text:
Rusiye Federal havfsızlıq hızmetiniñ (FSB) yolbaşçısı Aleksandr Bortnikov «Kogalımavia» şirketiniñ A-321 yolcu uçağı tüşmesiniñ sebepleri ögrenilgenine qadar Rusiyeniñ Mısır uçuşlarını toqtatmaq kerek, dep tüşüne.
«Qazanıñ sebepleri aqqında obyektiv ve isbatlanğan malümat almaq kerekmiz. Bu em felâket sebepleriniñ taqiqatı, em de cemaatnı haberdar etmek içün lâzim», – dep ayttı Bortnikov.
FSB yolbaşçısı bildirdi ki, Rusiyeniñ Terrorizmge qarşı milliy komiteti Mısırda Rusiye uçağı tüşken soñ uçuşlarnıñ havfsızlığı ile bağlı qoşma tedbirlerni alıp baracaq.
Oktâbr 31-de Rusiye şirketine ait A-321 uçağı Sina yarımadasında tüşti. Uçaq Şarm El Şeyhten Rusiyeniñ Sankt-Peterburg şeerine yol alğan edi. Uçaqta olğan 224 kişi elâk oldı. Felâket qurbanları arasında – dört Ukraina vatandaşı.
Noyabr 4-te Mısırda Rusiye uçağında patlav yüz bergenini bildirdiler, amma sebepleri daa belli degil. Felâketniñ bir qaç resmiy olmağan versiyası bar – terakttan başlap ekipaj hatasına qadar.


c: text/html

text:
Yanvarnıñ 12-nde, salı künü, Rostov-na-Donudaki Cenübiy bölgeniñ arbiy mahkemesi Qarasuvbazar “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ üç mabüsine üküm çıqarğan soñ onlarca qırımtatarlar mahkeme binası ögünde basqılarnı toqtatmağa çağıruvlarnen futbolkalarda bir sırağa tizildi. Bu aqta Qırım. Aqiqatqa “Qırım birdemligi” haber etti.
Faallerniñ malümatına köre, toplanğanlar “Basıqılarnı aqlamaq mümkün degil”, “Kimseni unutmadıq, er biriñiz içün küreşemiz”, “Aile basqılarğa yoq” yazılarnen beyaz yapıncalar ve futbolkalar kiygenler.
“Bu kibi teşebbüslerni qırımtatarlar Rostov-na-Donuda endi evel, ekinci Bağçasaray gruppasınıñ iştirakçilerine üküm çıqarılğanda keçirgen ediler. Keçken sefer operativciler ve polis hadimleri Qırımdan Rostov-na-Donuğa ketken faallerni Keriç köpründe yaqalağan ediler. Bu esnasqa iştirakçiler evelden yolğa çıqtılar, şunıñ içün üküm çıqarılğan mahkeme oturışında iştirak etip oldılar”, – aytıp berdiler “Qırım birdemligi”nde.
Berilgen malümatqa köre, bugün Cenübiy bölgeniñ arbiy mahkemesiniñ binası yanında 50 adam bar edi.
Rostovda, üküm ilân etilgen mahkeme binası yanında ve Aqmescitte, Rusiye nezaretinde olğan Qırım garnizon mahkemesi yanında qırımtatarlar toplaştı.
Keçenlerde qırımtatar faalleri Qırımdan Rostov-na-Donuğa yolğa çıqtılar. Amma yanvarnıñ 11-nde Keriç köpründe Rusiye polisiniñ hadimleri vesiqalarnı teşkermek içün qırımtatarlarnı toqtatıp başladı. Saba er kes Qırımğa qaytmağa mecbur oldı.
Yanvarnıñ 12-nde, salı künü, Rostov-na-Donudaki Cenübiy bölgeniñ arbiy mahkemesi Qarasuvbazar “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ mabüslerine üküm çıqardı: Enver Ömerovğa 18 yıl Ayder Cepparovğa 17 yıl, Riza Ömerovğa 13 yıl.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, yanvarnıñ 12-nde Cenübiy bölgeniñ arbiy mahkemesi Qarasuvbazar “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ mabüslerine çıqarğan ükümni takbih etti ve halqara toplulıqnı küç-quvetini birleştirmege davet etti.
Ukraina TİN Rusiyeden Cenübiy bölgeniñ arbiy mahkemesiniñ Qarasuvbazar “Hizb ut-Tahrir davası” boyunca bugünki qararınıñ lâğu etilmesini ve “mahküm etilgen Enver ve Riza Ömerovlar ve Ayder Cepparovnıñ ve diger ukrain siyasiy mabüsleriniñ deral azat etilmesini” talap ete.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«Men rusiye tarafınıñ Ukraina şarq ve cenübiy vilâyetlerine ordularınıñ kirsetmeycegine ümüt besleyim. Bunı menim ile ya da Avropa Birligi ve AQŞ çetel işler nazirleri ile körüşüvler devamında Rusiye çetel işler naziri Lavrov defalarca aytıp keçken edi», – dedi o.
Çetel işler nazirliginiñ reisi aytqanı kibi, şarq regionlarına birinci baş nazir muavini Vitaliy Yarema, içki işler naziri Arsen Avakov, Ukraina Havfsızlıq hızmeti naziri Valentin Nalivayçenko ve Milliy havfsızlıq ve mudaafa şurasınıñ kâtibi Andriy Parubiy yol aldılar. Al-azırda regionlardaki vaziyetni sakinleştirmek içün işler alıp barıla.
Tünevinden berli Donetsk, Lugansk, Harkovde separatistler ükümet organlarnıñ binalarını zapt etmege başladılar.


text:
Cumaertesi künü «yedi memleketniñ» aydınlatılğan beyanatında aytıla ki, kelecek aynıñ soñunda Ukrainada prezident saylavlarını keçirmege imkân bermek içün gruppanıñ bütün memleketleri Rusiyege qarşı yañı cezalar kirsetecekler.
«Kelecek aynıñ soñunda Ukrainada prezident saylavlarında muvafaqiyetli ve barışıq demokratik rey berüvni kefil etmek içün bizler Rusiyeni yapqan areketleri içün cevap bermege mecbur etecek adımlarğa acele sürette başlamağa qarar aldıq», – aytıla AQŞ ükümetiniñ saytında.
Aynı vaqıtta, kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, AQŞ ve AB qabul etilgen cezalarnı kelecek bazarertesi künü ilân etecekler.
Almaniya kantsleri Angela Merkel kelecek afta Washingtonğa barıp, AQŞ prezidenti Barack Obama ile Rusiyege qarşı Ukrainada yapqanları içün «umumiy cezalarnı» muzakere etecek.


text:
Qırımğa işğalden soñ kelgen Rusiye uquq qoruyıcıları anda yerleşmege devam ete. Yarımadada olar içün çoq qatlı evler qurula, yerli mesken rayonları nıqtala. Yañı qurulğan evlerniñ daireleri arbiy ve mahsus hızmetlerniñ hadimlerine berile. Qırımlılar böyle qomşularğa razı olmağa mecbur. Bu mesken fondunı qullanıp, yıllarnen nevbette turğan insanlarnıñ daire meselesini çezmege niyetleri yoq.
Rusiye akimiyeti Qırımda yañı meskenlerni yarımada işğalinden soñ birden qurmağa başladı. Bu esnas problemsiz olmadı – arbiylerniñ daire meselesiniñ çeziliş müddetleri er vaqıt deñiştirile. Başında Rusiye Mudafaa nazirligi Qırım arbiylerini 2016 senesine qadar dairelernen temin etmege vade etken edi. «İlk evelâ çoq balalı qorantalar daire alacaq. Soñra – qalğanları. Rusiye Mudafaa nazirliginiñ emri – 2016 senesine qadar bütün daire meseleleri al etilmelidir», – dep bildirgen edi Rusiye Federatsiyası Silâlı quvetleriniñ «Zvezda» telekanalı.
Amma bu vadeni vaqtında yerine ketiremediler – bir çoq ev al-azırda qurucılıqnıñ birinci basamağında buluna. Olarnı Rusiye Mudafaa nazirliginiñ parasına quralar, lâkin masraflarınıñ miqdarı belli degil.
Arbiylerge mesken: dört yıllıq bekleme
Qırımda yañı qurulğan evlerniñ birinci daireleri Rusiye Qara deñiz flotunıñ askerlerine berildi. Arbiylerniñ 639 qorantası Rusiyeniñ yarımada işğaliniñ birinci yılında Aqyarnıñ Kazak körfezinde ev aldı. O vaqıt anahtarnı Qara deñiz flotunıñ komandanı Aleksandr Vitko bergen edi.
Bu daireler Rusiye Mudafaa nazirligi işğalden soñ yarımadanı terk etken ukrain arbiyleriniñ ailelerini hızmet meskeninden quvmağa tırışqan soñ berilgen edi.
2020 senesine qadar er kesni hızmet meskeni ile temin etmek vazifesi berildi ve eminim, bizler onı becerirmizAleksandr Vitko
Bir yıldan soñ Vitko Aqyarda kene ev anahtarlarını üleştirgen edi. Lâkin añlaşıldı ki, 2016 senesine qadar qalğan Rusiye arbiyleri içün mesken qurulacağı ilân etilse de, bunı yapıp olamadılar. Qara deñiz flotunıñ bu müddetni dört yılğa arttırdı. «Aqyarda arbiyler içün ev qıtlığı 3,5 biñ daire ve Qırımda 4 biñ daireni teşkil etmekte. 3,5 biñden 1470 danesin bizler aynıñ soñuna qadar qapatamız. 2 biñ daire qala, Qırımda da 2 biñ. Bu sene Qırımda qurucılıqqa başlap, kelecek sene Aqyarda da qurucılıqnı devam ettirecekmiz. 2020 senesine qadar er kesni hızmet meskeni ile temin etmek vazifesi berildi ve eminim, bizler onı becerirmiz», – dep ayttı o, «Aqyarnıñ haber kanalına».
Yerli riyeltorlarnıñ zanınca, arbiyler olğanından Kazak körfezindeki mesken fiyatı Aqyar boyunca eñ yüksek qala.
Arbiyler olğanından Kazak körfezindeki mesken fiyatı Aqyar boyunca eñ yüksek qala
Rusiye arbiyleriniñ kelmesi Canköyde de kira fiyatınıñ artmasına sebep oldı, dep yaza Rusiye kütleviy haber vastaları. «Canköyde arbiylerniñ peyda olması ve mesken fiyatlarınıñ artmasını yerli sakinler böyle añlata: arbiyler – parası olğan insanlardır. Daa doğrusı, 14 biñ rublelik kiranı olarğa devlet tazmin ete.   Bugün mında arbiyler – eñ zengin sınıftır. Olarnıñ sayesinde yerli ticaret dayana», – dep añlata jurnalistler.
Aynı vaqıtta, Rusiye akimiyeti Aqmescit rayonınıñ Anğara (Perevalnoye) qasabasında beş qışlanıñ qurucılığı aqqında esabat berdi. Olar 1,5 biñ insannı sığdırıp, toplar taqımınıñ askerleri içün ayırıla.
Qırımdaki «Oboronstroy» regional idaresiniñ yolbaşçısı Vladimir Rogojinniñ aytqanına köre, al-azırda Keriç, Kezlev ve Aqmescitte arbiyler içün ev ve yataqhane qurulması içün leyha vesiqaları azırlanıla.
FSB: birisinden tutıp almaq, özüne qurmaq
Qırımda Rusiye mahsus hızmetleriniñ hadimleri içün de evler faal qurula. Bu yılnıñ başında Aqyarda Hersones manzaralı daireler Rusiye sıñırcılarınıñ 97 qorantasına berildi. Rusiye telekanalları eskiden ukrain sıñır hızmeti saflarında çalışqan, 2014 senesi ise Rusiyege ant etken qırımlılarnı ayrıca qayd etti.
2017 senesi Aqyar, Canköy ve Ermeni Bazarda 910 daire qurulacaqVladimir Kulişov
Hatırlatmaq kerek ki, bu evni qurmaq içün FSB qurucılıq şirketi qomşu binanıñ ev yanındaki sekiz metrlik toprağını tutıp aldı. Açuvlanğan yerli sakinler Rusiye prezidenti, prokuratura ve Rusiye kontrol etken Aqyar insan aqları vekâletlisine muracaat etken. İnsanlar narazılıq bildirse de, qurucılıq ep devam etti.
Rusiye Federal havfsızlıq hızmetiniñ sıñır hızmeti reberi Vladimir Külişovnıñ aytqanına köre, Qırımda mahsus hızmetlerniñ hadimleri içün ev qurucılığı devam etecek. «FSB Qırımda qurğan ev (Aqyarda – QA) birinci oldı. Bu iş devam etecek. 2017 senesi Aqyar, Canköy ve Ermeni Bazarda 910 daire qurulacaq», – dep bildire o.
«Olmağan bir yerden Qırım ealisiniñ 5-7% çıqa»
Qırım Rusiye kontroli altında bulunğan üç yıl içinde uquq qoruyıcılar içün umumen ne qadar mesken qurulğanı belli degil. Ukraina kelecek institutınıñ mütehassısı İgor Tışkeviç keçirgen tedqiqatında uquq qoruyıcılar içün qurulğan on biñlernen daireler aqqında ayta. Qayd etkenine köre, Rusiye akimiyeti arbiylerine hızmet meskenini berip, olarnı Qırımda beklenilmegen bir vaziyet içün qaldıracaq ola.
2014 senesi devamında Qırımğa eñ az 20 biñ arbiy nefaqacı keldiİgor Tışkeviç
«İşğalden soñ Rusiyeniñ ilk yapqan işi – arbiy nefaqacı ve arbiy hızmetçiler içün mesken qurucılığı programmasını başlatmasıdır. 2014 senesi devamında Qırımğa eñ az 20 biñ arbiy nefaqacı keldi. Arbiy hızmetçilerniñ meskeni statistikağa alınmay, bu insanlar Qırım sakinleri olaraq sayılmay. Lâkin istifağa çıqqan soñ olar hızmet meskeninde qala bileler. Böyle soyları da eñ az 20 biñ. Qoranta azaları sayılsa, tahminen aytacaq olsaq, Qırım ealisiniñ 5-7% olmağan bir yerden çıqa», – dep añlattı Tışkeviç Qırım.Aqiqat radiosınıñ yayınında.
İgor Tışkeviçniñ esaplarına köre, qomşu Rusiyeden Qırımğa Rusiye mahsus hızmetleriniñ eñ azından 6 biñ hadimi keldi.
«2016 senesi Rusiye sıñırcılarınıñ qorantaları içün birinci ev berilgeni haber etilgen edi. 2017 senesi daa bir danesi berildi, 96 daireli. Yılnıñ soñunace – daa 910 daire. Bu – sıñır hızmetiniñ 3 biñ insanı. Yapqan işleri köz ögüne alınsa, FSB gümrükçileri ve zabitleri (sıñırcılar sayılmay) içün de qararnen aynı sayıda daire qurulacağını tahmin etmemiz mümkün. Yani daa 3 biiñ kişi», dep añlata ekspert.
Onıñ Rosstat malümatına esaslanıp yapqan esaplarına köre, üç yıl içinde Qırımnı 100 biñ insan, şu cümleden arbiyler terk etti, qomşu Rusiyeden ise eñ az 50-60 biñ qoranta kelip yerleşti.


text:
Kündelikniñ devamı, başı mında.
Qayda: Rusiye, Rostov-na-Donu şeeri, Bölge arbiy mahkemesi, eski bina.
Ne vaqıt: 2021 senesi martnıñ 23.
Bazarertesi künü davamıznıñ maiyeti üzre ekinci oturış başlandı. Bu sefer SİZO «vokzalında» pek çoq tavqifli bar edi. Biri sigara içe edi, biri uquq vesiqalarnı oquy edi, ekseriyet öz arası laf ete edi. Bugün, uzun müddet içinde G25 büyük gruppamızdan olğan «cinayetdeşlerimizni» körip oldıq. Veli Abdulkadırovnıñ gruppası da bizim kibi mahkemege berildi.
Er vaqıt kibi bir-birimizni pek samimiyetnen qarşılap aldıq. Quşaqlaşıp, SİZO-daki, etap vaqtındaki maceralarımız aqqında aytıp berdik, diger meselelerge dair teessuratlarımıznen paylaştıq. Qardaşlarımıznıñ aytıp bergenine köre, mında olar bir çoq qıyınlıqlarğa rakstkelgenler.
Birincide, sıqlaşqan tintüvler. Qısqa müddet içinde tevqiflilerden çoq şey tutıp alınğan. Bularnıñ arasında tuvğanlarınen laf etmek içün qullanğan alâqa vastaları. Bulunğanlardan çoqusı bunıñ Putinniñ SİZO-da alâqa bloklavına dair ferman imzalanmasına cevap olğanını qabul etti. Ekincide, SİZO-daki yaramay şarait.
«Qardaşım, tışarıda suvq olğanını istep dua etem! Azıq malalrım bozula... Ve bu sıcaq olğanından degil, kamera suvuq olğanı içün kurka kiyip yürem», – bir aydan berli mahsus blokta tutulğan dostum Veli teessuratlarınen paylaştı.
Qardaşım, tışarıda suvq olğanını istep dua etem!Veli Abdulkadırov
Amma eñ qıyını Kavkazdan olğan qardaşlarnen munasebetler oldı. Çatışmalar, añlaşılmamazlaq er bir kamerda ola edi desek olacaq. Bazı vaqıtları Qırımdan olğanlarğa takfir ilân etile edi.
Men ile bir kamerada oturğan Kemal dey ki: «Men bütün bularnı dagestan apishanelerinden kördim. Menimce bu sırf Kavkaz mevzusı. Genç ballar islâm dininiñ esaslarını ögrenip, aytqan sözleri ne qadar ciddiy olğanını añlamaylar».
Biraz vaqıt soñra Veli Abdulkadırovnıñ gruppasınıñ mahkeme otruşı lâğu etilgen belli oldı.
Bizni ise, dörtümizni, Arbiy mahkemeniñ binasına ketirler. Konvorler birer-birer bizni zalğa kirseteler. «O, küçük keldi külip», – şaqa ete polis hadimi, – «Kel men seni akvariumğa alıp keteyim.
(Devamı bar)
Remzi Bekirov, Qırımlı siyasiy mabüs, vatandaş jurnalisti, uquq qoruyıcı teşkilâtlar tarafından siyasiy mabüs kibi tanılğan
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Tünevin aqşam Dağcılar Yalta orman qoruğında Botkin soqağı civarında 0,6 gektarnı qaplap alğan yanğınnı söndüre ediler. Bunı VKontakte içtimaiy ağında "Podsluşano Yalta" gruppasında qullanıcılar haber ete.
"Kene dag yana... Aydındır ki, aselet yaqılğan, şimdi endi Botkin soqağınıñ başı yana", - denile beyanatta.
Matbuatta bu haberni Qırım nazir müavini Vladimir Filatov tasdıqlay.
"Yanğın büyük mıntaqanı qaplamadı - qararnen 0,6 gektar. Amma yanğın yerine barıp çıqmaq qıyındır. Maşnanen barmaq mümkün degil, onıñ içün suvnı qopqa-çantanen taşıylar", - dedi o "Krıminform"ğa.
Daa evel bildirile edi ki, aprelniñ 5-inde Yalta orman qoruğında olğan yanığn söndürildi.
Rusiyeniñ Qırım boyunca FVN-niñ malümatına köre, kecken afta yarımadada 84 yanğın oldı.
Qurtarıcılaq martnıñ 16-sında aqşam Yalta dağ-roman qoruğında Üç Qoş deresindeki olğan yanğınnı söndürdi. Bunı Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi bildirdi.
Daa evel haber etilgeni kibi, Qırımnıñ cenübinde Yalta dağ-roman qoruğı yana edi. Qırımdaki Rusiye FVN bildirgeni kibi, saat 7-de saba ateş tarqalmasını toqtatıp oldılar. Yanğın 0,42 gektarnı qapladı.
Avgustnıñ 11-inde üyleden soñ Üç Qoş deresinde yanğın başlandı. Fevqulade vaziyetler hızmetiniñ (FVH) haber etkenine köre, yanğın uzaq dağlıq yerinde, 45-80 derecelik bir bayır capında başlandı. Ateşniñ söndürmesine, derede 15-20 m/s qadar köterilgen küçlü yel mania ola.


text:
Qırımda işğalden soñ 21 qırımtatarı ğayıp oldı.
Bunı noyabr 19 künü brifing devamında Ukraina SNBO haber-analitik merkeziiniñ spikeri Andriy Lısenko bildirdi.
«İşğalniñ başlanuvınen qırımtatar halqınıñ 21 vekili ğayıp oldı. Afsus ki, olarnıñ bir qısmı elâk oldı»,– dedi Lısenko.
Lısenko şunı da qayd etti ki, işbu malümat vesiqa şeklinde halqara teşkilâtlarğa berilecek eken.
Human Rights Watch halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtınıñ soñki arizasında Rusiye Federatsiyasına qoşuluvından soñ Qırımda insan aqları ile bağlı vaziyet kergin olğanı aqqında bildirilgen edi. Arizada Rusiyeniñ Qırımdaki areketlerine qarşı çıqqan insanlarnıñ, ilk nevbette – qırımtatarlarnıñ qorquzuvı ile bağlı malümat berile.
Qırımda «İnsan aqları boyunca vekâletli» Lüdmila Lubina bularnı aqiqatqa uymağan malümat olaraq adladı.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Mänerlep sırğanauşı Denis Tenniñ qayğılı qazasınan keyin Qazaqstan jwrtşılığı işki ister ministrligin jerden alıp, jerge saluda. Biri elimizdiñ bastı policeyi «Qalmwhanbet Qasımovtı ornınan alıp tastau kerek» dese, endi biri «İİM tolıqtay reforma qajet» deydi. Osığan baylanıstı bügin biz «bilik halıq talabın orınday ala ma jäne odan policiya jwmısı qanşalıqtı özgeredi?» degen swraqqa jauap izdep körudi jön kördik.
Jalpı, Denis Tenniñ qazasına deyin de qazaq qoğamı policiya qızmetkerlerine senuden qalğan. Osıdan biraz uaqıt bwrın «Ortalıq Aziyadağı demokratiyanı damıtu» qorı İİM jwmısına qatıstı äleumettik zertteu jürgizgen. Zertteu qorıtındısı boyınşa, Qazaqstan halqınıñ 63 payızı policiya qızmetkerlerine senbeytindigin aytqan. Senu bılay twrsın. Qazir el arasında policiya qızmetkerlerine degen öşpendilik kün sanap artıp keledi. Bwl öşpendilik auıq-auıq köpşilik nazarına iligip te jatır. Osıdan twp-tura bir jıl bwrın Almatı qalasında policiyağa öştesken Ruslan Külekbaev degen azamat segiz birdey tärtip saqşısın öltirgen. Osı kezde azamattıq belsendiler men sayasatkerler «bizdiñ policiyağa tübegeyli reforma qajet» degen pikirler aytqan. Biraq İİM segiz adamnıñ ömirin qiğan qandı qırğınan eşqanday sabaq almağanın biıl tağı däleldedi.
Denis Tenniñ qayğılı qazası işki ister ministrliginiñ irip-şirigen organ ekendigin «tayğa tañba basqanday» etip körsetti. Bwl jerde jeti jıl bir ornında tabjılmay otırğan Qalmwhanbet Qasımovtıñ otstavkağa ketui mäseleni şeşpeytindigi aytpasa da tüsinikti jayt. Sebebi işki ister ministrligindegi barlıq mäsele Jañaözen halqın «tağı şıqsa tağı atamız» degen ministrge baylanıp twrğan joq. Bwl jerde işki ister ministrligine Gruziyadağıday tolıqqandı reforma qajet. Biraq Gruziyada jalğız ministrlikke ğana emes, twtastay bilik jüyesine reforma jasalğanın ayta ketken jön. Däl qazirgi jağdayda eger bilik qoğam talabın orındap, Qasımovtı qızmetinen bosatıp, aldağı uaqıtta İİM reforma jasağan künniñ özinde bwl halıq narazılığın uaqıtşa basu bolıp şığadı. YAğni toğız, on, jiırma nemese otız jıl otırğan kreslodan ayırılıp qalmaudıñ qamı.


text:
Herson vilâyetiniñ arbiy memuriyet yolbaşçısı Yaroslav Yanuşeviç Herson vilâyetiniñ eki mesken yeri – Arhangelskoye ve Mirolübovka azat etilgeni aqqında bildirdi.
«Arhangelskoye ve Mirolübovka – duşmandan resmiy şekilde azat etildi. Yañı yahşı haberlerni bekleymiz», – dep bildirdi o.
Ukrayına prezidenti Volodımır Zelenskıy Arhangelskoye ve Mirolübovkanı azat etken Krıvıy Riğniñ 129-ıncı brigadasınıñ arbiylerine teşekkürler bildirdi.
Oktâbrniñ 2-nde Herson vilâyetiniñ Novovorontsovskiy rayonında Kreşçenovka köyüniñ azat etilüvi aqqında içtimaiy ağlarda bildirdi. Ukrayına Silâlı quvetleri bu malümatnı resmiy şekilde tasdıqladı. Lâkin Ukrayına Mudafaa nazirliginiñ «Yug» operativ komandanlığınıñ birleşken koordinatsion matbuat hızmetiniñ yolbaşçısı Natalâ Ğumenük «muvafaqiyetler bar», dep bildirdi.
Amerika cenkni tedqiqt etüv institutınıñ ekspertleri, Limanda Rusiye ordusınıñ yutturuvı Lugansk vilâyetinde mevzilerni saqlamaq Ukrayına cenübi qadar müim olmağanını köstere, dep tüşüne.
Sentâbrniñ soñunda Pentagon Ukrayına arbiyleri «maqsadına irişip ileriley», dep bildirdi, cenüp ve şimalde Rusiye quvetleri mudafaa ete.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Rusiyeniñ Qırım işğali sayesinde Qara deñizde arbiy bulunuvınıñ arttırılması region memleketleri içün havlfdır, Avropa birligi buña seslenmek kerek, dedi salı künü Brükselde, Avropa diplomatları ile körüşüvde, Ukrainanıñ Avropa birligindeki temsilcisi, elçi Konstantin Yeliseyev, dep haber ete Unian.
Diplomat şunı da qayd etti ki, yarımdada Rusiye arbiy bulunuvınıñ artması yüz bere, yani Qara deñiz flotunıñ ve infrastrukturanıñ zemaneviyleşüvi keçirile.
«Qırımnı işğal etip, Rusiye arbiy küçüni ileride de qullanmağa imkân qazandı. Region devletleri içün aqiqiy bir telükedir, şu cümleden Türkiye ve Romaniya devletlerine. AB ve aza-memleketleri bu çağıruvğa cevabını tüşünmek kerektir», – dedi Yeliseyev.
O şunı da qayd ete ki, Rusiye Donbass separatistlerine qanunsız sürette 500 tank, 500 artilleriya tertibatı ve 300 raketa tertibatını yollağandır. Şarqta Ukraina sıñırı ve Qırım tarafında arbiylerniñ sayısı bayağı arttırdı.
Ukraina akimiyeti ve Ğarp memleketleri Rusiyeni Ukraina şarqında separatistlerge qol tutqanında qabaatlay, Moskva işbu qabaatnı red ete.


text:
Hersonnıñ şeer yolbaşçısı İgor Kolıhayev, martnıñ 1-nde saba şeer Kyivniñ kontroli altında qala, dep bildirdi. Kolıhayev «bu saba kelgen ilk yahşı haber», dep yazdı Facebookta.
«Geceden az şey deñişti: şeerge ateş açılmadı – bu ekinci yahşı haber. Vazifelerimni yapmağa azırım. Bugün birinci vazife tükân, aphane ve diger müessiselerniñ işini kontrol etmektir. Şeer ştat rejiminde çalışa: temizlik, çöplük çıqarıluvı, naqliyat. Tünevin şeerge maddiy yardım köstermek içün esaplar açtıq ve bütün dünyadan insanlar bizge yardım ete. Amma bu para yollavlarında eñ qıymetli şey miqdar degil (olar farqlı – 100 ğrıvnâdan bir qaç biñge qadar), yazılğan tilekler ola: «Herson yüregimizde», «Tuvğanlarımız, dayanıñız», «Rus gemisi, s.ktir ket», – dep yazdı şeer yolbaşçısı.
Martnıñ 1-nde saba Rusiye ordusı Hersonğa ateş açmağa devam ete.
Herson vilâyetiniñ devlet memuriyeti Facebookta bildirgenine köre, Rusiye arbiyleri «Tavriçeskiy mikrorayonında binağa ateş açtı».
Doğrudan ücümge baqmadan, Kreml Ukraina işğali niyetini inkâr ete. Rusiye Mudafaa nazirligi Ukraina tarafınıñ tüşürilgen Rusiye uçaqları, patlatılğan zırhlı tehnika, Rusiye arbiyleriniñ ölümleri aqqında malümatını red ete ve Ukraina şeerlerine ateş açılmay, dep bildire.
Fevralniñ 24-nde Kreml Putinniñ ücümniñ maqsadı «Ukrainanı askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiyası» olğanına dair aytqanlarını tekrarladı.
Putin Ukrainağa ücüm etkenini aqlap, fevralniñ 21-nde Ukraina ükümeti özek silâsını almağa tırışqan neonatsist rejimi olğanına sebepsiz qabaatlavlarnı tekrarladı. Rusiye prezidentiniñ vekili Dmitriy Peskov Ukrainanıñ askeriysizleştirilüvi ne demek olğanını añlatıp, bu «çetel devletleriniñ faal ğayretleri sayesinde soñki vaqıtları pek artqan arbiy potentsialnı neytralleştirüv» ola, dep qayd etti.
Ukrainada Rusiye ücüm etken soñ arbiy vaziyet ilân etildi. Fevralniñ 24-nde saba saat 5-te Rusiye prezidenti Vladimir Putin «DNR» ve «LNR» gruppirovkalarınıñ «muracaatından» soñ Donbasta «mahsus operatsiya» başlatqanını ilân etti.
Prezident Volodımır Zelenskıy umumiy seferberlik buyruğını imzaladı. Ğarp memleketleri Ukrainağa yapılğan ücüm sebebinden Rusiyege qarşı yañı sanktsiyalarnı qullanıp başladı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: rukrymr.azureedge.net.


text:
OSCE Parlament assambleyası sessiyasında iştirak etken Rusiye eyyeti Qırım, Abhaziya ve Cenübiy Osetiya boyunca rezolütsiyalarnı muzakere etmege red etti. Bu aqta malümatnı Radio Svoboda mühbiri bildire.
Tbiliside bulunğan Rusiye Federatsiyasınıñ eyyeti toplaşuvnı, iştirakçilerni Qırım boyunca rezolütsiyanı qabul etmekten vazgeçmege inandırıp olmağan soñ, terk etti. Vesiqa Ukraina temsilcileri tarafından Gürcistan paytahtında keçirilgen OSCE Parlament assambleyasınıñ 25-ci sessiyası çerçivesinde azırlanıldı.
Rusiyeli deputatlarnıñ demarşına baqmadan, vesiqa leyhası Parlament assambleyasınıñ umumiy toplaşuvınıñ muzakerelerine kirsetilgen.
Rusiye eyyeti yolbaşçısı, Devlet Duması deputatı Nikolay Kovalöv Qırım boyunca leyhanı «maqbul etilmeycek leyha» dep adlandırdı. Kovalövnıñ qayd etkenine köre, Abhaziya ve Cenübiy Osetiyadaki vaziyet, onıñ fikrince, «Rusiyege qarşı ve siyasiy» ola. Bunıñ içün rusiyeli deputatlarnıñ bu vesiqanıñ muzakere etilmesinde iştirak etmege niyetleri yoq.
Qırım boyunca rezolütsiyada Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilmesi takbih etile. Ukrain temsilcileri tarafından OSCE Parlament assambleyasınıñ baqıluvına kirsetilgen rezolütsiya «Qırımda insan aqları ve esas serbestliklerniñ bozuluvı, qırımtatar ealiniñ aqları bozulması aqqında» adını taşıy.
OSCE Parlament assambleyası, Avropada havfsızlıq ve işbirlik boyunca teşkilâtnıñ terkibine kirgen Avropa, Asiya ve Şimaliy Amerikanıñ 57 devletini birleştirgen parlamentlerara teşkilât ola.


text:
Qırım ile memuriy sıñırda qırımtatarlarnıñ yetekçileri tarafından başlanılğan erzaq qamaçavı neticesinde Rusiye şirketleri kâr köre. Bunı Kiyevde matbuat konferentsiyasında «Ukrainanıñ yüzümci ve şarapçıları» birliginiñ müdiri, agrar saasındaki ekspert Sergey Mihayleçko bildirdi.
Mihayleçko dey ki, özü qamaçav tarafdarı degil ve bu kibi areketlerden müsbet neticelerni beklemey eken.
«İlân etilgen maqsatlarnı böyle usullar ile yerine ketirmege imkânsız, bunı añlaymız. Rusiye siyasetine böyleliknen qarşılıq köstermege, onı deñiştirmege acet yoq, Rusiyege bütün dünya qarşı. Bundan kim qazana? Qırımda fiyatlar köterile deyler… Rusiye degil, Qırım sakinleri zarar köre, şimdi yarımadağa mal ketirgen Rusiye şirketleri ise kâr qazana. Yani, güzel şiarlar ile yapılğan areketlerden bazıları qazana, Qırım vatandaşları çekişe, qoyulğan maqsatlar ise böyle vastalar ile yerine ketirilmez», – dey yekspert
Aytqanı kibi, böyle aktsiya siyasiy «piar» içün keçirile, onıñ keçirilüv vaqtı saylavlarğa bağlı. Sözlerine köre, işbu aktsiya mevsimden aqça qazanğan iş adamlarına zarar ketire. Em de bu kibi aktsiyalarnıñ peyda oluv sebebi – işğal etilgen Qırım ile bağlı devlet programmasınıñ olmamasıdır eken.
«Qayda ketkenimiz ile bağlı muayyen programmamız olmağance, böyle areketlerge rastkelecekmiz. Programmasız yapılğan areketler er vaqıt menfiy aqibetlerge ketire», – dey ekspert.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti böyle areketlerni takbih ete, amma yarımada sakinleri erzaq qamaçavınıñ aqibetlerini duymaz, dep tüşüne.


text:
TATAR ŞİİRI – RIZA FAZIL – GÜNER AKMOLLA
Bu makale Romanya’da “Poezya” degısınde basıldı no. 92 VARA (YAZ) 2020 de Maryus Kelaru
tarafından; Riza Fazıl’nı ve Güner Akmolla’nı ki taplarıyle anırken yazdığı makale.
Riza Fazıl adam ve onın devırı. Riza Fazıl şair, gazetecı, edebyatçı, Quran’nın tercümesını yasadı ve
dualarımızıda; o yazdı dini lugatı em Qırımtatar Edebiyatının Tarihını. Amma, bunların yoqarsında onın 1967 de Sovyetler Yazarların Bırlıgının Merkezi Komitetıne yazğan mektubı tura, o mektupte Qırım yazarlarıhaqlarını ıstiyler, çünki onlar haqlarını Stalin’ın emır etken surgunınde qayb etkenler 18 Mayıs 1944 – tedey.
Bonday cesaretlı yazısıman Uzbekistan’daqı yazarlarının ımzalarını ala. O zamanlarda ozbek şairı
Çolpan ( Suleyman Abdulhamid) yazğan bu beyitnı:” Moskova, kım berdı sağa haq menım guzel ulkemnı
milletlerın mahpusı etmege?”ve bondan son sovyet qurşunından ole.O zamanlarda, kelecektekı Ulu şair İdris Asanin 14 yaşında yaza surgunın kelışındekı kunlerınde qasap tükkanın aldında tılengen qırımtatar balaların adlarını, koylerını, nevaqıt Mitan da ayvan tren,vagonların qapıları aşılğan. XX-cı asırnın ortasında bolay bolğan qırımtatarların tarihı! Amet Adil,
Tatarıstan Qazan tatarı “rahmet ıstep” yaza Riza Fazıl ağamızın cenazesınde: “Asya milletlerının O Ulu
Babamız sayılar”(Merkezi Asya türk-Tatar milletlerı demege) ç ünki O asıl evlatı bola Mahmud
Qırımlı’nın, Boragazi Geray’nın, Aşıq Umer’nın, Mustafa Cevheri’nın, Bekir Çobanzade’nın, Amdy
Giraybay’nın, Eşref Şemizade’nın tekrarlap yazıp oların eserlerını… Redaktör kıbı çalıştı“Lenin’ın
Bayrağı”,“Yıldız”dergılerde, bırıncı qırımtatar “Yusuv ve Zuleyha” efsanemıznı tanıtıp dünyağa (1232 de
yaratılğan, 1839, 1961 de, 1993 te çeşit şeerlerde basqı korıp; halq orf- adetlernı bıldırdı; Ali Azamat kıbı
kahramanlarnı tanıttı, sonra dünya II-cı harbınde gazilernı, nasıl Amethan Sultan pilot kıbılernı yazıp
tanıttı. 40 cıldan fazlasıman çalışıp milletının medeniyetını meydanğa şığardı, Romanya’ğa kelıp
yazarlarnı Qırımtatar yazarlar Bırlıgıne topladı nevaqıt Prezidentı boldı bırlıgının.
Ozbek surgunınde başlağan Edebiyat Tarihını tekmılledı, Safter Nagaev arqadaşıman bırlıkte,
dünyamıznı zengın letıp Qırımtatar Edebiyatının Tarihımen 2001 de, bızde onı latin elifbesıne geşırdık ve
romen tılıne tercüme ettık 2017 de bağışlap milletlerın ebediy barlıqlarına. (bo satırlar Emel /Ideal
Romanya dergısınde bızım tarafımızdan yazıldı no.54, cıl 2017, s. 4-9).
Qırımtatar Edebiyatının Tarihı anıtsal (yücelik) kitaptır, dünya bilgisine açık olan milletinin kitabıdır,
(bız, tatar lar, qayerge barsaq yaşayışın uş keregını yasadıq, guyu, camı ve mektep), onın 8 bolımı bar:
1.Qadimiy devır, başlanğıştan moğol istilasına.
2.Altın Orda devırı (moğollardan sonra Qırım Hanlığına kelgeşık)
- Hanlıq devri Qırımtatar Edebiyatı (XV -cı asırın başından rus işgalına .
4.Rus İstilâsı devri qırımtatar edebiyatı (1783 ten Tercüman’ğa.
5.Uyanuv Devrı (Tercüman dan Sovyet zamanına
- Qırımtatar Sovyet Edebiyatı (1921-1944)
- Sürgünlik Devri Qırımtatar Edebiyatı (1944-1987)
8.Vatanğa Avdet Devri Qırımtatar Edebiyatı (1987 den)
Yaş şeerınden yazar em edebiyat araştırıcı Maryus Kelaru yazğan eserıne bolay son bere: “Bo satırlarnı
yazdım ve aqılıma keldı Güner Akmolla’ man ve Riza Fazıl’ man qonuşqanlarım. Son defa Rus
işgalından evvel korıştık.Men onın evınde kop kunler oturdım, Qırımnı gezdık, Yazarlar Bırlıgıne bardıq,
o yerde “Yıldız’ın sedyası bar edı Ukrayna zamanında, baya yazarlarman korıştık, qonıştıq, 1944 senesını
de, nasıl bolğanını tatarlıqta. Korınış avası acayıp edı, “bır şeyler bolacaq” denıldı “ışler bolay qalmaz”
denıldı. Bırısıde keleceknı bılmedı.Bellene ki bırşey bılmedı ve etalmadılar mesuliyetı bolğanlar. 2016
cılın sonında vefat ettı Riza Fazıl. Baqınız, bız, evımızge bu kitapnı ketırdık, romence yazdıq qıymetını
bılıp. (notlar)
Balabanımızın anımasına tercüme ettım bo şiirlernı dep yaza Güner Akmolla 7 mart 2020 de müellif
mağa bergen edı 2004 ‘ın baarınde TATARLIĞIM” ciyıntığını yazıp: “Milletdaşım Güner Akmolla’ğa
canımdan beremen”.
Imza Güner Akmolla’nqı.Qırım da Riza Fazıl’ man (tabi, men akettım 10 gazetecı ve yazar Vatanım
Qırım’ğa)
Aruv etıp anlamaq uşın, ters 1989 dan evvelge, romenlerın tarihını, men yaqınladım tatarlarğa. O
vaziyette oqıdım onların tarihlerını, kültürlerını, tuşuncelerını.Az bır şey taptım bızde, taa kobısını
Qırımda ya Türkiye ya başqa bibliotekalarda taptım.
Qaradım evraq, kitap, yaqınlamağa tatar edebiyatına.Bıraz bır şeyler taptım, farqlı kütüphanelerden kobısı
Tür
kiye’den. Son, sözge keldım Qırımda Riza Fazıl’man otırıp evınde o Yazarlar Bırlıgının prezidentı
bolğanda, Ukrayna da. Güner Akmolla’man kop qonuştım bu meselelernı ve bu tarihnı, balaban
yazarlarnı, Mamud Qırım
lı’nı, Ukrayna sınırlarını, Eşref Şemizade’ nı. Dergımız “Convorbırı Literare” de bu maqaleler basıldı,
sürgünnı hatırlaymız, bala kıbı dayanğanını, hayatını, bolşeviklerden saqınıp yaşağanını, tıl ve kültür
barlıqların qatıp qoru
ğanını. Onday zamanlar bolğan ki Qırımtatarlarına yaqşı davranğanlar, sürgünden qaytıp kelgenler ve haq
qazan
ğanlar.( amma ep tatarlar ayta edıler ki ukraynlar alay etkenler tatarlarnı pıqareleştırıp, ruslar olay
etmegende, acep, bolarmı bu vaziyet.1944 te onlar surgun etıle ve ottırıle, evlerı alına, tarlalarıda,
qanunlar qarşı kele tatarğa, berılmegende haq ekıncı nesılge.Başqa yerden tarla berılgen, qarışıq vaziyette
dep cılana edıler.Seyrekte bır ev yasap becergen bolğan. Oların arasında Riza Fazıl dai qaytıp Qazan
dan(?). (Dergı oct – qasım 2011).
Kop qonuşuldı surgun meselesı, kültür barlığı,edebiy çalışmalar, mitingler, devletnın koz altında bolıp er
senegı 18 Mayıs kunı Simferopol ya Bahçisaray’da; liderlerın ayrı allerı, pan-türk ya da tatarcılıq,
kazaqçılıq Kazahs
tanda v.b. caşların evvel zamanğa baqışları, ruslardan qurtulıp ya da tıl ve edebiyat qorıp. Bu edebi
hazinesı qayb bola, ruslar ateş berıp, bazıların ruslar qurtara ateşten, arab elifbesınden denışmek zorlıq
yarata, kiril yazı day, komunistlerın yazğanları oqunmaz bola.Bılgenımden uzaq korınış bar edı
Sovyetlerge . Cögrafya, zaman, qarışıq meseleler, müellifler, uygur ya qırım tarafından kelıp
denışmelernı yaratıp, ruslar tatar topraqlarını alıp… mesele yaratıp.
Anlayışlı kışı edı Riza, aqıllı em bılgılı, onın emelı bellı edı.Kelecek nesıllerın barlığına tuşune edı,
Qırımda ya Kaukazda. Riza Fazılnı sesledım em anladım kop şey, neden vatanlarına Yeşıl ada
degenlerını, ukraynyan tılınde.
Riza Fazıl nı seslerken anladım Çernıuts Vasile Tırıtseanu kıbılernı, amma farqlı. O bıle edı ki ruslar
Qırımnı eş bıraqmaycaqlar, canı işgal fazlasıman ağır bolacağını, Balaban Petro ‘nı hatırlatıp 18, 19
asırlarda, ve sonra 1917 de, Aleksey Şahmatov (1864-1920) tılcının sözlerınıde. (M.C. demek adı).
Amma o kormedı bolğanların alaysını, çünki oldı. Milletı uşın yazğanları kop. Olay qonıştıq Güner
Akmolla man bırlıkte Onı, Riza Fazıl nı tanıtıp yazayıq, çünkü oz dünya tarafında Onın ayrı cerı bar.
Maryus Kelaru.
Bu ekı şiirnı men tercüme ettım romen tılıne.
KEL
Kel!
Kozaydın haberi alıp kel.
İstesen
musafir olıp kel.
Tuvğanım,
koydeşım,
Qardaşım olıp kel.
Sırıma
Sırdaşım olıp kel.
Kel.
Dost isen kundüz kel,
gece kel.
Bayramda – bir filcan qavege .
Başıma
Mumküllik tüşkende
etip kel,
Dertimni
Ekige bolmege.
Kel.
Kim olsan ol – ep bir
hatrim hoş,
Tek çürük niyetnen
Kelme!
Ogurnen kelgende
Yol açıq, törim boş.
Qoynına
taş salıp
kelme!
1970 s.
VATAN YÖLI
Maqsadına irmek içün ayatta
Çeşit türlü tar, aylançıq yollar bar.
Bu yollarnın aqiqatı qayaqta?
Bunı talmay qıdırğanlar taparlar.
Ayat, bahıt, quvanç nedir bildirgen
Bu yollarnın biri – ğayret, emektir.
Dost ağlatıp, duşmanlarnı kuldirgen
Boşboğazlıq, içkicilik demektir.
Kör tuvarday anda-mında urunıp,
Bar arada yol şaşırıp yürgenler.
Doğru yoldan tar keçitke burulıp
Bugun tapsa bugun sefa sürgenler.
Boyleleri maksat nedir bilmeyip,
Aşap-içip “it suvarıp”yaşaylar.
Halq quvansa, halqnen birge kulmeyip,
Sürüsinden qalğan qoyğa oşaylar.
Şimdi insan fezağa yol tapqanda,
Mumkünmi iç yerde yolnı kormemek?
Asret halqın Vatanına qaytqanda
Bar kuçünni şu maqsatqa bermemek?
Bizler içün, millet içün bugunde
En muymi – ulu Vatan yolıdır.
Halqımıznın kelecegi ogünde
Er birimiz kuç-ğayretke tolıdır.
Em bu yolda kimse yardım etmeycek –
Ne padişa, ne tanrı, ne ukümet.
Vatan içün yan, ol – zaya ketmeycek,
Tek ozinne, oz kuçine uküm et!
1987 s.
( Riza Fazıl, TATARLIĞIM, şiirler, 2002, Dolya Simferopol)


text:
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov, Keriç mer muavini Dilâver Melgaziyevni vazifesinden boşatmağa emir etti.
Bu aqta o Keriç memuriyetiniñ muşaveresinde ilân etti. Muşavere videosı Aksönovnıñ Facebook saifesinde yerleştirilgen.
Aksönov bildirgeni kibi, fevral 21-inde saba o “Kerçgortrans” işhanesinde bulunıp, işçilernen qonuştı. Bundan soñ Melgaziyevni rutbesinden boşatmaq qararını aldı. Bundan ğayrı Qırım bası şeer azbar hızmetçileriniñ işinden de memnün qalmadı.
Keriç trolleybus aydavcıları, ruhset vesiqaları olmağanından, naqliyatnı yolğa çıqarmadı, dep bildire matbuat.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Aqmescit – Yarımada akimiyeti qırımtatarlarnıñ yaşayışı «telükesiz ve eyi» olması içün qolundan kelgenini yapqanını, dep işandıra. Amma, ayatta bam-başqa vaziyetni körmek mümkün. Qarasuvbazar rayonında çalınğan qırımtatarlarnıñ işinde «islâm» izi peyda olğanı, bu vaziyetke başqa bir tüs qoşa. Uquq qorçalayıcılar, ğayıp olğanlarnıñ qıdıruvı içün qoruyıcı organlar iç bir şey yapmağanını bildireler. Siyasetşınaslar, bu vaqialar Kremlniñ razılığı olmadan yüz bergeninde şübeleneler.
Rusiyeli Qırımnıñ yolbaşçısı Sergey Aksönov, yarımadada qırımtatarlarnı kütleviy şekilde qırsızlamaylar dedi. Em de, ğayıp olğanlardan ekisi – Suriyede cenkleşken arbiyler olıp, ve olarnı bu sebepten çalmaları mümkün, dep ima etti.
«Birinciden, tatarlarnı kütleviy sürette çalmaylar. Dört adam ğayıp olğanlarnıñ cedvelinde buluna. Bir yigit Suriyede cenkleşti ve anda elâk oldı, ekinci ğayıp olğan erkek te – Suriyede cenkleşken edi. Men olarnıñ ana-babalarınen körüştim, qırımtatar vekillerinen. Taqiqat komiteti bu işni nezaret astında tuta, iş gruppası tekşil etildi. Bu admlar kütleviy çaluvlar aqqında öşeklerni red etmek içün, matbuat-konferentsiyanı bermege azırlar» – dep ayttı Aksönov «Rossiyskaya gazeta» neşirine.
İnsan aqları boyunca Qırım alan missiyasınıñ reis muavini Olga Skripnik Qırım.Aqiqatqa añlatqanı kibi, insanlarnıñ çalınuvı aqqında faktlar tasdiqlandı ve bir qaç vaqianıñ şaatları bar. Aynı zamanda, uquq qorçalayıcı teşkilâtlar ğayıp olğanlarnı qıdırğanlarını körmeyler.
«Yazıq ki, amma Qırım alan missiyası, qorçalayıcı organlar ğayıp olğanlarnı çoq qıdırmağanını qayd ete bile. Bunıñ aqqında ğayıp olğanlarnıñ soyları da aytalar. İnsanlarnıñ ğayıp oluvı qayd etildi, ve acele taqiqatnı talap eteler», – dey uquq qorçalayıcı.
Qırım alan missiyasınıñ vekilleri aytqanlarına köre, adamlarnıñ çalınuvı vaqialarında «islâm» iziniñ peyda oluvı ile, rusiyeli yarımadanıñ akimiyeti mesülietlikten qaçıp, kendi vazifelerni saqlap qalmağa istey.
Ne içün Aksönov apansızdan fikirini deñiştirdi?
Evelden ğayıp olğanlarnıñ qıdıruvında yardım köstermege istekni köstergen Aksönov, öz fikirini oktâbrniñ 14-nden soñ deñiştirdi. O vaqıt, rusiyeli publitsiyat Nikolay Svanidze, insan aqları boyunca Şuranıñ toplşuvında Rusiye prezidenti Vladimir Putinge Qırımda insanlar kütleviy şeklide ğayıp olğanını bildirgen edi. Putin «malümatnı ögrenmege» vade etip, bundan evel bu aqta eşitmegenini ayttı.
Belli ki, tamam oktâbrniñ 14-de rusiyeli Qırımnıñ ükümetinde ğayıp olğan insanlarnıñ işi boyunca gruppa azalarınen körüşüv ötkerildi. Taqiqat organları üç cinaiy iş açılğanını bildirdiler. Olardan ekisi, mayısta ğayıp olğan Timur Şaymardanov ve Seyran Zinedinovnıñ işileri boyunca Rusiye Federatsiyasınıñ Cinaiy Kodeksiniñ 105-nci maddesine köre («İstenilgen öldürüv») ve sentâbrniñ soñunda çalınğan İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmovnıñ işleri boyunca 126-nci maddege köre («Adamlarnıñ çaluvı») açıldı.
Qırımtatar teşebbüsçisi Abdureşit Cepparov, ğayıp olğanlardan biri – İslâm Cepparovnıñ babası, Qırım.Aqiqatqa bilidrgeni kibi, Aksönovnıñ soñki beyanatlarnı şimdilik izaatlamaycaq.
«Men kütleviy degenleri, ne qadar olğanını bilmeyim. Amma, onınen (Aksönovnı – Müel. qaydl.) közme-köz körüşkende, ondan aytqanlarını eşitmege isteyim», – dedi Cepparov ve ğayıp olğanlarnıñ soy-sopunen rusiyeli cumhuriyet yödüaşççsı er aynıñ soñunda körüşmege vade etkenini ayttı.
Tişçenko: «Qavqaz» manalarnıñ Qırımğa keçirilüvi - qırımtatarlar içün qorqunçlı bir alâmet
Aynı zamanda, ekspertlerniñ fikirince, Aksönovnıñ açıq nutuqları mutlaqa Kremlnen uyğunlaştırılğandır.
Siyasiy taqiqatlar mustaqil Merkeziniñ eksperti Yuliya Tişçenko aytqanı kibi, Moskvadan bir de bir avale kelgendir, çünki bu kibi müim sualde iç bir kimse öz başına qarar almaz.
«Evelden başqa şeyler aytılıp, apansızdan nasıldır «islâm» izleri peyda olğan soñ, demek, kimgedir taqiqatnıñ ketişatını aydınlatmamağa elverişli kele. Em de bu pek telükeli bar vaziyet, çünki «qavqaz» manalarnıñ Qırımğa keçirilüvi, qırımtatarlar içün qorqunçlı bir alâmet olması mümkün. Akimiyet bu yolnı seçken olsa, aqibetler aqqında tüşünmeli»,– dey siyasetşınas.
Qırımtatar teşebbüsçisi Zair Smedlâyev Aksönovnıñ sözlerine taaciplenmey. «O, (Sergey Aksönov – Müel.qaydl.) çoq şeyni körmemezlikke ura, misal içün Qırımnıñ iqtisadiyatı zeval bir alda olğanını körmey. Onıñ «qartalları» qolundan elâk olğan Reşat Ametovnıñ ölümini iç bir vaqıt qabul etmez, ğayıp olğanlarnı da «körmez», – dey Smedlâyev.
Onıñ sözlerine köre, qırımtatarlarğa qarşı yapılması mümkün repressiyalar aqqında tahminler endi kerçekleşe – kütleviy para cöremelerden soñ, insanlar ğayıp olıp başladı, soñra mayıs 3 künü 2014 senesi Mustafa Cemilevni Ermeni Bazarda qarşılağanlarnı apis etip başladılar.
Uquq qorçalayıcılar ve siyasetşınaslar bu vaziyette bile, telâş altında qalmamağa, biri-birine yardım qolunı uzatmağa tevsiye ettiler. Qanun bozuvlarnı qayd etip, nezaret etmege çağıralar.
Aynı zamanda, Sergey Aksönov Qırımğa mühbir ve Rusiye prezidenti yanında insan aqları Şurasınıñ azası Nikolay Svanidzeni davet etti. Rusiyeli Qırımnıñ reberi moskvalı musafirge «qırımtatarlar, musulmanlar özlerini telükesiz, eyi duymaları içün er şey yapqanını» köstermege azır olğanını ayttı.


text:
Büginde aymaqta boljanğan 140 mïllïard AQŞ dollarına bağalanğan ken qorı bar
Memleket bacşıcı Nurcultan Nazarbaev üctimizdegi jılğı Joldawında «Qazaqctan geologïyalıq barlaw calacı boyınşa älemdik narıqqa şığwı tïic. Tïicti zañnamanı jeñildete otırıp, bul calağa şeteldik ïnjïnïrïngtik kompanïyalardan ïnvectïcïya tartqan jön», dep erekşe atap körcetti. Elbacı conday-aq, elimizde mïneraldıq-şïkizat bazacın odan äri damıtw maqcatında jaña ken orındarın aşw jäne geologïyalıq barlaw jumıcın jandandırwdı tapcırdı. Bul bağıtta elimizde, onıñ işinde oblıcımızda elewli şaralar qolğa alınıp, jüzege acırılwda. Oblıcımızda quziretti organmen merdigerler aracında 162 kelicimşart jacalıp, 127 jer qoynawın paydalanwşı jumıc atqarwda. Onıñ işinde 154 kelicimşart boyınşa öndirw jumıctarı jäne 8 kelicimşart boyınşa geologïyalıq barlaw jumıcı jürgizilwde.
Oblıcımızdıñ awmağı paydalı qazba baylıqtarğa aca bay. Büginde aymaqta boljanğan 140 mïllïard AQŞ dollarına bağalanğan ken qorı bar. Elimizdegi focfor qorınıñ deni oblıcımızdıñ awmağında ornalacqan. Conday-aq, altın, kümic, mıc, temir, wran jäne barïttiñ oracan zor qorı barlanğan. Qum, äktac, jalpaqtac, şağal, granït, märmär jäne gïpc cïyaqtı paydalı qazba baylıqtar oblıc, elimizben qatar şet memleketterde de ülken curanıcqa ïe. Keyingi kezde jer qoynawın ïgerwge nïet bildirwşi, älewetti mekemeler men jeke käcipkerler köbeyip keledi. Olar quzırlı organ ötkizetin jer qoynawın paydalanw konkwrctarına qatıcıp, utıp alğandar kelicimşartqa ïe bolwda. Cöytip olar jer qoynawın ïgerwge belcene kiricwde.
Jambıl aymaqtıq geologïya jäne jer qoynawın paydalanw ïncpekcïyacı Qazaqctan Recpwblïkacınıñ «Jer qoynawı jäne jer qoynawın paydalanw twralı» Zañına jäne jer qoynawın paydalanw jönindegi bacqa da normatïvtik aktilerge cäykec kelicimşart alwşılardıñ ondağı talaptardı orındaw barıcın baqılaw jäne qadağalawmen şuğıldanadı. Barlaw jumıcın üzdikciz jürgizw nätïjecinde oblıc awmağında paydalı qazbalardıñ mol qorı tabılwda. Keyingi kezde altın, focfor, mıc, molïbden, äktac, märmär jäne granït köptep öndirilip, olar öndirwşilerge aytarlıqtay tabıc äkelwde.
Kelicimşart alwşılarğa qoyılatın talap qatal. Olar äweli özderine berilgen jerde 3 jıl işinde barlaw jürgizwi tïic. Codan keyin ğana olarğa ocında 25 jıl ken öndirwge ruqcat beriledi. Jer qoynawın ïgerwşi äweli öndirw jobacın jacaw kerek. Ekinşiden, jer qoynawın paydalanwğa quziretti organmen kelicimşart jacawı tïic. Üşinşiden, jer mäcelecin zañdactırw qajet. Conday-aq, kelicimşartta onıñ ken közin ïgerw üşin quyatın qarjı kölemi, jergilikti byudjetke awdaratın calıqtı tölew mölşeri tipti, catıp alatın texnïkacı men öndiretin öniminiñ kölemine deyin ayqın körcetilwi tïic. Ökinişke qaray, qazba baylıq öndirwdi oñay olja köretinder, qolı kötere almaytın şoqpardı beline baylaytındar da bar. Olardıñ aracında belgilengen talaptı orındamawşılar da kezdecedi. Bizdiñ ïncpekcïya qızmetkerleri mundaylarğa äweli eckertw jacap, ayıppul caladı. Odan tïicti nätïje şığarmaca, quzırlı organğa jer qoynawın paydalanwşınıñ kelicimşartın keri qaytarıp alw twralı ucınıc tüciredi.
Ötken jılı granït, qum-şağal, caztopıraq öndirwge mindetteme alğan, olardı orındamağan «MINE» JŞC, «Stoun Line» JŞC, «Şamalğan-Ï» JŞC, «FERRUM» JŞC, «Kompanïya CB-Joldarı» JŞC, «Bereke» şarwa qojalığı, «KCC «Engineering & Contruction Co., Ltd» jäne «Merki Qurılıc» JŞC-nıñ kelicimşarttarı qaytarıp alındı.
Büginde oblıcımızdıñ awmağında jaña ken orındarın ïgerw maqcatında 8 jerde geologïyalıq barlaw jürgizilwde. «YUjcpecgeologïya» JŞC Moyınqum awdanında altınğa, «Körpecay» JŞC altın, kümicke, «Tenïr Logïctïk» JŞC tïtan-magnïtke, «Mïroşnïçenko M. A» jeke käcipornı granïtke, Talac awdanında «ACT mïneral growp» JŞC äktacqa, Qorday awdanında «Qopalı» JŞC altın, kümic jäne mıcqa, Jambıl awdanında «Lanoc – 2001» JŞC qum-şağal qocpacına jäne Jambıl, Jwalı awdandarında «Baqıt» jeke käcipornı qurılıc tacına geologïyalıq barlaw jürgizwde.
Conday-aq, aymaqta «Aracan» JŞC-men «Geoterm» öndirictik kompanïyacı» JŞC tuщı cw qorına barlaw jacawda. «Aracan» JŞC-nıñ Jwalı awdanında Toğıztaraw, Költoğan, Küreñbel, Şaqpaqata, Bayzaq awdanında Qumjota, Bayzaq, Eñbek, Jambıl awdanında Jalpaqtöbe, Prïgorodnıy, Ayşa bïbi, Carıcw awdanındağı Ïgilik jäne Talac awdanındağı Maytöbe awılında bul icke kiricip ketkenine biraz waqıt boldı. «Geoterm» öndirictik kompanïyacı JŞC Şw awdanındağı Dalaqaynar, Qonaev, Qorday awdanındağı Awqattı, Cörtöbe, Betqaynar, Merki awdanındağı Carımoldaev, Keñec, T.Rıcqulov awdanındağı Qorağatı, Aqırtöbe, Jañaturmıc, Moyınqum awdanındağı Carıözek, Qaraböget awıldarında izdectirw, barlaw jumıcımen aynalıcwda.
Bizdiñ mekeme qızmetkerleriniñ ucınıcımen quzırlı organ, yağnï, oblıc äkimdiginiñ qawlıcı-men ocığan deyin jüzdegen kelicimşart onıñ ïelerinen qaytarılıp alındı. 2013 jılı 56 tekcerw jürgizildi, onıñ 33-i jocparlı, 23-i jocpardan tıc. Tekcerw kezinde 54 tarmaq boyınşa zañ talaptarın buzwşılıq anıqtalıp, lawazımdı jäne zañdı tulğalarğa 81 äkimşilik quqıq buzwşılıq ic qozğalıp, 8066, 460 mıñ teñge köleminde ayıppul calındı. Ol qarjınıñ deni memleket qazınacına quyıldı.
Bïıl birinşi jartıjıldıqta mekemede 18 tekcerw jocparlanğan bolatın. Qazirge deyin 5 iri käciporında tekcerw jürgizildi. Memleket bacşıcınıñ şağın jäne orta bïznec cwbektilerin tekcerwge moratorïy jarïyalawına baylanıctı 8 nıcandı tekcerwdi jıl ayağına deyin toqtattıq. Qazir qızmetkerlerimiz negizinen barlaw jumıctarın qadağalap, monïtorïng jacawmen şuğıldanwda.
Barlıq jerde de ic tetigin mamandar şeşedi. Ken közderin barlaw jäne öndirwge bilimdi de bilikti mamandar tartılwı tïic. Bul calada 2000 jıldarı maman tapşılığı ötkir cezilgen bolatın. Keyingi kezde bul problema eñcerildi. Qazir bizge Almatıdağı Qazaq Ulttıq texnïkalıq wnïvercïtetin, Qarağandı, Cemey jäne Tarazdağı arnayı oqw ornın bitirgen mamandar jumıcqa ornalacwda. Olardıñ aracında mamandığın qıcqa merzimde ïgerip, erekşe közge tücip jürgender de az emec. Colardıñ qatarında Jañatactağı «EwroXïm Tıñaytqış» kompanïyacınıñ geologı, bac ïnjeneri Bolat Karïmov, bac geolog Qaldıbek Qoyşıbaev, «Däke barlaw» JŞC geologı Qanış Aydınbekov, «Batıc Ewropa – Batıc Qıtay» köliktik dälizin calıp jatqan merdigerlik kompanïyadağı markşeyder Janat Qaltaeva, «Kazfocfat» JŞC «Qarataw» ken öñdew kombïnatında bac geolog bolıp icteytin Qayrat Qurmanov jäne ocı käciporındağı bac markşeyder Şolpan Cızdıqovanıñ ecimderin erekşe atap ötken jön. Bilikti mamandar oblıcımızdağı barlaw jäne öndirw üdericterine cübeli ülecterin qocıp keledi.
Bügingi mümkindikti paydalanıp, aymaqtağı ocı caladağı barlıq äriptecterimdi käcibï merekecimen şın jürekten quttıqtaymın. Icterine tabıc, otbacılarına amandıq pen ïgilik tileymin.
Acqar Qundızbaev,
Jambıl aymaqtıq geologïya jäne jer qoynawın paydalanw ïncpekcïyacınıñ bacşıcı.


text:
Auğanstannıñ küşti jer silkinisinen keminde 1000 adam qaza taptı. Zil-zalanıñ centri eldiñ oñtüstik-şığısındağı Host qalasına jaqın aumaqta bolğanın a..
BWW Bosqındar isi jönindegi Joğarı Komissiyanıñ jaña esebine say, älemdegi bosqındar sanı 100 millionnan astı. Halıaralıq qauımdastıq bosqındar sanını..
Huan Visente Mora esimdi älemdegi eñ qart adam jaqında 113 jasqa tolğan tuğan künin toyladı. Genistiñ rekorttar kitabına engen Mora öziniñ wzaq jasau ..
Keşe, 18 mamır küni Finlyandiya men Şveciya NATO qorğanıs alyansına müşe bolu turalı ötinişin wyımnıñ bas hatşısı Yens Stortenbergke tapsırdı. Eki el..
Resey äskerleri Ukrainağa qarulı şabuılmen basıp kirgennen keyin Finlyandiya men Şveciya NATO-ğa müşe boluğa talpındı. Mäskeu «NATO-ğa müşe bolsañdar ..


text:
Qırğızstan prezidenti retinde qızmetine kirisken Sadır Japarov sırtqı sayasatta AQŞ, Euroodaq, Türkiya jäne Qıtaymen baylanıstı nığaytuğa basa nazar a..
Pandemiyağa baylanıstı biılğı Kann festivali keyinge şegerildi. Halıqaralıq kino merekesi 11 mamırda bastalıp, 10 künge sozıluı tiis bolatın. Endi fes..
Armeniyanıñ territoriyalıq twtastığı Iran üşin asa mañızdı. Bwnday mälimdemeni Iran SİM basşısı Mahmwd Jevad Zarif Armeniyadağı saparı kezinde jasadı...
«Qızıl aymaqtağı» Almatıda karantin talaptarı küşeytiledi. Bügin Almatı qalalıq bas sanitar däriger Jandarbek Bekşinniñ karantindik şekteulerge qatıst..
Qırğızstanda altınşı prezidenttiñ inauguraciyası ötip jatır. Büginnen bastap Sadır Japarov resmi türde Qırğızstan prezidenti qızmetine kiristi. Biraq ..


text:
Keriç parom keçitinde dekabr 5 künü, saba, paromlar adiy şekilde çalışa, amma nevbette turğan maşinalarnıñ sayısı büyüktir.
Bu aqta Yekâne naqliyat müdirliginiñ matbuat hızmetiniñ beyanatında aytıla.
Soñki malümatqa köre, «Kavkaz» limanında paromnı 10 yengil ve 190 yük maşinası, «Krım» limanında – 5 yengil ve 6 yük maşinası bekley.
«Novorossiysk» limanında yük yolağında – 170, Slavânsk-na-Kubani limanında – 390, Keriç ava limanında – 165 maşina tura.
«Şimdilik Keriç keçitinde ava şaraitleri güzel, yel suratı 6-11 m/s. Paromlar çalışa», – deyler müessisede.
Müdirlikniñ malümatına köre, keçken kün devamında 1800 maşina ve 5150 yolcu avuştırıldı.


text:
Rusiye kontrolindeki Yalta memuriyetiniñ yedi hadimi koronavirus yuqunçına oğradı. Bu aqta iyülniñ 20-nde memuriyet saytında haber etile.
Qayd etilgenine köre, bu hadimler «birinci hastalanğan kişinen alâqada oldı ve Aqmescitniñ 7-nci şeer hastahanesine alındı».
«Yaltanıñ yuqunç bölüginde bu mevsimde olğan hastalar tedaviylene. Sağlıq vaziyetleri yahşı. Geer memuriyeti Rospotrebnadzor bölüginen beraber hastalıq tarqaluvına yol bermemek içün profilaktika tedbirlerini keçirdi. Hadimlerniñ büyük qısmı uzaqtan çalışacaq, alâqada olması mümkün olğan insanlar tibbiy közetüv altına alındı», – dep işandıra şeer akimiyeti.
Haber etilgenine köre, regionda bir sıra qoşma qarar qabul etildi. Olarğa köre, regionnıñ müessise bölükleri ve territoril organlarınıñ işi içün sıñırlav tedbirlerine riayet etecek qaideler bar.
Memuriyet, dezinfektsiya ve maska taquv rejimine riayet etile, sıcaq baqıla, mesafe tutula, kütleviy tedbirlerniñ keçirilüvi sıñırlana, vatandaşlar sıñırlı qabul etile ve uzaqtan işke keçirile, dep işandıra.
Keçken künü Qırımda 14 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Yerli akimiyetniñ malümatına köre, umumen 983 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 63-ü çetelden keldi, 105-i qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 672 hasta tibbiy yardım içün muracaat etkende ve hastalarnen alâqada olğanından qayd etildi, 108 hasta sağlam insannıñ skriningi neticesinde belli oldı. 721 insan yahşı oldı, 13 kişi koronavirustan vefat etti. Aqyarda 292 insan koronavirus yuqunçına oğradı, 283 insan tüzeldi, 6 kişi vefat etti.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Vaşıngtonnıñ (Washington) Rusiyege qarşı ilân etilgen yañı sanktsiyaları sebebinden, rusiye rublesi keskin şekilde ucuzlandı. Yevroğa nisbeten rusiye para birlemi 3 rubleni coya, dollarğa nisbeten ise - 2 ruble 69 kapikni. Avgustnıñ 10-una Rusiye merkez bankı tayinlegen yevro kursu - deyerli 77 ruble, dollar ise - 66 ruble 28 kapik.
Bundan ğayrı, Azatlıq Radiosı haber etkenine köre, cumaaqşamı künü büyük rusiye banklarınıñ aktsiyaları, devlet obligatsiyaları ve “Aeroflot” şirketiniñ aktivleri keskin şekilde ucuzlandı.
Rusiyege qarşı yañı AQŞ sanktsiyaları avgustnıñ 22-sinde quvetini alacaq. Sıñırlavlar Büyük Britaniyada Solsberi (Salisbury) şeerinde rusiye hafiyeliginiñ agenti Sergey Skripal ve oñıñ qızı Yuliya Skripalniñ zeerlengeninen bağlı. Vaşıngton bildire ki, Rusiyeniñ Büyük Britaniyada “Noviçök” zeerlegen maddeni qullanğanı halqara uquqnı boza.
Yañı sanktsiyalar aviatsiyada qullanılğan elektron cihazlarnıñ Rusiyege ihracını yasaqlay, “Aeroflot”qa ise AQŞ-na uçuşlarnıñ yasaqlanması mümkün.
Rusiyeniñ Tışqı işler Nazirliginiñ matbuat kâtibi Mariya Zaharova AQŞ-nıñ sanktsiyalarına qarşılıq tedbirlerni azırlağanlarını bildirdi.


text:
Rusiye siyasiy ayatınen tanış olmağan, bir yat közeticini Kremlniñ Mecliske qarşı yapqanları taaciplendirir, ğaliba. Dünyanıñ iç bir devleti tarafından tanılmağan Qırımda, Kreml milliy azlıqlarğa nisbeten ürmet beslep, teñqid ve kerginlikten qaçınmaq kerek edi, amma…
Stalin tarafından tarihiy vatandan sürgün etilgen qırımtatarlar, Sovet birligi dağılğanınen avdet etip başladılar, olarnıñ taqdiri daima halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtlarnıñ diqqat merkezinde buluna edi. Em de olarnıñ qomşu Türkiyede millionlarca semetdeşleri yaşay. Eñ esası, olar demografik cietinden telükeli degil, işğalni qabul etmegenlerine baqmadan, qırımlılarnıñ ekseriyetine tesir etip olamazlar.
Amma, Qırım macerasınıñ ilki kününden başlap, Kreml qırımtatarlarğa nisbeten aqılsız siyasetni alıp bara, küçük halqqa qılınğanı çetten pek yahşı körüngenini közge almay.
Qırım statusı daa belgilenmegen vaqıtta, Putin özüni meramet saibi olaraq köstermege ıntılıp, atta Mustafa Cemilevnen telefon arqalı laf etti. Amma, Qırım işğali aqqında qarar alınğan soñ, iç bir kimse bir şeyden gizlemedi. Cemilev ve Refat Çubarovğa Qırımğa kirişni yasaq ettiler, Meclisni Aqmescitniñ merkezinde bulunğan binadan quvıp yiberdiler.
Ve devamı olaraq, Qırım prokurorı olaraq tayinlengen Natalya Poklonskayanıñ nutqında stalin-brejnevniñ sözçügi «sürgünlik» kelimesi yanğırap başladı. Resmiy olaraq bu söz halqara qanunlarnı ürmet etken, işğalni qabul etmegen şahıslarnen bağlı. Ve, er kes kim aqqında söz yürütilgenini yahşı añlay.
Belki de, Rusiyeniñ davranışı degil de, eñ müimi Qırım «yañı Rusiyeniñ» yani şovinistik Rusiyeniñ bir subyekti olğanı belli. Cumhriyetniñ yolbaşçısı vazifesine açıqtan-açıq şovinist, insaniyetlikniñ duşmanı olıp, ukrain qanunları üküm etkende, saylaycılarnıñ yalıñız 4 fayıznı qazanğan edi, ve yalıñız işğalden soñ, qırımlılarnıñ ekseriyeti oña destek kösterdi. İşğalniñ tarafdarları umumen alğanda şovinistler olmalı. Olar qırımtatarlardan er vaqıt nefret ete ediler, şimdi ise esaplaşmağa imkyan peyda oldı. Bu kibi şey 1933 senesi Almaniyada, natsistler ükümetniñ yolbaşçıları olğan soñ, yüz bergen edi: yeudiylerni sevmegen soyları, başından devletten qorqıp, tükânlarnıñ pencerelerini qırmağa saqına ediler, ükümet deñişkeninen, er teşikten çıqıp başladılar.
Amma, men vaziyetni sadeleştirmez edim. Qırımdaki vaqialar daa 90ncı seneleri Rusiyede milliy teşkilâtlarğa qarşı başlanğan siyasetniñ devamıdır. 1991 senesi avgust ayında Yeltsin isyannı köstergenlerge qarşı küreşte Rusiye halqlarınıñ milliy teşkilâtları desteklediler, rusiyeli cumhuriyetlerniñ yolbaşçları yanayev ve safdaşlarına qol tuttılar. Ondan soñ, Yeltsin eski firqa azalarınen añlaştı – episi «Bütün Rusiye» firqasında buluna ediler, yani «Yedinaya Rossiya» firqasına qoşuldılar. Demek bu insanlar ale daa devletni idare eteler, yañı akimiyetke de olar kelişe ediler, çünki olar tamırlarını unutqan İvanlar degil de, Mintemir, Murtaza, Ramzan, Remziler ediler. Amma, milliy teşkilâtlar Rusiyeniñ demokratik cietinden inkişaf etmesine sebepçi ola bilecek milliy teşkilâtlar aksine, milletçilik, duşmanlıqta qabaatlanğan ediler.
Bunıñ soñunı epimiz bilemiz – Çeçenistandaki cenkler, şovinizmniñ ğalibi, Qırım işğali ve Ukraina ile cenknen devam etmekte. Aman-aman bütün halq tarafından seçilgen Meclisni yoq etmek ıntıluvlar zemaneviy Rusiyeni içinden dağıtmaq siyasetiniñ bir mantıqlı basamağıdır.
Vitaliy Portnikov, kiyevli mühbir, Qrım.Aqiqatnıñ közeticisi
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Aqmescitte «Kamenka» meskün massivi cumaaqşamı künü, yanvarniñ 31-nde, tamir işleri sebebinden elektriksiz qalacaq. Bu aqta «Krımenergo» saytında haber etilmekte.
«Avtobusnik», «Energiya», «Urojay», «Şinnik», «Prival», «Yagodka», «Domostroitel» bağça ortaqlıqları, Gaven (№ 21-25), Sokolinaya (№ 2), Topolevaya (№ 20-56 ve 21-53) soqaqlarında ışıq olmaycaq», – dep aytıla haberde.
Müessiseniñ malümatına köre, elektrikler saat 8:00-dan 17:00-ğa qadar olmaycaq.
Daa evel haber etilgeni kibi, ğarbiy Qırımnıñ meskün yerleri ast stantsiyalar ve elektrik ağlarındaki qazadan sebep elektriksiz qaldı.
2016 senesi baarde rus energoköprüniñ üçünci pıtağı işini başlağanına baqmadan, Qırımda yarıq söndürmeleri devam etmekte. 2015 senesi dekabrden başlap Herson vilâyetinde energetik tiremelerniñ bozulğanından soñ, Ukrainadan Qırımğa elektroenergiya berilmey. Şimdilik Qırım öz generatorları, Rusiye generatorları ve Kuban energoköprüniñ elektrik ağını qullana.


text:
İyün 5-ke qadar Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda «Sankt-Peterburg künleri» keçirilecek. Moskvağa boysunğan yarımada ükümetiniñ matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, «Sankt-Peterburg ve Qırım cumhuriyeti meşğuliyet hızmetleriniñ mütehassıslarınen mesleat körüşüvleri, tögerek masalar, seminarlar, konferentsiyalar ve bir sıra diger merasimler» teşkil etilecektir.
Bildirilgen malümatqa köre, rusiyeli musafirler yarımadada «Tasil faaliyetiniñ reglamentatsiyası: yolbaşçı tecribesi» mevzulı master-klass, mektepten aldın tasilniñ tatbiq etilmesi meseleleri boyunca tögerek masa keçirecekler.
«Sankt-Peterburg künleri» çerçivesinde energetik havfsızlığı mevzusına bağışlanğan tögerek masalarnıñ teşkil etilmesi planlaştırıla.
Bu kibi merasimler yarımadada endi ekinci sefer Sankt-Peterburg akimiyeti ile tizilgen 2015 – 2018 seneleri ticariy-iqtisadiy, ilmiy-tehnikiy, içtimaiy ve medeniy işbirligi aqqında añlaşmanıñ ömürge keçirilmesi çerçivesinde teşkil etile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Herson vilâyetinde Rusiye arbiyleri 150-ge yaqın yaralanğannı ve tahminen 50 dane tehnikanı Kahovka gidroelektrik stantsiyası yanındaki Vesele köyüne aldı, dep haber etti Ukrayına Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı.
«Herson yönelişinde Mudafaa quvetleriniñ muvafaqiyetli areketleri neticesinde duşmannıñ bölükleri zarar kördi ve yaralanğanlarnı ve zarar körgen tehnikanı Dnipro özeniniñ yaqın keçitlerine tahliye etmege tırışa. Hususan Kahovka gidroelektrik stantsiyası yanındaki Vesele mesken yerine duşman tahminen 150 yaralanğannı ve tahminen 50 dane arbiy tehnikanı avuştırdı», – dep aytıla haberde.
Ukrayına Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı malümatına köre, vaqtınca işğal etilgen Lugansk vilâyetinde yaralanğanlar çoq olğanı ve yerli hastahaneler tolğanı içün Rusiye ordusı mektepni arbiy hastahane olaraq qullana.
İlk malümatqa köre, anda yaralanğan tahminen 200 Rusiye arbiyi buluna.
Reuters agentligi oktâbrniñ 3-nde bildirgenine köre, Ukrayına quvetleri Rusiye mudafaasını keçip, Dnipro özeni boyunca tez ilerilep, Rusiyeniñ büyük ücümi başlağanından cenüpte eñ büyük ilerilev yaptı. Rusiye tarafı Herson vilâyetinde ordusı çekilgenini vastalı olaraq tasdıqladı. Kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, oktâbrniñ 4-nde Rusiye Mudafaa nazirliginiñ köstergen uruş haritası Rusiye ordusınıñ Herson vilâyetinde aman-aman 30 kilometrge çekilgenini köstere.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
365 künden berli Qırım Rusiye akimiyetiniñ nezareti altında qalmaqta. İşğalge yol bermemek imkânı bar edimi? Ne sebepten ukrain askerleri silâlı qarşılıq köstermediler? Qırım işğali halqara havfsızlıq sistemasını yoq ettimi? Ukraina şarqındaki zıddiyet al etilgende Qırım meselesi çezilecekmi?
Programma cumaertesi künü saat 18:30 (Aqmescit saatine köre saat 19:30) ve bazar künü saat 11:30 (Aqmescit saatine köre saat 12:30) efirge çıqa
Rusiyeniñ Qırım işğalinden sebep qırımlılar, Rusiye, Ukraina ve bütün dünya körgen zararı aqqında – «24»haber telekanalında «Qırım.Aqiqat» teleleyhasında.
Studiya musafirleri – Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov, «Yevromaydan-Krım» koordinatorı Andriy Şçekun ve siyasiy ekspert Konstantin Matviyenko. Programma alıp barıcısı Qırım jurnalisti Aleksandr Yankovskiy.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 (Aqmescit saatine köre saat 19:30) ve bazar künü saat 11:30 (Aqmescit saatine köre saat 12:30) efirge çıqa. Radio Svoboda ve Qırım.Aqiqat saytlarında saat 18:30 (Aqmescit saatine köre saat 19:30) seyir etmek mümkün.
Radio Svobodanıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
Bu aqta Ukraina nazirler kabinetiniñ resmiy saytında bildirile.
Ukrainanıñ mütenasip qanunnı Yuqarı Şurası qabul etti. Qanun 2014 senesi mart 16 kününe vaqtınca işğal etilgen Qırım ve Aqyarda hızmet etmek içün qalğan Ukraina içki işler organlarınıñ hadimleri ve arbiy hızmetçilerine ait. İşbu qanunnı qabul etilmesinen devlet bücetinde bayağı masraflardan qurtulmağa çare olur, denile beyanatta.
Böyleliknen, «Para yardımınıñ ödenilmesi ile bağlı Ukraina bazı qanunlarına deñişmelerniñ kirsetüvi aqqında» Ukraina qanunı ile içki işler organlarınıñ hızmetinden boşatılğan insanlarğa para yardımınıñ ödenilmesi toqtatıla.
Hususan, «Arbiy hızmetten boşatılağan şahıslarnıñ pension teminlevi aqqında» Ukraina qanunnıñ 9-ncı maddesi: «Mezkür maddeniñ tesiri 2014 senesi mart 16 kününe Qırım Muhtar Cumhuriyetinde ve Aqyarda hızmet etken, öz işine Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen toprağınıñ sıñırında devam etmege qarar almağan insanlarğa tiymey» degen 8-ncı qısım qoşuldı. Ukraina Prezidenti Memuriyetiniñ başı vazifesini eda etken Sergiy Paşınskıy qyad etti ki, böyle qararlar antına sadıq qalğan ve öz hızmetine qıtaviy Ukrainada devam etken uquq qorçalayıcılarğa ait degil eken, dep bildirile beyanatta.


text:
Rusiye tarihçısı Valeriy Vozgrin 2020 senesi yanvarniñ 10-na keçer gecesi vefat etti. Aqmescitte doğdı, ekinci çağırılış Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ Sankt-Peterburg vekili edi.
Tarihçılar arasında «Qırımtatar halqınıñ tarihı» dört cıltlı kitabı sayesinde belli. Aqmescitli Valeriy Vozgrinniñ mirası ne? Qırım içün tarihiy kontseptsiyasınıñ temeli ne oldı? Vozgrinniñ emegi qırımtatar halqınıñ Ukrainadaki statusına nasıl tesir etti? Bu aqta Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında aytıldı.
Ukraina tarihiy ilimler namzeti Aleksandr Sevastyanovnıñ Qırım.Aqiqatqa tarif etkenine köre, Valeriy Vozgrinniñ tarihiy kontseptsiyası ilk evelâ qırımtatar halqını yarımadanıñ tamır halqı olaraq tanımasına esaslandı.
Kontseptsiyasınıñ temel taşı Qırım tarihında Rusiye imperiyasınıñ menfiy rolüni tanuv oldıAleksandr Sevastyanov
– Kontseptsiyasınıñ diger temel taşı Qırım tarihında Rusiye imperiyasınıñ menfiy rolüni tanuv oldı. Bu bazı imperiya siyaseti aspektleriniñ biraz daa körünişli bir talili oldı. Valeriy Vozgrin onıñ duşmanı olıp, sovet imperiya siyasetine de qarşı çıqqan edi. Yani Qırım tarihında imperiyağa ve sovetlerge qarşı ikâye qurmaq ıntıluvı oldı. Kontseptsiya pek keniş qullanılmadı, amma 1990-larnıñ köntekstine kirdi. Vozgrinniñ tarihiy işi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ küçünen siyasiy yükseklikke köterildi.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, Valeriy Vozgrinniñ 1990-larnıñ başında qırımtatar milliy areketindeki rolü aqqında fikir yürsete.
O, pek adil edi, Qırımnı pek sevdiRefat Çubarov
– Onıñnen Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ ğayrıdan tiklenmesinden bir yıl ögüne tanış oldım – 1990-1991 yılları edi. Qırımtatar tarihınen bağlı büyük bir tedqiqatnı endi bitirgenini bile edik. «Qırımtatarlarnıñ tarihiy taqdirleri» kitabı 1992 senesi büyük tirajda çıqtı, ve Qırım içün bu bir keşif oldı. Vozgrin, Qurultay azırlığında iştirak etti, ve onıñ nufuzı o qadar emiyetli edi ki, Meclis namzetleri cedvelinde o, birincilerden biri edi. O, pek adil edi, Qırımnı pek sevgen ve onı yaramay terk etkenini sanki is etken edi. Amma Vozgrin muvafaqiyetli ilmiy karyerasını yaptı, bunı yarımadada yapmaq, em de Qırım mevzusında, imkânsız olur edi. Özüni Qırımğa borclu is etti.
Refat Çubarovnıñ aytqanına köre, aman-aman er bir qırımtatarı Valeriy Vozgrinni bile, bir çoq qorantada ise onıñ kitapları bar.
– Amma onıñ icadiy mirası tek qırımtatarlarğa degil, Qırımda yaşağan er keske belli olsun isteymiz. Onıñ işlerini elektron kütüphane formatına keçirüv aqqında tüşünirmiz, belki. Bu aqta genç zenaatdaşlar ve Valeriy Vozgrinniñ tuvğanlarınen aqıl tanışacaqmız. Elbette, Qırımda onıñ adını bilecekler, mektep kibi obyektlerge onıñ adı berilecek, amma işğal bitken soñ.
Valeriy Vozgrin 2014 senesi Qırım.Aqiqatqa intervyü berip, «Qırımtatar halqınıñ tarihı» dört cıltlı kitabı üzerinde 20 yıldan çoq çalışqanını tarif etti. Tarihçınıñ aytqanına köre, ayatınıñ maqsadı «halqnıñ eline onıñ tarihını bermek» edi. Birinci kitap Qırım hanlığı devrine bağışlana. Ekinci cıltta müellif Qırımnıñ Rusiye imperiyası terkibindeki devrini, üçünci cıltta sovetler devri aqqında tarif etti. Niayet, dörtünci kitap «qırımtatar halqı qanun tışında qaldırılğan zamanlarnı – başta alman işğalcileri (1941 senesi oktâbr ayı), soñra sovet qurtarıcıları (1944 senesi mayısnıñ 18-i) tarafından» – tarif ete.
Qırımlı uquqçı ve felsefeci Nadir Bekirov, yarımada işğalinden evel de çeşit cemaat ve siyaset erbapları Valeriy Vozgrinniñ eserlerine menfiy yanaşqan edi, dep hatırlay.
İntellekt, ahlâq, ayat degerlikleri ve baqışları boyunca bölünüv barNadir Bekirov
– Yaqın zamanda onıñ icadiy mirasına umumiy baqış ve yanaşuv şekillendirmek içün bir istiqbal körmeyim. Mında milliy mensüplik boyunca bölünüv yoq, çünki Valeriy Vozgrin rus edi. Onıñ ecdatları yerleştirilgen birinci ruslar sırasında edi – Merkeziy Rusiyeden ketirilgen topraq qulları. İntellekt, ahlâq, ayat degerlikleri ve baqışları boyunca bölünüv bar. Qırım ne eskiden, ne de şimdi bu ceetten birlik degil edi, ve yaqın zamanda böyle bir şey olmaycaq. Vozgrinniñ birinci kitabına olğan qaba bir cevap tek onıñnen razı olmağanlar tarafından kelmedi – o vaqıt atta Qırım Cumhuriyetiniñ Yuqarı şurası kitap pek yaramay dep qarar çıqardı, Rusiye İlimler akademiyasına onı işten quvmağa teklif etilgen edi. O vaqıt deputat edim ve buña qarşı çıqtım.
Nadir Bekirovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye ilimler akademiyası bu muracaatnı areket talimatı olaraq qabul etmedi, ve Valeriy Vozgrin soñuna qadar anda çalışmağa qalğan edi.
Onıñ Qırım ve qırımtatarlar tarihınıñ inkişafına qoşqan issesini İsmail Gasprinskiyniñ issesinen teñeştirmek mümkündirValeriy Vozgrin
– Yanvarniñ 13-nde Sankt-Peterburgda vedalaşuv merasiminde pek çoq farqlı insan bar edi: qırımtatarlar, studentler, zenaatdaşları. Bu, Valeriy Vozgrinniñ baqışları ve fikirlerinen bağlı sıñır milletke köre degil, insanlarnıñ canlarına köre ketkeniniñ daa bir delilidir. İlimde qırımtatarlarğa qarşı meyil 2014 senesi başlamadı, daa 18-inci asırdan kele – sahtecilik o vaqıt başlağan edi. Şimdi körgenlerimiz – yalıñız levhalardan biri ola, bir hususiyeti yoq. Vozgrinniñ bile, şübhesiz, temel işlerinde ileride tartışılacaq ve tasdıqlanmasını talap etecek şeyler bar. Amma onıñ Qırım ve qırımtatarlar tarihınıñ inkişafına qoşqan issesini İsmail Gasprinskiyniñ issesinen teñeştirmek mümkündir.
Aleksandr Sevastyanovnıñ fikirince, Vozgrinniñ muvafaqiyetiniñ pekitilmesine siyaset keder etti.
Bütün ilmiy deliller kömüldi, er şey siyasetke bağlandıAleksandr Sevastyanov
– Qırım tarihınıñ tam ilmiy bir kontseptsiyamız alâ daa yoq. Valeriy Vozgrinniñ yapqanları, şübhesiz, ilmiy qıymet ve ağırlıq taşıy, em de bularnıñ keç sovet devrinde yapılğanına baqılsa, o vaqıt yarımada tarihınıñ ilmiy kontseptsiyası yerine tek boşluq körgen edik. Çeşit siyasiy adise-vaqialarğa rastkelgeni bam-başqa şey, ve bu tarihiy kontseptsiyağa zarar ketirgendir. Ciddiy tarihçılıq munaqaşasınıñ sebebi ola bilecek Vozgrinniñ işleri etrafında siyasiy munaqaşa peyda oldı. Bütün ilmiy deliller kömüldi, er şey siyasetke bağlandı. Alimniñ kontseptsiyası böyle davanıñ qurbanı oldı ve, ne yazıq ki, siyasiy küreşte em raqipler, em de belli küçlerniñ tarafdarları tarafından qullanıldı. Bütün bular bizni Qırım tarihınıñ yekâne kontseptsiyasına yaqınlaştırmadı.
Aleksandr Sevastyanovnıñ fikirince, Valeriy Vozgrinniñ dört cıltlı işi Kyivge yañıdan neşir etilse, siyasetçiler çetleştirilmeli, bu işni tek alimlerge qaldırmaq kerek.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Sergey Gromenko, qırımlı tarihçı, Qırım.Aqiqat közeticisi


text:
Süriä watandaşlar suğışı
Süriä watandaşlar suğışı (ğäräpçä لحرب الأهليّة السّوريّة - Süriä krizisı) — Süriä däwläteneñ häm berektäş ğäskärläre ber yaqtan häm kisken qaraşlı cihadçılar qorallı oyışmaları häm räsmi xäkimiätkä qarşı baş kütärüçelär ikençe yaqtan arasındağı qorallı nizağ.
Nizağnıñ öçençe yağınnan kördlär çığış yasıylar, näticädä tönyaq-könbatış Süriädä moxtari kördlär töbäge buldırılğan.
Kisken qaraşlı cihadçılar qorallı oyışmaları häm fetnäçelär tarafında 70 ildän irekçelär qatnaşalar.
Süriä xökümäte yağında Löbnan oyışması "Xizbullah" suğışçıları häm Ğiraq şiğiläre qorallı törkemnäre qatnaşalar.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
2011 yılnıñ martında "Ğäräp yazı" däwamında Baas firqäse häm Bäşär Äsäd xäkimiätenä qarşı çualışlar başlana.
2011 yılnıñ iyün-iyülendä çualışlar çın suğışqa äwerelä.
2012 yılda BMO suğışnı "açıq dini nizağ" dip atıy (şiğilär-alavitlar häm sönni cihadçılar arasında).
Süriä xökümätenä qarşı çıqqan suğışçılar Soğud Ğäräbstanı, Qatar, Törkiä, AQŞ tarafınnan yaqlana. Näticädä Ğıyraq häm Şam İslam däwläte, Äl-Qağidä, Äl-Nusrä üz kontrole astına zur bilämälären ala.
Süriä räsmi xökümäten İran, Räsäy yaqlıylar.
Süriä watandaşlar suğışı näticäsendä küp qaçaqlar Törkiägä, İordaniägä, Awrupa Berlegenä qaçıp kitä.
2015 yılnıñ sentäberendä Räsäy Süriäneñ Lataqiä (Äl-Lädiqiä) xärbi bazasına xärbi oçqıçlar häm boralaqlar urnaştıra.
2015 yılnıñ noyäberendä Törkiä xärbi oçqıçı Räsäyneñ istrebitelen Törkiäneñ çige rayonında beterä häm ike rus xärbie üterelä. Şul waqiğa Rusiä häm Törkiä arasındağı mönäsäbätlären şaqtıy boza.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi, Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev iyün 23 künü Romağa keldi. Mında o İnsan aqları boyunca parlament komiteti toplaşuvında ve Deputat palatasında tış işler boyunca komitetiniñ toplaşuvında iştirak etecektir.
Bunı Cemilevniñ matbuat hızmeti bildire.
«Qırımtatarlarnıñ yetekçisi ukrain diasporası ve italyan matbuat vastalarınıñ jurnalistleri ile körüşecek», – denile beyanatta.
Mında şunı da qayd ettiler ki, «Ukrainanıñ siyasiy şeriklerine işğal etilgen yarımada vaziyeti ile yaqınca tanış olmağa» imkân berecek diger körüşüvler de planlaştırıla.
Qırımda insan aqlarınıñ, şu cümleden qırımtatarlarnıñ aqlarınıñ bozuluvı aqqında daima halqara uquq qoruyıcı teşkilâtlar bildire, amma Qırım akimiyeti bu malümatnı red ete. İyün başında Rusiye tış işler nazirligi «qırımtatar sualini siyasiyleştirmemege» çağırdı.


text:
Bunı İTAR-TASS «arbiy-diplomatik menbağa» esaslanıp bildire.
«Frenkistan arbiy gemisi mayıs 23-de Qara deñizge kirgen Vella Gulf Amerika raketa kreyseriniñ umumiy missiyası çerçivesinde areket etecek. Eñ yaqın vaqıtta NATO arbiy gemileri informatsion bağ quracaqlar, – dedi neşirniñ subetdeşi. – Al-azırda AQŞ Arbiy-deñiz quvetleriniñ kreyseri Romaniya yalısında tura».
Surcouf 150 kişini sığdıra, 3600 t suvnı keçire ve 25 tüyümge qadar suratınen yüre bile. Gemide Exocet gemilerge qarşı qanatlı raketalar ve kögerte vertolöti bar.
Mayıs 15-de Qara deñizge Dupuy de Lome Frenkistan gemisi keldi.


text:
Seyyare
Seyyare (Planet, Gezegen) – Küneşniñ etrafında aylanıp turğan kök cismi. Tar manasınen, Küneş sisteması içinde, Küneşniñ doğrudan yoldaşı olğan ve Halqlarara Felekiyat Birligi (inglizce International Astronomy Union) tarafından bu tarifke uyğundır dep tanılğan sekiz kök cismini tayinlemek içün qullanıla. Küneş sistemasında, resmen qabul etilgen sekiz seyyareden ğayrı, bu cisimlerlge büyüklik, orbita ve fizikiy hususiyetler ceetinden aynı zümrege qoyulıp olacaq yañı kök cisimleriniñ keşif etilüvi, bir yandan da başqa yıldızlarnıñ etrafında da Küneş sistemasındaki seyyarelerge oşağan kök cisimleriniñ dolanğanınıñ saptanması, seyyare tarifiniñ sıñırlarınıñ bulanıqlaşmasına sebep olğandır.
Halqlarara Felekiyat Birliginiñ, 1919 senesi qabul etken Küneş sistemasınıñ sekiz seyyaresi, küneşke yaqınlıq sırasına köre şulardır:
Bu sekiz seyyareniñ tışında daa evel seyyare olaraq tariflengen Pluton Halqlarara Felekiyat Birliginiñ yañı tariflemesine köre kiçik seyyare olaraq qabul etile.


text:
Mitingte iştirak etmege istegen Aqmescit sakinleri Abdal mezarlığı yanında toplaşıp miting keçirip olalar. Bu aqta sürgünlik kününe bağışlanğan tedbirler boyunca teşkiliy komitetniñ qararında aytıla. Qararnı Qırım Cumhuriyetiniñ «reis» vazifesini eda etken Sergey Aksönov, baş-nazir muavini Lenur İslâmov ve sürgün olğunğanlarnıñ işleri boyunca Cumhuriyet komitetiniñ reisi Zaur Smirnov imzalağanlar.
Qırımnıñ başqa şeer ve rayon merkezlerinde saat 11-den saat 13-ke qadar mitingler ötkerilmesine razılıq berildi.
Ondan da ğayrı, baş-nazir muavini Lenur İslâmovğa ve Zaur Smirnovğa KHV arasında tolerant olmaq kerek olğanını ve adamlarnı kutleviy şekilde toplanmamasınıñ kerekligini añlatmaq içün vazifeler berildi.
Aynı zamanda, teşkiliy komitet, Mayıs 17 künü saat 20-den 23-ke qadar «Yüregiñde ateş yaq» aktsıyanı keçirmege razı oldı.
Qırımdaki devlet müessise binalarında Mayıs 18 künü Qırımdan qırımtatarlarnıñ, yunanlarnıñ, ermenilerniñ bulğarlarnıñ ve nemselerniñ sürgüni qurbanlarını añmaq maqsadınen Qırım Cumhuriyeti bayraqları tüşürülecek.
Bundan evel «Qırım Cumhuriyeti»niñ reis vazifesini eda etken Sergey Aksönov adamlar kutleviy toplanğan tedbirlerni İyün 6-na qadar keçirmege yasaq etti.
Milliy Meclis Reisi, Refat Çubarov Qırım «prokurorı»na bu qararnı qanunğa uyğulığını teşkirmekni rica etti.


text:
Bunı Ukraina havfsızlıq hızmeti yanında Terrorizmge qarşı merkez bildire.
Onıñ malümatına köre, sıñırcılar nevbetteki «sürprizni» aprel 17-de «Çonğar» kiriş noqtasında (Herson vilâyeti) taptılar.
«Teşkerüv tedbirleri vaqtında «Çonğar» kiriş noqtasında Qırımdan kelgen üç Dnepropetrovsk sakini yaqalandı. Avtomobil teşkerilgende, 300 biñ grivna turğan mobil ratsiyası tapıldı», – dep qayd eteler Ukraina havfsızlıq hızmetinde.
Ukraina şarqında yüz bergen vaqialardan sebep Ukraina uquq qoruyıcıları Qırım ile sıñır yerlerinde, em de diger regionlarnıñ kiriş noqtalarında teşkerüv quvetleştirildi.
Kiriş noqtalarında esas vazife Ukraina qıtasına silâ, patlav maddeleri, narkotik ve ilâhre ketirilmesine yol bermemektir.
SBU vatandaşlarğa muracaatta bulunıp, avtomobiller teşkerüvleri ve uquq qoruyıcılarınıñ talaplarınıñ müimligini añlamağa rica ete.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/08-12
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
Yeji İdegäy (12.08.1912, Mazovetskiy rayonınıñ (en) Malkinä-Gurna gminası (en) Klükovo (en) awılı, Lomja guberniäse (en), / Polşa patşalığı (en), / Rusiä İmperiäse - 24.08.1983, Warşawa, / Polşa Xalıq Cömhüriäte (en)) — Polşa-Litva tatarları arasınnan çıqqan tanılğan poläk yazuçısı, näsele İdegäydän kilä.
Warşawa universitetında xoquq buyınça belem ala, radikal millätçe oyışmada qatnaşqanı oçen törmädä utırıp çıqqaç, advokat yärdämçese, jurnalda sport bülege möxärrire bularaq xezmät itä.
1963 yıldan başlap 40-tan artıq detektiv häm tarixi povestlär yaza.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi sentâbr 7 künü keçirilgen toplaşuvda Hersonda sentâbr 18 künü qırımtatarlarnıñ regional konferentsiyasınıñ ötkerilmesi aqta qarar aldı.
Meclis matbuat hızmetiniñ beyanatında aytılğanı kibi, bu konferentsiyanıñ keçirilmesi 2015 senesi avgust 16-da Herson regionınıñ yerli meclis azalarınıñ saylav neticeleriniñ belgilenüvi ile bağlı.
Herson vilâyetinde bir 10 biñ qırımtatarı yaşay. Herson şeeri qırımtatarlarnıñ toplu yaşağan yerlerine ait. Esas qısmı Geniçesk rayonında yaşay, mında da yerli meclis saylavları keçirilgen edi.
Herson vilâyetinde yerli meclis azalarınıñ saylavı ilk sefer keçirildi.
Meclis – Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ – qırımtatarlarnıñ milliy parlamentiniñ er beş yıl saylanılğan icraiy organıdır.


text:
ırımnı ilhaq etken soñ, Rusiye tehnologiyalar inkişaf ettirüv saasında «elinde qalın tayaq tutqan vahşiy» statusını qazandı. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde Ukraina istiqbalı institutınıñ eksperti İgor Tışkeviç beyan etti.
«Qırımnı ilhaq etkeni sebebinden, Rusiye elinde qalın tayaq tutqan vahşiy rejimine avuştı, iqtisadiy manada ise – aqaryaqıt stantsiya rejimine çevirildi. Artıq kimse, onıñ kelecekteki sanayı atılışına fırsat berecek tehnologiyalarnı satmaz ve XXI asırda üküm sürgen zemaneviy inkişaf tempi de, uçurumdan yıqılmasına beñzer», – dey Tışkeviç.
Onıñ sözlerine köre, Rusiyede yañı sanayı açılmaz, o ilhaq etken Qırımda ise,yalıñız «ekologik noqtai-nazardan zararlı olğan ve iç bazarğa mal işlep çıqaracaq zavodlar qurabilir».
«Bu arada Rusiyeniñ yıqılması kimsege (dünyada – QA) kerekmey. O Orta Asiyadaki potentsial ekstermizmnen Qıtaynıñ imperial ıntıluvını yoq ete. Onıñ içün bu devletniñ industrial devletten hammal devlet seviyesine tüşmesi dünya içün daa da kârlı», – dep qayd etti ekspert.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep ilân etti.


text:
Qırım «parlamentiniñ» spikeri Vladimir Konstantinov Aqmescitniñ Çaykovskiy adına muzıkal oquv yurtunda yerleşken 379 sanlı saylav bölüginde rey berdi. Mühbirlernen laqırdı etkende, «yañı Qırım ve onıñ kelecegi içün» rey bergenini ayttı.
Bunı Qırım «parlamentiniñ» matbuat-hızmeti bildire.
«Umumen alğanda, cumhuriyet endi yañı deñişmeler, yañı ayat vaziyetinde yaşay. Bizim ğayelerimizni yerine ketirmek içün büyük fursat bar. Eminim, er şey kerçekleşir», – dep ayttı Konstantinov.
Bunen beraber, o yarımada sakinlerini saylav bölüklerine kelmege çağırdı.
Saylavlarda öz başına tayinlengen Qırım baş naziri Sergey Aksönov endi iştirak etti, o, saylavlardan soñ, iç kimse Qırımnıñ Ukrainağa qaytarıuvı mevzusını açmaz, dedi.


text:
İşğal etilgen Aqyarda yanvar 16-da «Cenüp-Şarq» hayriye fondu taqdim etilecek. Onıñ prezidenti Ukrainanıñ sabıq içki işler naziri Vitaliy Zaharçenko ola. Bu aqqında regional kütleviy haber vastalarına yollanılğan ilânda aytıla, – dep haber ete yanvar 14-te «Krım Media».
Neşirniñ malümatına köre, taqdim merasiminden ğayrı, «Berkut» mahsus bölüginiñ meydanğa ketirilüv kününe bağışlanğan bir sıra tedbir keçirilmesi planlaştırıla.
Tedbir programmasında resimler ve «Cenüp-Şarq ressamlarınıñ baqışı» fotoresimler sergisi, kontsert mevcut.
Bundan ğayrı, matbuat vastalarınıñ vekilleri içün Ukrainanıñ sabıq içki işler naziri brifing keçirecek.
İlânda hayriye fondunıñ hadimi olaraq taqdim etilgen Yevgeniy Rostetskiy telefon vastasınen bildirdi ki, Zaharçenko kerçekten de tedbirge qoşulacaq.
Fondnıñ taqdim merasimi ve diger tedbirler Aqyar bank işiniñ institutında keçirilecek.
Aqyar «ükümetiniñ» matbuat hızmeti ise mezkür tedbirden haberdar degil.


text:
Cuma künü Jenevadaki BM insan aqları şurasınıñ 47-nci sessiyasında Rusiye prezidenti yanındaki Kreml kontrolindeki Qırım Nazirler şurasınıñ reisi Georgiy Muradov Kyiv milliy azlıqlarnıñ aqlarına riayet etüv meselesinde Qırımdan «örnek almalı», dep bildirdi. O, Ukrainada qabul etilgen Tamır halqlar qanunını tenqit etti. Tedbir konferentsiya bağı vastasınen keçirildi.
«Ğarpnıñ sessiz razılığınen Ukrainada insan aqları institutları açıq-açıq yoq etile: ealiniñ tarihiy ana tili alındı, din kütme serbestligi yoq etilmek üzre. Asırlarnen bu topraqta yaşağan halqlar Ukraina akimiyetiniñ basqısına oğradı. Mında yüz yıllarnen yaşağan rusin, leh, macar, bulğar, beyazrus, moldovan, yunanlarnıñ statusı qanun tışına çıqarıldı», – dep bildire Muradovnıñ aytqanlarını TASS agentligi.
Agentlikniñ yazğanına köre, Muradov BM insan aqları şurasına «Ukrainağa, Qırımda ukrain ve qırımtatar halqlarına yapılğanı kibi, milliy azlıqlarnıñ tillerine devlet ya da regional statusnı berüv tecribesini qullanmağa tevsiye etmesini» teklif etti.
O, Ukraina tarafı İnsan aqlarına riayet etüv ile bağlı çıqışını BM meydançığında dört kere bozdı, dep şikâyet etti.
İyülniñ 1-nde Yuqarı Rada Ukrainanıñ tamır halqlar qanun leyhasını temel olaraq ve bütünley qabul etti. Parlamentniñ 325 deputatı «ebet» dedi.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, qabul etilgen qanun «Kremlniñ Qırım topraqlarında ruslar aqqında miflerni yoq ete ve Qırımnıñ işğalden azat etilüvini yaqınlaştıra», dep qayd etti.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy mayısnıñ 18-nde qırımtatar genotsidiniñ qurbanlarını añma kününde Ukraina yarımadanı kontrol altına qaytarmaq içün ğayret köstere, dep qayd etti. O, tamır halqlar qanun leyhasını parlament baqsın dep berdi, dep haber etken edi.
İyünniñ 16-nda Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları komiteti parlamentke tamır halqlar qanunını temel olaraq ve umumen qabul etmesini tevsiye etti.
Bundan soñ Devlet duması bu Ukraina qanun leyhasını takbih etken beyanatnı qabul etip, PACE ve OSCEge muracaat etecekler, dep bildirdi.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Ukrainanıñ tamır halqlar qanun leyhası «ruslarğa qarşı yapılğan küçlü bir darbe» ola dep, daa soñra onı tem-telef silâsınen qıyasladı.
Qırımtatarlarnı tamır halq olaraq tanıma
2014 senesi martnıñ 20-nde Ukraina Yuqarı Radası qırımtatarlarnı Qırımnıñ tamır halqı dep tanıdı. Bu qararğa 283 halq deputat rey berdi. Ukraina qırımtatar halqınen diger milliy azlıqlarnıñ Ukrainanıñ tamır halqı olaraq etnik, medeniyet, til ve din kimliginiñ saqlap qalması ve inkişafını kefil etmekte. Qırımtatar Milliy Meclisi ve Qurultayı qırımtatarlarnıñ temsiliy organları olaraq tanıldı.
Er yıl avgustnıñ 9-nda dünya tamır halqlar künü qayd etile. Onı BM Baş Assambleyası 1994 senesi tasdıqladı.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev salı künü Poloniya paytahtı Warszawada buluna.
«Bugün Mustafa Cemilev Poloniyanı ziyaret etti. Mında Birdemlik Mukâfatını (Nagroda Solidarności) taqdim etüv merasimi keçe», – haber ete matbuat hızmeti.
Qırımtatarlarnıñ yetekçisi Mustafa Cemilev 2014 senesi bu mukâfatnı elde etken birinci insan oldı.
Bu sene mukâfat Rusiye muhalifiniñ büyük qızı Janna Nemtsovağa berildi.
Leh Valensa adına Birdemlik Mukâfatı 1989 senesi iyün 4 künü keçirilgen qısmiy serbest saylavlarnıñ 25 yıllığına bağışlanıp tesis etildi.
Cemilev 2014 senesi oña berilgen mukâfatnı Ukraina ve qırımtatarlarğa vaqtı-vaqtına kösterilgen maneviy yardım olaraq tanıy.
Mustafa Cemilev aytqanı kibi, «işğal etilgen Qırımnıñ soñki metri azat etilmegence», Rusiyege qarşı cezalar arttırılmaq kerektir.


text:
Crimean Tatars qırımtatar kanalı, dekabrniñ 2-sinde Youtubeda canlı yayınnı başladı. Anda, 2015 yılda yarımadada ATR telekanalınıñ sabıq hadimleri tarafından yaratılğan, qırımtatarlar aqqında internet portalınıñ kontentini yayınlaylar. Leyhanıñ esas vazifesi - qırımtatar tili, medeniyeti ve dinini saqlap qalmaq.
YouTube Crimean Tatars kanalında ne baqmaq mümkün? İlhaq etilgen Qırımda qırımtatarca ve başqa tillerde ne kibi leyhalarnı yaratalar? Bu yayınlarnı kim seyir ete? Alıp barıcı Stas Yurçenko, Qara Deniz productionnıñ müdiri Elzara İslâmova ve UA: Qırım telekanalınıñ icracı prodüseri Osman Paşayev, Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde bunı laf etti.
– Elzara, öz portalıñızdan ğayrı, YouTubeda qırımtatar kanalınıñ yaratmañızğa ne sebep oldı?
Bizim, elbette ki, qırımtatar telekanallarımız bar, amma olarnıñ malümatı, ekseriyetle, haber ve siyasetnen bağlı, medeniy kontent ise yetişmeyElzara İslâmova
İslâmova: Faaliyetimiz, qırımtatarlarnıñ medeniy kontentte ihtiyacında esaslana. Crimean Tatars portalını yaratqanımızdan soñ - aprelde ise oña endi dört yıl olacaq - seyircilerimizden çoq müsbet cevaplar kele. Noyabrniñ 1-isinde bizim endi 125 biñ abunecimiz oldı. Adamlar, yayınlarımıznı bir-biri artından köstergen bir daimiy "davul" olsa edi, güzel olur edi, dep çoq yaza. Bizim, elbette ki, qırımtatar telekanallarımız bar, amma olarnıñ malümatı, ekseriyetle, haber ve siyasetnen bağlı, medeniy kontent ise yetişmey. Men evel yapqanımıznı devam etemiz, sadece yañı şekilge keçtik.
– Esas saalarıñı kibi neni belgilep olasıñız?
Kontentimiz yeterli, amma daa eki-üç yıl evel böyle kanalnı yapıp olamaz edikElzara İslâmova
İslâmova: Bizim er vaqıt eglendirici kontentimiz bar edi, çünki oyun ve türküler er halqnıñ eñ müim saalarından birisidir. Bunıñ içün biz, bu yönelişke qol tutamız ve bir çoq leyhalarnıñ, şu sıradan genç komediya formatlarınıñ, teşebbüsçileri olamız. Bundan ğayrı tarihiy yönelişimiz bar, qırımtatar tilini ögretken soyu, tarih ve zemanede olğan meşür adamlar aqqında tarif etken malümat. Üç yarım yılnıñ içinde bizim, üçten yigirmi daqqağa qadar 10 biñden ziyade yayınımız toplandı. Bir de biz, Qırımda keçken kontsertlerniñ çoqusını çekemiz. Böyleliknen, kontentimiz yeterli, amma daa eki-üç yıl evel böyle kanalnı yapıp olamaz edik. İşte, daa inkişaf etilmegen saalar bar, ihtiyac bar - anda yol tutamız.
– Keçken yıl qırımtatar tilinde olğan ilk bala bediiy filmi "Hıdır dede"ni büyük ekranda numayış ettiñiz. Yañı büyük leyhalarnen oğraşacaq olasızmı?
2020 senesi fevral ayından başlap, "Şamatalı qoranta" komediya serialını numayış etmege azırlanamızElzara İslâmova
İslâmova: Söz sırası, filmni "UA: Qırım" televizion kanalı satın aldı, böyleliknen, Ukraina seyircileri, onı artıq açıq içtimaiy yayınlavında seyir ete bilir. 2020 senesi fevral ayından başlap, "Şamatalı qoranta" komediya serialını numayış etmege azırlanamız. Masalğa kibi, rus, ukrain, inglis ve atta türk tilinde astyazını yaptıq. Serialnıñ özü qırımtatar tilinde, çünki biz, qırımtatarlarğa ana tilini ögrenmek içün stimul bermege tırışamız, onı propaganda etmege. Milliy tilde kontent, onı menimsemege pek yardım ete, amma öyle yapamız ki, Qırım ve qırımtatarlarnen meraqlanğan er kes medeniyetimiznen tanışıp olsun, işte, onıñ içün astyazı mıtlaq olacaq. Bala, genç, komediya yönelişlerini, umumen kino sanayısını, şübesiz, inkişaf ettirmege kerek.
– Sizni kim seyir etkenini tam bilesizmi?
Tek qırımtatarlarnıñ tarafından degil de, amma başqa halqlarnıñ tarafından da meraq bar olğanını köremizElzara İslâmova
İslâmova: Birinciden, diasporalar - amma, men, elbette ki, qıta Ukrainada yaşağa qırımtatarlarğa diaspora demeyim. Amma Qırımnıñ tışında yaşağan qırımtatarlar bizge birinciden yazıla - olar medeniyet asretini daa çoq duya. Esabatlar ve statistikağa köre biz, tek qırımtatarlarnıñ tarafından degil de, amma başqa - belki de evelleri Qırımda yaşağan ya da daa nasıldır yarımadanen bağlı olğan - halqlarnıñ tarafından da meraq bar olğanını köremiz. Amma, elbette ki, ekseriyeti - bu çeşit-türlü memleketlerde - Bulğaristan, Romaniya, Türkiye, Qazahistan, Özbekistan, AQŞ - yaşağan qırımtatarlardır.
– Leyha inkişafınen bağlı planlarıñız barmı?
İslâmova: Şimdi öyle vaqıt ki, uzaq planlarnı tizmek mümkün ebet, amma yahşısı olarnı seslendirmemek. Qırımtatarnıñ iç bir şeyi inkişaf etkemegenini istegen bir çoq taraf bar. Bizim, ebet, qısqa müddet ve uzun müddet strategiyamız bar. Bu kanal aile kanalı olğanını isteymiz. Medeniyetimiznen zenginleştirilgen kanal, balalarnıñ, ana topraqnıñ aqiqiy vatanperverleri olması içün, qırımtatarlıqnen bağlı er şeyni ögrenmege, beslemege fırsatı olğan bir kanal olğanını isteymiz.
– Osman, ukrain içtimaiy televizionnıñ Crimean Tatars portalınen munasebeti ne?
Bu, Qırım ve qıta Ukraina arasında ortaqlıqtırOsman Paşayev
Paşayev: Biz ortaqlarmız, ve "UA: Qırım" endi yaqın vaqıtta "Hıdır dede" bediiy filmini kösterecek. Olarnıñ başqa leyhalarını da yayın etmege ister edik, amma şimdilik öyle imkân yoq. Ne de olsa, biz yahşı işbirlik yapamız, bala istidatlar şousınıñ keçken mevsimini yayınlay edik. Bu, Qırım ve qıta Ukraina arasında ortaqlıqtır.
– Yani, ilhaq etilgen Qırımda çıqarılğan levhalarnıñ kösterilmesi müim?
Paşayev: E, olar andalar, öz alanlarındalar, anda çalışacaqları biriler bar. Bu mında, qıtada problemadır: Qırım ve qırımtatarlarnen bağlı bir şeyni yaratmaq içün, nenen ve kimnen çalışacaq az şey bar. Şu bala şousını alsaq, onı, leyha içün parañ olsa da, keçirmege qıyın, çünki qırımtatarca laf etken balalarnıñ saylavını Qırımda yapmaq kerek. Olarnıñ küçlü tarafı - bala kontenti, şu cümleden qırımtatarca da, balalar onı baqıp, tilni ögrene. Bundan ğayrı, videonı arqada diñlemege begengen adamlar bar, olar içün böyle YouTube kanalı yahşı olur. Crimean Tatars - dızman bir leyhadır, mında ğururğa yer bar.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Krasnodar ülkesiniñ akimiyeti, devlet ve şahsiy ortaqlığı parasına ilhaq etilgen Qırımğa Keriç köpründen elektrik poyezlerni yollamaqnı tüşüne.
Bunı TASS Rusiye agentligine Krasnodar ülkesiniñ gubernatorı Veniamin Kondratyev haber etti.
"Ya ne içün yoq? - dedi o, Kuban - Qırım elektriçkasınıñ yürmesi imkânı aqqında sualge. - Menimce, bizim Qırımnen umumiy maqsatlarımız ve niyetlerimiz bar, ve Krasnodar ülkesinen Qırım arasında faal naqliyat alâqası, bütün memleketten turistlerni celp etmege yardım eter. Bu mesele, elbette ki, daa tek muzakere etile. Mesele fiyatı bar, ve o bayağı yüksektir, belki başqaca yaparmız, devlet ve şahsiy ortaqlığı parasınen qullanırmız".
Keriç köprüden keçecek yük trenleriniñ areketini 2020 senesi iyün ayında başlatmağa planlaştıralar.
«Grand Servis Ekspress» naqliyat şirketi noyabrniñ 8-nde saba Keriç köprüden ketecek Qırımnıñ yolcu trenlerine bilet satmağa başladı.
Daa evel Rusiye akimiyeti Keriç köprüne 166 «yañı vagonnı» bermege vade etken edi.
«Qırım demiryolları» müdiri Aleksey Gladilin Keriç köprüniñ demiryol qısmı açılğan soñ andan qomşu Rusiyeniñ 11 şeerinden trenler keçecek, dep ilân etti.
2019 senesi mayıs ayında Rusiye prezidenti Vladimir Putin Keriç köprüniñ demiryolu «cedvelden daa tez qurarlar», dep bildirdi.


text:
AB elçileri Keriç köprü qurucılığından mesüliyetli eki insan ve dört şirketke qarşı sanktsiyalarnı tasdıqladı. Bu aqta Radio Free Europe/Radio Liberty Avropa jurnalisti ve muarriri Rikard Jozwiak Twitterde haber ete.
Sanktsiyalarnen bağlı resmiy qarar Avropa Birligi Şurası tarafından eñ keç bu afta qabul etilecek.
Sanktsiyalar AB Şurası tarafından tasdıqlanğan ve AB Resmiy mecmuasında derc etilgen soñ işke tüşürilecek.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Qıbrız Keriç köprü qurucılığı sebebinden kirsetilgen Avropa Birligi sanktsiyalarını blok ete. AB, bu köpürni qurğan şirketlerge qarşı sanktsiyalarnı 2018 senesi iyül ayında kirsetti.
İyünniñ 18-nde Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba bildirgenine köre, Avropa Birligi Şurası Qırım işğali sebebinden Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı bir yılğa uzattı.
Sanktsiyalar 2014 senesi Rusiyeniñ yarımada işğaline cevap olaraq kirsetildi. O vaqıttan berli bir qaç kere uzatılıp kenişletilgen edi.
Keriç boğazındaki köpürniñ maşina qısmı 2018 senesi mayıs ayında yengil maşinalar içün açılğan edi, daa soñra yük maşinalarınıñ areketi başlatıldı. Köpürniñ demiryol qısmı daa azır degil.
2019 senesi dekabr ayında Rusiye prezidenti Vladimir Putin köpürniñ tren areketini başlattı.
Ukrainanıñ beşinci prezidenti Petro Poroşenko Rusiye işğal etken Qırımda Keriç köprüniñ qanunsız qurucılığı Kremlniñ halqara uquqqa emiyet bermegeniniñ daa bir delili ola, dep bildirgen edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
İstanbulda mayıs 1-de politsiya hadimleri Taksim meydanınıñ civarında yüz bergen çatışmalarnıñ 140 iştirakçisini yaqaladı.
Radio Svoboda bildire ki, bu yerde Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğannıñ raqibiniñ aktsiyasını keçirmege tırıştılar.
Numayışçılar bir vaqıtları Türkiyeniñ baş naziri olğan siyasetçini iyün saylavları arfesinde basqı qullanmasında qabaatlaylar.
Politsiya numayış iştirakçilerine meydanğa keçmege izin bermedi. Çatışmalar başladı. Politsiya hadimleri tarafına taş ve petardalar uçmağa başladı. Olar ise suv ve ağlatqan gaznı qullandılar. Çatışmalar neticesinde 18 numayışçı ve altı politsiya hadimi zarar kördi.
Mart ayında parlament tarafından qabul etilgen politsiyanıñ numayışçılarğa nisbeten vekâletlerini arttırğan qanun leyhasından soñ mayıs 1 aktsiyası eñ büyük narazılıq numayışı oldı.
Türkiye ükümeti bildire ki, Taksim meydanı barışıq narazılıqlar içün, «qanunsız çıqışlar» ise yasaq etile.


text:
Törek losose êksportı
Törek losose êksportı, ğıynwar-avgust çorında 149%qa artıp, 81 million 645 meñ 462 dollarğa citte
Könçığış Qara diñgez êksportçılar berlege küzätü şurası äğ’zase häm su êşlänmäläre tarmaq komitetı başlığı urınbasarı İlkär Yıldırım töbäktän yılnıñ 8 ayında 14 ilgä êksport yasaluın äytte.
Şuşı çorda Qara diñgezdän 11 meñ 183 tonna törek lososeneñ çit ilgä satıluın belderüçe Yıldırım bu êksporttan 81 million 645 meñ 462 dollar kerem täêmin itelüen citkerde.
Yıldırım töbäktän uzğan yılnıñ şuşı uq çorında da 6 meñ 243 tonna külämendä êksport öçen 32 million 810 meñ 326 dollar kerem alınuın iskärtep uzıp:
"Bu räweşle yılnıñ 8 ayında başqarılğan törek losose êksportı uzğan yılnıñ şuşı uq çorına qarağanda miqdarda 79%, qıymmättä dä 149%qa artqan”, - dip äytte.
Êksportta bazar törlelegenä iğ’tibarnı yünältüçe Yıldırım Rusiyä Federaśiyäse, V’etnam häm Yaponiyanıñ iñ küp êksport yasalğan illär buluın belderde.
Bäyläneşle xäbärlär
Türkiyäneñ zäytün mayı êksportında artış
İñ küp zäytün mayı êksportı başqarılğan il Amerika Quşma Ştatları buldı
Putin: “Bez aşlama êksportın arttırırğa äzer”
Rusiyä İlbaşı Vladimir Putin, ileneñ aşlama êksportınıñ “yasalma kirtälär” belän oçraşuın belderep: “Kirtälärdän iñ küp zarar kürgän global’ bazarlar. Bez bu ölkädä iskärmäsez böten urtaqlarıbız belän êşçänlegebzne kiñäytergä äzer”, - dip äytte


text:
Baqımsız şifahanede ölü tapılğan 25 yaşında Edem Asanovnı birisi öldürdi kibi tüşünmege sebep yoq.
Bu aqqında Saq rayonınıñ regional Meclis reisi Eskender Bilâlov Aqmescitteki matbuat konferentsiyasında ayttı, dep haber ete Tsentr jurnalistskih rassledovaniy.
«Men birinci künlerinden başlap qıdıruv işlerinde iştirak etken edim, Edemni tapqan soñ, men taqiqatçılarnen laf ettim, tünevin keçirilgen mahkeme-tibbiyet teşkerüvi kösterdi ki, bu ölüm zorbalıq oldı. Bundan ğayrı, tezkere bar. Onıñ mündericesini aytıp olamayım, lâkin onıñ qararı olğanı bellidir. O, bunı kendisi yaptı», – dep ayttı Belâlov.
Elâk olğannıñ aqrabası onıñ ölümi ne siyaset, ne de cinayetnen bağlı olmağanını bildirip, taqiqatqa iddialar olmağanını aytalar.
Salı künü, oktâbr 7-de, Saqtaki mezarlıqta oktâbr 6-da Kezlev etrafındaki baqımsız bir şifahanede asılğan alda tapılğan 25 yaşında Edem Asanovnı defn ettiler. İlk malümatlarğa köre, genç tezkere qaldırıp, bir kimseni onıñ ölüminde qabaatlamamağa rica etti ve kendisini astı.
Lâkin soy-sopları ve semetdeşleri Edem kendisini öldürdi degen fikirnen razı degiller. Bunı cenazede qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilevniñ apayı Safinar Cemileva ayttı.
Gençniñ cesedi tapılğan soñ, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Qırım akimiyeti onıñ ölümi zorbalıqsız olğanını bildirecek, dep tahmin etken edi.