text:
İndus Tahirov, avgust azağında Qazanda III Bötendönya tatar kongressı ütäçäk, dip belderde
Pänceşämbe, 21 fevral', YUNESKO tarafınnan iğlan itelgän tuğan tellär köne. Şuşı häm Tatarstan xalıqları telläre turındağı qanun qabul itelügä 10 yıl tulu uñayınnan «Tatarstan» telekompaniäse üzeneñ irtänge «Çulpan» programmasında Tatarstan Däwlät Şurasınıñ Fän, mäğärif häm milli mäs’älälär komissiäse räise Räzil Wäliev belän äñgämä täqdim itte. Tapşıruda Bötendönya Tatar Kongressınıñ Başqarma komitetı räise İndus Tahirov belän turıdan-turı söyläşü dä uzdı. Anda süz tatar tele, anıñ yazmışı turında bardı. Jurnalist Flera Abdullina sorawına cawap birep, İndus äfände Tahirov tatar kongressınıñ töp maqsatlarınıñ berse — tuğan telne üsterü, aña yardäm itü, anıñ yäşäw tirälegen arttıru, dip äytte. Xäzer, pasportlarda millät kürsätelmägäç, keşeneñ milli ruxı, tamırları milli tel häm mädäniät yardämendä bilgelänä häm üseş ala. Härkem üzeneñ äti-äniseneñ nindi teldä söyläşkänen, nindi milli ğöref-ğädätlär buyınça yäşägänen belergä tieş. Keşeneñ milläte pasportta yäki başqa däwlät käğäzlärendä tügel, ä anıñ küñelendä, anıñ ruxi ixtıaclarında kürenä. İndus Tahirov, bik küp Rusiä töbäklärendäge tatar cämğıätläreneñ «Tuğan tel» iseme belän oyıştırıluına häm yäşäwenä iğtibar itte. Soñğı yıllarda milli tellärgä, bigräk tä Tatastandağı tatar telenä iğtibar arttı, bu mäs'älädä alğa kiteş tä, çigeneşlär dä bar dide İndus Tahirov.
Şulay uq äñgämä waqıtında bıyıl cäy utäçäk çirattağı Bötendönya tatar kongressına äzerlek turında da äytelde. Kongress bulamı, yuqmı, bu turıda qayçan ukaz çığaçaq dip qızıqsınuçılar bar. İndus äfände, kongress bıyıl bersüzsez bula, dip belderde. Çönki ustav buyınça şuşı yılnıñ 29 avgustında 5 yıl elek ütkärelgän II Kongress saylağan Başqarma komitetnıñ wäkälätläre tämamlana. Şulay bulğaç, bu oçraqta prezident ukazı buyınça tügel, ä xalıqara ictimaği oyışmalar berlege ustavı buyınça kongress bilgelänä. Däwlät oyışmalarında tieşle räweştä terkälgän oyışma, üz qararı belän tieşle waqıtta çirattağı kongressnı ütkäräçäk. İndus äfände süzlärenä qarağanda, bu eşkä Tatarstan prezidentı häm xökümäte kiräkle yardämne kürsätäçäk.


c: text/html

text:
Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Colin Powell çärşämbe könne Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurası utırışında çığış yasarğa äzerlänä. Monı üzeneñ yıllıq yullamasında prezident Bush täqdim itkän ide. Powell şul çığışında Ğiraqnıñ küpläp yuq itü qorallarına iyä buluwın kürsätkän dälillär kiterer dip farazlansa da, düşämbedä bäyän itelgän mäqäläsendä Powell üzeneñ turıdan-turı Ğiraqnı köçläp qoralsızlandıru kiräklege turında söyliyäçägen xäbär itte.
Däwlät sekretare Powell üzeneñ şul qaraşın, düşämbedä Wall Street Journal basmasında dönya kürgän maxsus mäqäläsendä bäyän itte. Anda ul, çärşämbedä İminlek Şurasın künderergä tırışqanda utırışta Ğiraqnı faş itkän bernindi dä dälil kitermäyäçägen, ä Şura äğzalarına turıdan-turı, Bagdadnıñ qoral inspektorları eşenä törleçä qomaçawlawın kürsätäçägen belderä. Prezident Bush üzeneñ yıllıq yullamasında Powellne tizdän İminlek Şurasına cibäräçägen äytkäç küplär, däwlät sekretare üz çığışında, amerikan küzläw oyışmaları tuplağan häm Ğiraqnıñ yäşeren qorallar citeşterüwen faş itkän dälillär kiterer dip uylağan ide. Powellnıñ Wall Street Journal basmasındağı mäqäläse şuşı ömetlärne sürelderü maqsatında dönya kürde bulsa kiräk. Amerikan däwlät sekretareneñ Şuradağı çışığı, anıñ äğzaların, Ğiraq mäs’äläsendä yaña qarar qabul itügä künderergä tieş, Waşington şul qararda turıdan-turı, kiräk ikän Saddamğa qarşı köç qullanuğa fatixa birüne teli. Ägär dä Powell çığışına aldan uq zur ömetlär bağlansa, ul kitergän dälillär axırğı çiktä İminlek Şurası äğzaların qänäğätländermäskä dä mömkin, şuña kürä ul cämäğätçelekne aldan kisätep quya. Waşingtonnıñ üzendä soñğı atna, amerikan küzläw oyışmaları qulına töşergän fotosürätlärne, törle tekstlarnı häm başqa yäşeren mäğlümatnı barlaw belän ütte, alarnıñ qaysısın Powell çığışında faydalanu mäs’äläse xäl itelä. Moñardan tış Waşingtonda Saddamnı ni däräcädä xalıqara terror çeltärenä, ayırım alğanda äl-Qai’dä törkemenä bäyläw tiräsendä qatı bäxäslär bara. Aq yort häm saqlanu ministrlığı Pentagon, şul bäyläneşne mömkin qädär nığraq itep kürsätüne yaqlıy, gärçä Üzäk Küzläw İdaräse CIA häm Federal’ tikşerenülär idaräse FBI tuplağan dälillär monıñ öçen älegä citärlek tügel dip xäbär itelä amerikan başqalasınnan. Şuña kürä bu Powell çığışınıñ iñ zäğif öleşe bula ala. Quşma Ştatlarğa Saddamnıñ xalıqara terrorğa bäyle buluwın kürsätü ifrat ta möhim, ul oçraqta Ğiraqqa qarşı xärbi çaralar kürüne aqlıysı, häm älegä moña qarşı çıqqan illärneñ dä yaqlawın qazanası bermä-ber ciñeläyäçäk. Kiñ cämäğätçelek öçen dä, berençe çiratta Quşma Ştatlarnıñ üzendä, suğışnıñ kiräklegen añlaw küpkä artaçaq. Saddam häm terror digän temanı üzeneñ yıllıq yullamasında inde prezident Bush uq kütärgän ide, Powel monı tağın da tiränäytep xalıqara däräcägä kütärergä cıyına sıman. Däwlät departamentınnan alınğan xäbärlärgä qarağanda anıñ çığışı mäxkämä utırışılarındağı kebek alay uq täfsille bulmayaçaq, ul berençe çiratta Ğiraq citäkçelegeneñ qoral inspektorlarınnan bar näzäqätle mäğlümatnı yäşerergä tırışqan eşçänlegen açıp salaçaq. Häm şunıñ aşa Waşington, Ğiraq suğışınıñ kiräklegenä bik şiklänep qarağan qayber illärne üz yağına awıştırırğa tırışıçaq. Älegä qädär Quşma Ştatlarnıñ Ğiraq sääyäsäten kire qağıp kilgän Fransiä häm Rusiä, misal öçen, İminlek Şurasında yaña qarar qabul itü belän nigezdä kileşä aluwına inde işarälär yasadı da. Üz mäqäläsendä Powell berektäşläre belän bulğan qarşılıqlarnı telgä alıp, bez alarnı beterü ölkäsendä eş alıp baraçaqbız dip wäğdä itä.
Kärim Kamal, Praga

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Deputattar xämer hatıuzı sikläy
Başqortostan Däülät yıyılışı– Qoroltay bögön yaźğı sessiyalağı täüge ultırışında alqoğolle esemlektärźe waqlap hatıu waqıtın sikläü turahında qanun proektın ikense uqıuźa qabul itte. Deputattar kiske 11–źän irtänge 8-gä tiklem, yäğni tönön kibettärźä araqı hatıuźı tıyıuźı yullay. Bıl tıyıu araqığa ğına tügel, qeüäte 15 gradustan qatıraq bulğan barlıq spirtlı esemlektärgä lä qağıla. Qoroltay deputattarı bıl qanundı respubliqala säskä atqan eskelekkä qarşı köräşteñ ber ısulı tip belderä. Oşo yul menän ular eskelekte siklärgä yıyına. Şul uq waqıtta araqı hatıuźı bötönläy tuqtata almay. Qanun qabul itelgän xäldä lä asıq qalğan horauźar bixisap. Täülek äylänähenä eşlägän kibettär menän ni bulasağı bildäle tügel. Ularźıñ töp tabışı spirtlı esemlektär hatıuźan kilä. Xäźer oźon töndärźe xämer menän uźğarırğa teläüselärgä ike yul. Yäki köndöź küberäk alıp qalırğa, yäki kömöşkä qıuırğa. Uźğan bıuattağı 85–se yıldarźağı oşonday tıyıuźar arqahında ildä eskelek, törlö ağıulı esemlektär eseü ğäźätigä, modağa äylängäyne.


text:
Başqort telennän berzäm imtixan keretelä
Bıyıl Başqortostanda fiziqa, matematiqa häm ximiya menän ber qatarźan başqort tele buyınsa la Berźäm däülät imtixanı inderelä. Respubliqa mäğarif ministrlığınan xäbär iteüźärensä, ul älegä repititsiya formahında uźğarıla, imtixan tapşırıu xaqındağı sertifiqat ta birelmäy. Kilähe uqıu yılınan ihä başqort telenän berźäm däülät imtixanı teüäl fändär buyınsa keüek ük qabul iteläsäk. Azatlıq radiohı xäbärsehe oşo yañılıqtarğa añlatma horap mäğarif ministrlığınıñ Berźäm däülät imtixandarı buyınsa yauaplı xeźmätkäre Xäyźär Mortazinğa möräjäğät itte.
2008 yıldan barlıq mäktäptärźä lä teläk buyınsa başqort telenän berźäm däülät imtixanı birä alasaqtar.Mäğarif ministrlığı belgese Xäyźär Mortazin hüźźärenä qarağanda, bıyıl täjribä imtixanı ber– nisä mäktäptä genä oyoştorola. Unda la barıhına la başqort telenän hınau totou mäjbüri tügel, teläk buyınsa tine Xäyźär Mortazin.
Respubliqa mäğarif sistemahında başqort tele buyınsa berźäm däülät imtixanı bireü Duma qabul itkän qanundarğa yaraşlı başqarıla, tine respubliqa mäğarif ministrlığı xeźmätkäre. İl parlamentı barlıq fändär buyınsa la berźäm däülät imtixandarı buldırıu sığarılış sinıf uqıusılarınıñ haylap alıu xoquğın artıra tigän fekerźä.
/barlıq fändär buyınsa la Berźäm däülät imtixandarı tapşırıu qaralğan, şuğa kürä Başqortostanda urıś tele menän ber qatarźan başqort telenän dä oşonday hınau ğämälgä aşırılasaq. Başqa fändär buyınsa kenüek ük, uqıuźı dauam iteüselär sertifikat menän fayźalana ala./


text:
Qazanda “ Tuqay uquları” ütte
G.Tuqay muzeyında comğa könne uzğan “Tuqay uquların” filologiä fännäre doktorı, professor Xatıyp Minnegulov alıp bardı. “19 ğasırnıñ ikençe yartısı- 20 ğasır başındağı tatar xäyriä cämğiätläre, G. Tuqay tormışındağı anıñ role xaqında tarix fännäre belgeçe Cäwdät Miñnullin söyläde:
Çığanaqlarda kürengänçä G.Tuqay bu oyıştıru cämğiätendä bula, ul anda äğza bulıp kerüe mäğlüm tügel, çönki anda küpmeder vznos ta tülärgä kiräk. Ämma ul üzeneñ berençe mäqälälären xäyriä oyışmaların propagandalawğa bağışlağan bula. Xäyriä oyışmalarınıñ ähämiäten ul añlağan, annan 1917 yılğa çaqlı räsmi räweştä tanılğan bernindi oyışmalar da bulmağan barı xäyriä oyışmaları, mädäni ağartu oyışmaları ğına bulğan.
Tuqay uquların älege temağa bağışlaw da oçraqlı tügel. Berdän, ağımdağı yıl xäyriä yılı dip iğlan itelsä, ikençedän, 19-20 yözlärdä tatar mädäniäten, mäğrifäten saqlap qaluda,anıñ üseşendä zur rol' uynağan iğänäçelek iğtibardan çittä qala kilde. Tatar ädäbiäten xäzerge zaman küzlegennän qarap öyränüdä ähämiäte turında G.Tuqay muzey citäkçese, şağir R. Aymät söyli:
Yazuçı icatın öyrängändä anı ürnäk itep quyu, keşe şäxese niçek bar, şulay tügel, ä yasalmaraq itep kürsätergä tırışalar. Bügen Tuqay icatın, Tuqay şäxesen niçek bar şulay kürsätep cämäğätçelekne tartası ide.
Bu kiçädä yazuçı Fäwziä Bäyrämovanıñ çığışı zur iğtibar belän tıñlandı. Fäwziä xanım Tuqay häm başqa ädiplärneñ icatın, milli häm dini üzañnı dini üsterüdä, ğilem taratuda Gabderäşit İbrahimov xäzräte turında söyläde. Omski ölkäsen Tarı şähäre tatarlar belän oçraşıp, anda üzläreneñ böyek yaqtaşları turında belmägän millättäşlärne ul ğäyeple dip sanamıy. Soñğı yıllarğa qädär bu xaqta mäğlümat az buldı. Ä mäğrifätçelek, bigräk tä Qazan tä'sire anda sizelmi ikän.
F.Bäyrämova:
Qazan tatarları benefistan benefistan- benefisqa, bankettan-banketqa yörep, yegermeşär yılğa Tuqay büläklären büleşergä çiratqa basıp, onıttığız çittäge tatarlar turında. Tarı şähärenä ber tatar yazuçısı kilmägän, ğalimnär kilgälägän buğay. Anda inde küptän tatar mäktäpläre yabılğan. Xalıq tatarça söyläşä, dibez, alar bit tatarça uqı-yaza belmi. 300 yazuçı dibez, bez bit bu ölkälärne büleşep aulalabız, kitap satıp bulsa da barıp qaytırğa bula. Ästerxan, Seber ülep yata. Uramnıñ tege yağına çıqsañ, bar tatar qırılğan. Ägär tatarnıñ milli üzañın saqlap qalasıbız kilä ikän-tarix kiräk, ägär tatarnıñ ählagen saqlap qalasıbız kilä ikän- din kiräk, ägär tatarnı tatar bularaq saqlap qalasıbız kilä ikän- tel kiräk.
G.Tuqay muzeyda comğa könne ütkän Tuqay uquları bügenge milli ruxi tormışnıñ aktual' mäsällären uyattı.
El'mira Gazizova


text:
Rumıniä Dnestr töbäge nizağın cişü söyläşülärendä qatnaşırğa teli
AUDİO: Prezident Basescu Putinğa Rumıniäneñ Dnest buyı nizağın çişü söyläşülärendä qatnaşırğa teläwen belderde häm bu söyläşülär qısasın kiñäytep anda üz milli iminlegen küzdä totıp turıdan-turı qızıqsınuçı Rumıniäne dä qatnaştıru täqdime belän çıqtı.
Rusiä yaqlı Dnestr töbäge Moldovanıñ kürşe Rumıniä belän quşılırğa teläwennän qurqıp annan ayırıluın iğlan itte. 1992-nçe yılda Dnestr töbäge belän Moldova arasında bäreleşlär dä buldı. Yewropada İminlek wä Xezmättäşlek Oyışması, Rusiä häm Ukraina qatnaşında bu nizağnı çişü tırışlıqları uñış kitermäde.


text:
“Tatar xalqı 1552 yıldan soñ: yuğaltular häm tabışlar”
“Tatar xalqı 1552 yıldan soñ: yuğaltular häm tabışlar”
Älege konferensiäneñ räsmi dokumentlarınnan kürengänçä, çığış yasawçılar aqnı qara häm qaranı aq dip tormıyça, däwlätçelegebezne yuğaltuın, küp ğasırlar däwerendä däwam itkän imperiäçel säyäsätneñ tatar xalqınıñ tarixına tiskäre yoğıntısı buluı turında söylädelär. Biredä şulay uq Rusiäneñ başqa töbäklärendä yäşäwçe qan-qardäşlärebezneñ ruxi häm mädäni ixtıaclarınıñ citärlek qayğırtılmawı, islam faktorın ütä säyäsiläşterü xaqında da süz buldı. Fiker alışqanda, Qazan xanlığın yaulap alu tarixi döres gäwdäländerelergä tieş häm ul mädäni dialogqa wä tolerantnost', yäğni ber bereñä tüzemlek prinsiplarına tayanırğa tieş, digän basım yasaldı.Älbättä, fänni-gämäli konferensiädä respublika häm federal' xaqimiät taraflarına konkret täqdimnär dä äytelde.
Mäsälän, Tatarstan Däwlät Şurasına 15 oktäberne Qazannı yaqlawçılar köne dip iğlan itärgä, tarixçı ğalimnärgä Qazan xanlığı häm başqa törki däwlätlär turında obyektiv uqu äsbapları tudırırğa. Şulay uq mädäniät ministrlığına Qazannı yaqlap şaxit kitkännärgä häykäl quyunı tizlätergä häm oşbu konferensiäneñ materialların cıyıntıq itep bastırırğa digän täqdim kertelde.
Äye, tizdän bu tarixi data kilep citäçäk. Häm bıyıl anı milli xäräkät wäkilläre qaçıp-posıp, ğäyre räsmi genä tügel, xaqimiät belän bergäläp uzdırırğa niätlänälär, gärçä monıy süjet Qazan Kremlenä gel şiklänebräk qarağan mäskäwlelärgä oşap betmäsä dä.


text:
Ukraina saqlanu ministrı Yevhen Marçuk bügen köndälek "Den" gazetına birgän äñgämäsendä sovet çorındağı yözlägän raketa tabılmadı, dip belderde. Alar inde komissiäne ütkän bulırğa tieş, ämma qayda ikännäre bilgesez, dide Marçuk. Tögäl nindi raketalar turında süz bara – moña Marçuk añlatmalar birmäde, ämma saqlanu ministrınıñ matbuğat wäkile Konstantin Xivrenko, Associated Press mäğlümat agentlığına, süz S-75 törendäge hawa höcümennän saqlanu raketaları turında bara, dip xäbär itte. Varşava Paktı illärennän yözlägän şundıy raketa yuq itelü öçen Ukrainağa kiterelgän bulğan, ämma "isäp-xisap" problemaları arqasında yuğalğan.
Marçuk şulay uq, qayber raketalarda qimmätle metallar bar ide, dip belderde.


text:
İran parlamentınıñ reformaçıl äğzaları protest yözennän parlamentta 4 kön buyı urınnarınnan quzğalmıy utırğannan soñ prezident Möxämmät Xataminıñ bu çaranı tuqtatırğa çaqıruın kire qaqtı.
Alar İnqilab saqçıları şurası tıyuı näticäsendä meñnärçä namzätneñ kiläse parlament saylawlarınnan çitläşterelüenä rizasızlıq belderä.
Elegräk Xatami bu krizis qädimçe Saqçılar Şurası belän söyläşülär aşa çişelergä mömkin digän ide.
Bügen deputatlar üz maqsatlarına, älege tıyunıñ ğämäldän çığarıluına äle ireşmäwlären äytep, parlamenttan çıqmıy utırunı däwam itäçäklären belderde.
Xatami Saqçılar Şurası 3 meñläp namzätne, şul isäptän 80-läp deputatnı saylawlardan çitläşterüçe qararı belän parlamentnı qıyırsıttı dide. Anıñ äytüençä, bu qarar ilneñ irekle saylawlar ütkärü xoquqın boza.


text: Rusiә Duması bügen 4nçe hәm sөŋğı uqılışta 2003 yılnıŋ büdcetın qabul itte. Yıllıq büdcetta inde dürtençe tapqır keremnәrneŋ külәme çığımarğa qarağanda 72 millinga kübrәk bulır dip kөtelә. $11 million yaqın aqça - saqlanu өlkәsenә bülenğәn, ә 9 milliard - dәwlәtneŋ burıçların tülәwğә yunәltelә. Bөten xisaplawlar kilәse yılda iqtisadıy üseş 4% bulır diğәn farazlarğa nigezlәnğәn. Ә inflәtsiә, inde işetkәnegezçә - 10-12% tirәsendә kөtelә. Büdcetnı ale Federatsiә şurası hәm Rusiә Prezidentı xuplarğa tieş.


text:
Samar Duslıq yortı 5 yıllığına äzerlänä
Samar tatar milli xäräkätenä 17 yıl buldı. Şunıñ 12 yılın ul qayda ğına ütkärmäde. Bügen ber cirdä, irtägä ikençe cirdä, xättä şäxsi fatirlarda cıyılıp ta bäyrämnärgä äzerlänü bara ide. Ä menä soñğı biş yılı ocmaxnı xäterlätä. bu Duslıq yortı açılu belän bäylängän. Zur, cılı, tüşäme biek, telefonlı ike zur täräzäle bülmädä eşlä dä, eşlä genä. Şul uq binada tağın 17 milli- mädäni üzäklär. Teläsä qaysısı belän aralaş, urtaqlaş, bäxäsläş. Yaxşı kitapxanä, canıñ telägän gäcitne alıp uqı, kseroks, faks buşlay. Waqıtıñ bulsa, internet çeltärendä qazın. Tügäräk öställär uzdırırğa 50 keşe sıyarlıq zur yaqtı bülmä, keçkenä tamaşalar öçen 120 urınlı säxnäle zal. Samar Duslıq yortında ğına milli cırlar yañğırap keşelek dönyasınıñ, asıl cır- biüdän ürgän salawat küperen xäterlätä. Bıyıl bu yortqa 5 yıl tula. Şul uñay belän min Duslıq yortınıñ direktorı Yewgeniä xanım Nikulina belän söyläşäm:
Yewgeniä xanım, Samar Duslıq yortı millätlärneñ ozaq yıllar zarığıp kötep alğan nigeze. Gubernator Titov açqan yort üzen aqlıymı?
Bıyıl yortıbızğa 5 yıl bula. Duslıqta 18 milli- mädäni üzäk urnaşqan, härberseneñ üz bülmäse. Här üzäk belän xezmättäşlek kileşüe tözelgän. Däwlät uçrejdeniese bulğaç adäm balası tärtipkä buysınırğa tieş. Bu zur mexanizm. Här üzäk üz çaraların uzdıra, urtaq çaralar da küp, şuña kürä raspisanie, grafik digän närsälär mäcbüri kilep çığa. Şul 18 üzäk bülmäle, ä menä qırğızlar belän osetinnar bülmäsez genä eştä qatnaşalar.
Duslıq yortı gubernatorıbız Konstantin Titovnıñ millätlärgä büläge, eşlärgä genä, irenmäskä genä, şartlar yaxşı, läkin dä kamilläşüdän tuqtamıybız, uzğan yıl Mäskäwdä buldım, anda bez Rusiädä Duslıq yortlarınıñ berdämlegen nığıtu yözennän assotsiatsiä tözergä buldıq, Samara yortı oyıştıruçılarnıñ berse bulaçaq. Bezneñ Duslıq yortınıñ üz yöze bar.
Berençedän, bez Samar ölkäsendäge 13 rayon belän xezmättäşlek kileşüe tözedek häm şul rayonda küpçelek yäşägän millätlär belän eşne oyıştıraçaqbız.
İkençedän, bezneñ yortta yäşlärdän milli lider tärbiäläw cäyelep bara.
Öçençedän, duslıq yortlarınnan assotsiatsiä tözüdä bezneñ köç zur.
Rusiädä tağın qaysı şähärlärdäge Duslıq yortları belän eşlekle mönäsäbättä Sez?
Mäskäw, Qazan, Yekaterinburg, Perm, Ul'yan, Ufa.
Samar Duslıq yortındağı şartlar başqalar belän çağıştırğanda niçegräk kürenä?
Samar Duslıq yortında ocmax şartları tudırılğan. Zur täcribä tuplağan tatar, urıs, muqşı üzäkläreneñ eşe yäş üzäklärgä ürnäk bulıp tora. Yäşlär bu eş täcribäsen äzer kileş alalar. İñ aldan tatar üzäge bara. Alar Qazan belän bik tığız elemtädä eşlilär. Tatarlardan ürnäk alalar.
Duslıq yortı barlıqqa kilgäç, milli bäyrämnärgä äzerlänü yaxşırdı. Tulı bäxet öçen zur tamaşa zalı ğına citep betmi kebek.
Ömetsez şaytan. Gubernator Titov ber çığışında “Yäşlär teatrın tözep beteräbez dä, Duslıq yortına totınabız”,- dip äytkän ide.
Duslıq yortınıñ iñ zur qazanışı nidän ğibärät?
Bezdäge mädäni çaralarnı berkem dä ütkärä almıy. Bezdä milli sänğät qazanı qaynıy. Ägär dä tolerantnost' dip söylänälär ikän, bez anı süz belän tügel, eş belän tormışqa aşırabız häm ul ayırım kompaniä tügel, ä tuqtawsız, yıl äylänäsenä suzılğan ğämäl. Zur täcribäle üzäklär ruxi baylıqları belän urtaqlaşalar, yäşlärgä ölge bulıp toralar. Döres, äle genä kilep kergän yäş üzäklärneñ tırpayğan çaqları bulğaladı, läkin aqça belän genä eş barmıy. Ölkän buın millätpärvarlar tırışlığı arqasında Duslıq yortı tudı. Bezneñ eş ber- bereñä xörmät belän genä yäşi ala.
Duslıq yortında qapma qarşı xolıqlı, ğöref- ğädätle millätlär. Rus xatınına şul olpat irlärne ber tärtädä totu awırmı?
Min sotsializm balası häm şul çordağı täcribäm bügen yarap quydı. Annarı millätpärvarlarnıñ küpçelege bik töple, aqıllı, zur täcribäle şäxeslär. Kiresençä, eşemdä barıp terälsäm alarğa yögerep kiläm. Sorıym, kiñäşäm, oyalmıym, direktor bularaq masaymıym.
Şulay da küñel qaytqan oçraqlar bulğalıymı?
Min üz eşemdä bernärsädän dä qurıqmıym. Keşelärneñ eçlelegennän genä qurqam. “Süz keşene üterä” digänne istän çığarmıym. Biredä eş xaqı tübän. Monda naçar keşelär bulsa, älbättä tormas idem.
Sez 5 yıl elek yazılğan Ustav belän eş itäsez. Tormış yaña taläplär quymıymı?
Äle genä eş cäyelderä başlağan milli üzäklär kön tärtibenä migratsiä, xoquq problemaların da kertälär häm Duslıq yortınıñ wazifasına taşlarğa cıyınalar. Min üzem yañalıqqa qarşı tügel. Läkin här yañalıqnıñ azağın kürergä tırışırğa kiräk. Xoquq, migratsiä mäs’äläläre buyınça maxsus orğannar barçä telägän milli üzäklär turıdan- turı alar belän eşli alalar, ber- bersenä yärdäm itsennär. Duslıq yortında Rusiädän tış däwlätläre bulğannar küp. Menä alar inde mädäni yünäleştän tış üzläreneñ grajdannarı belän niçek yaña şartlarda yaraşıp yäşäwne añlatırğa tieşlär, yaña qanunnarğa buysınırğa yärdäm itärgä tieşlär. Ä inde Duslıq yortı ike yaqqa da härwaqıt yärdämgä äzer. Bezneñ bäyrämnärgä äbi- babaylar onıqları belän kilälär, ä qayçanda qayçan öç buın bergä bäyräm itä bu inde ğailäneñ totrıqlı, äxlaqlı ikänenä işarä. Min bügen şundıy xalätne böten cämğiätebezdä küräsem kilä.
Şamil Bahautdin, Samar.


text:
Qırım xökümäte başlığı urınınnan kitte
[ qırımtatar telendä ]
Matvienko "Qırımda ruşvetçilik, korruptsiyağa batqan bazı siyasiy kuçler bir sezge kelip,Qırımda korruptsion akimietni meydanğa ketirmege , Qırımdaki cinaiy ailelerni saqlamağa areket eteler. Provokatsiyalarğa berilmeniz!’’- dep muracaat etti Qırım deputatlarına.
Matvienkoğa qarşı portaqal inqilyabıni taqdirlegen ‘’Batkivshina’’ firqası Qırım bolügi, Qırım parlamentindeki ‘’Narodnıy Soyuz Naşa Ukraina’’ fraktsıyası başqa siyasiy kuçler ve siyasetçiler qarşı.
Qırımtatar Meclisi Matvienko etrafında uküm sürgen vazietke dair açıqtan-açıq oz munasebetini bildirmedi. A mına Meclis reisinin muavini Remzi İlyasov: ’’Matvienko biz beklegenimiz kibi çalışmadı. O airı Qırımtatr meselelerini çezmege areket etti, amma umumen alğanda kerçektende bizim problemalarımıznı çezmege areket etmedi’’ dedi.
20 sentyabrde A.Matvienko Prezident adına ariza yazıp onı Qırım ukümetinin başı vazifesinden boşatılmasını sorağanı aqqında haber keldi. Bu adım Ukraina Yuqarı radasında Ukraina ukümetinin başı etip Yuriy Ehanurovnın namzetine qoltutulmağan son yapıldı. A.Matvienko eteklegen ‘’Sobor’’ firqası azalarıda Ehanurov içün rey bermegeleri belli olğan son Matvienko bu firqanın reisligindende ketken.Amma buna baqmadan onı Qırım ukümeti reisliginden boşatılması meselesini tertip boyunca Qırım Yuqarı Radası 21 sentyabrde baqtı. Sessyağa cıyılğan Qırım deputatlarına A.Matvienko istifağa ketkeni aqqında muracaatını oqudı. Deputatalar onın istegini erine ketirdiler. 93 deputatnın 88 zi Matvienkonın istifası içün rey bergenler. Bu qararğa prezident Yushenkoda qarşı çıqmağan.
Qırımğa Türkienin turizm ve medeniet işleri mınıstri Atilla Koç yolbaşçılığında delegatsiya kelip ketti. Qırım yolbaşçılarınen olğan korüşüvler vaqtında ‘’Qırımnın yalı boyu inkişafı’’ leyhasına investitsiyalarnı celp etmek meselesi aqqında sez olgan. Bu korüşüvlerde Meclis reisi M.Cemil oğlu da iştirak etken. Türkie delegatsıyası Meclis reisinen airı korüşken. M.Cemil oğlu Qırım ukümeti azırlağan leyhada qırımtatarlarının menfaatları koz ogüne alınmağanını aitıp, Ukraina qırımtatarlarınen bağlı qanunlarnı ep qabul etmegenini bildirgen. Türkie delegatsiyası Han Saraynı, İ.Gaspralı kitaphanesini, Kebir Camini ziyaret etken. Qırım ve Türkie ministrleri turizm boyunca anlaşma imzalağanlar.
22 sentyabrde Aqmescitte qırımtatar yaşlarının Qurultayı oz işini başlaycaq. Yaşlar qırımtatr tili,medenieti, tarihı, umumen qırımtatar halqının kelecegi aqqında sez yursetecekler.
29 sentyabrde Qazanda otkerilecek’Canlı tatar muzıkası’ festivalinde Qırımdan belli gitaracı Enver İzmaylov iştirak etecek
Dilyaver Osman, Aqmescit


text:
Omski ölkäsennän tatar häm qazax mäktäpläre citäkçeläre 2 atna ölkä üzägendä belemnären arttırdı. Uqıtuçılar belemen kamilläşterü institutında mäğärif xezmätkärläreneñ oçraşuı här çaq ike yaq öçen dä faydalı bula. Ämma ölkä mäğärif idaräseneñ mäktäplär belän elemtädä tormawı – aptıraşta qaldıra. 2 yıl elek pedagogiä kölliätendä açılğan törki törkemenä bıyıl kilüçelär bulmağan. Tatar mäktäplärenä waqıtında ber ni dä xäbär itelmägän. Bu turıda Azatlıqnıñ atnakiç tapşıruında tıñlağız.
Rozalia Sayganova, Omsk


text:
AQŞları yaqın könçığışta demokratiä oyıştıru strategiäsenä kereşä.Bu mäqsatta ul ğäräb illärenä etärgeçlär täğdim itep iqtisadi reformalar ütkärtmäkçe.Plan AQŞnıñ sovet çorında könçığış yevropada demokratiäne qıyulandıru tırışlıqların xäterlätä. İyündä räsmi räweştä açıqlanaçaq planğa qarata xäzerdän ük tänqitle fikerlär belderelä başlandı
Bush administratsiäse aftoritar ğäräb xökümätlären säyäsi vä iqtisadi reformalar ütkärüläre öçen qıyulandırmaqçı. Plan iyün ayında AQŞta ütkäreläçäk ekonomik summitta räsmi räweştäiğlan iteläçäk. Däwlät Departamentı süzçese R.Boucher plan 1975nçe yılda 35 däwlät imza itkän Helsinki paktın xäterlätä dide.Şul paktqa AQŞ, SSSR, yevropanıñ küpçelek illäre qul quyğan ide. Keşe xoquqları Helsinki kileşüeneñ töp öleşen täşkil itkänlektän,Waşington üzgä fikerlelär , ireklek turında kübräk söyläw mömkinçelegenä ireşte.Boucherğa qarağanda yaqın könçığış , sovet blogı belän çağıştırğanda demokratik progressqa yaxşıraq äzerlängän ikän.(audio)
Töbäktä törle eşlär şulsanda saylawlar, yustitsiä, demokratik ölkädä reformalar ütkärelä, sivil cämğiät üsä bara.bu eşlärne yaqlaw bezneñ mäqsat .Helsinki kileşüe waqıtnda Polşada Solidarlıq xäräkätennän başqa ber närsä dä yuq ide.yaqın könçığışta alğa taba baru, reforma tırışlıqları küzätelä häm bez moñı yaqlarğa telibez.
AQŞ ğäräb illärenä etärgeç bularaq irekle säwdä häm qurqınçsızlıq mäsäläsändä NATONıñ tınıçlıq öçen partnärlıq kebek xezmättäşlek täğdim itä ala.Ämma bu plannı tänqitläwçelär dä citärlek . Alarnıñ berse NYta urnaşqan Tışqı mönäsbätlär Şurasında ğäräb säyäsi reformaları belgeçe Steven Cook . Ul yaqın könçığış kommunistik könçığış yevropağa qarağanda reformalarğa yaxşıraq äzerlängän digän Boucher fikere belän kileşmäwen belderde Azatlıqqa(audio)
Min ğäräb xakimdarlarınıñ kürsätmäse belän yasalaçaq reformalarğa şiklänep qarar idem.Alarnıñ moñı eşläwe öçen säbäp yuq.Ämma alar refromalar ütkäräbez dip ğämäldä bik az yäki bätenläy köçe bulmğan keşe xoquqları şuraları oyıştırıp AQŞnı qänäğätländerä ala.
Cook misal itep AQŞ berektäşe Misırnı kiterä. Küptän tügel genä Qahirä yustitsiä reformaları ütkärüen iğlan itte. Ämma nigezdä kiläse 3yılğa suzılaçaq ğädättän tış xäl kertte. Cato institutı xezmätkäre Ted Galen Carpenter süzlärençä yaqın könçığışqa qapma qarşı bularaq Polşa, Çexiä häm Macaristan sovet blogına kertelgänçe demokratik traditsiäläre bulğan illär ide. Carpenter bolay di(audio)
Ayırmalar bik zur. Üzäk häm könçığış Yevropa illäreneñ kübesendä könbatışnıñ nindider demokratik traditsiäläre bar ide. Yaqın könçığışta isä bötenläy yuq.Xätta eleke sovet imperiäsendä dä demokratiägä taba azmaz progress kürenä ide.
Bush administratsiäse Ğıraq suğışı töbäktä demokratik reformalar qabındırıp cibäräçäk dip äytkän häm bu Saddamnı bärep töşerü öçen ber säbäp bulğan ide. Ämma dä läkin eşlär kötelgäneçä bulmadı, xätta qayberäwlär ömed itkänçe suğış İsrael-fälästin konfliktın çişü öçen etärgeç tä bulmadı. Ğıraqta küpläp üterü qoralları da tabılmadı älegä.Steven Cook qaraşınça saylaw yılında administratsiä yaqın könçığışta bigräktä Ğıraqta demokratiä üsterü mäsäläsen alğa söräçäk häm täğdim itelgän plan da bu strategiäneñ ber öleşe bulıp tora. Prezident Bush ütkän noyäberdä National Endowment for Democracy oyışmasında çığış yasağanda Ğäräb Dönyasında demokratiä urnaştıru planına häm reformalarnı säwdä belän büläkläw inisiativasına işarä itkän ide. Vitse prezident Cheney dä Şvitsariädä Dönya Ekonomik Forumında yaqın könçığışta reforma öçen eşläwçelärne yaqlayaçaqbız dip äytkän ide.
färidä xämit,praga


text:
Qırğızstan oppozisiäse prezident saylawların waqıtınnan alda uzdırunı taläp itä
"Konstitusiä nigezendä saylawlar waqıtınnan alda ütergä tieş. Möddäten tämamlağan parlament minemçä eşen däwam itergä tieş. Parlament cıyılıp saylawlarğa üz bäyäsen birergä tieş. Minem üzemneñ 3 täqdimem bar, " dide oppozisiä başlığı. Waqıtınnan alda saylawlar uzdıru häm elekke parlamentnıñ möddäten 1 yılğa ozaytu taläbe bügen Qırğızstan Xalıq Xäräkäte häm oppozisiädäge Ata-Jurt xäräkäte berläktä qabul itkän belderüdä dä yañğradı. Uzğan parlament saylawları näticälärenä qarşılıq belderü däwam itä. Könyaqtağı Uzgen şähärendä xakimiät binasında 300gä yaqın keşe qala, alar binanı basıp alıp anı üz kontrolendä tota. Meñ yarımnan artıq keşe könçığıştağı Narın rayonında uram cıyınında qatnaştı.


text:
Qala häm rayon xäkimiättäre başlıqtarına unda qoşsoloq fabrikaların yabıq rejimda eşläwgä küserergä, şirqättärgä sit il keşelären indermäskä quşıla. Awıl xujalığı ministrlığı qoşsoloq şirqättäre xeźmätkärźären maxsus keyemdär menän tämin itergä, qoştarźı daimi tikşerep torowźı oyoştororğa teyeş. Yılı yaqqa osowsı qoştarźı küźätew, hıu yatqılıqtarında qırağay qoştarźı yuq itew burısı täbiğät resurstarı ministrlığına yökmätelgän. Başqortostan menän siktäş Siläbe ölkähendä tawıq kiźewe tabılıuı Respublikala iskärtew saraların kösäytte. Ul arala darıuźar häm waqsinalar yeteşterewse İmmunopreparat şirqäte yetäkselege ägär moxtajlıq bula qalha waqsina eşläybaşlayasağı xaqında belderźe. Fän eştäre buyınsa yetäkse urınbasarı Marsel Toyğonov:
Audio
Heź İmmunopreparat şirqäte wäkile Marsel Toyğonov yaźmahın tıñlanığıź. Şirqättä moxtajlıq bula qalaha, tawıq kiźewenä qarşı vaksina eşläyäsäktäre turahında belderźelär.


text:
Paqstan räsmiläre äytüençä Möxämmät päyğämbär karikaturalarına protest belderep Karaçida 40 meñläp keşe demonstratsiägä çıqqan. Paqstanda protest çaraları inde rättän 4-nçe kön däwam itte. Karaçi politsiäse citäkçese Muştraq Şah demonstratsiäçelärneñ şähär üzägenä ütü yulı buylap kaska-qalqanlı, utlı qorallı 5 meñläp iminlek xezmätkäre urnaştırıldı dide. Demonstratsiäne Cämät Ali-Sönnät isemle ber keçkenä törkem oyıştırdı. Älegä bäreleşlär turında xäbärlär yuq. Yewropa gazetlarında Möxämmät päyğämbärgä karikaturalar bastırıluğa açu belderep bu atnada Paqstan şähärlärendä uram cıyınnarı ütte. Alarda çıqqan bäreleşlärdä kimendä 5 keşe ülde.
Yämän başqalası Sanaada karikaturalarğa qarşı demonstratsiägä 60 meñläp keşe cıyıldı. Filipinda demonstratsiäçelär karikaturalarnı bastırğan ike Daniä jurnalistı qaraçqılarınıñ başların kiste.


text: İran vise-prezidentı Ğölämriza Ağazade Tährannıñ atom, programması mäsäläsen BMOnıñ İminlek Şurası köntärtibenä quyu täqdimen täñqitläp çıqtı, ämma moña qarşı çaralar turında ber süz dä äytmäde. Venada Xalıqara Atom İdaräseneñ yıllıq cıyınında çığış yasap, vise-prezident, mäsäläne İminlek Şurasına tapşıru Yaqın Könçığışta totrıqsızlıqnı arttıraçaq, dip belderde. Tähranda İran parlamentı deputatları İdaräneñ bu qararına cawap itep, xalıqara belgeçlärneñ İrannıñ atom programmasın küzätüen qısqartu öçen tawış birde.


text:
Prokuratura möftineñ öndäwen tikşerä
Yıl başında seksual' azçılıq Mäskäwdä ge-parad uzdırırğa cıyınuı turında xäbär itkän ide. Monı işetü belän Üzäk diniä näzaräte başı möfti Tälğät Tacetdin alarnıñ sabağın uqıtırğa çaqırdı. Bu turıda ul “İnterfaks” mäğlümat agentlığına ireşterep, här normal' möselman häm pravoslavlar da şulay eşläyäçäk dip ışandırdı. Mäskäw şähäre başlığı Yuri Lujkov älege tantanalı yöreşne uzdıruğa röxsät birmägän. Şulay buluğa qaramastan, möftigä ul süzläre öçen cawap birergä turı kilüe ixtimal. Eş şunda, “Salawat küpere” isemle xäyriä häm xoquq fondı başı Ruslan Zuev möftigä cinayät eşe açunı sorap General' Prokuraturağa möräcäğät itkän. General' Prokuratura möräcäğätne Meşçin rayonara mäxkämäsenä cibärgän. Anısı älege eş urında qaralırğa tieş dip, Başqortstan Prokuraturasına cibärgän. Prokuratura möftineñ ul öndäwenä xoquqi bäyä biräçäk. Ägär ul möfti faydasına bulmasa, cinayät eşe açılaçaq.


text:
Tatarstan deputatları tantanağa qädär eşne beterep quydı
Tatarstanda töp säyäsi yañalıq bulıp, Tatarstan Prezidentın raslawğa äzerlek mäsäläse tora. Däwlät Şurası utırışında, Mintimer Şäymievnı Prezident itep raslaw mäs’äläsendä tawış birü - 25 martqa bilgelängän. Tawış birü näticäsendä şiklänüçelär yuq, inde wazifağa kerü tantanası da planlaştırılğan, qunaqlar çaqırılğan, tärtibe bilgelängän. Ul 25nçe martta, Säydäşev isemendäge konsertlar zalında bulaçaq. Älege çarada qatnaşu öçen, Tatarstannan saylanğan Duma deputatları, respublikanıñ çittäge wäkilläre, ere eşmäkärlär, şähär başlıqları çaqırılğan. Qunaqlar Qazanda cıyıla başladı inde.
Ä 24 artta Tatarstan deputatları cıyılıp, tantanalarğa qadär, qanunnar belän eşne beterep quyarğa buldı. Utırışta, cirle üzidarä turındağı qanun, mir sudyaların saylaw kebek mäsälälär qaraldı. Cirle üz idärä oyışmalarına saylawlar 25 sentäbergä bilgelände. Annan soñ, Tatarstanda cirle üz idärä oyışmaları eşli başlayaçaq. Tatarstan deputatlarınıñ statusı turındağı mäs’älä, ayıruça küp bäxäslär kiterep çığardı. Deputatlar, saylawçılar belän oçraşuğa baru öçen, transportnı buşlay birü, yäki birmäw, biletnı çiratsız alu turında da bik ozaq bäxäsläşte. Soñınnan, bu mäs’äläne qaldırıp torırğa buldılar. Älege utırışta şulay uq, Tatarstan Prokurorınıñ Tatarstan qanunnarına federal qanunnarğa turı kilmi dip, protest belderüläre dä qaraldı. Alarnı deputatlar, bik täfsilläp qaramıyça, iğtibarğa ğına alırğa buldı. Şunıñ belän bergä «Yäşlär turında»ğı respublika qanunı da qabul itelde. Anda Yäşlär eşläre ministrlığı üzeneñ wazifaların mömkin qädär kiñäytep, raslarğa tırıştı. Monı parlament räise Färit Möxämmätşin da bilgeläp ütte, ämma qanun şul kileş qabul itelde. Şunıñ belän Däwlät Şurasınıñ 12nçe utırışı tämamlandı. Ämma deputatlar äle taralmıy. Comğa köngä parlamentnıñ yaña utırışı planlaştırılğan. Anda äytkänebezçä, Tatarstan Prezidentın raslaw mäs’äläse qaralaçaq.
Säyäsi firqälär bu mäs’älägä qaraşın belderde. «Berdäm Rusiä» firqäse, «Tatarstan yaña ğasır» xäräkäte, xuplaw belderergä cıyına. Kommunstilar firqäse wäkilläre, törlese- törleçä bäyälär beldergännär ide. Ä fraksiä tulısı belän niçek tawış biräçäk, kommunistlar firqäse äle xäl itmägän. Däwlät Şurasınıñ comğa utırışında bezneñ xäbärçebez dä bulaçaq. Älege çaradan tulı reportajnı «Azatlıq»nıñ comğa tapşıruında işetersez.
Bikä Timerova.


text:
Prezident Bush xakimiättäge soñğı yılına bik tübän rating belän kerä. Şuñadır da ul üzeneñ soñğı yıllıq yullamasın qazanışların barlawğa bağışladı kebek - Aq yortta ütkärgän yılların ul dönya buylap demokratik tärtipne urnaştıru ölkäsendäge uñışları belän iskä alaçaq. Älbättä, xäzerge könüzäk problemalarğa da urın tabıldı ul yıllıq yullamada.
Soñğı çığışında da Bush kübräk Quşma Ştatlarnıñ eçke mäs'äläläre - salımnarnı kimetü, mäğärif ölkäsendäge üzgäreşlär, qanunnarnı yaxşırtu kebek möhim närsälär turında söyläde. Älbättä, xäzer här amerikannı borçığan mäs'äläne - ilneñ iqtisadi torğınlıqqa kerü ixtimalın da çitlätep uza almadı, häm Kongressnı üseşne totrıqlı ğına däwam itü maqsatında Aq yort belän bergä aşığıç çaralar kürügä öndäde.
Andıy programnı Bush xökümäte inde äzerlägän ide, ul 150 milliard dollarlıq iqtisadi stimullar kertüne küz aldında tota. Xäzer Kongressta anı tikşerü bara, häm demokratlar da, respublikannar da anda törle üzgäreş-täqdimnär kertergä tırışa. Bush bu uñaydan, andıy omtılışılar plannıñ qäderen beterep, anı näticäsez itä ala, dip kisätte.
Şunnan soñ inde yullamada ilneñ tışqı säyäsäte häm Aq yortnıñ dönya külämendäge qazanışlarına da çirat citte.
George Bush ayıruça zur ğorurlıq belän xökümäteneñ elekke kommunistik illärdä häm nigezdä möselmannar yäşägän qayber däwlätlärdä törle demokratik köçlärne häm xäräkätlärne yaqlawı, alarga yardäm itüe turında söyläde:
Amerikan prezidentınıñ şuşı qaraşların Kongresstağı demokratlar bik urtaqlaşmıy. Häm Quşma Ştatlardağı säyäsi tradistiä nigezendä alar prezident yullamasına cawap yözennän üz çığışın täqdim itä. Bıyıl anı Kansas ştatı gubernatorı Kathleen Sebelius yasadı.
Ul, respublikan Bushnıñ tışqı säyäsäte soñğı yıllarda Amerikanıñ dusları sanın kimetep, kiresençä doşmannarın ğına arttırdı, dip isäpli.


text:
Berlin konferensiäse elekke SSSRda sörelgän xalıqlarnıñ bügenge xälen tikşerde.
Uzğan atna azağında Berlindä borınğı SSSRda sölgengä cibärelgän millät väkilläreneñ konferensiäse buldı. Xalıqara häm İminlek buyınça German İnstitutı häm Berlindäge İrekle Universitet tarafınnan oyıştırılğan ul konferensiädä deportatsiälängän millätlärneñ häm milli azçılıqlarnıñ bügenge xäle tikşerelde. Anda qatnaşqan radiobız xäbärçeseneñ mäğlümätlären tıñlağız.
Audio
"Misal öçen Russiä häm Könbatış mediası bigeräk tä 11-nçe sintäberdän soñ Tönyaq Kafkazda häm Üzäk Aziädä İslam afganlaşqan häm talibanlaşqan, şulay uq Üzbäkistandağı İslam Xäräkäte häm Hezb-ut Tahir belän bäyläneşe bar dip raslıy."
Konferensiädä Qırım Tatar Mäcleseneñ räise Mustafa Cämilevtän tış Balqar, Çerkes, Nogay tatarları, Qaraçay , İnguş xalıqlarınıñ väkilläre, şulay uq grek häm poläk mxällälläreneñ häm mesxetlärneñ väkilläre dä üz xälläre turında söylädelär. Mustafa Cämilev Qırım-tatarlarınıñ sörgen, vatanğa kire qaytu häm Ukrainada urnaşu tarixı turında täfsille mäğlümät birgännän soñ, ügenge köndä Russiä häm Üzbäkistanda yäşävçe meñärlägän qırım-tatarı äledä byurokratik häm finans kirtälär säbäple vatanına kire qayta almıy dip belderde. Ul Ukraina xakimiätläre Qırım Tatarlarına azçılıq tügel, ä cirle xalıq statutın birergä tieş häm Qırım Tatarça dävlät tele däräcäsendä bulırğa tieş dip taläp itte. Berlindäge İrekle Universitetnıñ Turkologiä institutınnan Barbara Kellner-Heinkele Nogaylarnıñ vazğiätenä tuqtaldı. Anıñ süzlärençä, Tönyaq Kafkazda yäşävçe Nogaylar Stalin çorında sörelmägän bulsa da, rus teleneñ täsire säbäple Nogay tele yuqqa çığu qurqınıçı aldında tora. Nigezdä Dagıstan, Karaçay- Çerkesiä häm Stavropoldä yäşävçe Nogaylarnı assmilätsiädän saqlap qalu öçen Maxaçqala häm Çerkesskta balalar öçen tuğan teldä jurnallar çığarılsa da, Nogay Ramazan Kereytov milli mirasnı saqlap qalu öçen berdän ber yul Nogaylarnıñ Russiä federatsiäsendä üz respublikası bulırğa tieş dip belderde.
Audio
Qırım Tatarları kebek ük Stalin tarafınan 44-nçe yılda tuğan cirennän sürelgän Mesxet törekläreneñ Azerbaycan Berlegeneñ ağzası Çingiz Noumanzadä , Gruziäneñ Könyağındağı Mesxet törekläre mäxälläse isemenän yasağan çığışında , sovet xakimiätläre quyğan barlıq kirtälärgä qaramastan, mesxetler tellären häm mädäniätlären saqlap qala aldılar dip belderde.
Audio
Konferensiä üzeneñ eşen Känbatışnı töp ähämiätne Ğıraqqa häm terrorrqa qarşı köräşkä yünältkän bulsa da, Çeçenädä suğışnıñ äle dä dävam itüen, anda bik küp sanda qorbannarnıñ buluın häm az sandağı milli azçılıqlarnıñ äle dä tulısınça aqlanmağan buluın onıtmasqa çaqırğan möräcäğät qabul itü belän tämamladı.
Färit Idelle, Praga


text:
Şeref Meselesi izle
Şeref Meselesi 26.Bölüm izle,Şeref Meselesi 26.Bölüm tek parça izle,Şeref Meselesi..
Şeref Meselesi 25.Bölüm izle,Şeref Meselesi 25.Bölüm tek parça izle,Şeref Meselesi..
Şeref Meselesi 24.Bölüm izle,Şeref Meselesi 24.Bölüm tek parça izle,Şeref Meselesi..
Şeref Meselesi 23.Bölüm izle,Şeref Meselesi 23.Bölüm tek parça izle,Şeref Meselesi..
Şeref Meselesi 22.Bölüm izle,Şeref Meselesi 22.Bölüm tek parça izle,Şeref Meselesi..
Şeref Meselesi 21.Bölüm full izle, Şeref Meselesi 21.Bölüm tek parça..
Şeref Meselesi 20.Bölüm full izle, Şeref Meselesi 20.Bölüm tek parça..
Şeref Meselesi 19.Bölüm full izle, Şeref Meselesi 19.Bölüm tek parça..
Şeref Meselesi 18.Bölüm full izle, Şeref Meselesi 18.Bölüm tek parça..


text:
Salqınnar qazalar kiterüen däwam itä
Salqın könnär transport eşçänlegenä dä nıq ayaq çala. Xalıqnı taşuçı avtobuslar ğına tügel, ä elektr transportı sanalğan tramvaylar häm trolleybuslar da saftan çığa. Ämma aları urınına buş torğannarı çığarıla, yä inde saftan çıqqannarı tiz arada tözätelep yulğa çığa. Ufadağı elektr transportı xucalığı başlığı Marat Xösäyenov süzlärençä, remont brigadaları xäzer täwlek äylänäse eşli. Eşçelär maxsus grafikka küçerelgän. “Şuña da täwge könnärdä bulğan özekleklär xäzer beterelep kilä”, - di Marat äfände.
Ufada ğına tügel, respublikanıñ başqa şähärlärendä dä cämäğätçelek transportı bik küp qıyınlıqlar kiçerä. Küp kenä avtobuslarnıñ tramvaylarnıñ iskergän buluı da üzen sizderä, bilgele. Soñğı könnärdä uramnarda şäxsi maşinalar sanı küpkä kimede. Ni öçen digändä, alarnıñ kübesen xucaları irtän torıp qabıza almıy. Şulay da ciñel maşinalar qatnaşlığında häläkätlär kimemi. Mäsälän, comğa könne Stärletamaq şähäre üzägendäge Babuşkin uramında beryulı yegerme ciñel maşinanıñ bäreleşüe turında xäbärlär alındı. Älege qurqınıç avariägä irtänge toman häm küp maşinalarnıñ täräzäläre bozlanıp qatqan buluı säbäpçe ikän. Maşina yörtüçelär maşinalarınıñ alğı täräzälären genä tazartıp yulğa çıqqan. Bäxetkä kürä, ülüçelär yuq, ciñelçä cäräxätlänüçelär genä bar.
Bu könnärdä öşep-tuñıp, xastaxanälärgä elägüçelär sanı da bermä-ber arttı. Comğa köngä alınğan mäğlümatlarğa kürä, şuşı atnada ğına da ayaq-qulların tuñdırıp başqalanıñ törle sırxawxanälärenä 300 dän artıq keşe kiterelgän. Alarnıñ kübese älege dä bayağı yort-cirsezlär häm iserekbaşlar.


text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin Ukrainanıñ Rusiä belänme, Könbatış belänme tığızraq elemtädä bulu yulın saylaw dip sanalğan Ukraina prezidentı saylawlarına berniçä kön qala Kievta xärbi parad qarawda qatnaştı.
Meñnärçä xärbi qatnaşqan, ğädättä yıl sayın noyäber ayında ütä torğan bu paradnıñ bernini añlatusız bu atnağa küçerelüe säbäple anı Putin da qarıy aldı.
Yäkşämbe könne ütäçäk saylawlarda barlığı 24 namzät bulsa da, xakimiättän kitüçe prezident Leonid Kuçma üzenä waris itep saylağan premyer ministr Viktor Yanukoviç belän liberal' qaraşlı Viktor Yuşçenko töp namzätlär dip sanala. Bu saylaw aldı kampaniäse uzara ğäyepläwlär häm pıçraq ısullar belän bardı.
Yuşçenko Könbatış belän yaqınayu tarafdarı bulsa, Yanukoviç Mäskäwgä yöz tota.
Bügenge xärbi paradnı Putin Yanukoviç belän yänäşä basıp qaradı.


text: Tönyaq Äfganstanda köndäş törkemnär arasında başlanğan yaña bäreleşlärdä 6 sivil keşe ülde.General Abdul Sabor süzlärençä, üzbäk general Abdul Raşid Dostum belän tadcik general Atta Möxämmäd taraftarları arasındağı bäreleşlär Faryab töbäge administrativ üzäge Maimana yaqınında şimbädä başlanğan . Suğış bugen irtän qatı yanğır säbäple tuqtalğan. 6 sivil şulsanda ike xatın qız häm 3 bala häläk buldı bu bäreleştä.Associated Pressqa Mazarı Şarif şährendä mäğlümät birgän general Sabor ,Dostumğa turılıqlı köçlär atışlarğa başladı dip äytsä dä, moñı bäysez çığanaqtan raslau mömkinçelege yuq. Sabor Atta Möxxmädneñ ölkän yardämçelärennän berse .


text:
Bügen Ğiraqnıñ könyağındağı Basra şähärendä Britan diplomatik konvoyı yulğa quyılğan şartlatqıçqa yulığıp 2 britan saqçısı hälak buldı.
Basradağı konsullıq süzçese şartlaw konvoy şähär aşa uzıp barğanda buldı dide.
Şartlaw näticäsendä başqa berär keşegä zarar bulğanmı-yuqmı ikäne açıq tügel.
Ğiraqnıñ ikençe zur şähäre Basta soñğı yılyarımda çağıştırmaça tınıç ide. İlneñ kübesençä şığıylar yäşägän könyağındağı Basra häm başqa şähärlärendä iminlek öçen Britan köçläre cawaplı.
Bügen ilneñ tönyağındağı Rabia şähäre politsiäse kiçäge intixarçı şartlatuınnan ülüçelär sanı 40-qa, yaralanuçılar 57-gä citte dide.


text:
Rusiä töbäklärendä Sabantuylarnı ütkärüçelär Qazanğa cıyıldı
4 tapqır ütkän bu uqularğa, Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı wäkile Rinat Wäliullin äytüençä, çit illärdän Qazaqstan, Litva, Ukrainadan da kilep quşılğannar. Sabantuylarnı ütkärü geografiäse dä arta. 2006 yılda milli bäyräm Rusiäneñ 67 töbägendä häm 12 çit ildä ütkärelgän. Qazanda uqular ütä. Bu belem birü däresläreneñ näticäsen kem tikşerä, kem bäha quya soñ?
Bäyäne xalıq quya. 100- är, 50- är meñ keşe qatnaşqan şul uq Ul'yan, Dmitrovgrad, Samar, Sarıtawda, ä Mäskäwdä 120 meñ keşe qatnaştı. Xalıq üze bäyäne bilgeli.
di Rinat Wäliullin. Tübän Novgorodnıñ Spas rayonınnan kilgän Rämil Salixcanov, bu çarada berençe tapqır qatnaşuım. Uzem 26 altı yıl kolxoz räise bulıp eşlägändä Sabantuylarnı ütkärüneñ başında torsam da, qızığraq fikerlär, yañalıqlar äzläp kildem, di. Ämma “nijgarlılar” üzençälekle köräşlären onıtırğa telämi.
Mişär köräşeneñ bar üzençälekläre. Bezdä ayaq çäleşterü dä bar. Anda köç kenä tügel, xäylä dä kiräk. Möselman tatar keşese xäyläle dä bulırğa tieş. Tatar xalqı salım tüläp torsa da, Rusiäneñ küp töbäklärendä milli bäyrämne ütkärü öçen aqça taba almıy integä. Xakimiätlär birgäne dä “taşqa ülçim”. Bu çara byudjetqa kertelmägän. Rämil Salixcanov äytüençä, alar da bäyräm aldınnan aqçanı eşmäkärlärdän, xakimiätlärdän sorap “cıyıştıralar” ikän. Ul'yan ölkäseneñ Dmitrovgrad şähärennän kilgän Fänis Capparov ta monı iñ zur problema bularaq atadı.
200 meñ sum bezneñ öçen zur aqça. Şähär külämendä quyılmağan bit inde ul, byudjetqa kermägän. Şuñarğa kürä awırraq.
Ä menä Murmanskida isä, batırğa birer öçen täkä tabu da üze ber mäşäqät bulıp tora, di Gölcihan Sadıyqova. Udmurtiädä Apatitta sarıq üsterülären işetkäç, xäzerdän ük telefonnan şaltıratıp täkä beleşep quyğan inde ul. Alarda şähär xakimiäte birgän 25 meñneñ 10 meñe stadionğa arenda öçen kitä ikän. Bıyıl milli mädäniätlär üzäge çuaşlarnıñ “Aqatuy” bäyrämnäre belän bergä ütkäregez dip basım yasıy başlağan. Quşmıybız, di qatğıy itep Gölcihan xanım. Çönki Sabantuynıñ abruyı yıldan-yıl üsä ikän.
Urıslar sorıy. Mı dumali Sabantuy eto p'yanka. Oqazıvaetsya eto prazdnik, dilär alar. Perm ölkäseneñ Suqsun rayonındağı 4 tatar awılı älegä Sabantuynı çiratlap uzdıra. Zinaida Xösniarova äytüençä bıyıl xalıq İstäkkä cıyılaçaq. Maqsatları alğa taba här awılda da ütkärü häm at çabışların kire qaytaru. Kolxozlar tarqalıp milekne xosusıylaştıra başlağaç, tatar awılların bu yaqlarda bötenläy atsız qaldırğannar.
At çabışın bıyıl kertäbez. Awıllarda at ta kimede. Atsız qaldı tatar xalqı. Qazanda ütä torğan 4 könlek Sabantuynı oyıştıruçılarnıñ bu uquında ğalimnär, cämäğät eşlekleläre, kongress, xakimiät wäkilläre dä çığış yasıy.
Sabantuyı bäyräme ul närsäse belän ayırıla. Anda tamaşaçı da yuq, artist ta yuq. Anda qatnaşuçı ber yaqtan üze başqaruçı da, cırlawçı, biüçe häm uynawçı da häm üze tamaşaçı da.
Däwlät Şurası deputatı, yazuçı Tufan Miñnullin äytüençä, asılıbızğa qaytıp, bu Sabantuy bäyrämnäre şou-tamaşa qarawğa ğına äylänep qalmasın ide. Xalıqnı böten yarışlarda, uyınnarda qatnaştıru yulların tabır waqıt citte.Nail Alan


text:
Tatarstan delegatsiäseneñ Xantı-Mansi avtonom okruğına vizitı näticäläre
İnde xäbär itkänebezçä, pänceşämbe könne premyer-ministr Röstäm Miñnexanov citäkçelegendäge Tatarstan delegatsiäse ber könlek vizit belän Xantı-Mansi avtonom okrugında bulıp qayttı. Vizit näticäläre bularaq, Tatarstan xökümäte häm Xantı-Mansi administratsiäse arasında säwdä-iqtisadi xezmättäşlek kileşüe tözelde, dip xäbär itte Tatar-inform agentlığı. Mäğlüm ki, 2001 yılda Xantı-Mansida Tatarstannıñ säwdä-iqtisadi wäkilçelege buldırıldı. Uzğan yıl Tatarstan belän Xantı-Mansi arasındağı towar äyläneşe 233 million sumlıq bulğan. Xäyer, mondıy sannar belän maqtanuğa qarağanda, Xantı-Mansida yäşäwçe 2 meñgä yaqın millättäşebezneñ Tatarstan delegatsiäse belän kilgän mädäniät, mäğärif xezmätkärläre häm tatar sänğätkärläre belän tağın ber oçraşu forsatı quanıçlıraq häm xäyerleräk.


text:
Tatarlarnı bülgälärgä telägän ğalimne Tatarstanda niçek qarşı alalar?
Şuşı könnärdä, Qazanda, Rusiä fännär akademiäseneñ küçmä utırışı bulıp uzdı. Monnan 60 yıl elek, SSSR fännär akademiäseneñ tikşerenü institutları, İİnçe Böten dönya suğışı başlanu säbäple, Qazanğa küçerelgän bulğan. 7 yun könne barğan fänni konferensiä şul yıllarda barğan fänni eşlär, Qazanğa küçep kilgän häm cirle ğalimnärneñ fänne üsterügä kertkän öleşe xaqında notıqlar uqıldı. Rusiä fännär akademiäse başlığı, Tatarstan ğalimnäre dä, «Ciñü»neñ 60 yıllığına bağışlap, suğış waqıtında eşlägän fän eşleklären iskä aldı. Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev ta, älege utırışta çığış yasadı häm ğalimnärneñ Ciñügä, fänneñ üseşenä, suğıştan soñğı yıllarda sänäğätne ayaqqa bastıruğa kertkän öleşen bik yuğarı, itep bäyäläde. Rusiä Fännär akademiäseneñ küçmä utırışında, könneñ ikençe yartısında, Qazannıñ 1000 yıllığı turında süz bardı. Ä tänäfestä qızıqlı ber söyläşü bulıp aldı. Konferensiä barğan Qazan Däwlät Universitetı işege aldında, Tatarstan Prezidentı, Mintimer Şäymiev, studentlar belän aralaşırğa, dip tuqtağan ide. Rusiä Fännär Akademiäseneñ Etnologiä häm antropologiä institutı başlığı Valeriy Tişkov Prezident yanına kilep, anı räsemgä töşerep aldı. Mintimer Şäymiev, äylänep qaradı, Tikşov äfändene tanıp aldı. Mintimer Şäymiev, studentlarğa anı bolay täqdim itte: «Menä yäşlär, tanış bulığız, bu - üzeneñ subyektiv fikeren xakiqät itep kürsätergä teläüçe, Tatarstannıñ töp opponentı Valeriy Tişkov», dip yarım şayarıp äytte Tatarstan prezidentı. Tişkov äfände, «bäxästä döreslek tuya», dip şulay uq, şayarıp cawap birde. Şulay yılmayışıp äñgämä tämamlandı, Tatarstan Prezidentı kitep bardı. Belgänegezçä, Valeriy Tişkov, xalıq sanın alu waqıtında, tatarlarnı 5 törkemgä bülep qarawnıñ töp ideologı ide. 2 yıl elek, tatar matbuğatında, bülenüne buldırmasqa, berdäm tatar xalıq bulıp qalırğa, digän kampaniä bardı. Ul waqıtta ğalim Tişkov iseme Tatarstan mäğlümat çaralarında küp äytelde. İnde xäzer elekke millätlär ministrı, Etnologiä häm antropologiä fänni institutı citäkçese, Valeriy Tişkovnı Tatarstanda qolaç cäyep qarşı almıylar. 6nçe yun könne ul Tarix İnstitutı ğalimnäre belän oçraşuda bulğan, anda Qazandağı etnolog ğalimnär üzlärneñ prinspial qaraşların beldergän bulğan. Bäxäs kilep çıqqan. Monı Tarix İnstitutı citäkçese Rafail Xäkimov ta rasladı.
Annan soñ, Valeriy Tişkov, Tatar kongressı başlığı Rinat Zakirov belän oçraşqan bulğan. Qayber mäğlümatlarğa qarağanda, Rinat Zakirov anıñ belän başta oçraşırğa telämägän, ämma, Mäskäw qunağın soñınnan qabul itärgä bulğan. Oçraşu waqıtında Rinat Zakirov, xalıq sanın alu waqıtında, Valeriy Tişkovnıñ üzeneñ dä, etnologiä häm antropologiä fänni institutınıñ da eşçänlegen iskä alğan. Bezneñ mäğlümatlarğa qarağanda, Valeriy Tişkov, xalıq sanın alu waqıtında citeşsezleklär barlığın tanığan, ämma ğalimnärneñ eşe ber xäyer, töp mäs’älä, can isäpne ütkärä torğan urındağı keşelärgä bulğan, dip cawaplağan. Valeriy Tişqov, tağın, Tatar kongressınıñ eşçänlege belän qızıqsınğan. Rinat Zakirov üz çiratında, Tatar Kongressı bara torğan eştä Mäskäw ğalimnäreneñ yärdämen toyıp yäşärgä teläwen beldergän.
Etnologiä häm Antropologiä institutı başlığı Valeriy Tişkov, anı ozatıp yörgän keşelärgä beldergänçä, ul Tatarstanda aña bulğan mönäsäbätne toya. Ämma, qarşı fikerdä toruçı, dip belsälär dä, ixtiram belän qarıylar, dip üpkä saqlamawın äytkän.Bikä Timerova.


text: Ğiraqnıñ Falluca häm Tal Afar şähärlärendä amerikan oçqıçları xöcüme näticäsendä distälägän keşe hälaq bulğan dip xäbär itelä. Süriä çigendä urnaşqan Tal Afar qalası aşa Ğiraqqa çit il suğışçıları kerä, dip şiklänelä. Nayneva töbäge räsmie Rabi Yassin süzlärençä, amerikan xärbiläre belän ğisyançılar arasında bulğan bäreleşlär näticäsendä kimendä 27 keşe hälaq bulğan, 70-tän artığı yaralanğan. Fallucada bulğan hawa xöcümnäre näticäsendä 8 keşe ülgän dielä. Bügen amerikan xärbiläre häm Ğiraqnıñ iminlek köçläre, soñğı aylarda berençe taqpır tönyaqtağı Samarra şähärenä kerde. Alarnıñ maqsatı – şähär şurasın häm cirle politsiäne bilgeläw, dielä.


text:
Burada verilen fiyatlar bu boyutladaki metinler için geçerlidir. Boyutlar ve yazının okunulabilirlik derecesine göre fiyatlarda küçük değişiklikler olabilir.
© 2007 Osmanlıca
Çeviri.Net
Osmanlıca, osmanlıca çeviri, osmanlica, osmanlica ceviri, osmanlıcaçeviri, osmanlicaceviri, ottoman, ottoman language, ottomanlanguage, Osmanlıca, osmanlıca çeviri, osmanlica, osmanlica ceviri, osmanlıcaçeviri, osmanlicaceviri, ottoman, ottoman language, ottomanlanguage, Osmanlıca, osmanlıca çeviri, osmanlica, osmanlica ceviri, osmanlıcaçeviri, osmanlicaceviri, ottoman, ottoman language, ottomanlanguage,Osmanlıca, osmanlıca çeviri, osmanlica, osmanlica ceviri, osmanlıcaçeviri, osmanlicaceviri, ottoman, ottoman language, ottomanlanguage,Osmanlıca, osmanlıca çeviri, osmanlica, osmanlica ceviri, osmanlıcaçeviri, osmanlicaceviri, ottoman, ottoman language, ottomanlanguage,Osmanlıca, osmanlıca çeviri, osmanlica, osmanlica ceviri, osmanlıcaçeviri, osmanlicaceviri, ottoman, ottoman language, ottomanlanguage,Osmanlıca, osmanlıca çeviri, osmanlica, osmanlica ceviri, osmanlıcaçeviri, osmanlicaceviri, ottoman, ottoman language, ottomanlanguage,Osmanlıca, osmanlıca çeviri, osmanlica, osmanlica ceviri, osmanlıcaçeviri, osmanlicaceviri, ottoman, ottoman language, ottomanlanguage,Osmanlıca, osmanlıca çeviri, osmanlica, osmanlica ceviri, osmanlıcaçeviri, osmanlicaceviri, ottoman, ottoman language, ottomanlanguage


text:
“Rizasızlar yöreşe”ndägelär totqarlanğan
“Rizasızlar yöreşe”ndä demokrat häm sul radikal firkälär, xäräkätlärdän 3 meñnän artıq keşe qatnaşqan. Bu çaranı oyıştıruçı “Başqa Rusiä” berläşmäse belderüençä, distälärçä oppozitsiädägelär çara başlanğançı uq totqarlanğan. Alar arasında Xalıq demokratik berlege häm “Oborona” xäräkäte başlıqları İvan Staríkov belän Oleg Kozlovski da bar. Yözlärçä keşe isä kiçä häm bügen bu çarağa Mäskäwgä kilep citäräk totqarlanğan.
“Trudovaya Rusiä”neñ az keşe qatnaşqan uram cıyını şulay uq bügen Teatr mäydanında uzğan.


text:
İran prezidentı: ''İzrael xaritadan sörtelep taşlarğa tieş''
İran prezidentı Mäxmüd Axmedinejadnıñ İzrael ''xaritadan sörtep taşlanırğa'' tieş digän süzläre,xalıqara cämäğätçelekneñ kisken reaksiä häm xöküm itüenä säbäp buldı.Axmedinejad bu süzlären ''Zionizmsız Dönya'' isemle cıyında äytte.İzrael İrannı ''apaçıq qurqınıç''dip atasa Washingtn Axmedinejadnıñ komentarları, İrannıñ atom eşçänlege turındağı AQŞ borçıluların raslıy dip äytte. Küp kenä illär şulsanda Britaniä, Fransiä häm İspaniä üzlärendäge İran ilçesen çaqırtıp açıqlau taläp itäçäklären belderde
İzrael bügen ütä kisken süzlär işette , möselman dönyasınıñ ike citäkçese İzraelne yuq itergä çaqırdı.İran prezidentı häm hamas citäkçse al –Zahar açıqtan açıq izraelne yuq itü turında söyli.Ütä kisken , ütä höcümcän telne köç qullanu ğämällärenä üzgärtkän keşelär buluı kötelmägän närsä tügel.
AQŞları da Axmedinejadnıñ işarälärenä qarata borçıluın belderde. Däwlät Departamentı süzçese Sean McCormack:
''Qayber işarälär aşa İran rejimınıñ çın qaraş häm mäqsatların kürä başladığız dip uylıym.Bu bezneñ häm xalıqara cämäğätçelekneñ İrannıñ atom qoralları eşläp çığaru turındağı borçıluların azsızıqlıy'' dip äytte Däwlät Departamentı süzçese.
İrannıñ qatı qul säyäsäte taraftarı räsmiläre rejim urnaştırğan cıyın , demonstratsiälärdä İzraelgä qarşı şiğarlar äytä.Bu süzlär nigezdä ildäge yaqlawçılar küzdä totılıp äytelä. Axmedinejad ta bu süzlären, yıl sayın ramadan ayınıñ sonğı comğasında ütkärelgän İzraelgä qarşı demonstratsiägä äzerlek cıyınında äytte. Daniada Arhus Universitetında xalıqara mönäsäbätlär mäsäläse buyınça professor Mäxdi Mozafari qaraşınça,Axmädinejad üz yaqlauçıların küzdä totu belän bergä islam respublikasınıñ atom ambitsiälären dä aqlarğa tırışqan.Mozafari:
''Axmedinejad yaña doşman buldırırğa tırışsa da nigezdä ul iske doşman.Şuluq waqıtta ul İrannıñ atom qoralına ireşü omtılışı aqlana dip basım yasıy. Älege waqıtta ber genä il, ber genä rejim da İrannı Saddam Xösäin rejimı yanağan kebek yanamıy. ,ul da xäzer cimerelgän.İran räsmiläre xäzer yaña doşman buldırıp ul İranğa ciddi qurqınıç tudıra dip äytergä mäcbür qala''
Qayber küzätüçelär Axmedinejad komentarları , İran tışqı säyäsätendä üzgäreşlär bulaçağına işarä itä ala dide. Prezidentı Xatamineñ 8yıllıq xakimiäte waqıtında İslam Respublikası sülpänlek säyäsäte alıp bardı, Xatami här forsatta ''mädäniätlär arasında dialog'' urnaştıru ideasın yaqlap çıqtı.
Prezident Axmedinejad İzraelne tanığan möselman illären küzdä totıp ''İzraelgä taba adım atlağan illär möselman illäreneñ açu utında yanaçaq dip äytte .Älege waqıtta Yordaniä,Mısır,Mawrestan häm Törkiä İzrael belän diplomatik mönäsäbätlär urnaştırğan.Qatar häm Pakstannıñ İzrael belän tübän däräcädä diplomatik elemtäläre bar.Mozafari Axmedinejadnıñ komentarları İrannıñ täbäktäge täräqiätkä borçıluın çağılraq di. Belgeç bu xällär İran rejimınıñ yäşäp qalu öçen yaña krizis buldırırğa omıtıluın häm ber yk yaña täräqiätttän tınıçsızlnuın kürsätä di. Livan, Süriä häm İrannan ayrılıp üz yulında barmaqçı, Pakstan İzrael rejimın tanırğa cıyına bu älbättä bilgele mäqsatqa ireşü öçen zur häwäflärne küzgä alğan häm krizistä yäşägän rejim öçen ber dä yaxşı xabär tügel .Şunlıqtan di belgeç Axmedinejat yäşlärne inqilap ruxına häm anıñ citäkçesenä kire qaytırğa çaqıra. Tehranda säyäsi fännär profesorı Dr Sadegh Zibakalam prezidentnıñ süzläre İrannı xalıqara säxnädä qıyın wazğiättä qaldıra , prezident Axmedinejad xalıqara prinsıp häm kileşülärgä qarşı söyläde dip äytte.Financial Times basması yevropalı diplomatlarğa tayanıp, Fransiä Germaniä häm Britaniä ,Tehrannı söyläşülär östälenä qaytaru häm İsfahandağı uran eşkärtü qorılmasın yabtırud tırışılğınnan wazkiçmiäçäk dip yazıp çıqtı färidä xämit


text:
Xäyriä yılı şäfqätlekne artırırmı?
Tatarstanda yäşäwçelärneñ 11 protsentı xäyerçe ğailälär. Bu xaqta Tatarstan Sotsial' yaqlaw ministrı Klavdiä Novikova jurnalistlar belän oçraşu barışında belderde. Cämğiät baylar häm xäyerçelärgä bülenep bara. Xäyriäçelek digändä dä birüçelär isä - baylar, moxtaclar isä xäyerçelär bulıp çığa. Bu büleneş tübän sotsial' qatlamğa oşap betmäsä dä xaqlıq şunda.
Ägär sotsial' oyışmalar, yäğni balalar, qartlar yortları bulışırğa moxtac isemlekkä kertelgän bulsa häm alarğa ere şirqat'lär yärdäm itep kilsä – iğänäçe bularaq, äle qarañğı awılda yäşäwçe qartlar, invalidlar da bixisap. İzge teläktän yärdäm itüçelär küp oçraqta üzlären belgertergä yaratmıy. Ä ikençeläre yärdäm itärgä teläp tä qayda möräcäğät itärgä belmi. Tarixqa küz salsaq Qazan öyäzendä 46 Xäyriä cämğiäte bulğan, bügen dä fondlar oyışıp kilä. Qazanda inde moxtaclar öçen sotsial' aşxanälär açıla. Klavdiä Novikova äytüençä, bügen respublikada 34 meñ keşeneñ kereme yäşäw minimumınnan tübän, yäğni 2-3 meñnän azraq. Tatarstan Prezidentı färmanı nigezendä bıyıl berkem iğtibarsız qalmas dip wäğdä itelä. Çınlıqta bu şulaymı, ğomumän Xäyriä yılınnan närsälär kötärgä bula. Bezneñ “Tügäräk östäl”dä şul xaqta süz baraçaq. Anda Tatarstan sotsial' yaqlaw ministrınıñ yärdämçese Ence Minhacewa, “Mäğrifät” gazetası xäbärçese Nuriä Älmiewa, Tatarstan sotsial' yaqlaw ministrlığınıñ matbuğat üzäge citäkçese Rezidä Sabirova häm irekle jurnalist Ğamil Nur qatnaşalar.
Landış Xarrasova. Bıyılğı yıl Tatarstan Prezidentı färmanı nigezendä xäyriä yılı bularaq bilgeläp uzdırıla. Älege tögäl çaralar isemlege bilgelänmägän. Sez niçek uylıysız, närsägä basım yasarğa kiräk?
Ğamil Nur. Min uylıym, bu yılnıñ näticäläre niçek bulır ikän? İğlan itü, annarı ber yıl buyı söyläp, kürsätep toru ğına reklamağa ğına äverelmäsme? Ägär dä şulay ğına äwerelsä, çirattağı sotsial' küz buyarğa äylänep tä bulırğa mömkin.
Rezidä Sabirova. Cämğiättä şundıy ixtiac tudı. Yärdäm kürsätergä teläweçlär, xäyriäçelek belän şöğellänergä teläweçlär könnän kön arta.
Ence Minhacewa. Xäyriä yılı – Prezidentnıñ initsiativası tügel. Cämğiät çıqtı şuşı initsiativa belän. Böten keşe başqalarğa yärdäm itä almas. Ä qayber keşeneñ mömkinlege yuq. Bay keşese aqça bulmağan keşegä yärdäm itsä, bu «Gosudarstvo blagodenstviä» dip atalır ide. Mömkinlek bulğan keşe xäyerçegä yärdäm itsä, bezdä äkerenlaşep yaxşı tormış tuar ide.
Rezidä Sabirova. Här keşe xäyriä eşen üz küñelennän, üz yöräge belän eşli. Ä öygänäçelär nindider maqsat belän nindider qısalar öçen dä bara dip uylıym. Mäsälän, närsäne dä bulsa aqçalata yaqtan bäyälilär.
Landış Xarrasova. Bügen xäyriä birüçelärgä nindider taşlamalar barmı?
Ence Minhacewa. Qızğanıçqa qarşı, berkemgä dä taşlamalar yuq. Sponsor keşeneñ üzennän birelgän bulışu tügel. Sponsor bularaq kübräk törle organizatsiälär çığalar. Alar bezgä remont yasarğa, törle oborudovanie alırğa bulışalar. Ä xäyriä dip äytkändä keşegä qarata nindider bulışlıq itergä tırışalar. Bügen bu – sponsorstvo, bu – xäyriä dip ayırma yuq.
Nuriä Älmiewa. Min xäyriäne yöräktän çıqqan eş dip añlıym. Närsäder birü, kienderü – aşatu ğına tügel. Xäyriä – ul ber berebezgä yılmayıp qaraw, ber berebezgä açulanuda ğafu itü, cılı süz äytü.
Landış Xarrasova. Tarixi traditsiälär da bar bit, däwalaw uçrejdenielären açıp cibärgännär. Bügen şundıy äyberlär bulırğa mömkinme?
Nuriä Älmiewa. Xösäinovlar, Aitovlar waqıtında üz aqçasına mäktäplärne açqannar, uqıtuçılarnı totqannar. Yäğni mäktäplär şäxsi bulğannar. Bügen Rossiä töbäklärendä şuşı Xösäinovlarnı ürnäkkä quyalar. Minemçä älege çorda andıy äyber yuq. Çönki, berençedän, bezdä däwlät mäktäpläre bar. Sponsorlar bulğan mäktäplärgä, bulğan balalar baqçalarına yärdäm itergä tieş.
Ence Minhajeva. Xäyriä – ul däwlät birgän dotatsiälärgä, subsidiälärgä östämä bulırğa ğına tieş. Ägär dä ğailägä yäşäw öçen kiräkle çığımnan aqça azraq töşsä, bu inde bik xäyerçe ğailä. Yäisä aqçası da bar, köçe dä bar, mömkinlege yuq, bälki awırıydır, bälki invalidtır. Bu keşelärgä bulışu – bu da xäyriä eş minemçä. Xäyriä yılı bolay ğına quyılmağan bit ul. Bezneñ arabızda xäyriä eşläwçe keşelär bik küp. Kemder mäktäplärdä bulışa, kemder balalar baqçalarına, bütän uçrejdenielärgä. ”Tatneft'”, ”Tattransgaz” oyışmaları bik zur yärdäm itä. Alar sponsorlar bulalar, ayırım keşegä yärdäm itmilär, yäyerım keşegä aqça tülämilär. Moñarçı andıy sistema bulmadı bit. Bezneñ burıçıbız – xäyriä yasıy torğan keşelärne, oyışmalarnı sistemağa kertü. Anıñ öçen normativ, kriteriy bulırğa tieş. Bezneñ çaralar planı bar. Berençedän, normativ nigezenä kamilläşterü. İkençedän, bezneñ plannı kertergä, böten çaralarnı uzdırırğa. Öçençedän, informatsiä birergä kiräk, bezneñ yaqtan da, keşelär arasında da. Törle aksiälär ütkäräbez. Şuşı eşne sistemağa quysaq, eşli alırbız dip uylıym.
Rezidä Sabirova. Ministerstvonıñ saytında ber bit açıldı. Anda ”xäyriä adresları” digän bülek bar. Monda yärdämgä moxtac oyışmalar, internatlar, qartlar yortları xäyriä itüçelärneñ adresların taba alalar.
Landış Xarrasova. Bayığan keşelär üz baylığınnan tuyğannarmı, alar xäyriä yasıylarmı, niçek uylıysız?
Ence Minhacewa. Minemçä, imanlı keşe yärdäm itär. Äti-änineñ baylığın tuzdıru, älbättä, ciñelräk. Ä keşe imanlı bulsa, üz eşlägän aqçası belän dä büleşäçäk.
Nuriä Äminewa. Xäyriä eşe däwlät belän eşlänergä tieş. Xäyriä eşen eşlärgäme, yuqmı, anısı keşeneñ eçke dönyasında utırırğa tieş. Bay keşelärgä, xäyriä itergä mömkinlekläre bulğan keşelärgä añlatırğa kiräk: sez aqça eşlärgä beläsez, sezneñ aqçağız bar, läkin här keşe şuşı eşkä layıklı bula almıy, şuña kürä alarğa bulışırğa kiräk.
Rezida Sabirova. Bıyılğı yılnı bilgeläp ütkännän soñ, şuşı ölkägä iğtibar kübräk bulaçaq. Bik küp çaralar ütäçäk, bezneñ ministerstvo tarafınnan ğına tügel, başqa ministrlıq tarafınnan da.
Ğamil Nur. Bu yıl belän genä situatsiä çişelmäs dip uylıym. Här uramğa traditsiälär qaytmasa, xäyriä barlıqqa kilmäs dip uylıym. Xoday birgän baylıq belän ällä qaya barıp bulmıy. Keşe barıber ärsez bulırğa tieş. Bu kapitalizm sıyfatı. Prezidentqa xat yazsañ, ministrğa xat yazsañ, aña berençe yärdäm kürsätelä. Ägärdä keşe xat yazmıy ikän, endäşmi ikän, ul onıtıla.
Rezidä Sabirova. Yıl sayın ministrlıq yağınnan bik küp eş yasala. Bıyıl bu çaralar estafeta tösendä bulaçaq. Här ay sayın izge eşlär bülep qarala. Mäsälän, bu ayda blokadniklar oçraşuı ütkärelä.
Ğamil Nur. Xäyriä – ul yaxşı zarplata häm yaxşı pensiä. Ä monısı ber tapqır yärdäm, ikençe tapqır yärdäm – bu yärdäm barıp citäme, yuqmı?
Nuriä Äminewa. Qayber xäyriä keşegä barıp citmi, şuña kürä bez anı sistemalaştırabız.
Landış Xarrasova. Sotsial' uçrejdeniälärdä niçegräk yärdäm itelä aqçalatamı, äyberlärme?
Rezidä Sabirova. Uçrejdenielär närsä kiräk ikänen üzläre äytälär.
Ence Minhajeva. Sotsial' eş çit illärdä – ğädäti küreneş. Kiläçäktä bu bezdä dä cäyelep kitäçäk, bez şuña taba barabız.


text:
Sotsionika
Sotsionika - ğämäli psixologiädäge yünäleş. Ul Litva sotsiologı Auşra Augustinaviçüte (Augusta pseudonimı astında yazılğan) gipotezasına nigezlängän. Bu gipoteza buyınça keşelär arasındağı psixologik täñgällek, alarnıñ nindi psixologik törgä qarawına bäyle. Augusta tör-ara mönäsäbätlär modelen Şweytsariä psixologı Karl Yung taswirlawınnan çığıp tözegän.
Sotsionikanın köçle yağı - anıñ belän köndäş bulırday başqa yünäleşneñ bulmawında. Psixologiädä älege başqa berkemneñ dä psixologik täñgällek teoriäsen täqdim itkäne yuq. Şul uq waqıtta, sotsionika artıq küp küreneşlärne Karl Yung psixologiäse qısalarında anlatırğa tırışa, şul isäptän, anda fänni elementlardan tış, fänni bulmağannarı da küp.


text:
Qazanda “Sälämätlek” proyektı niçek tormışqa aşırıla?
Pänceşämbe könne Qazanğa Rusiäneñ sälämätlek saqlaw häm sotsial' üseş ministrı Mixail Zurabov kilde. Zurabov belän bergä Qazanğa tanılğan xirurg, Myasnikov isemendäge klinik kardiologiä institutı yöräk-qan tamırları xirurgiäse bülege citäkçese Rinat Aqçurin da kilde. Qazan aeroportında mediklarnı Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev, respublika premyer-ministrınıñ berençe urınbasarı Rawil Muratov, sälämätlek saqlaw ministrı Qamıl Zıyätdinov häm başqa räsmilär qarşı aldı.
Federal' ministr Tatarstanğa “Sälämätlek” milli proyektlarınıñ tormışqa aşuın tikşerü öçen kilgän. Qazanda Zurabov Töbäqara klinika-diagnostiqa üzägeneñ xirurgiä bülegen açu tantanasında qatnaştı. Ämma aeroporttan soñ ul iñ äwäl respublikanıñ balalar klinik xastaxanäsenä kilde. Anda federal' ministr balalarnıñ däwalanu şartları belän qızıqsındı. Älege xastaxanädä yaña kardioxirurgiä bülegen açu planlaştırıla. Çönki elekke bülek bik tığız xäldä. Bülek mödire Leonid Mirolyubov äytüençä, Tatarstan balalar yörägenä operatsiä yasaw buyınça Rusiädä berençe urınğa çıqqan. Yaña kardioxirurgiä bülegenä 350 million sumlıq zamança cihazlar alınıp, bülekne sentäber ayında açu planlaştırıla. Tatarstannan ğına tügel, başqa töbäklärdän kilgän awıru balalarnı da älege üzäktä däwalaw turına söyläşülär alıp barıla. Operatsiälärne federal' üzäk finanslar dip kötelä. Kardioxirurgiä bülegendä ber operatsiä 150 meñ sum tora.
Bala tudıru xezmätlären dä üzgäreşlär kötä. Kiläse yılda bala tudıru sertifikatları öçen aqça 11 meñ sumğa kütäreläçäk, dip belderde Mixail Zurabov. Meñeşär sum xatın-qız konsul'tatsiälärenä, bala tudıru yortlarına häm ike meñ pediatriä büleklärenä östäläçäk. Tatarstanda “Sälämätlek” proyektınıñ tormışqa aşuı belän ministr şaqtıy qänäğät qalğan. Ä älege proyekt turında tabiplar üzläre ni uylıy? Däwlät yärdämen toyamı alar? Qazannıñ 6 xastxanäsendä eşläwçe xirurg İldus Äxtämov söyli:
Xastaxanägä bu proyektlar bernindi fayda kitermi. Süz belän eş arasında zur ayırma bar bit. Xezmät xaqı kütärelä dip yartı yıl qıçqıralar, ä näticädä 10-15%qa kütärelä dä, wässäläm. Ä xalıqta bar da yaxşı ikän digän fiker tuplana. Säyäsätçelär üzlärenä reyting kütärä şul ğına. Menä ministr äytkän ide bit 1 iyüldän başqa tabiplarğa da xezmät xaqın 10 meñgä kütäräbez dip. Ä kütärdelär barı tik poliklinikalarda eşläwçe maxsuslaşqan tabiplarğa. Äyterseñ alarnıñ eşe bezgä qarağanda kübräk. Bezgä dä kütärdelär xezmät xaqnı. May ayında 10%qa, 200cyM östädelär inde. Bu citdi eş tügel bit inde. Menä min, mäsälän, stavka yarım eşlim, monıñ öçen 4.500 sum aqça alam. İkençe kategoriäle xirurg. Tağın şunısı bar, bezdä bit Mäskäw – däwlät eçendäge däwlät şikelle. Anda xezmät xaqları barıber yaxşıraq. Ämma başqarğan eşläre beznekennän ber dä artıq tügel.Al'bina Zäynulla


text:
Tatarstan: köndälek xäbärlär
Düşämbe, 28 fevral', qışnıñ soñğı köne. Qazanda ul şaqtıy xikmätle başlandı. Sinoptiklar yäkşämbedän düşämbegä töndä ük hawanıñ –1 gä qädär cılınuın, qatı qar-burannarnıñ kütärelüen wäğdä itte. İrtänge säğät 7 qayber televidenie kanalları kön cılındı, buran çıqtı, digän xäbär tarattı. Küzeñne televizor ekrannarındağı sannardan alıp, täräzägä qarasañ, anda cilsez, 15-16 gradus salqın hawalı irtä ide. Döres, wäğdä itelgän buran köndez quzğala başladı, hawa da cılına töşte.
Menä şulay siklonnıñ tönyaq-könbatıştan İdel-Uralğa kilüe, hawa üzgärtüe säyäsätneñ Mäskäwdän Qazanğa tä'sir itüenä oşap tora. Bu könnärdä qış axırı ğına tügel, millät tormışındağı çor axırı.
Düşämbe könne “Tatmedia” agentlığında pensiälärne arttıru turında press-konferensiä buldı. Toraq reforması häm fatir bäyäläre üzgärü dä keşelärneñ yöräklären çänçi. Sotsial' yaqlaw xezmätkärläre añlatırğa, sorawlarğa cawap birergä tieş. Qänäğätländeräme bu cawaplar, yuqmı – anısı ikençe mäs'älä. Yöräklärneñ cilkengän, küñellärneñ borçılğan çağında nindi yañalıqnıñ kemgä niçek tä'sir itüen aldan äytep tä bulmıy. Düşämbe könne Piramida tamaşalar zalında Yıl citäkçese-2004 bäygeseneñ näticäläre iğlan itelde. İñ zur uñışqa ireşkän eşquarlar, şirkätlärneñ, däwlät oyışmaları citäkçeläre prezident Şäymiev, premyer-ministr Miñnexanov qulınnan diplomnar aldı.
Soñğı könnärdä Qazan cämäğätçelegeneñ iğtibar üzägendä Däwlät Sovetınıñ utırışında prezidentnı östän bilgeläp quyu turında tözätmälär qabul itelü diärgä bula. Ämma, matbuğatta, televideniedä “Turetskiy gambit” fil'mınıñ premyerası, Başarov belän Kutsenkonıñ Qazanğa kilep, tamaşaçılar belän oçraşu, Peterburgta 4 vagonlı metro poyezdın Kamil İsxaqov qabul itep alu yışraq häm zurlap kürsätelde.
Tatarstan gerbına quyılğan aq barsnıñ näsele qoru qurqınıçı bar. Häm bu xaqta Xalıqara Ekologik fond, Altay tatarları, turistik oyışmaları çañ suğa. Tatarstan da, tatarlar da üzeneñ tuğrasına kergän canwarnıñ yazmışına bitaraf bulıp qalmas. Ämma haman milli añı yuğarı bulğan demokratik ruxlı keşelär uzğan comğada ütkän sessiä turında uylıy. Respublikanıñ prezidentı xäzer inde xalıq tarafınnan saylanmıy, östän täqdim itelä häm cirle parlamentta raslana. Şul xaqta “Watanım Tatarstan” gäziteneñ şimbä sanında İlsöyär Xäyrullina sızlanıp yazıp çıqtı. Qayber deputatlarnıñ şuşı tarixi yuğaltuğa tetränüläre işetelgäläde. Şul uq xälgä bötenläy iğtibar itmägän yäki işetmämeşkä salınğan şäxeslär häm mäğlümat çaraları da bar. Rus häm tatar telendäge yäşlär gäcitläreneñ ikese dä şimbä sannarında comğa sessiäse turında ber süz dä äytmäde. Tatarstannıñ abruylı, räsmi telekanalınıñ rusça çığarılışında Gildeeva familiäle jurnalist sessiä yomğaqları turında comğa könne şundıy xäbär birde- deputatı, ne upustili vozmojnost' posporit' na temu respubliki. Ä bit bik küplär bäxäs tartışsız ğına referendum yomğaqlarınnan, prezident saylaw xoquqınnan baş tartuğa riza tügel. Min köräşergä äzer diüçelär yış işetelde soñğı 2-3 köndä.Rimzil Wäli


text:
2016-2017 jıldarı ékonomïkalıq ösimdi ıntalandırw jäne jumıspen qamtw boy`ınşa qosımşa şaralar şeñberinde «QazAgro» xoldïngine Respwblïkalıq byudjetten 51,7 mlrd. teñge bölindi. Bul twralı bügingi brïfïng barısında «QazAgro» ulttıq basqarwşı xoldïngi» AQ Basqarma törağasınıñ orınbasarı Ay`gül Muxamadïeva ay`ttı, dey`di BAQ.kz tilşisi.
Qarajat ağımdağı jıldıñ 1 şildesindegi «Ïndwstrïyalandırw qorıtındıları twralı» keñeste Memleket basşısınıñ ay`tqan bağıttarın qarjılandırwğa jumsaladı. Äñgime önimdi jumıspen qamtwdı joğarılatwğa jäne turğındardıñ tabıstarın arttırwğa kömek berwge bağıttalğan jobalardı qoldaw twralı, sonday`-aq awılşarwaşılıq önimderiniñ éksportın ulğay`twmen bay`lanıstı jobalar twralı boldı.
«QazAgro» ulttıq xoldïnginiñ ökili atap ötkendey`, qazirdiñ özinde süt qabıldaw pwnktteriniñ jelisin qurwğa jäne otbasılıq süt fermaların qoldawğa; otbasılıq bordaqılaw alañdarın qurwğa jäne onıñ bazasında awılşarwaşılıq kooperatïvterin uy`ımdastırwğa; awılşarwaşılıq kooperatïvterin qurwğa jäne jemis-kökönis ösirw boy`ınşa jeke qosalqı şarwaşılıq (JQŞ) qurwğa arnalğan jobalardı qarjılandırw boy`ınşa jumıstar atqarılwda.
«QazAgro» xoldïngi «Jumıspen qamtwdıñ jol kartası-2020» şeñberinde şağın nesïelewge alınğan qarajat esebinen, jäne Xoldïngtiñ menşikti qarajatı esebinen jobalardı qarjılandırw boy`ınşa jumıstı bastap ketti. Qazir, respwblïkalıq byudjettiñ qarajatın pay`dalanıp, Xoldïng qarjılandırwğa 10,5 mlrd.teñge qarajattı qosımşa bağıttawdı josparlay`dı" - dey`di Ay`gül Muxamadïeva.
Onıñ ay`twınşa, jobalardı qarjılandırw jıldıq 6%-dan aspay`tın jeñildikti mölşerleme boy`ınşa jüzege asırıladı jäne 9 000-nan astam jumıs ornı qurıladı. Budan basqa, et, süt, jemis pen kökönistiñ öndirisi boy`ınşa 192 mıñ jeke qosalqı şarwaşılıqtı bey`resmï ay`nalımnan şığarwğa mümkindik beredi, süt zawıttarı men et kombïnatınıñ öndiristik qwattarın arttıradı, salıq töleminiñ tüsimin ulğay`tadı.
Awılşarwaşılıq önimderiniñ éksportın arttırwğa kömek berw şeñberinde «QazAgro» xoldïngimen xalıqaralıq talaptarğa say` sïır eti, şoşqa eti, qus eti, sonday`-aq ösimdik may`ı, jemis-kökönis önimderi men onıñ öñdelgen önimderiniñ öndirisine bağıttalğan éksportqa bağdarlanğan ïnvestïcïyalıq jobalardı qarjılandırw josparlanadı.
Qazirgi waqıtta osı bağıt boy`ınşa qarastırwda 43 joba bar. «QazAgro» xoldïngi ötinimderdi qabıldawdı jalğastırwda.
Brïfïngte atap ötilgendey`, Ult Josparı – 100 naqtı qadam bes ïnstïtwcïonaldıq reformasın jüzege asırw ayasında «QazAgro» xoldïngi eki qadamdı iske asırwğa at salısadı: 60 Qadam – süt jäne süt önimderi öndirisin damıtw üşin strategïyalıq ïnvestorlardı tartw jäne 61 Qadam – etti qay`tadan öñdew men onıñ öndirisin damıtw üşin strategïyalıq ïnvestorlardı tartw.
"Olardı iske asırw barısında Xoldïng jemşöp öndirisin damıtwdı, süt jïnaw ortalığı men sütti qay`ta öñdew keşenderi bar süt-tawarlı fermalardı quratın süt klasterin qarjılandırwdı jüzege asıratın boladı. Budan basqa, qarajat İQM analıq basın jäne qoy` satıp alwğa, İQM üşin bordaqılaw alañınıñ qurılısın qarjılandırwğa, qoldanıstağı ettti qay`ta öñdew keşenderin jañartw jäne jañasın qurwğa, sonday`-aq jemşöp öndirisin damıtwğa bağıttalatın boladı" - dedi Basqarma törağasınıñ orınbasarı.
Et pen sütti qay`ta öñdey`tin jäne öndiretin jobalardı qarjılandırw közi, Ükimettiñ şeşimine säy`kes Xoldïngke Birıñğay` zey`netaqı jïnaqtawşı qorınan bölinetin qarjı esebinen bolıp tabıladı.
Birıñğay` zey`netaqı jïnaqtawşı qorınan qarjı bölw mexanïzmi: Xoldïngtiñ oblïgacïyaların jıldıq 14% mölşerleme boy`ınşa 10 jılğa, jıldıq 15 % mölşerleme boy`ınşa 15 jılğa şığarw jäne ornalastırw arqılı jüzege asırıladı.
Osı rette, «QazAgro» xoldïnginiñ ökili atap ötkendey`, soñğı qarız alwşılar üşin (AŞTÖ) atalğan qarjılardıñ qunı jıldıq 19 % mölşerlemeden tömen bolmay`dı, bul qarajattıñ ornalastırılmawına jäne qay`tarılmawına äkep soqtıradı.
Sondıqtan, nesïe reswrstarınıñ qunın tömendetw maqsatında, Xoldïng tarapınan byudjetten tıs qarjı közinen tartılatın qımbat qarjılardı Respwblïkalıq byudjet qarajatı esebinen bölinetin qarjılarmen rettewdiñ mexanïzmi pısıqtalıp jäne bekitildi. Osılay`şa, soñğı qarız alwşı üşin belgilengen mölşerleme jıldıq 11,5 %-dan aspay`tın boladı.
Xoldïng kompanïyalar tobındağı tağı bir mañızdı bağıt – awıldıq kooperatïvterdi damıtwdı qoldaw.
2006 jıldan bastap «Agrarlıq nesïe korporacïyasımen» awıldıq tutınw kooperatïvteri men awıl turğındarı üşin birlesken öndiristi damıtw, day`ındaw men tutınw, saqtaw, awıl şarwaşılıq önimderin tasımaldaw, tawarlı-materïaldıq qundılıqtardı jabdıqtaw bağdarlamasın jüzege asırwmen ay`nalısadı. Bul bağdarlama boy`ınşa jalpı soması 12,3 mïllïard teñgege 147 kooperatïv qarjılandırıldı.
2015 jılı «QazAgro» xoldïngimen astıq öndirw salasındağı usaq jäne şağın awıl şarwaşılığı tawar öndirwşilerin biriktirw üşin jäne olardı ekinşi deñgey`li bankter arqılı qırjılandırw bağıtında jaña täsilder usınıldı. Bul rette «Azıq tülik kelisim-şart koporacïyası» ulttıq kompanïyası» AQ, kooperatïvterden kepildendirilgen astıq satıp alw mexanïzi arqılı şarwalardıñ qarjını qay`tarwına kepil bola aladı.
Bïılğı jılı Aqmola, Soltüstik Qazaqstan, Qarağandı jäne Pavlodar oblıstarındağı osınday` 10 birlestik qarjılandırıldı. Ol jerdegi 212 qatıswşınıñ egis alqabı 726 mıñ gektardan asa jerdi quradı. Qarjılandırw soması – 8,3 mïllïard teñge. Kooperacïyalardan alınğan bunday` oñ täjirbïeni Xoldïng bolaşaqta awıl şarwaşılığınıñ basqa da salalarında jüzege asırwdı josparlap otır.
Awıl turğındarın jumıspen qamtw jäne Agroönerkäsip keşenindegi önimderdiñ öndiris kölemin jeke qosalqı şarwaşılıqtardıñ mümkindigin pay`dalanw esebinen arttırw maqsatında, Xoldïngtiñ enşiles kompanïyası «Awıl şarwaşılığın qarjılay` qoldaw qorı» akcïonerlik qoğamı «Jumıspen qamtw 2020 jol kartası» jäne «Bïznestiñ jol kartası -2020» bağdarlamalarınıñ qarjısın pay`dalana otırıp, şağın nesïe berwdegi jaña önimderdi jüzege asırwğa iske kiristi.
Bügingi küni «Awıl şarwaşılığın qarjılay` qoldaw qorı» awıldıq jerlerdegi 90 %-dan astam şağın nesïe berw narığın qarjılandırıp otır.


text: Bığa tiklem Kälkiliä ergähendä İzrail menän Fälestin arahın ayırğan diuar tözögän eşselär törkömönä höjüm waqıtında İzraildıñ ber keşehe häläk bulğaynı. Xamas törkömsähe höjüm ösön yawaplılıqtı üz östönä aldı. Xamas beldereüendä, törkömsä İzrail boralaqtarınıñ raqeta höjüme arqahında häläk bulğan ike ağzahı ösön üs ala tip äytelä. Awropa berlege yetäkselege ağzahı Havier Solana Yaqın Könsığışqa säfär menän kilgäs İzrail häm Fälestindı yul qartahı xalıq-ara tınıslıq planın gämälgä aşırıu ösön tırışırğa saqırzı.


text: 14 mayda sänäğät häm könküreş cihazların citeşterüçe "Sanyo" korporatsiäse wäkilläre klimat cihazların alğa ütkärü programma qısalarında Qazanda buldı. Yıl sayın älege korporatsiä citäkçeläre häm wäkilläre bezneñ ilgä kilep törle söyläşülär ütkärälär. Häm äytergä kiräk, Tatarstanğa alar ayıruça zur iğtibar birä. Yıl sayın älege korporatsiä citäkçeläre häm wäkilläre bezneñ ilgä kilep törle söyläşülär ütkärälär. Häm äytergä kiräk, respublikabızğa alar ayıruça zur iğtibar birälär. Bu berençe çiratta, Tatarstannıñ iqtisadıy yaqtan üskän buluı belän añlatıladır. Şulay uq Tatarstannıñ "Avista" firması da "Sanyo"nıñ Respublikabız belän eş yörtüenä nıq bulışlıq itä.


text:
Çığarılış kiçäse küpmegä töşä?
Räsmi töstä, çığarılış kiçäläre 23 iyün könne genä başlanırğa tieş bulsa da, inde respublikanıñ küp kenä mäktäpläre häm yuğarı uqu yortları bügen ük bäyräm itä başladı. Bögelmädä sişämbe könne barlıq çığarılış sıynıf uquçıları öçen zur bäyräm qaralğan. Säğät kiçke unbergä qädär däwam itäçäk kiçägä xätta Mäskäwdän Rusiä cırçısı Anastasiä Stotskaya kiläçäk ikän. Şähär xakimiäte başlığı, ulına,mäktäp tämamlanuına şundıy büläk yasağan dilär. Qaysıdır, ata-analar öçen ulı yäki qızınıñ mäktäp beterüe şatlıq bulsa, ikençelär öçen ul küp problemalar tudıra. Çönki çığarılış kiçäläre soñğı yıllarda nindider bäygegä äylänep bara. Qaysı sıynıf bäyräm öçen kübräk aqça cıyğan, bäyräm nindi restoranda, kafeda uzdıraçaqlar, kemneñ külmäge maturraq, uqıtuçığa kem qimmätleräk büläk alğan. Ber-bereñne uzdıru, maqtanu inde ğädätkä äylänä.
Leninogorski rayonı Şöger awılı mäktäbendä çığarılış kiçäsenä 600 sum cıyğannar. Qazan däwlät universitetınıñ tatar filologiäse fakul'tetın tämamlawçılar da bäyrämne şul bäyägä – 600-700 sumğa töşä dip sanağannar. Dimäk, awıl mäktäbe belän Qazan universitetın tämamlawçılarnıñ çığarılış kiçäläre bär bäyägä töşä ikän. Ä menä Qazannıñ 155Hчe tatar-ingliz gimnaziäsendä häm şulay Qazannıñ pedagogiä kölliyätendä çığarılış öçen 2 meñ sum cıyğannar.. Qazannıñ 10Hчы tatar mäktäbendä ata-analar bäyrämgä bäyä xaqında aldan uq söyläşkännär. Bu xaqta älege mäktäpneñ uquçısı Xälidä Ğiläcewa
Bez bäyrämgä 1 meñ 500 sum cıydıq. Çığarılış kiçäse mäktäptä uzaçaq. Başta bezgä attestat tapşıraçaqlar, annarı klasslarda bäyräm bulaçak äti-änilär belän bergä.Awılda Sabantuy waqıtlarında ğına xezmät xaqı alğan ata-ana öçen çığarılış kiçäse öçen bireläçäk 600 sum bik zur aqça. Leninogorskinıñ Şöger awılında xätta ata-analar belän klass citäkçese arasında aqça mä’säläsendä ğawğa da çığıp ala. Äle bit külmägen, ayaq kiemen alırğa kiräk. İñ arzan digän külmäk bazarda kim digändä 1 meñ, ä kibettä 4-5 meñ tora dide, satuçılar. Qazan pedagogika kölliyäte qızları, kübese külmäkne prokatqa aluların äyttelär. Bolay ul arzanğaraq töşä ikän. Ber könlek bäyräm öçen genä äle xezmät xaqı da almağan kileş 2-3 meñ qızğanıç dip belderdelär.
Pedagogika kölliyätendä çığarılış öçen cıyılğan 2 meñ aqçanıñ yartısı imtixannar, diplom yaqlaw waqıtında östäl äzerläw öçen, yartısı uqıtuçılarğa büläkkä totıla ikän. Monnan tış 500 sum fotoal'bom öçen östämä cıyğannar.
Uqıtuçılarğa büläk alu öçen dä, ata-ana kesäsennän şaqtıy aqça çığa. Mäktäplärdä qayber uqıtuçılar xätta ayırım büläkne sorap ala digän zarlarnı da işetergä turı kilä. Ämma bu xaqta “Azatlıq”qa söylärgä telämädelär.
Ägär tatar filologiäse fakul'tetın tämamlawçılar çığarılış kiçälären yal bazalarında, teploxodta uzdırsa, awıl uquçıları küp oçraqta anı tabiğät qoçağında tañ qarşılap ütkärä. Qazannıñ 155Hчe tatar-ingliz gimnaziäse anı zurlap 26Hчы iyün könne Ximiklar mädäniät sarayında bilgeläp uzarğa cıyına. Ä pedagogika kölliyätendä çığarılış kiçäsen uqu yortında uzdıru traditsiä bulıp tora ikän.
Üzäk mäğlümat çaralarına qarağanda, Mäskäwneñ mäğärif idäräsendä çığarılış kiçälären restorannarda, kafelarda uzdıru yaramıy digän färman çığardı. Tatarstanda mondıy qarar älegä yuq. Ämma TR Mäğärif häm fän ministrlığı boyırığı belän, uzğan yıldan birle bäyrämdä spirtlı eçemleklär qullanu tıyıla.
Landış Xarrasova


text:
Saylawlar uzdı
11 nçe mart Rusiäneñ 70 töbägendä saylawlar uzdı. Başqortstanda bu könne awıl xakimiätenä saylawlar buldı, şulay uq 18 rayon häm respublika parlamentına östämä saylawlar da buldı. 8340 awıl saylaw okruglarında 8338 nämzät saylandı. Al'ternativ nämzätlär bulmağan ike okrugta deputatlıqqa däğwä itüçelär tieşle 50+1 tawışnı cıya almaw säbäple, saylawlar uzmadı.
Respublikanıñ saylaw komissiäse xäbärenä qarağanda, saylawlarda 89,77% saylawçı qatnaşqan. Boray, Şaran, Dürtöyle, Börcän häm Yärmäkäy rayonnarında 98%.
Başqortstan parlamentına östämä saylawlarda Ufa motorlar tözü berläşmäse başı Aleksandr Artyukov ciñde.
Saylawlarnıñ berençe näticäläre 13 nçe mart bäyän iteläçäk.


text:
Irannıñ uran bayıtuda uñışqa ireşü turındağı belderüe xalıqara säyäsi wäzğiätne üzgärtä
Iran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicatnıñ Tähran uran bayıtuda uñışqa ireşte digän belderüe belgeçlärne süz nindi uñış turında bara digän uyğa saldı. Bu İrannıñ berär maqsat belän aldawı ğınamı yäki çınnan da ul atom bombasına iä bulu aldında toramı?
"Räsman iğlan itäm, ğäziz İranıbız dönyanıñ atom däwlätlärenä quşıldı" dide Äxmädinicat.
İran prezidentı härwaqıt İrannıñ atom programması barı tik tınıç maqsatta ğına eşli dip qabatlap kilä. Belgeçlär äytüençä atom yağulığı däräcäsendä bayıtu 3.5 % däräcäsendä bayıtu digän süz. Atom qoralı yasaw öçen isä 90 protsenlı bayıtu kiräk. Şul uq waqıtta, alar äytüençä, atom qoralı däräcäsendä bayıtu öçen dä, atom yağulığı däräcäsendä bayıtu öçen dä ber ük ısul qullanıla.
Ämma bu bik qatlawlı protsess. İran räsmiläre äytüençä 3.5 protsentqa qädär bayıtu öçen urannı 164 sentrifuga aşa ütkärergä turı kilgän. Ägär dä İran urannı sänäğättä qullanırlıq külämdä bayıta başlasa aña bik küp sentrifugalar kiräk bulaçaq. Häm İran näq şuña omtılu turında belderä. Sişämbe könne İran atom energiä idaräse başlığı Ğölämriza Aqazadä bıyıl 3 meñ sentrifuga yasalaçaq dide.
Barlığı isä 50 meñ sentrifuga yasaw planlaştırılğan. Häm alar urannı atom qoralı däräcäsendä bayıtu öçen citäçäk.
Londondağı xalıqara strategik tikşerenülär institutınıñ atom belgeçe Mark Fitzpatrick Tährannıñ uran bayıtuda uñışqa ireşüe turındağı belderüe diplomtatik wäzğiätne üzgärtte di.
"İran bu adımnı dönyanıñ qalğan öleşeneñ annan tıyılırğa çaqıruına qaramastan yasadı. İran uran bayıta aluçı däwlätlär törkemenä quşılu maqsatına ireşüe belän wäzğiätne üzgärtä, yaña faktlar qalqıp çığa di" Fitzpatrick.
Tährannıñ bu adımı BMO İminlek Şurasınıñ İrannı 28-nçe aprel''gä qädär barlıq tör uran bayıtunı tuqtatırğa çaqıuçı qararı ruxına qarşı kilä. Citmäs berniçä kön elek kenä Waşington basmaları AQŞ İrannıñ atom qorılmalarına qarşı mömkin bulğan köçle hawa höcümnärenä äzerlänä dip xäbär itkän ide.
AQŞ xökümäte bu xäbärlärne kire qaqsa da saqlanu ministrı Donald Rumsfeld Pentagon küp törle kötelmägän şartlarğa äzer dide.
"Älbättä, AQŞ soñğı 15 yılda küpwaqıt törle kötelmägän xällärgä äzer buldı. Xäzerge xökümät häm xäzerge saqlanu ministrlığı da şulay eşli, törle kötelmägän mömkin xällärne küzdä tota. Bu ğädäti bulmağan oçraq tügel. Şulay eşlämägän xökümät tänqit iteläçäk" dide Rumfeld.
Analitik Mark Fitzpatrick äytüençä, İrannıñ bu belderü öçen näq menä xäzerge kierenke çaqnı saylaw xalıqara cämäğätçelek belän härtörle söyläşülärdä anıñ pozitsiäsen köçäytüne maqsat itä. İran xäzer üzen dönyanıñ uran bayıtuçı 8-nçe ile statusında häm xis itä häm üzenä qarata tieşle möğämälä ömet itä.
Xalıqara Atom Energiä İdaräse başlığı Möxämmät äl-Baraday aldağı könnärdä Tähranğa barıp BMO İminlek Şurasınıñ 28-nçe aprelgä barlıq tör atom bayıtu eşlären tuqtatu taläbe turında söyläşäçäk.
Şuşı könnärdä genä İranğa İdarä tikşerüçeläre törkeme yañadan kilde. Xäzer alar Natanz atom qorılmasın tikşerä. Tähran urannı näq şunda bayıtqan. Älegä alar küzätü eşlärenä bernindi kirtälär dä yuq dip belderä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Tatar milli azatlıq xäräkäte wäkilläreneñ islam däwlätläre citäkçelärenä, Rusiä xakimiate idläge möselmannarğa qarşı ezärlekläwlär başladı dip xat yazuı turında inde xäbär itkän idek, xörmätle tıñlawçılar. Bu Avstriädä çığa torğan "Die Presse" basması iğtibarın da cälep itkän. Moñardan tış, Mäskäwdä basılğan "Moscow Times" ta Rusiädäge möselman ruxaniläreneñ Wahhabi mäzhäbenä qarşı köräşü tırışlıqları turında yazıp çıqtı.
Mäğlüm ki, tatar milli azatlıq xäräkäteneñ Çallıdağı qayber kürenekle ähelläre islam illäre citäkçelärenä möräcäğät itep, Rusiä xakimiate ildä 200-läp möselmannı qulğa aldı, islam dinen totuçılarnı ezärlekläwlär terrorğa qarşı köräş turındağı qanun nigezendä alıp barıla, bez sezdän ğäyepsez keşelärne azat itü maqsatında Rusiä wä Tatarstan prezidentlarına basım yasawnı ütenäbez dip yazğan ide. Yazuçılar Aydar Xälim häm Fäwziä Bäyrämova, cämäğät eşlekleläre Tälğät Äxmädişin häm Rafis Kaşapov imzalağan şuşı xatqa atnakiç Avstriädä çığa torğan "Die Presse" basması da iğtibar itkän. Ul bastırğan mäqälä "Tatarlar islam däwlätlärennän yardäm ütenä" dip atala. Rusiädäge Tatarstan respublikası möselmannarğa qarşı höcüm kiçerde dielä mäqälädä. Anda, "İttifaq" partiäse räisäse Fäwziä Bäyrämova monı däwlät tarafınnan oyıştırılğan terror dip bäyäli, ä yazuçı Aydar Xälim, xakimiatkä Vladimir Putin kilgännän birle möselmannarnı ezlekle räweştä ezärlekläw turında söyli dip yazıla. Ütkän atnalarda Rusiädä barlığı 200-läp keşe, nigezdä 20 häm 30 yäşlär arasındağı irlär totqarlanğan, şuşı qulğa alular räsmän terrorğa qarşı kürelgän çaralar qısasında eşlängän, di "Die Presse". Ä Mäskäwdä çığa torğan "Moscow Times" basması iğtibarnı, Nijgardağı möselman ruxaniläreneñ, yäşlär arasında radikal'' islam qaraşları cäyelügä qarşı üz çaraların kürergä tırışuına yünältä. Şul maqsatta alar xäzer yänä mäktäp aşa ütärgä buldı dip yaza gazeta. Nijgardağı bar imam wä mö''zinnär tarix, ictimaği fännär, ektremizmğa qarşı propaganda alımnarın öyränü öçen ike atnalıq kurs uza, bu alarnıñ härberse öçen dä mäcbüri, möselman ruxanilären şuşı fännärgä Tübän Novgorodtağı däwlät universitetı ğalimnäre uqıta dielä "Moscow Times" mäqäläsendä. Üz beldege belän genä belem alğannar qarşında wahhabiçelär bik äzerlekle kürenä, läkin yaxşı belem alğan mullalar yanında alar bötenläy başqa xäldä qala" - Nijgar möftiäte räiseneñ urınbasarı Damir Möxetdinov şulay dip isäpli. İmamnar kursında üze säyäsi fännärne uqıtqan Damir xäzrät, ruxanilärgä wahhabi qaraşta toruçılarnı niçek itep açıqlaw yulları öyrätelä, läkin bez alarnı FSB-ğa, Rusiäneñ federal'' iminlek xezmätenä faş itmibez, radikal'' täğlimatqa qarşı bez köç tügel, ä üz täğlimatıbıznı qullanabız" dip belderä. Mäskäwdäge Carnegie Fondında eşläwçe islam belgeçe Aleksey Malaşenko fikerençä, Rusiädäge möselman ruxaniläre yäşlärne cälep itü ölkäsendä wahhabiçelärgä ottıra, çönki alar däwlättän yaqlaw qazanu belän genä yäşärgä öyrängän, alar din belemen kitaplarğa çumıp öyränüne onıtqan, häm alar köndäşe belän açıqtan-açıq bäxäskä kerüdän qurqa. Ä Sergey Mozgovoy, "Namus İreklege institutı" citäkçese "Moscow Times" basmasına "Rusiädäge räsmi islamnıñ däwlät belän tığız häm yäşermiçä xezmättäşlek itüe qayber möselmannarnı tağın da radikal''läşterä genä" dip belderä.
Kärim Kamal


text:
Oralxan Bökey` atındağı Ortalıq qalalıq kitapxanada QR Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına arnalıp «Qazaqstan yadrosız älem üşin - Kazaxstan za bezʺyadernıy` mïr» taqırıbında kitap körmesi aşıladı.
Semey` yadrolıq sınaq alañınıñ jabılğanına 25 jıl tolwına oray` uy`ımdastırılatın körme 3 bölimnen turadı. «Yadrolıq sınaq awmağı jäne onıñ zardaptarı» - «Masştabı yadernıx ïspıtanïy` ï ïx posledstvïya» attı 1-bölimde Semey` sınaq alañınıñ kartası, fotoqujattar, kitaptar qoy`ıladı. «Semey`-Nevada» yadrolıq qarwğa qarsı qozğalıs» - «Antïyadernoe dvïjenïe «Nevada-Semïpalatïnsk» attı 2-bölimde elimizdegi sınaq alañınıñ jabılwı, «Semey`-Nevada» qozğalısınıñ qurılwı twralı materïaldar, Bey`bitşilik üşin Keñestik-Amerïkandıq jorıq materïaldarı men kitaptar, fotoswretter jäne t.b jïnaqtalğan. «QR Prezïdenti N. Nazarbaev – yadrosız älem üşin» - «Prezïdent RK N. Nazarbaev – za bezʺyadernıy` mïr» taqırıbındağı 3- bölimde Prezïdent N. Nazarbaevtıñ 1991 jılı, 29-tamızda Semey` yadrolıq sınaq alañın jabwdağı jäne älemdi qarwlanwğa qarsı birleswge şaqırw bağıtındağı eñbegi twralı materïaldar toptastırılğan. Sonımen birge, körmede üş tilde «Qazaqstan - yadrosız älem üşin»-«Kazaxstan za bezʺyadernıy` mïr» attı derekti fïlʹmi jäne «Ïspıtanïe polïgona – ïspıtanïe naroda» taqırıbında slay`dtıq tanıstırılımı da kelwşiler nazarına usınıladı.
Körme 2016-jıldıñ 31-jeltoqsanına dey`in qızmet körsetedi.


text:
Mordoviä tatarlarınıñ mädäni tormışı
5 fevral'da Saranskida Salawatnıñ konsertı ütte, ä 2 martta Saranskinıñ iñ zur zalında, Respubliqa mädäniät üzägendä Penza şähärennän kilgän yäş cırçı Ğaliä Tipaevanıñ konsertı buldı. Ğaliä Tipaeva tatar tamaşaçılarına älegä bik bilgele tügel, ämma şulay däwam itsä, Ğaliä dä tatarlarnıñ yaratqan cırçılarınıñ berse bulır dip ışanırğa bula.
3 martta yaqtaşıbız, tanılğan yazuçı Şärif Qamalnıñ 120 yıllıq yubileena bağışlanğan çaralar başlandı.Mordoviänıñ Ruzaevqa rayonı Tatar Peşläse awılında Şärif Qamal tuğan yort urınında granit taş bilgese açıldı. Bu taşnı açu tantanasında Mordoviä xökümäte wäkilläre, tatar ictimaği oyışmaları citäkçeläre, Ruzaevqa rayonı administratsiäse, böten Mordoviädan tatar tele uqıtuçıları häm mäktäp direktorları, şulay uq kürşe Penza ölkäsennän kilgän qunaqlar da qatnaştı, Taş bilgene açarğa dip bik küp awıl keşese dä cıyılğan ide. Älbättä, iñ qaderle qunaqlar itep Tatarstan delegatsiäsen qarşıladılar. Tatarstannan Bötendönya tatar kongressı bülege mödire Renat Waliullin, Tatarstan yazuçılar berlege räise urınbasarı Ğalimcan Gil'manov, yazuçı Mösäğit Xabibullin, muzıykant Kiram Satiev häm cırçı Georgiy İbuşev kilgän idelär.
Taş bilgene açu waqıtında küp kenä çığışlar buldı, Mordoviä televideniesınıñ ike kanalı da reportajlar äzerläp kiçen bu waqiğanı böten respublikağa kürsätte.
Monnan soñ qunaqlar Peşlä awılı mäktäbenä yunäldelär. Anda Şärif Qamal xörmätenä mäktäp stenasına berketelgän xäter taqtasın açu tantanası buldı. Şulay uq mäktäptä Şärif Qamalnıñ muzee açıldı häm qunaqlar öçen berençe ekskursiä da ütkärelde.
Annan soñ mäktäp uqıtuçıları häm uquçıları Şärif Qamal istälegenä bağışlanğan mädäni kompozitsiä kürsättelär. Cırlar cırlandı, iyüllär bielde, şiğırlär söylände. “Aqçarlaqlar” povesteneñ axırındağı epizodlarnı säxnäläşterep ber keçkenä genä p'yesa da kürsättelär. Anda Şäräfi qart, anıñ xatın Sagidä, alarnıñ qızları Ğazizä, Ğazizäneñ söygän yegete Ğarif häm Soldat quşamatlı balıqçı rol'lärendä mäktäp balaları qatnaştı.
Töştän soñ tantanalar Ruzaevqa şähäreneñ Uxtomski isemendäge Mädäniät yortında däwam itte. Andağı 700 urınlıq zal şığrım tulı ide. Qayber keşelärgä basıp ta torırğa turı kilde.
Şärif Qamalnıñ icatına bağışlanğan doklad uqıldı, Mordoviä häm Ruzaevqa citäkçeläre, Penza qunaqları, tatar ictimaği oyışmaları citäkçeläre, Tatarstan qunaqları üz çığışların yasadılar. Ä annan soñ Ruzaevqa şähäre häm Peşlä awılı üzeşçän artistları köçe belän ber matur konsert buldı. Bu konsertnıñ iñ soqlanğıç nomerı itep Tatarstannan kilgän qunaqlarnıñ, Kiram Satiev häm Georgiy İbuşewnıñ çığışın tanırğa bula.
Şul uq 3 martta kiçen Tatarstan delegatsiäse Saranskiğa qayttı häm anda Şämil Bikmayıwnıñ “Svetlitsa” isemle sänğat salonında Mordoviänıñ milli eşlär buyınça komitetı citäkçelege häm tatar ictimaği oyışmalar citäkçelege belän oçraşu kiçäse ütkärde.
Şärif Qamalnı kürep belüçelär Peşlä awılında bar äle. Mäsälän, Säimä apa Ali qızı Demkina. Anıñ ätise Kryukov Ali Şärif Qamalnıñ xatını Xayat apanıñ tuğanı bulğan. Şärif Qamal Peşlä awılına kilgändä xatını belän alarda tuqtıy bulğan. Säimä apa äle mäktäptä dä uqımıy bulğan.
Ul bezneñ qardäşebez ide, wıt. Alar bezgä qunaq bulıp kilgän idelär. Miña ber biş yäş ide, wıt. Minem xateremdä şul. Bik qunaq bulıp alar tordılar bezdä. Ber çäy eçkännän soñ ätiem äytä, “Daway, qızım..., daway, qızım qunaqlarğa bez cırlap biriek”. Min cırladım ätiem belän. Şärif Qamal abıy atya: “Ali, şurin, miña bu qızıñnı Qazanda uqırğa biresen, üzemä alırmın”. Turı kilmäde miña barığa, ätiemne repressirovat' ittelär, annan suğış totındı, miña turı kilmäde uqırğa. Wıt, annan sülimen äniemnen xateren. Äniem menän ätiem tujı qunaqqa Qazanğa kildelär. Anda Şärif abıyım kürsätkän wes Qazannı üzlärenä, yöretkän. Annan spektakl'ğa kitergän biletlar. Biletlar belän spektakl'ğa barğannar. Üzenen xatınına “xanım” ğına äytep tora ide ul: “Xayat xanım, bar qardäşläreñ män üzeñ spektakl'ğa. Min pärämäç belän qarşı alırmın üzegezne”.
Bu Peşlä awılınnan Şärif Qamalnıñ qardäşe Säimä apa Demkina ide.
4 mart könne kiçen Saranskida Şärif Qamal istälegenä bağışlanğan tağı ber çara ütkärelde. Mordoviä däwlät universitetınıñ milli mädäniät fakul'tetı zalında tatar konsertı buldı. Bu konsert Saranskinıñ Kiryukov isemendäge muzıqa uçilişçesı uqıtuçıları häm studentları köçe belän oyıştırıldı. Urıs, tatar, muqşı cırçıları häm muzıykantları Salix Säydäşev, Röstäm Yäxin, Näcip Cihanov häm başqa tatar kompozitorlarınıñ äsärlären başqardılar. Royal', skripqa, gitarada tatar moñları yañğıradı. Uçilişçenıñ xorı häm solistlar tatar cırların başqardılar – qaysıların tatarça, qaysıların urısçağa tärcemä itep.
5 martta Mordoviäğa Qazannan “Tatarstan – Yaña ğasır” televidenie kanalı gruppası kilep Şärif Qamal belän bäyle urınnarda yörde häm şulay uq Saranskida “Tatarstan” säwdä yortın kamerağa töşerde. Şulay uq televizion gruppa Lämberä awılında “Umırzaya” ansamblenıñ konsertın da yazdırıp aldı.
Azatlıq radiosı öçen Mordoviädan İrek Bikkinin.


text:
Ğabdulla Tuqay isemendäge tatar gimnaziase binaların cimerü eşläre barışın cämäğätçelektän saqlap torğan mäxkämä pristavları aqlanu möräcäğäte belän çıqtı. Ul mäğlümat çaralarındağı bu çaranıñ qanunsızlığı turında xäbärlär uñayınnan. Möräcäğättä binanı cimerü mäxkämä qararına yaraşlı, yäğni qanunlı buluı äytelä, qayber basmalarda üzlärenä qarata äytelgän tänqıytneñ döreslekkä turı kilmäwe belderelgän.
Älege cimerelgän binanıñ xucası Başqortstan tatarları milli-mädäni möxtäriäte räise urınbasarı Mäcit Xucin mäxkämä pristavları tınıç xalıqqa köç qullanuı säbäple, alarnıñ mäxkämägä bireläçägen belderde. Ul bu waqıyğalarnıñ videoyazması bar, anı berkem dä inqar itä almıy dip tä äytte.


text:
Öfölä böyör sirlelärgä yarźam üźäge töźöläsäk
Ägär źä yaqtar kileşewźe ütähä, gemdializ üźäge yäregnä äźer bulasaq. Ul Öfönöñ 21-se dawaxanahında qorolasaq. Başqortostanda yahalma böyörgä moxtajdar hanı bulğan qoramaldar hanına qarağanda ber–nisä tapqırğa küberäk.
Bınday dawalaw yarźamına qalğandar hanı la arta. Başqortostanda yıl başınan 1 meñ 600 keşe gemmorağík biźgäk menän sirlägän. Ularźıñ 600-ö küptän tügel, 1 ay elek kenä yoğoşlo sirźe eläktergän. Tabiptar äytewensä, bıltırğı menän sağıştırğanda sirlelär hanı 2 tapqırğa artığıraq. Huñğı tapqır sısqan sire küpläp 9 yıl elek terkälgän. Ul saqta respublikala 34 keşe wafat bulğan.


text:
Ğiraqta zarinlı yädrä tabıldı – citdi dälilme, qızıqlı tabıldıqmı?
Amerikan prezidentı George Bush Ğiraqta suğış başlaw säbäben Saddamnıñ küpläp üterü qoralı belän añlatqan ide. Saddam bärep töşerelügä inde 13 ay buldı, Ğiraqta andıy qoral saqlanmalarınıñ älegä tabılğanı yuq. Menä şul sürättä düşämbedä amerikan xärbiläre, gisyançılar ağulı gaz salınğan bomba qullandı, digän bedlerü yasadı.
Audio (Mark Kimmit)
"Ğiraqtağı tikşerü törkeme 155 millimetrlı tup yädräse eçendä zarin isemle gaz buluın rasladı. Şartlatqıç itep üzgärtelgän yädräne amerikan xärbiläre taptı. Zararsızlandıruğa qädär ul şartlap ölgergän. Näticädä bik az külämdä gaz taralğan."
İse häm töse bulmağan zarin gazı sulış yulına yä tängä eläksä ülemgä kiterä ala. 1995 yılda Aum Shinrikyo törkeme Tokio metrosında näq şul gaznı qullandı, näticädä 12 keşe ülde. Ğiraq xökümäte xalıqara inspektrorlarğa zamanında bu gaznıñ yözlärçä tonna citeşterelgänen häm 80nçe yıllarda İranğa qarşı suğışta qullanılğanın tanıdı. 10 yıl elek kördlärgä qarşı da şuşı gaz qullanılğan digän faraz bar. Kimmit süzlärençä, yädrä şartlaw näticäsendä berkemgä dä zıyan timägän, ägär ul tuptan atılğan bulsa näticä yamanraq bulır ide, şulay da ike xärbi tikşerü ütä, dide ul.
Saqlanu ministrı Donald Rumsfeld süzlärençä, berençe qaraşqa bu zarinğa oşağan, läkin monı raslaw öçen östämä tikşerülär kiräk. Raslanğan xäldä bu tabıldıq Saddamnıñ küpläp üterü qoralı bulğan dip äytergä nigez bula ala. Läkin bu qoral suğış aldınnan bulğanmı-yuqmı, monısı barıber tabışmaq bulıp qala:
Audio (Donald Rumsfeld)
"Bezneñ häm başqa illärneñ ışanıçlı küzläw mäglümätlärenä qarağanda, Ğiraqnıñ andıy qoralı bulğan, ul dönyanı daimi aldap kilgän. Moña dälillär citärlek. Tik bu qoral belän soñnan närsä bulğan, monısın belmibez."
Qayber amerikan räsmiläre Associated Press agentlığına, Ğiraqta zarin belän ağulanğan andıy yädrälär küp bulırğa mömkin, iñ qurqınıçı - ğisyançılar anı belmiçä, ğadi yädrädän ayırmıyça qullana ala, digän borçılu belderde. Bu şöbxälär ni däräcädä citdi soñ? Washingtondağı Brookings İnstitutında xärbi belgeç Michael O''Hanlon Azatlıq radiosına äytüençä, andıy qoral bulsa da, şaqtıy iskergän bulırğa tieş, şuña kürä anıñ ni däräcädä qorqınıç ikänen äytüe qıyın. Çın qurqınıç – gaznıñ üzendä tügel, ä Ğiraqta qalğan mirasta di ul:
Audio (Michael O''Hanlon)
"Gaz üze zur yanaw tügelder, läkin küplär şunı onıttı, bu qoral bik küp inde, häm xättä qullanıldı. Şulay da, ul xäzer küp qalmağandır di, Michael O''Hanlon."
Belgeçlär äytüençä, bügen Ğiratqa koalitsiä köçlärenä bulğan iñ zur yanaw ağulı gaz tügel, ä baş kütärgän Ğiraqlılar.
Ali Gilmi, Praga


text:
Tışqı eşlär ministrı Farouq al-Shara, Süriä xökümäteneñ Yaqın Könçığışta küpläp üterü qoralların cäyelderüne tıyğan kileşügä qul quyarğa riza bulğanın belderde.
“Süriä xökümäte, Berläşkän Millätlär Oyışması ximayäsendä, Yaqın Könçığışnı küpläp üterü qorallarınıñ bar törläre-atom, ximik häm biologik qoraldan azat itü turında kileşügä qul quyarğa äzer” dide al-Shara.
Al-Shara bu xaqta Australiäneñ SBS çeltärenä birgän äñgämäsendä belderde. Tışqı eşlär ministrı Süriäneñ ximik qoralğa iä buluın kire qaqtı. Moña qadär Quşma Ştatları berektäşläre bulğan Farsı qultığındağı qayber ğaräp däwlätläre dä Süriädä ximik qoral bulu ixtimalın kire qaqtı.
Berläşkän Millätlär Oyışmasındağı ğaräp diplomatları-Yaqın Könçığışta ximik qoralğa iä bulğan berdän ber däwlät –İsrael, dip belderde, häm İminlek Şurasınnan Yaqın Könçığışta küpläp üterü qoralın cäyeldermäw turında rezolyutsiä sorarğa cıyınuların äytte. Xäbär itelmäsä dä, İsraelneñ şaqtıy külämdä atom töş arsenalına iä bulğanı mäğlüm.
Quşma Ştatlar däwlät sekretare Colin Powellğa, İsraelneñ qoral programması turında sorawlar birelgändä, Powell, İsraeldä xalıqara tikşerülär alıp barıla dip cawap qaytara. İsrael belän Süriä häm İsrael belän Livan arasında tınıçlıq urnaşqaç böten äyber üz cayına qaytaçaq, dide. Şulay uq bügen İran prezidentı Mohammäd Khattami, Quşma Ştatlarnı Süriägä yanawların tuqtatırğa çaqırdı.


text:
Qırımnıñ Aqmüçet şähärendä qırım tatarlarınıñ “Atlant” telekänälı eşli başladı. Tapşırularnıñ ğömüm ozınlığı täwlegenä 6 säğät bulaçaq.
Oyıştıruçılar arasında Qırım tatarları milli Mäclese äğzäläre dä bar. Alar belderüençä, kiläçäktä bu tapşırularnı yarımutrawnıñ böten cirendä yäşäwçelär kürä alaçaq. Oyıştıruçılar Qırımda häm Ukrainada yäşäwçelärne qırım tatarlarınıñ tormışı, taríxı, ruxıy baylıqları belän tanıştıru, üz illärendä tulı xoquq taläp itkän xalıqqa, başqalar tarafınnan qaraşnıñ üzgärüenä ömet itä.
Uzğan yıl yarımutrawda qırım tatarlarınıñ “Mäydan” FM radíosı söyli başladı. Anıñ tawışı älegä qırımnıñ böten cirenä dä barıp citmi.


text: Lubbers Afinada Gretsiä premyer-ministrı Costas Simitis belän söyläşülärdän soñ Berläşkän Millätlär Oyışması zur humanitar krizisqa äzer bulırğa tieş dide. Qaçaqlarnıñ zur öleşe İran, Törkiä, Süriä häm İordaniägä kitärgä mömkin. Lubbers äytüençä, agentlıq bu illär belän söyläşülärne inde başlap cibärgän. Agentlıq aşığıç räweştä 60 million dollar kiräk bulaçaq dip xalıqara cämäğätçelekkä aqça sorap möräcäğät itte. AQŞ 15 million dollar biräçägen belderde. Kiçä kiç BMOnıñ aşığıç yardäm agentlığı wäkile Kenzo Oşima Ğiraqnı okkupatsiäläwçe il bulaçaq dip kötelgän AQŞ, suğış çorında tınıç xalıqnıñ xoquqların bilgeläwçe, 1944-nçe yılğı Jeneva konvensiäse nigezendä, ğadi ğiraqlılar turında qayğırtu häm alarnı tuyındıru öçen cawaplı bulaçaq dide.