä. Altın Urda tarixına bağışlanğan notıqnı, sişämbe könne irtän, Mixail Piotrovskiy yasadı. Anıñ Altın urda çorı tarıxın niçek itep bäyäläwe häm ğomumän Ermitaj xäzinälärneñ Qazanğa yaqınayu belän tatar ğalimnäre qänäğät qaldı. Bu xaqta mäsälän, Qazan däwlät universitetı professorı, tarixçı-ğalim Mirqasim Usmanov äytte. Mirqasim Usmanovnıñ äytünä qarağanda, başqa ğalimnärdän ayırmalı bularaq, Mixail Piotrovskiy borınğı möselman mädäniäten yaxşı belä häm aña xörmät belän qarıy torğan şäxes. Matbuğat oçraşuında Ermitaj citäkçese Mixil Piotorvskiyğa, Qazannı Altın Urda dawamçısı itep sanıysızmı, dip soradılar. Ul, äye, Qazan ğına tügel, böten Rusiä dä Altın Urda däwläteneñ däwamçısı», dide ul.«Altın urda. Mädäniät häm tarix.» digän kürgäzmädä XIII-XV ğasır äyberläre cıyılğan. Anda taştan uyılıp yasalğan acdaha sınnarı, altın yögertelgän qorallar, Taqtamış xanı yarlığı, Urta häm Qara diñgez yulları xaritası, mongol ğäskäriläre kiemnäre häm başqa şundıy unikal äyberlär belän tanışıp bula. Altın-Urda çorına bağışlanğan kürgäzmä kiläse yılnıñ may ayına qädär eşläyäçäk.
Bikä Timerova.


text:
Yevropa Berlege summitı aldında qıyın problema tora. Küpçelek mäs''äläse
12-nçe Dikäberdä Brusseldä Yevropa Berlegeneñ tarixi summitı açıldı. Anı tarixi dip atap bula , çönki anda berlekneñ berençe konstitutsiäse qabul itelergä tieş. Ämma , läkin, kompromiss tabılmağan xäldä, anıñ näticäsez tämamlanuı da ixtimal. Töp bäxäs qarar qabul itü öçen zarur bulğan küpçelek häm nindi ilneñ küpme tauışqa iä buluı turında bara. Germaniä belän Fransiä, İspaniä belän Polşa azıraq tauışqa riza bulmağan xäldä, konstitutsiäne blokadalau belän kisätälär.
Audio
"Bez Konstitutsiä telibez , läkin ul nigezle bulırğa tieş "
dip belderde. Yevropa Komissiäseneñ italian prezidentı Prodi dä bu pozitsiäne yaqlap kiçä bolay dip belderde.
Audio
"Yevropa Şurası Summitı Yevropanıñ integratsiäseneñ kiläçäge öçen cavaplı , şul säbäple möhim häm qätği qarar qabul itäräg tieş. Bez telägän Yevropa Konstitutsiäseneñ qabul itelüe öçen yaxçım balanslı konpromiss tabarşa kiräk. yarım-yirtı kompromiss belän protsessnı tämamlau belän täväkkälek itä almıybız."
Summittan elek Britaniä premiere Blair, Fransiä prezidentı Şiraq häm Germaniä kanslerı Şröder oçraşıp söyläştelär. Summit ike kön dävam itärgä tieş. Korrespondentlarnıñ belderüenä qarağanda, şuşı vaqıt eçendä kompromissqa ireşelmägän xäldä, anıñ Yäkşämbedä dä dävam itüe mömkin. Läkin, kompromiss tabılmağan xäldä, summitnıñ konstitutsiäne qabul itmiçä tämamlanuı da mömkin.
Färit İdelle, Praga.


text:
Qazanda zämhärir suıq
Düşämbe irtäsendä Qazanda temperatura minus 31 däräcädä ide. Urını – urını belän annan da salqınraq. Aldağı könnärdä salqın 40 gradusqa qädär artaçaq dilär.
Mäktäplärdä uqular tuqtatıldı, Qazan – Yuğarı Oslan, Qazan – Çıta kebek marşrutlarda avtobuslar qabınmaw säbäple, xäräkät tuqtaldı. Şähär transportınıñ yartısınıñ kübräge genä yulğa çığa aldı. Ğädättän tış xällär xezmäte, cılıtqıç cihazlar belän qullanğanda saq bulırğa yanğın çığarmasqa çaqıra. Seber yaqlarında -30, -40 gradus ğädäti bulıp sanalsa da, İdel – Ural yaqlarında hawanıñ dımlılığı başqaçaraq, şuña kürä salqın monda awırraq kiçerelä.
Salqın buluğa qaramastan, ictimaği – säyäsi tormış tuqtalmıy. Amur ölkäse gubernatorı Leonid Korotkov üzeneñ öç urınbasarı belän Qazanğa kilep, mondağı iqtisadi täcribäne öyrände.
Sişämbe kiçke säğät 11 dä Çallığa “Daqar 2006” avtomobil'llär yarışınnan, 7 tapqır şuşı bäygedä ciñüçe bulıp çıqqan Vladimir Çağin ekipajı häm öçençe urınnı alğan Firdäwes Kabirov ekipajı qaytıp töşäçäk. Kamaz maşinaları salqında ğına tügel, Afrika essesendä dä çıdamlı bulıp çıqtı.
Rimzil Wäli


text:
Aydar Xälim - “Sez belämsez qaya barğannı...”: “Bezneñ zaman geroe” turındağı fikerläre
Näq şuşı könnärdä, ğinwar urtasında kürenekle şağir, prozaik häm tärcemäçe Şäyxi Mannurnıñ tuuına 100 yıl tula. Bu uñaydan Mamadış rayonında 14-15 ğinwarda “Şäyxi Mannur könnäre” ütkärelä. Comğa könne yazuçılar berlege räise Foat Ğalimullin citäkçelegendäge delegatsiä Mamadışqa kitte. Kem soñ ul Şäyxi Mannur? “Anıñ icatı nindi qiblağa qarağan, ul nindi yañalıq kertkän?-digän sorawlarğa cawapnı ölkän buın birä alsa da“ yäşlär öçen andıy sorawlar açıq qala. Yazuçınıñ yubiley çaraları turında mäğlümatnı kiläçäktä sezgä citkererbez.Ä menä waqıt häm anıñ qaharmannarı turında söyläşü härwaqıt kön qadağında. “Azatlıq” radiosınıñ matbuğat küzätülärendä “Qazan utları” jurnalınıñ “Bezneñ zaman geroe”säxifäsendä barğan bäxäs turında daimi räweştä söylänelde. İnde yaña yılğa kerdek. Ä zamananı, anıñ geroyların añlaw haman da qıyın. Şäyxi Mannur kolxoz tözü zamanında ğazaplanğan Ğayccän babay turında poema yazğan, Musa Cälil turında roman icat itkän. Ul da barlıq sorawlarğa cawap birälmägänder, möğayın.Ä bügenge qaharmannar, bügenge ideallar turında kem äytep birä ala? Ğädättä iñ qaynar temalarğa totına torğan şağir häm publitsist Aydar Xälim Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosına kilep üzeneñ fikerlären äytte. >“Bez, däwläte häm üz bank-, internet sisteması bulmağan tatar cämğiäte globalizm häm anıñ näticäläre turında uylıy başlarğa da ölgermägän buluıbızğa qaramastan, inde anıñ qolına äwereldek. Ğadi genä añlatqanda, närsä ul- globalizm? Ä menä närsä:Tabiği baylıqlarıñ yuridik yaqtan sineke, läkin faktik yaqtan - sineke tügel. TV neñ- formal' yaqtan sineke, ul sineñ salım aqçasına eşli-ämma faktta, andağı seks-bomba programmaları belän - sineke tügel.... İdel sineke - ämma sin anıñ yarlarınnan quılgansıñ.İgen sineke –, anı sin üsteräseñ, ämma orlıqları- imperiä ambarlarında. Mäçetläreñ urınında - çirkäw, qaberlekläreñ urınında –xәrçäwnä. Kükrägeñdä - köçläp tağılğan täre...” Sez Aydar Xälimneñ fikerlären, üzeneñ tawışınnan “Sez belämsez qaya barğannı”dip isemlängän tänqidi xezmätennän alınğan özektän tıñladığız. “Qazan utları” jurnalınıñ 2004 yılda “Ädäbiätebezdä bezneñ zaman geroe” säxifäsendä bäxäs barğan ide. Bu bäxäsne bıyıl “Qazan utları” jurnalınıñ berençe sanında Aydar Xälim däwam itäçäk. “Qazan utları”jurnalınıñ berençe sanı aldağı atnada uquçılarğa barıp ireşäçäk. Ä matbuğatqa küzätü tapşıruları bıyıl azraq üzgärtelep, ğädättägeçä şimbä könnärdä däwam ittereläçäk.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr Qazan.