text:
Dr. Necdet TOSUN: MİR’ÂTÜ’L-KULÛB (Latinize Orijinal Metin)
MİR’ÂTÜ’L-KULÛB
[ YESEVÎLİĞİN İLK DÖNEMİNE ÂİD BİR RİSÂLE]
Dr. Necdet TOSUN *
* * *
MİR’ÂTÜ’L-KULÛB
Sadeleştirilmiş Metin için linke tıklayınız
ORİJİNAL METİN TRANSKRİPSİYONU
Ya‘nî bilgil ve âgâh bolğıl ki, bu risâle-i müteberrikeni cem‘ kılğan burhânü’ş-şerî‘at ve erbâbü’t-tarîkat ya‘nî Mevlânâ Sûfî-yi Dânişmend turur kim Hazret-i sultânü’l-‘ârifîn ve kudvetü’l-müteverri‘în ve kutbü’l-aktâb-ı rûy-i zemîn ya‘nî Hâce Ahmed-i Yesevî rahmetu’llâhi ‘aleyhining akvâllarınıng bu azîz Sûfî Muhammed-i Dânişmend ayturlar. Ammâ bu risâlening kitâbet kılğanınıng sebebi ol erdi kim, künlerde bir kün tamâmî sûfîler subh u şâm belki ‘ale’d-devâm zikr halkasıda müstakîm irdiler. Hazret-i Sultânğa ‘arz kıldılar: Şeyhlık ve müridlık bâbıda ve takı bu [vr. 159a] silsile-i ‘azîmning sülûk ve tarîkasıdın haber berseniz kim sizdin song ehl-i tarîkalarğa yâdgâr kalğay. Andın song bu risâleni Mir’âtü’l-kulûb at koyuldı ya‘nî köngüllerni közgüsi. Ve her kim irse közgüge baksa yüzini körer ve takı âyîne-i ğayb bolsa anı hem körer. Pes her kim erse bu kitâbnı okusa takı öz ‘aybını körse ve bilse, anıng tedârikide bolup tevbe ve istiğfâr birle bîhûd bolsa, ümîd ol kim Allâhu Te‘âlâ ol ‘ayb ve ol taksîrin ‘afv kılğay. Ve her sâlik kim bu risâleni okusa veyâ okumışıdın işitip ‘amel kılsa köngül közgüsi açsa ve onsikiz ming âlemdeği ‘acâyib ve ğarâyiblerni müşâhede kılsa ve kıyâmetde âmennâ ve saddaknâ likâ-i zü’l-celâl-i bî-çûn u bî-çigûne dîdârın körse hiç ‘acîb ve ğarîb bolmağay.
Muhabbet, sûz, şevk deyü bu risâle-i Mir’âtü’l-kulûb[nı] üç bâb üze binâ kıldılar. Ol ma‘nâ üçün kim Mevlâ ‘azze ve celle öz hazretide kulların yakın kilsün dip din ve İslâm yolını atâ kıldı. Ol yolğa üç at koydı. Evvel şerî‘at, ikkinçi tarîkat, üçünçi hakîkat. Bu ma‘nâ üçün [159b] üç bâb üze binâ kılındı. Ve takı kelâm içinde yâd kıldı:
İbrâhîm ‘aleyhi’s-selâm [arz][48] kıldı kim: Bedürüstî Perverdigârım köndürdi meni tüz yolığa. Ya‘nî murâd bu yoldın İslâm yolı turur. Ammâ Mevlâ Te‘âlâ yolı üç tarîka bolup turur. Bu delîl birle kim:
Ve takı Şeyh Necmeddîn-i Kübrâ rahimehu’llâh haber berür kim:
Ve takı Hazret-i Mevlâ[49] aytıp turur:
Ve takı Sultânü’l-‘ârifîn rahimehu’llâh aytıp turur:
Sultânü’l-‘ârifîn aytıp turur: Muktedâ üç kısım turur: Şerî‘at muktedâsı ‘âlimler ve pâdişahlar tururlar, tarîkat muktedâsı şeyhler ve sûfîler tururlar, hakîkat muktedâsı ‘ârifler ve mukarreb meşâyıhlar tururlar. Eger ‘âlimler ve pâdişâhlar [160a] şerî‘atta emr-i ma‘rûf [kılıp][50] nehy-i münkerdin yığılıp ve özgelerge fermânlasalar tüz yoldın azmağaylar. Takı alarğa iktidâ ve ittibâ‘ kılğanlar hîç azmağaylar. Eger mundağ şerâyit birle bolmasalar, şerî‘at yolıdın azğaylar. Eger şeyhler ve sûfîler kim riyâzat tartıp ve mücâhede çekip köngül ‘âlemini açıp yitmiş[51] makâmdın keçip ğâyib ervâhlarğa ve firiştelerğe[52] sohbetlık bolsalar, tarîkat yolıdın bu türlüg şeyh ve sûfîler azmağay. Andağ bozorgvârğa iktidâ ve ittibâ‘ kılğanlar hem azmağaylar. Bu şerâyitler birle bolmasalar, tarîkat yolıda azğaylar, iktidâ ve ittibâ‘ kılğanlar hem azğaylar. Ammâ mukarreb bendeler ve meşâyıhlar hakîkat mâsiva’llâhdın keçip sırrını sırğa ulasalar murâdlarığa yetip hakîkat yolıdın azmağaylar. Ve alarğa iktidâ ve ittibâ‘ kılğanlar hem azmağaylar. Eger bu şerâyit birle bolmasa hakîkat yolıdın azıp murâd ve maksûdğa yetmegeyler. Va’llâhu a‘lem.
Ya‘nî Sûfî Muhammed-i Dânişmend onga nazîren aytıp tururlar kim: Meselâ Hicâz vilâyetining pâdişâhı, Hıtây vilâyetining pâdişâhığa ilçi yiberse, [160b] ol ilçi yol bilmese, biri baş bolup yol başlasa tüz yoldın azıp sersân bolğay ve hem ilçi sersân bolğay. Eger o kılavuz körgen yolını yangılmasa, kılavuz tutğanlar hem azmağaylar. Dervîş yâ şeyh bolğan, yol bilgüçi kılavuzğa mengzer. İktidâ kılğanlar ve tâbi‘ bolğanlar kılavuz tutğanğa mengzer.
Sûfî Muhammed-i Dânişmend aytıp tururlar kim: Kayu meşâyıh yitmiş makâmdın keçmeyin şeyhlık ve muktedâlık da‘vâ kılsa, da‘vâsın bâtıl bolğay. Belkim ol yitmiş makâmdın keçken bozorg meşâyıhlar[ğa][53] düşmen bolğaylar. Ayğaylar kim: Ey bâtıl da‘vâ kılğan, sanga iktidâ ve ittibâ‘ kılğanlar bâtıl ve fâsiddürler. Ol mütâba‘at kılğan mürîd ve ashâblarnıng hem yazukları o yalğançı bâtıl şeyhning boynığa bolğay.
Şeyh Necmeddîn-i Kübrâ rahimehu’llâh aytıp tururlar kim: Ba‘zılar “şerî‘at birle yürür men” dip da‘vâ kılurlar ve ba‘zılar hakîkat birle. Ammâ şerî‘at birle da‘vâ kılğanlarnı mü’min ve müselmân ayturlar. Ve tarîkat birle yürgenlerni şeyh ve sûfî ve zâhid ayturlar. Ve hakîkat birle yürgenlerni ‘ârif ve ‘âşık ve muhib ayturlar. Pes bu yolnı da‘vâ kılğan kimerselerge ma‘nâ kerek. Eger ma‘nâsı râst bolup da‘vâsı râst bolsa Tengri ‘azze ve celle dost tutar. Eger ma‘nâsı râst bolmasa, da‘vâ yalğan bolsa, andağ kimerse Hudâ-yı Te‘âlânıng düşmeni turur. [161a]
Ve Hazret-i Peyğamber salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem bâz ayturlar kim:
Bu yolda yalğançılık birle yürmegil ve râstlık birle yürgil ki da‘vâga ma‘nâ kerek. Ma‘nâ siznige kerek. Ammâ her nemersening ma‘nâsın öz câyda beyân kılunur inşâ’allâhü Te‘âlâ.
Aydılar kim: Şerî‘at mening sözlegen sözüm turur ve tarîkat mening kılğan fi‘llerim turur. Rasûl salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem şerî‘at mening sözlegen sözüm yetdi. Tarîkatnı mening sözlegen yetmedi. Kılğan fi‘llerim yetdi. Cevâb andağ kim aytmışlar: Hazret-i Rasûlullâh mi‘râc tünide Mevlâ ‘azze ve celle birle bî-vâsıta toksan ming sözleştiler. Ottuz ming şerî‘atda ve ottuz ming tarîkatda ve ottuz ming hakîkat irdi. Yene fermân boldı kim, ottuz ming şerî‘atnı sözlerini barça-i mü’min ve kâfir ve fâsıklarga ayğıl. Ve lîkin tarîkat sözni tilegenlerge ayğıl. Ve lîkin hakîkatnı aslâ aytmağıl.
Sultânü’l-‘ârifîn Hazret-i Hâce Ahmed-i Yesevî aytıp tururlar kim:
Bi’l-erkândın murâd ferâiz ve vâcibât ve sünen ve âdâb [161b] kamuğ bolur. Ammâ şerî‘at birle yürür men dip da‘vâ kılğanlar, mü’min müselmân atandılar. Da‘vâlarga ma‘nâ kerek. Ma‘nâ ol turur kim, Mevlâ Te‘âlânıng fermânı kullarıga iki vech birle turur: Biri emr-i ma‘rûf ve takı nehy-i münker[54].
aydı. Bu mü’min müselmân atanğanlar kamuğ emr-i ma‘rûfnı becâ kiltürüp, nehy-i münkerdin yırak bolup tursalar şerî‘atda da‘vâların râst bolup mü’min ve müselmânlıkları dürüst irgen. Hudâ-yı ‘azze ve cellege çın kul bolğaylar.
Eger emr-i ma‘rûfnı becâ kiltürmey, nehy-i münkerdin yırak bolmay, mü’min ve müselmân men dise da‘vâsı yalğan turur ve özi yalğançıdur. Emr-i ma‘rûf oldur kim, her nemerse kim şerî‘atde meşrû‘ bolsa anı kabûl kılmak ve özgelerge fermânlamak turur. Ve takı nehy-i münker ol turur kim, küfür ve nifâk ve şek ve şirk ve ‘ucb ve riyâ ve zulüm kılmak, harâm yimek, yalğan sözlemek ve gıybet kılmak ve zinâ kılmak ve çiğara (?) içmek ve beng yimek ve mü’minlerni nâ meşrû‘ azar bermek. Bu kamuğı nehy-i münker turur.
Her kimerse nehy-i münker kılsa anı men‘ kılmak kerek. Eger ilgi birle küçi yetmese tili birle, ve eger tili birle küçi yetmese köngüli birle düşmen tutsun. Ol îmânnıng za‘îflığıdın turur. Eger mü’min ol ………. körüp men‘ kılmasa anıng kılmış yazukığa şerîk bolğay. Niçük kim Peyğamber salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem aydılar kim:
Şeyh Hasan-ı Basrî rahimehu’llâh aytıp tururlar: Şerî‘at ol vakitte tamam bolur kim Hızırnı tamam köngüldin kiterse. Kitâb-ı Hulâsa’da kiltürüp tururlar kim:
Ya‘nî uçmak kirmes ol kimerse kim köngülide süst dâneçe kibr bolsa. Ve takı ehl-i ma‘rifet andağ aytıp tururlar kim:
Ya‘nî men-menlik kılguçi ol kimerse kim özini özge kimerselerdin yahşı körer. Pes mundağ kişi uçmahka kirmegey. Ve takı Peyğamber salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem aydılar:
Ya‘nî bahîl Bihişt kirmegey egerçi mü’min bolsa ve cevânmerd Dûzehde kirmes egerçi kâfir bolsa. Şeyh Cüneyd-i Bağdâdî [162b] rahimehu’llâh aytıp tururlar:
Eger Mevlâ ‘azze ve celledin fermân bolsa kim cümle kullarım tamuğluk turur, meger bir kul uçmahlık, ümîd tutmak kerek kim uçmaklık men bolğay men, dip. Ve eger fermânlasa kim bir neçe kullarım uçmaklık turur, meger bir kul dûzehî turur, kurmaklık kerek kim dûzehî men bolmağay men. Pes havf recâ arasıda bolmak kerek.
Sûfî Muhammed-i Dânişmend, Sultânü’l-‘ârifîndin nakl kılıp tururlar kim, şerî‘atnı tamam kılmagunça tarîkatda kadem koysa bolmas. Men-menlikdin keçip yoklukda bolsa, terîk olsa, andın song tarîkda kadem ursa bolur. Niçük kim, Peyğamber salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem aydılar:
Hazret-i Hâce Ahmed-i Yesevî rahimehu’llâh aydılar: Allâhu Te‘âlâ fermân yetkürdi an hazret salla’llâhu ‘aleyhi ve sellemge kim: İttibâ‘ kılğıl İbrâhîmning râst dînige. Ve yene fermânladı kim: İttibâ‘ kılıngız anıng râst dînige dip. Hazret-i Muhammed Mustafâ salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem muktedâ-yı [163a] ‘âlemiyân irdiler kim:
İbrâhîm dînige ittibâ‘ kılıng dimekde hikmet ne turur? Cevâb: Vallâhü a‘lem, hikmet ol turur kim, İbrâhîm ‘aleyhi’s-selâmnı atanız dip yâd kıldı. Oğul atağa ittibâ‘ kılğuçi bolur. Ve takı İbrâhîm ‘aleyhi’s-selâmnı atangız dimekde ne hikmet turur? Cevâb ol turur kim, İbrâhîm ‘aleyhi’s-selâmdın burun tarîkat berilmedi. Evvel tarîkat İbrâhîm ‘aleyhi’s-selâmga berilgen üçün atangız ayttı. Haberde kilip turur kim: Ümmü’l-ervâh Muhammed ‘aleyhi’s-selâm turur ve ümmü’l-ecsâd cesed-i Âdem ‘aleyhi’s-selâm turur. Tenler atası Âdem ‘aleyhi’s-selâmnıng teni turur dimişler. Vallâhü a‘lem. Ve Hazret-i Muhammed Mustafâ salla’llâhu ‘aleyhi ve sellemni canlarıdın burun can yaratılmadı. Takı Âdem ‘aleyhi’s-selâmnıng ‘ayndın burun ten yaratılmadı. Ol sebebdin burun Hazret-i Risâletpenâhî salla’llâhu ‘aleyhi ve sellemni can canlar atası boldı. Ve takı tenler atası Âdem ‘aleyhi’s-selâmnı teni, tenler atası boldı. Allâhu Te‘âlâ kelâm-ı mecîdde yâd kıldı kim:
Ya‘nî kıyâmet kün [163b] mal, tavar, oğul ve kız istiğnâ kılmas. Meger kalb-i selîm birle Tengri ‘azze ve celle hazretiğe yetse, ol istiğnâ kılur, didi. Kalb-i selîmde ihtilâf köp turur müfessir meşâyıhlar içinde. Ammâ Mevlânâ Sûfî-yi Dânişmend rahimehu’llâh Hâce Ahmed-i Yesevîdin andağ nakl kılıp tururlar kim: Kalb-i selîm bolmagunça tarîkatda kadem koysa bolmas ve her kimerse tört deryâdın keçse kalb-i selîm bolur. Evvel dünyâ deryâsı, ikkinçi halk deryâsı, üçünçi şeytân deryâsı, törtünçi nefs deryâsı. Bu deryâlarğa kime kirek kim kimesiz keçip bolmas. Evvel dünyâ deryâsını, kimesi zühd[55] turur, aşugı kanâat turur, bilgeni harlık turur, lengeri sabr turur. İkkinçi halk deryası, anıng kimesi nâ-ümîdlık ve katî‘at turur ve lengeri firâk turur, olturuşı halvet turur. Üçünçi şeytân deryâsınıng kimesi zikr turur, aşugı tesbîh, lengeri havf recâ, olturışı muhabbet turur. Törtünçi nefsning deryâsı, kimesi açlık ve susağlık turur, aşugı ya‘nî yimişi aşk turur, lengeri zevk turur, çöküşüki ya‘nî olturuşı şevk turur. Pes bu deryâlardın keçgen kimerse tarîkat yolıda sezâvâr bolup kalb-i selîm hâsıl kılur[56]. [164a] Bu deryâlardın keçmeyin ve bu yürğenlerin kılmeyin eger tarîkat yolıda kadem koysa ol ahmak turur. Andağ kişige tâbi‘ bolğanlar hem ahmak turur. Nitük kim Peyğamber salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem aydılar kim:
Ya‘nî ahmak mening düşmenim turur. Ve takı bilmek kirek kim, Rasûlullah salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem aydılar:
Ya‘nî fi‘lleri. Hergiz kiçelerde uyumas irdiler. Zikr ve tesbîhdin bir zaman fâriğ irmes irdiler. Meger kündüzi tüş vaktide kaylûle uykusın kılur irdiler.
Ya‘nî köz uyur ve köngül uyumas. Ve ta‘âmnı az yir irdiler. Ba‘zı kavlde Hazret-i Peyğamber salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem yitmiş üç başkaça şerî‘attaşı birle on ikki batman ta‘âm yidiler.
Muğîre atlık sahâbe radıyallâhü anh aytıp turur kim: Peyğamber salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem her kiçe tang atkunça kâyim turup tâ‘at kılur irdiler kim mübârek ayağları verm kıldı. Sahâbe [164b] radıyallâhü anh[57] aydılar: Yâ Rasûlallâh! Sizning mâ tekaddem ve mâ teahhar Hudâ-yı Te‘âlâ dip tur ve kılmışlarnıgıznı yarlıkar. Ne üçün özüngizni meşakkatda salursız? Rasûlullâh salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem aydılar: Ey sahâbelerim! Mening dig yetîm Muhammedni Perverdigârım “Dostum ve habîbim” dip aydı ve anıng şükrânesi üçün tâ‘at ve ‘ibâdet kılur men. Andın song Mevlâ ‘azze ve celle fermânladı kim:
Ya‘nî: Ey Muhammed! Seni imgek üçün yaratmadım. Tün ortasıda turup tâ‘at kılğıl, takı arturmagıl ve takı kem itmegil. Uşbu fermân tigendin song Hazret-i Muhammed Mustafâ salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem tünning üçdin birini tâ‘at bilen ötkerür irdiler.
Ya‘nî: Ol tâife kim sening birlen bolsa ya‘nî sanga bey‘at kılıp kılğan ‘amel birle bolsalar alar hem sening dig tünning üçlüşidin birini uyağ turup tâ‘at kılsunlar dip fermânladı irse Peyğamber salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem andağ kılıp sahâbeleriğe hem mundağ kılınglar dip fermânladılar. Sahâbeler hem mundağ kıldılar. [165a] Pes ey tâlib-i sâdık ve ey yâr-ı muvâfık! An hazret salla’llâhu ‘aleyhi ve sellemning fi‘l ve ‘amelleridin munça zikrini kılduk. Ced ve cehd kılgen eger ümmet bolsang pey-revlık kılıp. Yalğançı bolma kim, didiler.
Mevlânâ Sûfî-yi Dânişmend didiler kim: Hâce Ahmed-i Yesevî rahimehu’llâh ‘inâyet kılıp ayturlar:
Ya‘nî tarîkat köngül birle ‘amel kılmakdur ve köngül ‘âlemni közini açmak turur. Niçük kim Hazret-i Muhammed Mustafâ salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem bu ma‘nâdın haber berip tururlar kim:
Bedürüstî ki Tengri ‘azze ve cellening yitmiş ming hicâbı bar turur nurdın ve karanğulukdın. Eger açsa her âyîne köydürür her nemersege yetse ol közni nurı. Ve takı ‘âlem-i kübrâ ve suğrâ bar turur. Közge körünmes nemerseler ‘âlem-i kübrâda turur. Ammâ ehl-i tasavvuf katıda köngül ‘âlemi açılsa on sikiz ming ‘âlemni ‘aynü’l-‘ayân körer. Niçük kim ‘âlem-i suğrâda körünür. Ammâ köngül açmakda katık riyâzat tartmak kirek. Mevlâ ‘azze ve celle Kur’ân’da [165b] haber berür kim:
Ve takı Rasûlullâh salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem aytıp tururlar kim:
Şeyh Hasan-ı Basrî rahimehu’llâh aytıp turur: Şeyh Bâyezîd-i Bistâmîğeçe cümle meşâyıhlar altmış künde bir lokma ta‘âm yir irdiler. Bu altmış kiçe kündüzde uyumas irdiler. Tengrining zikrin aytıp tarfetü’l-‘aynğaçe hâlî bolmadılar. Andın song köngül ‘âlemi açılmış. Şeyh Bâyezîd-i Bistâmî rahimehu’llâhdın Hâce Ahmed-i Yesevî rahimehu’llâhğaçe tiger şeyh ve meşâyıhlar kırk künde bir lokma ta‘âm yidiler ve kırk kiçe kündüz[58] uyumadılar. Köz yumup zikrdin hâlî bolmadılar. Andın song köngül ‘âlemi açılmış. Hakîm Süleyman kaddesallâhu rûhahû kırk künde mundağ kıldı. Mahmûd Hâce rahimehu’llâh yigirmi tokkuz künde ve Zengi Ata rahimehu’llâh on tokkuz künde mundağ kıldılar.
Ve Şeyh Necmeddîn-i Kübrâ rahimehu’llâh aytıp tururlar kim: Köngül ‘âlemi açılmağunça şeyhlık kılmak ve mürîd almak revâ irmes. Şeyh Ahmed-i Yesevî aytıp tururlar kim: Yitmiş makâmdın keçmeyin şeyhlık da‘vâ kılsa ol hemân büt hemân[59].
Ammâ Sadr Ata Risâlesi’de [166a] kiltürüp turur kim: Köngül ‘âlemin açılmayin, Ğavs ve Ğıyâs, Hızır ve İlyâs başlığ ğâyib irenler birle sohbetlık bolmayin, takı alardın icâzet almayin şeyhlık da‘vâsın kılsa kezzâb ve mübtedi‘ ve şeytân turur, dimişler. Eger kimerse bu zikr kılğan ğâyib irenlerdin ve ervâhlardın icâzetlık bolup şeyhlıknı mesnedide mürîd ve ashâbları birle halvet oltursa andağ şeyhğe ğâyib irenler terbiyet kılıp tarîkatdın ta‘lîm kılurlar ve mededkâr bolurlar. Ve takı mürîd ve ashâbları da bu halvetdin vecd ve feyz hâsıl bolur. Bu hâletni makâm-ı sekr ayturlar. Ol makâmda sâlikge nemerseler mevcud bolur ve mevcud ol bolur kim makâm-ı ğaybdın ne kilse munga tecellî kılur; ya bolur şeyh atanğan nemerse vâkıf bolğay kim mürîdning üçyüz altmış tumuruğa kim kaysı tumurı râzı turur ve kaysısı râzı irmez. Pes şeyh atanğan terbiyet kılıp mürîdni murâdıga yetkürse irâdet almak revâ turur. Eger mürîdni murâdığa yetkürelmese mürîd almak revâ irmes. Kıyâmet kün hesâbgâhta cevâb bermek kirek. Helal bolsa hesâb, harâm [166b] bolsa ‘azâb körmek kerek. Ammâ köngül ‘âlemi açılsa ve yitmiş makâmğa yetse ol köngül Mevlâ ‘azze ve cellening nazargâhı bolur. Niçük kim Peyğamber salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem aytıp tururlar:
Ve yine aytıp tururlar kim:
Hz. Peyğamber salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem andağ ‘inâyet kıldılar ve Hz. Dâvûd ‘aleyhi’s-selâm münâcât kılıp aydı: İlâhî! Dünyâda pâdişâh atanğan kullarnıng bar ve alarnıng hazîneleri bar. Sening[60] Pes sening hazîneng kayda turur. Mevlâ ‘azze ve celledin fermân kildi kim: Ey Dâvûd! Mening hazînem, mü’min kullarımnı köngüllari turur. Dünyâda pâdişâh atanğan kullarım hazîneleriğe gâh gâh nazar kılurlar. Yâ Dâvûd! Men ol köngül hazînemğe her künde üçyüz altmış mertebe nazar kılur men. Pes bu sıfatlık köngül şâyed Ka‘bedin efdal bolğay, anın üçün kim Ka‘berâ Hz. İbrâhîm binâ kıldı ammâ köngülni Rabbü’l-celîl binâ kıldı. Ammâ bu zâhir Ka‘beğe kamuğ mahlûklar nazar kılur ve lîkin köngülge Mevlâ Te‘âlâ nazar kılur.
Pes ol muktedâ kim bu sıfatlık [167a] köngül ‘âlemin açsa ve yitmiş makâmdın keçse şeyhlık anga müsellem bolur. Eger bu sıfatsız muktedâ bolsa kezzâb turur. Andağ şeyhdin hazar kılmak kirek. Ammâ ol şeyh kim köngül ‘âlemin açılmış bolsa andağ mürşid-i kâmilning nazarı mürîdğe tüşse ol mürîd bîhûş bolup yıkılğay. Niçük kim Hz. Mûsâ ‘aleyhi’s-selâm makâm-ı râzda Tûr-i Sînâda tecellî-yi zâtî-yi Tengri irse tağ pâre pâre boldı ve irib aktı. Anı körüp Mûsâ ‘aleyhi’s-selâm bîhûş boldı. Andın song Tengri ‘azze ve celle kelâm içinde haber beribtur kim:
Hz. Şeyh Necmeddîn-i Kübrâ rahimehu’llâh aytıp tururlar: Mürîdning bîhûd bolmaklığıda üç vech bar turur: Evvel cezbe hâlin, ikkinçi vecd hâlin, üçünçi şeyhning nazarı hâlidin. Evvelğisi bid‘at turur, ikkinçisi sünnet turur, üçünçisi vâcib turur ve hem tâ‘atdur. Ammâ cezbe ol bolur kim Tengri ‘azze ve celle fazlı birle rahmetiğe takı hazretiğe yakın bolayın dip yıkılur. Pes bu bid‘at turur. Vecd hâleti ol bolur kim Tengri [167b] ‘azze ve cellening kelâmı yâ zikri köngülğe eser kılıp halâvet ve lezzet taşıp tâkat tutalmay yıkılur. Bu sünnet turur. Pes üçünçi, şeyhning nazarığa tâkat tutalmay yıkılur. Bu vâcib turur. Ve Şeyh Muzaffer Deryâyî rahimehu’llâh aydı: Hızır ‘aleyhi’s-selâm bile yetti yıl yürdüm, sordum ki: Ey Hâce! Davûd ‘aleyhi’s-selâmnı meclisinde boldunggızmu ve kelimâtıdın işittingizmu? Hızır aydılar: Âri, işittim, kelimâtıları ism-i zât irdi. Zevk ve şevk hâlide Allâh Allâh didi irse huzzâr-ı meclisdin bir yârıga hâleti eser kıldı ve na‘ra urup yıkıldı ve hûşidin kitti ve Dâvud ‘aleyhi’s-selâm aydılar: Bu kişini södrap deryâğa salınglar. Eger munung na‘rası, bîhûş bolup yıkılmağı hak bolsa deryâdın kutulğay. Ve eger yalğan bolsa kutulmağay. Derhal ol kimerseni deryâ katığa kiltürdiler irse deryânı suyi kurudı. Anı körüp Dâvûd ‘aleyhi’s-selâm na‘ra urup özini minberdin taşladı.
Şeyh Necmeddîn-i Kübrâ rahimehu’llâh aydı kim: Yitmiş makâmnı keçse andın song na‘ra urup yıkılmağay, ziyân kılmağay. Şeyh Ahmed-i Yesevî rahimehu’llâh kiltürüp turur kim: Yitmiş makâmnıng ilmini bilmek kerek ve ilmini kılmak kerek, andin [168a] song Mevlâ ‘azze ve celledin ‘inâyet bolsa makâmğa yetgey.
Mevlânâ Sûfî Muhammed-i Dânişmend aytıp turur kim: O cümle makâm keşfu’l-kubûr ve keşfu’l-kulûb turur. Ve bular makâmlarnıng kiçikrakı turur. Bu kıyâs birle ol kimerse kim yitmiş makâmdın keçse, andın song şeyhlık mesnedide olturup mürîd almak ve nezr almak zarûret hâletide ve dermândelık hâllerinde velâyet hâli makâmıdın haber bermak ve körsetmek revâ turur ve müsellem bolur. Mundağın ol şeyh kim yitmiş makâmdın keçmeyin ve köngül ‘âlemin açmayin irâdet alsa ve mu‘âmele itse revâ irmes. Pes mundağ şeyh ………….. barsa dîniğe zarar ve îmânığa hatar kiltürür.
Ammâ Şeyh Necmeddîn-i Kübrâ rahimehu’llâh dip turur: Mu‘âmele almaknıng şartı budur kim, her nemerse kim niyâz-ı bendedin zâhir bolsa az ve köp, fakir, miskin ve muhtaçlarğa bermak kerek. İkkinçi, az ve köpni ting körmak kerek. Üçünçi, öz ehl-i beytiğe kılmasa kerek ve takı ol niyâzda eger şüphe bolsa almağay. Ve takı bendeni dâyim duâ tazarru‘ bilen Tengri ‘azze ve celledin [168b] yarlıkda râh-ı râst bergin dip tilemek kerek.
Şeyh Necmeddîn-i Kübrâ rahimehu’llâh aytıp tururlar kim: Muktedâ kim yitmiş makâmdın keçse ve köngül ‘âlemin açsa andağ muktedâğa zarûret ve ihtiyâc-ı küllî bolsa velâyet ve kerâmetdin haber berse revâdur. Ve Hz. Peyğamber ‘aleyhi’s-selâmdın kâfirler mu‘cize tilediler irse zarûret ve ihtiyaç hâlide mu‘cize körgüzdiler. Anıng üçün aytıp tururlar:
Pes mundağ şeyhğe mürîd irâdet kılsa revâ turur. Ve takı mundağ münkirlerğe ve münâfıklarğa tüz yolını körgüzmek üçün zarûret hâlinde kerâmet körgüzse revâ bolur.
Sûfî Muhammed-i Dânişmend aytıp turur: Sultânü’l-‘ârifîn Hâce Ahmed-i Yesevî rahimehu’llâhdın andağ işittim kim, mürîd şeyhğe irâdet kılğandın song yenebir bir özge şeyhğe barıp irâde kıla elmes. Ve eger bu şeyh mürşid bolmasa mürîdni murâdığa yetkürelmese özge mürşidge barsa ve hızmet kılsa ol mürşiddin murâdı hâsıl bolsa revâ bolur. Ammâ pirdin icâzet almak kerek. Bu mesel ma‘rûf turur kim: İcâzet birge ve hızmet mingge. Ve takı şeyhğe vâcib turur kim mürîdge fermânlamak ve makâmdın makâmğa yetkürmek. [169a] Ve takı mürîdge lâzım turur kim, şeyh fermânlağandın ‘amel kılmak kerek. Haberde irur kim:
Nitük kim Peyğamber salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem Tengri Te‘âlâ fermânını ümmetiğe yetkürdi. Şeyh takı Tengri fermânını mürîdğe andağ yetkürgey. Takı makâmğa yetkürgey. Andağ kim Muhammed Mustafâ salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem kiçe kündüz ümmetni hakkıda kayğurup penc hezâr zârı kılur irdiler. Mundağ şeyh bolgan kimerse subh u şâm yalbarıp mürîdni tilep murâdığa yetkürgey[61]. Nitük kim Tengri Te‘âlâ fermânlap turur:
Ya‘nî şeyhdin fermânlamakdur ve mürîddin ‘amel kılmak, Mevlâdın ‘inâyet turur, şeyhdin himmet. Ve bular barça bercâ kilse mürîd murâdığa yetmeyin kalmas.
Ammâ ayturlar kim: Küfr-i şeyh, mürîdning îmânı turur, ma‘nâsı ol turur kim: Ol şeyh-i kâmil yitmiş makâmdın keçip köngül ‘âlemin açmış bolsa, mürîd andağ muktedâğa irâde kılsa, ol muktedâ ol makâm-ı a‘lâdın ednâğa yanıp ol mürîdğe ta‘lîm berse ol makâmnı körgüzmek üçün, bu küfr-i şeyh turur. Bu küfrge îmân kiltürmes, [169b] îmân-ı mürîd turur. Yâ ol şeyh birle mürîdning hâli anga ohşar kim, nâ-resîde oğlandın andağ kim anası ol oğlanğa niçük şefkat kılur, mihr ve muhabbeti bilen şeyh mürîdni andağ terbiyet kılğay.
Ve yene maksûdğa kildük. Eger şeyh mürşid bolsa, mürîdni murâdığa yetkürse, eger murâdığa yetkürelmese şeyhlık mesnedide olturmak revâ irmes. Eger şeyh mürîdning kolın alsa din üçün alğay. Ve eger dünyâ üçün alsa mürîdning irâdeti fâsid bolur, revâ irmes. Andağ kim Hz. Muhammed Mustafâ salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem aytıp tururlar:
Ammâ Şeyh Necmeddîn-i Kübrâ rahimehu’llâh aytıptur kim: İrâdet yolnı şartı ol turur kim, eger şeyh ğanî ve mürîd fakîr bolsa, mürîdning nafakası şeyhni boynıda vâcib bolur. Eger şeyh fakîr bolsa, mürîd ğanî, şeyh nafakası mürîd üze vâcib bolur. Sûfî Muhammed-i Dânişmend, Şeyh Hasan-ı Basrî rahimehu’llâh[dın] nakl kılıp tururlar kim:
Pes sâhib-i şerî‘at ve sâhib-i tarîkat ve sâhib-i hakîkatğa [170a] vâcib ve lâzım turur kim, hârlık hâli birle riyâzat ve mücâhede kâ‘idesini tartıp tazarru‘ ve du‘â birle münkir ve münâfık ve yoldın azmış bâtıllarnı râst yolğa kirgüzüp tevbe bermek kerek. Eger tevbe kılmasa sabr kılmak kirek tâ Allâhu Te‘âlâ tevfîk bergunça. Nitek kim Peyğamber salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem haber berip tururlar kim:
Bâbâ [Mâçîn?][62] rahimehu’llâh risâleside andağ aytıp tururlar kim: Sâhib-i şerî‘at ve sâhib-i tarîkat ve sâhib-i hakîkat atanğan kimerselerğe vâcib turur kim, râh-ı râstdın azıp gümrâhlıkğa tüşken mubâhase ehlini râst yolğa salmak üçün terğîb kılıp tevbe bergey. Şeyh ol gümrâhka Allâhu Te‘âlâ’dın tevfîk tilegey, üç kün kiçe, eger ol künde râst yolğa kirmese biş kün riyâzat ve mücâhede tartmak kirek, eger biş künde tevbeğa inmese yetti kün mundağ kılmak kerek. Bu kıyâs birle riyâzat tartıp ve mücâhede kılıp kırk küngeçe muhâlefet ve bâtıllarnı râst yolğa salmak kerek tâ muktedâlık anga müsellem bolğay.
Meşâyıh-ı mâzî rahimehumu’llâh aytıp tururlar kim: Dervîş üç nemerseni devâm vird kılğay. Evvel aç ve teşnelik, ikkinçi bîdârlık, üçünçi zikr-i hafî ya‘nî zikr-i [170b] kalbî kerek. Bu üçni beraber kılmak kerek. Eger biri kem bolsa murâdığa yetmes. Ya‘nî rûze kününi uşança kılmak kirek. Ammâ evvel her künde bir lokmanı yarımını yimek kirek, takı bir kiçe kündüz bîdâr bolmak kirek, takı zikrdin bir sâ‘at ğâfil bolmısun. Ammâ bu bir kiçe kündüz bîdâr bolğandın song üç künde bir lokma ta‘âm yip üç kiçe kündüz uyumağay ve zikrdin ğâfil bolmağay. Ammâ üç kün bîdâr bolğandın song ervâh-ı habîseler körüne başlağay. Hîç anga iltifât kılmağay. Andın song biş künde bir lokma ta‘âm yip biş kün uyumağay. Andın song köngülning ğubâr ve küdûrâtları ve karanğulukı körüne başlağay. Andın song her yetti künde bir lokma ta‘âm yip yetti kiçe kündüz uyumağay. Köz açıp yumğunça ve açkunça zikrdin ğâfil bolmağay. Andın song keşfu’l-kulûb makâmı açılğay. Andın song bu tertîbde tokkuz kiçe kündüz bîdâr bolğay. Andın song keşfu’l-kubûr makâmı açılğay. Andın [song] onbir kiçe kündüz bîdâr bolğay, keşf-i ervâh-ı tayyibe makâmı açılğay. Andın song onüç künde bir lokma ta‘âm yip kiçe kündüz bîdâr bolsa keşfu’l-melâike makâmı açılğay. Andın song onbiş kiçe kündüzde [171a] bir lokma ta‘âm yip kiçe kündüz bîdâr bolsa keşf-i zü’l-celâl açılıp murâdı hâsıl bolğay. Eger mundağ kılıp onbiş künde murâdı hâsıl bolmasa kırk künde hâsıl bolğay. Eger kırk künde hâsıl bolmasa altmış künde elbette hâsıl bolur. Eger mundağ bolmasa üçyüz altmış kün kiçe mundağ kılgay. Eger murâdı hâsıl bolmasa özini ‘aybı bolğay. Öz ‘aybığa bakıp tevbe istiğfâr kılıp du‘â kılmakda tazarru‘ birle meşgûl bolğay. Ve lîkin Vâcib Te‘âlâ va‘desidin ümîdvâr bolğay kim: Eger bu dünyâda hâsıl bolmasa âhirette hâsıl bolğay, dip havf ve recâ içre tâ‘at ve ‘ibâdetğe meşgûl bolğay.
Ammâ Şeyh Necmeddîn-i Kübrâ rahimehu’llâh ve Sultânü’l-‘ârifîn Hâce Ahmed-i Yesevî rahimehu’llâh aytıp tururlar kim: Köngül ‘âlemini ‘aybı köpdür ve küdûrâtları bu turur kim: Hubbü’d-dünyâ ve hırs ve hased ve ğazab ve ‘adâvet ve ‘ısyân ve nisyân ve ‘ucb ve riyâ ve süm‘a. Ve mundağ menhî işlerdin biri mürîdning köngülide bolsa murâdı hâsıl bolmas. Mürîd bolup murâd tilegen, habîb bolup mahbûb tilegen kimerseler köngül ‘âlemining küdûrâtlarını iritip [171b] riyâzat ve mücâhede tartsa, şeyh hem meded kılsa, Mevlâ Te‘âlâ ‘inâyet kılsa murâd hâsıl bolğay.
Ve takı Hz. Peyğamber salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem andağ aytıp tururlar kim:
Ammâ mundağ riyâzat ve mücâhede birlen köngül ‘âlemini açganlarnıng şerâfet ve bereketleridin, ehl-i fesâdnıng ma‘sıyetlerini Allâhu Te‘âlâ keçgey.
Ve Şeyh Muzaffer Deryâyî rahimehu’llâh aydı: Yetti yıl Hâce Hızır ‘aleyhi’s-selâmnıng sohbetide boldum. Ğavs-ı Ğıyâs, Hızır ve İlyâs bütün Kutub başlığ kamuğ ğâyib irenler, abdâllar ve evtâdlar kamuğları andağ dip du‘â kılur irdiler kim: İlâhâ! Fermânıngnı tutmagan kullar ve tâ‘at ve ‘ibâdet kılmağanlar ve Peyğamber salla’llâhu ‘aleyhi ve sellemning sünnetleriğe boyun sunmağanlar fısk ve fesâd içre yürgen kullarnıga tevfîk ve tevbe rûzî kılgın, dip ve yene aytur: İlâhî! Ol bendelering kim belâ, mihnet ve türlüg emgek birle mübtelâ bolup tururlar. Alarğa rahm kılıp emgeklerni def‘ kılğıl, dip du‘â kılurlar irdi. Ve alarnıng du‘âların müstecâb bolup yolsızlar [172a] yol tapar irdiler.
Pes ey dervîş! Bilgil kim, kamuğ enbiyâ ve evliyâ hayât, memât, ğâyib, hâzır hâs kullar duâ kılmakda meşgûl ermişler. Bu ma‘nâdın Peyğamber salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem haber berib tururlar kim:
Şeyh Şiblî rahimehu’llâh aytıp tururlar: Velîning ma‘rifetide meşâyıhlar içre ihtilâf bar turur. Ba‘zıları aytıp tururlar: Velîni bilse bolur. Ba‘zı aydılar: Bilip bolmas. Andağ kim bu hadîs delâlet kılur kim:
Ve takı Hazret-i Risâletpenâhî salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem aytıp tururlar kim:
Şeyh Necmeddîn-i Kübrâ rahimehu’llâh dip tururlar kim: Velîni bilse bolur, ‘alâmet birlen. Ba‘zılar aydılar tokkuz ‘alâmet birle ve ba‘zılar aydılar kırk ‘alâmet birle ve ba‘zılar aydılar yetti ‘alâmet birle ve ba‘zı kavlde üç ‘alâmet birle. Eger bu üçdin kem bolsa velî imes. Evveli budur kim ol kişige hubb-i dünyâ bolmasa. İkkinçi açlık ve susağlık birle nefsini öltürişi kirek. Üçünçi kiçeler bîdâr bolsa kirek.
Şeyh Necmeddîn-i Kübrâ rahimehu’llâh ayturlar: Az yimeklik ve köp kanâ‘at kılmaklık, [172b] az uyumak, köp bîdâr bolmaklık, az sözlemek köp zikr itmeklik tirig olmak olup tirilmek yetdi. Bu ‘alâmetler ol kişide bolsa şâyed ol evliyâlardın bolğay. Şeyh atanğanlar ve tarîkat yolıda yürgen biz dip da‘vâ kılğanlar ve yitmiş makâmdın keçip köngül ‘âlemin açıp ğâyib irenlerdin ve meşâyıh ve ervâhlardın icâzet alıp tarîkatda da‘vâları râst bolup şeyhlık mesnedide oltursalar revâ bolur. Vallâhu a‘lem.
Şeyh Ahmed-i Yesevî rahimehu’llâh aydılar:
Ammâ Peyğamber salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem âyetidin korkup, âyeti birle ‘amel kıldı. Bu mi‘râcnı taptı ve yitmiş ming hicâbdın keçti. Takı Hz. Peyğamber salla’llâhu ‘aleyhi ve sellemğe yitmiş makâmda âyet kildi.
Bu âyet yitmiş makâmda delâlet kılur ve işâret turur. Ammâ yitmiş ming hicâbnı yitmiş makâmda koydı. Ve takı yitmiş makâmnı yetti yakîn içre koydı ki isme’l-yakîn ve resme’l-yakîn, ‘ilme’l-yakîn, ‘ayne’l-yakîn, hakka’l-yakîn, [173a] hakîkat-ı hakka’l-yakîn, Allâh-ı hakka’l-yakîn. Bu yetti yakînlıknı mücâhede içinde koydı ki:
Ve takı mücâhedeni Hak ‘azze ve cellening ‘inâyeti içinde koydı:
dip fermân yetkürdi irse Peyğamber salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem, Hz. Mevlâ ‘azze ve celledin ‘inâyet tilep mücâhede kıldı. Yitmiş ming makâmnı keçti, hakîkatda kirdi tâ anı babasını kördi, sır (seyr-i ?) mi‘râcın kıldı. Takı ten mi‘râcın andin haber berür:
Sûfî Muhammed-i Dânişmend, Sultânü’l-‘ârifîn Hâce Ahmed-i Yesevî rahimehu’llâhdın nakl kılur kim: Mukarreb bolup kurbet makâmıda turğan dîdâr birle müşerref boldı. Nitük kim Peyğamber [174a] salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem: Dîdâr birle müşerref boldum, didi ve köngülüm közü birle, didi. Ammâ ten közü birle körmedim didi. Mevlâ Te‘âlâ andin haber berib turur:
Ammâ münkir ve münâfıklar aydılar: Mi‘râc kaçan bolur ki, yetti kat kökni bir sâ‘atde seyr itmek, anıng ‘acâyib ve ğarâyiblerin körmek ve takı Bihiştni seyr kılmak ve anıng ‘acâyiblerini teferrüc kılmak, takı Arş ve Kürsî, Levh ve Kalemni körmek ve takı toksan ming sözni bî-vâsıta sözlenmek ve takı kurbet makâmıda turup dîdâr körmek, bu işler muhâldur didiler.
Şeyh Necmeddîn-i Kübrâ rahimehu’llâh aytıp tururlar kim: Bu yolda ol kimerse kim sabr birle murâda yetip tur, kelâmullah haber berür:
Ve takı Rasûlullah salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem aytıp tururlar:
Şeyh Necmeddîn-i Kübrâ rahimehu’llâh aydılar: Şerî’atda belâğa sabr kılmak, tarîkatda belâda şükür kılmak ve hakîkatda belâda halâvetlenmek kerek. Hazret-i [174b] Hâce Ahmed-i Yesevîdin ilgeri şerî‘at berildi. Nevbet İbrâhîmde yetti irse tarîkat berildi. Takı Hz. Muhammed Mustafâ salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem irse hakîkat berildi. Anda Peyğamber salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem münâcât kıldı kim: İlâhî! Bu hakîkat birle yürümek düşvâr turur. Ümmetlerim bu yol birle ‘amel kılalmığaylar, âsî bolğaylar, didi irse Allâhu Te‘âlâdın fermân boldı kim: Seni ümmetlerige şerî‘atnı ve tarîkatnı ve hakîkatnı berdim, hâlise ol ikevige yürsün. Ammâ ey Muhammed! Hakîkatnı aytmağıl, her kimerse ‘ârif ve ‘âşık bolsa anga açılğay, aytılmağay sır ‘ilmi turur, til birle aytmağıl, didi.
Hakîkat birle yürür men dip da‘vâ kılğanlar ve mukarreb meşâyıh atan[ğan]lar bu hakîkat bâbıda zikr kılğan yitmiş makâmnı keçip yitmiş ming hicâbdın ötüp hakîkatğa kirip ne kim Rasûlullah salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem körgenlerin körse ma‘nâsı râst ve da‘vâsı hem râst turur. Mukarreblık ve meşâyıhlık anga müsellem turur. ve eger hakîkat bâbıda zikr kılğan yitmiş makâmnı keçmeyin ve takı yitmiş ming [175a] hicâbdın ötmeyin, hakîkatda kim Hz. Peyğamber salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem körgenin körmeyin Hakk’a barur men dip da‘vâ kılsa da‘vâsı yalğan, özi yalğançı ve Tengrige düşmen turur. Nitük kim aydı:
Kutbü’l-aktâb Hâce Ahmed-i Yesevî rahimehu’llâh ve meşâyıh-ı Tabakât andağ aytmışlar kim[63]: Âhiru’z-zamânda bizdin songra andağ meşâyıhlar kopgay kim, İblîs aleyhi’l-la‘ne alardın ta‘lîm alğay ve alar İblîsning işin kılğay ve halklarğa muhib bolup irâdetsiz koymağay ve mürîdlerin başkarıp maksadğa yetkürelmeyler. Zâhirlerini ârâste kılıp mürîddin köp tama‘ kılıp bâtınların harâb kılğaylar. Ve küfürdin îmânnı fark kılmağaylar ve ‘âlimlerni muhib bilmey iltifât kılmağaylar. Ehl-i Sünnet ve cemâ‘atnı düşmen körüp ve ehl-i bid‘at ve dalâletni süyüp[64], yamanlıknı pîşe kılıp Tengri ‘azze ve celledin yahşılık ümîd tutğay [175b] ve da‘vâ-yı şeyhlık kılğay. Ve takı şeyhlık işin hâr kılıp mürîdlerning işikide[65] yürgey. Ol halde mürîdğe pirlık kılmağay, şeyhlık da kılıp mu‘âmele kılmağay. Eger mürîd nemerse bermise zorlık kılıp alğay. Eger ol mu‘âmeletni alıp müstehak veyâ bî-nevâğa bermey, özige ve ehl-i ‘ıyâliğe sarf kılsa it murdarnı yimiş dig bolğay. Eger ol vechdin alıp yise ve kiyim kiyse tâ ol kiyim iginde bolsa ötkergen namâzı ve tutgan rûzesi Allâhu Te‘âlâ dergâhıda kabûl bolmağay ve her lokmada üç ming yıl Tamuğda ‘azâb körgey.
Sultânü’l-‘ârifîn andağ aytıp [turur]lar kim: Bizdin songra andağ mübtedi‘ka her kim pir dip hızmet kılsa kâfir bolğay ve hem mel‘ûn bolğay. Andağ kimerseni kılğanını ‘ilim ornığa tutmaklık ve bid‘atnı sünnet ornığa mubâh körmeklik, bular barı şerî‘at küfrü turur ve tarîkat merdûdlığı ve hakîkat bîzârlıkı turur. Ve takı Hâce Ahmed-i Yesevî rahimehu’llâh aydılar kim: Vay ol kişiler kim, mundağ şeyhlerğe kol berip irâdet kılğaylar, özlerin ‘azâbğa giriftâr bolğaylar kim:
Ey dervîş! Her kim [176a] şeyhlık da‘vâ kılsa anga kirek kim pir-i kâmilni hızmetide kırk yıl turup can tartıp ruhsat hâsıl kılmağunça anıng irâdet almağı ve mürîd tutmağı ve muâmelet itgeni[66] habt ve harâmdur ve anıng mürîd tutğanı bâtıldur. Her kim hilâf-ı şer‘ iş kılsa şerî‘atdın çıkar ve her kim hilâf-ı tarîkat iş kılsa merdûd bolur ve her kim tevbe kılmay dünyâdın barsa Tamûğda ‘azâb körgey.
Hikâyet: Künlerde bir kün İblîs aleyhi’l-la‘ne Hz. Hızır ‘aleyhi’s-selâmğa aydı: Bilgil kim, mü’minlerni günâhını âsân kıldurur men, terk-i namâz ve mücrim-i şer‘ ve heves-i şehvetde terğîb kılur men kim köngülide fesâd kılur ve özlerini sâlih ve zâhid ve müselmân dip il közide körsetürler. Ammâ Mevlâ Te‘âlâ katıda münâfık bolurlar. Mening ğarazım hâsıl bolur. Hızır ‘aleyhi’s-selâm aydılar: Bu sözlerni İblîs aleyhi’l-la‘nedin işittim ve takı Rasûlullah salla’llâhu ‘aleyhi ve sellemğe ayttım irse köp yığlap aydılar: Yâ Hızır! ‘İlâcı oltur kim, ol mel‘ûn bende, mü’minni köngülide bu fâsid hayâllerni salsa kirek, bu bende [176b] sünnet ve farz namâz arasıda kelime-i temcîdni köp tekrâr kılsun. Andın song bu du‘ânı okusın ki:
Ma‘nâsı ol turur kim, İblîs tâ‘at içinde vesvese berse, musallîni köngüli bî-karâr bolup uzun kırâat kılsa köp nemerselerni endîşe kılur ve rükû‘ ve sücûd ve tesbîhât ve tamâm-ı erkân-ı namâz bercâ kiltürmes, riyâdın hazlân yol tapıp her tâ‘atı bâtıl bolur. Pes musallîğe bu hâlet müstevlî bolsa anga kerek kim kelime-i temcîdni bisyâr okusun kim:
[Eger diseler] kim: Nur neçe[67] kısım turur?
[Cevâb] ayğıl kim: Üç kısım turur. Evvel nûr-i zât, ikkinçi nûr-i sıfât, üçünçi nûr-i hâk. Ammâ nûr-i zât, nûr-i Hudâ-yı Te‘âlâ turur. Ve nûr-i sıfât, nûr-i Hz. Muhammed Mustafâ salla’llâhu ‘aleyhi ve sellem turur. Ve nûr-i hâk ol turur kim âdemler rûzgâr bu dünyâda körerler.
[Ve eger diseler kim:] Îmân-ı [177a] şer‘îat ve îmân-ı tarîkat ve îmân-ı hakîkat kayu turur?
[Cevâb] ayğıl kim: Îmân-ı şerî‘at kelime-i tayyibe okumak ve îmân-ı tarîkat Hudâ-yı Te‘âlâdın korkmak, îmân-ı hakîkat Hudâ-yı Te‘âlâ tarafıka râstlık birle kadem koymaklık turur.
[SON]
[48] Metinde “İbrâhîm aleyhi’s-selâmğa” diye yazılmıştır.
[49] Burası “Hazret-i Peygamber” olmalıydı. İstinsâh hatâsı olmalıdır.
[50] Metinde “kılıp” kelimesi mânâ yönünden eksiktir.
[51] Bu kelime “yetmiş” şeklinde de telaffuz edilmektedir.
[52] Bu kelime “ferişte” şeklinde de telaffuz edilmektedir.
[53] Metinde -ğa eki eksiktir.
[54] Bu ifâde burada: Emredilen ma‘rûf (farz) ve nehyedilen münker (haram) anlamında, bir nevî atf-ı tefsîrdir.
[55] Metinde “zehr” gibi yazılmış ama anlam yönünden “zühd” olmalı.
[56] Bu rivâyetin bir benzeri, Lemehât’ta, Sûfî Dânişmend’e âid Ahmed Yesevî Menâkıbı’ndan yapılan nakiller meyânında geçmektedir, bk. Âlim Şeyh, s. 74-75.
[57] Doğrusu “anhüm” olmalı.
[58] Metinde “küz” yazılmıştır.
[59] Bu cümle Fakrnâme’de “ol hemân büt bolğay” şeklinde geçmektedir. Eraslan, “Fakr-nâme”, s. 71.
[60] Bu kelime fazladır.
[61] Bu kelimenin “yitkürgey” ve “yetküzgey” şeklinde telaffuzları da vardır.
[62] Parantez içindeki Mâçîn kelimesi metinde olmayıp ihtimal üzere tarafımızdan eklenmiştir. Baba Maçin, hem o dönemde yaşamış sûfîlerden, hem de Ahmed Yesevî’nin halîfelerinden birisidir. bk. Âlim Şeyh, Lemehât, s. 130-132.
[63] Burada Ahmed Yesevî’den nakledilen sözler Fakrnâme’nin baş tarafında mevcuddur. bk. Eraslan, “Fakr-nâme”, s. 63-64.
[64] “Sevip” anlamına gelen bu kelimeyi “sivib” şeklinde okuyanlar da vardır. Ancak bu okuyuş “sövüp” anlamına da geleceği için tercîhe şâyân değildir.
[65] Bu kelimenin hattı “istegide” şeklinde okunmaya da müsâiddir.
[66] Şimdiki telaffuzu “etgeni”.
[67] “Neççe” şeklinde telaffuzu da vardır.


c: text/html

text:
Moldova Cumhuriyeti Kommunist Fırqası
Moldova Cumhuriyeti Kommunist Fırqası (romence Partidul Comuniştilor din Republica Moldova) - Moldovanıñ eñ büyük siyasiy fırqalarından birevidir. 1993 senesinde teşkil etilgen fırqa 2001 senesinden berli Moldova ükümetinde yer ala ve eski ŞSCB cumhuriyetleri arasında saylavlarnen iqtidarğa kelgen yekâne kommunist fırqasıdır. Fırqanıñ reisligini memleketniñ prezidenti Vladimir Voronin yapa. Daa evel tek kommunizm ve internatsionalizm olğan fırqanıñ ideologiyası şimdi sotsial demokratiya ve Avropa Birligidir. Fırqa Kommunist adlı aftalıq gazetanı neşir ete.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
2014 senesi keçken «referendum»dan soñ Qırım separatistleri Qırımda olğan ukrain devlet şirketleriniñ aqça ve mülkiyetini «Qırım Cumhuriyetiniñ» mülki olaraq tanığan qanunnı qabul ettiler. Bunıñ ile Qırım zenaat birlikleri ve diger cemaat teşkilâtlarınıñ mülkiyeti milliyleştirildi. Bundan soñ maddeleri arttı – «milliyleştirüvge» şahsiy mülkiyet de oğradı. Umumen Ukraina ve ukrain vatandaşları trillion grivnalarğa abraldı.
Kim ve nasıl tarzda ukrain devlet ve şahsiy mülkiyetni hırsızladı ve bundan soñ millioner oldı – «24» haber telekanalınnı efirinde «Qırım.Aqiqat» leyhasınıñ efirinde.
Studiya musafiri – QMC prokuror muavini Nazar Holodnitskiy ve Qırım jurnalisti Tatyana Rihtun.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 ve bazar künü saat 11:30 efirge çıqa. Radio Svoboda ve Qırım.Aqiqat saytlarında saat 18:30 seyir etmek mümkün.
Radio Svobodanıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
Bolaşaqta adamdar eñ kemi 120 jıl ömir süre aladı - ğalım Gïl Acmon
ASTANA. QazAqparat - Global Challenges Summit 2018 forwmında Xayfa wnïversïtetiniñ professorı, ğalım Gïl Acmon adamnıñ ömir sürw uzaqtığına qatıstı zerttew nätïjelerimen bölisti, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Onıñ aytwınşa, ğılımdağı jetistikter arqılı adamnıñ ömir sürw jasın 200-500 jılğa deyin uzartwğa boladı.
«Jıl sayın älem turğındarınıñ ömir sürw uzaqtığı 2-3 ayğa uzarıp keledi. 2018 jılı twğan balalar üşin 100 jıl ömir sürw qalıptı bolwı mümkin. Al bolaşaqta adamdar eñ kemi 120 jıl, tipti 200-500 jılğa deyin ömir süre aladı. Munı qalay jüzege asıramız? Adamnıñ jeke ekonomïkasın qoldanamız, bulşıqetter ïnjenerïyası, jaswşalardı özgertw, nanotexnologïyalar bar. Yağnï, adam ağzasına kişkentay robottar engizilip, qajetsiz jaswşalardı almastırıp otıradı. Adamnıñ tutas denesin almastıra aladı jäne 200 jastağı deni saw adamdı qoğamğa qaytara alamız», - dedi ïzraïldik Xayfa wnïversïtetiniñ professorı, ğalım Gïl Acmon «Keremet adamnıñ twwı. Postgwmanïzm däwiri» pikirtalasında.
Öz zerttewlerinde ïzraïldik ğalım uzaq ömir sürwşilerge qorşağan ortanıñ äser etpeytinin bayqağan.
«Uzaq ömir sürwşilerdiñ jartısına jwığı 70 jıl burınğıday işimdik işedi jäne şılım şegedi. Olardıñ arnayı dïetası joq, artıq salmaqtarı bar. Olardıñ uzaq ömir sürwine genetïka da äser etwi mümkin. Äytse de, älemdik zerttew barısında olardın uzaq ömir sürwdiñ sırın surağan edik. Japondıqtar balıq jeytinin ayttı, qıtaylıqtar kök şay men zimbir, Francïyada - qızıl şarap, Ïtalïyada - pasta, Grekïyada - zäytün mayı, Amerïkada - jattığwlar, al bizdiñ elimizde baqıttı bolw», - dep öz sözin tüyindedi Gïl Acmon.
Ayta keteyik, XI Astana ekonomïkalıq forwmı elordada 17-19 mamır künderi ötedi. Buğan deyingi forwmdarda jahandıq ekonomïka, cïfrlandırw jäne tağı basqa mäseleler qaralsa, bïılğı forwm kezinde reswrstar, robotïzacïya, adamzattıñ özgerwi, agroönerkäsip salasındağı jetistikter, densawlıq salasınıñ mäseleleri talqılanadı.
Foto: www.asuh.org


text:
Bügenge äñgämäneñ geroyların ike möhim närsä berläşterä. Berençedän, mäxäbbät: bügenge köndä alar bäxetle gailä bulıp yaşi, mäxäbbät cimeşläre Ayaznı tärbiyali. Ikençedän, cır, näk menä cır alarnı tanıştırgan häm kavıştırgan.
Azat Fazlıev Ätnä rayonı Küşär avılında, Alsu Däülätgäräeva - Baltaç rayonı Kunır avılında dönyaga kilgän. Ikese dä Tatar däülät gumanitar pedagogika universitetınıñ muzıka fakultetın tämamlagan. Azat bezgä «Yoldızlık», «Sandugaç kerde küñelgä» festivalläre, «Vatan» xalıkara bäygese, R.Vahapov isemendäge festival, «Tatar moñı» bäygese laureatı bularak bilgele bulsa, Alsu «Saf xislär» törkeme aşa tanış. Äytergä kiräk, älege törkem 2003 elda Alsu tarafınnan oeştırılgan bulgan. Elek anda öç kız cırlasa, xäzer Alsu belän Gölnaz ikäüläşep cırlap yöri.


text:
Opportunity roveri uşırılğannan keyin Mars ekvatorına jaqın jerge kelip tüsken edi.
Marstı zerttew jürgizip jürgen apparat öziniñ jumısın 2015 jıldıñ 27 mawsımınan bastap qayta jandandırdı. Rover alınğan derekterdi jadığa saqtamaydı, onı birden ğalımdarğa jiberip otıradı.
Bastapqı kezde Qızıl ğalamşarda jürgen apparat alğan mälimetterdi enerïyağa täweldi fleş-jadığa saqtaw rejïmde jumıs jasadı. Alayda soñğı kezde borttağı kompyuterdiñ saqtaw jadıları şekten tıs tolıp, keybir derekter özdigimen öşirilip qalıp jattı. Osı sebepterden bolıp, ğalımdar roverge mälimetter kelip tüskennen bastap onı birden alw täsilderin oylap şığardı.
Ïndevora marsoxodpen Qızıl ğalamşardı zerttew 2011 jıldan bastaw aldı. Marsqa zerttew maqsattarında uşırılğan 40 jwıq zondtardıñ jartısına jwığı özderiniñ mïssïyaların orındadı. Qazirgi waqıtta Marstıñ betinde Curiosity jäne Opportunity attı eki rover qızmetterin jalğastırwda.
Bul qos robot jumısı - NASA agenttiginiñ Marstı zerttew boyınşa josparınıñ bir böligi ğana.
Derekközi: lenta.ru
Tegï: Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Amerïkalıq akterler men mwzıkanttar AQŞ prezïdenttigine ümitker Donald Trampqa qarsılıq nawqanın bastadı. Kampanïyağa Djwlïanna Mwr, Olïvïya Wayld, Vwdï Xarrelson, Mark Rwffalo, Talïb Kvelï jäne basqalar qosılğan. United Against Hate degen atawğa ïe bolğan bul akcïyanı MoveOn uyımı uyımdastırıp otır. Uyım Tramptıñ ïdeologïyasına soqqı berw üşin qatıswşılardı qoldarınan kelgenşe eldi sendirwge mindettegen xat taratqan.
Aldağı qaraşada AQŞ-ta ötetin prezïdent saylawınıñ daqpırtı da, prezïdenttikke ümitker Donald Trampqa qatıstı daw-damayda tolastamay tur. AQŞ-tıñ qazirgi prezïdenti Barak Obama Tramptıñ prezïdent bolwğa tolıqtay mümkindigi bar ekenin, Reseydiñ mïllïarderdi erekşe qoldaytının aytqan edi. Buğan Tramptıñ Pwtïndi körnekti äri talanttı tulğa retinde bağalağan sözderi sebep bolğan. Al Tramptıñ Reseyge ïnvestïcïya salğanı twralı aqparatqa qatıstı mïllïarderdiñ özi Reseyde eşqanday ïnvestïcïyası joq ekenin mälimdedi.
Derekköz: AïF
Kommentarïï


text:
Bärine belgili çïpsı,fastfwd pen tättilerden basqa täbetiñizdi qozdıratın bes azıq-tülik tizimin usınamız.
Aq nan
Jaqında ötkizgen zerttewlerinde ïspan ğalımdarı 9 mıñnan astam adamdardıñ tamaqtanw ädiisi men salmaqtarın baqılağan. Nätïjesinde, künine eki nemese odan da köp nan tilimin jegen adamdar 40% artıq salmaq qosıp otırğan.
Aq undı sırtqı qabığın (kebek) alıp tastap jasaydı. Biraq sol kebekte ağzanı qandırıp, kerekti mölşerde qanttı öndirip, aştıqtı basatın qunarlı özek boladı.Sondıqtan,aq nandı toymay jey berwge boladı.
Tabïğï şırındar
Därwmenderi köp jaña sığılğan şırındar mına zamanda närli tağamdardıñ biri bolıp esepteledi.Biraq bul şırındar ozderiniñ qanttarın suyıq türinde berip qandağı qant quramın kürt köterip jiberwi mümkin.Sondıqtan jemisterdi jaña pisken türinde jegen paydalı.
Alkogol
Alkogol – sizdiñ densawlığıñızğa zïyan keltirwimen qatar aştıq sezimin de ulğaytadı.Işimdikti qorıtw barısında glïkogen kömirswlarınıñ deñgeyi tömendep,qant şeginiñ köterilwine nemese tömendewine äser etedi.
Swşï
Dämdi swşï densawlıqqa paydalı balıq pen kürişten dayındaladı.Biraq bir rolldı jegende kömirsw balamasına say üş nan tilimin jegendey bolasız.
Pïcca
Al pïccanıñ qanday qatısı bar dep oylap qalarsız?Eki adamğa jetkilikti ülken pïccanı bölip qarnıñızdı toydırıp,aştıq twralı umıtwğa boladı dewiñiz mümkin.Äytkenmen de nanı aq unnan jasalğandıqtan jäne onıñ üstine balqıtılğan irimşik pen qosa basqa da konservanttar qosılğandıqtan aştıqtı tuğızatın köptegen qosındılardı bayqaymız.
Degenmen joğarıda aytılğanğa qarap atalğan tağamdardı müldem jewge bolmaydı degen söz emes.Täbet as kezinde keledi degendi umıtpasañız boldı.
Derekköz: hochu.ua
Tegï: As mäziri,
Kommentarïï


text:
Brüksel – Ğarbiy memleketlerniñ ne Ukrainadaki kerginlikniñ beterleşmesine pervasız baqmaq, ne de yañı şiddetleşüvge yol bermek aqqı yoq. Böyle fikirni Avropa parlamentindeki Litvaniya temsilcisi Petras Auştrâviçüs seslendire ve aynı zamanda Kremlni de «cenk oyunlarını» toqtatmağa çağıra. Bu arada, Moskvanıñ atqan qabaatları, «ukrainler «terror» qullanmağa başlaylar» degen beyanatları, avropalı ekspertlerge 1999 yılında ekinci Çeçen cenkinden ögüne Çeçenistanğa qarşı aytılğan Moskvanıñ qabaatlavlarını hatırlata.
Ukrainlerni «terrorizm» ile qabaatlamaq – şarqıy bölgelerde yañı istilâğa azırlıqtan başqa bir şey degildir. Bir çoq avropalı ekspertler böyle fikirde birler. Olar hatırlaylar: 1999 senesi Putinniñ Rusiyesi Çeçenistanğa qarşı ekinci cenkni başlağanda, ücüm içün sebep - Çeçenistannıñ ruslarğa qarşı terrorist eylemlerde qabaatlanması olğan edi. Brükseldeki ekspertler «şimdiki vaziyet te buña beñzey» deyler.
Bu arada Linas Linkâviçüs, Litva tış işler naziri, öz Twitter saifesinde birinciler sırasında Rusiyeniñ beyanatına seslendi: «Zorba öz qurbanını ücüm ile qabaatlay. Eski KGB usulları». O sual bere: bu «öz «cevap darbelerini» aqlamaq içün seslendirilgen Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı sahte qabaatlavları» degilmi?
Onıñ vatandaşı, Avropa deputatı - liberal, Petras Auştrâviçüs Radio Svoboda ile subetleşir eken, böyle dey: Qırım etrafındaki vaziyetniñ beterleşkenini añlatqan çoq belgiler peyda oldı ve bu Rusiyeniñ teşebbüsinen ola.
Öz provokatsion areketlerinen, beyanatlarınen ve qararlarınen o, Qırımnıñ memuriy sıñırında kerginlikniñ artmasını kösterePetras Auştrâviçüs
«Öz provokatsion areketlerinen, beyanatlarınen ve qararlarınen o, Qırımnıñ memuriy sıñırında kerginlikniñ artmasını köstere, – dey o. – Bu şunı tasdiqlay ki, Rusiye kerginlikni arttırmağa ve kene Ukrainağa basqı etmege niyetinde. Buña yol bermege ve tek seyir etmege mümkün degil. AB Moskvağa açıqtan bildirmek kerek, «avgustnıñ kelmesinen endi adet olğanı kibi, arbiy oyuncaqlarnen oynamaq olmaz». Ğarpnıñ Ukrainanı kettikçe daa agresif olğan Rusiyenen tek başına qaldırmaq aqqı yoq. Bu umumen Avropadaki vaziyetniñ beterleşmesine yol bere bile».
AB: Rusiyeniñ iç bir mustaqil isbatı yoq
Avropa deputatı Avropa ittifağını deral seslenmege ve Ukrainanıñ cenübinde ve şarqında çatışmalarnıñ şiddetleşmesine qarşı itiraz bildirmege çağırğan vaqıtta, AB tış siyaset hızmetinde olduqça tutumlı yanaşalar: beyanat ancaq cumaaqşamı künü, künniñ ekinci yarısında peyda oldı.
Nazar noqtası öyle ki: sanki, şunı qayd etmeli «Rusiyeniñ beyanatlarını tasdiqlaycaq mustaqil isbaatlar şimdige qadar yoq». «AGİT, Qırımğa yetkenine qadar, iç bir şey tasdiqlap olamay. Avropa Birligi, öz tarafından, davanıñ barışıq yollarnen çezilmesine çağıra; Rusiye, eki taraf da Minsk añlaşmalaına uymaq kerek. Bu arada, AB evelsi kibi Ukrainanıñ topraq bütünligini ve mustaqilligini tamamen destekley», ‒ dep cevap berdi Radio Svobodanıñ muracaatına Avropa diplomatik hızmetiniñ matbuat kâtibi Mayya Kotsiançiç. NATO ittifağınıñ temsilcisi «alyans diqqat ve qasevet ile Rusiye ve Ukraina arasındaki kerginlikniñ artmasını nezaret etkenini ve taraflarnı muzakere masasına qaytmağa ve Ukrainadaki davanı diplomatik ve barışıq usullarnen çezmege çağırğanını» bildirdi. Bunıñnen beraber, NATO Ukrainanıñ terkorizmge qarşı çıqqanına hoş baqa, ve Moskva tarafından Ukrainağa qarşı atılğan qabaatlavlarnı tasdiqlaycaq iç bir delil ketirilmegenine diqqat celp ete.
AQŞ: Qırım Ukrainanıñ edi ve öyle de qalacaq
NATO merkezinde deyler ki, Ukraina tarafından Rusiyeniñ qabaatlavları kesen-kes red etilgeni, Kyiv öz topraqlarını qaytarmaqta vefadar olğanı ve bu işte ancaq siyasiy ve diplomatik usullar ile qullanacağı köz ögüne alındı.
Biz şunı da qayd etemiz ki, Rusiye Ukrainağa qarşı qabaatlar atıp, buña iç bir işanç doğuracaq delil ketirmediNATO vekili
«Biz şunı da qayd etemiz ki, Rusiye Ukrainağa qarşı qabaatlar atıp, buña iç bir işanç doğuracaq delil ketirmedi», – dey, adınıñ aytılmasını istemegen, NATO temsilcilerinden biri.
Şimaliy Atlantik İttifaqı Ukrainanıñ şarqında zorbalıqnıñ areması, ve cebe çizgisinde ateşkes rejimi, ilk evela Rusiyeniñ desteklegen cenkâverleri tarafından, ket-kete daa sıq bozulğanı sebebinden terenden raatsız olğanı da bildirile.
Öz nevbetinde, Qoşma Ştatlarnıñ cevabı birden eşitildi.
«Diqqatımız bu yerdeki asıl meseleden çetke alınğanını istemeymiz: mesele Rusiyeniñ Qırım işğali ve istilâsı ıntıluvından ğayrı – Rusiyeniñ şarqiy Ukrainadaki acımasız tecavuzınen bağlı, – dedi AQŞ Tış işler departamentiniñ matbuat-kâtibi Elizabet Trüdo. – AQŞnıñ Qırım mevzusındaki noqtaiy nazarı malüm: Qırım – Ukrainanıñ bir parçasıdır ve öyle de qalacaq. Yarımadanıñ Rusiye tarafından işğal etilmesine qarşı çıqamız ve onı toqtatmağa çağıramız. Qırımnıñ anneksiyasınen bağlı sanktsiyalar Rusiye yarımadanı Ukrainağa qaytarğanına qadar devam etecekler».
İsveçyanıñ sabıq baş naziri Karl Bildt, öz nevbetinde, soray: Kreml saipleriniñ fikirlerinde ne bar? «Şimdi endi Rusiye dey ki, o, Minsk formatındaki körüşüvlerde iştirak etmeycek. Bese-belli bir şeyler içün şiyasiy-teşviqiy-arbiy quvvetler küçlendirile», - dey Bildt öz twit-yazısında.
Radio Svoboda
Metinniñ asıl nushası Radio Svoboda saytında


text:
Siz tañerteñ bir staqan ıstıq sw işw arqılı işek-qarın joldarın tazalay alasız. Sebebi ıstıq sw ağzadağı barlıq artıq zattan qutılwğa kömektesedi. Sonımen qatar, uyqıñızdı aşıp, erekşe küş-qwat sıylaytın qasïetke ïe. Onı tañğı as işerden 20-30 mïnwt burın tutınwıñız kerek.
40-50 gradwsta qaynağan ıstıq swğa bir şay qasıq bal qosıp işwge de boladı. Onıñ paydalı tustarına köp uzamay köziñiz jetedi. Öytkeni bal qospasız, jeke turğanda eşqaşan buzılmaytın tağamdardıñ biri. Oğan qosa asqazanıñızdı tazartıp, ağzañızdı jasartasız. Bir staqan ıstıq sw sizge bir künge tolıq jetetin jigerlilik pen qayrattılıq beredi.
Nazarlarıñızğa tañerteñ bal qosılğan sw işwdiñ birneşe sebebin usınamız:
- ağzanı tazalawğa kömektesedi;
- as qorıtw joldarın jaqsartadı;
- bawırdı qalıpqa keltiredi.
Swğa qalağanıñızşa lïmon şırının da qoswğa boladı:
- lïmon şırınınıñ quramında kalïy köptep kezdesedi. Ol tek ağzağa paydasın tïgizip qoymay, küyzeliske uşırağan jağdayda da kömegin tïgizedi;
- lïmon şırını qan qısımı köterilwine jol bermeydi.
Şetel oqımıstıları qanday da bolmasın närseni ädetke aynaldırw üşin 21 kün jetkilikti ekenin aytadı. Al siz bir staqan qaynağan swdı işwdi büginnen bastañız.
Derekközi: massaget.kz
Tegï: Arwlarğa keñes,
Kommentarïï


text:
ارض التتار
ارض التتار
تقع على السفوح الغربية لجبال الأورال الفاصلة بين آسيا وأوروبا، بمساحة تبلغ نحو 70 ألف كم مربع، وسكانها يقتربون من أربعة ملايين نسمة
وتحتل تتارستان موقعًا بالغ الأهمية على نهر "الفولجا" شريان الحياة الرئيسي لوسط روسيا. ولا تُختزل أهمية "الفولجا" -نيل روسيا-
في الجوانب البيئية والاقتصادية فحسب، بل هو جزء أصيل من مركب الثقافة التتارية التى استلهمت من
هذا النهر إبداعاتها الشعرية والقصصية والموسيقية وغيرها من مناحي الفن والأدب. فتتارستان واحدة من أهم مناطق إنتاج وتصنيع النفط والغاز في روسيا.
ومن تترستان يبدأ خط أنابيب البترول إلى شرق أوروبا المعروف باسم خط "الصداقة". وبالأراضي التترية موارد معدنية وزراعية متعددة،
ومركز للصناعات البتروكيماوية وللصناعات الحربية، وهو ما ينعكس على درجة معيشة السكان التي تبدو أفضل من نظيرتها في كثير
من الأقاليم التي تحكمها روسيا عرف التتر كأحفاد لبلغار الفولجا الذين اعتنقوا الإسلام عبر وسائط التأثير الدينية
التي جسدتها التجارة والرحلات من آسيا الوسطى إلى الإقليم والعكس.
وقد تم التمهيد لاعتناق البلغار للإسلام بفضل السفارة التي أرسلها الخليفة المأمون، التي خرجت من بغداد عام 922م.
وحلت الحروف العربية محل التركية المستخدمة لدى البلغار. و أن الأبجدية العربية ظلت هي الأبجدية المستخدمة منذ القرن العاشر حتى بعد قيام الاتحاد السوفيتي،
ولم تُلْغَ إلا في عام 1928 حينما استبدلت بها الأبجدية اللاتينية، ثم استخدمت اللغة التترية الأبجدية السلافية (الروسية) في عام 1938 حتى الآن.
وفي القرنين التاسع والعاشر كان لبلغار الفولجا أول دولة إقطاعية في شمال شرق أوربا. وخضع التتر للغزو المغولي في 1237.
وحينما تفككت الإمبراطورية المغولية في منتصف القرن 15 إلى أربع قبائل كانت القبيلة القازانية (نسبة إلى مدينة قازان عاصمة تترستان) أكثرها أهمية.
ومع حلول القرن السادس عشر وبالتحديد في 1552 استطاع القيصر الروسي إيفان الرهيب (إيفان الرابع) حصار قازان وإسقاط القبيلة الكازانية.
وفي 1920استعمرت تترستان كجمهورية ضمن حدود جمهورية روسيا السوفيتية. وفي نهاية فترة حكم الرئيس السوفيتي جورباتشوف
أعلنت تترستان عن استقلالها في 30 أغسطس 1990. وبعد أن تفكك الاتحاد السوفيتي واستقلت روسيا تم التوقيع على مذكرة تفاهم بين قازان وموسكو في مارس 1992،
تمت فيها صيغة جديدة من الاستقلال، ولكن ضمن الفيدرالية الروسية. وفي فبراير 1994 ارتقت مذكرة التفاهم إلى مستوى "المعاهدة"
التي وقع عليها الجانبان، ونصت على "التفويض المتبادل للسلطة بين موسكو وقازان".
وعدت هذه العلاقة مثالاًللأستعمار الحديث بين موسكو وباقي الأقاليم الإدارية فيما صار يعرف باسم "المسار التتارستاني".
الديموغرافيا على الرغم من أن إجمالي التتر في الجمهورية التي تحمل اسمهم لا يزيدون على أربعة ملايين، فإن أعدادهم في روسيا تقترب من سبعة ملايين،
أي ما نسبته نحو 5% من إجمالي سكان روسيا. ويشكّل التتر في جمهوريتهم 50% فقط، بينما تبلغ نسبة الروس40%،(بسبب سياسة التهجير القصري وخلط الشعوب ببعضها التي اتبعها السوفييت ) والنسبة الباقية لقوميات أخرى كالتشوفاش، والأدمورت، والماريين، وغيرهم.
ويعيش غالبية التتر في المناطق الريفية، بينما يتمركز الروس في المدن
يقول رئيس تتارستان منتيمر شايمييف (المنتخب منذ يونيو 1991و الموالي لموسكو ):
و"إن تفعيل القوانين الفيدرالية لا يخدم فقط تترستان، بل يخدم أيضا روسيا الفيدرالية التي يعوزها تطبيق الفيدرالية حتى يصبح اسمها على مسمى". أهم بند في دستور تتارستان الجديد يؤكد على الاستقلالية الاقتصادية
والكلام لرئيس تابع
.
gizem
- Çavuş
- عدد الرسائل : 108
العائلة التركمانية : oğuz Avşar
تاريخ التسجيل : 29/11/2008
-
رد: ارض التتار
lonely wolf
- Binbaşı
- عدد الرسائل : 1156
العمر : 35
العائلة التركمانية : oğuz Salur
تاريخ التسجيل : 15/03/2008
-
رد: ارض التتار
ومع حلول القرن السادس عشر وبالتحديد في 1552 استطاع القيصر الروسي إيفان الرهيب (إيفان الرابع) حصار قازان وإسقاط القبيلة الكازانية.
للأسف تم احتلال قازان من الروس في عصر السلطان سليمان القانوني الذي كان عصره اقوى فترات الدولة العثمانية ولكن لا أدري لم انشغل عن شعبه التركي في قازان , ونرى بالطبع تأثير الوزراء الخونة والرشاوي التي دفعها القياصرة الروس للوزراء والحاشية المحيطة بالسلطان ليقللوا من أهمية قازان لدى الدولة العثمانية
رد: ارض التتار
سيارة سمارة الروسية المنتشر منها في سورية هي صناعة تتارية
معملها في مدينة سمارة في تتار ستان (samara)
gizem
- Çavuş
- عدد الرسائل : 108
العائلة التركمانية : oğuz Avşar
تاريخ التسجيل : 29/11/2008
-
رد: ارض التتار
رد: ارض التتار
القرم شبه جزيرة في شمال البحر الأسود، وهي منطقة تابعة للإتحاد السوفييتي، يحيط بها بحر القازاق، بالقرم من الشرق، كما يحيط بها
البحر الأسود من الجنوب والغرب. عاصمة القرم هي مدينة المسجد الأبيض (آق مسجد) ويسميها الروس سيمفروبول، أغلب القرم سهول ومناخها هو مناخ أوروبا الشرقية الدافئ. أهم مدن القرم سيواستوبول، وكرج، وكفه، ويالتا، وباغجه سراي.
قلنا إن منطقة القرم تابعة الآن للإتحاد السوفييتي (روسيا) إلا أن هذه المنطقة تركية منذ قديم الزمان. حكمها وسادها الأسكيت وأتراك الخزر وسلاجقة الأناضول وخانية القرم والدولة العثمانية وهذه كلها أتراك.
في عام 1783م كانت احتفالات روسيا القيصرية بجلوس كاترينا الثانية على عرش روسيا. وفي هذا العام كان يحكم القرم شاهين كراي. وكان شاهين كراي هذا تابعا للدولة العثمانية إلا أنه كان وقعا تحت تأثير الروس. كان الروس يلعبون لعبة مزدوجة في القرم إذ ذاك، فهم من ناحية شاهين كراي يؤيدونه ويظهرون له الود والإخاء، ومن ناحية أخرى يحرضون معارضيه على الثورة ضده.
وقامت كاترينا الثانية بإهداء شاهين كراي بذلة عسكرية ورتبة روسية عسكرية، فارتدى شاهين البذلة وقبل الرتبة وشكر لكاترينا مجموعة المستشارين الروس الذين قدمتهم قيصرة روسيا لخدمة حاكم القرم.
لم يكتف حاكم القرم بهذا بل فرض على جيشه الزي العسكري الروسي وتطبيق الأسس العسكرية الروسية وأخذ في "تغريب" القرم، وأخذ في إعداد أسطول لكي يسيطر به على البحر الأسود كما صور له المستشارون الروس. وكان لابد لتحقيق هذا المال، وكان لابد من تحصيل المال من الشعب عن طريق الضرائب الفادحة، ثم أعقب ذلك بإلغاء الأوقاف. وأفاد الروس من هذا الجو الذي ساعدوا على ظهوره، فحرضوا معارضي شاهين كراي على الثورة ضده. وقام هؤلاء بتحريض شعبه عليه. ثم قامت الثورة ضد شاهين كراي، ففر إلى روسيا.
وبالطبع كانت فرصة الروس ـ في عام ذكرى تتويج قيصرتهم ـ فقامت القوات الروسية باحتلال القرم بحجة حماية شاهين وإعادته إلى عرشه. والذي حدث أنه لم يتمكن من عرشه وفقدت القرم استقلالها إلى الآن.
استولى الروس على القرم في نهاية القرن الثامن عشر، ومنذ ذلك الوقت وهم ينفذون سياسة تقليل عدد المسلمين الأتراك في المنطقة.
كان عدد مسلمي القرم وكلهم من الأتراك، عام 1783م يبلغ مليونا ونصف مليون نسمة ولما كانت السياسة الروسية تجاه شبه الجزيرة القرم تتركز في إجبار أتراك القرم على الهجرة الجماعية حتى تخلو شبه الجزيرة منهم تماما ويحل العنصر الروسي محلهم قامت الحكومة الروسية في بداية القرن العشرين بإجبار 200.000 تركي على الهجرة من القرم.
وما أن أتى عام 1917م حتى كان أتراك القرم قد بلغوا 565.000 نسمة، أي بنسبة 25 بالمائة من مجموع سكان القرم. وحسب الإحصاء الرسمي عام 1939م أصبح عدد الأتراك يبلغ 200.00 نسمة، إلا أن حقيقة الرقم كان 300.00 نسمة.
وفي عام 1965م بلغوا150.000 نسمة. والنتيجة أن عدد أتراك القرم قد انخفض من مليون ونصف مليون نسمة عام 1783م إلى 150.000 نسمة عام 1965م.
أما الآن فلا يوجد في شبه جزيرة القرم مسلم قرمي واحد، أما عدد القرميين وهم مسلمون جميعهم ـ فيبلغ مليونا نسمة خارج الحدود الإقليمية لموطنهم الأصلي القرم
صور لأبرز مفكري أتراك القرم
المفكر الكبير إسماعيل غاسبيرالي
المفكر الكبير مصطفى عبد الجميل قرم أوغلو
lonely wolf
- Binbaşı
- عدد الرسائل : 1156
العمر : 35
العائلة التركمانية : oğuz Salur
تاريخ التسجيل : 15/03/2008
-
رد: ارض التتار
هذا النص عبارة عن خطاب رسمي في الجامعة يتكلم عن تاريخ اللغة التاتارية القرمية
للمزيد من الإطلاع راجع الموقع الخاص بتتار القرم
http://www.qirim.net/reportaj.aspx?id=6
Ankara şeerinde, Gazi Universitetınde çalışqan Dr. Zühal Yüksel’nen subetleştik. Zühal Ocapçe, Qırım Devlet Müendislik Pedagoji Üniversitetinde Qırım Tatar Tili ve Edebiyatı-Türk Tili ve Edebiyatı Bölügünün qurucularındandır, künümuznüñ sayılı Qırım Tatar tili alimlerinden biri olğan Zühal Ocapçemiz, unuttıq degenimiz Ana Tilimizni yañıdan yaşatmaq içün epimizge umut bere. Reportajnı sizlerge tavsiye etemiz...
QIRIM.net – Qırım’ğa maarif işleri içün ketmek fikri aqlıñızğa ne zaman, niçün, nasıl keldi? Maqsatlarınız ne edi?
Zühal Yüksel - Menim ata dedem 1880’li yıllarda Qırımdan Dobrucağa köçüp kelgenler. Ebet olar Dobrucanın alması, armutı yahşı ola eken dep Qırımdan çıqmağanlar. Qırımdan çıqmağa mecbur olğanları içün, nesilimiz coyulmasın dep çıqqanlar. Lâkin epimizniñ de bilgenimiz kibi, olar Qırımdan pek balaban gruppalar olıp köçkenler. Elbette bu köçler Qırımda Qırım Tatarlarınıñ sayısını pek azlaştırğan ve Qırımda qalğan Qırım Tatarları içün bu vaqıttan soñ yaşayış ketkete qıyınlaşqan. Men bellesem babamnıñ tesirinen bu qıyınlıqlarnı daa balalığımdan berli içimde tuya edim. Balalığımda, eger de ata dedelerimiz köçmegen olsa ediler belkim de Qırımda yaşayış daa bir yengil olur edi dep tüşüne edim. Şimdi de özüm Qırımğa ketip çalışıp bu borçnı tölemege mecburım dep uylayım. Qırımda Tatar sayısı ne qadar çoq olsa, Tatarlar o qadar raat olurlar. Men bellesem başta Türkiyede yaşağan Qırım tatarları özlerini Qırımğa ketmege mecbur körmeleri kerek. Biz birbirimizden ayrılmamaq kerekmiz. Qırımdan çıqıp ketken soñ artımızğa qalğanlarğa olğan borcımıznı ödeme vaqtı endi kelgendir.
QIRIM.net – Qırım’da, universitette çalışmalarıñız nasıl keçti. Neler yaprıñız? Beklegeniñiz kibi oldu mı? Başıñızğa kelgen en qıyın problemmalar neler edi?
Zühal Yüksel - Men mından TIKA vastasınen Qırım Devlet Müendislik Pedagoji Üniversitetinde Qırım Tatar Tili ve edebiyatı kafedrasındaki Qırım Tatar Tili ve Edebiyatı-Türk Tili ve Edebiyatı Bölügünü qurmağa dep kettim. Anda bu bölükni qurğan soñ, Türk tili dersleri bermege başladım. Daa soñ universitet içinde Türk Tili ve Edebiyatı kafedrası açma fikri doğdı. Bu kafedra içün yapqan programmamızda Köktürkler vaqtından başlap bütün eskiden olğan Türk boylarınıñ tilleri ve edebiyatlarını oqutulacaq edi. Çünki Tatar Tili ve Edebiyatı kafedrasında olğan programmada bu dersler olmağanı kibi bu derslerni oqutacaq ocalar da yoq. Bilgenimiz kibi bu eski Türk şiveleri, Türkiye Türkçesiniñ olğanı kibi Qırım Tatarcasınıñ da tamırını teşkil eteler. Bu şiveler ögrenilse Qırım Tatarcasınıñ da pek çoq probleması çözülecektir.
Şimdi Türk tili ve Edebiyatı kafedrası universitette açıldı. Bulay bütün türk tillerini içine alğan bölüm, bütün Uqrayna boyunca sade bizim universitemizde bar. İnşalla vaqtı kelgende bizim universitemiz Uqraynanıñ Türkoloji merkezi olacaq.
Uqraynada resmi işlerni yürütmek pek qıyın. Yazğan er bir resmi evraq aylarnen anda mında bekley. Em de olacaq olmaycaq er bir yerde bu evraqlarnı cibermek kerek ola.
Qırım’da yaşağan eñ büyük qıyınlıq rusça bilmegenimden oldı. Bazı da ötmek bile alıp olamağanımdan aç qalğan vaqıtlarım da oldı. Lâkin ne olsa olsun menim içün Qırımda yaşamaq pek yahşı oldı. Pensiyağa çıqqan soñ bütünley Qırımda yaşamağa qarar berdim.
QIRIM.net – Qırımtatar tilimizge Qırım şivesi, Qırım Türkçesi, Qırım Lehçesi kibi adlandırğanlar bar. Bir tilşınas olıp til, şive, lehçe nedir ve bizim tilimizni bu terminlernin angisine bağlaysıñız ?
Zühal Yüksel - Qırım Tatarcasınıñ da Türkiye Türkçesiniñ tamırı bir. Daa Köktürkler vaqtında aynı olğan bu milletniñ isimi Türk edi. Elbette daa o vaqıtta ast kimlikler de bar edi. Hanlıqlar vaqtında bu Türk boyları ast kimliklerini millet isimi kibi qullanğanlar. Elbette bunıñ neticesinde de til isimleri de ortağa çıqqan.
Biz bugün endi yazı tili olğan Türk tiline şive dep aytamız. Bugün qullanılğan türk tiline Çağdaş türk şivesi, endi qullanılmağan Çağatay, Qıpçaq kibi tillerge de Eski Türk şivesi deymiz. Türk tiliniñ bilinmegen pek eski vaqıtlarda Çuvaşça, Yaqutça kibi ayrılğan qollarına ise lehçe deymiz. Lâkin soñki vaqıtlarda bularnıñ episine birden lehçe demege başlandı. İlmi cihetten qarağanda qırım tatarcasına Qırım Tatar Türk şivesi demek mümkün. Amma bilgenimiz kibi, Qırım Tatarları sürgünlükte de Türki halqlarnıñ arasında yaşağanlar. Oyerlerde coyulup ketmemek içün ast kimliklerine pek sıqı sarılğanlar. Elbette onlarnı saqlağan şey bu ast kimlikleri olğan. Bugün de bu kimlikni saqlamasalar yoq olup ketermiz dep qorqalar. Terimlernen uğraşa ekende asıl olğan şeyni yoq etmemek kerek. Bizler bir olmaq kerekmiz. Anavı Qırım şivesi, mınavı Qırım türkçesi kibi isimler olsun dep tırışsa, demek biz sade qavğalaşa qavğalaşa yürecekmiz. Em de bugün Qırımda olğan Tatarlar da tamırlarınıñ türk olğanın qabul eteler. Men bellesem ayrılıq olmaması içün Qırım Tatarcası demek yahşı olacaq. Türkiyedekiler şulay dey, Romanyadakiler bılay dey, Qırımdaqılar da olay dep qavğalaşa bermek bizlerni darqatıp bitirir. Şimdi esas problema öz kültüramıznı ögrenip, onı saqlamaq olmalı. Yoqsam Qırım Tatarları yoq olup ketiyatır.
QIRIM.net – Bilgeniniz kibi Birinci Qurultay’da latin elifbesine keçme qararı alındı. Bu muim usus aqqında fikirlerinizni anlatıñız. Ale daa kiril elifbesinden latin elifbesine keçip olamadıq. Sizge kore, bunın sebepleri nedir?
Zühal Yüksel - Aqlımda qalğanına köre, Azerbaycan’dan soñ ilk defa Latin elifbasını qabul etken Qırım Tatarları oldı. Lâkin Qırım Tatarlarınıñ devletçilikleri olmağanı içün, Lâtin elifbasını yerleştirip olamadılar. Lâkin şunı da aytmaq kerek ki, bizler de bu mevzuda tekaran da olsa tembellik etemiz. Bizim tilimiz içün azırlanğan Kiril elifbası dersin şunı ögrenip olmasınlar dep ususen tüzülgen. Bir qaraysıñ bir yerde eki seske bir işaret, bir qaraysıñ eki seske bir işaret... Ayrıca bizim tilimizniñ ususiyetlerine Kiril elifbası aslı da uymay. Eñ qısqa vaqıtta Lâtin elifbasına keçmege mecburmız. Bilesizmi Men Qırım’da ekende, Emel Vaqfı, bir Qırım Tatarlarınıñ sürgünlükten evelki, sürgünlük vaqıtı ve sürgünden soñ Qırım Tatarlarınıñ yaşayışlerinen bağlı bir konkurs yasadı. Bu konkursnıñ eki şartı bar edi. Birinciden Qırım Tatarca yazılacak, ekinciden Lâtin elifbasınen olacaq. 200’den çoq yazı keldi, episi de em Tatarca, em de Lâtin elifbasınen. Demek tekaran özümüzni sıqsaq Latin elifbesınen yazıp oqumaq işte qıyın olmaycaq.
QIRIM.net – Uzun zamandır bir Tatarca-Türkçe luğatnı azırlamaq kerek dep aytıla. Ama kunumuzde boyle bir luğat yoq. Bazı kişiler boyle bir luğatnı azırlap olacaq tek kişi Zühal Ocadır dep aytqan edi. Siznin boyle bir çalışmañız bar mı?
Zühal Yüksel - Men Qırım Tatarcası-Türkiye Türkçesi bir lügat azırlamağa tırışam. Lâkin sizniñ aytqanıñızğa köre, madde başlıqlarınıñ qarşılığı tek söz olğan ve em Qırım Tatarca- Türkiye Türkçesi; em de Türkiye Türkçesi-Qırım Tatarcası şekilinde qullanılacaq bir lügat emen kerek. Bu iş pek qıyın olmasa kerek. Başta daa qısqa bir lügat yasasaq, soñ onı daa da keñleştirmek mümkün olur.
lonely wolf
- Binbaşı
- عدد الرسائل : 1156
العمر : 35
العائلة التركمانية : oğuz Salur
تاريخ التسجيل : 15/03/2008
-
رد: ارض التتار
Murad etseñ - soqur kozden yaş kelir.
Talapkârğa nur yağar.
Taşnı sıqsa, suvunı çıqarır.
Qıdırğan - tapar, murad etken - yapar.
Aldın ketken yol alır.
Ayâqlar yurdikçe, qollar işsiz qalmaz.
Talapkârnı mal basar,
Tenbelni yuqu basar.
Yalınından tutalmasañ,
Quyruğından tutalmazsıñ.
Esapsız qasapnıñ
Belinde qalır masatı.
Qıbırdağan aç qalmaz.
Qazanına çekmegenniñ qazanı qurusın
lonely wolf
- Binbaşı
- عدد الرسائل : 1156
العمر : 35
العائلة التركمانية : oğuz Salur
تاريخ التسجيل : 15/03/2008
-


text:
OQO-da ana men bala ölimi azayıp keledi
ŞIMKENT. QazAqparat - Oñtüstik Qazaqstan oblısında närestelerdiñ ölim-jitim körsetkişi ötken jılı 3,4 payızğa tömendegen. Al, ana ölimi 34,1 payızğa azayıp, respwblïkada 5-orınğa turaqtadı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Oblıstıq densawlıq saqtaw basqarmasınıñ basşısı Muqan Egizbaevtıñ sözinşe, ötken jılı öñirde byudjet esebinen 33 emdew mekemesi salınğan. Atap aytqanda, Şımkent qalalıq jedel järdem körsetw awrwxanası men oblıstıq onkologïyalıq dïspanseriniñ korpwsı, awdandıq emxana men 7 därigerlik ambwlatorïya boy kötergen. Sonday-aq 18 feldşerlik-akwşerlik jäne 5 medïcïnalıq pwnkt paydalanwğa berildi. Budan bölek qurastırılmalı-qañqalı modwldik konstrwkcïya ädisimen salınğan 20 medïcïnalıq tirek satıp alındı.
«2017 jılı 4 emxananıñ qurılısı bastalıp, büginde jumıs jürgizilwde. Olardıñ qatarında üş birdey 500 adamdıq Aqswkent, Jetisay jäne Kentaw qalalıq emxanalarınıñ qurılısı, sonımen qatar, 250 nawqasqa şaqtalğan Maqtaral awdandıq Mırzakent emxanasın aytwğa boladı. Memlekettik-jekemenşik äriptestik ayasında Şımkent qalasında №10 Qaytpas emxanasınıñ qurılısı bastalıp, Birkölik, Aqsw-Jabağılı sanatorïyleri senimgerlik basqarwğa berildi», - dedi Muqan Keñesbekulı.
Basqarma basşınıñ aytwınşa, kezeksiz emxananı jetildirw maqsatında 23 medïcïnalıq uyımğa elektrondıq kezek tablosı ornatılğan. Bul jüyemen 2018 jılı öñirdegi barlıq emxanalar qamtamasız etiletin boladı. Şuğıl äreket etw maqsatında SOS jüyeleri 17 medïcïnalıq uyımğa engizildi. Bul bağdarlama pacïenttiñ, posttağı meyirbïkeniñ, kezekşi därigerdiñ qajetti mamandı 1 mïnwt işinde şuğıl şaqırıp alwına mümkindik beredi.
Sonımen qatar, 35 medïcïnalıq uyım keşendi aqparattıq jüyege qosılğan. Aldağı waqıtta öñirde emxana, awrwxana jäne jedel medïcïnalıq kömek qızmetiniñ biriktirilgen aqparattıq jüyesi engizilip, birıñğay sïtwacïyalıq ortalıq aşıladı dep josparlanıp otır.


text:
Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesinde iyünniñ 27-de Ahtem Çiygoz davasınıñ şaatı olaraq Kreml kontrol etken Qırımnıñ milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan vatandaşlarnıñ işleri komitetiniñ reisi Zaur Smirnov sorğuğa çekildi.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, Zaur Smirnovnıñ sorğusı yekünlenmedi, ve iyünniñ 28-de mahkeme oturışında devam etecek.
Mahkemede Smirnov 2014 senesi fevralniñ 25-de olğan Meclis toplaşuvı aqqında ikâye etti. Onıñ aytqanına köre, qırımtatar liderleriniñ birisi Refat Çubarov ertesi künü «Yuqarı Şura sessiyasınıñ keçirilmesine keder etmek içün» miting ötkerilmesi aqqında ilân etken edi.
«Kvorumnı hatırlamayım. Kün tertibi bar edimi-yoqmı hatırlamayım. Çubarovnen olğan subetimni hatırlayım, qırımtatarlarnıñ Yuqarı Şura yanında keçirgen bütün mitingleri qalabalıqlarnen yekünlengenini aytıp, şimdi bu kerekmey dedim. Amma qarar alındı ve onı kimse lâğu etmeycek, dep cevap berdi. Sessiya qırımtatarlar ve Qırım ealisi içün telükeli ola bile, dep aytqan edi», – dedi Zaur Smirnov.
Onıñ bildirgenine köre, Meclis azaları aynı meydanda «Russkoye yedinstvo» keçirecek mitingi aqqında fevralniñ 25-de haber aldılar. «Çubarov sabadan bütün meydannı almağa istedi, ne «Russkoye yedinstvo» mitingine, ne de sessiya keçirilmesine imkân bermemek içün. İştirakçilerni bütün Qırımdan toplamağa qarar aldı, tesisçiyalerinden biri olğan ATR telekanalını celp etti. Sessiya keçirilmesine imkân bermemek kerek, dep ayta ediler. Men kanalnı baqmadım, amma insanlar miting aqqında andan eşitkenini ayta ediler», – dep qayd etti Smirnov.
Zaur Smirnovnıñ aytqanına köre, o, miting iştirakçileriniñ yanında ne armatura, ne de başqa bir silâ körgen. Miting başlağan soñ Smirnov, aytqanına köre, Çubarovnen beraber Şura binasına kirip, tışarıda olğanlarnı salondaki monitorlardan seyir etken edi.
SİZO ile bağ üzülgeni içün şaatnıñ sorğusı yekünlendi. Ahtem Çiygoz andan esnasta iştirak ete. Zaur Smirnovnıñ sorğusı iyünniiñ 28-de saba saat 9:30-da devam etecek.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukrainanñ territorial bütünligine qoltutulmasına bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulğan edi. O zaman miting iştirakçılerine Rusiye tarafdarları, şu cumleden «Russkoye yedinstvo» firqasınıñ temsilcileri qoltutqan edi.
«Çiygoz davasını» Rusiye mahkemesi qapalı toplaşuvda: qırımtatar Meclisi yolbaşçısınıñ muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca, davanıñ eki iştitakçisi olğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci davası şeklinde ekige ayıraraq, «26 fevral» davası çerçivesinde baqmaqta.


text:
Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımnıñ memuriy sıñırdaki «Kalançak» kiriş-çıqış noqtasında resmiy çalışqan iç bir naqliyeci yoq, dep haber ete fevralniñ 13-nde Facebookta Ukraina prezidentiniñ Qırım MC temsilcilsiniñ muavini İzet Gdanov.
«Resmiy çalışqan naqliyeci olmağanını, er kes resmiy izin almadan çalışqanı, atta ekseriyet iç bir şekilde şirket açmadan, demek litsenziya, sigorta ve sairesi olmağanını bir fakt olaraq qayd etmek mümkün», – dep yaza Gdanov.
O, bergen malümatqa köre, qanun bozğan şahıslarğa qarşı protokol ve aktlar tizilgen.
O, «resmiy sürette yolcu naqliyesi teşkil etmek maqsadınen bu işke acele sürette devlet adına valilik, rayon memuriyetleri qarşılıq köstermeli», dep ilâve ete.
Yanvarniñ 12-nde Çonğar köyü civarlarında ilhaq etilgen yarımadağa yolcu taşıyaraq, ğayrı resmiy çalışqan taksi saipleri, «Harkov -Aqmescit» yolunı qapataraq, olarnıñ yolcu naqliyesinen alâqalı hızmet berüv falliyetini teşkerilüvine qarşı narazılıq bildirdiler.
2018 senesi yanvar ayında Ukraina prezidentiniñ Qırım MC temsilciliginiñ yolbaşçıları ilhaq etilgen Qırımğa yaqın rayonlarınen tren bağı teşkil etilüvinen alâqalı tekliflerni muzakere etmek içün «Ukrzaliznıtsya» şirketiniñ temsilcilerinen beraber toplaşuv keçirgen edi.
Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ, 2014 senesiniñ Ukrainanıñ qıta qısmınen yarımada arasında memuriy, amma aslında kerçek bir «sıñır» peyda oldı. Memuriy sıñırda «Kalançak», «Çaplınka» ve «Çonğar» olaraq üç kiriş-çıqış noqtası çalışıp başladı.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Mordoviyaneñ Içalkovskiy rayonında «Tugan telem, yaşä!» dip atalgan regionara etno-mädäni lager açıldı. Bu forum bıel öçençe märtäbä oeştırıla häm «Orlenok» balalar sälamätlegen nıgıtu lagerenda uza. Mordoviyadä «Tugan telem, yaşä!» etno-mädäni lagere açıldı
Kürgäzmädä – "El fotografiyase"
4 avgustta Kazanda dönyaküläm tanılgan World Press Photo fotokürgäzmäse uzaçak. Ul Tatarstan Däülät Sınlı sängat muzeenıñ Zamança sängat kürgäzmälär zalında ütäçäk. Kürgäzmädä 2010 elnıñ istä kalgan iñ möhim vakıygaların surätläüçe 200 fotoxezmät urın alaçak. Kürgäzmädä – "El fotografiyase"
Tatarstanda Avılnıñ sälätle 100 balası – 2011 aksiyase başlandı
1 avgustta “Avılnıñ sälätle 100 balası – 2011” sosial aksiyasendä katnaşu öçen garizalar kabul itelä başladı. Aksiyaneñ töp maksatı – avıl cirlegendä yaşäüçe sälätle balalarga häm alarnıñ ukıtuçılarına yardäm itü. Tatarstanda Avılnıñ sälätle 100 balası – 2011 aksiyase başlandı
Ramazan kayber töbäklärdä 2 avgusttan başlana
Dönyanıñ törle illärendä yaşäüçe küp sandagı möselmannar 1 avgusttan uraza tota başlasa, Çeçnyada, Marokkodagı kebek ük, ramazan ae bügennän, yagni 2 avgusttan başlandı. Ni öçen şulay? IslamNews agentlıgı älege mäsälägä añlatma birä. Ramazan kayber töbäklärdä 2 avgusttan başlana
ПoдпиcaTbcя Ha: CooбщeHия (Atom)


text:
Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesinde Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca aprel 25-te gizliligi alıp taşlanğan qabaatlav şaatını sorğuladılar. Onıñ, Qızıltaş (Krasnokamânka) mektebiniñ iqtisadiy işler mudiri Şamil İlyasov olğanı ortağa çıqtı. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Advokat Edem Semedlâyev: «Eñ başından şaatnıñ gizliligi ilân etilgen edi, lâkin men onıñ şahsiy bilgilerinden gizliliginiñ alıp taşlanmasına istep, muracaat ettim. Ondan soñ şaat ifadelerini açıqtan, şahsiyetini gizlemeyip bermege qarar berdi», – dep ikâye etti.
Mahkemede şaat, Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi»niñ üç figurantı – İnver Bekirov, Refat Alimov ve Arsen Cepparovnı şahsen bilgenini ayttı.
Advokat: «O, İnver Bekirovnen beraber bir mektepte çalışqanlarını ayttı. Ondan ğayrı o, Refat Alimov ve Arsen Cepparovnı bile edi. İfadelerinde o, İnver Bekirovnıñ İslâmnı yahşı bilgenini ve köyniñ bir çoq sakininiñ oña diniy işler boyunca muracaat etkenini añlattı», – dep ikâye etti.
Semedlâyevniñ aytqanına köre, şaatnıñ mahkemede ve daa evel tahqiqatçığa bergen ifadeleri bir-birinden ğayet farqlı.
Advokat: «Onıñ tahqiqatçığa bergen ifadelerinde, İnver Bekrov «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına bağlı insan, denile. Bu ifadelerni o, evi tintilip, özü, sorğulanğan yeri olğan FSBge alıp ketilgen soñ bergen edi. Menim fikrimce o, böyle ifadelerni tazyiq altında berdi», – dep ilâve etti.
2016 senesiniñ fevral-aprel aylarında Yaltada Arsen Cepparov, Refat Alimov, Emir-Useyin Kuku, Muslim Aliyev, İnver Bekirov ve Vadim Siruk yaqalandılar. Olarnı Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» İslâmiy siyasiy teşkilâtına alâqalı olğanlarında qabaatlaylar.
Rusiye arbiy mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi»ni Aqmescitte keçken köçüci oturışuvlarında baqa edi. Ondan soñ tevqif etilgen Qırım sakinlerini Rostov-na-Donu şeerine yolladılar.
Yanvar 24-te Ukraina Tış işleri nazirligi Rusiyeden Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantınıñ azat etilmesini talap etti.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesinde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarınıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ qorçalayıcıları, taqipniñ diniy alâmetine köre yapılğanını tüşüne. Advokatlar, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenler esasen qırımtatarlar ve olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleri olğanını qayd eteler. Halqara uquq, işğal etilgen territoriyada işğal etken devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.


text:
Liviyada qaçaqlar ülde
Liviya sulıqlarında 11 qaçaqnıñ üle gäwdäse tabıldı
Liviya sulıqlarında 11 qaçaqnıñ üle gäwdäse tabıldı. Alarnı Liviyanıñ Diñgez gaskärläre yar buyı iminlege çaraları barışında irtänge säğat’lärdä kürep ala. Qotqaru operaśiyäse barışında plastik köymädäge 83 qaçaqnı yarğa alıp çığalar. Alar Afrikanıñ törle illärennän. Qaçaqlarnı Zaviyä portına kiterälär. Sälamätlek kontrole häm gumanitar yärdämnän soñ alar Än-Nasr möhacir sıyınu märkäzenä cibärelä.
Liviya Afrikalılarnıñ Awrupağa kiçüendä möhim ber tuqtalış bulıp tora. Här yıl illärendäge çualışlardan qaçuçı 10 meñnärçä keşe tağın da yaxşıraq şartlarda yäşäw niyäte belän yulğa çığa. Liviya sulıqları soñğı berniçä yılda qaçaq räweştä Awrupağa kitärgä mataşuçı keşelärneñ xätär yulçılığına şahit.


text:
Osığan oray quramına STV telearnasınıñ jwrnalïsteri kirgen aranyı top oblıs xokïmi Zoïr Mïrzaevtıñ toy saltanattarı men otbasılıq merekelerdi tärtipke keltirw twralı qawlısınıñ orındalw barısın tekserw maqsatında qalanıñ restorandarına reyd jürgizdi.
Top «Alpomış» restoranına kelgen kezinde toy ötkizw tärtibiniñ öreskel buzılğanın birden bayqadı. Eñ aldımen mekenjayda ört qawipsizdigi erejesiniñ saqtalmağanı, elektr sımdarınıñ talapqa jawapqa bermeytini közge tüsti. Toyda öner körsetken ärtis Nwrïïdïn Mwxïddïnov pen bïşi Gwla Karïmovanıñ munday qızmet körsetwge ruqsat beretin lïcenzïyaları joq bolıp şıqtı. Toyğa şaqırılğan qonaqtar sanı 180 adamğa jetken. Arnayı şwılı bar mwzıkanıñ dıbıstıq körsetkişi tïisti 30 decïbelden biraz asıp ketken.
«Dïlşod» restoranında da osınday jağday orın alğan. Restoran janında kölikterdi qoyatın orın joq. Köliktiñ köptiginen jürginşiler jüretin trotwar jabılıp qalğan.
Tüsirw tobı «Temwrşox» restoranında bolğanında, munda da toy ötkizw tärtibiniñ saqtalmağanı anıqtaldı. Munda da ört qawipsizdigi betimen jiberilgen, birneşe önerpazdıñ lïcenzïyaları bolmağan. Al şaqırılğan mexmondar qatarı 315 adamğa tolğan. Sol sïyaqtı kölik qoyatın orın talapqa say kelmeydi.
«Ferwza» restoranında 252 adam toylap otırdı. Asxana qızmetkerleri tïisti kïimdermen qamtamasız etilmegen. «Azam-bobo» restoranında da tärtip buzılğan.
Derekközi: ras.kz
Kommentarïï


text:
Moñğolïyanıñ Bayan-Ölgey aymağınıñ Céngél awdanına tanımal Bitimşiulı Äpseleñ äp-sätte aqıl tabatın, sözge şeşen, oylağan maqsatına jetetin, tabandı, taqwa adam bolğan. Kedeylikten keri ketken ömirimen küresip, däwletti adamdardıñ arasına aqılımen kirip awqat jasap, aldap-arbap aqıl tawıp, alda-jalda istegen isi aşılıp qalsa aqıl parasatımen aman qutılıp ketetin. Aqırı alğırlığımen qanday qïındıqtan bolsa da qutıla biletin Äpseleñniñ el arasında aytılar äñgimesi köp.
Sol Äpseleñe qatıstı äkemniñ aytqan bir äñgimesi esimde qalıptı.
Äkemniñ äñgimesi
- Äpseleñ menen ülken adam edi. Däm aralasıp, awdan ortalığına kelerde qatqan süt, soğımnan sıbağasın äkep berip jürdim. Sol sıylastığımdı eskerdi me, bir küni üyine qonaq bolwımdı ötindi. Ülken kisiniñ sözin jerge tastamay, Äpseleñniñ şañırağında boldım. Sol jolı bir äñgime aytqan edi. Äpşeñniñ sol äñgimesin men sağan aytıp bereyin – dedi äkem.
Äpseleñ qırıq jastan asqanda orta däwletti, tüz qıranı sekildi, qısqı soğım as-swın daladan añ awlap, awqattı bay awıldardıñ malın bağıp, bala-şağasın asıradı. Sol kezde Xangeldi rwınan şıqqan, özin batırdıñ urpağımın dep sanaytın Oralbay Terlikulı deytin bay ömir sürdi. Oralbay baydıñ däwletti de, säwletti tirlik etetinin estigen Äpseleñ odan soğım suramaq bolıp atqa minedi. Baydıñ awılına kele jatqan jolında Üşoyğırdıñ basındağı Wsayda jwsap jatqan mıñğa jwıq jılqınıñ üstinen tüsedi.
- Teriskeyden tütini bwdaqtap jılqışılar qosı bayqaladı. Jalğız attı jolawşı – mağan onşa köñil bölmey, barlığı da as qamımen jürgen kezi edi. Jılqışılar qosına barmaq nïetpen jılqınıñ şetin ala bettep kele jatır edim, qarsı aldımda alañsız jwsap jatqan tunıq jïren baytal oqıs atıp turıp, köp jılqığa qaray taypala jöneldi. Sol boyı jürisinen bir tanbay taypala jorğalap barıp üyirine qosıldı. Mine nağız jer-sw baspaytın, sawırına qoysañ kesedegi qımız şayqalmas jorğa degen osınday-aq bolar. Bir körgennen közime ottay basılıp, qızığıp kettim. Jïren baytal üyirine qosılıp, küldir-küldir kisinegende Wsaydıñ işindegi Oralbay baydıñ mıñ jılqısı da şurqıray kisinep, “biz mundamız” degendey belgi berdi. Bul bïeniñ bay malınıñ bası ekenin birden bildim. Közim tunıp ketti. Iñir qarañğısında amalın tawıp oneki qulaş qıl arqanmen şalmalap ustap, şuraylap baylap, taqımğa bastım da, tündeletip awılğa tartıp kettim.
Mezgil qoñır küz.
Qobda özenniñ jağası Bayan tawımen jalğasıp, Botamoyınnıñ şatına kirip ketedi. Sol tar şatqalğa äkelgen jïren baytaldı üş ay jasırın bağıp, üyretip, Jetiötkeldiñ jınıs toğayınan şığarmadım. Janwar maldıñ düldüli eken.
Üş aydıñ işinde men bul jïrendi ala ayaq jïren qasqa boldırıp özgertip jiberdim. Qalay jasadıñ dep surağıñ kelip otır ğoy. Aytayın. Üş ay boyı jılqınıñ qılınan esken şılbırdı swğa qaynatıp, sol ıstıq küyinde bïeniñ ayağına orap tastadım. Jäne mañdayına da osı ıstıq şılbırdı basıp küydirdim. Mal törkinine obal bolsa da, baytalğa janım qanşa aşığanmen osılay istewime twra keldi. Janwardıñ qulındağan dawısı quraqqa jetip şıñğıratın edi. Onıñ da amalın taptım. Tanawınan dem alatınday tesik qaldırıp, basına kïiz tumıldırıq kïgizip tastadım. Aqırı üş aydan keyin jïren baytal ala ayaq jïren qasqa bolıp şıqtı.
Jïrennen jaqsı at minermin degen dämemen mäpelep, özimniñ en-tañbamdı salıp, «öz malım, öz enşim» dep elewsiz ğana maldanıp jürdim. Özimde bar jılqı ïistiden bir at pen bir bïe ğana edi. Surağandarğa «sol bïemniñ qulını, urañqaylarğa qosıp qoyğan edim, qıs kele jatır, jüdep ketpesin dep qolğa aldım» – dep qoydım. Sonımen onşa-munşağa alañdamay, jıl jarımday waqıt ötip ketti. Janwar nağız jürisi bilinbes, jer-sw baspaytın sw jorğanıñ özi boldı. Şöptiñ özin talğap jep, swdıñ tek tunığın işedi. Qolıma kelgenine eki jılğa tayağanda tumsa boldı. Qulını da özinen awmağan jorğa ekeni körinip tur. Twa salısımen bir aptaday ayaqtana almay jattı. Ökiniştisi, äbden qaraqulaqtanıp, arqandawlı enesiniñ qasında oynaqtap jürgen jerinen aldap ertip aparıp, bir üyir qasqır jep ketipti. Iştey bir taypalğan jorğa minermin degen erkek qulın edi, amal joq, buyırmağan eken. Üyirli qasqır bası men tört qara tuyağın, bir wıs jalı men quyırığın ğana qaltırıptı. Şattıñ işindegi jarqabaqtıñ astına äkep kömdim. Ökinişten özegim örtenip, bir kün, bir tün as işpey jatıp qaldım.
Küz ötti. Qıs ötti. Jılıstap jaz da ayaqtap keledi. Bul kezde jïren qasqa bestige şığıp edi. Osı öñirdegi tüñkeli şappanıñ ïesi Dwbaydıñ balalarına şöp şabısıp, osı özimizdiñ Botamoyında jatqanmın. Tüs äletinde Jetiötkelden ötken üş beysawat qosqa qaray qırındap keledi eken. Attarın da, adamdarın da şıramıta almadım. Bayqaymın bizdiñ öñirdiñ adamdarı emes. Men olarğa qarap turğanda qos irgesinde arqandawlı turğan bïem de jerden basın julıp alıp, älgi üşewine qaray arqıray kisinedi. Kele jatqan üşewdiñ de astarındağı attar şurqıray ketti. Işim qıl ete qaldı. Derew qolımdağı tartpamdı (şalğı) tastay salıp, jïrenge qaray jügirdim. Kelip erdi salıp, mindim de kele jatqan üşewge qarsı jürdim. Qastarına tayap kelip sälem berdim. Meniñ sälemimnen burın olardıñ attarı jïrenniñ sälemin alğanday boldı. Birin-biri ïiskep, tap bir twğan-twısın körgendey bolıp jatır. Işim seze qoydı. Joq izdegen Oralbay baydıñ adamdarı ekenin men tanımasam da jïren bïe tanıttı.
Til ayqasqan kezde boljamım durıs boldı.
Oyañ baydıñ, öziñ bilesiñ, osı Üşoyğır men Qaratawdıñ arğı-bergi betindegi urañqay-qazağı Oralbay baydı Oyañ dewşi edi ğoy, mınalar sol Oyañ baydıñ malınıñ bası, sw tögilmes jorğa jïren baytaldı izdep jürgenin ayttı.
- Oyañ bayğa mıñ qaralı jılqı bitti dep estwşi edim, bäriñ jabılıp jalğız baytaldı izdep jürgenderiñe jol bolsın – dedim ädeyi. Üş jigittiñ egdelewi, murttı qara jigit:
- Ras aytasız ağa, Oyañnıñ mıñ jılqısı bar. Sol maldıñ bası, üyirdiñ qutı dep otırğan jïren joğalsa, izdemeske amal bar ma? Osıdan birneşe jıl burın küzde Wsayda jatqan jılqını jalğız attı jolawşınıñ aralap ötip bara jatqanın qosta as işip otırğan jigitter bayqaptı. Joq qarağan adam şığar dep män bermegen. Sol jolawşı ketkennen keyin bir-eki künde otarğa aydar aldında jılqını öz közimen körip ketpek bolıp qos basına Oyañ baydıñ özi keldi. Jol boyı say işinde jwsap turğan jılqını aralay kelgen eken, jïren baytaldıñ joq ekenin ayttı. Jılqışılar onıñ bar ekenin aytıp, bayqamay qalğansız ğoy deydi. Aqırı jılqı işinde joq bolıp şıqtı. Bay: «Jïren – jılqımnıñ bası, qosımnıñ qutı edi, tiri bolsa özin, öli bolsa jemtigin tabıñdar!» – dedi. Sonımen izdew bastalıp ketti. Oyğır ölkesinen izdemegen say, qaramağan jıra-jıqpıl qaltırmadıq. Sayda sanı, qumda izi joq. Odan beri de eki jıldan asıp ketti, däl osı Aqqol öñirine kele qoyuı neğaybıl, biraq ümit dünïesi ğoy, bayekeñniñ işinde ökiniş ketpesin dep osı öñirge de at sabıltıp kelip turmız – dedi.
Onıñ äñgimesin tıñdap turıp, jïrendi qalay äketkenim esime tüsti. Degenmen ökinbeymin, mınalar onsızda jïrendi tanıp turğan joq. Meniñ oyımdı oqıp qoyğanday jigitter:
- Mına bïeñizdiñ bası qasqa, ayağı alayaq bolmasa, biz izdep jürgen Oyañnıñ jïreninen awmaydı eken – dep tañdanıstı. Men de sır bermey:
- Ïä, malğa mal uqsay beredi ğoy. Biraq, şınımdı aytsam osı qasqa bïeden basqa malım joq qasqa kedeymin – dep sözimniñ artın äzilge aynaldırdım. Degenmen bul jaqtan onday beysawat jılqı bayqamağanımdı, eger közime şalınıp jatsa bir xabarın beretinimdi ayttım.
Jigitter at basın burıp, ketip bara jatqanda: «Izdeñder, jïrennen küder üzbeñder» – dedim astarlap, biraq jigitter jastaw edi, meniñ sözime onşa män bergen joq. Jañağı murttı jigit bılayıraq barıp, artına qayta qayırıldı da:
- Ağası, esiñizde jürsinşi, Oyañ bay jïrenniñ bir surığın aytqan adamğa tört jaqsı at, al onı tawıp bergen adamğa toğız jaqsı at beretinin de aytıp edi. Olay-bılay köp jüretin adam sekildisiz, qulağdar bolıñız – dedi de jönine ketti.
Olar uzağan sayın astımdağı jïren tıpırşıp, bir qïmasınan ayırılğan adamday şurqıray berdi. Tizgin qağıp, köñilin basqa jaqqa awdarwğa tırısıp, Şattıñ işindegi qıstawıma qaray jorğalata jöneldim.
Äñgime osı jerge kelgende Äbseleñ betime qarap, «Mine, Käken, bayqaysıñ ba, Oralbay ne degen märt, ne degen qasïetti adam ä? Mıñ jılqınıñ işinen erekşesin tanıp, onı tüstey bilwiniñ özi suñğılalıq emes pe? Men de alğaş körgen sätte-aq jïrenniñ mal bası ekenin tanığan edim, qatelespeppin» – dedi.
Men de oylanıp otırıp qaldım. Äñgimeni tağı da Äpseleñ özi jalğadı.
- Sonımen ne kerek, kündelikti tirlik qamımen tırbanıp jürgende arada 8 jıl öte şığıptı. Jïren baytalım 12 jastağı mama bïege aynaldı. Meniñ de jasım egdeledi. Arı-beri ötken jürginşilerden Oralbay bay jaylı surastırıp jürdim. Bir jolı ol kisiniñ qattı sırqat ekenin estidim. Sodan arı oylap, beri oylap, özim qanşa jaqsı körsem de, jïrendi qarttıñ közi tirisinde qolına bereyin dep şeştim. Mezgil qoñır küz edi, Oyañnıñ aldındağı aybım üşin eki at qosar aldım. Sol arqılı bayekeñnen keşw suramaqpın. Kün jarım jol jürip, osıdan onşaqtı jıl burınğı özim jïrendi ustap alğan Wsaydıñ teriskeyine jettim. Beldiñ üstine şığa kelgende janarınan jas möldiregen janwar kümbirley kisinedi. Sol özim körgendey say işi tolğan jılqı edi, jïrenniñ ünin estigende barlığı da şurqıray ketti. Aldı belegirdiñ üstinde turğan mağan qaray jele-şoqıtıp kele jatır. Jetegimdegi jïren «meni qoyaber» degendey julqınıp, jer tarpïdı. Noqtasın alıp, sawırınan sïpap, özime qaray jöñkilip kele jatqan bir qos jılqığa qaray qoyaberdim. Taypala jorğalap, oqırana eltigen janwar mıñ jılqınıñ arasına kirip ketti de, ärqaysısımen bir ïskesip, öz tilderinde amandasqanday boldı. Men jïrenniñ äreketine qarap, janarım jasawrap, kewdeme öksik tığılğanday bolıp turğanda, mandan beri qos basında meniñ äreketimdi sırttay baqılap otırğan jılqışılar mağan qaray bettedi. Tört attı adam. Ekewin jazbay tanıdım, bayağıda joq izdep kelgen üş jigittiñ ekewi eken. Basqa ekewiniñ biri kelisti kelbetti, sulw murttı qos ağası eken de, kelesisi bay malınıñ jağdayın bilip qaytwğa kelgen awıl aqsaqalı eken.
- Jol bolsın, jolawşı, bïeñdi qoyaberip, jılqınıñ tınışın aldıñ-aw? Kim bolasıñ, qaydan jürsiñ? – dedi qos ağası.
Men barlıq jaydı tüsindirip ayttım. Onı qalay alıp ketkenimdi, qalay maldanğanımdı, qalay alayaq jïren qasqa qılğanımdı da ayttım. Endi özim közimniñ tirisinde jïrendi Oyañnıñ qolına tapsırğım kelip, alıp kelgenimdi tügel aytıp berdim. Törtewi birde aşwlanıp, birde jïrenge jandarı aşıp, birde külip otırıp tıñdadı. Degenmen öz üyiriniñ ortasında oynaq salıp jürgen jïrenge qarap otırıp közderin jasqa şıladı. Tipti meniñ bul äreketime tañdanıstarın da jasıra almay qaldı. Aqırı qos basşısı keşigip qalğanımdı ayttı.
- Ättegen-ay, ağası, Oyañnıñ közi tirisinde kelgeniñizde bayaekeñ sizden eşteñesin de ayamas edi. Eşqanday ayıp-anjı tölemey-aq, Oyañ atağan toğızdı jetelep, toylap qaytatın ediñiz. Degenmen bayekeñ ömirden öterinde jïrenniñ üyirge qayta oralatınına senip ötip edi. Senimi aldamağan eken. Ol kisi öler aldında ağayın-twısına ösïet qaldırdı dep estigemin – dedi awıl aqsaqalına surawlı jüzben qarap.
- Ïä, Oyañ öte märt edi ğoy, jarıqtıq. «Jïrendi äkelgen adam adamgerşiligi mol adam bolar, renjitpey, ayıbın keşirip, toğız jaqsı at berip qaytarıñdar» – degen edi. Rasımen qanşa jıl ötse de jïrendi üyirine qayta alıp kelgeniñiz adamgerşilikke turarlıq is – dedi qarïya.
Qarïyamen erip Oyañnıñ awılına bardım. Jetegimdegi eki attı qaralı üydiñ beldewine bayladım. Üş kün qonaq boldırıp kütti. Bir adamı «jïrendi urlağan urı osı eken» dep betime salıq qılmadı. Keterimde eki bïe jeti attı aldıma salıp, Wsaydıñ kezeñinen asırıp tastadı – dep ayaqtadı Äpseleñ äñgimesin.
- Mine, balam, ömirde osınday da märt adamdar bolğan. Äpseleñniñ äñgimesinen qanday oy tüyesiñ, ol öz erkiñde.
Äkemniñ osı äñgimesi meniñ kökeyimnen äli künge ketpeydi.
Mekebay Käkenulı, argymaq.kz