text:
Adliyeci Nikolay Polozov bildire ki, fevral 25-te Astrahan mahkemesi qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ oğlu Hayser Cemilevni şartlı olaraq vaqtından evel azat etmedi.
«Fevral 26 künü yıllığında mahkeme Hayser Cemilevni şartlı olaraq vaqtından evel azat etmedi. O, Kreml reinesi olıp qala, babasına basqı yapmaq içün», – dep yazdı Polozov Twitterde.
Videokonferentsiya vastasınen mahkemede iştirak etken Hayser Cemilev aman-aman 4 ay devamında ceza izolâtorında yata.
«4 aydan berli ceza izolâtorında yatam. Sebebimi? Kündüz yuqlağanım içün, sayğısız yanaşqanım içün. Bunıñnen razı olmasam da, şikâyet etmedim, çünki bunı nasıl yapacağımnı bilmeyim», – dep tekrarlay Hayserniñ aytqanlarını TASS agentligi.
Polozovnıñ malümatına köre, mahkemede bildirilgenine köre, 4 ay devamında Hayser 8 ceza aldı ve yalıñız 6 kün otrâdda edi.
Adliyeci qayd etti ki, Rusiye Hayser Cemilevni Ukrainağa teslim etmegeni içün o №10 Astrahan apishanesinde yata.
Rusiye Federatsiyasınıñ Yuqarı mahkemesi Krasnodar ülkesiniñ mahkemesi Hayser Cemilevge bergen 5 yıllıq apis cezasını bir buçuq yılğa qısqarttı. Kiyevniñ Dnepr mahkemesi 2015 senesi aprel ayında onı 3 yıl ve 8 ayğa qadar apiske almağa qarar aldı.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de onıñ Bağçasaraydaki evinde yaqaladılar. Anda 44 yaşında Fevzi Edemov öldürilgen edi. Militsiya Cinaiy kodeksniñ 115-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca (planlaştırılğan öldürüv) cinaiy iş açtı.
Keçken sene iyül 10 künü İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesi Hayser Cemilevni SİZOdan azat etmek qararını çıqardı. Rusiye bunı yerine ketirmedi.


c: text/html

text:
«Ervin qayda?» aktsiyasınıñ faalleri iyülniñ 26-da Kyivdeki Rusiye elçihanesiniñ pencerelerine Qırımda ğayıp olğan ve tutulğan sakinlerni «tapıp azat etmek» talabını alıp ketecek olalar.
«Aktsiyağa «yüksek boylu insanlar» davet etildi, olar Rusiye Federatsiyası diplomatik missiyası hadimleriniñ pencerelerine şiarlarnı «yetkizmege» razı oldı. Er aktsiyada elçihane hadimleri faallerniñ suallerinden saqlana, lâkin çarşenbe künü bütün talaplarımıznı mıtlaqa körecekler», – dep aytıla aktsiya teşkilâtçılarınıñ haberinde.
Kyivde «FIND & FREE» informatsion kampaniyası çerçivesinde «Ervin qayda?» aktsiyası 13-ünci kere keçirile.
Faallerniñ bildirgenine köre, Rusiye Qırımnı işğal etkeninen 44 qırımlı ğayıp oldı. 17 insan tapıldı, 19 – bugünge qadar ğayıp sayıla, 6 – ölü tapılğan, daa ekisi apiste yata.
Dünya qırımtatar kongressi icra şurasınıñ azası Ervin İbragimov 2016 senesi mayısnıñ 24-de Bağçasarayda belgisiz insanlar tarafından qaçırıldı. Video nezareti kamerası Rusiye yol inspektorları urbasında eki adam İbragimovnıñ maşinasını toqtatıp, onı mikroavtobusqa oturtqanını qayd etti.
Qırım işğalinden soñ yarımadada insanlarnıñ, ekseriyeti qırımtatarlarnıñ, ğayıp olma adiseleri sıqlaştı. Bunen beraber Rusiyeniñ Qırımdaki Taqiqat komiteti tasdiqlay ki, «qırımtatarlarnıñ büyük sayıda ğayıp olması qayd etilmey».
Qırım uquq qorçalayıcı gruppasınıñ tahminlerine köre, insanlar Rusiye akimiyeti ya da onıñ kontroli altında bulunğan taqımlar tarafından qaçırıla bile. Qırım akimiyeti insanlarnıñ ğayıp olmasını tanıy, amma onıñ alâqası bar olğanını inkâr ete.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Leningrad blokadasını başından keçirgenler içün Keriç akimiyetinden ötmek ve medaller | Künniñ Qırım süreti
Yanvarniñ 27-sinde Keriçniñ rusiyeli şeer şurasınıñ saytında, şeer şurasınıñ reisi Maya Hujina, onıñ müavini Larisa Şçebula ve daa bir qaç şeer memurı, Ekinci Cian cenki vaqtında Leningrad blokadasını başlarından keçirgen 11 sakinni ziyaret etti. Surette kürk tonlu memurlar blokada şaatlarına medal, çiçek ve, olar "timsaliy" dep aytqan, beyaz ötmekni bergenleri körüne. Matbuat hızmeti, veteranlarğa sade ötmek degil, qaray loqumlarını bergenler, dep qayd ete.


text:
Bağçasarayda Qırımtatar Milliy Meclis reis muavini İlmi Ümerovnıñ evinde tintüv keçti. İlmi Ümerov bildirgeni kibi, Taqiqat komitetiniñ hadimleri bir şey tapmadılar, protokol tizip, evden kettiler. O, tintüv «fevral 26» işi boyunca keçkenini tasdiqladı.
«Bir şey tapmadı, protokol tizip, kettiler. Oñaytsızlıq içün afu soradılar. Fevral 26 künü boyunca cinaiy iş açıldı, oña köre Ahtem Çiygoznı kütlevi nizamsızlıqnıñ azırlanuvında qabaatlaylar. Men endi ekinci kere sorğudam. Ahtem Çiygoznıñ menfaatını qorçaladım, çünki o er vaqıt insanlarnı tınçlandırmağa tırışa edi», – dey İlmi Ümerov.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, salı künü mart 31-de Qırımda Rusiye Federatsiyasınıñ Taqiqat komitetiniñ hadimleri Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Ümerovnı sorğuğa çektiler. Yedi saatlik sorğudan soñ, taqiqatçılar Ümerovnıñ Bağçasaraydaki evine tintüv ile kettiler.
Evel İlmi Ümerovnı Qırım Taqiqat komitetine «fevral 26» işi boyunca endi çağırğan ediler, o, sorğuda Ahtem Çiygoznıñ menfaatını qorçaladı.
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler. Qırım Yuqarı Mahkemesi fevral 6 künü SİZOda bulunğan Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ şikâyet arizasını red etti. Rusiye Taqiqat komiteti Meclis reis muavini Ahtem Çiygoznğa 2015 senesi fevral 19-na qadar, soñra mayıs 19-na qadar apis müddetini belgiledi.
Qırım Taqiqat komitetiniñ malümatına köre, fevral 26 künü vaqiaları çerçivesinde şaat olaraq 150 insan sorğudan keçti, zarar körgen 40 insan belgilendi ve 2 şahıs mesülietke çekildi.
2014 senesi fevral 26 künü Qırım parlamenti yanında Qırımtatar Milliy Meclis ve «Rusiye birligi» tarafdarları ile kütleviy miting keçti.


text:
Törki dönya xäbärläre 26
Azärbaycan, Üzbäkstan,Törkiyä,Tatarstan xäbärläre
Azärbaycan
Nobel’ büläge iyäse törek ğalime professor doktor Aziz Sancar Azärbaycan däwlät iq’tisad universitetı uquçı yäşläre belän oçraştı.
Sancar başqala Baqığa Azärbaycan mäğärif ministrlığınıň çaqıruı buyınça kilde häm yuğarı uqu yortında studentlar belän oçraştı.
Üz çığışında küp êşläw näticäsendä uňışlarğa ireşüen assızıqlawçı Sancar studentlarnı küp êşlärgä häm keşeleklären onıtmasqa çaqırdı.
Professor doktor Sancar çit ildä yäşägändä küňelendä härwaqıt Törkiyä häm törki dönya buluın belderep “Çit illärgä barıp alarnıň telen öyränsägez dä alar sezgä törek diyäçäk. Üz keşelegegez, üz millätegez belän ğorurlanığız, amerikalı da, ingliz dä sezgä xörmät kürsätsen”dide.
Amerika Quşma Ştatlarında Törek yortı buldıruın da beldergän Sancar “Bu yortnıň maqsatı – Törkiyä häm törki dönyanı tanıtu, tikşerenü êşçänlekläre öçen AQŞqa kilgän törek uqıtuçı-ğalimnärgä biredä qalırğa mömkinlek tudıru häm uquçı yäş’lärneň AQŞqa iyäläşüenä yärdäm itü. Nobel’dän kilgän aqçanıň da zur öleşen biregä küçerdek”dide.
Azärbaycan däwlät iq’tisad universitetı rektorı Adalet Muradov ta qatnaşqan cıyılışta Sancar studentlarnıň sorawlarına cawap birde.
Professor doktor Aziz Sancar Baqı säfäre qısasında mäğärif ministrlığı häm Azärbaycan däwlät iq’tisad universitetı bergä oyıştırğan “Universitetlarda fänni êşçänleklärneň zamanca idarä modele” isemle konferenŝiyädä çığış yasadı.
Üzbäkstan
”Anadolu” agentlığı xäbärenä kürä, Üzbäkstan Törekmänstan tabiği gazın Kön’yaq Aziya illärenä qudırunı küzdä totuçı TAPİ proyektında urın alu mömkinleklären tikşerep öyränü öçen êşçänlek başlattı.
“Üzbäkneftgaz” başlığı Alişer Sultanov bu mäs’äläneň ilbaşı Şäwkat Mirziyayevnıň Törekmänstanğa soňğı säfärendä kön tärtibenä kilüen belderep “Törekmänstan bezgä TAPİ proyektında qatnaşunı täq’dim itte. İlbaşı Mirziyayev “Üzbäkneftgaz”nıň bu mäs’äläne tikşerep öyränüen soradı”dide.
Xäzergä Üzbäkstannıň älege proyektqa quşıluı belän bäyle räsmi möräcäğät’neň bulmawın beldergän Sultanov proyektnıň ildä citeşterelgän tabiği gaznı êksportlaw yulların arttıru öçen yaxşı mömkinlek buluın häm bu säbäple proyekt belän qızıqsınuların citkerde.
TAPİ proyektı qısasında 2015 nçe yılnıň dekabr’ ayında başlanğan häm Törekmänstannıň kön’yağındağı Galkınış tabiğ gaz çığanağınnan Äfganstan çigenä qadär 214 çaqrım ozınlığındağı ütkärgeç tözeleşeneň yıl axırında tämamlanuı küzdä totıla.
Törekmänstan tabiği gazın Äfganstan aşa Paqıstanğa häm Hindıstanğa cibärüne küzdä totuçı TAPİ tormışqa aşırılğanda yıllıq urtaça 33 milliard kub metr Törekmänstan gazın küçerü planlaştırıla.
Törkiyä
Törkiyädä “Olı dalanıň ulı Çıňğız Aytmatov” isemle kitap basılıp çıqtı. Kitapta 12 yazuçınıň Aytmatovnıň äsärläre, şäxsi üzençälekläre, äsärlärendäge töp temalar xaqında mäqaläläre urın ala.
Kitap Ärcan Köksal yazğan Çıňğız Aytmatovnıň biografiyäse belän başlana. Yağmur Tunalı “Çıňğız Aytmatovnı beläsezme?” isemle yazmasında yazuçınıň äsärlären nigä uqu kiräklegen aňlata. Ülkü Eliuz isä Aytmatov äsärlärendäge xatın-qız obrazlarına tuqtala. Siyami Yozgat Aytmatov äsärlärendä kiň urın alıp torğan atlar turında süz alıp bara. Turgay Yalanız “Aq köymä” xikäse belän bäyle äti temasın yaqtırta. M. Fatih Kanter romannardağı mäxäbbät temasına tuqtala.
Kitapta şulay uq Bahtiyar Aslan ,Ayşä Yılmaz Balkan, Sabahattin Çağın, İmdat Avşar, Sälami Akcäläp, Ali Tavşanlıoğlu häm Mostafa Uçurumnıň mäqaläläre dä urın ala.
Törki häm dönya ädäbiyatınıň tanılğan şäxese bulğan Çıňğız Aytmatov xaqında centlekle mäğ’lümat birelgän älege kitap yazuçını tanırğa teläwçelär öçen möhim çığanaq bulıp tora.
Tatarstan
Törkiyädäge universitetlarnı tämamlağan yäş’är Tatarstan Cömhüriyäte başqalası Qazanda oçraştı.
Törle yıllarda Törkiyädäge yuğarı uqu yortlarında belem alğan Tatarstannan häm Çuvaşstannan 30 dan kübräk keşe 3 nçe tradiŝion oçraşuda qatnaştı.
Törkiyäneň Qazandağı konsullığı binasında oyıştırılğan çarada baş konsul Turhan Dilmaç,çit illärdä yäşäwçe töreklär häm tuğandaş cämğiyät’lär räislege räsmi zatı Mäxmät Kılıç qatnaştı.
Mäxmat Kılıç biredä yasağan çığışında Rusiya külämendä Törkiyädäge universietlarnı tämamlağan 3 meňnän kübräk keşe buluın , kiläçäktä alar belän xezmättäşlekne arttırırğa teläwlären belderde.
Xäzerge waqıtta Rusiyädän 300 studentnıň Törkiyädä stipendiyäle uquın beldergän Kılıç üz mömkinlekläre kitkän uquçı yä’lärne dä küz uňında totqanda 1500 tiräse student buluı turında uylawların citkerde.
Rusiya külämendä här yıl 100 keşegä stipendiya birülären beldergän Mäxmät Kılıç alarnıň yaqınça 30ınıň Tatarstan studentlarına birelüen äytte.
Törkiyäneň Qazandağı baş konsulı Turhan Dilmaç Törkiyädä belem aluçı yäisä Törkiyädäge uqu yortların tämamlawçılar belän härwaqıt bergä buluğa zur ähämiyät birülären belderde.
Çarada qatnaşuçılar törek rizıqları belän sıylandı häm Törkiyä bayrağı yanında istälekkä räsemgä töşte.


text:
Qıımnıñ esas suv damarı – Salğır özeni, Qırım paytahtı Aqmescitten keçip, ket-kete daa ziyade özenge degil de, bataqlıqqa oşap kete. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Özende suvnıñ seviyesi pek say. Bundan sebep özende topraq obaları toplana ve ösümlüklernen sarılıp alına.
Salğır uzun vaqıt devamında temizlenilmegeninden – az mudette sazlanıp kete.
Aqmescit civarında Salğır özeni temizlenmey qalsa, Qırım paytahtınıñ merkezinde özen yerinde kerçek bataqlıq peyda olmaq mumkün.
Yerli sakinler Qırım.Aqiqat muhbirine deyler ki, şeerliler yaqın zamanda özen yanında bataqlıqlarğa has sasıq qoqular peyda olacağından qorqalar.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Aqmescitte yanvar 24 künü «Çiygoznıñ işi» boyunca mahkeme toplaşuvında üylelik teneffüsi ilân etilgen soñ, mahkemege toplaşqanlar, 2014 senesi baarde esir etilip öldürülgen Reşat Ametovnı añıp, dua keçirdiler. Bunı Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ MSK reisi Zair Smedlâyev öz Facebook saifesinde haber etti.
«Mahkeme toplaşuvında ve mahkeme binası yanında bulunğanlarnıñ episi Refat Ametov ve Zarina Ametova ile birlikte, 2014 senesi mart ayında vahşiyce qatil etilgen, bügün ise 42 yaşını toldurmaq kerek olğan Reşat Ametovnı añıp, dua keçirdi», – dep yazdı Smedlâyev.
Toplaşuvnıñ özünde iştirakçiler, işke qoşulğan video-malümatlarnı talil etmege devam etti. Nevbetteki mahkeme toplaşuvı yanvar 25 kününe tain etilgen, dep haber etti Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylavkomissiya reisi.
Qırımda 2014 senesi mart 3 künü Reşat Ametov Aqmescitteki Qırım Nazirler Şurasınıñ binası yanına kendi narazlıqnı bildirmek içün çıqtı ve o yerden esir alındı. Martnıñ 15-de ise onıñ cesedi bir çoq qıynav izleri ile Qarasuvbazar rayonında ormanda tapılğan edi. Qırım akimiyeti qırımtatar faaliyetçiniñ qatilini tapqanını mukâfatnen taqdirlemege söz bergen edi. Lâkin qatil alâ daa bulunmağan.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.
Qırım «mahkemesi» Çiygoznı aprel 8-ne qadar apiste qaldırmağa qarar alğan edi.


text:
Borani peşeräbez
Saraydan kilgän läzzätlär 16-2020
Ğosmanlı sarayınıñ aş öyendä xäzerlängän iskitkeç rizıqlar belän tanıştıruıbıznı däwam itäbez. Sezne ikençe tapqır dön’yanıñ berençe ğıylem üzäklärennän bulğan Şanlıurfağa alıp barabız. Bu yulı bu töbäklärgä xas Borani rizığın Urfanıñ 700 yıllıq binasında äzerlärgä öyränäbez.
Borani äzerläw öçen kiräkle azıq-tölek:
1 kg sarıq ite
1 stakan sıyır borçağı (börülce)
1 stakan noğıt borçağı
Mangol’d
1 çäy qaşığı toz
Yartı çäy qaşığı qara borıç
2 litr su
2 aş qaşığı aq may
50 gr qoyrıq mayı
Bulgur köftäse öçen:
3 stakan waq bulgur
1 aş qaşığı tomat pastası
2 aş qaşığı izot borıçı (kipterelep, waqlanğan)
1 yomırqa
1 çäy qaşığı toz
Yartı çäy qaşığı qara borıç
Beraz su
2 stakan sıyıq may (köftälärne qızdıru öçen)
Bu rizıqnıñ niçek itep äzerlänüen aşçı, mädäniyät belgeçe Yunus Emre Akkor videoda kürsätep añlata. Başta sezne Mardin buyınça qısqa videosäyäxätkä çaqırabız.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin, 2018 senesei noyabrde Qırım yalısı yanında zapt etilgen ukrain deñizcilerniñ "meselesini iş rejiminde" çezmege istegenini ayttı.
"Biz raat, iş rejiminde bu meseleni çezermiz", - böyle dep Putin, ukrain deñizcilerni evlerine qaytarmaq Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ çağıruvını tefsir etti, dep yaza TASS.
Bundan ğayrı, Putin, ukrain deñizcilerniñ azat etilmesi ve Rusiyeniñ PACEge qaytması arasında alâqa yoq, dep ayttı.
"Olar (ukrain deñizciler - QA) Rusiye qanunını bozdı, bunıñ içün raatm iş rejiminde bu meseleni çezmek kerek", - dedi Putin.
Bundan evel Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, 2018 senesei noyabrde Qırım yalısı yanında zapt etilgen 24 ukrain deñizcilerni azat etmege Rusiye prezidenti Vladimir Putinni çağırttı.
"Men Rusiye prezidenti Vladimir Putinge muracaat etmege isteyim: er kesimizniñ balası bar. Ana-babalarğa balalarını qaytarıñız", - dedi Zelenskıy Kyivde briefingde.
Bugün Putin, AQŞ prezidenti Donald Trump ile G-20 sammitinde zapt etilgen deñizcilerniñ mevzusı köterilgenini bildirdi, amma bu meseleniñ şimdilik çezülivi yoq, dep qoştı.


text:
Qırım musulmanları diniy idaresinde iş adamı Asanov Ruslan Şevketoviçke elâllıq sertifikatı taqdim etildi. Onıñ şirketi Bağçasaray rayonınıñ Aromatnoye köyünde kiçik ve büyük baş ayvanlarnı kese. Müftilikniñ elâllıq sertifikatsiyası merkeziniñ mütehassısları şirket yerinde kerekli işlerni keçirip, ayvan çalınmasınıñ şariatqa uyğunlığını teşkerdiler ve, neticede, teşkerüv aktını tizip, elâllıq sertifikatını berdiler.
Sertifikatsiya merkezi şirketniñ işini nezaret astına alıp, oña dinge uyğunlıq meselelerinde konsultatsiya hızmetini de berecek.
Sertifikat bir yıl devamında keçerli olacaq, soñra, yañıdan teşkerüvden keçip, onı devam ettirmek mümkün olacaq.
Qırımda Qırım musulmanları diniy idaresiniñ elâllıq sertifikatsiyası ve standartizatsiya merkezinden sertifikatlarını alğan şirketler mallarını Qırım MDİ logotipinen çıqara.
Hatırlatamız, Qırım Müftiligi Qırımdan tış “elâl” tamğasınen çıqarılğan mallarğa çoq diqqatlı olmağa çağıra. Qırım Müftiligi QMDİ-niñ logotipi olmağan mallardan mesülietli degildir.
QMDİ matbuat hızmeti


text:
Boğurça (Kamenka) qasabası Aqmescit şeeriniñ sıñırlarına kirsetilecek.
Bunı bugün Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov bildirdi.
«Boğurça qasabası Aqmescit şeeriniñ sıñırlarına kirecek, anda da, kerek olğanı kibi, qayd etilmek mümkün olacaq», – dedi Aksönov, dep haber ete Qırım «akimiyetiniñ» ruporı «Krıminform» saytı.
Onıñ aytqanına köre, bunıñnen bağlı iş başlandı, Aqmescit yolbaşçılığınıñ da haberi bar.
İyün 30-da Boğurça qasabasındaki bağçacılıq birleşmeleriniñ sakinleri nevbetteki mitingge toplaşıp, şeer terkibine territorial bölük ya da territorial subyekt olaraq, Rusiye qanunlarına köre, qoşulmasını talap ettiler.


text:
Aqyarnıñ bazı mikrorayonlarında aprelniñ başında çoq daireli çoq qatlı evlerde merkeziy qızdıruv eksildi. Aynı vaqıtta şeerniñ diger rayonlarında mesken evlerni qızdıralar. Bunı yerli sakinler Qırım.Aqiqatqa bildirdiler.
Ostrâkov caddesinde ömür arqadaşı ve kiçik balası ile yaşağan 28 yaşında Marina onıñ dairesi aman-aman qızdırılmağanını bildire.
«Bizler qalın kiyinmege ve daireni siyrekçe avalandırmağa başladıq. Elektrik qızdırğıçnı qıdıramız», – dep ayta qadın.
Kamışovaya buhta mikrorayonında yaşağan 57 yaşında Georgiy de qızdıruvnıñ keyfiyetinden şikâyetçi.
«Yaramay qızdıralar: batareyalar biraz cıllı. Urba gece bile batareyada qurumadı. Amma qızdıruv parasını tolusınen alacaqlarını tüşünem», – dedi o.
«Lötçiki» mikrorayonında yaşağan 50 yaşında Vladimir ise onıñ dairesi yahşı qızdırılğanını farq etti.
Yerli sakinlerniñ qayd etkenine köre, mart ve aprelniñ başı Aqyarda biraz suvuq oldı. Meselâ, aprel 8-de kündüz Aqyarda ava arareti 5-6 dereceni teşkil etti. Bu avada şeerniñ kommunal hızmetleri evlerni qış cedveline köre qızdırmaq kerekler.
Aqyarnıñ Rusiye akimiyeti şeerde qızdıruv mevsiminiñ yekünlenmesi aqqında bir de bir resmiy malümat bermedi.


text:
Çikertkälärneñ “tawış höcüme”
Amerika Quşma Ştatlarınıñ “tawış höcüme” digäne çikertkä tawışı bulıp çıqtı
AQŞ 2016nçı-2017nçe yıllar arasında Kubada xezmät itkän diplomatlarına Gavana idaräse tarafınnan “tawış höcüme” yasaluın beldergän ide. Yänäse, älege höcüm näticäsendä 24 Amerika watandaşı çukraqlanğan häm sälamätlegenä başqa zararlar kilgän. Belgeçlär, şul waqıtta yazdırıp alınğan şöbhäle tawışlarnı tikşergännän soñ, alarnıñ çikertkäneke buluın açıqladı.
Tawışlarnı Kaliforniyä universitetınnan Aleksandr Stabbs häm Angliyäneñ Linkol’n universitetı wäkile Fernando Montalegre analizladı. İke ğalim dä anıñ hiçşiksez çikertkäneke buluın raslıy.
Aleksandr Stabbs bu xaqta interv’yusında söyläde. “Tabiblar arasında beräwlärdä barlıqqa kilgän fizik zarar turında bäxäslär küp buldı. Ämma şunı tögäl äytä alam - yazdırıp alınğan tawışlar çikertkäneke häm anıñ qaysı töreneke ikänen dä beläbez,”-dide ul.
Stabbs tawışlarnı işetügä Kariblardağı fänni êşçänlegen xäterlägän. İşetelgän köçle vibraśiyä häm yuğarı yışlıqlar andağı böcäklär çığarğan tawışlarğa bik oxşağan bula. Ata çikertkäneñ ana ceneslärne üzenä qaratu öçen cırlawı - moña ürnäk.
Ämma ğalimnär bu çınbarlıqnıñ AQŞ diplomatlarına höcüm yasalmawı turında söylämäwen dä östäde.
Amerika Quşma Ştatlarınıñ Gavanadağı ilçelegendä 2016nçı yılnıñ noyabrennän birle 24 keşedä “tawış höcüme” belän bäyle buluı farazlanuçı çuqraqlanu, küz kürüe naçarlanu häm kognitiv problemalar barlıqqa kilgän.
Kuba tışqı êşlär ministrı Bruno Rodrigez AQŞ diplomatlarına yäşeren höcümnärne kire qaqtı.
Älege waqıyğadan soñ Kubada xezmät itüçe Kanada diplomatlarınıñ da çuqraqlanudan däwalanuı belderelde.


text:
Fevralniñ 15-inde saba olğan malümatqa köre, Qıtayda koronavirustan ölgen adamlarnıñ sayısı 1523-ke yetti, haber ete South China Morning Post. Umumen memlekette 66 492 adam hastalandı, olardan 18 fayız, yani 11 biñge yaqın, ağır alda, haber ete Azatlıq Radiosı.
Fevralniñ 14-de Rusiye ile Çin arasında çarter reyslerine yasaq ükümsürip başladı. Rusiyede resmiy malümatqa köre, al-azırda hastalar yoq.
Bütündünya Sağlıq Teşkilâtınıñ (BST) konsultatnı Ayra Longini söylegenine köre, dünya ealisiniñ üçte ekisiniñ yañı bir koronavirusqa yoluqa bile.
Çinniñ Hubei vilâyetinde 242 ölüm ve 14 840 koronavirus hastalığı adisesi aqqında bildirdiler. Bu diagnostikanıñ metodologiyası deñişkeninden soñ oldı.
2019-nCov (COVID-19) virusı büyük koronaviruslar gruppasına aittir. Bazılarda hastalıq qolay keçe, bazılarınla suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, em de yüksek sıcaq ve öksürik bar, ağır hastalarda nefes tarlığı qayd etile. Bu öldürici ola bilecek pnevmoniyağa keçe bile.


text:
Milliy politsiyanıñ reis muavini – cinaiy politsiya yolbaşçısı Yevğen Koval jurnalist Pavlo Şeremetniñ öldürilüv davasında beş şübheliniñ adını aydınlattı, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Keçirilgen tahqiqat qıdıruv tedbirleri ve gruppa azalarınıñ qayd etilüvi neticesinde Pavlo Şeremetniñ öldürüvini kerçekleştirgen şahıslarnı ayırmağa imkânımız bar: bular – Yana Dugar, Yuliya Kuzmenko, (Andrey) Antonenko ve çift (Vladislav ve İnna) Grişçenkolar», – dedi Koval.
Daa evel haber etilgenine köre, politsiya, 2016 senesi iyül ayında jurnalist Pavlo Şeremetni öldürgeninden şübheli sayılğan şahıslarnı yaqaladı.
Ukraina Milliy politsiya reisiniñ birinci muavini Yevğen Kovalnıñ bildirgenine köre, 2015 senesi Herson vilâyetinde elektrik tayanğıçlarınıñ patlatılmasını teşkil etkenlerden biriniñ jurnalist Pavlo Şeremetniñ öldürilüv davası boyunca yaqalanğan mahsus tedbirler quvetleriniñ çavuşı Andrey Antonenkonen alâqaları bar.
Şübhelilerniñ İç işler nazirliginiñ qabaatlavınen bağlı açıq izaatları yoq.
Jurnalist Pavlo Şeremet 2016 senesi iyülniñ 20-nde Kyivniñ merkezinde maşina patlavı vastasınen öldürildi. Ukraina akimiyeti jurnalistniñ ölümini öldürüv olaraq tasnif ete.
2019 senesi iyül ayında tahqiqatçılar Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıyge Şeremetniñ öldürilüvinen bağlı gizli malümatnıñ bir qısmını açtı. O vaqıt Ukraina Milliy politsiyasınıñ reisi olğan Serğiy Knâzevniñ cinayet tahqiqatınıñ ketişatına dair maruzasından soñ Zelenskıy neticesi olacağına emin olğanını bildirdi.


text:
Rusiyeniñ Moskva vilâyetindeki Vlasiha şeer okrugınıñ istinaf arbiy mahkemesi Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Lenur Halilov, Ruslan Mesutov ve Eldar Kantimirovnıñ azatlıqtan marum etüv ile bağlı olmağan sıñırlav tedbirini belgilemege razı olmadı.
Bu aqta «Qırım birdemligi» birleşmesi Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Şahsiyetni tesbit etüv vaqtında Ruslan Mesutov rus tilinde mahkeme suallerine cevap bermege razı olmadı. Mahkeme dava rus tilinde kete, dep ayttı. Mesutov qırımtatarca laf etmege devam ete. Mahkeme yardımcı vastasınen şahsiyetini tesbit etip, Siyar Paniçten fikrini ve añlaşma tizildimi dep soradı. Aynısı Eldar Kantimirov ve Lenur Halilov ve imayecileri Rifat Yunus ve Ayder Azamatov ile oldı. Ruslan Nagayev istinaf şikâyetini bermegeni içün mahkemege kelmedi», – dep bildirdi birleşme.
Advokatlar mabüsler rusça yaramay bile dep, terciman bermege rica etti, ve muracaat qabul etilse, em qabaatlayıcı, em imaye tarafınıñ işi qolaylaşır edi. Mahkeme terciman bermege razı olmadı ve birinci qurulış qararını deñiştirmedi.
2019 senesi iyünniñ 10-nda Aluşta, Qarasuvbazar ve Aqmescit rayonlarında keçirilgen tintüvlerden soñ 8 kişi tutuldı: Ruslan Nagayev, Eldar Kantimirov, Ruslan Mesutov, Lenur Halilov, Riza Ömerov, Enver Ömerov, Ayder Cepparov ve Eskender Suleymanov.
Rusiye FSBsi, tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtını quruv ya da anda iştirak etüv) açılğan cinaiy dava çerçivesinde keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtınen bağlı, dep bildirdi.
Rusiyedeki mahkeme 2021 senesi yanvarniñ 12-nde dava mabüslerini sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etti. Ayder Cepparov 17 yılğa üküm etildi. O, qabaatını tanımadı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Rusiye ve Ukraina prezidentleri – Vladimir Putin ve Petro Poroşenko – kelecek afta Milanda ASEM sammiti vaqtında körüşe bilecekler.
Bunı Rusiye devleti başınıñ yardımcısı Yuriy Uşakov bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Onıñ sözlerine köre, Rusiye prezidenti diger ğarbiy yetekçiler ile, Almaniya kantsleri Angela Merkel ve Frenkistan prezidenti Fransua Olland ile körüşecek. Uşakovnıñ sözlerine köre, körüşüvlerniñ esas mevzusı – Ukraina vaziyeti olacaq. O şunı da qoştı ki, Büyük Britaniya, İtaliya baş nazirleri ve Avropa komissiyasınıñ yolbaşçılığı ile körüşüvler de ola bile.
Şarqiy Asiya ve Avropanıñ 51 memleketini birleştirgen halqara teşkilâtnıñ ASEM sammiti (Asia–Europe Meeting) – oktâbr 16-17 künleri Milanda keçirilecek.
Vladimir Putinniñ Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ile ilk körüşüvi Normandiyada ittifaq ordularnıñ enüvi munasebeti ile iyün 6 künü olğan edi. Subet 15 daqiqa devam etken edi. Ekinci korüşüvleri Minskte avgust 26 künü keçirildi, prezidentler bir-biri ile tahminen eki saat laf etken ediler. Putin ve Poroşenko bir qaç kere telefon vastası ile qonuşqan ediler.


text:
Ukraina Devlet Sıñır Hızmeti, ilhaq etilgen Qırımğa qanunsız kirgenlerinde şübelengen dört binden çoq adam olarnıñ nezareti altında olğanını haber etti.
Bunı Ukraina Devlet Sıñır Hızmetiniñ matbuat ile alâqası içün mesuliyetli bölükniñ başı Andrey Demçenko Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde ayttı.
"Şimdilik 4000-den ziyade adam nezaretimiz altında buluna. Kiriş yasaqlarını alğanlar aqqında aytqanda, yasaqnı tek onı bergen organ lâğu ete bile", - dedi o.
Demçenko, Qırımğa Ukrainanıñ qıta qısmı ve ilhaq etilgen yarımada arasındaki sıñırdan kirilmeğen ziyaretler qanunsız sayıla, dep hatırlattı, çünki Nazirler Kabinetiniñ qararına köre, yarımdada başqa kiriş-çıqış noqtaları çalışmay.
O qoştı ki, Ukraina vatandaşları da işğal etilgen topraqlarğa olğan qanunsız kirişler aqqında Sıñır Hızmetine haber ete bile.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Qırım Musulmanları Diniy İdaresinde bildirilgeni kibi, Aqmescitte noyabr 20-ne keçer gecesi belgisiz şahıslar Cuma Cami qurucılığı yerindeki isarda asılğan levhalarnı yırtıp qoydılar.
«Qırım ve Aqyar Musulmanları Diniy İdaresi bu vaqianı tarik olaraq tanıy ve dindaşlarnı tınç olıp, bu kibi cinayetlerge qulaq asmamaq çağıra», – denile beyanatta.
QMDİde haber etilgeni kibi, bu endi ekinci sefer yüz bergen vaqiadır, birinci kere bu sene sentâbrniñ soñunda olğan edi.
«Bu kibi tariklerge endi ekinci kere rastkelemiz ve bizim içün esası – olarğa qulaq asmamaq ve ne olsa da, cevap qaytarmamaq. Menimce, Allahqa inanıp, tınçlığımıznı saqlasaq, birlik ve beraberlikte areket etsek, mıtlaq camini de qurarmız ve milliy ve diniy degerliklerimizniñ ğayrıdan doğuvı yolunda adımlarmız», – dep izaatlı Qırım Müftisiniñ muavini Ayder İsmailov.
Qırım Müftiyliginiñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, vaqia yerine uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri kelip, zaruriy taqiqat areketlerini keçirdi.
Qırım Müftiyligi yarımada uquq qoruyıcı organlarına muracaat etip, «müminlerniñ aqlarını bozğan bu kibi cinayetlerniñ açılması içün bütün zaruriy areketlerni etmege» çağırdı.
Qırımnıñ uquq qoruyıcı organları tarafından bu aqta resmiy izaat daa yoqtır.


text:
Aqyarda iyün 5-inde daa eki yañı koronavirus adisesi qayd etildi.
Şeerniñ rusiyeli ükümeti bildirgeni kibi, Sankt-Peterburgdan qaytqan adamnıñ testi müsbet oldı. Bir kün evel onen beraber seyaat etken soyunıñ diagnozı tasdıqlandı.
Akimiyet, daa bir hasta aqyarlı Kyivden qaytqanını bildire, o observatorda edi, şimdi ise Aqmescitte tedaviylene.
İnfektsiya hastahanesinde 77 adam nezaret etil, 9-ıncı şeer hastahanesinde - 77. Yaşağan yerlerinde 1278 adam nezaret altında buluna.
Umumen Qırımda 413 koronavirus hastası qayd etildi. 29-ı çetelden keldi, 74-ü – qomşu Rusiyeden. 297 insan tüzeldi. 12 COVID-19 hastası vefat etti. Aqyarda koronavirus qırğınlığı başlağanından berli 171 kişi hastalandı, üç insan vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Epidemiya cenkke oşay. Başlazdan evel er şeyge inana bilesiñ. Ancaq soñra felâket kele ve er şeyniñ yerini köstere.
Cenkten evel ordu bizge bir qalıntı kibi körüne edi. Uniformalı admalar - azırğa duacılar kibi. İşğal telükesi aqqında aytqanlar - panikörlar. Özümizni devirniñ tınçlıqseverliginde inandıra bile edik. Sıñırlarnıñ bozulmamazlığına inana bile edik. Muqaveler ve añlaşmalarğa inana bile edik.
NATOğa diqqat etmey bile edik. Aqyarnı gaz endirimlerine deñiştirmek. Rusiye tarafdarları olğan partiyalarnı iç siyasiy manzaranıñ elementi kibi körmek. Soñra ise istilâ oldı - ve bütün tobanlı evçiklerimizni tarih yeli ile uçurıldı.
Altı yıldan son er şey tekrarlana.
Epidemiyadan evel gomeopatiyağa inana bildik. Aşılavlarnı kereksiz saymaq. Ekimlerge köre falcılarğa üstünlik bermek. Tibbiy aqqında şifacılar, kelecek aqqında ekstrasesnsler fikir yürsete edi. Arsenalımızda özümizni tınçlandırmaq içün dört yüzden ziyade yol bar edi - soñra ise pandemiya başlandı ve pıtaqlı evimiz de sınavdan keçmedi.
Aqiqat yalıñız olğanı yerde - ve alternativ versiyarnıñ peyda oluvı onıñ koordinatlarını iç deñiştirmey
Post-aqiqat dünyasında çoq uzun yaşadıq. Bütün fikirlerniñ mevcüt olmaq aqqı olğanını özümizni inandıra edik. "Aqiqat ortadadır" dep fikir etmege alıştıq. Amma aqiqat yalıñız olğanı yerde - ve alternativ versiyarnıñ peyda oluvı onıñ koordinatlarını iç deñiştirmey.
Mesele şundaki, adamlar duyğulı ve boldurmağa meyiller. Em de faktlarnıñ zayıf bir PR-ı bar - adiy aqiqatlar çoqtan berli taze ve parlaq körünmeyler. Bir malde cemaat can sıqıcı mantıqtan boldura ve kene emotsiya istep başlay. Şu arada vasiyetlerini satıp başlağan sahte peyğamberler sanağa çıqa.
Spekulântlar er vaqıt adiyliknen ticaret ete. Olar sade sebepler ve adiy aqibetlerni tapa
Dünyamız mürekkeptir ve spekulântlar er vaqıt adiyliknen ticaret ete. Olar sade sebepler ve adiy aqibetlerni tapa. Küçlü fitnelerni ve küçlü duşmanlarnı. Keçmişniñ gizli bilgilerine atıf eteler, adamlar ise olarğa inana. Keçmişimizde sağınacaq bir şey olmağanını unutıp.
Ho Becb эToT фecTиBaлb rлyпocTи иMeeT cpok roдHocTи. BoйHa и эпидeMия BkлючaюT peжиM пpичиHHo-cлeдcTBeHHыx cBязeй. ЗacTaBляюT kaждoro плaTиTb зa cBoи иллюзии.
Ancaq bütün bu ahmaqlıqnıñ soñ bir tarihi bar. Cenk ve epidemiya sebep alâqası rejimini köçürdi. Er kesniñ hayalları içün tölemesini talap ete.
ФakTы ckyчHы, Ho иMeHHo oHи пoзBoляюT oцeHиBaTb pиckи, coизMepяTb ycилия и BзBeшиBaTb пocлeдcTBия
Olarğa ne sebep ile inanğanıñız müim degil. Sadedillik ve ahmaqlıqnıñ aqibetleri siyrek farqlana. Alternativ faktlar yoq, caillik içün ise tayin etilgen fiyatlarğa köre tölemek kerek.
Faktlar can sıqıcılardır, amma tamam olar telükelerniñ tüşünmege, ğayretlerni ölçemege ve aqibetlerniñ ölçemege imkân bere. Olar kerçeknen alâqanı coymamağa imkân bere ve alternativalarnı teşkere. Tarihnıñ bazı devirlerinde bu ğayet müimdir. Çünki tabiiy seçimni kimse lâğu etmegen.
Sebap alâqası kerçegimizni yuqarıdan aşağısınace keçe. Aşıvalğa inanmasañ - immunitetni bekleme. Hastalıqnı yahşı etmeseñ - metastazalarnı alırsıñ. Ekstrasenslerni saylasañ - soñra şikâyet etme.
Çünki yalan tañrılar felâketke dayanır. Amma mühlisleri - er vaqıt degil.
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
Pavel Kazarin, qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat közeticisi


text:
Cumaertesi künü, aprelniñ 20-nde, Aqyarda belli qırımlı yaldayıcı Oleg Sofânik qırımtatar halqı sürgünliginiñ 75 yılı munasebetinen yaldav kerçekleştirdi.
Bu aqta qırımlı bloger Zair Akadırov Facebookta haber etti.
«1944 senesiniñ sürgünligi – zalım Stalin ve omuzdaşları kerçekleştirgen cefakeş qırımtatar halqınıñ qorqunç faciasıdır. İnsanlarnı ölümge yolladılar. Bir daa böyle bir şey tekrarlanmasın. Bu yaldavnı halq sürgünliginiñ 75 yılına bağışlayım», – dep bildire Sofânikniñ aytqanlarını bloger.
Akadırovnıñ haber etkenine köre, yaldav vaqtında ruzgâr ese edi, ava arareti ise +10 derece edi. Sofânik 1 km mesafeni batterflây üslübinde yaldadı.
Aqyardaki «Uşakova balka» plâjında finişke çıqtı.
Zair Akadırovnıñ qayd etkenine köre, Sofânik büyük mesafege, misal içün, Qırımdan Türkiyege yaldamağa azır. Amma bunıñ içün sermiya toplamağa ve sıñırnı keçmek içün izin almağa kerek.
Qırımtatar halqını Qırımdan sürgün etüvniñ qurbanlarını añma künü er yıl mayısnıñ 18-nde qayd etile. 1944 senesi mayısnıñ 18-nde qırımtatarlarnen toldurılğan birinci eşelon yarımadadan Orta Asiyağa yollanğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.


text:
Bazarertesi künü, dekabrniñ 25-inde Qırımda yağmurlar yağacaq, küçlü yel beklenile. Bunı yarımadanıñ Gidrometeomerkezi bildire
Qırım sinotikleri bergen malümatqa köre, Aqmescitte bulutlı ava beklenile. Qısqa yağmurlar. Cenübiy yel 7-12 m/s, bazı yerlerde 15 m/s qadar. Kündüz ava arareti +11...+13 derecede.
Aqyarda bulutlı, yağmur yağacaq. Cenüp-şarqiy yel 7-12 m/s. Kündüz ava arareti +9...+11 derecede.
Qırımnıñ cenübiy yalısında bulutlılıq. Bazı yerlerde qısqa yağmurlar. Cenübiy yel 7-12 m/s, kündüz bazı yerlerde 17 m/s qadar. Kündüz ava arareti +11...+13 derecede.
Keriçte deñişici bulutlılıq, biraz yağmur yağacaq. Cenüp-şarqiy yel 6-11 m/s. Kündüz ava arareti +11...+13 derecede.


text:
AQŞnı ziyaret etken Ukraina İİNi başlığı Arsen Avakov, AQŞ devlet kâtibiniñ Avropa ve Avrasiya meseleleri boyunca yardımcısı Uess Mitçell ile Kyivniñ, kontroli altında olmağan Donbass ve Qırım territoriyalarınıñ qaytarılması boyunca planlarını muzakere etti.
Avakov, Twitterdeki saifesinde: «AQŞ devlet kâtibiniñ Avropa ve Avrasiya meseleleri boyunca yardımcısı Uess Mitçell ile Donbass ve Qırımnıñ step by step strategiyası boyunca qaytarılması planını ve Ukrainada, teşkil etilgen cinayetçilik ve şu cümleden Rusiye cinayetçileri ile küreşüv boyunca umumiy halqara platformanıñ meydanğa ketirilmesini muzakere ettik», – dep yazdı.
Mitçell tarafından bu hususta açıq menbalarda berilgen izaatlar yoq.
2017 senesiniñ sentâbrinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, BMTniñ azaları olğan ülkelerge, «Ukrainağa ait Qırımnıñ dostları halqara gruppası»nı meydanğa ketirmek teşebbüsi ile muracaat etti.
Daa soñra Poroşenkonıñ QMCdeki temsilcisi Boris Babin, yarımadanıñ deokkupatsiyasından soñ Ukraina ukümeti tarafından ömürge keçirilecek «adım-adım areketler planı»nı 2018 senesiniñ soñuna qadar taqdim etmek istegenini bildirdi.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aqmescit rayonında salı künü, iyün 2-sinde, "KAMAZ-581493" maşnası 1944 yılı doğma qadınnı urdı. Qadınnıñ köpürçik kemigi qırıldı, onı hastahanege qoydılar.
Bunı Rusiye İİN-niñ Qırım boyunca idaresiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
Malümatqa köre, qadın tayin olmağan yerde yolnı keçe edi.
Mayıs 28-inde Aqmecitte Kiyevskaya soqağında üç naqliyat çatıştı. Maşnalardan birisi trolleybusqa uruldı, eki maşnanıñ yolcuları yaralandı.
Aqmescit rayonında mayıs 24-ünde aqşam eki yengil maşna yol qazasına oğradı, eki bala yaralandı.
Mayıs 21-inde Aqmescit civarında moped ve yengil maşna qazağa oğradı, eki adam elâk oldı. "Honda Dio" mopedini aydağan 2002 senesi doğğan adam, 1990 senesi doğğan adam aydağan "Mazda 3" maşnasına yol bermedi ve onen çatıştı. Bu uruştan yengil maşna qarşı yolaqqa çıqtı ve "Mercedes Benz" maşnasınen uruştı", - denile beyanatta.


text:
Pfizer-ge arnap vaktsına saqtaıtyn qondyrǵy satyp alamyz – Densaýlyq saqtaý mınıstri
NUR-SULTAN. QazAqparat – Densaýlyq saqtaý mınıstri Alekseı Tsoı elge kelgen vaktsınalardy dittegen jerine jetkizýdiń algorıtmin aıtyp berdi, dep habarlaıdy QazAqparat tilshisi.
«Qazaqstanda saqtalyp otyrǵan vaktsınalardyń bári tıisti jaǵdaıda saqtalatynyn aıtqym keledi. Temperatýralyq rejımdi qadaǵalaıtyn naqty monıorıng júıesi bar. Problema paıda bolsa, birden sheshilip jatyr. Bastapqy jáne odan ári qaraıǵy monıtorıng júrgizilip otyrady. Sondyqtan, Qazaqstanda qazir egilip jatqan vaktsınanyń bári qaýipsiz jáne tıisti temperatýra jaǵdaıynda saqtalýda. 0-den -8 gradýsqa deıin temperatýrada saqtalatyn vaktsınalarǵa da, -20 grdaýsqa deıingi temperatýrada saqtalatyn vaktsınalarǵa da qajetti tońazytqyshtar qamtamasyz etilgen», - degen mınıstri Pfizer ekpesi elge kelip jatsa, ony saqtaý qalaı uıymdastyrylatynyn aıtty. Bul vaktsınany búldirmeı saqtaý úshin Tselsı ólshemimen -70 gradýs tempertýrada ustaý qajet.
«Pfizer-ge keletin bolsaq, bul vakınalardy saqtaıtyn qosymsha qondyrǵy satyp alamyz. Osylaısha ol ekpeni de qajetti sýyqtyqta saqtaı alamyz. Vaktsınalardyń bári el ishine engennen keıin arnaıy trekermen birge jóneltilip otyrady. Ol trekerde vaktsınanyń aınalasyndaǵy tempertýra kórinip turady. Kólik aýystyrsa nemese kólikten tońazytqyshqa túsirilse, tempertýra ólshenedi. Ol úshin arnaıy jýrnal júrgiziledi. Arnaıy oqytylǵan, jaýapty adamdar bar. Solar vaktsınanyń saqtalýyn qadaǵalap, tekserip otyrady», - dedi Alekseı Tsoı.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov yarımadada terrordan qorçalanacaq bütün obyektlerni kategoriyalaştıruv ve pasportlaştıruv areketlerini qısqa vaqıt içinde faalleştirmege avale etti.
«Qırım Cumhuriyetindeki Terror ile küreş komissiyasınıñ apparatına 2020 senesi martnıñ 20-ne qadar kategoriyalaştıruv ve pasportlaştıruv tedbirleri temin etmegen şahıslarnıñ cedvelini bermek», – dep yazdı o, Facebookta.
Onıñ malümatına köre, Rusiye ükümeti bu tedbirler 2020 senesi dekabrniñ 31-ne qadar bitirilmeli, dep qarar çıqardı.
Qırım işğalinden soñ yarımadanıñ avtostantsiyaları «terrorğa qarşı» qoralarnen qapatıldı. 14 regionnıñ avtostantsiyaları içün qoralarğa «Krımavtodor» 10 million ruble sarf etti.
Aksenov terror ile küreş komissiyasınıñ apparat reberini tayinledi. Bu vazifeni kene Aleksandr Bulıçev aldı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Almaniyanıñ sabıq kantsleri, "Rosneft" şirketiniñ müdirler şurasınıñ reisi Gerhard Şreder (Gerhard Schroeder ), dünya burhanı vaqtında Rusiyege qarşı sanktsiyalar manasız dep saya ve Ukraina elçisi Andrey Melnikniñ fikri "kimsege meraqlı degil" dep qoştı.
Bunı o salı künü derc etilgen podcastta ayttı.
Koronavirusqa bağışlanğan yayında Şreder: "Bir-birimizge sanktsiyalar yapmamalımız. Bu Rusiyege de ait olğanını köstermege istedim. Aysa ne içün meni Ukrainanıñ elçisimi, sabıq tış işler nazirimi meni tenqit ete?"
"Elçisi", - dedi oña podcast alıp barıcısı. "Ebet, Ukrainadan bir ecmece. Bu Almaniyada bile kimsege meraqlı degil", - dedi Şreder.
Qırım.Aqiqat Almaniyadaki Ukraina elçisine tefsir istep muracaat etti.
Gerhard Şreder "Gazprom" rusiye şirketinde çalışa, o "Şimaliy aqı,-2"niñ müdirler şurasınıñ başı ola, 2017 senede onı ğarbiy sanktsiyalar altında olğan "Rosneft"niñ müdirler şırasınıñ reisi olaraq da tayin ettiler.


text:
Sentâbr 18 künü, saat 17:00, Aqmescit-Canköy yolu etrafındaki Alabaş Qoñrat köyü yanında belgisiz şahıslar Qırım tamır halqlarınıñ destegi ve taqiqat fondınıñ müdiri Nadir Bekirovğa ücüm ettiler.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına Bekirovnıñ özü bildirdi.
«Aqmescit-Kiyev» trenine yol al alğan taksini mikroavtobus blok etti.
«Taksi vastası ile Cankoyğa kete edim, çünki Kiyevge taba ketecek trenime keç qala edim. Amma yol boyu artımızdan mikroavtobus keldi, ögümizde toqtap qaldı. Taksi aydavcısı da toqtadı», – dey Bekirov.
Onıñ malümatına köre, avtobustan balaklavanı kiygen 4 insan çıqtı, taksi aydavcısını türtip çıqardılar, Bekirovnı ise topraqqa yatqızdılar, iç cebinden pasport ve telefonını aldılar. Pasportnı baqıp, birisi: «Demek, doğru», dep, pasportı ile aylanıp kettiler»,– tarif ete Bekirov ve vesiqa ve telefonsız qalıp, Aqmescitke qaytmağa mecbur olğanını bildirdi.
Bekirovnıñ añlatqanına köre, o Kiyevge New-Yorkqa yol almaq içün ketken edi. Anda sentâbr 22-23 künleri BMT Baş Assambleyasınıñ «Tamır halqlarnıñ meseleleri boyunca bütün dünya konferentsiyası» serlevalı mahsus toplaşuvı olmaq kerek edi.
«Pasportımnı tutıp alğanları sebebinden Qırımdan çıqıp olamayım, yani bu evelden tüşünip çıqarılğan bir areket olğanına eminim. Menim Baş Assambleyanıñ tamır halqlarnıñ meselelri boyunca konferentsiyasına baracağıma keder etecek oldılar. Menim mevamım belli de, onı evelki devlet, şimdiki devlet de begenmey, amma onı tek devlet küçleri degil de, türlü küçler begenmey. Şunıñ içün bu kimge elverişli olğanı aqqında bir şeyler aytmağa qıyın», – dey Bekirov.
Qırımtatar halqınıñ vekillerini taqip etüv işğal etilgen Qırımda adiy bir şey oldı.
Bu sebepten öz qasevetini bir qaç halqara teşkilâtlarnıñ vekilleri endi bildirdi.


text:
Mısırnıñ sabıq prezidenti ve «Musulman qardaşlar» teşkilâtınıñ sabıq lideri Muhammed Mursi casuslıq ile alâqasına dair davası baqılğan mahkemede vefat etti. Bu aqta BBC Mısır televideniyesine esaslanıp haber ete, dep yaza Azatlıq Radiosı.
2015 senesi aprel ayında Mursi prezidentlik vaqtında narazılıq bildirgenlerni apiske almağa ve işkencege oğratmağa emir etkeni içün 20 yılğa üküm etilgen edi. Onı HAMAS Filistin radikal taqımı ve «Hezbolla» Lübnan radikalları ile bağı olğanında qabaatlağan ediler.
Muhammed Mursi 2012 senesi «arap baari» ve prezident Hosni Mubarak devrilgen soñ Mısır tarihında ilk olğan demokratik raqiplik saylavlarında ğalip çıqqan edi. 2013 senesi iyül ayında Mursi Mısır silâlı quvetleriniñ generalları tarafından akimiyetten çetleştirildi. «Musulman qardaşlarnı» terror teşkilâtı olaraq ilân etken Abdul-Fattah as-Sisi devlet yolbaşçısı oldı.


text:
İşğal etilgen Qırımda Ukraina banklarınıñ müşterilerine tahminen 30 milliard ruble miqdarında tazmin ödenildi. Bunı bazarertesi künü, yanvar 12-de, Qırım «prokurorı» Natalya Poklonskaya öz Facebook saifesinde bildirdi.
«Qırım Cumhuriyeti prokuraturasınıñ qarışuvından soñ Ukraina banklarınıñ müşterilerine tahminen 30 milliard ruble miqdarında tazmin ödenildi», – dep yazdı o.
«Tazminatnı Qırımnı terk etken «Privatbank», «Oşçadbank» ve diger banklarnıñ müşterileri elde etti»,– denile beyanatta.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Novosibirskte tahminen 200 insan «Monstratsiya»da iştirak etti – er yıllıq şaqa aktsiyası, iştirakçileri manasız ya külükünçli mündericesi olğan plakatlarnı köterip keteler.
Bu sene Novosibirsk akimiyeti aktsiya teşebbüsçisi, ressam Artem Loskutovğa yürüşni keçirmege izin bermedi. Bundan soñ «Yabloko» firqasınıñ faalleri «Monstratsiya»nı öz kollonasınıñ terkibine qoştılar.
Buña baqmadan, politsiya hadimleri ses arttırıcı tehnika ile aktsiya qanunsız olğanını ilân ete ve onı toqtatmağa çağıra. Radio Svoboda bildirgeni kibi, insanlar Novosibirsk şeer yolbaşçılığı yanında toplanıp, şeer başı Anatoliy Lokotniñ kelmesini talap
Tayga.info internet portalı bildirgeni kibi, «Monstratsiya» iştirakçileri ellerinde «Olsun bedava aqça», «Mına sizge teatr», «Mına ne içün Novosibirskni sevem!», «Kaşa – yamanlıq» kibi plakatlarını tutalar.
Böyle aktsiya Novosibirskte endi ekinci kere keçe.


text:
Qırımnıñ Qapsihor (Morskoye) köyünde mayısnıñ 8-de uquq qoruyıcılar qırımtatarı Yusuf Toroznıñ evinde tintüv keçireler. Bunı qırımtatar faili Lenora Dülber Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Toroz Yusufnıñ evine keldiler. Tintüv sebebi şimdilik belli degil. Qorantada fail yoq, hocalıqnen oğraşalar. Toroz oturğan maalle kirişinde uquq qoruyıcılar tolu avtobus tura, evniñ yanında – ekincisi. Urbalarında SOBR (mahsus taqım – QA) işareti, uquq qoruyıcılarnıñ üstünde qurşun keçirmegen yelek ve yanında avtomatları bar», – dep tarif etti Dülber.
Onıñ aytqanına köre, qırımlınıñ evine kimse yaqlaştırılmay, uquq qoruyıcılar evniñ ekinci qatını baqıp çıqqan soñ birinci qatında tintüv keçirmege başladı.
Rusiye uquq qoruyıcılarnıñ izaatları şimdilik yoq.
Mayısnıñ 8-nde saba Lenora Dülber qırımtatarlar toplu yaşağan Qapsihor köyü silâlı insanlar tolu üç avtobusnen sarıp alınğanını bildirdi.
«Bundan evel bu avtobuslar Sudaq-Qapsihor yolunı qapattı, 20 daqqa devamında avtobuslar kirsetilmegen edi», – dedi Dülber.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, qırımtatar failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanlarında şeklengen Qırım musulmanları, Meclis azalarınıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi mayıs 18-de, Sürgünlik qurbanları matem kününde keçirilecek merasimlerniñ planını tasdıqladı. Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qoruv boyunca komitetniñ idarecisi, Meclis azası Eskender Bariyev Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında bildirgen malümatqa köre, esas hatıra merasimleri Kiyevde teşkil etilecek, paytahtqa Ukrainanıñ 8-den ziyade şeeri destek kösterecek.
Bu kün Meclis aydavcılarnı – Qırım ve qıtaiy Ukrainanıñ sakinlerini – üyle vaqtında sürgünlik qurbanlarını añmaq içün ses işaretini bermege çağıra.
«Mayıs 18-de, saat 12:00-de sürgünlik qurbanlarını añmaq içün ses işaretini bermek çağıruvı, naqliyede ketken er kes ses işaretini berip olsun. Bundan da ğayrı, adamlar sürgünlik qurbanlarına bağışlanğan abidelerge kelip, anda çiçekler qoysın, timsallerni qullansın. Qırımtatarlarğa qol tutqan bütün ukrainlerni bu kün saat 12:00-de avtomobilleriniñ ses işaretlerini bermelerini çağıramız», – dedi Bariyev.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâlnıñ tahminlerine köre, Rusiyege boysunğan Qırım ükümeti yarımadada Qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanlarını añma kününe bağışlanğan kütleviy merasimlerni keçirmege bermeycek.
Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında o qırımtatarlar ep bir ükümetke matem mitingini keçirmek içün ariza bereceklerini bildirdi.
Qırım qamaçavı aktsiyasınıñ ştab yolbaşçısı Lenur İslâmovnıñ bildirgenine köre, mayıs 18-de matem mitingi Qırım ile memuriy sıñırda da, «Çonğar» nezaret noqtasınıñ rayonında keçirilecek.
Mayıs 18 – Qırımdan qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanlarını añma künüdir. Bu kün 1944 senesi yarımadadan Orta Asiyağa qırımtatarlarnen ilk eşelon yollanıldı. Umumen olaraq, 180 biñden ziyade insan sürgün etildi.
Er sene Qırımda matem kününe bağışlanğan kütleviy merasimler, bu cümleden Qırım paytahtınıñ merkezinde Meclis tarafından teşkil etilgen matem mitingi keçirile edi. Amma Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ Aqmescit merkezinde bu kibi merasimlerniñ keçirilmesi yasaq oldı.
2016 senesi aprel ayında Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ qararınen yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyeti yasaq etildi. Bu qararnı lâğu etmek içün bir ay devamında muracaat etmek mümkün.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Canköy – Canköy civarı Oktâbr köyünde yaşağan Emine Osmanova 87 yaşında, amma hafızası yahşı çalışa. Cenk yılları ve sürgünlikni o yahşı hatırlay.
Emine Osmanovanıñ qorantasında altı bala bar edi. Olar Sudaq civarındaki Kapsihor köyünde yaşay ediler. Olarnıñ qorantası Orta Asiyağa tüşti.
Qoranta başı ihtiyar yaşına kelgeni içün arbiy hızmetten boşatılğanı sebebinden mayıs 18 künü evde edi. Rus tilini bilgeni içün, askerler onı sürgünlik gecesi yanında aldılar. «Bizim emirlerimizni köydeşlerine añlatacañ dediler», – dey Emine bita. O, başqa balalar kibi ağlap qaldılar. Anası, şaşmalap, yolğa baqır qazanını alğan.
«Ne içün onı alğanını bilmeyim, qoluna tüşken şeylerni toplağan. Bu qazannı Özbekistandan Vatanğa keri qaytardıq. Mına bu yerde tura»,– dey Emine bita.
Qırımtatarlarnı köyniñ merkezinde toplağanlar. Şu yerge yük maşinaları keldi, adamlarnı yüklediler.
«O qadar çoq yük maşinası bar edi ki, qaydan tapqanların ale daa añlap olamayım! Bu maşinalarnı bulmaq içün cenkni toqtatqandırlar. Sovet askerleri mümkün olğanı qadar bizge qılındılar, şeylerimizni atıp taşlay ediler. Atta, qırımtatarlarnı öldürgen vaqialar olğan edi», – dep ağlap yibere qadın.
Demir yol stantsiyasında er kesni ayvan vagonlarına nıqtadılar. Adamlar şaşmalağan alda, ne yapmağa bilmey ediler. Yolda aşatmay ediler. Aç ve bitlegen adamlar bayağı çekiştiler, bazıları can berdiler.
«Yolda ölülerni demir yollar boyu qaldıra ediler. Bir qart tren toqtağan soñ, özenden suv içmek içün çıqtı. Şu daqiqası tren yerinden qıbırdadı. Bu qartnı artıq körmedik», – dedi Emine bita.
20 künden soñ, tren Taşkent vilâyeti Bekabad şeerinde toqtadı, qırımtatarlarnı kolhozlarğa yolladılar. Başta Emine Osmanova 18 sanlı kolhozğa tüşti.
«Bu kolhozda bir afta içinde bir çoq qırımtatar öldi, aş bermey ediler, adamlar açlıqtan öle ediler. Sağ qalğanlarnı pamuq cıymağa yolladılar»,– dep añlata Emine bita.
300 gramm ötmek içün adamlar toqtamayıp künde 11 saat çalışmağa mecbur ediler. Buña dayanmağanlar atta çalışqan yerlerde can bere ediler. Emine bita bir çoq soyunı anda ğayıp etti.
1954 senesi aqayğa çıqıp, beş balanıñ anası oldı. 1988 senesi tuvğan Qırımğa qayttı, amma Kapsihor köyünde yerleşip olamadı. Babasınıñ eki qatlı evi ise, ale daa boş tura.


text:
Aman-aman episi genç olğan yigirmiden ziyade insannıñ ayatını alğan facia kimseni raat qaldırmaydır. Men ve zenaatdaşlarım elâk olğanlarnıñ qorantalarına taziyeler bildirip, sabır etip dayanmağa tileymiz. Bu kütleviy öldürüvden soñ belli bir hulâsalar çıqarıla bile.
Aman-aman beş yıl devamında men ve zenaatdaşlarım, advokat ve aq qorçalayıcılar, terrorizmde qabaatlanğan vatandaşlarnen çalışamız. Taqım-taqım tahqiqatçılarnıñ işini köremiz. Bir gruppada on altı insan ola! «Gizli» şaatlar tapılğanını, telefon ve aşhane subetleri diñlengenini köremiz. Devlet parasına çoq tomlı ekspertizalar sımarlanğanını köremiz ve ilâhre.
Facia Qırımda terrorizmge qarşı telükesizlikni temin eteceklerniñ muvafaqiyetsizligini kösterdiEmil Kürbedinov
Amma tünevinki facia Qırımda terrorizmge qarşı telükesizlikni temin eteceklerniñ tam bir muvafaqiyetsizligini kösterdi. Anda Qırım yolbaşçısı degil, Qırımda terrorizmge qarşı tedbirlerni temin etken diger hızmetniñ reberi olmaq kerek edi. Keriçteki facia yerinde insanlarnıñ közüne baqmaq kerek edi.
Qırımtatarlar, musulmanlarnıñ evlerinde tintüvler keçirilgende ve insanlar tutulğanda bütün hızmet ve mahsus bölükler qoşula: gvardiya, göñülli, adiy urbalı insanlar, silâlı birleşmeler, uçucısız apparatlar qullanıla. Faaller işbirligine razı olsun dep, mahsus hızmetler tarafından azaplarğa oğratıla ve qorquzıla.
Bütün müessise ve teşkilâtlarnıñ reberleri bar. Odadan çıqmayıp, içtimaiy ağlar, internette «kelişmegen paylaşuv» ya da «yañlış tefsirni» tez-tez körgenler bar.
Bu reber ve adiy urbalı insanlar qayda edi? Agent ve moderatorlar qayda edi?Emil Kürbedinov
Bunıñ episi büyük imkânlar bar olğanını köstere, amma olar bam-başqa tarafqa yönelgen. Bir genç silâ içün komponentler aldı, onı toplap işletti, silâ ve patronlar satın aldı. Genç, şaatlarnıñ aytqanına köre, uzun bir müddet devamında özüni bu şekilde köstergen edi. Suallerim peyda ola: bu reber ve adiy urbalı insanlar qayda edi? Agent ve moderatorlar qayda edi?
Bir qırımtatarı ya da ukrain faaliniñ terrorist olaraq resmiy tanılması mümkün edi kibi fikir meni qorquta. Böyle bir şey seslendirilse edi, devlet kanallarında milletlerara ve dinlerara duşmanlıq doğurılması devam eter edi.
Yaqınlarınıñ acısına lâqayt qalmağan ve semetdeşlerine yardım etken ekim, satıcı, restoran idarecisi ve çoq balalı babalar «terrorist» dep ilân etildiEmil Kürbedinov
Bugün böyle facialardan qorçalanğanımıznıñ iç bir kefili yoq. Yaqınlarınıñ acısına lâqayt qalmağan ve semetdeşlerine yardım etken ekim, satıcı, restoran idarecisi ve çoq balalı babalar «terrorist» dep ilân etildi. Olarnıñ evlerinde tek edebiyat ve dijital tehnika tapılğan edi. Olarnıñ silâsı ve bombaları yoq. Olar birini öldürmege ve akimiyetni zapt etmege planlaştırmağan edi.
Ne içün olar yıllarnen apishanede yata? Ne içün patlatmağa, öldürmege azırlanğan ve bunı kerçekleştirgen biri azatlıqta edi? Bu menim ve zenaatdaşlarımnıñ esas sualleridir. Böyle vaziyetlerde imayeni temin eteceklerniñ tam bir muvafaqiyetsizligidir. Olar öz küçüni bam-başqa tarafqa doğrultqanlar.
Emil Kürbedinov, qırımlı advokat
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ baqışlarını aydınlatıp, muarririyetniñ fikirlerinen aynı olmaması mümkün


text:
Qırımda hastahaneden tış pnevmoniya hastalarınıñ sayısı arta. Qırımnıñ Rusiye sağlıq naziri Aleksandr Ostapenkonıñ bildirgenine köre, soñki aftada 564 insan hastahanege alındı.
«Hasta sayısı bayağı arttı. Soñki aftada 564 hasta hastahanege alındı… 440-ınıñ ağır ve pek ağır hastahaneden tış pnevmoniyası bar», – dep ayttı Ostapenko koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvı ile küreş operativ ştabınıñ toplaşuvında.
Keçken künü Qırımda 118 koronavirus hastası qayd etildi, dört hasta vefat etti. Umumen Qırımda, yerli akimiyetniñ malümatına köre, 5288 koronavirus hastası qayd etildi, 3246 insan tüzeldi, 76 hasta koronavirustan vefat etti. Yılnıñ başından Aqyarda 1191 insan hastalandı, 753 kişi tüzeldi, 33 kişi vefat etti.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırım işğali sebebinden Ukraina ve ğarbiy memleketler tarafından kirsetilgen sanktsiyalarğa cevap olaraq kirsetilgen iqtisadiy sanktsiyalarnı uzattı. Buña dair buyruq Rusiye uquqiy malümat portalında derc etildi.
«Ayrı iqtisadiy tedbirlerni 2021 senesi yanvarniñ 1-nden dekabrniñ 31-ne qadar uzatmağa emir etem», – dep aytıla vesiqada.
Hatırlatamız, Rusiye sıñırlav tedbirleri sebebinden bu memleketke Ukraina, ABD, AB devletleri, Kanada, Avstraliya ve bir sıra diger memleketten bazı köy hocalıq mallarını, hammal ve azıq ketirmege yasaqlana.
AB Ukraina temsilciligi, Avropa parlamentiniñ çetel işleri Komiteti Avropa Parlamentiniñ Ukraina maruzasını tasdıqladı, dep bildirdi. Anda Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı saqlamaq niyetleri ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakerelerine başlamaq çağıruvları aqqında aytıla.
Kyivde 2021 senesi mayıs ayında Qırımnı işğalden qurtaruv halqara sammitini ötkermege planlaştıralar. Türkiye, ABD ve Baltiya memleketleri olğan bir sıra memleket iştirak etmege istey, Kyiv Rusiyeni de muzakere masasına davet etmege planlaştıra.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
«Şimdi Ukrainada siyasiy esnas, belki de, deñişecek, ve bundan soñ bunı toqtatmaq içün muzakereler keçirecekmiz. Bir kimsege – ne Rusiye, ne Ukraina, ne de Qırımğa – demir yol alâqalarınıñ toqtatılması kerekmey», – dedi o.
Keçken cuma künü OAO «Rossiyskiye jeleznıye dorogi» (RJD) «İnterfaks» agentligine bergen malümatlarğa köre, şimdilik Rusiye-Qırım trenleri meselesi çezilmedi.
OAO «Rossiyskiye jeleznıye dorogi» Ukraina tarafı ile añlaşıp olamağan soñ, mayıs 28-den Qırım tarafına biletler satılmasını açmadı. Aynı vaqıtta, «Ukrzaliznıtsâ» 2014 senesi iyün 1-den başlap Qırımğa ketken trenler biletlerini satıp başladı. Biletler iyün 15-ne qadar yürgen trenlerge satılacaq.


text:
Çetel işler nazirliginiñ beyanatında aprel ayında Pew Research Center tedqiq merkezi tarafından etilgen sorav ketirile. Onıñ neticelerine köre, Ukrainanı şarqiy vilâyetlerinde ealiniñ 70% Ukrainada yaşamağa istey ve tek 18% regionnıñ Ukrainadan ayırıluvına qol tuta.
Ukrainanıñ tışqı siyasiy müessisesinde tüşüneler ki, yerli sakinlerniñ çoqusı Rusiye tarafında olğan silâlı taqımlarnıñ basımından qorqıp, öz fikirni aytıp olamay.
«Donetsk halq cumhuriyetiniñ» vekili Boris Litvinov mayıs 11 künü saat 20:00 Donetsk vilâyetinde «referendum»ğa 71,4% kelgenini qayd ete. Lugansk vilâyetinde «referendum»nıñ teşkilâtçılarından biri Vasiliy Nikitin anda 81% iştirak etkenini ilân ete.


text:
Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçisi Zevri Abseitovnı bu afta SİZOdan Rostov-na-Donu (Rusiye) şeeriniñ koloniyasına etap ete bileler, dep bildirdi avgust 12-sinde maküm etilgenniñ qadını Fatma Abseitovanıñ sözlerinden "Qırım birdemligi" birleşmesi.
Oña köre, Zevri Abseitov, koloniyağa etap etilecegi aqqında vesiqalarnı aldı.
"Zevri, oña Moskovadan kâğıt keldi, dep bildirdi ve, belki de, bu afta onı bilinmegen yerge etap eterler", - dep yaza Abseitovanıñ sözlerinde "Qırım birdemligi".
2016 senesi mayısnıñ 12-nde Bağçasarayda Rusiye telükesizlik hadimleri musulmanlar, qırımtatarlarnıñ evleri ve yerli qavehanede bir sıra tintüvler keçirdi. Neticede Bağçasaraynıñ dört sakini: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov tutulıp, terrorizmde qabaatlandı. Olar, Rusiyede terroristik dep tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde şübeli dep sayıla.
2018 senesi dekabr ayında Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Enver Mamutovnı 17 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etti, Ruslan Abiltarov, Remzi Memetov ve Zevri Abseitov 9 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etildi.
Mabüslerden iç birisi qabaatını tanımadı. Olar cinaiy işniñ «siyasiy sebepleri bar», dep qayd etti.
İyülniñ 11-nde Rusiye Yuqarı mahkemesi dava mabüsleriniñ ükmüni deñiştirdi. Enver Mamutovğa 16 yıl ve 9 ay apis cezası berildi, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov, Zevri Abseitovğa – 8 yıl ve 9 ay.


text:
Vitaliy Cankoyets
Sözde «Qırım baari»niñ bütün adiseleri tuvğan şeerim Canköyge pek yaqın toqundılar. Bu şeer, «yeşil adamçıqlar» peyda olğan eñ birinci yerlerden edi.
Aqlımda olğanına köre, er şey böyle başladı. Ukrainada keçken «Leninlerniñ yıqıluvı», şeerimniñ sakinleri arasında nefret doğurdı. 2014 senesiniñ fevralinde bütün şeer ve rayonda, bizge Ğarbiy Ukrainadan banderacılar kelip, köylerde Lenin eykellerini yıqa ve provakatsiyalar yapalar degen emiş-demişlerler peyda oldı. Tamam o vaqıttan itibaren bu vaqialar inkişaf etip başladı.
Sanki şimdi olğanı kibi hatırlayım, 2014 senesi fevral 24-te bazarertesi künü şeerde, Canköyniñ merkezini zapt etmek ve Merkez meydanında Lenin eykelini yıqmaq içün Çoñğardan Qırımğa banderacılarnen tolu qırıq avtobus yol ala degen haber şeerde darqaldı. Bu, iş künü olğanına baqmadan, bir çoq işhaneniñ (ve şu cümledim men çalışqan işhaneniñ) rehberleri, provakatorlardan qorçalanmaq içün erkek işçilerge Merkez meydanında toplanmağa teklif ettiler.
Bu «qorçalav tedbiri»nde içkicilik pek cayradı. Milisler toplaşqanlarğa, toqtamayıp, umumiy yerlerde içilmez, dep tenbiyeley edi
Tabiiy ki, böyle qarar üstten qabul etildi ve bu sebepten onıñ ne işhanelerniñ rehberleri, ne de işçiler içün iç bir neticesi olmadı. Tedbir pek yahşı teşkil etildi, tamam Meydan örneginde: qızınmaq içün içinde ateş yanğan metiyler, tahta töşemeler ve şinalar. Şeer şurasınıñ bazı deputatları aş ve para ile yardım ete ediler. Yerli sakinlniñ bazıları qol tutmaq, bazılar ise sadece baqmaq ve resimge çıqmaq içün kele ediler.
Bu «qorçalav tedbiri»nde içkicilik pek cayradı. Milisler toplaşqanlarğa, toqtamayıp, adamlar olğan, umumiy yerlerde içilmez, dep tenbiyeley edi. Lâkin «Leninniñ qorçalayıcıları» dep adlandırılğan bu toplaşqanlar, rehberleriniñ imayesini duysa kerek, buña emiyet bermediler. Böyle etip üç kün keçti.
2014 senesi fevral 27-de ortada bir şeer şurası deputatınıñ (şimdi endi devlet şurası deputatınıñ) narası yañğıradı: banderacılar endi Hersonğa irişti, ve bu yerde turmaq yerine Çoñğarğa barıp, olarnı asıl da Qırımğa yibermemek, daa yahşıdır. İştirakçilerge yavaşçıqtan künde eki yüz hrivna berilecegi vade etildi. Aynı şu künü olar, «yeşil adamçıqlar» peyda oldı – Qırımnı «azat eticileri» Aqmescit şossesinden avtotehnikeanıñ büyük kolonna ile Canköyge keldi. Soñ bir qısmı Ermeni Bazarğa, diger qısmı da Çoñğarğa, özüne o vaqıt endi «Canköy şeeri ve Canköy rayonınıñ özüni mudafaası» degen «qaravullarımızğa» kettiler. O vaqıttan başlap trassa qapatıldı.
Şeer ve rayon sakinleriniñ büyük qısmında quvançtan başları kökke tiydi. Maña oşağan küçük qısmı ise susıp qaldı ve közge körünmez oldı
O andan itibaren, azırlanğan referendum aqqında emiş-demişler darqalıp başladı, ve tezden olarnı telekanallar ile gazetalar tasdiqladı. Ondan soñ Ukraina kanallarını söndürip, Rusiye kanallarını çalıştırdılar. Şeer ve rayon sakinleriniñ büyük qısmında quvançtan başları kökke tiydi. Maña oşağan küçük qısmı ise susıp qaldı ve közge körünmez oldı.
«Özüni mudafaa»nıñ nufuzı kettikçe arttı, azalarınıñ sayısı, maña köre, geometrik progressiyada ösip başladı. Bizde, Canköyde, çalışmağan kişi, hususan yaşlar arasında, pek çoq. İşte olar episi «vatanperver» olıp, Canköyni, özleriniñ qırq avtobusında öyle de kelip çıqmağan hayaliy banderacılardan qorumağa saf-saf turdılar.
Tabiiy ki, adamlar «özüni mudafaa»ğa boştan quru barmaz edi, er şeyni para çezgen edi (anda kerçekten ürmetke lâyıq, ğayeli insanlar pek az edi)
Tabiiy ki, adamlar «özüni mudafaa»ğa boştan quru barmaz edi, er şeyni para çezgen edi (anda kerçekten ürmetke lâyıq, ğayeli insanlar pek az edi). Ve aytışlarğa köre, ufaq para degil. Martnıñ başında şeerimizdeki vaziyetni tasavur etip olamazsıñız. Evelden parası olmağan, arada-sırada qazanğanları ile keçingen, sabıq ve o künki içkiciler ve narkomanlarnıñ qoluna akimiyet berilip başladı. Olar içün militsiya yoqqa çevirildi. İstegenini yapa ediler. Dümen başında sarhoş olıp, «Rusiye içün!» qıçırıp, şeerniñ merkeziy soqaqları boyunca maşinalar üstünde yüre ediler. «Özüni mudafaa»nıñ yerli barlar ve kafelerde qavğa çıqarmağan künü olmadı. Atta (o vaqıt militsiyada çalışqan dostumnıñ aytqanına köre) bir kere böyle bir adise olıp keçken edi: olar aqşam keç vaqıtta patrul olıp kete ve rayon icra komiteti binasınıñ yanında «özüni mudafaa»cılarınıñ turıp, acet körgenlerine şaat olalar. Tabiiy ki, militsiya patruli olarnı tenbiyeledi ve huliganlıq içün yaqalaycaq edi. Lâkin olar, bir toqunıp baqıñız ki, bizlernen degile de, rehberlerimiznen laf eteceksiñiz, deyler. Böylelikle, bizde milis ekinci planğa keçti. Ve bu aqta ayrıca söylemek kerek.
Evelden «yeşil adamçıqlar» şeerimizni kenardan keçip, yalıñız Çoñğar ve Ermeni Bazarda (Armânskte) turğan olsalar, bir mart gecesinde şeerimizde de peyda oldılar. Belli olmağan sebepten dolayı birinci qatta camlarnı qırdı, şeer şurasını zapt etti ve Ukraina bayrağını Rusiye bayrağına deñiştirdiler. O vaqttan başlap olar şeerde daimiy bulunmaq içün qaldılar.
«Yeşil adamçıqlar» peyda olğan soñ milis temelden deñişti. Evelden «özüni mudafaa»nıñ faaliyetine bir şeyler etip qarşılıq köstergen olsa, endiden soñ çetke çekildi. «Özüni mudafaa»nıñ yüksek maneviyattan kelgen areketlerini közetken o arqadaşımnıñ sözlerine köre, militsiyanıñ hadimlerine şöyle buyurıldı: Kyivden emirler olmağanı içün neytralitet küteceksiz, provakatsiyalarğa cevap bermeyceksiz, qanun çerçivesinde «özüni mudafaa»ğa qol tutacaqsız.
Yani «özüni mudafaa» şeerde uquq qoruv boyunca faal rolüni üstüne aldı («özüni mudfaa» kimden ibaret olğanını köz ögüne alsañız, aqiqatta bu, nasıl bir uquq olğanını añlaydırsız). Daa soñra, referendumnıñ künü tayin etilgende, militsiyağa, «yeşil adamçıqlar»ğa şeerniñ eñ muim obyektlerini qorumağa yardım etmek emiri berilgen edi. Bundan soñ olar şay da beraber nevbet tuttı: eki milis hadimi ile eki «yeşil adamçıq» (eñ azından şeer şurası ve «Ukrtelekom»da böyle edi). Referendumdan soñ militsiyanıñ aman-aman bütün hadimleri Ukraina pasportlarından vazgeçti ve, az sayıda istisnalar ile, bütün erkânı, Ukrainağa hainlik etip, Rusiyege keçti.
Canköyde Ukrainağa qol tutqan eki tedbir keçti. Lâkin bu tedbirlerniñ iştirakçileri Rusiyege qol tutqanlardan pek çoq şey körmek zorunda qaldı...
Canköyde Ukrainağa qol tutqan eki tedbir keçti. Lâkin bu tedbirlerniñ iştirakçileri Rusiyege qol tutqanlardan pek çoq şey körmek zorunda qaldı. O qadar zeer ve nefret ki, tasavur etmek bile qıyın. Lâkin bütün faal adamlar, Canköyniñ daa küreşecegini añladılar.
Ve işte «çoq beklenilgen» referendum künü keldi. Azman bir saylav aldı teşviqat ötkerildi, devlet organlar bile qatıldı (misal içün, nazirlikler özlerine tabi muessiselerge, Rusiyedeki yaşayşnıñ güzelligi, anda aylıqlarnıñ qocaman olğanı aqqında veraqalar yollap dağıta ediler).
Pek çoq kişi inandı. Olar içün bu, kerçekten de bayram edi. Mende, Putinge qarşı olğan bu «umumhalq sevgisi»nden ve onı ifadelev tarzından yüregim bulana edi. Bu vakhanaliyada iştirak etkenlerniñ episinde olğan şu çılğın baqışlarını körmeli ediñiz.
Hatırlayım ki, dayanamadım, evge kelip, balkonımda Ukraina bayrağını astım
Hatırlayım ki, dayanamadım, evge kelip, balkonımda Ukraina bayrağını astım. Anamnen babam körgende onı alıp taşlamaqnı talap etip başladılar. Olar mende Rusiyeniñ tarafını tuta, olarda bayram, men ise olarğa onı bozam. Şimdi endi er şey yatıştı, davalı mevzularğa toqunmaymız, amma o vaqıt anamnen babam ile pek qavğalaştıq. Anam, bayraqnıñ odamda asuvlı qalacağına boyun egdi.
Amma keliñiz, referendumğa qaytayıq. Bizim bölügimizde referendumnı «özüni mudafaa», qararnen on kişi qorumaqta edi. Milislerni anda körmedim. Tanışım saylav komissiyasınıñ azası olıp çalışa edi, bu sebepten bölügimizdeki neticeni ve iştirak seviyesini bilem (amma belli bir sebeplerden dolayı aytıp olamayım). Böyle alçaq iştirak seviyesine başta taaciplendim, lâkin soñundan añladım. Çünki menim bölügimde pek çoq qırımtatar yaşay. Olar bu referendumğa itibar etmediler.
O vaqıttan soñ böyle de yaşaymız. Adamlar vade etilgen aylıqlarnı öyle de körmedi. Bunıñnen beraber, şunı da aytmalıdır ki, 2014 senesiniñ iyün-noyabrinde büdjetten aylıq alğanlarda aylıqlar bayağı yahşı edi. Lakin bunı, pek sade añlatmaq mumkün: Ukrainadan berilgen aylıqlar bar edi ve olarğa Rusiyeden berilgen para qoşula edi. Neticede yahşı bir para olıp çıqa edi. Bazarlar ile tükânlarda da fiatlar daa ösmegen edi. Er şey yahşı edi, adamlar bunı begene ediler.
Ondan soñ er şey surat ile bozulıp başladı. Artıq 2015 senesiniñ yanvar-fevral aylarında aylıq yoq edi. Büdjette para er kecke yetmey, dey ediler. Bir aydan soñ adamlar birinci Rusiye aylıqlarını alğanda ise, keyfleri bozuldı. Onıñ miqdarı eki qat eksildi, bazılarda ise ondan da ziyade, fiatlar ise bir yerde turmay edi. Aylıqlarını büdjetten alğanlar memnüniyetsizliklerini açıqtan bildirip başladılar. Olarnıñ Aqyarda isyan etkenleri aqqında haberlerini er kes oqudı. Lâkin şimdilik iç bir netice yoq. Kim ne aytsa aytsın, aylıqlar ve fiatlar meselesi fena.
Şimdi Canköy pek arbiyleştirilgen şeer oldı. Er adımda Rusiye arbiyleri rastkele
Şimdi Canköy pek arbiyleştirilgen şeer oldı. Er adımda Rusiye arbiyleri rastkele. Canköy sakinleri episi meşhur Rusiya içkiligini körip, qandı. Bunı endi eşitmekçe degil de, öz közümiznen körip bilemiz.
Ne olsa olsun, er şeyde Ukrainanı qabaatlamaq adet oldı. Qırım ukümetiniñ bütün muvafaqiyetsizliklerinde Ukrainanıñ ve biraz da AQŞnıñ ayıbı bar. Adamlar, ukümetniñ deñişmegenini ale daa añlamadılar. Aynı şu regionallar öz yerinde otura, aynı şu sabıq regionallar evelden hırsızlağan kibi şimdi de hırsızlaylar. Lâkin yoq, ayıp banderacılardadır, olar ale daa provakatsiyalar yapa.
Büdjetni pek yahşı «pıçalar». Misal içün, suv pompalav stantsialarını tamir etip, olarğa bir talay para ketkenini yazdılar. Bunı, Şimaliy Qırım kanalında suvnıñ olmaycağını bile-bile yaptılar. Ya da, çiftçilerge ekincilik ve bağcılıqnı taşlap, qoçqarlarnen qoylarnı beslemege başlamaqnı teklif ettiler – yoqsa, topraqnı suvarmağa suv olmasa, boş tursınmı?
Ukraina qurğan pek güzel vokzal şimdi kimsege kerekmey, çünki trenler Canköyge endi qatnamay.
Keçken aftada Konstantinov aytqan kibi, yatırımlar bizge özen olıp aqa. Lâkin olar ne içündir körünmey
Konstantinov aytqan kibi, yatırımlar bizge özen olıp aqa. Lâkin olar ne içündir körünmey.
Adamlar kene de tüşünip başladı, pek çoqunıñ közü açıldı. Evelden aşırı «rusçu» olğanlar şimdi yımşadı ve qarşı tarafınıñ sözlerini eşitip başladılar. Pek çoq kişi, Ukraina pasportını saqlap olğanına quvana. Vaziyet deñişe. Lâkin Qırım sakinleri yerine saylav yapıldı, ve Ukrainağa Qırımnı keri qaytarmaq pek ağır olacaq. Yahşı bir dostum aytqan kibi: «Evelden biz Qırımnıñ araba qapısı edik, şimdi ise imperiyanıñ qıçı oldıq».
Vitaliy Cankoyets, Qırım sakini
«İşğalniñ şaatları» rubrikasında ifade etilgen fikirler muelliflerniñ noqtai-nazarını ifade etip, muarririyetniñ noqtai-nazarını mutlaqa efade etmey bileler.
Bu metin birinci kere 2015 senesiniñ martında derc etildi.
Körgeniñizni ve bilgeniñizni paylaşıñız, bizge krym_redaktor@rferl.org e-mail adresine yazıñız. Körgeniñizni ve bu hususta bilgeniñizni ikâye etiñiz, keliñiz, beraberlikte tarihnıñ bozulmasına yol bermeyik!


text:
Qırımtatar muzıkalı-dramatik teatri taqımınıñ bazı hadimleri onıñ bediy reberi Bilâl Bilâlovnıñ işten boşatılğanı aqqında qarar alınğan soñ, işten boşaycağına dair ariza yazdı. Bu aqta avgustnıñ 30-nda Crimean tatars saytı haber ete.
“Tünevin teatr hadimlerini yañı yolbaşçısınen tanıştırdılar. Narazılıq maqsadınen 15-ten ziyade hadim işten boşaycaq oldı. Olar arasında baş rejissör Rinat Bektaş ve arasında 30 yıldan ziyade çalışqan eñ parlaq aktör ve solistler bar”, – denilmekte haberde.
“Bu ömürde bir kere emin yetilir. Men bizim qırımtatar teatrimizde 30 yıldan ziyade çalışam ve bunen ğururlanam. Bugün bizge kösterilgen namzetlernen razı degilmiz. Men öz istegimnen boşaycağım aqqında ariza yazdım”, – dep ayttı teatr aktörı Dilâver Settarov.
Haber etilgenine köre, Bilâl Bilâlov vazifesine keri qaytarılğan taqdirde, işten boşağan aktörlar işke qaytacağına ümüt ete.
Avgustnıñ 7-nde Qırımtatar muzıkalı-dramatik teatriniñ bediy reberi, Ukraina nam qazanğan sanat erbabı Bilâl Bilâlov işten boşatıldı. Rejissör uydurıq bir sebeplerden dolayı işten boşatıldı dep saya.
Rejissör daa evel işten boşatılğanı içün mahkemege muracaat etecegini haber etken edi. Teatr taqımı yolbaşçısına bütünley qol tuttı. Oña qol tutqanı aqqında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov da aytqan edi.
Bilâlov Qırımtatar muzıkalı-dramatik teatrinde 1989 senesi çalışıp başlay, 1994 senesinden itibaren onıñ bediy reberi-mudiri ola.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım müftiligi bergen malümatqa köre, Aqmescitte General Vasilyev soqağında adı Halil oğlu Necmi olğan qart qırımtatarı tapıldı. Qayda yaşağanını ve şeerge nasıl tüşkenini hatırlamay.
«Onıñ aytqanına köre, Bağçasaray rayonında yaşay, yaqında tuvğan Ğavr (Plotinnoye) köyüne köçti. Aynı vaqıtta, Foti Salada (Golubinka) yaşağanını ayta. Qartbaba 91 yaşında. Dört balası bar. Büyük oğlunıñ adı Mansur, qızı Necibe bar. Qartbabanıñ alı yahşı, amma pek qorqqan», – dep aytıla Facebook haberinde.
Müftilik, tuvğanlarını tapmağa yardım etmege rica ete.
2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ Qırım musulmanları diniy idaresi yapqan areketlerini Qırımtatar Milliy Meclisi ile muzakere etmeyip, Rusiye qanunlarına köre Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresi olaraq yañıdan qayd etilgen edi.
2016 senesi noyabr ayında Qırımdan köçip kelgen musulman cemiyetleri toplaşıp, esas Ukrainada Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanlarınıñ diniy idaresini qurmağa qarar aldı. Müfti olaraq Ayder Rustemov saylandı.
2017 senesi oktâbr ayında Ukraina medeniyet nazirliginiñ millet ve din departamenti Rustemov yolbaşçılığında Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanlarınıñ diniy idaresini qayd etti.


text:
İrina Yarovayanıñ «antiterroristik tüzetmeler» paketiniñ qabul etileceginden soñ Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda musulmanlar zulum etilecek. Bu aqta Qırım.Aqiqat Radiosınıñ aqşam yayınında Qırımda uquq qoruyıcı merkeziniñ idarecisi Aleksandra Krılenkova bildirdi.
Böyle etip, uquq qoruyıcı «Yarovayanıñ qanunları antiterroristik paketiniñ» qabul etileceginden soñ Qırımdaki diniy tecribeniñ deñişe bilecegine izaat berdi.
«Qırımda qanunlar, Rusiyege köre, daa qattı ve mürekkep ola, ve missioner faaliyeti tarafından çoq tüzetmeler bar, bu, qanunlardır, bunen beraber, diniy faaliyet aqqında qanun. İşbu qanun boyunca evlerde diniy merasimler keçirmek mümkün, amma, meselâ, edebiyatnı tarqatmaq mümkün degil», – dep ayttı Krılenkova.
Uquq qoruyıcı qayd etti ki, rusiyeli qanunlarğa binaen qayd etilmegen diniy cemiyetleriniñ yañı problemaları peyda olacaq.
«Bundan da ğayrı, missioner faaliyetini alıp barğan adamlarnıñ qayd etilgen kilselerden mütenasip razılığı olması kerek. Yani, diniy teşkilâtnıñ umumiy toplaşuvı, işbu din erbabı missioner faaliyetini alıp bara dep belgilemek kerek ve er angi missioner mütenasip vesiqalarnı yanında tutmalı ve olarnı taqdim etmeli. Bu ağırdır, bunen beraber, bütün din cemiyetleri qayd etilmek kerek, amma Qırımda din cemiyetleriniñ rusiyeli qanunlar boyunca qayd etilmesi alâ daa yekünlenmedi. Bazı yerlerde bu, bazı din cemiyetleri içün qolaysızlıq ketire», – dep qayd etti Krılenkova.
Qırım uquq qoruyıcısı bildirdi ki, «ekstremistik faaliyet» aqqında qanunlarnı da unutmamalı.
«Tahminlerge köre, bunen bağlı bazı müşküllikler peyda olacaq, bunen beraber, toplaşuvlarnıñ çoqusı, kerçekten de, evde keçirilgen edi. Bundan da ğayrı, ekstremistik faaliyet añlamı da bar, qaysı biri, aynı bu tüzetmeler paketi boyunca, diniy faaliyet ve toplaşuvlar devamında alıp barılmamalı, buña ise, er şeyni bağlamaq mümkün», – dep ayttı Krılenkova.
İyül 7-de Rusiye prezidenti Vladimir Putin tarafından imzalanğan Rusiye Devlet Duması deputatı İrina Yarovaya ve Federatsiya Şurası azası Viktor Ozerov tarafından işlep çıqarılğan, «antiterroristik» qanunlar paketi boyunca, «çaqmama» ve kütleviy nizamsızlıqta iştirak etmesine «yaqınlaşma» içün cinaiy cezalanma belgilene. Bunen beraber, bağ operatorları endi müşterilerniñ bütün telefon laflarını ve mesajlarını yazmaq ve saqlamaq mecbur. Bundan da ğayrı, vesiqada missioner faaliyeti aqqında maddeler bar.


text:
Rusiye quvetçileri Qırımda «gaz borusında diversiya yapqanından» şübheli sayılıp apiske alınğan qırımlı Asan Ahtemovğa qarşı qabaatlavnı sertleştirildi. Bu aqta sentâbrniñ 18-nde advokat Nikolay Polozov Facebook saifesinde bildirdi.
«Daa evel tanıtılğan «diversiya yapuv» qabaatına «teşkil etilgen şahıslar gruppası ve bir insan gruppası tarafından patlayıcı maddelerniñ alınması, saqlanması» qoşuldı», – dep aytıla haberde.
Polozovnıñ aytqanına köre, bu maddelerge köre 12 yıldan 20 yılğa ve 10 yıldan 15 yılğa qadar apis cezası berile.
Qırım.Aqiqat, Ahtemovnıñ advokatı Ayder Azamatovğa tefsir almaq içün muracaat etti.
Aqmescit civarındaki Anğara köyüniñ «gaz borusında diversiya» yapqanından şübheli sayılğan Aziz Ahtemov FSB hadimleri oña qarşı işkence qullandı, dep bildirdi.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Qırımda «gaz borusında diversiya» yapqanından şübheli sayılıp apiske alınğan Asan Ahtemov onı tutıp, birden aqımnen işkence ettiler, dep bildirdi.
Rusiye quvetçileri «diversiya davası» mabüsleriniñ advokatları bergen malümatnı açıq şekilde tefsir etmey. Qırım.Aqiqat, apiske alınğan qırımtatar faallerine qarşı FSB tarafından yapılğan işkencelernen bağlı informatsion muracaatnı FSBge yolladı.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olarnıñ arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete. Advokat Nikolay Polozovnıñ sentâbrniñ 8-nde bildirgenine köre, imaye Rusiye kontrolindeki Aqmescit mahkemesiniñ qırımtatar faali Nariman Celâlnı apiske almaq qararını şikâyet etti.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı «Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti», dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba sentâbrniñ 6-nda Ukrainanı ziyaret etken Amerika kongressmenlerine Qırımda keçirilgen yañı tintüv ve tutuvlar aqqında tarif etip, olarnı yarımadada basqılarnı toqtatmaq maqsadınen Kremlge qarşı basqı quvetleştirüvde yardım etmelerine çağırdı.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.


text:
Rusiyeniñ BM vekili Dmitriy Lozinskiy BM Baş Assambleyasınıñ 76-ncı sessiyasınıñ birinci körüşüviniñ umumiy toplaşuvında Ukraina vekili çıqışta bulunğan soñ Qırımnıñ topraq bütünligi meselesi Moskva içün «çoqtan qapatıldı», dep bildirdi.
Lozinskiyniñ çıqışı Rusiyeniñ BM temsilciligi saytında derc etildi.
«Ukraina zenaatdaşlarımıznıñ Rusiye Federatsiyasına qarşı saçma ve esassız qabaatlavlarına cevap bermek içün cevap aqqı çerçivesinde kene söz alıp, qıymetli vaqtımıznı sarf etmege mecburmız. Ukraina eyyetini dünya toplulığını yañlış fikirlernen başını aylandırmaqtan ve ileride böyle mühtekirlik yapmaqtan saqındırmağa ister edik», – dedi o, çıqışınıñ başında.
Rusiye vekili qayd etkenine köre, Budapeşt memorandumına zıt bir şekilde Ukraina telükesizligi kefaletleri vazifeleriniñ bozulmasınen bağlı Moskvağa qarşı er angi qabaatlavlar «esassız ve Rusiyege qarşı bir propaganda ola».
O, bu vesiqa olıp keçken adise-vaqialarnen (2014 senesi Ukrainada olğan İtibar İnqilâbı – QA) bağlı olmağanından emin, Rusiye diplomatınıñ fikirince, bunıñ neticesi Qırım ilhaqı ve Donbastaki arbiy zıddiyet oldı.
Rusiye diplomatı Kyivni «Donetsk ve Lugansk temsilcilerinen dialog» qurmasına ve Minsk añlaşmalarına riayet etmesine çağırdı.
«Qırım statusını aytacaq olsaq, bu mesele bizim içün çoqtan qapatıldı. Qırım – Rusiye Federatsiyasınıñ bir parçasıdır», – dedi o, çıqışınıñ soñunda.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy İsrail prezidenti İtshak Gertsog ile körüşip, Qırımnen bağlı yañartılğan qararlar Birleşken Milletlerge yılnıñ soñuna qadar berilecek, dep bildirdi. Zelenskıy, BM Baş Assambleyası Donbas ve Qırım meseleleri çezilecek meydançıqlardan biri ola, dep qayd etken edi.
Kreml, Rusiye 2014 senesi işğal etken Qırımnıñ topraq mensüpligi meselesi muzakere etilmeycek, dep bildirgen edi. 2014 senesi AB ve ABD Qırım işğali sebebinden Rusiyege qarşı sanktsiyalar kirsetti.
İyül ayında Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov Qırım bir vaqıt «kelişme mevzusı olmaycaq», dep ayttı.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba «Ukraina Rusiyeni Qırımdan çıqaracaq», «Qırım platforması» ise buña yardım etecek, dep aytqan edi.
«Qırım platforması»
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâlnıñ fikirince, Rusiye ordusında askerlik yapmaq ya da ondan vazgeçmek meselesi er bir Qırım qorantasında ayrı baqılmaq kerek.
Bunı o, Rusiye ordusına çağıruvnı izaatlap, Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Qırımda qalıp, bugünki uquq alanını qabul etip, genç, qorantası Rusiye vatandaşı pasportını alsa, olar Qırımdaki qanunlarğa köre askerlik yapmağa mecburlar. Qanunğa köre vazgeçüvniñ bir sıra menfiy aqibetleri bar», – dedi Celâl.
Celâlnıñ aytqanına köre, daa bir variant Qırımnı terk etmek.
«Lâkin olar (askerlikke çağırılğanlar – muar.) Ukrainada da askerlik olğanını añlamaq kerekler, vaziyet tınç degil, er kesni askerlikke çağıralar. Men kene de tekrarlamaq kerekim: er bir qoranta özü qarar almaq kerek», – dep ayttı Meclis reisiniñ birinci muavini.
Meclisniñ askerlikke çağrılacaq qırımtatarlarnıñ sayısı aqqında haberi barmı sualine Celâl böyle bir malümat olmağanını ayttı.
Aprel 1-den itibaren Rusiyede orduğa çağırmağa başlaylar. Bu sene Qırım sakinleri ilk sefer Rusiye ordularına askerlikke çağırılacaq. Böylece, Rusiye Mudafaa nazirliginiñ malümatına köre, tahminen 500 Qırım gençi Rusiye Silâlı Quvetleri saflarına kirecek. Olar yarımadada hızmet etecekler, dep bildireler Rusiye mudafaa nazirliginiñ resmiy vekilleri.


text:
«Usein Bekirov gruppası» ukrain ve qırımtatar caz taqımı, KHAYAT ve Aysel Baliçniñ icrasında «Adalar sahilinde» yırı Ukrainanı fevralniñ 21-nde qayd etilgen Ana tili kününe bağışlanğan halqara online performansta temsil etti. Bu aqta Ukraina Tış işler nazirliginiñ matbuat hızmeti Facebookta bildirdi.
Qayd etilgenine köre, virtual til sergisinde ve online performansta 28 UNESCO aza memleketi iştirak etti. Tedbir UNESCOdaki Bangladeş daimiy temsilciliginiñ teşebbüsinen teşkil etildi.
«Ukraina ukraince ve qırımtatarca taqdim etildi. Eyyetler «Öz. Tamır» kontsertinden Usein Bekirov bendi, KHAYAT ve Aysel Baliçniñ icrasında «Adalar sailinde» yırını eşitecek ve Lesâ Ukrayınkanıñ «Lisova pisnâ» satırlarını oquycaq», – dep aytıla haberde.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Halqara ana tili kününde qırımlılarnıñ aqları bozula, dep hatırlattı.
İşğal altındaki Qırımnıñ Rusiye akimiyeti umumtasil mekteplerde qırımtatar ve ukrain tilleri derslerini azğarğa endirdi. Akimiyetniñ qırımtatarlarnı mekteplerde ana tilini ögrenmek imkânından marum etkeni aqqında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ vekilleri de aytqan edi.
Aynı vaqıtta, yarımadada qabul etilgen «Qırım Cumhuriyetiniñ Anayasasınıñ» 10-uncı maddesi qırımtatar, ukrain ve rus tillerine devlet tili statusını bere.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aqyardaki Qardaş mezarlığı berbat oluna. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa mezarlıqnıñ terrritoriyasında yerleşken Svâto-Nikol tapınağınıñ baş papazı Georgiy Polâkov haber etti.
Onıñ aytqanına köre, baştaşlarnı vaqıt, Ekinci cian cenki vaqtındaki bombalamalar ve vandallar yoq etken.
“Qardaş mezarlarında keçip alınğan haçlarnı köresiñiz. Bu madeniy haçlarnı daa aselet kesip almaq kerek edi. Bilesiñizmi, bar yamanlıq yapqan nişaretler ve daa ruhaniy nişaretler. Olar daa ziyade deşetli. Adam baltanen terek kese, kelem yanına. Yanında araba tura. Deyim: "ne yapasız", o maña: "ya ne, evde sobanı yaqacağım" dey”, – aytıp berdi baş papaz.
Evel, Keriçte Vladimir Leninniñ abidesinde çatlamalar peyda oldı, dep haber etilgen edi.


text:
Keşelärgä qayğılı könnärdä qızıl xac häm yarım ay cämğiäte wäkilläre yärdämgä kilä. Älege märxämätle oyışmağa nigezne 1863 yılda şveytsar gumanistı Anri Dyunan salğan. Ul İtaliädä barğan suğışnıñ şahitı bula häm 23 meñ keşeneñ yaralanıp, qırda yärdämsez yatıp qalğanın kürä. Şveytsar gumanistı köçe belän suğış qırlarında yaralğan keşelärgä yärdäm itüçelär törkeme oyışa.
Rusiädäge Qızıq xac cämğiätenä bıyıl 140 yıl tula. Tatarstanda bu ictimaği oyışma küpkä soñraq barlıqqa kilä. Ul barı tik 1921 yılda ğına eşçänlek alıp barırğa röxsät ala. Tatarstandağı qızıl xac häm yarım ay cämğiäteneñ tarixı isä waqiğalarğa şaqtıy bay. Grajdannar suğışı, açlıq, epidemiälär, ikençe dönya suğışı zamanında da şäfqät tutaşlarınıñ öleşe bik zur bulğan. Yaralanğan xärbilärne qotqaru öçen yaqtaşıbız F.Çanışewa yuğarı büläkkä - Florens Naytingeyl medalenä layıq bulğan. Xäyer, andıy Çanışewalar ul zamannarda şaqtıy küp bulğan. Näq menä alar köçe belän oyışma keşelärne ülemnän qotqarğan, yäşärgä köç birgän. Şunısı iğtibarğa layıqlı, Qızıl xac häm yarıym ay cämğiäte wäkilläreneñ eşe çın mäğnäsendä märxämätlelek. Alar ber tien almıyça xezmät kürsätkän häm kürsätä.
Qızıl xac häm yarım ay cämğiäte bügen dä eşli. Bilgele, xäzer oyışma, anıñ strukturası üzgärde. Ul küpkä keçeräyde. Anıñ wäkälätlären başqa däwlät oyışmaları alğan. Qızıl xac ictimaği oyışma isä bügen törle şirkätlär oyışqan binanıñ keçkenä bülmäsendä urnaşqan. Tağın şunısın äytergä kiräk, oyışmanıñ embleması - bilgese dä üzgärde. Oyışmanıñ Qızıl xac häm yarım ay bilgese şaqtıy küp bäxäslärgä säbäpçe bulğan ide. Qayberäwlär anı xristian häm möselman bilgese itep kürgän. Oyışmanıñ yaña bilgese bu qarşılıqlarğa noqta quydı. Xäzer ul qızıl xac da, ay da tügel, ä qızıl rubin.
Cämğiätneñ strukturası üzgäreşlär kiçersä dä, anıñ maqsatı bügen dä üzgäreşsez qala. Bügenge köndä oyışma wäkilläre yärdämsez qalğan ölkän keşelärgä, awıru, yätim balalarğa bulışa. Qızıl xac häm yarım ay cämğiäte citäkçese Lyutsiä Äxmädullina äytüençä, oyışmada yäşlär şaqtıy aktiv eşlär alıp bara:
Balalar yortlarına, ölkännärgä matdi yärdäm kürsätäbez. Bezgä isä törle şirkätlär bulışa. Tatneft' şirkäte, mäsälän, ber balanı Sankt-piterburgta däwalaw öçen zur aqçalar birde. Bäxetkä qarşı, andıy misallar häm märxämätle oyışmalar az tügel.Tatarstandağı Qızıl xac häm yarım ay cämğiäteneñ räise Lyutsiä Äxmädullina buldı. Hönäri bäyrämnären oyışma wäkilläre xezmättä qarşı aldı.
Al'bina Zäynulla


text:
Qırım vatandaş qamaçavı aktsiyasınıñ ştab yolbaşçısı Lenur İslâmov bütün ukrainlerni qamaçavnıñ bir yıllığına bağışlanğan yürüşke qoşulmağa davet ete. Yürüş Qırım ile memuriy sıñırda Çonğar köyü rayonında keçirilecek. Bu aqta İslâmov Kiyevde keçirilgen matbuat konferentsiyasında bildirdi.
«Biz yürüşnen ruslarğa qadar kelirmiz, olarnı o yerde, sıñırda bütün küçlerni toplamağa mecbur etermiz, olar anda öz «beretlerini» toplasın ve beklesinler. Olar ne yapacaqlarını bilmeyler, amma bizim kirecegimizni er kün beklesinler. Mında, Kiyevde, kabinetlerde sıcaq kreslolarda oturmaq ve bizim Qırımnı nasıl qaytaracağımıznı laf etmek – bu bir, rus işğalcige bir qaç metr mesafesinde yaqınlaşıp kelmek – bu başqadır, ve sen aqiqiy ukrain olğanını aytıp baq», – dep ayttı İslâmov.
2015 senesi sentâbr 20-de, Qırımğa mahsulat ve malnı alıp ketken yük naqliyeni blok etüv boyunca qırımtatarlarnıñ liderleri teşebbüsinen keçirilgen müddetsiz aktsiyası başlandı. 2016 senesi yanvar ayı ortasında, teşkilâtçılarnıñ sözlerine köre, Qırım qamaçavı boyunca aktsiyanıñ şekli deñişti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiye idaresi astındaki Qırım İçtimaiy palatasınıñ başı Grigoriy İoffe COVID-19 hastaları tedaviylev keçken 7-nci hastahanede öldi. Mk.ru onıñ muavini Aleksandr Formançuk haber etkenine köre, İoffede koronavirus ve pnevmoniya sebebinden ağırlaşuv olğan.
“Cuma künü pnevomoniyağa oğradı, onıñ üzerinde COVID-19 başlandı. Gece saat ekilerde hastahaneniñ reanimatsiya bölügine alındı, ekimler 40 daqqadan ziyade ömrü içün küreşti. Gece saat üçte Grigoriy Adolfoviç öldi”, – Formançuknıñ aytqanlarından “RİA Novosti Krım” alıntı ketire.
Noyabrniñ 17-nde İoffe ölgeni aqqında haber etildi. Biraz soñra malümat Qırımnıñ İçtimaiy palatası saytında peyda oldı. Aynı zamanda ölüm sebepleri aqqında iç bir şey haber etilmedi.
2020 senesi iyül ayında Grigoriy İoffe Qırım İçtimaiy palatasınıñ başı vazifesine üçünci kere saylandı.
Qırım İçtimaiy palata 2014 senesi iyün ayında teşkil etildi. Onıñ resmiy maqsadı - işğalci akimiyet ve yarımada sakinleri arasında işbirlikni temin etmektir.
Qırım işğal etilmezden evel İoffe Qırım MC Yuqarı Şurasınıñ mebusı edi. O, Ukraina Ceza Qanunnamesiniñ 111 maddesine binaen Devlet hanliginen qabaatlana.


text:
İsma adlı mental esap Mektebiniñ talebeleri Asan Asanov, Eskender Paşayev ve Maksim Romançuk Almata (Qazahistan) şeerinde olıp keçken Halqara olimpiadada ğalebe qazandılar. Qırım müsülmanları Diniy İdaresi balalarnı hayırlap, muvafaqiyetler tiledi. Hatırlatamız, mektep ocaları ve ana-babalar Qırım Müftiyatına, muracaat etip, yardım soradılar. Kiçik talebelerni Qırım Müftiyatı ve RF Devlet Dumasınıñ deputatı Ruslan Balbekniñ destegi ile olimpiadağa yolladılar. Mental esap – unikal bir programma, onıñ yardımınen balalar qısqa vaqıt içinde saymağa ögreneler. Bunıñnen beraber, diqqat, mantıq ve aqıl imkânlarını inkişaf eteler.
QMDDİ MDT matbuat hızmeti


text:
İslâm dini musulmanlarğa, ğayri muslimlerniñ tarafını tutıp, dindaşlağa qarşı çıqmağa qatiyen yasaq ete. Çoqusı alimlerniñ fikirine köre, böyle areketler birden dinden çıqara. Daa yımşaq noqta-i nazar – bu kibi areketler ağır günâh sayıla. İnsaiy baqıştan – bu hainliktir. Emirali Ablayev dindaşlarına qarşı Rusieye FSB idaresine muracaat etkenine ne qadar yımşaq surette qıymet kesilse de, o musulmanlar içün tüşkün insan ve serseriy biri sayıla.
Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresiniñ Federal telükesizlik hızmetine yapqan muracaatınıñ kopiyası, internette yer alıp, Qırım muftiliginiñ areketlerini soñki yeki yarım yıl devamında nezaret etken kişi içün beklenilmegen haber olmadı. İşğalden soñ Rusiye akimiyetinen işbirlik qurmaq Rusiye mahsus hızmetlerinen de işbirlikni qast ete edi. Lâkin «dostluqnıñ» böyle şekili – çaquv – çoqusı Qırım musulmanlarında menfiy duyğular doğura ve FSB-ge çaqqanlarnen birlikte ve bir yerde dinni kütmekten igrendire. Böyle bir netice Rusiyeniñ mahsus hızmetini quvandırmaz – Lubânkağa sadece kontrol astındaki diniy idare degil de, kontrol astında bulunğan ve aynı zamanda adiy müminlerniñ işançını qullana bilecek diniy idare kerek. Kontrol meselesinde iç bir sıqında yoq ta, amma işanç aqqında endi söz yürsetilmey. Elbette ki, «Hizb ut-Tahrirge» ve habaşit-tariqatçılarğa qarşı küreşte Ableyevni destekleycek soyları da tapılır. Lâkin çoqusınıñ közünde çaquv adisesi muftiyatnıñ onsız da qusurlı namına kesen-kes ziyan ketirdi.
Ablayevniñ imzası ile FSB-ge yolanılğan çaquv – mantıqlı netice: eger de müfti öz raqiplerini diniy munaqaşada yeñip olamasa, bügün küç kimde ise, oña muracaat ete.
Ablayev qırımtatarlarnıñ siyasiy yaşayışında halq liderleriniñ teşebbüsinen peyda olğan edi. O ilâhiyatçı, din alimi degil. Sadece kelişken insan, oñaytlı, belki, müminler arasında itibarı olmağanından sebep, atta tabi olğan biri. Bes-belli, o qırımtatarlar içün dinniñ emiyetine dair fikirlerinde Meclis yetekçilerinen razı edi. Adetince, milliy areket yolbaşçıları İslâmnı halq kimiliginiñ qısımlarından biri olaraq tanıy ediler. Siyasetçi böyle tüşünse – bir mesele, diniy yetekçi – başqa. O digerleriniñ isteklerini yerine ketirmek mecbur ola. Bügün Qırımda yarımadadaki musulmanlarğa duşmanca davranğan idare pekingen. Onıñ içün Ablayevniñ imzası ile FSB-ge yolanılğan çaquv – mantıqlı netice: eger de müfti öz raqiplerini diniy munaqaşada yeñip olamasa, bügün küç kimde ise, oña muracaat ete.
Ablayevniñ «çaqmasınen» bağlı şamata Mustafa Cemilevniñ ğayesini hatırlattı. O qıtaiy Ukrainada qırımtatar müftiligini tesis etmek fikirini aman-aman bir yıl evelsi seslendirgen edi, lâkin bu yöñelişte kerçek adımlar atılğanı daa körünmey. Ablayevni Qurultay saylağan edi, yani bütün halqnıñ vekâletli temsilcileri. Oña alternativ olaraq, din alimleri olmaq mumkünler. Olar adiy musulmanlar arasında çoq belli olmasalar da, alimler arasında itabar qazandılar. Qırımtatarlar arasında Saudiy Arabistanda, Lübnanda, diger devletlerde tasil körgen, otuz-qırq yaşları arasında bir-qaç kişi bar. Olar özlerini diniy fenlerniñ ögrenmesine, ocalıqqa, aşkârlıqqa teslim ettiler.
Olarnıñ arasından iç bir diniy yetekçi milliy liderniñ ya da Meclis reisiniñ yardımcısı olmağa razı olmaycaqtır. Aynı zamanda, Mustafa Cemilevniñ ve Refat Çubarovnıñ destegi olmasa, qıtada yañı müftilik teşkil etmege ve lâyıq yolbaşçı saylamağa da mumkün degil. Olar «Hacı Emirali» adını taşığan eski hatalarından ders çıqarmağa azırlarmı – bu 2016 senesiniñ soñuna qadar belli olacaq. Lâkin bundan ögüne siyasetçiler sualge cevap bermeliler: Qırımnıñ işğalcisi Ekinci Yekaterina tarafından işletilgen «diniy idareler» forması 21-ci asırda da musulmanlar içün kerekli qalamı?
Anvar Derkaç, jurnalist
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün