text:
Mayısnıñ 22-nde Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi oturışuvında Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca qısmen mahkeme ekspertizasınıñ materialları oquldı. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa adliyeci Edem Semedlâyev haber etti.
«Onda (ekspertizada– QA) mutehassıslar, işniñ iştirakçileri «Hizb ut-Tahrir» azası olğanlarını öz hulâsalarını gizli diñlegenleri esasında çıqarğan. Ekspertizanıñ tahminen 70 saifesi oquldı, umumen ise o 400 saifeden ibaret», – dep ikâye etti Semedlâyev.
Mahkemede Ukrainanıñ Rostov-na-Donu şeerindeki Baş konsulı bar edi, dep haber ete «Qırım birdemligi».
Haber etilgenine köre, paralel olaraq mahkeme oturışuvı Aqmescitte de videobağ vastasınen devam etken. Nevbetteki otıurışuv mayısnıñ 23-ne tayin etildi.
2016 senesi fevral-mart ayları arasında Yaltada Arsen Cepparov, Refat Alimov, Emir-Üsein Kuku, Muslim Aliyev, Enver Bekirov ve Vadim Sirük tutulıp alınğan edi. Olar Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtına alâqası olğanındsa qabaatlanğan edi.
Rusiye arbiy mahkemesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» mahkemelerini Aqmescitte köçme oturışuvda keçire edi. Ondan soñ tevqif etilgen qırımlılar Rostov-na-Donu şeerine yollanıldı.
Ukraina tış işleri nazirligi Rusiyeden Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» altı iştirakçisiniñ azat etilmesi talap etken edi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.Halqara uquq işğal etilgen territoriyalarda işğalci devlet qanunlarınıñ kirsetilmesini yasaqlay.


c: text/html

text:
Onıñ atap ötwinşe, memleket tarabınıñ aralaswınsız narıq suranısı men usınıs negizinde ayırbas bağamın qalıptastırw ekonomïka ösiminiñ sawığwına, nesïe jäne ïnvestïcïyalıq belsendiliktiñ artwına, jaña jumıs orındarınıñ qurılwına, orta merzimdi bolaşaqta ïnflyacïyanı 3-4 payızğa deyin tömendetwge qajetti alğışart quradı.
«Ïnflyacïyalıq targettew rejimine negizdelgen jaña qarjı nesïe sayasatın jüzege asırw eonomïkalıq sayasattıñ strategïyalıq maqsattarın otandıq ekonomïkanıñ uzaqmerzimdi turaqtı ösimine qoljetkizwge, ïnflyacïyanıñ tömen deñgeyine, jumıspen qamtw deñgeyin arttırwğa jne el xalqınıñ äl awqatın jaqsartwğa järdemesetin boladı», dedi K.Mäsimov.
Derekközi: QazAqparat
Kommentarïï

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tusk Amerika idaräsen tänqıyt’läde
Donal’d Tusk: “Mondıy duslar bulğanda, doşmanğa ixtıyac yuq”
Awrupa Berlege şurası räise Donal’d Tusk Amerika idaräsen häm ilbaşı Donal’d Trampnı tänqıyt’läde. “Mondıy duslar bulğanda, doşmanğa ixtıyac yuq,”-dide ul. Sofiyada AB äğ’zası 28 ilneñ liderları räsmi bulmağan kiçke aşqa cıyıldı. Annan alda Donal’d Tusk jurnalistlar belän söyläşte.
Tusk Awrupa Berlege illäreneñ AQŞnıñ soñğı çordağı säyäsäte qarşısında “berdäm” bulırğa tiyeşlegen assızıqladı. “Qıtaynıñ kütärelüe häm Rusiyäneñ agressiv säyäsätenä tağın ber fenomen östälde: AQŞ idaräseneñ kaprizları,”-dide ul. Şulay uq, Awrupa berlege illäreneñ AQŞnıñ säwdä häm İran belän bäyle säyäsäte xaqında söyläşäçäklären citkerde. Tusk Amerikanıñ qorıç häm alüminiyğa östämä tamojnya salımnarınnan Awrupa Berlegeneñ azat itelüe kiräklegenä basım yasadı.
Räsmi zat AQŞ ilbaşı Donal’d Trampnı tänqıyt’läp şundıy süzlär äytte: “Awrupa aña räxmät äytergä burıçlı. Anıñ yärdäme belän barlıq yalğan xıyallarıbız belän xuşlaştıq. Şunı añladıq: yärdämğä moxtac bulsañ, başta üz-üzeñä yärdäm itärgä tiyeş bulasıñ. Ber yaqtan transatlantik mönäsäbätlärebez däwam itä, ikençe yaqtan yalğız başıbızğa xäräkät itärgä turı kiläçäk oçraqlarğa äzer toruıbız möhim. Bezneñ öçen bu sınaw bulaçaq”.
Oçraşuda Könbatış Balkan illäreneñ Awrupa Berlegenä kerü mömkinlege dä qaraldı.


text:
Reberi - Zaur SMİRNOV
İdaresinin adresi: Aqmescit ş., Jidkov soqağı, 40
e-mail: [email protected]
Regional meclis reislerge toldurmaq içun formalar:
- Forma №1 (Regional meclisiniñ pasportı)
- Forma №2 (Yerli öz idare vekâletli ve icra organlarında qırımtatarlarnıñ vekâletligi)
- Forma №3 (Regional meclisiniñ iş planı)
- Forma №4 (Regional meclisniñ aylıq esabatı)
- Forma №5 (Regional meclis toplaşuvınıñ protokolından parça)
- Forma №6 (Qırımtatar halqı Meclisi yolbaşçılarınıñ iştirakinde regional meclis toplaşuvınıñ kün tertibi ve diger tedbirlerni keçirüv boyunca regional meclisniñ teklifleri)


text:
Qayd etmeli ki, Petro Poroşenkonıñ inauguratsiyası iyün 7-ne belgilendi.
«Saylanğan Ukraina prezidenti Petro Poroşenkonıñ inauguratsiyası ötkerilecek. Bu sebepten şimdi tedbirde Rusiye temsilcisiniñ iştiragi ile meraqlanalar. Poroşenkonıñ Ukraina Yuqarı Şurasında inauguratsiya merasiminde Rusiye Federatsiyasınıñ elçisi Mihail Zurabov iştirak etecek. O Ukrainağa qayta», – dedi Rusiye çetel işler nazirliginiñ başı muavini, devlet kâtibi Grigoriy Karasin.
Hatırlatamız, Mihail Zurabov 3 ay devamında memlekette bulunmay edi: fevralniñ soñunda Ukrainada yüz bergen vaziyet sebebinden onı Kiyevden Moskvağa çağırdılar.


text:
Hersonda iyün 26 künü Qırımtatar Bayrağı Kününe bağışlanğan miting keçecek. Tedbir teşkilâtçısı – «Küreş» qırımtatar medeniy-sport merkezi. Qırım.Aqiqatqa bildirilgeni kibi, miting devamında «qıtada mahsus şu tedbir içün tikilgen muazzam qırımtatar bayrağını» açacaqlar.
Bunıñ ile cemaat teşkilâtlarınıñ temsilcileri ve faallerniñ çıqışları planlaştırılğan. «Küreş»te Ukraina bayraqları ile şeerniñ vatanperverlik küçlerini de qoşulmağa çağıralar.
Teşkilâtçılar deyler ki, tedbirniñ maqsadı – «halq birliginiñ timsali ve Rusiye işğalcilerine Qırım er vaqıt Ukraina olğanı ve olacağı aqta hatırlatacaq» Qırımtatar Bayrağı Kününiñ qayd etilmesidir.
Bunıñ ile medeniy-sport merkeziniñ temsilcileri vatandaşlarnı şu künü milliy bayraqlarnı kötermege çağırdılar.
Evel bildirilgeni kibi, iyün 3 künü Kiyevde fleş mob başlandı, maqsadı – qırımtatar bayrağını Ukraina şeerlerinden keçirip, destek timsali olaraq onı qırımlılarğa bermek.
Kiyevde Qırımtatar milliy bayraq Kününi marş, avto yürüşi, sergi ile qayd etecekler.
Qırımtatarlarnıñ bayrağı – üstünde altın tamğa tasvir etilgen kök tüslü ketendir. Qırımtatar bayraq künü 2009 senesi teşkil etildi.
Ukrainada iyün 26 Qırımtatar bayrağı kününe bağışlanğan «Eki bayraq – bir memleket» kampaniyası «Qırım – Ukrainadır» kampaniyasınıñ devamıdır.


text:
Bu aqta İTAR-TASSqa Qırımnıñ «baş naziri» Sergey Aksönov dedi.
«Masraflar ceetınden bu meseleler (kanalnıñ tamiri) yaqın vaqıtta baqılmaycaq. Bizim fikirimizce, Ukraina bizge suv bermeycek», — dedi Aksönov.
KHVnıñ malümatlarına köre, XX-ci asırnıñ 60-ci senelerinde qurulğan kanal Qırım tarafında 80% eskirdi.
İlerde eger Ukrainanen munasebetler deñişse kanal tamir etilecekmi yoqmı sualge cevap bergende Aksönov şay dedi: «Kim bilir. Men Ukrainadaki akimiyetke sağlam bir küçler keleceginde eminim».
Aynı zamanda o «Ukraina suv içün yahşı tölev alğanını ve şimdi özü bu kelirlerni red etkenini» qayd etti.
Böyle vaziyette pirinç östürmekten vazgeçecegini aqqında bildirdi, çünki bu yılnıñ pirinç bereketi suvsızlıq sebebinden ğayıp olğan eken.
Aksönovnıñ sözlerine köre, köy hocalıqlarında çalışqanlarğa, hususan pirinçnen oğraşqanlarğa öz biznesini başqa bir şekilde alıp barmağa teklif eteilecek. Olarğa imtiyazlı şartlarda Qırımnıñ başqa vilâyetlerinde topraq berilecek.
Ondan da ğayrı, Qırım «spikeri» Vladimir Konstantinov Ukraina suv içün tayinlegen fiyatını qabul etilmeycek olaraq sayğanını qayd etmek kerek.
Bu aqta o Sank-Peterburgta keçken halqara iqtisadiy forumda bildirdi.


text:
Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi «26 fevral işi» figurantlarınıñ şikayetini red eterek, Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ ev apsini devam ettirdi.
Qırım.Aqiqat muhbiri haber etkenine köre, faallerniñ imayecileri işniñ vaziyeti, tibbiy nezaretten keçirilüv zarureti ve işnen teminlemek kerek olğanınen bağlı delillerini mahkeme esapqa almağan.
Qabaatlayıcı taraf al-azırda sıñırlav çareleriniñ deñiştirilmesine bir esas olmağanında israr etti. Bu esasta mahkeme şikâyetniñ qanaatlendirilmesini red etti.
Yanvarniñ 22-nde Kreml nezaretindeki Aqmescit Merkeziy rayon mahkemesi «26 fevral işi» figurantları olğan Mustafa Degermencinen Ali Asanovnıñ ev apsini eki ayğa, yani aprelniñ 7-ne qadar uzatqan edi.
2015 senesinde bir gruppa qırımtatar faallerine qarşı, 2014 senesi fevralniñ 26-sında Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingde iştirak etkenleri içün mahkeme başlatıldı. Olar kütleviy nizamsızlıqlarda iştirak etkenlerinde qabaatlandı.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige ayırdı: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ diger figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nabiyevniñ işinden ayırıldı.
Rusiye akimiyeti oktâbrniñ 25-nde Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra Umerov ve Çiygoz Kyivge keldiler.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerov cuma künü, dekabr 16-da, Qırımdaki Rusiye FSB idaresine çağırılmasınıñ sebebi olğan videonı aydınlattı.
«Bugün advokatlar Emil ve Edem ile bareber FSB taqiqatçısı Skripka İ.A. ile körüştik. Buña «taqiqattan aldın teşkerüv» deyler. Taqiqatçığa Kyiv telekanallarından birinde (17 kanal – QA) yayınğa çıqqan Skype bağımdan sebep meni sorğuğa çekmege emir etildi. FSB maña qarşı yañı cinaiy işler aça bile», – dep bildirdi Ümerov Facebookta.
Ümerov taqiqatçılarnıñ köstergen videonı derc etti.
Dekabr 16-da Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerov FSBge sorğuğa çağırıldı, oña video boyunca taqiqattan aldın teşkerüv keçirilgenini haber etkenler.
Mayıs 12-de Qırımnıñ sabıq prokurorı Natalya Poklonskaya FSB taqiqatçıları İlmi Ümerovğa qarşı ekstremizm maddesi boyunca cinaiy iş açqanını bildirgen edi.
Qırımtatar milliy areketiniñ meşur iştirakçisi, Meclis reisiniñ muavini İlmi Ümerovnıñ yaqalanması, evinde keçirilgen tintüv ve oña qarşı cinaiy iş açılması, mecburiy mahkeme-psihik ekspertizanıñ keçirilmesi içün psihiatrik hastahanede tutılması cemaat arasında ve halqara seviyede büyük rezonans doğurğan.


text:
Türkistanda 1,5 mıñğa jwıq şaqırım jol jöndelwde
10.08.2018 22:54
TÜRKISTAN. QazAqparat - Türkistan oblısında 1,5 mıñğa jwıq şaqırım jol jöndelwde, dep xabarlaydı äkimniñ baspasöz qızmeti.
Türkistan oblısında avtomobïl joldarı men eldi meken köşeleriniñ jalpı uzındığı 18 118,0 şaqırımdı quraydı. 2018 jılı joldardıñ qurılıs jumıstarına byudjetten 26 332,5 mln teñge qaralıp, 437 nısan nemese 1 421,4 şaqırım joldar men köşeler, 10 köpir qurılıs-jöndew jumıstarımen qamtılwda. Bïıl onıñ 417 nısanı nemese 994,7 şaqırım paydalanwğa beriletin boladı. Bul twralı Jolawşılar köligi jäne avtomobïl joldarı basqarmasınıñ basşısı Nurlan Bayğut Öñirlik kommwnïkacïyalar qızmetinde ötken baspasöz jïınında mälimdedi.
Onıñ sözinşe, 2016 jılı 14 917,2 mln teñgege 209 nısan nemese 536,3 şaqırım joldar men köşeler qalpına kelitirilgen. 2017 jılı 16 296,2 mln. teñgege 468 nısan nemese 1 305,4 şaqırım jöndelgen.
«Bïıl 2017 jılmen salıstırğanda qarjı kölemi 61,6 payızğa ösip, nätïjesinde jöndew jumıstarı jürgiziletin joldıñ uzındığı 8,9 payızğa arttı. Yağnï, qayta qurw men qurılıs jumıstarında nısan sanı eki ese artıp, şaqırım körsetkişi 100 payızğa, şaqırım uzındığı 351 payızğa jäne bölingen qarjı kölemi 73,3 payızğa ösim körsetti. Kürdeli jöndew jumıstarımen qamtılğan şaqırım uzındığı 391,3 payızğa, bölingen qarjı kölemi 282,3 payızğa ösim körsetti», - dedi basqarma basşısı.
Jalpı alğanda oblıstıq jäne awdandıq mañızı bar avtomobïl joldarınıñ jaqsı jäne qanağattı jağdaydağı ülesi 2017 jıldıñ qorıtındısımen 64,4 payızğa qol jetkizildi. Elbasınıñ bergen tapsırmasına säykes, jaqsı jäne qanağattı jağdaydağı avtomobïl joldarınıñ 2018 jılğı ülesi 64,7-den 70,7-ge deyin köterildi. Josparlanğan körsetkiş tolığımen orındalatın boladı.
Ayta keteyik, oblıs awmağındağı oblıstıq mañızı bar avtomobïl joldarınıñ boyında 410 köpir bar. 2016 jıldıñ qorıtındısımen 410 köpirdiñ 291-i qanağattı jağdayda bolsa, 2017 jılı bul körsetkiş 309-ğa jetti nemese 75,4 payızdı quradı. Al, bïıl 316 köpir qanağattı jağdayğa ötedi degen jospar bar.


text:
QR Prezïdenti Aqtaw qalasındağı teñiz jağalawın aralap kördi
10.08.2018 23:15
AQTAW. QazAqparat - Qazaqstan Respwblïkasınıñ Prezïdenti Nursultan Nazarbaev Aqtaw qalasındağı teñiz jağalawın aralap kördi, dep xabarlaydı QazAqparat Aqordanıñ baspasöz qızmetine silteme jasap.
Memleket basşısı zamanawï dıbıs küşeytkiş jäne jarıq texnïkasımen, sonday-aq LED ekranmen jabdıqtalğan, bir mezgilde 1000 ärtis öner körsetetin, köpfwnkcïyalı saxnasınıñ eni 70 metr bolatın aşıq aspan astındağı amfïteatrdi kördi.
Nursultan Nazarbaev öner adamdarımen äñgimelesw barısında Aqtaw qalasınıñ jäne Mañğıstaw öñiriniñ qarqındı damıp kele jatqanın erekşe atap ötti.
- Qurmetti mañğıstawlıqtar, sizder älemdik tarïxqa enetin aytwlı oqïğağa kwä bolğalı tursızdar. Erteñ alğaş ret bes memlekettiñ basşıları Kaspïy teñiziniñ quqıqtıq märtebesin ayqındaytın qujatqa qol qoyadı. Oblısta twrïzm damıp keledi, teñiz porttarı men älewmettik nısandar salınwda. Osınıñ bäri sizder üşin, balalarıñız ben sizderdiñ bolaşaqtarıñız üşin jasalwda, - dedi Qazaqstan Prezïdenti.
Aqtaw qalasındağı teñiz jağalawında rotondalar, baqılaw munaraları, balalarğa arnalğan jäne sportpen şuğıldanatın alañdar, demalwşılar üşin şatırlar men orındıqtar ornatılğan. Bükil jağalaw boyına şağın 16 säwlet nısanı qoyılğan.


text:
İtaliyada törek cırçısı Läylä Gäncär kürgäzmäse
İtaliyanıñ Milan şähärendä “Törek divası” bularaq tanılğan dön’yaküläm mäşxür soprano häm däwlät sänğat’çese Läylä Gäncärnıñ ülemenä 10 yıl tulunı iskä aldılar.
İtaliyanıñ Milan şähärendä “Törek divası” bularaq tanılğan dön’yaküläm mäşxür soprano häm däwlät sänğat’çese Läylä Gäncärnıñ ülemenä 10 yıl tulunı iskä aldılar. La Skala teatrı häm akademiyäse fotoräsem kürgäzmäse oyıştırdı. Anıñ açılışında bik küp sänğat’ söyüçe qatnaştı. Tantanada Törkiyäneñ Rimdağı ilçese Murat Salim Äsänle çığış yasadı. Ul Läylä Gäncärneñ iñ yaratqan urını häm ähämiyätle rollären uynağan La Skala teatrında cırçığa bağışlanğan çarada qatnaşuına söyenüen belderde. Äsänle xalıqara “Läylä Gäncär tawış yarışı”nıñ bıyıl 9nçı tapqır ütäçägen dä telgä aldı. Açılışta, şulay uq, La Skala citäkçese Maria Di Freda qatnaştı.
Kürgäzmä 13nçe maydan başlap 16nçı sentyabr’gä qadär êşläyäçäk. Anda çornıñ soñğı divası häm kamillekneñ gäwdäleneşe Läylä Gäncärneñ arxivtağı fotoräsemnäre häm videoyazmaları urın ala. Monnan tış, 14nçe may könne La Skala teatrında cırçınıñ istälegenä konśert oyıştırılaçaq.


text:
İyülniñ 10-na qadar Jitomir vilâyetinde 1176 mecburen köçip kelgen insannı, şu cümleden 832 Donetsk ve Lugansk sakini, 344 – qırımlını qabul ettiler.
Olardan 368 kişi musafirhane, şifahanede yaşay, qalğanları 808 insan soy-sop ve tuvğanlarınıñ evlerinde yerleşti.
Sağlıq saqlav departamentiniñ müdiri Aleksandr Torbas bildirdi ki, 180 insan tibbiy yardım soradı.
Bundan evel işğal etilgen Qırım ve üç aydan berli Rusiye boyevikleri tarafından çekiştirilgen Donetskten mecburen köçip kelgenler içün ükümet saytı çalışıp başladı.
Ukraina baş prokuraturasında Qırımda vatandaşlar aq-uquqlarınıñ qorumasınen oğraşacaq idare meydanğa ketirildi.


text:
Astanada tanımal wstaz, himiya salasınıñ bilgiri, aqın, jurnalist, bloger, «Qazbilim» ortalığınıñ direktorı Ayatjan Ahmetjannıñ üş birdey kitabınıñ twsaukeseri ötti, dep habarlaydı BAQ.kz tilşisi.
Ayatjannıñ aqındığı bir töbe. Oğan bügin twsaukeseri ötken «Minez» attı jır jinağı kuä. «Aqın bop ğwmır keşiru, oñay dep pe ediñ, qarağım…» degendey, qazirgi qoğamda aqındıqtı bılay qoyıp, adamdıqtıñ qadiri ketip bara jatqanda aqın bolıp ğwmır keşiru de oñay emes.
Al Ayatjannıñ öz isiniñ bilgiri, öz salasınıñ nağız maytalmanı ekenin «Himiya» kitabın oqığanda-aq bilesiz. Bwğan tanımal jurnalist Süleymen Mämettiñ osı keşte aytqan «Qazaq tili tehnikanıñ, ğılımnıñ tili bola almaydı degenderge Ayatjan Ahmetjan osı «Himiya» kitabın jazu arqılı toytarıs berdi» degen bir auız pikiri jetip jatır.
Ayatjan Ahmetjannıñ wstazdığınan bölek, aqındığınan bölek tağı bir qırı bar. Bälkim osı soñğı qırı alğaşqı eki erekşeligin ayşıqtap, äspettep twrğan da bolar. Ol – Ayatjannıñ wltjandılığı. Eger ol wltjandı bolmasa aqın da, wstaz da bola almas edi. Mine, osı qırın tanıtqan kelesi bir tuındı – «Wlt bolam deseñ» dep ataladı.
Bir jılda, bir ayda emes, bir künde üş birdey kitaptı qalay şığara qoydı degileriñiz keler. Ayatjan Ahmetjan maqsatşıl jigit. Ötken 2016 jılı otızğa tolğan jas maman, otızdıñ iığına şıqqanda öz ömirin bir qorıtındılaudı maqsat etken eken. Mine sonıñ jemisi.
Osı keşte arnayı qonaq retinde qatısqan «Darın» ortalığınıñ direktorı Mayra Janorazqızı aytqanday Ayatjan Ahmetjan ön boyınan himiyanıñ barlıq elementi tabılatın adam. Sondıqtan da ol qoğamnıñ kez kelgen salasında talmay eñbek etip keledi.
Twsau keserdiñ tolıq beyne materialın köriñizder…


text:
«Fevral 26 işi» boyunca qabaatlanğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ apiste bulunma müddetiniñ uzattırılmasına qarşı şikâyet arizası qanaatlendirilmeyip qaldı. Böyle qararnı mayıs 27-de Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi qabul etti, dep bildire Qırımtatar Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Facebook saifesinde.
«Er vaqıt olğanı kibi, şikâyet arizası qanaatlendirilmeyip qaldı. Ahtem Çiygoz vatandaşlarımızğa, uquq qoruyıcılar tarafından hırsızlanğan Ervin İbragimovnı (mayıs 25-te Qırımda ğayıp oldı) azat etmeyceklerine qadar, şeñli merasimlerden vazgeçmege çağırdı», – dep yaza o.
Bundan evel aynı bu mahkeme Ahtem Çiygoznıñ apiste bulunma müddetini iyül 22-ge qadar uzattırdı.
Ahtem Çiygoz Aqmescit SİZO-sında 2015 senesi yanvar ayından başlap buluna.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar.
Vaqialar 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken edi. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturası 2016 senesi mayıs 17-de Qırım parlamentiniñ yanında 2014 senesi fevral 26-da keçirilgen barışıq toplaşuvına mania olması boyunca cinaiy iş açtı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Video
Yuriy Stets: "Türkiyedeki vaziyetniñ istiqrar olmağanı Ukraina inkişafına fayda ketirmez"
18 Oraq ayı, 15:02
HSN: ATO zonasında yayınlav yañartuvı içün 60 berici qoyuldı
15 Oraq ayı, 09:40
HSN: "Qırım. Qarşılıq" filmi, Ukraina uzerinde müim qararlar çıqarğan ğarbiy ekspertler ve memurlar içün yapılğan.
14 Oraq ayı, 16:52
HSN Ukraina Şarqında bericilerniñ sayısını 27% arttırdı
1 Oraq ayı, 13:57
"ATO kataphanesi" - bu, Haber siyaseti Nazirligi göñüllilernen beraberlikte yaratqan, aman-aman bir sene yaşağan leyha
29 Bozarğan ay, 13:58
"Biz Herson vilâyetinde telequlle qurulışı içün şahsiy yatırımcı taptıq", - Emine Ceppar
29 Bozarğan ay, 12:12
HSN vazifelerinden biri - devletniñ haber meydanında Qırım mevzusı destegi içün haber sebepleri yaratmaq
29 Bozarğan ay, 12:11
#UA IS konferentsiyasında ükümet kommunikatsiyalarnıñ islâatı aqqında muzakere
17 Bozarğan ay, 10:56
Haber siyaseti Naziriniñ muavini Artem Bidenko ve UA|TV müdiri #UA IS konferentsiyasında tış yayınlav inkişafı ve haber sistemasınıñ kerekligi aqqında
17 Bozarğan ay, 10:56


text:
Rusiyeni Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasağını lâğu etmege ve işğal etilgen Qırımda ukrain tilinde tasil alma aqqını temin etmege mecbur etken Gaagadaki Halqara mahkemeniñ qararı Rusiye reberiyetini mahkemege celp etmege yardım etecek. Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarov aprel 19-da Facebook saifesinde bildirdi.
«Eminim, Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı yapqan cinayetleri baqılmasında Putin ve Rusiye memurlarını Halqara mahkemeniñ mahkümleri sırasına ketirecek ilk ameliy tedbirlerniñ temeli bugün qoyuldı. Böyle bir Halqara mahkeme olacağından iç bir şübem yoq», – dep aytıla Refat Çubarovnıñ haberinde.
Birleşken Milletlerniñ Halqara mahkemesi işğal altındaki Qırımda Ukraina vatandaşlarınıñ aq-uquqlarını qorçalamaq içün «Ukraina Rusiyege qarşı» davası boyunca muvaqqat tedbirlerini kirsetmege razı oldı. Bunı aprel 19-da Gaagadaki açıq diñlevlerde mahkeme reisi Ronni Abraham bildirdi. Mahkeme ukrainlerniñ aq-uquqlarına ketirilgen zarar deliller bar olğanını tasdıqladı.
Böylece, mahkeme Rusiyeden Meclis faaliyetini yasaq etmek qararı ile qırımtatar halqınıñ menfaatlarını temsil etmesi mevzusında aq-uquqlarınıñ bozulmasını toqtatmağa ve işğal etilgen yarımadada ukrain tilinde tasil berilmesini temin etmekni talap etti.
Yanvar ayında Ukraina BM Halqara mahkemesinde Rusiyeni terrorizmge maddiy destek köstermesine qarşı Halqara añlaşma ve er türlü ırqiy ayırımnıñ yoq etilmesi boyunca Halqara añlaşmalarını bozğanında qabaatlap, oña qarşı dava açtırdı. Mart başında Birleşken Milletlerniñ Halqara mahkemesinde dava baqılmasınıñ birinci basamağı ile bağlı açıq diñlevler yekünlendi.
Ukraina Gaagadaki Halqara mahkemeden Rusiyege qarşı iş baqılacaq vaqıtta muvaqqat tedbirlerniñ alınması aqqında rica etti. Bu çareler sırasında – Rusiyeniñ «Ukrainada vatandaşlarğa qarşı terrorizm areketlerini yapqan taqımlarğa» maddiy ve diger destek bermesini toqtatmaq, ve bu taqımlarğa artıq böyle areketler yapmamaları içün tesir etmesini, em de Qırımda diskriminatsiyadan vazgeçmege, ayrıca, Qırımtatar Milliy Meclisi ve onıñ faaliyetini yasaq etmemesini ve ğayıp olğan qırımtatarlarnıñ taqiqatını alıp barmasını talap etmek.
Rusiye Qırımnı zapt etken soñ Donbasta silâlı çatışma devam ete, onıñ neticesinde, BM malümatına köre, aman-aman 10 000 insan elâk oldı. Ukraina ve Ğarp, Rusiyeni separatistlerge qoltutqanı ile qabaatlaylar. Kreml bunı inkâr etip, Donbassta Rusiye «göñüllileri» bar ola bile, dep bildire.


text:
Rusiye mudafaa Nazirligi «Oko-1» ballistik raketalarını işletüv sistemasınıñ soñki geostatsionar uydusından marum qaldı, dep yaza arbiy nazirlikte olğan menbalarğa esaslanıp, «Kommersant».
2012 senesi mart ayında qoyulğan uydu beş-yedi yıl degil de, eki yıl devamında çalıştı.
Yılnıñ başında birinci qıyınlıqlar peyda oldı, aprel ayında ise mudafaa nazirligi bir buçuq milliard ruble sarf etken apparat arbiy nevbetçilikten çıqarıldı.
Raketa ücümleri aqqında tenbiyelev Sisteması tolusınen çalışması içün altı apparat kerek, onıñ içün uydular sutkada yalıñız üç saat çalışa.
Geostatsionar uydunıñ ğayıp olması aqqında bir de bir resmiy izaat yoq.


text:
Alıp qaçılğan ve soñradan devlet avtomobil inspektsiyası hadimleriniñ urbasındaki belli olmağan şahıslar tarafından köteklengen Qırımtatar Qurultayınıñ delegatı Asan Egiz, oña yapılğan ücümni ilhaq etilgen Qırımda Rusiye küç idaresiniñ hadimleri tarafından qırımtatarlarnıñ taqip etilüvine meyil berilgenini köstere dep izaatlay.
«Qırımda soñki zamanlarda faaller ve umumen qırımtatarlar üzerine yapılğan tazyıq eksilmey. Mecliske nisbeten açılğan yañi cinayet işi – buña bir delildir. Bu - Qırımda üküm sürgen, öz pozitsiyası ve kerçekni qabul etmegen halqnıñ taqip etilüviniñ bir misalidir. Meni alıp qaçqanlarını ancaq bu şekilde izaatlaybilem», – dep ikâye etti Egiz Qırım.Aqiqat muhbirine.
Mayısnıñ 23-nde Aqmescit rayonı Colman (Pionerskoye) köyünde uniforma kiygen insanlar Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı Asan Egizni tutıp alğan ediler. Qırımdaki Rusiye FSB idaresi Egizni tutıp alğanını inkâr etti. Daa soñra alıp qaçılğan şahıs köteklengen alda ormandan tapıldı.
Ukraina tış işleri nazirligi Asan Egizniñ ilhaq etilgen Qırımnıñ Aqmescit rayonında alıp qaçılğanını takbih etti.
Rusiye küç idaresi hadimleriniñ bu hususnen bağlı daa bir açıq izaatı yoq.
Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ, mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilip başladı.


text:
Til mas'alası
Til mas'alası — can berip can alağan ullu bir mas'ala. Din mas'alasından soň, til mas'alasından ullu mas'ala yoq. Til yağından tüz bolğan millet özgelerden har zaman alğa barır. Til yağından bir qıyını yada bir tersligi bolğan millet har zaman artda qalır. Orus paçalıqnı üç-dört ay aldınğı zamanlarında [1]til mas'alasından bahs etmege [2]amalıbız yoq edi. Oruslar bizge amal busa öz tilibizni unutdurup, orus til berejek ediler. Maktaplarda, madrasalarda, cağrapiya yimik, tawarıx yimik dünyanı ilmuların orus til bulan tügül busa oxumağa iznu bermey ediler. Murat — bizin oruslaşdırmaq edi.
Bir milletni tili de, opurağını pörmisi de bitse, şolar bulan birçe dini de biter. Qaysı qawumnu pörmisin giyip, tilin söyledi busa, şol qawumnu dinin de tutar. Munu bulaylığı alyaqda bolğan işleni söyleygen tawarıx ilmuğa qarayğanlağa belgili zat.
Endi üç-dört aydan berli, Allahğa şükür, Orus paçalıqda har qawumnu dinine erkinlik berilgen. Endi özünü bulan har neni süysek oxumağa-yazmağa, özübüz masliğatlı gyorgen bir tilni taňlamağa ixtiyarlıbız. Ters tüşsek, zararı [3]ullu. Saylamağa tüşgende orus tilni saylamajağıbız belgili. Orus til ilmudan köp kitapları bar geň til bolsa da, ol bizin öz tilibiz de tügül, din tilibiz de tügül. Xattı da başğa. Bizin öz tilibiz — türk. Din tilibiz — arap. Bulanı birin saylamağa gerekbiz. Arapnı saylayıqmu, türknü saylayıqmı? Türknü saylağanda, türk tilden özübüz seyleygen qaydanı saylayıqmı? Yada istanbullar [4]söyleygen qaydanı saylayıqmı? Yada olanı qoyup, azirbayjanlar yada qazanlılar [5]söyleygen qaydanı saylayıqmı? Bu mas'alada özübüz ariw görgenibizni yazajaqbız, inşa'allahu taala.
Amma anı yazğınça awwal eki söz aytmağa süyebiz. Ol eki söz bayan bolsa, biz artda aytmağa süyegen haqılıbız ariw aňlanajaq. Bu yerde aytajaq zatlarımnı heç biri bütün Dağıstan uçun tügül. Yaňız biz qumuqlar uçun. Başğa til söyleygen awarlağa, çeçenlege «bulay etigiz», «olay etigiz» dep aytmağa haqqıbız da yoq. Olar öz maslihatın özler aqtarırlar.
Aytmağa süyegen eki sözübüzden biri bu: dünyada heç bir millet, heç bir qawum[6]ilmuda-ma'ripatda aldıňyerli bolup, şol aldıňyerli bolmağın axırına yerli eltip kamil bolmağa bolmaslar, har bir ilmunu öz ana tili bulan oxumay turup. Maktaplardağı ilmu oxulağan til de, ana til de, heç bir yaqdan başğalıqsız taman küyde bir bolmağan çaqı zaman, heç bir wilayatda ilmu-ma'ripat iň tiyişli yoluna tüşmege amal yoq. Şol eki til bir bolup yurüygen wilayatdağı darajasın tapmas. Bu busa heç bir haqıllı adam inkar etmege bolmayğan bir haqıqat. Har ne busa da bir üzrü, har neçik busa bu qıyınlıq, bu haqıqatnı tergemekden geri urmas. Çarasız, amalsız bolsa tügül, heç bir qawum bu haqıqatğa xilap[7] turmas.
Bugün neçik bolsa da bir zaman dünyadağı bütün milletler bu haqıqatğa qaytajağın söylemege yaray. Masala, bir wilayatda eki qawum bolup, biri har bir ilmunu öz ana tili bulan oxuğan halda, ekinçisi başğa bir til bulan oxuy busa, awwalğı qawum ekinçi qawumdan ilmuda-ma'ripatda har zaman üstün bolur. Nege dese, har zaman awwalğı qawumğa bir iş, ekinçi qawumğa eki iş bola. İlmu üyrenmek — bir, başğa til üyrenmek — eki.
Bu zaman dünyadağı har bir millet yarışdağı atlar yimik, ilmuda-ma'ripatda biri-birinden ozmaqnı hayındalar. Olay bolğan ekinçi qawum qaçan busa da bir gün tutğan yoluna hökünüp, özleni ana tiline qaytıp gelmege tüşer. Şol tutğan til özlege bara-bara ana til bolup, aldıñı ana tili unutulup qalmağa da çı imkan. Amma köp yıraq zat. Hali bolğunça dünyada heç bir tilni yessileri, neçaqı az xalq busa da, başğa bir til tutup, anı bulan öz tilin unutup qalmaq bolmağan. Haliden soñ bolajağına da kim söz berip bolajaq. «Özler süyup qast etse, bolmağa yaray çı» dep aytağanlar bolsa yaray. Amma bizin haqılıbızğa göre — ariw söz tügül. Ne uçun dese, hay neçik de ol az zamandan bolajaq iş tügül. Uzaq zamannı içinde olanı ol qastına xilap turağan, ondan geri urağan bir zat bolmay turajağı belgilimi. Alışına turmaq çı — dünyanı tabiyatı. Masala, bugün bir tilni taňlasa da, bir xıylı yıllardan soň başğa bir til bazarlı bolup, onu maslihatlı görmege de yaray çı.
Bu qawum bir özge paçalıqnı qoluna tüşüp, soñ bulağa ol paçalıq: «İlmunu öz ana tiligiz bulan oxumay busağız, bizin til bulan oxumağa gereksiz»,- dep aytmağa da yaray. Bir yıl awwal Dağıstanğa orus pisirler [8]salmağa süygen zaman, bizge bulay bir söznü arap tilni haqında gubernator Wolskiy [9]de aytğan edi.
Hasilul kalam, bolur-bolmas xıyallar bulan biz esgergen gün yimik açıq haqıqatğa xilap bolmağa heç yaramas. Anı tutup turmağa gerek.
Aytmağa süyegen sözübüzden biri de bu: bütün yer yuzünde bizin qumuqlardan türk tilni taza asil söyleygen xalq yoq. Türk tilni iñ asili — bizde. Özge tillerden qoşulmay taza küyde qalğan. İstanbul tilge de, qırım tilge [10]de, azirbayjan tilge de — arapdan da, parsdan da, özge tillerden de ança köp sözler qoşulğan çı, yazılğan kitaplarına qarağanda, — türk kalimalardan ese, özge tillerden gelip girgen kalimalar artıq çığa. Şol sayalı, türk tilden bütün başğa bir til yimik bolup qalğan. Bu zat uçun bolmağa gerek, bakülü bir gişi: «Türk til- özü başğa bir til tügül, tillerden qoşup etgen şorpası»,- dep ayta bolğan. Munu sayalı tügülmü, bugün istanbullar bu zatğa bek hökünüp, gelgençi kalimalanı barısın da taydırıp, tilibizni tazalayıq dep söyleyler. Tazalasa — «bizin qumuq til bu» dep aytmağa yarayğan küyde bir til bolup qala.
Olay bolğan soñ, istanbullar bizin qumuq tilge qaytmağa süyeler dep aytsaq da yaray. Qazan tilge de bu artdağı bir neçe yılnı içinde orus kalimalar köp qoşulup getdi. Andan başğa da, qazan tilden ese, söylemege bizin qumuq til ariw desek de, inşa'allah, yuzübüz qızarmas.
Asluda bir til bolğan soñ, aradağı az-maz başğalıqğa qaramay, masala, Qazandağı maktaplarda yaşlanı qırımça, yada Qırımdağı maktaplarda azirbayjança oxutup yibermege yararmı, yaramasmı — anı söyleyik. Maktaplarda yaşlanı oxutmaqnı fannu tadris [11]dep bir ilmusu bar. Anda yaşlar oxutmaqnı küylerin, tartibin, nizamın söyley. Ol ilmu awwalğı eki-üç yılnı içinde yaşlağa ana tilinden özge tilni görsetmekni qabul görmey. Yaşlanı pahmusun buza dep toqtaşdıra. Özler bilmeygen heç bir kalimanı syoylemeli de, oxutmalı da tügül dey. Eki-üç yıldan soñ har ne tilni görsetmege de yaray. Amma awwalğı eki-üç yılda da, andan soñu yıllarda da yaşlanı oxutağan til eki başğa bolmay, bir bolsa çı oğar ne eter. Amal busa andan gişi tayarmı?!
Şolay bolsa da, istanbul til de, qırım til de, azirbayjan til de — arada başğalıq yoq dep aytar darajada biri-birine yuwuq tiller. Masala, Qırımda çıqğan gazetni, Azirbayjannı şaharlarından birine, masala, Baküge barıp, cahillerini arasında oxusa, añlaylar. Baküde çıqğan gazetni Qırımğa barıp oxusa da, andağı cahiller añlaylar. Olay bolğan soñ, masala, Baküdegi maktaplardağı yaşlanı awwalğı yıllarda qırım til bulan yada istanbul til bulan oxutup yibermek o qadar çetim de, zararlı da bolma yaray. Amma, masala, qazan til bulan qırım til de, qumuq til bulan istanbul til de — biri-birine yıraq tiller. İstanbuldan yada Qırımdan çıqğan gazetni Qazanğa barıp yada bizin Qumuqda cahilleni arasında oxusa,- añlamaylar. Anı sayalı, Qazanda yada Qumuqda yaşlanı awwalğı yıllarda istanbulça, yada qırımça, yada azirbayjança oxutup yibermege heç yaramas. Masala, İstanbulda yazılğan bir kitapnı yada bir gazetni cahilleni arasında oxuğanda añlaşılmay bolğan soñ, istanbul tilni bizin til bulan birligi nedir? İstanbulda, yada Qırımda, yada Baküde yazılğan qaysı kitapğa qarasaq da, bizin yaşlar, cagiller de añlayğan kalimalardan ese, añlamayğan kalimalar köp.
Ğasilul kalam, türk bir terek busa, istanbul til de, qırım til de, azirbayjan til de — anı tartsa biri-birine gelegen yuwuq butaqları. Amma, masala, qırım tilge qarşı qazan til, istanbul tilge qarşı bizin qumuq til — tartğan bulan sınmay turup biri-birine gelmeygen yıraq butaqlar. Şolay bolğan soñ, maktaplarda yaşlanı, masala, istanbulça oxutayıq dep aytmaq,- qırımlağa, azirbayjanlağa tınç iş, qazanlağa, qumuqlağa qıyın iş bola.
* * *
Endi bizin muradıbıznı söyleyik. Men ilmu-ma'ripatnı heç bir zatğa baylamağa süymeymen. İlmu-ma'ripatğa arap til, istanbul til dep heç bir zat şart bolmasın. İlmu-ma'ripatnı erkin küyde qoymağa gerek. Har ne yol qısğa busa, har ne küy tınç busa, ilmu-ma'ripat şol yol bulan hasil etilsin. Yoq busa bizde ilmulu-ma'ripatlı gişiler köp bolmas. Az da bolur, hüner de özge wilayatdağılağa etmeygen bolur. Bu belgili zat.
Şolay bolğan soñ, heç bir başğa tilni ilmu-ma'ripatğa toğas etmey, yañız öz ana tilibiz qumuq til bulan dinin de, dünyasın da añlayğan gişiler bolmaqnı yolun açmağa gerekbiz. Şulay etsek, otuz yıldan, qırq yıldan soñ — bizde oxumağan gişi bolmas. Germaniya yimik bir neçe paçalıqda yazıp-buzup biler çaqı oxumaq — har kimge borç. Oxumasa qoymay. Güçden alıp maktapğa sala. Bizde de otuz-qırq yıldan busa da şol küy bolmağa umut.
Amma bizin arabızda kamil küyde arapça oxuğan alimleribiz bolmasa, dinibiz buzulmaqdan daim saqlanıp turmajaq. Bizin dinibizni tuwağan yeri — Qur'an da, payhambar alayhissalamnı hadisleri de. Olar busa barı da arapça. Biz türkçe oxuyuq, qumuqça oxuyuq degende, olay busa arap til taşlanıp qalır dep qorqağanlar bar, amma ol boş xıyal. Bizin qumuqça oxuyuq degen sözübüzden murat — bir türlü zatlanı qumuqça da oxuyuq, barı da zatğa arapnı şart etmeyik degen söz. Arap til tarıq tügül degen söz- muradıbız tügül.
Cuhutlağa qarağız: üç miñ yıldan berli bar millet. Tawratını aslu tili — bir taypa buzuq arap til. Üç miň yıldan berli bugün de olanı oxuğanları Tawratnı tilin bileler. Taşlanıp qalmağan. Dünyada şol qadar eksik az millet özleni din tilin saqlağan soñ, Quranıbız da, hadisleribiz de arapça bolup, bazarlar tolğan arapça kitaplarıbız da bar ekençi, bizde arap til oxulmay taşlanıp qalır degen söz ne degen söz bolur?
Hali bizde arapça ne qadar, türkçe-qumuqça ne qadar oxulmağa gerek bolağanın bayan eteyik. Bizin Dağıstanda, har şaharda bir bolmasa da, har uçastkada bir-eki sama segiz yıllıq maktaplar bolmağa gerek. Maktapdan başğa, har ökrükde [12]bir, bolmasa har oblastda bir sama darul-funun [13]atlı bir mina, madrasa [14]atlı birdağı mina bolmağa gerek; maktapda yaşlar segiz yıl oxup, awwalğı üç yılında özge til heç qoşulmay yaňız bizin qumuqça oxulur. Başğa til qoşsaq, yaşlar oxutmaqnı fannu-tadris degen ilmusuna xilap turğan bolabız. Ol ilmuda awwalğı eki-üç yılnı içinde yaşlağa özler añlamayğan kalima bolmasın dep toqdaşdıra. Andan başğa da, bütün dünyağa da xilap bolğan bolabız? Bütün dünyadağı barı da milletler maktapdağı yaşların awwalğı üç yıl yaňız ana tili bulan oxutalar. Olağa anasından üyrenmegen kalimalanı goörsetmeyler.
Maktapnı axırdağı beş yılını içinde yaşlağa dinni ilmularından da, dünyanı ilmularından da qısğaraq yazılğan qumuqça kitaplar oxulur. Olar bulan birçe, har zaman olağa arap tilden de dars beriler. Taman çaqı istanbul til de üyretilir. Orus tilni, yazıwnu da bir qadar bildirmege yaray. İstanbul tilni bizin beş-altı yıl maktapi görgen yaşlağa üç aynı içinde üyretse, madar etegen bolurlar. Soň özler süyse qaray turup kamil bilegen de bolsunlar.
Hasilul kalam, segiz yıllıq maktapdan çıqğan yaş taman çaqı dinin de, dünyasın da añlayğan, bir qadar, istanbul tilni de bilegen, yazılğan zatnı oxup aňlar çaqı arap tilge de madar etegen bolur. Bizin haligi madrasalarda on yıl, on beş yıl "Camige[15]", "Ma'anğa[16]" yerli oxup, soň taşlap qoyğan mutalim yimik dinden de xabarsız, dünyadan da xabarsız bir gişi bolup qalmas.
Maktapdan soñ, yaş süyse, dağı oxumay çığıp qalır. Süyse, dağı da oxur. Dağı da oxup kamil bolmağa süygenler, eki ayrılır. Dünyanı ilmuların oxup, injinarlıq[17]yimik qulluq süygenler — darulfununğa barıp girerler; anda dünyanı ilmuların tafsil [18]bulan yazılğan qumuqça ullu kitaplardan hikmatğa[19], handasağa [20]yerli kamil küyde oxurlar. Axıratnı ilmuların [21]oxup, qadilik, mudarrislik yimik, muftilik, muallimlik yimik bir daraja süygenler — madrasağa barıp girerler. Anda altı-yetti yılnı içinde hali bizin Dağıstanda oxulağan dinni ilmuları barı da kamil küyde arapça oxulur.
* * *
Halige yerli yazğan zatlarıbız bulan bizge ilmu oxumaq uçun öz ana tilibiz qumuq tilden yaxşı til yoqluğun bayan etdik. Şolay bolmay turup, bizin ilmu oxumağıbız tiyişli yoluna tüşmeygenligin söyledik. Az zaman yuzrüler bulan da çarasızlıq bermeygen, qıyınlıq bulan, oñaysızlıq bulan da gişi öz ana tilinden taymağa yol yoq ekenin de bildirdik.
Endi ilmu oxumağa şol ana tilibizni tutmaqdan bizin geri urağan, bizge bu yolda bir az oñaysızlıq etip turağan zat barmuken, bir qarayıq.
Bar dep eki zatnı görsetegenler bola. Birinçisi — bizde maktaplarda, darulfununlarda oxumağa öz tilibiz bulan yazılğan kitaplar yoqluğu. Ekinçisi — biz öz tilibiz bulan oxusaq, istanbullardan da, özgelerden de ayrılıp-gesilip qalajağıbız. "İstanbullar da, qırımlar da, azarbayjanlar da, qazanlar da, bizin qumuqlar da, dağı da özgeler de — barı da bir türk cıns bolğandan soñ, arada bir baylaw tarıq. Ol da — maktaplarda ilmu oxumaq uçun, barısı da yaraşıp, bir tilni tutsa bola. Harisi bir başğa til bulan oxusa — arası üzülmekge sebep bola deyler.
Biz bu eki de üzrünü haqqından başğa-başğa tutup syoyleyik. Kitaplar yoqluğun aytsaq, elli-altmuş yıl awwal İstanbulda da yoq zdi. On-on bir yıl awwal Azarbayjanda, Qazanda da yoq edi. Soň etdiler, boldu. Biz de etsek,- bolur. On-on bir yıl awwal bizde öz tilibiz bulan heç bir kitap yoq edi. Hali bugün giççisi-ullusu bulan elli kitabıbız bar. Yigirma beşin yaňız özübüz etgenbiz.
İstanbul til bulan oxutmağa süegenler — bizin tilde yazılğan kitaplarıbız tarıq çaqı bugün bar edi busa da, istanbul til bulan oxumaqnı taňlajaq bolmağa yaray. Tügül busa, açıq etip aytsınlar. Maktaplarda bolğan çaqı öz tilibiz bulan yazılğan kitaplanı oxutup, bolmağanda günlükge istanbulça yazılğan kitaplanı oxutup turmağa biz de razi bolayıq.
Olay bolğan soň, haliden başlap, öz tilibizde yoq bolğan kitaplanı boldurmaq uçun qayğı etmege gerekbiz. Boldurğan sahatda, istanbulça yazılğanın maktapdan taydırıp, anı ornuğu[22] — öz tilibiz bulan yazılğanın salmağa da gerekbiz. Amma darulfununda bolsa tügül ese, segiz yıllıq maktaplarda öz tilibizni qoüp, istanbulça yada azirbayjança oxutmağa bizin heç bir qabul eterlik üzrübüz yoq.
Maktapnı awwalğı eki yılında oxutmağa yarayğan kitaplarıbız hali busahatda da bar. Awwalğı eki yılnı içinde, üçünçü-dyortünçü yıllarda oxutmaq uçun kitaplar hazirlemege de bolajaq. Üçünçü-dyortünçü yılnı içinde, masala, ettinçi-segizinçi yıllarda oxulağan kitaplar da hazir etiler. Hay'at [23]yimik, handasa yimik teren ilmulardan darulfununlarda oxulur yimik tafsilli kitaplar yazmağa bizde bugün hüner yoq busa da, maktaplarda oxumaq uçun yazmağa bolur çaqı bilim bar. İstanbulda yada, masala, Qazanda yazılğan kitaplanı xatasız küyde öz tilibizge tarjama etip bolabız.
Darulfununlarda busa, neçaqı istanbulça yazılğan kitaplar bulan busa da, handasa yimik, jabrun-muqabala [24]yimik teren ilmulardan tiyişli küyde mutalimlege dars berip bolağanlarıbız yoq. Anda dars bermaq uçun, İstanbuldan yada özge erden gişiler geltirip, istanbulça yazılğan kitaplardan oxup turmağa yarar. Soň darulfununnu tamam etgen mutalimleribiz ol kitaplanı öz tilibizge tarjama eterler. Şol zaman, darulfununlarda oxulağan kitaplar da öz qumuq tilibiz bulan yazılğan bolur.
Oruslanı darulfununların gyorgen injinarlıq yimik darajalı gişileribiz de bar. Bu yollarda olardan da bir kyomek bolmağa yaray.
Hasilul kalam, ülküden aylanğanğa ülgü tabulmay qalmas. Biz qoççaq adamlar bolsaq, bugün kitaplarıbız yoqluq bizge üzrü tügül. Osallıq etmege yaramas.
* * *
Biz öz tilibiz bulan oxusaq, istanbullardan da, özge türk qawumlardan da ayrılıp qalmağıbızdan söylesek, biz öz tilibiz bulan oxuğanda, masala, istanbullardan ayrılıp qalajağıbız gerti tügül busa da[25], istanbulça oxusaq, istanbullağa haliden artıq baylanajağıbız gerti. Arada tanışlıq-bilişlik koöp bolur. Bu da bir payda.
Amma ol payda biz öz tilibiz bulan oxuğanda bolağan; ya aydadan artıq paydamı — bu yerine qaramağa gerek. Maktaplarıbızda oxulağan tilni de, cahilleribiz söyleygen tilni de başğa-başğa etip yurütmekni qıyınlığına teñlik etegen paydamı — bu yerin oylaşmalı.
Maktaplardağı til de, cahillerdegi til de bir bolmaq ne qadar paydalı zat ekenin alyaqda söyledik. Hatta ol bolmasa bizge ilmuda-ma'ripatda kamillik bolmayğanın da añlatdıq. Masala, istanbullanı tili de, bizin til de — asluda bir til. Birisini xalqı birisin az busa da anñlay. Tanışmaq-bilişmaq uçun şo qadar taman tügülmü eken? Tügül busa, alyaqda da esgerilgen küyde, maktapnı beşinçi yada altınçı yılında yaşlağa eki aynı, üç aynı içinde istanbul tilni üyretsek yaramaymı?
Tanışmaq-bilişmaqdan murat — qıyının-tınçın aňlap, kyomekleşmaq. Kyomekleşmaqnı til birlik artıq ete, busa da kyomekleşmaq özü til birlikge toqtayğan zat da tügül. İstanbullanı balqanlar bulan dawu bar zamanda, bizden olağa heç bir kömek bolmadı. Amma, tili başğa busa da, Hindistandan İstanbulğa altın-gümüş özendey bolup ağıp turdu.
İstanbullar da, biz de, dağı da başğa türk qawumlar da maktaplarda ilmu oxutmaq uçun yaraşıp bir til tutmağa gerekliginden söyleyik. Ol til yañız istanbullanıki de bolmay, qazanlanıki de bolmay, qırımlınıki de bolmay, azarbayjanlanıki de bolmay, bizin qumuqlanıki de bolmay, barın da qoşup etgen bir bir ortaq til bolurmu eken? Yada yañız, masala, istanbullanıkin yada başğa bir qawumnıkin tañlap, şonu arağa salıp qoymağa gerekmi eken? Barı da türk tiller — bizinki de, özgeleniki de — qoşulup etilgen ortaq til bolmağa gerek busa, biz şonu haqqından artda söylejekbiz Yaňız birin tañlap arağa salına busa, biz munu haqqında eki başğa söz aytabız.
Awwalğı sözübüz bu: masala, istanbul tilni taňlap arağa salsaq, masala, qazanlanı da, bizin qumuqlanı da cahilleri bara-bara, beş-altı yuz yıldan busa da, istanbulça söyleygen bolup qalır degen umut barmı eken? Yoq busa, olay söyleygen bolmasa da qayırmaymı eken? Qayırmay busa, maktapdağı til de, cahilleni arasındağı til de başğa-başğa bolajaq. Anı yaxşı tügüllügün alyaqda bayan etdik. Olay busa, andan ese bizge maktapdağı tilibizni de, cahilleribizni tilin de bir etip yurütüp, üç-dört aynı içinde yaşlağa istanbul tilni de üyretip turmağıbız qolay. Bara-bara bizin cahiller de istanbullar yimik söyleygen bolup qalmağa yaray degen umut bar busa,- neçaqı da yıraq umut. Bulay bolur-bolmas yıraq zatlar bulan gişi ana tilin qoymağa yaramayğanın alyaqda esgerdik.
Dünyadağı barı da türk jınsı tilin heç başğalıqsız bir etmek ne qadar qıyın iş busa, bir etgenden soñ bir halda saqlap turmaq da şol qadar qıyın iş.
Türk til, ozoqda, bir til edi. Bara-bara har yaqda bir başğa küyde söylenegen boldu. Har yerdegi qawumlanı adatları da, maişatları da başğa-başğa bola. Olanı başğalığı — tilni de başğalığın tuwdura. Dünyanı tabiyatı şolay. Tabiyat özü izleygen zatnı aldın tutup qaldırmağa tüşse, har zaman yalqmayğan-talmayğan güç-quwat tarıq. Ol da daim bolup tursa çı yaxşı bolur edi. Bolup turajağı malüm tügül. Dünya — daim alışına turağan zat. Orus paçalıq öz qolundağı dinni de bir etmege, tilni de bir etmege ne qadar qastlı edi. Bugün neçik bolup qaldı?!
Ekinçiley sözübüz bu: türk qawumlar yaraşıp arağa salmaq uçun bir til aqtarağanda, türk tilleni arasından — başğa til qoşulmay iñ taza qalğanı tiyişli bolmasmı eken? Şolay bolsa, bizin qumuq tilni taňlamağa tüşmesmı?
Eki yuz yıl awwal oruslar öz tilin san etmey, baylarını qapularında [26]pıransız[27]til söylene edi. Oxumaq-yazmaq da pıransızça edi. Şol sayalı, pıransızlanı şarlatanları oruslağa gelip, baylanı qapularında aburlu-sıylı bola ediler. Soñ oruslanı iş bilegenleri es tabıp[28], öz tillerin tutdular. Hali, pıransız tilden ese, öz tilin miň qat artıq süyeler. Şol eki yuz yıl awwalğı oruslar yimik biz de hali öz tilibizni xadirin bilmey qalmayıq. Soñ hökünmege tüşmesin[29].
Bayanlıqlar 1) Demek, çillede bolğan inqılapğa yerli alyaqdağı dewürde. 2) Bahs etmek — söylemek, arağa salıp oylaşmaq; esgermek. 3) Zaralı. 4) Türkiyanı xalqı. 5) Qazan tatarlar. 6) Qawum, xalq. 7) Qarşı. 8) Yazıw işni yurütegen qulluqçular. 9) Wolskiy — Dağıstan oblastnı gubernatoru. 10) Qırım-tatar tilge. 11) Fanu tadris — metodika. 12) Okrugda (Dağıstan oblast alyaqda 9 okrugğa bölüne bolğan). 13) Uniwersitet. 14) Xas orta bilim beriw oxuw ojaq (kollej) 15) Cami — arap tilni grammatikasına bağışlanğan kitap 16) Ma'an — ritorika 17) İjenerlik. 18) Tafsil — geňleşdirip aňlatıw. 19) Hikmat — fizika (ilmu). 20) Handasa — geometriya (ilmu). 21) Demek, din ilmulanı. 22) Ornuna, yerine. 23) Hayhat — astronomiya. 24) Cabrun-muqabala — algebra (ilmu). 25) Tügül busa da. 26) Qapu — biyni mülko, ojağı. 27) Farans. 28) Tabıp. 29) Maqalanı artında — «Bitmedi» dep esgerilse de, «Musawat» gazetnı soñu nömürlerinde onu artı yada dawamı basmadan çığıp tabulmadı. Maqalanı basmağa hazirlegen H. Orazayew.


text:
Ukrainada aliy oquv yurtları arizalarnıñ qabul etüv müddetini avgust 2-ne qadar uzattılar. Tasil ve ilim nazirliginde bunı VNO meseleleri ile oğraşqan Tasil keyfiyetine qıymet kesüv merkezi işiniñ vaqtınca toqtatuvı ile añlatalar.
Tasil nazirliginde deyler ki, bütün meseleler, şu cümleden vesiqalarnıñ tolduruvında olğan hatalar ile bağlı meseleler boyunca qabul etüv komissiyalarına muracaat etmek kerek. VNO sertifikatınıñ coyulması ya da bozulması vaqtında tasil keyfiyetine qıymet kesüv regional merkezlerinde malümat kâğıtını elde etmek kerek.
Evel bildirilgeni kibi, Ukrainada VNOnı qırımlılar içün iyül 27-ne qadar uzattılar, Qırım ğıyabiy-mezunlarına ukrain attestatlarını sentâbr 1-de berecekler.


text:
«Qazaqstanda küşine engizilgen tağayındalğan bağam tüziliminiñ birqatar qïındıqtarı bar. Sonday bastı qïındıqtardıñ biri – teñgege qatıstı dollar bağamı qanday bolmasın, devalvacïya jürgizwge müddelilerdiñ qaşanda bolatındığı. Olar, mısalı, eksportşılar. Bir jağınan, olarğa qarsı şığwşılar da tabıladı, olar – ïmportşılar men qarapayım xalıq. Türli toptardıñ türli müddeleri ärqaşan bolıp turadı. Ekinşi mäsele: eger ulttıq valyutanı qunsızdandırsa, onda qalay etken jön, 5%-ğa ma, 10%-ğa ma nemese 30%-ğa qunsızdandıra ma? Bul suraqqa jawap berw de mümkin emes, öytkeni, qalay bolğanda da, devalvacïyanı qoldaytındar «jetkilikti türde qunsızdandırılmadı» degen pikirde qala beredi»,- dep aytqan iskerlik BAQ ökiline bergen suxbatında Vadïm Ïoswb.
Sonday-aq Vadïm Ïoswb: «Bul jağdaydan şığwdıñ bir ğana ädisi – qubılmalı bağamğa köşw. Munday jağdayda ükimet pen Ulttıq bank aldındağı teñgeni qunsızdandırw kerek pe, onda qanşağa qunsızdanbaq degen eki mäsele birden şeşiledi. Bul mäselelerdi barlıq qatıswşılardıñ müddesin eskere otırıp, narıqtıñ özi rettey aladı. Narıq – osı qarama-qayşı közqarastardı barınşa tïimdi türde teñestiretin tetik. Bul ärïne, minsiz qural emes, degenmen, qazirşe adamzat oylap tapqan eñ ozıq qural osı bolıp otır»,- dep pikir bildirdi.
Derekközi: kapital.kz
Kommentarïï


text:
Śilde ayınıń alǵaśqı kúnderi Túrkıya Respýblıkası Stambul ýnıversıtetindegi Ál-Farabı Eýrazıyalıq zertteý ortalıǵında «Eýrazıya aymaǵındaǵı śıǵıstaný jáne túrkitaný» taqırıbında Eýrazıyalıq zertteýler boyınśa II Halıqaralıq sımpozıýmı ótti. Stambul ýnıversıteti men Ál-Farabı atındaǵı Qazaq ulttıq ýnıversıtetiniń birlesip uyımdastırǵan kezekti halıqaralıq sımpozıýmǵa alıs- jaqın śet elderdiń joǵarı oqý orındarınıń professorları qatısıp, 6 sekcıya boyınśa ǵılım álemindegi túrkitaný jáne śıǵıstaný zertteý salalarına qatıstı bayandamaları talqılandı.
Atalmıś śaraǵa Jubanov ýnıversıtetiniń Halıqaralıq ıntımaqtastıq ortalıǵınıń dırektorı, professor Gúljan Śoqım qatısıp qaytqan bolatın. Śaraǵa qatısqan ýnıversıtet ókili sımpozıýmnıń aśılý saltanatında qatısýśılarǵa ýnıversıtet rektorı, professor Baýırjan Erdembekovtiń arnayı ıqılasın jetkizip, sımpozıým jumısınıń joǵarı deńgeyde ótýine tilektestik bildirgen quttıqtaý hatın tabıstadı.
Sımpozıýmda ǵalımdar men sarapśılardı eýrazıyalıq keńistikte túrkitaný jáne śıǵıstaný salasına kóptep tartý, túrkitaný jáne śıǵıstaný sabaqtarın oqıtý jáne mamandardı dayarlaýmen aynalısatın elder arasında ortaq maqsattar men mindetter qoyu, sonımen qatar túrkitaný jáne śıǵıstaný salasındaǵı sayası jáne áleýmettik máseleler talqılandı.


text:
Estoniyada Qırımtatar Milliy Meclis azaları estoniyalı siyasetçi, «Ukrainanıñ ve qırımtatar halqını dostı» Tunne-Väldo Kelam ile körüştiler. Bunı Facebookta Ukraina haber siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirdi.
«Trihiy şahıs, 80-ci yıllarda Estoniyanıñ azatlıq küreşiniñ yetekçilerinden biri – Tunne Kelam işe körüşüv. Bügün o Avropa Parlamentinde Estoniyanı temsil etken deputat, eñ büyük gruppa EPP – halq firqasınıñ azası. Tunne Mustafa Cemilevniñ Saharov adına mukâfatqa namzet olaraq teklif etilmesiniñ teşebbüsçisi ve tarafdarı edi. Tunne dey ki, namzetniñ teklif etilmesi – Mustafa Cemilevniñ şahsiyetine ve onıñ sayesinde Qırım işğali ve insan aqlarınıñ bozulmasına diqqat celp etmek içün yapılğan edi. Tunne Mustafa Cemilevni dekabrniñ ortasında Strasbourgqa davet etti», – dep bildirdi Ceppar.
O qayd etti ki, Tunneni eminliknen «Ukrainanıñ ve qırımtatar halqınıñ büyük dostı» olaraq tanıtmağa mumkün.
«Öz yerinde bulunıp, bügün o Qırım meselesi diqqatnıñ celp etilmesine kefil ola. Onnen birlikte Qırımnen alâqalı bir-qaç leyhanı muzakere ettik, Tuneniñ destegi ğayet müimdir», – dep yazdı Emine Ceppar.
2016 senesi Cemilev Saharov mukâfatına namzet olaraq teklif etilgen edi, lâkin onı, DAİŞ esaretinden qurtulıp, yezidler cemiyeti ve qadılarnıñ aqqları içün küşken Nadia Murad ve Lamiya Aci Başar qazndılar.


text:
İyülniñ 12-de Kyivde Ukraina — Avropa Birligi 19-ıncı sammiti açıla. Eki künlik tedbir AB liderleriniñ Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ile aqşam yemeginden başlaycaq. Avropa Birligi eyyetiniñ erkânında – AB Şurasınıñ prezidenti Donald Tusk, Avropa komissiyasınıñ prezidenti Jean-Claude Juncker, AB umumiy tışqı siyaset ve havfsızlıq siyaseti meseleleri yuqarı vekili Federika Mogerini ve digerleri.
İyülniñ 13-de saat 11:00-da sammitniñ umumiy toplaşuvı başlaycaq. Sammit Ukrainanıñ Avropa Birligi ile assotsiatsiya añlaşmasınıñ tamamen tasdıqlaycaqtır. O, sentâbrniñ 1-den başlap işke tüşürile bile.
Böyle bir qarar iyülniñ 11-de, sammit arfesinde, İqtisadiyat ve maliye meseleleri şurası çerçivesinde qabul etilgen edi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Kyivdeki Ukraina-AB sammitinde Ukraina ve Avropa Birligi arasında ortaqlıqnıñ yañı basamağına keçüv aqqında söz yürsetilecegini bildire.
2016 senesi Felemenkte keçirilgen tevsiye referendumı iştirakçileriniñ çoqusı (referendumda saylayıcılarnıñ yalıñız 32%-ı iştirak etken edi) Ukraina ile añlaşmağa qarşı çıqqan edi.
Bu sene Felemenk parlamenti Ukraina ve AB assotsiatsiya añlaşmasınıñ tasdıqlanmasına tekrar qoltuttı.


text:
NATO ştab-dairesinde Rusiyege nisbeten kirsetilgen cezalar Qırımnıñ Rusiye işğalinden azat etilüvine ketirecegine işandırılar.
Bunı işğalden soñ yarımadağa kirişi yasaq etilgen Ukraina halq deputatı, qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilev Espreso.TV efirinde bildirdi.
«Meni Brüsselde, NATO ştab-dairesinde, Rusiyege nisbeten kirsetilgen cezalarnıñ tesiri büyük olacağına işandırdılar. Ve işbu cezalar SSSRnıñ Afganistanğa kirgen vaqıtta olğan cezalardan daa da ciddiy olacağını qayd ettiler. Men bunı, ğaliba, endi körmeycegimni ayttım. Olar ise: «Yoq, o qadar uzanmaz», – dep cevap berdiler», – tarif etti Cemilev.
Onıñ sözlerine köre, qırımtatarlar Rusiye işğalinden azat olmaq içün atta qıtadan suvnnıñ qapatıluvına dayanıp olurlar.
«Semetdeşlerim telefon açıp: «Qırım içün suvnı ne zaman qapatacaqsıñız?», – dep soralar. Yani, serbest olmaq içün olar buña da çıdamağa azırlar», – dedi Cemilev.
«Qırım mıtlaqa qaytacağına şübelenmeyim. Bugünki vaziyet bütün halqara qaidelerge ters kele. Sanki XXI asırda konkistadorlar kelip, toprağımıznı tutıp aldılar. Ertemi-keçmi, amma Rusiye keri qaytır. Rusiyede «devlet şerefi» degen bir şey qalmadı. O, Şimaliy Koreya kibi oldı»,– dey Cemilev.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, Ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñ Rusiyege nisbeten Avropa birligi, AQŞ ve diger memleketler sıqı sürette cezalarnı kirsete.


text:
Rusiye akimiyeti qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznı 8 yılğa apiske alıp, işğal etilgen Qırımda «bütün qırımtatarlarnı ezip çıqacaq ola». Böyle bir fikirni Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarov sentâbrniñ 11-de Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Maalesef, üküm sert olacağını er kes bile edi. Bizler epimiz, şu cümleden Ahtem Çiygoz, üküm qanunsız, adaletsiz olğanını bilemiz. Böylece, bütün qırımtatarlarnı ezip çıqacaq olalar. Ahtem Çiygoznı qorquzmağa istemeyler. Qırımtatar halqına qarşı areket eteler», – dedi Çubarov.
Onıñ aytqanına köre, işğal etilgen Qırımda Ahtem Çiygozğa qarşı yapılğan qanunsız areketler «Avropa insan aqları mahkemesine bu qanunsız areketlerni lâğu etmege imkân berir».
Sentâbrniñ 11-de Kremlge tabi olğan Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznı 8 yılğa azatlıqtan marum etti.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukrainanñ topraq bütünligine qol tutulmasına bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulğan edi. O zaman miting iştirakçılerine Rusiye tarafdarları, şu cumleden «Russkoye yedinstvo» firqasınıñ temsilcileri qol tutqan edi.
«Çiygoz davasını» Rusiye mahkemesi qapalı toplaşuvda: qırımtatar Meclisi yolbaşçısınıñ muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca, davanıñ eki iştitakçisi olğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci davası şeklinde ekige ayıraraq, «26 fevral» davası çerçivesinde baqmaqta.


text:
Keriçniñ mesken evlerine yarıqnı Yañı yıldan beş daqqa evel berdiler – Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ çıqışından evel.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, şeerniñ bazı rayonlarında Yañı yılnı çıraqlarnıñ yarığında qarşıladılar.
Umumen şeerde dekabr 31 künü elektrik energiyasını bir qaç kere söndüre ediler.Amma aşam bazı rayonlarda saat 18:00-19:00 yarı gecege qadar yarıq yoq edi.
Şeerlilerniñ aytqanı kibi, salatalarnı çıraq yarığında doğray ediler.
Qırımda çarşenbe künü aqşam yarımadağa «Kahovka – Titan» yolağı vastası ile berilgen elektrik energiyasınıñ söndürilmesi aqqında bildirdiler. Elektrik teminlevsiz Krasnoperekopsk, Aqşeyh, Aqmeçit, Saq, Canköy rayonları, Saq ve Kezlev rayonları qaldı. Qırım qamaçavınıñ idarecisi Lenur İslâmov faallerniñ buña alâqası bar olmağanını qayd ete.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene edi. Amma bu yeterli degil edi. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.


text:
Yıl evelsi Kremlde qırımtatar halqı Rusiyeniñ Qırımğa kelmesini alğışlar dep ümüt ete ediler, – dep bildirdi Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov Radio Svobodağa.
«Putin ve onıñ kreml taqımı içün Rusiyeniñ Qırımda mevzimini pekite bilecek protsesslerde qırımtatar faktorınıñ olması pek müimdir. İşğalniñ birinci kün, aftaları olar farqlı eyyetler yardımı ile alğışımıznı, Qırımğa kelgenleri içün hayırlav sözlerimizni eşitecek ediler. İlk olaraq Qazan siyasetçileri – aqiqat, Tatarisatn prezidenti Rustam Minnihanov da şu cümleden», – dedi Refat Çubarov.
Onıñ sözlerine köre, Kremlden kelgen eytler ile «samimiy ve açıq subetler» keçirile edi.
«Şunı qayd etmek isteyim ki, birazdan Moskva birini çetke çeke, başqasını ise yollay. Bu şunı isbatlay ki, Moskva iç bir vaqıt qavmiy elitalarğa inanmay edi. Milliy elitalarğa inanmay, şunıñ içün olarnıñ Qırım vaziyetine celp etilmesi aqta söz ketkende, olarnı sıq qarıştıra», – dedi Refat Çubarov.
Qırımtatar Milliy Meclisi Qırım işğaline qol tutmadı.
2014 senesi fevral 26 künü Qırım Yuqarı Şurasınıñ deputatları nevbetten tış sessiyanıñ keçirilecegini ilân etti, on biñden ziyade insan Qırım ükümetiniñ binasına barışıq mitingi ile kelip, sessiyanı lâğu etmege talap etti. Ükümet insanlarnıñ talabı ile razı olğanından soñ, cemaat dağıldı. Saba erte Qırım Yuqarı Şurasınıñ silâlı zaptı keçirildi. Mart 16 künü qanunsız «referendum» keçti.


text:
Kocaeli Kırım Tatarları Derneği Vatan Kırım'da ki Etkinliklerine ara vermeksizin devam ediyor. Kırım Mühendislik ve Pedagoji Üniversitesi Öğretim üyeleri Prof. Dr. İsmail KERİMOV ve Doç Dr. Tair Nureddinoğlunun organizasyon ve liderliğinde Kırım Tarihi, kültürü, Edebiyatı, Dili ve sanatı ile ilgili bilgilendirme dersleri Akmescit / KIPU'nun dışında Canköy/Morina, Konstantinov, Alma Tarhan, Aluşta, Karasubazar ve köylerinde de verilmeye başlandı..
Bakınız Alma Tarhandaki son dersler için TAİR Hoca ne diyor: Bu sefer (28.06.14) Qırımtatar tilini, edebiyatıni, medeniyetini tanıtma seyyar dersimizni Bağçasaray civarlarındaki Alma-Tarhan köy mektebinde keçirdik. Bazı malümatlarına köre mezkür köyüniñ eski adı (Bürlük) edi. Foto resimlerden körüngeni kibi işte bu qırımtatar milliy mektebiniñ iç ve tış körünişidir. Diger fotolarda ise köy yolu ve camileri, bazarları, tükânları ve evleridir.
Mektep salonda toplanğan musafirlerden çoqsu deliqanlılar ve çocuqların olğanına pek taacipleneve sevine edik. Aralarında da yan köylerinden kelgen hocaları ve sakinleri de bar edi. Genç haveslilerge pek meraqlı ve ibretli olsun diye sade, añlayışlı usulı ile qırımtatar halqınıñ tarihinden, folklorundan, edebiyatından nümüneler kösterildi. Ve hatta çocuqlarımıznıñ çoğu latin hurufatını bilmey kibi laflarğa rağmen hocamız bularğa cenkten evvel qırımtatarcağa cevrilip ve latin yazısı ile neşir etilgen Viktor Gügonıñ “Gavroş”, Kiplingniñ “Rikki tikki tavi”, Servantesniñ “Don Kihot” kitaplarınıñ metinlerini oquttırdı. Qara tahtada qırımtatar latin yazısınıñ qolaylığını kösterdi. Dünya klassik eserleriniñ qırımtatarca varolğanını ve bularnıñ “İsmail Gaspıralı” adında kütüphanesinde saqlanğanını ögrengen köy hocaları ğayet memnün qaldılar. İsmail hocamızdan kitaplarnıñ kopi yapma ve derslerde qullanma unsurlarını terenden ögrenerek kelecekte kendi derslerinde de qullanacağını vaad ettiler. Bizim tarafımızdan ise köy mektebi müdürine bizge qara tahta, salon, talebelerni yetiştirgeni içün büyük teşekkürler bildirildi Milliy proje destegi: Kocaeli Kırım Tatarları dernegi .


text:
Aqmescitte 1944 senesi qırımtatarlarnıñ sürgüniniñ qurbanları añılaraq dua ötkerile. Tedbirge ellerinde milliy bayraq, şeritler, köksünde matem timsalleri olğan 100-ge yaqın insan toplanğan, dep haber ete Qırım.Aqiqat muhbiri.
Faaller, hatıra abidesi ögünde dua oquyaraq, çiçek qoya ve kenarğa çekilgen soñ, abide yanına başqa gruppa kele ve dua devam ete.
Tedbir Rusiye politsiyası ve OMON hadimleriniñ nezareti altında keçe. Qırım.Aqiqat muhbiri haber etkenine köre, tedbir keçirilgen yerge OMON hadimlerini ketirgen üçünci avtobus kelip çıqqan.
İnsanlar ellerinde milliy bayraqlarnı turalar, faal Server Karametov elinde – «Qırımtatar halqına azatlıq» dep yazılğan büyük milliy bayraq bar.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesi Qırımdan sürgün etilgen qırımtatar halqı sürgüniñ qurbanları añıla. O künü yarımadadan Orta Asiyağa qırımtatarlarnıñ ilk eşelonı yollana. Epsi olıp 180 biñden ziyade insan sürgün etilgen.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen mayısnıñ 18-zi qırımtatar halqı sürgüniniñ qurbanlarını añma Künü olaraq ilân etilgen edi.


text:
Aqmescit rayonı Molodöjnoye qasabasında bir 70 ev ışıqsız qaldı. Qırımnıñ Rusiye ükümeti saytında bildirilgeni kibi, bunıñ sebebi – transformatornıñ bozuluvıdır.
Umumen qasabanıñ 69 evi ışıqsız qaldı. Qırım Nazirler şurasınıñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, qazaiy brigada endi yolğa çıqtı, saat 21:00 qadar tamir işlerini bitirmek kerektir.
Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, cumaaqşamı qazadan sebep Aqmescit civarındaki Tavel ve Qarasuvbazar rayonı Üç Köz köyleriniñ sakinleri elektriksiz qaldı.
Rusiye akimiyeti dekabr 18 künü Aqşeyh rayonı Kereyit (Kommunarnoye) ve Taş Quyu (Ogorodnoye) köyleri ışıqsız qala bilecegini qayd etti, anda 9:00 – 16:00 saatleri eki stantsiyada tamir işleri yapılacaq.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.


text:
Moskvanıñ Lefortovo mahkemesi ukrain rejissöri Oleg Sentsovnıñ apis cezasını 2015 senesi aprel 11-ne qadar arttırdı, dep haber ete RİA Novosti.
«Mahkeme taqiqatnıñ Sentsovnıñ apis cezasını arttırmaq muracaatını qabul etti», – dep bildirdi mahkemeniñ matbuat kâtibi.
Rusiye Baş prokuraturası Qırımda FSB tarafından yaqalanğan Oleg Sentsov ve Aleksandr Kolçenkonı Rusiye vatandaşları olaraq tanığanını bildirdi, çünki olar diger vatandaşlıqnı saqlaycaq olğanlarını bildirmegen ekenler.
Mahkeme Aleksandr Kölçenkonıñ apis cezasını da 2015 senesi aprel ayına qadar arttırdı.


text:
härbir adämniŋ hayatqa bolğan kšzqarişi härhil häm šzi haliğiniçä šmür sürgüsi kelidu. Bilim elip, šzi haliğan mutähässislikni tallaydu. «Armansiz adäm —yiltizsiz däräq», däp konilar eytqandäk, armansiz šmürniŋ qiziğimu, keläçigimu yoq. Adämlärniŋ hämmisigä has bir arman — u bilim elip, šy-otaqliq bolup, pärzänt quçup, ularni durus tärbiyiläp šstürüş. Umumän, arman adäm hayatiniŋ şotisi. Qazaq hälqiniŋ ällamasi Abay Qunanbaev «Balaŋni durus tärbiyiligüŋ kälsä, bšşügiŋni tüzä» deginidäk, balini bovaq vaqtidin yahşi hislätlärgä ügitip, durus tärbiyä berişkä adätländürüş ailidä — ata-aniniŋ, mäktäptä muällimlärniŋ väzipisi.
Yüsüp Has haҗip «Qutadğu bilik» ämgigidä «Küntuğdi – adalät, Aytoldi – bähit-saadät, Ogdulmiş – päm-parasät, Oğdulmiş – qanaät» degän tšrt çüşänçiniŋ birligi bähitkä yetiläydu» däp yazğinidäk, adäm boyidiki yahşi hislätlärmu armanğa başlap, bähitkä yetiläydu. Ändi äynä şu hislätlärgä tohtilip štäyli.
BİLİM. Bilimlik boluş — härbirimizniŋ arzu-armini. Bilim eliş arqiliq adämlär türlük mutähässis egiliri atilidu.
«Bilimlik – miŋni yeŋär, biläklik — birni yeŋär» degändäk, bilimlik adäm gezit-jurnal, kitap oquşqa huştar bolup, aŋ-säviyäsi juquri, säzgür, ana tili, ana mäktäp, milliy urpi-adät, mädäniyitimizni saqlap qelişni birinçi orunğa qoyidu. Bilim — ilim-pänniŋmu açquçi. İlim-pänsiz ihtisat bilän mädäniyät rivaҗlanmaydu.
ÄQİL. Äqillik adäm bilimlik, aŋ säviyäsi juquri, işbilärmän, yahşi bilän yamanni ilğa qilip, yahşiğa yeqin, yamandin jiraq jürüşni bilidu. Äqillik adäm balini toğra tärbiyiläşni birinçi orunğa qoyup, šzi şuniŋğa layiq ämgäk qilip, balilar aldida šzini tutuşni bilidu. Uluq ällama Ömär häyyam «Sän balaŋni tärbiyilimä, šzäŋni tärbiyilä. Balaŋ bäribir saŋa ohşaydu» däp eytqinidäk, bala, sšzsiz, ata-aniğa qarap šsidu. Bilim däriҗisi juquri bolmisimu, šziniŋ äqil-parasiti, iş-täҗribisi arqiliq izdinip, ämgäk arqiliq bähitlik hayat käçürüvatqan insanlar arimizda az ämäs. İlahim, arimizda äqilliklär kšp bolğay!
İRADÄ. İradä hayat bilän küräş, parlaq hayatqa intiliş. Mäsilän, bäzilär puti, kšzi, qolidin ayrilsa, gayi birliri türlük eğir kesällärgä duçar bolup, kšp jillar ağriq bilän kürişidu. Ular ümütsizlikkä berilmäydu. Televizorda nakalarğa beğişlanğan kšrsitişlärdä qoli yoq bolsa, qol ornida putini härikätkä kältürüp, puti, kšzi yoq bolsimu, bälgülük iş orunlirida işläp, tirikçiligini qilip jürgänlärni pat-pat kšrimiz. Bu iradilik insanlarniŋ hayati.
Yeqinda «Uyğur avazi» gezitida besilğan «İradilik ana» särlävhilik maqalamda Turahan ana apisidin ayrilğan yättä balini (çoŋi 14 yaşta, äŋ kiçigi 6 ay) šziniŋ 5 balisi bilän billä tärbiyiläp, šy-otaqliq qilğanliği, hoşnam häm dostum Gülğunçämmu anisidin ayrilğan, atisi taşlap kätkän tšrt nävrisini šziniŋ altä balisi bilän billä çoŋ qilip, qatarğa qoşqan, zaman tälivigä layiq tärbiyä bärgänligi toğriliq yazdim.
İradä — armanğa yetiläydiğan qudrätlik küç. İradilik bolayli, qerindaşlar!
İNSAP. İnsavi yoq balilar ata-anisini šmürboyi zar qahşitip štidu. Undaqlar ata-anisi bilän baliliriğa ğämhorluq qiliştinmu qaçidu, hätta ularni taşlapmu ketidu. İnsapsiz adäm kšpiräk šziniŋ mänpiyitini kšzläydu. Şuniŋ üçün kšpni kšrgänlär «Balilirimizniŋ insavini bärsun» däp dua qilidu. Çünki ata-anilar yeşi yätkändä, baliliriniŋ ğämhorluğiğa muhtaҗ bolidu.
İnsavi bar balilarni šstürgän ata-ana bähitlik. Män dayim duarimda äŋ aval balilirimniŋ salamätligini, andin ularniŋ insavini soraymän. Şükri, bügün balilirim män oyliğandäk adämlärdin bolup yetildi. Şuŋlaşqimu šzämni äŋ bähitlik ana däp hesaplaymän.
İnsapsizliq ata-anilardimu uçraydu. Ayrim ata-anilar šzliri hatirҗäm yaşap, nävrä-çävrilärniŋ qalaymiqinini kštärgüsi kälmäy, yeŋidin šy tutqan baliliriğa qol uçini sozmay, «oquttuq, šyliduq, ändi šz künüŋni kšr» däp ularni šz aldiğa bšlüp çiqirivetidu. Äpsus, ular qeriğanda egisiz qelişi mümkin ekänligini oylimaydu.
Hulläs, juqurida tohtilip štkän izgü hislätlär Dšlät rähbiriniŋ «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisidimu ätrapliq yorutulğan. Şundaq ekän, mäniviy yeŋilinişni härkim aldi bilän šzidin başlişi keräk, däp oylaymän.
Mayminäm İMÄROVA,
Qazaqstan maarip älaçisi.
Panfilov nahiyäsi.


text:
Qırım «akimiyeti»niñ matbuat-hızmeti bergen malümatına köre, Qırım «parlament»iniñ topdaşuvında «Qırım Cumhuriyetiniñ toprağında keçici müddet devamında medeniy asabalıq obyektlerniñ qoruvı aqqında» leyhanı tasdiqladılar.
«Leyhağa binayen, Qırım Cumhuriyeti toprağında olğan ve Ukraina SSR ve Ukraina qanunları boyunca tarih, medeniyet yadikârlıqları cedveline kirsetilgen obyektler Rusiye Federatsiyası qanunlarına binayen devlet qoruvı altında olacaqtır», – denile matbuat-hızmetiniñ beyanatında.
Mütenasip vesiqanıñ qabul etilmesine qadar Qırımda medeniy asabalıqları yerleşken topraq damartalarınıñ qullanuvına moratoriy kirsetile.


text:
Geniçesk – Oyun, alğış, milliy bayraqlar, imaye ve «Mustafa!» şiarları ile Geniçeskte Meclis toplaşuvına kelgen qırımtatar halqınıñ liderini qarşıladılar. Aqımdaki seneniñ mayıs ayından berli Mustafa Cemilevge Qırımğa kelmege yasaq etildi, onıñ ortaqları yarımadadan tış toplaşmağa qarar aldılar.
Herson vilâyetinde Meclis toplaşuvı iyülniñ 4-de, üyleden soñ başlanacaq edi. Lâkin Mustafa Cemilev keç qala edi ve Oraza olğanından sebep iftardan soñ – saat onlarda – işke başlamağa qarar alındı.
Meclisniñ bazı azaları kündüz keldiler, onıñ içün olarnıñ serbest vaqıtları oldı. Er biri onı öz istegine köre keçirdi: bazıları oturıp, dünyadaki siyasiy vaziyet ve qırımtatarlarnıñ rolü aqqında laf ettiler, bazıları – Azaq deñizde yuvundılar, bazıları ise toplaşuv keçirilecek yerli musafirhanelerniñ birinde odağa kirip, yuqladılar.
Saat 20-lerde musafirhane yanında Meclis azaları, Qurultay delegatları, qırımtatar milliy areket veteranları ve musafirler, Herson vilâyetinde yaşağan qırımtatarlar toplaşıp başladılar. Qarşılağanlarnıñ qollarında qırımtatar ve ukrain bayraqları bar edi. Olardan birisi VİP-musafirni muzıkanen qarşılamaq içün maşinada «Haytarma» qoydı. Milliy areket veteranı Veciye Kaşka oyun töşedi.
Qayd etmeli ki, adamlar arasında adiy urbağa kiyingen aqaylar bar edi. Birazdan olardan ekisi «SBU» yazısınen urba kiydi ve silâ aldılar. Tabiyi ki, memlekette üküm sürgen şimdiki vaziyette uquq qoruyıcı organlar tarafından işbu tedbirge büyük diqqat ayırıldı, çünki çeşit türlü provokatsiyalar olması mümkün edi.
Yarım saatten soñ musafirhanege Bağçasaray meclisiniñ reisi Ahtem Çiygoznıñ qara Mercedesi ile beraber çeşit yollarda yürgen maşina keldi. Range Roverden Cemilev ve ağa-qardaş Aslan Omer Qırımlı ve Rustem Umerov çıqtılar. Qırımlı, malüm olğanı kibi, Ukraina baş nazir muavini olacaq, dep aytalar.
Tantanalı qarşılav iştirakçileri «Mus-ta-fa!» aytıp, birer-birer onıñ yanına kelip, qolunı aldılar. Birinci olıp apayı Safinar-hanım keldi, soñra veteranlar ve bundan soñ Meclis reisi Refat Çubarov yaqınlaştı.
Çoqusı adamlar Geniçeskte Mustafa Cemilevniñ sadıq ortağı Remzi İlyasov yoq, dep qayd ettiler. O, yaqınlarda «Devlet şurasınıñ» spiker muavini oldı, lâkin Meclis buña «razılıq bermegen edi». Qıtağa Meclisniñ diger azaları da kelmedi: Qırım müftisi Emirali Ablayev, Abduraman Egiz, Teyfuk Gafarov, Sadıh Tabah ve Kadır Osmanov. Qayd etilgeni kibi, Sadıh Tabah toplaşuvğa belli bir sebepten kelmedi – anası hastalanğan, Ablayev ve Egiz özleri hastalanğanlar. Digerleriniñ ne sebepten kelmegeni belli degil.
Körüşüvden soñ iştirakçiler qavehanege iftarğa yol aldılar. Tedbir duadan başlandı. Safinar Cemileva aqayı ketirgen arap hurmalarnı üleştirdi.
«Saudiy Arabistandan ketirilgen arap hurması», – dep ayta edi er biriniñ yanına kelip Cemileva. Bundan ğayrı, toplaşuv iştirakçilerini çeşit yemeklernen, şu cümleden azbarda qazanda pişirilgen pilâvnen sıyladılar.


text:
Bwl äulettiñ qazaq tarihında oyıp alğan ornı bar. Türki jerine islam dininiñ esigin aşa kelgen arğı babasınıñ süyegi Sır boyında jatır. Bügingi künge deyin «Qorasanğa qoy atap» ziyarat etuşilerdiñ nöpiri tolastağan emes. Bergi atalarınıñ dañqı da el jadında qalğan. Alayda ötken ğasırdıñ basında qazaq dalasındağı özgeristerdiñ bel ortasında jürip, ekpini qattı patşanıñ uısınan da, odan keyingi bol'şevikterdiñ qwrsauınan da halqınıñ enşisin suırıp almaqqa wmtılğan Qoñırqoja Qojıqovtıñ esimi büginde kem estiledi.
Ataqtı Qojıqovtar äuletiniñ mwrasın zertteuşisi äri nasihattauşısı, Qazaqstannıñ «Ädilet» tarihi-ağartu qoğamınıñ direktorı, Qazaqstan Suretşiler odağınıñ müşesi Säule Qojıqovanıñ estelikterin negizge alıp, tarihşılar Mämbet Qoygeldi, Hazretäli Twrsın, Beybit Qoyşıbaev zertteulerine zer sala otırıp, Qoñırqoja Qojıqovtıñ ayrıqşa missiyasın tüsinuge tırıstıq.
«Asa qadirli aqsaqal!» Bwl – Qoñırqoja Qojıqovtıñ üzeñgiles zamandası Ahmet Baytwrsınovtıñ lebizi. Onıñ kürdeli ömiri men qızmetine bağa bergen tarihşı Mämbet Qoygeldi:«Q.Qojıqovtıñ ömir jolı – HH ğasırdıñ alğaşqı şireginde qazaq jäne basqa Türkistan halıqtarınıñ sayasi ömirine qatıstı isterge sanalı äri belsendi türde atsalısqan ziyalı azamattıñ ömir jolı» deydi.
Onıñ küresi erte bastalğan edi. Patşa jandarmeriyası üş ret qamaqqa alsa, qızıldardıñ türmesine de üş ret tüsip, soñğısında atu jazasına kesiledi. Mına derek 1930 jılı 22 säuirde OGPU tarapınan jürgizilgen tergeu isindegi jazbadan, onıñ sanalı küresiniñ bastauı otarşılıqqa qarsılıqtan şıqqanınan mälim bergendey: «YA uçilsya i stal soznatel'no jit' tot period, kogda evropeyskiy kapitalizm vo vsyu nastupal na Vostok i porobaşal kolonial'nıe narodı, v tom çisle musul'manskie stranı. YA bıl v kazahskih oblastyah turkestanskogo kraya – vakhanaliya carskogo pravitel'stva doşla do stepeni, çto kazahskomu narodu ostavalos' odno – vımeret'. YA sdelalsya nacionalistom».
Onıñ qızmetiniñ bir belesi ağartuşılıq jolına arnalıp, wstazdıq etedi. Şäkirtterine arnap twñğış «Älippe» oqulığın 1912 jılı Orınbor qalasında Fatih Karimidiñ baspasınan jarıqqa şığarğan. Ozıq oylı, wltjandı ağartuşınıñ A.Qasımov pen S.Jäñgirovpen birlese şığarğan «Rusie patşalığında Romanov näsilinen hükimranlıq qılğan patşalardıñ tarihları» attı eñbegi Romanovtar biliginiñ 300 jıldığına oray, şağatay tilinde jarıq köredi. Bwl tuındınıñ qanday maqsatta jazılğanın Qojıqovtıñ özi bılayşa tüsindiredi: «Men jergilikti äkimşilik orındarınıñ üstinen köptegen arızdar men peticiyalardı Peterburgke qayta-qayta joldap otırdım. Soğan baylanıstı meni bir uezden ekinşi uezge auıstırıp otırdı. Äkimşilikke qaytsem jağam degen oymen Romanovtardıñ üyi jayında qazaq tilinde eñbek jazdım. Bwl, ärine, men üşin masqaralıq jwmıs boldı. Eñbekte qazaq halqınıñ patşağa bağınuı nasihattalğan edi. Biraq mwnımen men äkimşilik ornınıñ ıqılasın özime audara almadım…».
Qojıqovtıñ qayratkerliginiñ kelesi ötkeli türkistandıq wlttıq sayasi elitanıñ qwramında körinedi. Mına derekte: «1917 jılı men ekinşi ret Taşkentte ötken qazaq s'ezine qatıstım. Qoqan avtonomiyası talqandalğannan keyin Tınışpaevpen birge kommunistik otryadtardan qaşıp, tau işinde jasırınğan kezim boldı» deydi.
1924 jılğı säuirde bol'şevikter partiyasınıñ Bas hatşısı Iosif Stalinge körnekti qazaq kommunisteriniñ biri Alaş-Orda turalı qwpiya bayandama bergeni belgili. Sondağı qwpiya tirkemeniñ 8-babında mınaday mälimetter aytılğan: «Qoñırqoja Qojıqov. Qazaqtıñ «qoja» dep atalatın aqsüyekterinen. Qoqan avtonomiyalıq ükimetiniñ bwrınğı müşesi. Körnekti alaşordaşı, Şoqaevtıñ kömekşisi. 1913 jılı, Romanovtar üyiniñ toyı kezinde, patşalardıñ portretimen qazaq tilinde kitapşa jazdı. Ferğananıñ audandarınıñ birinde Kerenskiydiñ uaqıtşa ükimetiniñ komissarı bop istedi. 1921 jılı Jer halkomatınıñ müşesi, sodan soñ Jer halkomınıñ orınbasarı boldı, Jetisu oblısında jer-su reformasın basqardı, jwrttıñ bärine orıstardı «oñdı soğudamız» dep aytıp jürdi. 1922 jılı jerge ornalastırudı basqardı, qazir Jerge ornalastıru basqarmasında isteydi. Qojıqov Qojanovpen bir päterde twradı. Osı Qojıqov, Qojanov, Asfendiarov, Toqtıbaev – belgili Lapinniñ qızdarına üylengen, söytip olar qazaq halqın eñ aldımen osı tuısqandıq belgileri boyınşa birlesip bileude. Qojıqov äldeneşe ret TürkCIK müşeligine saylandı jäne Qosşı Ortalıq Komiteti basşılarınıñ biri bolıp tabıladı. 1921 jılı Qojanovtıñ jäne Asfendiarovtıñ kepildigimen tipti partiyağa da kirdi, alayda keyin şığarıp jiberildi. Qazir tap osı Qojıqov Qojanovtı bilep twr. (Ol – öte täjiribeli adam). Qojanovqa qızmetkerler kelgende, olardı eñ aldımen osı Qojıqovqa mäselelerdi kelisu üşin jiberip aladı, türli ükimettik jäne tipti partiyalıq hattamalar da oğan pikirin bilu üşin jiberilip jatadı». Bwl qwpiya jazbadan bayqalatını sol, Qojıqov keñes ökimeti twsında da wlt kommunisteriniñ birqatarı aqıl-keñes swrap twratın bedeldi qayratker bolğan.
Säule Qojıqova bir kezdesuimizde köpten beri saqtap jürgen gazet qiındısın körsetti. Onda rejisser Dinşe Ädilovtiñ 1928 jılı OGPU tergeuşisine bergen jauabı basılğan eken. Qazaqşa mağınası mınaday: «Qızılorda atauın alğaş ağartuşı-ğalım Qoñırqoja Qojıqov oylap taptı. Odan nege bwlay bolğan dep swradıq. Bwl – qos qatparlı atau, ol eki jaqtı da qanağattandıruı tiis ekenin ayttı. «Qızıl», demek bol'şevikterge wnaydı, al «orda» – wlttıq atau. Demek, ol jaq ta, bwl jaq ta kinä arta almaydı. Bwl wsınıspen kelistik. Swltanbek Qojanov s'ezd töralqasınan kezekten tıs söz alıp wsınıs jasadı» degen derek jazılğan. Ol Orta Aziya men Qazaq respublikalarınıñ şekarasın anıqtau, Türkistandağı jer-su reformasın wyımdastıruğa tikeley basşılıq etti. Ol kezdegi qızmettiñ nätijesin M.Tınışpaevtıñ mına sözinen biluge boladı: «Abılay han jerimizden qalmaqtar men oyrattardı quıp jiberse, al Keñester kezinde Qazaqstan şekarasın Qoñırqoja Qojıqov jasadı». Ol turalı Molotov jazbalarında: «Qazaqstannıñ şekarası sauattı jasalğanı sonşa, Lenin oğan eşqanday tüzetu engizbedi, tek qwjat Täşkenge qatıstı swraqqa baylanıstı tartpada jatıp qaldı» dep eske alğan eken.
Ömiriniñ soñğı jıldarındağı «Almatı kezeñi» elimizdiñ mädeni mwralarınıñ saqtaluına tikeley ıqpal etti deuge boladı. Orta Aziya men Qazaqstan halıqtarınıñ tarihı men mädenietin, etnografiyasın tereñ bilui qayratkerliginde jaña sipat aldı. «Kazkomstaris» köne mädeni eskertkişterdiñ qorğau boyınşa komitet wyımdastıradı. Osı komitette aldımen köne eskertkişterdiñ esebin alıp, jüyelep atlas-kartasın jasaydı. Onı saqtauğa jäne qalpına keltirip, zertteuge qarjı jinaydı. Bwl köne eskertkişterin qorğaudı memlekettik deñgeyge kötergen alğaşqı twlğa edi. Ömiriniñ soñğı eki jılında Wlttıq kitaphanada jwmıs isteydi. Osı jıldarı Saurannan Qoja Ahmet YAsauidiñ şäkirti Süleymen Baqırğanidıñ qoljazbaların tauıp, öziniñ qoltañbasımen kitaphanağa ötkizedi. «Şahnameniñ» şağatay tilindegi nwsqasın tauıp, onı audaruğa den qoyadı. Alayda ol tilegine jetkizbedi. 1938 jılı 28 qañtarda aqırğı ret twtqındalıp, 15 aqpanda atu jazasına kesiledi. Asa qwrmetti aqsaqal bwl kezde 58 jasta edi…
Astana aqşamı gazeti , 6 Qırküyek, 2018


text:
Orhan Cemal – Rusiyeniñ belli arbiy jurnalisti ve İslâm problemleri boyunca mutehassıs. O, Rusiyede canlı televizion ve radio yayınlarında ilhaq etilgen yarımadada qırımtatarlarnıñ aq-uquqları bozulğanı aqqında söz yürsetmege cesaret etken pek az adamlardan biridir. Qırım musulmanlarına qarşı repressiyalar ne vaqıt bitecek, yarımadada Rusiye telükesizlik hadimleri nasıl taktikalarnı qullana ve Qırımda zorbalıqsız qarşılıq kösterüv imkânı barmı – Qrhan Cemal bu hususta Qırım.Aqiqat içün bergen intervyude ikâye etip berdi. O 2017 senesi dekabrniñ 31-nde derc etilgen edi. İyülniñ 31-nde, o bir qaç rusiyeli jurnalistnen beraber Merkeziy Afrika Cumhuriyetinde elâk olğanı aqqında haber alındı. Olar Vagner gruppirovkasınen bağlı jurnalistik tahqiqat keçire. Hatırlaymız...
– Qırımğa soñki sefer ne vaqıt olğan ediñiz?
– Soñki sefer 2015 senesi bardım. Ondan soñ baramadım. Endiden soñ ne vaqıt barmağa çarem olur, bilmeyim.
– Jurnalist olaraq siz «qızğın noqtalar»da ihtisas etesiz. Fikriñizce, Qırım böyle yerlerden birimi?
2014-nci yıl – sıñır çizgisidir… Bu, «er kes yañlış yerge kete» formatından, «er şey ceennemge kete» formatına keçüvdir
– Öyle oldı ki, 2014 senesinde Qırım kerçekten de «qızğın» olğanda, meni anda yollaycaq adam yoq edi. Şimdi men frilanser olıp çalışam, bu tamam o zaman başladı. Asılında, 2014-nci yıl – sıñır çizgisidir… Bu, «er kes yañlış yerge kete» formatından, «er şey ceennemge kete» formatına keçüvdir. Bu ceryandır. Ondan soñki basamaq – Suriyedeki cenk. Şimdi endi Putin, sanayini arbiy rejimge keçirmege azır olmaq kerek, dedi. Edebiyatta, kinoda bir medeniy qalıp bar – 1941-nci yıl. İyun daa başlamadı, daa baar. Bazı adamlar: cenk olacaq, deyler. İşte şimdi hibrid bir cenk degil de, büyük ve bu yerde bir cenk başlaycağı is etile.
– Buña rağmen siz kene de Rusiyeniñ media saasında yarımadadaki vaziyetini izaatlaysız. Demek, bu siziñ içün meraqlı?
– Neçün deseñiz, qırımtatarlar özümiziñki, musulmanlar. Ve ayatlarında pek çoq zorluq kördiler. Ukraina akimiyeti zamanında, Kuçma-Yanukoviçler vaqtında da yaşayışları soñsuz keyf degil edi. Olar, endi çoqtan berli ağır vaziyetke tüşken özümiziñkilerdir. Şimdi ise daa beteri oldı: olarğa kelip, evelki yaşayış tarzıñız şimdi endi cezalanacaq cinayet oldı, özüñiz ise endiden soñ nasıldır etnik, diniy çoqluqqa boysunğan, esir etilgen hizmetkârlar oldıñız, dediler. Şimdi endi siz bizim düdügimizni çalacaqsıñız ve mındaki yaşayışıñız yaramay dep, saqın ağzıñıznı açmañız. Düdügimizni çalmasañız – bu, terrorizm, ağzıñıznı açıp: «daa yavaş çalsam olurmı?» – deseñiz – bu endi ekstremizmdir. Qırımtatarlar bu manada yekâne degiller. Rusiye musulmanlarınıñ çoqusı bunı başından keçirdi. Amma bizler içün bu, vaqıt içinde sozulğan edi. Anda gaykalarnı yavaş-yavaş sıqtıra ediler. Bu, on yıl içinde olıp keçti. Qırımlılarğa ise sanki bir kereden başlarına balta sapı yandırdılar. Bu bir dehşettir.
– Rusiye musulmanlarınıñ bastırıluvında eki usul ayırmaq mümkün: daa yımşaq olğan İdil boyu usulı ve adamlarnıñ alıp qaçuvı, eziyetlevler ve öldürüvlerge esaslanğan Kavkaz usulı. Moskva Qırımda bu usullarnıñ qaysı birini qullana?
Evelden, yasaq etilgen qonuşmalar içün parmaq sallap qorquzar ve şartlı apis müddeti berir ediler, şimdi ise aynı qonuşmalar – artıq terroristik teşkilâtta iştirak etüvdir
Bu pek qaba bir bölünüv. Kavkazda bir deste usullar, yanaşuvlar bar. Bir anda partizan areketiniñ merkezine çevirilgen Dağıstan bar. Belli bir vaqıtta o, Moskva ve Peterburgdan daa demokratik edi. Kabardino-Balkariyada areket teşkil etmek kerek oldı. Karaçayevo-Çerkesiyada asıl da bir şey yoq edi. Er yerde şartlar farqlı edi. Asılında Qırımda Rusiye eki vektornıñ qoşulmasını qullana. Anda başqa bölgelerden komandirovkağa yollanğan telükesizlik hadimleri özlerinen beraber artıq şekillengen usullarnı ketireler. Mahsus hizmetlerde belli bir bürokratik mantıq bar. Evelden, yasaq etilgen qonuşmalar içün parmaq sallap qorquzar ve şartlı apis müddeti berir ediler, şimdi ise aynı qonuşmalar artıq terroristik teşkilâtta iştirak etüv ve eñ az on yıllıq ceza muddetidir.
Esas itibarıle 20-nci asırda Qırımda yerleşken rusça laf etken çoqluq, bu yerniñ saibi, tamır halqı olğanını eşitkende keyfi qaça. Ve tamam bu rus milletçiligi Qırımğa tıştan ketirilgen uquq qullanuv tecribesini daa beter alğa ketire. Çekistlerniñ er bir yip ucuna yapışmaları azlıq etkeni kibi, milletçiler tarafından toqtamayıp: «eki ayağıñıznı bir çızmağa soqarmız, bastırırmız» şeklindeki qorquzuvlar yañğıray. Bu er vaqıt bar edi, lâkin bu eki faktornıñ birleşmesi, yaman bir neticege ketire.
– Siz, «qırımtatarlar özümiziñki» dediñiz. Türkiye içün de olar özlerinki. Eñ azından bir çoq qırımtatar böyle tüşüne. Türkler arasında da böyle tüşüngenler az degil. Lâkin Anqaranıñ, ilhaqnı tanımağanı aqqında beyanatlarından ğayrı, qırımtatar halqına kerçekten qoltutmaq içün atılğan aqiqiy manalı adımlar şimdilik yoqtır. Bu vaziyet deñişebilemi ve bunıñ nasıl şartları bar?
Rusiyenen dostluqnıñ menfaatları Türkiye içün İslâm birdemliginden üstün oldı
– Türklerge qarşı bir oba söz aytmaq mümkün, amma vazgeçecem. Olar em siyasiy, em de iqtisadiy ceetten pek ağır vaziyetke tüşti. O vaziyetten Moskva ile ittifaq etip çıqtılar. Buña devlet rehberleri tarafından yapılğan bir sıra hatalar ketirdi, lâkin bunı iç kimse itiraf etmez. Qabaat gülencilerde, islâmcılarda, kimde olsa-olsun, derler. Diger taraftan bizni yani islâmcılarnı da melekler olaraq köstermek kerekmey. Türkiye bizlerge qarşı çoq vaqıt alicenap muamele kösterip: keliñiz, raatlanıñız, sığınıñız, dey edi. Em de bunı yalıñız Rusiyeden kelgen qaçaqlarğa qarşı degil, bütün musulmanlarğa qarşı yapa edi. Bu çoq yıl devam etti. Yerli siyasetke, cinayetçilerge qarışqan bazı muacirlerniñ qılıqlarına köz yumula edi. Türklerde de munasebet deñişe edi. Qabaat tek bizde edi demek yañlıştır. Erdoğannıñ Putinnen umumiy barışuvı esasında peyda olğan mahsus hizmetlerniñ emekdaşlığı da munasebetni deñiştirdi. Al-azırda – er vaqıt öyle olmaycağına ümüt etem – Rusiyenen dostluqnıñ menfaatları Türkiye içün İslâm birdemliginden üstün oldı.
– Qırımnıñ Ukrainağa qaytarılması, yarımadanıñ şimdiki vaziyetinde nasıldır deñişmeler yalıñız Putinniñ ketmesinden soñ olabilemi? Yoqsa deñişmeler içün bu şart degilmi?
Qırımtatar halqınıñ ayatında nasıldır temelli deñişmeler yalıñız siyasiy felâketler neticesinde ola bilirler
– Qırımtatar halqınıñ ayatında nasıldır temelli deñişmeler yalıñız siyasiy felâketler neticesinde ola bilirler. Putin sağ olacaqmı, yoqmı, emiyeti yoq. Pek çirkin yañğırasa da, ruslarnıñ işi ne derecede fena olsa, olarnıñ işi o derecede eyi olacaqtır. Putin bir faktordır, lâkin onıñ akimiyeti esnasında da böyle bir şey olmaq mümkün. Rusiyeniñ içinde bile Qırımğa munasebet pek tez deñişe. Yavaş-yavaş, Ukraina vaqtında da raatlanmaq içün kelmege kimse keder etmegeniniñ añlayışı kele. Lâkin o vaqıt onı baqmaq içün para ayırmaq kerekmey edi. Ve Qırım sakinleri de biraz kiyikçe olıp çıqtı. Elbette, «Qırım bizimki», elbette, böyle bir avesliknen Rusiyege qoşulğan Qırım sakinlerini sevmek kerek. Lâkin andan kelgenine baqıñız! Misal içün, Poklonskaya. O, «Qırım bizimki» degende er şey yahşı. Lâkin qurban ketken çar, filmlerniñ yasaqlanması kibi qoyu qadimcilik başlanğanda cemiyetniñ belli bir qısmı zorlanıp başlay.
– Rusiye Qırımnı arbiy bazağa çevirdi. Arbiy bazada narazılıqqa meyil etken insanlar raatsızlıq ve açuv doğurlar. Bu munasebet ile qırımtatarlar Rusiye akimiyetinden neler beklemeli?
Qırımtatarlar içün Qırımda iqtisadiy kelecegi yoq. Moskva içün olar – istenilmegen azlıqtır
– Biz yavaş-yavaş arbiy bazağa, Kaspiy deñizi havzasında yerleştirilgen küçlerge hizmet bergen territoriyağa çevirilmekte olğan Dağıstannı köremiz. Anda işançsızlar, dissidentler, «ekstremistik vahhabizm idealogiyası»nıñ tarafdarlarınıñ cedvelleri tizile. Bu adamlarnen çalışuv, olarnı kontrol etüv ve qorqutuv usulları işlep çıqıla. Bu usullar, diger Kavkaz cumhuriyetlerinde qullanğan usullarından farqlıdırlar. Qırım kurort yapılmaq içün degil de, ille arbiy baza yapılmaq içün zapt etildi. Qırımda turizmniñ imkânsız olğanını Moskvada başından añlay ediler. Korporativ turizm formatında az miqdarda para ayırmaq mümkün: biz sizge arbiy hadimlerimizni ya da orman iqtisadiyatı hadimlerimizni yollaymız ve bir avuç para beremiz. Bu, baquvnıñ bir şekli, biznes degil. Qırımtatarlar içün Qırımda iqtisadiy kelecegi yoq. Moskva içün olar – anda yaşağan istenilmegen azlıqtır.
– Rusiye ilhaqı şartlarında Meclisniñ zorbalıqsız qarşılıq kösterüvge işançı bugün netice berebilirmi?
Zorbalıqsız qarşılıq köstermek içün çoqluq kerek. Qırımda o yoq
– Qırımtatarlar 2014 senesinde qarşılıq kösterse, ğalebe qazanamaz ediler. Lâkin Qırım da Moskvaniñ idaresi altına qansız keçmez edi. Yerli ealiniñ işğalcilerge qarşı küreşkeni, olarnı anda papadiyelernen qarşılamağanını kösterir edi. 2014 senesinde qurbanlar boşuna berilmez edi. Duşman istegenini almaz edi. Şimdi Qırım içinde silâlı küreş içün köznen körüngen imkânlar yoq. Zorbalıqsız küreş, gandicilik, arqañda bir qaç million zorbalıqsız qarşılıq köstergenler olıp da, başqa bir yerde, uzaqta bir avuç Britaniya mustemlikecileri olsa yahşı. Bunıñ içün çoqluq kerek. Qırımda o yoq. Açıqtan çıqmaq ve şartlı olaraq: böyle bir fırqa bar, demek içün belli bir annı beklemek kerek.
Orhan Cemal 1966 senesi dünyağa kele. 90-ncı senelerniñ ortasından başlap "Veçernyaya Moskva", "Nezavisimaya gazeta", "Novaya gazeta" gazetalarında ve başqa neşirlerde çalışa. 2008 senesi Rusiye-Gürcistan cenki vaqtında arbiy muarrir olaraq çalışa, ayrıca Afğanistan, İraq, Livan, Libya, Surüye ve Saudi Arabistanında çalışa.


text:
Mzımta
Mzımta (Urısça: MзыMTa; Ubıxçadan "qotırğan") ul Könbatış Qawqazda yılğa, Adler, Soçi, Krasnodar Krayı, Räsäydä urnaşqan. Qara Diñgezgä qoyuçı Räsäy yılğalarınıñ iñ zurısı. Ozınlığı 89 km, bassínı: 885 q. km.
Yılğa cäğräfiäse[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mzımta Olı Qawqazda, 2980 m bieklegendä başlana, annan tar üzän aşa ağa, Kardıvaç häm Keçe Kardıvaç külläre häm berniçä şarlawıq aşa ütä. İñ zur şarlawıq 15 metrle İzumrudní (Zöbärcät) şarlawığı. Mzımta yarlarında buk ağaçı belän käsätänä üsä, borıñğı Ubıx baqçalarında qırğí armut (gruşa), Ästerxan çikläwege, kästänä üsä.
Greçeskoye (Yunan) tarlawığında Mzımta tizlänä töşä, busağalar barlıqqa kilälär. Yılğa Axştır häm Dzıxra tarlawıqları, populár turistik obyéktlar, aşa ütä. Adler yanında Mzımta, balaqlarğa bülenep häm tuğay buylap urap-urap barıp, Qara Diñgezgä qoya. Mzımta diñgezgä küp läm çığara.
Yılğa bassínında mineral çığanaqları oşrílar. Qatnaş tuyınu. Yaz taşuları häm yañğır taşqınnarı.
Urtaça su ağışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Krasnaya Polána: 33,2 k.m/s
- Kepş: 45,6 k.m/s (max 764 k.m/s)
Mzımta sal ağíza torğğan yılğa, rafting populárlıq qazanğan. Krasnopolyanskaya HES susaqlağıçında su ağımı täwlek buyı üzgärä.


text:
Aqyar civarındaki dağda qaşqırlar peyda oldı, haber ete şeerniñ dağ ve av hocalığı idaresiniñ yolbaşçısı Sergey Skorobeha, dep bildire Sevinformbüro yerli telekanal.
Skorobeha aytqanı kibi, bu Aqyar rayonında yırtıcılarnıñ ilk peyda oluvıdır, soñki qaşqır mında 1922 senesi öldürildi.
Telekanalnıñ malümatına köre, saba iyün 19-da Aqyar civarındaki köyniñ sakinleri yırtıcılarnıñ sürüsini körgen edi, bundan evel olar köyde ayvanlarnıñ yoq olğanını qayd etken ediler. Bir qaşqır öldürilip, teşkerüvge yollanıldı.
Skorobeha eali içün telüke olmaycağını ayta. Amma hocalıq zarar köre bile.
O, Aqyar dağ ve av hocalığı idaresi yırtıcılarnıñ qıdıruvı ile oğraşacağını bildirdi.


text:
Qısqa beyanatlar
Yuriy Stets: “Kelecegimizni özümiz yaratmağa imkânımız olması içün, dedelerimiz mustaqillikke aqqı içün küreşkenler”
24 Arman ayı, 08:52
HSN: Halqara medeniy arap merkezi Yaqın Şarq memleketleri arasında Ukrainadan obyektiv ve doğru haber tarqaluvına areket etecek
23 Arman ayı, 18:46
HSN: Yaqında tayinlengen Nazir mesleatçısı Geo Leros ATO zonasında sanat leyhalarına cevapkâr olacaq
29 Oraq ayı, 11:20
Yuriy Stets: “Ükümet toplaşuvında Pavlo Şeremetniñ ölümi acele taqiqatı maqsadınen Devlet idareler ara quvetli organlarnıñ iş gruppası yaratılmasını teşebbüs etecekmiz”
20 Oraq ayı, 10:07
Ukraina haber siyaseti Nazirligi “Qırım. Qarşılıq” filmini taqdim etti
13 Oraq ayı, 08:16
Prezident, Slovânsk boşatuvınıñ 2 yıllığında, Donetsk vilâyetine iş kezintisini Karaçün dağından başladı
5 Oraq ayı, 18:30
Yuriy Stets: “Dünyanıñ kablolu ağlarında UA|TV tış yayınlav kanalını 10 milliondan ziyade seyirciler baqa bile”
15 Bozarğan ay, 11:01
Yuriy Stets: "Menim mevamım iç bir zaman deñişmez - Anayasada söz serbestligi aqqında açıq-aydın yazılğan"
26 Çiçek ayı, 17:25
İSN çetelge yayınlav sistemasını keñleştirmek içün matbuat turlarınıñ ötkerilmesi teşebbüsi ile çıqacaq
5 Çiçek ayı, 14:19


text:
Novoalekseyevkada (Herson vilâyeti) musulman-qırımtatar cemaatı yerli cami toprağında medrese qurmaq niyetinde. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa cami imamı Usein Tohlu aytıp berdi.
Onıñ sözlerne köre bu - 600 m2 eki qatlı bina olacaq eken. İlk esaplarğa köre qurucılıq masrafı 300 biñ dollarnı teşkil etecek.
«Şimdilik sponsorlarımız yoq, onıñ içün öz küçümiznen başlaycaqmız, şimdi proyekt azırlıqları yapıla», – dedi Tohlu.
Onıñ tahminlerine köre, medrese içün qurulacaq binanıñ ekinci qatı yeterli olacaq. «Böyle olğan taqdirde birinci qatını kirağa berecekmiz», - dedi imam.
Novoalekseyevka diniy cemiyeti, 2016 senesi Kyivde tizilip, 2017 senesi oktâbr ayında devlet tarafından qayd etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyeti (Kyiv) Musulmanlar diniy İdaresine bağlı. Novoalekseyevkada bütün fenler qırımtatar tilinde alıp barılğan yekâne umumtasil mektebi çalışmaqta. Herson vilâyetiniñ cenübinde toplu olaraq yaşağan qırımtatarlarınıñ deerlik cemiyetleriniñ ekseriyeti, Ukraina Musulmanlar diniy İdaresine bağlıdır.


text:
Rusiyede mahküm etilgen Qırım sakini Oleksandr Kolçenko açlıq tutmaqnı toqtattı. Bu aqta iyünniñ 7-nde Facebookta onıñ adliyeci Andrey Lepöhin haber etmekte.
Adliyeciniñ sözlerine köre, o bu qararnı ziyade küçten kesilgeni içün qabul etken.
«Onıñ sözlerine köre, o ziyade küçten kesilgen, artıq esini de coyıp başlağan. Onıñ qanında şeker seviyesi tüşken, şunıñ içün oña glükoza berip başlağanlar. Açlıq tutqan arada onıñ ağırlığı 54 kg tüşken», – dep yazğan Lepöhin.
Rusiyeniñ Kopeysk (Çelâbinsk vilâyeti) apishanesinde yatqan Qırım sakini olğan Oleksandr Kolçenko açlıq tutacağı aqqında mayısnıñ 31-nde ilân etken edi.
Oleg Sentsov mayısnıñ 14-nde Rusiye apishanelerinde yatqan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi talabınen muddetsiz açlıq ilan etken edi.
Ukrainalı rejissör Oleg Sentsov Rusiye apishanelerinde yatqan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi talabınen muddetsiz açlığını devam ete. O, mayısnıñ 31-nde «onı deñiştirüv meraqlandırmağanı», çünki o «soñuna qadar baracaq insan olğanını» ilân etken edi.
Ukrainada ve bütün dünyadaki faaller Rusiye ve prezident Vladimirr Putinden qanunsız tutulğan ukrainalılarnın azat etilmesini talap etmege devam eteler. Çeşit devlet ve qıtalarda #FreeOlegSentsov и #SaveOlegSentsov yazıları altında tedbirler ötkerile.
Sentsov ve Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti.


text:
6 mausımda futboldan Qazaqstan qwraması Astanada Äzerbayjan qwramasımen joldastıq kezdesu ötkizip, 3:0 esebimen jeñiske jetti.
Qazaqstan qwraması sapınan Roman Murtazaev, Serikjan Mujikov jäne Bahtier Zaynudinov gol saldı. Üş futbolşı da “Astana” komandasında oynaydı.
Bwl joldastıq matçqa Qazaqstan qwramasın bolgariyalıq maman Stanimir Stoylov dayındağan. Ol birneşe ay bwrın Qazaqstan qwramasınıñ bas bapkeri bolıp tağayındalğan.
Stoylov jattıqtıratın Qazaqstan qwraması bwğan deyin Vengriya qwramasınjeñip, Bolgariyadan jeñilgen.
Azat Europa / Azattıq radiosı


text:
Dšlät rähbiri Nursultan Nazarbaev Almutida iş babidiki säpärdä bolup, innovatsiyalik karhanilarniŋ paaliyiti, şundaqla şähärniŋ tarihiy märkiziniŋ rekonstruktsiyasi bilän tonuşti.
Dšlät rähbiri piyadä maŋğuçilar vä velosiped infraqurulumi rekonstruktsiya qilinip, avatlaşqan Abay vä Nursultan Nazarbaev prospektlirini kšzdin käçürdi.
Şundaqla biyil Abılay han, Dostıq, Jeltoqsan prospektlirida, Almuta-2 vokzaliniŋ aldidiki territoriyadä vä Җumhuriyät Sariyi aldidiki mäydanda eqimdiki җšndäş işliri jürgüzülüvatidu.
Şähär hakimi Baurjan Baybek Prezidentqa memarçiliq-şähär quruluşini tärtipkä kältürüş üçün sinaq tärtividä җariy qilinğan yeŋi dizayn-kod usuli toğriliq ähbarat bärdi. Bu usul megopolisniŋ birpütün stilini şäkilländürüş boyiçä bir hšҗҗättä bälgülängän qaidilär vä tävsiyälärni šz içigä alidu.
Nursultan Nazarbaev şundaqla uzunluği 8,7 kilometrni täşkil qilidiğan Timiryazev vä Jandosov koçilirida tartilğan BRT koça-yol tarmiğini kšzdin käçürdi.
Şähärniŋ industrial zonisi Dšlät rähbiri ziyarät qilğan novättiki punkt boldi. Bu yärdä Nursultan Nazarbaevqa uniŋ paaliyiti vä istiqballiq täräqqiyat plani toğriliq ähbarat berildi. Prezident juquri tehnologiyalik kabel'-provod mähsulatini çiqiridiğan “KMT Investment” ҖÇY zavodiniŋ işläp çiqiriş җäriyani bilän tonuşti, şundaqla çiqirilğan mähsulat ülgilirini kšzdin käçürdi.
Nursultan Äbiş oğli karhana işçiliriğa muraҗiät qilip, işläp çiqirişta riqabätkä qabil mähsulat täyyarlaş imkaniyitini beridiğan zamaniviy tehnologiyalär bilän җabduqlarni paydilinişniŋ muhim ekänligini täkitlidi.
Uniŋdin taşqiri Dšlät rähbiri täyyar mähsulat ülgilirini kšzdin käçürdi vä “Tokyo Rope Almaty” ҖÇY zavodida metall gabion setkisini işläp çiqiriş җäriyani bilän tonuşti.
Prezident şu küni üçinçi ävlat elektr avtobuslirini işläp çiqirişqa ihtisaslaşturulğan Märkiziy Aziya regionidiki tunҗa Falcon Eurobus avtoparkini häm zavodni ziyarät qildi vä zavodniŋ paaliyiti toğriliq dokladni tiŋşap, işläpçiqiriş җäriyanini kšzdin käçürdi. Jiliğa yüz elektr avtobusi çiqirilidiğan karhanida miŋdin oşuq adäm iş bilän täminlängän.
Dšlät rähbiri şundaqla yeqinda qurulğan “Almatıgenplan” ilmiy tätqiqat institutiniŋ yeŋi benasini kšzdin käçürdi. Toqquz qävätlik benağa şähärniŋ räqämlik geoähbarat märkizi orunlaşqan.
Prezident şähärni nätiҗidarliq başquruşqa molҗalanğan çoŋ mälumatlar (Big Data) platformisini šz içigä alğan väziyät märkiziniŋ işi bilän tonuşti.
Şuniŋ bilän billä Nursultan Nazarbaevqa şähärdiki türlük җäriyanlarni tärtipkä kältürüş, imitatsiyaläş vä model'laş imkaniyitigä egä 3D- proektsiya türidiki Almutiniŋ golografiyalik maketi tonuşturuldi.
Qazaqstan Prezidenti “Almatıgenplan” ilmiy tätqiqat institutini ziyarät qilğandin keyin şähärni tehimu täräqqiy ätküzüş boyiçä birqatar tapşurmilarni bärdi.
Almutiniŋ täräqqiyati bilän tonuşti
Dšlät rähbiri Nursultan Nazarbaev Almutida iş babidiki säpärdä bolup, innovatsiyalik karhanilarniŋ paaliyiti, şundaqla şähärniŋ tarihiy märkiziniŋ rekonstruktsiyasi bilän tonuşti.


text:
Qazaqstanda qağaz qaldıqtarın eksporttawğa tıyım salw usınıldı
ASTANA. QazAqparat - Vedmostvoaralıq komïssïya otırısında Qazaqstan awmağınan qağaz qaldıqtarın eksporttawğa tıyım salw jöninde usınıs qoldaw taptı, dep xabarlaydı QazAqparat QR ÏDM baspasöz qızmetine silteme jasap.
«QR Ïnvestïcïya jäne damw mïnïstrligi cellyuloza-qağaz käsipornınıñ ökilderimen turaqtı türde kezdeswler ötkizip turadı. Premer-mïnïstrdiñ orınbasarı Erbolat Dosaevtıñ törağalığımen salanı ıntalandırwğa arnalğan vedomstvoaralıq komïssïyanıñ otırısı ötti. Otırısqa müddeli memlekettik organdardıñ, «Atameken» UKP, Qazaqstan qaptawşılar qawımdastığınıñ jäne cellyuloza-qağaz önerkäsibiniñ ökilderi qatıstı», - delingen xabarlamada.
Vedomstvoaralıq komïssïya otırısında atalıp ötkendey, Qazaqstan «ormandı elge» jatpaydı jäne eldegi karton-qağaz önerkäsibi bügingi küni şïkizat retinde 100% karton jäne qaldıq qağazdardı paydalanadı. Osığan baylanıstı qazaqstandıq narıqta tapşılıqtı boldırmaw üşin qaldıq qağazdardı elimizdiñ awmağınan şığarwğa şektew qoyu mäselesi twındap otır.
2016 jılı 14 qazandağı QR Ïnvestïcïyalar jäne damw mïnïstriniñ №630 buyrığına säykes qayta öñdelgen qağazdı, kartondı, qaldıqtardı eksporttaw üşin 6 ayğa tıyım salındı. Yağnï, öndiris kölemi 2015 jılğa qarağanda 1,5 ese artıp, 141,2 mıñ tonnanı quradı.
Osı tıyımnıñ nätïjesinde 2017 jılı qağaz önimderin öndirwdiñ mwltïplïkatïvti äseri zor boldı. Öndiris kölemi 2015 jılmen salıstırğanda 44,6 mıñ tonnağa artıp, 136,1 mıñ tonnanı quradı. Jalpı qunı 53,4 mlrd teñge bolğan.
2016 jılı öndiristiñ kölemi 2015 jılmen salıstırğanda 33,1 mlrd teñgeden 47,2 mlrd teñgege deyin (33,5% -ğa östi) östi, bul 55% -ğa tıyım salınğan kezde salanıñ salıq tüsimderin arttırwğa mümkindik berdi jäne 100-den astam adamğa jaña jumıs ornın qurwğa mümkindik berdi.
Vedomstvoaralıq komïssïya otırısınıñ qorıtındısı boyınşa Qazaqstan Respwblïkasınıñ awmağınan qaldıqtardı şığarwğa tıyım salwdı engizw twralı şeşim qabıldandı.


text:
Viktor Çernomırdin
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Çernomırdin Viktor Stepanoviç (Urısça: BиkTop CTeпaHoBич ЧepHoMыpдиH, 1938—2010), däwlät eşleklese.
1957. yıldan Orsk näft eşkertü zavodında, 1973.tän Orenburg gaz eşkertü zavodı direktorı. 1978. yıldan KPSS Üzäk Komitätendä; 1982.dän Sovet Berlege gaz sänäğäte ministre urınbasarı, 1985.tän – ministre.
1989.dan "Gazprom" Däwlät gaz konsernı idaräse räise. 1992-1994. yıllarda Räsäy Föderasísı Ministerlär Şurası räise. "Räsäy Föderasísı däwlät xakimiäte organnarı belän Tatarstan Cömhüriäte däwlät xakimiäte organnarı arasında eşlär büleşü häm üzara wäqälätlär arasında eşlär büleşü häm üzara wäqälätlär almaşu turında şartnamäne äzeläwdä qatnaşa häm aña qul quya. 1994-1998. yıllarda Räsäy Föderasísı Xökümäte räise. 200000. yıldan RF Föderal Cıínı Däwlät Duması deputatı. 2001.dän RFnıñ Ukrainadağı wäqälätle wäkile.