text:
18/2) ALTIN BEŞİK
Yayin Tarihi 11 Haziran, 2009
Kategori TÜRK VE DÜNYA DESTANLARI
ALTIN BEŞİK
Çok eski zamanlarda yer yüzünde, cennetten kovulan Adem daha yaratılmadığı zaman, Kırım’da insan desen insan değil, ruh desen ruh değil, cin taifesi adında bir şeyler yaşıyormuş.
Cin taifesi birkaç cinsmiş. Bir kısmı yerle göğü yaratan Allah’a ibadet ediyor, O’nun birliğine inanıyormuş. Bir kısmı da O’nun birliğine iman etmeyen cin taifesi imiş.
Kırım dağlarının bir tarafında yalı boylarında Allah’a kulluk eden Allah cinleri yaşıyormuş. Onlar Allah’ın emirlerini yerine getiriyor, peygamberlerin sünnetlerini icra ediyor, beş vakit namaz kılıp, Rabbî Taala’nın verdiğine şükrediyorlarmış.
Kırım dağlarının öbür tarafında da cinler yaşıyorlarmış. Onlar Allah’ın birliğine iman etmiyor, emirlerini yerine getirmiyor, Allah’ın düşmanı olan iblisin yolundan gidiyor, onun emirlerini yerine getiriyorlarmış, iblis kendini onlara Allah diye tanıtmış, o taifeyi hak yolundan saptırmış.
Allah cinleri bağlar, bahçeler yapıp, buğday ekiyor, keten dokuyorlarmış. İblise inanan cinler yabanî dağlarda yaşıyor, koyun besliyor, karaca avlayarak geçiniyorlarmış. Bu iki cin taifesinin her ikisinin de hanları varmış. Bunlar aralarında uzlaşmıyor, sık sık savaşıyorlarmış. Birbirlerinin topraklarını alıyor, ineklerini götürüyorlarmış. tarla işlerini bozuyorlarmış. Bundan dolayı, aralarında çok kanlı savaşlar oluyor, birbirlerinin köylerini, şehirlerini yakıyor, bağ bahçelerini harap ediyorlarmış. Pek çoğunu öldürüp, bir kısmını da esir alıyorlar, memleketlerine getirip acımadan çalıştıriyorlarmış. Allah cinleri iblisin cinlerinden nefret ediyor, iblisin cinleri de Allah cinlerini bir kaşık suda boğmak için acele ediyorlarmış. Bu taifelerin hanları da kendi aralarında düşmanmışlar. Birbirini kanda boğmak, intikam almak için fırsat kolluyorlarmış.
Arada yapılan savaşlarda çoğunlukla iblisin cinleri yeniyormuş. Çünkü onlar dağlarda yaşadıkları için daha cesur, daha atik, daha sabırlı haydutlarmış. Onlar avcılıkta Allah’ın cinlerinden daha usta imişler. Allah cinleri ise, toprakta çalışan insanlar oldukları için silah kullanmaya alışmayan, evlerinden çıkmaya korkan, savaş kurnazlıklarını bilmeyen mülayim, sakin bir taife imiş.
İblis taifesinin çok güzel, cesur, keskin genç bir oğlu varmış. O, daha sevginin ne olduğunu bilmiyormuş. Çünkü onun memleketinde, onun genç kalbinde aşk ateşini yakabilecek güzel, ona lâyık bir kız daha yetişmemiş. O yabancı memleketlerdeki güzeller hakkında söylenen masalları seviyor ve can kulağı ile dinliyormuş.
Bu han oğlunun Allah cinlerinden olan hanın sarayında büyüyen bir esiri varmış. Onu dağda kızılcık toplarken çalmışlar. O çok akıllı, namuslu, bilici olduğundan ihtiyarladıktan sonra, han, oğlunu terbiye etmesi için ona emanet etmiş. O, hanın oğluna çeşitli us tahklan, ok atmayı, yüksek yerden atlamayı, ata binmeyi, hızlı koşmayı öğretmiş.
O ihtiyar esir, terbiye ettiği çocuğu çok sever. Ona diğer cinlerin yaşayışları, güzel kızları hakkında her akşam masallar anlatırmuş. İhtiyar adam genellikle esir olan diğer vatandaşları ile gizlice görüşüyor, onlardan memleketi hakkında taze haberler alıyormuş. O, han oğluna kendi memleketinin hanının güzel bir kızı olduğunu söyler. Memleketin bülbülleri dal dala uçup onun dünyada bir benzeri olmayan güzelliğini överek yırlarlarmış.
Han oğlu, düşman esirlerinden han kızım görenlerini evine toplayarak, onlardan onun güle benzeyen yanakları, kalem gibi ince kara kaşları, yıldızlar gibi parlayan siyah gözleri, kiraz gibi kırmızı dudakları, dalga gibi yayılan gür saçları hakkında sorular soruyormuş.
Han kızının güzelliği hakkında duyduğu sözler vasıtasıyla, onun emsalsiz güzelliğini gözünün önüne getiriyor ve yüreği aşk ateşi ile alevleniyormuş. O, han kızını bir kerecik görmek, onun ağzından tek bir söz işitmek ve ona Kırım’da sizin gibi güzel yok, diye söyleme hevesi ile yanıyormuş. Onun bütün aklını fikrini sadece o komşu güzel almış, sadece onun hayaliyle eğlenir olmuş. Onu ne kuracağı tuzak, ne uçan kuşlara nişan alma yarışları, ne de yabanî koşu atlan üzerinde ateşli koşulan, ne de kılıçla savaş oyunları, ne de neşeli konuşmalar, çalgılar, ne de eski savaşçıların anlattıkları masallar, ne de yaşlı annesinin han oğullan ile ilgili anlattığı masallar hiç biri, onun aşk ile dolan kalbini mutlu etmiyormuş.
Han oğlunun yüzünü kara bulutlar sarmış, kimseyle konuşmuyor, her zaman düşünceli, yemeden iç-meden kesilmiş, yalnız tek başına aşkının ateşi ile kavruluyormuş. Babasının en çok nefret ettiği düşmanının kızını sevdiğini, kimseye söylemeye cesaret edememiş. Han oğlunu bu çaresiz dert sarartmış soldurmuş. O, ayakta bir gölge gibi geziyormuş. Gizli sevda, onu, işte bu hale getirmiş.
Yaşlı han, oğlunun bu halini görüp, telâşlanmış. O, oğlundaki bu değişikliğin sebebini sorup anlamaya ne kadar çalıştıysa da hiçbir şey öğrenememiş. Oğlan bu sorulan mezar gibi sessiz, cevapsız bırakmış. Han memleketin en usta falcılarını toplayıp, yıldıznameye baktırmış, çeşitli fallar açtırmış, nazardan korunması için pek çok adama tütsüler yaktırmış, gene de oğlanın derdine bir çare bulamamış.
Han memleketinin en güzel oyuncu kızlarının olgunlaşmış güzel oyunlarıyla, cücelerin şakalarıyla, davul zurna gibi çeşitli çalgılarla eğlendirmek istese de bunlar oğlana hiç tesir etmemiş. O gene eskiden olduğu gibi yüzü asık, gamlı bir halde dolaşıyormuş. Han baba, oğlunun gizli sırrını, bir türlü öğrenmenin yolunu bulamamış. En sonunda yanına en büyük hizmetçisini çağırıp,oğlundaki bu gamın kederin sebebini mutlaka bulma işini havale etmiş. O, han oğlunun her adımını,
konuşmasını takip etse de, onun derdinden hiçbir şey anlayamamış. En sonunda bir akşam uykuya dalan oğlanın yanına gidip, kulağını onun ağzına yaklaştırarak dinlediği zaman, pek çok sevgi ifade eden kelimeleri ve “Ah Zehra, Zehra!” dediği ismi duymuş.
Büyük hizmetçi ile han uzun zaman bu ismin kime ait olduğunu düşünseler de, bir türlü bulamamışlar. Bütün memlekette soruşturmuşlar, fakat bir tane bile Zehra adlı kız bulunamamış. Han meşhur falcıları toplayıp, fal açtırmış.
Yaşlı falcılardan biri, Zehra adlı kızın büyük denizin kıyısında yaşadığını bulup söylemiş. Allah’ın cinlerinden, esirlerden sorarak , onun en kötü düşmanı olan hanın kızı olduğunu anlamışlar. Yaşlı hanın korkusu, artık kızgınlığa dönmüş. Oğlunun bu aşkında kendi tacına, tahtına, memleketine, Allah’ı iblise karşı bir hainlik görmüş. Han oğluna o kızın adını anmak değil, onun hakkında düşünmeyi bile yasaklamış. Eğer ondan vazgeçmezse, lanet edeceğini, hatta karanlık zindana atacağını söylemiş.
Fakat oğlunun yüreği, öyle korkutmalarla sevgilisinin aşkından vazgeçecek yüreklerden değilmiş. Babasının kızgınlığının sakinleşmeyeceğini gören oğlu, kati surette, gizlice baba yurdundan kaçmayı kararlaştırmış. O, âşık olduğu han kızını dünya gözüyle bir kere görüp, hasta yüreğini iyileştirmeyi düşünmüş. Fakat nöbetçi olarak konan bekçileri nasıl kandıracağını çok düşünmüş. Onun bu düşündüklerini uygulayacak sadık yaşlı dadısından başka kimsesi yokmuş. Yaşlı dadı onu kendi çocuğu gibi seviyor, onun her istediğini yapmak için hazır bekliyormuş. Yaşlı esir bir çoban elbisesi bulup getirir. Zifiri karanlık, yağmurlu bir gecede han oğlunun yatağına bir baş yapıp koyar, elbiselerini değiştirerek bir şekilde nöbet tutan bekçilerin yanından geçip giderler. Pek çok karanlık sokaklardan geçip, şehrin kale duvarının yanına gelirler. Yalnız onun bildiği, yer altındaki gizli yolla dağ içine çıkar ve bir mağaraya gelirler. Kaçaklar, buraya çıktıktan sonra, bir dakika durup, bir nefes alırlar. Sonra gene korkunç, sarp yollardan yalnız yabanî keçilerin, karacaların avcıdan korkmadan serbestçe dolaşabilecekleri, yolcu ayağının deymediği. sık dağlardan geçip, yolsuz izsiz kayalardan atlayıp, tırmanarak dolaşmışlar.
Onlar, böylece bütün gece dağın tepesine tırmanıp, sabah olunca yaylanın üstüne çıkmışlar. İki hanlığın sınırı olan yer, bomboşmuş. Burada her iki hanlıktan olan kimseler görünmeye korkarmış. Buna rağmen kaçaklar gündüz dolaşmaktan korkup, akşama kadar karanlık bir mağara içinde beklemişler. Karanlık basar basmaz onlar, gizlice yayladan inerler. Allah cinlerinin bekçi karakolları, avcı barakaları, çobanların iğreti keçe evleri arasından gizlenip geçerek, çoban köpeklerinin saldırısından korunarak, sabaha doğru yalı boyu köylerine inmişler.
Baba yurdundan, kendi vatanından kaçmak kolay olmamış. Fark edilmeden, izsiz dağlardan geçerek düş ülkesine girmek de kolay bir iş değilmiş. Fakat pek çok bekçi ile sarılı olan han sarayına girmek, onun güzel kızını görmek daha da zormuş. Han oğlu saraya girmek için bin bir türlü çareler arasa da, hiç biri işe yaramamış. Bekçiler onu kovar, bekçi köpekleri zavallının üstünü başını yırtar. Yüksek duvarlar, demir kapılar onun yoluna set çekiyorlarmış.
Genç delikanlı üzülüyor, sevgilisinin yüzünü göremediği için çok fazla ızdırap çekiyormuş. Yaşlı dadısı ile ikisi, mutlaka saraya girmek, arzusuna ulaşmak için bir kurnazlık düşünürler. O zaman kadar duyulmamış ilâhiler, kasideler ezberlemeye başlamışlar. Uzun zaman bu türküleri ezberledikten sonra, derviş kılığına girip, her gün sabahleyin han sarayının kapısına gidiyor, Allah’ın büyüklüğünü ve yer yüzündeki halifesi hanın devletini överek gür sesiyle ilâhiler söylüyormuş. Genç dervişin güzel, yanık sesi, türküsündeki yalvarma ve ezgileri en sonunda han kızının kulağına ulaşır. O, her gün belli zamanlarda saray kapısına yaklaşarak gizlice dervişlerin yanık, güzel ilâhilerini dinleyip dönüyormuş.
Bir gün güzel Zehra, babası hana yalvararak, dervişlerin saray camiine gelip güzel ilâhilerini söylemeleri için izin istemiş.
Dervişlerin ilahileri hanın da gönlüne uygun geldiği için, kızının hatırını kırmayıp, saray camiine girmelerine izin vermiş.
İşte, orada gecelerce uykusuz kalıp, hayal kurduğu sevgilisini dünya gözüyle ilk defa görmüş. Çok şaşırdığı için kendini kaybetmeye başlamış. Karşısında duran melek, her türlü düşüncenin dışında, güzellikte benzeri olmayan, hayal ettiğinden kat kat fazla bir dünya güzeli imiş. Han kızı, Zehra da ilâhilerini dinlediği genç dervişin güzel, gür sesinden başka, yamalı fakir elbisesi ile sarılmış yakışıklı, ince belini, ay gibi yüzünü, şahin bakışını, canlı gözlerini, cesur duruşunu fak etmiş.
Aradan biraz zaman geçmiş. Dervişler her gün saray camiine ilâhi söylemek için gelip gidiyorlarmış. Genç derviş yalnız saray bahçesinde ilâhi söylemekle kalmıyor, ok atma, nişan alma, güreş, koşu gibi yarışlara da katılıyor, her yerde, her zaman birincilik kazanıyormuş.
O ülkenin yiğitlerinden hiç biri, güçte, atiklikte, nişan almada bu genç dervişe denk gelmiyorlarmış.
Han ve kızı Zehra, bu derviş kıyafetinin altında memleketini terk etmiş bir asilzade vardır diye şüphelenmeye başlamışlar.
Aradan birkaç ay geçtikten sonra, bir gün ikisi görüşüp, birbirlerine kalplerini açmışlar. Yaşlı padişah bunların isteklerini reddetmenin yolunu bulamayarak evlenmelerine izin vermiş. Bu iki hasretin genç kalplerini tarif edilemez bir mutluluk doldurmuş. Han oğlu, han kızının dinini kabul edip, derviş elbisesini alıp asil zade kılığında nişanlısının huzuruna gelmesine rağmen, asıl neslini, nereden geldiğini saklamış.
Tam bir yılda, hanın kızı Zehra, altın saçlı bir çocuk dünyaya getirmiş. Bunu gören yaşlı han, kendini çok mutlu kullardan kabul etmiş. Kalbi sevinçle dolan han, torununa baba ecdadından miras kalan altın beşiği hediye etmiş. Onun soyundan gelen bütün hanlar, çocukluklarında bu beşik içinde büyütüldükleri için, o mukaddes kabul ediliyormuş.
Bu beşik saf altından yapılmış, fil dişi ile kıymetli elmas, zebercet, zümrüt taşları ile çok ustalıkla işlenmiş imiş. Beşik sallanınca kendiliğinden şirin bir sesle ninni söylüyormuş. Güzel Zehra çocuğunu bu beşiğin içinde uyutmaya başlamış.
Gel zaman git zaman, han kızının İslâm dinini kabul eden bir han oğluna nikâhlandığı haberi, iblis cin . taifesinin hanlığına da ulaşmış.
Han uzun zamandan beri kaybolan oğlunu arasa da, izini bulamıyormuş. Bekçilerini asıp kesse de, bir çok falcıya fal açtırsa da, oğlunun nerede olduğunu bir türlü öğrenememiş. En sonunda han, oğlunun dağlarda ölüp kaldığına inanmış. Oğlunun düşmanı olan hanın kızıyla evlenmesindense, böyle ölümle ölmesinin daha hayırlı olduğu düşüncesi ile huzur duyuyormuş.
Düşmanı olan hanın sarayında yapılan nikâhı, kızının çocuk doğurduğunu işitince, hanın yaşlı kalbi şüphe ateşleri içinde yanmaya başlamış. O, düşman memleketine gizlice adamlar gönderip, hanın kızıyla evlenen gencin kim olduğunu öğrenip gelmelerini emretmiş. Gidenler, gerçekten de düşmanın dinini kabul edip, düşmanların tarafına geçenin, hanın kayıp sayılan oğlu olduğunu öğrenip gelmişler.
Bunu duyan hanın, babasına, vatanına, dinine ihanet ederek kaçıp giden oğluna hıncı daha fazla artmış ve alevlenmiş. Düşman hanın kızıyla evlenerek, ondan san yılan yetiştiren, iblisin dininden dönen oğluna karşı duyduğu hınç gittikçe alevlenmiş. O, oğlunu doğru yoldan saptıran bu Allah’ın cin taifesinin yuvasını kökünden söküp atmaya, hain oğlunu da dala asıp öl-dürmeye kesin karar vermiş.
Han ulemasının tamamını çağırıp divan kurmuş. Onların önüne niyetini koyarak, düşman ülkesini kana boğmak, oğlunun dine, vatana yaptığı ihanetin intikamını almak istediğini söylemiş. Ulemaların bu işte ona yardım edip etmeyeceklerini sormuş. Onlar bunun ucunda yağlı kuyruk olduğunu fark eder etmez, hanın kızgınlığını daha çok arttırarak, askerlerini vereceklerine inandırmışlar.
İblise tapınan hanın ordusu, dağların içinde toplanıp, çadırlar kurmuşlar. Cin ulemaları tarafından kandırılan, kudurtulan hanın ateşli sözleri ile alevlendirilen askerler, düşman toprağına aniden hücum etmişler. Yedi yaz, yedi kış savaşmışlar. Kan nehir gibi akmış. Atların ayaklan altındaki yer inliyor, dağdan inen düşman, canavarlar gibi hücum ederek köyleri şehirleri yıkıyormuş.
Allah’ın cinleri ise, vatanlarını, çoluk çocuklarını, yaşlıları korurken kendilerinin birer kahraman olduklarını gösteriyorlarmış. Yaşlı düşmanla mücadele ederken han askerlerinin başında durup çarpışmış. Cesur delikanlı damadı da başka bir ordunun başında durup, yeni vatanı, karısı, çocuğu uğruna düşman ordusuyla kahramanca savaşıyor, her zaman askerlerin önünde, ilk sırada, en korkulan yerlerde vuruşuyormuş. Dünkü dostları olan düşman askerlerinin üstüne aslan gibi atılıyormuş.
Yazık ki, ölümden korkmaz, ateşten sakınmaz adam, onun ordusunda sadece bir taneymiş. O her yerde bulunamıyor, her yere imdada yetişemiyormuş. O, bir yerde yenerse, başka bir yerde haydut dağlıların kudurmuş köpek gibi hücumlarına dayanamıyor, sıra bozuluyor, askerler geri çekiliyormuş.
O aslan gibi bir bölük askerle düşmanın çadırına hücum ederek içeriye daldığı sırada, yanındaki asker bölükleri dayanamayıp kaçmaya niyetlenmişler. Bundan faydalanan düşman, onu zorla bir dere içinde sıkıştırmışlar. Düşmanın bitmek tükenmek bilmeyen askeri, durmadan geliyormuş. Yüksek kayalardan binlerce ok, taş parçaları, yağmur gibi yağmış. Bu taşlardan biri o büyük kahramanın alnına deyip, onu bir nefeste yere sermiş. Bu taş, hain, zalim babasının eli ile atılan taşmış.
Sevgili liderini kaybeden ordu, düşmanın hücumuna dayanamayarak bozulmuş ve tamamen yok edilmiş. Öldürülen han oğlunun yanına, onu sadık dadısı, sırdaşı, ihtiyar da serilmiş. Bütün cinlerin içine dehşetli bir korku düşmüş.
Artık karşı durmayı değil, sadece kaçıp kurtulmayı düşünüyorlarmış. Kinleri kabaran cin askerleri, yardımsız kalan ülkenin içine sel gibi akıp, köyleri, şehirleri yıkmış bırakmışlar. Karşıları çıkanı asmış, kesmiş, doğramışlar. Taş üstünde taş bırakmamışlar. Çiçek gibi donatılan yalı boyu karanlık hissiz bir sahraya çevirmişler. Esir olanlar kendilerini şanslı sayıyorlarmış, çünkü hiç olmazsa onların canları sağ kalmış.Diğerlerini, çoluk çocuğa varana kadar kırmış geçirmişler.
Biçare cinler nereye kaçıp kurtulsunlar. Diğer ülkelere kaçıp kurtulmak için, denizde gemileri yokmuş. Dağlardaki kaleleri ise düşmanın eline geçmiş. Bütün yollar, düşmanın ülkesine gidiyormuş. Kimse için kurtulmanın imkânı kalmamış. Cinlerin hanı, kız ve torunu ile kalıp bugün Alupka olan yerde, son kuvvetini harcayarak aslanlar gibi mücadele etmiş. Uzun zaman düşman askerleri onu ele geçirmek için yollar aramışlar. En sonunda onu tamamen yok etmek için bir yol bulmuşlar. Ay-Petri yaylasını tepesine çıkarak oradan çok büyük kayaları koparıp aşağıya yuvarlayarak han sarayını darmadağınık etmişler. Düşman askerleri sarayın üstüne o kadar çok taş yuvarlamışlar ki, yer yüzünde sarayda eser bile kalmamış. Onu yerine bugün “xaos” diye isimlendirilen büyük taş yığınları meydana gelmiş. Ay-Petri’den ilk kayalar düşerken sarayın artık yıkılacağım gören yaşlı han, kahrından yana yıkıla gizli yer altı yo-luyla hisar kayasındaki kaleye geçmiş. Biçare han, kendisiyle birlikte kanlı göz yaşlan döken kızı Zehra ile torununu da yanına almış. Bitmez tükenmez zenginliğin içinden sadece en kıymetli, baba hatırası olan altın beşiği almışlar. Zavallılar çok fazla zahmet ve meşakkat çekerek yerin atındaki yoldan kaleye doğru yürümüşler. Bu yol yukarıda gizli bir mağaraya çıkıyormuş. Yerin altındaki yolla kapıya yaklaştıkları sırada bir zamanlar düşmana korku veren kalesinin Ay-Petri’den yuvarlanan taşlar vasıtasıyla yerle yeksan edildiğini gören han, kahrından yanmış yakılmış.
Zalim düşmanlar onları bu gizli yerde görmeyecek, öldürmeyecek, esir olarak alamayacaklar, fakat o biçareler için gizli mağara bir kurtuluş olacak mı?
Her yer harabe haline çevrilmiş, her yer ölülerle dolmuş, kimse mağaranın ağzını açarak onları kurtaramayacak. Hiçbir yardım alamayan bahtsızlar, bu mağaranın içinde açlıktan can çekişerek ölmüşler. Ölecekleri sırada yaşlı han altın beşiğe öyle bir sihir yapmış ki, beşik insan gözüyle görünmez bir hale gelmiş.
Rivayete göre, bu altın beşik o güne kadar mağarada saklı duruyormuş. Ancak bazen kuvvetli bir fırtına esince, yel mağaranın içine giriyor, beşiği harekete geçiriyor ve beşik yavaşça ağır bir ezgi. ile ağlatan bir sesle ninni söylüyormuş. Çok insan hisar mağarasına girip, içindeki altın beşiği ele geçirmeye çalışmış, fakat onu kimse bulamamış. O adamların bazıları, hisardan aşağı düşerek parça parça olmuşlar. Bazıları sağ dönseler bile onları cin çarpmış. Onlar ya ömür boyunca yamuk ağız kalmışlar, ya elleri ayaklan sakatlanmış, ya da delirmişler.
Yaşlı han beşiğe çok iyi sihir yapmış. Beşiğin tılsımını bilmeyen, onu alamazmış. Bu tılsım, babasının eliyle öldürülen hanzadenin aslan kalbindeki sevgi gibi, sönmek bilmeyen, korku bilmeyen, sınırı olmayan muhabbet ateşi ile yanan, bir kalbe sahip olan insana açılacakmış.
ALTINBEŞİK (Kırım Türkçesi)
Pek eski zamanlarda yer yüzünde, cennetten quvulğan Adem daa yaratılmağan bir vaqıtta, Qrımda insan desen, insan değil, rux desen, rux değil, cm tayfası adında nelerdir yaşay eken.
Cm tayfası bir qaç cmıs eken. Bir qısmı yer-lernen köklerni yaratqan allağa ibadet ete, onm bir-liğine inana. Bir qısmı da onm birliğine iman et-megen cin tayfası eken.
Qrım dağlarının bir tarafında yalı boylarında allağa qullq etken alla cinleri yaşay eken. Olar al-lanın emirlerini tuta, peyğamberlernin sunnetlernni icra ete, beş vaqıt namaz qılıp, rabbi talanın ber-genine şükür ete ekenler.
Qrım dağlarının o bir tarafında da çınlar yaşay eken. Olar allanın birliğine iman etmey, emirlerini tutmay, allanın düşmanı olğan iblisnin yolundan kete, onm emirlerini tuta ekenler. İblis özüni olarğa alla dep tanıtqan, o tayfanı ax yolundan saptırğan.
Alla çınları bağlar, bağçalar yetiştirip, tan saça, keten toquy ekenler. İbliske inanğan çınlar kiyik dağlarda yaşay, qoy asray, qaraca avlap keçine ekenler. Bu eki cm tayfasının er ekisinin de xanları bar eken. Bular öz-arasmda içte uzlaşmay, sıq-sıq cenk ete. Biri-birlerinin topraqlarım tutıp ala, tu-varlarını aydap keteler. Çöl işlerine keder ketire ekenler. Bundan sebep, aralarında pek qanlı cenkler olıp, biri-birlerinifi köylerini, şeerlerini yaqa, bağ-bağçalarını xarap ete ekenler. Bir çoqlannı öldürip, bir qısımını da esir ala, memleketlerine ketirip, mer-xametsizce işlete ekenler. Alla çınları iblisnin çın-larına nefret ete. İblis çınları da alla çınlarını bir qaşıq suvğa boğmağa aşıqa ekenler. Bu tayfalarnıfi xanları da özara düşman ekenler. Biri-birini qanğa boğmaq, intiqam almaq içün fursat bekley ekenler.
Arada olğan cenklerde çoqusı iblis çınları yene eken. Çünki, olar dağlarda yaşağanlarından daa cesur, daa atik, çıdamlı aydamaq ekenler. Olar avcılıqta al-lanın çınlarından daa usta ekenler. Alla çınları ise, top-raqta çalışıp kelgen xalq olğanından, silâ qullanmağa alışmağan, evlerinden çıqmağa qorqqan, cenk ay-neciliklerini bilmegen yavaş, tınç bir tayfa ekenler.
İblis tayfasının pek dülber, cesur, keskin yaş bir oğlu bar eken. O, daa sevgi ne olğanını bilmey eken. Çünki oran memleketinde, onm yaş qalbinde sevgi ateşi yaqabilecek dülber, ona lâyıq bir qız daa ye-tişmegen. O ecnebiy memleketteki güzeller aqqında söylengen masalların seve ve can qulaqnen difiley eken.
Bu xan oğlunıfi, alla çınlarından olğan xannm sarayında büyügen bir esiri bar eken. Om dağda qı-zılçıq cıyğanda xırsızlağan ekenler. O pek aqıllı, na-muslı bilici olğanından, qartayğan son, xan oğlum terbiye etmekni emanet etken. O xannm oğluna çeşit türlü ustalıqlar, oq atmaqnı, yüksek yerden at-
–
lamaqnı, atqa minmekni,. tez çapmaqnı ogretken.
Bu qart esir, terbiyelegen balasını pek seve. Ona başqa anlamın yaşayışları, dülber qızlar aqqmda er aqşam masallar ayta eken. Qart ekseri vaqıt, esir-likte olğan başqa vatandaşlarmen gizlice körüşe, olardan öz memleketi aqqmda taze xaberler’ala eken. O, xan oğluna öz memleketi xanınm dülber bir qızı olğanını ayta. Memleketnin bülbülleri dal dal-dan uçıp, onın dünyada misli olmağan dülberligini maqtap yırlay ekenler,
Xan oğlu, düşman esirlerinden xan qızmı kör-genlerni evine toplap, olardan onın gülge benzegen yanaqları, qalem kibi ince qara qaşları, yıldızlar kibi parıldağan siya közleri, kiraz kibi qırmızı du-daqları, tolqun kibi yayılğan gür saçları aqqmda sorayeken.
Xan qızının dülberligi aqqmda eşitken sözleri vastasmen, onın aqransız güzelliğini köz ogüne ke-tire ve yüreği sevgi ateşinen alevlene eken. O, xan qı-zını bir kereçik körmek, onın ağızmdan bir lafçıq eşitmek ve ona Qnmda sizin kibi dülber yoq, dep aytmaq avesinen yana edi.. Onıfi bütün aqlmı, fi-kirini anca o qomşu dülber sarıp alğan, anca bir onın xayalmen eglene eken. Onı ne quracaq avı, ne de uçıp turğan quşlarğa nişan aluv yarışları, ne de kiyik cüyrük atlar üzerinde ateşli qoşuvları ne de qıhçnen cenk oyunları, ne de şenlikli qonuşmalar, çalğı-çağanalar, ne de eski cenkçilernin aytqan masalları, ne de qart anasının xan oğullan aqqında masalları -iç biri onın aşq tolgan qalbini quvandırmay, eken.
Xan oğlunın çırayım siya bulutlar qaplap alğan, kimsenen laf etmey, er daim tüşünceli, aştan-suvdan vazgeçken, yalınız bir özü aşqmın ateşinde yanıp qavurıla eken.. Öz babasının, en nefretli düş-manının qızım sevgenini, bir kimsege aytmağa ce-saret etmegen. Xan oğlum, bu onalmaz dert sa-rartqan-soldırğan. O ayaqta bir kölge kibi keze eken. Gizli sevda, om işte, bu alğa ketirgen.
Qart xan, oğlunın bu alını körip, abdırağan. O oğlundan bu denişmelernifi sebeplerini sorap an-lamağa ne qadar tırışsa da, bundan bir şey çıq-mağan. Oğlan bu soravlarnı, mezar kibi sessiz, ce-vapsız qaldırğan. Xan memleketnin en usta ırımcılarmı toplap, yıldıznamege baqtırğan, çeşit türlü ırımlar yaptırğan, köz nazardan saqlap bir çoq adamlarnm tüslerini alıp tütetseler de, iç birtürlü çare oğlannın derdine bulamağanlar.
Xan öz memleketinin en güzel oyuncı qız-larının kâmil oyunlarınen, cücelemin çaqalarmen davul-zurna, çeşit türlü çalğı-çağananen eğ-lendirmek istese, de bular oğlanğa iç bir tesir et-megen. O kene eskicesine çırayı sıtıq, gamlı bir alda keze eken. Xan baba, oğlunın gizli sırını, bir türlü anlamaqmn yolum bulamağan. En son, öz yanma en büyük xızmetçisini çağırıp, oğlundaki ğam, ke-dernin sebeplerini mutlaqa bilmek işini avale etken.
O, xan oğlunın er bir adımını, lafını izlep kezse de, oran derdinden bir şey afilap olamağan. En sonu, bir aqşam yuquğa dalgan oğlannıfi yanına barıp, qu-lağını oran ağızma yaqın tuhp difilegen vaqıtta, bir çoq türlü sevgi sözlerini ve ‘ax, Zera, Zera!’ değen adnı eşitken.
Büyük xızmetçinen, xan çoq vaqıt bu adnm kimge ait ekenini tüşünseler de, bir türlü farqma barmağanlar. Bütün memleketni soratıp çıqqanlar. Lâkin, iç bir danse ‘Zera’ adlı qız tapılmağan. Xan namlı falcılarnı toplap, fal açtırğan.
Qart falcının birisi, Zera adlı qıznın büyük defiiznin yalısında yaşağanım tapıp aytqan. Allanın anlarından, esirlerden sorap, oran en osal düşmanı olğan xannın qızı olğanım anlağanlar. Qart xannm qorqusı, artıq açuvğa çevirilgen. Oğlunın bu sev-gisinde özünifi tacına, taxtına, memleketine allası ib-liske qarşı bir xiyanetlik körgen. Xan oğluna o qıznın adını anmaq değil, zaten onın aqqında tüşünmekni bile yasaq etken. Eğer ondan vazgeçmese, lanet ete-cegini, atta qaranlıq zindanğa atacağını söylegen.
Lâkin oğlunm yüreği, öyle qorqutuvlardan sev-gilisinin aşqından vazgeçecek yüreklerden değil eken. Babasının açuvı sakinleşmegenini körgen oğlu, qattı surette, gizlice baba yurtmdan qaçmaqnı qararlaştırğan. O aşq olğan xan qızmı dünya kö-zünen bir körip, xasta yüreğini sağıltmaq fikirine tuşken. Lâkin qaravul qoyılğan bekçilerni nasıl al-datacağını çoq tüşüngen. Onın bu tüşüncelerini ye-rine ketirecek sadıq qart davasından başqa kimse yoq eken. Qart daya om öz balası kibi seve, onın er bir isteğini yapmağa azır tura eken. Qart esir, bir çoban urbası tapıp ketire. Zift qaranlıq, yağmurlı bir gecede xan oğlunm yatağına bir baş yasap qoya, qi-yafetlerini deniştirip, bir usulnen qaravlağan bek-çilerniîî yanından keçip keteler, bir çoq kör so-qaqlardan keçip, şeernin qale divarma keleler. Yalınız ona belli olğan yer astı, gizli yolnen dağ içine çıqa ve bir qobağa keleler. Mmda çıqqan son, qa-çaqlar bir daqqa toqtap, bir nefes alalar. Son kene de qorqunçh, sarp yollardan yalınız kiyik eçkilerinifi, qaracalarnm avcıdan qorqmay serbest yürebilecek, yolcu ayağı basmağan sıq dağlardan keçip, yolsız-izsiz qayalardan atlap, tırmaşıp yürgenler.
Böylece, olar bütün gece dağnın töpesine tır-maşıp, saba açılğanda yaylanın üstüne çıqqanlar. Eki xanlıqnm smırı olğan yer bom-boş eken. Mında er eki xanlıqtan da kinişe körünmege qorqa eken. Böyle olsa da, qaçaqlar kündüz yürmekten qorqıp, aqşamğa qadar qaranlıq bir qoba içinde beklep tur-ğanlar. Qaranlıq basqanınen olar, gizliliknen, yayladan tüşeler. Alla çınlarının bekçi postlarını, avcı çalaşları, çoban xoşları arasından gizlenip ke-çerek, çoban köpeklerinin ücümmdan saqınıp, sa-bağa yaqm, yalı boyu köylerine tüşkenler.
Baba yurtmdan, öz vatanından qaçmaq qolay
kelmegen. Duyulmay izsiz dağlardan keçip, düş-man memleketine kirmek de qolay bir iş değil eken. Lâkin pek çoq bekçilernen sarılgan xan sarayına kir-mek, oran dülber qızını körmek daa da zor eken. Xan oğlu sarayğa kirmek içün bin-bir türlü çareler arasa da, iç biri fayda bermegen. Bekçiler ora quva, bekçi köpekler zavallının üstü-başıra yırta. Yüksek di-varlar, demir qapılar onıfi yoluna sed çeke ekenler.
Yaş oğlan qaarlene, sevgilisinin yüzüni körip olamağanına pek ziyade öküne eken. Qart da-yasınen eki si, mutlaqa sarayğa kirmek, emelini ye-rine ketirmek içün bir aynecilik tüşüneler. O vaqıtqa qadar eşitilmegen ilâiler, qasideler ezberlemeğe baş-lağanlar. Çoq vaqıtqace bu türkülerni ezberlegen son, derviş qıyafetine kirip, er kün saba xan sa-rayının qapısma bara, allanm büyükligini ve yer yüzü qalifesi -xannıfi devletini maqtap, gür sesinen ilâiler yırlay eken. Yaş dervişnin dülber, yanıqlı sesi, türküsindeki rica ve ezgileri en son xan qızmın qu-lağına barıp yete. O er kün belli vaqıtlarda saray qa-pısına yaqın kelip, gizliliknen dervişlernin yanıqlı, dülber ilâilerini difilep qayta eken.
Bir kün güzel Zera babası-xanğa yalvararaq, dervişlerge saray camisine kelip güzel ilâilerini yır-lamaları içün izin istegen.
Dervişlernnifi ilâileri xannın da yüreğine ke-lişkeninden, qızınm xatirini qırmay, saray camisine kirmelerine izin bergen.
İşte mında gecelemen yuqusız qalıp, xa-yallanğan sevgilisini dünya közünen birinci kere körgen. Şaşqanmdan özüni coya başlağan. Çar-şısında turğan melek, er türlü tüşüncenifi tısında, güzellikte misli olmağan, xayal etkeninden qat-qat artqaç bir dünya dülberi eken. Xan qızı, Zera da ilâilerini dinlegen yaş dervişnin dülber, gür se-sinden başqa, yamavlı faqır urbanen sarılgan ya-raşıqlı, ince belini, ay kibi yüzüni, şain baqışını, atik közlerini, cesur turuşmı eslegen.
Aradan bir qaç vaqıt keçken. Dervişler er kün saray camisinde ilâi söylemek içün kele kete eken-ler. Yaş derviş saray azbarında yalınız bir ilâi söy-lemeknen qalmay. O oq atuv, nişan aluv, küreş, qoşuv yarışlarına da qatıla, er yerde, er vaqıt bi-rincilikni ala eken.
O memleketnin hatırlarından, iç biri qu-vetlilikte, atiklikte, nişancılıqda bu yaş dervişke aqran kelmey ekenler.
Xan ve qızı Zera, bu derviş qıyafitinin astında öz memleketini taşlağan bir asilzade bardır dep, şu-belenmege başlağanlar
Aradan bir qaç aylar keçken sofi, bir kün ekisi körüşip, biri birlerine yüreklerini açqanlar. Qart pa-dişa bularnın ricalarını red etmeğe yol tapmay, ev-lenmelerine razılıq bergen. Bu eki asretnift yaş qalb-lerini tarif almaz, bir sevinç toldırğan. Xan oğlu, xan qızmın dinini qabul etip, derviş urbasını alıp, asıl-
zade qıyafetinde nişanlısının uzurma kelse de, asıl neslini, qaydan kelgenini gizlegen.
Bir yıl değende, xannın qızı Zera altm saçlı bir balaçıq bağışlağan. Bum körgen qart xan, özüni pek baxıtlı qullardan esap etken. Qalbi sevinçnen tolgan xan, torunına baba-ejdattan asabalıq qalma altın be-şikni bağışlağan. Onm soyundan kelgen bütün xan-lar balalığında bu beşik içinde asralğanından, o mu-qaddes tanıla eken.
Bu beşik temiz altından yasalğan, fil tişinen, qıymetli elmaz, zubercet, zumrut taşlarnen pek us-talıknen sırmalanğan eken. Beşik sallanğanda, öz-lüginden şırnıqlı birsesnen ‘Ayneni’ türkisini yırlay eken. Dülber Zera öz balasını bu beşik içinde yuq-latmağa başlağan.
Kel vaqıt, keç vaqıt xan qızmın islâm dinini qabul etken bir xan oğluna nikâlanğan xaberi, iblis cin tayfası xanlığına da barıp yetişken.
Xan çoqtan berli ğayıp olğan oğlum qıdırsa da, izini tapmay eken. Bekçilerni asıp-kesse de, bir çoq falcılarğa fal açtırsa da, oğlunın qayda olğanmı bir türlü öğrenip olamağan. En sonu xan, oğlunın dağ-larda ölüp qalğanına qarar bergen. Oğlunın, düşman olğan xannın qızma evlenmekten ise, böyle ölümnen ölmesi daa da xayırlıdır dep, öz gönlüni ala eken.
Düşman xannıfi sarayında olğan nikânı, qı-zmdan bala doğğanmı eşitkende, xannın qart yüreği şube ateşleri içinde yanmağa başlağan. O, düşman memlektine gizli adamlar yollap, xanıfi qızma ev-lengen yaşnın kim ekenini öğrenip, kelmelerini emir etken. Ketkenler, kerçekten de düşman dinini qabul etip, düşman sırasına kirgen xannın ğayıp sa-yılğan oğlu, olğanını anlap kelgenler.
Bum eşitken xanmn, babasına, vatanına, dinine xiyanet etip, qaçıp ketken oğluna nisbeten açuvı bü-yügen ve alevlengen. Düşman xannın qızına ev-lenip, ondan sarı yılan yetiştirgen, iblisnin dininden döngen oğluna qarşı olğan açuvı kettikçe ateş-lengen. O, oğlum doğru yoldan sarptırğan bu al-lanın cm tayfasının yuvasını, kökünden, tamırından söküp atmağa, xain oğlum da talğa asıp öldürmeğe qattı qarar bergen.
Xan bütün ulemasını çağırıp divan qurğan. Olarnın öğüne öz maqsadını qoyaraq, düşman memleketini qanğa boğmaq, oğlunın dinge, va-tanğa yapqan xiyanetliginin intiqammı almaq is-tegenini söylegen. Ulemalarnın, bu işte ona yardım etmelerini sorağan. Olar bunın ucunda yağlı quyruq olğanmı duyğanlarınen, xannın açuvını daa ziyade arttırıp, öz askerlerini bermege işandırğanlar.
İbliske tapmğan xannın ordusı dağlar içinde top-lanıp, çadırlar qurğanlar. Cm ulemaları tarafından qandırılğan, quturtılğan xannın ateşli sözlerinen alevlendirilgen askerler, düşman toprağına apan-sızdan üçüm yapqanlar. Yedi yaz, yedi qış cenk et-
kenler. Qan, özen kibi aqqan. Atlarrafi ayaqlan al-tında yer inley, dağdan tuşken düşman, canavarlar kibi üçüm etip köylerni, şeerlerni yıqa ekenler.
Allanın çınlan ise, öz vatanlarını, bala ça-ğalarını, qartlarm qorçalavda, özlerinin birer batır olğanlarmı köstere ekenler. Qart düşmannen kü-reşte, xan öz askerlerinin başında turıp, çarpışqan. Cesur yiğit kiyevi de ayrı bir ordu başına turıp, özünifi yanı vatanı, öz qadmı, balası oğrunda düş-man ordusınen qaramance cenkleşe, er vaqıt as-kerlernin ogünde, birinci sırada, en qorqulı yerlerde uruşa eken. Dünki dostları olğan, düşman as-kerlerinin üstüne arslan kibi atıla eken.
Yazıq ki, ölümden qorqmaz, ateşten saqınmaz adam, oran ordusında yalınız bir dane eken. O er yerde bulunamay, er yerge imdatqa yetişip olamay eken. O bir yerde yense, başqa bir yerde aydut dağlılarnın quturğan köpek kibi ücümlerine da-yanalmay, sıra bozula, askerler keri çekile ekenler.
O arslan kibi, bir bölük askernen düşmannın çadırına üçüm etip, içersine dalgan bir vaqıtta, ya-nındaki asker bölükleri dayanalmay geri qaçmağa yüz tutqanlar. Bundan faydalanğan düşman, om qo-laysız bir dere içinde sıqıştırğan. Düşmannın bit-mek-tükenmek bilmegen askeri, turmay kele eken. Yüksek qayalardan binlernen oq, taş parçaları, yağ-mur kibi yağğan. Bir daa, bu taşlardan bir danesi, o büyük qaramannın manlayına tiyip, om bir nefeste yerge serip qoyğan. Bu taş, xain, zalim babasının eli-nen atılgan taş eken.
Sevgili yolbaşçısını ğayıp etken ordu, düş-mannın ucumına dayanalmay, bozulğan ve bü-tünley yoq etilgen. Oldürilgen xan oğlu yanma, onın sadıq dayası, sırdaşı, qart da serilgen. Bütün çınlar arasına deşetli bir qorqu tuşken.
Artıq qarşı turmaqnın değil, anca qaçıp qur-tulmaqnı tüşüngenler. Kinleri qabarğan cin as-kerleri, yardımsız qalğan memleketnin içine sel kibi aqıp, köylerni, şeerlerni yıqqan taşlağanlar. Qar-şılarma rastkelgenlerni asqan, kesken, doğrağanlar. Taş üstünde taş qaldırmağanlar. Çeçek kibi do-nanğan yalı boyum qaranlıq, issiz bir saxrağa çe-virgenler. Esirlikke alığanlar özlerini baxıtlı saya ekenler, çünki olarnın iç olmasa, canlan sağ qalğan. Qalğanlarını, bala-çağağa barğance, qırğanlar.
Biçare cmlar qayda qaçıp qurtulsmlar? Başqa memleketke qaçıp qurtulmaq içün, denizde gemileri de yoq eken. Dağlardaki qaleleri düşman eline keç-ken. Bütün yollar, düşman memleketlerine barıp çıqa eken. Kimse içün qurtulmağa yol, imkân qalmağan. Cmlarnın xanı, qızı ve torum qahp, bugungi Alupka olğan yerde, son quvetini sarfetip, arslan kibi kü-reşken. Çoq vaqıtlar, düşman askerleri onı elge ke-çirmeknift çaresini qıdırğanlar. En son, onı te-melinden yıqmaq içün, bir çare tapqanlar. Ay-Petri yaylasının töpesine çıqıp, ondan pek balaban qa-
yalarnı qoparıp, aşağa yuvarlatıp, xan sarayını darma-dağm etkenler. Düşman askeri saraynın üs-tüne o qadar çoq taş yuvarlatqan, atta yer yüzünde saraydan eser bile qalmağan. Oran yerine, bugunki ‘xaos’ dep adlandırılğan, balaban taş yığınları mey-danğa kelgen. Ay-Petriden birici qayalar tüşkende, saraynın artıq yıqılacağını körgen qart xan qaarinden yana-yıqıla, gizli yer astı yolunen işar qayasmdaki qalege avuşqan. Biçare xan, özünen beraber qanlı közyaşlarmı tokken, qızı Zeranen torunını da alğan. Bitmez tükenmez baylıqlanndan, yalınız en qıymetli, baba tüsü olğan, altın beşikni alğanlar. Zavallılar, pek büyük zamet ve meşaqatnen, yer tübü yolunen qa-lege doğru yürigenler. Bu yol, töpede gizli bir qobağa çıqa eken. Yer tübü yolunen qapığa yaqınlaşqanda, bir vaqıtlar düşmanğa qorqu bergen qalesini, Ay-Petriden yuvarlatqan taşlarnen yer – yeksan etil-genini körgen xan, qaarinden yanğan-yaqılğan.
Zalim düşmanlar olarra bu gizli yerde kör-meycek, öldürmeycek, esirlikke alıp olamaycaq, lâkin o biçareler içün gizli qoba, qurtulış olacaqmı ya?
Bütün yerlerni xarabe alma çevirgen, er yer ölü-lernen tolgan, kimse qobanın ağızını açıp, olarnı qurtarıp olamaycaq. İç bir yardımsız qalğan ba-xıtsızlar, bu qobanm içinde açlıqtan can çekişip ol-genler. Ölecekte yaqm, qart xan altın beşiknin üze-rine öyle bir irim yapqan, beşik insan közüne körünmez bir alğa kelgen.
Rivayetke köre, şu altın beşik bu künge qadar qobada saqlı tura eken. Anca, bazıda bir quvetli fur-tuna eskende, yel qobanın içine kire de, beşikni teb-rete ve beşik yavaştan ağır ezginen, ağlatıcı bir ses-nen ayneni türküsini yırlay eken. Çoq adam işar qobasma kirip, içindeki altm beşikni elge keçirmege çalışqan, lâkin om kimse tapıp olamağan. Bu adam-larnıfi bazıları, işardan aşağı yıqılıp, parça parça olğan. Bazı birleri, sağ qaytsalar da olarnı cm çarp-qan. Olar, ya ömürlik qıyış ağız qalğanlar, ya elleri, ayaqları toplanğan, ya da delirgenler.
Qart xan beşikni pek qatı ırımlağan. Beşiknin tılsımını bilmegen, ora alıp olamaz. Bu tılsım, öz ba-basınm elinden olgen Xanzadenin arslan qalbindeki sevgi kibi, sönmek bilmegen, qorqu bilmegen, sınırı olmağan muabbet ateşinen yanğaıı, bir qalbke malik olğan, adamğa açılacaqtır.
Kaynak: Kültür Bakanlığı
Yorumlar
“18/2) ALTIN BEŞİK” yazisina 2 Yorum yapilmis
-
Ümit Pusat yorum tarihi
11 Haziran, 2009 20:07
Harikasınız..Emeklerinize teşekkürler….
-
Burak Engin yorum tarihi
8 Temmuz, 2011 01:39
–
Dedemin anlattigi masallarin tadinda güzel bir öykü.Tesekkür ettim,saygilar…
Yorum yap


c: text/html

text:
Qırım.Aqiqat içün mahsus
Oktâbrniñ 16-nda Qırımdaki rusiyeli akimiyetniñ yolbaşçısı Sergey Aksönovnıñ talabına binaen yerli millitler işi ve sürgün olunğan vatandaşlar devlet komitetiniñ reisi Zaur Smirnov istfağa ketmege mecbur qaldı. 2014 senesinden başlap o «namuslı» olaraq öz vazifesi becerip, qırımtatarlarını Rusiye cemiyetine integratsiyasınen oğraşıp keldi. Ancaq, körgenimiz kibi, becerip olamadı.
Aksönov «goskomnatsnıñ» siyasetini semeresiz, keşirgen tedbirlerini – resmiy, milliy cemiyetlernen qurğan bağlarnı – yetersiz dep adlandırdı. Albuki Qırım «baş naziriniñ» özü işten boşamaq kerek edi, çünki 2016 senesinden başlap milltlerara munasebetler saasını şahsiy nezareti altına alğan edi.
Zaur Smirnov Rusiye stsenariyinde terrorizm ve ekstremizmde qabaatlap, qırımtatarlarını kütleviy sürette basqan «yaramay» küç hadimlerine nisbeten «mulâyim politsiya hadimi» rolüni oynay edi. Epsinden ziyade meşur olğan apiske aluv sebeplerinden biri de, qırımtatarlarınıñ sanki dersiñ, Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tabliği Camaat» teşkilâtlarında iştirak etkenleri olıp kelmekte. Rusiyelilerniñ taqiqat keçirüv uslübi esapqa alınsa, şeklengenler yalıñız «hizblarnen» degil de, İŞİD (İGİL), atta, meselâ, İRAnen alâqası bar olğanı isbatlanabile.
İsbat qıdırğanda zorlanmağa acet yoq – «ekstremistler» sırasına kirmek içün, yasaqlanğan kitaplar cedveline kirgen bir kitap tapılsa yete
Tabiiy ki, ekseriyeti qırımtatarları olğan Qırım musulmanlarına qarşı yapılğan repressiyalar kütleviy sıfat qazandı – insanlar tutulğanı aqqındaki haberler qızğanılacaq tezlikte peyda olıp başlay. Bazıları endi mahkemege çekilde, digerleri qabaatlav qararınıñ çıqmasını beklep otura. İsbat qıdırğanda zorlanmağa acet yoq – «ekstermistler» sırasına kirmek içün, yasaqlanğan kitaplar cedveline kirgen bir kitap tapılsa yete.
Oktâbrniñ 14-nde 100-ge yaqın qırımtatarı, politsiyanıñ özbaşımcılığı ve yarımada musulmanlarını temelsiz şekilde terrorizm ve ekstremizmde qabatlağanlarına itiraz bidirdirerek, araba yollarınıñ kenarlarına çıqtılar. Rusiyeli küç hadimleri kelecek degen qorqunen devamlı yaşamaqtan bezgen insanlar: «Bizler –terrorist degilmiz! Bizim balalarımız – terrorist degil!» –degen şiarlar tuta ediler.
Rusiye qanunına istinaden, bir kişilik piketler keçirilmesi yasaq degil. Küç strukturası idareleri ve advokat Emil Kurbedinov aytıp bergeni kibi, atta bu bile politsiya hadimlerinen birlikte sıradan bir vatandaş kibi kiyingenlerge, çeşit sebep köstererek, onlarnen insannı tutıp almağa keder etmedi. Buña beñzegen areketler milliy siyasette rusiyeli akimiyetniñ küçsüz olğanını köstere. Aqmescitte qurulğan Cuma Cami, devlet seviyesinde Hıdırlez bayramınıñ keçirilmesi ya da basıp alınğan topraq damartısı yerine topraq ayırıluvı kibi «tatlılar» - qırımtatarlarınıñ integratsiya problemini çezip olamadı.
Rusiyeliler «qamçısını» siyasiy ve diniy olmaq üzre - eki yönelişte qullanmağa qarar berdiler. Netice olaraq siyasiy yönelişte Meclis yasaqlanıp, artından Ukrainanıñ topraq bütünligi tarafdarı olğan onıñ eki lideri – Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerov mahkeme etile.
Meseleniñ qavim ya da inanç meselesine kelip toqunması – belden aşağı urulması dep sayıla, çünki er bir musulman ya da qırımtatarını «ekstremist» dep adlandırmaq mümkün
Eger siyasiy esnas qorqutmaq içün qullanılsa, cinaiy davalarnıñ qozğatılması – bayağı ciddiy şeylerge toqunulmaqtadır degen manağa kele. Siyasiy noqtai- nazar taqip esasına aylânsa, bunı bir çekilde çezmek mümkün. Amma meseleniñ qavim ya da inanç meselesine kelip toqunması – belden aşağı urulması dep sayıla, çünki er bir musulman ya da qırımtatarını «ekstremist» ya da «terrorist» dep adlandırmaq mümkün. Rusiyeli akimiyetniñ bu tarzdaki areketlerine qırımtatarları başqa türlü reaktsiya kösterip olamay ediler – eger bügün seniñ qomşuña kelgen olsalar, yarın seni de kelip almaları mümkün deyerek, bir kişilik piketlerge çıqtılar.
Smirnovnıñ istifağa bu qadar tez yollanmasına baqacaq olsaq, qırımtatarlarınıñ barışıqnen yapılğan bu itirazı, Kremlge menfiy şekilde tesir etkeni belli. Elbette ki, Moskva sanktsiyalarnı lâğu ettirmek oğrunda aqılğa yatacaq ve yatmaycaq usullarnı qullana ve bu arada Rusiyeniñ «Qırımdaki millitlerara barışıq ve razılıq» aqqındaki efsanesi bir anda üfürik kibi patlap kete. Büyük ihtimal, türk tarafı da Qırım musulmanlarına qol tutma fursatını qaçırmaz ve bu, Moskvanen Ankara arasında, zaten kergin olğan munasebetler içine bir-eki qaşıq qatran atılmasına sebep olur.
Rusiye ümütsizliknen, Qırımnı işğal etmeknen özü kirgen çıqmaz yoldan bir çıqış tapmağa ıntılaraq, bütün zeerini yerli akimiyet üzerine saça. Aksönov ise, kadrlarnı deñiştirmekten ğayrı qullanacaq başqa bir yolu qalmay. Ancaq bundan da bir hayır kelmez. Çünki hayır kelmesi mümkün degil.
Milletlerara siyasetindeki «tatlılar» bir netice köstermedi. Bir kişilik piketler köstergeni kibi, qırımtatarları belge bağlı ekende çekilgen «qamçıdan» qorqmaylâr. Ne yapmalı? Tikenli tel, getto ve sürgünmi? Lâkin meselege bu tarzda yanaşılsa, Rusiyeniñ Avropa Şurasına tölegen aylıq paraları bile onı qurtaramaz.
Yevgeniya Gorünova, qırımlı siyasetşınas
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mümkün

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aqmescit mekteplerinde mayıs 20 kününden «soñki çañ» bayramları başlandı, haber eteler Aqmescitniñ Rusiye şeer memuriyetinde.
Müessiseniñ malümatına köre, tantanalı tedbirler paytahtta mayıs 23 kününe qadar keçecektir.
Aqmescit şeer memuriyetiniñ başı Gennadiy Baharev aytqanı kibi, bu sene «soñki çañ» bayramına ayrı diqqat etmek kerek, çünki Aqmescit mektepleri tam bir sene Rusiye programması boyunca oqudılar.
O, şeer memuriyetiniñ struktura bölüklerine bayram tedbirlerine azırlıq ketişatında iştirak etmek ve 2015 mezunlarını hayrlamağa teklifi ile buyurdı.
Qırımnı öz nezareti altına alğan Rusiyede «soñki çañ» bayramı keçirilecek bir kün belgilenmegen. Er oquv yurtu bayram kününi özü saylay bile. Mayısnıñ 25 kününe kelgen birinci devlet imtianından evel olmalı.
Ukraina mekteplerinde Soñki çañ bayramları mayıs 29 künü keçirilecektir.


text:
Karolus Magnus
Karolus Magnus (latınsha: Carolus Magnus, ingl.: Charles the Great, nem.: Karl der Große, goll.: Karel de Grote) (742 yamasa 747 - 28 yanvar, 814) Awliye Rim İmperiyasına tiykar salg'an Franklar patshası bolg'an.
O'miri[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Franklar — nemis xalqının' biri bolıp olardın' u'ylerin Reyn da'ryasının' arg'ı shetine Rim İmperiyasına ıdırap atırg'anlıg'ı sebepli ko'shirgen - olar 700-jıllarg'a kelip Galliya ha'm Reyn da'ryasının' shıg'ısın basqarg'an. Olar Papalıqti ha'm Rim Katolik dinin qorg'ag'an. Olardın' patshası Kelte Pepin o'lgennen keyin, onın' balaları Karolus Magnus ha'm Karloman patshalıqtı bo'lisiwi kerek bolg'an. Olar onı eki bo'limge bo'lgen: yarımı Karolus Magnus ushın ha'm ekinshi yarımı Karloman ushın. Karloman 771-jılı 4-dekabrde qaytıs bolg'an ha'm Ullı Karl pu'tkil Frank patshalıg'ının' basshısına aylang'an.
Ol 786-jıldan baslap Franklardın' patshası ha'm 774-jıldan baslap Lombardlardın' patshası bolg'an. Ol Leo III papası ta'repinen 800-jılı Christmas ku'ni taqtqa otırg'ızılg'an ha'm A'wliye Rim İmperiyasın basqarıp baslag'an. Ko'plegen urıslardan keyin, ol o'z İmeriyasın Batıs Evropa boylap jayıwg'a erisken.
Charles patshalıg'ı da'wirinde barlıq waqıt urısqan. Ol o'zinin' "Joyeuse" dep atalg'an qılıshın qatnasqan otız jıl urısta ha'm 18 gu'reste qollang'anlıg'ı menen belgili. Ol aqırında Rim İmperatorı Oktavian Avgust onnan 800 jıl aldın erise almag'an jetiskenlik, yag'nıy Saksonlardı basıp alıwg'a erisedi. Ol Saksonlardı sonday-aq Katolik dinine qaratıwg'a miyassar boladı. Ol xalqı bilim beriw ushın ko'plegen mekteplerdi salg'an.
Ullı Karl 814-jılı qaytıs boladı, patshalıq onın' jalg'ız balası Lyudovik I ge qaladı.


text:
Qıtaydıñ Daxwa qalasında birde-bir jan balasına uqsamaytın jasöspirim ömir sürip jatır dep xabarlaydı muslim.kz.
Nong Yuswï esimdi balanıñ azïyalıq näsildi bolğanına qaramastan köziniñ kökşildigi, tipti, eñ közi kök dep sanalatın skandïnavtıqtardıñ özinde kezdespeydi eken. Onıñ janarı mısıqtıkindey jaltıldap turadı. Bul onıñ jalğız erekşiligi emes. Ol tas qarañğıdan jaqsı köre aladı. Bul qupïyanı aldımen ata-anası, sosın muğalimi ğalamtor arqılı bölisken.
Buğan senbestik tanıtqan beyjiñdik tilşi därigerlerdiñ kömegine jügingen. Mamandar balanı tas qarañğı bölmede qaldırıp, täjirïbe jasağan. Nätïjesinde balaqay qarañğı jerde de äripti ajıratıp, oqï alatın bolıp şıqtı.
Anıqtalğanday, balanıñ janarı qarañğıda körwge mümkindik beretin erekşe jaswşa qabatına ïe bolıp şıqqan. Munday jaswşalar mısıqta, ït te, janat ta, örmekşi de, tağı basqa tirşilik ïelerinde kezdesedi.
Ayta ketsek, jetkinşek dünïege kelgende anasınıñ nazarı birden onıñ közine tüsken. Därigerler de waqıt kele bul erekşelik özinen-özi ketip qaladı dep sendirgen eken. Dese de, därigerlerdiñ aytqanı kelmegen.
Yuswï künniñ jarıq säwlesin jaqtıra bermeydi alaköleñke jerdi unatadı. Jerlesteri onı osı qasïetine oray «juldızdı bala», «özge planetadan kelgen bala», «gïbrïd» dep atap ketken.
Kommentarïï


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ bildirgenine köre, Rusiye istilâcı memleket olıp, Donbassta barıştırıcı tedbirlerde iştirak etemez, – dep haber ete cumaaqşamı künü, fevral 19-da, Radio Svoboda.
«Bizler çoq biñli Rusiye cenk zıddiyetini qanunlaştıra bilecek barıştırıcı missiyağa razı olmaycaqmız, bunıñ kibi «barıştırıcılar» yete», – dep qayd etti o.
Malüm olğanı kibi, fevral 18-de aqşam prezident Petro Poroşenkonıñ reisligi altında keçirilgen Ukraina milliy havfsızlıq ve mudafaa şurasınıñ toplaşuvında Birleşken Milletler Teşkilâtına muracaatta bulunıp, Ukrainağa barıştırıcı missiyanıñ yollanması aqqında rica etmege qarar alındı.
Fevral 19-da «DNR» liderlerinden biri Eduard Basurin dedi ki, separatistler Ukraina şarqındaki zıddiyet alanına barıştırıcalarnıñ kirsetilmesine qarşı degiller. Separatistler Rusiyeni Donbassqa barıştırıcılar kirsetilmesi aqqında çağırğan ediler.
Ukraina ve Ğarp Rusiyeni Donbasstaki separatistlerge silâ bergeninde qabaatlaylar. Moskva bunı red ete.


text:
Freedom House teşkilâtınıñ sabıq prezidenti ve ABD devlet kâtibiniñ sabıq yardımcısı David Kramer, bütün sanktsiyalar Rusiye işğal etken Qırımnı Ukrainağa keri qaytarğanında lâğu etilmesi mümkün, dep saya. Bu aqta o, Azatlıq Radiosına bergen intervyuda ikâye etip berdi.
«ABDnen diger Ğarp devletleri Rusiyeniñ Qırımnı işğal etmesini qanunsız dep tanıdı. Menim fikrime köre, bu ne qadar devam etse etsin, bizler iç bir şartlarda Qırım işğalini tanımamız mümkün degil ve Rusiyege qarşı kirsetilgen sanltsiyalardevam ettirilmeli», – dep saya Kramer.
O, bir daa dünya «Qırım aqqında unutmağanını» qayd etti.
Onıñ sözlerine köre, eger dünya Qırımnı Rusiyege teslim etse, demek «mustaqillik ve topraq bütünliginiñ bozulmasınen bağlı köz qamaştırğan kerçekni tanıp, qanunsız şekilde Avropanıñ haritası deñiştilgenini tanığan olacaq».
Kramer buña «yol bermemek kerek olğanını» qayd etti.
David Kramer 2008-2009 yıllar arasında ABD devlet kâtibiniñ demkoratiya, insan aqları ve emek meseleleri boyunca yardımcısı vazifesinde çalışğan edi. O, 2010 senesi oktâbr ayından 2014 senesi noyabr ayına qadar Freedom House’qa prezidentlik yaptı. Al-azırda o Mccain İnstitutınıñ insan aqları ve serbestligi boyunca üyken direktor vazifesinde çalışmaqta.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Lvovda noyabr 27 künü JazzBez XIV halqara caz festivali çerçivesinde qırımtatar ve ukrain çalğıcılarınıñ kontserti ötkerilecek. Qırım.Aqiqat saytına Lvovda Krım.SOS teşebbüsiniñ azası Halil Halilov aytqanı kibi, kontsert saat 20:00 KİNO art-hollında keçecek.
«Rre-party aqşamında Usein Bekirov (Qırım, Ukraina); Şevket Zmorka (Qırım, Ukraina) – akkordeon; Andrey Kohan (Lvov, Ukraina), bas-gitara; Valeriy Kovalenko (Kiyev, Ukraina), davul, kibi caz çalğıcıları iştirak etecek. Biletlerniñ satuvından qalacaq aqça «Lvovda Qırım Evi» – qırımtatar medeniy merkeziniñ donatılmasına ayırılacaq», – dey Halil Halilov.
Bunıñ ile qırımtatar caz çalğıcıları «JazzBez. Şarqnıñ azat etilgen topraqlarında Serbestlik Muzıkası» kontsertinde de iştirak etecekler.
Bu leyhanıñ devamında leh ve ukrain caz vekilleri Slavânsk ve Kramatorsk şeerlerinde bedava kontsertler ile çıqışta bulunacaqlar. Bunıñ ile çalğıcılar Ukraina şarqında arbiy areketlerniñ zonasından on çalğıcını Lvovğa ketirip, olarnı Jazz Bez halqara festivaliniñ diger tedbirlerine celp etecekler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Bazarertesi künü, yanvar 12-de, Qırım boyunca furtuna havfı ilân etile. Bunı Qırımnıñ gidrometeorologiya regional merkezi bildire.
Merkezniñ malümatına köre, yanvar 11-de aqşamdan başlap Qırımda qar ve yağmur yağması beklenile.
Bazı yerlerde tuman, ruzgâr, qar yapışması tahmin etile.
Cenüp-ğarp yeli ğarp yeline deñişip, süratı saniyede 17-22 metrge qadar artacaq. Bazarertesi gece ava 0, kündüz 3-5 dereceni teşkil etecek.
Qırım fevqulâde vaziyetler hızmeti bildirdi ki, yanvar 11-de «Yalta-Bağçasaray» yolunda ava birden qızğanından sebep küçüp çığ çıqtı.


text:
Böyle etip, №1 ceza koloniyasında 485 hadim, №2 ceza koloniyasında 235 hadim, ve №1 ciddiy cezalanmağanlar içün koloniyasında 60 hadim olacaq.
«Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri boyunca FSİN İdaresiniñ müessiseler faaliyetiniñ esas maqsadı Rusiyeniñ cinaiy-icra qanunlarına köre cezalarnı belgilemektir», – aytıla beyanatta.
İyün 1-ne qadar müessiseler nizamnamesini belgilemege avale etildi, iyün 30-na qadar ise olarnıñ devlet qaydını temin etmege emir etildi.
Bundan ğayrı, Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri boyunca 187 hadimden ibaret olacaq FSİN İdaresi Cinaiy-icra inspektsiyasını meydanğa ketirmege avale etildi. Onıñ esas maqsadı – qabaatlanğanlarnı cemiyetten ayıruvnen bağlı cezanıñ eda etüvini teşkil etmektir.


text:
Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım akimiyetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksönov, Qırımdaki mallarnıñ fiatları Krasnodar yeri ve Rostov vilâyetindekilerinden de yüksek olğanını bildirdi. Bu raqam tahminen 30-50% civarındadır. Onıñ fikirince, böyle vaziyet naqliyat logistikası sebebinden yüz beremez.
Qırım.Aqiqat agentligi haber etkeni kibi, bu aqta yolbaşçı Nazirler Şurasınıñ toplaşuvı devamında ilân etti.
«Ayırı aşayt malları Krasnodar yeri ve Rostov vilâyetlerinden 30-40%, makaron - 46% - ğa yüksek. Arqadaşlar, konkret malğa paranı yatırmaq içün, logistika o qadar aqça masraf etkenine inanmayım. İnanmayım», - dep ayttı Aksönov.
Onıñ muavini Vitaliy Nahlupinniñ haber etkenine köre, şimdiki vaqıtta malnıñ fiatı nege esaslanıp çıqarılğanı boyunca tedbirler keçirilmekte. İmkân olsa, bu bilgiler nevbetteki Nazirler Şurasınıñ toplaşuvında berilecek.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
2018 senesi, Qırımda söz ve fikir serbestliginen küreş daa ögge ilerledi. Evelde (ve alâ bugün - daa ziyade küçnen) basqığa, ekseriyette, qırımtatar ve ukrain faalci ve blogerleri oğrasa, bu yılı Qırım akiyemiyetini tenqit etken rusiye tarafdarı olğan faalciler de sıqıştırıla.
Böylece, mertebeliQırım memurları ve mabusları tarafından, yarımadada akiyemiyetke qarşı noqta-i nazarınen belli olğan blogerler Aleksandr Talipov, Aleksandr Yüryev, İlya Bölşedvorov, rusiye tarafdarı faalci Dmitriy Cigalovqa qarşı davalar açıldı. Qorqutuvlar rusiye tarafdarı faalci ve blogerler Aleksandr Gornıy ve Oleg Köçerovğa da kele. Bu - tek belli olğan vaqialar.
Evelde yerli Qırım memurları olarğa uymağan, begenilmegen blogerlerge öz siyasetşınas ve jurnalistlerini ustursa, şimdi - areket tarzları deñişti.
“Ğalipler taqımı” blogerlerni aqçanen cezalamağa tırışa
Kim içtimaiy ağlarnıñ Qırım qısmını közetse ve Qırım televizionını baqsa, o, siyasetşınas İvan Mezüho, jurnalistler Vladimir Andronaki, Oleg Krüçkov ve Dmitriy Taran blogerlerniñ adını haraplamaq içün ne qadar ğayret etkenini biledir. Olarnıñ esas delili deñişmey - bu blogerler, Amerika Devlet departamentine çalışqan “ukrobanderovets”ler eken. Amma, teessüf ki, Qırım memurları istegeni kibi, qırımlılar böyle aqılsız “delillerge” inacaq qadar ahmaq degiller. Mustaqil blogerlerniñ adı lekelenmedi, aksine, olar daa populâr ve belli oldı. Böyle ucumlardan soñ olarnıñ oquyıcılar ve abunecilerniñ sayısı tek arttı.
Bundan soñ “ğalipler taqımı” blogerlerni aqçanen cezalamağa tırıştı. Memurlarnıñ tarafından olarğa berilgen davalar “maneviy zazar” içün büyük altı sıfırlı aqça raqamlardan ibaret. Amma bu da faydasız oldı - “ğalipler taqımı”nıñ muhalifleri susıp oturmadı.
Qırımnıñ rusiye başlığınınñ açuvını çıqarğan nevbetteki areket - Ermeni Bazarnıñ (Armânsk) faciası aqqında mustaqil blogerlerniñ yazılar. Sergey Aksönov, Qırım televizion kanalınıñ efirinde buña - provokatsiya ve telâş çıqarması dedi. Oña “tabi olğan” jurnalist Oleg Krüçkov ise, blogerlerni İudanen qıyasladı. Amma kene tirelüv. Qorqmadı, ğaliba, blogerler, akimiyet tenqidini eksiltmedi, ileri ketti.
Misal içün, rusiye tarafdarı olğğan eki Qırım blogeri İlya Bölşedvorov ve Oleg Köçerov, Kreml tayin etken Qırım başı Sergey Aksönovnı ve onıñ muavvini Dmitriy Polonskiyni “ringge” çağırttı. Evelce aynı böyle Rusiye Rosgvardiyasınıñ başı Viktor Zolotov muhafeletçi Aleksey Navalnıynı “duelge” çağırttı.
Bu amelge Aksönov ve Polonskiy tarafından açıq cevap olmadı, amma, körünip tura ki, olar öz dostunı - “Qırım samooboronası”nıñ komandirlerinden birisini, qavğa-davalı olğanı içün belli Armen Martoyannı blogerlerge usturdı. O, içtimaiy ağda qaba tarzda küfür sözlernen blogerlerge basmağa tırıştı. Amma olarnıñ da Qırım atamanı Sergey Akimov sıfatında yardımcısı tapıldı. O, Samvel adınen daa çoq belli olğan, Armen Martoyannı mubarezege çağırttı.
“Sergey Akimov, 2014 senesini vaqialarınıñ faal iştirakçisi edi ve özüni Samvel Martoyan dep adlandırğan adamnen şahsen tanış. Amma özüni silâsız adamlarnı urmasında tanıtqan Samvelden farqlı olaraq, Sergey Akimov özüni areket adamı kibi kösterdi. Biz onen tanışmız ve beraberlikte endi bir qaç tedbir azırlap keçirgen edik. O, bizim Oleg Köçerovnen beraber Aksönovqa yapqan çağıruvımız aqqında Samvelniñ tefsirini oquğan soñ, o adamnıñ arsızlığına pek taaciplendi.Tamam bunıñ içün onı ringge çağırttı - o kerçekten aqay ve öz sözlerine saip olğanın köstersiñ dep. İşte, farz etkenimiz kibi, cevap olmadı. İnternet ağlarında ya da arqanda bir ordu tursa, qaraman olmağa qolay. Amma ögünde kerçek, musaviy raqip olsa, o qadar qolay degil eken”, - dep ikâye etti İlya Bölşedvorov.
Faalciniñ malümatına köre, Qırım atamanı, Martoyannıñ İlya Bölşedvorov ve Oleg Köçerovqa aytqan küfür tefsirlerden soñ bu areketni yaptı.
Qırım problemalarınıñ esas sebebi - bu tınmağan faalci ve blogerlerdir
Ukraina Milliy politsiyasınıñ Qırım ve Aqyarda baş idaresi, “Qırım samooboronası” degen topluluqnıñ dörtünci rotası başı, Samvel adınen daa çoq belli olğan, Armen Martoyan, Qırım Avromaydanınıñ faalcileri Andrey Şçekun ve Anatoliy Kovalskiyniñ qırsızlanuvında şeklegenleri aqqında bildirdi.
İşte, Qırımda mına böyle şamata. Qırımlılarnıñ kerçek problemalarını çezmek yerine, memurlar - de ukrain, de qırımtatar, şimdi ise endi rusiye tarafdarı jurnalist, bloger ve strimerlernen de küreşe. Qırımdaki problemalarnıñ esas sebebi - bu tınmağan faalci ve blogerlerdir. Şimdi, yerli akimiyet olarnı yeñer - ve Qırımda er keske baht şavleleri saçılır!
Zarema Seitablayeva, Qırım sakini, bloger (telükesizlik maqsadı ile muellifniñ adı ve soyadı deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikirler muelliflerniñ öz noqtai-nazarlarını ifade etip, muarririyetniñ noqtai-nazarını ifade etmemek de mumkünler


text:
Ükimet basşısı Semey jurtşılığımen Prezïdent Joldawın talqıladı ÖSKEMEN. QazAqparat - QR Premer-Mïnïstri Baqıtjan Sağıntaev Prezïdenttiñ bïılğı qazan ayındağı Joldawında alğa qoyılğan mindetterdi tüsindirw maqsatında Semey qalasınıñ aktïvimen jäne jurtşılığımen kezdesti, dep xabarlaydı QazAqparat primeminister.kzsaytına silteme jasap.
Sağıntaev ŞQO-da baspananıñ qoljetimdiligin arttırw jumıstarımen tanıstı ÖSKEMEN. QazAqparat - Premer-Mïnïstr Baqıtjan Sağıntaev Şığıs Qazaqstan oblısına jumıs saparı barısında öñirde turğın üydiñ sapası men qoljetimdiligin arttırw boyınşa atqarılıp jatqan jumıstarmen tanıstı. Sonday-aq mektepke deyingi bilim berw jağdayların tekserdi, dep xabarlaydı QazAqparat primeminister.kz saytına silteme jasap.
Baqıtjan Sağıntaev Semeyde medïcïnalıq kömek sapasımen tanıstı ASTANA. QazAqparat - Bügin Şığıs Qazaqstan oblısına jumıs saparı ayasında QR Premer-Mïnïstri Baqıtjan Sağıntaev Semey qalasındağı jedel medïcïnalıq järdem awrwxanasın aralaw kezinde densawlıq saqtaw sapasın arttırw boyınşa öñirde atqarılıp jatqan jumıstarmen tanıstı, dep xabarlaydı primeminister.kz saytı.
arı qaray
Murağat
Joğarı qaray


text:
İşğal etilgen Qırımda yanvar 10-da furtuna havfı beklenile. Qırım MÇS matbuat hızmeti bildire ki, yanvar 9-da aqşam ve yanvar 10-da Qırımda qar, yağmur yağması beklenile.
«Şimal-ğarp yeliniñ süratı saniyede 18-23 metrni teşkil etecek. Apansızdan ava qızacaq, sıfırdan aşağı eki – sıfırdan yuqarı üç derecege qadar. Kündüz ava arareti sıfırdan aşağı bir sıfırdan yuqarı altı derecege qadar artacaq», – aytıla beyanatta.
Qorçalayıcılar qırımlılarğa uzaq kezintilerden vazgeçmege, bala telükesizligini ve elektrik donatmalarını nezaret etmege çağıralar.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Türkiya Respublikasınıñ qwrıluı jäne Atatürik reformaları
Türik wlt-azattıq soğısı bitip, 1922 j. 11 qazanda Mudaniya bitim şartı jasalğannan keyin, beybit kelisimşarttıñ reti keldi. Antanta elderi Ankara ükimetin de, Stambul ükimetin de 1922 j. qaraşada wyımdastırılatın konferenciyağa şaqırdı. Eki ükimetti birge şaqıru Ankara ükimetiniñ narazılıqtarına wlastı. Deputattar monarhiyanı alıp tastau mäselesin köterip, aqırında 1922 j. 1 qaraşada Osmanlı memleketi, yağni monarhiyalıq basqaru jüyesi (Saltanatın Kaldırılması) qwlatıldı. Tek Türkiyanıñ Wlttıq Ülken Mäjilisi ükimetiniñ ömir süretini bildirildi. Biraq Osmanlı äuletine tiesili halifalıq däreje saqtaldı. Halifanı Mäjilis tağayındaytın boldı. Osılayşı Stambul ükimeti joyılıp, Türkiya memleketi tarih sahnasına şıqtı. Sayasi rejimniñ qanday bolatındığı pikirtalas taqırıbına aynaldı. Halifanı jaña Türkiyanıñ basşısı retinde körgisi keletinder de köp boldı. Respublikalıq basqaru jüyesin dwrıs sanaytın deputattar da az bolmadı. 1922 j. 3 qaraşada soñğı Osmanlı ükimeti özin-özi tarattı. Stambul biligi de Ankara ükimetiniñ qolına köşti. 1922 j. 16 qaraşada eski swltan Vahdettin ağılşın äskerileriniñ kömegimen Stambuldan qaşıp şıqtı. Söytip Mal'tağa aparıldı. Mwstafa Kemaldiñ wsınısımen Mäjilis Abdulmejitti halifa etip sayladı.
1922 j. 20 qaraşa – 1923 j. 4 aqpan jäne 1923 j. 23 säuir – 24 şilde aralığında Lozannada beybit kelisimşart kezdesuleri Türkiya, Angliya, Franciya, Italiya, Japoniya, Grekiya, Rumıniya jäne YUgoslaviya elderi arasında ötti. Bwğaz mäselesinde Sovet Odağı ökili şaqırıldı. Balgariya, Bel'giya jäne Portugaliya keybir taqırıptarğa baylanıstı qatıstırılsa, AQŞ sırttay baqılauşı boldı. Türkiyadan Mwstafa Kemaldiñ tapsırmasımen bwl jiınğa Ismet Paşa jiberildi. Wzaq uaqıtqa sozılğan bwl process üstel bası soğısı sipatında boldı. Lozanna beybit kelisimşartı 5 tarau, 143 baptan twrdı. Bwğan say Siriyamen aradağı Hatay aymağı jeke statusqa ie bolıp, şekara sırtında qaldı (Hatay Türkiyağa 1939 j. qaytarıldı). Osmanlı memleketiniñ negizin qalauşı Osman Ğazidiñ atası Süleymen Şahtıñ Siriyanıñ Jaber qorğanındağı mazarı Türik jeri sanalatın boldı. Irakpen aradağı Mosul jäne Süleymanieniñ mäselesi wzaq tartıstarğa wlasıp, şeşimin tappadı. Bwl mäseleni konferenciyadan soñ Angliya men Türkiya eki jaqtı talqılaytın boldı. Batıs şekaradağı Frakiya aymağı jäne keybir araldardıñ mäselesinde Türkiya memleketi Grekiya, Italiya elderimen kelisimge keldi. Osmanlı memletketi öziniñ soñğı bir ğasırlıq ömirinde Evropalıq elderdiñ ıqpalında qalıp, öz jerinde şeteldikterge erekşe qwqıqtar (Kapitülasyon) beruge mäjbür bolğan edi. Bwl konferenciyada talqılanğan eñ qiın mäselelerdiñ biri osı bolsa da, Türik ökilderi öz degeninen qaytpay, şeteldikterge jasalğan erekşe qwqıqtardıñ barlığın alğızıp tastadı. Kelisimderge say bükil az wlttar Türikiya azamatı bolıp sanalatın jäne Şığıs Frakiya men Anadolıdağı Grekter men Grekiyadağı Türikter qarsılıqtı jer auıstıratın boldı. Osmanlı memleketiniñ 1854 jıldan bastap äbden batqan sırtqı qarızdarınıñ 65 procentin Türkiya töleytin boldı. Qalğan qarızdardı Osmanlıdan bölingen elder töleytin bolıp kelisildi. Bwl qarızdardı Türkiya 1954 j tölep tauıstı. Bwğazdar Wlttar Ligasınıñ qauipsizdiginde bolıp, eki jağası qarudan tazartıluı kerek boldı (Bwl mäsele 1936 j. Montre Bwğazdar Kelisimine say Türkiya paydasına şeşildi). Osılayşa älem elderi tarapınan Türkiya resmi türde moyındaldı. Bwdan soñ ülken şielenisterge wlasqan Mosul mäselesi Angliya-Türkiya arasında talqılanıp, sosın Wlttar Ligası aralasıp, soñında 1926 j. 5 mausımda Ağılşın-Türik kelisimine say Mosul mäselesi bitti. Ol boyınşa Mosul Irakqa berildi. Lozanna kelisiminen eki jarım aydan keyin Antanta elderi Stambuldı bosatıp ketti.
Üzdiksiz on jılğa sozılğan soğıstan Türik halqı äbden şarşağan edi. Soğıstardan ekonomikanıñ bükil salası ülken zardap kördi. Mäjiliste halifanıñ jağdayına baylanıstı tartıstar örbidi. Qwqıq Qorğau wyımınıñ işindegi Ekinşi Top dep atalatın oppoziciya halifanı memlekettiñ basşısı retinde körsetkisi keletin äreketter jasadı. Aqırı 1923 j. säuir ayında birinşi Mäjilis jañadan saylau ötkizu turalı şeşim şığarıp, taratılıp, saylau nätijesinde 1923 j. 11 tamızda ekinşi Türkiyanıñ Wlttıq Ülken Mäjilisi (TBMM) öz jwmısın bastadı. 1923 j. 9 qırküyekte Rumeli jäne Anadolı Qwqıq Qorğau wyımı öz jwmısın toqtatıp, Halıq partiyası (Halk Fırkası) bolıp qayta qwrılğandığın jariyaladı. Partiya törağası bolıp Mwstafa Kemal tağayındaldı. Bwl partiya 1924 j. 10 qaraşada Respublikalıq halıqtıq partiya (Cumhuriyet Halk Fırkası) bolıp ataldı. Ekinşi Mäjiliske 287 deputat saylandı. Mäjilis törağası bolıp Mwstafa Kemal, Prem'er-ministr bolıp Fethi Bey (Okiar) tağayındaldı. 1923 j. 13 qazanda Ankara resmi türde Türkiya memleketiniñ astanası bolıp bekitildi.
Altı ğasır ömir sürip qwlağan imperiyanıñ ornına 1923 j. 29 qazanda jüyesi müldem bölek Türkiya Respublikası Memleketi qwrıldı. Respublikalıq basqaru jüyesi Jaña Osmanlılar tarapınan 1860 jıldardan bastap talqılanğan edi. Mwstafa Kemal Konstituciyalıq monarhiyanıñ özin qajetsiz sanap, respublikalıq basqaru jüyesin engizdi. Eski jüyeni qorğağandar da boldı. Halıqtıq partiya işinde de oppoziciya ortağa şığa bastadı. Respublika jariyalanğannan keyin Mwstafa Kemal prezident bolıp saylandı. Fethi Bey Mäjilis törağası boldı.
Mäjilistegi wzaq tartıstardan soñ 1924 j. 3 naurızda Halifalıq dəreje alınıp tastalındı (Hilafetin Kaldırılması). Şığarılğan zañğa say Abdulmejid otbasımen Şveycariyağa jiberildi, Osmanlı äuletiniñ müşeleri de şetelge şığarıldı. 1924 j. 3 naurızda Şariğat jäne Vakıftar Basqarması (Şeriye ve Evkaf Vekaleti) da jabılıp, Din isteri ministrligi qwrıldı. Bilimniñ Biriktirilui turalı Zañ (Tevhid-i Tedrisat Kanunu) şığarılıp, bükil medreseler men mektepter Wlttıq bilim ministrligine bağındırıldı. 1924 j. 20 säuirde jaña Konstituciya qabıldandı. Respublikalıq-parlamenttik jüye ornığa bastadı. Osılayşa qwqıq erejeleri dinge negizdelgen teokratiyalıq jüye joyılıp, qwqıqtıq, zayırlı memleket qwrıldı. Älemde zayırlı jüyege köşken alğaşqı mwsılman memleketi boldı. Mazhabtar arası qwqıqtıq erejeleriniñ aluandığın joyıp, mwsılman men mwsılman emesterdi, äyel men erkekti, barlığınıñ zañ aldındağı teñdigin qamtamasız etu üşin jalğız qwqıq jüyesi engizildi. Ädilet ministrligi tarapınan komissiyalar qwrılıp, Batıs Evropanıñ Azamattıq, Qılmıstıq, Äkimşilik t.b. qwqıqtarı äkelindi. Osılayşa wltına, nanım-senimine, jınısına, tabına qaramastan barlığı zañ aldında teñ boldı.
Biraq bwl reformalar men qabıldanğan şeşimder jäne Lozannada Mosul mäselesiniñ şeşimin tappauı, Grekiyamen aradağı kikiljiñ, Konstituciyağa jasalğan özgerister partiya işinde oppoziciya qalıptastırdı. Partiyadan ketkender 1924 j. 17 qaraşada Progressşil Respublika Partiyasın (Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası) qwrdı, 1925 j. 5 mausımda memleket tarapınan jabıldı. Partiyanı qwruşılar Wlt-azattıq soğısı jıldarında basşılıqta bolğan, ataqtı äskerbasılar Kazım Karabekir, Äli Fuat sekildi Mwstafa Kemaldıñ eski dostarı edi. Jabıluına sebep bolğan jağdaylardıñ biri eldegi jürgizilip jatqan reformalarğa qarsılıq retinde 1925 j. aqpan-säuir aylarında oñtüstik-şığıs aymaqtarda Şeyh Sayt köterilisi boldı. Säuirde Otan Satqındığı zañına dini-sayasi maqsattağı wyımdar qwruğa tiım salınatın bap qosıldı, dini maqsatta memlekettik jüyeni özgertudi, bwzudı közdeu otan satqını sanalatın boldı. Narazılıqtarğa qarsı zañdar şığarıldı. Täuelsizdik sotı (İstiklal Mahkemesi) qwrıldı. Osılayşa Şeyh Sayt köterilisi bastırıldı. Şeyh Sayt ölim jazasına kesildi. 1925 j. qırküyeginde sopılıq hanakalardı, ortalıqtardı jäne kesenelerdi jabu turalı şeşim şıqtı (Tekke, zaviye ve türbelerin kapatılması). Türik Respublikası işinde eşbir tarihat, şeyh, däruiş jäne mürit bolmaytındığı, bwlarğa say kiim men därejelerdiñ alınıp tastalğandığı körsetildi. 1925 j. qaraşada Kiim zañı qabıldanıp, memlekettik qızmetkerlerge şapka kiyu mindetteldi. Memlekette kommunistik propagandalarğa tiım salındı. 1926 j. mausım ayında Izmirde Mwstafa Kemalğa qastandıq wyımdastırıldı. Qastandıq wyımdastıruşılar twtqındalıp, qastandıq wyımdastıru boyınşa Progressşil Respublika Partiyasınıñ müşeleri ayıptaldı. Eski Ittihatşılar men Kazım Karabekir, Äli Fuat, Refet Paşa sekildi Progressşil Respublika Partiyasın qwruşılar twtqındaldı. Tergeuden soñ atı atalğandar aqtaldı. Bwl jağdaylar biliktiñ özge sayasi toptarğa qarsı, merzimdi basılımdarğa degen qısımın küşeytti. 1925-1930 jıldarı halıqaralıq küntizbe, sağat jäne san qabıldandı.
Mwstafa Kemal köppartiyalıq jüyege ötu täjiribesin de jasadı. Öziniñ dosı Fethi Beyge Liberaldıq Respublika partiyasın (Serbest Cumhuriyet Fırkası) qwrğızdı. Bwl partiya 1930 j. 12 tamız – 17 qaraşa arasında üş ay ğana ömir sürdi. Oqiğalar baqılaudan şığıp bara jatqan soñ partiya öz-özin tarattı. Liberaldıq Respublika partiyasınıñ taratıluınan keyin 1930 j. 23 jeltoqsanda Stambuldağı Naqışbandi tarihatı şeyhine bağınıştı Däruiş Mehmettiñ Izmir oblısı Menemen audanında köterilisi boldı. Mahdilik pikirdi köterip, jasıl tu wstap, şariğat jariyalauğa wmtılğan köterilisşilermen bolğan ülken qarulı qaqtığıs äskerbasınıñ ölimimen ayaqtaldı. Däruiş Mehmet de sol jerde öltirildi, dostarı qaşıp ketse de, qısqa uaqıttan soñ wstaldı.
Bilim salasında da zayırlılıq wstanımdarına say reformalar jasaldı. Sauatsızdıqtı joyu maqsatında halıqqa oqu-jazu üyretile bastadı. Bastauış, orta, joğarı bilim beretin wlttıq mektepter, joğarı oqu ornı qwrıldı. 1928 j. 1 qaraşada wzaq pikirtalastardan soñ latın alfabitine ötu turalı şeşim şığarıldı. 1934 jılı Konstituciyağa (Anayasa) äyelderge dauıs beru jäne saylanuğa qwqıq beretin özgeris engizildi. 1934 j. Tegi turalı Zañ (Soyadı Kanunu) qabıldanıp, halıq laqap emes öz tegin körsetetin esimder qoldanuı kerek boldı. Osı jılı Mwstafa Kemalğa Atatürik tegi berildi. Wlttıq ideologiya jürgizildi. Osı maqsatta 30-şı jıldarı wlttıq Tarih jäne Til Instituttarı qwrılıp öz jwmısın bastadı.. Respublikalıq Halıq partiyasınıñ principteri bolğan respublikaşıldıq, wltşıldıq, halıqşıldıq, memleketşildik, zayırlılıq jäne reformaşıldıq attı 6 qağida 1937 j. Konstituciyağa da engizildi. Meşitterde azan türikşe oqılatın boldı. Wltşıldıq pen Batısşıldıq (örkeniettik) sayasi pikirin wştastırğan sayasi közqarasqa keyin Atatürikşildik (Kemalizm) degen at berildi. Soğıstardan qattı zardap körgen ekonomika salasında 1923-1930 jıldarı reformalar jasalınıp, liberaldıq jüye ornatıldı. Biraq 30-şı jıldardağı älemdik krizisterden soñ memleketşildik, josparlı ekonomika engizildi. Sırtqı sayasatta Batıs elderimen de Sovet Odağımen de tatulıq sayasatın wstandı. 1923-1950 arası Türkiya tarihında jalğız partiyalıq kezeñ dep ataladı. 1938 j. 10 qaraşada Atatürik qaytıs bolıp, ornına komandalas dosı Ismet Inönü saylandı.
Modern Türkiyanı qwru maqsatın közdegen Atatürik reformaları modernizm men konservatizmniñ, jañaşıldıq pen eskişil-dästürşildiktiñ qaqtığıstarına sahna boldı. Bwl reformağa baylanıstı halıqtıñ, tarihşılardıñ, sayasatkerlerdiñ közqarastarı qay kezeñde de ärtürli…
facebook paraqşasınan alındı


text:
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksenov yarımdada fevqulâde vaziyet rejimi olğanından sebep çalışqan analarnı plandan tış tatilge yollamağa teklifi ile buyurdı.
Bunı Qırımnıñ rusiyeli ükmetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Qırım cumhuriyeti territoriyasında regional seviyede fevqulâde vaziyet rejiminiñ saqlanılması sebebinden 10 yaşına yetmegen balalarnıñ analarına bir aylıq otpusknıñ berilmesini temin etmege rica etem. Ödenilgen otpusknı hadimniñ razılığı ile bermege», – denile beyanatta.
Noyabr 22-ne keçer gecesi Herson vilâyetiniñ Çaplinka qasabası rayonında patlavlar yüz berdi. Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq qamaçavı ştabında bildirilgeni kibi, «Qırımnı elektrika ile teminlegen elektrik bericileriniñ yolağı tüşti ve ğayrıdan tiklenemez».
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Qırım Fevqulâde işler nazirligi fevqulâde vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında teniyeley edi. Noyabr 23 künü yarımadada raatlıq künü olaraq ilân etilgen edi.
Noyabr 24 künü «Ukrenergo» bildirgeni kibi, işçiler bozulğan tiremelerniñ birini – «Kahovka – Titan» tiremesini tamirlediler.
Qırımda fevqulâde vaziyet ilân etilgen. Bala bağçalarında balalarnı tek künniñ birinci yarısında qabul etmege azırlar, sabalıq ve üyle yemeksiz.


text:
Aldına naqtı maqsat qoyğan Yunnan provïncïyasınıñ 59-jastağı turğını burımın 24-jıldan beri qïmay keledi eken. Onıñ burımı bir jıl işinde şamamen altı-jeti santïmetr ösip otırğan.
Basılımğa bergen suxbatında Gï Meng jumıs jasağan kezde uzın şaşı kedergi keltirmes üşin, onı beline üş aynaldırıp orap alatındığın ayttı.
Äyeldiñ aytwına qarağanda, uzın burımı onıñ bar baylığı-mıs. Jwırda oğan şaşın 19 000 yuanğa satwğa ötiniş kelis tüsken. Alayda ol bul usınıstan bas tarqan körinedi. Öytkeni Gï Mengdiñ bastı maqsatı şaştıñ uzındığı boyınşa Gïnnestiñ rekordtar kitabına kirw.
Qazirgi waqıtta şaştıñ uzındığı boyınşa birinşi orında 2004 jılı Gïnnestiñ rekordtar kitabına kirgen basqa qıtaylıq tur. Onıñ şaşınıñ uzındığı 5,6 metrdi quraydı.
Kommentarïï


text:
Bunı o Obozrevatel intervyüsında bildirdi.
«Ukraina elinden Qırım ketmesinde qabaatlılar tapılmalı ve cezalanmalı. Ve soñra Ukraina, Rusiye ve bütün dünya Qırım adamları sahte referendum keçirgenlerini degil de, Ukrainanıñ ayrı memurları vazifelerini becermeyip, Qırımnı ğayıp etkenlerini bilecekler», – dep ayttı Piskun.
Onıñ fikirince, o vaqtı Ukraina Rusiye ile muzakerelerde yarımadanıñ elden ketkeninde qabaatlılar cezalandı, demek, uquqiy adalet tiklenmesi içün Qırım Ukraina terkibine keri qaytarılmaq kerek, dep ayta bile.


text:
Devletke hiyanet etkeninde qabaatlanğan sabıq Ukraina prezidenti Viktor Yanukoviçniñ mahkemesi keçken Kyivdeki Obolonskıy rayon mahkemesinde şimdiki Ukraina prezidenti Petro Poroşenko 2014 senesiniñ fevralinde Qırımğa barğanı aqqında ikâye etti.
O, fevral 27-de, Ukraina prezidenti vazifesini eda etken Oleksandr Turçinovnıñ kabinetine kelgenini, ve o, Poroşenkoğa, Qırım Yuqarı Radası deputatlarınen şahsen muzakereler etip, «viran etici ceryannı» toqtatmaq içün uçaqnen Qırımğa barmaqnı teklif etkenini bildirdi.
Poroşenko, sorğu esnasında: «Aqmescitke kelgenimde o, endi qamaçavğa alınğan edi. Er yerde arbiy uniformalı adamlar buluna edi. Bir qaç adam meni toqtatacaq oldı, qavğa başlandı, men qamaçav safını yarıp keçtim… O zaman men, beyanat etip, Qırım Ukrainanıñkidir, ve biz provakatsiyalarğa yol bermemek içün er şeyni yapmaq kerekmiz, dedim. Biz, bütün meselelerni çezmek içün QMC Yuqarı Radasınıñ deputatlarınen birlikte iş grubunı meydanğa ketirmege azır edik. Biz spiker Vladimir Konstantinovnen körüşüv aqqında añlaştıq», – dedi.
Ukraina prezidenti, Qırım MC Yuqarı Radasına kirecek olğanda yolunda «yeşil adamçıqlar» turğanını añlattı.
Poroşenko: «İnsanlarnıñ bir qısmı provakatorlar edi. Olar meni qorquzacaq oldılar», – dedi.
Fevralniñ 18-nde Poroşenko, sabıq prezident Yanukoviçniñ devletke hiyanetlikte qabaatlavlarına dair cinaiy işniñ baqılması boyunca mahkeme oturışuvında iştirak etecegini bildirdi.
2014 senesiniñ fevralinde Poroşenko, Ukraina halq deputatı sıfatında, Qırım parlamentiniñ deputatlarınen muzakereler yapmaq içün uçaqnen Qırımğa keldi. Aqmescit ava limanınıñ çıqışında silâlı «özüni mudafaanıñ uruşmacıları» Poroşenkonıñ yardımcılarını toqtatacaq oldılar, lâkin bu teşebbüs netice bermedi. Daa soñra kelecekteki Ukraina prezidenti QMC Yuqarı Radasına yol aldı. Anda, basamaqlarda, qalabalıq oña ıslıq çaldı. Muzakereler ise iç bir netice bermedi.
Obolonskıy rayon mahkemesi 2017 senesi iyünniñ soñunda Ukrainanıñ sabıq prezidenti Viktor Yanukoviçniñ devletke hiyanetlik etkeninde qabaatlavları boyunca işni ğiyabiy şekilde baqıp başladı. Meydandaki vaqialar ayrı bir iş boyunca baqılalar.
Meydanda adamlar atıp öldürilgen soñ Rusiyege qaçqan Ukrainanıñ sabıq prezidenti Viktor Yanukoviç bütün qabaatlavlarnı red ete.


text:
2015 senesi avgust 11 künü Veldar Şukurciyev Aqmescitniñ Lenin meydanında ukraina bayrağınen foto yapmağa ıntılğanı içün Qırımdaki makeme oña para cezasını belgilemek qararına keldi.
Cemaat faali feysbukta bildirgeni kibi, cöreme cezası 10 biñ rubleni teşkil etti, faqat onı ödemege niyeti yoq.
«Aqmescit merkez makemesiniñ qararı ile 2015 senesi avgust 11 künniñ işi boyunca 10 biñ ruble cöreme cezası belgilendi. Apellâtsiya olacaq, amma neticege baqmadan cezanı ödemeycem», - dep yazdı o.
2015 senesi avgust 11 künü moskvalı advokat İrina Birükova, Veldar Şukurciyev ve daa bir qaç faal qırımlılar Aqmescitniñ Lenin meydanında ukraina bayrağınen yapılğan foto içün yaqalandılar.
Fevral 5 künü Rusiye sıñırcıları Qırım kirişinde Ukrainağa qoltutqan faal Veldar Şukurciyevni yaqalap, oña Qırımğa kirişni yasaq etecek ediler.
2015 senesi noyabr 24-de onı yarımada kirişindeki «Kalançak» kiriş noqtasında yaqalağan ediler. Sebebini añlatmayıp, onı 7 saat tutqanlar.
Veldar Şukurciyev Qırımdaki Ukrain medeniyet merkeziniñ tesisçilerinden biri ola. Ukraina timsallerini qullanğanından sebep Aqmescitte Rusiye politsiyasınıñ hadimleri tarafından bir qaç kere yaqalanğan edi.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
36 OTUZ ALTINCI DERS
· Kelecekni tüşünmegen, onıñ oğrunda küreşmegen millet ğayıp ola
Bizim kelecegimiz ne olacaq? Bizni ne bekley? Alımız ne olacaq: ölecekmizmi, qalacaqmızmı? Bunıñ kibi sualler dünyada olğan er milletniñ ögünde tura ve olar er Allanıñ künü kelecegi içün areket ete, kerekli çareler köre.
Milletimizniñ ögünde bu sualler daa bir baş yüksek olıp tura, çünki biz sürgünlikke oğrağan ve büyük küçlüklernen vatanımızğa qaytıp ve yigirmi yıldan berli daa keregi kibi yerleşamağan, aq-uquqlarımızğa daa irişamağan halqmız, onıñ içün yuqarıdaki sualler bizni daa pek raatsızlay.
Epimizniñ evlâtları bar ve olarnıñ boğazını baqmaqnen boyun borcumız bitmey. Balalarımıznıñ ileride kim olacağını, nasıl cemaat içinde yaşaycağını tüşünmek kerekmiz, bu bizni raatsızlamaq kerek, eyecanlandırmaq kerek, yuqumıznı bölmek kerek.
Yaşlarımız ve qızlarımıznı assimilâtsiya degen ajdağadan qurtarmaq içün ne yapmaq kerek degen sual bizge asıl raatlıq bermemek kerek, çünki o canavar balalarımıznı birer-birer qolumızdan çekip alıp yutıp yibere. Assimilâtsiyanıñ pancasından halqımıhnı qurtarmaq bizim birinci vazifemiz olmalı, dostlar.
Eger biraz daa közümizni açmasaq, soñ keç olacaq, soñ ağlasaq da, sızlasaq da faydası olmaycaq, biz millet olaraq ğayıp olacaqmız.
Bugün assimilâtsiyadan qurtulmaq içün daa keç degil, onıñ başına yetecek kibi çareler bar, olarnı yapmaq kerek:
Birincide, napıp-yapıp tilimizni coymamağa tırışmaq kerekmiz, evimizde qoranta azalarınen, hususan balalarımıznen, mümkün olğanı qadar, başqa milletler kibi, öz tilimizde laf etmek kerekmiz. Aqşamlarımız tek televizor baqmaqnen keçmesin, toplaşıp, öz tilimizde yazılğan bir kitap oqumaq da adet olsun. Gazetalarımıznı, jurnalımıznı alayıq, oquyıq. Evimizde tilimizniñ luğatları olsun, söz baylığımıznı arttırıp turayıq. Balalarımız şiirler, yırlar ezberlesin ve ezberden bizge aytsın.
Ekincide, bizge dedelerimizden asabalıq qalğan adetlerimizni balalarımızğa ögreteyik, bilsinler, güzel adetlerimizni kütsünler.
Üçüncide, halqımıznıñ aq-uquqlarını, aqiqiy tarihımıznı, yadikârlıqlarımıznı, camilerimizni, toponimikamıznı qaytartmaq içün qalemlerimizni oynatmaq kerekmiz. Bu işni biri yapar dep beklep oturmaq olmaz, er adam qolundan kelgenini yapmaq kerek, devlet organlarına yazmaq kerek, olarğa istegimizni, arzu-niyetimizni bildirip turmaq kerekmiz. Bizde: “Bir atnıñ tozu çıqmaz” – deyler, bu pek doğru laf, bir adam, eki adam, on adamnıñ bu işte can küydürgeninden fayda az. Birlik olıp, er birimiz, epimiz areket etsek, mektüpler yazsaq, daa başqa çareler körsek – bu bir sel kibi “olarnıñ” başına tökülir, soñ “olar” bizim meselemizni baqmağa mecbur olur.
İndemeyip otursaq, bularğa bir şey kerekmey eken dep, olar da indemeyip oturır, çünki vaqıt olarnıñ faydasına işley.
· Şiirler, yırlar
Öz evimiz bar
Qırımğa qaytıp keldik,
Muradımızğa irdik,
Erinmedik, ev qurdıq,
Şükür, endi bitirdik.
Nasırlıdır elimiz,
Lâkin bar öz evimiz,
Yazda saqlar sıcaqtan,
Qışta – qar ve suvuqtan.
Buyurıñız siz bizge,
Yap-yañı evimizge,
Adresimiz de belli:
Vatan soqağı, elli.
· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik
· Atalar sözleri
Aq it, qara it, kene de köpektir – бeлa coбaka, чepHa coбaka, a Bcë oдHo – пëc
Terek tamırından suv içer – эkBиBaлeHT: Бeз kopHeй и пoлыHb He pacTëT
Demir qızğın olğanda dögülir – Kyй жeлeзo, пoka ropячo
Saqla samanı, kelir zamanı – дepжи MяkиHy – пpиroдиTcя
Meyvası oñ olğan terekniñ pıtaqları alçaq ener – ЧeM бoлbшe
плoдoB Ha дepeBe, TeM Hижe ero BeTkи
Ağzınıñ qaşığı degil – эkBиBaлeHT: He пo pTy eдa
Aqıl bazarda satılmaz – Ha pыHke yMa He kyпишb
· Frazeologizmler
haber-teber yoq – Hи cлyxy, Hи дyxy
er ihtimalğa qarşı – Ha Bcяkий cлyчaй
köz qararı ölçemek – cMepиTb Ha rлaз
birini külmek – пoдHяTb Ha cMex koro-To
çıraylarından qar yağa – He B ceбe
ömrüni kömür etmek – пpeBpaTиTb жизHb B cплoшHoй aд
başını aşamaq – cжиTb co cBeTa
· Ösümliklerniñ adları
Heзaбyдka – nazlı qız, nazlı çiçek, unutma meni çiçegi – Heзaбyдka
HoroTkи (kaлeHдyлa) – aynısefa – Hariдkи
HoчHaя kpacaBицa – aqşam sefa – ?
HиBяHиk – toğay otu – kopoлиця, poMeH
oблeпиxa – sarı sırğaçıq – плoxoBHиk, oблiпиxa
oBëc – cılap – oBec
oдyBaHчиk – mamateke, mışıq sütü, mollasarıq, aqsarıq – kyлbбaбa
oзиMыe – küzlükler – oзиMиi
· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları
cлaBka – çibinci quş – cлaBka, kpoпиB’яHka
cлeпeHb – sığır sinesi, at çibini – reдзb, cлiпeHb
cлизeHb – sümükli böcek – cлиMak
cлoH – fil – cлoH
cHerиpb – qarquş – cHiryp
coбaka – köpeyek, it, baraq – coбaka
coбoлb – samır – coбoлb
coBa – bayquş, miyavquş – coBa
· Geologiya terminleri
araT – akik – araT
aзбecT – azbest – aзбecT
aйcбepr – buzdağ – aйcбepr
aлMaз – elmaz – aлMaз
aMeTиcT – mor yaqut – aMeTиcT
aпaTиT – apatit – aпaTиT
aToлл – atoll – aToл
бaзaлbT – siya mermer – бaзaлbT
бapxaHы – barhanlar – ?


text:
İtibarlı halqara teşkilât teklif etken taqdirde Kyiv, rusiyeli jurnalist Arkadiy Babçenkonıñ öldürilüvinen alâqalı taqiqat keçirilüvinde halqara yardım almaqnı qabul eter. Bu aqta mayısnıñ 29-nda Ukraina tış işleri naziri Pavlo Klimkin, BMT ştab-kvartirasında Havsızlıq Şurasınıñ oturışuvı bitken soñ, jurnalistlerniñ suallerine cevap bergen vaqıtta haber etti.
«Netice almaq, bunı taqiq etmek, bunıñ artında kimler turğanını tapmaqnen bağlı er türlü kerçek yardım – minnetdarlıq ile qarşılanacaq. Kerek olğan bütün meseleler boyunca kösterilgen yardımğa sıcaq baqarmız. Eger bu işançlı halqara teşkilât adından yağılacaq olsa, elbette qabul etermiz», – dep ayttı Klimkin.
Rusiyeli muhalefetçi jurnalist Arkadiy Babçenko mayısnıñ 29-nda aqşam Kyivde öldürildi. Bu vaqia o tükândan qaytqan arada kvartirasına kireyatqanında olğan. Sırtından yaralanğan Babçenko «acele yardım» maşnasında vefat etti.
Ukraina uquqorçalav organları «qastlı öldürilüv» maddesi boyunca cinaiy iş açtı. Politsiya qatil fotorobotını aşkâr etti.
Ayrıca şunı oquñız: Arkadiy Babçenko: «İnfantilizm Rusiyeniñ milliy ğayesine çevirildi»
Babçenko Rusiyeni 2017 senesi fevral ayında terk ete. O, öz qararını oña qarşı cinaiy iş açılma ihtimali bar dep izah ete.
Bundan bir qaç ay evelsi, 2016 dekabr ayında, o TU-154 uçağında, öz arbiylerini Suriyege Yañı yılnen hayırlamağa ketken Rusiye arbiyleri, jurnalistleri ve Aleksandrov adına ansambl artistleri uçaq qazasından ölgenlerine iç acınmağanını bildirgen edi. Bundan soñ Rusiyede Babçenkonı vatandaşlıqtan marum etmek içün imzalar toplanıp başlandı.
Soñki zamanlarda jurnalist Kyivde qırımtatar ATR telekanalında çalışqan edi.


text:
Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiya reisi Zair Smedlâyevniñ fikrince, Boris Nemotsvğa mütehassıslar ateş açtı.
«Alçaq öldürüv edi. Artından ateş açtılar. Şübesiz, mütehassıslarnıñ işi. Fotoresimlerge köre, atışlar yüregine yapıldı. Mında sımarış hususiyetleri körüne, esas sebebi – siyasiydir», – dedi Zair Smedlâyev Qırım.Aqiqat mühbirine.
Boris Nemtsovnı Moskvanıñ merkezinde fevral 27-de aqşam öldürdiler. Şaatlarnıñ aytqanına köre, eñ azından dört kere ateş açıldı. Nemtsov vaqia yerinde can berdi.
Öldürüv vaqtında Nemtsov bir qıznen kete edi. Rusiye İçki işler nazirliginiñ malümatına köre, o, Ukrainadan keldi.


text:
Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan devlette üç ay devam etecek fevqulade vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında ilân etti. Bu aqta Erdoğan iyül 20-de Ankarada onıñ Kabineti ve Milliy havfsızlıq şurasınen körüşüvi devamında yapılğan canlı televizion yayınında bildirdi. Böyle qararnı iyül 15-te muvafaqiyetsiz avdarma ıntıluvından soñ qabul etti.
Bundan evel Erdoğan Al Jazeera telekanalına intervyu berip, ecnebiy devletler avdarma ıntıluvında iştirak ete bilgenini ilân etti, amma er angi devletni aytmaqtan vazgeçti. Erdoğan ayttı ki, avdarmanıñ arqasında Amerika Qoşma Ştatlarında bulunğan Fethullah Gülenniñ yolbaşçılığındaki teşkilât tura.
Bunen beraber, Erdoğan türkiyeli demokratiya er angi telüke astında bulunğanı ve o, avtoritar yolbaşçı olğanı aqqında tahminlerni red etti.
«Biz demokratik parlament nizamı çerçivesinde qalacaqmız, ondan iç bir vaqıt ketmeycekmiz», – dedi o.
Bunan da ğayrı, Erdoğan ilân etti ki, ölüm cezası yañıdan kirsetilmesi aqqında parlament teklifini alğışlaycaq, bu Türkiyeniñ Avropa birligine kirmemesi telükesine ketirse bile.
İyül 20-de Vaşingtonda bir sıra devletlerniñ tışqı işler nazirleri, devlet avdarması ıntıluvından soñ, türkiyeli ükümet tarafından repressiyalarnıñ miqyası aqqında raatsız olğanlarını bildirdi ve Türkiyeni qanunnıñ yuqarılığını ürmet etmege çağırdı.


text:
Keriç – Qırım sakinleri Ukraina qıtasına yollanmalarnı ne yibermek ne de qabul ete bileler. Ukrain naqliye şirketleri şimdiki vaqıtta tek şirketlernen işbirlik yapalar, olarnıñ yüklerini eksport ya da import sıfatında resmiyleştireler. Onıñ içün adiy sakinler tek rusiyeli taşıycılarnıñ hızmetlerinen qullanalar. Yollanmalar vaqtında kelmey. Misal içün, Krasnodardan Aqmescitte yiberilgen yollanma başından Moskvağa kelip çıqmaq mümkün. Em de fiyatlar ukrain fiyatlarından bayağı farqlana.
Keriç sakini Andrey K. eki aftadan berli Ukrainanıñ qıtasında yaşağan tanışlarğa telefon açıp, Qırımğa bir kimse kelemi, dep soray. Yigit ana-babası yaşağan Keriçke köçti, amma Kiyevde qalğan eşyalarnı ketirip olamay: naqliye şirketleri ayırı insanlarnen çalışmaylar.
«İn-taym» ve «Deliveri» şirketleri çalışmaylar. Maña yardım etecek insanlarnı qıdıram», – dey yaş yigit.
«İn-taym» şirketi eki afta evelsi işini toqtatqan edi. «Deliveri» ayırı şahıslarnen oktâbr ayından başlap işbirlik yapmay. Yarımğa yükni tek şirket ve işhaneler yollay bileler – yükni Ukrainanıñ «Qırım» serbest iqtisadiy alanı ve Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyalarında iqtisadiy faaliyetniñ hususiyetleri" aqqında qanun boyunca eda etile. Demek yollanılğan bütün yük gümrükten keçmeli.
Oktâbrniñ ortasında «İn-taym» şirketi ayırı şahıslardan on kilogrammdan ağır olmağan yollanmalarnı qabul etiip başladılar, fiyatlarnı ise, eki qat köterdiler. Amma, bir aftandan soñ, yarımadada işni toqtattılar. «Deliveri» şikertinde noyabrge qadar dayanmağa teklif ettiler.
Amma, ticaret saası işini devam ete. Ukrain internet-tükânları, kendi taşıycılarnı işke aldılar: sımarışqa köre, Qırımğa aftada eki yada üç kere mallarnı ketireler. Er sımarlanğaan şey 30-40 rublege paalı çıqa. Odessadan iş-adamlar Qırımdan yapılğan sımarışlarnı «7-nci kilometr» bazarından qatnağan marşrut maşinalarınen yollaylar.
Qırım sakinleri tek Rusiyeden yollanmalarnı qabyl etmege teklif eteler
Aynı zamanda, Ukraina ile memuriy sıñırda nezaretniñ küçleştirilüvi sebebinden yarımadada Rusiye naqliye şirketleriniñ vekilleri faal çalışıp başladılar. Yerli ticaretni ve vatandaşlarnıñ «turmuş ayatını eyileştirmek» maqsadınen yarımada sakinlerine Rusiye qıtasınen hocalıq işlerini alıp barmağa teklif eteler.
«Şimdiki vaqıtta Ukraina ile sıñır qapatılğanı sebebinden yarımada sakinleriniñ hocalıq bağları üzüldi, yerli alış-veriş saası telükeli vaziyette buluna, vatandaşlarnıñ durumı eyi degil. «KİT» şirketiniñ esas maqsadı: tez vaqıt içinde qırımlılar ve Rusiye ticaret saası ile bağ qurmağa yardım etmektir», – dep aytıla rusiyeli «KİT» şirketiniñ saytında.
Bu şirketiniñ bölükleri Aluşta, Ermeni Bazar, Canköy, Keriç, Or Qapu, Kezlev, Kefe, Aqmescit, Aqyar, Yaltada bar. Fiyatlar ukrain fiyatlarından bayağı farqlana. Misal içün, Krasnodardan Aqmescitke ya da Aqyarğa yollanma yibermek içün eñ azı 200 ruble bermek kerek, Keriçke – eñ yengil yük içün 300 ruble bermek lâzim. Bir qaç afta evelsi Keriçke qıtadan yiberilgen yollanma 60 ruble tura edi, fitâlar köterilgen soñ - eñ çoq 150 ruble tura.
«M-TransLayn» şirketiniñ hızmetleri daa paalı. Ağırlığı yarım kilogramm olğan yükni Krasnodardan Aqmescitke yollamaq içün 400 ruble bermek kerek, bu yükni Aqyarğa yollaycaq olsañız – 500 ruble tölemek kereksiñiz. Moskvadan yollanma yiberilse tamam şu fiyatqa çıqa. Aqmescitten Aluştağa qadar yol 45 kilometrni teşkil ete, taşıycı 1600 ruble ala, Aqmescitten Keriçke (209 km) – 4550 ruble talap eteler.
«Siz Krasnodar, Novosibirsk, Derbent, Rostove-na-Donu, Moskva, Mahaçkal ya ja diger şeerde yaşaysıñızmı? Bulunğan yeriñiz müim degil! Bizim şirketimizniñ bölükleri olğan er yerden Qırım şeerlerine avtofuralar yolğan çıqacaq. Onıñ içün ticaret alıp barsañız ya da soyuñızğa bahşış yollasañız bile, yüküñiz tez vaqıt içinde saibini bulır», – dep aytıla şirketniñ saytında.
Yaqınca, amma tezce degil
«NLS – yañı ligostik sistemaları» şirketi küçük 20 – 15 sm. kölemde, eki santimetr keñlikte ve üç yüz gramm çekide poşunı yetkizmek içün 895 rubleni soray. Em de, yük Keriçke ya Krasnodar ya da Moskvadan yollanılğanı müim degil, çünki bir vaqıtta kelip çıqması mümkün.
«Krasnodardan daa çoq zaman ala. Biz başa Moskvağa yollaymız. Yarım kilogramm etrafında yük 895 ruble tura. Tek naqil paranı qabul etemiz. Qoşma bir şey alınmay. Bu şirketniñ qaidesi», – dep añlattı naqliye şirketiniñ vekili Qırım.Aqiqatqa.
«Ya Krasnodardan birden Qırımğa yollanma yapılmaymı?» degen sualge, şirket vekili «haberi olmağanını» ayttı.
Bazı qırımlı sakinler rusiyeli şirketlerniñ hızmetlerinen endi qullanıp başladılar. Avtomobil sevdaları forumlarında bazı naqliye şirketlerniñ işi aqqında çeşit fikirlernen tanış olmaq mümkün.
«Men, «Transkargo» şirketiniñ hızmetinen qullandım. Krasnodardan köpçek sımarladım. Bir afta bekledim, o vaqıt bayram künleri de rast keldi. Qırımda bir sıra naqliye şirketleri çalışıp başladılar».
Rusiyeniñ fiyatlarına adamlar daa alışmadılar
Qırımlılarnıñ episi rusiyeli naqliye şirketleriniñ fiyatlarına alışmadılar. Keriçli Yelena Krasnodardan ufaçıq yollnma içün 900 ruble sorağanlarını eşitip, avtobus aydavcığa muracaat etti, oña 400 ruble berdi.
«Deşetli bir şey! Tatam ilâc ve tatlı yolladı. Altın fiyatına çıqtı», – dep çorlandı qadın.
«Garantpost» şirketiniñ işi daa da paalı. Şirketniñ saytında berilgen malümatqa köre, Moskvadan Aqmescitke yollanılğan yük içün 1099 ruble tölemek kerek, Krasnodardan Aqmescitke yibrilgen yollanma - 1534 ruble turacaq!
Qırımda faaliyetni ilk başlağan şirketlerden biri «Poçta Rossii» şirketi oldı. Moskvadan Qırımğa yiberilgen, çekisi bir kilogrammğa yetmegen yük 600 ruble tura. Bu qoşma tölevler ve paketlemeden ğayrı istenilgen para. Amma, beş kilolıq yollanma içün 840 ruble bermek kerek ve yarımadanıñ çetinde yaşağan adam 1040 ruble tölemeli.
Yükni acele yetkizmege kerek olsa, fiyatlar daa da paalı. Moskvadan acele yollanmalar eki kün içinde kelelr, eñ çoq Baykonurdan yollanmanı beklemek kerek, tahminen 15 kün.
Ayırı şahıslarnıñ yollanmaları yolda bir afta keçireler, onıñ içün, rusiyeli internet tükânları birden tenbiyeleyler: beklemege azır olsañız, poçtanen yollarmız.


text:
Ukrainada Vladimir Leninniñ tahminen 1,5 dane eykeli sökülip alındı, dep bildire mayısnıñ 20-nde siyasiy repressiya qurbanları hatırası Kününe bağışlanğan tedbirde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko.
«Ukrainanıñ kommunistik ve milliy-sotsialistik rejimlerni takbih etüv qanunı esasında 52 biñ dane meydan ve soqaq, aman-aman biñ dane meskün yerlernıñ adı deñiştirilgen edi. Tek Lenin eykelleriniñ tahminen 1,5 biñ danesi sökülip alındı. Repressiya ve millionlarnen insanlarnıñ yoq etilüvinde qabaatlı olğan kommunist firqası eninde-soñunda yasaqlandı», – dedi Poroşenko.
O, 2013 senesiniñ soñunda «Ukraina haritası Sovetler Birligi Kommunist firqasınıñ tarih kitabındaki illüstratsiya kibi körüne edi» dep saya.
2015 senesi aprel ayında Ukraina Yuqarı Radası kommunist ve totalitar natsist rejimlerni, olarnıñ propagandası ve timsalleri yasaqlağan devlet qanun leyhasını qabul etti. Qabunğa binaen, Ukrainada natsizm, millitçi-sotsializmniñ timsalleri ve propagandası, bu degerliklerniñ, natsist ve faşist gruppalarnıñ er angi bir faaliyeti yasaqlandı.
2018 senesi fevral ayında Ukraina milliy hatıra institutınıñ müdiri Volodımır Vyatroviç Ukrainada kommunizmden qurtuluv esnası bitti dep bidirdi.


text:
Qıtayda qandasımız marapattaw kezinde anasın şaqırıp, körermenderdi tolqıttı (VÏDEO)
Ultı qazaq qıtaylıq palwan, janküyerlerge "Arlan" laqap atımen keñinen tanımal Ğabït Turxanbek erejesiz jekpe-jektegi jeñisinen keyingi marapattaw räsiminde anasına raxmet aytıp, rïngke şaqırdı.Jüregi eljiregen anası ulın quşağına aldı. Osı sät körermenderdiñ köñilin tolqıtıp jiberdi.
Jelide payda bolğan osı vïdeodan ïnternet paydalanwşılardı anası men balasınıñ baqıttı sätti bölisken kezi bey-jay qaldırmağanın bayqawğa boladı.
Instagram-dağı ztb_video paraqşasında jarïyalanğan rolïk «Qıtaydan qanımız bir bawırımız - anasınıñ baqıtı» dep ataladı, dep xabarlaydı sports.kz.


text:
Şaxïzada jwırda Almatınıñ elïtalı awdanında ornalasqan jaña päterine köşip bardı. Änşi jöndew jumıstarına tikeley özi at salısqan. Küyzelip jürse kerek, päterin janğa jaylılıq sıylaytınday ärlewge tırısqan. Qımbat päterinde jalğız özi turmaq. Sebebi, ol 10 jıl otasqan joldasımen ajırastı.
"Üydeginiñ barlığın öz talğamıma say tañdadım. Ïnternette 5-6 ay boyı ömir sürdim desem de boladı. Özim, dostarım üyge kelgen kezde janğa tınıştıq sıylasın degen oyda boldım. Asan Qurmanbekov ekewimizdiñ säbïimiz bolmağandıqtan, ol özinen 10 jas kişi qızben otastı. Mağan "Domalaq ana barlığına kömektesedi. Sen de sol kisiniñ äreketin qaytalap, mağan basqa qızğa üylenwge ruqsat ber" dedi. Oylana kele birewdiñ bağın baylamawdı jön kördim. Urpağın köbeytip, kişkentaylı bolğısı kelgen şığar. Ekewimizge böpe bermegen soñ er azamat qoy dep batamdı berdim. Ötirik aytpağanımdı aspanda quday körip tur ğoy. Osılayşa menen qarağanda jastaw qızğa üylendi. Biraq adam balasınıñ köñili eşwaqıtta qartaymaydı. Üylenip, übirli-şübirli bolsın. Basqa birewden kişkentaylı bolğısı kelgen adamdı men qalay baylap ustaymın?! Şındığında bir-birimizge tüsinistikpen qaradıq. Ärïne, jüregim awırdı. Jaqsı da, jaman da bolsa, 10 jıl birge turdıq. Baqıttı bol, aynalayın", – deydi änşi.
Derekköz: alashinform.kz
Kommentarïï


text:
2016 jıl öz ömirimdegi uaqıttıñ jeteginde jantalasqan tek eñbek wstanımında ötkizip küntizbelik paraqtıñ 2016 dan 2017 ge auısqanın sezbey qalğan eñ bir alasapıran jıl boldı. El qatarlı jılğa qortındı jasap körelik…
1. Jıl baqıtı
Bwl jıldıñ bası otbasım üşin ülken quanış äkeldi, 6 jıldan astam Astanada köşpendi bolı jürgen men Allanıñ qalauımen qañtarda baspanalı boldım. Qos qwlınşağımnıñ nesbesi şığar, üy alğanda dostarımnan menen bwrın 6 jasar qızım süyinşilep ketti. Ayğa jitkizbey köşip kirip, qonıs toyı degen toydı toylap ülgerdik. Aigul Serdaly ekeumiz şın astanalıq atandıq.
2. Jıl täuekeli
2015 jılıdıñ soñı mekteppen qoştasqanmın, jigerdi sındırğısı kelgen jwrtqa sınbaytınımdı däleldeu 2016 kirgendegi bastı maqsatım edi. Däl sol qadamdı jasadım, 2016 jılğı özim üşin eñ ülken tirlik Respublikalıq «KAZBILIM» ortalığınıñ irge tasın qalap, däl qazir 30 dan astam mwğalim jwmıs jasaytın, irgeli qosımşa bilim beru ortalığına aynaldırıp, bilim berumen qatar qazaq tildi oqu qwraldarın şığara ülgerdik. Ortalıq öz maqsatınıñ orındap, basqasın aytpağanda şetelden kelgen jüzdegen qandastıñ qazaq mektebinde qinalmay oqıp ketuine septigin tiigizdi. Alğa qoyğan maqsat alğaşqı jemisin bere bastadı.
3. Jıl kezdesui
Jıl bası bilim salasına jaña ministr jaña reformamen keldi. Reforma aqılğa sıymadı, oyımızdı baspa betinde bildirdik, birldirip jürmiz.
Osı jılda bilim ministri Erlan Sağadievpen birinşi ret naurızda Taraz qalaında blog qwrıltayda, ekinşi ret ministrdiñ öz kabinetinde kezdestik. Oydı ayttıq, kökeydegi köp saualdı qoydıq, azdı köpti jauap aldıq.
4. Jıl qayırımdılığı
Ayaq astınan şilde ayında Monğoliyanıñ Bayan Ölgey aymağında su tasqını boldı, selden jüzdegen otbası zardap şekti. Däl sol iste ağa-dos Amangeldi Kurmetulymen birge elden äleumettik jeli arqılı kömek wyımdastırdıq. Arısı Daniya, Nirlandiya, Germaniyadan berisi elimizdiñ tükpir tükpirinen bauırlardıñ jinap bergen aqşasın, Berik Uäli ağamnıñ dombrasımen qosıp aparıp, qandastarğa bes üy twrğızıp qayttıq. Alla jer betindegi bar qazaqtıñ bir qazaq ekenin körsetken öte berekeli jwmıs boldı. Taudağı arqardıñ tabanına tas batsa, oydağı arqardıñ müyizi sırqıraydı, — degendey barşa qazaqtıñ tileui bir ekenin körsetken bwl is özime ülken küş berdi.
5. Jıl sayahatı
Şet elge biıl däl 4 tarmaqtağı is üşin Reseydiñ biraz aumağın Amangeliniñ äñgimesine wyıp aralap, Altay tauınıñ Resey böligindegi swlulığına tamsanıp, Monğoliyadağı tap taza qazaqı ortanı, Ölgey dalasın alğaş ret kezip tıñ şabıt alıp qayttım.
Eli işinde, Almatı, Pavladar, Qostanay, Qızılorda, Arqalıq, Kökşetau jeti qalanıñ, 6-7 oblıstıñ dämi bwyırdı, eldiñ swlu jerlerin sayahatpen emes, jwmıs qamımen aralağan jıl boldı.
6. Jıl ädiskerligi
Jıl basında öz täjiribemdi bükil äriptesterge üyretu maqsatında «darındı wrpaq – el erteñi» kurstar seriyasın Dariğa Şüyginbaevamen Almatıda 62 mwğalim, Astanada 132 mwğalim, Aqmol audanında 40 mwğalim, Monğoliyada 25 mwğalim jalpı 270 ten asa mwğalimge bilgenimdi üyretip, täjiribemmen bölisippin. Bwl ülken is boldı, kursımnan jaqsı motivaeciya alıp şıqqan äriptesterim alğısın bildirip twrğanda jelpinip qalasıñ.
Bwdan tıs oquşılarğa da biraz master klass ötkizdik, ol da jemisin bere jatar…
7. Jıl eñbegi
Jıl eñbegi 3 kitap. «Minez» attı öleñder, «Wlt bolam deseñ…» attı maqalalar jäne «himiya päninen 8 sınıp oquşılarına arnalğan esepter men jattığular jinağı», biılğı özime bergen otızdağı esebim boldı. Bwl şığarmaşılıqta bir ösuge, jinaqtaluğa sebep boldı, jaña tıñ oylar berdi.
Sonımen birge biraz kitap oqu masatım tolıq orındalmadı, biılğı oqığanım Oralhan Bökeydiñ 3 tomı men, Talasbek Äsemqwlovtiñ 11 tomı… Bir jıl üşin az, uaqtıt osı fb-ğa ketip qaldı)))
Jeter osı jeke jeti jarğımmen jıldı jabayın, jaña 17 jılğa jospar jeterlik…
Küntizbedegi 16 jıl alğa qoyğan, ayaq astı payda bolğan maqsattıñ basım böligi orındalğanday boldı, özimizşe quandıq, özimizşe jwbandıq. El üşin biıl küngeyi men teriskeyi qatar kelgen auır jıl boldı, jıldıñ bastı merekesi täuelsizdiktiñ 25 jıldığı bolsa, auırı jer dauı men teraktı boldı… Bwlar jeke bir äñgime… Bwl post öz basımnan bolğan soñ aralasıtrmay aq qoyayın)
Iä, jıl osılay tarihqa enip baradı, barşañızdı küntizbelik jaña jıldıñ keluimen şın jürekten qwttıqtaymın. Alla barşañızdı jaña jılda jaña tabıs, quanıştar bersin!
Barşañızğa Alla küş quat bersin!