text:
Rayonnıñ İske Musa awılı töten astında qalğan. Mäktäptä uqular tuqtatılğan. İske Musa mäktäbe uquçıları uramğa çığa almıy yortlarında yata.
Dzyudo buyınça xalıqara alış bulıp ütte. Başqortstan Prezidentı bülägenä ütkän ul alışta Törkiä, Gruziä, Üzbäkstan, Qırğızstan, Qazaxstan däwlätlärennän, Udmurt, Orenbur, Samara, Perm, Sverdlaw, Çiläbe häm Tatarstannan kilgän 200gä yaqın sportçı qatnaştı. Xatın-qızlar altı awırlıqta alıştı. Başqortstan qızları iñ awır — 70 häm 78 kiloğramm awırlıqlarda ğına altın medällär yawlıy aldı. Yegetlär isä, sigez awırlıqta alışıp, şularnıñ cidese buyınça berençelekne yawladı.
Mönir Wafin, Ufa


c: text/html

text:
Däwlät Şurası komissiäse räise Räzil Wäliev: ”cämğıättä tınıçsızlıq, qarşılıqlar bulğanda, referendum ütkärü kiräkmi.”
Referendum bulırmı, yuqmı? Däwlät Şurasınıñ Fän, mäğärif, mädäniät häm milli mäs'älälär komissiäse räise Räzil Wäliev pänceşämbe könne «Azatlıq» radiosına interview birde. Räzil Wäliev referendum ütkärü-ütkärmäw äle xäl itelmägän, di. Monı Däwlät Şurası plenar utırışında xäl itäçäk. Anıñ fikerençä, xäzerge wäzğıättä, cämğıättä tınıçsızlıq, qarşılıqlar bulğanda, referendum ütkärü kiräkmi. Razil Wäliev fikerençä, Däwlät Dumasınıñ respublikalar grajdanlığı turındağı täqdimne kire qağuı xakimiät vertikalen nığıtunıñ, töbäklärgä basım yasaw säyäsäte çılbırınıñ ber buını ğına. Ämma Tatarstannıñ statusı Konstitutsiädäge 61-nçe matdä belän bilgelängän häm ul referendum belän qabul itelgän. Şuña kürä ul üzgärtelergä tieş tügel. Möstäqil däwlät grajdannarınnan, watandaşlarınnan tora. Milli respublikalarda grajdanlıqnı yuqqa çığaru bernindi dä demokratik qısalarğa sıymıy. Tatarstan Däwlät Şurası Rusiäneñ grajdanlıq turındağı qanunına milli respublikalar grajdanlığı turında matdä kertü täqdimennän waz kiçmi. Bu uñaydan bez Rusiä Prezidentına möräcäğät itärgä tieşbez, dide Räzil Wäliev.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kişinevta Gruziä, Ukraina, Äzerbäycan häm Moldova parlamentları wäkilläre cıyılışı ütte. Bu oçraşuda Rusiä belän Gruziä arasındağı xäzerge krizis ta tikşerelgän. Gruziä parlamentı spikerı Nino Burdjanadze: “İñ ähämiätlese- bezneñ duslarıbız Rusiä tarafınnan kertelgän çikläwlärne häm Rusiädä ezärleklänüçelärneñ, min monda Gruziä watandaşların küz aldında totam, beterelüe öçen tırışuına bez ışanıç aldıq. Häm şulay uq alar Rusiä häm Gruziä arasındağı mönäsäbälärneñ normäl diplomatík yulğa qaytuı öçen dä tırışaçaq”,- dide.
Cıyılış näticäläre buyınça qabul itelgän belderüdä, 4 ilneñ parlamentariyları, nizağ çişelgän oçraqta, demokratiäne nığıtu häm keşe xoquqların saqlaw öçen xezmättäşlekkä äzer ikänlekne belderde.


text:
Yaqın Könçığış illäre citäkçeläre Saddam yazmışın qabatlarğa telärme?
Saddam Xösäyenne nihayät totqarlawnı Ğiraqnıñ kürşe illäre citäkçeläre dä nigezdä xuplap qarşı aldı, xörmätle tıñlawçılar. Läkin xäzer alarnıñ qayberlärendä, kiläçäktä Saddam utkän yulnı qabatlarğa turı kilmäsme digän qurqu tua ala. Monı buldırmas öçen Yaqın Könçığıştağı qayber illärneñ citäkçelärenä yaña strategiä saylaw kiräk bulaçaq dip isäpli belgeçlär.
Audio, Abdulla Ramazanzadä
"Şuşı böyek diktatornıñ totıluwına bez, älbättä, bik şatbız häm bez kiläçäktä dönyanıñ qaysı ğına poçmağında bulmasın, andıy diktatorlarnı inde başqa kürmäskä ömetlänäbez" dip belderä İran xökümäte wäkile. Tähran şulay uq, Saddam qılğan cinayätlär xalıqara mäxkämä tarafınnan tikşerelep, ul aña kemnärneñ nindi yardäm kürsätüwen bäyän itärgä tieş dip isäpli. Mäğlüm ki, İran-Ğiraq suğışında Bagdadnı Amerika Quşma Ştatları da yaqlağan ide. Şul suğışta 300 meñläp iranlı hälak buldı. Saddamnı totqarlawnıñ säyäsi sözemtälärenä kilgändä, İran tışqı eşlär ministrı Kamal Xarazi, bu Ğiraqtağı amerikan köçlärenä xakimiatne kire cirle xalıqqa qaytaru mömkinlegen birä dip isäpli. Ğiraqnıñ ikençe ber möhim kürşese Süriä isä soñğı xällär uñayınnan älegä üzeneñ qaraşın beldermäde. 3 könlek säfär belän Gretsiägä kilgän prezident Bäşir Asäd barı tik, "Ğiraq kiçergän xaos häm añlaşılmawçanlıq anıñ kiläçägen, eçke totrıqlılığına häm däwläti bötenlegenä yanağan qurqınıçlar belän bäyli" dip kenä äytte. Waşington Süriäne xalıqara terrornı yaqlawda ğäyepläp kilä häm bu uñaydan, Ğiraqtan soñ Quşma Ştatlar şul ilgä höcüm itä ala digän farazlar da işetelgäläp tora. "Süriä Ğiraq tügel, bez bar dönya buylap törle illär belän mönäsäbätlärdä torabız häm terrorğa qarşı köräş ölkäsendä xalıqara tırışlıqlarda qatnaşabız" dip cawap birä şul farazlarğa prezident Asäd. İordaniä dä Saddamnı totqarlawğa möğämäläsen bik tınıç qına belderde, patşa Abdulla barı tik, üz ileneñ Ğiraqnı torğızu eşenä kiläçäktä dä yardäm itäçägen äytte. Eş şunda ki, bu ildä Ğiraqnıñ elekke citäkçesen Quşma Ştatlarğa qarşı toruçı, ğäräp mänfäğätlären yaqlawçı qaharman itep kürü kiñ taralğan. Qayber belgeçlär fikerençä, amerikan köçläreneñ nihayät Saddamnı qulğa töşerüwe bar Yaqın Könçığıştağı säyäsi wäzğiatkä uñay tä''sir yasıy ala. Elekke Ğiraq diktatorınıñ nindi xäldä qaluwı başqa ğäräp illäre citäkçelären Quşma Ştatlar belän eş itü mäs''äläsendä sağraq buluğa etäräçäk. İordaniäneñ elekke premyer-ministrı urınbasarı Ayman Macali, "Saddamnı totqarlaw demokratiäneñ ähämiaten añlamawçılar öçen sabaq bulıp tora, qızğanıç ki, ğäräp dönyasındağı küp kenä citäkçelär üz xalqınnan yıraq tora häm näq menä alar üz yazmışınıñ Saddamnıqı tösle bula aluwı xaqında uylarğa tieş" dip isäpli.
Kärim Kamal, Praga


text:
Qoş kizüe keşedän-keşegä küçü oçrağı: İndoneziädä beryulı cide keşe wafat
İndoneziäneñ ber keçkenä awılı bu könnärdä xalıqara iğtibar üzägenä mende. Bu awılda qoş kizüennän ber ğailädä beryulı 7 keşe wafat bulğan. Belgeçlär fikerençä, süz virusnıñ keşedän keşegä küçä başlawı turında bara.
Älegä qädär anıñ keşedän keşegä küçkäne yuq ide. Dönyada wafat bulğan 200läp keşeneñ barısı da çirne turıdan-turı qoşlardan eläktergän sanala.
İndoneziä awılında bulğan waqiğa Dönya Sälämätlek Oyışmasın borçuğa saldı. Tönyaq Sumatranıñ Kubu Sembelang awılında, ber ğailädä beryulı 8 keşe awırğan, ğailä başlığınnan qala, anıñ ulı, señlese, tuğannarı, barlığı 7 keşe wafat bulğan.
İñ möxime, bu ğailä qoş-qort totmıy, awılda da zararlanğan xaywan tabılmağan. Xäzer ğalimnär, virus qayan kilgän, dip baş wata. İxtimal, ğailäneñ ber äğzası eläktergän häm başqalarğa tatartqan. Alay bulsa, virus keşedän keşegä küçkän digän süz.
Sälämätlek Oyışmasınıñ Tın okean töbäge öçen cawaplı wäkile Peter Cordingley çärşämbe könne Manilada "Xäzer anda bezneñ törkemebez eşli, älegä virus çığanağın taba almıybız, zararlanğan qoş-qort ta, duñğız-fälän dä yuq. Berençedän, viris qayan kilgän, ikençedän, niçek şul qädäre küp keşene zararlağan – añlaşılmıy" dide.
Cordingley süzlärençä, älegä qädär beryulı bu qädär küp keşeneñ qoş kizüe belän awırğanı bulmağan. Şuşı borçulı xäbärlärgä qaramastan, bezneñ belän elemtägä kergän qoş kizüe ölkäsendä aldınğı belgeçlär älegä borçılmasqa çaqıra.
Niderlandnıñ Erasmus meditsina üzägendä virologia belgeçe Albert Osterhaus süzlärençä, İndoneziä qorbannarında tabılğan virus tabiğäten üzgärtkängä oşamağan, yağni, ul oçraqlı räweştä taralmağan, ber-berse belän bik yaqın yäşägän keşelärgä küçkän:
"Bu iñ möxim soraw. Ägär mutatsiä bulmasa, yağni, virus üzgärmäsä, ul çaqta wazğiät ul qädäre qurqınıç tügel. Äye, virus nindider şartlar arqasında keşedän keşegä küçkän, läkin älegä pandemiä qurqınıçı yuq" di Niderland belgeçe.
Anıñ belän Londondağı Queen Mary College professorı John Oxford ta kileşä: "Min bu ayırım oçraq öçen artıq borçılmıym, çönki, ul qädäre ük bulmasa da, moña oxşaş xällär buldı: Könyaq-könçığış Aziä, Tailand, Vietnamda. Älegä süz virusnıñ ber ğailä eçendä, bik yaqın yäşägän keşelär arasında taralu turında ğına bara" di London belgeçe.
Azatlıq belän söyläşkän ğalimnär, älegä bu virus, anıñ niçek taraluı turında mäglümät bik az, didelär. Añlaşıla ki, bu wazğiättä berse dä nindi dä bulsa faraz äytergä cör''ät itmi.
ali ğilmi


text:
Analitiklar qaraşınça Ğıraq suğışı terrorğa qarşı köräşne qatmarlandıra ala
Quşma Ştatları Ğıraqqa qarşı suğışqa äzerlänsä dä terrorğa qarşı kampanya däwam itä. Ämma BMOdağı sonğı diplomatik eşçänleklär kürsätkänçä, konfliktlarnı başqa illärneñ yardäme bulmıy çişü qıyın.Waşington Al Qaidağa qarşı köräştä çit il yardemenä ışansa da, qayber analitiklar Ğıraq suğışı bälkim dä berektäşlektä qayber problemalarğa säbäp bulır dip äytä.
Audio
BMOsı rezolutsiese , İminlek Şurası raslauı bulmıy başlatılğan suğış, bezneñ möselman,ğäräb dönyasında terrorğa qarşı tırışlıqlarıbıznı koordinatsiäläwdä nindi täsir yasayaçaq ?
Grossman Ğıraq suğışı legitim häm Quşma Ştatlarına başqa bik küp illär yardäm itäçäk dip äytep
Audio
Minemçä uñış in möhim faktor bulaçaq.Min xatın qız häm ir at xärbilärebez suğışırğa mäcbür qalsalar uñışlı bulaçaqlar dip ışanam.Alar tizlektä ciñügä ireşäçäklär , bu uñış bezgä kübräk xezmättäşlek kiteräçäk.
Radiobıznıñ fikerlärenä möräcäğät itkän säyäsi analitiklar mondıy qaraşlarnı artığı belän optimistik dip bäyäli. Cato institutında saqlanu politikası analitiğı Charles Pena AQŞnıñ BMO İminlek Şurasında Bushnıñ Ğıraq strategiese öçen yaqlau qazana almawınnan soñ Waşington terrorğa qarşı köräştä başqa illärneñ kübräk tügel ä azıraq xezmätäşlegen küzdä totırğa tieş di. Pena
Audio
Quşma Ştatları terrorğa qarşı suğışta elek bulmağan qädär küp xalıqara xezmättäşlekkä moxtaç. Çınbarlıq şul ki BMOda törle säbäplärdän kem genä ğäyeplä bulmasın eşlär şoma ğına barmadı monıñ xezmätäşlekkä tiskäre täsire bulır .
Pena suğış tügel ä suğıştan soñğı xällär Al Qaida äzğaların ezläwdä başqa illärneñ xezmättäşlegenä täsir itäçäk.Anıñ süzlärençä suğış tizlektä tämamlanırğa häm AQŞ şunduq Ğıraqtan çığıp kitep ğäräb ilen okupatsiläw belän qızıqsınmawın dönyağa kürsätergä tieş.Ul tiz häm çista suğış bälkim qayberläülärneñ bu ikençe Vietnam tügel dip äytüenä kiterer .Şulay da çın uñış Quşma Ştatlarınıñ Ğıraqqa tizlektä kergän kebek tizlektä çığıp kitüe häm ilne tözü kebek eşlärgä qatnaşmawı bulır ide dip äytä. Ämma Pena süzlärençä barlıq işarälär ,amerikan köçläreneñ suğıştan soñ Ğıraqta şaqtıy waqıt qalaçağın kürsätä, Bushnıñ çığıp kitü strategiese kürenmi.Ozaq waqıt däwam itkän okupatsie açu,näfrät xislären köçäytäçäk häm Al Qaida awında Quşma Ştatları yanında azıraq berektäşlär qalaçaq. George Washington universitetı politik fännär profesorı Nathan Brown bu fiker belän kileşä häm Bush administratsiese üz politikasınıñ tiskäre yaqların bigräk tä ğäräb vä möselman illärendä häm xalıq häm xökümät däräcäsendä üzgärtergä tieş di. Brown
Audio
AQŞları Ğıraqnıñ neft yatmaların ğına eläkterü öçen tırışqan yaña imperial köç digän qaraş xalıq arasında kiñ taralğan.Xökümät däräcäsenä kilgändä isä, Bush administratsiese berbersenä qapma qarşı işarälär cibärde. Ul yalğız Ğıraqqa qarşı eşçänlek alıp baramı ,ällä kiñräk politik üzgäreşlärme äzerlängän.Älbättä ğäräb xökümätläre moñı qarap torırğa telämi
Brown radiobızğa birgän ängämä waqıtnda üzen naçar itep tanıtqan ber il belän ikençese xezmättäşlek itär dip küz aldına kiterü qıyın digän ide.Bu döres bulır ide ägär dä Pena äytmişle AQŞ Ğıraqnı ozaq okupatsie astında totsa yäisä möselman ilendä demokratie konsepsiesen urnaştıra başlasa .Brown yaqın könçeğış citäkçeläre Waşington basımı astında terrorğa qarşı suğışta xezmätäşlek itte ämma ul bu citäkçelär xosusi räweştä genä bulsa da andıy mömkinçelekne xuplap qarşı aldı di Çönki Brown
Audio
Bezne terrorğa qarşı köräştä xalıqara yaqlau -Al Qaidağa qarşı suğış digän süz. Bu isä küp kenä illärneñ üz mänfäğätlärenä turı kilä.Al Qaida bülekçäläre yaqın könçığıştağı xökümätlärne bärep töşerü mäqsatın quya.Bu xökümätlär Al Qaidağa doşman häm AQŞ belän bergä säxnä artında bulsa da eşlärgä teli.häm min bu däwam itäçäk dip uylım.
Pena da Brown da yaqın kiläçäktä xalıqara terrorğa qarşı suğışta Waşington tik Quşma Ştatları qädär mänfäğäte bulğan illärgä genä tayana ala dip belderä.
Färidä Xämit,Praga


text:
Tönyaq Kavkazda yaña kierenkelek - caylaw eşenä Kozak üze kereşä
Mäskäwneñ Tönyaq Kavkazdağı säyäsäte yänä awır sınaw kiçerä. Töbäktä yaña nizaq çığara alırlıq wäzğiatne çişü eşenä Rusiä prezidentınıñ könyaq bülgedäge wäkile Dmitri Kozak üze kereşte. Ay başında Çeçnäneñ Dağstan belän çigendäge awar awılında çirattağı "çistartu" ütkärelep, andağı 11 keşe çitkä alıp kitelgän ide. Kozak monı bar Rusiägä qarşı qortqıçlıq dip atıy häm ğäyeplelärne cawapqa tartaçağın belderä.
Audio, Dmitri Kozak
"Älege oçraq, häm alarğa qädär bulğan xällär, näfrät uyatırlıq närsä, moña bez dä, şul keşelär üzläre dä çıdap utırırğa tieş tügel, alarğa ifrat ta zur ruxi zian kilgän häm älbättä, tieşle räsmi ähellär monıñ öçen üz cäzasın alırğa tieş" di Rusiä prezidentı wäkile Dmitri Kozak. Şul uq könne Borozdinovskaya awılı urnaşqan Çelkovskaya rayonınıñ xakimiat başlığı eşennän alındı, prokuratura maxsus cinayät eşe başlap cibärüen xäbär itte. Rusiäneñ baş prokurorı urınbasarı Nikolay Şepel'' Vladikavkazda Kozak kürsätmälären inde üti başlawın xäbär itte:
Audio, Nikolay Şepel''
"Bu oçraqnı tikşerü öçen sivil dä, xärbi dä prokurorlar kergän maxsus törkem tözelde, alar xäzer şahidlärne soraştıra, 100-dän artıq keşedän inde soraw alındı. Bez xällärneñ niçek bulğanlığın açıqlarbız dip uylıym" di baş prokuror urınbasarı Şepel''. Borozdinovskaya awılınıñ üzendä ay başındağı "çistartu"nıñ Sälim Yamadayev citäkçelegendäge maxsus "Vostok" törkeme tarafınnan başqarıluı xaqında söylilär. Yamadayevnıñ şuşı törkeme inde küptännän federal'' köçlärneñ ber öleşe bulıp tora, anda barı tik çeçennär genä xezmät itä. Borozdinovskaya awılında yäşäwçelärneñ berse:
Audio
"Bezdän haman, sez monı üz küzläregez belän kürdegezme, şahidläregez barmi dip sorıylar. Äye, alar bezdä şaqtıy häm şularnıñ dürte "Vostok"nıñ başlığı Yamadayevqa törtep kürsätä" di Borozdinovskaya awılı keşese. Keşe xoquqların yaqlawçı Memorial törkeme mäğlümatına qarağanda, may ayında ber qorallı törkem Borozdinovskaya awılında ber keşene ütergän bulğan, ä anıñ ulı "Vostok" törkemendä xezmät itä ikän. Şuña kürä Borozdinovskayadağı "çistartu" ul, çeçennärdän torğan şul "Vostok"nıñ awılda yäşäwçe awarlardan üç aluı bulıp tora dip isäpli Memorial xezmätkärläre. Şulay itep, Kavkazda yänä millätara nizaq öçen cirlek tua ala.
Kärim Kamal


text:
Tөrkiädän atnalıq küzätü
Yaña yıl yaña өmetlär digän süz. Adäm balası ğına tügel, illär, alarnıñ citäkçeläre dä yaña yılnıñ uñışlar kiterüwen kөtä. Tөrkiädä dä başqaça bulmadı.
Süzne iqtisadtan başlağaç şuşı temanı däwam itü urınlı bulır. Bu atnada 2004 yıl өçen inflatsiä sannarı iğlan itelde: küpläp satıp aluda inflatsiä 13.48 %, waqlap satıp aluda 9.32 % bulğan. Waqlap satıp aluda inflatsiäneñ 10 % astına tөşüwe xөkümätne şatlandırdı. Çөnki un yıldan artığraq infaltsiä şul xätle tөşmägän ide. İqtisadçılar inflatsiä tağın da tübänräk bulır ide, läkin fatirlarğa arenda küp tülänä, keşelär keremnäreneñ 31 %-ın azıq-tөlekkä, 26 %-ın isä fatirğa sarıf itälär dip belderälär. Ayruça fatir bäyäläre uzğan yılda 100 protsentqa üskän. Monıñ säbäbe citärlek toraq salınmaw dip kürsätelä. Räsmi sannarğa kürä şähärlärdä 3 million 300 meñ fatirda xucalar tügel, ä arendağa totqannar yäşi. Dimäk Tөrkiä şartlarına kürä, ber fatirda urtaça dürt-biş keşe yäşäsä, iñ kimendä 15 millon keşe här ay sayın arenda aqçasın qayğırtırğa tieş. Aqçası bulğannar isä toraq satıp alıp monı arendağa birergä tırışalar, şul säbäple toraq bäyäläre dä 2004 yılda 100 %-qa kütärelgän.
OECD, yäğni Avropa Xezmättäşläk häm Täräqqiät Oyışması 30 ildä yasağan tikşerenü näticälären iğlan itte. Şuña kürä, Tөrkiädä salım yuğaltuları 50 %-qa ireşkän. Yäğni, salım tülärgä tieşle räsmi räweştä terkälgän şäxes yaki şirkätlärneñ 50 protsentı salım tülämi yaki nindider yullar belän salım tüläwdän qaça digän süz. AQŞ’ta 285 million keşeneñ 130 millionı belän 8 million şirkäte salım tülägändä, 70 millionlıq Tөrkiädä 2 million 100 meñ watadaş häm şirkät salım tülärgä tieş dip tabılğan. Tabigi, eş bolay bulğaç, Tөrkiäneñ burıçtan qotıluwı mөmkin tügel kebek.
İqtisadi tormışta şatlıqlı xäbärlär dä bar. Ütkän yılda Tөrkiägä kilgän turistlar sanı 25 %-qa üsep 17,5 millonğa citkän. Turistlar yağınnan berençe urınnı 18 % belän almannar tota. İkençe urında Bolğaristan, өçençe urında İran. Tөrkiä şul xätle turist sanına 2010 yılda ğına ireşäçäk dip faraz itelä ide. Turist inde aqça digän süz.
Ütkän atnada Erdoğan Süriägä räsmi säfär yasağannan soñ, bu atnada Tışqı Eşlär Ministere Abdullah Gül räsmi vizit belän İzraeldä buldı. Ul Premier Minister Ariel Şaron belän dä oçarşıp küreşte. Ul Gülneñ Süriä belän sөyläşülär başlağız digän täqdimen kire qaqtı. Gül İzraelneñ genosid movzeleyenä kergändä Yähüd irläre başlarına quya torğan kippa isemle tübätäyne başına quymıyça, ber protokol ğäyebe eşläde. Başqaça qarağanda, İzraelgä qarata reaksiäsen kürsätte. Ul şuşı reaksiäsen monıñ belän genä çiklämäde. Qoddeskä dä säfär qıldı, Mäsçet-ül-Aqsada namaz uqıdı. Fälästin parlamentında çığış yasap İzrael citäkçelegeneñ Fälästinnär yäşägän rayonnarnı diwarlar belän urap aluwın tänqit itte. Şulay itep Gül üz xөkümäteneñ islamçı yөzen kürsätergä tırıştımı, mäğlüm tügel. Läkin şiksez İzrael bu säfärdän bik qänäğät qalmadı.
Bu atnada oppozitsiädäge Cөmhuriät Xalıq Partiäse (CHP) eçendäge ğawğa-talaş kөn tärtibenä mende. CHP liderı Deniz Baykal 29 Ğinwarda partiäneñ ğädättän tış qorıltayı ütkäreläçägen iğlan itte. Anıñ belän İstanbulnıñ Şişli rayonı bälädiäse Sarıgül arasında inde niçä aylardan birle ızğış bara. Partiä ağzası 14-läp deputat Sarıgül yaqlı taraf aldı. Inde qorıltayda kem yaña citäkçe itep saylanır - bilgele tügel.
Әxtäm İbrahim, İstanbul


text:
La Strada keşe belän säwdäne tuqtatuğa qarşı köräşä
Programmabıznıñ xatın qızlarğa ayrılğan bu öleşendä bez Yevropada xatın qız säwdäsenä qarşı köräşe öçen bıyıl muzıka televidiniese MTVneñ Free Your Mind '' irekle fikerlä'' isemle bülägenä layıq bulğan La Strada oyışmasınıñ eşçänlege belän tanıştırıp kitergä buldıq.
La Strada Gollandiädä xatın qız belän satu itügä qarşı oyışma belän Polşa wä Çex respublikasındağı ike bäysez xatın qız oyışmasınıñ üz ara xezmättäşlek itüläre näticäsendä 1995nçe yılda barlıqqa kilde. la Strada bügen Gollandiä, Polşa, Çex respublikası Ukraina , Bolgarstan. Belarus , Bosnia-Xerzogovina, Moldova häm Makedonyada eşçänlek alıp bara 1990-nçe yıllar başlarında SSSRnıñ taraluı häm eleke Yugoslaviädäge suğışlar näticäsendä säyäsi iqtisadi totrıqsızlıq xasıyl buldı.Qıyın tormış şartları Oyışqan cinayätçe törkemnär öçen zur mömkinçeleklär tudırdı. Bu törkemnär könbatış Yevropada eş tabırğa tırışqan xatın qızlarğa yalğan xezmät urınnarı wäğdäläre belän faxişälekkä mäcbür itte. Xalıqara oyışmalarnıñ farazlarına qarağanda yılsayın 4million keşe qol kebek satıla. Cinayätçelär qulğa alınsa da qorbannar aqçasız, dokumentsız yalğız qala.Cex xökümäteneñ 2003nçe yılğı xisabına qarağanda , Çex respublikasında faxişe bulıp eşläwçelärneñ kübese Ukraina, Rusiä Belarus Moldova, Litva , Rumıniä häm Bolgarstannan. Şulayuq Slovakiädän çigan xatın qızı da bar.La Strada bulışlıq kürsätkän xatın qıznıñ 50%tı eleke Sovet respublikalarınnan kiterelgän. Xisaqa qarağanda bu xatınnnar 1250 belän 1500 yevroğa satıp alına. La Strada keşe belän säwdä qorbannarına maximum 6 ay bulışlıq kürsätä. Alarnı yäşew urını ,psixologik yardäm häm başqa närsälär belän tämin itä. Ul ŞÇex katolik oyışması häm başqa oyışmalar belän nıq xezmättäşlek itä. Xalıqara Migratsiä Oyışması säyäxät dokumentları yul çığımnarın tüläwdä bulışlıq kürsätä.İn möhime qorbannarnıñ cinayätçelärne tabu, tikşerü eşlärendä politsiä belän xezmättäşlek itüe. Ämma alarnıñ zur öleşe xezmätäşlekne kire qağa. La Strada wäkile Klara Skrivankova äytüenä qarağanda qorbannar politsiägä ışanmıy kire qaytarıludan qurqa. Şulay da faxişelekneñ kiñ cäyelgän çikkä yaqın urınnarda cirle politsiä belän eşläw sonğı waqıtlarda yaxşırğan .Däwlät agentlıqları belän xökümättän bäysez oyışmalarnıñ xezmättäşlege artqan.Keşe belän säwdä qorbannarı ğailälärennän qurqıp politsiä belän xezmätäşlek itmi. Çönki säwdägärlär yış qına qorban belän şuluq töbäktän. Alar ciñellek belän qorbannıñ ğailäsenä ireşä ala , alarnı kisätä ala. Ayruça öylärenä aqça cibärep torğan bu xatın qızlar çit ildä çınlap ta närsä belän şägellänülären ğailälärenä äytmi. Ämma çex watandaşları monnan qurıqmıy bulsa kiräk çönki çex politsiäseneñ mätbuğat bülege raportına qarağanda, 2003 yılda 800 çek xatın häm ir atı çit ildäge ilçeleklärgä möräcäğät itep yardäm sorağan. Cex cämxöriäte sonğı berniçä yılğa qädär transit il ide . İlneñ Yevropa Berlegenä kerüe , tormış standartlarınıñ yaxşıruı säbäple ul xäzer sonğı tuqtalış ilenä äylände. Çexiädä başqa post kommunistik illärdä bulğan kebek keşe belän säwdä itü, cinese yaqtan qol kebek qullanu keşelärne legal bulmağan räweştä çiktän ütkärü Cinayätlär kodeksı paragraflarına qarağanda tıyılğan. BMOnıñ 2meñ yıldağı Palermo konvensiäse protokolı Cexiädä ratifikatsiälänmägän . Çex legal sistemasında faxişelekkä qarşı täsirle köräşü öçen mäxsus paragraf älegä yuq. faxişelekne lagelläşterü turında qanun qabul itü öçen qızu debatlar bara. Ämma La strada legalleşterü mäcbürlanğan faxişlekne kimitmiäçäk yaña problemalar tudıraçaq di. Lisenziäläre bulmağan çit il faxişälärenä ştraf salınaçaq yäki törmägä yabılaçaq. Legal bulmağan faxişägä 5belän 15meñ krona arasında ştraf salu turında söyläşelä. La Strada bu däwlätneñ keremen genä arttıraçaq dip äytä. Cexiä eleke Warşaw Paktı illäre kebek 1949-nçı yılğı xalıqara zakonğa qul quyğan. Bu qanun keşe belän säwdäne tıyğan kebek de fakto faxişelekne legalläşeterüne dä tıya.(Audio) Çex xökümäte 2003nçe yılnıñ üktäberendä keşe belän säwdägä qarşı qabul itkän strategik plan bu mäsälä belän eş itü öçen älegäçä raslanğan berençe kiñ külämle dokument bulıp tora. La Strada bu dokumentını äzerläwdä qatnaştı häm anñ qorbannarnı yaqlaw programmasın ğämälgä quyuda da partnör bulaçaq. dip äytte Petra Burçikova Şuşı yaña strategiägä kürä, cinese eksplotatsiä öçen satılıp qulğa alınğan keşelärgä däwlät ber ay buyı yardäm kürsätä. Qorbannar şuşı möddät eçendä räsmilär belän xezmätäşlek itü itmäw turında qarar birergä tieş. Xezmätäşlek itergä qarar birgän keşegä çiklängän möddät Çexiädä toru röxsäte birelä . La Stradanıñ ähämiät üzägendä törle basmalar , leksiälär häm künegülär aşa mäğlümät taratu tora. Ul keşe belän säwdä qorbannarına törle sotsial xezmätlär aşa yardäm kürsätergä tırışa . La Strada xökümät oyışmaları belän xezmättäşlek itep dokumentlarnı äzerläw,şulayuq törle tikşerenülärgä qatnaşa färidä xämit


text:
Omski ölkäsendä awıl xucalığın isäpkä alu niçek uzdı?
Rusiädä 1-nçe iyüldän 25-yenä qädär barğan awıl xucalığın isäpkä alu waqıtında Omski ölkäse buyınça 290 meñnän artıq obyekt isäpkä alındı. Bu ob'yektlarnıñ qayberlären qabat tikşerep çığu 1-nçe avgustqa qädär bardı. Bügenge köndä cıyılğan materiallarnı eşkärtü bara.
Ölkäneñ statistika idäräse xezmätkärläre mäğlümatläre buyınça isäpkä alu eşendä 2000-nän artıq san aluçı qatnaşqan. San aluçılar fikerençä xalıq aksiäne tınıç qabul itkän häm, asılda, sorawlarğa tögäl cawaplar birgän. Ämma “Azatlıq” xäbärçese barıp qaytqan Bol'şereç'ye rayonınıñ qayber awıllarında, cawaplarnıñ bik ük tögäl bulmawı açıqlandı. Anda eşlängän yazmalarnı tıñlawçılar iğtibarında da täqdim itäsebez kilä. İsäp alu anonim räweştä bulu säbäple, şäxsi xucalıq iäläreneñ qayberläre xäbärçe mikrofonına isem-familiälären, xätta qaysı awıldan buluların da belderergä telämädelär. Andıylarnıñ saqlanuların istä totıp, bez dä tapşıruda alarnıñ isemnären yañğıratmasqa buldıq.
İr-atlar urman-qırlarda peçän eşendä bulu säbäple, san aluçılarğa kübräk xucabikälär belän eşlärgä turı kilgän. Ber xanım bu eşkä şiklänep qarawları turında äytte. “Xaywannarnı, baqça külämen, üstergän yäşelçäne, ciläk-cimeşne tögäl yazdırsañ, ğomumän barlıq sorawlarğa da döres cawap birsäñ, zur salım tülätä başlawları bar. Şul säbäple barsın da tögäl yazdırmadıq”,-dide. İkençe xanım “Min döresen yazdırdım, san aluçı salım bulmayaçaq dip äytte”, - dide. Rus millätennän bulğan xanımnar da bik ük tögäl cawap birmäwläre turında söylädelär
Urta yäşlärdäge xucabikälär sorawlarğa tögälräk cawap birgän bulsalar, ölkänräk yäştägelär xucalıqnı isäpkä aluğa saqlanıbraq qarağannar. 65 yäşlärdäge ber xucalıq iäse “Min xökümättän yaxşılıq kötmim. San alu näticäsendä salımnıñ üsüe ixtimal. Döresen äytkändä, qurqam. Salım östäsälär, xaywan totu qıyın bulaçaq. Bolay da kerem birmägän awıl xucalığı belän kem genä şöğelläner ikän annarı?” - dip, üzeneñ san aluçı sorawına döres cawap birmäwe turında äytte häm awıl xucalığınıñ torışı öçen borçıluın belderde. Xucabikälär dä zur awırlıqlar belän alıp barılğan şäxsi xucalıqlarnıñ artıq tabış birmäwe turında da söylädelär. Alarnıñ qayberläre genä awıl xucalığın isäpkä alunıñ nindi dä bulsa ciñellek kiterüenä ömet bağlıy, küpçelek uñay näticä kötmi.
Ber xanım xökümätneñ awıl xalqına yärdämgä kilä başlawı, xätta xucalıqnı üsterü öçen banktan kredit alırğa mömkin buluı turında da äytte. “Ämma, bu eştä “su astı taşları” bixisap, - dide ul. Kredit barı tik, satıp tülärlek mal-tuarıñ, texnikañ bulğanda ğına birelä. Anda da xaywannarıñ staxovkalangan, texnikañnıñ dokumentları bulırğa tieş. Alarnı buldıru öçen küp kenä aqça kiräk. Bank xezmätkärläre şularnı añlatqaç, kredit aludan baş tarttım”, - dide.
Dörestän dä, xäzer şäxsi xucalıqlarnı üsterü öçen banktan kredit birelä häm kredit alırğa teläwçelär dä yuq tügel. Ämma, teläkne tormışqa aşıru öçen sirat küperlären ütärgä kiräk. Batırçılıq itep, ğariza birüçelär bulsa da, uñışqa ireşüçelär yuq däräcädä. Mäsälän, Znamenqa rayonınıñ awıl xucalığı häm azıq-tölek komitetı belgeçe süzlärençä, bu rayonda bıyıl kredit alırğa 26 keşe ğariza birgän. Böten şartlarnı ütäp, uñışqa ireşüçe ber genä bulğan.
Saniä Mirxaleeva, Omski


text:
Deputattarınıñ kanikuldarı tamamlandı
Köźgö sessianıñ töp üźensälege, ul federal qanundarźıñ üźgärtelewenä bäyle Başqortostan Konstitusiahına üźgäreştärew inderew. Bınan tış, yün-yüldä berlektäge idara buyınsa federal qanundar üź kösönä inde, şunlıqtan respublikanıñ ğämäldäge qanundarına üźgäreştär inderew źä talap itelä. Atap ütkändä, «Yır qadastrı», «Mäğärif», Urman, «Başqortostandıñ däwlät mölkäten xosusílaştırıu turahında» qanundar, haylawźar turahında qödeks häm başqalar. Äle urındağı üźidäralıqtı reformalaw barışında parlament tarafınan munitsipäl berämektärźeñ bilämäläre häm siktäre raźlanğan, şulay uq tağı la ber nisä qanun qabul itelgän tine parlametn räyese Konstantin Tolkaçev.
Audio
Munitsipäl reformanıñ möhim baźqısı tip haylawźarźı bildäläp ütergä mömkin. Bıyıl yäy Başqortostanda munitsipäl berämektärźeñ wäkälätle orğandarına haylawźar häm Däwlät yıyılışı qoroltayğa öźtälmä haylawźar ütte. 26 yündä ütkän haylawźar – täwge etap, unıñ ikense ölöşö öktäber ayında uźasaq. «Räsäyźä urındağı üźidäralıqtı oyoştorow turahındağı» Federal qanunğa yaraşlı ütkärelgän reforma 1 noyäbergä tiklem tamamlanırğa teyeş.
Rämzit Abuläyev, Öfö


text:
“Abai.kz” aqparattıq portalında Aalı Tutkıçev pen Azamat Bolğonbaevtıñ aytısı jariyalağan (qırğız aqındarı) bolatın. Söz dodası üstinde qızdı-qızdımen eki aqın qazaq halqı turalı qattı-qattı sözder aytıp qalğan. Bwdan portal qızmetkerleri aytıs…
Şükir deymin, üyde bolğanımda wrılardıñ qolınan oqqa wşar ma em, kim bilsin?.. «Ärnärsede bir qayır» degen osı şığar! Qanşa kün üyde jalğızjarım jatqanımda tap bolmağan wrılar, tura qonbağan küni üydi tonap…
Qanday da igi iske şaqırmastan bwrın är adam sol bastamasına säykes boluı, ülgi berui şart.
Bwl maqala qazaq jüzderin jäne olardıñ Qazaqstan aumağın qalıptastıru barısındağı mañızdılığın zertteuge arnalğan. Jüz jüyesindegi handıq biliktiñ jäne dalalıq demokratiyanıñ ikemdi baylanıstığı qiın-qıstau zamanında handıq biligin küşeytuge, azattıq jolındağı qazaqtardı…
QR Bas prokuraturası Jambıl oblıstıq işki ister departamentiniñ naqtı qılmıstıq ister boyınşa şeşimderin tekseruge vedomstvoaralıq top jiberedi. Bwl turalı qadağalauşı organnıñ baspasöz qızmetinen mälim etti, dep habarlaydı QazAqparat. «Jambıl oblısınıñ…


text: Ğiraqtan kilgän tağın ber xäbär. Bügen ameikan xärbiläre tanılğan terrorçı Äbü Musa Äl-Zarqawi belän bäyle dip sanalğan ike ğisyançınıñ qulğa alınuın xäbär itte. "Harun terror çeltäre" dip atalğan oyışmanıñ citäkçeläre Salix Aruğyan Xälil häm Bassim Möxämmät Hazim 8 häm 12 Dikäberlärdä qatı bäreleşlär barğan Äl-Anbar töbäge başqalası Ramadi'da qulğa alınğan. Amerikan xärbiläre alarnı Ğiraqnıñ 11 xärbien häm distälärçä tınıç xalıqnı üterüdä ğäyepli. Xäbärdä äytelgänçä, bu ğisyançılarnı totuda amerikannarğa cirle keşelär yärdäm itkän.


text:
Könyaq Korea ğalime Hwañ Wu-suknıñ eşen tikşerüçe şura Hwañnıñ häm anıñ törkemeneñ yasalma keşe yaralğısı küzänäge buldıruına dälillär yuaq digän näticägä kilde.
Hwañ clonlanğan küzänäklär buldıruın iğlan itkännän soñ üz ilendä kaharmanğa, dönya ğalimnäre arasında pionerğa äwerelgän ide.
2005-nçe yılğı fän gazetında basılğan bu açış meditsinada, bigräk tä äğzalarnı küçerep utırtu ölkäsendä zur adım yasarğa mömkinlek birer dip kötelgän ide.
Ämma Seul däwlät universitetı şurası bu açışnı raslawçı dälillär yuq dide. Şul uq şura uzğan atnada gazetada yalğan mäğlümätlär bastırğan dip beldergän ide. Hwañ xäzer cinayätçe bularaq qaralırğa mömkin.


text:
Yazğı taşular häwef-xätär çığarmasmı?
Bu kiñäşmägä ikelätä qızıqsınu belän bardım xörmätle tıñlawçılarıbız. Añlaşıla ki berse hönärem quşqan qızıqsınu bulsa, ikençese şähär çitendä üz yortı belän yäşäp yatuçı xucalıq keşese qızıqsınuı. Mart azağında qulğa köräk alıp qar çistartırğa, yul açarğa turı kilä. Atna başında ike täwlek diärlek yueş qar yawdı häm erep betä almadı. Qayçan erep betär bu qar, yulnı su basmasmı? Kiñäşmädä dä berençe itep süz respublikanıñ Gidrometeorologiä idäräse başlığı Sergey Zaxarovqa birelde. Ul süzen hawa şartların farazlağanda barı tik Gidrometeorologiä idäräseneñ mäğlümätlärenä genä nigezlänergä genä çaqırudan başladı. Alaysa qayber gazetalar soñğı könnärdäge hawa torışına qarap nindider qurqınıç farazlar birä başlağannar ikän. Sergey Zaxarov bıyılğı qışnıñ ğädättägedän qarlı bulmawı turında mäğlümätlär kiterde. Yılğalarda su kütärelüdä ğädättägeçä aprelneñ berençe atnasında kötelä. Läkin çığışınıñ azağında ul mondıy yoqlata torğan faraznı qapma qarşığa bordı... Şulay itep tınıçlanırğa irtäräk äle. Soñğı ike täwlektä genä aylıq norma qar yawğan. Arçadağı respublikanıñ iñ borınğı häm iñ ışanıçlı Çulpan meteostansiäse 16 santimetr qar yawğanıñ terkäp quyğan. Könnärneñ salqın toruında isäpkä alsañ yazğı taşu wäzğıäteneñ bik qatlawlanıp kitüe ixtimal. Şundıy yomğaqlawdan soñ kiñäşmädäge wäzğıättä citdilänep kitte. Citmeşençe yıllar azağında Apas rayonındağı su basunı, taşuda keşelär mal-tuar häläk buluın iskä töşerdelär. Tatarstannıñ 39 rayonında su basu qurqınıçı yanağan 349 awıl häm bistälär bar ikän. Ul urınnarda 47 meñ keşe yäşi. Kiñäşmädä tieşle oyışmalar häm xezmätlär menä şul xalıqnıñ iminlegen tä'min itü çaraları xaqında xisap tottılar.Yunıs Ätnäle.


text:
Açıq mikrofon: Sez 1 May bäyrämendä nişlädegez, demonstratsiägä çıqtığızmı?
Ber 15 yıl çıqqan yuq inde. Anıñ mäğnäse bügen yuq. Bügen demonstratsiä belän xäl itep bulmıy. Bügen aqıl belän xäl itärgä kiräk söyläşep, añlaşıp, yazıp , täqdimnär eşläp, üzeñneñ pozitsiäne kürsätergä kiräk. Demonstratsiädä aqırıp, qıçqırıp. … anıñ buldı inde zamanı , 90 yıllarda , bügen, axrısı , ul zaman tügelder.
Yuq, 1-nçe Mayda min demonstratsiälärgä çıqmadım. Däw äniem yanına barğan idem. Aña bulıştım öy cıyıştırırğa. Bez öy yudıq, idännärne yudıq, ker yudıq, baqçanı cıyıştırdıq.
Demonstratsiägä çıqmadım. Öydä bäyräm ittem. Tämle äyberlär peşerdem. Öçpoçmaklar, pirojkilar peşerdem, yäşel suğan häm yomırqa belän. Änilärne, äbiläremne sıyladım. Bik oşattılar.
Yuq, min äbiem yanına qaytqan idem. Çirmeşän rayonına. Baqçada suğannar utırttıq.
Yuq, bez çıqmadıq. Bez gulyat' ittek.
Bez mäydanğa çıqtıq fatirlarğa, suğa, cılılıq buyınça bäyäläre bik küp bulğanğa. Min elek tüli idem 300-dän artıq sum. Ä xäzer 660 tan artıq. Min pensioner, atqazanğan maşina tözüçese. Pensiäne xäzer 3.800 sum alam. Öç bülmäle fatir. Anıñ 2.400 sumnan artığın kvartirğa tülim. Küpme qala inde qullanırğa? Kötäbez berär yaxşılıq, bälki, bulır berär uñay yağı, dip.
Yuq, demonstratsiägä çıqmadım , yulda buldım, Mäskäwdä. Eşlär belän. Eşmäkärlärgä ireklek kiräk. Çinovniklar tığılmasa, tormış Tatarstanda menä bolay, görläp yäşäp bula. Çinovniklarnı ber 3-4 märtäbä kisärgä. Alarnıñ bit böteneseneñ beleme bar. Üzlären tapsınnar, menä şuşı bügenge köndä.
Çirle keşelär dä bar , moxtac keşelär dä bar. Ägär dä, 80-90% keşe bay bulsa, üze eşläp , üz tamağın üze tuydırsa, 10% qına alarğa yärdäm itep tä bula , alarnıñ da tormışın niçekter köyläp bula. Ä bügenge köndä kiresençä, 10%- bay, ä 90 % -yarlı. Alarnıñ bötenesen aşatırğa, qararğa, kienderergä awır, älbättä.
Yuq min eşlädem. Yuq, yal itmädem. Säudädä eşlim. Böten keşe yal itä, ämma barıber citäkçelär eşlärgä quştılar. Şuña kürä eşlädek.
Mälikä Basıyr


text:
Paqstan mäğlümät ministrı Şäyx Räşid Äxmät äytüençä, Jaish äl-Möslimin yäğni Möselmannar Armiäse dip ataluçı törkem citäkçese Säit Akbar Ağa uzğan atnada Karaçi portında qulğa alınğan.
Ministr äytüençä Säitneñ berektäşlärenä qaçıp kitü mömkinlege birmäs öçen anıñ qulğa alınuı turında moñarçı iğlan itmi torğannar. Ämma Äxmät bu turıda täfsilläbräk söyläwdän tıyılıp qaldı.
28-nçe üktäberdä Qabulda qorallaı keşelär BMOnıñ 3 xezmätkären alıp kitkän ide. Totıqlar 1 aydan soñ isän-imin azat itelde. Äfğän räsmiläer äytüençä, alarnı azat itkändä bernindi bäreleş tä bulmağan, fidiä dä tülänmägän.


text:
Dubrovkadağı teatr üzägendä totıqlar alğan waqıtta zıyan kürgännärneñ advokatı İgor' Trunov militsiä xezmätkärläreneñ ğämällärenä şikäyät belderep, Golovin mäxkämäsenä däğwäsen belderde.
Advokat süzlärenä qarağanda, anı küzätep toralar. Poçta aşa kilgän xatları açıp uqıla, telefonnan söyläşüläre tıñlana häm fatirında yäşeren tıñlıy torğan qorılma urnaştırılğan.
Trunov şulay uq, anıñ poçtağa kilgän xatlarınıñ başqalar tarafınnan açıluın tikşerülär ütkärgän Golovin rayonı prokuraturası da rasladı, dip xäbär itte.


text:
Vladimir Putin xakimiate çorında säyäsi köçen şaqtıy yuğaltqan häm xätta Däwlät Dumasına da ütä almağan Uñ köçlär Berlege kiläçäkkä yänä ömetlär belän qarıy - atna azağında Mäskäwdä berlekneñ yaña citäkçelege saylandı. Uñçılarnıñ yıl yarım däwam itkän yaña citäkçe ezläwe bu urınğa Perm ölkäseneñ vitse-gubernatorı Nikita Belıxnı saylaw belän tämamlandı. Xäzer anıñ aldında partiäne äwzem säyäsätkä qaytaru maqsatı tora.
Rusiä liberallarınıñ Uñ köçlär berlege zamanında, ilne äle 90-nçı yıllar başında uq bazar iqtisadına kertkän kürenekle säyäsätçelärdän tora ide, ämma xakimiatkä Vladimir Putin kilü belän alarnıñ kübese äwzem säyäsi eşçänlektän çitläşte. Atna azağında uzğan qorıltayına qädär Uñ köçlär Berlege ğomumän, yıl yarım citäkçesez eş itte, anıñ başında torğan ähellär partiäneñ 2003-nçe yılğı Duma saylawlarında zur uñışsızlıqqa duçar buluı öçen cawaplılıqnı üz östenä aldı häm annan kitärgä buldı. Uñçılarnıñ Dumağa ütep kerä almawı Anatoli Çubays, Boris Nemtsov, İrina Xakamada, Yegor Gaydar kebek mäğlüm säyäsmännär öçen zur säyäsi yuğaltu ide. Xäzer inde partiäneñ yaña citäkçese bar häm anıñ belän bergä yaña ömetlär dä kilde. Uñçılarnıñ başlığı itep 29 yäşlek Nikita Belıx saylandı, moña qädär ul Perm ölkäse gubernatorınıñ urınbasarı bulıp eşlägän ide. Anıñ uñay yağı itep belgeçlär, yäş häm belemle buluın, 90-nçı yıllar başındağı xosusilaştıru cäncallarına bäyle tügellegen, häm çığışı belän Mäskäwdän bulmawın, ä provinsiädän kilüen kiterä. Ämma uñçılarnıñ yaña citäkçelege aldında älegä uza almaslıq kürengän ber kirtä tora. Mäxkämäse däwam itkän Mixail Xodorkovski anı "bar Rusiädäge liberalizmnıñ krizisı" dip atağan ide. Uñ köçlär Berlege qäğäzdä ğädäti liberal'' qimmätlärgä - şäxesneñ azatlığı wä cawaplılığına, bazar iqtisadına, süz wä matbuğat ireklegenä, xakimiatneñ büleneşenä häm üzäkläşterüdän kitügä tuğrılığın belderä. Ämma liberallarnıñ iqtisad ölkäsendäge programmasın, yäğni bazar reformalarına qarağanın prezident Putin dä üzeneke dip sanıy, läkin ul, üz xakimiaten nığıtıp, ildäge idaräne üzäkläşterep häm medianı qısıp uñçılarnıñ säyäsi ölkädäge maqsatların kire qağa. Bu isä Uñ köçlär Berlegen xäzer awır saylaw aldında qaldıra - alar Putin belän bulırğa tieşme, ällä inde aña oppozitsiägä basu xäyerleräkme? Haagtağı strategik tikşerenülär üzägennän Stephan de Spiegeleire, andıy şartlarda uñçılar ikesen dä eşlärgä tırışaçaq dip uylıy:
Audio, Stephan Spiegeleire
"Xäzerge şartlarda, yäğni xökümät liberal elementlar da bulğan iqtisadi säyäsät alıp barğanda, uñçılar kebek partiägä xökümätneñ şul säyäsäten kire qağu axmaq bulır ide. Şuña kürä dä sez soñğı aralarda kürenä başlağan säyäsi küreneşlärne tänqitläp tä, säyäsätneñ üz qaraşlarığızğa turı kilgän öleşen yaqlarğa tırışa alasız - äytkänemçä, iqtisadqa kilgändä xökümät säyäsätendä liberal bulğan närsälär şaqtıy", di Uñ köçlär Berlegeneñ Putin xökümätenä nindi qaraşta bula aluı ixtimalı xaqında Stephan de Spiegeleire. Nikita Belıx belän bergä anıñ urınbasarı itep saylanğan Leonid Gozman monı yaxşı añlıy bulsa kiräk - uñçılar qorıltayında ul üzeneñ, partiäne xakimiatkä oppozitsiä itep kürergä telämäwen belderde.
Kärim Kamal


text:
Bäxäsle saylawlardan soñ bügen Alyaksandr Lukaşenka 3nçe möddätkä Belarus prezidentı wazifasına kereşte. Minskidağı Cömhüriät Sarayında Lukaşenka ant kiterde:
"Belarus prezidentı wazifasına kereşep, min Belarus xalqına xezmät itergä, keşe xoquqların häm irekleklären xörmät itergä häm yaqlarğa, Belarusnıñ konstitusiäsen ütärgä häm yaqlarğa, miña yöklängän yuğarı wazifanı namusım belän ütärgä ant itäm."
Lukaşenka xakimiätkä 1994nçe yılda kilde. Bügen inaugurasiädän soñ yasağan qısqa çığışında, prezident, Belarus xalqı, Ukraina häm Görcistanda citäkçelekne alıştırırğa yärdäm itkän oppozisiäne yaqlamadı, dip belderde.
Oppozisiä, könbatış xökümätläre häm küzätüçeläre 19 martta bulğan saylawlarnı ğädel tügel dip ğäyepläp çıqtı.
Tawış birüdän soñ 5 kön däwam itkän uram cıyınnarı waqıtında yözlägän keşe qulğa alındı, alarnıñ kübese 15 kön törmägä xökem itelde. Lukaşenkanıñ wazifasına kereşü tantanası, inaugurasiädän soñ Minskida xärbi parad häm törle konsert-tamaşalar buldı.
Düşämbe könne Yevropa Berlegeneñ tışqı eşlär ministrları viza birü tıyılğan Belarus räsmiläre isemlegen tikşeräçäk. İsemlektä berençe keşe – prezident Lukaşenka, barlığı 31 keşe.


text: Qabul. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ äfyün taratuğa qarşı köräş alıp barğan maxsus bülekçäse mödire Antonio Maria Costa bügen, äfyün satu Äfğanstanda äl-Qaidä häm Taliban kebek suğışçan törkemnärgä yardäm itä dip belderde. Costa ber atna buyı Äfğanstanda buldı, häm anda äfyün citeşterelgän möhim töbäklärgä barıp qayttı, bügenge belderüwen ul şul säfäre näticälärenä tayanıp yasadı. Äfğanstanda, dönyada qullanılğan äfyünneñ dürttän-öç öleşe citeşterelä. Antonio Maria Costa, äfyün taratuğa qarşı köräş xoquq saqlaw köçlären nığıtunı ğına tügel, ä ğomumän, ilne täräqqi itü dä kiräk dip belderde.


text: Mäskäw. Rusiä xakimiate tağın ber katolik ruxanieneñ ildä yäşäw röxsäten ğämäldän çığarıp, anıñ ike atna eçendä Rusiädän çığıp kitüwen taläp itte. Piterbur yanındağı Puşkin şähärendä yäşägän Bronislav Czaplicki şulay itep, soñğı ber yıl eçendä genä Rusiädän kitärgä mäcbür itelgän altınçı katolik ruxanie bulaçaq. Rusiädäge katolik ruxanilär berläşmäse wäkile İgor Kovalevski süzlärenä qarağanda, xakimiat Czaplickineñ yäşäw röxsäten ğämäldän çığarunıñ säbäplären añlatıp tormağan. Uzğan dikäbrdä Vatikan Mäskäwgä räsmi töstä, ildä katoliklarğa qarşı barğan şawqım uñayınnan zarlanğan ide. Rusiädä östenlek itkän urıs pravoslav çirkäwe, katoliklar anda pravoslavlarnı üz mäzhäbenä küçerä dip belderä.


text:
"Poğonlı ubırlar eşe" dip atalğan cinayät eşe qısalarında qulğa alınğan, Ğädättän tış eşlär ministrlığı generalı Vladimir Ganiev, elekkeçä, Genproquraturanıñ tikşerü briğadası belän eş alıp barudan baş tarta. Anıñ advokatı Vladimir Levin xäbärenä qarağanda, Ganiev, anıñ eşläre belän xärbi prokuratura şöğellänergä tieş, çönki ul xäräkättäge qorallı köçlär generalı dip beldergän.
Ganiev üzen gäyeple dip sanamıy häm kürsätmälär birüdän baş tarta. Anı törle cinäyätlärdä gäyeplilär. Şularnıñ iñ citdie cinäyätçel törkem oyıştıruda gäyeplänü. Ul cinayät öçen Ganievnı 10nan alıp 12 yılğa qädär iregennän mäxrüm itärgä mömkinlär.


text:
Törkiä jurnalistları senzurağa zarlana
Törkiäneñ köntärtibendä bu atnada berençel urınnı alğan baytaq temalar bar: Totrıqlı valyutanıñ kütärelüwe, birjada aksiälärneñ bäyäseneñ töşüwe, inflatsiäneñ üsä baruwı arqılı xasıl bulğan ekonomik krizisqa Üzäk Bankanıñ zinslarnı kütärep cawap birüwe; Prezident Sezerneñ İzrailgä vizit yasawı; ber jurnalist östennän xökem protsesınıñ başlawı; qayber ofitserlarnıñ Premiergä attentat oyıştıruğa omtılu ğäyebe belän qulğa alınuları; ber niçä soldatnıñ PKK xöcemnäre yaki minaları arqılı şähit buluları, cäräxätlänüläre bolarğa ürnäk täşkil itä. Läkin bez kön tärtibenä mengän başqa ber tema, asılda üzebezne dä qızıqsındırğan ber temağa tuqtalmaqçıbız.
Hürriyet “Dini tariqat televiziäse telämibez”, Milliyet “ Senzura protestına senzura”; Vatan “ TRTdäge basım häm senzurağa protest”,Zaman “TRTçelärdän protest”; Radikal “TRT-dän senzura protestına senzura”; Ortadoğu “TRT-dä ğısyan” kebek rubrikalarğa bu protest xäräkäten uquçılarına işeterdelär.
Senzura häm jurnalizm asılda alar berberenä tumıştan yäbeşkänyäbeşkän igzäklär kebek. Xä tta “Bezdä jurnalizm irekle” dip däğvä kütärgän illärdä dä üzenä kürä senzura bula, bälki totalitar illärdä kebek köçle bulmasa da. Tabiği jurnalist ta qayber qağidälär belän isäpläşergä tiyeş. Jurnalist yäşägän ile, eşlägän oyışmasınıñ mänfäğätlärenä qapma-qarşı töşsä, yä ul äzerlgän xäbär yaki kommentar senzurağa oçrıy, xätta ul eşen dä yuğalta ala. Şul säbäple dä jurnalistlar, kiñ küläm mäğlumät äsbapları oto kontrol, yaki oto senzura da yasıylar. Üz xökümäteneñ, mäğaşın tülägän oyışmanıñ mänfäğätlärenä qapma-qarşı töşä alaçaq kommentarlarğa iñ irekle dip belengän ber ildä dä tüzemlek kürsätelmi. Waqıtınnan elek qıçqırğan ätäçneñ başın kisälär digän äytem bar. Inde protest beldergän TRT xezmätkärlärenä qarata ällä nindi çaralar kürerlär dip uylamıybız. Şulay da alar protest oyıştırıp sivil batırçılıq kürsätkän buldılar.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Pekindağı “Millätlär” näşriätı tatar äsärlären berniçä telgä tärcemä itäçäk
Pekinda uzğan kitap yärminkäsendä barlığı 65 ildän wäkillär qatnaşqan. Rusiäneñ dä törle şähärlärennän bulğannar. Läkin milli respublikalardan barı Tatarstan ğına ide di anda baruçılar. “Tatmedia” agentlığı başlığı urınbasarı Färit Şahiäxmätov citäkçelegendä barğan delegatsiägä Tatarstan kitap näşriätı direktorı Damir Şakirov, “Mäğärif” milli näşriät direktorı Mödärris Wäliev, “Tatarstan” jurnalı baş möxärrire Rifat Fättäxov häm başqalar kergän. Barlığı isä Tatarstannan yärminkägä 200rә yaqın kitap alıp barğannar. Şular arasında 15 teldä çıqqan “Şüräle” äkiäte da bulğan. Anı bik qızıqsınıp qarağannar. Qıtaynıñ üzendä dä “Millätlär” digän näşriät eşli ikän. Bu xaqta älege yärminkädä qatnaşqan Damir Şakirov
“Millätlär” näşriät xezmätkärläre belän oçraşıp söyläştek. Bu näşriät 6 teldä kitap çığara – uyğur, tibet, mongol, qıtay, qazax, koreya tellärendä. Kiläçäktä üzebezdä dönya kürgän yaxşı äsärlärne älege tellärdä tärcemä itärgä dip söyläştek.
“Millätlär” näşriät xezmätkärläre belän oçraşıp söyläştek. Bu näşriät 6 teldä kitap çığara – uyğur, tibet, mongol, qıtay, qazax, koreya tellärendä. Kiläçäktä üzebezdä dönya kürgän yaxşı äsärlärne älege tellärdä tärcemä itärgä dip söyläştek.
Yärminkägä kilgän barlıq törki xalıqlar, Qıtayda yäşäwçe üzebezneñ millättäşlärebez dä tatar kitapları belän şaqtıy qızıqsınğannar. Rusiädäge başqa millät kitaplarınıñ ni öçen täqdim itelmäwe turında sorağannar. Damir Şakirov
Awır xislär dä buldı. Ni öçen bu kürgäzmädä başqortlar, çuaşlar, marilar yuq? Bu mömkinlek yuqlıqtanmı, ällä oyıştırılıp citmägännänme? Yıl däwamında 40ka yaqın Xalıqara kürgäzmä eşli. Häm bez mömkin bulğan sayın xalıqara arenağa çığarğa tieş.
Kürgäzmädä Rusiädän küp kenä rus yazuçıları qatnaşqan. Bu xaqta “Mäğärif” näşriätı citäkçese Mödärris Wäliev
Mäskäw näşriätları bik küp tanılğan yazuçılarnı alıp kilgännär ide. Alar tös birep tordılar. Bezdän dä tatar yazuçı barsa, tügäräk östäldä yaxşı ğına bulır ide.
Mäskäw näşriätları bik küp tanılğan yazuçılarnı alıp kilgännär ide. Alar tös birep tordılar. Bezdän dä tatar yazuçı barsa, tügäräk östäldä yaxşı ğına bulır ide.
“Tügäräk östäl”dä rus yazuçıları xäzer global’läşü çorında azçılıq millätlär Rusiäneñ berdäm mädäniäte qısalarına keräçäk dip farazlağannar. Bu xaqta “Tatmedia” citäkçese urınbasarı Färit Şahiäxmätov
Törle millätlär mäydançığı kiläçäktä assimilyasilänep, köçle Rusiägä tuplanırğa tieş didelär. Rawil Boxaraev alarğa qarşı kilergä tırıştı. Ağaçnıñ botaqları küp bula dip añlattı. Läkin alar monıñ belän kileşmädelär. Qunaq aşı qara qarşı digändäy, Färit Şahiäxmätov belderüençä, tizdän Qıtaydağı wäkillär tanışu öçen Tatarstanğa kiläçäklär.
Landış Xarrasova


text:
Ğiraq xökümäte İordaniäle terrorçı Äbü Musab äz-Zärqäwineñ ike yuğarı yardämçese totıldı dip belderde.
Belderüdä Ğiraq iminlek köçläreneñ Sami Möxämmät Säit äl-Cäfne totuı turında äytelä. Äbü Ümär äl-Kudri iseme belän dä mäğlüm bulğan bu keşe 32 höcüm öçen cawaplı dielä. 2003-neñ avgustında Bağdadtağı BMO baş idaräsendä 20 keşene, şul isäptän BMOnıñ Ğiraqtağı wäkile Sergio Viera de Mellonı ütergän höcüm öçen dä ul cawaplı dielä.
Qulğa alınuçılarnıñ ikençese Äz-Zärqäwineñ propaganda törkeme öçen cawaplı Xämät Möxsin äd-Dulaymi dielä.
Bügen Ğiraqnıñ küçeş çorı premyer ministrı İyad Älläwi citäklägän partiäneñ baş fatirı yanında intixarçı maşinada bomba şartlarttı. 10 keşe, şul isäptän 8 politsiä xezmätkäre yaralandı. Höcüm öçen cawaplılıqnı äz-Zärqäwi törkeme üz östenä aldı.


text:
Austriä Öfölä yañı şirqät asa
Avstriya Öfölä keramik plitalar şirqäte asa. Uğa bögön nigeź halındı. Mortaza Räximov Avstriyağa säfär yahap oşo xaqta kileşep qaytqaynı. Bögön Lasselberger şirqäte plitalar eteştereü eşenä inwestitsiya yälep iteügä rizalıq qağıźın imzalanı.Başqortostan Avstriya menän maşinalar eşlº±, turizm ölkºžendº xe´mºttºşlek itº. Mortaza Räximovtıñ säfäre waqıtında bıl il menän berlektä Öfölä traqtor´ar eşläy başlau xaqında la kileşelgäyne. Motaza Räximovtıñ sit il texniqahın yaratıuı hämmähenä mäğlüm. Ul uraq barışında qolxozdarźa bulğanda ğına tügel, küp balalı äsälärźe aq yortqa yıyıp äsälek danı miźalı birgändä lä, Nyu Xoland häm Keys qombayndarınıñ Räsäyźä eşlängän qombayndarźan baytaqqa eteştereüsän bulıuın qabatlay tora.


text:
Atom İdäräse: İran uran bayıtunı tuqtatmasa, qatı çikläwlärgä duçar bulaçaq
Dönya Atom Energiä İdaräse, İrannı uran bayıtu mömkinçeleklären arttırunu tuqtatırğa çaqırdı. Uran bayıtu ber yaqtañ qarağanda, İran öçen nüklüer energiä nığıtmaları öçen yağuluq citeşterergä yärdem itsä dä, ikençe yaqtan qarağanda İrannıñ anı atom qoralları citeşterüdä qullanu ixtimalı, Xalıqara Cämägatçelegendää borçılu oyata.
“Min İrannı bu kiyerenke xäldä tağın ber qat kisättem, yä üz ixtiyarı belän östämä sentrafugalar urnaştırunu räsmi töstä kiçekterüen belderer yäisä aña bu köçläp tağılır.”
Äl-Baradäy, İrannıñ Natanz şähärendä, 1700dän alıp 2000gä qadär sentrafugaları buluın belderde. Dönya Atom Energiä İdaräse mäğlümätlärenä qarağanda soñğı yaña quşılğannarı belän bergä Yül axırına qadär eşlägän sentrafuga sanı 3000kä citäçäk dip belderde.
Atom Belgeçläre fikerençä, mondıy qorılmanıñ ber yıldañ da azraq waqıt eçendä atom qoralı öçen qullanıla alırlıq kiräkle bayıtılğan urannı citeşterä ala.
Läkin İran, uran bayıtunı keşelek öçen faydalı tınıç maqsatlarda qullanaçağın belderä.
Äl Baradäy, ägär Tähran atom qoralları yasarğa totınsa monıñ 3 yıldañ 8 yılğa qadär waqıt alaçağın, monı könbatış atom belgeçläreneñ dä qabul itüen belderde.
“Härkem ber uq näticädä, ägär dä äytik Tähran atom quralı citeşterergä totınsa bu möddät 3-8 yıldañ kim bulmas. Şöker, min 3 yıldañ soñ närsä bulaçağı turında küräzäçelek yasıyalırlıq ber wazifada tügelmen” İrannıñ qarşılıqlı Uran bayıtu programın tuqtatır öçen BMO İminlek şurası 2 tapqır çikläwlär kertü qararın qabul itkän ide.
Äl-Baraday, Tähran üz ixtiyarı belän kiçekterü qararı ğamälgä aşsa monıñ İran öçen iqtisad, iminlek häm säyäsät ölkäsendä dönyanıñ zur köçläre belän kileşü tözüdä zur mömkinçelek bula alaçağın belderde.
Läkin, İran tuqtatu yäisä kiçekterü täqdime xaqında kileşmiyäçägen belderüennäñ soñ,Yewropa Berlegeneñ İran belän başlatqan söyläşüläre tuqtap qalğan ide.
İranğa inde 2 tapqır çikläwlär kertelsä dä, Tähran älege täqdimnär belän kileşmi. Çikläwlärneñ köçen tağın ber qat arttırıp, ägär dä İran, BMO İminlek oyışmasınıñ soñgı täqdimen dä qabul itmäsä, Dönya Atom Energiä İdaräse başlığı Möxämäd äl-Bärdäy, İminlek Şurasınıñ 3nçe ber çikläw kertü ixtimalın qarıyaçağın belderde.


text:
Title News
Yoldız İsänbät: "Färit Yarullinnıñ «Şüräle», Änwär Bakirovnıñ «Su anası» baletları, Näcip Cihanovnıñ «Altınçäç», «Cälil» operaları Yevropa säxnäsendä barırlıq äsärlär." /Şähri Qazan/
Mädäni comğa gazetasınıñ yaña sanı şuşı ike yullıq belän açılıp kitä. Bu atna matbuğatında Ciñü köne iñ möhim tema buldı, dip äytep bula. Mädäni comğa gazetasınıñ uquçıları iñ berençe çiratta Äğzäm Cälälievneñ «Xäter kitabı» turındağı mäqäläse belän tanışa aldı. Xäzerge köndä, xäter kitabınıñ 23 tomı basılğan. Şuşı cientıqlarnıñ säyäsi repressiä qorbannarına bağışlanğan 3-nçe tomı («V», «G») çıqqan, tizdän «Z» häm «D»ğa başlanğan 4-nçe tomı da dönya kürergä tieş. «Xäter kitıbı»n daimi räweştä çığara barıp, bez Watan öçen köräştäge zur yuğaltularıbıznı üzebezneñ küñellärdä genä bulsa da qaytarırğa telibez, dip yaza anda avtor.
Şähri Qazan gazetası suğış ğarasatların kiçkän buınğa bağışlap tulı ber bit bastırıp çığardı. «Mäskäwdän -- Könyaq Prussiägä qädär…» isemle mäkälädä, mäsälän, şäfqät tutaşı bulıp eşlägän Sacidä Ğiläceva turında bäyän itelä. Mixail Apuşev «Yoldızlı yoldız» isemle xikäyäsen motouqçı Sabir Äxtämovqa bağışlıy. Ä menä tarixçı-eztabar Äxät Sadriev «Suğışnı tuqtatuğa tiñ batırlıq» digän mäqäläsendä Mixail Devyatayevnıñ totqınnan qaçuwı turında yaña mäğlümätlär belän tanıştıra.
Bu oçuçı üzeneñ 9 xärbi iptäşe belän bomba atuçı «Xeynkel»ne qulğa töşerä häm sovet ğäskärläre urnaşqan cirgä oçıp çığa. Ämmä, Devyataev äsirlektän qotılıp qına qalmıy, Sovetlar ile öçen bik tä möhim mäğlümätne dä üze belän alıp çığa. Bu xaqta mäqälädä bolay dip äytelä:
«Bilgele bulğança, suğış axırında Gitler yaña qotoçqıç qoral wäğdä itä. FAW-2 reaktiv snaryadın oçıru öçen Uzedom utrawındağı Penemyunde bazasında soñğı sınaular bara. Sınaular belän doktor Şteyngof citäkçelek itä. M.Devyataev, ul waqiğalar turında tübändägelärne iskä ala:«Bez faşistlarnıñ Ştengof oçqıçında oçqanıbıznı belmädek. Hawağa kütärelgäç, maşinanı tigezli almıyça cafa çiktem, kiräk tumblerlarnı häm rıçaglarnı ezlädem. Küräseñ, töymälärneñ bersenä basqaç, raketa start sistemasına kiterelgän. Näticädä biredäge oçqıçtan alınğan radiosignalğa qarap FAW-2 reaktiv snaryadı rampadan kütärelä…»
Äsir-oçuçı doşman qoralları urnaşqan urını turında sovet ğäskärlärenä tögäl mäğlümät birsä dä, 3 500 faşistnı yuq itärgä yärdäm itsä dä, suğış yıllarındağı qanun belän barıber irektän mäxrüm itelä. 1945 yılda tanılğan konstruktor Sergey Korolev M.Dewyatayevnı Pol'şadağı konslagerdä ezläp taba häm Uzedom utrawına çaqıra. Oçuçı birgän mäğlümätlar, sovet kosmik qalqanın tözärgä etärgeç birä, ä iñ möhime, Uzedom totqını öçençe bötendönya suğışına kirtä quyuğa zur öleş kertä, -- dip yaza Äxät Sadriev Şähri Qazan gazetasında.
Mädäni Comğa gazetasınıñ yaña sanı da suğış temasın kiñ yaqtırttı. Mäsälän, Niäz Aqmalnıñ «Ğomer buyı yazılğan xat» digän mäqäläsendä tabip Rafael Ğäynullinnıñ tarixı, anıñ ber tapqır da kürmägän ätisenä bağışlap cır yazuı turında söylänä. Aznaqay berläşterelgän şähär häm rayon Sovetı deputatı Xäkim Ğıyläcev 19 yäşendä suğışqa kitkän Nisa Xucieva turında redaksiägä cılı yazma yazıp cibärgän.
Şähri Qazan gazetasınıñ İlhamiät quşımtasında «Korablar bulıp çayqalam, Uylarım diñgezendä…» digän baş astında muzıka belgeçe, uqıtuçı, yazuçı Näqi İsänbätneñ qızı Yoldız İsänbät belän külämle interv'yu basılıp çıqtı. Şağır Rämis Äymät ütkärgän bu söyläşüdä muzıka belgeçläreneñ az buluı, muzıka tänqitneñ yuqlığı kebek problemalar kütärelä. Rämis Äymät «operanıñ sünä baruı bälki älege sänğätneñ tatar xalqı öçen bötenläy xas tügellegennän kiläder» digän sorau quya. Yoldız İsänbät bolay cawap birä:
«Tatarda opera sänğäten tudıruğa omtılış revolyutsiägä qädär ük tua. Ğayaz İsxaqi da 1902 yılda basılğan «İke yöz yıldan soñ inqıyraz» digän xezmätendä üzeneñ geroyennan tatar operaların tıñlata. 20-30 nçı yıllardağı tatar waqıtlı matbuğatında adım sayın «Qayçan tatarda opera bulır?», digän yazmalar oçrıy. Çönki bu tatar cämäğätçelegeneñ eçke ber ixtiyacı bula. Anıñ mädäni üskänlegen raslıy. Tatar xalqı opera teatrına yörgän. Rus, Yevropa operaları belän tanış bulğan. Xalıq yaratıp qabul itkän berençe tatar operaları 1925 häm 1930 yıllarda xökümät quşuı belän tugel, ä fäqät alarnı yazuçı avtorlar teläge belän barlıqqa kilgän».
Yoldız İsänbät şulay uq milli sänğätebez Yevropa säxnäsendä kürsätelmi digän sorauğa da cawap birä. Tatar muzıka sänğäte öçen qazanış, yañalıq bulğan äsärlär, Yevropa xalıqlarına qızıq bulmasqa mömkin, dip sanıy ul. Ämmä, şul uq waqıtta Yoldız İsänbät kompozitorlarnıñ milli üzençälekle äsärläre Yevropa xalqın qızıqsındırmıy qalmas dip tä isäpli. Mäsälän ul, Färit Yarullinnıñ «Şüräle», Änwär Bakirovnıñ «Su anası» baletların, Näcip Cihanovnıñ «Altınçäç», «Cälil» operaların Yevropa säxnäsendä barırlıq äsärlär rätendä atıy. Rämis Äymät Näqi İsänbät şäxesenä qağılışlı soraular da birä. Mäsälän ul, Ğasırlar awazı jurnalında Näqi İsänbätneñ repressiä yıllarında tatar yazuçılarına birgän sıyfatlaması basılğan ide. Sez anı niçek qabul ittegez?» digän mäsäläne kütärä. Yöldız İsänbätneñ cawabı mondıy:
«Zur qızıqsınu belän ätineñ ütken fikerle buluın raslawçı dokument itep, sorawığızdan äti yazğannarı belän berqädär, ä bälki bötenläy kileşmäwegez sizelä. Läkin ätineñ bu ütä kritik yazmaları, üze säyäsi zolım qorbanı bulıp törmädä ülem xökemen kötep yatqanda sledovatel' doprosta sorau quyğan öçen yazılğan. Ğomumän, alğanda, äti qaraşların añlau öçen häm döres bäyäläü öçen ul yıllardağı ädäbi tormışnı, yazuçılarnıñ üzara köräşen, ayırım ädäbiätçelärneñ qayda häm nindi maqsat belän söylägän, yazğannarın belergä kiräk. Bälki närsädäder yalğışqandır da… Ul Qazanğa -- yaña kilgän keşe».
Tormış barışında belem häm täcribä artqaç, İsänbätneñ qaraşları da üzgärgän bulğan. Anıñ qızı äytüwenä qarağanda, Camal Wälidi turındağı tänqidi süzlärenä ul söñınnan ükengän bulğan, dingä qarşı köräşüneñ döres tüğellegen dä añlağan. Ämmä, İsänbätneñ Ğälimcan İbrahimovqa qarata fikere ğömer buyı üzgärmäde, dip iskärtä äñgämädä anıñ qızı Yoldız.
Mädäni Comğa gazetasında Marsel Sälimcanovnıñ «Öç Ğaliä» isemle mäqäläse basılıp çıqqan. Ul tanılğan rejissernıñ änise Ğaliä Niğmätullinanıñ, Ğaliä Bulatovanıñ häm Ğaliä Kaybitskayanıñ istäleklärenä bağışlana. Yazmanıñ kereş öleşendä Yunıs Safiullin bu Marsel Sälimcanovnıñ iñ soñğı küñel cimeşe, dip yazğan. Yunıs Safiulin älege mäqäläne, tınılğan şäxesneñ xatirälärenä nigezlänep yazğan. İnde Marsel Sälimcanovnıñ istälegenä bağışlanğan yazma Tahir-Zöhrä gazetasınıñ Säxnä quşımtasında basılıp çıqtı. Anda anı dusları, xezmättäşläre belän bergä sürätlägän küpsanlı fotoräsemnär dä dönya kürde.
Gazetada «Näwrüz moñnarı» digän muzıka festivale, Tinçurn isemendäge teatrnıñ İjau tamaşaçıları aldında çığış yasawı, Musa Cälil isemendäge opera teatrınıñ soñğı waqıtta säxnäläştergän äsärläre xaqında da bäyälämälär basıldı. Teatr belgeçe Daniä Gıymranova Säxnä digän quşımtanıñ barlıqqa kilüwen — küptän kötelgän zur waqiğa, dip atıy. Häm ul Säxnä kiläçäktä qalın jurnal statusında çığa başlasın ide, digän teläk tä äytä.
Matbuğat küzätüeneñ axırında BpeMя и дeHbrи gazetasında dönya kürgän ber äñgämä belän tanıştırasım kilä. Küptän tügel, Rusiäneñ sälätle balaları programması qısalarında, Rusiä Prezidentı Vladimr Putin törle ölkälärdäge talantlarğa iä malay-qızlar belän oçraştı. Älege oçraşuda, rus telen bik yaqşı däräcädä belgän Qazan universitetı talibäse Lena Vaxromova da qatnaşqan. Gazeta xäbärçese bu qıznı ezläp tapqan häm Rusiä Prezidentı belän qorğan äñgämä turında tulıraq söylärgä ütengän. Lena Vaxromova tübändägelärne söylägän:
«Tatarstannan kilgängä kürä, miña tatar telen uqıtu temasın kütärergä kiñäş ittelär. Oçraşu aldınnan Prezident administratsiäsendä söyläşülär ütkärelde. Ämmä, çığışlar aldan yazılmadı. Miña birelgän ike minut eçendä, min Rusiä Prezidentına ike telne öyränüebez turında, monıñ kiräkle eş ikäne turında söylädem. Tatar telen uqımağan ölkän buınnıñ xäle otışlı tügel bit. Tatar telen belmäü uñışqa ireşügä qomaçaularga mömkin, ämmä minem uylawımça bu -- ğädel tügel», - dip söylägän bulğan Tatarstannan kilgän sälätle qız.
Rusiä Prezidentı aña cawap qaytarğan. Misal itep ul küpmillätle Dağıstannı kitergän. Vladimir Putin äytüwençä, anda urıs tele millätara aralışu telenä äylängän. Nindi dä bulsa milli telne belmäü, icadi üseşkä kirtä bulmasqa tieş, dip beldergän Rusiä Prezidentı. BpeMя и дeHbrи gazetası bu waqiğağa üz añlatmasın birä. Dağıstanda wäzğıät ber törle, ä ike töp milli törkem yäşägän Tatarstanda — bötenläy başqa törle, dip yaza gazeta. Xäbärçe Sufiä Sayganova, suverenlıqqa un yıl tuluına qaramastan, şuşı waqıt däwamında da tatar telen näticäle itep öyrätergä, böten xalıq öçen ğadi häm tüläüsez räweştä uqıtunı oyıştırmadılar. Tatar telen uqıtu -- säyäsi problema bulıp qaldı, digän näticä çığardı BpeMя и дeHbrи gazetası. Bu yazmağa cawap birüçelär bulırmı, yuqmı - anısın kiläse atnanıñ matbuğat küzätüennän belerbez.
Matbuğat küzätüen Azatlıq radiosı öçen Bikä Timerova äzerläde


text: Xevron yanındağı Bәyet-Kael utarında ğәskәrlәr Islam Jihadı oyışması citәkçelәrennәn bulgan ber keşeneŋ oyen cir belәn tigezlәde. Izrail xakimiәtlәre bu keşene berniçә terror ğәmәlen oyıştıruda ğәyepli. Izrail xәrbilәre Ramalah şәhәre yanındağı fәlәstinlelәrneŋ Al-Amari lagerenә dә ütep kerde. Alar anda terrorşı şәhitneŋ oyen şartlatmaqçı bulsalar da, bu şartlaw yıqın tirәdәğe oyllәrğә dә zian kitererğә mөmkin dip, bu qararlarınnan baş tartqan. Xoquq saqlaw oyışmaları, Izrailne ayırm terror ğәmәllәre өçen, bөten fәlәstinlelәrdәn üz alu sәyәsәten ütkәrüdә gәyepli.


text:
Ispan telendäge amerikan gimnı turında bäxäs Aq Yortqa qädär kütärelde
Xalqınıñ yaqınça unnan ber öleşe ispan telendä söyläşkän Quşma Ştatlarda Amerika gimnıñ ispan telendägese dä çıqtı. Küplär, bigräk tä ispan telle möhäcirlär häm alarnı yaqlawçılar mondıy gimnnı xuplasa da başqalar, şul isäptän prezident George Bush aña kisken qarşı çığa häm gimn räsmi bulmağan teldä cırlanırğa tieş tügel dip belderä.
Ämma bu cır Amerikada inde şaw-şu da quptarırğa ölderde. Aña xätta möhäcirlär xoquqların yaqlawçılar da saqlıq belän genä qarıy.
İspan telendä söyläwçe şaqtıy tanılğan ber radioda tapşırular alıp baruçı Pedro Biaggi bu gimn Amerikadağı küpsanlı ispan tellelärgä zıyan kiterä ala dip isäpli. Şul uq waqıtta ul Rueters xäbär agentlığına bu cırnı äzerläwçelärneñ maqsatların xuplawı turında belderde. "Ul şaqtıy mäxäbbät, şaqtıy xörmät belän yazılğan" di Biaggi.
Ämma başqalar bu cırğa kisken qarşı çığa. Ber komentator xätta anı Amerikada röxsätsez yäşäwçe çit il keşeläre gimnı dip atadı.
Waşingtonda urnaşqan Möhäcirlek tikşerenüläre üzäge başlığı Mark Krikorian Fransuzlar da Marselyezanı ingliz telendä cırlawnı Fransuz watandarlığı bilgese dip qabul itmäs ide di.
Uzğan atna axırında bu bäxäs xätta Aq Yortqa qädär barıp citte. Comğa könne matbuğat oçraşuında prezident George Bushnıñ da fikeren soradılar. Ul "İlneñ gimnı ingliz telendä cırlanırğa tieş. Häm minemçä bu ilneñ watandaşı bulırğa teläwçelär ingliz telen öyränergä tieş. Alar ilneñ gimnın ingliz telendä cırlarğa öyränergä tieş" dide.
Citmäsä bu cır ildä röxsätsez yäşäwçe 11 millionnan artıq möhäcir turında bäxäsneñ näq qızğan çağında çıqtı. Senat alarnıñ kübesenä amerika watandaşı bulu mömkinlege biräçäk dokument äzerlägändä, Wäkillär Palatası ilgä röxsätsez kerügä qarşı qanun qabul itte. Uzğan atnalarda röxsätsez möhäcirlärne yaqlawçı millionnarça keşe Amerikanıñ törle öleşlärendä protest demonstratsiälärenä çıqtı. Bu mitinglar 1-nçe mayda da däwam itä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Ğiraqnıñ Tikrit şähärendä, politsiä mäktäbe cirendä 2 maşinada intixarçılar bombalar şartlatıp kimendä 6 keşene üterde, distälärçä keşene yaraladı.
Ğiraq politsiäse äytüençä, intixarçılarnıñ berse maşina belän politsiä mäktäbe qapqası aşa kergän häm politsiä xezmätkärläre cıyılğan urınğa kilep bomba şartlatqan.
Yaqın tirädäge keşelär bu şatlawdan yaralanuçılarğa yardäm itärgä cıyılğaç ikençe maşina kilep tağın bomba şartlatqan.
Bu atna axırında Ğiraqta kimendä 15 keşe hälak buldı. Alar arasında 9 ğiraq soldatı, ber ğiraq jurnalistı, häm ber AQŞ xärbie dä bar.


text:
26 Martta İstanbulda Tatarstan respublikasınıñ Törkiädäge tulı wäkalätle wäkilçelege tarafınnan oyıştırılğan cıyılışqa Ankara, İstanbul, Eskişehir, İzmir, Kütahya hem Konya qalalrınıñ Tatar oyışmaları wäkilläre belän aldınğı şäxeslär qatnaştı. Alar “Ädäbiyat häm Sänğat yılı” uñayı belän Törkiädä nindi çaralar kürü mäsäläsendä mäslixätläştelär. Şunnan soñ Mecidiyeköy Mädäniät Üzäge zalında başta Marmara Universitetınnan Dr. İsmail Türkoglu “Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan” fotoräsemnär kürsätte. Annarı Tatar studentlarınıñ 4-nçe bäygese uzdırıldı. Bäygeneñ töp teması Tuqayğa bağışlanğan ide. Tatarstannan kilgän cırçı Rawil Galiev tä qunaqlarğa matur cırların başqardı. Şuşı bäyge İstanbulda häm başqa şähärlärdä sibelep yäşägän Tatarnıñ da ber arağa kilüwenä säbäp buldı.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text: Unda Başqortostandıñ barlıq teatr kollektivtarı qatnaşa. Respublika prezidentı Mortaza Räximov festivalde Başqortostandıñ mäźäni tormoşondağı möhim waqiğa tip atanı. Bıl saranı Stärletamaqta ütkäreü osraqlı tügel. Bınan 86 yıl elek tap oşo qalala täüge başqort teatrı oyoştorolğan. Mortaza Räximov festivalde asıp yahağan sığışında mäźäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İlişev aldında yañı burıstar źa quyźı. Yañı yetäksene ul teatrźıñ ijadi eşmäkärlegen qämillaştırıuğa, teatr sänğäte ösön belgestär äźerläügä, mäźäniät häm sänğät oyoşmalarında moral-psixologik klimattı hawıqtırıuğa yetdi iğtibar birergä saqırźı.


text:
Brïtanïyalıq ğalımdar kompʹyuter pernetaqtası wnïtaz jïegine qarağanda las ekenin däleldedi. Pernetaqtada wnïtazğa qarağanda bakterïyalar 20 mıñ ese köp.
Al tintwirdegi bakterïyalar wnïtazdağı şayuğa arnalğan tetikten 45 mıñ ese köp eken.
Anıqtalğan bakterïyalardıñ işinen bacïllalar, gramoñ kokktar, gramoñ tayaqşaları men gramteris tayaqşaları anıqtaldı. Soñğı ekewi astan wlanwğa äkeledi.
Al tintwirdiñ üstiñgi jağında bakterïyalardıñ tört türi de bar ekeni däleldendi, dep xabarladı MED daily.
QazAqparat


text:
Üzbäkstan prezidentı İslam Kärimov ekstremist islam oyışmalarınnan böten Üzäk Aziägä qurqınıç yanıy dip belderde. Radikal Hizb-ut-Tahrir oyışmasınıñ Qazaxstan häm Qırğızstanda üz eşçänlegen canlandırıp cibärüe-bu respublikalar xökümätläreneñ dini fundamentalizm mäs’äläsenä citdi qaramawları arqasında buldı, dip belderde. Hizb-ut-Tahrir oyışması üzäk aziä respublikalarında xakmiätne bärep töşerep İslam däwläte qoru öçen köräşä.
Taşkentta bügen İslam Kärimov Rumıniä prezidentı İon İliescu belän oçraştı. Terrorqa qarşı köräştän tış ike prezident ike il arasında iqtisadi xezmättäşlekne arttıru, Yaqın Könçığış , Äfğanstan häm başqa xalıqara mäs’älälär turında söyläşte.


text:
Açıq mikrofon: yäşäw öçen aqça qayan alasız, eşlisezme, ällä äti-äni yärdäme citäme?
- Stipendiä az bulı säbäple, min eşlim. Çönki minem möstäkıyl' bulasım kilä, äti-änidän aqça sorıysı kilmi. Üzeñ eşlägäç üzeñne bäysez totasın, alasıñ kilgän äyberne alasıñ. Min köndez uqığaç, tönlä eşli torğan eşne sayladım. Min qarawlı toram. Tönlä berniçä säğät yoqlap alğaç, ul miña qomaçawlamıy.
- Min üzem mäktäptä 9 sıynıfta uqıym, uqudan soñ Bawman uramına töşep, änigä satırğa yärdäm itäm. Anıñ üzeneñ säwdä noqtası bar. Min tübätäylär, yaulıqlar satam.
- Min stipendiä alıp toram, läkin ul bik az. Şuña kürä min öydän aqça alıp torırğa mäcbür. Min eşläsäm, uquğa ölgerä almıym, däreslärne dä qaldırıp bulmıy.
- Qazan däwlät universitetında uqıym, şuna ğına stipendiä alam, äti-änidän sorıym, ä eşlärgä minem waqıt yuq.
- Elek mine äti-äni tä'min itep tora ide, ä xäzer irem bar kiräkne ala. Ä stipendiä ud yulğa da citmi.
- Stipendiäne xisapqa almağanda min äti-äni xisabına yäşim. Şulay uq kiçen saqçı bulıp beraz aqça eşlim.
- Äti-äni tä'min itep tora, eşlärgä waqıtım yuq. Atna sayın cibärep toralar. Urtaça ayğa 2500 sum aqça kitä.
- Ay sayın äti-äni miña 5000 sum aqça birep toralar, min şuña sıyışırğa tırışam.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Biredä Yewropa Berlege häm Rusiä citäkçelege Berlek belän Rusiä arasında viza alu tärtiben ciñeläytü häm röxsätsez möhäcirlärne qaytaru turında kileşülär imzaladı.
Sammit axırında matbuğat oçraşuında Rusiä prezidentı Vladimir Putin Bez Soçi sammitın yuğarı bäyälibez. Ul bezneñ partnerlarıbız belän açıqtan-açıq fiker almaşu bularaq qına tügel, konkret näticälärgä ireşü belän dä xäterdä qalaçaq dide.
Rusiä yağınnan tışqı eşlär ministr Sergey Lavrov, Yewropa Berlege yağınnan tışqı mönäsäbätlär komissionerı Benita Ferrero-Waldner imzalağan kileşülär ratifikatsiälängännän soñ ber yıl eçendä ğämälgä kerer dip kötelä.
Viza alunı ciñeläytü kileşüe studentlarğa, jurnalistlarğa, xakimiät xezmätkärlärenä, ğalimnärgä qarıy.


text: Vena. Berläşkän Millätlär qarşındağı Xalıqara atom energiäse idaräse, atom programması ölkäsendä üze belän tulısınça xezmättäşlek itmägäne öçen İrannı kisken tänqitläp çıqtı. İdaräneñ citäkçel xäyätendä bertawıştan qabul itelgän şul qararda Tähranğa, ägär dä ul üzendäge atom qorılmaların tikşerüne beterergä teli ikän, bu kiläçäktä añardan xezmättäşlekneñ başqa ölkälärendä beraz kündämräk bulunı taläp itäçäk digän kisätü yasala. Fransiä, Britaniä häm Germaniä wäkilläre tarafınnan täqdim itelgän şuşı qarar alayda, İran naçar xezmättäşlek itkän oçraqta bu xaqta İminlek Şurasına xäbär itü belän yanamıy. İran tışqı eşlär ministrı Kamal Xarazi älege qararnı säyäsi maqsatlardan çığıp qabul itelgän dip bäyäläde, läkin Tähran üz yöklämälären ütiäçäk dip ışandırdı.


text:
Säyäsi zolım qorbanı Nikolay Sedukov häm Latin imlası mäsäläsen Strassburg Mäxkamäsenä birgän Çulpan Bolğarıy
Bügenge programmabızda sezgä 80-nçe yıllar urtalarında säyäsi repressiä qorbanı bulğan häm äle dä üz xoquqların torğızu öçen köräşergä mäcbür millättäşebez Nikolay Sedukov, Yewropa Şurasınıñ keşe xoquqları mäxkamäse häm tıñlawçılarıbızğa inde yaxşı mäğlüm Latin imlası mäsäläsen şul mäkxamägä kütärergä tırışuçı Çulpan Bolğarıy turında söylärbez.
(Audio)
Nikolay Sedukov belän Azatlıqnıñ Qazan studiäsendä Rimzil Wäli söyläşte. Şunısın äytep ütärgä kiräk, Strassburgtağı Yewropa Şurasınıñ keşe xoquqları mäxkamäse belän eş alıp baru öçen şaqtıy küp şartlarnı ütäw zarur. Yewropa mäxkamäsenä möräcäğät itü turında süz kütärgändä şunı istä totarğa kiräk. Ämma ul şartlar ütälmäslek tügel. Bu mäxkamä niçek eşli soñ? Bügenge tapşıruıbızda beraz şul mäs''älägä dä tuqtalıp kitärgä buldıq. Bu mäxkamä Keşe Xoquqları turındağı Yewropa Konvensiäsendä garantiälängän xoquqlar bozıla dip isäpläwçe keşelärneñ möräcäğätlären qarıy. Bu konvensiä Yewropadağı küp kenä däwlätlärneñ qayber töp xoquqlarnı saqlarğa yöklämä aluı turındağı xalıqara kileşü bulıp tora. Qaysı xoquqlarnıñ saqlanu turında şul konvensiädä häm aña bäyle protokollarda yazılğan. Ägär keşe üzeneñ andağı ber yäki kübräk xoquqları bozılğan dip isäpli ikän Strassburg mäxkamäsenä möräcäğät itä ala. Mäxkamä barı tik Konvensiädä yäki anıñ protokollarında terkälgän xoquqlarnıñ bozıluı turındağı häm däwlätkä, xakimiätlärgä qarşı ğarizalarnı ğına qarıy ala. Rusiä bu Konvensiägä häm anıñ qayber protokollarına 1998-nçe yılda quşıldı, ämma qayber protokollarğa quşılmadı. Ayırım oyışmalarğa yäki keşelärgä qarşı ğarizalar qabul itelmi. Strassburg Mäxkamäse barı tik sez xoquqığız bozılğan ildäge mömkin bulğan mäxkamälärne ütep xoquqıñnı torğızuğa ireşä almağan oçraqta ğına sezneñ möräcäğätne qabul itä. Hä ul mäxkamälärneñ soñğısınnan soñ 6 aydan artıq waqıt ütmägän bulırğa tieş. Şuña kürä başta xoquqıñnı ilneñ üzendäge mäxkamälärdä yaqlaw, Yuğarı Mäxkamägä tikle barıp citü kitäk. Häm ildäge mäxkamälär belän eş itkändä protsessual'' qağiädlärneñ ütälüe zarur. Ägär dä ber mäxkamä qararı belän riza bulmawığız turında apelyatsion möräcäğätegez tieşle waqıttan soñraq bulğan ikän, ul oçraqta Yewropa mäxkamäse dä sezneñ möräcäğätne qabul itä almıy. Strassburgtağı mäxkamägä möräcäğät itü öçen başqa küp kenä şartlar häm taläplär bar. Bu eşneñ tärtibe, Yewropa Keşe xoquqları konvensiäse häm protokolları belän İnternetta, xoquq yaqlaw oyışmalarında, kitapxanälärdä tanışu, täfsille mäğlümät alu mömkin.
Strassburg Mäxkamäsendä Latin İmlası mäsäläse
Bügen bez sezne Yewropa Mäxkamäsenä möräcäğät itkän, Peterburda yäşäwçe millättäşebez Çulpan Bolğarıy eşe belän tanıştırabız. Rusiädä däwlät tellären barı tik kiril yazuına ğına nigezläw turında qanun çığu belän bu mäs''äläne xalıqara mäxkamägä tapşıru turında süzlär küp bulsa da, älegä kemneñ dä bulsa monıñ belän şöğellänüe bezgä mäğlüm tügel ide. Ä Çulpan abıy inde bu eşne küptännän alıp bara ikän. Anıñ turında Azatlıqnıñ Piterburdağı xäbärçese Gölzada Kamalova söyli.
(Audio)
Xörmätle tıñlawçılar Strassburg mäxkamäsendä Çulpan Bolğarıynıñ eşe niçek baruı turında bez sezgä xäbär itep torırbız. Ä kiläse tapşırubızda bez bu mäs''älägä, yäğni Latin yazuına küçüdäge qarşılıqlar, alarnı niçek ütü mömkinlekläre häm bu mäs''äläneñ Strassburgtağı keşe xoquqları mäxkamäsendä qaralu mömkinlekläre turında süz alıp alıp barırbız, xoquq belgeçläreneñ fikerläre belän tanışırbız. Bu turıda sezneñ dä fiker täqdimnäregez bulsa bezgä xat yazığız yäki şaltıratığız.
Naif Aqmal, Praga


text:
Yaponiä premyer ministrı Yunişiro Koizumi ägär dä Tönyaq Korea yıraq ara raketa sınawı ütkärsä Yaponiä başta Quşma Ştatlar belän kiñäşläşäçäk annan soñ qatı çara küräçäk dip belderde.
Xäbärlärgä qarağanda Tönyaq Korea sınaw aldınnan raketağa yağulıqnı inde tutırıp betergän bulırğa mömkin.
1998-nçe yılda Pxenyan Yaponiä östennän Tın okeanğa üzeneñ berençe Taepodoñ raketasın oçırğan ide.
Yaponiädäge AQŞ ilçese Thomas Schieffer Waşington Tönyaq Koreağa qarşı çikläwlär kertü mäs'äläsen qarıy ala, häm Pxenyan sınaw ütkärgän oçraqta BMO İminlek Şurası çarasın xuplıy ala dip belderde.


text:
Äfganstan: saylaw näticälären iğlan itü xärämläşü şiqäyätläre säbäple kiçekte
Sintäber ayında Äfganstanda ütkän parlament saylawlarınıñ näticälären iğlan itü,xärämläşülär turındağı şiqäyätlär säbäple kiçekte. Äfgan häm BMO räsmilärennän torğan urtaq saylaw komissiäse süzçese 500 läp şiqäyät äle dä tikşerelä alar qayber töbäklärdä näticägä täsir itä ala dip belderä. Şiqäyälär, namzätlärneñ saylaw könendä xärämläşüennän alıp, saylawçılarnı kisätü, urnalarnı tutıru häm şikle sanau prosedurasına qädär bik törle.
Komissiä 500çaması şiqäyät saylaw näticäsenä täsir itä ala dip iğlan itte.Alar tikşerelergä häm isemlek turında qarar qılınırğa tieş dip äytä süzçe.
18sintäberdä parlament häm cirle şuralarğa ütkän saylawlar distä yıllardan soñ Äfganstanda ütkärelgän berençe saylawlar bulıp tora.Şunnan soñ urtaq saylaw komissiäsenä 2300läp şiqäyät belderelgän.Yözlärçä namzät zur şähärlär şulsanda Qabulda xärämläşü häm saylawlar waqıtındağı tärtipsezleklärgä protest belderde.Näticälärne iğlan itü kiçektereläçäk digän sonğı belderü waqıtında saylaw komissiäse xärämläşü bälkim dä näticälärgä täsir itäçäk qädär möhim dip berençe märtäbä äytte. Ütkändä saylaw komissiäse kiñ taralğan xärämläşülär bar, ämma alar saylawlarnıñ ışanıçlığına zian kitermi dip belderä ide. Urtaq Saylaw Komissiäsendä xalıqara media wäkile Aleem Siddique bu ay başlarında komissiä Äfganstannıñ törle urınnarında tawış birü puktlarındağı tärtipsezleklär säbäple urnalarnıñ 4% karantinağa quydı, saylawlarnıñ döreslek, bötenlegn saqlap qalu, barlıq şiqäyätlärne tikşerep betergänçe näticälärne iğlan itü kiçekterelergä tieş di. Siddique süzlärençä,
Bolar ayırm urınnarda bulğan insidentlar, il külämendä xärämläşülär buldı dip äytü öçen dälillär yuq .Näticälärne iğlan itkänçe barlıq tikşerülär tämamlanırğa tieş
Ramazan bäyrämeneñ arağa kerüe dä näticälärne iğlan itüne kiçekterä ala.Äfgannar bäyrämne çärşämbeme, atnakiçme qotlı başlarlar bu alarnıñ yaña aynı kürüennän bäyle bulaçaq dip belderde yuğarı dini komissiä.Saylaw komissiese süzçese Baheen:
Küp kenä töböklärdä näticälär sişämbe könne iğlan iteler , Qalğannarı isän bäyrämnän soñ dip äytte komissiä süzçese
Üktäber başlarında iğlan itelgän berençe näticälär 249 urınlı parlamentqa saylanğan unnarça namzätneñ cirle suğış komandirı yäki suğışçan törkem citäkçeläre buluın kürsätte. färidä xämit


text:
Sit il watandaştarına Öfölä yäşäw qıyın tügelme, skinxedtar menän ular yış osraşamı? Azatlıq radíohı xäbärsehenä Öfölä Ogni Ufı küñel asıu kompleksı yanında skinxedtarźıñ sit il watandaştarın tuqmaw töşörölgän taźma kilep eläkte. Ul yabay, könküreştä qullanılğan videkamerağa töşörölgän bulırğa teyeş. Komplekstan sığıp kilgändä sit il watandaştarına bernisä yeget höjüm itä. Şunda uq xalıq yıyılıp, tuqmawźı qarap tora. Sit il watandaştarına Öfölä yäşäw qıyın tügelme, skinxedtar menän ular yış osraşamı? Beź ularźıñ üźźäre menän osraşıp höyläştek. (audio)
* * *
Başqortostan televideniehınıñ Qoralay filmı Soçila TEFİ REGİON festiwälendä "Altın Orfey" aldı. Filmdıñ autorı Gölnaz Qolharína. (audio)
Bäygelä Räsäyźeñ törlö töbäktärenän 300 telekompania qatnaşqan. 600-gä yaqın eş qaralğan.
Rämzit Abulyaev, Öfö


text:
İspan Eçke eşlär ministrı Angel Asebes, Basklarnıñ qorallı ETA törkeme atnakiç Madridta bulğan şartlawlarnı oyıştıruda töp şiklänelüçe bulıp qala, dip belderde. Berük waqıtta, Äl-Qaidäneñ qatnaşı turında yaña mäglümätlär bulmasa da, bu ez şulay uq tikşerelä, dide ul. Atnakiç Madridta bulğan şartlawlar näticäsendä 200 keşe xäläk buldı, meñ-yarımğa yaqını cäräxätlär aldı. ETA törkeme bu xöcümgä qatışı buluın kire qaqtı. Äl-Qaidä belän bäyle ber törkem cawaplılıqnı üz östenä alsa da, bu belderüneñ döreslege älegä raslanmağan. Bügen İspaniädä berençe qorbannarnı cirläw yolası ütte. Britan premier-ministrı Tony Blair İspaniägä bar dönya isemennän teläktäşlek belderde:
Audio (Tony Blair)
"Bez alarnıñ teläsä qaysı waqıtta, teläsä qaysı urında xöcümenä äzer bulırğa tieş. Läkin İspaniä, Britaniä, bar dönya isemennän şunı äytergä kiräk: qayğığa batsaq ta, bez qurquğa sabışmıybız. Terrorçılıqnı ciñü, yäşäw räweşeebzne saqlap qalu öçen bez närsä kiräk şunı eşliäçäkbez."
Madrid qorbannarı arasında 35 çit il keşese dä bar ide.


text:
Kosovo mäsäläsen söyläşülär yulı belän xäl itär öçen soñğı mömkinlek qaldımı?
Kosovonıñ kiläçäge nindi bulır? BMOnıñ maxsus wäkile Martti Ahtisaari Kosovo kiläçäge turında planın täqdim itkändä, Kosovo möstäkillek alırğa ciyınğan ide. Rusiä bu planğa qarşı çıqtı, Serbiä anı kisken kire qaqtı. Kosovo mäsäläse hamanda da xäl itelmi tordı. Bu mäsälägä çişeleş tabır öçen bügen Belgradtta AQŞ, Yevopra Berlege häm Rusiä wäkilläre Serbiä citkäçelege belän oçraşa.
Germaniä wäkile Wolfgang İshinger, bügen BBC radiosına birgän äñgämäsendä, bu Belgrad belän Priştina arasında kileşülär yulı belän närsägäder ireşü öçen soñğı mömkinlek bulır kebek, dide. Söyläşülärdä Washingtonnı wäkillek itüçe Frank Wisner bolay dide : “Belgrad häm Priştinadağı xökumätlär bezgä bu söyläşülärdä qatnaşaçağı turında wäğdälär birde. Bu citdi tirışlıq bulaçaq. Kontakt törkemennän 3 aradaşçı häm general sekretar da, bu atnada baraçaq söyläşülärdä aktiv qatnaşırğa çaqırdı. Şulay itep bu citdi çara bulaçaq, bez töbäktä tinıçlıq häm totrıqlıqa ireşüeneñ böten yulların qaryıaçaqbız”
Rusiä Kosovo mäsäläse xaqındağı Ahtisaari planı mäsäläsendä BMOda tawış birgändä veto salu belän yanağan ide. Rusiä, ike yaqnı da qänäğätlädergän çişeleş bulmyıça, plannı yaqlamayaçağın belderde.
AQŞ Kosovonıñ möstäqil bulu mömkinlegen yaqlıy.
Washigton wäkile Ahtisaari planı, axırğı qararğa kiler öçen möhim nigez bulıp qala, dip belderde. Frank Wisner : “Bu söyläşülär, yaqlar kiläçäktä niçek xäräkät itärgä ciyına – alarğa monı küzallarğa bu bälkem soñğı mömkinlek bulır. Uylawımça, Serbiä yağı töp iğtibarnı status mäsäläsenä biräçäk. Kosovo albannarı yağı bu mäsäläne kire qağıra tırışaçaq. Kosovo belän Serbiä kiläçäktä niçek eş itärlär, ber töbäktä niçek yäşlär, bu xaqtağı sorawlar bar. Alar küp mäsälälärne kütärä ala. Minemçä, cawaplılıq ike yaqta da yata, häm bez alarnıñ tırışaçağına ışandıq”
Serbiä, Kosovoga çiklängän möstäqıyllek birüçe Ahtisaarı planı, ilneñ bötenlegen cimerä dip, anı kire qaqtı. Ämma moña qädär şuşı plan urınına ber närsä dä täqdim itmäde. Yevropa Berlege, söyläşülärdä, Kosovo soñğı 8 yıl Serbiä idäräse astında tügel inde, digän fikergä basım yasarğa ciyına. Bu xaqta Germaniä wäkile Belgradqa barır aldınnan beldergän bulğan.
1998-99 yılğı suğıştan soñ, Kosovo räsmi räweştä Serbiä ölkäse bulıp sanalsa da, ämma anda BMO häm NATO idärä itä.
Bikä Timerova.


text:
Germaniäneñ yaña kanslerı Angela Merkel bulaçaq
Şulay itep 18 sintäber könne uzğan parlament saylawlarınnan soñ däwam itkän xökümät tözü turındağı söyläşülärgä noqta quyılır, dip kötelä. Jurnalistlar aldında Merkel, koalisiä tözü turında söyläşülär 17nçe üktäberdä başlanıp noyaberneñ 12senä qädär tämamlanırğa tieş, dip belderde. Xakimiät büleşü turındağı kileşü äle räsmi iğlan itelmäsä dä, Yevropa Berlege häm çit däwlätlär Merkelne yaña wazifası belän qotlıy başladı. Kileşü şulay uq parlamentnıñ tübän palatasında xuplanırğa tieş.


text:
Sember ölkäsendä “Bez ciñdek!” digän aksiä iğlan itelde
Başlap cibärüçelär – Rusiä jurnalistları berlegeneñ Sember bülekçäse, Veterannar şurası, Ölkä Xökümäteneñ Mäğlümat çaraları idäräse. Maqsatı – yıl sayın kimi barğan suğış veterannarınıñ fidaqär batırlığın yäş buınğa ürnäk itep, alarğa soqlanu häm ixtiram kürsätü, şunıñ belän vatanpärvarlıq tärbiäläw. İnitsiatorlar isän qalğan veterannarğa üzläreneñ polktaşların häm front dusların räsmi gäzitlär bitlärendä buşlay täbrikläw täqdim itälär. Başqalar da äti-änilärenä, äbi-babalarına Böyek ciñügä öleş kertkännäre öçen räxmät xatları cibärä alalar. Buşlay täbriknamälärne “HapoдHaя raзeTa”, “yлbяHoBckaя пpaBдa” häm rayonnar-şähärlärneñ räsmi gäzitläre qabul itäçäklär. Şuşı aksiägä quşılıp, “Ömet” gäzite dä buşlay täbriklär bastıra. Avtonomiä citäkçelege millättäş veterannarnı cıyıp sıyladı. Şundıy uq çaranı 17-kitapxanä xezmätkäre Gölfiä Sämiğullina da oyıştırdı. Tik veterannarıbız sanı da nıq kimede inde. İñ yäş veterannar da 80He uzdılar bit. “Soñğı çaqırılış” digäne – 1926-27-nçe yıllarda tuğannarğa qağıldı. Alar da, nigezdä, Yaponiäne tar-mar itüdä häm Könbatış Uлrainada baş kütärgän benderaçılar qaldıqlarına qarşı 50-nçe yıllar başına qädär barğan suğışta ğına qatnaştılar. 9-may – Ciñü könennän soñ…
Yaqtı dönya belän xuşlaşqannar arasında “Tuğan tel” räise wazifaların başqarıp alğannardan Midxät ağa Vafin, Fatıyx ağa Xäertdinov, “Ömet” gäziten başlap cibärgän Ğalimcan ağa Nasıyrov, “Tuğan tel”neñ barlıqqa kilüenä zur öleş kertkän Ğalimcan ağa Ğıyl'metdinov, rässam İskändär ağa Ğizzätullin… Urınnarı ocmaxta bulsın, diäse genä qala. Soñğı ikesenä räncebräk tä kitärgä säbäp bar ide, yuğisä. Xärbi oçuçı Ğalimcan ağa Ğıyl'metdinov tiñsez batırlıqları öçen Diviziä komandirı tırışlığı belän Sovetlar Soyuzı qaharmanı isemenä täqdim itelä. Bu turıdağı front gäzite yazğan mäğlümat äle dä saqlana anıñ tol qalğan xäläl cefete Roza xanımda. “Läkin familiäse oşamağandır, küräseñ - Geroy isemen birmädelär”, - dip uftana ul.
Märxüm İskändär ağa Ğizzätullin veterannarğa birelä torğan “Uqa” avtomobile alu buyınça tırışıp qarağan ide. “Rişwät birä belmim şul min”, - dip, xıyalına ireşä almıyça dönya quydı. İñ qatı suğışlarda da isän-imin qaluın ul, şayartıbraq, doşman pülläreneñ anıñ keçkenä gäwdäsen kürmiçä ütüläre belän añlatırğa yarata ide. Pülläre niçekter – ä menä anıñ 82 yäşendä dä yäşlärçä çabıp yörüe küplärne aptırata ide. Kavkaz tawlarında alman al'pinistların aulaudan da, Kurski duğasındağı mäşxärdän dä isän-imin çığuda – näq şul citezlege yärdäm itkänder dä. Tik menä üze öçen maşina dawlawda citezlek tä, qıyulıq ta taba almadı. Ä Ğalimcan ağa PUTÇ digän närsädän soñ Pedagogiä universitetında eşen taşlap uq kitte. Häm ul veterannar öçen tudırılğan taşlama-ciñelleklärne bötenläy kürä almıy ide: “Suğış mäxşärennän isän-imin qaytudan da oluğ büläk yuq adäm balasına!”
Tik veterannarıbıznıñ barısı da andıy tügel ikän. Xoquq saqlawçılar oyışması liderlarınnan berse Mönir Nasıyrov mondıy taşlamalar tudırunı xätta cinayätkä tiñli.
“Bez atasız aç-yalanğaç üstek. Suğıştan isän qaytqannarnıñ balaları – bötenläy başqa şartlarda. Mäsälän, Avtozavodqa eşçe qullar äzerläwçe GPTUda balta ostası bulıp eşläwçe aqsabraq yörüçe veterannıñ maqtanıp söylägäne mine bigräk tä ğar'ländergän ide. Min, di ul, 5 balama 5 fatir yasadım: Ul'yanda, Tol'yattida, Samarda, Mäläkästä häm Qazanda. Şähärdä alar yäşägän tulay toraqqa propiskağa keräm dä, yartı yıl eçendä fatir alam, annan soñ ikençesen… bişençesen. Sovet çorında defitsit tawarlarnı kibetlärdä veterannarğa ğına satu alarğa qarata tiskäre mönäsäbätkä dä säbäp bulıp tora ide. Äytik, kibettä kelämnär satılmıy – veterannarğa ğına bar. Şul uq waqıtta bazar tulı keläm – kibetlärdän veterannar alğan kelämnärne alarnıñ yaqınnarı 3 märtäbä artığraq bäyägä satalar ide”.
Sovet çorında defitsit tawarlarnı kibetlärdä veterannarğa ğına satu alarğa qarata tiskäre mönäsäbätkä dä säbäp bulıp tora ide. Äytik, kibettä kelämnär satılmıy – veterannarğa ğına bar. Şul uq waqıtta bazar tulı keläm – kibetlärdän veterannar alğan kelämnärne alarnıñ yaqınnarı 3 märtäbä artığraq bäyägä satalar ide”.Kvartir mäs’äläsendä şundıy mömkinleklärgä iä bulğan, şundıy uq suğış veteranı “Tuğan tel” oyışması aktivistı Ğabdelxäy abıy Ğömärev nindi qaraşta ikän soñ?
“Miña, Sovet ofitserına, armiä xezmäten tämämlağaç 3 bülmäle fatir birgännär ide, şunda qızım ğailäse belän moña qadär yäşibez. Bergä yäşäwneñ dä faydası bar: onıqlar belän mäş kilü, alarnı tärbiäläwdä qatnaşu – üze ber bäxet bit ul. Ulım isä minem yuldan kitte – armiä xezmätendä, anıñ üz fatirı bar”. Şöker, çın keşelär kübräk veterannar arasında da. Läkin Räsäy digän il-däwlätlärdä xalıqnı törle sortlarğa bülgäläp, alar öçen törle şartlar tudıru ğädäte tözätelmäs çirdäy qabul itelä. İñ awırı – watandaşlarnı ğına tügel, ber ük ildä tigez xoquqlı bulırğa tieş xalıqlarnı da sortlarğa bülgäläw. Berniçä yıl elek Rossiä telekanalı aşa “Russkaya reç'” digän tapşıru tıñlarğa turı kilgän ide. Näq Ciñü bäyräme aldınnan. “Bez, di beräw, Böyek Watan suğışında urısça söyläşü, urısça kitaplar uqu xoquqı öçen köräştek”. Üzennän-üze soraw tua: ä tatar-başqort apa-abıyları, äbi-babayları närsä öçen köräşkän?
Häm İlbaşı Putinnıñ ağımdağı yılnı da URIS TELE YILI dip iğlan itüe häm anıñ üseşen tä'min itü çaraları kürerä kiräklege turındağı süzläre dä aptıratırlıq: aña qaya taba üsärgä inde haman? Här närsäneñ dä çige bar bit! Tabiğät qanunnarı şuña nigezlängän. Artıq ürçegänne tabiğät üze ük yuq itä. Äytik, urmannarda barı tik URIS qayını ğına qalsa, mondıy urmannarnıñ da ğömere çikle, çönki tabiğät qanunnarınıñ iñ möhim şartı – TÖRLELEK! Rizıq tabu yağınnan ğına bulsa da…
Suğış temasına qaytsaq ta şundıy uq “tigezlelek” misalları başqa kiterep suğa. Frontta 30ra yaqın tatar yazuçısı başın saldı. 1990-yılda “Sotsialistik Tatartsan” gäzitendä ber yazma başqa taş belän suqqanday tä'sir itkän ide. Qanaş stansasında 2 poyızd oçraşa: Qazan yağına urıs yazuçıları bara, Mäskäw yağına – tatar yazuçılar.
Tanışlar üzara. Menä ürnäk äñgämä.
- Sez qaya barasız?
- Bez frontqa, ilne saqlarğa. Ä sez?
- Bezne partiä quşuı buyınça tılğa cibärdelär, xalıqnı mobilizatsiäläü öçen.
Danlıqlı yazuçı Aleksey Tolstoy Sember qalasınıñ “Volğa” kunakxanäsendä yäşägändä “Russkiy xarakter” digän danlıqlı mäqäläsen yaza. Anı “Pravda” gäzitennän barlıq front gäzitläre dä küçerep bastıralar.
Şul uq kunakxanä yänäşäsendä genä urnaşqan binada tatar moñı tuplanması bulğan Färit Yarullin, Qızıl komandirlar kursın tämamlap, tup-turı frontqa olaqtırıla. Qazan radiosı aşa yañğırağan ber xäbär tirän istä qalğan. İmeş, Tatarstan ASSR citäkçelege Färit Yarullinnı qaytarunı sorağan. Läkin Mäskäw: “Anı elegräk äytergä kiräk ide, fronttan cibärü mömkin tügel”, - dip kenä çiklängän…
Alda bäyräm, alda tantanalar. Äye, böyek Ciñü. Läkin şunısı beraz aptırata: şundıy köçle doşmannı ciñgän il niçek inde muyınnan rişwätçelekkä çumğan üz türä-türäçeklären ciñä almıy?
Alda bäyrämnär. Brest nığıtmasın saqlawnı oyıştırğan Gavrilovnıñ da, bozlı su belän qoyındırıp üterelgän general Karbışevnıñ da, üz kükräge belän pulemet ambrazurasın qaplağan Matrosovnıñ da, äsirlektän oçqıç urlap qaçqan Däwätäyewneñ da urıs qaharmannarı ikänen işeterbez. Şulay uq Reyxstagqa Ciñü bayrağın tatar balası tügel – urıs belän gruzin yegetläre elgänen qabatlarlar.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Ayrat Waxitovnıñ änise ulınıñ qayda buluın belmi
Çallıda yäşäwçe möselman keşese Ayrat Waxitov iseme küplärgä tanış. Ul Guantanomo törmäsendä totılğan, soñınnan Rusiä xakimiätläre qulına birelgän keşe ide. Rusiädä ul, terrorçılıqta gäeple tügel, dip irekkä çığarıldı. Guantanomo törmäsendä utırğan waqıtta ul, monda kurorttağı kebek şartlar äybät, dip änisenä xatlar yazğan. İnde xäzer, Ayrat Waxitovnıñ fikere üzgärgän. Rusiä mäğlümat agentlıqları xäbär itkänçä, ul üzeneñ gäyıpsezlegen tanıtırğa teläp Amerika Quşma Ştatları xökümäten mäxkämäğä birgän. Ayrat äfände totqınnarnı ezärlekläwdä, Qör`än kebek izge kitapnı mısqıl itüdä törmä qarawçılarnı ğäyıpli. «Azatlıq» xäbärçese Ayrat Waxitovnıñ änise Äminä Xäsänova belän oçraştı. Äminä Xäsänova süzlärençä, ulınıñ qayda bulğanın ul belmi. Ayrat, soñğı aylarda, Çallıda kürenmägän. Äminä Xäsänova ulı qulğa alınğan, dip şiklänä.
Sişämbe kiçendä, Amerikanıñ Rusiädäge ilçese Aleksandr Vershbow, Qazanda bulğanda, Ayrat Waxitovnıñ ğarizasına qarata üz fikeren äytte. İlçe, jurnalistlar sorawına cawap birgändä, gäyıpläwlärneñ döreslegendä şiklänüen belderde. Guantanomada totqannarğa keşelärçä mönäsäbät kürsätälär, alarnıñ dini xislären xörmät itälär dide, ul. Terrorçılıqta gäyıplängän keşelärne, törmädä totıluına legal säbäplär dä bar, dip äytkän Qazanda bulğanda Amerikanıñ Rusiädäge ilçese Aleksandr Vershbow.
Ğafiulla Ğaziz.


text:
Hoşgeldiniz!
Yükleyen: İzlesene Video Kanalı
Yüklenme Tarihi: 23 Haziran 2015 - 03:42
Sevimlilik Abidesi Keçi Kediden küçük yaa.Sevimlilik Abidesi Keçi Kediden küçük yaa.Sevimlilik Abidesi Keçi Kediden küçük yaa.Sevimlilik Abidesi Keçi Kediden küçük yaa.Sevimlilik Abidesi Keçi Kediden küçük yaa.Sevimlilik Abidesi Keçi Kediden küçük yaa.Sevimlilik Abidesi Keçi Kediden küçük yaa.Sevimlilik Abidesi Keçi Kediden küçük yaa.Sevimlilik Abidesi Keçi Kediden küçük yaa.Sevimlilik Abidesi Keçi Kediden küçük yaa.Sevimlilik Abidesi Keçi Kediden küçük yaa.Sevimlilik Abidesi Keçi Kediden küçük yaa.Sevimlilik Abidesi Keçi Kediden küçük yaa.Sevimlilik Abidesi Keçi Kediden küçük yaa.Sevimlilik Abidesi Keçi Kediden küçük yaa.
Etiketler: Sevimlilik Abidesi Keçi Kediden küçük yaa.Sevimlilik Abidesi Keçi Kediden küçük yaa.


text:
Yabloko firqәse Piterbur şәhәr şurası saylawlarında qatnaştırılmıy
Rusiәneñ oppozitsiәdәge Yabloko firqәse Piterburda ütәçәk cirle saylawlarda qatnaştırılmıy. Saylaw komissiәse Yablokonı saylawlarğa әzerlek qağiәdәlәren bozuda ğәyepli. Yabloko citәkçelәre isә saylawlardan citlәşterelü partiәneñ xakimiәtlәrgә qarşı qatı oppozitiәdә buluğa bәyle di.
Üzәk saylaw komissiәse Yabloko namzәtlәren yaqlap cıyılğan imzalarnıñ 12-lәp protsentı dөres cıyılmağan di. Saylaw qağidәlәre nigezendә andıy imzalar 10 protsenttan artmasqa tieş.
Yablokonıñ Piterbur bülege başlığı Maksim Reznik isә bu Prezident Vladimir Putinnıñ yaqın berektәşe bulğan Piterbur gubernatorı Valentina Matvienkoğa daimi oppozitsiәdә bulğan өçen Yablokodan üç alu di.
Yabloko citәkçese Grigoriy Yavlinskiy Azatlıq radiosına Matvienko hәm Mәskәw Kremle tawış kütәrüçe kөndәştәn arınırğa teli dide.
"Bu turıda qararnı Piterbur gubernatorı Kreml belәn kiñәşlәşü nigezendә çığarğan. Minemçә Valentina Matvienko şәxsәn Maksim Rezniknı kürә almıy. Çөnki Reznik soñğı yıllarda sotsial hәm sәyәsi mәsәlәlәrgә bәyle küp kenә qararlarğa qarşı aktiv eşçәnlek alıp bardı. Mәğlüm bulğança, bez inde 14 yıl buyı imzalar cıyıp kilәbez hәm bu berqayçan da bezgә qıyınlıq ya problema da bulmadı" dide Yavlinskiy.
Yablokonıñ rәis urınbasarı Sergey Mitroxin Reuters agentlığına Yabloko dәwlәt qaramağındağı Gazpromnıñ klassik arxitekturası belәn tanılğan Piterburda 300 metr bieklektәge bina tөzü planına qarşı çıqqanı өçen dә cәzalana di.
"Yabloko Piterburda Matvienkonıñ berdәn-ber sәyәsi kөndәşe bulıp kilde. Cirle Şuradağı bezneñ wәkillәr Matvienkonıñ gubernator itep bilgelәnüenә qarşı tawış birdelәr. Yabloko Piterburnıñ tarixi yөzen bozaçaq Gazprom City proyektına qarşı kөrәş alıp bara. Şuña kürә Yablokoğa Piterbur saylawlarında qatnaşunı tıydılar" dide Mitroxin.
Qayber sәyәsi küzәtüçelәr fikerençә, bu ğәmәl Mәskәw Kremleneñ bu yıl axırında ütәçәk Duma saylawları hәm 2008-dә ütәçәk prezident saylawları aldınnan kөndәşlәrne aqrınlap utıy başlawı bulırğa oxşıy.
Zamanında әydәwçe firqәlәrneñ berse bulğan Yabloko Putin çorında bik nıq kөçsezlәnde.
Uzğan parlament saylawlarında Yabloko wәkillәre Dumağa kerә almadı. Әmma qayber cirle şuralarda, şul isәptәn Piterbur şәhәr şurasında alar üz urınnarın saqlap qala aldı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
İran yaña raketa sınawın belderde
Yaña saqlanu doktrinasın ğämälgä quyu niätendä İran şimbä könne kiñ külämle xärbi uyınnar başladı. İrannıñ baş xärbi citäkçese Ayatolla Sälähi, ilebez ixtimal höcümgä äzer bulırğa tieş dip belderde:
"Xärbi uyınnarda kürsätelgän şuşı ğäyrätebez - köndäşlärneñ yawız maqsatlarına qarşı toru täcribäse näticäsendä tuplanğan. Bez alarnı şaqqattırırlıq plannar äzerlädek" di İrannıñ baş xärbi citkçese.
Räsmilär äytüençä, xärbi uyınnar 30 vilayätneñ 14ndä bara häm 5 atna çaması däwam itäçäk.
Soñğı xärbi uyınnarın İran Aprildä ütkärgän ide. Ul çaqta da yaña raketalar, torpedalar häm başqa cixazlar sınalğan ide.
Küzätüçelär ul uyınnarnı Tährannıñ kinayalı yanawı dip bäyäläde. Atom programmasına basım tuqtalmasa, İran bu töbäktän neft quunı tuqtata ala dielde.
Könbatış İrannı yäşeren räweştä atom qoralı buldıru niätendä ğäyepli. Tähran monı kire qağa, berük waqıtta uran bayıtudan waz kiçergä cıyınmıy.
6 däwlät tarafınnan äzerlängän täqdimnärdä uran bayıtunı tuqtatu töp şart bulıp tora. Tähran bu täqdimnärgä 22 Awgustqa qädär cawap birergä tieş.
ali ğilmi


text:
Çeçen-inguşlarnıñ sörgengä cibärelüenä 60 yıl tuldi. Törle töbäklärdä yäşäwçe çeçennär monı niçek iskä aldılar?
Monnan 60 yıl elek 1944-nçe yılnıñ 23-nçe 24-nçe fevralendä Stalinneñ kürsätmäsenä esasän Çeçen-İnguşlarnıñ küpçelege Qazaxstanğa häm ber öleşe Qırğızıstanğa häm Seberge sörgengä cibärelgän ide. Stalin alarnı natsi Germaniäse belän xezmättäşlektä ğäyepläp yartıı milionğa yaqının sörgen itte. Sörgenneñ berençe yılında alarnı yartısı, açlıq, suıq häm xastalıqtan hälak budı dip xisaplana. Menä şuşı faciğägä 60 yıl tuldı.
Audio
Sez Tönyaq Kafkaz redaksiäse xezmätkäre Ruslan Şamayevne tıñladığız. Şuşı ängämädän soñ, qulğa alınğan Ponomarev häm Xramovlar azat iteldelär. Xramov irekkä çığarılğannan soñ bolay dide.
Audio
1957-nçe yılda Xruşçov çorında ğına çeçen-inguşlarğa yağılğan ğäyep köçtän çığarıldı häm alarğa tuğan cirlärenä qaytırğa röxsät itelde. Läkin,unar meñärlägän çeçen-inguş Qazaxstanda qaldı häm xäzer alar Qazaxstan vatandaşları. Almata şähärendäge çeçen oyışması Vainaxnıñ citäkçese Ahmed Muradov sörgengä 60 yıl tulu uñayınnan xäbärçebezgä bolarnı belderde.
Audio
Ä inde Alamata şähärendäge Çeçen disporasınıñ citäkçelärennän berse Amançı Gunaşev bolay dide.
Audio
"Çeçen İnguşlarnı deportatsiälägändä miña ber yäş ide Bez ul vaqıttan birle Qazaxstanda yäşibez. Qazaxstandağı Çeçen häm inguşlarnıñ sanı 75 meñ Alar Qazaxstan vatandaşı."
Berençe Çeçnä suğışı vaqıtında 12 meñ häm ikençe Çeçnä suğışında tağı da küberäk Çeçen Qazaxstanğa qaçıp çıqtı. Qazaxstan xakimiätläre alarnı cılı qabul itte dip äytep bulmıy. İ ñ möhime alarğa möxäcir statutı tanılmadı. Küräseñ Qazaxstan xakimiätläre, Russiä prezidentı Putinneñ Çeçnädä vazğiät normallaşa digän süzlären yalğanlamas öçen monı eşli torğandır. Lekin, alarnı terkämäv säbäple, şuşı çeçennär Russiägä kire cibärelü qurqınıçı astında yäşilär. Annan başqa alar eşkä urnaşalmıylar, balaların mäktäpkä cibärä almıylar. Şulay uq Mäskävdä räxen alu kebek vaqiğälärdän soñ, Qazaxstandağı küpkenä çeçennär başbaştaqlarça qulğa alına häm ezärleklänä. İnde sörgenneñ 60 yıllığınıñ Başqortostanda niçek iskä alınuı xaqında Ufadağı xäbärçebez Fänis Fätxi bolarnı xäbär itte:
Başqortstanda bügenge köndä 1 meñ yarımnan kübräk çeçennar yäşi. Alarnıñ ike yözgä yaqını törle yuğarı uqu yortlarında uquçı taliplar, ä qalğannarı republikanıñ härtörle şirkätlärendä häm oyışmalarında namuslı xezmät itüçe törle hönär iäläre. Ufada çeçennarnıñ «Bart» isemle milli-mädäni üzäge dä eşläp kilä. Anı soñğı yıllarda Lom Ali İsrailov citäkli. Çeçennarnı üz Watannarınnan sörgengä quuğa 60 yıl tulunı Başqortstanda da nindider miting, ciın belän bilgeläw xaqında ul republik citäkçelärenä möräcäğät itkän bulğan. Ämma anıñ bu täqdimenä Başqortstan xakimiatları bitaraf qalğan. Elegräk tä alar çeçen diasporasınıñ nindider ciınnar ütkärü turındağı üteneç – sorawların gel kire qağıp kilä ide. Bu yulı da şulay bulğan. Lom Ali İsrailov üze bu könnärdä Çeçnyädäge iskä alu çaralarında qatnaşa. Ä çeçennarnıñ Başqortstandağı aqsaqalı, imam – xatib, Ufada näşer itelüçe «Islam i mir» isemle gäzit möxärrire Mäxmüt xaci xäzrät Xaqiev bezgä äñgämäsendä Ufada yäşäwçe çeçennarnıñ bu yäkşämbe deportatsianıñ 60 yıllığı uñayınnan mäçettä ğibadätlär qıluı xaqında söyläde häm, ğomumän, bu faciğäğä qağılışlı fikerläre belän urtaqlaştı.
Audio (Mäxmüt xaci xäzrät Xaqiev):
"Böten demoqratik illärdä bügen çeçennarnı häm inğuşlarnı deportatsialawnıñ 60 yıllığın kiñ bilgelilär. Ämma Rusiädäge matbuğatta bu faciğä turında bik az yazalar. Qısqa ğına xäbärlär genä birälär. Ä bit çeçennarnıñ sörgengä quılğanda 50 prosentı mal wağonnarında yulda hälaq bulğan. Başqortstanda yäşäwçe çeçennar bu yäkşämbedä Ufa mäçetlärendä qorbannar istälegenä ğibadätlär qıldıq, qorbanğa mallar çaldırdıq. Bergäläp namazlar uqıdıq. Ämma şunısı borçıy Çeçnyädä bügenge köndä dä genotsid däwam itä. Terrorizm belän köräşäbez digän sıltaw belän ällä küpme keşelärne yuq itälär. Bigräk tä yäş çeçen yegetläre ezsez –xäbärsez yuğala. Suğışnı tuqtatırğa ciınuçı da yuq. Çönki bu kemnärder öçen, yäğni qan qoyıp aqça eşläwçelär öçen bik faydalı häm otışlı."
Sez Başqortstanda yäşäwçe çeçennarnıñ aqsaqalı, imam-xatip, Mäxmüt xaci xäzrät Xaqievnıñ fikerlären tıñladığız.
«Azatlıq» radiosı öçen Ufadan Fänis Fätxi.
Tatarstanğa kilgändä, Tatar İctimaği Üzägendä kürsätelgän filmnär häm Çallıda ütkän piket turında programmabıznıñ Tatarstan xäbärläre öleşendä tıñlıy alasız. Çeçen-inguşlarnı sörgengä cibärügä 60 yıl tuluğa bağışlanğan programmabıznıñ bu öleşen deporatsiägä bağışlanğan Çeçen cırı belän tämamlıybız.
Muzıyka
Färit İdelle, Praga


text:
Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov Rusiä elekke sovet respublikarınıñ başqa tışqı säyäsät alıp baru tırışlıqların qabul itärgä tieş dide.
Ukrainağa berençe säfären başlar aldınnan Lavrov Ukraina belän Gruziä üz yulların irekle räweştä sayladı dip äytte.
Kievta ul Rusiä belän Ukraina arasında irekle säwdä zonası, Azov belän Qara dingezne toraştıruçı Kerç buğazına bäyle bäxäs häm Ukrainanıñ Qara diñgezdäge Sevastopol portında urnaşqan Rusiä diñgez flotı statusı turında söyläşäçäk.
Bu atnada Lavrov Gruziädä bulıp berniçä uzara mäs'älä, şul isäptän, Rusiäneñ Gruziädäge ike xärbi bazasınıñ statusı häm urtaq çiklär turında söyläşte. Ämma anda taraflar bernindi kileşügä dä ireşä almadı.


text: İtaliä NATO baş idaralığınan ayırmalı Yevropa berlegeneñ tiz arala qarşı yawap bireü baş idaralığın buldırıu plandarına qarşı sıqtı. İtaliä haqlanıu ministrı Antonio Martino üz-ara kileşeü ısulı bularaq älege generäl ştab urınına Yevropa berlege köstäreneñ xärbi operatsiähın planlaştırıusı maxsus törköm buldırırğa täkdim itkän. Rimda berlekteñ haqlanıu ministrzarı käñäşmähendä Martino Yevropa talaş ösön säbäp ezläwzä tügel, berläşeügä moxtaj tigän. Amerika häm Böyök Britaniä Yevropa berlege gäskärzäreneñ ayırım baş idaralığın tözöügä qarşı. Bıl ildär fekerensä, idaralıq bürokratik apparattı ğına arttırasaq.


text:
Yäşlär Qazanğa bara
Mäğlüm bulğança, Tatarstanda yıl sayın “İdel” yäşlär üzäge tarafınnan törle töbäklärdä yäşäwçe tatar yäşläre häm balalar öçen cäyge yal çaraları oyıştırıla. Omski yäşläre mäsälän, tatar yäşläre könnärendä härdaim, yäğni 15 yıl däwamında qatnaşıp kilälär. Bıyıl anda 6 keşe barğan ide. Bu çaranıñ ütüenä inde berniqädär waqıt uzsa dä, yäşlär Omskiğa äle şuşı könnärdä genä äylänep qayttılar. Tatar yäşläre könnäre tämamlanğannan soñ alar Tatarstanda yalların däwam itkännär. Äytergä kiräk, qızlarnıñ Qazanğa, ä Omski delegatsiäse sostavında asılda qızlar ğına buldı, berençe märtäbä baruları ide. Bu säfär alarda iskitkeç zur tä'sir qaldırğan. Könnärneñ yañğırlı häm salqınça buluı da ontıldı, xäterdä barı tik yaxşı xislär genä qaldı,-dilär qızlar.
Qızlar Qol Şärif mäçetendä buluları, Bolğarğa baruları, şähär buylap säyäxät qıluları, törle töbäklärdän kilgän yäşlär belän tanışuları turında tä'sirlänep söylädelär.
Omskinıñ törle uqu yortları talibäläre Älfiä Maksyutova, Luiza Musalitova, Nataşa Petrova, El'za Abdraxmanova, tuqlanu kombinatında eşläwçe El'mira Allagulova da Diananıñ süzlären xupladılar, bertawıştan barı da bik yaxşı buldı, tik tanışu, duslaşu, aralaşu öçen 5 kenä kön bik az, - didelär. Qazanda Tatar yäşläre könnärendä buluları belän qızlar qänäğätlär, kiläçäktä dä anda barırğa teläkläre zurdan.
Menä şulay, tatar yäşläre könnärendä bulğan yäşlärdä Qazan barı tik uñay xislär tudırğan. Äye, yal itärgä kilüçelärne Tatarstan başqalası härwaqıt yaxşı qarşılıy. Qızğanıçqa, uqırğa kilüçelär belän xäl berniqädär başqaça. Alarnıñ barsın da ul, bilgele säbäplär arqasında, qolaç cäyep qarşılıy almıy dip äytergä dä mömkin. Bıyıl Çallı sänğät uçilişçesın qızıl diplom belän tämamlap, Qazan Däwlät mädäniät häm sänğät universitetına uqırğa kerergä barğan Omski qızı Zäliä Saytbağina bu uqu yortınıñ xoreografiä bülegenä kerä almadı. Zäliä süzlärençä, byudjet nigezendä uqırğa 5 kenä keşene alğannar, ä teläweçlär “qızıl” diplomnar belän genä dä 8 keşe bulğan
Zäliä xäzer “Umırzaya” ansamblenä eşkä kilde. Üzeneñ yaratqan hönäre buyınça belemen däwam itü teläge belän yäşi, kiläse yılda Qazanğa barıp tağı ber märtäbä bäxet sınap qararğa niätli.
Rozaliä Sayganova, Omski