text:
Tabiği-geografiyalıq qwrılımına baylanıstı Aziya qwrlığı bes aymaqqa bölinedi: Aldıñğı, Oñtüstik, Oñtüstik-Şığıs, Şığıs jäne Ortalıq Aziya. Osılardıñ işinde Ortalıq Aziya – türik tildes etnostardıñ ejelgi Otanı. Europa men Aziya qwrlığınıñ tüyisken jerinde ornalasqan.
Ortalıq Aziya jerine alğaşqı adamdardıñ bir million jıldar bwrın taralğanın arheologiya ğılımı däleldedi. Osı aymaqta avtohtondı, yağni türik tildes etnostardıñ babaları mekendegen. Jergilikti twrğındar adam balasınıñ basınan ötkergen tas, qala, temir, orta ğasır jäne jaña zaman siyaqtı tarihi kezeñderde jasağan. Ortalıq Aziyada osı tarihi däuirlerge jatatın arheologiyalıq jäne säulet eskertkişteri, tamaşa jädigerler aşıldı, olar jan-jaqtı zerttelip, türki tildes etnostardıñ tarihına jañalıqtar engizildi.
Arheologiyalıq jäne jazba derekterge qarağanda, qola, temir däuirlerinde Ortalıq Aziyanı mekendegen etnostar ru-ru, taypa bolıp, özi ösip-öngen otanında jayğasıp, onıñ baylığın keşendi paydalanğan, özderiniñ alğaşqı qoğamın damıtıp, onıñ joğarğı satılarına evolyuciyalıq jolmen ilgerilep bara bergen. «B.z.b İ mıñjıldıqta Soltüstik Ündistan, Auğanstan, Ortalıq Aziyanı jäne Qazaqstannıñ oñtüstigin qamtitın keñ baytaq aymaqta jinaqtap alğanda «saq» dep atalatın köptegen taypalar mekendegen. Gerodot (b.z.b. V ğ.) siyaqtı jäne basqa da ğwlamaları olardı Aziya skifteri dep atağan» delinedi «Qazaqstan tarihı» kitabında.
Keltirilgen siltemege köñil audarsañız, osınşa wlan-baytaq keñistikti mekendegen köp sandı taypalarda jalpı «saq» (skif) degen wğım bolğanımen, olardıñ bastarın biriktirip bir memleketke, äytpese, bir imperiyağa aynaldırarlıq wğım därejesine jetpegen. Är taypa öz betinşe ömir sürgen. Olardıñ irileri, kerek deseñiz, memleket pen imperiya qwrğan (ğwn jäne üysin taypaları).
Sonau Qara teñizdiñ soltüstik jağalauınan Wlı Qıtay qorğanına deyingi wlan-ğayır jerdi ğwndar (hundar) mekendegen. Olardıñ batıs jağın mekendegen taypalardı «ğwndar» dep atasa, şığıs böliginde «hwndar» kezdesken. «Qıtaydıñ eñ alğaşqı äygili tarihşısı Sı Maşian bwl şındıqtı jaqsı biletin ğwlama. Ol hwn tarihın da osı twrğıdan qarastırğan. Hwn jäne Hunnu atauların «Imperiya taypaları – imperator halqı» degen siyaqtı keñ mağınada wğınatın… Osı mıñ jıl işinde Hwn memleketi birde ülkeyip, birde kişireyip otırdı. Keyde bölinip, ıdırap ketti. Bıt-şıtı şığıp, bastarın alıp qaştı, şalğay alıstarğa ketip qaldı», – deydi Bahaddin Ögel «Wlı hun imperiyasınıñ tarihı» eñbeginde.
Osınday Ğwn (Hwn) taypalarınıñ ömirlerinde özara birlik bir qalıpta bolmay, birese küşeyip, birese älsirep, bıtırap, özara bülinşilikke wşırağan tarihi kezderdi Ortalıq Aziya avtohtondıq etnostarı bastarınan ötkerip jatqan. Özara sayasi, ekonomikalıq jäne mädeni birliktiñ bolmauınan Ortalıq Aziya etnostarı jii-jii qiınşılıqqa wşırağan. Sondıqtan halıq arasınan el birligin saqtauğa ayrıqşa köñil bölgen Afrasiab patşa, Mete, erte ortağasırdağı Bumın, Bilge qağan, Şıñğıshan (Şığıstıñ hanı) jäne osılar siyaqtı tarihi twlğalar şıqqan.
Ortalıq Aziya etnostarın birlestiruşi tarihi twlğalardıñ atqarğan qızmetterine belgili şığıstanuşı L.N. Gumilev joğarı bağa beredi. «Etot kontinent (Euraziya – U.Ş.) za istoriçeski obozrimıy period ob'edinyalsya tri raza. Snaçala ego ob'edinili tyurki, sozdavşie kaganat, kotorıy ohvatıval zemli ot Jeltogo morya do Çernogo. Na smenu tyurkam prişli iz Sibiri mongolı. Zatem, posle perioda polnogo raspada i dezinteracii, iniciativu vzyala na sebya Rossiya: s HV v. russkie dvigalis' na vostok i vışli k Tihomu okeanu. Novaya derjava vıstupila, takim obrazom «naslednicey» Tyurkskogo kaganata i Mongol'skogo ulusa», – deydi ol
Ğwlamanıñ eñbeginen alınğan siltemeni sol küyinde qabıldauğa bolmaydı. Öytkeni L.N. Gumilev Ortalıq Aziya etnostarınıñ biriguşilik tarihi procesin dwrıs körsete almağan. Bwl aymaqtıñ ruları men taypaları, keyinnen halıqtarı sayasi birliktiñ qadirin erteden bilgen jäne onı iske asıru üşin üzdiksiz küresip kelgen. Onıñ kuägerleri Afrasiab, Möte (Mode), Bilge qağan jäne Şıñğıs han. Osı atalğan tarihi twlğalar el birligi üşin küresken jäne onıñ jemisin de körgen. Olardıñ işinen L.N. Gumilev aytqanday, Türik qağanatı qwrılıp, Ortalıq Aziyada wzaq jıldar boyı ömir sürgen. «Türik qağanatı» bolğanı tarihi şındıq. Şıñğıs han qwrğan imperiya türikterdiñ sayasi qwramı, onıñ halqınıñ 90 payızı türikter bolğan. Bwl imperiyanı türik etnostarı biriktirgenin esten şığaruğa bolmaydı. Ortalıq Aziyanı eñ soñğı birlestiruşi Resey imperiyası deudiñ özi şındıqqa jatpaytın pikir. Köpşilikke mälim, HV ğ. bastap Resey Şığıs elderine qarsı otarlau sayasatın jürgizip, Tınıq mwhitqa deyingi jerlerdi jaulap alıp, onıñ halıqtarın otarladı. Basıp alğan jerlerde jürgizilgen otarlau sayasatı jergilikti halıqtı basqaruğa, jerlerin bölşekteuge mümkindik berdi. 1917 jılğa deyin tek Ortalıq Aziya jerinde Reseydiñ birneşe guberniyaları payda boldı jäne Bwhar ämirligi men Hiua handığı derbes ömir sürdi. Mine, osınday jağdayda qanday biriguşilik boluı mümkin?! Resey imperiyasında türik etnostarı birikti dep aytu şındıqqa janaspaydı. Reseydiñ Ortalıq Aziya etnostarın birlestiruge küş salmağanı anıq. Kerisinşe, «bölip al da, biley ber» degen täsilmen olardı otarlastıru jäne halıqtar birligin bwzuğa ayrıqşa küş salğanı barşağa mälim.
Ortalıq Aziyanıñ avtohtondıq etnostarı birneşe ret birlesip, memleketter men imperiyalar qwrğan. Solardıñ biregeyi Türik qağanatı. Bwl qağanatqa bas qosqan şığıstağı Sarı teñizden Qara teñizge deyingi wlan – ğayır jerdi mekendegen halıqtar birlestigi Wlı Türik imperiyası dep atalğan. Bizdiñ negizgi maqsatımız osı imperiya atauındağı «türik» termininiñ etimologiyasına qatıstı öz pikirimizdi bildiru. Öytkeni bwl osı künge deyin şeşimin taba almay kele jatqan mäseleniñ biri. «Qazaqstan tarihınıñ» İ tomında: «Äuelde «türik» termini şonjarlardan nemese äskeri aqsüyekterden şıqqandardı bildirgen, yağni taza äleumettik mäni bolğan dep topşılanadı; keyinnen bwl sözdiñ semantikası keñeyip, üstemdik etuşi «patşalıq» taypanıñ jäne oğan bağınıştı taypalardıñ simvolı bolğan; körşileri bwlardı da türikter dep atap ketken», – delingen.
Siltemede berilgen «türik» söziniñ etimologiyası turalı jalpı tüsinik osı. Bwl terminniñ qanday şonjarlar men aqsüyekterdi aytatını atalmağan. Osı kezdegi türik tildes halıqtar tarihında el basqarğan tarihi twlğalardıñ attarına qosımşa «türik» sözi qosılmağan. Sondıqtan bwl pikirdi negizge aludıñ qisını kelmeydi.
L.N. Gumilev barlıq ömirin türikterdiñ tarihın zertteuge jwmsağan ğwlamanıñ biregeyi. Ol «türik» sözine köñil bölgen: «yazıki, nıne nazıvaemıe tyurkskimi slojilis' v glubokoy drevnosti, a narod «tyurkitov» voznik v konce V v. vsledstvii etniçeskogo smeşeniya v usloviyah lesostepnogo landşafta, harakternogo dlya Altaya i ego predgoriy», – deydi ol.
Ğalımnıñ osı aytqan pikiri şındıq. Ortalıq Aziyanı mekendegen avtohtondıq etnostar osı aymaqtıñ perzentteri ekeni barşa oqırmandarğa belgili. Olar özderiniñ damu barısında bir-birimen jaqın keşendi aralasıp, özara ortaq tildi, ädet-ğwrıptardı, jalpı zattay jäne ruhani mädenietti ejelden qalıptastırğan. Olar birlestikke ayrıqşa köñil bölip, jergilikti etnostardı biriktiruge kömektesetin bir ataumen atap, köp taypalardan qwrılğan Ortalıq Aziyanıñ twrğındarı V ğasırda özderin ataytın «türik» sözin qabıldağan. L.N.Gumilevtıñ qorıtındısı: «Net nikakih osnovaniy somnevat'sya v obşeprinyatom polojenii, çto naselenie Altaya v V i Vİ vv. bılo tyurkoyazıçnım».
Milliondağan etnostardıñ ortaq bir atauı – «türik» termininiñ etimologiyası äli künge deyin şeşilmey keledi. Birşama şığıstanuşı ğalımdardıñ pikirlerine negizdelip, L.N. Gumilev «türik» termininiñ etimologiyası turalı: «sleduet takje otmetit', çto samo slovo «tyurk», soglasno P.Pelio i A.N. Kononovu, znaçit «sil'nıy, krepkiy», çto opyat' taki podçerkivaet proishojdenie etnonima ih politiçeskogo termina Vİ v. A.N. Kononov prişel k etomu vıvodu v rezul'tate glubokogo filologiçeskogo issledovaniya. Terminı «tyurk» on raz'yasnyaet kak sobiratel'noe imya, znaçenie kotorogo bılo ponyatno na bol'şoy territorii i kotoroe ob'edinyalo mnogie plemena razliçnogo rasovogo i etniçeskogo proishojdeniya», – deydi «Ritmı Evrazii epohi civilizaciy» attı eñbeginde.
Bwl pikirdi L.N. Gumilev öziniñ bwrınğı jazğan, «Drevnie tyurki» (1993) attı eñbeginde de keltirgen bolatın. Biraq L.N. Gumilevtiñ «türik» söziniñ etimologiyası turalı jazğan bwl twjırımınıñ ğılımi jaqtan dälelsiz ekeni bayqalıp twr. Älemdi mekendegen adamdardıñ jalpı sanı 7 milliardqa jaqın. Olar birneşe halıqtarğa, wlttarğa bölingen. Osınşa etnikalıq qwramalardıñ eşqaysısı özderin «älsizbiz» dep aytpaytını anıq. Olardıñ işinen türik halıqtarın «mıqtı, küşti» – deudiñ qisını kelmeydi. Bwnday ekiwştı mändegi termindi babalarımızdıñ öz halqına berui ekitalay. Kerek deseñiz, olar öziniñ perzentterine esim bergende de, oylanıp-tolğanıp, özderine wnağan esimge toqtalğan. Osınşa köp sandı etnostardı biriktiretin «türik» atauına da babalarımız oylanıp-tolğanıp toqtalğan bolar.
Ertedegi ortağasırda (Hİ ğ.) äygili türik ğwlaması Mahmwd Qaşqari öziniñ «Türik sözdigi» eñbeginde «türik» sözine jäne onıñ etimologiyasına toqtalğan. «Saharanıñ wlı ğalımı, birtuar oyşılı, til zergeri Mahmwt Qaşqari «Türik tilderiniñ jinağın» barlıq türik tekti wlıs, taypalardı aralap jinap, zerttep, taldap barıp jazğan. Külli türik elderiniñ ädebieti men tilin salıstırmalı türde zerdelep, tüzip şıqqan alğaşqı enciklopediyalıq kitap», – delinedi «Türik sözdiginiñ» alğısözinde.
Ğwlamanıñ osı eñbeginde «türik» sözine jäne onıñ etimologiyasına tömendegişe toqtalğan: «Türik; Täñiri jarılqauşı Nwqtıñ wlınıñ esimi. Bwl Täñirdiñ Nwqtıñ wlı Türik babalarına berilgen esimi. Onıñ äuleti de, «türik» dep ataladı… «Türik» sözi Nwq wlınıñ esimi bolıp kelgende, jeke bir kisini bildiredi, Nwq äuletiniñ esimi bolıp kelgende, «beşeç – beşer» söz siyaqtı jalpılıq mändi, köptegen adam tobın bildiredi. Bwl jeke de, jalpı da mağınada da qoldanıladı. Mäselen: «Rum» sözi Täñiri jarılqauşı Isqaqtıñ wlı Iusuğa jäne Iusu wlı Rumge esim bolğandıqtan, rum äuletiniñ de esimi bolıp keledi. «Türik» sözi de osınday.
Wlı täñiri: «Meniñ bir taypa qosınım bar, olardı «türik» dep atadım, olardı künşığısqa ornalastırdım. Bir wlısqa aşulanıp, nazalansam türikterdi solarğa qarsı salamın» depti.
Bwl jay olardıñ (türikterdiñ) basqa jwrtqa qarağanda üstem ekendigin körsetedi. Sondıqtan da Täñirdiñ özi olarğa at bergen, jer jüziniñ eñ biik, ıñğaylı, eñ auası taza şwrayı ölkelerine ornalastırğan da, olardı «öz qosınım» dep sanağan. Onıñ üstine türikter körkemdik, süykimdilik, jarqın jüzdilik, ädeptilik, jürektilik, ülkenderdi, qariyalardı qwrmetteu, sözinde twru, märttik, kişiktik jäne tağı da sonday sansız köp maqtaulı qasietterge ie.
Osı qasietter mına jırda da jırlanğan:
«Qaşan körsin onı türik,
Aytar oğan el mwñı;
Soğan tier wlılıq,
Sodan keyin üziler!»
Türk: uaqıt mağınasın bildiretin bir söz. Bükil jemis-jidektiñ pisip jetilgen, uıljıp tolısqan mausımnıñ ortası degendi bildiredi:
üzimniñ pisken uaqıtı; kün ortası; jigit jasına tolğan jigit…».
Mahmwt Qaşqaridiñ «Türik sözdigi» kitabındağı «türik» sözi turalı jazğanın ädeyi tügel keltirdik. Öytkeni ğwlama «türik» söziniñ mağınası men etimologiyasına tereñ toqtalğan. Onıñ siltemede berilgen «türik» söz turalı jazğandarına qarağanda, Ortalıq Aziyanıñ avtohtondıq etnostarı özara birlestik üşin küresip jatqan kezde, köp sandı taypalardıñ bastarın biriktiruge qolaylı esim (etnikalıq atau) qajet bolğan. Olardıñ talabına säykes keletin Nwq payğambardıñ wlınıñ esimi Türk (Türik) terminine toqtalğan.
«Nwq» (İnjilde – Noy) – hristian dininiñ payğambarı, İnjilde topan su turalı añızdıñ keyipkeri…Qwday özine jaqqan taqua Nwqqa qayıq jasap, oğan öz sem'yasın, ärbir hayuanat pen jändik twqımınan bir wrğaşı, bir erkegin aluğa ämir etedi. Osı qayıqpen jüzip olar aman qaladı. Kün aşılıp, su tartılğan soñ Nwq qayıqtağı januarlar men jändikterdi jer betine bosatıp jiberedi, tirşilik ataulı solardan qaytadan ösip – önip, köbeye bastaydı» delingen «Qazaq sovet enciklopiyasında» «Bibleyskaya enciklopiyasında». «Noy rodilsya po evreyskomu tekstu v 1056 godu ot S.M., a po Slavyanskoy biblii v 1662g» dep jazılğan. Mine, osınday mazmwnda Nwq payğambar turalı añız älemge jayılğan. Solay bolsa da, Nwq tarihta esimi qalğan, şınayı jasağan qasietti adam bolğanğa wqsaydı. Nwqtıñ Türik esimdi wlınıñ bolğanı turalı M.Qaşqaridan üzindi keltirdik.
V ğasırda Ortalıq Aziyanı mekendegen etnostardıñ arasında birigu procesteri jürgen. Biriktiru sayasatın basqarğan tarihi twlğalar özara kelisip, osı «türik» terminin qabıldağan. Birinşiden, «Türik» söz qasietti Nwq payğambardıñ wlınıñ esimi bolğandıqtan, ekinşiden, bıtırañqılıqta jasap, özara qırği-qabaq bolıp jürgen Ortalıq Aziya etnostarın biriktirip, qwdiretti kemeline kelgen Türik qağanatın qwruda bwl termin ülken mänge ie bolğan. Osı twrğıdan qarağanda Mahmwd Qaşqaridiñ «türik» söziniñ jalpı Ortalıq Aziya etnostarına berilgenin ortaq atauı degen twjırımın qoldaymız.
Ötken ğasırdağı qazaq halqınıñ ğwlamalarınıñ biregeyi Şäkärim Qwdayberdiwlı «Türik, qırğız-qazaq häm handar şejiresi» attı kitabında «türik» söziniñ etimologiyasına ayrıqşa toqtalğan. Belgili şığıstanuşı M.Mırzahmetov bwl eñbektiñ erekşeligine toqtala kelip: «Al Şäkärim kitabı naqtılığımen, ğılımi negizde jüyelenuimen jalpı türki elderiniñ ata tegin, tüp-törkinin qamti otırıp, negizinen qazaq halqınıñ şejiresine basa nazar audarğanımen erekşelenedi», – deydi.
Osınday qwndı eñbekti jazuda Ş.Qwdayberdiwlı arab, parsı, qıtay jäne orıs tilderindegi derekterdi jinap, olardı oy eleginen ötkizgeni anıq. Şäkärim öz eñbeginde «türik» sözine toqtalıp, onı Nwq payğambarmen baylanıstıradı: «Osı küngi barşa adam balaları sol Nwqtıñ üş balası: «Sam, Ham, YAfastıñ näsili…bizdiñ türik näsili YAfas näsilinen…». Osılardıñ eñ soñğısı YAfastıñ segiz balası bolğan. Olardıñ arasındağı twñğışı Türik degen atpen belgili. Ol Nwqtıñ nemeresi. Solay bolsa, Ortalıq Aziyanı mekendegen bir tildes etnostar osı türik sözin qabıldap, özderiniñ jalpı esimi etip alğan. Ş.Qwdayberdiwlınıñ pikiri Mahmwd Qaşqaridıñ aytqanımen ündes. Ayırması, M.Qaşqari «türik» sözi Nwq payğambardıñ balası dese, Ş.Qwdayberdi onı nemeresi ekenin aytadı. Jalpı alğanda, «türik» söz Nwq payğambardıñ wrpaqtarı ekeninen dau joq.
«Türik» etnonimi alğaş ret qıtay jılnamalarında kezdesedi jäne ol 542 jılğa jatadı. Qıtaylıqtar türikterdi syunnyulerdiñ (ğwndardıñ) wrpaqtarı dep sanağan. Bıtırap ketken Ortalıq Aziya etnostarın qaytadan birlestiru Vİ ğasırda – Bumın qağan uaqıtında bastalıp, öziniñ qol astındağı etnostardı türikter dep atağan. 603 jılı Ortalıq Aziya twrğındarı ekige: Şığıs jäne Batıs Türik qağanatına bölingen. Bwl qağanattardıñ şarıqtap damıp, Wlı Türik qağanatı atalıp, şığısta Sarı özennen Qara teñiz deyingi jerlerdi bilep twrğan kezi –Bilge qağan (683-734) uaqıtı. Ol – Şığıs Türik qağanatınıñ on jetinşi qağanı, Qapağan qağannıñ balası. 716 jılı ol qağan bolıp, Wlı Türik qağanatın qwrıp, onı 50 jıldan astam uaqıt basqaradı. Bilge qağan halqına süyenip, senip, igilikti bağalay bilgen jäne öziniñ halqına şeksiz senetindigin tömendegidey twjırımdağan: «Ey, Türik! Joğarıda aspan qwlamay, tömendegi jer tesilmey, seniñ memleketiñdi, ädetiñdi kim joya aladı?!».
Ejelden türikter halıqtıñ, eldiñ qadirin jaqsı bilgen jäne elin birlikte saqtau üşin tarihi twlğalar bar küşin, aqıl-oyın ayamağan. «Birlik bar jerde tirlik bar» degen qasietti sezim halqımızdıñ süyegine siñip ketken. Osınday qasterli wstanımnıñ arqasında bir tektes Ortalıq Aziya halıqtarın biriktirude «türik» terminin qabıldağan. Ortalıq Aziyanı sonau Qara teñizge deyingi wlanğayır jerdi mekendegen bir tekti etnostar özderin «türik halqımız» dep atağan. «Türik» termini uaqıttı bildirgen jalpı mänge ie: «Kemeline kelgen el» degen wğımdı bildiredi. Bwl etnostardıñ jalpı atauı boluımen qatar, onıñ damu därejesin de bildirgen. Bilge qağan basqarğan qwdiretti türikter imperiyası, yağni ösip-önip jetilgen Türik eli ekenin bildirgen.
U.Şälekenov,
tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor, QR Wlttıq Akademiyasınıñ qwrmetti müşesi
comments powered by HyperComments


c: text/html

text: Qazaxstan oppozisiäse, parlamentnıñ yuğarı palatası – Senat başlığı Nartay Abıkayevnıñ urınınnan kitüen taläp itä. Anıñ, 13 fivral könne üterelgän säyäsätçe Altınbek Sarsenbayevnıñ ülemen tikşerü eşenä täsir itüe şiklänelä. Älege belderü, Sarsenbayevnıñ ülemenä qatnaşı buluda şiklänelep Senat administrasiäse başlığı Erjan Utembayevnıñ qulğa alınuınnan soñ yasalı. Añarçı, Sarsenbayevnı üterüdä ğäyeplänep milli iminlek komitetı KNM agentları qulğa alındı, häm komitet başlığı Nartay Dutbayev wazifasınnan kitte. Oppozisiä, Sarsenbayevnıñ ülemenä xökümät räsmiläreneñ qatnaşı bulu ixtimalı turında belderä. Altınbek Sarsenbayev – Nağız Aq Jol firqase räisläreneñ berse ide.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qazan keşe xoquqların yaqlawçıları Çeçnyadan qayttı
AudioOleg Xabibraxmanov süzlärençä, Groznıyda tönlä dä köndez dä yörü bik qurqınıç. Uramnarda xärbi forma kigän, ämmä ber nindi ayıru tamğalarsız, avtomat totqan keşelär bik küp. Yış qına, şähärneñ törle poçmaqlarında atışlar, şartlawlar işetelä. Ämma bu cirlelärne berdä aptıratmıy köbek, alar andıy waqıtta söyläşep torsalar, xättä söyläşülären bülep tä tormıylar. Çonki bu keşelär andıy awazlarnı kön sayın işetkäç, alarğa küñep betkännär, di Oleg äfände.
Groznıy xalqı bötenese dä yortlarında tügel, ä «punkt vremennogo razmeşçeniä», waqıtlı urnaştıru noqtalarında yäşi. Tönlä bu punktlar eçtän yabıla, çonki şähärgä kilgän banditlarnıñ bu noqtalarğa kerep, andağı keşelärge alıp kitü qurqınıçı bar. Andıy keşe yuğalu oçraqlarında Groznıy prokuraturası cinäyät eşlären quzğatqaç, anıñ tabılaçağına ışanmıyça, ğädättä alarnı tiz genä yabıp ta quya.Saylaw könnärendä Qazannan kilgen keşe xoquqların yaqlawçınıñ küzlärenä menä närsä taşlandı. Groznıyğa kiler aldınnan Mäskäw-Xel'sinki törkemeneñ başqaruçı räise Tat'yana Lakşina aña, «anda maşinalar bik küp, transport belän yörü bik çiten, uram probkalarında utırırğa äzerlänegez» digän ide. Ämmä 5-6nçı oktäber könne Groznıyda bik äz keşe kürende. Xätta waqıtlı urnaştıru noqtlarında böten keşelärdän 20 protsentı ğına qalğan ide. Oleg Xabibraxmanov süzlärençä, çeçen xalqınıñ kübese saylawlar waqıtında respublikadan kitkän bulğan. Kitüçelärneñ ber öleşe saylaw uçastoklarında mömkin bulğan terror aktlaran qurıqsa, ikençe öleşe saylawlarğa bötenläy qızıqsınmawın kürsätte. Şul uq waqıtta, saylawlar könnärendä Çeçnyağa kilgän çit il jurnalistlarına 2-3 «obrazsovıyy» saylaw uçastoğına alıp barıp, anda tawış birü protsedurasınıñ qanuni yul belän barğanıñ kürsätkännär.
Şunısın da äytergä kiräk, Çeçnyağa kilgän bäysez küzätüçelär artıq küp qanun bozularnı qurmägännär, berniçä oçraqta ğına alar Äxmät Qadırovnıñ wäkilläreneñ uzleren saylaw uçastoklarnıyda xuca bulıp yörüläre turında, yäisä ber keşeneñ tawış birer öçen kilgändä başqa keşelärneñ pasportlarnı alıp kilüe turında ğına xäbär itkän ide. Qazan keşe xoquqların yaqlawçıları yärdämendä tozelgän xisap buyınça, saylawlarda Çeçen xalqınıñ bik az öleşe genä qatnaştı, çönki, böten saylaw uçastoklarında ber waqıtta 3 tawış birüçedän kübräk kürä almadılar. Bu süzlär räsmi mäglümatlar belän qarşılıqqa kerä, çonki Çeçnya üzäk komissiäse taratqan sannar buyınça saylawlarda 80 protsenttan artıq tawış birüçe qatnaştı.Şulay bulsa da, Çeçnyada çaqta Mäskäw-Xel'sinki gruppasınıñ wäkilläre bu mäglümatnı prezident saylawlarına bağışlanğan press konferensiägä citkerä almağannar. Nigä disägez, tieşle waqıtta törkemneñ räise Lyudmila Alekseyevanı cirle administratsiäsennän birelgän şoferı Groznıynıñ ber yağına alıp bardı, ä saylawlarğa bäyle bozılışlar turında mäglümatnı cıyğan törkemneñ xezmätkärläre anı ikençe urında kötkännär. Şulay itep, Äxmät Qadırovnıñ saylawlarda ciñüenä beraz külägä töşerüçe faktlar böten xalıqqa barıp citä almadı. Ämmä qızıqsınğan keşe bu saylawlar turında räsmi senzura aşa ütkärelmägän xisapnı Mäskäw-Xelsinki gruppasınıñ www.mhg.ru isemle saytında uqi ala.
Azatlıq Radiosı öçen, Qazannan İskender Nurmi.


text:
Beloret rayonında ağas mäktäp asıldı
Qıźğanısqa, äle respublikala uqıusılar hanı aźaya bara. Yañı töźölgän küp qatlı mäktäptärgä berense sinıfqa uqıusılar barmağan mäktäptär źä bar.
Salawat qalahında mäktäpkä ut törtöüźeñ täwge osrağı terkälde. Qotqarıusılar älegä ut törtöügä aźağınasa ışanıp yetmäy, ämmä yenäyät urınında tabılğan barlıq äyerźär oşo turala höyläy, tine Ğäźättän tış xäldär idaralığı.
Respublikala yıl başınan barlıq mäktäptär qatı haq aźtına alınğan. Küräheñ xäźer bınday saralar źa yarźam itä almay.


text:
Mätbuğatta Sharonnan sonğı İzrael turında nindi fikerlär bäyan itelä?
Çärşämbe kiç İzrael premyre Ariel Sharonğa miyendäge qan sawudan soñ operatsiä yasala , tabiplar anıñ xäle totrıqlı ämma bik ciddi dip belderälär. Comğa könne anı dewalağan tabiplar miydäge yaña qan sawunı tuqtatu öçen aşığıç operatsiä yasadılar. 77 yäşlek Sharonnıñ yañadan säyäsätkä qaytuı mömkin tügel digän fikerlär taralğan. Ariel Sharon (üze)oyıştırğan yaña sentrist partiäneñ citäkçese bularaq 2aydan soñ saylawlarda yarışırığa tieş ide. Ğäräp säyäsmännäre, Fälästinnär Sharonnan sonğı İzrael turında närsä uylıy. Bu turıda mätbuğat närsä yaza ?
İzrael basması Jerusalem Post Fälästin xakimiäte citäkçese Mäxmüd Abbas Sharonnıñ säyäsi säxnädän kitüe tınıçlıq protsesına tiskäre yoğıntı yasıy ala digän borçılu beldergän.Ul şulayuq İzraeldäge sonğı täräqiät, fälästinnärneñ ğıynuar azaqlarında paralemnt saylawları ütkärü plannarına täsir itmäs dip ömed itäm digän.Fälästin premyereneñ urınbasarı Nabil Shaath bez keşeçelek noqtasınnan qarap qına Sharonğa qızğanıç belderäbez, Politik säxnädä bilgesezlek artaçaq , alğa taba närsä bulaçağn äytä almim digän. Fälästinnärneñ tanılğan xatın qız süzçese Hanan Ashrawi Sharonnı köçle, karizmatik leader anıñ säyäsäte xoquq häm ekstremizmğa nigezlängän ide dip äytkän. Fälästinnärneñ premyere Axmäd Qurei Sharonnıñ kitüe İzraeldä säyäsi buşlıq xasıyl itmäs, dip ömed itäm.Bez alğa taba İzraelneñ fälästinnär belän tınıçlıq urnaştıruğa ışanğan yaña citäkçse belän eş itüne kötäbez digän. Jerusalem Post yazuına qarağanda, Beyrutta Hamas citäkçese Möxxäd Nazzal Sharon ğäräb-izrael köräşe tarixındağı in küp köç qullanğan häm ğäräblärgä in qanlı höcümnärne yasağan professional üterüçe digän. Gaza şährendäge Hamas süzçese al Masri Sharonnıñ bulmawı töbäk öçen xäyerleräk . Ul xalqıbıznı küpläp üterde ul Hamas citäkçese Axmäd Yasin häm Arafatnıñ üleme öçen dä cawaplı dide .Qayber fälästin şähärlärendä ayrım alğanda Nablusta Balata mohacilär lagerında fälästinnär şatlıqlarınnan havağa ut aça, känfit, tatlılar öläşä. Jerusalem Post änä şulay dip yaza. färidä xämit


text:
Tatarstannıñ “Sälät” yäşlär fondı, lagerı kiñ xalıq massasına tanış lager. Ul inde berniçä yıllar eşläp kilä. Küp kenä yäşlärne dönyağa tanıttı, yaña proyektlar belän çığa tora. Şul uq tel mä’säläse, zamança texnologiälärne öyränü - kamilläşterü, kompyuter tatarçalaştıru buyınça häm başqa xäyran ğına uñışları bar. Bıyıl isä “Sälät”tä 8 alan bulaçaq, 7 Tatarstanda, berse Anapada. Tatarstanğa kilgändä, “Sälät”neñ citäkçese Cäwdät Söläymanov söyli:
- Tatarstanda şuşı könnärdä berençe “Rawşan” digän alanıbız eşli başladı. Bu Qazannan 30-40 çaqrım yıraqlıqta, İdeldän 3 kilometrlarda urnaşqan “Yoldızlıq” isemle yäşlär ministrlığı alanı. 210 bala öçen oyıştırdıq bu alannı. Monda bez här yılnı cıyabız törle bäygelärdä, olimpiadalarda ciñgän balalarnı. Bıyıl şulay uq 40-45 keşelek ingliz alanı da bulaçaq bezneñ “Sälät” eçendä. Tulayım alğanda bu tatar möxitle alan. Uqular da berniçä bulaçaq. İngliz-lingviztikadan qala jurnalistika, tatar tele, tatar dönyası, matematika-informatiqa, kompyuter mäktäbe, psixologiä däresläre. Menä şular barısı da bergä ürelep baraçaq. 18 kön anda balalar uqıyaçaqlar, yal itäçäklär, festival'dä qatnaşaçaqlar. Şunda bezneñ 7 alan bergä berläşep zur bäyräm oyıştırabız, anda äti-änilär dä qatnaşaçaqlar. Billärdä bıyıl “Sälät”neñ 10 cıyının uzdıraçaq. Ägär “Azatlıq”nı tıñlawçılarnıñ teläge bar ikän, räxim itsennär!
Cäwdät Söläymanov äytkänçä, “Rawşan” - ul törki isem, saf çişmä mäğnäsendä. Dimäk bu saf aqılğa tartılğan, milli ruxlı balalarnıñ cıyılğan cire, yal alanı bulırğa oxşağan.
Röstäm İsxaqi


text:
Tөmәn өlkәsendә yәþәwçe tatar tele uqýtuçýlarý,mәktәpkә pravoslav mәdәniәte dәreslәre kertelә qalsa, tugan tel fәnenә dә faydasý tiәr, dip өmmetlәnә. Mөgәlimәlәr uylawýnça, pravoslav dine bulgaç, mөselmannarða da yaqtý çýray kürsәterðә tieþlәr, iŋ mөhime, dәres өçen ayýrým sýynýf bülmәsen birerðә tieþlәr. Bu þartlarda tatar tele dәreslәren dә uqýtýrða ciŋelrәk bulir ide, dip xýyallarða birelә tatar tele uqýtuçýlarý.Küptәn tüðel, "Etnos" balalarný uqýtu hәm icadi üsterü üzәgendә bulýp ütkәn өçraþuda süz þul xaqta barðan. Mәðәrif idәrәlegeneŋ bu tәqdimðә mөnәsәbәte әlegә bilgesez.
Nail Alan, Tөmәn.


text:
Tähran Atom texnologiälären taratmaw kileşüennän çığu belän yanıy
İran şulay uq BMO İminlek Şurasında üzeneñ atom programmasına qarşı rezolütsiä qabul itelsä, bu könbatış belän mönäsäbätlärgä zıyan ğına kiteräçäk dip belderde. Tışqı eşlär ministrı Xämit Riza Asefi "BMO İminlek Şurasın qatnaştıru häm döres bulmağan qararlar çığaru eş yünäleşen xezmättäşlektän qarşılıqqa üzgärtäçäk" dip belderde. Britaniä belän Fransiä äzerlägän häm AQŞ tarafınnan yaqlanğan BMO İminlek Şurası rezolütsiäse ölgesendä BMO Xartiäseneñ 7-nçe matdäse aşa Tährannı uran bayıtu eşen tuqtatırğa mäcbür itü turında süz bara. Asefi bu qabul itelmäslek dide.
Rusiä belän Qıtay da xartiäneñ 7-nçe matdäsen qullanuğa qarşı çığa. 7-nçe matdädä mäcbür itüçe resolütsiä ütälmäsä çikläwlär kertü mömkinlege turında süz bara. Şul uq waqıtta çikläwlär yäki başqa çaralar qullanılğan oçraqta ayırım rezolütsiä taläp itelä dielä.
Rusiä belän Qıtay mondıy rezolütsiä axır çiktä İranğa qarşı xärbi köç qullanuğa yul açırğa mömkin dip qurqa.
Britaniä, Fransiä häm AQŞ Rusiä häm Qıtay belän fiker ayırmalıqların beterergä tırışabız häm rezolütsiä kiläse atnada qabul itelergä mömkin dip belderä.
Şimbä könne BMOdağı AQŞ ilçese John Bolton "Minemçä berniçä fiker ayırmalığı bar, ämma İranğa atom qorallarına iä bulu mömkinlege birmäw maqsatı belän minemçä, İminlek Şurasınıñ barlıq 5 äğzası da kileşä. Bez İrannı Xalıqara Atom Energiä İdaräse qararları ütärgä mäcbür itüçe resolütsiä çığarırğa telibez häm şunıñ öçen basım yasıybez" dide.
Ämma şimbä könne Rusiä tışqı eşlär ministrı urınbasarı Sergey Kizlyaknıñ rezolütsiä ölgesen nıq üzgärtergä kiräk, tekst belän eş bara digän süzläre dä mäğlümät çaralarına çıqtı.
Bolton konsensusqa ireşerbez dip ömetlänüen belderde. BMOdağı Fransiä ilçese Jean-Mark De La Sabliere da şulay ömetlänüen äytte.
İminlek Şurası äğzaları düşämbe, 9-nçı mayda rezolütsiä ölgese turında söyläşülärne däwam itäçäk. İminlek Şurasında äğza bulğan Qatarnıñ BMOdağı ilçese Nasir än-Nasir "Rezolütsiä textınıñ tele qayber äğzalar öçen bik qabul itelmäslek, qayber äğzalar qabul itä. Şuña kürä alar urtaq ber kileşügä ireşergä tırışa. Bu töp problema. Min düşämbe könne yaña tekst bulır bez anıñ turında täfsilläp söyläşerbez häm barlıq fiker ayırmalıqları beter dip ömetlänäm" dide.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Surgutta tatar mädäniäte könnäre ütä
Surgutta tatar mädäniäte könnäre ütä
Bu yaklarda tatarlar şaqtıy ğına yäşi. Xantı-Mansi okrugı Tatarstannan şaqtıy yıraqta urnaşqan buluına qaramastan, mondağı millättäşlärebez dä tuğan tellären, ğoref-gädätlären, mädäniätne onıtmıylar. Şuña kürä ölkädä milli-mädäni avtonomiä, ictimağıy oyışmalar eşläp kilä, äledän-äle törle milli çaralar ütkärelä. Tatarstannan kilgän qunaqlarğa da millättäşlärebez şuşı turıda söylädelär, alarğa Nefteyugansk şähärendäge mäçetne kürsättelär, Nijnevartovsktağı yäkşämbe mäktäbenä, şuşında uq urnaşqan balalar baqçasındağı tatar törkemenä qunaqqa alıp bardılar. Pänceşämbe könne mädäniät könnäre programmasında Nijnevartovsk şähäreneñ merı Timoşkov, Surgut başlığı Sidorov belän oçraşular da qaralğan.
Bu xaqta «Azatlıq» tıñlawçılarına Tatarstannıñ Surguttağı säwdä wäkilçelege xezmätkäre Albina Ziganşina äytte: (audio)
Xantı-Mansi okrugindağı tatar mädäniäte könnäre 15 ğınwarda başlanıp kitte. Surgutqa Tatarstannan däwlät cır häm biyü ansamble kilde. Alar bezdä berniçä konsert biräçäklär. Bezneñ okrugta 3 meñnän artıq tatar yäşi. Bezdä tatar mädäniäte üzäge, mäçetlär, fol’klor ansambl’läre bar.
Şuşı könnärdä yıraq cirlärdän Qazanğa tağın ber xäbär kilep ireşte. Yaqutiä respublikasınıñ yäş zıyalılar klubı häm berniçä yuğarı uqu yortlarınıñ studentları häm aspirantları oyışmaları «21 ğasırda yäşlärneñ yaña çikläre» proyektı qısalarında aprel ayı başında Tatarstanğa säyäxät qılarğa niät itälär. Yaqutiä yäşläre wäkilläre Tatarstannıñ yäşlär oyışmaları belän xezmättäşlek itärgä, respublikanıñ tarixın, tatarlarnıñ mädäniäten, ğoref-gädätlären öyränergä, bergäläşep törle çaralar ütkärü turında söyläşer öçen Qazanğa kilmäkçelär ikän. 10 yıl eçendä suveren Tatarstan iqtisadi, säyäsi yaqtan da bezneñ öçen ürnäk bulırlıq respublikağa äwerelde. Şunıñ öçen bez sezneñ tormış belän yaqınraq tanışırğa telibez, dip äytelä Yaqutiädän kilgän xatta.


text:
Sälämätlek ministrlığı kisätä, tartuçılar arta
Qazannıñ yuğarı uqu yortları arasında finans-iqtisad institutı iñ “tartmawçı” uqu yortlarınıñ berse sanala. Çönki monda bu mäs''älädä tärtip qatı. Tämäke köyrätü öçen qayber studentlar xätta quılğan ikän. Şulay da VUZda tämäkene ğomumän tartırğa yaramıy digän süz tügel, monıñ öçen maxsus bülmä bar. Şuña kürä tartuçılar älläni kürenmi.
Ni öçen soñ üpkä tikşerü sınawı näq KFİİlar öçen oyıştırıldı? Bu mäs’älägä açıqlıqnı älege aksiäneñ oyıştıruçısı, tämäkedän arındıra torğan nikotin sağızlar şirkäte wäkile kertte. Ul üze qayçandır KFİİ studentı bulğan. Häm anıñ äytüençä, bu uqu yortı tämäke tartu buyınça iñ aldınğı urınnarda tora. Xäyer, ul finans institutında soñğı yıllarda bu mäs''älädä qatıraq tärtip urnaşuın da kire qaqmıy. Monnan tış tikşerüneñ KFİİda ütkärelüe älege aksiägä Qazanda kiñ reklama yasalmawı belän dä bäyle ikän. Mäskäwdän ayırmalı bularaq. Şuña kürä tikşerüne ber genä uqu yortında uzdırğannar.
Ä tikşerü protsessına yaqınraq kilsäk, studentlarnıñ üpkälären belgeçlär maxsus trubka aşa tikşerde. Äye, maşina yörtüçelärne xämer qullanuğa şikelle, örderep qaradılar. Bu tikşerü tämäke tartuçınıñ üpkäse nindi xäldä buluın kürsätä häm KFİİ studentları dürt törkemgä bülenergä tieş ide: ğomumän tartmawçılar, az tartuçılar, tartuçılar häm bik küp tartuçılar. Şulay itep, berniçä student qız häm yeget älege sınawnı uzdı. Tik alar arasında ber genä tartuçı tabılğan. Berençe kursta uquçı ul student yeget bik oyalğan üze. Xätta isemen äytergä dä telämägän. Ä şul waqıtta törkem-törkem qızlar häm yegetlär institut basqıçında räxätlänep tämäke köyrätte. Yäğni alar öçen oyıştırılğan tikşerüne tartmawçı studentlar uzdı.
Näticäse şulay uq bik şikle bulğan tağın ber çaranı bu könnärdä Rusiäneñ Däwlät Duması deputatları äzerli. Deputatlar tämäke reklamasın tulısınça tıya torğan qanun ölgesen qarıy. Älege qanun qabul itelgän oçraqta, tämäke qabı tışında urnaşqan tartunıñ zıyanı turındağı kisätü süzläre qap öslegeneñ 50%tın alıp torırğa tieş bulaçaq. Äle isä “Sälämätlek saqlaw ministrlığı kisätä...” digän yazu 4% mäydannı bili. Ämma belgeçlär tämäkene reklamalawnı beterü tartuçılar sanın kimetmäyäçäk di. Alar fikerençä, annan ike genä zıyan kiläçäk - massaküläm mäğlümat çaralarına reklamadan aqça kermi başlıy häm reklama bulmağaç, waq-töyaq citeşterüçelärneñ produktsiäse xaqında xalıq belmäyäçäk. Dimäk, tämäke bazarında nigezdä ere citeşterüçelär genä xakimlek itäçäk.
Ul arada tämäkene tartu probleması yıldan yıl kiskenläşä bara. Bötendönya sälämätlek saqlaw oyışması mäğlümatlarına qarağanda, Rusiädä ir-atlarnıñ yartısı häm 10 xatın-qıznıñ berse tämäke tarta. Yuğarı sıynıf uquçıları häm studentlar arasında tartuçılar inde 40%qa citkän.
Albina Zäynulla


text: Xabarovski -- Rusiä räsmiläre äytüençä, Amur yılğası buylap ağıp kilgän benzol tabı yaqın säğätlärdä Xabarovskiga citäçäk. Rusiäneñ Ğädättän-tış xällär ministrı Sergei Şoigu bar äzerlek çaraları kürelgän dip belderde. "İminlek çaraları kürelgän. Konsentratsiäneñ tormış öçen qurqınıç däräcädä buluı açıqlanu belän bu çaralar ğämälgä quyılaçaq. Xäzergä filtrlar, laboratoriälär eşli, 2 säğät sayın su tikşerelä. Bezneñ maqsat – wazğiätne ğädättän-tış xälgä citkermäskä," di Sergei Şoigu. Ministr süzlärençä, Xabarovskiğa 58 meñ kubometr çista su kiterelgän. Şähärne zararlı sudan saqlaw öçen maxsus bua qorılğan. Uzğan ayda Qıtaynıñ ximiä şirkätendä bulğan şartlaw näticäsendä berniçä tonna benzol Amurğa qoyğan Sungari yılğasına eläkkän ide.


text: İnternetnıñ “Bashnews” säxifäse respublika säyäsätçeläre arasında iñ uñışlı häm uñışsızlılarınıñ reytingın xäbär itte. Aña qarağanda, iñ tübän tägäräwçelär arasında berençe urında yallanıp keşe ütertüdä ğäyeplänüçe respublikanıñ eks-senatorı İğor İzmestyev tora. İkençe urında Ural Räximov. Eş şunda, yağulıq - energetika kompleksında uzğan salım xezmäte tikşerüläre näticäse buyınça qaznağa 48 milliard sum aqça tülätü qararı çığarılğan. Ural Räximovnıñ bu “qara isemlekkä“ elägüenä şul säbäpçe. Artaban Rämil Bignov. Ul tatar gimnaziasen saqlap qala almaw säbäple kertelgän.Uñışlı säyäsätçelär isemlegendä berençe urında Prezident xakimiate başı Radiy Xäbirov, ikençe urında Premer-ministr Rafael Baydäwlätov häm başqa räsmi keşelär kergän.


text:
Xalıq icatı haman sünmägän
Xalıqnıñ mädäni tormışı ul professional'' sänğät''tän genä tügel , ä bälki talantlı şäxeslärneñ möstäkıyl'' icatınnan da tora. Qayçaqta xalıqnıñ üzeşçän , häwäskär bulğan milli mädäni tormışı anıñ çişmä başı bulıp tora. Qazanda respublika mädäniät ministrlığınıñ fänni- metodik üzäge şul eşlär belän şöğellänä. Şuşı üzäkneñ xezmätkäre Rusiä töbäklärendä yäşägän tatarlarnıñ milli mäğärif häm mädäniät mäs’äläläre belän bülekneñ baş belgeçe İlgiz Qadıyrov. Aña şuşı könnärdä 60 yäş tuldı. Anıñ östälendäge Komi ölkäsennän, Tömännän häm başqa bik küp regionnardan kilgän qotlaw xatları anıñ yubiley könnärenä turı kilsä dä, bez İlgiz Qadıyrov belän , Rusiä töbäklärendä yäşägän millättäşlärebezneñ mädäni tormışı turında söyläşäbez.“Bıyıl uñışlı ğına eşlädek. “Xantı- Mansiskida Lämber şähärendä Ästerxanda, seminarlar ütkärep tä, metodik, praktik yärdämnär birep qayttıq. Tomskida seminar häm “Seber yoldızları” isemle konkurs buldı. Yekaterinburgta ike könlek xoreografiä häm xalıq icadı buyınça da seminar buldı. Şulay uq alarnıñ “Tatar cırı” konkursında Salawat Fätxetdinov jyuri räise buldı. Çiläbe ölkäsendä , Çiläbe xalıq teatrı rejisserı Sälimovnıñ 75 yıllığına bağışlanğan iskä alu kiçäse uzdırıldı”.Häm bez alarnıñ teatrına yaña p''yesalar alıp bardıq”,- dide ul. Häm şulay İlgiz Qadıyrov daimi eşlägän, küp keşelär cälep itkän xalıq teatrları kollektivları häm vokal'' ansambl'' kollektivları turında da söyläde. “Ästerxandağı tatar drama häm komediä teatrı rejisserı Räis Cabbarov, 25 keşe cälep itkän teatrnıñ 45 yıllıq yubiley , elekke“Vulkan” teatrınıñ däwamı bulğan kollektivı turında da, äytep kitte ul. Teatrnıñ repertuarı bik bay dip“Zäñgär şäl ” häm “Qazan sölgese” spektakl''lärennän torğan repertuarları turında da söyläde İlgiz Qadıyrov. Vokal'' anmasbl''lärdän: Novosibirskiynıñ “Läysän”, Çiläbeneñ “Uralım” vokal'' ansambl''läre , Sverdlovskiy ölkäseneñ Araqay awılınıñ, “Sır-dar''ya” xor ansamble, Kemerovonıñ ozın köylärne başqaruçı ansambl'' turında da , Semipalatnıñ Ğabdulxak Axuncanov citäkçelegendäge törle yäştäge balalar, yäşüsmerlär, yäşlärneñ “İrtış moñnarı” isemle ansambl''läre turında da , Sverdlovskiynıñ “Kügärçen” tatar-başqort ansambl''läre, Ästerxannıñ xoreografik balalar studiäse citäkçese Däwlät Umerov”,- turında da İlgiz Qadıyrov bik tulı itep mäğlümat birde. Sez Rusiä töbäklärendä yäşägän tatarlarnıñ milli mäğärif häm mädäniät mäs’äläläre belän şöğellängän bülekneñ baş belgeçe İlgiz Qadıyrovnı tıñladığız. Milli üseş öçen şartlar qıyın bulsa da, xalıq üz mädäniäten üzeşçän sänğäten üze üsterä.
Mälikä Basıyr, Qazan


text:
Polşa berençe bäysez "Berdämlek" säwdä berlegeneñ 25 yıllığın bilgeli
Xäräkätne citäklägän Lech Walesa, protest çarasında qatnaşqan meñlägän eşçe – Polşada kommunismnı yuq itüneñ töp köçe ide, dip söyläde:
"Minem buın, ber nindi atışu häm qan tügüsez, sistemanı, tarixi çornı üzgärtte. Ğadi itep äytsäk, bez monda Gdanskida, ayu başqalarnı teşli almasın öçen ayunıñ teşen sındırdıq," dide Walesa.
Gruziä prezidentı Mixeil Saakaşvili, üzen häm Ukraina prezidentı Viktor Yuçenkonı xakimiätkä kitergän xäräkätne – "Berdämlekneñ" ikençe dulqını bularaq qabul itüen belderde. Ul arada 25 yıl elek irekle säwdä berlege tuğan şul uq köymä tözü berläşmäse eşçeläre bügen naçar eş şartlarına zarlanıp uram cıyını uzdırdı.


text:
Liberaldar haylau komissiyahına alına…
Başqortostan üźäk haylau komissiyahında ber liberaldı ikensehe alıştırźı. Jirinovskiy firqähe ağzahı Arseniy Volkov ¦Üźäk haylau komissiyahında eşläüźän baş tartqan. Ğarizahında äyteleüensä, ul Başqortostan bilämälärenän kitkän. Parlament deputattarı ultırışta unıñ urınına Liberal- demokrattar firqäheneñ tağı ber ağzahı Gennadiy Razumikindı xäl itkes tauışqa xoquqlı itep haylau komissiyahına täğäyenläügä rizalıq birźe. Razumikin äfände Bulğar radiohı direktorı, eşqıuar.
Äytkändäy, älege Başqortostan üźäk haylau komissiyahınıñ wäkälättäre sama menän ber yıldan 2008-se yıldıñ mayında tamamlana.


text:
Yevropa Berlege Litvanıñ küpçelek tawış belän Berlekkä kerüne yaqlap tawış birüen xupladı. Kiçä uzğan referendumda qatnaşqan xalıqnıñ 91%tı Yevropa Berlege äğzase bulunı yaqlağan.
Berlekneñ Kiñäyü Komissiäse wäkile Guenter Verhaugen, tawış birü näticäläre-Litvada uzğan distä yılda zur üzgäreşlär buluın kürsätä, dide. Litva prezidentı Rolandas Paksas ta-Litva “Yevropa ğailäse tarixındağı yaña çorına kerä” dip belderde. Yevropa Däwlätläre dä Litvanı tawış birü näticäläre belän qotladı. Polşa premery-ministr Lezsek Miller, “referendumnı kiläse ayda uzdıraçaq Polşa öçen-Litva-yaxşı ürnäk” dide.


text:
Uzğan proğrammabızda xäbär itelgänçä, atnaqiç könne Ufada Başqortstan Däwlät Cıyılışı – Qorıltaynıñ çirattan tış utırışı bulıp ütte. Anda uzğan yılnıñ dekäbr ayında respublikanıñ Blağoveçen şähärendä bulğan waqıyğalarnı tikşerü kön tärtibeneñ töp mäsäläse itep kertelgän ide. Qorıltayda Blağoveçen şähärendä ber atnalıq tikşerü eşlären tämamlap qaytqan parlament törkeme xisap tottı. Qorıltayda söylängän süzlär xaqında respublikanıñ räsmi matbuğatı köne-töne xalıqqa citkerep tora. Cämägätçelekneñ dä iğtibar üzägendä bu tema. Qorıltay deputatlarınıñ häm respublika citäkçelegeneñ Blağoveçendağı waqıyğalarğa qarata fikerläre respublika cämägätçelegendä, yomşaq qına itep äytkändä, bik tä qarşılıqlı xis-toyğılar uyattı. Qorıltaydağı xisaptan, anda yasalğan küpçelek çığışlardan şundıy näticä yasap bula: bäy Blağoweçenda respublika milisiä qatnaşlığında ütkärelgän "tärbiäläw" ğämällärendä xoquq saqlaw orğannarı wäkilläre tügel, ä bäysez jurnalistlar häm alarnı «qotırtuçı» keşe xoquqların yaqlawçılar ğayeple ikän bit. Härxäldä, Däwlät Cıyılışı-Qorıltayda çığış yasağan keşelärneñ bik aqıllı çığışlarınnan şul añlaşıla. Blağoveçen waqıyğaların tikşergän parlament komissiäse räise Fänil Taipov üzeneñ ozın çığışında, küpmeder däräcädä bu şähärdäge şaw-şulı xällärdä militsiä xezmätkärläreneñ dä ğayebe barlığın tanıdı-tanuın, ämma anıñ fikerençä, älege aksiägä milisiä çarasızlıqtan barğan ikän häm alar nigezdä qanun qısalarında xäräkät itkän. Şul uq waqıtta Taipov äfände süzlärençä, şuşı yuq qına waqıyğanı, bäysez jurnalistlar da, Mäskäwdän kilgän keşe xoquqların yaqlawçılar da küpertep kürsätkän. Alar kemnärneñder zakazın ütägän, dide Taipov.
Utırışta, älbättä, başqa törle çığışlar da buldı. Misal öçen, oppozisiä deputatları Edward Murzin belän Gennadiy Şabayev, härwaqıttağıça, üzgä fikeren citkerde. Alarnıñ süzlärençä, Blağoveçendağı waqıyğalarğa jurnalistlar häm keşe xoquqların yaqlawçılar cämägätçelek iğtibarın cälep itmäsä, bu xällärne şul kileş belgertmi genä yomıp qaldıraçaqlar ide. Ä xäzer jurnalistlar belän keşe xoquqların yaqlawçılar ğayeple bulıp çıqtı. Milisiä xezmätkärläreneñ xezmät xaqı az bulu, yäki başqa problemnarı alarğa başbaştaqlıq qılırğa yarıy digän süz tügelder iç. (audio)
Däwlät Cıyılışında çığış yasağan respublika Eçke eşlär ministrı Rafail Diwayev, aldan uq kötelgänçä, üze citäklägän vedomstvonıñ abruyın yaqlap yalqınlı çığış yasadı. Anıñ süzlärençä, Blağoveçen şähärendäge xällärne bar Rusiägä söyläp, qayber matbuğat çaraları häm keşe xoquqların yaqlawçılar Başqortstan milisiäsenä çirattağı tapqır qara yağu mömkinlegen aldı. Şul uq waqıtta Rafail Diwayev Başqortstan milisiäseneñ uñışları xaqında söyläwgä küp waqıt bülde. Başqa çığış yasawçılar da respublika milisiäsen bik xislänep yaqladı. Prezident Räximov isä milisiä xezmätkärlären üzeneñ ışanıçlı qanatı astına aluın açıqtan-açıq belderde. Jurnalistlar belän keşe xoquqların yaqlawçılar adresına zähärle süzlären attı ul. «Mäskäwneñ distälärçä yıl buyı berqayda da eşlämägän keşe xoquqların yaqlawçıları qaydan xezmät xaqı ala, närsä isäbenä yäşi, dip soraw birä prezident häm üze ük şul sorawğa cawap ta birä. Ul keşe xoquqların yaqlawçılar zur aqçalarğa kemnärneñder zaqazların üti häm haman da Başqortstannıñ säyäsi citäkçelege belän anıñ militsiäsenä pıçraq ata». Azaqtan prezident bäysez jurnalistlar isemenä dä usal süzlären yawdırdı häm alarnı mäxkämägä birergä kiräk dip äytte.
Şulay itep, atnaqiç könne Başqortstan Däwlät Cıyılışı qorıltayda bulğan söyläşü respublika cämägätçelege iğtibarı üzägendä qala häm ul qapma-qarşılıqlı fikerlär uyattı. Xakimiätlär üz ğayeben tanu urınına, şul ğayepne başqalarğa tağarğa mataşa, digän fikerlär xalıq arasında torğan sayın yışraq yañğırıy xäzer.


text:
Yaña zaman qollığı: keşe säwdäse, seks qolları
BMOnıñ mädäni oyışması UNESCO 23.augustnı qollar belän säwdä häm anıñ yuq itelüen xäterläw öçen xalıqara kön dip iğlan itte. Böten Dönya illärendä qollıqqa qarşı qanunnar bulsa da , bügenge köndä qollıq legal bulmağan formada idänastında däwam itä.Bügen seks qolları turında
Maria(audio)
Protsess bik normal bardı, här närsä yaxşı kürende. Minem belän tağı şuluq töböktän 2 qız bar ide, min alarnı belmim. Min İtalyağa xezmätçe bulıp bara idem .Ukrainada miña yä öydä xezmätçe bulırsın yädä barda sawıt saba yuarsın dip äyttelär.
Qotoçqıç xällär İtaliağa kilep citkäç , küp kenä şikle ir at belän oçraşqaç buldı di Maria.Bu keşelär legal bulmağan global seks industriäsendä keşe belän säwdä itüçelär ide.
Maria( audio)
Ber şähärgä kildek.Bezne şähär çitendäge ber binağa ilttelär häm anı cıştırıp , yal itergä quştılar. Soñraq alar bezgä çınbarlıqnı äytep ,bezne seks xezmätlärendä eşlätäçäklären belderde. Bu keşe öçen şok xabär. Qaçu mömkin tügel ide.Täräzälär timer räşätkä belän yabılğan, daimi saqçı bar ide. Ber ädäm Mariağa, anı satıp alu öçen yözlärçä dollar tüläün şulayuq oçqıç biletın da aluın häm şuşı burıçnı tüläp betergänçe eşlärgä tieşlegen beldergän.Ul üz telägenä qarşı 9 ay buyı faxişä bulıp eşlärgä mäcbür itelä.Klientlarnıñ şiqäyäte bulsa , faxişxanä xucası anıñ äcäten arttırğan.Qısqası anıñ cazası seks qolı bularaq ozaytılğan. İtalia politsiäseneñ faxişxanädä töntü ütkärüe belän Maria totqınlıqtan qotıla Xakimiätlär añı faxişälektä ğäyepläp kire Ukrainağa qaytarıp cibärä.Marianıñ xikäyäse könçığış Yevropa eleke SSSR öçen ğädäti xäl.1990nçe yıllar başlarınnan başlap bu töbäktän seksual ekplotatsiä öçen keşe belän säwdä şul
qädär ğädäti küreneşkä äylände ki belgeçlär anı global seks säwdäsendä açıq dulqın dip kürä. AQŞ Däwlät Departamentı yılsayın 800meñ keşe xalıqara çiklär aşa alına satıla ä il eçendä millionnarça keşe belän säwdä itelä digän faraz belderä.Däwlät Departamentında keşe belän säwdägä qarşı köräşkän bülek citäkçese
John Miller(audio)
Qollıq turındağı mäğlümt töğäl tügel. Ämma bez qollarnıñ küpçelege 80%xatın qız , 50%balalar dip farazlıybız.Bez qollıqnıñ in zur törkeme - seks qollığı dip qarıyıbız. Öy xezmätçelege qollığı,färma häm zavodlarda mäcburi xezmät qollığı, bala çağa soldatlar qollığı başqa zur kategoriälärne täşkil itä.
Oyışqan cinayätçe törkemnär xatın qızlarnı törle illärgä iltü öçen qatmarlı yullar saylağan. Bu yullarnıñ kübese nigezdä qoral häm narkotika kontrabandaları tarafınnan qullanılğan.Misal öçen Rusiä,Ukraina,Rumıniä häm Baltık illärennän xatın qızlar Yevropa Berlegenä ''könçığış yulınnan'' Polşa aşa Germaniägä kertelä .Annan Berlekneñ törle illärenä cibärelä. Sävdägärlärneñ qullanğan ikençe yul Balkan yulı dip atala. Sonğı yıllarda Kafkaz häm Üzäk Aziä respublikaları xatın qızları Urta Yevropada Yevropa Berlegenä yäki könçığış häm Qıtayğa cibärelä başlandı. AQŞ Däwlät Departamentında keşe säwdäse turında yıllıq xisabnı äzerläwçe John Miller keşe säwdäse qollıqnıñ sinonymı,keşe sävdäse eksplotatsiä ,cäbergä tayana ,ul ömedne qurquğa äyländerä,ul moña köç qullanu aşa ireşä. Keşe belän säwdä millionnarça dollar aqça kiterä.Bügen modern qollıq dönyanıñ här ile –şul sanda AQŞqa da qağıla dip söyli. färidä xämit


text:
Başqortstanda Aksakov könnäre başlandı
Başqortstanda comğa könne yıl da ütüçe Aksakov könnäre başlandı. Bu bäyräm 1 üktäbergä qädär däwam itäçäk. Anda qatnaşu öçen, kürşe töbäklärdän dä baytaq qunaqlar kilde.
XVI Xalıqara Aksakov bäyräme qısalarındağı mädäni çaralar şaqtıy. Yıl da oyıştırıluçı bu olı bäyräm bıyıl tağın da eçtälekleräk bulır dip kötelä. Anıñ bay mädäni programmasına yözlärçä sänğät'kärlär, yazuçılar, şağirlär, jurnalistlar häm ädäbiät söyüçelär cälep itelgän.
Bäyrämneñ täwge köne Ufada Aksakov uquları belän başlanıp kitte. Çarada tatar häm başqort ädipläre dä qatnaştı. Bu uqularnı tantanalı açuda qatnaşqan BR Xökümäte räise urınbasarı, mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İlişev ta çığış yasadı. “Sergey Aksakov üzeneñ törki tamırları, törki çığışı belän gel ğorurlanğan”, dip assızıqladı İlişev äfände.
Bäyräm çaraları Ufanıñ Şaqşa bistäsendä dä däwam itte. Näq menä şundağı Qasıym awılında Sergey Aksakovnıñ babasınıñ yort-cirläre bulğan. Töştän soñ bäyrämdä qatnaşuçılar häm çit töbäklärdän kilgän qunaqlar Aksakov mäktäp-gimnaziäsenä kilde häm anda açıq däreslärdäge mädäni çaralarda buldı. Artaban Ufanıñ Puşkin alleyasendäge Aksakov häykälenä çäçkälär salu tantanası ütte.
Aksakov bäyräme aldağı könnärdä Bäläbäy häm Qırmısqalı rayonnarında däwam itäçäk. Anda qunaqlar, här yıldağıça, Aksakov şifaxanäsendä häm Nadejdino awılındağı tarixi-mädäni üzäktä fol'klor bäyrämendä qatnaşa. Ä 1 üktäber könne bäyräm çaraları Ufa yanındağı Zubovo awılına küçä. Anda Sergey Aksakovnıñ babasınıñ bilämälärendä fol'klor törkemnäre zur konsert kürsätäçäk.Fänis Fätxi, Ufa


text:
Tuzğan toraqta yäşäwçelär Qazan uramın yabarğa cıyına
Citäkçelär inde küptän tuzğan toraq programmasına yasin çığıp anı cirläp quydılar. Ämma cimerek yortlarda yäşäp qalğan xalıqnıñ ber öleşe äle barıber dä rizasızlıq belderep piketlar oyıştıra. Matbuğatta da tuzğan toraq turında haman iskä töşerep toralar. Mäsälän, Yaña ğasır kanalınıñ “7 kön” tapşıruında küptän tügel genä Çistayda ber törkem keşeneñ, açlıq iğlan itep fatirlı buluları turında söylädelär. “Kürşe Wäli buldıra, min kimmeni dip, ber qatlı tatar da şul yul belän aldırmaqçı bula” kebek. Açlıqqa uq barıp citüen citmädelär, ämma Esperanto uramınıñ 35Hчe yortta yäşäwçelär Pawlyuxin uramın yabıp, piket oyıştırırbız dip wäğdä itä. Bu yort bik üzençälekle bulıp çıqtı. Ezläsäñ tabıp bulmıy, tapqaç tanıp bulmıy. Yañartılğan menä digän yort, xalıq nigä riza tügel. Baqsañ bu 1000 yıllıqqa dip tözätelgän 35Hчe yortnıñ ber korpusı ğına ikän, ä anıñ tağın 7өлeшe bar. Alar näq “Sılu qız häm cide diyu”, yäğni “Belosnecqa i 7 gnomov” äkiätendä sıman. 1 çibärgä 7 zäğif. Piket oyıştıruçılar näq menä şuşı qalğan cide yortta yäşäwçelär. Üzlären borçığan mä’sälälärne turında alar menä närsä di.
Min 31 yıl monda toram inde, ber qayçan cılı su kürgän yuq bezne, keşe kebek yäşägän yuq, tağın närsä öçen sorıybız bez. Bezneñ fatirlarnı sattılar. Alar bezne berse dşç belmi, bar ikşçnen, menşç bez piketqa çıqtıq, bezne kürgän keşe dä yuq. Ğömer buyı şuşı korpuslarda tordıq, bernindi remont yasalmadı, bez böten cirgä möräcäğät ittek, Putinğa xätlek barıp cittek, Şäymievqa da yazğan bar, İsxakov waqıtlarında da yazdıq, Metşinğa da yazdıq, näticäsen kürgänebez yuq. Soñı çiktä bez uramnı yababız, bezneñ başqa çara yuq. Bez bötenebez zavodnıñ aldınğı eşçeläre, xäzer inde hämmäbez invalid. Bezne ber tapqır zavod aldaladı, vetxi buyınça toraq alasız dip. Näticädä, bezne zavod ta, xaqimiät tä, barsı da taşladı. Xäzer inde bez şuşında alqaş bomjlar belän bergä yäşärgä tieşme inde.
Ğömer buyı şuşı korpuslarda tordıq, bernindi remont yasalmadı, bez böten cirgä möräcäğät ittek, Putinğa xätlek barıp cittek, Şäymievqa da yazğan bar, İsxakov waqıtlarında da yazdıq, Metşinğa da yazdıq, näticäsen kürgänebez yuq. Soñı çiktä bez uramnı yababız, bezneñ başqa çara yuq. Bez bötenebez zavodnıñ aldınğı eşçeläre, xäzer inde hämmäbez invalid. Bezne ber tapqır zavod aldaladı, vetxi buyınça toraq alasız dip. Näticädä, bezne zavod ta, xaqimiät tä, barsı da taşladı. Xäzer inde bez şuşında alqaş bomjlar belän bergä yäşärgä tieşme inde.Älege keşelärgä yaña fatir birmäwläreneñ töp säbäbe şunda, yaña fatirlar, barı tik 1996 yılğa xätle tuzğan toraq dip tabılğan yort xucalarına ğına birelä, ä Esperanto uramındağı älege yort bu isemlekkä 1999 yılda kertelä. Citäkçelekne tağın ber fakt borçıy, imeş, kiläçäktä yaña fatir birelgän oçraqta, ul zurraq buluın teläp, anda yäşäwçelär, mömkin qädär kübräk keşene terkäp, yäğni propiskağa kertmäkçe bulalar. Bu ğayıpläwgä dä cimerek yort xucalarınıñ üz cawabı bar.
Propiskağa bit anı JKU aşa kertälär bit. Anı tikşersennär, kem kertkän anı, nindi keşene kertkännär, anı bit bez kertmägän, menä min onıqnı da kertmädem äle. Keşelär xäzer monda inde kvartir alıp kvartirantlar totalar, alarnı da propiskağa kertälär, tikşersennär alarnı.Et örä tora, büre yöri tora digännän, açınıp söyläwçe bu keşelär xäzer, barı ike närsägä genä ömetlänä. YÄ Xoday quşıp şähär üzägendäge bu qimmätle cirlärne, investor satıp alıp, keşelärne fatirlı itä, yä bu baraklar cimerelep, şähär xakimiäte telime telämime, barıber yortsız qalğannarğa toraq birergä tieş bula. Bu mä’sälägä açıqlıq kerter öçen, şähär xakimiätenä şaltırattıq. Anda bezneñ sorawğa açıqtan-açıq cawap birmiçä, et etkä et qoyırıqqa digändäy, matbuğat üzägenä, häm başqa büleklärgä cibärdelär. Xakimiättä inde tämamlanğan tuzğan toraqnı iskä töşerergä telämilär.
Ğädel Galämetdinov.


text:
Tatar kongressı eş plannarın rasladı
Qayberlären iskä alıp ütärgä kiräkter. Xökümät delegatsiäse belän bergäläp aprildä Tübän Novgorodqa, mayda Petrozavodskiyğa, yündä Sankt-Peterburgqa baru planlaştırılgan. Yün başlarında kürenekle türkolog Äğdäs Niğmät Kuratnıñ 100 yıl tuluı uñayınnan Qazanda Şärıq häm Märcäni isemendäge institutlar belän bergäläp kongress Başqarma komitetı zur fänni konferensiä uzdıraçaq.
2003 yılda Ğayaz İsxaqinıñ 125, Äxmät Fäyzi häm Käşifä Tumaşevanıñ 100 yıllıqları bilgeläp üteläçäk. “Tatar moñı”, “Näwrüz güzäle” konkursları, Sabantuylar uzdıru da küzallana. BTK qarşında tele-törkem oyıştırıp tatarlar turında dokumental' filmnar töşerü niäte dä yañalıq bulıp yañğıradı.
Pänceşämbe kiç fiker alışuda ğalimnär dä qatnaştı. BTKnıñ BK räise urınbasarı Damir İsxakov yaña oyışqan etnologik monitor üzäkneñ eş konsepsiäse belän tanıştırdı.
Utırışnı Başqarma komitet räise Rinat Zakirov alıp bardı. Ul yomğaqlap bolay dide:
Audio: 2003 yılda süzlär äzräk, eşlär kübräk bulsın ide. Plannar zurdan, alarnı, hiçşiksez, ğämälgä aşırırğa kiräk.


text:
Bügenge tatarğa ğäyrät citep betmi
Qazanda Räşit Wahapov isemendäge tatar cırı festivale uzdı. Şul festival'dä min Tatarstan fännär akademiäseneñ Şihabetdin Märcäni isemendäge tarix institutı ölkän fänni xezmätkäre, tarix fännäre doktorı Gabdelbär Fäyzraxmanov belän oçraştım. Ğalim borınğı törkilär häm Seber tatarları tarixın öyränä.
Gabdelbär äfände, Räşit Wahapov festivale ğomum tatar ideologiäsenä xezmät itä dip sanıysızmı?
Bezneñ tatar ideologiäse Şihabetdin Märcänilär zamanında uq bik nıq eşlängän inde. Qayum Nasıyri, Sadri Maksudi, Ğayaz İsxaqilar häm başqalar eşlägän ideologiäne tormışqa aşırsaq ta bik äybät bulır ide äle. Min yaña ideologiä ezlämim. İskesen nıqlap itep tormışqa kertergä kiräk, tınıç yul belän. Menä bu festival' näq menä tınıç yul belän tatar ideologiäsen alğa sörüçe çara. Berkemne orışmıyça, berkemgä açulanmıyça, berkemgä üpkälämiçä millätneñ danın, däräcäsen kütärergä kiräk. Bu festival' tatarnı tatar aldında da, başqa xalıqlar qarşında da däräcäsen kütärä torğan çara.
Bötendönya tatar kongressına närsä telär idegez?
Kongress bik awır şartlarda eşli. Üzebezneñ tatarlar arasında da alarğa qomaçawlawçılar bar. Qıyulıq, ğäyrät, köç telim. Aru belmäsennär ide. Bügen tatarğa ğäyrät citep betmi.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Tuqayğa bağışlanğan tağın ber kiçä ütäçäk
Kiñäşmäne Başqortstan däwlät pedagogiä universitetı rektorı Rail Äsädullin açtı häm alıp bardı. “Bu çara ädäbi-muzıykal'' kiçä sıyfatında oyıştırıla häm anıñ töp öleşe universitetnıñ 400дәH artıq keşe sıydırışlı zalında ütäçäk”, - dide ul.
Annan soñ süzne älege bäyräm kiçäsenä ssenariy yazuçı häm anıñ ädäbi-muzıykal'' öleşen oyıştıru öçen cawaplı bulğan tanılğan kompozitor Alik Loqmanov aldı. Anıñ süzlärençä, G.Tuqaynıñ yubiley kiçäsendä respublikanıñ qayber yuğarı citäkçeläre dä, Qazannan qunaqlar da, Başqortstan ädipläre häm ğalimnäre, tanılğan sänğät ostaları da qatnaşa.
Şulay uq bik küp uqu yortları talipları häm uquçıları cälep iteläçäk bu tantanağa. Ufadağı yuğarı uqu yortlarında belem aluçı tatar talipları, tatar gimnaziäläre uquçıları häm Stärletamak däwlät pedagogiä akademiäse, Böre däwlät pedagogiä institutı, Kuşnarenko pedagogiä uçilişçesı talipları häm uquçıları bu bäyrämneñ mädäni öleşendä üz ostalıqların kürsätäçäk.
Alik Loqmanov – Bezneñ bu bäyräm kübräk yäşlärne küzdä totıp äzerlände. Küp kenä yuğarı uqu yortlarınnan – Stärletamak, Böre pedagogiä akademiälärennän, Başqortstan däwlät universitetınnan häm Başqortstan däwlät Pedagogiä universitetınnan taliplar bula. Qazannan da qunaqlar çaqırıldı. Bezgä tanılğan dramaturg Danil Salixov belän Tuqay premiäse iäse Mösäğit Xäbibullin kilä.
Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäteneñ mädäniät mäsäläläre komitetı citäkçese, tanılğan kompozitor Alik Lokmanov buldı bu. Ufada ütäçäk Ğabdulla Tuqay kiçäseneñ mädäni öleşen oyıştıru öçen cawaplı keşe bularaq, ul bu bäyrämneñ yuğarı däräcädä ütüe öçen borçıla häm şuña başqalarnıñ da bu eşkä citdi qarawın teläde ul.
Utırışta çığış yasağan professor Räif Ämirov, BDPU nıñ tatar tele kafedrası mödire Säğidulla Xafizov häm başqalar bu bäyräm kiçäsen eçtäşlekle häm küñelle itep äzerläwgä bäyle üz fikerlären häm täqdimnären äytte.
Tuqay bäyräme könne Başqortstan däwlät pedagogiä universitetı binasında böyek şağirebezneñ äsärlärennän häm cıyıntıqlarınnan, şulay uq anıñ xaqında yazılğan basmalardan kitap kürgäzmäse oyıştırılaçaq. Şulay uq G.Tuqayğa bağışlap äzerlängän räsemnär kürgäzmäse häm tatar milli kiemnäre kürgäzmäse dä eşläyäçäk.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
«Anda yıl buyına may ikän»
Awıl, sovxoz süzlären işetkäç, küz aldına iskerep betkän cimerek traktor, kombaynnar kilä. Läkin Qazan yanında urnaşqan Mayskiy sovxozı bu küzallawdan bik ayırıla. Şuşı könnärdä bu sovxozğa TR prezidentı M.Şäymiev häm ber törkem jurnalistlar barıp qayttılar. Bu sovxoz başqalardan ayırmalı bularaq yäşelçälär üsterep, zur aqça eşli. Mayskiy agrokombinatı 1974nçe yılnıñ 21nçe fevralendä oyıştırılğan. 50,3ra cirdä pomidor, qıyar, borıç, törle salatlar, xätta limon, vinogradlar da üsterälär. Dönyada zurlığı buyınça sovxoz 3nçe urında tora. Gektar-gektar cirdä böyek teplitsalar urnaşqan. Teplitsanıñ tüşäm-stenaları pıyaladan eşlängän şuña da qoyaş nurlarına monda yul haman açıq. Näq 30 yıl elek Mayskiy sovxozında iñ berençe yäşelçälärne cıyıp alğannar. Yıl sayın alınğan uñışnıñ küläme arta bara. Yäşelçälärneñ üseşe RM 48 fotosintez monitorı yärdämendä küzätelä. Fotosintez protsessı, yafraqlarnıñ temperaturası, xätta yäşelçäneñ könenä niçä sm. üskänen dä kürsätep tora bu apparat. Sularnı yäşelçägä trubka aşa sibälär. Härber rätkä ike barmaq qalınlığında torbalar suzılğan, alar yäşelçäne cılıtıp, üsärgä yärdäm itep toralar. Teplitsanıñ tüşäm-stenaları bik nıqlı yasalğanğa kürä, anıñ 40% cılısı otışlı bulıp çığa. Äzer yäşelçä Qazan, Mäskäw, Seber yaqlarına kilosı 40-80 sum xaqqa ozatıla. Mayskiy sovxozı Mäskäw qıyar kombinatı belän dä xezmättäşlek itä. Bügenge köndä sovxoz yılğa dürt tapqır uñış ala. Şulay itep Tatarstan häm tirä yaq respublikalar yäşelçä belän yıl buyına tä'min itelä. Uzğan yılda sovxozda 19 meñnän artıq tonna yäşelçä cıyılğan. Bu inde Mayskiy sovxozınıñ tarixında bulmağan xäl, xätta reqord diärgä bula. Sovxoznı 15 yıl citäklägän İl'şat Ganiev yubiley uñayınnan kilgän M.Şäymievqa yäşelçälär üsterü häm qullanılğan texnika turında söyläp, teplitsanı kürsätte. Yäşelçä üsterü belän sovxozda bügen 1623 keşe şöğellänä. Şularnıñ 230 inde çirek ğasır buyına yäşelçä üsterä. Urtaça tüläw xaqı biredä 5-6 meñ, läkin 10 meñ dä birelgäne bar. Sovxoz eşe keşe sälämätlegenä zıyan kiterä, çönki teplitsa eçendä uglekislıy qaz küläme kislorodqa qarağanda ike tapqırğa kübräk. Cäyneñ esse könnärendä eşläwe bigräk tä awır. Şuña kürä xezmätçelärgä östämä 300-500 sum aqça birelä. Sovxoz xezmätçelärneñ bik uñışlı itep yäşelçä üsterüe belän bergä mädäniät yortı da bik şäp eşläp kilä ikän. Sovxoznıñ yubileye uñayınnan xezmätçeläre öçen Mayskiy sovxozınıñ mädäniät yortında konsert kürsätelde. Anda Zilä Sönğatullina, İdris Gaziev kebek tanılğan cırçılarnıñ moñnarı da yubiley qotlawı bulıp yañğıradı.
Albina Zäynulla, Qazan


text:
Tatar belgeçläre kiräkme?
Bügen Qazanda 5 meñnän artıq keşe eşsezlektän integä. Alarğa yärdäm itü öçen subsidiälärne arttıru mäs’äläne xäl itmäde, kiresençä aqça arttırılğaç eşsezlär sanı da kübäyde. Ä sişämbe könne eşsezlärgä Qazan yärminkäsendä eş urınnarı täqdim itelde. Yärminkägä eş ezläp 5 meñgä yaqın keşe kilde. Anda eşsezlär öçen 10 meñnän artıq eş urını täqdim itelde, şularnıñ 23%tı ğına xatın-qızlar öçen. Belgeçlär äytüençä, bıyıl Xezmät häm Mäşgullek üzäge yärdäme belän 7 meñgä yaqın keşe daimi eş urınnarı tapqan.
Kemder eş ezli, kemder alıştıra, ä kemder äle mäktäptä uqıp ta, eş turında qayğırta. Yärminkädä eş täqdim itüçe oyışmalar belän bergä urta hönär belemen birüçe uqu yortları da qatnaştı. Sişämbedä älege uçilişçe häm litseylar xaqında mäğlümat alırğa 10 meñnän artıq uquçı bala kilde. Tatar mäktäplären, tatar belgeçleklären tämamlawçılarğa älege yärminkä eş urınnarın täqdim itäme? Bu soraw belän “Azatlıq” xäbärçese Xezmät häm Mäşgullek üzäge xezmätkärenä möräcäğät itte. Bu sorawğa Ence Zakirova bolay cawap birde
Tatar telle balalar tärbiäçeläre, sekretar' referentlar, uqıtuçılar häm ğailädä balalar tärbiälärgä yärdäm itüçe - nyanyalar öçen eş urınnarı bar. Tatar telle älege belgeçlärgä moxtaclıq şaqtıy zur.Qayber illärdä telne belmäw eşsez qaldıra. Avstraliädä, mäsälän, ingliz telen belmäwçelär eşkä kerä almıy. Anda ingliz telenä sotsial' ixtiac bar. Bezdä isä tatar telenä andıy ixtıäc tuuğa xıyallanırğa ğına qala. Şulay da Xezmät häm Mäşgullek üzäge xezmätkäre Tatarstanda tatar telenä sotsial' ixtiac bar dip sanıy.
Al'bina Zäynulla


text: Tähran. İrannıñ atom energiäse idaräse başlığı Yevropa Berlegennän, ilneñ atom programması tiräsendä barğan qaynar bäxäslärne suwıtuda häm monı säyäsätläştermäwdä yardäm itüwen ütenä. Ğölamriza Ağazadä şuşı üteneçen kiçä Yevropa Berlegeneñ tışqı säyäsät wä iminlek ölkäsendäge yuğarı wäkile Javier Solana belän oçraşuwı waqıtında äytkän, bu xaqta İrannıñ İRNA xäbärlär agentlığı belderä. Amerika Quşma Ştatları İrannı üzendä atom qoralın buldırırğa tırışuda ğäyepli häm bu mäs'äläne Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurası qaramağına çığarıluwın teli. Tähran isä üzendäge atom programmasınıñ fäqät tınıç maqsatlarda ğına qullanıluwın belderä. İrannıñ atom energiäse idaräse başlığı Ağazadä bu uñaydan Solananı, şuşı mäs'äläneñ çamadan tış säyäsätläşterelüwenä yul quymasqa öndi. Kiçä Javier Solana, İran üzeneñ atom programması turındağı möhim sorawlarğa cawap birergä tieş dip beldergän ide.


text:
Prezident Mixail Saakaşvilinıñ Gruzidän de fakto ayrılğan Abxaziä wä Könyaq Osetiä töbäkläre östennän yañadan kontrol urnaştıru tırışlıqları säbäplä Mäskäü-Tblisi mönäsäbätläre ällä ni cılı tügel . Sişämbedä Saakaşvilinıñ Abxaziä yarlarına yaqınlaşqan här köymäne batıru yañauına Mäskäü räsmi protest belderde.Çärşämbedä Gruziädän Könyaq Osetiägä yul totqan Rusiä deputatı citäklägän törkemgä ut açıluı töbäktä xällärne kiskennäştergän başqa ber waqıyğä bulıp tora.
Prezident Mixail Saakaşvili sişämbedä AQŞlarına säfärgä çıqqançı mondıy belderü yasadı.(audio)
Abxaziä turında elegeräk iğlan itkän farmannarnı xäzer raslıym. Territorial sularıbızğa kergän här köymägä ut açılırğa häm ul şunduq batırılırğa tieş..Abxaziägä kilüçe rus turıstlarına , görci qanı sawılğan , görci başları belän futbol uynalğan urınnarğa kilmägez dip söyläde.
Bu Saakaşvilinıñ xakimiätkä kilgännän birle Abxaziägä yasağan in kisken yañauı buldı.
Gruziä yar saqçıları sonğı waqıtlarda Abxaziä sularına kerergä tırışqan törek häm başqa illär köymälären totqarladı. Saakaşvilinıñ Gruziäneñ bötenlegen torgızunı üzeneñ töp mäqsatı itep quyuı, turıdan turı Mäskäüne yanau bulıp tora.Mäskäü 90nçı yıl başlarında Abxaziä häm könyaq Osetiägä Gruziädän ayırılıp çığarğa bulıştı häm här 2 töbäk belän köçle säyäsi iqtisadi elemtälär urnaştırdı.Anıñ suğışqan taraflar arasında atışlarnı tuqtatu öçen aradaşçılıq itüe häm töbäktä tınıçılq ğäskäriläre totuı paradoks älbättä.Tblisidäge küp kenä küzätüçe fikerençä, bu faktorlar Mäskäüneñ Gruziä eşlärenä qatnaşunı däwam itteräçägenä dälil bulıp tora.Saakaşvili süzlärenä Mäskäü şunduq reaksiä kürsätte. Saqlanu ministırı Sergei İvanov Abxaziägä barğan rus turistların saqlau öçen kiräk bula qalsa Mäskäü köç qullanaçaq dip äytte. İvanov süzlärençä(audio)
Abxaziä citäkçelege dä Saakaşvili kisätülärenä qarata , Qara Dingezgä kilüçe rus turistlarınıñ iminlegen tämin itäçäkbez dip belderde.Abxaz citäkçese Ardzinbanıñ ölkän yardämçese Astamur Tania Tblisinı töbäktäge totrıqlılıqnı bozuda ğäyepläp çıqtı.(audio)
Gruziä yar saqçılarınıñ citäkçese Davit Gulua Saakaşvili belderüe säbäp bulğan tınıçsızlqnı kimetergä tırışıp,bu tik yañau ğına dip äytte.Gruziä tışqı eşlär ministırlığı atnakiçtä Rusiä reaksiäseneñ bik kisken , agressiv buluına qızğanıç belderde. Könyaq Osetiädä dä wazğiät kiskennäşep kitte. Kiçä Tblisidän Könyaq Osetiä başqalasına yul totqan Rusiä deputatı Andrei Kokoşinnı ozata barğan maşinalar konvoyına Sarabuk tiräsendä ,Gruziä belän Könyaq Osetiä köçlären ayırğan xärbisezläşterelgän zonada ut açılğan.Deputat belän bergä säyäxät itkän Russiä RTR televidiniä törkeme yartı säğätlek insidentnı filmgä töşerep alğan.(audio)
Gruziä dä Könyaq Osetiä yağı da berbersen berençe bulıp ut açuda ğäyepli.Kiçäge waqıyğä däwam itkän insidentlar seriäseneñ in sonğısı ide. Annan elek Russiä xärbi, humanitar maşinaları totqarlandı, Könyaq Osetie xärbiläre Gruziä tınıçlıq saqlauçıların qulğa aldı. Deputat Kokoşin töbäktä zur külämdä xärbi operatsiä başlana ala digän borçılu belderde.Atnakiçtä Mäskäüdä Duma Abxaziä häm Könyaq Osetiä turında aşığıç utırış ütkärep deklaratsiä qabul itte.Dokumentta Gruziä citäkçelegeneñ säyäsäte perspektivasız häm qısqa qaraşlı dip taswirlana. Duma , Russiä prezidentı häm xökümäten wazğiätne normalläşterü häm Gruziädäge Rusiä watandaşlarınıñ iminlegen tämin itü öçen kiräkle çaralar kürergä çaqıra.
färidä xämit,praga


text:
Latviä tatarları tormışınnan
Bötendönya tatar kongressınıñ öçençe qorıltayına sanawlı könnär qalıp bara. Anı kalendarğa qaramıyça da belep bula. Çönki soñğı arada Qazanda törle dialektta söyläwçe millättäşlärebez kübäyde. Bügen bezneñ studiäbezdä qunaqta Latviädän kilgän Rinat Axunov. Ul sezne Latviä tatarlarınıñ tormışı belän tanıştıra.
Latviädä inde 14 yıl däwamında «İdel» isemle tatar oyışması eşläp kilä. Bez bergä cıyılıp barlıq diärlek tatar bäyrämnären ütkärep torabız. Mäsälän, bıyıl Rigada Sabantuy da ütte. Ğomümän, Latviädä törle millätlär bik dus häm tatu yäşi. Bezgä respublikanıñ xökümäte yärdäm itä. Xökümät wäkilläre barlıq diärlek bezneñ çaralarda qatnaşalar. Latviädä 3 meñ tatar yäşi, şularnıñ 2 meñe -- Rigada. Bez bergäläşep yäşärgä, aralaşırğa, balalarğa tatar telen öyrätergä tırışabız.
Damir Ğismetdin


text:
Başqortstannıñ Sverdlov ölkäsendäge daimi wäkillegenä ber yıl
Küptän tügel Başqortstan Respublikasınıñ Sverdlov ölkäsendäge daimi wäkillege açıluğa ber yıl tulu köne bilgeläp ütelde. Ber yıl küp waqıt tügel. Şulay bulsa da, başqort wäkillege tarafınnan bik zur eşlär başqarılğan. Äytik, Sverdlov ölkäse belän Başqortstan arasındağı Kileşü nigezendä 2003Hчe yılda ike töbäk arasındağı toyar äyläneşe 6 milliard 133 million sum külämenä citkän. Monnan tış, daimi wäkillekneñ turıdan-turı qatnaşı belän küptän tügel “Yekaterinburg-Ufa” säwdä yortı terkälep eşli başladı.
Başqortstannıñ Sverdlov ölkäsendäge daimi wäkile Näfisä Tyumenseva, wäkillekneñ ber yıllığına bağışlap uzdırılğan tantanalı kiçädä yasağan çığışında başqarılğan eşlärneñ sänäğät häm säwdä ölkäse belän genä çiklänep qalmawın assızıqladı.Soñğı yıllarda çınlap ta başqort milli tormışında bik zur uñay üzgäreşlär bulıp uzdı. Mäğärif, mädäniät üseşe küzgä kürenerlek. Yıl sayın başqort tele häm ädäbiäte buyınça olimpiadalar uzdırıla, anda qatnaşuçı balalarnıñ sanı yıldan-yıl kübäyä. Sverdlov ölkäsennän 6 uqıtuçı “Başqortstan Respublikasınıñ mäğärif otliçnigı” bilgesenä layıq buldı. 30 uqıtuçı bu yıl köz ikençe yuğarı belem alu turında diplom alaçaq. Başqortstan Sverdlov ölkäsendä yäşäwçe başqort balaların yıl sayın buşlay däresleklär, uqu äsbapları, näfis ädäbiät belän tä'min itä. Cäy könnärendä Başqortstan cirendä balalar öçen buşlay yal itü oyıştırıla. Här yıl sayın Sverdlov ölkäsennän yegermeläp bala Başqortstan uqu yortlarına byudjet nigezendä uqırğa kerä. Daimi wäkillek qaramağında Waleriä Tyumenseva citäkçelegendäge model'lär agentlığı, Sabina Sağitowa citäkçelegendäge “Göllär” ansamble eşläp kilä.
Uzğan közdä wäkillek “Başqort sıluı” bäygese uzdırdı. Bäygedä yegermeläp qız bala qatnaştı. Qızlar bügen dä wäkillekne üz öyläre kebek kürep yörilär. Alar biredä cırlarğa, biergä öyränälär, sälätlären üsterälär. Liliä Äxmätowa, mäsälän, Salawat Yulayıvnıñ 250 yıllığına bağışlanğan respublika konkursında “Başqort amazonkası” häm “Aqqoş” iyüllären biep, öçençe urınnı aldı.
Ğomumän, Näfisä Tyumenseva citäklägän wäkillek yäşlär belän bik nıqlap eşli. Yekaterinburgtağı taw akademiäse, yuridik akademiä belän tığız elemtä biredä uquçı student yäşlärne dä milli eşlärgä tartırğa yärdäm itä. Yäşlärneñ başqort milli eşlärendä küpläp qatnaşuı ölkä külämendä uzdırılğan törle bäyrämnärdä, festival'lärdä başqort milläten soqlanırlıq itep tanıta, matur bizäkle itep ayırıp tora.
Wäkillek tarafınnan ber yıl eçendä başqarılğan eşlärne ber tın belän genä sanap beterü mömkin tügel. Şuña kürä ber yıllıq bäyräm zur yubiley kebek uzdı. Tantanada Sverdlov ölkäse häm Yekaterinburg şähär xakimiätennän, ölkä sänäğät häm säwdä ministrlıysınnan, törle milli oyışmalardan kilgän qunaqlar qatnaştı. Qotlawlar, cılı süzlär küp buldı. Ärmän diasporası citäkçese Mixail Mnoyan barlıq oyışmalar isemennän çığış yasağanda, här diaspora şundıy qolaç belän eşli alsa ikän digän teläk belderde.
Başqort qorıltayına nigez salınğannan birle bergäläşep iñgä-iñ eşlägän dusları, teläktäşläre, xezmättäşläre Başqortstannıñ Sverdlov ölkäsendäge daimi wäkile Näfisä Tyumensevanı başqort riwayätlärendäge qäwemen, toqımın saqlap qaluda canın da jällämägän “İr-qız”ğa tiñlädelär. Başqortstannıñ Sverdlov ölkäsendäge daimi wäkillege açıluğa ber yıl tuluğa bağışlanğan tantana başqort tirmäse eçendä, milli aşlar belän sığılıp torğan çäy östäle yanında däwam itte.
Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg.


text:
Amerikan ministrları Rusiä oppozitsiäse belän dä oçraştı
Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare häm saqlanu ministrı inde ikençe kön Mäskäwdä - Condoleezza Rice häm Robert Gates anda Rusiäneñ yuğarı citäkçeläre belän genä tügel, ildäge xakimiätkä oppozitsiädä torğan köçlärneñ wäkilläre belän dä oçraştı.
Moñardan tış, ikäwläşep kilgän amerikan qunaqların Mäskäwdä bu yulı elekkege tösle ber tügel, ä beryulı ike prezident qabul itte. Başta alar yaña saylanğanın - Dmitri Medvedevne barıp kürde, soñraq Rusiäneñ xäzerge başlığı Vladimir Putin belän küreşte.
Ä inde sişämbe irtän Rice häm Gates Rusiädäge oppozitsiä wäkilläre öçen dä waqıt taptı - alar Yabloko partiäse citäkçese Grigori Yavlinski häm elekke Dumanıñ bäysez deputatı Vladimir Rıjkov belän irtänge çäygä oçraştı. Söyläşü barışında amerikan yağı öçen Rusiädäge xäzerge säyäsi wäzğiät, ğadi xalıqnıñ nindi uylar belän yäşäwe, Amerikağa nindi mönäsäbättä toruı turında mäğlümät alu mömkinlege buldı.
Oçraşudan soñ Grigori Yavlinski "uzğan 20 yıl eçendä Rusiä häm Quşma Ştatlar berektäş bulıp kitä almadı, Rice häm Gates belän oçraşuda min monıñ nigä şulay buluı säbäplären añlatırğa tırıştım", dip belderde häm "ser tügel, Rusiädä şaqtıy ğına xalıq äle haman da Quşma Ştatlarğa qurqu häm şik belän qarıy", dip tä östäde.
İğtibarnı şul cälep itte - Rice häm Gatesnıñ irtänge çäyenä Rusiä xakimiätenä bigräk tä ayawsız oppozitsiädä torğan ike kürenekle ähel - Mixail Kasyanov häm Garry Kasparov çaqırılmağan ide.
Sergey Lavrov açıqtan-açıq iñ möhim problemalarnıñ berse - Yewropada amerikan raketa qalqanın urnaştıru mäs'äläsendä kileşügä ireşelä almawın belderde, ämma ul berük waqıtta Rusiä yağına bu ölkädä möhim ber täqdim yasaluın iğlan itte.
Ä Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı Robert Gates ğomumän, Çexiä häm Polşada urnaştırılır dip planlaştırılğan raketa qalqanı mäs'äläse äle Bush prezident bulğan çorda uq, yäğni şuşı yıl azağına qädär xäl iteler digän ömettä toruın äytte.
Şulay itep Washington Yewropada raketalardan saqlanu sistemasın qorudan baş tartmıy, ämma ul berük waqıtta anıñ Rusiägä qarşı yünälderelmäwen qabatlıy. Robert Gates monı Mäskäwdä yänä ber belderde.
Mäskäwdäge parlı oçraşu şulay itep üzara kileşügä ireşü belän bulmasa da, kileşergä kiräk digän fikergä kilep tämamlandı.


text:
Bügen Çexiä deputatları, prezident Vaclav Havelğa waris saylaw eşen däwam itte.
Bu, inde ikençe saylawlarda, prezidentlıqqa 3 namzät däğwa itte: elekke premier-ministrlar Vaclav Klaus belän Miloş Zeman häm senator Jaroslava Moserova. Berençe tawış birüdän soñ Zeman töşep qaldı. Ikençe häm öçençe tawış birülärdä Klaus belän Moserova köräşte, läkin berse dä citärlek tawış cıya almadı.
Şulay itep, xäzer yä öçençe saylawlar qabat parlamentta ütäçäk, yä turıdan turı saylawlar iğlan iteläçäk. Monıñ öçen konstitutsiägä üzgäreşlär kertergä kiräk. Älegä konstitutsiädä prezidnet parlament tarafınnan saylana, dielgän.
Vaclav Havelnıñ möddäte 2 fivraldä çığa.


text:
Soñğı jıldarı jer şarı xalıqtarınıñ nazarı XX ğasır obası atalğan SPÏD dertinde. Qazirdiñ özinde ondağan mıñ adamdardıñ ömirin joy`ğan osı bir katerli awrw jay`ında jwmır jerdiñ tükpir-tükpirinde kün say`ın xabar bermey` otırğan bir de bir gazet, jwrnal, teledïdar jäne radïo torabı jok. Bul derttiñ kara bultı bükil jer jüzin basıp keledi. Sondıqtan osı awrwdıñ alğaşkı jäne negizgi belgileri, odan saqtanw joldarı, awrwdıñ aldın alw jäne emdelw täsilderi sïyaqtı mäseleler barlık jurttı mazalap, oy`landırıp, tolğandırwda. Balqaş kalalık JÏTS ortalığı da jumıstarın barınşa jetildirip keledi. Jakında atalmış ortalıqtıñ basşısı Danïyar Muqatay`ulı Toqmetov jolığıp, äñgimelesken edik.
- Danïyar Muqatay`ulı, qulaqqa türpidey` tïetin ğasır indetine dardıñ qatarı jıl ötken say`ın köbey`ip otırğanı ökinişti. Qazirgi tañda qalamızda qanşa awrw tirkeldi?
- Ökinişke oray`, bul qasirettiñ tırnağına ilikkenderdiñ qatarı elimizde köbey`ip keledi. Äriden ay`tsaq, büginge dey`in respwblïka boy`ınşa 28 383 adam tirkewde. Awrwlardıñ sanı boy`ınşa respwblïkada Almatı, Pavlodardan key`in Qarağandı oblısı 3- orında tur. Ärïne, bul köñilge jubanış emes. Onıñ işinde Balqaş qalasınan 36 adam esepte tur.
- Osı asa qaterli dertpen nawkastanatındardıñ jas ay`ırmaşılığı qanşalıqtı?
- Qazirgi tañda JÏTS awrwına şaldıqqandardıñ ülesi jastarğa qarağanda orta jastağı adamdarğa qaray` oy`ısıp kele jatqandığı bay`qaladı. Stwdentter men oqwşılardıñ arasında jïi ügit-nasïxattardıñ jürgizilwinen ba, äy`tewir täwba derlik jağday`da. Ärïne, ortalıq mamandarı är nawqaspen jeke kezdesw jürgizedi. Yağnï, ol kimmen bay`lanıstı, kimnen bul dertti juqtırdı, qanday` zattı, qay` waqıttarda pay`dalandı, bärin surap, qadağalawğa alıp otıramız.
- Awrwğa jandı ortadan oqşawlay`sızdar ma?
- Awrw juqtırğan adamdardıñ quqığı saw adamdarmen birdey`. Bul twralı «Xalıq sawlığı jäne densawlıq saqtaw jüy`esi twralı» Kodekste tay`ğa tañba basılğanday` anıq jazılğan. Olardı sırqatı üşin şettetwge, jumıstan şığarwğa, qızmetke almay` qoyuğa, ortadan alastatwğa, mektepten şığarıp jiberwge eşkimniñ de quqısı joq. Olar da el qatarlı bilim alıp, jumıs istewge xaqısı bar.
Sebebi, medïcïnada dälelde- nwi boy`ınşa, JÏTS-tiñ qazirgi kezde negizgi juğw joldarı mınaday`: jınıstıq qatınas arqılı; vïrwstıñ birden qanğa tüswi (ärtürli ïnʺekcïyalar jasağanda, t.b. jağday`larda; tikeley` nemese anadan balağa berilw arqılı; SPÏD vïrwsı ädettegi turmıs jağday`ında juqpay`dı. - Jalpı, osı indetke qarsı sizderdiñ ortalıqtarıñız tarapınan jürgiziletin jumıstardıñ bağdarına toqtala ketseñiz.
- Xalqımızda «awırıp em izdegenşe, awırmay`tın jol izde» degen naqıl söz bar ğoy`. Bul nağız qaterli awrwğa arnalıp, ay`tılğan eskertw sekildi. Öy`tkeni, juqpalı bul derttiñ emin älem ğalımdarı äli tapqan joq. Bul awrwdıñ şeñgeline tüspewdiñ jolın izdestirw medïcïnanıñ, pedagogïkanıñ, jalpı qoğamnıñ zor mindeti bolıp otır. Qaterli indet joy`ılmay`ınşa, onıñ aldın alw joldarın qarastırwmen ğana şekteledi. Sol sebepti JÏTS-ke qarsı kürestiñ bastı bağıtı adamdardı qajetti aqparattarmen qulağdar etw bolıp tabıladı. Ol üşin türli akcïyalar, şaralar ötkizemiz. Awrwğa bey`im toptarmen söy`lesemiz. Köktem ay`larında qalamızğa qarastı ıqşamawdandarın tegis aralap, rey`dke şığıp turamız.
Jäne özimizdiñ jergilikti qızmetkerlerge, pedagogtarğa ädistemelik kömek körsettik. Bastı mindetimiz: vïrws juğw mümkindigi bar «qaterli toptarğa» jatatın adamdardı tekserip, vïrws jüqqan adamdardı der kezinde tawıp otırw. Sebebi, adamdar özderiniñ awrwğa şaldıqqanın bilmey` jüre de beredi.
Jäne awrw oşağın anıqtap, därigerlik baqılawğa alıp, vïrwstıñ ärmen qaray` tarawına, yağnï, basqa adamdarğa juğwına mümkindik bermew jumıstarın uy`ımdastıramız. Jıl say`ın 1 jeltoqsan - SPÏD-pen küres künine arnalıp, qaraşa ay`ınan bastap akcïya jürgiziledi. Onda adamdardıñ köp şoğırlanğan ortalıq jerlerinde turıp jadınamalar taratıp, awızşa aqparattar da beriledi, bey`nerolïkter körsetilip, köpşiliktiñ nazarın awdarıp, dertke qatıstı sawattandıramız. Sonımen birge, sol jerde qan tapsırıp, derew nätïjesin körsetw şaraları jüredi. Bïılğı jılı da ol şara josparımızda tur.
- Bul dertke bay`qawsızda uşırağan adamğa äri qaray` ömir sürwge qanşalıktı ümit säwlesin jağasızdar?
- Bügingi tañda JÏTS-tıñ asa qawipti awrw retinde atalatını sonşalıq, osı atawmen birge ölim qatar jüretin- dey` därejege jetti. Jurtşılıqtıñ oy`ınşa, JÏTS juqtırdıñ ba, äri ketse, bir- eki jılda ölwiñ kerek. Adam- dar bul sırqattı solay` qabılday`dı. Ärïne, bul derttiñ dawası joq. Ol jazılmay`dı. Biraq AÏTV juqpasın juqtırğan alğaşqı kezeñde, yağnï, awrw JÏTS (SPÏD) sïndromına jetpey` turıp, onı asqıntpay`, turaqtı ustap turwğa boladı. Adam salawattı ömir saltın saqtasa, özin- özi kütse, ïmmwnïtetin qorğay` bilse, mamandardıñ baqılawınan qaşpay`, ay`tqanın orındap AÏTV juqpasımen uzaq ömir sürwge boladı. Xalıqqa sırqattıñ män-jay`ı, saqtanw täsilderi jäne qanday` joldarmen qalay` juğatını jöninde sawattı aqparat jetpey` jatır. Bizdiñ maqsatımız - buqaralıq aqparat quraldarı arqılı jurt şılıqqa AÏTV men JÏTS twralı tolıqqandı aqparat berw.
- Saw adamdı bul awrwdan aldın alw vakcïnası äli älem boy`ınşa tabılmağan bolsa, qdnday` jolmen saqtan- dırasızdar?
- Büginde bul qaterli der- tten tolıq ay`ığwdıñ emi joq bolğanımen densawlığın qalıpta ustap turw mümkindigi bar. JÏTS-pen nawqastanwdan mañızdı şaraları mınalar: - älewmettik, xalıqaralıq, memlekettik şaralar; - jeke bastı qorğawğa bağıttalğan şaralar. Turğındar arasında JÏTS jöninde sanïtarïyalıq-ağartw jumıstarın jürgizwdiñ erekşe mañızı bar. Yağnï, barlıq adam awrwdıñ qalay` taray`tının, odan qalay` saqtanw qajet ekenin jetik bilwi tïis.
Mamandardıñ pikirinşe, munday` aqparatqa köpşilik: «mağan qatısı joq» degen közqaraspen qaray`dı eken. Osınday` nemquray`lılıq awrwdıñ taralwına birden-bir sebep bolıp otır. Osı awrwdan saqtanıp, aqıl-keñes alğısı kelgen adamdarğa «JÏTS-tıñ aldın alw jäne oğan qarsı küres ortalığınıñ» därigerleri qol uşın berwge ärday`ım äzir. Bul ortalıqta senim, psïxo- älewmettik keñes berw jäne jasırın testilew kabïneti men zamanawï qurılğılar men jabdıqtalğan zertxana jumıs istey`di.
- Suxbatıñızğa raxmet! Eñbekteriñiz oq nätïjesin bersin! Qorıta ay`tqanda, ädepti ömir sürip, otbası birligi berik bolsa, araq-şarap işip, naşa tartwdan, kezdey`soq jınıstıq jaqındaswdan awlaq bolsa, ärbir adam özin-özi JÏTS-ten qorğay` aladı eken. Salawattı, ädepti ömir sürey`ik!
Farïda AY`TQAZIQIZI, “Balqaş öñiri”


text: Bişkäk. Qırğızstan xakimiate bügen elekke parlament citäkçese Mukar Çulpanbayevne qulğa aluın belderde. Başqalanıñ eçke eşlär mödirlege başlığı Omurbäk Subanaliev radiobızğa, Çulpanaliev uzğan comğada xökümät binasın yawlap alu uñayınnan totqarlandı, ul şul höcümne oyıştıruçılarnıñ berse buluda şiklänelä dip belderde. Çulpanaliev Qırğızstannıñ elekke prezidentı Äskär Aqayev tarafdarı dip sanala, anıñ comğa könne xökümät binası eçendä xalıqnı qüätläp toruın kürüçelär bulğan dip xäbär itelä. Aqayev üze şul çualışlarğa qatnaşı buluın kire qaqqan ide.


text: Bügen Misır başqalasında Fransiäneñ tışqı eşlär ministrı Dominique de Villepin, Misır prezidentı Hösni Möbäräk belän oçraşqaç, Ğiraqta iminlek urnaşu belän , ilgä kire Berläşkän Millätlär Oyışması inspektorları qaytıp küpläp üterü qoralın ezläw eşen däwam itergä tieş, dip belderde. Şulay uq, De Villepin süzlärençä, Säddäm Hösäin rejimı bärep töşerelde, Ğiraq tarixında yaña çor başlana, şunıñ öçen suğış tiräsendäge bäxäslärne däwam itüneñ inde mäğnäse qalmadı. Fransiä belän Quşma Ştatları arasındağı mönäsäbätlärdä Ğiraq suğışı mäs’äläsendä çıqqan fiker ayırmalıqlarınnan soñ äle dä sülpänlek xökem sörä.


text:
Bıyıl Atlantikneñ ike yağında yäşäwçe berektäşlär arasındağı fiker ayırmalıqları ber qayçan da bulmağan qädär kisken ide. Ekologiedän alıp säwdägä qädär här mäsälädä bäxäslär bulsa da, in kiskene Ğıraq suğışı tiräsendä buldı älbättä.AQŞ belän yevropa arasındaığ kierenkelek yaña yılda da däwam itäçäkme, ällä in yamanı ütep kitteme?
Ütep barğan yılda AQŞ- Yevropa mönäsäbätläre şul qädär naçaraydı ki , yarım ğasırlıq duslıq betä,yuqqa çığa digän qurqu päyda buldı. Berektäş xökümätlär arasındağı kierenkelekne mätbuğattta qarap baru mömkin ide älbättä, jurnalist ,komentatorlarnıñ berbersenä şulay qara atqanı yuq ide. Eşlär şuña barıp citte ki ber jurnalist Fransiäne Ğıraq suğışı pozitsiäse säbäple doşman dip atadı.. yevropalı jurnalistlar da Amerikannar täqäbber , xatalı säyäsät alıp bara dip berbersen uzdırıp yazdı. Ğıraq säbäple AQŞ-Yevropa mönäsbätläre in tübän noqtağa citkändä, Yevropa Berlegeneñ üz eçendä dä bäxäslär quyırıp kitte. Britaniä Ğıraq suğışı zarur digän pozitsiä aldı. Qıtğäneñ zur käçläre Fransiä belän Germaniä suğışqa qarşı ide.Apreldä Säddäm bärep töşerelgäç, qızulıq sülpänäyä töşte , berektäşlär wazğiätne yaxşırtu öçen tırışa başladı nıq duslıq, duslar arasındağı fiker ayırmalıqları turında söyli başladı. Ämma näk yıl azağında ğına Ğıraq säbäple tağı ber märtäbä mönäsbätlär kierenkelänep kitte . Ber de kötemägändä genä WAşington xökümäte yaña säyäsät iğlan itep,suğışqa qarşı bulğan illär Ğıraqnı tözekländerüdä baş kontraktlarğa qul quya almayaçaq dide. Süzçe Scott McClellan (audio) Minemçä Ğıraq ta baştan uq Quşma Ştatları belän bergä bulğan ,ğıraq xalıq şulayuq anda xärbilär cibärgän illär genä AQŞ salım tüläwçeläreneñ finansiälägän töp kontraktlarğa qul quyarğa xoquqlı.
Germaniä räsmiläre bu qararnı qabul itelmäslek dip bäyälägändä, Fransiä monıñ qanuni yağın tikşerärgä, Russiä isä üç alu aksiäsenä işarä itte. Ğıraq bäxäsneñ üzägendä torsa da başqa mäsälälär dä bar. Misal öçen Dönyanıñ ike zur iqtisadi köçe Yevropa Berlege belän AQŞ arasındağı säwdä şulayuq salımnar säbäple dä bäxäslär bara. Ayruça Berlekneñ yaqlağan Kyoto protokolın Quşma Ştatları ekonomik üseşne totqarlayaçaq dip kire qağa.Xalıqara cinayätlär Mäxkämäse suğış cinayätçelären cezalandırırğa tieş. Waşington yevropa berlegeneñ nıq yaqlağan mäxkämägä dä qarşı.Menä bu kirtälärne küzdä totqanda kiläse yılda ike aradağı mönäsbätlär yaxşılana alamı?Warşawda urnaşqan Stefan Batory Fondı ölkän analitiğı Alexander Smolar qaraşınça yaxşılana ala, ämma alar elekege kebek bulmayaçaq .Smolar süzlärençä(audio)
säyäsi buınnarnıñ zäğiflänüe qotılğısız tendensiä , bigräk tä iqtisadi yarışnı küzdä totqanda , bu inde nindider waqıt küzätelä.Minemçä här ike yaq ta monı normal xäl dip qabul itäçäk.
Ämma Smolar alarnıñ keşe xoquqları, demokratiä häm qanunçılıq turındağı urtaq qaraşları däwam itäçäkdip äytä. Analitik Ğıraqnı tözekländerü mäsäläsendäge sonğı bäxäs tä AQŞnıñ multilateralizmğa iqtibar itüe belän sülpänäyäçäk.di.İn yamannıñ ütep baruına başqa işarälär dä bar. AQŞ saqlanu ministırı D.Rumsfeld başqa ber ölkädäge añlaşılmawçanlıqnı çişü turında optimistik räweştä söyli.Yevropa Berlegeneñ qayber äğzaları NATOdan bäysez bularaq berlekneñ xärbi säläten artırırğa teli. Rumsfeld bu ay başlarında Brüsseldä bolay digän ide( audio) Yevropanıñ saqlanu sisteması turında saqlanu ,, tışqı eşlär ministırları, premierler däräcäsendä diskussiä häm kiñäşläşülär däwam itä.Min bu turıda şuluq yäki berberse belän yarışmağan çara tabılır dip ışanam .
Säwdä ölkäsendäge kirenkelek kimi töşte. Bush administratsisäe bu ay başlarında import qorıçqa quyğan tarıflarnı köçtän çığardı.Bu çara yevropa berlegeneñ millionnarça dollarlıq üç alu sanksiäläre kertüen tuqtatqan kebek , ike aradağı atmosferağa da uñay täsir itte. Berlekneñ mart ayında AQŞqa sanksiälär quyu ixtimalä bar. Bu çit illärdäge amerikan şirkätläreneñ salım tülämäve belän bäylängän.Bu mäsälädä dä Waşington yaña qağıydälär kertep, sanksiälärne tuqtataçaq dip kötelä. Kyoto tiräsendäge xällär , Rusiä protokolnı raslamayaçaq digän sonğı belderüen üzgärtsä ,yomşarır ide.Yevropa Berlege räsmiläre Mäskäw moñı Kyoto yäki başqa mäsälädä satulaşu obyektı itep qullanırğa teli,şunlıqatn kiçegä digän qaraşta.Xalıqara Cinayätlär Mäxkämäse mäsäläsendä isä AQŞ çigenülär yasamayaçaq. Bu bäxäs qalaçaq. 2003nçe yılda Atlantiknıñ ike yağındağı berektäşlär arasında ızğış, bäxäslär bulıp alsa da, bu duslıq bik tirän , bik qıymtle häm bik küp traditsiälär belän bäylängän. Yazmanı töreklärneñ eski dus, doşman bulmas digän mäqale belän tämamlıym.
färidä xämit,


text:
Başqortstan xakimiate Salawat Yulaydan yaña Che Guevara yasamaqçı
"Azatlıq" radiosınıñ yäkşämbe "Awlaq öy"enä räxim itegez, qäderle tıñlawçılar! Aldağı minutlarda sezneñ belän Kärim Kamal bulaçaq häm min bügen sezgä ike qısqa ğına söyläşü täqdim itärgä cıyınam. Şularnıñ berençese - Başqortstanda Salawat Yulay tuuınıñ 250 yıllığına äzerlänü turında, ikençese - Samarda tatarça qotlaw kartları çığaru xaqında. Temalar beraz qorıraq yañğırasa da, söyläşülär qızıqlı bulaçaq, bezdän ayırılma kürmägez!
Audio, Ufa
Şulay itep, Salawat Yulaynı Robin Hoodqa, Spartakka, xätta Jeanna d''Arque-qa tiñläwçelär dä bar. Bu atnada Başqortstannıñ Yäşlär eşläre komitetı, prezident idaräse belän bergä, älege isemlekne kiñäytep, mäşhür başqort batırın kürenekle sul radikal Che Guevara belän dä ber rätkä quyarğa buldı. Ul respublikada xalıq qaharmanı Salawatnıñ yaña ber sänğäti süräten buldıru konkursın iğlan itte. Anda ciñep çıqqan rässam-designer, başqort qaharmanına yaña ber popülär sürät uylap çığarğan öçen 20 meñ sum alaçaq. Konkursnıñ maqsatları turında anı oyıştıruçılardan başqa berkem dä yaxşıraq belä almıy, şuña kürä min bu xaqta Başqortstan prezidentınıñ matbuğat wäkile Rostislav Morzağulov belän söyläşep alırğa buldım. Aldan uq şunı äytep kitim - Rostislav äfändeneñ yardämçe xanımı, "ul başqortça söyläşäme?" digän sorawğa, "Rostislav Rafkatoviç sezgä niçek kiräk, şulay söyläşäçäk" disä dä, Morzağulov äfände ädäbi başqort telen belep betermäwe säbäple älegä urısça söyläşergä buldı. Anıñ cawapları şul teldä yañğırayaçaq. Berençe soraw - "sez bu eşkä, yäğni Salawat Yulaynıñ yaña sänğäti süräten buldıruğa ni öçen alındığız?"
Audio, Rostislav Morzağulov
Läkin sez beläsez mikän, Che Guevara bar dönyada sul radikal, Amerika imperializmına qarşı köräşüçe bularaq tanılğan, xäzer anı näq menä şul säbäple global''läşügä qarşı çıqqan yäşlär üzläreneñ kumirı itep kürä. Menä äle kiçä genä min Praga uramnarında, Çexiäneñ Yevropa Berlegenä kerüenä häm dönyanıñ global''läşüenä qarşı uram cıyını ütkärgän anarxistlarnı kürdem, alarnıñ kübesendä inde telgä alınğan Che Guevara süräte töşerelgän kiemnär ide. Salawat Pugaçev belän bergä Rusiä xakimiatenä, yäğni başqortlar oçrağında kolonizatorlarğa qarşı köräşkän keşe bularaq tanılğan, xäzerge çorda da anıñ yaña obrazı şunı çağıldıraçaqmı? dip soradım min Rostislav Morzağulovtan.
Audio, Rostislav Morzağulov
Yäğni süz biredä fäqät Salawatnıñ üz süräten üzgärtu, yäisä döresräk itep äytkändä, süräten buldıru turında ğına bara, sez anıñ tarixi rolenä bötenläy qağılmıysız?
Audio, Rostislav Morzağulov
Sez Rusiädäge, häm ayırım alğanda Başqortstandağı xäzerge yäşlär arasında ğadellek öçen köräşü ideäse bik cäyelgän dip uylıysızmı?
Audio, Rostislav Morzağulov
Bu "Awlaq öy"neñ, häm ğomumän "Azatlıq"nıñ, Başqortstan prezidentınıñ matbuğat wäkile itep küptän tügel genä bilgelängän Rostislav Morzağulov belän berençe äñgämäse ide, qäderle duslar. Min aña tıñlawçılarıbız isemennän räxmät belderep, kiläçäktä dä Ufadan qızıqlı mäğlümat alıp torırbız digän ömettä qalam.
Audio, break
İnde ber muzıkal'' tänäfes yasap alıyq. April azağında ğına Qazanda Mälikä isemle yäş cırçınıñ yaña kompakt diskı dönya kürde, duslar. Färidä Qudaşeva, Älfiä Abzalova, Mönirä Bulatovalarnı söyüçelär Mälikäne tatar çırçısına sanamas ta bälkem, ul bötenläy başqa buyın wäkile. Läkin tatar yäşläre anıñ çırların yaratıp tıñlıylar... häm biilär, monısı da xäzer bik ähämiatle. Menä üzegez tıñlap qarağız äle.
Audio, Mälikä
Sez "Azatlıq" radiosınıñ "Awlaq öy"endä qunaqta, xörmätle tıñlawçılar, utırmabıznıñ çirattağı säxifäsenä küçep bez Samarğa yul totarbız. Läkin başta Qazanğa suğılıp çığıp... Küptän tügel genä anda bulırğa turı kilde, häm ğädättägeçä kitap kibetenä kergäç, min anda ğömeremdä ikençe märtäbä tatarça qotlaw kartları kürügä ireştem. Berençe tapqır tatarça "Yaña Yıl belän!" dip yazılğanın min äle yıraq sovet çorında uq kürgän idem. Döres, bu berdänber täcribä buldı, şunnan soñ inde andıyları da küzgä çalınmadı. 2004-nçe yıl yazında min beryulı 8 törle tatar qotlaw kartın kürü bäxetenä ireştem. Alarnıñ barısı da zamança, zäweq belän, iğtibarnı cälep itärlek itep eşlängän ide. Mineken dä nıq cälep itü säbäple min alarnıñ barısın da aldım, häm soñğıların aldım bulıp çıqtı - ul kibettä dä tatar kartları qalmadı. Anıñ qarawı min alarnı kem çığaruı xaqında mäğlümatkä tap buldım. Kartnıñ härbersendä anıñ, döresräge alarnıñ isemnäre häm torğan şähärläre yazılğan ide - Marat wä Rinat, Samar qalası, telefon. Qalğanı inde waqıt mäs''äläse genä ide. "Awlaq öy" öçen min Marat Ğäripov belän söyläştem. Xäzer sezgä şul äñgämäne täqdim itäm. Nindi teldä söyläw mäs''äläse bu yulı da kütärelde, läkin ul üzennän-üze niçekter caylı ğına çişelde.
Audio, Marat Ğäripov
Samardan Marat Ğäripov belän söyläşü bezne "Awlaq öy" utırmasınıñ azağına yaqınayttı, min inde sezneñ belän xäzergä xuşlaşırğa tieşmen, qäderle duslar. İsän-imin torığız, "Azatlıq"tan ayırılmağız, xatlar yazğalağız! Bezneñ adresnı sez www.azatliq.ru säxifäsendä taba alasız. Sezneñ belän Kärim Kamal buldı, saw bulığız!


text:
Kavkaz ittifağı - üle tuğan balamı?
Rusiä belän Gruziä arasındağı nizaq Törkiägä dä täsir itä. Gruzia nizagı başlağannan soñ çi neft häm tabiği gaz eksportı tuqtaldı.
Bu Törkiäneñ iqtisatına bäyle bulğaç, premyer Erdoğan Kavkaz illärendä totrıqlılıq häm xezmättäşlek buldıru öçen urtaq platforma oyıştıru täqdimen kertte. Şuşı häm başqa maqsatlarda ul uzğan atnada Mäskäwgä säfär qıldı. Biredä dä prezident Medvedev häm xezmättäşe Putin belän oçraşıp küreşte. Annarı ul 20 avgustta Bakuğa barıp, prezident İlham Aliev belän küreşte. Gruziä mondıy ber platforma tözügä riza kebek. Ämma Ärmänstannı künderü çeterekle mäs'älä.
Ärmänstan belän Törkiä arasında asılda räsmi mönäsäbätlär urnaşmağan. Soñğı aylarda qayber räsmi bulmağan yaqınlaşu adımnarı atlatıldı. Premyer Erdoğan sentyaber ayında N'yu-Yorkta uzdırılaçaq BMO qurqınıçsızlıq şurası utırışı waqıtında ärmän xezmättäşe belän küreşäçäk dip kötelä. Asılda Erdoğannı berkem dä turıdan-turı kire qaqmadı. Ämma Kavkazlarda totrıqlılıq häm xezmättäşlek buldıru platforması çınbarlıqta ğämälgä aşa alamı digän soraw tua.
Rusiä Abxaziä belän Kön'yak Osetiäneñ bäysezlek taläplären qabul itäçäk buluğa oxşıy. Ä Gruziä isä monı üzeneñ territorial' bötenlegenä bäyle dip bäyäliäçäk häm bügenge köndä Rusiä belän Gruziä ber-berenä doşman. Tege yaqtan Äzerbaycannıñ territoriäse Ärmänstan tarafınnan basıp alınğan ide. Şuşı cirlektäge Tawlıq Qarabağtağı ärmännär dä bäysezleklären iğlan ittelär. Östäwenä Äzerbaycandağı azçılıq lezgin, tat, talışlarda rizasızlıq üsä.
Törkiä belän Ärmänstan arasında da Törkiäneñ genotsidta gäyeplänüe, tufraq taläpläre kebek törle problemalar bar. Monnan tış Yırevan belän Tiflis arasında Gruziädäge ärmännär buyınça da nizağ bar. Qısqası, Kön'yak Kavkaz illäreneñ üzara häm kürşeläre belän baytaq çişelmägän problemaları bar. Tön'yak Qafqazdağı törle etnik törkemnär turında äytep torası da yuq.
Tege yaqtan Rusiä belän AQŞ arasında arta başlağan kierenkelek Törkiä belän AQŞ häm Törkiä - Rusiä mönäsäbätlärenä nindi yoğıntı yasayaçağın faraz itü dä qıyın. Ütkän atnada İran prezidentı Äxmädi Näcat İstanbulğa räsmi säfär belän kilde. Törkiä tabiği ğaz buyınça İran belän kileşü tözergä cıyına, Vaşington moña qarşı. Bu atnada Törkiä AQŞ-qa Gruziägä keşeçelek yärdäme maqsatı belän ike amerikan häm ber ispan köymäseneñ buğazlar aşa uzuına röxsät birde.
Rusiä monı telämäsä dä Törkiä bit NATO äğzası. Anqara inde üzendäge separatist kördlärgä qarap Gruziäneme, yäki iñ zur säwdä partnerı häm rayonnıñ iñ köçle ile Rusiäne yaqlasınmı? Bu atnada başta Märsindä, 21 avgustta isä Törkiäneñ öçençe zur şähäre İzmirda bombalar şartlap baytaq siwil, ğäskär häm politsiä xezmätkäre cäräxätlände. Anqara öçen yuğarı tökersäñ mıyıq, asqa tökersäñ saqal kebek çarasızlıq xökem sörä.
Bu şartlarda Kavkazda niçek itep stabillek urnaştıru mömkin bulsın di. Şuña qaramastan, premyer Erdoğan, Xuca Nasretdin äytmeşli “min çüprä salğan kül, qatıqqa äwerelsä naçar bulırmı”, digändäy tırışa.


text:
Tömän Qazannıñ 1000 yıllığın bäyräm itte
Qazannıñ 1000 yıllığı bäyräme Tömändä dä ütte. 22 nçe sentäber könne bu tamaşanı qararğa sirkqa 1800 keşe cıyıldı. Alarnı işek töbennän ük milli kiemnär kigän qızlar çäk-çäk belän qarşı aldı. Sirknıñ foyesında milli rizıqlar tezelgän, parı çığıp torğan samovarlar quyılğan çäy öställäre yanınnan da berkem dä bitaraf qına ütep kitä almadı. Meñ yıllıqqa bağışlanğan suvenirlar, audio-wideo tasmalar, milli kiemnär tezelgän säwdä öställäre yanında da xalıq küñelenä xuş kilgänen satıp aldı.
Tamaşa näq Tuqayça, «Cikterep par at, Qazanğa tup-turı kittem qarap...” digän süzlär belän başlanıp “Tuğan tel” cırı belän tämam buldı. Şuşı 3 säğät eçendä Tömän artistları qızıl başlı sölgelär belän bizälgän atnıñ arbasına utırıp äle yaña ğına 1000 yıllığın ütkärgän Qazan şähären qararğa kittelär. Ä Qazan artistları: Färidä belän Alsu “Chevrolet”ğa utırıp, “Qazan yegetläre” isä baykerlarnıñ mototsiklına töyaleşep Tömändäge bäyrämgä kilde. “Xäräkättä bäräkät” digän leytmotivqa qorılğan bu tamaşa waqıtında säxnägä kürenekle cırçılar Röstäm Zakirov, Zöfär Xäyretdinov belän bergä Tömän tamaşaçılarına yaxşı tanış cirle artistlar da çıqtı. Qararğa kilüçelär Qazan xanbikäse Söembikäne dä kürä aldılar. Bu obraznı Gölzadä Säfiullina tarixtan çınbarlıqqa qaytardı. Bötendönya tatar xatın qızlar oyışması “Aq qalfaq”nıñ citäkçese Kämäriä Xämidullina Tömändäge xatın-qızlar oyışması başlığı Bibinur Sabirovağa “Söembikä beläzegen” tapşırdı.
Tömändäge Qazannıñ 1000 yıllığı bäyrämenä kilgännär Sirk gömbäzenä asılğan ekran aşa ğına bulsa da Tatarstan başqalasınıñ iñ matur urınnarına säyäxät ittelär. Mintimer Şäymievneñ: “Bez Buldırabız”,- digän süzlären işettelär. Vladimir Putinnıñ tatarça söyläwen tıñladılar.
Moña qädär Sabantuylardan qala, bina eçenä şulqadär küpsanlı millättäşneñ cıyılğanı yuq ide. Bu çara waqıtında arenağa çıqqan Sirk mödire Färzänä Xälilova: “Minem küñelemä tıñğılıq birmägän zur xıyalım tormışqa aştı. Tözeleş tämam bulğaç, sirkta millättäşläremä büläk itep ber kiçä ütkärermen, dip xıyallanğan idem. Bu tamaşadan soñ min üzemne bik bäxetle keşe itep sizäm”,- dide.
Mixerbanlı tamaşaçı bu çaranı üz qanatı astına alğan Bötendönya tatar kongressınıñ başqarma komitetına da, Tömän şähäre tatarlarınıñ milli mädäni avtonomiäsenä dä, “Miras” xäyriä fondına da zur räxmäten belderep taralıştı.
Nail Alan. Tömän.


text:
Amerika Quşma Ştatları saqlanu ministrı Donald Rumsfeld Londonda Britaniä saqlanu ministrı Geoffrey Hoon belän oçraşqannan soñ uzdırğan matbuğat oçraşuında, Ğiraqta xärbi çaralar tämamlansa da , wazğiät äle imin tügel, qarşı toru qala birä dip belderde:“Prezident , xärbi çaralar çorınnan totrıqlılıq buldıruğa taba küçeş bara, dip belderde. Bolarnı ber qayçan da ayırıp bulmıy. Qarşı toru däwam itäçäk. Küptän tügel bulğan üterülär kebek keşelärneñ ülüe häm yaralanuı, qızğanıçqa qarşı däwam itäçäk”, dide Rumsfeld.
London belän Rumsfeld üzeneñ Farsı qultığı däwlätläre häm Äfğanstanğa bulğan säfären tämamladı.


text:
Ufada tatar xalqınıñ ataqlı ulı, mäşhür balet biyüçese Rudolf Nuriev isemendäge xalıqara balet festiwale zur uñış belän däwam itä. Bıyıl ul 11 nçe tapqır uzdırıluçı bu matur festivälneñ täwge könnärendä tamaşaçılar çit il qunaqları – Qähirä şähäreneñ opera häm balet teatrı balet truppasınıñ çığışların qarap läzzät kiçerde. Tamaşaçılarğa «Tanışular klubı», «Qarmino burano», «Lorkiana», «Qorsar», «Bolero» ber aktlı spektäkllären täqdim itkän bu teatr kollektiwı atnaqiç könne festiwäldä üz çığışların tämamladı.
Balet bäyrämen xäzer başqa sänğat kollektivları däwam itä. Tamaşaçılar S. Proqofyevnıñ «Aqqoş küle», X. Lewensxoldnıñ «Silfida», L. Minqusnıñ «Jizel», «Don Kixot», «Bayaderka», P. Çaykovskiynıñ «Yoqığa talğan güzäl» spektäkllären qarıy ala.
Balet bäyräme qısalarında Başqortstan däwlät opera häm balet teatrında Rudolf Nurievneñ Ufadağı ber köne xaqında fotokürgäzmä dä eşli başladı. Anda Rudolf Nuriev 1987 yılda bik qatı çirlägän äniseneñ xälen belergä dip Ufağa kilgän çaqta TASS ağentlığı fotoxäbärçese Wiktor Wonoğ töşergän distälärçä sürätlär urnaştırılğan. Tarixi ähämiätkä iä bu kürgäzmä tamaşaçılarda zur qızıqsınu uyata.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
21 fivral – xalıqara tuğan tel köne
Telne, keşelek dönyasınıñ ayırılğısız ruxi baylığın saqlaw öçen xakimiät tä, cämäğät oyışmaları da, ayırım ğailälär dä bötenesen başqarırğa tieşlär. Läkin yıraqqa kitmiçä dä äytä alabız: tuğan tatar telebez küzgä kürenep, üzeneñ yäşäyeş dairäsen yuğalta bara. Bigräk tä megapolislarda.
Tatarstanda tatar telen saqlaw, yaqlaw, öyränü däwläti däräcädä quyılğan mäsälä bulsa, da tuğan telebezdä söyläşüçelär sanı yıldan yıl azaya. Qazanda tatar yäşlärneñ 70-80% ana telendä söyläşmilär, digän mäğlümat bar. Ä inde Rusiä töbäkläre, çit illär turında äytäse dä yuq. Qısqası, Tuqayğa iärep: yarlıqağıl bezne, tuğan tel, diäse kilä.
Comğa könne Ministrlar Kabinetı qarşında “Tatarstan xalıqları telläre turında”ğı zakonnı ğämälgä aşıru komitetı, Tatarstan kitap näşriäte, “ Mäğärif” näşriäte, Qazan Däwlät Pedagogiä Universitetı “Süzleklärdä – tel xäzinäse” digän fänni cıyılış ütkärde. Anda respublikabızda soñğı un yılda basılıp çıqqan här törle süzleklärdän tözelgän kürgäzmä oyıştırıldı. Älege süzleklärneñ sıyfatı, ähämiäte turında zur söyläşü uzdı.


text:
Yaqın Könçığışta solıx urnaştıru maqsatı belän täqdim itelgän yaña planğa AQŞ häm BMO yuğarı bäyä birä
Audio (Yasser Abed Rabbo)
"BMO general sekretare Kofi Annan bezneñ planğa bik yuğarı bäyä birde. Ul anı qarañğılıqqa batqan töbäktö ömet çatqısı dip atadı."
Avtornıñ ikençese, Yossi Beilin süzlärençä, Yaqın köçığıştağı 4 aradaşçı, Berläşkän Millätlär, Quşma Ştatlar, Yevropa Berlege häm Rusiä, bu yaña plannı kiläse oçraşularında tikşeräçäk:
Audio (Yossi Beilin)
"Kofi Annan bezgä eşne däwam itergä quştı. Anıñ süzlärençä, bu plan 4-lekneñ kiläse oçraşuında tikşereläçäk. Bu turıda ul İminlek Şurasına häm Ğömüm Mäcleskä xäbär itkän. Bezneñ öçen monnan da yuğarı bäyä bula almıy."
"Geneva kileşüwe" dip atalğan plan şuşı atnada iğlan itelde. Avtorlar äytüençä, ul "Yul xaritasına" östämä bulırğa tieş. Bilgele bulğança "Yul xaritası"nda 2005nçe yılda Fälestin däwläten iğlan itü qaralğan. Monıñ aldınnan Fälestinnär köç qullanunı, ä İsrael – yäxüd toraqları tözüen tuqtatırğa tieş. Ämmä bu plan körçekkä terälde. "Geneva kileşüwe" "Yul xaritasınnan" alğaraq kitep qayber çeterekle mäsälälärne çişüne maqsat itep quya. Misal öçen anda, qayber yäxüd bistälären evakuatsiäläw qarala. İsraelgä, küpme qaçaqnı üzenä qabul itü mäsäläsen xäl itü xoquqı birelä.
Quşma Ştatlarnıñ elekke 7 räsmie bu planğa yuğarı bäyä birep xat yulladı. İmza quyuçılar arasında: prezident Bill Clinton çorında däwlät sekretare bulğan Warren Christopher, John Kennedy häm Lyndon Johnson çorında saqlanu ministrı bulğan Robert McNamara bar. Ämmä İsrael xökümäte dä, Fälestin suğışçıları da, bu yaña planğa qarşı çıqtı.
Soñğı xäbärlärgä qarağanda İsrael xärbiläre bügen Ğaza sızığında ike Fälestinlene atıp ütergän. Xärbilär äytüençä alarda berniçä garanata häm 25 kilogram şartlatqıç tabılğan. Misır çigendä urnaşqan Rafah qaçaqlar lagerında ber Fälestin yäşüsmere atıp üterelgän.
Ali Gilmi