text: Ufa, Qazan, Mäkkä. Dönyadağı millionlağan möselman bügen Ramazan ğayeten bäyräm itä başladı. Uraza ayı tämamlanu uñayınnan bäyräm namazları Ufa, Qazan, Mäskäw mäçetlärendä dä ütte. Mäkkädä Söğüd Ğäräbstanınıñ baş möftie şäyex Ğäbdelğäziz bin-Ğabdulla üzeneñ bäyräm wäğäzendä, soñğı xällärgä qağılıp, ike atna elek başqala Riyadtağı 18 keşeneñ ülemenä kitergän şartlawlar Söğüd Ğäräbstanınıñ islam teräge bularaq berdämlegen qaqşata yazdı dip belderde. Ul möselmannarnı, üzläreneñ dinenä, iminlegenä, mömkinleklärenä häm totrıqlılığına yanağan köçlärgä qarşı berläşergä öndäde. İstanbulda Törkiäneñ premyer-ministrı Räcäp Erdoğan, töreklär küptän tügel bulğan höcümnärgä qaramastan, Ramazan bäyrämen bilgeläw çarasın tabarğa tieş dip belderde. Üz qotlawın dönya möselmannarına Quşma Ştatlar prezidentı George Bush ta yulladı, anda ul Yaqın Könçığışnıñ zalim xakimiat wä terrordan yaqın kiläçäktä qotıluwına ömetlänüwen äytä.


c: text/html

text:
Rusiä: Balalarnı çit illärgä asrawğa birü qanunnarı qırıslaşa
Rusiädän asrawğa bala alırğa teläwçe çit il keşeläre tizdän ata-analıq kurslarına qatnaşaçaq häm emotsional totrıqlıqları sınalaçaq.AQŞlarında asrawğa alınğan qız balanıñ anası tarafınnan üterelüennän soñ Rusiä Mäğarif häm Fän ministırlığı şundıy täqdim belän çıqtı. Şuşı fäcäğädän ber niçä atna elek şulayuq AQŞta tärbiyägä alınğan rus balası anası tarafınnan üterelgän ide.Şuşı insidentlar Rusiädä açu, näfrätkä säbäp buldı. Küplär yätimnärne çit ilgä asrawğa birgän qanun qağydälärne qırıslaştırırğa çaqıra
Yantsukeviç (audio) Üzgäreşlär kertüneñ mäqsatı fäciğälärne qabatlamaw.Üzgäreşlär, ğailädä ruxi xästä keşelär bulsa alarnıñ asrawğa bala alu omtılışı yasamawların garantiäläw mäqsatın quya.Nindi üzgäreşlär yasalırğa tieş , bu turıda qarar birü bezneñ wazıyfa bulıp tora.
Ministırlıq legal bulmağan yullar belän tärbiägä bala birüne dä tuqtatmaqçı.Russiä xökümäte räxsät birmägän agentlıqlar, yäki aradaşçılar arqılı birelgän balalar kire alınaçaq.Ütkän ayda Rusiä xakimiätläre AQŞta urnaşqan 3 agentlıqnı, asrawğa birelgän balalarnıñ xälen qarap barmıy dip akriditatsiälären aldı. Sonğı ike üterü waqıyğäse dä ruslarnıñ kübräk balanı asrawğa aluların qıyulandıru öçen nişläp bula digän debatlarğa da säbäp buldı. Ütkän yılda ğına 130meñ bala taşlanğan. Qayber räsmilär Rusiädä yätim taşlanğan balalar sanıñ ike million dip äytä. Äytergä kiräk ruslar bik siräk asrawğa bala ala, cämğiätneñ tamğalauı rol uynasa ikençese xalıqnıñ zur öleşeneñ maddi yaqtan berdän artıq balanı qarar xäldä tügel.Yantsukeviç bezneñ departament problemanı yaxşı belä di.
Yantsukeviç(audio)
Departament, yätim balalar turında Rusiä cämäğätçelege , potensial tärbiäçälärneñ iqtibarın cälep itärgä tırışa , asrawğa alu turında Rusiä watandaşların mäğlümät belän tämin itmäkçe. Bu älbättä bez çit il keşelären çitkä qağabız digän süz tügel.
Şuşı uñaydan Mäğarif häm Fän Ministırlığı küptän tügel genä internet säxifäse açıp cibärde.(www.usynovite.ru) Usınovlenie V Rassiye dip atalğan säxifädä potensial ata analar asrawğa alu protsesı belän tanıştırıla. Anda balalarnı töbäk ,regionğa kürä saylap bula. Misal öçen Yevreiski Avtonomnı Oblast , İrkutskaya Oblast, Tatarstan yäki Başqortstannan saylap bula, Şulayuq balalarnı cinese , Küz , çäç tösenä kürä dä saylap bula.BMOnıñ balalar fondı UNİCEFnıñ Rusiä häm Belarus öçen wäkile Karel De Rooy balalarnı cirle xalıqqa tärbiägä birü xäzer prioritet bulıp tora di.Xökümät asrawağa bala aluçı ğailälärgä finans yardämen artıraçaq.
De Rooy(audio)
Bez il eçendä tärbiägä birü protsesın tizlätäçäk çaralar bulırğa tieş dip ışanabız.Misal öçen älegä waqıtta ber balanı yätimxanädä totu bäyäse , öydä qarap ,aşatıp toruçılarğa birelgän subsidiä belän çağıştırğanda 7 märtäbä qıybatraq .Bu ayırmanı kimetü öçen ildä asrawğa aluçılarnı arttıru kiräk.
Balalarnı tärbiyägä birü eşe belän şägellängän agentlıqlar ministırlıq täqdimnäre belän qänäğöt, alar täqdimnär balalarnı yaqlawnı arttıraçaq digän qaraşta . Balalarnı yaqlaw belän şägellänüçelär östämä psixologik sınau, testlar potensial çit il ğailälären qurqıtaçaq di. De Rooy da şulay qarıy ,ämma ul psixologik testnı kiräk küräsez ikän bik yaxşı eşlägez, läkin bolay da qatmarlı bulğan protsessnı tağı da qatmarlandırmağız di.91nçe yıldan birle çit ilgä asrawağa birelgän balarnıñ 12se üterelde färidä xämit

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Äye, Tatarstanda däwlätneñ bar konfessiälärgä dä mönäsäbäte bertigez. Bu turıda süz Ğayet aldınnan Mintimer Şäymievneñ BDB illäreneñ yähüd mäxälläläre federatsiäse prezidentı Levi Levaev citäklägän İsrael-Mäskäw delegatsiäse belän oçraşuında bardı. Älege delegatsiä Qazanğa Xanuk bäyrämenä kilgän ide. Tatarstan ber cirdä törle xalıqlar häm dini konfessiälär wäkilläreneñ tatu yäşi alu misalı, dide älege oçraşuda Mintimer Şäymiev. Bez monıñ qäderen beläbez häm alğa taba da bu duslıqnı häm üzara tüzemlelekne häm añlaşunı saqlayaçaqbız, dide prezident. Oçraşuda şulay uq Rusiädä berençelärdän bulıp, Qazandağı yähüdlär mäxälläsenä sinagoga qaytarıluı iskä alındı. Yähüdlär mäxälläse federatsiäse prezidentı Levi Livaev äytüençä, tizdän Qazanda mäxälläneñ üz mädäni üzäge häm moxtaclar öçen buşlay restoran açılaçaq. Şulay itep, älege delegatsiä Tatarstanda yäşäwçe 10 meñgä yaqın yähüdlär tınıç, imin yäşäp yatalar, alarğa din totarğa, üz ğoref-gädätlären başqarırğa mömkinleklär bar digän näticä yasap kittelär.


text:
İldä nilär bulıp yata? - 20.III.2008
►Açıq mikrofon: Dollar töşü zıyanğamı, ällä faydağamı? ►Tatarstanda Turizm kiñäşmäse uzdı ►Näwrüzne kemnär kötä?
►Açıq mikrofon: Dollar töşü zıyanğamı, ällä faydağamı?
- Üzebezneñ aqçanı dollarda saqlamağaç, bezgä anıñ zıyanı yuq. Läkin şulay da, Rusiä külämendä qarağanda, bu bezneñ iqtisadqa zıyan kiterä. Bezneñ küp kenä stabfond aqçaları dollarda saqlana. Şunıñ öçen alarnıñ da qımmäte kimi. Şulay bulğaç, bezgä dä yoğıntısı bulmıy qalmıy.
- Stabfondnıñ küpmeder küläme dollarda saqlana, küpmeder altında saqlana. Mäsälän, Amerikada saqlana torğan bezneñ ilneñ aqçaları, qazna aksialärendä; alar şulay uq dollar belän isäplänä.
- Min dollarnı totıp ta qarağanım yuq, belmim närsä ikänen dä.
- Rubllär genä bez qullanabız, iñ uñaylı variant bügenge köndä.
- Kemdä dollar bar, alar zıyan kürä.
- Miña ber zıyanı da yuq. Minem bit dollar da yuq, euro da yuq, rubl genä bar.
- Mindä dollar da küp, euro da küp, euro äybäträk, ul üsä, kübäyä.
- Dollar qızıq tügel, töşä dä töşä, läkin tizdän ul yañadan kütäreläçäk.
- Bezdän, turistik agentlıqtan, yal itärgä baruçılarğa uñaylıraq, çönki turizmnıñ bäyäläre dollar belän, ä alar töşä, şulay bulğaç, dollarğa barğan säfär qıluçılarğa faydalı bula. Säfärgä aldan söyläşep, yullamanı aldan xästärläp quyu da yaxşıraq bulırğa mömkin.
- Ber dollarğa elek 27sum turı kilä ide, xäzer 23 sumğa turı kilä. Zıyan ğına küräm, Amerikada iqtisad töşep bara. Xäzer bezdäge “derevannıy” rubl üsep bara.
- Min zıyan kürmädem, çönki min dollar belän eş itmim, biznes belän şögellänmim. Min däwlät xezmätkäre, xezmät xaqı bezneñ totrıqlı, üzgärmi. Min bar yaqtan da saqlanğan keşe, zıyan kürmädem.
- Miña härdaim zıyan. Dollarnıñ bezneñ öçen täesire yuq. Çönki kibetlärdä, bazardağı äyberlärneñ bäyäläre üsep tora.
- Min aqçamnı dollarda totmıym. Min bik şatmın dollarnıñ töşüenä. İnde 10 yıl elek äytälär ide, ul qäğäzneñ bäyäläre qalmağan, alar belän bädräflärne berketep kenä çığarğa da bula, dip. Euro çığu belän, euroğa küçtem. Amerika tawarları bezdä oçsız bulaçaq.
- Dollarnıñ qursı töşüe bar iqtıysadqa da zıyan kiterde, xätta bar Yewropa iqtıysadına da. Çönki bar cirdä dä isäp-xisap dollar qursı belän isäplänä. Euro üsüen üsä, läkin euro ul älegä iqtisad bazarın yawlap almağan, bar qullanış dollarda qala.
- Kem aqçaların euroda tota, alar zıyan kürmäyäçäk.
- Min dollar belän ğömümän eş itmim,çönki mine Rusiä däwläte aqçası da qänäğätländerä.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Tatarstanda Turizm kiñäşmäse uzdı
Rusiäneñ turizmnı üsterü federal' agentlığı başlığı urınbasarı Nadejda Mazina äytüençä, bügenge köndä turizm ölkäse öçen dä zur fayda kiterä torğan iñ küp aqçalı programma “Könyaq yünäleş” dip atala. Bu ike yılda ğına da 54 milliard sum bireläçäk. Ser tügel, Soçida bulaçaq Olimpiada moña yoğıntı yasağan. Şulay uq, turizm türäläre kiñäşmäsennän añlaşılğança, Yıraq Könçığışnı häm Bayqal aryağın üsterü programmasınnan da turizm ölkäsenä äz tammayaçaq. Ämma, Rusiäneñ eçke häm töbäklär turizmı idaräse başlığı Gennadiy Pilipenko äytüençä, programma da, aqça da bar, tik tormışqa aşıru yulları, yäğni strategia bügenge köngä qädär eşlänep betmägän äle.
Folklor häm yola teatrı da tözelergä mömkin Qazandağı kiñäşmä waqıtında Pilipenko Rusiäneñ älege tarmaq ölkäsendä bik küp eşlise barlığın da äytep uzdı. Awıl turizmı, milli parklar, maşinağa utırıp yulda yörüçelär turizmı, yul buyındağı xezmät häm başqalar bötenläy totınmağan eş bulıp tora. Taw çañğısı qurortların buldıru öçen urınnar citärlek. Yewropanıñ bu yünäleştäge turizmınnan ayırmalı bularaq, Rusiädä taw şuarğa barğan keşene külgä töşep balıq ta tottırıp, urmanğa awğa da çığarıp cälep itü älegä xıyal ğına, älbättä. Pilipenko qabatlanmas milli baylıqnı kürsätä belügä dä zur iğtibar kiräklegenä basım yasadı. Misal öçen Qazanğa säfär waqıtında “Qaz yolqu” yolasın kürü anıñ küñelenä bigräk tä xuş kilgän. Awılğa bu yolanı kürsätü yünäleşe eşlänsä, bälki çit il säyäxätçeläre genä tügel, Rusiäneñ başqa töbäklärennän dä kürergä teläwçelär xätsez bulır ide, möğäyen.
Nadejda Mazina Respublika räsmiläre bu cıyılış Rusiäneñ başqa töbäklärennän Tatarstanğa turistlar cälep itergä uñay täesir yasar dip ömetlänä. Rusiäneñ turizmnı üsterü federal agentlığı başlığı urınbasarı Nadejda Mazina isä, çaranı ütkärü öçen Qazannı saylawğa kilgändä: “Turizm da üskän köçle töbäk. Monda tarixi tamırlar da bik tirän. Tarixi turizm da yaxşı üskän. Kruiz turizmı da nıq üsärgä mömkin. Awıl turizmınıñ üsü mömkinlekläre bar”,- dide. Rusiäneñ böten töbäklärennän wäkillär qatnaşqan bu kiñäşmä Qazannı turizm ölkäsendä tanıtaçaq. Çit ildän häm Rusiäneñ üzennän kilüçelärne dä arttırığa mömkinlek birer, dip ömetlänä ul.
“Kirmän tañ qaldırdı. Kiçä min şähär buylap yördem. Cäyäwle yullarınıñ, yäğni trotuarlarnıñ tarlığı uñaysız häm qaralmağan. Nigäder şähärdä qar bik küp. Ällä çistartılmağan… Ä ğömümän, bik matur häm yaxşı şähär”,- di Gavril Xarlampev. Ul Saxa respublikasınıñ eşmäkärlek häm turizmnı üsterü minstrınıñ urınbasarı. Ä menä Mari İle wäkilläre: “Kürşe bulıp ta kürergä waqıt taba almağan Qazan Kirmänen, başqa tarixi binalarnı qarap soqlandıq”,- di.
Marat Bariev Rusiä töbäkläreneñ turizm tarmağı räsmiläre bu ölkäne yaxşı belgängä, küräseñ, här närsägä iğtibarlı. Moña qädär Qazan turında küp işetep, Tatarstan başqalasına kilgännär Marat Barievqa täqdimnären yäşerep tormağan. “Tänqıytlär dä buldı. “Bez Qazanda hawa alanı zurraq, äybäträk dip uylağan idek”,- didelär. Menä min kötmägän tağın ber äyber. “Bauman uramı sezneñ matur. Ämma andağı kibetlärdäge elmä taqtalar, iğlannar uylanmağan, artqa tarta”,- dilär. Bez iälängängä küräder inde aña iğtibar itmibez bit. Şuşı “Korston” üzäge alarğa bik oşıy. Berse dä Qazanda Yewropa däräcäsendäge üzäk bar dip uylamağan. Ämma keşe kilgäç urnaştıra torğan cire, yäğni reseption artqa qalğan. Keşe urnaşqan çağında modıy qunaqxanä turında şunnan isendä qaldıra didelär”,- di Marat Bariev. Tänqıyt', täqdimnär belän kileşüen dä östäp quydı ul.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Näwrüzne kemnär kötä?
Näwrüzne üzbäk häm azäri kötä. Ä tatarlar? Samara mäçete yanında taratılğan “Näwrüz bäyräme häm islam täğlimäte” kitabı tıyılğan ide bit.
Ğayıtlär kebek tansıq bulıp kitä almadı
1990 yıllarda anı ğömümmilli yäki ğömümtörki bäyräm bularaq tatarğa da kire qaytaru eşe başlanğan ide. Şul uq waqıtlarda Qazanğa qayta başlağan Qorban yäki Ramazan ğayıte xäzer küp xalıq qatnaşuçı dini bäyrämnärgä äwerelde. Ä Näwrüz alar kebek ğammäwi bäyräm bulıp kitä almadı. Döres, Qazanda bu yal könnärendä Yaña Sawin rayonında balalar qatnaşında şundıy bäyräm yasarğa telilär. Däwlät yärdäme belän. Tik şulay da aña tatar möselmannarı nik şik belän qarıy? Äytik elekkege “Saq-Soq” roq-törkeme citäkçese Marat Säyfetdinov açqan “Islam.ru” saytı: “Näwrüz häm yaña yıl bäyräme islam dinenä çit bulğan närsälärgä nigezlänä. Anı bäyräm itü Päyğämbärebez sälallahü ğäläyhissälam tarafınnan tıyılğan”, - dip yaza.
Tacikstanda bügen Nävrüz bäyrämnäre yasala başladı. 20 Mart, 2008.Näwrüzne qabul itmäw “ekstremizm” bula ala
Mondıy qatğıy fiker äytü xäzer qurqınıç ta bula ala. Çönki küptän tügel genä Näwrüzne tänqıyt itkän öçen ber möselman basmasın mäxkämä yabıp ta quydı. Samaradağı federal iminlek xezmäte bülekçäse “Näwrüz bäyräme häm islam täğlimäte” («Prazdnik Navruz i islamskaya doktrina») isemle kitapçıqnı mäxkämä aşa ekstremistik dip tıydırğan.
Tik bu ğına citmägän, kitapçıqqa nigez bulıp kergän mäqälä autorınıñ İnternettağı säxifäse dä "tıyılğan". “Islam niçek bar” ( «Islam kak on est» ) saytın häm mäqäläne fälsäfä fännäre kandidatı, Rusiä xakimiatenä quştan mulla tügel, ä Azärbäycandağı dönyawi ğälim Aydın Ali-zade yasağan bulğan. Azäri ğälime bu säxifäsen üzeşçän häm şäxsi saytı dip atıy. Ul, tıysalar da, tıymasalar da, Näwrüz möselman bäyräme bulıp kitä almıy bit inde di. İnde biş bıltır yasap quyğan saytın bıyıl "yabuları" turında Aydın Ali-zade Qazandağı "Islamtat" agentlığı citäkçese Radik Xösnetdinovtan belgän. Aydın Ali-zade Näwrüzneñ mäcüsi asılın añlata häm anı qayber xalıqlarğa xas bulğan milli bäyräm dip atıy. Äytik tatarnıñ saban tuyı kebek.


text:
Mäğlüm bulğança, möselman xatın-qızlar pasport fotolarına yawlıq belän töşärgä teli. Ämma eçke eşlär ministrlığı mondıy fotolarnı qabul itmi. Elegräk bu eş Tatarstandağı mäxkamälärdä qaralğan ide. Mäxkamädä keşe bik küp buldı. Junralistlar, teläktäşlek belderüçelär dä küp ide. Russiä Däwlät Duması deputatı Fändäs Safiullin bu mäs’älä äle säyäsi problemağa äylänmägän, anı waqıtında çişep qalıp zurğa kütärmäskä ide dide. Möselmannar üz taläplären qanunıy yaqtan bik nıq nigezläp birsä dä, 4 säğät çaması däwam itkän mäxkamä utırışınnan soñ alarnıñ däğwası kire qağıldı. Ämma möselman xatın qızlar bu qarar belän qänäğät bulmawların, üz xoquqların yaqlaw öçen köräşne däwam itäçäklären belderde.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Comğa könne İranda küptän kötelgän häm äzerlänüe cäncallar belän bilgelängän parlament saylawları uzaçaq. Mäğlüm ki, ildäge xakimiatne üz qulında saqlap qalırğa tırışqan qadimi köçlär 2 meñnän artıq reformaçıl nämzätne parlamentqa saylanu xoquqınnan mäxrüm itkän ide. Küzätüçelär comğa könge saylawlarda qatnaşu däräcäse tübän bulır dip farazlıy.
Könbatıştağı säyäsi fändä xäzer kiñ qullanışqa "mullakratiä" digän töşençä kerep bara, xörmätle tıñlawçılar. Häm inde añlağansızdır, şuşı süz belän bügenge İrandağı xakimiatne bilgelilär. Comğa könne andağı mullalar üzläreneñ şul xakimiaten tağın da nığıtırğa cıyına. İranda çirattağı parlament saylawları uzaçaq häm şularğa äzerlänü çorında ilneñ yuğarı citäkçelegendäge qadimi ruxanilär, inde tawış birügä qädär ük yaña parlament - mäclesne reformaçıl köçlärdän arındıru çaraların kürde. İrandağı bar xoquqi eşçänlekneñ islam qanunnarına turı kilüen tikşerep barğan maxsus xäyät - Saqçılar Şurası, 2 meñnän artıq reformaçıl nämzätne parlamentqa saylanu xoquqınnan mäxrüm itte. Başta bu san 3 meñ yarım tiräsendä ide, soñraq törle qarşılıq çaraları yardämendä qayber nämzätlärne saylaw isemleklärenä kire qaytaru mömkin buldı. Läkin elekke parlamentta küpçelekne täşkil itkän häm yuğarı xakimiattäge mullalarğa qarşı köräş alıp barğan islaxçı, reformaçılarnıñ zur öleşenä Saqçılar Şurası saylanu xoquqın birmäde. Şuña da qayber partiälär xäzer comğa könge tawış birüdä qatnaşudan baş tarttı häm İran xalqın da saylawlarğa barmasqa öndäde. Küzätüçelär fikerenä qarağanda, İrandağı parlament saylawlarında qatnaşu däräcäse çınnan da tübän bulırğa oxşap tora. İran xalqında, anıñ zur öleşen yäşlär täşkil itä, ildäge möselman ruxaniläreneñ il belän niçek idarä itüennän zur qänäğätsezlek xise bar. Ul üzen bıltır bik yaxşı kürsätte. Cirle saylawlarda tawış birü xoquqı bulğannarnıñ barı tik 10-lap qına protsentı qatnaştı. Şuşı xälneñ comğa könne dä qabatlanuı bik ixtimal. Şuña kürä İran mullalarınıñ parlamentqa reformaçıl köçlärne kertmäskä tırışuı häm bu ölkädä küpmeder uñışqa ireşüe axırğı çiktä buş, mäğnäsez ber ciñü bula ala. Elekke parlamentta reformalar yağında toruıçlarnıñ küpçelekkä iä buluına qaramastan, anıñ İrandağı wäzğiatkä ällä ni zur yoğıntı yasıy almawı şunı kürsätä, yañasına kemnärneñ saylanuı xäzer inde möhim tügel. İldäge xakimiat berkem tarafınnan da saylanmağan qadimi dairälär, İrannıñ ruxi yulbaşçısı ayatolla Ali Xamenei häm anıñ tiräsendä tuplanğan mullalar, şul isäptän Saqçılar Şurası da qulında qala birä. Saylawlarğa barunıñ buş eş buluın, xakimiat dilbegäläreneñ barıber xalıq tarafınnan saylanğan parlamentta tügel, ä üz-üzlären bilgelägän berniçä ruxani qulında qaluın añlağan saylawçılar sanı arta bara. Tährandağı 24 yäşlek ber şäkert radiobızğa bolay dip belderde:
Audio
"Min tawışımnıñ berär faydası bulır dip uylamıym, bıyıl reformaçıl nämzätlärneñ zur öleşe töşep qaldı, läkin alar Mäclestä küpçelekkä iä bulğanda da qabul itkän qanunnarı Saqçılar Şurası tarafınnan kire qağılıp kilde. Şul Şura xakimiatkä iä bulğanda saylawlar ütkärü faydasız" di Tähran studentı. Mäclestäge 300 urınğa barlığı 5 meñläp nämzät däğwa itä. Reformaçıl köçlärne çitläşterü häm alarnıñ moña cawap yözennän tawış birüdä ğomumän qatnaşudan baş tartuı yaña Mäclestäge küpçelekneñ bu yulı islam ruxaniläre tiräsendäge qadimi köçlärgä elägüenä kiterä ala.
Kärim Kamal, Praga


text:
Tormış kiräk-yaraqları arzanayu turıdağı räsmi sannar az keremle xalıq qatlamın ömetländermi
Sişämbe könne dönya kürgän räsmi xäbärlärdä Rusiäneñ iñ arzanlı minimal' aşamlıqlar cıyıntığı buença Qazannıñ biş şähär arasına kerüe turında xäbär bar. Qazanda şundıy minimal' aşamlıqlar cıyıntığı bäyäse 770 sum ikän. Semberdä-759, Tambovta -760, Elistada - 765, Yoşqar-Olada 773 sum ikän. Ä menä kommunal' xezmätlär belän nindi bişlekkä, yä bulmasa unlıqqa keräbezder - älegä sanap birüçelär yuq. Xäer, yaña yıldan soñ telefonnan söyläşkän waqıt öçen bäyälär artudan soñ yağulıq gazğa bäyälär artaçağın işetkäç, Qazan pensionerları «pensiälärne dä arttırmasınnar ide, hiç bulmasa, bäyälär genä artmasın», digän süzlär äyttelär.


text: Gretsiä mäxkämähe NTV teleqompaniähınıñ elkke xujahı Vladimir Ğusinskiyzı haq astında qaldırzı. Eşqıuarzı Tel-Avivtan kilgäs Räsäy talabı buyınsa Afinala qulğa aldılar. NTV teleqänalı xäbär iteüensä, Ğusinskiy Räsäygä ekstraditsiälaw mäsälähe xäl itelgänse 45 köngä tiklem törmälä bulasaq. Generäl proquratura unı mutlaşıu yulı menän urlaşıuza häm qanunhız yul menän alınğan aqsalarzı yıuıuza gäyepläy. 2000-se yıldıñ deqabrendä Ğusinskiy Räsäy horawı buyınsa İspaniäla qulğa alınğaynı. Ämmä mäxkämä dälildärzeñ az bulıuına hıltanıp unı irekkä sığarğaynı.


text:
Çeçnyanıñ tönyağında Znamenskoe awılında cirle xakimiät binası yanında maşina şartlap kimendä 37 keşe häläk buldı, 200gä yaqını yaralandı. Ğadättäntış xällär ministrlığınıñ Çeçnya bülege başlığı general mayor Ruslam Avtayev, şartlawda Federal İminlek xezmäte binası tulısınça cimerelde, tağın tirä yaqtağı 4 xakimiät binasına ziyan kilde dip belderde. Reuters mäğlümat agentlığı, binalar yanına taba xärkät itkän yök maşinasına xärbilär ut açqan bulsa da, anı tuqtata almağannar dip xäbär itte.
Rusiä prezidentı, terror höcüme-Çeçnyada barğan säyäsi processqa qomaçawlıy almayaçaq, dip belderde. Çeçnyanıñ Mäskäw yaqlı xakimiäte başlığı Axmad Qadırov höcümne centekläp tikşerergä wağdä birde. Şartlatçıq tulı maşinanıñ niçek berniçä tikşerü noqtasın uzıp nıq saqlanğan xakimiät binaları yanına kilep citkänen açıqlıysı bar, dip östäde Qadırov.


text:
Xatın qız dönyadağı barlıq qorallı konfliktlarda köç qullanu qorbanı bulıp tora dip äytelä xoquq yaqlaw oyışması (Aİ) Amnesty İnternationalnıñ yaña xisabında. Dokumentta Afrikadan alıp Könyaq Amerika, Ğıraq, Çeçnä häm Äfganstanğa qädär törle illärdä köçlängän, cäberlängän xatın qızlar turında täfsille mäğlümät bar. Aİ xökümätlär bu krizisqa endäşmi tora dip belderep köç qullanuğa qarşı global ğämälgä çaqıra.
Rusiä respublikası Çeçnädä sivil xalıq sonğı distä yıllarnıñ zur öleşen köç qullanu astında yäşäde(audio)
Tönyaq Kafkazda 2 suğışta unmeñnnärçä keşe häläk buldı, bik küp keşe öyen yortın yuğaltıp Dağıstan, İnguşetiägä sıyındı.Dönyadağı başqa konfliktlarda bulğan kebek Çeçnädä dä suğış yögeneñ awır öleşe xatın qız cilkäsenä töşte. Alar ulları irläreneñ ülemen kürergä mäcbür bula şulayuq yışqına ğailäneñ azıq tölegen tämin itergä sıyınırğa urın tabırğa mäcbür bula. Sonğı waqıtlarda çeçen xatın qız intixarçılarınıñ aktiv buluı säbäple, xäzer çeçen xatın qızlarına doşman dip qarala.Alarnıñ qayberläre çeçen suğışçıları tarafınnan terror aktlarına mäcbür itelde.Amnesty İnternational (Aİ) Rusiä federal köçläre bu xatın qıznıñ bik kübesen cäberldä , köçläde xätta üterde dip yaza üz xisabında Ber çeçen xatını rus ğäskäriläreneñ üzenä kürsätkän möğämäläne Amnesty İnternationalğa bolay dip añlattı (audio)
Mine timer yataqqa bäyläp quydılar. Qullarım şeşte. Min qayda dip sorağaç alar sin yuğalğan keşe , sin yuq . sineñ öçen waqıt tuqtalğan dip äyttelär.Min anda könnärçä yattım. Böten waqıt qayda buluımnı belergä telädem
Aİnıñ ''parçalanğan tormış''dip atalğan xisabında konfliktlar barğan Kolombiadan Sudanğa Nepal häm yaqın könçığışqa qädär törle urınnarda millionnarça xatın qıznıñ köç qullanuda hädäf itep alınuı yäki qorallı konfliktnıñ näticälärenä çıdarğa mäcbür buluı añlatıla.Aİnıñ general sekretarı İrene Khan (audio)
Modern suğışlarda qorbannarnıñ zur öleşen xatın qızlar täşkil itä.Xatınnnar qızlar üterelmi genä ,alar cinese köç qullanğa duçar bula köçlänä.Seksual köp qullanu suğışnıñ bälä qazası ğına tügel ä ul keşelärne, cämğiätlärne kimsetü,yuq itü xatın qıznıñ tormışın cimerü öçen terror qoralı . Xatın qız mäyete häm alarnıñ tormışı suğış zian zararı bularaq qabul itelmi.
Aİ xisabı oyışmanıñ bıyılnıñ mart ayında başlatqan xatın qızğa qarşı köç qullanunı tuqtatu buyınça global kampaniäneñ ber öleşe bulıp tora. Aİ suğış barğan urınnarda yäşäwçe yözlärçä xatın qıznı söylätep , alarnı terkägän.Afrikada , Uganda häm Sierra Leonede 12yäşlek qızlar ğäskäri häm dä seks qolı bularaq qullanıla.Sudanda xatın qız ğäräb ğıysyançıları tarafınnan köçlänä, bu tik fizik zianğa ğına tügel ä bik köçle sotsial tapqa da säbäp. Citlekkän ir at konlikt-suğışlarda häläk bula , dönyada millionnarça xatın qız ğailälären tuydıru öçen faxişälekkä mäcbür itelä. Bu isä üz çiratında xatın qız arasında spidnıñ cäyelüenä kiterä. Dönyadağı 40million qaçaq häm urınınnan quılğan keşeneñ 80%ın xatın qız-bala çağa täşkil itä dip farazlana.Konflikttan sonğı illärdä misal öçen Äfganstanda äle dä xatın qız diskriminatsiälänä, alar äle dä cämğiätne täräqi itterügä qatnaşa almıy, äle dä politik sotsial protsestan yıraqta totıla .Ber aktivist xanım Aİ bolay dip söyläde(audio)
Suğış waqıtında törle qorallı törkemnär qarşı yaqnı zäğiflätü öeçn här waqıt xatın qız wä bala çağanı hädäf itep aldı . Minemçä bu xatın qıznı bigräk tä zäğif xäldä qaldıra. Xatın qıznıñ äle dä sotsial tormışqa qatnaşu qıyulığı yuq.
Yugoslaviä häm Rwandada suğış cinayätlären tikşerü öeçn oyıştırılğan mäxkämä xatın qız sivillärgä qarşı eşlängän cinayätlärne tanuda bik möhim adım bulıp tora.İrene Khan süzlärençä (audio)
Xatın qız ğädellekne xaq itte, alar ğädellek taläp itä.Xäzer xalıqara cinayätlär mäxkämäsenä xatın qızğa qarşı eşlängän in yaman cinayätlärne kiterü mömkinlege bar.Bez xatın qız solıx protsesına şulayuq , xatın qıznıñ ir at belän tängäl bulğan, anıñ köç qullanuğa duçar bulmağan cämğiätne oyıştıru eşenä qatnaştırılırğa tieş dip qarıyıbız.
färidä xämit


text:
Ural Räximov ofisında — tentü
Uzğan comğa Başqortstan Prezidentı ulı Ural Räximov ofisında tentü bulğan. Anı Mäskäwdän Başqortstannıñ neft' zavodların tikşerergä kilgän törkem ütkärgän. Ul törkem belän Rusiäneñ eçke eşlär ministrı urınbasarı general-mayor Vitvinov citäkçelek itä. Bu tentü 2001 yılda atıp üterelgän başqort neft' ximiäse kompaniäseneñ baş buxgalterı Valeri Spiranskiy eşe buyınça ütkärelgän. Älege eşne Rusiäneñ General' prokuraturası alıp bara.
Ural Räximov citäklägän “Başqort kapitalı” xoldingı ber-ber artlı öç xäyriä fondına qimmätle käğäzlären küçerde. İnternetnıñ “Ufaweb” säxifäse monı 2003 yılda Prezident känäfie bärabärenä Räximovnıñ Putinğa neft' tarmağın tapşırırğa ışandıruın ğämälgä aşıru dip añlata.


text: Rusiä häm Fransiäneñ saqlanu häm tışqı eşlär ministrları bügen Mäskäwdä oçraşıp global iminlek turında fiker alıştı. Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov, İminlek Mäs'älälärendä Xezmättäşlek öçen tözelgän Rusiä-Fransiä şurası utırışınnan soñ, süz kübräk İrannıñ atom programması häm Korea yarım utrawı turında bardı, dide. Şulay uq Ğiraq, Yaqın Könçığış, Kosovo häm Äfğanstan, terrorğa qarşı köräş mäs'äläsendä Rusiä-NATO xezmättäşlegen arttıru turında da söyläşengän. Oçraşuda Lavrovtan başqa Rusiä saqlanu ministrı Sergei İvanov, Fransiäneñ tışqı eşlär ministrı Michel Barnier häm saqlanu ministrı Michele Alliot-Marie qatnaştı.


text:
Ğiraqta şiği mäçete yanında şartlawda 8 keşe ülde
Başqalada maşinağa utırğan qorallı keşelär uramda toruçılarğa ut açqan, anda kimendä 2 keşe häläk bulğan. Şular uq transport ministrlığı räsmilärenä ut açqan, anda 1 keşe häläk buldı, 1se yaralandı. Bağdadtan 60 çaqrımdağı İskändäriä şähärendä uzğan töndä töbäkneñ yuğarı räsmi wäkilläreneñ berse, Amer al-Xafaji üterelde. Kürşe Hasswa awılında intixar höcümendä 3 polisiä xezmätkäre häläk buldı, 6 keşe yaralandı.
Amerikan xärbi köçläre xäbär itüençä, könbatıştağı Anbar provinsiäsendä mäktäpkä bulğan hawa höcümendä 9 suğışçı häläk bulğan. Ğiraqtağı al-Qaida köçläre mäktäpne qoral saqlağıçı bularaq qullanğan bulğan.


text:
Fernando de Magallanes
Ferdinand Magellan (1480 – aprel 27, 1521); (portugalsha: Fernão de Magalhães; ispansha: Fernando de Magallanes) portugaliyalıq ten'iz sayaxatshısı, keyinshelik İspaniya ushında xızmet etken. Portugaliya ushın islegen waqtında Hindistan, Spice atawları, Batıs Afrika ha'm Morokko sıyaqlı du'nyanın' tu'rli jerlerine sayaxat qılg'an.
Ol keyinshelik Tınısh okeanına ju'zgen birinshi evropalı ha'mde du'nya ju'zin ju'zip sayaxat qılg'an birinshi adam bolg'an. Ja'nede ol Magellan bu'gazın birinshi kesip o'tken esaplanadı, sonın' ushın bug'azg'a onın' atı berilgen. Magellan Evropag'a qaytıwınan aldın Filipinda o'ltirilgen. Sayaxatta tiri qalg'an onın' 18 adamı Xuan Sebastiyan del Kano basshılıg'ında 1522-jılı İspaniyag'a qaytıp keledi. Bul keme du'nya ju'zin ju'zip sayaxat qılg'an birinshi keme esaplang'an. Keme ag'zalarının' biri Henry, Magellan onı birinshi sayaxatına Malay tili awdarmashısı sıpatında alıp ketken, u'yine qaytıp kelgende du'nya ju'zin ju'zip sayaxat qılıwdın' jolın biletug'in birinshi adam esaplanar edi.


text:
Kiryat Şemona -- İzrael xärbiläre belän Hezbolla suğışçıları arasında bäreleşlär däwam itä. Bügen Hezbolla İzrailneñ tönyağın raketa utına tottı. Katüşa'larnıñ berse Kfar Giladi awılına kilep töşkän. 10 keşe häläk bulğan, berniçäse yaralanğan, alar nigezdä xärbi rezervistlar dielä. İzrail oçqıçları Lebannıñ Ansar awılına yasağan höcüm näticäsendä 8 keşe ülgän, şul isäptän Qıtaydan kilgän 3 xalıqara küzätüçe.
Ul arada İzrail xärbiläre 12 Yüldä 2 İzrail soldatın utlawğa qatışı bulğan ber keşene totqarlawın xäbär itte. Qorallı bäreleşlär näq şul waqiğadan başlanıp kitkän ide. 26 kön eçendä qorbannar sanı yözlärgä citte.


text:
Ğiraqta qorbannar sanı arta bara
Anıñ belderüendä Ğiraqta indi säyäsi protsesslar bara häm töbäk öçen iñ yaxşı bulğan parlament bar dielä. Talabani şulay uq Ğiraq inde bäysez suveren däwlät häm ilneñ kiläçägen Ğiraq üze bilgeliäçäk di.
Şimbä könne Bağdad yanında çit il suğışçıları sıyınğan urınnı AQŞ köçläre hawadan utqa tottı. 5 suğışçı, 2 xatın häm ber bala ülde.
Yullarda mina şartlatular, intixar höcümnäre häm başqa köç qullanular bügen dä däwam itte. Tönyaqtağı Läylän şähärendä tikşerü qapqasında intixarçı bomba şartlatıp 3 politsiä xezmätlären üterde.
AQŞ xärbiläre yağınnan şimbä könne 2 urında 3 soldat hälak bulğan.
Kiçä Bağdadnıñ şığıylar öleşendä bombalı 3 maşina şartlawdan hälak bulğan 50-dän artıq ğiraqlını cirläw eşläre bara. Bügen şartlaw urınnarındağı xäräbälärne buldozerlar häm uram cıyıştıruçılar çistarttı.
Noyäber ayında ğına da Ğiraqta tınıç xalıq arasında qorbannar sanı 3700-dän artıq bulğan. Dikäber başındağı üterülärgä qarağanda yılnıñ soñğı ayında da qorbannar sanı kimemäskä oxşıy.
Kiçä kiç Bağdadnıñ uram säwdäse barğan urınnarında ber-berse belän bäyle 3 şartlaw buldı. Xädüm Sadun isemle ber şahit bolarnı söyläde.
"3 maşina şartladı. 2-se Sadriada, berse Bağdad üzägendäge äl-Watba mäydanında. Ülüçelär häm yaralanuçılar bik küp buldı" dide Sadun.
Ul şartlawlarda 90-nan artıq keşe yaralandı.
Aldağı atnada AQŞ Kongressında 2 partiä wäkillärennän tözelgän, elekke däwlät sekretare James Baker citäkçelegendäge komissiä AQŞ prezidentı George Bushqa Ğiraq strategiäsen üzgärtü täqdimnären iğlan itär dip kötelä.
Uzğan ayda wazıyfasınnan kitkän elekke AQŞ saqlanu ministrı Donald Rumsfeldnıñ , kitär aldınnan yazğan yazması matbuğatqa sarqıp çıqtı. Ul Ğiraq strategiäsen üzgärtergä kiräk. AQŞ xärbiläre xäzer Ğiraqta bik ük yaxşı yäki bik ük tiz eşli almıy dip yazğan bulğan.
Bu atnada Amman Ğiraq premyer ministrı Nuri äl-Mäliki belän oçraşudan soñ Bush min häm äl-Mäliki iminlek problemasın beläbez, Ämma äl-Mäliki ğisyançılarğa qarşı köräşü öçen kiräkle barlıq mömkinleklär belän täemin itelmägän dide.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Watandaşlar cämğiäte törle yaqtan törleçä kürenä
8 iyün könendä Qazanda Däwlät xezmäte institutında fänni-konferensiä ütte. Ul «cämğiät häm däwlät» digän temağa bağışlandı. Anda şulay uq, cämäğätçelek häm xakimiätlär üzara mönäsäbätlärne niçek tözergä tieş, administrativ reforma, zamança däwlät idäräse turında da notıqlar uqıldı. Däwlät oyışmaları öçen xezmätkärlärne äzerli torğan institutta grajdanlıq cämğiäten niçek añlıylar ikän?Küptän tügel, Qazanda, Federalizm institutı ütkärgän konferensiädä, grajdanlıq cämğiätenä milli häm dini küzlektän çığıp qarağannar ide. Bu fänni cıyılışta mäs’älägä xakimiätlär häm ğadi watandaşlar yağınnan kilep qaradılar. Mäsälän, fänni cıyında çığış yasağan Prezident apparatı xezmätkäre Roman Beläkov, cämğiätneñ häm xakimiätlärneñ añlaşıp yäşäwe, däwlät köçle bulğan oçraqta, watandaşlar cawaplı bulğan waqıtta ğına mömkin, dip isäpli. Älege däwlät xezmätkäre äytkänçä, keşelär törle ictimaği oyışmalar tözi alsın öçen, xoquqların yaqlıy alsın öçen, däwlät şartlar tudırırğa tieş. Şul ul waqıtta ul, köçle xakimiät däwlät yaqlı. «Azatlıq» radiosı xäbärçese, älege belgeçtän, latin grafikasın tıyu, watandaşlar cämğiäte, keşe xoquqları küzlegennän qarağanda niçek kürenä, digän soraw birde. Roman Beläkov fikerençä, ber yaqtan federal yaqnıñ tıyu kertüe, qanunnarğa turı kilmi. Ä ikençe yaqtan, bu bik qatlawlı mäs’älä. Prezident idäräse xezmätkäre uylawınça, latin grafikası mäs’äläsendä, ber könlek mänfäğätlärne küz aldında totıp tügel, ä däwlätneñ häm millätneñ fundamental ixtiaclarınnan çığıp eş itärgä kiräk. Bikä Timerova.


text:
Aİ: Fälästin xatın qızı konfliktnıñ qıyın yögen kütärä
Xoquq yaqlaw oyışması Amnesty İnternational atnakiçtä iğlan itelgän xisabında fälästin xatın qızı İzrael iminlek köçläre şulayuq üz cämğiäte tarafınnan ezärleklänä dip belderä. Konflikt, Okupatsiä häm Patriarxlıq: xatın qız yökne kütärä dip isemländerelgän xisap, Amnestyneñ xatın qızğa qarşı köç qullanunı tuqtatu kampaniäseneñ ber öleşe bulıp tora.
Rovera(audio)
Okupatsiä astındağı Fälästin territoriäsendä köç qullanu şundıy däräcägä citte ki, xalıq inde üzen ber qayda da imin xis itmi. İrlär, xatın qız bala çağa uramda ğına tügel ä öylärendä dä üterelde ,balalar sıynıflarda üterelde, xatın qız üze öçen ğailäse öçen balaları öçen qayğıra.
İzrael okupatsiäse fälästinnär arasında eşsezlek häm yarlılıqqa säbäp buldı. Şuluq waqıtta fälästin cämğiätendä xatın qızğa qarşı köçkullanu häm diskriminatsiä arttı.
Rovera(audio)
Klassik küreneş, ir at açuın basu öçen xatın qız yaqınnarın ezärlekli, qıynıy. Öydä köç qullanu arttı.
Fälästin xatın qız törkemnäre 1999nçe yıldan birle öydä köç qullanu 150%qa arttı dip belderä. Aİ, dini häm traditsion normalarnı bilgele räweştä täfsilläw xatın qızğa basımnı arttırdı , normalarğa qarşılıq kürsätüçelär isä ğailä namısına tap töşerde dip yaqınnarı tarafınnan üterelä.İzrael quyğan çikläwlär häm citärle bulmağan saqlau mexanizmı qurqınıç astındağı xatın qıznıñ imin urın tabuın qıyınlaştıra.Aİ xisabında irläre konfliktta üterelgän xatınğa yış qına ireneñ tuğannarına kievgä çığuı öçen basım yasala dip yazılğan. Xisap häm İzrael häm dä Fälästin xakimiätlärenä törle kiñäşlär birä. Xisapnı äzerläwçelärdän Donatella Rovera Amnesty İnternational İzraelgä xatın qıznı sälämätlek saqlaw häm uquın tuqtatqan çikläwlärne beterergä çaqıra Ul şulayuq fälästin yortların cimerü tuqtatılırğa tieş di
Rovera(audio)
Okupatsiä astındağı territoriädä sivil xalıqnıñ yaxşı yäşäwe öçen cawaplı bulğan izrael xakimiätlärenä berençe itep , bigräk tä xatın qızğa bik yaman täsire bulğan çikläwlär tuqtatılırğa çaqırıla. Üz xakimiäten uranaştırırğa tırışqan fälästin citäkçeläre xatın qızğa yardäm itkän struktura häm mexanizm buldırırğa tieş.Alar xatın qıznı diskriminatsiälägän qanunnarnı üzgärtü kebek ozın möddätne küzdä totqan çaralar kürergä tieş.
Rovera xatın qızğa qarata köç qullanunı tuqtatu öçen xalıqara cämäğätçelek İzrael häm Fälästin xakimiätlärenä basım yasarğa tieş dip östi. färidä xämit


text:
Bu turıda internetnıñ “Ufaweb” säxifäse ireşterde. Aña qarağanda, Sergey Wolqov atlı operator üzlären tänqitlägän yazma efirğa çıqmasın öçen “Swoy dom” isemle qullanu qooperatiwı citäkçelegennän 100 000 sum aqça sorağan. Qooperativ citäkçelege iminlek xezmätenä möräcägät itkännän soñ aları bilge quyılğan aqça birgän. Operator Aleksandr Meşqov şul aqça belän qulğa alınğan. Ul bu aqçanı xäbärlär proğramması räise urınbasarı Alik Allayarov häm Başqortstan däwlät telerädioqompaniäseneñ generäl direktorı Rämis Däwlätbayıvlar belän dä büleşergä tieşlegen beldergän. Ul şulay uq Başqortstan telewideniesendä monıñ berençe oçraq bulmawın da äytkän. Älege eş buyınça tikşerülär däwam itä.
Başqortstanda bügenge köndä 25 skinxed bar. Bu xaqta respubliknıñ eçke eşlär ministrı Rafail Diwayıv belderde. Skinxedlar tarafınnan Ufa neft texnik uniwersitetı studentı tuqmalğan ide. Bu eş yaqın arada tikşerelep betep, mäxkämägä tapşırılaçaq.


text:
«Äziret Sultan» memlekettik tarïxï-mädenï qorıq-mwzey`inde Türkïya elinen kelgen yasawïtanwşı, ğalım Ï.Yasavïğa qurmet körsetildi.
Ï.Yasavï murajay` arasındağı qarım qatınastı odan arı damıtw üşin küş salatının jäne de Türkistanğa kelgen say`ın erekşe köñil küy`de bolatının atap ötti. Türik ğalımı men mwzey` arasında özara ıntımaqtastıq köpir öz jalğasın taba bermek. Qazaqïlıq dästürmen qorıq-murajay` dïrektorı J.M.Äwbäkir qonağımızdıñ ïığına şapan jawıp, arnay`ı kädesıy`lar tabıs etti. Zor tolqınıspen Ïsmatwlla Yasavï sıy`ğa alğan tay`qazan, birlik berekeniñ bastawınıñ sïmvolı ekenin ay`ta kele köpşilikke aq batasın arnadı.


text:
Ğiraqta yaqın aylarda saylawlar ütkärü mömkinlege kürenmäw säbäple Ğiraq İdarä Şurası xakimiätne amerikalılardan ğiraqlılar qulına alunıñ başqa yulların qarıy dip xäbär itelä.
Şura äğzası Mäxmüt Otman Reuters agentlığına Şura suverenlıqnı üz qulına alaçaq Ğiraq citäkçelegen oyıştıru turında kileşü yulların ezli dide.
Anıñ äytüençä, yä Şurağa yaña äğzalar qabul itep anı kiñäytü, yä Ğiraqtağı barlıq törkemnärne wäkillek itüçe ilküläm könferensiä cıyu mömkin bulır ide.
İdarä Şurasında tışqı eşlär öçen cawaplı Xöşiär Zebari saylawlarnı 30-nçı iyüngä qädär ütkärü ütä nıq qıyın bulaçaq dide. AQŞ 30-nçı iyündä xakimiätne ğiraqlılarğa tapşırırğa cıyına.
AQŞ tiz arada ğädel saylawlar ütkärü mömkin tügel dip isäpli häm bu saylawlarnı xuplamıy.
Ğiraqtağı AQŞ waqıtlı idaräse başlığı Paul Bremer Waşington xakimiätneñ niçek tapşırılırğa tieşlege turında BMO xisabın kötä, añarçı yaña adımnar yasamıy toraçaq dip belderde.


text:
Bötendönya tatar kongressında Semberdän kilgän millättäşlärebez belän oçraşu ütte
AUDİO: Bötendönya tatar kongressı ağımdağı yılnıñ üktäber ayında Rusiäneñ töbäklärenä häm BDB illärenä Qazanğa çaqırular cibärde. Anda bez çittäge millättäşlärebezne Qazanğa kilep, meñyıllıq şähärebez belän tanışırğa çaqırdıq. Küp kenä töbäklärdän inde cawaplar kilde. Şular nigezendä bez grafik tözep, ayırım regionnarnı çaqırıp, qabul itä başladıq. Mäsälän, küptän tügel genä Qazanda Sarıtaw, Tömän, Kostroma delegatsiäläre bulıp kittelär.
İnde işetkänegezçä, berniçä töbäktän kilgän millättäşlärebez Qazan belän tanışıp, Qazanda törle oçraşular ütkärep tä kitkännär. 24 dikäber könne Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetında tağın ber şundıy çittäge millättäşlärebez belän oçraşu uzdı. Bu yulı Tatarstanğa Sember uqıtuçıları häm uquçıları kilgän ide. Alarnıñ üzlären dä tıñlap qarıyq äle.
AUDİO: Bez Qazanğa 30 keşe kildek — 3 uqıtuçı häm 27 uquçı bala. Barıbız da Ulyan ölkäseneñ Çınlı rayonı Käşä awılınnan. Monda kilüebezgä bik şatbız. Bez Qazan belän tanıştıq, törle muzeylarda buldıq, qızıqlı oçraşularda qatnaştıq, Kamal teatrında «Zäñgär şäl» spektaklen qaradıq. Balalarğa da bik oşadı, alar barısı da Qazanğa bik teläp kilde. Kübese şähärne äle berençe märtäbä genä kürde.


text:
Üzäk Azia: Räsmi belgelängän şura, dini ekstrizmga qarşı köräşä alamı?
Üzäk Azia dini idaräsendä däwlät tarafınnañ belgelänep quyılğan dini citäkçelär, ektremist häm radikal säbäplär arqasında çıqqan köç qullanuğa qarşı köräştä, yärdäm kürsätäçäklären belderde. Ütkän üktäber ayında Almatı cıyınında Üzäk Aziä urtaq dini kiñäşü şurası oyıştırılğan ide. Häm bu şura ayğa ber cıyılıp kiñäşäçäk Terrorçılıqqa häm dini ekstremizmğa qarşı köräş maqsatı belän oyıştırılğan Üzäk Aziä Urtaq Dini Kiñäş Şurasına töbäktäge küp kenä möselmannar şik belän qarıy.
Aldadağı 3 yıl kiñäş şurasın citäkliyäçäk, Qazaxstan möftiäte süzçese, şuranıñ arta barğan törle –izmnarğa, yağni ektremizm, radikalizm kebek yünäleşlärgä qarşı köräş yulların ezläyäçäklären belderde.
Ongar Kaji, Radiobızğa, Üzäk Aziadağı illärneñ 5sendä dä, berük yağni möselman iseme belän çıqqan radikal törkemnärdäñ ziyan kürü.
“Şura wäkilläre ber üq maqsat öeçn tırışa. Alar bergä eşläyäçäk, çıqqan barlıq problemalar häm barlıq mäsälälärne bergä utırıp söyläşäçäk, häm bergä qarar itäçäklär.” Bu urtaq şura, töbäktäge 5 il säyäsätçelärennäñ tulı yaqlaw tabaçaq kebek tora.
Läkin Üzäk Aziadağı ğalim häm citäkçelär mondıy şura häm anıñ kiñ külämdäge eşçänlegenä qarşı törle qaraşta tora.
Nur Ğömärov, Qırğızstan säyäsi fännär üzäge belgeçe. Ğömärov radiobızğa, şura wäkilläreneñ däwlät tarafınnan saylanuı säbäble, xalıqnın şurağa qarşı ışanıçsızlıq kürsätüe ixtimal. Bu ışanıçsızlıq arqasında isä şura, töp qararlarnı ğamälgä aşıru zur awırlıqlarğa oçrıy alır dide.
“Däwlät tarafınnan belgelängän dini citäkçelär, möselman cämäğate belän oçraşqanda, ğadättä üzlären dönyawi räsmilär kebek totalar. Alar böten dini keşelär belän oçraşmiy, häm alar ber yaqtan qarağanda bik täkkäbber keşelär. Monıñ belän bergä räsmi din başlıqlarına qarşı törle korupsiädä ğayepläwlär bar. Älbättä mondıy närsälär räsmi din başlıqlarınıñ abruyıñ xalıq aldında töşerä.”
Möxetdin Käbiri, Taciqstan möselman yañarış partiası başlığı wazifasın başqara. Bu partia töbäktäge, terkälgän berdän ber möselman säyäsi partia. Käbiri, däwlät tarafınnañ belgelängän dini başlıqlarnıñ, cirle häm töbäk däräcäsendä ışanıçlığının äz buluı fikere belän kileşä häm bu problem, şura aldında iñ zur kirtä bulaçaq di ul.
Ä Britaniädäge, Jane mäğälümät törkeme Avrazia bülege möxärrere Mathew Clement, töbäktäge ektremistik xäräkätneñ säbäblären isä, ildäge kiñ taralğan faqirlektä kürä. İqtisadi mömkinçeleklär, süz ireklegeneñ çiklängän buluı töbäktä ekstremizm xäräkätläreneñ qabınuında töp säbäb di - Mathew. Ä urtaq şura isä dini ektrizm qurqınıçına qarşı köräştä, çirattağı ber adım dip bäyälänä


text:
Ulyanovskiy xärbi hawa brigadasınnan qaçıp kitkän ike soldat Tatarstanda militsiä xezmätkärlärenä xöcüm itte, qorbannar bar
Ulyanovskiy xärbi hawa brigadasınnan qaçıp kitkän ike soldat Tatarstanda militsiä xezmätkärlärenä xöcüm itte, qorbannar bar
Tatarstan eçke eşlär ministrlığınıñ matbuğat bülege xäbärendä bu waqiğa turında bolay diyelä. 4 fevral' könne 31-nçe Ulyanovskiy xärbi hawa brigadasınnan ike soldat qaçıp kitkän. Üzläre belän alar urlap ike Kalaşnikov avtomatı häm 9 oboyma patronnar alıp kitkän. Bua rayonı eçke eşlär bülegeneñ «BocTok» kontrol' ütkärü punktında qaçqan desantçılar utırğan «Жиryли» avtomobilen yul iminlege inspektorı Xäyrullin tuqtatırğa tırışqan. Läkin soldatlar militsiä xezmätkärenä buysınmıyça, kitep barğannar. Xäyrullin uzıp baruçı maşinağa utırıp, soldatlar utırğan avtomobil'ne qua kitkän häm quıp citep, yul çitenä qısrıqlağaç, qaçqan soldatlar avtomatlardan atıp, Xäyrullin häm avtomobildäge ike passajirnı ütergännär häm şul avtomobil'neñ şoferın totıq itep alıp, Buağa taba kitkän. Buanı äylänep uza torğan yulda alar tağın ber cinäyät qılğan. Alar maxsus qarawıl xezmäte militsionerları utırğan avtomobil'gä ut açqan. Başlanıp kitkän atışuda militsiä kapitanı häm anıñ ike iptäşe militsoner-şofer häm ber militsiä xezmätkäre ülem cäräxätläre alğan. Cinäyätçelär qaçıp kitä alğannar, diyelä Tatarstan eçke eşlär ministrlığınıñ soñğı räsmi xäbärendä.


text:
Tatar-Başqortlar suğış qırlarında: Prof. Dr. Nadir Däwlät (VIII. öleş)
Zossen isemle keçkenä bu şәhәrçek Berlinnan 35 çaqrım yıraqlıqta bula. Wündsdorf isә Zossennan 11 çaqrım yıraqlıqta ber awıl bula. Şuşı lagerlarga urnaştırıla başlağan xәrbi әsirlär başta karantin astına alına, sonıraq terkәlә hәm munçağa cibәrelә, kiem-salımnarı almaştırıla häm üzlәrenә ber aş tälinkäse belәn berәr qaşıq birelә. Tәrtip buyınça hәrber xәrbi әsir 15 kөn karantinda totıla, şulay itep alarnıŋ nindi dä bulsa yoğışlı ber çir belän awıru-awırmawları tikşerelә.
Zossen lagerı timer çıbıq belәn uratılıp alınğan, ayruça ber metr bieklektäge diwar salınğan, hәr 200 metrda ber saqçı torğan hәm ayruça timer çıbıqlarğa elektr birelgәn bula. Mөselman xәrbi әsirlär baraklarğa urnaştırıla. Lager kereşendә german soldatları torğan baraklar, uŋ yaqta manarası belәn ber mәçet hәm bolar artında xәrbi әsirler өçen baraklar bula. Hәr ber batalion өçen 4 yoqı baragı, ber kuxnya, ber ker yuu urını, ber dä munça salınğan bula. Monan tış qayber baraklarda kibet hәm ayruça ber yulı 50şәr keşe yuına alırlıq ber ğomumi munça da bula. Pänceşämbe kөnnәre biredә qaynar su bula. Başqa lagerlardan yaki urınnardan kilgәnnәr bulğanda alar өçen dә munça yağıla. Zossen şәhәrçegendä 1914 belәn 1921-nçe yıllar arasında baytaq Tatar-Başqort xәrbi әsire yäşägän bula, tatar yәşlәre biredä tөrle hөnәrlәr өyrәnä.
Xәrbi lagerda soldatlar hәr kөn sәğat altıda torıp, baraklardan çığıp yuına, soñınnan sәkelәr cıyıla, irtänge aşqa aş yortına bara. Şunnan soŋ Alman serjantı hәr ber baraknıŋ citäkçese bulğan ölkän serjantqa ul kөn eş өçen niçä keşe kirәk buluwın әytә. Ber niçә keşe baraklarnı çistartırğa qala. Xasta bulğannar isә tabibqa bara. Ber nindi de eşe bulmağannarğa baraklarda toru tıyıla, alar lager maydanında yөrep torırğa tieş bulalar. Sәğat unda bөten serjantlar üz Alman ofitserlarına xisap birәlәr. Şunnan soŋ ber niçә keşe ikmәk alırğa bara. Hәr ber әsirgä 300 gram xisabına kürә ikmәk alına. Şular soŋınnan tigez rәweştә taratıla.
Eşkә kitkәnnәr өylә waqıtında kire qayta hәm sәğat 12’dә üzlәre өçen ayrılıp quyılğan ikmәlәrne ala. Şunan soŋ aşqa çirat tezelä. Hәr kөn şulpa өleşelә. Tөşke aştan soŋ eşkә yallanğannar qabat eşlәrenä kitәlәr hәm sәğat kiçke 7’dä kire qaytalar. Kiçke aştan soŋ isә baraklarğa kerelә hәm sәğat tuğızda lampalar sünderelә. Sәğat 11dä 300’er keşelek baraklarda tawış tın betä.
Әsirlekneŋ berençe yıllarında Tatar-Başqortar, Ğәrәplәr hәm başqa mөselmannar da şuşı Zossen lagerında bergä qalsalar da, bu mөslemannar, bigrәk tә ğәrәplәr belәn aralaşa almagaç, tөrle ızgışlar çıqqaç, ğәrәplәrne başqa ber lagerga cibәrәlәr. Tatar-Başqort xәrbi әsirlәre arasında beraz uqımışlı bulğannarı başqalarına dini terbiә birә, üget-nәsixәt itәlәr. Uqırğa-yazarğa өyrәnergä telәwçelәrne uqıtalar. Xәrbi әsirlektәn ber niçә ay ütkәç, ildәn xat, aqça xәtta azıq-tөlek tә kilä başlıy. Bu alarnıŋ ruxın baytaq kütәrә. Şul arada lagerda “äl-Cihad” isemle ber jurnal taratıla başlıy. Bu jurnalnı ataqlı cәmağәt eşleklese hәm din ğalime Gabdurreşid Ibrahim çığara.
Ul Piterburda 1902-nçe yılda Mirat , yağni Kөzge isemle jurnal çığara, Mөselman qorıltayların oyıştıruğa aktif qatnaşa, sonıraq Өlfet hәm Tilmiz gazetaların nәşer itә, Ufa’da Mөselmannarnıŋ Ruxani İdarәsendä, yağni mөftilektә kadi bularaq eşli, Çoban[Çulpan] Yıldızı, Aftonomiә yaki Muxtariyet kebek әsәrlәrne yazıp Rusya mөslemannarında milli hәm dini aŋnıŋ üsüende zur aktiflıq kürsәtkәn ber şәxes bula. Berençe dөnya suğışı qabınğaç Ğosmanlı dәwlәtendә urnaşa hәm ul menä şuşı әl-Cihad jurnalın çıgaru belәn qızıqsındırıp, Alman qulına elekkәn xәrbi әsirlәrne Gosmanlı armiәsenä cәlep itergә tırışa. Anıŋ hәm başqalarnıŋ tırışlığı belәn lagerdağı baytaq Tatar-Başqort yegete Tөrkiәgä barıp Ğosmanlı armiәse safında doşmanğa qarşı bularaq suğışu turında uylıy başlıy.
Bälki qayberlere monı xәrbi әsirlektәn qotılu yulı bularaq ta kürgänder. Qayberlәrgä Gabdurreşid Ibrahım hәm Möhämmädiä Mädräsäsendä uqıp çıqqan Äläütdin Mөstәqim-ulınıŋ üget-nәsixәtlәre zur tәsir yasağandır. Kilәse programabızda menә şuşı Aziә Batalionınıŋ niçek itep Tөrkiәge kitüwenә tuqtalaçaqbız.


text:
Mäskäw häm Pxenyan söyläşülärne yañartmaqçı
Şimbä könne Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurası Tönyaq Koreağa finans häm qoral çikläwläre kertü turında qarar qabul itte. Dokumentta Pxenyannıñ düşämbedä ütkärgän atom sınawı "xalıqara iminlek häm tınıçlıqqa yanaw" dip bäyälängän. Älege qarar Tönyaq Koreağa tanklar, xärbi köymälär, oçqıçlar, raketalar kebek qorallar cibärüne tıya. BMO illäre bu ilgä barğan här yök transportın tuqtatıp tikşerä alaçaq. Rusiä belän Qıtay taläp itkänçä, qararda Tönyaq Koreağa qarşı xärbi köç qullanu telgä alınmağan.
Rusiä, Yaponiä, Könyaq Korea, Quşma Ştatlar qararnıñ qabul itelüenä xuplaw belderde. Amerikan prezidentı George Bush "Berläşkän Millätlärneñ bu tiz häm qırıs ğämäle, Korea yarım-utrawın atom qoralsız itüdä bezneñ berdäm buluıbıznı kürsätä" dide.
Tönyaq Korea bu qararnı kire qaqtı. İlneñ BMOdağı wäkile Pak Gil Yon, Quşma Ştatlar Korea Xalıq Demokratik Respublikasına basımın däwam itsä, bez monı suğış iğlan itü dip qarıyaçaqbız häm qarşı çaralar küräçäkbez, dip belderde.


text:
Freedom House: 2006 yılda dönyada matbuğat iregeneñ qısıluı däwam itte
Iñ borçulı üzgäreşlär Aziädä, elekke Sovetlar Berlege illärendä häm Latin Amerikasında. Dönyada matbuğat irege torışın küzätep baruçı, AQŞta terkälgän, xökümättän tış Freedom House oyışmasınıñ 1 Mayda iğlan itkän xisabında şul turıda äytelä.
Xisapta Rusiä xakimiätläreneñ bäysez matbuğatnı xalıqtan ayıru öçen nıq tırışuı turında äytelä. Freedom Housenıñ tikşerenülär mödire Christopher Walker Azatlıq Radiosına qayber elekke Sovetlar Berlege illärendä uzğan ber yıl eçendä matbuğat iregeneñ säyäsi, xoquqıy, iqtisadıy ölkälärdä kimüe küzätelde dip belderde.
"Misal öçen, uzğan yıl barışında qayber illärdä xällär 2006-nçı yılğı xisapta yazılğandağıdan naçaraydı. Andıylar rätenä Qazaxstan, Qırğızstan, Üzbäkstan, Azärbäycan, Belarus häm Rusiä kerä. Şulay itep berniçä ildä çigeneş küzätelä. Ä iñ möhime, bu berniçä yıl elek başlanğan çigeneş. Bu töbäktä ğömümän alğanda dönyadağı başqa töbäklär belän çağıştırğanda matbuğat iregeneñ bolay da ayıruça naçar xäldä bulğanlığın da istä totarğa kiräk" di Walker.
Anıñ äytüençä, Üzäk Aziä illärendä xakimiätlär iñ zur iğtibarnı televideniegä birä. Ul illärdä xökümät televideniene yä turıdan turı kontrol itä, yäki prezidentnıñ tuğannarına, yaqınnarına buysınuçı media holdinglar aşa eş kontroldä totıla. Şuñ a kürä säyäsi täesirle bulırğa mömkin xäbärlär küpçelek xalıqqa barıp citmi. Şul uq waqıtta qayber illärdä kiñ küläm mäğlümät çaralarınıñ başqa törlärenä dä xakimiätlär tarafınnan iğtibar arta. Gazetalar küpsanlı xalıqqa barıp ireşmäw säbäple moñ arçı alar çağıştırmaça irekleräk bulsa xäzer alarğa da basım arta. Monı xäzer gazet xäbärläreneñ internet aşa kiñ räk tarala başlawı belän añ latırğa mömkin di Walker.
Iqtisadları zur üseş kiçerüçe Rusiä, Qazaxstan häm Azärbäycanda matbuğat iregeneñ nıq kimüenä kilgändä Walker "Minemçä, Rusiä, Qazaxstan häm bälki Azärbäycan oçrağına kilgändä barısı da resurslarğa bay illär bularaq üzençälekle häm qızıqlı. Näq menä andıy illärdä törle säbäplärdän irekle matbuğat bik zarur. Säbäplärneñ berse xakimiätlärneñ zur energiä baylıqlarına bäyle qararları ul baylıqlarnıñ küpçelek xalıqqa fayda kiterüenä ireşü öçen ul qararlarnı öyränü mömkinlege buldıru. Ul illärdä korrupsiä bik köçle. Korrupsiäne awızlıqlar öçen möhim şartlarnıñ berse irekle matbuğatnıñ buluı. Minemçä bez barı tik xakimiätlärneñ maxsus häm täwäkkällek belän matbuğat iregen çikläwen genä küräbez" dide.
Xisapta Rusiä belän Venezuela 2006 yılda matbuğat irege torışı iñ nıq naçarayğan 2 il dip atala. Walker äytüençä alar arasında oxşaşlıq köçle. Ikese dä energiä çığanaqlarına bay. Şul uq närsä matbuğat irege torışı tizlektä naçaraya baruçı başqa illärdä dä küzätelä. Ämma Rusiädä prezident Vladimir Putin xakimiäte çorında wäzğiät ayıruça zur tizlek belän naçaraya bara. Häm bu xakimiätlärneñ bäysez awazlarnı häryaqlap bastıru öçen systematik çaralar alıp baruı näticäse di Walker. Anıñ äytüençä, xakimiät bäysez kiñ küläm mäğlümät çaraların üze belän yaxşı mönäsäbättä bulğan käsepçelär qulına küçerü, qurqıtu häm başqa çaralar belän kontrolne nığıta. Moñ a küp kenä jurnalistlarnıñ törle şartlarda üterelüen häm andıy üterülär öçen beräwneñ dä cäzalanmawın da östärgä kiräk. Soñ ğı 7 yılda Rusiädä 20-dän artıq jurnalist üterelgän.
Xisapta iñ naçarlarnıñ berse itep sürätlängän Törkmänstanda prezident Saparmurat Niyazovnıñ ülemennän soñ üzgäreşlärgä mömkinlek açılsa da çınlıqta üzgäreşlärneñ ni däräcädä bula aluın äytü qıyın di Walker.


text:
İran tışqı eşlär ministrı Kamal Xarazi İrannıñ Azadegan neft' yatmaların üzläşterü turında Yaponiä belän 2 milliard dollarlıq kileşü tözü eşe döres yünäleştä bara dide.
Ämma bu atnada Yaponiä säwdä ministrı Takeo Hiranuma söyläşülärdä tärräqiät bulsa da, kileşüneñ qayçan äzer bulaçağı bilgele tügel digän ide.
Yaponiä äytüençä, bu kileşügä töp kirtä - İrannıñ atom programması tiräsendäge bilgesezlek.
Xäbär agentlıqları BMO atom energiäse belgeçläreneñ İrandağı atom qorılmalarında ike törle nıq bayıtılğan uran tabuı turında belderde. Mondıy bayıtılğan uran tınıç atom programmaları öçen kiräkmi dielä.
İran kiçä Yaponiägä BMO atom agentlığınnan östämä küzätüçelär qabul itü turında söyläşülär başlarğa äzer buluın beldergän dip äytelä.
İrannıñ atom programması mäs'äläsem çişü Yaponiäneñ Tähran belän neft' tabu turında kileşü imzalawına yul açarğa mömkin.


text:
New York Times: “Rusiädä yaña yıl yalları: eçü häm aqça tuzdıru”
Dekabereñ 29 birle ber genä gäzit tä çıqmıy. Televidenie kanalları küp sanlı tamaşalar, kinalar, xätta “Baldaq xökemdarı” (“Lord of the rings ), kinasınıñ oç kisägen dä kürsätep, aralarında çığa torğan yañalıqlar tapşıruların kimette. Qayber şirkätlär, citeşterüne kimette yäki ğomumän tuqtattı. FedEx xatları barı citmi. Gazpom, däwlät energiä şirkäte, Yaña yılga berniçä minut qala yaña gaz kileşüen imzaladı, annan soñ yaña yıl könenä planlaştırılğan matbuğat oçraşuın ütkärmäde.
“Novie izvestiä” gäzite, şuşı 10 köndä qılınğan cinäytlär sanı qurqınıç däräcädä üsep bara, dip dekaberdäge sanında borçılu beldergän ide. “İl çiksez küñel açu, eçügä sabışa bara”, dip yazdı gäzit. Mäskäwdä, xakimiätlär gädättägedän kübärk yanğınnar çığuı turında xäbär itä. Ämma ğädättän tış xällär ministrlığı wäkile äytkänçä, äle tögäl statistik sannar yuq, çönki alarnı sanaw öçen ber kem dä eşkä çıqmağan.
Psixologiä belgeçe Sergey Kluçnikov, däwalanuçılar arasında, bäyrämnärneñ neğativ täesiren sizüçelär bar, di. Ul, Mäskäwdä häm Rusiäneñ başqa şähärlärendä dä, keşelärgä yallarda şögel bik az di, bulsa da qiybat. Qızıl mäydandağı şuğalaqta şuu köndez 11,5 $, kiçlären 19 $ tora. Ä yaña yıl kiçendä şuğattä şuu 76$ torğan. Yallarnıñ 3nçe yäki 4nçe könnendä aqçalar betä, dip belderä psixolog Sergey Kluçnikov. Yaña yıl yalları, yarlılar häm baylar arasında ayırmanıñ bilgewläwçe yaña kürsätkeçkä äylänä. Yaña yıl kiçäsenä Mäskäwgä, Brtianiä pop yoldızlı Gerge Michael, ber sägätlek konsert öçen kilgän. Ul metall häm media aligarxı Vladimir Potanin oyıştırğan kiçädä çığış yasağan. Konsertnı oyıştıruçı ağentlıq yasağan belderüdä, mr.Michael 3 million dollar aqça eşläde häm bu xäzerge Rusiädä konsert öçen tülängän iñ zur aqça buldı, dip äytelä. Potaninıñ şirkätendä, “İnterros”ta cawap birgän keşe, bu mäglümatnı raslarğa telämäde, bäyrämnär betmiçä ber kem bernäsä dä äytä almyı, dide, dip yaza New York Times gäzite. Şulay uq, gäzit yazğança, bay rusiälelär Fransiäneñ Kurshavel kurortında yal itä. Urta keremlelär öçen Misır häm Taiğa turistik säyäxätlär oyıştırıla. Kemder şähärdän kitmiçä, säwdä üzäklärenä bara, anda küñel aça. Aleksandr Litvenenko eşendä tikşerü astında bulğan Andrey Lugovoy, gäzit xäbärçesenä, “miña 15 nän soñ şaltırat” dide. 15 ğinvarğa qädär ber närsä dä bilgele bilmas, dide ul.
Valeriy Federov, Parlament wäkile, mondyı ozın yallar ilneñ üseşenä zıtan sala, dip borçılu belderä. Ütkän yılnıñ ğinvarında sänäğättä citeşterü 27 % , investitsiä, aqça kertü aldağı ay belän çağıştırğanda 71% kimegän, dip yaza New York Times gäzite.


text:
Raki sıra barı xucalarına yaña mölkät birelde
Qazannıñ meñyıllığı aldınnan böten respublikağa tanılğan Raki kafesı bu könnärdä yänä iğtibar üzägendä buldı. Başqalanıñ bäyräme aldınnan sütelgän älege kafenıñ xucaları şähär xakimiätennän yaña urın aldı.
Böten Qazanğa bilgele bulğan Raki sıra barı şähärneñ üzägendä, başqala kirmäne yanında uq urnaşqan ide. Anıñ xucaları - Edel’veys törkeme. Şuşı sıra eçä torğan cirneñ urnaşqan urını, anı yazmışın xäl itte dä inde. Qazannıñ meñyıllığı aldınnan zur ğauğa çıqqan ide Raki tiräsendä. İsegezgä töşeräbez, Şähärneñ iñ üzägendä, Kirmän, Qol Şärif mäçete yanında sıra eçä torğan cir ata-babalarıbıznıñ ruxın kimsetä, şähärneñ yämen cibärä, dip Tatarstannıñ möselman xatın-qızları berlege çıqqan ide. Möslimä gäcite möxärrire Älmirä Ädiätullina älege mäs’älä buyınça xätta respublika prezidentı Mintimer Şäymievqa da möräcäğät itte. Arxitektura belgeçläre dä, Yärminkä mäydanında urnaşqan Raki andağı küreneşne boza, digän fikerdä tordı. Çönki bäyräm aldınnan mäydannı maturlattılar, çistarttılar, andağı böten binalarnı sütep taşladılar, xätta 18 ğasırda tözelgän binanı da qaldırmadılar. Ä Raki sıra barı haman eşläp kilde. Anı meñyıllıqnı bäyräm itärgä ay yarım qala ğına süttelär. Şulay itep, Qazannıñ olı yubileyı uñayınnan töp çaralar uzğan Yärminkä mäydanında sıra eçä torğan urın beterelde.
Läkin anıñ xucaları, ä alar inde äytep kitkänebezçä, Edel’veys törkeme, älege yuğaltu belän kileşmäde. Alar sütelgän sıra barı öçen şähär xakimiätennän kompensatsiä sorap, mäxkämägä möräcäğät itte. Bez şähärneñ telägen ütäp, üzebezneñ milkebezdän baş tarttıq, şuña da xäzer binanıñ häm ul urnaşqan cirneñ bäyäsen kire qaytarunı sorıybız, dip belderdelär alar. Mäxkämädä bu eş inde 2006 yılnıñ noyäberennän birle qaraldı. Anıñ şulay ozaq baruı Raki binasınıñ bäyäsen tögäl bilgeläw belän bäyle ide. Nihayät şuşı könnärdä genä qarar, döresräge ike aranı da qänäğätländergän kileşü qabul itelde. Anıñ nigezendä, Edel’veys törkemenä Raki sıra barı öçen Qazannıñ Üzäk stadionınıñ ber öleşen biräçäklär. Edel’veysqa birelgän öleşneñ mäydanı 4 yarım meñ kvadrat metrnı täşkil itä, dip yazıp çıqtı Kommersant gäcite. Anda üzäk kassalar, ike kafe, xakimiät binası häm bädräflär urnaşqan. Üzäk stadion wäkilläre dä kileşüneñ şartları belän riza buluların belderä.
Şulay itep, Raki sıra barı urınına xäzer Edel’veys törkeme häm anıñ xucalarınıñ berse Ayrat Xäyrullin bädräf belän kafe xucası buldı. Monda inde sıra satarğa mömkin bulmayaçaq. Çönki qanun buyınça sport binalarında sıra satu tıyılğan. Xäyer, Ayrat Xäyrullin moña ällä ni borçılmıydır. Ul üzeneñ sıra biznesın, Qızıl şärıq zavodı aksiälären, inde 2006 yılda uq satqan ide. Bilgele bulğança, ul xäzer awıl xucalığı belän şöğellänä, respublikanıñ berniçä rayonında zur agroxucalıqlar buldırdı. Ayrat Xäyrullin citäklägän Qızıl şärıq-agro şirkäteneñ täcribäsen öyränergä xäzer Tatarstanğa Rusiäneñ törle töbäklärennän kilälär. Xäyer, başqa yünäleştäge eşlär belän dä şöğellänüdän baş tartmıy ul. Edel’veys törkeme menä xäzer Üzäk stadionnı da üz itäçäk. Üzlärenä tieşle cirlärdä alar xucalıq eşlären stadionnıñ idäräse belän bergälektä alıp baruları xaqında belderä.
Gölnaz İlgizär


text: Rusiäneñ ğädättän tış xällär ministrlığı bügen Ğiraqtan Rusiä häm BDB illäre watandaşların çığara başladı. Ul keşelär Ğiraqta kileşü buyınça tözelgän Rusiä şirkätlärendä eşlägän bulğannar. Bağdadqa bügen ğädättän-tış xällär ministrlığınıñ öç oçqıçı kilde. Alar ike köndä 800 keşene alıp qaytırğa planlaştıralar. Läkin Ğiraqtağı Rusiä şirkätlärendä eşläwçelärneñ barısı da qaytırğa cıyınmıy. İnterfaks xäbärenä qarağanda “İnterenergoservis” şirkäteneñ küpçelek xezmätkäre (365kä yaqın keşe) älegä Ğiraqta qalırğa niätli.


text:
Vietnamda Tamiflu daruınıñ faydası bulmağan
"Kizü virusları bik tiz üzgärä. Ägär dä şul üzgäreşlär sürätendä viruslarnıñ berse - darularğa bireşmäslek itep qala ikän, dimäk ul virusnıñ nigezen täşkil itäçäk. Şul üzgäreşlärneñ berse – Tamifluğa qarşı tora ala ikän, dimäk ul virus üsäçäk häm töp virusqa äylänäçäk."
Ämma Dönya Sälämätlek Oyışması räsmie Keji Fukuda, ber-ike keşegä genä Tamiflunıñ yärdäm itmäwe, borçuğa salırlıq xäbär tügel, dip belderde. Qoş kizüeneñ H5N1 virusı 2003nçı yıldan birle Aziädä 70tän artıq keşeneñ ğömeren özde.


text:
Amerikan xärbi köçläre, Bağdadnıñ könyaqkönçığışındağı Kut şähäre yanında Ğiraq Cömhütiät saqçılarınıñ Bağdad diviziäsen ciñüläre turında xäbär itä. Tağın ike diviziä başqalanıñ könyaqkönbatışında Kerbala şähäre yanında suğışa. Xäbär agentlıqları, amerikan xärbi wäkileneñ isemen äymiçä genä, Quşma Ştatları ğaskärläre Bağdadqa 30 häm 45 çaqrım qala cirlärdä tora, dip anıñ süzlären kiterde.
Ğiraq häm koalitsiä köçläre çığanaqları töbäktä barğan çaralar turımda qarşılıqlı xäbärlär birep tora. Ğiraq mäğlümat ministrı Said al-ahaf, koalitsiä köçläre Najaf şähärendä izge möselman häykällären utqa tottı, dip belderde. Aña qadär Amerikan xärbiläreneñ matbuğat wäkile David Luckett, Ğiraq ğaskärläre, şiği möselmannarıñ izge Ali mäçetennän koalitsiä köçlärenä ut açtı, dip xäbär itkän ide.
Soñğı xäbärne amerikan generalı Vincent Brook ta rasladı. Brook süzlärenä qarağanda, Amerikan ğaskärläre Ali mäçeteneñ şiği möselmannarı öçen izge bulğanın belä häm annan atılğan utqa cawap itep ut açmıy. Ğiraq mäğlümat ministrı äl-Sahaf Kerbala häm Kut şähärläre tiräsendä koalitsiä köçläre alğa kitmäde, dip belderde.


text:
Ärmänstan başqalasında meñlägän oppozitsiäneñ qarşılıq çarası uzdırğanda prezident Robert Koçarian üzeneñ ikençe möddätenä ant kiterde. İnauguratsiä uzğan şähär üzägen politsiä yabıp quyğan, protest belderüçelär politsiä häm eçke iminlek köçlären bärep kerergä tırışqanda ber-niçä keşe yaralanğan. Uram cıyınında qatnaşqannarnıñ qayberläre qulğa alınğan dip xäbär itelä.
Protest çaraların saylawlarda Koçariannıñ köndäşe bulğan Stepan Demirçian citäkçelegendäge oppozitsiä oyıştırdı. 5nçe mart könne uzğan saylawlar näticälären Demirçian döres tügel dip atadı. Xalıqara küzätüçelär dä prezident saylawlarında qanun bozular buluın rasladı. Läkin Koçarian, qayber citeşsezleklär buluın tanısa da, alarnıñ saylaw näticälärenä tä’sir itmägänen belederde.


text:
Bötenrusiä patriarxı Aleksiy II Qazan izge ana ikonasınıñ qaytartıluına qarşı tügel.
AUDİO. ... yäğni Sabantuyı Tatarstanda da, tatarlar yäşägän yıraq illärdä dä millätara, xätta, xalıqara bäyrämgä äwerelgän. Şuña kürä dä Sabantuyın UNESCO mädäni mirası isemlegenä kertüdä qıyınlıqlar bulmas.Qazan başlığı fikerençä, bu mäs'älä UNESCOnıñ oktäber ayında uzaçaq global' cıyılışında xäl iteläçäk. Moña dälil itep ul kürgännärennän ber qızıqlı fakt kiterde. Morokkoda ber mäydanğa xalıq cıyılıp, fol'klor yolalar ütkärä ikän. Menä şuşı mäydan dönyanıñ mädäni mirası itep UNESCO isemlegenä kertelgän. Kamil İsxakov jurnalistlarnıñ qatlawlı, çeterekle sorawlarına da äytkändäy üz itep, ğadi genä cawap birde. “İkona Boj'yey Materi Qazanğa qaytarılırmı-yuqmı?” digän sorawğa ul bolay cawap birde. “... yäğni bu protsess bara, läkin Patriarx Aleksiy II awıruı säbäple beraz totqarlana. Patriarx: “Kamil, bar Vatikanğa, alıp qayt ikonanı, min alqışlar belän qarşılarmın” dip xäyer-fatixasın birgän inde. Äle Rim Papası da Mongoliädän qaytışlıy, Qazanğa kerü niätennän waz kiçmägän di. Qazan başlığınıñ Peterburnıñ 300 yıllığı tantanalarınnan alğan tä'sirläre dä üzençälekle ikän. Kamil Şamil ulı Peterbur küñelsez, yamansu şähär di. Qazan yärdäme itep ber uramdağı binalarnı tözätergä, yañartırğa totınğannar. Bina fasadların Qazança itep aq, açıq töslärgä bui başlağaç, bu bezneñ stil' tügel dip tıyğannar. Sıqrana-sıqrana, aq buyaularıbızğa qorım quşarğa turı kilde, dide Kamil İsxakov. Xäyer, Qazannıñ 1000-yıllığına äzerlek eşläre dä bik ük küñelle barmıy ikän. Çönki Mäskäw Qazannıñ 1000-yıllığına bağışlanğan maqsatlı federal' programmanı 25% ğına finanslıy ikän.
Yunıs Ätnäle, Qazan


text:
Başqortstanda yäşlär Sabantuyı başlandı
Başqortstanda comğa könne yäşlärneñ III töbäqara Sabantuyı başlanıp kitte. Bıyıl öçençe tapqır oyıştırılğan yäşlär Sabantuyı 2 iyülgä qädär Miäkä rayonındağı Yarlıqap awılı yanında ütä. Öç kön däwamında baraçaq yäşlär Sabantuyı şuşı töbäktä tuıp üskän kürenekle şağir häm mäğrifätçe Miftaxetdin Aqmullanıñ tuuına 175 yıl tuluğa bağışlana.
Yäşlär Sabantuyınıñ ssenariy buyınça anda millätneñ ataqlı ulı M.Aqmullanıñ yaqtı obrazın tulısınça gäwdäländerüçe bik küp çaralar qaralğan. Aqmullanıñ tormışı häm icatı, möğallimlek eşçänlege belän tanıştıruçı, şul uq waqıtta milli yolalarğa, tarixıbızğa xörmät arttıruçı tamaşalar äzerlängän bu Sabantuyğa. Älbättä inde, bu yulı da distälärçä törle sport bäygeläre dä oyıştırılaçaq millät yäşläre arasında.
Milli bäyrämgä Başqortstan rayonnarınnan häm şähärlärennän genä tügel, ä Tatarstannan, Çiläbe, Irımbur, Perm, Penza, Kurgan ölkälärennän häm başqa töbäklärdän iñ aktiv qızlar häm yegetlär kilde. Alar, ğädättägeçä, törle sport bäygelärendä genä tügel, ä cır-biyudä, milli aşlar äzerläwdä, tuğan telne, milli yolalarıbıznı, ğöref-ğadätlärne belüdä dä köç sınaşa.
Yäşlär Sabantuyı qısalarında tatar häm başqort estradası yoldızları zur konsert birä, diskotekalar oyıştıra.


text:
Kötelgäneçä sişämbedä İzraeldä ütkärelgän ğomumi saylaularda fälästinnärgä qarata qatı qul säyäsäte alıp barğan premier Şaron häm anıñ uñyaqlı Likud partiäse ciñep çıqtı. Yaqın Könçığışta solıx urnaştıru öçen omtılğan sulçı partiälär isä saylaularda ( abruy töşergän )ciñelügä duçar buldı. Şaronnıñ ütä uñ häm dinçe partiälärdän oyıştıraçaq yaña xökümäte ozın ğömerle bulaçaqmı?
Saylaularğa 4,7 million izraelleneñ 68.5% tı ğına qatnaştı. Bu ğomumi saylaulardağı in tübän protsent bulıp tora. Saylau näticäläre mondıy: Sharonnıñ Likud partiäse 120urınlı parlamentta 37 deputat çığara. Älegä qädär Parlament -Knessette in zur fraksie bulıp torğan Leyboristlar 26urınnan 19ın ğına saqlap qala aldı. Sulçı Meretz partiäse elek 10urını bulsa xäzer 6ga kimede. Saylaularda 3-nçe urında sekular sentrist Şinui partiäse tora . Anıñ parlamentta 15urını bulaçaq. Ul din totuçı yähudlärneñ privilegielärenä qarşı köräşü, İzrael cämğiäten üzgärtü mäqsatın quya. Saylaularda ultra ortodox Şas partiäse 11, ütä uñ Milli Berlek 7,Milli-dini partiä 6 , Berläşkän Tora-Yudaizm partiäse 5, Hadas 4 ike ğäräb partiäse 5 , Rus imigrantlarınıñ Yisrael B’Aliya 2 urın alaçaqlar knessette.
Ariel Sharon üzeneñ ciñü çığışında partiäneñ isemen telgä almiyça ğına leiboristlar belän koalitsie oyıştırırğa telävenä işarä itte. Sharon süzlärençä: Prezident minnen xökümät oyıştırunı sorağannan soñ min şunduq barlıq zionist partiälärgä möräcäğät itäçäkmem. Alar mömkin bulğan qädäre kiñ nigezle berdämlek xökümätenä quşılaçaqlar Ämma leiboristlar citäkçese Amram Mitzna baştan uq Sharon xökümätenä kermiäçägen , opozitsiedä toraçağın äytkän ide. Äleke general opozitsiedä bulu oyatlı xäl bezneñ öçen ämma bu möddät bik qısqa bulaçaq digän wäğdä birde. Mitzna şulayuq Şinui partiäsen dä uñyaqlı xökümätkä quşılmasqa ä opozitsiedä alternativa bulıp torırğa çaqırdı.
Şinui partiäseneñ Yugoslaviedä tuğan citäkçese Yosef Lapid bolay dide: bez izrael cämğiäten üzgärtäçäkbez. Bez xökümätne,säyäsätne buldıruda ber öleş bulaçaqbız ,İzraelne üzgärtäçäkbez. Cönki xalıqnıñ küpçelege bu kündermäne cibärde: alar äle bulıp yatqan eşlärdän tämam tuyğan, Alar başqa törle İzrael teli. Küpkenä fälästinnär Sharonnıñ ikençe möddätendä yaqın könçığış krizisı kiskennäşer dip qurqa. Fälästin Ministırı Saeb Erakat Yaña xökümättä Sharon utıra, Ğıraq suğışı busağada tora, tınıçılq protsesı yuqqa çığaçaq … böten bu faktorlar bulsa da, fälästinnär izraellelärneñ demokratik saylauına xörmät belän qarıy dide. Ämma Xämäsneñ ölkän citäkçelärennän Rantissi bolay dide: fälästinnär Leyboristlar yäki Likutttan ber närsä dä kötmäskä tieş. Fälästinnär qarşılıq kürsätergä üz cirlären irekländerergä häm üz xalqın saqlarğa tieş.
Ariel Sharon kiläse 3 atna eçendä xökümät oyıştırırğa tieş. Ul nindi koalitsie oyıştıraçaq. Leyboristlar xökümätkä kermiäçäklären beldersä dä, Sharon alarğa saqlanu, yäki tışqı eşlär ministırlıqların täğdim itep, cälep itergä tırışaçaq älbättä. Keçkenä ütä uñçı partiälär belän yañadan eş itü Sharon öçen albastı bulıp tora. Alar anı fälästinnärgä qarşı tağı da qatıraq kurs alıp barırğa etäräçäk, Monıñ belän Quşma Ştatları ber dä qänäğät bulmayaçaq .15tawış alğan sentrist,sekular Şinui ,Şas kebek ultra ortodokslar yanında xökümätkä kermiäçägen aldan uq belderde. Şas partiäse ğäräbçä söyläşüçe illärdän kilgän yähudlärne wäkillek itä. Sharon bu partiä belän bağlanışların bötenläty özergä telämäs ide, añlaşıla. Sharon ciñep çıqsa da , anıñ xökümät oyıştıruı ciñel bulmayaçaq. Yaqın könçığışta tınıçlıq häm Fälästin däwläte oyıştıru mäqsatında tırışlıq alıp baruçı Yevropa berlege, BMOsı AQŞ häm Russie İzraeldäge xällärne tikşerep baraçaq . Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsät vä iminlek mäsälälärendäge ölkän wäkile Javier Solana bolay dide : Bezneñ mäqsatıbız bar häm İzraeldäge saylaular näticäse säbäple bu üzgärmi. Bez 2005nçe yılda yänäşä tınıçlıq häm mullıqta yäşäwçe ike däwlät telibez häm bez AQŞ,BMO,Berlek häm Russiedän torğan kuartet eşebezgä dewam itäçäkbez. İzraeldä ike yıldan birle däwam itkän qan tügü häm global aqrınayudan nıq zarar kürgän finans bazarı , Likud, leyboristlar häm Şinuidan torğan sekular berdämlek xökümäte kürergä telär ide
Färidä Xämit.,Praga


text:
Respublika könö saraları iğlan itelde
Respublikala xäźerźän ük xalıq küpläp yıyılğan urındarźa tärtip haqlaw mäsälähe kilep baźtı. Bıl yähättän xoquq haqlaw orğandarı aldında yetdi burıstar quyıla. Eske eştär ministrı urınbaźarı Gennday Lipatov milisia xeźmätkärźäre bıl köndärźä tulı äźerlekkä küserelä tip belderźe.
Respublika premer ministrı urınbaźarı İldus İleşev respublika könön xalıq bayramı bularaq ütkärew ösön barıhın da eşlärgä käräk tip belderźe. Däwlät Yıyılışı - Qoroltay räyese Konstantin Tolkaçev ihä bayram mäğänähe yuğalha la, unıñ estälege şulay uq qalırğa teyeş tine. Respublika könön bayram itew Başqortostanda öktäber aźağınasa dawam itäsäk.
Ğäźättä, tap 11 öktäber aldınan respublikala törlö premialar tapşırıla. Fän häm texnika ölkähendäge büläktärźe tapşırıu komissiahı üźekneñ sirttağı ultırışında yeñewselärźe haylap aldı. Ämmä ularźıñ ismedäre älegä ser itep haqlana. Komissia räyese İldus İleşev höyönöslö xäbär źä äytte - bıyıl premia küläme arta.
Älegä tiklem bıl bäygelä 30 yäşkä tiklemge yäş ğälimdar qatnaşa ine. Ämmä komissia ağzaları bınıñ menän riza tügel. Xäźer büläkte alıuğa konkursta 35 yäşkä tiklemge ğälimdar źa qatnaşa ala.
Rämzit Abulyaev, Öfö


text:
Finiks
Finiks (şulay uq Feniks, inglizçä Phoenix [ˈfiːnɪks]) - AQŞ Arizona ştatınıñ iñ ere şähäre häm başqalası.
AQŞ ştatlarınıñ iñ zur başqalası.
1881 yılda indeets şähäreneñ xäräbälärendä nigezlängän. İseme Feniks qoşı belän bäyle.
Xalıq sanı 1 469 471 keşe (2011, AQŞta 6-nçı urında).
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Finiks şähäre urınında 1000 yıl däwamında hohokam qäbiläläre torğannar. Şuşı qäbilälär yasalma suğaru sistemasın yasağannar.
Amerika-Meksika suğışınnan soñ (1848) Meksikanıñ küp cirläre basıp alına häm Nyu-Meksiko ştatına kertelä.
Konfederat ğäskäreneñ veteranı Cek Swilling (Jack Swilling) 1867 yılda indeets şähärçege xäräbälärendä fermağa sala. Ferma nigezendä Finiks qalası kilep çığa.
1912 yılda Finiks - Arizona ştatınıñ başqalası bula.
2007 yılda Finiks xalıq sanı 24,7 % ka üsä.
Şähär klimatı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Räsmi sayt(иHrл.)


text: Uñ köçlär berlege 2007 yılnıñ martında bulaçaq töbäklärdäge saylawlarda, başqa säyäsi köçlär belän koalitsiä tözergä cıyınmawın belderde. Üñ köçlär berlege başlığı Nikitä Belıx firkäneñ Mäskäwdäge qorıltayında, xezmättäşläreneñ häm üzeneñ dä “Yabloko” belän berläşü planınnan baş tartuın äytte. Läkin uñ köçlär säyäsi şurasınıñ sekretare Boris Nadejdin, Mäskäw ölkäse duması saylawlarında Uñ köçlär, “Yabloko”, “İrekle Rusiä” häm Demokratik partiä- 4 firkädän nämzätlärneñ urtaq isemlege buldırılaçaq, dip belderde.


text:
Qazanda transport mä’säläse, şähär xalqın ber tuqtalıştan ikençe tuqtalışqa iltü iñ awırtqan cirlärneñ berse. Ayıruça irtänge, kiçke säğätlärdä keçeräk kenä “Gazel'”gä şıplap tutıralar, hawa yörergä dä urın qalmıy. Qışın tuqtalışta tuñıp torular, şäxsi avtobuslarnıñ ölkän yäştägelärne utırtmıyça qaldırıp kitüläre, çönki tegeläre buşlay yörü tanıqlığı belän, alardan fayda yuq. Qazandağı marşrut avtobuslarınıñ nilär qılanıp yörüläre turında söyli başlasaq waqıt ta citmäs ide. Qayber marşrutlar bik küp aqça eşlilär ikän. Qazan xakimiäte şäxsi passajir yörtüçelärneñ aqçaların sanıy başlağan. Berniçä ay elek marşrut avtobusları öçen şähär idäräse konkursta iğlan itte. Menä dekaber axırlarında yomğaqları bilgele bulaçaq. Monda iñ küp aqça kiterä torğan marşrutlarnı birgännär, şul yullarnı iñ yaxşılarına, xalıqnı uñaylı taşuçılarğa biräçäklär imeş.
- Monda iñ köçlelär ciñäçäk. Qaysıları böten taläplärgä cawap birä. Alar şundıy külämdä yaña avtobuslar satıp alırğa tieş, motorı “Yevro – 3” le bulu şart.
Kemgä biräsen şähär idäräse üze bilgeli. Qazan xakimiäteneñ transport buyınça cawaplı idärä belän söyläşkännän soñ tübändäge mäğlümatlar bilgele buldı. Başqaladağı xalıqnı utırtıp yörtüçe “Pazik”, “Gazel'” kebek avtobuslarnıñ qullanu waqıtı çıqqan. Ber meñ yarımğa yaqın “Pazik”nı metallomğa ozatırğa bula.
- “Pazik”nıñ qullanu waqıtı 3-4 yıl, “Gazel'”neñ 2 yıl. Bezdägelärneñ waqıtları küptän çıqqan inde. Dimäk alar xalıqnı yörtergä tieş tügel.
2007 yılda ayırım şäxsi marşrut avtobusları totuçılar qalmıy. Şähär idäräse alarnı ber zur oyışmağa berläşterä. Xäzerge köndä iske avtobuslar urınına yañaların alu mä’säläse tora. Qazan xakimiäteneñ transport buyınça cawaplı idäräseneñ jurnalistlar belän eşläwçe bülege wäkile süzen däwam itä:
- Şähär xakimiäte avtobuslar buyınça törle oyışmalar belän kileşülär alıp bara. Qıtay şirkäte belän, “Nefaz”lılar üzläreneñ avtobusların täqdim itälär. İñ möhime monda maşinalarnıñ sıyfatı, uñaylığı. Bäyäse dä çiktän aşmasqa tieş.
Baya digännän, şähär idäräse, bez bäyäsenä qızığıp sıyfatsız maşinalar almayaçaqbız dip tä ışandıra. Avtobuslar satuçı Qıtay şirkäte, Başqortstannıñ “Nefaz” avtobusların çığaruçı häm satuçıları ber-bersenä köndäşlär. Qazan xakimiäte qararı belän 2007 yılda şähär xalqın yä Qıtay avtobusları yäki Rusiädä çığarılğannarı xezmät kürsätäçäk. Yaqınça 1200 yaqın yaña avtobuslar iskelären almaştırır dip kötelä. Läkin çit ilnekeme Rusiäneke älegä äytmilär.
Yaña avtobuslar 2007 yılnıñ berençe yartı yıllığında şähärgä çığaçaq. Alar bötenese ber formada, ber töstä bulır dilär şähär idäräsendä. Ayırım “Gazel'”l”är, “Pazik”lar betä. Qayber irekle jurnalistlar bu marşrut avtobuslarındağı üzgäreşlärne yaxşığa yuramıy. Qazan xakimiäteneñ qayda aqça küp şuña tıqşınuı dilär. “Urta biznesnı kiosklarnı, keçeräk kibetlärne beterdelär, xäzer marşrutqalarğa yabıştılar, kiläçäktä restorannar biznesen da üz qullarına alır äle bu yaña Metşin komandası”- digän süzlär dä işetä alar awızınnan.
Röstäm İsxaqi


text:
Sember ölkäsendä Däwlät Dumasına häm Cirle parlament – Qanunnar çığaru cıyılışına saylawlar inde ikençe märtäbä uñışsız uzdı
“Barısına da qarşılar firqäse” ciñep çığuı arqasında ber kandidat ta deputatlıqqa uza almadı. Däwlät Dumasında berdän-ber buş urın – Sember qalası wäkileneke. Ä cirle parlamentta xätta biş urın buş. Ölkä üzäge xalqı xaqimiätkä ışanmıy, saylawlar nindi genä näticä birmäsen – yaxşılıqqa ömet yuk, dip uylıy. Ä menä ölkädä Baş federal' inspektor Aleksandr İvanov fikerençä, elektorat ğaeple: ul döres eşlämäde.
Saylawlar aldınnan cılılıq häm elektr kiselmi tordı. Ölkäneñ energetiklar aldında burıçı tağın da üskän. Ölkä başlığı Çubays belän oçraşmaqçı. Burıçlarnı 15 yılğa kiçekterü turındağı kileşü buyınça, ölkä xakimiäte, yuğisä, yaña burıçlar cıymasqa wäğdä itkän ide inde. Vladimir Şamanov Çubays küñelen nindi dälillär belän yomşarta alır tağın.
Ölkäneñ iqtisat yağınnan aqsawında xalıqnıñ äxlaqi xaläte dä zur rol' uynıy. Pravoslav din ähelläre genä tügel, xakimiät tä äxlaqnı nığıtuda çirkäw eşçänlegenä zur ömet bağlıy kebek. Yäşüsmerlär öçen pravoslavie (nosari) üzäge açıldı. Qartlar häm yätimnär yortlarında, törmälärdä ğibadät bülmäläre çeltäre kiñäya.
Ämma çirkäwneñ iğtibarın ayıruça xärbilär cälep itä. Ölkä xärbi komissariatında da gıybadätxanä açıluın polkovnik Yuri Trusov “Armiägä alınuçılarnı ruxi-äxlaqi tärbiäläw – köçle Räsäy armiäse tudıru öçen kiräk”. Ölkä üzägendä “Watan, armiä, çirkäw” isemle fänni-ğamäli konferensiä uzdı. Anıñ töp näticäse – ilneñ iminlege öçen armiä häm çirkäw qulğa-qul totınıp eşlärgä tieşlär.
Äle genä Çeçenstanğa 10 spetsnazçı otryadı kitte. Polkovnik – tatar balası Marat Aqberdin citäkçelegendäge törkem aldında ieromonax Serafim molitva uqıdı häm kitüçelär östenä “izge su” sipte. “İzgeläşterelgän” Marat Aqberdin däwlät aldında üz burıçın ütär. Läkin anıñ xezmätenä tieşle bäya birelerme soñ? Mondıy şikne başqa ber tatar polkovniğı belän “şayarışlar” da köçäytä.
31-hawa-desant brigatı komandirınıñ urınbasarı polkovnik Mäğsümewne “Batırlıq” ordenı belän büläkläw häm diviziä komandirı urınbasarı itep bilgeläw turındağı raport 2001-yılnıñ ğinwarında uq Saqlanu ministrlığına tapşırılğan. Läkin anı tübänräk däräcäle Suvorov ordenı belän genä büläklägännär.
Polkovnik, tatar balası, moña qädär Rusiä qorallı köçlärendä bulmağan (bespretsendentnıyy, dilär) adımğa cör'ät itkän: Saqlanu ministrlıygın sudqa birgän. Sudta ike Mäskäw wäkile häm Mäğsümewneñ ışanıçlı şäxese Sergey Nawmenqo süz köräşterdelär. Däğwaçı üzeneñ anda qatnaşmawın citäkçelekneñ basımı belän añlata. Sud ğözerne qänäğätländermäde. Läkin Sergey Nawmenqo yuğarı dairälärdä xaqiqat ezläwne däwam itäçägen belderde. Çönki, di ul, polkovnik Mäğsümewneñ yuğarıraq urınğa bilgelänüenä dokumentlarnı ministrğa äzerläwçelär arasında aña naçar mönäsäbätle türä bar – näq şul yawızlıq qılğan türäne faş itärgä kiräk.
Niçek kenä bulmasın, “tatar balasına polkovnik däräcäsen alu öçen, başqalarğa qarağanda 10 märtäbä artıq tirä tügärgä kiräk”, digän ğibärä tağın ber qat raslana kebek.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Sälamätlek saqlawçılar: Aziägä tawışsız tsunami yanıy
AUDIO: Aziädäge küp kenä illärdäge xälgä qarasañ törle qurqınıçlardan torğan yaman kokteyl kürenä – qurqınıçlardan torğan şartlawçan kokteyl. Yäğni eşlär xäzergeçä barsa hiçşiksez anda AİDS şartlawı bulaçaq.
BMO AİDSqa qarşı köräş idaräseneñ töbäk mödire Prasada Rao mondağı AİDSnı uzğan yılnıñ dikäbrendä Hind Okeanı buyında 230 meñnän artıq keşene ütergän tsunamidan küp märtäbä kübräk üteräçäk tawışsız tsunami dip atıy.
AUDİO: VİÇqa qarşı köräştä bezneñ aldağı töp problema şul ki, bez bıltır ber kön eçendä meñnärçä keşene ütergän tsunamidan soñ bulğan kebek aşığıç çaralar kürmibez. Ämma VİÇ virusı tawışsız tsunami kebek närsä. Ul üterä. Ämma ul keşelärne tawışsız ğına üterä häm ğädäti tsunamidan da kübräk üterä.
Häm BMOnıñ AİDS idaräse Aziädä bu awırunı kontrol''gä alu mömkin di. Ämma monıñ öçen xökümätlärneñ aldağı 2-3 yılda bik zur tırışlıq quyuı kiräk bulaçaq di räsmilär. AİDS turında kisätü-mäğlümät taratu iğtibar üzägendä bulırğa tieşle çaralarnıñ berse. Aziädä SPİD yäki VİÇ infeksiäsenä iä bulğannarnıñ küpçelegen Sex xezmätkärläre häm enäle narkotik aluçılar täşkil itä. Şul uq waqıtta Rao äytüençä, 16 Aziä ilendä ütkärelgän tikşerenü näticälärenä qarağanda başqa ir-atlar belän censi mönäsäbättä bulğan ir-atlarnıñ barı 1 protsentı ğına häm enäle narkotik qullanuçılarnıñ 5 protsemtı ğına SPİD qurqınıçı turında belä. Häm ul illärdä küp kenä säyäsätçelär enäle natkoik qullanuçılar, seks xezmätkärläre yäki ir-atlar arısındağı censi mönäsäbätlär turında söyläşergä telämi. Anda bu awırunı yoqtırğannarğa qarata naçar mönäsäbät bulu säbäple küplär tikşerelergä dä häm xätta däwalanırğa da telämi. Konferensiädä qayber uñay tärräqiät turında da äytelde. BMO xezmätkäre Piot qayber illärdä, şul isäptän Tailand belän Cambodjida SPİDqa qarşı köräşneñ yaxşı oyıştırıluı turında belderde. Qıtay da baştaraq aqrın eş itkän bulsa xäzer köräşne köçäytep cibärgän.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Sember tatar yazuçıların ğädelsezlek borçıy
Berdän-ber ömetebez yänä Tatarstanğa barıp törtelä. “Şöker, - dide Lena xanım, - Qazanıbız bezne taşlamıy: yıl axırına qädär “Filantrop” premiäse lawreatı Gakıyl'' Säğirevneñ “Yöräk sere” häm üzeneñ “Küñel kükkä omtıla” digän cıyıntıqları dönya kürer, dip ömetlänäbez”.
Qäläm tibrätüçelärebez “İdel çişmäläre” isemle şiğri antologiä häm notalı cırlar kitabın äzerlärgä kileştelär. Uqıtuçılarnıñ belemen kamilläşterü institutı metodistı Naciä Nurmöxämmäteva anı çığaruda institutnıñ da yärdäme buluı ixtimalın äytte. Çönki, dide ul, Töbäkne öyränü däreslärendä andıy basma däreslek rolen dä uynıy alır ide.
Tağın ber närsä borçıy qälämdäşlärne: xakimiät qaramağındağı basmalarnıñ Berläşterelgän redaksiäseneñ “Ädäbi säxifälär yılına ber genä märtäbä – Puşkinnıñ tuğan könendä genä mömkin”, digän qararı. Menä ike ayğa yaqın inde “Ömet” gäzite bitlärendä şiğer-parça-xikäya-mikäyalär kürengäne yuq. Avtonomiä qorıltayında, citäkçelär aldında moña rizasızlıq beldergännän soñ, “Ömet”neñ redaktorı Berläşterelgän redaksiä citäkçese Zviäzovanıñ “Bälki milli gäzitlärgä başqaçaraq qaraş bulır”, digän süzlären citkergän ide dä - älegä şul köye qala birä.


text:
Prezident Yuçenko: "Çernobılne Ukraina qoçağına qaytarırğa kiräk"
Bügen dönya Çernobıl'' atom stansiäsendäge hälakätneñ 20 yıllığın bilgeli. Bu uñaydan iskä alu çaraları dönyanıñ küp kenä poçmaqlarında ütte, berençe çiratta hälakät bulğan Ukrainada.
Matäm çarasında Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko da qatnaştı, aña qädär ul Kievtä oyıştırılğan cıyında da bulğan ide. Anda Çernobıl'' qorbannarı häykälenä çäçäk bäylämnäre salğannan soñ ul, hälakät bulğan häm şunnan bar dönya tarafınnan onıtılıp yäşägän şähärneñ yänä tormışqa qaytuı öçen waqıt çitte, dip belderde:
"Çernobıl'' yänä Ukraina qoçağına qaytırğa tieş. Saqlap yatu öçen tügel, ä täräqqi itterü öçen qaytırğa tieş. Berläşkän Millätlär oyışması, Yewropa Berlege, başqa xalıqara partnerlar belän bergä bez Ukraina cirendä qara taplar yäisä buşlıqlar bulmawın isbatlayaçaqbız", di Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko.
Ämma Çernobıl'' şähären torğızu ber närsä. Xakimiat aldında tağın da qatlawlıraq burıç - hälakät qorbannarı xälen qayğırtu, alarnıñ tormışın caylaw tora. "Bez alarğa kiläçäk öçen ömet birergä tieşbez", di Yuçenko:
"Bez Çernobıl'' qorbannarınıñ sotsial xälen yaxşırtuğa törle yaqtan kilergä tieş. Alarnıñ härberse üzen qızğanunı ğına sizep qalmasqa tieş, alarğa eşläw mömkinlekläre, ışanıç, bügen häm irtägä öçen ömet tudıru kiräk. Çernobıl'' sotsial tä''minatnıñ yaña ber konsepsiäsen taläp itä", di Viktor Yuçenko.
Çernobıl'' faciğäseneñ 20 yıllığı uñayınnan ütkärelgän maxsus utırışta Ukraina parlamentı deputatları Çernobıl'' qorbannarına östämä yardäm taläp itep, qazanıñ çın küläme turında da xaq mäğlümat iğlan itelergä tieş, dip belderde. Parlament räise Volodomir Litvin:
"Yıllar buyı Çernobıl'' tiräsendä törle bürokratik uyınnar bardı, şunıñ arqasında qaza näticälären beterügä yünälderelgän aqça zur külämdä yuğaldı", dip zarlana Ukrainanıñ Yuğarı Radası citäkçese Litvin.
Tönge ikençe 23 minutta, yäğni 20 yıl elek Çernobıl'' atom stansiäsendä şartlaw yañğırağan waqıtta bar Ukraina buylap ber minutlıq tınlıq iğlan itelde.
Kärim Kamal


text:
Şundıy ber traditsiä bar. Ägär Mintimer Şäymiev Tatarstan rayonnarına çığıp, basularda yörsä – näq ikençe könne yañğır yawa. Salqın yäkşämbedän soñ, basulardağı küläweklär bozlanğaç, Tatarstan prezidentı Layış rayonına bardı. Törle sotsial' obyektlarnı qaradı, basularda buldı, xikmätle süzlär äytte. Layış rayonında Derjavin tuğan awılda bıyıl yubiley çaraları bulaçaq, ul xaqta da prezident fikerlär äytte. “Karavon” dip atalğan rus milli bäyräme bıyıl şul uq Layış rayonında zurlap ütkäreläçäk. Töp näticä şundıy. Sişämbe könne Şäymiev rayonnan qaytıp Qazanğa çıqqaç, kön beraz cılına töşte, yañğır tamdı. Çärşämbe isä tağı da yañğırlıraq häm cılıraq buldı.
Röstäm Miñnexanov ta respublika rayonnarın urap yöri. Ul Älmätkä dä kerep, “Tatneft” berläşmäseneñ direktorlar şurası eşendä qatnaştı. Şulay itep, citäkçelär cirdä, dönya malları yulında.


text:
Mısır räsmie äytüençä, Fälestin prezidentı Mäxmüt Ğabbas saylawlarda ciñep çıqqan Hamas suğışçan törkemennän barı tik Hamas köç qullanudan baş tartıp İzrail'ne tanığan oçraqta ğına xökümät tözüne sorıyaçaq.
Mısır küzläw xezmäte başlığı Ğömär Söläyman monı Qahirädä Ğabbas häm başqa Mısır räsmiläre belän oçraşudan soñ belderde.
3-nçe fevral'dä Hamas belän yaña xökümät tözü turında söyläşü ütkärer dip kötelgän Gabbas älegä bu turıda räsmi räweştä berni dä äytmäde. Ğabbas Mısır prezidentı Xösni Möbäräk belän dä oçraştı. İzrail' däwläten tanudan baş tartuçı Hamas uzğan atnadağı parlament saylawlarında zur ciñügä ireşte. Ämma ul üzeneñ nizamnamäsen üzgärtergä cıyınmıy. Xalıqara tınıçlıq protsessındağı töp köçlär şul isäptän AQŞ belän Yewropa Berlege, Hamas köç qullanudan baş tartıp İzrail däwläteneñ yäşäw xoquqın tanımağan oçraqta, Fälestin xakimiätenä finans yardämen tuqtatu belän yanıy.


text:
Qırğızstan: opozitsiä parlament saylawlarına äzerlänä
Qırğızstanda 27nçe fevraldä ütkäreläçäk parlament saylawlarında 75 urın öçen 420namzät yarışa.Saylawlarda opozitsiä ciñep çığıp tınıç üzgäreşneme garantiäliäçäk ällä xökümätneñ ciñüe Gruziä,Ukrainadağı kebek massa küläm protestlarğamı säbäp bulaçaq ? Opozitsiä citäkçeläre saylawlarda xärämläşülär bulsa demonstratsiälär ütkäräçäkbez dip belderä.Bäysez küzätüçelär bu märtäbä ''xätfä revolutsiäsese'' bulmayaçaq di. Opozitsiä citäkçeläre dä, küzätüçelär dä yäkşämbe saylawları Qırğızstannı kiläçäktäge säyäsi üzgäreşlärgä äzerli digän fiker belän kileşä.
Malaşenko (audio)
Ayırma şunda, Ukraina häm Gruziädä opozitsiäneñ mäqsatı açıq ide- säyäsi köç qazanu. Qırğızstanda xakimiät öçen köräş kürmibez,monda aldağı köröş öçen nigez buldıru tırışlığı bara.Bu eş qıyınraq.Älege waqıtta Ukraina, Gruziä täsire belänme anda sivil cämğiät öçen kiräk bulğan nigezne salu eşe bara. Bu täräqiätttä Qırğız opozitsiäse Qırgızstanda ğına tügel ä Böten Üzäk Aziädä möhim rol uynıy. Küzätüçelär yäkşämbe saylawları zägif, üzaralarında bülgälängän opozitsiä öçen möhim sınaw bulıp tora digän qaraşta.Askar Akayevneñ törmädä utırğan köndäşe Felix Kulov citäklägän ArNamıs Partiäse urınbasar citäkçese Emil Aliyev Opozitsiä saylawlardan elek üzarasında berläşte di
Aliyev(audio)
Älbättä başqa opozitsiälärdä bulğan kebek bezdä dä uñ wä sul qanatlar bar.Ämma bez prezidentnı almaştırırğa qarar birdek.Älege konstitutsiägä kürä ilbaşı ike genä möddät xezmät itä ala.
Dikäber ayında opozitsiädäge 5 törkem saylawlarnıñ ğädäl wä irekle ütüe öçen bergäläp eşlärgä wäğdä itep kileşügä qul quydı. Bäysez Res Publika basmasınıñ başmuxarrire,opozitsiädäge Xalıq Xäräkäte äğzası Zamira Sıdıkova süzlärençä opozitsiä saylaw aldı kampaniäse öçen dä urtaq taktika turında kileşkän.Alar törle opozitsiä namzätläreneñ şuluq okrugta yarışmawı ämma andıy xäl bula qalsa berberse belän tügel ä xökümät yaqlı partiä kandidatına qarşı köräşü turında kileşkän Opozitsiäneñ parlamentta küpçelek urın aluı mömkin tügel dip qarıy küzätüçelär. Xalıqara Krizis Törkemeneñ Üzäk Aziä proyektı direktorı David Lewis mondıy fikerdä
Lewis(audio)
Qayber opozitsiä namzätläre saylanır häm hiç şiksez alar yaña parlamentnıñ ber öleşen täşkil itär. Nindider törkem parlamentta küpçelekkä ireşsä , minem öçen kötelmägän eş bulır ide, çönki alar üz araalırnda nıq parçalanğan.
Malaşenko bu fiker belän kileşä.Ämma ul opozitsiä törkemnäre belän xökümät yaqlı partiälär arasında yarış möhim di. Ul opozitsiäneñ citäkçese, küpläp yaqlawçısı bulmağan kebek inqilab öçen uñay şartlar da yuq . Prezident Akayev alarnıñ demokratik ideaların urlarğa tırışa .Ul opozitsiä faaliätläreneñ perspektivası buluın añlıy , opozitsiä parlamentta bälkim 30urın alalmas,ämma üzgäreşlär inde başlanğan dip äytä Malaşenko. Gruziädäge göl ,Ukrainadağı äflüsen inqilabları belän ruxlanğan Qırğız opozitsiäse saylawlarda xärämläşülär bulğan oçraqta massa küläm protest demonstratsiäläre ütkärergä cıyına. Alar aldan ütkärgän uram cıyınnarında da saylawlarnıñ açıq, ütäkürenmäle ğädel buluın taläp itte. Freedom Housnıñ Qırğız bülekçäse 17nçe fevraldäge belderüendä, xalıqara cämäğätçelekneñ bulışlıq häm tırışlıqlarına qaramastan xärämläşülär qotılğısız dip äytelgän. färidä xämit


text: Bäyräm könnärendä Qazanda Başqortstannan kilgän qunaqlar bar. Kürşe respublikanıñ İleş rayonınnan kilgän 25 keşe, alar arasında tatar uquçıları, studentları häm uqıtuçıları, Tatarstanğa Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı çaqıruı buyınça kilgän. Alar monda başqalabız belän tanışalar, törle mädäni çaralarda, oçraşularda qatnaşalar. Başqortstan qunaqlarına Qazan kremlen kürsätkännär, alar Ğäliäskär Kamal häm Kärim Tinçurin isemendäge tatar teatrları spektakl’lären qarağannar. Şulay uq, Tatarstanğa kilgän Başqortstan tatarların Qırlayğa alıp barğannar, alarğa Ğabdulla Tuqaynıñ muzeyın kürsätkännär. Çärşämbe, 12 fevral' könne, kürşe respublikadan kilgän tatarlarnıñ delegatsiäsen Bötendönya tatar kongressında qabul itkännär. Oçraşuda kongressnıñ Başqarma komitet räise Rinat Zakirov häm anıñ urınbasarı İlsur Hadiullin qatnaşqan. Şul uq könne töştän soñ Bötendönya tatar kongressında inde traditsion bulğan tatar jurnalistları belän oçraşu da uzdı. Bu oçraşu çit ildäge millättäşlärebez, alarnıñ xälläre, problemalarına bağışlandı. Oçraşuda Törkiädän kilgän qunaq Färit Biçuri da qatnaştı.


text:
Türkimenstan Mäjilisi (parlament) prezïdent say`lawın 2017 jıldıñ 12 aqpanına belgiledi. Prezïdent say`lawına üş sayasï partïya: Türkimenstannıñ demokratïyalıq partïyası, Önerkäsip partïyası jäne Agrarlıq partïya qatısatını xabarlandı.
Türkimenstan prezïdenti Gwrbangwlı Berdımuxamedov ükimet pen Memlekettik qawipsizdik keñesiniñ birlesken otırısında el basşılığın aldağı say`lawğa day`ındalwdı tapsırdı. Onıñ ay`twınşa, "öte mañızdı qoğamdıq-sayasï oqïğa joğarı deñgey`de - demokratïyalıq qağïdalarğa say` jäne birneşe ümitkerdiñ qatıswımen ötwi tïis".
Soñğı märte Türkimenstan prezïdentin say`law 2012 jılı aqpan ay`ında ötti. Sol kezde Gwrbangwlı Berdımuxamedovke barlıq say`lawşılardıñ 97,14 pay`ızı dawıs berdi.
Türkimenstan parlamenti 2016 jıldıñ 14 qırküy`eginde eldiñ jaña konstïtwcïyasın qabıldadı. Ol boy`ınşa, prezïdenttik basqarw merzimi bes jıldan jeti jılğa dey`in uzartıldı. Sonımen birge zañda ümitker jası 70-ten aspaw twralı şektew alıp tastalındı. "Eski" konstïtwcïya boy`ınşa, Türkimenstan prezïdenti Gwrbangwlı Berdımuxamedovtıñ qızmet merzimi 2017 jıldıñ aqpanında ayaqtaladı.


text:
Törkiädä bıyıl ütkärelüçe törle xalıqara çaralar arasında mäşhür Xuca Nasretdinneñ 800 yıllığı da bar. Bu uñaydan törle fänni-ğamäli cıyınnar, kürgäzmälär, kiçälär oyıştırıla, basmalar dönya kürä.
Xuca Nasretdin xaqındağı mäzäklär, kölämäçlär başqort, tatar arasında bik nıq taralğan
Başqortstannan filologiya fännäre doktorı, professor Äxmät Söläymanov fikerläre belän urtaqlaşa:
Min üzemneñ çığışımda başqortlar arasında taralğan kölämäçlärneñ ni tiklem başqa xalıqlar belän urtaq yaqların, syujet yağınnan häm urındağı üzençäleklär cähätennän añlatıp birdem. Bügenge köndäge tormışqa mönäsäbäte räweşendä kürsätelgän momentlarğa da tuqtarğa mömkinlek buldı.
Xuca Nasretdin xalıqara xäyläkär tibınıñ iñ kürkäm ölgese
Monda kilgän arqadaşlarnıñ çığışların tıñlap, bik faydalı fikerlär tudı häm kiläçäktä menä şul cıyıntıq çıqsa, bötenläy Xuca Nasretdin xaqındağı töşençäm kamilläşer, digän niättämen.”
Xuca Näsretdin dönyanıñ urtaq qaharmanına äylängän
“Bu simpoziumdağı temam – başqort folklorında Xuca Nasretdin kölämäçlärneñ janr törlärenä bağışlanğan ide. Başqortlarda Xuca Nasretdin kölämäçläreneñ törle janrlar cähätennän qararğa tırıştıq inde. Başqort xalıq icatınıñ 18 tomı dönya kürde bit inde, xäzerge waqıtta ul 36 tom bularaq çığarğa tieş, äle menä basılıp kilä. Bezneñ balaçağıbızda çıqqan şuşı äsärlärdä Xuca Nasretdinneñ häm başqa kölämäçlärneñ ayırım tomnarı basıldı. Häm bez äle ul waqıtta tuğan balalar, ul kölämäçlärne uqıp, bik nıq ta’sirlängän idek. Xuca Nasretdin kölämäçläre berniçek tä böten illärdä balalarnıñ yığılıp yatıp qarağan “Herry Poter”larğa tap kilmi inde, çönki alar ber könlek, bügen bar, irtägä yuq. 800 yıl ütkännän soñ Herry Poternı keşe xäterlär mikän? Işanmıym moña, onıtaçaqlar.
800 yıl ütkännän soñ Herry Poternı keşe xäterlär mikän?
Tatar telendäge mäzäkläre tağın da mäğnäle
“Bezdä dä bik küp kenä kitaplar bar. Berniçä kitap Qazanda ul temağa yazılğan. Şularğa nigezlänep “Tatar mädäniätendä Xuca Nasretdin obrazı” digän temağa çığış yasadım. Näqi İsänbätneñ “Xuca Nasretdin” isemle pyesası bar. Qızğanıç, soñğı yıllarda bik quyılmıy ul spektakl. Quyılsa bik äybät bulır ide. Bik matur spektakl. Bik äybät yazılğan. Pyesanı teatrda qaradım. Anıñ üzençäleklären dä çağıştıram, törek kitapları, törek mäzäkläre belän dä çağıştıram. Monnan tış tatar telenä xas mäzäklär dä bar. Tatar telendäge mäzäkläre tağın da mäğnäle, minemçä.
Simpoziumda qatnaşuçılar arasında Litva tatarları da bar ide. Dotsent Galina Miskiniene – törek cämäğätçelegenä yaxşı tanış. TRT törek televideniyäse tarafınnan töşerelgän “Asılı Türk” isemle dokumental filmda qatnaşqannan soñ Törkiä ğilmi dairäläreneñ iğtibarın da cälep itä.
Litvağa 610 yıl elek kilep urnaşqan tatar xalıq sanın xäzerge waqıtta 3 meñ 500 tiräsendä
Aqşähär miña bik üzgä ber urın bulıp toyıldı
Simpozium ütkärelgän Aqşähär qalasında berençe tapqır buluın äytüçe Galina Miskiniene biredän bik nıq tä’sirlänüen belderä. “Aqşähär miña bik üzgä ber urın bulıp toyıldı, bik keçkenä häm İstanbul belän Änqarağa qarağanda bik tınıç ber şähär. Biredäge oçraşunıñ moxitı bik eçkersez häm qaynar ide, bik oşattım,” – dip fikerläre belän urtaqlaşuçı Litva tatar ğalimäse cıyılışta Xuca Nasretdin mäzäkläre belän Litva mäzäk yolası turında täfsille mäğlümat birep uzuın häm biredäge fänni cıyında başqa ğalimnärdän Xuca Nasretdin turında tağın da kübräk mäğlümat öyränergä teläwen assızıqlap äytep uzdı.
20 dän artıq ildän 90 ğalim qatnaşqan simpoziumda 84 doklad yasaldı


text:
5 yıl inde prezident Mortaza Räximov Başqortstannı citäkli. Respublika matbuğatında Başqortstandağı totrıqlılıq öçen Räximovqa räxmät äytü süzläre genä bulmadı. Prezident säyäsätenä täñqit beldergän basmalar da bar ide, xörmätle tıñlawçılar...
Bäläbäy tatar gimnaziäse direktorı Nurmoxammät Xösäinovnıñ Qazanğa tatar mäğärife turında söyläşülärgä bara almawı turında Azatlıq radiosı xäbär itkän ide. Monnan tış yal könnärendä gimnaziä turında tapşıru äzerlär öçen Bäläbäygä Başqortstan televideniäseneñ kiläçäge turında da söylägän idek. Qazanğa bara almawınnan Bäläbäy tatar gimnaziäse direktorı fayda çığara alğan.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Misırda avtobus suğa töşte qazada 47 keşe ülde
Misırnıñ räsmi Mäna xäbär agentlığı belderüençä, qaza waqıtında avtosbusta 70 keşe bulğan, şul säbäple kanalda barğan qotqaru çaraları waqıtında ülgännär sanının äle artuı ixtimal.
Qaza turındağı mäğlümatlarga qarağanda, suda buıludan qotılğan maşina yörtüçese, qaza waqıtında qarşı yaqtan kilgän maşinağa bärmäw öçen rulne buru belän dönyanıñ iñ zur suğaru kanallarınnan berse bulğan yul qırıyındağı İbrahimiä kanalına kerep kitä.
Misırda trafik qağidäläre ütälmäw häm yul şartlarınıñ naçar buluı säbäple citdi qazalar barlıqqa kilä. 2006 yılda ğına trafik qazalarında 8 meñnän artıq keşe ülgän ide.


text:
Uraźa ğäyete 450 yıllıq bayramı külägähendä ütä
Başqortostan prezidentı Mortaza Ğöbäyźulla ulı Räximov respublikala yäşäüse mosolmandarźı uraźa bayramı menän qotlanı.
Bıyıl Uraźanıñ źur vaqiğa 450 yıllıq yubiley häm Başqortostandıñ töp bayramı- respublika könö menän tura kileüe ähämiätle tip äytelä unıñ qotlauında. Uraźa ğäyeteneñ yahalma bayram menän tura kileüe täügehen külägälä qaldırźı. Mosolmandar Mäjit Ğafuri isemendäge başqort däülät akademiya drama teatrında yıyılıp kontsert qaranı.
Başqortostan mosolmandarı dini nazaratı räyese möftöy Nurmöxämät xäźrät respublika mosolmandarın izge uraźa menän qotlanı. Ul da bıyılğı Uraźa ğäyeteneñ 450 yıllıqqa tura kileüeneñ ayırıusa ähämiätkä eyä bulıuın äytte. Möftöy xalıqtar häm millättär arahında duślıqqa saqırźı, başqa din keşeläre menän tüźemle bulırğa öndäne.
Huñğı ayźarźa mulla Säyet Bayburinğa bäyle ğauğağa qarata fekere menän qıźıqhınğas, Nurmöxämät xäźrät izge bayram mälendä bınday qara taptarźı iśkä alıu döröś bulmaś ul tip belderźe. Bayram waqıtında keşe haray artına sığıp tireś öyömön qarap yörömäy. Bayram bötkäs sığıp tireś öyömön taźarta tip dini keşelärgä genä xas kinäyäle tapqırlıq menän yauap qaytarźı.
Xäbär iteüebeźsä, Säyet Bayburin 15-se mayźa qulğa alınğaynı. Unı uramda tuqtatıp maşinahın tentegändä 400 gramm trotil häm detonator tabıp yabıp quyılğaynı. Säyet bayburin yaqlılar bıl aźımdı pravokatsiya tip belderźe. İśbatlauźar tabılmau säbäple Kirov rayon mäxkämähe ğäyepläüźärźe kire qaqtı. Xäźer unı Räsäyźä qanunhıź yäşäy tip il bilämälärenän qıuıp sığarıu xaqında hüźźär yöröy. Säyet Bayburin- Qaźağstan watandaşı. Qanunlı yuldar menän Räsäyźä yäşäü xoquğı alğan bulğan. Unıñ yäşäü urını qanunhıź tip tabılğan. Bayburindı yaqlausılar maxsus xeźmättär 5 ay buyına yabıp totqan ösön oşo ısul menän üźźärenä sara tabırğa uylay. Mäxkämä unı yänä ber ay haq aśtında qaldırıu turahında qarar itkän.
B Fatqullin Öfö


text:
Rusiä matbuğatınıñ 300 yıllıq tarixı ul anıñ süz ireklege öçen alıp barğan tarixı da
Bıyıl Rusiä üzendä berençe köndälek basma çığunıñ 300-yıllığın bilgeli, xörmätle tıñlawçılar. İldäge matbuğat tarixı mäğlüm urıs patşası Petr Berençeneñ färmanı nigezendä yaña başqala Piterburda Vedomosti basmasın çığarudan başlana. Üzeneñ 300 yıllığın Rusiä matbuğatı, däwlät tarafınnan yasalğan yaña basımnar häm üzgärtep qoru yıllarındağı ireklek çorın sağınıp qarşılıy.
Audio
Rusiä belän idarä itüwen liberal’ adımnardan başlağan xakimdarlarğa da soñraq matbuğat ireklegen törleçä qısu xas buldı. Aldınğı fransuz mäğrifätçeläre belän xatlar alışqan Yekaterina İkençe Rusiädäge fäqirlekne tänqitlägän Aleksandr Radiçevnı törmägä utırta, näq şunı uq ul ikençe ber matbağaçı, Nikolay Novikov belän dä eşli. Rusiä jurnalistları arasında ayırım urın alıp torğan Aleksandr Hertsen ğömereneñ şaqtıy öleşen ildän çittä sörgendä ütkärä. Matbuğat öçen iñ awır çor xakimiatkä kommunistlar kilep, uzğan ğasırnıñ 30-nçı yıllarında Stalin zalimiate waqıtına turı kilä. Kompartiäneñ ideologik qoralı buludan Rusiä matbuğatı Mixail Gorbaçovnıñ üzgärtep qoru säyäsäte başlanğannan soñ tuqtıy. Şul çorğa, Könbatıştağı demokratik cämğiattä xörmät itelgän riasızlıq, tarafsızlıq kebek prinsiplarğa Rusiädä xilaflıq qılu xas bulsa da, küp kenä jurnalistlar şul yıllarnı xäzer bik yuqsına. Elegräk telgä alınğan Muzıkantski bu xaqta bolay dip belderä.
Audio
Läkin räsmi wäkil, yäğni xakimiat keşese bularaq Aleksandr Muzıkantski şunda uq, Rusiä matbuğatı ireklek sınawın ütä almadı dip tä östi. Elekke prezident Boris Yeltsin xakimiateneñ soñğı yıllarında ildäge mäğlümat çaraları äkrenläp yaña xakimdar sıynıf, ere eşmäkärlär qulına küçep, nigezdä şularnıñ mänfäğäten qayğırta başladı. Däwlätneñ yaña başlığı, Vladimir Putin isä moñardan üzenä kiräk näticälär yasadı häm matbuğatnı yänä, xakimiatne tänqitläwdän tuqtatıp, anı üz yardämçese, üz qoralı itü çaraların kürä başladı. Şuña kürä Gorbaçovnıñ üzgärtep qoru häm xäbärdarlıq yılları, matbuğat ireklege yağınnan qarağanda küplärdä sağınu xise uyata. Mäskäw Däwlät Universitetınıñ Jurnalistika bülege mödire, kürenekle möğällim Yasen Zasurski.
Audio
Zasurski fikerençä, Rusiädäge jurnalizm tarixı ul ayırım jurnalistlarnıñ senzurağa, däwlät basımına qarşı toru, süz ireklegen saqlap qalırğa tırışu tarixı. Rusiä bıyıl üzendäge berençe basmanıñ ğına tügel, menä şul köräş tarixınıñ da 300 yıllığın bilgeläp ütä.
Kärim Kamal, Praga.