text:
Rusiyeniñ nezaretinde olğan Qırımnıñ başı Sergey Aksönov, Ukrainanıñ yarımadanıñ işğalden azat etilmesi strategiyası “Qırım platforması”nı tefsir etti. O, yañı halqara platformasınıñ meydanğa ketirilmesi “Qırımnı qaytarmağa” yardım etmeycegine emindir.
“İç bir platforma yardım etmez, vaqıt sarf etmesinler, biz ebediy vatandamız. Olarnıñ bütün haber siyaseti Qırımdaki vaziyetniñ stabilsizleştirilmesine yapıla, Qırımdaki er angi müşkülleşme olarda bir quvanç sebebi ola, oğursızlıqqa quvanalar. Ukraina akimiyetiniñ aytqanlarına qulaq asmañız, vaqıt sarf etmeñiz”, – dekabrniñ 24-nde yekün matbuat konferentsiyası vaqtında dedi Aksönov.
Kyivde 2021 senesi mayıs ayında Qırımnı işğalden qurtaruv halqara sammitini keçirmege planlaştıralar. Bu aqta noyabrniñ 5-nde Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba brifingde bildirdi.
Ukraina akimiyeti AB ve Ğarp memleketlerini yarımadanı qurtaruv boyunca «Qırım platformasına» qoşulmalarına faal sürette davet ete. Tış işler naziri Dmıtro Kuleba Qırımnı işğalden qurtaruv sammitini Kyivde 2021 senesi mayısta keçirmege planlaştıralar, dep bildirgen edi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


c: text/html

text:
Qırımda keçken aftağa baqqanda hastahanege alınğan koronavirus hastalarınıñ sayısı 20% arttı. Tedaviylenmege devam etken yüzden çoq hastanıñ alı ağır ve pek ağır dep qayd etile.
Bu aqta noyabrniñ 25-nde Qırımnıñ Rusiye sağlıq naziri Aleksandr Ostapenko bu yuqunç ile küreş operativ ştabınıñ toplaşuvında bildirdi.
«Koronavirus ve pnevmoniyanen hastahanege alınğan hastalarnıñ seviyesi keçken afta 767 olsa, bu afta 933 oldı. Menim fikirimce, kederli bir şey bar, tedaviylenmege devam etken 109 hastanıñ alı ağır ya da pek ağır. 44 hastanıñ aqcigerleri suniy avalandırıla», – dep qayd etti Ostapenko.
Rospotrebnadzor, noyabr ayında yarımadada koronavirus yuqunçından vefat etkenlerniñ sayısı artmağa devam ete, dep bildirdi. Keçken künü Qırımda 225 COVID-19 hastası qayd etildi. Qırımda pandemiya vaqtında 10212 insan tüzeldi. Qırım sağlıq nazirliginiñ malümatına köre, bu yuqunçtan epidemiya vaqtında 258 kişi vefat etti.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Eski Qırımda Rusiye FSBsiniñ hadimleri qırımtatar faali, iş adamı İsmet Memetovnıñ evi ve müessiselerinde bir qaç saat devamında tintüv keçirdi. Onı Qırımtatar Milliy Meclisini maliye etkeninde şeklediler. Rusiye ve işğali altındaki Qırımda qırımtatarlarnıñ temsilci organı yasaq etilgen soñ böyle bir şey ilk sefer ola. Bu tintüv ne ifadeley ve İsmet Memetovnı ne bekley, Qırım.Aqiqat bilmege areket etti.
İsmet Memetovnıñ evine FSB hadimleri noyabrniñ 21-nde kündüz keldi. Olar «binalarnı teşkermege kelgenini» bildirip, tahqiqatçınıñ qararını kösterdi. Anda İsmet Memetovnıñ Qırımtatar Milliy Meclisini maliye etkenine ve ekstremist edebiyatını saqlağanına dair şübeler bar olğanı aqqında denile edi.
Malüm olğanı kibi, 2016 senesi Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatarlarnıñ temsilci organınıñ faaliyetini ekstremist olaraq tanıp, onı Rusiyede yasaqladı. Daa soñra BM halqara mahkemesi Rusiye akimiyetinden bu yasaqnı lâğu etmesini talap etken edi. Amma bunı yapmaq yerine Rusiye mahsus hızmetleri yarımadada Meclis izlerini qıdırmağa devam ete, İsmet Memetovnıñ vaziyeti ise bunı isbatlay.
«Meclis» dep yazğanlar, amma bilgisayarda bir şey çıqmadı»
İş adamı ve faalniñ evine FSB hadimleri noyabrniñ 21-nde kündüz keldi. Yanlarına eki şaat alğanlar – er yerge artından ketken kim olğanları belli olmağan er kişi ve qadın. Rusiye mahsus hızmetleriniñ vekillerini yol hızmeti politsiyasınıñ üç maşinası taqip ete edi. Memetovnıñ evi yanında yigirmige yaqın qırımtatar faali toplaştı, uquq qoruyıcılar ketkenine qadar andan ayırılmadılar.
Rusiye qanunlarına binaen, binalarnıñ baqılması saibi olğanda kerçekleştirile bile. İsmet Memetov olarnı evge almayıp, advokatlar kelgenine qadar beklemege talap etti.
Kelgen qırımlı advokat Emil Kürbedinov tahqiqat tedbirleriniñ keçirilmesine razılıq bermedi, çünki böyle bir mahkeme qararı yoq edi. İsmet Memetov özü de qarşı çıqtı. Buña baqmadan, Rusiye uquq qoruyıcıları mülkini baqıp çıqtı. Tahqiqat tedbirleri başta iş adamınıñ evi yanındaki ticaret binalarında keçirildi. Bir qısmını o, kirağa bere. Anda tehnik hızmet stantsiyaları, mebel tükânı ve qave yerleşe.
Binalarnı birden şaatlarnen beraber baqmağa kelgenlerDilâver Asanov
«Özüni FSB hadimi olaraq tanıtqan insan kelip, İsmet Memetovnı çağırmağa rica etti. İsmet ağa çıqqan soñ FSB hadimi bir özü kelmegenini añladıq. Binalarnı birden şaatlarnen beraber baqmağa kelgenler. Tehnik hızmet stantsiyama kirip, er yerni baqqanlar, mından keçip, bir qaç kere dolaşqanlar. Kiralağan, añlaşmağa köre parasını bergen ve mülkim olğan yerni ne içün baqalar, dep soradım. O, (FSB hadimi – QA) bir qanunnı aytıp, bunı yapmağa aqları bar olğanını dedi», – dep tarif etti tehnik hızmet stantsiyasınıñ saibi Dilâver Asanov «Qırım birdemligine».
Bundan soñ Rusiye operativcileri Memetovnıñ evine keçti, anda ömür arqadaşı ve altı küçük balası bar edi.
«Evde bilgisayar bar, onı açıp, «Meclis» dep yazğanlar, amma bilgisayarda bir şey çıqmadı. Mebel satılğan binağa keçkenler. Anda protokol tizildi. Onı imzalap, binalar sebepsiz baqılğanını qayd ettik. Protokolda aytıla ki, Qırımtatar Milliy Meclisinen bağlı ve diger ekstremist edebiyat tapılmadı. Bir şey almadılar», – dey advokat Emil Kürbedinov.
«Kelip baqmağa başladılar, çeşit şeyler aytqanlar»
Advokatnıñ aytqanına köre, FSB hadimleriniñ faalniñ evini baqmağa aqları yoq edi, çünki qararda İsmet Memetovğa ait mesken olmağan yerlerniñ baqılacağı aqqında aytılğan edi. Öz areketlerini izaatlap, olar iş adamınıñ evi vesiqalarda mesken olmağan bir yer dep qayd etilgenini ayttı.
Tahqiqat tedbirleri vaqtında, Kürbedinovnıñ aytqanına köre, Rusiye uquq qoruyıcıları iş adamından ticaret işleri, binalarnıñ kirası, qurucılıq izinleri ve ketirgen qararlarında olmağan şeyler aqqında soradılar. Bütün suallerge Memetov cevap bermege razı olmadı. Qırımtatar faali FSBniñ oña aydınlatqan şübelerini red ete. O, qırımtatarlarnı biri-birine qoltutmağa devam etmege çağırdı.
Birligimizde, elbette, quvet bar. O, duyulaİsmet Memetov
«Birligimizde, elbette, quvet bar. O, duyula. Bugünki künde kelgenler, teşkermege başladılar. Cemaat kelip başlağan soñ menim bilgenim doğru olğanını duydım. Bular kelgenler, teşkermege başlağanlar, çeşit türlü sözler aytqanlar. Amma bir şey tapamadılar», – dedi o.
«Hayır işlerniñ sponsorı»
Eski Qırımda iş adamını siyasiy mabüslerniñ mahkemelerine barğan, olarnıñ qorantalarına yardım etken ve «Qırım birdemliginiñ» toplaşuvlarında iştirak etken qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçisi dep bileler.
Bütün halqqa basqı yapalar, çünki tintüvler tek qırımtatar qorantalarında keçirileDilâver Asanov
«Olıp keçken şeyler açuvlandıra. Halqına yahşı yanaşqan ve yahşı işler yapqan insanğa bunı ne içün yapalar. Oña nisbeten böyle bir şey yapılğanı halqnıñ açuvını çıqara. Bütün halqqa basqı yapalar, çünki tintüvler tek qırımtatar qorantalarında keçirile», – dep ayta yerli iş adamı Dilâver Asanov.
İsmet Memetovnı İslâm dinini kütken musulman olaraq bileler. 2000-lilerniñ başında o, Mekkege acılıqqa bardı, bundan soñ azbarında namaz qıldırğan ve İslâm-Terek rayonınıñ Seyit Eli (Juravki) köyünde cami qurucılığını başlatqan edi, dep ayta Aqmescitli faal Abdullah Yakubov.
«Acılıqtan soñ İsmet Memetov yasaqlanğan şeylerni satmaqtan vazgeçti, bütün işlerini İslâm dinine uyğun yaptı. Ayatınıñ büyük qısmını Seyit Eli (Juravki) köyünde (İslâm-Terek rayonı – QA) keçirdi, anda onıñ teşebbüsi ile cuma namazları azbarında qılına edi, çünki köyde cami yoq edi. O vaqıt Türkiyeden kelgen imamlarnıñ çoqusı onıñ evinde qala edi. Daa soñra onıñ teşebbüsi ve ealiniñ destegi ile Seyit Eli köyünde cami quruldı. Bir qaç yıl evelsi acı İsmet ağa Eski Qırımğa köçti. Onıñ altı balası ve torunları bar. Bir çoq hayır işniñ sponsorı ola», – dep ikâye ete o.
Al-azırda İsmet Memetov azatlıqta buluna. Oña bir de bir qabaatı aydınlatılmadı. Advokatlar vaziyetni közetmege devam ete.
Tenbi
Emil Kürbedinov, İsmet Memetovnıñ evinde olğanlarnı siyasiy mabüs semetdeşlerine faal qoltutqanı sebebinden yapılğan bir «tenbi» olaraq köre.
Aynı fikirni Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov da bildirdi. «Bu (Meclis faaliyetinen alâqaları bar olğanına dair şübeler – QA) tintüv keçirmek içün bir manaçıqtır. Bu insannı qomşuları ürmet ete. Oña yaqın olğan insanlarnıñ mahkemelerine barğandır, bu qadar. Rusiye işğalcileriniñ qırımtatar evlerine kelip taqdim etken er angi qabaatlar qırımtatarlarğa qarşı basqı yapmaq içün qullanıla», – dedi Çubarov ve Memetovnıñ qırımtatarlarnıñ temsilci organını maliye etilmesine alâqası olmağanını bildirdi.
Onıñ qayd etkenine köre, 2016 senesi qırımtatarlarnıñ temsilci organınıñ faaliyetini esas Ukrainağa avuştırmağa mecbur oldılar. Onıñ maliye etilmesi de yarımada tışında al etile.
Meclis reberleri ve bir çoq azası Qırımğa barıp olamay, çünki Rusiye akimiyeti olarnı taqip ete.
Yarımadada 2016 senesi mahkemeniñ Meclis yasağından soñ Rusiye mahsus hızmetleri tarafından oña alâqası olğanında şeklengen birinci insan İsmet Memetov oldı. Şimdilik bu şübeler onıñ içün ciddiy bir aqibet telükesi degil.


text:
Tünevin koronavirustan daa bir hasta vefat etti. Bunı Rusiye nezaretindeki Qırım Sağlıq Nazirligi bildire.
Müessise köstergen statistika malümatında, Qırımda bu infektsiyadan umumen 35 adam vefat etkeni qayd etile.
"Tibbiy nezaret altında 1636 adam bar, olardan evlerinde 125 adam baqıla, hastahanelerde 1376 yata, observatorlarda 135 adam bar", - denile beyanatta.
Umumen, yerli akimiyetniñ malümatına köre, Qırımda 2943 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 93-ü çetelden keldi, 124-ü qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 1941 insan tüzeldi, 34 hasta koronavirus yuqunçından vefat etti. Aqyarda 590 kişi yañı koronavirus yuqunçına oğradı, 434 insan yahşı oldı, 20 kişi vefat etti.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bunı CIT.UA neşirge gipermarketniñ malümat hızmetiniñ operatorı bildirdi.
«Gipermarket aprel 30 künü 3 aftağa qapatılacaq. Mayıs 20 künü açılmağa planlaştıramız. Ticaretniñ toqtatıluvı yuridik şahısnıñ deñişüvi ile bağlı – «Aşan-Ukraina» «Aşan-Rusiye» olacaq», – dep añlattı hızmetçi.
Onıñ aytqanı kibi, yuridik şahısnıñ deñişüvi tükânğa mahsulatnıñ ketirüvini deñiştirecek. Mahsulat esasen Rusiyeden ketirilecektir. Şunıñ içün gipermarkette aprel 30 kününe qadar aşayt mallarnıñ satıluvı devam etecektir.


text:
Ukraina halqara ortaqlarnı Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağıra, dep bildirdi Facebookta Ukraina Avropa ve Avropaatlantik integratsiyası meselelerinden baş nazir muavini Olga Stefanişina.
«Biz izçenliknen demokratik islâatlarnı ömürge keçiremiz ve özümizge alğan halqara mecburiyetlerge riayet etemiz. Aynı zamanda, Donbastaki vaziyetniñ kerginleşmesi ğarbiy ortaqlarmız içün bir sınav kibi ola bile. Şunıñ içün areketlernen destekni bekleymiz: sanktsiyalarnı quvetleştirmek, «Şimaliy aqım-2» leyhasınıñ quruluvını toqtatmaq, tecavuzcınıñ melez ücümlerine qarşı turmaq», – dep yazdı Stefanişina.
Onıñ fikrince, Ukrainağa qarşı arbiy küç qullanmaq tehditleri Devlet dumasına saylavlardan evel Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ reytinglerini kötermek içün bir yoldır.
Martnıñ 30-nda Ukraina silâlı quvetleriniñ baş komandanı Ruslan Homçak bildirdi ki, Rusiye, «Zapad-2021» strategik talimlerine azırlıq manaçığınen Ukrainanıñ şarqiy sıñırlarına taktik gruppalarını çeke.
Kreml, Rusiye ordusınıñ Rusiyede areket etmesi diger memleketlerni, hususan Ukrainanı qasevetlendirmemeli, dedi.
Ukrainanıñ ğarbiy ittifaqdaşları oña qol tutqanını bildirdi. Aprelniñ 2-nde ABD ve Ukraina prezidentleri Joseph Biden ve Volodımır Zelenskıy telefonda laf ettiler. Beyaz saraynıñ malümatına köre, «prezident Biden Rusiyeniñ Donbas ve Qırımdaki istilâsı vaziyetinde Ukraina suvereniteti ve topraq bütünligine qol tutqanını tasdıqladı».
Daa soñra Avropa Birliginiñ Tış siyaset ve telükesizlik siyaseti yuqarı temsilcisi Josep Borrell Ukraina akimiyetini Rusiye tarafından yapılğan istilâ vaziyetinde «Avropa Birligi destek köstergenine» işandırdı.
Sıñırda ve Donbasta olğan adise-vaqialar sebebinden NATO da Ukrainağa qol tutqanını bildirdi.


text:
Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresi ve şahsen müfti hacı Emirali Ablayev Cemilevlerniñ ailesi ve tuvğanlarına Şevkiye Asanovanıñ ölümi sebebinden taziyelerini bildire.
«Şevkiye hanım 81 yaşında vefat etti, Cemilevlerniñ yedi baladan ibaret olğan ailesiniñ büyük qızı edi», – dep bildire Müftiyatnıñ matbuat hızmeti.
Şevkiye Asanovanı çarşenbe künü, oktâbr 7-de, Yalta Çatal-Qaya köyünde defn etecekler.
2014 senesi Qırımnıñ Rusiye akimiyeti yarımadağa qırımtatarlarnıñ yetekçisi Mustafa Cemilev, Meclis reisi Refat Çubarov, cemaat erbabı, «Qırım haberleri» agentliginiñ reberi İsmet Yükselge kirişni yasaq etti.
Çubarov kiriş yasağından soñ Qırımda babasınıñ cenazesinde bulunıp olamadı.


text:
İlhaq etilgen Qırımnıñ Aqmescit ve İslâm-Terek rayonlarında rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri tintüvler ötkerdi, dep haber ete yanvarniñ 23-nde «Qırım birdemligi» cemaat teşkilâtı.
Faaller bergen malümatqa köre, küç idaresiniñ hadimleri Novıy Mir köyünde (Aqmescit rayonı Rodnikovoye köyüniñ artında yerleşmekte) yaşağan İsmail Ramazanovnıñ evinde tintüv keçirip, onı ekstremizm propagandası yapqanında qabaatlağanlar.
Eski Qırımda tüntüv 27 yaşındaki aydavcı Muhsin Cambaznıñ evinde ötkerilgen.
«Muhsinniñ evinde qart anası bar eken, Muhsinniñ özü ise, artıq işke ketken, ancaq evinde küç idaresiniñ hadimleri olğanını eşitken soñ, aman yetişip kelgen. Tintüv esnasında ev penceresiniñ camları uçurılğan. Ev Muhsinniñ ana-babasına ait. Al-azırda tintüv bitti. Şimdi küç idaresiniñ hadimleri Muhsin yaşağan Primorskoye qasabasındaki kvartirasına keçdiler», – dep haber ete «Qırım birdemligi».
Rusiyeli küç idareleriniñ saytlarında tintüvnen alâqalı malümat yoq. Qırım.Aqiqat olıp keçkenlerniñ inceliklerini bilmege areket ete.
Qırım işğalinden soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
İvano-Frankivsk şeerinde koronavirusnen hastalanğan qadın vefat etti. Bu aqta Azatlıq Radiosı Ukraina sağlıq nazirliginiñ malümatına esaslanıp bildirdi.
«Hasta hastahanege ağır alda ketirildi. Uzun vaqıt özüni tedaviylemege tırıştı ve ekimlerge pek keç muracaat etti. Qadın hastahanege kelgeninden bir künden soñ vefat etti, COVID-19 testiniñ neticeleri bile daa kelmedi», – dep aytıla haberde.
Sağlıq nazirliginiñ malümatına köre, Ukrainada 21 koronavirus hastası resmiy şekilde tasdıqlandı.
Sağlıq nazirligi hastalıqnıñ ilk alâmetleri peyda olğanınen mıtlaqa aile ekimine muracaat etmege çağıra. Özüni qorumaq içün ise eñ yahşı yol evde qalmaq ola.


text:
Eskender Zülqarneyn
Eskender Zülqarneyn (Eskender, Makedoniyalı III Aleksandr, Büyük Aleksandr; m.e. 356 s., Pella, Qadimiy Makedoniya — m.e. 323 s., Babil, Eskender Zülqarneynniñ Devleti) — belli makedon serdarı ve Avropanıñ birinci büyük basqıncısı, Qadimiy Makedoniyanıñ ükümranı, II Filipnıñ oğlu.
Eskenderniñ eñ belli işi — Şarqiy seferi. Onıñ esas neticesi — Ahemeniy imperiyasınıñ muazzam topraqlarını, Mısır ve Küçük Asiyadan İndistanğa qadar, elge keçirüv. Bu sefer vaqıtta o fars adetlerini ögrenip alğan, farslarnı özüne yaqınlaştırdı, özüni tañrılaştırmaycaq oldı, müstebit, bozuq ve içki sevgen adam oldı. Şuñı makedonlar ve yunanlar onıñ yaqın etrafından begenmediler. Tarihta Eskenderge qarşı bir qaç fitne belli. Olar ya kerçek, ya itibarlı zadegân sınfı qurtulmaq dep Eskender tarafından uydurılğan olğan ediler.
Babilde 32 yaşında öldi.
İhtarDeñiştir
- ↑ Alexander of Macedon, 356–323 B.C.: a historical biography
- ↑ PokcaHa // ЭHциkлoпeдичeckий cлoBapb — CПб.: Бpokrayз — EфpoH, 1899. — T. XXVII. — C. 29.


text:
Rusiye nezaretindeki Qırım ekologiya nazirliginiñ matbuat hızmetiniñ beyanatına köre, Keriç yalısı yanında suvnıñ cermay mahsulatı ile bulaştırılğan yerler tapıldı.
Müessiseniñ mütehassısları, yalı boyu reyd teşkerüvini yapqanlarını bildirdi.
"Keriçniñ yalı boyunda deniz suvunıñ üstünde kökquşağı renklerinde cermay çıtası ve lekeleri bar, deñiz dalğalanğandan, olar üzülmey. Avada cermay qoqusı düyüla. Amma reyd teşkerüvi vaqtında cermay mahsulatını tökken gemi tapılmadı", - denile beyanatta.
Müessisede qayd etilgeni kibi, deñizniñ cermay mahsulatınen bulaşuvı aqqında haberni Rusiye Tabiat Nezaretiniñ Qara deniz ve Azaq deñizi idaresine yolladılar.


text:
Dekabr 18-inde Moskova ve Peterburgda faaller qırımtatarlarğa qol tutuv ve ilhaq etilgen yarımadada basqığa qarşı bir kişilik piketlerni keçirdiler. Faaller suretlerni içtimaiy ağlarda derc ete.
Moskovada bir sıra piket Arbatta keçti. Faaller, "Sentsov cedveliniñ" qırımtatarlarına - azatlıq", "Free Crimean Tatars", "Qırımtatralarnıñ sürgünligine yoq", "Kreml esirlerine azatlıq" ve başqa yazılarnı elinde tuta edi.
Qırım.Aqiqatqa teşebbüsniñ iştirakçisi, Rusiye faali Vera Lavreşina aytıp bergeni kibi, aktsiya devamında faaller bir qaç Qırım "Hizb ut-Tahrir davaları" aqqında, mabüsler Oleg Prihodko, Seyran Saliyev, Emir-Üsein Kukunıñ taqdiri aqqında, bloger Yevgeniy Gayvoronskiynıñ para cezası aqqında tarif etti.
Sankt-Peterburgda piketke "Solidarnost SPb" areketiniñ azaları Şahnaz Şitik ve Eduard Şitik çıqtı.
Bundan ğayrı Rusiye prezidentiniñ memuroyeti yanında bir kişilik piket keçti. Qadın "Qırımtatarlarnıñ Rusiye türmelerine sürgünligine - yoq" yazısınen tura edi. Bunıfaal Olga Mazurova haber etti.
Sankt-Peterburg ve Moskvada yaşağan Rusiye faalleri «Strategiya-18» müddetsiz aktsiyasına birleşken edi. Bu ad 1944 senesi mayısnıñ 18-nde olğan qırımtatar sürgünliginiñ künü ile bağlıdır. Er aynıñ 18-nde faaller soqaqlarğa çıqıp, işğal etilgen Qırım vaziyetini, insan aqları bozulğanını tarif eteler.


text:
Avuz Qırq
Avuz Qırq (ukraince MeдBeдiBka, AByз-Kиpk, rusça MeдBeдeBka, Ayз-Kиpk) — Qırımnıñ Canköy rayonında bir köydir. Ealisiniñ sayısı 1 348 kişi (2001 senesi).
Atıflar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ http://www.webcitation.org/6bKnaJmPV


text:
FAALİYETİMİZ
Halqara emekdaşlıq
• Halqara emekdaşlıqnı inkişaf ettirüvde yardım kösterüv.
• Ukraina ve halqara iqtisadiy forumlarda iştirak etüv.
• İş tedbirlerini teşkil etüv – forum, kongress, konferentsiya, alâ iqtisadiyat ile memleketlerge ziyaretler.
Malümat anatilika merkezi
• Qırım ve Ukrainada içtimaiy-iqtisadiy esnaslarnı talil etüv.
• İş ortaqlarına mütehassıslarnıñ saa mesleatlarını berüv.
• İqtisadiyat inkişafı içün köntseptsiya ve leyhalarnı azırlav.
Tasil merkezi
• Biznes-seminarlar, trening ve lektsiyalarnı keçirüv.
• İş ortaqları içün umumiy ögrenüv ve tasil programmalarnı teşkil etüv.
• Tecribenen paylaşuv halqara programmalarnı amelge keçirüv.


text:
Kyivdeki «Qırım evinde» mayısnıñ 30-nda tarihçi Taras Çuhlibniñ «Kazaklar ve tatarlar. 1500-1700 yıllarınıñ ukrain-tatar ittifaqları» adlı kitabı taqdim etilecek. Merasim teşkilâtçıları, bu kitapta ukrain kozakları ve qırımtatarları arasında olğan siyasiy munasebetler aqqında söz yürsetilgenini haber ete.
«Qırım işğalinden soñ istilâci-devlet öz qanunsız areketlerini aqlamaq içün sözde tarihiy isbatlarnı seslendire, bu sebepten Qırım yarımadasınıñ tarihı ilmiy ceetten ögrenilecegi daa aktual oldı», – dedi kitap muellifi Taras Çuhlib.
Teşkilâtçılarnıñ bildirgenlerine köre, taqdim merasimine davet etilgenler arasında – Milliy Meclis reisi, Ukraina millet vekili Refat Çubarov, alimler Yüriy Koçubey, Yaroslav Fedoruk, Ferhad Turanli, Gulnara Bekirova, rejissör ve aktör Ahtem Seitablayev barlar.


text:
Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba Avropa Şurasınıñ Baş kâtibi Marieya Peyçinoviç-Büriç ile Qırımdaki insan aqları vaziyetine dair mahsus bir esabat azırlanılmasını muzakere etti.
Bunıñ aqqında Kuleba Twitter saifesinde yazdı.
«Avropa Şurasınıñ Baş kâtibi Marieya Peyçinoviç-Büriç ile konstruktiv körüşüv. Ukranıñ Avropa Şurası Nazirler komitetiniñ Qırım ile bağlı soñ qararını desteklegenini bir daa tasdıqladım. Onıñ ömürge keçirilüvini ve Qırımdaki insan aqları vaziyetine dair mahsus bir esabat azırlanılmasını muzakere ettik» – dep yazdı Kuleba.
Evel, Marieya Peyçinoviç-Büriç, iyülniñ 7-nde Vilnüste Ukrainada islâatlar meselelerinden Dörtünci konferentsiyanıñ açıluvındaki çıqışı vaqtında teşkilâtnıñ işğal etilgen Qırımdaki insan aqları vaziyetinden raatsız olğanını ayttı.
Hatırlatamız, Avropa Şurası Parlament assambleyası iyünniñ 23-nde aqşam Rusiye işğal etken Qırımda qırımtatarlarnıñ aqları aqqında qararnı qabul etti. Daa evel berilgen malümatqa köre, PACE musaviylik ve ayırımsızlıq meseleleri komiteti yarımadada qırımtatarlarnıñ aqlarını qoruv rezolütsiyasına teklif etilgen Ukraina tüzetüvleriniñ ekseriyetini qabul etti.
Ukraina eyyeti Avropa Şurası insan aqları komissarı Dunâ Miyatoviç ile baarde körüşip, Qırımda insan aqları vaziyeti, insanlarnıñ ğayıp oluvı ve qanunsız apis cezaları, qırımtatarlarnıñ aqlarını qoruv meseleleri ve Rusiyeniñ Qırımtatar Milliy Meclisini «terror teşkilâtı» olaraq tanıma qararınıñ lâğu etilüvi aqqında laf etken edi.


text:
Qırımnı qanunsız ziyaret etken Rusiye vatandaşını Ukrainağa yiberegenler. Bu aqta dekabrniñ 26-nda Ukraina Devlet sıñır hızmeti haber etti.
Haber etilgenine köre, 26 yaşındaki qız Kyvige Türkiyeden kelgen.
“Sıñırcılar vaqtınca işğal etilgen Qırım MC barıp, kiriş-çıqış nizamını bozğan 1994 senesi doğğan RF vatandaşını toqtattılar. Bu Rusiye blogeridir. Çetelden qıznı sıñırcılar Ukrainağa yibermediler ve memleketimizge kirişni üç yılğa yasaq ettiler”, – Devlet sıñır hızmeti.
Müessisede qayd ettiler ki, adı açıqlanmağan qız şimdi qaytuv reysini bekley.
Bu vaqia aqqında blogerniñ izaatları yoq.
Evel, sıñırcılar Rusiye telekanalınıñ alıp barıcısına Ukrainağa kirişni üç yılğa yasaq etken ediler.
Bundan ğayrı, Ukraina Devlet sıñır hızmeti memleketimizge RT Rusiye telekanalınıñ operatorını yibrmegen edi.


text:
Mayıs 26-da Aqmescitteki Boğurça qasabasında keçirilgen tintüvler qanunsız qaçaqlarnen (migrantlarnen) küreşmek maqsadınen keçirilgendir. Böyle malümatnı Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildirdi.
«Beraberlikte iş tutqan Timur Osmanov, Hayser Halilov ve Artur Haltayevde sanki qanunsız qaçaqlar çalışa bile. Bu memuriy bir iş, bunıñ içün büyük para cezası belgilene bile. Bu kibi tintüvler aşhanelerde ve musafirhanelerde keçirile bile», – dep yazdı Celâl Facebook saifesinde.
Mayıs 26-da saba, Celâlnıñ malümatına köre, Timur Osmanovnıñ evinde ve onıñ dostları Hayser ve Arturda tintüvler keçirildi. Timur Osmanov «E» merkezine alıp ketirildi. Tintüvler qırımtatarlarnıñ Aqmescitteki ticaret noqtalarında da keçirildi.
Emil Kurbedinov Alupkada bu kibi tintüvler keçirilgeni aqqında bildirdi.
Tintüvler boyunca Qırım uquq qoruyıcılarınıñ resmiy izaatları yoq.
Tintüvler, hırsızlıq ve diger qırımtatarlarğa nisbeten yapılğan basqınlar Qırım işğal etilgen soñ bitmey. Bu aqta daimiy şekilde uquq qoruyıcılar, bu cümleden halqara uquq qoruyıcılar bildire. Lâkin, Kreml ve Rusiyege boysunğan Qırım ükümeti bunı red ete, ve er vaqıt «cinayetniñ milleti yoqtır» dep ilân ete.
Ukraina Tışqı işler nazirligi Rusiyeni Qırımda qırımtatarlarnı taqip etmege toqtatmağa, Meclis ise dünyanı Rusiyeni daa ziyade etraf müitinden ayırmağa çağırdılar.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Dakka
Dakka yäki Dhaka (бeHr. ঢাকা) - Bangladeş däwläteneñ başqalası häm iñ zur şähäre.
Gang yılğası deltasında, Burigang yılğası yarında urnaşa.
1608-1717 yıllarda - Bengaliä başqalası.
1971 yıldan - Bangladeş başqalası.
Xalıq sanı - 9 724 976 keşe (2005), şähär yanı belän - 16,6 mln. keşe (2008).
Gang häm Brahmaputra yılğaları zur portı häm turizm üzäge.
TarixYзrәpTү
Buddist, hinduist däwläte eçendäYзrәpTү
VII ğasırda nigezlängän. 9 ğasırğa qädär Kamarupa buddist patşalağına kergän.
9 ğasırda Sena hinduist dinastiäsenä astına eläkkän.
Soltanat çorıYзrәpTү
1206—1526 yıllarda Deli soltanatı waqıtında törki häm puştun xäkimnäre belän idärä itelgän.
Böyek Mogol İmperiäse çorıYзrәpTү
1608 yılda Böyek Mogol İmperiäsenä kergän.
Mogol İmperiäsendä Bengaliä başqalası itep iğlan itelgän. Subadar İslam xan - şähärneñ berençe xäkime.
Britaniä xäkimiäte astındaYзrәpTү
1765 yıldan Britan Ost-İnd kompaniäse yoğıntısı astına eläkkän.
1793 yıda şähär Britaniä tulı xäkimiäte astında eläkkän.
Bengaliäne bülenüdän soñ Könmığış Bengaliä başqalası.
1911 yılda Bengaliä yañadan berläşterelä.
Paqstan eçendäYзrәpTү
1947 yılda Britan İndiä bülengännän soñ Dakka - Könçığış Paqstan başqalası. Hindi keşeläre İndiägä qaçqan, möselmannar kilgännär.
Urdu tele - berdäm ber däwlät tele bularaq iğlan itelgännän soñ rizasızlıqlar başlana.
1970 yılda häläkätle tsiklon zur zıyan kiterä.
Bäysez Bangladeş başqalasıYзrәpTү
1971 yılda häläkättän soñ häm zur rizasızlıqlar näticäsendä cirle millätçe Mucibur Raxman Bangladeş bäysezlegen iğlan itä.
Paqstan üz ciren kire qaytarırğa tırışqan läkin İndiägä qarşı suğışında ciñelä häm Bangladeş Paqstannan ayırıla.
İndiä-Paqstan suğışı näticäsendä Bangladeş üz bäysezlegenä ireşä.
Dakka - bäysez däwlätneñ başqalası buldı.
Şähär klimatıYзrәpTү
SıltamalarYзrәpTү
- Räsmi sayt(иHrл.)


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Normandiya Dörtlügi çerçivesinde Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımnıñ işğalden boşatılması ile bağlı muzakere protsessiniñ qıyınlığını qayd etti ve bu meseleni kötermek içün başqa bir "qaviy platforma" olmaycağını qoştı. Bunı o Euronews kanalına bergen intervyüsinde ayttı.
"Qırımğa kelgende, mence, vaziyet daa mürekkeptir. Kerçekten aytsam, bunıñ aqqında çoq tüşündim. "Normandiya formatında" kimse Qırım aqqında laf etmege istemey, mıtlaqa da Rusiye. Men bu meseleni köterdim. Amma bütün vaqıt Donbassnı muzakere ettik. Rusiye bunıñ aqqında laf etmege istemey, epimiz bunı añlaymız", - dedi Zelenskıy.
Onıñ aytqanına köre, bu meseleniñ muzakere etilmesi içün şimdilik "ciddiy meydançıq" yoq.
"Amma Qırım - bu bizim toprağımız. Biz onı qaytarırmız. Amma Qırımnıñ qanunsız ilhaqı sebebinden Rusiyege qarşı sanktsiyalar kirsetken ve basqı yapqan halqara muzakere ve añlaşmalarımıdan ğayrı, bu meselenin muzakeresi içün ciddiy ve semereli meydançıq yoq. Sabıq prezident ilerilegenimizni ve Qırımnı qaytarmaq içün çoq iş becergenimzni ayttı. Kerçekten, mahkeme protsessleri bar, halqara añlaşmaları bar. Amma sizge samimiy aytayım - şimdilik bu meseleni kötermek içün qaviy platforma yoq", - qoştı Zelenskıy.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Kremlniñ sabıq siyasiy mabüsi Oleğ Sentsov, noyabr 25-inde Avropa parlamentini ziyaret etecek, dep bildire Radio Svoboda mühbiri.
"Sentsov bazarertesi künü, noyabr 25-inde tış işler boyunca şurada çıqış yapmaq içün Avropa parlamentine baracaq. Belli ki, şu afta, amma biraz keççe Avropa parlamentiniñ umumiy oturışı vaqtındao, Saharov mukâfatını alacaq", - dep bildirde Rikar Yozvâk Twitterde.
Keçken yılı Rusiyede mahküm etilgen ukrainalı rejissör Oleg Sentsov Avropa parlamentiniñ Saharov «Fikir serbestligi» mukâfatına nail oldı. Onıñ mukâfatını advokatı Dmitriy Dinze ve rejissörniñ eki doğmuş qardaşı Natalya Kaplan aldı.


text:
Zapt etilgen Qırımda fevral 8, çarşenbe kününiñ aqşamına qadar 35 meskün yer ve 7 binden ziyade insan elektriksiz qala. Bunı işğal etilgen Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ baş idare matbuat hızmeti bildire.
RİA Krım agentligine izaatlap, FVN: «Saat 17:00 olğan vaziyetke köre, 35 meskün yerde elektik berilüvi toqtalğan, olardan 6 – qısmen. Umumen 7185 insan elektriksiz qalmaqta. Elektrik berilüvini tüzetmek içün 64 RES taqımı, yani 197 insan, 69 tehnika maşnası çalışmaqta», – dep bildirdi.
Müessisede, elektrik ağlarınıñ qazalanması avanıñ bozulmasınen bağlaylar, aytalr ki, ayazlı ava ve küçlü yel buña sebep oldı.
Bundan evel «Krımenergo» yarımadada 30 meskün yerde elektrik olmağanını bildire edi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.
Rusiye 2016 senesi baarde energetik köpürniñ üçünci ağını qoşqan olsa da, işğal etilgen Qırımda elektrik temin etüvinde problemler bar. 2015 senesi dekabr ayından başlap, Herson vilâyetinde elektrik direkleriniñ bozulmasından sebep, Qırımğa qıtaiy Ukrainadan elektrik aqımı toqtatıldı. Şimdiki vaqıtta Qırım özü çıqarğan energiya, Rusiyeden yarımadağa ketirilgen generator ve Rusiyeniñ Krasnodar vilâyetinden keçirilgen energo köpür ile elektriknen temin etile.


text:
Tatarstan mädäniäte
Din[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatar xalqınıñ borınğı babaları, uydırma-xorafatlarğa ışanıp, äylänä-tirä dönyanı canlı itep kürgännär. Alarnıñ küzallawlarınça, törle küreneşlär b-n ilahi köçlär idarä itkän, kük allası Täñre - baş alla sanalğan (k. Mäcüsilek). 8-9 yözlärdä bolğarlar cirenä íslam dine ütep kerä başlí. 922 yılda İdel buyı Bolğarında íslam däwlät dine dip iğlan itelä. Şunnan soñğı Tatar däwlätlärendä íslam dine ruxi-mädäni wazífanı başqarıp kilä. 16 yözdä Tatar xanlıqların Rus däwläte üzenä buysındırğannan soñ, Tatar xalqı mäktäp-mädräsälären, mäxällälären, ruxaníların yuğalta, ruxi tormışı fäqirlänä bara. Patşa xökümäte häm prawoslawie çirkäwläre tarafınnan dini häm milli ezärlekläwlär näticäsendä möselman xalıqları küp tapqırlar baş kütärergä mäcbür bula. 1773 yılda Sinod färmanı basılıp çığa, 1788 yılda Ufa şähärendä möselmannarnıñ Diniä näzaräte oyıştırıla (k. Räsäy häm BDBnıñ Europa illäre möselmannarı Üzäk diniä näzaräte), bu inde íslam dineneñ räsmi tanıluın añlata. 1992 yılğa qädär bu näzarät Eçke Räsäy häm Seber möselman cämğiätlärenä citäkçelek itä. 20 yöz başında Qazan ğubernasında ğına da 1152 mäçet eşli. 16 yözneñ 2 nçe yartısında töbäktä xristian dine tarala başlí. 1555 yılda Qazan yıparxiäse oyıştırıla (k. Xristianlaştıru säyäsäte). 20 yöz başında Tatarstan terr-yäsendä Qazan, Vyatqa, Samara, Sember häm Ufa yıparxiälärenä qarağan 600 prawoslawie mäxälläse häm 30 monastır' eşläp kilä. Sowet däwläteneñ din ölkäsenä qağılışlı säyäsäte RSFSR XKSnıñ "Çirkäwne däwlättän häm mäktäpne çirkäwdän ayıru turında"ğı ("Ob otdelenii serkwi ot ğosudarstwa i şqolı ot serkwi", 1918) dekretı h.b. doqumentlar b-n bilgelänä. Dinneñ cämğiät tormışına yoğıntısı şaqtí çiklänä. 1980 yıllar axırına Tatarstanda terkälgän 38 dini cämğiät kenä qala (18 möselman, 15 prawoslawie, 1 protestant h.b.). 1990 yıllar başınnan dini konfessílarnıñ eşçänleklären cäyelderü öçen yaña mömkinleklär tua. 1992 yılda Tatarstan Republígı möselmannarınıñ Diniä näzaräte tözelä häm ul 2001 yılda räsmiläşterelgän 804 möselman cämğiäten berläşterä. Qazan yıparxiäsenä 175 dini cämğiät kerä. TRda prawoslawieneñ iske tärtip tarafdarları (staroobryadçılar), katolíklar, lyüterännar, baptistlar, adwentistlar, yähüdilär, buddistlar h.b. dini cämğiätläre dä bar. 1990 yıllarda Bahawiä, Äxmädiä, Soñğı Ğähed h.b. dini xäräkät häm ağımnar tarala başlí.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatar ädäbiätı xalıq awız ícatına, törki xalıqlarnıñ ädäbi baylığın täşkil itkän urta ğasırlardağı ğomumtörki mädäni yazma yädkärlärgä (S.Baqırğäni, Y.Balasağuní, M.Qaşğäri, S.Yügnäki, Ä.Yäsäwi h.b.) barıp totaşa. İdel buyı Bolğar däwläte mädäniäteneñ oluğ yädkäre - Qol Ğälineñ mäşhür "Qíssai Yosıf" poeması. Tatar ädäbiätınıñ üseşendä Altın Urda däwere möhim urın alıp tora. Ul zamanda ícat itelgän humanistik äsärlär: N.Rabğuzínıñ "Qíssasel-änbiä", Qotbnıñ "Xäsräw wä Şirin", Mäxmüd Bolğärinıñ "Nähcel-färadis", Xisam Kyätibneñ "Cömcömä soltan", Säyf Saraínıñ "Gölestan bit-törki" häm "Söhäyl wä Göldersen" poema häm dastannarı. Altın Urda cimerelgännän soñ Qazan qalası Tatar mädäniäte üzägenä äwerelä. Bu däwer näfis ädäbiätta Möxämmädyar, Ömmi Kamal häm Qolşärif ícatları b-n xaraqterlı. 1552 yılda Qazan xanlığı tar-mar itelgäç, Tatar xalqın märxämätsez izü başlana, ädäbi xäräkät isä ruxi torğınlıq kiçerä, dini sufíçılıq yünäleşe östenlek ala. 17 yözneñ 2 nçe yartısınnan başlap Mäwla Qolí, Utız İmäni, Äbelmänix Qarğalí, Hibatulla Salíxov, Şämsetdin Zäki, Ğäli Çoqrí h.b.nıñ ícatlarında ädäplelek wä insaflılıq ölgese bulırday obraz tudıruğa omtılış yasala; türälärneñ kimçelekläre tänqitlänep, humanizmğa mädxiä cırlana. 18-19 yözlärdä Tatar ädäbiätında Şäreq romantízmı tradísíları östenlek ala. 19 yözneñ 2 nçe yartısınnan realizm yaña ısul bularaq qabul itelä. Bu yünäleştä şigrít ölkäsendä - G.Qandalí, Aqmulla, Yä.Yemelyänov; prozada - M.Aqegetzadä, Z.Bigiev, R.Fäxretdin, F.Kärimi; dramaturgída G.İlyäsi, F.Xalidilärnıñ ícatı zur rol' uyní. 20 yöz başında Tatar ädäbiätında yaña icadi yünäleşlär häm ädäbi ısullar barlıqqa kilä. Moñarçı yäşäp kilgän janrlar qämilläşä, ädäbiät mäydanında yañaları päyda bula, äsärlärneñ temtiqäsı kiñäyä, waqíğalarnı sänğätçä mawıqtırğıç häm qızıqlı itep taswirlaw töp urın ala, ädäbi tänqit ädäbiätnıñ zarurí ber öleşenä äwerelä. Qäläm ostaları (G.Tuqay, F.Ämirxan, Därdemänd, M.Ğafurí, G.İsxaqí, G.İbrahímov, G.Kamal, Ş.Kamal, S.Rämiev, Ş.Babiç, M.Fäyzi h.b.), Şäreq, Könbatış Europa häm Urıs ädäbiätları tuplağan täcribäne häm alar ireşkän qazanışlarnı icadi faydalanıp, sänğätçä yuğarı sífatlı äsärlär tudıruğa ireşälär. 1917 yıldan soñ SSSR xalıqlarınıñ ädäbiätları kommunistik ideologí qısalarında üsä. Elektän qalğan mädäni mirasqa, milli ädäbiätlarğa kimsetep qaraw, 1930 yıllardağı repressílar, 1941-45 yıllardağı Böyek Watan suğışında yuğaltular, başqa säbäplär arqasında Tatar ädäbiätı bik küp talantlı ícat ähellärennän mäxrüm qala; yazuçılarnıñ ruxi ezlänüläre mäğlüm ideyä qısalarına biklänä, icadi mömkinlekläre çiklänä. Ämma ädiplär şul şartlarda da elek-elektän ädäbiät aldına quyıla kilgän wazífanı ütäw cayın tabalar. 1920-40 yıllarda G.İbrahímov, F.Burnaş, K.Näcmi, H.Taqtaş, K.Tinçurin, M.Ğäläw, Ş.Usmanov, X.Tufan, G.Qutuy, M.Cälil, A.Aliş, F.Kärim, N.İsänbät h.b. ädäbi xäräkätneñ alğı safına çığa. Alardan soñ G.Bäşirev, A.Şamov, İ.Ğäzi, Ä.Fäyzi, F.Xösni, M.Ämir, Ä.Yeniki, S.Xäkim, N.Arslanov, Ä.Yerikäy, S.Battal, Ä.İsxaq, S.Urayskiy, G.Ğäliev, G.Äpsälämev, X.Waxit, A.Rasix h.b., şul uq yıllarda emigrasídağı Tatar yazuçıları G.İsxaqí, H.Ğabdüş, S.Ğíffät-Uğan Tatar ädäbiätınıñ Oqt. rev-sísenä qädärge tradísíların däwam itterälär. 1960 yıllardan ütkännärgä yañaça qararğa, bügengene taswirlarğa mömkinlek tua. Tatar ädäbiätınıñ bu etabında R.Töxfätullin, Ä.Dawıdov, A.Ğiläcev, Ş.Mödärris, G.Axunov, N.Fättax, X.Kamal, Ä.Bayan, G.Afzal, E.Qasímov, Ş.Bikçurin, M.Şabayıv, Ş.Ğäliev, İ.Yüzeyev, Ş.Xösäyenev, B.Kamalov kebek "altmışınçı yılğılar" üzläre yäşägän zamannıñ möhim ictimağí häm äxlaqí mäsälälären kütärep çığalar. 1970-80 yıllarda İ.Nurullin, M.Mähdiev, T.Miñnullin, F.Yarullin, M.Yunıs, M.Xäbibullin, Ä.Ğäliev, S.Söläymanowa, Mäxmüt Xäsänev, R.Xaris, R.Fäyzullin, Zölfät, Robert Äxmätcanov, Räşit Äxmätcanov, M.Äğlämev, V.Nurullin, R.Batulla, M.Ğäli, Ä.Ğaffar, Z.Xäkim, Ä.Räşitev, L.Şağircän, X.Äyüp, M.Malíqowa, R.Ğatawllin h.b. icadi aktíflıq kürsätälär. 1990 yıllardan başlap xalqıbıznıñ ğasırlar däwamına suzılğan tarixi wä mädäni mirasına iğtibar yıldan-yıl köçäyä. N.Fättax, M.Xäbibullin, C.Räximev, V.İmamovlarnıñ romannarında tarixi temnar uñışlı yaqtırtıla. İ.Salaxov, A.Ğiläcev, G.Tawlin, R.Möxämmädiev, R.Kärämilärneñ äsärlärendä totalítarízm, repressílar çorında şäxesneñ faciğäse häm anıñ üz äberuyın saqlap qalırğa omtıluı taswirlana. Ädäbiät beleme isä beryäklı ideologí b-n suğarılğan metodologík ısullardan arına bara, ädäbi küreneşlärgä häm tendensílarğa fänni häm obyıktiv bäyä birergä omtıla.
Míğmarlıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatarstanda arxit-ranıñ töbäk häm milli ayırımlıqları şähärlär tözeleşendä (k. Şähär tözeleşe), arxit-ra törlärendä, konstruksí, stil, sänğätçälek h.b. üzençäleklärendä fänni-ğämäli çağılış taba. Xalıqnıñ arxit-radağı milli üzençälekläre ş.u. mädäniätkä dä bäyle. Borınğı däwer arxit-rasına bu yaqlarda yäşägän fin-uğır häm törki qäbilälärneñ iñ ğädi ixtíacların qänäğätländerü öçen tözelgän toraq, xucalıq häm dini qorılmalar xas. İdel buyı bolğarları íslam dinen qabul itkännän soñ, Urta İdel buylarına möselman illärendäge bina häm qorılmalarnıñ tradísíon arxit-rası üzençälekläre ütep kerä (k. Bolğar camiğ mäçete, Keçe manara, Xan törbäse, Qara pulat, Aq pulat, Könçığış törbä h.b.), ä inde Altın Urda häm Qazan xanlığı zamanında ul üzençäleklär nıqlap qanat cäyä. Arxit-ra konstruksísı üzençälekläre töbäktäge tözü materiallarına (ağaç, aqtaş, balçıq kirpeçe h.b.) häm alarnı qullanu ısullarına bäyle. Räsäy däwerendä Urıs arxit-rası şähär tözeleşendä yäşäp kilgän cirle üzençäleklärne qısrıqlap çığara, Könbatış Europa arxit-rası stilläre östenlek ala (k. Baroqqo, Klassísízm). Dini, cämäğät häm toraq binalar qoruda yaña tipologí xökem sörä (k. Çirkäwlär, Monastır'lar). Milli arxit-ra başlıça xalıq arxit-rasında saqlanıp qala (k. Tatar xalıq arxitekturı). 18 yözneñ 2 nçe yartısında Räsäydä íslam dinenä säyäsi mönäsäbät üzgärgännän soñ yañadan mäçetlär salına başlí. Milli arxit-ra ildä xökem sörgän Urıs arxit-rasınıñ yoğıntısında bara (k. Qazan mäçetläre). Şulay da qorılmalarnıñ törlärendä, urın saylawda, stil alımnarında milli tradísílar saqlana. 18 yözneñ 2 nçe yartısında başqaladan Qazanğa berençe prof. arx. V.İ.Qaftırevnı cibärälär häm ul Qazannıñ berençe genplanın tözi. 18 yözneñ axırı - 19 yözneñ 1 nçe yartısında Qazan ğubernasında talantlı arxitektorlar: İ.P.Bessonov, F.E.Yemelyänov, M.P.Qörinfskiy, P.G.Pyätniskiy, A.İ.Peske, F.İ.Petondi, A.K.Şmidt h.b. eşli. 19 yözneñ 2 nçe yartısınnan Şäreqneñ möselman mämläkätläre arxit-rası yoğıntısı yañadan sizelä başlí (k. Şamil yortı, Äcem mäçete). Bu yaqlardağı Urıs milli arxit-rasında şul zamandağı mäğlüm ısullar (stil yünäleşläre) üzençälekle qullanış taba (k. Eklektízm, Modern). 19 yözneñ 2 nçe yartısı - 20 yözneñ başında arxitektorlar P.E.Anikin, V.K.Beçqo-Druzin, S.V.Beçqo-Druzin, P.T.Juqovskiy, F.N.Malínovskiy, K.L.Myüfke, İ.N.Qolmaqov, K.S.Oleşkewiç, P.İ.Romanov, G.B.Ruş, V.A.Trifonov, L.K.Xrşçonowíç, P.V.Tixomírov h.b. änä şul stil yünäleşlärendä ícat itä. Sowet zamanında İ.G.Ğaynetdinev, M.K.İğlamov kebek berençe prof. milli arxitektorlar üsep çığa. Binalarnı yäşäw öçen qulayraq, zur külämle itep häm ber ük stildä qoru ütep kerä başlí. Şähär arxit-rası tulayım unifikasílawğa qaytıp qala. 20 yözdä sänäğät häm texníknıñ alğa kitüe näticäsendä yaña tör qorılmalar tözelä. Bu däwerdäge arxit-ranıñ cirle üzençälekläre fäqät binalarnıñ tışqı bizäleşendä çağıla. Qorılmanı tulayım milli üzençälekle itep tözü awıl cirendä genä saqlana. Arxit-ranıñ üseşenä arxitektorlar Ä.G.Bikçäntäyev, İ.A.Wäliev, R.M.Mortazin, P.A.Sanaçín, G.İ.Soldatov, R.S.Nasírov, A.A.Sporíus, Ä.X.Belostosqaya h.b. zur öleş kertä. S.S.Aydarov isä arxit-ra restavrasísı mäktäben buldıruğa küp köç quya. 1960 yıllar azağınnan alıp Qazannıñ üzendä prof. arxitektorlar äzerläw eşe alıp barıla; İ.Ş.Äsädullin, G.A.Baqulín, V.E.Baliskiy, R.V.Bilalov, İ.D.Ğalanín, V.P.Loginov, İ.G.Nurğäliev kebek äydäp baruçı arxitektorlar - Qazan arxitektur-tözeleş akademísınıñ arxit-ra f-tı şäkertläre. 1990 yıllarda arxitektur-tözeleş ölkäsendä däwlät küzätüe kimi, icadi mönäsäbätkä yul açıla; sowet zamanında ğämäldän çıqqan toraq, cämäğät, dini qorılmalarnıñ tözü törläre kire qayta başlí. Tatarstanda arxit-ra ğileme cirle häm milli üzençäleklärne öyränä häm bu yünäleştäge qazanışlarnı tözeleştä faydalanu mömkinleklären ezli.
Sınlı sänğät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatarstan terr-yäsendä Anänino, Pyänobor, İmänkiskä h.b. qäbilälär qäberleklärennän tabılğan äyberlär iñ borınğı sänğät yädkärläre bulıp sanala. 8 yözdän alıp urta ğasırlar başındağı sänğätneñ üseş däräcäsen İdel buyı Bolğar däwläte şähär, awıl qäberleklärennän çıqqan arxeologík tabıldıqlar kürsätä. Bolğarlar sänğätendä skiflar zamanında Könyaq Seberdä häm Üzäk Aziädä yäşägän qäbilälärneñ arxaik bilgeläre saqlanğan borınğı küçmä xalıqlar sänğäte häm urta ğasırlardağı utraq igençelär sänğäteneñ ğäyät üzençälekle quşılması çağıla. Şul uq waqıtta bolğar sänğäte Azov häm Qara diñgez buyı şähärlärendäge ellin mädäniäte yoğıntısında üskän Saltaw-Mayaq kulturı b-n dä bäyle. Íslam dinen qabul itkännän soñ Bolğar däwlätendä mädäniät şäriğät qanunnarına buysına: bütän möselman xalıqları sänğäte şikelle ük, sınlı sänğät ornamentqa tayanğan ğämäli bizäleş häm arxit-ra sänğäte b-n çiklänä. Bolğarda şähär mädäniäte bik nıq alğa kitkän bula; milli sänğätneñ yünäleşen änä şul bilgeli, bu isä İdel buyı häm Könyaq Ural buyındağı başqa xalıqlarnıñ sänğätçä fikerläwenä dä zur yoğıntı yasí. Tatarstan terr-yäsendäge sänğät taríxında Altın Urda däwere ayırım urın alıp tora. Anıñ üseşendäge üzençälekne etnik küpqırlılıq -ber yaqtan, qıpçaqlarnıñ küçmä, ikençe yaqtan, bolğarlarnıñ utraq mädäniäte elementları bilgeli. Aña şäriğät qısalarında üskän ornament törlelege, töslärne mul qullanu, zinnätlelek xas. Kiem-salımnı, at dirbiäsen bizäw, metallğa bizäklär töşerü, zärkänçelek häm balçıqnı yandırıp äyber yasawda Altın Urda sänğäteneñ sinkretik stile nıq çağıla. Qazan xanlığında sänğätneñ monumentäl-ğämäli häm näfis hönärçelek törläre uñışlı däwam itä. 16 yözneñ 2 nçe yartısınnan sänğät elekke çorlardan kilgän hönärçelek qısalarında yäşäwen däwam itä. Tatarstan terr-yäsendäge Urıs sänğäte Mäskäwdäge monumentäl näqeş häm äwliä sürätläre yasaw (iqonopís) yoğıntısında bara. 18 yözdän Könbatış Europada çäçäk atqan sınlı sänğät formaları häm stilläre xisabına bayí. Qazan artı töbäge Tatar milli sänğäteneñ üzägenä äwerelä. 18 yözneñ 2 nçe yartısınnan Qazannıñ Tatar xalqı yäşägän öleşendä hönärçelek yañadan köçäyä, xalıq näfis hönärçelege, tradísíon milli sänğät törläre ternäklänep kitä. Ğämäli bizäleş sänğäte törlärennän ornament, qayulı kün, çigü, uqalap çigü, tuquçılıq, xattatçılıq, milli kiemnär tegü, öylärneñ eçen bizäw üzençälekle tös ala. 19 yöz axırı - 20 yöz başında Tatar xalqınıñ professionäl milli sınlı sänğäte barlıqqa kilä, üz rässamnarı üsep çığa: Ş.Tahírov, M.İdrisev, M.Bayqiev, G.Aqçurína, K.Däwlätkildiev h.b. Alar näqeş, grafík häm teater säxnälären bizäw b-n mäşğül bula. Tatarstanda sınlı sänğätneñ üseşenä Qazan sänğät mäktäbe zur öleş kertä. Näqeş ostaları: N.Feşin, B.Urmançe, P.Benqov, V.Timofeyev h.b.; grafík ostaları: F.Tahírov, G.Arslanov, Ş.Möxämmätcanov, N.Şíklov, K.Çebotaryov h.b.; skulptur ölkäsendä: V.Boğatıryov, S.Axun dan-şöhrät qazana. Rässamnarnıñ "Vsadnik" ("Caydaq"), TatLEF, TatAXRR, "Öktäber" hönäri şirkätläre, soñraq isä Tatarstan Republígınıñ Rässamnar berlege icadi aktíflıq kürsätä. 20 yözneñ 2 nçe yartısında näqeş ölkäsendä X.Yaqupov, L.Fättaxov, K.Maqsimov, N.Quznetsov, V.Qudelkin, İ.Zarípov, Ş.Şäydullin, A.Abızgildin, K.Näfíqov, R.Ğosmanov, İ.Räfíqov h.b.; grafíkta G.Raxmanqulowa, E.Sitdíqov, T.Xaciäxmätev, E.Zarípov h.b.; skulpturda V.Malíqov, R.Niğmätullina, N.Adılov, F.Fäsxetdinev h.b.; teater säxnäsen bizäwdä P.Speranskiy, M.Sütüşev, E.Gelms, Ä.Tumaşev h.b.; ğämäli häm monumentäl bizäleş sänğätendä V.Fyodorov, S.Qüzminıx, R. häm M.Kildebäkevlär, V. häm S.Qowalevskiylar, R.Safíullin, B.Şubin h.b. zur icadi uñışlarğa ireşälär. Bu däwerdä janr häm stil törläre arta, yaña icadi yünäleşlär päyda bula, Tatar milli häm ruxaní sänğäte obrazları canlandırıla. Sänğät kolleksíları Tatarstan Republígınıñ milli muzeyında, Tatarstan Republígınıñ däwlät sınlı sänğät muzeyında, "Qazan" Milli mädäniät üzäge qarşındağı milli mädäniät muzeyında, Älmät, Leninoğorsk, Çallı şähärläre kartinnar ğälereyälärendä h.b. muzeylarda saqlana. Yäş rässamnarnı uqıtu, tärbiäläw eşen Qazan mädäniät häm sänğät un-tı, Qazan sänğät uç-şçese, Leninoğorsk muzík-sänğät uç-şçese, Çallı ped. in-tı häm Çallı sänğät uç-şçese alıp bara.
Köy sänğäte[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatar muzík sänğäteneñ çığanağı törki qağanatlar däwerenä barıp totaşa. Ul İdel buyı Bolğarı, Altın Urda, Qazan xanlığı h.b. törki-Tatar däwlätlärendä törle ruxaní häm dönyawí formalarda, professionäl häm üzeşçän cırçılar, muzík uyın qorallarında başqaruçılar ícatında çağıla. Tatar muzík sänğäte mäcüsilek zamanı häm íslam dine yolaların ütkärgändä başqarılğan muzík, mädxiä, memoriäl janrlarda, saray muzígı tradísílarında - xärbi yola bäyrämnäre, saray häm xalıq bäyrämnärendä küñel açu räweşendäge muz.-poetik formalarda üsä. Tatar xalqınıñ tradísíon muzík qoralları bulıp qubız, quray, göslä, dawılbaz, dumbra, däf h.b. sanala. Alarnıñ qayberläre xalıq ostaları qulı b-n yasala, ikençeläre ğäräplärdän üzläşterelgän klassik möselman muzík uyın qoralları bula. Tatar milli köylärenä angemitoník xas; tradísíon bularaq ul cırlar fäqät ber tawış öçen çığarıla. 16 yöz urtasınnan Tatar xalqınıñ muzík sänğäte köçen-qodräten yuğalta: elek ictimağí ähämiätkä iä bulğan formalarnıñ kiräge qalmí, bu xäl janr häm stillärneñ aqrınlap çiklänüenä kiterä. Şul säbäple Tatar xalqınıñ milli muzígı 20 yöz başına qädär yalğız başqaruçılar ícatındağı folklor cırları bularaq qına saqlanıp qala (k. Bäyet, Qısqa cırlar, Lirik cırlar, Yola cırları, Taqmaq, Tarixi cırlar). 18 yözdä, uqu yortları programına uyın qoralların üzläşterü däresläre kertelü näticäsendä, töbäktä Urıs muzígınıñ berençe uçaqları barlıqqa kilä. 19 yözdä muzík gimnazílar, Qazan un-tı, Radíonowanıñ zatlı näsel qız balalar in-tı tormışınıñ ayırılğısız ber öleşenä äwerelä. 19 yöz axırına Qazanda prof. muz. belem birüneñ nigezläre salına. Törle yıllarda K.Eyzrax, L.K.Nowiskiy, A.A.Orlov-Soqolovskiy, R.A.Ğummertnıñ xosusí muzík mäktäpläre eşli. Qazan muzík uçilişçese dä Ğummert mäktäbe nigezendä oyışa. 19 yöz axırı - 20 yöz başında Qazan muzík söyüçelär tügäräge, Näfis sänğät söyüçelärneñ Qazan cämğiäte, Xalıq universitetları Qazan cämğiäte Tatar milli muzígınıñ berençe konsertların oyıştıra. Qazanda ataqlı artist häm muzíkntlar İ.Ğofman, S.Raxmanínov, A.Skryäbin, A.Ğöldenweyzer, K.İğumnov, L.Awer, B.Ğuberman, Yä.Qubelik, E.Simbalist, N.Figner, L.Sobínov, A.Nejdanowa konsertlar birä; "Ziminnıñ Mäskäw operası artistları şirkäte", S.-Peterburgtan M.İ.Petipänıñ balet truppası, Mäskäwdäge Zur teaternıñ E.V.Geltser citäkçelegendäge balet truppası h.b. ğastrolgä kilep çığışlar yasí. Qazandağı opera teaterı M.Musorgskiy, P.Çayqovskiy, A.Rubinşteyn, A.Darğomıjskiy kebek Urıs autorlarınıñ, J.Bize, R.Leonqawallo, Dj.Werdi h.b. çit il kompozítorlarınıñ äsärlärennän bay repertuar üzläşterä. F.İ.Şalyapinnıñ artistlıq qäreräsı Qazanda başlanıp kitä. 19 yöz axırı - 20 yöz başında xalıq köyläre nigezendä, Urıs häm Europa klassik muzígı qazanışlarına tayanıp, xäzerge prof. Tatar milli muzík sänğäte formalaşa. Muzíkntlardan Z.Yarullin, F.Tuişev, X.Xäybulkin ("Xäybulkin marşı" autorı), cırçılardan K.Motígí, F.Latípov, M.İskändärewä h.b.nıñ eşçänlege şul yıllarda başlana. 20 yözneñ 20-30 nçı yıllarınnan Tatar muzík sänğäte kompozítorlar ícat itkän üzençälekle törle janr äsärläre b-n bayí: ğilmi nigezdä milli muzíknıñ mäğärif sisteması buldırıla. Tatarstanda kompozítorlar ícatınıñ formalaşuına Tatar drama truppaları säxnägä quyğan muz. drama äsärläreneñ dä täesire zur bula. Tatar kompozítorlar mäktäbenä nigez saluçılarnıñ berse S.Säydäşev ícatı Tatar muz. teaterı formalaşuı b-n tığız bäylängän. Ul spektakllärneñ muz. bizäleşen üzgärtä, milli muzíknı säxnädäge waqíğalarğa bäyläwe b-n muz. drama janrın nigezli. Milli muzíknıñ tarixi täcribäsen osta faydalanıp, Säydäşev yaña intonasílar häm ritmnar, küptawışlılıqnıñ harmonílılığın, orkestr yañğıraşınıñ tembr törlelegen bayıta, milli Tatar simfonízmına nigez sala. Anıñ "Zäñgär şäl", "Nayomşçik", "Qandır buyı" muz. dramaları häm 1920-30 yıllardağı muz.-säxnä äsärläre milli muzíknıñ törle janrları üseşe öçen ürnäk bula. Tatar muzík sänğäteneñ formalaşuına S.Ğäbäşi, G.Älmöxämmädev, V.Winoğradovlarnıñ "Saní" (1925), "Eşçe" (1930) berençe Tatar operaları zur yoğıntı yasí. Tatar opera studísında (1934-38) muzík ölkäsendä milli qadrlar äzerläw Tatar opera häm balet teaterın oyıştıruğa yul aça. Muz. teaternıñ üseşenä Z.Bäyraşewa, M.Bulatowa, A.İzmaylowa, G.Qaybisqaya, M.Raxmanqulowa, U.Älmiev, N.Dawtov, F.Nasretdinev, R.Bilalowa, G.Säyfullina, Z.Xismätullina, V.Şäripewä, A.Abbasov, L.Werniqovskiy, Yu.Borisenqo, Z.Sönğatullina, X.Bigiçev, V.Ğäniewa, G.Lastovqa, R.Säxäbiev, E.Mixaylowa kebek äydäp baruçı opera cırçıları häm A.Ğatsulína, B.Äxtämev, N.Yultíıwa, Ä.Narıqov, G.Qalaşniqowa, R.Sadíqov, İ.Xäkimewä, S.Xantimerewä kebek balet solistları zur öleş kertälär. Radíotapşırular oyıştırıluı (1927), Tatar filarmonísı, Xalıq ícatı yortı (1939), Tatarstan Republígınıñ Däwlät cır häm biü ansamble oyışuı Tatarstandağı muz.-ictimağí tormışnı canlandırıp cibärä. 1939 yılda TASSR Kompozítorlar berlege oyıştırıla (k. Tatarstan Republígınıñ kompozítorlar berlege). 1945 yılda Qazan konservatoriäse açıla. 1930 yıllar axırınnan äsärläre milli muzík klassígı fondında layıklı urın alğan kürenekle Tatar kompozítorlarınıñ icadi eşçänlege başlana. Muz. teater ölkäsendäge qazanışlar ayıruça iğtibarğa layıq: N.Cihanovnıñ "Altınçäç", "Cälil", M.Mozaffarovnıñ "Galíbanu" operaları, F.Yarullinnıñ "Şüräle" baletı, C.Fäyzineñ "Başmağım" muz. qömediäse ícat itelä; N.Cihanovnıñ "Qırlay" simf. poeması häm "Tatar xalıq köylärenä syüita"sı, A.Klyuçaryovnıñ "İdel simfonísı", Z.Xäbibullinnıñ skripqa öçen äsärläre kebek simfoní, kamer-instrumentäl, cır (vokal) muzígı janrları üzläşterelä. Alardan soñ kilgän buın kompozítorlarnıñ ayıruça kürenekle wäkile - R.Yäxin. Ul berençe Tatar fortepiano konsertı, küpsanlı romans, cır häm fortepiano äsärläre ícat itä. Opera, balet, simfoní häm kamer-instrumentäl muzík äsärläre ölkäsendä zur köç quyğan kompozítorlar: A.Monasípov ("Musa Cälil" simfoní-poeması, "Tuqay ritmnarı" cır häm simf. poeması), Ä.Baqírov ("Su anası" baletı), X.Wäliullin ("Samat" operası), İ.Şämsetdinev, A.Leman, A.Wäliullin h.b. 1960-70 häm annan soñğı yıllarda Tatar kompozítorlarınıñ ícat dairäse kiñäyä töşä. F.Äxmätev, R.Bilalov, R.Yenikiev, B.Mölekev, İ.Yaqupov, M.Yarullinnar yaña stilistíknı buldıruğa häm folklor çığanaqların zamança prof. texnik çaralar b-n bäyläp üsterügä zur öleş kertälär. 1980-90 yıllarda Tatarstanda R.Kälimullin, L.Xäyretdinewä, R.Äxiärowa, M.Şämsetdinewä, Ş.Şärifullin h.b. kompozítorlar uñışlı ícat itälär. Bügenge köndä Tatarstan kompozítorları ícatında kamer-instrumentäl häm vokal muzík töp urınnı alıp tora. Milli muzíkta kompozítorlarnıñ berençe cırları 1910 yıllarda yañğırí (F.Latípov, S.Ğäbäşi). Cır janrına ayıruça iğtibar itü S.Säydäşev, M.Mozaffarov, C.Fäyzi, N.Cihanov, Z.Xäbibullin, A.Klyuçaryov, R.Yäxin, Ä.Baqírov h.b. kompozítorlarğa xas. S.Sadíqowa, L.Batır-Bolğäri ícatında cır töp urınnı alıp tora. Ş.u. Ş.Mäcitev, Ä.Xäyretdinev, Z.Ğíbadullin, M.Maqarov, İ.Xisamov, F.Äxmädiev h.b. häwäskär kompozítorlarnıñ cırların da xalıq yaratıp tıñlí häm başqara. Häwäskärlärneñ üzläre ícat itep, äsärlären üzläre ük başqaruı ayıruça kiñ cäyelä. Tatar milli cır sänğätendä G.Söläymanowa, R.Wahapov, Z.Basírowa, Ä.Afzalowa, İ.Şaqírov, X.Bigiçev, G.Räximqulov, R.İlyäsov, Ş.Äxmätcanov, R.İbrahímowa, V.Ğízzätullina, A.Tuişewä, F.Söläymanowa, N.Wasílowa, Z.Säxäbiewa, R.İbrahímov, Gölzadä, A.Fäyzeraxmanov, M.Sönğatullin, R.Xarísovlar Tatar başqaru sänğäteneñ yuğarı zäwıqle ostaları bulıp tanıla. Tatar kompozítorlarınıñ äsärläre çit illärdä dä tanıla. Tatar muzígı xalıqara festiwällärdä başqarıla, kompozítorlar konkurslarında bilgeläp ütelä. Qazanda Europa-Aziä xäzerge zaman muzígı festiwälläre, Şalyapin F.İ. isemendäge opera festiwäle, Nuriev R. isemendäge klassik balet festiwäle ütkärelä. TRnıñ Däwlät simf. orkestrı, TRnıñ Däwlät cır häm biü ansamble, Xalıq muzík uyın qoralları däwlät orkestrı, TRnıñ Däwlät qıllı quartetı kiñ tanılğan başqaruçı kollektíflar bulıp sanala. Republíkta muzík qorallarında yalğız başqaru ğäyät nıq üsep kitä: R.Abdullin (orğan), M.Äxmätev (skripqa), L.Maslowa (wiolonçel), E.Äxmätewä, F.Xäsänewä (fortepiano) h.b. Republíkta muzík beleme kiñ üseş ala. Maxsus belemle muzík belgeçläre äzerli torğan küp kenä uqu yortları eşläp kilä: Qazan mädäniät häm sänğät un-tı, Qazan ped. un-tınıñ muzík f-tı, muzík uç-şçese, kölliätläre, mäktäpläre h.b.
Säxnä uyın[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qazanda Urıs telendä berençe teater tamaşasınıñ 1728 yılda kürsätelgänlege mäğlüm. Daimi eşlägän Urıs teaterı 1791 yılda açıla. 1802 yılda teater xosusí iğänäçe Urıs alpawıtı P.P.Yesipov qaramağına küçä (k. Qazan Urıs drama teaterı). 19 yöz başınnan Qazanda maxsus teater binaları qorılu (k. Teater binaları) teater eşen cayğa salu mömkinleklären kiñäytä. 1830 yıllardan Qazanda iğänägä qorılğan dramatík häm opera (itälyän) teaterları truppaları daimi eşläp kilä. Prof. teater b-n berrättän Qazan un-tında, gimnazílarda, zíalılar arasında, 19 yöz urtalarınnan säwdägär, hönäri eşmäkärlär klublarında teater sänğäten söyüçelär tügäräkläre oyışa. P.M.Medwedev, M.M.Borodaylar iğänäsenä yäşägän däwerdä Qazan teaterı aqtyorları ostalıq yağınnan da, demoqratik yünäleştän baruı b-n dä il külämendä mäşhürlek qazana. Teater säxnäsendä A.S.Griboyıdov, N.V.Ğoğöl, A.N.Ostrovskiy, A.F.Pisemskiy, L.N.Tolstoy, A.P.Çexov pyesäları quyıla, cämğiätne borçığan mäsälälär kütärelä. 19 yöz axırı - 20 yöz başında Qazanda ber ük waqıtta opera häm drama truppaları, operetta häm miniatyuralar teaterları eşli, G.N.Fedotowa, V.N.Andreyev-Burlaq kebek zur talant iäläreneñ ğastrolläre uza. Rus teaterı eşleklelärennän: M.G.Sawína, V.N.Dawıdov, P.A.Strepetowa, M.İ.Pisarev, V.İ.Qaçalov h.b. üzläreneñ qäreräların Qazan säxnäsendä başlap cibärälär. 19 yöz urtalarınnan üzeşçän Tatar teaterı da eşli başlí. Şäkertlär häm möğällimnär qatnaşında mädräsälärdä, Tatar uqıtuçılar mäktäbendä teater quyu ğädätkä kerep kitä. 1906 yılda Tatar zíalılarınıñ (k. "Şimbäçelär") häwäskärlär sífatında xalıq aldında uynağan açıq spektaklläre Tatar prof. teaterına nigez sala. Berençelärdän bulğan "Säyyär", "Nur", "Şirkät", "Yäşlek" truppaları milli säxnä sänğäteneñ üsep kitüe öçen başlap yul yaralar. Bu truppalar İdel buyı, Ural, Seber, Qazaqstan, Urta Aziä, Qawqaz, Qırım yaqlarına ğastrolgä çığalar, şähärlärdä teater tamaşaları oyıştıralar. İ.Qudaşev-Aşqazarskiy, M.Mutin, Z.Soltanov, G.Bolğarsqaya, G.Qäriev, Kamal I, F.İlsqaya kebek talantlı aqtyorlar häm rejissyorlar şul truppalarda icadi yaqtan citlegälär. Alarnıñ repertuarlarında, Tatar autorlarınnan tış, äzärbaycan, törek, Urıs, nemes, fransuz autorlarınıñ da äsärläre urın ala. 19 yöz axırlarında milli drama äsärläre yazıla. Berençe pyesälarnı G.İlyäsi, G.İsxaqí, G.Kamal, F.Ämirxan, S.Rämiev, G.Qöläxmätev, Ş.Kamal, M.Fäyzi, K.Tinçurin h.b. ícat itä. Realistik dramaturgínıñ barlıqqa kilüe milli demoqratik mädäniätneñ oluğ qazanışlarınnan sanalırğa layıq. 1919 yıldan teaterlar däwlät qaramağına küçä. Zur drama teaterı däwlät teaterları rätenä kerä (k. Qazan Zur drama teaterı). 1921 yılda Berençe ürnäk Tatar teaterı oyışa, 1926 yıldan - Tatar däwlät teaterı, 1926 yılda aña, milli teaterlardan iñ berençe bulıp, akademí teaterı digän isem birelä (k. Tatar akademí teaterı). Eşçe yäşlär teaterı b-n eksperimentäl truppada (k. Xäzerge zaman teaterınıñ qonstruqtiv-täcribä ostaxanäse) teater sänğäteneñ yaña formaları tabıla, zamança säxnä tele barlıqqa kilä. Yäş aqtyorlar äzerläw maqsatı b-n studílar oyıştırıla (k. Tatar teater studíları). Şular nigezendä 1923 yılda teater texniqumı açıla (k. Qazan teater uçilişçese). 1930 yıllarda resp-qa şähärlärendä küçmä teaterlar eşli başlí (k. Kolxoz-sovxoz teaterları). Soñraq alarnıñ şaqtíı däwlät teaterı statusına layıq bula (k. Älmät Tatar drama teaterı, Minzälä Tatar drama teaterı, Tatar drama häm qömediä teaterı). Qazan Tatar yäşlär teaterı häm Qazan qurçaq teaterı açıla. Republíktağı teater eşeneñ üseşenä 1957 yılda Mäskäwdä ütkärelgän Tatar ädäbiätı häm sänğäte deqädäsınıñ täesire zur bula. 1950-60 yıllarda üzeşçän teater sänğäte kiñ qolaç ala. Teater kollektífları mädäniät yortları häm saraylarında, uqu yortlarında, pr-tielärdä oyışa. Üzeşçän teaterlarğa smotrlar ütkärep, iñ aldınğılarına "Xalıq teaterı" digän maqtawlı isemnär birelä. Tatar teaterınıñ repertuarın iñ äwwäl G.Kamal, G.İsxaqí, G.Qöläxmätev, M.Fäyzi, F.Burnaş, Ş.Kamal, K.Tinçurin, Ä.Fäyzi, T.Ğízzät, N.İsänbätlärneñ äsärläre bilgeli, teaternı çınbarlıqnıñ sänğäti ğibrätle közgesenä äwerelderä; R.İşmorat, M.Ämir, X.Waxit, S.Şäkürev, Yu.Äminev, G.Nasrílar şul tradísínı uñışlı däwam itterä; A.Ğiläcev, T.Miñnullin, Ş.Xösäyenev, İ.Yüzeyev, R.Xämid, F.Yarullin, R.Minğälim, R.Wäliev, Z.Xäkim h.b. autorlar ícat itkän äsärlär yaña ideyälär häm formalar alıp kilä. G.Kamalnıñ "Bankrot" häm "Bäxetsez yeget", M.Fäyzineñ "Galíbanu", K.Tinçurinnıñ "Cilkänsezlär" häm "Zäñgär şäl", N.İsänbätneñ "Xuca Nasretdin", T.Miñnullinnıñ "Äldermeştän Älmändär" pyesäları Tatar dramaturgísınıñ klassígına äwerelä. K.Şamil, Z.Soltanov, N.Arapowa, G.Qamsqaya, F.İlsqaya, Ş.Şamilskiy, X.Äbcälilev, G.Bolğarsqaya, X.Urazíqov, X.Sälimcanov, G.Şamuqov, F.Xalítov, R.Bikçäntäyev, R.Cihanşina, Ş.Biktimerev, R.Tacetdinev, R.Şäräfiev h.b. aqtyorlar Tatar teaterınıñ ğäyät üzençälekle säxnä ostalığı mäktäben buldıralar. G.Dewişev, G.İsmäğilev, Ş.Sarımsaqov, G.Yosıpov, K.Tumaşewa, M.Sälimcanov h.b. Tatar milli rejissurası mäktäbenä nigez salalar. Ölkännär ícatında çağılğan kürkäm tradísílarnı bügen yäş rejissyorlar F.Bikçäntäyev, R.Zahídullin, F.İbrahímov h.b. däwam itterä. 2002 yılda TRda 13 däwlät häm şähär teaterı eşli (k. Tatarstan teaterları). Tatarstan Republígınıñ teater eşlekleläre berlege 600 dän artıq teater eşleklesen berläşterä. Republíkta teater festiwälläre ütkärelä, şular arasında iñ möhime - Tinçurin K. isemendäge teater festiwäle. Republík teaterları çit illärgä ğastrolgä yöri; alar Könbatış Europa illäreneñ kübesendä bula, Fransí, Misır, Finländiädä ütkärelgän festiwällärdä qatnaşa. Teater sänğäte kiñ qolaç b-n üsä.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Tele alıp barıcısı ve şoumen Volodımır Zelenskıy prezident saylavlarında ğalebe qazandı. Şimdiki devlet yolbaşçısı Petro Poroşenko yeñilgenini tanıp, prezident ofisini terk etmege niyetlene, lâkin Ukraina siyasetinde qalacaq, dep işandırdı. Volodımır Zelenskıy artıq kerçek siyasetke rastkelecek: Donbastaki cenk, zapt etilgen Qırım, reineler, Rusiyeniñ Azaq deñizini ilhaq etmek ıntıluvları, Kremlniñ informatsion ve diplomatik tesiri.
Prezident yarışınıñ ğalibi oyuncı Volodımır Zelenskıy (daa resmiy şekilde devlet yolbaşçısı degil) prezident olıp, ilk vazifesi bütün ukrainalı mabüs, şu cümleden Qırım yalısında zapt etilgen ukrainalı arbiylerniñ azat etilüvi olacaq, dep bildirdi. Bu aqta o, rey berüv yekünlengen soñ jurnalistlernen öz ştabında laf etip ayttı.
«Al-azırda birinci vazifemiz – bütün mabüs, esir, bütün cenk esirleri, deñizcilerimizni qaytarmaqtır. Bu birinci vazifemizdir. Bugün resmiy şekilde Ukraina prezidenti degilim, amma deñizcilerimizniñ ana-babaları, analarınen laf ettim. Olarnı qaytarmaq içün elimden kelgenini yapacam. Vade etip olamayım, amma bütün ukrainalı mabüslerni istisnasız evge qaytarmaq içün er şey yapacam. Elbette, bu tek menim içün degil, er bir ukrainalı içün eñ müim vazifedir. Eminim, er kes bu meselede müsbet netice olacağını bekley», – dep qayd etti Volodımır Zelenskıy.
Rusiye akimiyeti Ukraina prezidenti olaraq oyuncınıñ saylanmasını şimdilik muqaytlıqnen izaatlay. Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedev yañı prezidentnen Kyiv ve Moskva arasında munasebetlerni eyileştirmek «fırsatı» bar, dep qayd etti. «Şübhem yoq: yañı devlet yolbaşçısı Rusiyege nisbeten saylavaldı kampaniyasında qullanğan laflarnı qaldıracaq. Ealiniñ farqlı gruppalarına yönelgen belli mefküreviy formullarnı tekrarlaycaq. Bunıñnen bağlı şübhem yoq. Aynı vaqıtta memleketimiznen işbirligi eyileşecegine ümüt bar. Buña ne kerekmi? Namuskârlıq. Em de pragmatik ve mesüliyetli yanaşuv kerek», – dedi Dmitriy Medvedev.
Volodımır Zelenskıy resmiy şekilde devlet yolbaşçısı daa olmadı, Moskva ise endi ondan tek teslim olacağını beklegenini gizlemey
Zelenskıy istegen mabüslerniñ azat etilüvi şeklinde bile Ukraina ve Rusiye arasındaki «munasebetlerniñ eyileşüvi» imkânsız. Adiy sebep bar: Kreml barışıq ve eki taraflı uzlaşuv olmasını istemey. Yañı saylanğan prezident Ukrainağa ait yarımada işğal etilgen soñ peyda olğan geopolitik «Qırım kerçekligini» itibar etmege mecbur olacaq.
2014 senesi mart ayında Rusiye akimiyeti strategik maqsadını tam olaraq belgiledi – Ukraina mustaqil devlet olaraq yoq etilecek. O vaqıttan berli Kremlniñ prioritetleri deñişmedi.
Moskva prezident saylavlarınıñ ekinci turı ögüne memleketimizniñ yañı prezidentine ilk talaplarını aydınlattı. Ve Volodımır Zelenskıy «Malorossiyanıñ» degil de, Ukrainanıñ prezidenti olmağa istese, bu talaplarğa razı olmazdır. Birinciden, Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov «Zvezda» propaganda telekanalına intervyü berip, Ukrainanıñ arbiy gemileri Keriç boğazında Qara deñizden Azaq deñizine problemsiz keçe bile, dep bildirdi.
«Endi çoq aytqan edik, Ukraina arbiy gemileriniñ Qara deñizden Azaq deñizindeki limanlarına keçmesi içün bir de bir problem yoq. Yekâne şartımız – Keriç boğazında yürüv telükesizlik normalarına riayet etmeli», – dedi Sergey Lavrov.
«Adiy» rus tiline tercime etsek, Kyiv Rusiyeniñ Azaq deñizindeki kontroline razı olıp, öz suvlarından keçmek içün Moskvadan «izin» almalı. Resmiy şekilde memleketniñ yañı prezidentini 2014 senesiniñ «referendum» neticelerini ve FSB sıñırcılarınıñ keçken seneniñ soñunda ukrain deñizcilerine ücüm etkenini «qanuniy» olaraq tanımağa mecbur etecek olalar. Çünki Moskva bizim arbiylerimiz Rusiyeniñ «devlet sıñırlarını» bozdı dep israr ete, amma bu yalan ola.
Ekinciden, Rusiye diplomatiyasınıñ yolbaşçısı Ukrainanıñ yañı akimiyeti «halqara uquqnı» Rusiyege köre ürmet etsin, dep israr ete.
«Añlaşmaq qabiliyetiniñ olması müim, yañı ya da eski akimiyet halqara uquqnı, Ukrainanıñ halqara vazifelerini ürmet etmeli», – dep ayttı Lavrov. O, böyle «vazifelerden» biri Minsk añlaşmaları ola, dep ayta.
Bu ibareni de «adiy» rus tiline tercime etecek olsaq, Rusiye naziri Minsk añlaşmaları Kreml istegeni kibi yerine ketirilmeli demek istedi: Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ ayrı vilâyetleri resmiy şekilde Kyiv kontroline qayta, amma asılında Moskva tarafından kontrol etile. Ukraina kevşek «federatsiya» ola, terrorist «cumhuriyetler» ise siyasiy esnasnıñ iştirakçileri ola. Minskte imzalanğan ilk añlaşmalardan berli Kreml Rusiye zıddiyetniñ tarafı olmağanını, Kyiv ise Lugansk ve Donetsknen «doğru dialog» qurmalı, dep ardı-sıra israr ete.
Qırım ilhaqınıñ tanılması (Rusiyeniñ Azaq deñizindeki kontroline razı oluv, yarımada qamaçavınıñ lâğu etilüvi) ve Donbas içün «muhtariyet», Lugansk ve Donetskke Ukraina siyasetine red aqqınıñ berilüvi – Kremlniñ esas talaplarıdır. Baş nazir Medvedev yañı prezidentten Ukraina-Rusiye munasebetlerinde «pragmatik ve mesüliyetli yanaşuvını» beklegenini tarif etip, bunı aytmağa istedi. Volodımır Zelenskıy resmiy şekilde devlet yolbaşçısı daa olmadı, Moskva ise endi ondan tek teslim olacağını beklegenini gizlemey.
Sergey Stelmah, qırımlı siyasiy közetici (telükesizlik maqsadı ile muellifniñ adı ve soyadı deñiştirilgendir)
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarını aks ettirmey bile


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi Rusiye akimiyetiniñ Qırımdan sürgün etilgen Nedim Halilovğa qarşı yapqanlarını «cinayet» dep adlap, halqara uquq qorçalayıcılarğa muracaat etti. Muracaat metnini Meclis reisi Refat Çubarov dekabr 28-de derc etti.
«Qırımtatar Milliy Meclisi Rusiye Federatsiyası ve Qırımdaki işğalci Rusiye akimiyetiniñ qanunsız organları Nedim Halilovğa qarşı yapqan cinaiy areketlerini takbih etip, buña alâqası olğan bütün memurlarnı ceza alacaqları aqqında tenbiyeley. Halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtlarnı acele sürette Rusiye ükümeti ile Nedim Halilovnıñ ayatı ve sağlığınıñ havfsızlığını temin etüv meselesinde bağ qurmağa çağıra», – dep aytıla beyanatta.
Sürgün etilgen qırımtatarı Nedim Halilov bir aydan ziyade Krasnodar ülkesindeki mahsus noqtada açlıq tuta, onı hastahanege zornen yatqızmağa isteyler. Rusiye uquq qorçalayıcıları Halilov 20 kilogrammğa azğanını ayttı.
Sürgün etilgen qırımlı faal Nedim Halilov bundan evel Rusiye uquq qoruyıcı müessiselerine muracaat etip, sağlığı fenalaşqan taqdirde hastahanege yatqızmamalarını rica etti.
Noyabr 7 künü Kreml kontrolündeki mahkemeniñ qararı ile qırımtatarı Nedim Halilov Qırımdan tış çıqarıldı. Halilovqa evine kirip, sıcaq urba, para ve vesiqalarını almağa imkân berdiler. Qırımtatar faali Zevid Gaziyev Facebookta yazğanı kibi, şimdi Halilov Krasnodar vilâyetinde filtreme noqtasında buluna.


text:
Bazarertesi künü, iyülniñ 27-nde, Qırımda Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Ruslan Suleymanovnıñ oğlu – üç yaşında Musa Suleymanovnıñ cenazesi oldı. Aq qorçalayıcılar Suleymanovnıñ ve «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca tutulğan diger qırımlılarnıñ taqip etilüvini siyasiy dep adlandıra. Musa Suleymanovnıñ cesedi eki kün devam etken qıdıruvlardan soñ tapıldı. Rusiye İç işler nazirliginiñ versiyasına köre, oğlançıq ev yanındaki çuqurğa tüşip boğuldı.
Musanıñ babası Qırımda 2019 senesi mart ayında kütleviy tintüvlerden soñ tutuldı, o vaqıttan berli altı kişilik qorantanı Ruslannıñ apayı Elzara baqa. Qırımtatar faali Ruslan Suleymanov – Rusiye akimiyeti tarafından Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenleri içün terror maddelerine istinaden qabaatlanğan 80-den çoq qırımlı musulmandan biridir.
«Memorial» halqara aq qorçalayıcı merkezi bu davalarnıñ mabüslerini siyasiy mabüs dep saya, lâkin Rusiye akimiyeti buña razı degil. «Qırımtatar resurs merkezi» «Ruslan Suleymanovnıñ azatlıqtan marum etüv yerlerinde qanunsız tutulmasına ve qorantasına yapılğan basqığa alâqası olğan bütün şahıslar, şübhesiz, oğlunıñ facialı ölüminen de bağlı» degen mahsus beyanatını derc etti. Bala ölüminiñ qırımlı siyasiy mabüs ve qorantalarınıñ problemlerini nasıl aydınlattı, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında aytıldı.
Qırımlı aq qorçalayıcı Lutfiye Zudiyeva oğlançıqnıñ cenazesi aqqında Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
– Farqlı malümatlarğa köre, 5 biñden 6 biñge qadar insan iştirak etti – daa bazarertesi edi – iş künü ve bir çoq insan kelip olamadı. Müit kergin edi, birinciden bu balanıñ ölümi er keske terenden tesir etti. Er kes Musanı öz oğlu olaraq köre, ve qırımtatarlar arasında er kesniñ evlâdı olğanını aytalar – tek qırımtatarlar arasında degil aslında. Neticede, Musa siyasiy mabüsniñ oğlu edi, ve bir çoq kişi Qırımdaki FSB idaresiniñ tahqiqat gruppası insaniyetlilik kösterip, Ruslan Suleymanovğa oğlunen vedalaşmağa imkân berir, dep bekledi. Amma, ne yazıq ki, bu olmadı, ve onıñ yerine balaçıqnı soñki yolğa Qırımnıñ çeşit şeerlerinden kelgen yüzlernen insan ozğardı.
Lutfiye Zudiyevanıñ qayd etkenine köre, coyulğan oğlançıqnı çeşit millet qırımlıları qıdırdı.
– Söz sırası, eki kün devamında göñüllilernen beraber çalışqan qıdıruv-qurtaruv otrâdınıñ vekilleri bile çoq yıllar devamında ilk sefer böyle bir birlikni köre, dep ayttı. İnsanlar yardım etmege pek istey edi, bir çoq kilometrni cayav keçti, qaytıp raatlana ve kene kete ediler. Bu tecribe epimizniñ aqlında qalır ve bu boş yerde olmağanını unutmaycaqmız. Ebet, qorantanıñ maneviy alı pek ağır. Rusiye uquq qoruyıcı organları da qıdırıp başlağan soñ, bu küçük bala olğanı içün çeşit versiyalarnı baqqanlar. Turmuş versiyasından ğayrı, hırsızlav versiyasından ğayrı Ruslan Suleymanovnıñ vaziyetine diqqat celp etmek içün soy-soplarınıñ provokatsiyası versiyasını da baqqanlar.
Lutfiye Zudiyevanıñ malümatına köre, Musa ğayıp olğan ilk gece quvetçiler anasını yalan detektorı qullanılğan sorğuğa alıp ketti.
– Ümüt etem ki, tahqiqatçılar neticelerinden memnün qaldı ve bu künleri tınçlandırıcı ilâc qullanğan anadan er angi nazariy olsa da şübheni lâğu etmek içün bu yeter. Qoranta evlerinde keçirilgen eki tintüv kördi, em de pek agressiv. Eki oğul apiske alındı, şimdi ise bala elâk oldı. Bir yılda olğan facialı adiselerniñ qoranta azalarınıñ sağlığına ketirgen zarar içün qasevetlenem. Bizni Ruslan Suleymanovnıñ sağlıq vaziyeti de qasevetlendire, yüreginde deñişmeler qayd etildi. Ağırğanını şikâyet etti, ve biz bu haberler sağlığına menfiy tesir etecek, dep qasevetlenemiz.
2014 senesi Qırımnı işğal etken Rusiyede «Hizb ut-Tahrir» terror teşkilâtları cedveline kirsetildi. Qırımda «Hizb ut-Tahrir davalarınıñ» mabüslerinden iç birisi qabaatını tanımay – episi siyasiy taqip, diniy sebepli taqip aqqında aytıla, dep israr ete. «Memorial» halqara aq qorçalayıcı merkezi Ruslan Suleymanovnı ve bunıñ kibi davalarda olğan bir qaç on qırımlı musulmannı siyasiy mabüs dep saya.
Lutfiye Zudiyeva, ilk bir qaç faal tutulğan soñ, faaller er adamsız qalğan qorantalar içün yardım toplap başladı, dep hatırlata.
«Qırım balalığı» leyhasınıñ koordinatorı, siyasiy mabüs Seyran Saliyevniñ ömür arqadaşı Mumine Saliyeva, qırımlı siyasiy mabüslerniñ balalarına qol tutuv ve inkişaf teşebbüsi 2017 senesiniñ oktâbr ayında tam olaraq şekillendi, dep qoşa.
– O vaqıt Bağçasarayda kütleviy tintüvlerniñ ekinci dalğası oldı, aqayım da apiske alındı. O vaqıt siyasiy mabüslerniñ bala sayısı 100-ge yaqınlaşa edi, maña pek tesir etti – özüm de dört balanıñ anasım. Bu vaziyette eñ çoq zarar körgen imayesiz insanlar olar. Bu balalar babalarını yerde bağlı kördi, evlerine silâlı insanlar pencere ve qapularnı qırıp sürip kirgen edi, – bunıñ olar içün ağır aqibetleri bar. Olarnı tüşünmek kerek, reabilitatsiya yapılmalı ve yañı kerçeklerge uyğunlaştırılmalı. Oca, psiholog, terbiyeciler bizge büyük destek kösterdi, ve biz er ay balalarnen körüşip, çeşit intellektual tedbir, trening, ustaz dersleri, ekskursiyalar yapıp başladıq. Musa Suleymanov da olarğa faal sürette kelgen edi.
Qırımlı siyasiy mabüsler problemleriniñ Ukraina iç siyasiy ölçevi de bar. «Kremlniñ siyasiy mabüsleri tuvğanlarınıñ birleşmesi» yolbaşçısı İgor Kotelânets siyasiy mabüslerge ve Rusiye istilâsınıñ diger qurbanlarına yardım meselesi Ukraina devleti tarafından alâ daa bir algoritmge ketirilmedi, dep şikâyet ete.
– Birinci meselemiz: qanunlarda siyasiy mabüs, arbiy esir ve reine statusı öyle de tasdıqlanmadı. Siyasiy mabüslerge ve arbiy esirlerge uquqiy ve içtimaiy yardım qanun leyhası bar. Onı bıltır beraber azırladıq, Veteranlar nazirligi de iştirak etti, noyabr ayında taqdim etildi, amma alâ da Prezident ofisinden Yuqarı Radağa kirsetilmedi. Ne içün böyle olğanını bilemiz, bu sefer parlamentteki «turborejim» ne içün olmağanını bilemiz. Bu qanun leyhası siyasiy mabüs, arbiy esir ya da Rusiye istilâsı neticesinde reine kim olğanını uquq ceetinden belgiley, ve bu insanlarğa devletniñ uquqiy ve içtimaiy qoruvını kefil ete. Eskiden bu meseleler tek siyasiy tüzlemde bar edi. Akimiyet tek «piar etilgen» siyasiy mabüsler meselesinde bir şey yapqan edi.
İgor Kotelânetsniñ fikirince, qanun seviyesinde tasdıqlanğan devlet mecburiyetleri akimiyet bütün siyasiy mabüslerge, cemiyet isteklerine baqmadan, yardım etecegini belgileycek edi.
– Nazirler şurasınıñ qararı bar, oña binaen, siyasiy mabüs qorantasınıñ yılda 100 biñ ğrıvnâ miqdarında maddiy yardım aqqı bar. Bu para advokatlarğa, mabüslerge bir şey yollamaq içün berilecek ve ilâhre. Bu sene soy-soplar devletten bir kere bile yardım almadı, Veteranlar nazirligi esasında qurulğan Reintegratsiya nazirligi tuvğanlarından alâ daa ariza almay. Şunıñ içün Prezident ofisinen bağlarnıñ ğayrıdan tiklenmesini isteymiz, yılnıñ başından berli bu ne içündir yoq. Prezident ofisiniñ siyasiy mabüslerni azat ettirmek içün ne yapqanlarına dair esabat bermesini isteymiz.
«Halq hızmetçisi» («Sluğa narodu») fraktsiyasınıñ halq deputatı, parlamentrniñ işğalden qurtaruv meseleleri komitetiniñ azası Nelli Yakovlevanıñ fikirince, siyasiy mabüsler ve qorantalarına yardım qanun leyhasınıñ tez baqılmasına koronavirus pandemiyası keder etti.
– Şimdilik baqıluv istiqbaline qıymet kesmek zor. Bu birinciden koronavirus müddetinen bağdı, rada nevbetten tış toplaşuvlarda çalıştı ve uzun vaqıtqa qaldırılğan bir sıra mesele qaldı. Ümüt etem ki, sentâbr ayında esnas başlanacaq, çünki bu qanun leyhasını ilk nevbetli dep sayamız. Uquq ceetinden siyasiy mabüs ve qorantalarını qoruv problemi munaqaşa sebebi ola. Qanun seviyesinde yardım köstersek, onı yerine ketirüv meselesi peyda ola. Resmiy olmağan subyektler belgilegen oyun qaidelerine bağlı ola bile. Başqaca aytacaq olsaq, bu siyasiy munaqaşa meselesidir, şu cümleden Üç taraflı bağ gruppası ve diplomatik kanallar çerçivesinde. Yani preferentsiyalar insanlarğa kerçek imaye berir, dep şübhelenem.
Ukraina akimiyetiniñ halqara alandaki esas vazifesi – çeşit memleket ve institutlarnıñ diqqatını qırımlı siyasiy mabüslerniñ taqdirine de celp etmektir, dep eminliknen ayta Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar.
– Bu çoq taraflı mesele. Siyasiy mabüs Ukraina vatandaşlarına qol tutuv meselesini bir çoq halqara meydançıqta köteremiz. İyülniñ 1-nde Rusiye tarafından ukrainalı siyasiy mabüslerni azat etüv halqara areket platformasınıñ birinci toplaşuvını ötkerdik. Bu insanlarnı em «alanda», Qırımda, em mında, akimiyet ve aq qorçalayıcı teşkilâtlar seviyesinde qoralağan oyuncılarnı birleştirüv ıntıluvı edi. Platformanıñ küç-quvetni birleştirüv vazifesi bar, siyasiy mabüslerge qol tutuv meselesinde açıq oluv esas ola. BM, Avropa Şurası, OSCE, Avropa parlamenti olar aqqında aytsa, Rusiye apishanelerinde ya da işğal altındaki Qırımda iç olmağanda vatandaşlarımıznı tutuv şaraitleri bir qarar olacağına ümüt ete bilemiz.
Emine Ceppar, keçken afta Ukraina Tış işler nazirligi cemaat jurnalistlerine – vaqtınca işğal etilgen yarımadada klassik mustaqil kütleviy haber vastaları yerine çalışıp başlağan qırımtatarlarğa – müddetsiz qol tutuv kampaniyasını ilân etti, neticede bazıları siyasiy mabüslerge qoşuldı, dep qayd ete.
– Böyle jurnalistlerden biri – Ruslan Suleymanovdır – vefat etken Musanıñ babası. Bütün planlarımıznı aydınlatmağa istemeyim, tek bir şey aytacam. Reberlik institutı aqqında aytıla, bu insanlar aqqında itibarlı dünya erbapları aytsa, ikâyeler daa çoq insanğa ketecek. Tış işler nazirliginiñ esas vazifesi – olarnı daa çoq açıq yapmaqtır. Bu mantıq çalışa: böyle insanlar aqqında aytılsa, işğalci olarğa insaniyetliksiz yanaşıp olamay.
Emine Ceppar, Ukraina ve Rusiye arasında muzakereler neticesinde Ruslan Suleymanov kibi siyasiy mabüslerge azatlıqqa çıqmağa imkân berecek qararlar alınacaq, dep ümüt ete. Nazirniñ birinci muavini şimdi muzakere esnasındaki progressni izaatlamaq ve bunıñnen bağlı tahminler aytmaq doğru olmaz, dep tüşüne.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ sıñırlav tedbirini üç ayğa uzattı.
Bu aqta cumaaqşamı künü, aprelniñ 8-nde, advokatlar Ayder Azamatov, Siyar Paniç ve Refat Yunus bildirgenler, dep qayd etti «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi.
«Devlet qabaatlayıcısı mabüslerniñ sıñırlav tedbirini üç ayğa uzatmağa rica etip, «cinayetleri ağır ve mahkemeden saqlanmağa imkânları bar», dep ayttı. İmaye, daa yımşaq bir sıñırlav tedbiri olmasında israr etti, amma mahkeme kollegiyası bütün muracaatlarnı red etti», – dep aytıla haberde.
Advokat Ayder Azamatovnıñ aytqanına köre, mahkeme oturışuvında o, mabüslerniñ cinayet yapqanı bir vaqıt qayd etilmegenini bildirdi. Bundan ğayrı, onıñ aytqanına köre, saqlana bileceklerini isbatlağan deliller de yoq.
«O, sıñırlav tedbirini yımşatıp, muracaatnı red etmege teklif etti. Advokat Siyar Paniç zenaatdaşınen razı. O, mabüsler mahkemege tesir etip olamaz ve ceza ağırlığı sıñırlav tedbirini belgilemegeninden emin. Tayin etilgen advokatlar video konferentsiya vastasınen söz alğan zenaatdaşlarınıñ fikirlerine qol tutıp, müsbet hasiyetnamelerini ve balaları olğanını qoştı», – dep aytıla haberde.
Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Ruslan Nagayevniñ aytqanına köre, eki yıl devamında mahkemeniñ mabüsler bir cinayet yapmaycağını ve olarnı SİZOda tutmağa acet olmağanını añlamaq içün yeterli qadar vaqtı bar edi.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca keçken mahkeme oturışuvında prokuratura delillerni tedqiq etip bitirdi.
Daa evel belli olğanına köre, Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» üç mabüsi Lenur Halilov, Eldar Kantimirov ve Ruslan Nagayev Rusiyeniñ Rostov-na-Donudaki SİZO-1-den SİZO-5-ke avuştırıldı.
Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mahkemesinde qadı hastalanğanı içün uzun teneffüs ilân etilgen edi. Dava baqıluvı 2020 senesi dekabrniñ 22-nde yañıdan başladı.
2019 senesi iyünniñ 10-nda Aluşta, Qarasuvbazar ve Aqmescit rayonlarında keçirilgen tintüvlerden soñ 8 kişi tutuldı: Ruslan Nagayev, Eldar Kantimirov, Ruslan Mesutov, Lenur Halilov, Riza Ömerov, Enver Ömerov, Ayder Cepparov ve Eskender Suleymanov.
Rusiye FSBsi, tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtını quruv ya da anda iştirak etüv) açılğan cinaiy dava çerçivesinde keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtınen bağlı, dep bildirdi.
Ukraina uquq qoruyıcı organları Rusiye quvetçileriniñ Qırımda keçirgen tintüvleri sebebinden cinaiy tahqiqat başlattı.
Ukraina Tış işler nazirligi, Qırımdaki apiske aluvlarğa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı siyasiy, iqtisadiy ve sanktsiyalar basqısını quvetleştirmege çağırdı.
«Hizb ut-Tahrir davası»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Veciye Qaşqa
Veciye Qaşqa (1935 oraq ayınıñ 1, Üsküt - 2017 qasım ayınıñ 23, Aqmescit) - Qırımtatar milliy areketiniñ veteranı. Veciye hanım - Mustafa Cemilevnen beraber, Vatanğa qaytuv oğrunda qırımtatar milliy areketiniñ timsallerinden biri.
Tercimeiyal[deñiştir | kodunı deñiştir]
1935 senesi oraq ayınıñ 1-inde, Üsküt köyünde doğğan. 1944 senesi on yaşındaki qız olıp bütün qırımtatar halqınen beraber sürgünlikke oğrağan.
Ömür arqadaşı Bekirnen beraber Veciye hanım, 1950 seneleri milliy areketke qoşulğan. Ailesi o vaqıt Özbekistannıñ Orta Çırçıq rayonında yaşay edi. Milliy arekette iştirak etken yılları içinde Veciye Qaşqa, Mustafa Cemilevniñ ve diger qırımtatar erbaplarınıñ safdaşı olıp da, Petro Grıgorenko, Andrey Saharovnen (aynı o, oña evine qaytmağa yardım etken edi) ve başqa sovet dissidentlerinen de bağ tutqan edi.
1969 senesi Qaşqa ailesi (aqayı, beş oğlu ve qızı), Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonındaki Cemrik köyüne köçip kele. 1973 senesi aralıq ayında aile, aynı bölgesinde Üçköz köyünde bir ev gizliden satın aldı. Veciye Qaşqanıñ ömür arqadaşı Bekir ağa 2012 senesi keçindi, Veciye hanım özü ise Üçközde yaşay edi.


text:
Mayıs 7 künü Aqmescitte taqdim etilgen «Ukrain medeniy merkeziniñ» faalleri Aqmescit ava limanı adınıñ deñiştirilmesini talap etecekler. Oña qırımtatar halqınıñ uçucısı, Sovet Birliginiñ eki defa Qaramanı, efsaneviy uçucı-sınavcı Amet Han Sultannıñ adını bermege çağıralar, – haber ete Qırım.Aqiqat.
Bunı Qırımnıñ Devlet şurası ve Nazirler şurasına, em de Rusiye Federatsiyasınıñ ükümetine yollanılacaq beyanatnı aşkâr etken merkezniñ tekşilâtçılarından biri Veldar Şukurciyev bildirdi.
Mektüpte faaller akimiyetni «Ekinci cian cenki qaramanları ve veteranlarınıñ hatırasından artıq faydalanmayıp», «ğalebe aqqında hatıranı söz ve areketleri ile saqlamağa» çağıralar.
Faallerniñ fikrine köre, şimdi bunı etmek içün tam kelişken bir zamandır. Şimdi «Qırım vatandaşlarınıñ barışığı, amanlığı ve kelecegi içün veteranlar aqqında hatıranıñ saqlanuvında kim ne etkenini körmege mümkün olur».
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, 2015 senesi fevralniñ soñunda «Qırım birligi» teşkilâtı ve Qırımtatar halqınıñ cemaat şurası Rusiye prezidenti Vladimir Putinge «Aqmescit» halqara ava limanına Sovet Birliginiñ eki defa Qaramanı Amet Han Sultannıñ adını bermege ricası ile muracaat etken ediler.
Sovetlerniñ uçucısı Amet-Han Sultan 603 cenk uçuşını yaptı, 30 uçaqnı şahsen ve 19 uçaqnı taqım içinde qırdı. Yaz işi devamında uçucı 100 uçuş vastasını ögrendi. 1971 senesi fevral 1-de Amet-Han Sultan Tu-16 uçuş laboratoriyasında sınav uçuşında elâk oldı. Moskvada defn etilgen edi.


text:
Aqmescitte çarşenbe künü, avgust 7-sinde tamir işleri sebebinden bir qaç soqaqta suv olmaycaq. Bu hususta "Voda Krıma" müessisesi bildire.
Suv teminatı saat 9:30-dan 14:00-qace böyle adresler boyunca olmaycaq: 60 let Oktâbrâ soq., №2-12; Zalesskaya soq., №68-74; Gavena soq., №97-103.
Ukraina Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminley edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ, yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.


text:
Ärdoğan Rusiyädäge söyläşülärne bäyäläde
Törkiyä İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Rusiyädän qaytqan çaqta oçqıçta jurnalistlarnıñ sorawlarına cawap birde
İlbaşı Ärdoğan Rusiyä Däwlät başlığı Vladimir Putin belän Soçidä ütkärgän söyläşüdän soñ Törkiyägä qaytqan çaqta oçqıçta jurnalistlarnıñ sorawlarına cawap birde.
Putinnıñ çaqıruı belän Soçigä yasağan säfäre waqıtında häm ike yaqlı mönäsäbätlärne yañaça häm köçle itep tizlätü häm dä töbäktä yäşängän täräqqiyätlär mäs’äläsen söyläşülären citkerüçe Ärdoğan, Törkiyäneñ Süriyä m&...
-
26.10.2021
-
26.10.2021
-
26.10.2021
-
26.10.2021
-

seg_langs: azj_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk unk


text:
Qırımnıñ Rusiye qanunlarına alışuv müddeti arttırıla bile, dep ayttı Qırımnıñ «baş naziri» Sergey Aksönov Qırım «Cemaat palatasınıñ» azalarınen keçirilgen körüşüvde, dep haber ete Krım Media.
Onıñ aytqanına köre, buña azırlıq köreler.
«Bugünde-bugün nazirlik, şu cümleden bergi organları, prokuratura Rusiye Federatsiyasınıñ bazı qanunlarını yanvar 1-ne qadar yerine ketirmek imkânsız olğanını isbatlağan tezkerelerni qaldıralar. Şimdi bu iş alıp barıla», – dedi Aksönov.
Onıñ qayd etkenine köre, Qırım içün keçici müddetni qolaylaştırmaq içün başqa işler de yapıla.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Bunı qanunsız Qırım parlamentiniñ matbuat-hızmeti haber ete.
Konstantinov qayd etti ki, bugün, aprel 9 künü Anayasa leyhasınıñ azırlanuvı boyunca Anayasa komissiyanıñ yekünleyici toplaşuvı olıp keçecektir.
«Cuma künü Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet Şurasınıñ tarihiy toplaşuvı olacaq. Öz vekâletlerimni faydalanıp, men Devlet Şurasınıñ nevbetten tış sessiyasını çağıram. Mında Qırım Cumhuriyetiniñ Rusiye Federatsiyası subyekti olaraq Anayasası işlep çıqarılacaq. Bu – tarihiy toplaşuvdır», – dedi Konstantinov ve bütün deputatlarnı aprel 11 künü keçirilecek toplaşuvda bulunmağa çağırdı.
«Bundan müim sual ola bilmez», – dedi o.


text:
«Halqnıñ iradesi olmağanda, iç bir siyasetçi böyle qararlarnı qabul etemez. Şunıñ içün iyün 15 künü prezident saylavlarınıñ ekinci turı ile bir vaqıtta Ukrainanıñ NATOğa kirüvi boyunca tarihiy referendumnı keçirmege teklif etem. Emiyetine köre, Ukraina mutsaqilligi aqqında ekinci referendum kibi olacaqtır», – dep bildire Timoşenkonıñ sözlerini onıñ saytı.
Onıñ sözlerine köre, Ukraina kollektiv havfsızlıq ve mudaafa teşkilâtlarğa kirmegence, Rusiye daima onıñ mustaqilligi içün telükelerni meydanğa ketirecek.
Timoşenkonıñ aytqanı kibi, NATOğa kirüvi aqqında qarar «mürekkeptir». Bunıñ ile beraber o şunı da qayd ete ki, «bizler içün NATO – havfsızlıq ve barışıqtır. Onıñ memleket azaları istilâdan saqlıdır».
«Tsentr Razumkova» taqiqatlarına köre, ukrainliler arasında NATO destegi Rusiye işğalinden soñ bayağı artqandır: NATOğa qarşı 42%, oña kirüvine ise 37% qol tuta.
2012 senesi dekabr ayında «Reyting» içtimaiy taqımnıñ taqiqatlarına binayen, Ukrainanıñ NATOğa kirüvine yalıñız 19% qol tuta edi.


text:
Ermenistan paytahtı Erivanda cumaaqşamı, yanvar 15-de, narazılıq iştirakçileri olarğa Rusiye elçihanesi ögünde Rusiye bayrağını yaqmağa keder etken politsiya hadimleri ile dögüştiler. Eki insan yaqalanğan – olardan biri – kinorejissör Tigran Hzmalân, – haber ete Radio Svoboda.
Bunıñ ile Gümri ermeni şeerinde insanlar ermeni ailesiniñ altı azası ile vedalaşuv tedbirine toplandılar. Olarnıñ öldürüvinde Rusiye askerini qabaatlaylar. Rusiye arbiy bazası yerleşken Gümri kilsesine Ermenistan parlamentiniñ reisi Galust Saakân ve diger qanun ve cemaat erbapları keldi.
(canlı yayın)
Ermenistan baş prokurorı narazılıq iştirakçilerine vade etkeni kibi, Ermenistan Rusiyege öldürüvde qabaatlanğan insannı olarğa teslim etmege ricada bulunacaq eken.
Belli olğanı kibi, yanvar 12 künü Gümri şeerinde altı insandan ibaret olğan aile – qarı-qoca, olarnıñ oğlu, kelini, eki yaşında torunı ve evli olmağan qızı – öldürilgen edi. Yarım yaşında balaçıq yaralandı.
(canlı yayın)
Akimiyet bildirgeni kibi, Rusiye askeri Valeriy Permâkov, Moskvanıñ Cenübiy Kavkazda olğan eñ büyük arbiy obyektini terk etip, altı insannıñ öldürüvinde qabaatlı olğanını bildirdi. Askerni Rusiye sıñır bekçileri yanvar 13 künü ermeni-türk sıñırı yanında yaqaladılar
Malüm olğanı kibi, yanvar 14 künü Erivan narazılıq iştirakçileri baş prokurordan Permâkovnıñ Ermenistanda makeme etilmesini talap etken ediler.


text:
Rusiyedeki Vlasiha şeeriniñ apellâtsiya arbiy mahkemesi iyün 25-inde Yalta "Hizb ut-Tahrir davası" boyunca apellâtsiyanı baqa. Dava iştirakçileri Rusiyedeki Rostov-na-Donu şeerindeki SİZOdan video vastası ile oturışta iştirak ete.
Oturış vaqtında qırımlılar Qırımdaki basqığa qarşı çıqtı. Vadim Siruk elinde "Bizge çarlarıñız kerekmey" yazısını, Refat Alimov ise "Stop repressions in Crimea" yazısını ellerinde tuttı, bildire "Qırım birdemligi" birleşmesi.
Rusiye mahkemesi apellâtsiyanı iyün 22-sinde baqıp başladı, amma oturışnı iyün 25-ine avuştırdılar.
Rostov-na-Donu şeeri Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi noyabrniñ 12-nde Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» altı mabüsini koloniyada qalmasına üküm etti. Mahkeme qararına köre, Muslim Aliyev 19 yılğa, İnver Bekirov 18 yılğa, Emir-Usein Kuku 12 yılğa, Vadim Siruk 12 yılğa, Arsen Cepparov 7 yılğa ve Refat Alimov 8 yılğa üküm etildi. Olar sert rejimli koloniyada qalacaqlar.
Amnesty International aq qorçalayıcı teşkilâtı Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» bütün mabüslerini vicdan mabüsi dep adlandırdı.
Ukraina Tış işler nazirligi bu üküm sebebinden Rusiyege narazılıq bildirdi.
Bu dava boyunca qabaatlanğanlar 2016 senesi fevral-aprel aylarında Yaltada tutulğan edi. Olarnı Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtına alâqaları bar olğanında qabaatlaylar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Amerika Qoşma Ştatlarınıñ devlet kâtibi Mike Pompeo yanvarniñ 30-ında Kyivge kelecek ve üç Ukraina memurınen körüşecek, AQŞ Devlet departamentiniñ matbuat kâtibiniñ beyanatına atıf etip bildire Azatlıq Radiosı.
Devlet departamentiniñ malümatına köre, Pompeo, "Amerika Qoşma Ştatları Ukrainanıñ suvereniteti ve territotial bütünligine destegini köstermek içün", Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynen, tış işleri naziri Vadım Prıstaykonen ve mudafaa naziri Andiy Zağorodnüknen muzakerelerni keçirecek.
Bundan ğayrı devlet kâtibi Donbassta elâk olğanlarnıñ hatırasınıañar. Çeçek qoyuv merasimi Mıhaylovskıy Zlatoverhıy kilsesi yanında keçirilecek.
Müessise, Pompeo Ukrainanıñ diniy erbaplarınen, cemaat vekillerinen ve iş adamlarınen körüşecegini haber ettiler.
Kyivden soñ pompeo Belarus, Özbekistan, Qazahistan ve Büyük Britaniyağa baracaq.


text:
Sentâbr 24-te Qırımnıñ Yedi Quyu rayonında, Keriç-Kefe yolunda Volvo ve İsuzu eki yük maşnası çatıştı, aydavcılarnıñ ekisi de elâk oldı. Bu aqta Qırımda rusiyeli GİBDD saytı sentâbr 26-da, bazarertesi künü bildirdi.
Müessisede qayd ettiler ki, qaza cumaertesi künü, saat 19.45-te yüz berdi, İsuzu avtomobilini ñ aydavcısı Canköy-Kefe-Keriç yolunda Kefeden Keriç tarafına kete edi, 350-ci km + 950-ci kilometrde qarşı taraf yoluna çıqtı ve Volvo avtomobiline uruldı.
Qaza neticesinde Volvo avtomobiliniñ kabinası yandı.
Aydavcılarnıñ ekisi de elâk oldı, dep qayd ete müessiseniñ matbuat hızmeti.
İnternette qaza yüz bergen yerden video paylaşıldı.


text:
Rusiye prezidenti ukrain Qırım yarımadasını işğal etmek emri oña ait olğanını ayttı. İşğal içün nasıl ceza olmaq kerek? Halqara mahkemeler cinayetçini mesüliyetke çekip olurlarmı? Ukraina davalarınıñ Avropa mahkemelerinde neticesi barmı? Ukrainanı satqan Qırım memurlarını nasıl ceza bekley?
Ukraina Qırımnı keri almaq içün ve işğalde qabaatlı olğanlarnı cezalamaq içün ne yaptı – «Qırım.Aqiqatnıñ» yañı yayınında «24» haber telekanalında.
Yayın cumaertesi künü saat 18:30 (Aqmescit saatine köre saat 19:30) ve bazar künü saat 11:30 (Aqmescit saatine köre saat 12:30) efirge çıqa
Studiya musafirleri – Ukraina halq deputatı Georgiy Logvinskiy ve kriminoloya eksperti Anna Malâr, yayınnıñ alıp barıcısı – Qırım jurnalisti Aleksandr Yankovskiy.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 (Aqmescit saatine köre saat 19:30) ve bazar künü saat 11:30 (Aqmescit saatine köre saat 12:30) efirge çıqa. Radio.Svoboda ve Qırım.Aqiqat saytlarında saat 18:30 (Aqmescit saatine köre saat 19:30) qoyula.
Radio Svobodanıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
Qırımda bazarertesi, mart 30 künü, furtuna havfı ilân etilgen.
Bunı gidrometeorologiya boyunca Qırım idaresi bildire.
Tahminlerge köre, mart 30 künü gece ve saba yarımadada bazı yerlerde qoyu tumannıñ olması mümkün.
Qırım paytahtı Aqmescitte ara sıra bulutlarnıñ olması beklenile. Yağanaqsız. Yel cenübiy-ğarbiy – 4-9 m/s, kündüz – 13 m/s. Ava arareti gece sıfırdan yuqarı – 4-6, kündüz 14-16 dereceni teşkil etecek.
Malüm olğanı kibi, mart 28 künü Keriç boğazında furtuna havfı ilân etilgen edi. Yel küçü 16 m/s, bazıda 20 m/s yete edi.


text:
Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonında Köktaş köyünde qırımtatarlarnıñ küçü ile yañıdan tamirlengen 16 asır camisiniñ aqlarını belgilegen vesiqaları yoq. Qarasuvbazar rayonı Rusiye memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, bu mesele şimdi akimiyet ile muzakere etile.
«Qarasuvbazar rayonınıñ memuriyetinde rayon memuriyeti başınıñ muavini Nazim Yunusovnıñ reberligi altında Köktaş köyünde yerleşken cami binasına vesiqalarnıñ azırlanuvı boyunca muşavere keçirildi», – denile beyanatta.
Toplaşuvda Qırım musulmanları diniy idaresiniñ temsilcileri bulundı. Cami vesiqalarınıñ deral resmiyleştirüvi ile meraqlanğanlar.
Bildirilgeni kibi, Köktaş camisinde Oraza bayramı kününde bayram namazı keçirildi. Tamir işleri bıltır küzde başlandı.


text:
Qırımda pnevmoniya hastalarınıñ sayısı arta. Eñ çoq hasta Aqmescitte, Keriçte ve Bağçasaray rayonlarında qayd etile.
Bu aqta Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskaya oktâbrniñ 21-nde yañı koronavirus yuqunçı ile küreş operativ ştabınıñ toplaşuvında ayttı.
«Kovid pnevmoniyaları bütün pnevmoniyalardan 17%-ını ala. Pnevmoniya hastalarınıñ sayısı arta, soñki üç aftada – 1213-ten 1837-ge qadar. Üç region – Aqmescit, Keriç ve Bağçasaray rayonı – hastalarnıñ 62%-ı anda», – dedi Penkovskaya.
Keçken afta hastahaneden tış pnevmoniya sayısı artqanını da qayd etken edi.
Qırımda keçken künü 203 koronavirus hastası qayd etildi. Umumen Qırımda, yerli akimiyetniñ malümatına köre, 7200 insan koronavirusqa oğradı, 113 kişi vefat etti.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.