text:
“Tegin” sözü tegin cerden caralbağan: Qyrğyz pasportu cana ortoq latyn alfaviti tuuraluu oj coruu
OбHoBлeHo: 9 дek. 2019 r.
Taryhçy cana publisist Tynçtyqbek Çorotegin bul bloğunda zamanbap söz taanuu maselelerinen tyşqary qyrğyzça pasportto ysymdy tuura cazuu cana bir qatar türk qalqtary üçün ortoq latyn alfavitin qalyptandyruu köjgöjlörü cönündö talquuloo üçün oqurmandarybyzğa “cem taştajt”.
Avtor: Tynçtyqbek Çorotegin
Tegin
Mağa Facebook arqyluu bir cigit qajrylyp, “tegin” sözün ysymğa qoşuunun kelip çyğyşy tuuraluu ojumdu surady. Bul termin caatynda “Söz taanuu” qurcununda murda da talquu bolğon. Qysqaça ajtaarym, orto qylymdardyn erte mezgilinde Qyrğyz qağanatynda cana başqa ajrym türk mamleketterinde “tegin” sözü qağandan yldyjqy tepkiçtegi coğorqu daracaluu, tektüü aq söökkö, qağandyn urpaqtaryna berilçü, any azyrqyça “qanzaada” (prinse) dep çeçmelej alabyz.
Al emi 1989-cyldyn 23-sentjabrynda (myndan çejrek qylym ilgeri) qyrğyz tilin mamlekettik til qatary caryjalağan myjzamdyn avtorloru “tegin” sözünö cañy ömür, cañy maani yroolop, farsy tilinde cana azerbajcan tilinde “zade” (variant: “zoda”) – “(tölönçönün) urpağy” degen, orusça “-ov” degen ysym caratuuçu müçölör syjaqtuu ele “tegin” sözü da qyrğyz tegatyn (familijasyn) carata alat degen bütümdü myjzam türündö sunuştaşqan.
Al kezde da, kijin dele men myjzam çyğaruu bijlik butağyna eç bir tieşesi bolboğon qarapajym atuul qatary “tegin” terminine cañy mazmun bergen myjzamçylarğa bul reformatorduq sunuşu üçün yraazyçylyq bildirip keldim.
Ajrymdary uşul sözdü Çorotegin tañuulağan eken dep sanaşat. Bul – cañylyştyq. Qyrğyz myjzamçylary mağa uşul sözdü adabij tegatym qatary Çoro degen çoñ atamdyn ysymyna calğaştyruuğa (Çoro+tegin) 1989-cyly ojdo coq cerden col açqanyn dağy bir iret basa belgilegim kelet.
Negizi, qyrğyz myjzamçylary “tegin” sözün “tek” uñğu sözünön casaşqan. Bajyrqy “tegin” (“qanzaada”, “qağan urpağy”) sözü dele “tek” sözünön casalğan. Bul eki arakette teñ eç bir ajyp coq.
“Siz, emne, özüñüzdü qağandyn urpağy qatary sanajsyzby?” degen qaqşyq surooğo cooptu myndajça uzatqym bar:
- Albette, başqa tilden alynğan “-ov” degendi tegatybyzğa calğaştyrğanğa qarağanda, nuqura qyrğyz sözün (“tegin”, “uulu”, “qyzy”) tegatybyzğa calğaştyryp, Qyrğyz bababyzdyn, Manastyn urpağy ekenibizdi, qul emestigibizdi tastyqtap catabyz da.
Bügünkü “myrza” sözü da orto qylymdardyn soñundağy “emirzaada” (emirdin, bektin urpağy) sözünön maanisi özgörüp bizge cetken.
“Esensiñbi, Çoke!”
Ajtmaqçy, 1989-90-cyldary cañy myjzamdyn küüsü menen pasporttu özgörtöörümdö pasport bölümün tejlegen atqaminerler “tegin” sözün öz atañdyn (Qadyrmambet) ysymyna ğana calğaştyra alasyñ”, dep çyğyşty. Men bolsom çoñ atam Çoro acynyn ysymyn adabij tegatym qatary saqtap qaluunu çeçtim.
Andan beri çejrek qylym aqqan suudaj ağylyp öttü... Oşentip, bir ele uçurda menin Çorotegin cana Çoroev degen tegattarym biri-biri menen çataqtaşpaj ele meni turmuştun tar col, tajğaq keçüülörünön aman-esen ötkörüp kelişet. Menin cağdajymdy tüşünüü menen qabyl alğan zamandaştaryma yraazymyn.
Ajrymdary ğana çataşyp, Tynçtyqbek atymdy unutup, oñojuraaq cağyna qaçyryp (çağymda, “Çorotegin” sözün estöö “Tynçtyqbek” sözün estegenge qarağanda alda qança ceñil oqşobojbu!), mağa: “Al-cajyñ qandaj, Çoke!” - dep qajryla qalyp cürüşöt. “Menimçe, öz ysymy ajtylğan sajyn, yramatylyq çoñ atamdyn al-cajy caqşy ele bolso kerek”, dep içimden qompojup qojom.
Pasport – kimdigibizdin dalili
Uşul tapta Orusijağa ketip catqan ajrym curttaştarybyz al caqtağy ajrym açyq ce tymyzyn şovinistterden cazğanyp, öz tegattaryndağy “tegin”, “uulu”, “qyzy” sözdörün qajra öçüröp, “-ov” müçösün qoşup özgörtüp catyşat.
Qyrğyzstandyn özündö bolso post-sovettik sabatsyz atqaminerler cazğan cana aligiçe saqtalğan erecenin ajynan içki pasportto (ID, Aj-Di) “Bökön” sözü “Boqon” bolup, “Ömür” sözü “Omur” bolup, “Ümüt” sözü “Umut” bolup, “Küñötaj” ysymy “Qunotajğa” ajlanyp, “Kökköz” bolso “Qoqqoz” dep qubulup, Cañybajlar qyrğyzça ele pasportto Džanibajğa ajlanyp, ajtor, tiri şumduq oqujalar orun alyp catqan kez.
Bir qyrğyz professoru 2013-cyly qyrğyzça kitep caryjalaptyr. Anyn muqabasynda tegaty Džusupbekov dep cüröt.
“E qoquj, qyrğyzça kitepke Cusupbekov dep ele qojbojsuñarby?” – dep basmaçydan (basma üjünün ökülünön) surasam:
- Biz da al caryqtyq aqsaqalğa ajttyq. “Azyrqy Aj-Di uşintip cazylyp qalyptyr. Avtorduğumdu tastyqtaj albaj qalyp cürböjün, uşundaj ele qaltyrğyla” dep könböj qojdu, - dedi basmaçy qurbaldaşym.
Uşundan ulam oj ketet: balkim, qyrğyz myjzamçylary qyrğyz pasportunda ysymdarybyzdy kiril cazmasynda da, latyn cazmasynda da eki variantta cazuu üçün col açyp berişeer. Oşondo ğana "ÖÑÜ"büzdü saqtap qalçudajbyz.
Maselen, qyrğyzça kirilçe “Cañybaj Ömürtegin” dep, anyn yldyjqy sabynda orusça kiril cazmasynda “Džanybaj Omurov” dep cazsa bolot (azeriler sovet dorunda ele pasporttun orusça betinde Aliev dep, azerbajcança betinde Əlizade dep cazyşçu).
Içki pasporttoğu latyn aribindegi ysymdy çet eldik pasporttoğu latyn aribindegi ysym menen birdej cazuu talabyn qojup, coğorudağy örnök bolğon ysymdy, maselen, qyrğyzça latyn aribinde Cañybay Ömürtegin, al emi anğlisçe latyn aribinde Janibay Omurtegin dep qoş variantta cazsa dele bolot. (Nemisterdin Müller tegatyn anğlisçe Mueller dep da cazyşat emespi).
Myndaj usuldu “pasport çyğaruunun cañy usulu qatary myjzamçylarğa cana alar arqyluu Mamlekettik qattoo mekemesine sunuştajly” dep men Mamlekettik til qomissijasynyn caqynda ötkön bir coluğuşuusunda Egemberdi Ermatov ağajğa ajtsam, al kişi da caqtyrdy.
Alfavittik reformadan qaçanqyğa çejin caa boju qaçabyz?
Albette, qyrğyzça latyn aribin colğo qojuu zarylçylyğy eçaq ele byşyp cetilgen.
Sovet doorunda ysymdardy latynça cazğanda francuz tilinde tybyş qandajça cazylsa, oşondoj qylyp cazuu talaby bar bolçu. Oşonduqtan, maselen, “Ç” tamğasy pasportubuzda latynça TCH dep berilip kelgen. Emi any CH dep caza baştaşty. Al emi qatqalañ “C” tamğasyn (orusça “DŽ”) latynça cazuuda çarcajyttyqqa qol berilip catat: DJ, J, ZH. Mynda ZH qoştamğasyn qyrğyzça “C” üçün qoldonuu taptaqyr tuura emes, antkeni bul qoş tamğa orusça cana qazaqça cumşaq “C” (Ž) tybyşyn transqripsijaloo üçün murdatan ele qoldonulup kelgen.
Kee bir atqaminerler latynça tamğany tartipke saluu sunuşunan caa boju qaçyp kelişet. Munu Kreml uqsa emne dejt?” degender da arbyn.
Alarğa qulaq qağyş qylaarym: orusijalyq ilimpozdor, orusijalyq bijlik cana düjnö qoomçuluğu orustun cana slavjandardyn ar bir tybyşyn latyn aribinde çağyldyruunu (transkripsijaloonu) eçaq ele bir sistemağa salyp qojuşqan.
Demek, qyrğyz tybyştaryn latyn aribine bir sistemağa saluudan qaçuu – bizdin özübüzdün ğana carmaçtyğybyzdyn tuundusu. Munu sajasattaştyruunun, Kreml'ge “bajloonun” eç keregi coq, bul maciröölüktü özübüzdün ğana carmaçtyğybyzğa bajlaşybyz abzel.
Ortoq latyn alfaviti
Albette, 2025-cyly latyn aribine köçüü tuuraluu nietin caryjalağan qazaq boordoştor menen latyn aribinin ortoq variantyn tandoo işin çoğuu-çaran cürgüzsök, abdan ele myqty iş bolmoq. Eki eldin bajyrqy tamyry bir ekenin eç kim tanbajt. Azyr da bul eki el biri-birin eç qotormoçusuz ele añdaşat.
1920-cyldardyn eteginde SSSRdegi türk qalqtary latyn aribine ötköndö cana 1939-40-cyldary alarğa stalindik recim tarabynan kiril cazmasy tañuulanğanda qyrğyzdar menen qazaqtar (andan tyşqary altajlyqtar cana başqa boordoş türk qalqtary) biri-birinen casalma oolaqtap qalyşqan.
Emi oşol ötmüş doordun açuu sabağyn eske alyp, qyrğyz-qazaq ilimpozdoru cana bijlik öküldörü nağyz sajasij erkti körsötüp, qyrğyzdar menen qazaqtar ortoq latyn alfavitine ötsö, anda başqa bir qatar türk qalqtaryna ülgü boluşmaq. Basma işinde da ortoq mümkünçülük açylmaq. Qyrğyz menen qazaqta ajyrmaluu bir-eki tybyş bar, anyn “carasy” ceñil bolmoq. Eñ başqysy – oqşoş tybyştar (alar deerlik 97 pajyz) qyrğyzda da, qazaqta da birdej tamğalar menen belgilenmek.
Bacy birimdigine kireer-kirbesibiz arsar, biroq ortoq alfavit idejasyna baş qoşuubuz abzel. Sovetter Birimdigi qulağan soñ, egemen mamleketin tüptögön eki boordoş el 2020-cyldarğa qarata ortoq latyn alfavitin tüzüp qalsa eske alçu cağdaj: qaraqalpaq, altaj, haqas, tyva, şor syjaqtuu türk qalqtarynyn öküldörü da bul boloçoqqu latyn cazmasyna yqtyjarduu türdö qoşula ala turğandaj qylyp latynça tamğalardyn qyrğyz-qypçaqtyq ortoq quramyn rasmij bekitüü.
Egerde bul deñgeelge kötörülö alsaq, anda bul ortoq latyn alfaviti - azyrqy ötkööl doordun türk düjnösündögü el aralyq ajdyñdyq (intellektualdyq) qyzmattaştyqqa cañy nuq çapqan eñ myqty mömösü bolmoq.
“Söz taanuu” qurcununa ötüü üçün uşul şiltemege qajrylyñyz.
Maqalanyn tüp nusqasy: “TerиH” cөзү TerиH жepдeH жapaлбaraH: Kыprыз пacпopTy жaHa opTok лaTыH aлфaBиTи Tyypaлyy oй жopyy


c: text/html

text:
Bunı AQŞ Devlet departamentiniñ matbuat kâtibi Jen Psaki bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Bizler Rusiyeniñ energiyadan faydalanuv ıntıluvlarını Ukrainanı sıqıştırmaq usulı olaraq tanıymız. Al-azırda Kiyev biñ kubometr içün 485 dollar töley, bu fiyat bazar fiyatı degil ve Avropa Birligi azaları içün belgilengen orta fiyattan bayağı üstündir», – dep qayd etti o.
Tünevin Rusiye prezidenti Vladimir Pütin Ukraina ile munasebetlerini izaatlar eken, Moskva Kiyevdeki akimiyetni tanımay, lâkin «iqtisadiy yardım köstere ve Ukraina iqtisadiyatına yüzlernen million ve milliard dollar berilmesini devam ete», dep ayttı.
Aprelniñ 2-de Rusiye bir taraf olaraq gaz fiyatınen bağlı «Harkov añlaşmalarını» bozdı. Kiyevde bildirgenlerine köre, olar gaz içün mezkür añlaşmalarda belgilengen fiyattan daa ziyadesini töley bileler.
Aprel ayında Ukraina içün Rusiye gazınıñ fiyatı 40%-ğa (biñ kubometr içün 485 dollarğa qadar) arttı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımnıñ Yüksek mahkemesi mart 9-da Aqmescitte ukrain şairi Taras Şevçenkonı añma aktsiyasında ukrain timsallerinden sebep 40 saatlik mecburiy işler ile cezalanğan faal Leonid Kuzminniñ apellâtsion şikâyeti boyunca toplaşuvnı başqa künge qaldırdı, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
Toplaşuvnıñ mayıs 19-ğa qaldırılması aqqında faalniñ adliyecisi rica etti, çünki oña bugünki toplaşuv aqqında haber etmediler.
Bazarertesi künü, aprel 20-de, Yüksek mahkeme diger Qırım faali Veldar Şukurciyevniñ Demir yol rayon mahkemesiniñ qararını lâğu etip, ceza olaraq 10 biñlik para cezasını belgiledi.
Malüm olğanı kibi, faalller Aleksando Kravçenko, Leonid Kuzmin ve Veldar Şukurciyev mart 9-da ukrain şairi Taras Şevçenkonı añma tedbirinde yaqalanğan ediler.
Mart 12-de mahkeme olıp keçti, faallerniñ ukrain timsallerini qullanğanlarından sebep cezası belgilendi. Mahkeme er bir faalni 40 saatlik mecbur işler ile cezaladı.


text:
Aprelniñ 29, Salı künü Qırımnıñ memuriy sıñırında «Armânsk» keçit noqtasında Rus sıñırcıları naqliyat areketini kestiler. Bunı Qırım.Aqiqatqa Herson sıñır bekçileri bölüginiñ reberi İvan Şevtsov bildirdi.
«Saat 9:40 işğalciler keçitni qapattılar. Nevbetler şimdilik yoq», – dedi o.
Qırım.Aqiqat muhbiri bildire ki, Rusiye sıñırcıları areketni toqtaqanları sebebinden memuriy sıñırda vaziyet bir-qaç kere deñişip turdı.
Saba «Çaplınka» keçit noqtası Rusiye tarafından blok etilgeni sebebinden o yerde nevbetler tizilecegi beklenile edi. Lâkin bir-az soñra «Armânsk» kiriş-çıqış noqtasında nezaret işleri devam ettirilgen soñ vaziyet tüzeldi.
Aynı zamanda ukrain tarafında «Çonğar» keçitinde Qırımğa yol tutqan 300 maşna nevbetke tizildi.
«Kalançak» keçit noqtası işini adiy surette devam etmekte.
Ukraina Devlet sıñır hızmeti, endi dört kün devamında Rusiye nezaretinde Qırımda çalışqan müessiseler yarımadağa kirmege istegen vatandaşlarğa oñaytsızlıqlar yapqanını beyan ete.
Rusiye sıñırcılarınıñ resmiy izaatları şimdige qadar seslendirilmedi.
Rusiye nezaretindeki Qırım Gümrük hızmeti, Herson vilâyetinen memuriy sıñırdaki yollarda er angi zotluqlar olmağanını deyler ve yollar açıq olğanını beyan eteler.
Qırım 2014 senesiniñ başında Rusiye tarafından işğal etilgen soñ Ukainanıñ qıtaiy qısımı ve yarımda arasında asılında memuriy, lâkin fakt olaraq kerçek «sıñır» keçirildi. Memuriy sıñırda «Kalançak», «Çongar» ve «Çaplınka» kiriş-çıqış kontrol noqtaları çalışmaqta.


text:
Soñgı aylarda, İran Yuğarı iminlek organnarı, İrannıñ benzin çikläwläre xaqında tänqit beldermäskä häm İrannıñ atom kiyerenkelege xaqında añlatmalar bermäskä quşa, mäğlümät çaralarına bu xaqta basımı arta.
Azatlıq belän bäyläneştä torğan qaysı ber Tährandağı jurnalistlär, Benzinneñ çiklänüe häm bu tudırğan mäsäläläre xaqında söyläşüdäñ baş tarttı. Şarq gazitäsennäñ ber xäbärçe azatlıqnıñ iran redaksiäsenä bu xälne, jurnalistklärgä çit matbuğat çaraları belän, benzingä çikläw kertü häm aña oxşaş mäsälälär xaqında söyläşmäskä quştılar dip añlattı.
Kisätügä qaramastañ, reformist gazitalar hökümät qararıñ, täñqitläp çıqtı. Alar bu kötelmägän qarar keşelärne uñaysız xälgä saldı häm kiyerenkelek tudırdı dip belderde.
Küpkenä küzätüçelär, çikläw qararı ÄxmädiNäcatnıñ ışanıçlılığına abruyına yaniy dip farazli. Çönki ul, İran xalqına, alarnıñ tormış srtandartın kütärergä häm benzinäñ kilgän aqçanı ğadelgenä öläşterergä wağdä itkän ide. Läkin soñgı aylarda bäyälär üsä başlawı belän xalıqnıñ ÄxmädiNäcatqa bulğan ışanıçı kime başladı.
Azatlıq Radiosınıñ farsi redaksiäse tıñlawçısı, bu wazğiyätkä bulay qariy:
“Hökümät gaz bäyälären kütärde, uramnarda keşelärne qulğa aldı. Alar süz ireklege häm başqa şundi möhim mäsälälär xaqında onıttılar.Alar gaznıñ qimmäten arttırğan sayın üzläreneñ qaderlären töşerälär”
Benzingä kertelgän çikläw, mäxsüz maşina yörtüçelärgä könenä 3 litr satıp alırğa röxsät itä. Ä Taksiçelärgä isä taşlama belän ayına 800 litrğına Benzin alırğa röxsät itelä.
Bu älbättä başta, östämä kerem öçen üz avtomobile belän taksiçe bulıp eşlägän eşsez yäisä az keremle bulğan watandaşlarğa kübräk qağıla. Monnañ soñ bu keşelär öçen tormışların caylaw tağın da awırraq bulaçaq.
Menä şulardañ berse bulğan Tährandağı ber abzi bolay zarlana,
“Min 3 litr benzin belän nişem, üzemne yandırimmı? Zinhar minem tawışımnı xäqimiättägelärgä citkeregez, bez bolay yäşi almabız. Bezneñ öçen tormış bik awıraya, xatınıma, balalarıma qari almaslıq xälgä töştik inde.”
İran hökümäte eçke qullanış öçen satılğan benzin bäyälären subsidiäläp tübän tota. İl üze benzingä bik bay bulsa da, anı eşkärtü İranda tübän däräcädä. Şuña da Tähran ildä qullanılğan benzinneñ 40 protsentın çittän satıp ala.
Qaysı ber gazetalar, hökümätne qararlar turında aldañ xäbär birmägäne, keşelärne aptıraşta qaldıruı öçen tänqitläp çıqtı. Qanun çığaruçılardañ da bu xaqta tänqitlär işetelde. Alar bu plan xalıq arasında rizasızlıq tudıra dip tänqitläde.


text:
Yaqında, Britaniya matbuat vastalarınıñ bergen malümatına köre, Çarlz Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Ukrainada etken areketlerini Adolf Gitlerniñ areketleri ile teñeştirdi.
Çarlz bunı Holokost vaqtında qorantasını coyğan 79 yaşında olğan Mariyenn Fergüson ile şahsiy subeti devamında aytıp keçti.
Qadınnıñ sözlerine köre, Britaniya şahzadesi «Putin Gitler etken areketlerni yapqanı» aqqında ayttı.
«Eger de böyle sözler kerçekten de yanğırağan olsa, olar Britaniya monarhına kelişmey», – dep bildirdi cumaaqşamı künü brifing devamında Rusiye çetel işler nazirliginiñ resmiy temsilcisi Aleksandr Lukaşeviç.
Klarens-haus, Britaniya qırallığı qorantasınıñ ikametgâhı şahsiy subetni izaatlamaycağını bildirdi. Britaniya baş naziri Devid Kemeron da çarşenbe künü şahzadeniñ sözlerini izaatlamağa razı olmadı.
Şahzade Putin ile iyün 6 künü, 1944 senesi iyün 6-da ittifaqdaşlarnıñ Normandiyağa ingeniniñ 70 yıllığı munasebeti ile Frenkistanda körüşmek kerektir.


text:
Avropadaki telükesizlik ve işbirlik boyunca teşkilâtınıñ qayd etkenine köre, Ukraina şarqında yüz bergen çatışma devamında 10 000 insan elâk oldı. Bu aqta OBSEniñ Kiyevdeki mahsus monitoring gruppasınıñ yolbaşçısı muavini Aleksandr Gug bildirdi.
«Bizim araştırlarımızğa binaen, 10 000 insan elâk oldı ve çatışmanıñ eki senesinden soñ, eki tarafbu davanı bitirmek içün ciddiy yanaşmalarına azır olğanlarını köremiz. SMM OBSE mıtlaq öz issesini qoşacaq, vaziyetniñ eyileşmesinde mıtlaq eki tarafqa da qol tutacaq. Bu meseleniñ ketişatını biz obyektiv olaraq nezaret etecekmiz», - dep ayttı Gug
Keçenleri OONnıñ Ukrainadaki nezaret etici missiya Ukraina çatışması devamında 9167, evel ise 21 000 elâk olğan adamlar aqqında haber etken edi.
Donbasstaki cenk 2014 senesi aprel ayından başlap devam etmekte. O vaqıt Ukraina akimiyeti Donetsk ve Lugansk velâyetlerinde antiterroristik operatsiyalarnıñ keçirilmesini ilân etti. Donbass, Donetsk ve Lugansknıñ bir sıra meskün yerleri Rusiyeniñ yardımını körgen boyeviklernen işğal etilgen.


text:
Rusiye tış işleri naziri Sergey Lavrov Moskvanıñ Kyivde öldürilgen rusiyeli muhalefetçi jurnalist Arkadiy Babçenkonıñ ölümine alâqası olğanını inkâr ete. Rusiyeniñ TASS informatsion agentligi haber etkenine köre, mayısnıñ 30-nda Lavrov bu şekilde yapılğan beyanatlar Rusiyege qarşı yürsetilgen kampaniyalarnıñ bir parçası olğanını ayttı.
Babçenkonıñ öldürilüvine Rusiye alâqadar olması mumkün olacağı aqqında Facebookta Ukraina baş naziri Volodımır Groysman yazğan edi. Jurnalistniñ ölüminden soñ pek çoq vaqıt keçmeden Groysman «Rusiye totalitar maşnası» Babçenkonıñ namuslılığı ve prinsipialligini bağışlap olamağından emin olğanını bildirdi.
«Ukraina baş naziri artıq bunı Rusiye mahsus hızmetleri yaptı dep ayta. Halqara işlerni bu şekilde yürsetüv modası – pek kederli», – dedi Lavrov.
Rusiyeli muhalefetçi jurnalist Arkadiy Babçenko mayısnıñ 29-nda aqşam Kyivde öldürildi. Bu vaqia o tükândan qaytqan arada kvartirasına kireyatqanında olğan. Sırtından yaralanğan Babçenko «acele yardım» maşnasında vefat etti.
Ukraina uquqorçalav organları «qastlı öldürilüv» maddesi boyunca cinaiy iş açtı. Politsiya qatil fotorobotını aşkâr etti.
Ayrıca şunı oquñız: Arkadiy Babçenko: «İnfantilizm Rusiyeniñ milliy ğayesine çevirildi»
Babçenko Rusiyeni 2017 senesi fevral ayında terk ete. O, öz qararını oña qarşı cinaiy iş açılma ihtimali bar dep izah ete.
Bundan bir qaç ay evelsi, 2016 dekabr ayında, o TU-154 uçağında, öz arbiylerini Suriyege Yañı yılnen hayırlamağa ketken Rusiye arbiyleri, jurnalistleri ve Aleksandrov adına ansambl artistleri uçaq qazasından ölgenlerine iç acınmağanını bildirgen edi. Bundan soñ Rusiyede Babçenkonı vatandaşlıqtan marum etmek içün imzalar toplanıp başlandı.
Soñki zamanlarda jurnalist Kyivde qırımtatar ATR telekanalında çalışa edi.


text:
Bunı Turkiye prezidenti Abdulla Gül Ukraina prezidenti vazifesine namzet köstergen Petro Poroşenko ile körüşüvde bildirdi.
Gül ve Poroşenkonıñ aman-aman 1 saat sürgen körüşüvi regiondaki havfsızlıq meselelerine bağışlandı. Qırımtatarlarnıñ aq-uquqlarını qoruv meselesine büyük diqqat ayırıldı.
Taraflar prezident saylavlarından soñ Ukraina-Turkiye munasebetlerni faalleştirmege añlaştılar.
Turkiye saylavlarğa kendi nezaretçilerni yollamağa azır ve ayrıca qırımtatarlarnıñ rey bermek aqqını qorumaq müimligini qayd etti.
Hatırlatamız, Petro Poroşenko qırımtatarlarnı Ukrainanıñ tamır halqı olaraq tanılması aqqında qararnıñ müellifi ola.


text:
Bu oçraşuda näq teatr belgeçläre sezonğa yomğaq yasadı, bäha birde. Ä teatr wäkilläre, citäkçelek belän teatrlarnıñ yıllıq eşläre turında açıqtan-açıq söyläşü sentäber ayında uzaçaq. Ä bu pänceşämbe könne bulğan bu çarağa kilgändä isä, moña qädär teatr belgeçläre bu külämdä häm bolay açıq itep jurnalistlar aldına çıqmağan bulğan. Şuña kürä 8 keşe çığış yasarğa tieş belgeçlär, mädäniät ministrlığı, teatr xezmätkärläre berlege wäkilläre arasınnan teatr tänqitçese, ğalimä, Rusiäneñ atqazanğan sänğät eşleklese İl'tani İlyalova ğına da yıllıq eş, uñışlar, citeşsez yaqlar turında säğätkä yaqın çığış yasadı. Menä Tinçurin teatrı da gazeta çığara başlağan. “Tamaşa” isemle bu basma dip başladı ul süzen. Anı çığaruçılar repertuar häm artistlar belän yaqınnanraq tanıştırunı maqsat itkän.
Tatar teatrınıñ 100 yıllığı, Kamalda “Gölcamal” quyılu, tatar teatrı tormışı turında moña qädär kürelmägän sanda törle kitaplar çığu, törle festival'lärdä uñışlarğa ireşü, küp kenä teatrlarda tözekländerü eşläre baru, 40 lap äsärneñ säxnägä quyıluı, gastrol'lär ğomumän barsın da sanıy kitsäñ, bik ozaq waqıt kiräk bulır ide. Teatr belgeçläre citeşmägän yaqlarnı da inäsennän cebenä xätle sütte. Kötelgän bäyrämnär, problemalı häm şul uq waqıtta “äfärinle” 1 yıllıq tormış waqıtında kötelmägän waqiğalar da bulğan. Şundıylarnıñ berse İltani İlyalova äytüençä, Şäymiev imzası belän Bua teatrınıñ däwlät qanatı astına kerüe. Ä 16 yıl buyı mondıy xälne ömet itkän Tübän Qama teatrı tağın küpme kötär ikän. Ämma alarnıñ başqa quanıçları bar. Teatr uçilişçesın yaña betergännär därräw alarğa kitäçäk. İñ kötelmägän äyberlärneñ tağın berse- Çallıdağı urıs teatrınıñ “Masterovoe” buldı, dide İltani İlyalova. Binası da, repertuarı da, spektakl'läre dä mine şaqqatırğan äyber buldı.
Anda barsı da bik yaxşı, dide teatr belgeçe. Ä menä Älmät teatrı başqalar belän çağıştırğanda zur krizista ikän. Rejisserdan uñmağan. Ğomumän, teatr belgeçläre äytüençä, Tatarstan teatrları yaxşı rejisserlarğa zur qıtlıq kiçerä. Kamalda ğına da ştatqa kürä 3 rejisser eşlärgä tieş. Annan da qala teatr ul säxnädä uynalğan äsär genä tügel. Bu oçraşu waqıtında maxsus belem alğannarnıñ eşkä urnaşıp qalmawları, fatir bulmaw mäs’äläläre dä kütärelde. Qamal, Tinçurin häm başqa teatrlarnıñ tözekländerelüe belän berrättän, Yäş tamaşaçılar, Kaçalovnıñ xäle bigräk tä naçar. Ä Qazandağı qurçaq teatrınıñ yaña binasınıñ bügengä qädär qayda bulası da bilgele tügel.
Başqa töbäklärdä yäşägän tatar xalqı tatar teatrın kürep, bez tatar xalqı isän ikän äle digän xisläre tua. Ğorurlana ul tatar teatrı belän. Miña qalsa ul gastrol'lär digän äyber bik möhim, di İltani İlyalova. Anıñ äytüençä, teatrlarnıñ Rusiä töbäklärenä çığuı da citärlek däräcädä tügel älegä.
Nail Alan


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, Ukraina prezidentiniñ Ofisi Qırım esirleriniñ Rusiye türmelerinden azat etilüvini muzakere etmek içün qırımtatarlarnıñ timsaliy organına muracaat etmedi, dep ayta.
"Ukraina prezidentiniñ Ofisi, vaqtınca ilhaq etilgen Qırımda qanunsız apis etilgen Ukraina vatandaslarınıñ azat etilmesiniñ başqa yol-usullarını tapmaq maqsadınen ne Qırımtatar Milliy Meclisinen, ne de Qırım siyasiy mabüsleriniñ tuvğanlarınen iç bir muzakere keçirmedi", - dep yazdı Çubarov Facebookta.
"Bugün artıq bellidir ki, 2019 yılınıñ soñuna qadar deñiştirilecekler arasında vaqtınca işğal etilgen Qırımda yaşağan ve rus işğalciler tarafından azatlıqtan marum etilgen iç bir Ukraina vatandaşı olmaycaq. Deñişim cedvelinde 65 qırımtatar siyasiy mabüsinden iç birisi yoq. Yaqında terrorcılıqta qabaatlanğan Ukraina vatanperveri Oleğ Prıhodko ve "mahkeme" qararınen areketleri sıñırlanğan Qırım jurnalisti Mıkola Semena kibi Qırım siyasiy mabüsleri olğan etnik ukrainler de azat etilmeycek", - qoştı Çubarov.
Çubarovnıñ malümatına dair prezident Ofisi vekilleriniñ tefsiri şimdilik yoq.
Bunı Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, qırımtatar faallerniñ Rusiye esirliginden qaytarıluvı - Ukraina-Ruisye almaşuvnıñ ekinci basamağı olacaq, dep aytqan edi.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqyarnıñ vaqtınca yolbaşçısı olğan Mihail Razvojayevniñ bildirgenine köre, iyünniñ 1-nden itibaren turistler şeer kirişlerinde koronavirus testini yaptıra bilecek.
«Biz COVID-19 tedqiqini bermege teklif etemiz. İyünniñ 1-nden başlap bunı üç keçiş noqtasında teşkil etmege azırmız», – dep bildire Razvojayevniñ aytqanlarını TASS agentligi.
Onıñ aytqanına köre, bundan soñ insan test neticesi kelgenine qadar şeerge kirgende bildirgen adreste qalmalı. Koronavirus hastaları çoq olğan yerlerden Aqyarğa kelgenler içün kiriş qaideleri sert olacaq – koronavirus olmağanına dair vesiqa talap etilecek.
Aqyarda mayısnıñ 28-nde saba bir yañı COVID-19 hastası qayd etildi. Keçken künü Qırımda 6 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Böylece, Qırımda 361 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 26-sı çetelden keldi, 74 kişi qomşu Rusiyeden keldi. 11 insan vefat etti. Aqyarda 161 COVID-19 hastası bar, üç kişi vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırım aq-uquq qorçalayıcı grubunıñ koordinatorı Olga Skrıpnık, 2017 senesi Qırım sakinleri içün «pek murekkep» edi. İlhaq etilgen yrımadada insan aqlarına riayet etüv saasındaki vaziyet ise «eyileşmedi», dep saya.
Skrıpnık: «Asılında bu yıl, Qırımda bir kişilik piketlerde iştirak içün cöremelerni tayin etüv aqqında pek çoq qararnıñ qabul etilmesi ile ayırılıp tura. – Bu, bir çeşit cezalav sisteması ve toplaşuv ile söz ürriyetleriniñ bastırıluvıdır», – dep bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, Qırımda Qırımttar Milliy Meclisi reisi muavinleri İlmi Umerov ve Ahtem Çiygoznıñ apisten azat etilgenlerine baqmadan, «siyasiy mabüsler cedveli eksilmeyip, aksine arttı».
Skrıpnık: «Bizde yañı – «Veciye Kaşka işi» adı ile bilingen iş bar. O vaqıt 4 kişi yaqalandı. Olardan ekisi (Çapuh ve Degermenci Bekir – Mustafanıñ babası) ağır vaziyette bulunalar. Olarnıñ tıbbiy yardımğa ihtiyacı bar. Olarğa ögüni aluv çaresini bile deñiştirmediler. Olar hastahanede bulunalar. Bir taraftan – eki kişiniñ (Çiygoz ve Umerovnıñ – QA) azat etilüvi, diger taraftan ise – 18 yañı tevqif. Ve bu yıl içinde 11 yañı mahkeme qararı», – dep qayd etti.
Aq-uquq qorçalayıcısı, buña ilâve etip: «Aqmescitteki muvaqqat izolâtorda bir muddet bulunğanlarnıñ episi sağlıq ceetinden pek büyük zorluqlarnen qarşılaştı. Olarğa iç bir normal tibbiy yardım berilmedi», – dedi.
Ukraina aq-uquq qorçalayıcıları dekabrniñ 26-sında Kremlge, içine ilhaq etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında esabatlarnıñ paketini qoyup, posılka yolladılar.
Qırım aq-uquq qorçalayıcı grubu ekspertleriniñ malümatına köre, Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, 2014 senesinden başlap, siyasiy sebeplerden açılğan cinaiy işler çerçevesinde eñ az 70 kişi qanunsız olaraq azatlıqtan marum etildi.
Dekabrniñ 19-nda BMT Baş Assambleyası «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeerinde (Ukraina) insan aqları saasında vaziyet» qararını soñ şekilde qabul etti.
Vesiqada Rusiyeden, BMT Halqara mahkemesiniñ Qırımda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesini lâğu etüv ve yarımadada ukrain ve qırımtatar tillerinde tasil aluvnı temin etüv boyunca tevsiyelerindeki muvaqqat tedbirlerniñ amelge keçirilmesi talap etile.
Halqara teşkilâtları Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Ukraina Qaramanı mukâfatını Qırımda elâk etilgen Reşat Ametovnıñ oğlan qardaşına taqdim etti. Bu hsusta prezidentniñ Facebooktaki saifesinde bildirile.
Poroşenkonıñ Facebooktaki saifesinde: «Ukrainanıñ şanlı oğlu Reşat Ametov Qırımda işğalcilerge qarşı özüni ayamayıp muqavemet kösterdi. Bugün onıñ qardaşı Refat elâk olğan Qaramannıñ mukâfatını aldı. Qaramanlar ölmey», – dep bildirile.
2017 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko 2014 senesinde elâk etilgen qırımlı Reşat Ametovğa Ukraina Qaramanı unvanını berdi.
Reşat Ametov 2014 senesi martnıñ 3-nde, sözde «referendum»ğa qarşı bir kişilik narazılıq ile Qırım ükümetiniñ binası yanına çıqqanda alıp qaçılğan edi. Martnıñ 15-nde Ametovnıñ cesedi eziyetlev izleri ile Qırımda Qarasuvbazar rayonındaki ormanda tapılğan edi. Faaliyetçiniñ cenazesi 2014 senesi mart 18 kününde Aqmescitteki «Abdal» şeer mezarlığında yapıldı.
Moskvanıñ kontroli altında bulunğan Qırım ükümeti qırımtatar faaliyetçisini elâk etkenleriniñ tapılması içün mukâfat berecegini vade etti. Lâkin faaliyetçiniñ qatilleri ale daa tapılmadı.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Qırımnıñ Rusiye tarafından işğaliniñ yıldönüminde «Büyük yedi devlet» gruppası Tış işler nazirleriniñ «Qırım platforması»na bildirgen destegine dostluq iması dedi.
«Bu dostluqnıñ kerçek iması – Qırımğa ve Rusiye tecavuznıñ toqtatıluvına dair halqara toplulığı quvetleriniñ birleşmesi içün halqara «Qırım platforması»nıñ teşkil etilmesi teşebbüsine qol tutmaq. Ukraina barışıqqa areket ete», – dep ayttı Volodımır Zelenskıy
Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba da bu bildirmege cevap berip, «destekniñ küçlü işareti» dedi.
«G7 memleketleri Tış işler nazirleriniñ Ukrainağa küçlü destek bildirmesi ve Rusiye tecavuzınıñ takbih etmesini alğışlayım. Çatışmanıñ iştirakçisi Rusiye barışıq esnasnınıñ qarşısını almalı. Qırımnıñ işğalini iç bir vaqıt aqlap olamaz», – dep yazdı o.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğaliniñ yıldönüminde «Büyük yedi devlet» gruppasınıñ Tış işler nazirleri Ukrainanıñ suvereniteti, topraq bütünligi ve mustaqilligini qatiy desteklegenini bildirdiler. G7 memleketleri Ukrainanıñ «Qırım platforması»nı meydanğa ketirmege teşebbüsini alğışladılar.
Bundan evel ABD ve bir sıra ğarbiy memleket Rusiyeniñ Qırımda yapqanlarını takbih etip, işğalni toqtatmasına çağırdı. Kreml, 2014 senesi Qırımda «referendum» «qanunğa uyğun» şekilde keçirildi, dep bildirdi, Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov ise Qırım ve Aqyar «daima Rusiyenen» qalacaq, dep ayttı.
Ukraina TİN Rusiyeni «Qırım platforması»nda iştirak etüv sebebinden «siyasiy bülling» etmemege çağırdı.
Rusiye Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurası tarafından qabul etilgen Qırımnı işğalden qurtaruv strategiyasını ve «Qırım platforması» teşebbüsini «telüke» ve «Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligine qast etüv» olaraq saya, dep bildirdi martnıñ 15-nde Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharova.
Hatırlatamız, Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtibi Oleksiy Danilov martnıñ 11-nde «Rusiye Federatsiyası Qırım yarımadasını işğal etken vaqıttan berli Qırımnı işğalden qurtaruv meselesi boyunca nasıl areket etecegimizni belgileycek ilk temel vesiqa» azırlana, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti ofisiniñ matbuat hızmeti, fevral ayında Milliy telükesizlik ve mudafaa şurası Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ emrinen azırlanılğan Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyarnı işğalden qurtaruv ve reintegratsiya devlet strategiyasınıñ leyhasını baqtı, dep bildirdi. Şura azalarına eki afta içinde strategiyanı qabul etmek içün tüzetüvler kirsetmege aytqanlar.
Bundan evel berilgen malümatqa köre, Milliy telükesizlik ve mudafaa şurası Qırım işğali ve Donbastaki cenk ile alâqası olğan 10 sabıq memurğa qarşı sanktsiyalarnı kirsetti. Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy buyruq çıqarıp, Ukrainada keçirilecek «Qırım platforması» tesis sammitini azırlav ve keçirüv teşkiliy komitetini qurmağa emir etti.
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva «Qırım platforması» boyunca halqara sammit Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 23-nde olacaq, dep bildirgen edi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında, kelecek yılnıñ mayıs ayında keçirilmesi planlaştırılğan yarımadanı işğalden azat etüv «Qırım platforması»sammitiniñ neticelerine köre muvafıq beyanname qabul etilecek, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
2021 senesi arman ayınıñ 23-nde Kyivde Qırım platformasınıñ tesis Sammiti olıp keçecek.
Sammitte çetel devletleriniñ, ükümetleriniñ, parlament ve halqara teşkilâtlarınıñ başları ve vatandaş cemiyetiniñ temsilcileri iştirak etecek.
Sammitniñ maqsadı «Qırım Ukrainadır» mevamı etrafında dünya toplulığınıñ birligini köstermek, Qırım ve onıñ etrafında RF cinayetlerini ayıplamaq, işğalden azat etüv halqara siyasetiniñ parametrlerini belgilemek.
Sammit resmiy şekilde Qırım platformasınıñ temelini qoyacaq. Qırım platforması – Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ teşebbüsinen Ukraina Tış işler nazirligi tarafından yaratılğan yañı halqara mesleatlaşma ve koordinatsiya formatı.
Sammitte, Qırım ile bağlı halqara siyasetiniñ esas parametrlerini belgileycek Ortaq beyanname qabul etilecek.


text:
Ukrain katolik universitetinde qırımtatar studenti içün 32 biñ grivna miqdarında stipendiya tesis etildi. Stipendiya namzeti 2015-2016 oquv seneleri belli olacaq.
Bunı aliy oquv yurtunıñ matbuat hızmeti bildire.
«Stipendiya şimdi zor vaqıtlarnı yaşağan ve öz itibarı, serbestlik ve aqiqat içün küreşken qırımtatar yaşlarına qol tutmaq içün kirsetile», – denile beyanatta.
Stipendiya namzeti bakalavr/magistr programmaları boyunca oquvğa 100% endirimni elde etecek.
Stipendiyanıñ berilmesi aqta qararnı prorektor ve ocalardan ibaret olğan yarış komissiyası alacaq.
Malüm olğanı kibi, stipendiyağa para Kiyevde bıltır dekabr ayında keçirilgen Ukrain katolik universitetiniñ VII hayriye aqşamı çerçivesinde toplanıldı. Bunı ukrain caz ve opera yırcısı, qırımlı Camala, qırımtatar ressamları Rustem Skibin, Elmira Seit Ametova, Mamut Çurlu, Eldar Güsenov ve universitetke öz eserlerini bağışlağan diger hayırseverlerniñ yardımı ile becerdiler.


text:
Avgustnıñ 8-nde Aqmescitte, Ahtem Çiygozğa destek bildirmek maqsadınen keçirilgen yalıñız piket devamında tutılğan esli-başlı qırımtatar faili Server Karametovğa qarşı eki memuriy protokol tizilgen. Biri – «yalıñız piketlerniñ qaideleri bozulğanı» sebebinden, ekincisi – «politsiya hadimlerine qarşılıq kösterilgeni» içün. Bunı Qırım.Aqiqat muhbirine tutılğannıñ advokatı Emil Kurbedinov bildirdi.
Onıñ bergen malümatına köre, tutılğan Karametov Kremlniñ nezaretindeki Aqmescit Demiryol rayon mahkemesine ketirildi.
Erkekniñ alı fena: Parkinson hastası olğan 76 yaşındaki fail, tutılğanı sebebinden, mıtlaq içmesi kerek olğan ilâçnı alıp olamağan, titremesi küçlendi. Bunen beraber polis hadimlerinde onıñ sağlığına dair iç bir vesiqa yoq.
76 yaşındaki Server Karametov avgustnıñ 8-nde Kremlge tabi olğan Qırım Yuqarı makemesi yanında tutıldı. İhtiyar o yerge kelip, Qırımda mahkün etilgen qırımtatar milliy areketiniñ yetekçilerinden biri Ahtem Çiykozğa destek bildirmek içün, yalıñız piket başlatqan edi.
Kremlniñ nezaretindeki Qırım silâlı hızmetleri öz saytlarında Karametovnıñ tutılmasını izaatlamadı.
Server Karametov işğal etilgen Qırımda bundan evel de tutıla edi. Mayısnıñ 18-nde, qırımtatar halqı genotsidiniñ hatıra kününde o Aqmescitte, qırımtatar milliy bayrağını ve 1944 senesi sürgünlik qurbanları olğan ana-babasınıñ fotoresimlerini alıp çıqqan edi, ve o arada yaqalandı. Üç saat soñra, oña qarşı memuriy protokol tizilgen soñ, o yiberilgen edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırım şeerlerinde ressamlar divarlarda Putinniñ portretlerini yapmağa devam ete. Birinci işi Aqmescitte peyda oldı, bundan soñ ressamlar Yaltağa avuştı, – haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Özlerini aveskârlar olaraq tanıtalar ve Qırım şeerlerinde divarlarnı öz teşebbüsi ile boyalağanlarını bildireler.
Ressamlarnıñ sözlerine köre, olar ev divarlarında resimlerni yapıp, aqça qazanalar. Ve öz «#Bizim» leyhasını evelki proektlerinden qalğan boyalar ile yapa ekenler.
Jurnalistler Aqmescitte yapılğan resimge bir 6000 rublege boya kerek olğanını saydı. Bundan soñ «#Bizim» hashtagi ile Putinniñ süreti Yaltada bala hastahanesi divarında ve Krasnoarmeyskaya soqağında yerleşken evniñ divarında peyda oldı. Bundan da ğayrı, bu kibi işler Qırımnıñ diger şeerlerinde de peyda olğandır. İşlerniñ sayısına köre, ressamlarnıñ ticariy proektinden bayağı malzemeleri «qalğandır».
Qaynaqnıñ bildirgenine köre, ressamlar Qırımda Vladimir Putinniñ ziyaretine qadar vatanperver leyhasını azırlamaq içün aselet Moskvadan kelgenler ve olarğa buña aqça ayırılğan edi. Ressamlarnıñ çalışqan er bir şeerinde resim olacaq yerlerni qolaylıqnen şeer memuriyetleri ile al ete ediler.


text:
Ukraina Tış işler nazirligi işğal etilgen Qırımğa halqara nezaretçilerniñ yiberilmesini Rusiyeden talap ete. Bunı Twitter saifesinde avgust 20 cumaertesi künü TİN matbuat kâtibi Mariana Betsa yazdı ve böyle şekilde Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ mecburen Aqmescitteki psihiatrik statsionrğa yerleştirilmesi aqqında haberni izaatladı.
«İşğalciler qırımtatarnı qıynamağa devam eteler. Olarnıñ esas maqsadı – qorqutmaq, sındırmaq, Qırımdan sıqıp çıqarmaq», – dep qayd ete Mariana Betsa.
«İşğalci akimiyetten halqara uquq qorçalayıcı teşkilâtlarğa Qırım Muhtar Cumhuriyetinde insan aqlarınıñ vaziyetini nezaret etmege ruset bergenlerini talap etemiz», – dep qoştı Ukraina Tış işler nazirliginiñ spikeri.
FSB hadimleri avgust 16 künü Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovnı mecburen, hastahaneden alıp, Aqmescitteki Roza Lüksemburg soqağında yerleşken psihiatrik dispanserge ekspertiza içün ketirdiler. İlmi Umerovnıñ qızı Ayşe babasına yaqınlarınen körüşmege yasaq etilgenini haber etken edi. Bundan da ğayrı, ondan ilaçlarnı aldılar.
Qırımda uquq qoruyıcılar İlmi Umerovğa qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesi (separatizm) boyunca cinaiy iş açtı.
İlmi Umerovnıñ alı avgust 11-de Qırımda oña qarşı psihiatrik ekspertizanıñ belgilenmesi boyunca mahkemede yaramay oldı. Acele yardım kelip, kardiografik tedqiq yapqan soñ, Umerovnı Aqmescit hastahanesine infarkt havfı ile alıp kettiler. Bundan soñ Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi Umerovnıñ statsionar mahkeme-psihiatrik ekspertizadan keçmesi kerek olğanı aqqında qarar aldı.
İmayeciler bu mahkeme qararına qarşı şikâyet etti.
«Memorial» rusiyeli uquq qorçalayıcı merkezinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovğa qarşı işğal etilgen Qırımda cinaiy taqipni qanunsız ve siyasiy sebeplerden olğanını ayttılar, çünki o, zorbalıq areketlerine çağırmay edi.


text:
Rusiyeli advokat İlya Novikov iyülniñ 26-nda, Rusiyede mahküm etilgen Ukraina vatandaşı, «Sentsov davasınıñ» mabusı Aleksey Çirniy artıq Bataysk apishanesinde umumiy rejimden türme rejimine keçirilgenini bildirdi. Bunı Novikov, Çirniyden kelgen SMS-mesajını faş etip, Facebookta bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, apishane vekilleri Çirniyge degenler ki, o Rusiye vatandaşı olaraq tanılğanı sebebinden ukrain konsulınen artıq körüşip olamaycaq.
Advokatnıñ yazısında böyle buyurulğan: «Men onı bazarertesi künü, iyülniñ 24-nde, ziyaret etken edim. Alekseyni maña çıqarğamazdan ögüne, mahsus bölük hadimleri oña haber kâğıtını oqumağa bergenler. Vesiqada – Rusiye vatandaşlığından vazgeçmek içün 2014 senesi aprelniñ 18-nde Bağçasarayda yazğan arizası tapılmağanı, ve o endi Qırım istilâsına dair qanun esasında Rusiye vatandaşı sayılacağı bildirilgen. Sentsov ve Kolçenkoğa endi böyle yapılğan edi. Ve artıq iç bir ukrain konsulı oña yiberilmeycek. Ve qalğan cezasını vatanda alması içün başlatılğan ceryan toqtatılacaqtır. Rusiyede Çirniy endi müddetniñ aman-aman yarısını apiste keçirdi».
İlya Novikov hatırlattı ki, Aleksiy Çirniy 2016 senesi oktâbrniñ 6-nda Bataysk apishanesine ketirilgen edi, «ondan berli o çeşit sebeplerden dört kere ceza izolâtorına oturtılğan edi».
Rusiyede ukrain vatandaşına qarşı yapılğan soñki aretlerge dair Ukraina Tışqı işler nazirliginiñ izaatı şimdilik yoq.
2016 senesi oktâbr ayında Ukraina Adliye nazirligi, muracaat azırlap, qanunsız mahküm etilgen qırımlı Aleksey Çirniyniñ teslim etilmesini talap etecegi aqqında malüm olğan edi.
Rusiye silâlı hızmet vekilleri Çirniyni 2014 senesi, Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, mayıs ayında tutıp onı qabaatladı, ayrıca Aqmescitte Leninniñ abidesini yıqmağa istegenini iddia etken edi. Doquz ay devamında ukrain konsulı oña yiberilmey edi, körüşüv devamında ise Çirniy, oña qarşı eskence qullanılğanını bildirgen edi.


text:
Bağçasarayda «Han sarayı» kompleksiniñ kirişi yanında yarımadanıñ tamır halqına ait bu medeniy miras abidesini qorçalamaq maqsadınen bir kişilik piket keçe. Belli olmağan erkek, üstünde vandalizmni toqtatmaq talabı yazılğan plakatnen çıqtı.
Bir kişilik piket qayd etilgen videonı Facebookta Leylâ Yaşlavskaya derc etti.
Videoda, bir kişilik piketniñ iştirakçisi yanına kelgen Rusiye polis hadimi qayd etilgen. Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından bu hususta berilgen izaatlar yoq.
Qırımdaki Rusiye ukümeti Bağçasaraydaki Han sarayında «qazağa qarşı ilk nevbetteki işler»ni yapmağa devam ete. Ukraina Medeniyet nazirligi, Qırımdaki Rusiye ukümeti tarafından Bağçasaray qoruğınıñ territoriyasında işlerniñ yapılması neticesinde Han sarayınıñ baş binası içün mahv etilmek telükesi bar, dep iddia ete.
Bağçasaraydaki Han sarayı muzeyi – qırımtatarlarnıñ tarihı ile alâqalı olğan eñ belli muzey, Qırımda olğan Geray hanlarına ait yazlıq rezidentiya yeri. Muzey kompleskiniñ territoriyasında saray, harem binası, han mezarlığı ve cami bulunalar. O, UNESCOnıñ Dünya mirası cedveline kirsetilmege namzettir.


text:
Herson vilâyeti devlet memuriyetiniñ yañı yolbaşçısı Yuriy Güsev «Çonğar» ve «Kalançak» keçiş noqtalarında eki keyfiyetli rejim alanını» yılnıñ soñuna qadar tolusınen donatmağa vade ete. Bu aqta Güsev Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıyge iyülniñ 13-nde «Çonğar» keçiş noqtasında bildirdi.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ aytqanına köre, Zelenskıy tam künni aytmağa rica etti.
«Sayğılı prezident, noyabrniñ 15-nde doğğan künüm olacaq. Noyabrniñ 15-nde sizlerni açmağa davet etem, amma yılnıñ soñuna qadar servis merkezlerinen beraber leyhanı kerçekleştirmege planlaştıramız. Avtovokzal, memuriy hızmet merkezleri de aynı. Dekabrniñ 31-ne qadar», – dedi Güsev.
Ukraina prezidentiniñ qayd etkenine köre, leyhanı «dekabrniñ 20-nci künleri» kerçekleştirmege daa yahşı olur.
«Ğromadske», Ukraina Maliye nazirliginiñ malümatına esaslanıp, Qırımnıñ memuriy sıñırındaki «Çonğar» ve «Kalançak» keçiş noqtalarınıñ donatıluvı içün Ukraina ükümetiniñ devlet bücetiniñ yedek fondundan ayırğan aman-aman 106 million ğrıvnâ 2018 senesi qullanılmadı, dep bildirdi. 2019 bücet yılında ise olarnı qullanmaq imkânsız ola.
2018 senesi iyülniñ 4-nde Ukraina ükümeti №584 qararını qabul etti. Oña binaen, devlet bücetiniñ yedek fondundan Qırımnıñ memuriy sıñırındaki «Kalançak» ve «Çonğar» keçiş noqtalarınıñ donatıluvına 105 mln 983 biñ 571 ğrıvnâ ayırıldı.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
İnguşetiyada fevral 23-te 1944 senesiniñ Stalin sürgünligi qurbanlarını añalar. 650 biñ çeçen ve inguş Qazahistan ve Orta Asiyağa sürgün etilgen edi.
Sürgünlik sebebi olaraq cenk vaqtında kütleviy sürette askerlikten vazgeçüv ve sovet arqasında silâlı isyan azırlanması ilân etilgen edi. Sürgün olunğanlarnıñ yarısı yaşav şaraitlerine dayanamayıp, yolda elâk oldı. 1957 senesi sağ qalğan çeçen ve inguşlarğa evine qaytmağa izin berildi.
Çeçenistanda Stalin sürgünliginiñ 71 yıllığı munasebeti ile matem tedbirleri keçirilmeycek. Hatıra ve qaar künü cumhuriyette er yıl fevral 23-te qayd etilgen edi, lâkin 2012 senesi Çeçenistan yolbaşçısı Ramzan Kadırov hatıra kününi mayıs 10-na avuştırdı – cumhuriyetiniñ birinci prezidenti Ahmat Kadırovnıñ ölüm kününe.


text:
Ukraina haber siyaseti nazirligi ve Tavriya gumanitar platformasınıñ koordinatorı Andriy İvanets Lvivde keçirilgen 25-inci kitap forumı çerçivesinde «Birinci Qurultay» kitabını taqdim ettiler.
Bunı sentâbrniñ 22-nde Ukraina haber siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Facebookta yazdı.
«Qırımtatarlarnıñ idare organı yüksek siyasiy medeniyet timsalı olıp qala. Söz sırası, qadınlarnıñ da milliy parlamentke saylanmaq aqqı bar edi, o vaqıtları musulman halqlarında ve şimdiki demokratiyalarnıñ çoqusında böyle bir şey yoq edi», – dep yazdı Ceppar.
Daa evel haber etilgeni kibi, Tavriya gumanitar platformasınıñ koordinatorı, Ukrainaşınaslıq ilmiy-tedqiqat institutınıñ üyken hadimi Andriy İvanetsniñ Birinci milliy qırımtatar Qurultayına bağışlanğan monografiyası «2018 senesiniñ kitabı» ilk yarım yılınıñ reytingindeki eñ güzel 7 kitap sırasına kirdi.
2017 senesi dekabr ayında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, qırımtatarlarnıñ temsil organı qırımtatar müellifleriniñ yigirmi kitabını ukraincege tercime etip bastırmağa qarar bergenini bildirgen edi.
2017 senesi dekabrniñ 18-nde Kyivdeki «Qırım evi» merkezinde Yunus Qandımnıñ qaleminden çıqqan «Küreş meydanını ot basmaz…» kitabınıñ ukraince tercimesi taqdim etilgen edi. İşbu kitap 1917 senesi qırımtatarlarnıñ milliy ve diniy lideri Noman Çelebicihan aqqında tarif ete.
2017 senesi dekabrniñ 6-nda Ukraina Yuqarı Radasında Birinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ 100 yılına bağışlanğan tantanalı oturışuvı olıp keçti. Ukraina haber siyaseti nazirligi, Qurultay ne olğanını ve qırımtatar milliy areketindeki tarihiy emiyetini añlatmaq içün media kampaniyasını başlatqan edi.
Qırımtatar Milliy Qurultayı – qırımtatar halqınıñ yüksek temsiliy vekâletli organıdır.
1917 senesi dekabr ayında Qırımtatar Milliy Qurultayı mavı tüsli milliy bayraqnı, milliy tamğanı ve milliy gimnni tasdıqlağan edi.


text:
Ukraina Yuqarı Radasında noyabrniñ 6-nda Avropa Şurasınıñ destegi ile «Ukrainada jurnalist faaliyetiniñ telükesizligi: vaziyeti, problemleri ve olarnı al etüv yolları» parlament diñlevleri keçirilmekte.
Ukraina parlamentinde Azatlıq Radiosınıñ «Shemı» leyhasınıñ jurnalisti Mıhaylo Tkaç ve Qırım.Aqiqat leyhasınıñ reberi Volodımır Prıtula çıqışta bulunalar.
Canlı yayınnı «Shemı» leyhası Facebookta köstere.
Mıhaylo Tkaç zenaat aqqı aqqında tarif etecek. Qırım.Aqiqat leyhasınıñ reberi Volodımır Prıtula ise çıqışınıñ mevzusı Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ beş yıl devamında leyhanıñ işi ve problemleri olacaq, dep tarif etti.
«Shemı: habarcılıqnınö tafsilâtları» – jurnalist tahqiqatları programması, yüksek akimiyette habarcılıq tapa. Azatlıq Radiosı ve «UA: Perşıy» telekanalınıñ ortaq leyhasıdır, er cumaaqşamı künü saat 21:45-te «UA: Perşıy» telekanalında yayınlana.
Qırım.Aqiqat – Azatlıq Radiosınıñ ukrain hızmetiniñ Qırım leyhası – 2014 senesi mart ayında işğalden soñ ve Rusiyeniñ Qırım ilhaqı vaqtında çalışıp başladı. Bugünde-bugün Qırım.Aqiqat eñ populâr Qırım haber saytlarından biri ola, bir ay içinde onı eki-eki buçuq million kişi oquy. Ukraina Kütleviy haber institutınıñ malümatına köre, Qırım aqqında malümatnıñ 18%-nı ukrain kütleviy haber vastaları Qırım.Aqiqat saytından ala.


text:
Ukrain yırcısı, qırımlı Camala Odessa vilâyetinde keçirileyatqan «Caz Köktebel-2014» festivaliniñ hedlaynerleriden biri ola.
Öz çıqışından evel o Qırım.Aqiqat saytına intervyü berdi. Böyleliknen Qırımda bulunğan vatandaşlarına muracaatta bulundı.
Camala qırımtatarlarnı eyilikke işançını saqlamağa çağırdı.
«Er şey yahşı olacağına, tınçlıqnıñ üküm sürecegine, Qırım – Ukraina olğanına inanğanıñıznı isteyim. Ümüt ve işançnı coymağanıñıznı isteyim, çünki bu er şey bizge yardım ete», – dedi yırcı.
Camala vatandaşlarına bu ağır vaqıtta öz tuvğanlarına daa da yaqın olmağa tevsiye etti.
«Qırımda bulunğan soy-soplarıma, 86 yaşında olğan qartbabama olğan sevgim mañya yardım ete», – dedi yırcı.
Tezden Qırım.Aqiqatta Camalanıñ tam intervyüsi peyda olacaq.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğalinden sebep, «Caz Köktebel» Odessa vilâyetinde keçirile.


text:
Qırımtatar faali Riza Asanov «Tavrida» yolunıñ bir qısmını videoğa çıqarğanda kimligi belli olmağan insanlar oña ücüm etti, dep bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, çarşenbe künü saba Qarasuvbazar civarında oña «tayaqqa oşağan qara uzun bir şeynen» ücüm etildi. Ücüm etkenlerniñ rus tellâfuzı bar edi.
Asanovnıñ qayd etkenine köre, ücüm neticesinde o, esini coydı, özüne kelgen soñ ise rayon hastahanesine ketti, anda bir çoq ezigi ve miy sarsuvı bar olğanı ayttılar.
Qırım.Aqiqatqa malümat bergen Riza Asanov ücümni «faaliyetinen» bağlağanını qayd etti.
«Qırımda faal sürette qarşılıq köstergen ve malümat bergen 15-20 adam bar. Olarnı yoq et, tınçlıq olacaq. Bes-belli ki, qırımtatarlarnıñ integratsiyasınen bağlı yañı siyaset başladı», – dep qayd etti faal.
Asanov, ücümden evel çıqarğan videonı Facebook saifesinde derc etti.
2018 senesi dekabr ayında qırımlı advokatlar Emil Kurbedinov ve Edem Semedlâyevniñ ofisine ücüm etilgen edi.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
16 ON ALTINCI DERS
· Toylarımız aqqında
(Yaş nesilge ve ana-babalarğa)
(Devamı. Başı 10, 11, 12, 13, 14, 15-inci derslerde.)
Maña bir tanışım: “Toylarımızda kelinnen kiyevni çoqtan-çoq oynatıp, olarnıñ boldurtıp sini alamız, olarğa azap çektiremiz. Ğaripler terlep-pişe, urbaları sım-sılaq ola. Men bunı begenmeyim. Böyle olmamaq kerek!” – dedi. Tanışımnıñ betinde memnüniyetsizlik çizgileri oynadı. “Bir toyda, – dedi o küskün sesnen, – kiyev öyle terledi – kölmeginiñ quru yeri qalmadı, betinden aqqan terni kelip yavluqnen sürteler, lâkin kimse “yeter endi!” demey. – Şimdiki aqlımnen men kiyevniñ yerinde olğan olsam “sağ oluñız, tuvğanlarım, ayıp etmeñiz, bizim oyunımız bu qadar”, dep, kelinni qolundan tutıp, yerime oturır edim”, – dep, bundan soñ da daa çoq vaqıt uzundan-uzun oyunlarnıñ kelişmegeni aytıp turdı.
Aqiqattan da, er toyda bu vaziyetni epimiz körip turamız, begenamaymız, men de begenmeyim. Kelin ve kiyev bir qararınen oynasa, ne qadar güzel olacaq. Bu fikirnen çoq adam razı ola.
Lâkin bu fikirge qarşı çıqqanlar da bar – bu çalğıcılar. Kelin ve kiyev az oynasa, olarğa aqça az tüşe. Ebet, belki, özcesine olar da aqlıdır. Olarnıñ birinden: “Nasıl etsek de, vaziyetni tüzetsek, aytılğanı kibi, ne şiş yansın ve ne de kebap?” – dep soradım. – O, açuvlı-açuvlı: “Bir şey tüzetmek kerekmey, olğanı kibi olsun, çeşit şey tüşünip çıqarmañız”, – dedi.
Añlaşılğanına köre, mesele “para” degen şeyge kelir tirele. Ebet olarğa toyda biraz qazanmaq kerek. Bu anlaşılğan şey. Onıñ içün, eki tarafnıñ da hatrini tapmaq içün , mencesine, çalğıcılarnen kelişilip, olarnıñ iş aqqını evelden bermek kerek. Birinci vaqıtta kelişmek qolay olmaz, lâkin bunı yapmasaq, olmaz, toylarımıznıñ sıfatı deñişmez.
Ya çalğıcılarnıñ taksasını kim aytır? Olar ne qadar parağa razı olacaq? – degen sual çıqa. Bunı ise tek toy saibi ve çalğıcılar öz arası laf etip añlaşmaq kerek.
Aytılğan söz – atılğan oq kibi.
Toylarımıznı açmağa bileyik.
Kimerde toynı açqan adam cemaat ögüne çıqqanda şaşmalay qla ve yahşı bir şey aytamay. Bazıları ise: “Aydı, cemaat, yaşlarımız içün qadeleriñizni köteriñiz!” – dey ve öyle etip toy aça. Amma, cemaat toplanğan yerde aytılğan sözler meraqlı, aqılğa ve yürekke yatqan kibi olmaq kerek. Onıñ içün, toy açmağa azırlanıp barılmasa, olmaz.
Meselâ, bir kere toynı böyle açqan edim (ifadeli oqup tilimni alıştırmaq içün, metin üstünde işledim: pauzalarnı, urğularnı qoydım, aktsenti olğan sözlerniñ tübüni doğru bir sızıqnen sızdım):
Aqşam şerifiñiz // hayırlı olsun, sayğılı musafirler!
Bugün, bilgeniñiz kibi, Aydernen Ayşeniñ // nikâh toyu. Toyumızğa ürmet etip kelgeniñiz içün // kelin ve kiyevniñ, toy saibi // Nariman ağa ve // onıñ ömür yoldaşı // Hatice apteniñ adından // epiñizge // büyükten-büyük teşekkür bildirem, sağ oluñız, Alla sağlığıñıznı bersin. Epimizniñ eyiliklerimizde, bugün olğanı kibi, dostlarımız // biznen olsun.
“Er şey halqnen, yaraşa!” – degen // qartlarımız.
Sayğılı dostlar! Ruhset (ya da musaade) etseñiz, cümleñizniñ adından // kelinnen kiyevni // men // hayırlamağa isteyim.
Sevimli Ayder ve Ayşe! (Pauza vaqtında yaşlar yerinden tura ve ayaq üstünde turıp diñley). Toyuñız // hayırlı olsun! // Bugün // siz evlenesiñiz, qoranta qurasıñız. Cemaatımız içinde // bir // yañı qoranta daa // meydanğa kelecek. Maşalla! Halqımız aytqanı kibi: “bir nikâhnen // qart oluñız!” Bir-biriñizni, bugün sevgeniñiz kibi, soñki künüñizgece // seviñiz, ürmet // etiñiz. Yüksek medeniyetli (BыcokokyлbTypHый) insanlar // oluñız.
Civanlarım! Bizim // öz tilimiz bar, onı candan seviñiz, onı unutmañız, başqa tilge onı // deñiştirmeñiz. Balalarıñız olğanda // olarğa da // ögretiñiz? Olar da // öz tilinde laf etmege // bilsin. Çünki tilimizniñ içinde // ecdatlarımızdan (ya da baba-dedelerimizden) bizge // asabalıq qalğan // altın kibi qıymetli // fikirler bar.
Vatanıñıznı, halqıñıznı seviñiz, qomşu milletlernen dost oluñız. Bir vaqıt, bir yerde ve // kimsege // qul olmañız, qulluq yapmañız (He paбoлeпcTByйTe), özüñizni aşalatmañız, menligiñizni (cBoë дocToйиHcTBo) // taptatmañaz.
Ayşe, hanım, güzel qızım,
Qıymetli kiyev Ayder!
Çastlı-bahtlı olmañıznı //
Cümle cemaat ister.
Barsın // nurlu eviñizde //
Sevgi // iç de bitmesin,
Ürmet, sayğı ocağı da //
Alevlensin, sönmesin.
Sofrañızda // iç bir vaqıt
Aş-suv // bitmek bilmesin,
Oğursızlıq, hastalıqlar,
Qapıñızğa // kelmesin.
Rabbi Taalâ, Qudretlimiz //
Evlâtlar bağışlasın,
Aileñizde // ağa-qardaş //
Dörtten eksik // olmasın.
Mabet-mabet // siz yaşañız
Ömrüñiz // uzun olsun!
Eki bülbülge // oşañız,
Yüzüñiz // külip tursun!
(Pauza yapmayıp, devam etile) Sevimli Ali ve Ayşe! Mında kelgen // soy-sop, qolum-qomşu, tanış-biliş ve // işdeşleriñiz // bugün // toyuñıznı , ebet, yaraştırmağa, onı meraqlı etmege // keldi. İnşalla, öyle de olur!
Sayğılı musafirler, sofralarda olğan aş-suvğa // buyurıñız, aşañız, içiñiz. Aşıñız // tatlı olsun! Toyumız // hayırlı olsun!
Çalğıcılar, avasını çalıñız!
Tevsiyeler:
I.
1. Toy açacaq adam mıtlaq ögünden yahşı etip azırlanıp, soñ kelmek kerek.
2. Aytılacaq sözlerni ezberlep keliñiz, lâkin barıp da ezberlep yetiştiramağan olsañız, o sözlerniñ kâğıtta yazılğan metni (teksti) yanıñızda olsun, oña baqıp oqumağa utanmañız.
3. Ezberden aytqanda da unutqan yeriñiz olsa, kene de kâğıtqa baqıp oqumağa utanmañız.
4. Aytmağa azırlanğan sözleriñizni tolusınen, bir qaldırmay, episi aytmaq kerek.
5. Aytqanda – aşıqmayıp, sabırnen aytılsa, er bir söz añlaşılır, diñlegenler hoş olur.
6. Sesiñiz yahşı çıqsın, eñ çette oturğan adam da onı yahşı eşitsin.
7. Sözlerdeki urğularğa (yдapeHия B cлoBax) emiyet etiñiz. Urğularnı doğru qoymasañız, laf añlaşılmaz. Onıñ içün episi sözlerde urğularını belgileñiz. Urğusı soñki ecada olğan sözlerde urğunı belgilemeseñiz de olur, çünki sözlerimizniñ ekseriyetinde urğu soñki ecada ola. Yuqarıda berilgen metinde urğular kursiv ariflernen belgilengen.
8. Tamam onıñ kibi de pauzalarnı qoyıp çıqıñız ve pauza olğan yerlerde toqtalıp oquñız (yuqarıda ketirilgen metinde pauzalar eki köndelen tayaçıqlarnen "//" qoyulğan). İbare-ibare (пo фpaзaM) oqusañız, pauzalarnı tapmaq küç olmaz. Virgüller olğan yerde pauza işaretleri qoyulmay, amma pauzalar yapıla.
9. Aktsenti olğan sözlerninñ tübüni doğru sızıqnen sızıñız.
II.
1. Şiirni bir kâğıt üstünde dülber etip bastırıp, dülber bir varaqa (otkrıtka) ya da adres içine qoyıp, kelin ve kiyevniñ özlerine de hatıra olaraq berseñiz, pek yahşı olur.
· Oquyıcılarımıznıñ icadından
Dilâver Keşfedinov
Çorğuna
Balıqlava yanında
Köyçigim bar – Çorğuna!
Doğulğanım men anda,
Pek aziz bu köy maña.
Şimdi menim evimde
Kelmeşekler – qazaqlar,
Menim doğmuş köyüme
Çernoreçye dey olar.
Qırq dörtte olar kelip
Bizlerni sürgün etti,
Köyümizni begenip,
Özüne mekân etti.
Çorğuna degen sayın
Yüreçigim yanacaq,
Aqlımdan, yüregimden
Ömürlik o çıqmaycaq.
· Şiirler, yırlar
Men oqumış olacam
Men oqumış olacam,
Oqup bilgi alacam,
Ğayret etip, tırışıp,
Yahşı adam olacam.
“Yahşı oqu!” – dey ocam,
Sözüni men tutacam,
Derslerni yahşı oqup,
Yahşı “bal”lar alacam.
Mesele, misal çezem,
Çıqaram, qoşam, bölem,
Oqup, ikâye yazam,
“Maşalla”lar qazanam.
Men oqumış olacam,
Oqup bilgi alacam,
Ğayret etip, tırışıp,
Yahşı adam olacam.
· Ösümliklerniñ adları
злakoBыe– başaqlılar – злakoBi
фиcTaшka – fıstıq – фicTaшka
зyбHицa – tiş otu – зyбHiця
иrлицa – kirpi çalısı – roлчaTHиk
иBa – tal – iBa, (бiлa) Bepбa, (бiлa) лoзa
иBa лoMkaя – mort tal – iBa лoMka
иBa плakyчaя – öksüz (или salpı) tal –плakyчa iBa
иBa cepeбpиcTaя – kümüş tal – cpiблиcTa iBa
иBaH-дa-Mapbя – ercay melevşe – бpaT-i-cecTpa
иMбиpb – zencefil – iMбиp
· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları
koT – pardoş – kiT
koшka – mışıq – kiшka
kpaб – yengeç, pavra – kpaб
kpaпиBHиk – ardıç quşu – BoлoBe oчko
kpaпиBHицa – qıcıtqan köbelegi – kpoпиB’яHka
kpecToBиk – haçlı biy – xpecToBиk
kpeчeT – aqtoğan, sanqur – kpeчeT
kpoBococka – köpek çibini – kpoBococka
kpokoдил – timsah – kpokoдил
kpoлиk – qoyan – kpoлиk


text:
Rusiyede maküm etilgen Hayser Cemilevniñ avdokatı Nikolay Polozov Rusiye Ukrainağa onıñ imayesi altında olğannı qaytarmağa razı olmadı.
Bunı Nikolay Polozov yanvar 12 kün Twitterde yazdı.
«Rusiye Ukrainağa Hayser Cemilevni tekrar qaytarmağa razı olmadı. Şimdi müddetten evel azat etüv boyunca mahkemeni bekleymiz», – yazdı Polozov.
Rusiye Federatsiyasında maküm etilgen Hayser Cemilev – qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilevniñ oğlu – Astrahan şeeriniñ №10 koloniyasında buluna.
Rusiye Federatsiyasınıñ Yuqarı mahkemesi Hayser Cemilev içün Krasnodar diyarı mahkemesi tarafından berilgen beş yıllıq apis müddetini bir buçuq yılğa qısqarttı. Rusiye ükmü ve 2015 senesi aprel ayında Kiyevniñ Dnepr mahkemesi tarafından belgilengen müddet arasında üç aylıq farq bar – 3 yıl 8 ay.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de onıñ Bağçasaraydaki evinde yaqaladılar. Anda 44 yaşında Fevzi Edemov öldürilgen edi. Militsiya Cinaiy kodeksniñ 115-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca (planlaştırılğan öldürüv) cinaiy iş açtı.
Bıltır iyül 10 künü İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesi Hayser Cemilevni SİZOdan azat etmek qararını çıqardı. Rusiye bunı yerine ketirmedi.


text:
Aqmescitte memuriy mesüliyetke mayıs 18 künü qırımtatar sürgünliginiñ yıllığına keçirilmesi planlaşıtırılğan avtoyürüşniñ sekiz iştirakçisi mesüliyetke çekildi.
Bunı «Moskva – Aqmescit» video köpüri vaqtında Qırımnıñ Rusiye baş nazir muavini Ruslan Balbek bildirdi, haber ete Krım.Media.
Onıñ malümatına köre, umumen 29 insan yaqalandı, olardan çoqusı – çağına yetmegen balalardır.
Balbek añlatqanı kibi, sürgünlik qurbanları ruhuna keçirilgen dua merasiminde iştirak etip, gençler «duyğulanıp», Aqmescit soqaqlarında qanunsız avto yürüşni teşkil ettiler.
Jurnalistlerge izaat berip, Qırımnıñ Rusiye baş naziri iştirakçilerge yüklengen memuriy para cezalarını öz esabına ödemege azır olğanını bildirdi.
Gençler Balbekniñ teklifi ile razı oldılarmı, belli degil.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, mayıs 18-de Aqmescitte uquq qoruyıcı organlarnıñ hadimleri qırımtatar sürgünliginiñ qurbanları hatırasına keçirilgen avtoyürüş iştirakçilerini «Zapadnaya» avtostantsiyasında blok ettiler. Avtoyürüş iştirakçileri yaqalanıldı.
Altı saat devam etken sorğudan soñ avtoyürüş iştirakçilerini boşattılar.


text:
Qırımda tevqif etilgen qırımtatar faaliyetçisi, «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ koordinatorı Server Mustafayev ukrainlerge açıq mektüp yazdı. Muracaatınıñ tolu metnini ağustos 24-te «Ukrainskaya pravda» neşir etti. Neşir, mektüpni muarririyetke Qırımdan Azatlıq Radiosınıñ rus hizmeti muhbiri Anton Naumlük teslim etti, dep bildirdi.
Server Mustafayev, Ukrainada Qırımnıñ deokkupatsiyası meselesine, yarımadanıñ tamır halqında olğan problemalarğa, siyasiy mabüsleriniñ qorantalarına qol tutuvğa yeterli derecede diqqat ayırılmağanını qayd ete.
Onıñ sözlerine köre, 2014 senesine qadar Ukraina ükümeti qırımtatar halqınıñ problemalarını çezmey edi, Ukraina cemiyetinde qırımtatarlar ve musulmanlar aqqında, cümleden yerli KHVlerniñ materialları esasında şekillengen qalıplar tarqalğan edi.
Server Mustafayev: «2014 senesiniñ vaqiaları, mence, Qırımda mustaqil Ukraina devrindeki 23 yılında böyle siyaset, propaganda ve kerginlik kimge kerek olğanlarınıñ üstündeki perdeni açtı… Özüm körgenim ve tüşüngenim kibi, ve aqıl-idraki olğan er bir adam bunı körmelidir, tamam 2014 senesiniñ vaqiaları kim aqiqiy duşman, duşman tarafına keçken ve isyankâr olğanını kösterdiler. Ukrainağa ait Qırımnıñ bütün bu yılları esnasında askeriyleştirilgen qazaqlar ve öz özüni mudafaa gruppaları ve buña beñzer gruppalarnı kim ve ne maqsatnen meydanğa ketirip, olarğa qol tuta edi, tamam şimdi añlaşıldı. Şimdi biz, radikalizmni kimden beklemek kerek olğanını sözsüz kördik ve oña duçar qaldıq»¸– dep yaza.
«2014 senesiniñ bütün bu vaqiaları bizge türlü insanlar, gruppalar, siyasetçiler ve digerlerniñ kerçek yüzlerini kösterdiler. Teessüf ki, biz, yalıñız ömür ve azatlıq fiyatını tölep, dostlarnı duşmanlardan ayırmaq imkânına nail oldıq», – dep bildirdi o.
Bunıñnen beraber Server Mustafayev, Ukraina cemiyetinde ilhaq etilgen Qırımnıñ problemaları ve yarımadada Rusiye telükesizlik hadimleriniñ repressiyaları aman-aman belli degiller, dep qayd ete. Aynı zamanda Ukrainanıñ bazı siyasetçileri qırımtatarlarğa dair «radikalizm aqqında masallar»nı tarqatmağa devam eteler. Milliy televideniyeniñ efirinde ise Qırım mevzusı umumiy efir vaqtınıñ «ğarip bir 2-3%-ini qaplap ala».
Server Mustafayev: «Bu vaqialarnıñ dört yıldan ziyade devam etken müddeti içinde Ukrainada «siyasiy mabüsler»ge dair tayin etilgen terminler yoq, terrorizm, ekstremizm ve buña beñzer şeylerde qabaatlanğanlarğa dair Ukrainanıñ yanaşuvı aqqında resmiy çıqışlar yapılmadı. Bu deşetli vaqialar ve tecavuznıñ yalıñız beşinci yılında bücette siyasiy mabüslerniñ ailelerine qol tutmaq içün para peyda oldı. Lâkin onı qullanuv mehanizmleri, bir çoq insan aqlarını qorçalav teşkilâtları ve lâqayd olmağan siyasetçilerniñ ğayretleri sayesinde endi-endi öz yollarını tapalar», – dep yaza.
Qırımtatar faaliyetçisiniñ fikrine köre, qayd etilgen problemalarnıñ ekseriyeti – «cemiyetniñ öz devletindeki problemalardan ale daa pek uzaq olğanınıñ vastasız sebepleridir», ve o, buña pessimizm ile baqmağanını ve onda «teslim olmayıp areket etmek, bundan soñ da küreşmek içün küçü olğanını» ilâve etti.
Rusiyeniñ kontroli altında olğan Aqmescitniñ Kiyevskiy rayonı mahkemesi Server Mustafayevge tevqif müddetini oktâbr 9-ğa qadar uzattı.
«Qırım birdemligi» birleşmesiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatar, musulman Edem Smailov Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından Qırımda 2018 senesi mayıs 21-de yaqalandılar. Olarğa qarşı qabaatlavlarnı Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir işi»ne ilâve ettiler.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesinde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarınıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız olaraq taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ qorçalayıcıları, olar diniy alâmetke köre taqip etile, dep sayalar. Advokatlar, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenlerniñ çoqusı qırımtatar olğanını ve olarnen beraber İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleriniñ taqip etilgenini qayd eteler. Halqara uquq işğal etilgen territoriyada işğal etken devletniñ qanunlarını işletmekni yasaq ete.


text:
Aqmescitniñ «acele yardım» stantsiyasına etilgen ücüm vaqtında yaralanğan tibbiyet adamınıñ anasına Qırım Rusiye ükümeti daire bağışladı. Bu aqta Qırım Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Sergey Aksenov Kezlevge iş ziyareti ile kelgende, Çapayeva, 18 soqağı boyunca yerleşken evdeki daire anahtalarını Aqmescitte acele yardım stantsiyasına etilgen ücüm neticesinde yaralanğan tibbiyet adamınıñ anasına taqdim etti», – denile beyanatta.
Aksenov yañı daire «qorqunçlı vaqia aqqında tezce unutmağa» yardım etecegine ümüdini bildirdi.
Sentâbr 26 künü silâlı erkek Aqmescitte «acele» yardım stantsiyasına ateş açtı, neticede bir erkek ve üç qadınğa zarar ketirildi, eki qadın vefat etti.


text:
Qırımdaki teşkilâtlarnıñ episi olup tölegen aylıq maaşlarınıñ orta aylıq esabı 2016 senesi oktâbr ayında 24 biñ 921 rubleni teşkil etti. Bu yılnıñ sentâbr ayına nisbetten, aylıq maaşı 4,7% eksildi, lâkin 2015 senesiñ oktâbr ayına nisbetten 3,6% arttı. Böyle malümat Qırım isaiyat hızmetiniñ «Qırım Cumhuriyetniñ 2016 senesi yanbar-noyabr aylarında içtimaiy-iqtisadiy vaziyetniñ qısqa yekünü» serlevalı esabatında ketirilgen.
«Kerçek aylıqnıñ indeksi 2016 senesi oktâbr ayında, bu yılnıñ sentâbr ayına nisbetten 94,3% teşkil etti, 2015 senesi oktâbr ayına nisbetten ise – 95,3%. Bu sene yanvar-oktâbr aylarında, 2015 senesiniñ aynı müddetine nisbetten, kerçek aylıq maaşı 2,6% arttı», – dep qayd etile vesiqada.
Bunen beraber 2016 senesi dekabr 1 kününde aylıq maaşları boyunda borc kölemi 72 million 219 biñ rubleni teşkil etti.
Qırımda bu sene iyül ayında berilgen aylıqnıñ orta esabı 24 biñ 853 ruble oldı. İyün ayına nisbetten aylıq maaşı 13,7% eksildi, 2015 senesi iyül ayına nisbetten ise – 12,4% arttı.


text:
Qırım 2014 senesi mart ayında Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgeninden soñ yarımadada insan aqları ve serbestligi ile bağlı vaziyetniñ beterleşüvi qayd etile, bu aqta OSCE demokratik institutlar ve insan aqları boyunca bürosında (ODIHR) ve OSCE milliy azlıqlar işleri boyunca Yuqarı komissarınıñ sentâbr 17 künü aşkâr etilgen maruzasında aytıla.
Maruzada aytılğanı kibi, Qırımda eñ ağır vaziyette Ukraina tarafdarları, jurnalistler ve qırımtatar ealisi buluna.
«Toplaşuv, birlikler serbestligi, fikir bildirüvleri Qırım akimiyeti tarafından yasaqlanğandır. Bunı Rusiye Federatsiyasınıñ sıñırlayıcı qanunlarında ve muhalif baqışlarını köstergen insan, matbuat vastaları ve cemitlerniñ temsilcilerine etilgen basqısında köremiz», – dey ODIHR müdiri Michael Georg Link.
Yuz saifeden ibaret olğan maruza 100-den ziyade vatandaş, ukrain akimiyetiniñ temsilcileri, Qırım sakinleri, köçip kelgen ve Qırım qıtaiy Ukraina arasında seyahat etken insanlarnıñ izaatlarına köre yazılğandır.
«Qırımda Ukraina topraq bütünligine açıqtan qol tutqan, Rusiye vatandaşlığından vazgeçken, şimdiki akimiyetni tanımağan ukrain ve qırımtatarlar pek ağır vaziyetke tüşkenini ögrendik», – dedi OSCE milliy azlıqlar işlerinden yuqarı komissarı Astrid Thors.
Onıñ sözlerine köre, yarımada işğalinden soñ qırımtatar ve ukrainler «medeniy ve siyasiy baqışlarını bildirmek ıntıluvları sebebinden basqı altındalar».


text:
Rusiye nezaretindeki Canköy rayon mahkemesi avgust 15-inde balalarnı basqan aydavcını apis etti. Balalardan birisi yol qazasında vefat etti.
Bunı Qırım ve Aqyar boyunca rusiyeli Tahqiqat komitetiniñ matbuat hızmeti bildire.
"Maşna aydavcısı tutuldı, qabaatlandı, qabaatını tanıdı ve itiraf etti. Bugün Canköy rayon mahkemesi Baş tahqiqat idaresiniñ tahqiqatçısınıñ muracaatını baqtı ve onı qabul etti, qabaatlanğan şahısqa qarşı apis cezasını sayladı", - denile beyanatta, amma apis müddeti belgilenmey.
Müessiseniñ malümatına köre, 34 yaşındaki aqay sarğoş olıp maşnanı aydadı. O idareni baş etip olamadı ve mesken ev yanında çalışqan balalarnı bastı.
Avgust 6-sında aqşam Nasipköy (Nasıpnoye) yanında eki maşna - Kamaz ve Renault çatıştı. Qazada bir adam elâk oldı, eki adam yaralandı.


text:
Sudaqta 111 gektarlıq «narazılıq meydanlarında» inşaatlar yıqtırıldı, – dep bildirdi çarşenbe künü, mart 4-te, Sudaq şeeriniñ memuriyet yolbaşçısı Vladimir Serov Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ şeer ziyareti vaqtında.
Vladimir Serovnınh aytqanına köre, topraqnıñ 80%-ı «narazılıq meydanlarınıñ» iştirakçileri tarafından boşatıldı.
«Böyle etip Sergey Aksenov akimiyetke qoltutqan qırımlılarğa teşekkür bildirip, olarğa topraq damartılarınıñ berilecegini kefil etti», – dep haber ete Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti.
Aksenov Sudaqta suvnı temizleycek tertibat qurulacaq meydan ve yol tamirini baqtı.
«Yanında çöplük obası bar, bütün çöplükni yel kötere. Mence, akimiyet bu meseleni çezmeli: aprel ayında temizlik yapıp, kurort mevsimine azırlıq körmek kerek», – dedi Aksenov.
O, Qoz (Solneçnaya Dolina) orta umumtasil mektebiniñ azbar rekonstruktsiyasını teşkerip, er şey yolunda olğanını qayd etti. Aksenovnıñ bildirgenine köre, Sudaqta cumhuriyet bücetiniñ 27 mln. rublesi vaqtında qullanıldı.


text:
Aqmescit SİZOsında bulunğan Euromaydan faali Aleksandr Kostenko devamlı horlav ve qorqutuvlar aqqında bildirdi. Bunı çarşenbe künü, mart 4-te, İnsan aqları Qırım alan missiyası bildirdi. Kostenkonıñ açıq mektübinde aytıla ki, ondan Euromaydan iştirakçileri aqqında malümat bermesini talap eteler.
Missiyanıñ malümatına köre, yaqalanğannıñ adliyecisi Dmitriy Sotnikov SİZO memuriyetinden taqiqat keçirilmesini talap etti.
«Kostenkonı SİZOğa qıynap ketirgen olsalar, onı mında bile kötekleyler», – aytıla adliyeciniñ beyanatında.
İnsan aqları Qırım alan missiyasınıñ reis muavini Olga Skripnik qayd etti ki, Aleksandr Kostenkonıñ işi «siyasetnen bağlı». Onıñ aytqanına köre, Rusiye Federatsiyasınıñ taqiqat komiteti tarafından Kiyevde olıp keçken vaqialar sebebinden cinaiy işniñ açılması cinaiy aq qanunlarınıñ esaslarını bozmaqta.
«Onıñ qıynavlar aqqında aytqanlarını tafsilâtlıca taqiq etmek kerek. Bu faktlar isbatlansa, alâqası olğanlarnı mesüliyetke çekmeli. Kostenkonıñ işi boyunca adalet obyektiv olmalı ve cinaiy aq esaslarına uymalı», – aytıla İnsan aqları Qırım alan missiyasınıñ beyanatında.
Uquq qorçalayıcılar Aleksandr Kostenkonı qıynavlardan qoruycaq şaraitler yaratılmasını talap eteler.
Yaqalanğannıñ babası ile bağ yoq
Yaqalanğan ve Aqmescit SİZOsında bulunğan Euromaydan faali Aleksandr Kostenkonıñ babası bağğa çıqmay.
Bunı İnsan aqları Qırım alan missiyası bildire.
«O, Kiyevde matbuat vastalarına izaatlar berip, Qırımğa qaytmaq kerek edi. Al-azırda soy-sopları onıñnen bağlanıp olamaylar, ve Aleksandr Kostenkoğa basqı yapmaq içün babasını esir ala bileler, der qorqalar», – dedi adliyeci Dmitriy Sotnikov.
İnsan aqları Kırım alan missiyasınıñ malümatına köre, Aleksandr Kostenkonıñ babası Kiyevde edi. Lâkin ekinci oğlu Yevgeniy telefon etip, FSB (Federal havfsızlıq hızmeti) hadimleri olarnıñ Aqmescit dairesinde kene tintüv keçirgenlerini bildirgen soñ, o, birden Qırımğa qaytmağa mecbur oldı.
Çarşenbe künü, mart 4-te, o, Yevgeniyge Qırımğa yol alğanını bildirdi ve bundan soñ onıñnen bağ yoq.
Malüm olğanı kibi, Qırım Euvromaydanınıñ faali Aleksandr Kostenko Qırımda fevral 8-de yaqalanğan edi. Onı Rusiye Cinaiy kodeksi 115-inci maddesiniñ 2-nci qısmı «b» noqtasınıñ cinayetinde («siyasiy, milliy ve diniy nefret ya da dava sebebinden sağlıqqa ketirilgen zarar») qabaatlaylar.


text:
Qırım kurort ve turizm nazirligi Qırım aliy oquv yurtlarınıñ studentlerini yarımadanıñ turistik işaretini uyduruv işine celp etecek. Bunı Qırım Cumhuriyetiniñ kurort ve turizm naziri Yelena Yurçenko Aqmescit matbuat konferentsiyasında bildirdi, – dep haber ete Qırım ükümetiniñ «ruporı» Krıminform saytı.
«Mütehassıslarımız Vernadskiy adına Qırım federal universitetine barıp, Qırımnıñ genç ve studentlerini celp etmege tırıştılar», – dedi o.
Yurçenkonıñ qayd etkenine köre, kelgen seksen tekliften iç biri lâyıq degil.
«Şimdilik, açıq aytam, tesir etmedi. Bu sebepten devam etemiz, vaqıt daa bar», – dedi o.
Malüm olğanı kibi, 2014 senesi oktâbr ayında kurort naziri Yelena Yürçenko Artemiy Lebedevniñ dizayn studiyasına mektüp yollap, Qırımnıñ turistik işaretini azırlamağa rica etti. Variantlar içtimaiy ağlarda aydınlatılğan soñ nazir bu teşebbüsni izaatlamaqtan vazgeçti.
Soñra Kurort nazirligi turistik Qırımnıñ logotip yarışını ilân etti, onıñ neticeleri iyülniñ soñunda belli olacaq.


text:
Keriçte açıq mıntaqada yerli sakinler Ekinci Cian cenkinden qalğan eki bomba taptı. Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi bildirgeni kibi, aviatsion bombalarnıñ çekisi 20-şer kilogram.
Qurtarıcılar haber etkenine köre, aviatsion bombalar muvafaqiyet ile yerden çıqarılıp, mahsus maşnanen mahsus poligonğa alıp ketildi. Anda ise yoq etildiler.
Bundan soñ qurtarıcılar bomba tapılğan yerni tekrar teşkerip baqtılar, başqa patlayıcı cihazlar tapılmadı.
Fevral 22-sinde Aqyarnıñ Gagarin rayonıñda Ekinci Cian cenkinden qalğan 50 killogramlıq aviatsion bombanı zararsızlaştırdılar.
Yanvar 31-inde “Hersones Tevriçeskiy” müzey qoruğında Ekinci Cian Cenkinden qalğan patlayıcı maddeler tapılğan edi.
Qırım ve Aqyarda Ekinci Cian Cenkinden soñ topraqta qalğan mermiler ara-sıra tapıla. Yarımadada minasızlaştıruv taqımları çalışa.


text:
Qırımda martnıñ 12-nde künniñ ekinci yarısında sılaq qar yağdı. Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, yarımadada ava bozulmağa devam ete.
Qarasuvbazar ve yarımadanıñ diger merkeziy rayonlarınıñ sakinleri qar yağğanını köre. Qar birden irip kete.
Qırımnıñ Gidrometmerkezi haber etkenine köre, cenübiy tsiklon tesiri sebebinden martnıñ 12-nde kündüz Qırımda ava vaziyeti yaramay olacaq: qarğa keçken küçlü yağmur, bazı yerlerde küçlü yağanaqlar, klegey buz-buzlavuq, şimaliy-şarqiy yel süratı saniyede 20-25 metrge artacaq.
Qurtarıcılar Qırımda yaramay ava sebebinden telükeniñ «sarı seviyesi» aqqında tenbiledi.


text:
Herson vilâyet devlet memuriyetini Qırım qamaçavı faalleriniñ blokpostlarını regiondan yoq etmege çağırdılar. Bu aqta Herson vilâyeti Geniçesk rayonınıñ Ataman köyünde aprel 20-de keçirilgen vatandaşlarnıñ toplaşuvında oqulğan muracaatta bildirile.
Çonğar köy şurasınıñ deputatı Valeriy Koblük muracaatnı oqudı. Muracaatta 180 imza qoyulğan, o Herson vilâyeti devlet memuriyetiniñ reisi Valentina Seçevaya adına yollanğan.
«Meselemiz Çonğar köy şurası territoriyasında Qırım qamaçavı iştirakçileriniñ bulunması ile bağlı. Qamaçav iştirakçileri Çonğar köyü yanında, öz blokpostı yanında yerleşken ilk künlerinden ealini horlamağa başladı. Avtonaqliyat yolcularınıñ yüküni teşkermek içün iç aqları olmadan, maşinalarnı toqtatıp olarnıñ eşyalarını teşkerip çıqa ediler. Vesiqalarnı, kene de aqları olmadan, talap ete ediler, bundan Qırımğa ketken bizim vatandaşlarımız qıynalğan edi», – dep aytıla muracaatta.
Bundan da ğayrı, vesiqada «Çonğar» Kiriş-çıqış nezaret noqtası yanında yerleştirilgen «Qırımtatar muhtar cumhuriyeti» yazısı ile işaret boyunca qasevet çekilgeni aqqında bildirile.
«Yazıq ki, memuriyetimiz, uquq qoruyıcı organlar bu işaretni körmeyler. Birinciden, bu işaretniñ artında daa Ukrainanıñ qıtalı territoriyası bar, ekinciden, Qırımda, qırımtatarlardan ğayrı, ukrainler de yaşay, olar daa çoqlar. Ne içün azlıq çoqluqqa istegenini yaptıra? Üçünciden, böyle işaret, fikirimizce, Ukraina topraq bütünligini qast ete. Bu kibi cumhuriyet separatsistlerniñ DHC ve LHC-den iç farqlanmay», – dep qayd etti Koblük.
«Biz öz ukrain toprağımızda yaşamağa isteymiz, biz kimseniñ bizge istegenini yaptırğanını ve bizni horlağanını istemeymiz. Sizni qan tökülmesini qaçırmaq içün, blokpostnıñ keçirilmesi, analar balalarnı mektepke yibermege qorqqanları içün sebep olğan köy şurasınıñ territoriyasında silâlı insanlarnıñ bulunması meselesini çezmege çağıramız», – qoştı o.
Sakinlerniñ toplaşuvını Geniçesk rayon devlet memuriyetiniñ yolbaşçı muavinleri, uquq qoruyıcı organları ve yerli qırımtatar meclisleriniñ temsilcileri ziyaret etti.
2015 senesi sentâbr 20-de, Qırımğa mahsulat ve malnı alıp ketken yük naqliyeni blok etüv boyunca qırımtatarlarnıñ liderleri teşebbüsinen keçirilgen müddetsiz aktsiyası başlandı. 2016 senesi yanvar ayı ortasında, teşkilâtçılarnıñ sözlerine köre, Qırım qamaçavı boyunca aktsiyanıñ şekli deñişti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Älemdegi geostrategiyalıq oyınnıñ ülken alañı Orta Şığıstan Ündi-Tınıq mwhit aymağına qaray auısqanın bwğan deyin köptegen saraptamalar men aqparattıq..
Jahandanu däuirimen birge adamzat damuınıñ törtinşi – postindustrialdı kezeñi kelip jetti. Bwl qoğamda düniege kelgen Z wrpağın 2010 jıldan bastap öm..
Ötken aptada AQŞ, Britaniya jäne Australiya ortasında qauipsizdikke qatıstı tarihi kelisim jasaldı. Kelisim Australiyağa suastı kemeleriniñ ozıq tehno..
Qazaqstan Ükimeti bıltır pandemiya bastalğan jılğı 1 naurız ben biıl 1 qırküyek aralığında koronavirus jwqtırğan 3123 adamdı «basqa diagnozdan qaytıs ..
Eki aptadan keyin AQŞ, Japoniya, Australiya jäne Ündistan törttiginiñ liderleri alğaş ret betpe-bet sammit ötkizedi. Keşe Ündistan ükimeti sammitke qa..


text:
Keriçniñ civarında Mayak köyü yanında yerli sakinler Ekinci Cian cenkinden qalğan 16 anarâdnı taptı, bunı Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi haber ete.
O yerge kelge qurtarıcılar, tapılğan nesneler Luftwaffe quru quvetlerni mahv etmek içün qullanğan SD-16 alman aviatsiya patlatıcıları olğanını belgiledi.
"Patlayıcı nesneler çıqarıldı, mahsus poligonğa alıp ketilip, anda yoq etildi. Opertsiya bütün havfsızlıq qaidelerine uyıp keçirildi", - haber ettiler FVN-nde.
Qurtarıcılar, qırımlılar böyle telükeli nesnelerni tapsa, olar aqqında birden FVN-ne haber etmek kerekligini hatırlattı.
Keçken yıl küzde Qırımnıñ Yedi Quyu (Leninskiy) rayonında Ekinci Cian cenkinden qalğan 9 avia bombasını areketsiz alğa ketirdiler.
İyül 7-sinde 20 kilogrammlıq bombanı Körpe (Kalinovka) köyünde açıq meydançıqta taptılar.
Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi, Qırımnıñ Yedi Quyu (Leninskiy) rayonında iyülniñ 7-sinde Ekinci Cian cenkinden qalğan avia bombasını areketsiz alğa ketirdiler, dep bildire müessiseniñ matbuat hızmeti.
20 kilogrammlıq bombanı Körpe (Kalinovka) köyünde açıq meydançıqta taptılar. Onı mahsus poligonğa alıp ketop, anda patlattılar.
Bundan evel Yedi Quyu (Leninskiy) rayonınıñ Bagerovo qasabasında Ekinci cian cenkinden qalğan 50 kilogrammlıq avia bombasını taptılar.
Qırım ve Aqyarda Ekinci Cian Cenkinden soñ topraqta qalğan mermiler ara-sıra tapıla. Yarımadada minasızlaştıruv taqımları çalışa.


text:
Şeerliler, Aqmescitte patlavğa oşağan daa bir gürülti eşitildi, dep Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Yerli sakinler ikâye etkeni kibi, bu gürülti, ondan evel olğan seske köre, daa küçlü edi. Şeerliler, maşnalarnıñ signalizatsiyaları çalıp başlağanını ve kökte iz körüngenini bildirdi.
“Başıñnıñ töpesinde böyle gürülti eşitilse, kerçekten qorqunçlı ola. Özüm evde olsam da”, - dedi Qırım.Aqiqatqa Aqmescit sakini.
Daa evel martnıñ 19-ında Aqmescit sakinleri patlavğa oşağan gürülti eşitken, ondan soñ kökte beyaz iz körünip başlağan, dep bildirilgen edi.
İştimaiy ağlar qullanıcıları ve Rusiye matbuatı, sesniñ sebebi - uçaq ses baryerini ozğanı oldı dep tüşüne.
Daa evel Qırım sakini, sabıq arbiy adam salı künü kündüz Aqmescit üzerinde eşitilgen gürültiniñ sebebini Qırım.Aqiqatqa añlattı. Onıñ fikrince, bu - reaktiv uçaqnıñ ses baryerini ozğanı edi. O ikâye etip berdi ki, kökte büyük yükseklikte uçaq ve onıñ açıq-aydın körüngen izi bar edi. Uçaq Bavurçı (Kamenka) töpesinde aylanıp, aynı yolnen Sarabuz (Gvardeyskoye) tarafına uçqan.


text:
Ukraina Devlet sıñır hızmeti işğal etilgen Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırından balalarnıñ keçüvinen bağlı deñişmeler 2020 senesi fevralniñ 9-nda işke tüşürile.
Deñişmelerge köre, 16 yaşını toldurmağan balalar Qırımdan tek anası ya da babasınen, ya da vekâletli şahısnen ekincisinden yazma izin almayıp çıqa bile.
«Ana-babası Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen toprağında yaşağan 14 yaşından 16 yaşına qadar balalarnıñ Yekâne devlet tasil meseleleri eletron sicilinde oquş malümatları olsa, özleri çıqa bile», – dep bildire müessise.
Devlet sıñır hızmetiniñ qayd ete ki, olğan deñişmelerge köre, 16 yaşını toldurmağan Ukraina vatandaşları Qırımdan çıqmaq ve anda kirmek içün iç Ukraina ya da çetel pasportını köstermeli.
Qırım.Aqiqat, balalar içün Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırını keçüv qaideleri sadeleştirildi, dep bildirgen edi.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
1 BİRİNCİ DERS
· Seyran oca Üseinov
1938 senesi Qırımda Körbekül köyünde doğdı.
1965 senesi Ferğana Devlet pedagogika institutınıñ filologiya bölügini bitirdi. Ocalıq stajı 47 yıldan ziyade. Şimdiki vaqıtta Qırım müendislik-pedagogika universitetinde qırımtatar tili kafedrasında üyken oca ve İlmiy-tedqiqat merkezinde üyken ilmiy hadim olıp çalışa. Ocalıqtan boş olğan vaqıtlarda luğatlar tertip ete, derslikler tercime ete (Matematika 1–6 s., Tabiatşınaslıq 3, 4 s., Biologiya 5, 6 s. ve il.), balalar içün şiirler yaza, cemaat işlerinde faal iştirak ete.
“Maarifçi” cemiyetiniñ teşebbüsinen Seyran oca Meclisimizniñ qabul etken “Til oğrunda küreş” programması boyunca gazetamıznıñ er sanında tilimizni oqup ögrenmek içün yardımcı materiallar berecek.
· Qısqa ikâyeler, masallar
Babanıñ nasiatı
Bir padişanıñ altı oğlu bar eken. Bir kün padişa olarnı çağıra ve: “Men endi qartaydım, özümniñ yerine biriñizni padişa etip qaldırmağa isteyim. Bu sipirkini kim de sındırsa, o, padişa olur”, – dey ve olarğa sipirkini uzata. Büyük oğlu sındıracaq ola – sındıramay, ekincisi sındıracaq ola – sındıramay. Nevbet kiçigine kele. O, sipirkini alıp dağıta ve sipirki çöplerni birer-birer sındırıp bitire. Padişa bunı körip, pek quvana ve: “Balalarım, bu sizge yahşı bir ders olsun, siz bağlı sipirki kibi BİRLİK OLSAÑIZ, sizge duşmanlardan qorqmağa şey yoq, sizni sındıramazlar. Amma dağılğan sipirki kibi olsañız, sizni birer-birer sındırır ve yoq eterler”, – dey.
Masal bitti, añlağan kâr etti, añlamağan – zarar.
Ne içün ruslar öz tilinde laf ete?
– Baba, ne içün rus balaları episi öz tilinde laf ete de, Qurtmemiş aqay ve Şemsiye tatanıñ balaları ise evlerinde bile öz tilinde laf etmeyip, rus tilinde laf ete? Olar rus degil de?
– Maşalla oğlum, sen endi aqıl-baliğ adam kibi böyle ciddiy sual beresiñ.
Ne deyim eken saña… Körgeniñ kibi, bizim qorantada böyle al yoq. Biz evde öz tilimizde laf etemizmi? – Etemiz. Öz tilimizde çıqqan kitap, jurnal ve gazetalarnı oquymızmı? – Oquymız. Luğatlar çıqsa, olarnı alıp olar içinde bilmegen sözlerimizni qıdırıp tapıp tañış olamızmı? – Olamız. Bunı da biz ne içün yapamız deysiñ?
– Tilimizni sevgenimiz içün, baba.
– Doğru balam. Sen öz sualiñe özüñ cevap berdiñ. Baba-dedelerimizden bizge asabalıq qalğan tilimizni candan sevgen adam – onı başqa tilge deñişmez. Öz balasını sevgen kibi tilini sevgen ana-baba da oña yoq olıp ketmege, ölmege yol bermez. Öyle ana-babanıñ evlâtları öz tilinde laf eter ve öz halqınıñ sadıq insanı olur.
Ruslar bunı yahşı añlay, onıñ içün bizim tilimizde laf etmeyip öz tilinde laf ete.
· Şiirler, yırlar
Ne de güzel yaşaması Vatanda
Muzıkası S. Kakuranıñ
Men isteyim adamlar muabbet olsun,
Oyun-külkü iç bitmesin, çoq olsun,
Aydın küneş parıldasın semada,
Quvanç olsun er vaqıt aramızda.
Men isteyim nağmeler ep yañrasın,
Ağır ava, qaytarmalar çalınsın,
Ep oynasın ve yırlasın balalar,
Ferahlansın analar ve babalar.
Şeñlik kelsin, şeñlik kelsin,
Yeşil ada güllesin!
Çeşit-çeşit çiçek açsın,
Çiçek açsın, qoqusın,
Öz yırını, öz yırını
Bülbül yırlasın tañda,
Ne de güzel yaşaması Vatanda!
· Güzel adetlerimiz
İnsaniyetlilik ve merametlilik – bu, halqımızğa has çizgilerdir. İnsaniyetli ve merametli adamlarnı biz – aqiqiy insanlar dep sayamız. Aqiqiy insan – o, bir küneş!
Er kün çıqa, ortalıqnı yarıqlata, qızdıra, etken bu hızmetleri içün de kimseden minnetdarlıq talap etmey. Böyle adamlarnı halq seve, ürmet ete.
İnsaniyetli ve merametli olmaq küç degil. Öyle çizgilerni peyda etmek içün yahşılıqlar (yani eyilikler) yapmaq kerek. Onıñ içün de ecdatlarımız: “Bir adamğa yahşılıq yapqan – Allağa yahşılıq yapqandandır!”, “Savap qazanmağa isteseñ – elâl iş et”, “Yahşılıq yap da deñizge bıraq”, – degen. Bu sözlerde pek büyük bir ikmet bar.
Halq hazinesinde ikmetli adetlerimiznen bağlı sözler çoq. Olar yerine köre qullanıla. Meselâ: “Büyüklerge – ürmet, kiçiklerge – meramet, muhtaclarğa inayet et”, “Adıñ çıqqance canıñ çıqsın”, “Aşıñnı berme, qaşıñnı ber”. Vatan ve millet aqqında: “Vatanıñ ve milletiñ bar ekeç – sen de barsıñ, yoq olsa – sen de yoqsıñ”, “Quş bile öz yuvası ve yavruları içün canını qurban eter”. Bugünki künge uyğan sözler: “Vatanıñnı ve eviñni çaypamağa yol berme – qalırsıñ tışta”. Milletiñniñ aqqını öz aqqıñnı talap etken kibi et, onı aşalatma, horlatma, taptatma. “Qayda birlik – anda tirilik”, – degenler. “A-a… Bu bizim tatarlar barmı…”, – dep öz halqıñnı begenalmağan, öz balalarını begenalmağannen birdir. Öylelerine: “Alla aqıldan ayırmasın”, – deyler.
· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik
· Doğru yazayıq ve laf eteyik
Tercime etkende yapılğan yañlışlar
дoждb идëT – (yağmur kete) – yağmur yağa
иrpaeT Ha rиTape – (gitara oynay) – gitara çala
cTapый ropoд – (qart şeer) – eski şeer
oH He BыHocиT дopory – (o, yol alıp çıqamay) – o, yol köteramay
Doğru yazıñız
aq – (бeлый; бeлok) – aqı
aq – (пpaBo) – aqqı
acı – (пaлoMHиk) – acısı
accı – (ropbkий) – accısı
· Atalar sözleri
Eyilik et de deñizge at, balıq bilmese, Haq bilir.
Baş yazısını köz körer.
Fal yalancı – göñül eglendirici.
Felekniñ çemberinden keçken.
Çıqmağan canda ümüt bar.
Yañğızlıq (yalıñızlıq) tek Allağa yaraşır.
Yañlışmağan bir Alla.
Alla er kesniñ göñlüne köre bere.
Birisi aşar, birisi baqar – qıyamet ondan qopar.
Qıdırğan (arağan) belâsını da tapar, Mevlâsını da.
· Frazeologizmler
ağzına kelgen şeyni aytmaq – roBopиTb, чTo пoпaлo (He paзбиpaя, бeзpaзличHo чTo)
ağzına baqtırmaq – roBopиTb yBлekaTeлbHo
ağzınen quş tutmaq – kpacHopeчиBo roBopиTb
ağız toldurıp aytmaq – roBopиTb xBacTлиBo
ağzıñdan yel alsın – TипyH Teбe Ha языk
episiniñ ağzında olmaq – cTaTb пpeдMeToM пepecyдoB
bir ağızdan – eдиHorлacHo.
ağzınıñ sarısı daa ketmegen – жeлTopoTый, зeлëHый (o чeлoBeke)
ağzıma bir çöp bile almadım – MakoBoй pocиHkи Bo pTy He былo
çaynap ağzına qaptırmaq – paзжeBaTb и B poT пoлoжиTb
· Ösümliklerniñ adları
aбpиkoc – qaysı
диkий aбpиkoc – zerdali
akaция – eskemçek
aлTeй – pempe gülhatem
aлычa – alıça, kiyik erik
aMapaHr – horaz tarağı
aHaHac – ananas
aдoHиc – adonis
aHeMoHa (BeTpeHицa) – manisa lâlesi
aHюTиHы rлaзkи – ercay melevşe
aпeлbcиH – portaqal
apбyз – qarpız
apTишok – yenginar
apaxиc – yer fıstığı
acпaparyc (cпapжa) – quşqonmaz
acTpa caдoBaя – çuvar çiçek, küz çiçek
· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları
aиcT – leylek
akyлa – akula
aллиraTop – timsah
aHropckaя koзa – Ankara eçkisi
aHTилoпa – antilopa
бaбoчka – köbelek
бapaH – qoçqar, qoy
бapc – bars
бapcyk – borsuq
бereMoT – begemot
бeлka – sansar
бeлopыбицa – aq balıq
бeлyra – büyük mersin
бepkyT – bürküt
бeлyxa – ala delfin
бизoH – bizon
блoxa – pire
блaropoдHый oлeHb – necip sığın
· Anatomiya terminleri
aopTa – aorta, şahtamar
aппeHдиkc – kör içek
apTepия – qızıl qan damarı
бapaбaHHaя пepeпoHka yxa – qulaq zarı
бeдpo – san
бeзыMяHHый пaлeц – adsız parmaq
бeлok – aq
бeлkoBaя oбoлoчka rлaзa – köz aqı
бeлbMo – köz lekesi, leke
бepeMeHHocTb – ağırayaqlılıq, yüklülik, hamilelik
бepцoBaя kocTb – qamış kemik
бpoHxи – bronhlar, nefes boruları
бpюшиHa – qarın boşluğı zarı
бpыжeйka – içek perdesi
бpюшHoй пpecc – qarın adaleleri
бoлbшoй пaлeц – baş parmaq
бoлbшoй kpyr kpoBooбpaщeHия – qan dönüminiñ büyük dairesi
бopoзды roлoBHoro Moзra – baş miyiniñ yolaqları


text:
Qırım jurnalisti Lilâ Bucurova bildirgeni kibi, yanvar 30-da o ve Qırım blogeri Zair Akadırov İnsan aqları boyunca Avropa Şurasınıñ baş kâtibiniñ temsilcisi Jerar Ştudman ve eyyetniñ diger vekillerine Qırımda jurnalistlerniñ şimdiki işi aqqında tarif ettiler.
«İnsan aqları boyunca Avropa Şurasınıñ baş kâtibiniñ mahsus temsilcisi Jerar Ştudman ve onıñ işdeşleri ile körüşüvden qayttım. Men ve zenaatdaşım Zair Akadırov Avropa diplomatlarına Qırımda jurnalistlerniñ bugünki işi aqqında tarif ettik», – yazdı o Facebookta.
Dört insandan ibaret olğan ve İsveçre diplomatı, elçi Jerar Ştudman reberliginde Avropa Şurasınıñ eyyeti Qırımğa yanvar 25 künü keldi. Avropa Şurasınıñ baş kâtibi Turbern Yagland degeni kibi, eyyetni Qırımğa yarımadada insan aqları ile bağlı vaziyetke qıymet kesmek içün yolladı. Bunıñ ile eyyetniñ işi mustaqil olacağını qayd etti, onıñ işi Qırımnıñ territorial statusına bağlı degil eken.
Avropa Şurasınıñ közeticileri Qırımğa soñki bir buçuq yıl içinde kirgen halqara teşkilâtlarnıñ ilk temsilcileri oldı.
Lilâ Bucurova FSB hadimlerine qarşı mahkeme davasını açqan jurnalistlerden ola. Qırımda 2015 senesi noyabr 2 künü ATR qırımtatar telekanalınıñ sabıq hadimleriniñ – Elzara İslâmova, Lilâ Bucurovanıñ evlerinde ve telekanal saibi Lenur İslâmovnıñ ana-babasınıñ ve Moskvadaki onıñ şahsiy evinde tintüvlerni keçirdiler. Bu sene mayıs ayında ATR sabıq baş müdiri Elzara İslâmova Lilâ Bucurova ile birlikte «QARA DEÑİZ PRODUCTION» mustaqil production studiyasını teşkil ettiler.
Yanvar 15 künü Qırım Yuqarı mahkemesiniñ binası yanında, «fevral 26 işi» boyunca mahkeme toplaşuvınıñ başlanmasını beklegen qırımtatar jurnalisti Zair Akadırovnı yaqaladılar. Zair Akadırovnı onıñ zenaat faaliyeti aqqında soraştırdı ve bir saat devam etken sorğudan soñ azat ettiler. Bunıñ ile, jurnalistniñ aytqanına köre, onı mecburen Ekstremizmge qarşılıq boyunca merkezge alıp ketmege istey ediler, qorquzdılar.


text:
Qayum Nasıyri uramı
Qayum Nasıyri uramı - İske Tatar bistäseneñ üzäk uramı, 2013 yıldan cäyäw uramı. Böyek tatar mäğrifätçese Qayum Nasıyri istälegenä 1930 yılda atalğan.
Qayum Nasıyri uramında Qazannıñ iske Cämiğ mäçetläre - Apanay mäçete häm Märcani mäçete urnaşalar.
Uram başında klasitsizm stilendä 1853 yılda tözelgän Qazaqovlar yortı urnaşa. Yortnıñ elekke xucaları - mäşhür tatar säwdägärläre häm cämäğät eşlekleläre. Möxämmätcan Qazaqov Farsı İle häm Qavqaz belän säwdä eşläre belän şöğellängän.
Anıñ warise - Möxämmätşäkir Qazaqov tabış yortların tözeleşe belän şöğellängän bulğan.
Qazaqovlar säwdä yortı xäyriä eşlärenä küp aqça sarıf itkän. Qazaqovlar yortı xäzer torğızılğan.
Quşayıv yortı Qayum Nasıyri uramında 1862 yılda tözelgän. Mortaza Quşayıv - tatar säwdägäre, Ğäbderaxman Quşayıv - Qazan Dumasınıñ süzçese, Märcani mäçeteneñ qarap başlığı.
Qayum Nasıyri yortı - uram başında urnaşa, biredä böyek tatar näğrifätçese, yazuçısı yäşägän. Xäzer yort torğızılğan, biredä Nasıyri muzeye urnaşa.
Nasıyri yortı yanında Şiğäbeddin Märcäni yäşägän yort urnaşa. Yırağraq säwdägärlär yortları - Borhanetdin Mullin, Yunısovlar, İsänbayıvlar yortları urnaşa.
Qayum Nasıyri töp binaları - Märcani häm Apanay mäçetläre.
Qayum Nasıyri uramına iñ qısqa cäyäw uramı - Künçe uramı bara.
Uram oçında Cihanşa Ğosmanov yortı urnaşa. Säwdägär Cihanşa Ğosmanov - arbanı tözü eşxanäse iäse bulğan, küp aqça Soltan mäçete tözeleşenä birgän. Usmanov yortı 1853 yılda, Peske proyektı buyınça tözelgän.
Qayum Nasıyri uramı häm Safyan uramı kiseşendä säwdägärlär Apanayıvlar yortı urnaşa. 2013 yılda torğızılğan.
Cäyge Universiada-2013 uyınnarına hämmä iske yortları torğızılğan. Qayum Nasıyri uramı cäyäw uramına äylänä.
ÄdäbiätYзrәpTү
- AMиpoB K.Ф. KaзaHb: rдe эTa yлицa, rдe эToT дoM? CпpaBoчHиk yлиц ropoдa KaзaHи. KaзaHb, 1995.
- KaзaHb B пaMяTHиkax иcTopии и kyлbTypы. KaзaHb, 1982.
- Pecпyблиka TaTapcTaH: ПaMяTHиkи иcTopии и kyлbTypы. KaTaлor-cпpaBoчHиk. KaзaHb, 1993.


text:
Mart 19 künü İstanbul şeherinde olğan patlav neticesinde, 5 insan elâk oldı, olarnıñ arasında özüni patlatqan adam, eñ azı 36 yaralanğan, olarnıñ arasında 12 adam çetel memleket vatandaşlarıdır.
Bundan evel Doğan agentligi bergen haberlerge köre, İsrailniñ üç vatandaşı zarar kördi. Tasdıqlanmağan malümatlarğa binaen, yaralanğan ecnebiyler arasında İrlandiya, Almaniya, İslandiya, İran, OAE - niñ vatandaşları bar. Belli olğanı kibi, olardan bazıları kritik alda qalmaqta.
İstanbuldaki Ukraina baş konsuıl bildirgenine köre, yaralanğan adamlar arasında Ukraina vatandaşları yoqtır.
Frenkistan tışqı işler nazirliginiñ naziri Jan - Mark Eyro, soñki vaqialarnı «qorqaq ve yüreksiz», - dep adlandırğan, Amerika Qoşma Ştatları, Türkiye halqına öz taziyelerini Twitterde bildirdi.
İstanbuldaki ücüm Ankarada olğan terakttan soñ nevbetteki oldı. Mart 13 aqşam, Türkiye paytahtı Ankara şeherinde patlav neticesinde eñ azı 37 insan elâk olğan. Bundan üç afta evel aynı şehede buna beñzegen ucum yapılğan edi, o vaqıt 29 adam vefat etken. Eki terakt içün, mesülietni öz boynuna Türkiyede yasaq etilgen «Kürdistan iş fırqası» teşkilâtından çıqqan «Kürdistan azat etüv qırğıyleri» adlı gruppirovkası aldı.


text:
İşğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırdaki «Çonğarda» adamlar ve naqliyeniñ keçirilmesi avgust 9-da, salı künü saba saat 10-dan 12-ge qadar qapalı edi, dep bildire «Krım SOS» cemaat teşkilâtı.
«Şimdiki vaqıtta keçirüv yañıdan başlatıldı. Ukrain tarafından nevbetler 1 km, yarımada tarafından 5-6 km teşkil ete», dep qayd etile teşkilâtnıñ Facebook saifesinde.
«Krım SOS» teşkilâtında añlattılar ki, Herson vilâyetine avgust 8-de, bazarertesi künü saba memuriy sıñırğa kelgen maşnalar keçe, «yani, qıtaiy qısımğa sıñırdan keçüv şimdiki vaqıtta bir künden ziyade vaqıt ala». Sıñırdan cayav keçmek içün tahminen eki saat kerek.
Rusiyeli sıñırcılar bütün şahsiy eşyalar, yük ve el çantalarını teşkerip baqa, dep qayd eteler cemaat teşkilâtında.
Qırım yarımadası ile memuriy sıñırda kritik vaziyet avgust 7-de saba başlandı, o vaqıttan berli rusiyeli taraf bunıñ sebebini añlatmay. Bunen beraber, keçirüv noqtalarınıñ işi ne vaqıt bütünley tizilecegi belli degil.
Şimdiki vaqıtta «Kalançak» qapalı, «Çaplinkada» adamlar tek Qırım tarafına keçirile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannıñ Ukrainağa Qırımnıñ mensüpligi meselesinde qol tutuv aqqında beyanatı protokol boyunca yapılğandır, amma Rusiyenen munasebetlerni kerginleştire bile. Bunı Rusiye Mudafaa ve havfsızlıq boyunca Federatsiya Şurası komiteti reisiniñ birinci muavini Frants Klintseviç ilân etti. Bu aqta RİA Krım agentligi bildire.
«Daa bir tasdıqlama aldıq: Türkiyenen «dostluğımıznıñ» belli bir sıñırı ve şartları bar. Elbet, Ukrainağa qol tutuv aqqında protokol sözlerinden Recep Erdoğan uzaq barmazdır», – dep qayd etti Klintseviç.
Onıñ fikrince, Erdoğan bu vaziyette neni telükege qoyğanını yahşı añlay – Rusiye ve Türkiye arasındaki munasebetler endi eyileşip başlaydı.
«Amma sözler – bu boş ses degildir. Türkiye prezidenti bir royalde birden bir qaç nağme çalmağa istegen kibi kele. Rusiyeli tışqı siyaset müessisesinde buña diqqat etkenlerinden, ve bundan mütenasip netice çıqarğanlarından şübem yoq», – dep ayttı siyasetçi.
Türkiye Ukrainağa mustaqillik ve topraq bütünligi yañıdan tiklenilmesi meselesinde qol tutmağa devam etecek. Bu aqta Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan sentâbr 20-de New-Yorkta keçirilgen ukrain prezidenti Petro Poroşenkonen körüşüvde ilân etti.
Erdoğannıñ sözlerine binaen, Ankara ve Kreml arasındaki munasebetler eyileşkenine baqmadan, Türkiye Qırımnıñ Rusiye tarafından işğalini tanımamağa, bundan da ğayrı, qırımtatarlarnıñ aqları bozulmasını takbih etmege devam etecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Moskvanıñ Lefortovo mahkemesi devlet hainliginde qabaatlanğan Aqyar sakini Galina Dolgopolayanıñ apis müddetini uzattı, dep haber ete Qırım aq qorçalayıcı gruppası Rusiye kütleviy haber vastalarına esaslanıp.
Qayd etilgenine köre, Dolgopolaya daa üç ay, 2020 senesi iyülniñ 27-ne qadar, apiste qalacaq.
Al-azırda Dolgopolaya ya da advokatları tarafından bu malümat tasdıqlanmadı.
Hatırlatamız, daa evel Moskvanıñ Lefortovo mahkemesi Dolgopolayanıñ apiste tutuv müddetini 2020 senesi aprelniñ 27-ne qadar uzattı.
2019 senesi noyabr ayınıñ soñunda Rusiye Federal telükesizlik hızmeti işğal etilgen Aqyarda Ukraina Mudafaa nazirligi içün istihbarat yapqanından şübheli sayılğan qadın yaqalandı, dep bildirdi. Daa evel belli olğanına köre, devlet hainligi davası aynı maddege istinaden Rusiyeniñ Cenübiy arbiy okruşınıñ arbiyine qarşı açıldı.