text:
Törkiä 90 yıl elek ärmännär belän bulğan xällärne niçek bäyäli? [ atnalıq küzätü ]
Tөrkiäneñ ütkän atna azağındağı qurquı - Ärmän diasporasınıñ aktivlıqları buldı. Ärmännärneñ dägwälärenä häm Fransiä kebek mөhim berniçä ilneñ parlamentları raslawına kürä, Berence Dөnya Suğışı çorında Anatoliädä yäşäwçe Ärmännär Ğosmanlı Däwläte kөçläre tarafınnan genosidqa duçar itelgännär. Anda millionnan artıq keşe xälaq bulğan. Bu genosid өçen ämer 1915 yılnıñ 24 Aprilendä birelgän. Inde dөnyada barlıq Ärmännär, şul isäptän Ärmänistan xөkümäte şuşı kөnne matäm kөne dip bilgeläp ütä. Bigräk tä diasporadağılar өçen bu faciğäğä yabışıp yatu, monı yäş buınnarğa tapşıru arqılı alar üz milli añnarın saqlap qalırğa da xezmät itälär. Başqaça äytkändä, milli añnı saqlaw, üsterü өçen “sin” häm “başqalar” kiräk, ägärdä sineñ tarixi doşmanıñ bulsa, sin anı härdaim iseñdä totasıñ, bu da siña üzeñneñ kem buluıñnı iskä töşep tora.
Bıyıl şul waqiğägä 90 yıl tuldı. Şul säbäple dä matem kөnnäre dөnyada Ärmännär yäşägän bar cirdä qotlandı diärgä bula. Fransiä prezidentı Jak Şirak Ärmän prezidentı Robert Koçaryan belän bergäläp Parijda Matäm movzeleyına çäçäk bäyläme quydılar. Şirak şunuñ belän berrättän bez Tөrkiäneñ AB-nä kerüen telämibez dip äytergä tırıştımı, tөgäl äytep bulmıy. Fransiädä AB konstitusiäse mäsäläsendä referendum ütkäreläçäk häm “yuq” diyüçelär kübräk bulaçaq dip farazlana. Analizçılar fikerençä, “yuq” dip tawış birüçelär asılda Tөrkiäneñ ağzalığına qarşı buluçılar dip farazlıy. Yäğni Tөrkiäneñ şuşı Ärmän probleması AB belän dä bäylänä.
İkençe yaqtan, mөnäsäbätlär yaxşıra bara dip belderelgän Rusiä Dumasınnan yasalğan belderü ike arada kirenkelek tudırdı. Rusiä Duması 22 Apreldä ber belderü yasap Tөreklärne Ärmännärgä qarata genosid oyıştıruda ğäyepläde. Tөrkiä tışqı eşlär ministrlıgı "Şuşı belderü, ike yaqlı zur yuğaltular, zur qayğı-xäsrätlärgä säbäp bulğan waqiğälärne genosid dip surätläw, Berençe Dөnya suğışın yaxşı belergä tieşle ber ilneñ parlamentı tarafınnan yasaluwı añlıy alırlıq xäl tügel" dip belderde. Tөrkiä Rusiä Federatsiäsenä bu mäsälädä ber-ber artlı ike protest notası cibärde. Dumada, şiksez, borınğı urus-tөrek doşmanlığın yäşätergä teläwçelärneñ sanı yuğarı bulırğa tieş. Altın Urda çorın bitärläp, monı däresleklärgä kertergä teläwçelär dä başqalar tügelder.
Premier Recep Tayyip Erdoğan da Yaña Zelandiä premierı belän bergäläp intervyü ütkärgändä bu mäsälägä dä qağıldı. Ul Koçaryanga şuşı genosid mäsäläsen urtaq komissiä tөzep çişik digän täqdim yasağan buluwın, läkin anıñ başta diplomatik mөnäsäbätlär başlıyq dip kenä cawap qaytarğanı turında äytte. Erdoğan, "Problemanıñ cawapları arxivlarda. Bez äydä dibez. Kiräk bulsa tarixıbıznı da sorawğa tartırbız. Bez tarixın inqär itkän millät tügel. Ayruça tarixıbız xiç ber waqıtta bezne tөşermäde” dide. Erdoğan, Ärmännär tik lobbi, yäğni pärdä artında aktivlıq kürsätep ber qaya da baralmıylar, bez arxivlardan çığaçaq näticälärgä tüzärgä äzerbez. Läkin sez Ärmännär dä monıñ näticäsenä tüzärgä äzer buluğız” digän sөzemtä yasadı. Premier Ministrlıq Däwlät Arxivları Mөdire Dotsent Yusuf Sarıay, “Bezgä ozaq mөddättän birle tarixığız belän tanışığız dilär, bez tarixıbız belän tanışqan sayın üz yuğaltularıbıznı küräbez, üz qayğıbıznı xäterlibez dide. Ul, “Anaotliädä 523 meñ 955 Tөrek igençese Ärmän partizannarı tarafınnan üterelgän. Monda Kөnbatış Auropanıñ cawaplılığı zur. Auropa Tөrkiä belän bäyle säyäsätendä Ärmännärne qullanğan. Monıñ bäläsen isä Ärmännär belän Tөreklär çikkän. Auropa da üz tarixın tanıy başlasın” dip äytte.
Qısqası 1915 yılda Tөnyaq Anatoliädä suğış barğanda, Ärmän partizannarnıñ urus, fransuz häm ingilizlär belän xezmättäşlek itep Tөrek awıllarına xөcümnäre säbäple ul çordağı Ğosmanlı xөkümäte Ärmännärne bu rayonnardan sөrergä qarar birä. Sөrgen qanlı bula, Tөrek statistik sannarına kürä 350 meñ tiräse keşe hälaq bula. İsän qalğannar ul çorda Ğosmanlı xakimiätendäge Suriä, Livan kebek cirlärgä urnaştırılalar. Ärmännär isä bez tik kenä torğanda Tөreklär bezgä genosid oyıştırdılar, millionnan artıq keşebezne üterdelär digän däğwa kütärälär. İnde 90 yıldan soñ da ike aradağı ızgış çişelä almasa, qızğanıç. Läkin äle baytaq sular ağarğa tieş.
Bu atnada Tөrkiä AQŞ belän kierenkelängän mөnäsäbätlären tөzätte. Prezident Sezer AQŞ belän Britan xärbi oçqıçlarınıñ İncirlek Xärbi nığıtmasın qullanu mөddäten ozaytqan qararğa qul quydu. Premier Erdoğan da “Tөrkiä-AQŞ mөnäsäbätläre nıq, anı bozarğa teläwçelärgä irek birmäbez” dide. Eşlär şulay şoma ğına barğanda, AQŞ näşer itkän “Global Terrorizm” isemle xisabında Tөrkiä territoriäsendä teror aktivlıqları kürsätkän idänastı PKK partizan oyışması Tөrkiäneñ kөnyağı belän kürşe rayonnarda bäysez häm demokratik Kөrd däwläte tөzergä teli dip yazılğan. Ankarağa bu naçar täesir yasadı.
Äxtäm İbrahim, İstanbul
Bıyıl şul waqiğägä 90 yıl tuldı. Şul säbäple dä matem kөnnäre dөnyada Ärmännär yäşägän bar cirdä qotlandı diärgä bula. Fransiä prezidentı Jak Şirak Ärmän prezidentı Robert Koçaryan belän bergäläp Parijda Matäm movzeleyına çäçäk bäyläme quydılar. Şirak şunuñ belän berrättän bez Tөrkiäneñ AB-nä kerüen telämibez dip äytergä tırıştımı, tөgäl äytep bulmıy. Fransiädä AB konstitusiäse mäsäläsendä referendum ütkäreläçäk häm “yuq” diyüçelär kübräk bulaçaq dip farazlana. Analizçılar fikerençä, “yuq” dip tawış birüçelär asılda Tөrkiäneñ ağzalığına qarşı buluçılar dip farazlıy. Yäğni Tөrkiäneñ şuşı Ärmän probleması AB belän dä bäylänä.
İkençe yaqtan, mөnäsäbätlär yaxşıra bara dip belderelgän Rusiä Dumasınnan yasalğan belderü ike arada kirenkelek tudırdı. Rusiä Duması 22 Apreldä ber belderü yasap Tөreklärne Ärmännärgä qarata genosid oyıştıruda ğäyepläde. Tөrkiä tışqı eşlär ministrlıgı "Şuşı belderü, ike yaqlı zur yuğaltular, zur qayğı-xäsrätlärgä säbäp bulğan waqiğälärne genosid dip surätläw, Berençe Dөnya suğışın yaxşı belergä tieşle ber ilneñ parlamentı tarafınnan yasaluwı añlıy alırlıq xäl tügel" dip belderde. Tөrkiä Rusiä Federatsiäsenä bu mäsälädä ber-ber artlı ike protest notası cibärde. Dumada, şiksez, borınğı urus-tөrek doşmanlığın yäşätergä teläwçelärneñ sanı yuğarı bulırğa tieş. Altın Urda çorın bitärläp, monı däresleklärgä kertergä teläwçelär dä başqalar tügelder.
Premier Recep Tayyip Erdoğan da Yaña Zelandiä premierı belän bergäläp intervyü ütkärgändä bu mäsälägä dä qağıldı. Ul Koçaryanga şuşı genosid mäsäläsen urtaq komissiä tөzep çişik digän täqdim yasağan buluwın, läkin anıñ başta diplomatik mөnäsäbätlär başlıyq dip kenä cawap qaytarğanı turında äytte. Erdoğan, "Problemanıñ cawapları arxivlarda. Bez äydä dibez. Kiräk bulsa tarixıbıznı da sorawğa tartırbız. Bez tarixın inqär itkän millät tügel. Ayruça tarixıbız xiç ber waqıtta bezne tөşermäde” dide. Erdoğan, Ärmännär tik lobbi, yäğni pärdä artında aktivlıq kürsätep ber qaya da baralmıylar, bez arxivlardan çığaçaq näticälärgä tüzärgä äzerbez. Läkin sez Ärmännär dä monıñ näticäsenä tüzärgä äzer buluğız” digän sөzemtä yasadı. Premier Ministrlıq Däwlät Arxivları Mөdire Dotsent Yusuf Sarıay, “Bezgä ozaq mөddättän birle tarixığız belän tanışığız dilär, bez tarixıbız belän tanışqan sayın üz yuğaltularıbıznı küräbez, üz qayğıbıznı xäterlibez dide. Ul, “Anaotliädä 523 meñ 955 Tөrek igençese Ärmän partizannarı tarafınnan üterelgän. Monda Kөnbatış Auropanıñ cawaplılığı zur. Auropa Tөrkiä belän bäyle säyäsätendä Ärmännärne qullanğan. Monıñ bäläsen isä Ärmännär belän Tөreklär çikkän. Auropa da üz tarixın tanıy başlasın” dip äytte.
Qısqası 1915 yılda Tөnyaq Anatoliädä suğış barğanda, Ärmän partizannarnıñ urus, fransuz häm ingilizlär belän xezmättäşlek itep Tөrek awıllarına xөcümnäre säbäple ul çordağı Ğosmanlı xөkümäte Ärmännärne bu rayonnardan sөrergä qarar birä. Sөrgen qanlı bula, Tөrek statistik sannarına kürä 350 meñ tiräse keşe hälaq bula. İsän qalğannar ul çorda Ğosmanlı xakimiätendäge Suriä, Livan kebek cirlärgä urnaştırılalar. Ärmännär isä bez tik kenä torğanda Tөreklär bezgä genosid oyıştırdılar, millionnan artıq keşebezne üterdelär digän däğwa kütärälär. İnde 90 yıldan soñ da ike aradağı ızgış çişelä almasa, qızğanıç. Läkin äle baytaq sular ağarğa tieş.
Bu atnada Tөrkiä AQŞ belän kierenkelängän mөnäsäbätlären tөzätte. Prezident Sezer AQŞ belän Britan xärbi oçqıçlarınıñ İncirlek Xärbi nığıtmasın qullanu mөddäten ozaytqan qararğa qul quydu. Premier Erdoğan da “Tөrkiä-AQŞ mөnäsäbätläre nıq, anı bozarğa teläwçelärgä irek birmäbez” dide. Eşlär şulay şoma ğına barğanda, AQŞ näşer itkän “Global Terrorizm” isemle xisabında Tөrkiä territoriäsendä teror aktivlıqları kürsätkän idänastı PKK partizan oyışması Tөrkiäneñ kөnyağı belän kürşe rayonnarda bäysez häm demokratik Kөrd däwläte tөzergä teli dip yazılğan. Ankarağa bu naçar täesir yasadı.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


c: text/html

text:
Venada BMO Atom İdaräse Cıyıldı
Comğa könne kiç Rusiä häm Britaniä tışqı eşlär ministrları Sergei Lavrov Jack Straw telefonda Ğiraqnıñ atom programması tiräsendäge wazğiät turında fiker alıştı. Bügen Venada Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ atom agentlığı Tähranğa çikläwlär kertü mäsäläsendä söyläşer öçen cıyıldı. Rusiä tışqı eşlär ministrlığı belderüennän mäğlüm bulğança, Lavrov – Jack Strawğa – atom agentlığı İrannıñ atom eşçänlegen tınıç qına "säyäsätkä kermiçä" küzätergä tieş, dip äytkän.
Yevropa Berlege İrannıñ atom programması mäsäläsen İminlek Şurası köntärtibenä quyunı täläp itkän ide. Atom agentlığınıñ cawabı bügen kiçkä bulır dip kötelä.
Yevropa Berlege İrannıñ atom programması mäsäläsen İminlek Şurası köntärtibenä quyunı täläp itkän ide. Atom agentlığınıñ cawabı bügen kiçkä bulır dip kötelä.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
AQŞ citäkçeläre Ğıraqta
AQŞ däwlät sekretare Qondalíza Rays häm saqlanu ministrı Donäld Ramsfeld bügen Bağdadta. Aldan iğlan itelmägän bu säfär, Ğıyraq xökümäteneñ yaña başlığın bilgeläw belän bäylängän. Ramsfeld , alğa taba Ğıyraqtağı koalisia xärbilärneñ sanın qısqartu, turıdan turı yaña qäbinetnıñ eş alıp baruına bäyle bulaçaq dide. AQŞnıñ saqlanu ministrı bolay dip östäde:«Xäzer bez bik möhim sızıqqa kilep cittek- qäbinet tözügä. Bu waqıtlı ğına ciñelçä xäkimiät bilägän xökümät tügel, möstäqıyl' Ğıyraqnıñ, bäysez xökümäte bulaçaq . Bu gäcäplänerlek üseş», dide Ramsfeld. Yaña bilgelängän premer ministr Cawad äl- Mäliki, Ğıyraq xärbilären qoral taşlarğa kiräklege xaqında kisätte. Ul, barı tik şulay bulğanda ğına watandaşlar suğışın buldırmıy qalırğa mömkin, dide.


text:
Yewropa Berlege - Rusiä söyläşüe energiä ölkäsendäge kileşmäwçänleklärne betermäde
Yewropa Berlege räsmiläre Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov belän söyläşü öçen düşämbe könne Mäskäwgä kilde. Anda töp mäsälälär energiä mäsäläläre buldı.
Lavrov Mäskäw Energiä Xartiäsen xuplamıyaçaq dip belderde. Bu Xartiä Rusiäneñ neft häm gaz yatmaları, exportlawçı ütkärgeç torbaları belän eş itüçe çit il investorların arttırunı küzdä tota.
"Bez däwlättän yuğarıraq oyışma zarurlığın kürmibez" dide Lavrov.
Ul monı Yewropa Berlegeneñ 3 yuğarı wäkile belän oçraşudan soñ äytte. Mäskäwgä kilgän ul törkemdä Berlekneñ tışqı eşlär komissionerı Benita Ferrero-Waldner, Tışqı häm iminlek säyäsätläre komissionerı Javier Solana, şulay uq Berlektä xäzerge waqıtta räislek itüçe Germaniäneñ tışqı eşlär ministı Frank-Walter Steinmeier bar.
Lavrov Rusiäneñ Yewropa belän energiä xezmättäşlege şartları yül ayında Piterburda ütkän Sigezlek oçraşuında bilgelängän ide inde dide.
"Bezneñ Yewropa Berlege belän xezmättäşlek Piterburda Sigezlek sammitında energiä iminlege mäsäläläre turında ireşelgän kileşülärdäge nıqlı nigezgä tayanaçaq" dide.
Rusiä räsmiläre Mäskäw Energiä Xartiäseneñ xäzer täqdim itelgän ölgesen raslamayaçaq dip belderep kilä. Yewropa illäre isä Rusiäneñ neft häm gaz yatmaları, ütkärgeç torbaları belän eş itüdä qatnaşırğa teli. Rusiä Yewropağa mondıy mömkinlek birelgän oçraqta Brüssel dä almaşqa üz yağınnan Mäskäwgä şuña tiñ mömkinleklär birergä tieş di.
Brüssel şulay uq Yewropa Berlege belän Rusiä arasındağı yaña Partnerlıq Kileşüendä energiä ölkäsendäge ğädel säwdä qağidälären dä bilgelik di. Bu kileşü turındağı söyläşülär bıltır Polşa taläbe belän tuqtalğannan birle ul yünäleştä xäräkät küzätelmi.
Ul çaqta Warşaw Mäskäw başqa Polşadan it kertü tıyuın ğämäldän çığarırğa häm Energiä Xartiäsen ratifikatsiälärgä tieş digän taläp quyğan ide.
27 ildän torğan Yewropa Berlege Energiä çığanaqlarınıñ yaqınça çiregen Rusiädän ala.
Ukraina häm Belarus belän tüläw turında kileşä almaw säbäple Rusiädän Yewropağa gaz häm neft qudırunıñ waqıtlıça tuqtalıp toruı Mäskäw energiä ölkäsendä ışanıçlı täeminätçe bula alamı digän soraw kütärelügä säbäp buldı.
Lavrov şulay uq täeminatnıñ özelüenä kitergän tranzit illärenä qarata cäzalaw ısulları qullanu mömkinlege turında äytte.
"Bügenge söyläşülär barışında bu mäsäläne qarağanda bez şulay uq Rusiädän energiä çığanaqların Yewropağa tapşıruda problemalar çığarğan tranzit illäreneñ qayberläre Energiä Xartiäse kileşüe äğzaları buluın da bilgeläp üttek. Şuña kürä älbättä andıy tranzit illären tärtipkä öyrätü öçen kileşü äğzalarına qarata anda qaralğan ısullar qullanıla ala" dide Lavrov.
Xäzerge waqıtta Ukraina Energiä Xartiäse äğzası. Belarus bu kileşüne imzalasa da älegä ratifikatsiälämägän.
Naif Aqmal.


text:
Qazanda ber köndä 5 doktorlıq dissertatsiäse yaqlandı
Qayberäülär tatar milläten menä şulay tarqatıp, tatarlarnı ayırıp, alarnıñ sanın kimetergä tırışqanda, millättäşlärebez isä üzençä yäşi, uqıy, eşli birä. Monıñ yaqtı dälile bulıp torğan ber fakt turında da äytep ütäse kilä. Sişämbe könne Qazanda uñışlı ğına 5 doktorlıq dissertatsiäse yaqlandı. Alar arsında Qazan pedagogika universitetında Aida Sadıkovanıñ «German häm törki tellärdä tözelmä süzlär», Nuriä Fättaxovanıñ «Tatar xalıq sınamışları», Qazan däülät universitetında Ğamircan Däülätşinnıñ «Tatar xalqınıñ ruxi mädäniäte» dip isemlängän, şulay uq Zöfär Rämievneñ tatar ädäbiätı belgeçlege buyınça doktorlıq dissertatsiäläre yaqlandı.


text:
Ärmänstandağı kiyerenkelek, oppozisiänen köçen kimiterme ?
Şimbä könge bulğan protest çaralarında 8 keşeneñ ülüe belän Ärmänstanda säyäsi kiyerenkelek tağın da arttı. Ğadättän tış xäl sürätendä, xaqimiät häm oppozisiä - ike taraf ta üz pozisiäsen saqlap artqan kiyerenkelektä ber bersen ğayepli.
Oppozisiä partiäse süzçese Arman Musinian, oppozisiänen alğa quyğan taqdimnäre turında radiobızğa bolay belderde:
“Bezneñ taläp itkän 3 äyber bar: Saylawnın ğamäldän çığarıluı, saylawda xärämläşü çıgargannarnıñ cäzalandırıluı häm säyäsi totqınnarnın irekkä çığarıluı”
19 fivralda bulğan saylawda xärämläşü buluın däğwä itkän Ter Petrosyan oppozisiäse, şulay uq qanlı betkän çaralardan soñ kertelgän ğadättän tış xälneñ tizdän ğamäldän çığarıluın sorıy.
Ğadättän tış xäl iğlan itelgännän soñ, uram cıyınnarı uzdıru tıyıla. Matbuğat çaralarına da ildäge säyäsi xäbärlär turında xäbär itkändä barı tik xaqimiätneñ räsmi mäğlümäten qullanırga röxsät itelä. Şulay uq xalıqnın säyäxät itü mömkinçelege qısıldı häm kiräkkän waqıtta yullardağı maşinalar tikşerelä.
Ter Petrosyan ğadättän tış xäl iğlan itelü belän üzeneñ Yeravan mäydannarında xaqimiätkä qarşı çığu mömkinçelegenen qısıluın belderä. Waqiyğalardan ber kön soñ Ter Petrosyan: “Mäydannarnı yuğaltu ul, xalıq belän elemtänen üzelüe digän süz” dide xäbärçelärgä.
Ter Petrosyanga öyennän çığarga röxsät itelmi. Öy tirälä polisiä urnaştırılğan. Şulay da bu çikläwlär anı qarşılıq belderüne däwam itterüdän tuqtata almıy.
Yäkşämbe könne yasağan belderüendä Ter Petrosyan, xaqimiät yogıntısında bulğan konstitusiä mäxkämäse, xärämläşülär buluı turında dälillär bulsa da barıber bu xaqta ber ni eşliy almas dip belderde:
“Konstitusiä mäxkämäseneñ üz däräcäsen saqlap ğamäl itäçägenä oşanıçım yuq. Xättä barlıq materillar bik möhim mäğlümätkä iä bulsa da. Äytik bu mäğlümät saylawnıñ qanunsız buluın kürsätsä dä.”
Xaqimiät tarafında isä kileşügä taba işarälär kürenmi. Xaqimiät protest çaraları waqıtında qulğa alıngan 55 keşe xaqında cinäyät tikşerenüe başlatıluın xäbär itte.
Xaqimiät belän oppozisiä, şimbä könne bulğan waqiyğalarga närsäneñ säbäp buluı turında da kileşä almıy. Bu waqıyğa tınıç qına däwam itkän qarşılıq çaralarınıñ 10 könenä turı kilde.
Polisiä, avtobuslarnı, kibetlärne talağan xalıqnı tuqtatu öçen köç qullanırga mäcbür qaluın belderä. Oppozisiä isä xaqimiätne, çaralarga qotırtuçılarnı cibärüdä ğayepli. Waqiyğalardan soñ äle ülgännärneñ tügäl sanı da mäğlüm tügel.
Sälämätlek ministrı, çualışta ber polisä xezmätkäre häm sivil xalıqtan 7 keşeneñ ülüen belderä. Yaralanuçılar sanı isä 131 keşedän artıq.
Läkin oppozisiä yagı ülgännär sanının tağın da kübräk buluın däğwä itä.
Bu xällärdän soñ töp soraw, bu waqiyğalar oppozisiäneñ köçen kimetäçäkme ällä tağın da arttıraçaqmı?
Töbäk belgeçe Liz Fuller cäwap birä:
“Qarşılıq tağın ber atna eçendä betmäskä mömkin, bälki 2 atnağa yäisä 3 atnağa suzılır. Ägär dä xaqimiät bötenläy alarnı sanğa suqmıy başlaşa, ul waqıtta ike atna eçendä uramnardağı xalıqnıñ sanı äkerenläp kimi başlayaçaq. Alar bik ğadi genä äytkändä ömetlären yuğaltaçaq.”
Läkin il tarixına küz salğanda misal öçen 1998 yılda, Ter Petrosyannıñ xaqimiättän kitüen taläp itkän qarşılıq çaralarında xällär tağın da kiyerenke bulğan ide.
Yewropa şurası general sekretarı Terry Davies, Ärmänstan xaqimiäten kiyerenkelekneñ tağın da artmawı öçen oppozisä belän utırıp söyläşergä çaqırdı.
Yewropada iminlek häm xezmättäşlek oyışması, Ärmänstandağı saylawlarnı, qaysı ber citeşsezlek bulsa da, ğomum alğanda ğadel uzdırıluın beldergän ide.


text:
Açıq mikrofon: Sergey Korolevnıñ Qazanda bulğanın beläsezme?
Comğa könne "Qazan motor tözü berläşmäse" açıq aksionerlıq cämğıätendä tanılğan konstruktor häm ğalim Sergey Korolevnıñ tuuına 100 yıl tuluğa bağışlap memorial taqta quyıldı. Anı açuda Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin, şulay uq kosmonavt Pavel Vinogradov, berläşmäneñ citäkçelär şurası räise Aleksandr Pavlov häm başqa räsmi zatlar qatnaştı.
Sergey Korolevnıñ zamanında avia tözeleş belän şöğıllängän yözlägän xezmättäşläre kebek ük repressiä qorbanına äwerelgänen dä härkem belä. 1942 yılda Qazanğa cibärelep, biredä Sergey Korolev motor tözü zavodınıñ täcribä-konstruktorlıq byurosında xärbi oçqıçlar öçen raketa tizlätkeçläre konstruksiäsen eşli. Zamandaşları äytüenä qarağanda, älege şäxes berwaqıtta da qul quşırıp utırmıy - härwaqıt nindi dä bulsa zur näticälärgä omtıla. Sergey Korolevnıñ Qazandağı yazmışı turında xalıq belä mikän?
“Kem ul Sergey Korolev, Sez anıñ Qazanda bulğanın beläsezme? digän sorawlarğa Qazan uramnarında soraştırıp tuplağan cawaplar bolay ide :
- Ul kosmik korabl'lärneñ baş konstruktorı. - Ul Qazanda yabıq uçrejdeniedä eşlägän, suğışqa qädär monda totqında bulğan. - Minem işetkänem yuq şul keşe turında, kem soñ ul? - Ul korabl'läre tözü belän şöğellängän. Bik yaxşı hönärçe bulğan. Stalin waqıtında anı säyäsi totqın itep Qazanğa cibärgännär. Küpmeder waqıt ğömeren Qazanda uzdırğan. Soñınnan xodataystvolar yazğan häm annan anı çığarğannar. Annan soñ ul Mäskäwgä qaytıp, fänni- ezlänü institutında eşen däwam itkän. - Min anı belmim dä inde, kem ikänlegeneñ. - - Kem bula soñ ul ? -Qazanda bulğan çorın bik belmibez. Ämma kosmosqa yul açtı inde. Bik küp razrabotqaları bar anıñ .Marsqa oçarğa korab' cibärmäkçe ide. - Kem bula soñ ul ? -Başta anı utırttılar bit. 6 yıl utırdı ul Qazanda utızınçı yıllarda repressiälär waqıtında. 6 yıl uzğaç anı cibärälär . - Anıñ öçen raketa tözü buyınça, anıñ kebek konstruktor Gluşko söyläşkän bulğan. Ğäyeple bulmağan inde ul .Ul waqıtnı bit inde bötenesen dä ğalimnärne, fän eşleklelären, yazuçılarnı alıp kitälär ide. Min belgänçä, ul Qazanda törmädä genä utırğan, eşlämägän. - Qazanda anıñ isemendä uram bar. -Ul bilgele akademik. Monda eşlägän ul 60-70 nçı yıllarda, raketa tözü buyınça. Anıñ yazmışı -Törmälärgä utırtqannar anı, Stalin waqıtında. Annan soñ anı Mäskäwgä çaqırtıp alıp, eşkä quşalar. - 1959 yılda berençe sputnik oçırdı, Gagarinnı oçırttı. Bezneñ ilne alğa kütärde kosmosnı öyränü buyınça. - Ul bik zur keşe bulğan. Anıñ dustı Kurçatov bulğan. Alar ikäw bik dus bulğannar. Korolev suğış yıllarında Stalin waqıtında yäşeren räweştä eşlägän. Monı xalıq belergä tieş bulmağan. Şul yäşeren räweştä eşlägängä kürä , anıñ xezmäten xalıq belä almağan. Şuña kürä üz zamanında aña Nobel premiäsen birä almağannar. Sergey Korolev raketa tözeleşendä häm kosmonavtika ölkäsendä bik zur öleş kertkän , yäki, anıñ nigezen salğan keşe.
- Ul Qazanda yabıq uçrejdeniedä eşlägän, suğışqa qädär monda
totqında bulğan.
- Minem işetkänem yuq şul keşe turında, kem soñ ul?
- Ul korabl'läre tözü belän şöğellängän. Bik yaxşı hönärçe bulğan. Stalin waqıtında anı säyäsi totqın itep Qazanğa cibärgännär. Küpmeder waqıt ğömeren Qazanda uzdırğan. Soñınnan xodataystvolar yazğan häm annan anı çığarğannar. Annan soñ ul Mäskäwgä qaytıp, fänni- ezlänü institutında eşen däwam itkän.
- Min anı belmim dä inde, kem ikänlegeneñ. -
- Kem bula soñ ul ?
-Qazanda bulğan çorın bik belmibez. Ämma kosmosqa yul açtı inde. Bik küp razrabotqaları bar anıñ .Marsqa oçarğa korab' cibärmäkçe ide.
- Kem bula soñ ul ?
-Başta anı utırttılar bit. 6 yıl utırdı ul Qazanda utızınçı yıllarda repressiälär waqıtında. 6 yıl uzğaç anı cibärälär . - Anıñ öçen raketa tözü buyınça, anıñ kebek konstruktor Gluşko söyläşkän bulğan. Ğäyeple bulmağan inde ul .Ul waqıtnı bit inde bötenesen dä ğalimnärne, fän eşleklelären, yazuçılarnı alıp kitälär ide. Min belgänçä, ul Qazanda törmädä genä utırğan, eşlämägän.
- Qazanda anıñ isemendä uram bar.
-Ul bilgele akademik. Monda eşlägän ul 60-70 nçı yıllarda, raketa tözü buyınça. Anıñ yazmışı -Törmälärgä utırtqannar anı, Stalin waqıtında. Annan soñ anı Mäskäwgä çaqırtıp alıp, eşkä quşalar.
- 1959 yılda berençe sputnik oçırdı, Gagarinnı oçırttı. Bezneñ ilne alğa kütärde kosmosnı öyränü buyınça.
- Ul bik zur keşe bulğan. Anıñ dustı Kurçatov bulğan. Alar ikäw bik dus bulğannar. Korolev suğış yıllarında Stalin waqıtında yäşeren räweştä eşlägän. Monı xalıq belergä tieş bulmağan. Şul yäşeren räweştä eşlägängä kürä , anıñ xezmäten xalıq belä almağan. Şuña kürä üz zamanında aña Nobel premiäsen birä almağannar. Sergey Korolev raketa tözeleşendä häm kosmonavtika ölkäsendä bik zur öleş kertkän , yäki, anıñ nigezen salğan keşe.Mälikä Basıyr


text:
sponsorlu bağlantılar
Screencast Video Recorder PRO v3.Android Ekran ve Yazı Uy13391 kere indirildi
Mobizen v2.17.1.1Android Ekran ve Yazı Uy157171 kere indirildi
Risale-i Nur v3.2.1Android Ekran ve Yazı Uy7966 kere indirildi
Dıy Locker -v4.1Android Ekran ve Yazı Uy12625 kere indirildi
NotifierPro v9.6Android Ekran ve Yazı Uy1247 kere indirildi
iPhone Notifications (Bildirim KuAndroid Ekran ve Yazı Uy1912 kere indirildi
ssLauncher the Original v1.13.4Android Ekran ve Yazı Uy1369 kere indirildi
Zeus El feneri v1.0.4Android Ekran ve Yazı Uy3023 kere indirildi
Screenshot Ultimate Pro v2.5.1Android Ekran ve Yazı Uy5859 kere indirildi
Sigara BataryaAndroid Ekran ve Yazı Uy6694 kere indirildi
sponsorlu bağlantılar


text:
Yekaterinburg şähärendä "Uralnıñ folklor cäye" dip atalğan cır bäyräme bulıp uzdı
Andıy bäyrämnär Sverdlov ölkä fol'klor yortı tarafınnan här yılnı üzenä kürä ber törle otçet räweşendä oyıştırıla. Ğädättä här cäyne fol'klor yortı xezmätkärläre törle töbäklärdä xalıq awız icatın, ğöref-ğadätlären öyränü buyınça ekspeditsiälär uzdıralar. İñ qızıqlı eksponatlarnı Yekaterinburg tamaşaçısına kürsätergä alıp kilälär.
Äytergä kiräk, här yılnı da mondıy bäyrämnärdä başqa xalıqlar arasında tatar xalıq fol'klorı zur urın tota. Bu yulı da säxnädä bu yaqlarğa ğına xas üzençälekle milli kiemnär kiep, borınğı köygä tatar xalıq cırları suzğan äbilärne, awız garmunı belän üze köy çığarıp, ayaqlarına küz iärmäslek matur itep biegän bik olı yäştäge apanı, ber törkem yäşlärneñ borınğı kiçke uyınnı gäwdäländerep biegän kümäk biyuen tamaşaçı bik yaratıp qarşı aldı.
Bıyıl fol'klor bäyrämenä dip Tübän Sırğa rayonınıñ Şäkür awılı kollektivın saylap kitergännär ikän. Awıl xakimiäte başlığı Abdulla äfände Açkamov citäkçelegendä ölkä üzägenä ostalıqların kürsätergä dip kilgän şäkürlelär bu säyäxättän üzläre dä bik qänäğät qaldılar.
Sverdlov ölkäse fol'klor yortınıñ äydäp baruçı belgeçe Svetlana xanım Quçevasova äytüençä, mondıy bäyrämnär xalıqlar duslığın tağın da nığıta, millätlärneñ ber-bersenä qarata xörmäten arttıra.
Fäwiä Safiullina.Yekaterinburg.


text:
Chirac: Leban krizisı bar Yaqın Könçığışqa qurqınıç tudıra
Tulon -- Fransiä prezidentı Jacques Chirac, Lebandağı krizis bar Yaqın Könçığıştağı totrıqlılıqqa qurqınıç tudıra dip belderde. Bu krizisqa xärbi çieşeleş yuq, xalıqara cämäğätçelek utnı kiçekmästän tuqtatu taläbennän waz kiçsä, bu axlaqsızlıq bulaçaq, dide ul. "Bez utnı tuqtatu, bu krizisqa çişeleş tabu öçen bar tırışlıqlar kürdek. Franziä baştan uq, monı köç belän xäl itep bulmıy, säyäsi çişeleş tabırğa kiräk, dide" di Jacques Chirac.
Fransiä, Quşma Ştatlar belän berlektä BMOnıñ qarar ölgesen äzerläde. Leban, bu dokumentqa, İzrail ğäskärlären Lebannan çığaru taläben östärgä taläp itä. Qayber mäglümätlärgä qarağanda, Parij belän Waşington qarar ölgesen kire qararğa mömkin.
Fransiä, Quşma Ştatlar belän berlektä BMOnıñ qarar ölgesen äzerläde. Leban, bu dokumentqa, İzrail ğäskärlären Lebannan çığaru taläben östärgä taläp itä. Qayber mäglümätlärgä qarağanda, Parij belän Waşington qarar ölgesen kire qararğa mömkin.


text:
Dağıstanda mätäm köne
Kiçä sañğraw balalar internatında çıqqan yanğın näticäsendä häläk bulğan 28 balanı iskä aldılar. Tağın 109 uquçı tän cärähätläre belän xastaxanädä yata. Bu atna başında ğına Saxa Yakutiädä ber mäktäp yanıp 22 bala häläk buldı. Bügen İtar-Tass mäğlümat agentlığı Buryatiädä balalar yortında yanğın çıqqan dip xäbär itte. Anda 13 balanı qotqarğannar. Rusiä Mäğärif ministrı Vladimir Filipov –uzğan berniçä köndä bulğan waqiğalär mäktäplärärdä yanğınğa qarşı çaralarğa kübräk iğtibar birelergä kiräk bulunı kürsätte, dip belderde.


text:
Rusiä prezidentı federal cıyınğa yıllıq yullamasın citkerde
Gädättä april ayında yasala torğan bu çığışnıñ berniçä tapqır kiçekterelüwen häm dä kiläse yılda ütäçäk prezident saylawları aldınnan Putinnıñ soñğı yullaması buluwın iskä alıp küplär annan xäl itkeç belderülär kötte. Şuşı kötülär aqlandımı?..
Audio
Tik, monıñ öçen küp närsä eşlärgä kiräk, dide prezident, häm il aldında torğan töp qurqınıçlarnı sanap kitte: zäğif häm totrıqsız iqtisad, citärlek täräqqi itmägän säyäsi sistema, az faydalı däwlät apparatı, xalıqnıñ sanı kimü, betmägän xäyerçelek.
Audio
Xalıqnıñ ğorurlığına möräcäğät itü Putin öçen yaña närsä tügel. 2000nçe yılda xakimiätkä kilgändä ul bu ısulnı uñışlı qullandı. Bügen dä ber säğätlek çığışınıñ zur öleşen Putin 3 yıl eçendä başqarılğan eşlärgä bağışladı. Anıñ süzlärençä, şuşı waqıt eçendä Rusiädä säyäsi totrıqlılıq urnaştı, iqtisadta üseş küzätelä, nixayät, iñ möxime – bez ilneñ bötenlegen nığıttıq, federal xakimiätne töbäklärgä yaqınayttıq, dide prezident:
Audio
Çığışınıñ zur öleşen Putin Çeçnyağa bağışladı. Anıñ süzlärençä, respublikada aqrınlap tärtip urnaşa, soñğı yıl eçendä küp närsä eşlängän, iñ möxime, uzğan referendumda çeçen xalqı Rusiädäge küpmillätle xalqnıñ ayırlğısız öleşe ikänen äytkän:
Audio
Çeçnyada xäläk bulğan xärbilär häm tınıç xalıqnı iskä alıp, Putin Rusiäneñ bötenlege öçen bik zur bäyä tülärgä turı kilüwen äytte. Alay da prezident, şuşı atnada 70-tän artıq keşeneñ ülemenä kitergän intixar xöcümnärne ul telgä alıp tormadı. Bandit qaldıqları teror şämällären äle däwam itäçäk, läkin bez başlağan eşne axırına citkeräçäkbez dide ul, häm kiçä iğlan itkän yarlaqıwın iskä töşerde.
Xärbi reformağa kilgändä, prezident professional armiägä küçü kiräklegen äytte. Anıñ süzlärençä, qaynar noqtalarda barı tik professionallar qatnaşırğa tieş. 2008nçe yıldan mäcbüri xezmät ber yılğa qalaçaq. Kontrakt nigezendä 3 yıl xezmät itüçelärgä - däwlät xaqına yuğarı belem alu, BDB illärennän kilüçelärgä – Rusiä watandaşlığı.
İqtisad ölkäsendä, ğömüm citeşterüneñ üseşe kimi baruwı turında äytep, Putin, aldağı 10yılda bu citeşterüne ike tapqır arttırırğa digän tarixi burıç quydı. Tağın ber qıyu belderü – 2007nçe yılğa rublne irekle alıştırmalı valuta itü. Putin süzlärençä, Rusiä watandaşı çit ilgä çıqqanda üze belän pasport häm rubl genä alırğa tieş bulaçaq. Şuşı belderülärneñ buş süz bulmağanın kürsätergä teläp mikän, Putin, ütälä almağan qorı wäğdälär taratqan säyäsätçelärne tänqitlärgä totındı:
Audio
Qayber säyäsätçelär buş wäğdälärne xäzer dä öläşä digän süzläre belän, Putin yomşaq qına Duma, säyäsi partiälär, saylawlar temasına küçte. Häm dä "yaña xökümät şuşı saylawlar näticäsendä Dumadağı küpçelek nigezendä tözelergä mömkin" digän belderü yasadı.
Putin çığışın tämamlağaç, tınğısız deputat komunist Şandıbin urınınnan sikerep torıp, kiläse Dumada depuatatlarnıñ kübese qaraqlar, banditlar häm rişwätçelär bulaçaq, dip qıçqırdı. Bu prezident çığışınnan soñ zaldan yañığarağan berdän-ber "yullama" buldı. Duma räise Genadi Seleznev deputatqa fikere öçen räxmät äytte, tamaşada qatnaşqannarğa gimn cırlap taralırğa täqdim itte.
Ali Gilmi, Praga


text:
Mäskäw belän Pekiñ Pxenyanğa iminlek garantiälärgä mömkin
Rusiä räsmiläre Rusiä belän Qıtay Tönyaq Koreanıñ atom programmasına bäyle kierenkelekne çişü öçen Pxenyanğa iminlek garantsiäse birergä mömkin dip belderde. Tışqı eşlär ministrı urınbasarı Aleksandr Losükov bu belderüne bügen Tönyaq Korea tağın ber märtäbä üzeneñ atom programmasına bäyle krizisnı çişü öçen Quşma Ştatlarnıñ iminlek garantiäläwe şart digän taläp quyınnan soñ yasadı. Rusiä räsmiläre bügen Mäskäwdä Könyaq häm Tönyaq Korea räsmiläre belän ayırım-ayırım oçraşular ütkärde. Bu ayda Pekiñda älege krizisnı çişü maqsatında 6 il wäkilläreneñ oçraşuı kötelä. Anda Könyaq häm Tönyaq Korea, Rusiä, Quşma Ştatlar, Yaponiä häm Qıtay qatnaşaçaq. Bügen Waşingtonda älege oçraşuğa äzerlek maqsatında AQŞ räsmiläre Yaponiä häm Könyaq Korea wäkilläre belän 2 könlek söyläşülär başlıy.


text:
Kiläse yıllarda Rusiädä AİDStan meñlägän keşe üläçäge farazlana
VİÇ häm SPİD yağni AİDS belgeçläre kiläse berniçä yılda Rusiädä bu çirdän meñlägän keşe üläçäk, dip farazlıy. Rusiäneñ Federal Spid Üzägeneñ töp belgeçläreneñ berse, Natalia Ludnaya, Rusiä – dönyada AİDS iñ tiz taraluçı illärneñ berse häm kiläse yıllarda ülüçelär sanı kisäk artaçaq, dip belderde. Bügen Mäskäwdä AİDS mäs'älälärenä bağışlanğan xalıqara cıyın uzdı. Ludnaya süzlärenä qarağanda AİDS tikşerenülärenä birelgän aqça bik az. Rusiädä räsmi töstä VİÇ yoqtırğan 300 meñ keşe bar, dip sanala, ämma ğayre räsmi sannar – 500 meñ tiräse, dip xäbär itelä.


text:
BMO komitetı AQŞnıñ terrorğa qarşı köräş metodların tikşerä
BMO 2001-nçe yılnıñ 11-nçe Sintäberendä bulğan terrordan soñ Washingtonnıñ terrorğa qarşı köräş çaraların tikşerä başladı. BMOnıñ Jenevadağı Cäberläv buyınça komitetı AQŞ räsmilärenä törle mäsälälärdä, şul sanda totıqlarğa möğämälä häm cäberlävgä nindi añlatma birelä digän soraular quya.
"Minemçä, bu xalıqara cämağätçellekkä AQŞnıñ terrorğa qarşı suğışındağı qayber praktikasın açıqlau öçen möhim mömkinlek birä."
Washington bu tıñlaularğa 25 keşelek törkem cibärde. Anıñ belän Dävlät Departamentınıñ xoquq buyınça kiñäşçese John Bellinger citäkli. Ul yäşeren CİA oçışları turndağı ğäyeplävlärne qätği kire qaqtı. Bellinger meñärlägän şikle şäxes cäberläv maqsäte belän öçençe illärgä alıp barıldı digän ğäyeplävlär döreslekkä turı kilmi dip belderde. Läkin, BMOnıñ cäberläv buyınça mäxsus räsmise Manfred Novak ta Washington qayber şiklelärdän sorau alır öçen yäşeren urınnardan faydala dip ışanuın belderde.
"Qayber şöxeslärneñ AQŞ qulında buluı xaqında bezdä dälillär bar. Tik alarnıñ qayda buluın ber kem dä belmi. Bu inde yäşeren totu urınarı buluın ispat itä. Bu andıy şäxeslärneñ ezsez yuğalğan buluın kürsätä häm bu keşe xoquqların citdi räveştä bozu bulıp tora."
BMOsı komitetı tıñlaularnıñ nätiäcäsen 19-nçe Mayda iğlan itäçäk. Cäberlävgä qarşı komitetnıñ nindi dä bulsa ilne cazalandıru xoquqı bulmasa da, Ferstmannıñ süzlärençä, anıñ täqdimnäre ul illärne uñaysız xäldä qaldıra.
Färit İdelle, Praga.


text:
Tobol qızı Alsu Törkiä futbol komandasına qaşıyq
Toboldağı Taşkievlar fatirına kilep kergäç tä diwarlarğa elengän räsemnär iğtibarnı cälep itä. Surätlär futbol belän bik ük yaqın bulmağannar öçen “ut uynatırday” yegetlärneñ qaysıdır komandada uynawınnan qala başqa mäğlümat birmi. Räsemnär işektän kilep kergäç tä, qunaq bülmäsendä dä, aş bülmäsenä dä elengän. Alar şulqädär küp, häm törle zurlıqta, häm bu fatirda yäşäwçelärneñ berse çınnan da futbol tibä digän uylar üzennän üze başqa kilep kerä.
Alsu Taşkieva 19 yäşennän birle Törkiäneñ futbol komandası yazmışı belän qızıqsına. Aña qädär ul bu ilneñ tarixın öyrängän. “Bezneñ tamırlarıbız urtaq bit”,- di. Ä menä ber könne, dönya çempionatında, Törkiäneñ cıyılma komandası Alsunı üzenä qaşıyq ittergän. Soñğı uınışsızlıqları öçen ul bik borçıla. “Trenerları almaşınu da moña yoğıntı yasağandır”,- di.
Alsu çın küñelennän Bişektäş uyınçısı İlham Madis uyınına qaşıyq. Häm Tobol qızı fikerençä, İlhamnıñ mömkinlekläre bik zur. Anı haman da östämä uyınçı itep totularına bik borçıla. Alsu İlhamnıñ küp tellärne belüenä, pianinoda uynawına häm ğomumän icadi şäxes buluına söyenä. İnternet çeltäre aşa İlhamğa berniçä tapqır xat ta yullağan bulğan. Ämma cawap bulmağaç, minem şikellelär meñnärçä der dip üz-üzen tınıçlandırğan.
Alsunıñ iñ zur xıyalı häm ul bu xıyalı tormışqa aşar dip ışana: kiläse cäygä Törkiägä barıp yaratqan komandasınıñ uyının üz küzläre belän kürü. Tik menä dönya ğibatlanuı ğına kiräk qädär aqça tuplawnı haman da suza. Şulay da 2005 nçe yılda Alsu çit il pasportın eşlätep quyğan inde. Ätise dä, änise dä, enese dä, dus-işläre dä anıñ, quş tırnaqlar eçendä äytkändä, bu “mäxäbbätenä” teläktäşlär. Ä säbäbe: üz milläteñneñ şundıy komandası bulmağaç qaya barasıñ?.
Alsu beleme buyınça yurist. Anıñ östenä östämä psixolog belgeçlegen üzläştergän. 22 genä yäş buluına qaramastan yärdäm sorap kilüçelär özelmi. Törkiägä xörmät yözennän uqıtuçıdan däreslär alıp kendek biüen öyrängän ul. Törek telen üzläşterä başlağan.
Tobol qızı Alsu Taşkieva 2006 nçı yıl Törkiäneñ futbol komandasına uñışlar kiterer dip ışana.
Nail Alan, Tömän


text:
Misır prezidentlığı öçen 10 namzät köräşäçäk
Kahirä -- Misırnıñ Saylaw komissiäse belderüençä, Sintäberdä ütäçäk prezident saylawlarına barlığı 10 namzät terkälgän. Ciñüne, il belän inde 24 yıl idarä itkän xäzerge prezident Xösni Möbäräk yawlar dip kötelä. Ämmä bu anıñ öçen berençe çın saylawlar bulaçaq. Başqa namzätlär arasında: ilneñ iñ qart häm ere partiäse – Wafd firqäse wäkile Noman Ğoma, Äl-Ğad partiäse citäkçese Ayman Nur. Qalğan 7 namzät – keçkenäräk partiä citäkçeläre. Namzätlär arasında xatın-qız, yä isä xristiain dine wäkile dä yuq. Här namzät üzenä nindi dä bulsa tamğa saylağan. Möbäräkneke – İslam bilgese bulğan Yarım-ay. Saylaw aldı kompaniäse Awgustnıñ 17sendä başlana. Saylawlar Sintäberneñ 7senä bilgelängän.


text:
Bush Ğiraqta AQŞ xärbiläre sanın arttıru turında uylıy
AQŞ prezidentı George Bush Ğiraq suğışında törle çaralarnı qarawın, şul isäptän andağı AQŞ xärbiläre sanın arttıru mömkinlege turında da uylawın belderde. Bügen ul Aq Yortta xäbärçelär belän oçraştı. Bush Ğiraqtağı xärbilär sanı turına älegä täğäyen qarar yuq dide. "Bez üz xärbilärebezneñ bu suğışta ozaq waqıt tora aluın häm alarnıñ bez quyğan burıçlarnı üti aluın täemin itärgä tieşbez. Min anda AQŞ xärbiläre sanın arttıru kiräk dip uylıym. Min saqlanu ministrı Robert Gatestan küpmegä arttıru mömkinlege turında tiz arada äytüen soradım" dide Bush Bush şulay uq bu suğış 2007 yılda qıyın qararlar häm östämä qorbannar taläp itäçäk dide.


text:
Qazaxstanda islamçı törkemnär östennäñ mäxkämä eşe bara
Qazaxstan xäzergäçä, kürşe Üzäk Aziä illäre başına bälä bulğan İslamçı törkemnär prorblemalarınnañ çittä yäşäp kilde. Läkin soñgı waqıtta, İslamçı exrtremistlär dip tamğalanğan keşelär, Qazaxstanda tağın da äwzemräk bula başladı digän imeş-mimeşlär tarala başladı. Qazaxstannıñ tönyağında tıyılğan islam törkemeneñ 40 äğzäse östennäñ barğan ike mäxkämä eşe moña ber işarä. Xaqimiät alarnı ilne tärtepsezlekkä kiterü öçen astırtın niätläre buluda häm xaqimiätne cimerergä tırışuıda ğayeple.
Könyaq Qarağanda şähäreneñ Qazibizski Mäxkämäse, Üzäk Aziada İslam xälifäte buldırırğa niätlängän XizbutTaxrir törkemeneñ 30 äğzäse östennäñ barğan mäxkämäneñ berençe utırışı, çärşämbe könne buldı. Törkem bu niätlären tormışqa aşıru öçen köç qullanuğa qarşı buluların açıqlağan bulğan.
Qazax Milli İminlek Şurası, KNB süzçese, Botagoz İbraeva bu tikşerelgän eş xaqında radiobızğa bolay añlatma birde.
“Mäxkämä, törkemneñ barlıq töbäklärdäge citäkçeläre, aqça eşlärenä qarawçı häm alar ädäbiäteñ näşer itkännär östennäñ bara.”
Şiklänelgän 30 keşe dekäberda qulğa alındı. KNB 6 ay alar eşeñ tikşerep çıqtı häm 300 şaxitkä törle sorawlar birde. XizbutTaxrir taratqan 35 meñ dänä kitapçıq, 6 sanaq cıyıp alındı häm ber niçä qanunsız näşeriät yortın yabıldı. Mäxkämä aldına basuçılar, cinäyätçe törkem buldıruda, din ara näfrät uyatu häm extrimist eşçänlek alıp baruda ğayeplänä.
Könyaq Stepnegorsk şähärendä barğan ikençe ber mäxkämä eşe isä, Xizbuttaxrir däğwäsenännäñ serleräk bulıp çıqtı. Bu xaqda, İbraeva äytä:
"30nçı Yüldä Stepnogorsk şähär mäxkämäsendä, terorçı törkem oyıştıru häm başqaru, qanunsız alıp-satu , qanunsız qoral häm şartlatqıç äyberlär totu wä millät ara näfrät uyatu belän ğayeplängän, törkemneñ 10 äğzäse östennäñ mäxkämä başlandı. KNB tikşerenüläre 2006nçı yılnıñ Dekäbrında başlanğan ide."
Bu 10 keşe başqala Astana häm säwdä başqalası Almatıda terorçı höcüm äzerläwne planlaştıruda ğayeplänä. KNB süzlärençä törkem, Qazaxstanda İslam xälifatın kiterü öçen banka talarğa, keşe urlarğa häm politsiä häm İdarä Binalarına höcüm oyıştıru niätläre bulğanıñ belderä.
Çıñbarlıqta bu keşelärneñ kem buluı belgesez. KNB, Waxabiçılıqtan ilxamlanğan bu keşelärdän , qorallar häm şartlatqıçlar, höcüm urınnarı kürsätelgän haritalar tabıluın belderä.
Stepnegorskta mäxkämä aldına basqan keşelärneñ çınnañ da terrost bulularına ışanmawçılar küp. Çönki alarğa belderelgän ğayepläwneñ, ğadi cinäyätçelärgä belderelgän süzlärdän ällä ni ayırması yuq kebek kürenä.
Ninel Fokina, Hälsinki Komitetıneñ Almatı başlığı. Ul, Stepnogorskta terorçılıqta ğayepläw - beraz arttırılıp kürsätelä dip isäpli.
"Extrezm häm terorçılıqqa qarşı köräş dip atalğan mondıy qotqığa birelü, Qazax xaqimiäteneñ kontrolnı arttıru öçen üzenä yaña qoral buldırudañ başqa ber ni dä tügel"
Fokina, Üzak Azia illärendäge iminlek köçläre tarafınnañ ğadättä terorçılıqqa qarşı köräş ısılu, oppozitsidäge köçlärne törmägä utırtu öçen başlatıla, di. Yäisä ğadi cinäyätçelärne terorçı dip atap dönyağa, üzläreneñ dä terrorğa qarşı global suğışnıñ ber öleşe buluların kürsätergä teli, dide Hälsinki Komitetıneñ Almatı başlığı.


text:
Ere qalalar häm märkäzdär qoro la Öfölä ütäsäk
Şul uq waqıtta Öfö xaqimı Pawel Kaçqaew başqala çinovniktarına Öfö yubileyğa 25-se sentbrgä tiklem tulıhınsa äźer bulırğa teyeş tigän farmanın etkerźe. Sönki 27-hendä Başqortostandıñ märkäzendä baş qalalar häm ere qalalar Xalıq-ara assambleyahı sessiyahı başlana. Unda Boyondoroqhoź däülättär berläşmähendä torğan 9 ildän 64 qala başlıqtarı qatnaşasaq. Qor Mäskäü başlığı Yuriy Lujqov räyeslegendä ütäsäk. Äytkändäy sammit Xalıqtar Duślığı yorto tip töźölä başlap ta axırına yaqınlaşqas atamahı Kongress- xoll tip üźgärtelgän yortta bulırğa teyeş. Unı ihä 21-źärendä asıu küźallana. Öfö-Arena keüek ike tapqır asılır axırıhı ul da. Sönki aźaq il başlığı Vladimir Putin räyeslegendä Däülät şurahı ultırışı la oşonda ütäsäk bit. Tantanalı asıp kerergä käräkter moğayın.
Öfö qommunal xujalıqtarı ihä oşo uq käñäşmälä qala parktarında wandallıq osraqtarı kübäyeüen xäbär itte. Yañıraq Salauat Yulaew skwerında eskämyälärźe aqtarğandar, süp hauıttarın tüñkärgändär. Bäğze bıl mäldä başqalala militsiya kösäytelgän şarttarźa eşläy, sittän dä baytaq militsionerźar kilterelgän. Ular bälki asarbaqtarźı aulap İglin häm qırmıśqalılağı waqıtlısa torou urındarına oźatıuźan buşamayźır. Öfölä bit ätämbayźar süp hauıttarınan da küberäk.


text:
Tatarstan xökümäte ekologiä häm “Tatenergo” berläşmäsen üzgärtep qoru mäsälälären tikşerde…
Tatarstan xökümäte ekologiä häm “Tatenergo” berläşmäsen üzgärtep qoru mäsälälären tikşerde…
Brifingnıñ berençe öleşendä ekologiä ministrı Boris Petrov respublikanıñ ekologik problemaları arasında berençe urında citeşterü qaldıqların häm könküreş çüp-çarın eşkärtü tora, dide. Xäzerge waqıtta ere şähärlär tiräsendäge çüpleklärdä genä dä yözär meñ tonnalağan qäğäz, polietilen, pıyala bar ikän. Zavod-fabrikalar, şirkätlär citeşterü qaldıqların toraq urınnarınnan cıyılğan çüp-çarlarnı teläsä qaya tükmäsennär öçen ekologik militsiä buldırılğan. Läkin Petrov äytüençä, problemanı tıyu, cäza birü ısulları belän tügel, ä iqtisadi ısullar belän xäl itärgä kiräk. Äytik, şirkät citeşterü qaldıqların çüplekkä çığarıp tükmi, ä yañadan qullana ikän, ul ekologiä salımın tülämi. Älbättä, Çallı, Qazan kebek ere şähärlärneñ çüpne eşkärtü probleması bar. Soñğı waqıtta respublikada qatı-qotı çüp-çarlarnı ayıru häm eşkärtü öçen poliğonnar tözelä başlağan. Baş sanitar tabib urınbasarı Nailä Fatxullina respublikanıñ sanitar xäle, bigräk tä yoğışlı awırular, här atna sayın küzätelä, analizlana, dip belderde. Cäygä faraz qatlawlı, İTAR TASS agentlığı xäbärçeseneñ turıdan bärep birgän “bu cäyne Qazanda waba çire çığaçaqmı, yuqmı”, digän sorawına, waba çire çıqmas, digän faraz äytelde.
Brifingnıñ “Tatenergo”nı reformalaw häm aksionerlaştıruğa bağışlanğan öleşendä bıyılnıñ 5 aprilennän “Tatenergo” aksiälärenä yabıq yazılu, yäğni möräcäğätlär qabul itü başlandı, dip belderelde. “Tatenergo”nıñ 15 milliard sumnan artıq ustav kapitalı 1 sumlıq aksiälärgä bülgäläp satılaçaq. Berençe çiratta aksiälär “Tatenergo”da eşläwçelär, yä eşläp pensiägä çıqqan keşelärgä 50% taşlama belän satıla.


text:
6 aпpeля B ДyxoBHoM yпpaBлeHии MycyлbMaH KpыMa и r. CeBacToпoлb (ЦPO ДyMK) B paMkax пpoekTa "ИcлaMckoe пpaBo для жeHщиH" cocToиTcя ceMиHap Ha TeMy:«KakиM дoлжeH быTb дoM MycyлbMaHиHa». Haчaлo ceMиHapa B 17 чacoB.
Müftiyatta seminar devamında zekât aqqında ikâye etecekler
Martnıñ 16-nda saat 17-de Qırım ve Sevastopol musulmanları diniy idaresiniñ salonında qadınlar içün "Zekât" mevzusında seminar ötkerilecek. Mevzunı Müfti muavini, ilâhiyatçı Ayder İsmailov añlatacaq.
Aqmescitte "Altın nesil" yarışınıñ yarı finalı ötkerilecek
Martnıñ 13-nde saat 11-de, "Marakand" qavehanesiniñ salonında "Altın nesil" bütün Qırım islâmiy intellektual yarışınıñ yarı finalı ötkerilecek. Yarışta Qırımnıñ bütün rayonlarında keçirilgen diniy kurslarnıñ 12 yaşından 16 yaşına qadar 30 talebesi iştirak etecektir.
"Hidayet" gazetasınıñ "Köyümniñ camisi" yarışına qoşulıñız!
"Hidayet" diniy-maarif gazetası "Köyümniñ camisi" fotoresimler yarışına davet ete. Gazeta muarririyetinde bildirgenleri kibi, iştirakçiler 2016 senesi martnıñ 25-ne qadar cami yanında ya da ibadethaneniñ içinde çekilgen balalarnıñ resimlerini yollamaq kerekler. İcadiy işler This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. elektron menzili boyunca qabul etilecek. Mektüpte balanıñ adı ve cami nasıl etip adlandırılğanı qayd etilmek kerek. Esas bahşış – planşet! İştirakçilerni bahşışlar ve şeñ bala bayramı bekley.
Qırım musulmanları birinci Müfti Noman Çelebicihannı añacaqlar
Fevralniñ 23-nde Qırım, Poloniya, Litva, Aqrusiyeniñ birinci Müftisi, devlet erbabı Noman Çelebicihannıñ öldürüvine 98 yıl tolğanı munasebetinen Qırım camilerinde dua merasimleri ötkerilecek. Cemaat namazları saat 18.30 –da başlancaq (aqşam namazından soñ).
Halqara İslâm Missiyası dinlerara ve milletlerara ürmetniñ aşlanması boyunca leyihada iştirak etmege çağıra
Fevral ayında 2016 senesi İslâm medeniyeti, ilimi ve tasiline destek Fondınıñ yardımınen Halqara İslâm Missiyası yaşlar arasında dinlerara ve milletlerara ürmetniñ aşlanması içün leyihanıñ 2-nci basamağını ömürge keçirmege başladı.
HoBый Haбop Ha Kypcы чTeHия KopaHa B Keбиp-ДжaMи!
OбъяBляeTcя HoBый Haбop Ha Kypcы чTeHия KopaHa для жeHщиH. Kypcы бyдyT пpoxoдиTb kaждyю cyббoTy, B 13 чacoB, B koHфepeHц-зaлe ДyxoBHoro yпpaBлeHия MycyлbMaH KpыMa и r. CeBacToпoлb пo aдpecy: r. CиMфepoпoлb, yл. KypчaToBa, 4 (Ha TeppиTopии MeчeTи Keбиp-ДжaMи).
Aqmescitteki Oquv Yurtında ananeviy qırımtatar nağışçılıq Kursları başlana
Yanvarniñ 23-nde, saat 11-de Qırım ve Sevastopol musulmanları diniy idaresiniñ Oquv merkezinde ananeviy qırımtatar nağışçılıq kursları başlanacaq.
Dersler er cuma ertesi künü saat 10-ndan 14-ke qadar Müftiyat yanında çalışqan Oquv merkezinde ötkerilecek. Adresimiz: Aqmescit ş., Pobeda Cadddesi, 128. Talebeler kurslarda ananeviy qırımtatar nağışçılıq usullarından "bükme", "mıqlama", "pul", "qasnaq" kibi türlerini menimseycekler.
Aqmescitte miliy areket veteranı Zampira Asanovanı añacaqlar
Yanvarniñ 22-nde Aqmescitniñ merkeziy camisi Kebir camide cuma namazından soñ (saat 13:00-te) milliy areket veteranı Zampira Asanovanıñ hatırasına dua ötkerilecek.
Bundan da ğayrı, Zampira apteniñ soyları ve Müftiyatnıñ teşebbüsinen merhumeniñ yaqınları, dostları, safdaşları iştiraginen dua merasimi teşkil etilecek. Dua kene de yanvarniñ 22-nde "Şen" qavehanesinde saat 14:30 keçirilecek.
Müfti hacı Emirali Ablayev dindaşlarnı Mevlid gecesinen hayırlay
Müfti hacı Emirali Ablayev Qırım ve Sevastopol musulmanları diniy idaresi adından Muhammed Peyğamberimizniñ (s.a.v) doğğan kününi temsil etken muqaddes Mevlid gecesinen dindaşlarnı hayırlay.
Qırım musulmanlarınıñ maneviy yetekçisi Qırım ve bütün dünyada amanlıq üküm sürmesini, er qorantağa sağlıq-selâmetlik, em de Mevlid gecesini Allahqa dua ve yalvaruv içinde keçirilmesini tiley.
Aqmescitte ananeviy qırımtatar nağış eserleri taqdim etilecek
Dekabrniñ 23-nde saat 15-te Qırımtatar medeniy-tarihiy asabalığınıñ müzeyinde "Sanat bağçası" serlevalı sergi açılacaq. Müzey salonında professor S.O. İzidinov adına Aqyardaki qırımtatar medeniyetiniñ tiklev fondı ve "Evciyar" icadiy birleşmesi tarafından ötkerilgen nağış kursları mezunlarınıñ işleri sergilenecek.
Qırım hafızları Bütün Rusiye yarışında iştirak etecekler
Noyabrniñ 28-29 künleri Saratovda erkekler arasında Quran oquvı boyunca "Canlı adet" Bütün Rusiye yarışı keçirilecek. Tedbirde Rusiye Federatsiyasını 10 regionından 35 temsilci iştirak etecek. Qırım Cumhuriyetini Qırım Müftiyatı yanındaki Qalay yüksek islâm ilimleri medresesiniñ talebeleri temsil etecekler.
Borçoqraq qasabasınıñ camisinde qadınlarğa İslâm esaslarını añlatacaqlar
Noyabrniñ 21-nde Aqmescitniñ Borçoqraq qasabasında Quran oquvı, namaz ve İslâm temelleri boyunca leyiha öz işini başlaycaq. Dersler er cuma ertesi künü saat 10-nda başlaycaq.
Eski Qırım qadınlarını İslâm esasları ve Quran oqumaqnı ögrenmege çağıralar
Eski Qırımdaki oquv-maarif merkezinde İslâm esasları ve Quran oquvı boyunca kurslarğa qaytnaycaq yañı qadınlar gruppaları teşkil etile. Qadınlarğa tezleştirilgen oqutuv sisteması boyunca arap elifbesini ögretecekler, Quran oquvı qaidelerini añlatacaqlar.
Aqmescitte balalarnı islâm boyunca terbiye etken kurslar açılacaq
Aqmescitte Qırım ve Sevastopol musulmanları diniy idaresi yanında islâm dini boyunca balalarnı terbiye etken kurslar teşkil etilecek. Programma mektep çağına yetmegen yani 3 yaştan 6 yaşına qadar balalar içün azırlandı.
Ğaye müellifleri aytqanlarına köre, Qırımda bu kibi leyihalar daa kerçekleştirilmegen edi. Derslerde "Mültibem" adlı bala terbiyesi ve inkişafı sistemasına tayanıp, küçüklerge islâmnıñ farzları, Peyğamberimizniñ (s.a.v) ayatı, diger Peyğamberlerimiznen (a.s) bağlı ikâyeler, Quran oquvı, diger lâdiniy fenler oyun tarzında añlatılacaq.
Qarasuvbazarnıñ Cuma camisinde Quran bayramı ötkerilecek
Noyabrniñ 14-nde, saat 10.00-da Qarasuvbazarnıñ Refat Veliulla adına Cuma camisinde Quran bayramı teşkil etilecek. Merasim, camide ealiniñ diniy tasilinen bağlı oquv leyihalarına bağışlanacaq.
Orta camide qadınlarnı eki ay içinde Quran oqumaqnı ögretecekler
Bağçasaray ve Bağçasaray rayonında yaşağan qadınlarnı Quran oquvı ve İslâm temelleri derslerine davet eteler. Olğanı eki ay içinde mahsus usullar vastasınen qadınlarnı muqaddes kitap - Quran oqumaqnı ögretecekler.
Borçoqraq qasabasında Qurannı tezleştirilgen usul ile oqumağa ögretecekler
Noyabrniñ 2-nde Aqmescit civarındaki Borçoqraq qasabasınıñ camisinde erkekler içün Qurannı tezleştirilgen usul ile oqumağa, İslâm temelleri ve namaz qılmağa ögretecekler. Dersler er bazar ertesi künü yatsı namazından soñ, saat 19:30 keçirilecek. Er yaşta olğan erkekler davet etile.
Qırım Müftiyatı Ufadaki Halqara konferentsiyasında iştirak etecek
Oktâbrniñ 22-23 künleri arasında Ufada (Başqorqostan Cumhuriyeti) "21-nci asırda tasil alanında islâm degerlikleri ve idealları" mevzusında 8-nci Halqara ilmiy-ameliy konfentsiya ötkerilecek.
Konferentsiya M. Akmulla adına Başqorqostan devlet pedagogika universiteti, Rusiye musulmanları Merkeziy diniy idaresiniñ Rusiye islâm universiteti, Tasil, ilim, medeniyet boyunca halqara islâm teşkilâtınıñ (ISESCO), Rusiye Federatsiyası tasil ve ilim nazirligi ve Başqorqostan Cumhuriyeti yolbaşçısı yanında devlet-dinlerara munasebetleri Şurasınıñ desteginen teşkil etile.
Qırımda yaşlar ile iş alıp barılması boyunca treningler keçirile
Oktâbrniñ 18-den noyabrniñ 21-ne qadar Qırım ve Sevastopol musulmanları diniy idaresi, "Halqara İslâm Missiyası" teşkilâtı, İslâm medeniyeti, ilimi ve tasili Fondunıñ desteginen Qırımnıñ 10 rayonında "Yaşlarğa daa yaqın olayıq" serlevalı treningler ötkerilecek.
Qırımda islâm tahsili boyunca büyük konferentsiya ötkerilecek
Oktâbr 10-13 künleri yarımadada "Qırımda islâm tahsili: tarihiy basamaqlar ve tiklenüv yolları" mevzusında Halqara ilmiy-ameliy konferentsiya keçirilecek. Merasim Avropada eñ qadimiy islâm oquv yurtu sayılğan Zıncırlı medreseniñ 515 yıllığı ve onıñ temelini qoyğan Meñli Geray hannıñ hatırasına bağışlanacaq. Konferentsiya Yaltadaki "Mriya Rezort" raatlıq-kurort kompleksiniñ salonında keçirilecek. Merasimniñ başlanuvı ve birinci toplaşuvı oktâbr 11-de ötkerilecek.
More Articles...
- Qırım acıları eki reys ile oktâbr 2 ve 4 künleri kelecekler
- Qurban-bayramı munasebeti ile Qırım Müftisiniñ hayırlavı (VİDEO)
- Qurban bayramını Qırımnıñ er regionında qayd etecekler
- Bayram namazı Qırım camilerinde saat 7:15-te başlanacaq
- Qurmanda Qurban bayramını kütleviy şekilde qayd etmege niyetlendiler
- 1
- 2


text:
Brüssel’dä Daniä räsmi wäkile Yewropa Berlege tışqı eşlär ministrlarınıñ oçraşuıında Daniä tarafınnan äzerlänep namzät illärgä ike atna elek täqdim itelgän kompromiss kileşüneñ finans eşläre belän bäyle bulmağan yaqları xuplandı dide.
Şulay itep pänceşämbe-comğa könnärne Kopenhagenda ütäçäk sammitta Berlekne kiñäytüneñ finans yağın qaraw öçen kübräk waqıt qalaçaq. Germaniä häm Niderland tışqı eşlär ministrları jurnalistlarğa bez sammitqa qädär mäs’äläneñ finans yağı turında kileşep quya almıybız dide. Şulay da Kopenhagenda qayber problemalar öskä qalqıp çığarğa mömkin. Diplomatlar äytüençä Berlek äzğaları namzät illärgä täqdim itelüçe awıl xucalığı citeşterüe kuotaları turında kileşsä dä, alarnıñ finans ähämiäte sammitta qaralaçaq. Oçraşuda berlektäge qayber äğzalar şulay uq üzläreneñ ikeyaqlı borçıluların da kütärep çıqtı. Mäs’älän Austriä wäkile, ägär dä Austriä aşa ütüçe awır yök maşinaları xäräkätenä bilgele ber çikläwlär quyu röxsäte birelmäsä Berlekne kiñäytügä qarşı çığaçağın belderde. Ewropa Berlege räsmiläre Daniäneñ kompromiss täqdimen 10 namzätneñ Pol’şa belän Mal’tadan qala 8-e qabul itte dide.


text:
Rusiä Konstitutsiäse köne Tatarstanda da bäyräm itelä
Rusiä Konstitutsiäse köne Tatarstanda da bäyräm itelä
Mäğlüm ki, zamanında tatarstanlılar Rusiäneñ töp qanunın xuplamadılar, läkin waqıt wäzğıätne nıq üzgärtte. Bügen inde respublika citäkçeläre prezident Vladimir Putinğa Konstitutsiä bäyräme uñayınnan qotlawların yullıylar. Alarnıñ teläklärendä küpmillätle Rusiädä demokratiä prinsipları saqlansın, keşe xoquqları yaqlansın digän süzlär dä bar. Un yıl eçendä uzğan yulnı törleçä bäyäläp buladır. Anda artqa çigenülär dä, uñğa-sulğa taypılular da bulğandır. Läkin bernärsä açıq: zamana ul, cırda cırlanğança, üzgärmi, bez üzgäräbez. Nindi säbäplär arqasında - monısı da yaxşı bilgele.
Konstitutsiä könenä latinnı üz itkän millättäşlärebezgä Mäskäw “büläk” äzerläp quyğan ikän. Rusiä prezidentı Putin Duma tarafınnan latinğa qarşı qabul itelgän qanunnı imzalağan. Mondıy adım Rusiädä «käğäzdä ber, tormışta ikençe» digän xaqiqät'ne tağın ber qat rasladı. Çönki Konstitutsiä buyınça nindi imlada yazu, nindi teldä söyläşü - bu här xalıqnıñ üz eşe bulırğa tieş ide yuğisä. Şuña da citäkçelärebezneñ qupmillätle Rusiädä keşe xoquqların yaqlaw-saqlaw turındağı teläkläre bik urınlı häm aktual' bulıp çıqtı. Bügen binalarda ike räsmi bayraq cilferdi, xalıq yal itä, bäyräm däwam itä.


text:
Tatnet bäygesendä kön sayın ğariza kilä
Tatar internetı 2006 bäygese ber atna elek, 1 aprel'dä iğlan itelde. Älege bäyge inde dürt yıl rättän oyıştırılıp kilenä. Baştaraq ul, ictimaği başlanğıçta barğan bulsa, soñraq, oyıştıruçılar anı däwlät, bu oçraqta Tatarstan yärdäme belän uzdıra başladı. Anda, tatarlarğa yäki tatarstanğa qağılışlı internet säxifäläre qatnaşa ala. Nominatsiälär küp törle. Bıyıl 12. Şularnıñ dürtese tatar telendä. Az dimägez. Bıltır, ğomumän, ike genä nominatsiä tatar telle säxifälär öçen ide. Çexiä tatarlarına bağışlanğan tatar telle säxifä, bıltır, tatar internetı bäygesendä tatar telle bulğanı öçen qatnaşa da almadı. Bıyıl, mondıy, töbäk säxifäläre tatarça bulsalar da qatnaşa alalar. Bäygeneñ oeştıru komitetı räise Aynur Sibğätullin, Azatlıqqa, tatnet bäygesendäge tatar telle säxifälärenä mä’säläsenä qarata fikeren yazıp cibärde. Älbättä internet aşa. Aynur Sibğätullin fikerençä, Qazaqstanda şundıy uq internet bäygedä, 20 nominatsiädän barı tik ber genä nominatsiä qazax telendä. Üzbäkstanda uza torğan üzbäk internetı bäygesendä 14 nominatsiäneñ şulay uq berse genä milli teldä. Ä bezdä 12 nominatsiäneñ 4 se tatar telendä. Böten problema, dip yaza Aynur Sibğätullin, şunda ki, yaxşı sıyfatta äzerlängän tatarça säxifälär yuq.
Menä şundıy cawap oyıştıruçılardan. Dimäk, tatarlar qayçan sıyfatlı internet säxifä yasıy başlıy, tatar telendä, şul çaqta bäygeneñ nominatsiäläre dä arta barır. Ä kem soñ öyräter, tatar tellelärne tatarça säxifälär yasarğa. Barlarına yärdäm itep, maturlap, üsenderep cibärergä atlığıp toruçılar yuq bit.Ä bügengä, inde 19 säxifä tatnet 2006 bäygesendä qatnaşu telägen beldergän. 14 urıs telendä, 5 tatar telendä.


text:
19 may - Tatarstan matbuğatı köne
19 may kalendar bäyrämnärenä bik bay. Sovet zamannarında Pionerlar bäyräme dip bu könne baraban suqtıq. 1906 yılda näq 19 mayda bulaçaq Kamal teatrı spektakl' uynağan. Şul uq 19 may Xalıqara muzeylar köne dip isäplänä. Ä inde soñğı yıllarda 19 maydan jurnalistlar bäyräme, matbuğat köne tösmere sibelä başladı. Uzğan ğasır başında 1905 yılda berençe tatar gazetası “Nur”nı çığaru öçen röxsät qäğäze xästärläwneñ datası, yäğni 19 may – Tatarstan matbuğat köne bularaq ütkärelä. Meñnän artıq Tatarstan jurnalistlarınıñ hönär bäyräme bu. Kiçen Zur tamaşa zalında jurnalistlar bäyräme tantanalı räweştä ütkärelä. Anda bıyılğı “Bällür qäläm” iäläre bilgelänä, iñ yaxşı jurnalistlar üzlärenä täğäyenlängän büläklär ala. Här yıl sayın distälägän yoldızlar üzlären jurnalistikanıñ iñ zatlı ostası itep xis itä torğan köndä hönär qazanışları yäki citeşsezleklär turında citdi söyläşü urınlı tügel. Xökümät isemennän iğlan itelgän täbrikläw tekstında, Tatarstanda matbuğat eşçeläre, xezmätkärläre, jurnalistlar yaxşı eşli, bu tarmaq xäzer yañarış protsessına ayaq bastı, dip äytelgän. Jurnalistlarğa, bäşirlärgä, poligrafçılarğa xökümät isemennän yaxşı teläklär äytelgän, alarğa üz hönärenä tuğrılıqlı qaluına, keşelärneñ ışanıçın aqlawına ömet belderelgän.
Bıyılğı matbuğat bäyräme räsmi xuca tabılır-tabılmas xäldä ütä. Matbuğat ministrlığı ike yıl elek beterelgän ide, bu eşlär başqarğan elemtä ministrlıqlarınnan jurnalistlar ayırılıp başqa çığa, ä yaña tözelgän “Tatmedia”äle tuu xälendä, yäğni anıñ eşçänlege äle cayğa salınmağan. Şuña kürä bıyılğı bäyräme ömetlär, şiklänülär, nindider eçke işarälär häm bilgesezleklär şartlarında ütä. Xäyerlegä bulsın.
Bıyılğı matbuğat bäyräme räsmi xuca tabılır-tabılmas xäldä ütä. Matbuğat ministrlığı ike yıl elek beterelgän ide, bu eşlär başqarğan elemtä ministrlıqlarınnan jurnalistlar ayırılıp başqa çığa, ä yaña tözelgän “Tatmedia”äle tuu xälendä, yäğni anıñ eşçänlege äle cayğa salınmağan. Şuña kürä bıyılğı bäyräme ömetlär, şiklänülär, nindider eçke işarälär häm bilgesezleklär şartlarında ütä. Xäyerlegä bulsın.


text:
Litvada Yevropa Berlegenä kerü turındağı referendumğa xalıq ällä ni küp qatnaşmıy.
Litvada bugen Yevropa Berlegenä kerü turında 2 kön däwam itäçäk referendum protsesı aqrın başlandı. 2 million 600meñ tawış birergä xoquqlınıñ 14% ğına töşkä qädär urnalarğa kilde. Berlekkä kerü raslanaçaq dip kötelsä dä referendumnıñ qanuni buluı öçen terkälgän tawış birüçelärneñ in kimendä 50%tı qatnaşırğa tieş.Xakimiätlär tawış birügä qatnaşuçılar az bulır dip qurqıp , ğädättän tış adım atladı , xalıqqa kübräk waqıt birde .Şimbä häm Yäkşämbe. Litva kiläse yılnıñ may ayında Yevropa Berlegenä äğza bulaçaq 10ilneñ berse. Anıñ Baltıqtağı kürşeläre Estoniä belän Latwiada referendum sintäberneñ 14 häm 20nçe könnärendä ütäçäk


text:
Rusiä yaña doşman - qoş-qort kizüe belän köräşä
Berniçä yıl elek könçığış Aziäne teträtkän qoş-qort kizüe bıyıl Rusiädä çıqtı. Älegä Seberdä genä terkälgän şuşı zäxmät İdel-Uralğa da yaqınlaşa, bu çirneñ inde Çiläbe ölkäsendä dä çığuı mäğlüm. Xäzer közen cılı yaqqa kitä torğan kiyek qoşlar anı Yewropağa da alıp kiler digän qurqular bar. Çiläbedä açıqlanğan kizü keşelär öçen bigräk tä qurqınıç dip belderä belgeçlär.
Audio, Anatoli Makin
"Bez asfalt''ta menä şundıy çoqırlar yasap anı utın çübe belän tutırabız häm aña dezinfeksiä sibäbez, Oktyabrgä barğan häm annan kitkän bar maşina da şunıñ aşa ütärgä tieş" dip sürätli qoş-qort kizüe taraluına qarşı kürelgän çaralarnı Çiläbedäge cirle xakimiat wäkile. Şul awıldağı 37 keşe xäzer doktorlar küzätüendä qala. Awıl xakimiate başlığı Sergey Veliçko andağı qoşlarnı yuq itü eşläre turında söyli:
Audio, Sergey Veliçko
"Awıldağı xucalıqlarnı häm yortlarnı dezinfeksiäläw öçen maxsus küçmä törkem yöri, alar cirle militsiä xezmätkäre ozatuında kilä häm qoşlarnı alu xaqında boyırıqnı uqıp, alarnı maxsus qapçıqlarda üterä dä, ayırım ber cirdä yandıra", di awıl xakimiate başlığı Veliçko. Şuşı çaralar nigezendä bar Rusiä buylap inde 11 meñ qoş yuq itelde dip xäbär itelä. Çiläbegä qädär kizü Novosibirski, Omski, Kurgan, Altay, Tömän ölkälärendä terkälgän ide. Üterelgän qoşlar öçen xakimiat xucalıq iälärenä matdi qaplaw täqdim itä, ul ällä ni zur bulmasa da, xalıq nigezdä kürelgän çaralarnıñ kiräklegen añlıy kebek. Çiläbe ölkäseneñ Oktyabr awılında yäşäwçe Anatoli Belousov:
Audio, Anatoli Belousov
"Minem xucalıqta qazlar, broyler häm çuar tawıqlar bar ide, başta qazlar çirli başladı. Bolar barısı da qızğanıç, älbättä, läkin kiläse yılda tağın da yuğaltuğa qarağanda, bügen alarnı qorban itü yaxşıraq, minemçä. Menä şulay", dip uftana Çiläbe ölkäsendä yäşäwçe Belousov. Çärşämbedä qoşlarnıñ küpläp ülüwe xaqında xäbär inde tübän İdeldäge Qalmıqstannan kilde, anda da qoş-qort kizüe açıqlansa, bu zäxmätneñ Yewropa öleşenä çığuın añlataçaq.
Kärim Kamal


text:
Mortaza Räximov İslam İlläre Konferensiäse utırışına kitte
İnde xäbär itkänebezçä, bu atnada Malayziä başqalasında İslam illäre konfereniäseneñ utırışı açıla. Anda qatnaşır öçen Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän bergä Başqortstan ilbaşı Mortaza Räximovnıñ da kitkäne mäğlüm buldı. Bu qarar şunda uq törle dairälärdä törle farazlar tudırdı. Bıyıl xäter könenä bağışlanğan çaralar Qazanda inde 12nçe üktäbrdä uzdı, Ufada isä ul könne dä – bügen dä küp sanlı tatar oyışmalarnıñ berse dä xäter könen iskä almağan.
Mönir Wafin, Ufa
Mönir Wafin, Ufa


text:
Yewropa Şurası Rusiäne keşe xoquqların tä'min itärgä çaqıra
Yewropa Şurası Rusiädä keşe xoquqları torışın tänqitläp Mäskäwne Şura äğzası bularaq üz östenä alğan yöklämälären ütärgä çaqırdı. Şuranıñ yaña xisabında Rusiä üz yöklämälären ütäw öçen bik az tärräiät yasadı dielä. Ul yöklämälär arasında Rusiä ğäskärlären Moldovadan çığar, xoquq bozuçılarnı, bigräk tä Çeçnädä xoquq bozuçılarnı cäzağa tartu yöklämäläre dä bar. Xisapta Rusiädä demokratiägä iñ zur qurqınıç Tönyaq Kafkazdağı nizağlar, şikle xosusıylaştıru eşläre häm korrupsiädän yanıy dielä. Xisapnı 27-nçe mayda Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa Yewropa Şurasınıñ keşe xoquqları komissionerı Alvaro Gil-Robles tapşırdı.


text:
Netanyahu, Misır prezidentı belän oçraşa
Izrail premyerı Benjamin Netanyahu, bügen Qahirädä Misır prezidentı Xösne Mübäräk belän oçraşa. Ike il arasındagı söyläşülärdä töp tema, Yaqın könçığışta tınıçlıq urnaştıru mäsäläse, Xämas qulga algan Izrail xärbiyeneñ wazgiäte häm Irannın atom tırışlqları mäsäläse tora.
Söyläşülärdä şulay uq Izrailneñ Fälästin cirlärenä cäyelü säyäsäte dä qaralır dip farazlana. AQŞ häm başqa dönya illärneñ qarşı çığıuna qaramastan Izrail Ürden yılgasınıñ könbatış yarında yahüd mäxälläsen arttıru säyäsäten däwam itä.
Izrail matbuğatı, ziarät aldınnan Benjamin Netanyahunıñ, Fälästin başlıgın Tel Aviv belän söyläşülärne başlatuı öçen Möbäräkkä basım yasıyaçagın yazıp çıqqan ide. Izrailneñ Haaretz gazetası isä Izrail-Fälästin söyläşüläreneñ kiläse ay başlıyaçagın yazdı.
Söyläşülärdä şulay uq Izrailneñ Fälästin cirlärenä cäyelü säyäsäte dä qaralır dip farazlana. AQŞ häm başqa dönya illärneñ qarşı çığıuna qaramastan Izrail Ürden yılgasınıñ könbatış yarında yahüd mäxälläsen arttıru säyäsäten däwam itä.
Izrail matbuğatı, ziarät aldınnan Benjamin Netanyahunıñ, Fälästin başlıgın Tel Aviv belän söyläşülärne başlatuı öçen Möbäräkkä basım yasıyaçagın yazıp çıqqan ide. Izrailneñ Haaretz gazetası isä Izrail-Fälästin söyläşüläreneñ kiläse ay başlıyaçagın yazdı.


text:
Vil Mirzayanov Qazanğa kilep citä almadı
Vil Mirzayanov Qazanğa kilep citä almadı
Tatar ictimağıy üzäge taratqan belderüdä bu xaqta menä närsälär äytelä. Qunaqlar Amerikadan Mäskäwdäge ber turistik firma çaqıruı buyınça viza alğannar. Totqarlawçılarnıñ äytüenä qarağanda, Mirzayanovlar başta Mäskäwdäge şul firmağa barıp terkälergä, annarı soñ ğına Qazanğa qaytırğa tieş bulğannar. Şunı säbäp itep, alarnı kire Germaniägä (alar Amerikadan Germaniä aşa kilälär) oçarğa mäcbür ittelär. Bik zur tırışlıqlardan soñ, bezgä totqınnar belän küreşergä nasıyp buldı. Vil äfände häm Gale Colby xanım, Rusiä cirendä mondıy xällärne küp kürgän keşelär bularaq, bik borçılmağannar kebek toyıldı. «Bez Qazanda bilgelängän çaralarnı özmibez, 24 üktäberdä Qazan milli mädäni üzägendä uzaçaq «Vızov» kitabın täqdir itügä, 25-dä Kamal teatrında oçraşuğa böten cir şarın äylänep bulsa da kilep citäçäkbez. Bezne anda duslar, tuğannar kötä», didelär alar, dip äytelä Bötentatar ictimağıy üzägeneñ çärşämbe, 23 üktäber könne taratqan belderüendä. Älegä bu waqiğa turında östämä mäğlümät bulmadı. Xäyer, kötergä inde küp qalmadı. Bu eşneñ niçek tämamlanuın bez sezgä kiläse tapşırularda xäbär itärbez.


text:
«Aq qalfaq»ta xatın-qızlar fiker alıştı
8 nçe Mart aldınnan tatar xatın-qızlar “Aq qalfaq” ictimaği oyışması idärä utırışın uzdırdı.
“Aq qalfaq” oyışmasınıñ oyışuına inde 10 yıl waqıt ta uzıp kitkän. BTK qaramağında eşlägän bu tatar xatın-qızlar oyışmasın küp yıllar buyı Roza Tufitullova citäkläde. Xäzer “Aq qalfaq” oyışmasınıñ citäkçese Qazan şähäreneñ 2caHлы tatar gimnaziäse direktorı Qämäriä xanım Xämidullina.
“Aq qalfaq“nıñ idärä äğzaları çaqırılğan bu utırışta
idäräneñ yaña yılda başqarğan eşläre turında fiker alışu buldı.
«Aq qalfaq» räise Qämäriä Xämidullina äytüençä,Tatarstannan çittä yäşäwçe millättäşlärebezneñ tuğan tel mäsällären çişärgä yärdäm itü maqsatınnan Samara şähärenä säyäxät oyıştırılğan.
Törkiäneñ Anqara şähärendä uzğan törek xatın-qızlar Qorıltayında qatnaşırğa BTK yärdämendä ictimaği oyışmadan delegatsiä qatnaşqan.
Qorıltaydağa qatnaşqan Gölzada Safiullina belän İlmira Ädiätullina anda närsälär buluı turında çığış yasadılar.
Qorıltayda bulıp qaytqannan soñ tuğan fikerläre belän Gölzada Safiullina urtaqlaştı.
“Ğomumän, böten dönya xalıqları arasında törki xatın-qızlar xäräkäte aktivlaşıp kilä. Şular arasında iñ aktivları qazax xatın-qızları häm tatar xatın-qızları. Bez Tatarstannan 5 xatın-qız idek. Bez moña söenep , ğorurlanıp qayttıq. Zur köçlär tuplap, zur eşlär eşlärgä äzerlänep qayttıq”,- dide ul. Utırışta BTK BK räise R. Zakirov xatın- qızlarnı 8 mart bäyräme uñayınnan qotlap, täbrik süzläre citkerde.
“Aq qalfaq” oyışmasına 2003 yılnıñ sentäberennän başqa tatar xatın-qızlar oyışmaları kilep quşılğan ide. Bu “Älif” ,“ Möslimä”, “Ğailä- Äni” oyışmaları buldı. R.Zakirov “BTK tarafınnan xatın-qızlar oyışmaları belän eşläw öçen ber urın buldırırğa äzermen.”- dide.
Utırışta çığış yasawçılar bik küp buldı.Häm bik küp mäs'älälär turında xatın-qızlar fiker alıştı. Fikerlär törle buldı, ämma süzlär xatın-qızlar, yäşlär balalar tiräsendä bardı.
“Xezmät veteranı” tanıqlığın alu yulları bik qatlawlı buluı turında äytelde.
Bäyräm büläge itep, yıl sayın tapşırıla torğan «Söembikä beläzege»neñ bıyıl kemnärgä täğäyenlänüen “Söembikä” jurnalı baş möxärrire Firaya xanım Bädretdinova belderde:
“Bıyıl 3 keşegä birelä. Berse Amerikada yäşägän Şämsiä Apaqayğa , tağın berse “Aq qalfaq”ictimaği tatar xatın-qızlar oyışması räise Qämäriä Xamidullinağa , ä tağın berse “ “Azatlıq”radiosı jurnalistkası Näzifä Kärimovağa”,- dide ul. Fäwziä Bäyrämovanıñ yaña ğına basılıp çıqqan “Taralıp yatqan tatar ile”dip atalğan zatlı kitabı idärä utırışında qatnaşqan här xatın-qızğa bäyräm büläge itep tapşırıldı.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr,Qazan.


text:
“Berdäm Rusiä” xalıqnı ürçetä
Demografik problemağa bağışlanğan cıyın bu könnärdä “Berdäm Rusiä” firqäseneñ Tatarstan bülege başqarma komitetında uzdı. Älege çara “Berdäm Rossiä” häm “LDPR” partiäläre wäkilläre, belgeçlär, qunaqlar häm tamaşaçılar qatnaşındağı tok-şounı xäterlätte. “Berdäm Rusiä” firqäseneñ Tatarstan bülege citäkçese Färit Möxämmätşin bäxäsne başlap, partiä cämğiättäge küp problemalarnı xäl itü yulların ezli dide. Ul demografik xälneñ bik kisken buluın, bügen Rusiä häm Tatarstannıñ zur predpriätieläre eşçe köçlärgä qıtlıq kiçerüen äytte. Firqä citäkçese şundıy sannar da kiterde - ildäge ğailälärneñ 54%da 1бaлa, 37%da 2бaлa häm 9% ğına 3 häm annan kübräk bala tärbiälänä. F.Möxämmätşin fikerençä, demografik problemanı zakonnar nigezendä häm cämäğätçelek däräcäsendä xäl itärgä kiräk.
Tatarstannıñ Däwlät Şurası deputatı Şamil Qaratay il külämendäge “Sälämätlek”, “Mäğärif”, “Awıl xucalı”, “Toraq” proyektların tormışqa aşıru demografik xälne dä yaxşırtırğa tieş dide. Bäxäs barışında yañğırağan demografik xälgä qağılışlı räsmi sannar teträndererlek ide. Rusiädä yäşäwçe ir-atlarnıñ urtaça ğömer ozınlığı 58 yäş. İldä yaña tuğan meñ balanıñ unöçe ülep bara. Şul uq waqıtta Rusiä bala töşerü sanı buyınça da dönyada iñ aldınğı urında isäplänä.
“LDPR”nıñ Tatarstan bülege koordinatorı Nikolay Uraev naçar demografik xälneñ säbäbe xäyerçelek, äxlaqi häm ruxi tärbiäsezlektä dide. Demografik xäl turında ğadi xalıq närsä uylıy? Anıñ säbäplären närsädä kürä?
-Böten närsä dä şul aqçağa terälep qala inde. Menä mindä ike malay. Alarğa aşarğa kön sayın härbersenä 72 sum tülim, qarateğa 350 sumğa yörilär. Aşarğa, kienergä kiräk. Bäyälär qimmät, ä eş xaqı şulay uq tübän bulıp qala. -Bügen bit xatın-qızlar da, ir-atlar da bik küp eşli, alarnıñ balağa waqıtı da qalmıy. Şuña kürä bik ürçemilär dä inde. -Bez Allağa şöker yäşibez dibez dä, ä bit bik naçar yäşibez. Tuqlanu bik naçar, şuña änä çat sayın aptekalar. Bezdä bit xäzer urmannarğa qarağanda zıyratlar kübräk. Şuña kürä aqılsızlıq inde ul küp bala tabu.
-Bügen bit xatın-qızlar da, ir-atlar da bik küp eşli, alarnıñ balağa waqıtı da qalmıy. Şuña kürä bik ürçemilär dä inde.
-Bez Allağa şöker yäşibez dibez dä, ä bit bik naçar yäşibez. Tuqlanu bik naçar, şuña änä çat sayın aptekalar. Bezdä bit xäzer urmannarğa qarağanda zıyratlar kübräk. Şuña kürä aqılsızlıq inde ul küp bala tabu.Problemanıñ buluın firqä wäkilläre tanıy, ämma ğämäldä anı xäl itü öçen äle berni eşlänmägän.
Balanı tapmaw yäki az tabu probleması ğına tügel, ä tuğan balalar da qayçaq iğtibardan çittä qala. Bügen balalar yortlarında 1400gä yaqın bala tärbiälänä. 450 yätim çit ğailälärdä üsä. Döres, kübeseneñ ata-anası isän bulsa da. Bügen Tatarstan Xökümäte tärbiägä alınğan balalarğa posobie külämen arttıru turında qarar äzerli. Bu xaqta sişämbedä “Tatmediä” agentlığında uzğan matbuğat oçraşuında xäbär itelde. Älege qarar nigezendä mäktäpkäçä yäştäge balalar 1900 sum urınına 3900 sum, mäktäp uquçıları 4500cyMлыk posobie alaçaq.
Al'bina Zäynulla


text:
programmabıznıñ xatın qızlarğa ayrılğan bu öleşendä bez sezgä 10yıldan artıq xalıq ara säxnädä iqtibar cälep itkän xatın qızlarğa qağılışlı säyäsi, sotsial mäsälälär, xaq ,xoquqlar , ğomumän cineştäşlär belän bäyläneşle waqıyğälär turında söyläp kiläbez. 21nçe ğasırda xatın qızlarnıñ qayber ölkälärdä ireşkän zur uñışlarğa qaramastan, ni qızğanıç ki xatın qız äle dä ber xoququ da bulmağan qaranğı ğasırlardağı kebek alına ,satıla, faxişälekkä mäcbür itelä, yä dä öylärendä qıynala ezärleklänä.BMOsı xatın qıznıñ öydä köç qullanuğa duçar bulmawı öçen yıllardan birle tırışlıq alıp bara. Fx xatın qıznıñ öydä ezärleklänü mäsäläse Russiä töbäklärendä niçek mikän digän sorau belän xabärçelärebäzgä möräcäğät itte.
Bez tatarlar xatın qız turında söylägändä anıñ maturlığı , fidaqärlege turında medxiälär cırlarğa, xatın qızlar bäyrämendä çäçäk bäylämnäre , büläkläü birüne genä istä totarğa telibez. İsrek yäki aynıq ire tarafınnan qıynalğan , eşlägän aqçası qulınnan tartıp alınğan xatın qızlar turında söyläw küñelsez älbättä, bik küplär bälkim dä kiräksez tema, ,bu här kemneñ şäxsi eşe dip näk Russiä xalqı mentalitetında cawap biräçäklär. Çönki russiedä xalıqnıñ äle dä 43%irneñ xatınıñ qıynauına şäxsi eş dip qarıy,.Russiädä ütkärelgän fiker beleşüdä fikre soralğannarnıñ öçtän ber öleşe qıynalğan(yäğni qorbanğa )ni öçen qıynaluı turında uylarğa kiñäş itkännär. Öydä köç qullanu cinayät tügel ä şäxsi mäsälä digän mönäsäbät Russineñ 1999nçe yılda ğına BMOnıñ xatın qızğa diskriminatsiäne beterü agentlığına birgän xisabında da äytelgän ide. Ämma
Russiä öydä xatın qızğa qarşı köç qullanunı inde inqär itä almas xälgä kilde..Ütkän yılda ul BMOğa täqdim itkän xisabında yılına 14meñ xatın qıznıñ öydäge köç qullanu qorbanı buluın tanıdı . Amnesty İnternational problemağa qarşı köräşü öçen berdänber çara cämäğätçelekneñ bu turıdağı mäğlümäten arttıru dip äytä. Russiä mätbuğatında yaz aylarında öydäge köç qullanunı şäxsi eş dip sanaunı xökem itkän küp kenä yazmalar kön kürde, Russiäneñ bu problema belän köräşü öçen kürgän çaralarınıñ könbatıştan nıq artta buluı qabat qabat äytelde. Xökümättän bäysez oyışmalar bu ölkädä tırışlıq alıp bara. Ämma Russiädä öydäge köç qullanunı cinayät dip sanağan qanun yuq. Yuğarıda äytelgäneçä Azatlıq Radiosı bu mäsäläne üzeneñ törle töbäklärdäge xabärçeläre aşa öyränep , sez xörmätle tıñlauçılarıbzğa işetterergä buldı. Şul temağa bağışlanğan tapşırularıbznıñ berençesendä Tömändäge xabärçebez Nail Alannıñ tikşerü , ezlänüläre belän tanıştırmaqçıbız.
Nail Alan belän ängämä
Sez Tömännän Nail Alan äzerlägän programmanı tıñladığız. Xatın qızlar turındağı kiläse tapşıruıbıznı Azatlıq dulqınnarında ike atnadan soñ düşämbe könne tıñlıy alasız
färidä xämit, praga


text:
"Başenergo" häm "Başkirenergo" xissäläre däwlätkä qayta
Ural Räximov respubliknıñ yağulıq energetika kompleksınnan qolaq qağa. Uzğan şimbä bulğan respublik arbitraj mäxkämäse qararı şul turıda söyli. Anda Ural Räximov citäklägän “Başqort qäpitälı” qampaniäseneñ töp aqtivların däwlät milkenä küçerü qaralğan. Mäxkämä “Başneft” häm “Başkirenergo” aqsiälären däwlät milkenä qaytaru turında qarar çığardı. 17nçe may arbitraj mäxkämä “Başkirnefteproduqt” häm tağı Ufanıñ 4 neft eşkärtü zawodlarınıñ qanunsız xosusıylaştıru mäsäläsen qarayaçaq.


text:
Mäğärif ministrlığında mäktäplärne kompyuterlaştıru mäsäläsenä bağışlanğan konferensiä ütte
Soñğı waqıtta mäğärif ministrlığınıñ respublika mäktäplären kompyuterlar belän täemin itüdäge tırışlıqları, mäktäplärne İnternet çeltärenä totaştırırğa niätlänüläre turında şaqtıy küp söylände. Ministrlıq Tatarstan xaqimiäte belän berlektä bu ölkädä çınnan da bik zur eş alıp bara. İnde xäbär itkänebezçä, mäktäplärdä yaña kompyuterlar quyıla, modemnar alına, maxsus belemle uqıtuçılar äzerlänä. Ämmä bu kompyuterlarnıñ eşläwe, bigräk tä alarnıñ tatar telendä qullanıluı zur qıyınlıqlar belän bara. Täcribäle informatika uqıtuçıları, programmistlar häm tatar telen kompyuterlaştıru buyınça metodikalar citeşmi. Bu mäsäläne xäl itmägän oçraqta, assimilyatsiäneñ häm tatar teleneñ ğämäldän çığuınıñ yaña häm soñğı çorı başlanırğa mömkin. Çärşämbe, 13 mart könne, mäğärif ministrlığında mäktäplärne kompyuterlaştıru mäsäläsenä bağışlanğan konferensiä açıldı. Anda mäktäplärdä belem birüdä kompyuter texnologiäsen qullanu mäsäläläre tikşerelde. Bu çarada «Azatlıq» radiosı xäbärçeläre dä qatnaştı. Şuşı konferensiäneñ eşçänlege, anda kütärelgän temalar xaqında kiläse tapşırularıbızda sezgä dä citkererbez.


text:
Uram iseme Mäskäwski
Bu atnada Qazanğa ike - öç ministr kilep, bolay da tığız yullardağı bökelärne kübäyttelär. Mäskäwdän wäkillär küpläp kilep qızıqsınğaç ta, yalqıta ikän. Ä kilüçe bulmasa, talamasalar, maqtamasalar, şiklänmäsälär nişlär idek? Bu könnärdä Qazan şaqtıy xikmätle, xätta beraz xätär urınğa äylände. Kön sayın qayçı kiskän tawış işetelä. Menä aeroporttağı terminalnı açıp qızıl tasma kistelär, menä Çulman küperenä taba salınğan avtobannı da açtılar. Yaña vokzal binası häm zamança bizälgän mäydan açu waqıtında da qayçı belän tasma kisü küzätelde. Yaqın arada milli universitet binasın häm Cälil teatrın yañadan açu mäşäkate kilep citte. Avgust axırına qädär qayçılar çıñlap qına toraçaq, türälärneñ qayçı tota torğan barmaqları söyällänep betär inde. Uram tuzanı, tözeleş pıçrağı çalbar balaqlarına buyala. Citmäsä, uramnardan ütü şaqtıy qıyın häm qazanlılar protest aksiälärennän totılıp qala almıy älbättä.
Ğomumän, mitinglar, protest xatları Tatarstan öçen tabiği xäl. Şulay bulırğa tieş tä ul. Närsäder oşamıy ikän, çatnatıp äytäseñ. Qaywaqıtta tıñlıylarda, läkin här kemneñ üz qiblası.
ПeTp1 gä başta tabınıp yäşädek, annarı anıñ qaneçkeç bändä ikänlege bilgelände. Bigräk tä anıñ sını G.Tuqay häykälennän yıraq tügel urında quyılsa, bu inde metro stansiäse häm mäydanğa Tuqay isemen birüne yuqqa çığara çönki keşelär Petr patşanı kübräk bel bit. Bigräk tä tatar bulmağannar. Peterburg qalasınıñ şuşı büläge xalıqta şöbhä arttırdı. Menä bit beräwlär ixlas küñeldän büläk itä, ä bez räxmät inde dip kire töyep cibärergä torabız ul Petr patşa häykälen. Rus. ru digän internet säxifäsendä çäçräp çıqtılar. Qazandağı millätçelär antirossiyskiy häm rusofobskiy dip faş itä başladılar. Ä bit beläsez elekke zamannarda bu ğayıpläwlärdän soñ iñ kimendä törmägä utırtıp quya idelär.
Ä nigä antiurıs bulıyq di inde bez. Antıtatarlıq buyınça teläsä kemne uzdırıp cibärä alabız. Yuq bez Altın Urdanıñ warisı bulğan Rusiäne tarixi Watanıbız dip beläbez. 1500 yıl diärlek elek tözelgän törki qaxanlıqları şunda bit inde. Menä şuña kürä Sverdlov uramı urınina Sankt- Peterburg uramın tözelüen xuplap Mäskäw uramın da tärtipkä salğanda şäp bulır ide. Änä bit elekke Kirov uramına Mäskäwski digän iseme qaytarıldı. Şunı isäpkä alıp, Mäskäw xökümäte şuşı uramnı mäskäwläşterergä tieş ide. YU. Luşkov ul äybät keşe, tatarlarnı xörmät itä, ämma Kirov uramı, yäğni Mäskäw uramı elekke xälendä. Çoqırlarğa trolleybus töşep kitsä, tübäse kürenmi. Äx, YU.Luşkov Matvienko kebek Qazanğa tözüçelär cibärep, Mäskäw uramındağı xäräbäräklärne tözekländerep cibärsä ide. Şunda Qızıl mäydannan Vasiliy blojennıy manaraların quydırtsa, yäki Qazanski sobornıñ kopiäsen qaytarsa, tatarlar ber dä räncemäs ide. Çönki ul bit zamanında Qazanda bulğan qorılmalarnıñ ürnäge, ämma Mäskäw üz isemendäge uramnı onıttı.
Yort stenalarıyndag yazmalar kiril xärefläre belän Mäskäwski dip yazılsa da, xäräbäräklär häm yullar elekkeçä qaldı. Meñ yıllıqqa qädär qalğan 3 atna eçendä kem alarnı rätlär soñ? Şuña kürä Qazanda xäzer şundıy mäkal' çıqtı, “Ha ЛyшkoBa Haдeйcя, caM He плoшaй” dilär. Häm bu tarixnıñ axırı bilgesez. Peçän bazarına çıqqan uramın yuqqa ğına Mäskäwski dip atadıq. Üzebez tözise bulğaç üzebezçä genä ber isem quışırğa ide. Bu xikmätle tarixnıñ säbäben häm kiläçägen belüçelär bezgä yazsınnar ide. Ä xäzergä şuşı xikmätle xälneñ şayarumı, ällä berseneñ axmaqlığımı ikänlegen belä almadıq. Wallahi, billähi. Böten närsäne añlıybız, menä şuña ğına töşenep bulmıy.
Rimzil Wäli.


text:
Tөrkiädän Atnalıq Küzätü
17-nçe Dekabergä ike atnadan az waqıt qaldı. Yägni ike atnadan soŋ Avropa Berlege (AB) Tөrkiyäneŋ ağzalıq mөräcägätenä niçek tä bulsa ber tөrle cawap birergä tiyeş bulaçaq. Şuşı qararda ağzalıq sөyläşüläreneŋ qayçan başlayaçağı, Ankaradan säyäsi, ekonomik h.b. өlkälärdä tağın nindi üzgäreşlär taläp iteläçäge beldereläçäk. Premier Erdoğan belän Tışqı Eşlär Ministere Gül här kөn sayın diyärlek ber Avropa ilendä AB ağzaların künderü belän mäşgullär. Qayber illärneŋ citäkçeläre Tөrkiyägä tulı ağzalıq birmiyek, ä mäxsus statut birü belän genä çikläniyek digän qaraş alğa sөrälär. Yäğni başqaçaraq äytsäk, Tөrkiyäne өygä kermiçä, işek aldında ğına yatarğa өndämäkçelär. Bu beraz өygä kertelmägän et pozitsiyäse kebek tä toyıla. Tөrkiyä moŋa riza bulır mı, monısı ikele. İnde AB-neŋ ağzalar sanı 25 ilgä kütärelgäç här ber ildän başqaçaraq tawışlar da kütärelä başladı. Tөrkiyä här beren ayrım ayrım künderegä tiyeş kebek. Dөres Fransiyä, Almaniyä, Bөyek Britaniyä kebek zur illärne künderä alsa waqları alarğa iyärer digän qaraş bulsa da, mäsäläneŋ ul xätle ciŋel çişelmäyäçäge kürenep tora. Avropa Parlamentı (AP) räise Joseph Borell dä өç kөnlek räsmi vizit belän Tөrkiyägä kilde. Ul da Ankaraga tөrle taläplär quya. AP Tışqı Eşlär Komissiyäseneŋ bu atna iğlan itelgän Tөrkiyä raportında tübändäge mäsälälär bar. Şuşı raport AP Ğomumi Mäclesenä täqdim itelep, anda tikşerelep, ber urtaq qararğa kilenäçäk: Tөrkiyä өçen qatmarlı bulğan mäsälälärneŋ başında Kiper tora. Raportta AP Tөrek xөkümätenä ağzalıq sөyläşüläre xөkümätlär arası alıp barılaçaq häm şuşı 25 xөkümätneŋ beren dä Kiper täşkil itä, sөyläşülär başlaw isä Kiperne tanu belän mөmkin bulaçağın Ankarağa xäterlätä diyelä. Mäğlüm Tөrkiyä älegä Tөnyaq Kiper Tөrek Cumhuriyäteneŋ legal ber däwlät dip tanudan vaz kiçmäde. Biredä torğan Tөrek ğäskärlären kire çigenderäçäge turında da ber väğdä birmäde. Şulay uq AB-nä qabul itelgän Kiperneŋ grek өleşen dä räsmi räveştä tanımadı. Qısqası bu mäsälädä Tөrkiyä kөrçekkä terälde. Xөkümät Kiperne tanırğa äzer, läkin xärbilärdä häm xalıqta tuwaçaq reaksiyädän qurqa. Tөrkiyäneŋ AB qarşındağın başqa ber problemasın berençe dөnya suğışı çorında Ğosmanlı xөkümäte Ermennärgä genosida oyıştırdı digän däğväsen qabul itärgä telämäve täşkil itä. AB tege yaqtan Ermen-Tөrek cigeneŋ açıluwın da taläp itä. Ankara niçä yıllardan birle Ermennär basıp alğan Tawlıq Qarabag rayonınnan kire cigenmicä diplomatik mөnäsäbätlär urnaştırmayaçaqbız dip kilä ide. Läkin bu atnada AB-neŋ yaŋa keçkenä ağzası Slovakya Parlamentınıŋ Ğosmanlılar 1915-nçe yılda Ermennergä genosida oyıştırdılar digän qarar aluwı Ankarada şok täsire yasadı. Monnan elek Fransiyä häm başqa ber nicä il şundıy qararlar alğan ide. AP Tışqı Eşlär Komissiyäse raportında Kөnyaq-kөnçığışta taraflar, yäğni Kөrdlär belän Tөreklär dөşmanlıqların beterergä çaqırıla. Qoralların taşlarğa riza bulğan Kөrdlärgä yağımlı mөğämälä kürsätü buyınça Tөreklär aktifraq adımnar atlarğa tiyeş diyelä. Bu da Tөrkiyäneŋ 15 yıldan birle qanağan yarası bulıp tora. Ankara Ğıyraqta räsmi räweştä Kөrd Däwläte tөzelsä, Tөrkiyädäge Kөrdlär dä Tөrkiyädän ayrılıp şuşı däwlätkä quşılaçaqlar dip qurqa. Raportta ayruça azçılıqlar häm cämağätlärgä irekleklär birü mäsäläse kütärelä häm dini çikläwlär kөçtän çığarılsın, Heybeliada utrawındağı Provoslav Grek Dini Mäktäbe kiçekterelmiçä açılsın, Alevilärneŋ cıyılğan urınnarı dini üzäklär dip qabul itelsen, mäktäplärdä din däresläre mäcburi räweştä uqıtılmasın kebek taläplär dä quyılğan. Barlıq bolar qatmarlı, tөrle yaqlarnıŋ oppozitsiyäse belän qarşılaşaçaq temalar bulıp tora. Inde ike atnadan soŋ ni bulır küräçäkbez. AB Tөrkiyäneŋ qan basımın bik qatı kütärde. Bu atna azağında Rossiyädän zur qunaq Prezident Vladimir Putin kөtelä. Anı Ankara’da 3 meŋ politsiyä xezmätkäre saqlayaçaq. Ul dublerı belän kiläçäk dip äytelä. Şuşı ike kөnlek vizit waqtında tөrle ike yaqlı ekonomik kileşülärgä qul quyılaçaq dip kөtelä. Mäğlüm Tөrkiyä tabiği gaznıŋ 50-60 protsentın Rossiyädän ala.
Putinnıŋ vizitına külägä tөşergän täräqqiyät isä bu atnada Tөrek Yuğarı Mäxkämäseneŋ Tüpraş nefte eşkärtü şirkäteneñ 66% payın 1 milliard 302 million Amerikan Dollarına satunı qanunsuz tabuwı turındağı qararın iğlan itüwe buldı. Mäğlüm şuşı paynı Tөrkiyädän Zorlu Holding belän Tatneft tarafınnan tөzelgän urtaq ber şirkät satıp alaçaq ide. Şulay itep Rossiyä Tөrkiyäneŋ energiä sektorında tağın da küberäk täsirgä ireşäçäk ide. Bu atnada 29-nçı Noyäberdä Tөrek räsmi televiziyäseneŋ TRT2 kanalında “Yıraqtağı duslar” isemle programada Yaponiyädäge Tөrek-Tatarlar turında qızıqlı ber dokumental kürsetelde. Programanı Ayten İdil Büyükcivelek äzerlägän. İkençe өleşe isä kiläse atnada kürsäteläçäk.
Äxtäm İbrahim, İstanbul
Putinnıŋ vizitına külägä tөşergän täräqqiyät isä bu atnada Tөrek Yuğarı Mäxkämäseneŋ Tüpraş nefte eşkärtü şirkäteneñ 66% payın 1 milliard 302 million Amerikan Dollarına satunı qanunsuz tabuwı turındağı qararın iğlan itüwe buldı. Mäğlüm şuşı paynı Tөrkiyädän Zorlu Holding belän Tatneft tarafınnan tөzelgän urtaq ber şirkät satıp alaçaq ide. Şulay itep Rossiyä Tөrkiyäneŋ energiä sektorında tağın da küberäk täsirgä ireşäçäk ide. Bu atnada 29-nçı Noyäberdä Tөrek räsmi televiziyäseneŋ TRT2 kanalında “Yıraqtağı duslar” isemle programada Yaponiyädäge Tөrek-Tatarlar turında qızıqlı ber dokumental kürsetelde. Programanı Ayten İdil Büyükcivelek äzerlägän. İkençe өleşe isä kiläse atnada kürsäteläçäk.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Ğäräp Ligası wäkilläre Izraildä tınıçlıq söyläşüläre ütkärä
Mısır häm Ürdün tışqı eşlär ministrları Ğäräp däwlätläre isemennän Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştıru turında söyläşü öçen Izrailgä kilde. Alarnıñ bu säfäre aldan uq tarixi säfär dip bäyälände. Ğäräp Ligasın wäkillek itüçe ministrlar Izrailneñ basıp alğan cirlärdän çigenüenä häm Fälestin qaçaqları mäsäläseneñ çişelüenä almaşqa solıq kileşüe turında söyläşä. Bu Ğäräp Ligası wäkilläreneñ Izrailgä berençe räsmi säfäre. Ğäräp illärennän barı Mısır belän Ürdün genä Izrailne räsmi räweştä tanıy.
Bu plan Izrailneñ 1967 yılda basıp alğan barlıq cirlärdän, şul isäptän könçığış Yewrusalimnan çigenüen küzdä tota. Anda şulay uq fälestin qaçaqların häm alarnıñ warisların Izrailgä qaytaru kiräklege turında äytelä.
Berniçä yıl elek Izrail bu täqdimne kire qaqqan ide. Ämma küptän tügel ul bu täqdim nigezendä söyläşülär ütkärü mömkinlege turında belderde.
Monnan tış Yaqın Konçığışta xäzer başqa diplomatik eşçänleklär dä bara. BMO, Yewropa Berlege, AQŞ häm Rusiä tözegän Yaqın Könçığış Dürtlegeneñ Yaqın Könçığıştağı yaña maxsus wäkile Tony Blair da bu töbäktä yöri.
Sişämbe könne Könbatış Yardağı Fälestin şähäre Ramallada çığış yasap elekke Britan premyer minsitrı Blair "Minemçä, xäzer mömkinlek açılu sizelä. Minemçä bu mömkinlek mizgele. Ämma xäzer minem öçen iñ möhime tıñlaw häm öyränü häm şunı çaqıldıru" dide.
Çärşämbe irtän Izrail prezidentı Şimon Peres belän oçraşqan Mısır tışqı eşlär ministrı Äxmät Äbül Ğayt dä mömkinlek mizgele açıldı digän ömet belderde.
Sişämbe könne Ürdün patşası Ğabdulla isä Waşingtonda AQŞ prezidentı George Bushnıñ şäxsi kiçke aşında buldı.
Ä şul uq könne AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice yülneñ 30-ınnan 2 avgustqa qädär Yaqın Könçığışta bulıp söyläşülärne canlandırırğa tırışaçağın belderde.
Bu tırışlıqlar Yaqın Könçığış nizağınıñ çişelüenä ömetne arttırsa da London Iqtisad Mäktäbeneñ Yaqın Könçığış belgeçe Yahia Säit ällä ni ömet bağlamıy.
"Qatnaşuçı taraflarnıñ bu mäsälälärne çişü öçen kiräkle qıyın qararlar qabul itärlek xäldä buluına ışanu bik tä awır. Teläk bik zur. Bigräk tä Quşma Ştatlar, Ğiraq sazlığına kompensatsiä bularaq Yaqın Könçığış krizisında çınnan da berqädär tärräqiätkä ireşergä teli. Ämma fälestin citäkçese Ğabbas belän Izrail citäkçese Olmertnıñ kiräkle awır qararlar qabul itä alaçağına ışanu bik qıyın. Alar ikese dä köçsez citäkçe. Üz illärendä alarnıñ xoquqıy nigezle buluına şik belderelä. Şuña kürä alarğa tärräqiätkä ireşü öçen zarur bulğan bertörle çigeneş yasaw bik tä qıyın bulaçaq" dide Säit.
Säit Olmertnı Izraildä bıltır Libanda Xizbullağa bäyle ğämälläre öçen öçen tänqitläsälär, Ğabbastan köndäşe suğışçan Xämas Ğäzzä Sızığın tartıp aldı di. Näticädä alarnıñ ikeseneñ dä alğa taba xäräkät irege şaqtıy çiklänergä mömkin.
Naif Aqmal


text:
Mintimer Şäymiev: “Ber din turında ğına mäğlümat birü ikençe millät balasın kimsetäçäk”
Soñğı waqıtlarda millätara häm dinara wazğiätneñ qatlawlanuı berkemgä dä ser tügel. Monıñ belän bäyle küreneşlär äledän-äle arta bara. Keşelek dönyasında, dinnär arasında konfliktlar bulmasmı. Yäşäyeş qimmätläre yuğalmasım? “Argumentı i faktı” gazetası xäbärçese näq şul sorawlarğa cawap tabarğa teli – Tatarstan Prezidentınnan. Çönki Tatarstan xalıqlarnıñ dustanä mönäsäbättä yäşäwenä, törle din wäkilläreneñ tatu tormış alıp baruında dön'ya külämendä küplärgä ürnäk respublika bulıp tora. Bu härdaim bilgelänep kilä.
Tatarstan Prezidentınıñ pravoslaw mädäniäte nigezlären uqıtuğa qaraşı da küplärneñ iğtibarın cälep itte. “Argumentı i faktı” gazetasında da bu xaqta Mintimer Şäymiev üz fikeren qabat citkerä. Rusiädä 20 million möselman yäşi häm ägär Tatarstan mäktäplärendä bu däresne kertergä sorasalar. Min – yuq dip cawap biräçäkmen. Çönki bezdä ber sıynıfta ğına da berniçä millät balası uqıy. Häm ber din turında ğına mäğlümat birü ikençe millät balasın kimsetäçäk”, - di Mintimer Şäymiev. Mäçet, çirkäw, sinagogalarnıñ yäkşämbe mäktäplärendä belem alu mömkinlege buluın assızıqlıy Tatarstan Prezidentı. Şuña da qaramastan pravoslaw mädäniäte nigezlären kertü däwam itä. 16Hчы töbäk bularaq inde Lipetski ölkäsendä bu fänne uqıta başlağannar.
Şul uq waqıtta Mintimer Şäymiev “Argumentı i faktı” gazetasına dinnärneñ berse dä zolımğa öndämi, barı säyäsi köçlär genä anı qaywaqıt üz maqsatlarında qullana dip assızıqlıy.
Şulay uq ul Rusiädä millätara häm dinara nizağlarnı kürmäskä telilär dip belderä. “Millätara häm dinara konfliktlar barlıqqa kilgäç bez alarğa tieşle bäyä birergä qurıqtıq. Häm xäzer dä oyalabız kebek”, - di Mintimer Şäymiev. Millätara nizağlarnıñ kübesen xuliganlıqqa, ekstremizmğa sıltaw bar di ul. Mäskäw sinagogasında bulğan xäl, Rusiä armiäse ofitserı Budanovnıñ çeçen qızın mısqıl itüe, Peterburgta taqırbaşlılarnıñ çit il studentların üterü…. Alarnıñ qayberlären aqlarğa tırışu oçraqları bulmadı tügel bit di Mintimer Şäymiev “Argumentı i faktı” gazetasına.
Şulay uq ul här keşeneñ millätenä häm dinenä qarata bulğan xise küñelendä yata dip assızıqlıy. Dönyada nindi genä global'läşü waqiğaları barsa da, ul xis betmäyäçäk dip bilgeli Mintimer Şäymiev. Misal itep yähüdilärne kiterä. Alar cir şarınıñ törle poçmağında yäşilär. Kübese tellären dä belmi. Şuña da qaramastan bu millät yuğalmıy çönki qannarına señgän di Mintimer Şäymiev.
Şulay uq ul respublika tormışına tuqtalıp, Tatarstan Prezidentı ike, yäğni tatar häm rus telen belergä tieş dip äytä. Şulay uq Tatarstanda törle milli häm dini firkälär oyıştıruğa qarşı buluın assızıqlıy. Miña möselman firkäsen buldıru ideyäse belän kilgännär ide ämma min moña qarşı çıqtım di Mintimer Şäymiev.
Landış Xarrasova


text:
Eduard Xämitov millät mänfägätlären yaqlarmı?
Elegräk xäbär itelgänçä, Başqortstan däwlät pedagogiä universitetı rektorı, Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı räise Eduard Xämitov bu atnada Rusiä Däwlät Dumasına deputat itep terkälde. Eduard äfände «Berdäm Rusiä» partiäsennän federal isemlektä buşağan urınnı bili. Aña küptän tügel faciğäle hälaq bulğan deputat Kiril Ragozinnıñ mandatı tapşırıla.
Eduard Xämitovnıñ Rusiä Däwlät Dumasında eşli başlayaçağı xaqındağı xäbärdän soñ, Başqortstan cämägätçelege arasında qayber sorawlar tudı. İñ täwge soraw, älbättä, anıñ urınına pedağoğiä uniwersitetı rektorı itep kem bilgeläner, yä bulmasa kem saylanır? digän soraw. Tağın ber mäsälä nıq qızıqsındıra xalıqnı: Eduard Xämitovnı Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı räise wazıyfasında kem almaştırır? Duma deputatı sıyfatında Eduard äfände nindi qomissiädä eşläyäçäk häm respublik tatar xalqı mänfägätlären, ğomumän, ildäge tatarlarnıñ ixtıyacların yaqlaw yünäleşendä nilär eşlärgä cıyına ul? Başqortstandağı qayber tatar milli oyışmaları citäkçeläre Eduard Xämitovnıñ Dumada tatar mänfägätlären yaqlayaçağına şiklänep qarıy. «Äle Ufada yäşäp, Tatar kongressı citäkçese bulğanda bu täñgäldä älläni eş maytara almağannı, Dumada küptän eşli almıy inde ul –, dip belderä andıy skeptiklar. – Tatar kongressı Başqarma komitetın citäklägän 7 yıl eçendä Xämitov äfände räsmi xaqimiätlär öçen iñ qulay keşe ide. Mäñge qarşı äytmäs, tatar problemnarın bar kiskenlegendä kütärmäs üşän keşe buldı», – dip bäyäli tatar xäräkäteneñ küp citäkçeläre Eduard Xämitovnı. Ämma kongress räise üze bu ğäipläwlärne gel kire qağıp kilde.
Bu atnada Eduard Xämitov Mäskäwdä bulıp, Dumağa deputat mandatı alu xästärlekläre belän yörde. Şunnan Ufağa qaytıp töşkäç, bez anıñ belän oçraşıp qayber sorawlarğa cawaplarnı anıñ üzennän işetergä buldıq. Eduard Xämitovnıñ süzlärençä, Başqortstandağı tatar xalqı problemnarın ul tiränten häm eçennän belä, şuña kürä dä ul mäsälälärne yaña deputat hiçşiksez kütäräçägen ışandıra:
Audio
Şulay itep, Eduard Xämitov Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı räise wazıyfaların da qaldıra. Ämma kongress eşçänlegennän tulısınça çitläşergä cıyınmıy ikän ul. Kiläse atnada Ufada Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetınıñ utırışı ütärgä tieş. Menä şunda yaña räis saylaw mäsäläse dä kütäreläçäk. Tatar milli xäräkäte wäkilläre kiläçäktä Tatar kongressı Başqarma komitetı başında buldıqlı häm, iñ möhime, qıyu, täwäkkäl keşene kürergä teli. Respublik xaqimiätläre cırın cırlamağan, ä çın-çınlap tatar xalqı problemnarın qabırğası belän quyarğa sälätle keşe genä Başqortstanda tatar mänfägätlären yaqlawda fayda kiterä alır ide, di tatar milli xäräkäte liderları. Mäğlüm buluınça, Kongressta Eduard Xämitovnıñ ike urınbasarı bar: berse tanılğan ğälim häm möğallim Radik Sibäğätov, ikençese – Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege räise Ramil Bignov. Älbättä, räis wazıyfasında Başqortstannıñ räsmi türäläre radikäl qaraşlı bulmağan Radik Sibäğätovnı kürergä telär ide. Ämma, sälamätlege naçar bulu säbäple, älege köndä ul xastaxanädä yata häm, ğomumän, bu çeterekle wazıyfadan kisken baş tarta ul. Tatar milli oyışmaları wäkilläre isä Kongressnı Ramil Bignov citäkläsä, şäp bulır ide, digän fikerlären äytä häm bu xaqta kiñäşläşülären dä başlağan inde. Tik monda ber kötelmägän xäl kilep tuuı ixtimal. Respublik xaqimiätläreneñ tatar mänfägätlären qatğıy çaralar belän yaqlarğa cıyınuçı Ramil Bignovnıñ Tatar kongressı başında toruın sataşqan töştä dä küräseläre kilmi. Şuña kürä räsmi türälär, Kongressnıñ çirattan tış cıyının uzdırıp, aña üzläre telägän keşene saylatırğa cıyına ikän. Bu xaqta xaqimiät dairäläre eşçänlegennän xäbärdar şäxeslär xäbär itä. Niçek kenä bulsa da, barlıq sorawlarğa yaqın könnärdä ük açıqlıq kerergä mömkin.
Eduard Xämitovnıñ Rusiä Däwlät Dumasında eşli başlayaçağı xaqındağı xäbärdän soñ, Başqortstan cämägätçelege arasında qayber sorawlar tudı. İñ täwge soraw, älbättä, anıñ urınına pedağoğiä uniwersitetı rektorı itep kem bilgeläner, yä bulmasa kem saylanır? digän soraw. Tağın ber mäsälä nıq qızıqsındıra xalıqnı: Eduard Xämitovnı Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı räise wazıyfasında kem almaştırır? Duma deputatı sıyfatında Eduard äfände nindi qomissiädä eşläyäçäk häm respublik tatar xalqı mänfägätlären, ğomumän, ildäge tatarlarnıñ ixtıyacların yaqlaw yünäleşendä nilär eşlärgä cıyına ul? Başqortstandağı qayber tatar milli oyışmaları citäkçeläre Eduard Xämitovnıñ Dumada tatar mänfägätlären yaqlayaçağına şiklänep qarıy. «Äle Ufada yäşäp, Tatar kongressı citäkçese bulğanda bu täñgäldä älläni eş maytara almağannı, Dumada küptän eşli almıy inde ul –, dip belderä andıy skeptiklar. – Tatar kongressı Başqarma komitetın citäklägän 7 yıl eçendä Xämitov äfände räsmi xaqimiätlär öçen iñ qulay keşe ide. Mäñge qarşı äytmäs, tatar problemnarın bar kiskenlegendä kütärmäs üşän keşe buldı», – dip bäyäli tatar xäräkäteneñ küp citäkçeläre Eduard Xämitovnı. Ämma kongress räise üze bu ğäipläwlärne gel kire qağıp kilde.
Bu atnada Eduard Xämitov Mäskäwdä bulıp, Dumağa deputat mandatı alu xästärlekläre belän yörde. Şunnan Ufağa qaytıp töşkäç, bez anıñ belän oçraşıp qayber sorawlarğa cawaplarnı anıñ üzennän işetergä buldıq. Eduard Xämitovnıñ süzlärençä, Başqortstandağı tatar xalqı problemnarın ul tiränten häm eçennän belä, şuña kürä dä ul mäsälälärne yaña deputat hiçşiksez kütäräçägen ışandıra:
Audio
Şulay itep, Eduard Xämitov Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı räise wazıyfaların da qaldıra. Ämma kongress eşçänlegennän tulısınça çitläşergä cıyınmıy ikän ul. Kiläse atnada Ufada Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetınıñ utırışı ütärgä tieş. Menä şunda yaña räis saylaw mäsäläse dä kütäreläçäk. Tatar milli xäräkäte wäkilläre kiläçäktä Tatar kongressı Başqarma komitetı başında buldıqlı häm, iñ möhime, qıyu, täwäkkäl keşene kürergä teli. Respublik xaqimiätläre cırın cırlamağan, ä çın-çınlap tatar xalqı problemnarın qabırğası belän quyarğa sälätle keşe genä Başqortstanda tatar mänfägätlären yaqlawda fayda kiterä alır ide, di tatar milli xäräkäte liderları. Mäğlüm buluınça, Kongressta Eduard Xämitovnıñ ike urınbasarı bar: berse tanılğan ğälim häm möğallim Radik Sibäğätov, ikençese – Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege räise Ramil Bignov. Älbättä, räis wazıyfasında Başqortstannıñ räsmi türäläre radikäl qaraşlı bulmağan Radik Sibäğätovnı kürergä telär ide. Ämma, sälamätlege naçar bulu säbäple, älege köndä ul xastaxanädä yata häm, ğomumän, bu çeterekle wazıyfadan kisken baş tarta ul. Tatar milli oyışmaları wäkilläre isä Kongressnı Ramil Bignov citäkläsä, şäp bulır ide, digän fikerlären äytä häm bu xaqta kiñäşläşülären dä başlağan inde. Tik monda ber kötelmägän xäl kilep tuuı ixtimal. Respublik xaqimiätläreneñ tatar mänfägätlären qatğıy çaralar belän yaqlarğa cıyınuçı Ramil Bignovnıñ Tatar kongressı başında toruın sataşqan töştä dä küräseläre kilmi. Şuña kürä räsmi türälär, Kongressnıñ çirattan tış cıyının uzdırıp, aña üzläre telägän keşene saylatırğa cıyına ikän. Bu xaqta xaqimiät dairäläre eşçänlegennän xäbärdar şäxeslär xäbär itä. Niçek kenä bulsa da, barlıq sorawlarğa yaqın könnärdä ük açıqlıq kerergä mömkin.


text:
Ğiraqta totqarlanğan 2 İran diplomatı İranğa tapşırıldı
İran Ğiraqta AQŞ xärbiläre tarafınnan totqarlanğan 2 İran diplomatı Bağdadta İran räsmilärenä tapşırıldı dip belderä. İrannıñ räsmi xäbär agentlığı İRNA belderüençä, tapşıru Ğiraq däwlät iminlek kiñäşçese Mowaffaq är-Rubai küzätüendä başqarılğan. Ğiraq tışqı eşlär ministlığı ul 2 keşe İranğa qaytıp kitte di. AQŞ räsmiläre äytüençä, ul 2 diplomat Ğiraq iminlek köçlärenä höcümnär äzerläwdä şiklänelüçe iranlılarğa qarşı reyd waqıtında totqarlanğan. İran räsmiläre AQŞ xärbiläreneñ bu ğämälen xökem itte häm bu xalıqara qağidälärne bozu buldı dide.


text:
Zur Sigezlektä qaralğan Klimat Kileşüeneñ asılında ni yata?
Alman kanslerı Angela Merkel, Pänceşämbe könne zur sigezlekneñ klimat üzgäreşe mäsäläsendä urtaq kileşügä ireşüen xuplap çıqtı. Kümer gazı çığarunı kimetü öçen alğa taba barı tik söyläşülärne genä küz aldında totqan bu räsmi köçe bulmağan kileşüne citdi qabul dip bulamı? Bu sorawnı bez Edinborodağı Atmosfera häm Tirä Yaq möxit fäne institutı belgeçe David Stevensonğa birdek.
"Bu döres yulda ber adım. Läkin, tormışqa aşmağan waqıtta ul, küpertelgän süz bulıpqına qalaçaq.
BMOda Kilimet üzgäreşläre mäsäläsendäkiläçäktä nindi adım yasalaçaq?
"Dikäbrda tağın ber cıyılış bulaçaq. Bu törkemneñ ikençe cıyılışı bulaçaq. Monda Kyoto kileşüenneñ däwamın başlatırğa cıyınabız. Amerika belän Qıtaynın qatnaşlığında çınnañ da köçle maqsatlar bilgeläw waqıtı bula."
Prezident Bush zur sigezlektä, kümer gazıñ kimetü tırışlıqları, Qıtaynı qatnaştırmıyçä täsere äz bulaçağın beldergän ide. Qıtay Kyoto Protokolına kermägän, läkin dönyanıñ iñ küp kümer gazı çığaruçı ikençe ile. Kiläçäktä Qıtaynın da kümer gazın kimitüdä köçle qararlar qabül itü mömkençelege barmı?
"Qıtaynın iqtisadı bik tiz üsä bu zur mäsälälärdän berse. Könbatış illärendä, arzan buluı häm başqa iqtisadı säbäblär arqasında küp Qıtayda yasalğan tawarlar qullanıla. Ägär dä älege tawarlarnı citeştergändä kümer gazları cäyelä ikän, çınnañ da moña Könbatış illäre cawaplı, çönki malnı taläp itüçelär - alar. Çikläwlärne tawarnı citeşterüçegäme me yäisä anı qullanuçığa kertergäme? Qarar qabul itkändä iñ awırı - närsägä nigezlänü mäsäläse."
Germaniä häm Yewropa Berlege, 2050nçe yılğa qadär 50 protsent kümer gazı kimetüne alğa sörä. Bu bik dramatik. Läkin xisaplar, yewropa illäreneñ küp öleşeneñ äle Kyoto Protokolında kileşengän 2010nçı yılğa qadär, kümer gazın 5 protsentkä kimitü qararında ütälmäwen kürsätä. Bu döresme?
"Yewropa däwlätläreneñ bik azı ğına Kyoto kileşüen ütärgä maqsat quyğan. Qaysı beräwlär inde kiläse 2-3 yılda alınaçaq citdi qararlarğa da bitaraf qalaçaq. Ä Protokolnı ütäwçe, Angliä kebek illär barı tik alternativ säbäblär öçen üti. Min äyter idem, klimat üzgäreşe mäsäläsendä citdi adımnar bulsa ide. Britanya monı üti ala, çönki songı ike distä yıl eçendä kümer sänäğätlären yaptı. Xäzer anıñ urnına gaz qullana. anıñ kümer gazı cäyelderüdä täsere äzräk."


text:
Diego Velázquez
Diego Rodríguez de Silva y Velázquez (6 iyun, 1599 – 6 avgust, 1660) İspaniya koroli Philip IV da'wirinde xızmette bolg'an jetekshi İspan su'wretshisi bolg'an. Onın' do'retiwshiligi Barokko da'wirine tuwrı kelgen bolıp, ol portret su'wretshi retinde u'lken tabıslarg'a erisken. Bir neshe tariyxıy ha'm ma'deniy a'hmiyetke iye ha'diyeselerdi su'wretlew menen birge ol İspan koroli shan'arag'ının' ko'plegen portretlerin, basqa Evropanın' jetekshi adamların ha'mde a'piwayı adamlardı o'z jumıslarında sa'wlelendirgen. Onın' shedevr jumısı Las Meninas (1656) esaplanadı. 19-a'sirdin' birinshi shereginen baslap Velázqueztin' jumısları basqa realist ha'm impressionist su'wretshileri ushın u'lgi bola basladı. Sol waqıtlardan baslap, İspaniyalı Pablo Picasso, Salvador Dalí ha'm İnglis-İrland su'wretshisi Francis Bacon ha'mde ko'plegen basqa ataqlı su'wretshiler Velázqueztin' jumısarın joqarı baxalag'an ha'm hu'rmet retinde onın' ataqlı jumısların qayta islep shıqqan.