text:
Bir vaqıtları Qırımdaki «makeyevkalılar» taqımınıñ yolbaşçısı Anatoliy Mogilev qırımtatarlarğa olarnıñ vatanlarında «diaspora» dedi. Bazıları Nazirler şurasınıñ reisi bilgisiz ve tasilsiz, dep ayttılar. Digerleri ise onıñ bu sözleri eñ büyük tamır halqlardan birini aşalamaq içün aselet seslendirildi, dep tüşüngenler, çünki qırımtatarlarnıñ çoqusı akimiyetke kirgen Donbass aydutlarından nefret ete edi. «Diaspora» sözü yunan tilinden kele ve tuvğan tilde «tarqaluv» manasını taşıy. Kremldeki ideolog-imperetsler ve Qırımdaki qoqlaları bu qadar teren baqmaylar. Amma olarnıñ areketleri ve yapqanları sözniñ tam manasına uya. Malüm ki, Qırımdaki Rusiye akimiyetiniñ ğayreti qırımtatar cemiyetiniñ tuvğan toprağında atomizatsiyağa yönelgen. Qayd etmeli ki, bunı Mogilevniñ eski firqa ortaqları yapa, onı ise ara-sıra Kiyev soqaqlarında köreler.
Rusiye akimiyetiniñ tam bir areket planı yoq. Olsa da, yañlış şeylerge esaslanğan, çünki qazan ve qırımtatarlarnıñ bir halq olğanını tüşündiler. Böyle olmağanını añlağan soñ ve Qazan sakinleriniñ lafları neticesiz olğan soñ, işğalciler Meclisni deñiştirmege qarar bergenler. Başta liderleriniñ kirişini yasaq ettiler, soñra olarğa qarşı cinaiy işler açıldı. Moskva bu organnıñ itibarını özü isbatladı, amma anda öz adamlarını qoymaq içün Qurultaynı kontrol altına almaq kerek edi. Lâkin Moskvanıñ küçü buña yetmedi.
Küçük satqın gruppları Meclisniñ alternativası olamadılar. Tintüv, apis cezaları ve insan qaçıruvları qırımtatar liderlerini teslim olıp işğalni tanımağa mecbur etip olamadılar. Milliy idare icra organını kontrol etmek ıntıluvları neticesinde yüz bergen iç yayğara areketlerniñ ardı-sıra olmağanında is etildi. Başta «Qırım prokurorı» Natalya Poklonskaya mahkemege muracaat etip, Meclisni «ekstremistik» teşkilât olaraq yasaq etmege talap etti, soñra Rusiye akimiyetiniñ vekilleri Meclis azalarını toplap, onıñ reberligini ğayrıdan saylamağa talap ettiler. Ratsional şekilde yanaşacaq olsa ediler, bu areketler bam-başqa olacaq edi.
Poklonskaya qırımtatar milliy areketine qarşı qoyulğan maqsatlarğa irişip olamay, bu sebepten de bir şeyler yapılğanını kösterecek ola
Binası çoqtan alınğan qayd olmağan Meclisni yasaq etmek adamlarğa olarnı raatsızlağan müim meselelerniñ muzakere etilmesi içün toplaşmağa yasaq etmeknen aynı mananı taşıy. Meclisniñ işğal etilgen topraqlarda faaliyeti Rusiye uquq alanında qayd etilmedi, böylece bu yasaq da nezaret etilemez. Faqat Poklonskayanıñ arizası boyunca mahkeme qararı FSB hadimlerine ekstremistler toplandı dep, evlerge ya da cemaat binalarına daa raat kirmege imkân berecek. Rusiye mahsus hızmetleri öyle de tintüv keçire ve adamlarnı yaqalay. Hizb ut-Tahrirniñ uydurılğan azalarına qarşı öyle yapılğan edi. Demek ki, Meclis yasağı aqqında ses-şamata yalıñız informatsion alanda yer alacaq, amma kerçek işlerge tesiri olmaz. Poklonskaya qırımtatar milliy areketine qarşı qoyulğan maqsatlarğa irişip olamay, bu sebepten de bir şeyler yapılğanını kösterecek ola. Meclis etrafında birleşken ve birleşmege devam etken halqnı dağıtmaq maqsadına irişilmeycek – belâ ve telüke adamlarnı birleşmege mecbur ete. Yekâne netice – qırımtatarlarnıñ işğal etilgen yerlerde indememesi. Amma onıñ devamlı sürmesi de şübe doğura. Şimaliy Kavkazda Rusiye idaresiniñ tecribesi köstere ki: ekstremistler olmasa, mahsus hızmetler iş olsun diye, olarnı meydanğa ketireler. Putinniñ neostalin sisteması bir kün saylamağa mecbur olacaq: qırımtatarlarnı raat qaldırmaq ya da bütün halqnı ekstremistler sırasına yazdırmaq.
Anvar Derkaç, jurnalist
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


c: text/html

text:
Moldova cenübindeki Gagauz Yerinde muhtariyetniñ yolbaşçısını saylaylar. Bunı Radio Svoboda bildire.
10 adam namzet kösterdi. Olar mustaqil olaraq qayd etildi. Muhtariyetniñ şimdiki yolbaşçısı namzetini köstermedi: qanun oña üçünci sefer namzet köstermege yasaq ete.
Rey berüvni 180 yerli ve halqara közetici nezaret etmekte, olarnıñ arasında Mustaqil Devletler Birliginiñ parlamentlerara assambleyası, Avropa birligi ve Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ nezaretçileri bar.
Gagauz Yeriniñ Merkeziy saylav komissiyası bildire ki, saylavlarda 105 biñ saylayıcınıñ 50 fayızından ziyadesi rey berse, saylavlar sayılacaq. Gagauz Yerinde 150 biñ kişi yaşay, 80 fayızından ziyade gagauzlar teşkil etmekte – ortodoks dinini kütken türk halqı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Amerika Qoşma Ştatları yarımadada bir qaç qırımtatar matbuat vastasınıñ qapatılmasını takbih ete.
Bu aqta aprel 2 künü aşkâr etilgen AQŞ Devlet departamentiniñ beyanatında aytıla.
Şu cümleden, AQŞ devlet departamenti ATR teleşirketi ve daa bir qaç Qırım matbuat vastasınıñ qapatılması «Qırımda söz serbestligini bozğan areketler ile bir sırada» turğanını tüşüne.
«Rusiye işğalci akimiyeti tarafından qırımtatar matbuat vastalarınıñ, şu cümleden ATR, Qırımnıñ qırımtatar ealisi içün çalışqan soñki mustaqil telekanalınıñ, QHA haber agentligi, «Avdet» gazetası, «Meydan» radoistantsiyasınıñ qapatılmasını takbih etemiz», –denile beyanatta.
Devlet departamentiniñ matbuat kâtibi Marie Harf aytqanı kibi, ATR ve diger matbuat vastalarınıñ qapatılması «işğalge qarşı çıqqan qırımtatarlarnı ve diger şahıslarnı sustırmaq içün yapılğan yıllıq kampaniya neticesidir». Spiker şunı da qayd etti, qırımtatarlar «ayırım, qorquzuv ve taqipke oğray.
Malüm olğanı kibi, aprel 1-den itibaren ATR işini toqtattı. Mart ayınıñ soñuna qadar telekanal Rusiye qanunlarına köre öyle de qayd olamadı.
Telekompaniya Roskomnadzorğa vesiqalarnı bir qaç kere bergen edi, lâkin olarnı farqlı sebeplerden keri qaytarğan ediler. ATR mediaholdingine kirgen Lâle qırımtatar bala telekanalı, «Meydan» ve «Lider» radioları da aynı vaziyetke oğradılar. «15 minut» internet neşiri ve QHA da Rusiyede qayd etip olamadılar.
Qırımtatar kütleviy haber vastaları arasında Rusiyede yalıñız «Golos Krıma» gazetası qayd oldı, gazeta rusça çıqa. Neşirniñ malümatına köre, gazetanıñ cemi olaraq 6 biñ nushası çıqacaq ve yañı adı olacaq – «Golos Krıma New»


text:
İşğal etilgen Qırımda avgust 13-17 künleri qızğın sıcaq tahmin etile. Qırım boyunca Rusiyeniñ fevkulâde vaziyetler boyunca nazirliginiñ baş idaresiniñ matbuat hızmeti bergen malümatına köre, bu künleri ava derecesi qarardan yedi derece yüksek olacaq.
Qurtarıcılar qırımlılarnı ve kelgen insanlarnı açıq territoriyalarda 11-17 saatler arasında bulunmamağa çağıra.
«Yaş ve sağlıqqa baqmadan, er bir insan içün havflıdır. Bu vaqıtta ağır şeylerni taşımaq, nasıldır bir qıyın areketlerni yapmaqtan saqınmaq kerek», – denile beyanatta.
Bu künleri çoqça suv içmege ve meyvalarnı aşamağa tevsiye etile. Ekimler nar ve yüzüm şıralarını içmemege tevsiye eteler.


text:
Rio-de-Janeyro şeerinde 2016 Olimpik oyunlarınıñ açılış merasimi avgust 5-te «Marakana» stadionında keçirilecek. Oyunlar açılışında çoq muzıka yanğıracaq, seyirciler ise, belli Braziliya oyunlarını körip olacaq. Cumaaqşamı CNN telekompaniyası bildirdi ki, çeşit ülkelerde açılış merasimini tahminen üç million adam seyir etecektir.
Cumaaqşamı künü politsiya hadimleri Rio-de-Janeyroda Olimpik ateşini şeerge kirsetmemege tırışqan numayış iştirakçilerini dağıttı. Bir qaç yüz narazılıq bildirgen kişi şeer şimalinde soqaqnı blok etti, o yerden ateş keçirilmek kerek edi.
Politsiya numayış iştirakçilerini közyaş peyda etken gaz vastasınen dağıttı. Narazılıq aktsiyasında iqtisadiy buhran vaqtında Olimpiada keçirilmesine büyük masraflarğa qarşı çıqqanlar iştirak etti.
Olimpik oyunları Rio-de-Janeyro şeerinde avgust 5-21 künleri keçirilecek.


text:
«Qırım Cumhuriyeti ve federal emiyeti olğan Aqyar şeerniñ 2020 senesine qadar içtimaiy-iqtisadiy inkişafı» federal yekâne leyhasında repressiyalarğa oğrağan halqlarnıñ toplu yaşağan yerlerniñ abadanlaştıruvına 10 mlrd ruble ayırğan, dedi Qırım işleri boyunca Rusiyeli nazir Oleg Savelyev.
Bunı Rusiye ükümetiniñ matbuat-hızmeti bildire.
«Repressiyalarğa oğrağan halqlarnıñ toplu yaşağan yerlerniñ abadanlaştıruvına 10 mlrd ruble ayırğan. Leyhanıñ amelge keçirilüv mehanizmniñ çerçivesinde şusı nazarda tutıla ki, bu yerlerniñ içtimaiy-maişiy ve müendislik qurulucığı boyunda muayyen obyektlerniñ belgilenüvine milliy-medeniy muhtariyetlerniñ cemaat teşkilâtları ve rayon belediye akimiyet celp etilecek»,– dedi Savelyev.
Daa mayıs ayında Qırımnıñ «Devlet şurası» deputatı Lentun Bezaziyev bu leyhanıñ amelge keçirilüvi Rusiye bücetine tahminen 12 mlrd. ruble turacağını bildire edi.


text:
Sürgün etilgen qırımtatar faali Nedim Halilov bildire ki, onı psihiatrik hastahanege keçirecek olalar.
Bu aqta o, dekabr 1-de Facebook saifesinde haber etti.
« 01.12.2016 keçirilgen baquv devamında tib hadiminiñ aytqan sözleri aqlımdan çıqmay. O ayttı ki, meni psihiatrik hastahanege keçirmek kerek», – dep yazdı Halilov.
Avdetniñ evel bildirgenine köre, Nedim Halilov Qırımdan mahkeme qararına binaen çıqarıldı. Sürgün sebebi, Sovet Birligi pasportı oldı. Başqa vesiqalarnı o red etti. O, bir qaç ay devamında Krasnodar ülkesi, Lazarev rayonı, Vardan köyündeki filtratsiya noqtasında bulunacaq, bundan soñ, Özbekistanğa sürgün etilecek.
Soñra Nedim Halilov açlıqnı ilân etti. O, onı yarımadağa qaytarmasını, bunen beraber, oña milleti «qırımtatar» olğanı qayd etilgen vatandaşlıqsız şahıs statusı berilmesini talap ete.


text:
Bunı bugün öz başına tayinlengen Qırım akimiyetiniñ «matbuat ve kütleviy kommunikatsiya boyunca naziri»Dmitriy Polonskiy bildirdi, dep haber ete «Tsentr jurnalistskih rassledovaniy».
«Akimiyetimizniñ olduqça açıq işiniñ tarafdarı olam. Şunıñ içün, saamıznen bağlı olğan adiseler, şübesiz, açıq-aydın olacaqtır. Biz iç bir kimsege tsenzuranı kirsetmege planlaştırmaymız. Bütün müessise ve nazirliklerge matbuat vastalarınen munasebette bulunmağa kerek, şunıñ içün tsenzuranıñ olmaycağını daa bir kere aytıp keçem», – dep añlattı Dmitriy Polonskiy.
Bunıñnen beraber «nazir» «ne sebepten «Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet şurası» ve Qırım nazirler Şurasınıñ toplaşuvlarına matbuat vastalarınıñ episi temsilcileri kirip olamaylar» – degen sualge cevap berip olamadı. Yalıñız olarnıñ nazirligiñ «Qırım Devlet şurasına» alâqası olmağanını ayttı.
«Cumhuriyet Devlet şurasında olıp keçken şeylernen malümat-analitik idaresi oğraşa. Anda öz matbuat-hızmeti bar, ve istegimiz olsa bile, Devlet şurasınıñ malümat siyasetine tesir etip olamaymız. Şunıñ içün, yazıq ki, ya da bahtımızğa, bu bizim areketimizniñ saası degildir. Nazirler şurası, akimiyet icraiy organlarına kelgende ise – jurnalistler içün al-azırda iç bir mania yoqtır», – dep cevap berdi nazir.
Özüni «Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet Şurası» dep adlağan qanunsız Qırım parlamenti toplaşuvlarına kiriş yasaq olğan jurnalistlerniñ cedveli bardır.
İstenmez matbuat vastaları arasında «Tsentr jurnalistskih rassledovaniy» ve «Krım.Kommentarii» saytı bar.
Qırım yarımadasında çalışqan ukrain ve qırım matbuat vastaları yılnıñ soñuna qadar rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarına köre qayd olunmğa kerektir.


text:
Krasnodar ülkesiniñ Tuapse rayonında olğan suv basuvı neticesinde eki insan elâk oldı. Küçlü yağmur sebebinden evler suvğa battı, bir çoq evniñ elektrik ve gaz teminlevi toqtatıldı, dep bildire Radio Svobodanıñ rus hızmeti.
Bir çoq yerde maşina ve demiryol areketi toqtatıldı. Soçi ve Tuapse arasında köpür yıqıldı.
Soçi civarında bir qaç tren toqtadı. Maykop-Soçi «Lastoçka» treniniñ yolcuları bir qaç saat suvsız ve aşsız olğanını şikâyet ettiler, trenlerde ayaqyol çalışmay edi. Rusiye demiryolu bunı inkâr ete.
«İnterfaks-Rossiya» malümatına köre, Tuapse rayonında 1240 evni suv bastı, qomşu Apşeronsk rayonında ise 714 evni suv bastı. Tuapse ve Apşeronsk rayonınlarından 360 insan tahlik etildi.
İçtimaiy ağlarnıñ qullanıcıları paylaşqan fotolarda körüne ki, suv soqqalarnı basıp, turğan maşinalarnı alıp kete.


text:
Qırımnıñ «sağlıq saqlav naziri – nazir muavini vazifelerini eda etken» Ablâmit Ziyadinovnıñ sözlerine köre, sabıq baş ekim işten çıqqanı aqqında ariza yazğan eken.
«Bu müessisede endi çalışqan, onı güzel bilgen, mında ösken ve işbu hastahanede olğan çeşit shemalarda iştirak etmegen insanlardan baş ekimni sayladıq», – dedi o.
«Nazir muavini»niñ aytqanı kibi, şimdi baş ekim sınav müddetini keçe, netice onıñ işine bağlı olacaq.
Oleynik ihtissası boyunca ortoped-travmatologdır. 1991 senesinden başlap bala hastahanesinde çalışa.
«Mında nuqsanları olğan teşkiliy işni tüzetmek kerek. Mütehassıs yetişmey. Hadimlerniñ işini eyileştirecek bir tertibatnı teşkil etmege kerek olur», – dedi baş ekim vazifelerini eda eticisi.
O şunı da qayd etti ki, hastahanede denişmeler olacaq, amma er kesni işten boşatmazlar.
Nice yıllar devamında bu müessiseniñ başında Ukrainada nam qazanğan ekim, tibbiy ilimler namzeti Aleksandr Astahov tura edi.
Evel Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş nazir Sergey Aksönov Qırım sağlıq saqlav «naziri» Pötr Mihalçevskiyge ve diger hastahanelerniñ başlarına istifağa ketmege tevsiye etti.
Mihalçevskiyden ğayrı istifağa Rustam Temirgaliyev ve Sergey Doniç kettiler.


text:
2017 senesi mart ayınıñ soñuna qadarr Çonğardaki televizion qulle tolusınen çalışıp başlaycaqtır. Bunı Ukrana tele ve radio yayınları meseleleri milliy şurasnıñ azası Sergey Kostinskiy «UA | TV» telekanalınıñ yayınında ayttı.
«Bu ay Çonğardaki qulle çalışıp başlaycaq, şimdi test rejiminde çalışa. Aprel ayından başlap 4 radio çalışmalı», – dep ayttı Kostinskiy.
Bundan evel Kostinskiy Qırım.Aqiqatqa qayd etti ki, Qırım ile memuriy sıñırda esas Ukrainadan ve işğal etilgen yarımadadan yayınlağan radiolar arasında «duel» keçe.
2016 senesi dekabr 27-de Ukraina tele ve radio yayınları meseleleri milliy şurası Qırımğa yayın yapa bilecek dört radioğa litsenziya berdi. Bular – Ukrain radiosı (cemaat yayını), Herson radiosı, «Meydan» qırımtatar radiosı, «Qırım cemiyetleriniñ radiosı».
Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınları içün litsenziya 105.9 FM dalğasında «Qırım cemiyetleriniñ radiosı» cemaat teşkilâtına berildi.


text:
Ukraina tış işler naziri Vadim Prıstayko, ilhaq etilgen Qırımda insan aqları qorçalavı aqqında rey berüvniñ neticeleri köstergen, halqara topluluqnıñ Qırım mevzusı boyunca birligini müim saya.
Böyle etip o BMT Baş Assambleyasınıñ dekabr 18-inde oturışını tefsir etti.
"Biz, bizge qoltutqan devletler öz pozitsiyasını köstere, dep ümüt etemiz. Er biri içün bu qolay şey degildir. Amma olar bu fikirge destek köstergenleri, Qırımğa ve bizge munasebetlerini köstere. Rey berüvniñ sadece raqamlarına köre, bu bizim içün daa emiyetlidir", - dedi Pristayko "Ukraina 24" telekanalına.
Ha зaceдaHии ГeHepaлbHoй AccaMблeи OOH пpиHяли peзoлюцию o зaщиTe пpaB чeлoBeka B KpыMy.
BMT Baş Assambleyasınıñ oturışında Qırımda insan aqlarınıñ qorçalavı aqqında rezolütsiyanı qabul ettiler.
BMT-de Ukrainanıñ missiyası, rezolütsiyağa qarşı rey bergen memleketlerniñ cedvelini derc etti: Ermenistan, Belarus, Burundi, Kamboca, Qıtay, Kuba, Eretriya, Gvineya, İndiya, İran, Qazahistan, Qırğızistan, Myanma, Nikaragua, Filippinler, Rusiye, Sırbistan, Sudan, Süriye, Uganda, Venesuella ve Zimbabve.
Daa evel Ukraina Tış işler nazirligi, işğal etilgen Qırımda ukrain ve qırımtatarlarnıñ aqları «daima bozula», dep bildirdi. Müessise, «al-azırda Qırımda sahte qabaatlavlar boyunca eñ azından 35 qırımtatarı tutuldı», dep qayd etti.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov, noyabrniñ 27-nde işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvına dair laflar uydurıla, dep bildirdi.
Gaagadaki BM halqara mahkemesi Rusiyege Kyiv Moskvanı Ukraina şarqında terrorizmni maliye etkeninde ve Qırımda ırq ayırım yapqanında qabaatlağan Ukraina davasına cevap olaraq vesiqa azırlaması içün 2020 senesi dekabrniñ 8-ne qadar vaqıt berdi.
Ukraina, 2017 senesi dava açtırdı. Kyiv, Rusiye Donbastaki aydutlarğa qoltutıp, Terrorizmni maliye etüv ile küreş şartnamesini ve, işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarğa ve ukrainlerge basqı yapıp, ırq ayırımınıñ bütün şekillerini yoq etüv şartnamesini boza, dep ayta. 2019 senesi iyün ayında BM Halqara mahkemesi dava diñlevlerine başlağan edi.
Noyabrniñ 14-nde BM Baş assambleyasınıñ Üçünci komiteti Qırımda Rusiye işğali şaraitlerinde insan aqlarını qoruv qararını qabul etti.
Daa evel Birleşken milletler baş kâtip Antoniu Guterrişniñ işğal etilgen Qırımda bozulğan insan aqlarına dair birinci maruzasını aydınlattı. Maruzanıñ metni teşkilâtnıñ saytında derc etildi.


text:
«Qırım» Fondu» Hayriye teşkilâtınıñ baş müdiri Riza Şevkiyevni Federal havfsızlıq hızmetine sorğuğa çekeler. O, çarşenbe künü, dekabr 17-de, FSB bölügine kelmek kerek.
Bunı Şevkiyev Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Olar meni bugün FSBge çağıracaq ediler, lâkin bugün menim mahkemem bar, sorğu yarın saat 9:30 keçirilecek. Olarnıñ aytqanına köre, sorğu sebebi bizler beş yıl evelsi alğan türk aleminde meşur olğan qırımtatar yazıcısı Cınğız Dağcınıñ şahsiy eşyaları ola», – dedi Şevkiyev.
Onıñ bildirgenine köre, yazıcı İngilterede vefat etti, Türkiye arqadaşları ise ileride qırımtatar halqınıñ facialı taqdiri aqqında bir çoq roman müellifine müzey açtırmaq içün onıñ şahsiy eşyalarını Fondğa berdi.
Malüm olğanı kibi, dekabr 16-da Qırımda Qırımnıñ Apellâtsion mahkemesinde «Qırım» Fondu» Hayriye teşkilâtınıñ memuriy işi ve oña ve reberligine para cezalarınıñ belgilenmesi boyunca toplaşuv ötkerilecek.
Cınğız Dağcı 1920 senesi mart 9-da Yalta civarındaki Qızıltaş köyünde dünyağa keldi. Qırımda yalıñız 20 yıl yaşadı. O, qırımtatarlarnıñ yaşayışı aqqında bir sıra roman yazdı. Onıñ eserleri dünyada eñ emiyetli, eñ oquvlı olaraq tanılğan edi.


text:
İşğal etilgen Qırımda memurlar jurnalistika saasında küçlü mütehassıslar azırlamaq kerekligi aqqında bildirdiler.
Qırım malümat «nazirliginiñ» İnformatsion siyaset idaresi Facebook saifesinde bergen malümatına köre, Qırımnıñ içki siyaset, malümat ve bağ «naziri» Dmitriy Polonskiy Vernadskiy adına Qırım federal universitetiniñ slavân filologiyası ve jurnalistika fakultetiniñ dekanı Galina Bogdanoviç ile körüşti.
Körüşüvde kütleviy haber vastaları içün mütehassıslarnı azırlav keyfiyetiniñ arttırılması muzakere etildi.
Galina Bogdanoviç Qırım ükümeti ve universitetniñ slavân filologiyası ve jurnalistika fakulteti arasında «konstruktiv dialog müimligini» qayd etti.
«Nazirlikniñ» matbuat hızmeti bildirdi ki, körüşüvde İA «Krıminform» neşiriniñ baş muarriri Maksim Nikolayenko ve «Pervıy Krımskiy» telekanalınıñ baş prodüseri Böris Yemets de iştirak ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Yuqarı Radanıñ insan aqlarından vekâletlisi Valeriya Lutkovskaya dekabr 26-da Aqmescitte SİZOda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz ile körüşti. Bunı Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Qırım.Aqiqatqa tasdıqladı.
Smedlâyevniñ aytqanına köre, körüşüv aman-aman bir saat sürdi, tafsilâtlı bir malümat o berip olamadı. Körüşüvde Rusiye advokatı Nikolay Polozov da bar edi.
Ombudsmenniñ kâtibiyet reberi Bogdan Kriklivenko Facebookta bildirdi ki, Valeriya Lutkovskaya dekabr 26-da Aqmescitteki SİZOda üç mabusnı, şu cümleden Ahtem Çiygoznı ziyaret etmege niyetlene.
«Üç ay devam etken ve soñki eki kün devamında zor olğan muzakerelerden soñ Qırımda apiste yatqan siyasiy mabuslar ve esas Ukrainağa berilmesini istegen mabuslarnen körüşmege imkânımız oldı. 42 insannen körüşmege istedik, amma üçünen körüşmege izin berildi, olarnıñ arasında Ahtem Çiygoz da bar», – dep yazdı Kriklivenko.
Bu künleri belli oldı ki, ukrain ombudsmeni Valeriya Lutkovskaya Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkova ile Qırım ve esas Ukrainada apiste yatqan Ukraina ve Rusiyeniñ bazı vatandaşlarınıñ ziyaret etilmesi aqqında añlaştılar.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Çernivtsi vilâyetinde koronavirustan 33 yaşındaki qadın öldi, haber ete Ukraina Sağlıq Nazirligi.
"Ukrainada tasdıqlanğan 14 COVID-19 adisesi bar, olardan ekisi ölümnen bitti", - denile beyanatta.
Koronavirus adiseleri böyle vilâyetlerde qay etildi: Çernivtsi (10), Jıtomir (1), Kyiv (1) ve Kyiv şeerinde (2).
Haber etile ki, martnıñ 17-sinde Kyiv vilâyetinde çetelden qaytqan 44 yaşındaki aqayda koronavirus hastalığı qayd etildi.
Yañı çeşit koronavirus yuqunçı 2019 senesi dekabr ayında Qıtayda tarqalıp başladı.
2019-nCov (COVID-19) virusı büyük koronaviruslar gruppasına aittir. Bazılarda hastalıq qolay keçe, bazılarınla suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, em de yüksek sıcaq ve öksürik bar, ağır hastalarda nefes tarlığı qayd etile. Bu öldürici ola bilecek pnevmoniyağa keçe bile.


text:
Kreml kontrol etken Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi Sudaq mahkemesiniñ Alim Muslâdinov ve Ablâkim Ablâkimovğa qarşı çıqarğan qararından berilgen şikâyet arizalarını qanaatlendirmeyip, olarnıñ areketlerini farqlı tanıdı ve para cezasınıñ miqdarını 20 biñden 10 biñ rublege qadar eksiltti. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Toplaşuvda çıqışta bulunğan aktsiyanıñ eki iştirakçisi kütleviy tedbirlerde iştirak etmegenini, maşinalarında asılğan qırımtatar bayraqları içün yaqalanğanını aytqan.
Advokat Aleksandr Popkov mahkemeniñ diqqatını celp etmek içün şunı qayd etti ki, politsiya hadimleri eki künden soñ protokollarnı tizip, matem tedbirleri keçirilgen yerge yol alğan mahküm etilgenler ne kibi kütleviy tedbirde iştirak etkenini belgilep olamadı.
O, birinci instantsiya mahkemecileri Rusiyeniñ kütleviy tedbirler aqqında qanunlarını yahşı bilgeninden şübelengenini bildirdi.
«Maşinalar kolonnası areket etkende bir de bir miting keçirilmesi imkânsızdır», – dep ayttı advokat.
O, bayraqlarnıñ asılması kütleviy tedbir keçirilmesiniñ alâmeti olamaz ve bir de bir maqsat ya da ğayeni numayış etemez, dep qayd etti.
Dekabr 15-de Rusiye kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi «Sudaq avtoyürüşi davasınıñ» eki iştirakçisi Enver Çavuş ve Seytmemet Seytumerovnıñ Sudaq şeeriniñ mahkemesi çıqarğan şikâyet arizalarını baqqan edi.
Yuqarı mahkeme birinci instantsiya mahkemesiniñ qararını deñiştirmedi, lâkin aydavcılarnıñ areketlerini «qanunsız mitingniñ teşkil etilmesi» kibi degil «pikette iştirak etmesi» olaraq tanıp, 20 biñ ruble yerine 10 biñ ruble para cezasını berdi.
2016 senesi 18 mayıs künü Sudaqlı qırımtatar faalleri maşnalarda qara şeretli qırımtatar milliy bayraqlarınen yürüş keçtiler. Bu içün olarnı mesuliyetlikke celp etmege istediler. Sudaq şeer mahkemesi gençlerniñ areketlerinde iç bir qanun bozuvını körmedi.
Sudaqnıñ şimdiki politsiya yolbaşçısı böyle qararnen razı olmayıp, oña qarşı şikâyet etti.
Rusiye İçki işler nazirliginiñ vekilleri 2016 senesi mayıs 18-de hatıra aktsiyasında iştirak etken aydavcılarnı kütleviy surette yaqalay edi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada qırımtatarlarnıñ evlerinde, camilerde tintüvler keçirilip başladı, adamlar diniy mensüpligine köre taqip etile, dep qayd ete Meclis temsilcileri ve uquq qoruyıcılar.


text:
İşğal etilgen Qırımda 10 yıl içinde birinci kere «Russkiy balet» Moskva vilâyet devlet teatriniñ gastrolleri olıp keçecek.
Qırımnıñ öz başına ilân etilgen akimiyetine yaqın olğan «Krıminform» saytı bergen malümatına köre, çıqışları Yaltada avgustnıñ 2-den başlanacaq.
«Yaltadan ğayrı, «Lebedinoye ozero» baleti Aqmescit, Aqyar, Sudaq, Keriç, Kefe sakin ve musafirlerine numayış etilecek. Gastroller avgust 8-ne qadar devam etecek», – dep bildireler teşkilâtçılar.
Taqımnıñ bediiy reberi, SSSR halq artisti, horeograf Vâçeslav Gordeyevniñ sözlerine köre, teatr kollektivi bu gastrollerge «hususiy eyecan ile» azırlana.
«Qırımda taqım tahminen 10 yıl çıqışta bulunmadı», – dedi o ve qoştı: «Kelecek çıqışlar – eski dostlarnıñ yañı medeniy meydanda körüşüvleri kibi olacaq».
Gordeyev şunı da bildirdi ki, Qırım Cumhuriyeti ile medeniy işbirlik çerçivesinde teatr balalar içün oyun mektebini açacaq ola.


text:
«Oleg Sentsov Moskvada olğanını isbaatlay bilemiz. Tünevin onıñnen Rusiye adliyecisi körüşti», – dep bildirdi Ukraina çetel işler nazirliginiñ informatsion siyaset departamentiniñ müdiri Yevgen Perebiynis.
Onıñ sözlerine köre, Sentsovnen beraber evelleri Qırımda yaqalanğan Ukraina vatandaşı Oleksandr Kolçenko de buluna.
Rusiye Ukraina elçihanesi Sentsov ve Kolçenko, ve aynı şu cinaiy iş boyunca yaqalanğan Ukrainanıñ diger vatandaşları ile körüşüvni talap ete.
«Advokatnıñ sözlerine köre, Sentsovnıñ alı eyidir ve al-azırda oña zaruriy uquqiy yardımı kösterilir», – dedi Perebiynis.
Mayıs 11 künü Aqmescitte FSB hadimleri kinorejissör ve Avtomaydan aktivisti Oleg Sentsovnı yaqaladı. FSB onı belgisiz terraktnıñ teşkil etilmesinde qabbatlay. Ukraina çetel işler nazirligi Rusiyeden rejissörnıñ azat etilüvini ve Qırımda Ukraina vatandaşlarnıñ aqlarınıñ bozuluvını toqtatmağa talap ete.


text:
Daa balalıqta halqımnıñ Qırımdan mecburiy sürgün etilmesi aqqında çoq ikâye eşitken edim. Mektepte, yılda bir kere, mayısınıñ 18-nde sükünet daqqaları ola edi. Facianı öz közünen körgen, öz başından keçirigen qartlar közyaşlarını tutamay edi. Şu künü Qırımda matem mitingleri keçirile edi. Böyle şey bir daa tekrarlanmaz, dep tüne edim. Amma yañıldım...
2020 senesi dekabrniñ 20-nde menim sürgünim başlandı. Saba meni kameradan çıqardılar. Tintüvden soñ avtozakqa oturttılar. Çaresizlik ve küçsüzlik duyğusı raatlıq bermey edi. Avtozakta mennen dostum ve qabaat ortağım Cemil Ğafarov edi. Meni ve Cemil ağanı ayrı ufaq ve demirli kameralarğa oturttılar.
Yol uzun ve qıyın edi. Tahta skemlelerimizde bizim duyğan er bir töpelerden ğayrı, demir qafeslerniñ qapıları da yuqlamağa keder ete edi. Amma eñ qıyını bu degil edi. Bizim demirden kameralarımızda pek suvuq edi. Qızdırmaq kerek olğan soba bozulğan edi, tışarıda ise 20 derece suvq edi. Bundan ğayrı tışarıda daa şiddetli ve buzlu yel ese edi. Suvuqtan üşüp, men tüşüncege daldım... Ailemni, dostlarımnı, acayip ülkemi endi ne vaqıt körerim? Maña ve halqıma qarşı yapılğan bu adaletsizlik ne zaman biter? Ne içün meni tuvğan yerlerimden bu qadar uzaqqa alıp keteler?
1944 senesi mayısta öz evlerinden quvulğan atalarım ne qadar qıynaldı! Yolda açlıqtan ve hastalıqtan ne qadar adam öldi! Yañı yerlerde nasıl zor edi! Aqlıma sürgünlikni öz közünen körgenlerniñ hatırlavları kele edi: «Bizni Allah olğan yerge alıp ketecekler». O bizni qaldırmaz! Yürekten çıqqan iman atalarıma yardım etti. Allahqa işanç bugün de bütün sıñavlardan keçmege yardım eter.
Yorulğan, ayaqta zornen turğan qart siyasiy mabüslerniñ alı fena edi
Gece bizni Krasnodardaki 1-nci SİZO-ğa ketirdiler. Bizni qayd etip başladılar. Soñra kirli kameralarğa oturttılar. Pek yorğun edik, bu yoldan soñ biraz çay içip qızınmağa istey edik. Ne çay, ne qızınuv olmadı, bunıñ yerine yañı sınavlar başlandı. SİZO hadimleri yataq çamaşırı berilgen odağa bizni alıp kettiler, anda sabağace oturdıq. Skemleler yoq edi. Yorulğan, ayaqta zornen turğan qart siyasiy mabüslerniñ alı fena edi. Kimge şikâyet eteyik, iç bir kimsege biz kerekmey edik.
Ne ise bizni kameralarğa yerleştirip başladılar. Ağır çantalarımıznen, bir-birimizge yardım etip bir qattan ekinci qatqa ene edik. Merdiven tar olğanı içün çetten kete edik. Allah muqaddes Quranda dey ki: «Er ağırlıqtan soñ, yengillik kele». Kerçek bu sözler. Bütün sınavlardan soñ, saba saat altılarda men 176 kamerağa kirdim ve anda oturğanlar meni pek yahşı qarşılap aldılar. Apishane adetlerine köre, maña sıcaq çaynen tatlılıqlar berdiler. Ve biraz olarnen laf etken soñ men yuqlamağa yattım.
Krasnodardaki şarait Aqmescit SİZO-sından daa yahşı edi. Büyük, qıntavlı kamera, ayaqyol qapunen, kamerada oturğanlar da yahşı ediler – Aqmescit SİZO-sında mına bu episi yoq edi. Bir ay Krasnodarda edim, anda er kesnen dostlaştım. Menen beraber öldürüv, qızsızlav ile suçlu olğanlar otura edi. Bazılarnıñ apishanege tüşmenen bağlı kederli ikâyeleri bar edi.
Mına bu olardan biri. Apisli Vladimir, otuz yaşındaki adiy rus oğlan, o, kendini ve qız arqadaşını sarğoş sportçudan qorçalağanı içün sekiz buçuq yıl apis cezasına mahküm etilgen... Buña oşağan daa başqa ikâyeler de bar edi. Çoqusı apisliler Rusiyeniñ adaletsiz mahkeme sistemasını tenqit ete ediler.
Vagonğa köterilgende, sol ve sağ taraftan avtomatlarnen konvoyerler tura, köpekler afıra
Bir aydan soñ etap, daa doğrusı sürgünim devam etti. Adetince, tintüvler, avtozakqa oturtuv. Biraz vaqıt keçken soñ biz Krasnodar şeeriniñ demir yolunda edik. Meni ve diger apislilerni trenniñ vagonlarına yüklep başladılar. Vagonğa köterilgende, sol ve sağ taraftan avtomatlarnen konvoyerler tura, köpekler afıra. Bu vaqıt, "Haytarma" filminden kadrlar aqlına kele. Şükür, halqım 1944 senesi başından keçirgen bütün deşetni men de yaşamadım. Amma bir ande, men de şu ağrı ve aqaretni duydım.
Şidmi XXI asır. Qırımtatarlarnıñ, Qırım musulmanlarınıñ Rusiye apishanelerine sürgüni devam ete.
Yoldaşım pek yahşı insan edi – dostum Veli. Onen beraber aş paylaştıq, bir-birimzge destek bilidrdik, dert paylaştıq. Bir buçuq künden soñ Rostov-na-Donu şeerinde edik. Andaki demir yol vokzalında aynı vaziyet edi: köpekler, avtomatlar... Avtozaka stakanlarına yüklep, bizni 1-nci SİZO-ğa ketirdiler. Anda adaletsizlikke qarşı küreşimiz devam etti.
Şidmi XXI asır. Qırımtatarlarnıñ, Qırım musulmanlarınıñ Rusiye apishanelerine sürgüni devam ete. Amma men eminim, atalarımız Vatanına, Qırımğa qaytıp kelgenleri kibi, biz de Kreml mabüsleri erte-keç öz evlerimişçge qaytrımız.
Remzi Bekirov cemaat jurnalisti, aq-uquq qoruyıcılar onı siyasiy mabüs dep ilân ettiler
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen 24 insan tutuldı. Cemil Gafarov da olardan biri ola. Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi episini apiske aldı.
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davası» altı mabüsiniñ – vatandaş jurnalisti Remzi Bekirov, faaller Farhod Bazarov, Şaban Umerov, Cemil Gafarov, Raim Ayvazov ve aq qorçalayıcı Riza İzetovnı apiste tutuv müddetini 2021 senesi yanvarniñ 14-ne qadar uzattı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Fransada eñ büyük mukâfat – Fahriy Legion nişanı, Poloniyada – Beyaz Qartal nişanı, Ukrainada ise – Ukraina Qaramanı unvanı ile mukâfatlanğan şahıslarğa taqdim etilgen «Altın Yıldız» nişanı ile Devlet nişanı. Bularnıñ birincisi mezkür unvannı cesaret içün alğanlarğa, ekincisi ise Qaraman unvanını emekte üstün yararlıqlar içün alğanlarğa berile. Ukraina Qaramanı unvanı birinci kere Ukraina Milliy ilimler akademiyasınıñ 80 yıllığı ve onıñnen bir vaqıtqa rastkelgen rehberiniñ 80 yıllığı munasebeti ile Milliy ilimler akademiyasınıñ prezidenti Boris Patonğa berilgen edi.
Ukraina Qaramanı unvanı belli bir sovetler ananesini devam ettirgenine baqmadan, tayin etilgen soñ keçken 19 yıl içinde onı alğanlar arasında Vâçeslav Çornovil ve Vasıl Stus (ekisi de vefattan soñ), Mıkola Rudenko ve Tetâna Yablons’ka, Oleksandr Bilaş ve Mıkola Kolessa, İvan Dzüba ve Leonid Kadenük, Stanislav Konühov ve Maksım Hulıy kibi buña lâyıq insanlar bar edi. Soñki yıllar içinde ellerine silâ alıp uruşlarda ülkeniñ azatlığını rusiyeli tecavuzkârlardan qorçalağan onlarca Ukraina qorçalayıcısı Altın Yıldıznen mukâfatlandı.
2014 senesi noyabrniñ 21-nde ise, prezidentniñ emirinde bildirilgeni kibi, «Namus İnqilâbı esnasında kösterilgen vatandaş cesareti, vatanperverlik, anayasada qayd etilgen demokratiya, insan aq-uquqı ve ürriyetleri prinsiplerini qorçalav ve Ukraina halqına özlerini ayamadan hizmet etüv içün» elâkten soñ Qaraman unvanı «Kök yüzlügi»ne berilgen edi.
Bunıñnen beraber bir çoq nomenklatura erbabı, paralı iş adamı, şübheli şahıslar ve atta açıq bir pezevenkler Ukraina Qaramanı oldı. Ve bu, al etilmesini talap etken ciddiy bir problemdir. Çünki Ukrainanı qorçalağanlar ile onı duşmanlarğa teslim etkenler aynı unvanğa saip olsa, bu yalıñız unvannıñ qıymetini degil, aynı zamanda Ukraina devletini de itibardan tüşüre.
Sahte «qaramaniy qaramanlar» oyunları
Bir çoq nomenklatura erbabı, paralı iş adamı, şübheli şahıslar ve atta açıq bir pezevenkler Ukraina Qaramanı oldı
Ukraina Qaramanı unvanında cisimlengen sovetler ananesi başta bir yalıñız mukâfat aksessuarlarında degil (o zaman «Altın Yıldız»lar ve Lenin nişanı olğanını hatırlatayım), aynı zamanda obyektleriniñ seçilmesinde de özüni köstere edi. Madenciler, kombayncılar, çelik pişiricileri, zavodlarnıñ müdirleri… Lâkin emekte köstergen yararlıqları içün Qaraman unvanını alğanlar arasında şahsiy şirketlerniñ saipleri ve hadimleriniñ sayısı yıl-yıldan arta edi. Olarnı Devlet nişanı ile mukâfatlamaq içün sebep bar edimi? Mesele davalıdır. Böyle adamlarğa Sovet Birliginiñ «sotsialistik emekniñ qaramanı» unvanı örneginde «kapitalistik emekniñ qaramanı» unvanı berilse, belki daa uyğun olur edi…
Faqat bular şaqadır, aqiqatta ise Ukraina Qaramanı unvanı eñ yañı «nobilitet»ni teşkil etken yüksek dereceli memurlar, top-menecerler ve iş adamları arasında populâr oldı. Ve olarnıñ sayısı kettikçe artmaqta edi. Leonid Kuçmanıñ prezidentligi vaqtında soñki yıl, kerçek bir mukâfat dağıtılması yılı oldı. 41 Ukraina Qaramanı – bu, keçken beş yılnıñ er yılında orta qararnen berilgen unvanlardan eki qat ziyade edi.
Viktor Yuşçenkonıñ prezidentligi vaqtında vaziyet biraz deñişti. Qaramanlar arasında bu unvannı em ayatta eken, em de ölümden soñ alğan çeşitli vaqıtlarda Ukrainanıñ mustaqilligi içün küreşkenlerniñ sayısı arttı, daa az sportçu ve daa çoq medeniyet erbabı ve alimler oldı. Lâkin madenciler, top-menecerler ve iş adamları kene de çoq edi.
Niayet Viktor Yanukoviç vaqtında Ukraina Qaramanı unvanınıñ berilmesi açıq bir farsqa çevirildi. Meselâ, 2010 senesinde tap dört Donetsk madencisi, asılında qaramaniy cesaretlik içün berilmesi şart olğan Altın Yıldız nişanınen mukâfatlandı. Olardan biri, «kömür çıqaruvda üstün neticege irişüv içün», Stalin zamanınıñ açıq bir iylebazlığı olğan «Stahanovnıñ rekordı»nı aşqanı içün mukâfatlandı. Asılında şimdi de sahte rekord aynı iylekârlıq yardımınen «aşılğan» edi. Yanukoviç tarafından mukâfatlanğan 22 Ukraina Qaramanınıñ yarısı Donbasstan olıp, olarnıñ bir çoqu Regionlar fırqasınıñ azası edi. Bir zamanları Yanukoviçniñ qomşusı olıp, onıñ arqadaşı olğan grafoman Boris Belaş da olarnıñ arasında edi. O zaman o, cesaretle ukrain «separatizmni» şiiriy şekilde faş etip, bunıñ içün Ukraina Qaramanı oldı ve Devlet nişanı aldı.
Ukraina Qaramanı unvanınen alâqalı olğan keçken devirniñ eksiklikleri 2014 senesinde başlanğan Rusiye tecavuzından soñ özüni bar quveti ile kösterdiler.
Ukraina hainleri onıñ Qaramanı ola bilirlermi?
Madenciler ve ziraatçılar arasından çıqqan Ukraina Qaramanlarınıñ qaçı işğal etilgen Qırım ve Donbass topraqlarında qalıp, öz emeklerinen Rusiye ve onıñ qoqlalarınıñ potentsialını arttıra, ale daa belli degil. Büyük ihtimal ile olar, onlarca kişidir. Sabıq «regional» Boris Deyç Rusiye tecavuzı esnasında Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı edi, Qırımnıñ Rusiye tarafından işğaline faal surette qoltuttı. Prezident saylavlarında em Kuçmanıñ, em de Yanukoviçniñ mutevellisi (işançlı temsilcisi) olğan Fevzi Yakubov, buña beñzer şekilde Putinniñ ateşin tarafdarı olıp, qırımtatarlar arasında onıñ agenti oldı. 1989-91 senelerinde Sovet Birligi Kommunist Fırqası Qırım vilâeti komitetiniñ rehberi ve ondan soñ Qırım muhtariyeti Yuqarı Radasınıñ reisi olğan Nikolay Bagrov, iç bir tereddütsiz işğalciler tarafına keçip, cümleden: «Men Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radasınıñ birinci rehberi edim ve artıq o vaqıtlarda Ukrainada natsizm alâmetlerini körmek mümkün edi. Şimdi bu, sıq-sıq açıq faşizmge keçe. Yardımğa kelgen prezident Vladimir Putin çoq sağ olsun, Qırımnıñ qaytarıluvı parlaq bir şekilde kerçekleştirildi», – dedi. Söz kelimi, Bagrov Qırımda Ukrainağa qarşı ilk isyanını 1992 senesinde yaptı. Buña rağmen Yuşçenko 2007 senesinde Bagrovnı Ukraina Qaramanı yaptı, 2010 senesinde ise Milliy ilimler akademiyası onı azası olaraq sayladı. Putinci Bagrov 2015 senesinde ölgende Ukraina Qaramanı ve Ukraina Milliy ilimler akademiyasınıñ azası edi…
Körgenimiz kibi, Ukraina Qaramanı unvanınnıñ büyük problemleri bar. Bazı adamlar onı, itibarını coydı ve bu sebepten yañı bir aliy devlet mukâfatını qabul etmek kerek, dep sayalar. Bazılar Qaramanlar cedvelini yahşı etip «temizlep», bu unvanğa lâyıq olmağanlarnı ondan marum etmekni teklif eteler. Başqa fikirler de bar. İç şübhesizdir ki, açıq satqınlar ve «pısıp oturğan» işbirlikçilerde Ukraina qorçalayıcılarındaki kibi ayırıcı işaretler olmamalı. Aynı zamanda bu işte qanunsızlıq yapmaqtan qaçınmaq kerek. Ukrainanıñ «Ukrainada devlet mukâfatları aqqında» Qanunınıñ 16-ncı maddesi boyunca «devlet mukâfatlarından marum etilüv Ukraina Prezidenti tarafından yalıñız mukâfatlanğannıñ ağır bir cinayet içün mahküm etilmesi taqdirinde, qanun tarafından tayin etilgen allarda mahkemeniñ taqdimi ile yapıla bile». Amma açıq surette yapılğan Vatanğa hainlik ve işğalcilernen işbirligi ağır cinayet sayılmazmı? Bu sebepten akimiyetniñ bu cinayetni işlegende qabaatlı olğanlarnı tayin etüv ve olarnı Ukraina Qaramanı unvanından marum etüvde vaqıt uzatması iç de qabul etilmez bir şey olaraq körüne.
Aynı zamanda uquq noqtainazarından emiyetsiz olğan Donetsk mahkemesiniñ 2010 senesinde Stepan Bandera ve Roman Şuheviçni Ukraina Qaramanı unvanından marum etüv aqqında qararınıñ deñiştirilmeyip qaldırılması, açıq bir siyaset oyununa oşay. İlk olaraq o, olarnıñ (asılında, 1918-1919 yıllarında Ukraina vatandaşları olğanlarına rağmen) iç bir vaqıt Ukraina vatandaşı olmağanına esaslana. Ondan ğayrı mahkeme yuqarıda añılğan Ukraina qanunlarınıñ normasını emiyetke almadı. Faqat siyasiy maqsatqa uyğunlıq üküm sürmege devam ete. Bu, işbirlikçilerniñ Qaraman unvanından marum etilmemesine de ait – barıp da, olar kene resmiy Kyivniñ tarafında keçerler; bir kere hainlik yapqan, ekinci kere yapmazmı?..
Öyle ise şimdi de yañğırağan «Ukraina Qaramanı olmaq istemeyim» degen yır Kuçmanıñ zamanında boşuna peyda oldımı?
«Fikir» rubrikasında taqdim etilgen tüşünceler, müelliflerniñ öz noqtainazarını aks etip, muarirriyetniñ noqtainazarını aks etmey bileler.
Yazınıñ originalı – Azatlıq Radiosı saytındadır


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ müavini, Ukraina halq mebusı Ahtem Çiygöz, ne Ukraina prezidentiniñ ofisi, ne de prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ özü qırımtatarlarnıñ boşatıluvını Meclisnen muzakere etmegenini qayd etti.
Bunı o Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirind aytıp berdi.
"Yazıq ki, diaologımız olmadı. Amma tünevin (dekabrniñ 29-ında - QA) biz baş nazir Aleksey Gonçaruknen körüştik, qonuştıq, amma, yazıq ki, baş nazirniñ, bizim kibi, deñişüvge alâqası yoq. Biz sadece o oğraşqan meselelerni muzakere ettik. Körüşümiz bir saattan çoq oldı ve mence, onıñ birinci körüşüv olğanını közden tutsañ, yahşı keçti", - aytıp berdi Çiygöz.
Daa evel Ukraina prezidentiniñ Ofisi Qırım esirleriniñ Rusiye türmelerinden azat etilüvini muzakere etmek içün qırımtatarlarnıñ timsaliy organına muracaat etmegenini Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov ayta edi.
Zelenskıy qırımtatar Meclisiniñ vekilleriniñ qaydlarına öyle de cevaplanmadı.
Dekabrniñ 29-ında soñki deñişimden soñ Ahtem Çiygöz, ilhaq etilgen Qırımda ve Rusiyede tutulğan qırımtatarlarnı azat etmek içün Rusiuye prezidenti Vladimir Putinge basqı ziyadece olmaq kerek, dep qayd etti.
İşğal etilgen Ğorlivka yanındaki sıñırda «Mayorske» keçiş noqtasında dekabrniñ 29-nda tutulğan şahıslar deñiştirildi.
Dekabrde Parijde «normand formatı» sammiti keçirildi – Frenkistan, Almaniya, Ukraina ve Rusiye liderleri körüşti. Taraflar, Kyiv ve Moskva «er kesni er keske» formulası boyunca şahıslarnı dekabrniñ 31-ne qadar deñişecek, dep añlaşqan edi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy tutulğan şahıslarnı deñişim dekabrniñ 29-nda olacaq, dep tasdıqladı.


text:
Qırımda koronavirus yuqunçından vefat etkenlerniñ sayısı yüksek qala, dep qayd ete Rospotrebnadzor.
«Nefes yuqunçı, pnevmoniya ve koronavirus hastalarınıñ sayısı soñki afta eksilse de, koronavirustan vefat etkenlerniñ sayısı eksilmey. Vefat etkenler arasında 65 yaş altında olğanlar bar. Ne yazıq ki, bu deñişmey», – dep tarif etti Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskaya COVID-19 ile küreş operativ ştabınıñ toplaşuvında.
Onıñ malümatına köre, umumen Qırımda koronavirus hastalarınıñ sayısı keçken aftağa baqqanda 22% eksildi.
«Hastalar arasında – 46% – çalışqan eali. Mında kene eñ çoq hasta – tibbiyet hadimleri, tasil hadimleri ve vazifedarlar», – dep qoştı Penkovskaya.
Qırımda keçken künü 181 koronavirus hastası qayd etildi. Qırımnıñ Rusiye sağlıq nazirligi bildirgenine köre, pandemiya vaqtında 720 hasta vefat etti.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımnı ilhaq etmek ıntıluvından soñ, rus işğalciler yarımadanıñ ealisine zorla Rusiye pasportlarını aldırttı. Vatandaşlar Rusiye pasportlarını almaqtan red etken taqdirde, tibbiyet hızmetler, içtimaiy yardım, pensiya almağa ve diger aqları suniy sıñırlana edi. Ukraina vatandaşları işğal etilgen yarımadadaki öz evleriniñ, mülküniñ, biznesiniñ saibi olaraq qalmaq içün Rusiye pasportını almağa mecbur ediler.
RF prezidenti V.Putinniñ Ukraina vatandaşlarını muvaqqat işğal altında olğan Qırımda topraq saibi olmaq imkânından marum etken fermannı imzalaması, Rusiye vatandaşlığınıñ qabul etilmesi yolunda atılğan daa bir adımdır.
Bazı Qırım sakinlerine Rusiye vatandaşlığı olarnıñ resmiy razılığı olmadan berildi. Oleg Sentsov ve Oleksandr Kölçenkoğa tevqiften soñ zorla Rusiye pasportı berildi. Bu sebepten Ukraina konsulları çoq vaqıt devamında olarnen körüşip olamay ediler.


text:
Kiyevniñ bala kardiologiya ve kardiohirurgiya ilmiy-ameliy merkezi alâ daa işğal etilgen Qırımdan hasta balalarnı qabul ete. Bunı merkezniñ matbuat hızmetiniñ Facebook saifesinde bildirdiler.
«Qırımdan balalarnı qabul etemiz ya yoq degen sualler boyunca cevap beremiz: ukrain bala kardiomerkezi olamız, şunıñ içün balalarnıñ milliy mensüpligine ya da yaşağan yerlerine baqmadan, er kesnen çalışamız. Eger de Ukraina vatandaşınıñ pasportı olsa – bizde bedava tedaviyleneceksiñiz. Diger devletniñ pasportı olsa – masraflarnı ödemelisiñiz», – dep hatırlattılar kardiomerkezde.
Bala kardiomerkezinde hasta balaçıqlarnıñ ana-babalarına merkez Qırım balalarını qabul etmege ve olarnı bedava tedaviylemege devam etkenini hatırlattılar.


text:
«Qırımdaki İslâm mirasını saqlav ve ögrenüvniñ aktual meseleleri» Halqara ilmiy-amelik konferentsiya Özbek Han camisi ve medresesiniñ 700 yıllığına bağışlanacaq. O, oktâbr 14-18 künleri yarımadada keçirilecektir.
Bu aqqında Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
QMDİ malümatına köre, tedbir programmasında Qırımtatar akademik muzıkalı-drama teatrinde plenar ve session toplaşuvlar, Eski Qırımdaki Özbek Han camisi ve medresesiniñ ziyareti mevcut.
Qırımnıñ diger itibarğa lâyıq olğan yadikârlıqlar ve musulmanlarnıñ medeniy inşaatlarınıñ ziyarei planlaştırıla.


text:
İşğal etilgen Qırımda sentâbr 14 kününe belgilengen «Devlet şurası» ve yerli şuralarğa saylavlarda 1,9% ya da tahminen 16,6 biñ insan evelden rey berdi.
Bunı Aqmescitte matbuat konferentsiyası devamında Saylav komissiya reisi Mihail Malışev bildirdi.
«Saylavlar aman-aman başlandı, sentâbr 3-den devam ete. Qırımda evelden rey berüv degen şey yañılıqtır, başta öyle ameliyat yoq edi», – dedi Malışev.
Yaqında Malışev evelden rey bergen insanlarnıñ arasında qırımtatarlarnıñ sayısı çoq olğanı aqqında ayta edi, faqat Mecliste bu malümatnı külünçli olaraq tanıdılar. Bunı aqiqaten yapqanlarnıñ sayısı ise o qadar büyük degildir.
Umumen, Malışevniñ malümatına köre, Qırımda 27 territorial saylav bölügi, 1204 saylav komissiyası, olardan 1162 – adiy bölükler, 42 – saylayıcılarnıñ vaqtınca bulunğan yerlerindeki bölükler teşkil etildi.


text:
Yaltanıñ bergi hızmeti mart 16-da «Skazka» ayvanat bağçasınıñ müdirligine faaliyeti toqtatılmasına dair qarar berecektir. Bunı fevral 27-de «Skazka» ayvanat bağçası ve «Taygan» arslanlar bağçasınıñ saibi Oleg Zubkov öz blogunda yazdı.
Onıñ bildirgenine köre, ayvanat bağçası qapatılmasınıñ sebebi biletlerde olmağan rekvizit müüri oldı, bunı «biletlerni azırlağan şirket tecribesiz ya da diqqatsız olğanından» yapqandır.
«Mahkeme qısqa olacaq, mahkemeci vesiqalarnı baqıp, bir-eki sual berir ve er şeyni añlayım, kederlendim ve ayvanlarnı sevem der, amma añlaysıñız, mında siyasiy bir mesele bar», – dep yazdı Zubkov.
Qırımdaki «Taygan» arslanlar bağçasında Kreml kontrol etken Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ emri ile teşkerüvler keçirile.
«Taygan» Qırım habarcılıq ile küreş cebesi» cemaat areketniñ kâtibi Galina Lomakinanıñ fikirince, Sergey Aksenovnıñ bu siyaseti yatırımcılarnı Qırımdan uzaqlaştıra.
Oleg Zubkov Qırımnıñ Rusiye akimiyeti ile añlaşıp olamay. 2016 senesi iş adamı 150 mahkeme oturışına bardı. Bütün olar Kreml kontrol etken Qırım akimiyeti tarafından atılğan qabaatlar ve para cezalarınen bağlı edi.


text:
Dört adamdan ibaret olğan qoranta acele yardımğa muhtac. Ailede kiçik saqat bala ve infarkt keçirgen aqay kişi bar.
Qoranta Yaltanıñ yataqhanelerinden birinde yaşay. Bir yarım yaşındaki balanıñ anası olğan yaş qadınnıñ aqayı qorantadan ketti. Bala baş miyi kistasınen doğdı. Balağa ameliyat şimdilik yapılmaycaq, onıñ alı nezaret etile, o, nevropatolognıñ qaydınde ola. Qadın ana-babasınen qaldı. Dört yıl evel aile büyük qızını coydı: o, bala doğurğanda balasınen beraber elâk oldı. Qorantanıñ yekâne baqıcısı qartbaba edi, amma yaqında o infarkt keçirdi ve paalı ilâclarğa muhtac. O, sağlıq alı sebebinden çalışıp olamay. Aqay kişi bütün ömür boyunca ilâc içmeli, er ilâc paketi sekiz künge yete.
«Açıq yürekler» qırımtatar göñüllileri bu malümatnı yerleştirip, qorantağa yardım etmege çağırdı ve kerekli ilâclarnıñ cedvelini paylaştı:
- Preduktal 35
- Klopidogrel 75.
- Aspirinkardio
Balağa da daima içilecek ilâclar yazıldı:
- Tserakson
- Pantogam
- B6 vitaminleri.
Bunen beraber, göñülliler qayd etti ki, balanıñ resmiy olaraq saqat tanılması ve alâqalı nefaqat berilmesi aqqında mesele alâ daa çezilmegen.


text:
Aşala torğan vakśinalar
Dön'yada nilär bar - 3/2021
“Dön’yada nilär bar” tapşıru tezmäbezdä bügen tağın ber qızıqlı häm aktual’ tema kütäräbez. Süz vakśinalar turında baraçaq. Tik ğadäti tügel, aşap bula torğanı xaqında.
Vakśinalar kübräk inä belän keşegä yäisä xaywannarğa qadala, tik awız yäki borınnan sprey belän sipterep qullanıla torğannarı da bula. 1990nçı yıllarnıñ başında isä bu tradiśion ısulğa al’ternativa bularaq yaña vakśina forması yasaldı: aşıy torğanı.
Vakśinalar - ber çirne yoqtırmıyça organizmda aña qarşı immunitet barlıqqa kiterüçe biologik matdälär. Alarda, ğadättä, çirne kiterep çığaruçı patogennıñ zäğıyf’längän yäki aktiv bulmağan formaları, yäisä immun sisteması tarafınnan patogennı tanırğa mömkinlek birüçe proteinnar bar.
Vakśina yasawda üsemleklärne qullanunıñ törle faydaları bar. Mäsälän, aşala torğan preparatlarda östämä matdälärgä ixtiyac qalmıy. Qullanudan alda bernindi êşkärtü yäisä çistartu kiräkmägängä kürä, citeşterü çığımnarı, tradiśion vakśinalarğa qarağanda, azraq. İn’yekśiyäsez awızdan ciñel genä kerep kitä. Monnan tış, suıq cirdä saqlarğa da kiräk tügel.
Aşala torğan vakśinalar niçek täêsir itä?
Aşala torğan vakśinalar organizmda awıru kiterep çığaruçı çit patogenga qarşı immun reakśiyäse buldıra. Qullanğannan soñ alar organizmdağı laylalı tışça immunitetı dip ataluçı sistemanı aktivlaştıra.
Aşala torğan vakśinalar êşçänlegendä qullanıla torğan üsemlek törläreneñ berse – bäräñge. Ul yoğışlı tartışu awıruı, difteriya, gepatit B häm Norwolk virusına qarşı preparatlarda bar. Bäräñgeneñ aşala torğan vakśina yasawda qullanıluınıñ töp säbäbe – anıñ ciñel ürçüe. Ämma bäräñge, ğadättä, peşerelep aşala. Häm yuğarı temperatura antigen aqsımnarınıñ kübeseneñ täêsiren yuğaltuına säbäpçe bulırğa mömkin.
Aşala torğan vakśinalarnı yasawda qullanıluçı tağın ber üsemlek töre – döge. Anıñ da östenlekläre bar. Balalar azığında da kiñ qullanıluçı döge antigen citeşterüne küp miq’darda tormışqa aşıru öçen yaraqlı. Tik aqrın üsüe häm citeştergändä ayırım moxitkä ixtiyac toyuı – tiskäre yaqları.
Banan da aşala torğan vakśina yasawda kiñ qullanıla. Anı peşerergä kiräkmi – bu uñay yağı. Ämma citeşkännän soñ tiz bozıla başlawı naçar.
Aşala torğan vakśina öçen tağın salat yafrağı, pomidor, papaya, kişer häm kinoa şikelle üsemleklär qullanıla. Bu nigezdä qızamıq, xolera, bizgäk, tülämä häm aytoimmun sisteması bozıqlıqları şikelle awırularğa qarşı vakśina törlären yasaw êşçänlekläre däwam itä.
Aşala torğan vakśinalar tradiśionnarınıñ urının alırğa mömkinme?
Aşala torğan vakśinanıñ kiläçäge bik küp kriteriyğa bäyle. Alar öçen qullanıla torğan üsemleklärneñ citeşterü prośessında iminleklären häm sıyfatların yuğarı däräcädä tota alu öçen iğ’tibar belän küzätergä kiräk.
Tradiśion vakśina yasağanda zur citeşterü mäydannarı häm qıybatlı texnikağa ixtiyac bar. Üsemlek nigezle preparatlarnı buldıru isä ciñelräk. Mäsälän, orlıqlardağı antitänçek proteinnarı bülmä cılılığında yıllar buyı bozılmıyça saqlana ala. Dön’yadağı barlıq bäbäylärgä kiräkle vakśinalarnı aşala torğan itep citeşterü öçen barı 20 gektar cir kiräk.
Çığımnarınıñ az buluı, caylı qullanıluı häm suıq urında saqlaw kiräkmäw säbäple aşala torğan vakśinalar, bigräk tä, az üseş alğan illärdä yäşäwçe keşelärgä citkerergä uñaylı. Östenlekläre häm citeşsezleklären isäpkä alğanda, bu vakśinalar awırulardan saqlanuda kiläçäge ömetle kürenüçe ısullardan berse bulırğa mömkin.


text:
Qırım.Aqiqat «Bizni 2017 senesinde taaciplendirgen Qırım sakinleri» ananeviy yılbaş reytingini diqqatıñızğa taqdim ete. Bu cedvel, muarririyetimizniñ içinde rey berüv ve bunıñ kibi de er istegen iştirak ete bilgen oquyıcılarnıñ soravından soñ tertip etildi. Neticede bizni em musbet, em menfiy ceetten eñ ziyade taaciplendirgen 10 kişiden (ya da şahıslar grubundan) ibaret cedvel tertip etildi.
1. Server Karametov ve bir kişilik piketlerniñ iştirakçileri
Reytingimizniñ birinci yerinde 76 yaşlı qırımtatar Server Karametov buluna. Ağustosnıñ 8-nde o, Qırım Yuqarı mahkemesiniñ binası yanına «Putin, balalarımız terroristler degil!» plakatınen keldi. Böyle etip o, o künü «kütleviy qarışıqlıqlarnı teşkil etüv»de qabaatlanğan Meclis reisi muavini Ahtem Çiygozğa qol tutacaq oldı. Karametov yaqalandı ve bir sıra ağır hastalıqlarına ve yaşlı olğanına baqmadan 10 künge tevqif etildi.
Bir qaç kün keçken soñ Karametovğa qol tutmaq içün onğa yaqın yaşlı qırımtatarlar çıqtı. Olarnıñ aman-aman episini yaqaladılar.
76 yaşlı faaliyetçiniñ areketi, Qırımda hususiy bir ananeni başlatıp, şimdi ilerley ve kenişley. Oktâbrniñ 14-nde 100-ge yaqın qırımtatar semetdeşlerine yapılğan repressiyalarğa qarşı bir kişilik piketlerge çıqtılar. Aman-aman episine «piket ötkerüv qaidelerini bozuv» içün cöremeler tayin etildi.
2. Volodımır Baluh
Aq-Şeyh (Razdolnoye) rayonından fermer Volodımır Baluh ağustosta qanunsız olaraq arbiy yedekler saqlanğanında qabaatlı tanıldı. Aq-uquq qoruyıcıları, oña qarşı cinaiy işniñ uydurılğanında ve kerçekte Qırım sakininiñ taqip etilüvi, onıñ açıqtan Ukraina tarafını tutqanına cevap olğanında eminler.
Baluh, evinde Ukraina bayrağını asıp, ev üstüne «Kök Yüzlügü Qaramanları Soqağı» levhasını asqanı ile belli. Ağustosta Volodımır qabaatlı tanılıp, oña umumiy rejimli koloniyada 3 yıl ve 7 ay müddetine azatlıqtan marum etilüv ve 10 biñ ruble miqdarında cöreme şeklinde ceza tayin etildi. Appelâtsion şikâyeti baqılğanda Baluhqa qarşı mahkeme qararı lâğu etildi, işi ise ğayrıdan tahqiq etilüvge yollandı. Lâkin fermerge qarşı daa bir cinaiy iş açıldı. Onı, muvaqqat izolâtornıñ hadimine qarşı küç qullanğanını iddia etip, «islâh etici muessiselerniñ işini tertipsiz alğa ketirüv»de qabaatlaylar.
Volodımır Baluh endi ekinci yıl er kesni özüniñ printsiplerge sadıqlığı ve irade küçü ile taacipte qaldıra.
3. «Qırım birdemligi»niñ iştirakçileri
Bir yıl zarfında bizni bir qaç kere «Qırım birdemligi»niñ faaliyetçileri taaciplendirdi. Bu birleşmeniñ erkânına cemaatçılar ile birlikte siyasiy ve diniy sebeplerden tevqif etilgen qırımtatar, musulmanlar qorantalarınıñ azaları kire.
Bir yıl zarfında «Qırım birdemligi» siyasiy mabüslerniñ balaları ve aqrabalarına yardım etti, semetdeşlerine mahkemelerde qol tuttı, faal surette içtimaiy ağlarda siyasiy taqipler aqqında malümat bere edi.
Birleşüv tarafından teşkil etilgen «Qırım marafonı» tedbiri aqqında ayrıca aytmaq kerek. Faaliyetçiler, yurtdaşları arasında 10 rublelik maden aqçaları şeklinde para toplap, soñundan, qırımtatar faaliyetçilerine er angi manaçıq ile tayin etilgen cöremelerni bu paranen töleyler.
4. Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerov
Qırımtatarlarnıñ liderleri Ahtem Çiygooz ve İlmi Umerovğa bu yıl sert cezalar tayin etildi. Birincige «kütleviy qarışıqlıqlarnı teşkil etüv» içün 8 yıl koloniya, ekincisine «separatizm» içün 2 yıl koloniya-meskün yer cezaları tayin etildi. Buña rağmen olar öz noqtai-nazarlarından vazgeçmedi ve zaten olar içün de zarar kördiler. Oktâbrniñ 25-nde Rusiye Çiygoz ile Umerovnı Türkiyege teslim etti. Türkiye kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, olarnı Rusiye casusları Aleksandr Smirnov ve Yuriy Anisimovğa deñiştirdiler.
Azat etilgen soñ Çiygoz ve Umerov, Qırımnı Ukrainanıñ kontroli altına qaytarmaq içün küreşni devam eteceklerini söylediler.
5. Veciye Kaşka
Qırımtatar milliy areketiniñ eñ belli iştirakçilerinden biri. Öz halqınıñ aqları içün arekette 50-nci yıllarnıñ soñundan başlap ömüriniñ soñ saniyelerine qadar iştirak etti.
Veciye Kaşkanıñ yüregi noyabrniñ 23-nde FSBniñ qırımtatar faaliyetçilerini yaqalav operatsiyası esnasında toqtadı. Olarnı Türkiye vatandaşından aqsız yerde 7 biñ dollarnıñ talap etilmesinde qabaatladılar. Yaqalanğanlar, kerçekte olar türk Yusuf Aytandan Veciye Kaşkanıñ qorantasından hırsızlağan paralarını qaytarmaqnı talap etkenlerini söylediler.
6. Natalya Poklonskaya
Qırımnıñ meşhur sabıq prokurorı bu yıl bütün beyanatları ve «Matilda» filmine qarşı küreşüvi ile bütün sabıq Sovet Birligi saasını taaciplendirmege devam etti. Mart ayında o, Aqmescitte II Nikolaynıñ büstinden mira tamlamağa başlağanını, ağustosta ise Donbass sakinleriniñ öz ibadethanelerini çar qorantasınıñ ikonalarınen mudafaa etkenlerini bildirdi.
7. Ahtem Seytablayev
Qırımtatar rejissörı bu yıl özüni em kinematografist, em de cemiyet erbabı sıfatında kösterdi. Fevral ayında o, Kyivde «Qırım evi»niñ rehberi oldı. Dekabrde ise Ahtem Seytablayevniñ, Donetsk ava limanı içün uruşqan askerler aqqında «Kiborgi» filmi ekranlarğa çıqtı.
8. Mıkola Semena
Sentâbrniñ 22-sinde Qırım jurnalisti «Rusiyeniñ topraq bütünliginiñ bozulmasına davet» etkeninde qabaatlı tanıldı. Mahkeme bu şekilde Mıkola Semenanıñ, içinde Qırım Ukrainanıñ qısmı degen Qırım.Aqiqattaki maqalesine qıymet kesti.
Semenağa şartlı olaraq 2,5 yıl ceza tayin etildi. Ondan ğayrı, oña 2 yıl devamında cemiyet işlerinen – yani öz zenaatınen oğraşmaq yasaq etildi.
9. Oleg Zubkov
Qırım ayvanat bağçalarınıñ saibi bu yıl içinde bizni Qırım akimiyetine qarşı küreşi ve aks-sada doğurğan beyanatları ile taaciplendirmekten bezmey edi. Belli olğanı kibi, 2014 senesinde Zubkov, quçaqlarını açıp Rusiyeni qabul etken edi. Faqat şimdi endi o, peşman ete. O, Ukrainanı sağınğanını bildirip, sarılı-mavılı biometrik pasportnı quvana-quvana alır edim, dey.
10. Sergey Aksönov
Rusiyeniñ kontroli altında bulunğan Qırım yolbaşçısı, belki de, özüne qarşı pek çoq tenqit olğanına baqmadan endi dört yıl devamında vazifesinde bulunıp, ketmek istemegini ile taaciplendirdi. En azından, dekabrniñ 28-nde yapılğan neticelev matbuat konferentsiyasında Aksönov, kelecek yılda istifa etmekni planlaştırmağanını bildirdi.


text:
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresiniñ qıymet keskenine köre, rusiyeli «Qavqaz-2016» arbiy ögrenüvleriniñ içki ve tışqı saadaki bir sıra siyasiy maqsatları bar. Bu cümleden, işğal etilgen Qırımnıñ rusiyeli statusını qanunlaştırmaq ıntıluvdır.
Bu aqta Kiyevde keçirilgen matbuat konferentsiyasında Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresiniñ temsilcisi Vadim Skibitskiy ilân etti.
«Vatandaşlarnıñ diqqatını parlament saylavları arfesinde içtimaiy-iqtisadiy problemalardan almaq: içki problemalardan – tışqı problemalarğa. Ve ekincisi – yarımada toprağına ecnebiy resmiy temsilcilerniñ ziyaretleri vastasınen Qırım işğalini qanunlaştırmaq. Bunıñ içün, Opuk poligonında keçirilecek 2016 senesi ögernüvlerniñ faal basamağına sentâbr 9-ğa Moskvada akkreditatsiyadan keçken diger devletlerniñ diplomatik müessiseleriniñ arbiy temsilcileri davet etildi», – dedi Skibitskiy.
Ukrain istihbaratınıñ malümatına binaen, bir sıra demokratik devletler merasimde iştirak etmekten vazgeçti. Skibitskiyniñ sözlerine köre, Vyetnam, Venesuela, Ekvador, Kolumbiya, Malayziya, Mavritaniya, Moğolistan, Sırbistan ve Urugvay ziyaretke razı oldı.
Ukrain istihbaratında tüşüneler ki, ögrenüvler vaqtında Qırımğa keçirilgen quvetler, Rusiye yolbaşçıları mütenasip qarar alacaq olsa, Ukrainağa qarşı qullanıla bile.
Sentâbr 5-te, bazarertesi künü Rusiye Cenübiy arbiy okrug (CAO) toprağında «Qavqaz-2016» taqım-ştab strategik ögrenüvleri başlandı.
Sentâbr 10-ğa qadar devam etecek çgrenüvlerde tahminen 12,5 biñ asker iştirak ete, aviatsiya, arbiy tehnika ve gemiler celp etile. İdmanlar CAO poligonlarında, Qara deñiz ve Hazar deñizi suv alanında keçirilecek.
Ekspertlerniñ fikrince, «Qavqaz-2016» ögrenüvlerinde Rusiye Federatsiyasınıñ silâlı quvetleri Ukrainağa qarşı ameliyatnı işlep baqacaq.
Avgust 18-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ilân etti ki, Rusiye kütleviy şekilde Ukrainağa kire bile ve böyle alda arbiy vaziyet kirsetile bilecegini ayttı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesiniñ qadısı Mihail Belousov sentâbrniñ 16-nda Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ yolbaşçısı, faal Zair Smedlânı «yüksek seviyeli azırlıq rejiminiñ sıñırlavlarını bozğanında» qabaatlap, oña azamiy ceza berdi – 30 biñ ruble para cezası. Faal sentâbrniñ 4-nde Aqmescitteki Rusiye FSBsiniñ binası ögünde tutulğanlar arasında edi, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri. Zair Smedlâ oturışuvdan soñ bildirgenine köre, onı kimse tutmadı – o, Rusiye quvetçileriniñ semetdeşlerini avtobusqa mindirgenini körip, «olarğa qoltutmaq içün özü anda ketti». Onıñ malümatına köre, qadı bu memuriy davanıñ şaatlarını ve memuriy protokol tizgen polis hadimini mahkemege çağırmağa razı olmadı. Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay. Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
«Yapmağanlarımnı itiraf etmedim» – qırımtatar faali Zair Smedlâ Aqmescitteki mahkemeniñ qararı aqqında (video)
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesiniñ qadısı Mihail Belousov sentâbrniñ 16-nda Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ yolbaşçısı, faal Zair Smedlânı «yüksek seviyeli azırlıq rejiminiñ sıñırlavlarını bozğanında» qabaatlap, oña azamiy ceza berdi – 30 biñ ruble para cezası. Faal sentâbrniñ 4-nde Aqmescitteki Rusiye FSBsiniñ binası ögünde tutulğanlar arasında edi, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri. Zair Smedlâ oturışuvdan soñ bildirgenine köre, onı kimse tutmadı – o, Rusiye quvetçileriniñ semetdeşlerini avtobusqa mindirgenini körip, «olarğa qoltutmaq içün özü anda ketti». Onıñ malümatına köre, qadı bu memuriy davanıñ şaatlarını ve memuriy protokol tizgen polis hadimini mahkemege çağırmağa razı olmadı. Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay. Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.


text:
Qıta Ukrainadan ilhaq etilgen Qırımğa suv berilmesi toqtatılğan soñ, qırımlılarnıñ bir sıra suv meseleleri peyda oldı. Amma Qırım parlamentiniñ spikeri Vladimir Konstantinov, Qırımnıñ Dnipro suvına ihtiyacı artıq yoq, dep ayta.
"Bizge Ukrainadan suv kerekmey. O - pek kirli. Maña yaqında mütehassıslar ayttı ki, Qırımğa kelgen suv - onkologiya hastalıqlarınıñ sebebi edi. Anda ne aqqanını kimse nezaret etmey... Şimdi öz meselelerini özleri çezsin", - dedi Konstantinov.
Belki, şahsen oña kerekmeydir, adiy bir qırımlı içün köterilmez fiyatta eñ yahşı suvnı o, ne 2014 yılından evel, ne de ondan soñ özüne satın ala bile. Amma Qırımnıñ qalğan sakinleri Dnipro suvına ket-kete daa çoq ihtiyac duya.
Birinci çiftçiler peşman oldı - Dnipro suvunıñ olmağanından sebep, tarlalarnıñ suvarılması toqtatıldı, köy hocalığınıñ kimer saaları yoq oldı, misal içün pirniç östürmesi. Ve vaziyet ep yaramaylaşa - yarımadanıñ şimali ve cenüp-şarqında topraqlar tuzlaşa, böyle topraqlarda ise kiyik ot bile ösmey.
Yerastı suvlarnıñ qısqa müddet devamında qullanılması zararsız edi, amma şimdi olğan kölemde daimiy qullanuvı - büyük bir hatatır ve onıñ fiyatı da paalığa çıqacaq
Tuzlanuv, hususan, yerastı suvlarnıñ büyük kölemde qullanılması içün de ola, yani olar sadece ğayrıdan toplanıp yetiştirmey. Şimdilik yerastı suvlar ealiniñ suv teminatı meselesini çezmege yardım ete, amma yıl-yıldan olarnıñ yedekleri azlaşa - ve yaqında Qırımda daa büyük tatlı suv yetmemezligi meselesi peyda olacaq. Yerastı suvlarnıñ qısqa müddet devamında qullanılması zararsız edi, amma şimdi olğan kölemde daimiy qullanuvı - büyük bir hatatır ve onıñ fiyatı da paalığa çıqacaq.
Dnipro suvunıñ olmamazlığı sebebinden Ermeni Bazarda «Qırım titanı» zavodı qullanğan ekşilik havzularından çıqqan himiyeviy taşlantılar faciası oldı. Havuzlarda suv azlaştı ve ekşilik, adam ve tabiatnı zeerlep, buvlanıp başladı. İşte, böylece yañı telüke peyda oldı - qırımlılarnıñ yañı suv probleması.
Mesele şunda ki, bu yıl yağmur suvunen bağlı bir hucur adise oldı. Qullanmaq içün yağmur suvunı toplağan adamlar, onıñ yağlı qatqı olğanını duydı. Yağmur suvunen tolu çapçaqlar evel çirki ve sineklnen tolu edi, şimdi ise "cansız" tura - tiri bir şey anda yoq!
Qullanmaq içün yağmur suvunı toplağan adamlar, onıñ yağlı qatqı olğanını duydı
Bu yıl domatis bereketi de keregi kibi olmadı. Tüpler qurıp kete edi, ösken domatisniñ ise, çoqusı alda, qattı beyaz mili bar edi. Er kes Ermeni Bazardan kelgen ekşilik yağanaqlarınıñ neticesi, dep tüşüne. Adamlar teplitsa domatislerini almağa mecbur oldı.
Çoqusınıñ yüzüm bağları zararlandı. Salqımlarnıñ sıfatı hasta edi. İste, başqa ösümliklerniñ de aynı. Misal içün, Qarasuvbazar rayonında şimşirler qurıp ketti. Daima yeşil turğan dülber çegerler qurı sipirkige çevirildi. Şahsen men bunı Qarasuvbazar hastahanesiniñ yanında kördim.
Adamlar o qadar qorqalar ki, Aqmescitte Salğır boyu sanki boyalanğan yeşil gazonlarğa saqınıp baqa edi. Amma, o sadece mahsus gazon otunıñ saçılması edi eken,
İşte, işlerimiz böyle. Ket-kete qorqunçlıca ola...
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Esas qanundaki Qırım Muhtar Cumhuriyeti qısmı içün deñişmeler ve ilâveler işlep çıqqan Ukraina Anayasa komissiyasınıñ iş gruppası, teklif etilgen deñişmelerniñ metnini taqdim etti ve vesiqanıñ muzakerelerine keçti. Bunı Qırım.Aqiqatqa Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ mesleatçısı Arsen Jumadilov bildirdi.
Jumadilov: «İş gruppası muzakere ve bazı meseleler boyunca rey bermek içün aprel 18-de toplanacaq. Ondan ğayrı, qırımtatar halqınıñ statusı aqqında qanun leyhası ve azırlanğan deñişmelerniñ metnine uyması kerek olğan bazı diger qanun leyhalarınıñ işlep bitirilmesi içün ekspertlerniñ alt gruppası meydanğa ketirildi», – dep tafsilâtlarnı añlattı.
Keçken sene Anayasa komissiyasınıñ iş gruppası, deokkupatsiyadan soñ Qırımnıñ statusına dair Ukraina Anayasası içün tüzetmeler işlep çıqmağa başladı. Deñişmeler, yarımadanıñ tamır halqı – qırımtatarlarnıñ öz Vatanında Ukraina devletiniñ sıñırları içinde öz taqdirini özü tayin etme aqqı közde tutulıp, azırlandılar.
Anayasa komissiyasınıñ iş gruppası Ukraina Anayasasınıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti aqqında onuncı bölügi içün deñişmelerniñ azırlanmasını artıq 2017 senesiniñ noyabrinde bitirgen edi.


text:
Qırımda ekinci kere suv taşqını: Bağçasaray rayonı içün aqibetler (fotogalereya)
Qırımda toqtamağan sağanaqlar sebebinden iyülniñ 4 ve 5-nde Bağçasaray rayonındaki bir sıra mesken yer suv altında qaldı. Küçlü yağanaqlar Bağçasaray rayonında tahminen 100 evni suv basmasına sebep oldı. Suv basuvından zarar körgen esas köyler – Albat, Kokköz, Foti Sala, Aromat. Şiddetli yağanaqlar sebebinden Belbek, Kokköz ve Baga özenleri taştı.
Bağçasaray rayonında suv basqan yerlerden 160 insan tahliye etildi, olarnıñ arasında 31 bala.
Qırım Gidrometeorologik merekeziniñ malümatına köre, Belbek özeninde suv seviyesi 2 metr 40 santimetr artqan.
Keçenlerde Bağçasaray rayonında Fevqulâde vaziyet ilân etildi.
Qırımda ekinci kere suv taşqını: Bağçasaray rayonı içün aqibetler (fotogalereya)


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâl iddia etkenine köre, martnıñ 18-nde Kreml Qırımda keçirmege niyetlengen Rusiye prezidenti saylâvlarına er kesniñ kelgenini teminlemek içün,ilhaq etilgen yarımadanıñ Qarasuvbazar rayonında rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri çeşit qorquzuv usulları qullanmaqtalar.
«Poçta bölükleri, yerli memuriyet, mesken-kommunal müessise hadimleri kün evel insanlardan saylâvda istirak etecegi etmeycegi aqqında sorav keçireler. Soqaqlarda tanış olmağan insanlar yürip, qanunğa zıt şekilde sakinlerniñ hususiy malümatlarını yazıp alalar», – dep yaza Celâl fevralniñ 27-nde özüniñ Facebook saifesinde.
O, «insanlar saylâvlarda iştirak etmege istemegenlerini beyan etkeninde, işten boşatılacağı, köylerde ise – ictimaiy ihtiyaclar içün kerek spravkalar berilmeycegi, yollar yapılmaycağı ve suv keçirilmeyceginen qorquzalar», dep haber ete.
«Eñ muimi şu ki, Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonındaki (qırımtatar - QA) milliy areketiniñ faalleri, RF prezidentiniñ Qırımda keçirilecek saylâvları qanunsız olğanı ve halqara cemaatçılıq olarnıñ neticesini tanımamaq kerek olğanından emin», – dep ilâve etti Celâl.
Rusiye prezidentiniñ saylâvları 2018 senesi martnıñ 18-ne – yani Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen künge tayin etildi. Saylâvlarda: Sergey Baburin, Pavel Grudinin, Vladimir Jirinovskiy, Vladimir Putin, Kseniya Sobçak, Maksim Suraykin, Boris Titov ve Grigoriy Yavlinskiy olaraq, sekiz namzet iştirak etecek.
Fevralniñ 16-nda Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya cemaatçılığını ilhaq etilgen Qırımda keçirilecek Rusiye prezidenti saylâvlarınıñ neticesini tanımamağa çağırdı.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Açlıq tutqan aq-uquq qorçalayıcısı, Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantı Emir-Useyin Kuku Rusiyede Rostov-na-Donu şeerinde bulunğan tahqiqat izolâtorından ğayıp oldı, lâkin soñundan tapıldı.
Advokat Sergey Laptev imayesi altında olğan şahıs ile körüşmek içün kelgende, Kuku tahqiqat izolâtorında yoq edi. Daa soñra aq-uquq qorçalayıcısınıñ yerinde bulunğanı ve teşkerüv içün tibbiy müessisege alıp ketilgeni belli oldı. Lâkin advokatnı oña öyle de yibermediler.
Eziyetlev neticesinde berilgen ifadeler
Mustafa Cemilevniñ qorantasını taşığan aydavcı Ahtem Mustafayev, Bağçasarayda yaqalanğanda onı Rusiye FSBsiniñ hadimleri eziyetledi, dep bildirdi. Onı, başına çuval taqıp, bastırıqqa alıp ketti, anda urdı ve diger eziyetler qullandılar: başını sım-sıqı etip skoçnen sıqtıra ve tizler üstünde turmağa mecbur ete ediler. Mustafayev, böyle etip, onı Qırım müftisi Emirali Ablayevge ait evniñ tutaştırılmasına dair ifadeler bermege mecbur etecek ediler, dey. Eziyetlevler nasıl yapıldı ve FSB hadimleri neler eşitmek istey edi, bizim materialımızda oquñız.
Qırım köyünde korruptsion skandal
Aqmescit rayonınıñ Saraylı Qıyat (Mirnoye) köyünde yerli sakinler ve cemiyetçiler «Birdem Rusiye»den deputat Aleksandr Miloşenkoda bir qaç hektar topraq peyda olğanına diqqat ettiler. Ondan ğayrı, deputat, Badana (Perovo) köyüdeki «Yaşlı vatandaşlar ve saqatlarğa içtimaiy hizmet berüv merkezi»ne Lada Kalina Cross avtomobilini ediye etti, lâkin onıñ içün paralar ve ediyeniñ özü ne yerden kelgenini köstermedi. Resmiy malümatlarğa köre, Milaşenkonıñ yıllıq keliri 848,5 biñ rubleni teşkil ete. Bu vaziyet aqqında daa tafsilâtlı malümatnı bu yerde oquñız.
Memuriy sıñırdaki keçirüv noqtaları nasıl deñişecek?
Ukraina Nazirler kabineti, Qırım ile memuriy sıñırdaki «Kalançak» ve «Çongar» kiriş ve çıqış keçirüv noqtalarınıñ donatılmasına 105 million hrivnadan ziyade para ayırdı. Bütün bular, şaraitlerni eyileştirmek, memuriy ve naqliy hizmetler bermek ve komfortlı servis zonasını yaratmaq içün yapıldı. Lâkin bunıñ kerekligi aqqında davalar ale daa devam ete. Keçirüv noqtalarınıñ donatılması neni közde tuta, Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde müzakere ettiler.
Azav deñizine qarşılıq olaraq Qırım içün suv
New York Timesniñ sabıq muhbiri Ceyms Bruks, Rusiye Ukrainadan Azav deñizinde gemiler qatnavına qarşılıq olaraq Dnepr suvunıñ Şimaliy Qırım kanalından Qırımğa berilmesini almağa tırışa, dep zan ete. Onıñ fikrine köre, bu mesele AQŞ ve Rusiye prezidentleriniñ kelecekteki körüşüvinde ortağa qoyulacaq. Böyle bazarlıqnıñ ihtimalı barmı ve o, nege ketirmek mümkün – bizim materialımızda oquñız.
Qısqadan
- Aqyarda Rusiye arbiyleri suvaltı diversantlarını yaqalamağa ögrene ediler.
- Britaniya jurnalisti Con Uorren Grem Broderipke, Qırımnı ziyaret etüv qaidelerini bozğanı içün Ukrainağa kirüv yasaq etildi.
- Oleg Sentsovnıñ qız qardaşı Natalya Kaplan ağasınıñ tutqan açlığı ve alı aqqında ikâye etti. O, 59-ncı kün açlıq tuta.
- Tailandda suv ile basılğan qobadan bütün balalarnı ve olarnıñ idmancılarını qurtardılar.
Eñ soñunda bir video
Rusiye aktrisası Liya Ahecakova seksen yaşlığını qayd etti. Onıñ Ukraina, Qırım ve Sentsov aqqında neler degenini seyir etiñiz


text:
Qırımnıñ cenüp yalısında yerleşken şeerler içün qış körünmey keçti. Simeiz sakinleri aytqanına köre, bütün qış devamında avada uçqan qar danelerni tek bir kere körgen ediler. Qalğan vaqıt ise adamlar, şeerni şimaliy yellerden saqlağan Qırım dağlarınıñ töpesindeki qarlarnı közetti. Fevralniñ soñki künlerinde ise yaqınlaşqan baarniñ ilk alâmetleri körünip başlandı - meyva terekleri çeçeklene.
Qırım.Aqiqat mühbiri Simeizni ziyaret etip, şeerni qış soñunda süretke çekti.
İşte qış soñu: Simeiz yalıboy şeeriniñ ilk çeçeklenmesi (süret toplamı)
Qırımnıñ cenüp yalısında yerleşken şeerler içün qış körünmey keçti. Simeiz sakinleri aytqanına köre, bütün qış devamında avada uçqan qar danelerni tek bir kere körgen ediler. Qalğan vaqıt ise adamlar, şeerni şimaliy yellerden saqlağan Qırım dağlarınıñ töpesindeki qarlarnı közetti. Fevralniñ soñki künlerinde ise yaqınlaşqan baarniñ ilk alâmetleri körünip başlandı - meyva terekleri çeçeklene.


text:
2017 жылдың 11 қыpkүйeriHдe ҚP ПapлaMeHTi MәжiлiciHдe «MeMлekeTTik Tiлдiң лaTыH rpaфиkacыHдaғы әлiпбиiHiң бipыңғaй cTaHдapTыH eHriзy Mәceлeлepi Typaлы» пapлaMeHTTik Tыңдay өTTi. Keңecke Mәжiлic Tөpaғacы HұpлaH HығMaTyлиH MeH ПpeMbep-MиHиcTpдiң opыHбacapы EpбoлaT ДocaeB, CeHaT жәHe Mәжiлic дeпyTaTTapы, MeMлekeTTik opraHдapдың өkiлдepi MeH әлiпби жoбacыH әзipлeyшi A.БaйTұpcыHұлы aTыHдaғы Tiл бiлiMi иHcTиTyTыHың, Ш.ШaяxMeToB aTыHдaғы Tiлдepдi дaMыTyдың pecпyблиkaлық үйлecTipy-әдicTeMeлik opTaлығыHың бacшылapы, жoғapы oқy opыHдapыHың pekTopлapы MeH ғaлыMдap, capaпшылap қayыMы қaTыcып, «PyxaHи жaңғыpy» бaғдapлaMacы aяcыHдa ҚP ПpeзидeHTiHiң жaHыHдaғы ҚoғaMдық caHaHы жaңғыpTy бaғдapлaMacыH icke acыpy жөHiHдeri ұлTTық koMиccияcыHың ұcыHыcTapы keңiHeH TaлқылaHды. Бұл – Tek Taлқылayғa ұcыHылғaH жoбa ғaHa. Жoбaғa қaTыcTы caH aлyaH пikipлep aйTылyдa. AйTылyғa MiHдeTTi дe. Жыл coңыHa дeйiH бұл Mәceлe әлдeHeшe peT eлekTeH өTeTiH бoлaды. CыH caғaTы coққaHдa жaлғыз-aқ шeшiM қaбылдaHaды, aл oл шeшiMHiң ұлT үшiH дe, ұpпaқ үшiH дe жayaпkepшiлiri зiл бaTпaH…
Әлri бip aлMaғaйып шaқTapдa «Қaзaқ әдeбиeTi» raзeTi лaTыH қapпiMeH жapық kөpreHi TapиxTaH MәлiM. Ғaзиз бacы aйдayдa, бapMaғы шaйHayдa keTkeH Aлaш қaйpaTkepлepiHiң caycaғыHың iзi қaлғaH coл HұcқaHы apHaйы aйHa-қaTeciз ұcыHып oTыpMыз.
Qazaq entelegentsbjasb qazaqca oqbmajdb
Qazaqtbŋ oqbƣan çigitteriniŋ kөbi qazaqca gәzet, çornaldb, qazaq adebijetin oqbmajdb. Osb qazaqca oqbmajtbndardbŋ kөbi qazaq kommuvnisteri. Bir nece kөrnekti qbzmetkerler qazaq tilinde soŋgb çbldarb cbqqan әdebijet kitaptarbnbŋ biri men de tanbs emes.
«Satsbjaldb qazaqstan» men «Qazaq adebijeti» gәzetterin oqbmajtbn qazaq çigitteri tolbp çatbr. Qazaƣbstan oqbƣan çigitterinin arasbnda «Qazaq adebijeti» gәzetiniŋ ne gәzet ekenin, qaida cbgatbnbn bilmejtin çigitter de bar.
Qazaqca oqbmajtbn qazaq «oqbmbstarbn» yc topqa bөlyvge boladb. Birinci toptarb orbsca bolsbn, qazaqsa bolsbn, çalpb kitap oqbmaitbn, өziniŋ bilimin өsiryvdi qoiƣan bir belgili kөlemde toqtaƣan adamdar. Bular oquvdb talap qblmajdb.
Ekinci top – orbsca çaqsb oqbƣan azamattar. Olar kөbinese orbs, ne batbs qalqbnbŋ adebijetin oqbjtbn adamdar. Qazaq eli latbncaƣa kөckeli qazaqca oquvdb qojƣan adamdar. Bulardbŋ kөbi elden ujalƣanbnan qazaqca oqbjmbn dep өtirik ajtbp, өzin de, eldi de aldap çyredi.
Ycinci toptar – latbnca өte caban oqbjtbndbqtan oqbjmbn dep tbrbssa da, өziniŋ oquv teqnikesiniŋ nacarlbƣbnan ylken cbƣarmalardb, ylken maqalalardb oqbj almaj çyrgen qbzmetkerler. Bulardbŋ kөbi gәzetten basqa ecnәrse oqbmajtbn adamdar. Qazaq entelegentsbjasbnbŋ basbnda osbndaj kemciliktiŋ bar ekenin eldiŋ bәrine de mәlim, biraq osb mәsele ajqbn tyrde aitblbp, osbnbŋ sebepteri tekserilmej keledi.
…Kej bir oqbmajtbndardbŋ balasb orbsca Çyl Berindi oqjdb. Qazaqca әlipti tajaq dep bilmejdi. Kej bir qazaqtardiŋ balasb qazaqca bir avbz til bilmejdi. Bul balalardiŋ kelecegi ne boladb? Qazaq әdebijetine, qazaq mәdenijetine bul balalar qalaj qatbnasadb? Bul balalardbŋ әkeleri osb tuvralb qalaj ojlajdb eken? Kej birevlerdiŋ esebince qazaqca bilmej aq qbzmet istep kyn kөryvge boladb. Ras, kyn kөryvge boladb. Biraq өz ultbnbŋ tilin өzi bilmegen adam ulttbŋ adebijeti men mәdenijetinen tbsqarb qaladb. Sondiqtan ol mәdenijetsiz adam boladb.
«Qazaq adebijeti», 1936 çbl, № 30.
Balalar adebijetine belsene qatbsajbq
Ças aqbn-çazuvcblarbmbz soŋƣb vaqbtta өzderin korsete bastadb. Olardbŋ icinde kelecegi kyetti, өte talanttb çastar bar ekenin biz is çyzinde korip otbrmbz. “Sotsijalistik Qazaqbstan” gazetiniŋ redaksijasb men Qazaqbstan çazuvcblar ujbmbnbŋ prablenijasb çarbjalaƣan eleŋ-çbrlar bejgisine qalbsqandardbŋ 70 protsenti çastar bolavb, Amançolbp, Satbbaldbjn sbjaqtb ças aqbndardbŋ ol konkuvrsta bәjgi aluvb-cbnbn da syjsinerlik is boldb.
Endigi çerde Qazaqbstan komsomolbnbŋ Ortalbq komijteti bul qavtap өsip kele çatqan ças talanttar men kynbe-kyngi өmirde tbƣbz bajlanbs çasaj otbrbp çumbs çyrgizyvi kerek. Ças çazuvcblar arasbnda tborcestbolbq çarbs ujbmdastbruv kerek, olarƣa adebijettik bilim beryv çaƣbn kycejtyv kerek.
Onan soŋ balalar adebijetine kөbirek kөŋil bөlyv kerek, bizde balalar adebijeti әli tijisti satbƣa kөterile alƣan çoq. Bizde balalarƣa arnap çazatbn qolajib temalar kөp bolsa da, aƣbn-çazuvcblarbmbz bul çumbsqa çөndi at salbspaj keldi. Mbsalb balalarƣa arnap Qaraƣandbnbŋ өmiri çөninde, bizdiŋ baj tabbjƣatbmbz çөninde, onbŋ isinde Alatav çөninde, qazaq qalqbnbŋ ult azattbƣb ycin kyresken Bjsataj, Maqambet sbjaqtb ajgili adamdar çөninde, qazaq qalqbnbŋ kompozijtorb Qurmanƣazb, Muqbjt, qazaq qalqbnbŋ ataqtb gerojb Amangeldi tuvralb өte qbzbqtb әŋgimeler, өleŋder çazbp Bergen bolsaq, biz balalar adebijetin bir sbpbra çaqsartqan bolambz.
Әbdjilda Tәçjbaiov.
«Qazaq adebijeti», 1938 çbl, №3.
Abai turalb ƣblbm akademiasbnbŋ jsterj
Abai cbƣarmalarbn zertteu, bastbru çөnjnde SSSR Ƣblbm akademiasbnbŋ Qazaƣbstandbq filialb bjraz çumbs jstedj. Abaidbŋ burbnƣb baspasbna kjrmei kelgen bjr sbpbra çaŋa өleŋdermen materialdar tabbldb. Akademialbq tolbq çinaƣbnbŋ bjrjncj tomb basblbp cbqtb.
Abajdbŋ tjlj çөnjnde alj kynge ecbjr ƣblbmi maqala çazblƣan çoq. Qazaqtbŋ әdebiet tjljn çasaucb ulb aqbnnbŋ tjl ceberljgjn zertteuge kelecekte ylken orbn berjlmek. Sondbqtan aqbnnbŋ tjl qasietterjn tolbq saqtauƣa tbrbstbq.
Ƣblbm akademiasb filialbnbŋ taƣb bjr qolƣa alambz dep otbrƣan mәselesj, Abaidbŋ ckolasb turalb. Abai өzjnjŋ balalarbna çana maŋbnda çyrgen aqbndardb çinap albp, әrtyrlj tema berjp, өleŋ çazdbratbn bolƣan. Bul çөnjnde çazblgan Abai balalarbnbŋ yc ylken poemasb bar. Ƣblbm akademiasb Abaidbŋ өmjrjne, cbgarmasbna bailanbstb materialdardb da tygel çinauƣa kjrjsjp çatbr. 1940 çblb aqbnnbŋ 95 çbldbƣ b qarsaŋbnda Abaidbŋ өmjrjne, tvorcestvosbna arnalƣan ylren bjr çinaq cbƣaruƣa çөnj bolar edj.
ÇAQbPBAEV.
«Qazaq adebijeti», 1940 çbl, № 5.


text:
Qırımlılar İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesinde (ECtHR) öz aqlarını qorumağa azır degil, dep tüşüne haber siyaseti naziriniñ keñeşçisi Emine Ceppar. Bu aqta o, professor Aleksandr Zadorojnıynıñ «Qırım işğali – halqara cinayet» kitabınıñ taqdimine bağışlanğan matbuat konferentsiyasında bildirdi.
ECtHRde öz aqlarını qorumağa keder etken qorqudır, dey Ceppar.
«Şahsen men ECtHR çerçivesinde şahsiy davalarğa inanmaıyım. Qırımda yaşağanlar yalıñız halqara meydançıqlarda aqlarını qorumağa degil de, jurnalistlerge intervyü bile bermege qorqalar», – dey o.
Emine Cepparnıñ fikrine köre, ukrain devleti ECtHRde öz aqlarını qorumağa istegen vatandaşlarına qol tutmalı.
«Menimce, Ukraina mında idareci rolüni icra ete bile… Bu meselelerniñ devlet seviyesinde al etilmesi Ukrainağa itibarını kötermege imkân berir edi», – dey nazirniñ keñeşçisi.
Aleksandr Zadorojnıy aytqanı kibi, şimdilik mahkemege bu kibi şikâyetleri ile bir 700 insan muracaat etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Bu könne närsälär bulğan?
Tarixta bügen - 10.09.2020
1509nçı yılnıñ 10nçı sentyabrendä İstanbulda Ğosmanlı tarixçıları “keçkenä qıyämät” dip atağan waqıyğa başlana. 45 kön däwam itkän cir teträw dawılı näticäsendä şähärdä häm anıñ tiräsendäge meñnärçä yort cimerelä, 10 meñnän artıq keşeneñ ğomere özelä.
1919nçı yılda bu könne Berençe bötendön’ya suğışınnan soñ Avstriyä-Vengriyä imperatorlığınıñ bülgälänüen küzallawçı Sen-Jermen kileşüe imzalana. Anıñ nigezendä Çexoslovakiyä, Yugoslaviyä häm Vengriyä däwlätläre tözelä.
1943nçe yılnıñ 10nçı sentyabrendä Germaniyä armiyäse İtaliyäneñ başqalası Rimnı basıp ala.


text:
Avgust 18-de, cumaaqşamı künü Rusiye FSB hadimleri Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovnı psihiatrik ekspertiza keçirmek maqsadınen Aqmescit hastahanesinden alıp çıqardı, o yerde Umerov tedaviyenüvden keçe. Bu aqta Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildirdi.
«İlmi Umerovnı öyle de «hastahaneden çıqardılar» ve şimdiki vaqıtta FSB idaresi hadimi onı psihiatrik dispanserge alıp kete», – dep yazdı o Facebook saifesinde.
Adliyeci Nikolay Polozov Twitterde yazdı ki, «İlmi Umerovnıñ sağlığı yaramay olğanına baqmadan, FSB hadimleri bugün onı qanunsız psihiatrik statsionarğa keçirmege niyetlene».
İlmi Umerovnıñ alı avgust 11-de Qırımda oña qarşı psihiatrik ekspertizanıñ belgilenmesi boyunca mahkemede yaramay oldı. Acele yardım kelip, kardiografik tedqiq yapqan soñ, Umerovnı Aqmescit hastahanesine infarkt havfı ile alıp kettiler. Bundan soñ Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi Umerovnıñ statsionar mahkeme-psihiatrik ekspertizadan keçmesi kerek olğanı aqqında qarar aldı.
İmayeciler bu mahkeme qararına qarşı şikâyet etti.
Qırımda uquq qoruyıcılar İlmi Umerovğa qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesi (separatizm) boyunca cinaiy iş açtı.
«Memorial» rusiyeli uquq qoruyıcı merkezinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovğa qarşı işğal etilgen Qırımda cinaiy taqipni qanunsız ve siyasiy sebeplerden olğanını ayttılar, çünki o, zorbalıq areketlerine çağırmay edi.


text:
Freedom House Amerika ükümetten tış teşkilâtı dünyada söz serbestliginiñ vaziyetine dair maruzasını derc etti, dep haber ete «Nastoyaşçeye vremâ» telekanalı.
Maruza müellifleriniñ qayd etkenine köre, avtoritar rejimlerde başqa fikirlernen küreşniñ yañı usulları peyda ola.
Rusiye aqqında aytılsa, akimiyetniñ Telegram messencerini blok etmek ıntıluvları tenqit etilmekte.
Akimiyet «tirenüv seslerini bastırmağa devam ete, çünki kütleviy haber vastalarında olarnıñ ükümdarlığını bozmaq ıntıluvı bozuvlarnı aydınlata bile». Rusiyelilerniñ tek dörtte biri jurnalistlerge inana, bu da vaziyetni daa beter yapa, dep qayd ete Freedom House.
Maruzanıñ Bir qısmı Qıtay akimiyetiniñ siyasetine bağışlana. Teşkilât vekilleriniñ fikirince, QHC dünya informatsion kampaniyası vastasınen memleket aqqında fikirlerni eyiliştirmege tırışa. İşbu kampaniyanıñ maqsadı QHC Sintszân-Uyğur muhtar rayonında insan aqları bozulmağanı aqqında yañlış malümat bermekten ibaret.
Freedom House dünyada söz serbestliginiñ vaziyeti tek avtoritar rejimlerde degil, demokratiyalarda da fenalaşa, dep bildire. Ekspertler Macaristan ve Sırbistan aqqında ayta, anda akimiyet muhalifet medialarınıñ faaliyeti çeşit manaçıqlarnen sıñırlana.
Freedom Housenı ABDdeki vaziyet de, hususan prezident Donald Trumpnıñ kütleviy haber vastalarınen subet şekilleri qasevetlendire. ABD Anayasası jurnalistlerge küçlü mustaqillik kefaletlerini bere, amma prezidentniñ aytqanları vatandaşlarnıñ mediağa olğan itibarını tüşüre, dep tüşüne teşkilât.


text:
Bunı Yalta tasil idaresiniñ yolbaşçısı Valentina Kabanova bildirdi, dep haber ete Tsentr jurnalistskih rassledovaniy.
Kabanovanıñ sözlerine köre, işbu mektepte gimnniñ icra etilüvinden soñ ocalarnı işten boşatmağa istegenleri aqqında malümat aqiqatqa uymay eken.
«Resmiy şekilde aytam, bu malümat yañlıştır. Ne talebelerge, ne zenaatdaşlarğa ve mektep hadimlerine iç bir basım kösterilmedi, bu doğrudan-doğru bir kimseniñ tarafından uydurılıp çıqarılğan malümattır. Nasıl basım, hususan mezunlarğa basım ola bilirmi?», – dedi o.
№15 ukrain «mektep-gimnaziya-bala bağçasınıñ» hayriye inkişaf fondınıñ şurası başı Leonid Yakimiv de bu malümatnı red ete. Onıñ sözlerine köre, soñki çañ bayramında Ukraina gimnini icra etmege yalıñız talebelerniñ teşebbüsi edi.
«Ebet, nasıldır bir qasevtni doğurdı. Tasil idare yolbaşçısı da meraqlandı. Mahsus degil, elbette, çağırdı, bazı iş sualleri edi, o soradı, işte. Añlatuv arizalarnı kimse yazmadı, ne talebe, ne mezunlar»,– dedi Leonid Yakimiv.
Bunıñ ile beraber şusı da qayd etile ki, Yalta ukrain mektebiniñ müdiri ve ocaları ile subetleşmege imkân olmadı. Mektepte bulunğan ocalar matbuat vastalarınıñ temsilcileri ile subetleşmege razı olmadı.
Hatırlatamız, Yaltada şeer mekteplerinden birisinde mezunlar soñki çañ bayramında Ukraina gimnini icra ettiler. Rusiye gimni yañğırağanda, talebeler ellerini bağrına basıp, Ukraina gimnini icra ettiler. Olarnıñ çıqışını elçırpmalar ile alğışladılar.
Telebelerni bu sebepten añlatuv arizalarnı yazmağa mecbur eteler. Bunı mektepniñ mezunlarından birisi bildirdi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarovğa qarşı cinaiy işniñ açılması aqta FSB qararı Türkiyede ötkerilecek Bütündünya qırımtatar kongressiniñ olmasına keder etmek maqsadı ile yapılğan mahsus arekettir, – denile Qırım.Aqiqatta olğan «Qırımtatarlarnıñ qarşılıq areketi» teşkilâtınıñ beyanatında.
Teşkilât azalarınıñ fikrine köre, ileride Rusiye uquq qoruyıcı organları İnterpolğa Çubarovnıñ halqara qıdıruvğa ilân etilgeni aqta bildirüvni yollay bile.
Türkiye cumhuriyeti, İnterpol ögünde öz halqara mecburiyetlerini eda etip, Refat Çubarovnı yaqalap, Rusiyege bermege mecbur olacaq. Böyleliknen, Bütündünya qırımtatar kongressiniñ keçirilmesi sual işareti altında qalacaqtır. Türkiye Çubarovnı Rusiyege bermege razı olmasa, kongressniñ keçirilmesi qanunsız olacaqtır», – denile beyanatta.
Rusiye Federatsiyasınıñ uquq qoruyıcı organlarınıñ maqsadı – Bütündünya qırımtatar kongressine keder etmek
«Rusiye Federatsiyasınıñ uquq qoruyıcı organlarınıñ maqsadı – Bütündünya qırımtatar kongressine keder etmek ve Bütündünya qırımtatar kongressinde qabul etilecek er bir qarar ve beyannamelerniñ qanunsızlığını ilân etmektir», – deyler teşkilât azaları.
Bu sebepten «Qırımtatarlarnıñ qarşılıq areketi» narazılıq bildirdi ve Refat Çubarovğa qarşı cinaiy işniñ açılmasını lâğu etmege talap etti.
Qırımda Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti (FSB) idaresiniñ taqiqat bölügi Qırımtatar Milliy Meclis reisine qarşı cinaiy işni açtı.
Bunı Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya bildirdi. Onıñ sözlerine köre, cinaiy iş devletniñ topraq bütünliginiñ bozuluvına çağıruvları ile bağlı.
«Qırım Cumhuriyeti boyunca Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti (FSB) idaresiniñ taqiqat bölügi devletniñ topraq bütünliginiñ deñiştirilmesi ile bağlı areketlerge çağırğan Çubarovğa nisbeten cinaiy iş açtı. Taqiqat çerçivesinde taqiqatçılar vatandaş Çubarovğa qarşı qanuniy qararlarnı çıqaracaqlar», – dey o.
Poklonskaya şunı da qayd etti ki, Refat Çubarov qıdıruvğa ilân etilecek.
Rusiye tarafından Qırım işğalini tanımağan dünyanıñ yüzlerce memleketiniñ yetekçileri «Rusiye topraq bütünliginiñ bozuluvı» cinaiy iş boyunca keçe bile
Rusiye tarafından Qırım işğalini tanımağan dünyanıñ yüzlerce memleketiniñ yetekçileri «Rusiye topraq bütünliginiñ bozuluvı» cinaiy iş boyunca keçe bile, – dep bildire Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov. Bunı o Qırım prokurorı Natalya Poklonskayanıñ Çubarovğa nisbeten «devlet topraq bütünliginiñ bozuluvına çağıruv» cinaiy işniñ açılması aqta bildirüvine cevap olaraq ayttı.
«Rusiye FSB tarafından cinaiy işniñ açılması ve meni qıdıruvğa ilân etecekleri aqqında haberni İstanbulda bildim, şimdi Kiyevge yolcum. FSB «mantığına» köre, «Rusiye topraq bütünligine qast etüv» cinaiy işiniñ iştirakçileri Qırımnıñ Rusiye tarafından işğalini tanımağan daa dünyanıñ 100 memleketiniñ yetekçileri ola bile», – dedi o.
«Putin ile yaqında körüşkende Qırım mustaqil Ukraina qısmı olğanı aqta aytqan Merkel hanım içün qasevet çekmege başladım», – dedi Refat Çubarov.


text:
Rusiye nezaretindeki Qırım FVN-niñ başı Sergey Şahov, rusiyeli Qırım başı Sergey Aksönovnıñ buyruğı ile yarımadada maska rejimi daa eki ayğa uzatılğanını bildirdi.
Müessise beyanatında aytılğanı kibi, maskalarnı yalıñız umumiy yerlerde taqmaq kerek.
Mayısnıñ 18-nden itibaren Qırımda özüni izolâtsiya etüv rejimi lâğu etile, amma maska taquv rejimi qala.
Qırımda tünevin eki yañı koronavirus adisesi qayd etildi - bir adise Aluştada, daa birisi ise Kezlevdedir.
Rusiye nezaretindeki Aqyar akimiyeti, iyün 1-ine qadar şeerde daa dört yañı koronavirus adisesi tasdıqlanğanını bildire.
Şimdilik Qırımda 387 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 28-i çetelden keldi, 74 kişi qomşu Rusiyeden keldi. 11 insan vefat etti. Aqyarda 161 COVID-19 hastası bar, üç kişi vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Yulçılarnı urladılar
Nigeriyädä yulçı avtobusındağı keşelärne bilgesez keşelär alıp kitkän
Könbatış Afrika däwläte Nigeriyanıñ Osun töbägendä 14 keşe urlandı. Cirlekneñ poliśiyä bülegennän belderülärençä, kemlege älegä açıqlanmağan keşelär şähärlärarası yulda avtobusqa basqın yasıy.
Waqıyğa urınına iminlek köçläre kiterelgän. Urlanuçılarnı tabu öçen êzläw-qotqaru êşçänlege bara.
Nigeriyäneñ bik küp töbägendä aqça taläp itü öçen keşe urlawçılarğa ülem cäzası qaralğan. Şulay da bu tör waqıyğalar bulıp tora.


text:
Türkiye tış işler naziri Mevlüt Çavuşoglu bildirdi ki, Rusiye Türkiyege qırımtatarlar ile bağlı bergen vadelerni yerine ketirmedi.
Bunı o «Anadolu agentligine» bildirdi.
Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Türkiye ziyareti vaqtında, Çavuşoğlunıñ aytqanına köre, Qırım meselesi muzakere etilgen edi.
Rusiyege qırımtatarlarğa yapılğan basqı ile bağlı bütün qorqular yetkizildi.
«Biz olarğa eki cedvelni berdik. Birincisi – Mustafa Cemilevnen körüşüv sebebinden cezalanğan 100 kişiniñ cedveli. Biz olarğa ğayıp olğan ve ölü tapılğan qırımtatarlarnıñ cedvelini de bergen edik», – dedi Çavuşoğlu.
«Vadeler yerine ketirilmedi», – dep qoştı o, qırımtatar tiliniñ resmiy statusı, qırımtatar siyasetçileriniñ akimiyette yer alması ve diger meseleler aqqında aytıp.
«Bizler bu vadelerniñ yerine ketirilmesini körmek ister edik. Yazıq ki, şimdige qadar olar yerine ketirilmedi. Rusiye – dostumızdır, lâkin bizler onıñ hataları aqqında da aytmaq kerekmiz», – dep ayttı Türkiye tış işler nazirliginiñ yolbaşçısı.
Çavuşoğlunıñ aytqanına köre, Vladimir Putin Qırımğa resmiy Türkiye eyyetini kirsetmege razı oldı. İşbu eyyet qırımtatar halqınıñ vaziyetini ögrenecek. Türkiye eyyeti eñ yaqın vaqıtta Qırımğa yol alacaq, dep ayttı Çavuşoğlu.
Onıñ qayd etkenine köre, Rusiye ile yahşı munasebetler Türkiyeniñ Rusiyeniñ Ukrainada yapqanlarına qoltutqanını ve Qırım işğalini tanığanını manasına kelmey.
Türkiye tış işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu noyabr 10-da Kiyev ziyareti vaqtında jurnalistlerge Qırımğa yol alacaq eyyet aqqında bildirgen edi.
Uquq qorçalayıcılar qırımtatarlarğa yapılğan basqı aqqında bir çoq kere aytqan ediler. Ukraina tış işler nazirligi qırımtatarlarnıñ vaziyetini ekinci sürgünlik dep adladı.


text:
Berlinde qırımtatar sürgünliginiñ 71 yıllığı çerçivesinde keçirilgen «Quo vadis, Krim?» (Qırım, qayda ketesiñ?) halqara forumınıñ neticesinde zemaneviy Qırımdaki vaziyet aqqında kitapnı bastırmağa planlaştırıla.
Bunı forum teşkilâtçıları Qırım.Aqiqatqa bildirdiler.
«Forum körüşüviniñ esas neticelerinden biri – iştirakçilerniñ maruzaları kirecek kitap bastırılmasıdır. Olarnıñ öz noqtaiy-nazarını bildirmek imkânları olacaq, çünki konferentsiyadaki çıqışlar qısqa oldı», – dep qayd ettiler teşkilâtçılar.
Olarnıñ malümatına köre, kitap sentâbr ayında çıqacaq ve qırımtatar mevzularını aydınlatqan internet saifesi olacaq: www.krimtataren.eu.
Forumda seslendirilgen maruza ve çıqışlarnen bu saifede qısqadan tanış olmaq mümkün. Kitap ise tafsilâtlı olacaq, bu saifeniñ ilâvesi olaraq tanıtılacaq.
Bunıñ kibi körüşüvlerni muntazam sürette keçirmege qarar alındı, devletten tış teşkilâtlar ve tedqiq institutları ise olarnı planlaştıracaqlar.
Teşkilâtçılarnıñ aytqanına köre, forum toplaşuvlarında Almaniya ilmiy-tedqiq merkezleriniñ alimleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları, alman, ukrain ve Qırım devletten tış uquq qorçalayıcı teşkilâtlarınıñ faalleri, ekspertler iştirak ettiler. Maruza ve muzakerelerde olar yalıñız qırımtatarlarnı degil, Rusiye tarafından işğal etilgen yarımadada yaşağan ukrainler ve diger millet temsilcilerini qasevetlendirgen suallerge cevap tapmağa tırıştılar.
Qırımnıñ tamır halqına yapılğan basqı, söz ve numayış serbestliginiñ sıñırları aqqında aytıldı.
Kelecek sene Almaniya «Qırımtatarlarnıñ medeniyet aftasını» keçirmege planlaştıra.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Uquq qorçalayıcılar, şu cümleden halqara, maruzalarında yarımadada şimdiki akimiyet tarafından eñ büyük basqı qırımtatarlarğa yapılğanını bildireler. Qırım akimiyeti bunı red ete.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi ve Girne universitetiniñ reberligi (qısmen tanılğan Şimal Qıbrız Türk Cumhuriyetiniñ bir şeeri – QA) işbirligi aqqında añlaştılar. Bunı Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ matbuat hızmeti bildire.
«Qırımtatarlarnıñ lideri, Ukraina halq deputatı, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Girne universiteti ile belli añlaşmalar tizdi. Qırımlı studentler içün stipendiya programmalarınıñ açılması, içtimaiy-medeniy tedbirlerniñ keçirilmesi, studentler ve tecribe paylaşuvı planlaştırıla», – dep aytıla haberde.
Girne universiteti ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ işbirligi yedi yıldan ziyade devam etmekte. Cemilevniñ ofisi qayd ete ki, ileride yardımlaşma artacağına ümüt beslene.
«Bugünde-bugün işğal bitken soñ Qırımda semereli çalışa bilecek adamlarnı azırlamaq kerek. Bundan ğayrı, eminim, bizim studentlerimiz ukrain cemiyeti ve Şimal Qıbrız Türk Cumhuriyeti arasında bir köpür olacaqlar», – dep qayd etti Mustafa Cemilev.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiye kontrolindeki Ermeni Bazar şeer mahkemesi «Mustafa Cemilev davası» boyunca delillerni tedqiq etmege devam etti. Advokat Nikolay Polozovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, tahqiqat, 2014 senesi mayısnıñ 3-nde olğan vaqialarnen bağlı olmağan delillerni kösterdi. Hatırlatamız, Cemilev o künü «Ermeni Bazar» keçiş noqtasında memuriy sıñırnı qanunsız keçkeninde qabaatlana.
Polozovnıñ aytqanına köre, tahqiqatnıñ delil olaraq köstergen videolar baqılğanda Mustafa Cemilevniñ memuriy sıñırnı keçkeni qayd etilmedi.
«Bugün dört diskten bir qaç video baqtıq. Anda 2014 senesi mayısnıñ adise-vaqiaları aqqında tarif etken bir qaç teleşirketiniñ levhaları, hususan ATR telekanalı ve «ZAMAN» programması bar edi. Qayd etilgen delillerde Mustafa Cemilevniñ sıñırnı keçkenine dair bir malümat yoq. Aksine, qabaatlav versiyasına köre, keçiş noqtası olğan yerde keçiş noqtası olğanını işaretlegen bir şey yoq edi. Kördik ki, Mustafa Cemilev silâlı quvetçilerden keçken insanlarnen beraber keçmek içün bir şey yapmadı», – dedi Polozov.
Advokatnıñ aytqanına köre, mahkemede «sıñırcılar çıqarğanına oşağan» video baqıldı.
«Bundan añlaşıla ki, insanlar keçiş noqtasını terk etkende Mustafa Cemilev bir yerde, vesiqalar teşkerilgen vagonçıqlar yanında qalıp, bir yerge ketmegen edi. Faqat yanına sıñır hızmetiniñ hadimleri kelgenini, vesiqaları baqılğanını ya da bir şey aytılğanını körmedik», – dep qoşta Polozov.
Bundan ğayrı, imaye tarafı bu cinaiy dava boyunca tahqiqat keçirgen tahqiqatçı Magomed Magomedovnı şaat olaraq çağırmağa niyetlene.
«Meraqlı şey: tahqiqatçı internet saifelerinden ğayrı, Mustafa Cemilev ve qorantasına qarşı aqaretlev sözlerinen izaatlarnıñ ekran resimini qoştı. Mında da meraqlı parallel bar, çünki Mustafa Cemilevniñ davasını tahqiq etken ve onı mahkemege yollağan tahqiqatçı Magomed Magomedov Mustafa Cemilevniñ oğlu Hayserniñ de davasını tahqiq etken edi. İmayeniñ suali peyda oldı: tahqiqatçınıñ Mustafa Cemilevge, qorantasına qarşı olmaq içün bir maqsadı barmı? Belki, qabaatlanğanğa nefret etken adamğa kibi baqtı? Mence, ileride bu şaatnı mahkemege çağırmağa rica etecekmiz, delillerni nasıl topladı, Mustafa Cemilevge iftira atmaq, onı yaramay taraftan köstermek içün, yani mahkeme qararına tesir etmek içün sebepleri bar edimi añlatsın», – dep ayttı Polozov.
Rusiye prokuraturasınıñ açıq izaatları yoq.
Nevbetteki mahkeme oturışuvı 2021 senesi aprelniñ 8-nde saat 9:30-da olacaq.
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi 2020 senesi aprelniñ 13-nde Mustafa Cemilevniñ qabaatlavını Rusiye Ceza kodeksiniñ üç maddesine istinaden aydınlattı: «Rusiyege kirişi yasaqlanğan çetel vatandaşınıñ bir gruppa insanlarnen evelden añlaşıp, Rusiye devlet sıñırını keçüv (Rusiye CK 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmı); nariye silâsını diqqatsız saqlav, onıñ başqa insan tarafından qullanılması ve ağır aqibetlerge yol açması (Rusiye CK 224-ünci maddesi); silânı qanunsız alıp saqlav (Rusiye CK 222-nci maddesiniñ 1-inci qısmı)».
Hatırlatamız, qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ davası boyunca martnıñ 5-nde olıp keçken mahkeme oturışuvında imaye tarafı dava malümatlarında bozuvlarnı qayd etti. Advokat Nikolay Polozovnıñ bildirgenine köre, bozuvlar tahqiqatçı azırlağan malümatnen bağlı edi. Mahkeme oturışuvında belli olğanına köre, Cemilevniñ Qırımğa kiriş yasağı 15 yılğa – 2034 senesi martnıñ 5-ne qadar uzatıldı.
Mustafa Cemilev – qırımtatar milliy areketiniñ lideri, dissident, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi (1991 senesinden 2013 senesine qadar). Repressiyalarğa oğratılğan edi, 15 yıl sovet apishanelerinde yattı. 303 kün devamında Omsk apishanesinde açlıq tuttı. Rusiye akademiki, dissident Andrey Saharov Cemilevge qol tutıp, BM baş kâtibine mektüp yazdı.
Mustafa Cemilev 1991 senesi Qırımğa qaytıp oldı.
III-IX çağırılış Ukraina Yuqarı Radasınıñ halq deputatı ola.
Cemilev – Türkiyedeki Selçuk universitetiniñ uquq fahriy doktorı, «Ukrain cemiyetiniñ demokratizatsiyası içün» Orlık halqara mukâfatınıñ laureatı ola. Nansen medali (BM), V ve IV seviyeli Yaroslav Mudrıy knâziniñ nişanınen taqdirlengen edi.
2014 senesi Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqtı. Rusiye oña qarşı bir qaç cinaiy dava açtı. 2016 senesi Cemilevniñ namzeti Saharov mukâfatına kösterildi.