text:
Möxämmät-Ämin xan
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Möxämmät-Ämin xan — 1487—1495, 1502—1518 yıllarda Qazan xanlığı belän idärä itkän xan. Şul uq waqıtta şağir bulıp sanala.
ЭчTәлek
- 1 Qarşılıqlı yäşlege
- 2 Mäskäw yoğıntısı astında
- 3 Yaña sörgen
- 4 Ğabdel Latıyf häm Kiläxmät
- 5 Uyatu häm azat itü öçen köräşü
- 6 Qazan yanındağı suğış (1506)
- 7 Möxämmät-Ämin ciñüe
- 8 Xan — şağir
- 9 Söyembikä manarası. Xan — Tözüçe
- 10 Monı da qarağız
- 11 Tışqı sıltamalar
Qarşılıqlı yäşlege[үзrәpTү]
1479 yılda İbrahim xan ülep, anıñ ike xatınınnan biş ulı qala: berençe xatını Fatıymadan İlham, Xodayğıl häm Mäliktahir, ä ikençe xatını Nursoltannan Möxämmät-Ämin belän Ğabdel Latıyf.
İke törkem arasında: Şäreqle häm Mäskäwle[үзrәpTү]
Bu waqıtta Qazan xanlığınıñ tışqı säyäsäten bilgeläwdä zur urın totqan ike partiä oyışıp citä. Alarnıñ Fatıyma citäkçelegendäge berençese Şäreqqa, Nuğay urdasına, anıñ aşa Urta Aziägä yöz tota. İkençese—Nursoltan yaqlısı—Mäskäw belän kileşü tözü yağında bula. Alar, ruslar belän tatu mönäsäbättä yäşäp, ilneñ bäysezlegen saqlarğa telilär.
Şäreq partiäse ciñep çığa häm ul täxetkä, xaqlı waris bularaq, İlhamnı utırta. Nursoltan Qırım xanı Miñlegäräygä kiäwgä çığa häm üze belän keçe yäştäge ulı Ğabdellatıyfnı da alıp kitä.
Mäskäw sörgene[үзrәpTү]
Ölkän ulı 10 yäşlek Möxämmät-Ämin Mäskäwgä ozatıla, häm tizdän aña Kaşira şähäre belän idärä itüne tapşıralar.
İvan III höcüme[үзrәpTү]
İlham äniseneñ säyäsäten ütkärä başlıy. Bu, älbättä, İvan III gä oşamıy, häm ul 1482 yılda Qazanğa ğäskär cibärä. Ğäskär berençe tapqır bularaq puşqalar belän qorallandırıla häm anı çığışı belän ğrek bulğan nemets injenerı Aristotel' citäkli. İlham xökümäte, ğäskärneñ Tübän Novgorodqa kilep citüen işetkäç, solıx sorıy, bu solıx Mäskäwgä faydalı şartlarda qabul itelä.
İlham ätisendäge säyäsi häm däwlät eşleklese sıyfatlarına iä bulmağan. Näq menä anıñ idärä itü yıllarında ığı-zığılar başlanğan, häm Qazan xanlığı üzeneñ tübängä taba töşü çorına kilep kergän. Döres, soñraq kütäreleş, däwlätneñ qüäte bilgele ber däräcädä üskän çorlar da bulmağan tügel. Läkin ul inde Mäxmütäk häm İbrahim xannar däwerenä xas elekkege qüäten torğıza almağan.
Möxammäd-Ämin xiänäte: Mäskäw bulışçısı[үзrәpTү]
Mäskäwneñ Qazan eşlärenä qatnaşuı yıldan-yıl nığraq sizelä barğan. Mäsälän, 1484 häm 1485 yıllarda Qazanğa xärbi otryadlar kilgän, häm alar çiratlap Möxammäd-Ämin belän İlhamnı alıştırıp utırtqannar. Nihäyät, 1487 yılda Qazanğa çirattağı bik zur yaw kilgän häm, ike ay çaması qamap torğannan soñ, 9 iyüldä rus ğäskärläre şähärgä bärep kergän, Mäskäw yaqlı partiä İlhamnı täxettän töşergän häm anı Mäskäw voyevodasına totıp birgän.
Xiänät cimeşläre[үзrәpTү]
Xannı änise, ike xatını, tuğannarı belän bergä Mäskäwgä alıp kitkännär. İlhamnıñ üzen Vologdağa sörgännär häm ul şunda ülgän. Başqaların şul uq Vologda cirendäge rus şähäre Qarğolomğa ozatqannar. Alar da anda awır yazmışqa duçar itelgännär. Ozaq tormıyça xanbikä Fatıyma häm anıñ ulı Mäliktahir da ülgän. Mäliktahirnıñ ike ulı çuqındırılğan, häm alar soñınnan rus däwlätendä törleçä xezmät itkännär. İlhamnıñ bertuğan enese Xodayğıl da Petr İbrahimoviç isemendä çuqındırılğan. Tizdän ul saq astınnan çığarılğan häm İvan III neñ bertuğan señelesenä öylängän. Xanzadä 1523 yılda ülgän, häm anıñ tabutı Mäskäw Kremleneñ Arxangel' soborına rus patşaları häm olı kenäzläre belän yänäşä quyılğan.
Mäskäw yoğıntısı astında[үзrәpTү]
Qazan täxetenä Möxammäd-Ämin utırtılğan. Ul Mäskäw quyğan waris sıyfatında 1496 yılğa qädär idärä itkän. 1487 yılda Qazannı basıp alğannan soñ başlanğan Mäskäw yoğıntısı bik nıq üskän. Mäskäw Qazanğa üz ixtıyarın turıdan-turı köçläp tağa, xätta xan itep kemne utırtırğa ikänen dä üze xäl itä başlağan.
Yaña sörgen[үзrәpTү]
Şäreq partiäse mondıy bäylelekkä çik quyuğa beraz ömet uyata torğan omtılış yasap qarağan, Seber xanzadäse Mamuqnı xan täxetenä utırtırğa çaqırğan, tik şul partiä üze ük soñğa taba Mamuqqa yärdäm itüdän tuqtağan. Partiäneñ başlığı—Qazan xökümäte idäräçese Qöläxmät üz süzendä tormıyça mäskäwlelär yağına küçkän. Mamuqnıñ waqıtlıça Qazanda bulmawınnan faydalanıp, şähär qapqaların yabıp quyğannar, häm ul üzeneñ yarannarı belän qabat Sebergä qaytıp kitärgä mäcbür bulğan häm ni säbäpleder yulda ülep qalğan.
Möxämmäd-Ämin bu waqıtta (1495-1502) Mäskäwdä sörgendä yäşägän. İvan III aña bik ışanğan ide, xättä Böten Rus Gäskäreneñ citäkçese bularaq Livoniä suğışında (1500) bilgelägän. Şulay itep, kiläse Qazan xanı 1500 yılda Böten Rus Ğäskäreneñ başlığı bularaq bulğan.
Ğabdel Latıyf häm Kiläxmät[үзrәpTү]
Qazan idäräçeläre Oluğ Möxämmät dinastiäsen torğızırğa qarar qılğannar. Tik anı Möxammäd-Ämin faydasına tügel (çönki Kiläxmät belän Möxammäd-Ämin arasında qarşılıqlar bulğan), ä anıñ keçe enese, bu waqıtta Mäskäw yanındağı Zwenigorod belän idärä itkän Ğabdel Latıyf faydasına xäl itkännär. Läkin yäş xanzadä şuñarçı üz änise Nursoltan yanında, Qırımda tärbiä alğan. Anıñ dönyağa qaraşı formalaşuda, Qazan xanlığınıñ bäysezlege xaqında üz säyäsäten ütkärüdä Nursoltan bik zur rol' uynağan. Ğabdel Latıyf biş yıldan artığraq qına (1497—1502) idärä itep qalğan. Ul Kiläxmät qatnaşında İvan III Qazanğa cibärgän rus ilçelege tarafınnan täxettän töşerelgän.
1502 yılda Ğabdel-Latıyfnı qulğa alalar häm Mäskäwgä ozatalar, zamanında İlham xannı cibärgän kebek, anı da tönyaqqa sörgengä sörälär. Qazan täxetenä tağın Möxämmät-Ämin utırtıla. Şuñarçı ul Kaşira häm Serpuxov şähärläre belän idärä itkän bula. Bu waqıtqa inde ul 30 yäşkä citä, däräcäsenä qarap, süzdä genä bulsa da, Litwa suğışında xätta rus ğäskärläreneñ başlığı itep tä bilgelänä.
Uyatu häm azat itü öçen köräşü[үзrәpTү]
İkençe tapqır Qazan xanı bulıp utırğaç (1502—1518), Möxämmät-Ämin üzeneñ dönyağa qaraşın üzgärtä, säyäsi xällärne başqaça bäyäli başlap, üz däwläten bäysezlek yulı belän üsterü küzlegennän çığıp eş itügä kereşä. Çığanaqlarda äytelgänçä, monda anıñ yaña cämäğäte—İlham xannıñ tol qalğan xatını zur yoğıntı yasağan. Äwwäl şundıy tärtip yäşägän: ülgän monarxnıñ xatının anıñ däwlät başlığı bulıp qalğan enesenä kiäwgä birä torğan bulğannar. Mäsälän, Qasıym xan ülgäç, anıñ tol xatının Mäxmütäk xanğa, Xälimneñ xatını Nursoltannı İbrahim xanğa birgännär. Xannan tol qalğan xatın ikençe tapqır, öçençe tapqır turı kilsä, anda da barı tik xanğa ğına kiäwgä çığa alğan. Ägär ireneñ keçe tuğanı bulmasa, anı başqa xanlıq idäräçesenä dimläp birgännär. Şuña kürä tatar xannarınıñ ike yäki berniçä xatını buluğa bügenge uquçı ğäcäpsenmäskä tieş. Ğomumän, mondıy yola urta ğasır dönyasında kiñ taralğan bulğan. İlhamnıñ tol xatını Qazan cireneñ watanpärwäre (patriotı) häm üzeneñ berençe ire belän sörgendäge qıyırsıtularnı küp kürgän keşe bulğan, häm, älbättä, ul Möxämmät-Äminneñ milli xislären uyata alğan. Xannıñ änise Nursoltan tärbiäseneñ dä yoğıntısı timiçä qalmağan, xanbikä ul waqıtta Qırımda yäşäsä dä, Qazanğa häm Rossiägä üz balaların kürü öçen äledän-äle kilep torğan.
Yäşeren äzerläwlär[үзrәpTү]
Möxämmät-Ämin, ziräk häm xäyläkär säyäsätçe bularaq, suğışqa bik yäşerten räweştä äzerlängän. Anı Mäskäw idäräçeläre häm xannıñ Qazandağı doşmanı Kiläxmät tä iskärä almıy qalğannar. Süz uñayında äytik, Möxämmät-Äminne häm Ğabdel-Latıyfnı täxettän töşerüdä ğäyeple häm Qazan xanlığınıñ säyäsi tormışında tiskäre rol' uynağan Kiläxmät 1506 yılda qulğa alınğan häm cäzalap üterelgän.
Berençe bäreleş[үзrәpTү]
Qartayıp betkän İvan III neñ könnäre inde sanawlı ğına qalğanlığın, qayçandır qüätle monarxnıñ bügen hiç tä xälitkeç köç bula almawın xan bik yaxşı añlağan. Ä rus monarxınıñ ulı—täxet warisı Vasiliy III ätiseneke kebek sälätkä iä bulmağan. Möxämmät-Ämin 60 meñle ğäskären Tübän Novgorodqa taba cibärgän. Olı kenäz tatarlarnıñ çik buyındağı Sura yılğasın kiçep çığuların işetkän häm alarğa qarşı üz ğäskärlären çığarğan. Ämma qazanlılar bu waqıtta inde Tübän Novgorodnı qamap ölgergännär, tik şähärne ala almağannar häm, rus ğäskäre belän oçraşmıyça, kire qaytıp kitkännär.
Qazan yanındağı suğış (1506)[үзrәpTү]
1505 yılnıñ oktäberendä İvan III ülgän, ä 1506 yılnıñ aprelendä Vasiliy III Qazan xanlığına qarşı ike berläşmädän— flotiliä häm atlı ğäskärlärdän torğan zur armiä cibärgän. 22 mayda Möxämmät-Ämin Qazannan yıraq tügel genä cirdä aldan kilgän köymäle ğäskärne tar-mar itkän, ä ber aydan soñ, 25 iyündä, atlı ğäskär dä kilep citkäç, böten rus armiäse qatı ciñelügä duçar itelgän. Qayber rus çığanaqlarına qarağanda, Mäskäw ğäskäre 100 meñ keşedän torğan. Rossiä tarixı turındağı xezmätendä Q. Marqs ta bu suğışnı telgä alıp bolay di: «Mäskäwlelärne Qazan yanında şundıy itep tar-mar kitergännär, barı 7000 keşe genä qotılıp qala alğan...» (Qazan yanındağı suğış (1506))
Möxämmät-Ämin ciñüe[үзrәpTү]
Qısqası, anda bik qatı suğış bulğan. Rus'nıñ Çıñğız häm Batu xannardan soñ berqayçan da äle mondıy ciñelügä duçar itelgäne bulmağan. Şul çor keşeläre bu bäreleşne Qulikovo suğışına tiñlägännär. Tatarlar, älbättä, monnan 125 yıl elek ciñelüläreneñ üçen qaytarğannar. Vasiliy III Möxämmät-Ämin xan belän «elekkeçä tatulıq häm duslıq» solıxı tözergä mäcbür bulğan. Soñraq S. Gerberşteyn yazğança, «qazanlılar Mäskäw idäräçesennän beraz tın alğannar».
Möxämmät-Ämin solıxqa rizalıq birgän häm şunnan arı anıñ säyäsi eşçänlegendä nindi dä bulsa aktivlıq kürenmi.Tarixçı M. Ğ. Xudyaqov anıñ şuşı çordağı idäräsenä mondıy bäyä birä: ruslar östennän menä digän ciñü yawlap, Möxämmät-Ämin Mäskäwgä yararğa tırışqan elekke eşçänlege öçen Qazan cämäğätçelege qarşında üzen aqlağan, häm şunnan soñğı tormışın tınıç ütkärgän:
Xan — şağir[үзrәpTү]
Möxämmäd Äminneñ 12 yullıq «Ğiqab» («Üç») isemle şiğere bilgele. Bu parçada şağir, üz elgäreläre Säyf Saray, Äxmäd Ürgänçi, Bäzzazi traditsiälären däwam itep, Aqsaq Timerneñ şäxesen, eş-ğämällären kisken tänqitli, anıñ cirgä, «islam yortına» «zolım», «fetnä» kiterüen kürsätä häm Alladan bu «zalimgä» qatı cäza birüen ütenä.
Söyembikä manarası. Xan — Tözüçe[үзrәpTү]
Berniçä tarixçılar fikerläre buyınça Söyembikä manarası Möxämmäd-Ämin waqıtında tözelgän ide. Mäskäw Kremleneñ Borovitskiy manarası (rus.) tözegän waqıtında (1490) Möxämmäd-Ämin Mäskäwdä İvan III yanında yäşägän ide häm İtaliä arxitektorları (Pyetro Antonio Solari) belän tanışıp, duslaşıp, soñraq alarnı Qazanğa yaña manara tözü öçen çaqırğan ide. Tözeleş waqıtı: 1507-1517 yıllar. Başta yaña Manarası — xärbi manarası bularaq tieş ide, läkin Möxämmäd-Ämin üzeneñ fikeren üzgärtte, häm bu qorılma xan mäçet manarasına äwerelgän. Söyembikä soñğı yıllarda manarasında yäşägän öçen xalıq bu binanı Söyembikä Manarası iseme birgän.
Soñğı yıllarda Möxämmäd Ämin qatı awırıp kitkän häm 48 yäşe tulğanda — 1518 yılda wafat bulğan. Söyembikä manarası yanında Qazan xannarı törbäsendä kümelgän.
Monı da qarağız[үзrәpTү]
- Oluğ Möxämmäd
- Biläw yanındağı suğış
- Suzdal' yanındağı suğış
- Vasiliy II
- Qazan yanındağı suğış (1506)
- Tuqtamış xan
- Mäskäwneñ buysındıruı (1382)
- İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
Tışqı sıltamalar[үзrәpTү]
- Bolğar däwläte
- ЗиMиH A.A. BиTязb Ha pacпyTbe. ФeoдaлbHaя BoйHa B Poccии XV B. M.,1991.
- M. Г. XyдяkoB Oчepkи пo иcTopии KaзaHckoro xaHcTBa. MockBa, «ИHCAH», 1991, ISBN 5-85840-253-4
- ПoxлeбkиH B. TaTapы и Pycb. MockBa «MeждyHapoдHыe oTHoшeHия» 2000


c: text/html

text:
Maxsus İngliz tele
Maxsus İnglizçä (Special English) ul AQŞtağı Voice of America radíosınıñ könsayın tapşırularında qullanıla torğan İngliz teleneñ ber yasalma töre. Andağı yañalıqlar äkren uqıla, 1500 çaması süzdän torğan ğadí süznämä wä ğadí nöhü qullanıla.
İngliz tele ana tele bulmağan keşelär öçen, Maxsus İnglizçä bik añlaşıla. Ul şulay uq İzngliz telen belemen yaxşırtırğa mömkinlek birä. Qıtay sıman illärdä, İngliz telen öyränüçelär arasında Maxsus İnglizçä kübräk tarala bara.
Maxsus İnglizçäneñ berençe qullanu 1959. yılnıñ 19. Öktäberdä bulğan.
Monı da qara[үзrәpTү]
Päräwezdä[үзrәpTү]
- VOA Special English Word Book – Maxsus İnglizçäneñ süznämäse

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
arif nihat asya şiirleri bayrak şiiri fon müziği İndİr
Reviewed by MP3BOOL on
Rating: 4.1
arif nihat asya şiirleri bayrak şiiri fon müziği İndİr free songs download, play arif nihat asya şiirleri bayrak şiiri fon müziği İndİr, arif nihat asya şiirleri bayrak şiiri fon müziği İndİr mp3 download, arif nihat asya şiirleri bayrak şiiri fon müziği İndİr song download, arif nihat asya şiirleri bayrak şiiri fon müziği İndİr download mp3, arif nihat asya şiirleri bayrak şiiri fon müziği İndİr music download.


text:
Latin älifbası
Latin älifbası (Roman älifbası kebek tä yöri) ul Könbatış häm Urta Awrupa tellärendä, häm ğomumän dönyada, iñ kiñ qullanıla torğan yazu töre. Bu älifba 19 həm 20 ğasırlarda Awrupa bulmağan tellärdä dä şulay uq qullanıla başlıy.
ЭчTәлek
Älifba xärefläre[үзrәpTү]
İngliz telendä dä qullanıla torğan xäreflär bolar:
Baş xäreflär[үзrәpTү]
Keçe xäreflär[үзrәpTү]
Başqa xäreflär[үзrәpTү]
bu xäreflär qayber tel yazularında qullanıla.
Tatar älifbası[үзrәpTү]
2012 yılda Tatarstan Däwlät Şurası yaña "Tatarstanda tatar telen däwlät tele bularaq qullanu qanunı" qabul itä. Qanun buyınça Kirill, Latin, Ğärab älifbasın qullanu röxsät itelä.
Tatar İrekle Entsiklopediäse - Wikipediädä kirill häm latin älifbalarında yazuı röxsät itelä.
Räsmi räweştä qabul itelgän tatar latin älifbası:
Üseş-barış[үзrәpTү]
Baştan Latin älifbası şundí ide:
Başta tellärdä qullanu[үзrәpTү]
Başqa tellärdä tezelü[үзrәpTү]
Latın nigezendä yasalğan älifbalarda ayırmalı tezelü tärtipläre qullanıla:
Küptelle açraqlarda Ünikod Tezü Tärtibe qullanıla ala.


text:
Sabantuy
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Saban tuyı, Sabantuy, Saban bäyräme, (Başqortça: haбaHTyй/Habantuy; Çuaşça: AkaTyй/Akatuy; Urısça: CaбaHTyй, Tatar äytäleşennän) Tatar häm başqa İdel-Ural xalıqlarınıñ borınğıdan kilä torğan bäyräme.
Başta Saban tuyı yazğı çäçügä qädär, ber töbäk awılları çírat belän belän bäyräm itkännär. Aldan uq tradision sport yarışları – köräş, at çabışları öçen mäydan saylağannar, bäyräm uyınnarında häm yarışlarında qatnaşuçılarnı büläkläw öçen, sörän salıp, büläklär cíıp yörgännär. Saban tuyı aldınnan bala-çağanı qarğa botqası belän sılağannar; zíratlarda doğa qılğannar h. b.
XX ğasırdä Saban tuyı Tatar xalqınıñ ğomumi milli bäyrämenä äwerelä. Xäzerge zaman Saban tuyı ike borınğı bäyrämen – Saban tuyı belän Ciyınnı bergä quşıp, här cirdä yazğı çäçüdän soñ uzdırırla. Tatar Saban tuyı xäzer kürşedä yäşäwçe Udmurt, Mari, Çuaş, Başqort, Urıs häm Mordwa xalıqları qatnaşında ütä, Mäskäw, Sankt-Peterburg, Taşkent häm başqa Tatar diasporalı şähärlärdä, şulay uq qayber çit illärdä dä ütkärelä.
Saban tuyın YUNESKO Bötendönya söyläm häm mätdi bulmağan mädäni miras isemlegenä 2007 yılda kertü uylanıla.


text:
AMME
Bismi’llâhi’r-Rahmân’ir-Rahîm
(1) Amme yetesaelune (2) aninnebeil aziymi (3) elleziy hüm fiyhi muhtelifun (4) kellâ seya’lemune (5) sümme kellâ seya’lemun (6) elem nec’alil’arda mihaden (7) velcibale evtaden (8) ve haleknaküm ezvacen (9) ve cealna nevmeküm sübaten (10) ve cealnelleyle libasen (11) ve cealnennehare measa (12) ve beneyna fevkaküm seb’an sidaden (13) ve cealna siracen vehhaca (14) ve enzelna minelmu’sirati mâen seccaca (15) linuhrice bihî habben ve nebaten (16) ve cennatin elfafa (17) inne yevmel fasli kâne miykaten (18) yevme yünfehu fiyssûri fete’tûne efvaca (19) ve fütihatis semâü fekânet ebvaba (20) ve süyyiretil cibalü fekanet seraba (21) inne cehenneme kanet mirsaden (22) littagiyne meaba (23) lâbisiyne fiyha ahkaba (24) lâyezûkûne fiyha berden ve lâ seraben (25) illâ hamiymen ve gassaka (26) cezâen vifaka (27) innehüm kânu lâ yercûne hisaben (28) ve kezzebu biâyâtina kizzâba (29) ve külle sey’in ahsaynahü kitaba (30) fezûku felen nezideküm illâ azaba (31) inne lilmüttekiyne mefaza (32) hadâika ve a’naben (33) ve kevâibe etraben (34) ve ke’sen dihaka (35) lâ yesmeune fiyha lagven ve lâ kizzaba (36) cezâen min rabbike atâen hisaba (37) rabbis semâvâti vel’ardi ve ma beynehumerahmâni lâ yemlikûne minhü hitaba (38) yevme yekumür ruhu velmelâiketü saffa, lâ yetekellemune illâ men ezine lehü rahmânü ve kâle savaba (39) zalikel yevmülhakku femen sâettehaze ilâ rabbihî meâbâ (40) inna enzernaküm azâben kariyba yevme yenzurülmer’ü ma kaddemet yedahü ve yekülül kafirü yâleyteniy küntü türaba.


text:
Eskişehir (il)
Eskişehir - Türkiye Cumhuriyetiniñ bir vilâyeti. Tarihtaki eski adı Dorlion edi. Ankaranıñ ğarbiy yağında olğan Eskişehirniñ lületaşı namlıdır. Şeerniñ ortasından Porsuk özeni keçe. Demir yollarınıñ kesişim noqtasındadır. Ankara ve İstanbul kibi eki balaban şeerniñ arasında qalğanı içün inkişaf etkendir. Yañı yasalğan vızlı tren de Eskişehirden keçe. Ealisi 600 000 kişiden ziyade. Eki universiteti (Anadolu ve Osman Ğazi Univertitetleri) olğanı içün talebe şeeri dep biline. Türkiyeniñ eñ zemaneviy şeerlerinden birevidir.
Türkiyede eñ qalabalıq qırımtatar tamırlılarnıñ olğanı şeer. Şeer ealisiniñ tahminen 20% qırımtatar tamırlıdır. Şeerniñ belli qırımtatar tamırlı adamları arasında rametli Hasan Polatkan (Türkiyeniñ eski maliye nazirlerinden), rametli Sezai Aksoy (şeerniñ eski belediye reislerinden), Süreyya Özkefe, Nihat Atacan, Bilal Acuner, Yenal Kaçıra, İlhan Mansız (Türkiyeniñ eski milliy futbol taqımı futbolcıları), Cüneyt Arkın (kerçek adı Fahrettin Cüreklibatur, namlı kino oyuncısı) bardır.


text:
Navrez
Navrez – şarq halqlarında Yañı yıl bayramı. Navrez sözü eki farsiy sözden ibaret: nav (نو - now) – yañı, rez (روز - ruz) – kün. Navrez bayramı kün ve gece teñ oğlan mart ayınıñ 21-inci kününe kele. Navrezde yañı yıl başlay ve baar kele. Köylerde topraq işleri başlay. Qırımtatarlarda Navrez bayramını qadimiy devirlerde şereflep başlağanlar.
Bayram arfesinde qadınlar evlerini, azbarlarını cıyıştıra, yaraştıralar, çeşit qavaltılar, köbete, burmalar pişireler.
Bayram künü qartlar ve esli-başlı adamlar sabadan namazğa baralar, yañı yıl hayırlı ve bereketli olsun dep dualar oquylar. Soñra evlerde bayram sofraları donatıla.
Balalar toplaşıp ev evden yüreler, Navrez yırını yırlap, ev saiplerini hayırlaylar. Olar balalarnı tatlı yemeklernen sıylaylar.
[deñiştir]
-
-
- NAVREZ
-
- Keldi baar nur saçıp,
- Navrez qoquy mor açıp,
- Yeşerdi çöller, dağlar,
- Ezan navrezim mubarek.
- Navrez keldi körüñiz,
- Navrez aqqın beriñiz,
- Cennet olsun yeriñiz,
- Ezan navrezim mubarek.
- Keldi baar turuñız,
- Bu navrezge baqıñız,
- Köterilsin başıñız,
- Ezan navrezim mubarek.
- Evniñ artı bağça,
- Aqtar-tontar boğça,
- Balalarğa beş (yımırta) aqça,
- Ezan navrezim mubarek.
- Çıqtı çölge batır Alim,
- Zilfi qara düldüli,
- Ol Tañrınıñ arslanı,
- Ezan navrezim mubarek.
Menbalar[deñiştir]


text:
MATLAB
Matlab - texnikalıq esaplawlar ushın joqarı o'nimdarlı til bolıp, ol matematikalıq esaplawlar ju'rgiziw, sheshimlerdi bir qansha qolaylı tu'rde sa'wlelendiriw ha'm programmalastırıw imkaniyatların o'z ishine aladı. Sonday-aq
- matematikalıq esaplawlar;
- algoritmler jaratıw;
- modellestiriw;
- real ko'rinislerge alıp keliw yamasa mag'lıwmatlardı analizlew;
- grafikalıq interfeyslerdi o'z ishine alg'an programmalar islew.
Matlab - bul mag'lıwmatlardın' tiykarg'ı tili massivler bolg'an interaktiv sistema. Bul texnikalıq esaplawlarg'a baylanıslı bolg'an ha'r qanday ma'selelerdi sheshiwge imkaniyat jaratadı. A'sirese vektorlar ha'm matritsalar u'stinde a'meller orınlag'anda programmalastırıw tili Fortran yaki C ge salıstırg'anda bir neshshe ese tez orınlaydı.
Matlab so'zi matritsalıq laborotoriya (inglis tiline: matrix laboratory) ma'nisin beredi. Matlab arnawlı tu'rde matritsalıq esaplawlar ushın zamanago'y programmalastırıw mu'mkinshilikleri LINPACK ha'm EISPACK qa jen'il kiriw imkanin jaratıw ushın jazılg'an.
Matlab jıllar dawamında ha'r qanday paydalanıwshılar ta'repinen jetilistirilip barılg'an. Joqarı oqıw orınlarında matematikler ma'seleler sheshiwde, mashina qurılıslarında ha'm ilimiy jumıslar alıp barıw ushın standart instrument wazıypasın atqaradı. O'ndiriste bul mag'lıwmatlardı qayta islew ha'm analizlewda joqarı o'nimdarlı izertlewler ushın arnalg'an til. Matlab ta "toolboxes" dep atalıwshı programmalardın' arnawlı gruppası tiykarg'ı orın tutadı. Olar ko'plegen paydalanıwshılar ushın arnawlı metodlardı izertlew ha'm qollanıwda a'hmiyetli. Yag'nıy:
- ma'selelerdin' ayrıqsha klassları sheshiwge mu'mkinshilik beretug'ın Matlab tın' (M-fayl) funktsiyalar jıynag'ı.
- kontrollaw sisteması, neyron tarmag'ı, anıq emes logikalıq modellestiriw h.t.b boyınsha signallardı qayta islewde qollanıladı.


text:
Saadiy Sheraziy
Saadiy Sheraziy Shıg'ısta og'ada ken' taralg'an shayırlardın' biri. Ra'wiyatlarg'a qarag'anda Saadiy uzaq o'mir su'rgen (ayırım ra'wiyatlarg'a qarag'anda onın' 120 jıl jasag'anı so'z etiledi). Ol o'mirinde ko'p sayaxat qılg'an. Onın' mong'ollar jawgershiliginen son'g'ı sayaxatı - ma'jbiriy sayaxat ha'm Watanınan ma'jbiriy bas alıp ketken. 30 jılg'a shekem tu'rli ma'mleketlerde ju'rgen. Tu'rli adamlardı ko'rgen. Basınan tu'rli qıyınshılıqlardı o'tkizgen. Saadiy shama menen 70 jaslarında o'z ata qalası Sherozg'a qaytadı ha'm sol uzaq ha'm awır saparı dawamında ko'rgen, bilgen, esitken, bastan keshirgenleri negizinde 1257-jıl "Bostan", 1258-jılı "Gu'listan" dep atalg'an shıg'aramaların jazadı.
Ol "Bostan" shıg'armasının' birinshi babında ka'mbag'al adamlarg'a qayırqomlıq qılıw so'z etiledi. Bir waqıtları Damashqta ju'z bergen ashlıq ha'm sol ashlıq da'wirinde ko'pten beri ko'rispegen dostı menen ushırasıp qalg'anı haqqında so'z etiledi. Da'slep, Saadiy qurg'aqshılıq ha'm ashlıq na'tiyjesinde ju'z bergen kartinanı to'mendegishe sa'wlelendiredi:
Damashıqta sonday qa'ha'tshılıq boldılar,
Su'ygenler yarın ha'm umıttılar,
Aspan jerge sonsha baqıllıq ko'rsetti,
Egin ha'm daraqlar la'bi, mazası qashtı.
Eski saylarda ha'm suwlar qurıdı,
Jetimlerdin' ko'z jasınan basqa suw qalmadı.
Ba'lki jesir hayaldın' ahı edi, tek te,
Daraqlar da'rwishler sıyaqlı ko'rimsiz edi,
Zorlardın' da ku'shi ketip, da'rmanı qurıg'an edi,
Qırlarda geshir, na' bag'larda miywe ko'rinbes edi.
Bag'lardı shegirtkeler jese, shegirtkeni adamlar jer edi.
Ma'mlekette a'ne sonday awhal hu'kim su'rip turg'anda Saadiy aldına bir bay dostı kirip keledi. Onın' awhalı burıng'ıdan pu'tkilley o'zgerip ketken, tek g'ana terisi menen su'yegi qalg'an, sonday da'reje de arıq, onın' ne ushın qalay bunday awhalg'a tu'sip qalg'anın soraydı. Ol bul sorawdın' orınsızlıg'ınan qapa bolıp: Adamlardın' awhalın ko'rip atırg'anın' joqpa? Bunnan artıq azap bolmaydı. Jawın jawmay atır dep juwap beripti. Og'an Saadiy Sheraziy:- Qıyın bolsa kambag'allarg'a qıyın, sen baysan'g'o deydi. Bug'an ol bılay dep juwap beredi:
Bul bolsa da ma'rdanalar,
Turalmas qarap, eger ıg'ıp ketse doslar,
Ju'zim joqshılıqtan emes zayıran,
Jalan'ash, ashlarg'a o'rtener jan,
Aqıllı kisi xoshlamas hesh qashan,
Elin ha'm o'zin jismine bir ziyan,
Shu'kir ta'nim saw quwatlıman,
Dilim titirener o'zgeler da'rtimen,
İlajsız kesel janında bolsa eger,
Kisi sappa saw bolsa da qayg'ı basar,
Ko'ringende ashlar, g'rib ha'm jag'daysız,
Za'ha'r bolg'ay awzımdag'ı ha'r tislem nan,
Eger ba'nt bolıp zindanda dostı jatsa.
Qaysı kisi gu'lzarda sayranlar eter.
Saadiy bul hikayada waqıya ha'm adamlardın' sırqı su'lderin real su'wretlew menen sheklenbesten, olardın' ishki du'nyasın, psixolgiyasın da turmıstag'ıday etip sa'wlelendiredi. Bunday hikayalar "Bostan" da ju'da' ko'p. Saadiydegi realistlik tendentsiya onın' joqarı gumanistlik ideyaları menen xızmet etedi. Xalıqtın' awır awhalın real sa'wlelendiriw menen birge, u'stem toparlardı adamgershilikke, insapqa, a'deplikke shaqıradı.
Saadiy "Gu'listan" shıg'armasında da realistlik tendentsiyanı ko'remiz. Ol xalıqlıq pozitsiyasında turıp zalımlardı, olardın' iplas ha'reketlerin hesh ekilenbesten so'z etedi. Ma'selen ondag'ı bir hikayatta Hajjoj degen zalım arab patshası g'a'rib bir da'rwishten o'zinin' haqqına bir duwa qılıwın soraydı.
Da'rwish: -"ey, quda, bunın' janın al!" degen duwa qıladı.
Hajjoj hayran bolıp: - "Quda haqı bul qanday duwa?"- deydi.
Da'rwish bolsa:- Bul ha'm sen ushın ba'rshe musılmanlar ushın en' jaqsı duwa! "-dep juwap beredi.
Ja'ne bir hikayatta bir insapsız patsha bir parsıdan "İbadatların' ishinde en' jaqsısı qaysı" dep soraydı. İbadatshı bolsa: "Senin' ushın ku'nnin' yarımında uyqlaw. Sebebi, sol waqıtta sennen adamlarg'a za'llel kelmeydi" - dep juwap beripti.
Saadiy hikayatlarının' formalarınan ko'rinip turg'anınday, olar xalıq awızeki do'retplerindegi hikayatlarg'a ha'm ku'ldirgi a'n'gimelerge ju'da' jaqın keledi. Shayırdın' "Gu'listan" ha'm "Bostan" atlı danıshpanlıq shıg'armları du'nya a'debiyatında teren' iz qaldırdı.


text:
Frank Lloyd Wright
Frank Lloyd Wright (aytılıwı: Frenk Lloyd Rayt, 8 iyun, 1867 – 9 aprel, 1959) Amerikalı arxitektor, interyer dizayner ha'm jazıwshı bolg'an. Ol 1,000nan aslam proyektlerdin' dizaynın jaratqan bolıp, solardın' ishinen 500den aslamı tolıq tamamlang'an esaplanadı. Wright organik arxitekturanı qollap-quwatlag'an (mısal retinde Sarqıramadag'ı u'y), Prairie mektebinin' arxitektura ha'reketinin' jetekshisi bolg'an (mısal retinde Robie uyi, Westcott u'yi ha'mde Darwin D. Martin u'yi), Yusoniya u'yinin' konseptin islep shıqqan (mısal retinde Rosenbaum u'yi). Wright sonday-aq o'zinin' imaratlarının' mebel ha'm ren'li aynalar sıyaqli interior elementlerinde o'zi dizayn qılg'an.
Wright 20lag'an kitap ha'm ko'plegen maqalalarg'a avtorlıq qılg'an, sonın' menen birgelikte ol AQSh ha'm Evropada belgili lektor bolg'an.
O'miri dawamında danqı shıqqan bolg'anına qaramay, Wrighttı Amerika Arxitektorlar İnstitutı 1991-jılı "barlıq waqıttın' en' ullı arxitektorı" dep ta'n alg'an.


text:
Mın' bir tu'n
Mın' bir tu'n (Arabsha: كتاب ألف ليلة وليلة - kitāb 'alf layla wa-layla; Parsısha: هزار و یک شب - Hezār-o yek šab) Orta Aziyada arab tilindegi kitaplardın' tarqalıwı og'ada erte da'wirlerden baslanadı. Bulardın' ishinde İbn Kuteybanın' (828-899 j.) "Shayırlar kitabı", Abul Faradjdın' (897 – 967 j.) "Qosıqlar kitabı" ayrıqsha orındı iyeleydi. Olardın' ko'pshiligi qoljazba tu'rinde tarqalg'an hikmetler edi. Son'ın ala arab tilinde jazılg'an bir neshe xalıq kitapları tarqala basladı. Olardın' arasında a'sirese "Mın' bir tu'n" (Alif La'yla wa' La'yla) ayrıqsha orındı iyeleydi. Bul kitap arab tilinde jazılg'an ertekke ta'kabbil-bir da'stan bolıwına qaramastan onın' syujetleri tek arab ellerinen alıng'an emes, ko'pshiligi hind o'mirinen alıng'an. Bul ma'seleni dodalag'an belgili rus alımı İ.M.Filshtinskiy o'zinin' "Arab klassikalıq a'debiyatı" - dep atalg'an miynetinde "Mın' bir tu'n" hind, arab, iran ha'm tu'rk syujetlerinin' qosılıspasınan payda bolg'an" degen sheshimge keledi. Onın' aytıwı boyınsha bul kitapqa iranlılardın' "Sha'riyar" haqqındag'ı ertegi baslı syujet etip alıng'an. Hindlerdin' İran patshası Sha'riyar haqqındag'ı erteginde, Sha'riyar patsha ha'r ku'ni bir hayal alıp, azanda tan atqannan baslap olardı o'limge buyırg'an. Sonın' ushın da bunday jawız patshag'a hayal bolıwdı hesh kim de qa'lemegen. Usınday bir jag'dayda wa'zirdin' qızı Shaxrizada patshag'a hayal bolıwg'a ırazı ekenligin bildirgen. Shaxrizada aqsham patshag'a sonday bir tamasha-ertekti baslap, en' qızıq jerine kelg'ende tan'dı atırg'an. Patsha: "Ertektin' qalg'an jerin esiteyin, son'ınan o'ltirtermen" - dep oylag'an. Ekinshi aqshamda ertektin, onnan da qızıq jerine kelgende tan' atıp ketken. Solay etip ertek bir ha'pte, ay ha'm jılg'a dawam etken. Aqırında aradan eki jıl 281 ku'n yag'nıy bir mın, bir tu'nnen keyin ertek tamam boladı. Bul aralıqta patsha ertek syujetleri ta'sirinde basqasha adam bolıp ta'rbiyalanadı. Ol Shaxrizadanı su'yip qalıp o'z niyetinen qaytadı.
Bunnan tısqarı arablardın' 231 tu'n dep atalg'an qıssası da bar. Bul qıssanın' syujetleri de Sha'riyar ha'm Shaxrizadag'a og'ada jaqın. Bunda da go'zzal kelinshek 9 ay 9 tu'n dawamında patshag'a qızıq ertek aytıp berip o'limnen qutıladı. Bul mu'ddet ishinde kelinshek jas bosanadı. Patsha o'zinin' perzentli bolg'anın sezip, kelinshekti o'limnen azat etedi.
Arablardın' arasında ko'p tarqalıp ketken bul didaktikalık romanlardın' ko'pshiligi hind syujetleri tiykarında payda bolg'an.
"Alif La'yla wa' La'yla"dag'ı aytılg'an syujetler bir mın' bir tu'nge sozılıp ketken bir mın' bir da'stan. A'lbette bundag'ı ertek yaki da'stan tu'rindegi ra'wiyatlardın' ha'r birewi bir tan'g'a jeterlik da'rejede hikaya etilgenligi oqıwshını inandırmaytug'ın bolsa da, ondag'ı hikayatlar qısqa bolıwına qaramastan belgili bir maqsetke bag'darlang'an. Bunda. arablardın' sol da'wirlerge ta'n bolg'an ta'lim ta'rbiya ha'm estetikalıq oyları bir kitapqa ja'mlengendey boladı. Sebebi bul shıg'armanın' kompozitsiyalıq o'zegin uslap turg'an patshag'a hikaya aytıwshı en' baslı qaharmannın' biri bolg'an qız ha'r bir hikayanın' o'zinde de aqıl-parasat, eldi a'dillik ha'm a'dilsizlik penen basqarıwdın' aqıbetleri, ilim u'yreniw ha'm muhabbattı qa'dirlewlew abzallıg'ı pikirleri menen ha'ddinen asıp, o'z jolınan adasıp baratırg'an patshanı qaytadan ta'rbiyalaw ushın da xızmet etedi. Ko'pshilik alımlar "Mın bir tu'n"di ertek dep esaplag'an menen de bul shıg'armanın' syujetleri xalıq turmısı menen a'dewir jaqın. Sebebi bunda ra'wiyat etilgen patshalardın' ayırımlarının' atları ha'reketleri Shıg'ıs xalıqlarının' tariyxında ushıraydı. Demek bunı jazg'an adamnın' o'zi de Qu'nshıg'ıs ma'deniyatı tariyxınan a'dewir xabardar bolg'an. Biraq bul shıg'arma folklorg'a a'dewir boysındırılg'anı ushın da onda a'psananın' syujetleri a'dewir mug'darda ushıraydı.
Shıg'armanın kompozitsiyası og'ada sheberlik penen du'zilgen. Sebebi ha'r bir tu'n waqıyasın bayanlawdın' o'zinde de avtor o'z aldına u'lken maqset qoyadı. Birinshi jag'ınan shıg'arma syujetleri og'ada qızıqlı bolıp patshanı zeriktirmewi kerek. Eger patsha zerikken jag'dayda qızdı o'lim ku'tedi. Ekinshiden bul hikayatları menen shaxtı ta'wbege keltirip, qaytadan ta'rbiyalawı za'ru'r edi. A'lbette bul shıg'arma tutas bir mın' bir hikayattan ibarat bolg'anı ushın da onın' barlıg'ın oqıwshılarg'a aytıp jetkeriw mu'mkin emes. Geypara shıg'ıs izertlewshilerinin' aytıwına qarag'anda bul shıg'arma bir mın' bir kitaptan ibarat bolg'an. Son'ınan bul kitaptag'ı hikayatlar a'dewir qısqartılıp biriktirilgen.
Bunan tısqarı bul shıg'armadag'ı hikayatlarda bir romannın' bir-birine baylanısqan baplar sıyaqlı birin-biri tolıqtırıp baradı. Ma'selen kitaptın' bas betinen baslap-aq ushırasatug'ın Omar Nug'man patsha ha'm onın, a'wladları haqqındag'ı hikayatlarda arab patshalıg'ının' ishi menen tısına baha berilgendey ko'rinedi. Sebebi Omar Nug'man a'wladı arasındag'ı da jaqsılıq penen jamanlıq arasında gu'resiwshiler bolg'an. A'sirese onın' ulken balası Sharxan Allataala onın' ha'reketlerin hesh qanday su'ymeydi. Sonın' ushın ol ha'mme waqıt gu'nag'a batıw menen aq ju'redi. Ishqı jolında da talapları kelispeydi. A'kesi menen arazlasıp basqa jurtqa ketedi. Ol jaqta da hesh bir qızdı qa'lemey ju'rip, urı Ba'dawiy ta'repinen urlang'an anası basqa bolsa da a'kesi bir bolg'an qarındası Nuzhat az-Zamang'a u'ylenedi. A'lbette bul ma'selenin' to'rkinin Sharqan da, Nuzhat az-Zaman da bilmeydi. Solay bolsada Allataala bulardı jazalaydı.
Kitaptın' 57 aqshamdag'ı hikayatlar menen 77 aqsham aralıg'ındag'ı hikayatlar negizinen usı ma'seleler haqqında so'z etedi.
Bul hikayatlarda patshanın' en kishkene balası Daw-al Maqan og'ada aqıllı ha'm sabır taqatlı jigit sıpatında su'wretlengen. Ol o'zinin, jigit ag'asının' İerusalimde qattı qa'stelenip qalg'anın esitip jolg'a shıg'adı. Biraq baskeser urı Ba'dawiyge ushırap o'zinin' qarındası Nuzxat az-Zamannan ajıralıp qaladı. Bir monshashının' mehir muhabbatı ha'm doslıg'ı tiykarında g'ana ol o'limnen aman qaladı. Ko'p g'ana qalalardı aralap o'z qarındasın izleydi.
Ol ha'tte talantlı shayır sıpatında da ko'rinedi. Sebebi onın' o'z qarındasın izlegen da'rtli ku'nleri qosıqlar tiykarında berilgen. Mısalı:
Qarındastan ayrıldım, qaralı kewlim jubanbas,
Shaxtın, qızın qaraqshı urladı desem inanbas.
Ju'regime ot tiydi, jaman ëken jalg'ızlıq,
Qan tiygen daqtı heshkim de qanı menen juwalmas.
En' izinde Daw al-Maqan o'z qarındasın izlep tabadı. Bul arada patsha Omar ibn an-Numandı o'zinin' qarsılasları za'ha'r berip o'ltiredi. Son'ınan elge patsha saylaw kerek bolg'anda xalıq onın' u'lken balası Sharqannın' a'detlerin unatpay kishkene balası Daw a'l-Muqandı patshalıqqa miyasar ko'redi. Kitapta bul ra'wiyatlar patshalar a'deti bayanı menen baylanısqan bolsa, son'g'ı hikayatlarında xalıq hikmetlerine a'dewir itibar beriledi.


text:
Näft
Näft, neft, qaramay, cir mayı — üzenä bertörle isle, qarasu töstäge maysıman yanuçan sıyıqlıq. Ul sudan ciñelräk häm suda eremi.
Neftneñ nigezdä uglevodorodlar qatnaşması buluın täcribädän bik ansat kürergä mömkin. Ägär neftne 26 nçı räsemdäge kebek priborda cılıtsaq, bez anıñ ayırım matdälärgä xas bulğança bilgele ber temperaturada quılmawın, bälki temperaturanıñ kiñ interwalında quıluın kürerbez. Başta, äkren cılıtqanda, kübesençä molekulyar massası keçkenä, ä qaynaw temperaturası tübän bulğan matdälär quıla, annan soñ, temperatura kütärelä başlağaç, molekulyar massası zurraq bulğan matdälär quıla.
Neftneñ sostavı bertörle tügel. Läkin alarnıñ här-qaysı öç törle uglevodorodlardan — parafinnardan (kübesençä normal' tözeleşle), tsikloparafinnardan (naftennar) häm aromatik uglevodorodlardan tora. Bu uglevodorodlarnıñ miqdari çağıştırması törle yatmalarda törleçä. Mäsälän, Manğışlaq nefte çikle uglevodorodlarğa bay bulsa, Baqu rayonındağı neft tsikloparafinnarğa bay.
Neft sostavında, uglevodorodlardan tış, az ğına miqdarda bulsa da kislorod, azot, kükert häm başqa elementlarnı eçenä alğan organiq quşılmalar da bar. Sumala häm asfalt matdäläre kebek yuğarı molekulyar tözeleşle quşılmalar da kerä. Neft şundıy yözlärçä quşılmalardan tora.


text:
Blog
Blog (Блor). Tulı iseme – web blog, web saytlarnıñ ayırım ber töre. Blogtağı yazmalar xronologik tärtiptä tözelä. Bloglar, ğädättä, dönya xällärenä bağışlanğan fikerlärne tuplıy häm qatnaşuçılarğa yazmalarnı, şärexlärne qaldırırğa mömkinçelek birä. Küpmeder däräcädä, tözeleşe buyınça, blog elektron köndälekkä oxşaş, läkin ğädäti köndäleklärdän ayırmalı bularaq anda video, audio häm vizual' mäğlümatlarnı urnaştırırğa bula. Bloglarnı totuçı keşelär blogger dip atala.
Soñğı yıllarda blog ayıruça kiñ taralış taptı. Mäsälän Technorati bloglarnı ezläw caylanması 2007 yılnıñ mayında 71 million blognı üz eçenä alğan.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү]
Washington Post gäzite fikerençä, berençe blog Tim Berners-Lee tarafınnan 1992 yılda yañalıqlar turında bäxäsläşü maqsatı belän oyıştırılğan bulğan. Läkin 1996 yılda ğına bu tör web saytlar kiñ populyarlıq qazana.
1999 yılda San Frantsisko şähärendä berençe blog portalı Blogger eşli başlıy. Soñınnan Bloggernı Google satıp ala
«Apple bloglarğa qarşı» xökem qararı näticäsendä Amerika Xakime bloggerlar jurnalistlar kebek mäğlümät çığanaqların faş itmäw xoquqına iä dip qarar çığara.
Blog törläre[үзrәpTү]
Media törläre buyınça[үзrәpTү]
- Video roliklarnı tuplağan blog – vlog
- Internet sıltamalrnı tuplağan blog – linklog
- Fotolar blogı – photoblog
- Sänğät turında fiker alışu blogları – artlog
Faydalanılğan cihaz buyınça[үзrәpTү]
Käräzle telefonnar öçen maxsus eşlängän bloglar moblog dip atala
Janr buyınça[үзrәpTү]
Bloglar ayırım temalarğa bağışlanğan bulırğa mömkin. Şul isäptän
- säyäxätçelär blogı - travel blog
- moda blogı- fashion blog
- xıyallar blogı- dream blog
- säyäsätçelär blogı – political blog h.b.
Bloglarnı ezläw caylanması[үзrәpTү]
Töp programmalar:
Bloglar häm başqa media[үзrәpTү]
Bloglar kiñ taralğan sayın, keşelär alarnı mäğlümat alu öçen dä faydalana başlıylar. Küp kenä dönya gäzitläre üzläreneñ web saytlarında bloglarnı alıp baralar, alar küpmeder külämdä uquçılar belän aralaşu çarası bulıp tora. Şul uq waqıtta qayber häwäskär blogçılar üzlären traditsion media çaralarınnan ayırım kürä.
Bloglarnıñ möhim çağılışı – keçe tellärdä söyläşüçelärne berläşterü. Mäsälän, blogdar yärdämendä siräk oçrıy torğan Gaelic /Galık/ telendä söyläşüçelär xätta Qazaqstanda da tabıldı.
Şäxeslär[үзrәpTү]
Blognı alıp barunı küp kenä tanılğan artist, jurnalist, eşmäkärlär, fiker iäläre kiräk dip taba.
Mäsälän, soñğı arada AQŞta Whole Foods şirkäte citäkçese John Mackeynıñ bloglarda artıq mäğlümatnı bastıru arasında kilep tuğan wäzğiät kiñ diskussiälänä.
Sıltamalar[үзrәpTү]
Blogger, İñ popular bloglar saytı
Livejournal, Rusiädä iñ tınlğan bloglar saytı
Ber tatar blogı - IT, design, internet, tatar social çeltərlər


text:
Qazan Operatsiyäse
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Qazan Operasiäse ul Räsäy Watandaşlar Suğışı barışında bulğan xärbi bäreleş. 1918. cäy azağında Qazannı KomUç häm Çex-Slovak Korpusı basıp alalar. Bolşeviklar, Qazannan küçep, tire-yağında köçlären cíıp, azat itü operasiäsen ütkärälär.
1918. yılnıñ 5-10 sentäberendä Qızıl armiäneñ Könçığış frontı 5. Armiäse (komandir Pötr Slaven), Arça törkeme ğäskäri berämlekläre (komandir Woldemar Azin) häm İdel buyı xärbi flotiliäse (komandir F. F. Raskolnikov) suğışların alıp baralar. Töp burıçları - KomUç Xalıq Armiäseneñ Qazan törkeme belän Çex-Slovak korpusınıñ İdel buyı armiäsen (komandir A. P. Stepanov) tar-mar itü, Qazannı alu. 5. Armiäneñ Uñyaq yar buyı törkeme İdel buyı xärbu flotiliäse yärdämendä 7 sentäberdä İdelgä yaqınlaşuğa ireşä, Sulyaq yar buyı törkeme (komandir Yan Yudin) Qazansu tamağına kilep çığa. Arça törkeme şul uq könne Kinderle, Keçe Klıki awılların suğışıp ala. 9 sentäberdä Qazannıñ könbatış çitenä Nikolay Markin citäkçelegendä flotiliä matrosları belän uqçılar desantı höcüm itä häm platzdarmnı yawlap ala. Sulyaq yar buyı törkeme belän Arça törkeme suğışçıları şul uq könne şähärne qamap alalar. 10 sentäberdä öç taraftan beryulı höcüm itü näticäsendä Qazan azat itelä.
Räsäyneñ altın rezervı[үзrәpTү]
Çex yawına qädär Qazan bankında Räsäy altın zapası saqlağan. Qızıllar anı küçerelümäkçe bulğan da, şundí xäzinä Aqlarğa qalğan. Anıñ kiläse yazmışı bigesez, läkin Kolçak aşa Yaponnarğa tapşıru uylanıla. Ekzotik versiälärdän Altay takları ber küldä batu atap bula.


text:
Törki xalıqlar
Törki xalıqlar ul Törki telendä söyläşä torğan küp xalıqlar berläşterä torğan atama. Törkilärneñ tulayım sanı 250 millionnan artıq.
ЭчTәлek
Atamalar[үзrәpTү]
"Türek" atamasınıñ berençe iskä alu 6. yözneñ Küktürklär turında buldı. Qıtay ilbaşı 585. yılda İsbara isemle Küktürk xanına xat yazğanda, tegesen «Böyek Türk xanı» dip atí. Şul çordağı Orxon yazmalarında da «Türük/Török» ataması qullanıla.
Bügenge Törkiädä «Türk» atamasınıñ mäğnäsen yışraq “köçle” wä “qüätle” itep açıqlílar.
Böten dönyada «Törki» süzen mädäniäte, tele, milläte, taríxı belän yaqın bulğan xalıqlarnı ataw öçen qullanalar. «Törki» süze urınına «Törki-Tatar» adı da kiñ qullanıla.
Törki xalıqlarnı öyränü fäne «Türkologí» dip atala.
Taríx[үзrәpTү]
Yäşäw cirläre wä milli büleneş[үзrәpTү]
Bügenge köndä Törki xalıqlarnıñ iñ zur törkeme Törkiädä yäşi. Başqa olı Törki xalıqlar Äzerbaycan, Kipır, İdel-Ural, İran, Qazaqstan, Qırğızstan, Törekmänstan, wä Özbekistan cirlärendä yäşilär. Bu Törki däwlätlärdän tış Törki xalıqlar Çığış Törkistan, Tönyaq Ğíraq, Äfğänstan, Moldova, Balkannar (Bulgaria) illärendä dä yäşilär.
Törki xalıqlar öyränü buyınça tanılğan ğälim Wilhelm Radloff 1866. yılda bolay yaza: Tönyaq Afrikadan başlap Awrupılı Törkiägä tikle, Könyaq-Çığış Räsäydän başlap Keçe Asía ilä Turan, annarı Seber aşa Gobi çülenä tikle cirlärendä Törki telendä söyläşä torğan ıruğlar yäşilär. Bu dönyanıñ şul tikle kiñ cäyelgän alanda qullanıla torğan Törki tele belän çağıştırmalı başqa tel yuq (Çığanaq: Törki Mädäniät Näzäräte).
Dönyada Törki xalıqlar küp. Alar arasında:
- Äzerilär
- Balqarlar
- Başqortlar
- Çuaşlar
- Qırım Tatarları
- Ğağauzlar
- Qaraçaylar
- Qaraqalpaqlar
- Qazaqlar
- Qırğızlar
- Qumıqlar
- Qaşğaylar
- Noğaylar
- Özbäklär
- Tatarlar
- Töreklär
- Törekmännär
- Tualar
- Uyğurlar
- Yaqutlar
Qayber belgeçlär Törki xalıqlarnı altı törkemgä bülä:
19. yöz azağınnan başlap 20. yöz buyı Urıslar wä Stalin xalıqlarnı bülü/butaw/sörü säyäsäten uzdırğan, monıñ näticäse bularaq Törki xalıqlarnıñ, alarnıñ söylämnäreneñ şaqtí ayırılu başlaw, bu närsä Törki xalıqlarğa açıq küzätü yasaw qatlawlı itä.
19. yözdä zamança säyäsät çorı başlanğaç, Törki xalıqlarda berläşü maqsatın quya torğan Pan-Türkism atlı xäräkät barlıqqa kilä, «Törki» atamasın qullanırğa täqdim itelä.
Tışqı küreneş[үзrәpTү]
Törki xalıqlar tışqı küreneş belän ber bersennän şaqtí ayırılalar. Zur öleşeneñ qiäfäte Qawqaz xalıqlarınıñ kük, yäğni körän/qara çäç belän körän küzlelär. Şayqtí öleşe sorı/qızıq çäşle zäñgär küzle. Qayber cirlärdä yäşägän Törkilär açıq tösle tän/küz belän bulıp, Moğol töçençelärene dä yörtälär, mäsälän Özbäklär berlän Tatarlar. Törki xalıqlarınıñ kübese kiñ yañaqlı, tügäräk başlı wä turı çäçle.
Törki xalıqlarnı nindi rasığa sanísı da zur bäxäslärne çığara.
Din[үзrәpTү]
Törki xalıqlarnıñ kübese Söni Möselmannar. Ämma İranda wä Äzerbaycanda Törkilärneñ kübese Şiä Möselmannarı.
Çuaş, Ğağauz wä Yaqut xalqı Xristian dip sanala.
Şulay uq Şamanízm, Buddízm, Baha wä Yähüd dine tarafdarları da beraz bar.


text:
O'ndiris revolyutsiyası
O'ndiris revolyutsiyası bul zatlardın' islep shıg'arıw usılında u'lken ha'm tez o'zgerisler bolg'an tariyxıy da'wirge berilgen at.
Bul 18-a'sirdin' ortalarında Ullı Britaniyada baslang'an ha'm 19-a'sirdin' baslarına kelip Evropa ha'm Amerikag'a jayılg'an. Bul ko'pshilik zatlardın' qol ku'shi menen kishkene ustaxanalarda emes, al zavodlarda ku'shli mashinalar ta'repinen ko'p mug'darda aytarlıqtay arzan islep shig'arılıwın an'latar edi.
Jan'a pikirler ha'm ashılıwlar shaxtyorlıq, metal o'ndirisi ha'm tovarlardı jetkerip beriwde de payda boldı. O'ndiris revolyutsiyasının' en' a'hmiyetli ashılıwı puw dvigatelinin' oylap tabılıwı boldı. James Watt (Djeyms Watt) ta'repinen oylap tabilg'an puw dvigatel fabrikalardı isletiwde ha'm teren' shaxtalardı qazıwda qollanıldı. Bul sonın' menen birge temir jol dvigateli sıpatında qollanıldı. Janıwshı ko'mir ıssılıg'ı tiykarg'ı energiya jetkerip beriw o'zegine aynaldı.
Geybir tariyxshılardın' pikirinshe, o'ndiris revolyutsiyası 1820 jıllarda juwmaqlanga'nday bolg'an, biraq olar ha'zirgi waqıtqa shekem dawam etip atırg'an o'ndiris o'zgerislerinin' baslanıwı bolg'anlıgın moyınlaydı.
Tariyxshılar elege shekem o'ndiris revolutsiyanın' baslang'an waqtın ha'm ne sebepli ol birinshi bolıp Angliyada baslang'anlıg'ın haqqında elege shekem bir sheshimge kelmegen. Bul o'z na'wbetinde, tariyxshılar ta'repinen Bilim da'wiri dep atalg'an 17-a'sirdegi ilim arqalı waqıyalardı uyreniw ruxın payda etti. Angliya 1700-jıllar dawamında hesh qanday urısta qatnaspag'an siyasiy turaqlı ma'mleket bolg'an.
Angliya sonın' menen birge, o'z shegarasında o'ndiris ushın kerekli ko'plegen shiyki zatqa ha'm mashinalardı isletiw ushın energiyag'a iye bolg'an. Angliyada sonday-aq islep shıg'arılg'an zatlardı satıp alıwshı ha'm paxta, qant siyaqlı shiyki zatlar menen arzan bahada ta'miyinlewshi koloniyaları bolg'an. O'ndiris revolyutsiyası da'wirinde qulshılıq Britaniya İmperiyasının' ko'plegen jerlerinde a'melde bolg'an, bul jan'a o'ndirislerdi islep shıg'arıwg'a sarplanatug'ın puldın' tiykarı bolg'an.


text:
Birleşken Milletler Teşkilâtı
Birleşken Milletler Teşkilâtı (qısqaca Birleşken Milletler ya da BM; resmiy tillerinde - arapça الأمم المتحد, Çince: 联合国, frenkçe Nations Unies, inglizce United Nations, ispanca Naciones Unidas, rusça OбъeдиHeHHыe Haции) - 1945 oktâbr 24-de qurulğan dünya barışığını, telükesizligini qorumaq ve milletlerara iqtisadiy, içtimaiy ve medeniy bir iş birligi inkişaf etmek içün qurulğan milletlerara bir teşkilâttır. Birleşken Milletler özüni "adalet ve telükesizlikni, iqtisadiy inkişaf ve içtimaiy eşitlikni milletler arasında bütün memleketlerge sağlamanı maqsat etilgen global bir quruluş" dep tanımlay. Milletlerarası ilişkilerde, quvet qullanıluvını ilk olaraq umumcian seviyede yasaqlağan ilk antlaşma Birleşken Milletler Sözleşmesidir.
Teşkilâtnıñ, qurulğan senelerinde 51 olğan aza sayısı şimdi itibarinen azalığı kötelgen Vatikan ve deñiştirilgen Çin Halq Cumhuriyeti soñki qoşulğan aza Montenegro dahil 192-ge barğandır. Teşkilâtnıñ idaresi Nyu Yorktaki baş merkezinden yürsetile ve aza memleketlernen er sene tertipli olaraq yasalğan toplaşuvlar kene bu baş merkezde yasala.
Teşkilât yapısal olaraq idariy bölüklerge ayrılğandır; Baş Assambleya, Telükesizlik Şurası, İqtisadiy ve İçtimaiy Şura, İdare Şurası, Baş Kâtibiyet ve Memleketlerarası Adalet Divanı. Teşkilâtnıñ eñ köz aldındaki merciisi Baş Kâtiptir.
Birleşken Milletler fikriy ilk olaraq, II Cian cenkiniñ bitkeninde cenkini ğalibiy memleketler tarafından, memleketler arasındaki añlaşmazlıqnı ortadan kötermek ilerde meydanğa kelip olacaq ve özleriniñ telükesizliklerini tehdit etip olacaq bir cenkniñ aldına keçip olmaq maqsadınen ortağa atılğandır. Teşkilât yapısınıñ alen bu maqsatnı qoruğan BM Telükesizlik Şurasınıñ barlığı ve çalışuvlarınen ortağa salınğandır. Telükesizlik Şurası on beş memleketten ibaret, bu memleketlerden beşi daimiy aza statusındadır ve mıtlaq veto yetkisine saiptir. Bu memleketler Amerika Qoşma Ştatları, Rusiye, Çin Halq Cumhuriyeti, Büyük Britaniya ve Frenkistandır. Telükesizlik Şurasınıñ qarar alıp oluvı içün 10/15 nisbeti kerek olıp, daimiy azalardan bireviniñ aksi yönde rey qullanmaması kerektir. BM içtihatlarına köre Telükesizlik Şurası qarar alakende veto yetkisine saip azalardan birevi ya da bir qaçınıñ rey bermege qoşulmaması bu azalarnıñ qararı veto etkeni añlamına kelmey. Ayrıca daimiy azalarnıñ çekimser qalmaları da aynı neticeni bere.
Münderice
Qurulışı[deñiştir]
Birleşken milletler (United Nations) ıstılası ilk olaraq Franklin Ruzvelt (Franklin Roosevelt) tarafından II Cian cenki sırasında müttefik memleketler içün qullanılğandır. İlk resmiy qullanuvı ise 1942 yanvar 1-de Birleşken Milletlerniñ beyannamesinde ve Atlantik Hartiyasındadır. Bu tarihtan soñ müttefik devletleri özlerini "United Nations Fighting Forces" olaraq adlandırğanlardır.
Birleşken Milletler fikri 1943 senesinde Moskva, Tehran ve Qairede müttefiklerniñ toplaşuvları sırasında çıqqan olıp Frenkistan, Çin, Büyük Britaniya, Amerika Qoşma Ştatları, ŞSCBniñ temsilciliginen oluşqandır.
Teşkilât Yapısı[deñiştir]
Baş Assambleya[deñiştir]
Baş Assambleya, Birleşken Milletler aza devletlerden oluşur. Er azanıñ Baş Assambleyadaki temsilcileri 5 kişiden çoq olamaz. Baş Assambleyanıñ körevleri şulardır:
- Silâsızlanma ve silâ denetimi mevzusında teklifler bermek.
- Barışıq ve telükesizlikni etkilecek körüşüvler yasamaq, er mevzuda teklifler bermek.
- Memleketler arasındaki yahşı ilişkilerni bozucı problemlerniñ, barışıq yollarınen çezüvi içün teklifler bermek.
Telükesizlik Şurası[deñiştir]
Siyasiy saada bir yürsetme organıdır. Şuranıñ 5 daimiy azasınıñ veto aqqı bardır. 10 keçici aza ise eki senelik bir zaman içün saylanalar. Saylavlarında coğrafik denge esas alına. 15 azası olğan bu şuranıñ görevleri şulardır:
- Birleşken Milletlerniñ maqsat ve ilkelerine uyğun biçimde barışıq ve telükesizlikni qorumaq.
- Memleketlerarası bir añlaşmazlıqqa yol aça bilecek er türlü çekişmeli durumnı soruştırmaq.
- Memleketlerarasında çekişmeli mevzularda añlaşma şartlarını teklif etmek.
- Silâlanmanı denetlek planlar azırlamaq.
- Barışıqqa qarşı bir telüke ya da ücüm olıp olmağanını araştıraraq, izlenecek yolu teklif etmek.
- Ücüm etkenlerge qarşı askeriy birlikler qurularaq tedbirler almaq.
Telükesizlik Şurasınıñ Qarar Alma Süreci:
Telükesizlik Şurasınıñ qarar alıp oluvı içün 10/15 nisbeti kerek olıp, daimiy azalardan iç bireviniñ aksi rey qullanmaması kerektir. BM içtihatlarına köre Telükesizlik Şurası qarar alakende veto yetkisine saip azalardan birevi yaki bir qaçı rey bermege qoşulmasa bu veto etkeni añlamına kelmey. Çekimser olsalar da aynıdır.
Şurağa bağlı başlıca qurulışlar şulardır:
- Birleşken Milletler Ticaret ve İnkişaf Konferentsiyası
- Birleşken Milletler Balalarğa Yardım Fondu
- Birleşken Milletler Mülteciler Yüksek Komissarı Ofisi
- Dünya Ğıda Şurası
- BM ve FAO Dünya Ğıda Programması
- Birleşken Milletler Maarif ve Araştırma İnstitutı
- Birleşken Milletler İnkişaf Programması
- Birleşken Milletler Silâsızlanma Araştırmaları İnstitutı
- Birleşken Milletler Sinaiy İnkişaf Teşkilâtı
- Birleşken Milletler Çevre Meseleleri Programması
- Birleşken Milletler Universiteti
- Birleşken Milletler Mahsus Fondu
- Birleşken Milletler İçtimaiy İnkişaf Araştırma İnstitutı
- Qadınnıñ İlerlemesi İçün Memleketlerarası Araştırma ve Tasil İnstitutı
İqtisadiy ve İçtimaiy Şura[deñiştir]
Baş assambleyaca saylanğan 54 azadan oluşur. Azalıqları sonlanğanlar yañıdan saylanıp olalar. Başlıca görevleri şulardır:
- Birleşken Milletlerniñ çalışmalarını yürsetmek.
- Memleketlerarası iqtisadiy, içtimaiy, medeniy mevzularda esabatlar azırlamaq.
54 azadan ibaret bu şura, BM-niñ iqtisadiy ve içtimaiy meselelernen mücadele etip oluvı maqsadınen qurulğan bir organdır. İqtisadiy ve içtimaiy şura er kesniñ insan aqlarına ve temel azatlıqlarğa faal bir şekilde sayğı kösterüvini sağlamaq içün tevsiyeler bere. Yetkisine kirgen mevzularğa ilişkin olaraq, Baş Assambleyağa sunulmaq içün antlaşma leyhaları azırlap ola. İqtisadiy ve içtimaiy şura görevini daa faal yasayalmaq maqsadınen özü közün aldında çalışacaq komissiya ve komitetler qurğandır. Bular:
- İnsan Aqları Komissiyası; 1946 senesi qurulğan insan aqları komissiyası, ECOSOC bünyesinde insan aqları normalarınıñ uquqiy bir şekle dönüştirilmesinen alâqalı faaliyet köstere. 43 deñişik aza coğrafik regionlardan eşit temsil esasına köre saylana. 1967-ge qadar insan aqları ihlallerinen bağlı olaraq şikâyetlerge maniy olmaq içün yaptırım gücü ya da areketke keçme yetkisi yoq edi. 1967-de 1235 sayılı ECOSOC qararınen komissiya ve onıñ alt organı olğan azınlıqlarnıñ qorunması ve ayrımcılıqnıñ aldını alması alt komissiyası inceleme ve araştırma yetkilerinen donatıldı. Bu tarihta insan aqları ihlallerine yönelik inceleme ve araştırma yasama yetkisi berilgendir. 1970-de 1503 sayılı ECOSOC qararınen komissiyağa insan aqları ihlallerini soruştırma ve tevsiyeler berme yetkisi berilgendir.
- İnsan Aqları Yüksek Komissarlığı (UNHCHR); BM şartınıñ 1, 13 ve 55-nci maddelerinden görevini alğan yüksek komissarlıq, BM-niñ insan aqları proğrammalarınıñ koordinatsiyasını sağlamaq ve insan aqlarına umumcian sayğını küçlendirmek maqsadınen qurulğandır. Merkezi İsviçreniñ Cenevre şeerindedir. Nyu Yorkta bir bürosı bardır.
Memleketlerarası Adalet Divanı[deñiştir]
Memleketlerarası Adalet Divanı, Birleşken Milletlerniñ yarğı organıdır. Memleketler, istegenleri davanı Adalet Divanına alıp keteler. Divan 15 yarğıçtan oluşur. Yarğıçlar, General Assambleya ve Telükesizlik Şurasınca saylanalar. Görev müddetleri doquz yıldır. Divanda bir devletten eki yarğıç olamaz. Memleketlerarası Adalet Divanı, Felemenkniñ bir şeeri Laheydedir.
Resmiy tiller[deñiştir]
Arap, Çin, Frenk, İngliz, İspan ve Rus tilleri teşkilâtnıñ resmiy tilleridir.
Baş Kâtibiyet[deñiştir]
Baş Kâtibiyet, Birleşken Milletlerniñ organlarınıñ çalışmaları içün kerekli ortam ve şartlarnı sağlar. Ortağa salınğan program ve siyasetlerni uyğular. Memleketlerarası barışi ve telükesizlikni bozucı vaqialar mevzusında esabatlar azırlap Telükesizlik Şurasına bere. Baş Kâtipligini 2006 yılından berli Cenübiy Koreya cumhuriyetinden Ban Ki-Moon yasay.


text:
Amazon da'ryası
Amazon da'ryası (İspan ha'm Portugalshada Rio Amazonas) Qubla Amerikanın', tiykarınan Braziliyanın' tropikalıq tog'aylarınan ag'ıp o'tetug'ın dar'ya esaplanadı. Ol Atlantika okeanına quyadı. Bul dar'ya ag'ıp o'tetug'ın suw ko'lemi boyınsha en' u'lken da'rya esaplanadı. Amazon da'ryasınan onnan keyin turatug'in segiz dar'yanın' suwın qosqanda payda bolatug'in suwdanda ko'birek suw ag'ıp o'tedi. Amazon da'ryası du'nyada en' u'lken basseynge uye. Onnan dun'yadag'ı uliwma da'ryalardan ag'ıp o'tetug'ın suwlardın' besten biri ag'ıp o'tedi. Jawınlı ma'wsimde da'ryanın' ayırım jerlerinin' eni 190 kilometrden asıp ketedi. Ko'leminin' u'lkenligi sebepli oni Da'rya Ten'iz depte ataydi. Ol du'nyanın' en' u'lken dar'ya sisteması esaplanadı. Du'nyanın' en' uzın da'ryası Nil dar'yası esaplanadı.


text:
Qazan Yılğa portı
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Qazan Yılğa portı - Qazan şähäreneñ İdel yılğası portı, yılğanıñ 1310 kilometrda, sul yarındağı limanda urnaşqan. Tatarstan iñ zur portı bulıp tora, Räsäy Berdäm tiränsu sisteması buyınça Baltıyq, Aq, Kaspiy, Azow, Qara diñgezläre belän bäylängän, 5-diñgezle portı bulıp tora. Sudnolar yöreşle şirkäte "Tatflot" (2005-2010 yıllarda "Azimut") - Qazan Yılğa portınıñ operatorı bulıp tora. Portında "Tatflot" şirkäte tarafınnan tağı da PONM SK "Tatflot" çuyırtaş - yılğa qomı citeşterü berläşmäse urnaşa. Passajirlar taşuğa xezmät kürsätü belän "Qazan yılğa passajir agentlığı" şöğellänä. Qazan Yılğa limanında Passajir priçalı (zurlığı 1000x200 m, tiränlege 6-7 m), Vokzal binaları, Yök Terminalı bar.
- Qazan Yılğa portına qädär Avtobus № 1, 6, 31, 53, 54, 85; Trolleybus № 20, 21; Tramvay № 7 barıp citep bula.
Qazan Yılğa vokzalı[үзrәpTү]
Qazan Yılğa portında rekonstruksiälänä torğan baş passajir vokzalı binası, Şähär yanı vokzalı binası, "Tatflot" binası, şähär yanı priçalları (№ 1-8) — 382 p/u, turistik priçalları (№ 9-15) — 449 p/u, şähärara avtobuslar mäydanı, kafelar urnaşa. Ğomumi şähär yanı vokzalınıñ mäydanı - 835 kv. m. Şähär yanı vokzalı binasında kassalar, kötü zalı, daru punktı, äni häm bala bülmäse, şähärara avtobus kassaları, "Qazan yılğa passajir agentlığı" idäräse urnaşa.
Tışqı sıltamalar[үзrәpTү]
- Qazan Yılğa portı VKontakte Qazan Yılğa portı


text:
Aşğabat
Aşğabat (türkmence Aşgabat, farsça عشق آباد) - Türkmenistannıñ paytahtıdır. 773 400 (01.01.2004) kişinen Türkmenistannıñ eñ balaban şeeridir. İran sıñırı yanında, Qopet Dağlarınıñ eteginde, Qaraqum Çölünde bir oazistedir. "Aşğabat şeeri" adlı özüne ait vilâyette, memleketniñ Ahal vilâyetinde bulunır. Aşğabat,Türkmenistannıñ cenübinde, İran sıñırından 26 km-de yer ala. 1881-de bu vilâyet Rus işğal quvetleri tarafından alınğandır. İrannıñ eñ balaban ekinci şeeri Meşhedden 920 km uzaqlıqtadır.
Aşğabad bir paytaht olaraq çeşitli idare binalarınen bezengendir. Bular özelliknen şeerniñ eñ müim caddesi olğan Türkmenbaşı caddesinde toplanğandır. Şeer bir liman ve milletlerara bir ava limanına saiptir, ayrıca müim bir sanayı merkezidir. Hususan maşna, elektrotehnika, tekstil ve ğıda sanayı pıtaqları sıqlıqtadır. Şeerde bir medeniyet merkezi, universitet, çeşit yüksek mektepler, teatr, müzeyler ve bir ayvanat bağçası bardır.
Münderice
Etimoloji[deñiştir]
Aşğabat türkmence Aşgabat, farsça عشق آباد, rusça Aшxaбaд olaraq biline. Evelâ daa Ashkabat, Ashgabad, ve `Ishqábád qullanımları da körülmekte edi. Adnıñ Farsça Aşq-ābād, "Arsaces Şeeri"nden tür etilgeni sayıla. Başqa bir açıqlama da adnıñ Farsçadaki عشق (eşq:"aşk") ve آباد (ābād: "yerleşim yeri" ya da "şeer"), sözleriniñ birleşmesinden "aşq şeeri" añlamında olğanıdır.
Tarih[deñiştir]
Aşğabat 1818-de kervan yollarınıñ kesişme noqtasında bir köy olaraq qurulğandır. Nisa köyünden (qadimiy paytaht Parfia) ve Yipek Yolundaki qadimiy şeer Konjikalanıñ (Moğollar tarafından XIII asırda yoq etilgendir) arabelerinden ziyade uzaqta degildir.
1881 senesi vilâyetteki bir Rus Ordu Bazasınıñ etrafında inkişaf etmege başlağandır. Transkaspiy Demiryoluna bağlantısı, Qazahistan, Özbekistan ve Hazar deñizinen bağlanmasını ve bunıñ neticesinde şeerniñ 1885 senesinden itibaren devamlı kenişlemesine sebep olğandır. 1919-1927 senesleri arasında şeerniñ adı Poltoratsk edi.
1919 senesi Aşğabatta dünyanıñ ilk Bahai mabeti yasalğandır. 1938-de zaruriyetten sanat galereyasına çevrilgen ve 1963 senesi de yıqılğandır.
1924-te Aşğabat Türkmenistannıñ paytahtı olğandır. 1948 senesi oktâbr 5-deki yıqıcı yer tepremi neticesinde şeer tamamen zarar körgen ve daa soñra yañıdan inşa etile. 1962-de Aşğabatnıñ Qara Qum Kanalıına bağlantısı kerçekleştirilgendir. Bu suv kanalı, dünyanıñ eñ uzun suv kanallarından biri olıp, 600 kilometr şarqtan aqqan Amu Derya özeninen bağlanğandır.
1991 senesi oktâbr 27-de Türkmenistannıñ mustaqilligini ilân etmesinen Aşğabat paytaht olğandır.
[deñiştir]
Anav vilâyetinde 1904, 1905 sneleri yasalğan qazuvlarda M.E. 9000 yılında başlağan bir Neolitik medeniyetine rastkelgendir. Bu medeniyet M.E. 8000 yıllarında ayvancılıqtan ve M.E. 6000 yıllarında ise madencilikten faydalanğandır. Bilingen eñ eski medeniyetini mında qurulğanı ve dünyağa medeniyetniñ mından cayılğanı atiqiyatçılar tarafından açıqlanğandır. Atiqiyatçılar, tapılğan şeylerniñ ilk Orta Asiyalı ög-türklerge ait olğanını ve medeniyetniñ Çinge ve İranğa mından cayılğanını aytalar.
Eali[deñiştir]
Aşğabat, 773 400 (01.01.2004) kişinen Türkmenistannıñ eñ balaban şeeridir. Şeerniñ ealisi esasen Türkmenlerden ibaret. Daa soñra sırasınen Rus, Ermeni ve Azeri kibi qavmiy azlıqlar kele. Şeerniñ büyük çoqluğınıñ sünniy musulman olmasınıñ yanında, hristian azlıqlar da buluna. Ayrıca Aşğabat keçmişte Bahai azlığınıñ da müim bir yerleşim yeri edi.
Körülmege lâyıq yerler[deñiştir]
1948 senesindeki 7,3 büyükligindeki zelzel neticesinde eski şeer merkezi tamamen yoq olğandır. Bu sebepten diger Orta Asiya şeerlerinde tipik olğan şarqiy tarz eski şeer yoqtır. Aşğabat şeer merkezi zelzelege dayanıqlı zemaneviy çelik-beton ve cam binalarnen donatılğandır.
Müim Şahsiyetler[deñiştir]
- Sergey Balassanân, Türkmen Komponist
- Saparmırat Nıyazov, ilk Türkmenistan devlet başı
- Dmitriy Şçepilov, sovet siyasetçi ve tış işleri naziri
- Gaygisiz Atabayev, sovet siyasetçi
- Cüneyit Han, Türkmenlerniñ soñ qaramanı, Hive Hanı


text:
Anton Chexov
Anton Pavlovich Chexov (russha: AHToH ПaBлoBич ЧexoB; 29 yanvar, 1860 – 15 iyul, 1904) shıpaker qa'niygeligine iye orıs jazıwshısı ha'm dramaturgi bolg'an. Ol qısqa gu'rrin'ler jazıwshısı retinde du'nya a'debiyatında u'lken abroyg'a iye. Do'retiwshiligi da'wirinde Chexov dramaturg retinde ko'plegen pesa jazg'an, solardın' to'rtewi klassikalıq da'rejege ko'terilgen. Ol o'zinin' a'debiy karerası dawamındada shıpakerlikti toqtatpag'an ha'mde bir waqıtları mınanday degen: "Meditsina bul menin' nızamlı zayıbım, al a'debiyat oynasım. Birewinen zerikkenimde ekinshisine barıp tu'neymen". Onın' ataqlı pesaları: Shag'ala, Vanya ag'a, U'sh apalı-sin'liler ha'm Shiye bag'ı.


text:
Keriç
Keriç (rusça Kepчb, ukraince Kepч) — şarqiy Qırımda Keriç boğazınıñ yalısında bir şeer, iri sanayı, naqliyat, turizm ve yazlıq raatlanuv merkezi, şeer-qaraman. Keriç — dünyanıñ eñ qadimiy şeerlerinden biridir. Şimdi Keriçte çeşit türlü medeniyetler ve devirlerge ait olğan bir çoq tarih ve mimarcılıq abidesi bar.
Münderice
Tarih[deñiştir]
Antik devri[deñiştir]
Milâttan evel VII asırnıñ soñunda Miletos adlı yunan şeerinden kelgenler şimdiki Keriç yerinde Pantikapeyon (yunanca Pantikápaion, iran Panti Kapa sözlerinden çıqtı, tercimesi — balıq yolu) şeerini qurğan ediler. Akropol şimdiki Mitridat adlı olğan dağda bulunğan edi. Şeerniñ etrafında başqa qadimiy yunan şeerleriniñ nekropollerinden farqlı olğan nekropol bulunğan edi. Pantikapeyon nekropoliniñ terkibinde o zamanda yunanlar içün adetteki topraq qabirlerden ğayrı şeerden çölge taba keçken yolnıñ boyunda bir sıra qurğan bar edi.
Bosporostaki arbiy federatsiya. Pantikapeyon[deñiştir]
Şimdiki Keriç bulunğan toprağı atta milâttan evel XVII—XV asırlarda meskün eken, bunı Mayak qasabasınıñ etrafında keçirilgen atiqiy qazılmalar tasdıqlay. Amma Keriçniñ şeer olaraq tarihı qararnen 2600 yıldan evel başlandı, milâttan evel VII asırda Bosporos Kimmerikos (Keriç boğazı) yalısında qadimiy yunan müstemlekecileri arbiy federatsiya teşkil etken bir sıra mustaqil şeer-devletni qurdılar. Şeerlerara ittifaqnıñ maqsadı — tamır halqqa (skitlerge) qarşılıq yapuv edi.
Bosporos Devletiniñ ahırı[deñiştir]
I asırdan başlap ep Bosporos Devleti kibi Pantikapeyonğa de gotlar ücüm ettiler.
370 seneleri hunnular istilâsı vaqtında Pantikapeyon tamamen yoq oldı. Onıñ keniş yerleri virane alına ketirilgen edi. Amma şeer turmaqta edi ve yaqın arada canlanıp Şimaliy Qara deñiz yanınıñ iri alış-veriş ve esnaf merkezine çevirildi.
Orta asırlar[deñiştir]
VI asırda şeer Bizans İmperiyasınıñ akimiyetinde bulundı. I Yustinian imperator qararınen anda garnizon yollandı da qale qurulışı başlandı, qaleniñ adını Bosporos qoydılar.
VIII asırda Qırım Hazar Qağanlığınıñ tesiri altına tüşti. Bospor adı Qarşa ya da Çarşa adına deñiştirildi.
IX—X asırlarda Şimaliy Qara deñiz yanınıñ saipleri slavânlar oldılar. Tmutarakan knâzığı qurulğanınen Korçev denilgen şeer Qadimiy Rusiyeniñ deñiz araba qapısı edi. XIII asırda moğollar Qırımnı ve bu cümleden Korçevni fetih ettiler.
1318 senesi şeer Şimaliy Qara deñiz yanındaki ceneviz müstemlekeleriniñ terkibine kirsetildi.
1475 senesi şeer Osmanlı Devletiniñ ükümine keçti. O arada Keriç berbat bir alğa keldi ve Zaporog qazaqları tarafından bir qaç kere ücümge oğradı. XVIII asır başında Azaq deñizinde Rusiye öz arbiy küçüni quvetlendirgenine cevap olaraq osmanlılar Keriç boğazı yalısında Yeñi Qaleni quralar.
Yañı zaman[deñiştir]
Rus-osmanlı cenkinden soñ 1774 senesindeki Küçük Kaynarca muqavelesine köre Keriç ve Yeñi Qale Rusiye terkibine kirsetilgen edi.
1783 senesi Keriç Tavriya guberniyasınıñ terkibine kirsetildi. Şeerniñ ealisi yunanlar, ruslar, ukrainler, italyanlar ve ermenilerden ibaret edi. 1821 senesi Keriç ve Yeñi Qale hususiy memüriy birlemge — Keriç-Yeñi Qale şeerbaşlığına ayırıldı. Bu aradan başlap şeer abadanlaşıp başlay.
1855 senesi Qırım cenki vaqtında şeerni ingliz ordusı yıqıp berbat etti.
II Cian cenki vaqtındaki Keriç[deñiştir]
II Cian cenki vaqtında Keriçte sovetnen alman orduları arasında bir çoq deşetli uruş olıp keçti. 1941 senesi noyabr ayında şiddetli uruşlardan soñ almanlar şeerni işğal ettiler. 1941 senesi dekabr 30 künü şeer birinci sefer azat etildi. Sovet ordusı keri çekilgenden soñ askerlerniñ bir qısmı partizanlarnen beraber Acı Muşqay taşparçalav quyularına kete.
1944 senesi aprel 11 künü Keriç tamamen azat etildi.
1973 senesi sentâbr 14 künü Keriçke şeer-qaraman rütbesi berildi.
Sanayı[deñiştir]
XX asırnıñ ekinci qısmında Keriç iri gemi yapıcılığı ve maden tökmeciligi merkezi olıp qaldı.
Şuralar Birligi dağılğanı ve bazar iqtisadiyatına köçkeninen gemi yapıcılığı ve maden tökmeciligi saaları zayıflaştılar. Şeer sanayı merkezinden turizm ve yazlıq raatlanuv merkezine çevirildi.
Şeerniñ tarihı boyu balıqçılıq onıñ içün pek emiyetli edi ve şimdi de Keriç ealisiniñ büyük bir qısmı bu saada çalışa.
Naqliye[deñiştir]
Şeerlerara ve halqlarara köçürmeler Keriçte Keriç ticaret limanı, demir yol vokzalı, avtostantsiya ve kiçik aeroport eda ete.
İçtimaiy naqliyat olaraq şeerde esasen avtobuslar ve marşrut taksileri qullanıla. 2004 senesi Keriçniñ ilk trolleybus marşrutı işletildi.
Maarif[deñiştir]
Şeerniñ ameldeki oquv yurtları bular (2004 senesi):
- 28 mektep
- 9 aliy oquv yurtu
- gemi-mehanik ve politehnik tehnikumlar
- tibbiyet oquv yurtu
- 6 ihtisas-tehnikiy oquv yurtu
- bala bağçaları
Turizm ve raatlanuv[deñiştir]
Qara ve Azaq deñizleriniñ yalılarında bulunma sayesinde yaz vaqtında Keriçke sabıq ŞSCB memleketlerinden raatlanmaq içün bir çoq kişi kele.
Keriç yarımadasında bir qaç şifaiy çamur çeşmesi bar.
GPS sistemasında koordinatlar[deñiştir]
- Yeñi Qale: (WGS 84): N 45 20.8368 E 36 36.1027
- Keriç qalesi: (WGS 84): N 45 18.8799 E 36 28.1891
- Töbeçik gölü: (WGS 84): N 45 10.8202 E 36 24.2984
- Çar qurğanı (WGS 84): N 45 22.4974 E 36 32.7114
- Melek Çeşme qurğanı (WGS 84): N 45 21.7691 E 36 28.2041
- Mitridat dağınıñ başı (WGS 84): N 45 21.0029 E 36 28.1762
- Mitridat büyük merdiveni (WGS 84): N 45 21.0482 E 36 28.3833
Bağlantılar[deñiştir]
- Bospor devleti ve onıñ şeerleriniñ kümüş aqçaları (Rusça)
- Şeer saytı (Rusça)
- Web-kamera
- Web-kamera
- Kence oğulnıñ soqağı — Keriçteki cenk vaqialarını tasvir etüv. (Rusça)
- Keriç — 27 asırnıñ şeeri (Rusça)
- Şeer aqqında, Keriçke ait olğan sitelerniñ katalogı (Rusça)
- Keriçte basılğan "Bospor" gazetasınıñ saytı (Rusça)
- ПaHcиoHaT(Rusça)
Atıflar[deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
Qoy
Qoy (latince Ovis) - Capriane alt familiyası içinde eñ qalabalıq türüni teşkil etken gevişketirgen, etinden, yününden, sütünden faydalanılğan memeli türleriniñ umumiy adı.
Qoylar, aman-aman dünyanıñ er yağında yaşay. Ot, qoray, yandaq, hububat kibi ösümlikler aşap beslene. Mınav zamanda Dünyada tapılğan türleriniñ çoqusı üycil.
Kevdeleri yün denilgen qalın tüklernen qaplı ola. Erkeklerniñ başlarında eki müyüz bar ekende ırğaçılarında bazı-bazı tapılır. Sürü olıp yaşay. Yılda eki kere, ekseriyetnen bir bala doğurır. Balalarına qozu, bir yaşından soñ toqlu, yetişkin erkeklerine qoçqar denile. Ömürleri 10-12 sene arasında ola.


text:
İskender Zulqarnayın
İskender Zulqarnayın (20/26 iyul, b.e.sh. 356 - 10 iyun, b.e.sh. 323) Makedoniya patshası bolg'an. Ol Pella qalasında tuwılg'an ha'm ol patsha Filip II nin' balası bolg'an. Ko'p uqıplardı balalıg'ında Afinada uyrengen. Ol o'zinin' a'skeriy uqıplılıg'ı menen belgili. Ol Persiya atalg'an u'lken imperiyanı basqarıwdı qa'ledi. Ol tariyxta Gannibal Barka, Yuliy Sezar, Shın'g'ıs xan, Subedey, Napoleon I ha'm basqalar menen bir qatarda en' ullı a'skeriy basshılar diziminde orın alg'an. Ol o'mirinin' aqırına shekem Evropalılarg'a belgili bolg'an Orta Shıg'ıs jerinin' ko'pshilik bo'limin basıp alg'an edi, bul o'z ishine Persia, Mısır ha'm Kishi Aziyanı alg'an. Ol Vavilonda b.e.sh. 323-jılı belgisiz sebepler menen du'nyadan ko'z jumg'an.


text:
Vladimir Putin
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Putin Vladimir Vladimiroviç (1952., Urısça: ПyTиH BлaдиMиp BлaдиMиpoBич / Vladimir Vladimirovitch Putin), däwlät eşleklese. 1975. yıldan Sovet Berlege Däwlät İminlege komitetınıñ - DİK (KGB) tışqı küzətüçelär idäräsendä.
1991-1994. yıllarda Sankt-Peterburg meriäseneń tışqı elemtälär komitetı räise, ber ük waqıtta 1992-1999. yıllarda mer urınbasarı, 1994-1996.da Sankt-Peterburg xökümäte räiseneñ 1. urınbasarı.
1997.-1998. dä Räsäy Prezidente qarşındağı Baş Kontrol idaräse başlığı – Administratsiä citäkçese urınbasarı.
1998-1999.da Räsäyneñ Federal iminlek Şurası särqätibe.
1999. yılnıñ Avgustınnan Räsäy Xökümäte räise.
1999 yılnıñ 31 nçe Dekabrennän RF Prezidenteneñ burıçın ütäwçe, 2000. Martınnan RF Prezidente, 2004. yıldan qabat Räsäy Prezidente.
2008 yıldan Räsäy Xökümäte räise wazifasın başqara.
2012. yıldan qabat Räsäy Prezidente bulıp saylanğan.
Monı da qara[үзrәpTү]


text:
Bolğar-Rus kileşüläre
Bolğar-rus kileşüläre - İdel buyı Bolğarı belän Kiev Ruse arasındağı kileşüläre:
- 1) İdel buyı Bolğarı belän Kiev Ruseneñ böyek kenäze Vladimir I arasındağı kileşü. «Povesti vremennıx let» yılyazmasında xäbär itelgänçä, arqadaşları bäcänäk-türklär belän bolğarlarğa qarşı yaw belän kilgännän soñ (985), kenäz Vladimir I bolğarlarnıñ iqtisadi yaqtan östenlegen tanıy («... Bce oHи B caпoзex») häm alardan yasaq tülätep bulmayaçağın añlıy («иM дaHи HaM He дaяTи, пoидeM иckaTb лaпoTHиkoB»), üzara kileşü tözergä täqdim itä. Kileşügä «qolmaq suğa batqançı, taş su östenä qalıqqançı» turılıqlı bulırğa dip ant itelä;
- 2) İdel buyı Bolğar däwläte belän Kiev Ruse arasında çama belän 1006 yılda ike ilneñ dä säwdägärlärenä törle şähärlärdä irekle räweştä säwdä itü xoquqı birelüe turında tözelgän kileşü (awıl cirlärendä säwdä itü mömkinlege qaralmağan). Anıñ nigezendä ike däwlätneñ säwdä, mädäniät häm säyäsät ölkäsendä üzara mönäsäbätläre nığıy. Bu kileşü turındağı mäğlümat borınğı rus yılyazmaları belän eş itkän V.N. Tatişçev xezmätendä urın alğan;
- 3) İdel buyı Bolğarı belän Vladimir-Suzdal' kenäzlege arasındağı 1221 yılğı kileşü. Bolğarlar ruslarnıñ Ustyug şähären (1218) häm rus ğäskäre bolğarlarnıñ Aşlı şähären (1220) yawlap alu suğışlarınnan soñ kileşü tözelä. Kileşüdä äytelgänçä, Uqa yılğası buyında urnaşqan qayber mordwa awılları rus kenäzlege yoğıntısına küçä;
- 4) 1229 yılğı İdel buyı Bolğarı belän Vladimir-Suzdal' kenäzlege arasındağı kileşü (1229). İdel buyı töbägendä üzara mönäsäbätlärne bilgeli, äsirlär almaşu, säwdägärlär belän balıqçılarğa ike il arasında irekle eş yörtü mömkinlege birä. Bu kileşü Vladimir-Suzdal' kenäze Yüriy Vsevolodoviçnıñ Uqa belän Sura yılğaları arasındağı mordwa cirlären üz yoğıntısına alu öçen başlağan suğışınnan soñ 6 yılğa dip tözelä. Älege kileşü Rus kenäzlegenä açlıq afätennän qotılu çarası bulsa (berniçä yıl igen uñmağan rus ilenä bolğarlar 1229 yılda zur külämdä aşlıq ozatalar), bolğarlarğa 1229, 1232 yıllardağı monğol yawlarına oyışqan töstä qarşı toru mömkinlege birä.
Monı da qarağız[үзrәpTү]
- Bolğar bizäleş sänğäte
- Bolğar çigä asılması
- Bolğar
- Ağa bazar
- Böyek Bolğar ile
- İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
- İdel buyı Bolğar däwläte
- Qazan yanındağı suğış (1506)
- Möxämmät-Ämin xan
- Tuqtamış xan
Tışqı sıltamalar[үзrәpTү]
- Bolğar däwläte
- ПoBecTb BpeMeHHыx лeT. M.-Л., 1950. Ч. 1-2; ПoлHoe coбpaHиe pycckиx лeToпиceй. M., 1949. T. 2; M., 1962. T. 1, Bып. 2.
- Boлжckaя Бyлrapия и Pycb. KaзaHb, 1986.


text:
Şçolkino
Şçolkino (ukraince ЩoлkiHe, rusça ЩëлkиHo) – şarqiy Qırımda bir şeerdir.
Atıflar[deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
Aravind Adiga
Aravind Adiga - belli indistanlı yazıcı ve jurnalist. 2008 senesi onıñ "The White Tiger" adlı birinci romannıñ içün Buker mukâfatı aldı.
Aravind Adiga 1974 senesi oktâbr 23 künü İndistan Tamil Nadu ştatınıñ paytahtı olğan Madras şeerinde (şimdiki adı Çennai) dünyağa keldi. Onıñ ana-babası kannadiga halqından edi. Balalıqta Karnataka ştatında, müim port olğan Mangalore şeerinde yaşadı. İlk ve orta tasilini "Canara High School" mektebinde aldı. 1990 senesi "St. Aloysius High School" adlı iyezuit kollecini bitirdi. Aravind ana-babasınen Avstraliyağa köçken soñ, Karlingford şeerinde "James Ruse Agricultural High School" adlı mahsus mektepte oqudı (bu mektep yüksek akademik aqibeti şuret qazandı). Nyu York ştatında Kolumbia universitetiniñ Kolumbia kollecinde ingliz edebiyatını ögrendi. Anda Aravind o zamannıñ belli muallimi Simon Schamadan ders ala. 1997 senesi ilmiy derece "salutatorian" aldı. Adiga "Financial Times" adlı ingliz gazetasında maliye jurnalistiniñ karyerasını başladı. Daa soñ, "Mooney" ve "TIME" mecmualarında çalıştı.


text:
Ambaz
Ambaz/Ambaze jü terimo ke gıreya ke dı ya zi zêde merdıman miyan de vıraziyena, seba ey ifadekerdış vaziyeno.[1] Heqa ambaziye de ilmê sosyolociye, psikolociye, antropolociye u felsefe de tay tenikkerdışi (tetkiqat) amey kerdene. Ni karê ilmi de zaf şekılê ambaziye amey tesbit kerdene. Gorey tesbitan ra sempati, weşiye, raştbiyayış (durustiye), yewbini famkerdış, fedakariye u şewqet, samimiyet u itimat gerek jü ambaziye de bıbo.[2]
Tipê ambazi[bıvurne | çımey bıvurne]
- Ambaziya acêntik
- Ambazo en nezdi
- Brao goyni
- Ambazo ke internet rayo
Ebe nameyanê binan[bıvurne | çımey bıvurne]
- Embaz/Embaze
- Umbaz/Umbaze
- Olvaz/Olvaze


text:
Haqıyqıy İsa shirkewi
"Haqıyqıy İsa shirkewi" bul 1917-jılı Qıtaydın' Beidjing qalasında tiykar salıng'an g'arezsiz shirkew. Bu'gingi ku'nde 45 ma'mlekette ha'm altı materikte shama menen 1.5 million ag'zag'a iye. Shirkew 20-a'sirdin' erte basında payda bolg'an ma'sixshiliktin' protestantlıq tarawına tiyisli. Olar İsanın' ekinshi keliwinen aldın barlıq milletlerge onın' o'miri haqqında jetkizip beriwdi maqset etip qoyg'an. Shirkewdin' baslı on oqıwı ha'm isenimi to'mendegiler:
- A'wliye ruwx
- Baptizm
- Ayaq juwıw
- Awliye isenim
- Dem alıs ku'ni(qala ku'ni)
- İsa Ma'sıx
- Injil
- Qutqarıw
- Shirkew
- Song'ı soraw


text:
Benzer Kanallar
izlenmiş
Kategori : Müzik
Etiketler :ayazağa saba tümerle bugün, canli ekin izle, canli ekin tv, canlı ekin tv akışı, canlı ekin tv izle, canli ekin tv izle online, canlı hayatlar izle ekin tv, canlı izle ekin, canlı show tv izle, canli sov tv izle, canlı tv ekin, canlı tv ekin izle, canli tv ekin tv, canlı tv ekin yayın akışı izle, canlı tv izle ekin, canli tv izle ekin tv, canlı yayın ekin tv dizileri, canlı yayın ekin tv izle, canlı yayın izle ekin tv, canlitv ekin, ekin canlı izle, ekin canlı tv, ekin canlı tv izle, ekin canlı yayın akışı izle, ekin canlı yayın izle, ekin izle, ekin izle canli survivor, ekin kulüp canlı izle, Ekin tivi müzik kanalı canlı izle, ekin turk canli yayin, ekin tv, ekin tv aktivite, ekin tv canlı, ekin tv canlı canlı izle, ekin tv canli ile, ekin tv canlı izle, ekin tv canlı izle adını feriha koydum, ekin tv canli izle hemen, ekin tv canlı izle saba tümer, ekin tv canli izle sirvayvir, ekin tv canli izle sorvivor, ekin tv canlı survivor izle, ekin tv canlı tv, ekin tv canli yayimi izle, ekin tv canlı yayın, ekin tv canlı yayın akışı izle, ekin tv canlı yayın akışı survivor, ekin tv canlı yayın izle, ekin tv canli yayin izle bugunku survivur, ekin tv canli yayin izle hd survivor, ekin tv canlı yayın izle hemen, ekin tv canli yayin izle surviver, ekin tv canli yayin izle survivor, ekin tv canlı yayın pis yedili, ekin tv cuknet, ekin tv izle, ekin tv izle canlı, ekin tv izle canlı izle, ekin tv izle canlı yayın, ekin tv izle canlı yayın akışı, ekin tv izle canlı yayın izle, ekin tv izle flaş player, ekin tv nin yayın akışını tivi3, ekin tv survivor canlı izle, ekin tv yayın akışı izle, ekin tvcanlı tv ızle, ekin tvizle, ekin yayın canlı izle, Muzik, shov tv canli yayin izle, şhow tv canlı yayın akışı izle, show tv izle, şov tv canlı izle, şov tv canlı yayın akışı, şov tv canlı yayın akışı izle, su anda ekin tv canlı izle, survivor ekin tv canlı yayın, tv ekin canli, tvizle ekin
Açıklama :
Ekin tv canlı izle Ekin tv canlı izle Müzik, ayazağa saba tümerle bugün, canli ekin izle, canli ekin tv, canlı ekin tv akışı, canlı ekin tv izle, canli ekin tv izle online, canlı hayatlar izle ekin tv, canlı izle ekin, canlı show tv izle, canli şov tv izle, canlı tv ekin
Ilgili AramalarEkin Tivi Canli Yayin (199)ekin tv izle (102)ekin tv (1)ekin tv canlı izle (1)Ekin TV Canli Yayin (1)
Ekin tv canlı izle
Müzik, ayazağa saba tümerle bugün, canli ekin izle, canli ekin tv, canlı ekin tv akışı, canlı ekin tv izle, canli ekin tv izle online, canlı hayatlar izle ekin tv, canlı izle ekin, canlı show tv izle, canli şov tv izle, canlı tv ekin


text:
Katovitse
Katovitse ([,katɔ'vʲitsɛ]; ka-TO-vi-tse; Çexçä: Katovice, Almança: Kattowitz) ul Polşanıñ Yuğarı Sileziä töbägendä şähär. Şähär Klodnica belän Rawa yılğalarında tora.
Katovitse 1999. yıldan Sileziä Voyıvodalığınıñ başqalası, elegräk ul Katovitse Voyıvodlığınıñ üzäge buldı. Katovitse Yuğarı Sileziä İndustrial Rayonınıñ töp şähäre. Xalıq sanı 321,163, ä aglomerasiädä 3,487,000 (2004).
Taríx[үзrәpTү]
Katovitse töbäge elektän Silezlär yäşilär. Berençe monarxiä Läx Piast näsele nigezli, soñraq Habsburg näselenä küçä. Şähär 19. yözdä nigez salına, şundí waqıtta bu cir Prussiä Patşalığı astında bula. Katovitse şähär xoquqı 1865. yılda ala. Almannar, Silezlär, Läxlär häm Yähüdlär yäşägän şähär Sileziä Fetnäläre (1918-1921) näticäsendä İkençe Läx Cömhüriätenä kerä. Berençe Bötendönya Suğışınnan soñ Alman şähäre Kattowitz autonomiä saqlanıp Polşağa birelä.
Kürşe tawlarda taşkümer yatmaları çığaru arqasında şähär çäçäk itä. İndustrial Revolúsiä waqıtında şähärdä şaxtalar häm qorıç sänäğäte alğa kitä, şähär üsä.
1953-1956. yıllarda Polşa kommunistları şähär isemen İosif Stalin xörmätenä Stalinogród'qa almaştıra. İkençe Bötendönya Suğışınnan soñ industrial üseş ekologiägä zur zían kiterä, läkin post-kommunist xäkimiät säyäsäte näticäsendä ekolgiä elekkä xälenä qayta.
Rayonnar[үзrәpTү]
Katovitsedan kürenekle şäxeslär[үзrәpTү]
- Hans Bellmer, surrealist fotograf
- Henryk M. Broder, jurnalist
- Mariä Göppert-Mayer
- Kurt Goldştein, neurolog
- Henryk Górecki klassik muzıkası kompozitorı
- Wojciech Kilar klassik häm film muzıkası kompozitorı
- Yejy Kukuçka
- Kazimir Kuts
- Frants Leopold Noymann
- Hans Saxs
İnternettä[үзrәpTү]
- Katovitse Şähär Şurası
- Katovitse Kommersiä Web-säxifäse
- Katovitse, Sileziä
- Katovitse/Kattowitz Míğmarlıq xarítası
- Katovitse webkamerası
- Katovitse qunaqxanäse
- Katovitse tramwayı


text:
Ästerxan xanlığı
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Ästerxan xanlığı (Xacítarxan xanlığı), Altın Urdanıñ tarqalu çorında barlıqqa kilgän feodal Tatar däwlätlärennän berse. 1460. yıllarda oyışa Berençe, oyıştıruçı xan - Mäxmüd xan. Üzäge – Xacítarxan şähäre. Bilämäse İdelneñ tübän ağımınıñ uñ tarafındağı dala-qırlar, Qaspí Diñgezeneñ tönyaq-könbatış öleşe, könbatışta – Qırım xanlığına çiktäş cirlär kergän.
Töp xalqı – Ästerxan Tatarları belän Nuğaylar. Şöğelläre – küçmä terlekçelek (Nuğaylar), hönärçelek, igen igü, säwdä (Tatarlar). Rusiä, Qazan, Qırım xanlıqları belän urta Asía, Qawqaz artyağı illäre arasındağı tranzit säwdägä Ästerxan xanlığı säwdägärläre aradaşlıq itä. Xanlıqnıñ küçmä feodal qatlamın xan, soltan, bäk häm morzalar täşkil itkän, xalqınıñ qalğan küpçelege – qara xalıq. Däwlät dine – Íslam.
1530. yıllarda Ästerxan xanlığı kürşe Nuğay Urdası häm Qırım xannarı belän berlektä Urıs kenäzläre cirlärenä yaw çabuda, üzara köräş-bäreleşlärdä dä qatnaşa. 1552. yılda Qazan xanlığı cimerelgännän soñ, Ästerxan xanlığında Mäskäw yoğıntısında bulğan keşelär işäyä. Şular häm Nuğay bäkläre yärdämendä Urıs ğäskäre 1554. yılda Xacítarxannı yawlap ala, xan täxetenä üz tarafdarları Därwiş Ğäli utırta. Qırım xanı yaw belän belän yanağan soñ, 1555. yılda Därwiş Ğäli Mäskäw xakimiätenä qarşı çığa. Ämma 1556. yılda urıs uqçıları häm Kazakları qabat höcüm oyıştırıp, Xacítarxannı basıp alalar, xanlıq Rus däwlätenä buysındırıla.


text:
An'ızlar
An'ızlar (legendalar) - qaraqalpaq ko'rkem awızeki do'retpelerinin' belgili bir janrı bolıp, do'reliwi jag'ınan ju'da' a'yyemgi zamanlarg'a barıp jetedi. Olar o'zinin' mazmunı, tu'r-tu'si boyınsha basqa xalıq awızeki do'retpelerinin' janrlarınan ayırılıp turadı.
An'ızlar ko'pshilik jag'daylarda bolmag'an na'rselerdi bolg'anday etip su'wretleytug'ın awızeki prozalıq do'retpeler. Olardı burın a'psanalar ha'm ra'wiyatlar menen aralastırıp bir janr retinde u'yrenildi. An'ızlar qaraqalpaq ertekleri menen birge XIX-a'sirdin' 30-40 jıllarında XX a'sirdin' basında jıynala basladı. Olar ko'pshilik jag'dayda qaraqalpaq ertekleri menen toplamlarında basıldı.
1961-jılı Q.Maqsetov, N.Kamalov, Q.Mambetnazarov baspag'a tayarlag'an "Qaraqalpaq legendaları ha'm anekdotları" kitabında qaraqalpaq an'ızınan bir qansha u'lgiler berildi. Waqıyanın' sheberlik penen qurasatırılıwı bolatug'ın istin' sheshiminin' tabılıwı isendirerli etip tastıyqlanıwı an'ızlarg'a o'z aldına bir ko'rkemlik beredi, a'ngimenin' qonımlı etip su'wretleniwin ta'miyinleydi. Mısalı: Pıshıqlar ne ushın tamaq jep bolıp juwınadı an'ızın alayıq, qolayg'a keltirgen pıshıq esik aldında shashılg'an da'ndi jep ju'rgen torg'aydı qag'ıptı da alıptı. Endi jewge kirisip atırg'anda pıshıqqa qarap, men bir taza ju'retug'ın qus edim, senin' qolın'a tu'sip qaldım. Sen meni so'zsiz jeysen', sizden bir o'tinishim bar. Meni bet qolın'ızdı juwıp tazalap jesen'iz qalay boladı?-depti. Bul o'tinish pıshıqqa maqul tu'sipti de, torg'aydı erkine qoyıp juwına baslaptı. Tap usı waqıtta ku'tip turg'an torg'ay ushıptı da ketipti. Torg'aydan ayırılıp qalg'an pıshıq "Endigiden bılay awqatlanıp bolıp juwınaman"- dep sha'rt etipti. Sonnan baslap pıshıqlar awqatlanıp bolıp juwınatug'ın bolıptı. Joqarıdag'ı pıshıqtın' juwınıwı haqqındag'ı an'ızdın' qanshama isenimli, qanshama sulıw do'retilgenin esitip hayran qalasan'. Haqıyqatında pıshıq awqatın jep bolıp turıp awzıbasın juwg'anday bolıp sıypalaydı. O'mir shınlıg'ı qanday degen menen de an'ızlardın' tiykarg'ı ma'nisin qurap turadı. Ha'tteki turmısta bolmay turg'an waqiyalar su'wretlengende de onın' mazmunında haqıyqatlıqtın' o'z aldına bir su'wretleniw ushqınları ko'rinip turadı.


text:
Çin tili
Çin tili (çince: 汉语 / 漢語, pinyin: hàn yǔ) - Çinde ve etrafında yaşağan 1 milliarddan ziyade kişi tarafından laf etilgen biñlerce kiçik tillerniñ cümlesine birden berilgen addır ve bular tek bir til sayılsa, dünyada en çoq qullanıcısı olğan tildir. Bu til Çin-Tibet til ailesine mensüp.
Dünyadaki er beş kişiden bireviniñ tuvğan tili olaraq laf etkeni Çince, tamamen ayrı birer til olaraq qabul etile bilecek qadar farqlı "tilçik"lerden ibaret. Onıñ içün Çinceniñ bir til degil, bir til ailesi olğanı iddia etile. Eñ çoq laf etilgeni Mandarindir, faqat Çinden tış yaşağan Çinliler arasında eñ çoq Kanton şivesi qullanıla. Bunıñ sebebi, köçmen Çinlilerniñ esasen cenübiy kesimlerden olmasıdır.
Çin yazısı bu tilge has bir yazı sistemidir. Bu sistemniñ 3500 yılğa barğan bir tarihı bardır.
Tış bağlantılar[deñiştir]
Lüğatlar[deñiştir]
- MDBG free online Chinese-English dictionary
- Chinese Characters Dictionary
- Chinese - English Dictionary: from Webster's Online Dictionary - the Rosetta Edition
- CEDICT Chinese-English Dictionary Project
- English-Chinese Translation Dictionary
- CantoDict: Cantonese-English Dictionary Project
- Chinese-English dictionary
- Deutsch - Chinesisch Almanca - Çince Sözlük
- Learn Chinese -- 学习中文


text:
Xacitarxan
Xacitarxan (Actarxan), Urta Ğasırlar (13-16. yözlär) şähäre. İdelneñ uñ yağında, xäzerge Ästerxannan 12 km östäräk urnaşqan bula. Möhim säwdä yulları kiseşendä bulğanlıqtan tiz üsä, iqitisadı nığí. -1314. yözlärdä Altın Urdanıñ ere säyäsi häm säwdä üzäge. 1395. yılda Aqsaq Timer yawı waqıtında talana häm cimerelä. soñınnan qabat ternäklänä, 15. yöz urtalarınnan Ästerxan Xanlığı başqalası. 1547. yılda Qırım xanı Säxibgäräy, 1554-1556. yıllarda Urıs ğäskärläre tarafınnan qabat cimerelä, yandırıla. 1556. yılda, Ästerxan Xanlığın Urıs däwläte yawlap alğannan soñ, taşlandıq xälgä kilä.Kaлып:Coor title d


text:
Ästerxan
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Ästerxan (Urısça: ÁcTpaxaHb /ASTraxan'/) Räsäy Könyağında zur häm ähämiätle şähär, Ästerxan ölkäseneñ üzäge. Şähär İdelneñ tübän ağımında urnaşqan, şul yılğanıñ İdel Deltası dip atalğan Qaspi Diñgezenä qoyu urınında. Koordinatları 22 N 48 05 E 46°22′ N 48°05′ E. Xaıq sanı (1.1.2004): 502,800.
Tarix[үзrәpTү]
Bay häm sulı İdel Deltası elektän keşelärne tarta. Bu urınında Xäzärlär häm Kimäklär üz başqallarınına nigez salalar, bay İtil, Saqsin häm Saray Bärkä şähärlär barlıqqa kilälär. 13. yöz başlarında Xacitarxan berençe tapqır telgä alına. Aqsaq Timer anı tulısınça yandırıla. 1459-1556. yıllarda Xacitarxan Xacitarxan xanlığınıñ (yä Ästerxan xanlığınıñ) başqalası ide. 1556. Xacitarxan İvan IV tarafınnan küpyıllı yawdan soñ yäşäwdän tuqtıy. 12 km tübänräk Urıslar yaña şähärgä nigez salalar. 1569. yılda Ğosmanlılar tarafınnan qamalışqa alına. Läkin basıp ala almıylar. Şuşı xaldän soñ İdel tulısınça Räsäy qullarına kilä. 17. yözdä şähär Räsäyneñ Şäreqkä qapqası, ähämiätle säwdä üzäge. Ärmän, İran häm Xoräzm säwdägärläre Ästerxan üzägendä yäşilär. Şähärdä xalıqara duslığı tolerantlıq belän urnaşa. Ästerxan 17. yözendä.
1670-1671. yıllarda 17 ay däwamında Ästerxan Stenʻka Razin Kazakları qamalışında bula. Piter I Ästerxanda admirallıq sala, Qaspi flotı öçen karablar tözelälär. Ekaterina II şähärgä östen xoquqlar birä.
1705. yılda şähärlelär Kazak Kondrati Bulavin citäkçelegendä baş kütärä. Berniçä tapqıp şähärne Qalmıqlar qamıy. 1711.dä Ästerxan Qazan gubernasınnan ayırılğan Ästerxan gubernasınıñ başqalası bula başlıy. Berençe gubernatorlardan Artemi Petroviç Volınski belän Vasili Nikitiç Tatişçev iñ tanıqlıy. 1702., 1718. häm 1767. yıllarda şähär yana, 1719. Farsılar tarafınnan talana. 1830. xolera epidemiäse näticäsendä küp keşe ülä.
Kirmän[үзrәpTү]
Ästerxan kirmäne (Kreml) 1580-1620. yıllarda Saray Bärkä kirpeçlärennän tözelä. İke kafedral çirkäwlär 1700. belän 1710. yıllarda Yaroslavl ostaları tözilär. Çirkäwlär Urıs tradisiälärendä tüzelgän, läkin bizäge baroque stilendä eşlängän.


text:
Qaraylar
Qaraylar ya da qaraimler (qarayca Qırım şivesi - kъapaйлap, Litvaniya şivesi - karajlar) - Qırım, Litvaniya ve ğarbiy Ukrainada yaşağan kiçik bir halqtır.
Qaraylar - hunn ve hazar qabileler birleşmesine kirgen qaraylarnıñ nesli sayıla. XI asırda Qırımda hazarlarnıñ akimiyeti bitken soñ, qaraylar Qırq Yerde muhtar şekilde yaşamağa devam etken ediler. Başta bu kiçik devletini halq tarafından saylanğan akimler idare etseler de, ileride olarnıñ soyundan kelgenler idareni devam ettiler. İlk idare etken sülâle - Uzun lağabı ile belli olğan Hacı Musanıñ sülâlesidir. Şunı qayd etmek kerek ki, halqnıñ maneviy ayatına ve makeme işlerine baqqan gahanlar, Sar, Biy ve Çelebilerniñ (unvanlar) elinde olğan arbiy işlerge qarışmay ediler. Duşmanlarnıñ ücümi ile arbiy işlerini idare yetkenler aynı zamanda serdar vazifesinde de buluna ediler.
Qırım Hanlığı zamanında qaray yolbaşçıları, Qırım hanlarına tabi olıp, öz unvanlarına ve Çufut Qaleni idare etme aqqında saip ediler. Qırım hanları olarnıñ idaresine qarışmay ediler. Qaray knâzları, Qırım hanlarınıñ hızmetinde bulunsa bile, qalede idare etmege devam eteler. Qırım hanları tarafından qaray knâzlarına bergen yarlıqlarda arbiy hızmetleri içün olarğa tarhan unvanı berilgeni qayd etile. XV asırnıñ soñunda idare Sinani bey Hocanıñ eline kece. 50 yıllıq idaresinden soñ akimiyet onıñ sülâlesinden Çelebi Sinanige, soñ onıñ oğlu Yosifke keçe. Bütün idareciler Qırım hanlarnıñ hızmetinde bulunıp, Bey, Çelebi ve Ağa unvanlarını qazanıp ve hanlar ögünde qaray halqnıñ vekili olıp, bazıları aynı zamanda diniy maqamı Gahan vazifesinde buluna ediler.
XVIII asırnıñ soñunda qaraylar, Qırımnıñ bütün ealisi kibi Rusiyege qoşulğan edi. XIX asırda idare merkezi Çufut Qaleden Kezlev şeerine keçti. Mında Diniy İdare, ibadethane (kenassa), "Qaray Bitikligi" adlı milliy kitaphanesi, Aleksandr adına qaray diniy oquv yurtu, eñ büyük qaray cemaatı buluna edi. O vaqıtta "Karaimskaya jızn" ("Qaray ayatı") ve "Karaimskoye slovo" ("Qaray sözü") mecmuaları neşir oluna, milliy ve diniy kongressler keçirile edi. 1918 senesi, Qırımda 9 qaray cemiyeti, 11 ibadethane ve 13 oquv yurtu qayd etilgen edi. Sovet devriniñ ilk yıllarında qaray klubları, ve mektepleri çalışa, cemiyetler öz faaliyetini köstere ediler. Lâkin soñra (1940-si seneleri) milliy teşkilâtlar yoq etildi, mektepler ve ibadethaneler qapatıldı. II Cian cenki zamanında qaraylar arbiy işlerinde iştirak ete ediler, çoqusı elâk olğanlar. 1944 s. qaraylarnıñ bir qısmı Qırımdan sürgün etildi.
Qaray halqnıñ sayısı ep azalmaqta. Şimdiki zamanda Mustaqil Devletler İttifaqında, Baltik devletlerinde ve Lehistanda 2 biñge yaqın qaray yaşay. Olarnıñ eñ büyük qısmı Ukrainada (1100 kişi), şu cümleden Qırımda (820 kişi) yaşay.
1990-ıncı senelerniñ başında Qırımda qaray milliy teşkilâtlar yañıdan tiklene. Aqmescit, Kefe, Kezlev, Bağçasaray ve Yalta şeerlerinde medeniy ve diniy cemiyetler öz faaliyetini köstere. "Qırım Qaraylar" cemiyeti şimdi 9 yerli ve Melitopol, Harkiv ve Adesteki (Odessa) qaray cemiyetlerni birleştire. Litvaniya, Lehistan, Moskva ve Sankt Peterburgda da qaraylarnıñ cemiyetleri bardır.


text:
Adam Olearius
Adam Oleariy (yaqınça 1599-1671), Alman säyäxätçese.
1633-1634 yıllarda Şlezwig-Holşteyn ilçelege belän Räsäygä kilä.
1635-1639 yıllarda İdel buylap İranğa barıp qayta. İke märtäbä Qazanda tuqtalış yasıy, şähär küreneşlären surätli (1636-1638).
"Moskoviägä häm İranğa Holştein ilçelegeneñ säyäxät taswirları..." (1647) säyäxätnamäsendä İdel töbägendä yäşäwçe xalıqlarğa, ş.i. tatarlarğa bağışlanğan öleşlär bar. Säğdi "Gölstan" äsären farsı telennän alman telenä tärcemä itä.
Räsemnär[үзrәpTү]
Olearius sälätle graver buldı. Menä Qazan suräte:


text:
Şäymiev Mintimer
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Mintimer Şärip ulı Şäymiev (1937.), däwlät häm säyäsät eşleklese, Tatarstannıñ berençe Präzidente. Mäskäw Xalıqara Mönäsäbätlär İnstitutınıñ şäräfle professorı (1998.).
1959. yıldan xucalıq häm däwlät eşendä; 1969.-1983. yıllarda TASSR meliorasí häm su xucalığı ministere; 1983. yılda MŞ räiseneñ 1. urınbasarı. 1983.-85. yıllarda KPSSnıñ Tatarstan Ölkä Komitäte särqätibe. 1985.-89.da TASSR MŞ räise. 1989.-90. yıllarda KPSSnıñ Tatarstan Ölkä Komitäte 1. särqätibe. 1990.-91. dä TSSR YŞ Präzidiumı räise. 1991. yılnıñ Yünennän TR Präzidente (1996. yılnıñ Martında ikençe, 2001. Martında öçençe tapqır şul wazífağa saylana). 1975.-90. yıllarda TASSR YŞ deputatı, 1994.-2001. dä RF Föderal Cíınınıñ Föderasí Sovetı äğzası. 2000. yıldan RF Däwlät Sovetı äğzası. Şäymi'evneñ inisiative belän häm anıñ citäkçelegendä 1990. yılnıñ 30. Augustında "Tatarstan SSRnıñ Däwlät Suverenitäte turında Deklarasí", 1992. yılnıñ 6. Nöyäberendä TRnıñ yaña Konstitusísı qabul itelde. 1994. yılnıñ 15. Febrälendä RF belän TR arasında üzara iqtisadi häm säyäsi mönäsäbätlärne cayğa saluğa yönälderelgän "Rüssiä Föderasísı Däwlät Xäkimiäte Organnarrı arasında Eşlär Büläşü häm Üzara Wäqälätlär Almaşu turında" şartnamägä qul quyıldı. Şäymiev Rüssiädä föderalizm prinçiplären köçäytügä, Tatarstannıñ möstäqillegen nığıtuğa, republikta ictimağí-säyäsi häm iqtisadi totrıqlılıq buldıruğa zur ähämiät birä, cämğiätneñ ruxí häm mädäni üseşen, soçial-iqtisadi xälen yaxşırtunı kompleksle programma nigezendä ezlekle eş alıp bara, Tatarstanda yäşäwçe xalıqlarnıñ üzara duslığı öçen tieşle şartlar tudıruğa, millätara mönäsäbätlärdä totrıqlılıqnı tä'min itügä, TRnıñ yaqın häm yıraq çit illär belän eşlekle xezmättäşlek elemtälären nığıtuğa zur köç quya. 2010 yeldan däwlät kiñäşçese wazıyfasın başqara.


text:
Magnit taypılışı
Magnit taypılışı (inglizçä Magnetic declination) - Cir öslegeneñ noqtasında geografik meridian häm magnit meridianı arasındağı poçmaq.
Ägär kompasnıñ magnit uğınıñ tönyaq oçı geografik meridiannan könçığışqa taypılğan bulsa magnit taypılışı - uñay.
Ägär kompasnıñ magnit uğınıñ tönyaq oçı geografik meridiannan könbatışqa taypılğan bulsa magnit taypılışı - tiskäre.
Magnit taypılışı çın meridian bilgeläw öçen xaritada kürsätelä.
Magnit küçäre häm Cir äylänüe küçäre arısındağı poçmaq yaqınça 11,5° ka tigez.
1970 yılda Tönyaq magnit qotıpı 76° t.k. häm 101° kb. oz. koordinatlarına iä bulğan.
Tarix[үзrәpTү]
1492 yılda Xristofor Kolumb magnit taypılışı geografik koordinatlardan üzgärüçänlegen aça.
Magnit taypılışı waqıt däwamında üzgärä. 1634 yılda Henry Gellibrand şuşı üzgäreşne aça.
1632 yılda Xristofor Borri berençe magnit xaritasın tözegän.
Sıltamalar[үзrәpTү]
- CTaTbя пpo ИдeHTифиkaTopы и MarHиTHый kypc BПП
- MarHиTHoe ckлoHeHиe — ЭHциkлoпeдия «Bokpyr cBeTa»
- Mapиo Лboцци ИcTopия физиkи - M.: Mиp, 1970 - cTp. 64


text:
Haiti
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Haiti (fr. Haïti) - Hispaniola utrawınıñ Könbatışında urnaşqan däwlät, utırawnı Karib Diñgeze äyländerep ala. Kuba dan Könçığışqa. Frantsiäneñ häm Amerika Quşma Ştatlarınıñ elekke koloniäse. Xäzergä Haiti anarxiä şartlarında yäşäp kilä.
Tarix[үзrәpTү]
Hispaniolanıñ baştağı xalqı - üterep beterelgän diärlek Arawak (yä Taino) qäbiläläre. Alarnıñ üterü Kristofor Kolumb'nıñ kilüdän soñ 1492 yılda başla. 17. yöz axırında utrawnıñ şikär plantatsiälärgä Afrikan qolları kiteralä.
1697dä İspania Hispaniolanıñ öçtän ber öleşen (Könbatışta urnaşqan Saint-Domingue isemle bilämä) Frantsiägä tapşıra. Ul 18 yöz Frantsiä'neñ iñ bay koloniälärdän berse ide. 1791 yılnıñ 22 avgustında qollar fätnä kütärä - bäysezlek öçen suğış başlana. Haitilelär Napoleon Bonaparte cibärgän gäskären tar-mar itkäç, 1804 yılnıñ 1 ğıynwarında üz bäysezlegen iğlan itälär.
Haiti - 'qara tänlelärneñ' cömhüriätlärdän iñ berençese, dönyada qollıqnı betergän berençe däwlät. Quşma Ştatlar häm Batış Awrupa Haitigä qarşı sanktsiälär kertä. 1852 yılda Frantsiä qol biläwçelärgä "reparatsilär"ne taläp itä (90 million altın frank - xäzerge $21.7 miiliard).
Şul säbäple Haiti Könbatış Yarımşarda iñ yarlı il, däwlättä korruptsiä çäçäk itä. 1957 yıldan ilneñ bağşlığı Fransua Düvaliey, "Papa Doc", 1964 yılda diktator bula, Tonton Makute volonter armiäsen citäkli. Anıñ eşen däwam itüçe - 19-yäşle ulı Jan-Klod Düvaliey, "Baby Doc", 1971 yılda xakimiyäten ala. "Baby Doc"'nı 1986 yılda bärep töşerälär.
1990 yılda Jan-Bertrand Aristid prezident bulıp saylanudan soñ xärbilärneñ xakimiyäte betä. Şul uq waqıtta ul xärbilär qarşı köräşä.
2000 yılda Aristid yañadan prezident bula. 2004 yılnıñ 5 fevrälendä, "Artibonite Revolúsion Qarşı Toruçılar Frontı" isemle qorallanılğan ğısyançılar törkeme Gonaïves polis bülegen üz kontrolenä ala. Bu fetnä 17 fevrälendä Artibonite provintsiäsenä tarala - bu wäzğıyätne oyıştıruda Dominikan Cömhüriätendä sörgendä yäşäwçe oppozitsiä wäkilläre qatnaştı.
2004 yılnıñ 29 fevrälendä Aristid Haitine taşlap kitä - AQŞ birgän çarter oçqıçı belän Üzäk Afrika Cömhüriätenä küçä. Baş Qazıy Boniface Alexandre prezident bulıp eşli başlıy.
Säyäsät[үзrәpTү]
Ayırım kertemi: Haiti säyäsäte
Haiti prezident cömhüriäte (respublika) ide. Milli Mäclesne häm prezidentnı saylıylar.
1987 yılda AQŞ häm Frantsiä ürnägendäge konstitutsiä qabul itelgän, 1994 yılda ul bötenläy üzgärtelgän.
Departmentlar[үзrәpTү]
Haitidä 9 department bar ide:
Geografiä[үзrәpTү]
Haitineñ töp mäydanın tawlar qaplıy. Alardan tış yılğa üzännär häm keçkene yar buyı tigezleklär dä bar. Könbatışta häm üzäktä zur biek platolar urnaşqan.
İlneñ iñ zur şähäre - 2 millionlı Port-au-Prince (başqalası), ikençese Cap-Haitien (0.6 million toruçılar).
Iqtisad[үзrәpTү]
Xalqınıñ 80% xäyerçelär, dönyada yarlıq buyınça ikençe däwlät. Xalqınıñ 70% xristiannar.
Demografiä[үзrәpTү]
Xalıqnıñ tığızlığı 270 keşe/q km bulsa da, xalqınıñ küpçelege şähär zonlarında, üzännärdä yäşilär. Haitilelärneñ 95% Afrika raslı. Başqalar - Mulatlar. Berniçä Awrupalı da yäşilär. Xalıqnıñ ⅔ awıllarda yäşi.
Frantsuz tele - räsmi tellärdän berse (10% keşe söyläşlä). Bar Haitilelär Haiti Kreol telen belälär, bu ikençe räsmi tele. Yäşlär häm eşmäkerlär İnglizçä yaxşı belälär.
Roman Katholik çirkäwe räsmi din dip sanala, Protestantlar da bar. Haitidä voodoo ğädätläre saqlandı.
Sıltamalar[үзrәpTү]


text:
Ästerxannıñ Mäxmüd
Mäxmüd xan (?-1470. yıllar tiräse), Ästerxan xanlığına nigez saluıñ, Keçe Möxämmäd xannıñ ulı. Äxmäd xan belän üzara Olı Urda täxete öçen barğan köräş\bäreleşlärdän soñ Xacítarxanğa qaça häm möstäqil Ästerxan xanlığın nigezli (1460. yıllar). Nuğay Urdası häm Olı Urda belän duslıq mönäsäbätläre urnaştıra. Üz isemennän aqça suqtıra.
Mäxmüd xan xatı[үзrәpTү]
15. yöz Törki-Tatar yazma istälege. Mäxmüd ämere belän 1466. yılnıñ 10. Äprilendä Törkiä soltanı Fatih Mehmetkä yullanğan. Xatta 2 däwlät arasında diplomatik mönäsäbätlär yañartu kiräklege, İstambulğa ilçelär cibärelgänlege bäyän itelä.


text:
Salavat-ı şerifelerden bazıları
Elhamdülillâhi Rabbil âlemîn, vessalâtü vesselâmü alâ seyyidinâ Muhammedin ve âlihî ve sahbihî ecmaîn.
Allâhümme salli alâ Muhammedin ve enzilhü'l- münzele'l-mukarrebe ındeke yevme'l- kıyâmeti.
Allâhümme salli alâ Muhammedin abdike ve rasûlike'n- nebiyyil ümmiyyi.
Allâhümme salli alâ Muhammedin kemâ hüve ehlühû, Allâhümme salli alâ Muhammedin kemâ tuhibbü ve terdâ lehû.
Allâhümme salli alâ seyyidinâ Muhammedin ve ala âli seyyidinâ Muhammedin vesellim.
Sallallâhü alâ seyyidinâ Muhammedin ve cezâhü annâ mâ hüve ehlühû.
Salavâtullâhi ve melâiketihî ve enbiyâihî ve rusülihi ve cemîi halkıhî alâ seyyidinâ Muhammedin ve alâ âlihî ve aleyhisselâmü ve rahmetullâhi ve berekâtühû.
Allâhümme salli alâ seyyidinâ Muhammedin ve âlihî ve sellim ve eczihî annâ hayre'l-cezâi.
Allâhümme salli alâ seyyidinâ Muhammedin min'es- semâvâti vel arzı ve min'el-arşil azîm.
Editör : Nihat ERDOĞAN


text:
Xalıqaralıq huqıq
Xalıqaralıq huqıq ma'mleketler aralıq yaki ken'irek ma'nide xalıqaralıq qatnasıqlarg'a ta'n bolg'an waqıya ha'm protsesslerdin' huqıqıy qa'siyetlerin qarastıratın ilimi.
Xalıqaralıq huqıqıy normalarda milliy ma'mleketlerdin' o'z-ara qatnasıqlarındag'ı quramalı protsesslar o'z sheshimin tabadı. Olardın' tiykarında qa'liplesip atırg'an, xalıqaralıq subektiv niyetin emes, al ja'miyetlik rawajlanıwının' obektiv faktorlarına say keletug'ın huqıqıy sana xalıqaralıq huqıqta o'z sa'wlesin tabadı.
Ha'zirgi xalıqaralıq qatnasıqlarg'a ta'sir jasawshı ko'plegen faktorlar ishinde xalıqaralıq huqıq u'stinligi haqqındag'ı qag'ıyda XXI a'sirdegi tsivilizatsiya ha'm huqıqıy sana da'rejesine ko'birek say keledi.
Xalıqaralıq huqıq iliminde xalıqaralıq huqıq tu'sinigine ha'r qıylı ta'riyipler berilgen. Solardan bir qatarın to'mende ko'rsetilgen:
Birinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıqtı "ma'mleketlerdin' niyetin muwapıqlastırıw tiykarında du'zilgen ha'm rawajlanatug'ın ma'mleketlerdin' tınısh-tatıw jasawı, xalıqlardın' ten' huqıqlıg'ı ha'm o'z ta'g'dirin o'zi belgilewin ta'miyinlew maqsetinde xalıqaralıq qatnasıqlardı retlestiriwshi yuridikalıq normalar sisteması" sıpatında ta'riyplew mu'mkin.
Ekinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul "ma'mleketler ha'm usı huqıq sistemasının' basqa subektları arasındag'ı qatnasıqlardı retlestiriwshi yuridikalıq normalar sisteması".
U'shinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq "ja'miyetlik rawajlanıw nızamlıqlarının' ta'siri menen baylanıslı ra'wishte xalıqaralıq qatnasıqlardı retlestiriwshi ha'm ma'mleketler niyetinin' salıstırmalı sa'ykesligin bildiriwshi sha'rtnamalar, a'det normaları ha'm printsiplar sisteması".
To'rtinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul "xalıqaralıq (ma'mleketler aralıq ha'm basqa tu'rdegi) qatnasıqlardı retlestiriwshi normalar jıyındısı ha'm sisteması".
Besinshi ta'riyp: xalıqaralıq huqıq - bul "huqıqtın' biyg'a'rez tarawı bolıp, o'zinde bir pu'tin ha'm tutas printsiplar ha'm normalar sistemasın, yag'nıy en' da'slep ma'mleketler arasındag'ı xalıqaralıq qatnasıqlar tarawın retlestiriwshi, yuridikalıq ma'jbu'riy bolg'an a'dep-ikramlıq qag'ıydalardı bildiredi".
Altınshı ta'riyp: "Xalıqaralıq huqıq ju'da' ken' ha'm tu'rli tarawlardı o'z ishine alıwshı ayrıqsha huqıqlar sisteması. Sonın' menen birge tek normalar jıyındısı bolıp qalmastan, olardın' sisteması da".
Xalıqaralıq huqıqqa berilgen joqarıdag'ı ha'm basqa ko'plep ta'riyplerdin' avtorları imkanı bolg'anınsha ko'birek xalıqaralıq huqıqqa ta'n bolg'an waqıyalardı qamtıp alıwg'a ha'reket etken.
Ha'zirgi xalıqaralıq huqıq ekinshi jer ju'zlik urıstan keyin Birlesken Milletler Sho'lkeminin' Ustavı qabıl etilgennen son' ju'zege kelip, rawajlang'an. Sol sebepli, "Ha'zirgi xalıqaralıq huqıq" tu'sinigi xalıqaralıq qatnasıqlarının' ulıwma moyınlang'an priniplerı menen normaları rawajlanıwının' jan'a basqıshın sa'wlelendirgen halda, xalıqaralıq huqıq ha'reketinin' xronologiyalıq ko'lemin belgileydi.


text:
Lamantin
Lamantinnar (Trichechidae isemle ğäilälek, Trichechus isemle törkeme) zur su imezüçese, qayçaqta diñgez síırı atala. Trichechidae Dugongidae'dän baş söyäge häm qoyrığı küreneşe buyınça ayırıla. Lamantinnıñ qoyrığı işkäk küreneşle, Dugong'nıñ qoyrığı çäneçkä küreneşle ide. Lamantin ülän aşawçı xaywan ide, üze waqıtınıñ küpçelegen saylıqta kötüdä yörep ütkärä.
Lamantin Tönyaq, Üzäk häm Könyaq Amekikanıñ, Karib Diñgezeneñ say, sazlı yarlarında yäşi.
Lamantinnıñ ber töre (Trichechus senegalensis) Afrikanıñ Könbatışında, T. inunguis isemle tör Könyaq Amerikanıñ Könçığışında, öçençese (T. manatus) Karib Diñgezendä West İndia utırawlarında kön kürä. Florida Lamantinı ayırım tör bulıp uylanıla, ITIS buyınça ul T. manatusnıñ törçelege ide. Lamantinnıñ ozınlığı 4.5 meter häm zurraq ide, lamantin tozlı häm tozsız suda yäşi ala. Lamantin awlaw may häm it öçen oyıştırıldılar, ämmä xäzer räsmiçä lamantin awlap yaramí.
West India lamantinı siräk oçrí torğan tör bula. Lamantinnıñ tabiğí doşmannar bulmağaç, keşeneñ ekspansise sazlı diñgez yarlarda anıñ tabiğí yäşäw tirälegen yuq itte. Bik küp lamantinnar köymä motorları belän yaralanğan bulalar. Aşap, balıq totu qoralların (qarmaqlar, batırğıçlarnı) yış yotalar. Bu äyberlär alarğa zían kitermi, qarmaq cebelärdän tış. Bu äyber aş qaynatu organnarğa yulnı yaba, şunnan xaywan ozaq ülä.
Lamantinnar sunı cılıtuçı elektrostansílar yänäşäsendä cíılırğa yaratalar. Alar bu tabiğí bulmağan cılılıqqa ışanalar häm sunıñ daimi temperatur buluı säbäple migrasí itmilär. Elektrostanşílar betkändä, U.S. Fish and Wildlife Service däwlät tabiğät saqlaw xezmäte lamantinnarğa öçen sunı cılıtu ısulı ezli.
Mon-da qara[үзrәpTү]