text:
Bush yä Kerry: Washingtonnıñ möselman dönyasına qarata säyäsätendä nindi ayırma bulaçaq?
Amerikada ütäçäk prezident saylawları näticälären bar möselman dönysı da qızıqsınu belän köter dip uylarğa kiräk. Bush administratsiäse möselman dönyası belän mönäsäbätlären tışqı säyäsätneñ üzägenä quydı. 11 sintäber xöcümnärennän soñ Washington islamçı terror törkemnärenä qarşı suğış iğlan itep, möselman dönyasında moñarçı kürelmägän xärbi kampaniä başqardı, Ğiraqqa basıp kerde. Bushnıñ köndäşe John Kerry Ğiraq suğışın xata dip atadı. Ämmä kiläçäkkä qarağanda, bu ike namzätneñ qaraşları ni däräcädä ayırıla?
Audio (John Kerry): "Ägär bez Ğiraqqa basıp kerü urınına aqıllı diplomatiä qullanğan bulsaq, 200 milliard dollar aqçanı canğa qaldırğan bulır idek, ä Osama bin Laden xäzer yä törmädä, yä ülgän bulır ide. Terrorğa qarşı suğış menä şul bulır ide."
Moña cawap itep Bush:
Audio (George Bush): "Minem köndäşem dönyanı iminräk itüdä döres qaraşta tora dip uylamıym. Berençedän, min anı Ğiraqta uñışqa ireşä alır dip ışanmıym. Ul çaqta Ğiraq terrorçılar oyasına äylänäçäk, anda aqça kiläçäk, dönya tağı da qurqınıçraq bulaçaq. Ägär sin Ğiraqqa kerü kiräklegenä dä ışanmıysıñ ikän, niçek itep anda ciñmäk kiräk."
Şulay itep, Amerika prezidentı urınına däğwa itkän bu ike keşeneñ ütkängä qarata qaraşları kisken ayırıla, ä menä kiläçäkkä qarata, andıy ayırmanı kürü älegä qıyın.
Bush Ğiraq totrıqlı bulğançı, xökümäte ayaqqa basqançığa qädär, amerikan xärbilären anda qaldırırğa cıyına. Ğiraqnı tözekländerügä başqa illärne cälep itergä teli. Kerry, Ğiraqqa basıp kerüne "qotıçqıç zur xata" dip atasa da, xäzer, wazğiät caylanmıy torıp, ğäskärlärne anda qaldırudan başqa çara yuq dip belderä. Ul da, finans häm xärbi çığımnarnı başqa illär belän büleşergä çaqıra. Bush ta, Kerry da, Amerikan xärbiläreneñ Ğiraqtan kitü waqıtın, älegä özderep äytä almıy. Dubai''da urnaşqan Farsı Tikşerenü üzägeneñ iminlek belgeçe Mostafa Alani süzlärençä, ğadi xalıqqa bu ike namzät arasında ayırma tabu ciñel tügel:
Audio (Mostafa Alani): "Älbättä saylaw näticäläre berençe çiratta Ğiraqta sizeläçäk. Küplär fikerençä, Bush birgän wäğdäsen ütärgä, Ğiraqta tärtip urnaştırırğa tırışaçaq, anıñ yöklämäläre Kerry belän çağıştırğanda kübräk. "
Mostafa süzlärençä, Amerikanıñ Ğiraqta küpmegä qalası bar Farsı qultığı öçen töp mäsälä bulıp tora. Çönki Ğiraqtağı totrıqsızlıq bar töbäkkä taralırğa mömkin.
Amerikanıñ tışqı säyäsätendä kiläse 4 yılda möxim urın alıp toraçaq tağın ber il - İran. Bu mäsälädä dä namzätlärneñ ayırmasın kürü qıyın. Soñğı 4 yılda Bush Tährannı izolätsiäläw säyäsäten alıp bardı. Kerry bu säyäsätne üzgärtäçägenä älegä ber işarä dä yasamadı. Azatlıqnıñ şuşı töbäk belgeçe William Samii süzlärençä, Kerrydan närsä kötergä belmägän şartlarda, İran räsmiläre, Bushnı elekke demokratlar, Clinton administratsiäse belän çağıştıra:
Audio (William Samii): "Alar Bush administratsiäseneñ İranğa qarata tiskäre mönäsäbäten belä. Şuña kürä Kerryğa ömetlänä ala. Härxäldä demokratlar respublikannar belän çağıştırğanda Tähranğa qarata uñayraq mönäsäbättä."
Äfğanstanğa kilgändä, Bush ta Kerry da, Äfğanstan xökümäte iminlek täemin itä başlağançı, amerikan xärbilären anda qaldıru yağında.
Ä menä Yaqın könçığışqa kilgändä, qaraşlarda beraz ayırma bar. Kerry Söğüd räsmilären terrorçılarğa qarşı citärlek çaralar kürmäwdä ğäyepli. Bush räsmi Riadnıñ terrorğa qarşı köräştä xezmättäşlek itüenä xuplaw belderä.
İsrailgä kilgändä, Bush ta, Kerry da yäxüd däwläteneñ yäşäp qaluı öçen. Bush İsrail häm fälestin däwlätlären küz aldında totqan çişeleşne xuplıy, ämmä Clintonnan ayırmalı bularaq bu mäsälädä söyläşülär başlaw öçen artıq basım yasamadı. Kerry, İzrail, Fälestin däwläte tözelüen qabul itergä häm monıñ öçen söyläşülär ütkärergä tieş dip belderä.
-Ali Gilmi


c: text/html

text:
Mwzıkant Ğalımjan Moldanazar Vlast’ basılımına suxbat berip, öziniñ ömiri, közqarası, mwzıkası jaylı äñgimeledi. Twğan jeri, twğan tili twralı da ayttı. Tömende suxbattan üzindiler berip otırmız.
Özimdi Qazaqstan éstradasınıñ ökilimin dep sanamaymın. Ne jasıratını bar, bizdiñ éstrada mağan unamaydı. Mädenïet, mwzıka, şığarmaşılıqqa degen munday közqaras unamaydı. Fonogramma – degen ol qılmıs. Jurttı aldap, aqşa alw… Bizdiñ adamdar, körermender özderin uyalmay, aşıqtan-aşıq aldap jatqanın bilwi kerek. Al ärtister özderiniñ jasap jürgeni qılmıs ekenin tüsinwleri kerek. Bul endi… jılağıñ da, külkiñ de keledi. Men qılmısker bolğım kelmeydi.
***
Menen de mıqtılar bar, biraq äzir olar eşkimge kerek bolmay jatır. Men bayağıdan än şığarıp kelem, biraq ol änder kereksiz bolıp Ïnternette jattı. Sosın Reseyde birewler «O, bir qazaq küşti sïntï-pop jasap jür» dedi. Sosın bizdikiler «O! Bizdiñ bala Ewropada birdeñe utıp aldı» dedi. Biraq men oğan deyin de bolğam negizi.
***
Reseyge birneşe ret şaqırdı. Biraq barğım kelmedi. Öytkeni, Almatını öte qattı jaqsı körem. Bul jerden eşqayda ketkim kelmeydi.
***
Eşqaşan ataqqa, köp aqşa tabwğa qızıqqan emespin. Köbi «Seniñ ornıñda bolsam, basqa jaqqa ketip qalar edim» deydi. Men ketkim kelmeydi. Soñına deyin osında qalıp, osı qalada made in Kazakhstan dewge turarlıq birdeñe jasasam deymin.
***
Qazaq tili ol men üşin dünïege alğaş kelgende estigen dıbıstarım. Men onı mektepti bitirgenşe tıñdadım. Öytkeni, bizdiñ awılda bir ğana orıs otbası boldı, olardıñ özi orısşa bilmeytin.
***
Qayrat Nurtastı öz basım sıylaymın. Onıñ öz awdïtorïyası bar. Tipti sonday ülken awdïtorïya mende de bolsa deymin. Qayrattı süyip tıñdaytın, tıñdap otırıp jılaytın jaqındarım bar. Ol şınımen de adamdarğa bir sezimder beredi. Ol şınımen de adamdardı bir närseler twralı oylandıradı.
***
Äkem qatal, äskerï adam. Biraq iştey erkin adam. «Bilgeniñdi iste. Eñ bastısı, jurttı aldama» deydi.
***
Altı balanıñ kişisi boldım. Qazaqta üydiñ kişisi äke-şeşesimen qaladı. Al men ketetinimdi mektepte jürgende-aq bildim. Biraq twğan awılımdı qattı jaqsı körem. Jïi baram. Sağınğanda bïlet alam da ketip qalam. Degenmen… bala kezimde, qazir de ol jermen birtürli garmonïya taba almaymın.
***
Awıldıñ tärbïesimen östim. Sondıqtan key närselerdi qabıldaw mağan qïın. Mısalı, balanıñ äke-şeşesimen dawlasqanın körgende «Ne bolıp baradı özi?» dep şoşïmın.
***
«Sen amerïkan mwzıkasın nasïxattaysıñ. MwzART, Qayrat Nurtas – mine bular bizdiki» dep ursadı keyde. Men tüsindirwge tırısam: «MwzART pen Qayrat Nurtas élektrondı gïtaramen, sïntezatormen aytadı. Qazaq élektrondı gïtara tartıp pa edi? Qalayşa onı nağız qazaq mwzıkası dep aytasız?».
***
Qazaqşa bolsın deytinder toylarına Kan’e Wést, Beyonse, Djennïfer Lopesterdi şaqıradı. Ol jerden dombıra, qobız körmeysiz.
***
«Nege dombıra tartpaysıñ?» dep te ursadı. Bir ağamızğa «Mine köşede kezdestik. Siz nege mersedespen keldiñiz, nege atpen kelmediñiz?» dedim.
***
Birdeñe durıs bolmay jatsa, bärin tastap qaşwğa bolmaydı. Ärkim öz isin adal atqarsa, eldi sıylasa, jäne adamdardı aqşası üşin emes, adam bolğanı üşin sıylasa, jaqsıraq boladı. Patrïotïzm degen osı.
***
Munı estip birewler mırs etwileri mümkin. Biraq biz qattı bolıp kettik. Dostarımızdıñ özine senbeymiz. Adam bolwdan qala bastağandaymız.
***
MaMkl Djekson nağız korol’. Onı sınap jatsa, öz basım birtürli bola bastaymın.
***
Toylarda än aytpaytın sebebim, toydıñ şırqın buzğım kelmeydi. «Keyde birew kelip «Ey inişek, osı seniñ aytıp jürgeniñ ne än?» deydi. Bul da bir pikir. Onı da sıylağan durıs.
Nağız qazaqtıñ balası eken. Awılım dep turğan jigitten aynalıp keteyin.
Keremet jan ekenï sozinen de, isinen de korïnïp twr. Osınday toleranttı, mıktı adamdarga rïzamın, eşkaşan moyımasa eken deymïn!
Şınında Ğalımjan durıs aytıp otır, söziniñ janı bar. Osınday şınayı azamattar köp bolsa deymin. Öleñderi mağan qattı unaydı bir erekşe stïl’de aytadı. Özinede, öleñderinede ğaşıqpın.
Öner ïesi jüregindegine aşıq aytıptı. Bul qazirgi qoğamda sïrek kezdesetin qasïet . Köp ənşiler jasandı. Türleri de önerleri de ömirleri de. Olardı telearna jappay jarnamalaydı kep…
Jalğan nərse öner bolmaydı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qıtay xakimiätläre Pekiñda SARS awıruı turındağı sannarnıñ kimetelep kürsätelgän buluın tanıdı
Yäkşämbe könne Qıtay xakimiätläre qurqınıçlı yaña tör üpkä yalqınsınuı yäğni SARS awıruı oçraqlarınıñ başqala Pekiñda elegräk iğlan itelgännän un märtäb kübräk buluın belderde. Moñarçı awırular sanınıñ kimetelep kürsätelüe öçen sälamätlek ministrı häm şähär merı Qıtay Komminstlar Partiäsennän çığarıldı. Mer Meñ Ksuenoñ wazıyfasınnan da töşerelde. Qıtay xakimiätläre ber ük waqıtta bu awıruğa qarşı yaña çaralar iğlan itte.
Qıtay xakimiätläre bu awıruğa qaşrı çara bularaq bıyılğı May bäyräme yalların da qısqarttı. Ğädättä Qıtayda may başında 1 atna buyı däwam itkän yal 1 köngä genä qaldırıldı. Bıltır Qıtayda May bäyrämnärendä 70-läp million keşe yal säfärenä kitkän ide. Şul qädär küp xalıqnıñ il buylap xäräkäte SARS awıruın ilneñ başqa urınnarına da taratırğa mömkin.
Sälamätlık saqlaw ministrı urınbasarı Gao Pekiñda awırular sanınıñ küp märtäbä azraq itep kürsätelüen tögäl sannarnıñ yuğarı citäkçelärgä waqıtında xäbär itelmäwe belän bäyläp añlattı. Gao yalğan sannar birüdä ğäyepläwdän tıyılıp qalıp, kübräk wazıyfalarnıñ tieşençä başqarılmawı, xatalar turında söyläde. Ul üz çığışında qayber xastaxanälärneñ maxsus räweştä yalğan sannar birüen dälilläwçe xäbärlärgä tuqtalıp tormadı.
Qayber küzätüçelär sälamätlek ministrı Jañ Wenkañ belän şähär merı Meñ Ksuenoñnıñ partiädän çığarıluın xakimiätlärneñ il xalqında ışanıçnı arttıru tırışlığı bularaq sürätli. Uzğan közdä partiä citäkçelegenä kilgän häm mart ayında parlamentta Qıtay prezidentı itep saylanğan Hu Jintao häm premyer-ministr Wen Jiabao xakimiätlärgä ışanıçnı arttıru öçen uzğan atnada SARS awıruı qurqınıçı turında çañ suğunı arttırıp räsmilärne awıru oçraqların yäşermäskä çaqırdı. Qayber küzätüçelär xäzer qıtay xalqında xakimiätlärgä ışanmaw 1989-nçı yılda Tiananmen mäydanında yözlärçä demonstratsiäçeneñ atıp üterelüennän soñ bulğan däräcägä yaqınlaşıp kilä dip SARSnıñ säyäsi tä’sire turında da kisätä.
Pekiñda döres sannar birügä qomaçawlawçı töp xata küp awırularnıñ xärbi xastaxanälärdä buluı näticäsendä kilep çıqqan. Xärbi xastaxanälärgä xärbi bulmağan keşelärne dä alğannar, ämma alar turında mäğlümätlär ğömümi xisapqa kertelmägän. Gao äytüençä, Pekiñdağı awrularnıñ 60 protsenttan artığı xärbi xastaxanälärgä turı kilä. Monıñ ni öçen şulay buluın xakimiätlär añlatıp birmi. Ämma bu awırular räsmi xisaplarğa kertelmäs öçen maxsus räweştä xärbi xastaxanälärgä cibärelgän bulırğa mömkin digän şik uyata.
Naif Aqmal, Praga.


text: Törkiä xärbiläre häm Ğiraq kördläre, Törek ğäsqärläre Tönyaq Ğiraqqa kerde digän xäbärlärne kire qağa. Törkiäneñ General Ştabı meñnän artıq Törek xärbie Ğiraqqa kergän digän xäbärne yalğan dip atadı. Ğiraqnıñ tönyağında urnaşqan Arbil şähärendä cirle Körd räsmie Hoşiär Zäbari bu töbäktä ber Törek xärbie dä yuq dip äytte. Bügen irtä belän Britaniä saqlanu ministrı Geoff Hoon keçkenä sanda Törek xärbiläre tärtip saqlaw maqsatı belän Körd cirlärenä kerde, digän ide. Kiçä Törkiä Tışqı eşlär ministrı Abdulla Gül, qaçaqlar ağımın tuqtatu häm teror ğämällären buldırmas öçen töbäktä Törek xärbiläre urnaştırılaçaq, digän ide. Monnan tış Ankara kördlärneñ Ğiraq suğışınnan faydalanıp, bäysez Körd däwläte tözüennän qurqa.


text:
Fälästin prezidentı Abbas radikallar belän kileşü mömkinlegenä nıq ışana
Fälästin citäkçese Mahmud Abbas militantlar belän İzraelgä höcümnärne tuqtatu turında yaqın kiläçäktä kileşügä ireşeläçäk dip kötüen belderde. Fälästin Aftonomiäseneñ yaña prezident,ı Hamas, İslam Cihadı häm başqa suğışçan fälästin fraksiäläreneñ citäkçeläre belän söyläşülär alıp bara. İzraeil dä totnaqlıq kürsätergä äzer tora.
Audio
"Bu törkemnär belän külämle söyläşülär buldı. Härkem cavaplılığın sizä häm xäzerge problemmalarnı xäl qılırğa kiräklegen añlıy . Şulay uq İzraeilneñ üç alu höcümnären dä tutatırğa kiräk. Min dialog yaqın kiläşäktä kileşügä alıp baraçaq dip äytä alam."
Abbas Hamas, İslam Cihadı häm başqa radikal fälästin oyışmaları citäkçeläre belän säyläşer öçen üzeneñ ştab kvartirın Könbatış Üzännän Gaza sızığına küçerde. Kileşü mömkinlegeneñ buluı turınağı berene xäbär İzraeldän kilde. Saqlanu ministere Şaul Mofaz , Abbas, Hamas häm İslam Cihadınnan İzrailgä höcümnären tuqtataçaqları turında väğdä aldı dip belderde. Läkin, vaqıtınnan alda yasalağan bu belderü, suğışçan fälästin oyışmalarınıñ monı kire qağuına , älegä ber nindi dä kileşügä ireşelmägän buluın belderülärenä kiterde. Şulay da kire qaqqan belderülärneñ bik saqlıq belän yasalğan buluı, moña ömet tudıra. İzrael premiereneñ urınbasarı Şimon Peres Abbasnıñ eşçänlegenä yuğarı bäyä birde.
Audio
"Abbas üzeneñ citdi buluın, äytkänen eşlärgä tırışuın kürsätte . Bu bik möhim häm uñay täräqqiät. Bu şulay uq Fälästinnär belän bezneñ arabızdağı mänäsäbätlärneñ infrastrukturasınıñ texnologik tügel, ä politik buluın kürsätä. Bu qorallar tügel, ä xalıqlar arasındağı mönäsäbätlär."
Abbas Fälsätin iminlek köçlären Gazanıñ Tönyağında urnaştırdı. Bu çara fäslästin radikallarınıñ annan torıp İzraelgä raketalar belän höcümen buldırmaunı küz aldında tota. Atışlarnı tuqtatu kileşüeneñ tözeläçägenä ömet tusa da, Xalıqara mönäsäbätlär buyınça Gollandiä institutınıñ belgeçe Alfred Pypers saqlış kürsätergä çaqıra.
Audio
"Elek tä atışlarnı tuqtatu kileşüläre täzelgän ide. Xäzergese ike-öç atna ğına tügel, ä mängelekkä dävam itärgä tieş. Ägär dä biş-altı atnadan soñ fälästinnär qoralların yañadan üz qullarına alsalar, İzrael yañadan üç alaçaq häm bez başlanğıçqa kire qaytqan bulaçaqbız."
Abbasnıñ prezidentlıq vazıyfasın başlauına ike atna ğına vaqıt ütte. İnde atışlarnı tuqtatu kileşüenä ireşelsä , bu köndälek tormışnı yaxşırtuğa häm kiläçäktäge progressqa öleş kerter ide.
Färit İdelle, Praga.


text:
Almatıda satıp alwşı cïfrlıq texnïka dükeninen jaña smartfon alw üşin toğız qap tïın berdi, dep xabarlay`dı Tengrinews.kz tilşisi.
Erekşe satıp alwşı twralı mälimet cïfrlıq texnïka satatın dükenniñ Instagram jelisindegi resmï paraqşasında jarïyalandı. Swrette kassïr qız 50 jäne 100 teñgelik tïındar salınğan toğız qappen tüsken, al onıñ artında satıp alwşınıñ özi men dosı tüsip qalğan, dedi kompanïyadağılar.
«Birneşe kün burın jas jigit dükenge kelip, jaña smartfonnıñ aqısın tïınmen töley`tinin ay`ttı. Soñğı bes jılda munday` oqïğa birinşi ret bolıp otır, sondıqtan biz osı jağday`dı swretke tüsirip alwdı şeştik», - dedi kompanïya call-ortalığınıñ operatorı. Qaptardağı tïınnıñ mölşeri 240 mıñ teñgeni qurağan.
Qoldanwşılar arasında qaptardıñ bankke tïesili ekenin jäne onda arnay`ı bank möriniñ turğanın ay`tqan, alay`da düken qızmetkerleri bul aqparattı joqqa şığardı.
«Bul qarapay`ım qaptar, siz nemese biz aqşa jïnay`tın bolsaq osınday` qaptı qoldanar edik», - dedi düken qızmetkeri.


text: Boris Bronşteynnıñ “Tatarstanda Mintimer Şäymievneñ şäxes kul'tın üsterälär” digän felyetonı “BeчepHяя KaзaHb”nıñ iñ berençe sanında basılıp çıqtı. Usal, bik usal çemetälär bu mäqälädä Tatarstan prezidentın, döresräge anıñ tiräsendä yörüçe qayber ğalim-ğölämälärne. Şäymiev üze niçek qabul itte disezme? Köndez Anastasiy ataqaynı qabul itkännän soñ ul kiçen Kamal teatrına barıp Zölfät Xäkimneñ “Yawa qarlar, yawa qarlar” digän yaña pyesası buyınça spektakl' qaradı. Tatarstan prezidentı bu kiçtä bik qatı kölgän, dilär. Dimäk aña Zölfät Xäkim spektaklendäge santexnik-deputat, latin älifbası, xalıq sanın alğanda tatarlarnı bülgäläw turındağı mäzäklär aktual' bulıp kürengän.


text:
İjaw şähäreneñ tatar törkeme bulğan ber baqçasında şiğriät bäyräme bulıp ütte
AudıoCırlarnı da küp itep öyrängän balalar.
Baqçanıñ muzıka xezmätkäre Tat'yana Barinova şuşındıy bäyrämnärne äzerlägändä küp qıyınlıqlar ütärgä turı kilä, bigräk tä tatar telendä balalar öçen muzıykal' äsärlärne tabuı qıyın, dip zarlandı belgeç. Ul alarnı tanışlarınnan, balalar aşa ata—analardan ezli, üzem dä yazıştıram dip quydı.Audio
Şuña da karamastan şiğriät bäyräme bik küñelle ütte. Balalar öç — tatar, rus, udmurt milläte avtorları belän tanıştı, äkiät geroyları belän bergä törle uyınnarda qatnaştı. Bu baqçağa balaların yörtüçe ata—analar qänäğät. Alarnıñ berse— Rezeda Ğäynullina belän aralaşıp ta ölgerdemAudio
Baqça mödireneñ yärdämçese Älfirä Räis qızı Xamidullina milli tärbiä eşenä tuqtalıp, bolay dide.Audio
Şulay itep, balalar keçkenäden üz tiräsendä yäşäwçe millätlär belän tanışa, alarnıñ mädäniäten, ädäbiäten üzläşterä, bu, üz çiratında, millätara duslıqnı nığıtılu da etärgeç bulıp tora.Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä.


text:
Çorum Halk Oyunları - Çift Halay
Sanatçı : Çorum Halk Oyunları
Türkü : Çift Halay
Etiketler : Çorum Halk Oyunları - Çift Halay türkü indir, Çorum Halk Oyunları - Çift Halay türkü dinle, Çorum Halk Oyunları türküleri, Çift Halay mp3 indir, Çorum Halk Oyunları türküleri Çift Halay türküsü, Çift Halay sözleri, Çorum Halk Oyunları mp3 dinle, Çorum Halk Oyunları download, Çift Halay bedava mp3, Çorum Halk Oyunları türkü sözleri, Çorum Halk Oyunları türkü dinle, Çorum Halk Oyunları son albüm indir
Çorum Halk Oyunları Türküleri
Çorum Halk Oyunları - Türkayşe
Çorum Halk Oyunları - İğdeli Gelin
Çorum Halk Oyunları - Çorum Halayı


text:
Şärif Qamalnıñ 120 yıllıq yubileyı uñayınnan Mordoviäğä Tatarstan qunaqları, tanılğan yazuçı Mösäğit Xäbibullin kilde
Mösäğit abıy Xäbibullin tatar uquçısına 1960Hчы yıllar axırınnan uq bilgele. Anıñ romannarın häm povest'lären yaratıp uqilar. Mösäğit abıy soñğı yegerme yıl eçendä tarixi romannar janrında ayıruça uñışlı eşli. Anıñ “Qubrat-xan”, “İlçegä ülem yuq”, “Şaytan qalası”, “Söembikä xanbikä häm İwan Groznıy” tarixi romannarın tatar uquçısı yaratıp uqi
Mordoviä Mösäğit abıy öçen bik qaderle yaq, çönki anıñ borınğı babaları näq Mordoviäda, Bogdanovqa awılında yäşägännär häm 1832 yılda xäzerge Orenburg ölkäse territoriäsına küçep Abdraxmanovqa awılına nigez salğannar. Bu awıl xäzer Abdullinskiy rayonda
Mösäğit abıynıñ borınğı babaları yäşägän Bogdanovqa awılı elektä Krasnoslobodskiy öyazenä kergän, xäzer ul Mordoviänıñ Atyur'yewski rayonında. Arxivlarda saqlanğan käğäzlär buyınça 1816 yılda bu awılda 133 keşe yäşägän, şulardan 69 ir keşe, ä 64 xatın-qız bulğan
Mösäğit abıy Xäbibullin belän äñgämädän özeklär tıñlağız– Mösäğit abıy, sez bügen Peşlä awılında idegez, Ruzaevkada. Peşlä awılında Şärif Qamal tuğan yort yanında. Xäzer sez kire Qazanğa, Tatarstanğa nindi xislär belän, tä'sirlär belän qaytasız? Şul turında berniçä süz äytsä idegez
Şärif Qamal minem öçen ul nindider däräcädä uqıtuçım. Bez ädäbiätta Şärif Qamal, Ğalimcan İbragimov häm başqa bik küp yazuçılarnı uqıp üstek. Häm Şärif Qamal äle ul şul yağı belän dä miña bik yaqın – ul bezneñ babalarıbız küçep kitkän töbäktä ğomer itkän, şunda tuğan, yalanayaq berençe tapqır çirämgä basıp, işeğaldında yörgän häm cirneñ tege, üz tuğan tufrağınıñ imanın dip äytim, anıñ nindider cılılığın toyğan. Şuşı cılılıqnı ul ğomerenä buyına yöretkän, qaylarda ğına bulmağan ul. Tuğan yaqnıñ tufrağı, üze uqıtqan änä şul mäktäp – anıñ, berqayçanda ul anı onıtmağan, qayta-qayta uylanğan häm qulınnan kilgän qadär älbättä ul mäktäpkä yärdäm dä itkän. Bezneñ biregä kilüebez dä ul, äyeme, anıñ yañadan häykälen tergezü. Menä, häykäl açu buldı, ul häykälneñ şundıy matur itep yazılğan, märmärdän uyılğan süzlär, cılı süzlär yazılğan. Çäçkälär quydıq. Häm nindider xalıq cıyılğan, tantana itä. Bu yazuçı, güya, üze qaytqan tuğan yağına, tuğan tufrağına. Bezneñ ädäbiätqa altın bağana bulıp üsep çıqqan yazuçınıñ tuğan cirenä kilüem minem öçen quanıçlı xäl, gärçä miña 76 yäş bulsa da inde, min şuña karamastan äle, menä, dulqınlanıp yördem mäktäptä, şulay. Bez monda bik küp kitaplar kiterdek, däresleklär kiterdek. Oçraştıq mäktäptä häm kürdek – ber bäläkäy genä ceget, bişençeme-altınçı klassta uqi ul, menä, matur ğına şiğır uqıdı. Dimäk, inde, bezneñ Şärif Qamal abıyıbız salğan orlıqlar bäläkäy genä şıtıp çığa. Tatar xalqı yuğalmağan, tatar xalqı yäşi!!! Häm yäşäyäçäk!!! Tatar xalqınıñ tamırı bik yıraqtan kilä häm äytergä kiräk menä çının ğına äytkändä, ägärdä bu yaqlarnı nindider tatar xalqınıñ nindider ergäse bulğan häm şunda bik borınğı zamannarnı yäşägännär disäm bik xata bulmas. Min şunı äytergä telim, Şärif Qamal bezneñ tatar ädäbiätında bar, yäşi, yäşäyäçäk, häm ul inde bezneñ xalıqnıñ qanına señde häm ul çınlap ta tatar ädäbiätınıñ altın bağanası bulıp basıp tora. Biredäge xalıq belän oçraşqanda, alarnıñ söyläm tellärendäge cırçu, şundıy cır, matur, suzıbraq häm başqaçaraq äytüdä üzeneñ ber moñı bar, ber ahäñe bar. Ä ul dialekt dip atıylarmı, şaytan dip atıylarmı, şuña karamastan bik matur bit söyläm, bik matur söyläm! Taqtaşlar şunnan çıqqan, äytergä kiräk, Äpsälämov, niçämä-niçä romannar yazdı. Şärif Qamala abzıy, ul şuşı tufraqta tuğan ikän, ul menä bügen ul, üzeneñ uqıtqan mäktäbenä, üze nigez salğan, ergä salğan mäktäbenä äylänep qayta häm bezneñ arada yöri. Yörider ul, çönki izge can ide ul. Ul igelekle keşe bulğan, härwaqıt keşegä izgelek qılğan, yaxşılıq qılğan, yärdäm itkän Bu yazuçı Mösäğit Xäbibullin ide. Ul Şärif Qamalnıñ 120 yıllıq yubilee uñayı belän babalarınıñ tuğan cire Mordoviäğa kilgän ide
Bu yazuçı Mösäğit Xäbibullin ide. Ul Şärif Qamalnıñ 120 yıllıq yubilee uñayı belän babalarınıñ tuğan cire Mordoviäğa kilgän ideAzatlıq radiosı öçen Mordoviädan İrek Bikkinin


text:
Başqortstan Däwlät Cıyılışı-Qorıltay deputatları atnaqiç könne üz komitetlarında ayırım-ayırım utırışların ütkärde. Cäyge yallardan soñ ütkärelgän şuşı täwge kiñäşmälärdä deputatlar tizdän bulaçaq ğömüm utırışta qaralaçaq mäsälälärne tikşerde. Ämma iñ möhime başqa ide. Parlament äğzaları Başqortstan Respublikası belän Mäskäw arasında üzara wäkälätlärne büleşü turında yaña kileşü tözü xaqında fiker alıştı. Här komitetta bulıp ütkän söyläşülärdän soñ, Başqortstan deputatları şul Kileşüneñ möhimlegen assızıqlap, il prezidentı Vladimir Putinğa möräcägät ölgesen tikşerde. Anda Rusiädä kilep tuğan yaña şartlarda Başqortstan Respublikası belän Rusiä Federätsiäse arasında wäkälätlärne üzara büleşü turında yaña kileşü tözüneñ ni öçen ähämiätle buluına dälillär kiterelä. Älege möräcägätneñ eçtälege respublikanıñ qayber räsmi gäzitlärendä comğa könne basılıp ta çıqtı inde. Şuşı uq könne anı il prezidentı Putinğa da tapşıraçaqlar dip xäbär itelde.
Mäğlüm buluınça, Başqortstan belän Rusiä Federätsiäse arasında üzara wäkälätlärne büleşü turındağı Kileşü 1994 yılda uq tözelgän ide. Süz dä yuq, ul dokument nigezendä yäşäw häm eşläw Başqortstan öçen qayber östenleklär birde. Ayıruça iqtisad ölkäsendä sizelde bu. Aqçanıñ küp öleşe respublikada qala ide. Ämma soñğı berniçä yılda bu kileşüneñ niçekter mäğnäse qalmadı. Başqortstannıñ Konstitutsiäse häm başqa küp kenä qanunnarı Mäskäw basımı astında üzgärtelgännän soñ, Rusiä citäkçeläre anı tanımıy, sanlamıy başladılar. Şuña kürä dä Başqortstan citäkçelege yaña kileşü tözü ixiacı turında küptän inde süz yörtä ide. Ämma älegäçä bu yünäleştä täğayın adımnar yasalmadı. İnde menä Başqortstan parlamentı aşa il prezidentı Putinğa şuşı ğözerne citkerergä buldılar.
Başqortstanda räsmi citäkçelektän tış başqa dairälär, ayıruça bäysez iktisadçılar mondıy kileşüne yañadan da tözüneñ fätwäse bulmayaçağın iskärtä. Xäzer inde Başqortstannıñ bar baylığı, Sowetlar berlege yıllarındağı kebek, qabat Mäskäwgä ağa başlağaç, yaña Kileşü genä berni dä üzgärtä almas, diyüçelär bar. Ä inde qayber iqtisad belgeçläre elekke Kileşü dä xalıq faydasına tügel, ä Başqortstan citäkçeläreneñ çerep bayuına ğına xezmät itte dip belderä. Mondıy fikergä tanılğan tatar ğalime, iqtisad fännäre doktorı Rinat Ğatawllin da quşıla. (audio) Rinat äfände äytüençä, Başqortstan belän Rusiä Federätsiäse arasında yaña kileşü tözegänçe, respublikada ällä nindi säyäsi üzgäreşlär buluı da ixtimal äle. Soñğı arada prezident Mortaza Räximovnıñ bu yıl azağına qädär ük wazıyfasınnan kitäçäge turındağı farazlarnı kiterä Rinat Ğataullin. Çınlap ta soñğı könnärdä Mortaza Räximovnıñ waqıtınnan alda, bıyıl uq prezidentlıqtan kitäçäge xaqında yañadan imeş-mimeşlär quyıra başladı. Ämma monıñ işe farazlarnıñ äledän-äle taralıp toruın iskä töşergändä, monı barı tik çirattağı äkiät, matbuğattağı süz botqası dip kenä qabul itärgä dä bula.


text:
Mırza Ulug'bek
Mırza Ulug'bek (Shag'ataysha/Parsısha: (میرزا محمد طارق بن شاه رخ (الغبیگ Mīrzā Mohammad Tāregh bin Shāhrokh (Ulugh Beg) - XV-a'sirdin' ko'zge ko'ringen alımlarınan ha'm patshalarınan biri. Ol Temuriylardan bolg'an sha'wketli patshalardın' biri Shaxruq Mırzanın' ulı A'mir Temurdin' aqlıg'ı. Haqıyqıy atı Muxammed Tarag'ay bolıp Temurdin' shıg'ıs ellerine bolg'an sawashlarının' birinde 1394-jılı 22 martta İrannın' Sultakiya qalasında tuwılg'an.
Temur sarayındag'ı da'stu'rlerge baylanıslı jas Ulug'bek Temurdin' ba'ybishe Saray mu'lk-analıqtın' ta'rbiyasına berilgen. Aradan bir jıl otkennen keyin 1395-jılı o'z aqlıg'ın a'ke-sheshesine qosıp Samarqandqa jibergen.
Aradan to'rt jıl o'tkennen keyin 1398-jılı Samarqandtın' belgili alımı ha'm shayırı Shayx Azariy Ulug'bektin' mug'allimi sıpatında belgilenedi. Ulug'bek onnan til, a'debiyat ha'm tariyx ta'limin u'yrengen. Ol Temuriylar da'stu'rine ko're altı jasınan baslap-aq bir neshe sawashlarda qatnasqan. Yag'nıy jas ballar sawashlarda qaharmanlıq ko'rsetpese de, a'sker qorshawındag'ı arbalarda ju'rip o'z atalarının' qaharmanlıq ha'reketlerin baqlap barıwı tiyis bolg'an. Sebebi patsha bolatug'ın adamg'a o'zinin' jas waqıtlarınan baslap-aq sawash maydanların ko'zden keshiriw za'ru'r ekenligi uqtırılg'an. Usınday sebepler menen Ulug'bek altı jasınan on jas aralıg'ında Siriya (1400-1404), Qıtay (1404-1405) sawashlarında qatnasqan.
Bul arada A'mir Temur qazalanıp Maveranaxrdin' taxtın onın' aqlıqlarının' biri Xalil Sultan iyelegen edi. Bul jag'day shaxzadanın' o'z basımshılıg'ı menen bolg'anı ushında Temur a'wladları arasında u'lken kelispewshiliklerge alıp keldi.
Sonın' ushında Ulug'bek babası A'mir Temur qazalang'an ku'n 1403-jıldın' 18 fevralınan baslap tap 1409-jılı Xalil Sultan Shaxruq a'mirleri ta'repinen tutqıng'a alıng'ang'a shekem Xiratta o'z a'kesinin' panasında boldı. Xalil Sultan ha'kimliginen keyin Maveranaxr taxtı 1409-jıldın' aqırınan baslap Ulug'bekke na'sip etken edi. Bul waqıtta ol on u'sh jasar bala bolıp, sonda da A'mir Temurdin' aqlıg'ı bolg'anı ushın g'ana ma'mleketti basqarıwı kerek edi. Sonın' ushında ol ma'mleketti a'kesinin' en' jaqın adamlarının' ja'rdeminde basqardı. Sol tiykarda ol tap 1449-jıl 25-oktyabrge shekem qırıq jıl dawamında ma'mleketti basqaradı. En' son'ında o'z perzentinin' qaslıq etiwinen ashınarlı jag'dayda qaytıs bolg'an.
Ulug'bek qırıq jıl patsha bolıwına n'aramastan urıs qag'ısqa onshama kewli shappaytug'ın adam bolg'an. Sonın' ushında tariyxshılar ol haqqında orta da'rejedegi ha'kim ha'm a'wmeti onsha kelispegen sarkarda sıpatında ta'riypleydi. Biraq og'ada talantlı alım bolg'an. Sonın' ushın tariyxta onın' patshalıg'ınan ko're alımlıg'ı ko'birek tilge alınadı. O'zi patshalıq etken da'wirde ko'birek ilim ha'm pa'nge itibar bergen. Samarqandqa bir neshe ilim orayları ha'm medreseler qurg'ızg'an. Bunnan tısqarı ol talantlı astronom alım edi. Sonın' ushında Shıg'ıstag'ı en' eski astronomiyalıq observatoriyalardın' biri Samarqand qalasında sol da'wirde Ulug'bek ta'repinen saldırılg'an.
Astronomiya tarawındag'ı onın' en' ko'lemli miyneti 'Zichi jadidi Kuraganiy' (Ko'raganiydin' jan'a astronomiyalıq kestesi) 1437-jılı jazılg'an. Ekinshi en' ko'lemli miyneti tariyx ilimine bag'ıshlang'an bolıp XIII-XIV a'sirdegi mon'g'ol imperiyasın so'z etetug'ın 'Ulusiy arbayi Chingiziy' (Chingiziylardın' to'rt ulısının' tariyxı). Bul tu'rki mong'ol tariyxına bag'ıshlang'an og'ada a'jayıp kitaplardan biri bolıp, kiris bo'limi payg'ambarlar tariyxınan baslanıp, tu'rklerdin' an'ızg'a aylang'an babaları Efas ha'm Nux payg'ambarlardan baslanıp, son'ınan Tu'rk xan ha'm Shıg'ıs xan haqqında so'z baslaydı.
Birinshi bo'lim, ullı jurt, yag'nıy Mon'g'olstan menen arqa-qıtay tariyxına bag'ıshlang'an bolıp Ugedey xan (1227-1241) jıllardan baslanıp, son'ı Orday xan zamanı menen tamamlanadı.
Ekinshi bo'lim, Joshı ulısınan baslang'an Altın Orda tariyxı. Bul Orda Edil ha'm Jayıq boylarınan baslanıp Xorezm, Tu'rkstan u'lkenlerin o'z ishine alg'an. Kitaptag'ı bul ellerdin' tariyxı tap XV a'sirge shekemgi waqıyalardı so'z etedi.
U'shinshi bo'limde Elxaniylar hu'kimranlıg'ı so'z etilip eki a'sir aralıg'ındag'ı İran ha'm A'zerbayjan arasındag'ı tariyxıy waqıyalar so'z etiledi.
To'rtinshi bo'lim Shıg'atay ulısının' tariyxına bag'ıshlanıp (Qashqar, Jeti suw, Mavarunaxr ha'm Arqa Awg'anstan) xalıqlarının' mon'g'ollar qol astında bolg'an da'wirindegi tariyxı bayanlanadı.
Ulug'bek bul xanlıqlardın' tariyxın a'dewir jetik bilgen. Sonın' ushında tariyxshılar bul kitaptın' o'mir haqıyqatlıg'ınan jazılg'anlıg'ın da ta'n aladı. Mırza Ulug'bek o'z da'wirinin' ko'rnekli patshalarının' biri bolıwı menen birlikte ko'p ellerge atı jayılıp ketken alım da edi.


text: Paqstanda bügen pänceşämbe könne amerikan ğaskärläre tarafınnan üterelgän 24 suğışçınıñ 3sen kümü yolasına meñlägän keşe cıyıldı. Äfğanstan belän çik buyındağı Waziristan vilayätendä uzğan bu yola waqıtında Amerikağa qarşı şiğärlär yañğradı, cirle ruxani, Waziristan tulısınça cihadqa äzer, dip belderde. Paqstan räsmiläre, üterelgännärneñ kübese – Taliban yä Al Qaida suğışçıları ide, dip xäbär itte. Äfğanstanda Taliban suğışçıları buluda şiklänelgän keşelär könyaqtağı Zabul vilayäteneñ xökümät yaqlı citäkçese Mälik Ağanı asıp quyğan. Yulbaşçı comğa namazına barğanda urlanğan ide. Suğışçılar anı amerikan şpionı dip iğlan itte. Comğa könne könçığıştağı Xost vilayätendä inde küptän ezlängän Taliban yulbaşçılarınıñ berse, Mulla Gülşah Wazir amerikan häm äfğan ğaskärlärenä birelgän. Ul kübräk Mulla Tiktar iseme belän bilgele ide.


text: Rusiä prezidentı Vladmir Putin Rusiäneñ Döyä säwdä oyışmasına kerü turındağı söyläşülärne Quşma Ştatlar maxsus räweştä suza dip belderde. “Amerika yağı Mäskäwgä, küptän inde kileşengän dip sanalğan sorawlar isemlege yullağan. Bezne yasalma räweştä söyläşülärneñ başlanğıçına qaytaralar, dide bügen Kremldä eşquarlar belän söyläşülär ütkärgän Putin. Mäskäw, Böten dönya säwdä oyışmasına kergän barlıq illär belän diärlek ike yaqlı söyläşülärne tämamlağan. Barı tik AQŞ, Australia, Qolumbiä belän söyläşülär qalğan. Putin, Rusiä bötendönya säwdä oyışmasına, barı tik üzenä faydalı bulğan şartlarda ğına kerergä niätli, dip belderde.


text:
Aziä Futbol Berençelegendä berençe tapqır Ğiraq ciñde
Dönya buylap ğiraqlılar uzğan töndä ciñüne bäyräm itte. Döres, älegä Ğiraq futbol berençelegendä genä ciñde. Ämma şığılarnıñ da, sönnilärneñ dä bergä bäyräm itüläre - ğiraqlılarnıñ berläşä alu ixtimalına ömetlär tudırdı. Yäkşämbe kiç İndoneziä başqalası Cakartada bulğan uyında Ğiraq üzennän köçleräk Söğüd Ğaräpstannı 1-0 xisabı belän ciñde..
Ğiraqnıñ futbol taqımı – näq Ğiraq cämğiäten xäterlätä. Futbolçılar arasında –şığılar häm sönnilär, kördlär häm törkmännär bar, alarnıñ barısınıñ da maqsatı ber.
Ğiraq futbolçılarınnan 3 trener baş tartqan bulğan, Aziä Berençelegenä 2 genä ay qalğanda, Ğiraq taqımın Braziliälı Jorvan Vieira üz qulına alğan. Azat Ğiraq radiosınıñ Bağdad bülege başlığı Nabil äl-Häydäri süzlärençä, futbolçılar ireşkän uñış – Ğiraqqa da säyäsi däräcädä bik kiräkle misal bula ala:
"Ğiraqnıñ böten şähärlärendä bäyräm ittelär, häm alar böten dönyağa – üzläreneñ berdäm Ğiraqlı buluların kürsättelär."
Bu ciñüneñ barı tik futbolda ciñü genä bulmağanın küplär añladı. Watanınnan çittä, Ürdün başqalası Ammanda yäşäwçe Ali Adnan, ğiraqlılarğa berdämlek teläde:
"Awır waqıt kiçergän Ğiraq xalqın qotlıym, alğa taba ciñülär kübräk bulır dip ömetlänäm. Xoday sönnilärne häm şığılarnı berläştersen, bezneñ arada ber ayırma da yuq. Bez ber bayraq astındağı qardäşlär, qotlıym Ğiraq xalqın."
Başqala Bağdadta Karrada isemle şığı bistädä yäşäwçe sönni ğaräbe Möhämmäd Muhesin dä, kiçä ciñü genä bäyräm itelmäde, dide:
"Kiçä bez ciñüne genä tügel, ä ğiraqlılarnıñ berläşüen häm mäsxäbara ayırmalıqlarnıñ çitkä kitüen bäyräm ittek. Keşelär üzläreneñ ğiraqlı buluların toydı häm Ğiraq öçen bulğan zur uñış öçen şatlandı."
Ğiraq premyer-ministrı Nuri äl-Mäliki, ğiraqlılarnıñ "şatlığı terrorçılar näfrätennän zurraq" dip belderde.
Alay da yuğaltularsız da bulmadı. Uzğan çärşämbe könne Könyaq Korea belän yarım final uyınnarda otqaç Ğiraqta bäyräm itkändä şartlaw bulıp 50gä yaqın keşe häläk bulğan ide... Kiçä dä uramda bäyräm itkändä hawağa ut açqanda kimendä 7 keşe häläk buldı.


text:
Mäcit Ğafuri icatı bügen dä awazdaş
Tatar häm başqort ädäbiәteneñ klassik yazuçısı- Mäcit Ğafurinıñ tuuına 125 yıl tuluğa bağışlanğan “Millät mäxäbbäte ” isemle ädäbi- muzıkal' kiçä Qazan Tatar yäş tamaşaçılar teatrı binasında uzdı.
Bu ädäbi –muzıkal' kiçäne TR Mädäniät ministrlığı , Tatarstan Yazuçılar berlege häm Qazan tatar yäş tamaşaçılar teatrı berlektä oyıştırğan.
Ädäbi muzıkal' kiçäne Tatarstan Yazuçılar berlege räise İlfaq İbrahimov açıp cibärde. Mäcit Ğafurinıñ şiğerlären häm anıñ tormışınıñ törle mizgellären sänğät'çä Qazan tatar yäş tamaşaçılar artistları äzerläp teatral'läşterelgän tamaşa -küreneş itep alıp bardılar.
Bäyrämgä Başqortstannıñ yazuçılar berlegennän kilgän Rif Toygınov belän Timerğali Dilmöxämmätovlär dä Başqortstanda ağımdağı yılnıñ üktäberendä Prezident Ukazı belän uzdırılğan Mäcit Ğafurinıñ tuuına 125 yıl tuluğa bağışlanğan yubiley kiçäläre zur bäyrämgä äwerelüe turında söyläde.
Ä Qazan däwlät universitetı professorı Xatip Miñnegulov Mäcit Ğafuri turında bolay dide:
“Mäcit Ğafurinıñ icatı bügenge köngä dä awazdaş. Ul tumışı belän tatar, ğömere buyı tatar telendä yazğan. Häm üzen tatar yazuçısı dip xisaplağan. Häm anıñ äsärlärendä - tatar mänfäğәte; “Tatar qızına”, “Tatar yegetenä” häm başqalar. Häm şunıñ belän bergä anıñ icatı çın mäğnäsendä insaniätkä iğtibarlı bulu arqasında başqa xalıqlarğa da, başqortlarğa da üzeneke kebek yoğıntı yasağan. Şunıñ öçen dä anı başqort ğalimnäre dä, başqort uqıtuçıları da, başqort uquçıları da, başqort xalqı da bik yarata.Tatarstanda M.Ğafurinıñ icatı teoretik häm tekstologik yaqtan öyränep tuplanuı turında Zöfär Rämiev mäğlümat birde.
Tamaşadan soñ bu kiçälärneñ qimmäte turında Rif Toygınov bolay dide : “ Mondıy kiçälärdä bez olı şäxeslärebezne kütärep, bez üzebezne kütäräbez, häm ütkänebezdän ğibrät alırğa tieşbez, xatalar qabatlanmasın. Mäcit Ğafurinıñ icatı, ul- duslıq, berdämlek icatı, küñelneñ yuğarı oçış icatı dip tä äytergä bula”.
İlfaq İbrahimov fikere:
“Mondıy kiçälär yäşlärebez öçen kiräk, bigräk tä. Teatrıbıznıñ 100 yıllığı barğan könnär.Mäcit Ğafurilar, Ğ.Tuqaylar, Fatix Ämirxannar, Ğalimcan İbrahimovlarnıñ buınnarı alar xäzerge zaman ädäbiätebezneñ çişmä başları. Xalqıbız ul waqıtta da añlı bulğan. Mädräsäne kürsättelär. Mädräsäne ul- çın mäğnäsendä yuğarı belem birä torğan mäktäp bulğan. Bez mäktäple xalıq bulğanbız. Çınnan da mädräsä ul üzebezneñ tarixnı, üzebezneñ äxlaqnı kürsätä torğan iman tärbiäli torğan urın bulğan. ”
Änwär Xucäxmätov fikere “ Mäcit Ğafuri Tatarstanda da Başqortstanda da qäderle şäxes. Bügenge kiçädä TDGPUnıñ bik küp studentları qatnaştılar.Çönki alar da anıñ icatı belän qızıqsınalar , anıñ icatın öyränälär. Häm bu kiçädän bik qänäğät bulıp qaldılar”.
Student- tamaşaçı fikere: “Şundıy matur kiçä buldı , yazuçınıñ icatı belän tanıştıq, ğalimnär çığışları häm teatr artistları uynawları da bik oşadı”. Kiçäneñ ssenariy avtorı Rkail Zäydulla: “Min, tamaşaçılarğa Mäcit Ğafurinıñ ğömere häm icatınıñ törle aspektların kürsätergä tırıştım. Ssenariynı rejisser Rinat Äyupov säxnäläşterüe belän qänäğätmen”dide ul.
Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
2004nçe yılnıñ 1nçe yartısına Tatarstan gäzitlärenä yazılu sannarı bilgele buldı
Bäyräm könendä dä jurnalistlar 2004nçe yıllıqnıñ 1nçe yartısında da plannar qora. Gäzit jurnallarğa yazılu kompaniäse tämamlandı. Berençe urında haman da «Tatarstan yäşläre» gäzite bara. Bu basmağa 65 780 meñ keşe yazılğan. Uzğan yartı yıllıqta (yazılu 184 sum torğanda) tiraj – 69 999 meñ bulğan. Gäzit xezmätkärläre tirajnıñ kimüen, äbünäneñ 200 sumğa qädär artıp kitüe belän bäyli.«Watanım Tatarstan» gäziteneñ tirajı – 37 meñ. Bu basma äbünäçelär sanın arttırğan äle. Uzğan yartı yıllıqta gäzitneñ ğomumi sanı 32 868 danä bulğan.
«Respublika Tatarstan» kebek räsmi gäzitneñ dä ğomumi tirajı berdä üzgärmägän diärlek. Yaña yılda da, ütkänendä dä gäzit 36 meñ danä belän näşriättän basılıp çıqqan.Räsmi bulmağan «Aqçarlaq» gäzite çığu yışlığın arttıru belän bergä, tirajın da şaqtıy zurayttı. Atnalıq gäzit, ğomumi tiraj digändä, 26 meñlek sannı kürsätä.
«Şähri Qazan» gäziteneñ ğomumi tirajı - 7 meñ. Gäzit xezmätkärläre, äbünäçelärne Qazanda ğına tügel, respublika rayonnarında da ezläde. Läkin tiraj barıber kimede. Ütkän yartı yıllıqta gäzit 10 meñlek tiraj belän basılğan bulsa, bu yıldan başlap - 3 meñgä kimräk.«Şähri Qazan» kebek ük, şähär basması bulıp sanala torğan «Kazanskie vedomsti» gäzite - ğomumi häm yazılu tirajların ayırıp kürsätä. Bu basmağa 9 meñläp keşe yazıla. Ä ğomumi tiraj – 9 594. Kürgänegezçä, bu «Şähri Qazan» gäziteneñ ğomumi basılu sanınnan da artığraq.
«Veçernyaya Qazan» – urıs telle gäzitlärdän iñ zur tirajlısı. Uzğan yartı yıllıqta ul 48 046 meñ danä belän çıqqan bulsa, bıyıl taralu kiñlegen – tağı da artıra töşkän. Bu usal telle säyäsi gäzitneñ tirajı – 50 142 meñgä citkän. Bu basmanıñ äbünäçelär sanı da artqan – 45 meñnän – 48 gä qädär.Şunıñ belän bergä yaña gäzitlär dä barlıqqa kilep tora. Mäsälän «Bezneñ gäzit» 6 meñlek tiraj belän basıla başlağan. Tösle itep çığarıla torğan, ike yaqlı, sallı Säxnä jurnalınıñ tirajı zur bulmasa da, uzğan yılda matbuğat bazarında tanılıp ölgerde.
Tatarstan poçtası birgän mäğlümatlarına qarağanda, uzğan yartı yıllıqta, Tatarstan, gäzitlär-jurnallar sanı belän, Rusiä federatsiäsendä 1nçe urınğa çıqqan. Respublikada yäşäwçe här ber meñ keşegä 542 mäğlümat çarası turı kilä. Yäğni, küpmeder äbünäçelär sanın cıyu öçen dä, mäğlümat çaralarına ber berse belän nıq köndäşlek itärgä turı kilgän.Bikä Timerova.


text:
Rusiä tışqı eşlär ministrı İgor' İvanov Rusiä Çeçnäne tözekländerü öçen Yewropada İminlek wä Xezmättäşlek oyışması belän bergä eşlärgä äzer dip belderde.
2002-nçe yılda Mäskäw bu oyışmanıñ Çeçnädäge eşçänlegen tuqtatqan ide.
İvanov bügen Mäskäwdä oyışmanıñ almaş citäkçese, Bolğarstan tışqı eşlär ministrı Solomon Pasy belän oçraştı.
Pasy Rusiäneñ Yewropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışması belän bergä eşläw telägen xuplasa da, moğcizalar kötärgä kiräk tügel dide.
Çeçnädä 4 yıl däwam itkän suğıştan soñ da Rusiä köçlärenä qarşı höcümnär bulğalap toruğa qaramastan, Mäskäw anda tormış normal'läşä bara dip täqrarlıy.


text:
Xalıqaralıq sha'rtnama
Xalıqaralıq sha'rtnamalar haqqında 1969-jılg'ı Vena Konventsiyası qag'ıydalarına muwapıq, xalıqaralıq sha'rtnama - ma'mleketler ha'm xalıqaralıq huqıqtın' basqa subektleri arasında bir, eki yamasa bir-biri menen baylanıslı bir neshe hu'jjetlerde iske asırılg'anına ja'ne onın' anıq atına qaramastan jazba tu'rde du'ziletug'ın xalıqaralıq huqıq penen retlestiriwshi pitim esaplanadı.
Xalıqaralıq sho'lkemnin' sha'rtnamalar du'ziw huqıqıy mu'mkinshiligi usı sho'lkem qag'ıydaları menen retlestiriledi. Eger ma'mleketlerdin' xalıqaralıq sha'rtnamalar du'ziwge bolg'an huqıq uqıbı sheklenbegen ha'm olar ha'r qanday ma'sele boyınsha sha'rtnamalar du'ziw huqıqına iye bolsa, xalıqaralıq sho'lkemlerdin' sha'rtnama du'ziw huqıqı uqıbı olardın' tiykarg'ı hu'jjetleri menen belgilenedi.
"Xalıqaralıq sha'rtnama" - ma'mleketler ha'm xalıqaralıq huqıqtın' basqa subektleri ta'repinen bir, eki yama-sa bir-biri menen baylanıslı bir neshe hu'jjetlerde sa'wlelengenine ja'ne onın' anıq atına qaramastan jazba tu'rde du'ziletug'ın xalıqaralıq huqıq penen retlestirletug'ın pitim esaplanadı.
Xalıqaralıq sha'rtnama - awızeki du'zilgen basqa pitimlerden, yag'nıy djentelmenlik pitimler (ma'lim teksten ibarat, biraq xalıqaralıq sha'rtnamanın' basqa atributların, atap aytqanda og'an yuridikalıq ku'sh beriwshi, ku'shke kiriw sharayatların ha'm ha'reket mu'ddetin belgilewshi qag'ıydalardı o'zinde sa'wlelengen awızeki pitim)den o'zgeshe bolg'an ma'mleketler arasında du'zilgen jazba pitimler.


text:
Ğıraqnıñ elke citäkçese Saddam Hösäyen bügen asıp üterelügä xökem itelde. Saddam Xösäyen häm anıñ yaqınnarı 1982 yılda kübesençä şiğilar yäşägän Ducali awılında 148 ir keşesen ütertügä ğäyeplände. Saddam Xösäinne ülemgä hökem itü qararı Bahdatta iğlan itelde. Şähär, höcümnärdän saqlanu maqsatında qatı saq astında alınğan bulğan. Ülemgä hökem itüelü qararı Saddam häm anıñ tuğanı Barzan İbhaim at –Tikriti, ilneñ ekekke baş hökemdarğa çığıraldı. Baş citäkçe belän bergä keşelärne ütertüdä alarnıñ da role zur bulğan. Mäxkämä eşen alıp barğan hökemdar Rauf Abelrahim hökem qararın uqığan waqıtta, Sadam Hösäyen anı, “Allah Akbär” häm “Yäşäsen millät”, digän süzlär belän kıqçırıp bülderep tordı.
Ğıraqnıñ elekke vitse-preizdentı Taha Yassin Ramadan gömer buyına irektän mährüm itelde. Tağın öç keşegä 15-şär yıll birelde. Ber keşe, xakimättä bulğan Baath firqäse wäkile, ğäyebe raslanmaw säbäple, aqlandı. Saddamğa xökem qararı çığarlsa da, ul appelätsiä birü xoquqqına iä. Şul uq waqıtta, Ducalidağı ülemnär öçen mäxkämä eşe tämamlandı, ämma Saddam başqa suğışlar waqıtında cinäyätlär qıluda ğäyeplänä. Mäsälän, aña meñlägän kördne üterttü gäyebe belderelgän. Bu xällär 1988 yılda 8 xärbi operatsiä waqıtında bula.


text:
Belorusta Yäkşämbedä Parlament saylauları häm referendum bulaçaq.
Yäkşämbe könne Belorusta häm parlament saylauları häm referendum ütä. Referendum prezident Lukaşenkoğa 2006-nçe yılda prezidentlıqqa öçençe märtäbä namzätlegen quyuına mömkinlek birgän üzgäreşne konstitutsiägä kertügä qarıy. Lukaşenko 1994-nçe yılda berençe märtäbä prezident bulıp saylandı häm ul referendum yulı belän xakimiättä qalunı maqsät itep quya.
Audio
"Soñğı sotsiologik tikşerülär 40-44 protsentnıñ ğına referendum turındağı Lukaşenka inisiativasın yaqlauın kürsätä. 33-34 protsent konstitutsiäne üzgärtügä qarşı."
Referendumnıñ ütüe öçen terkälgän saylauçılarnıñ 50 protsenınıñ anı yaqlauı şart. Beloruslarnıñ 75 protsentı referendumda qatnaşaçaq dip kötelä. Alarnıñ 67 protsentı yaqlap tauış birgän xäldä genä referendum ütkän bulaçaq. Läkin, qayber küzötüçelär tauışlarnıñ protsentı rol uynamayaçaq dip borçılalar. Minsktağı Strategik Üzäk dip atalğan bäysez oyışmanıñ küzätüçese Valeriy Karbaleviç Lukaşenko süzneñ närsä turında baruın bik yaxşı añlıy, şul säbäple ul xakimiättä qalır öçen här närsäne eşliäçäk, xätta näticälärne dä falsifikatsiäliäçäk dip belderde.
Audio
"Könbatış keşeläre falsifikatsiä turında söylägändä, tauışlarnı saylağanda nindider maxinatsiäne küz aldında totalar. Minem fikeremçä, monda tauışlarnı citdi räveştä sanau ğomumän bulmayaçaq. Saylau Komissiäse başlığı prezident administratsiäse belän kileşelgän sannarnı ğına iğlan itäçäk."
Oppozitsion partiälär 110 mandatlı parlamentta xökümät yaqlı köçlärneñ deputataları ğına utıraçaq dip borçılalar. Xäzerge parlamentta oppozitsiäseneñ 4 deputatı ğına bar. Karbaleviçnıñ süzlärençä, Lukaşenkonı yaqlau politik partiälär tügel, ä kollektivlar bilgelägän kandidatlardan kilä. Ä inde kolektivlar Lukaşenka taraftarların ğına namzät itep bilgeli , çönki alar tulısınça xakimiätlär kontrolendä.
Audio
"Töp şart keşeneñ xakimiätlärgä buysınğan bulırğa tieşlegendä. Ul mäktäp direktorı da, tabip ta bula ala. Alarnıñ küpçelege cämğiät sektorında eşlävçelär. Namzät zavod direktorınıñ urınbasarı da, militsioner da bula ala. Kandidat içtimaği şäxes tügel, ä buysınğan şäxes bulırğa tieş."
Karbaleviçnıñ belderüenä qarağanda, ber räsmineñ şäxsi yazmışı Lukaşenkağa tuğrılıqlılığınan bäyle bulğan bu sistema yaxşı eşli. Prezident cirle citäkçelärne oppozitsiä ciñgän xäldä, bu sezneñ şäxsi yazmışığızğa täsire itäçäk dip kisätte inde. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması, Helsinki keşe xoquqları Oyışması häm AQŞ Köngressı kebek oyışmalar häm organnar Belorustağı saylau protsesın fars dip bäyälilär. AQŞ Väkillär Palatası 5-nçe Üktäberdä Belorus Demokratik Aktın rasladı. Ul Belorusta demokratiäne, keşe xoquqların häm qanunçılıqnı üsterüne küz aldında totqan aktivlıqnı finansiäläv öçen fond buldırunı küz aldında tota. Senat ta soñğaraq anı rasladı häm anıñ köçkä kerüe öçen prezident Buşnıñ imzası ğına kiräk. Lukaşenka bu atnada Könbatış säyäsmännären aqıldan yazuda ğäyepläde häm mondıy tänqitlär mine nığıta ğına dip belderde.
Audio
"Bu ilebezgä axmaqça basımğa misal bulıp tora. Belorus xakimiätlärenä monnan yaxşıraq büläk bula almas ide. Ägär dä Könbatış mine il eçendä häm çittä döşman ezlävdä ğäyepli ikän, ni öçen üzen çit ildäge döşman itep täqdim itä? Ni öçen bezgä mondıy mömkinlek birä?"
Köçkä kerü öçen prezidentnıñ imzasın kötkän Belorus Demokratik Aktı Belorusqa ekonomik sanksiälär quyunı küz aldında tota häm ölkän räsmilär belän alarnıñ ğailälärenä AQŞqa kerüne tıya.
Färit İdelle, Praga.


text:
Masxadovnıñ tuğannarı irekkä çığarılğan, läkin waqiğä äle açıqlanmadı
2004-nçe yılnıñ dikäberendä urlanğan soñğaraq üterelgän Çeçen köräşçeläreneñ citäkçese Masxadovnıñ 8 tuğanınıñ 7-se irekkä çığarılğan. Alarnıñ kem tarafınan häm ni öçen urlanğan buluları äle dä bilgesez. Keşe xoquqları aktivistları bu Masxadovqa basım yasar öçen Russiä xärbiläreneñ yaki alarnıñ berektäşe çeçen militsiäseneñ eşe dip belderälär. Russiä xakimiätläre monı kire qağalar.
Audio
"Kiçä xezmätäkärlärebez Masxadovnıñ urlanğan tuğannarınıñ tuğannarı belän oçraştılar häm alar 7-se öylärenä qayttılar dip belderdelär. Aslan Masxadovnıñ ber tuğanı ber auır xasta. Bu alarnıñ irekkä çığarıluına säbäp buldı dip uylanıla. Ul räxenlektä ülgän bulsa ide bu zur şau-şuğa säbäp bulır ide."
İnterfax Çeçen respubikası prokurorırını urınbasarı Aleksander Nikitinneñ 7 keşe irekkä çığarıldı dip raslağan buluın belderde. Tik illegal xärbi törkemnär belän bäyläneştä toruda ğäyeplängän berse genä äle dä quda totıla ikän. Läkin Masxadov tuğannarınıñ kemnär tarafınnan häm ni öçen urlanğan buluları äle dä açıq bilgele tügel. Keşe xoquqları aktivistları alarnı urlau Masxadovqa basım yasarğa telägän Rusiä xärbiläreneñ yäisä Çeçen militsiäseneñ eşe dip belderep kildelär. Russiä xakimiätläre monı kire qağalar. Bu soraularğa xäzer irekkä çığarılğan Masxadov tuğannarı ğına cavap birä alalar. Läkin, Memorial väkile Baysayevneñ belderüenä qarağanda, alar jurnalistlar belän dä, keşe xoquqlar aktivistları belän söyläşergä bik ük telämilär. Bäysez keşe xoquqları aktivistları Mäskäv yaqlı Çeçnä citäkçeläre Masxadovnı birelergä mäcbür itü öçen tuğannarın urladılar dip belderälär. İnde Masxadovnıñ üleme xäzer alarnı irekkä çığaruğa yul açqan. Vernada urnaşqan Keşe xoquqları buyınça Xalıqara Helsinki Federatsiäse başqarma mödire Aaaron Rhodesneñ belderüenä qarağanda, Kremlgä qarşı çeçennärneñ tuğanarın totıq itep alu Rusiäneñ dävlät säyäsätenä äylände.
Audio
"Beslan faciğäsennän soñ Russiäneñ baş prokurorı Ustinov kontr-totıq alu programmasın propogandaladı. Bu inde terrorçılarnıñ tuğannarın urlaunı alata. Bu asılda terroristlarnıñ taktikası häm xäzer baş prokuror monı yaqlıy. Keşe xoquqları oyışmaları, şul sanda Memorial bu xaqta añlatma sorap prezident Putingä möräcäğät ittelär. Ustinov yañadan üz postına täğäyenlände."
Şulay Masxadov tuğanarı irekkä çığarılsa da, vaqiğä äle tulısınça açıqlanmadı.
Färit İdelle , Praga.


text:
Bügen Rusiä xökümäte räsmiläre häm suğış veterannarı oyışmaları Äfğänstann Sovet ğäskärläre çığarıluğa 16 yıl tulunı bilgeläp bilgesez soldat qäberenä çäçäk bäylämnäre quydı.
Bu çarada Mäskäw ölkäse gubernatorı Boris Gromov ta qatnaştı. Gromov Sovetlar berlege belän Äfğänstannı ayırıp torğan Amu-Darya yılğasındağı küperdän soñğı bulıp çıqqan Sovet xärbi citäkçese buldı.
Äfğänstannan sovet xärbilären çığaru 10 yıl çamasa däwam itkän, 15 meñ sovet soldatınıñ häm 100 meñläp äfğänlınıñ ülemenä kitergän suğışqa noqta quydı. Distälärçä meñ soldat häm ofitser Äfğänstannan ğäriplänep qayttı.


text: Pekin. Meñlägän qıtaylınıñ bügen Pekindäge yapon ilçelege qarşında uzdırğan cıyını ilçelek binasınıñ täräzälären watu häm taşlar atu belän tämamlandı. Moña çik quyu öçen Qıtay militsiäse keşelärne quıp taratırğa mäcbür buldı. Yaponnarğa qarşı käyeflär Qıtayda uzğan sişämbedän birle, Yaponiädä yaña tarix däreslege raslanğannan soñ arttı. Älege kitap, anda yaponnarnıñ İkençe dönya suğışı waqıtındağı wäxşilege aqlana dip tänqitlänä. Pekindäge ilçelek qarşında cıyın uzdıruçılar, üzläreneñ bu xaqta ber-berse belän elektron xat häm qısqa xäbär alışu aşa kileşüe xaqında belderde. Qıtaynıñ räsmi xäbärlär agentlığı Xinhua şuşı qarşılıq çarası turında mäğlümat birep, anda 10 meñläp keşe qatnaştı dip xäbär itä. Höcümnär Yaponiäneñ Bank of Tokyo-Mitsubishi bankı bülekçäsenä häm yapon ilçese yortına da yasalğan dielä.


text: Sişämbe, 10 dekaber könne, Qazanda Ukrainanıñ «Şaxter» futbol klubı prezidentı Rinat Äxmätov bulıp kitte. İnde xäbär itkänebezçä, küptän tügel Tatarstan delegatsiäse Ukrainanıñ Donetsk şähärendä bulıp qaytqan ide. Anda respublika wäkilläre Rinat Äxmätov belän dä oçraştılar. 10 dikäberdä ütkän säfär tatarstanlılarğa cawap säfäre. Rinat äfändene aeroportta respublika premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov, Qazan şähäre başlığı Kamil İsxakov qarşıladılar. Qazan kremlendä anı Mintimer Şäymiev tä qabul itte. Oçraşu waqıtında süz sport ölkäsendä xezmättäşlek, Ukrainanıñ «Şaxter» häm Qazannıñ «Rubin» futbol komandaları arasındağı xezmättäşlek turında barğan. Räsmi xäbärlärgä qarağanda, Rinat äfändeneñ kilüeneñ töp säbäbe dä «Rubin»nıñ xäle belän yaqınnan tanışu. Xäyer, oçraşu waqıtında sport teması belän genä çiklänmägännär. Äytergä kiräk, Rinat Äxmätov tanılğan eşmäkär dä. Şuña kürä ul Mintimer Şäymiev belän sportta ğına tügel, ä başqa ölkälärdäge xezmättäşlek mömkinlekläre dä tikşerelgän. Donetskidan kilgän millättäşebezgä kürsätelgän xörmät şunıñ belän dä añlatıladır, möğayen.


text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin kiçäge xökümätne taratu turındağı qararın – "aldan planlaştırığan" çara dip atadı. Bügen premyer-ministr wazifaların başqaruçı Viktor Xristenko citäkçelegendä xökümät utırışı uzdı. Anda ministrlar wazifasın başqaruçılar aldında çığış yasap, Putin, 18 ay buyına xökümätne üzgärtergä tırışqanın, ämma reformalarnıñ bik äkren baruın äytte:"...xökümätne reformalaw eşen axırına citkerü turında äytsäk – eş iün ayına qadär tağın 2 tapqır totqarlanırğa mömkin – berençese – yaña keşelärne bilgeläw häm ikençese – reformalar säbäple" dide Putin.
Kiçä xökümätne taratuı belän Putin 14 marttan soñ säyäsätneñ üzgäräçegenä işarä yasadı. Prezident saylawlarında Putin ciñep çığır dip kötelä. Premyer-ministrlıqqa yaña namzätne Däwlät Dumasına täqdim iter öçen Putinnıñ 2 atna waqıtı bar.


text:
Säyäsätçeneñ qayğısı saylanu, xalıqnıqı - su
İstanbul, Ankara, İzmir, Konya, Alanya, Antalya, Adana kebek millionlağan keşe yәşәgәn şәhәrlәrdә isә xalıqıñ tөp qayğısın bıyılda qış aylarında yawım bulmaw sәbәple xasıl bulğan qorğaqlıq, yәğni cәy aylarında susız qalu qurqınıçı tәşkil itә. 12 million keşe yәşi dip faraz itelgәn İstanbulda, şәhәrne su belәn tәэmin itkәn su buğalarınıñ 47 %-ında ğına su bar. Başqa süzlәr belәn әytkәndә kөnenә 2 million kubik metr sarıf itkәn İstanbulnıñ altı ayğa citәrdi suwı qalğan. Cәy aylarında esselek sәbәple su buğalarında totılğan sunıñ 65 million kubik metre dә yuqqa çığaçaq. Dimәk İstanbulda sular kiselәçәk, bilgele sәğәtlәrdә genә su birelәçәk. İstanbulda qorğaqlıq, susızlıq elektәn dә bula ide. İñ naçarı 1986 belәn 1994-nçe yılda buldı. Şunıñ nәticәsendә İstanbul Bөyek şәhәr bәlәdiyәse merlıq postında utırgan Nurettin Sөzәn merlek saylawların ottırğan ide. Inde xәzer AK partiәle Kadir Topbaş şuluq problema aldında qaldı.
Kadir Topbaş bez soñğı 100 yılnıñ iŋ zur qorğaqlığın kiçerәbez dip belderә. Ul İstanbul xalqına aftomaşinaların çilәkkә tutırılğan su belәn yuwarğa, yuwınğanda, qırınğanda, abdәst alğanda krannı gel açıq totmasqa, ker yuwı maşinaların tutırmıyça qullanmasqa, yullarnı yumasqa, baqçalarğa isә kiçen su sibәrgә digәn tәqdim kertep 200 meñ kubik metr kimerәk su sarıf itelgәn buluwın әytte. Inde mer mondıy çaralar belәn İstanbulnıñ sussızlıq problemasın çişәçәgen uylıy ikәn, añarğa өstәmә tәqdimnәr belәn yardәm itәrgә dә mөmkin. Aftomaşinalarnı yumasqa, kerlәrne yumasqa şәrә yөrergә, bit bolay da hava esse, abdәstne su urnına tәyәmmüm belәn alırğa, yәğni qullarnı tufraq yaki qomğa bәrep soñında yuğan kebek eşlәrgә. Bu praktik çara ğәrәp çüllәre өçen uylanılğan. Baqçalarda aşamlıq üsmәsә alarnı da sulamasqa. Keşe ayına ber yuwınsa ul da citәr. Bik sası islәr çıqmasın dip parfөm, yәğni islemay qullanırğa. Bit Fransuzlar şulay eşlәgәnnәr.
Qısqası 23-nçe İyüldәn soñ İstanbul, Ankara kebek zur xәtta keçe şәhәrlәrne citdi susızlıq qurqınıçı kөtә. Nigә 23-nnәn soñ çөnki AK partiәle bәlәdiәlәr parlament saylawlarınıñ ütkәrelüwen kөtәçәklәr.
Әxtәm İbrahim, İstanbul


text:
Rusiä Duması 11 üktäberdä “latin mäsäläsenä” qayta
Rusiä Duması 11 üktäberdä “latin mäsäläsenä” qayta
11 üktäberdä Däülät Duması bu mäsälägä qabat äylänep qaytmaqçı. Älege östämälärne ikençe uqılışta qabul itsä, zaqonnı öçençe uqılışta qarıysı häm prezident Putinnnıñ imza salası ğına qala. Läkin älegä Tatarstanda qabul itelgän latin grafikası nigezendä tatar alfavitın yañadan torgızu turındağı qanunnı berkem dä ğämäldän çıgarmadı. Bügenge köndä Qazandagı uram isemnäreneñ tatarça variantları äkren genä latin yazuına küçerelä tora.
Rusiäneñ üzendä dä latin grafikasın törle ölkälärdä faydalanu mäsälälären köylägän yegermedän artıq normativ aqtlar bar. Şulay uq, Mäskäü merı Yuri Lujkov 11 sentäberdä «Mäskäüneñ altın bocrası» dip atalgan turistik zonasında uram, metro, baqça, park, kunaqxanä, teatr, muzeylarnıñ isemnären latin grafikasında da yazırga digän qarar qabul itte. Yagni latin yazuı urıs telenä dä äkren genä üz yulları belän ütep kerä bara. Rusiä Dumasında 10 deputat kütärep çıqqan, Rusiädäge häm regionnardagı däülät telläre barı tik kiril xärefläre genä qullanırga tieş digän zaqon proektı mägnäsezlektän yıraq kitmi.


text:
Azattıq Radiyosı jäne oğan Türkiyadan barıp qizmet istegen şığıs türkistandıq qazaqtar 1953 jılı qurılğan Azattıq Radıyosında düniyejüzilik II soğısta nemisterge tutqınğa tüsken sovettik türkistandıqtar yağnıy ortalıq aziya halıqtarı ökilderinen quralğan Türkistan Redaksıyasına Asan Qayğı atımen tanılğan qazaq ziyalısı Mävlekeş Qaybaldın basşılıq etip, 6 jılday tınbay iri eñbekter siñirdi. Odan soñ 60.jıldardıñ ayaqşenine deyin Väliy Zunnun (negizgi atı Abdulla Tölagan, kezinde Qızıl Özbekistan Gäzetinde istegen) atındağı özbek ziyalısı jağınan basqarılğan Türkistan redaktsıyası, Türikistan-1,Türkistan-2 jäne Türkistan3 dep üşke bölindi. Qazaq jäne qırğızdardan quralğan Türkistan-3 bölimin, Dävlet Kerey Tağberli men onıñ orınbasarı qırğız- Tölemiş Yakupulı 1975 jılğa deyin basqardı. Sol 1975 jıldıñ jazında, Evropanıñ Qavipsizdigi men Intımaqtastığı Konferansiyası tuvralı Fiynlandiya astanası Helsiynkiyde qol jetilgen kelisim şartınan keyin, Radıyonıñ sayasatında iri özgerister bolıp, sonıñ nätiyjesinde Türkistan redaktsiyaları tarqatılıp Qazaq, Qırğız, Özbek, Türkmen jäne Täjik bolıp 5 jeke ulttıq bölim qurıldı. Türkistan Redaksıyası 1969. jıl Soldan oñğa, arttağılar: marqum Murat Taşmurat (türkmen), marqum Ziyauddin Babakurban (özbek), marqum Polat Turfani (şığıs türkistandıq uyğır), Mehmet Mir (täcik- Münchende turadı), marqum Settar Makbulçoban (şığıs türkistandıq uyğır), marqum Abdulla Dusufoğlu (qazaq), marqum Hüseyin İkram (özbek). Otırğandar: marqum Hasan Oraltay, marqum Väli Zunnun (özbek), marqum Tölemiş Yakupoğlu (qırqız), Talat Koçyiğit – Münchende turadı. 1972. jılına deyin AQŞ-tıñ Ortalıq Barlav Ägenttigi (CIA) jağınan qarjılandırılğan Azattıq Radiyosı, munan soñ, dälirek aytqanda 1974 jılı, ağılşın tilinde qısqaşa Biy.Ay.Biy (BIB) dep atalatın Board for International Broadcasting yağniy Halıqaralıq Qabartaratuv Basqarmalığınıñ baqılavına ötti. Qurama Ştattarı Kongresi jağınan qarjılandırılğan bul basqarmalıq, 1976 jılı eki radiyonı biriktirip, onıñ quramına sonday-aq, 3 Baltıq eliniñ radıyo-habarların da engizedi. Burınğı Keñes Odağınıñ quramındağı respubliykalar men Varşava Şartına müşe şığış evropalıq elderge habartaratqan (RFE/RL –Radio Free Europe/Radio Liberty) Azattıq jäne Azat Evropa Radıyolarına jäne qizmetkerlerine qaratılğan türli şpiyondıq, qastandıq, adam alıp qaşuv, tipti adam öltirüv siyaqtı is-qıymıldar, 40 şaqtı jıldarğa sozılğan qırğiy qabaq soğısı kezinde, tınbay üdevmen boldı. 21.02.1981 küni jasalınğan bombalıq şabuvıl esten şıqpas bir oqıyğa. Bükil München qalasında estilgen tüngi jarılıstıñ saldarınan tört radıyo qizmetkeri jäne töñirektegi ğıymarat terezeleriniñ qıyravı natiyjesinde eki qarapayım adam avır jaralandı. Radıyo ğıymaratına tiygen zaqım-zarar iri boldı. Eki radıyonıñ qavipsizdik böliminiñ burınğı bastığı Riyçırd Kammiyñs (Richard Cummings) qırğiy qabaq soğısı kezindegi onday şpiyondıq äreketter tuvralı 2007 jılı iri maqala-meteriyal jarıyaladı. Ağılşınşa atı: The Best Spy Stories of Cold War. 1986 jılı halıqaralıq kölemde bolğan 3 qayğılı oqıyğa, äli keşegidey köz aldımda. 28.01.1986 küni Ameriykanıñ Floriyda ştatındağı Kennediy ğarış aylağınan uşırılğan Çälinjer (Challenger) atındağı ğarıştıq kemeniñ 73 siykunttan keyin aspanda jarılıp apatqa uşıravı jäne 7 astronauttıñ qaza boluvı. Ekinşi vaqiyğa, 26.04.1986 küni Ukraynadağı Çernobıl atomdıq elektir beketinde bolğan jarılıs pen onıñ adamzatqa, sonday-aq, töñirekke tiygizgen kesiri. Al, oqıygalardıñ üşinşisi jäne bükil iysi qazaqtar üşin eñ mañızdı da qayğılısı, Almatıdağı “Jeltoqsan köterilisi” edi. Radiyomızdıñ kündelikti bağdarlamalarında, Keñes Odağınıñ ıdırap tarqavına uyıtqı bolğan sol qazaq jastarınıñ köterilisin, sonday-aq oğan türtki bolğan sebepterdi qatañ qadağalap, taldap, burmalamay ol tuvralı jan-jaqtı mälimetter berip turdıq. 1990 jılğı Qazan ayında Qazaqstannıñ Keñes Odağı quramında egemendigin jariyalavı, şetelderdegi qazaqtarmen birge radiyodağı bizderdi de qattı quvantsa da, biraq biz tolıq tävelsizdikke qol jetilevin armandap Allağa minajat ettik. Derlik bir jıldan keyin yağnıy 1991 jıldıñ Tamız ayında Mäskevde bolğan töñkeristik äreketten soñ köptegen sovettik respubliykalar tolıq tävelsizdikterin jariyalap jatqanda, Qazaqstannıñ jaltaqtap Kremildiñ ıqpalınan şığa-almavı, batıs elderindegi qazaqtardı qattı aşuvlandırıp zığırdanın qaynattı. Tipti olar, Almatıdağı Qazaq Joğarğı Keñesi men ükimettiñ batıl qadam jasap tävelsizdik jariyalavı tuvralı baspasöz arqılı ündevler de tastadı. Qudayğa şükir, aqırında kişireygen Keñes Odağındağı qubılıstar basqaşa betalğannan soñ Qazaqstan, 1991 jıldıñ 16 Jeltoqsanında tävelsizdigin jariyalap, odaqtı barsa kelmeske jiberdi. Söytip bükil qazaq halqınıñ ğasırlar boyı añsağan armanı şındıqqa aynaldı. Soldan oñğa: Nurkemal Pınar, redaksıya bastağı Hasen Oraltay (1988-1995), Talat Koçyiğit, Abdulvahap Kara, Alihan Canaltay. Burınğı sovet preziydenti Miyhayl Gorbaşev jağınan engizilgen “jariyalılıq jäne qaytaquruv” sayasatı arqasında Qazaqstanda, qazaq halqınıñ basınan keşken nävbetterdiñ kün betine şıqqanı, naqaq ayıptalıp öltirilgen jäne quvdalanğan Alaş orda basşıları men ziyalılardıñ aqtalğanı, burmalanğan qazaq tariyhınıñ durıstalıp jazıla bastağanı, tävelsizdikten keyin de bul protsestiñ odan äri jalğasa tüskeni, İsläm dininiñ künsayın küşeyip kelejatqanı, sonday-aq, memlekettik til atağın alğan- qazaqşanıñ damımay meşev qalğanı, bükil älemge belgili şındıq. Azattıq Radıyosı, mine osı tariyhiy jäne aşsı şındıqtardı “qırğy qabaq soğısı” kezinde “tunşıqtıruvlarğa” qaramastan, öz tıñdarmandarına jetkizip, bildirip turuvdı maqsat etti. Osı sebepti, kommuniystik qazaq baspasöz betterinde biz qazaq redaktsıya qızmetkerleri “satqın, opasız, şpıyon” retinde qatañ ayıptaluvmen boldıq. Biraq jasqanbadıq, jalıqpadıq jäne miyssiyamızdan da bastartpadıq. Azattıq Radiyosınıñ qurıluvınıñ 40 jıldığına qatıstı resepsiyağa şaqıruv. Al, 1993 jılı Azattıq Radıyosınıñ qurıluvınıñ 40 jıldığı toylanğanda, Keñes Odağı men kommyniyzim joyılğandıqtan, tävelsizdikke qol jetilgen burınğı sovettik respubliykalarda demokratya güldenip, adam huqıqtarı jağdayı da durıstalıp jatqandıqtan, Radiyonı birjolata jabuv nemese qısqartıp basqa jaqqa köşirüv tuvralı Vaşiyñtonda mäsele köterilip, talqılavlar jürip jatqanı habarlandı. Aqırında kelesi jılı, radiyonı Pragağa köşirüv jöninde qarar qabıldandı. Biraq biz qazaq böliminiñ qizmetkerleri, negizgi miyssiyanıñ ayaqtalğanın, täytäyläp kelejatqan Qazaqstan Respubliykasınıñ jalpı sayasatın sınap, oğan aralasuvdıñ negizgi priyntsiypterimizge säykes kelmeytinin uyğarıp, Pragağa baruv jönindegi usınıstı qabıldamay keri qaqtıq. Jaña redaksiyağa Qazaqstannan tañdanılğan äriptesterimiz, radiyo 1995 jıldıñ jazında Çekhiyağa köşpes aldın, Münchende jumıstarımızpen tanıstırılıp, birqanşa ay jattıqtırıldı. Söytip biz, jaña äriptesterimizge sättilik pen tabıs tilep, uzaq jıldar boyı jalıqpay tıñdap kelgen tıñdarman qavımımızben qoştasıp Münchende qala berdik. Azattıq Radıyosı, biz üşin rasında da bir akademiya, iri zerttev ortalığı ispetti edi. Türli salada jetisken mamandar, beytaraptılıqtı obektiyvtilikti priyntsiyp tutınğan ağa jurnaliystter, radiyo jurnaliyzimniñ diyktor, rejiysser ispetti mamandarı bar edi. Tilegen taqırıpta zerttelingen, taldanılğan maqala-materiyaldar dayındalıp aldımızda turatın-dı. Meniñ qazaq redaksiyasında jetisip tärbiyelenüvimde, bölim bastığı Jäken Babiş (1975-1988) (Qızılordanıñ Qarmaqşı avdanınan), kömekşisi Abdulla Düsipulı (Şığıs Qazaqstannıñ Katon Qarağay avdanınan), jäne 1960.jıldardıñ ayaqşenimen 1970. jıldardıñ basşeninde Türkiyadan alğaş barğan, sonday-aq, ol kezdegi redaksiya bastığı Dävlet Kerey Tağberli (qazaqstandıq) jağınan jetistirilgen Talğat Koçyiğit (26.10.1967), Hasan Oraltay (29.10.1967) jäne Muhabay Engin (16.02.1973) ağaylardıñ eñbekteri zor. Ärdayım olarğa alğısımmen riyzalığımdı bildirem. Soldan oñğa: Talat Koçyiğit, Muhabay Engin, Çağatay Koçar (özbek), Yasin Arslan (azeri), Enver Hocaoğlu (özbek) Men 1978 jıldıñ 7. Qırküyeginde osı ağalardıñ qatarına qosıldım. Menen keyin 1980. jıldan bastap kezekpen qazaq bölimine kelgender: Abdulkayyum Kesici (09.01.80), kezinde Sovet Odağınan quvğın körip aqırında batısqa şığuvğa mäjbür bolğan alğaşqı qazaq diyssiydenti Mahmet Qulmağambetov (1980 jazğı turum), Nurkemal Pınar, İsmet Biçer, Abdulvahap Kara, Ömürhan Altın, Gülhan Gayretullah, Suat Temiz. Bulardıñ sırtında qazır Istanbul qalasında ömir süretin II düniyejüzi soğısınan qalğan sonday-aq, marqum Mustafa Şokay atamızğa ävlet bolğan Alim Almatı aqsaqalımız Mavsım 1975- Mavsım 1978 jıldar aralığında, Meryem Hakim karındasımız da 1980. jıldardıñ ortaşeninde aldımen Azattıq Radiyosınıñ Analiyz böliminde keyin Qazaq böliminde birşama jıl qizmet atqardı. Türkiyadan kelgen tağı bir qazaq jiğiti- Layik Altınmakas ta 1987-1995 jıldar aralığında Analiyz böliminde jumıs istedi. qurmetpen Alihan Canaltay
1/--pages


text:
Tatar Sabantuyı erzya xalqına yärdäm itte
Tatarlarnıñ Saban tuyı küptännän bilgele bulsa häm ul tatarlar yäşägän törle cirlärdä bäyräm itelsä dä, muqşı häm erzya xalıqlarınıñ Saban tuyına oxşağan zur bäyrämnäre yuq. Döres, bıyıl Zubova Polyana rayonında muqşılar öçen urısnıñ “massovıye gulyaniä”sına oxşağan “Aqşa kelu” (tatarçası “Aq qayın”) digän bäyräm ütkärelde. Ämma bu muqşılarnıñ traditsion bäyräme tügel, anı bıyıldan ğına traditsiäğa kertergä cıyınalar. Bu bäyrämneñ iseme ukazda berençe urında quyılğan. Şulay uq bu ukazda urıslar öçen “Dni slavyanskoy pismennosti i kul'turı” bäyräme kürsätelgän.
Tatarlar öçen dä küñelle süzlär bar bu ukazda: bıyıldan başlap respubliqa külämendä Saban tuyı ütkäreler häm anıñ çığımnarı Mordoviä byudjetınnan qaplanır. Mordoviä tarixında berençe qat respubliqa külämendä Saban tuyı 4 iyüldä ütkärelergä tieş. Mondıy ukaznı Mordoviä tatarları küptännän kötte, ämma Tatarstan prezidentı Şäymiev häm Bötendönya tatar kongressınıñ köçle basımı bulmasa, respubliqa külämendä Saban tuyı bıyıl da bulmas ide dip ışanırğa bula. Ämma busı da iñ qızıqlı närsä tügel. İñ qızıqlısı şul – tatarlarnıñ Saban tuyın byudjet xisabına ütkärergä turı kilä digäç, muqşılar öçen maxsus bäyräm uylap çığarğaç, äle inde erzyalarnıñ xaqimiätlär yaratmağan “Ras'ken Ozks” digän bäyrämnären dä şul ukazğa kertergä turı kilde. “Ras'ken Ozks” erzya telennän tatarçağa küçersäñ, “Xalıq keläwe” bula. Borınğı erzya xalqınıñ bu bäyräme üzeneñ çın mäğnäsendä soñğı tapqır 1629 yılda ütkärelgän bulğan. Erzyalar yäşägän törle cirlärdän törle qawemnärneñ wäkilläre xäzerge Mordoviäneñ Bol'şe-İgnatovskiy rayonında urnaşqan Çuqalı awılı yanında cıyıla bulğannar. Patşa xaqimiätläre, pravoslav çirkäw bu “Ras'ken Ozks”nı betergännär häm ul yañadan 370 yıl uzğaç qına, 1999 yılda ğına torğızıldı häm iske urınında, Çuqalı awılı yanında ütkärelde. Bu bäyrämne respubliqa xaqimiätläre xuplamadı. “Rasken ozks”nı oyıştıruçılar belän naçar söyläştelär, yärdäm itü tügel, qomaçawlap tordılar. “Ras'ken ozks”nı oyıştıruçı, “Erzya telen qotqaru fondı” citäkçese Grigoriy Musalev şulay äytte:
– Mы cTaли arиTaцию пpoBoдиTb чepeз raзeTy “ЭpзяHb MacTop” и Tak, чepeз BcTpeчи, чToб пpoBecTи B дeBяHocTo дeBяToM roдy “PacbkeHb Oзkc”. yзHaB oб эToM, BлacTи, Hy и pycckoe пpaBocлaBиe, Beздe cTaли arиTaцию пpoBoдиTb пpoTиB эToro Oзkca – эTo язычeckaя peлиrия и Tak дaлee. Korдa ocTaBaлcя Heдeля дo Oзkca, MeHя пpиBeзли B Mилицию и пyraли MeHя caжaTb. Ho я He oTkaзaлcя пpoBeдeHия Oзkca. Toлbko зa Tpи дHя дo Haчaлa Oзkca B дeBяHocTo дeBяToM roдy Torдa yжe дaли дoбpo пpoBoдeHии и cTaли HeMHoro пoMoraTb, paйoHHoe HaчaлbcTBo. Дo ceroдHяшHero дHя пpaBиTeлbcTBo MopдoBии, pykoBoдcTBo, koHeчHo, пpoTиB былo и arиTaцию пpoBoдили.
Muqşı, erzyalarnıñ da, tatarlarnıñ Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetına oşağan oyışmaları bar. Ul Mordva xalqınıñ syezdı sovetı ispolkomı dip atala. Mart ayında şul ispolkomnıñ plenar utırışında xaqimiät wäkilläre haman “Ras'ken Ozks”qa qarşı çığalar:
– BыcTyпaл пo HaциoHaлbHoMy Boпpocy BиkTop MиpoHoBич MakyшkиH, pekTop пeдиHcTиTyTa, яBHo BыcTyпил пpoTиB “PacbkeHb Oзkc”a.
Şulay uq xaqimiätlär belän bergä dus bulıp eşläwçe ispolkom äğzaları da “Ras'ken Ozks”qa qarşı çığalar: ispolkomnıñ citäkçese professor Mixail Mosin, ispolkomnıñ referentı Yuliä Tsıpina, professor Vladimir Abramov häm başqalar.
– Torдa я Bышeл, ckaзaл, ecли BaM He HyжeH Tpaдиции cBBoero Hapoдa, пoka Mы жиBы, пaTpиoTы, бyдeT PacbkeHb Oзkc.
Äle inde erzya milli aktivistları öçen respubliqa başlığınıñ 18 yün ukazı çığu zur ber moğciza kebek buldı – “Ras'ken Ozks”qa qarşı köräşkän xaqimiätlär bu bäyrämne qanunğa kertälär häm aqça da birälär. Bu işetelmägän, kötelmägän, aqılğa sıymıy torğan ukaz çıqqaç, “Erzya telen qotqaru fondı” aktivistları bik şat buldı. Alar, döreslek ciñde, dip uylıylar. – MeHя paдyeT эToT ykaз rлaBы Pecпyблиkи MopдoBия, чTo Takoй ykaз ecTb, пoдпиcaл Hиkoлaй ИBaHoBич MepkyшkиH. HakoHeц-To лицoM oбpaTилиcb k pиTyaлbHo-oбpядoBoM пpaздHиke эpзяH “PacbkeHb Oзkc”. HakoHeц пpaBиTeлbcTBo, HaBepHoe, MopдoBии, пoHял, чTo зpя эTo дeлaюT. OcoзHaB эTo, peшили пoMoчb, и пpaBилbHo дeлaюT. Cпacибo иM, чTo ocoзHaли.
Bu bäyrämne erzya xalqı tämam onıtqan bulğan ikän. “Ras'ken Ozks” bäyräme turında Grigoriy Musalev fin etnografı Paasonen häm başqa revolyutsiäğa qadär bulğan etnograflar xezmätlärennän genä uqıp belgän.
– Былo HaпиcaHo фиHckиM yчeHыM ПaacoHeHoM и MoжeT быTb eщe... Я cлyчaйHo kak-To HaTkHyлcя, чиTaя o MopдBe и oб PacbkeHb Oзkc пpoчиTaл, иMeHHo B MoeM paйoHe. Я Toжe c БoлbшeиrHaToBckoro paйoHa, ceлe TaшTo KшyMaHця. MeHя эTo BзBoлHoBaлo, и B kakoй-To cTeпeHи BдoxHoBилo, чTo B MoeM paйoHe Takoй Beличaйший пpaздHиk был korдa-To. И MeHя yдиBилo, чTo Ha эToM пpaздHиke былo copokaBocbMипyдoBый cBeчa ropeлa. Heдeля ropeлa, Heдeля эpзяHe ryляли. И дyMaю, Hy чTo ж, эTo Beлиkoe, пpaздHиk, BoзoбHoBиTb. И BoT corлacoBaл c cBoиMи ToBapищaMи, oHи пoддepжaли MeHя. И BoT чepeз 370 лeT, To ecTb B 1999 roдy, cHoBa BoзoбHoBили эToT пpaздHиk. TaM peшили, B пяTb лeT paз. BoT B эToM roдy kak paз пяTb лeT, BTopичHo xoTиM oTMeTиTb эToT пpaздHиk.
“Ras'ken Ozks” bäyrämeneñ xäzerge ssenarie şundıy. Ul 5 yılğa ber tapqır iyül ayınıñ ikençe şimbä könendä Mordoviänıñ İgnatovo rayonı Çuqalı awılı yanında urnaşqan kurgan yanında ütä. Mondıy kurgannarnı mar dip atıylar. Şulsı qızıq, bu erzya awılı elektä urıslaşqan tatar alpawıtı Baxmetyewnıñ awılı bulğan. Bu bäyräm 5 yılğa ber bulsa, inde yıl sayın här erzya awılında “Awıl keläwe”, erzyaça “Welen Ozks” bulırğa tieş. 5 yılğa ber ütä torğan “Ras'ken Ozks”qa erzyalar yäşägän böten cirlärdän wäkillär kilä. Alar üzläre belän yäşägän cirlärennän qapçıqlarda tufraq kiterälär häm şul tufraqnı bäyräm barışında marğa sibälär. Borın zamandağı “Ras'ken Ozks”ta izge şämneñ 48 pot bulğan, yäisä 768 kilogramm. Xäzerge şäm ciñelräk, 165 kilogrammlıq qına. Bu keşe buyınnan biek bulğan şämne erzyaça “Ştatol” dip atıylar. Ştatolnı qoyıp eşlär öçen balawız satıp alırğa aqça cıyu xäzer dä däwam itä. Bäyräm şul Ştatolnı qabızudan başlana. Bu berençe etap. Annan soñ İneşkipazğa häm borınğı babalarğa möräcäğät belän doğa qılalar. “İneşkipaz” süze erzya telendä “Alla” mäğnäsendä qullanıla. İneşkipazğa häm babalarğa doğa qılğannan soñ törle cirlärdän kilgän wäkillär marnı äylänep çığalar häm üzläre belän kitergän tufraqnı marğa sibä baralar. Monnan soñ bäyrämdäge keşelär mar yanınnan yaqındağı basuğa küçälär häm anda qulları belän totışıp äylän-bäylän eşlilär häm Atyän ezemda (tatarça “qartlar cıyınında”) söylängän çığışlarnı tıñlıylar. Atyän ezem (yäğni “qartlar cıyını”) betkäç, erzya fol'klor ansambl'läre çığış yasıy. Annan soñ iñ yaxşı erzya milli kiemenä konkurs ütkärelä. Bäyräm “Ras'ken Ozks”ta qorban itep çalınğan ügez itennän aş aşaw belän tämamlana. Bıyıl “Ras'ken Ozks” 10 iyüldä bulır.
– B эToM roдy Mы пpиrлacили He Toлbko пpeдcTaBиTeлeй эpзяHckoro Hapoдa, Ho и Bcex фиHHo-yropckиx HapoдoB пpeдcTaBиTeлeй пpиrлacили. И coceд бaшkиp, TaTap, чyBaшeй. OчeHb бoлbшиM жeлaHиeM xoTяT пpиexaTb Haши дpyзbя c ykpaиHы. Hy koHeчHo, pycckий Hapoд y Hac pядoM, coceди, ecTecTBeHHo, бyдyT пpeдcTaBиTeли, и HeMaлo, я дyMaю.
Bu “Erzya telen qotqaru fondı” räise häm “Ras'ken Ozks” bäyrämen üz erzya xalqına qaytaruçı Grigoriy Musalev ide.
İrek Bikkinin, Mordoviä


text:
Ğiraqta qorallı keşelär AQŞ xärbi bazasına eşçelär alıp baruçı aftobusqa höcüm itep 13 keşene üterde.
Bügen ildä törle höcümnär näticäsendä 20-dän artıq keşe hälak buldı. Uzğan şimbädän birle Ğiraqta barlığı 120-läp keşe üterelde.
Ğiraqta atış näticäsendä Ğiraq konstitutsiä komitetınıñ sönni äğzası da üterelde.
Älege üterü aldınnan ğına prezident Cäläl Talabani yaña konstitutsiäneñ bu ay axırına, bilgelängännän 2 atna aldaraq äzer bulu mömkinlege turında beldergän ide.
Bu konstitutsiä bıyıl ütäçäk saylawlar aldınnan möhim adım bularaq kötelä.


text: DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Alman Dili ve Edebiyatı Bölümüne Yerleşen Öğrenci Listesi Öğrenci No Adı Soyadı Puanı Öğrenci Anabilim Dalı 12060720 Ramazan TURAN 3.31 HUKUK-Hukuk Yerleştirme Türü Yandal DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Arap Dili ve Edebiyatı Bölümüne Yerleşen Öğrenci Listesi Öğrenci No Adı Soyadı Puanı Öğrenci Anabilim Dalı 13001026 AMİRE ACAR 3.15 DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Dilbilim Yerleştirme Türü Çift Anadal DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Dilbilim Bölümüne Yerleşen Öğrenci Listesi Öğrenci No Adı Soyadı Puanı Öğrenci Anabilim Dalı 13011031 Yunus SARAR 3.72 DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Türk Dili ve Edebiyatı 13010728 Halil Sencer YILDIRIM 3.27 DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Polonya Dili ve Edebiyatı 12011388 Hakan TARIOĞLU 3.17 DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Arap Dili ve Edebiyatı 11010264 Özgün CAN 2.82 DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Hindoloji Yerleştirme Türü Çift Anadal Çift Anadal Yandal Yandal DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Felsefe Bölümüne Yerleşen Öğrenci Listesi Öğrenci No Adı Soyadı Puanı Öğrenci Anabilim Dalı 13010150 Gökhay ARSLAN 3.35 DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Cografya 13010306 MİNE ÇORAL 3.27 DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Fars Dili ve Edebiyatı 13011043 Fatih YATINER 3.13 DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Türk Dili ve Edebiyatı 11070267 Aygün YILMAZ 3.87 İLAHİYAT FAKÜLTESİ - İlahiyat (İngilizce) 13011011 Mahir ERGEN 3.19 DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Türk Dili ve Edebiyatı 11120126 Dilay KAÇAR 2.94 İLETİŞİM FAKÜLTESİ - Halkla İlişkiler Yerleştirme Türü Çift Anadal Çift Anadal Çift Anadal Yandal Yandal Yandal DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Sosyoloji Bölümüne Yerleşen Öğrenci Listesi Öğrenci No Adı Soyadı Puanı Öğrenci Anabilim Dalı 13050189 Ali Vefa GÜLYANAR 3.36 FEN FAKÜLTESİ - Istatistik 11120024 Aslıhan ALTUNTAŞ 3 İLETİŞİM FAKÜLTESİ - Gazetecilik Yerleştirme Türü Çift Anadal Yandal DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Tarih Bölümüne Yerleşen Öğrenci Listesi Öğrenci No Adı Soyadı Puanı Öğrenci Anabilim Dalı 11120262 Zeynep Övül İNAL 2.94 İLETİŞİM FAKÜLTESİ - Radyo Televizyon ve Sinema 11120153 Enes Burak SAZİL 2.74 İLETİŞİM FAKÜLTESİ - Radyo Televizyon ve Sinema Yerleştirme Türü Yandal Yandal DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Antropoloji Bölümüne Yerleşen Öğrenci Listesi Öğrenci No Adı Soyadı Puanı Öğrenci Anabilim Dalı 12010606 HARİKA AYDAN ERDOĞAN 2.85 DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Dilbilim 11011275 Hamiyet ÇELİK 2.82 DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Halkbilim Yerleştirme Türü Yandal Yandal DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Latin Dili ve Edebiyatı Bölümüne Yerleşen Öğrenci Listesi Öğrenci No Adı Soyadı Puanı Öğrenci Anabilim Dalı 12011041 KEREM KURU 3.11 DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Felsefe Yerleştirme Türü Çift Anadal DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Fars Dili ve Edebiyatı Bölümüne Yerleşen Öğrenci Listesi Öğrenci No Adı Soyadı Puanı Öğrenci Anabilim Dalı 13010997 Fatma AYDIN 3.6 DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Türk Dili ve Edebiyatı 12080561 Muhammed Ali BEKTEMUR 3.22 SİYASAL BİLGİLER FAKÜLTESİ - Iktisat 14120296 Mehmet Fatih ULUDAĞ 3.12 İLETİŞİM FAKÜLTESİ - Radyo Televizyon ve Sinema Yerleştirme Türü Çift Anadal Çift Anadal Çift Anadal DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Halkbilim Bölümüne Yerleşen Öğrenci Listesi Öğrenci No Adı Soyadı Puanı Öğrenci Anabilim Dalı 12011190 Esma ÖZKAZICI 3.11 DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Türk Dili ve Edebiyatı 12011117 Melike ÖNDER 2.78 DİL VE TARİH-COĞRAFYA FAKÜLTESİ - Türk Dili ve Edebiyatı Yerleştirme Türü Yandal Yandal


text:
Ğiraqnıñ yaña konstitusiäse ölgesendä İslam turında kileşä almıylar
Küpçelek kördlär yäşägän Kirkuk şähärendä berniçä yöz ğäräp federalizmğa qarşı cıyın uzdırdı.
BMOnıñ Ğiraqtağı wäkile Äşräf al-Qadi, Ğiraq xökümäteneñ, keşe urlaw, üterü häm köçläwdä ğäyeplängän 3 keşegä ülem cäzası birüne xuplawı – qızğnıç, dip belderde. Waqıtlı Ğiraq xökümäte – ülem cäzasın birü tügel, ä yäşäw xoquqın xörmät itergä tieş, dide al-Qadi. May ayında 3 keşene ülemgä xökem itü qararına çärşämbe könne vise-prezident Adel Abdel Mähdi qul quydı. Ülem cäzasına qarşı bulğan prezident Cäläl Talabani bu wazifanı urınbarasına tapşırdı.


text:
Foto: ЖaHдoc KOKyMБAEB
Bügin QR Premʹer-mïnïstri Baqıtjan Sağıntaevtıñ törağalığımen Qazaqstan Ükimetiniñ selektorlıq rejïmdegi kezekti otırısı ötedi, dep xabarlay`dı primeminister.kz.
Kün tärtibinde eldi mekenderdi swmen qamtamasız etwdiñ tïimdiligin arttırw şaraları, awıl şarwaşılığı kooperacïyaların damıtw mäseleleri.
Qazaqstan Respwblïkası Ükimetiniñ selektorlıq otırısınıñ onlay`n-taratılımın primeminister.kz say`tınan jäne facebook-ten köriñizder.
Sonımen birge, otırıs qorıtındısı boy`ınşa BAQ ökilderi men Ükimet müşeleriniñ qatıswımen baspasöz konferencïyası ötetinin xabarlay`mız.


text:
Gruziädä säyäsi cancal qıza bara. İmedi tapşıruların tuqtattı
Prezident saylawğa ber atna qala Gruziä yänä säyäsi cancalğa kerep battı. Prezidentlıqqa namzät millarder Badri Patarkatsişvili, saylaw waqıtında xärämläşügä dalil kiterep, xökümätne bärep töşerü niätendä ğayeplänä. Üze ul Gruziä räsmilären anı üterü niätendä ğayepli. Şuşı "pıçraq säyäsi uyınnarğa" protest yözennän, İmedi telekompaniäse tapşıruların waqıtlıça tuqtatuın belderde.
Gruziäneñ oppozitsiädäge iñ abruylı İmedi telekompaniäse soñğı ike ayda efirdan inde ikençe tapqır çığa. Noyäber ayında Gruziä räsmiläre bu kompaniäne xökümätneñ bärep töşerelüen xuplawda ğayeplägäç, ul ber aydan artıq waqıtqa tınırğa mäcbür bulğan ide.
Xäzer kompaniä tapşıruların üze tuqtata. İldäge "pıçraq säyäsi uyınnarğa" protest yözennän. İmedineñ säyäsi tapşırular citäkçese Georgi Targamadze bu adımnı ber yaqtan, xezmätkärlärgä bulğan basım, ikençe yaqtan, kompaniäneñ xujası häm prezidntlıqqa namzät Badri Patarkatsişvilidan çitläşü niäte belän añlata:
"Qabat äytäm, bu kompaniäne yabu tügel, barı tik tuqtatıp toru. Bu adım belän bez pıçraq säyäsättän çitläşergä telibez. Bu protest ber yaqtan xezmätkärlärgä basım yasağan xökümätkä qarşı, ikençe yaqtan, kompaniä xujası saylawda qatnaşuı säbäple kilep tuğan wazğiätkä qarşı" di İmedineñ säyäsi tapşırular citäkçese.
Sişämbedä baş prokuror urınbasarı Nikolay Gvaramia alarda Patarkatsişvili tawışı yazılğan tasma buluın äytte. Yänäse ul anda Eçke eşlär ministrlığı Erekle Koduağa 100 million dollar täqdim itä.
"Alarnıñ planına kürä, Kodua, saylawdan soñ ikençe köngä cämäğätçelekkä yalğan bülletennär tutırılğan ike qapçıq kürsätergä tieş bulğan. Yänäse, xökümät aña alarnı tartmağa salırğa quşqan, ä ul "çın patriot" bularaq, moña barmağan. Şuşı wazğiättä ul ministrlıqta xakimiätne üz qulına alırğa tieş bulğan" di baş prokuror urınbasarı.
Tasmadağı tawış kemneke ikäne äle raslanmasa da, ul däwlät televideniesendä yañğıratıldı, häm kiläse atna ütäçäk saylaw aldınnan saylawçığa yoğıntısın yasadı bulsa kiräk.
Üz näübätendä Patarkatsişvili yağı xökümätne ğayepli. Anıñ saylaw kampaniäsen, 2005 yılda säyer şartlarda wafat bulğan premier-ministr Zurab Jvaniäneñ enese Giorgiy Jvania citäkli.
"Xökümät bezne pıçraq uyınğa tartıp kertmäkçe. Yalğan mäğlümät, propaganda belän. Alar Patarkatsişvilinı provakatsiä, köç qullanırğa telägän yawız niätle avantuyrist itep kürsätergä tırışa. Min cawaplılıq belän äytäm: yaqın könnärdä cämäğtçelek barısın da beläçäk" di Giorgiy Jvania.
Ul arada Patarlatsişvili üze dä ber tasma bäyän itte. Yänäse anda Eçke eşlär ministrlığı räsmie kemgäder Patarlatsişvilinı üterergä quşa.
Prokuratura bu ğayepläwlärne tikşereräçägen belderä. Ämmä xäzerge waqıtta Londonda yäşäwçe Patarkatsişvili, bu ğayepläwlärne sıltaw itep, soraw aluğa Tifliskä qaytmas di.
Patarkatsişvili 5 ğinwar saylawında üzen Saakaşviliğa qarşı torırlıq berdän-ber namzät dip sanıy. Oppozitsiädäge qalğan namzätlärneñ mömkinlege İmedi eşläwdän tuqtağannan soñ, yuq däräcäsendä.


text: Qabul. Äfğanstan başqalasınnan könbatışta Berläşkän Millätlär maşinasına höcüm yasalıp, ul talandı, läkin andağı keşelärgä zian kilmäde dip xäbär ietlä. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Qabuldağı wäkile Manoel de Almeida e Silva süzlärenä qarağanda, öç qorallı keşe comğa könne Wardaq wilayätendä Xalıqara Azıq-tölek programması maşinasın tuqtatıp, andağı äfğan xezmätkärläreneñ küzlären bäyläp, maşinadağı radio cihazlarnı, satelit telefonın häm bulğan aqçanı alğan häm tawlarğa qaçqan. Maşinadağı äfğannarnıñ ikese Berläşkän Millätlärneñ xezmätkäre bulğan, öçençese cirle yardäm oyışmasında eşlägän. Cirle xakimiat şuşı oçraqnı tikşerä başladı dip xäbär itelä.


text:
Kürenekle fälästin citäkçese Yäsir Arafat 75 yäşendä wafat buldı: anıñ tormış yulı
Arafatnıñ wafatı da, anıñ bar tormışı tösle qarşılıqlı häm qatmarlı buldı. "Ülep bara, ülde, märtkä kitte, ülmäde" digän xäbärlär, ul äle 29-nçı üktäbrdä Ramallahdan kiterelgän fransuz xastaxanäsennän ber-ber artlı kilep tordı. Qarşılıqlı şäxes bularaq Yäsir Arafat üzennän soñ qarşılıqlı miras ta qaldıra.
Audio, Yäsir Arafat
"Min ber fälästin ğäskärie. Min qoralımnı üzemne genä tügel, ä härber fälästin balasın, iren, xatının, ğomumän fälästin yäşäyeşen yaqlaw öçen qullanaçaqmın" digän ide zamanında märxüm Arafat. Çın iseme Möxämmäd Ğäbdelräüf Arafat Äsqudwä äl Xösäyeni bulğan fälästin citäkçese 1929-nçı yılda tuğan ide. Anıñ qayda dönyağa kilüe xaqında haman da bäxäslär bara, qayberäwlär ul Mısırda tuğan, ä başqalar İerusalimdä yä Gazada di. İnde bala çaqtan uq aña Yäsir, yäğni "ciñel" digän quşamat tağıla häm ul anı ğömere buyı ozatıp kilä. Fälästin xäräkätenä Arafat üsmer çağınnan uq quşıla, 17 yäşendä Qahirädä Fälästingä andağı britannar häm yähüdlärgä qarşı köräşü öçen qorallar kertü eşenä yardäm itä başlıy. Şuşı eşen ul student yıllarında da tuqtatmıy, häm 1958-nçe yılda maxsus yäşeren oyışma - äl-Fatahqa nigez saluçılar arasında bula. 60-nçı yıllar urtasında Arafat inde İrdünnän İzrailgä qarşı höcümnär oyıştıruda qatnaşa başlıy. 1967-nçı yılğı "altı könlek" suğıştan soñ Arafatnıñ äl-Fatah törkeme başqa fälästin oyışmaları arasında iñ köçlese bulıp qala - häm bu soñraq anıñ, beraz aldanraq ğäräp illäre tarafınnan qorılğan Fälästinne azat itü Oyışmasınıñ räise bulıp saylanuına kiterä. Arafat citäkçelegendä şuşı oyışma tağın da höcümçän eşçänlek alıp bara başlıy häm bu aña sıyınu birgän İrdün patşalığınıñ 1971-nçe yılda Arafatnı ildän quıp çığaruı belän tämamlana. Üz oyışması belän ul Livanğa küçä, ä annan 1982-nçe yılda İzrail Livanğa basıp kergännän soñ Tuniskä kitä. 1987-nçe yılda fälästin cirlärendä intifada, İzrailgä qarşı baş kütärü qabınıp kitä, näticädä fälästin yazmışına dönya cämäğätçelege iğtibarı da arta töşä. 1988-dä, Berläşkän Millätlärneñ Jenevada uzğan maxsus cıyınında Arafat, üzenä kiñräk yaqlaw qazanu maqsatında terrornı xökem itep çığa häm turıdan-turı bulmasa da İzrailne tanuın belderä. Anda ul "bez tınıçlıq telibez, üz däwlätebezdä yäşärgä häm başqalarğa da yäşäw mömkinlegen birergä telibez" digän süzlär äytä. Yähüd däwläten ul açıqtan-açıq 2003-nçe yılda fälästin parlamentında yasağan çığışında da tanıy.
Audio, Yäsir Arafat
"Bez İzrail däwläten tanıdıq häm bez moñardan waz kiçmäyäçäkbez. İzrail xalqınıñ da, iñgä-iñ üzläreneñ bäysez däwlätendä yäşägän fälästinlelär kebek ük iminlek wä totrıqlılıqta yäşäw xoquqı bar" di Yäsir Arafat 2003-nçı yılda yasağan çığışında. Märxüm fälästin citäkçeseneñ İzrail belän yaqınlaşuı 90-nçı yıllar başına turı kilde, Oslo kileşüläre nigezendä ike yaq ta töbäktäge kierenkelekne beteru yulların bilgeläde. 1994-nçe yılda şuşı eşçänlege öçen Yäsir Arafat, İzrailneñ premyer-ministrı İtsxaq Rabin häm tışqı eşlär ministrı Şimon Peres belän bergä Nobel tınıçlıq bülägenä layıq buldı. Tağın ike yıldan soñ ul İrdünneñ Könbatış yarı häm Gazadağı fälästin üzidaräse başlığı itep saylandı. İzraildä xakimiatkä uñçılar kilgännän soñ, bigräk xäzerge premyer-ministr Ariel Şaronnıñ 2000-nçe yılda möselmannar öçen izge sanalğan äl-Aqsa mäçete yanında bulıp kitüennän soñ fälästin cirlärendä ikençe intifada başlandı häm Arafat yänä fälästin eşe öçen köräş turında söylärgä kereşte. Näticädä İzrail genä tügel, Quşma Ştatlar da Arafatnı Yaqın Könçığışta solıx urnaştıruğa ber kirtä bularaq bäyäli başladı. 2003-nçe yıldan birle ul üzeneñ Ramallahdağı yortında asılda öy sağı astında totıldı, çönki İzrail xärbiläre ul torğan cirne qamap totqan ide. İzrail citäkçeläreneñ Arafatnı ildän quu kiräklege turındağı süzläre uñayınnan ul:
Audio, Yäsir Arafat
"Bu terra sancta, izge cir, berkem dä mine monnan quıp çığara almıy" dip beldergän ide. Barı tik äcäl genä anı, bar dönyağa tanılğan fälästin citäkçesen, Ramallahdan kitärgä mäcbür itte. Yäsir Arafat 75 yäşendä wafat buldı.
Kärim Kamal


text:
Balkanda yaña bäysez däwlät tuarğa tora, Serbiä bu yulı da moña qarşı
Bu yäkşämbedä Balkanda şaqtıy ähämiatle ber waqiğä kötelä, xörmätle tıñlawçılar. Yäkşämbedä, elekke yugoslav respublikaları arasınnan Serbiä belän qalğan berdänbere Montenegroda bäysezlek referendumı uzaçaq. Rusiädä kübräk Çernogoriä dip tanılğan şuşı respublikada inde bolay da möstäqillek däräcäse yuğarı ide - anda xätta aqça berämlege dä Serbiädägedän başqa ide, ämma ikençe yaqtan Çernogoriäne serblar belän tel wä mädäniat ölkäsendäge yaqınlıq bäyli.
"Çernogoriä referendumnan soñ yuqqa çıqmayaçaq. Üzeneñ borınğı başqalası Cetinje belän bergä ul, xalqı mullıqta wä bäxettä yäşägän bäysez il, dönya tarafınnan tanılğan däwlät bularaq qaytaçaq. Yewropalı Çernogoriä Serbiäneñ mäñgelek dustı häm tirä-yündägelärneñ yaxşı dustı bulaçaq", dip ışandıra Milo Djukanoviç.
Ämma bäysezlekkä qarşı çığuçılar da üz kampaniäsen tarixqa sıltap alıp bara häm Çernogoriä Serbiä belän qalırğa tieş, dip belderä. Alarnıñ citäkçese Predrag Bulatoviç fikerençä, bäysezlekne yuğarı citäkçelär üz faydasına ğına yaqlıy. İke il arasındağı tuğandaşlıq alar öçen berni tügel, di Bulatoviç:
"Referendumda "yuq" dip äytü Serbiä belän Çernogoriä xalqınıñ xialı bulğan däwlät berdämlegen yaqlawnı añlataçaq. Oyatı bulmağan häm Alladan qurıqmağan separatistlar tarixqa sıltanğan bula. Tarix isä bezgä urlap tämäke satqan, il baylığın talağan xökümätne, üz xosusi däwläten buldırudan tuqtatuğa xoquq birä", dip yanıy Serbiä yaqlı köçlärneñ citäkçese Bulatoviç.
Köräş şulay itep ayawsız bara diärgä bula, här ike yaq ta üzeneñ yäkşämbe tawış birüendä ciñäçägen belderä. Ämma Çernogoriä referendumınıñ ber çetrekle yağı şunda - Yewropa Berlege yaña däwlätne tanu öçen şaqtıy qırıs şart quydı - referendumda tawış birü xoquqı bulğannarnıñ yartısınnan artığı qatnaşıp, bäysezlekne alarnıñ 55 protsentı yaqlarğa tieş.
Serbiä belän säyäsi, tarixi, mädäni ölkädä genä tügel, gailä bäyläneşläre dä nıq bulğan Çernogoriä xalqı öçen yäkşämbe awır saylaw köne bulıp tora. Şuña da möstäqil däwlätne yaqlawçılar da, alarnıñ köndäşläre dä cämğiatneñ törle qatlamnarına möräcäğät itä, di radiobız xäbärçese Petar Komneniç:
"Cämäğätçelek, suz dä yuq, ikegä bülengän. Ämma şul kürenä - möstäqilçelär üz yağına kübräk zialılarnı, mädäniat xezmätkärlären, cırçılarnı, akterlarnı, tanılğan futbolçılarnı cälep itä, Serbiä yağındağılar isä ğadi xalıqnı. Monı köndälek propagandada da yaxşı kürep bula"
Küptän tügel genä ütkärelgän fiker beleşü, xalıqnıñ 43 protsentı üzen çernogoriäle dip, 32 protsentı serb dip, qalğannarı isä yä möselman, yä alban, yä bosniäle dip tanuın kürsätä. Albannar, misal öçen, ilneñ bäysezlegen yaqlap tawış birer, dip kötelä.
Ä Serbiä isä ül arada Çernogoriä xalqın Belgrad belän berlektän çıqmasqa öndi. Serb premyer-ministrı Vojislav Koştunica çärşämbe könne, ike respublika arasındağı bäyläneşne "özep bulmaslıq" dip bäyäläp, referendumda bäysezlekkä "yuq" dip äytügä çaqırdı. Räsmi Belgradnıñ äle 90-nçı yıllarda qalğan yugoslav respublikaların da üze belän qaldırırğa tırışuı qanlı Balkan suğışına kitergän ide.
Kärim Kamal


text: Çeçnyanıñ eçke eşlär ministrlığı mäğlümätlärenä qarağanda, 20 yäşlek İbrahim Musaev Mäskäwgä qoral häm şarlatqıçlar alıp kilüne oyıştırğan. Musaev şulay uq, 1999 yılda Dağıstandağı xärbi xäräkätlärdä häm Mäskäwdä McDonald's yanındağı terror ğämälen oyıştıruda qatnaşqan dip şiklänelä. 9 mayda terror ğämälennän Äxmät Qadırov hälaq bulğan Groznıynıñ Dinamo stadionnında bügen tağı ber şartlatqıç caylanma tabılğan. Tikşerüçelär 100 yaqın şaxit häm qaza kürüçelär belän söyläşkän. General prokuror urınbasarı Sergey Fridinskiy saqçılar üz eşlären naçar başqarğan dip bilgeli.


text: İzrail premier-ministrı Ariel Şaron Yaqın könçığışta tınıçlıq urnaşuın teli, anıñ Gaza sızığınnan çığu planı belän "Likud" partiäse rizalaşmasa da, ul bu yünäleştäge eşen däwam itäçäk. Bu süzlärne Londonda çığış yasağan, İzrailneñ tışqı eşlär ministrı Silvan Şalom belderde. Gaza sızığında İzrail xärbiläre belän atışlarda fälästin keşese üterelgän. Qara-qarşı atışlar yähüdilär utırmasınnan yıraq tügel cirdä, tikşerülär ütkärgändä kilep çıqqan. Fälästinnärneñ Rafax häm Xan Yünis awıllarında un yortnı cimergännär. Ul yort xucaların İzrail keşelärenä terrorçıl höcümnärdä gäyeplilär.


text:
Telefon söyläşülärenä tüläw arta
Pänceşämbedän başlap respublikada ğına tügel, ä böten Rusiä buylap telefon abunäçelären ällä ni küñelle bulmağan yañalıq kötä. 1 fevral’dän telefon belän qullanu öçen bäyälär arta. Monısına ğına xalıq inde küptän küngän, ällä ni iğtibar da itmägän bulırlar ide bälki. Läkin östäwenä äle yaña tariflar da kertelä äle. Menä şul yaña tüläw sistemaların kertü xalıqnıñ başın butadı. Küplär, fevral’ citte, niçek tülärgä, nindi tarifnı saylarğa, bu xaqta kemgä häm niçek xäbär itärgä kiräk ikän dip aptırap utıra xäzer. Mäğlümätlär çaralarında da bu xaqta ällä ni añlatıp äytüçe yuq. Yaña tüläw sistemasın kertüneñ üzençälege şunda, xäzer söyläşsäñ dä, söyläşmäsäñ dä abunä tüläwen barıber alaçaqlar. 1 fevral’dän kertelä torğan yaña tüläw sistemasında barlığı 3 tör tarif qaralğan. Berençese buyınça telefon iäse 125 sum abunä tüläwen häm ay däwamında söyläşkän minut xisabın tüli. İkençe tarifta 290 sumnı çığarıp salıp, telägän xätle söyläşü mömkinlege qaralğan. Öçençesendä isä 210 sum tülärgä, monıñ öçen abunäçegä ayına 380 minut söyläşü xoquqı birelä, şunnan artqanın inde ayırım tülärgä turı kiläçäk. Telefonnan söyläşüne minutlap xisaplaw mömkinlege bulmağan oçraqta ayına awıl cirlärendä 180 sum, ä şähärlärdä 210 sum tüläw qaralğan. Älege bäyälär tatarstan öçen. Respublikanıñ Elemtä ministrlığı mäğlümätlärenä qarağanda, bezdä alar başqa küp kenä Rusiä töbäkläre belän çağıştırğanda arzanraq ikän.
Ägär dä sez inde üzegezgä qulay tarifnı saylağansız ikän, bu oçraqta nişlärgä? Älege sorawğa cawapnı bezgä respublikanıñ Elemtä ministrı yärdämçese İlfir Yaqupov birde.
Sez üzegez kileşü tözegän operatorlarğa barıp, yaña kileşü yasarğa tieşsez. Läkin ällä ni aşığırğa kiräkmi, monı ber ay däwamında eşlärgä bula. Minemçä, operatorlar klientların yuğaltmas öçen üzläre sezneñ isegezgä töşeräçäk bu xaqta. Annarı, här kompaniäneñ dä şuşı mäs’älälärne xäl itärgä yärdäm itüçe qaynar telefon liniäläre eşli Şulay itep, xäzer keşelärgä kileşü tözegän kompaniägä barıp, üzeneñ nindi tarifnı saylawı xaqında ğariza yazarğa kiräk. Läkin sez tarifığıznı üzgärtergä telämisez ikän, berqayda da barıp yörergä kiräk. Bu oçraqta sez elek qullanıla torğan tarif buyınça tüläyäçäksez. Alda äytelgänçä, yaña tariflarğa küçüdäge añlaşılmawçanlıqlarnı çişär öçen här kompaniäneñ qaynar telefon liniäläre eşli. Anda sorawları buluçılarğa yärdäm itäçäklär. Elemtä ministrlığınıñ da şundıy yärdäm telefon nomerı eşli. Anıñ nomerı – 292 40 14.
Gölnaz İlgizär


text:
чәpшәMбe, 18 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 23:15
Tatarstanda cäy mäşäqätläre baqça, yort-cir eşläre, balalar häm olılar yalın oyıştıru inde menä 13 yıl küñelle bäyräm belän yomğaqlana. Tatarstan möstäqillege turında deklaratsiä qabul itü, Respublika köne, tağın ber iseme Şähär köne, inde xalıq bäyrämenä äylänep bara. Bäyräm çaraları turında berniqädär söyläp kiläbez. Berençelärdän bulıp respublikada “Yaña ğasır“ teleradiokompaniäse bäyräm itä başladı. Älege kompaniä öçen uzğan çor oyışu, ayaqqa basu çorı buldı. Şulay da kompaniä şaqtıy ğına uñışlı programmalar ğämälgä quya aldı, üz auditoriäsen buldıruğa ireşte. “Tatarstan yaña ğasır” radiosına 26nçı avgustta ber yäş tuldı häm şuşı uñaydan radiomarafon ütkärelde. Sez radiomarafon barışında “Yaña ğasır” teleradiokompaniäse general' direktorı urınbasarı Miläwşä Aytuganovanıñ tıñlawçılar sorawlarına turıdan-turı efirda cawap birgän waqıtınnan ber özek tıñladığız. 27nçe avgust könne inde Qazanğa bäyrämgä qunaqlar kilä başlıy. Berençelärdän bulıp ber törkem jurnalistlar kilep töşä. Alar arasında çit il mäğlümat çaralarınıñ Rusiädäge wäkilçelekläre jurnalistları da bar. Jurnalistlar täwge eşläre itep “Märcäni” mäçetendä Tatarstan Diniä näzaräte räise möfti Ğosman İsxaqi belän oçraşaçaqlar. Ä Tatarstan jurnalistlarına bäyräm çaralarına çaqırular taratıla başladı inde. 27nçe avgustta Qazanda Çiläbe ölkäse könnäre başlana. Ölkä gubernatorı citäkçelegendä zur delegatsiä kiläçäk. Qunaqlar cıyılıp betkäç Qazanda bäyräm aldı çaraları başlana. İrtägä bäyräm digän könne Bauman uramındağı näşriät yortı qarşında “Yoldızlar alleyası” açıla. Yulğa iñderep yasalğan iñ berençe yoldızlar İlham Şakirovqa häm Älfiä Afzalovağa bağışlana. Bıyıl 30nçı avgust şimbä köngä turı kilde. Şuña kürä 1nçe sentäber - düşämbe kön yal köne dip iğlan itelde. Läkin 1nçe sentäber “Belem köne”ndä Tatarstanda barlıq mäktäplär dä açıq bula. Monı küptän tügel Ministrlar Kabinetınıñ yaña uqu yılı başlanuğa bağışlanğan brifingında Mäğärif ministrı Faris Xarisov belderde.
Yunıs Ätnäle.


text:
Kosovska Mitrovica'da Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Kosovodağı missiäsendä eşlägän 2 amerikan häm 1 yordan polisiä xezmätkäreneñ üterelüenä Yordaniä xökümäte borçılu häm ükeneç belderde. Atışlar Ğiraq mäs'äläsendä çıqqan bäxäs waqıtında başlanğan. Yordannıñ räsmi Petra mäğlümat agentlığı, xökümätneñ matbuğat wäkile Asma Xader süzlären kiterep, Amman bu eşne tikşerä başladı, dip xäbär itte. Berençel mäğlümatlärgä qarağanda Yordan polisiäse xezmätkäre berençe bulıp hawağa ut açqan ämma aña başqa ber keşe cawap itep ata başlağan. 10 amerikan häm 1 awstraliä watandaşı yaralanğan. Berläşkän Millätlär Oyışması da bu xälne üze tikşerä başladı.
Oyışmanıñ Kosovodağı yuğarı wäkile Harri Holkeri, hälak bulğannarınıñ ğailäläre häm bu illär xökümätläreneñ qayğısın urtaqlaştı.


text:
Analitiklar London şartlawlarınıñ bäyläneşläre başqa illärdä dä bar dip isäpli
Uzğan atnada Londonda şartlatılğan bombalarnı yasağan dip şiklänelüçe Magdy Elnashar comğa könne Qahirädä qulğa alındı. Tikşerüçelärneñ töp maqsatı xäzer ul şartlawlarnı kem oyıştırğanılığın açıqlaw. Tikşerüçelär bombalarnı intixarçılar şartlatqan dip belderde. Politsiä cämäğätçelekkä möräcäğät itep şartlatuçılarnı totuğa häm alarnıñ yardämçelären açıqlawğa öleş kerterlek härtörle mäğlümätne xäbär itüne soradı. Ul arada 7-nçe yüldäge şartlawlarda qatı yaralanğan tağın ber keşe hafat buldı häm qorbannar sanı 54-kä citte.
AUDİO: Qayber närsälärne açıqlarğa kiräk. Höcümnärne kem başqarğan, alarğa kem yardäm itkän, kem finanslağan, kem öyrätkän, kem ruxlandırğan. Monıñ öçen aylarça külämle häm centekle tikşerülär kiräk bulaçaq.
Politsiä bombalarnı 4 intixarçı şartlatqan dip iğlan itte. Comğa könne isä Quşma Ştatlardağı ABC televideniese ul bombalarnı yasağan dip şiklänelüçe 33 yäşlek Magdy Elnaşarnıñ totıluı turında belderde. Anı Qahirädä Mısır politsiäse qulğa alğan. Xäzer Mısır politsiäse Britan agentları qatnaşılığında annan soraw ala dielä, ämma älegä bu xäbär räsmi räweştä raslanmadı. Xakimiätlär isäpläwençä, London şartlawlarına 2 atna qala En-naşar Britaniädän kitkän. Tikşerüçelär äytüençä Ennaşar Angliäneñ Leeds Universitetında bioximiä uqığan bulğan, häm soñğı arada şul uq şähärdä ximiät uqıtuçısı bulıp eşlägän. Xäzer xakimitlär bomba yasawçılarnıñ beräw genäme, berniçäme bulğanın, häm Leeds şähärendä yäşeren räweştä älegä şartlamağan başqa bombalar yasalğanmı-yuqmı ikänlegen dä açıqlarğa tırışa. İntixarçı 4 şartlatuçınıñ 3-se Leedstan. Politsiä inde alarnıñ ikeseneñ isem familiälären, tuğan yılların iğlan itte. Alar Britaniädä tuıp üskän paqstanlılar. Analitiklar bu terror ğämäleneñ äl-Qaidä kebek yaxşı oyışqan häm täcribäle törkem tarafınnan oyıştırılğanı kürenä di. Londondağı İminlek mäs''äläläre analitik üzäge belgeçe David Claridge: AUDİO: Minemçä bu baştan uq, şartlawlar könnennän ük bik açıq ide. Şartlatqıçlarnı Britaniä watandaşları alıp barıp şartlatqan bulırğa mömkin bulsa da, monda Äl-Qaidäneñ yäki başqa kiñräk berär çeltärneñ qatnaşı bar. Häm xäzer, birgäk tä mısırlınıñ qatnaşlığı turında mäğlümät kilü belän monıñ şulay bulğanlığı raslana da. Comğa könne London politsiäse xezmätkäre İan Blair bu 4 şartlawnıñ başqa illär belän dä bäyläneşe bar dide. Blair açığraq itep äytmäsä dä Britaniä äl-Qaidä belän açıq bäyläneş bar dip isäpli dide. Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf Britaniä premyer ministrı Tony Blairğa bu tikşerülärdä Paqstan yağınnan yardäm wäğdä itte. İntixarçılarnıñ ikese 18 yäşlek Xasib Mir Xösäin belän 22 yäşlek Şehzad Tanwirnıñ din sabaqları alu öçen Paqstanda bulıp qaytuı mäğlümät. Janes İntelligence Digest jurnalınıñ Londondağı xezmätkäre Alex Standish äl-Qaidä 2001-nçe yılda Äfğänstandağı bazasınnan bärep çığarılğannan soñ bar dönyağa taralğan keçkenä çeltärlärgä bülgälände di. Ul çeltärlär üzläreneñ ayırım operatsiälären başqarsa da üzara almaşu bara. AUDİO: Ğädättä äl-Qaidä çeltäre, yäki äl-Qaidägä bäyle çeltärdä 8-10 keşe bulırğa mömkin. Ul keşelärneñ barısı da ber ük urında yäşi digän süz tügel. Anda ideologiä belgeçe dä, bomba yasaw belgeçe dä bulırğa mömkin. Höcüm waqıtında alarnıñ barısı da anda bulmıy. Alar ildän qaçqan bulırğa, başqa çeltärgä küçkän bulırğa mömkin. Häm bu keşelär ğädättä iminlektä bula yäki Britaniädän çittä dä alarğa bulışuçı berär törle yardämçel çeltär bula. Naif Aqmal, Praga.


text:
Äfğänstan saqlanu ministrlığı Qandahar wilayäteneñ Şäwäli Kot rayonında çärşämbe könne kötelmägän höcüm näticäsendä 9 äfğän soldatı hälak buldı, öçäw yaralandı dip belderä.
Äfğän räsmiläre äytüençä, sişämbe könne ilneñ könyaq-könçığışnda suğışçılar belän AQŞ häm Äfğän xärbiläre arasında bulğan bäreleş qorbannarı sanı ike märtäbä artqan häm barlığı kimendä 40 suğışçı, ber politsiä xezmätkäre ülgän.
Bügen ilneñ eçke eşlär ministrı Ali Äxmät Cäläli uzğan ayda bäreleşlärdä kimendä 100 suğışçı häm 12 politsiä xezmätkäre ülde dide.


text:
Konstitutsiä: «Bulğanın saqlamıybız, yuğaltqaç – yılıybız…»
Konstitutsiä: «Bulğanın saqlamıybız, yuğaltqaç – yılıybız…»
Küzgä çalınğan ikençe ber närsä — yaraqlaştırılğan yaña Konstitutsiäneñ yabıq, serle şartlarda eşlänüe. Äyterseñ lä, süz atom qoralı, yäisä mäkärle şpion operatsiäse turında bara. Añlaşıla ki, Mäskäw täñgälläşterü protsessın tizlätergä quşqandır, qısalar quyğandır, ämma bit süz respublika xalıqnıñ yäşäyeşe qanunı turında bara. Yarıy, dokument referendumğa çığarılmadı, läkin tözätmälär kertüne açıqtan-açıq xalıqnıñ fikerenä tayanıp başqarıp bulmas ideme? Gärçä, baştaraq yuğarı dairälärdä şundıyraq fikerlär yañğırıy ide. Küräseñ, xalıq, cämäğätçelek fikeren ülçi torğan bizmännär modadan çığa başladı. Xäyer, ber-işe belgeçlär tatarstanlılar belän kiñäşü Däwlät Şurasınıñ niätlärendä bar, dilär. Läkin bu xaqta özderep äytü yuq äle.
Comğa könne näşer itelgän «BocToчHый эkcпpecc» gazetası, mäsälän, kiläse atnada Konstitutsiä tekstı parlament komissiälärendä qaralaçaq, dip yazdı. Häm Däwlät Şurası berençe uqudan soñ anı xalıq qaramağına çığaraçaq ikän. Älege mäqälä avtorı ber yaqtan, yaña Konstitutsiä belän küplär känäğät bulmas, digän fikerne alğa sörä. Şunduq östäp tä quya: ä bit yaña Konstitutsiä tağın da naçarıraq bulırğa mömkin ide. Äye, älege mantiq belän fiker yörtkändä, nigä borçılırğa, nigä dularğa. Yuqsa, monısınnan da qorı qaluıbız mömkin.


text:
шиMбә, 21 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 13:47
20 yündä Tatarstanğa Sverdlov ölkäse gubernatorı Eduard Rossel'neñ räsmi vizitı başlandı. Aña Tatarstan cirenä ayak basuınıñ berençe mizgellärennän ük, iñ qäderle qunaqlarğa kürsätelgän xörmät kürsätelä. Qazan hawa qırında Eduard Rossel'ne, Mintimer Şäymiev, Färit Möxämmätşin, Kamil' İsxakov häm cämäğät eşlekleläre qarşıladılar. İrtänge säğät unğa qunaqlar häm qarşılawçılar “ Qazan yärminkäsenä” Sverdlau ölkäse häm Tatarstan şirkätläre tawarları kürgäzmäsenä kildelär. Kürgäzmäne açu tantanasında Sverdlov ölkäse gubernatorı süzne bolay başladı. Yäğni E.R.- Qazan unikal', meñ yıllıq tarixlı şähär- böten dönya tatarlarınıñ başqalası di. Tatarstan belän Sverdlov ölkäse arasında xezmättäşlek turında täwge kileşü tözügä inde 60 yıl. Läkin monnan altı yıl elek tözelgän kileşü qimmätle. Çönki ul Rusiä iqtisadıy häm ideologiä krizisı kiçergän çorda tözelgän häm ike yaqqa da şul awır çorda fayda kitergän. Sverdlov ölkäsendä, gubernator äytüençä xäzerge waqıtta 240 meñ tatar yäşi. Sanı yağınnan ölkädä tatarlar ikençe urında. Añlaşıla ki Sverdlov ölkäse Tatarstan belän mädäni bağlanışlarnı da üsterü yağında. Mintimer Şäymiev cawap çığışında üz-ara xezmättäşlek näticälärenä yuğarı bäye birde. M.Ş. Ural qazılma baylıqları, industriäse Rusiä iqtisatında töp nigez ide di. Ägärdä şul awır çorda Ural metallurgiäsen saqlap qalmağan bulsa, Tatarstan industriäse yäşäp qala almağan bulır ide. Süzen däwam itep M.Ş Uralda yäşäwçe xalıqnıñ sälätlegen, xezmätçänlegen bilgeläp ütte. Ul Sverdlov ölkäse citäkçelegenä, sezneñ belän eş yörtep bula, sez töple keşelär” dip möräcäğät itte. Monısı inde Tatarstan citäkçelegeneñ näq menä Eduard Rossel' kebek citäkçelär citäklägän Sverdlov ölkäse belän xezmättäşlek itärgä teläwenä işärä ide. här xäldä räsmi mäğ lümät çaraları- Qazan hawa qırında qarşılaw waqıtında, M.Ş. Sverdlov ölkäsendä sentäber ayında bulaçaq gubernator saylawlarında Eduard Rossel' ciñep çığaçağına ışanıç belderde“-dip xäbär ittelär.
Yunıs Ätnäle.