text:
Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesinde devlette olğan mahkemelerge, eger de insanlar devlet qanunları tarafında yasaqlanğan sektalarğa kire olsalar ve o tariqatlarğa ballarını da celp ete olsalar, böyle insanlarnı ana – baba aqlarından marum etmek kerek olğanını ayttılır.
Bu aqta aq – uquq ve mahkeme haberleri boyunca Rusiye agentligi haber ete.
Yuqarı mahkemede qayd etkenlerine köre, ana – babalar, ballarını sektatalarda iştirak etmege mecburlap, öz aqlarınen suistimal eteler. Onıñ içün, ballarnı böyle aylelerden qorumaq kerek.
Böyle areketler, ana – babalar, ballarını tilenmege, qumar oynamağa, bıralqılanmağa mecbur ete olsalar, qullanmaq kerek, dep qayd ettiler Yuqarı mahkemede.
«Ana – babalar aqlarını suistimal eteler, degen ibare altında, bu aqlarını balağa qarşı qullanılğanı nazarda tutıla. Meselâ, oqumağa izin bermeyler, qumar oynamağa alıştıralar, bıraqıllıqqa, tilenmege, qırsızlamağa, faişellikke, alkogol qullanmağa celp etmeleri. Narkotik ve başqa yasaqlanğan şeylerni, aqılnı dumanlatqan ilâclarnı qullanmalarına yol qoymaları, devlette yasaqlanğan cemaat, ya da diniy teşkilâtlarnıñ işlerine celp etmeleri kibi, zararlar nazarda tutıladır», dep qayd ettiler.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


c: text/html

text:
Cumaertesi künü, fevral 21-de, Aqmescit rayonınıñ Dubki köyündeki «narazılıq meydanınıñ» bir qaç on faali inşaatlarnı yıqmaq içün toplaştı. Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, Dubki köyünde yerli akimiyet vekilleri de buluna.
Olar toplaşqan insanlarğa bir qaç yıl evelsi qurulğan evçiklerni yıqmağa teklif ettiler. Bundan soñra topraq damartısınıñ nomerasını qayd etip, köy şurasından bu yerniñ resmiy ayırılmasını istemege çağırdılar.
Faaller toplaşuv keçirip, rezolütsiyanı qabul ettiler. Vesiqağa binaen, narazılıq bildirgenler akimiyetniñ talaplarına riayet etip, topraq damartılarını boşatmağa razı oldılar.
Toplaşqanlar ükümetniñ reis muavini Ruslan Balbekni beklemege qarar berdiler. Olar topraq alacağından emin olmaq içün ondan kefaletni alacaq olalar. Lâkin baş nazir muavinini köremeyip, olar inşaatlarnı yıqıp başladılar. Başta bir qaç evçikni traktor yıqtı, amma faaller qarşı çıqtılar. Olar qurucılıq malzemeleri qalsın dep, kendileri evçiklerni bozmağa başladılar.
Uquq qoruyıcı organlarnıñ hadimleri vaziyetni nezaret eteler.
Hatırlatamız, Qırım baş naziriniñ muavini Ruslan Balbek «Qırım Cumhuriyetinde mesken qurulması içün topraq damartılarınıñ ayırılması meselesinde vatandaşlarnıñ aq-uquqlarını iame ve ömürge keçirüv» Komissiyasınıñ toplaşuvında dedi ki, Qırımda topraqlarnı zapt etüv meselesi bütünley al etilecek.
İnşaat yıqmasınıñ levhası

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bir qaç künden berli Vilniuste yaşağan genç Litvaniya tatarı ile subetten alğan teessuratlarnıñ tesiri altında bulunam... Bilmegenler olsa, Litvaniya, olar da Poloniya-Litvaniya tatarları – Litvaniyağa qaçıp ketken Tohtamış han ile beraber Büyük Litvaniya Prinsligine Qırımdan kelgenlerdir.
Litvaniyanıñ Trakai şeerinde Qırımnıñ birinci hanı olğan Haci Geray dünyağa keldi. Asırlar devamında arbiy hızmet tatarlarnıñ esas işi olğan edi. Olar Büyük Litvaniya Prinsligi at ordularınıñ büyük qısmını teşkil ete, Litvaniya prinsleriniñ şahsiy saqçılar arasında buluna ediler. Aynı bu sebepten alâ daa memlekette sayğı köreler.
1997 senesi Litvaniyanıñ Bankı Litvaniyadaki qırımtatarlar ve qaraylarnıñ altı yuzlik tarihına bağışlanğan yubiley parasını azırladı. Vilniusteki merkeziy soqaqlardan biri «Tatar» adını taşıy, civarında ise «Qırq tatar» eski adı ile köy bar eken. Ana tilini daa bir qaç asır evelsi unutqanlar, adları ve soyadları ise deñişken. Lâkin Litvaniya tatarları cemiyetleriniñ birligi çalışa, er ay «Litvaniya tatarları» mecmuası çıqarıla, folklor ansambli bar. 4 cami bar ve hızmet ete – musulman dini assimilâtsiyağa bütünley oğramamağa yardım etti.
Olar içün altı asırlıq Litvaniya icretinden qaytmaq bizim içün yarım asırlıq Orta Asiya sürgünliginden qaytmaq kibi
Doğrusını aytqanda, men uzaqtan vatan sevgisine inanmayım. Hususan keçken sene olıp keçken adise-vaqialardan soñ. Lâkin mında bu qız dey ki, onıñ emcesi bir qaç yıl evelsi Qırımğa qayttı. Eşitkenime inanmayıp, tekrar sorayım: «Litvaniyadanmı? Qaytıp keldi, köçip ketmedi? O, anda ne vaqıt yaşağan edi?»
– Büyük Litvaniya Prinsligi zamanından berli...
Subetdeşim meni ayrette qaldırmağa devam ete:
– Bizler de yaqın vaqıtta Qırımğa qaytacaq edik, ana-babamnıñ nefaqağa çıqmasını bekledik. Qartanam da er vaqıt qaytmaq kerekmiz, dep aytqan edi. Bütün soy-soplarımız anda. Lâkin şimdilik, elbette, mında qalacaqmız...
İşğal, viza rejimi...
Buña baqmadan genç qız yazda Qırımdaki aqrabasını ziyaret etmege planlaştıra.
Lâkin siz tasavur etesiñizmi??? Olar içün altı asırlıq Litvaniya icretinden qaytmaq bizim içün yarım asırlıq Orta Asiya sürgünliginden qaytmaq kibi.
«Bizler er daim qaytamız» budır (L.Bucurova).
Bizler epimiz qaytıp kelmek ve başqalarğa da yardım etmek kerekmiz.
Öz «limanını» yalıñız keçken sene hatırlağanlar, özü de onıñ kendisi Qırımğa qaytqan soñ, buña azırlarmı?...
Elzara Beşuyli, bloger, qırımlı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışı ile aynı olmaması mümkün


text:
Jamalanıñ (kerçek adı – Susana Camaladinova) anası Galina Tumasovanen biz Kyivde «Jamala.UA» vesiqalı filminiñ taqdiminden soñ subetleştik. Bu filmde yırcınıñ perde artındaki ayatı kösterile – böyle bir Jamalanı ne intervyuda, ne televizion leyhalarında, ne de sanada körmezsin.
– Galina Mihaylovna, qızıñıznı ne içün maqtar ediñiz, ya da, belki, kimerde onı sögmege de mümkün?
– Vay, ne içün sögeceñ? Elbet de, rejisör, operatorlar ve bütün taqım sağ olsun – olar onıñ kerçek olğanını kösterdiler. O, samimiy, kerçek, o, oynamay – o, er zaman öyledir. Men bu yerde oyun olmağanını körem.
– «Eurovision» yarışında ğalebe qazanğan soñ Susana deñiştimi?
– O, qopaymay ve bu eñ muimi. Men er vaqıt oña aytam: «Qızım, seni buña ketirgenlerni ve kim ne bergenini aslı unutma. Hatalar yapıp başlasañ ve saña küç bergenlerni, bir de bir yardımda bulunğan adamlarnı unutsañ, halq bunı is eter, sen yañlış areket etkeniñni añlar. Kerçek ol». Menim nasiatlarım er vaqıt böyle edi. Men şimdi ekranğa baqa edim ve onı öyle terbiye etkenim, belki, doğru olğañıñı tüşüne edim.
– Tabiatınıñ qattılığı ve inatlığı kibi çizgiler, olar balalıqtan kelemi?
Men ise oña ep aytar edim: «Sen insanlarnı quvandırmaq kereksiñ – bunı tüşüñ. Eger mükâfatlar aqqında tüşünip başlasañ, coyulırsıñ ve ne yapacağıñnı unutarsıñ»
– Ebet, ve bundan da ğayrı onıñ iç kimsege nisbeten iç bir zaman pahıllığı yoq edi ve alâ daa yoq. O daa küçük olğanda biz yarışlarğa qatnay edik, anda birileri ğalebe qazansa, o ise qazanmasa bile, samimiy olıp quvana edi, iç bir vaqıt yayğara qoparmay edi. Men şimdiki balalarğa baqam – olar episi yıldız olmağa istey. Ana-babalar qabaatlı, olar ballarını, yarışlarğa ozğarıp, yañlış nasiatlar bereler: «Baq, birnci ol, er kezni param parça et». Men ise oña ep aytar edim: «Bizni davet etkenleri içün quvañ, sanağa çıq, sadece yırla, nasıl yer ve mükâfat alacağıñnı iç te tüşünme. Sen insanlarnı quvandırmaq kereksiñ – bunı tüşüñ. Eger mükâfatlar aqqında tüşünip başlasañ, coyulırsıñ ve ne yapacağıñnı unutarsıñ». Şimdi ise o bunı minetdarlıqnen hatırlay.
– «Eurovision» finalı olğanda qayda ediniz?
– Qırımda, televizor qarşısında edim. O ğalebe qazanağacında ilk sefer bu qadar emin edim. Bizim babamız o qadar çoq tütün çekti, anda-mında çapqaladı. Men ise: «Rahat ol, o şimdi birinci yerini alacaq. Sen çalğıcısıñ da, eşitmeysinmi yoqsa? Birinci yer ende çoqtan bizimki», – dep ayta edim. O ep rey saya edi, eycanlana edi, men ise rahat edim ve o birinci yerini qazanacağını bile edim.
– O qadar meşğul olıp, Jamala ailege de vaqıt ayıra bilemi?
– Qızçığım pek diqqatlı, er aqşam subetleşemiz: kün nasıl keçti, ne bar, ne yoq.
Yazğan er nağmesini ve er yırını o birden bizge yollay. Men «1944» yırınıñ birinci diñleyicisi edim, bu yır acayıp olğanını birinci men oña ayttım. Tartışqanımız bir sual – «Eurovision» içün türküniñ sözlerinde bağlama da inglizce yırlanılmaq kerek olğanı – er kes qırımtatarcadan tercime etmeycek te. Amma o dedi: «Yoq, ana, mına bu – yırnıñ degeri olacaq».


text:
Hersonda şeerniñ tarihında ilk sefer qırımtatar tili kursları açıldı. «Küreş» qırımtatar medeniyet-sport merkezi ve Oles Gonçar adına Herson vilâyetiniñ universal ilmiy kütüphane kurslarnıñ teşkilâtçıları oldılar, dep haber ete Qırım.Aqiqatnıñ mühbiri.
«Küreş» qırımtatar medeniyet-sport merkeziniñ reberi İbragim Suleymanovnıñ aytqanına köre, Hersonda bunıñ kibi kurslar yoq edi. Vilâyette ise qırq yıldan berli qırımtatarlar yaşay.
«Bunıñ kibi kurslarnıñ açılması – ayat ihtiyacıtır. Bizim vazifemiz – Rusiyeniñ Qırım işğali neticesinde yoq olmaq havfı altında qalğan halqımıznıñ tili ve medeniyetini saqlap qalmaqtır», – dep qayd etti İbragim Suleymanov.
«Yazda bizler Gonçar adına kütüphane bergen binada ders yapacaqmız, küzde ise şeerniñ bir de bir mektebinde derslerni keçirmege planlaştıramız», – dep ayttı kurslarnıñ reberi, qırımtatar tili ocası Vesilâ İbragimova.
Qırımtatar tilini ögrenüv boyunca birinci gruppa kurslarnıñ açılış tedbirinde şekillendirildi. Onıñ erkânında – farqlı yaş ve zenaat adamları. Tilni ögrenmek istegenlerniñ çoqusı – genç.
«Men halqımnıñ tilini mükemmel bilmek isteyim. Bizim qorantamız evde qırımtatar tilinde laf ete. Amma is etem ki, istegenim kibi onı bilmeyim», – dep añlattı kurslarğa qatnağan Herson tibbiyet kolleciniñ studenti Elmaz Halilova.
Kurslarnıñ açılış merasiminden soñ Oles Gonçar adına Herson vilâyetiniñ universal ilmiy kütüphaneniñ hadimleri kütüphaneniñ zal ve bölüklerini kösterdiler. Aleksey Zverikniñ yardımı ile balalar ukrain ve qırımtatar timsallerinen ava yılanlarını uçurttılar.
Hatırlatamız, 2014 senesi mart 20-de Yuqarı Rada qırımtatarlarnı Qırımnıñ tamır halqı olaraq tanıdı. Buña 283 deputat rey berdi.
Ukraina tamır halqı ve milliy azlıq olaraq qırımtatar halqınıñ etnik, medeniyet, til ve din hususiyetleriniñ inkişafını ve saqlap qalmasını kefil ete.


text:
Soñki yılları adetiy olğan tedbir Aqmescitte Lenin peydanında olmaq kerek edi. Faqat işğal etilgen Qırım akimiyetiniñ ve soñra qırımtatar milliy Meclisiniñ qararı ile teşkilâtçılar Aq-Meçet qasabasındaki camisi yanında topalındı, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri
«Yazıq ki, Lenin meydanını OMON, BTR ve arbiyler sarıp alğanını köremiz. Şunıñ içün biz öz numayışımıznı Aq-Meçet qasabasında keçirmege qarar aldıq, bu yer qırımtatarlar toplu yaşağan qasaba sayıla», – dep bildirdi aktsiya teşkilâtçılarından biri, Meclis azası Eskender Bariyev.
Aktsiya iştirakçileri qollarına qırımtatar milliy bayraqları ve timsallerini alıp, dua oqudılar. Bundan soñ bazıları 1944 senesiniñ sürgünlik qurbanlarınıñ hatırasına çıraq yaqtılar. Teşkilâtçılarnıñ aytqanına köre, işbu aktsiya, keçken seferleri olğanı kibi, barışıq, şiarsız ve çağıruvsız keçti.
Malüm ki, «Yüreginde ateş yaq» aktsiyası Sürgünlik qurbanlarınıñ hatıra künü arfesinde sekizinci kere ötkerile. İlki sefer onı 2007 senesi Aqmescitte teşkil ettiler. Tedbir Ukraina ealisi ve musafirlerine millet ve din mensüpligine baqmadan sürgünlik neticesinde elâk olğan ve Vatanğa qaytıp olamağanlarnıñ hatırasını. añmaq maqsadınen keçirile.
Hatırlatamız, qırımtatar milliy Meclisi cumaertesi künü mayıs 18 künü yarımadanıñ bütün regionlarında abide ve hatıra tahtaları yanında dualarnı keçirmege qarar aldı.
Evelleri «Cumhuriyet başı vazifesini eda etken» Sergey Aksönov Qırımda «Ukraina Cenübiy-Şarqısındaki vaziyeti» sebebinden iyün 6-na qadar «kütleviy tebirlireni» keçirmege yasaq etti.


text:
Yaltada şeer memuriyeti apparatınıñ yañı reberi tayinlendi – Qırımnıñ sabıq baş nazir muavini Olga Udovina.
Bu aqta Yalta şeer memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Şeer memuriyetiniñ başı Andrey Rostenko dey ki, apparat reberi belediye hızmetiniñ meselelerini, memuriyet faaliyetiniñ teminlevini nezaret etecektir.
Bundan da ğayrı, yañı yolbaşçınıñ vekâletlerine vatandaşlarnıñ muracaatlarınıñ vaqtında baqılması ve Yalta apparatı faaliyetiniñ planlaştıruvı kire, denile beyanatta.
Olga Udovina Qırım işğalinden evel Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Nazirler Şurası reisiniñ muavini QMC Nazirler Şurası apparatınıñ reberi, bunıñ ile Qırım Yuqarı Şurasınıñ deputatı edi.


text:
İlhaq etilgen Qırımda cinayetçilik seviyesi qarardan ziyade yükselgeni qısmen siyasiy taqiplernen alâqalıdır, dep saya qırımlı uquqçı Lilâ Gemeci. Böyle bir fikirni o Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde bildirdi.
«Men bellesem, cinayetçilik seviyesi qarardan ziyade yükselgeni birinci nevbette qırımtatar ve musulmanlarnıñ siyasiy taqiplerinen alâqalıdır. Bundan ğayrı ekstremizm maddeleri ağır soyları dep sayıla. Ondan da ğayrı, Rusiye ve Donbassnıñ tanılmağan «cumhuiyetlerinden» kriminal keçmişi olğan pek çok insan kelip başladı. Üçünciden, rusiyeli küç idaresi hadimleriniñ tespitnen bağlı planları bar, bu sebepten Ukraina devrinden qalğan pek çok davalarnı açıp, olarnı ğayrıdan taqiq eteler. Onıñ içün statistikanıñ bir qısmı qoşılıp yazılğan olması mümkün», – dep qayd etti uquqçı.
Rusiye Baş prokuraturasınıñ 2017 senesi yanvar-noyabr aylarında azırlağan esabatında, 2016 senesiniñ aynı müddetine nazaran ilhaq etilgen Qırımda cinayetçilik seviyesi 56% artqanı kösterilgen. Bu müddet içinde prokuratura yarımadada 35 biñ cinayet işlengenini qayd etken, olarnıñ 15 biñi – ağır ve ziyade ağır cinayetlerdir.
Baş prokuratura cinayetlerniñ eñ çoq tarqalğan soyu – dolandırıcılıq olğanını qayd ete. Böyleliknen ilhaq etilgen Qırım, Rusiyeniñ diger regionlarınen qıyaslanğanda cinayetçilik seviyesinde lider olıp çıqa.
Rusiye işğalinden soñ, Qırımda mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov demokratik memleketlerniñ liderlerini Rusiyeni «terror devleti» olaraq tanımalarına çağıra. Bu aqta o, Dünya ğayıp olğan insanlar künü qayd etilgen avgustnıñ 30-nda Facebookta bildirdi.
«Elbet, bilemiz ki, kerçek ayatta insanlarnıñ izsiz ğayıp oluvınıñ bir sıra sebebi bar, amma bizler ilk evelâ Rusiye tarafından vaqtınca işğal etilgen Qırımda hırsızlanğan ve ğayıp olğan insanlar aqqında aytamız. Demokratik devletlerniñ liderleri cesür olıp, bütün dünyada, hususan işğal etken Ukraina topraqlarında insanlarnı hırsızlağan Rusiyeni terror devleti olaraq açıq sürette tanımalı», – dep yazdı Çubarov.
2019 senesi mart ayında ABD Ukraina elçihanesi Rusiyeni ilhaq etilgen Qırımda diger siyasiy baqışlarnı bastırmaq içün yapqan «işkence ve insan hırsızlavlarını» toqtatmasına çağırğan edi.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada insanlar, hususan qırımtatarlar, sıq-sıq qaçırılmağa başladı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresi, «yarımadada qırımtatarlarnıñ kütleviy ğayıp olması» qayd etilmey, dep israr ete.
Faallerniñ malümatına köre, Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ 44 qırımlı ğayıp oldı, 15 kişi alâ daa tapılmadı.


text:
Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Facebookta bildirgeni kibi, sentâbr 7 künü «mayıs 3» işi boyunca yaqalanğan Tair Smedlâyevniñ daa bir mahkeme toplaşuvı keçecek.
«Saat 14:00 Ermeni Bazar şeer mahkemesinde Rusiye Federatsiyası Cinaiy kodeksiniñ 318 maddesi 1-inci qısmı boyunca keçken, 2014 senesi mayıs 3 künü qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevni qarşılavı vaqtında uquq qoruyıcı organı hadimine qarşı küç qullanuvda şeklengen Tair Smedlâyevniñ mahkeme toplaşuvı keçirilecek», – yazdı o Facebookta.
O şunı da qayd etti ki, bu iş boyunca beş insan yaqalanğan edi.
Evel Qırımda Ermeni Bazarnıñ şeer mahkemesi Aqmescit rayonınıñ 45 yaşında sakini Edem Ebulisovnı qabaatlı tanıdı ve oña 40 biñ ruble miqdarında para cezasını berdi.


text:
Miroslava Kanarskaya
«18 mayısnıñ sabası. Babam saba namazını yapmağa azırlana edi, anam ev içinde bir şeyler yapa edi. Qapumıznı küçnen qaqtılar. Açtıq- bosağamızda 4 asker avtomat ve pislotelernen tura ediler. Olar qıçıra, sögüne ve bizni iterip, tışqa çıqmağa mecbur ettiler», – o vaqıt 10 yaşında olğan Ridvan Bekirov bu künni böyle hatırlay.
O 80 yaşında, amma hatırlavlar onı ale daa tınç qaldırmaylar. Balıqlava civarında yaşağan qorantasını, diger qırımtatarlarnı kibi yerli qabristanda topladılar. Azbarlarda qalğan ayvanlar, olarnıñ artından baqıp, uluy ve qıçıra edi.
«Biz naqliyeni beklegende, sığırımıznıñ müñregenini eşittim. Ana, bu bizim sığırımız dedi, o da maña, yoq o degil, dedi. Biz ondan uzaqtamız, tapıp olamaz. Şu daqiqası sığırımız köründi. Biz onı sağıp, başqalarına da süt berdik, soñ o padağa ketti», - dep hatırlay Ridvan qartbaba.
Saba saat 4-ten aqşam saat 17.00 –ce adamlar, yük maşnalarnı sıcaq mayıs küneşi altında beklep oturdılar. Aqşam üstü, Ridvan qartbabanıñ qorantasını ve köydeşlerini mal taşığan vagonlarğa yüklep, qapılarnı kilitlediler. Qartnıñ hatırlavlarına köre, qapularnı tek büyük stantsiyalarda askerlerniñ istegi ile aça ediler. Suv ve kenef yoq edi, bütün yol devamında tek bir kere aşattılar.
«Saratov – onı iç bir vaqıt unutmam. Bizni anda aşattılar, birinci kere. Sasıq balıq şorbasını berdiler, amma o, öyle tuzlu edi ki, aşamaq degil, qoqlamağa bile çare yoq edi».
Qartnıñ bildirgenine köre, eşelon tahminen 20 kün yolda edi. Bu vaqıt içinde bir çoq adam öldi. Ölülerni demir yollarnıñ çetlerinde qaldıra ediler. Faqat, ğurbetlik te qırımtatarlarnı daa bir belânen qarşıladı. Adamlarnı yertolelerde yerşletirdiler, bundan evel anda yapon esirlerini tutqanlar. Yataq yerine – topraq obası, dam yerine – terek ve qamış. Soñra, hastalıqlar başlandı. Yerli suvnı içmege mümkün degil edi.
«Adamlar kelgeninen epidemiya başlandı. Suvnı qaynatmadan içkenler, o da zeerli, pahta tarlalarındaq aqa edi. Öyle baqsañ, Qırım suvı kibi temiz körüne. Amma, zeer eken. Er kün 16-18 ölüni qabristanğa alıp kete ediler». Qart emin, onıñ qorantasını, anasına toylıq ediye etilgen qave degirmeni qurtardı. «Babam, bütün hastalıqlar suvdan olğanını bile edi. Onñ içün bizge nohutnı yahşı etip qavurıp, soñ onı çekmege mecbur ete edi. Er kün onı qave kibi içe edik. BU ediye bizni qurtardı».
Yerli sakinler bizim ile laqırdı etmemege tırışa ediler. Qırımtatarlarnı ketirmezden evel, özbeklerge «Vatan hainlerinen» muqayt olmağa aytqanlar, dey Ridvan qartbaba.
Ğurbetlikteki ayat, ağır, facia ve qasevet ile tolu edi, deyp hatırlay qartbaba. Onıñ içün, imkân peyda olğanen onıñ büyük qorantası Aqmescit rayonnıñ Partizanı köyüne köçip keldi. Mında, o apyınen beraber, buyu kev qurıp, bala torunlarını östürdiler. Keçenlerde, apayı bu dünyanı terk etti, amma qartnı tek bir şey tınçlandıra – qadın, tuvğan Qırımda defn etildi.


text:
Qırımnıñ Rusiye prokuraturası yarımadada bir yüz mabüsniñ afu tilmesini teşkerip turdı. Bu 1941-1945 seneleri olğan cenkte ğalebeniñ 70 yıllığına bağışlanğan Rusiye Devlet dumasınıñ avalesi amelge keçirile.
«Al-azırda amnistiya aqqında aktlar 150 mabüske nisbeten qullanıldı», – haber ete prokuraturanıñ matbuat hızmeti.
Mında şunı qayd ettiler ki, Qırım prokurorı yarımada türmelerinde bulunğan mabüslerge nisbeten amnistiya aqqında aktnıñ amelge keçirilmesini nezaret ete eken.
Evel bildirilgeni kibi, 2014 senesi baarden Rusiye Federatsiyası nezareti altında olğan Qırımda bütünrusiye amnistiyasına 160 mabüs oğray bile.


text:
Kreml nezareti altındaki Bağçasaray mahkemesinde politsya hadimini aqaretlegeninde qabaatlanğan Şevket Razzaqovnıñ işi boyunca mahkeme taqiqat bitti. Anda şaatlar politsiya hadimi aqaretlenmegenini tasdıqladılar. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa adliyeci Mammet Mambetov haber etti.
«İmayeci Razzaqovnıñ ahlâqiy davranışı boyunca hulâsa çıqarğan mütehassısnı sorğulamağa rica etti. Bunen beraber imayeci, Razzaqov tükürgeninden ğayrı, politsiya hadimini sözlernen aqaretlegenini iddia etken mütehassısnıñ mahkemege çağırılıp, sorğulanmağa rica etti. Cinaiy iş materiallarında, bu mütehassıs video çekilüvlerindeki dudaq areketlerinden oquğanını köstergen iddialarından ğayrı, Razzaqov politsiya hadimini aqaretlegenine dair iç bir delil yoq. İş obyektiv şekilde baqılğanında Razzaqov aqaretleycek bir areket yapqanını ne biri, ne de digeri yüz faiz tasdıqlap olamay», – dep ikâye ete adliyeci.
Mambetov ayrıca, kelecek oturışuvda munaqaşalar yapılcağını qayd etti.
2017 senesi aprelniñ 13-nde rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri Bağçasaray sakini qırımtatar faali Seydamet Mustafayevniñ evini tintken edi. Politsiya areketlerini taqip etmek içün qırımtatar faalleri, su cümleden Razzaqov toplanğan ediler. Politysiya hadimleri ve OMON toplanğan şahıslarnı quvıp, küç qullanğandı. Neticede yedi kişi tutlıp alınğan edi, Razzaqov ise politsiya hadimine «tükürerek aqaretlengeninde» qabaatlanğan edi.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqası olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
Mayıs 7-de rusiyeli uquq qoruyıcılar 25 qırımtatarnı tutıp, politsiyağa sorğuğa alıp ketti. Bu aqta mühbir Osman Paşayev bildire.
«Er kesni şeer politsiya bölügine alıp kettiler ve olarnıñ parmaq izlerini aldılar. Merkez bazarında ve «Vostoçka» restoranı rayonında tuta ediler. Bütün yaqalanğanlar – qırımtatarlardır», – dep yaza Osman Paşayev Facebook saifesinde.
Jurnalistniñ malümatına köre, uquq qoruyıcılar yaqalanuvlar Krasnodarda bir qorantanı öldürgen şahıslarnı tutma operatsiyasınen bağlı olğanını añlattılar.
«Kezlevde qırımtatarlarnıñ kütleviy şekilde yaqalanuvı Krasnodarda bir qorantanı öldürgen cinayetçilerni tutma operatsiyasınen bağlı olğanını añlattılar. Yaqalanğan kişilerge bu çalışmalar olğanını ayttılar. «Ruslar şeklenilip olamazlarmı?» sualine hadimlerden biri ola bilgenini ayttı. «Ne içün politsiyağa 20 insannı ketirdiler ve olarnıñ episi qırımtatar ola?» sualine cevap böyle oldı: «Biz kiçik adamlarmız, yuqarıdan emir keldi», – bildire jurnalist.
Bu mesele boyunca Qırımnıñ rusiyeli uquq qoruyıcı organlarınıñ resmiy izaatları yoq.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Bügün de-bügün Ukrainanıñ Qırımda «qanunsız arheologlarğa» basqı yapabilecek bir vasıtası yoq ve olarnı yalıñız halqara sıñırlav yolunen toqtatmaq mumkün, dep saya Ukraina İlmler Milliy Akademiyası arheologiya İnstitutınıñ hadimi Vyaçeslav Baranov. Bu aqta o, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ sabalıq efirinde söz yürsetti.
«Yalıñız kelecekte ğarp devletlerine kirişlerini qatiyen yasaq etmeli. Çünki bir çoq rusiyeli arheologlar hususan ğarptan grand almağa ve ğarp kütüphanelerinde çalışmağa pek avesler. Bu olarnı ayındırmaq içün tesirli olur edi. Bundan ğayrı ciddiy tesir etecek bir unsur yoq derecede», – dedi o.
2014 senesi martnıñ 16-da Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusınen bağlıreferendum keçirildi, neticede Rusiye Qırımnı özüne qoşqanı aqqında ilân etti. Ukraina, Avropa birligi ve AQŞ bu rey berüvni tanımadılar ve bu, Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilgeniniñ isbatıdır.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukraina topraq bütünligi, suvereniteti ve mustaqilligine zarar ketirgen areketler sebebinden kirsetilgen Avropa Birligi sanktsiyaları al-azırda 177 şahıs ve 48 teşkilâtqa qarşı çalışa. Bu aqta AB Ukraina temsilciliginiñ saytı haber ete.
«Olar (sanktsiyalar – QA) kiriş yasaqları ve aktivlerniñ buzlatılmasınen bağlıdır. Sanktsiyalar cedveline kirsetilgen şahıslarnıñ Avropa Birligine kirişi ya da andan tranzit ketmesi yasaqlana. Aynı vaqıtta, aktivlerniñ buzlatıluvı em şahıs, em teşkilâtlarnıñ para ve iqtisadiyat resurslarınen bağlı. Bundan ğayrı, Avropa Birligi vatandaşları ve şirketlerine cedvelde olğan şahıslarğa sermiya bermege yasaq etile», – dep aytıla haberde.
Avropa Birligi, Rusiyeniñ qanunsız Qırım ve Aqyar ilhaqını qabul etmey, dep hatırlata.
«AB halqara uquqnıñ Rusiye tarafından bozuluvını takbih etmege devam ete. Avropa Birligi Ukraina topraq bütünligi, suvereniteti ve mustaqilligine qol tutmaqta qararlı olıp qala», – dep bildirdi AB.
Sentâbrniñ 2-nde AB Şurası Avropa Birliginiñ fikirince, Ukraina topraq bütünligi ve suverenitetini bozğan şahıs ve teşkilâtlarğa qarşı şahsiy sanktsiyalarğa Keriç köprüniñ qurucılığı ile alâqası olğan eki şahıs ve dört şirketni qoşmağa qarar aldı.
Yañı sanktsiyalar cedveline Aleksandr Ganov, «Grand Servis Ekspress» baş müdiri, ve Leonid Rıjenkin, «Straygazmontaj» şirketiniñ infrastruktura leyhalarınıñ baş müdir muavini, kirgenler. Sanktsiyalarğa «Lenpromtransproyekt», Direktsiya po stroitelstvu jeleznoy dorogi Berkakit-Tommot-Yakutsk tren Yolunı quruv direktsiyası, Qırım tren yolu, Qırımnıñ ilk sigorta şirketi oğradılar.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar AB daimiy vekiller komitetine Ukraina topraq bütünligini ve suverenitetini bozuv, hususan Keriç köprü qurucılığı ile bağlı şahıs ve teşkilâtlar cedvelini kenişletmek qararını qabul etkeni içün teşekkürler bildirdi.
AB elçileri Keriç köprüniñ qurucılığı içün eki şahıs ve dört şirketke qarşı sanktsiyalarnı tasdıqladı.
İyünniñ 18-nde Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba bildirgenine köre, Avropa Birligi Şurası Qırım işğali sebebinden Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı bir yılğa uzattı.
Sanktsiyalar 2014 senesi Rusiyeniñ yarımada işğaline cevap olaraq kirsetildi. O vaqıttan berli bir qaç kere uzatılıp kenişletilgen edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Ümerovğa Qırımda yıl devamında alğan nefaqasını doquz qat qısqarttılar.
İlmi Ümerov bıltır avgust ayında Bağçasaray rayon devlet memuriyetiniñ başı vazifesinden vazgeçti. Çünki o vaqıt Rusiye devlet hızmetçisiniñ antını bermege istemedi. O zaman o saqatlıq nefaqasını resmiyleştirdi.
«Mende Parkinson hastalığı ileriley. Onı bazıda biraz toqtatmaq ya da alışmaq mümkün, amma bütünley tedaviylenmek imkânsız», – tarif ete Ümerov Qırım.Aqiqatqa.
Meclis reisiniñ muavini aytqanı kibi, 2014 senesi ukrain qaidelerine köre Parkinson hastalığı sebebinden oña sakatlıqnıñ ekinci gruppasını berdiler. «Bu gruppa işlememek ve berilgen paradan 90% elde etmege fırsat bere. Maña keçici müddet qaideleri boyunca 38 biñ ruble bere ediler», – dey Ümerov.
Amma bir yıldan soñ, Meclis reisiniñ muavini aytqanına köre, saqatlıq gruppasını tasdiqlamağa vaqıt kelgende, onıñ teşisi endi ekinci gruppağa uymadı, tek – üçünci. Tibbiy-içtimaiy teşkerüvniñ neticesi öyle edi.
«Bu – iş gruppasıdır. Rusiye qaidelerine ya da Pension fondunda alınğan añlatuvlarğa köre, gruppa deñiştirilse, nefaqanı da ğayrıdan sayıp baqmaq kerek. Endi men içtimaiy nefaqanı elde etecem, oña köre ne devlet hızmetçisiniñ tecribesi, ne alğan aylığımnıñ miqdarı köz ögüne alınmay. Saqatlıqnıñ üçünci gruppası olğanda, işlemek kerekim. Amma devlet hızmetine qaytamam, çünki Rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarını tanımayım», – dep añlata Meclis reisiniñ muavini.
Ümerovnıñ aytqanı kibi, endi oña nefaqanı 8 biñ ruble miqdarında bermege vade eteler. «Pension yaşıma yetmegenimden sebep, buña daa eki yıl bar, berilgen paradan tek 50% elde etecem, yani dört biñ ruble», – dep qoştı o.
Böyleliknen, Ümerovnıñ nefaqası doquz qat qısqartılacaqtır. Deñişüvler şu yılnıñ avgust ayından amelge keçecek.


text:
Musahide kameralari – satis ve qurasdirma. Ogurluqa qarsi sistemler
ASecurity sirketi her bir obyek, ev ve s. eraziye individual olaraq xususi kamera novleri, tehlukesizlik sistemleri teklif edir.
Tehlukesizlik avadanliqlari perakende, elece de topdan satilir. CCTV nezaret kameralari qurasdirmaq ucun istifade olunan mehsullar, hemcinin, diger tehlukesizlik avadanliqlari sirket terefinden satilir. Firma terefinden qurasdirma isleri de gorulur.
Vetenimizin istenilen erazisinden sifarish qebul edilir.
Mehsullara zemanet verilir.


text:
Yaqında ilhaq etilgen Qırımnıñ mekteplerinde tarqatılğan 10-uncı sınıf talebeleri içün “Qırım tarihi” rusiye desliginde, “qırımtatar halqına nisbeten nefret doğurğan” fikir-ibareler bar.
Bu atqa Qırım uquq qoruyıcı gruppası bildirdi.
Uquq qoruyıcı ekspertlerniñ malümatına köre, derslik metninde, Alman komandanlığı, Qırım ealisiniñ milliy erkânınıñ hususiyetlerine emiyet berip, işğalcilerni qurtarıcı dep sayğan ve bazı şeer ve köylerde demetlernen qarşılağan, meyva ve şarapnen sıylağan qırımtatarlarnı işbirligine çekmek içün acele tedbir ala edi; tatar ealisiniñ ekseriyeti almanlarğa yahşı yanaşqan, çoqusı faal sürette yardım etken edi dep iddia ete.
“Bu iddialar şübeli ve kerekli delilleri yoq. Böylece, umumen alğanda, kitap tilinde duşmanlıq tili körüne. Hususan, çoqtan tanılğan ve bilingen qırımtatar halqınıñ basqı ve diskriminatsiyası şübege oğray”, - denile uquq qoruyıcılarnıñ beyanatında.
Qırım uquq qoruyıcı gruppasınıñ eksperti İrina Sedova, kitap mıtlaq derslikler cedvelinden çıqarılmaq kerek olğanını ayta.
“Bu derslikniñ Qırımda qullanmasına ruhset berilmemek kerek dep tüşünem. Nefret çıqaruv tedqiqatlarımızda, Kreml nezareti altındaki matbuatta, qırımtatarlarğa, ukrainlerge ve başqa milletlerge qarşı nefter çıqaruv adiselerini qayd etemiz. Bu maqsat içün dersliklerniñ qullanuvı havflı şeydir, çünki, büyüklerge köre, balalar propaganda tesirine daa çoq oğray”, - dep saya uquq qoruyıcı.
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov, ilhaq etilgen yarımadanıñ mekteplerinde tarqatılğan onuncı sınıf talebeleri içün “Qırım tarihi” rusiye dersligi, Ukraina Cinaiy Kodeksiniñ ameline oğray, dep bildirdi.
Çubarovnıñ aytqanına köre, bu derslik nümüneleri Ukraina uquq qoruyıcı organlarına berilgen muracaatlarğa qoşulacaq, ve “Qırımda işğal siyasetiniñ numayışını etmek içün” çeşit-türlü halqara meydanlarında kösterilecek.
Daa evel Qırımlı adliyeci, sanat ve tasil hadimleri, Qırımnıñ Rusiye tasil nazirligine muracaat etip, 10-uncı sınıflar içün S. V. Yürçenko muarririyetinde çıqqan «Qırım tarihı» dersligini mündericesinde qırımtatarlar aqqında bulunğan provokatsion ibareler sebebinden onı qullanuvdan çıqarmağa rica etti. Kitapta "tatar ealisiniñ ekseriyeti almanlarğa yahşı yanaşqan, çoqusı faal sürette yardım etken edi" dep yazılğan.
Qırım Tasil nazirliginiñ vekilleri adiseni şimdilik izaatlamadı.


text:
Tedbirler «Qırım Cumhuriyetiniñ» Devlet Şurası binasınıñ yanında başlandı. Mında T-34 abide-tankqa gülçemberler qoyuv merasimi olıp keçti. Soñra kolonnalar şeer soqaqlarından Gagarina adına bağçasındaki Belgisiz askerniñ mezarında Ebediy ateşke yol aldı. Mında yürüş iştirakçileri cenk yılları elâk olğanlarnı sükünet daqiqası ile añdı, dualar oquldı.
Veteran ve qırımlılarnı «Qırım Cumhuriyetiniñ» «yolbaşçıları» Sergey Aksönov ve Vladimir Konstantinov hayırladılar.
Resmiy tedbirlerden soñ veteranlarnı hayırladılar, «asker botqası» ve «cebe yüz grammı» ile tarla aşhanesi çalışa edi.
Aluştada mayıs 9 künü «akimiyet» vekilleri şeerniñ merkeziy qısmındaki arbiy qabirlerge ve Mirnıy mikrorayonındaki mezarlıqta Belgisiz asker abidesine gülçemberler qoydı.
Uruş meydanlarında elâk olğanlarnıñ hatırasına aluştalılar arasında ateş yanğıradı ve sükünet daqiqası olıp keçti. Barışıq temsili olaraq kökke beyaz gögercinler yollanıldı.
Mitingniñ soñunda iştirakçilerniñ kollonası Aluşta yalısına taba yöneldi. Mında yerli icadiy taqımlarnıñ ve bala ve yaşlar icadı, qoranta, bala ve yaşlar işleri boyunca hızmet Merkeziniñ azalarınıñ çıqışları oldı.
Kolonnanıñ areketi devamında arbiy zamanğa bağlı olğan bütün abide, memoriallarğa gülçemberler ve girlândalar qoyuldı.
Ulu Vatan cenkiniñ veteran ve iştirakçileri içün şeer restoranlarnıñ birisinde ziyafet azırlanıldı. Bayramnı aqşam kontsert ve tantanalı fişenk ile devam etmege planlaştıralar.
Yaltada mayıs 9 künü şeer sakinleri mitingge Şüret bayırında Daimiy ateş yanında toplanıldı. Mında olar içün orkestr çala ve tarla aşhanesi azırlanılğan edi. Kelgenler Ulu Vatan cenkinde elâk olğanlarnıñ ölmez cesaretini sükünet daqiqası ile añdı.
Yaltı «yolbaşçıları» ve Ulu Vatan cenkiniñ veteranları Ebediy ateşke hatıra çemberlerni qoydı, soñra şeerde halq eglencesi başlandı, dep haber ete agentlik.


text:
Çuvaş tili
Çuvaş tili (öz adı ЧӑBaш чӗлxи) - uzaq bir türkiy tildir. Añlaşlıq kelişik çoq alçaq olğanı içün uzun devir Türkiy til olğanı qabul etilmegendir.
Rusiyede Çuvaşistan Cumhuriyetinde ekinci resmiy tildir. Diger Türkiy tillerinden ayrı qalıp, izolâtsiyanda digerlerinden uzaqlaşqan Çuvaş tili laf etken Çuvaşlar hristiandır. Çuvaş tilini eski Bulğar Türkleriniñ musulman olmağan köylülerniñ keliştirgeni ve bugünge qadar ketirgeni tüşünile.
Fonetik hususiyetler[deñiştir | kodunı deñiştir]
Künümizde diger Türkiy tillerge eñ uzaq olğan Çuvaş tiliniñ müim ses deñişimleri bar:
- Ş > L deñişme: meselâ çul (taş) (bu yerde ayrıca t>ç ve a>u deñişimleri de bar), kĕmĕl (kümüş).
- A > U deñişme: meselâ ut (at)
- Z > R deñişme: meselâ epir (biz), sakăr (sekiz), esir (siz), păru (buzağı).
- D > R deñişme: meselâ eski Türkçe hadaq>adaq>uraq>urağ> ura (ayaq); eski Türkçe hud->hur- (qoymaq).
- T > Ç deñişme (bazı sözlerde olmaylar): meselâ çul (taş). Bazı fiillerde bu tür deñişmelerge rastkelmey; tolmaq fiiliniñ Çuvaşça (tul-) şeklindedir.
- Q > Y deñişme: meselâ yun (qan).
Çuvaşlar bayağı deñişik bir Kiril elifbesinde oqup yazalar.


text:
Qırım Rusiyege «qoşulğan» soñ ukrain uquq qorçalayıcı teşkilâtlarınıñ ekseriyeti yarımadanı terk etti. Bir çoq vatandaş faali çetel agentleri ve istenmegen teşkilâtlar aqqında qanunlar olğan Rusiye uquq alanında çalışmağa istemedi, digerleri ise ayatını ve sağlığını tüşündiler. Soñki bir buçuq yıl devamında Qırımda cemaat ve siyasiy areketlerniñ eñ azından on faali ğayıp oldı – Kiyevniñ vatandaş azatlığı Merkezi böyle malümat bere.
Ğayıp olğan vatandaşlar ve işğal etilgen topraqlarda üçünci sektor aqqında Vatandaş azatlığı merkeziniñ leyhalar koordinatorı Aleksandra Romantsova Radio Svobodağa tarif etti:
– Qırımda ğayıp olğan siyasiy ve cemaat faalleri arasında dört gruppanı ayırmaq mümkün. Çoqtan ğayıp olğan Euromaydan iştirakçileri bar, olar işğalden evel Qırımğa barıp ğayıp oldılar. Vaziyet istiqrarlı olmağanda ğayıp olğan ediler. Olarnı alâ daa tapmadılar. 2014 senesi mart ayından soñ «Ukrain halq evi» cemaat teşkilâtınıñ azaları ğayıp oldı. Bu teşkilât medeniyet ve maarifnen oğraşa, siyasetnen iç bir alâqası yoq. Buña baqmadan, üç faal ğayıp oldı, olarnı da tapamayıq, bir de bir malümat yoq. Bilemiz ki, ğayıp olmalarınıñ sebebi ukrain medeniyetine nisbeten faaliyetleri ve rus Qırımı ğayesine qoltutmağanları ola bile. Büyük bir gruppa – qırımtatarlar. Al-azırda bir qaç adam ğayıp oldı, soñra bu insanlarnıñ bir qısmını ölü tapalar. Yaqında üç kişi ğayıp oldı, ekisini ölü taptılar, üçüncisi tapılmadı. Maalesef, qırımtatarlar ğayıp ola, bunıñ kibi bir qaç adise aqqında aytqan edik. Em de Aleksandr Kostenkonıñ işi bar, o da Euromaydanda bar edi, ve Qırımda onı bundan sebep qabaatlaylar – Kiyevdeki Euromaydanda köstergen faaliyeti içün. Onıñ babası ğayıp oldı. Kostenkonıñ ailesini sıqıştıralar. Bundan ğayrı, Qırımnıñ memuriy sıñırında babası ğayıp oldı, onıñ ağasına qabaat seslendirildi, ve özü de taqiqat altında buluna, mahkeme oña üküm çıqardı.
– «Ukrain halq evi» Qırımda şimdi çalışamı?
– Olar ğayrıdan qayd olamadılar, ukrain medeniyet yönelişinde çalışqan teşkilâtlarnıñ ekseriyeti Qırımda çalışıp olamay. Adamlar anda qaldı, faaliyetleri bar, amma cemaat teşkilâtı olaraq çalışmaylar, çünki Rusiye qanunlarına köre qayd olmağa istemeyler.
– Olar özleri ğayrıdan qayd olmağa istemedilermi?
Faallerniñ evleri yanında fotoresimler yapıştırıla edi: «Devlet departamenti azırlağan diversant-terrorist»
– Cemaat teşkilâtı anda qayd olğan ve Qırımda çalışqan edi, amma Rusiye keldi, adamlar Rusiye Federatsiyası akimiyetiniñ qanunğa uymasını, em de qaydlarını tanımaylar. İnsanlarnıñ çoqusı Rusiye vatandaşlığından vazgeçmedi, çünki bunı saçma dep saya: men Rusiye vatandaşlığını almadım – ne içün ondan vazgeçeyim? Bu zorlağan areketler, bu insanlar olarnı mantıqsız sayalar, ve olarğa riayet etmeyler.
– Qırım işğalinden soñ ticaretnen oğraşmağan ukrain teşkilâtları, şu cümleden uquq qorçalayıcı teşkilâtlarınıñ ekseriyeti ya yarımadanı terk etti, ya da ğayrıdan qayd olmadı, doğrumı?
– Birinciden, ğayrıdan qayd olmaq zor. Ukrainada olğanı kibi degil, bir sıra şey bar, uquq ceetinden de, misal olaraq, masraflarnı nezaret etmek qıyın. Rusiyede çetel agentleri ve istenmegen teşkilâtlar aqqında qanunlar bar, Ukrainada böyle bir şey yoq. Uquq qorçalayıcı teşkilâtlarınıñ çoqusı areket etip olamay edi, olarnıñ faal azaları ve anda çalışqan insanlarğa maneviy ve fizik basqı yapıla edi, apiske ala, yaqalaycaq ediler. Keçken seneniñ mart ayından itibaren quvalamağa başladılar, faallerniñ evleri yanında fotoresimler yapıştırıla edi: «Devlet departamenti azırlağan diversant-terrorist».
Bu sebepten uquq qorçalayıcılarnıñ çoqusı yarımadanı terk etti, uquq qorçalayıcı olmağan cemaat teşkilâtları da aynısını yapqanlar. Misal olaraq, Aqyar şeeriniñ Studentler keñeşi – onıñ reberi işğalden evel Ukrainağa qoltuta edi, şunıñ içün ketmege mecbur oldı.
– Siz Vatandaş azatlığı Merkezini temsil etesiñiz. Qırımda göñüllileriñiz barmı? İşğalden evel temsilciligiñiz oldımı?
– Qırımda malümatnı toplaymız. Elbet de, bizge resmiy şekilde malümat bermegen qaynaqlarımız bar. Anda yaşağan insan bunı aytsa, birden problemlerge rastkelir. Bunıñ kibi bir sıra misalimiz bar. Meselâ, teşkilât bile olmağan Qırım alan missiyası, al-azırda Rusiyede istenmegen teşkilâtlar cedvelinde mevcut. Ukraina pasportı olğan insan Qırımda insan aqlarını nezaret etemez.
– İşğalden evel Qırımda olğan ve Qırım vatandaşlarınıñ aq-uquqlarını qorçalamağa qarar bergen ticaretnen oğraşmağan ukrain teşkilâtlarını bilesiñizmi?
– Yoq. Ukrain adliyecileri anda litsenziyanı alamay. Uquq qorçalayıcılarnıñ ekseriyeti halqara teşkilâtlar tarafından maliye etilgen edi. Şimdi ise imkânsız – çetelden para alamazsıñ. Bu qıyın bir iş. Bunı açıq yapqan insanlar em FSB (Federal havfsızlıq hızmeti), em de Rusiye Taqiqat komiteti tarafından (er angi
İnsan aqlarını qorçalağan er bir insan, Rusiyege ya da Ukrainağa qoltutmasa da, FSB nezareti altında buluna
şekil ve seviyede) basqığa oğraylar, etraftaki insanlar tarafından da maneviy ceetten sıqıştırıla. Anda olğan ukrain uquq qorçalayıcı teşkilâtlar qalmadı. Misal olaraq, Yaltada çalışqan «Almenda» teşkilâtı bar edi. Olar insan aqları saasında uquq yardımı ve maarifnen oğraşqan ediler, ve bu teşkilât bütünley ketmege mecbur oldı. Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav Komitetini quracaq olğan qırımtatarlarnıñ teşebbüs gruppası da aynı. Komitetniñ üç koordinatorı bar edi, üçüne qarşı cinaiy iş açıldı. Bundan ğayrı, uquq qorçalayıcı bütün meselelerni al etmek içün uquq müitine muhtac. Qırımda ukrain uquq sisteması çalışmay, Rusiye uquq sisteması yerli menfaat ve mahkemecilerge esaslana, Rusiye qanunlarına da riayet etilmey. İnsan aqlarını qorçalağan er bir insan, Rusiyege ya da Ukrainağa qoltutmasa da, FSB nezareti altında buluna.
Metnniñ asıl nushası – Radio Svoboda saytında


text:
«Veciye Kaşka işi» figurantları Tahqiqat izolâtorında eñ azından mayıs 15-ke qadar bulunacaqlar. Yaqalanğan faaliyetçiler yaş adamlar olmağanına ve izolâtorda sağlıqları pek fenalaşqanına baqmadan, olarnıñ tevqif muddeti uzatıldı. Bekir Degermencide astma ve yürek hastalıqları keskinleşti, Kâzim Ametovda közü zayıflay, 65 yaşlı Asan Çapuh ise mikroinsult keçirgenini iddia ete.
Qırımtatar faaliyetçileri keçken yılnıñ noyabrinde Aqmescitte yaqalandı. Bekir Degermenci ve Kâzim Ametovnı Kyiv rayonı mahkemesine yaqın olğan «Medoborı» kafesinde yaqaladılar. Buña yaqın bir yerde Asan Çapuh yaqalandı. Onıñnen beraber qırımtatar milliy areketiniñ veteranı, 83 yaşlı Veciye Kaşka buluna edi. Yaqalav esnasında o yaramadı. Qadın içün «acele yardım» çağırıldı, lâkin hastahanege ketkende o keçindi. Faaliyetçi Ruslan Trubaç başqa yerde yaqalandı – telükesizlik hadimleri onı, apayınen beraber ketken avtobusından tüşürdiler.
FSBniñ matbuat hizmeti, yaqalanğanlarğa qarşı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 163-nci maddesiniñ 2-nci qısmı – bir gruppa şahıslar tarafından teşkil etilgen aqsız yerde para talap etüv boyunca cinaiy işniñ açılğanını bildirdi. Tahqiqatnıñ versiyasına köre, işniñ figurantları Türkiye vatandaşından aqsız yerde büyük miqdarda para talap ete ediler. Lâkin yaqalanğanlar, bu qabaatlavlarnıñ sahte olğanlarını ayta. Olarnıñ sözlerine köre, aqiqatta Türkiye vatandaşı Yusuf Aytan, aynecilik etip, Veciye Kaşkanıñ ailesinden7 biñ dollar aldı. Faaliyetçilerniñ aytqanına köre, olar türkni bu paranı qaytarmaq kerekliginde qandıracaq ediler. Yusuf Aytan şu paranı Veciye Kaşkanıñ qoluna berecek vaqtında «Medoborı»da yaqalav yapıldı.
Faaliyetçiler, tevqifleri siyasiy sebepten yapılğan ve cemiyetteki faaliyetleri ile bağlı, dep sayalar – olar dörtü de, Rusiyeniñ mahsus hizmetleri ve telükesizlik hadimleri tarafından taqip etilgen yurtdaşlarına faal surette yardım ete.
Yaqalav esnasında elâk etken Veciye Kaşka, qırımtatar milliy areketiniñ eñ belli iştrakçilerinden biri edi. O, 83 yaşında dünyanı terk etti. Öz halqınıñ aqları içün arekette o, 50-nci yıllarnıñ soñundan başlap iştirak etti.
Rusiye advokatı Nikolay Polozov efsaneviy qırımtatar qadınınıñ ölümi vaqiası boyunca cinaiy işniñ açılmasını talap ete. Onıñ malümatına köre, yaqalanuvı boyunca operatsiyağa Rusiye İçki işler nazirliginiñ Qırım idaresinde çalışqan Kaşpanov, Svetikov, Grekov, Şambazov ve Beloşov soyadlı hadimlerniñ alâqası bar. Polozov, vazife salâhiyetlerini yaman maqsatnen qullanmaları ile alâqalı olaraq bu şahıslarğa qarşı cinaiy işlerniñ açılmasına dair qoşumca ariza berdi. Fevralde Rusiyeniñ Tahqiqat komiteti arizasını red etti. Al-azırda adliyeci bu qararğa qarşı şikâyet berdi.
Aqsız yerde para talap etüv içün yaqalanğan faaliyetçiler endi yaş insanlar degil. Yaşları 50-ni keçti. Tevqiften soñ sağlıqlarınıñ vaziyeti bayağı fenalaştı. Lâkin buña baqmadan, mart 14-te olarnıñ tevqif muddetleri eki ayğa uzatıldı. Advokatlar olarnıñ iç olmadı ev apisine keçirilmesini talap ete ediler. Qırım.Aqiqat muhbiri, «Veciye Kaşka işi» figurantlarınıñ er birinde işleri nasıl olğanını tayin etti.
Bekir Degermenci: «O bir dünyadan qaytardılar»
Degermenciler qorantasında 57 yaşlı Bekir, eki yıl içinde endi ekinci mabüstir. Onıñ oğlu, Mustafa, «fevral 26 işi» figurantı. Al-azırda onı 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamenti binasınıñ yanındaki «kütleviy qarışıqlıqlarda iştirak etüv»de qabaatlav boyunca muhakeme eteler. 2015 senesiniñ mayısından başlap, 2016 senesiniñ apreline qadar Mustafa tahqiqat izolâtorında bulundı, şimdi ev apisinde buluna.
Onıñ babası Bekirde bronhial astma bar. İzolâtorda o keskinleşti. Dekabr 6-da azatlıqnı sıñırlav tedbiriniñ uzatılması boyunca mahkeme vaqtında oña «acele yardım»nı çağırmağa mecbur oldılar, ve mahkemeniñ büyük qısmını o, oksigen maskası ile keçirdi. Bundan soñ tahqiqat izolâtorında Degermenciniñ sağlığı kün-künden daa beter olıp başladı. Aqrabalarınıñ aytqanına köre o, ağrılar sebebinden yatıp olamağanı içün, amelde yuqlamaq imkânından marum qaldı.
Dekabr 14-te, advokat Edem Semedlâyevniñ uzun sürgen qandırmalarından soñ mabüsni 7-nci şeer hastahanesiniñ reanimatsiyasına keçirdiler. Anda o, bir ara essiz alda bulundı. Yanvar 2-de Bekir tahqiqat izolâtorına qayttı.
Sağlığım biraz elvermedi: 6 kün reanimatsiyada edim, olardan 3 kün – komadaBekir Degermenci
Degermenci özü, advokat vastasınen yollağan açıq mektübinde: «Sağlığım biraz elvermedi: 6 kün reanimatsiyada edim, olardan 3 kün – komada. Ekimler, «o bir dünyadan qaytardıq», dediler. Umumen hastahanede qararnen 20 kün edim», – dep yazdı.
Reanimatsiyadan soñ Bekirniñ alı eyileşti, lâkin sağlıq vaziyeti noramdan daa uzaq. Yanvar 17-de onı izolâtordan çıqarıp, tıbbiy teşkerüvge alıp bardılar. Degermenciniñ sözlerine köre, teşkerüvniñ özü 3 daqiqa sürdi. Mabüsniñ fikrince, alını tayin etmek içün bu, yeterli degil edi. Aynı zamanda vesiqalarda, Bekirniñ tahqiqat izolâtorında bulunması içün iç bir mania yoq, dep qayd etilgen.
Şimdi o, izolâtorınıñ tıbbiy qısmında buluna. Apayı Aliyeniñ sözlerine köre, soñki eki afta içinde ömür arqadaşınıñ sağlığı kene fenalaşıp başladı.
Soñki eki afta içinde aqayımnıñ alı fenalaştı. Üç kün ardı-sıra sıcağı tüşmediAliye Degermenci
Aliye Degermenci: «Soñki eki afta içinde aqayımnıñ alı fenalaştı. O, kene biraz hastalandı, çünki şimdi onda yanğı protsessi keçe. Onı ekim baqtı, ve oña saba ve aqşam antibiotik inyektsiyaları yapıp başladılar. Onıñ üç kün ardı-sıra sıcağı tüşmedi, lâkin mahkemede sıcağı 37 olsa da, körünişi bir qarar edi», – dedi.
Oturışuvda bergen mektüpte Bekir, özüni «tendürist» alda tutqanını yaza. Em de özüne ve diger figurantlarğa şaqa etip «aydamaq qartlar» dey.
Degermenci parmaqlıqlar artından: «Belki de bazılar meni safdil der, amma men, adaletniñ bir kün ille yeñecegine ve onlarca, belki de biñlerce vicdan mabüsi bulunğan apishanelerde divarlarnıñ yıqılacağına inanam», – dep yazdı.
Diagnoznı gizlev
«Aydamaq qartlar»nıñ eñ yaşlısı – 65 yaşlı Mishor sakini Asan Çapuh. Dekabr 6-da mahkemede o, izolâtorda tutuluv şaraitine şikâyet bildirdi ve açlıq ilân etti. Lâkin sağlığı birden yamanlaşqan içün o, qısqa vaqıt içinde ğıdalavğa qaytmaq mecbur oldı.
Advokat Ayder Azamatovnıñ aytqanına köre, yemekten vazgeçüv kününde Asan Çapuhta bedeniniñ sol tarafı – omuzdan ayaqqace – qıbırdamaz alğa keldi. Bu sebepten mabüs mustaqil surette yürmekten marum oldı.
Çapuh özü, mikroinsult keçirgenini tüşüne, lâkin tahqiqat terapevti oña «hipertonik kriz» diagnozını qoydı. İşniñ çataq olğanını körgen advokat Ayder Azamatov, tahqiqat izolâtorınıñ memuriyetinden, muşterisiniñ tıbbiy teşkerüvden keçirilmesini talap etip, ariza berdi.
«Olar uzun muddet vaqıt sozdı, bir şeyler uyğunlaştıra ediler. Ondan soñ, ne olsa da, onı alıp bardılar. Onı, qararnen, üç-dört kere alıp bardılar: baş miyiniñ ultradavuş tetqiqatını (UZİ), MRT, daa nasıldır areketler yaptılar. Er sefer alıp barılğan soñ onı tekrar tahqiqat izolâtorına qaytara ediler», – dedi advokat.
Onıñ iddiasına köre, izolâtornıñ memuriyeti, tıbbiy sırnı faş etüv yasağına sıltap, tetqiqatnıñ neticelerini gizley. Aynı zamanda, advokatnıñ sözüne köre, tahqiqat izolâtorınıñ memuriyetine Çapuhnıñ diagnozını bildirip, onıñ özüne bidirmediler.
Al-azırda o, izolâtornıñ tıbbiy qısmında buluna. Advokatnıñ aytqanına köre, Çapuh, ayağı ale daa qısmen uyuşqan adla olğanı içün, zorluqlar çeke.
Elbette, ayağı boyunca sualler daa bar, ve nutqu da eski alğa kelmediAyder Azamatov
Ayder Azamatov: «Soyları oña bazı ilâclarnı yolladı, ondan soñ alı eyileşti, ve o, tıbbiy sanitar qısmına keçmege razılıq berdi. Al-azırda o, tıpqı Bekir Degermenci kibi, anda buluna. Dekabrde olğanına köre, sağlıq vazyeti bayağı eyileşti. Lâkin, elbette, ayağı boyunca sualler daa bar, ve nutqu da eski alğa kelmedi», – dedi.
İşniñ daa bir figurantı – Suvuq Sala (Hruşevka) köyüniñ sakini Kâzim Ametov da sağlıq problemalarına şikâyet ete. O, tevqiften soñ közleri zayıfladı, dey.
Kâzim ağa, közleriniñ pek tez zayıflaşqanını, ve bunıñle alâqalı olaraq er vaqıt başı ağırğanını bildirdiEmil Kurbedinov
Advokat Emil Kurbedinov: «Kâzim ağa, közleriniñ pek tez zayıflaşqanını, ve bunıñle alâqalı olaraq er vaqıt başı ağırğanını bildirdi. O, tıbbiy teşkerüv ötkermeleri içün ariza yazğanını ayta. Umumen ne olğanını bilmek içün adiy közler teşkerüviniñ ötkerilmesini o, endi ekinci aftadan berli nafile talap ete», – dey.
İşniñ daa bir figurantı, Kefe sakini Ruslan Trubaç sağlığınıñ vaziyetine dair şikâyet etmedi.


text:
Moskva kontrolindeki Qırım suv hocalığı ve melioratsiya devlet komitetiniñ reisi İgor Vaylniñ bildirgenine köre, yarımadanıñ suv teminlevinen bağlı qorqular yoq. Onıñ aytqanına köre, suv anbarları yağanaqlar sayesinde toldurıla.
«İçilecek suv yetmeycek dep qorqu yoq. Suv anbarlarınıñ toldurılması yahşı», – dep bildire Vaylniñ aytqanlarını TASS haber agentligi.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırım akimiyeti yarımadanıñ suv teminlevi problemine az diqqat ayıra, dep qayd etti.
Rusiye suv teminlevi birligi, sanktsiyalar Qırımnıñ suv hocalığı inkişafına menfiy tesir ete, dep bildirdi.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.


text:
Ádiwli oqıwshı, «Jetkinshek»tiń jankúyer jaqın dosları, ıqlasbentleri! «Qulaǵıńa gápim bar» klubımız bıraz waqıttan berli irkilińkirep qaldı. Bul ushın sizlerden keshirim soraymız. Klubımızdıń búgingi sanın ózińiz qatarlı doslarıńızdıń kewil keshirmelerin, birewge aytıwǵa batına almay júrgen sırların, atirapındaǵı bolıp atırǵan unamsız hádiyseler haqqında gazetamızǵa jollaǵan xatları tiykarında tayarladıq.
Balalar, klubımızda járiyalanǵan maqalalardı dıqqat penen jaqsılap oqıń.
«Jetkinshek»ti jetinshi klasqa deyin oqıy ma?
Ári oylanıp, beri oylanıp, usı maqalanı jazıwǵa májbúr boldım. Ótken jılı jazılıw mapazında ustazlarımız: -Balalar qanday gazeta-jurnallarǵa jazılasız?-dep soraw tasladı. Sonda men birinshi bolıp «Jetkinshek»ke jazılaman dedim. Klaslas doslarım duw kúlisti. Hayran qaldım. -«Jetkinshek»ti jetinshi klasqa deyin oqıydı-ǵoy. Náp-náhán bolıp kirttay balalardıń gazetasın oqıysań ba? Kim aytadı seni joqarǵı klastıń oqıwshısı dep?!…» Hár kim, hár jaqtan sóylep ketti. Oqıwshılardıń pikirin ustazımız da maqulladı.
Sol kúni men qattı qapa boldım. Úyge kewilsiz kirip keldim. Meniń jaǵdayımdı bilip ata-anam nege qapa ekenligimdi soradı. Klastaǵı búgingi waqıyanı aytıp berdim.
Sonda ata-anam: -Balam, hesh qapa bolma aytsa ayta bersin. Hesh qashan «Jetkinshek»ten qol úzbe. Ol saǵan haqıyqıy shın dos bola aladı. «Jetkinshek»tiń arqasında óziń kórip gúwası bolıp atırǵanıń joq pa, talantlı jaslar jetilisip shıǵıp atır. Seniń de tabıslarıń tabıslarǵa ulasıp atır. Bizler soǵan quwanamız,-dep biraz aqıl-násiyatın ayttı. Kóp keshikpey «Jetkinshek»ke bir jılǵa jazıldırıp berdi. Meniń quwanıshımnıń shegi joq. Lekin, klaslaslarımnıń pikiri, maǵan kóz qarası basqasha.
Ádiwli zamanlaslar! Joqarǵı klass oqıwshılarınıń «Jetkinshek»ti oqıǵanı ayıp pa? Sizler ne deysiz? Pikirińizdi bilgim keledi.
Bahadır
Nókis rayonı
Tekseriw sizlerge qaldı ma?
Bizler rayonda jasaymız. Jaqında dostım menen birge Nókiske qıdırıp keldim. Kóp qabatlı jaylardıń qaptalınan júrip baratırıp dúkán, kafe, dárixanalardıń jazıwlarına itibar berdik. Qarasaq, ayırımlarındaǵı jazıwlar qáte jazılǵan. Hayran qaldıq. Nege qáte jazıp qoyadı eken. Eger, ózleri bilmese biletuǵın adamlarǵa kórsetip alsa boladı-ǵoy,-dep dostım ekewimiz izbe-iz atamalardı oqıp kete berdik. Qáte tapsaq «jerden jeti qoyan tapqanday» quwanamız. Bizlerdiń izimizde kiyatırǵan jası 60 larǵa barıp qalǵan aǵay, -Haw, qızlarım-ay ishińiz pisken eken. Qátesin tekseriw sizlerge qaldı ma? Sizlerge onıń ne awır-jeńili bar?! Ózleri biledi-ǵo, dedi de aldımızǵa túsip adımın tez-tez attı. Dostım ekewimiz oylanıp qaldıq.
Bul jazıwlardıń bizge awır-jeńili joq-aw, bıraq, hámme usılay biypárwalıqqa jol qoya berse, kórip turıp kórmeslikke ala bersek, aqıbeti ne boladı? Aqırı, «Tilge itibar-elge itibar» degen emes pe? Óz ana tilimizde durıs sóylep, durıs jazıw hár birimizdiń minnetli wazıypamız shıǵar. Ya bolmasa, bizlerdiń pikirimiz qáte me?
Aynura hám Baxıtgúl
Shımbay rayonı
Nege bizler jaman bolamız?
Qádirdanım «Jetkinshek»! Ishime sıymaǵan dártimdi, sizge «jazıw»ǵa qarar ettim. Ne qılayın shıdam degenniń de shegi boladı eken. Ata-anam ertede ajırasıp ketken. Ákem bizlerdi taslap, álle qashan basqa birewge úylenip ketti. Eki qızı bar. Al, bizler bir qız, bir ulmız. Anamnıń tárbiyasındamız. Anam bizlerdi qatarımızdan kem etip qoyǵan joq. Tamaǵımız toq, ústimiz pútin. Átteń, bizler áke mehrine zarmız…
Bir kúni inim qońsımızdıń balası menen jánjellesip, tóbelesip qalıptı. Úyine jılap barǵan balasın ertip anası kelip, inimdi qalay bolsa, solay túygishlep urıp tasladı.
Sol kúni úkem kópke deyin solıǵın basa almadı. Aytıń, apa bizler jaman adamlarmız ba? Nege onda qońsımız «Sizler jaqsı bolǵanda ákeńiz taslap keterme edi?!»,-dedi-ǵoy, dep tepsinip jıladı. Anam inimdi qushaqlap boz-boran boldı…
Men olarǵa ne dep táselle aytarımdı bilmedim. Bizlerdiń kimge ziyanımız bar?! Anam bárqulla adamlarǵa jaqsılıq etedi. Bizlerge de solay úyretken. Birewdiń iynedey nársesine tiymeń, ótirik sóylemeń, kishipeyil bolıń, jaqsı oqıń,-dep bárqulla aqıl-keńesin beredi. Nege bizler jaman bolamız?-degen soraw meni kópke deyin qıynap keldi. Ádiwli «Jetkinshegim» saǵan ishimdegini tógip saldım.
Bizlerdi ákemiz oylayma eken? Ózim qatarlı doslarımnıń ákesi haqqında tolıp-tasıp maqtanısh etkenlerin esitkenimde ish-ishimnen qattı ızalanaman. Ne qılayın iláj qansha?…
Dilnaz
Nókis qalası
Men de telefon bolmaǵanı ushın
Meniń shın dostım Juldız. Onıń menen bárqulla birge júremiz, birge sabaq tayarlaymız klastaǵı qızlardıń barlıǵında telefon bar. Tek bizler ekewimizde ǵana joq. Bir kúni dostımnıń tuwılǵan kúnine ákesi telefon sawǵa etipti. Erteńine klasqa alıp keldi. Quwanshınıń shegi joq. Hár tánepis sayın telefonın shuqlaw menen boldı. Meniń de oǵan háwesim keldi. Qımbat bahalı telefon edi. Juldız telefonıńdı bir kórip bereyin dep qıyıldım. Ol birden: -Yaq, bolmaydı,-dedi dawısın kóterip. Men bir túrli bolıp kettim. Aqırǵı sabaq tamam bolaman degenshe ol maǵan bir awız sóz de aytpadı.
Sabaq tamam bolıwdan mennen burın klastan shıǵıp ketip qaldı. Mennen bes-altı adım aldı da qımbat bahalı telefon kóteretuǵın qızlardıń qatarına qosılıp kúlisip barar edi. Juldız artına bir qarap qoydı da, janındaǵı qızlarǵa men haqqında bir nárselerdi aytıp atırǵanday túyildi. Hámmesi birden duw kúlisti. Qattı izam keldi… Shın dos degen de sonday bola ma eken?!
Ádiwli doslar! Dostım Juldızdıń usı háreketi durıs pa? Men ne isleyin, maǵan keńes beriń!
Sabina
Taqıyatas qalası


text:
Kremlge boysunğan Qırım Fiyatlar ve tarifler boyunca Devlet komiteti yarımadanıñ 36 işhanesinde «ayatiy kerekli ve eñ müim ilâc cedveline» kirgen ilâclar fiyatlarınıñ talilini yaptı ve belgiledi ki, bir qaç kategoriyada orta qoşma fiyat arttı.
Bu aqta müessiseniñ matbuat hızmeti sentâbr 13-te bildirdi.
«50-ge qadar ruble fiyat gruppasında qoşma fiyat 22,23 fayıznı teşkil ete, bu ise, keçken aftanıñ köstergicine köre, 0,07% yüksektir, 50-den 500-ge qadar ruble fiyat gruppasında – 20,59%, bu ise, 2016 senesi avgust 2-de keçirilgen monitoring vaqtındaki köstergiçke köre, 0,04% ziyade, ve 500-den ruble fiyat gruppasında – 15,05%, bu ise, keçken afta seviyesinden 0,06% azcadır», – dep aytıla beyanatta.
Tünevin Qırım Fiyatlar ve tarifler boyunca Devlet komiteti reisi Nina Zotoviç bildirdi ki, ayatiy kerekli ve eñ müim ilâclarnıñ fiyatları köterilmesi «devlet tarafından ciddiy nezaret etile».
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ oğlunıñ mahkeme işinde teneffüs ilân etildi. Bunı Hayser Cemilevniñ adliyecisi Nikolay Polozov bildire.
Onıñ malümatına köre, mahkeme mayıs 27-ge qadar teneffüsni ilân etip, «imayege Hayser Cemilev malümat berecekmi-yoqmı qarar almağa» imkân berdi.
Adliyeci bildire ki, Krasnodar ülkesi mahkemesinde mayıs 20-de Qırımdan üç şaat sorğuğa çekildi ve daa ekisiniñ, şu cümleden Mustafa Cemilevniñ malümatı aydınlatıldı.
«Onı sorğuğa çekemediler», – dep yazdı Polozov Twitterde.
Kence Cemilevniñ işi Krasnodarda mahkemeciler olmağanlarnıñ iştiraki ile baqılMa. Rusiye kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, mahkeme taqiqatınıñ bu basamağında Hayser Cemilevniñ qabaatını devlet tarafı köstere, prokurorlar şaat ve zarar körgenlerni sorğuğa çekti.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de onıñ Bağçasaraydaki evinde yaqaladılar. Anda 44 yaşında Fevzi Edemov öldürilgen edi. Militsiya Cinaiy kodeksniñ 115-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca (planlaştırılğan öldürüv) cinaiy iş açtı. Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Hayser Cemilevni apiske aldı.
Qırım işğalinden soñ taqiqat organları bu işni ğayrıdan taqiq etmege qarar berdiler. Hayserni Qırım SİZOsından Krasnodar ülkesine alıp kettiler. Hayser Cemilev qabaatını tanımay. Adliyecisi öldürüv diqqasızlıqtan sebep olğanını bildire.
Kiyevniñ Apellâtsion mahkemesi ise Hayser diqqatsızlıqtan cinayet yaptı qararına kelip, onı azat etmege qarar aldı. İnsan aqları Avropa mahkemesi de Hayser Cemilevniñ azat etilmesi aqqında qararnı qabul etti. Lâkin Rusiye onı yerine ketirmey.


text:
Qırımda iyülniñ 25-nde saba tünevin Aqmescit rayonınıñ Mamaq (Stroganovka) köyünde ğayıp olğan üç yaşında Musa Suleymanovnı qıdırmağa devam eteler.
Aq qorçalayıcı Lutfiye Zudiyevanıñ aytqanına köre, Mamaq qasabasında oğlançıqnı qıdıruv operativ ştabı saat 8:30-da yañı qıdıruv taqımlarınıñ toplaşması aqqında ilân etti.
«Saat 3:00-larda balanı qıdırmağa devam eteler. Coyulğanından doquz saat keçti. Beş kilometr radiusı baqıldı. Qıdıruv yerinde çoq insan bar. Qomşu Bavurçı (Kamenka) qasabası rayonına qıdıruv taqımı kete. Bala ğayıp olğan Mamaqta Fevqulâde vaziyetler nazirligi qasabanıñ bütün azbarlarını baqıp çıqmağa izin berdi», – dep haber etilgen «Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ Facebook saifesinde.
Hatırlatamız, Qırım ve Aqyardaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi üç yaşında Musa Suleymanovnıñ iyülniñ 24-nde Aqmescit civarında Mamaq köyünde ğayıp oluvınen bağlı cinaiy dava açtı.
Daa evel berilgen malümatqa köre, balanı qıdırmaq içün Rusiye politsiyasınıñ hadimleri, kinologlar, Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ vekilleri ve «Liza Alert» teşkilâtınıñ göñüllileri celp etildi.
Coyulğan oğlançıq – cemaat jurnalisti, Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Ruslan Suleymanovnıñ oğludır.


text:
Bunı Qırım musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Cuma namazından soñ Qırım musulmanları «Allahqa dua etip, Sürgünlik qurbanlarına sıñırsız rahmetini eylemege rica etecekler».
Qırımda, mayıs 16-dan başlap, Qırımtatarlarnıñ sürgünliginiñ 70 yıllığına bağışlanğan matem tedbirler keçirilecek. Mecliste qayd etkenleri kibi, bu sene tariklerniñ ögüni almaq içün, Aqmescitniñ merkeziy meydanında mayıs 18 künü matem mitingde yalıñız qırımtatar milliy bayraqları köterilecektir, Ukraina ve Rusiye timsalleri olmaycaq.
Qırım «içki işler nazirliginde» matem tedbiriniñ iştirakçilerine metallodetektorlardan keçmege kerek olğanını qayd eteler.


text:
Türkiye Mudafaa naziri Hulusi Akar, memleketniñ işğal etilgen Qırımdan köçmege mecbur olğan qırımtatarlar içün 500 daire quruv añlaşmalarını yerine ketirmege azır olğanını tasdıqladı. Bu aqta Ukraina prezidentiniñ matbuat hızmeti Volodımır Zelenskıynıñ Akar ile yapqan körüşüvinden soñ bildirdi.
Prezident Zelenskıy «Ukrainağa, mustaqilligimizge ve suverenitetimizge er daim qol tutqan» Türkiyege ve şahsen prezident Erdoğanğa teşekkürler bildirdi.
İyülniñ 10-nda Türkiye Mudafaa naziri Hulusi Akar Kyivge kerçekleştirgen resmiy ziyareti çerçivesinde qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Mustafa Cemilevnen ve Türkiye Cumhuriyeti ile parlamentlerara bağlar gruppasınıñ reisdeşi Rustem Umerovnen körüşti. Körüşüv vaqtında Türkiye nazirine işğal etilgen Qırımda insan aqları bozulğanını tarif etkenler.
Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynen 500 qırımtatar qorantası içün mesken qurmağa añlaştı, dep bildirgen edi.
Herson vilâyeti devlet memuriyetiniñ yolbaşçısı Yuriy Gusev Türkiye elçisi Yağmur Ahmet Gülderenen körüşip, işğal etilgen Qırımdan memleket içinde köçip kelgenler içün 500 daireni quruv leyhasınıñ yerine ketirilmesini muzakere etti.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Türkiye Cumhuriyetiniñ deputatları yanvar 12-de prezident Recep Tayyip Erdoğan ve ükümran Adalet ve kalkınma partisi teklif etken Anayasa deñişmelerine qoltuttı, dep bildire Radio Svoboda.
Tasdıqlanğan deñişmeler parlamentniñ kontrol rolüni belgiley, prezidentke bir de bir siyasiy firqa azası olmağa imkân bere ve devlet yolbaşçısınıñ icra akimiyetini quvetleştiredir.
Muhalifet firqaları qabul etilgen deñişmeler avtoritarizm sebebi olacağını ayta.
Tasdıqlanğan nizamnamege köre, prezidentniñ icra emirlerni berme aqqı ve vazifede eñ ziyade eki kere beş yıl olmağa imkânı bardır. Deñişmeler 18 yañı maddeden ibarettir, daa dört madde bundan evel qanaatlendirilgen edi.
Yanvar 12-de ükümran firqanıñ deputatı parlament deñişmelerge rey bermese, firqa qanun çıqarıcı organlarınıñ nevbetten tış saylavlarını keçirmege talap etecek, dep qayd etti.


text:
Martnıñ 29-ında gece "Lübimovka - Belbek (Fruktovoye)" yolunda yol qazası oldı, bir adam elâk oldı. Bunı Rusiye İİN-niñ Aqyar idaresi bildire.
"23 yaşındaki GAZ maşnasının aydavcısı 34 yasındaki piyadeni urdı. Politsiya hadimleri tayin etti ki, qazanıñ sebebi - piyadeniñ qarşısına kelgen maşnanı toqtatmaq niyeti edi", - denile beyanatta.
Müessiseniñ malümatına köre, piyade o yerde öldi.
Qırımda Seyit Eli (Juravki) köyü ve Curçı (Pervomayskoye) qasabasınıñ arasında "Tavrida" trassasında yol qazası oldı, Hyundai yük maşnasınıñ aydavcısı elâk oldı.
"Aqmescit - Aluşta" yolunda Anğara (Perevalnoye) köyü yanında Daewoo Lanos maşnası beton tiremege uruldı, bir aqay elâk oldı.
Daa evel Qırımnıñ Yedi Quyu (Leninskoye) rayonında "Tavrida" trassasında yengil maşna yük maşnasınen çatıştı.


text:
Aqmescit – Akimiyetke yaqın olğan mütehassıslar qırımtatar halqınıñ tarihiy vatanğa avdet ketişatınıñ yekünlengeni aqqında bildireler. Olarnıñ fikrine köre, Qırımda bugün tamır halqnıñ iqtisadiy inkişafı içün bütün zaruriy şarait yaratılğan eken. Qırımtatar memurları ve Mecis azaları ise işbu fikir ile razı degiller. Olar şunı hatırlatalar ki, biñlernen sürgün etilgen insan, olarnıñ bala ve torunları alâ daa yarımada tışında qala. Vatanğa qaytqanlar ise biñ türlü maniağa rastkele.
Milletler ve dinlerara munasebetlerniñ eyileşüvi boyunca Rusiye Federatsiyasınıñ Cemiyet palatası komissiyasınıñ toplaşuvı devamında cumhuriyet başınıñ keñeşçisi Aleksandr Formançuk qırımtatarlarnıñ Qırımğa avdeti aman-aman soñuna yetkeni aqqında bildirdi ve şu mevzuda olğan çeşit mühtekirlikke qulaq asmamaq kerek olğanını qayd etti. Bunıñ ile, onıñ sözlerine köre, qaytıp kelgenlerniñ içtimaiy-iqtisadiy abadanlaştıruv meselelerine diqqat etmek lâzim.
«Qırımtatar halqınıñ tarihiy vatanğa avdeti soñuna yetkeni aqqında eminlik ile ayta bilem», – dedi Formançuk. – Amma qırımtatarlarnıñ abadanlaştıruvı, aqiqaten, qoşma areketlerni talap ete, bilgenimiz kibi, Ukraina bunı yapmay edi, yapsa da, Qırımnıñ tabilik strukturasını meydanğa ketirmek maqsadı ile, añlı sürette, soñunace becermey edi».
Ekspert bugün Qırımda qırımtatarlarnıñ içtimaiy-iqtisadiy inkişafı içün zaruriy şaraitniñ bar olğanı aqqında bildirdi. «Şu cümleden, Anayasa (Qırımnıñ. – muar.), üç devlet tili. Şimdi qanuniy seviyede olğanını toldurmaq ve çoq milletli cemiyetniñ umumiy menfaatı oğrunda areket etmek kerekmiz», – dep yekün çekti siyasetşınas («Krıminform» malümatı).
2001 senesi bütünukrain ealini cedvelge aluv neticelerine köre, Qırımda sürgünlikten qaytqan 250 biñge yaqın qırımtatarı yaşay edi. Bıltır oktâbr ayında Rusiye akimiyetiniñ teşebbüsi ile ealini kene cedvelge aldılar, amma bunıñ neticeleri 2015 senesi mayıs 1 künü aşkâr etilecek. Aynı zamanda memurlardan bazıları ealiniñ qavmiy terkibiniñ deñişmeycegi aqqında aytqan ediler.
«Qaytıp kelgenlerge yardım etmek»
Rusiye Federatsiyası Cemiyet palatasınıñ toplaşuvında iştirak etken Qırım «Devlet şurasınıñ» milletlerara munasebetler boyunca komitetiniñ reisi Edip Gafarov Aleksandr Formançuknıñ fikri ile razı degil. Deputatnıñ fikrine köre, qırımtatarlarnıñ avdet ketişatı soñuna yetmegen ve sürgünlikte qalğan insanlarnıñ sayısı büyüktir. «Olarnen kimse oğraşmay. Mesele böyledir: Qırımğa qaytıp kelgenlerge yardım etmek, digerlerni ise soñra tüşünecekmiz», – dedi Gafarov Qırım.Aqiqat saytına.
Mesele böyledir: Qırımğa qaytıp kelgenlerge yardım etmek, digerlerni ise soñra tüşünecekmizEdip Gafarov
Bunıñ ile o, bugünde-bugün Merkeziy Asiyada yaşağan semetdeşleriniñ sayısını aytıp olamadı. «Böyle malümat yoq ve iç bir vaqıt yoq edi. 100 biñ, 150 biñ, 200 biñ aytılğanda – boşboğazlıq, kim ne istey, onı ayta edi. Aqiqaten ise bunen kimse oğraşmay. Anda barıp, ya ealini cedvelge almaq kerek, ya daa bir şey – farqlı çareler bar – ve anda qalğan insanlarnıñ tam sayısını belgilemek. Raqam kerek. Ekinci sual: köçip kelmege istegen insanlarnıñ sayısıdır», – dedi o.
Soñki yıl devamında Qırımğa qaytqan qırımtatarlarnıñ sayısı bellimi, degen sualge cevap berir eken, Gafarov Qırım Milletlerara munasebetler boyunca komitetiniñ malümatına esaslandı: «Yılda eki biñge yaqın insan qayta».
«Qırımtatarlarğa olduqça az imkân bermek»
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl qırımtatarlarnıñ avdet ketişatınıñ bitkeni aqqında aytqan Aleksandr Formançuknıñ fikri ile razı degil.
Celâl vatanğa qaytmağa arz etkenler Federal migratsion hızmetinde bir sıra problemlerge ratskelgeni aqqında bildirdi. «İnsanlar belgisiz bir vaziyette buluna, Qırımda, Vatanda öz bulunuvını qanunlaştırmaq içün çeşit vastalarnı qullana, bazıları Ukraina zamanında mında bulunuv aqqını resmiyleştirmege yetiştirmedi, digerlerniñ vesiqaları ise bugünki alımızğa kelişmey ve ilâhre», – dep añlattı Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Qırım.Aqiqatqa.
Onıñ fikrine köre, vatandaşları Qırımğa alâ daa qaytmaqta. «Tabiiy ki, evel olğanı kibi, on biñlerce degil, amma sürgün etilgen insanlar ya sürgün olunğan ana-babalarnıñ balaları alâ daa qayta. Olar, qanunğa, halqara-uquqiy qaidelerine köre, vatanğa qaytmalı. Olarğa mütenasip şaraitlerni teşkil etmek kerekler, buña ise devletniñ areketi zarurdır, çünki bu insanlarğa nisbeten sürgünlik degen cinayet yapıldı», – qayd etti Celâl.
Bundan da ğayrı, o, Qırımda qırımtatarlarnıñ içtimaiy-iqtisadiy inkişafı içün şarait bar olğanı aqqında fikirge de qarşı çıqa. «Muayyen bir isaiyattır: Anayasa maddesi bar da (qırımtatar tiliniñ devlet tili olaraq statusı aqqında. – muar.). Olsun, Anayasanıñ işbu maddesini işletken qanunlar qayda? Rusiye Federatsiyasınıñ diger cumhuriyetlerinde olğan qanun aqqında mında bir söz bile aytmaylar: devlet aqqında, devlet ve diger tillerniñ, ya da nasıldır bir cumhuriyet tiliniñ qullanuvı aqqında qanun, – dey Celâl. – Mezkür cumhuriyette devlet tili olaraq belgilengen tillerni qullanuv qaidelerini aydınlatqan qanun bar. Rus tiline nisbeten federal qanunı bar. Qırımtatar ve ukrain tillerine nisbeten, maalesef, iç bir qanuniy senet, Anayasanıñ bir maddesinden ğayrı, yoqtır».
Meclis reisiniñ muavini aytqanı kibi, aynı vaziyet tasil ve yaşayışnıñ diger ceetlerinde de yüz bere. «Birinciden, qanuniy senetlerniñ zaruriy miqdarı olmalı. Ekinciden, mezkür qarar ve qanunlarnı amelge keçirecek devlet hadimleriniñ areket tarzı, bu insanlarnıñ ruhiyatını deñiştirmege kerek. Qırımtatarlarğa qanuniy senetlerde qayd etilgen aqlarını amelge keçirmek içün olduqça az imkân bermege çalışqan memurlarnıñ sayısı ğayet büyüktir.
«Avdet ketişatı devam etecek»
Aleksandr Formançuknıñ fikri ile Qırımtatar Milliy Meclisiniñ tış alâqa idaresiniñ reberi Ali Hamzin de razı degil. Onıñ fikrine köre, Qırım Cemiyet palatasınıñ azası «şahsiy ve aqiqatnı aks etmegen tüşüncesini» bildirdi.
«Avdet ketişatı, bir de bir şahıslarnıñ bildirüvlerine baqmadan, devam etecek», – dedi Hamzin Qırım.Aqiqat saytına.
O şunı da qayd etti ki, Qırım tışında – Özbekistan, Qazahistan, Tacikistan ve Merkeziy Asiyanıñ diger cumhuriyetlerinde 100 biñge yaqın qırımtatarı yaşay ve olarnıñ «Qırımğa qaytmaq aqlarını kimse red etip olamaz».
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ tış alâqa idaresiniñ reberi aytqanı kibi, bugünde-bugün vatanğa qaytmağa areket etkenler migratsion qanuniyetiniñ manialarına rastkele. Federal migratsion hızmetiniñ hadimleri olarnı sürgün etilgenlerniñ sırasına kirsetmeyip, çetel vatandaşları olaraq saya ve 90 künden soñ Qırımdan çıqmağa talap ete.
Onıñ fikrine köre, bu er şey bıltır Rusiye devletiniñ başı tarafından imzalanılğan qırımtatar halqınıñ aqlavı boyunca fermanda işbu insanlarnıñ bala ve torunlarınıñ Qırımğa qaytuvı ile bağlı aqları açıq-aydın şekilde qayd etilmegeni ile bağlı. «İşbu vesiqanıñ esas noqtası – maniasız avdet aqqı olmalı edi», – dep qayd etti Meclis azası.
Mezkür qıyınlıqlarnı yoq etmek içün, Hamzinniñ fikrine binayen, qırımtatarlarğa nisbeten Rusiye Federatsiyasınıñ «Repressiyalarğa oğrağan halqlarnıñ aqlavı aqqında» qanunı qullanmalı. Meclis vekiliniñ sözlerine köre, bu vesiqağa binayen, sürgün etilgenlerniñ bala ve torunları Qırımğa iç bir manisasız qayta bile.
Metinde Qırım yarımadasında resmiy şekilde qullanılğan ıstılalar mevcut


text:
«Ukrayinskıy dim» Qırım emek ve medeniy işbirlik merkezi»niñ reisi Andrey Şçekun dey ki, raatlıq künleri planlaştırılğan «mal qamaçavı» faaller içün havflı ola bile. Onıñ sözlerine köre, şimdilik «işbu adımlarnıñ tafsilâtları, suvastı taşçıqları ve aqibetleri» belgisiz, aktsiya iştirakçileriniñ havfsızlığı meselesi de belli degil.
Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Bu qamaçav ile bağlı qorqumız bar, tarikler ola bile, Avakov (Ukraina İçki işler naziri – QA) er şey nezaret altında olacağını bildirse de, bu kontrolni yaqında Yuqarı Rada binası yanında kördik, soñra ise faallerniñ taqibi, siyasiy taqibi», – hatırlata Şçekun.
Böyle şaraitlerde o, qırımtatarlarnıñ yetekçileri tarafından ilân etilgen «mal qamaçavına» qoşulmaq imkâniyetini körmey. Cemaatçı şunı da bildire ki, «Qırımnıñ serbest iqtisadiy zonası aqqında qanun lâğu etilmeli, qamaçavnı bütün olğan aletlerniñ qullanıluvı ile keçirmege kerek».
Evel cemaatçı Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar meseleleri boyunca Ukraina Delvet hızmetini Qırım qamaçavına qıymet kesmege çağırğan edi.
Hatırlatamız, qırımtatarlarnıñ yetekçileri Qırım ile memuriy sıñırnı blok etip, işğalci yarımadağa ukrain malınıñ ketirilmesini toqtatmaq niyetindeler. Qırımtatar halqınıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilev aytqanı kibi, «Ukraina Qırmınıñ işğalci rejimini temin etmemeli».
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksenov yarımada qıtaiy Ukrainadan malnıñ ketirilmemesine bütünley azır olğanını bildirdi. Bu mevzuda «iç te qorqu olmağanını» da qayd etti.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı Refat Çubarov sentâbr 16 künü parlament toplaşuvında bildirgeni kibi, qırımtatarlar sentâbr 20 künü, üylede, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa mahsulatnı ketirgen yük maşinalarınıñ areketini blok etmek niyetindeler.


text:
Qırım Adliye nazirliginiñ ZAGS departamenti doğuv ve evlenüv qaydınıñ qırımtatar tilinde keçirilecegi aqqında ilân ete.
Bunı departamentniñ matbuat hızmeti bildire.
«Aqmescit ZAGSnıñ Kiyev bölüginiñ ve Aqmescit ZAGSnıñ rayon bölüginiñ mütehassısları, kelin-kiyevniñ istegine köre, tantanalı evlenüv qaydını qırımtatar tilinde keçireler», – denile beyanatta.
Mında qayd etilgeni kibi, işbu teşebbüske Aqmescitniñ doğuv qaydı bölügi de qol tuttı.
Qırımda 2014 senesi yüz bergen Rusiye işğalinden soñ qabul etilgen Anayasağa köre, yarımadada rus, ukrain ve qırımtatar tilleri – devlet tilleri olaraq belgilene.


text:
Türkiye qırımtatar teşkilâtları Qırımnıñ Rusiye tarafından zaptını «ekinci işğal» olaraq adladılar. Bu aqta 42 teşkilâtnıñ mütenasip beyanatında aytıla.
Bunı Türkiye tış işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«Qırım qırımtatarlarnıñ tarihiy ve yekâne Vatanıdır. Rusiye Federatsiyası tarafından Qırımnıñ ekinci işğali qanunsızdır ve iç bir vaqıt tanılmaz bir şeydir. Rusiye Federatsiyası işbu qanunsızlıqnı toqtatmaq kerektir», – dep aytıla beyanatta.
Vesiqada qayd etilgeni kibi, mezkür teşkilâtlar qırımtatarlarnıñ aqlarını ve Ukraina topraq bütünligini qorçalamağa azırlar.
Bundan evel Türkiye tış işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu Rusiye Türkiyege qırımtatarlar ile bağlı vadelerni yerine ketirmegenini ayttı. Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Türkiye ziyareti vaqtında, Çavuşoğlunıñ aytqanına köre, Qırım meselesi muzakere etilgen edi. Rusiyege qırımtatarlarğa yapılğan basqı ile bağlı bütün qorqular yetkizildi.
Çavuşoğlunıñ aytqanına köre, Vladimir Putin Qırımğa resmiy Türkiye eyyetini kirsetmege razı oldı. İşbu eyyet qırımtatar halqınıñ vaziyetini ögrenecek. Türkiye eyyeti eñ yaqın vaqıtta Qırımğa yol alacaq, dep ayttı Çavuşoğlu.
Bu seneniñ başından Qırımda endi bir qaç qırımtatar faalini yaqalağan ediler, şu cümleden Meclis azaları da. Sinaver Kadırovnı yarımadadan mahkeme qararı ile sürgün ettiler. Bundan evel Qırımğa Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovğa kiriş yasaq etilgen edi.


text:
“Aş tatlı olsun!” degende – yengil azırlanğan yemekler aqqında ikâye etmege isteyim. Men bellesem, öz qoluñnen azırlanğan aş pek lezetli ola.
Sabalıq siz ne aşaysız? Erte turğanda yuqudan daa yahşı uyanmaysıñ ve aşamağa istemeysiñ. Amma sabalıqtan vazgeçmek olmaz. Sabalıqnı yahşı aşa! – deyler ana-babalar. Olarnıñ aytqanları pek doğru.
Sıcaq çay damlasañ, yahşı olur. İçine limon, ya da nane, bal qoşsañ – daa da yahşıdır.
Aşlardan eñ yengil azırlanğanı – buterbrod. Bu söz nemse tilinde yağlı ötmekni bildire.
Buterbrodnıñ çeşitleri çoq:
adiy – yağlı ötmekke qaşqaval, penir ya da sucuq qoyalar;
sıcaq – mikrodalğalı ya da elektrik furunnıñ yardımı ile yapıla;
çoqqatlamlı – sendviç, gamburger ve ilâhre.
Adiy buterbrod nasıl azırlana?
Ötmek tilimine sarı yağ yaqıla. Yağ, elbette, yımşaq olmaq kerek, çünki yağlaması yengil olur. Soñ üstüne, ne sevseñ, onı qoyasıñ: qaşqaval, penir, sucuq, balıq keseçigi, pişken yımırta, yeşillik, pomidor, hıyar.
Sıcaq buterbrod isteseñ, yağlı ötmek üstüne sucuq tilimi, pomidor ya da hıyar tilimi, ustten qaşqaval yerleştirip, furun içine qoy.
Çoqqatlamlı gamburger ve sendviçler adiy buterbrodlardan astı ve üstü ötmek olğanınen çeşitlene. İçine ise yahşı qavurılğan et (meselâ, tavuq, tuvar etinden küfte (kotlet), salat yaprağı, pomidor, taze ya da tuzlu hıyar tilimi, qaşqaval tilimi, qavurılğan soğan, ketçup qat-qat qoyula. Bazı gamburgerlerni öyle tolduralar ki, o, atta ağızğa sığmay.
Buterbrodlarnı azırlağanda fantaziyanen yanaşsañ, o em közüñni, em de aşqazanıñnı “quvandırır”.


text:
Bunı Rusiye Federtsiyasınıñ sağlıq saqlav naziri Veronika Skvortsova aprel 1 künü Qırımda iş ziyareti çerçivesinde bildirdi, dep haber ete Aqmescit şeer şurasınıñ matbuat-merkezi.
Ministr qayd etti ki, Qırımnıñ sağlıq saqlav ağı zemaneviyleştirmek kerek. Rusiye Federatsiyasınıñ diger regionlarında qullanılğan tehnologiyalarnıñ kirsetilmesi lâzimdir.
«Şimdilik Qırım Cumhuriyetiniñ sağlıq saqlav tertibatı sovet bücet printsiplerine köre yaşay, ve, elbette ki, bizim vazifemiz – kelecek 9 ay devamında tertibatnı adaptirlemek ve evelleri Qırımda olmağan sigorta tibbiyetiniñ mehanizmlerini meydanğa ketirmektir. 2015 senesi yanvar ayından başlap, Qırım tertibatı Rusiye Federatsiyasınıñ sağlıq saqlav umumiy tertibatına kirmeli», – dedi Skvortsova.


text:
Frenkistanlı faaliyetçler Sen-Nazer şeerinde Rusiyege «Mistral» desant-vertolöt gemileriniñ satuvına qarşı numayışnı keçirdiler, dep bildire RFI.
Numayışnıñ iştirakçileri Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı havflı siyaset aqqında ilân ettiler.
Numayış Rusiyeden «Vladivostok» qurulayatqan gemiler eyyetiniñ kelmesine bağışlana.Miting iştirakçileri geminiñ fonında «Olland, 400 Putin qatilleriniñ ögretüvine – yoq» ve «Olland, Frenkistan şerefi «Mistrallerden» paaladır» degen şiarları ile plakatlarnı açtı. Bundan da ğayrı qollarında Ukraina, Frenkistan ve Avropa birligi bayraqlarını tuta edi.
«Biz Rusiye içün «Mistral»lerni qurğan STX frenkistan şirketi yanında toplanıp, ükümetimizge ve rusiyelilerge narazılığımıznı kösteremiz ve Bretan Qırım olmağanını añlatamız. Böyleliknen, yalıñız ukrain ve frenklerni degil de, RF istilâyi siyasetine lâqayt qalmağan er kesni areketke çağırmağa isteymiz»,– dedi numayışnıñ teşkilâtçılarından biri Bernar Grüa.
Frenkistannıñ ukrain cemaatı temsiliy komitetiniñ prezidenti Natalya Pasternak Frenkistan ükümetini «yüksek tehnologiyanı Avropanıñ eñ qudretli istilâcısına bermemege» çağırdı.


text:
«Büyük yedi» memleketleriniñ Tış işler nazirleri aprelniñ 5-6-nda olacaq körüşüvde Qırım, Donbas ve Qırım yalısında zapt etilgen ukrainalı deñizci ve Rusiyedeki diger ukrainalı mabüslerni azat etüv meselesini muzakere etecekler.
Bu aqta aprelniñ 5-nde Ukraina Tış işler naziri Pavlo Klimkin bildirdi, dep yaza Ukraina kütleviy haber vastaları.
«Bugün ve yarın (aprelniñ 5-6-nda – QA) G7 nazirler körüşüvi olacaq, Hrıstâ Friland (Kanada Tış işler naziri – QA) iyül ayında olacaq islâatlar meseleleri konferentsiyasınen bağlı fikirlerini paylaşmağa planlaştıra… Elbette, diger meseleler de muzakere etilecek – Qırım ve Donbas, cenk esirleri, siyasiy mabüsler ve ukrain reineleriniñ azat etilüvi», – dep yaza Klimkinniñ aytqanlarını kütleviy haber vastaları.
Ukraina Tış işler naziri Ukraina bunıñ içün yañı uquqiy aletlerni qullanacaq, dep ayttı, olarnı o, bir qaç künden aydınlatacaq.
NATO yanındaki ABD daimiy vekili Key Beyli Hatçison bildirdi ki, yaqın vaqıtta NATO memleketleri «Qara deñizde tedbir alacaq». Onıñ aytqanına köre, bunıñ sayesinde qanunsız işğal etilgen Qırım yalısında Keriç boğazında «Rusiyeniñ agressiv areketleri» sıñırlanacaq.
Aprelniñ 1-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Almaniya kantsleri Angela Merkel Rusiye tutqan ukrainalılarnıñ azat etilüvini muzakere etti.
Martnıñ 31-nde Poroşenko Ukraina prezidenti saylavlarınıñ ekinci turından soñ «işğal altındaki ukrain topraqlarınıñ qurtarıluvınıñ müim etapına» başlaycaq, dep bildirdi.


text:
Moskovada FSB hadimleri, "Uquq teşebbüsi" uquq qoruyıcı leyhasınıñ ofisine keldi. Bunı teşkilâtnıñ matbuat kâtibi Kseniya Babiç bildire, dep haber ete "Azatlıq Radiosı".
Onıñ aytqanına köre, quvetçiler ozüni tanıtmadı, sadece olarda bütün bina tintüvine qarar bar olğanını bildirdi. Olar "Uquq teşebbüsi"niñ hadimlerinden telefonlarnıtutıp aldı, olarnıñ pasportlarını süretke çekti ve vesiqalar turğan odanı tintip başladı.
Rusiye küç müessiseleri şimdilik bu adiseni tefsir etmedi.
"Qırım birdemligi" bildirgeni kibi, "Uquq teşebbüsi", Rusiye Yuqarı mahkemesi yanında tutulğa qırımtatarlarğa yuridik yardım etti.
Advokatlar Rustam Metsev ve Olga Gnezdilova, böyle davalarnıñ "strategik emiyeti" bar, dep ayta.
"Biz, qırımtatarlarnıñ davalarını Qırım zenaatdaşlarımıznen beraber alıp, Avropa Mahkemesinde baqılmasına irişmege doğru sayamız, cünki, bizimcisine, qırımtatarlağa qarşı eñ azından Konventsiyanıñ 11-inci maddesine köre bozuldı", - dedi advokatlar.
Moskvada iyülniñ 11-nde Rusiye politsiyası Bağçasaraydaki birinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine qoltutmaq içün Rusiye Yuqarı mahkemesiniñ binasına kelgen 45 insannı tuttı. Faallerniñ qollarında yazuvlı şiarlar bar edi: «Qırımda milliy ve diniy sebeplerden repressiyalarnı toqtatıñız», «Qırımda «terrorizm» ile küreş – farqlı fikirlernen küreştir», «Bizim balalarımız terrorist degil» ve ilâhre.
"Uquq teşebbüsi" 2000 yıl faaliyet kösterip başladı. Leyha, sabıq Sovet Birligi topraqlarında insan aq-uquqları bozulmasınen, işkencelerge qarşılıq kösterüvnen oğraşa.


text:
Qırım advokatı Cemil Temişev, Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantı Uzeir Abdullayvge «yeterli tibbiy yardımnıñ kösterilmemesi» aqqında ariza ile muracaat etken Rusiyege tabi Qırım prokuraturasında oña, tevqif etilgenniñ «artıq bugün munasip tibbiy yardım körecegini» işandırdılar, dep bildirdi.
Aprel 30-da Qırım.Aqiqat muhbiriniñ bildirgenine köre, bunı Temişev «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ ayda bir kere ötkerilgen toplaşuvda çıqışta bulunğanda bildirdi.
Advokat: «Bu gece bir sıra vesiqa azırlamaq mecbur oldım. Sabadan Qırım prokuraturasına kelip, Uzeirge ekimniñ kirmesine izin berilmese neler ola bilecegini tafsilâtlı surette añlatıp yazdım, nevbetçi prokurornen körüştim. O, tedaviylev artıq bugün başlaycağını işandırdı. Eñ başında, bayramlarnıñ bitkenini beklemek kerek, degenlerine rağmen», – dep ikâye etti.
Temişev, künniñ birinci yarısında Abdullayevge tahqiqat izolâtorına Qırımdaki Rusiye Cemiyet közetüv komissiyasınıñ (CKK) azaları keldi, dep ilâve etti. Ziyaretleriniñ neticesi şimdilik belli degil.
Aprel 30, bazarertesi künü Abdullayevniñ anası, tahqiqat izolâtorında bulunğan oğlunda bir qaç künden berli yüksek sıcağı, ayağında şişik ve şişiklik bar, o, dayanılmaz ağrılar çeke, dep bildirdi. Dilâra Abdullayevanıñ bildirgenine köre, bu alâmetler qannıñ zeerlenmesini köstermek mümkünler.
Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantları Teymur Abdullayev, Uzeir Abdullayev, Ayder Saledinov, Rustem İsmailov ve Emil Cemadenovnıñ qorçalayıcıları tarafından sıñırlav tedbiriniñ uzatılmasına qarşı berilgen apellâtsiyalarnı red etti.
2016 senesi oktâbrniñ 12-sinde Qırımda beş musulman qorantasınıñ evleri tintildi. Tintüvler neticesinde Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlanğan beş qırımtatar: Rustem İsmailov, Uzair Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov ve Ayder Saledinov tevqif etildi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesinde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarnıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ qorçalayıcıları, taqipniñ diniy alâmetke köre yapılğanını tüşüne. Advokatlar, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenler esasen qırımtatarlar ve olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleri olğanını qayd eteler. Halqara uquq, işğal etilgen territoriyada işğal etken devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.


text:
Qırım ve Donbasstan mecburen köçip kelgenlerge rey bermek aqqı berilse, olar Ukrainadaki yerli saylavlar neticesine olduqça tesir etecek kibi fikir yañlıştır, dep tüşüne mecburen köçip kelgenlerniñ işleri boyunca bütünukrain teşkilâtınıñ başı Oksana Yermişina.
Bu aqta o oktâbr 23 künü Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde bildirdi.
«Biz (köçip kelgenler) yerli saylavlar neticesine tesir ete bilermiz kibi fikirlerni isaiyatnı bilmegen insanlar seslendire. Ukrainanıñ köçip kelgenlerge eñ tolu regionlarında bile ealiniñ beş fayızını bile teşkil etmeymiz. Em Qırım, em Donbasstan köçip kelgenlerge ait. Yani saylavlarnıñ ketişatını deñiştirmek, nasıldır bir namzetni ögge keçirmek… biz bir şey yapıp ve saylavlarnıñ neticesine tesir etip olamaz edik», – dey o.
Ukrainada bu raatlıq künleri olacaq yerli saylavlarda Qırım sakinleri rey bermeycek, ammaUkraina çeşit regionlarında eñ azından Qırımnıñ yedi vatandaşı şeer başı ve deputat vazifelerine namzetlerini kösterdi..
Ukrainada, ukrain akimiyetiniñ nezareti altında olmağan Qırım ve Donbasstan ğayrı, oktâbr 25 künü yerli saylavlar keçirilecek. Qıtaiy Ukrainada qayd etilmegen qırımlılar saylavlardaa rey bermeycekler.


text:
Advokat Nikolay Polozovnıñ bildirgenine köre, Rusiye Tahqiqat komitetiniñ qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşkanıñ vefatınen bağlı cinaiy dava açmaq istemegenine qarşı şikâyet Avropa insan aqları mahkemesine yollanıldı.
«Veciye Kaşka içün adalet küreşi devam ete. Rusiye yurisdiktsiyası çerçivesinde bütün imkânlarnı qullanıp, Veciye Kaşkanıñ tuvğanları Avropa insan aqları mahkemesine muracaat etti. Şikâyet bir-eki afta evelsi yollanıldı. Mahkeme ulaşuvını bekleymiz. Eminim, bütün qıyınlıqlarğa, Rusiye repressiv sistemasınıñ tirenüvine, bütün bu «özüñkilerni teslim etmemek» ıntıluvlarına baqmadan, bu efsaneviy qadınnıñ ölüminde qabaatlı olğanlar mahküm etilecek ve aqiqat yeñecek», – dep yazdı Polozov Facebookta.
Yanvarniñ soñunda advokatnıñ bildirgenine köre, Rusiye Tahqiqat komiteti onıñ Veciye Kaşka ölüminen bağlı cinaiy dava açmağa razı olmağanına qarşı şikâyetini red etti.
Daa soñra Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi ve Qırım Yuqarı mahkemesi advokatnıñ qırımtatar milliy areketi veteranınıñ vefatınen bağlı teşkerüv keçirmege razı olmağanına qarşı şikâyetlerini red etti.
2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Rusiye uquq qoruyıcıları Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini tutıp aldı.
Olar Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etüvde şeklene. Rusiye uquq qoruyıcıları faallerni tutqanda qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. İlk yardım maşinasında qadın can berdi.
Qırımtatar Milliy areketiniñ faali Nariman Celâlnıñ bildirgenine köre, faallerniñ tutulmasına sebep olğan Türkiye vatandaşı Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızladı.
2019 senesi aprelniñ 7-nde Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi para talap etüvde qabaatlanğan «Veciye Kaşka davasınıñ» mabüslerine üküm çıqardı. Ruslan Trubaç, Bekir Degermenci ve Kazim Ametov 3 yılğa şartlı olaraq üküm etildi, 3 yıl sınav müddeti olaraq belgilendi. Asan Çapuh 3,5 yıl şartlı apis cezasını aldı, 3 yıl sınav müddeti olaraq belgilendi.
Bekir Degermenci, Asan Çapuh, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaç qabaatlarını tanımadı.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
İnsan aqları boyunca BMT komitetiniñ 113-nci toplaşuvında mart 16-17 künleri Rusiye eyyetine «Qırım aqqında bir qaç nahoş sual» qoyuldı, – dedi Qırım.Aqiqatqa «Almenda» vatandaşlıq maarif merkeziniñ reisi Olga Skripnik.
Onıñ sözlerine köre, Rusiye eyyeti ögünde Qırım yarımadası aqqında bir qaç sual qoyuldı, şu cümleden Rusiyege Qırım matbuat vastaları, ATR ve «Çernomorskaya» telekanalları aqqında sualler yanğıradı.
Bunıñ ile İnsan aqları boyunca BMT komitetiniñ toplaşuvında Qırım «halq imayesi» aqta sual berilgen edi. Rusiye eyyetine «halq imayesiniñ Qırımğa insanlarnıñ ğayıp oluvına, jurnalistlerniñ taqibine, tevqifine olğan alâqasını» añlatmağa rica ettiler.
«Qırım sakinleriniñ vatandaşlıq statusınıñ meselesi muzakere etilgen edi, yani: ne içün Rusiye vatandaşlığından vazgeçüv müddeti öyle qısqa edi, ne içün Rusiye vatandaşlıq statusı öksüz balalarını nazarda tutmay, Rusiye vatandaşlıqtan vazgeçüviniñ tasil ve tibbiyetke olğan tesiri kibi sualler bar edi», – dey Olga Skripnik.
Bunıñ ile Qırımğa Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovğa kiriş yasaqlığı aqqında, yarımadağa diniy cemiyet vekilleriniñ kiriş meseleleri, ukrain tili ocalar sayısınıñ qısqartıluvı kibi meseleler köterildi.
Evel bildirilgeni kibi, bu künleri toplaşuvda Rusiye Federatsiyasınıñ Ruside insan aqlarınıñ vaziyeti aqqında maruzası oqula. Rusiye Qırımnı öz toprağı olaraq sayğanı içün Komitet toplaşuvda Qırımda insan aqlarınıñ vaziyeti ile bağlı malümatnı da aşkâr etti.


text:
Kiyevde iyün 3 künü flash mob keçirildi, maqsadı – Ukraina şeerlerinden qırımtatar bayrağını keçirmek ve, birdemlikni kösterip, onı qırımlılarğa qaytarmaq, haber ete Qırım.Aqiqat.
Faaller Mustaqillik Meydanında toplanıp, aktsiyanıñ diger iştirakçileri içün video muracaatını yazdılar. Yaşlar bayraqta hatıra yazuvlarını qaldırıp, onı nevbetteki şeer – Lvivge yolladılar.
«Maqsadımız – Ukraina yekâne olğanını köstermek, Qırımnı ve Qırımda qalıp, zor vaziyette yaşağan vatandaşlarımıznı unutmaymız ve olarğa bir yahşılıq etmege isteymiz», – dep tarif etti flash mob teşkilâtçısı Fevzi Abkadırov.
Onıñ sözlerine köre, iyün 5 künü qırımtatar bayrağını Lutsk alır, soñra – Çernovtsı, Vinnitsa ve Çerkassı, umumen aktsiyada 14 şeerniñ iştiraki planlaştırıla.
Flash mob qırımtatarlarnıñ sürgünligi 71 yıllığına bağışlanğan «Epimiz – qırımtatarmız» aktsiyasınıñ devamı oldı.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, iyün 26-da Qırımda Qırımtarar bayraq künü ile bağlı tedbirlerniñ keçirilmesi planlaştırıla. Gençler teşkilâtları ve teşebbüs gruppalarınıñ vekillerinden ibaret olğan komitet bayramnı teşkil etecek.
Qırımtatarlarnıñ bayrağı kök tamğalı bayraqtır. Qırımtatar bayraq künü 2009 senesi tesis etilgen edi


text:
Salı künü, avgustnıñ 18-nde, «Strategiya-18» faalleri Moskvada qırımtatar halqınıñ aqlarını qorumaq içün ve 26 yıl devamında memleketni idare etken Aleksandr Lukaşenkonıñ ğayrıdan saylanmasına qarşı narazılıq aktsiyaları eki aftadan berli devam etken Beyazrusiyede «Qırım stsenariyi» tekrarlanmasına qarşı bir kişilik narazılıq aktsiyalarını keçirdi.
Aktsiya iştirakçileri Rusiye apsinde yatqan ukrain ve qırımtatar faallerine qol tutuv yazuvlı şiarlarınen turıp, olarnı azat etmege çağırdı.
«Bir qaç kere aytıldı, Ukraina ve Rusiye arasında deñiştirilecek şahıslarnıñ cedvelleri endi azır, amma daa bir şey yoq, ne yazıq ki. «Deñişim fondu» ise toldurıla», – dep qayd etti faal Vera Lavreşina.
Onıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, bu sefer faaller tutulmadı, aktsiya raat keçti.
İyül ayında berilgen malümatqa köre, piterli faal Vladimir Şipitsın cumaertesi künü qırımtatarlarğa qol tutuv aktsiyası vaqtında tutulğan edi.
Bundan evel «Strategiya-18» Rusiye teşebbüsiniñ faalleri qırımtatarlarğa qol tutuv ve Qırımnı işğalden qurtaruv narazılıq aktsiyalarına çıqtı. Narazılıq bildirgenler Qırımda insanlar tutulğanını ve Rusiye işğali altındaki yarımadada qırımtatarlarnıñ vaziyeti aqqında yazuvlı şiarlar vastasınen hatırlattı.
Sankt-Peterburg ve Moskvada yaşağan Rusiye faalleri «Strategiya-18» müddetsiz aktsiyasına birleşken edi. Bu ad 1944 senesi mayısnıñ 18-nde olğan qırımtatar sürgünliginiñ künü ile bağlıdır. Er aynıñ 18-nde faaller soqaqlarğa çıqıp, işğal etilgen Qırım vaziyetini, insan aqları bozulğanını tarif eteler.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
İsrail ordusınıñ qırıcı ucaqları filistinlilerniñ radikal «Hamas» areketiniñ Gazze şeritiniñ cenübinde bulunğan mevzilerine avadan darbe endirdiler.
İsrail arbiyleriniñ bildirüvinde, avadan darbe, Filistin muhtariyetiniñ bir qaç sakini tarafından İsrail sıñırını keçmek ve emniyet qorasını bozmaq teşebbüsine cevap oldı, dep qayd etile.
İsrail ava quvetleri mayıs 23-te endi «Hamas» mevzilerine ve bir qaç arbiy obyektke darbe endirgen ediler. O zaman İsrail arbyleri, ateşke tutuv, bir gruppa filistinlilerniñ sıñırnı bozıp keçkenine cevap olaraq yapıldı, dep bildirdiler.
Mart 30-dan başlap, İsrail ile Gazze şeritiniñ sıñırında İsrail askerleri ile çatışuvlarda 100-den ziyade filistinli elâk oldı.
Mayıs 14-te Filistin muhtariyeti sakinleriniñ AQŞ elçihanesiniñ Qudüske keçirilmesine qarşı narazılıq tedbiri esnasında 60-qa yaqın insan öldürildi.
O zaman narazılıq köstergenler şinalar yaqa ve askerlerge taşlar ve ağır şeyler ata ediler. Filistinliler israillilerni, barışıqlı narazılıq tedbirniñ bastırılması içün silânıñ qullanmalarında qabaatladılar. İsrailniñ baş naziri Benyamin Netanyahu arbiylerniñ areketlerine özüni qorçalav dep, olıp keçkenlerde «Hamas»nı qabaatladı.


text:
Rusiyeniñ daa bir «gumanitar yükü» Lugansk ve Donetsk vilâyetlerinde separatistlerniñ nezareti altında olğan Rostov vilâyeti ile sıñırğa keldi.
Bunı Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ kergin vaziyetler boyunca milliy idare merkeziniñ yolbaşçı muavini Oleg Voronov bildirdi.
«100 maşinalıq avtokolonna maniasız Rostov vilâyetine qadar kelip çıqtı», – dedi o.
TASS Rusiye haber agentliginiñ malümatına köre, Lugansk ve Donetsk vilâyetleriniñ sakinlerine biñlerce yük ketirile – qurucılıq malzemeleri, aşayt mahsulatı, ilâc ve qışqa azırlanmaq içün tehnikiy vastalar.
Rusiyeniñ bu «gumanitar yükü» dörtüncidir. Ukraina vekillerine yükni teşkermege bermeyler.
Rusiye Federatsiyası daa bir «gumanitar yük» aqqında Ukrainağa resmiy vesiqalar yollamadı. Bu aqqında oktâbr 28-de Ukraina tışqı işler nazirliginiñ spikeri Yegven Perebiynis bildirdi.


text:
Qırım Devlet Şurasınıñ başı Vladimir Konstantinov şunı bildirdi ki, Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov bıltır olğan adiseler vaqtında, «referendumnıñ» arfesinde, «Kiyev tarafından vade etilgen Qırım parlamenti vazifesine keçmek içün faal sürette dubaralta edi».
Böylece, Konstantinov Çubarovnıñ bıltır olğan vaqialar ile bağlı hatırlavlarına seslendi. Çubarov tafsilâtlı şekilde Rusiyege Qırımnı işğal etmege yardım etken Qırım memurları aqqında tarif etti. Qırım spikeri öz hatırlavlarını Facebookta aşkâr ete.
«Şimdi, eger de o (Çubarov – muar.) bunı tanısa edi, o vaqialarda olğan rolüni qaramaniy sürette taqdim etemez edi. Aynı böyle «qaramaniy» tarzda o, Qırım Yuqarı Şurası fevral 26 künü Qırımnıñ Ukrainadan ayırıluvı aqta rey berecegi aqta tarif etip, fevral 25 künü qırımtatar mobilizatsiyasını ilân etkeni aqqında şimdi bir şey aytmay. O vaqıt toplaşuv tertibinde buña oşağan mesele yoq edi ki», – dey Konstantinov.
O şunı bildirdi ki, fevral 25-26 künleri Qırım akimiyeti «cumhuriyet vekâletlerini keñişletip, 1992 senesi statusına qaytıp, yarımadanıñ Kiyevde akimiyetke kelgen «yevroislâatçılarnıñ» areketlerinden havfsızlığını temin etmege arz ete edi» eken.
«Muzakerelerge azır edik, amma bunıñ yerine bizge taba açuvlı insan sürüsini yolladılar», – dey spiker.
O, 2014 senesi fevralniñ 26-da qırımtatarlarnıñ raqiplerinde olğan silâ aqqında malümatnı da red ete.
«O vaqıt iç bir silâ qullanılmağan edi. Meclis boyevikleri ise gaznı kerçekten de qullanğan ediler. Bu da – fakt. Em de gaznıñ qullanılması olarğa teşebbüsni özlerine çekip, parlament binasına kirmege imkân berdi. Çubarov bunı ne içün aytmay? Çünki böyle şeyler onıñ suniy barıştırıcı sıfatını boza», – dey Konstantinov.
Onıñ sözlerine köre, fevral 27-28 künleri vaziyet kergin olıp qala edi. Konstantinovnıñ aytqanı kibi, «hunta tarafına keçken küçler er zaman binağa ücüm ete bile edi». Faqat mart 1 künü Aqmescit merkezi Rusiye ordularınıñ nezaretine keçti.
«Çubarov öz devlet avdarılması planınıñ muvafaqiyetsiz olğanından qasevet çekip, bütün detallerni unutqandır, ğaliba. Şunıñ içün onıñ bıltır olğan adiselerniñ aksi şimdi yañlıştır…», – denile Konstantinovnıñ beyanatında.
Evel Refat Çubarov Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında aytqanı kibi, yarımada işğali arfesinde qırımtatarlarnı Qırım vaziyetini patlata bilecek areketlerge celp ete ediler.
Fevral 27 künü saat 4:20 belgisiz silâlı insanlar tarafından Qırımnıñ Yuqarı Şurası ve Nazirler Şurasınıñ zaptı başlandı. Saba Aqmescit sakinleri ükümet binaları üzerinde Rusiye bayraqlarını kördiler. Prokuratura zaptnı terroristik areket olaraq tanıdı. Qırım parlamentiniñ nevbetten tış toplaşuvı avtomatlar altında keçti. Birazdan muhtariyetniñ statusı aqqında referendumnı keçirmege qarar alına.
Aprel 17 künü Rusiye prezidenti Qırımda bulunğan silâlı insanlarnıñ Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.