text:
Ber şäm ikençesen yandırsa – yaqtılığın yuğaltmas... Cäläletdin Rumi
UNESCO, dönyanıñ mäşhür sufi fälsäfäçese Cälälätdin Rumineñ, 800nçe tugan köne uñayınnañ, 2007 yılnı xalıqara Rumi yılı itep iğlan itte. Kürenekle şağir, fälsäfäçe häm İslam ğalime Möxämmäd Cälälätdin üzennäñ soñ kilgän keşelärgä täser itkän. Rumi näselennän bulğan keşelär oyıştırğan "äylängän derwişlärne" böten dönya belä. Anıñ yazğan şiğerläre häm äytemnär cıyıntıqları xäzer iñ küp satıla torğan kitaplar arasında....
"Şäfqät häm märxämättä qoyaş kebek kiñ bul Başqalarnıñ ğayeben tön kebek kürmäs bul Yumartlıqta yılğa kebek mul bul Tıynaqlıqta tufraq kebek tigez bul Açu häm näfrättä ülgän keşe kebek cawapsız bul Yä bulğanıñ kebek küren, yä kürengäneñ kebek bul."
Konyada bulıp kitkän här keşe Mäwlänänıñ xäzer inde suvenir itep taşqa suğılğan bu 7 üget-näsixäten alıp kitä.
Mäskäwdäge Şarqiät İnstitutında eşläwçe yazuçı häm şağir Natalya Prigarina, Mäwlana äsärlären Rus telenä tärcemä itä. Ul, Mäwlananı, keşeçlek dönyasın bayıtqan şağir häm fälsäfäçe dip atıy.
Prigarina, radiobızğa, Mäwlana kertkän xezmätläre bulmasa, dönya fälsäfäse häm ädäbiatı xäzerge waqıtta başqa töstä bulır ide di:
"Rumi bulmağan bulsa, Hindi, Paqıstani, Malay yäisä İndoneziälı şağirlär bulmas ide. Äfğanstan häm başqalarnı sanap torası da yuq. Beläsezme, keşelär mondıy äyberlärdän niçek täserlänä. Keşe saf su eçsä, anıñ gäwdäse çistara bit. Bu Mäwlananıñ täserendä dä şul uq sizelä, anıñ icatı keşelärneñ ruxın çistarta, aña şäkel birä, ul keşene keşe itä."
"Kil, kem bulsañ da, äydä, kil. Käferme sin, mäcüsime, sınğa tabınuçımı, barıber kil. Bezneñ mäcles ömetsezlek urını tügel, Yöz tapqır wäğdäñnän qaytqan bulsañ da, haman da kil..... "
Mäwlana Cälalätdin Rumi, 1207nçe yılnıñ 30nçı Sintäberenda, xäzerge Äfğan cire bulğan Bälx wilayätendä tua. Mäwlana ğämereneñ küp öleşen, wafat bulğançığa qadär, elek Selçuklar däwläte başqalası, xäzer Törkiäneñ Konya şähärendä kiçerä häm 1273nçe yılda şunda wäfat itä.
Bik küp sufiçı, anıñ 6 tomnañ torğan Ruxi Bäyannar cıyıntığın, dönyada iñ möhim kitaplarnıñ berse bularaq qabul itä. Anıñ İslamğa qaraşı bälki bu dürtlektä taswirlängän bulğandır.
Ğömerem bulğança min İslamnıñ xezmätçesemen Saylanğan berdänber, Möxämmät yulında tuzanmın Kemder minem äytkän bu süzlärdän ğayreseñ äytsä, Min räncim, baş tartamın.
Mäwlänanıñ fiker yörtüe mädäniät yäisä din belän çiklänmi. Üzeneñ mäşhür bäyännarınıñ bersendä ul "tuğanım häm çit keşene bertigez küräm" di. Bar millätlär dä ber tigez digän töşençä anıñ fälsäfäseneñ nigeze bula.
Şuña da, törle illär Mäwlananı üzeneke itep qabul itä. Farsı telle häm törki telle millätlär arasında Mäwlana urtaq mäğnäğä iä. Mäwlana äsärläreneñ zur öleşen, yäşägän waqıtta, şiğergä, äytemgä yatışlı buluı arqasında şiğer tele dip qabul itelgän farsı telendä yaza, äsärläre arasında törekçä häm grek telendä özäklär dä bar. Anıñ äsärläre törle tellärgä tärcemä itelgän.
Mäwlanağa bulğan iğtibar, soñğı ğasırda Könbatış dönyasında da arta başladı. 20nçe ğasır AQŞ mädäniätendä, Mäwlananıñ tärcemä itelgän mäxäbbät şiğerläre pop cırçısı Madonna tarafınnañ cırlandı. Amerikalı Coleman Barks Mäwlana şiğerläreñ, ingilizçägä tärcemä itte häm dönya bu kitapnıñ 500 meñnäñ artıq nösxası satıldı.
Crister Hedin, Stockholm Universitäte Dinnär-ara belgeçe. Mäwlana şiğerläreneñ yaratıluınıñ säbäbeñ “uqırğa ansat läkin añlarğa awır bulu” belän añlata. Bu da älbättä qızıqsınunı arttıra:
"Mäwlana üz şiğerlärendä, Allah häm keşe arasındağı mönäsäbätne bik tılsımlı räweştä añlata. Häm qaysı waqıtta ul, anı censi xislär aşa taswirlıy häm añlata. Ul sine baştan uq mökibbän itep qızıqsındırıp yaza. Häm sin soñınnañ ğına añlıysıñ, ul monda Allah belän keşe arasındağı mönäsäbätne añlatğan bulğanıñ. Yuğıysä ädäbi küzlektän qarağan keşelär monıñ censi tormış, yäisä keşe mäxabbäteñ añlatqan şiğerlär bularaq añlawları ixtimal."
Fenalillah töşençäse bar... Rumi fälsäfäsendä ul Allahı Täğälä mäxäbbäten señderü xäle. Bu xälgä citkän keşelär här waqıt barı tik Allahı täğäläne uylıy, böten ğamällären barı tik anıñ rizalığı öçen qıla.
Mäwlana köy, şiğer häm därwişlär biyüen Xodayğa citüdä, anı xis itüdä ber qoral bularaq kürä. Anıñ qaraşınça biü aşa keşe näfesenennäñ qotılıp, ruxi tormışta üsä. Därwişlär biüen kürgän keşelär, biüçelärneñ säxnädä äylänep toruın belä. Ul äylänü närsäne añlata soñ?
"Uñ qulımnı kütäräm, Sul qulımnı töşeräm, Telemne küñlemä salam da, Mäwlänä kebek äylänäm."
Uñ qul kükkä Xodayğa taba ürelä häm ikençese Xodaydan alğannı xalıqqa birä.
Ruminıñ wafatınnan soñ ulı häm yaqtaşları äylängän därwişlär – üzläreneñ serle biyülären oyıştırıp cibärälär. Bu biyü tärtiben Rumi näselennän kilüçelär häm anıñ däwamçıları saqlıy.
Könyada Mäwlänanıñ qaberendä, "bez ülgäç, qaberne cirdä ezlämägez, ul – keşelärneñ küñelendä" dip yazılğan.


c: text/html

text: Xäźer Respublikala 3 meñläp äsä oşonday miźal yörötä. Miźal menän bergä aqsa la birelä. Yämäğätselek respublikanıñ oşonday yuğarı bülägen tapşırğanda äsälärźe haylap alıu käräklege xaqında belderä. Sönki miźal alğan küp kenä äsälär uğa layıq tügel. Şunday miźaldar źa kilterelä. Ural aryağı rayonınan küp balalı äsä Mortaza aqsahına bar poyızdı hıylağan. Qaytıp yetkändä unıñ balalarına küstänäs alırlıq ta aqsahı qalmağan. Yäki ikense miźal, miźal alırğa kilewse küp balalı äsäne tışta źur tüźemheźlek menän ire kötöp yörögän. Miźal menän qotlarğa tügel, ä aqsağa tiźeräk barıp baş töźäter ösön. İkense ber atay tağı la ayawhıźıraq bulıp sıqqan. Qatının biş balahı menän öygä biklägän dä ut törtkän. Bınday miźaldarźı bik küp kilterergä mömkin.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dönya citäkçeläre Hindstannıñ iñ zur şähärendäge terror höcümnären ğäyepli
Sişämbe kiçendä Hindstannıñ iñ zur şähäre Bombeyda timer yullarda bulğan şartlawlar 190-lap keşeneñ ğömeren özde. Politsiä äytüençä, yulçılar tulğan poyezdlarnı kisäklärgä bülgälägän bu şartlawlarda tağın 600-läp keşe yaralanğan.
Bombeydağı şartlatularnı zur terror ğämälläre rätenä kertergä bula. Bu şartlawlar äle uzğan comğada ğına beryıllığı bilgelängän London metro häm aftobus şartlatuların, häm 2004-neñ yazında Madrid poyezdların şartlatularnı iskä töşerde.
Hindstan matbuğatı bu şartlatularnı inde xätta 11-nçe sintäber terror höcümnärenä dä oxşatıp yazdı.
Älbättä, dönya cämäğätçelegeneñ bu xällärgä qarata fikere dä şunda uq işetelde. Quşma Ştatlarnıñ räsmi reaksiäsen däwlät sekretare Condoleezza Rice belderde.
"Bez bu qotoçqıç terror ğämälen tulısınça ğäyeplibez. Bez ülüçelärneñ häm yaralanuçılarnıñ ğailäläreneñ qayğıların urtaqlaştıq" dide Rice.
Britaniä premyer ministrı Tony Blair bu höcümnärne tübänlek dip atadı.
Äfğänstan prezidentı Xämit Qarzai isä şaqqatırğıç ğämäl dip närfät belderde.
Hindstannıñ küptänge doşmanı sanalğan Paqstan da Hindstanğa teläktäşlek belderde. Paqstan tışqı eşlär ministrı Xörşid Mäxmüt Kazuri "Älbättä bez monı bik qatı ğäyeplibez. Äyye dönyada terrorçılıq awıruı bar. Paqstan xökümäte terrorçılıqqa qarşı köräşkä üz öleşen kertä. Häm minem bu xälne iñ qatı ğäyepläwdän başqa äyter süzem yuq" dide.
Älegä beräw dä cawaplılıqnı üz östenä almadı. Häm bu şartlatular artında kem torğanın açıqlaw öçen beraz waqıt kiräk bulır kebek.
Terror ğämälläre Bombey häm ğömümän Hindstan öçen yat närsä tügel. Älbättä şik şunda uq Kaşmir separatistlarına töşte. Alarnıñ Dählidä 60-lap keşene ütergän şartlatularına äle ber yıl da tulmadı.
Ämma Kaşmirnıñ Hindstannan bäysezlege öçen köräşüçe töp suğışçan törkem başlığı Lakşar-e-Taibä üzläreneñ bu eşkä qatnaşı buluın kire qağa.
Dähli şulay uq başqa qorallı separatist törkemnärgä qarşı da suğışa. Şularnıñ berse ilneñ tönyaq könçığışında köçäyep kilüçe Maoçılar törkeme. Bu törkem kürşe Nepaldağı ekstemistlar belän bäyläneştä tora.
Şartlawlarnı Bombey mafiäse oyıştırğan bulırğa da mömkin. Soñğı distädän artıq yılda Bombeydağı iñ zur terror höcümnären öçen Bombey mafiäse ğäyeplände. Mäsälän 1993-nçe yılda şähärneñ törle urınnarında 13 şartlaw 250-dän artıq keşene ütergän ide.
Şartlatuçılar kem genä bulmasın, terror höcümennän soñ Hindstan premyer ministrı Manmohan Siñ Bombey häm anıñ 13 millionlı xalqı bireşmäs dip belderde.
Bombeyda Hindular da, Möselmannar da şaqtıy yäşi. Häm şartlarlardan soñ uq anda dinenä, millätenä qarap toru bulmadı. Möselmannar Hindularğa, Hindular Möselmannarğa yardäm itte.
Şartlawlar düşämbe kiçendä bulsa, Sişämbe irtän ğädättägeçä şul uq yullardan xalıq yañadan poyezdlarğa şıplap tulıp Bombeyğa eşkä kilde. Bollywood studiäläre kino yoldızların filmğa töşerüen däwam itte. Bombey finans bazarları da tieşle waqıtında açıldı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Dönyada korrupsiäne öyränüçe Transparency İnternational üzeneñ yaña yıllıq xisabında 159 ildäge tikşerenü alarnıñ öçtän ike öleşennän artığında xakimiät wäkilläre arasında korrupsiäneñ köçle buluın kürsätä dip belderä.
Bügen iğlan itkän xisabında Transparency İnternational illärne alardağı xakimiät wäkilläreneñ häm säyäsätçelärneñ korrupsiägä ni qädär birelgän buluına qarap bäyäli.
Üzäk Aziä häm Könyaq Kafkaz illärendäge wäzğiätkä ayıruça borçılu belderelä. Dönyada korrupsiägä iñ nıq birelgän illär arasında Törkmänstan atala. Ul arrttan öçençe urında.
Ğäräp illärennän iñ korrupsiäçel il Ğiraq. Ul 137-nçe urında.
Yewropa Berlegenä quşılu turında söyläşülär alıp baruçı Bolğarstan, Xorvatiä, Törkiä häm Romaniä arasında Romaniä iñ korrupsiäçel il dielä.
İslandiä, Finländiä häm Yaña Zelandiä iñ uñay bäyälämälär alğan.


text:
Niçek yäşiseñ sin, bäläkäy tatar awılı?
Ğäziz qärdäşlär! Millätneñ bügenge xälen, Rusiädä tatarlar häm başqortlar yäşägän töbäklärdä demokratiä torışın añlatu öçen bez yış qına kürenekle ğalimnär, säyäsätçelärne ber östäl artına utırtıp söyläşteräbez. Ämma yış qına säyäsi töşençälärgä, xätta milli bäxäslärgä ğädäti tormış mäğnäse sıyıp betmi. Teoriädä, säyäsättä bulğan närsälär xalıqnıñ zihenenä sıyışmıy yäki anı qızıqsındırmıy. Qaywaqıtta menä şul tormışnıñ üz tawışın da tıñlarğa kiräk. Äytik, Başqortstanda yäşäwçe tatarlarnıñ milli xoquqları, alarnıñ milli ixtıacları turında söylägändä, ğädäti awıl keşelären dä küz aldında totarğa kiräkter. Çönki elek tä, xäzer dä millätneñ bişege – awıl.
Ufa-Çallı yulı arasında taw başında Başqortstannıñ İleş rayonınıñ Uyandıq awılı bar. Tatarstan häm Başqortstan çige buylap aqqan Sön yılğasın ikegä bülep bulmağan kebek, İleş häm Aqtanış rayonnarı xalqınıñ küñellären dä, könküreşlären dä, cırların da, söyläşülären dä ayırıp alırlıq tügel. Keçkenädän ük şul İdel buyında ärämälärdä, bolınnarda, urmannarda çäçäklärneñ xuş islären isnäp, İdel yılğasında su qoyınıp, peşkän cimeşlären tatıp üskängä kürä awıl xalqınıñ tabiğät''kä mäxäbbäte zur.
40-50 genä yorttan torğan, bügenge köndä bäläkäy awıllar isemlegenä kerep tä, tarqalmıyça, isän-saw qalğan awıllarnıñ berse Uyandıq awılı bügen görläp yäşi. Ber uramnan ğına torğan awılnıñ yortları tözek, zur, uramnarı asfal''t, çista çişmä suları uram kolonkalarında. Küp keşedä ciñel maşina, traktor, abzarları tulı mal-tuar, baqçaları tulı ciläk- cimeş. Awılnıñ urtasında, awılğa tağı da zur yäm birüçe, biek manarası belän ğorur bulıp “Xalidä“ mäçete utıra. Bu awılda yäşägän keşelärneñ küñelläre moñlı, yöräkläre şäfqät''le, märxämätle, yözläre yaqtı.
Uyandıq awılınıñ tarixı ütkän ğasır başında ğına başlansa da, awıl keşeläreneñ yazmışı bay tarixlı, zur İske Qırğız awılına barıp totaşa. Yäşlär, öyläneşep ğailälär tözep kolxoz tözergä “başqa çığalar“, häm şuşı Uyandıq kolxozın tözilär. Şundıy ğailälärneñ berse Xuciäxmätovlar ğailäse bula. Ämircan belän Mälikä 10 bala tabıp üsterep ikese dä 83 yäşkä qädär yäşäp, inde mäñgelek yortqa küçkännär. Bügenge köndä ilebezneñ törle yaqlarında yäşägän 73 keşe qaldırğannar alar. Berençe buın 10 bala, ikençe buın 24 bala, öçençe buın 42 bala häm dürtençe buınnan inde tağın 2 bala tuğan. Bu awılda yäşägän keşelärneñ kübese şundıy zur ğailälelär. Şuña da alar öylärne dä zur itep salalar. Läkin bügenge köndä awıl xalqın borçığan närsä şul: Millät bişege bulıp torğan Uyandıq awılı başlanğıç mäktäben yapqannar. Awıldan 25 bala Andreevka awılı urta mäktäbenä yörilär.
Räximcan abzıy 75 yäşendä xatını Säğädätbikä belän 5 bala üstergännän soñ yaña yort salıp kergännär. Berençesen ätilärenä yärdäm itep salsalar, ikençesen üzlärenä, öçençesen ullarına salışsalar, dürtençesen inde üzläreneñ Altın tuylarına ber – bersenä büläk itep salğannar. Alarğa sälämätlek, ozın ğömer, tağı da maturraq tigez tormış telik. Bu awılda mondıy närsä küp kenä awıldaşlarına xas äyber. Kürşeläre bersennän berse qalışmıyça ör-yaña yortlar salıp kerälär.
Min üzem dä şuşı awılda tuıp üstem. Bez üskändä Uyandıq awılı başlanğıç mäktäbendä uqıdıq. Törle –törle cırlı uyınnar uynap, mäktäp ixatasında yäşelçä üsterep, bergä-bergä uynap üskän sabaqtaşlarımnı bik tä sağınıp, siräk bulsa da tuğannarım belän oçraşqan şikelle oçraşabız.
Bu awıl balaları älbättä bügenge köndä zamança yäşärgä, zamannan qalışmıyça yäşärgä, törle tellär öyränergä tırışalar, cannarı tınıç bulsın öçen doğalar öyränälär. Läkin keşegä iñ qäderle bulğan, balanıñ üz telendä belem almawı, üz telendä uqırğa mäxrüm buluı tik Ölfät belän Räximcannı ğına borçımağanın bez beläbez. Millätebezneñ çişmä başı, awılıbıznıñ yözek qaşı bulğan başlanğıç mäktäpne torğızırlar, dip ışanıp qalabız. Awıldaşlarım bezneñ kolxozıbızdağı İske Ayu awılında tuıp üskän ataqlı yazuçı Xäsän Sar''yannıñ kitapların şkaf şürleklärendä genä saqlap qalmıylar, yöräklärendä yörtälär. Uyandıq keşeläre rayondaşlarıbız ataqlı şağirlär Äxsän Bayan, Robert Miñnullin ruxında häm Musa Gäräyevlär ürnägendä tärbiälängän. Awıldaşlarımnıñ milläten, tormış plannarın soramadım min. Añlağan keşe bolay da añlar. Ä çitlärgä awıl keşeläreneñ küñele tabışmaq bulıp qala...
Tabışmaq
Ber tabışmaq äytäm tıñlağız Cawabın sez töptän uylağız Tabışmaqnı döres añlağız Uyığızda härçaq saqlağız.
Ence märcännärdäy sibelgän Çit cirlärdä canı özelgän “Sirat küperlären“ ütälgän Kemnär bar soñ anı belmägän?
Cirsez qalğan ile qayğısın Niçä ğasır tatıp qamçısın Sıqrap tamğan yöräk tamçısın Urtaqlaşqan duslar kem bulsın?
Yarlıq taqqanğa taplanmağan Buın tamırın yuğaltmağan Milli köyen tanıp şatlanğan Dinen, telen, ilen saqlağan.
Elek bulıp qalsa ul ber ser İnde xäzer cawabı äzer Yañğırasın böten dönyalar Äye, duslar, bez bit TATARLAR!
Bügenge awıl - kiçäge awıl tügel inde. Anda barğan üzgäreşlär matdi tormıştan bigräk ruxi, äxlaqi, mädäni sfera belän bäyle. Elek tatar awılında xämer eçü, keşe üterü, köçläw, ölkännärneñ, möğallim mullalarnıñ süzen tıñlamaw bötenläy oçramağan. Ä bügen sivilizatsiäneñ qayber açı cimeşläre awılğa bik ciñel kerä. Tatarlar häm başqortlar yäşägän yözlärçä, meñnärçä awıllarda tuğan teldä söyläşü kimi başladı. Xätta, şuşı Uyandıq awılında mäktäp yabılğaç, balalar kürşedäge Andreevka belem ala. Ä anda tatarça uqımıylar, dimäk kiläse buınnar Zarema Xuciäxmät kebek tatarça tekstlar, cırlar, şıygerlär yazmayaçaq. Tatar telen uqırğamı, başqort telenme digän bäxäs arqasında şul uq Andreevka awılınıñ telendä genä belem alu yäşäw räweşenä äylänäçäk. Läkin keşelär üzläre bulıp qalalar. Alar citäkçelär quşqança eşlärgä, millät saylarğa äzer. Ämma barıber alar üz tellärennän, üz cannarınnan ayırılmıy. Xätta, ayırılırğa da uylamıy. İleş rayonında elekke canisäptä dä 60-70% başqort yazılğan ide. Xäzer bälki bu san tağın da artqandır. Qayberäwlär şuşı respublikada torğaç, millätebezne Ufadan kürsätkänçä tanırğa kiräk dip rizalaşa, nindider östenleklär alırğa, bala-çağasın institutqa kertergä, yaxşı urınğa eşkä urnaştırırğa ömetlänä. Barıber ul üze bulıp qala. Bügenge awıl millätneñ ruxi-mädäni sıyfatın tulısınça saqlıy torğan oya bulmasa da, barıber xäzergä xalıq anda üzençä yäşi. Soramağız anıñ pasportın, töpçenmägez anıñ milläten. Çönki xäzer pasportta andıy grafa yuq. Härkem üze künekkän teldä söyläşep, üz ğöreflärenä buysınıp yäşäsen.
Bügen äle Uyandıq häm anıñ kebek awıllar säyäsättän, zur mallar büleşüdän, milli bäxäslärdän çittä. Läkin monda berençel töşençä xalıq üze yäşi. Bilgele, eşquar häm senator Ralif Safinnıñ şuşı awıldan buluı häm anıñ izgeleklären monda onıtmawları bezneñ tapşıruğa säyäsi tösmer birmi. Ralif Safin da şuşında üsep, xezmätkä öyränep, tuğan telebezdä söyläşep, awılnıñ osta garmunçısı bulıp, annarı neft'' tabu eşenä kitkän, zur iqtisat dönyasına çumğan. Kiläçäktäge raliflardan kem çığar? Alarnıñ qızları Alsu kebek dönya sänğätendä üzen tanıtırmı? Änkäse-ätkäse turında cırlarnı öyränerme? Mäs''älä menä şunda. Ä Ralif Safinnıñ Başqortstan säyäsätendä qatnaşırğa cıyınuı turında bezneñ bernindi dä mäğlümatıbız yuq. Anıñ Uyandıqtan buluı oçraqlı räweştä genä bilgele buldı. Minem qaraşqa, eş Başqortstanda kemneñ deputat yäki prezident buluında tügel. Ä uñay iqtisadi-säyäsi ğämällärne arttırıp, yalğış milli säyäsätne tözätüdä. Türäläre üzgärep tä säyäsäte iskeçä qalırğa mömkin bit anıñ. Şuña kürä säyäsätçelär, baylar, türälär xakimiätne üzläre büleşsen. Ä Uyandıq kebek awıllar häm anda yäşäwçelär üzlärenä ni kiräklegen, üzlären kem itep tanuların üzläre bilgeläsen. Bezgä dä radiotapşırularıbızda xalıqnıñ üze belän yışraq oçraşıp, alarnıñ quanıçların, moñ zarların işetep torırğa nasıyp bulsın.
Şunıñ belän tatar awılı turında tapşıruıbız tämam. Anıñ töp öleşen Zarema Xuciäxmät äzerläde. Añlatma birüçe Rimzil Wäli sezneñ belän xuşlaşa.


text: Rusiä prezidentı Vladimir Putin, xökümättän bäysez oyışmalar turında äzerlängän yaña qırıs qanunnı yomşartırğa täqdim itte. Rusiä däwlät duması qanun ölgesen berençe uqılışta qabul itkännän soñ, Greenpeace, Human Rights Watch häm Amnesty İnternational kebek xalıqara xoquq yaqlaw oyışmaları, ägär dä üzgäreşlär kertelmäsä, üzläreneñ Rusiädäge bülekçälären yabırğa mäcbür bulaçaqların beldergän ide. Putin, xökümättän bäysez xalıqara oyışmalarnıñ Rusiädä qanuni berläşmä bularaq yañadan terkälü taläben köçtän çığarunı täqdim itte. Anıñ urınına bu oyışmalar üzläreneñ eşçänlege turında Rusiä räsmilärenä mäğlümat birep toraçaq. Prezidentnıñ bu täqdimnäre Däwlät Dumasına cibärelde.


text:
Çeçnädäge Mäskäw yaqlı xakimiät wäkile äytüençä, bilgesez keşelär ber çeçen awılı başlığın ütergän, törle höcümnärdä Rusiäneñ 4 xärbie hälak bulğan.
İseme atalmağan älege räsmi äytüençä, Goyskoye awılı citendä awıl başlığı Adam Gatsayevnıñ mäyete tabılğan. Anıñ niçek üterelüe turında mäğlümät yuq.
Şul uq räsmi äytüençä, uzğan ber täwlek eçendä kizüdä torğanda 2 soldat, Tsa-Vedeno awılı yanında ğisyançılar belän atışta 1 soldat hälak bulğan.
Groznıyda kizüdä bulğanda ber militsiä xezmätkären märgän atıp ütergän.
Bügen kürşe Dağstan başqalası Maxacqala yanındağı Ataç-aul isemle awılda bilgesez keşelär belän atışta 4 militsiä xezmätkäre hälak buldı dip xäbär itelä.


text:
Düşämbe könne Tatarstan Konstitutsion mäxkämäsendä yänä respublikanıñ töp qanunı tikşerelde
Düşämbe könne Tatarstan Konstitutsion mäxkämäsendä respublikabıznıñ möstäqillekkä ni däräcädä däğwa qıla aluın, suverenlıq xoquqların bik täfsilläp tikşergän idelär. Mäxkämägä Tatarstannıñ yaña redaksiädä qabul itelgän Konstitutsiäseneñ berençe matdäsenä, yäğni suverenlıq turındağı nigeznamälärenä, ğömumän, bu töşençägä añlatma birüne sorap Däwlät Sovetınnan yegerme tuğız deputat, maxsus üteneç belän möräcäğät itkän ide.
Konstitutsion maxqämägä 5 sentäbrdä kertelgän bu üteneçtän soñ, älege añlatmağa mönäsäbättä, deputatlar nigezlämäläre, ekspertlar yasağan yomğaqlar tikşerelde häm kiçä, nihayät, mäxkämä mäs’äläne açıq utırışqa çığardı. Deputat zaprosı avtorları isemennän Däwlät Şurası deputatları Marat Ğäliev häm İndus Tahirov çığış yasadı. Äytergä kiräk, bu utırışnıñ alşartı – Räsäy general' prokurorı urınbasarı Aleksandr Zvyaginsevnıñ yaña Konstitutsiäbezgä beldergän protestı. Räsäyneñ üz qanunnarına häm xalıqara xoquqıy aktlarğa tayanıp, deputatlarıbız älege protestnıñ iñ berençe çiratta hiçnindi nigezsez räweştä Tatarstannıñ däwlät suverenlıgın häm wäkälätlären şik astına quyuın raslarğa tırıştılar.
Marat Ğäliev Rusiä Federatsiäse subyektları tigez xoquqlarğa iä bularaq kürsätelsä dä, administrativ-territorial' ölkä belän respublika wäkälätläre arasında ayırma bulırğa tieşlegen assızıqladı. Tatarstanğa bu berençe çiratta qağıla. Çönki demokratik yulnı saylaw, üzäk belän ike arada xalıqara köçkä iä kileşü tözü, referendum näticäsendä Deklaratsiä qabul itü nigezendä wäkälätlärne yaqlaw – başqalarğa xas bulmağan alım. Häm federal' üzäk moña iğtibar itärgä tieş.
Utırışta xökemdarlarnıñ bixisap sorawlarına cawap itep deputatlar tarafınnan da, mäxkämägä çaqırılğan ekspert-ğalimnär tarafınnan da federatsiä eçendäge suverenlıqnı tanığan häm xalıqara, häm federal' normativlar kiterelde. Şul uq waqıtta yaña redaksiädäge Konstitutsiädä häm 1992 yılda qabul itelgän töp qanunda kiterelgän suverenlıq töşençäläre arasında ayırma buluı da iskärtelde. Bügenge suverenlığıbız xalıqara iqtisadi, xoquqıy möstäqillekkä däğwa itmi, federatsiä eçendäge wäkälätlärne genä küzdä tota. Älegä isä deputatlarıbız, 15 noyäbrdä Rusiä Yuğarı sudına, şul uq Aleksandr Zvyanginsevnıñ Tatarstan Däwlät Sovetınıñ mäxkämä qararların ütämäwen iskärtkän protestın tikşerüdä qatnaşırğa äzerlänälär.


text:
Tönyaq Kafkazdağı Rusiä xärbiläre wäkile İlya Şabalkin uzğan töndä Çeçnäneñ könyaq-könçığışındağı İske Atagi häm Yaña Atagi awılları yanında maxsus köçlär xärbi operatsiä ütkärde di.
Anıñ äytüençä bu operatsiäneñ maqsatı Rusiä köçlärenä höcüm äzerläwçe ğisyançılar törkemen yuq itü bulğan. Operatsiä Rusiä yağınnan yuğaltularsız ğına ütkän.
Ğisyançılarnıñ Londondağı wäkile Äxmät Zakayev bernindi bäreleş tä bulmağan dide häm Rusiä xärbilären ğisyançı Çeçen citäkçese Aslan Masxadovnıñ atışlarnı tuqtatu turındağı belderüenä ışanıçnı beterü yalğan taratuda ğäyepläde.
Zakayev Rusiäneñ iğtibarğa almawına qaramastan atışlarnı tuqtatu ğämäldä qala dide.


text:
Qazanda FSB binası yandı
Qazanda Tatarstan buyınça Rusiä federal' iminlek idäräse, ğadi tel belän äytkändäFSB, KGB binasında comğada köçle yanğın buldı. Belgeçlär 4 däräcädäge yanğın dip bäyäläde. Comğa irtäsendä, Çerek kül qarşındağı KGB binası tübäse astında yanğın çığa. Bu binada iminlek xezmätennän tış, Eçke eşlär ministrlığı da urnaşqan. Annarı yanğın 3 qatna yabırıla. Köndezge unikelär tiräsenä qädär, yanğınçılar eşlädelär. Yanğın sünderüne Tatarstannıñ ğädättän tış xällär ministrı Valeriy Vlasov citäkläde. Jurnalistlarğa ul yanğın turında menä närsälär dip belderde
Bina revolyutsiägä qädär ük tözelgän. Ağaçlar küp qullanılğan tözegändä. Dimäk yanğınğa dürtençe däräcä birelde. Kiräkle külämdä köç qullanıldı. 32 töp texnika, 10 yärdämçel texnika 212 eçke yanğınçılar qatnaştı Xäzerge waqıtta yanğın çığunıñ säbäplären tikşerü bara.
Şul uq waqıtta, FSB üz eşen däwam itä. Bu könnärdä genä, iminlek xezmätkärläre Nurçılar dip atalğan törkiädä bik populyar bulğan xäräkätne Tatarstanda tuqtattıq dip belderdelär. Nurçılar xäräkäte, Tatarstanda, häm Rusiä töbäklärendä şaqtıy ğına törek tatar, yäki törek başqort litseyları açqan xäräkät. Tatarstanda älege xäräkät wäkilläre millätara ızğış çığaruda ğäyeplänä. Tikşerü waqııtnda, 5 meñläp ädäbiät tabılğan. Bu ädäbiät näq menä milli ızğış çığaruğa säbäp bulıp tora dip bara FSB idäräse wäkilläre. Kiläse çığarılışlarda bu mä’sälägä kiñräk tuqtalırbız.
Räfis Cämdixan


text:
Golts: Kongressqa demokratlar kilgäç Washington-Mäskäw araları suınaçaq
Amerikan Kongressında xakimiätkä demokratlar kilgäç Quşma Ştatlar-Rusiä mönäsäbätlärendä nindi üzgäreşlär kötelä? Rusiä matbuğatında ike aradağı mönäsäbätlär suınaçaq, tışqı säyäsättä xezmättäşlek kimiäçäk digän farazlar äytelä. Şuşı soraw belän bez Yejenedelnıy jurnal basmasınıñ säyäsi häm xärbi küzätüçese Aleksandr Goltsqa möräcäğät ittek.
"Minemçä, mönäsäbätlär suınır. Kongressnı kontrol itkän demokratlar Rusiäneñ ike töp telägen qänäğätländer dip kötüe qıyın."
Golts telgä alğan ike teläk – Jackson-Venik tözätmälären köçtän çığaru häm Rusiäneñ Dönya Säwdä Oyışmasına kerüen xuplaw.
Washington belän Mäskäw araları suınır dip äytergä tağın şul da nigez birä – Putin säyäsätenä kisken täniqt belderep kilgän berniçä tanılğan demokrat Kongressta yuğarı urınnarğa menep utıraçaq. Misal öçen kongressmen Tom Lantos Wäkillär pulatınıñ xalıqara mönäsäbätlär komitetın citäklär dip kötelä. Lantos elek tä Rusiädä keşe xoquqları bozıla, mondıy il Zur 8lektä äğza bulıp tora almıy dip kilde. Xäzer ul bu tänqitlären yuğarıraq mönbärdän äytä alaçaq, äytep kenä qalmıy, konkret ğämällär qıla alaçaq di Aleksandr Golts:
"Rusiä citäkçeläreneñ üzläre isemenä äytelgän här tänqitne global süz berläşterü, Rusiäne kimsetü, tezländerü niäte dip qabul itkänen iskä alsañ, mönäsäbätlärneñ tağı da suınıun kötergä kiräk."
Yarıy, ä demokratlarnıñ ciñüe häm dä Pentagon başı Donald Rumsfeldnıñ urınınnan kitüe Washington belän Mäskäwneñ xalıqara mäsälälärdä xezmättäşlegenä, şul uq İran, Tönyaq Korea mäsälälärendä xezmättäşlegenä nindi yoğıntı yasar, digän sorawğa Aleksandr Golts:
"Bu mäsälädä ällä ni yoğıntı bulmas, çönki Bush administratsiäse belän dä qarşılıqlar citärlek ide. Anda inde suınırğa urın yuq."
Yejenedelnıy jurnal basmasınıñ säyäsi häm xärbi küzätüçese Aleksandr Golts Quşma Ştatlar-Rusiä mönäsäbätläreneñ kiläçägen menä şulay farazlıy.
Ali Ğilmi


text:
Prezident Räximov ulı Uralnı ğafu itteme?
Soñğı ike-öç ayda respublik citäkçelege Başqortstan yağulıq-energetiqä tarmağına qarağan häm Ural Räximov qulında bulğan şirkätlärne yañadan däwlät qaramağına qaytaru eşen başlağan ide. Respublik Däwlät milke ministrlığı Ural Räximov qaramağına küçkän şirkätlärne yañadan ğomum mölkätkä äyländerüne taläp itep, Arbitraj mäxkämägä möräcägät itkän ide. Mäxkämä utırışları bulıp, xätta «Başneft» belän «Başkirenerğo» şirkätläre aqsiälären däwlät qaramağına küçerü turında qarar da çığarıldı. Ämma 8 iyün könne iskitmäle yaña ber xäbär taratıldı. İmeş, Mortaza Räximov üzeneñ ulı Ural belän oçraşıp söyläşkän dä, alar mirowoy kileşügä ireşkän ikän. Närsäne añlata soñ bu? Baqsañ, Ural Räximov küpmeder milliard sum aqçanı däwlät qaramağına küçerü turında qarar itkäç, respubliknıñ Milek mönäsäbätläre ministrlığı Ural Räximov qulındağı «Başkirskiy qäpitäl» şirkätenä qarata däğwaların kire alğan ikän. Ämma qayber xäbärlärgä qarağanda, Başqortstan proquraturası eşneñ mondıy borılış aluı belän kileşmi. Läkin Başqortstanda baş proqurornıñ da prezident süzennän çığa almawın isäptä totqanda, respublik citäkçelege niçek teläsä şulay bulasın çamalap bula inde. Mortaza Räximov belän anıñ ulı arasında barğan satulaşu quyı toman artında qalamı, ällä inde ul toman tizdän taralamı, monı alar üzläre genä beläder. Şul uq waqıtta soñğı atnada respublikada tağın ber qızıqlı xäbär kiñ taraldı. İmeş, Mortaza Räximov üzenä ışanıç alu häm artaban da üz wazıyfasında qalu öçen, il prezidentı Vladimir Putinğa möräcägät itkän ikän. Räximovnıñ bu möräcäğätenä Putin äfändeneñ Başqortstanda 26 iyündä ütäçäk saylawlardan soñ ğına cawap biräçäge xaqında da söylilär. Ämma älegä bu farazlar räsmi çığanaqlardan raslanmadı. Şuña da ul farazlar imeş-mimeş sıyfatında ğına qala. Şulay da Mortaza Räximovnıñ il prezidentına irtäme-soñmı, barıber möräcägät itäçägen küplär bolay da şäyli. Başqa prezidentlar häm ğubernatorlar bu ğämälne ütägändä, Mortaza Räximovnıñ ğına añardan çittä qaluı ikele, bilgele.


text:
Azatlıq/Azat Yewropa radiosı matbuğat ireklege öçen köräşneñ alğı safında
Ezärlekläw, yanawlar, xättä ülem oçraqları. Dönyanıñ küp kenä urınnarında jurnalistlar üz eşen şuşı qurqınıçlar astında başqarırğa mäcbür. Azatlıq/Azat Yewropa xäbärçeläre dä çığarma tügel. Soñğı 12 ay eçendä radiobız 2 xezmätkären yuğalttı. Cäräxätlänüçelär, qulğa alınuçılar, räsmilär tarafınnan ezärleklänüçelär bar. Bügen, matbuğat ireklege könendä, bez alarnı iskä alabız.
"Xezmättäşeñ urlanğan häm bälki cazalanıp üterelgän digän xäbärne işetü bik awır. Bigräk tä, anı belgän, äle genä söyläşkän keşelär öçen. Berençe kiçereşlär bik awır. Älbättä Ğiraqta härkemneñ köndälek räweştä şundıy qurqınıç astında yäşäwen dä iskä alırğa kiräk. Kübeseneñ monnan qotılu çarası yuq" di Azat Ğıyraq radiosı mödire Sergey Daniloçkin.
Radiobıznıñ Äfğanstandağı xäbärçeläre dä kön sayın ülem östennän atlap yöri, diärgä bula.
"Berniçä ay elek Xosttağı xäbärçebez Ämir Bahir intihar höcümdä häläq bulğan gubernator cenazasın yaqtırtırğa bardı. Näq şul cenaza waqıtında tağın ber intihar höcüm bulğan. Bezneñ xäbärçebez dä cäräxätlär aldı. Bäxetkä qarşı awır cäräxätlär tügel" di Azat Äfğanstan radiosı mödire Äqbär Ayazi.
Äqbär äfände äytüençä, xäbärçelär Taliban ğına tügel, ä qır komandirları, narkotik satuçılar, xättä, xökümät räsmiläreneñ basımına duçar.
Uzğan yıl ğömere özelgän jurnalistlar arasında radiobıznıñ Törkmän bülege xäbärçese Ogulsapar Muradova da bar.
"Ul bezgä 2006nıñ martınnan birle xäbär birep kilde. Anıñ xäbärläre nigezdä Törkmanstannıñ sotsial mäsäläläre turında ide. Yün ayında anı törmägä utırttılar, sintäberdä ul törmädä wafat buldı. Tuğannarı anıñ ğäwdäsendä cäzalaw ezläre kürgän, täfsille tikşerü taläp itkän. Läkin ul tikşerüne kötep ala almadı. Törkmän räsmiläreneñ bu ülem xaqında älegäçä räsmi xisabı yuq" di radiobıznıñ Törkmän bülege mödire Cähän Däwlätova.
Cähän xanım süzlärençä, Törkmanbaşı wafatınnan soñ ildä ireklek artır digän ömetlär bulğan, läkin bu ömetlär tormışqa aşmağan. Jurnalistlar xaman da räsmilärneñ qatı küzätüe astında. Könçığış Törlmanstandağı ike xäbärçedän inde 3 atna buyı ber xäbär dä yuq.
İran räsmiläre menä inde berniçä ay Farda radiosı xäbärçese Pärnäz Azimanı ildän çığarmıy. Awır xäldä yatqan änisen kürergä qaytqan Pärnäz xanımnıñ räsmilär hawa alanında pasportın tartıp alğan.
Çärşämbedä Fransiäneñ Bayö şähärendä üterelgän jurnalistlar istälegenä memorial açıldı. Anı Çiklärne tanımağan jurnalistlar oyışması qorğan. Yul buylap salınğan 23 aq taşqa 1944 yıldan birle eş östendä üterelgän 1800dän artıq jurnalistnıñ isemnäre yazılğan. Alar arasında radiobıznıñ törkmän bülege xäbärçese Ogulsapar Niyazova iseme dä bar.
Ali Ğilmi


text:
Başqortostan Respublika könön bildäläy
Bına 3 yıl 11 üktäber Respublika könö bularaq bayram itelä. Ämmä Başqortostan säyäsmändäre äytewensä, şul osorźa tap Başqortostan menän Tatarstan Räsäyźeñ tarqalıuına yul quymanı. Federal üźäk bını añlarğa häm teyeşensä bahalarğa teyeş. Räsäygä aqsalarźıñ küp ölöşö kitep torha la xäźer Respublika horanıusı sifatında qaldı. Meskenlänewźe aqlar ösön törlö bayramdar ütkärelä. Radikal başqorttar äytewensä, 2007 yılda Başqortostandıñ Räsäygä quşılıuına 450 yıl tulıuźı bildäläw şunday bayramdarźıñ berehe. Bıl turala Salawat işetep qalmahın, qäberenän qalqır ti ular.
450 yıllıqtı bayram itewgä federal üźäk tä aqsa birä. Milliardtar menän iźäplänä ul. Respublika yetäkselege xäźerźän ük törlö obyekttarğa nigeź taşı halıp ularźı tap şul 2007 yılğa töbäp töźöü käräklegen bildäläy häm räsäy däwlätenä quşılıuźı bayram itew bötä il tormoşonda iñ sağıu waqiğä bulasaq tip ışandıra. Respublikalağı qayhı ber gazetalar suwerenlıq teldän kitte tik küñeldärźä genä qaldı tip yaźıp sıqtı. Fälsäfä fändäre doktorı Fänil Fäyzullin äytewensä, suverenitettı qıźıu federasia mömkinlektären qıźıu ul. Bını Räsäy prezidentı Vladimir Putin da xäźer yaqşıraq añlay başlağan.
Başqort xäräkäteneñ aktiv ağzalarınıñ berehe Räşit Şäkürźe ihä yır mäsälähe borsoy. Yerźe hatıuğa quyırğa yul quyırğa yaramay ti ul. Xökümät premer ministrı İldus İleşev fekerensä, federal üźäkteñ töbäktärgä küberäk wäkälättär birergä teläwe täbiği. Sönki üźäk töbäktärheź häm töbäktär üźäkheź yäşäy almay. İleşev Äxmät Zäki wälidi tuğandı Räsäy federalizmına nigeź halıusı tip atay häm Respublika xalqın Başqortostandar bulıuźan oyalmaźqa saqıra. Respublika ğälimdarı, säyäsmändäre möstäqillek yıldarın ğömümän yuğarı bahalay ämmä huñğı ös yılda Räsäźäge xäldärgä borsolow belderä.


text: Ankara, grek häm törek yar saqçı korabları Ägäy dingezendä bäxäsläşelgän utraw yanında qısqa waqıt berberse qarşında tordı . Mäsälä, grek balıqçı köymäläreneñ bäxäläşelgän Kardaq Utrawı yanına kilüe belän qabınıp kitte. Törek saqçı korabları alarğa annan kitergä quşsa da, Grek yar saqçıları anda ike korab cibärä. Ber ay eçendä bu NATO berektäşläreneñ ikençe şundıy oçraşuı bulıp tora .Problema korablarnıñ ber ük waqıtta utrawdan yıraqlaşuı belän xäl qılındı. Şuşı taşlıq utraw öçen 1996nçe yılda ike kürşe suğışa yazğan ide


text:
Kolombo – Şri Lanka diñgez köçläre, tañ aldınnan höcüm oyıştırğan tamil suğışçılarına zur külämdä xärbi yardäm taşığan ber köymänen suğa batırıluın belderde. Saqlanu ministrı süzçese köymädäge keşelär üzlärenen kem buluın açıqlıy almaçağaç,köymäneñ suğa batırıluın belderde. Çara waqıtında şulay uq ğisyançılarnı taşığan 4 köymä dä suğa batırılğan.
Tamil suğışçılar ilneñ tönyaq wilayätlärdä ğisyançı xärkätlären bu atna yañadan canlandırğan ide. Şri Lanka xaqimiäte höcümnärdän soñ suğışçılarğa qarşı çaralar kürgän xärbilärene hawa köçläre belän nığıtqan ide.


text: 2se paqstanlı hәm berse Amerika watandaşı bulğan bu keşelәrneŋ өçese dә -xalıqara terrorçı oyışmağa zamança qoral satıp alırğa mataşuda ğәyeplәnelә. Alar, ütkәn yılnı, Hong-Kongta, iŋğә quyıp atıla torğan 4 "Stinger" raketasın satıp alırğa cienğanda, qulğa alına. Qoral zür külәmdәğe geroinğa alıştırılırğa tieş bula. Amerika maxsus xezmәtlәre bi alış-bireştә üzeneŋ xezmәtkәren qatnaştırğan bulğan. Qulğa alınuçılar Amerikağa tapşırulu qararın üzlәre qabul itte. Xәzer cirle xakimiәtlәrneŋ rizalığın da kөtәse qala.


text:
Aq bars – çempion Menä şuşı ike süz yañğırıy, qolaqlarda da, küñellärdä dä. Xokkey bäyräme çınnan da, kötelgänçä, zurlap ütkärelde. Uzğan yıldağı qazannıñ meñellığı bäyrämendä kiçergän ğorurlıq xisläre qayttı diärgä bula. Bu bäyräm turında düşämbe könne täfsille xäbär birerbez. Tatneft' arena boz sarayı tiräsendäge maşinalar häm keşelär qaynawı yıraqtan kürenep tordı. Büläklär tapşırğanda xokkey komandasınıñ ostazı Zinnätulla Biläletdinov sport klub prezidentı Şäfäğät Taxautdinov, iñ yaxşı uyınçılar belän berrättän Tatarstan prezidentına räxmät häm zurlaw süzläre äytelde. Ataqlı xokkeyçılar Tret'yak, Fetisov xäzer şuşı sportnıñ citäkçeläre, Tatarstanda xokkeyğa iğtibar zur buluın äyttelär. Kiläçäktä tağın da bik küp sport mäydannarı tözeläçäk ikän. Uyınçılar belän bergä xokkey buyınça Rusiä çempionı medalenä layıq bulğan Mintimer Şäymiev bolay dide
Xörmätle watandaşlar! Altın medal'lär, zur büläklärgä layıq buldıq! Artqa yul yuq! Bez bu däräcäne yuğaltmasqa tieş. Aq Bars - çempion! Ä dimäk bez dä barı tik alda!
Bäyräm boz sarayınnan Kreml' astındağı Yärminkä mäydanına häm Piramida üzägenä küçte. Bu tamaşa irtängä qädär tämamlanmas kebek. Aq bars – çempion!
Rimzil Wäli


text:
Y`emende bügin jergilikti waqıtpen 23 sağat 59 mïnwttan bastap oq atpaw rejïmi engiziledi. Ol 72 sağat yağnï, üş täwlik boy`ı saqtalmaq.
Alay`da soğıstan äbden mezi bolğan turğındar elge waqıtşa tınıştıq emes berik bitim ornatıp, qantögisti toqtatw kerek dey`di. Y`emende üş täwlik boy`ı tınıştıq ornay`tının Birikken ulttar uy`ımınıñ Y`emen isteri jönindegi arnay`ı ökili mälimdedi.
Ay`twınşa, ay`maqta soğısıp jatqan qarwlı toptıñ barlığı oq atpawğa kelisken. Osı aralıqta uy`ım şalğay`da jatqan eldi mekenderge gwmanïtarlıq kömek jetkizwdi közdep otır. Al qaqtığıstan qajığan Sana turğındarı osı bitimgerlik atıstı toqtatwdıñ alğaşqı qadamı boladı dep ümittenedi. Degenmen, turğındar arasında oğan senbey`tinder de joq emes.
- Biz bolaşaqqa ülken ümitpen qaray`mız. Eger munda qan tögip jatqan barlıq tarap xalıqaralıq uy`ımdar qoy`ğan talaptı orındap kelisimge kelse, elimizge bey`bit künder qay`ta oralar edi. Tañ tınış atsa dep ärbir Y`emen turğını armandap jür.
- Biz mına sum soğıs tolastap, bey`bitşilik ornay`dı degen ümittemiz. Meniñ oy`ımşa, bey`bitşilikti qolday`tın uy`ımdar men memleketter qaqtığıswşı taraptarğa qısım körsetse de bitimdi saqtap qalwı kerek.
- Oq atpaw tärtibi engizildi dep jarïyalağanı bolmasa äwe soqqıları damıl tappadı. Olar mektep, meşit pen turğın üy`lerge oq jawdırıp, bärin jermen jeksen etti. Osını körip bitimge kim kele qoy`sın?
Buğan dey`in «Äl Jazïra» telearnası Y`emen prezïdenti Abd Rabbo Manswrdıñ üş kündik bitimdi odan äri uzartwğa nïetti ekenin xabarlağan bolatın. Oq atpaw rejïmin xalıqaralıq uy`ımdar da qızw qoldap otır. Tipti bitimge bülikşi xwsïtterge qarsı äwe soqqıların jumsay`tın Sawd Arabïyasınıñ koalïcïyası da maquldadı.
«Barlığı taraptardıñ şınay`ı nïetine bay`lanıstı. Osı kezge dey`in jalğasqan qantögis kïkiljiñniñ qarwmen şeşilmey`tinin däleldep berdi. Memleketimizde tınıştıq ornap, ösip-örkendew üşin dostıq qatınas el işinde ğana emes, körşi eldermen de qalıptaswı kerek», - dey`di sayasattanwşı Abdwl-Barï Taxer.
Ay`ta ketey`ik, Y`emendgi qaqtığıs bastalğalı munda oq atpaw rejïmi alğaş ret jarïyalanıp otırğan joq. Buğan dey`in 11 säwirde taraptar qol jetkizgen bitimgerlik kelisim bes ay`ğa ğana sozılğan. Tamız ay`ınıñ basında onı Sawd Arabïyası basqaratın koalïcïya uşaqtarı Sanaga äwe soqqıların jasaw arqılı buzdı. Sodan qay`ta jandanğan qaqtığıstar äli de tolastar emes.
24.kz


text:
Köndezge ber tulıp ikençe kitkändä kiçen Qazan kirmänendä uzğan Rusiä däwlät şurası prezidium utırışında qatnaşırğa Sankt Peterburg gubernatorı Valentina Matvienko, Tübän Novgorod ölkäsennän Waleri Şansov,başqa türälär Qazanğa kilde. 13 säğät 30 minutta Rusiä federatsiäseneñ ölkälär üseşen citäkläwçe ministr Vladimir Yakovlev, Mäskäw merı Yuri Lujkov “Qazan” xalıqara hawa alanına ayaq bastılar. Alarnı xökümät başlığı Röstäm Miñlexanov citäkçelegendäge yuğarı däräcädäge qunaqlarnı qabul itärgä saylanğan törkem qarşı aldı. Ä menä Putin totqarlandı. Aña Qazanda sotsial' ipoteqa buyınça birelgän küp qatlı yortlarnı kürsätmäkçelär ide. Alarnı Rusiä prezidentı tiräsendä böterelüçe başqa türälärgä kürsättelär Ul yortlar yanına çırşılar utırtıp maturlağannarın respublikanıñ barlıq televidenieläre kürsätep çıqtı. Läkin köndezge 1 kilergä tieşle Putin äfändene, säğät 3 tä “Qazan” hawa alanında bula dip tınıçlandıralar anı kötüçe jurnalistlarnı. Barlıq räsmi çığanaqlar Rusiä prezidentınıñ qayçan kiläsen äytmilär, ul kilgäç nilär bulasın, aña närsälär kürsätäsen dä ser itep saqlıylar. Yuğarı qunaqlarnı qarşı alırğa, alarnı qunaq itärgä Tatarstan citäkçelege ayırım törkem tözede, ul törkemdä iñ yuğarı citäkçelär genä; xökümät başlığı, ministrlar, Qazan şähäre xakimiäte başlığı. Tatarstan däwlät şurası deputatlar da bu eştän çittä qalğan. Bezgä bolarnı irekle çığanaqlar citkerde. Putinğa Qazanda şulay uq yaña at sportı kompleksın, älege genä safqa basqan berdäm xisap üzägen kürsätmäkçe idelär. Tik Mäskäwdä cil-dawıl bulu säbäple Rusiä prezidentı kiçke 4 dä tulıp başqalada yuq ide äle. Putinnı Qazanğa kilügä iñ berençe berdäm xisaplaw üzägen qarar dip kötüçe jurnalistlar köndezge 1 birle ber urında taptanalar, tamaqları açıp betä. Bolarnı bezgä räsmi jurnalistlar belän elemtä totuçı irekle qäläm iäläre citkerde. Nihayät Rusiä il başı kiçke biş tulğanda “Qazan” hawa alanına ayaq bastı. Biş tulıp altınçıda Putinğa soñ bulsa da uñ bulsın dip yaña açılğan berdäm xisaplaw üzägen kürsättelär. Tatarstanğa kilgän Rusiä türäläre öçen Qazanda nilär genä qılanmadılar, şähär üzägendäge yullarnı zäñgär mögezle maşinalar belän çistartıp toru, adım sayın xoquq saqçılarınıñ uzğan barğannardan pasport sorap aptıratular, Qazan çitendäge çañğı şuu alanına ällä niçä “Qamaz” maşinası belän qar taşuları diseñme, barsı da buldı. Qayber jurnalistlar Putinnıñ soñarıp kilüeneñ säbäben hawa torışına ğına sıltap qalmıyça monıñ başqa säyer yaqları da bar dip farazlıylar. Mäsälän, Rusiä il başın terrordan saqlaw ğämäle dip tä añlarğa bula ikän. Qazanlılar öçen cil-yañğırlı küñelgä şom sala torğan hawa torışı, Putin kilä digän xäbär belän şawlağan bu kön Tatarstanğa kilgän Rusiä türäläre öçen däwlät şurasınıñ prezidium utırışı belän räsmi räweştä tögällände. İkençe könne alarnı Mintimer Şäymiev yubiley uñayınnan äzerlängän sıy-xörmät kötte.
Röstäm İsxaqi


text:
Olimpiä uyınnarında Tatarstan wäkilläre dä qatnaşa
Dönya cämäğätçegeneñ iğtibarın cälep itkän Olimpiä uyınnarına, Tatarstan tamaşaçıları da bitaraf tügel. Anda Tatarstannan 10 sportçı qatnaşa. Menä alar: Ciñel atletika törennän – Gölnara Samitova häm Yekaterina Kondratyeva, Su polosı –İrek Zinnurov häm Marat Zakirov, yözüdä Aleksey Zatsepin häm Yana Martınova yarışaçaq, şpaga ostası İgor Radugin çempion isemen däğwälap qarayaçaq. Ä menä Älmät qızı Ol’ga Smirnova irekle ısulda köräşep qararğa, dip Olimpiä uyınnarına bara. Häm, ğädättägeçä, Svetlana Demina sınawlarnıñ stendtan atu törendä çığış yasayaçaq. Tatarstan sportçıları kübräk tä bulır ide, ämma kilep çıqmağan. Mäsälän, bıyıl Qazan qızı Anastasiä Kolesnikova da, Çallı qızı Läysirä Ğabdraxmanova yarıştan töşep qalğan.Küpçelek respublika tamaşaçıları Tatarstan sportçılarına televizor qarında utırıp qına teläktäşlek kürsätsä, ber unlap tatarstanlınıñ Gretsiägä barıp, yarışlarnı üz küzläre belän kürergä mömkinlege bula. Respublikanıñ sport häm yäşlär eşläre ministrı Marat Bariev Afinağa barırğa uylap tora. Anıñ belän Tatarstanıñ räsmi wäkillegenä, elekke sport komitetı başlığı Xänif Mortazin, elekke olimpiä uyınnarı çempionnarı häm sport veterannarı kerä. Tatarstannıñ räsmi delegatsiäse respublika sportçıları çığış yasıy torğan könnärdä, ber atnada soñ ğına Afinağa oçarğa uylap tora. Uyınnarnıñ açılu tantanasın, alar da, öylärendä genä qarıy.
Bikä Timerova.


text:
Ökkeş Dehmenoğlu - Altı Arap Atlı Beyler Nicoldu (Mürselli Bey)
Sanatçı : Ökkeş Dehmenoğlu
Türkü : Altı Arap Atlı Beyler Nicoldu (Mürselli Bey)
Etiketler : Ökkeş Dehmenoğlu - Altı Arap Atlı Beyler Nicoldu (Mürselli Bey) türkü indir, Ökkeş Dehmenoğlu - Altı Arap Atlı Beyler Nicoldu (Mürselli Bey) türkü dinle, Ökkeş Dehmenoğlu türküleri, Altı Arap Atlı Beyler Nicoldu (Mürselli Bey) mp3 indir, Ökkeş Dehmenoğlu türküleri Altı Arap Atlı Beyler Nicoldu (Mürselli Bey) türküsü, Altı Arap Atlı Beyler Nicoldu (Mürselli Bey) sözleri, Ökkeş Dehmenoğlu mp3 dinle, Ökkeş Dehmenoğlu download, Altı Arap Atlı Beyler Nicoldu (Mürselli Bey) bedava mp3, Ökkeş Dehmenoğlu türkü sözleri, Ökkeş Dehmenoğlu türkü dinle, Ökkeş Dehmenoğlu son albüm indir


text:
Pekin uyğırlarnı Tibetqa iärmäskä kisätä
Qıtay räsmiläre Tibetta bulğan çualışlar näticäsendä qorbannar sanı xäzer 19 dip belderde. Elegräk 13 digän ide. Sörgendäge tibetlılar isä ülüçelär 100 çaması di. Çualışlarnı oyıştıruda şiklänelgän 21 keşeneñ suräte internetta urnaştırılğan. Alarnı tabırğa yärdäm itüçelärgä aqçalata büläk wäğdä itelä
1950-nçe yıllarda kommunistik köçlär kilgänçe Tibet bäysez töbäk ide. Qıtay kommunistları mönbäre sanalğan "Xalıq gäzite" bügenge aldınğı mäqaläsendä Tibetta bäysezlek taraflı köçlärne izergä çaqıra. Şunda uq Quşma Ştarlar, Yewropa häm Aziä citäkçeläreneñ söyläşülär ütkärü täqdime kire qağılğan.
Räsmi mäğlümat çaraları tönyaq-könbatıştağı Sincan töbägendä yäşäwçe uyğırlarnı Tibettağı baş kütärügä iärmäskä kisätä.
Tibet başqalası Lhasada çualışlar 10 martta başlandı häm soñnan tibetlılar yäşägän kürşe Gansu, Sıçuan, Qinğay vilayätlärenä cäyelde.
Räsmilär töbäkkä östämä ğaskär kiterde. Çit il keşeläre anda kertelmi.
Räsmi Pekin Tibetnıñ ruxi citäkçese, sörgendä yäşäwçe Dalay-lamanı şuşı çualışlar artında toruda, Olimpiä uyınnarına ayaq çalu niyätendä ğayepli.
Dalay-lama bu ğayepläwlärne kire qaqtı, köç qullanulı qarşılıq çaraların tänqitkä tarttı, Pekinğa barıp Qıtay räsmiläre belän oçraşırğa äzerlegen belderde. Ul watanına kiñräk möstäqillektän artıq başqa närsä telämäwen dä äytte.
Yewropa parlamentı prezidentı Hans-Gert Poettering, Qıtay räsmiläre Dalay-lama belän söyläşergä telämäsä, Olimpiyä uyınnarına boykot belderü döres adım bulır dip belderde.
Germaniäneñ Bild am Sontag gäzitendä yäkşämbedä basılaçaq äñgämäsendä ul Yewropa Berlegen Tibet xalqın yalğız qaldırmasqa, andağı xoquq bozular turında "ber tawıştan" söylärgä çaqıra.
Amerika kongressınıñ wäkillär pulatı räise Nansy Pelosi comğa könne Hindstanda Dalay-lama belän oçraşqannan soñ, dönya cämäğatçelegen Qıtaynıñ Tibet säyäsätenä tänqit belderergä çaqırdı.


text:
Amerikada FBİ Tel Avivnıñ pentagonda şpionı barmı digän mäsäläne tikşerergä däwam itkändä, İzrael ğayepläwlärne kire qağa,İzrael parlamentı äğzası izrael tışqı häm saqlanu mäsäläläre komitetı citäkçese Yuval Steinitz süzlärençä(audio)
Min AQŞta barğan tikşerülärgä nıq ışanam şunlıqtan axır çiktä İzraelneñ andıy eşkä qatnaşı bulmawı raslanaçaq dip ışanam
Mätbuğat xabärlärenä qarağanda Pentagonda eşläwçe analitik Bush administratsiäseneñ İran säyäsäte turındağı yäşern mäğlümätne Waşingtonda İzrael yaqlı lobby törkemenä tapşırğan. İzrael- Amerikan Cämäğätçelek Mäsäläläre Komitetı isemle şuşı törkem alğan yäşeren mäğlümätne Tel Aviv ğa cibärep torğan


text: Melitpol şähärendä çığa torğan Kurier isemle gäzit möxärrire, berük waqıtta Vlasti.Net isemle İnternet säxifäsenä xakimiättäge korrupsiä turında mäqälälär yazğan Vladimir Karaçevsev uzğan atna axırında üz öyendä suıtqıç totqasına asılınğan kileş tabılğan. Militsiä monı bäxetsez oçraq yä üz-üzenä qul salu ğämäle bulırğa mömkin, dip belderä. Ämmä, Vlasti.Net säxifäse yazuınça, üz-üzen kontrol itkän, sölek kebek ir-atnıñ işek totqasına asılınıuwı küp sorawlar uyata. Xakimiättäge korrupsiä turında yazuçı İnternet säxifäse, bu waqiğağa üz tikşerüwen ütkäräçägen belderä. 1991 yıldan birle Ukrainada säyer şartlarda barlığı 18 jurnalist ülde.


text: Suxum. Prezident urınına däğwa itkän Sergey Bagapş tarafdaralarınıñ comğa könne abxaz başqalasındağı möhim xakimiat binaların yawlap alğannan soñ andağı wäzğiat kierenke bulıp qala birä. Bagapş başta, üktäbrtä uzğan prezident saylawlarında ciñüçe dip iğlan itelgän ide, ämma soñraq tawış birüdä xärämläşülär açıqlanuı säbäple anıñ näticäläre ğämäldän çığarıldı häm yaña saylaw iğlan itelde. Abxaziäneñ xäzerge prezidentı Vladislav Ardzinba Bagapş tarafdarlarınıñ xakimiat binaların yawlap aluın fetnä oyıştıruğa tiñläde. Rusiä isä üzeneñ Abxaziädäge mänfäğätlären yaqlayaçağın belderde, Gruziä tışqı eşlär ministrı Salome Zurabişvili Mäskäwneñ şuşı belderüen "qabul itelmäslek" närsä dip bäyäläde.


text:
Tatar teatrına prokurorlar kilde. Kamal teatrı artistları Plätän törmäsendä
Tatar teatrına prokurorlar kilde. Kamal teatrı artistları Plätän törmäsendä
Elekke prokuror Säyfixan Näfiev, kiresençä, Tatarstannıñ konstitutsion mäxqämäseneñ räise bularaq respublika qanunnarınıñ Tatarstan konstitutsiäsenä täñgäl buluın tikşerep tora. Xäzerge häm elekke Tatarstan prokurorlarınıñ xäle ciñel tügel.
Leonid Tolçinskiy alıp barğan «Tatarstan — İtogi nedeli» tapşıruında prokuratura bäyräme turında şundıy añlatma birelde. Rusiä prokurorı Ustinov xalıq qarşında çığış yasap yörüçe, yäğni publiçnıy prokuror bulıp kitte. Yä ul batqan köymä turında kino töşerä, yä ministrlarnı, oligarxlarnı, televidenie citäkçelären awlap yöri. Tolçinskiy fikerençä, mondıy publiçnıy prokuror 1930-nçı yıllarda eşlägän Andrey Vışinskiy ide. Mondıy çağıştıru usal bulsa da, faktqa qarşı barıp bulmıy.
Düşämbe könne Kamal teatrı artistları Qazannıñ ikençe sanlı tözätü koloniäsenä, xalıqça äytsäk, törmägä bardılar. Anda Tufan Minullinnıñ «Görgöri kiyäwläre» komediäse törmädä utıruçı mäxbüslärgä uynaldı. Uzğan yılda irektän mäxrüm itelgän cinäyätçelär aldında çığış yasarğa kürenekle cırçı Salawat barğan ide. Bu düşämbedä kamalçılar belän bergä dramaturg häm deputat Tufan Minnullin da koloniägä bardı. Törmä klubında, älbättä, anşlag bulğan. Keräşen tatarları tormışı turındağı «Görgöri kiäwläre» komediäse tamaşaçılarğa zur täesir yasağan. Tatar teatrın rus millätennän bulğan zaqlyuçennıylar da yotlığıp qarağan. Teatrnıñ administratorı İnsaf Xämitov äytüenä qarağanda, tatarça belmäwçelär 150 nauşniknı üz isemnärenä yazdırıp alğannar häm tamaşadan soñ 150-se dä tärtiptä kileş kire qaytarılğan.


text:
Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf Hindstan premyer ministrı Manmohan Singh belän bügenge söyläşülären uñay bäyäläde.
İke citäkçe bergäläp Hindstan belän Paqstan törkemnäreneñ kriket uyını başlanuın qarağannan soñ 2 säğät buyı yabıq söyläşülär ütkärde. Soñraq Möşärräf jurnalistlarğa belderü yasadı.
AUDİO: Söyläşülär bik uñay atmosferada ütte. Diskussiälär uñay mönäsäbät häm bik zur optimizm belän uzdı. Minemçä, bu söyläşülärdä bik zur tärräqiät buldı. İke däwlät arasında bulğan barlıq mäs'älälär kütärelde. Alar arasında Cämmü häm Kaşmir mäs'äläse dä bar. Tärräqiät buluına häm bezneñ mönäsäbätlärne yaxşırtuğa taba baruıbızğa bik şat buluımnı äytäsem kilä.
Siñ süzçese Sanjaya Baru äytüençä, taraflar uzara säwdäne artıru, yul häm timer yul elemtälären, bigräk tä ikegü bülengän Kaşmirdağıların yaxşırtu öçen şura buldırırğa kileşkännär.


text:
İsemnäre atalmağan AQŞ xökümäte räsmiläre Könbatış xäbär agentlıqlarına AQŞ xökümäte ul tikşerülärdä qatnaşmayaçaq dip beldergän.
Elegräk Könyaq Korea räsmiläre, Tönyaq Korea kiläse atnada üzeneñ atom qorılmalarına AQŞ wäkillären kertergä rizalaşqan dip beldergän ide. Berazdan küpläp üterü qoralları turında söyläşülär bulırğa mömkin.
İsemnäre atalmağan Könyaq Korea räsmiläre Könbatış xäbär agentlıqlarına bu tikşerü 6-nçı 10-nçı ğinwarlarğa planlaştırıla dip äytkän bulğan.
Könyaq Koreanıñ Yoñ-byon atom qorılmaların tikşerüçe törkemgä Quşma Ştatlarnıñ ölkän belgeçe dä kerteläçäk dip tä xäbär itelde.
Ber yıl elek Tönyaq Koreadan BMO tikşerüçeläre çığarıp cibärelgännän soñğı anda bernindi xalıqara tikşerü dä bulmadı.
Küptän tügel Tönyaq Korea üzeneñ atom qoralları programması turında altıyaqlı söyläşülärne yañartırğa teläwen belderde.
Pxenyan üzeneñ atom qoralları programmasın tuqtatqan oçraqta iminlek garantiäläre birelüen teli.


text:
Fäniä Xuciäxmät: "Uyawlıqnı yuğaltmasqa, zur ciñüne quldan ıçqındırmasqa ide bit. Äydä, qılansınnar inde, dip tügel, qılanmasınnar äle, dip yäşi torğan waqıt. Äye, äye, qılanmasınnar, zakonnar da, xoquqlar da möslimälär yağında" Mädäni comğa
“BocToчHый эkcпpecc” gazetası Çallı xakimiäte başlığı känäfienä däğwäçılar arasında Norlattan Fatıx Sibağatullinnı, Tübän Kamadan İlsur Metşinnı, Alabuğadan İlşat Gafurovnı, Çallıdan Xäydär Galävetdinov, Yosıp Yakubov, Fril'' Äxmätovlar bulırğa mömkin dip yaza. Avgustnı xalıq dähşätle aylar isäbenä kertä. Xäyer, qayber gäcitlär dä bu temanı quyırtırğa yaratalar. “Tatarstan yäşläre” gazetası da älege şawqımnan çittä qalmağan bulsa kiräk. Pänceşämbe sanında näşer itelgän “Dähşätle avgust” isemle mäqäläsendä gazeta MÇS farazların, Yevropanıñ yä esselektän, yä su basudan integüe xaqında yaza.Şul uq sanda yazuçı Aydar Xälim “Tuğan yortta tuqmalu” digän külämle yazma bastırğan. Mäğlüm ki, uzğan yılğı xalıq sanın alu könnäre aldınnan yazuçı tuğan üskän yaqlarına qaytqan ide. Ul Miäkä häm kürşe Bäläbäy, Älşäy, Çişmä rayonnarında mäsxäräle totqarlanularğa, kimsetülärgä yulığa. “Tatarstan yäşläre” bu säyäxätneñ berençe öleşen bıltır uq yaqtırtqan bulsa da, ikençe yartısın xäzer birergä bulğan.
Avtornıñ süzlärenä qarağanda “xäzer könnär ütkäç qayberäwlär :”Nigä xökem-tikşerü eşlären şunda uq, Ufada quzğatıp qaytmadığız?”- dip sorıylar. Ber qarağanda bu döres sorawdır. Ämma min anda ber atna buyı ezärleklänep, östäwenä, imgätelep tä qalğaç, xäldän tayğan idem. Min töngä qarşı sırxawxanägä, militsiägä möräcäğät itsäm, eşlärneñ tağın da qatlawlanuı mömkin ide. Min ğäiläm öçen dä qurıqtım. Niçek kenä bulsa da öygä, Çallığa qaytıp yığılırğa buldım. Annan, min Räximov patşalığında 1999Hчы yılda inde ber tapqır imgätelgän keşe, Ufada xökem eşeneñ quzğatıla aluına, ğädellekneñ ciñep çığuına ışanıçım qalmağan ide...
Mäqäläneñ axırında Aydar Xälim bolay dip yaza:...İrtägä xalıq sanın alu başlana. Yul buyındağı telegraf, telefon çıbıqlarınıñ “Başqort bulıp yadıl!”- digän komandaları kierenkelegenä çıdamı citmi, ut bulıp qızarğannar.Yazılmıyça da bulmıy, başqort bulıp yazılmasañ siña peçänlek tä, urmanlıq ta bülenmäyäçäk. Teleñne küptän kistelär. Xäzer öyeñä kergän gazıñnı, suıñnı kisäçäklär, kibettän toz, şırpı da sattırmayaçaqlar. Başqort bulıp yazıla xalıq. Nişläsen? “Пpoпaл Tak пpoпaл”,- dip ber stakannı ğurlasına qoya da, başqort itep “perepisat''” itelergä dip “qaranğı yort”qa kerep kitä. “Xalıq sanın alu” yortın xalıq yuqqa ğına “qaranğı yort” dip atamağan, anıñ iseme dä ber dä yuqqa “perepis''” – “küçerep yazu” dip yörtelmider bit.
Tatar xatın-qızlarınıñ ozın, çeterekle yul uzıp, pasport fotosına yawlıq belän töşärgä röxsät aluları turında respublikanıñ mäğlümat çaraları daimi yazıp kildelär. Läkin söyeneçle ciñüneñ köyeneçle däwamı da bar äle. Häm bu xaqta “Mädäni Comğa” gazetasınıñ soñğı sanında Fäniä Xuciäxmät “Qılanmasınnar äle!” digän zur mäqälä bastırğan. Avtornıñ süzlärenä qarağanda, yawlıq bäyläp töşkän fotolı dokumentnı beräw dä birergä aşqınıp tormıy. Pasportnı qulğa töşerer aldınnan äle Märcäni mäçetenä barıp, Mansur xäzrättän maxsus beleşmä alırğa kiräk. Mansur xäzrät möselmanlıqnı, fotoğa yawlıq bäyläp töşärgä mömkinlekne dälilläp, beleşmä birep utıra ikän. Fäniä xanım monı xäzrätlärebezgä kileşmi torğan ğämäl dip sanıy.Läkin şatlanırğa irtäräk bulıp çıqtı buğay, çönki zakonnar ütälmägän ildä barısın da kötärgä bula. Möslimälärne isäpkä alu da başlanmadı mikän äle? Çönki beleşmä sorap kilgän xatın-qızlarnı Mansur xäzrät jurnalğa yazıp bara bit. Nigä kiräk ikän ul?
Uyawlıqnı yuğaltmasqa, zur ciñüne quldan ıçqındırmasqa ide bit. Äydä, qılansınnar inde, dip tügel, qılanmasınnar äle, dip yäşi torğan waqıt. Äye, äye, qılanmasınnar, zakonnar da, xoquqlar da möslimälär yağında.“Mädäni Comğa” 8nçe avgustta çıqqan sanında iğtibarğa layıqlı qısqa ğına mäqälä bastırıp çığardı. Ul “Tatar kongressı ciñüe” dip atala. Anda mondıy yullar bar:
Bötendönya tatar kongressı wäkilläre –yazuçı Fäwziä Bäyrämova häm advokat Roza Färdieva Çiläbe ölkäsendä, radiatsiädän zarar kürgän tatarlarnı yaqlap, sud eşendä qatnaştı. “Mayak” citeşterü berläşmäse urnaşqan Ozerski yabıq şähär sudı, 5 yılğa suzılğan tartqalaşudan soñ, tatarlarnı yaqlap qarar qabul itte. Kongress wäkilläre şulay uq şähärneñ milli aktivistları yanında buldılar, 113 yäşlek Xäbibcamal äbi Xämitovanı ezläp tabıp, aña Qazannan alıp kilgän büläklärne tapşırdılar. Şundıy uq oçraşular ölkäneñ radiatsiädän zarar kürgän Möslim, Tatar Qarabolağı, Musaqay, Qunaşaq awıllarında da bulıp uzdı, anda yäşäwçe millättäşlärebezgä dä Bötendönya tatar kongressı isemennän darular häm kitaplar tapşırıldı.Moña östäp şunısın dä äytik: pänceşämbedä tatar kongressınıñ utırışlar zalında Çiläbe ölkäsendäge xällär turında jurnalistlar öçen press-konferensiä uzdırıldı. Ozerski sudındağı berençe ciñü xaqında xäbär Räsäy buylap bik tiz taralğan. Yurist Roza Färdieva isemenä törle töbäklärdän qotlawlar häm täcribä belän urtaqlaşunı ütenep yazğan elektron xatlar kilä başlağan.
Saylaw atmosferasınıñ yaqınlaşuın berençe çiratta oppozitsion gäcitlärdäge yazmalarnı uqıp sizäseñ. “HoBaя Beчepka”, “BeчepHяя KaзaHb” gäcitläre xakimiät başlıqların tänqitläwne bermä-ber arttırdılar. Mondıy çaqta iñ möhime - faş itü. “HoBaя Beчepka” 6nçı avgust sanında respublika citäkçeseneñ çit ildä yal itüendä zur gäyep tapqan. Häm bu xaqta gäcitneñ iñ berençe bitendä mäqälä bastırıp çığarğan. Baqsañ, çit illärdä yal itep qaytuçılar xäzer atlağan sayın. Ä inde qıñğır aqçağa çit illärdä tipterüçelär, respublika citäkçäsennän ayırmalı bularaq, bu xaqta räsmi xäbär itep-nitep tormıylar. Ä menä “BeчepHяя KaзaHb” gazetası bu yünäleştä ömetleräk yul tapqan buğay. Här sişämbedä ul ikençe biten şähär häm rayon xakimiätläre başlıqları yäşägän kätidjlärneñ fotosurätlären birep bara. “Härberebez dä şulay yäşik!” digän konkurs barışında inde 30 fotoräsem bastırılğan. Dimäk, äle konkurs däwam itä, çönki Tatarstanda 51 xakimiät başlığı bar. Gazeta xäbär itkänçä, uquçılar iñ yaxşı ike kätidjne üzläre bilgelärgä tieş - şular ciñüçe bulıp tabıla häm büläklänä.Çınnan da, qayber kätidjlär zurlığı, zäwıqlığı, qupşılığı belän gazeta uquçıların ğäcäpkä salıp, alarda “glavalar tipterep yäşi” digän ğibärägä inanunı köçäytergä mömkin. Toraq-kommunal'' xucalığında barğan, ğadi keşelärne çişenderä torğan reforma qorbannarınıñ mondıy fotoräsemnärne kürmiçä dä saylawlarda niçek tawış biräçägen añlawı qıyın tügel.
Damir Ğismetdin, Qazan


text:
Bu yal könnärendä şähär başlıgı, Qazan xakimiäteneñ cawaplı xezmätkärläre, ber törkem sängat ostaları Krasnoyarski şähärendä bulıp qayttı. Bu säfärdän alıp qaytqan video—tasma yäkşämbe kiçendä Tatarstan telekanallarında kürsätelde. Şuşı tasmadagı ber küreneş küplärneñ küñelenä kerep qalgandır, mögäyın. Anda Krasnoyarskidagı ber tatar abzıyınıñ, küz yäşlären çıgarıp — «niçek anda Qazan, niçek Şäymiev?», dip Qazan başlıgı Kamil İsxaqovnı koçaqlawı kürende. Bu säfär turında Qazan şähär administratsiäsennän milli eşlär belän şögällänüçe xezmätkäre Röstäm Jäläyev tulıraq mäglümat birde.
Audio
Bu säfär waqıtında Qazan şähäre häm Krasnoyarski qalası arasında xezmättäşlek häm duslıq turında kileşü tözelde. Şuşı kileşüneñ möhim ber öleşe itep — cirle tatarlarnıñ tellären häm mädäniätlären saqlawga yardäm kürsätü qaralgan. Bu baruda da, Qazan wäkilläre tarix, tatar tele däresleklären küpläp alıp bargan. Ä Qazan milli mädäni üzäge artistları zur kontsert quyıp, Krasnoyarski tatarlarınnıñ küñelen kütärgän.
Audio
Bu kileşü milli mädäni möxtäriät citäkçese tırışlıgı belän tözelde. Krasnoyarski ölkäsendä 60 meñläp tatar yäşi. Alar anda kübesençä Tatarstannan küçep kilgän. Tatarlar monda üktäber inqıabınnan başlap yäşi. Tatarlarnı şähärdä bik hörmät itälär. Millätäşlärebezneñ mäçetläre bar, yaqşämbe mäktäbe eşli, milli çaralar ütä. Röstäm Cäläev mäglümätlärenä qaraganda, rayonnardagı tatarlarnıñ xättä tatar telendä dä belem alırga mömkinlekläre bar.
Krasnoyarski—Qazan arasındagı kileşü iqtisadi, mädäni xezmättäşlekne küz aldında tota. Mäsälän, anda da metro tözelä. Qazan başlıgı Qamil İsxaqov Krasnoyarskida cir astına töşep metro tözeleşen qarap yörgän. Bö ölkädä dä ike şähär arasında täcribä urtaqlaşu bulaçaq ikän. Ä kileşüneñ milli—mädäni yagın törmışqa aşıruda Krasnoyarski tatarları da qatnaşır dip farazlana. Röstäm Cäläyev äytüençä, Tatarstan yärdäme — ölkä başqalasına gına tügel, ä tayga urmannarı arasında utırgan tatar awıllarına barıp citärgä tieş.


text:
Binali Selman - Baş Bar
Sanatçı : Binali Selman
Türkü : Baş Bar
Etiketler : Binali Selman - Baş Bar türkü indir, Binali Selman - Baş Bar türkü dinle, Binali Selman türküleri, Baş Bar mp3 indir, Binali Selman türküleri Baş Bar türküsü, Baş Bar sözleri, Binali Selman mp3 dinle, Binali Selman download, Baş Bar bedava mp3, Binali Selman türkü sözleri, Binali Selman türkü dinle, Binali Selman son albüm indir
Binali Selman Türküleri
Binali Selman - Keklik Ağırlaması
Binali Selman - Kara Erik Çağlar
Binali Selman - Erzincan Kadın Halayı
Binali Selman - Elazığ Güvelde
Binali Selman - Malatya Halayı Açış
Binali Selman - Varto Kadın Halayı


text:
Iranğa qarşı nindi çikläw näticäle bula ala?
Atom programması arqasında İrannıñ Könbatış belän araları kierenkelänüe kön tärtibenä Tähranğa qarata xalıqara çikläwlär kertü mäs''äläsen kütärä. Bu Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurası tarafınnan eşlänä ala, läkin çikläwlär nidän ğibarät bulaçaq, alar niçek ğämälgä quyılaçaq, monıñ öçen xärbi köç qullanu qaralaçaqmı - sorawlar älegä cawapsız qala.
Çärşämbedä İzrailneñ "Haaretz" basması, Amerika Quşma Ştatları, Yewropa Berlege häm Rusiä wäkilläre belän alıp barğan söyläşülärendä İzrail üzeneñ şul çikläwlärne niçek itep kürüen citkergän dip yazıp çıqtı. Mäğlüm ki, İrannıñ atom programmasın İzrail üzenä yanağan iñ zur qurqınıçnıñ berse itep sanıy. Ul täqdim itkän çikläwlär arasında iñ möhime bulıp Tährannıñ neft belän säwdäsen tıyu tora. İran bügenge köndä qara altın satu yağınnan dönyada dürtençe urında. Häm bu çikläwne kertü neftkä inde bolay da yuğarı bulğan bäyälärne tağın da yuğarığa sikertäçäk, dönya iqtisadına tiskäre yoğıntı yasıy alaçaq. Ämma "Haaretz"tağı mäqäläne yazuçı Aluf Benn, İzrail belgeçläre şundıy çaradan İrannıñ üzenä zian tağın da zurraq bulaçaq dip isäpli, di:
"Ber genä ilneñ dä yağulıq ixtiacları İranğa turıdan-turı bäyle tügel. Ä menä İrannıñ neft industriäse öçen bu möhim, alar neftne aqçağa ğına satmıy, alarğa neft malların kire eşkärtelgän xäldä alu da kiräk, çönki alar şul xätle neftne üzlärendä eşkärtä almıy. Häm ğomumän, İran iqtisadı tulısınça neft satuğa bäyle. Şuña da ägär dä neft satu çikläwe kertelä ikän, bu İranğa, dönyağa qarağanda da zurraq zian kiteräçäk", di İzrail jurnalistı.
İzrail belgeçläre şulay uq, İranğa xalıqara çikläwlär kertü mäs''äläsendä möhim uyınçı bulıp Rusiä tora dip isäpli. Şul säbäple İzrailneñ däwlät iminlege kiñäşçese Giora Eiland häm atom energiäse komissiäse mödire Gideon Frank çärşämbedä Mäskäwdä İran mäs''äläsen tikşerü söyläşülären alıp bara. Alar anda Rosatom başlığı Sergey Kirienko belän dä oçraşa.
Soñğı könnärdä Mäskäw Quşma Ştatlar häm Yewropa Berlege borçuların urtaqlaşuın äytep torsa da, sişämbedä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov, Rusiäneñ İranğa qarşı çikläwlär kertü kebek çarağa älegä äzer bulmawın belderde.
Londonda yäşägän saqlanu belgeçe İan Kemp fikerençä, çikläwlär kertelgän oçraqta da, alarnı ğämälgä quyu awır bulaçaq:
"Ägär dä İranğa qarşı nindi dä bulsa çikläw kertelä ikän, äytep torası yuq, monı xärbi köç belän teräw kiräk bulaçaq. Ägär dä bu, äytik, säwdä çikläwe, yäisä atom eşlärendä qullanıla alırlıq mallarnı çikläw bulsa, ğämälgä quyu eşenä Quşma Ştalarnıñ yäisä başqa ilneñ xärbi flotın cälep itü mäs''äläse çığaçaq. Nindi genä çikläw kertelmäsen, anıñ näticäle buluı öçen İran belän çiktäş bar illärneñ xezmättäşlege kiräk bulaçaq", di İan Kemp.
Kärim Kamal


text:
Suğış veteranı, respublikanıñ atqazanğan mäğärif häm mädäniät xezmätkäre, Rossiä jurnalistlar berlege äğzası, İjaw şähäreneñ 73nçe mäktäbendäge batırlar muzeyın oyıştıruçı häm citäkçese Räisä xanım Soninağa 15 iyüldä 80 yäş tuldı.
Räisä Xabibraxman qızı Sonina - Tatarstannıñ Ägerce rayonınıñ danlıqlı İj - Bubıy awılında tuıp üskän. Başlanğıç belemne dä İj - Bubıy mäktäbendä alğan. 1942-nçe yılda Räisä xanım eşlägän oyışmağa kemneñ teläge bar, berniçä ay xäzerlek kursların tämamlap, suğışqa kitä alasız digän xat kilä. Räisä xanım Qazanda sigez ay zenitçılar kursında uqi, häm alarnı suğış qırlarına ozatalar. Ul waqıtta bäreleşlär Pol''şa çigendä barğan bula inde. Başta zenitçı bulıp xezmät itä, annan soñ ştab naçal''niğı ştabta dokumentlar belän eşlärgä keşe kiräk dip, maşinkada basa belüçe qız tabarğa quşa. Şulay itep Räisä xanım bäxetenä qarşı zenit puşqaların dokumentlarğa alıştıra. Ber urınnan ikençe urınğa törle dokumentlarnı saqlap alıp tapşırırğa kiräk bula. 40—ar kilometr cäyäw yörergä turı kilde, dip iskä ala Räisä xanım. Nemes atakası waqıtında yaralana, kontuziä ala. Gospital''dän soñ snayperlıykqa uqırğa cibärälär, häm tağın front…Räisä xanım Berlinğa qadär barıp citä. Anda tormış iptäşen oçrata. Anda räsmi terkälälär dä.
Berniçä yıl Berlinda, Pol''şada, Çexoslovakiädä yäşilär, annan Belorussiädä xezmät itälär. 1955-nçe yılda İjawğa qaytalar. Räisä xanım 55-nçe mäktäptä xezmät däresläre alıp bara, şul yıllarda üzeneñ klassında uquçılar belän suğışta qatnaşqan keşelärne ezli başlıy. Bu eşen ikençe İjaw şähäreneñ 73 mäktäbendä dä däwam itä. Bu muzeyğa xäzer 32 yıl. Berençe yıllarda eşli başlawın bolay iskä aldı Räisä xanım. Räisä xanım uquçıları belän suğış bulıp ütkän şähär —awıllarda da küp bulalar, üzläreneñ ezlänü eşläre turında berniçä fil''m töşerelgän, anıñ öç kitabı dänya kürde. Bügen muzey ike zur bülmädä urnaşqan, ekskursiäne balalar biş — rus, tatar, udmurt, ingliz häm nemes tellärendä alıp baralalar. Soñğı yılda Udmurtiäneñ milli muzeyı belän bergä yaña proekt östendä eşlilär. Veteran kiläçäktä üzeneñ başlanğıçın kemgä tapşıruı turında da uylana. Veterannı olı yubilee belän täbriklärgä Udmurtiä Prezidentı Aleksandr Volkov, respublika xökümäte wäkilläre kilgän ide. Räisä xanım alarnıñ bu adımnarın üzeneñ eşen yuğarı bäyäläw dip tanıdı. «Min äle üzemne yaxşı xis itäm, tağın da eşemne däwam itäçäkmen», dip qaldı. Mäktäptä kanikul waqıtı — veteran äle yal itärgä uylamıy. Berençe sintäbrgä mäktäpneñ ikençe qatında koridorlarda yaña kürgäzmä eşlärgä niäte.
Suğış veteranı, İjaw şähäreneñ 73-nçe mäktäbendäge xalıq muzeyı isemen yawlağan batırlar muzeyı citäkçese Räisä Xabibraxman qızı Sonina belän äñgämäne Azatlıqnıñ comğa tapşıruında tıñlağız!
Xamidä Ğayfullina, İjaw


text:
"Freedom House"nıñ dönyadağı iñ ezärlekläwçe illär isemlege
Freedom Haus üzeneñ dönyadağı iñ ezärleklävçe illär turındağı yıllıq isemlegen iğlan itte. 18 ilneñ altısı keşe xoquqlarınıñ bozıluın küzätüçe häm monı xökem itüçe BMOnıñ Keşe xoquqları komissiäsendä ağza bulıp tora.Annan başqa isemlektä elekke sovet respublikaları Belorus , Üzbäkstan häm Törkmänstan da bar.
Audio
"Keşe xoquqları ülkäsendä vazğiät bik naçar bulğan bu illär BMOnıñ berdän ber keşe xoquqların yaqlau organına ağza bulıp saylanuğa ireştelär. Alar üzlären xökem itkän rezolutisälärneñ qabul itelmäve öçen uñışlı räveştä üzara xezmättäşlek itälär. Alar dönyada keşe xoquqlarınıñ bozıluı turında açıq, qanuni debatlarnıñ ütkärelüenä qomaçaulıylar."
Oyışmanıñ xisabında dönyadağı illär säyäsi häm sivil irekleklärgä esasän - irekle, öleşçä irekle häm irekle tügel- dip öç sıynıfqa bülengän. Goldfarbnıñ süzlärençä, BMOnıñ Keşe xoquqları komissiäsendä keşe xoquqların bozuğan illärneñ utıruı , anıñ ışanıçlılığına şik tudıra. BMOnıñ general sekretarı Kofi Annan 21-nçe Martta yasağan çığışında reformalanğan Keşe xoquqları Şurasına keşe xoquqların ütägän illär genä saylansın digän täqdim belän çıqtı.
Audio
"Ägär dä bez bu şurağa Ğomumi Ciiılışta tauışlarnıñ öctän ike küpçelek belän häm keşe xoquqları ölkäsendä standartı yuğarı bulğan illärne genä ağza itep saylasaq yaxşıraq bulır ide."
Freedom Haus , İreklek Yortı xisabında Belorus , Üzbäkstan häm Turkmänstanda keşe xoquqlarınıñ torıışı da telgä alınğan. Goldfarb bu xatqa bolay dide
Audio
"Bez küptän tügel genä Belorusta xärämläşelgän saylaulanıñ ütkärelüen kürdek. Üzbäkstanda politik xoquqlar bik bik çiklängän häm politik partiälär tıyılğan . Ä Torkmänstanda isä ber nindi dä xoquq yuq. Ul çınnan da Üzäk Aziädäge iñ ezärlkelävçe il. Bu illärdä politik xoquqlar bik çiklängän."
Yamannıñ yamanı digän raportqa Çeçenä dä kertelgän. Anda Çeçnädä tınıç xalıq suğış, terror, keşelärneñ ezsez yuğaluınıñ qorbanı bulıp tora häm konfliktta qatnaşqan törle yaqlar suğış cinayätläre öçen cavaplılar, Çeçnädä yşävçelärneñ demokratik yullar belän xökümätne almaştıru mömkinlege dä yuq dielgän.
Färit İdelle, Praga


text:
U-2 küzläw oçqıçı belän bulğan qaza anıñ äle dä qullanışta buluın kürsätä
Çärşämbedä Quşma Ştatlarnıñ yuğarı bieklektä oça torğan mäşxür U-2 küzläw oçqıçı Äfğanstan östennän oçıp Ğäräp Ämirleklärendäge nığıtmasına qaytqanda qazağa oçradı. Andağı berdän-ber oçuçı häläk buldı. Bik siräk kürenä torğan bu küzläw oçqıçı 1960 yılda Sovetlar Berlege tarafınnan bärep töşerelgäç mäşxür bulğan ide. Çärşämbe qazasınnan soñ U-2 oçqıçı yänä iğtibar üzägenä mende.
"İmanım kamil bu turı tiyü tügel ide. Bernindi bärelü dä bulmadı."
50 yıl ütkännän soñ, çärşämbedä U-2 belän bulğan yaña qaza, şuşı yartı ğasırda törle satellit-iärçennär, elektron küzläw-tıñlaw cihazları uylap çığarıluğa qaramastan, yuğarı bieklektä oça torğan börket küzle bu küzläw oçqıçınıñ äle dä isän buluın kürsätte.
Londondağı xärbi aviatsiä belgeçe Andrew Brooks süzlärençä, iärçennär bilgele ber orbitada oça, centekle tikşerü ütkärä almıy, U-2neñ küzläw mömkinlege kübräk, östäwenä xäzer alar zamança cihazlar belän cihazlandırılğan:
"U-2 dip atalsa da, bu inde başqa oçqıç, anıñ bar sistemaları alıştırılğan."
Andrew Brooks süzlärençä, salqın suğış betkännän soñ qayçandır Amerikanıñ yäşeren qoralı bulğan U-2 xäzer qarañğıdan yaqtığa çıqtı. Zamanında sovet raketaları bazların ezläwdä qullanılsa, xäzer anı äytik, su basularnı küzätü öçen qullanıp bula. Bügen küpkenä illär bu oçqıçnıñ üzendä buluın teli.
Yuqa qanatları 30 metrğa cäyelgän, 25 çaqırım bieklektä oça alğan bu oçqıç tübänräk biekleklärdä üzen naçarraq xis itä, bigräk tä cirgä töşkändä. Çärşämbedä U-2 näq menä Ğäräp Ämirleklräendäge nığıtmağa töşkändä qazağa oçrağan. Amerikan räsmiläre äytüençä, ul Äfğanstandağı küzläw oçışınnan qaytıp barğan. Qazanıñ tögäl säbäpläre kiterelmi.
Xärbi aviatsiä süzçese David Small äytüençä, U-2 oçqıçlıarı Äfğanstan häm Ğiraq östennän kön sayın oça. Strategik tikşerenülär İnstitutı belgeçe Andrew Brooks süzlärençä, bu illär östennän U-2 imin oça ala:
"Anı Sovetlar Berlege bärep töşerä ala ide, yä isä bügenge Rusiä, yä Qıtay. Läkin möcähetdinnär, terrorçılat, Taliban, ğisyançılarğa kilgändä, alarnıñ U-2ne bärep töşerü qoralı yuq."
Xärbi aviatsiä wäkile İrannı telgä almasa da, U-2lär anıñ küklären di gizä dip sanala. Waşington Tährannıñ atom qoralı yasaw niätenä şiklänä.
İran räsmiläre, üz kügendä bilgesez oçqıç kürsälär anı şunduq bärep täşeräçäklären belderä. Ämmä Strategik tikşerenülär İnstitutı belgeçe Andrew Brooks süzlärençä, İrannıñ atom şirkätlären iärçennär yärdämendä dä küzätep bula, moña U-2 oçqıçları kiräk tügel.
-Ali Gilmi


text:
BDB illärendä iqtisadi üseş yuğarı bulsa da belgeçlär reformalar ütkärü zarur dip belderä
Dönya Bankı häm Xalıqara Valyuta Fondı (İMF) bu atna azağında Waşingtonda bulaçaq cıyılışılarınnan elek iğlan itkän xisablarında eleke Sovetlar Berlegeneñ in yarlı illärendä zur üseş bar dip äytelä. Bu iqtisadlar öleşçä yuğarı neft bäyäläre metal häm başqa baylıqlar arqasında üskän. Ämma Dönya Bankı häm İMF belgeçläre bu töbäktäge illär iqtisadi üseşlären däwam itterü öçen reformalar ütkärergä tieş dip basım yasıy.
Berengaut(audio)
töp iqtisadi eşlär öçen möhim bulğan oyışmalar, misal öçen däwlätkä salım cıyu , kontraktlar tözü , bizeness eşmäkärlekne alıp baru öçen kiräkle institut , oyışmalar buldıru zarur
Däwlät oyışmaları, institutlarnıñ zäğif buluı naçar infrastruktura, eçke konfliktlar, ana balalarnıñ ülemen kimetü , AİDSneñ cäyelüen tuqtatu kebek milleniumnıñ başqa mäqsatlarına ireşüne qıyınlaştıra BMOnıñ balalar fondı UNİCEFF ütkän yılda töbäktä balalarnıñ sälämätlege mäsäläsendäge qazanışlar yuqqa çığa ala dip kisätte. Dönya Bankınıñ Yevropa häm Üzäk Aziä töbäge baş iqtisadçısı Pradeep Mitra radiobızğa birgän ängä mädä ekonomik üseşneñ däwam itüe sälämätlek saqlaw mäsälälärenä uñay täsir itä alamı açıq anıq bilgele tügel digän ide
Mitra(audio)
Sälämätlekne saqlaw mäsäläsendä quyılğan mäqsatlarğa ireşep bulırmı digän sorawlar bar. Bez monda ana ,balalarnıñ ülemen kimetü, çista äçär su turıda söylibez. Bez banknıñ eşlägän töbäktä SPİDneñ tizlektä cäyelep baruı turında söylibez
Mitra täräqiät aqırın bara, ämma töbäktäge iqtisadi üseş sannarı ömed tudıra dip äytä.İMF Bäysez Däwlätlär Berdämlegendä ütkän yılda tulay milli produksiä 8%üste dip äytä. Dönya Bankı Könçığış Yevropa, Törkiä BDB illäre kebek zurıraq regionnı qarap bara häm bu urınnarda üseş yaqınça 7% di. Bu sannarnı Könçığış Aziä genä ütep kitkän. Mitra Taulı Qarabax, Abxaziä,Könyaq Osetiä häm Dnister täbägendäge çişelmägän konfliktlarnıñ yasıyaçaq täsirgä borçıla.Ul Bu urınnar strategik yaqtan möhim, iqtisadi uñışqa qaramastan problemalı urınnarnı nıqlap qarap bar dip söyli .İMF dä bu atnada iğlan itkän xisabında xalıqara cämäğätçelekneñ Üzäk Aziäne yaqlawı möhim dip basım yasalğan. Xisapta BDB eçendä säwdä qağıydäläre, transit säyäsäten irekländerü tarif kirtälären sütep taşlawnıñ ähämiäte azsızıqlanğan färidä xämit


text:
Başqortstannıñ Qaridel rayonında qotırğan tölkelär malğa höcüm itä. Yıldan yıl tölkelär qışın awıllarğa yaqınraq kilä. Keşelärgä dä qotıru çiren yoqtıru qurqınıçı yanıy. Çir tölkeneñ teşläwe yä tändäge yarağa tigän tökerege aşa yoğırğa mömkin. Respublikanıñ sanitar xezmäte zararlanğan xaywannar itläreneñ bazarğa çığuın buldırmas öçen çaralar kürä.
Respublikanıñ mäğlümat çaraları Prezident Putinnıñ 7 ğınwar könne Mäskäwgä qaytıp kitkän minutına qadär Rusiä citäkçeseneñ här adımın küzätte. Başqortstan häm Rusiä citäkçeläre arasında bulaçaq saylaularğa qağılışlı jurnalistlarğa xäbär itelmägän, söyläşü bulğanı turında mäğlümat bar. Başqortstannıñ Däwlät Cıyılışı qorıltayı isä saylaular aldınnan soñğı sessiägä cıyıldı. 16 mart könne respublika xalqı Başqortstan parlamentın saylıy.
İrşat Tläümbät, Ufa


text:
Dөnyada keşe xoquqlarınıŋ torışın tikşerep barğan Human Rights Watch oyışması 2002-nçe yıl өçen üzeneŋ yıllıq xisabın 14-nçe Ğinvarda iğlan itte. 558 bittәn torğan şuşı xisapnıŋ Çeçnәgә qarağan өleşe belәn sezne Fәrit Idelle tanıştıra.
Human Rights Watch oyışması üzeneŋ 2002-nçe yılğa qarağan 558 bitlek xisabın iğlan itte. Xisapnıŋ Russiәgә qarağan өleşendө süz Çeçnә, fiker belderü ireklege, milli azçılıqlarğa hөcümnәr, militsiәneŋ cәberlәvlәre hm qorallı kөçlәrdә xakimiәt belәn yauızlanu turında süz bara. Çeçnәdәge vazğiәt turında anda qısqaça alğanda şundıy fikerlәr әytelgәn : Uzğan yılda Çeçnә konfliktında üzgәreşlәr az buldı . Russiә xөkümәte konflikt sülpәnәyә bara dip daim belderep kilsә dә, media meğlümәtlәrnә kürә, anda hәr atna sayın urtaça alğanda 25 soldat hәlak bula. Çeçen kөrәşçelәre Russiә xөkümәte belәn xezmәttәşlek itkәn unarlağan cinovnik hәm din әxellәren ütergәn. Russiә xәrbilәre tөrle opperatsiәlәr vaqıtında keşe xoquqların citdi rәveştә bozalar. Russiә xakimiәtlәre, berniçә meŋ çeçenne өylәrenә qaytuları өçen basım yasadı hәm 100 meŋ çeçenne şundıy uq yazmış kөtә digәn borçılu bar. Russiә xәrbilәre uzğan yılda üzәk hәm Kөnçığış Çeçnәdә qayber auıllarda berniçә mәrtәbә tazartular ütkәrdelәr. Şuşı opreatsiәlәr vaqıtında qayber ir-atlar küpçelek oçraqta başbaştaqlarça qulğa alındı , өylәr talandı. Qulğa alınğannar cәberlәnde hәm qayberlәre ezsez yuğaldı. Moŋa misal itep xisapta Starye Atagidә Mart başlarında ütkәrelgәn tazartular kiterelgәn. Xalıqara tәnqit sәbәple Çeçnәdәge Russiә kөçlәrneŋ komandirı Martnıŋ 27-ndә, tentülәr hәm tazartular vaqıtında soldatlar kemneklәren әyterg tieşlәr hәm alarnı cirle rәsmi şәxeslәr ozata barırğa tieşlәr digәn kürsәtmә birde. Lәkin, bu kürsәtmә ğәmәlgә quyılmıy. Mart hәm April aylarında biş xatın xәrbi operatsiәlәr vaqıtında censi kөçlәvgә duçar bulğannarı xaqında Human Rights Watchqa beldergәn bulğan. Alarnıŋ өçese xakimiәtlәrgә şikayәt belderergә tırışsa da, cirle militsiә hәm prokuratura alarnıŋ şikayәten tikşerüne kire qaqqan. Çeçen kөrәşçelәre Üktәber ayında Mәskәv teatrın basıp alıp , Russiә Çeçnәdәn ğәskәrlәren çığarmağan xәldә, 700 rәxenne üterü belәn kisәtkәn idelәr. Rәxennәrne qotqaru operatsiәse vaqıtında Rusisә xakimiәtlәre tieşle meditsina çaraları kürmәdelәr. Küplәr andıy çaralar kürelsә ide, 128 rәxenneŋ qayberlәren qotqaru mөmkin bulır ide digәn fikerdәlәr. Xisapta NATO da tәnqitlәngәn. Anda Russiә xәrbilәre Çeçnәdә keşe xoquqların bozunı dәvam itsәlәr dә, NATO Russiәgә partnerlıq tәqdim itte dielgәn. Jevropa Berlege dә tәnqittәn çittә qalmağan. Raportta Çeçnә suğışın qatı tәnqitlәp kilgәn Fransiә prezidenıt Jak Şiraq prezident Putin belәn ğәyri rәsmi oçraşudan soŋ tәnqiten yomışarttı. Britaniә, Italia hәm Germaniә citәkçelәreneŋ dә Russiә prezidentı belәn yaqın mөnәsәbәtlәr urnaştıruları Yevropa Berlegeneŋ Çeçnә mәsәlәsendә urtaq qatı pozitsiә aluına qomaçauladı dielgәn. Human Rights Watchnıŋ direktorlarınnan Tom Malinovskiy radiobız xәbәrçesenә bu xaqta bolay dide
Audio
"Yevropa Berlegenә Çeçen, Üzәk Aziә, Qıtay yәisә Afrika mәsәlәsendә nәticәle hәm qatı çaralar kürü өçen urtaq fikergә kilü bik qıyın."
AQŞ preizdentı Buş hәm anıŋ administratsiәse Çeçnәdә terrorğa qarşı kөrәştә Russiәgә solidarlıq beldersә dә hәm Çeçen kөrәşçelәre belәn Al-Qayda arasında elemtә bar dip basım yasasa da, konfliktqa politik xәl çarası ezlәrgә kirәk dip tә belderә. Lәkin, Russiәgә bu mәsәlәdә tieşle basım yasamıy. Human Rights Watchnıŋ yıllıq xisabında Çeçnә turında qısqaça alğanda әnә şundıy fikerlәr әytelgәn.
Fәrit Idelle, Praga.


text:
Qazaq otbasısı tağı bir şañıraqqa arttı. «Vokzalda qawışqan qız» ənimen jalpaq jurtqa tanılğan jañaqorğandıq jas ənşi Serik Ïbragïmov qolına aq qusın qondırıp, twğan jerinde ulan-asır toy` jasadı.
Almatılıq Ay`namköz esimdi arwdı özine ömirlik serik etken ənşi əweli ata-baba saltınıñ jolımen awıldağı qaraşañıraqta kelinniñ betin aştı. Atalmış joralğını jürgizw Sır eliniñ tağı bir talanttı ulı Töreğalï Törəlige buy`ırıp, aqın jigit ay`tıstağı maqamımen köpşilikten körimdigin suradı. Bul toy`dıñ basqalardan özgerek bolğanı sol, saxnanıñ törinde kelindik parızımen ïilip səlem bergen Ay`namközge Töreğalï saxnada beti aşılğan tügiskendik alğaşqı kelin ekenin əzilmen jetkize bildi. Betaşar soñı ədemi ən men dw-dwmanğa ulasqan toy`ğa tügiskendik jurtşılıq tügel jïnaldı. Sodan soñ oblıs ortalığındağı beldi mey`ramxanalardıñ biri – «Ordada» barşa twğan-twıs, dos-jarannıñ basın qosıp, barlığı 550 adamğa arnalıp aq dastarqan jay`ıl dı. Qazaq öner saxnasına jaña leppen kelgen jas ənşiniñ ömirindegi jaña belesimen quttıqtap, qoldawğa önerdegi dostarı men ağa-apaları kelip, xalqımızdıñ qazınalı toy`ı na ortaqtastı.
Olardıñ qatarında May`ra İlïyasova, Altınay` Jorabaeva, Gülnur Orazımbetova, Asxat Tarğın, Erke Esmaxan, Bürkit, «Melomen» jigitteri men özge de bir top ənşiler qawımı bar. Al, belgili sebeptermen qwanışqa kwə bola almağan basqa da öner juldızdarı ənşi men onıñ önerdegi əkesi, prodyusser Altınbek Raxmetovtı ğalamtor jelisi arqılı quttıqtadı. Sonımen qatar, Serik Ïbragïmov öziniñ süy`gen jarına arnap şığarğan «Mey`li» sw jaña əniniñ tusawın kesip, ortada maxabbat valʹsine tüsti. Al, qwanışın böliswge kelgen barşa toy`şıl qawımğa toy`bastar retinde ənşi öziniñ jaqında ğana jarıq körgen üntaspasın estelik etip usınğan. Qızılordanı ğana emes, bükil ğalamtor betin şarlağan bul erekşe dübirli toy` bılay`ğı jurttıñ da nazarınan tıs qala almadı. Ənşiniñ önerdegi dos tarı toy` üstinen tikeley` reportaj jasap, janküy`erlerimen üzdiksiz bölisip otırwdı da umıtpadı. Ənşi atanğanına köp waqıt bola qoy`masa da, öziniñ turaqtı tıñdarmanın qalıptastırıp ülgergen Serikke önerin bağalawşı jandar aq tilekterin şın köñilden aqtarıp jattı. Ende- şe, biz de qol ustasıp ülken ömirge birge qadam basqan eki jasqa bayandı baqıt tiley`miz.
B.JARILQAP.


text:
Anna Politkovskaya ülemenä 1 yıl
Keşe xoquqların yaqlawçılar häm oppozisiädäge säyäsätçelär bügen Mäskäwdä Anna Politkovskayanı iskä aldı. 2 bala anası, bäysez jurnalist Anna Politkovskaya näq 1 yıl elek 7 üktäber könne atıp üterelde. Aña 48 yäş ide. Anıñ üleme öçen äle ber kem dä cäza almadı.
Berläşkän Watandaşlar Frontı yulbaşçısı Garry Kasparov Politkovskaya yäşägän yort yanında çäçäklär saldı häm anda xäter taqtası açtı. Kreml yanındağı mäydanda Politkovskaya istälegenä bağışlanğan fotokürgäzmä açıldı. Ğailäse häm tuğannarı, şulay uq ul eşlägän Novaya gazeta jurnalistları Politkovskaya qaberenä barıp çäçäklär saldı.
Düşämbedän Novaya gazeta Politkovskayanıñ elekke kesä telefonı nomerın yañadan totaştırırğa cıyına. Jurnalistlar, bu nomerğa şaltratular anıñ ülemen tikşererü barışına yardäm iter dip ışana.
Tübän Novgorodta comğağa bilgelängän xäter çarası bulmıy qaldı, anda qatnaşuçılarğa terrorda ğayepläw belderelde.
Politkovskayanı üterü säbäpläre äle iğlan itelmäsä dä, küplär anıñ ülemeneñ alıp barğan tikşerülärenä bäyle bulğanında şiklänmi. Yallanğan beräw jurnalist xanımnı anıñ Kremlgä qarşı äytkän süzläre, räsmilärneñ Çeçnädä alıp barğan säyäsäten täñqitläwe öçen ütergän dip farazlana.
Üktäberneñ dürtendä, Azatlıq radiosında uzğan konferensiädä, Novaya Gazeta möxarrire Dmitriy Moratov, Politkovskaya ülemendä Rusiäneñ küzläw xezmätlären ğayepläde:
"Anıñ öçen ğadellektän dä yuğarı köç yuq ide. Doşmannarnı ul saylap doşman itmi ide. Qurıqsınnar menä xäzer. Rusiä iminlek xezmäteneñ korrupsiägä batqan ofiserları prokuratura häm Novaya gazeta alıp barğan tikşerügä ayaq çalırğa tırışa. Min sezgä şunı äytä alam, Annanı üterüdä maxsus xezmätlär häm eçke eşlär ministrlığı räsmiläre qatnaştı."
Bu könnärdä mäsälägä xalıqara cämäğätçelek iğtibarı da arttı. New Yorkta urnaşqan Jurnalistlarnı Yaqlaw Komitetı Putinğa 4nçe üktäber könne xat yulladı. Anda Politkovskaya ülemen räsmi tikşerügä şik belderelgän häm "centekle, açıq häm bäysez" tikşerü ütkärergä çaqırıla.
Bügen Strasbrugta Yevropa Şurasınıñ parlamentar assambleyası başlığı Rene van der Linden, Politkovskayanı üterüne – "demokratiägä turıdan turı höcüm" dip atadı häm bu cäzasız qalırğa tieş tügel dide.
Londonda çığuçı Times gazetında dönyada tanılğan 60qa yaqın sänğatkär, cırçı häm keşe xoquqların yaqlawçılar imzalağan xat dönya kürde. Anda da Politkovskayanı üterüçelärne tabu taläp itelä.


text:
Başqortstan tatarları cıyını bulıp ütte. Anda 18 tatar cämägätçelek oyışmasınnan , şulay uq 18 rayonnan kilgän wäkillär qatnaştı. Töp süz tatar tele statusın üsterü turında bardı.Professor Radik Sibäğätov çığışında tatar telen üsterüneñ totqarlawına alıp kilgän tarixi waqiğälärne barladı.Anıñ uyınça , Ufa gubernasın keçe Başqortstanğa quşu här ike xalıqnıñ üseşenä dä zıya kitergän.“Başqortlar sannarı azlığı öçen ruxi diskomfort kiçersä , tatarlar töp millät xoquqlarına iä bulmawğa duçar buldı“,— dide professor. Ul tel statusın çişü öçen soñğı yulnıñ referendum buluın äytte. Artaban çığış yasağan Tatarstannıñ Başqortstandağı säwdä-iqtisadıy wäkile Rämil Bignov tel statusı yünäleşendäge köräş adımnarın barladı , referendum ütkärü yulınıñ milli qarşılıqlarğa alıp kilmäwen añlattı. Cıyında qalğan çığış yasawçılar da referendum ütkärüne xupladı. Çarada referendum ütkärü öçen initsiativ törkem tözelde.Cıyında qarar , respublika xalıqlarına möräcägät häm uzğan respublika prezidentın saylawlarda Räximovqa älternativ nämzätlär faydasına eşläwçelärne ezärlekläwne tuqtatuda yärdäm sorap Mortaza Räximovqa möräcägät qabul itelde.
Mönir Wafin , Ufa


text: Räsäy iqtisadi üźeş häm sawźa ministrı German Greftıñ Başqortostanda häm Tatarstanda neft ximiahı produkttarın eşkärtew buyınsa kompleks töźöü uyın Tatarstan premer-ministrı Röstäm Minexänov real proekt tip bahalağan. İntertat agentlığı xäbär itewensä, Röstäm Minexänov Tatarstandağı häm Başqortostandağı komplekstarźıñ üź milekseläre bulğanlıqtan xalıqara kiñässe yälep itew käräklegen dä beldergän. Ul berźäm komplekstıñ üźeş mömkinlektären yentekläp añlatırğa teyeş. Başqort häm tatar neft ximia komplekstarı ber-berehe menän tığıź bäylängän. Ägär federal kimäldä beź komplekslı programma töźöy alabıź ikän, ul ıñğay rezonans biräsäk tip beldergän Röstäm Minexänov. Başqortostanda Röstäm Minexänovtıñ bıl belderewenä tügel, German Greftıñ proektı turahında la işetkändäre yuq. Respublikala neft ximiahı kompleksı yabıq şirqättärźeñ berehe bulıp qala. Başqortostan neft ximiahı kompleksında beź jurnalistar menän höyläşmäybeź tinelär.


text:
Başqortstan wäkilläre Qazan kileşüenä qarşı
Tatarstannıñ Rusiä belän üzara wäqälätlärne büleşüe turındağı Kileşüe yazmışı bu könnärdä Başqortstan cämäğätçelegeneñ dä iğtibar üzägendä qala. Älege Kileşüneñ Rusiä Federatsiä Şurasında raslanu ütä almawı Başqortstanda bu xälgä qapma-qarşı mönäsäbätlär buluın tağın ber qat rasladı.
Başqortstan räsmi citäkçelege Tatarstannıñ Kileşüeneñ Federatsiä Şurasında yaqlaw taba almawına üzeneñ açıqtan-açıq fikeren beldermäde. Ämma başta respublikanıñ Däwlät Dumasıyndağı wäkilläreneñ, annan soñ Federatsiä şurasındağı ike senatorı Rudik belän Ramil İsqucinnarnıñ da bu Kileşügä qarşı çığuı qıyıqlatıp bulsa da, Başqortstan räsmi xakimiätläreneñ dä bu Kileşügä qarşı buluına işarä, älbättä.
Älege xäl Başqortstan tatar cämäğätçelege arasında bik nıq ğäcäplänü uyattı. Niçek inde tuğandaş respublika bulıp sanalğan Tatarstannıñ izge teläklärenä qarşı çığarğa mömkin, digän soraw küplärne uylandıra. Şul uq waqıtta Başqortstannan Rusiä Däwlät Dumasına saylanğan deputatlar älege kierenkelekneñ kilep çığuına Duma deputatı Oleg Morozov ğäyeple dip sanıy. Şuşı uq fikerne Dumadağı deputat Mansur Äyupov ta Ufada atnakiç könne jurnalistlar belän oçraşuında belderde. “Ägär Oleg Morozov Mäskäw belän Kileşügä barı tik Tatarstan belän Çeçnya ğına ömet itä ala, digän belderüen yasamağan bulsa, Başqortstan da qarşı mönäsäbät kürsätmägän bulır ide”, - di ul.
Mäğlüm buluınça, Mansur äfände dä, Başqortstannan saylanğan başqa deputatlar da Tatarstan Kileşüenä därräw qarşı tawış birgän ide. Menä şuşı xäl Tatarstan belän Başqortstan arasındağı mönäsäbätlärneñ bozıluına kitermäsme, digän sorawnı da birde jurnalistlar. Aña ber mantıqiy ğına cawap taba almadı Mansur Äyupov. “Minemçä, bozılmasqa tieş”, dip kenä cawapladı ul.
Ämma anıñ fikere belän Başqortstandağı qayber säyäsät belgeçläre kileşmi. Misal öçen, tanılğan etnosäyasät belgeçe İldar Gabdrafıykov ike arada salqınlıqnıñ artaçağın äytä. “Bezneñ ike respublika arasında mönäsäbätlär Başqortstan xakimiätläreneñ uylap citkermägän ğämälläre arqasında moñarçı da qatlawlı ide, soñğı waqiğalar isä Başqortstan räsmi dairäläreneñ Tatarstan belän yaqınayırğa telämäwen ayıruça açıq kürsätte, - di İldar äfände. – Tatarstan belän Rusiä arasındağı Kileşü irtäme-soñmı barıber raslanır, läkin Başqortstan tarafınnan ayaq çalular küñeldä yuşqın qaldıraçaq, monısı inde bäxässez”.


text:
Gruziädä prezident wazifaların başqaruçı Nino Burjanadze, yaña parlament saylawları 28 mart könne ütäçäk, dip belderde. Gruziäneñ Yuğarı Mäxkämäse noyabr ayında uzğan saylawlarnıñ näticälären ğamäldän çığardı. Mäğlüm bulğança, tawış birüdä xärämläşü häm qanun bozu oçraqlarında ğayeplänep elekke prezident Eduard Şevardnadze urnınnan çigenergä mäcbür buldı. Waqıtlıça prezident eşen başqaruçı Burjanadze, yaña saylawlar – Gruziä tarixında yaña çor başlanuın kürsätäçäk, dip belderde: "Alda torğan saylawlar, Gruziädä – ğadelsez häm tärtipsez tawış birü çorınıñ tämamlanuına ber dälil bulır, dip ömetlänäm, Gruziädä monnan soñ barı tik yaña tör saylawlar – ğadel häm demokratik saylawlar ütäçägenä ışanam" dide Burjanadze.
Prezident itep saylanğan Mixail Saakaşvili üz eşenä 25 ğınwar könne räsmi kereşäçäk, berençe eş könennän ük ul iqtisadi reformalar başlıyaçağın iğlan itte.
Gruziä Şveytsariä räsmilärenä, Şevardnadze'ğa yaqın dairälärdäge keşelärneñ banklardağı xisapların tuñdırıp toru turında sorap, räsmi möräcäğät yullağan. Yustitsiä ministrlığınıñ matbuğat wäkile, bu adım – korrupsiägä qatnaşı buluda şiklänelgän Gruziä räsmilären tikşerü öçen eşlänä, Şevardnadzenıñ üzenä ber niçek tä qağılmıy, dip belderde.


text: Afğanstandıñ könyäğındağı Zabul' provinsiähında talibtar otryadı menän alışta Afğanstandan 5 xärbi häläk bulğan. Xärbizär talibtarzı ezläw buyınsa reyd barışında zasadağa elägä. Urındağı xaqimiättär raslawınsa, talibtar Zabul' provinsiähına kürşe Paqistandan ütep ingän. Kisä Uruzğan prowinsiähında 300 keşenän torğan talibtar otryadı menän alışta Afğanstandıñ 3 haldatı ülterelgän. Talibtar häm Äl-Qäida huğışsıları höjüme arqahında huñğı aznalarza ğına Afğanstandıñ könyağında 100 zän aşıu keşe häläk bulğan


text:
Azatlıq radiosınıñ Ğiraqtağı xäbärçeläre äytüençä, AQŞ tankları inde Bağdadnıñ teläsä qaysı öleşenä kerä ala, ämma älegä şähär alar kontrolendä tügel
Uzğan töndä AQŞ üzäk xärbi idaräse başqala üzägennän 20-läp çaqrım könyaq-könbatışta urnaşqan Bağdad hawa alanına berençe amerikan xärbi oçqıçı töşep utırdı dip belderde. Üzäk xärbi idarä wäkile Jim Wilkinson äytüençä Ğiraq xakimiätläre Bağdadnı saqlaw öçen mäçetlär häm xastaxanälärne dä faydalana.
AQŞnıñ 101-nçe hawa desantı diviziäse wäkile mayor Hugh Cate AQŞ köçläre Kerbala şähären yawlap alu öçen soñğı ike köndäge qatı bäreleşlärdä 400-läp Ğiraq soldatın üterde dip belderde. Ämma bu sannarnı bäysez çığanaqlardan raslaw mömkin tügel.
Yäkşämbe könne Britan köçläre Ğiraqnıñ ikençe zur şähäre Basranı yawlap alu öçen iñ qatı xärbi höcümnären ütkärde. Anda Baat partiäse cimerelde häm prezident Säddam Xösäingä turılıqlı baş xärbi idarä binası utqa totıldı dielä. 40-tan artıq BTR häm tank Basra şähärenä tirängä ütep kerde häm biredä Britan köçläre belän Ğiraq suğışçıları arasında suğış başınnan birle iñ qatı bäreleşlär buldı dip xäbär itelä. Britaniä saqlanu ministrlığı äytüençä kiçä bu bäreleşlärdä tağın 3 britan soldatı hälak bulğan. Suğış başınnan birle Britaniä barlığı 30 xärbien yuğalttı.
Körd wäkilläre äytüençä, AQŞ xärbi oçqıçlarınıñ tönyaq Ğiraqta amerikan maxsus köçlärennän häm körd suğışçılarınnan torğan berläşterelgän xärbi qärwannı bombalawı näticäsendä 18 keşe hälak bulğan 45 keşe yaralanğan. Kördestan Demokratik Partiäse räsmie Hoşiar Zebari 18 körd suğışçısı ülde dip belderde. AQŞ xärbiläre arasında qorbannar bulu-bulmawı mäğlüm tügel. Zebari süzlärençä Körd citäkçese Masud Barzaninıñ bertuğanı Wäci Barzani bik qatı yaralanğan. AQŞ üzäk xärbi idaräse xäzer bu waqıyğanı tikşerü eşläre bara dip belderde.
Kiçä Bağdadtan kitep barğanda Russiä diplomatları häm Russiäneñ Ğiraqtağı ilçese Vladimir Titorenko bulğan diplomatik qärwan utqa totılda. Russiä tışqı eşlär ministrlığı äytüençä 5 keşe yaralanğan, ilçe yaralanmağan. Törkemdä bulğan Russiä jurnalistı Aleksandr Minakov bez AQŞ häm Ğiraq köçläre arasındağı atışqa eläktek dip äytä. AQŞ xärbi wäkilläre tikşerü ütkäräçäkbez, ämma diplomatik qärwan utqa totılğan waqıtta ul urında koalitsiä köçläre yuq ide dip belderä. Şulay da kiçä AQŞ däwlät sekretare Colin Powell Russiä tışqı eşlär ministrı İgor’ İvanov belän telefon aşa söyläşkändä bu waqığa uñayınnan qızğanıç belderde.
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ yardäm agentlıqları 5 millionlap keşe yäşägän Bağdad sälamätlek krizisı aldında tora dip kisätä. Dönya Sälamätlek Oyışması wäkile Fadela Chaib könnärçä däwam itkän bombalawlar häm näticädä infrastrukturağa zur zıyan kilü, ülüçelär, yaralanuçılar küp bulu säbäple Bağdad xalqınıñ sälamätlegen saqlawğa bäyle wäzğiät bik nıq naçarayaçaq dip kötelä dide. Xalıqara Qızıl Xaç oyışması Bağdad xastaxanälärenä yaralılar taşqınına yardäm itep ölgerü bik qıyınlaştı, darular, meditsina kiräk-yaraqları citeşmi dip borçıla. BMOnıñ balalar oyışması UNİCEF suğışnıñ Bağdadtağı balalarğa zian kiterüenä ayıruça borçılu belderde. Oyışma äytüençä, xastaxanälärdägelärneñ yartısı diärlek balalar. UNİCEF şulay uq, soñğı berniçä köndä şähärneñ küp xalıq yäşäwçe öleşlärendä çäçelep şartlawçı kluster bombalarınıñ qullanıluı turındağı xäbärlär uñayınnan da borçılu belderde.
Bügen AQŞ prezidentı George Bush belän Britaniä premyer-ministrı Tony Blair Tönyaq İrlandiädä oçraşıp Ğiraqta BMO-nıñ kiläçäk role turında söyläşäçäk. Bügen BMO iminlek Şurası da Ğiraq mäs’äläsen qararğa cıyıla. Xäbärçelär äytüençä, Yewropa illäre citäkçeläre häm Blair suğıştan soñ BMO Ğiraqta töp rol’ne alırğa tieş dip isäpläsä, Waşington BMOnıñ humanitar yardäm eşläre belän genä çiklänüen teli.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Tatar tele uqıtuçıları eşsez qalamı?
“Qazanda tuğan tel dip özelüçe tatar zıyalıları arasında mäktäplärdä bıyıl tatar tele däreslären uqıtunı qısqartalar digän süz yöri. Mäğärif ministrlığı bu turıda ällä ni mäğlümat birmi. Läkin utsız töten çıqmağan kebek, bu süz yuqtan ğına barlıqqa kilmäde. Çınlap ta, tatar tele däreslären uqıtu qısqartıluı ixtimal. Tögälräge, Mäğärif ministrlığı tarafınnan urıs telle mäktäplärdä tatar ädäbiäte uqıtunı kiräk tapmağan uqıtu plannarı äzerlängän”.Qazan şähäreneñ mäğärif idäräse citäkçese urınbasarı Marat Lotfullinnıñ süzlärenä qarağanda, rizasızlıq TR mäğärif ministrınıñ cirle mäğärif idärälärenä cibärgän xatı arqasında kilep çıqqan. Anda 2003-2004nçe yıllarda tatar tele häm ädäbiät däreslären uqıtu öçen ürnäk plan täqdim itelgän. “Rus tele tuğan tel bulğan mäktäplärdä, rus häm tatar tellären uqıtu öçär säğät qaralğan, ä tatar ädäbiäte bu mäktäplärdä bötenläy yuq. Şul uq waqıtta rus ädäbiäte bar. Tatar ädäbiäte urınına nindider “Tatarstan xalıqları kul''turası” digän fän kertergä cıyınalar. Läkin min ul predmetnıñ kiräge yuq dip uylıym,. Çönki xalıqlarnıñ kul''turasın başqa fännär aşa birergä dä mömkin. Qayber mäktäp direktorları tarafınnan basım bara, misal öçen: 122nçe , 9nçı, 75nçe, 49nçı mäktäp direktorları . Alar bik aktiv räweştä üz mäktäplärennän tatar telen qısırğa yörilär,-dip cawap birde Marat Lotfullin”,- dip yazğan avtor mäqäläsendä.
Çınlap ta, tatar ädäbiäte däresläre qısqartılamı digän soraw belän bez Tatarstannıñ Mäğärif ministrı Faris Xarisovqa möräcäğät ittek.“Respublikada 1997nçe yılda 600 meñ bala uqi ide,ä bıyıl 505 meñnän artıq bala uqi. Bala kimegäç , uqıtuçınıñ nağruzkası kimi. Rus telen tirän uqıta torğan mäktäplär barlıqqa kilde. Alar äle,qızğanıçqa qarşı, bik az. Alar öçen ayırım uqıtu planı eşlände. Anda tatar tele berniçä säğätkä qısqardı. Läkin tatar tele, tatar tele häm ädäbiätkä bülengängä qädär, tatar tele dip kenä uqıtıla ide. Tatar tele häm tatar ädäbiätenä bülengännän soñ, tatar tele qısqardı.”
Ä xäzer mäğärif ministrlığınıñ bülek mödire Radik Zaripov tatar tele häm ädäbiäteneñ niçek uqıtıluı turında söyli.“Bez uzğan yıldan başlap tatar telen, tatar telenä häm ädäbiätkä bülep eşli başladıq. Setka buyınça niçä säğät däres qaralğanın äytep biräm.Misal öçen: 5nçe sıynıflar öçen tatar tele -3cәraTb, söyläm telen üsterü -1 säğät, häm ädäbiät - 2 säğät, barlığı 6 säğät. 9-11nçe sıynıflar öçen 2cәraTb tel, 2 säğät ädäbiät qaralğan. Läkin här mäktäp uqıtu planın üze tözi. Bez yaqınça plan ğına biräbez. Mäktäp, balalarnıñ belemennän çığıp, programma taläplärennän çığıp, tege yäki bu yaqqa, üzgärtergä mömkin .Bu röxsät itelä”,-dide.
Mäğärif ministrlığınıñ milli mäğärif sisteması bülegeneñ baş belgeçe Gölfiä Gaynetdinova menä närsälär söyläde.“Tatar telen tağı da kamilläşterü, bigräk tä rus balalarına tatar telen uqıtu problemasın xäl itü maqsatınnan, bez bıyıl uqu yılı başınnan “Tatarstanda yäşäwçe xalıqlarnıñ kul''turası”n uqıtu fänen kertergä uyladıq. Bez moña küp rayonnardan bulğan rus balalarınıñ fikerlären, anketa sorawlarınıñ näticäsen isäpläp eş ittek”,-dide ul.
Intertat.ru gäzite häm Qazan telekompaniäse çığışlarında yañğırağan xäwefle xäbär turında mäğärif ministrlığınıñ cawabı menä şundıy. Ministr Faris Xarisov uqıtuçılarnıñ sanı barı tik demografik säbäptän, balalar sanı kimü näticäsendä kimergä mömkin dip sanıy.Milli mäğärif sisteması bülege xezmätkärläre dä 500 tatar tele uqıtuçısı qısqartılu, tatar tele häm ädäbiäte däresläreneñ kimetelü mömkinlegen inqär itälär. Şulay da cäncal çığarğan mäğlüm xat kire çaqırtıp alınğan digän xäbär bar. Tatar telen uqıtu ğämäldän çığa başlıy digän xäwefneñ raslanmawı bik şatlıqlı xäbär anısı. Şulay da tuğan tel uqıtuda totrıqlılıq, sistema sizelmi.Bälki eş tuğan telgä mönäsäbättäder. Tarixçı Damir İsxaqov “Zvezda Povolj''ya” gäziteneñ 36nçı sanında basılğan mäqäläsendä şundıy fiker äytkän ide. Tatar mäktäbe digän töşençäneñ närsä ikänlegen berkem dä belmi. Tatar universitetınıñ da, etno-mädäni komponentlı tatar mäktäbeneñ modele yuq. Çınnan da, yäkşämbe mäktäbeneñ, tatar tele predmet bularaq uqıtıla torğan mäktäpneñ xoquqi metodik nigezläre eşlänmägän. Milli teldä uqıtu turındağı konstitutsion xoquqlar yış qına deklaratsiä bulıp qala.Qısqası, xäzergä ber Qazan şähärendä 500 tatar tele uqıtuçısı qısqartılmıy. Läkin kiläçäk totrıqlı tügel. Kem niçek teli, şulay bulırğa mömkin. Bügen bolay, irtägä tegeläy,- dip yäşämäs öçen, nider eşlärgä kiräkter. Tieşle keşelär monı añlar. Ä bezneñ eş – xaqiqätne belep, sezgä citkerü.
Azatlıq radiosı öçen Qazannan Mälikä Basıyr.


text:
Tatarstanda, ğadät buença, Yaña yıl aldı könnäre waqıyğalärgä bay. Bıel ğadättäge respublikanıñ säyäsi-iqtisadi, ictimağıy tormışına yomğaqlar yasawına rusiäküläm ütkärelgän säyäsi çara da östälde. Xäbär itkänebezçä, Rusiä Prezidentı Vladimir Putinnıñ turı efirda xalıq sorawlarına cawap birü aksiäsendä qazanlılar da qatnaştılar. Bu çaranıñ tışqı qıäfäte bik üzenä kürä demokratik tösmerdä birelsä dä, asılı, ğadättägeçä, Rusiäneñ elekkege prem'yer-ministrı Viktor Çernomırdin äytmeşli, härwaqıttağıça kilep çıqtı... Älege çarağa cıelğan Tatarstan mäğlümat çaraları wäkilläre älege aksiäneñ aldan xäzerlängänen, oeştırılğanın bilgeläp üttelär. Älege aksiä ütkärelgän Berençe May mäydanı militsiä xezmätkärläre belän çırnatıp alınğan ide. Aksiädä qatnaşırğa tieşle aldan bilgelängän, xäzerlängän keşelär maxsus röxsät käğäzläre belän häm jurnalistlar tanıqlıqları buença ğına kertelgän bulğan. Sorawlar da oeştıruçılar «iläge» aşa uzdırılğan bulğan. Şulay itep, respubliqa jurnalistları bu çarağa bik zur PR-kampaniä, Yaña yıl aldı şou-programması, digän bäya birdelär.
Xäyer, bu çara kübräk şul ORT häm RTR kompaniäläreneñ mäşäqätläre häm problemaları ide. Respubliqa tormışı üz räte-çiratı belän bardı. Ğadät buença, Yaña yıl aldınnan tuzğan toraq programması ütäleşenä yomğaq yasala. Düşämbe könne Prezident Mintimer Şäymiew Qazannıñ Azino bistäsendä tuzğan toraqtan küçep kilgän ber ğailäne öy tue belän qotladı. Bu tuzğan toraqnı beterü programması buença tözelgän 20 meñençe fatir bulıp çıqtı. Mäğlüm ki, tuzğan toraqnı beterü programmasın tormışqa aşıru öçen respublikada maxsus waqıf buldırılğan ide häm salım kertelgän ide. Menä şuşı izge ğamällär yıl däwamında, äytkändäy, eçtän dä, tıştan da xöcümgä duçar buldılar.
Respubliqa qanunnarın Rusiänekenä yaraqlaştıru protsessı başlanğaç, tuzğan toraq waqıfınıñ häm salımınıñ da «zakonsıyz» buluı sizderelde. Biznesmennar, bez andıy zakonsıyz östämä salımnar tülämibez, dip tawış-ğawğa çığardılar. Zakonnı da tizdän üzgärtergä turı kilde. Xäzer tuzğan toraq waqıfına ixtıärıy tüläwlär kertelde. Läkin zaman biznesmennarınıñ ixtıärları bötenläy başqa yunäleştä şul. Elek urıs baesa -- çiräw sala, tatar baesa -- xatın ala, disälär, xäzer «yaña» urısları da, tatarları da baesalar -- başta üzläre Djipqa utırıp alalar, ikençe eş itep, şul çittäge «xatınnarına» çit il maşinaları alıp birälär. Şuña kürä, biznesmennar bu ixtıärıy vznoslar belän dä kileşmilär. Şuña da karamastan, tuzğan toraqnı beterü programmasınıñ bıelğı öleşenä yomğaq yasağanda, bu programma, hiçşiksez, däwam itelergä tieş, dir belderelde. 2002 häm 2003 yıllarda Qazanda 3,5 meñeşär fatir tapşırılaçaq. 2004 yılda -- 2,5 meñ fatir. Yıl saen rayonnarda tuzğan toraqlarda yäşäwçelärgä 1,5-2 meñ çaması fatir tözeläçäk. Programmanıñ avtorı Mintimer Şäymiew tuzğan toraqnı beterü programması, hiçşiksez, üteläçäk häm bez bu eştä qıçqırıp yörüçelärgä tügel, ä bälki möstäqıyl ışanıçlı, xälle keşelärgä tayanaçaqbız, dide.