text:
Eurovision bäygese 42 ilgä qädär kiñäyde
Xäzer, maynıñ 12sendä bulası 52nçe “Eurovision Eurovision Song Contest” bäygesenä äzerlekneñ qızğan çağı. Anda qatnaşuçı illär üz wäkillären saylaw belän mäşğül. Soñğı yıllarda bäygegä Könçığış Yevropa, Kavkaz däwlätläre dä quşıldı. Küp keşe bäygene kire qaqsa da, Yevrovidenie cır bäygese yıldan yıl üsä bara. Bıyıl anda qatnaşuçı illärneñ sanı moña qädär bulmağan däräcägä – 42 ilgä qädär üste.
Verka Serduçka iseme astında tanılğan cırçı Yevrovideniedä Ukraina isemennän çığış yasarğa ciyına. Säxnädän mäzäk söyläşüçe häm şayan cırlar başqaruçı Verka Serduçka tawış birü näticendä saylap alındı. Yevrovidenie bäygesen tänkitläwçelär, bäygeneñ däräcäse töşä bara, pop mädäniät, ğadiräk cırlar, şaqqatıra torğan kiem alğaraq çığa, di. 2004 yılda Ruslana kün qısqa çalbar kiep häm çıbırqı şartlatıp ciñü yawlasa, ütkän yıl , bäygedä Lordi isemle qurqnıç cen-pärilär bulıp kiengän Finländiä törkeme ciñde.
Belğeçlär, Yevrovidenie xäzer cır bäygese bulıp qına qalmıy, başqa törle tamaşağa äwerelä bara, di. Muzıka belğeçe Yurko Zeleny isäpläwençä, artislar närsä beländer aldıru turında uylarğa tieş. Qatnaşuçılar bäygegä küñel açu öçen genä bara, di ul. Irlandiä wäkile Keith Mills anıñ belän kileşmäs ide. Anıñ fikerençä bäyge küñel räxätlegen birä häm anıñ Kavkaz häm Könçığış Yevropa yärdämendä kiñäyüe törlelek alıp kilde. Könçığış Yevropada törle häm qatlawlı stillärdä eşläwçe artislar bar, di ul.
Yevrovidenie bäygese ul pop muzıka yärminkäse genä tügel, ul äle zur aqçalar da. Bäygeneñ budjetı 20 million dollarnı täşkil itä. Keçkenä illär öçen bu bik möhim, çönki üz mädäniäten kürsätü belän bergä, alar Yevrovidenie aşa turistlarnı da cälep itä ala.
Yevrovidenie xäzer üsä bara. Bäygeneñ başqarma çitäkçese Svante Stockselius äytkänçä, bäygeneñ populyarlığı, qatnaşuçı illärneñ sanı artuı belän bergä üsä barğan. Ütkän yılğı tamaşanı mäsälän 100 meñ keşe qarağan.
Yevrovidenie İkençe dönya suğışınnan soñ barlıqqa kilä. Berençe bäyge 1956 yılda Şvetsariädä ütkärelgän. Ul waqıtta anda 7 genä il qatnaşqan. Yevrovidenie iseme bik uk döres tügel, çönki Yevropada bulmağan illär da bäygedä qatnaşa ala. Bäygedä qantaşu şartı bulıp, ildege televidenie şirkäteneñ Yevropa tapşırular alıp baru Berlegenä kerüe tora. Anda Kavkaz, Tönyaq Amerika häm qayber Yaqın Könğış illäre dä kerä.
Biredä säyäsät tä bar, İzrailneñ bıyıl bäygegä cibärgän cırı "Push the Button" "Töymägä bas" cırı inde şaw-şu kiterep çığardı. Anda İran, atom häm suğış yaqlı prezidentlarğa işärlär bar.
Yevrovidenie, kürşelärneñ ber bersenä tawış birüennän başqa Yevrovidenie bulmas ide. Anda Gretisä häm Kipr berbersenä daimi 12şär bal cibärä, Balkan häm Skandinaviä illäre ber bersenä küp tawış birä. Beräwlär monı - kürşelärçä teläktäşlek, dip atıy, ikençelär – bu uyın, di.
Bıyıl bäygedä berençe tapqır Gruziä wäkile cırlıyaçaq, Ärmänstan artistı ikençe tapqır qatnaşa, Azerbäycan da bulaçaq, Kavkazda yaña berektäşlekneñ barlıqqa kilü mömkinlege barmı? Bu xaqta Keith Mills bolay di:
"Minem belüemçä Ärmänstan häm Azerbäycannıñ araları äybät tügel, Ärmanstan belän Törkiä arasında mönäsäbätlär duslarça diep bulmıy, monda blok tözelü qurqınıçı zur tügel, dip sanyım"
Yevrovidenie bäygesendä berniçä yıl elek Rusiä isemennän cırçı Alsu qatnaşıp, ikençe urınnı alğan ide. Tatarstan cırçısı Mälikä, Yevoivideniedä çığış yasarğa xıyalı barlığın äytep kilä. Rusiä isemennän, bıyıl anda, yaña barlıqqa kilgän "Serebro" digän törkem çığış yasıyaçaq.
Bikä Timerova


c: text/html

text:
Fälestin itnixarçı İzrail'neñ 2 soldatın yaraladı
AUDİO: Fälestin intixarçısı tınıç keşe bulıp kürenergä tırışqan häm soldatlar yanında velosiped belän kilgän, alar annan dokumentların kürsätüne sorağan häm ul bomba belän üzen şartlatqan.
Bu şartlaw öçen cawaplılıqnı üz östenä äl-Aqsa Fidainnarı törkeme aldı. İzrail'neñ iminlek kabinetı Gaza Sızığınnan häm Könbatış Yarnıñ ber öleşennän çigenü planı nigezendä üz öylärennän küçereläçäk yähüdlärgä kompensatsiä tüläw planın xupladı. Kompensatsiä planı Şaronnıñ fälestinlelärdän beryaqlı ayırılu planın tormışqa aşırunıñ möhim öleşe dip isäplänelä. Ämma ul cirlärdä yäşäwçe fälestinlelärneñ kübese çigenü planına qarşı çığa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Enver Demirbağ - Ahçik
Sanatçı : Enver Demirbağ
Türkü : Ahçik
Etiketler : Enver Demirbağ - Ahçik türkü indir, Enver Demirbağ - Ahçik türkü dinle, Enver Demirbağ türküleri, Ahçik mp3 indir, Enver Demirbağ türküleri Ahçik türküsü, Ahçik sözleri, Enver Demirbağ mp3 dinle, Enver Demirbağ download, Ahçik bedava mp3, Enver Demirbağ türkü sözleri, Enver Demirbağ türkü dinle, Enver Demirbağ son albüm indir
Enver Demirbağ Türküleri
Enver Demirbağ - Bülbülün Kanadı Sarı
Enver Demirbağ - Kalede Kavun Yerler
Enver Demirbağ - Kar Mı Yağmış
Enver Demirbağ - Çatalkaya Kışladır
Enver Demirbağ - Harput Divanı
Enver Demirbağ - Yere Kum Savrulur
Enver Demirbağ - Bahçeye İndim Ki
Enver Demirbağ - Hayriyemin Alçak Damı
Enver Demirbağ - Kemer Ağır Kalkmıyor
Enver Demirbağ - Hüseynikten Çıktım Şeher Yoluna


text:
Berläşkän millätlär oyışmasınıñ keşe xoquqları wäkile Antoniu Gutteriş Tönyaq Kavkaz säfäre waqıtında, Groznıyda Çeçnya prezidentı Alu Alxanov belän oçraştı. Söyläşülär İnguşetiädäge tuğız meñ çeçnyä qaçaqları yazmışı turında bardı. Alxanov Gutterişqa, cimerelgän yortlarnı kire qaytqan möhacirlär öçen yäşärlek itep tözätüdä yärdäm sorap möräcäğät itte.Berläşkän Millätlär Oyışması wäkile bügen ük İnguşetiägä barırğa cıyına.
Annan alda Gutteriş Tönyaq Osetiädä buldı. Ul anda respublika prezidentı Taymuraz Mamsurov häm Könyaq Osetiä , Görcistan qaçaqları belän oçraştı.


text:
Bulaçaq tatar jurnalistları teatr oyıştırdı
Berniçä yıl elek “Şärıq” klubında yörüçe ber törkem yäşlär teatr tügäräge oyıştırıp cibärep G.Kamalnıñ “Berençe teatr” spektaklen quyğannar ide. Qızğanıç, şärıqlelärneñ törlese törle cirdä uqu häm eşläw säbäple bik siräk cıyıla aldılar, spektakl'ne dä alar barı Qazanda häm Bolğar şähärendä genä quydılar. Şunnan soñ yäşlär taraldı. Şärıq teatrına yörüçe yäşlär şaqtıy bulsa, bulaçaq jurnalistlar törkemennän torğan teatr studiäsenä 3 nçe kursta uquçı 8 qız häm ike yeget kerä. Teatr studiäseneñ oyışıp kitüe turında 3 kurs studentı Rail Ömetbaev “Azatlıq” radiosına bolay dip söyläde
Älege fiker miña Bötendönya tatar yäşläre forumınnan soñ kilde. Bergä uqı torğan yeget-qızlar belän cıyıldıq ta äsär sayladıq. “Acağan” äsäre şaqtıy tirän mäğnägä iä häm anda uynar öçen barı ike yeget kenä kiräk. Ä bezneñ bülektä yegetlär az. Şuña bu äsärgä tuqtaldıq.Teatr studiäse yegetlär-qızları barısın da üz köçläre belän oyıştırğannar. Repitisiyalarne uqudan soñ tönge unikelärgä qädär uzdıralar. Qızğanıç, spektakl'dä rol'lärne başqarudan tış yäşlärgä finans mäs’älälärne dä üzlärenä çişärgä turı kilä. İğänäçelär ezläp qarağannar. “Taba almadıq. Şulay inde, bez bit fitness konferensiäsen xip-xop festivalen utkärmibez. Bez bit tatarça teatr quyabız. Alay bulğaç, qızıq tügel, kiräk tügel. Ğafu itegez dilär bezgä,” - dip açına yäşlär. Törle töbäklärgä çıqqanda yul aqçasın Bötendönya tatar kongressı qaplıy ikän. Yäşlär küptän tügel Kirov ölkäsendä bulıp qaytqannar. Rail' Ömetbaev annan qaytqan tä'sirläre belän urtaqlaşa
Kirov ölkäseneñ Malmıj rayonındağı tatar awılında buldıq. Bezne bik cılı qarşı aldılar. Xalıq monda tatar tamaşalarına susağan ikän. Spektakl'dä xätta cılap utırdılar.“Ay bulmasa yoldız bar” spektaklenä kilgändä, yäşlär anı üzlärençä añlap üzlärençä uynıy. Dramanı üzençälekle muzıykal' bizäleş belän baytkannar. Çönki yäşlär qırı söylämne tügel, ä kübräk tamaşa yarata.
“Acağan” törkeme bu atnada Layış rayonınıñ Olı yılğa häm Keçe yılğa awıllarında, kiläse atnada Teläçe rayonnarında spektakl' kürsätäçäk. Ä iñ zur säfärläre Mäskäwgä bulaçaq. Bu turıda Rail' Ömetbaev
18 dekaber könne Mäskäwneñ Äsadullaev yortında spektakl' quyaçaqbız. Bezne inde zarığıp kötälär. Barlıq oyıştıru mäs’äläläre dä söyläşelgän.Kürenä ki, yäşlär eşkä izge niät belän totınğan. Ämma alarnıñ millät, tatar yäşläre öçen dip yanıp yörüläre küpmegä citär. Çönki spektakl' quyu çığımnar sorıy. Ul aqçalar küp kenä oyışma citäklägän tatar keşeläre öçen bik az bulsa da, här tienne ata-analarınnan sorarğa mäcbür bulğan studentlarnıñ kesäsenä şaqtıy suğa. Respublikanıñ Yäşlär häm sport ministrlığı törle şaw-şulı tamaşalar uzdırırğa meñlägän aqçalar sarıf itä. Ä tatar yäşläre härwaqıttağıça ügi bala kebek çittä qala.
Landış Xarrasova


text:
Tatar balaların başqortça uqıtırlarmı?
Şuşı wäzğiättä respubliktağı tatar balaları iñ cäfa çikkäne bulaçaq, dip belderä tatar milli oyışmaları wäkilläre häm tatar tele uqıtuçıları. Ni öçen digändä, Başqortstandağı küp kenä tatar mäktäplärendä soñğı ike-öç yılda başqort tele iñ täwdä kertelä dä başlağan ide. Bu eştä ata-analarnıñ da, balalarnıñ da telägen sorap tormadılar. Soñğı ber ayda respublikta tağın başqa törle imeş-mimeşlär taralıp ölgerde. Qayber tatar awıllarında ata-analardan «balalarıbıznı başqortça uqıtuğa qarşı tügelbez» dip rizalıq alıp, imza quydırtalar ikän.
“Azatlıq” xäbärçese şuşı uqu yılınnan uq mäktäplärdä häm başqa uqu yortlarında başqort tele mäcbüri uqıtıla başlayaçaqmı, digän soraw belän Başqortstan Mäğärif ministrlığı xezmätkärlärenä möräcägät itep qaradı, ämma bu temğa berkemneñ dä söyläşäse kilmäde. “Älegä bu mäsälädä ministrnıñ bernindi kürsätmäse dä yuq” dip äytü belän genä çiklände ministrlıq wäkilläre.
Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge räise Ayrat Ğiniätullin, Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin häm başqalar üz çığışlarında başqort telen başqa millätlär balalarına da öyrätügä qarşı bulmawların äytte. Teläge bulğan teläsä kem başqort telen üz irege belän öyränä ala, şul isäptän tatar balaları da. Ämma başqort tele hiç kenä dä respubliktağı tatar mäktäplärendä tatar tele däresläre beterelü isäbenä uqıtılırğa tieş tügel. Kiläçäktä tatar milli oyışmaları wäkilläre älege mäsäläne daimi qontrol'dä totarğa häm kiräkle çaralarnı kürergä kileşte.
Süzne yomğaqlap şunı ğına äytergä mömkin. Ägär respublik xaqimiätläre fatıyxa birsä, respublikta bıyıldan uq başqort tele kiñ qolaçlı kertelä başlayaçaq. Häm moña tatar milli oyışmaları ğına qarşı çığıp berni dä qıra almas kebek. Çönki soñğı xalıq sanın alu waqıtında küp kenä tatar awıllarında yäşäwçe tatarlar “başqort” dip yazdırılğan. Ä başqort dip räsmi terkälgäç, üz ana teleñne öyränü tämaman da mäcbüri bulaçaq inde.


text:
NATO citäkçeläre, Ğiraqta suğış başlanğan oçraqta, Törkiägä yärdäm itü mäsäläsen tikşerä
NATO belän Yevropa Berlege arasında Ğiraq mäsäläsendä qarşılıqlar bar digän xäbärlärne kire qağıp, Robertson, alar berdäm, ikese dä BMO rezolutsiäse nigezendä Ğiraqnı qoralsızlandırırğa taläp itä, dip äytte.
NATOnıñ 4 äğzası, Fransiä, Germania, Belgiä häm Luxemburg, küptän tügel, Ğiraqta suğış başlanğan oçraqta, Törkiäne saqlaw planın raslawdan baş tartqan ide. Bu illär, Ğiraqta tikşerü eşläre barğanda, andıy çara äle artıq, dip belderde. NATOnıñ qalğan äğzaları, şul isäptän, Britania, İspania, İtalai, Dania, Polşa, Çexiä, Macarstan, Quşma Ştatlarnıñ Ğiraq säyäsäten xuplıy.


text:
Munçağa kerep parlanırğa, çistarınıp çığarğa yaratmağan keşe yuqtır. “Xuş isle qayın seberkese belän çabınu ğına da ni tora bit” - di bezneñ tatar xalqı. Su buyındağı qaynar munçada çabınıp çığasın da yögerep barıp yılğa, külgä sikeräsen. Xäzer bu küreneşlärne rus kinolarında da yış kürergä bula. Menä şul kinodağı kebek Tatarstannıñ Yuğarı Oslan rayonınıñ Sebalewsqaya awılı keşeläre dä güzäl tabiğätle Zöya yılğası buyına 30 yıl çaması elek munçalar salalar. Xäzer şul munçalarınnan qorı qalalar. Bu awıl xalqınıñ munçaları yazmışı turında “Yaña ğasır” telekanalı şuşı könnärdä qısqa ğına syujetta kürsätep kitkän ide. Ul syujetta su buyındağı munça wäzğıäte añlaşılıp betmäde. Şunnan bez Tatarstannıñ ekologiä ministrlığı belän elemtägä çıqtıq. Bezneñ teldän su buyındağı obyekt, yılğa buyı digän süzlär çıqqaç älege ministrlıqnıñ ber wäkile şunduq rusçalatıp :
- Zakon buyınça tıyulıqlar qırıyındağı sulıqlar yarına toraq, munça tözü tıyıla! - dip cawap qaytardı da, añlasağız añlağız añlamasağız yuq digändäy süzen tämamladı.
Şunnan, bu cawap bezne qänäğätländermägäç başqa yullarnı ezli başladıq. Çönki Yuğarı Oslan rayonı xalqınıñ munça, su buyındağı toraq yazmışı ul alarğa ğına tügel respublikanıñ başqa rayon, şähärlärenä dä qağılırğa bik mömkin. Bez monı ekologiä häm tabiğat baylıqların saqlaw ministrlığınıñ matbuğat üzäge citäkçese Damir Wälullin belän söyläşkäç añladıq. Yuğarı Oslandağı munça wäzğıäten ul bezgä bolay añlattı:
- Zöya yılğası buyındağı munçalarnıñ tieşsez urnaşqannarı açıqlandı. Mäxkämä qararı näticäsendä munça xucaları 15 sentäbergä xätle munçaların sütärgä, başqa urınğa tözergä tieşlär. Bezneñ inspektorlarnıñ mäğlümatları buyınça 5 munça sütelergä tieş. Çönki bu yılğağa zıyan kiterä.
- Alar bit xäyrannan tözelgän, nişläp äle xäzer genä iğtibar ittegez? – digän sorawğa Damir Wälullinnıñ cawabı tübändägeçä buldı:
- Böten obyektlarnı ber köndä tikşerep betep bulmıy. Şuña kürä inspektorlarıybıyz prokuratura belän berlektä eşli. Şuşı tikşerülär däwerendä xoquq bozular kürenügä eş sudqa birelä.
- Andağı xalıq fikerenä dä qolaq saldığızmı son?
- Alar inde bu rayonnıñ idäräse turında da söylilär. Monda bu munçalarnı küçerü öçen rayon idäräse yärdäme kiräk. Çönki munça xucalarınıñ kübese pensiä yäşendägelär. Annarı munça küçererlek yulları da yuq ikän.
- Yarıy, monda ğadi xalıq toraqları. Ğomumän mondıy xoquq bozu oçraqları küpme, annarı Matyuşina Naratlığı, İdel yarında tözelgän zur-zur kottedjlarğa ni diärsez?
- Alar küp inde… Keşelärneñ kübräk munçaların, öylären maturraq urınğa salasıları kilä. Şuña kürä alar küp. Xäzergä tögäl sannar kiterä almıym. Zur-zur yortlarğa kilgändä alarda da xoquq bozular bar, inspektorlar bu urınnarnı da tikşerä başladılar, protokollar tözelgän. Näticäläre soñraq bulaçaq.
Ğadi xalıqnıñ munçasın sütüen sütärlar, menä Qazanqa buyındağı “Wamin”, “Qızıl şärıq” häm başqa ere oyışma xucalarınıñ mähabät binalarınıñ zurlığına ekologlar soqlanıp qına äylänep ütmäslär mikän?
Röstäm İsxaqi


text:
Bötendönya atom energiäse agentlığı mäğlümätlärenä qarağanda, Ğiraqnıñ atom üzäge saqlağıçınnan un kiloğramm bayıtılmağan uran yuğalğan. Bötendönya atom ağentlığı citäkçese Möxämmät äl Baradi Berläşkän millätlär oyışmasınıñ iminlek şurasına täqdim itkän xisabında, şul miqdardäge uran atom qoralı ğına tügel, "pıçraq bomba" yasar öçen dä citärlek tügel, dip belderä.
Bu yuğalunı, Säddäm Xösäyen rejimı bärep töşerelgännän soñ, şähärdä häm anıñ tirälärendä kilep çıqqan küp sanlı talawçılar eşeder dip uylıylar.


text:
Abhaziya
Abhaziya, resmiy adı Abhaziya Cumhuriyeti (abhazca AҧcHы, AҧcHы AҳәыHҭқappa - Apsnı Ahuıntkarra, rusça Aбxaзия, Pecпyблиka Aбxaзия) - ğarbiy Asiyanıñ Kavkaz regionında bir devlet. Mustaqilligi tek Rusiye, Nikaragua, Venesuela, Nauru ve Vanuatu tarafından tanılğan. Dünyanıñ başqa devletleriniñ noqta-i nazarı şu ki, Abhaziya Gürcistannıñ bir parçasıdır. Gürcistan esas qanunına binaen regionnıñ statusı - Abhaziya Muhtar Cumhuriyeti (gürcice აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა).
- ↑ «Aбxaзия пoлyчилa poccийckиe TeлeфoHHыe koды» — Lenta.Ru (28.09.2009)


text:
Tatarstan – millätçelär oyasımı?
Bügenge analitik tapşıruıbızda tınıç qına, uylanıp qına, başqa fikerle opponentlarıbızğa da, üz qärdäşlärebezgä dä utlı yädrälär yawdırmıyça ğına şul turıda kiñäşik äle. Süz filosofiä fännäre doktorı Vadim Çurbanovnıñ Tatarskiy mir gäziteneñ 13nçe sanında dönya kürgän Kazanskiy kotel, Qazandağı qazan dip isemlängän mäqäläse häm tarix fännäre doktorı Damir İsxaqovnıñ Çurbanov çığışına cawap räweşendä yazılğan mäqäläse turında barır. İdeologik qaraşlar buyınça qapma-qarşı bulsalar da, älege çığışlar, Allağa şöker, fän häm säyäsät telendä yazılğan. Ni qızğanıç, här ike avtornıñ çığışların bez yazılğan teldä, yäğni urıs telendä yañğıratırğa mäcbürbez. Döresen äytkändä, qayber töşençälärne häm millätebezneñ küñelenä yara bulırlıq fikerlärne tärcemä itep tä torası kilmi. Xätta millättäşebez Damir İsxaqovnıñ da fikerläre bäxästäşe Çurbanov telendä yañğırasa – döresräk bulır. Rusiädäge tıñlawçılarıbız monı añlar, ä başqa illärdägelärebez öçen maxsus yazmalarnı İnternetqa quyarbız. Äle yarıy, törle teldä, ämma fänni söyläşüçe bu şäxeslär üz bäxästäşen yäki millätlärne mäsxärälämi, soñğı noqtanı quymıy. Mondıy dälille häm açıqtan-açıq söyläşü kiräk närsä. Dimäk, Vadim Çurbanovnıñ da, Damir İsxaqovnıñ da şaqtıy bäxäsle yazmaları fän häm tormış öçen faydalı. Döres, mondıy söyläşülär ğädättä mäzäklär, populyar estrada cırları tıñlap yuanuçı bik küp qärdäşlärebezne mawıqtırmasqa da mömkin. Aqıllı häm eç poşırğıç wäğäzlär, notıqlar kiñ cämäğätçelekne cilkendermi. Şulay da, bezneñ xalıq aqıllı, ğilemgä omtıla, säyäsät belän qızıqsına, möstäqil fiker yörtüçelär bixisap. Azatlıq radiosı alarğa da aqıl häm rux niğmäte birergä tieşter bit? Şulay itep, analitik äñgämägä kereşäbez.Vadim Çurbanov tatar dönyasın obyektiv yaqtırtır öçen oyıştırılğan gazetasında närsä yazğan soñ? Qısqaça tezislar mondıy.
Tatar millätçelege Tatarstan xakimiäte qulında küsäk bulıp xezmät itä häm millätçe zıyalılarnıñ tamağın tuydıra.Beräwlär cir sörä, ikençeläre uñış cıya.
Tatar millätçelege säyäsi uyında kärt bulıp xezmät itä.
Ni öçen prezident Şäymiev kiselep çıqqan millätçelärdän çitläşmi?Ni öçen federal' üzäkneñ zäğif milli säyäsäte Rusiädäge millätçelärgä köç birep, üsterep tora?
90-nçı yıllarda Tatarstan Rusiä Federatsiäsendä çamadan küp möstäqillek aldı. Häm ul monı xoquqi nigezdä eşläde. Bu möstäqillekne taläp itüçe köç bulıp soñğı 2-3 yılğa qädär açıqtan-açıq tatar milli faktorı xezmät itte: Tatarstan respublikası tatar däwlätçelegen tergezü yulı belän tatar xalqınıñ milli tereleşen tä'min itü wazifasın üz östenä aldı. Qazan şunnan da kimräk bäyägä rizalaşmadı. Çınlap ta, Tatar etnosı küz aldında ruslaşıp, üz tösmeren yuğalta başlağanda qotılu öçen başqa forsat bulmağandır. Häm tatarlar etnokratik yözle Tatarstan Respublikası räweşendä tatarlarnıñ üz-üzen saqlaw, milli yaqtan üsterü qoralın üz qullarına aldılar. Soñğı yıllarda milli üseştä tatarlar Rusiäneñ teläsä nindi başqa xalqına, xätta rus xalqına, qarağanda da zurraq uñışqa ireştelär.... Bu oçraqta kemneñ citäkçe, dirijer wazifasın ütäwen äytep bulmıy. Ällä xakimiät, ällä tatar intelligentsiäse, ällä Mäskäw yäki çit il liberalları. Şunısı möhim: tatarlarnıñ milli üseşe bu xalıqnıñ tarixi täcribäse nigezendä «östän» töşerelde. Ämma östägelärneñ ixtiarı bik küp tatarlarnıñ ömet-xıyallarına täñgäl kilde.
Bu Vadim Çurbanovnıñ Tatarstannıñ milli tereleş yulında ireşkän uñışları turında fikerläre ide.Xäzer Damir İsxaqovnıñ «Zvezda Povolj'ya» gazetasınıñ 36nçı sanında basılıp çıqqan «Natsiä i politika: tatarskiy vektor» mäqäläsendä äytkän cawapların tıñlıyq.
Tatarlarnıñ milli üseştä zur uñışlarğa ireşüe çep-çi yalğan. Tatar cämğiäten 80-90 yıllardağı terelü potensialı zäğif bulıp çıqtı. Min elekke xezmätläremdä dä tatarlarnıñ etnomädäni üseşe modeleneñ bulmawı, ğomummilli ideyäneñ añlayışlı itep äytep birelmäwe turında yazğan idem. Xäzer min monıñ öçen milli intelligentsiäne genä gäyeplämäs idem. Gäyepneñ kübräk öleşe säyäsi elitağa töşä. Elek şaqtıy töşenke tösmerlär belän birelgän bäyäne xäzer tağın da kiskenräk itep äytergä bula.Küräbez, millättäşebez Damir İsxaqov milli tereleştä uñışnı az häm zäğif dip sanıy. Ğalimnärgä häm säyäsätçelärgä xas maksimalizm belän ul beraz qızıp kitä. Ul üze dä qazanışlarıbıznı tanıy, läkin alarnı küpertep, maqtanırğa da tırışmıy. Menä anıñ dälilläre.
Damir İsxaqov fikerençä, xäzergä äle berkem dä tatar mäktäbeneñ närsä ikänen belmi, tatar universitetı belän dä şul uq xäl. Çit töbäklärdä yäşäwçe tatarlar öçen açılğan tatar mäktäpläreneñ yäki etnomädäni komponentlı mäktäplärneñ modele bötenläy yuq. Milli tarixnı ayırım entuziastlar ğına yaza. Häm tarixnıñ üzägen täşkil itüçe konsepsiä yuq äle. Tarix däreslekläreneñ federal' häm töbäk komponentlarında kisken qarşılıqlar saqlana. Tatar teleneñ däwlät statusı probleması xäl itelmägän, cämğiät häm däwlät tormışında, mäğärif moxitendä tatar tele elek yawlağan pozitsiälärennän çigenä başladı. Rusiä töbäklärendä xäl tağı da awırraq. Tatar balalarınıñ 15 protsentı ğına da tuğan telendä uqımıy. Kürşe Başqortstanda tatar telen uqıtunı başqort tele belän alıştıru, Başqortstan öçen maxsus tatar däresleklären çığarıp, milli, mäğärif, mäğlümat moxiten üzgärtälär. Tatarstannan çittäge töbäklärdäge mäktäplärgä, klasslarğa däresleklär, audio-vidioyazmalar cibärü mexanizmı buldırılmağan. Milli mäğlümat çaraları çittäge tatarlarğa barıp citmi yäki alarnıñ milli, ruxi eçtälege yarlı. «Tatarstan - Yaña ğasır» kompaniäseneñ ğomummilli televidenie bularaq konsepsiäse haman da yuq, şunlıqtan anı xäzergä ğomumtatar televideniese dip äytep bulmıy. Kitap basu eşläre belän dä şul uq xäl. Fännär akademiäse ictimaği ixtiaclardan qalışa, waq temalar belän şöğellänä. Anıñ strukturasında tatar milläte üseşeneñ konseptual' yaqların tikşerüçe fänni törkemnär yuq. Bügengä qädär tatar milläten üsterü buyınça däwlät programması yuq.Bu Damir İsxaqovnıñ Vadim Çurbanovqa cawap mäqäläsendä äytelgän fikerlär. Kürenüençä, tatar ğalime bügenge wazğiätkä kisken bäyälär birä. Tatar üseşen üz ğalimebez tänqitlägändä, Vadim Çurbanovqa bötenläy eş qalmıy. Şundıy xäl, Çurbanov tatarlar artıq üsep, şäbäyep kitte dip sanıy, Damir İsxaqov isä, yuq, xäzergä üsmädek äle, xällär şäp tügel, dip cawap birä. Kem xaqlı? Monısın inde üzegez uylağız.
Vadim Çurbanovnıñ üz tuqsanı tuqsan. Ul tatarlarnıñ Tatarstan belän bergä millätçelek upqınına tägäräwe turında çañ suğa. Tatarlarnıñ üzläre turında söyläwen aña ruslarğa qarşı quyu bulıp kürenä.Ägär dä üz milläte belän ğorurlanıp, milli ideyägä yabışıp dönya kötüçelär bulmasa, millätçelek cämğiättä ällä ni ähämiätle köç bulıp kitä almas ide. Menä şulay itep, intelligentsiäneñ ikmäge fanatiklılıq häm näfrät çire qağılğan «asta» yäşäwçe ğadi qatlam öçen sıyıq şulpa bulıp xezmät itte. Millätçelek cämğiätneñ iñ yuğarı häm iñ tübän qatlamı öçen kiräkle närsä. Urta qatlam aña bireşmi.
Häm, nihayät, millätçelek ğadi könküreş añı tösenä kerä. Menä ber misal. Tatar ile gäcitendä Orenbur ölkäse Novotroitski şähärendä yäşäwçe eşçe İlham turında Käwsäriä Wälitovanıñ mäqäläse basılğan. Ul, şähärdä yäşäwçe tatarlar üzläreneñ eş urınnarında artta österälmi, ruslarğa tırış xezmät ürnäge kürsätä, dip yazğan. Novotroitski tatarları yalqaw häm eş räte belmägän tatarlarğa ürnäk kürsätä. Ä Käwsäriä Wälitova üze dä uylamıyça uçaqqa qorı utın sala...Menä bu oçraqta Vadim Çurbanov beraz arttırıp cibärä. Orenbur ölkäseneñ Novotroitski şähärendä yäşäwçe İlham zavodta yaxşı eşläp, ruslarğa ürnäk kürsätä, dip yazğannar Tatar ile gazetasında. Çurbanovqa şuşı tokar’ İlham turında yazğan jurnalist Käwsäriä Wälitova Djordano Brunonı yandırğan uçaqqa qorı utın salıp toruçı bulıp kürenä. Yäğni, eçmi, tırışıp eşli torğan tatarnı maqtasañ, ul ruslarnı xurlaw bulıp kürenä ikän. Ä bit mul häm ayıq tormış qoru ürnäge maqtawğa, ruxi stimulğa moxtac. Estoniäneñ Mäskäwdäge ilçese Qazanğa kilep, bezdä yäşäwçe tatarlar berwaqıtta da aynıtqıçqa eläkmi häm eşsez yörmi dip äytkän ide. Monıñ öçen bu diplomatnı Rusiäne yäki ruslarnı mısqıl itüdä ğäyeplämädelär. Ä nigä ayırım millät wäkilläreneñ üz ğoreflären saqlap, yaxşı yaqları belän ayırılıp toruların kürsätmäskä di? Naçarlıq eşlägän keşeneñ milläten ber dä onıtmıylar. Qaywaqıtta terrorizm häm cinäyätçel ğämällärneñ dä milläte tabıla. Tağın Vadim Çurbanov süzläre.
Tatarstannıñ möstäqillege tatarlarnıñ milli ğorurlıq xisen uyatu häm qayber praktik maqsatlarğa ireşü öçen kiräk buldı. Häm Tatarstan ul möstäqillekne aldı, üze telägänçä qullandı. Bigräk tä, federal' üzäkneñ milli säyäsäte tössez, ikeyözle bulğan çaqta bu Tatarstanğa bik kiräk ide. V.Putin äytüençä Rusiäneñ küp millätlelege häm küp dinlelege – töp baylığı dip sanalsa da, çınlıqta ildä millätlärneñ wäkilçelek itä torğan – Millätlär Şurası yuq, qabul itelgän milli-mädäni moxtäriätlär turında qanun kürälätä zäğif häm faydasız. Üzäk televidenie häm radio turında gomum Rusiä yäki küp millätle dip äytep bulmıy. Monı härkem kürä häm işetä. Federal' mädäniät ministrı da ilneñ mädäni tormışın Könbatışqa tabındıru zakazın üti. Rusiä xalıqlarınıñ mädäniäte anı qızıqsındırmıy.Menä bit niçek. Ğalim häm möxärrir Vadim Çurbanov Rusiäneñ milli säyäsäten, milli-mädäni avtonomiälär turındağı qanunın, Üzäk televidenieneñ häm radionıñ ğomum Rusiäneke häm küpmillätle bulmawın tänqitli. Xätta, Mäskäw kremlenä arqa teräp tatar dönyasın rus telendä tärbiäläwçe bu ğalim häm säyäsätçe Rusiäneñ mädäniät ministrı Mixail Şvıdkoynıñ isemen äytmiçä genä, anı il tormışın häm xalıqların Könbatışqa tabındıruçı dip iğlan itä. Ul Ästerxan tatarları öçen kitaplar citmäw öçen dä qayğıra. Mäskäwdä çıqqan fänni süzlektä tatar xalqınıñ zur şäxesläre Şihabetdin Märcäni, Ğayaz İsxaqi, Baqıy Urmançı isemläre kertelmägängä borçıla. Dimäk, Çurbanov üze belmägän oçraqta aña slujit' itep toruçı ğilemle tatarlar da bar. Häm anıñ borçıluları döres. Tömän ölkäsendäge yäki başqa töbäklärdäge tatarlarnıñ mäktäpläre, xäle turında mäğlümatläre dä xaqiqätkä turı kilä. Ber dä qayber milli xäräkät wäkilläre äytkänçä, tatarğa qarşı açılğan gäzit möxärrire dip äytmässeñ.
Menä bit nindi bäxästäşlär. Vadim Çurbanov ta, Damir İsxaqov ta prinsipial'lektä ber-berse belän uzışa. Çitlärne dä, üz tarafdarlarnı da jälläp tormıyça, ädäple, fänni formada çıbırqılıy. Damir İsxaqov Çurbanovnıñ tatarlar turında xäweflänep yazğan fikerlärenä qarşı töşmi, ämma millätçelektä gäyepläw häm tatar üseşeneñ qurqınıç buluı turındağı tezislar belän ul riza tügel. Ul Çurbanovnı tatar dönyası turında söyläçe maxsus basma möxärrire bularaq maqtamıy, anı östän-östän genä fiker yörtüçe, nevajnıy analitik dip atıy. Busı inde fänni bäxäsneñ säyäsi diskussiägä äylänüen kürsätä.Tatar cämğiäte öçen bügen dä, kiläçäktä dä tatarlarnıñ üz milli xoquqların yaqlaw mömkinlege demokratiäneñ nigeze bulıp xezmät itäçäk. Telisezme, telämisezme – «millätçelek” Rusiä cämğiäteneñ tözeleşenä tä'sir itä torğan köç bulıp qala. Küp millätle ildä başqaça bula da almıy. Şuña kürä sez tatarlarnı millätçelektän waz kiçärgä çaqırıp alarnı demokratiädän baş tartırğa öndisez.
Kürüegezçä, Damir İsxaqov millätçelekne sükmäskä, Tatarstan häm tatarlarnı millätçelektä gäyepläp donoslar bastırmasqa, ä kiresençä, milli tereleşne demokratiä üseşeneñ ber ayırılğısız öleşe dip sanarğa çaqıra.Ay-xay, Vadim Çurbanov tatar milli tereleşen, bigräk tä Tatarstannı demokratiä bayrağı dip tanırmı ikän? Ul bit yalğız ideolog tügel, ä xakimiät tiräsendäge bik zur törkemneñ wäkile. Änä, Penza gubernatorı Vasiliy Boçkarev tatarlarnı ällä nindi cinäyätlärdä ğäyepli. Şuşı ölkädän Mäskäwgä cibärelgän räsmi xatta Boçkarevnıñ urınbasarı imzası belän Rusiä milli säyäsäte konsepsiäsenä bik qızıqlı täqdimnär kertelä. Millätlär iseme belän atalğan subyektlarnı beterergä, federatsiä subyektları citäkçelären Mäskäwdän prezident ukazı belän bilgelärgä. Ägär dä milli respublikalarnı betermäsägez, bu Rusiä öçen bik qurqınıç närsä dip äytelgän Penza xaqimiäte möräcäğätendä. Qapma-qarşı fikerle Duma deputatları, partiä wäkilläreneñ qaraşları qaywaqıtta çäçlärne ürä torğızırlıq. Şuña kürä, Vadim Çurbanovnıñ Kazanskiy kotel mäs’äläse häm Damir İsxaqovnıñ cawap çığışı, Allağa şöker, bäxäs çağıştırmaça konstruktiv bara häm real' cirlektä.
Ni öçen bez älege ideyälär köräşen analitik tapşıruğa çığardıq soñ? Älege dä bayağı, millätçelek möhere belän kizänü – bik qurqınıç närsä. Soltanğälievne ezärlekläp törmägä utırtu, atu, bik küp milli ğalimnärebezneñ, yazuçılarıbıznıñ repressiägä duçar buluı, GULAGlar, Kolıma, Magadannarda çerü häm tuñu asıl zatlarına millätçelektän gäyepläwdän başlanğan. İñ äybäte – bügenge xaqiqätne döres itep kürsätü häm praktik eşlärne däwam itü. Damir İsxaqov «Zvezda Povolj'ya» gazetasınıñ 18nçe sintäber' sanında bastırğan mäqäläsendä Rusiägä bügen iñ tansıq närsä – demokratiä turında söyli. Ul bügenge milli wazğiätne fänni yullar belän öyränü, tögäl bilgeläw kiräklegen kisterep äytä. Monısı belän hiç bäxäsläşäse kilmi.
Vadim Çurbanovnıñ mäqäläse aldınnan Tuqay süzläre quyılğan: «Natsionalizm – eto plutovstvo». Yäğni, «Tatarskiy mir» gazetası Tuqay fatixäse belän tatarlarnı millätçelektän qotqara. Läkin tatarlarnıñ üzlärennän, alarnıñ ömet-xıyallarınnan başqa, tatar telennän, mädäniätennän başqa tatar dönyası bula almıy. Şunsız tatarlarnı üsterep tä, qotqarıp ta bulmıy. Älege Tuqay süzläre alınğan şiğerneñ tatarçası bolay yañğırıy.
Millät dilär... Ul çın meni, ixlas meni?Üz qorsağın şäkert alda totmas meni?
Plutovstvo digän närsä bügenge tatar tereleşe häm Tatarstan öçen xas tügel. Ğabdulla Tuqaynıñ şul uq şiğere ütä dä pessimistik yullar belän başlana.
Tatar xalqı! Sin ülärgä mäxküm inde,
Daru ütmäs däräcädä mäsmüm inde;Tiberçenmä! Terelmiseñ, yul östendä
Yatma aunap. Üzeñne üzeñ küm inde.«Tatarskiy mir» gazetası Tuqaynıñ bu süzläre belän dä qorallanmas, mondıy çaqıru belän tatarlarğa möräcäğät itmäs digän ömettä qalabız. Tuqaynıñ çın pozitsiäse şiğerneñ iñ soñğı süzlärendä çağıla.
Xaq täñreneñ qarşısında kileşmiderTäharätsez namaz häm qorbansız Xac...
Bezneñ tapşıruıbızğa monnan da tögäl yomğaq süzlären tabıp bulmıy. Namazı da, Xacı da, telebez, mädäniätebez dä, milli tuplanuıbız häm zaman xalıqları belän bergäläşep ğömer itüebez dä milli häm ğomum keşelek qimmätenä nigezlängän. Bezne ber-berebezgä häm başqa xalıqlarğa qarşı quyarğa tırışuçılar kiläçäktä dä bulır. Saq bulırğa, uyaw bulırğa kiräk bezgä.
Rimzil Wäli, Gölnaz İlgizär


text: “Reporterlarğa çik yuq” dip atalğan xalıqara oyışmanıñ yıllıq xisabında, 2003 yıl jurnalistlar öçen qara yıl dip atalğan. 42 jurnalist üzläreneñ hönäri eşen ütägändä hälaq bulğan. Quşma Ştatlardağı jurnalistlarnı yaqlaw komitetı mäğlümätlärenä qarağanda mäğlümät çaraları xezmätkärläre öçen iñ qurqınıç il bulıp Ğiraq sanalğan, uzğan yıl anda 25 jurnalist hälaq bulğan. Bäysez mäğlümät çığanaqların ezärlekläwçe illär arasında Belarus, Qazaxstan, Rusiä, Törekmänstan, Üzbäkstan, Kuba, Zimbabwe häm Qıtay atalğan.


text:
Germaniädä yäşäwçe tatarlarnıñ eşçänlege turında mäğlümat soñğı waqıtta torğan sayın yışraq kürenä başladı. Alar bıltır Frankfurtta Saban tuyı ütkärgännär ide. Şul uq yılnı Goethe häm Schiller ile tatarları üzläreneñ jurnalların da çığara başladı. Şuşı könnärdä genä anıñ ikençe sanı dönya kürde. Anda mäqälälärne tatarça da, urısça da, almança da uqıp bula. Berlinnan İldar Xarisov üzeneñ niçek Germaniägä kilüe, Berlinda urnaşuı, andağı xalıqnıñ tatarlar belän qızıqsınuı, «Azatlıq» tıñlawçılarına tanış ğalimä Margaret Ersen Raş turında yaza. Münxennan Täkmilä Mathiews tuğan yaqlarına, Uralğa, Başqortstannıñ Salawat rayonına qaytuı xatiräläre belän urtaqlaşa. Jurnalda Amerika Quşma Ştatlarınnan alınğan yazma da bar. Anda yäşägän, ämma ğömereneñ küpmeder öleşen Münxenda ütkärgän Sabircan Bädretdin «Tatar New-Yorkı» digän mäqälä yazğan. Älege matbağanıñ möxärrirläreneñ berse, Aliä Taysina tatar tarixına — Altın Urda, Qazan xanlığına qarağan yazmalar urnaştırğan. Şunısı da qızıq, alar almança da birelä. Uquçı anda Qaz ömäse turında da mäğlümat taba ala. Şunda uq tatar pärämäçen niçek peşerergä dä öyränep bula.
Bari Dianov häm Aliä Taysina äzerlägän şuşı san, alar üzläre yazuınça, Münxenda yäşäwçe millättäşebez Ğarif Soltannıñ matdi yardäme belän çıqqan. Alar aña şunıñ öçen zur räxmätlären belderälär. Häm yaqın aralarda Bavariä başqalasında german tatarları wäkilläreneñ oçraşuı ütäçäk, dip xäbär itälär. Kiläse sannan başlap jurnal «Bertuğan» digän isem astında çığaçaq.


text:
Prezident Bush Ğiraqtağı täräqqiat ölkäsendä dilbegäne üz qulında nıq totuwın kürsätkän ber mäldä, Quşma Ştatlarnıñ üzendä soñğı könnärdä anı tänqitläw işetelä başladı. Andağı demokratlar, yäğni respublikan George Bushnıñ säyäsi köndäşläre, prezidentnıñ küptän tügel genä, Ğiraqta zur bäreleşlär bette dip çığış yasaw öçen genä Amerikağa qaytuçı oçqıç korabına baruwın däwlät aqçasın tuzdıru dip bäyäläde.
Ğadi genä itep äytkändä, demokratlar prezident Bushnı üz faydasına, läkin qazna xisabına ber säyäsi kämit oyıştıruda ğäyepli. Mäğlüm ki, prezidentnı xärbi oçqıç kiemendä töşerep alğan kadrlar dönyadağı bar diärlek telekanallarda kürsätelde häm ul köne buyı mäğlümat çaralarınıñ iğtibar üzägendä tordı. Başta Aq yort, Bushnıñ möhim belderüle şul çığışın yasaw öçen Abraham Lincoln oçqıç korabına maxsus oçqıç belän baruwın, anıñ yardan yıraq buluwı belän añlatqan ide. Läkin demokratlarnıñ bu eşne tikşerä başlawı näticäsendä sişämbedä, prezidentnıñ Abraham Lincolnğa boralaq belän genä bara aluwı xaqında iğlan itelde. Xäzer inde Aq yort yaña añlatma täqdim itä – däwlät başlığı, xärbi oçqıçlarnıñ niçek itep diñgezdäge korabqa töşüwen üze tätep qararğa telägän. Çärşämbe könne Bush, “min şulay eşläwemä bik şatmın, häm bu bigräk tä uñışlı töşü ide” dip belderde. Läkin anıñ säyäsi köndäşläre, demokratlar başqaçaraq fikerdä tora. Alarnıñ Kongresstağı wäkilläre inde moña kitkän aqçanı da yaqınça isäpläp, çığımnarnıñ ber million dollarğa citä aluwın äytte. Biregä prezidentnıñ oçqıçta oçuwı häm yağulıq aqçası ğına tügel, ä yuğarı tizlektä San Diego şähärenä qaytuçı Abraham Lincoln oçqıç korabın tuqtatu häm anıñ tiräsendäge hawa kiñlegen saqlawnı ber köngä ozaytu çığımnarı da kerä. Demokratlar aqça yağın ğına tügel, älege çaranıñ äxlaqi yağın da kütärä, “prezidentqa matur sürät yasaw öçen genä 10 ay buyı suğış qırında bulğan 4 meñläp xärbi diñgezçeneñ üz öyenä qaytuwın nindi yöräk belän kiçekterep bula” dielä alar taratqan belderüdä. “Min anıñ amerikan ğäskärilären Lincoln korabında sälämläwenä berni dä äytmim, läkin min östäl artında utırırğa künekkän prezidentnıñ notıq totar öçen genä suğışçı buluwı säbäplärenä şik belän qarıym” dip belderä demokrat senator Robert Byrd. Ä anıñ Wäkillär palatasındağı firkädäşe Henry Waxman isä ğomumän Quşma Ştatlarnıñ xisap idaräsennän, Bush säyäxäteneñ amerikan salım tüläwçelärenä küpmegä töşüwen tikşerüne ütenä. Quşma Ştatlarnıñ diñgez flotında xezmät itkän ber wäkile Reuter agentlığına, amerikan prezidentınıñ diñgezçelär yanına kilep östämä çığımnar yasawına şiklänep qarawın belderde, anıñ fikerençä, alarnıñ tizräk öylärenä qaytuwına da Bush säyäxäteneñ yoğıntısı bulmadı. Xäzerge prezident Vietnam suğışı çorında Texas ştatnıñ hawa kiñlegen saqlağan bülekçädä xezmät itkändä höcüm oçqıçın yörtergä öyrängän bulğan häm Abraham Lincolnğa oçqanda ul küpmeder waqıtqa oçqıç idaräsen üz qulına alğan dip xäbär itelä. Zamanında respublikannar, xakimiattä äle demokrat prezident Clinton utırğanda, anıñ säfärlären dä şulay tänqitläp, bu eşkä xisap idaräsen cälep itärgä tırışqan ide. Demokratlar da xäzer şul yuldan bara bulsa kiräk, tağın ber yıldan soñ, 2004-neñ azağında Quşma Ştatlarda çirattağı prezident saylawları ütäçäk häm respublikannardan töp nämzät bulıp anda xäzerge prezident George Bush toraçaq. Saylawlar aldınnan xärbi oçqıçta oçu kebek alımnar Rusiädä dä küzätelde, tik bu uñaydan anda çığımnar küpme buldı digän sorawlar işetelmäde.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Rusiә armiyәseneŋ Yýraq kөnçýðýþta urnaþqan xәrbi bülege Tatarstannýŋ Bөðelmә þәhәre belәn xezmәttәþlek turýna kileþü tөzeðәn bulðan. Þuþý kileþü nigezendә Tatar buðazýnda Tatarstan egetlәre xezmәt itәrðә tieþ bula. Ike yaq ta berbersendә qunaqta bulýp qaytqannan soŋ, Yýraq Kөnçýðýþqa Bөgelmә egetlәre xәrbi xezmәtkә kilә baþlýy. Әmma xәrbilәr, armiәðә çaqýrýluçýlar belәn qәnәðәt tügel. "Qaysýber egetlәrneŋ sәlәmәtlege þundýy ki, alarða xәttә qorall da tottýrýp bulmýy, ikençelәrneŋ -urta belemnәre dә yuq, þuŋa kürә, bu soldatlarga texnikanýŋ niçek eþlәðәnen aŋlata almyýça cafa çiðәlәr" -, dip yaza bu xaqta "TиxookeaHckaя зBeздa" gәzite.
Ira Tacieva, Amurdaðý Komsomolskiy


text:
Xalıq şağire Mödärris Äğläm wafat
27 üktäberdä genä Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev şağir, publitsist Mödärris Äğlämovqa “Tatarstannıñ xalıq şağire” iseme birelüe turındağı qararğa qul quyğan ide. Tatarstannıñ däwlät premiäse Tuqay büläge iäse Mödäris Äğlämneñ icatına bağışlanğan muzıkal kiçä Tuqay muzeyenda, İdel-Press matbuğat üzägendä icattaşları belän oçraşu häm Qazannıñ milli mädäni üzägendä TR mädäniät ministrlığı häm Yazuçılar berlege belän bergälektä 27 üktäberdä uzdırılğan yubiley zur tantanağa äwerelgän ide.
Mödärris Äğlämov üze Zäy yaqlarınnan, Bişsubaşı awılı kolxozçı ğailäsendä tua. Bala waqıtında uq äti-änise wafat bulıp, apası Räsimä tärbiäsendä qala. Suğış tämamlanğan yıllarda yätimlekneñ açısın tatıp üskän yäşüsmer bala Qazanğa kilep, Qazan däwlät universitetında tatar tele häm ädäbiäte bülegendä belem ala. Läkin ike kursnı tämamlağaç, uquın özärgä mäcbür bula. 1968-1973 yıllarda Tuqay rayonınnıñ Yaña Gärdäle urta mäktäbendä tarix uqıtuçısı, annarı Çallı şähärendäge Xalıq teatrında rejisser yärdämçese bulıp eşli. 1974 yıldan ul Qazanda yäşi. Häm ğömeren şigriätkä bağışlağan şağir, professional yazuçı sıyfatında fäqät icat belän genä şöğellänä.
Mödäris Äğläm ğömere buyı üzeneñ şiğerlären üze yattan söyli torğan, tribunaçı şağir buldı. Awırğaç, anıñ tın yulı zararlanıp, tawışı bette. Ämma şulay bulsa da, ul üzeneñ tuğan könendä Azatlıq radiosına intervyu birgän ide. Mödärris abıy, sezne şiğriätkä närsä etärde digän sorawğa bolay digän ide:
“Xoday täğälä üze etärgänder häm tabiğät. Ämma töp äyber, millät öçen cawaplılıq, xalıq öçen cawaplılıq digän äyber, ädäbiätkä alıp kilde. Çönki millätne saqlarğa digän rux belän bezne Xäsän Tufannar, Näqi İsänbätlär, Baqıy Urmançelär tärbiäläde.”
Yartı ğasır ğömer aqtı qıyar-qıymas, Altmışqa da cittem menä tuyar-tuymas, Yäşäw belän şaqqatırıp bulmağannı, Ülem belän şaqqatırıp inde bulmas.
Mödärris Äğlämdä şiğri icatqa omtılış mäktäp yıllarında uq börelänä. Ul üzeneñ şiğerlären 1959 yıldan rayon gäzitäse bitlärendä bastıra başlıy. Annarı Tatarstan, Başqortstannıñ balalar matbuğatında daimi avtorlarnıñ bersenä äwerelä. 1968 yılda anıñ şiğri tälgäşläre “Qazan utları” jurnalında basılıp, zur abruylı şäxeslärneñ maqtawına layıq bula. Şul yıllardan birle Mödäris Äğlämov yıl sayın diärlek şiğri cıyıntıqlar bastırıp kilde häm tatar şiğriäten üzençälekle icat mirası belän bayıtqan, tatar şiğriäteneñ milli ruxlı traditsiälären däwam itterüçe şağirlärneñ berse bulıp tanıldı. Anıñ poeziäsenä muzıkallek häm eçke ber moñ xas. Keçkenä genä poetik detal aşa ul tuğan il, millät yazmışı anıñ ütkäne, bügengese, kiläçäge turında uquçını teträndererlek ğomumiläşterülär yasaw ostalığına iä. Anıñ şundıy poemaları arasında “Mäñgelek ut”, “Aqmulla arbası”, “Tuqaydan xatlar”. Şiğri cıyıntıqlarına kilsäk; “Kiläçäkkä qaytu”, “Min äyttem” “Qan tamırın kistem”, “İman täräz şaqi” kebek şigerlär, balladalar cıyıntıqları.
Mäydan jurnalı 2005 yılnıñ 4 sanın ğomumän Mödärris Äğlämovnıñ icatına bağışlağan ide. Anıñ turında Qazan näşriätında 2002 yılda Räis Dautovnıñ “Balaçaq ädipläre” digän beleşmälek dönya kürde.
Marat Mölekov isemendäge tatar ictimaği üzäge räise Yunıs Kamaletdinov üzäkneñ aktivistları isemennän, Mödärris Äğlämovnıñ wafat buluı säbäple anıñ ğailäseneñ häm tuğannarınıñ qayğıların urtaqlaştı häm üzläreneñ täqdimnären işetterüne ütende. Qazannıñ ber uramına Mödäris Äğlämov isemen birergä häm aña häykäl quyarğa, digän täqdim yasadı ul.
Şağir Mödäris Äğämov belän xuşlaşu matäm märäsime Säydaşev isemendäge Zur konsertlar zalında 28 noyäberdä säğät 10.00 da başlanaçaq. Ul Yaña tatar ziratına cirlänäçäk.
Mälikä Basıyr


text:
Bögön Respublika xökümätendä narkotiktarğa qarşı yämäğätselek şurahı oyoştoroldo. Xökümät premier ministrı urınbasarı Fidus Yamaletdinov Respublikala narkotiktarğa bäyle xälgä borsolop, yämäğätselek şurahı narkomaniä, eskelek häm tämäke tartıuźı iskärteü yılınıñ üźensälekle ber simwolı bulır tigän ışanıs ta belderźe. Äbyälil rayonında başqorttar küpläp esä tigän menän his tä riza tügeldär. Bında esmägän bernisä awıl bar. Tiźźän ularźıñ hanı tağı la artasaq äle tiźär äbyälildär. Başqortostan qatın-qıźźarı berlege räyese Räşiźä Soltanowa la Äbyälilgä barıp, nihäyät, esmägän irźär kürep qaytqan:
Audio
Başqortostan qatın-qıźźarı berlege Äbyälildärźeñ ıñğay ölgöhön başqa rayondar źa kütärep alıp tip ışana
Rämzit Abüläyev, Öfö


text:
Xakimiät firqäse kiläse parlamentta oppozitsiägä 9 urın birergä äzer.
Aldan iğlan itelgänçä, «Berdäm Rusiä»neñ Tatarstan bülege dä, Rusiä Prezidentı saylawlarında Vladimir Putinğa teläktäşlek kürsätüe turında beldergän. Annan soñ, firqä Tatarstan saylawlarına äzerlek mäs’äläsen dä qarağan.«Berdäm Rusiä»neñ Tatarstan bülege barlığı 91 firqä wäkilen Däwlät Şurasında kürergä teli. Alarnıñ 49 – firqä isemlege belän bara. Firqäneñ yözen bilgeläwçe berençe 3-lekkä tanılğan, däräcäle keşelär kergän: säyäsätçe Färit Möxämmätşin, hönär berlekläre federatsiäse räise Tatyana Vodopyanova, Universitet rektorı Mäqzüm Säläxov.
Şulay uq, firqä isemlegenä xäzerge deputatlardan Tufan Miñnullin häm Marat Ğäliev kergän. Anda «Tatarstan yaña ğasır» televideniese citäkçese İlşat Äminov, firqäneñ yäşlär bülegennän Dmitriy Ftorov häm Marat Buxarayıvnıñ isemnären kürep bula.1 mandatlı okruglarğa xakimiät firqäse 42 nämzätne kürsätä. Alar arasında parlament citäkçese Färit Möxämmätşin, KamAZ şirkäte citäkçese Sergey Kogogin häm başqa citäkçelär dä bar. Töp säyäsi yañalıq, nämzätlärneñ kem buluında tügel, ä niçä buluında ide.
Xakimiät firqäse citäkçese Färit Möxämmätşin saylaw aldı kompaniäse başında uq, parlamenttağı barlıq urınnarnı alırğa cıyınmawı häm eşlekle oppozitsiä belän kileşep eşläw mömkinlege turında beldergän ide. İnde xäzer, isemlek kürsätkänçä, xakimiät firqäse 8 urınnı başqa säyäsi köçlärgä birergä äzer, dip äytep bula. Häm tağın 1 urın – firqä isemlege belän ütkän keşegä tätergä mömkin.
Berdäm Rusiä kürsätkän 42 nämzätneñ barısı da 1 mandatlı okruglarda ütärme yuqmı, aldan äytüe qıyın. Läkin Tatarstan Prezidentınıñ yuğarı reytingı häm administrativ resurs, nämzätlärneñ saylanu şansların zurayta. Ä menä qalğan 8 okrugta oppozitsiä arasında qatı köräş bulır, dip farazlarğa mömkin.Prezident Mintimer Şäymiev, «Uñ köçlär» wäkillären parlamentta kürergä teläüläre turında äytkän ide. Ämma, qayber mäğlümatlarğa qarağanda, uñ häm demokratik köçlärneñ Tatarstan büleklärendä älegä berdämlek yuq, eçke qarşılıqlar östenlek itä. Kommunistlar, oppozitsiädäge oyışmalardan torğan «Tügäräk östäl» belän kileşterep eşlärgä uylıy, häm şul uq waqıtta partiä isemlege belän dä saylawlarda qatnaşırbız dip plannar qora. Kommunistlardan barlığı 27 keşe nämzätlär isemlegenä kergän.
«Tormış firqäse»neñ Räfqät Altınbayıv citäkçelegendäge Tatarstan bülege dä saylawlarğa nıqlap torıp äzerlänä. Bu säyäsi oyışmadan barlığı 22 keşene nämzät itep kürsätelgän.Şulay uq, xäzerge Tatarstan deputatlarınıñ kübese häm Dumağa ütä almağan säyäsätçelärneñ qaysıberläre dä deputat kenägäse öçen köç sınaşıp qararğa teli.
Bikä Timerova.


text: Waşiñton – AQŞta däwam itkän kredit problemı säbäple Amerikanıñ iñ zur ipotek banklarınnan bulğan Kaliforniada urnaşqan İndyMac Bankı yabıldı. Federal tärtip idaräseneñ comğa könne borçların tüli almağan öçen banknıñ mölkenä qul quyuınnan soñ, panikkä birelgän aqça kertkän keşelärneñ aqçaların kire alırğa aşığuınnan soñ, bank yabılırğa mäcbur buldı. Räsmilär äytüençä İndyMac Bankı Amerika tarixında yuqqa çıqqan 3 zur bank isemlegendä. İqtisat belgeçläre isä banknıñ yabıluına säbäp bulğan AQŞtağı kredit problemınıñ äle kötelgännän dä ozınraq möddättä däwam itäçägen belderä.


text:
Başqortstanğa Rusiä belän Kileşü ni öçen kiräk?
Bu könnärdä Başqortstandağı başqort milli oyışmaları ber-ber artlı üz cıyınnarın ütkärä. Häm alarnıñ urtaq üzençälege şunda – alarnıñ kön tärtibenä ber töp tema kertelä. Ul da bulsa - Başqortstan belän Rusiä arasında wäqälätlärne üzara büleşü turında yaña Kileşü tözü mäsäläse. Älege mäs'älä tizdän Rusiä belän Tatarstan arasında yaña Kileşü tözelä ikän digän xäbärlär taralğannan soñ häm Rusiä Däwlät Duması räise urınbasarı Oleg Morozovnıñ belderüennän soñ quyırtıla başlağan ide. Mäğlüm buluınça, Oleg Morozov Rusiä belän Kileşüne Tatarstan belän Çeçnya ğına tözergä xoquqlı digän fikeren yañğıratqan ide. Anıñ bu fikere Başqortstan citäkçelegenä dä, başqort milli oyışmaları wäkillärenä dä oşamadı.
Tiz arada Başqortstanda “Federativ Rusiä öçen” digän oyışma tözelde, annan soñ uzğan atnada Başqort yäşläre berlege üzeneñ ğädättän tış qorıltayın ütkärep, anda Oleg Morozovnıñ tetmäsen tette. Başqort yäşläreneñ liderı sanalğan Artur İdelbaev Morozovnı “axmaq” dip atadı häm xätta Rusiägä qıyıqlatıp qına suğış belän dä yanadı.
Comğa könne Ufada “Ural” başqort xalıq üzäge dä üzeneñ kiñäytelgän kiñäşmäsen ütkärde. Anda rayonnardan da wäkillär kilgän ide. Rusiä Başqortstan belän dä Kileşüne motlaq tözergä tieş, digän taläplär yañğıradı bu cıyında. Kiçen isä “Federativ Rusiä öçen” digän oyışmanıñ da çirattağı utırışı bulıp ütte. Anda da şul uq mäs'älä quyırtıldı.
Şulay itep Başqortstannıñ cämäğätçelek oyışmaları, ayıruça başqort milli xäräkäte oyışmaları federal' üzäk belän Kileşü tözüne taläp itep, könnän-kön üz tawışların köçleräk yañğırata başladı. Küp kenä bäysez säyäsät belgeçläre äytüençä, mondıy ğämällärgä başqort milli oyışmaları üz beldege belän genä barmıy. Alar artında respublikanıñ räsmi dairäläre tora dip belderelä. Respublikadağı tanılğan etnosäyasät belgeçe İldar Gabdrafıykov ta şul fikerne alğa sörä.
“Başqortstanda Mäskäw belän ike arada yaña Kileşü tözü Başqortstan citäkçelege öçen abruynı saqlap qalu çarası bulıp tora, - di Ufadağı kiñ bilgele etnosäyasät belgeçe İldar Gabdrafıykov. – Ämma alar üzläre turıdan-turı il citäkçelegenä bu Kileşüne tözü taläbe belän çığarğa qılmıy. Bu eştä alar, härwaqıttağıça, ictimaği oyışmalarnı faydalana. Başqort milli oyışmalarınıñ soñğı könnärdä canlanıp kitüen şunıñ belän genä añlatıp bula”.
Aldağı könnärdä Başqortstannıñ başqa başqort milli oyışmalarınıñ da Rusiä belän yaña Kileşü tözüne taläp itep üz cıyınnarın ütkäräçäge mäğlüm. Kiläse şundıy cıyınnı “Aq tirmä” başqort klubı oyıştıra. Anda da bu tema kütäreläçäk ikän.


text:
Aqyort tiräsendäge cäncal däwam itä
G.Bushnıñ bu arada käyfe ber dä yaxşıdan tügelder.Berençedän anıñ yuğarı mäxkämä äğzalığı öçen täğdim itkän Harriet Miers bäxäslärgä säbäp bulğanlıqtan kiçä namzätlegen kire aldı. İkençese isä Üzäk Küzläw İdaräse CİAneñ yäşren agentı isemeneñ mätbuğatqa sarqıp çığuı mäsäläsendä ike yıl çaması barğan tikşerülär tämamlandı. Agentnıñ faş itelüe, nigezdä AQŞ administratsiäseneñ Ğıraq suğışın aqlau turındağı kiñräk bäxäsneñ öleşe bulıp tora. Prezident Bushnıñ yaqın yardämçeläre ğäyeplenäçäkme ?
''protsess axırın kötkändä närsä bulaçaq dip nıq tınıçsızlanasızmı ''?
McClellan ğädättägeçä tınıç qına :
''bezneñ eşebez bik küp , bu turıda utırıp uylar öçen waqıtıbız yuq ''digän cawap qaytarğan
Mäxsus prokuror Patrick Fitzgerald eşne, AQŞ administratsiäseneñ Ğıraqqa suğış açunı aqlauı turındağı qapma qarşılıqlardan başlap cibärä.2003 yılnıñ ğıynuarında Prezident G.Bush ilneñ wazğiäte turındağı notığında Ğıraq suğışı öçen yaqlau qazanırğa tırışqan häm
''Britan xökümäte S.Xösäinneñ küptän tügel genä Afrikadan şaqtıy ğına küp uran satıp alğanın öyrengän''dip äytte G.Bush.
Şuşı çığıştan soñ 2 ay waqıt ütkäç, AQŞ citäklägän köçlär Ğıraqqa basıp kerde. İyül ayında eleke AQŞ ilçese Joseph Wilson Ğıraqnıñ Afrikada uran satıp aldı digän belderügä şik belän qarauın belderä. J. Wilson Nigeriegä barıp eşne tikşerä
''Administratsiäneñ cämäğätçelek belän urtaqlaşmağan mäğlümäte bar, yäki ul inde birelgän qararnı yaqlattıru öçen saylanğan faktlar häm küzläw idaräsen qullan'' dip belderde eleke ilçe Wilson.
Läkin berniçä könnän soñ Wilson mätbuğatta mondıy yullarnı uqıp şok bula: Muxarrir, Wilsonnıñ Nigeriägä baruı CİA agentı xäläl cifäte Valerie Plameneñ ideası dip yaza. Wilson Nigerie säyäxäteneñ artında xatını tora digän fikerne qatğıy räweştä kire qağa, anıñ kemlegen açıqlau xatınımnıñ CİA eşen yuğaltuğa kiterde, bu tänqitlärem säbäple minnen üç alu bulıp tora dip äytte.Tikşerülär waqıtında bu dörestme, räsmilär belä torıp Plameneñ isemen faş itep qanunnı bozdılar digän mäsälä üzäk urında tordı.Şunlıqtan gran jurineñ näticäläre zur qızıqsınu belän kötelä.Çärşämbe könne Aqyort aldınnan ütep barğan ber ir at quyılaçaq ğäyepläwläne 1970 prezident Nixonnnıñ çigenüenä kitergän Watergate skandalı belän çağıştırıp,
''bu här närsäneñ nigezen selketäçäk,hiç şiksez. (ğäyepläwlär quyılsa) ul Watergatkä tängäl bulaçaq '' dip äytte ütep baruçı
Fitzgraldnıñ şaxitlärne tıñlau öçen qullanğan grand jurinıñ möddäte comğa könne tula. Älbättä anıñ waqıtın ozaytıp bula. Fitzgerald comğada press konferensiä ütkärep kemnärne ğäyeplägänen açıqlayayaq . Xabärlärgä qarağanda Prezident kiñäşäçese Karl Rove bügen ğäyenüçelär arasında bulmas dip kötelä. färidä xämit


text:
Elekke sovet illärendä iqtisadi üseş häm fäqirlek turında Dönya Bankı xisabı
Dönya Bankı Könçığış Yevropa häm elekke Sovetlar Berlege turında soñğı biş yıldağı iñ täfsille raportın iğlan itte. Xisapta Rusiä, Qazaxstan häm Ukraina kebek illärdäge üseş 1998-nçe 2003-nçe yılar arasında 40 milion keşeneñ fäqirlektän qotıluına kiterde dielgän. Läkin, BDB illärendä milionağan keşe äle dä könenä ike dollarğa yäşi häm häm xätta üseş yuğarı bulğan illärdä dä sälämätlek saqlanı häm başqa xezmätlärne yaxşırtu öçen tieşle çaralar kürelmi. Bu xaqta radiobıznıñ Washingtondağı xäbärçese raport aftorlarınıñ berse belän söyläşte.
"Üseş kire qayttı häm BDBdağı bu küreneş regiondağı keşelärneñ igelege öçen buldı. Bu üseştän xalıqnıñ keçkenä qatlamı ğına faydalanaçaq digän borçılu bulsa da, näticä monnan härkem faydalanğanın häm fäqirlekneñ kimegänen kürsätä."
Şulay da näticälär här cirdä ber ük tügel. Regionda äle dä 60 milion keşe fäqirlektä yäşi. 150 milionğa fäqirlek yanıy. Fäqirlek öç Kafkaz ilendä, Üzbäkstanda, Tajikstanda, Qırğızıstanda , Törkmänstanda häm Moldovada yuğarı bulıp qala birä. Yaxşı mäktäplär, sälämätlekne saqlau, su häm elektr energiäse täminatında tigezsezlek bar. Murthineñ süzlärençä,
"Keşelärneñ kesäsendä küberäk aqça bulğan xäldä dä, bu äle alarnıñ cämağät xezmätennän tieşençä faydalana aluların añlatmıy. Tigezsezlek äle dä bar. Başqala häm turism üzäkläre fayda kürde. Auıl cirläre häm vağıraq şähärlär artta qala."
Murthi Qazaxstan şähär häm auıl cirläre arasında ayırma zur bulğan illärgä misal bulıp tora dip belderde. 2001-nçe 2003-nçe yıllar arasında Qazaxstanda fäqirlekneñ protsentı 30-an 20-gä töşkän. İske häm yaña başqalalar Almata belän Astanada ul nulğa töşsä dä, auıl cirlärendä xalıqnıñ 30 protsentı äle dä könenä ike dolarğa yäşärgä tieş. Küpkenä BDB illärendä, bigeräk tä Üzäk Aziädä töp problemma auıl cirlärendä, vaq igençeleklärgä kredit, sävdä häm xezmättän faydalanu mömkinlekläre yuq. BDB illäre arasında iñ fäqire Tacikstan. Anda xalıqnıñ 70 protsentı fäqirlektä yäşi. Bulğan baylıq ta tigez räveştä taratılmıy. Dönya Bankınıñ xisabında Tacikstanda xalıqnıñ biştän ber öleşe genä su belän daim tämin itelä dielgän. Dönya Bankınıñ farazlarına qarağanda, elekke Sovetlar Berlege belän Könçığış Yevropa illärendä 2007-nçe yılğaça 40 milion keşe fäqirlektä yäşiäcäk.
Färit İdelle, Praga.


text:
3 könnän İminlek Şurası İran mäsäläsen tikşeräçäk. Tähran çigenergä cıyınmıy
Comğa könne Berläşkän Millätlär İminlek Şurası İrannıñ atom programması mäsäläsen tikşerergä cıyına. Utırışqa berniçä kön qala İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinecad, İranğa çikläwlär kertelsä, Xalıqara atom energiä idaräsennän çığu belän kisätte. Quşma Ştatlar däwlät sekretare Condoleezza Rice monı Tährannıñ tağı da tiränräk izalatsiägä bata baruwı dip atadı.
Könbatışnıñ İran, yäşeren räweştä atom qoralı yasarğa mataşa digän ğäyepläwlären Äxmädinecad kire qaqtı.
Sişämbedä şul uq fikerne İminlek Şurası başlığı Ali Larijanı qabatladı: "Çikläwlär kertelsä, İran xalıqara atom idaräse belän xezmättäşlegen tuqtatçaq. Sez şunı telisezme, bu mäsäläne xäl itäçäkme? Ägär sez İrannı qısalarğa kertergä telisez ikän, anıñ belän kileşergä kiräk. Monı köç belän eşläp bulmıy", di İrannıñ söyläşülär alıp baruçı räsmie.
Sişämbedä Afenda säfärdä yörgän Quşma Ştatlar däwlät sekertare Condoleezza Rice Tährannıñ bu belderülärenä qarata bolay dide: "Minemçä, bu belderülär İrannı xalıqara cämäğätçelektän tağı da yırağayta. Atom programmañ çınlap ta tınıçmı, kürsät, digängä, kileşüdän, idarädän çığu belän yanaw – bu İrannıñ soñğı berniçä yılda üzen totışı."
Ber ay elek Berläşkän Millätlär İminlek Şurası İrannı uran bayıtuın tuqtatırğa, qoral inspektorları belän xezmättäşlekne yaxşırtırğa taläp itkän ide. Bu comğada xalıqara atom idaräse şuşı taläplärneñ niçek ütälüe xaqında İminlek Şurasına xisap tapşıra.
Washington belän London, Şura İranğa qarşı çaralar kürer, bälki çikläwlär kerter dip ömetlänä. Tik monıñ öçen Şuranıñ daimi äğzaları, Rusiä belän Qıtaynı künderü kiräk.
Washingtondağı Strategik häm xalıqara tikşerenülär üzäge belgeçe Anthony Cordesman süzlärençä, Tähran soñğı belderüläre belän Mäskäw belän Pekinnı Könbatıştan ayırırğa tırışa kebek: "İran üzeneñ barıber çigenmäyäçägen, şuña kürä çikäwlärneñ mäğnäse bulmayaçağın kürsätergä tırışa. Yağni, basım yasawnıñ mäğnäse yuq ikänen añlağan Rusiä belän Qıtay bälki çigener dip uylıy" di Washington belgeçe.
Cordesman süzlärençä, Amerikan küzläwçeläre mäglümätenä qarağanda, İran atom qoralına tiz digändä, 2010 yılğa ğına iä bula ala. Yağni, Washington belän Londonnıñ kolaitsiä tuplaw öçen äle waqıtı küp.
Comğa könne xisap belän tanışqannan soñ Şura äğzaları İranğa qarata çaralar tikşçerä başlayaçaq. BU bäxäslär atnalarğa suzılırğa mömkin.
ali ğilmi


text:
Omski ölkäsendä yaña mäçet açıldı
Omski ölkäseneñ iñ tönyağında urnaşqan, xalqınıñ 13%-tan artığın tatarlar täşkil itkän Ust'-İşem rayon üzägendä yaña mäçet açıldı. Comğa könne bu allah yortın açu tantanası bulıp uzdı. Äytergä kiräk, rayon üzägendä yäşäwçe möselmannar moña qädär dä bötenläy mäçetsez bulmadılar. Ust'-İşemdä alar xacätenä birelgän bina bar ide. Ämma qayçandır qunaqxanä bulğan ike qatlı yortnıñ berençe qatı möselmannar öçen gıbädätxanä bulsa, ikençe qatı tulay toraq bulıp xezmät itte. Bu xäl älbättä möselmannarnı borçıdı häm alar küptännän üz mäçetlärendä ğibädät qılu turında xıyallandılar. Häm nihayät uzğan yılnıñ başında Ust'-İşemneñ üzäk ber uramında urın birelep, mäçet tözeleşe başlandı. Tözeleşneñ töp ximyäçese “Yenisey” şirkäte general' direktorı Tamir äfände Älimbaev buldı. Seber yağı möselmannarı möftiäteneñ, rayon xakimiäteneñ häm rayon xalqınıñ da yärdäme küp buldı. Ğomum köçlär belän mäçet ber yıl digändä tözelep tä bette.
Mäçet açu tantanasına kilgändä, anda Seber yağı möselmannarı möftie Zölqarnäy xäzrät Şakircanov, rayon başlığı Sergey Sergeev, qayber awıl mäçetläre mullaları, rayon häm kürşe-tirä awıllar möselmannarı qatnaştı. Ölkä üzägennän dä qunaqlar buldı. 600 çaqrım yıraqlıqtağı Ust'-İşemgä barırğa transport belän alarnı Tamir äfände Älimbaev tä'min itte.
Tantananı möfti Zölqarnäy xäzrät Şakircanov açıp cibärde. Ust'-İşem möselmannarın mäçetle buluları belän täbrikläp, tözeleştä qul köçe belän, aqçalata, yärdäm kürsätüçelärgä räxmätlären beldergännän soñ ul yaña mäçetkä, töp ximyäçe bulğan Tamir äfändeneñ ätise isemen birergä digän täqdim yasadı.
Xalıq bu täqdimne bertawıştan xuplap qabul itte. Tamir äfände märxüm ätisenä şundıy xörmät kürsätkännäre öçen räxmätle buluın belderde. Annan soñ ul “Minem alda mäçet tözeleşenä yärdäm itärgäme – yuqmı digän soraw tormadı. Min barı tik mäçet buş tormasmı dip kenä borçıldım”, - dide.
Östäp şunı da äytergä kiräk, mäçet açu tantanasına qunaqlar buş qul belän belän kilmägännär ide. Küplär kelämnär, şamaillär, dini kitaplar büläk ittelär. Rayon xakimiäte başlığı Sergey Sergeewnıñ büläge üzençälekle buldı. Ul mäçetneñ kommunal' toraq xezmäte çığımnarın rayon byudjetı isäbennän tüläw mäsäläsen xäl itärgä wäğdä itte.
Şulay itep, Omski ölkäsendä tağı ber mäçet eşli başladı. Şunsı uylandıra, qayber awıllardağı mäçetlär kebek, ul buş tormasmı? Döres, tantanada bulğan xalıq mäçetneñ buş tormayaçağına ışana.
Rozaliä Sayganova, Omski.


text: İnde xäbär itkänebezçä, düşämbe könne BTK yıl yomğaqlarına bağışlanğan cıyın ütkärde. Qazanğa tatarlar küptän yäşägän töbäklärdän 200 artıq wäkil cıyıldı. Ğaliäskär Kamal teatrı binasında ütkän tantanalı cıyılışta Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetınıñ räise Rinat Zakirov III Bötendönya tatar kongressın häm Bötenrusiä xalıq sanın alu aksiäsen atadı. Anıñ fikerençä, bu ike waqiğa tatar milläten berläşterüneñ möxim faktorlarına äwereldelär. Cıyılışta prezident apparatı citäkçese Äğzam Göbäydullin qotlaw notığı tottı häm Tatarstannan çittä yäşäwçe milli xäräkättä aktiv qatnaşuçı millätäşlärebezne büläkläde. Tatarstannıñ iñ zur büläge – Maqtaw gramotası belän Sarıtawdan Tatarstannıñ wäqälätle wäkile Kamil Äbläzov häm İdel oyışması citäkçese Eduard Ganiev, Xantı-Mansıdağı wäkil Fänis Ğatawllin häm Tömännän möxärrir Azat Sägitov büläklände.


text:
2005: Tönyaq Kafkazda möselmannarnı qısu köç qullanunıñ artuına ğına kiterä
Ütep baruçı yılda Rusiädä xätergä uyılıp qalğan waqiğalarnıñ berse – älbättä "Nalçik" buldı. 13 Üktäberdä berniçä distä qorralanğan keşe, nigezdä yäşlär, Qabarda-Balqar başqalasında xoquq saqlaw bunaların basıp aldı. İke kön barğan uram bäreleşlärendä 140lap keşe häläk buldı. Höçümçelärneñ kübese militsiä tarafınnan qıyırsıtılğan yäş möselmannar bulıp çıqtı. Ğäyre-räsmi İslamnı ezärlekläw tuqtalmasa, belgeçlär, mondıy xällär kiläçäktä başqa töbäklärdä dä mömkin dip kisätä.
Dini täğlimätläre räsmi nazärät qısalarına sıyıp betmägän möselmannarnıñ militsiä tarafınnan qıyırsıtıluına bu yuğarı räsmi awızınnan çıqqan berençe şundıy işarä buldı.
13 Üktäber waqiğalarına berniçä kön qala ğına prezident bulğan Kanokovqa respublika şaqtıy awır xäldä eläkte. Belgeçlär Nalçik waqiğalarına etärgeç bulğan törle säbäplär atıy. Rusiä räsmiläre monı iqtisadtağı töşenkelek, eşsezlek belän añlattı. Tik bu añlatma, höcümnärdä qatnaşqan yäşlärneñ kübese xälle ğailälärdän bulğan digän xäbärlärgä qarşı kilä. Nalçikka barıp tikşerülär ütkärgän Memorial törkemeneñ Nazrandäge wäkile Yekaterina Sokiryanskaya fikerençä, töp säbäplär elekke prezident Valeri Kokovnıñ qatı-qullı säyäsätenä bäyle.
"Bezneñ belän söyläşkän keşelärneñ fikere ber ide: Qabarda-Balqarda berniçä yıl däwam itkän möselmannarnı ezärlekläw säyäsäte şundıy näticägä kitergän. Respublikada berniçä ere mäçet yabılğan. Qayber awıllarda militsiä mäçetlärne comğa könne genä aça torğan bulğan. Näticädä yäşlär mäçetlärdän idän astına qısırıqlap çığarılğan," di Memorial wäkile.
Kürşe respublikalarda şul uq xäl. Fiwral ayında Tönyaq Osetiä räsmiläre Vladikavkazdağı İslam mädäniät üzäge başlığı Yermak Tegaevnı qulğa alğan. Räsmi möftineneñ tänqitçese terrorda ğäyeplängän. Şunnan birle anıñ kürengäne yuq.
Dağıstanda soñğı 3 ayda 85 keşe qulğa alınğan. Alar arasında keşe xoquqların yaqlawçı Osman Boliev ta bar. Xalıqara Helsinki törkeme anı irekkä çığarırğa taläp itä.
Räsmilär bu keşelärne Kakazda İslam Şäriğäte urnaştıru niätendä, çeçen suğışçılarına yärdäm itüdä ğäyepli. Xoquq yaqlawçılar häm belgeçlär isä bu yäş möselman- disidentlarnı räsmi İslamnan küñelläre qaytqan, şul säbäple alternativ yul ezlägän reformaçılar dip atıy.
Şul uq waqıtta, Nalçiktağı Keşe xoquqları üzäge räise Valeri Xatajukov süzlärençä, räsmi Diniä nazärätenä qarşı çıqsalar da, bu yäş möselmannar İslamnıñ nindider başqa yünäleşe tügel, alarnıñ taläpläre dä dini tügel, kübräk säyäsi.
"Ägär rejim irekleräk, açığraq bulsa, törle fikerdäge keşelär cıyılıp mäsälälärne tikşerä alsa, wazğiät kisken üzgärer ide. Bez xakimiätkä küp tapqır şundıy ilküläm söyläşü ütkärergä täqdim ittek, alar baş tarta," di Nalçiktağı Keşe xoquqları üzäge räise.
Xatajukov bu süzlären Nalçik waqiğalarına berniça atna qala, Kokov çorında äytkän ide. Respublikada citäkçelek alışındı, tik disident möselmannarnıñ xäle üzgärmäde.
Räsmilär Nalçik waqiğalarına bäyle räweştä 60 keşeneñ qulğa alınuın belderde. Xoquq aktivistları bu san küpkä kübräk, häm ul keşelär cazalana dip belderä. Bu ezärlekläw dulqını respublikadan çitkä taratala digän borçular bar. Üktäberneñ 22sendä Adıgeyda Maykop mäçeteneñ yäş imamı 5 tarafdarı belän qulğa alınğan. Militsiä ğäyepläw belderä almağaç alarnı cibärgän.
İslam belgeçe Äxmät Yarlıqapov süzlärençä, bu respublikalarda radikal qaraşta torğan möselmannar 5%tan artmıy. Tik ägär xökümät köçläw säyäsäten däwam itsä, bu san artaçaq häm yaña köç qullanularğa kiteräçäk.
-Ali Gilmi


text: 8 meñgä yaqın keşe bügen tanılğan şığı ruxanie Abdel Ğäziz äl-Häkimneñ ulı Amar äl-Häkimneñ qulğa alınuına qarşılıq belderep uram cıyını uzdırdı. Amerikan ğaskärläre anı İran belän çik buyında comğa könne qulğa alğan ide. Amarnıñ ätise – şığılarnıñ iñ zur Ğiraqta İslam İnqilabı firqaseneñ Yuğarı Şurasın citäkli. Amerikan yağı qulğa alunı – çik buyında iminlek maqsatında "andıy xällär bulırğa mömkin" digän añlatma birde. Şundıy uq uram cıyınnarı Kerbala häm Basra şähärlärendä dä uzdı. Ğiraq eçke eşlär ministrlığı xäbär itüençä, cirle xärbi köçlär amerikan hawa köçläre yardämendä Bağdadnıñ tönyağında distälärçä ğısyançını yuq itkän. Ğiraq ğaskärläre Ğiraqtağı İslam armiäse başlığı Sääd Äkräm Xälifäne qulğa alğan. Ğısyançılarnıñ kübese – elekke Ğiraq citäkçese Säddam Hösäinneñ Baath firqase äğzaläre häm suğışçıları bulğan dip farazlana.


text:
Tufan Miñnullin: "Däwlät buludan tuqtıybız"
25 fevral’ könne respublika Däwlät Şurasınıñ çirattağı utırışı uzdı. Anıñ kön tärtibendä şaqtıy ğına sorawlar torsa da, şular arasında iğtibarnı ayıruça cälep itkäne – Tatarstan konstitutsiäne üzgärtülär kertü, respublika citäkçelegen yañaça bilgeläw turındağı sorawlar buldı. Qayberäwlär anı bu utırışta qaramasqa täqdim itsälär dä, ul kön tärtibennän töşep qalmadı. Älege mäs’älä deputatlarnıñ üzläre öçen dä bik möhim buldı, anıñ buyınça bäxäslär şaqtıy qızu bardı. Mäsälän, deputat Tufan Miñnullin älege sorawnı tikşergändä menä närsälär äytte.
Min üzemne ülem tüşägendä yatqan keşe yanında kebek xis itäm. Üzäkneñ töbäklärgä üz namestnigın quyu teläge, minemçä, saylawçılarğa ışanmawdan kilep çıqqan. Töbäklärdä saylawçılar Rusiäne tarqatırğa cıyınuçı citäkçelärne saylar, alarnı qarap torırğa üzäktän keşe kiräk, dip. Üzebezneñ prezidentnı saylağanda, bezneñ xalıq aña ışanıp, bernindi yalğanlawsız saylap quydı. Häm kiläçäktä dä, min respublika xalqına ışanam. Bälki ölkälärgä kiräkter dä ul, läkin bez bit respublika. Rusiä häm Tatarstan konstitutsiäläre buyınça bez däwlät. Niçek inde xoquqi däwlätneñ başlığın kemder bilgeläp quysın, di? Ägär dä bez bügen şuşı qanun proyektın qabul itäbez ikän, bez däwlät buludan tuqtıybızFiker alışu barışında İndus Tahirov ta qatnaştı. Anıñ çığışı Tufan Miñnullinnıñ kebek xisle tügel, ä, kiresençä, citdi häm dälille buldı.
Minemçä, parlament formasındağı idärägä küçärgä tieş. Läkin bu böten Rusiädä, anıñ xakimiäteneñ iñ östennän başlap eşlänergä tieş. Rusiäneñ prezidentı da şulay saylanırğa tieş. Bu oçraqta bez respublika prezidentı Rusiä prezidentı täqdime buyınça bilgelänügä qarşı çığarğa tieşRusiä prezidentı täqdime buyınça, respublika citäkçelegen yañaça bilgeläw kiräklegen yaqlap çığuçılar da buldı. Şaqtıy ğına fikerläşkännän soñ, deputatlar respublika konstitutsiäsenä üzgärtülärne kertergä, digän qararnı berençe uqılışta qabul ittelär. Şulay itep, Tatarstannıñ töp qanunına xäzerge prezidentnıñ wäkälätlären aldanraq beterü, yaña citäkçene bilgeläw protsedurasına qağılışlı üzgäreşlär kerteläçäk, üzäk saylaw komissiäläreneñ eşçänlege turındağı qanun da tuqtatılıp toraçaq.
Gölnaz İlgizär


text: Äfğanstandağı Amerikan xärbiläre äytüençä, şuşı atnada tawlı töbäktä bulğan hawa xöcüme näticäsendä, ber keşe yaralanğan, ul da bulsa, Taliban suğışçısınıñ 8 yäşlek malayı. Kiçä kiç ätise anı däwalaw öçen Amerikannarnıñ Kandaharda urnaşqan nığıtmasına kitergän. Xäzer anıñ xäle yaxşı dielä. Amerikan xärbiläre süzçese Roger King äytüençä, bu malay, ätiseneñ Taliban yağında, Lejay awılı yanında Amerikan xärbilärenä ut açqan suğışılar arasında buluı, häm hastaxänägä kiler aldınnan avtomatın yäşerep quyuwı turında söylägän. Xäzer anıñ ätisennän soraw alına. Cirle xalıq, Amerikan oçqıçları xöcüme waqıtında 17 civil keşe xäläk buldı dip beldergän ide. Şuşı xäbärne tikşerü öçen täbäkkä ber törkem Äfğanstan räsmie kilde.


text:
Prezident Tatarstan xatın-qızların qotladı
Audio
Soñğı yıllarda ğädätkä kerä başlağan bu yolanı “Tatarstan xatın-qızları” respublika cämäğät oyışması ütkärä. Citäkçe urınnarda eşlägän, fändä, mädäniättä, eşquarlıqta zur uñışlarğa ireşkän xanımnardan torğan komissiä yılına ber märtäbä iñ-iñ layıqlı zatlarnıñ konkursına yomğaq yasıy. Alarnıñ täqdime buyınça prezident älege ciñüçelärgä istälekle büläklär, maxsus tamğalar häm çäçäklär tapşıra. Kemnär soñ alar bıyılğı konkursta ciñüçelär? Eşmäkär xatın-qız iseme Tübän Kamadağı säwdä kompleksı direktorı Tamar Bahawetdinovağa birelde. Lider xatın-qız, cämäğät eşleklese iseme Qazannıñ aviatözeleş rayonı militsiäse citäkçeseneñ urınbasarı, polkovnik Valentina Plexanovağa tapşırıldı. Xatın-qız – mädäniät häm ruxiät nominatsiäsendä Aqsubay rayonında Xäsän Tufan muzeyın açuğa zur öleşe kertkän häm şağirneñ muzeyın xäzer dä citäkläwçe Ruşaniä Minxanova ciñü yawladı. Xatın-qız – ana nominatsiäsendä Norlat rayonında yäşäwçe 7 bala anası Miñnecihan İsxaqova prezident qulınnan büläk alu xoquqına iä buldı. Qazannıñ meditsina kölliäte Zöhrä Xisametdinova ber yıl eçendä meditsina fännäre doktorı dissertatsiäsen yaqlağan, Rusiä Federatsiäseneñ barlıq urta belem birü uqu yortlarınıñ iñ yaxşı direktorı isemen alğan. Zöhrä Xisametdinova östäwenä iqtisat institutın tämamlağan häm xäzer Qazan universitetnıñ xoquq fakul'tetınıñ da 5 kursında uqıy ikän. Ul «Xatın-qız -- yıl ürnäge» nominatsiäsendä ciñde. «İr keşe -- namuslı yöräk» iseme Balalar respublika xastaxanäseneñ yaña tuğan balalarda yöräk-qan tamırları awıruların däwalaw bülege mödire Leonid Mirolyubovqa tapşırıldı. Ä «Üz eşeneñ ostası» nominatsiäsendä Saba rayonnınnan traktorçı Zarif Şäripov ciñep çıqtı. Piramidadağı oçraşudan turıdan-turı translyatsiä wäğdä itelgän bulsa da, ul bulmadı. Läkin kiçä televidenie tasmasına yazıp alındı häm tiz arada “Yaña ğasır”, “Tatarstan” telekanallarında kürsäteläçäk.


text:
Prezident Mortaza Räximov Gollandiäla bulıp qayttı. Unıñ menän bergä preymer urınbaźarźarı Yüriy Pustovgarov menän Şamil Waxitov, Nefaz şirqäte yetäksehe Räif Maliqov ta barźı. Prezidenttıñ matbuğat xezmäte säfär maşinalar eşläw häm awıl xujalığı buyınsa ike aralağı xeźmättäşlekte artaban üźterewgä arnaldı tip xäbär itte. Räximov menän bergä säfär qılğan vitse premyerźar tap oşo ölkälär ösön yawaplı. Prezidenttıñ räsmi wäkildäre äytewensä, säfär waqıtında Başqortostanda avtobustarźı Yewropa konserndarı menän berlektä yıyıu kileşelgän. Nefaz şirqätendä Gollandiänıñ VDL konsernı menän berlektä 12 häm 15 metrlıq turist häm qala avtobustarı eşläw buyınsa kileşew bar. Nefaz – VDL markalı täwge ös avtobustı awgusta yıyıu küźallana.
Şul uq waqıtta bäyheź häm oppozision säxifälär bıl säfärgä başqa törlö qaray. Azatlıq radiohın tıñlawsılar bıl turala xäbarźar – keşe xoquqtarın haqlawsılar prezident Mortaza Räximov menän eske eştär ministrı Rafail Divayevtı Yewropa Berlege ildärenä indermäw turahında möräjäğät qabul itkäyne. İldeñ baş xoquqsıları Lüdmila Alekseyeva menän Lev Ponamarev ularźı keşe xoquqtarın küpläp häm tupas boźowźa yawaplı tip isäpläy. Räsäyźeñ «Keşe xoquqtarı ösön» xäräkäte möräjäğäte Yewropağa barıp yetmäneme, yäki ular üźźärensä dörös yuldı taptımı, Başqortostan başlığı Yewropanıñ aldınğı däwlättäreneñ berehe Niderlandtarğa tıp-tınıs barıp qayttı. Respublika vlast dairähennän bıl möräjäğätkä räsmi räweştä añlatma birewselär tabılmanı. Şulay źa mikrofonhıź äñgämälä tanıularınsa, Başqortostandıñ sit ildär menän xeźmättäşlege Yewropağa la iqtisadi yähättän qulay. Ularźıñ hüźźärendä iqtisadi xeźmättäşlek mälendä nindäyźer demokratiä qanundarınan sitkäräk taypılıu ğädäti küreneş tigäneräk feker yata. Yabay xalıq bıl möräjäğät xaqında bötönläy belmäy. Sönki möräjäğät bäyheź säxifälärźä genä donya kürźe, ä barıhında la internet yuq.


text:
Elekke qaçaq uñışlı käsep qora alğan
Könbatış belän könçığış arasındağı kierenkelek, mädäniätlär arasındağı qarşılıqlar, älbättä, Yewropa illärenä küçep kilgän möhacirlär yazmışında çağılış taba. Şul uq Britaniägä kilgän qaçaqlar, sıyınu sorawçılar yış qına matbuğatta cirle xalıq cilkäsenä "östämä yök" itep taswirlana. Ä menä "kilmeşäklärneñ" uıñışları, bu ilneñ iqtisadına öleş kertü misalları turında siräk işetelä.
"Min monda kilgändä mine närsä kötäsen belmi idem, şunı ğına belä idem – uñışlı biznes qorırğa telädem. Berençe käsebemne 12 yäşemdä elekke Yugoslaviädä başladım. Duslarıma, keçe şirkätlärgä sanaqlar, programnar satıp, şaqtıy kesä açqası eşlädem".
Londonğa kilgäç Padu ingliz telen öyrängän, mäktäp, universitet betergän, berniçä eş eşläp qarağan, axır çiktä sanaqlarğa tuqtalğan, 3 yıl elek üz şirkäten açıp cibärgän.
Näq şul waqıtta Yewropa Berlege äğza illärne iske elektron cixazlar, computer-sanaqlarnı tirä-yün moxitkä zıyan kitermäslek itep yaraqlaştırırğa mäcbüt itkän program buldırğan. Britan şirkätläreneñ kübese bu eş belän şöğellänergä telämägän. Ä menä Padu moña alınğan.
Anıñ Maxitech isemle şirkäte iske sanaqlarnı sütep-cıyıp, yaraqlaştırıp, qabat eşkä cigä. Sotsial yünäleşläre dä bar, eş yuğaltqan keşelärgä Mäğlümät Texnlogiäsen öyrätälär:
"Zur şirkätlärdän tämam iskerep betkän sanaqlar alabız da alarnı yaraqlaştırıp, mömkinlege bulmağan, eşsez keşelärne, qaçaqlarnı uqıtu öçen qullanabız. Berük waqıtta şaqtıy aqça eşlibez. İske sanaqlarnı erätkä kiterep, alarnı, yaña computer satıp ala almağan keçe şirkätlärgä satabız."
Padunıñ şirkätendä xäzer 16 keşe eşli. Ul ber-ber artlı büläklär ala. Uzğan yıl Londonnıñ iñ uñışlı yäş eşquarı dip tabılğan. Uzğan ayda HSBC bankı anıñ Maxitech şirkäten ilneñ iñ tiz üsep kitkän 10 şirkät isemlegenä kertkän.
"Miña bik küp yärdäm ittelär, min bu ilgä bik räxmätle. Xäzer beraz kire qaytara alsam şäp bulır ide."
Padu käsebeneñ uñışlı buluı belän genä tügel, ä anıñ tirä-yüm moxitkä häm dä moxtac keşelärgä faydalı buluı belän dä ğorurlana.
Ali Ğilmi


text:
Yewropa Berlege 40 meñläp moxtac fälestin ğailäsenä sotsial tüläwlär birä başlawın belderde.
Waqıtlı tüläwlär programmasındağı bu aqçalar Dönyaq Bankı aşa, Xämas citäkçelegendäge Fälestin xökümäten urap taratıla.
Yewropa Komissiäse elek fälestin xökümätennän sotsial yardäm alıp kilgän härber moxtac ğailägä 346 amerikan dolları külämendä aqça bireläçägen belderde.
Fevral ayında Fälestindä xakimiätkä İzrailne tanımawçı häm köç qullanudan baş tartırğa telämäwçe Xämas kilgännän soñ xalıqara sotsial yardäm tüläwläre tuqtatılğan ide.


text:
Fäwziä Bäyrämova: 15 yıl elek bez Tatarstanda Rusiä prezidentın saylatmadıq
12 yündä bäyräm itelä torğan Rusiä könen Tatarstanda ällä ni zurlap bilgeläp ütmädelär. Härxäldä, Qazan uramnarında nindi dä bulsa tantanalı çaralar uzmadı, ğomumän, xalıqnıñ küpçelege 3 kön yal bulu säbäple bu könnärne Qazanda tügel, ä şähärdän çittä ütkärde. Citäkçelekkä kilsäk, respublikanıñ Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin tatarstanlılarnı Rusiä köne belän qotladı.
Tatarstan Respublikası häm anıñ küpmillätle xalqı Rusiäneñ demokratik nigezlären nığıtuğa zur öleş kertä. Bez federalizm prinsipların qatğıy häm ezlekle räweştä yaqlap kiläbez. Böten cämğiätneñ tırışlıqların berläşterü, härberebezneñ fidaqär xezmäte nigezendä genä aldıbızğa quyılğan burıçlarğa ireşergä mömkin dip uylıym. Bergäläp bez Rusiä Federatsiäsen çäçäk atuçı häm böyek il itä alabız, dip äytelä älege qotlawda.
Xäyer, 12 yün Rusiäneñ suverenitetı iğlan itelgän kön bularaq kenä bilgele tügel. Tatarstannıñ tarixında da bu kön şaqtıy istälekle. 1991 yılnıñ 12 yünendä Rusiä prezidentı Boris El’tsin saylanğanda, respublika älege saylawlarda qatnaşmadı. Läkin şul uq könne Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev tä saylandı. 15 yıl elek Tatarstan respublikasında Rusiä prezidentın saylatmas öçen Fäwziä Bäyrämova häm anıñ belän ber törkem tatar milli xäräkäte wäkile açlıq ta iğlan itte. Älege waqiğalar anda qatnaşuçılar istälegendä niçek qalğan soñ, 15 yıldan soñ alarnıñ tä’sirläre nindi? Xäzer bu xaqta Fäwziä Bäyrämovanıñ fikerlären tıñlağız.
12 yün minem öçen bäyräm tügel ul. Läkin şul uq waqıtta bu şundıy istälekle waqiğalar belän bäylängän Tatarstan öçen dä, şäxsän minem üzem öçen dä. Çönki monnan 15 yıl elek may ayında min açlıq iğlan itkän idem, Rusiä prezidentı Tatarstanda saylanmasın dip. Miña ber törkem milli xäräkät wäkilläre dä quşıldı. Bu bezneñ ciñü belän tämamlandı. 28 may könne Tatarstannıñ Yuğarı Sovetı respublikada Rusiä prezidentı saylawları räsmi räweştä ütkärelmi digän qarar qabul itte. Şulay itep, 12 yün könne Tatarstan häm Rusiä prezidentları saylandıYazuçı, İttifaq tatar milli bäysezlek firkäse räise Fäwziä Bäyrämova fikerençä, xäzerge köndä ul waqıtta yawlağannardan bik zur çigenülär bara.
Gölnaz İlgizär


text:
Ğiraq eçke eşlär ministrı Bayan Cäbr Ğiraqqa İrannan yäşeren räweştä minalar taşu turında xäbärlär küpertelgän dide.
Kiçä AQŞ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld Ğiraqtağı ğisyançılarğa qayber suğış qoralları İrannan kilä digän ide. Rumfeld İran xökümäteneñ monı belü-belmäwe turında berni dä äytmäde.
Cädr Ğiraq-İran çigendä Ğiraq iminlek köçläreneñ tartmalar kütärgän keşelär törkemenä ut açu oçrağı buldı dide. Ul keşelär tartmaların taşlap İranğa taba qaçıp kitkän.
Cädr barı tik şul ğına buldı, qalğan barısı da arttıru dide.


text:
Çallıda Tuqay könnäre
Berençe üzençälek şunda, bıyıl, uquçı balalar, şiğer yaratuçılar häm yazuçılar şähär uramnarınıñ ber poçmağına da cıyılmadılar, Tuqayğa bağışlanğan süz-mädxiälärne äytmädelär. Döres, sişämbe könne yazuçı Aydar Xälim tatar teatrı binasında Tuqay kiçäse oyıştırğan ide. Ä menä Tuqay tuğan könne Çallınıñ iñ zur kitapxanäsendä yazuçılar muzey açıldı. Kitapxanä mödire urınbasarı Roza Xämidullina; Çallı yazuçılar berlege räise Waxit İmamov fikerläre:
- Kitapxanälär yıldan-yıl eş alımnarın üzgärtälär. Bügenge muzey açılu - şunıñ ber dälile. Bu ideyäne şähär citäkçeläre dä kütärep aldı, xupladılar. Muzey - tatar zıyalılarnıñ oçraşu urınına äylänsen ile.
- Muzey başqalardan şunıñ belän ayırıla, bu - isän yazuçılar muzeye. Döres, wafat bulğan ädiplärgä dä urın birelde. Respublikada moña oşaş muzey bütän yuq.
İnde, Tuqay könenä bağışlanğan tağın ber çara xaqında. 26Hчы aprel'dä, kiçke yaqta, Çallığa Qazan artı - Arça, Baltaç, Quqmara häm Saba rayonnarı wäkilläre kilep töşte. Tuqay tuğan, Tuqay bulğan yaqlardan kilüçelär üzläreneñ Çallıdağı yaqtaşları belän oçraşu kiçäsendä qatnaştılar. Şunısı qızıq ide, "Energetik" mädäniät yortında ütkän bu tamaşa çäy eçü belän tämamlandı. Här rayonnıñ üzläre äzerlängän öställäre bar ide. Şuşı tabın, qayçandır älege rayonında tuıp-üskän, xäzer Çallıda yäşäwçe baylar xisabına äzerlände. Älbättä, bersen berse uzdıra tatar baylarına xas äyber, şunlıqtan, barısınıñ da tabınnarı muldan ide. Şuşında uq, aldağı yıllarda da 26Hчы aprel'dä oçraşu turında kileştelär.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
2016 jılğı 30 qaraşa küni sağat 11.00-de «Astana» Ulttıq swret galereyasında Qazaqstan Respwblïkası Täwelsizdiginiñ 25-jıldığına jäne 1 jeltoqsan Prezïdent künine arnalğan «Elbası uranı – Mäñgilik El» attı döñgelek üstel ötedi. Osı atalğan döñgelek üstel ayasında Elbası bey`nelengen twındılardan quralğan körme uy`ımdastırıladı.
Döñgelek üsteldiñ negizgi maqsatı – Tuñğış Prezïdent künin, Elbasımızdıñ tulğalıq qasïetin, qay`ratkerligin nasïxattaw, öskeleñ urpaq boy`ına ultjandılıq, tarïxï sana, azamattıq belsendilik sındı qasïetterdi siñirwge at salısw, sonımen qatar osı bağıtta bey`nelew öneriniñ, qılqalam şeberleriniñ röli men olardıñ qosar ülesin aşıp körsetw.
İs-şarağa Mırzatay` Joldasbekov, Ömirzaq Ozğanbay`, Bürkitbay` Ayağan sındı qoğam qay`ratkerleri, belgili tarïxşı-ğalımdar, sonımen qatar Elbasınıñ bey`nesin salğan Amandos Aqanaev, Erlan Ay`twarov, Nurjan Qarımsaqov, Manatbek Amanbaev sındı tanımal swretşiler qatısadı dep közdelwde.
Elbası Nursultan Äbişulınıñ strategïyalıq sarabdal sayasatınıñ arqasında Täwelsiz Qazaqstan memleketi qalıptasıp, tarïxımız tügendelip, memlekettik ïnstïtwttarımız nığay`ıp, kök bay`rağımız asqaqtap, ulttıq rämizderimiz ay`şıqtaldı. Egemen elimizdiñ asqan aswlarınıñ, eldegi jasampaz isterdiñ barlığı derlik QR Tuñığş Prezïdenti – Elbası N. Nazarbaevtıñ esimimen tığız bay`lanıstı bolıp otırğanı belgili. Memleket basşısınıñ jan-jaqtı saralanğan işki jäne sırtqı salïqalı sayasatınıñ arqasında elimiz sayasï jäne älewmettik-ékonomïkalıq silkinisterge uşıramay`, derbes damwdıñ ötpeli kezeñindegi qïındıqtar men sınaqtardı eñserip, ilgerilew men örkendewdiñ dañğıl jolına tüsti.
Döñgelek üstelge qatıswşılar Elbasınıñ osı eren eñbegin nasïxattawda QR Tuñğış Prezïdenti küniniñ röli twralı, sonday`-aq bey`nelew öneriniñ osı bağıttağı ornı jäne Elbası bey`nelengen twındılardıñ salınw tarïxï twralı äñgime qozğay`dı. Döñgelek üstelden key`in qonaqtar Elbası bey`nelengen twındılardan quralğan körmeni tamaşalay` aladı.
Kirw tegin! Aldın ala ötinişter qabıldanadı. Jeke kwälik körsetw mindetti!


text:
Törkiä kiläse atnada Yevropa Berlege summitında ilneñ Berlekkä qabul itelüe öçen söyläşülär başlau köne bilgeläner dip kötä
1999nçı yıldan birle Yevropa Berlegenä namzät itep sanalsa da, Törkiä Berlek belän keşe xoquqları torışı turında söyläşülär başlarğa tieş. Qayber Yevropa däwlätläre dä Törkiäneñ Berlekkä kerergä äle äzer tügellegen belderä. Kiçä Fransiä prezidentı Jacque Chirac häm Germaniä kantslerı Gerhard Schroeder kiläse atnada Copenhagenda uzaçaq summit aldınnan, Törkiägä qarata urtaq pozitsiädä bulır öçen oçraşıp söyläşte. Törkiä, kiläse atnada, Berlekkä qabul itelü öçen söyläşülär başlau könen bilgelärgä ömetlänä.


text:
Tatar milli oyışmaları köräşep arıdı
Uzğan ber proğrammabızda xäbär itelüençä, Başqortstan Fännär aqädemiäseneñ maxsus ber törkem ğälimnäre şuşı könnärdä üzläreneñ tellär statusı turındağı ğilmi nigezlämäsen respublik prezidentı xaqimiätenä cibärgän ide. Anda da tatar telenä däwlät tele statusı yäki räsmi tel statusı birelä almıy dip kisterep äytelgän. Şulay itep Başqortstan xaqimiätläre tatar tele yazmışın xäl itep quydı şikelle. Respublik parlamentı da yañaraq tellär turında qanunğa üzgäreşlär kertkändä tatar tele mäsäläsen bötenläy urap uzdı.
Menä şundıy şartlarda Başqortstan tatar milli oyışmaları köräşne tağın da kiñräk cäyelderäse urında, kiresençä, üz eşlären tämam süreltte genä. Soñğı atnalarda alar xätta üzläreneñ ğädätkä kergän berlektäge utırışlarına da cıyılmıy başladı. Bu atnağa Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetınıñ çirattağı cıyını bilgelängän ide, ul da bulmadı.
Şulay itep, Başqortstan tatar milli oyışmalarınıñ tatar telen yaqlap çığışlar yasawı ozaqqa suzıla almadı. İke – öç ay däwamında bu mäsäläne quyırtıp qarağan buldı da, şunıñ belän kikrikläre şiñde dä şikelle alarnıñ. Kiläçäktä tatar tele statusın kütärü yünäleşendäge çaralar tämam tuqtalıp qalmasmı? Şuşı soraw belän bez tatar milli xäräkätendäge ğäyär şäxeslärneñ berse, Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetı äğzası, professor Ruşan Ğallämovqa möräcägät ittek. Anıñ süzlärençä, älege köndä tatar milli oyışmaları küpmeder däräcädä üz eşen süreltkän ikän, bu äle alar tatar tele statusın kütärü yünäleşendäge ğämällärneñ tuqtalıp qaluı xaqında söylämi. «Bez şaw – şu qubarmıyça da aldağı çaralarğa töple äzerlek alıp barabız», – dip ışandıra Ruşan äfände. Elegräk xäbär itkänebezçä, aprelneñ 16 - 17 könnärendä Ufada tatar milli oyışmaları tatar – başqort duslığın nığıtuğa bağışlanğan fänni – ğämäli konferensiä ütkärergä tieş ide. Ämma ul bulmadı. Çönki bu çara turında respublik xaqimiätläre belep alğannan soñ, älege konferensiädä çığış yasarğa tieşle tatar ğälimnäre üzläreneñ eşlägän urınnarında nıqlı kisätülär alğan häm alarnıñ qayberläre qurqıp bu cıyında qatnaşudan baş tartqan. Ruşan Ğallämov süzlärençä, bu konferensiä barıber may ayınıñ yegermelärendä ütkäreläçäk. Äle aña äzerlek eşläre alıp barıla. Ruşan äfände bu konferensiäne oyıştıruçılarnıñ berse bularaq, üze eşlägän Ağrar uniwersitet rektorınnan da kisätü alğan. «Ämma bu kisätü mine qurqıtmıy, – di Ruşan Ğallämov. – Bu eştän qusalar da eşsez qalmam äle. Professor başım belän eşsez tilmerep yörelmäs».
Fänis Fätxi, Ufa


text: Azärbaycan milisiäseneñ kisätülärenä qaramastan bügen Baqıda oppozisiä wäkilläre mäydanda uram cıyını oyıştırdı. Associated Press mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, kimendä 10 keşe qulğa alınğan, bersen milisiä qıynağan. Noyaber ayında şundıy uq uram cıyının milisiä tayaqlaqlar belän qıynap taratqan ide. Älege çaralar belän oppozisiä noyaberneñ 6sında uzğan parlament saylawlarınıñ bäxäsle näticälärenä qarşılıq belderä. Oppozisiä, prezident İlham Alievnıñ xakimiättäge firqase tawışlarnı üz faydasına sanağan, dip yaña saylawlar uzdırırğa çaqıra.


text: Soçi. Rusiä prezidentı Vladimir Putin bügen Gruziä citäkçese Eduard Şevardnadze belän Abxaziä kiläçäge mäs’äläsen xäl itügä bağışlanğan söyläşülären däwam itte. İke prezidentnıñ şuşı oçraşuwında Abxaziäneñ säyäsi citäkçese Gennadi Gagulia da qatnaştı. Söyläşülär aldınnan Putin Abxaziädäge wäzğiatne totrıqlandıru maqsatında yaña tırışlıqlar yasaw kiräk dip belderde. Putinneñ Şevardnadze belän söyläşülärendä, Rusiäneñ Abxaziädäge tınıçlıq köçläre mäs’äläse dä qaraldı, alar anda, Gruziä xärbiläre belän abxaz qorallı köçläre arasındağı bäreleşlärne tuqtatu öçen urnaştırılğan ide. Elek Gruziäneñ öleşe sanalğan Abxaziä 1992-nçe yılda üzeneñ bäysezlegen iğlan itte.


text:
Sergey Mironov: Öföneñ Mäskäwdän ayırım iğtibar talap itergä tulı xoquğı bar
Sergey Mironov şulay uq Tatarstan menän Mäskäü arahındağı kileşeüźeñ kiläsäge yuq tip belderźe. Şul uq waqıtta Federatsiya şurahı räyese Başqortostan menän Räsäy berźämlegeneñ 450 yıllığı aldınan Başqortostan menän qayhı ber federal ministrlıqtar arahında kileşeü töźöü käräklegen bildäläne. Başqortostandıñ federal üźäktän ayırım iğtibar talap itergä tulı xoquğı bar tine Sergey Mironov. Federatsiya şurahı räyeseneñ bıl hüźźäre üź partiyahına Başqortostanda teyeşle tauıştar yıyıu ösön yañğırauıqlı beldereü buldımı, unıhı bildäheź. Ämmä respubliqa etäkselege uğa añlatma bireüźe käräk tip tapmanı. Etmähä, Başqortostan da federal üźäk menän kileşeü proektın äźerläp yata. Qayhı ber sığanaqtar xäbär iteüensä, Räsäy prezidentı Vladimir Putindıñ Başqortostan menän Räsäy berźämlegeneñ 450 yıllığına kilgäs, unı doqument menän tanıştırıuźarı ixtimal. Äle yubileyğa tulı äźerlek bara.


text:
Ekrem Çelebi - Nenni Bebek
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Nenni Bebek
Etiketler : Ekrem Çelebi - Nenni Bebek türkü indir, Ekrem Çelebi - Nenni Bebek türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Nenni Bebek mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Nenni Bebek türküsü, Nenni Bebek sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Nenni Bebek bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Yaralandım Ey Can
Ekrem Çelebi - Bülbül Havalanmış
Ekrem Çelebi - Gitme Bülbül Gitme
Ekrem Çelebi - Çakmak Çakmaya Geldik
Ekrem Çelebi - Bu Zalim Gurbet
Ekrem Çelebi - Karanfil Suyu Neyler
Ekrem Çelebi - Doktor Benim Yaram
Ekrem Çelebi - Dost İle Sohbet Edelim
Ekrem Çelebi - Ankara da Yedim Taze Meyvayı
Ekrem Çelebi - Ben Yanarım Gurbet Elde Ölene


text: TECILI SATILIR Elmlerde Temiz radnoy ve razdel 4-ayri-ayri girsleri olan otaqlari ,SUPER TEMIRLI,Ela yerlesmesi,Yasamal parki,makromartin, yaxinliqinda 9-mertebeli Leninqrad layiheli binanin 1-ci mertebesinde (mertebe Yerden 2-metr hundurlukde yerlesir) menzil Bazar qiymetinden asaqi satilir.Menzilin otaqlari genis ve rahatdir,metbexi boyukdur,umumiyyetle hec bir seye el vurmadan gir yasa menzildir.Menzilde qaz,su ,isiq,ve merkezi istilik sistemi movcuddur.Senedi qaydasindadir kupcasi var.TELESIN BU VARIANTI ELDEN QACIRMAYIN.Qeyd;Menzil Barter olunmayir xahis edirem real ellerinde vesaiti olmayanlar narahat etmesinler.


text:
Tatar atom stansiäse şähärçegenä 23 yıl
Tatarstannıñ Tübän Qama rayonındağı Kama Alanı bilämäsenä 23 yäş tuldı. Älegebilämä Tatar atom stansiäsen tözär öçen buldırılğan ide. 90 yılda AES tözü tuqtatıldı. İlneñ törle töbägennän Tatarstan urtasında atom stansiäse tözergä cıyılğan xalıq , eşsez qaldı. 15 yıl buyına kiläçäktä ni bulasın belmi yäşi. Xäzer, qayber xäbärlärgä qarağanda, Tatarstan xökümäte, Kama Alanı poselıgında yal itü urını, ayırım ber şähärçek itmäkçe bula. Yäğni, Las Vegasnıñ tatar variantı. Bu aralarda ğına, Kama Alanında tatar atom stansiäsen yañadan tözüne başlaw turında süz quzğatılğan ide, räsmi dokumentlar da buldı. Ämma alar, cämäğätçelek qarşı torğanğa, yañadan tuqtatıldı
Şul uq waqıtta, tatarstan räsmiläre, Qama yılğasındağı sunı kütärep, oçsız energiä yasamaqçılar ide. Däwlät Şurası bu ideyäne xuplap çıqtı. Su kütärelgän oçraqta, räsmi sannarğa qarağanda, Tatarstanda ğına 2 300 yort başqa cirgä küçerelergä tieş. Ä meñärlägän gektar uñdırışlı tufraq su astında qalaçaqlığı inde başqa mä’sälä. Tatarstan Yäşellär xäräkäte, su kütärügä qarşı, Qama artı şähärlärendä protest-qarşılıq çaraları da ütkärde.
Soñğı qayber çığanaqlarğa qarağanda, Tatarstan xökümäte su kütärü bulmayaçaq digän qaraşta tora. Läkin, su bieklegen kütärgän oçraqta nilär bulasın- bolarnı öyränü däwam itäçäk.
Räfis Cämdixan


text:
Quşma Ştatlar citäkçelege Ğiraqqa basımın arttıra
Sişämbe könne Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Ğiraqtağı qoral inspektorları, İminlek Şurası kürsätmäsen ütäp tikşerü eşlären däwam itte, häm bu yulı alar, prezident Saddam Xösäyen yäşägän saraynı barıp qaradı. Ul arada, Amerika Quşma Ştatları prezidentı George Bush, Saddamnıñ qoral inspektorları belän xezmättäşlek itüwe, häm şulay itep suğışnı buldırmıy qaluwı ölkäsendäge täräqqiat ber dä quandırırlıq tügel dip belderde.
Audio
Quşma Ştatlarnıñ, prezidenttan qala ikençe yuğarı citäkçese, vitse-prezident Dick Cheney isä, Ğiraq mäs’äläsendä Bushtan da qatırraq belderülär yasıy. Denver qalasındağı çığışında ul Ğiraqnı ğomumän, Osama bin Ladennıñ äl-Qai’dä törkeme belän ber däräcägä quydı. Saddamğa qarşı qırıs çaralar kürüne alğa sörgän Cheney inde küptännän, Bagdadnıñ xalıqara terrorğa bäyle buluwın isbatlarğa tırışa, häm ul soñğı çığışında, Ğiraq, küpläp yuq itü qorallarınnan tulısınça häm monı raslarlıq itep azat itelmäsä, terrorğa qarşı suğışnıñ tögällänüwe xaqında süz dä bula almıy dip belderde. Yä Saddam Berläşkän Millätlär taläplärenä tulısınça buysına, yä Quşma Ştatlar, başqa däwlätlär belän bergä Saddamnı üze qoralsızlandıra dip östäde amerikan vitse-prezidentı. Räsmi Bagdad isä bar şuşı belderülärne dä, Amerikanıñ teläsä niçek üzenä qarşı suğış başlaw öçen sıltaw ezläwe dip bäyäli. Älegä qädär ul, üzendä nindi dä bulsa küpläp yuq itü qoralı bulmawı xaqında belderep kilde. Häm Berläşkän Millätlär Oyışması inspektorların da Bagdad bu yulı, bernindi şartlarsız qabul itte, citmäsä älegä qädär ul alar eşenä kirtälär qormıy. İnspeksiälär anda inde 5-nçe kön bara, läkin älegä qädär qoral küzätüçeläre Ğiraq yağında bernindi dä şikle mäğlümat yäisä dälil taba almadı. Şunıñ sürätendä, häm bigräk tä Ğiraqnıñ älegä şulay kündäm buluwı, hiçyuğı şundıy tä’sir qaldıruwı, Washington, üzeneñ Bagdad belän alıp barğan propaganda suğışında ottıra ala digän farazlar uyattı. Prezident Bush häm vitse-prezident Cheneyneñ soñğı çığışları, Saddamnıñ yänä dönyanı aldarğa tırışuwın faş itü maqsatında yasaldı diyärgä bula. Aq yort, amerikan küzläw oyışmalarında, Ğiraqnıñ qoralları turında yaña mäğlümat bar, häm alar monı, Berläşkän Millätlär inspektorlarına da citkerergä teli dip belderde.
Kärim Kamal, Praga


text:
Tatar ictimağıy üzäge suverenliq öçen köräşkä çaqıra
Qazanda bu könnärdä xalıqara sammit, däwlät şurası utırış işe cıyınnar turında ğına söylänsä dä, qayber milli oyışmalar 30 avgust turında uylıy. Bu Qazan şähär köne genä tügel, ä Tatarstan suverenlığı köne dä. Monnan unbiş yıl elek Tatarstannıñ suverenlığın beldergän ide. Läkin bu xaqta xäzer bik siräk söylänelä. Milli cämäğätçelek bu turıda borçıla.
Çınnan da, milli cämäğätçelekne, ayırım alğanda Yunıs Kamaletdnov citäkçelegendäge Tatar ictimaği üzägeneñ ber qanatı bu aralarda meñ yıllıq mä’säläläre belän tügel, ä Tatarstannıñ suverenlıq köne belän şöğellänä. Älege oyışma Tatarstan suverenitetı iğlan itügä 15 yıl tulu uñayınnan rezolyutsiä qabul itte. Anda, “Tatarstan xalqı üzeneñ bäysezlekkä omtılışında qatlawlı tarixi yulnı xalıqara dokumentlarğa tulısınça turı kilep başqardı” dielä. 1990 yılnıñ 30 avgustında Tatarstannıñ däwlät suverenitetı turında deklaratsiä qabul itü, 1992 yılnıñ 21 martında ütkän, referendum, häm şul uq yılnıñ közendä qabul itelgän Konstitutsiäse, federal' şartnamägä Tatarstan imza saludan baş tartu, Rusiä Konstitutsiäsen qabul itkändä Tatarstan xalqı qatnaşamawı şuşı xalıqara normalarğa turı kilgänlege nigez bulıp tora dielä. Tatarstannıñ 90 yıllar başında suverenlıq, bäysezlek alırğa tırışuın küplär xäterlider. Menä şundıy kierenke häm qatlawlı köräş bardı ul çaqta. Çınlap ta, Tatarstan häm tatar xalqı niçä ğasırlar buyına omtılğan irek cilläre ul çaqta isep aldı. Ämma, ber un yıl ütkäç uq, qısıla başladı. Rusiäne bit añlap bulmıy. Yaña citäkçe kilgän sayın, yaña bayraq äzerlärgä kiräk. Tatarstan äzerlädeme Rusiäneñ yaña citäkçelege kilgäç. Här xäldä, milli xäräkät wäkilläre Tatarstan xakimiäten Rusiägä artıq nıq bireşüdä, deklaratsiälär, konstitutsiyäne sanğa suqmawda gel ğäyepläp kilä. Belgeçlär isä Tatarstan bügenge xäläte belän, xätta xalıqara sammitları, başqalasınıñ meñ yıllığı belän dä şuşı milli xäräkät alıp barğan azatlıq köräşenä bäyle dilär.
Xäterlisezder, Tatarstan 1992 yılnıñ 21 martındağı referendumda küpçelek tawış belän, Rusiä belän tatarstan arası tigez xoquqlı, assatsiäläşkän däwlät dip statusın bilgeläde. Älege matdä, xäzer inde cisemennän bigäräk iseme genä qalğan 1992 yılnı respublika Konstitutsiäsenä dä berketelde.
Tatar ictimaği üzägeneñ Yunıs Kamaletdnov citäkçelegendäge qanatı, alda äytelgän rezolyutsiäsendä dä näq şular xaqında süz alıp bara. Sitat. “Tatarstan suverenlığı turında deklaratsiä qabul itüneñ 15 yıllığın, Qazannıñ meñ yıllığın, bez, suverenlıqtan ber näsrä dä qalmağan şartlarda, Rusiä , federalizm belän ber bäyläneşe dä bulmağan, unitar, kolonial' däwlät tözep mataşqanda bäyräm itäbez. Şuşı şartlarda, Tatarstan 70 protsentlap keremne Rusiägä birergä mäcbür.” Sitat tämam. Tatar ictimaği üzäge, şuña kürä, xalıqnıñ köräşep alğan tarixi uñışları, nindi genä säyäsi xäl buluğa qaramastan xalıqta qalırğa tieş dip belderä. Monnan tış, respublika suverenlığın yañadan torğızu, qaytaru öçen radikal çaralar qullanırğa täqdim itä. Bu radikal' çaralar dip, ictimaği üzäk wäkilläre, respublikada köçle sotsial' säyäsät başlarğa, xalıqnıñ tormış däräcäsen kütärüdä, respublika citäkçeläreneñ ictimaği oyışmalar belän bergäläşep demokratik köçlär belän xezmättäşlek itüendä kürä.
Monnan tış, Tatarstanda däwlät telläre turındağı qanunnı qatğıy räweştä ütärgä çaqıra.
Qayçandır, bäysezlek köräşeneñ alğı safında torğan Tatar ictimaği üzäge mondıy möräcäğätlärne yasap tora anısı. Läkin, inde ildä bit zamanalar başqa.
Räfis Cämdixan


text:
Maçali awılı mäktäbenä Azis Akjigitov isemen birdelär
Penza ölkäseneñ Kamenka rayonı Maçali awılı urta mäktäbenä Sovetlar Soyuzı Geroe Azis Akjigitov iseme birelde. Monıñ turında Penza ölkäse Zakonnar çığaru cıyılışı 3 sentäberda maxsus ber qarar çığardı. Penza ölkäse xaqimiätläre qarşında bu mäsäläne ozaq yıllar buyına tatar mädäniäte cämğıäte “Yaqtaşlar” räise bulıp eşlägän Näzıyf abıy Gil'deev quyğan ide. Näzıyf abıy üze dä şul Maçali awılında tuğan häm şul Maçali urta mäktäben uqıp betergän. Ul 2002 yılnıñ 2 fevralendä Maçali mäktäbeneñ 90 yıllıq tantanası barışında mäktäpkä geroy yaqtaşlarınıñ isemen birergä täqdim itkän:
– Bezneñ mäktäpneñ yubilee ide, 90 yıllığı. Şunda mine çaqırdılar. Anda küp xalıqlar wıstupat ittelär, padarıqlar kitergännär. Min uylap tordım-tordım da, kem dä predlagat' itmi mäktäpkä isem birergä, Geroy Sovetskogo Soyuza, Akjigitovnıykın. Nu min predlagat' ittem, şunda zavrayono ide, televideniedan idelär, oblastnoy administratsiädan idelär. İ, niçek äytälär, yedinoğlasno, biş—altı yöz keşe odobrili moyo predlojenie...
Azis Akjigitov isemen Penza şähäreneñ nindi bulsa yaña uramına birergä digän täqdimne Näzıyf abıy 1996 yılnıñ oktäberendä uq eşlägän bulğan.
– Gazetalarda kilep çıqtı şundıy sorawlar, şto uramnarğa isemnär birergä kiräk. Ul isemnärne tabalmıylar. Min şunda uyladım, şto bezneñ Geroy Sovetskogo Soyuza bar. Min predlagat' ittem Akjigitovnıñ isemen birergä şul ber uramğa yaña rayonda.
– Birdelärme?
– Birmädelär.
– Nik?
– Säbäben äytmädelär, cawap ta birmädelär.
– Ä Penzada tatarlar belän bäylängän nindi bulsa uram iseme barmı, xıt' ber genä?
– Ber uram da yuq.
Kem soñ ul Azis Xarräs ulı Akjigitov? Ul 1917 yılnıñ noyäberendä Maçali awılında tuğan, mäktäptä uqığan, awılnıñ “İgençe” isemle kolxozında eşlägän, ä 1934 yılda Xar'kovqa kitkän. 1938 yılda anı Qızıl Armiäğa alğannar. Nemetslar SSSRğa höcüm itkän waqıtta ul armiädä bula häm suğışnıñ berençe, iñ awır çorınnan başlap uq, nemetslarğa qarşı suğışa başlıy. Azis Akjigitov ölkän serjant bulğan, pulemet otdeleniesı komandirı, öç qat yaralanğan. 1943 yılnıñ oktäberendä berençelärdän bulıp Dnepr yılğasın küçkän, nemeslarnıñ 100 dän artıq keşesen yuq itkän. Şunıñ öçen aña şul uq yılnıñ 29 oktäberendä Sovetlar Soyuzı Geroe iseme birelgän. Kiev şähären alğanda Azis Akjigitov qatı yaralana häm 1944 yılnıñ 3 yanvarendä ülä. Xäzer rayon üzäge Kamenka şähärendä anıñ byustı tora, anıñ turında “Sını Rossii” kitabında häm “Penza ölkäse ensiklopediä”sında yazılğan. Xäzer Maçalida anıñ abıysı İbrağim Akjigitovnıñ onuğı Ravil' Taktarov mondağı awıl xucalığı başlığı bulıp eşli.
Näzıyf abıy Gil'deev äytkänçä, Maçali awılınıñ xälläre äle bik naçar tügel. Monda äle 1000 nän artıq keşe yäşi, rayon üzäge Kamenkadan könenä öç qat avtobus yöri.
– Näzıyf abıy...
– Äye...
– Ä xalıq närsämän tora Mäçälidä?
– Awıl xucalığı.
– Ä çitkä yörü, şundıy alu-satu...
– Çitkä äz yörilär Maçali xalqı. Bezneke qaq-to intelligentnıy ni, awıl bulğan ümer buyı. Alar säwdä belän dä şöğıllänmägännär, bol'şe şul sel'skiy xazyaystvı belän, üz niläre belän inde, eşläre belän genä...
Elekke Penza gubernasınıñ Çembar uyızdında urnaşqan tatar awılları Altıawıl iseme belän bilgele, häm, çınnan da, Maçali awılı xalqı, Altıawılnıñ üzgä tatar awıllarına qarağanda, aqıl xezmätenä kübräk tartılğanğa oşıy. Mondağı mäktäptä tatar ädäbiätında berençe romannı yazuçı Musa Aqyeget uqığan. Altıawılnı sovet zamanında öç rayonğa ayırsalar da, ber-berse belän elemtäläre özelmägän, tatar yäşläre Maçaliğa, tirä-yaqta berdänber urta mäktäpkä, uqırğa yöregännär. Maçali awılı elektä şul awıllarnıñ üzäk awılı bulğan, monda revolyutsiäğa qadär volost' idaräse bulğan, monda däwlät bankı bülege eşlägän, monda xätta törmä dä bulğan. Monda 1917 yıldan soñ volostnoy ispolkom räise itep Zahidulla Tinçurin eşlägän. Soñraq ul Penza pedagogiä texnikumınıñ tatar bülegen betergän, Mäskäwdä uqığan, Kirov ölkäsendä eşlägän, Qazanda, Tatarstan däwlät näşriäteneñ direktorı bulğan.
Maçali mäktäbeneñ traditsiäları häm istälekläre bik bay. Anıñ töp oyıştıruçısı Penza şähäre imamı Şäräfetdin Pateev bulğan. Mäktäp şul uzğan 92 yıl eçendä berniçä bina alıştırğan häm älege yaña binasında 1995 yıldan birle eşläp kilä. Maçali urta mäktäbennän küp kenä ğalimnär dä çıqqan. Xäzer Mäskäw şähärendä çığışları belän Maçalidan bulğan ike professor eşli – meditsina fännäre doktorı Zahidulla Urazgil'deev häm Käzıym Akmaev, avtomobil'-yullar institutınıñ xalıqara elemtälär buyınça prorektorı. Ä inde törle fännär buyınça fän kandidatları sanı bik küp dip äytä Näzıyf abıy Gil'deev.
Azatlıq radiosı öçen Penza ölkäsennän İrek Bikkinin.


text:
Qırğızstannıñ elekke vise-prezidentı häm iminlek başlığı Feliks Kulov, üzen yüldä ütäçäk prezident saylawlarına täqdim itte. Kulov, ilenä "totrıqlılıq, millätara tatulıq häm berdämlek" kiterergä telägen belderde.
"Prezidentlıqqa namzät bulu – berençe çiratta ildä totrıqlılıq buldıru telägenä bäyle, keşelärneñ iminlege, däwlät idaräläreneñ eşen cayğa salu, millätara tatulıq häm rusça söyläşüçelärneñ Qırğızstannan küpläp kitmäw yulların tabu, xalıqnı, ilne berläşterü belän bäyle," dide Kulov.
Kulovnıñ berdänber köndäşe xäzer prezident wazifaların başqaruçı Kurmanbek Bakiyev bulır dip farazlana. Kulov, ägär dä 10 yüldä prezident itep saylansa Bakieyvqa premyer-ministr wazifasın täqdim itäçägen belderde.


text: Respublika eske eştär ministrı Rafail Diwayıv xoquq yaqlawsı Lev Ponomarevtıñ belderewenä qarata üź fekeren äytmäne. Ämmä bögön Moskovskaya Pravda gazetahı "Metbratia" tigän mäqäläläge mäğlümätteñ döröźlökkä tap kilmäwe turahında yaźıp sıqtı. 2003 yıldıñ 10 yülendä basılğan bıl mäqälälä Rafail Diwayıvtıñ yarźamsıhı dürt tapqır mäxkämägä tarttırılıusı retsidivist Fomiçev tip yaźılğaynı. Eske eştär ministrlığı bıl mäqälägä däğüä belderep mäxkämägä birgäyne. Mäskäwźeñ Presnyä mäxkämähe eşte qarağas Moskovskaya Pravda gazetahına kire qağıu birergä quşqan. Şulay itep, Rafail Diwayıv yeñew bayram itä. Respublikala xoquq yaqlawsılar belderüźärenä ällä ni iğtibar yuq. Sönki Başqortostanda ular sit il oyoşmaları aqsalarına yäşäyźär, şuğa la xoquq hüźe artında bötönläy ikense nämälär tora tigän qaraş yäşäp kilä.


text:
Qazannıñ 14-şi juldızında Abay` atındağı kitapxanada amerïkandıq oqıtwşı Denïs Kïnnıñ qatıswmen semïnar ötti .
Dénnïs Kïn Almatı qalasın jan-jaqtı zerttep, ornalasw jağday`ın tereñ bilgendikten şeteldik sayaxatşılar üşin «Almaty Walking Tours» attı sayaxattıq twr jürgizip keledi. Ol elimizdiñ Astana, Taraz, Şımkent jäne Qızılorda qalalarına jayaw serwendew twrların jasağan. Dénnïs Kïnniñ «Jayaw serwendew» jobasınıñ negizgi maqsatı: şeteldik qonaqtarğa elimizdiñ körikti orındarın jan-jaqtı tanıstırw. Ol kitapxana pay`dalanwşılarımen kezdesw barısında ösken ortası, bilim alğan oqw orındarı, Qazaqstanğa kelgen maqsatı jay`ında äñgimelep, ärtürli eldi-mekender men qalalarğa sayaxattıq saparlarınan aqparattar beretin slay`d körsetilimine şolw jasadı. Şarağa qatıswşılar tarpınan şeteldik oqıtwşığa «Qazaqstan jay`lı pikiriñiz», «Semey` qalası unadı ma?», «Qazaqstanda qaşanğa dey`in bolasız?» jäne t.b. suraqtarı men sawaldarın qoy`dı.
Şeteldik oqıtwşı 15,16 qazan künderi barlıq nïet bildirwşi kitapxana pay`dalanwşıların «Jayaw serwendew» jobası ayasında birlesip jumıs jasaw üşin, qalanıñ körikti jerlerine birge sayaxat jasawğa şaqırdı.
İs-şarağa murajay` qızmetkerleri, twrïzm salası ökilderi, Şäkärim atındağı wnïversïtettiñ stwdentteri, Nazarbaev zïyatkerlik mektebiniñ oqıtwşıları men oqwşıları qatıstı. Şarağa qatıswşılar «Şığıs Qazaqstannıñ körikti jerleri» attı kitap körmesin tamaşaladı.