text:
Lugansk vilâyeti Krâkovka qasabasında BM-21 «Grad» tertibatından etilgen atış neticesinde elâk olğan üç qadınnıñ cesedini taptılar. 14 yaşında bir qızçıq, onıñ ana ve qartanası. Bunı Lugansk vilâyetinde MVD Baş idaresiniñ matbuat hızmetiniñ reberi Tatyana Pogukay öz Facebook saifesinde bildirdi.
«İnsanlar boyevikler tarafından saba saat üçten saat altığa qadar BM-21 «Grad» tertibatından açılğan ateş neticesinde elâk oldılar. Bir qaç snarâd evniñ azbarına tüşti».
Pogukay aytqanı kibi, taqiqat devamında arbiyler yaqında olğan orman yolağında boyevkilerniñ tankını kördiler, bundan soñra separatistler millitsiyağa pülemöttan ateş açtı. «Kiyev» territorial mudafaa ve «Aydar» batalyonınıñ arbiyleri duşmanlarğa qarşılıq kösterdiler.


c: text/html

text:
Aqyarnıñ rusiyeli qanun çıqarıcı toplaşuvınıñ başı Aleksey Çalıy Qırım Rusiye içün «aqça tökülgen qara çuqur» olğanını tüşüne.
Bu aqta Aqyar qanun çıqarıcı toplaşuvınıñ saytında aşkâr etilgen intervyüde aytıla, haber ete Qırım.Aqiqat.
«Rusiye içün Qırım – içine aqça tökülgen qara çuqurdır ve şimdi bu siyasetke riayet etmek kerek. Hatırlatam, bu menim fikrim. Siz körgendirisiz: yaqında federal yekâne programmanı kene 30 mlrd rublege arttırdılar… Mında balalar yaşamay da», – dey Çalıy.
Onıñ fikrine köre, «böyle alda çoq bulunmağa çirkindir» ve ondan çıqış qıdırmağa kerek.
«Menimce, bu aqta daa iç bir muayyen plan yoqtır, bu doğru degil», – dedi o.
Evel Aqyarnıñ rusiyeli qanun çıqarıcı toplaşuvınıñ başı Aleksey Çalıy, yazğace şeerde vaziyet eyi tarafqa deñişmese, istifağa çıqmağa azır olğanını bildirgen edi. O, Aqyar valisi Sergey Menâylonı da istifağa çıqmağa çağırdı.
Aqyarda soñ vaqıtları akimiyetke qarşı mitingler sıq keçirilmege başlandı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«Qırım» serbest iqtisadiy zonasına 2015 senesi sentâbr ayında qıtaiy Ukraina tarafından mal ketirilmesi$ 44,6 mln teşkil etti, ay evelsi olğanından 31,1% azdır, bunı Ukraina Devlet statistika hızmeti bildire, haber ete «İnterfaks-Ukraina».
Onıñ malümatına köre, Qırımdan malnıñ ketirilmesi bu ayda da aynı qaldı – $2,3 mln.
Bu sene yanvar-sentâbr ayları Qırımğa qıtaiy Ukrainadan $654,6 mln miqdarında mal ketirildi, $25,5 mln çıqarıldı – 25,7 qat az.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.


text:
Qırımda qırımtatar faali yaqalandı: fevral 5-te Rusiye sıñırcıları Qırım kirişinde Ukrainağa qoltutqan faal Veldar Şukurciyevni yaqaladılar.
«Yaqalav sebepleri belli degil, bir saatten ziyade sıñırcılar ve FSB (Federal havfsızlıq hızmeti) ile «subette» buluna. Şukurciyev «Kalançak» kiriş noqtasında yaqalandı», – dep bildirdi fevral 5-te kündüz Qırım uquq qorçalayıcıları gruppası.
Rusiye mahsus hızmetleri Qırım kirişinde Şukurciyevni bundan evel de yaqalağan ediler.
2015 senesi noyabr 24-de onı yarımada kirişindeki «Kalançak» kiriş noqtasında yaqalağan ediler. Onı sebebini añlatmayıp, 7 saat tutqanlar.
Soñra FSB vekilleri Veldar Şukurciyevni yarımadağa kirsettiler. Faqat, Qırım uquq qorçalayıcı gruppasınıñ malümatına köre, faalge onıñ Rusiyege kirişini 2030 senesine qadar yasaq etken vesiqa berildi. Rusiye Qırımnı özüne ait bir topraq olaraq tanıy, bu sebepten vesiqa Veldar Şukurciyevniñ vaqtınca işğal etilgen yarımada kirişini de yasaq ete.
Uquq qorçalayıcılarnıñ bildirgenine köre, vesiqa keri alındı.
Sıñırcılar ile keçirilgen uzun bir subetten soñ oña şaatlarnıñ ögünde 2030 senesine qadar Rusiyege kirişini yasaq etken vesiqa berildiQırım uquq qorçalayıcıları gruppası
«Onıñ Qırım uquq qorçalayıcıları gruppasına bergen malümatına köre, sıñırcılar ile keçirilgen uzun bir subetten soñ oña şaatlarnıñ ögünde 2030 senesine qadar Rusiyege kirişini yasaq etken vesiqa berildi. Faqat belli bir vaqıttan soñ sıñırcılar qaytıp, vesiqanı keri bermege talap ettiler. Vesiqanı alğan soñ onı Qırımğa soñki sefer kirsetkenlerini bildirdiler. Olarnıñ aytqanına köre, Veldar Şukurciyev Qırımda qalmağa istese, Rusiye pasportını almaq kerek. Maşinada onıñnen beraber ketken şaatlar ve yolcular bunı tasdıqladılar», – dep aytıla uquq qorçalayıcılarnıñ haberinde.
Al-azırda Şukurciyev Qırımda buluna.
2016 senesi fevral 22-de Qırımda Şukurciyevniñ Ukraina bayrağı ile fotoresimi boyunca mahkeme toplaşuvı ötkerilecektir.
Veldar Şukurciyev Qırımdaki Ukrain medeniyet merkeziniñ tesisçilerinden biri ola. Ukraina timsallerini qullanğanından sebep Aqmescitte Rusiye politsiyasınıñ hadimleri tarafından bir qaç kere yaqalanğan edi.
Veldar Şukurciyevniñ yaqalanmasına dair resmiy bir malümat yoq Faal «Kalançak» kiriş noqtasında yarımadağa kirgende yaqalanğan edi.
2014 senesi aprel ve mayıs aylarında qırımtatar halqınıñ lideri, Meclisniñ sabıq reisi Mustafa Cemilevniñ ve Meclis reisiniñ mesleatçısı, «Qırım haber agentliginiñ» baş koordinatorı İsmet Yükselniñ Qırımğa kirişleri 5 yıl müddeti ile yasaq etildi. 2014 senesi iyül 5-de «Qırım prokuraturası» Meclis reisi Refat Çubarovğa qarşı da aynı qarar çıqardı.


text:
Qırımnıñ birinci ve soñki prezidenti Yuriy Meşkov qırımlılardan yardım soray: oña saylav kampaniyasına para ve saylaycılarnıñ destegi kerek.
Yuriy Meşkov, «Devlet şurasna» saylavlarğa, Aqmescitniñ 24 sanlı Moskva majoritar saylav bölüginde öz namzetini kösterecegini bildirdi.
Aytqanına köre, iyül 12 qadar oña qol tutqan 2000 sakninniñ imzasını toplama kerek. Bunen beraber, sabıq prezident maddiy yardım soray, parasız saylavlarğa qatnaşmaq ğayesi kerçekleşmez.
«Bütün masraflar – matbaa ve digerleri RNKB bankında açılğan esaptan ödenile. Men bir qaç yüz ruble toplap oldım. Parsız ve imzalarnı toplaycaq adamlar olmasa – ğayem kerçekleşmez. Men halqqa muracaat etecem, teşkiliy ve maddiy-maneviy yardım sorarım. Ştabnı yerleştirmek içün oda kerek», - dep qayd etti Yuriy Meşkov.
Bundan evel, Yuriy Meşkov bildirgeni kibi, Qırımnıñ şimdiki «akimiyeti» yarımada işğal etilgenine qadar, Ukrainağa qol tutqan memurlar edi.
O, Qırım cumhuriyetiniñ cemaatçılıq parlamentini teşkil etip, Rusiye yaqlı bütün küçlerni toplap, yaşlarnı köterip, lâyıq namzetlerni seçilecegine destek kösterecegini aytqan edi.
«Rusiye» blokunıñ yetekçisi Yuriy Meşkov Qırım cumhuriyeti prezidenti vazifesinde fevral 1994 senesinden 1995 senesine qadar bulundı, resmiy Kiyev ve parlamentnen davalaşttı, vazifesinden boşatılğan soñ, Moskvağa ketti. Yarımada işğal etilgeninen Aqmescitke qayttı.


text:
Ukrain ükümeti «Qırımnıñ işğalden azat etilmesi meselesinde bütün usullarnı» qullanmalı, dedi Qırım.Aqiqat aqşam efirinde Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qoruv komitetiniñ idarecisi Sinaver Kadırov. O dey ki, «Rusiye qolay kelgen ve ketken bir memleket degildir».
Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qoruv komitetiniñ idarecisi dey ki, noyabr 6 künü Kiyevde Rusiye elçihanesi yanında qırımtatar halqınıñ temsilcileri tarafından teşkil etilgen aktsiya devamında tek Rusiye degil de, ukrain akimiyetine de talaplar bildirildi.
«Ukraina ükümetine berilgen bütün talaplarnı aytmacam, amma aktsiya teşkilâtçılarınıñ esas maqsadı – Ukrainanı Qırımnıñ işğalden azat etilmesinde siyasiy iradesiniñ kösterilmesine çağırmaq», – qayd etti Sinaver Kadırov.
Aytqanına köre, «Qırım Rusiyege paalığa tüşse, Rusiye Qırımnı tezce terk eter».
«Rusiye arbiyleri Sivaşnıñ o bir tarafında olğanda, birazdan ise Qırımğa kirgeni, menimce, nasıldır bir gizli muzakereler neticesinde yüz berdi. Bundan qorqam, Rusiyeniñ bir de bir işmarı ola bile edi. Aynı o zaman Rusiye Qırım meselesinde er şeyni öz faydasına yapa bilecegine işandı», – dey Kadırov, bundan soñ kene de ukrain akimiyetine siyasiy iradeni köstermege kerek olğanını qayd etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırım studentleriniñ çoqusı özlerini Qırım vatanperverleri sırasına kirsete, ve tek ufaq bir qısmı kendilerini Rusiye vatanperveri olaraq tanıy, − bu Qırım studentleri arasında keçirilgen soravnıñ neticeleridir. Bunı Qırım Devlet Şurasınıñ tasil, ilim, gençler siyaseti ve sport boyunca komitetiniñ reisi Vladimir Bobkov bildirdi, – haber ete «Novosti Krıma».
Neşirniñ bildirgenine köre, Qırım deputatı dey ki, vatanperverlik aqqında aytqanda, özüni tek «Qırım vatanperveri degil de, Rusiye vatanperveri olaraq da tanımağa müim».
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Bazarertesi künü oktâbr 17-de ava bozulğanından sebep Keriç parom keçiti öz işini toqtattı. Bunı «Deñiz müdirligi» («Morskaya direktsiya») şirketi bildire.
Taşıyıcı şirketniñ malümatına köre, ava bozulğanından sebep paromlarnıñ işi toqtatıldı.
Bir kün evelsi sinoptikler oktâbr 19-na qadar Keriç boğazı rayonında ruzgâr olacağını bildirgen edi.
Yel süratı saniyede 20 metrni teşkil ete bile.
Keriç boğazındaki parom keçiti Qırımnı Rusiye Federatsiyasınıñ Krasnodar ülkesi ile birleştirgen esas naqliye bağıdır. Ukraina qanunlarına köre, Keriç keçiti üzerinden Qırımğa kiriş yasaq etile ve devlet sıñırını keçüv qaideleriniñ bozulması sayıla.


text:
BOS TORGAY
Boztorğay (Calandrella brachydactyla) – Alaudidae (ötücü quşlar) familiyasından bir quş türüdür.
Tarlaquşu da dep biline. Ğağaları ince-süyrü uçlu ve quvatlıdır. Boyu 14 sm-ge yaqın ola bile. Yuvasını yerge, tarlalarğa, yılğalarğa yasay. Kevdesiniñ üstü boz-qaverenki ve yolaqlı, astı beyaz ola. Bazılarında tot renki tac bardır. Tohum ve böcek aşap beslene. Köçüci degildir, ekseriyetnen tarlalarda yaşay. Boztorğay, adı uşasada torğaydan farqlı familiyadandır.
KIRIM TATAR TÜRKÜSÜ
Bostorgay degen ayvanın da,
Cılgada bolur cuvası.
Cavun cavsa sel alır da,
Ey, aruvum,
Cılay da kalır anası.
*****
Bir kışkene bostorgay da
Boylap boylap su işe
Yarim anda men mında da
Ey, aruvum,
Cilay da cilay kun keşe.
*****
Col yanında bostorgay da
Tarı da sepsem aşamay
Siznin yaknın kızları da
Ey, aruvum,
Biznin yakka uşamay.


text:
Bağçasarayğa ğarptan Kemer Qapudan kirilir ve Dar Ağaçtan tüşülir… Bağçasaray – Ümer İpçi
Ümer İpçi
BAĞÇASARAY
(oçerk)
Bağçasarayğa ğarptan Kemer Qapudan kirilir ve Dar Ağaçtan tüşülir ki, bu eki kiriş yolu da
biri-birinen boy-boyuna kibidir. Kemer Qapudan kirgeniñiz kibi, solda şarqlıqtan bozma mimarlı
çeşme olıp, bu çeşmeniñ köksüne mıhlanğan mermer levhada şu beyit yazılıdır:
Padişahımız yol qazasından bulduğı içün necat
Ehl-i İslâm şükür idüp aqıttılar ab-ı hayat.
(Bazı rivayetlerge köre, iş bu beyit Seyid Abdulla Özenbaşlı tarafından yazılmıştır).
Çeşmeden soñra artıq Baş Cadde başlar ki, bu Dar Ağaç tübü, Yanğan Cami avuzı, Şeytan
Çarşısı, Tuz, Aşlıq, Soğan bazarları ve saire adlarle bir taqım çarşı ve bazarlarğa bölünir.
Baş Cadde Bağçasaraynıñ bir başından ekinci başına qadar biraz yılan qavimsi, yatqan bir
yılan kibi, boydan-boy sozulıp yatqandır ki, bu yılannıñ arqası da tüz olmayıp, enişli-yoquşlı ve
çuqurlı çaqırlıdır. Onıñ çuqurlı yerleri yazda bile tizden çamur, yoquş ve sair yerleri ise angidir
bir şairniñ degeni kibi:
Yazda toz boranı,
Qışta qar boranı…
Yahutta diger bir şairniñ degeni kibi:
Töpesi Çufut Qalesi,
Aşası ceennem deresi,
Bağçasaray bunıñ neresi?
Tasvirine pek uyğun olıp, aqiqaten, bu toz ve qar boranları vaqtında kündüz fenernen
araştırsañ, şeerni tapıştıramazsıñ. Bundan ötrü olsa kerek, vaqıtı ile: Bağçasarayda qırq yaşında
bir “sabiy” coyuldı, körgenge bahşış berilecektir! – dep, dellâllar bağırışıp keze ekenler. Em,
aqiqaten, Bağçasarayda olur olmaz “sabiyler” öz yollarını pek çabik adaştırırlar, çünki onıñ eki
tarafında yoldan keçkenlerge ya da biri-birine darılmış kibi, arqa çevirip turğan ya da biri-birine
baqıp, pencereleri özara köz qıpışır kibi, baqışqan evçikleri tizilmiş. Bağçasaray aralıqları
arasında yolnı adaştırmamaq içün çoq büyük bir maaret ve ustalıq kerektir.
Baş Caddeniñ eki tarafında biri-birine dayanıp, tirelip, yantayıp ve biri-birinen qoltuqlaşmış
kibi, eski tükânçıqlar, qaveler, furunlar tizilmiştir ki, bunlar hastahane ögünde nevbet beklegen o
zamannıñ hastalarına ya da, daa doğrusı, cami ögünde tilengen aqsaq, topal, çırpıq, solaq, soqur,
sağır ve sair türlü alil, saqat tilencilerge beñzerler. Olarnıñ içinde artıq bir ayağınen qabirge
soqulğan ve tayağına dayanıp: “Al-l kettim, al-l yıqıldım! Tutuñız, yıqılacağım!” – dep, soñ
künlerini yaşağan, üfürseñ yıqılacaq kibi, ihtiyarlarğa beñzegenleri olğanı kibi, “tiyme maña,
şimdi üstüne avanıñ!” – dep turğan tükânçıqlar da bardır. Bunlar tıştan körüniştir…
Olarnıñ içi qoba kibi qaranlıqtır, çünki bu tükânlarda pencere pek siyrek körülgen şeylerden
olıp, olğanları da közlerini yumıp yuqusırar kibi turalar, çünki onlarnıñ ekserisiniñ camları ya
asla qoyulmağan ya da qoyulsa da qırılğan ve bu teşiklerge rastkelgen şeyler, meselâ, ulpaqları
sarqqan yastıqlar, ceneviz kününden qalma çul-çuburlar ve buña beñzer şeyler tıqatılğandır.
“Qobalar” içinde esnaflar yani: qırşavcı, qalaycı, tenekeci, kürkçü, qalpaqçı, kiyizci, çarıqçı,
qayışçı, ayaqqapçı, demirci, quyumcı, yipçi, beşikçi ve digerleri çalışırlar. Onlarnıñ içinde şergit
ve qalfası bulunğanları pek siyrektir, çünki esnaf öz keçinmesini zorğa çıqarır ve onıñ işlep
çıqarğan malı Bağçasaraydan çoq uzaq ketemez. Şöyle ki, fabrika em dülber, em ucuz qazanlar
yapar, baqırcınıñ yasağan qazanı onıñle boy ölçüşemez, çünki fabrika qazanı yengildir ve bu
yengilligi sayesinde küreşte o ağır esnaf qazanını yıqar ya da tübüni teşip taşlar…
Bu keyfsiz zenaathaneçiklerden çıqqan diger madenler de aynı bunıñ kibidir. Onlar orta
asırlarda keçseler de, lâkin yigirminci asırda keçmeyler, onıñ içün bu küçük esnafqa keçiniş
ğayet de ağır.
Bağçasarayda Qırım ve ondan tış bazarlarğa keçken mamulâtnıñ eñ birincisi – meşin,
sahtiyan olıp, bunı asıllap çıqarğan tabaq esnafı eñ quvetli bir esnaf sayılır…
İşte, tabanalar. Baş Cadde ile boy-boyuna Bağçasaray deresiniñ ortasından Çürük Suv aqar.
Çürük Suv bu şeerniñ “kanalizatsiyası”dır. Onıñ eki tarafına qurulğan künlerinden başlap, ta
yıqılğanğa qadar kün körmegen, avası ise soñ derece sasıq, özleri ise basıq, dım qaranlıq
tabanalar tizilgendir. Bu tabanalar bir taqım acılarnıñdır. Bu acılar özleriniñ baylıqları sayesinde
küçük esnafqa qarşı konkurentsiya açar, onlarnı harabiyetke oğratırlar ve niayetinde ise, bu
harabiyetke oğrağan küçük esnaf öz küçüni acılarğa satmaq mecburiyetinde qalır.
Esnaflar umumiyetle eki tabaqağa bölünir. Küçük esnaf ve ağniya tabaqası. Bu ağniya
tabaqası üç-beş ve daa ziyade qalfa ve şergitni istismar eterler. Onlarnıñ Qaçı ve Belbek özenleri
boylarında bağçaları da bardır. Bütün esnaflar maşina ne demek olğanını bilmezler. Tabaq
esnafınıñ eñ büyük “maşinası” – tabaq yaprağı dögülgen kediktir ki, bu ta tufan kününden qalma
eñ iptidaiy bir kediktir.
Er esnafnıñ bir “usta başı” olıp, bular esnafnıñ selefnamesiniñ ömürge keçirilmesine nezaret
eter ve selefnameden tışqa çıqqanlarnı “yolsuz” bıraqır yani cezağa oğratırlar ki, bu ceza
muvaqqat bir zaman işke çıqmamaq ve saireden başlap, “yolsuz” qalğan kişige boykot ve atta
onı esnaftan çıqarmağa qadar barır.
Selefname yarı diniy bir nizamnamedir. Onıñ baş hızmeti qalfa ve küçük esnafnı zulum ve
istismarğa oğratmaqtır. Usta başı esnafnıñ eñ zengininden saylanır ki, bu zengin tek öz
tabaqasınıñ menfaatını közde tutar. Selefname sayesinde iri burjuaziya öz monopoliyasını da
yaşatır. Pek çoq taqdirlerde küçük esnaf usta başınıñ musaadesi olmaqsızdan öz metasını
satamaz ve ilahre…
Bağçasarayda altmış beş qadar qave olıp, bunıñ sebebi eppi bir qısmı hanlı edi. Bu
qavelerden bir qaçı müstesna olmaq üzre, qalğanı episi tenbel yataqları olıp, bu qave saipleri
özleri de eñ tenbel kimseler ediler. Metası keçmey, işsiz qalğan esnaf bu qavelerde toplanır, boş
künlerini mında keçirirler. Onlar beklerler. Bu qave köşelerinde sigar savurıp, beklerler. Az
söyleşir, çoq susarlar. Bazan kârlıca bir alış-veriş yapsalar, içerler. Soñra kerek qavede, kerekse
öz “qobasına” çekilip, anda ımpıs-tımpıs oturır, tüşünir ve beklerler. Lâkin ne beklerler, ne
tüşünirler, bunı özleri de bilmezler…
Müstesna qaveler üç dane olıp, bunıñ birincisi Şeytan Çarşısındaki “Şarq” qavesidir. Bu
ziyadesile tabaq esnafı ağniyasınıñ ticaret ve siyaset klubudır. O zamannıñ bütün beynelhalq
meseleleri mında çezilirdi. Eñ büyük siyasetçisi ise Bağçasarayda “Stolıpin-2” namını qazanğan
ve tabaq esnafınıñ usta başı Acı Lömandır. Bu Acınıñ siyasetten ne derece dem urğanı şu
misalden añlaşılır. Meselâ, gazetada mürettip hatası olaraq “parohod” sözüniñ bir arifi baş aşağı
tüşer, Acı Löman ise etrafına toplanıp gazeta diñlegenlerge manalı-manalı baqıp: “Arfniñ baş
aşağı tüşmesi, şu parohodnıñ batmasına alâmettir!” – der.
Ekinci müstesna qave “Avropa” qavehanesi olıp, mında İsmail bey özü de teşrif buyurır. Bu
qave Türkiyede tasil körgen ve türk gazetaları oquğan “Fatih Camisi”nde ders alğan İstanbul
deñizelleriniñ klublarıdır. Mında “Qaraköz” de “Molla Nasreddin” de oqulır ve bu qızıl fesli
zatlar, ama Türkiyedeki “Mevlâna”, “Bektaşiy” ve sair tekiyeler kibi bir tekiye qurmaq ve onıñ
adını da “Ğor-Ğoriy” tekiyesi qoymaq istey ediler ki, adından da añlaşıldığı vecihle, tekiye
ibadeti ğara-ğuranen keçecek edi.
Üçüncisi Topal Azamnıñ qavesi olıp, mında Tarpi Asan, Acı Emir, “Zıncırlı” müderrisleri ve
sair din ve islâm vekilleri toplanırdı. Bu qave, bu suretle eñ mutaassiplerniñ klubu edi…
Bazan esnaf tükânınıñ aldından bir “maruşke” keçer, onlar avı içinde beklep de çibin ya da
bir qurtçuq qanatınen ilişip keçken biy kibi, tükânından başını çıqarıp, bu “maruşke”niñ artından
baqar ve o közden ğayıp olıp ketken soñ, başını burğalap, yene eski oturğan yerlerine qaytırlar.
Bu baş burğalavnı eki manada añlamaq mümkün: biri – oy da dızman maruşke!, digeri – hayır,
beklegenim bu degil… – demektir.
Bağçasarayda yüksek minareli camiler olğanı kibi, minaresi çoçamiy torğay kibi, çoçayıp
turğan ya da büs-bütün minaresiz camilerniñ sayısı qavelerniñ sayısından çoq az degildir. Bu
cami çoqluğı ve aynı zamanda bir qaç tekiye bulunması mında afuz, mazin, qayım, imam, hatip,
sofu, şeyh ve diger din hadimleriniñ nomaylığına delildir. Onlarnıñ keçinişleri pek raattır, çünki
halq onlarnı vaqıf, ev ve tükân kiraları ile besler. Doğsañ, onlar adıñnı qoyarlar, evlenseñ
nikâhıñnı qıyarlar, hastalansañ “oqurlar”, ölseñ ölüñni yuvar, cenaze namazını qılır ve mezarğa
qoyarlar…
Alış-verişçiler de çeşit qısımlarğa bölünirler. Onlarnıñ içinde qoyun işkembesini tayaq ucuna
taqıp satqanlardan başlap, Acı Mujdaba kibi millionerler bardır. Tabiy, bu alış-verişçilerniñ 90
faizini küçük alış-verişçiler teşkil eter.
Medeniy işler pek aynorlıdır. İşte sizge maqtavlı bir “Usul-ı cedit” mektebi: Basıq bir bina.
Bunıñ esnaf tükânçığından büyük bir farqı yoq. Farq tek şurasında ki, mında esnafnıñ tezyası
yerine uzun raleler ve bir de qara tahta bardır. Ocanıñ minberi üstünde, divarda, falaqa asılı turur.
Falaqa orta asırdan qalma bir ceza aletidir. O ucları qoşulıp bağlanğan eki tayaq olıp, oca efendi
“qabaat işlegen” balanıñ ayağını tayaqlarnıñ arasına qıstırır ve tabanlarını töpege köterip, bar
quvetinen çubuq ya da örme qamçınen bu tabanlarnı haşlar… O küçük “caniyler” quyruğından
tutulğan bir kesertki kibi, burğalanırlar, niayet, oca yorulğan soñ, falaqadan azat olurlar.
Bu mekteplerde oqulğan dersler: Quran, tecvit ilmihal, hovace-i sübyan ve biraz daa
yazısızıdır.
Usul-ı qadimnen usul-ı cedit arasındaki esas farq tek şekilde olıp, mündericesinde balaban bir
farq yoqtır. Yani usul-ı qadimde bala dört yılda qara tamsa, usul-ı ceditte eki yılda tanır. (Men
usul-ı ceditnen oqudım, falaqağa oğramasam da, lâkin Bağçasaraynıñ Kör Afuzı az qala
qulağımnıñ birini çıqarıp ala yazğan edi).
Bağçasarayda aliy mektepler, yani “vuz”lar dahi olıp, bunlarnıñ eñ meşurı “Zıncırlı
Medrese”dir. Bu medreseler yuqarıda sayıp keçtigimiz diniy hadimlerniñ yañı kadrolarını
azırlarlar…
Bağçasaraynıñ acaibat ve ğaraibatı daa pek çoq ise de, lâkin biz bu qadarnen iktifa etip, onıñ
merkezindeki Tuz Bazarında biraz toqtayıq…
– İşkembeler!
– Ballı-buzlu maqsımam bar! Otuz eki tişiñ Allağa emanet!!!
– Sıcağına buyurıñ, ağam, ey!
– Köydeş, çarıqlarım çoq qaviydir, qırq yıl kiyseñ, teşemezsiñ!
– Cenaze namazınıñ sevabına qast etkenlerge, sevap azimdir!
– Menden de alıñ!
– Oy, ayaçıqlarım bar ey!
– Dal bastı kiraz, topu eki sağa!
…İşte, Yaşlavnıñ deli Seyiti. Abdulvaapnıñ qavesi ögünde davlusını yerge qoyıp müşteri
beklegen çiberekçi onıñ kim ekenini bilmey, davlusınıñ qalpağını açıp: “Buyurıñız, köydeş!” –
dey. Seyit “buyura” ve otuz-qırq çiberek aşağan soñ, turıp kete yata. Çiberekçi:
– Köydeş, parasını bermege unuttıñız – dey.
Seyit ise ondan ciddiy bir çıraynen:
– Cennette davulnı kim çalacaq ya? – dep soray.
Mesele añlaşqan soñ, çiberekçi celkesini qaşıy…
İşte, Taz Osman.. . Tükânında sekiz quman, altı çanaq, yedi qoşqulaq ve saire. Müşteri
közley…
İşte, onıñ tükânı üstünde Acı Mujdabanıñ tükânı… Acı ağa daa yañı sarğan sigarını
parmaqları arasına qısqan, o yerden tütünini savurıp birisi keçmesini bekley. Niayet, sigarını
dumanlatıp, sögüne-sögüne deli Emir Ali keçe.
– Emir Ali, qana berçi ateşçigini!
Deli Emir Ali titrek elinen ateşini uzata ve Acı sigarını dumanlata. Yaşlardan biri Acı
ağadan:
– Acı ağam, seni çoq zengin bir adam deyler, doğrumı şu? – dep soray.
Acı medine fuqaresi kibi bir çıray yasay ve fuqare bir adam ekenini añlatmağa başlay:
– Yoq, qardaşçığım, meni zengin deyler amma, bu yalan. Menim nem bar? Demir ve baqqal
malları skladçığım, elli biñ pud qadar boğday alğan anbarçığım, Aqmescit yanında bir köyçigim,
Aqmescitte bir kvartalçığım, beş desâtina qadar küçük bir bağçaçığım, mında ve Foti Salada
birer tükânçığım, evçiklerim ve sair ufaq-tüfek şeyçiklerim bar…
Şay ya, Acı ağa çoq “fuqare” bir adam. Eger biraz allı-taqatlı olsa edi, iç o deli Emir Ali kibi,
bir tilenciden ateş tilenirmi edi?
Siz onıñ nasıl bayığanını sorarsıñız. Baylar nasıl bayırlar? Üçke alır, beşke satar. Halqnıñ
ihtiyacınen faydalanır, halqnı talar, köpekten de fena ağırtıp talar. Aldatır, işletir ve çalıştırdığı
kimseniñ aqqınıñ büyük bir qısmını kesip alır…
Onıñ qomşusında sofu Aliniñ tükânı bar. Sofu işkembeciden alğan dört salıq işkembeni
parçalap azırlaqan soñ, eski bir legenni ala da, onı bir tayaqnen davul kibi çoqmarlay. Tuz
Bazarınıñ bütün mışıqları bu davuşqa miyavlaşıp kele ve sofunıñ bergen işkembelerini aşap
dağılalar. Bundan soñ, sofu Ali yigirmi sajen avlağındaki qaveci Qadırğa bağıra: “Qadır! Qadır!”
Qadır qavesi ögüne çıqa ve başını uzatıp baqa. Sofu şaadet parmağını kötere, soñra elinen
ocaqqa cezve tıqqan kibi yapa, yani bunıñle “bir qave” demek istey. Qadır bu “telefonnı” añlay
ve icrasına baqa…
Tuz Bazarınıñ üstündeki Acı Ablanıñ “öz padişasınıñ közüne kirmek içün” yaptırğan
kazarmaları, onıñ astındaki çarıqçı tükânçıqlarını ezer kibi, basıp turalar. Acı Abla çoq zengin ve
“merd” bir adamdır. Onıñ adı ta “Gülbün-i hanan” eserine kirgen!
…Yuqarıdan bir atlı fayton kele, onıñ içinde İsmail bey Gasprinskiynen Acı Emir efendi
yaslana berip oturğanlar. Onlar Sankt Peterburgğa keteler. Gasprinskiy anda Acı Emir efendini II
Nikolaynıñ uzurına çıqaracaq…
…İşte, aşağıdan eki atlı faytonnen Bağçasaray galavası Suleyman bey Qırımtayev çıqa, o
upravağa kete, anda onıñ işi bar. Yani küçük ev saipleriniñ üstüne qoyulğan nalognı arttırıp
baylarıñkini eksiltecek, oraza tutmağan yaşlarnı “tıymaq” içün bu hususta Bağçasaray ulemasına
instruktsiya berecek ve saire kibi “hayırlı” işlerde bulunacaq…
…İşte, yuqarıdan okolotoçnik Kuzmanen bir de pos mıyıq gorodovoy kele. Onlar tükân
ögleriniñ sipirilip-sipirilmegenini teftişleyler. Kuzma çarıqçı esnafınıñ eñ fuqarelerinden
sayılğan Patoş Ablanıñ tükânı aldında toqtay, yolnı teşkere. Patoş Abla tükânı aldını sipirip
suvarsa da, lâkin bunı yolnıñ ortasına, yani öz sıñırına qadar yapqan. Oña yolnı ta Acı
Mujdabanıñ qaldırımı tübüne qadar sipirmek kerek eken… Şay, ya niçün Patoş Abla öz tükânı
aldını sipirgende, Acı ağa kibi bir fuqareniñ tükânı aldını da sipirmesin?
– Ah tı merzavets, Patoş! Ah, tı tatarskaya lopatka! Ah, sukin tı sın!
Bu munacatnıñ niayetinde Kuzma defterini çıqarıp, on beş ruble ştraf yaza… Patoş Abla içün
on beş ruble bermek, tükânındaki bütün “malını” kediklerinen birge ğayıp etmek demektir. O
ağlaycaq kibi bir çıraynen, özünden eki qat boylu ve sekiz qat mazallı Kuzmanıñ betine külip
baqa ve qoynunı aqtarıp, sermiya dep saqlağan beşlikni onıñ avuçına qıstıra… Kuzma defterine
yazğan şeylerniñ üstüni qaralay ve başqalarını ıştraflamaq içün yolunı devam ete….
Patoş Abla özüniñ arıq caqlarını ve arıq yumruqlarını sıqa… Kuzmanıñ peşinden baqa-baqa
da soñra em caqlarını em de yumruqlarını boşatıp, başını burğalay. Bu burğalavnı da eki manada
añlamaq mümkün, yani bu baş burğalav ya “seni padişanen beraber yerge batqanını ne zaman
körer ekenim?!”, ya da “kene de olsa, Kuzma yahşı adam, on beş kümüş ıştrafnı bozdı da, beş
kümüş qapar aldı, amma pristav özü olğan olsa, yigirmi beş kümüş ıştraf yahut da on kümüş
qapar alır edi” – demek ola…
Soñra Patoş Abla barbos köpekniñ tişinden qurtulğan bir taraş kibi, öz “qobasına” çekile ve
tezyası başına oturıp közlerini tışqa tikip, tüşüne ve bekley…Tükânı ögünden keçken er kes oña
Kuzma olıp körüne…
İşte onıñ tükânı ögünde birisi peyda oldı… Kuzma!.. Hayır, Kuzma degil, “Terciman” satıp
kelgen çolaq Sadıq eken.
– Abla ağam, gazet alacaqsıñızmı?
Patoş Abla başta almaycaq ola, lâkin soñradan “Rusiyege qarşı cenk yoqmı eken?” yahut da
“belki, Nikolaynıñ tahtını devirecek kibi bir şeyler bardır” – dep, ümütlenip, “Terciman”nı ala ve
ecelemege başlay…
Onıñ “Terciman” alğanını körgen Acı Mujdaba, yavaş-yavaş hırsız mışıq kibi, Patoşnıñ
tükânına kire ve bedava gazet haberlerinden diñley. Patoş ecelep:
“Resmiy. Buhara hanı cenap azret münever Mir Seyid Abdullahat hannıñ asar-ı
diyanetperverlerinden olmaq üzre qalem yazısı Bağçasaray basmahanesine büyük qıta kelâmşeriflerden
biñ adet azırlanmasını sımarış buyurdılar. İşbu kelâm-qadimler Maverannahr
mekteplerine vaqıf etilecektir”…
Patoş gazetni bükley… Acı Mujdaba sigarını yaqmaq içün ateş qıdırıp kete…
Esnafta iş yoq, alış-veriş yoq… Onlar, bu patoşlar, arada-sırada Kuzmalarğa qapar berip, Acı
Mujdabalarnıñ sigarlarını yaqıp, arada-sırada Qadırğa “telefonnen qave sımarlap, öz qobalarına
çekilip bekleyler… Arada-sırada “Terciman”nı ecelep, onda beklegen şeylerini araştıradar. Ve
eñ soñu öleler… Dellâllar çarşı boyu: “Cenaze namazınıñ sevabına qast etkenlerge sevap
azimdir!” – dep bağıra, onlarnı biribiriniñ cenazesine çağıra, mazinler qayımlarnıñ: Alla ramet
eylesin degenlerge, aq ramet eyleye!” – degen davuşları şeer aralıqlarını ve Bağçasaraynıñ
cenübindeki mezarlıq boyunı yañrata. . . İmam onıñ mezarı başında yasin oqıp hatime ete, telqin
bere. Mazin cenazege kelgenlerge sadaqa dağıta. Usul-ı cedit mektepleri “Zıncırlı”ğa, “Orta
Medrese” ve “Han Medrese”sine sohta, bu medreseler ise, esnanıñ cenazesini qılmağa, “üçü”ni,
“qırqı”nı, “yılı”nı bermege imamlar, mazinler yetiştire…
Tuz Bazarında ve bütün Bağçasarayda ömür kene evelki kibi kete. Acı ağa sigarını yaqmağa
dep tükânı aldına çıqıp bekley… Esnaf iş, ve iş tapqanda alış-veriş bekley…
Niayet cian muarebesi başlay. Esnaf balları, köylüler Nikolaynıñ süngüsi altında cenkke kete
ve Karpatlarda, German sıñırlarında öleler…
Halqta daa büyük bir kesatlıq başlay, anaylar oğulları içün ağlaylar…
Ah, siz anaylar, anaylar! Sizden daa hor, daa mazlum, daa cail barmı eken? Siz ne özüñizni
künge kösteresiñiz, ne de özüñiz kün köresiñiz. O aq qaşlarda başlarına fes kiysetilgen qabir
taşları bu horluq içinde veremden ölgen siz, anaylarnıñ, qabirleri degil de ne?! Kuzmalar siziñ
qocalarıñıznı eze, qocalarıñız sizlerni eze, amma siz er şeyge qatlanasıñız, candan sevgen
evlâtlarıñız yerge batsın Nikolay oğrunda ölgenden de, siz susıp ağlaysıñız ve baştan ayaq
ferece, marama kiyip, mezardan qaçqan kefinli mevtalar kibi, sanki ayaqlarıñız astında
köpçeçikler bardayın salmaqnen tayıp, özüñizniñ yürügeniñizni belli etmeyip, sessiz-soluqsız
Bağçasaraynıñ tena aralıqlarında yüresiñiz… Qocalarıñız öle… tul qalasıñız, açlıq çekesiñiz,
arıqlap çantırlaşasıñız. Dellâllar bayram namazlarından soñ: “Qapanıp qalğanlarğa beriñ
sadaqa!” – dep vekâletten tilene… Siziñ eliñizden ise, sessiz-soluqsız ağlamaqtan başqa, iç bir
şey kelmey. Bu ne, bu? Ayatmı, ölümmi?
Ah siz anaylar, anaylar! Küneşke darılıp oña ters çevirilgen evleriñiz içinde doğurgan
qızlarıñıznı da özleriñiz kibi yapasıñız. Başlarını qapudan çıqartmaysıñız. çıqarsalar, sögesiñiz,
daa da olmasa, saçından çeke ve niayet, sümsükleysiñiz! On dört yaşına kelgende, qızlarıñızğa
ferece, marama kiysetesiñiz, onlar da siz kibi, ne özleri kün köre, ne de künge özlerini
körseteler… On altı yaşında onlarnı qocağa beresiñiz, onlarnıñ yaş qocalarını Kuzmalar horlay,
onlar da siziñ qızlarıñıznı horlay. İçe kele. Dögeler. Özleri öleler, qızlarıñız da tul qala, öz
qızlarını tamam anasından körgenleri kibi östüreler.
…Er bala doğurasıñız… olar da, o ğaripler de, Patoşlar olıp yetişeler… Zulum ve horluqlardan
qurtaracaq, raat bir ömür berecek sizni künge ve künni sizge kösterecek bir kün kelmeycekmi?!!
Bağçasaraynı qurtaracaq, oña can, ayat berecek saat ne zaman çalacaq?
1931 s.


text:
Qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl ve faaller Aziz ve Asan Ahtemovlar mabüsleri olğan Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesine keldi. Bu aqta advokat Nikolay Polozov bildirdi.
Onıñ malümatına köre, ilk diñlevler fevralniñ 18-ne belgilendi.
«Bu davada quvetçiler soñki yıllarnıñ bütün «tecribesini» qullandı. Elektrik aqımınen işkence, gizli şaatlar, qapalı mahkemeler, sıñırlav tedbirleri ve bir çoq diger tedbirler meselelerinen bağlı mahkemeler», – dep qayd etti uquqçı.
Polozov, qabaatlanğan Celâl ve Ahtemovlar 20 yılğa qadar apiske alına bile, dep hatırlattı. O, iç birisi «sahte cinaiy davada» qabaatını tanımay, dep ayttı.
2021 senesi dekabrniñ 15-nde advokat Nikolay Polozovnıñ bildirgenine köre, Rusiye quvetçileri Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası boyunca ilk tahqiqatnı yekünledi, Nariman Celâlğa daa bir qabaatlav berildi.
Qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl işğal altındaki Qırımda tahqiqat ve adliyeni «yalancı» ve «sımarlanğan» dep adlandırdı.
Yanvarniñ 25-nde Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Nariman Celâl, Asan ve Aziz Ahtemovlarnıñ apiske alınmasına qarşı imayeniñ istinaf şikâyetini red etti. Olar eñ az fevralniñ 23-ne qadar SİZOda qalacaq.
Advokat Nikolay Polozov Nariman Celâl «tış dünyadan ciddiy bir izolâtsiyada» tutula, dep qayd etken edi.
Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olar arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti, dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.


text:
Bugün saba Rusiye uquq qoruyıcıları tintüv keçirgen qırımtatar faali Server Bariyevni alıp ketti. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber etti.
«Onı evden çıqarıp, saat 9-larda gazelge mindirdiler. Bir vesiqa qaldırmadılar. İlk malümatqa köre, Aqmescitke alıp ketkenler», – dep tarif etti «Qırım birdemligi» mühbiri.
Bariyevniñ evinde keçirilgen tintüv aqqında aprelniñ 6-da saba belli oldı. Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov haber etti.
Faalniñ evinde keçirilgen tahqiqat tedbirleriniñ resmiy sebebi daa belli degil.
Bariyev ise onı taqip eteler, dep aytqan edi.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d3enufiq6nhnir.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qurultay keçirilmesiniñ sanını belgileycek Qırımtatar Milliy Meclisiniñ toplaşuv teşebbüsçileri temsil organnıñ azalarını sıqıştıralar, dep ayttı Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ reisi, qırımtatar arketiniñ faali Zair Smedlâyev Qırım.Aqiqatqa.
«Meclis azalarına basqı yapıla, şu cümleden arbiylerniñ yardımı ile: şantaj, qorqutuv usulı ile – Meclis toplaşuvını keçirip, Qurultay sanını belgilemege zorlaycaq olalar», – dedi Smedlâyev ve olarğa «üç yol» berilgenini bildirdi.
«Birinci yol: siz reisiñiz (Qırımğa kirişi yasaq etilgen Meclis reisi Refat Çubarov – muar.) artından Qırımdan ketesiñiz. Ekinci yol: siz onıñ muavini Ahtem Çiygoznıñ artında ketesiñiz (mayıs 19-na qadar Aqmescit SİZOsında buluna – muar.), yani o qadar uzaq olmağan yerlerge. Ya da üçünci yol: İlyasovnı (Devlet şurası spikeriniñ muavini Remzi İlyasov – muar.) Meclis reisi olaraq tanıp, Aksenovnıñ lideri ile Aksenovnıñ Meclisini yapmaq», – dedi Smedlâyev.
Onıñ fikirince, İlyasov ve oña qoltutqanlarnıñ Mecliste olmayıp da, qırımtatar halqına yardım etmek imkânları bar.
«Olar Meclisni deñiştirip, soñra qırımtatar halqınıñ vaziyeti yahşı olğanını aytacaq olsalar, – bu bam-başqa mesele», – dedi Smedlâyev.
Yaqın vaqıtta Meclis toplaşuvı olacaqmı sualine Qurultay MSK reisi böyle cevap berdi: «Meclis toplaşuvınıñ sanını belgilemek içün olarnıñ kvorumı yoq».
Akimiyetniñ Krıminform saytı akimiyet vekilleri ve Qırımtatar Milliy Meclisi azalarınıñ körüşüvi aqqında bildirgen soñ Qırım Devlet Şurasınıñ spiker muavini Remzi İlyasov yaqın zamanda Qırımtatar Milliy Meclisi toplaşıp, Qurultay keçirilecek tarihını belgileycegini qayd ete.
Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl Qırım.Aqiqatqa vaziyetni izaatlap dedi ki, Qurultay çağırılması aqqında qarar Meclis toplaşuvında qabul etilmeli, lâkin şimdilik kvorum yoq.


text:
Köktöbel qasabası, Sudaq suv yolunıñ tamir işleri sebebinden bir kün suvsız olacaq. Bu aqta “Voda Krıma” saytında bildirile.
Müessise malümatına köre, suv teminatı mayıs 16 saat 8:00-dan mayıs 17 saat 8:00-ğace toqtatılacaq.
“Suv teminatı olmağan vaqıtta, suv mahsus ayrı savutlarnen ketirilecek”, - denile beyanatta.
Ukraina Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminley edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ, yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.


text:
Saba, yanvar 14-de, Keriç keçitinde yüzden ziyade yük maşinası toplandı.
Yekâne naqliyat müdirliginiñ matbuat hızmeti bergen malümatqa köre, keçitte ava şaraitleri güzel.
Müessiseniñ malümatına köre, «Qırım» limanında nevbet yoq, «Kavkaz» limanında – 20 yük maşinası tura. Yük yolaqlarında: «Novorossiysk» limanında – 20 maşina, Slavânsk-na-Kubani – 1 maşina, Keriçte – 73 maşina tura.
Soñki kün devamında 1115 avto ve 4670 yolcu avuştırıldı.
Evel haber etilgeni kibi, Qırımnı Rusiye ile bağlağan Keriç keçitinde paromlarnıñ qatnavı eki aftağa, yanvar 14-den, toqtatılacaq.


text:
İyülniñ 24-nde «FIND&FREE» informatsion kampaniya çerçivesinde Kyivde Rusiye elçihanesi ögünde «Bayramsız doğğan kün» aktsiyası ötkerildi, dep haber ete Qırım.Aqiqat muhbiri.
Aktsiya teşkilâtçısı olğan «KrımSOS» cemaat teşkilâtınıñ sözlerine köre, iyülniñ 17-nde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası qırımtatarı Ervin İbragimov 33 yaşını toldurmaq kerek eken, lâkin «aqrabaları eki yıldan berli Ervinniñ ne yerde olğanını bilmegen soñ, bayram quvançsız keçti».
Aktsiya vaqtında faaller elçihane kirişi ögünde masa yerleştirip, üstünde qoyulğan tort üzerine Qırımda ğayıp olğan insanlarnı temsil etken 16 dane çıraq yerleştirdiler. Ayrıca faaller masa ögüne birer-birer barıp İbragimovğa bahşışlar berdi, amma soñunda bile «olarnı kimse kelip almadı».
Aktsiyanı Ervin İbragimovnıñ babası Umer ziyaret etip, er ay elçihane ögüne kelip onıñ oğlu tapılğanını talap etkenleri içün aktsiya iştirakçilerine minnetdarlıq bildirdi.
Bizler, afsus ki, bayram yapıp olamaymız. Ervin eki ytıldan berli evinde yoq, ana-babası eki yıldan berli onıñ ne yerde olğanını bilmey, eki yıldan berli cemaatçılıq Rusiye akimiyetinden: «Ervin ne yerde?» dep soray, - dep ikâye etti «KrımSOS» cemaat teşkilâtınıñ koordinatorı Tamila Taşeva.
Aktsiya çerçivesinde faaller Rusiyeden ilhaq etilgen Qırımda zoraki ğayıp olğanlar boyunca tahqiqat keçirilmesini talap etti.
Qırım ilhaqından soñ, yarımadada hususan qırımtatarları ğayıp olıp başladı. Bu arada Rusiye nezaretindeki Qırım Taqiqat Komiteti «yarımadada qırımtatarları kütleviy bir şekilde ğayıp olmay» dey.
Faallerniñ malümatına köre, Rusiye Qırımnı ilhaq etkenden soñ, Qırımnıñ 44 sakini coyulğan, 16-sı aqqında ale daa iç bir malümat yoq, 6-sı çlü olaraq tapıldı, daa ekisi – apishanelerde tutula.


text:
Majar tili
Majar tili — (o'z atı: Magyar) majarlar tili. Fin-ugor tilleri toparının' ugor bo'limine kiredi. Ol ko'binshe Majarstannın' o'zinde ha'm ol menen shegaralas bolg'an Rumıniya, Chexiya, Slovakiya, Serbiya ha'm Ukrainanın' Zakarpate wa'layatlarında tarqalg'an. Majar tilinde 14,83 mln. adam so'ylesedi.
Majar tili fonetikası ushın u'nlilerdin' ha'm palatal, ha'm labial uyg'ınlasıwı gu'zetiledi. Bul ha'diyse so'z negizlerinde qosımsha arttırılg'anda gu'zetiledi. morfologik jaqtan qaralsa agglyutinativ. atlar san (birlik ha'm ko'plik), kelisim (20 g'a jaqın) menen tu'rlenedi. Olarda grammatik parıq joq. Spat ha'm sanlar basqa so'zler menen birlesiw arqalı birigedi. atlar suffiks ha'm negizler birigiwi arqalı jasaladı. Feller san (birlik ha'm ko'plik), u'sh shaxe, u'sh zaman, (anıqlıq, bu'yrıq, sha'rt) penen tu'slenedi. Ja'rdemshi so'zler — ko'mekshi, baylawshı, ju'klemeler, anıq ha'm gu'man artikllerinen ibarat. Leksikasında ko'pg'ana tu'rkiy ha'm nemis tillarinen o'zlesken so'zler bar.
Majar tili jazba estelikleri 14-a. dın' 2-yarmına tiyisli bolıp, qabir taslarında ushraydı. 17-a. den majar a'debiy tili rawajlana baslag'an. Jazıwı latın alifbesi tiykarında jazıladı.
Siltemeler[redaktorlaw | derekti jańalaw]
- BeHrepckий языk. KpyrocBeT.
- BeHrepckий языk. БCЭ
- Pyccko-BeHrepckий cлoBapb
- AHrлийcko-BeHrepckий cлoBapb


text:
Aqmescitniñ №1 Tahqiqat izolâtorında 10 kamera anda apiste yatqanlar arasında COVID-19 hastaları qayd etilgeni içün karantinde buluna. Bu aqta advokat Ayder Azamatov Aqmescit SİZOsında tutulğan müvekkili İsmet İbragimovnen subetleşken soñ Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Tünevin Qırım FSBsinde müvekkilim İsmet İbragimovnen tahqiqat tedbirleri keçirildi. Onıñ alını, SİZOda COVID-19 hastaları barmı dep soradım, ve o, onıñ malümatına köre, 10 kamera karantin rejiminde buluna, dep bildirdi. SİZOdan çıqarılğanda başqa mabüslernen laf etkende haber aldı. Olarnıñ aytqanına köre, apiste yatqanlar kameralarından çıqmay, kezmey, yuvunmay, tahqiqat tedbirlerine ve mahkemelerge olarnı ketirmeyler», – dedi Ayder Azamatov.
Advokatnıñ aytqanına köre, müvekkili tahqiqat tedbirleri vaqtında şahsiy qoruv aletlerinen temin etilmedi.
«FSB hadimleri ve tahqiqatçılar maska ve respirator taqa, amma müvekkilerimizniñ ne maskası, ne qolçağı, ne de başqa bir qoruv vastası bar», – dep qoştı Azamatov.
Qırım.Aqiqat Qırım ve Aqyardaki Rusiyeniñ Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetine muracaat etip, SİZO vaziyetini izaatlamağa rica etti.
Daa evel Qırımdaki Rusiyeniñ Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmeti bildirgenine köre, №1 koloniyasında «mabüsler arasında hastalıq tarqalmasın dep» karantin ilân etildi.
İyünniñ 15-nde belli olğanına köre, Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Eskender Abdulganiyev ve Arsen Abhairov tutulğan Rostov-na-Donu SİZOsı koronavirus sebebinden bir ayğa karantinge qapatıldı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rostov SİZOsında qayd etilgen koronavirus hastalığı sebebinden qasevetlengenini bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov ükümet azalarını işğal etilgen Qırımğa kiriş qıyınlıqlarını ögrenmege çağıra.
Şu cümleden, Ukrainskaya pravda malümatına köre, Çubarov dey ki, memuriy sıñırda vatandaşlardan esaplarında 1200 dollarnıñ olmasını talap eteler. Onıñ aytqanı kibi, Ukraina territoriyasından Qırımğa ketken qırımtatarlarnı yarımadağa Rusiyeden kirmege mecbur eteler.
Ukraina Adliye Naziri Pavlo Petrenko Ukraina Yuqarı Şurasınıñ toplaşuvında iyül 3 künü Qırımğa ketken ukrain vatandaşlarınıñ kiriş meselesi ile oğraşmağa söz bere.
«Söz berem, sıñır bekçileri ile yarın toplanıp, işğal etilgen territoriyağa ketken ukrain vatandaşları içün er angi manialarnı yoq etermiz», – dedi Petrenko.
2015 senesi iyün başından Qırım ile memuriy sıñırdan keçüvniñ yañı qaideleri üküm süre. Olarğa köre çetel vatandaşları yarımadağa tek mahsus musaade kâğıtları ile kire bile. Çağına yetmegen balalarğa Qırımğa kirmek içün çetel pasportı ya da balanıñ yürüv vesiqası kerek. Bildirilgeni kibi, yañı qaideler aqqında bilmegen ve vesiqalarnı azırlamağanlarnı kiriş noqtalarında evelden keri qaytaralar. Zaruriy vesiqalarnı yapqan eñ yaqın Migratsion hızmetiniñ idaresi Hersonda yerleşe.
Rusiye tarafından Qırımnıñ işğalinden soñ 2014 senesi mart ayında qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında memuriy, aqiqatta – kerçek sıñır peyda oldı. Qırım işğal etilgen torpaq olaraq ilân etilgen.


text:
Qırımtatar milliy lideri Mustafa Cemilev avropalı parlamentariylerge Qırım işğali devamında Qırımda qırımtatarlarnıñ 18 vekili ğayıp olğanını bildirdi.
Bunı o, Avropa Şurasınıñ Parlament assambleyasınıñ toplaşuv salonında bildirdi, – haber ete Ukrinform.
«İşğal devamında 15 qırımtatarı ğayıp oldı, biz yalıñız bir cesetni tapıp oldıq. Keçken afta daa üçü ğayıp oldı. Şu cümleden, soñkisi – Edem Asanov sentâbr 29 künü Kezlevde ğayıp oldı. Yerli akimiyet bu insanlar aqqında iç bir malümat bermey», – dedi o.
Mustafa Cemilevniñ sözlerine köre, qırımtatar ealisine Qırımnıñ işğalci akimiyeti tarafından basım kösterile, bir çoq qırımtatarı, buña sebep olmadan, apiske alınğan.
«Qırım boyunca qırımtatarlar yaşağan evlerde, cami, oquv yurtlarında, kitaphanelerde tintüv dalğası yüz berdi. Soñki afta devamında 40-tan ziyade tintüv keçirildi», – qayd etti o.
Qırımtatarlarnıñ yetekçisi şunı da bildirdi ki, bütün dünyada tanılğan serbest uquq Qırımda iç te yoq eken.
«Üçten ziyade insan bir yerge kelse, qanunsız toplaşuv ola, bunı qattı para cezaları ile belgileyler», – dey o.
Bundan da ğayrı, dep tarif etti Mustafa Cemilev, yarımadada bütün serbest matbuat vastaları şimdi tsenzura altında ekenler.
Bunıñ ile qanunsız akimiyet qırımlılarnı yarımadadan quva ve Mustafa Cemilevge Qırımğa kirişni yasaq ete.


text:
Electronic library
RUS – TATAR ELİFBESİ / PyCCKO-TATAPCKИЙ БyKBAPb
- 1873 year
- 33 pages
About the book
Bu kitap iptidaiy halq mekteplerinde oqumaq içün derc etilgen edi. A.Bodaninskiy yazğanına köre, kitapqa böyle adnıñ berilüv sebebi şu edi: “bunda hiç eksiksiz rus tilinden bütün sözler qırımtatar şivesine ve aksine tercime etildi”. Müellif – Abdrefi Bodaninskiy. Odessa, 1873 s. ИздaHHaя kHиra былa пpeдHaзHaчeHa для чTeHия B пepBoHaчaлbHыx HapoдHыx шkoлax. Пo cлoBaM A. БoдaHиHckoro, oHa HaзBaHa Tak пoToMy, чTo “B Heй бeз yпyщeHия пepeBeдeHы Bce cлoBa c pycckoro языka Ha kpыMcko-TaTapckoe Hapeчиe и oбpaTHo”. ABTop – Aбдpeфи БoдaHиHckий. Oдecca, 1873 r.


text:
Ukrainanıñ Avstriya elçisi Oleksandr Şçerba Qırımnıñ Rusiye işğali başlağanınıñ yılında «toprağıñnı hırsızlağan birinen yahşı munasebetiñ olamaz», dep qayd etti. Bu aqta diplomat Facebookta yazdı.
«Altı yıl evelsi şu künü Putin «Qırım meselesini çezmege» emir etti. O vaqıttan berli «Qırım meselesi qapatıldı», dep aytalar. «Ukraina meselesi» de qapatıldı demek: Ukraina ve Rusiye 20-nci asırnıñ yaramay adetlerine köre topraqlarnıñ zaptınen ayırıldı. Toprağıñnı hırsızlağan birinen yahşı munasebetiñ olamaz. Qırım – Ukrainadır», – dep aytıla elçiniñ mesacında.
Bundan evel Qırımnıñ Rusiye ilhaqı başlağanınıñ yılında Büyük Britaniya Ukraina topraq bütünligine qoltutıp, Rusiyeni yarımadadan ketmesine çağırdı. ABD, Kremlniñ Qırım iddialarını qabul etmeycek, dep bildirdi.
Ukraina Tış işler nazirligi, Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilgeniniñ altıncı yılında yarımadada qırımtatarlarğa ve ukrainlerge qarşı yapılğan repressiyalarnı qayd etti.
Ukrainada fevralniñ 20-nde Sema Yüzü qaramanları añıla. 2014 senesi fevralniñ 18-nden 20-ne qadar Kyivniñ merkezinde yüzden çoq kişi elâk oldı, eñ çoq insan fevralniñ 20-nde atıp öldürildi. Narazılıq aktsiyasınıñ elâk olğan iştirakçilerini «Sema yüzü» dep adlandırıp başladılar. Elâk olğanlar arasından ondan çoq uquq qoruyıcı da bar edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Franciyanıñ Wlttıq kiberqauipsizdik agenttigi (ANSSI) eskertu jasap, Qıtaymen baylanısı bar dep tabılğan APT31 hakerlik wyımı köptegen francuz wyımda..
Türkiya policiyası soñğı eki künde Iranmen şekaralas aumaqtan jüzden astam migranttı wstadı. İşki ister ministrliginiñ mälimdeuinşe, bosqındardıñ bası..
Auğanstan ükimeti men «Taliban» Katar astanası Dohada kezekti märte bas qostı. Biraq taraptar ortaq kelisimge kele almadı. Kezdesude qanday mäseleler ..
Keşe, 14 şilde särsenbide Ündistannıñ Sırtqı ister ministrligi mälimdeme jasap, Ündistan men Qıtay arasında bıltır kelisim jasalğanımen Gimalay tauını..
Äzirbayjan men Armeniya şekarasında atıs bolıp, armyan sarbazı köz jwmdı. Oqiğa jöninde qos taraptıñ resmi mälimeti qarama-qayşı. Äzirbayjan qorğanıs ..


text:
Alma
Alma ya da Elma (Malus domestica), gül piçimliler (Rosaceae) familyasından bir meyva türü.
Alma sözi meyvanıñ rengi bolan "al" (qırmızı)'dan keldigi bilinmektedir. Almanıñ ilk bolaraq şimaliy Anadoluda, cenübiy Kafkaslar,[1] Rusiyeniñ cenüb-ğarbda qalğan bölgeler ve Orta Asiya (Qazahistannıñ şarqı) dolaylarında ortağa çıqqan sanılmaqta. Tür, bütün dünyağa Orta Asiyadan yayılğandır. Besin degeri çoq yüksek bolan bir meyvası bardır. Tarih boyunca kültür çalışmalarınan 1000 farqlı alma çeşidi üretildigi tahmin etilmektedir.
Morfolojik özellikleri[deñiştir | kodunı deñiştir]
Eñ yaqın aqrabaları armut ve malta erigidir. 5–12 m'ye qadar uzanğan yapraq töken tacı geniş kiçik bir terektir. Yapraqlar qarşılıqlı tizilişli, basit oval piçiminde, ucu sivri ve kenarları tişli, alt yüzi hafif tüylüdir. 5–12 cm uzunluğunda 3–6 cm genişligindeki yapraqlarnıñ sapı 2–5 cm bola. Çeçekler yapraqlarnan birlikte aşar. Beyaz bolan çeçekler genellikle ilk aştığında aşıq pembedir. 2,5-3,5 cm çapında 5 taç yapraqlı bola. Meyva sonbaharda olgunlaşır, ekseriya 5–8 cm çapında bola.
Ekolojik özellikleri[deñiştir | kodunı deñiştir]
-36 °C suvuqqa dayanabilir. Quraq ve sıcaqtan hoşlanmaz. Toprağı tınlı, tınlı-qumlu, eñ az 1 m derinlikte bolmalıdır. pH degeri 6-7 bolan toprağı süir. Taban suyu 1 m'den yaqın bolmamalıdır. Taşlı ve kireçli toprağı süimez.[2]
Dünya üretimi[deñiştir | kodunı deñiştir]
2019'da Dünya alma üretimi 87 miliyon ton edi ve Çin toplamın %49'unı ürete edi (tablo).[3] İkincil üreticiler Amerika Qoşma Devletleri ve Türkiye edi.[3]


text:
Prezident Qasım-Jomart Toqaev Almatı qalasına eki kündik jwmıs saparımen keldi.
QR Prezidentiniñ baspasöz hatşısı Berik Uäli facebook paraqşasında jazğan habarğa qarağanda, memleket basşısı bügin «Jaña Almatı» bağdarlamasınıñ twsaukeserimen tanısıp, «Balalar üyiniñ» täbielenuşilerine päter kiltterin tabıs etip, Almatı qalasınıñ äleumettik-ekonomikalıq damuına arnalğan keñeske qatısadı.
Sonımen qatar «Tech Garden» innovaciyalıq klasteriniñ jwmısımen, Investiciya üyiniñ tınıs-tirşiligimen tanısadı. Bwdan bölek äl-Farabi atındağı Qazaq Wlttıq universitetine barıp, onda oqu korpusı men «Keremet» studentterge qızmet körsetu ortalığında boladı.
Jwmıs saparınıñ ekinşi küninde el prezidenti Toqaev Almatıdağı rezidenciyasında birqatar kezdesuler ötkizedi dep josparlanğan.


text:
Avesto
Avesto Orta Aziya tariyxında g'ana emes, al du'nya ma'deniyatı tariyxında u'lken a'hmiyetke iye. Zardushttın' ta'liymatın' ta'liymatı "Avesto"nı du'nyag'a keltirdi.
Zardusht tuwralı ha'r qıylı ko'zqaraslar bar. Bazı bir evropalı ilimpazlardın' aytıwınsha, Zardusht o'z da'wirinde quwdalawg'a ushırag'an. Zardushttı evropalılar Zaratushtra dep ataydı. Arab alımı Tabariy onı Zardın bin Yunan dep tilge aladı. Al, Beruniy bolsa "Avesto" nı azerbayjanlı Safid Tuman jazg'an dep boljaydı.
Zardusht ko'p ellerge ullı payg'ambar, insaniyattın' qollawshısı dep ta'n alıng'an. Bizin' eramızg'a shekemgi VII-VI a'sirlerdegi siyasıy jag'daylarda Zardushttın' ayrıqsha rol oynag'an iskerligi onı payg'ambar sıpatında moyınlawg'a sebep bolg'an. Bazı bir mag'lıwmatlarda Zardusht bizin' eramızg'a shekemgi XII-VII a'sirler aralıg'ında jasag'an dep aytıladı.
Alımlardın' boljawına qarag'anda Zardusht a'yyemgi İran hu'kimranlıg'ı dinastıyasının' Manushexr a'wladlarınan qusaydı. Ol ustazı Pifagor o'liminen son' Shri Lankag'a ko'shiwge ma'jbir boladı. Tawdın' u'n'girinde jatıp bir ilahiy kitap jazıptı. Bunnan keyin Hindistan arqalı Orta Aziyag'a o'tipti. Zardusht o'z ta'liymatların kelgen jerdegi xalıqlarg'a u'yrete baslaptı. Gimalay tawının' u'n'girinde ja'ne bir kitap jazıptı. Alımlardın' pikirne qarag'anda birinshi jazılg'an kitap "Zand", ekinshi jazılg'an kitap "Avesto" eken. Son'g'ı jıllardag'ı mag'lıwmatlarg'a qarasaq, "Avesto" Qaraqalpaqstannın' To'rtkil qalasına onsha qashıq emes orında jazılıptı. Da'reklerdin' ko'rsetiwinshe İskender Zulqarnayn (Aleksandr Makedonskiy) Orta Aziyag'a atlanıs etken da'wirde "Avesto" nın' u'sh nusqası bar eken. Bir nusqası Gretsiyag'a jiberilgen, bir nusqası o'rtep jiberilgen, bir nusqası Zardusht ta'liymatına sadıq adamlar ta'repinen saqlang'an.
Bizin' eramızg'a shekemgi Sasaniyler da'wirindegi Zardusht ta'liymatı qayta o'sip o'rkenlegen. Onın' da'slepki nusqası on eki mın' qaraq maldın' terisine ko'shirilip jazılg'an.
"Avesto" tekstinin' tili a'yyemgi Sogd ha'm Baktriya tillerinde jazılg'an. A'yyemgi Parfiya ha'm grek ha'ripleri qollanılg'an.
"Avesto" dag'ı dıqqatımızdı tartatug'ın na'rselerdin' biri Apryanem ma'mleketi haqqındag'ı pikirler. Tariyxıshılardın' tastıyıqlawınsha, bul ma'mleket Okus ha'm Yaksart da'ryalarının' arasında jaylasqan eken. Apryanem vasma Xorezmnin' a'yyemgi ataması degen da'rekeler de bar.
"Avesto" Zardushttın' atı menen baylanıslı. Bul a'jayıp do'retpe bir da'wirdin' g'ana o'nimi emes, yag'ınıy ol bir neshshe da'wirler dawamında qa'liplesip, konkret shıg'arma halına kelgen.
Zardusht ta'liymatı tiykarınan dualizm printsipine negizlengen. "Avesto" to'rt bo'limnen ibarat: Yasna ("Diniy ma'resimler"), Yasht shama menen "Yasna" an'latqan ma'nini bildiredi, Visparad ("Barlıq ilahiyler haqqında kitap"), Vendidod ("Jawız ruwxlarg'a-da'wlerge qarsı gu'resiw ushın berilgen nızamlar jıynag'ı"). Yasnanın quramına kirgen qosıqlar "Gasht" dep ataladı. Bul so'zdin' mag'anası-diniy maqtaw (oda, qasida), mu'ra'jet. Gatlerdi Zardushttın' o'zi jazg'an degen shamalawlar bar. Gatler-oratorlıq, sheshenlik iskusstuvosının' a'jayıp u'lgilerinen esaplanadı. Ma'selen, "Avesto" nın' birinshi Yasht, Xurmuzd yasht bo'limi "Axura-Mazdag'a maq" dep ataladı. Ol bılay baslanadı. "Quwanıshı Axura Mazda, en' ılayıq Ta'n'ri Taalanın' tilegi asıp, Angra Mayiyu (Axriman) o'lsin.
Jaqsı oy, jaqsı so'z ha'm sawap isler menen jaqsı oy, jaqsı so'z ha'm sawap isti maqtayman. O'zimdi barlıq jaqsı oylarg'a, jaqsı so'zler aytıwg'a, jaqsılıq isler qılıwg'a bag'ıshlayman, barlıq jaman oylardan, jaman so'z, jaman islerden ju'zimdi buraman.
"Avesto" ta'limatının' mazmunı jawız ku'shlerge qarsı qaratıladı. Jaqsılıq ku'shlerinin' baslıg'ı Axura Mazda bolıp, onın' altı ja'rdemshisi bar eken. Birinshi Waqu Manaq - danalıq, ekinshisi Asha Waqishta, u'shinshisi Qshatra-Warya - qudretli ku'sh, to'rtinshisi Sianta Armati - isenim, besinshisi Qarwashash salamatlıq, altınshısı Ameretaj - ma'n'gilik. Al, barlıq jawızlıq ku'shlerdin' baslıg'ı- Angra Mayiyu (Axraman).
Sasanidler dinastiyası da'wirinde (b.e. III-VII a'sir) "Avesto" jan'asha ko'riniste payda boldı. Zardushtıylıq ta'liymattı da'slepki jaratılg'an waqtında diniy emes, al morallıq-etikalıq ko'z-qaraslardın' jıynag'ı sıpatında ju'zege kelgen.


text:
Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetiniñ rektorı Vladimir Kazarinniñ fikrine köre, «vizasız» rejim qırımlı talebelerge Ukrainanıñ qıta qısmındaki aliy oquv yurtlarına avuşmağa sebep oldu. Bu fikirni o «Hromadske radio» efirinde bilidrdi.
«Kyivde çalışıp başlağan devir içinde bizler, belki de bayağı uzun bir yol keçkendirmiz. Bizim studentlerimiz devamlı başqa-başqa devletlerde stajirovka keçip,deñişüv programmalarında iştirak eteler, onıñ içün men bellesem, bu pek qarsanbalı, kergin, lâkin semereli bir devir olğandır. Bazı sebeplerden dolayı Qırımdan avuşqan studentlerniñ aqımı devam ete ve ketken sayın ep arta. Geçlerni avuşmağa itegen soñki ve eñ küçlü faktor – «vizasız» rejim oldı. Qırımdaki programmalrnıñ epsi qapatıldı, bir yerge çıqmağa çare yoq. Esas Ukrainada ise, sen dünya vatandaşı olasıñ», – dey Kazartin.
2015 senesiniñ başında Qırımdaki Rusiye akimiyeti Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetini yoq etti. Şu yılnıñ özünde birleştirilgen «federal universitet» meydanğa ketirildi. Oña bir qaç aliy oquv yurtu, şu cümleden TMU, Georgiyevskiy adına Qırım devlet tıbbiyet universiteti ve bir qaç diger ilmiy teşkilâtlar kirdi. «Qırım federal universiteti»niñ strukturasına tahminen 13 umumtasil ve ilmiy muessise kire.
2016 senesinden başlap Ukrainanıñ qıtadaki qısmında, ilhaq etilgen Qırımdan köçken Vernadskiy adına Tavriya milliy universiteti (TMU) çalışa. Universitette ilhaq etilgen Qırımdan talebelerni keçirmek ve sadeleştirilgen şekilde qabul etmek içün programmalar çalışa.
2017 senesi iyünniñ 11-nden başlap AB devlerine qısqa müddetli ziyaretnen barğan ukrainler ve «şengen» içün (er 180 kün içinde çalışma aqqı bermegen 90 künlük) viza liberalleştirüvi küçke kirdi. Vizasız rejim Büyük Britaniya ve İrlandiyadan ğayrı, Avropa Birligi azası olğan bütün devletlernen ve AB tışındaki «şengen zonasındaki» devletlernen bağlı. Felemenk ve Frenkistannıñ «uzaqlarda yerleşken adaları» şimdilik bu rejimge kirmemektedir.
AB vizasız rejimnen faydalanabilmek içün ukrainler iyünniñ 11-nden itibaren biometrik pasport saibi olmaq kerekler ve sıñırcılar talap etken taqdirde, ketiş maqsadı ve şartları, tölev qabiliyeti olğanını isbat etmeliler. Devlet sıñır hızmetiniñ malümatına köre, Avropa Birliginen sürgen yarım yıllıq vızasız müddet içinde onen 355 000 ukrainalı faydalanğan.


text:
Rusiye ordusı Kahovka gidroelektrostantsiyasına tehnika ketire, dep bildire Herson vilâyetiniñ şura deputatı Serğiy Hlan.
«Herson vilâyeti. Yerliler bildirgenine köre, orkler Kahovka gidroelektrostantsiyasına 100-den çoq tehnika ketirdi. Şlüzni köşeli çaqılnen qapatacaq olalar. Pek doğru bir müendis qararı degil, amma ketirsinler – HIMARS azır», – dep yazdı Hlan Facebookta çarşenbe künü.
Bu malümatnı diger menbalar tasdıqlamay.
«Yug» Ukrayına operativ komandanlığı bildirgenine köre, Ukrayına arbiyleri ateş vazifelerini yerine ketirmege devam ete, hususan Rusiye tehnikası, Kahovka köprü ve Antoniv köpründe ponton köpürge darbe endire.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırımda Nebiyevler qorantası açıq mektüp vastası ile «acele yardım» stantsiyasında aile başı Bekir Nebiyevniñ ellerinden açılğan atış neticesinde elâk olğan ekimlerniñ qorantalarından afu soradı. Bunı salı künü, sentâbr 29-da, ATR telekanalında «Zaman» programmasında bildirdiler.
«Bugün ailemz babamıznıñ tarafından yapılğan ağır cinayet içün medeniy mesüliyet yüküni taşıy. Pek ağır yük, bütün ömür devamında omuzlarımızda olacaq. Hucur körünse de, babamıznıñ ellerinden zarar körgen er kesten afu soraymız. Bu künleri Allahtan elâk olğanlarnıñ qorantalarına bu dertke dayanmaq içün quvet, zarar körgen insanlarğa şifa ve uzaq ömür soraymız», – dep bildirile mektüpte.
Nebiyevlerniñ ailesi vaqianı siyasetleştirmemek rica ete, bildirilgeni kibi, vaqiağa «siyasiy, provokatsion ya da milliy alâmetler» ait degil.
«Adiy insanlarğa, siyasetçi ve matbuat vastalarına muracaat etemiz. Mında siyasetni bağlamañız. Olmağan şeylerni uydurmağa kerekmey. Bir insannıñ tarafından başqalarına nisbeten siyasiy, provokatsion ya da milliy alâmetlersiz yapılğan cinayettir. Aqlamağa olmay. Ailemiz bu dertnen yaşamağa mecbur olacaq», – denile beyanatta.
Cumaertesi künü, sentâbr 26-da, av tüfegi ile silâlanğan erkek Aqmescitte Sevastopolskaya soqağında yerleşken «acele» yardım binasına kirip, hastahaneniñ dört hadimine ateş açtı. Eki hadim elâk oldı. Yaralanğan feldşer bazar kününe keçer gecesi ameliyattan keçti, alı ağır. Ücüm etici vaqia yerinden maşinağa oturıp qaçtı. Birazdan uquq qoruyıcıları bildirgeni kibi, ücüm etken – Aqmescit sakini 1960 senesi doğğan Bekir Nebiyevdir. Qıdıruv alıp barıla.
Qırım boyunca Rusiye Federatsiyasınıñ Taqiqat komitetiniñ baş idaresi Rusiye Cinaiy Kodeksiniñ 105 maddesi 2-nci qısmına binayen cinaiy işni açtı (eki ve ziyade insannıñ öldürilmesi).
Sentâbr 29 künü Rusiye İçki işler nazirligi şeklengen insannıñ bulunuv yeri aqqında bildirgen insanğa 500 biñ ruble vade etti.


text:
Tranzistor
Tranzistor (İnglizçä transistor, to transfer – küçerü, häm resistor – rezistor) ul öçelektrodlı yarımütkärgeç qorılması, signal köçäytü, törle yışlıqlı elektr tirbänüe tudıru häm üzgärtü öçen kiräk äyber.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1947. yılda John Bardeen, Walter Brattain häm William Shockley tarafınnan uylap tabılğan.
Tözeleş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İñ küpläp citeştergän tranzistor germaniy, kremniy yäisä başqa yarımütkärgeçtän yasalğan, 2×2 mm zurlıq plastinka (nigez). Tranzistor yarımütkärgeç elektronnar ütkärüçänlekle (n-típ) yä tişeklär ütkärüçänlekle (p-típ) bula. Plastinka külämenä ike nigezgä qarşı ütkärüçänlekle ölkä urnaşqan. Yarımütkärgeç nigeze şundıy ölkälär belän ike p-n küçü oyıştıra. Bu küçülär sıyfatı yarımütkärgeç diodına oxşaş. Ägär nigez n-tiplı, ä ölkälär p-tiplı, tranzistor p-n-p strukturalı bula. Kiresençä, nigez p bulsa, ölkälär n bulsalar, tranzistor n-p-n bula.
Tranzistor tözeleşe qaramıyça, nigez plastinkasın baza B atıylar, kimräk ölkäne – emitter E (İnglizçä emit - nurlandıru), zurraq ölkä – kollektor C (İnglizçä collect – cıyu). Baza belän kollektor arasındağı elektron-tişekle küçüne kollektor küçüe, emitter belän baza arasındağı küçüne emitter küçüe atıylar.
Sxemalarda grafik sürätläre şundıy: p-n-p tranzitorda uq emittordan bazağa, n-p-n tranzistorda bazadan emittorğa yünältelgän.
Model[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tranzistornıñ iñ berençe modele - ağım köçäytkeçe modele. Bu model tranzistordağı fizik protsessların añlatmıy, ul sxemotexnika öçen kiñ qullanıla. Tübänge yazıp birü n-p-n tiplı tranzistor öçen birelgän. P-n-p tranzistor öçen anı kiresençä qullanırğa kiräk.
- Kollektor potentsialı emitter potentsialdan uñayraq (pozitivräk)
- Baza-emitter belän baza-kollektor tezmäläre diodlar kebek eşlilär.
- Här tranzistorda üz maksimal IK, IB, UKE bar. Bu zurlıqlardan artıruı tranzistornı beterä. Maksimal yegärlege (IKE, UKE), temperatura, UBE-nı onıtıp ta bulmıy.
- Ägär 1-3. qağidälär eşlilär, IK IB-tän turı proportsional zurlıq:
h21E - ul h-parameterlardan berse, ağım köçäyätü koeffetsiente. Anıñ zurlığı 100-gä yaqın. IE belän IK emittergä ağalar (NB! Tupaslandırğan sxemada tranzistor ike diod kebek sürätlängän, şul säbäple bu sxema buyınça IK kollektordan bazağa ağa almıy. Läkin bu sxema tupaslandırğan, häm ağım ağa, çönki real tranzistorda başqa protsesslar eşlilär).
Qullanış[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tranzistorlar keçe amplitudalı kerü signalın zurraq amlitudalı çığu signalina äyländerälär. Şundıy eşneñ iñ ğadi misalı: tirbänülär köçäytkeçe.
Klassifikatsiä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
p-n-p belän n-p-n tranzistorlar bipolär (Latinça bis - ike), çönki alarnıñ eşendä ike törle ağım taratuçı – tişek häm elektron. Alardan tış unipolär (Latınça unus - ber) tranzistorlar qullanalar. Alarda tik elektronnar yä tik tişeklär eşlilär. Unipolar tranzistorlarnıñ qarşılığı alıp baruçı elektrod potentsialı belän yörtelä. Unipolar tranzistorlar köçäytmilär, alar elektr açqıç role uynıylar. Tranzistrolar fototranzistorlarğa, ikebazalı diodlarğa häm başqalarğa bülänälär.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Yäş Texnikneñ Entsiklopädik Süzlege, Mäskäw, 1980
- Horowitz, Hill. Sxemotexnika nigezläre, Mäskäw, 1998


text:
Qırımğa bala sportunı rağbetleştirmek ve sağlam ayat tarzını teşviqat etmek içün bir 20 Olimpik çempionı kelecek. Keriç şeer şurasınıñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, Keriçke Rusiye sportçuları sentbâr 13 künü kelecek.
«Rusiye Olimpik çempionlarınıñ VIII hayriye avto yürüşi» adlı aktsiyanı «Sportçularnıñ Rusiye şurası» umumrusiye cemaat teşkilâtı, Rusiyeniñ Olimpik komiteti ve Rusiye Sport nazirligi azırladı.
Keriçte sentâbr 14 künü Olimpik çempionlarınıñ iştiraki ile sport tedbirleri keçirilecek. Soñra avto yürüşiniñ iştirakçileri Kefe, Yalta, Aqmescit ve Aqyarnı ziyaret etecekler.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannıñ Ukraina paytahtına kerçekleştirgen ziyareti bitkeninen memleketi qırımtatarlarnıñ aqlarını qorçalamağa devam etecek. Erdoğannıñ aytqanına köre, Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Herson vilâyetinde 500 mesken qurmağa teklif etti, ve Türkiye tarafı bu ğayege qoltuttı. Onı tafsilâtlıca muzakere etmek içün Ukrainanı Türkiye Çevre ve şeercilik naziri ziyaret etecek.
Ve tek bu degil. Erdoğan, Kyivde camisi, mesken evler ve ofisi olacaq qırımtatarlar içün bina kompleksini qurmağa planlaştırğanını jurnalistlerge tarif etti. «Bizim içün qırımtatarlarnıñ mustaqil olması pek müim. Qırımlı qardaşlarımızğa siyaset, iqtisadiyat, diplomatiya ve medeniyet saalarında qoltutacaqmız. Hersonda atılacaq adımlarğa büyük emiyet beremiz», – dep qayd etti Türkiye prezidenti.
Ukrainadan ketken soñ da Türkiye prezidentiniñ Qırım mevzusınen meraqlanğanını köstere, atta aksine – Ukraina ziyaretleri bu meraqnıñ aksi ola
Erdoğannıñ bu sözleri Ukrainadan ketken soñ da Türkiye prezidentiniñ Qırım mevzusınen meraqlanğanını köstere, atta aksine – Ukraina ziyaretleri bu meraqnıñ aksi ola. Erdoğan içün qırımtatar problemi – aynı vaqıtta iç ve tış siyaset meselesidir. İç siyaset – çünki bu şekilde türk cemiyetiniñ diqqatını er vaqıt celp etken halqqa Türkiyeniñ diqqatını semetdeşlerine köstere bile. Tış – çünki qırımtatar halqınıñ aqları qayd etilip, regionda türk prioritetleriniñ sarsılmaz olğanı ve Ukraina topraq bütünligine qoltutqanı kösterile.
Aynı vaqıtta – bunı da añlamaq kerek – Qırım meselesi Erdoğan içün onıñ Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile adiy olmağan munasebetlerde müim bir alet ola. Em de şimdi, Türkiye ve Rusiye menfaatları Suriyeniñ İdlib şeeri etrafında kene qarşılaşqan soñ.
Türkiyeniñ işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ «aqlarını teminlev» Rusiye mistifikatsiyasınen razı olmaycağınıñ delilidir
Erdoğannıñ sözleri – Türkiyeniñ işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ «aqlarını teminlev» Rusiye mistifikatsiyasınen razı olmaycağınıñ delilidir, bundan ğayrı – Ankaranıñ fikri Qırımtatar Milliy Meclisiniñ fikrine teñ kele. Bu serbest milliy temsilcilik merkeziniñ işini teminlev yoludır, tek Kyivde degil, işğal etilgen Qırım sıñırlarında, Herson vilâyetinde. Böyle merkez aynı vaqıtta siyasiy alet ve Rusiye akimiyeti çaresini qaldırmağan, Qırımda yaşamağa bermegenler içün sığınaq ola bile. Putin repressiyaları Ukrainanıñ işğal etilgen topraqlarında devam ete. Bu adiy repressiyalar degil, bu reinelerni aluv ola.
Ukraina akimiyetine deñişimler kerek, Kreml ticaret ve şantaj içün yañı-yañı «deñişim fondunı» tutmağa tırışacaq. Ve Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy tarafından belli bir uzlaşuv yerine Putin azat etecek insanlarnıñ abadanlaştırıluvı Ankaranıñ müim bir gumanitar vazifesi ola bile. Rusiye zenaatdaşınen siyasiy santıraç oynağan Erdoğan bunı yahşı añlay.
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
Vitaliy Portnikov, Kyivli jurnalist, Qırım.Aqiqat közeticisi


text:
Qırımlı vatandaş faalcisi Tofik Abdulgaziyevni mayısnıñ 4-nde evinde keçirilgen tintüvden soñ Rusiye uquq qoruyıcıları Aqmescitteki Ekstremizm ile küreş merkezine yolladılar. Bunı advokat Emil Kürbedinov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Onı Ekstremizm ile küreş merkezine alıp kettiler, sorğuğa. Bu organ soñki aylarda onlarnen memuriy protokollar tizgen, insanlarnı üç künden 12-15 künge qadar apiske alğan ediler. Tofik Abdulgaziyev – çette qalmayıp, er tintüvge kelgen birisidir. Apiske alınğanlar azat etilgende kele edi, olarnı qarşılay edi», – dep tarif etti Kürbedinov.
Advokatnıñ malümatına köre, Tofik Abdulgaziyevniñ evinde tintüv keçilgende bir şey alınmadı. Diger advokat Edem Semedlâyev «E Merkezine» barğan soñ dedi ki, Tofik Abdulgaziyev parmaq izlerini bermege ve foto çıqarmağa razı olmadı, bir de bir malümat bermedi.
«Añlağanıma köre, 2016 senesi iyün ayında qırımtatarı Enver Memetov ğayıp olğanından açılğan cinaiy iş çerçivesinde tintüv keçirildi. Sualler umumiy edi: angi dinni kütesiñiz, angi camige barasıñız. Cedvelni kördim, anda çoq sual bar edi, bu sebepten bizler 51-inci madde (Rusiye Anayasası – QA) boyunca malümat bermekten vazgeçtik, çünki bular ne yerge qoşulacağını bilmeymiz», – dep añlattı advokat.
Rusiye uquq qoruyıcıları yapacaq areketlerini aydınlatmay.
Mayısnıñ 4-nde saba Aqmescitte qırımlı Tofik Abdulgaziyevniñ evinde tintüv olıp keçti. Faalci bildirdi ki, uquq qoruyıcılar evinde ğayıp olğan insannıñ vesiqalarını qıdıra ediler.
Qırım işğalinden soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, qırımtatar failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanlarında şeklengen Qırım musulmanları, Meclis azalarınıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı.
Ukraina Tışqı işler nazirligi Ukraina vatandaşları işğal olunğan Qırımda taqip etilgenlerinden raatsız olğanını beyan etip, basqılarnı toqtatmapa çağırdı. Bunıñnen beraber TİN Dünya toplulığına muracaat etip, bütün mumkün olğan siyasiy ve uquqiy imkânlar ile Rusiyege tesir etmege, onıñ totalitar usullarınen insan aqları ve söz serbestligini yoq etmesini toqtatmağa, ve apis etilgen ukrain siyasiy mabuslarnı azat etmege çağırdı.


text:
15 yıl evelsi Qırım yarımadasınıñ ğarp yalısındaki kurort şifahanesi sayılğan Kezlev 2500 yılını qayd etken edi. Yubiley munasebetinen yerli akimiyet tarihiy şeer rekonstruktsiyasını yapqan edi. Teatralnaya meydanı deñişti, anda şeer tuğralı barelyefler, şeer içün müim olğan adise-vaqialar ve şahıslar ile hatıra tahtası peyda oldı. Kezlev üç tarihiy devirde qayd etile. Birincisi – yunan, o vaqıtları şeer Kerkinitida adını taşığan edi. Ekincisi – Osmanlı imperatorlığı zamanı, şeer Gezlev adını alğan edi. Ve, niayet, üçüncisi – zemaneviy Kezlev. Şimdiki Yevpatoriya adı VI Mitridat Yevpatordan kele. Qadimiy Yunanistan zamanında o, Kerkinitidanı skit ücümlerinden qorçalağan edi.
25 asır devamında şeerde yañı halqlar ve dinler peyda olıp qarışa edi. Zemaneviy Kezlevde musulman camisi, ortodoks kilsesi, ermeni kilsesi ve sinagoga arasında bir qaç metr bar. Bir qaç yıl evelsi şeerniñ medeniy yerleri bir turistik yolğa birleştirildi – «Küçük Qudus». Qırım.Aqiqat mühbiri şeerniñ tarihiy yerlerini dolaşıp, Kezlevniñ merkezinde biri-birinen yan-yana olğan farqlı medeniyetlerni qayd etti.


text:
Regionlar firqasından ukrain parlamentine saylanğan halq deputatları Boris Deyç ve Sergey Brayko aqqında söz yürsetile.
Aynı vaqıtta Rada, deputat-kommunist Sergey Topalovnı deputat vekâletlerinden marum qaldırdı.
Rey berüvden soñ Ukraina parlamentiniñ spikeri Oleksandr Turçinov Regionlar firqası ve KPU talabına riayet etip, teneffüsni ilân etti.
Qırımda «referendum» keçirilgen soñ, Boris Deyç halq deputatı vekâletlerinden vazgeçti, Sergey Brayko ise al-azırda işğal etilgen Yalta şeer yolbaşçısınıñ muavini ola. Brayko halq deputatı vekâletlerinden vazgeçüv aqqında arizanı 2014 senesi mart 25-de bergen edi.


text:
Ukraina telükesizlik hızmetiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Baş idaresiniñ bildirgenine köre, Rusiye mahsus hızmetleri işğal etilgen yarımadanıñ memuriy sıñırına yaqın olğan Herson vilâyetiniñ rayonlarında «içtimaiy-siyasiy vaziyetni kerginleştirmege» tırışa.
Bu aqta Herson vilâyeti Kalançak rayonı memuriyetiniñ matbuat hızmeti tarqatqan UTH haberinde aytıla.
Ukraina quvet müessisesiniñ malümatına köre, «çetel mahsus hızmetleri devlet akimiyeti ve yerli idare organları hadimlerini itibardan tüşürmege tırıştı».
«Bunıñnen beraber, Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyetine suv bermek içün kanalnı küçnen açacaq kütleviy qalabalıqlarğa yol açmaq içün regionnıñ cemaatınen oynav işi yapıla», – dep aytıla haberde.
Ukraina telükesizlik hızmetiniñ bildirgenine köre, Rusiye ve Qırım arasında tren seferleri açılğan soñ, Rusiye kütleviy haber vastaları «Ukraina qanunlarını bozıp», işğal altındaki yarımadağa Keriç köpründen ketmege çağırıp başladılar.
«İşbu areketlerniñ Ukraina Ceza kodeksinde olğan cinayet alâmetleri bar olğanına diqqatıñıznı celp etemiz. Bular: 109-ıncı madde (anayasa qurumını küçnen deñiştirüv ya da yıquv ya da devlet akimiyetini zapt etüv areketleri), 110-uncı madde (Ukraina topraq bütünligi ve toqunılmazlığına qast etüv)», – dep qayd etti müessise.
Keçken sene dekabr ayında Ukraina telükesizlik hızmeti, Rusiye FSBsi, 2014 senesinden soñ yarımadada qalğan sabıq Ukraina arbiyini celp etip, esas Ukrainada arbiy hızmetke qaytmağa yolladı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Polyak tili
Polyak tili — hind-Evropa tilleri shan'arag'ının' batıs slavyan tilleri toparındag'ı til; Polsha Respublikasının' ra'smiy tili. Polsha, AQSH, Braziliya, Franciya, Kanada ha'mde geybir MDX ma'mleketlerinde tarqalg'an. So'zlesiwshilerdin' ulıwma sanı 45 mln. Adamnan aslam. Polyak tili u'lken polyak, kishi polyak, mazovets, sileziya, kashuba laqjalarına bo'linedi. Fonetik belgileri: a'detde so'zlerinin' aqırınan ekkinshi buwıng'a tu'sedi; u'nli dawıslardın' reduksiyag'a ushrawı; u'nlilerde sozıqlık-qısqalıq oppozitsiyasının' joqlıg'ı; u'nli dawıslardın' qattı,likyumshoqlı oppozitsiyasig'a iyeligi. Morfologik belgileri: qısqarg'an predikativ bo'llekler joqlıg'ı; san so'z kategoriyasının' bo'lek tu'rleniwge iyeligi; u'sh bo'lektin' barlıg'ı ha'm basqalar.
A'debiy til u'lken polyak, kishi polyak, mazovets shevaları tiykarında rawajlanbaqda. A'debiy tildin' en' kerekli da'wirlestiriliwi: qa'd. Polyak tili — 1500 jılg'a shekem; worta P.t. — 16-a'.den 18-a. din' 2 nshi yarımına shekem; jana polyak tili — 18-a.din' 2 yarımınan ha'zirge shekem. Jazıwı latın grafikası tiykarında. Onda polyak tiline g'ana tiyisli bolg'an geybir dawıslar diakritik belgili ha'rifler menen belgilenedi.[1]
Siltemeler[redaktorlaw | derekti jańalaw]


text:
«Ukrnafta» Qırımda 16 AZS tuta. Şimdi şirketniñ binası silâlı adamlar ile qırşavlandı. Anda kimseni yibermeyler. Şirketniñ baş ofisinde Qırım militsıyasına esirge alınğan hadimlerni tapmaq ve binanıñ zapt etilmesinen bağlı taqiq işini keçirmek talabınen ariza yazacaq olalar.
Kefede «Halq imayesi» «Ukrnafta»nıñ üç hadimini tutıp esir etti
TSN bildirgenine kore, endi ekinci kün devamında «Ukrnafta»nıñ üç hadimini tapıp olamaylar. Salı künü sabadan şırketniñ Kefedeki ofisine 20 silâlı adam kirdi. Özülerini başta «halq imayesi» soñra ise «havfsızlıq hızmeti» olaraq adlandırğanlar. Binadan bütün serverlerni ve vesiqalarnı çıqarğanlar. Şırketniñ Qırımdaki idaresiniñ reisini Andrey Habarovnı, onıñ muavinini ve daa bir ofis hadimini maşınağa oturtıp belgisiz olğan yerge alıp kettiler. Başqa hadimlerge işke çıqmamağa teklif ettiler.
«Ukrnafta» Qırımda 16 AZS tuta. Şimdi şirketniñ binası silâlı adamlar ile qırşavlandı. Anda kimseni yibermeyler. Şirketniñ baş ofisinde Qırım militsıyasına esirge alınğan hadimlerni tapmaq ve binanıñ zapt etilmesinen bağlı taqiq işini keçirmek talabınen ariza yazacaq olalar.
«Ukrnafta» Qırımda 16 AZS tuta. Şimdi şirketniñ binası silâlı adamlar ile qırşavlandı. Anda kimseni yibermeyler. Şirketniñ baş ofisinde Qırım militsıyasına esirge alınğan hadimlerni tapmaq ve binanıñ zapt etilmesinen bağlı taqiq işini keçirmek talabınen ariza yazacaq olalar.


text:
Noyabr 4-de gece Türkiye politsiyası memleketniñ baş kürt siyasiy küçü, Halqlarnıñ demokratik firqasınıñ, eki reisdeşini ve bu firqanıñ 11 halq vekilini yaqaladı. Bunı Radio Svoboda bildire.
Türkiyeniñ Anadolu devlet haber agentliginiñ malümatına köre, Selahattin Demirtaş Diyarbakır cenüp-şarq şeerindeki evinde, firqanıñ diger lideri Figen Yüksekdağ ise Türkiyeniñ paytahtı Ankarada yaqalandı.
Türkiye parlamentindeki Halqlarnıñ demokratik firqasınıñ fraktsiya reberi İdris Baluken de yaqalandı.
Olarnı terrorizm taqiqatı çerçivesinde yaqaladılar. Demirtaş ve Yüksekdağ soñki vaqıtları bir qaç taqiqatnıñ obyekti ediler, amma ilk sefer yaqalanalar.
Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan Demirtaşnı bir çoq kerek tenqit etken edi.
Millet vekilleri parlament olarnıñ taqip etilmesine izin bergen soñ yaqalandı.
Halqlarnıñ demokratik firqası Türkiye parlamentiniñ sayığa köre üçünci firqasıdır, onıñ 59 yeri bar. Firqa kürtlerniñ esas siyasiy vekili ola.


text:
Sentâbr 6 künü politsiya hadimleri Aqmeçit rayonı Mejvodnoye köyünde yaşağan iş adamı Mustafa Ametovnıñ evinde tintüv ötkerdiler. Keçken seneniñ dekabr ayında o, maşinasına minip, Nezalejnost Maydanına kelgen edi. Kiyevniñ merkezinde narazılıq bildirgenler içün pilâv pişirmek maqsadınen mahsulat ve qazan alıp ketirgen edi.
Qırım.Aqiqatqa iş adamnıñ oğlu Edem Osmanov bildirgeni kibi, tintüvniñ resmiy sebebi, Aqmeçit rayonında tükânınnıñ çaypavı oldı. Tükândan qurucılıq malzumulerni qırsızladılar. Aynı zamanda, Mustafa Osmanov özü bir qaç tükân, qavehane ve musafirhaneniñ saibidir.
«Bizge 12 adam keldi (qoruyıcı organlarnıñ vekilleri – müel. qaydları). Başından özlerini qaba tarzda alıp bardılar, biz buña riayet etmegenimizni añlap, laflarını deñiştirdiler. Biz olarğa bir şart koydıq, evimizge, kelgen episi 12 adam kirmeycek, dedik. Eki taqiqatçı, birer şaat ve videokameralarnı kirsetmege razı oldıq. Böyle şekilde tintüvni ötkermege razılıq berdik. Qalğanlar közeticiler kibi turdılar», – dedi Osmanov.
«Qırsızlanğan malzemeler arasında lesker ve qopqalar bar edi, olarnı qıdırmağa kelgenler, ne içündir yanlarına kinolog ve köpekni aldılar, qadınlarnıñ tüp urbasını qarıştırdılar?» – dep qayd ettti o.
Edem Osmanovnıñ bildirgenine köre, taqiqatçılar eski şişeni taptılar, onı narkotiklerni içmek içün qullanğan aletke oşattırdılar. «Ukrainada olğanda bizim azbarımızda 60-qa yaqın işçi yaşay edi. Olar kim bile nelernen oğraştılar. Şişe taşlar arasında saqlı edi, anda 2-3 yıl turğandır. Onı ekspertizağa alıp kettiler, - dep añlattı Edem. – Bunen beraber, eski beş yıldan berli çalışmağan pıştavnı alıp kettiler. Amma o arbiy olmağanı birden anlamaq mümkün». Taqiqatçılar şu pıştavğa ilişip, onı ballistik ekspertizağa bereceklerini ayttılar.
Edem bildirgeni kibi, evde bir şey tapmağanlar. «Er şeyni qarıştırıp çıqtılar, atta şahsiy yazı defterlerniñ er sayısını baqtılar, bir de bir şeyni tapmağa istediler», – dedi o.
Tintüvni, Osmanovlar açıqtan-açıq bildirgen fikirleri sebebinden de ötkermeleri mümkün. «Biz öz memnüniyetsizligimizni açıqtan bildiremiz, gizlemeymiz. Men, misal içün, ağamnen maşinamızda Ukraina bayrağını taşıp yüremiz, sarı-mavılı bilezlikler taqamız. Azbarımızda qırımtatar bayrağı asılı», - dey Osmanov.
Em de mevamını deñiştirmeycek olalar. «Men ne rusiyeli paspot, ne maşinağa nomerlerni, ne de rusiyeli mahsulartlarnı alam. Bizni tintüvlernen qorquzıp olamazlar», – qayd etti Edem.
Olıp keçken vaqialarnı qırımtatarlarğa basqı yapılğanınıñ isbatıdır, dey. «Şimdi qırımtatarlarğa basqı yapacaq olalar. Olar(qoruyıcı organlar, - müel. qayd. ) bizni beşinci kolonna olaraq köreler. Elbette, biz şimdiki akimiyetke qol tutmayıq, işğalni desteklemeyik, demek kırımtatarlarnı tınçlandırmaq kerek. Böyle etip, olar basqı yapıp, psihologik stress yapalar. Amma, biz çoq şey kördik, onıñ içün bizge böle variant kelişmey», – dedi Edem Osmanov.
Qırım.AQiqat evelden bildirgeni kibi, soñki aftalar devamında Qırımda qırımtatar qorantalarında tintüvler ötkerildi. Qoruyıcılar evlerge silâ, afyen, yasaq etilgen edebiyatnı qıdırmaq sebei ile atılıp kireler. Soñki kütleviy tintüvler Seyitler rayonında ötkerildi.


text:
Yanvar 26 künü apis etilgen advokat Emil Kurbedinov Aqmescitniñ muvaqqat apishanesinde buluna. O ayrı apiste otura ve olğan şaraitlerge şikâyet etmey. Bunı Qırım.Aqiqatqa onıñ advolatı Edem Semedlâyev tarif etti, o zenaatdaşını yanvar 27 künü ziyaret etti.
«Emilniñ ruhı mert, özüni tendirist iss ete. Kamerada bir özü yerleştirilgen, şimdilik şikâyetleri yoq, apishane idaresi tarafından problemler daa olmadı. Meni problemsiz yiberdiler. Yerleşe, ümüt etem ki, yañı yerge be yañı alğa çoqqa alışmağa kerek olmaz», – dep ayttı Semedlâyev.
Onıñ sözlerime köre, Kurbedinov oña destek bildirmek içün tintüv yerlerine ve mahkeme toplaşuvına kelgen er kesge teşekkür bildirmege rica etken. Semedlâyev dey ki, destek bildirmek içün Kurbedinovnıñ bir çoq müşterileri kelgen edi, olar arasında şartlı müddet alğan soyları da bar edi, albu ki olar içün bu kibi adiselerde iştirak etmek havflıdır.
Advokat Emil Kurbedinov yanvar 26 künü Bağçasarayda Rusiyeniñ silâlı hızmetleri tarafından yaqalandı. O qırımtatar faali Seyran Saliyevniñ evine, adliyeviy yardım bermek içün kete edi. Aqmescitniñ Demiryol rayon mahkemesi advokat Emil Kurbedinovnı Memuriy qanun bozuvları Kodeksiniñ 20.3 maddesi (Natsist timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayışı) boyunca qabaatlı olaraq tanıdı ve 10 künge apis etti. Bunıñ sebebi – Kurbedinov «Vkontakte» saifesinde 2013 senesi Aqmescitte «Hizb ut-Tahrir» mitingi aqqında yazını paylaşqanı oldı.
Kurbedinov, siyasiy işlernen oğraşqan esas Qırımlı advokatlardan biri ola. Onıñ özü ve zenaatdaşları bu yaqalavnı – onıñ advokatlıq areketine qaba şekilde keder etüv olaraq tanıylar.


text:
QR Bilim jäne ğılım mïnïctrligi Ulttıq birıñğay tectilewdi reforlamalaw boyınşa jumıctardı bactawdı jocparlap otır. Bul twralı bügin Ortalıq kommwnïkacïyalar qızmetinde ötken bacpacöz mäclïxatında QR BĞM vïce-mïnïctri Taqïr Balıqbaev mälim etti.
«Biz qazir ağılşın tilin engizwdi mejelep otırmız, körşi Receyde 2021 jıldan bactap ağılşın tilinen mindetti türde emxtïxan tapcırılatın pänderge qocpaqşı. Condıqtan bizde mindetti türde tapcırılwı tïic pänderdiñ qatarına ağılşın tilin de qocwımız äbden mümkin. Ocı orayda, biz Ulttıq birıñğay tectilewdi reformalaw boyınşa jumıctardı bactamaqpız. Onıñ nucqacı qanday boladı, qalay icke acırıladı, onı tübegeyli anıqtağannan keyin xalıqqa egjey-tegjeyli aytatın bolamız», — dep atap ötti vïce-mïnïctr.
Onıñ aytwınşa, UBT curaqtarınıñ bağıtı men mazmunı da birşama özgeredi.
«Munda birneşe bağıttar bar, birinşiden, biz faktilerden logïkalıq curaqtarğa köp bacımdıq beretin şığarmız. Demek, tülekterdiñ oylaw qabiletin bağalawğa boladı. Oğan bizdiñ engizip jatqan arnayı tapcırmalar bar», — dedi Taqïr Balıqbaev.


text:
Herson vilâyetinde 2017 senesi baarge qadar Şimaliy-Qırım kanalınıñ 107-nci kilometrinde büyük bentniñ qurulması soñuna yetecegini bekleyler. Bunı 23 noyabrde «Ukrinform» haber etti.
«Şimaliy-Qırım kanalınıñ 107-ci kilometrinde bentniñ qurulıp bitirilmesi. Biz esas inşaatnı (temelli bentni – QA) Şimaliy-Qırım kanalına suv berilecegine qadar qurıp bitirmek kerekmiz. Biz añlaynız ki, pirniç östürgenler aprel ayında suvarıp başlamaq kerekler, Şimaliy-Qırım kanalı ise mart ayında Özü suvınen toldurıla. Yani biz, Şimaliy-Qırım kanalından suv yollamaq içün, mart ayına qadar inşaatnı teminlemek kerekmiz», – dedi bent qurucılığınen oğraşqan, Odesa suv hocalıq obyektleriniñ qurucılığı boyunca birleşken idare yolbaşçısı Georgiy Buziyan.
Herson vilâyetiniñ devlet memuriyet yolbaşçısı Andrey Gordeyevniñ sözlerine köre, bu bent keçken seneden berli qurula.
«Biz Çaplınka rayonunda, qoşma olaraq, suvarılacaq 7 biñ gektar peyda olacaq, Kalançak rayonında piniç östürmege imkân olacaq ve anda endi quruğan tıynaqlarda balıq baqmağa mumkün olacaq», – dedi o.
Buziyannıñ sözlerine köre, Şimaliy-Qırım kanalında temelli bentniñ qurulmasına 15 mln. 640 biñ grivnâ kerek olacaq.
«Yapılacaq işlerniñ kölemi bayağı büyük. 20-25 biñ kubometr topraqnı işlep çıqmağa kerek olacaq, maşna ve piyade yolunıñ köpürlerini qurup bitirmege, köterici-mehanizmlerniñ pekirilmesi içün galareya, çalışacaq hadimler içüm odalar qurulmaq kere», – dep añlattı o.
Buziyan aytta ki, iş grafigi kün devamında eki smena çalışacağını, ava vaziyeti uyğun olsa ise, gece-kündüz iş alıp barılacağını belgiley.
Yarımadanı Özü özeninen birleştirgen bu kanal vastasınen Ukraina Qırımnıñ suv ihtiyaclarınıñ 85 fayızını teminley edi. Qırım 2014 senesi Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadağa suv berilmesini toqtatıldı.


text:
İşğal etilgen Aqmescitte rus imperatoriçesi II Yekaterinanıñ büyük eykeli açıldı. Abideniñ açılmasını Kremlin kontrolü astındaki Qırım akimiyeti ilân ete edi, lâkin merasimniñ künü bir qaç kere deñiştirildi.
Eykelniñ tantanalı açılış merasiminde Moskva tarafından tainlengen Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov ve Qırım spikeri Vladimir Konstantinov iştirak ettiler.
Konstantinov qay etti ki, rus imperatoriçesi Qırımnı Rus İmperiasınıñ terkibine qoşqan soñ «ulu» unvanına nail oldı.
10 metr yükseklikte Yekaterinanıñ abidesi Aqmescitniñ Yekaterin bağçasında yerleştirildi. Aqmescitte 1921 senesine qadar turğan II Yekaterinanıñ eykelini ğayırdan tiklemek teşebbüsinen 2015 senesi «Rus birligi» cemaat teşkilâtı çıqqan edi. Abideniñ qurulmasına bütün Rusiyeden para toplanıla edi, mahsus bank esabı açılğan edi.
Abideniñ temelini Aqmescitniñ merkezinde 2016 senesi aprel ayınıñ ortasında hristian adetine köre taqdis ettiler. Eykelniñ özüni iyün 23 künü pekitip başladılar. Eykelni Moskvağa yaqın yerleşken Jukovskiy şeerinden ketirdiler. Anda o «Lit Art» kombinatında yapılğan edi. Moskva kontrolü astındaki Aqmescit akimiyeti II Yekaterinanıñ abidesi iyül aynıñ soñunda açılacağını ilân etken edi, amma öyle olmadı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Tam bir yıl evelsi, iyül 17-de, Donbassta «Malayziya ava yollarınıñ» 298 insan ile «Boeing-777» uçağı tüşürilgen edi. Donetsk vilâyetinde MN17 seferiniñ uçağı tüşken yerde matem tedbirleri keçirilecek, bunıñ kibi tedbirler felâket qurbanlarınıñ soy-sopları yaşağan diger memleketlerde de ötkerilecektir.
Facia taqiqatı devam etmekte, Felemenk taqiqatçıları oktâbr ayında maruzanı aydınlatmağa vade eteler. Birleşken Milletler Teşkilâtı seviyesinde uçaq tüşürilmesine alâqası olğan şahıslar içün halqara tribunalnıñ meydanğa ketirilmesi aqqında munaqaşalar devam etmekte.
Rusiye böyle bir tribunalğa qarşı çıqıp, onı «semeresiz» dep saya.
Yuqarı Rada Birleşken Milletler Teşkilâtına muracaatnı qabul etip, keçken sene Malaysian Airlines ava yollarınıñ MN17 uçağınıñ tüşürilmesine alâqası olğan mesüliyetli insanlar içün halqara mahkemeni meydanğa ketirmege rica etti.
Bu künleri keçken sene Donbass üzerinde kökte MN17 seferiniñ felâketke oğrağan yolcu uçağı içün halqara ceza mahkemesini meydanğa ketirmek ricası beş memleketten keldi – Avstraliya, Belçika, Malayziya, Felemenk ve Ukraina. Malayziya işbu rezolütsiyanıñ leyhasını da azırlağan edi. Kelecek afta onı rey berüvge çıqara bileler.
Malaysian Airlines ava şirketiniñ MN17 seferli «Boeing-777» uçağı Amsterdamdan Kuala Lumpurğa ketkende Ukraina şarqındaki Rusiye separatistleri zapt etken yerde 2014 senesi iyül 17-de tüşürilgen edi. 298 insan elâk oldı.
Ukraina ve Ğarp uçaqnı ya boyevikler, ya Rusiye arbiyleri tüşürgenini tahmin eteler. Rusiye bunı red etip, Kiyevni qabaatlay.
Bu sene iyül 15-te CNN Amerika telekompaniyası bildirdi ki, felâket taqiqatınıñ neticeleri boyunca esabat leyhasında mesüliyetli olaraq «Rusiyege qoltutqan separatistler» qayd etile. Resmiy qaynaqlar bu malümatnı şimdilik tasdıqlamadılar.


text:
"Qırımdağı şartlaw - sabotaj näticäse"
Bu xaqta Rusiyäneñ Saqlanu ministrlığı citkerde
Qırımnıñ Canköy töbägendäge xärbi deponıñ sabotaj näticäsendä şartlawı belderelde.
Rusiyäneñ Saqlanu ministrlığınnan yasalğan açıqlawda: “Canköy rayonı yanındağı xärbi depo sabotaj näticäsendä zıyan kürde. Waqıyğada grajdan asqorıma, êlektr stansiyase, timer yulları häm öylärgä zıyan kilde,” – dip äytelde.
Açıqlawğa kürä sabotaj näticäläreneñ beterelüe öçen kiräkle çaralar kürelde.
Ayıruça waqıyğada 2 keşe yaralandı.
Bäyläneşle xäbärlär
Bıyılğı Nobel' bülägen alğan ximiklarnıñ iseme açıqlandı
Ximiyä tarmağındağı Nobel' premiyäsenä 3 ğalim layıq dip tabıldı


text:
Ukraina mustaqil media zenaat birligi Dnepropetrovsk vilâyet memuriyetiniñ reisi İgor Kolomoyskiy Radio Svoboda jurnalisti Sergey Andruşkodan mart 20 künü yüz bergen ziddiyet içün afu soramalı degen fikirdedir.
Bu aqta zenaat birliginiñ beyanatında aytıla.
«Devlet memurlarınıñ yararlıqları yalıñız jurnalistlerni degil, adiy vatandaşlarnıñ namus ve qadrini aqaretlemege aq bermey. Incıtmaq ıntıluvları küçüni degil, zayıflığını köstere. Bundan da ğayrı, İgor Kolomoyskiy büyük media resursınıñ saibi ola, böylece, o, öz fikrini qolay şekilde vatandaşlarğa yetkize bile», – deyler birlikte.
Mında şunı da qayd eteler ki, Kolomoyskiy «Devlet hızmeti aqqında» Ukraina Qanunınıñ 5-nci maddesini boza. Oña köre, «devlet hızmetçisi vatandaş, yolbaşçı ve hadimlerge ürmet ile yanaşmaq kerek».
Dnepropetrovsk vilâyet memuriyetiniñ reisi İgor Kolomoyskiy mart 20 künü Radio Svoboda jurnalisti Sergey Andruşko ile qaba sürette laf etti. Ziddiyet yarı gece «Ukrtransnafta» ofisi yanında yüz berdi
«Ukrtransnafta» ofisinde altı saat bulunıp, tışarı çıqqan Kolomoyskiy jurnalistniñ «memur gece devlet şirketi ofisinde ne yapa» degen sualini eşitip, oña küfür sözlerni aytıp, ne içün o, şirketke diversantlarnıñ kirmesi ile meraqlanmağanını soradı.


text:
Salı künü, fevral 3-de, Aqyar soqaqlarınıñ bir qısmı suvsız qaldı.
Bu aqta Aqyar «ükümetiniñ» saytında aytıla.
Malüm olğanı kibi, yerli vaqıt boyunca 8-22 saatleri Sofya Perovskaya ve Reçnaya soqaqları arasında yerleşken mesken evlerge suv berilmeycek.
Sebep – şeer suv borusınıñ ağlarındaki tamir işleri.
Evel Sevgorvodkanalda Qırım.Aqiqatqa şeerde suv teminleviniñ söndürilüvi tamir işleri bağlı olmağanını bildire ediler.
Soñ ayları Aqyar sakinlerinde daima kommunal hızmetlerini söndüreler: suv, ışıq, qızdıruv.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Ukrainada terroristik tanılğan «DNR» ve «LNR» taqımlarınıñ iqtisadiy sıñırları ola bilecegini aydınlattı. Bunı o, salı künü, noyabr 4-te, RNBO toplaşuvı ögüne jurnalistlerge bildirdi, – dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Poroşenkonıñ qayd etkenine köre, Ukraina terroristlerniñ nezareti altında qalğan mesken yerlerge berilgen gaz ve elektrik energiyası parasını almay.
Bundan ğayrı, onıñ aytqanına köre, RNBO toplaşuvınıñ neticesi blokpost nezaretleriniñ quvetleştirilmesi ola bile.
Prezidentniñ bundan evel bergen malümatına köre, RNBO toplaşuvında kelecek bir qaç aftalıq areketler planı belgilenecek. Aynı zamanda Poroşenko Ukraina barışıq planınıñ tarafdarı olğanını aytıp, ciddiy bir areketlerge başlamaq azır olğanını qayd etti.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi ve Ukraina halq deputatı Refat Çubarov Kyivdeki dairesi, Rusiye işğal etken Qırımdaki topraq damartısı ve qurucılığı bitmegen evni qayd etti.
Bu malümat Ukraina habarcılıq ile küreş meseleleri milliy agentliginiñ saytında mevcut.
Beyannamege köre, halq deputatınıñ Toyota Camry ve qızına ait Toyota corolla maşinası bar.
Çubarov öz beyannamesinde «Atlant-SV» televizion kompaniyasını da qayd etti, onıñ terkibine «ATR» telekanalı kire.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ sabıq baş naziri Sergey Künitstsın elektron beyannamesinde UAZ maşinasını qayd etti.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti Nazirler şurasınıñ sabıq reissi, «Petro Poroşenko Bloku» firqasından halq deputatı Anatoliy Matviyenko elektron beyannamesinde Vinnitsa vilâyetindeki Berlivkada Üspeniya Presvâtoy Bogoroditsı ibadethanesini qayd etti.
Elektron beyannamelerniñ berilmesi oktâbr 30-da gece yekünlendi.


text:
Peterburg mahkemesi cumaaqşamı künü Rusiyede terroristik olaraq tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ faaliyetinen bağlar ile qabaatlanğan Roman İvanovğa 13 yıl ve dört ay apis cezasını berdi, dep haber ete «OVD-İnfo».
Bundan evel mahkeme Peterburg sakini Sergey Yablokovnı «Hizb ut-Tahrirde» reberlik yapqanı ile qabaatlap, 12 buçuq yılğa qadar azatlıqtan marum qaldırdı. Taqiqat malümatına köre, o, teşkilâtnıñ «bölük» reberi olıp, teşkilâtnıñ faaliyeti ve mefküresi, «çeşit din ve siyaset meseleleri baqılğan» «gizli toplaşuvlarnı» teşkil etken edi.
FSB esabatlarına binaen, Rusiyede soñki yıl içinde «Hizb ut-Tahrir» ile alâqalarınen şeklengen yüzlernen kişi apiske alındı.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada da «Hizb ut-Tahrir» ile alâqalarınen şeklengenler yaqalanmağa başladı.


text:
Umerov ve Çiygoz azatlıqta – şok etken bir yañılıq. Beklenmegen qarardan ziyade ve, elbette, yalıñız olarnı şahsen tanığanlar içün degil de, biñlerce qırımlı içün pek quvançlı bir haber: meger rusiyeli cezalandırma maşnası keri de adım atabile eken. Amma aynı zamanda şaşamız ve o...
Ve o, Rusiye yıllarnen apishanede yatmağa mahküm etilgen bir insannı ne qadar qolaylıqnen azat etebile eken, dep tüşünesiñ. Aynı zamanda, oturtması da mümkün.
Qırımlı siyasiy mabüslarnı uçaqqa mindirip,olar andan Kyivge uçacağını bile turıp, Türkiyege yollaylâr. Şpion filminden alınğan süjet. Böyle bir areketniñ normal uquq saasınen asla birleşken tarafı yoq. Sıra Sentsovqa barıp yetse, belki de onıñ qaçmasına fursat berilir de, ondan soñ essiz alda o Vilnüske ketirilir. Eger Putin frau Merkelnen biraz barışmağa istese, tabi.
Lâqayd olğanlarğa, esirlerni satın alaraq, Putinnen bazarlıq yapmaq mümkün olğanını añlamağa fursat berile
Endiden soñ rusiyeli propagandacılar öz seyircilerine böyle qıyın, lâkin fevqulade bir yol vastasınen Putin Suriyedeki ğalebelerini sabitler, Moskva-İstanbul bağını küçlendirir, Türkiye-NATO munasebetleri arasına şına qaqar ve asılında böyle bir areketniñ maqsadı, Aksönovqa öz yerini bilip otursın degen mananı taşımaqtadır dep añlatmağa başlarlar. İşte böyleliknen olar, Qırım ve Rusiye tatarofoblarına kelip toqunğan can ağırtuv duyğularını içlerine kömgen olurlar.
Lâkin diger közeticiler Putin büyük bir yengillik ve atta, memnüniyetlik ile Rusiye qanun ve kodekslerine ayağını silgenine şaat olurlar. Bu dünya cemaatçılığı içün yapıla, çünki rusiyelilerniñ özüne bu iç bir şekilde tesir etmez. Qırımtatarlarınıñ mahkemelerini taqip etken ğarp ükümetleri içün ise – bam-başqa mesele. İlk başta olar nasıl etip te, daa işğal etilmegen Qırımda başqa devletniñ vatandaşlarını televizion efirinde aytqan bitaraf mulâazaları içün mahküm etip, apiske alınması mümkün olğanına şaşqan ediler. Şimdi ise, bunı qolaylıqnen nasıl tüzetmek mümkün olacağına qıymet kesecekler.
Yani lâqayd olğanlarğa, esirler ve qullarnı satın alaraq, Putinnen bazarlıq yapmaq mümkün olğanını añlamağa fursat berile.
Yan Sinitsın, qırımlı jurnalist
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün.


text:
Meşur Qızıl Qoba yaqınlarındaki Suv Uçqan şelâlesi – Aqmescit rayonınıñ Anğara köyü yanında yerleşken “Qızıl Qoba ayırığı” landşaft ve raatlıq parkınıñ diqqatqa lâyıq yerlerinden biridir.
Qayd etmelimiz ki, pakr ekologik turizm obyekti olaraq soñki bir qaç ay içinde deñişti: köşükler ve sundurmalar yañartılğan, yañı bala ve sport meydanları tiklenilgen, Qızıl Qoba özeniniñ yalısı boyunca ağaçtan merdivenler donatılğan. Bunıñ üzerinde ayırıqnıñ suv anbarları – özenler, şelâleler ve tıynaqlar ile vaziyet ise pek deşetlidir. Olar pek saylaştı, bazıları ise bütünley qurudı.
Evelleri, qar irigende ya da şiddetli yağmurlar yağğanda Suv Uçqan, soñra Qızıl Qaza özeni de Bazar Oba bayırınıñ capından şuvuldap aq edi. Şimdi ise tek bazı yerlerde biraz tamçı-tamçı suv aqa. Bugünde bir vaqıtları dülber Suv Uçqan şelâlesi böyle körüne.
Quruğan uçansuv ve saylaşqan “yaşlıq vannaları”: Qızıl Qoba qışta (fotogalereya)
Meşur Qızıl Qoba yaqınlarındaki Suv Uçqan şelâlesi – Aqmescit rayonınıñ Anğara köyü yanında yerleşken “Qızıl Qoba ayırığı” landşaft ve raatlıq parkınıñ diqqatqa lâyıq yerlerinden biridir.


text:
Amerika Qwrama Ştattarınıñ prezidenti Jo Bayden osı aptada Bel'giyadan tartıp birqatar Europa elderine saparlaudı josparlap otır. Sapar barısında europalıq äriptesterimen Resey-Ukraina mäselesin talqılaytın boladı.
Baydenniñ kezekti Europa saparı särsenbi küni bastaladı, onda birqatar mañızdı kezdesuler men jinalıstar josparlanğan. Eñ negizgileri "Ülken jetilik" sammiti, NATO müşeleriniñ jinalısı jäne Varşavada ötetin poliyak äriptesimen kezdesui.
NATO jäne G7 sammitin beysenbi de ayaqtap, senbi küni Varşavada Pol'şa prezidenti Dudamen kezdespek. Onda da bastı taqırıp Ukraina men Resey mäselesi.
Reseydiñ Ukrainağa auqımdı şabuıl jasauı qojırap twrğan AQŞ-Europa qatınasın qaytadan oñ bağıtqa bwrğanday boldı. Bayden kezekti saparında Reseydiñ jaraptıp bergen jaña äri jaqsı orayın tiimdi paydalanıp, Europa elderimen tereñ qarım-qatınastı mıqtap şegelep qaytudı közdeytini anıq.


text:
AQŞ-tıñ Sauda ministrligi «qarulı küştermen baylanısı bar» 100-den astam şeteldik kompaniyağa sankciya engizdi. Olardıñ 45-i reseylik, qalğan 58-i Qıtay käsiporındarı.
Saytta jazılğanday, tizimge engen wyımdar – Amerikanıñ halıqaralıq sayasattağı müddesine, wlttıq qauipsizdigine qater töndiredi. Sankciyalıq tizimde Qorğanıs ministrligi, Sırtqı barlau qızmeti, Progress zımıran-ğarış ortalığı, Rosoboroneksport, sonday-aq Rosteh korporaciyası, MiG kompaniyaları, azamattıq wşaqtar, Birikken aviaciya korporaciyası bar. Sonday-aq, alğaş ret tizimge Rosatom engizildi.
Biıl şildede AQŞ Şıñjañdağı qazaq, wyğır jäne özge de mwsılmandardı qudalauğa atsalısqan tağı 11 qıtaylıq kompaniyağa sankciya salğan. Amerikanıñ sauda departamenti 20 şildede bwl kompaniyalardıñ Şıñjañda wyğır, qazaq, qırğız, täjik, düngenderdi mäjbürlep jwmıs istetuge aralasqanın ayttı. Sankciya salınğan kompaniyalar mata, tehnologiya öndirumen aynalısqan. Olardıñ arasında genetikalıq taldaumen şwğıldanğan eki firma da bar.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerovnıñ zanınca, onıñ «mahkeme davasında» yañı qabaatlar peyda ola bile. Bunı o, dekabr 12-de Facebook saifesinde yazdı.
«Tahmin etem ki, bunı (Nikolay Polozovnı sorğuğa çekmek içün mahkeme – QA) moskvalı imayecimni çetleştirmek içün uydurğanlar, ileride ise yañı qabaatlar (Rusiyede yasaq etilgen Mecliste azalıq) peyda ola bile», – dep yazdı Ümerov.
Dekabr 1-de Polozov Qırım.Aqiqatqa izaat berip şunı bildirdi, mahkemede onı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muaivni İlmi Ümerovnıñ davasındaki şaat olaraq sorğuğa çekseler, advokat imayeci olaraq davadan çetleştirilecektir.