text:
“Ömet” gäziteneñ soñğı sanı möhim mäs''älälär yaqtırtqan
Berençe çiratta qayda-qayçan Sabantuylar buluı turındağı mäğlümat iğtibarğa layıq. Bıyılğı üzençälek – här rayonda berär genä Sabantuy belän çiklänü. Çığarma bulıp Çarlaqlı häm Qarsun rayonnarı tora: ber ük könne - ikeşär awılda. Tatar awılları bulmağan Terenğa häm Radişçev rayonnarı tatarları rayon üzäklärendä bäyräm itäçäklär. Bäyrämnär iyünneñ 2ceHдә başlana häm 27ceHдә tämamlana. Ölkä üzägeneke – 16 sında bulaçaq.
“Ömet”neñ tulı ber säxifäse pedagogiä universitetınıñ tatar törkemenä bağışlanğan. Eçtälege – talibälärneñ niçek uquları häm küñel açuları turında. Yazmanıñ maqsatı – isemendä: “Tatar bülege sezne kötä!”.
Bu sanında gäzit ayıruça Dimitrovgrad dip ataluçı Mäläkäs şähärendä yäşäwçe millättäşlärebez tormışına zur iğtibar birgän. Rawil Şäfiğullinnıñ Mäläkäs avtonomiäse räise Rival' İdrisov belän äñgämäse ayıruça ğibrätle. Anda Rival' äfände başqalarğa sabaq bulırday eş täcribäse belän urtaqlaşa.
Mäläkäsneñ tatar mäktäbe xällärenä dä tulı ber säxifä birelgän. Anıñ direktorı Mönirä Djumaeva äytüençä, bıyıl 1-sıynıfqa 35 ğariza birgännär. Ämma bülmälär citmäw säbäple, parallel' sıynıf açu mömkin tügel, konkurs nigezendä saylap alırğa turı kiler. Bıltırğı uqu yılında 190 bala bulsa, bıyıl soñğı qıñğıraw çarasında 226 bala qatnaşqan. Alarnıñ 40 protsentı bik yaxşı häm yaxşı bilgelärenä genä uqıy, 19-ı – gel bişlegä genä. Tatar mäğärif uçağı Ölkä Mäğärif departamentı oyıştırğan attestatsiäne dä uñışlı ütkän. “Kiläçäktä bezneñ mäktäpkä gimnaziä statusın wäğdä itälär”, - di Mönirä xanım.
Mäktäplärgä qağılışlı tağın ber ğibrätle yazma iğtibarğa layıqtır. “Novıye izvestiä” gäzite yazğança, Ul'yan qalası mäktäpläreneñ direktorları ata-analardan balaların soñğı qıñğıraw tantanasınnan soñ öydän çığarmaw turında ışanıç käğäzläre yazdırıp alğannar. Bu çara alarnı faciğädän saqlap qalu maqsatınnan oyıştırılğan ikän. Çönki uzğan yıllarda bäyräm pikniklarında balalarnıñ ülem-kitem oçraqları da bulğalağan.
Ayrat İbrahim, Sember


c: text/html

text:
Ğiraqta Törkiä xärbi çaralarına qarşı tänqitlär arta başladı
Bügen Törkiä wäkilläre Ğiraq räsmiläre belän küreşer öçen Ğiraqqa kilde. Alar anda Ğiraqnıñ yuğarı däwlät räsmiläre, şul isäptän Prezident Cälal Talabani häm Tışqı eşlär ministrı Hoşyar Zäbani belän oçratı.
Körd päşmärgä köçläre ul töbäkne saqlağan cirle körd suğışçılar ä PKK tügel.
Ğiraq xökümäte süzçese Ali Dabbağ Ğiraqnıñ borçıluın bolay telgä ala:
”Bez Törkiä belän yaxşı mönäsäbättä torırığa telibez. Läkin Törkiä, xärbi ber xata näticäsendä wazğiätneñ qurqınıç xälgä äwerelä alaçağın da añlarga tiyeş. Päşmärgä köçläre belän Törkiä xärbiläre arasında bäreleşlär kilep çıqsa bu ğadi xalıqqa ziyan kiterä alır häm Ğiraq xaqimiäte monı telämi.”
Läkin Törkiä wäkile Davutoğlu, çaralarnı beterü öçen ber tarix bilgeläw taqdimen kire qaqtı. Ul Ğiraq räsmiläre belän söyläşkännän soñ yasağan matbuğat çığışında, maqsatqa ireşelgänçegä qadär xärbi çaralarnıñ däwam itäçägen belderde. Ğomum alğanda PKKnı betergänçegä qadär.
Şul uq waqıtta Ğiraq premyerı bu çaralarnıñ ozaqqa suzıluı, töbäkne totrıqsızlıqqa etärä alır digän borçıluın belderde.
Bu oçraqta Ğiraq xaqimiäteneñ borçılırğa xaqı bar kebek, çönki Bäğdad xaqimiäteneñ Ğiraqnıñ tönyağındağı körd avtonom töbägendä bulğan wazğiätne turıdan turı kontrol itü mömkinçelege yuq.
Päşmärgälär belän törek xarbiläre arasında ğawğa oçraqları xäbär itelä. Ber Törkiä xärbi bülege PKK bazaların tikşergändä pärmärgä suğışları belän qarşılaşa häm Päşmärgälär alarga töbäkne taşlap kitärgä quşa.
Törkiä tarafı inde 6 kön buyına däwam itkän xärbi çaranı, Tayyip Erdoğan süzläre belän äytkändä, ilneñ üz iminlege öçen “xaqlı” çara dip atıy. Çönki könyaq Törkiädäge terror çaraları tönyaq Ğiraqtağı PKK ğisyançıları tarafınnan başqarıla. Tönyaq Ğiraq isä PKK terorçıları öçen yäşerenü urını bula ide. Törkiä yağı wazğiätne bolay añlatıp, il iminlige öçen bu çaranıñ möhim buluına basım yasıy häm Ğiraqnı da monı añlarga çaqıra
Törkiä premyerı Erdoğan isä,
“Tönyaq Ğiraqta urnaşqan terorçı törkem, bezneñ totrıqlıqqa ğına tügel ul şul uq waqıtta Ğiraqnıñ säyäsi totrıqlığına da yanağan ber qurqınıç. Terrorğa qarşı urtaq köräş ike il arasındağı, säyäsi häm iqtisadi mönäbätlärebezne dä köçländeräçäk.”
AQŞ saqlanu ministrı Rober Gates, uzğan atna, Törkiäne Ğiraqtağı çaraların ozaqqa suzmasqa çaqırğan ide. Läkin ul Törkiä kürgän xärbi çarağa turıdan turı tänqit beldermäde.
Gates şul uq waqıtta matbuğat çaralarına, "Törkiänen alıp barğan xärbi çaralar distä yıllar däwam itkän PKK terorın üz başına beterergä yärdäm itmäyäçäk. Monın belän bergä Törkiä könyaqtağı küpçelek kördlär yäşägän töbäklärdä säyäsi häm iqtisadi üseşne arttıru öçen kübräk köç sarıf itärgä tiyeş" dide.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rim Katolik Çirkäwe yaña papa saylıy
Rim Katolik Çirkäweneñ 115 kadinalı yaña papa saylaw öçen Vatikannıñ Sistin çirkäwenä cıyılıp tışqı dönyadan izolyatsiälände. 52 ilne wäkillek itüçe kardinallar urta ğasırlardan kilgän yolağa kereşü aldınnan mäğlümätlärne açmaw turında atn birä. Alar 26 yıl buyı papa bulğan häm 2-nçe april'dä wafat itkän İoann Paulğa almaş saylaw öçen uzara kileşkänçegä qädär qat-qat tawış biräçäk. Berençel tawış birü bügen bulırmı yuqmı ikänlege äle açıq tügel. Yaña papa saylanğançığa qädär alarğa tışqı dönya belän härtörle elemtägä kerü tıyıla. Saylaw berniçä kön buyı däwam itär dip kötelä.


text:
İsrael xärbiläre Tulkarmda tentülär ütkärde
İsrael xärbiläre bügen Gaza sızığında xäräkät itü öçen yaña çikläwlär kertte, häm Tulkarm qaçaqlar lagerında reid ütkärde. Tentülär waqıtında bilgä elä torğan ike şartlatqıç tabılğan. Bügen İsraelneñ saqlanu ministrlığı wäkilläre Fälestinneñ iminlek xezmäte başlığı Möxämmät Dahlan belän oçraşıp söyläşergä cıyına. Yaqın arada töbäkkä Quşma Ştatlarnıñ maxsus wäkile John Wolf kilergä tieş. Wolf "solıx yulı" dip atalğan plannı ğämälgä quyu maqsatı belän İsrael häm Fälestin räsmiläre belän ayırım söyläşülär ütkärergä cıyına.
Fälestinneñ ike töp suğışçı törkeme Hamas belän Cihad İsrael belän solıx tözü ixtimalın kire qaqtı.
Fälestinneñ ike töp suğışçı törkeme Hamas belän Cihad İsrael belän solıx tözü ixtimalın kire qaqtı.


text:
Tobolda "Xiz-but Täxrir" äğzaları xökem itelde
7 yegetne törle yıllarğa ireklärennän mäxrüm ittelär. Barı tik berse genä, cinayät qılğan waqıtta baliğ bulmağanlıqtan, törmägä utırmıyça 25 meñ sum ştraf tülärgä tieş. Ekstremist oyışma eşçänlegen cäyelderüdä, terror ğämälläre oyıştıruğa taba eşçänlek alıp baruda ğäiplänep bu oyışmanıñ töbäktäge başlığı Marat Säybattalov häm Rail Wälitov 6 yılğa; qalğannar biş yarım, dürt yarım häm ber yılğa ireklärennän mäxrüm buldı.
“Xiz-but Ättäxrirnıñ” Tobol törkeme 2004 yılnıñ yünendä Rusiä iminlek xezmäteneñ Tömän ölkäsendäge idaräse häi ölkä prokuraturası xezmätkärläreneñ maxsus operatsiäse waqıtında qulğa alınğan ide. Tikşerü eşe ber yılğa yaqın däwam itte. Annan soñ mäxkämä başlandı. Soñğı öç aydağı utırışlarğa ber kemne dä kertmädelär. Yabıq buldı.
Tıñlawçılarıbız xäterläsä, yegetlär qulğa alınğaç ta, ictimağıy oyışma wäkilläre, islam dine tarafdarları, bu oçraqta Rusiäneñ Aziä öleşe möselmannarı qazıyate, Tobol şähäreneñ imam xatibı, xalıqara xoquq yaqlaw oyışmalarınıñ Rusiädäge wäkillekläre yegetlär yağına basqan ide.
Mäxkämä qararı çıqqaç yaqlawçılarnıñ berse: “Ber ni dä eşlätep bulmıy, bu säyäsi ğämäl. Yegetlär qızğanıç”,- dip üz fikeren belderde.
“Xiz-but Ättäxrirnıñ” Tobol törkeme 2004 yılnıñ yünendä Rusiä iminlek xezmäteneñ Tömän ölkäsendäge idaräse häi ölkä prokuraturası xezmätkärläreneñ maxsus operatsiäse waqıtında qulğa alınğan ide. Tikşerü eşe ber yılğa yaqın däwam itte. Annan soñ mäxkämä başlandı. Soñğı öç aydağı utırışlarğa ber kemne dä kertmädelär. Yabıq buldı.
Tıñlawçılarıbız xäterläsä, yegetlär qulğa alınğaç ta, ictimağıy oyışma wäkilläre, islam dine tarafdarları, bu oçraqta Rusiäneñ Aziä öleşe möselmannarı qazıyate, Tobol şähäreneñ imam xatibı, xalıqara xoquq yaqlaw oyışmalarınıñ Rusiädäge wäkillekläre yegetlär yağına basqan ide.
Mäxkämä qararı çıqqaç yaqlawçılarnıñ berse: “Ber ni dä eşlätep bulmıy, bu säyäsi ğämäl. Yegetlär qızğanıç”,- dip üz fikeren belderde.


text:
Yaqın Kөnçığışnıŋ yazmışı Waşingtonda xәl itelә
"Aradaşçılar dürtlege" diğәn isem belәn yөrtelğәn Amerika, Rusiә, Evropa Berlege, Berlәşkәn Millәtlәr Oyışması wәkillәre tөrkeme Waşingtonda Yaqın Kөnçığışta tınıçlıq urnaştıru tırışılıqların yaŋartu yulları turında fiker alışa. Sөylәşülәrdә Amerika Dәwlәt Sekretare Kolin Pauel, Evropa Berlege citәkçelegennәn Xavyer Solana, Rusia tışqı eşlөr ministrı Igor Ivanov hәm BMO general sekretare Kofi Anan qatnaşa. Amerika fikerençә, aradaşçılar dürtlege eşlәp çıqarğan plannı toprmışqa aşırunı - Izraildә saylawlar ütkәnçeğә qәdәr kiçekterep torırğa kirәk. Evropa Berlege wәkillәre isә, plannı saylaw aldı kompaniәse waqıtında iğlan itәrğә kirәk, diğәn fikerdә tora.


text:
Mäskäwdä Rusiä tışqı eşlär ministrı İ.İvanov häm Yevropa Berlege tışqı säyäsäte başlığı J.Solana oçraştı
Rusiä başqalasında tışqı eşlär ministrı İgor İvanov Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsäte başlığı Javier Solana belän oçraştı. Dönya cämäğätçelege-Ğiraq xalqı öçen faydağa bulaçaq ğamällär genä başqarırğa tieş, dide İvanov. İvanov häm Solana şulay uq, Fälestin xökümätendä yaña premyer-ministrnıñ bilgelänüe töbäktä tınıçlıq urnaşuğa ömet tudıra, dip kileşte. Solana bügen şulay uq Rusiä İminlek Şurası başlığı Vladimir Ruşaylo belän oçraşıp terrorğa qarşı köräş häm çik buyı mäs’älälärne tikşerde.


text:
İran turındağı qarar ölgese äzer, İminlek Şurası anı tikşerä başlıy
Çärşämbedä İrannıñ atom programması turındağı qarar ölgese BMOnıñ İminlek Şurasına tapşırıldı. Könbatış illär äzerlägän dokumentta İranğa çikläwlär kertü älegä qaralmağan. Şuşı dokument nigezendä xäzer Şura İran turında urtaq qarar äzerläw eşenä kereşä. Bu eş atnalarğa suzılırğa mömkin.
Martnıñ 29nda İminlek Şurası İrannı uran bayıtuın tuqtatırğa çaqırğan ber qarar qabul itkän ide inde. Tähranğa bu taläpne ütäwgä bar ay waqıt birelde. Şuşı ber ay ütkäç, uzğan comğa Aprilneñ 28ndä Xalıqara Atom energiä idaräse Tähran bu taläpne ütämäde digän näticä yasadı.
Xäzer İminlek Şurasına ütäw mäcbüri bulğan qarar qabul itergä täqdim itelä. Monıñ öçen Şura Berläşkän Millätlär xartiäseneñ 7nçe matdäsen qullana ala. Bu oçraqta qararnı ütäw mäcbüri bulaçaq. Ütämägän oçraqta bu ilgä çikläwlär, xättä xärbi köç qullanu yanarğa mömkin.
Ber ük waqıtta amerikan räsmiläre İran nizağın tınıç yul belän xäl itü niäten täqrarlıy. "Bez diplomatiägä ömetne yuğaltmadıq. Bu mäsälägä diplomatik çişelep tabıp bula, bu İran xökümäteneñ telägenä bäyle, ul tulı-külämle uran bayıtudan çigenä alamı yuqmı, di Quşma Ştatlar däwlät sekretare urınbasarı Nicholas Burns.
Bu süzlären Burns sişämbedä Parijda äytte. Anda İminlek Şurasınıñ 5 daimi äğzası häm Germaniäneñ İranğa bağışlanğan kiñäşmäse ütte.
Rusiä belän Qıtay Şuradağı könbatış illäre fikerenä quşılırmı, älegä bilgesez. Dokumentnıñ ölgesen kürgän Qıtay wäkile Wañ Guñga "anda qayber awır mäsälälär bar" dide. Rusiä wäkile Konstantin Dolgov atna başında uq Mäskäw 7nşe matdäne qullanuğa qarşı bulaçaq digän ide.
Mäskäw dä Pekin da Töhran belän söyläşülärne däwam itergä kiräk digän qaraşta.
Tährannıñ üzenä kilgändä, ul yaña qarar äzerläw öçen säbäp kürmäwen belderä. Atna axırında Tışqı eşlär ministrı Xämit Riza Äsefi, "İran eşe" Atom İdaräsenä qaytarılsa, İdarä belän tulı xezmättäşlek itergä wäğdä itte.
Tähran, atom programmasınnan baş tartmayaçağın, läkin bu oçraqta xalıqara tikşerüçelärne atom qorılmalarına teläsä qaysı waqıtta kertäçägen äytte.
Şulay itep, İminlek Şurasında İran turındağı qararnı tikşerü başlana. Urtaq fikergä kilü öçen küpme waqıt kiräk bulır, älegä äytü qıyın. Nicholas Burns farazına qarağanda bu eş atnalarğa, xättä 1-2 ayğa suzılırğa mömkin.
ali ğilmi


text:
Ufada "Tuqay häm xatın-qız" isemle çara uzdı
Başqortstanda 16nçı apreldän başlap Tuqay könnäre başlandı. Ul 30ına qadär däwam itäçäk. 18 nçe aprel Başqort däwlät filarmoniäsendä Tuqay kiçäse ütte. Ul Tuqay kiçäse dip iğlan itelsä dä, Tuqay kiçäsennän yıraq buldı. Anı açqanda Tuqay häm xatın-qız temasına berniçä çığışnı häm bilgele cırçı İdris Ğäzievnıñ Tuqay süzlärenä yazılğan ike cırnı başqaruın iskä almağanda. Kiçäneñ berençe öleşendä Çaqmağış rayonında yäşäp icat itüçe kompozitor Fäwzä Ğasaqıyrowa, ikençe öleşendä Tuymazı şähärendä yäşäp icat itüçe kompozitor Älbina İmayıwalarnıñ icat kiçäse buldı. Tatar häm başqort cırların üzeşçän başqaruçılarnıñ Neftekama şähärendä ütkän “Duslıq moñı — 2004“ festivale tämamlandı. Gran-pri — 9nçı modelle “Jiğuli“ maşinasın Ufa sänğät uçileşçısı studentı Ruslan Şäyxetdinov cigep qaytıp kitte. Mönir Wafin, Ufa


text:
Mäskäwdä Qabarda-Balqar ministrı häm NTV jurnalistına höcüm buldı
Yal könnäre Mäskäwdä Qabarda-Balqar respublikasınıñ mädäniät ministrı, tanılğan çırçı Zaur Tutov qıynalğan. Mäskäw prokuraturası başta, dälillär yuq dip, älege cinäyätne millätara näfrät nigezendä qılınğan dip äytep bulmıy, dip xäbär itte. Ämma bügen General prokuratura Mäskäw tikşerüçelären, ğäyepläwne – millätara näfrätkä alıştırırğa quştı.
3 april könne isä, Rusiäneñ general prokuraturası – Mäskäw prokurorlarına ğäyepläwne üzgärtergä quştı häm cinäyätne – millät häm dinara kürälmawçılıq, rasaçılıq nigezendä höcüm itü dip yazırğa çaqırdı. Rus bulmağan millätlär wäkillärenä qarşı höcümnärne Rusiädä ğadi xuliganlıq dip bäyäläwne küzätep baruçı keşe xoquqları oyışmaları häm Tutovneñ üze öçen – bu xäbär kötelmägän yaxşı yañalıq buldı. General Prokuraturanıñ matbuğat xezmäte, bu qararnıñ soñıraq çığuın – Tutov äytkän süzlärne raslar öçen waqıt kiräk buluı belän añlattı.
Ni öçen elek qurqıp qına qullanğan "millätara näfrät" digän ğäyepläwne general prokuratura bu yulı qullanırğa buldı soñ?
Rusiäneñ tanılğan keşe xoquqları yaqlawçısı Lev Ponomarev, bu sorawğa menä niçek cawap birä:
"Bu – yaxşı küreneş. Berdäm Rusiäneñ xäzer keşe xoquqların yaqlap söyläwe küzätelä. Şuşı "faşizmlaştıru" turında ildä kübräk söyläsennär ide. Citdi problema bit ul. Elegräk Kreml millätçe extremistlar belän uyın uynadı. Ämma soñınnan alar östennän kontrolneñ kimi baruı añlaşıldı. Keşe xoquqları yaqlawçılar da näq şunı äytep kilde."
Qabarda-Balqar prezidentı Arsen Kanokov, Tutovqa höcüm itüçelärne tabırğa häm xökem itergä çaqırdı.
Tutovnı qıynağançı uq azçılıq millätlärgä qarşı bulğan berniçä höcümnän soñ cämäğätçelekneñ açuı qabara başlağan ide inde.
27 mart könne Mäskäw mäxkämäse 21 yäşlek Aleksander Koptsevnı sinagogada kimendä 8 keşene pıçaq belän qadağanı öçen 13 yıl törmägä xökem itte, ämma aña rasaçıl näfrättä ğäyepläw beldermäde.
28 mart könne Novosibirsk şähärendä 8 skinheadqa, taciq häm üzbäk möhacirlärenä höcüm itkän öçen, 6dan alıp 8 yılğa qädär törmä cäzası bilgelände, anda da millätara näfrät digän ğäyepläw sızıp taşlandı.
30 mart könne Peterbur mäxkämäse, 2004nçe yılda 9 yäşlek taciq qızı Xörşidä Soltanovanı üterüdä ğäyeplängän 7 yäşüsmerne 18 aydan alıp 5 yıl yarımğa qädär törmägä xökem itte, anda alar – "xuliganlıqta" ğäyeplänä. Xörşidä Soltanovanıñ eşe äle däwam iter, dip farazlana. Bügen bu xaqta qıznıñ ätise Azatlıq radiosınıñ Taciq redaksiäsenä belderde. Tulıraq mäğlümatne bez şuşı könnärdä Peterburdağı xäbärçebezdän kötäbez.
Mäxkämä qararlarınıñ berse dä – Rusiädä milli azçılıqlarğa qarşı cinäyätlär qılınğanın çağıldırmıy. Mäskäwdäge tanılğan tatar xoquq yaqlawçısı, Watan firqase räise Möxämmät Minaçevnıñ moña üz qaraşı bar:
"Rus milli ideasın eşkärtü bara. Gosdumada beläsez bit inde nindi deputat bar. Alar bu yaqtan äytälär – Rossia Federasiäse – rus däwläte, böten respublikalarnı beterergä dilär, respublikalar bulırğa tieş tügel. Menä şundıy sıyfatta bara agitasiä häm propaganda. "
Memorial isemle keşe xoquqları oyışması äğzase Aleksander Çerkasov, general prokuraturanıñ bu eşkä "millätara näfrät" tamğası birüen xupladı, ämma bu ğämäldän soñ Rusiädä rasaçıl çıdamsızlıqqa qarşı säyäsi çaralar kürelüenä şik belderde:
"Peterburda taciq qızın üterüçelärgä, Seberdäge taqırbaşlarğa häm Mäskäwdä Koptsevqa qarşı yomşaq xökem qararları çığarğannan soñ general prokuratura üz imidzhiın saqlap qalır öçen, nigezdä, eşlärgä tieşle eşen eşläde. Ämma soraw tua – bu ber genä adımmı ällä çınnan da üzgäreşme? Min monı – yaña yünäleş dip atamas idem."
Tutov qıynalğaç küp waqıt ta ütmäde, Mäskäwdä çığışı belän Kavkazdan bulğan tağın ber keşe, Rusiä televideniäse produserı Elxan Mirzoyevqa höcüm itelgän. 2 april könne Mäskäw metrosında aña ber törkem yäşüsmerlär östenä sıra tükkän, qarşılıq kürsätkäç – anı sıra şeşeläre belän qıynağan. Bu yulı inde eşne tikşerü millätara näfrättä ğäyepläw sürärendä bara.
Watan firqase räise, xoquq yaqlawçı Möxämmät Minaçev:
"Bilgele bit, qayçan şundıy bay ildä, aqçasın qaya iltärgä (quyarğa) belmägän ildä xalıqnı xäyerçe itep totqan waqıtta, kiräk anıñ iğtibarın bötenläy ikençe yaqqa yünältergä. Bu barısı da däwlät eşe. Alarnıñ ideologları, politologları, menä alar cıyılalar da – ekrannan söyläp toralar törle provokasionnıy äyberlär. Menä şunnan kilep çıqqan närsälär bolar barısı da."
alsu qormaş


text:
"TatMedia" agentlığı tözelä
1 mayda Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievneñ “Tatmedia” agentlığın tözü turındağı färmanı näşer itelde. Bu dokumenttan kürengänçä, agentlıqnıñ töp burıçları itep respublikada mäğlümat mäydanı infrastrukturasın üsterü häm kamilläşterüdä qatnaşu, mäğlümat çaraları eşçänlegendä Tatarstannıñ däwlät säyäsäten formalaştıru häm ğämälgä aşıru, alarğa yärdäm kürsätü bilgelänä. “Tatmedia” şulay uq mäğlümat çaraları häm räsmi xakimiät dairäläre belän xezmättäşlekne üz östenä alaçaq, jurnalistlarnı äzerläwdä qatnaşaçaq.
Yaña agentlıqnı oyıştıru, finanslaw mäsäläläre Tatarstan xökümätenä yöklängän. Äytergä kiräk, älege färmannıñ päyda buluın beräwlär kötep alğan bulsa, ber-işe dairälär, şul isäptän räsmiläre dä, sağayıp qabul itkän, dilär. Matbuğat, televidenie, radio belän citäkçelek itü şaqtıy qatlawlı wä çeterekle mäsälä. Citmäsä, çorı başqa, mäğlümat çaralarınıñ däwlät qaramağında bulmağannarı arta bara. Uñışlı eşläp kilgän bäysez gazetağa, mäsälän, ukazda kürsätelgän qayber problemalar bötenläy qağılmıy, disäñ dä yarıy. Kiresençä, andıy basma räsmi xakimiätneñ iğtibarın köçäytüendä süz ireklegen çikläwne kürä. Läkin oçın-oçqa yalğap yäşägän matbuğat agentlıqnıñ oyışuın şatlanıp qabul itär sıman. Tağın şunısın da äytik, berniçä yıl elek, Mäğlümat ministrlığı yabılğaç, pressa, radio, televidenie belän kem citäkçelek itüe bik sizelmäde. Ber-işe xäbärlärgä qarağanda, bu yünäleştäge federal' ministrlıq ta büdjet aqçaların Mäskäwdän Qazanğa küçermi başlağan. Çönki mäğlümat çaralarınıñ mäşäqätlären öleşçä üz östenä alğan Tatarstan elemtä ministrlığına Lesin citäklägän ministrlıq aqça cibärüne, küräseñ, urınsız dip sanağandır. Qısqası, yaña agentlıq eşne qay yaqqa borır - monısın ozaq kötärgä qalmadı.
Yaña agentlıqnı oyıştıru, finanslaw mäsäläläre Tatarstan xökümätenä yöklängän. Äytergä kiräk, älege färmannıñ päyda buluın beräwlär kötep alğan bulsa, ber-işe dairälär, şul isäptän räsmiläre dä, sağayıp qabul itkän, dilär. Matbuğat, televidenie, radio belän citäkçelek itü şaqtıy qatlawlı wä çeterekle mäsälä. Citmäsä, çorı başqa, mäğlümat çaralarınıñ däwlät qaramağında bulmağannarı arta bara. Uñışlı eşläp kilgän bäysez gazetağa, mäsälän, ukazda kürsätelgän qayber problemalar bötenläy qağılmıy, disäñ dä yarıy. Kiresençä, andıy basma räsmi xakimiätneñ iğtibarın köçäytüendä süz ireklegen çikläwne kürä. Läkin oçın-oçqa yalğap yäşägän matbuğat agentlıqnıñ oyışuın şatlanıp qabul itär sıman. Tağın şunısın da äytik, berniçä yıl elek, Mäğlümat ministrlığı yabılğaç, pressa, radio, televidenie belän kem citäkçelek itüe bik sizelmäde. Ber-işe xäbärlärgä qarağanda, bu yünäleştäge federal' ministrlıq ta büdjet aqçaların Mäskäwdän Qazanğa küçermi başlağan. Çönki mäğlümat çaralarınıñ mäşäqätlären öleşçä üz östenä alğan Tatarstan elemtä ministrlığına Lesin citäklägän ministrlıq aqça cibärüne, küräseñ, urınsız dip sanağandır. Qısqası, yaña agentlıq eşne qay yaqqa borır - monısın ozaq kötärgä qalmadı.


text:
AQŞ Qor''änne mäsxäräläw oçraqların tanıdı
Washington -- Quşma Ştatlarnıñ xärbi citäkçeläre Guantanamo törmäsendä amerikan xärbiläreneñ Qor'änne mäsxäräläw oçraqları turında berençe tapqır centekle xisap iğlan itte. Pentagonnıñ räsmi belderüendä äytelgänçä, ber oçraqta amerikan xärbie ber totqınnıñ izge kitabına ayaq belän tipkän. Xispata şulay uq Qor'än östenä su sibü, siyü oçraqları kiterelgän. Ber xärbi totqınnan soraw alğanda izge kitap östenä basqan. Soñraq ul wazifasınnan çitlätelgän. Monnan tış, izge kitap tışınıa mäsxärä süzlär yazu oçraqları bulğan. Şul uq waqıtta Pentagon räsmiläre, Newsweek jurnalı yazğança, Qor'änne bädräfkä taşlaw oçraqlarına dälillär tabılmadı, dip belderde.


text:
General Tommy Franks: Amerika ğäskärlärenä Ğiraqta tağın 4 yılğa qalırğa turı kilergä mömkin.
Ğiraq suğışında zur bäreleşlär tämam dip iğlan itelügä qaramastan, andağı koalitsiä köçlärenä qarşı könenä distälärçä höcüm oyıştırıla. Ğiraq suğışın citäklägän amerikan generalı Tommy Frans Kongress äğzalarına ğäskärlär Ğiraqta äle tağın 4 yıl torırğa mömkin dip belderde. Afrikağa säfär qıluçı AQŞ Prezidentı George Bush Ğiraq turında "bez qatı torırğa, üz yulıbıznı üzgärtmäskä tieş" dip çığış yasadı.
Düşämbe könne Ğiraq häm Äfğänstandağı ğäskärlär citäkçelege wazıyfasınnan kitkän general Tommy Franks kiläse yılğa qädär Ğiraqtağı AQŞ ğäskärläre sanı kimetelmäskä mömkin dide. Anda xäzer 148 meñläp amerikan xärbie bar. 1 Mayda Bush zur bäreleşlärneñ tämamlanuın iğlan itkännän soñ da anda 70-läp amerikan soldatı hälak buldı. Uzğan çärşämbedä ber urında ğiraqlılar 2 amerikan soldatın üterep qaçıp kitte. Franks Wäkillär Palatasınıñ qorallı köçlär komitetında bu qıyınlıqlar 2-3 ayda ğına betär dip ömetlänergä kiräkmi dide. Franks äytüençä anda koalitsiä köçlärenä könenä 10-lap 25-läp höcüm bula, häm Frank amerikan ğäskärlärenä aldağı 2 häm xätta 4 yıl buyına ğiraqta qalırğa turı kiler dip isäpli.
Bu atnada Afrika illärendä säfärdä yörüçe prezident Bush kiçä bezgä qatı torırğa, üz yulıbıznı üzgärtmäskä kiräk di çığış yasadı.
Franks Bush Ğiraqtan yanağan qurqınıçnı arttırıp kürsätmägän dip isäpläwe, anda küpläp üterü qoralları yäki dälillär barıber tabılaçaq dip uylawı turında äytte.
Bush administatsiäsen NATOdan yäki BMOdan Ğiraqta totrıqlılıq häm iminlek urnaştıru öçen yardäm sorarğa çaqırğa Senat rezolütsiäse 97-gä 0 tawış belän qabul itelde.
Ğiraqta Amerikan häm Britan xärbilärennän tış NATOnıñ qayber äğzalarınıñ ğäskärläre inde bar. Waşington aldağı aylarda, anda amerikan ğäskärlärennän tış berse Britaniä, berse Pol''şa citäkçelegendä, 20-şär meñlek ike xalıqara diviziä buldırırğa teli. Demokratlar yağınnan prezidentı känäfie öçen köräşergä cıyınuçı senator John Kerry AQŞ Ğiraqqa başqa illärneñ ğäskärlären kiterü öçen kübräk tırışırğa tieş dide. "Xäzer bez administratsiäneñ suğışnı anda tınıçlıq urnaştıru öçen kamil plan äzerlämi genä başlağanın beläbez dide Kerry häm "Bu döreslekne tanıp, ilebez xaqına säyäsätne üzgärtep, suğıştan soñğı qıyınlıqlar yögen başqa illär belän büleşergä kiräk dip belderde.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Raxman awılında qışqı kanikullar faydalı ütä
Alarnı qızıqsındıru öçen çaralarnıñ barısı da kürelgän: biredä dini däreslär belän bergä tuğan yaq tarixın öyränü, tatar tele, fizkul'tura däresläre dä qızıqlı itep, uyın räweşendä oyıştırılğan. Öylägä qädär alıp barılğan dini däreslärne qız balalar öçen Qazannıñ Möxämmädiä mädräsäsennän kilgän ike qız – möğallimälär, ir balalar öçen Yekaterinburgtan kilgän Ruslan xäzrät alıp bara. Biredä balalarnı islam dine tarixı, anıñ nigezläre belän tanıştıralar, ğäräp tele buyınça başlanğıç belem birälär, doğalarğa, namaz uqu tärtibenä, qor’än sürälären döres itep uqırğa öyrätälär. Öylädän soñ ğädättä sport uyınnarı, törle yarışlar oyıştırıla, tuğan tel häm tarix däresläre alıp barıla. Könenä öç märtäbä tuqlanu da oyıştırılğan.Yaña yılnıñ iñ berençe könnärennän ük açılğan seminarğa bu köngä qädär balalar bik teläp häm qızıqsınıp yörilär. Qazıylat idäräse citäkçese Danis xäzrät Däwlätov äytüençä, mondıy seminarlar Sverdlov ölkäsendä berençe tapqır ğına oyıştırılmıy.
Möselman balalarına ruxi tärbiä birü mömkinçelege monnan dürt yıl çaması elek Sverdlov ölkäse mäğärif ministrlığı belän Qazıylat idäräse arasındağı kileşügä qul quyğannan soñ barlıqqa kilde. Mondıy çaralarnıñ tärbiäwi faydası bäxässez.Daimi räweştä mondıy seminarlar oyıştıru, bilgele inde, ciñel tügel. Bu bik küp ruxi häm matdi çığımnar taläp itä torğan eş. Bu eştä Qazıylat idäräseneñ teläktäşläre, yärdämçeläre, şöker, küp. Bu eştä möğallimnär belän daimi räweştä tä'min itep toruları öçen Qazıylat idäräse citäkçeläre Tatarstan diniä näzarätenä, Möxämmädiä mädräsäse citäkçelärenä bik räxmätle. Seminarlarnıñ matdi yağın Milli Media-Xoldingqa nigez saluçılardan Rinat Askarov häm Al'bert Afzalov tä'min itkän.
Sverdlov ölkäse möselmannarınıñ Qazıylat idäräse yäş buınnı din-äxlaq yulında tärbiäläw buyınça üz östenä alğan burıçnı änä şulay namus belän başqara. Mondıy küçmä seminarlardan tış, Yekaterinburg şähäreneñ Raxman mäçetendä, Pervoural'ski şähäre mäçetendä daimi räweştä dini yäkşämbe mäktäpläre eşläp kilä. Alarğa olısı-keçese bik teläp yöri.Şundıy maqtawlı eşlärne alıp baruçı Qazıylat idäräse citäkçelärenä xalıq bik räxmätle.
Fäwiä Safiullina.Yekaterinburg.


text:
Blagoveçen xälläre xaqında prokuror süze
Başqortstan prokurorı Aleksandr Konovalov bügen jurnalistlar öçen uzdırğan matbuğat oçraşuında prokuraturanıñ bıyılğı 9 aylıq eşe yomğaqları xaqında küp kenä mäğlümatlar birde. Şulay da jurnalistlarnı iñ nıq qızıqsındırğanı Blagoveçendağı xällärne tikşerü barışı xaqında ide. Ni öçen digändä, älege könnärdä Başqortstannan barğan ber törkem keşe Blagoveçendağı xällärne tikşerüne häm ğäiplelärne xökemgä tartunı taläp itep, Mäskäwdä piketlar oyıştıra. Anda qatnaşuçılar Blagoveçenda qaza kürüçelärgä xoquq saqlaw orğannarı häm xaqimiätlär tarafınnan basım yasala dip belderä. Elegräk tä xäbär itelüençä, bıltır Blagoveçen şähärendä militsiä xezmätkärläre belän şähärneñ berniçä keşese arasında kilep çıqqan tartqalaştan soñ, anda yözlärçä keşe qulğa alınğan häm qıynalğan ide. Şunnan soñ bu xällärgä bäyle unğa yaqın militsiä xezmätkäre östennän, üz wazıyfaların uzıp, xalıq belän tupas qılanğanı öçen, cinayät eşe açıldı. Ämma älegä qädär mäxkämälär bik sülpän ütä häm ğäiplelär tieşle cäzasın almıy. Alay ğına da tügel, Blagoveçendağı waqıyğalar barışında militsiä xezmätkärlärennän qaza kürüçelär, alarğa törleçä basım yasaluı xaqında xäbär itep tora. Bu xaqta da Aleksandr Konovalov üzeneñ mäğlümatların birde. “Blagoveçen şähärendäge keşelärgä basım yasaluına bäyle Başqortstan prokuraturası cinayät eşe quzğattı, - di Konovalov äfände. – Prokuraturağa Blagoveçen şähäreneñ qaza kürgän 5 keşesennän möräcägät alındı. Anda alar militsiä xezmätkärläre ğämällärenä qarata üz kürsätmälären üzgärtüne taläp itep, basım yasaluı xaqında belderä. Ämma älegä kemgäder basım yasağan keşelärneñ isemnäre açıqlanmadı. Tikşerü başlandı häm anıñ näticäläre bulır”.
Prokuror süzlärençä, ğäyeple militsionerlar östennän mäxkämä eşläre aqrın ğına bulsa da däwam itä. Älege köngä ike uçastok militsionerı Albert Soltanov belän Vasiliy Jukov şartlı räweştä öçär yılğa xökem itelgän. Mäxkämäneñ çirattağı utırışı 25 üktäbergä bilgelängän. Anda xökemgä tartıluçılarnıñ berse Blagoveçen şähäre Eçke eşlär bülege başlığı İldar Ramazanov. Prokuror äytüençä, Blagoveçendağı “zaçistkalarnı” başlawda näq menä anıñ role zur. Çönki ul respublikanıñ Eçke eşlär ministrlığı citäkçelärenä möräcägät itep, şuşı çistartularnı başlağan häm citäkçelek itkän dä inde. Şul uq waqıtta Konovalov äfände Başqortstan eçke eşlär ministrın xökemgä tartırğa prokuraturanıñ wäqälätläre citmi dip belderde. Ä keşe xoquqların yaqlawçılar da, Blagoveçendağı xällärdä qaza kürüçelärneñ baytağı da eçke eşlär ministrı Rafael Divayıvnı da wazıyfasınnan alunı häm xökemgä tartunı taläp itä.
Matbuğat oçraşuında respublika prokurorı jurnalistlarnıñ başqa sorawlarına da cawaplar birde. Baş prokuror qayber kimçeleklär bulsa da, Başqortstan prokuraturası uzğan 9 ayda küp eşlär başqardı dip bilgeläde. Qayber rayonnar häm şähärlär prokurorlarınıñ üz eşlären tieşençä ütämäwen äytep, alarnı wazıyfalarınnan alu ixtimallığın citkerde Aleksandr Konovalov.
Prokuror süzlärençä, ğäyeple militsionerlar östennän mäxkämä eşläre aqrın ğına bulsa da däwam itä. Älege köngä ike uçastok militsionerı Albert Soltanov belän Vasiliy Jukov şartlı räweştä öçär yılğa xökem itelgän. Mäxkämäneñ çirattağı utırışı 25 üktäbergä bilgelängän. Anda xökemgä tartıluçılarnıñ berse Blagoveçen şähäre Eçke eşlär bülege başlığı İldar Ramazanov. Prokuror äytüençä, Blagoveçendağı “zaçistkalarnı” başlawda näq menä anıñ role zur. Çönki ul respublikanıñ Eçke eşlär ministrlığı citäkçelärenä möräcägät itep, şuşı çistartularnı başlağan häm citäkçelek itkän dä inde. Şul uq waqıtta Konovalov äfände Başqortstan eçke eşlär ministrın xökemgä tartırğa prokuraturanıñ wäqälätläre citmi dip belderde. Ä keşe xoquqların yaqlawçılar da, Blagoveçendağı xällärdä qaza kürüçelärneñ baytağı da eçke eşlär ministrı Rafael Divayıvnı da wazıyfasınnan alunı häm xökemgä tartunı taläp itä.
Matbuğat oçraşuında respublika prokurorı jurnalistlarnıñ başqa sorawlarına da cawaplar birde. Baş prokuror qayber kimçeleklär bulsa da, Başqortstan prokuraturası uzğan 9 ayda küp eşlär başqardı dip bilgeläde. Qayber rayonnar häm şähärlär prokurorlarınıñ üz eşlären tieşençä ütämäwen äytep, alarnı wazıyfalarınnan alu ixtimallığın citkerde Aleksandr Konovalov.


text:
Belarus studentlarına stipendiä
Evropa komissiase çit illärdä häm şulay uq Europa Berlege illärendä uqırğa telägän belorus studentlarına 4 million yarım evro bülep birä. Evrokömissiä wäkile Emma Udwin bu xaqta: “Monda süz, üqırğa telägän, ämma üz illärendä andıy mömkinlekläre bulmağan studentlarğa yärdäm itü programması turında bara”,- dide. Belorus studentlarına qaralağan stipendiane Tönyaq Evropa illäreneñ ministrlar şurası büläçäk häm alar Evropa komissiäse birgän aqçağa tağın yartı million evro östärgä cıyına. Süz belorus stduyıntların kürşe illärdä, ayırım alğanda, Litvada häm Ukrainada, uqıtu turında bara.


text:
AQŞ Säddämne qulğa alu waqıt eşe genä dip belderä
Ğiraqta koalitsiä köçläre Säddäm Xösäyenne ezläw tırışlıqların köçäytte. Töşerelgän diktator barıber tabılaçaq, bu barı tik waqıt eşe genä dip belderä amerika xärbiläre.
Amerika soldatlarına höcümnär tuqtalmıy. Bügen Bağdadtan 60 çaqırımlıqtağı yulda maşinalar kolonnasındağı şartlawdan ber amerika soldatı häm ike ğiraqlı yaralanğan. Bu şartlatuğa qatnaşı buluda şiklänelgän 12 keşe qulğa alınğan.
Amerika soldatlarına höcümnär tuqtalmıy. Bügen Bağdadtan 60 çaqırımlıqtağı yulda maşinalar kolonnasındağı şartlawdan ber amerika soldatı häm ike ğiraqlı yaralanğan. Bu şartlatuğa qatnaşı buluda şiklänelgän 12 keşe qulğa alınğan.


text:
«QazAgro» ulttıq basqarwşı xoldïnginiñ qoldawımen ötkiziletin forwmğa älemniñ Qazaqstan, Ulıbrïtanïya, Germanïya, Ïtalïya, Kïpr t.b. qatarlı 11 elinen şamamen 200 adam qatısadı. Olardıñ qatarında – baqşa ösirw jäne kökönis şarwaşılığındağı ösirw isiniñ üzdikteri, öñdew jäne saqtaw sektorındağı «zañ şığarwşılar» bar, dep xabarlay`dı BAQ.kz tilşisi.
Konferencïyanı uy`ımdastırwşılarmen («Qazagromarketïng» AQ jäne wkraïnanıñ «APK-ïnform» kompanïyası) öte tığız, äri tolıqqandı bağdarlama jasalğan.
"Söz söy`lewşilerdiñ qatarında – Ïtalïyadan FAO ïnvestïcïyalıq ortalıqtıñ ékonomïsti Andrey` Yarmak, ol «Ortalıq Azïyanıñ kökönis jäne jemis narığı ay`maqtağı kezdesetin sawda kedergileriniñ konteksinde» attı bayandama jasay`dı. Jemis-kökönis bïznesindegi täjirïbesimen «Arba Wine» kompanïyasınıñ basşısı Zey`nolla Käkimjanov bar" - dey`di uy`ımdastırwşılar.
Koferencïyada negizgi awdïtorïyanı - jemis-kökönis önimderin öndirwşiler men öñdewşiler; köterme jäne bölşek sawda ökilderi; Qazaqstannıñ kökönis jäne jemisti ïmporttawşıları men olardıñ älemniñ basqa elderindegi älewetti jabdıqtawşıları; materïaldıq-texnïkalıq reswrstardı (MTR), ösimdikti qorğaw quraldarın (ÖQQ), tıñay`tqıştardı, köşetter men tuqımdıq materïaldardı jetkizwşiler; jemis-kökönis önimderin jetildirw jäne öñdew boy`ınşa şeşim berwşi kompanïyalar; qarjı jäne ïnvestïcïyalıq mekemeler; mamandandırılğan BAQ ökilderi jäne basqalar quray`dı.


text:
Mintimer Şäymievkä Rusiä saqlanu ministrlığınıñ atap birelä torğan qoralı tapşırıldı
«Tatar-İnform» agentlığı sişämbe könne Qazan Kremlendä uzğan tağın ber waqiğa turında xäbär itä. Mintimer Şäymiev biredä İdelbue-Ural okruğı ğaskär başlığı general Aleksandr Baranovnı qabul itkän. Oçraşu barışında Aleksandr Baranov Rusiä Federatsiäse saqlanu ministrınıñ Mintimer Şäymievkä saqlanu mäsälälären xäl itüdä aktiv qatnaşqanı öçen atap birelgän qoral tapşırılu turında färmanıñ iğlan itkän. Büläkne qabul itep, Mintimer Şäymiev, bu qoralnı berwaqıtta da qullanmayaçağın äytkän.


text:
Qazan Dumasında xalıqnı borçığan mäsälälär qaraldı
Qazan Duması sessiäsen ikençe törle mer İlsur Metşin komandasın täqdim itü dip atap bulır ide. Kamil İsxaqovtan soñ citäkçelektäge küp kenä keşelär almaşınuı berkemgä dä ser tügel. İlsur Metşinnıñ isä üz tiräsenä Tübän Qama keşelären cıyuı da bilgele. Şuñadır Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev açıqtan-açıq Qazan belän Tübän Qama ikese ike şähär häm anda alıp barılğan wäzğıät monda turı kilmi dip işarä itte. Ni disäñ dä “Tübänkamaneftexim“ kebek aqça birüçe öre şirqat'lär, neft' Qazanda yuq, şuña aqça tabunıñ başqa yulların, yäğni beraz tir tügärgä kiräk bulaçağı assızıqlandı. Bilgele ki, monıñ öçen keçe eşmäkärlekne üsterü taläp itelüe äytelde.
Mintimer Şäymiev bu yunäleştä yaña citäkçelegen tänqitläp uzdı. Ğomumän Qazan şähäre citäkçelegenä bu könnärdä tänqitlär şaqtıy bulğaladı. Başqarma komitet citäkçese Marat Zahidullovqa 20 fevral' könne Şähär Duması deputatları cılılıq energiäsenä buyınça şaqtıy sorawlar birdelär. Bilgele bulğança, qayber xucalıqlarğa fatir bäyäläre 2-3ләTә artıp kilde. Bu “Kazenergo”ğa qarağan yortlar. Şuña “Tatenergo”nıqı belän urtaq bäyä bilgelärgä kiräklege äytelde.
Sessiädä Prezident Mintimer Şäymiev äkrenläp barlıq yortlarnı “Tatenergo”ğa kertäçäkbez, Kamil İsxaqov bulğanda anı şul räweşle eşläsäk xalıqqa yaxşıraq bulaçağına ışandırıp almadıq dide. Monnan tış transport häm yullar buyınça da fikerlär äytelde. Bilgele bulğança, “Berdäm Rusiä” million xalqı bulğan şähärlärgä, şul isäptän Qazanğa da 1 milliard sum aqça birergä wäğdä itkän ide. Ul aqçalar isä 2008 häm 2009 yılda da bireläçäk ikän. Dimäk inde 3 milliard sum bulaçaq. Annarı 500 meñ xalıq yäşägän şähärgä tağın milliard yarım aqça quşılaçağı assızıqlandı.
Şulay uq sessiädä qayber ministr häm oyışma citäkçelärenä eläkkäläde. Mäsälän mäktäptäge tabipları buyınça bäxäs buldı. Alarnıñ xezmät xaqları 3 meñgä dä tulmaw säbäple xezmätkärlär citeşmi ikän. Barı 60 protsent qına eşli. Mintimer Şäymiev älege mäktäp tabiplarınıñ Mäğärif ministrlığına qarağanlığın belgäç aptıraşta da qaldı, alar başqa tabiplar kebek ük buluın äytte. Ministr Kamil Zıyätdinovnı bastırıp soradı.
Şulay uq sotsial' ipoteka nigezendä fatir alu mäs’äläsenä dä tuqtaldılar. Yäş ğailälärgä byudjet oyışmasında eşläwçelärgä qarağanda da kübräk fatir birelüe äytelde. Tatarstan toraq fondı citäkçese Tälğät Abdullin monıñ belän kileşmäde. 900 fatir tözergä tieş bulsaq, bez 1 meñ yarım tözedek. Häm şul artıq tözelgänneñ 300eH yäş ğailälärgä birdek dide. Mintimer Şäymiev isä Rusiä töbäklärendä dä älege sotsial' ipoteka belän qızıqsınuların häm xatlar küp kilüen äytte. Bälki bezgä başqa töbäklärdän dä yaxşı belgeçlärne cälep itär öçen fatir birüne oyıştırırğadır dip äytte. Läkin berençe çiratta qazannarğa birergä kiräklegenä işarä itte.
Ğomumän Qazan şähäre Duması sessiäse canlı uzdı. Mer İlsur Metşin Qazan mäktäplärendä buşqa birelä torğan vitaminlı söt belän maqtanıp prezidentnıñ käyefen kütärde. Qıtayda xalıq şunıñ yärdämendä ozın buylı bulıp üsä dide. Kiläçäktä mäktäplärdä töşke aşlar da buşqa bulaçağın wäğdä itte, Qazan merı. Şulay uq oçqıçlar mä’säläsenä tuqtaldılar. Qazannıñ oçqıçlar citeşterüçe oyışması zakazlarnı üti almıy ikän. Şäymiev isä Mäskäw aldında xätta oyat buluın äytte.
Sessiädä Qazan şähäre yaña citäkçelegeneñ plannarı, ömetläre ay-hay zurdan buluı kürende, ämma alarnı äle tormışqa da aşırırğa kiräklegenä basım yasadı Mintimer Şäymiev.
Landış Xarrasova


text:
Senator Pat Roberts tizdän Ğiraqta küpläp üterü qoralları tabılırğa mömkin di
Säddam xakimiäte bärep töşerelügä 3 ay çaması waqıq uzsa da Ğiraq suğışın başlawğa töp säbäp "Bağdad üzeneñ küpläp üterü qoralları belän qurqınıç tudıra" digän ğäyepläwlärne raslawçı ışanıçlı dälillär äle dä tabılmadı. Prezident Bush administratsiäse suğış aldındağı ışandırularında arttırular qullanğan dip tänqitlänä. Şulay da Senatnıñ Küzläw Komitetı räise Pat Roberts küptän tügel Ğiraqta bulıp qaytqannan soñ jurnalistlar aldında tizdän Ğiraqtağı AQŞ xärbiläre Säddamnıñ ul qoralların tabarğa mömkin dip belderde.
Üz çığışında Roberts Bush administrtsiäsen älege yäşeren mäğlümätlärneñ hiçyuğı ber öleşen genä bulsa da cämäğätçelekkä açarğa çaqırdı.
Robert qayber säyäsi küzätüçelärneñ küzläw mäğlümätlärenä qarata totrıqlı ber fikerdä bulmawına qızğanıç belderde. Küzläw xezmätläreneñ eşen ul däwlät iminlegenä yanağan qurqınıçlarnı belü öçen törle noqtalarnı totaştıruçı analitik eş dip sürätläde.
Senator 11-nçe sentäberdän soğ AQŞnıñ küzläw xezmäte analitikların terror höcüme äzerlänüenä işarä itüçe unlap mäğlümät kilügän qaramastan alarnı ber-bersenä bäyläp näticä yasıy almawda, şul säbäple aldan kisätä, terror höcümenä qomaçawlıy almawda ğäyeplädelär di. Xäzer isä şul uq küzätüçelär kiresençä küzläw analitikları Säddam ximik häm biologik qoral yasağan digän näticä çığaru öçen kübräk mäğlümät tuplarğa tieş dip äytälär di Roberts:
AUDİO: Bügen 2-3 mäğlümätne totaştırıp näticä çığarsañ häm ul tulısınça uq raslanmasa, küzläw xezmätlären qatı tänqitli başlıylar. Min monı ğädelsezlek dip sanamıym.
Ämma Ğiraqqa barğan törkemdäge başqa ber senator Carl Levin Bush administratsiäse Ğiraq suğışı aldınnan arttırular qullanğan dip isäpli. Älege matbuğat oçraşuında çığış yasap Levin üzeneñ näq Robert kürgän mäğlümätlär belän tanışqanlığı, ämma başqa törle näticägä kilüe turında äytte:
AUDİO: Bez ul qorallarnı tapsaq ta, tapmasaq ta, Bush adminisratsiäseneñ zur ışanıç belän anda küpläp üterü qoralları buluı häm Säddamnıñ alarnı qullanaçağı turındağı ğäyeplärlärneñ küzläw mäğlümätlärenä nigezlängän buluı turındağı belderü minemçä arttırıp cibärü bulğan. Älege säfär waqıtında kürgän ber närsä dä minem ul dälillär turındağı borçulı fikeremne üzgärtmäde.
Bu matbuğat oçraşuında Qorallı Köçlär Komitetınnan tağın berniçä senator çığış yasadı. Alar älege säfär nigezendä, Säddamnıñ qoralları temasına qaramağan başqa närsälär turında da söyläde. Komitetnıñ räise John Warner Ğiraqnı tözekländerü öçen başqarası eşlärgä tuqtaldı. Levin Ğiraqta iminlek köçläre buldıru eşenä Germaniä, Fransiäne kebek illärne NATOnı häm Berläşkän Millätlär Oyışmasın cälep itärgä çaqırdı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Räzil Wäliev: «Globalläşüneñ tiskäre yaqlarına qarşı toru öçen ayırım keşelärneñ genä tügel, böten xalıq, millät mänfäğätlären yaqlıy torğan däwlät kiräk. Ä ul yuq. Tatarstan möstäqillek alsa, üzen erep yuğaludan küpmeder däräcädä saqlap qala alır ide, möstäqillege şulay uq yuq. İnde nindi yul qala? Bezgä üzebezne yaqlarday işlärebezne tabarğa, urtaq sıyfatlar, urtaq mänfäğätlär bulğan däwlätlär, xalıqlar belän berläşergä kiräk.» [ Tatarstan yäşläre ]
Yaz. May. Xezmät. Ömet, ışanıç häm yañarış bäyräme. Bäyräm könen basularda tırış xezmät belän bilgeläp ütik! Yäşäsen may! Respublika gäzitläre 1 may häm annan soñ ütkärelä torğan bäyrämne menä şundıy şiğarlär belän qarşıladı.
Watanım Tatarstan gäziteneñ baş möxärrire üzeneñ bäyräm çığışında, yäş buın belmider dip, xezmät iäläreneñ könen bilgeläp ütü traditsiäseneñ qaydan kilep çığuın iskä ala. 1886 yılda Amerikanıñ Chicago şähärendä eşçelär üz xoquqların dawlap, 8 säğätlek eş köne taläp itep, demonstratsiägä çığalar. Şunnan soñ II İnternatsional Chicago eşçeläreneñ batırlılığına bağışlap, yıl sayın 1maynı bilgeläp ütü turında qarar qabul itä. Ğäbdelxaq Şämsetdinov yazğança, kiläçäktä dä xezmät iäläreneñ könen bilgeläp ütü ğädäte betmäs, kapitalizm qırıs närsä, şuña kürä eşçelärneñ üz xoquqları öçen köräşe dä, bäyrämnär dä bulaçaq äle.
Tatarstan yäşläre gäzite üzeneñ bäyrämçä bizälgän 1 may çığarılışında, başqa fiker ütkärä. Xezmät iäläreneñ xalıqara berdämlege köne dip atalsa da, ul kübräk SSSR kommunistlar partiäseneñ, il citäkçeläreneñ xezmät iäläre belän ayırılmas duslığı köne bularaq bäyräm itelä ide kebek. Qaya anda xoquqlar dawlağan lozunglar! Bar belgäne “yäşäsen dä, yäşäsen” ide. Xäzer bu könneñ mäğnäse asılına qayta başladı kebek, - dip yaza gäzit.
Tatarstan yäşläre şulay uq söyläşüne sotsializm, kapitalizmğa ğına qaytarıp qaldırmıy, zamança temalar turındağı söyläşügä çaqıra. Anda mäsälän «Globalläşü: kemgä fayda, kemgä zıyan?» digän baş astında mäqälä basılıp çıqtı. Gäzit xäbärçese Riman Ğilemxanov Däwlät şurası deputatı Razil Wäliev belän şul xaqta äñgämä qorğan. Globalläşüneñ soñğı maqsatı - dönyada ber zur däwlät tözü, dip äytelä äñgämäneñ başında. Razil äfände äytüençä, globalläşü bik borınğı närsä, dönyanı berläşterü omtılışın berençe itep Çınğızxan häm anıñ näsele yasağan. Cüçilar bit zamanında ber däwlät tözep, anda ber ük salımnar, ber ük aqça berämlege kertkän, dip söylägän Razil Wäliev. Deputat anda cir satuğa qarşı ikänen iğlan itä, Rusiäne tarqata torğan maxsus säyäsät alıp barıla, digän fiker äytä. Läkin ul globalläşüneñ qotılğısız ikänen tanıy. Menä anıñ cawaplarınnan ber özek:
Globalläşüneñ tiskäre yaqlarına qarşı toru öçen ayırım keşelärneñ genä tügel, böten xalıq, millät mänfäğätlären yaqlıy torğan däwlät kiräk. Ä ul yuq. Tatarstan möstäqillek alsa, üzen erep yuğaludan küpmeder däräcädä saqlap qala alır ide, möstäqillege şulay uq yuq. İnde nindi yul qala? Bezgä üzebezne yaqlarday işlärebezne tabarğa, urtaq sıyfatlar, urtaq mänfäğätlär bulğan däwlätlär, xalıqlar belän berläşergä kiräk. Min kiläçäktä qazaq, qırğız, üzbäk häm başqalar bu xaqta uylıy başlarlar dip ömetlänäm. Xäyer, başladılar da inde: mäsälän, Oljas Söläymanov, Çıñğız Äytmätov berläşü mäsäläsen qat-qat kütärep yazıp çıqtılar.
Gäzit xäbärçese Riman Ğilemxanov Razil Wälievnıñ ütkän yıl Törkiädä Evraziäçelek forumında qatnaşuın iskä ala. Deputat şuña cawap yözennän “äye, mondıy däwlät bezgä qulayraq” dip äytä birä. Häm şul uq waqıtta, törki tuğannardan qala, tatarğa urıstan da yaqın keşe yuq, digän belderü yasıy. Urıslar belän niçä yıl bergä yäşäp, tellären öyränep, ber ük şartlarda üsep, olığayıp tämam tuğanlaşıp betkänbez ikän, dip äytä Razil Wäliev. Anıñ fikerençä tatarğa urıs qurqınıç tügel, çönki ul üze dä ayanıç xäldä, betä, eri bara. Böten bälälär şul globalläşügä barıp totaşa, dip sanıy Razil Wäliev.
Mädäni comğa gäzitendä bu temanıñ ber yünäleşe däwam itterelä. «Törkidän başlanğan tereklek» digän yazmanıñ avtorı filologiä fännäre kandidatı Rauşaniä Şäfiğullina törki dönya häm anı berläşterüçe faktorlar turında yaza. Xäzerge waqıtta räsmi räweştä 26 törki millät terkälgän: üzbäk, qazaq, äzäri, tatar, törekmän, qırğız, çuaş, başqort, qara-qalpaq, yaqut, qumıq häm başqalar. Şuşı millätlärneñ urtaqlığın saqlawçı faktorlar arasında ul törki telne, ğomum törki mädäniätne, urtaq tarixi ütkänebez, häm islam dinen atıy. Ämma bügenge köndä törkilärneñ tarixına, mädäniätenä qarata yañadan-yaña faraz barlıqqa kilä, dip assızıqlıy avtor. Misal itep ul Nurixan Fättäxnıñ, Defaq Räxmätineñ häm Oljas Söläymanovnıñ ezlänülären iskä ala. Yaña fänni farazlar nigezendä, törkilärneñ tarixi watannarı itep Yevraziä kontinentı tügel, ä borınğı sivilizatsiälärneñ bişege – Urta diñgez basseynı qarala. Menä Rauşaniä Şafigullinanıñ yazmasınnan ber özek:
Biredä tuğan borınğı sivilizatsiälär üseşendä törki babalarıbız turıdan- turı qatnaşqan, xäl itkeç rol uynağan dip qarala. Ğalimnär fikerençä, äle bügenge köndä dä törkilär tormışında – teldä, milli kostyum, arxitektura, xalıq awaz icatı, ğöref-ğädätlär, toponimikada – şul borınğı kulturanıñ bilgeläre saqlana. Nindi sivilizatsiälär turında süz bara soñ? Bezneñ erağa qädär III-II meñyıllıqqa qarağan, Cidesu cirlegendä urnaşqan Şumer sivilizatsiäse turında. Küräseñ tarix şumerdan başlana, dip yuqqa ğına äytmilär. Anıñ warisı bulıp qalırlıq Babil däwläte kulturası, danlıqlı Krit utrawı, Ägäy arxipelagı häm kontinental Gretsiä cirlegendä urnaşqan Krit-Minoy kulturası. Krit utrawınıñ Fest şähärendä tabılğan spiral ezleklegendäge tamğalar urnaşqan tügäräk balçıq plastinka-disbene Nurixan Fättax törki teldä uqıdı.
Şuşı yaña farazlar nigezendä borınğı Misır, Sönnär mädäniäte belän urtaqlıq bar, dip yaza avtor. Törki xalıqlar latin xalıqları belän bergä Rim imperiäsen tözüdä dä qatnaşqan. Fänni gipotezalar törkilärneñ eze Amerika kontinentında da bulğanın kürsätä, dip bu temada ezlänüläre belän tanıştıra Rauşaniä Şäfigullina. Şunıñ belän bergä törki xalıqlarnı berläşterüçe faktor itep ul urtaq dini wazğiätne dä atıy. İslam dine qabul itelgänçegä qädär bulğan täñreçelek, şuşı çorda icat itälgän ädäbi äsärlär, şärıq ädäbiäten telgä ala ul. Törki millätlärneñ mädäniätenä qarağan bu üzençäleklär bügenge köndä dä törki dönyanıñ berdämlegen saqlıy, dip tämamlıy üz çığışın Rauşaniä Şäfigullina.
ЗBeздa ПoBoлжbя gäzitendä isä tarixçı İskändär İzmailov çığış yasap, yalğan häm riwayätlärgä qorılğan tarixi çığanaqlarnı qatı tänqitläp çığa. Alda telgä alınğan Nurixan Fättaxnıñ Fest şähärendä tabılğan älege balçıq taqtanı uquı turındağı xäbärdän ul kölä, andıy qotqılarğa birelmäskä çaqıra. Şuşı uq gäzittä tarixçı Damir İsxaqov «Rusiädä tatar mäsäläse» digän qatlawlı temağa tarixı küzlektän çığıp bäyä birä. Ütkännärneñ säxifälären aqtarıp ul xäzerge xällär belän paralel ütkärä, elekke xezmätçe tatarlarnıñ xälen qayber bügenge tatarlarnıñ xäle belän çağıştıra. Yazma inde ike atna basılıp kilä, gäzit kiläse sanda anıñ däwamı belän tanıştırırğa wäğdä itä.
Tatarstan yäşläre gäzite isä iğtibarnı başqa ber temağa - xalıq sanına yünältä. Bu atnada xalıq sanın alunıñ berençe näticäläre iğlan itelde. Belgänegezçä, iñ qaynar mäğlümatlär – millätlär isemlege äle iğlan itelmäde. Alayda statistika komitetı xisabınnan küpmeder mäğlümat alıp bula. Şulay itep Tatarstanda 3779 meñ keşe yäşi. 1752,2 meñ keşe ir-at bulsa, 2027,6 meñ keşe – xatın-qız. Böten xalıqnıñ 1 millionğa yağını awılda yäşi, qalğanı – şähärdä kön kürä. Bötenrusiä sannarına qarağanda da oxşaş näticä kilep çığa. Tatarstan yäşläre bu xaqtağı xäbärenä «Qızlarğa 10 million yeget citmi» digän isem birep, bolay yazıp çıqtı:
Güzäl zatlar Rusiäneñ 84 töbägendä “östenlek itä”, şul isäptän Tatarstanda da. Bu berençe çiratta ildä tuuçılar sanı kimiäçägen añlata. Şulay itep, Rusiä äkrenläp ülä bara. Soñğı 13 yılda 7,4 million rusiäle dönya belän xuşlaşqan. Ekspert-demograflar farazlawınça, 2016 yılğa Rusiädä eşkä sälätle keşelär 80,4 mln. ğına qalaçaq, bu barlıq xalıqnıñ 60% ğına digän süz. Läkin iñ qurqınıçı – ildä balalar kimegännän-kimiyäçäk. Ägär 2001 yılda alar 27,9 mln. bulsa, 2016 yılğa alarnıñ 20,6 mln. ğına qaluı bar. Şunıñ belän berğä ölkän yäştägelärneñ sanı arta: 2001 yılda – 29,9 mln., 2016 da – 33,4 mln. Ğalimnär häm ekspertlarnıñ fikere ber: ğailälärneñ matdi xälen yaxşırtmıy, tuuçılarnı arttıru öçen uñay şartlar tudırmıy torıp, yaxşığa ömet itäse yuq.
Bu atnada uqıtuçılar häm uquçılarnıñ maxsus basması – Mäğärif jurnalı 90 yäşen bilgeläp ütte. Yubiley aldınnan Watanım Tatarstan gäzite jurnalnıñ baş möxärrire Färit Şärifullinğa urın birep, anıñ çığışın bastırdı. Ul anda jurnalnıñ tarixı belän tanıştırdı. Uqıtuçılar jurnalınıñ başlanğıçı Şihabetdin Äxmärov möxärrirlek itkän Mäktäp jurnalına barıp totaşa. 1913 yılda Qazan gubernatorı kanseläriäse röxsäte belän Mäktäp jurnalınıñ berençe sanı dönya kürä. Bu jurnalda mäqälälären bastırğan kürenekle şäxeslär arasında Ğ.İsxaqi, Ğ. Tuqay, F.Ämirxan, Ğ.İbrahimov, H.Atlasi, xatın-qız yazuçılardan, möğälimälärdän M.Aqçurina, F.Söläymaniä, M.Mözaffariä, Z.Kamaliä häm başqalarnı kürep bulğan. 1918 yılda jurnal Mäğärif iseme belän çığa başlıy häm anıñ berençe möxärrire häm töp oyıştıruçısı Ğalimcan İbrahimov bula. Soñınnan jurnal üz isemen Sovet mäktäbenä üzgärtä. Ä 1990 yılda yañadan Mäğärif bulıp çığa başlıy. Şuşı waqıt eçendä jurnalnıñ tematikası da üzgärgän. 30nçı yıllarda jurnal Yañalifqa küçü, uqıy-yaza belmäwçelär häm az belemle uquçılar belän eşläw turında yazsa, 50-60nçı yıllarda ul aldınğı pedagogik täcribäne yaqtırta, annan soñğı çorlarda ul pedagogik eşneñ näticälelegen kütärü mäsäläsen kütärgän, 70-80nçı yıllarda uqıtu-tärbiä eşendä yañalıqlar yaqtırtılğan, 90nçı yıllardan soñ milli mäktäpne yaqtırtuğa iğtibar birelä başlağan häm bu tema älegäçä däwam itä.
Bikä Timerova, Qazan
Watanım Tatarstan gäziteneñ baş möxärrire üzeneñ bäyräm çığışında, yäş buın belmider dip, xezmät iäläreneñ könen bilgeläp ütü traditsiäseneñ qaydan kilep çığuın iskä ala. 1886 yılda Amerikanıñ Chicago şähärendä eşçelär üz xoquqların dawlap, 8 säğätlek eş köne taläp itep, demonstratsiägä çığalar. Şunnan soñ II İnternatsional Chicago eşçeläreneñ batırlılığına bağışlap, yıl sayın 1maynı bilgeläp ütü turında qarar qabul itä. Ğäbdelxaq Şämsetdinov yazğança, kiläçäktä dä xezmät iäläreneñ könen bilgeläp ütü ğädäte betmäs, kapitalizm qırıs närsä, şuña kürä eşçelärneñ üz xoquqları öçen köräşe dä, bäyrämnär dä bulaçaq äle.
Tatarstan yäşläre gäzite üzeneñ bäyrämçä bizälgän 1 may çığarılışında, başqa fiker ütkärä. Xezmät iäläreneñ xalıqara berdämlege köne dip atalsa da, ul kübräk SSSR kommunistlar partiäseneñ, il citäkçeläreneñ xezmät iäläre belän ayırılmas duslığı köne bularaq bäyräm itelä ide kebek. Qaya anda xoquqlar dawlağan lozunglar! Bar belgäne “yäşäsen dä, yäşäsen” ide. Xäzer bu könneñ mäğnäse asılına qayta başladı kebek, - dip yaza gäzit.
Tatarstan yäşläre şulay uq söyläşüne sotsializm, kapitalizmğa ğına qaytarıp qaldırmıy, zamança temalar turındağı söyläşügä çaqıra. Anda mäsälän «Globalläşü: kemgä fayda, kemgä zıyan?» digän baş astında mäqälä basılıp çıqtı. Gäzit xäbärçese Riman Ğilemxanov Däwlät şurası deputatı Razil Wäliev belän şul xaqta äñgämä qorğan. Globalläşüneñ soñğı maqsatı - dönyada ber zur däwlät tözü, dip äytelä äñgämäneñ başında. Razil äfände äytüençä, globalläşü bik borınğı närsä, dönyanı berläşterü omtılışın berençe itep Çınğızxan häm anıñ näsele yasağan. Cüçilar bit zamanında ber däwlät tözep, anda ber ük salımnar, ber ük aqça berämlege kertkän, dip söylägän Razil Wäliev. Deputat anda cir satuğa qarşı ikänen iğlan itä, Rusiäne tarqata torğan maxsus säyäsät alıp barıla, digän fiker äytä. Läkin ul globalläşüneñ qotılğısız ikänen tanıy. Menä anıñ cawaplarınnan ber özek:
Globalläşüneñ tiskäre yaqlarına qarşı toru öçen ayırım keşelärneñ genä tügel, böten xalıq, millät mänfäğätlären yaqlıy torğan däwlät kiräk. Ä ul yuq. Tatarstan möstäqillek alsa, üzen erep yuğaludan küpmeder däräcädä saqlap qala alır ide, möstäqillege şulay uq yuq. İnde nindi yul qala? Bezgä üzebezne yaqlarday işlärebezne tabarğa, urtaq sıyfatlar, urtaq mänfäğätlär bulğan däwlätlär, xalıqlar belän berläşergä kiräk. Min kiläçäktä qazaq, qırğız, üzbäk häm başqalar bu xaqta uylıy başlarlar dip ömetlänäm. Xäyer, başladılar da inde: mäsälän, Oljas Söläymanov, Çıñğız Äytmätov berläşü mäsäläsen qat-qat kütärep yazıp çıqtılar.
Gäzit xäbärçese Riman Ğilemxanov Razil Wälievnıñ ütkän yıl Törkiädä Evraziäçelek forumında qatnaşuın iskä ala. Deputat şuña cawap yözennän “äye, mondıy däwlät bezgä qulayraq” dip äytä birä. Häm şul uq waqıtta, törki tuğannardan qala, tatarğa urıstan da yaqın keşe yuq, digän belderü yasıy. Urıslar belän niçä yıl bergä yäşäp, tellären öyränep, ber ük şartlarda üsep, olığayıp tämam tuğanlaşıp betkänbez ikän, dip äytä Razil Wäliev. Anıñ fikerençä tatarğa urıs qurqınıç tügel, çönki ul üze dä ayanıç xäldä, betä, eri bara. Böten bälälär şul globalläşügä barıp totaşa, dip sanıy Razil Wäliev.
Mädäni comğa gäzitendä bu temanıñ ber yünäleşe däwam itterelä. «Törkidän başlanğan tereklek» digän yazmanıñ avtorı filologiä fännäre kandidatı Rauşaniä Şäfiğullina törki dönya häm anı berläşterüçe faktorlar turında yaza. Xäzerge waqıtta räsmi räweştä 26 törki millät terkälgän: üzbäk, qazaq, äzäri, tatar, törekmän, qırğız, çuaş, başqort, qara-qalpaq, yaqut, qumıq häm başqalar. Şuşı millätlärneñ urtaqlığın saqlawçı faktorlar arasında ul törki telne, ğomum törki mädäniätne, urtaq tarixi ütkänebez, häm islam dinen atıy. Ämma bügenge köndä törkilärneñ tarixına, mädäniätenä qarata yañadan-yaña faraz barlıqqa kilä, dip assızıqlıy avtor. Misal itep ul Nurixan Fättäxnıñ, Defaq Räxmätineñ häm Oljas Söläymanovnıñ ezlänülären iskä ala. Yaña fänni farazlar nigezendä, törkilärneñ tarixi watannarı itep Yevraziä kontinentı tügel, ä borınğı sivilizatsiälärneñ bişege – Urta diñgez basseynı qarala. Menä Rauşaniä Şafigullinanıñ yazmasınnan ber özek:
Biredä tuğan borınğı sivilizatsiälär üseşendä törki babalarıbız turıdan- turı qatnaşqan, xäl itkeç rol uynağan dip qarala. Ğalimnär fikerençä, äle bügenge köndä dä törkilär tormışında – teldä, milli kostyum, arxitektura, xalıq awaz icatı, ğöref-ğädätlär, toponimikada – şul borınğı kulturanıñ bilgeläre saqlana. Nindi sivilizatsiälär turında süz bara soñ? Bezneñ erağa qädär III-II meñyıllıqqa qarağan, Cidesu cirlegendä urnaşqan Şumer sivilizatsiäse turında. Küräseñ tarix şumerdan başlana, dip yuqqa ğına äytmilär. Anıñ warisı bulıp qalırlıq Babil däwläte kulturası, danlıqlı Krit utrawı, Ägäy arxipelagı häm kontinental Gretsiä cirlegendä urnaşqan Krit-Minoy kulturası. Krit utrawınıñ Fest şähärendä tabılğan spiral ezleklegendäge tamğalar urnaşqan tügäräk balçıq plastinka-disbene Nurixan Fättax törki teldä uqıdı.
Şuşı yaña farazlar nigezendä borınğı Misır, Sönnär mädäniäte belän urtaqlıq bar, dip yaza avtor. Törki xalıqlar latin xalıqları belän bergä Rim imperiäsen tözüdä dä qatnaşqan. Fänni gipotezalar törkilärneñ eze Amerika kontinentında da bulğanın kürsätä, dip bu temada ezlänüläre belän tanıştıra Rauşaniä Şäfigullina. Şunıñ belän bergä törki xalıqlarnı berläşterüçe faktor itep ul urtaq dini wazğiätne dä atıy. İslam dine qabul itelgänçegä qädär bulğan täñreçelek, şuşı çorda icat itälgän ädäbi äsärlär, şärıq ädäbiäten telgä ala ul. Törki millätlärneñ mädäniätenä qarağan bu üzençäleklär bügenge köndä dä törki dönyanıñ berdämlegen saqlıy, dip tämamlıy üz çığışın Rauşaniä Şäfigullina.
ЗBeздa ПoBoлжbя gäzitendä isä tarixçı İskändär İzmailov çığış yasap, yalğan häm riwayätlärgä qorılğan tarixi çığanaqlarnı qatı tänqitläp çığa. Alda telgä alınğan Nurixan Fättaxnıñ Fest şähärendä tabılğan älege balçıq taqtanı uquı turındağı xäbärdän ul kölä, andıy qotqılarğa birelmäskä çaqıra. Şuşı uq gäzittä tarixçı Damir İsxaqov «Rusiädä tatar mäsäläse» digän qatlawlı temağa tarixı küzlektän çığıp bäyä birä. Ütkännärneñ säxifälären aqtarıp ul xäzerge xällär belän paralel ütkärä, elekke xezmätçe tatarlarnıñ xälen qayber bügenge tatarlarnıñ xäle belän çağıştıra. Yazma inde ike atna basılıp kilä, gäzit kiläse sanda anıñ däwamı belän tanıştırırğa wäğdä itä.
Tatarstan yäşläre gäzite isä iğtibarnı başqa ber temağa - xalıq sanına yünältä. Bu atnada xalıq sanın alunıñ berençe näticäläre iğlan itelde. Belgänegezçä, iñ qaynar mäğlümatlär – millätlär isemlege äle iğlan itelmäde. Alayda statistika komitetı xisabınnan küpmeder mäğlümat alıp bula. Şulay itep Tatarstanda 3779 meñ keşe yäşi. 1752,2 meñ keşe ir-at bulsa, 2027,6 meñ keşe – xatın-qız. Böten xalıqnıñ 1 millionğa yağını awılda yäşi, qalğanı – şähärdä kön kürä. Bötenrusiä sannarına qarağanda da oxşaş näticä kilep çığa. Tatarstan yäşläre bu xaqtağı xäbärenä «Qızlarğa 10 million yeget citmi» digän isem birep, bolay yazıp çıqtı:
Güzäl zatlar Rusiäneñ 84 töbägendä “östenlek itä”, şul isäptän Tatarstanda da. Bu berençe çiratta ildä tuuçılar sanı kimiäçägen añlata. Şulay itep, Rusiä äkrenläp ülä bara. Soñğı 13 yılda 7,4 million rusiäle dönya belän xuşlaşqan. Ekspert-demograflar farazlawınça, 2016 yılğa Rusiädä eşkä sälätle keşelär 80,4 mln. ğına qalaçaq, bu barlıq xalıqnıñ 60% ğına digän süz. Läkin iñ qurqınıçı – ildä balalar kimegännän-kimiyäçäk. Ägär 2001 yılda alar 27,9 mln. bulsa, 2016 yılğa alarnıñ 20,6 mln. ğına qaluı bar. Şunıñ belän berğä ölkän yäştägelärneñ sanı arta: 2001 yılda – 29,9 mln., 2016 da – 33,4 mln. Ğalimnär häm ekspertlarnıñ fikere ber: ğailälärneñ matdi xälen yaxşırtmıy, tuuçılarnı arttıru öçen uñay şartlar tudırmıy torıp, yaxşığa ömet itäse yuq.
Bu atnada uqıtuçılar häm uquçılarnıñ maxsus basması – Mäğärif jurnalı 90 yäşen bilgeläp ütte. Yubiley aldınnan Watanım Tatarstan gäzite jurnalnıñ baş möxärrire Färit Şärifullinğa urın birep, anıñ çığışın bastırdı. Ul anda jurnalnıñ tarixı belän tanıştırdı. Uqıtuçılar jurnalınıñ başlanğıçı Şihabetdin Äxmärov möxärrirlek itkän Mäktäp jurnalına barıp totaşa. 1913 yılda Qazan gubernatorı kanseläriäse röxsäte belän Mäktäp jurnalınıñ berençe sanı dönya kürä. Bu jurnalda mäqälälären bastırğan kürenekle şäxeslär arasında Ğ.İsxaqi, Ğ. Tuqay, F.Ämirxan, Ğ.İbrahimov, H.Atlasi, xatın-qız yazuçılardan, möğälimälärdän M.Aqçurina, F.Söläymaniä, M.Mözaffariä, Z.Kamaliä häm başqalarnı kürep bulğan. 1918 yılda jurnal Mäğärif iseme belän çığa başlıy häm anıñ berençe möxärrire häm töp oyıştıruçısı Ğalimcan İbrahimov bula. Soñınnan jurnal üz isemen Sovet mäktäbenä üzgärtä. Ä 1990 yılda yañadan Mäğärif bulıp çığa başlıy. Şuşı waqıt eçendä jurnalnıñ tematikası da üzgärgän. 30nçı yıllarda jurnal Yañalifqa küçü, uqıy-yaza belmäwçelär häm az belemle uquçılar belän eşläw turında yazsa, 50-60nçı yıllarda ul aldınğı pedagogik täcribäne yaqtırta, annan soñğı çorlarda ul pedagogik eşneñ näticälelegen kütärü mäsäläsen kütärgän, 70-80nçı yıllarda uqıtu-tärbiä eşendä yañalıqlar yaqtırtılğan, 90nçı yıllardan soñ milli mäktäpne yaqtırtuğa iğtibar birelä başlağan häm bu tema älegäçä däwam itä.
Bikä Timerova, Qazan


text:
Törkmänstanda prezident saylawları kiläse yılnıñ 11 Fivralenä bilgelände
Törkmanstan belän 2 distä yıldan artıq idarä itkän Saparmurat Niyazov uzğan atna wafat bulğannan soñ, sişämbedä ilneñ Xalıq Şurası kiläse prezident saylawları könen bilgeläde. Saylawlar 2007 yılnıñ 11 Fivralendä ütäçäk.
"Äydägez bu saylawlarnı 11 Fivralgä bilgelik häm alarnı yuğarı däräcädä ütkärik, min şulay bulır dip ışanam" dide Üzäk Saylaw komissiäse räise Murat Qarrıev.
Cıyınnıñ kön tärtibendä Konstitutsiägä üzgäreşlär kertü, prezident saylawları turındağı qanun kebek başqa möhim mäsälälär dä bar. Törkmanbaşı isän çağında bu qanunnarnıñ kiräge yuq ide.
Törkmanstanda soñğı prezident saylawları 1992 yılda ütte. Berdän-ber namzät Saparmurat Niyazov, räsmi sannarğa kürä, tawışlarnıñ 99.5 protsentın cıydı.
Şunnan soñ başqa saylawlar bulmadı. Şul uq yılda tözelgän Xalıq Mäslixäte Niyazovnıñ prezidentlığın ozaytıp qına tordı. Axır çiktä ul ğömerlek prezident dip iğlan itelde.
Uzğan atna yöräk awıruınnan wafat bulğan Törkmanbaşı üzennän soñ säyäsi buşlıq qaldırdı, anıñ ber warisı da yuq, üz tiräsendäge keşelären ul daimi alıştırıp tordı.
Xäzer töp sorawlarnıñ berse – Törkmänbaşı urınına kem däğwa itäçäk?
Sişämbedä Xalıq Mäslixäte prezidentlıqqa berençe namzätlär kürsätä başladı. Här namzät tawışqa quyıla, tawışlar quldan sanala, şul säbäple bu eş aqrın bara. Niyazov çorında bu mäşäqätlärneñ kiräge yuq ide, qararlar bertawıştan qabul itelä ide.
Aşğabadtan kilgän xäbärlärgä qarağanda, 6 namzät raslanğan, şul isäptän, Niyazov wafatınnan soñ waqıtlı citäkçe itep bilgelängän premier-ministr urınbasarı, Sälämätlek ministrı Qorbanguli Berdımuxamedov ta bar. Küzätüçelär anı töp däğwaçı dip sanıy.
Törkmanstannıñ sörgendäge oppozitsiäse berdäm namzät kürsätäçägen belderde. Töp oppozitsiä köçläreneñ berse – Berläşkän Demokratik oppozitsiä törkeme üz namzäte itep oppozitsiäneñ küptänge aktivistı Nurbirde Nurmamedovnı atadı. Ämmä elekke Tışqı eşlär ministrı, xäzer oppozitsiä wäkile Avdı Kuliev radiobızğa äytüençä, Nurbirde Nurmamedov qayadır yuqqa çıqqan:
"Bez bügen ul qulğa alınğan dip işettek. Anı taba almıybız, qayda ikänen belmibez. Anı 23ndä totqarlağannar, tuğannarına qayda ikänen äytüçe yuq" dide oppozitsiä wäkile Avdı Kuliev.
Ul arada oppozitsiäneñ tağın ber wäkile Watan xäräkäte citäkçese, xäzer Şvetsiädä yäşäwçe Xodaybirde Orazov, İnterfax agentlığına, üzeneñ berdäm namzät ikänen äytte. Bu xäbärne respublikan partiäse citäkçese Nurmöxämät Xanamov ta rasladı.
Törkmän räsmiläre isä oppozitsiä wäkilläre ilgä qaytsa alar şunduq qulğa alınaçaq dip kisätte.
Törkmän oppozitsiäse Yewropa Berlege, Rusiä, Quşma Ştatlarğa möräcäğät itep, Törkmanstanda demokratik saylawlar ütkärüdä yärdäm itergä çaqırdı.
Tabiğıy yağulıqqa bay bulğan Törkmanstandağı wağziätne küp kenä illär xäzer zur iğtibar belän küzätä.
Ali Ğilmi


text:
Tinçurin teatrı Sember xalqına şäp tamaşa büläk itte
Tamaşaçı “Ğayfi babay, öylän davay” digän kämittä räxätlänep kölep utırdı. Süz yuq – artistları da şäp uynıy, kölkele dä.
Sember tatarı teatrnı yarata dip bulmıy inde, anısı. Monıñ säbäben teatrlarnıñ siräk kilüe belän dä añlatuçılar bar. Ämma teatrnıñ siräk kilüen tamaşaçınıñ az buluı belän dä añlatıp bula. Närsä berençel: tawıqmı – ällä yomırqamı, digändäy kilep çığa. Ä bu yulı tamaşa zalında buş urınnar az ide. Şunlıqtan älege tamaşanıñ üze tügel – anı oyıştıru ısulları turında süz möhimräkter. Ber-ike urında teatr bulaçağı turında iğlannar küzgä çalındı, ämma Lenin Memorial' üzäge kassasında berni dä belmilär bulıp çıqtı. Monıñ säbäbe soñnan açıqlandı. Keremneñ küp öleşe kassada qala, häm alar biletlarğa zur bäyä quyalar dip, oyıştıruçılar biletlarnı üzläre taratırğa bulğannar. Oyıştıruçılar digäne – Bua yegete İlsur Mortazinnıñ Semberdä yäşäwçe dusları İlgizär Zıyatdinov häm Rafail Näcmetdinov. Häm alar yarıysı ğına näticägä ölgäşkännär. İlgizär Zıyatdinov tatar balaların ğına tuplağan 91-mäktäpneñ äti-äniläre komitetı citäkçese. Töp tamaşaçı da – şul mäktäpnekelär häm alarnıñ tanış-beleşläre. Monısı isä bik tä ğibrätle xaqiqät'ne iskä töşerä: ayırım kollektivlar ğına xalıqnı tuplıy alalar. Dinebez nıq bulğanda, xalqıbız üz mäxällälärendä uqmaşıp yäşägän, tatar-möselman ber tirädäräk yort salğan.
Bu cähättän ber ğibrätle küreneş. Uzğan ğasırnıñ 60-nçı yıllarında Semberdä sotsialistik illär öçen oçuçılar äzerli torğan binihayä zur uqu-uqıtu kompleksı tözelä. Näq şäxsi yortlarında tatarnıñ uqmaşıp yäşägän urınında. Biredä yäşäwçe urıslar da uramda tatarça söyläşälär ide, dilär ul zamanada yäşägännär. Şäxsi yortlarında yäşägän xalıqnı küpqatlı yortlardağı fatirlarğa küçergändä milläte dä bik möhim bula: ber podyezdda ikedän artıq tatar ğailäse bulırğa tieş tügel! Tirän fänni nigezdä başqarılğan eş bu.
Mondıy şartlarda 91-mäktäp, Dobrolyubov süzläre belän äytsäñ, “qarañğılıq dönyasında yaqtılıq nurı”day kilep çığa.
İkençe şundıy “nurçıq qaldığı” bulıp elek tatarnıqı ğına bulğan – bügen isä İdelbuyı xalıqlarınıqı dip sanaluçı 17-kitapxanä. Oyıştıruçılar ğözere buyınça tamaşa bulası köndä anda tatar cämäğätçelege Tinçurin teatrı wäkilläre belän oçraştı. Oçraşuda qatnaşuçılar üz tanış-beleşlären tamaşağa äydäw niäte belän taralıştılar. Bu da fayda birgänder, bälki.
Şuşı oçraşudan soñ Tinçurin teatrınıñ veteran artistı Nail Şäyxetdinovqa berniçä soray belän möräcäğät itü mömkinlege tabıldı.
-Başqa şähärlärdä andıy oyıştıruçılarığız barmı soñ? -Yuq, çönki elek xalıq üze teatr artınnan yöri ide - bez şuña küngänbez. Mäsälän, ber awılğa barasıñ, zalğa beryulı barısı da sıymıy, ikençe märtäbä quyığız äle, dip sorıylar ide. Xäzer isä şul uq awılda yartı zal buş qala. -Ä monıñ säbäpläre nidä soñ? -Tiz genä kapitalizm tözep ölgäşergä omtıludır. Barısın da aqça, aqça, aqça ğına qızıqsındıra, ruxi yaqtan xäyerçelänä genä barabız. Yäşäyeşneñ mäğnäse aqçı cıyuğa qaytıp qala. -Ä teatrnıñ kiläçägen niçek küzallıysız? -Barıber xalıq üz asılına qaytaçaq. Añlar äle adäm balası ruxi baylıqnıñ möhimräk ikänen… Ä uylarğa sälätle keşe teatrsıyz yäşi almıy ul.
-Yuq, çönki elek xalıq üze teatr artınnan yöri ide - bez şuña küngänbez. Mäsälän, ber awılğa barasıñ, zalğa beryulı barısı da sıymıy, ikençe märtäbä quyığız äle, dip sorıylar ide. Xäzer isä şul uq awılda yartı zal buş qala.
-Ä monıñ säbäpläre nidä soñ?
-Tiz genä kapitalizm tözep ölgäşergä omtıludır. Barısın da aqça, aqça, aqça ğına qızıqsındıra, ruxi yaqtan xäyerçelänä genä barabız. Yäşäyeşneñ mäğnäse aqçı cıyuğa qaytıp qala.
-Ä teatrnıñ kiläçägen niçek küzallıysız?
-Barıber xalıq üz asılına qaytaçaq. Añlar äle adäm balası ruxi baylıqnıñ möhimräk ikänen… Ä uylarğa sälätle keşe teatrsıyz yäşi almıy ul.Artaban süz teatrlarnıñ repertuarına da qağıldı. Qızğanıç ki, dide Nail äfände, tatar teatrı repertuarında haman Sovet çorı säyäsätenä yaraqlaşıp yazılğan äsärlär küpçelektä. “Qazan sölgese”nnän alıp “Zäñgär şäl”gä qädär. “Asılyar”, “Ğaliäbanu” kebekläre dä şul uq yünäleştä icat itelgännär. Döres, xäzer sağraq faydalanalar: din ähellärenä qarata çep-çi yala yağularnı qullanmıyça. Şunı da östäp äytergä buladır: “Zöläyxa”, “Telsez küke” kebeklär yaltırap qına aldılar. Tufan Minnullinnıñ “Şäcärä”, “İlgizär plyus Vera” kebekläre dä onıtıla bara.
Älege çaranıñ tağın ber üzençälege - anıñ Xäyriä tamaşası dip ataluında. Biletlar da satılğaç, monı niçek añlarğa soñ? İlsur Mortazin menä niçek añlattı: “Xäyriä digäne suğış häm tıldağı xezmät veterannarına qağıla, alar çaqıru biletı belän kerä alalar tamaşağa”.Ayrat İbrahim, Sember


text:
Ayatolla Ali As-Sistani Ğiraqta saylawlar bilgelängän waqıtta ütärgä tieş dip sanıy
Ğiraq şiğiläreneñ yuğarı ruxi yulbaşçısı Ayatollah Ali as-Sistani, ildä kiläse yılnıñ ğinwarına bilgelängän saylawlar waqıtında ütergä tieş, dip belderde. As-Sistani'nıñ matbuğat wäkile Hamid Xaffaf, bügen Azatlıq radiosına birgän äñgämäsendä, As-Sistani, saylawlar uzdıruda zur rolne Berläşkän Millätlär Oyışması uynarğa tieş, dip sanıy, dide. (audio) "Sistani menä närsälärgä basım yasıy: berençedän, saylawlar bilgelängän waqıtta uzarğa tieş. ikençedän, ul, saylawlarnıñ ğadel häm irekle buluı öçen protsessqa Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ qatnaşuı kiräk, dip sanıy." dide as-Sistani'nıñ matbuğat wäkile. Ul şulay uq ğiraqlılar tawış birüdä qatnaşır dip ömetlänä. Kiçä Amerika Quşma Ştatları saqlanu ministrı Donald Rumsfeld, saylawlar – ilneñ köç qullanu däwam itkän töbäklärendä ütmäskä dä mömkin, dip belderde. Kiçä amerikan kongressı aldında çığış yasağanda Ğiraqnıñ waqıtlı premyer-ministrı İyad Allawi, Ğiraqnıñ 18 provinsiäseneñ 14ndä wazğiät imin dip belderde. Ğiraq eçke eşlär ministrlığı, Orascom isemle Misır telekom şirkäteneñ kimendä 8 xezmätkäre urlandı, dip xäbär itte. Misır ilçelege totıq alu turındağı xäbärne rasladı. İldä köç qullanu däwam itä. Falluca şähärenä amerikan köçläre hawa höcümnäre yasadı. Dhuluiya şähäre yanında 7 ğiraq keşese häm 3 xärbi hälak bulğan dip xäbär itelä.


text:
AQŞ Iran häm Süriä belän söyläşülär başlıymı?
Bush xäqimiäte, İran häm Süriä belän söyläşü fikeren bu ike ilneñ yaqın-könçığışta bugräktä Ğiraqta fetnälärgä säbäbçe buluda ğayepläp kire qağıp kilde. Läkin bu atnada Däwlät Sekretarı Condoleezza Rice belän AQŞnıñ Ğiraqtağı ilçese Ryan Crocker , kiläse atna Ğiraqta totırıqlıq bulduru öçen alıp barılaçaq söyläşülärgä İran häm Süriäne quşuluın taläp itä.Söyläşülär 3-4nçe mayda Misırnıñ Şarm-亪äyx şähärendä bulaçaq.Rice häm Crockernıñ çığışı AQŞ säyäsätendä mimde täser tudırır, bu turıda Yaqın könçığıştağı AQŞ säyäsäte küzätüçelärenä süz birdek.
“Ğiraqta bulğan xällär ilneñ üzennän genä tormıy. Bu eştä cäwaplı bulğan, Töbäk bar, kürşeläre bar, xalıqara cämäğatçelek bar. Kiläse ber niçä atnada, May başlarında bez Şarm 亪äyx qalasında uzaçaq cıyılışta, bergäläşep Ğiraqtağı xälne töbäk häm xalıqara wazğiättän çığıp igrtibar belän küzätep baraçaqbız."
Ğiraq oçraşuğa körşe illär, BMO İminlek şurası belän G8 (Zur Sigezlek) wäkellären çaqırdı.
Älegäçä küptännäñ berle söyläşülärdän baş tarqan Bush xaqimiätenen, Rice häm Crocker çığışınnañ soñ bu säyäsätendä üzgäreşlärgä küçüe sezelä. Bälki bu üzgäreş AQŞ diplomatları öçen İran häm Süriä belän ike yaqlı söyläşülär alıp baru mömkençeleklären qarawğa ber forsat tudırır dip farazlana.
Bu farazlarnı telgä alğannarnıñ berse James Aborezk. Ul 1973nçe yıldañ 1979nçı yılğa qadär, häm ul şul uq waqıtta çığışı belän ğaräp bulğan AQŞ kongresendä xezmät itkän berençe keşe.
Bushnıñ bu ike il belän söyläşmäskä digän qatğiy qararın üzgärtep, AQŞ xäqimiäteneñ Şarm 亪äyxdä uzaçaq söyläşülärgä İran häm Süriäneñ qatnaşuın soragan täqdemenä şaqqatqanın belderde.
“Minemçä, Bushqa Ğıraqtan kitü awır, üz yözen saqlar öçen genä, ul äle ozaqqa qalırğa teli. Läkin şul uq waqıtta, ayrulu öçen nindider ber yul, üzenä yärdem tabarga da tırışa.” Şulayda, Waşiñtondağı mäxsus säyäsät öyränü üzägendä xalıqara saqlanu mäsälälären öyränüçe Steven Welsh isä Bush xaqimiätendä üzgäreşlär bar dip uylamiy.
“Bush Xaqimiätenä aldında xäzer, Ğiraqnı yäisä İrandağı atom qoralları citeşterü mäsäläse me, kübräk iğtibar gayğa berü turında qarar qılu kebek awır mäsälä tora. İkençe ber mäsälä, uzaçaq söläşülär, küp taraflı söyläşü, ul ber niçektä Amerika – İran nizaqların yomşartmayaçaq. Anda küberäk Ğiraqnıñ möstäkilligen, totırıqlıqnı arttırıp, tınıçlıq urnaştıru maqsatlarına igtibar birelä.”
James şuını da östäp, Bush xäqimiätenä Ğiraqda cirle totıtırıqnı bulduru öçen Kürşe illär häm alar belän bergä İran häm Suriä belän dä eş itüneñ ähämmiätle bulaçağı kiñäş itelgän ide dide.
M.K


text:
Rusiä prezidentı Yaqın Könçığışqa kitte
Rusiä saqlanu ministrı Sergei İvanov, Rusiä Süriägä raketalar satunı däwam itäçäk, dip belderde. İzrael bu tör säwdägä qarşı çığa. Süriädä, Tel Aviv tarafınnan terror oyışmaları dip iğlan itelgän Hamas, İslam Cihadı häm Hezbolla oyışmalarınıñ baş fatirları urnaşqan. Rusiä süzlärenä qarağanda, raketalar saqlanu öçen satıp alına. Elegräk İvanov, älege raketalar İzraelgä höcüm itü öçen qullanıla almıy, çönki alar 4-5 çaqrımğa ğına oça, dip beldergän ide. Rusiä prezidentı Vladimir 4 könlek Yaqın Könçığış säfärenä kitte. Çärşämbe könne ul ike könlek säfärgä İzraelgä bara. Bügen kiç Rusiä ilbaşı Misır başqalası Qahirädä bula.


text:
11 yılda Rusiädä terror höcümnärennän 1800-läp keşe ülgän
Rusiädä soñğı 11 yıl eçendä terror ğämällärendä 1800-dän artıq keşe ülgän, 20 meñnän artıq keşe zıyan kürgän. Bu xaqta “Nord-Ost” oyışması räistäşe Tätyana Karpova belderde. Bu könnärdä Mäskäwdä Dubrovka teatrındağı faciğägä 4 yıl tulu uñayınnan çaralar ütä. Bu faciğädä 130 totıq ülgän ide. Pänceşämbe könne säğät 10 da teatr yanına ülgännärneñ tuğannarı häm başqa - Beslan, Mäskäw, New Yorktağı terror ğämälläre näticäsendä zıyan kürgännär cıyılaçaq.


text:
Rawil Boxaray ike kitabın kiñ cämäğätçelekkä täqdim itte
Qazanda islam dinenä bäyle kitapnıñ kiñ cämäğätçelekkä täqdim itü çarası buldı. Qazan keşe, ä xäzer Londonda yäşäwçe jurnalist häm yazuçı Rawil Boxaray tatar zıyalıların çaqırıp, üzeneñ ike kitabın täqdim itte. «Xaqiqätne sağınu» («Nastolgiä po otkrovenyu»), digän fänni publitsistik xezmäteneñ kereş süzendä mondıy süzlär bar. Avtor, islamğa bügenge wazğiät küzlegennän qararğa tırışa, Rusiä cirlegendä islam häm xristian dinnäreneñ tarixların çağıştıra, alarnıñ üseşendä bulğan urtaqlılar häm ayırımlıqlar turında fikerläre belän urtaqlaşa.Dini täğlimätlar belän bergä, Rawil äfände, Altın urda şiğriäten dä öyrängän. Anıñ şul isemendäge kitabına tatar zıyalıları yuğarı bäyä birde. Mäsälän, tarixçı Mirqasıym Ğosmanov fikernçä, avtornıñ uquçını uylanırğa mäcbür itä. Bu xezmätneñ töp ähämiäte şunda, di ul.
Kitapta «Xösraw wä Şirin» äsäre, Xäräzmi, Saif Sarai şiğerläre tärcemäläre urın alğan.Bikä Timerova.


text:
Çeçnäneñ Mäskäw yaqlı xakimiät başlığı Äxmät Qadırov respublikanıñ yaña premyer-ministrın iğlan itte.
Qadırov belän finans eşlärendä kileşä almağan Mixail Babiç uzğan atnada wazıyfasınnan kitkän ide. Xäzer anıñ urınına Mäskäw tarafınnan fatixa alğan Anatoliy Popov bilgelänä. Qadırov Popovnı üze täqdim itüe turında beldersä dä, Russiäneñ kiñküläm mäğlümät çaraları Mäskäw tarafınnan bilgelänüçe Popov Çeçnäneñ finans eşlären turıdan-turı Mäskäw kontrolenä quyaçaq dip xäbär itä. Uzğan ayda Qadırovnıñ yaña finans-ministrın Babiç xuplawınnan başqa bilgeläwe xakimiät başlığı belän premyer-ministr arasında qarşılıq çığarğan ide.


text:
Yewropa Berlege Ğiraq mäs''äläsendä urtaq qaraş buldırırğa tırışa, tik bu ozaqqa çıdarmı?
Yewropa Berlege illäre citäkçeläreneñ düşämbedä aşığıç töstä cıyılğan oçraşuwı Ğiraq mäs’äläsendäge qaraşlarnıñ berlektäge bar äğza illärdä dä urtaq buluwı xaqında kileşte, häm Ğiraqtağı qoral inspeksiälären däwam itüne, suğışnıñ soñğı çara bularaq qına qaraluwın häm şuşı kiyerenkelekne barı tik Berläşkän Millätlär aşa ğına xäl itüne yaqlap çıqtı.
Audio
Min qaraşlarnıñ yaqınayuwın bilgele ber qänäğätlänü xise belän qarap bardım, härkem belä ki, äle berniçä genä kön elek, Ğiraqnı qoralsızlandıru maqsatında suğış başlawnı yaqlawçılar häm inspeksiälär yulına ışanuçılar arasında kiyerenkelek çıqqan ide di Fransiä prezidentı Chirac. Qayber säyäsätçelär fikerençä, Yewropanıñ Ğiraq suğışı mäs’äläsendä salmağraq yulnı saylawına, atna azağında bar qitğa buylap ütkän uram cıyınnarı zur tä’sir yasadı. Yewropa Komissiäse räise Romano Prodi bu uñaydan, suğışqa qarşı oyıştırılğan uram cıyınnarı yewropalılarnıñ Ğiraq mäs’äläsendä üz Yewropa fikere buluwın teläwen kürsätte dip belderde. Läkin bu şul uq waqıtta här äğza ilneñ hiç kenä dä berük qaraşta toruwın taläp itmi dip isäpli, xäzer Yewropa Berlegendä räislek itkän Gretsiä premyer-ministrı Kostas Simitis. Bu bigräk tä Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurasında utırğan Yewropa illärenä qarıy, ä alar anda bügenge köndä dürtäw. Fransiä häm Britaniä daimi, Germaniä häm İspaniä isä waqıtlı äğza bularaq qatnaşa. Grek premyerı süzlärenä qarağanda, Yewropa Berlege Ğiraq mäs’äläsendä urtaq fikergä kilsä dä, İminlek Şurasındağı ayırım illär soñğı qararnı qabul itkändä niçek teli şulay fiker yörtä ala. Şuşı belderü, Brüssel oçraşuwında qabul itelgän urtaq qaraşnıñ inde yaqın kiläçäktä ük yañadan qaqşıy aluwına işarä itä.
Kärim Kamal, Praga


text:
Rusiä Tönyaq Korea atom programması söyläşülären xuplıy
Rusiä, Tönyaq Koreanıñ atom töş programması tiräsendäge söyläşülärne xuplawın häm üzeneñ dä Korea yarım utrawında tınıçlıq urnaştırıru eşendä qatnaşırğa teläge buluın belderde. Rusiä tışqı eşlär ministrlığınıñ berderüendä, Mäskäw här çaq , Tönyaq Koreadan yanağan atom töş qoral qurqınıçın beterüdä diplomatik çaralar qullanu yağında tordı, dielä. Kiläse atnada Pexnyannıñ atom programması tiräsendäge krizisnı çişü maqsatı belän Quşma Ştatları, Qıtay häm Tönyaq Korea räsmiläre oçraşa.


text:
İzrail fosforlı qoral qullanunı tanığan
İzrail Libanda “Xizbulla”ğa qarşı alıp barılğan xärbi operasiase waqıtında fosforlı qoral qullanunı tanığan. İzrail xärbiläre belderüendä, xalıqara qağıydä qısalarında, açıq urınnardağı qorılmalarğa atu öçen aq fosforlı yädrälär qullanılğan dielä.
Xalıqara xoquq yaqlawçılar berniçä tapqır, fosforlı qoral qullanunı tıyarğa çaqırdı. Bu qoral keşene bik ğazaplıy, ayırım alğanda bik nıq peşerä.
Xalıqara xoquq yaqlawçılar berniçä tapqır, fosforlı qoral qullanunı tıyarğa çaqırdı. Bu qoral keşene bik ğazaplıy, ayırım alğanda bik nıq peşerä.


text:
Äxmädinicat tağın İrannıñ atom programmasın yaqlap çıqtı
İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicat bügen tağın ber märtäbä Tähranıñ atom programmasın yaqlap çıqtı häm ul barı tik tınıç maqsatta ğına eşli dide. Cakartada İndoneziä prezidentı Susilo Bambañ Yudhoyono belän oçraşudan soñ anıñ belän bergä çığış yasap Äxmädinicat İran üz xoquqların häm mänfäğätlären yaqlıy alırlıq xäldä dide. Yewropa diplomatları İrannı uran bayıtudan tuqtalırğa mäcbür itü öçen yaña çaralar häm mömkin bulğan cäzalaw ısulları äzerläwlären iğlan itte. İndoneziä prezidentı İrannıñ atom programması tınıç maqsatta eşläwe belän kileşüen häm İrannıñ atom programmasına bäyle xalıqara qarşılıq diplomatiä aşa çişelä alar dip isäpläwen belderde. Ul şulay uq İndoneziäneñ aradaşçılıq yardäme kürsätergä teläwen äytte.


text:
Açıq mikrofon: Xalıq sanı ni öçen kimi?
1989 yıldan birle dönyada 11 yün Xalıq sanı torışı dip atalğan xalıqara köne bilgeläp ütelä. Ä bügenge köndä Dönyada 6 milliardtan artıq keşe isäplänä. Yıl sayın 77 millionğa arta tora. Belgeçlär isäpläwençä 2050 yılğa cir şarında urtaça 9 milliardtan artıq keşe yäşär dilär. Böten dönyada xalıq sanı artqanda ber waqıtta, cirneñ 7 dän ber öleşen alıp torğan Rusiädä yıl sayın xalıq ber millionğa kimi bara. Bu ni öçen şulay. Belgeçlär küp törle fiker belderä. Ä xalıq ni uylıy.
Bala tapmağanğa ğına menä ber genä säbäp.
Minemçä, bu eş xaqına bäyle. Rusiädä eş xaqı bik tübän, ä balalarnı üsterü, tärbiäläw öçen aqça bik küp kiräk. Häm şunıñ öçen dä Rusiä xalıq sanı bik tübän. İkençedä bügenge köndä ällä nindi awırular bar häm xalıq şunnan bik küp ülä.
Keşe qädere betä minemçä.
Monıñ säbäpläre bik küp. Äytik, aktiv räweştä narkomaniä tarala, yäşlär arasında bigräk tä. Ğomumän xäyerçelek däräcäsendä yäşi bit bezneñ xalıq, şunlıqtan da xalıq sanı da kimi.
Balanı tapqaç üsterergä, tamağın tuydırırğa, uqıtırğa kiräk. Ä küp kenä keşeneñ monıñ öçen mömkinlege yuq.
Xezmät xaqı az tülägänlektän, şunıñ öçen yäşlärneñ bala qararlıq xälläre yuq.
Küp kenä yäş ğailälär balalar tabarğa qurqa, çönki alarnıñ torır urınnarı yuq.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
AQŞ xärbiläre Ğiraqta äs-Sadr köçlärenä höcümne däwam itä
Ğiraqtağı AQŞ xärbiläre Küfä şähärendä suğışçan şığıy din ähele Moqtada äs-Sadrnıñ kimendä 32 suğışçısın üterdek dip belderä. Küfädağı xastaxanä xezmätkärläre äytüençä 54 keşe yaralanğan. Bügen Küfä yanındağı Näcäf şähärendä dä atışular däwam itte. Andağı xastaxanä xezmätkärläre äytüençä 14 keşe üterelgän häm 37 keşe yaralanğan. Ülüçelärneñ häm yaralanuçılarnıñ kübese tınıç xalıq wäkilläre dip xäbär itelä. AQŞ xärbiläre Mart ayında Fällücä şähärendä 4 amerikalını üterep mäyetlären mısqıllawçılarnı ezläw barışında Ğiraq xakimiätlärenä ezlängän 25 keşeneñ isemnären tapşıruı turında belderde. Bügen AQŞ xärbiläre şulay uq, Äbü Ğraib törmäsendä AQŞ xärbiläre ğiraqlı totqınnarnı azaplağanda general Ricardo Sanchez ta anda bulğan digän belderüne kire qaqtı. Bu turıda Äbü Ğraib törmäsendäge ğämälläre öçen xökem itelergä tieşle soldatlarnıñ berse äytkän ide. Sanchez Ğiraqtağı koalitsiä köçläre başlığı.


text:
Mortaza Räximov Vladimir Putin belän oçraştı
Bügen Kremldä Rusiä ilbaşı Vladimir Putin Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov belän oçraştı. Köntärtibendä – respublikanıñ uzğan yıldağı sotsial-iqtisadi üseşenä yomğaq yasaw häm yaña yılğa plannar tora ide, dip xäbär itelä. Şulay uq Başqortstannıñ Rusiägä quşılunıñ 450 yıllığın bilgeläwgä äzerlektän tış oçraşuda Rusiä belän Başqortstan arasında wäkälätlärne büleşü turındağı kileşüne yañartu mäsäläse dä yañğrağan. Başinform mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, Putin Räximovnıñ, kileşü nigezendä mönäsäbätlärne üsterü kiräklege turındağı täqdimen xuplağan, bu tör eşneñ – Rusiäneñ federativ däwlät yünäleşendä bulğanın azsızıqlağan.


text:
Yaqın könnärdä Bagdadta ğiraqlılardan torğan şähär xakimiate eşli başlayaçaq dip belderä amerikan wäkile
Bagdad. Tağın berniçä könnän soñ Bagdadta Ğiraq belgeçlärennän torğan şähär idaräse eşli başlayaçaq dip belderä Barbara Bodine, üzäk Ğiraqqa bilgelängän amerikan administratorı. Älegä ul monıñ tögäl qayçan ğämälgä quyılaçağın äytmäde, barı tik, bu “berniçä kön eçendä” bulaçaq dip belderde. Ğiraqnıñ başqa öleşlärendäge kebek ük Bagdad su, elekter energiäse qıtlığınnan, çüp çığaru häm başqa şundıy xezmätlärneñ eşlämäwennän integä.


text:
Her hakkı saklıdır
©
2016 OSMANLICAEVI.COM |
Makro Web
META KEYS: Osmanlıca Çeviri,
Osmanlıca, Osmanlıca Tercüme, osmanlica çeviri, Osmanlica ceviri, Osmanlica
tercume, Osmanlica Tercüme, Osmanlıca metin çeviri, Osmanlıca mezar taşları,
Osmanlıca transkribe Rika,Rik'a, Talik yazı, matbu yazı, osmanlı türkçesi yazı
çevirisi, Ucuz osmanlıca çeviri, adımı osmanlıca yazmak istiyorum, osmanlıca ad
yazma, osmanlaca ad yazmak, osmanlıca isim yazmak, Osmanlıcaya çeviri, osmanlıca
ya çeviri,osmanlica çeviri, osmanlıca türkçe çeviri, osmanlıca-türkçe çeviri,
Osmanlıca-Türkçe çeviri,osmanlıcadan türkçeye çeviri, türkçeden osmanlıcaya
çeviri, osmanlıca çevirisi, osmanlıca tapular. osmanlıca çeviri fiyatları,
Türkçe Osmanlıca Çeviri, osmanlıca çeviri ucuz,osmanlıca çeviri sitesi,
osmanlıca tapu tercüme,osmanlıca isim yazma,osmanlıca mezar taşları, adının
osmanlıca yazılışı, ismimi osmanlıca yazmak istiyorum


text:
Aygöl Sağınbayıwa Qazanda berençe konsertın täqdim itte
Konsertlar Qazan öçen siräk bula torğan küreneş tügel. Ämma yäş cırçı Aygöl Sağınbayıwanıñ konsertı çınnan da waqiğa buldı. Aygöl turında ber tapşıruıbızda söylägän idek, xörmätle tıñlawçılar. Ul waqıtta Başqortstannıñ Uçalı rayonınnan Qazanğa uqırğa kilgän yäş cırçı yaña tanıla başlağan ğına ide. “Tuğan yaq”, ä annarı “Yöräk sere” cırları öçen başqort qızı ike yıl rättän “Tatar cırı” bäygesendä Altın Bars bülägen aldı. Monnan tış ul zur çaralarğa bağışlanğan konsertlarda – Qazannıñ meñellığın bäyräm itkändä 12 ilneñ prezidentı, Rusiäneñ 80 gubernatorı häm prezident Putin aldında cırladı. Ä düşämbedä Aygöl üzeneñ berençe konsertın täqdim itte. Ul anda moñlı tatar xalıq cırların başqardı häm milli kiemdä ber başqort cırın da cırladı. Tatar cırınıñ neçkäleklären, xäzerge zaman ähañnären niçek toyasın sin digän sorawğa anıñ cawabı mondıy buldı:
Keçkenädän ike äbiem dä mine başqort cırlarına öyrätte. Qazanğa kilgänçe min tatar telendä söyläşä dä belmi idem. Uqıtuçım, tanılğan cırçı Rimma İbrahimova mine tatar cırınıñ neçkäleklärenä töşenderde, moñlı tatar cırların başqarırğa öyrätte.Yäş cırçı Aygöl Sağınbayıwa buldı. Aygöl äle student qız. Ul Qazan mädäniät häm sänğät Akademiäsendä uqı. Ämma anıñ konsertı bik osta, professionallarça äzerlängän ide. Bik yäş buluına qaramastan Aygölneñ säxnädä üzen totışı, anıñ kömeşle tawışı küplärne cırçınıñ icatına ğaşıyk itte.
Konsertta şulay uq Başqortstannan kilgän yäş cırçılar İl'dar Zaripov häm İl'far Fäyzullin dä qatnaştı. Kiçädä cırçılardan tış Qazan biyu ansamble, Qazan “Nur” ansamble çığış yasadı. Kiçägä xalıq küpläp kilde häm bik tä qänäğät qaldı. Aygöl tatarnıñ böyek cırçıları Sara Sadıyqova, Älfiä Afzalovalarnıñ layıqlı däwamçısı dip tanıdılar. Läkin gel moñsu cırlar başqara dip äytüçelär dä buldı.
Aygöl isä Ural tawları üzägendä tuğan başqort qızı bulıp ta, tatar cırınıñ serlären, anıñ maturlığın añlıy. Ul üz uqıtuçılarına, xıyalın tormışqa aşıruçı barlıq yärdäm itüçelärgä dä räxmätlären belderde. Ğädättä, Başqortstannıñ tatar cırçıları Qazanğa kilep yul aça, ä Aygöl - başqort qızı Qazanda tanıla.
Al'bina Zäynulla


text:
Tehran uramnarında yäş qızlar üzlären saqlau öçen çäçlären qırdırıp, ir -at kebek kiyenep yöri başladı. Bu könbatıştan kilgän nindider moda tügel, ä islam inqilabınıñ uñışsızlığın kürsätkän başqa ber fenomen . NYT gazetasınıñ ‘Tehrannıñ üzäk uramnarında qızlar malay qıyäfätendä üzlären imen xis itä’ isemle mäqaläse
4yıldan birle, 12 yäşennän başlap Human Tehran uramnarındağı in qurqınıçlı yäşüsmerlär bandasında yörede . Alar ütkän barğan keşelärne taladı, maşina täräzälären watıp eçendäge äyberlärne urladı , uramda törle urınnarda yoqlap yörede. Humannıñ çäçläre şulayuq qaşları qırılğan , bu moda başqalarına miña tıqşınma digän kündermä bulıp tora İranda.Küptän tügel genä politsie maşinadan stereo urlağan Humannı qulğa alğaç, anıñ Human tügel ä Tahira buluı açıqlandı. Malay nigezdä qız ide. Qızlarnıñ yäştän ük başların qaplarğa, gäwdälären kürsätmägän kiñ palta, kiyemnär kiyergä mäcbür bulğan İranda qayberäülär irlär qıyafätendä yöri başladı. Çäçlären bik qısqa kisterep, kiñ çalbar, külmäklär kiyep yöri häm mömkin bulğan qädär az söyli.Üsä barğan bu fenomen könbatışlaşqan feministlarnıñ yaulıqqa qarşı başkütärüe tügel,ämma bigräk tä tübänräk sıynıfta öydän qaçıp kitkän qızlarnıñ üzlären saqlau öçen kürgän çara .Üzlären malay şalay itep kürsätkän bu qızlar şul qıyafättä ,köçlänüdän şulayuq faxişälek çeltärenä töşüdän saqlana. Ber yaqtan qarağanda , bu xällär İslam Respublikasınıñ tıñlauçan, buysınuçan, ğıyfätle, üzen islam häm balalarına ğına bağışlağan xatın qızlar buldıru tırışlığınıñ uñışsızlıqqa duçar buluın kürsätep tora . Eşneñ qızığı şunda ki xökümät bu problemanıñ buluın tanıp , çaralar kürü öçen eşli başladı. Üzäk Tehranda urnaşqan öyennnän qaçqan qızlar öçen sıyınu yortınıñ direktorı Mocgan Şirazi süzlärençä , qızlar üzlären saqlau öçen ir at qıyafätenä kerep yöri , çönki alar qız bulıp uramda yörsä, ir at alarğa bäylänä, problemalar tudıra.Bezdä torğan ber qız xätta kiçen beräü dä miña bäylänmi ide , räxät yöri ala idem dip söyläde . Bu qızlar belän mäşğül bulğan psixiatrlar qaraşınça İran cämğiäteneñ patriarxal tabiğatı, ir at qıyafätenä kerü bu qızlarnı çälep itä , bu qızlar cämğiätneñ alarnı kürergä telägän traditsion rolenä qarşı çığa .Psixiatr Maxdis Kamkar alar mäcburi räweştä bit qaplaunı kire qağa, alar öydä aş peşerep, bala üsterergä , irlärenä buysınıp utırırğa telämi , bu buın üzlärenä tağılğan närsälärgä qarşılıq kürsätergä tieşbez dip xis itä di. Kamkar süzlärençä, bu prosesta qayber qızlar cinayätlärgä qatnaşa , alar tik irlär kebek kenä kiyenmi ä irlär eşlägän cinayätlärne dä eşli .Şirazi dä Kamkar da ir at qıyafätendä yöregän bu qızlar transsexual yäki geylar tügel dip belderä. İslam respublikası İranda transsexual diagnozı quyılğan keşelärgä operatsie belän cineslären almaştırırğa röxsät itelä häm bu turıda açıqtan açıq söyläşelä. Ämma homoseksuallek İslamda tıyıla häm İslam Respublikasında älbättä legal tügel . İrlär kebek kiyenep yörüneñ ber faydası da eş tabu. Şulay itep kiyenep yöregän ber qız Tehranda garajda yardämçe bulıp yıllarça eşlägän. Möselman ilendä ber xatın qıznıñ garajda eşläven küz aldına kiterü qıyın şul.Dr.Şirazi min bu qızdan ni öçen yıllarça ir at qıyafätendä yöreden dip sorağaç, ul miña malay ir bulıp räxätlänep eşlädem , bezneñ cämğiät irlärne genä uylıy digän cavap qaytardı dip äytte . Öylären taşlap kitkän bu qızlar älbättä ata anası ayrılğan, narkotika- alkolgä sabışqan , balalarnı ezärleklägän yäki eşsez ğailä balaları. Häm älbättä bu balalarda üzlärenä ışanıç bulmawı da añlaşıla. Tahira qulğa alınğannan soñ , anıñ pıçaq belän üzeneñ qul beläklären yaralağanı añlaşılğan. Xastaxanädä ir at psixiatristnıñ ğailäse turındağı soraularına , törleçä uydırma cawaplar birgän, Başına beyzbol şapqası, kiñ çalbar zur külmäklär kiyep yöregän , yalğan mıyıqlı 16 yäşlek bu qız, xäzer sıyınu yortında ozın külmäk , möselmança bäylängän başyaulıq belän utıra . Ul da ir qıyafätendä beräü dä miña bäylänmäde, ä bu külmäk belän yäşep qala almas idem dip äytä. Bu tör kiyenep yöregen qızlar sanı bilgesez.Gazetalarda mäzäk kebek xabärlär basıla. Qatı qul säyäsäten yaqlağan Qayxan basmasında äle bu aralarda ğına İsfaxanda qızlarnıñ çäçen irlär kebek kisken, qırıqqan parixmaxer qulğa alındı dip yazılğan ide.Uramda barğan xatın qıznıñ buqçasın motosıkldan urlarğa tırışqan qaraq, yığılıp ayağı sınğaç , xastaxanädä anıñ xatın qız buluı añlaşıldı digän başqa ber xabär bar ide bu arada. Kiyem artında yäşrenü İranda inde kino filmnarğa tema bula başaldı. Xatın qızlar törmäse , yäisä başqa komedie filmnärendä bu eşneñ kölkele qızıq yaqları kürsätelä.
NYTmäqaläsendä qısqaça alğanda änä şular yazılğan
Färidä Xämit, Praga


text:
Acarstan räsmiläre diplomatik pasportlarnı ğämäldän çığaru qararın "provakatsiä" dip atadı
Gruziä xökümäteneñ, Acarstan räsmiläreneñ diplomatik pasportların ğämäldän çığaru qararın, Acar räsmiläre "provakatsiä" dip atadı. Acarstannıñ Tbilisidağı wäkile Gamlet Çipaşvili süzlärençä, bu qarar, Tbilisi belän Batumi arasındağı kierenkelekneñ artuına kiteräçäk. Säfär dokumentları ğämäldän çığarılğan räsmilär arasında Acarstan citäkçese Aslan Abaşidze, anıñ ulı, Batuni xakime Giorgi Abaşidze, Acarstannıñ eçke eşlär ministrı Camal Gogitidze. Gruziä Tışqı eşlär ministrlığı wäkile Temur Mikeladze, barlığı 500-läp pasport ğämäldän çığarıldı, häm bu prezident Mixail Saakaşvili quşuı belän eşlände, dip belderde.


text:
Fälästin premyer-ministrı yaña citäkçe saylaw eşen başlap cibärä
Ramallah. Märxüm Yäsir Arafatnı cirläwgä ber kön ütü belän fälästin citäkçelege xakimiat buşlığın tutıru eşen başlap cibärde. Premyer-ministr Äxmär Qıray, fälästin üzidaräse başlığın saylaw ğinwarnıñ 9-ında ütäçäk dip belderde. Fälästin Qanuni Şurası isä kiläse yılnıñ berençe çiregendä saylanaçaq. Qıray bügen şulay uq İzrail belän solıx söyläşülären yañartu kiräklege turında da äytte, amerikan prezidentı häm İzrail citäkçelegenä möräcäğät itep ul, xäzer citdiräk bulu waqıtı citte dip belderde.


text:
A'liysher Nawayı
O'zbek xalqının' a'jayıp perzenti, danıshpan shayır ha'm oyshıl A'liysher Nawayı XV a'sirdin' o'zinde-aq pu'tku'l du'nyag'a dawrıq sala alg'an Ku'n shıg'ıs klassikalıq a'debiyatında 'Jeti juldızdın' biri' esaplang'an en' ko'rnekli so'z ustalarının' biri edi. Onın' ismi tez waqıttın' ishinde-aq pu'tkil Ku'nshıg'ıs penen Batısqa taralıp ketti.
Onın' danıshpanlıq penen jazılg'an poeziyası aldında pu'tkil du'nya ju'gindi. Ol ha'tte wa'zir da'rejesine jetiwine qaramastan ma'nsaptan ko're xalıqtın' ma'pin joqarı sanag'an, o'z do'retpelerinde a'piwayı xalıq ma'pin jırlag'an, barlıq na'rseden ko're xalıqtı, xalıq ta'g'dirin oylag'an, o'z keleshegin ko'rkem do'retpege bag'ıshlag'an haqıyqıy insan edi.
A'liysher Nawayı 1441-jılı, 9-fevralda sol da'wirdin' en' ko'rnekli qalalarınan bolg'an Xirat qalasında tuwıldı. A'kesi G'iyasatdin kishkene saray ha'meldarlarınan biri bolg'an. Anası Temuriy shaxzadalardın' ta'rbiyashısı bolg'anı ushında jaslıg'ınan baslapaq shaxzada balaları menen birge ta'rbiyalanıp o'sti.
Saray shaxzadaları arasındag'ı talas-tartıslar jas A'liysherge de ta'sir qılmay qoymadı. Shaxruq mırzanın' o'liminen keyin A'liysher shan'arag'ı İraqqa ko'shti, son'ınan A'bilqasım Babur ja'rdeminde Xiratqa qaytıp keledi ha'm o'z oqıwın dawam etedi.
Ol jas waqıtlarınan baslap-aq ko'rnekli parsı shayırı Saadiy Sheraziydin' 'Gu'listan' ha'm 'Bostan' shıg'armaların, sonday-aq Fadratdin Attardın' 'Quslar tilin' qunt penen oqıy baslaydı.
Onın' Temuriy shaxzadalarınan bolg'an Xusayn Bayqara menen mektepke birge oqıwı ha'm doslasıwı keleshegi ushın u'lken jol ashıp beriwge ja'rdemlesedi. Nawayı on-on eki jaslarınan-aq qosıq jazıwg'a kirisedi. Bul jolda og'an o'z zamanının' en' ko'rnekli shayırlarınan bolg'an Lutfiydin' ustazlıq ja'rdeminin' ayrıqsha bolg'anlıg'ı ma'lim.
A'liysher ata-anasınan jetim qalıp, on bes jaslarınan baslap dostı Xusayn Bayqara menen birlikte A'bilqasım Babur sarayına xızmetke kiredi. Sol jılları ol o'z zamanının' en' a'jayıp adamları parsı-ta'jik a'debiyatının' ko'rnekli shayırı A'bdiraxman Ja'miy ha'm Mashxadtın' danıshpan adamları Sayd Xasan Ardasher ha'm Kamal Turbatiyler menen ushrasqan.
Biraq bul da'wirlerde de Xorasan taxtı ushın bolg'an sawash ja'njellerdin' izi u'zilmeydi. 1459-jılı Xorasan taxtın iyelegen' A'bdisayıt mırza zalım ha'm reyimsiz bolıp shıg'adı. Bunnan keyin Nawayı ilajsız Samarqandqa ketiwge ma'jbu'r boladı. Ol Samarqandta ko'p g'ana alımlar menen ushırasıp birneshe doslar arttırg'an. Son'ınan 1469-jılı o'zinin' dostı Xusayn Bayqaranın' Xorasan taxtın iyelewine baylanıslı Xiratqa qaytıp kelgen.
A'lisher Nawayı Xiratqa qaytıp kelgennen keyin sol waqıtları patsha bolıp turg'an o'zinin dostı Xusayn Bayqaranın' birinshi wa'ziri bolıp tayınlanadı. Ol wa'zir bolıp turg'an wag'ında a'tirapına ko'p g'ana alım ha'm dilwarlardı jıynap, Xorasannın' abadanlıg'ı ushın xızmet etken. Elde a'dalat ha'm ta'rtip ornatıwg'a belsene qatnasqan. Biraq o'zleri Temuriy a'wladlarınan esaplansa da bilimsiz ha'm parasatsız bolg'an ayırım saray a'meldarlarına Nawayının' bul ha'reketi unamaydı. A'sirese wa'zirlik orıng'a talasqan Majitdin bug'an jamanlıq isleydi. Solay etip Nawayı saraydan shetletilip, Astrabad qalasına ha'kim etip jiberiledi. Biraq bul sheshim negizinen alg'anda su'rgin menen barabar edi. Nawayı Astrabadta u'sh jılg'a shamalas bolg'an. Biraq den-sawlıg'ınan ayırılıp Xiratqa qaytıp kelgen. Keyingi o'mirinin' ha'mmesinde ko'rkem shıg'armalar jazıwg'a bag'ıshlag'an. Solay etip Nawayı 1501-jılı 3 yanvarda alpıs jasında qaytıs boladı.
A'liysher Nawayı ko'p g'ana epikalıq shıg'armalar jazdı. Bulardın' arasında 1482-1485 jıllarda jazılg'an 'Xamsa' (Bes kitaptan ibarat da'stan). 1499-jılı jazılg'an 'Lisanut-tayr' (Quslar tili) shıg'armaları ayrıqsha dıqqatqa iye. A'sirese 'Xamsa' A'liysher Nawayının' dan'qın pu'tkil a'lemge jayg'an edi. A'lbette xamsa jazıw Ku'nshıg'ıs ellerinde burınnanaq bar da'stu'r. Xamsa do'retiw isinde eliwden artıq shayırlar qatnasqan bolsa da, bul bag'darda tek to'rt adam g'ana putkil du'nyag'a belgili bolıp qaldı. Bulardan en' birinshi ma'rtebe 'Xamsa' jazıwdı baslag'an' ko'rnekli a'zerbayjan shayırı Nizamiy Ganjaviy (XII a'sir) ha'm bunnan eki a'sir keyin Hind elinde Xısıraw Dexleviy, Nawayının' zamanlası ko'rnekli parsı-ta'jik shayırı A'bdiraxman Ja'miy ha'm A'liysher Nawayının' o'zi. Bul jazılg'an Xamsalar negizinen bir derekke tiykarlang'an bolsa da, biraq olardın' ha'r biri bir-birinen parıq qıladı. Sebebi ha'r Xamsada jaratılg'an obrazlarda shayırlardın' jasaw da'wirine qarap a'dewir o'zgerislerge ushırag'an. Bul jag'daylar ko'birek Xısıraw, Bahram, Farhad ha'm Shiyrin obrazlarında a'dewir ko'zge taslanadı. Bunnan tısqarı Nizamiy, Dexleviy, Ja'miyler Xamsanı parsı tilinde jazg'an bolsa, A'liysher Nawayı tu'rki tilinde jazadı. Bul jag'ınan qarag'anda da A'liysher Nawayının' miyneti og'ada u'lken. Nawayı Xamsa jazg'anda da o'zinen aldın o'tken ustazlarına u'lken hu'rmet penen qaraydı. En' birinshi ma'rtebe Xamsa jazıp qaldırg'an Nizamiy Ganjaviydi alg'ıslap:
Emes an'sat, bul zaman ishinde turmaq,
Nizamiy pa'njesine pa'nje urmaq.
- dep ayta kelip, Xamsa avtorları bolg'an u'sh ustazına da u'lken minnetdarshılıq bildirmekshi boladı. Yag'nıy:
Jollasa bul jolda Nizamiy jolım,
Qollasa Xısıraw menen Ja'miy qolım.
dep jazıp, bul'hu'rmetli ustazları aldında bas iyedi.
Nawayı bul a'jayıp kitaptı jazıw jolında o'z ustazları sıyaqlı bes kitapqa bo'ledi:
- 'Xayratul-abrar' (Jaqsı adamlardın' hawlıg'ısıwları);
- 'Leyli ha'm Ma'jnu'n';
- 'Farhad ha'm Shiyrin'
- 'Jeti ıqlım'.
- 'Saddi İskandariy' (İskender diywalı). Bul besewi de tematikalıq jag'ınan basqa Xamsalarg'a og'ada jaqın. Biraq Nawayı bul temalardı o'zinshe rawajlandırg'an.
'Xayratul-abrar' Nawayının, o'z zamanına bolg'an filosofiyalıq ko'z-qaraslarında payda bolg'an. Sonın' ushında onı filosofiyalıq, sotsial-ekonomikalıq, ta'rbiyalıq ma'seleler tiykarında bahalaw mu'mkin.
'Leyli Ma'jnu'n', 'Farxad ha'm Shiyrin' ha'm 'Jeti ıqlım' da ıshqı muxabbat ma'seleleri menen birlikte a'dalatlı ha'm a'dalatsız patshalar obrazı menen ushırasamız. A'lbette bul da'standag'ı syujetler Ku'nshıg'ıs ellerine burınnan-aq ko'p tarqalg'an arablardın' 'Qays ha'm La'yli', Mısır ha'm Assiriyanın 'Jeti go'zzal', 'Mehribanu ha'm Shiyrin' qıssalarınan alıng'an. Solay bolsada bul obrazlardı Nawayı o'z da'wirine a'dewir jaqınlastıradı. Usınday sebepler menen ha'r Xamsada patshalar obrazı ha'r qıylı. Xısıraw menen Bahram geyde a'dalatlı, bazda a'dalatsız bolıp ko'rinedi. Ashıqlar obrazında da tap sonday o'zgeshelikler bar. A'lbette bug'an sebepshi bolg'an jag'daylar da bar edi. Nawayı da'wirindegi belgili shayır qız Rabiyanın' bir quldı jaqsı ko'rip qalıwı, yaki bolmasa Temurdin' aqlıg'ı Xalil mırzanın' bir temirshinin qızı Shadimu'lkti jaqsı ko'riwi, “Ma'jgu'n” - dep atap onın' u'stinen ku'liw ha'm onın' ashıq bolg'anı ushın ayıplanıp su'rginde bolıwı, son'ınan Shadimu'lktin' o'z ashıg'ı qa'biri u'stine barıp ko'ksine qanjar urıp qaytıs bolıwı Nawayının' ashıqlıq haqqındag'ı da'stanlarg'a qol urıwına sebepshi bolg'anlıg'ına hesh kim gu'manlana almaydı. Sonın' ushında Nawayının' qa'lemine tiyisli bolg'an tu'rki tilindegi 'La'yli ha'm Ma'jnu'n' a'dewir ta'sirli bolıp shıqqan.
Al Farxad obrazı bolsa Xamsada pu'tkilley jan'a obraz. Bul erte da'wirdegi qıssalardın' hesh birewinde de joq. Sonın' ushında Nawayı bul obrazdı sol waqıttag'ı Xorasandag'ı suw tansıqlıg'ı na'tiyjesinde o'zi oylap tapqan ha'reketshil obraz. Ol a'piwayı xalıq arasınan shıqan a'dalatlı, sadaqatlı ha'm batır jigit. Al İskender Zulqarnayın obrazı Nawayı xamsasında pu'tkilley o'zg'eshe. Nizamiy ha'm Dexleviyde İskender sha'wketli patsha bolıw menen bir qatarda payg'ambar sıpatında su'wretlegen. Al A'liysher Nawayı bolsa İskender Zulqarnayın (Aleksandr Makedonskiy) en' baslı sıpatı onın' aqıllı, ku'shli ha'm bilimli bolıwında dep biledi. Sonın, ushında İskender o'z a'tirapına ko'p g'ana alımlardı jıynag'an. Bular Nan'umojis (Aristoteldin' atası), Platon, Sokrat, Gippokrat, Pifagor ha'm tag'ı basqalar.
Bul jolda Nawayı a'lbette realistlik joldan barg'an İskender Zulqarnayınnin' dan'qqa erisiwinde a'yyemgi Gretsiya alımlarının' tutqan ornın ashıp ko'rsetken. Solay etip, A'liysher Nawayının, qa'lemi menen tu'rki tilinde payda bolg'an Xamsa pu'tkil du'nya a'debiyatının' en' jarqın g'a'ziynelerinen orın aldı


text:
Eçke eşlär ministrlığı Qazanda totıq alınu turındağı xäbärne inqär itä
«Qazanda totıqlarnı qulğa alğannar», digän xäbärne «Yaña ğasır» televideniese tarattı. Ber ir-at, totıqlarnı alıp, fatir taläp itä, dielde älege xäbärdä. «Azatlıq» radiosı xäbärçese bu mäğlümatnıñ döreslegen tikşerü öçen, Eçke eşlär ministrlığına şaltırattı. Bu oyışmanıñ mäğlümat üzäge dä, Televidenie xäbär itkänçe, bu xaqta belmägän bulğan. Läkin, soñınnan «Borçılmağız, bu militsiä xezmätkärläreneñ öyränüläre genä buldı», dip xäbär itte Eçke eçlär ministrlığınıñ matbuğat üzäge. Bu yäşeren operatsiä bulğan, anıñ öyränü ikänen militsiä xezmätkärläreneñ dä barısı da belmägän.
Öyränü planına qarağanda, cinayätçe, Lenin muzeyında eşläwçe keşelärne totıq itep ala. Ul üzen häm binanı şartlatu belän yanıy, anıñ üze belän şartlatqıç äyberläre dä bula ikän. Cinayätçe şähär başlığı belän oçraşunı taläp itä, häm, televidenie xäbärenä qarağanda, äle fatır birü taläben dä quyğan bulğan.
Şuşı operatsiäne ütkärep, Eçke eşlär ministrlığı, üz xezmätkärlären mondıy xällärdä üzen niçek totarğa kirägen öyrätergä teli, dip xäbär ittelär matbuğat üzägendä. Mäsälän, militsiä xezmätkärläre, totıq alınu xäbären işetkäç uq, bik tiz arada saqlıq çaraların kürergä häm cinayätçe belän söyläşülär başlarğa tieş bula.
Eçke eşlär ministrlığı mäğlümatlarına qarağanda, mondıy öyränülär yış ütä. Alar yäşeren operatsiä räweşendä bula, şuña, kiñ cämäğätçelek bu xaqta belmi qala.
Tapşıruıbıznı efir öçen äzerlägän minutlarğa, bu waqiğa turında Eçke eşlär ministrlığı birgän añlatmadan arı räsmi mäğlümatnı tabıp bulmadı. Başqa oyışmalar bu xaqta ber süz dä äytmi. Waqiğanıñ barışın «Azatlıq» radiosı xäbärçese küzätep barır. Tulıraq mäğlümatnı aldağı çaqırılışlarıbızda birerbez.
Bikä Timerova.


text:
Rusiәneŋ kilәse yıl büdjetında iqtisadıy üseş 4% bulır dip farazlana
Rusiә Duması bügen 4nçe hәm sөŋğı uqılışta 2003 yılnıŋ büdcetın qabul itte. Yıllıq büdcetta inde dürtençe tapqır keremnәrneŋ külәme çığımarğa qarağanda 72 millinga kübrәk bulır dip kөtelә. $11 million yaqın aqça - saqlanu өlkәsenә bülenğәn, ә 9 milliard - dәwlәtneŋ burıçların tülәwğә yunәltelә. Bөten xisaplawlar kilәse yılda iqtisadıy üseş 4% bulır diğәn farazlarğa nigezlәnğәn. Ә inflәtsiә, inde işetkәnegezçә - 10-12% tirәsendә kөtelә. Büdcetnı ale Federatsiә şurası hәm Rusiә Prezidentı xuplarğa tieş.