text:
Kışhı suvuknu tamam da katı künlerinde, boran etip karla suvurulgan bir keçede duniya carıkga közlerimi açhanma. Anam harip aythanña köre, 1938-çi cıl Bayrım aynı al künlerinde tuvganma. Alay a kagıtımda Toturnu al ayını 11-çi künü cazılıpdı. Har nege da esim cete tebregen zamanlarımda atımı caratmay “munu maña nek atagansız?” dep atamı-anamı katı soruvga tuthanımı bügün da eskereme. Bu zatnı üsünden atam harip bılay aytıvçan edi: bizni elde “efendi” bolup işlegen Acilanı Aliysa Efendini caşı Harun Efendi’ni Başüyük elde caşagan egeçi Hanifa’nı katı avrugan haparı keledi.Harun Efendi guzaba ketip egeçin aladı da İstanpul şaharga baktırırga eltedi.
Kışhı suvuknu tamam da katı künlerinde, boran etip karla suvurulgan bir keçede duniya carıkga közlerimi açhanma. Anam harip aythanña köre, 1938-çi cıl Bayrım aynı al künlerinde tuvganma. Alay a kagıtımda Toturnu al ayını 11-çi künü cazılıpdı. Har nege da esim cete tebregen zamanlarımda atımı caratmay “munu maña nek atagansız?” dep atamı-anamı katı soruvga tuthanımı bügün da eskereme. Bu zatnı üsünden atam harip bılay aytıvçan edi: bizni elde “efendi” bolup işlegen Acilanı Aliysa Efendini caşı Harun Efendi’ni Başhüyük elde caşagan egeçi Hanifa’nı katı avrugan haparı keledi.Harun Efendi guzaba ketip egeçin aladı da İstanpul şaharga baktırırga eltedi. Alay a madar tabılmaydı. Umut üzülgeninde egeçin alıp bizni elge keltiredi. Ma ol künlede tuvama da haparımı Hanifaga aytadıla. Ahır künlerin caşay turgan caş tişirıv kuvanñanın belgili ete alay aytadı: men ölüp ketip barama, ahırda da atın men atayım da aytılganı sayın meni eskere turursuz. Caşçıknı atına ne “Yılmaz” ne da “Özdemir” salıgız. Biznikile da “Yılmaz” atnı saylaydıla. “Yılmaz” degen söz, Türk tilde “kacıkmagan, arımagan, talmagan, kamalmagan maganalaga keledi. Bolsa da musliman at bolmaganı kibik Kafkaz at da tüldü, aytırga da bek kıyındı. Atacurtdan kelgen kartlarıbız meni atımı boluşlusuça aytalmaganları sebepli, erkişile “İlmaz”, tişinıvla da“Cılmaz” devçen edile. Hanifa haripni Allah rahmat etsin, alay a atımı bügün da caratmayma. Mında karaçaylılanı arasında menden sora “Yılmaz” atnı cürütgen kişi da bolmaz. Altı başlı üydegini men törtünçüsüme. Tört egeçim bıla bir karnaşım bardı...
ATAM BILA ÜYÜNÜ ÜSÜNDEN
Atam, Sılpagarlanı Geriy Efendini caşı Aziret Aliydi. 1896-çı cıl Atacurtda, Ullukaraçayda, Kartcurt elde tuvgandı. Türkiyaga köçgen zamanlarında 9 cılda bolgandı. Atamı tamada egeçi Safiyat Karaçayda kalıp ketgendi. Kesinden üç cıl ullu karnaşı Abdullah bıla üç cıl gitçe karnaşı Muhammat Said beri kelip mında sabiyley ölüp kalgandıla. Em kiçileri Zaliyhat a ösüp üydegili da bolup 1980-çi cılda avuşhan edi.
Kafkazda kalıp ketgen Safiyatnı tavruhladaça bir caşavu bolgandı. Anı üsünden bilgenlerimi kıshası bıla aytırga izleyme:
Atamı anası Bolurlanı Ayşatnı “Muhurcan” dep bir ata egeçi bolgandı, cılı kelgen bir kart katın. Anı başiyesi va tanılgan cırçı Koçharlanı Bagırnı caşı Kaspot... Kaspot, havle adam, üyde turgandan ese kıl kobuzun da alıp Karaçay-Malkar elleni arasında toydan toyga aylanıp caşagandı. Bir ketse talay aynı kaytıp kelmey turgandı. Muhurcan a kesi tururga korkup Geriy Efendini tamada kızçıgı Safiyatnı nögerge çakırırga öç bolgandı. 1904 cılda Ekinçi Istampulçula dep aytılgan ullu köç kurala tebregeninde, Geriy Efendi da Türkge köçerge dep onov etedi. Ol közüvde Safiyat harip 14 cılda boladı, cetip kelgen kızçık. İş kertige minñeninde kart Muhurcan duniyanı sıyıtın etgendi: “ay men harip, men carlı! Meni kesim canñız koyup kete tebregensiz. Safiyat bolmasa men kalay caşarma, Kaspot dump bolup ketse men ne etermeñ” Geriy Efendi da Ayşat da ne eterlerin bilmey tañ kesekni katışıp turadıla. Safiyat carlı da “meni koyup ketmegiz” dep cılagandı. Em ahırında Karaçay namıs avur basıp Geriy Efendi alay aythandı: “Safiyat kızım, men bılanı Türkge eltip, ornaltgandan sora guzaba ızıma kaytırma da seni da eltirme. Bu kart katın bek amanña ketgendi, ‘ogay’ desek, Allah da karagan halk da ne aytır: Köp mıçımam, Allah aytsa ceñil kaytırma”.
Bu sözleden sonra Safiyat bir kesek şoş boladı. Cüregi duv cansa da kart Muhurcan bıla Kartcurtda kaladı.
Atam harip, Safiyat esine tüşse betine mıdahlık çögüp, közlerinden cılamukla tögülüvçen edi. Maña sorsagız, bu işge bügün da akılım cetmeydi. Neçün desegiz, Geriy Efendi kibik bilimli, okuvlu, köpnü körgen adam, tülkesi tavusulgan bir kart katınnı sıyıtına karap tuvgan balasın kalay koyup köçgünçülükge çıkgandı. Munu kim ese da bir karañı adam etse, hataga cazmaz edik, alay a Efendini karaçay namısga bıla adetge boysunup kalganı bek uşagısız bolgandı. “Da ne eteyik, amma! Saña bir Allah aythan bolur. Tuvgan balamı öksüz etip bılayda koyallık tülme. Sıyıñ töppemde bolsun, bu zatnı üsünden maña kölkaldı bolma” derge kerek edi, Muhurcanña...
1905-çi cılnı kaçında colga çıgadıla, Türkge keledile. 1906-çı cılnı kaçında da ala üçün kuralgan cañı ellege ornaladıla. Geriy Efendi bıla üydegisi da Eskişehir atlı şaharga 100 km uzakda, Porsuk suvnu cagasında işlenñen “Süleymaniye " degen elge tüşedi. Uzaymay, Kafkazga kaytıp Safiyatnı keltirirge dep kuralaturgan közüvünde teli avruv tiyip ölüp kaladı. Safiyat a atasın saklap turganlayına, kelgen ketgenleden ölgen haparın eşitip ullu açıvga tübeydi. Bagırulu Kasbot a köp barmay kart katını Muhurcandan ayrılıp başha katın bıla üylenedi. Safiyat harip kart katınnı katına kısılıp kallay birni turgan ese da ahırında Kipkeledan birev bıla üylenedi.
Uruşla çıgıp ortalık katışhandan sora, bargan kelgen da bolmay birbirlerinden üzülüp kaladıla. Edreseyde Sovet vlast kuralgandan sora Safiyatdan bir mektup bıla bir suratçık keledi. Suratda tamada kızı Şerifat bıla tamada caşı Azret Aliy körüledi. Kızçık 14-15 cıllık, caşçık da 12-13 cıllık. Otuzunçu cıllada, bir türklü bıla üylü bolgan Maryam atlı bir karaçaylı tişirıv eri bıla birge Türkge köçedi da bizni elge tüşedi. Andan, 1931-çi cılda Safiyatnı sabiy avruvdan [kozlavdan] ölgen haparın ürenedile. Atam da egeçi Zalihat da açıp cürek avruvlu bolsala da Karaçayga barıp öksüzlerin körürge amal tapmaydıla. Aradan cılla ötedi. Ekinçi Duniya Uruş kızıv bargan zamanda almanlaga cesir tüşgen Sovet askerleni içinde karaçaylıla da boladıla. Bıladan bir kavumu, uruşnu ahırında Türkiyaga keledile. Bizni elge tüşgenleden Abayhanlanı Aslannı caşı Halit, Safiyatnı üydegisinden hapar aytadı. Halitni anası Zabithan Bolurlanı kızları bolganı sebepli atamı anası Ayşatha kısha cuvuk çıgadı. Bizge konak bolgan edi. Ol közüvde men on cıllık edim. Halitni anası bıla Ayşat eki karnaşdan tuvganları sebepli Safiyatları bıla Zabithanları körüşüp caşagandıla. Biz Safiyat haripni kuru eki sabiyçigi bardı dep tura edik. Halit keñi bıla hapar aythan ese da men barın eskerelmeyme. Kafkazdan köçüp kelgen Mariyam da kalgan sabiylerini üsünden cuk aytmagan edi. Alay bolsa da Abayhanlanı Halitni, Safiyatnı tamada caşı Azret Aliyni üsünden aythan haparın bügün da unutmayın turama: Germanya bıla Eresey uruşha kirgenlerinde, kolu savut tuthan erkişile askerge çakırıladı. Karaçayda askerge kuralgan erkişileni içinde Abayhanlanı Halit bıla cañı cetgen caş Azret Aliy da boladı. Ala caşagan elden cıyılgan askerleni tiziv etip kara cayav şaharga tuvra cürütedile. Halit bıla Azret Aliy can canña boladıla. Aziret Aliy Orus kıral üçün uruş etmezligin, madarın taphanlay callarıgın Halitge şıbırdaydı. Halit bu rizikolu onovun koydururga küreşse da unamazın añılap Azretge: “Bılaylada men basmagan cer cokdu, kalayın tap kalayın tapsız bolganın uvuçumu içi kibik bileme. Callarga tap cerge kelgenleyibizge men çabır bavumu baylarga dep cerge çögelerme, sen da bu közüvde tizivden çıgıp çegetni terenine mıllıgıñı atarsa. Bılay etseñ Orus gözetçile ızıñdan cetalmazla em da artıñdan atıp uralmazla”.
Azret bu onovga kuvanç allı boladı. Bir kesekni bargandan sora, tap cerge kelgenlerin eskertirge dep Halit çabır bavun baylarga çögeleydi, Azret da tizivden ayrılıp kapakdan enişge çegetni kalınına mıllıgın atadı. Halit harip közlerine cılamuk ura sözün bılay baylagan edi: “Çörçek caş Azret Aliy, koyan sekirgença kaphakdan enişge sekirgeni bıla kalın çegetge siñip közden taşayganı bir boldu. Orus gözetçile karap köralgan da etalmadıla. Artından bir eki uşkok atsala da çegetni terenine kirip izlerge keslerine bazalmadıla”.
Endi, Azretni ahırı ne boldu dep sagış eteme da kesi kesime bılay aytama: Abrek bolup tavlada aylana turdu da, künnü birinde tutulup kıral askerleni kolu bıla tavusuldu.
Almanlıla Karaçayga kelginçi tavlada aylana turdu da sora alaga koşulup ketdi. Alay a uruşda urulup öldü ese da, bir başha kıyınlık cetgen ese da caşavdan üzüldü, sav haparı çıkmadı. Kesi cuvuklarını aythanlarına köre uruşha ketip kelmey kalgandı.
Söznü kıshası bıla aytırık esek, Azret Aliy Ekinçi Duniya Uruş bargan cıllada askerge alınñanı bıla ızına kaytmayın kalgandı. Sav bolsa bir tavuşu çıgar edi...
Abayhanlanı Halit bizge bu haparlanı aytaturgan zamanda [1948] bütev Karaçay halk bıla Malkar halk Atacurtları Kafkazdan Orta Aziya bıla Sibirge sürülüp turgandı. Aradan tört cıl ozganlıkga erkin Duniyada bu kıyınlıknı bilgen kişi da cok edi.
1990-çı cılda atamı egeçi Zalihatnı tuvdugu Bıttalanı Nurullah Karaçayga barganında Safiyatnı üydegisin tabıp, talay künnü alada konak da bolup, suratların da alıp kelgen edi. Andan da alga, Zalihatnı bir tuvdugu Semenlanı Haluk, atakarnaşı Semenlanı Azretge kagıt cazıp Safiyatnı üydegisini üsünden hapar sorgan edi. Ol savkallık da alanı igi tanıgan bir kart tişirıvdan tolusu bıla tüp ürenip beri kagıt cazdı: ol cazganña köre, Safiyatnı ceti sabiyi boladı, üç kız bıla tört caş. Ullu kızı Naziyfa sürülgen közüvde Kazakda öledi, sabiyleri busagatda Karaçayda caşaydıla. Ullu caşı Azret Aliyni haparın aytdık. Anı kiçisi Keminat men bılanı cazaturgan közüvde Zelençuk’da caşay edi, cañız kızı Soniya Strojevoyda üydegili bolup caşaydı. Anı kiçisi Ahiya ölgendi, sabiyleri Karaçayda caşaydıla. Anı kiçisi Halit da talay sabiyi emda tuvdukları bıla Karaçayda caşaydı. Halitni kiçisi Hapsat üylenmey kalgandı, soluvga ayrılıp Sterojevoyda caşagan haparın alabız. Em kiçileri Aslan da tolu üydegili bolup Zelençukda caşaydı. Tamada egeçimi kızı Asiya Karaçayga barganında Aslanlaga tübep bir keçeni da konak bolgan edi. Men da Keminat bıla kızı Soniyaga mektup cazıp cuvap algan edim. Soniya bıla arabızda mektup cürügenley turadı.
KART ATAM GERİY EFENDİ
1850-çi cıllada tuvganına şek cokdu. Alay tüz tuvgan cılın bilalmaybız. Eldavurnu tamada caşıdı. Okuvda köp aylanñanı sebepli keç üylenñendi. Atam, Efendini 40 cılında üylenñenin aytıvçan edi. Bu hiysapha köre 1854 ne da 1855 cıllada tuvgan bolur degende bir hata cokdu.
Sabiyligi İmam Şamilni Ereseyge karşçı cürütgen başerkinlik küreşini tarkaya tebregen cıllarına tübeydi.Orus emperyalizmanı Kafkaznı köküreginden basıp tılpıvsuz etip turgan tragetyalı kıyınlıkdan tolgan cılla. Adigey çerkesleni toksan prosentini zor bıla Türkge köçürülgen kara cılları. 1858-1905 cıllanı arasında ne ayavsuz bir milyon bıla cartıdan artık adam, Kafkazdan üzülüp Türkge aşırılgandı, munu kerti añılatırık söz deportasiyadı. Sürülmey artda kalganla va unugup, buyugup, erkin caşavun tas etip bügünñe cetgendile.
Geriy, medirseni al bölümün Ullu Karaçayda, orta bölümün Nalçikde, miyik bölümün da Dagıstanda okuydu. Arap til bıla Pers tilni igi ürenedi, din ilmulada “Başustazlık” titir alıp Karaçayga kaytadı. Ullu Karaçaynı medirsesinde Başmuderris bolup işleydi. Kartlarıbıznı aythanlarına köre ol közüvde Karaçaynı em ullu alimleri Sılpagarlanı Geriy Efendi bıla Haçırlanı Cagafar Efendi bolgandı. Eresey hokumet, Karaçay kadılıknı algıburun Geriy Efendige teceydi, alay a ol unamaydı, hıristiyan kıralga kullukçu bolgandan ese kesi halkını sabiylerin okutgannı igige sanaydı. Sabiy okutgan bıla kalmay kitapla da cazadı. Tavuşluk ariv bir hatı bolgandı. Men añılaganña köre hadis ilmulada bek teren bilimi bolgandı. Arap cazıvnu türlü türlü sanagatlı hatı bıla ondan artık kitap cazadı. Busagatda mende cartısı cırtılıp coyulgan bir kitabı bardı. Kalgan kitapları va dump boldula da kaldıla.
Geriy Efendi, köçkünçülüknü cılı ceterge Süleymaniye elde ölgeninde uvak üydegisi tögülüp kaladı. Ertugrul elde caşagan Kipkelanı İdris keledi da Efendini öksüzleri bıla anaları Ayşatnı kesi caşagan elge eltedi. İdrisni atası Alibiy bıla Ayşatnı anası Navga egeç bıla karnaş bolganları sebepli Ayşat harip ana karnaşını katına kısılırga izlegen bolur edi, ansı Geriy Efendini karnaşı Haci Sımayıl da öksüzlege iye bolurga talpıgandı. Haci Sımayıl da Süleymaniye elge ornalganladandı. Efendini hapçügü Ertugrul elge cıyılganında kitapları da İdrisni koluna ötgendi. Neçün desegiz, İdris harip teren tül ese da okugan adam edi, kara da tanıy edi, men kesin tanıyma, 1945-çi cılda avuşgan edi.
İdris ölgeninde, cañız kızı Safiyat kitaplanı gürbege cıyıp, arba bıla keltirip atama bergenin men da igi eskereme. Kitapla talay cılnı gürbeni içinde saklandıla. Arapça cazılganları sebepli kişi da okuyalmay edi. Kol cazmanı okugan da ayırıp kıyın boladı. Anam harip kitaplanı okulgan da etmey arı beri salına turganına kıynala, bir canından da üynü tar etgenlerin çertdire atama “Bılanı eltde mejgitni kitaplıgına sal” devçen edi. Atam da köp barmay kitaplanı barın el mejgitni kitaplıgına saldı. Alayda talay cılnı turdula, men bir birlede barıp kitaplanı coklap, bukuların kagıp, hava aldırıp cerlerine salıvçan edim.
1953-çü cılda, Kiliysa atlı Karaçay elde caşagan Türklülanı Cüsüpnü el mejgitge efendi etdile. Cüsüp Efendi bir kesek arapça bilse da Geriy Efendini kitapların okup añılarça teren alim tül edi. Alay a çuçhuy çuçhuy alanı bek bagalı kitapla bolganın aññılagan edi.
1955-çi cıl, orta mektapda okugan közüvümde elge kelgenimde, biyagı kitaplanı coklar üçün mejgitge bardım. Barsam a nege barayım, kitaplanı barı dump bolup tura. Cırtılıp cartısı coyulgan bir kitapdan sora cuk da cok. Erlay Cüsüp Efendige katı sordum: cılladan beri cuk bolmay turgan kitapla cok bolup turadıla. Alaga kişini da tiyerge madarı cokdu. Sen etgense ne etgen eseñ da! Cüsüp Efendi "men almaganma” dep ant kargış etdi. Alay a alanı alıp üyüne eltgenine bügün da ajımsız iynanama. Bılaylık bıla Geriy Efendini ov-şav bolup cazgan alamat kitapları cok bolup ketdile. Bu zatnı üsünden anam haripni da tersligi bar edi. Ne bolluk edi, ol kesek kitap bir ışkapnı içinde, üynü bir müyüşünde saklanıp tursa!... Meni da bardı tersligim: kuru da kitaplanı coklay turgan men, alanı barın cıyıp kelip üyge salsam ne bolluk ediñ Anam da bir eki çamlanır edi da koyar edi. Em tersligi bolgan a atam harip. Cumuşak adam, homuh adam. Atasından kalgan kolcazma ilmu kitaplaga iye bolalmadı. Kesi da atasıça teren bolmaganlıkga efendi edi. Elde bayrım namazlanı ol kıldıra edi. Amma ne kelsin iye bolalmadı.
Endi kitaplanı üsünden bilgen zatlarımı haparın aytayım: kart atam Geriy Efendi, okuvnu boşap mudarris [miyik ustaz] bolgandan sora Ullu Karaçaynı medirsesinde işleydi. Bir canından sohtalanı okuta, bir canından da ilmu izlem bıla küreşedi. İzlemlerin alamat hatı bıla cazıp kitap halga keltiredi. Men bilgenden üç-tört barmak kalınlıgı bolgan onña cuvuk kitabı bar edi. Atam aythanña köre, cazgan kitapların basmalatırga talpıgandı. Alay Ereseyde basmalatırga madar tapmagandı. Istanpulda basmalatırga onov etgendi. 1905 cılda köçkünçülük kuralganında ol da kitapların Istanpulda basmalatır murat bıla haciretçilege koşuladı. Türkiyaga kelip Süleymaniye atlı elge ornalgandan sora guzaba etip Istanpulga cuvuk Yalova atlı şaharçıkdan 15 km kıbıla canında, Dagıstanlı muhacirle ornalgan Güneyköy degen elge baradı. Alayı Kafkazga oşagan tavluk-çegetlik bir eldi. Güneyköynü aytılıp turgan medirsesinde, Dagıstanda birgeley okugan nögerlerinden talayı muderris bolup işley turgandıla. Geriy Efendi alaga colugup muratların açık etgendi, ala da boluşurga söz bergendile: üydegiñi cıyıp kel da bılayga cerleş, medirsede da işle, madar tabılganlay kitaplarıñı da basmalatırbız. Istanpulga barırbız alayda caşagan ullu alimle bıla tanış bolursa, dep.
Geriy Efendi Güneyköyde üy hazırlap, kuvanç allı bolup kaytadı. Amma ne kelsin, Güneyköyge köçerge dep kuralaturganlay, teli avruv tiyedi da öledi. Etgen muratları barı da kaladı. Meni sartınña bu, anı aman nasıbı tüldü, Karaçay halknı aman nasıbıdı. Ömürleden beri okuvdan, bilimden uzak caşagan, malçılıkdan sora cuk bilmegen tunakı halknı em alga cetişgen alim ulanı kesi üçün da halkı üçün da etgen muratlarına tübeyalmay bu calgan duniyadan köçüp ketgendi.
Kabırı Süleymaniye eldedi. Endi ol elde cañız da karaçaylı üy kalmagandı. Barısı kalgan Karaçay ellege, artıksız da Belpınar bıla Yakapınarga köçgendile. Geriy Efendini da kalgan karaçaylı ölükleni da kabırları iyesiz bolup turadıla. Bir birlede süyeklerin cıyıp keleyim da kesi elibizni kabırlarına salayım, dep sagış eteme, alay a bir türlü onov etalmayma, kabır taşıgan igi bolmaz mı dep. Anı zamansız ölümü bılaydagı karaçaylılaga da aman bolgandı. Neçün desegiz, bizni elde ekinçi tölünü içinde din ilmulanı üsünden teren okugan adam çıkmagandı, Ijalanı Eyup Efendini caşı Ahmat bolmasa, ol da tügel atası çaklı alim tül edi. Aytılganña köre, Geriy Efendi caşasa, köpleni okutup alaga ilmunu eşiklerin açtırır edi, dey edile burunñu kartlarıbız.
DEBOŞ BILA DOMMAYÇINI TUVDUKLARI
Deboş bıla Dommayçı karnaşladıla. Bılanı dagıda Ademey dep bir karnaşları bıla men atların bilmegen talay egeçleri da bolgandı. Barını ataları Dobar Aslandı. Men atamdan ürenñenñe köre Dobarnı atası Kiçi Navruz, anı atası Temircan, anı da atası Sılpagardı. Andan arısın bilalmaybız. Sılpagar bıla Navruznu arasında 6-7 tölü bolganın oyum eteme. Temircannı Avurcan dep bir karnaşı bolganın kartlarıbızdan eşitgenme, alay tüp bolup kalmagan ese anı atı bıla aytılgan tukum eşitmegenme. Kim biledi Kafkazda boluga da bolur.
Deboşnu üydegisi Ullu Karaçayda, Ullu Navruznu tıbırında, Dommayçı bıla Ademeyni üydegileri da Teberdide caşagandıla.
Biz bilgenden Deboşnu üç caşı bolgandı: Eldavur, Barak, olbirini atın esime tüşüralmadım, kesi da Türkiyaga kelmegendi. Bıladan Barak belgili cigit adam bolganı cırından da añılaşıladı. Caş sabiyi bolmaganı sebepli Barakdan tukum kelmegendi.
Eldavurnu da üç caşı bardı: Geriy Efendi, Haci Sımayıl, Ahmat. Bıladan Ahmat Türkge kelip dagıda ızına, Kafkazga kaytıp ketgendi, busagatda anda tuvdukları caşaydıla.
Haci Sımayılnı al katınından üç caşı bardı, barıda tolu üydegilidile: Muhacir [1883], Abu [1895], İlyas [1900]. Kızları da bolgandı alay a üydegili bolgunçu ölgen bolurla, aladan kişini tanımayma. Muhacir bıla İlyasnı igi tanıyma, Abunu bek ertde ölgeni sebepli tanımaganma. Haci Sımayılnı ekinçi katınından Hanafiy dep bir caşı bardı, tört cıyırma cılnı ozup bügün da caşavdadı. Hanafiy mında tuvgandı [1916]. Anası Gıcını da tanıyma, Koçharlanı kızları edi.
Geriy Efendini üsünden ogarıda kereklisi çaklı hapar aytdım, alay a bir zatnı çerterge kerekdi: Eldavur 100 cılga cete cılı bıla, tülkesi tavusulgan bir kart bolup Türkiyaga kelgendi. Kıral işlep bergen üylerine cerleşginçi oguna, Ankara şaharda konaklıkda ölgendi. Kabırını kayda bolganı belgili tüldü.
Geriy Efendini öksüzlerin İdrisni Ertugrul elge cıyganın aythan edim. Cazıkla alayda da kün körmeydile. Köp barmay tamada caşçıgı Abdullah [14 cılda] , ızı bıla Azret Aliyni kiçisi Muhammat Sait [8 cılında] öledile [1907]. Alanı ızlarından da köp barmay anaları Ayşat, kozlavdan tohtamagan caş tişirıv avuşadı. Artda kalgan eki öksüz, Azret bıla Zalihat kart anaları Navganı katına kısıladıla. Alay a tınçlık tapmaydıla. Ata karnaşları Haci Sımayıl bu bolumnu üreneninde caşlarından birin ciberip Zalihatnı Belpınar elge, kesini katına keltirtedi. Zalihat alayda cetgen kız bolgunçu caşaydı. Künnü birinde nasıbın tabadı da Semenlanı Şogayıp dep bilimli, caraşıv, ariv halili bir caş bıla üylenedi. Aziret a sürüvçülük etip kıral bergen üyüne cerleşip caşay turadı da 18 cılında Akbaylanı Abuknu kızı Aniysat bıla üylenedi. Bir caşçıkları boladı, köp barmay uruş çıgıp Azret Küntuvgan Frontha ketedi. Altı cıl bıla cartını [1916-1922] askerde kalıp, sav esen ızına kaytadı. Askerge bargandan alga tuvgan sabiyçikleri da andan sora tuvgan eki sabiyleri da cılların da tolturmay ölüp kaladıla. Alanı ızlarından Aniysat da avuşadı [1926].
ANAMI ÜYÜNÜ ÜSÜNDEN
Anam harip cazlıkçı Akbaylanı Kaysınnı kızı Maryamdı. Kafkazdan 5 cıllık bolup kelgendi. Caşavda kalgan tört egeçni em kiçisidi. Elibizde kara tanıgan, Kur’an okuybilgen 5-6 tişirıvdan biri edi. Aytırın eterin bilgen, üy tuthan, esli bir tişirıv bolganına kim da şagatlık eterikdi. Anası Alhanım, Bayrımkullanı kızlarıdı. Alay a Alhanımnı atasını, anasını, üyünü üsünden cuk da bilmeyme. Kaysınnı anası da Ullu Karaçay’dan kelin kelgendi, Özdenladandı. Ne kelsin atın esimde tutalmaganma. Kaysın bıla Alhanımnı altı kızları bıla bir caşları bolgandı. Tamada kızları Kaniytat [çam atı Aldav] Kafkazdan 20 cıllık, cetgen kız bolup kelgendi. Anı kiçisi Badimat [çam atı Duppur] 16 cılında kelgendi. Duppurnu gitçesi Zuriyat 13 cıllık bolup kelgen ese da köp barmay ölgendi. Anı kiçisi hava toguz cıllık, anı da kiçisi anam Maryam beş cıllık kızçıkla bolup Türkge kelgendile. Anamı kiçisi Abidat üç cıllık, em kiçileri Huseyin da koyunda sabiyçik bolup haciretlikge koşulgandıla.
Ertugrul elge ornalgandan sora köp barmay Aldav Canközlanı Islam bıla üylenñendi. Atam harip Islamnı bek alamat bir adam bolganın kuru da aytıvçan edi. Ertde ölgeni sebepli men tanımayma.
Ertugrul el step cerde kuralgandı. Akgansuv, çeget cokdu. Caynı cay uzunu tamçı cavmay kalganı köp boladı. Karaçaylıla caşil Kafkazdan kobup bu kurgak cerge tüşgenlerinde ne eterlerin bilmey talay cılnı şaşhınlıkda ozdurgandıla. Kurgak cerde malçılık etalmagandıla, sabançılıknı ebin bilmegendile, baçhaçılık eterge va suv tapmagandıla. Kollarındagı açhaların tavushanlarında keçim zorlukga tüşgendile. Ustalıkları bolganla tögerek ellege çaçılıp işlerge küreşgendile. Kaysın da agaç usta bolgandı, tereze-eşik işley bilgendi, ne tülü da agç işlege kolu igi caraşhandı. Bu sebepten, bizni elni şimal canında tizilgen tavlanı artında ornalgan Kozagaç atlı ullu elge köçüp alayda kol kıyını bıla caşap tebregendi. Alay a ne kelsin, köp barmay cukkan avruv tiyip ölgendi. Alhanım altı başlı uvak üydegi bıla ullu cunçuvga tübegendi. Ol közüvde Kozagaç elden 10 km arlakda kuralgan Yörme atlı elde karaçaylıla caşagandıla. Bıla Kaysınnı ölgenin eşitgenlerinde kelip anı asıragandan sora üydegisin da birgelerine alıp Yörmege eltgendile. Alhanım bıla tamada kızçıkları kol işçilik bıla keslerin keçindirirge küreşgendile. Aman kadar bılayda da koymagandı, köp barmay Zuriyat bıla Abidatnı asıragandıla. Alanı ızlarından da Alhanım orunña tüşgendi, men añılaganña köre cukgan avruv [epidemiya] cürügendi. Endi mından arı Duppur haripden eşitgenlerimi aytırga izleyme: Alhanım harip talay künnü içinde karıvsuzga cetgendi. Aşarık cok, doktor cok, darman cok. Har kim kesi kaygılı, cukka cararça boluşluk da cok. Bir keçe Alhanım türlene tebregeninde, tamada kızı Duppurnu katına olturtup bılay aytadı: “Endi men taña çıgarık bolmam. Sabiyle barı uvakdıla, cüvcüleça. Sen kesiñi katı tutarga küreş. Keçegide kişige hapar berip küreşme. Sabiyleni orunlarına catdır, kesi? da katıma oltur da iyman keltire avzuma suv kuyarga küreş. Ölgen törem bolsa, şaşhın bolma, kollarımı, butlarımı tüzelt. Avzumu da ayak başbarmaklarımı da birer bushul bıla bayla. Közlerimi da cum. Sora üsüme bir cabıv atarsa da tañ athınçı kıçırık sıyıt etmey saklarsa. Andan sora Allah aythan bolur”.
Ol keçe oguna, aythanıça Alhanım avuşadı. Duppur da kesin katdırırga küreşip aythanlarını barın tolusu bıla etedi. Ertdenbılasında alaydagı karaçaylılaga da kalgan honşulaga da hapar beredi. Barı cıyılıp ölüknü asıraydıla, bir caşnı da hapar berirge dep Ertugrul elge atlandıradıla. Küyövleri Islam erlay arba bıla cetedi. Öksüzleni da, kesek hapçüklerin da alıp alanı Ertugrul elge cıyadı, barına iye boladı. Alay a işsizlik, madarsızlık, cokluk koymaydı. Duppurnu da Havanı da caş kızlay türklülege erge beredile. Mariyam bıla Huseyin Islamnı katına kısılıp caşaydıla. Alay a köp barmay Huseyin da öledi. Toguz başlı üydegiden törtü kaladı. Duppur, Sivrihisar atlı şaharçıkda bir bay üynü caşına baradı. Ala anña bek igi boladıla. Ne kelsin Birinçi Duniya Uruş çıgadı da Duppurnu erin frontha ciberedile, cılına da barmay kara kagıtı keledi. Sabiyi da bolmaganı sebepli Duppur da ızına kaytadı. Havanı va Sivrihisar şaharçıknı 5 km töben canında kuralgan Ogarı Kepen atlı elde karıvu igi bir üynü caşına beredile. Havanı Fatima-Zehra dep bir kızçıgı bolgan ese da uvaklay öledi. Ogarıda aytılganıça uruş çıkganında Havanı eri Mustafa da fronha koşuladı, tört cılnı otnu-topnu içinde kalsa da ölmeydi, 1918 cılnı cayında caralanıp üyge kaytadı. Eki aynı Hava bıla birge caşaydı, kaçnı başında dagıda frotha ketedi. Alay colda carası cañırıp Konya şaharda cerge tüşedi. Hava harip erinden buvaz bolup 1919 cılda ekinçi sabiyin, Mahsüdeni tabadı. Mahsüde bügün da caşavdadı, bek süyülgen alamat bir tişirıvdu. Men da cuvuklarımda andan bek kişini süyebolmam. Meni teñli caşları bardı, ceri kelse alanı üsünden da hapar aytırık bolurma.
Anam 18 cılına deri tamada egeçi Aldavnu katına kısılıp caşaydı, sora kesi elinde bir caş bıla, Bokaylanı Lokman bıla üylenedi. Alay a keçim etalmaydıla. Amannı kemi bıla 6-7 cılnı birge caşasala da bolmaydı, ayrıladıla. Bu zamannı içinde üç sabiyleri boladı, ekisi uvak sabiyley öledi, bir kızları caşaydı: Zaliy [1924].
Anam erinden ayrılgan cıl, atamı da al üybiyçesi Aniysat öledi [1926]. Allah cazgan bolur edi, eki öksüz [em anadan em da atadan] 1927-çi cılda üylenedile. Atamı Aniysatdan bolgan sabiyçikleri barı da uvaklay ölgendile, anamı cañız kızçıgı da ata üyünde kaladı. Eki cıldan [1929] tamada kızları Muzafer tuvadı. Izı bıla caş Nureddin [1932], kız Gülşen [1935], caş Yılmaz [1938], kız Ruşen [1940], kız Safiyat [1943] duniyaga koşuladıla. Tört kız bıla eki caş. Atam, em kiçibizge Kafkazda kalgan tamada egeçi Safiyatnı atın atagan edi, aña meni da akılım cetedi.


c: text/html

text:
Avropa Birligi "Şimaliy aqım-2"nen bağlı AQŞ-nıñ sanktsiyalarına qarşılıq kösterdi. Azatlıq Radiosınıñ rus hızmeti DPA-ğa atıf etip bildirgeni kibi, Brusselde, "AB qanuniy biznesnen oğraşqan Avropa şieketlerine qarşı sanktsiyalarğa asıl qol tutmay", dep ayttılar.
Agentlik, bunı aytqan adamnıñ adını açıqlamay.
"Şimaliy aqım-2"niñ açıq ve qanun boyunca çalışması ve kerekli közetilmesi er vaqıt AB-niñ maqsadı edi", - dedi menbaa.
2019 senesinden başlap AB-nde Avropa gaz bazarında çalışqan bütün gaz hattılarnıñ işini tertip etken qaideler bar.
AQŞ prezidenti Donald Trump tünevin, "Şimaliy aqım-2" gaz hattınıñ qurulmasında iştirak etken şirketlerge qarşı sanktsiyalar aqqında qanun leyhasını imzaladı. Sanktsiyalar, “Şimaliy aqım – 2” ve "Türkiye aqımı" gaz hattısınıñ quruluvına alâqası olğan şirketler ve etel vatandaşlarına qarşı kirsetildi.
Esas tış icracısı, Allseas İsveçre şirketi, boru töşemesini toqtatqanını bildirdi.
Almaniya Amerika sanktsiyalarını tenqit ete.
Bunıñnen beraber Berlinde, AQŞ-nıñ sanktsiyalarına cevap bermeyceklerini bildireler, çünki olar devletke qarşı degil, şahsiy şirketlerge qarşı kirsetildi.
Moskovada da AQŞ sanktsiyalarını tenqit ettiler.
Dekabr 17-sinde AQŞ Kongressiniñ vekiller palatası, “Şimaliy aqım – 2” ve "Türkiye aqımı" gaz hattısınıñ quruluvına alâqası olğan şirketlerge qarşı sanktsiyalar qoyuluvı aqqında vesiqanı qabul etti.
Sanktsiyalar deñiz seviyesinden 100 fut aşağı taba terenlikte borularnı toşegen gemilerge ve bu leyhanıñ quruluvına añlı tarzda gemilerni satqan ya da kiralıq bergen çetel adamlarğa qoyula.
Qarar daa Senat tarafından qabul etilmek kerek. Bunıñ kelecek atfanıñ başında olacağı beklenile.
«Şimaliy aqım-2» (Nord Stream-2) leyhası gaznı Rusiyeniñ şimalindeki yataqlardan, Ukraina ve Poloniyadan keçken ananeviy tranzit marşrutlarını çette qaldırıp, Baltıq deñizniñ tübünden doğrudan Almaniyağa alıp barıp teslim etecek. Leyha, artıq qurulğan birinci «Şimaliy aqım»nıñ imkânlarını kenişletecek.
Avropa komissiyasında, «Şimaliy aqım-2»niñ qurulması taqdirde şeffaflıq, diskriminatsiyanıñ olmaması ve musaviy irişüv printsipleri bozulacaq, dep bildirdiler.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mart 18 künü New Yorktaki Jurnalistlerni qoruv komiteti Roskomnadzorğa Qırım matbuat vastaları, şu cümleden ATR yekâne qırımtatar telekanalınıñ qayd etüv redini añlatmaq kibi talabını yolladı.
Komitette qayd etilgeni kibi, cevap alâ daa kelmegen.
İşbu teşkilâtnıñ malümatına köre, matbuat vastaları üzerinde nezaret organı aprel 1 künü soñuna yetecek qayd etüvge vesiqalarnı yollağan bir sıra qırım matbuat vastalarınıñ arizalarını red etti. Şu cumlden, QHA haber agentligi de.
Komitetniñ beyanatında aytılğanı kibi, 2014 senesi mart ayında başlanğan Rusiye işğalini aks etken jurnalistler ücüm, taqip etile, sorğuğa çekile edi. Muarririyetlerde tintüvler keçire, haberlerni efirge çıqarmay ediler. Jurnalistlerniñ bir qısmı Qırımnı terk etmege mecbur oldı.
Qırım ükümetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksenov ATR yekâne qırımtatar telekanalınıñ işini tenqid etip, bunıñ kibi siyaseti olğan kütleviy haber vastaları yarımadada çalışamazlar, dep qayd etti.
ATR telekanalınıñ reberligi 2015 senesi aprel 1-den soñ işine devam etip olamaycaqlarını tahmin ete. Bu mesele mart 16-da Jenevada Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ İnsan aqları komitetinde muzakere etilgen edi.
Telekanalnıñ işi toqtatıla bile dep, seyirciler ve faal cemaat Rusiye prezidenti Vladimir Putinge yarımadada milliy kütleviy haber vastalarını saqlap qalmaq açıq muracaatını yolladılar.


text:
Ukraina silâlı quvetleriniñ ve Ukraina şarqında terrorizmge qarşı ameliyatqa celp etilgen diger bölükler Marinsk rayonınıñ Karlovka, Netaylovo ve Yasinovatskiy rayonınıñ Pervomayskoye köyüni azat ettiler.
Bunı iyül 23 künü Ukraina mudafaa nazirligi bildirdi.
«Yerli memuriyetler üzerinde ukrain bayraqlarını köterdiler. Ukrain orduları Donetskni bütün taraflardan sarmağa devam ete», – denile beyanatta.
Ukraina mudafaa nazirliginiñ malümatına köre, iyül 23 künü Lugansk vilâyetiniñ Lisiçansk mesken yerinde uruş devam etmekte.


text:
Noyabr 21, bazarertesi künü Ukrainada Menlik ve azatlıq Künü qayd etile. 2013 senesi bu künü Yevromaydan başlanğan edi. O vaqıt Nikolay Azarovnıñ akimiyeti AB ile assotsiatsiya añlaşmasınıñ imzalanması içün yapılğan azırlıqlarnı toqtatmağa qarar alğanı edi, ukrainliler ise narazılıq bildirmege çıqtılar.
Baş prokuraturanıñ malümatına köre, Yevromaydan devamında 2,5 biñ insan zararlandı, olardan 104 insan elâk oldı – çoqusı 2014 senesi fevralde. Soñra, narazılq aktsiyalarınıñ qurbanlarını Kök Yüzü Qaramanları olaraq anlandırdılar.
Kök Yüzü Qaramanlarınıñ arasında Keriçli, Qırım sakini Sergey Kemskiyniñ adı da keçe. O 201 senesi fevralde İnstitutskaya soqağında snayperniñ qurşunı ile öldürükgen edi.
çki işler nazirliginiñ malümatına köre, 2014 senesi fevral 18 – mart 2 künleri arasında Kyivniñ merkezinde hızmet vazifelerini eda etkenleri vaqıtta 17 uquq qorçalayıcı elâk olğan edi.
Menlik inqilâbınıñ üçünci yıllığı munasebetinen Kyivte bir sıra resmiy hatıra ve medeniyet merasimleriniñ keçirilmesi azırlanıla.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko 2014 senesi 13 noyabrde Menlik ve azatlıq Künü qayd etilmesi aqqında ferman imzaladı.


text:
Rusiye işğalinden soñ on biñlerce insan Qırımdaki evlerini terk etip, qıtaiy Ukrainada yerleştirmege mecbur oldılar. Lâkin yarım yıladn ziyade keçken soñ bile olarnıñ belli bir statusı yoq. Bazıları bank esaplarında ve kartlarında blok etilgen paranı bile qullanıp olamaylar.
Köçip kelgenlerniñ problemlerini mahsus qanun çezecek edi. Lâkin deputatlar onı qabul etmege aşıqmaylar, bu nelernen bağlı, aceba?
Bu aqqında, em ükümet Qırımdan köçip kelgen insanlarğa kösterecek yardım aqqında – «24» haber telekanalındaki «Qırım.Aqiqat» yayınında.
Studiya musafirleri – uquq qorçalayıcı Böris Zaharov ve Qırımdan mecburen köçip kelgen insanlarnıñ Şura koordinatorlarından biri Andrey Şçekun.
Leyha efirge cumaertesi künü oktâbr 11-de saat 18:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 19:30) ve bazar künü oktâbr 12-de saat 11:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 12:30) çıqa.
Azatlıq Radiosınıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırımdaki vaziyetni ögrenmege istegenler içün azırlanılğandır.


text:
Cuma künü, iyün 26-da, Aqmescitte evel Qırımtatar Milliy Meclisi yerleşken Şmidta, 2 soqağı boyunca binada «Kalğa-Sultan» tarih ve medeniyet müzeyiniñ açılması planlaştırıla.
Bu aqta «Larişes» Qırım tarihiy qoruq-müzeyiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Müzey sergileri Qırım hanlığınıñ tarih ve medeniyeti aqqında tarif eterler. Şu cümleden qalğalar instiuttınıñ müim noqtalarını aydınlatır (qalğa – hanlıqnıñ ekinci şahısı, han olmağanda Qırım hanlığınıñ ükümdarı vazifelerini becere edi) ve Hanlar devrinde yaşağanlarnıñ ruhiy ayat, medeniyet, iqtisadiyat inkişafını kösterir», – denile tedbir anonsında.
Müzey açılışı Aqmescitke temel qoyucı I Mengli Gireyge bağışlana, 2015 senesi onıñ ölüminden 500 yıl ola.
Anonsta şunı qayd eteler ki, «Kalğa-Sultan» müzeyiniñ açılışı İlmiy araştırmalar fondunıñ esabına yapıla.
Evel Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, müzey olacaq binada qırımtatar tiline ögretecek olalar. Bu tedbirler «Qırım» Fondu» baş müdiri Riza Şevkiyev ile uyğunlaştırıldı.
İyün 26 künü Qırımtatar milliy bayraq künü qayd etile, amma yarımadada Rusiye akimiyeti teşkilâtçılarğa şu munasebet ile tedbirlerni keçirmege izin bermedi.
Evel bildirilgeni kibi, iyün 3 künü Kiyevde fleş mob başlandı, maqsadı – qırımtatar bayrağını Ukraina şeerlerinden keçirip, destek timsali olaraq onı qırımlılarğa bermek.
Kiyevde Qırımtatar milliy bayraq Kününi marş, avto yürüşi, sergi ile qayd etecekler.
Qırımtatarlarnıñ bayrağı – üstünde altın tamğa tasvir etilgen kök tüslü ketendir. Qırımtatar bayraq künü 2009 senesi teşkil etildi.


text:
Çernogoriyada bitlek kiyü mäcbüri
İldä awıru oçraqları turizm sezonınıñ täêsire belän arttı
Çernogoriyada artqan koronavirus oçraqları arqasında bitlek kiyü qabat mäcbüri buldı.
Çernogoriyadağı Xalıq sälamätlege İnstitutı mödire soñğı 10 köndä ildä Kovid-19 oçraqlarında zur artışnıñ küzätelüen äytep, comğadan başlap däwlät häm sälamätlek saqlaw oyışmaları, benzin stanśiyaläre häm kibetlärdä bitlek kiyüneñ 15 kön mäcbüri buluın citkerde.
İnstitut mödire Kovid-19ğa qarşı vakśina yasatunıñ ähämiyäten dä assızıqladı.
Çernogoriyada awıru oçraqları turizm sezonınıñ täêsire belän arttı.
Bäyläneşle xäbärlär
Twitter bloklanğan akkauntlarnı aça başladı
Twitter, idarägä Mask kilgännän soñ, AQŞnıñ êlekkege ilbaşı Donal’d Tramp, kongress äğ’zası Mardjori Taylor Grin, rêpçı Kan’ye Uêst häm monnan alda bloklanğan başqa qayber akkauntlarnı açqan ide inde


text:
«Ädebiet ardıñ isi» dep bosqa aytpasa kerek. Äleumettiñ jelide jariyalanğan Zäure Bataevanıñ «Abay jwmbağı: Qazaqstannıñ belgisiz wlı aqını» attı şağın zertteu jwmıs Abay men qazaq wğımı qatar jüretin meniñ sanamda serpilis äkeldi dep aytuğa kelmes, selk etkizdi. Sonau bağzıdan jalğasqan auız ädebietiniñ bettelip, qattala bastağan on toğızınşı ğasırdıñ soñı men jirmasınşı ğasırdıñ basındağı Abay şığarmaşılığı isi qazaqtıñ ruhani azığına aynalıp, sol bwlaqtan qanıp işken wrpaqtıñ biri men edim. Avtordıñ jeke basına tiisuden aulaqpın. Biraq, qazaq pen Abaydan alğan jan azığım solarğa degen qwrmetim qolıma qalam wstattı.
Eñ aldımen taqırıptıñ özi paradoks. «Qazaqstannıñ bilgisiz wlı aqını» belgisiz aqın qalay wlı bola aladı? «Qazaqstannıñ degen sözdiñ özi, bwl qazaqtar üşin emes, bizge sırtımızdan qaraytın özge elder üşin jazılğanday äser qaldırdı. Abay älemi adamzat tarihına qosılğan ortaq mwra retinde qarastırılatını, wlt örkenietiniñ jauharı sanalğalı qaşan. Ärine keybir sın közben qaraytın mäselelerdıñ bar ekeni şındıq. Alayda Allanıñ bar ekeni qanday aqiqat bolsa Abaydıñ barıda sonşalıqtı aqiqat. Olay deytinim Abay auız ädebieti men jazba ädebietimizdiñ toğıspalı kezeñinde ömir sürdi. Sondıqtan şığarmalarınıñ halıq arasında auızşa saqtaluı men baspa betine şığıp hatqa tüsui qatar örbidi. Öleñderdiñ tüp nwsqasın izdeu ğılmi dälel üşin orındı bolğanımen jır-dastandardı auızdan-auızğa jetkizgen qazaq üşin qisınğa kelmeydi. Tuğan jäne qaytqan künderi däl berilmeui Abaydıñ joq ekenin däleldemeydi.
«Otıramız ırğalıp,
Aymen kündi wğa almay.» -dep Abaydıñ özi aytqanday balanıñ tuuın el jaylauğa köşkende, järmeñke bolğanda dep eske saqtaytın elde uaqıttıñ auıtquı äbden mümkin.
«Jüregimniñ tübine tereñ boyla,
Men bir jwmbaq adammın onıda oyla.
Soqtıqpalı, soqpaqsız jerde östim,
Mıñmen jalğız alıstım, kinä qoyma!..» -dep aytıp ketken Abaydıñ özi bolatın.
Eşqanday baspasız, tüpnwsqasız sol zamanda ömir sürgen biraz aqın Abaydı özine ülgi twttı. 1867-1923 jıldar aralığında ömir sürge Äset Naymanbaywlı ölerinde jazğan öleñinde:
«Boljausız osı eken ğoy ölim degen,
Kün bwrın közge kelip körinbegen.
Artıma söz qaldırmay ala kettim,
Ayğayğa qayran dausım erinbegen.
Abayday art jağıma söz qaldırıp,
Jaqsı edi-au, ättegen-ay ölu degen.» -dep ökinişin bildiredi. 1856 jılı qazirgi Şığıs Qazaqstan oblısınıñ Jarma audanında tuıp 1924 jılı qaytıs bolğan Abaydıñ zamandası Ärip(Mwqammetğarıp) Täñirbergenniñ öleñderiniñ arasınan «Abay sözi» degen öleñ kezdesedi.
«Dünie jarğa oynalağan laqtaysıñ,
Qaynağan keleriñde bwlaqtaysıñ.
Päleket, ötirikşi, quşıkeş bop,
Azğırıp key adamdı şıdatpaysıñ.» -dep bastalıp 78 tarmaqtan twratın bwl öleñde aqınnıñ Abay öleñderimen ruhani ündestigi anıq bayqaladı.
«Semeyge Abay kelse bizde duman,
Än salıp bosamaydı ayğay şudan.
Bas qosu, baqastasu, mäjilis qwru,
Sekildi bir ğılımnıñ jolın quğan.
Tarihtan neşe türli Abay söylep,
Özgeler otıradı auzın buğan.
Bir barsañ mäjilsinen ketkiñ kelmes,
Hakimdey Aplaton añırap twrğan.
Kelbeti bilimine layıqtı,
YApır-ay, mwday adam qalay tuğan?» -degen Kökbay aqınnıñ tarmaqtarınan Abaydı qalay joq dey alamız.
Boranbay Otınbaevtiñ(Boraş aqın) «Ärip aqın qaytıs bolğannan keyin Boraş aqınnıñ joqtauı» attı öleñde:
«Qadirin Abaydıñ da bilgen jwrt joq,
Bar jaqsı şıqtı degen sezimdi elden.
Tuıptı Abaydan soñ Ärip – asıl tasım,
Jaratqan qwday artıq ğaziz basın.» -dep keletin şumağı bar.
Sol zamanda Aqıt Ülimjiwlınıñ(1868-1940) öleñderinde de Abaydıñ äseri bayqaladı. Aqıt şığarmaları Abaydan on segiz jıl bwrın baspa betin körgenin eskersek Abay şığarmaları halıq arasında eşqanday qoljazbasız-aq sol kezdiñ özinde jeter jerine jetken. Osı orayda «1903 jılı Bökeyhanov «Abaydıñ şın esimin äli bilmeui de mümkin älde ol onı oylap tappağan bolar» degen avtor sözi qanşalıqtı qisındı?
Abaydıñ «Biraz söz qazaqtıñ tübi qaydan şıqqanı turalı» degen eñbeginiñ qoljazbası saqtalğan. Bwl eñbegi Abaydıñ biraz tarihi zertteu jasağanın añğartadı. Raşid-ad-Dinnıñ «Jılnamalar jinağı», Hondemirdiñ «Mañğoldar tarihı», Äbilğazı Bahadürhannıñ «Türik şejiresi», N. YA. Biçurinniñ 1851 jılı jarıq körgen «Köne zamandarda Orta Aziyanı mekendegen halıqtar turalı mälimetter jiıntığı» attı eñbegin oqığanın zertteuşiler aytıp jür. Osınşama biliktilik pen bilimdilikke şüba keltiruge bolmas. Avtor «Abay mediresede üş jıl bilim alıp, şirkeu mektebinde üş ay orısşa oqıp, öziniñ erekşe qabiletiniñ arqasında asa kürdeli sanalatın orıs tilin ğana emes, sonımen qatar parsı, arab tilderin statistikalıq ğılımdar men Şığıs pen Batıstıñ filosofiyasın öz betimen meñgerip alıptı-mıs» -dey kele «Biz qazir «Abay» dep ataytın adam erekşe darın iesi boldı desekte dala köşpendisiniñ qiın-qıstau ömirin keşip jürip, özdiginen osınşa bilim men biliktilikti meñgerip alu mümkin emes närse» -dep oy qorıtadı. Bükil mätin barsında osı oydı bir neşe ret qaytalaydı. Sonda basqasın qoyğanda 870-950 jıldar arasında ömir sürip Aristotel'den keyin dünie jüzi bilimi men mädenietiniñ ekinşi wstazı atanğan äl-Farabidıñ, XI ğasırda ömir sürgen Mahmwt Qaşqaridıñ, Jüsip Has Hajıp Balasağwnnıñ, XII ğasırdağı Qoja-Ahmet YAssauidıñ bilimine şübä keltiremiz be?
Kelesi kezekte Abay atı-jöni turalı avtor mınaday uäj aytadı: «Abaydıñ tolıq atı Abay (Ibrahim) Qwnanbaywlı. Alayda on toğızınşı ğasırdağı nağız köşpendi qazaqtıñ atı «Ibrahim» emes, «Ibıray» boluı kerek edi, Öytkeni sol kezdegi qazaqtar qoldanğan dıbıs jüyesi boyınşa «Ibrahim» dep atau mümkin emes edi» -deydi. Abaydıñ el işinde Abay bolıp atalğanımen sol kezde ömirge kelgen biraz bilgili adamdardıñ azan şaqırıp qoyğan mwsılmanşa esimderi men qosımşa attarı qatar atalğan. Şoqan Uälihanovtıñ Mwhammetqanapiya, Ärip Täñirbergenovtıñ Mwhammetğarıp, Baluanşolaqtıñ Nwrmağambet, Ibıray Altınsarıinnıñ Ibrahim, Segiz seriniñ Mwhammetqanapiya ekenin bilemiz. Sondıqtan Abaydıñ Ibrahim esiminen eşqanday simvolikalıq män izdeudiñ keregi joq.
Men bwl arada Abaydıñ aqındığın däleldeyin dep otırğamın joq. Abaydıñ aqındığı öziniñ biiginde qaları sözsiz. Avtor Abay şığarmalarınıñ törkinin Älihan Bökeyhanovtan izdeydi. «Şıñğıs hannıñ wrpağı – swltan Bökeyhanov öz atın aqındıqpen nemese şığarmaşılıqpen baylanıstırğısı kelmeui de mümkin. Bökeyhanov bwğan qatıstı oyın 1905 jılğı maqalasında twspaldap aytqanday.» – dey kele «Bökeyhanov bwl jerde öz jağdayın meñzep otırsa kerek. Onıñ tegi, yağni, töre ruınıñ qoğamdağı joğarı därejesi onıñ öz atınan jariyalauğa kedergi jasağan eñ bastı sebep boluı äbden mümkin.» -dep joramaldağanda Abaydıñ da alğaşqı öleñderin öz atınan jariyalamauı ağa swltannıñ wlı, äri el bilegen bolıs bolğanın esten şığarıp aladı.
Mwnday joramaldar mätinde köp kezdesedi. 1954 jılı Älkey Marğwlan Leningrattağı geografiyalıq qoğanıñ arhibinen tauıp alğan qoljazbada A. K. Degen laqap atpen on eki öleñ bolğanın, keñes ğalımdarı «Abaydıki» dep tanığanın, bwl Bökeyhanovtiki emes pe degen oy kelgenin aytqan avtor «Bwl mümkindikti 1954 jılı jäne odan keyingi, yağni, Bökeyhanovtıñ atı-jönine tiım salınğan jıldarı, ğalımdar atauğa dätteri barmağan boluı mümkin» -dep tağıda küdikke tolı dälel keltiredi. Jazuşı Kämen Orazalinniñ «Abay auılına sayahat» kitabında Älihan Bökeyhanov Abaydı alğaş ret orıs tilinde onıñ Abayğa arnalğan azanaması Semeydiñ jağrapiyalıq qoğamınıñ üşinşi kitabında basılğan bolatın dep ayta kele Alaş ükimetiniñ «Bastı qayratkerleri Ahmet Baytwrsınovtıñ 1913 jılğı «Qazaq» gazetinde basılğan: «Qazaq halqınıñ bas aqını» deytin eñbegi, Mağjan Jwmabaevtıñ «Abayğa» deytin öleñi, M. Dulatovtıñ «Abay» degen atpen «Qazaq» gazetinde basılğan maqalası bär-bäride Abaydıñ keyingi ini-balaların tegis Alaşqa jatqızuına sebep boldı» dep jazadı. Abay Bökeyhanovtıñ jobası bolsa bwl Bökeyhanovtı zerttegen ğalımdardıñ közinen qalay tasada qaldı. Älekeñ atalıp ketken Älihan Bökeyhanovtıñ qazaq üşin siñirgen eñbegi wşan-teñiz. Abaydı jasap şıqpadı eken dep twlğalığına titteyde kir kelmeydi. Abaydı alğaş orıs oqırmandarına tanıstırğanı şındıq. Al, Abay şığarmaşılığındağı twtastıq onı bölip jarıp qaraudıñ mümkin emestigin körsetedi. Öleñderi de, qara sözeri de Abay oyınıñ ülken arqauına qwrılğan. Qay şığarmasın alıp qarasañızda özegi örtenip, küyik şalğan mwñlı Abaydıñ beynesi. Ol mwñ öz qauımın jatsınıp jerinu emes. 1895 jılı jazğan bir öleñinde:
Talay söz bwdan bwrın köp aytqanmın,
Tübin oylap, uayım jep aytqanmın.
Aqıldılar arlanıp wyalğan soñ,
Oylanıp tüzele me dep aytqanmın, -deydi. Eger Abay qazaqtıñ jalqau, nadan, qızğanşaq boltının aytsa, ol şındıq. Äli de sodan arıla almay kele jatqanımızda ötirik emes. Kökiregi oyau adamnıñ közine simağan körnis tilinen aşı zar bolıp tögiledi. Bwl ürdis älem ädebietindegi basqa aqın jazuşılarda da köptep kezdesedi. Äri solardıñ birazı sol aşı aqiqattarı üşin «Novel'di» de alıp jür.
Bataeva mätininiñ soñı köptegen joramal men twspaldan twradı. Naqtı faktige qwrılğanday bolğanımen tiyanağı joq. «Internatta oqıp jür» öleñiniñ avtorı Bökeyhanov emes, Dulatov siyaqtı jasıraq bireu boluı äbden mümkin» – dep joramaldaydı. «Abay kanonında avtorın anıqtau asa qiın bolatın tuındılar da bar. Mısalı otız segizinşi sözdi kim jazdı? Mätin sarını men mazmwnına qarasaq, onı bir bilimdi molda jazuı äbden mümkin. Biraq kim? Dünie mülkin keñes ükimeti tärkilegen, Alaş ordağa qatısı bar molda ma?» tağıda osı mätinde «1951 jılı özge äriptesterine qarağanda Abaydıñ öleñderin tereñirek zerttegen Zäki Ahmetov Abay kanonındağı «Lermontovtan şabıt alğan öleñ sanı biz oylağannan älde qayda köbirek» ekenin aytqan bolatın. Osı audarmalar men tärjimelerdiñ avtorı kim? Resmi ömirbayanında Orıs tilin şirkeu mektebinen üş ay ğana oqığan XIX ğasırdağı qazaq köşpendisi audardı degen şındıqqa janasa ma?» dep swraq qoyadı. Eger osı Zaki Ahmetovtıñ «Abaydıñ til wstartu önegesi» degen maqalasında «İliyas Jansügirov «Abaydıñ jırı ırğaq, muzıka qwrlısı jağınan tögilip ketedi.» degenin keltiredi. Swltanmahmwttıñ öleñderindegi körkem sipattama, teñeu, salıstırular da Abaydı özine ülgi twtqanın tilge tiek etkenin eskersek sol däuirde, ömir sürgen aqındar Abaydıñ Ä. Bökeyhanovtıñ «jobası» bolğanın qalay añdamağan.
Bataeva tipti Abaydıñ ömirde bolğanına da kümän keltiredi. Osı orayda biz aqın Abay turalı arğı betke jetken äñgimeler ağa swltan Qwnanbaydıñ Altay betine barğanınan bastap, Troysckdegi mwğalimder dayındaytın mektepte oqığan Seytqazı Nwrtaev (äuelde aqın Abaymen hat alıssa keyin quğınğa wşırağanda biraz uaqıt Abay auılında bolğan. 1909 jılı Mämi bidiñ şaqırtuı boyınşa Altayğa kelip 1933 jılğa deyin Altay betinde wstazdıq etken), 1931 jılı qazan qaraşa ayında ötken şağın toptı Ziyat Şäkirimwlınıñ bastap ötkenin eskersek Abay töñiregindegi äñgimeler Qazaqstan qazaqtarımen ğana şektelip qalmağanın Midhat Razdanwlınıñ «Belester belgisi» kitabındağı «bizdiñ üyde qazaqtıñ eki wlı aqını Abay men Şäkarim öleñderiniñ qoljazba küyindegi (köşirme) nwsqaları bolğanın biletin edim» -dep Altay betindegi Abay tuıstarı turalı jazğan jazbalarınan köruge boladı. Osı kitapta Käktay turalı şın atı Ğabdulhakim, Mağauiyamen qwrdas 1870 jılı tuğan. Eskişe bilim alğan. Abay janında 24 jıl boyı birge bolıp köp isterdiñ kuäsi bolğanın aytadı. Osı Käktay Abaydıñ tapsıruı boyınşa 1896 jıldan bastap Mağauiya, Aqılbay jäne Kökbaylarmen birge Abay öleñderin jinasqan. Abay öliminen soñ 1906 jılı öleñderin bastıru isine şwğıl kirisip Mwrseytke arnaulı üy tigip berip öleñderdi hatqa tüsiruge otırğızadı. Al Bataeva Mwrseytti «Abaydıñ hatşısı» bolğan «Mwrseyit Bikiwlı öz qolımen köşirip alıptı deydi.» Mwrseyttiñ Abay ölgennen keyin Käktaydıñ bastamasımen arnayı köşiruge otırğanın bayqaymız. Käktay özi Abaydıñ ömir bayanın jazıp Semey, Ombı, Qazan qalalalarınıñ baspahanalarına barıp ıñğayı kelmegen soñ 1909 jılı Peterburdağı Burganskiy baspasına eki jüz som aqı berip «Qazaq aqını Ibrahim Qwnanbaywğılınıñ öleñderi» degen atpen sol jerdegi qazaq ziyalılarınıñ kömegimen bastırıp şıqqanın aytadı.
1891 jıldan 1914 jılğa deyin Aqıt Ülimjiwlınıñ Qazan, Orınbor, Semey, Sank-Peterburg baspalarınan on kitabi on jeti ret basılıp şıqqanın eskersek, Z. Bataevanıñ «1900 jıldarı qazaq tilindegi kitaptar Qazan nemese Orınborda şığarılğan edi.» dep Abay öleñderiniñ Sank-Peterburgta Käktaydıñ şığara alatınına kümän keltirui orınsız. Aqıttıñ özge elde ömir sürsede kitaptarın osı jerlerde şığaruı Z. Bataevanıñ pikirin teristeydi. Onıñ üstine bwl nwsqada öleñniñ är tarmağı aralasıp öleñ tarmaqtarınıñ jigi ajıratılmağan. Bwnı Älihan Bökeyhanov jasağan bolsa onday qatelik jibermey sauattı bolıp şığar edi. Abaydıñ 1922 jılı Täşkentte Qazaq-qırğız bilim komissiyası jağına basılıp şıqqan kitabında Halel Dosmwhambet pen Uälihan Omarov «Dwrıstauşılardan» dep oqırmanğa bergen tüsiniktemesinde «Abay kitabiniñ birinşi baspası oquşılarğa qiın tiyuşi edi, qazaq emlesimen dwrıstap jazılmağandıqtan, jañılıs basılğan sözder köp bolğandıqtan, mänisin ayırıp oqu qiın edi» dep bastalatın tört türli eskertudi aytadı.
Bwl eskertuler 1909 jılı basılğan kitaptıñ Älihan sındı közi aşıq sauttı adamnıñ bastırğan kitabı emes ekendigin körsetedi.
1922 jılı Abaydıñ bauırında ösken Şäkarimnıñ ömirindegi Abaydıñ ıqpalın aytudıñ özi bir töbe. Osınıñ bärin joqqa şığaru üşin Zäure Bataevanıñ köp izdengeni bayqaladı. Sonda Abaydıñ balası Äbiş pen Mağauiya qaytqanda da jazğan öleñderin Ä.Bökeyhanov jazıp berip otırğan ba? Mwhtar Äuezovtıñ 1929 jılı jazğan «Öz jayımnan mağwlmat» maqalasında «Meniñ bala künimnen işken asım, alğan närimniñ barlığı Abaydan, taza ädebiet sarınına boy wrğanda mağan Abay degen söz qazaq degen sözben teñbe-teñ tüsetindey kezderi bar sekildi, Abaydı süyuim keyde tuğan orta, kindik kesken jerdi süyumen para-par bolatını bar» dep özi de atası Äuezdiñ üyretui jäne qatañ tapsıruı men segiz-toğız jasınan bastap Abay öleñderin tügelge juıq jattap alğanın jazadı. Abay ömirin zerttep, Abay şıñın jasap ketken akademiktiñ eñbegi äste joqqa qwrılmağanı aqiqat. Mwhtar Äuezovtıñ «Abay jolı» epopeyasında Abay obrazınıñ tiiptendirilgeni jäne osını keñestik ideologiya üşin ükimettiñ wtımdı paydalanğanın jasıra almaymız. Mätinniñ jetinşi böliminde aytılğanday «1933 jılı Keñes ükimeti ärtürli bwqaralıq aqparat qwraldarın paydalanıp, Abaydı orıs tilimen mädenietine bet alğan ağartuşı, oyşıl, aqın retinde däripteu nauqanın bastadı. Osı nauqannıñ bastı qwralı – jañadan qwrılğan memlekettik «Qazaqstan baspası» 6000 danamen basıp şığarğan «Abay Qwnanbaywlı şığarmalarınıñ tolıq jinağı» attı kitabı edi» Bwl kitapta Jarakovtıñ «Bwrın-soñdı jalpı qazaq ädebietiniñ tarihında, qala berdi qazaq baspasınıñ ömirinde bwl siyaqtı körkem şığarmalar jazıp jürgen aqın, jazuşı, sınşılarımızdıñ tolıq jinağı basılğan joq. Mwnıñ sebebi özimizge mälim: Öktäbr töñkerisine şeyingi Resey patşalığınıñ otarşıldıq qoltığında qısılıp-ezilip kelgen qazaq eliniñ öz tizgini özinde bolmay öz aldına erikti el bolmağanı bir bolsa, ekinşiden öziniñ ädebiet körkem öner muzikelerin tilderin ösiruge şaruaşılıq ekonomikesiniñ, mädenietiniñ qabındap öse almay artta qalğandığımen baylanıstı» degen sözinen Z. Bataeva T. Jarakovtı «Aqın Abaydıñ ömirbayanınan eş habarı joq adam baspagerdiñ osınday mälimdemesinen keyin Abaydıñ keñes jazuşısı emes, 19-ğasırda ömir sürgen köşpendi qazaq ekenin tüsiner me edi?» deydi. Eger T. Jarakov mätinin arı qaray oqitın bolsaq: «Abaydıñ pikiri idealogiyası bizge teris bay tabınıñ nısanasında bolsa da ol kezdegi ädebiet mwraların material üşin tanıstırudı onşa kereksiz dep tappadıq.» degenin körmes edi. Bataeva aytqanday «Abaydı tarihqa bağınbaytın, mäñgilik şındıqtı jırlağan, sondıqtan eşqanday tarihi kontekstke baylanısı joq tüptwlğa (prototipikalıq) keñes jazuşısı dep tanıstırdı.» -dep oylap qaluı äbden mümkin edi.
Deytwrğanmen, Bataevanıñ Keñes kezindegi ädebiet pen ädebietşilerdi tiiptendiru turalı aytqan oyların teriske şığaruğa bolmaydı. Keñes odağı kezinde ädebiet ideologiya üşin jwmıs istedi, aqındar men jazuşılardı sol ideologiyanıñ qwralı retinde paydalandı, taptıq közqaras meylinşe beleñ aldı. Bwl rette Abaydıñ bay men kedey turalı, qaraşa halıqtıñ beyşara halin körsetetin öleñderin, jwmısşı tabınıñ märtebesin biiktetuge paydalandı. Sol kezderdegi jarıq körgen barlıq şığarmalardıñ cenzuranıñ süzgisinen ötip otırğanı jasırın emes.
Al, Abay änderi turalı söz qozğau muzıka zertteuşileriniñ enşisinde. Degenmen Bataeva mätininde «Zataeviç Abaydıñ üş änin jazıp alğan edi: «Tat'iyananıñ qırdağı äni», «Qor boldı janım» jäne atauı joq tağı bir än. Qazaq halıq änderiniñ özindik erekşelikterin asa joğarı bağalağan Zataeviç Abaydıñ öleñderin «Sapası tömendeu diletant orıs romanstarına eliktep jazılğan» dep asa äserlene qoymağan» -degen oyına öz pikirin jalğaydı. «Sebebi, bwl änderdiñ avtorı köşpendi qazaq emes, orıstanğan, qala qazağı, yağni, orıs än önerinen göri qazaq än önerin joğarı deñgeyde meñgergen Baytwrsınovtan göri Bökeyhanov siyaqtı bireudiñ jazğanın däleldeydi» -deydi. «Eger sol uaqıtta qırda orıs mädenietine bas igen Abay siyaqtı aqın ömir sürgen bolsa, jäne tipti öz ruınıñ işinde tanımal bolsada, orıs enograftarı onıñ öleñderin jazıp aluğa ağılıp barmas pa edi» -degen oyda qanşalıqtı qonımdı? Sol kezde Abay orıstar üşin kerek boldı ma? Aqınnıñ äni men öleñine orıs önertanuşısı men enografınıñ bergen bağası bizder üşin sonşalıqtı mañızdı ma? Abay şığarmaları Keñes odağınıñ qalıptasa bastauımen ideologiyalıq jaqtan otarlau sayasatında wtımdı paydalanıldı. Biraq bwl 1904 jılı qaytıs bolğan aqınmen qanşalıqtı qatısı bar edi? Al, bügingi jäne keler wrpaq üşin Abaydıñ nağız beynesi men onıñ ruhani bostığımızdı toltırıp otırğan asıl qazınaları kerek. «Keñes ideologiyasınıñ qazaq ğılımına zalaldı äserine qaramastan, ümit te joq emes. Bwl maqala atalıp otırğan mäselelerge jaña buın ädebi sınşılarınıñ nazarın audartu maqsatımen jazıldı» -deydi. Men Bataevanıñ osı oyına qwrmetpen qaray otırıp abaytanu ğılımınıñ äli de zertteler twsı köp ekenin eske salamın. Qasañdıq pen eski sürleuden qwtılıp aqınnıñ adam retinde aşıla tüskenin qoldaymın. Zäure Bataevanıñ bwl eñbegin köre sala «Aydı aspanğa şığardı» degen osı bolar dep añtarılıp qalğanım ras. Äystse de ıjdağatpen soñına deyin oqıp şıqtım.
Söz soñında Bataevanıñ «Abay» men Bökeyhanov ömiriniñ bir emes eken körsetti. Olardıñ ömirbayanı da, şığarmaşılığı da tolığımen säykes kelmeydi. Bökeyhanov biz «Abayğa» tiesili degen köptegen öleñder men audarmalardı jazsa da, ol olardıñ jalğız avtorı emes. Bwğan basqa jazuşılar da at salıstı.» degen pikirine tübegeyli qarsılığımdı bildirip qazaqtıñ Abayın Bökeyhanov somdağan «Abay» beynesi dep şatasudan aulaqpın.
Ğasır basıda ömirden ötken Abay özi körmegen Keñes Odağınıñ ideologiyasına jauaptı emes!
Paydalanğan materialdar:
- Äuezov M. Tañdamalı şığarmalar. Qazaq enciklopediyası. 1997 j.
- Qwnanbaywlı Abay. Tañdamalı öleñder. Qazaqstan körkem ädebiet baspası. Almatı. 1936 j.
- Qazaq aqını Ibrahim Qwnanbaywğılınıñ öleñderi. Peterburg. 1909 j.
- Qwnanbaev Abay. Tañdamalı öleñder. Täşkent 1922 j.
- Eskendirwlı(Äbdeşev) M. «Alaş Orda» ministrleri. «Altınbek Särsenbaywlı» qorı. 2008 j.
- Abay enciklopediyası. Atamwra. 1995 j.
- Abay parasatı. Zertteu maqalalar, İle halıq baspası, 1995 j.
- Orazalin K. Abay auılına sayahat. Almatı. Jalın. 1994 j.
- Toğjanov Ğ. Abay. Qazaqstan Qazaqstan körkem ädebiet baspası. Almatı. 1935
- Razdanwlı M. Belester belgisi. Halıq baspası. 2002 j.
- Ahmetov Z. Öleñ sözdiñ teoriyası. Mektep baspası. Almatı. 1973 j.
- Käpwlı D. Qalam, siya – köz jası. (Aqıt qajı Ülimjiqlınıñ şığarmaşılıq twlğası) Foliant baspası. Astana. 2018 j.


text:
Türkiye din adamlarnıñ ekseriyeti Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnı Rusiye qanunlarınıñ hususiyeti sebebinden terk ete. Olarğa köre, çetel vatandaşları içün missionerlik faaliyeti yasaq etile.
QHA agentliginiñ malümatına köre, yarımadada çoq yıllar devamında İslâm ocaları Qırımda Türkiye Cumhuriyetiniñ din işleri boyunca İdare leyhası boyunca faaliyet alıp bara ediler.
Qırımda Türkiye işleri boyunca idare tesisçisi Mevlüd Seyhan şunı bildire ki, din adamlarnıñ çoqusı Qırımnı terk etmege mecbur, çünki Qırımda yaşamağa imkân bergen malümat kâğıtlarınıñ müddetini uzatıp olamadılar.
Neşirniñ malümatına kore, Qırımda tek beş oca qaldı.
«Belki de, leyhanıñ müddeti uzanır ve ocalar qaytıp olurlar»,– tahmin ete Mevlüd Seyhan.
Qırım musulmanları Müftisiniñ muavini Esadullah Bairov aytqanı kibi, Qırımda Türkiye Cumhuriyetiniñ din işleri boyunca İdare leyhası boyunca faaliyetni İslâm ocaları artıq alıp baralmaz, çünki Rusiye qanunlarına köre, «diger memleketniñ vatandaşı missionerlik faaliyeti ile oğraşıp olamaz».
«Er bir oca oturuv izini bitkeninen Qırımdan çıqa ve artıq qaytıp olamaz. Olar musafir olaraq kele ve yalıñız keñeşçi vazifesini eda ete bileler. İdarelerde de çalışmağa imkânları bar, amma missionerlik faaliyeti ile oğraşıp olamazlar», – dedi Bairov.
Onıñ fikrince, Qırımda Türkiye ocalarnıñ bulunuvı devlet seviyesinde baqılmalı – Türkiye ve Rusiye nazirlikleri seviyesinde.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, Ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Sot Sayat Ibıraydı merziminen bwrın bosattı.
Säuir ayınıñ 11-i küni Öskemen qalasında ornalasqan Şığıs Qazaqstan oblıstıq sotı Semey qalalıq sotınıñ şeşimin bwlıp, 12 jılğa sottalğan ğalım Sayat Ibıraydıñ merziminen bwrın şarttı türde bosatu turalı ötinişin qanağattandırğan. Sot şeşimi jariyalanğan künen bastap küşine engen. Sayat Ibıraydıñ advokatı Abzal Qwspannıñ sözinşe, onı türmeden bügin şığarıp ülgermeydi. Sol sebepti Sayat Ibıray bostandıqqa erteñ şığarılmaq.
Sayat Ibaray 2010 jılı qamauğa alınıp, 2011 jılı «sopılar isi» boyınşa «qılmıstıq top qwrdı» degen ayıppen 12 jılğa sottalğan. Bwğan deyin birneşe ret qazaqstandıq ğalımdar men qoğam qayratkerleri prezidenttiñ atına Sayat Ibıraydı bosatudı swrap hat jazğan.


text:
Qırım Nazirler şurasında Sergey Aksenov tarafından Tatlı ses ğaliplerini mukâfatlav tedbiri ve menim bu tedbirde iştirak etkenime daim yazılacaq (ve endi) yazılğan şeylerni tahmin etip, birden aytayım. Qırımtatarlarnıñ bir ata sözü bar: «Dinim içün degil – künüm içün». Manası (tam olmasa da) «Dinni degil – künni bağışla» demektir.
Yüzlernen insan beraber toplaşıp, öz halqınıñ medeniyeti, tili, istidatlı balalarınen ğururlanğanından başları kökke yetken olsa, bu künge yazıqsınmayım. Olar bir duyğu etrafında birleşip, 16 yaşında Safiye Denişayeva ve 9 yaşında Adile Çalbaş yırlağan Sabriy Erecepova içün ağlağan; 11 yaşında Saife Arakayeva ve 16 yaşında Zeyneb Muyedinovanıñ acayip oyunından ayrette qalğan olsalar, peşman degilim. Olar kene de ayaqqan turıp, Seyran 7.62 aytqan «Qırım.Vatan.Millet» sözlerini tekrarlağan olsalar, peşman degilim. O qadar qıyınlıqlardan ve ziyanlardan soñ milliy bayrağını köterip, ep beraber «Ant etkenmenni» yırlağan soñ peşman degilim.
Bu ÖMÜR pek qıymetlidir. Akimiyet ile razılaşma ve muzakerelerden emiyetlidir
Bu künge yazıqsınmayım, çünki qırımtatarlar, em de Qırım ve onıñ tışındaki «dostları» bir şey kördiler – balaları yırlasa, oynasa ve quvansa, halq yaşay demektir. Añlayım, bizni, Vatanda qalğanlarnı, fuqare, bahtsız alda, azap çekkenimizni körmek isteyler. OLMAZ! Çünki bizler azaplarımız, qurbanlarımız, zornen qazanğan quvançımıznıñ qıymetini bilip YAŞAYCAQMIZ!
Bu ÖMÜR pek qıymetlidir. Akimiyet ile razılaşma ve muzakerelerden emiyetlidir. Bu sebepten, adım ve taqımımıznı «ortağa çıqaracaq» olğan er kes, – nevbetke tiziliñiz. Ne qadar uzun nevbet olsa, o qadar yahşı. Anda olğanlarnıñ biraz fikir yürsetmege imkânları olur. Ve, belki de, añlarlar – cam evde oturğanlar ve onı saqlamağa tırışqanlar taş atmazlar.
Lilâ Bucurova, Qırım jurnalisti
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarlarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Yanvarniñ 16-sında zapt etilgen ukrain arbiy, “Nikopol” zırhlı katerniñ komandanı Bogdan Nebılitsa 25 yaşını toldurdı. Bu aqta Facebookta advokat Nikolay Polozov yazdı.
“Bogdan - Ukrainanıñ aqiqiy vatanperveri! Daa 2014 senesi, Qırımda “Rus baari”niñ eñ qızğın vaqtında, o, Aqyardaki Nahimov adına arbiy-deñiz oquv yurtunıñ kursantı olaraq, öz arqadaşlarınen beraber rusiye arbiylerniñ tüfegine baqıp, Ukraina gimnini icra ete edi”, - yazdı advokat.
Polozovnıñ aytqanına köre, Rusiye FSB hadimleri, Bogdan Nebılitsağa psihologik basqı yapıp, qabaatını tanıttırmağa ve şaatlıq yaptırtmağa tırışa.
“Oña küç, sabır, cesürlik ve çıdam tilleymiz. Ve esası - öz tuvğanlarına yaqın vaqıtta qaytqanını!”, - dep qoştı advokat.
Evel haber etile edi ki, Moskovada mahkeme, 24 Ukraina deñizcisinde 20-siniñ tevfiq müddetini uzattı. Olardan 17-si aprel 24-ünece apiste bulunacaq, Andrey Eyder, Andrey Artemenko ve Vasiliy Soroka ise aprel 26-sınace SİZOda tutılacaq.
Daa evel Qırım yalısı yanında FSB zapt etken 24 ukrain arbiyi, cenk esirleri olğanını tahqiqatqa beyan etti.
Noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, mında berilgen malümatqa köre, üç Ukraina cenk gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Esir alınğan Ukraina askerleri Moskvağa avuştırıldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Amerikanıñ Freedom House adam qwqığın qorğau wyımı Net Freedom dep atalatın jıl sayınğı jeli erkindigi turalı reytingisin jariya etti. Bügin (21 qırküyek) jariyalağan esepke säykes, Qıtay qatarınan jetinşi ret internet erkindigi tömen el retinde ataldı. Al, alğa ret qatıstırılğan Tayuan (Tayvan') jeli erkindigi boyınşa älemniñ besinşi orının ieledi.
70-ten astam memleket arasında jürgizilgen jeli erkindigi reytingi boyınşa, Qazaqstan 33-orında bolıp, internet erkin emes elderdiñ qatarında twr.
Atalğan adam qwqığın qorğau wyımınıñ esebine säykes köptegen ükimetter men tehnologiya kompaniyalarında jelilik qadağalau boyınşa twtınuşılardıñ qwqıqtarın bwzu äreketteriniñ köp ekeni anıqtalğan. Aytalıq, bıltır bir jıldıñ işinde 48 memlekette jelilik qadağalau, internet monopoliyası, tehnologiya kompaniyalarınıñ qızmeti jäne twtınuşılardıñ qwqığı turalı zañdardı jañartqan, tolıqtırğan nemese jaña zañdar bekitken. Osınıñ özi ükimet pen tehnologiya kompaniyaları jäne twtınuşılar arasında jelilik baqılauğa qatıstı dau-şarlardıñ mäselesi jıldan jılğa uşığıp kele jatqanın körsetedi.
Freedom House mälimetine qarağanda, keybir ükimetter zañdardı jelilik qudalau men baqılaudı jüzege asıru üşin paydalanğan.
Biılğı jeli erkindigin bağalau esebi boyınşa Islandiya, Estoniya, Kanada jäne Kosta-Rika qatarlı elder köş bastağan bolsa, Qıtay qatarınan 7-şi ret tömen körsetkiş körsetip tizimde Kuba, Iran sekildi elderden keyin twr. Al, tizimniñ soñğı qatarların M'yanma, Belarus' jäne Uganda elderi qorıtındılaydı.


text:
Rusiyede ve işğal etilge Qırımda "qısmiy seferberlik"devam ete. Rusiye bölgelerinden kelgen haberlerge köre, eñ çoq celpnameler Rusiyeniñ tamır halqlarınıñ temsilcilerine berile. Ukrayina akimiyeti ve aq qoruyıcılarnıñ malümatına köre, işğal etilgen Qırımda faal şekilde qırımtatarlarnı seferber eteler.
Ne içün Rusiye ve işğal etilgen Qırımnıñ tamır halqlarınıñ temsilcileri mütenasip olmağan şekilde Rusiye arbiy komissarlarınıñ nişanı ola? Bu vaziyette angi variantlar qala? Ve Qırım sakinleriniñ cenkten qaçqan Rusiyeniñ qomşu memleketelrinde neler ola? Alıpbarıcı Sergey Mokruşin Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında Qırım sakini, Gürcistanda göñülli Tamara, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, tarih ilimleri namzeti, Ukrayina kelecek institutınıñ ekspertı Sergiy Gromenko, Gumanitar meselelerinden Milliy Meclisniñ Koordinatsion merkeziniñ koordinatorı Yusuf Kurçki ile laf etti.
"Sualler pek çoq"
Sentâbrniñ 25-nde Rusiyeniñ nezaretinde olğan Qırımnıñ yolbaşçısı Sergey Aksönov Qırım yarımadasında "seferberlik tedbirleriniñ künniñ soñuna qadar tamamlanması" aqqında bildirdi. Onıñ sözlerine köre, olar tam şekilde yerine ketirilgen.
Qırım.Aqiqat şimdi Gürcistanda yaşağan ve göñülli olğan Tamara (adı deñiştirilgen) ile bağladı. O, Rusiye ve Gürcistan arasındaki sıñırda pek çoq arba olğanını tasdıqladı. Subet arfesinde, sentâbrniñ 26-nda, Tamaranıñ sözlerine köre, sıñırda cayav keçit açqanlar, amma buña baqmadan nevbtler anda da peyda olğan.
Qırım sakinleri içün keçüv şartı qaydiyeti olğan iç "Qırım pasportı"Tamara, göñülli
"Qırım sakinleri içün keçüv şartı qaydiyeti olğan iç "Qırım pasportı". Onen bir çoq kişi rusiye sıñırından keçip oldı. Gürcistan sıñırına kelgende, sıñırnı iç ukrayin vesiqası ya da çetellik pasportı ile keçmek mümkün. Müddeti keçken pasport olsa Gürcistanğa yibereler, amma anda elçilikke muracaat etip maqbul pasport almaq kerek olacaq", - dedi Tamara.
O, sıñırnı keçken aileler içün büyük mesele balalarnıñ ukrayin doğum şeadetnamesi olmağanını qayd ete.
"Sıñırda insanlar eñ az 30-36 saat beklediler. Aş, suv, qalın urbalar almaq kerek. Aydavcılar taşıma fiyatını pek tez köterdiler. Şunıñ içün bu paalı yolculıq olacaq. Sentâbrniñ 22-23-de Qırımdan Tifliske yolnıñ fiyatı bir insan içün 500 dollar edi", - dedi Tamara.
Qırımtatar Milliy Meclisinde seferberlikten qaçıp yarımadanı terk etken semetdeşlerge yardım etmek içün gumanitar meseleleri üzre koordinatsion merkez teşkil ettiler.
"Yardım hattında dört operator bar ve olarnıñ iç birinde 5-10 daqqalıq bir tınçlıq olmay. Sualler pek çoq. Esasen olar bir de bir sıñırınıñ angi vesiqalar ile keçmesi ile bağlıdır", - dedi merkezniñ koordinatorı Yusuf Kürkçi.
Onıñ fikrince, Aksönovnıñ "seferberlik tedbirleriniñ tamamlanması" ile bağlı beyanatı Qırım akimiyeti seferberlik dalğası ilân etilgen soñ Qırımda başlanğan esnasnı körip, onıñ tezligini eksiltmege tırışqanlarına delâlet ete.
Kürkçi qayd etti ki, şimdilik qırımlılar yarımdanı serbest terk ete bileler.
Qırımda tarihiy pretsedent
"Rusiyeniñ özünde seferberlik ilk nevbette Moskvanıñ ftkrince Rusiyeniñ umumiy ealisi arasında esassız olaraq yüksek nisbetke malik olğan halqrarnıñ (yüksek doğum seviyesi ya da diger amiller) yaşağan yerlerde şiddetli şekilde ombrge keçirile. Şunıñ içün de Ukrayinağa qarşı cenkte olar aynı vaqıtta ksenofoblar kibi olarda qorqu yaratqan bu halqlarnıñ temsilcilerini yoq etmek vazifesini de al eteler. Amma işğal etilgen Qırımğa kelgende, bu areketler eki qat tsiniktir", - dep saya Refat Çubarov.
Onıñ fikrince, Qırımda seferber etilgenler arasındaki uyğunsızlıq, Çubarovnıñ sözlerine köre, bir çoq mesken yerlerde seferber etilgen qırımtatarlarnıñ sayısı 80-90% qadar olğan alda, "Kreml qırımtatarlarnıñ tamamınen yoq etilmyesine dair Stalin siyasetini devam ekenine" delâlet ete.
Rusiye ordusına celp etüvden türlü yollarnen qaçınmaqRefat Çubarov
Çubarov Qırım sakinlerine arbiy komissarlıqlarğa ketmemekni, celpnamelerniñ alınmasından red etmekni tevsiye ete. "Rusiye ordusına celp etüvden türlü yollarnen qaçınmaq. Bu mevzuda bizim çağıruvımız Ukrayina devletiniñ, şu cümleden Ukrayina prezidentiniñ çağıruvı ile aynıdır. Rusiye ordusına celp etilmemek içün, kerek olsa andan ketmek bile çağıramız. Ve elbette adamlarğa Aqmescitteki merkeziy meydanda narazılıqlarğa azırlanmaq kerek olğanını aytamız", - dey Çubarov.
"Nisbiy azlıq temsilcileriniñ orduğa saylama celp etilüv tecribesi kibi tariflenecek ve belki de kelecekte mahkeme tarafından soyqırım ya da soyqırım ıntıluvı kibi qıymetlendirile bilecegini tahmi ete bilemiz. Belki de bu etnik temizleme kibi tarif etilecek. Eger Qırımda qalğan ve Qırımnıñ umumiy ealisiniñ tahminen 13 faizini teşkil etken qırımtatarğa kerçekten de bütün celpnamelerniñ 90 faizi kelgen olsa, bu aqiqaten saylav seferberlik olğanı körünip tura", - dey tarih ilimleri namzeti Sergiy Gromenko.
Belki de bu etnik temizleme kibi tarif etilecekSergiy Gromenko
Onıñ fikrince, Qırımda belli bir tarihiy pretsedent yaratıla. Gromenko dey ki, 13-nci asırda moğol hanları cenkke ketkende yerli halqnı seferber etmek mehanizmini qullana ediler. Ücümni olar başlay ediler. Aynı zamanda Rusiye imperiyasında belli bir eali kategoriyası - olarğa yabancılar dey ediler - orduğa asla celp etilmey edi. Ekspertniñ qayd etkenine köre, o zaman bu qırımtatarlarğa da ait edi, yalıñız aristokratlar içün bir leyb-gvardiya qırımtatar polku bar edi.
"Şuralar Birliginde cenk vaqtında qırımtatarlar içün saylav seferbertlik yoq edi. Celp etilgenlerniñ umumiy sayısı az-çoq olarnıñ Qırım ealisiniñ umumiy qurulışına uyğun edi. Yani Rusiye şimdi moğollar devrinden olğan taktikanı qaytara", - dedi Gromenko.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.
Qırımtatarlarnı tamır halq olaraq tanıma
2014 senesi martnıñ 20-nde Ukraina Yuqarı Radası qırımtatarlarnı Qırımnıñ tamır halqı dep tanıdı. Bu qararğa 283 halq deputat rey berdi. Ukraina qırımtatar halqınen diger milliy azlıqlarnıñ Ukrainanıñ tamır halqı olaraq etnik, medeniyet, til ve din kimliginiñ saqlap qalması ve inkişafını kefil etmekte. Qırımtatar Milliy Meclisi ve Qurultayı qırımtatarlarnıñ temsiliy organları olaraq tanıldı.
Er yıl avgustnıñ 9-nda dünya tamır halqlar künü qayd etile. Onı BM Baş Assambleyası 1994 senesi tasdıqladı.


text:
Dekabr 19 künü Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Baş Assambleyası, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ vaziyeti aqqında rezolütsiyasını muzakere ete. Bunı Twitterde Ukrainanıñ BM Teşkilâtındaki temsilciligi bildirdi Toplaşuv saat 17.00 başlandı ve canlı yayınlana.
Ukraina TİN matbuat-kâtibi Maryana Betsa «Qırım Haberleri» agentligine bildirdi ki, «bu rezolütsiya – pek müim vesiqa, onda Rusiye akimiyeti Qırımda – işğalci akimiyet olğanı, ve anda insan aqları bozulğanı açıqtan beyan etile».
Birleşken Milletler Teşkilâtı Baş assambleyasınıñ üçünci komiteti toplaşuvında noyabr 15, salı künü Ukraina teşebbüsi ile azırlanılğan «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeerinde (Ukraina) insan aqlarınıñ vaziyeti» rezolütsiyası qabul etildi. BMT vesiqalarında ilk kere Rusiye «işğalci-devlet» olaraq adlandırıldı, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ile Aqyar ise – «vaqıtınca işğal etilgen topraqlar».
15 dekabrde Amnesty International halqara uquq qoruma teşkilâtı, 2014 senesi yarımada işğal etilgeninden berli Rusiye akimiyeti tarafından muntazam surette qırımtatar cemiyetiniñ aqları bozulğanını beyan etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Bunı Ukraina demir yol transportı devlet memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Breusnıñ aytqanına köre, Qırımğa 48 tren çifti qatnay, olardan 21 çift – «Ukrzaliznıtsâ», 8 çift – Aqrusiye demir yolu, 19 çift – OAO «RJD»Rusiye müessisesine ait.
Lâkin yolcular az ve trenler toldurılmağanından sebep yalıñız 21 tren çiftiniñ biletleri satılıp başladı. Rusiye Qırım trenleriniñ biletler satılmasını daa açmadı.
«Al-azırda iyün 1-den Qırımğa yürecek trenler arasında №28 Kiyev-Aqyar treninen qullanalar, biletlerniñ yalıñız 61% satıldı. №12 Kiyev-Aqmescit trenine yolcular biletlerniñ 37% satın aldılar. Onıñ vagonlar sayısı on sekizni degil de, on üçni teşkil ete», – dep qayd etti Breus.
Berilgen malümatlarğa köre, yolcular sayısı az olğanından sebep, Qırımğa ketken trenler cedvelinde, 2013-2014 seneleriniñ trenler sayısına köre, 54 çift treni olmaycaq.
Aynı vaqıtta, «Ukrzaliznıtsâ» yarımadağa ketken yolcular memleketniñ diger regionlarına qatnaycaqlarını tahmin ete: Odessa, Berdânsk, Geniçesk, Herson ve Ğarbiy Ukraina.


text:
Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım akimiyetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksönov, Qırımdaki mallarnıñ fiatları Krasnodar yeri ve Rostov vilâyetindekilerinden de yüksek olğanını bildirdi. Bu raqam tahminen 30-50% civarındadır. Onıñ fikirince, böyle vaziyet naqliyat logistikası sebebinden yüz beremez.
Qırım.Aqiqat agentligi haber etkeni kibi, bu aqta yolbaşçı Nazirler Şurasınıñ toplaşuvı devamında ilân etti.
«Ayırı aşayt malları Krasnodar yeri ve Rostov vilâyetlerinden 30-40%, makaron - 46% - ğa yüksek. Arqadaşlar, konkret malğa paranı yatırmaq içün, logistika o qadar aqça masraf etkenine inanmayım. İnanmayım», - dep ayttı Aksönov.
Onıñ muavini Vitaliy Nahlupinniñ haber etkenine köre, şimdiki vaqıtta malnıñ fiatı nege esaslanıp çıqarılğanı boyunca tedbirler keçirilmekte. İmkân olsa, bu bilgiler nevbetteki Nazirler Şurasınıñ toplaşuvında berilecek.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Bütün dünya qırımtatar kongressiniñ (BDQK) icra komiteti doquz saat devamında qırımtatarlarnıñ vaziyetini muzakere etip, bir sıra qararnı qabul etti. Olardan biri – AQŞ memuriyetine Qırım ve qırımtatarlarnıñ problemlerine dair maruza ile muracaat etmek, dep haber ete QHA.
Bundan ğayrı, BDQTK qırımtatarı Seyran Saliyev ve advokatlar Emil Kürbedinov ve Nikolay Polozovnıñ yaqalanması ve apiske alınmasına dair arizalarnı cemaatqa yetkizecek ola.
«Qırımtatarlarnıñ Litvaniyada yerleşmesiniñ 620-nci yıllığı munasebetinen bu devlette farqlı halqara tedbirlerni keçirmek, olardan icra komitetniñ azaları Adas Yakubauskas, Esma Aciyeva ve Gülnara Bekirova mesülietlidir. Litvaniya mustaqilligi yüz yıllığınıñ abidesine de biñ euro miqdarında para bermege qarar berildi», – dep aytıla qararnıñ beşinci noqtasında.
BDQK icra komitetiniñ planlarına köre, birinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ yüz yıllığı munasebetinen farqlı tedbirler ötkerilecektir.
Kyivde yanvar 28-de Dünya qırımtatar kongressi icra komitetiniñ yedinci toplaşuvı olıp keçti. Toplaşuvda kongress reisi Refat Çubarov, icra komiteti ve kongressniñ teftiş komissiyasınıñ azaları, Türkiye, Romaniya, Poloniya, Litvaniya ve Qırğızistan diasporalarınıñ temsilcileri iştirak etti. Toplaşuvnı BDQK yanındaki Gençlik komitetiniñ qırımtatar faalleri ziyaret etti.


text:
Keçken sene dekabr ayından berli Aqyardaki şahsiy mekteplerniñ maliye meselesi al etilmey, dep ayttı Aqyar Rusiye Qanun çıqarıcı meclisiniñ bücet boyunca daimiy komissiyasınıñ reisi Vâçeslav Aksenov.
Bunı o «Narodnıy kanal» efirinde ayttı, dep haber ete Aqyar Qanun çıqarıcı meclisiniñ matbuat hızmeti.
Onıñ malümatına köre, Aqyar ükümetiniñ vekilleri mektepke para bermek kerek dep ayttılar, lâkin tam qarar qabul etilmedi.
«Devletke bağlı olmağan mektepler Rusiye qanunlarına köre şeer bücetinden maliye etile bile. Tolusınen degil, faqat bir talebege köre para ayırıla», – dedi Vâçeslav Aksenov. Onıñ qayd etkenine köre, deputatlar Aqyar ükümetine bu sebepten bir qaç kere muracaat etken ediler.
«Talebelerniñ ana-babalarına mekteplerge maddiy yardım etmek zor oldı. Olarnı qapatmaq mümkün degil. Er biriniñ anane ve hususiyetleri bar. Lâkin ükümet Rusiye qanunlarını devletke bağlı olmağan mekteplerniñ maliye etilmesi meselesinde bozsa, oquv yurtları qapatıla bile», – dep qayd etti o.
Aqyarnıñ Rusiye ükümeti şeerniñ şahsiy mekteplerini maliye etüv meselesini şimdilik izaatlamay.


text:
Tsentr jurnalistskih rassledovaniy qay etkeni kibi, maqale iyün 6 künü basılğandır.
Böyleliknen, müellifi belli olmağan maqalede Ukraina Cenübiy-Şarqındaki separatist areketiniñ liderleri ve memleketniñ siyasetçileri aqqında qısqa malümat ve fotoları berile. Soñkilerni maqalede «aşaa», «ibret», «faşistler» olaraq adlaylar.
«Faşist» añlamı ile Avropalı yeudiy şurasınıñ prezidenti, oligarh İgor Kolomoyskiyni adladılar.
Maqleniñ soñunda: «Epiñizniñ ölip ketkeniñizni isteymiz, ayvanlar!» - degen sözlerni oquymız.
«Krımskaya pravda» gazetasınıñ saipdeşi «Qırım parlamentiniñ Prezidiumı azası» Konstantin Baharev ola.
«Krımskaya pravda» gazetası1918 senesi fevral 6 künü peyda oldı.


text:
Büyük Bulğar Eli
Büyük Bulğar Eli - Qırımda qurulğan hunlardan kelip çıqqan birinci türk devleti. Ogurlar dep de aytıla. Qurucısı Qubrat han, lâkin Qubrat han ölgende devlet uzun yaşap olamağan, hazarlarnıñ basımına oğrağan ve coyulğan. Hazar basqıncıları bo devletni coyğanda bulğarlarnıñ bir bölümi yuqarı yaqqa Edil Boyuna, bir bölümi de astqa Balqan tarafına köçip kelgen. Balqan cerindeki Türkiy Bulğar devleti Ortodokslıq hristianlığı dinine işanmağa başlağan, Edil bulğarları İslâm dinine işanğan ve onı resmiy din bolaraq qabul etken, Qırımda qurulğan birinci Bulğar devleti Tengrizm dinine işanğan edi. Olarnıñ eñ bilingen tamğası ıYı bugün de bulğar milletçileri tarafından qullanıla şo tamğa Osmanlı Devletiniñ negizini salğan Qayı qabilesiniñ tamğasına pek oşay.


text:
Ukrayına Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı noyabrniñ 15-nde saba cebedeki operativ vaziyet aqqında bildirdi.
"Keçken künü mudafaa quvetleriniñ bölükleri işğalcilerniñ ücümlerine mesken yerlerde qarşılıq kösterdi: Lugansk vilâyetiniñ Novoselovske; Donetsk vilâyetiniñ Beloğorivka, Bahmut, Bahmutske, Vremovka, Krasnoğorivka, Maryınka, Novokalınovo, Novomıhaylivka, Pervomayske", – dep aytıla haberde.
Ukrayına Silâlı quvetleriniñ malümatına köre, işğal etilgen Lugansk vilâyetinde Rusiye ordusı askerlerini yerleştirmek içün boş qalğan evlerni qıdıra.
Novoaydar mesken yerinde Rusiye zaptçıları qaldırılğan evlerni tapmaq içün yerli sakinlerden sahte "memuriyetke" kelmelerini talap ete", – dep tarif etti Ukrayına arbiyleri.
Berilgen malümatqa köre, Ukrayına aviatsiyası keçken künü Rusiye ordusına 21 darbe endirdi.
Rusiye tarafı zararlar aqqında bildirmey, cenk vaziyetinde malümatnı teşkermek imkânsız ola.
Amerika cenkni tedqiq etüv institutı (ISW) Hersonnıñ sağ tarafından ordu çıqarılğan son Rusiye Donetsk vilâyetindeki ücüm areketlerini quvetleştirecek, dep bildirdi. ISW, Ukrayına quvetleri Lugansk vilâyetinde sıñırlı ğalebe qazanmağa devam ete, Hersondaki ordular olarnı quvetleştirse, daa büyük zaferler qazanacaq, dep qoşa.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Bиkипeдия:Proyekt:Baş bit/Waqiğalar
Бy MәkaләHeң kиpилл әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Bu proyekt Baş bitkä urnaştırılğan qalıplarnı buldıru, alarnı mäğlümat belän tutıru häm yañartıp toruğa bağışlana.
- Шyлaй yk kaparыз: WP:Proyekt:Latin Tatar.
Bügenge qalıp[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bu qalıplarğa mäğlümat kertü kriteriyları[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Monda urnaştırılğan mäğlümat Bиkипeдия:ПpoekT:Eл kөHHәpe proyektı çiklärendä buldırılğan bitlärdän häm alarnıñ başqa telle buleklärendäge igezäklärennän saylana. Latin imläle kön waqiğaları qalıbıplarında kiril imläle igezäklärendäge mäğlümatnı qabatlamaw xäyerleräk.


text:
Avropa Birliginiñ Tış işler ve telükesizlik siyasetinden Yuqarı temsilcisi, Avropa komissiyasınıñ vitse-prezidenti Josep Borrell, Avropa Birligi “avtoritar bir yol” ile ketken Rusiyege qarşı yañı sanktsiyalar qoya bile, dep saya. Bunı Azatlıq.Radiosı haber ete.
Onıñ aytaqanına köre, Rusiye bazı AB azaları arasında ziddiyet doğurmaq içün areket ete ve Brüksel ileride Rusiyege qarşı yañı sanktsiyalar qoysa bile, Moskva ile daimiy cebeleşüv olmamaq kerek.
“Aza devletler ilerideki adımlar nasıl olacağına qarar bermeliler. Elbette, bu sanktsiyalar da ola bile”, – dedi Borrell.
Borrellniñ fikrince keçken afta Moskvağa ziyareti, Rusiye “avtoritar bir yol” ile ketkenini köstergen.
“Rusiyedeki mevcut akimiyet qurulışı iqtisadiy, arbiy menfaatlarnı ve siyasiy nezaretni birleştire ve demokratik qanunlarnıñ üstünligi içün yer qaldırmay”, – dedi o.
Avropa Birliginiñ Tış işler ve telükesizlik siyasetinden Yuqarı temsilcisi, Avropa komissiyasınıñ vitse-prezidenti Josep Borrell, Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov ile laf etkende Minsk añlaşmalarınıñ tam şekilde amelge keçirilmesini talap etken edi.
Evel, Avropa Birliginiñ Tışı işler ve telükesizlik siyasetinden Yuqarı temsilcisi, Avropa komissiyasınıñ vitse-prezidenti Josep Borrell, Avropa Birligi ve Rusiye arasında munasebetler soñki on yıl içinde fenalaştı, Qırım işğal etilgen soñ ise daa ziyade muşkulleşti, dep bildirgen edi.
Fevralnıñ 2-nde, Josep Borrell Rusiyege ziyareti arfesinde Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba ile telefonnen laf etken edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Raketada birinci uçqan insan – bu Hasan Lagari oldı. Onıñ doğmuş toprağı Qırımdır.Read More
Category: Milletimizniñ ulu insanları
HALQIMIZNIÑ QARAMAN QIZI ALIME ABDENNANOVA
19 yaşındaki qırım qızı Alime Abdennanova duşman astında olğan toprağımızğa yollanılğan razvedkacı edi.
Onı radiohabercinen beraber uçaqta Qırımğa, doğmuş Cermay-Qaşıq köyü yanına taşladılar. Olar ekisi zembilnen enip, kimsege körünmeyip, qartanasınıñ evine bardılar ve anda yerleştiler. Vazifeler faşist askerleri ve arbiy tehnikasınıñ sayısı, ne vaqıt ve nasıl tarafqa ketkenleri aqqında malümat toplap, ratsiyanen ştabğa bildirmek edi. Alime öz vazifesini aliy derecede becerdi, 10 ay içinde böyle çoq qıymetli 81 telegramma yolladı. Kenişçe ve tam doğru malümat toplamaq maqsadınen o, köyde yaşağan tuvğanlarından ve diger işançlı adamlardan özüne yardımcılar celp etti.Read More
İSMAİL GASPRİNSKİY
YÜNESKO tarafından 2014 senesi İsmail Gasprinskiyniñ yılı olaraq ilân etildi.
İsmail Mustafa oğlu Gasprinskiy Bağçasaray bölgesindeki Avcı köyde doğdı. İsmail başta eski musulman mektebinde, Aqmescitte gimnaziyada, Voronej ve Moskvada arbiy oquv yurtlarında tasil ala. 15 yaşında o, arbiy oquvnı taşlap, Bağçasarayğa qayta, çeşit qırımtatar mekteplerinde ve “Zıncırlı” medresesinde ocalıq yapa. Soñra, aliy bilgi almaq niyetinen Türkiyege, Parijge kete. 1876 senesi Qırımğa qaytıp, ocalıqnı devam ete.Read More


text:
Bunı müessiseniñ matbuat hızmeti bildire.
Olğan malümatqa köre, böyle belgi «milliy havfsızlıqnıñ temini içün ve Ukraina territoriyasına radikal şahıslarnıñ kirsetilmemesi içün» işlep çıqarıldı.
«Bu belgi devlet sıñır qoruvı organınıñ vekâletli şahısınıñ qanuniy qararı ile Ukraina devletine kirişi yasaq olğan çetel vatandaşları ya da grajdanlığı olmağan şahıslarnıñ pasport ve diger vesiqalarında qoyula», – denile beyanatta.
Devlet sıñır hızmette böyle yañılıq Ukrainağa tekrar kirmege tırışqan, amma devlet sıñırdan keçmege musaadesi olmağan insanlarnı tez tanımaq içün imkân yaratacağına ümüt besleyder.


text:
Aqmescitte Rusiyege boysunğan ükümet «idare etilgen tarif ile muntazam taşıma teşkil etilmesi boyunca icracınıñ belgilenmesi» meselesi boyunca toplaşuv keçirdi. Bu aqta şeerniñ rusiyeli akimiyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Naqliye ve bağ idaresi müdiri Aleksey Sahno muntazam taşıma saasında bugünki vaziyet aqqında malümat bildirdi, bunen beraber, olğan problemalarnıñ çezilmesinen bağlı tekliflerni taqdim etti», – dep aytıla beyanatta.
İyül 8-de, cuma künü mahkeme temsilcileri «Trans-Tur» naqliye şirketiniñ faaliyetini toqtattı. Bundan evel Qırımnıñ eñ büyük naqliye şirketi olğan «SimSitiTrans» işhanesiniñ litsenziyası toqtatıldı, onı Qırım qamaçavı aktsiyasınıñ lideri Lenur İslâmovnen bağlaylar. Mahkeme qararınen naqliye taşıcısı mülküni mahkeme temsilcileriniñ Federal hızmeti hadimleri müürledi. İyün 29-da avtobuslar marşrutlarğa çıqmadı, olarnıñ yerine diger avtobuslar işke tüşürildi.
Ameldeki şeer yolbaşçısı Gennadiy Baharev naqliye taşıması meselesi eñ yaqın vaqıtta çezilecegini vade etken edi ve şeer sakinlerini buña «añlap» davranmağa çağırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımdaki «Taygan» arslanlar bağçasınıñ saibi Oleg Zubkov, İstanbul civarında ayvanat bağçasınıñ qurucılığı aqqında türk akimiyetinen añlaşqanı aqqında bildirdi. Bunı o öz resmiy bloggında yazdı.
«İstanbul civarında yañı ayvanat baqçasınıñ qurucılığı aqqında İstanbulnıñ memuriyeti ve «Taygan – Group» (Türkiyede qayd etkenim şirket) arasında ötkerilgen muzakereler muvafaqiyet ile yekünlendi. Qurulacaq «mega-Taygan» içün topraq İstanbuldan 26 kilometr uzaqlıqta, Qara deñizniñ yalısında endi saylanıldı ve belgilendi», – dep yazdı Zubkov.
Onıñ sözlerine köre, olacaq ayvanat bağçasınıñ meydanlığı 200 gektarnı teşkil ete, o yerde bir qaç büyük göl yerleşe.
Zubkov qayd etti ki, mimar ve tasarımcılar ögünde dünyanıñ eñ güzel ayvanat bağçalarından biri olacaq bağçanıñ leyhasını azırlamaq vazifesi qoyuldı. Obyektniñ qurucılığı yılnıñ ortasında başlacaqtır.


text:
İlk ağır çekiniñ (kruzerveyt) saibi olğan qırımtatar boksçusı Artur Ziyatdinov, ihtisasiy ringde qazanğan doquzıncı ğalebesinden soñ, martnıñ 16-sında Montrealda yañı çeki kategoriyasında öz küçüni sınacaq. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
İhtisasiy ringde doquzıncı ğalebesinden soñ, Ziyatdinov kruzerveytlerniñ dünya reytinginde 79-ıncı yerni qazanğan.
“Uruşqa azırlıq yahşı edi ve dögüş muvafaqiyetli keçti - raqipni eñdim. Endi ise alçaqça çeki kategoriyasına keçip, anda tezce birinciler arasına kirmege niyetlenem”, - dep ikâye etti Qırım.Aqiqatqa boksçu.
İhtisasiy kruzeyveyt boksçularınıñ cedvelinde dünya çempionı - qırımlı Oleksandr Usik, alçaqça çeki kategoriyasında ise ukrainalı Oleksandr Gvozdık birincilikni qazanğan edi.
Doğma qırımtatar olğan ihtisasiy boksçu Artur Ziyatdinov, aveskârlıq boskunda 140 uruş yaptı, olarnıñ 120-sinde ğalebe qazandı. 2017 senesi Artur ihtisasiy boksqa keçti.


text:
Äleumettik jelilerdiñ damuımen adamdar äleumettik jelide öz bilimin auditoriyağa aqılı tauar retinde sata alatın boldı. Bwl ürdis infobiznes dep atalatın jaña iskerlik türin keñ tanımal etti. Bwl jaña jwmıs türi soñğı jıldarı elimizde de qarqındı damıp jatqanı belgili. As äzirleudi, video, audio nemese jazbaşa kontent dayındaudı, tipti auditoriyağa erkin söyley biludi üyretetin infobiznesmender tabıstı biznes ökilderi eseptele bastadı. Bwlardıñ qatarında köpşilik auditoriyağa psihologiyağa qatıstı keñester beretin psihoanalitik, psiholog nemese motivator sındı trenttik infobiznes türleri de bar. Adamnıñ jandüniesi, otbasılıq mäseleler, adamdar ara qarım-qatınas sekildi asa näzik taqırıptardı qozğaytın bwnday infobiznes ökilderiniñ käsibi biliktiligine qatıstı daulı pikirtalastar da köp, soğan qaramastan keñ auditoriyağa ie.
Ädette atalmış psihoanalitikter, psiholog, motivatorlar derliktey özinen keñes swrağan jeke twlğalarğa meditaciya turalı köbirek däriptep jatadı. Meditaciya bılayğı kezde jeke twlğanıñ psihikasına eleuli kömek beretin dağdı retinde qarastırılıp keledi. Aytalıq, meditaciya jasau arqılı adam sabırlı boluğa, koncentraciyasın nığaytuğa, este saqtau qabiletin jaqsartuğa, ikemdi oylauğa dağdılandıratını aytıladı. Ärine, dwrıs jasalğan meditaciya adamdardıñ psihologiyalıq küyin twraqtandıruğa kömeginiñ bolatının täjribeler körsetken. Alayda, soñğı zertteuler nätijesinde meditaciyamen aynalısu birtindep adamdardıñ özimşildigi men egoistik sipatın küşeytip jiberui mümkin ekeni däleldendi.
Meditaciya sındı köñil-küydi tınıştandıratın jattığular adamdarğa köptegen paydalı mümkindiktermen qatarı, salmaqtı ziyandardı da ala keledi. N'yu-York Memlekettik universitetiniñ psihologiya boyınşa docenti Maykl Pul jürgizdi zertteu nätijesine osığan twraqtağan. Bılayşa aytqanda, meditaciya adamdı öziniñ işki köñil-küyimen köbirek alañdatıp, aynalasındağı adamdardıñ qalauı, olardıñ köñil-küyi turalı oylanuğa köñil bwrmaytın etedi. Maykl Pul öz zertteuin es jinau üşin wdayı meditaciyamen aynalısqan köptegen adamdardıñ ömirlik wstanımdarı, qwndılıqtarı jäne mädeni kontekstindegi baylanıstardı salıstıru arqılı jürgizgen.
Maykl Pul öz zertteuindegi 366 adamnıñ özderin sipattauın «özara täueldi közqarastağı» jäne «derbes közqarastağı» sipattau dep ekigi jiktey otırıp jürgizedi. Aldınğılar özin sipattap beru turalı tapsırma berilse «eki balanıñ äkesimin», «otbasılı adammın», «altı balanıñ atası/ äjesimin» degen sekildi qanday da bir twlğalarğa baylanıstı sipattaydı. Al «derbes közqarastağılar» köbine öziniñ jetistigin, bilim deñgeyin köbirek söz etedi. Al, osı toptıñ birine tereñ meditaciya tapsırması, ekinşisine jay demalıs tapsırması berilgen. Keyinnen osı twlğalardıñ qoğamdıq is-qimıldarğa, qiınşılığı barlarğa kömek beruge degen ınta-jigerlerin anıqtaytın saualnama berilgen. Nätijesinde meditaciyanıñ effekti birtindep adamdardıñ özimşilidigin küşeytetinin körsetken.
Ärine, bwl keltirilgen däyek meditaciyanı tolıqtay teriske şığarmaydı. Degenmen, qazir äleumet pen individ arasında köptegen daulı mäselelerdiñ bizdiñ qoğamdağı keybir twtas äleumettik taqırıptardıñ tamırı ekeni anıq. Globalizaciya, aşıq qoğam, söz erkindigi men demokratiya qwndılıqtarına qosa türli ağımdar, közqarastar bizdiñ qoğamda dästür men türli jaña dağdılar ortasındağı ülken küresterge jol aştı. Ärine, memlekettik ideologiyanıñ älsizdigi men äleumettik sauattılıq deñgeyne baylanıstı bizdiñ qoğamda dästürli dünietanımdar men täjiribeler köp jağdayda jañaşlıq közqarastarğa jol berip jatqanı da bayqaladı. Bwl tolıqtay dästürli közqarastı ğana birjaqtılı jaqtau emes, sonıñ özinde twtas qoğamda wzaq merzimdi dästürdiñ, dästürli dünietanım men payımnıñ qwlatıluı mıñdağan marginaldı toptardı qalıptastırıp, nätijesin twraqtılıqqa, özara jarasımdı ömir salttarına qauip töndireri anıq.
Mwrat Altınay


text:
Bu aqta Prezidentnıñ resmiy saytında aytıla.
İşbu qanun Yuqarı Şurada aprelnıñ 17-de qabul etildi. Vesiqada «sürgünlük», «sürgün etilgen şahıs», «sürgün etilgen şahısnıñ qoranta azaları» terminleriniñ tarifi berile, sürgün etilgen adamlar kim olğanı tayin etile, «sürgün etilgen şahıs» statusı nasıl etip berilgeni aqqında añlatıla, Ukrainada daima yaşamaq içün qaytqan sürgün etilgen şahıslarğa ve olarnıñ qoranta azaları içün devlet kefaletleri aqqında ve sürgün etilgen zamanda tutıp alınğan mal-mülkleri içün tazmini aqqında aytıla.
Aynı zamanda bu qanun icra akimiyetniñ ve yerli idare organlarnıñ milliy belgisine köre sürgün etilgen şahıslarnıñ aq-uquqlarını ğayrıdan tiklemesi meselesinde vekâletini tayin ete.


text:
Ukraina Nazirler Şurası Ukraina vatandalşınıñ kitapçıq şeklinde pasport yaptıruv fursatını lâğu etti. Bu qarar ükümet oturışuvında qabul etildi.
Nazirler Şurası özüniñ «Ukraina vatandaşınıñ pasportını tasdıqlav, onıñ berilüvi, deñiştirilüvi, yollanıvı, tutlıp alınuvı, devletke keri qaytarıluvı, qanunsız yolnen yoq etilüvi ve tehnik tavsif ve tertibi aqqında » №302-nci qararını deñiştirdi.
Vesiqadan, Devlet migratsiya hızmetiniñ bölükleri pasportnı ID-karta şeklinde çıqaruv ve berüv içün zarur olğan resurslarnen tolusınen teminlenmegence, pasport kitapçıq şeklinde berivine dair madde çıqarılıp taşlandı.
2016 senesi yanvarniñ 1-nden itibaren Ukrainada ID-karta şeklinde olğan yañı iç pasportları berilip başladı. Ameldeki qanun vatandaşlarnıñ kâğıttan yapılğan iç pasportlarını elektron çipli ID-kartağa deñiştirmege zorlamay. Tahminiy esaplarğa köre, bütün Ukraina 4 yıl içinde ID-kartağa keçmek kerek.


text:
Ukraina din adamları ilhaq etilgen Qırım ve işğal etilgen Donbas sakinlerine barışıq muracaatını yaptı. Muracaat videosı saylanğan Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ Facebook saifesinde derc etildi.
Haber etilgeni kibi, Kyiv vaqtınca kontrol etmegen topraqlarnıñ sakinlerine Ukraina Pravoslav kilsesiniñ Fahriy patriarhı Filaret, Ukraina pravoslav kilsesiniñ (Moskva patriarhatı) yolbaşçısı Kyiv mitropoliti Onufriy, Ukraina yunan-katolik kilsesiniñ yolbaşçısı Svâtoslav, Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanları diniy idaresiniñ müftisi Ayder Rustemov, Odesa ve Ukraina cenübiniñ baş ravvini Avraam Volf, müfti Ahmed Tamim, «Umma» Ukraina musulmanları diniy idaresiniñ müftisi Said İsmagilov, Dnipro ve Dnipro vilâyetiniñ baş ravvini Şmuel Kaminetskiy, Harkiv ve Ukraina Şarqınıñ baş ravvini Moyşe Moskoviç, Kyivniñ baş ravvini Moyşe Reuven Asman, Donbasnıñ baş ravvini Pinhas Vişetskiy muracaat ettiler.
Videoda Ukraina Pravoslav kilsesiniñ yolbaşçısı, mitropolit Epifaniy yoq.
Aprelniñ 30-nda Ukraina prezidenti olaraq saylanğan Zelenskıy Ukraina Pravoslav kilsesinni yolbaşçısı Epifaniy ile körüşken edi.
Daa soñra Zelenskıy Ukraina pravoslav kilsesiniñ (Moskva patriarhatı) mitropoliti Onufriy ve Ukrainanıñ diger din adamlarınen körüşti.


text:
Awrupa liderları Pragada oçraşa
Anda Awrupa Berlegennän kiñräk yaña berläşmägä nigez salınaçaq
Awrupa qıytğasındağı däwlätlärneñ liderları Çexiyä başqalası Pragada cıyıla. Anda berençe tapqır Awrupa säyäsi cämäğat’çelege utırışı uzaçaq. Çarağa 27 Awrupa Berlege ilennän tış aña kermäwçe tağın 17 däwlät çaqırılğan. Utırışta Türkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğannıñ da qatnaşuı kötelä.
Awrupa Berlege bulmağan illärdän, Türkiyädän tış, Angliyä, Norvegiyä, Ukraina, Albaniya, Azärbaycan, Ärmänstan, Bosniya-Gerśegovina, Gruziya, İslandiya, Kosovo, Lixtenşteyn, Moldova, Qarataw, Tön’yaq Makedoniya, Serbiyä häm Şveyśariyä çaqırulı.
Awrupa säyäsi cämäğat’çelege fikeren Franśiyä ilbaşı Êmmanuêl’ Makron may ayında beldergän ide. Anıñ täq’dime Awrupada tağın da kiñ säyäsi berläşmäne buldırunı küzallıy. Ul yaña xalıqara oyışma tügel, säyäsi fikerläşü platforması bularaq uylanıla.
Utırışta Rusiyäneñ 24nçe fevral’dä başlağan höcümnärennän soñ Ukrainağı wäzğıyät’, suğışnıñ täêsire, Awrupa qıytğasında iminlek häm totrıqlılıq, ênergetika, iq’tisad, säwdä, transport, sankśiyälär, asqorma şikelle bik küp mäs’äläne kütärü planlaştırıla.
Paltformanıñ 6 ayda ber liderlar däräcäsendä oçraşuı kötelä. Berençe utırışta Ukraina däwlät başlığı Volodimir Zelenskiy videoêlemtä aşa qatnaşaçaq.
Bäyläneşle xäbärlär
İrannıñ Dön'ya kubogında ciñelüenä söyenüçene atıp üterdelär
Maşinasınıñ signalına basqan öçen iminlek köçläre aña ut aça...


text:
Avgust 23-ünde 82 yaşındaki Fevzi Yakubov devamlı hastalıqtan soñ keçindi, haber ete Crimean Tatars matbuatı.
"Tehnika ilimleri doktorı, professor, Özbekistanda nam qazanğan ilim erbabı, Ukrainada nam qazanğan tasil hadimi, Qırımnıñ şerefli sakini, Ukraina qaramanı - Fevzi Yakubov, Qırımda tasil inkişafı içün bayağı iş becerdi", – dep yaza matbuat.
Qırımda Yakubovnı, 1993 senesi Qırım Muendislik ve Pedagogika Universitetini qurğan adamnı kibi bileler, o, anda 23 yıl devamında rektorlıq yaptı. 2016 senesi Yakubov istifağa çıqtı.
"Bu universitet qırımtatar erbaplarınıñ kerçek ocağı oldı - mından çoq şimdi belli müendisler, dizaynerler, çalğıcılar, tilşınaslar ve ocalar mezun oldı", - yaza matbuat.
Qırım ilhaqından soñ Yakubov, Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ işançlı şahsı oldı.


text:
Bağalı qağazdarı Qazaqstan qor birjasınıñ (KASE) resmi tiziminde twrğan "Delta Bank" AQ öñirlerdegi filialdardıñ jabılğanın habarladı. KASE-niñ resm..
2017 jılı JOO studentterin stipendiyamen qamtamasız etu üşin memlekettik byudjetten 56 mlrd teñge qarjı bölinedi. Ötken jılmen salıstırğanda qarjı kö..
AQŞ-tıñ senat komiteti qarulı küşter boyınşa birauızdan wlttıq qorğanıs byudjeti üşin 700 mlrd dollar qarjı bölu turalı zañ jobasın qabıldadı, dep hab..
Qarağandı oblısında «SevenRefractoriesAsia» dep atalatın otqa tözimdi materialdar öndiru zauıtı aşıldı. Investiciyanıñ jalpı soması 1,9 mlrd teñgeni q..
Qazaqstan Respublikasınıñ Memlekettik qızmet isteri jäne sıbaylas jemqorlıqqa qarsı is-qimıl agenttigi törağasınıñ orınbasarı Alik Şpekbaev köliktik b..


text:
Ot
Otlar, tıbbiy amaçları bolan, aşlardı veya garnitürleri tatmaq ve süslemek içün qullanılğan tuzlu veya aromatik özelliklerge saip ösümliklerdir; makro besinler içün tüketilgen sebzeler ve diger ösümlikler hariçtir. Mutfaq qullanımı tipik bolaraq baharatlarnı baharatlardan ayıra. Otlar genellikle bir ösümliklerniñ yapraqlı yeşil veya çeçek açqan qısımlarını belirtir (taze veya qurutulğan), baharatlar ise genellikle tuqumlar, peridermis, kökler ve meyvalar dahil bolmaq üzere ösümliklerniñ diger qısımlarından qurutulır ve üretilir.[1]
Otlar mutfaq, şifalı ösümlik ve bazı durumlarda maneviy dahil bolmaq üzere çeşitli qullanımlarğa saiptir. Ot teriminiñ genel qullanımı, mutfaq ösümlikleri ve tıbbiy ösümlikleri arasında farqlılıq kösterir; tıbbiy veya maneviy qullanımda ösümlikniñ herhangi bir qısmı, yapraqlar, kökler, çeçekler, tuqumlar, kök k qabuğu, iç qabuq (ve demet kambiyumu), reçine ve perikarp dahil bolmaq üzere otlar bolaraq qabul etilebilir.[2] Botanikte, "ösümlik" kelimesi, "otsu ösümlik" ile eşanlamlı bolaraq qullanıla.