text:
Rusiädä 2004 yılda ike töp waqiğa – Beslan faciğäse häm xakimiät bağanasın nığıtu
Rusiädä 2004 yıl ike zur waqiğa belän istä qalaçaq – Beslan faciğäse häm Kremlneñ xakimiät vertikalen nığıtu ğämälläre belän. Beslan faciğäseneñ ikençe könendä Rusiä prezidentı Putin, xalıqnı terror bäläsennän saqlarğa wäğdä itep, xakimiätne tağı da nığıtu çaraların iğlan itte. Qayber tänqitçelär monı Rusiädä demokratiäne tämam yuqqa çığaru dip atadı. Xakimiät bağanasın nığıtu Beslan faciğäse belän ni däräcädä bäyle? Bu üzäreşlär Rusiä kiläçägenä nindi yoğıntı yasar?
Sintäberneñ 1endä Tönyaq Osetiäneñ Beslan şähärendä qorallı törkem mäktäpkä bärep kerep, bäyräm çarasında qatnaşqan yözlägän keşene, balalar, ata-analar, uqıtuçılarnı totıq itep aldı. Öçençe köngä Rusiäneñ maxsus köçläre mäktäp binasına höcüm başladı. Tärtipsez atışular waqıtında 300dän artıq keşe hälaq buldı, yartısınnan artığı – balalar. Beslan faciğäse Rusiäne genä tügel, bar dönyanı tetränderde. Rusiä prezidentı Vladimir Putin isä cawap itep radikal säyäsi üzgäreşlär iğlan itte. Bu üzäreşlärne ul ilneñ iminlegen täemin itü öçen iñ döres adım dip añlattı:
Audio (Vladimir Putin)
"Terrorğa qarşı köräş bezneñ urtaq häm töp maqsatıbız. Anıñ näticäse däwlät häm cämğiät köçläreneñ ni däräcädä berläşüenä turıdan-turı bäyle."
Qayber tänqitçelär şunduq Putinnı Beslan faciğäsen üz xakimiäten nığıtu öçen qullanuda ğäyepläde. Mäskäwdäge İqtisad mäktäbendä säyäsät professorı Yevgenia Albats, bu üzgäreşlärneñ Beslan faciğäse belän ber bäyläneşe dä yuq, bu barı tik Kremlneñ cämğiät östennän tulı kontrol urnaştıru tırışlığı dip atadı:
Audio (Yevgenia Albats)
"Bu säyäsi üzgäreşlärneñ berseneñ dä Beslan belän ber bäyläneşe dä yuq. Beslan barı tik forsat itep qullanıldı. Kreml cämğiättä barlıqqa kilgän qurqu häm näfrät xislären faydalanıp, şul faciğädän soñ üzgäreşlär turında iğlan itte."
Putin iğlan itkän üzgäreşlärneñ ikese iñ küp tänqit tudırdı: Duma saylawlarında ber mandatlı okruklarnı beterü häm töbäk citäkçelären xalıq tarafınnan saylawnı beterep, Kremldän bilgeli başlaw. Liberal säyäsätçelär häm konstitutsiä belgeçläre monı 90nçı yıllarda ireşelgän demokratiä qazanışlarınnan zur çigenü dip atadı. Dumada ber mandatlı okrugtan ütkän berniçä bäysez deputat bar ide, xäzer alar da yuqqa çığaçaq. Töbäk citäkçeläre isä, hiçyuğı 4 yılğa ber, saylawlar waqıtında, xalıq turında uylağan bulsa, xäzer monı da onıtaçaq, bar eşläre Kremlgä yarawğa qaytıp qalaçaq, di alar.
Yukos tiräsendäge xällärne dä küzätüçelär şul uq üzkäkläşterü, neft kebek tabiğıy baylıqlarnı Kreml qaramağına qaytaru tırışlığın dip kürä. Döres, bu ğämällärne uñay bäyäläwçelär, qırğıy kapitalizm çorında qalqıp çıqqan oligarxlarğa iñ döres cawap dip sanawçılar da bar. Misal öçen, Rossiyskaya Gazeta küzätüşese Vitaly Tretyakov:
Audio (Vitaly Tretyakov)
"Rusiä xökümäte häm cämğiäte oligarx kapitalizm qapqanına eläkte. Bu kapitalizm irekleklärne, demokratiä protsessların, bäysez mäxkämälärne üzenä buysındıra. Bu qapqannan niçek ıçqınırğa? Xäzerge Rusiä xökümäte belgän berdän-ber yul – üzäk xökümätne köçäytü."
Xakimiät ğämällären xuplasa da, Tretyakov, kiläse yıl Rusiä öçen awır, ideologik bilgesezleklär yılı bulaçaq dip farazlıy. Yevgenia Albats isä tağı da turıraq äytä, Putin üzgäreşläreneñ näticäläre açıla barğan sayın, alar axır çiktä tärtipsezleklärgä kiterä ala di ul. Rejim üzen niçek kenä köçle itep kürsätmäsen, çınbarlqta ul totrıqsız dip Albats. Ägär neft bäyäläre şul qädäre yuğarı bulmasa, Rusiä inde küptän körçekkä teräler ide, di ul.
-Ali Gilmi


c: text/html

text:
Rusiä İslam universitetı rektorı Törkiädä oçraşular ütkärde
İstanbulda ütkärelgän “Qor’än häm xörriät” konferensiäsendä qatnaşqan Rusiä İslam universitetı rektorı Räfiq Möxämmätşin, cıyılış qısalarında İslam konferensiäse oyışmasınıñ İslam tarixı, sänğäte häm mädäniäte tikşerenü üzäge IRSİKA general direktorı Halit Eren belän dä küreşep söyläşep, İslam universitetınıñ kiläçäge häm İRSİKA belän İslam konferensiäse oyışması tarafınnan universitetqa kürsätelüe mömkin yärdäm mäs’äläsendä fiker alıştı.
Räfiq äfände Törkiä belän Rusiä ğalimnäre häm belgeçläre qatnaşqan cıyılış turındağı fikerläre belän urtaqlaşa:
“Bik qızıqlı konferensiä bulıp çıqtı. Anda Törkiädän häm Rusiädän Qor’än problemaları belän şöğellänüçe ğalimnär kilgän ide. Häm çınnan da Qor’änne belü genä äz bit bügenge köndä. Äle Qor’än belän yäşäw häm zamança fikerläwçe keşe bulu bik möhim. Miña inde Rusiä İslam universitetı rektorı bularaq näq menä şundıy şäkertlärne äzerlärgä kiräk, zamança fikerläwçe möselmannarnı. Bügenge köndä studentlarnı bez Qor’än nigezendä yäşärgä häm inde xör fikerle bulırğa öyrätergä tieşbez. Häm şuña kürä dä menä Qor’än häm xörriät probleması ul uqu yortları öçen ayıruça möhim. Çönki şäkertlär Qor’än yatlap qına alar äle çın mäğnäsendä tatar zıyalısı, möselman zıyalısı bula almıy, alar äle xör fiker yörtä belergä tieş. Xör fikerläw öçen zur intellektual äzerlek kiräk. Şuña kürä dä min çığışımnı bügenge köndä Rusiädä dini mäğärif sistemasınıñ torışına bağışlağan idem häm ul şaqtıy qızıqsınu uyattı, çönki barısı da İslam yañarışı belän qızıqsınğan şäxeslär cıyılğan ide ul konferensiädä. Häm, älbättä, min konferensiädä bik şaqtıy qızıqlı fikerlär işettem.”Törkiädä bik näticäle oçraşular ütkärüen äytüçe Räfiq Möxämmätşin, İstanbuldan soñ Anqarağa da kilep, Diyanät eşläre başlığı Ali Bardakoğlu häm urınbasarı Mehmet Görmez belän xezmättäşlek häm yärdäm mäs’äläsendä söyläşülär ütkärde.
“Törkiyä çınnan da bu ölkädä bezneñ öçen bik möhim, çönki qärdäş xalıq qına tügel, inde dini küzlektän çığıp qarağanda da bezneñ dini traditsiälär bik yaqın. Älbättä, bez bit äle bügenge köndä dini mäğärif sisteması yaña oyışıp bara, dip kenä söylibez. Häm şuña kürä dä ul nindi yünäleştä oyışaçaq, ul alğa taba da şulay baraçaq. Bez anı üzebezneñ traditsiyälär nigezendä torğızıp cibärsäk, älbättä, alğa taba da şulay barır ide. Xezmättäşlek xaqında kileşülär tözep, eşne başlap cibärerbez, dip uylıym min. Törki xalıqlarğa yärdäm itü küzlegennän çığıp qarağanda, älbättä, bezgä bar yaqtan da yärdäm itärlär häm bez inde bergäläp üzebezdä bulğan bik küp problemalarnı xäl itü yulların tabarbız, dip uylıym min.”
Xezmättäşlek xaqında kileşülär tözep, eşne başlap cibärerbez, dip uylıym min. Törki xalıqlarğa yärdäm itü küzlegennän çığıp qarağanda, älbättä, bezgä bar yaqtan da yärdäm itärlär häm bez inde bergäläp üzebezdä bulğan bik küp problemalarnı xäl itü yulların tabarbız, dip uylıym min.”Rusiä İslam universitetı rektorı Räfiq Möxämmätşin Qazanğa qaytır aldınnan bügenge köndä Törkiä başqalasında ğömer itüçe Bötendönya tatar ligası maqtawlı räise Ali ağa Aqış belän dä küreşep söyläşte.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Politsiä äytüençä, yulğa quyılğan bombalar Salman Pakta 4 sivil keşene, Basrada 2 politsiä xezmäkären ütergän.
Bağdadtan könyaqtağı Hilla şähärendä cirle xakimiät räsmie eşkä barğanda üterelgän.
Düşämbe kiçendä Bağdadta Ğiraq armiäseneñ maxsus qorallı köçläre başlığı, brigada generalı Cäläl Möxämmät Salix totıq itep alınğan.
Bügen internetta Ğiraq iminlek köçläre äğzası dip atalğan ber keşeneñ başın kisüne kürsätüçe videoyazma päyda buldı. Ul keşene Ğiraqta äl Qaidä belän bäyle ber suğışçan törkem ütergän dielä. Başqa ber videyazmada ber törkemneñ xäbär itep toruçı bulğan digän keşene üterüe kürsätelä.


text:
Yaqın Könçığışta räsmi säfär däwam itä
Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev citäkçelegendäge respublika delegatsiäseneñ Yaqın Könçığışqa räsmi eş säfäre däwam itä. Pänceşämbe, eşlekle säfärneñ berençe könendä prezident Süriä Ğäräp Respublikası Ministrlar Şurası räise Möxämmät Näcmi Otri häm Süriä prezidentı Başar Asad belän oçraştı. Söyläşüdä süz neft' eşkärtü, maşina tözeleşe ölkäsendä "Tatneft'", "KAMAZ" predpriätieläre belän xezmättäşlek itü, Qazan boralaqların satıp alu, Tatarstan başqalası häm Süriäneñ Damask qalası arasında oçqıç reysların açu turında süz bardı. Soñınnan "Meridian" kunakxanäsendä Süriäneñ utızdan artıq mäğlümat çaraları qatnaşında matbuğat konferensiäse ütte. "Tatar-inform" xäbärlärenä qarağanda, Mintimer Şäymiev Damask şähäreneñ tarixi urınnarın qarap, tanılğan Ömmätlär mäçetendä buldı. Mäçettä prezident Tatarstannan dini belem alırğa kilgän studentlar belän dä küreşte. Gıybadätxanäne qarap çıqqannan soñ respublika citäkçese, üzen ozata yörüçelär belän töp törbädä namaz uqıdı.
Kön "Meridian" kunakxanäsendä Tatarstan iqtisatın täqdim itü belän tämamlandı. Biredä "Tatneft'", "KAMAZ", "İdeya" texnoparkı ekspozitsiäläre quyılğan ide.
Comğada Tatarstan delegatsiäse Süriädäge "KAMAZ" predpriätieseneñ xezmät kürsätü üzägendä buldı. Monda Tatarstan delegatsiäsen tınlı orkestr qarşı aldı. Oçraşunıñ tantanalı öleşe qunaqlar öçen süriälelärneñ milli kiemnären kigän irlär başqaruında qılıçlı bayu belän tämamlandı. Mintimer Şäymiev vizitı xörmätenä servis üzägendä granit taqta açıldı, anda respublika başlığı iseme häm bügenge data yazılğan. Şunnan soñ Mintimer Şäymiev citäkçelegendäge delegatsiä Damasktağı “Tatneft'” wäkillegendä buldı. Alar kompaniäneñ Süriä territoriäsendä alıp barğan geologik-tikşerü eşläre qartası belän tanıştı. Monda neft' zapasları 3-6 million tonna külämendä farazlana. Tizdän tikşerü yasalğan skvajinalarnı borawlıy başlaw niätlänä.


text:
“Amnesty International”: "Xatın-qızlarğa qarata köç qullanu problemasına bitaraf qalırğa yaramıy"
Xoquq yaqlawçı “Amnesty International” oyışmasına Rusiä federatsiäsendä xatın-qızlarğa qarata köç qullanu problemasına bitaraf qalırğa yaramıy digän tema belän yıllıq xisabın iğlan itte. Şuşı yıllıq xisapqa bağışlanğan matbuğat oçraşuı 14 dekaberdä Mäskäwneñ bäysez matbuğat üzägendä uzdı. Jurnalistlar belän oçraşuğa “Amnesty International” oyışması xalıqara sekretariatınıñ Rusiä buyınça koordinatorı Friderike Ber, Xalıqara amnistiä oyışmasınıñ Rusiä üzäge direktorı Sergey Nikitin häm “Anna” dip atalğan xatın-qızlarğa qarata köç qullanuğa köräş üzäge direktor urınbasarı Andrey Sinelnikov qatnaştı. Törle jurnalistlarnıñ bu matbuğat oçraşuına bik küpläp kilüe, bu mäsälägä qarata iğtibar zur bulğanlığın añlatıla torğandır. Şul uq oçraşuda tanılğan cırçı Valeriäneñ 10 yıl däwamında ire tarafınnan tübänsetülärgä häm qanawlarğa duçar bulıp yäşäwe xaqında xalıqara Amnistiä oyışmasına birgän äñgämäse dä kürsätelde. Nigä 10 yıl buyı tüzep yäşärgä kiräk? Ni öçen xatın qızlar ğailädäge awır xälläre xaqında xoquq saqlawçı oyışmalarğa möräcäğät itmilär? Möräcäğät itsälär dä xoquq saqlawçı oyışmalar mondıy ğarizalarğa niçek qarıy? Frildirike Berneñ jurnalistlar qarşındağı çığışı şul sorawlarğa cawap birüdän tordı. 2003 yılda Rusiädä ire häm ğailä äğläläre tarafınnan 9000 gä yaqın xatın-qız üterelgän. Yäğni Rusiädä ber säğät sayın ber xatın-qız üterelä digän mäğlümatlar yazılğan eçke eşlär ministrlığı xisabın uqığannan soñ. Bez Rusiä ğailälärendä xatın qızlarğa qarata mönäsäbätne tikşerergä totındıq dide, Friderike Ber. Mäskäwdä xatın qızlar mänfäğäten yaqlawçı 3 kenä oyışma bar. Läkin alarnıñ bersendä dä awır xälgä qalğan xatın qızlarnı alıp kilep yärdäm kürsäter öçen qaldırır urın yuq. Andıy oyışma Mäskäw ölkäseneñ Mıtiçe şähärendä bar. Läkin anda şul töbäkkä yäşäwçelär genä kilä ala. Ägär dä Yevropa illärendä ğailädä xatın qızğa qarata köç qullanuğa duçar bulğannarğa 10 meñ keşegä ber oyışma turı kilsä. Rusiädä 9 million keşegä ber oyışma turı kilä dide Frederike Ber. Şulay itep dide ul, Rusiä Yevropa Şurasına kergän il. Şul uq waqıtta başqa xalıqara kileşülär belän eşli torğan däwlät bularaq, üzeneñ yurisdiksiäsendä bulğan xatın qızlarğa yärdäm itüne xokuki yaqtan quyarğa tieş dide, Ferdirika Ber. Berençe çiratta yäşäw xoquqların yaqlarğa tieş Şunsın öçen ul ğailädä köç qullanıp ire tarafınnan cäber kürgän xatın qızlarnı yaqlaw öçen maxsus qanunnar qabul itärgä tieş. Çönki küp kenä oçraqlarda xatın qızlar militsiäne çaqırsalar da ğailädä çıqqan nizağnı kileşterer öçen militsiä xezmätkärläre kilmi. Bez mäyet bulğaç qına kiläbez dip äytkännär ber xanımğa. Xattä Mäskäwneñ üzendä dä ire qanawınnan waqıtlıça ğına qaçıp qotılır öçen genä dä ber genä urın da yuq dide, Fredirike Ber.
“Amnesty International” oyışmasınıñ Mäskäw bülekçäse direktorı Sergey Nikitin üzeneñ çığışında “Amnesty International” xoquq yaqlawçı oyışmanıñ üzeneñ eşen 150 ildä alıp bara. Bezneñ aktivistlar million yarım keşe. Bügenge köndä “Amnesty International” oyışması berniçä kampaniä alıp bara. Şularnıñ iñ möhime ğailädä cäbersetelgän xatın qızlarğa yärdäm kürsätü . Rusiädä bu eş Amnesty International oyışmasınıñ uzğan yılğı xisabın iğlan itkännän soñ başlandı. Ğailädä cäbersetelgän, tübänsetelgän xatın qızlarnı yaqlaw buyınça ul kampaniä Rusiädä 6 yıl däwam itäçäk. Uzğan yılğı xisabında “Amnistiä interneşnl” oyışmasınıñ general sekretare Ayrin Xan ğailädä xatın qızlarğa qarata köç qullanu barlıq illärdä dä bar dip äytkän. Häm Sergey Nikitin, xatın qızlarğa qarata cäbersetü köç qullanu ğailädä genä buluğa qaramastan anıñ öçen xökümät sawa birergä tieş dide. Häm ul här oçraşuda xatın qızlarnı yaqlaw kiräkle turında möräcäğätlär yazıp anı Rusiä prezidentı Vladimir Putin isemenä ozata barabız dide Sergey Nikitin.
Matbuğat konferensiäsendä şulay uq Barnawıl şähärennän "Jenski alyans" dip atalğan oyışma räise Yelena Şitova da çığış yasadı. Ul töbäklärdä eşläwçe xatın qızlar mänfäğäten yaqlağan oyışmalar arasında Tatarstan häm Kareliä respublikası oyışmaların yaxşı eşläwçelär dip iskä alıp kitte.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
«Bala yörägenä qağıl» xäyriä çarası tämamlana...
Qazanda 2 meñnän artıq balanıñ yöräge sälämät tügel. Statistika sannarına qarağanda yöräk zäğiflege belän tuğan sabıylarğa waqıtında operatsiä yasalmasa, alarnıñ 25% 1 yäş tulğançı ülep kitä. Här operatsiä 10-12 million sum häm annan da qıybatraq tora. Şuşındıy sabıylarğa yärdäm itü öçen Bötenrusiä buylap, «bala yörägenä qağıl» digän xäyriä çarası ütkärelä başlıy. Bakulev isemendäge yöräk häm qan tamırları xirurgiäse üzäge täqdime belän Rusiä häm Tatarstan sälämätlek ministrlıqları, Qazan şähär xakimiätläre yärdämendä älege xäyriä çarası Tatarstanda da oyıştırıldı.
15nçe awgusttan başlap, zur kibetlär, sänäğät şirkätlärendä maxsus keşelär xäyriä çarası xaqında mäğlümat tarata başladı. Şähär sälämätlek idäräse belgeçläre süzlärençä, keçe häm zur biznes wäkilläre dä, ğadi keşelär dä balalar sälämätlege öçen buldırğan qädär yärdäm itärgä tırışa. Kemder açqa küçerä, ä kemder cihazlar büläk itä. Mäsälän meditsina cihazları zavodı «Bala yörägenä qağıl» çarası qısalarında operatsiä yasaw öçen 30 meñ sumlıq cihazlar büläk itkän. Tabiplar da Qazanğa yış ilep tora. Bakulev isemendäge fänni üzäk belgeçläre 18-19 avgustta Qazanğa 108 balanı tikşerep kitkännär ide inde. Awgustnıñ 29nda alar yañadan kilä häm Qazannıñ 6nçe şifaxanäsendä awıru balalarnı qarıy. Ütkän kilüdä tabiplar 47 balanı saylap aldı. Operatsiä yasalğançı, alar, Mäskäwgä barıp, Bakulev isemendäge yöräk häm qan tamırları xirurgiäse üzägendä centekle tikşerenülär ütärgä tieş.Elek
mondıy awırular byudjet yäki ximayaçılar yärdämenä genä ömet itä ala ide. Xäyriä çarası näticäsendä cielğan açqalar operatsiäne, yıllar buyı kötmiçä, waqıtında ütkärergä mömkinlek birä.
«Bala yörägenä qağıl» digän xäyriä çarası 30nçe awgustta tämamlana. Aña bağışlap ul könne Üzäk stadionında sport bäyräme bula. Ä stadion yanındağı yärminkälär mäydanında Rusiä estradası artistları çığış yasayaçaq. Älege çaralarda cielğan aqça şähär sälämätlek idäräseneñ xisabına küçereläçäk. Ä tıñlawçılarıbız arasında yärdäm itärgä teläweçlär bulsa, alar üz açqaların Qazan şähär sälämätlek idäräsenä, yäki, bäyräm könne, maxsus kiem kigän volonter, yäğni üz teläge belän yärdäm itüçelärgä birä ala.
Bikä Timerova.


text:
Tatar rässamı Salawat Yulaev isemendäge däwlät bülägenä täqdim itelde
Başqortstanda bıyıl Salawat Yulaev isemendäge däwlät bülägenä däğwä itüçelär arasında kürenekle tatar rässamı, Başqortstannıñ atqazanğan rässamı Rinat Xarisov ta bar. Soñğı yıllarda şuşı yuğarı büläkkä täqdim itelüçelär arasında Başqortstan tatarları bik siräk bula torğan ide. Şuña kürä dä respublika tatar cämäğätçelege bu xälne xuplap qarşı aldı.
Salawat Yulaev isemendäge büläkkä Rinat äfände üzeneñ tatar xalıq fol'klorına nigezlänep icat itelgän küp sanlı soqlanğıç kartinaları öçen täqdim itelde. Rinat Xarisovnıñ üzençälekle häm talantlı icatı küplärgä tanış. Üzeneñ yegermegä yaqın şäxsi kürgäzmäsen oyıştırğan häm distälärçä kümäk kürgäzmälärdä qatnaşqan tatar rässamı yartı yıldan artıq Avstriädä dä eşläp häm icat itep qaytqan ide.
Rinat äfändeneñ icat cimeşläreneñ hämmäse dä milli ruxlı dip äytergä mömkin. Tatar xalqınıñ tarixı, anıñ canğa yaqın ğöref-ğadätläre, yolaları talantlı rässamnıñ här äsärendä çağılış tapqan. Şuña da anıñ näq menä şul yünäleştäge kartinalarınıñ Başqortstan Respublikasınıñ Salawat Yulaev isemendäge däwlät bülägenä täqdim itelüe tabiği dä.
Rinat Xarisov unbiş yıldan artıq inde Ufadağı «Çıñğız xan» tatar rässamnarı icat berläşmäsendä äğza bulıp tora. Utız yılğa yaqın Başqortstan däwlät pedagogiä universitetınıñ xudojestvo-grafiqa fakul'tetında taliplarğa belem birä ul. Dotsent däräcäse alğan möğallimne biredä dä bik yaratalar. Şundıy kierenke uqıtuçılıq eşe östenä Rinat äfände ilhamlı icat eşenä dä waqıt taba.
Äle üzeneñ Salawat Yulaev isemendäge däwlät bülägenä täqdim ielüe uñayınnan Ufada jurnalistlar belän oçraşu ütkärde talantlı tatar rässamı. İcatındağı töp üzençälek dip xalıqçanlıqnı atıy ul. Milli fol'klorğa, xalıq yolalarına tayanıp icat itüne üzeneñ ğömerlek maqsatı buluı xaqında äytä Rinat äfände.
Başqortstandağı tanılğan tatar rässamı, 2006 yılğı Salawat Yulaev isemendäge däwlät bülägenä däğwä itüçe Rinat Xarisov buldı bu. “Başqortstannıñ atqazanğan rässamı” isemenä layıq bulğan talant iäse kürgäzmäläre Başqortstan şähärlärendä, şulay uq Qazanda, Mäskäwdä, Sankt-Peterburgta häm Avstriädä oyıştırılğan ide. Anıñ surätläre Ufa, Mäskäw, Qazan, Avstriä, Germaniä muzeylarında häm çit illärdä yäşäwçelärneñ şäxsi tuplanmalarında saqlana.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Ukrainada poezd qazasınnan soñ 20 keşe ağulanğan
Ukrainanıñ könbatışında, kiçä (Düşämbedä) kiçkä taba sarı ağulı fosfor töyälgän poez yulınnañ çıqtı. Qazada taralğan ağulı gaz bolıtları yaqındağı distälägän awıl kügeñ qaplağan. Räsmilär beldereünä qarağanda, ağulanğan 20läp keşe xastaxanälärgä salınlğan. Cirle xalıqqa öydäñ çıqmasqa, qoyı suın, sıyır söten eçmäskä häm baqça yäşelçälären aşamasqa kiñäş itelgän...
“Ağulı bolıt Busk rayonında 11 meñ keşe yäşägän 16 awılnı qapladı. Kiçä tönne xökümät komitetı 793 keşene awıldañ çığarırğa qarar qıldı. Alarnıñ 472se inde üz yulı belän qurqınıç yanağan möxittöñ kitkän.”
Qotqaruçı häm cirle xalıqtañ, 20 keşe, sıyıq sarı fosfornıñ qabınıp yanuınnañ çıqqan ağulı bolıtta sulış ala almiy azaplandı.
Sarı fosfor yanuçan maddä, hawa belän quşılğan da uq yana başliy, sarımsaq isenä oşağan is tarata.
Qaza urnınnañ 20 çaqrım yıraqtağı Brody rayonında yäşäwçe Yulia Meşanka, Kiçä xalıq qotqığa birelde dip äytte:
"Bezdä citärlek mäğlümat bulmadı. Närsägä ışanırğa da belmädek. Bezgä öyne taşlamasqa, balalarnı uramğa çığarmasqa, biklänergä quştılar. Yüeş sölge häm cäymälär belän täräzne qaplap alarnı yañaları belän alıştırıp tordıq."
Yulia, xalıqnıñ qurqınıç turında kübräk belergä häm nişlärgä kiräklege turında radiolardan tıñlawların äytte.
Qaza möxite Busk töbägendä çirkäw atayı Petro radiobızğa bulay dide,
"Bez, balalarnı ağudan ziyan kürmägän urınnarğa urnaştırırğa yärdem itäbez, quldañ kilgänçä tırışabız. Olılarğa tugannarı-iptäşläre yanına çığıp kitärgä kiñäş itelgän bulsa da xalıq äyberlären şunda taşlap kitä almiy, urlanır dip qurqa."
Älege gaznıñ eçendä ağu kölämineñ küp buluı, sulış alğanda bawırğa ziyan kiterä. Ukraina premyer ministr urınbasarı Oleksandr Kuzmuk, bu qazanı 1986nçı yılda bulğan Çernobil faciğasenä oşata:
“İlebez bälägä oçradı, Çernobil facigasennäñ soñ xäzer inde Ukraina xalıqına zur qurqınıç tudırğan bu xäl belän qabat köräşergä tiyeş bulaçaqbız.”
Kuzmuk, 58 timer-yul miçkäseneñ yuldañ çığıuna ni säbäbçe bulğanıñ tikşerä başlağannarın belderde.
“Baş prokuror cinäyät eşen başladı. Eçke-eşlär ministrlığı häm iminlek xezmätkärlärenä bu xaqta wazifalar tapşırıldı. Bez monıñ nigä bulğanıñ öyränäçäkbez.”
Fosfor maddäläre tufraq-aşlamasında qullanıla. Häm fosfor şul uq waqıtta teş-pastası, yuğıç äyberlär belän bergä şartlatqıç häm ut-eşe feyer-werklärdä qullanıla.


text:
Berläşkän Millätlärneñ Ğömüm Mäclese Açıldı – Kötelgän Üzgäreşlär Bulırmı?
Çärşämbedä New Yorkta Berläşkän Millätlär oyışmasınıñ ğömüm cıyını açıldı. 170tän artıq il citäkçese qatnaşında 3 kön baraçaq bu cıyında oyışmanı üzgärtep qoru mäsäläläre töp urın alıp torır dip kötelä. Sişämbedä kileşengän dokument ölgesendä keşe xoquqlarınnan alıp terrorçılılıqqa qädär bäxäsle mäsälälär yomşartılğan räweştä täğbir itelde. Qayber räsmilär xäzer ğömüm mäcleskä ömet bağlıy.
Şuşı yılnıñ Martında BMOnıñ general sekretare Kofi Annan oyışmanı näticäleräk itü maqsatı belän berniçä kisken adımnan torğan plan täqdim itte, İminlek Şurasın kiñäytüdän alıp, abruyı töşkän Keşe xoquqları komissiäsen beterep anıñ urınına yaña Şura tözügä qädär. Sişämbedä Ğömüm Mäcles şuşı dokumentnı tikşerep, anı şaqtıy şomartılğan räweştä qabul itte.
Yañartılğan Keşe xoquqları şurasın häm Konfliktlardan soñ tözekländerü komissiäsen tözü täqdimnäre xuplandı. Ä menä qoralsızlandıru häm qoral çikläw mäsäläsendä urtaq fikergä ireşelmäde. Annnan moña rizasızlıq belderep mäsäläne ğömüm mäcleskä cığaraçağın äytte, häm şulay eşläde dä. Çärşämbedä, cıyınnı açu çığışında ul bolay dide:
"Bezneñ iñ zur burıçıbız ul – atom qoralın çikläw häm qoralsızlandıru. Bu mäsälädä bez bıyıl inde ike tapqır abındıq. Bu ğafu itelerlek tügel. Küpläp üterü qoralları bezneñ barıbızğa da qurqınıç tudıra, bigräk tä, terrorçılar bulğan dönyada."
Cıyında tikşereläçäk dokumentnıñ ölgese nigezdä Washington alğa sörgän teldä suğarılğan. Äytik, äzğa-illärgä demokratiä waqıfı aşa yärdämne arttıru qaralğan. Äğza-illä isä genotsid, etnik tazartu, küpläp üterülärne beterergä tieş. Dokumentta şulay uq terrorçılıqqa kisken tänqit urın alğan.
Ä menä dokumentta yaña tözeläçäk Keşe xoquqları şurası uñayınnan äytelgän ayırım täqdimnärneñ iskä alınmawına Keşe xoquqların yaqlawçılarda borçılu uyattı. Misal öçen, Human Rights Watch wäkile Peggy Hics, radiobızğa birgän äñgämäsendä, ul şurağa kemnär kerä ala digän cömläneñ töşep qaluın zur çigeneş dip atadı. Anıñ süzlärençä, bu - Belarus, Törkmänstan, Kuba, Venezuela kebek illärneñ tırışlığı näticäse:
"Bu illär näticäle häm uñışlı eşlägän Keşe xoquqları şurasınnan qurqa häm şuña anıñ buluın telämi."
Şulay itep, Berläşkän Millätlärneñ Ğömüm Mäclese oyışmanı üzgärtep qoru eşen şaqtıy bäxäsle dokumetqa tayanıp başlıy. Cıyınnıñ barışın Azatlıq küzätep baraçaq.
-Ali Gilmi


text:
20 ğinwar könne Başqortstannıñ Böre şähärendä «Keräşen salqınnarı» dip atalğan cır-moñ bäygese başlandı. Anda Başqortstanıñ törle töbäklärennän, şulay uq Çiläbe häm Perm ölkälärennän 250 tiräse üzeşçän sänğätkär qatnaşa. Üz köçlären sınarğa telägän häwäskär artistlar arasında tatar häm başqort cırçıları häm biyüçeläre dä bik küp.
24 ğinwarğa qädär däwam itäçäk sänğät bäygesendä qatnaşuçılarnıñ çığışlarına Ufadan barğan däräcäle jyüri bäyä birä. Ciñüçelärgä istälekle büläklär häm lawreatlar diplomnarı äzerläp quyılğan.


text:
Fälestinnär İzrailneñ Gazadan çigenüen bäyräm itä
Öç kön eçendä İzrail Gazadan çığıp kitte diärgä bula. 21 utarnıñ 4sen genä buşatası qaldı. Çigenü ciñel genä barmıy. Küçenügä qarşı bulğannar belän xärbilär arasında bäreleşlär buldı. Fälestinnär yähüdlärneñ kitüen bäyräm itä.
"Bu könnärdä bez tarixi şatlıq, zur şatlıq kiçeräbez, Gaza Sızığınnan utarlar kitä"
Abbas, fälestinnärneñ sabırlığı arqasında İzrail Gazadan kitä, häm küpmeder waqıt uzğaç, İzrail fälestin cirlärennän tulısınça çigenäçäk, dip däwam itte:
"Bu adım – berençe adım. Barısı da Jenin, Könbatış Yar häm İerusalim belän tämamlanaçaq inşalla."
Fälestin xakimiäte uzğan 5 yıldağı suğış waqıtında cimerelgän yortlarnı torğızırğa yärdäm wäğdä itte, xökümättäge eş urınnarınıñ 5%tı – xärbi çaralarda yaralanıp ğärip qalğannarğa bireläçäk, dide:
"Xalıqqa iminlek häm yaxşı tormış birer öçen xäzer bez ilne, iqtisadnı ayaqqa bastırırğa tieş," dide Abbas.
Çigenüneñ zur öleşe tınıç uzsa da, berniçä utarda xärbi köçlär qarşılıqqa oçradı. Gadidta qarşı toruçılar ğäskärlärgä buyaw häm taşlar attı, qapqağa ut törtte. Başqa ber cirdä polisiägä cärähät yasawçı sıyıqça sibelde. Uzğan çärşämbedän birle meñgä yaqın keşe qulğa alınğan. Gaza sızığındağı qalğan 4 utarnı İzrail sişämbegä qädär çığarıp beterer dip farazlana.
Alsu Qormaş


text:
Amerikan belgeçe: Tatarstannıñ bäysezlek kiläçäge ömetle
Älegä qädär däwlät berbötenlege östenlege turinda söyläp kilgän Rusiä citäkçelegeneñ kinät kenä Könyaq Osetiä häm Abxaziäneñ üzbilgelänü xoquqın tanuı iğtibarnı näq şundıy uq xoquqlarğa iä bulğan Tatarstan, Başqortstan häm Çeçnä oçraqlarına da cälep itte. Xäzer inde dönyada da şul xaqta yaza başladılar.
Tınıç häm xoquqi yul saylawı belän Tatarstan üzendäge millätara kileşü moxiten, ictimaği-säyäsi totrıqlılıqnı saqlap, Rusiä töbäkläre arasında zur iqtisadi üseş kiçergän, çit illärdän dä külämle investitsiälär alğan ber respublikağa äylände.
Dönya Tatarstannı kürä başladı
Gruziädäge respublikalarnı tanıp Rusiä xäzer näq menä şuşı möhim töbäkne ömetländerde, Qazandağı milli aktivistlar monı şunda uq iğtibarğa aldı, dip yaza misal öçen "New York Times" basması.
Tatarlarnıñ bäysezlekkä omtıluı yänä uyanuın amerikan basması Tatar ictimaği üzäge bäyän itkän belderüdä kürä - anda "Rusiä tarixta berençe märtäbä üz watandaşlarınıñ bäysezlekkä iä bulu xoquqın tanıy, xäzer inde çirat Tatarstanda", dielä. Tatarlarnıñ milli xäräkäte bügenge köndä soñğı 20 yılda iñ sülpän çorın kiçersä dä, kiläçäktä bu bik tiz üzgärä ala, di "New York Times" häm "Zvezda Povoljya" basması möxärrire Räşit Äxmätovnıñ "Rusiäneñ xäzer bezne tanımaw öçen äxlaqi xoquqı yuq" digän süzlären kiterä.
Goble: "Bäysez İdel-Uralğa barır idem..."
Tatarstannıñ kiläçäktä küptän xiallanğan bäysezlekkä ireşä aluın Rusiädäge milli azçılıqlar problemasın öyrängän amerikan belgeçe Paul Goble da tanıy.
"Min hiçşiksez tatar bäysezlegeneñ kiläçäge bar dip uylıym. Şäxsän üzem bäysez Tatarstannı, yäisä andağı xalıq kiräk dip tapsa, bäysez İdel-Uralnı kürergä telär idem. Häm monı Qazandağı qayber fiker iäläre ğämällärennän abaylap ta bula", dip belderde Goble Azatlıq radiosına.
Paul Goble küp yıllar Quşma Ştatlarnıñ däwlät departamentında eşlägän keşe, ul elekke sovet cirlärendäge täräqqiätne yaqınnan küzätep bara häm tatar-başqortlarnıñ Rusiädäge xälen yaxşı belä. Goble tatar häm başqort qına tügel, fin-uğır xalıqlarınıñ da demokratik kiläçäkkä xoquqlı buluı mäs'äläsen dönya basmalarında kütärep toruçılardan berse.
Rusiä Sovetlar berlege xataların yasıy
"Küplär, Sovetlar berlege Gorbaçev ildäge xakimiät qırşawın beraz ciñeläytkäç cimerelde dip uylıy. Yuq, Sovetlar berlege Gorbaçev qırşawnı ciñeläytep, annarı kire qısa başlağanğa cimerelde", di Paul Goble.
Xäzer dä Rusiä şul tırmağa yänä basmaqçı, dip uylıy Paul Goble häm raslaw yözennän uzğan comğada "Nezavisimaya gazeta"da dönya kürgän yazmanı kiterä. Anda şul gazetnı çığaruçı Konstantin Remçukov, xäzer bar xakimiätneñ Mäskäw Kirmäne qulında buluın, ildäge böyekmämläkät xisläre iñ yuğarı noqtasına citüen iskä alıp, Rusiäne federatsiädän unitar däwlätkä äyländeräçäk referendum ütkärü kiräk dip belderä.
"Mäskäwdäge yuğarı xakimiättä dä xäzer şulay fikerläwçe keşelär bardır dip uylıym", di Paul Goble.
1991 elda barlıqqa kilgän wäzğiät mäñge tügel
Amerikan belgeçe fikerençä, 1991-nçe yılda Sovetlar berlege tarqalu näticäsendä tuğan çınbarlıq mäñgelek dip uylaw ul üze zur ber xata, häm Rusiäneñ soñğı ğämälläre - Könyaq Osetiä häm Abxaziäne tanuı, - anıñ da alay uylamawın kürsätte. Yäğni näq şulay uq Tatarstan da, Çeçnä dä kiläçäktä bäysezlek qazana ala bulıp çığa. Mäskäw asılda şularnı tanıdı häm "min Tatarstan bäysezlege kiläçägenä çağıştırmaça ömetle qarıym", di Paul Goble.
Xäzer inde dönyada da Rusiädä ber urıslar ğına tügel, başqa xalıqlar, şul isäptän tatar-başqortlar da bulunı añlaw arta, ber ay elek bu alay tügel ide, xäzer xäl üzgärä, dip belderde Goble Azatlıq radiosına.


text:
Çallıda "Xizbut-Tahrir" eşe
Monnan berniçä yıl elek Tatarstanda ğına tügel, böten Rusiädä ığı-zığı tudırğan "Xizb-ut-Tahrir-Äl' İslamiä" oyışması qabat cämäğätçelek igtibarına mende. 2005 yılda qulğa alınğan şuşı oyışma äğzalärenä qarata 30 ğinwarda mäxkämä eşe başlandı. Ğayıplänüçelär 6 keşe häm alarğa Rusiä Federatsiäse cinayätlär kodeksınıñ 282 maddäneñ 2 öleşe buyınça ğayıpläw belderelä. Bu- ekstremistlar oyışması tözü eşçänlege belän bäyle maddä. Başlanğan mäxkämä eşe yabıq rejimda bara häm şähärneñ qaysı urınında baruı xaqında da köç-xoquq oyışmalarınnan mäğlümätlär alıp bulmadı. Härxäldä, "Azatlıq" xäbärçese Çallınıñ törle rayonnardağı berniçä mäxkämä binasında buldı häm "Xizbut Tahrir"ğa qarata başlanğan mäxkämäneñ qayda baruın belä almadı. İnde mäglüm bulğança, "İslam azatlığı firqäse" iseme astında eş yörtkän "Xizbut-Tahrir Äl' İslamiä" oyışması 2003 yılnıñ 14 fevralendä Rusiä Yuğarı mäxkämäse qararı belän terroristik oyışma dip iğlan itelä häm Rusiä territoriäsendä anıñ eşçänlege tıyıla. Çallı häm Tatarstan xoquq saqlaw xezmätläreneñ moñarçı bäyän itkän mäglümätläre buyınça, "Xizbut-Tahrir" oyışması wäkilläre respublikada üz eşlären 2003 yılda başlap cibärälär. Çallı, Älmät, Mamadış şähärlärendä, Aqtanış rayonında oyışmağa yaña äğzalär tuplaw belän şöğellänälär. Läkin 6 keşelek kenä törkem tuplana. Xoquq organnarı mäğlümätläre buyınça, 2005 yılda, "Xizbut-Tahrir" qulğa alular näticäsendä Tatarstanda eşçänlegen tuqtata. Qulğa alınuçılarnıñ berse yäşägän fatirdan bikford bawı häm zapal, yäğni şartlatu caylanması da tabılğan. "Xizbut-Tahrir" äğzaläre xalıq arasında listovkalar taratu belän dä şöğellängän digän mäğlümatlar bar. Älege listovkalarda İslam Xälifäte buldıru turında süz bara ikän. Qulğa alınğan, xäzer inde mäxkämä qarşına bastırılğan 6 keşeneñ 3ce Üzbäkstanda, Tacikstanda häm Qırğızstanda tuıp üskännär. "Xizbut-Tahrir" eşe buyınça başlanğan mäxkämä qayçan üz süzen äyter, ber atnadanmı, 3 atnadan soñmı, älegä farazlap bulmıy.
Çallı, Ğafiulla Ğaziz


text:
Vyaçeslav Volodin uram cıyınına bäyä birde
Vyaçeslav Volodin uram cıyınına bäyä birde. “Berdäm Rusiä” firqäseneñ General' şurası idäräse särkätibe Vyaçeslav Volodinnıñ başqort milli oyışmaların millätçelektä ğäıplägän äñgämäsenä protest räweşendä uram cıyını uzuın xäbär itkän idek. Älege qarşılıq çarası uñayınnan Vyaçeslav Volodin fikerläre belän büleşep,“ 90Hчы yıllar eşçänlege buyınça qayber sorawlar tudırğan bu oyışmalarnıñ älege adımı alarnıñ millätçel säyäsättän baş tartuları turında söyli” dip belderde.
Mönir Wafin, Ufa


text: Kiçä älege komissiäneñ Parlament Cıyını yağınnan räistäşe bulğan Frank Judd, ägär dä Çeçnädä yaña konstitutsiä qaralaçaq referendum xäzerge waqıtta planlaştırılğança ütäçäk bulsa, wazıyfasınnan kitü belän yanağan ide. Judd, Çeçnädä iminlek citmäwgä borçılu belderep, häm Çeçnädän çittäge meñnärçä qaçaqlarnıñ tawış birü xoquqı bozıla diep, 23-nçe martqa bilgelängän referendumnı kiçekterergä çaqıra. Bügen Rusiä prezidentı Vladimir Putin referendumnı mart ayında ütkärü niätennän çigenmäyäçägen belderde. Putin bu referendumnı ütkärü täqdime çeçennarnıñ üzlärennän kilde dide. Russiä Däwlät Dumasınıñ xalıqa mäs’älälär komitetı başlığı Rogozin Russiäneñ Çeçnä mäs’äläsendä Yewropa Şurası Parlament Cıyını belän xezmättäşlege däwam itäçäk, ämma monıñ öçen Parlament Cıyını urtaq komissiädäge wäkillären almaştırırğa tieş dip belderde.


text:
Biredä Qıtay prezidentı Hu Cintao belän Rusiä perzidentı Vladimir Putin berniçä kileşü, şul isäptän Yıraq Könçığışta ike il arasındağı däwlät çikläre turında kileşü imzaladı.
Qıtayğa 3 köngä kilgän Putin çiklärne bilgeläw turındağı bu kileşü 40 yıl buyı däwam itkän bäxäslärgä noqta quya dide.
Urtaq belderüdä, Qıtay Rusiäneñ Dönya Säwdä Oyışmasına quşıluın yaqlıy. Bu deklaratsiädä şulay uq ike yaqnıñ da Korea yarımutrawınıñ atom-töşennän azat buluın yaqlawı, terrorçılıqqa, separatizmğa qarşı köräşü kiräklege turında äytelä.
Qıtay däwlät neft' şirkäte belän Rusiäneñ Gazprom şirkäte Qıtayğa tabiği gaz qudıru turında kileşü imzaladı.


text:
Tatarstanğa qanunsız kilüçelär kire üz illärenä qaytarılıp cibärelde
Qazannıñ meñyıllığı, bäyräm çaraları aldınnan şähärne çit illärdän qanunsız yul belän kilep eşläwçelärdän arındıru däwam itä. 10 avgust könne 55 Üzbäkstan häm 6 Qırğızstan watandaşı Tatarstannan kire üz illärenä qaytarılıp cibärelde. Bu xaqta respublikanıñ Eçke eşlär ministrlığı wäkilläre xäbär itte. Yaqın arada şul uq yazmış berniçä distä Taciqstan, Ärmänstan, Äzerbäycan watandaşların da kötä. Ğomumän, 2005 yılda Tatarstannan 2 meñnän artıq çit il watandaşı quıp çığarılğan. Alarnıñ küpçelege - BDB illärennän kilüçelär.
Çärşämbe könne Qazannıñ Waxitov rayonı mäxkämäsendä eşquar, Rusiä Dumasınıñ elekkege deputatı Sergey Şaşurinnıñ cinayät eşe buyınça qarar iğlan itü başlandı. Ul törle keşelärdän häm şirkätlärdän yalğan yulı belän 37 million sum aqça talawda ğäyeplänä. Xäyer, eşquar üzeneñ ğäyeben tanımıy. Şunısı qızıq, Sergey Şaşurinnıñ Rusiä Duması deputatı bulğan waqıtta parlamentnıñ korrupsiä belän köräş buyınça komitet äğzası buluı bilgele.
Gölnaz İlgizär


text: Bıl künekmälärźeñ töp maqsatı - virus tabılğan osraqta kürelergä teyeşle saralarźı öyränew. Räsäy qullanıusılar xeźmäteneñ Başqortostandağı idaralığınan Näsimä Kuçimova urındağı televideniela tura efirźa sığış yahap xalıqtı uyaw bulırğa saqırźı. Unıñ hüźźärenä qarağanda, qurqıuğa birelergä yaramay. Yaź qoş-qort alırğa, unı tärbiäläp üźterep, fayźahın kürergä käräk. Respublikanıñ baş sanítar tabíbı Taqayıv küźallawźarına qarağanda, Başqortostan imenlek utrawı tügel, qoş kiźewe tiźźän kilep yetäsäk. Bıl turala ul hawlıq haqlaw ölkähe xeźmätkärźäre yıyınında belderźe.


text:
AQŞnıñ elekke prezidentı Bill Clinton terrorçılıqta şiklänelüçe çit il watandaşları yabıp totıla torğan Guantanamo törmäsen yä yabarğa yä çistartırğa çaqırdı.
Bügen Financial Times gazetında basılğan interviewda Clinton totqınnarnı cäberläw yamanatı Ğiraqtağı häm Äfğänstandağı Amerikan häm koalitsiä soldatlarına yanawçı qurqınıçlarnı arttıra dide.
Moñarçı AQŞnıñ elekke prezidentı Jimmy Carter belän senator Joseph Biden da Guantanamonı yä yabarğa, yä andağı ğämällärne nıqlap tikşerergä çaqırğa ide.
Guantamo törmäsenä 500 läp keşe yabılğan. Alarnıñ küpçelege Äfğänstanda totılğan. Anda bulğan elekke totqınnar üzläreneñ yä törle cäberläwlärgä, yä azaplawlarğa duçar bulğanlıqların beldergän ide. Kiçä AQŞ däwlät sekretare Condoleezza Rice Guantanamodağı totqınnarğa xalıqara qanunnarğa turı kilgän mönäsäbät kürsätelä dide.


text:
Şimbä könne Qazanda - ömä
Mäğlüm ki, 20 aprildä german faşizmnıñ atası Adolf Hitlernıñ tuğan köne. Soñğı yıllarda Rusiäneñ ütä patriot-faşistları bu datanı uram cıyınnarı, qul suğışları belän bilgeläp ütälär. Qazanda çäçen qırğan yäş cilkänçeklär xäräkäte kiñ cäyelmägän. Alarğa yärdämgä Mäskäw, Yekaterinburg skinxerdları kilergä cıyına, digän xäbärlär bar. Läkin kilä qalsalar da, Qazanda alarnı meñnärçä köräk-sänäk, tırmalar belän qorallanğan xalıq qarşılayaçaq. Çönki şimbä könne qazanlılar şähärne çistartalar, ömä uzdıralar. Çistarınu uramnarıbızğa ğına tügel, böten xayätebezgä bik kiräk şul.
Damir Ğismetdin


text:
30 qaraşa küni munay` éksporttawşı memleketter uy`ımına (OPEK) müşe memleketter men uy`ımğa kirmey`tin éksporttawşı elder Avstrïya astanası Venada kezekti otırısın ötkizedi. Onda munay` öndirisin azay`tw twralı mäsele qaraladı. Esteriñizde bolsa, qırküy`ekte atalğan uy`ım müşeleri Aljïrde bas qosıp, munay` bağasın köterw üşin qanday` şaralar qoldanw kerektigin talqığa salğan edi.
2013 jılı munay` bağası barreline 100 dollardan 60 dollarğa dey`in tömendegen kezde-aq Veneswéla birinşi bolıp mäseleni şeşw üşin munay`dı az öndirip, narıqta ädey`i tapşılıq jasaw kerektigin usınğan edi. Sol kezde bağa qay`tadan burınğı deñgey`ine köteriledi dedi Veneswéla ökilderi. Alay`da, bul usınıs qabıldanbadı. Kerisinşe, 2016 jıldıñ qañtarında Ïranğa batıs elderi salğan sankcïya alınıp tastalğan kezden Tayaw Şığıs elderi men arab älemi narıqtağı munay` satwdan jarısqa tüsti. Ïran burınğı éksporttıq qwatın qalpına keltirwge umtılsa, Sawd Arabïyası köşbasşılıq ornın saqtap qalw üşin éksport kölemin ulğay`ta berdi. Nätïjesinde bağa 30 dollardan tömen tüsip ketti.
Alay`da bir jıldıñ işinde bağa qay`ta turaqtaldı. Köptegen memleketter üşin dağdarıstan şığwğa jetkilikti därejede tabıs äkeletin deñgey`ge köterildi. Qazaqstan Prezïdenti Nursultan Nazarbaev jıl basında ay`tqanday`, munay` qunı 30 dollar bolsa da Qazaqstan «mïnwsqa» ketpey`di. Al 2017-2019 jıldarğa arnalğan respwblïkalıq byudjet munay` bağasınıñ 35 dollar şamasında belgilendi.
Qazirgi axwalğa qaray`tın bolsaq, Ükimet «arıq ay`tıp, semiz şığaratın» sekildi. Aljïrdegi kezdeswde munay` ékporttawşı memleketter öndiristi azay`tamız dep birawızdan kelisken. Osı jañalıqtan key`in bağa birtindep köterile kelip, qazirgi deñgey`ine jetti. Alay`da şeşim resmï türde qabıldanbağanı sebepti qor bïrjasındağı sawdagerler äli de ekiuday` küy`de. Keler jıldıñ birinşi jartı jıldığında bağa OPEK-tiñ 30 qaraşa küni ötetin sammïttegi şeşimine bay`lanıstı bolmaq.
Üş jıl qatarınan quldırağan munay` bağası bïıl birtindep köterile bastadı. Onıñ negizgi sebebi, Veneswélanıñ joğarıda ay`tılğan usınısına uy`ımdağı özge memleketterdiñ qulaq asa bastağanı. Aldımen Sawd Arabïyası öndiristi azay`tw kerektigin ay`ttı. Älemdegi munay` éksportınıñ üşten birine ïelik etip otırğan Sawdïyanıñ bul bastaması narıqqa ay`tarlıqtay` özgeris äkeldi. Éksporttawşı memleketter Sawdïyanıñ bastamasın qos qoldap qoldadı. Degenmen, munay` éksporttawdan üşinşi orın alatın Ïrannıñ pozïcïyası qaşanda Sawdïyamen qay`şı kelip jatadı. Osı jolı da OPEK-tiñ öndiristi azay`tw twralı usınısına birinşi qarsı şıqqan osı el.
Ïrannıñ olay` dey`tin sebebi de bar. Batıs elderiniñ sankcïyası kesirinen narıqtağı tutınwşılarınan ay`ırılğan bul el qazir eşteñege qaramay`, burınğı éksporttıq qwatın qay`tarmaqşı. Buğan qosılğan Ïrak ta öndiristi azay`tqısı joq. Ïraktıñ sırtqı ister mïnïstrligi ötken apta «Soğıs bolmağanda biz qazirgiden äldeqay`da artıq öndirer edik. Sondıqtan, öndiristi azay`twğa bizdi qosw – ädiletsizdik» dedi. Bul memleketterdiñ OPEK bastamasına qosılmay`tını twralı osınday` mälimdemeleri qazirgi tañda munay` bağasın älsin-älsin keri tartıp, bağanı tömen ustap tur.
OPEK uy`ımına kirmegenimen, älemde munay` satwda özindik ornı bar Resey`diñ de ustanımı äzirge birjaqtı bolmay` otır. Eldiñ énergetïka mïnïstri A. Novak ötken apta OPEK-tiñ öndiristi azay`tw twralı bastamasına tolıqtay` qosılatının ay`tttı. Alay`da, batıs qor narığınıñ sarapşıları buğan senimsizdik tanıtıp otır. Olar Resey` wäde bergenimen, jeme-jemge kelgende öndiristi şekten tıs köbey`tip jiberwi ıqtïmal dep oy`lay`dı.
Narıqtağı osınday` müdde qay`şılıqtarına qaramastan, qara altınnıñ bağası uzaqmerzimdi kezeñde köterilip kele jatır. Bul öz kezeginde teñgeniñ bağamına da jay`lı bolıp tur. Ötken jılğı devalʹvacïyadan key`in qay`tadan öz-özine kele bastağan ulttıq valyuta birer apta burınğı Ïran men Ïraktıñ joğarıdağı mälimedemesinen key`in qay`tadan azdap älsiregen. Degenmen, OPEK uy`ımınıñ aldağı resmï jïını qarsañında turaqtala bastağanday`. Munay` bağasınıñ ösimi ayasında qazan-qaraşa ay`larında teñge 330-dı mañay`lap, bïılğı jıldıñ maksïmwmına dey`in nığay`dı.
Jalpı, Venadağı kezdeswden sarapşılar narıqqa jağımdı jañalıq kütedi. Aljïrde söz jüzinde kelisken OPEK müşeleri endi Venada naqtı kelisimşartqa qol qoyuı tïis. Eger munday` scenarïy` jüzege asıp jatsa, munay` bağası 60 dollarğa dey`in barwı mümkin. Munı tayawda Sawd Arabïyasınıñ énergetïka, önerkäsip jäne mïneraldı reswrstar mïnïstri ay`tqan bolatın. Eger bağa 60 dollarğa jetse, dollar Qazaqstanda 280-300 teñgege, yağnï eki jıl burınğı bağamına tüswi kerek. Al uy`ım müşeleri kelisimge kele almasa, munay` bağası barreline 35-40 dollardan tömen tüsip ketwi ıqtïmal. Onda bïılğı jıldıñ basındağı körsetkişke say`, ulttıq valyutamızdıñ dollarğa şaqqandağı bağanı 370 teñgege barıp qalwı da ğajap emes.
Qalay` degende de, éksporttawşı memleketterdiñ barlığı qazir bağanıñ köterilgenine müddeli bolıp otır. Venada uy`ım müşeleri öndiristi naqtı qanşa barrelʹge azay`tw mäselesine kelispese de, keler jıldıñ basınan birtindep azay`twğa wağdalaswı mümkin. Olay` bolğan jağday`da teñgeniñ bağamı kürt qubılmawı tïis.
Amanjan Qoñıratbaev, egemen.kz


text:
Germaniä xökümäte Ğiraq suğışı mäs’äläsendä üz pozitsiäsen yaqlap çıqtı.
AUDİO: İñ möhim xalıqara yöklämä – suğışnı buldırmaw. Häm bez aldağı säyäsätebezne şul yünäleştä alıp barabız. Bezgä ciñelçä uylap suğışnı xalıqara säyäsätneñ normal çarası bularaq qabul itü mömkinlege birüçe bernindi realpolitikanı häm iminlek doktrinasın da röxsät itärgä yaramıy.
Schroeder Germaniä Ğiraqta suğış bulğan oçraqta NATOnıñ Törkiäne yaqlawnı planlaştıruına qarşı veto xoquqın qullana dide. Şchroeder Germaniä, Fransiä häm Bel’giä BMO İminlek Şurasında söyläşülär ütkänçegä qädär üz vetoların almasqa tieş dip çığış yasadı. Germaniäneñ oppozitsion Xristian Demokatik Berlege citäkçese Angela Merkel Schroedernı Quşma Ştatlarğa qomaçawlawda ğäyepläde. Merkel, şulay uq, Schroedernı Törkiäneñ NATOdan yardäm sorağan möräcäğäten kire qaqqan öçen tänqitläde.


text:
Qırğızstan qanunçığaru şurası deputatları ildä soñğı 5 yıldan äzräk yäşägän namzätlärne saylawlarğa terkämäskä digän qanunğa üzgäreş kertüne xuplap tawış birde. Monnan soñ oppozisiäneñ 4 deputatı, Qırğızstannıñ çit däwlätlärdäge elekke ilçeläre Roza Otunbayeva, Usen Sıdıkov, Medetkan Şerimkulov häm Mambet-junus Abılov, kiläse ayda ütäçäk parlament saylawlarında qatnaşa ala. Ämma qanunğa üzgäreş ğamälgä kersen öçen anıñ prezident Askar Akayev tarafınnan imzalanuı kiräk. Moña Akayevnıñ 30 kön waqıtı bar, namzätlärne terkäw waqıtı irtägä tämamlana.
Oppozisiädäge Asaba (bayraq) isemle milli yañarış partiäse citäkçese Azimbek Beknazarov, Akayev qanun ölgesenä qul quymasa, ğayep anda bulaçaq, dip belderde: "Qanun ölgesen imza quyarğa bügen cibärsäk, prezident aña irtägä qul quysa, bezneñ 4 diplomat şunda uq parlamentqa namzätlär itep terkäläçäk. Akayev qanunnı imzalamasa, bu minem şäxsi fikerem, diplomatlar tiräsendäge böten nizaqlarğa prezidentnıñ qatnaşı bar dip äytep bulaçaq," dide oppozisiädäge Asaba firqase başlığı.
Elekke 4 ilçene yaqlap bügen parlament qarşına 30ğa yaqın keşe çıqqan. Uram cıyınnarın oyıştıruçı oppozisiäneñ ike wäkile qulğa alınğan. Tärtip saqlawçılar alarğa uramnarnı yabıp maşina yöreşen tuqtatuda ğayepläw belderde.


text:
Udmurtiädä "Qazan utları" jurnalistları qunaqta bulıp kitte
Tatar dönyasında aprel' ayı - şiğriät ayı bularaq bilgelänep ütelä. Bu uñaydan Udmurtiädä dä bu ayda küptörle oçraşular, şiğriät bäyrämnäre, mäktäplärdä maxsus ana tele däresläre dä şuşı temağa bağışlanıp uzdırıla. Yış qına şuşındıy däreslärdä, çaralarda Qazannan tatar yazuçıları, şağirläreneñ qatnaşuı da matur ber ğädätkä äwerelde. Şuşı könnärdä genä İjawda tatarlarnıñ töp jurnalları «Qazan utları» jurnalınıñ baş möxärrire Rawil Fäyzullin citäkçelegendä ber törkem yazuçılar bulıp kitte. Alar başta İjawdağı tatar klassik gimnaziäsendä uquçılar, uqıtuçılar belän oçraştı. Älege küreşüdän Rawil Fäyzullin zur qänäğätlänü xisen belderde.
Gimnaziädän jurnalistlar «Spartak» xalıq icat yortına yul aldı. Biredä Udmurtiä cirendä yäşäp icat itüçe millättäşlärebez häm tatar kitapların, jurnalların yaratıp uquçılar belän oçraştı. İñ berençe çiratta Rawil Fäyzullin «Qazan utları» jurnalınıñ maxsus meñençe sanın xalıqqa täqdir itte. Jurnalnı näşer itüdä qatnaşqan Rifqät Yunıs bu xaqta cıyılğan xalıqqa täfsilläp söyläde. Ğazinur Morat, Rädif Säğdi üzläreneñ icatları belän tanıştırdılar. Kitap uquçılarnıñ küpsanlı sorawlarına cawap birdelär. Tatar kitapların uquçılar kimede digän süzlär xaqsız, dip basım yasadı äñgämäbezdä Rädif Säğdi.
«Qazan utları» jurnalınıñ baş möxärrire Rawil Fäyzullin şuşındıy oçraşularnıñ küñelle häm ike yaq öçen dä kiräkle buluın bilgeläde. Şuşındıy aralaşu Rossiäneñ küp kenä töbäklärendä bulıp uzğan, kiläçäktä tağın berniçä tatarlar kümäk yäşägän töbäklärgä yul totaçaqbız dip urtaqlaştı.
Rawil Fäyzullin şulay uq şuşındıy oçraşulardan yulyazmalar ğına tügel, töbäklärdä icat itüçelärneñ äsärlären tuplap, «Qazan utları» jurnalında bastıru turında da planlaştırabız dip belderde.
Dimäk, üz soğında qaynap yatqan millättäşlärebez icatı zur jurnallarda dönya kürep, alar belän küp kenä uquçılar da tanışa alaçaq.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
Fäwziä Bäyrämova Yekaterinburgta
Küptän tügel Ural cirendä kürenekle yazuçı, publitsist, tarixçı, säyäsätçe Fäwziä Bäyrämova bulıp kitte. Biredä ul Yekaterinburg, Pervoural'ski, Yuğarı Pışma şähärlärendä yäşäwçe tatarlar belän oçraştı, mäçetlär belän tanıştı, muzeylarda buldı. Oçraşular waqıtında Fäwziä xanım Rusiäneñ tatarlar yäşägän barlıq töbäklärendä bulıp, millättäşläreneñ tormış-könküreşen üz küzläre belän kürep, tatarnıñ borınğı tarixın häm bügenge köndäge milli üzençäleklären, problemaların öyränep, üzeneñ äsärlärendä çağıldırunı maqsat itep quyuın belderde.
Ural töbägennän alğan ğomumi tä'sirlären bik uñay dip sanadı Fäwziä xanım. Anıñ äytüençä, bu Altın Urda, borınğı Seber xanlığı cirläre. Muzeylardağı qızıqlı eksponatlardan çığıp, bu cirlärdä tatarnıñ borınğı tarixın öyränergä bay cirlek bar dip äytergä bula. Xäzerge waqıtta da tatarlarıñ biredä ayaq teräp yäşäp yatuları bik quandırdı, dide ul. Tatar awılları saqlanıp qalğan, şähärdä yäşäwçe tatarlar da üzlären yuğaltmağan.
Tatar milli xäräkäteneñ iñ başlanğıçında torğan, tatarnıñ döres tarixın torğızu, däwlätçelegen qaytaru öçen armıy-talmıy köräşüçe Fäwziä Bäyrämova bügenge köndä milli xäräkätneñ yaña basqıçqa kütärelüen äytep, töbäklärdä millätne torğızunıñ yaña alımnarın öyränüen, alar täcribäsen başqalarğa da citkerergä teläge buluın belderde. Sverdlovski ölkäse tatarları tormışında yaña basqıç itep ul Milli Media-xolding eşçänlegen kürüen äytte. Ber törkem igelekle, eşmäkär tatar yegetläreneñ, keşe sorawı buyınça tügel, üz teläkläre buyınça cıyılıp, kesälärendäge aqçaların ay sayın millät mänfäğätlärenä birüe bik küñelle xäl. Bu aqçağa biredä “Saf Çişmä” isemle tatar gazetası çığarıla, tatarlar turında videofil'mnar yasala, häm, iñ ähämiätlese, “Sälätle balalar” programması eşli. Sälätle tatar balaların barlap, alarğa ruxi yaqtan da, aqçalata da yärdäm itep toru, ay sayın alarnı cıynap, kürenekle tatarlar belän oçraşular oyıştıru üze kiläçäkkä qarap eş itü digän süz, dide Fäwziä xanım.
Yekaterinburg şähäre tatarları belän oçraşu Tatarstannıñ daimi wäkillege binasında ütte. Oçraşuğa Sverdlovski ölkäse cirendä tatar milli xäräkäten başlap cibärüçe xörmätle millättäşlärebez, yazuçılar, şağirlär, jurnalistlar, milli oyışmalar wäkilläre cıyılğan ide. Alar belän aralaşqannan soñ, Fäwziä xanım biredäge problemalarğa iğtibar itte.
“Här cirdäge kebek ük, biredä tatar-başqort probleması bar. Ber ük awıllarğa, ber ük mäktäplärgä tatarlar da, başqortlar da däğwä qıla. Sabantuylar da ığı-zığı belänräk ütä. Şulay uq tatarlarnıñ üzläre arasında da kileşmäwçänlek bar. Äytik, milli xäräkätneñ başında torğan iske millätçelär belän milli xäräkätkä soñraq quşılıp, yañaraq alımnar belän alıp kitüçe milli liderlar arasında añlaşılmawçanlıq oçraqları küp”, - dide ul.
Ämma iñ zur problema bu ğına tügel. Tumışı belän Sverdlovski ölkäseneñ Tübän Sırğa rayonınnan bulğan, bügenge köndä Yekaterinburg şähäre awıl xucalığı akademiäsında dotsent bulıp eşläwçe Rifqät İsmagilov belän oçraşıp aralaşqannan soñ, Fäwziä Bäyrämova tatar, başqort, xätta rus milläte öçen dä qurqınıç yanarlıq problema tuuı, aldınğı cämäğätçelek iğtibarın näq menä şul problemağa yunältergä kiräklegen äytte.
Cirle üzidarälär turında zakon qabul itelgännän soñ, Sverdlovski ölkäsendä urnaşqan tatar awılların şähär okrugına kertep, alarnıñ cirenä xuca bulırğa teläwçelär barlığı turında süz bulğan ide inde. Aldınğı cämäğätçelek bu eşkä qarşı kilep, ölkä citäkçeläre, prokuratura isemenä genä tügel, Rusiä prezidentı isemenä dä xatlar yulladılar, qayber konkret cirlär buyınça däğwä inde xoquq saqlaw orğannarı aşa, sud däräcäsendä alıp barıla başladı. Ul dokumentlar belän tanışqannan soñ, Fäwziä Bäyrämova üz fikeren bolay dip belderde: “Bez tel dibez, din dibez, millät dibez. Ägär dä bez astında çiksez baylıqlar yatqan tarixi cirlärebezdän mäxrüm qalabız ikän, bolarnıñ berse dä kiräk bulmayaçaq. Soñğı yıllarda qabul itelgän qayber zakonnar arqasında mondıy qurqınıç yanaw mömkin. Bezneñ cirlärebezneñ mafiä dip atalğan ber törkem oligarxlar qulına kitü qurqınıçı bar. Bu bik zur faciğä bulaçaq. Monı buldırmas öçen köräşergä kiräk”.
Bu faciğәnı buldırmas öçen, Berläşkän Millätlär oyışması qarşında tatar xoquq yaqlaw orğannarı buldıru bik yaxşı bulır ide, di Fäwziä xanım.
Ğomumän, ul Ural cirenä bulğan säyäxäten äle tanışu ğına dip atap, bu cirlärgä tağın äylänep kiläçägen, biredä öyränü häm eşläw öçen bik zur cirlek bar ikänlegen äytep kitte.
Fäwiä Safiullina Yekaterinburg.


text: Ğiraqnıñ kürşe illäre, bu ilneñ berdäm häm möstäqil buluın xuplıy. Älege urtaq belderüne Törkiä, İran, Süriä, İordaniä, Küwät häm Säğüd Ğäräpstanı tışqı eşlär ministrları, bügen İslam Konferesiäse Oyışmasınıñ İstanbulda barğan oçraşu qısalarında yasadı. Alar şulay uq, Yün axırında Quşma Ştatlar bar xakimiätne Ğiraqnıñ yaña xökümätenä tapşırır, digän ömet belderde. Berük waqıtta ministrlar, Ğiraqtağı iminsez wazğiät, kürşe illärgä qurqınıç tudıra, dip borçıla. İstanbul säyläşülärendä Ğiraqnıñ waqıtlı tışqı eşlär ministrı Xöşiär Zebari da qatnaşa. 3 könlek söyläşülär irtägä tämamlana.


text:
Äfganstan: qulğa alınuçılar arasında yuğarı däräcäle Taliban komandirı da bar
Äfgan räsmiläre belderüenä kürä, alar sonğı könnnärdä könyaqtağı Qandahır töbägendä terrorda şiklänelgän 9 keşene qulğa alğan. Alarnıñ ikese pakistanl, 7 äfgan. Äfgnannarnıñ berse Al-Qaida belän bäyläneşe bulğan yuğarı däräcäle Taliban komandirı dip uylanıla. Şuşı qulğa alular , intihar häcümnäre häm yul çitenä urnaştırılğan bombalar sanı artqannan soñ iminlek çaralarınıñ nığıtılğn, xakimiätlärneñ Äfganstannıñ kiläçäge turındağı möhim xalıqara konferensiägä äzerlängän waqıtqa turı kilde.
Könyaq töbäktä bigräk tä Qandaharda iminlekne totrıqlandıru öçen Äfgan armiäse eşçänlegen arttırdı. Attırılğan aktivlıqlar näticäsendä Qandaharnıñ Lowallah bülgäsendä Mullah Janan qulğa alındı.Başta ul üzen Mulla Saleh dip tanıtsa, tikşerülär anıñ mulla Janan buluın rasladı.
Äfgan räsmiläre häm AQŞ citäkçelegendäge koalitsion köçlär ütkändä mulla Janannı qulğa aluların däğwä itte in sonğı märtäbä 2005.nçe yılnıñ augustında .Tik ber närsä açıq tügel xabärlär yalğışmı ide ällä şiklänelgän keşe törmädän çığırılıp yañadan mı qulğa alındı bilgesez.
Xakimiätlär Mulla Janan isemeneñ Äfganstanda kiñ taralğan buluın häm küp kenä cirle Taliban citäkçeläreneñ üzlären Mulla Janan dip atawların iskärtä. 2004.yılnıñ augustında Taliban süzçese buluın beldergän beräw üzen jurnalistlarğa Mulla Janan dip tanıtqan ide.
Kandahar töbäge gubernatorı Asadulla Xaled Azatlıq radiosına qulğa alınuçılar arasında Pakistannan ike terrorçı da bar dide,Xaled
Sonğı ike köndä ,ike ayrım waqıyğädä Qandaharda räsmilär küp kenä terrorçılarnı qulğa aldı. Alar bombalar, yıraqtan idarä itelgän şartlatqıçlar , cir minaları öçen cihaz häm şuna oşaş närsälär belän qorallanğan ide . Şulayuq ike çit il keşese dä qulğa alındı, alar Pakistanlı.Tulayım 9 keşe qulğa alındı, alarnıñ 7 äfgan.
Könyaq Äfganstanda arta barğan intihar höcümnäre säbäple Qabul belän İslamabadnıñ arası kierenkelänä.Küp kenä äfgannar intihar höcümnären Pakistanda urnaşqan çit il terrorçıları oyıştıra digän fikerdä.Bügen Qabulda iminlek köçläre AQŞ ilçelegennän 300 meter ğına yıraqta urnaştırılğan ike bombanı zararsızlandırdı färidä xämid


text:
Qırğız iminlek köçläre Qırğız-Taciq çigeneñ ike yağında da bügen irtän 5 çik saqçısın ütergän qorallı keşelär belän bäreleşte.
Azatlıq xäbärçese äytüençä Üzbäkstan çige yanındağı Tamaşa awılında bügen töştän soñ bulğan bäreleştä 2 qırğız militsionerı yaralandı. Qorallı keşelär şunda qaçqaç iminlek köçläre awılnı çolğap aldı dip xäbär itelä.
Bügen üterelgän 5 çik saqçısınıñ 3-se Taciqstannan, 2-se Qırğızstannan. Qorallı keşelär Taciq çik saqçılarınnan 2 distäläp utlı qoral alıp Qırğızstannıñ Batken ölkäsenä qaçtı.
Alar ber maşina yörtüçene üterep anıñ maşinasında Tamaşa awılına kitkän.


text:
The Economist: “Rusiä möselmannarı belän eş itü öçen Kremlgä ber genä, läkin tıñlawçan citäkçe kiräk.”
Britaniädä çığa torğan Economist jurnalı 10-16 May sanında Rusiä möselmannarına bağışlanğan mäqälä bastırdı. Anda süz Mäskäwneñ din ölkäsendä säyäsäte, atap äykändä Kremlneñ bar Rusiä möselmannarına ber citäkçe bilgeläw niäte turında bara.
Xäzerge waqıtta bu ike ruxanigä dä borçılırğa säbäp bar. Putin dini oyışmalar belän sovet stilendä eş itäçägen kürsätte, yağni aña ber genä, läkin tıñlawçan citäkçe kiräk. Bu citäkçe xalqınıñ şaqtıy zur öleşe isemennän söylärgä tieş bulaçaq. Törle mäglümätlärgä qarağanda Rusiädä, dinne totmasa da, üzen möselman dip sanağan keşelär sanı 25 millionğa citä, xalıqnıñ 17 protsentı çaması. Häm bu san arta bara.
Economist yazuınça, Kremlneñ ber citäkçe belän eş itü teläge ğäcäp tügel. Rusiä islam extermizmı digän närsädän örkep tora. Rusiäneñ kübesençä möselman bulğan Üzäk Aziä belän ozın çikläre bar, Yaqın könçığış ta yıraq tügel, häm nixayät, Çeçnya. Andağı sünmägän könflikt öçen räsmilär wahabçılarnı ğäyepli.
Çeçnyanıñ elekke tışqı eşlär ministrı Şamil Beno süzlärençä, bu örkü nadanlıqtan kilä. FSBnıñ terorğa qarşı köräş ötrkemendä ber genä İslam belgeçe dä yuq. 18nçe ğasırda çista İslam yünäleşe bularaq oyışqan Wahabçılar xäzer Söğüd Ğäräpstanında taralğan. 80-nçe yıllarda sovet çitäkçeläre bu süz belän Äfğan doşmannarın atadı. Xäzer isä bu isem Tönyaq Kavkaznıñ här radikal törkemenä tağıla. Kavkazda wahabçılıq ta, extremizm da bar anısı, dip däwam itä Economist, läkin ikese dä cirle küreneş tügel, ä çittän kilgän äyber.
Alğa taba Britan jurnalı bolay däwam itä. Xäzer Rusiäneñ ike möftie dä ber bersen ğäyepläw öçen, Kremlne üzenä qaratu öçen wahabçılıq süzen qullana başladı. Näticädä, möselman bulmağan xalıqlarnıñ İslamğa qarata şige arta, möselmannarnıñ xakimiätlärgä ışanıçı kimi. Ber törkem Tatarstan xatın-qızlarınıñ pasport sürätenä yawlıq bäyläp töşü xoquqın dawlap Mäxkämä yulların taptawları – şuşı ışanıçsızlıqnıñ ber çağılışı buldı. Şuşı wazğiättä xökümät ber yaxşı aradaşçığa moxtac.
Läkin mäsälä şunda dip yaza Economist, Tacetdin dä, Gäynetdin dä, başqa beräw dä, bar möselmannar isemennän söylärgä däğwa itä almıy. Mäskäwdäge Könçığışnı öyrünü institutı belgeçe Dmitri Makarov süzlärençä, alarnıñ abruyı ruxi citäkçe bularaq tügel, ä xakimiätkä yaqınlıq belän bilgelänä. Şul uq waqıtta, İslam komitetı räise Xäydär Camal fikerençä, möselman citäkçeseneñ möfti buluı şart tügel, ul säyäsätçe dä, eşquar da bula ala.
Süz dä yuq Rusiä möselmannarı, bar dönyada şikelle, üzläreneñ yazmışı xaqında citdi sorawlar aldında tora. Şamil Beno süzlärençä, bu älbättä fundametalizmnıñ üsüwenä kiterä. Läkin bu extremizm tügel, ä çip-çista dini protsess. Bar mäsälä şunda – Kreml monı añlarmı-yuqmı. Ni ayanıç, anıñ soñğı ğämälläre monı kürsätmi, ul yaña xäräkätlärne yanaw dip qabul itä, häm şunıñ belän alarnı çın yanawğa äyländerergä mömkin, digän näticä yasıy, Britaniädä çığa torğan Economist jurnalı.
Ali Gilmi, Praga


text:
Biredä 92-95-nçe yıllarda Bosniä serbları ütergän berniçä yöz möselman kümelgän bulğan dip farazlana.
Bosniä möselmannarınıñ yuğalğan keşelärne ezläw komissiäse wäkile Marat Hurtic biredä Srebrenitsa şähärendäge küpläp üterü waqıyğasınıñ berniçä yöz qorbanı häm suğış başında üterelgän keşelär cirlängän dip farazlana dide.
Bu kümäq qäberlek 2 yıl elek Serbiä çige yanında, Srebrenitsadan tönyaqtaraq urnaşqan Zvornik şähäre qırıyında tabılğan ide.
1995 yılda BMO tınıçlıq saqlawçıları qaramağındağı imin urın sanalğan Srebrenitsa şähärenä serb köçläre bärep kerep kimendä 7 meñ möselman keşesen häm ir balalarnı ütergän ide.
Bosniädä barlığı 280-nän artıq kümäq qäberlektä 16 yarım meñläp mäyet qaldığı tabıldı.


text:
Title News
«Xalıq sanın alu. Mäskäwneñ ör-yaña cätmäse» /Tatarstan yäşläre/
Watanım Tatarstan gazetasınıñ uzğan şimbä sanında R.Mirgazizov tatarlar turında yaña kitap prezentatsiäläw turında yazdı. Süz Rusiä fännär akademiäseneñ Etnologiä häm antropologiä institutı ğalimnäre tarafınnan «Xalıqlar häm mädäniät» seriäsendä näşer itelgän «Tatarlar» dip isemlängän yaña kollektiv monografiä turında bara. Älege monografiädä tatar xalqınıñ etnik tarixı çağılış tapqan: anda xalıqnıñ ğoref-ğadätläre, traditsiäläre, fol'klorı, muzıkası, arxitekturası, kiemnäre bik täfsille sürätlängän. Kitap İdelbue häm Ural tatarları turında ğına söyläp qalmıyça, töp rayonnardan çittä – Könbatış Seber, Ästerxan ölkäse häm başqa cirlärdä sibelep yäşäwçe etnik törkemnär turında da, Rusiä Federatsiäsendäge «tatar» etnonimı belän bilgele bulğan törek telle başqa törkemnär xaqında da yaza.
Ğalimnär tatar milläte häm aña kergän etnik törkemnär turında yaza tora, ä xalıq sanın isäpkä alğanda tatar milläten törkemnärgä bülgäläp sanaw probleması quyıra ğına. Tatarstan yäşläre gazetasınıñ sişämbe sanında «Xalıq sanın alu. Mäskäwneñ ör-yaña cätmäse» digän isem astında Zöläyxa Qıdaşewanıñ Bötendönya Tatar Kongressı Başqarma komitetı räise İndus Tahirov häm anıñ urınbasarı Rimzil Wäliev belän äñgämäse täqdim itelgän. Äñgämädäşlär, xalıq sanın isäpkä alu uñayınnan tatar milläteneñ tarqalu qurqınıçı kilep çığuğa can orıp, «Ni eşlärgä, älege afätle wazğıättän niçek isän çığarğa?» - digän sorawğa cawap ezlilär. Tatarlarnı berniçä etnik törkemgä bülep tözelgän isemlekkä qarata İndus Tahirovnıñ fikere tübändägeçä:
Bu tatarlarnıñ üz eçendä qarşılıq kiterep çığarunıñ ber yulı. Bezne eçtän tarqatır öçen bik xäyläkär alım. Millätne bülep, anı üzara ızğıştıruğa, räncetügä yul açıla. Şunısı bik qurqınıç – bu ğamäl xalıqnıñ üz qulı belän eşlänäçäk.
Şuña kürä älege äñgämä barışında Bötendönya Tatar Kongressı Başqarma komitetı räise tatar xalqına möräcäğät itep tübändägelärne äytä:
Xalıq aldanmasın, üzeneñ böyeklegen cuymasın, waq-töyäkkä qızığıp, zurlığın yuğaltmasın. Çönki yalğış tamğa quya ikän, keşe üz-üzen tarixi tamırlarınnan kisep taşlıy. Kiläçäk buınnarına yäşär öçen perspektiva qaldırmıy.
Yazmanıñ azağında avtor Tatarstan yäşläre redaksiäseneñ yuristı millätlärne sanap çıqqan älege isemlekneñ tözeleş cähätennän ük tögäl bulmawın, törle butalışlarğa urın qaldıruın iskärtüe turında yaza häm ägär dä şul uñaydan uquçılar arasında mäxqämä eşe quzğatırğa teläwçe tabılsa, redaksiä yuristınıñ yuridik yärdäm kürsätergä äzer ikänen iskärtä.
Älege möhim mäsälägä tağın ber qaraş. Watanım Tatarstan gazetasınıñ 30 ğinwar – çärşämbe sanında filologiä fännäre doktorı, dialektolog Dörriä Ramazanova «Bez - “и дpyrиe” tügel» dip isemlängän yazmasında, inde alda telgä alınğan millätlär isemlegenä häm anıñ «Millätlär häm tellärneñ sistemalı süzlege» quşımtasına fänni küzlektän çığıp analiz yasıy. Anıñ fikerençä, xalıqnıñ üzañı, abruyıe, anıñ ütkäne häm kiläçäge kebek töşençälär bu dokumentlarda ğomümän isäpkä alınmıy. Bu yazmadan ber özek:
Älege isemleklärdä bezneñ tatar xalqı nindi genä «xalıq»larğa bülenmägän – anda saf geografik yaqtan da, qabiläçelek nigezendä dä, qatlam yağınnan da bulğan büleneşlärne öleşçä kertep, ber botqa peşerelgän. Küzeñne milli şovenizm digän qan bassa, menä şundıy prinsipsız, tarixi häm fänni yaqtan qarasañ, bik nadan bulğan närsä yazılaçağı kön kebek açıq inde ul. 40 yıl tatar awılları buyınça yörgän, tatar teleneñ söyläşlären biş barmağı kebek belgän, tarixtan da xäbärdar bulğan keşedä bu isemlek belän tanışu näq menä şundıy fiker tudıra.
Dörriä Ramazanova belän hiç kenä dä kileşmi mömkin tügel: milli nisbätlek bilgelägändä niçek citte şulay ğına eşlämäskä, bälki fänni nigezläp, bar xalıqlarğa da tigez qarap, meñ yıl ğomer itkän kürşeläreñä xörmät kürsätep, obyektiv räweştä eş itärgä kiräk.
Milli respublikalarda xalıqnıñ milli canlıları üz xalqınıñ çın, xaq sanın alırğa canı-täne belän tırışıp yörgän mäldä, Mäskäw qalasında näşer itelä torğan MockoBckий koMcoMoлeц gazetası qayber şähärlärneñ genä tügel, xätta regionnarnıñ citäkçeläre xalıq sanın isäpkä alunı üz qullarına alırğa cıyınuları turında imeş-mimeş, uydırma taratırğa ölgerde:
Region liderları xalıqtan märxämät kötmäskä buldılar. Alar perepisnoy listlarnı tutırunı üz qullarına alaçaqlar häm anı küpme tutırırğa kiräk bulsa, şul qadär tutıraçaqlar. Monıñ töp maqsatı: xalıq küp yäşägän rayonnar häm töbäklär däwlättän tieşle östenleklär belän faydalana alalar. Şulay itep xalıq sanın isäpkä alu näticäsendä çın sannar tügel, ä yalğan sannar kürsäteläçäk.
Bu närsä? Mäskäw üzenä kiräkle sannarnı ala almağan oçraqta, ğayepne region liderlarına sıltaw uñayınnan maxsus çığarılğan uydırmamı, ällä inde regionnarda çınlap ta «Xalıq sanın alu turındağı» Qanunnıñ citeşmägän yaqlarınnan faydalanu yulların ezlilärme? Qanunğa Rusiä Prezidentı qul quydı häm ul 29 ğinwar könne Poccийckaя raзeTa bitlärendä basılıp çıqtı. Dimäk, Qanun köçenä kerde. Anı üzgärtep bulmayaçaq. Ägär dä inde bu Qanunnı region liderları üz faydalarına eşlärlek uraw yulın tabalar ikän, bu inde Qanunnı eşläwçelärneñ ğayebe.
Xalıq sanın isäpkä aluda millätlärne waqlawğa qarşı çit ölkälärdä yäşäwçe tatarlar da üzläreneñ fikerlären äyttelär. Tömän ölkäse tatarlarınıñ milli-mädäni moxtäriäte şurasınıñ çirattağı utırışı bulıp ütte. Şura äğzaları xalıq sanın alu mäsäläsenä dä tuqtaldılar. Utırışta qatnaşuçılar: «bez – tatarlar, berdäm bulıyq, berdämlegebezne yuğaltmıyq», - dip äytüläre turında xäbär itä Mädäni comğa gazetası 1 fevral sanında.
Ağımdağı atnada Tatarstanda näşer itelä torğan matbuğat, ğadättägeçä, mädäniät temasınnan da çittä qalmadı. Comğa sanında BocToчHый эkcпpecc gazetasında Rezeda Dawıtovanıñ kompozitor Şamil Şärifullin belän äñgämäse basılıp çıqtı. Şamil Şärifullin, qızğanıçqa qarşı, xäzer xasta xälendä urın östendä yata. Şulay da, ul «Tatar xalıq muzıkasınıñ antologiäse» dip isemlängän monografiäsen äzerlägän häm avtor älege kitap bıyıl dönya kürer digän ömettä. Bu cıyıntıqta tatar fol'klor muzıkası tuplanğan häm Rusiädäge barlıq tatarlarnıñ borınğı köyläre kertelgän. Kompozitor fikerençä, xäzerge waqıtta här xalıqnıñ nigezen täşkil itkän milli mädäniätnı tarqatu öçen, xalıqara terror bara. Üzäk televideniedän dä “popsa”dan başqa bernindi milli muzıka yuq. Bu nisbättän kompozitor Sovetlar Berlege waqıtların uñay yaqtan iskä ala.
Ä xäzer säyäsi temağa qağılışlı berniçä yazmağa tuqtalıp kitik. Konstitutsion mäxqämäneñ Tatarstan Däwlät Şurasınıñ legitimlığı turındağı qararı iğlan itelüe turında radiotıñlawçılarıbız işetep belälär inde. Ämma, älege qarar, qayber gazetalarnı barıber tınıçlandırmıyça, qayber farazlar yasarğa etärde. Räşit Äxmätov, misal öçen, ЗBeздa ПoBoлжbя gazetasında kiläçäktä Tatarstan Däwlät Şurası ike palatalı bulaçaq dip yazdı. İkençe, yuğarı, palata - regionnar palatası bulaçaq, ä Mäskäw Qazanğa basımın arttırğan oçraqta, ikençe palata räise bulıp Mintimer Şäymiev küçäçäk imeş. Şulay uq avtor, Qazan şähäre merı saylawları waqıtında Qamil İsxakovqa qarşı Mintimer Şäymievneñ ulı Radik Şäymiev namzäte bulu ixtimalın da farazlıy.
Mädäni comğa gazetasında Äğzam Fäyzraxmanov «Üzäkneñ “qimmätle” kiñäşläre» digän yazmasında federal' üzäkneñ milli respublikalarğa, berençe çiratta, Tatarstanğa basımı könnän-kön köçäya, dip yazıp çıqtı. Älege gazetanıñ şul uq comğa sanında Däwlät Duması deputatı Fändäs Safiullin Rusiä xalıqları telläre turındağı qanun proyektın xalıqlarnıñ tabiğıy xoquqlarına turıdan-turı tıqşınu, höcüm yasaw, dip bäyäli. Foat Urazaev şul uq «Mädäni comğa» gazetasında urın alğan «Äxlaqsızlıq stenası häm tatar missiäse» dip isemlängän külämle yazmasında, dönyada barğan protsesslarda döres urın tabıp millätne üsterüneñ yaña yulların ezli. Näticädä avtor bolay dip yaza:
Bezneñ xezmät söyuçän häm buldıqlı xalqıbız bar, tıynaq, läkin xalıqara däräcädä eş itä alırlıq zıyalılarıbız nığıp kilä. Urtalıq cirlärendä genä tügel, dönyada da Rusiäne reformalawçı bularaq tanılıp kilüçe Tatarstanıbız bar. Millätneñ eçke resursları nıq häm yäşäeş mexanizmnarı şaqtıy küptörle. Bulğannarın qamilläşterü häm alda torğan zur maqsatlarnı tormışqa aşıru öçen yañaların buldıru – monısı inde kiläçäk eşe.
Matbuğat küzätüen «Aazatlıq» radiosı öçen Qazannan Rawil Saqmarov äzerläde


text:
Utırışta qatnaşuçılarnıñ fikerläre
Utırışta qatnaşuçılarnıñ fikerläre
«Üzgäreşlär bar, ul üzgäreşlärne yañadan qararğa kiräk. Bügen äle berençe şundıy utırış buldı, ikençe utırışqa tözätmälär, täqdimnär keräçäk, ul waqıtta tögälräk qararğa mömkin bulır.»
Şul uq sorawğa xalıq deputatı İndus Tahirov «Azatlıq» radiosına täfsileräk itep bolay dide:
«Töp matdäläre üzgärmi, isän qala. Töp bulmağan, bezneñ suverenitetqa qarşı bulmağan matdälär şaqtıy üzgärä. Läkin alarnıñ üzgäreşe äle qatğıy räweştä tügel, alarnı ipläp-caylap, bezneñ faydağa üzgärtep bula. Mäsälän, berençe matdädä mondıy süzlär bar: «Tatarstan – suveren däwlät», digän «häm böten xaqimiät belän üze faydalana», dip yazılğan. Läkin şul uq waqıtta bu «TaTapcTaH яBляeTcя пoлHoпpaBHыM cyбъekToM Poccийckoй Фeдepaции,..., TaTapcTaH oбъeдиHeH c Poccийckoй Фeдepaциeй, c KoHcTиTyциeй PФ, c KoHcTиTyциeй Pecпyблиkи TaTapcTaH» digän süzlärgä qarşı kilä. Häm qarşı kilä 4-nçe matdägä dä. Çönki anda xaqimiätneñ çığanağı tik xalıq üze, suveren xalıq, häm bu status mäsäläsen ul üze xäl itergä tieş, dielgän. Menä şuşı qarşılıqlardan faydalanıp, minemçä, uñay redaksiä eşläp bula.»
İndus äfände referendum uzdıru mömkinlegenä dä añlatma birde:
«Referendum belän qabul itelmäs bu. Çönki bez referendum belän qabul itsäk, anı bötenläy üz faydabızğa kiräk bulğan räweştä qabul itä alabız. Ä Rusiä moña riza bulmastan, sudlaşıp, bezneñ Konstitutsiäbezne yuqqa çığarırğa mömkin. Anıñ Konstitutsion sudı da, başqa mexanizmnarı da bar. Bezgä mömkin qadär üzebezgä birelgän wäqälätlärne şuşı nigezdä faydalanıp qalu kiräk. Minemçä, referendum kiräkmi, bez referendumsız da yaxşılap eşli alabız äle. Referendum, ul ägärdä bez bernindi dä näticägä kilä almasaq, ägärdä Rusiä bezne berniçek ta añlarğa telämäsä – ul waqıtta bez, älbättä, referendumğa baraçaqbız. Äle bügenge kön, menä şuşı dokument, anıñ eşläneşe referendum kiräk, digänne raslamıy.»


text: Ğiraq konstitusiäse ölgesen äzerläwçe komitetnıñ sönni äğzaläre, AQŞ häm xalıqara cämäğätçelekkä, ölge belän şığılar häm kördlär genä tügel, ä komitetnıñ böten äğzaläre kileşergä tieş, dip möräcäğät itte. 15 sönni ğäräp wäkile bu belderüne – konstitusiä eşen beterügä ber kön qalğanda yasadı. Bu atnada söyläşülär küpçelek şığı häm kördlär arasında bardı, alar parlamentta küpçelekne täşkil itä. Sönni ğäräplär, töp qanunnı qabul itterer öçen üzlärenä basım yasamasqa çaqıra. Bik küp qarşılıqlı mäsälälärgä xäl itü çarası tabıldı. Şığılar häm Kördlär ilneñ iseme, mäsäläsendä kileşte. Ul – "Ğiraq Respublikası" bulaçaq. "Federal" häm "islam" süzläre il isemennän töşep qaldı. İñ zur qarşılıq İslam role mäsäläsendä.


text:
Guantanamoda totılğan Äfğan suğışı äsire – Ayrat Waxitov yazmışı belän mäğlümat çaraları wäkilläre häm şähär xalqı äzme-küpme qızıqsına häm borçılu belderä. Çığışı belän Başqorstannıñ Üçalı şähäre keşese Şamil Xaciev turında äle ber kem dä yazmıy häm ber kem dä söylämi. Anıñ änise Cäwdä Xacieva ulınıñ Rusiägä qaytarılğannın televideniä häm radiodan belgän, xäzer nişlärgä belmiçä ul öyendä ulın kötep utıra. Bezneñ Ufadağı xäbärçebez Rämzit Abulyaev Üçalığa şaltratıp anıñ xälen beleşkän. Äñgämäne Azatlıqnıñ sişämbe tapşıruında tıñlağız.
Ufada başqort tele uqıtuçıları arasında töbäkara bäygeneñ yomğaqlaw öleşe bar. Yıl yqıtuçısınıñ iseme 5 mart könne iğlan iteläçäk.
Ramzit Abulyaev, Ufa


text:
Däwlät Şurası binasınnan Tatarstan bayrağın alırğa mömkinnär
Tatarstan Däwlät Şurasınıñ Däwlät tözeleşe häm cirle üzidarä komitetınıñ sişämbedäge utırışı Tatarstan prokurorı täqdimen tikşerde. Soñğı yılların prokuror täqdimen nigezdä xuplap,qaywaqıt kire qağıp qına utırğan Däwlät Şurasına, bu yulı prokuror parlament tübäsendä urnaşqan Tatarstan bayrağın alıp taşlarğa, yä bulmasa Rusiä bayrağın da elep quyarğa täqdim itä. Rusiä qanunnanrı buyınça Rusiä bayrağı töbäk bayraqları belän ber tigez däräcädä elengän bulırğa tieş. Ä Tatarstan parlamentı binası tübäsendä barı tik Tatarstan bayrağı ğına elengän. Monnan tış. Prokuror küzläre, Däwlät Şurası işek aldında da Rusiä bayrağı Tatarstannıqınnan keçkenäräk kürengänlegen sizep alğan. Tözätüne taläp itä. Komitet äğzaları, soñğısı belän kileşmilär. Yäğni işek aldı bayraqları bertigez, süz tidererlek tügel dilär. Ä menä üzläre utırğan bina tübäsenä Rusiä bayrağın elärgä alar qarşı tügel. Tik mömkinlek kenä yuq ikän. Bu xaqta Azatlıq radiosına Däwlät Şurasınıñ Däwlät tözeleşe häm cirle üzidarä komitetı räise urınbasarı Flera Zıyätdinova bolay dip belderde
Berençedän, bezneñ binabız xäzer şaqtıy tawşalğan, cire urınınnan quzğalğan. Bayraq üze ber keçkenä bülmä qädär ul. Däwlät Şurası binası tübäse bik nıq iskergän dilär belgeçlär, aña tağın Rusiä bayrağın da quyar öçen, bik küp beton, timerlär quyarğa turı kiläçäk. Alarnı kütärergä binanıñ köçe citmäyäçäkDeputatlar, Parlament tübäsenä elü mömkin bulmağan oçraqta, Däwlät Şurasına terälep kenä tözelep betep kilgän Tatarstan xökümäte binası tübäsenä Rusiä bayrağın qadarğa täqdim itälär. Flera Zıyätdinova fikerläre
Yaña tözelä torğan Xökümät binası zur zal belän totışqan bula, alar anı bergä qullanaçaqlar. Xätta aşxanäläre dä bergä bula. Menä şuşı bina äzer bulğaç, bayraq turındağı mä’sälägä yañadan qaytıp. Söyläşergä süz birdek. Kerü işegendä, bayraqlar elenep tora. Rusiäneke dä, Tatarstannıqı da. Xätta alar ikeşär dä. Şuña kürä, simvolikanı qullanmıylar, qanunnarnı bozalar dip äytergä, turıdan-turı säbäbe yuq dip uylıym. Tatarstan xalıq deputatı Flera Zıyätdinova fikerlären işettegez. 90 yıllar başında zur köräşlär näticäsendä Däwlät Şurası tübäsenä qunaqlağan, respublika suverenlığınıñ ber simvolına äylängän Tatarstan bayrağınıñ yazmışı niçek xäl iteler, älegä mäğlüm tügel. Hiç yuğında, Tatarstan prokurorınıñ, bu xaqtağı täqdimnärenä qarşı, deputatlar xoquqi cawap taba almadılar, binanıñ iskelegenä genä sıltadılar. Şuña kürä,älege mäsälne bu aralarda parlament utırışında tikşerüdän baş tarttılar.
Räfis Cämdixan


text:
Omskiğa Sankt-Peterburg Büläge
Tatarstannan çit töbäklärdä tatar kitapxanäläre yuq däräcädä disäk tä yalğış bulmas. Omskida 25 meñnän artıq tatar yäşäsä dä, şähärdä tatar kitapları tuplanğan ber genä kitapxanä dä yuq. Döres, ölkäneñ tatar awılları mäktäplärendä, kitapxanälärendä tatar ädäbiäte yuq tügel. Omskinıñ üzendä dä qayber kitapxanälärdä tatar basmaların tabarğa mömkin. Puşkin isemen yörtkän Omski ölkä üzäk kitapxanäseneñ, xalıqara üzäk bülegendä Tatarstannan kilgän ğazetlär, jurnallar, berniqädär tatar kitapları saqlana. Ämma xäzerge zamanda alar küp oçraqta törle kürgäzmälär oyıştıru ğämälendä qullanılalar. Tatar basmaları bügenge köndä tulılandırılmıy da. Çönki zamanalar üzgärü, qimmätçelek säbäple, kitapxanälär waqıtlı matbuğatnı aldıra almıylar häm yaña kitaplar buldırırğa da mömkinlekläre yuq. Şulay da kitapxanä xezmätkärläre süzlärençä, qayber yaña basmalar kürengäli, arasında ayırım keşelärneñ yäisä oyışmalarnıñ büläkläre dä bula. Omskinıñ üzäk kitapxanäsenä şundıy ber büläk - Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlap çığarılğan şiğerlär cıyıntığı Sankt-Peterburgtan kilep töşte. Bu büläkne yaqtaşlarına istälek itep çığışı belän Omski ölkäsennän bulğan, xäzer Sankt-Peterburgta “Çişmä” tatar-başqort oyışmasın citäkläwçe, basmanıñ baş möxärrire Saytbağin Änwär Rizvan ulı cibärde. Älege kitapnı Änwär äfände Qazannıñ 1000 yıllığı bäyräme waqıtında Omski ölkä tatar milli- mädäni moxtariäte äğzalärenä birep, kitapxanägä tapşıruların sorağan ide. Moxtariät aktivı bu atnada kitapxanä citäkçeläre belän oçraşıp büläkne tapşırdı. Kitapxanädä anı räxmät äytep qabul ittelär, direktor urınbasarı Marina Zaxarenko kitap kiştälärendä ul layıqlı urın alaçaq dide.
Bu kitapnı ul, şuşı könnärdä kitapxanäneñ yaña binağa küçüenä 10 yıl tulu uñayınnan oyıştırılğan kürgäzmägä quyılaçağı turında da belderde
Bu Omski üzäk kitapxanäse direktorı urınbasarı Marina Zaxarenko buldı. Ber uñaydan şunı da äytep ütärgä kiräk, moxtariät äğzaläre kitapxanägä “Tatar dönyası” gazetası tuplanmasın da tapşırdılar häm kiläçäktä yaña sannarı belän tulılandırıp torırğa wäğdä ittelär.


text: Anı tantanalı açu 17nçe may Ufanıñ Yäşlär teatrı binasında uzdı. Şunda uq “Rusiä—Germaniä xezmättäşlege perspektivaları“ isemle fänni konferensiä bulıp ütte.Respublika prezidentı Mortaza Räximov älege tantanalarğa kilgän Germaniäneñ Rusiädäge wäqälätle häm ğädättän tış ilçese Hans Fridrix fon Pletsnı qabul itte. Söyläşüdä üzara xezmättäşlek mäsäläläre qaralğan. Artaban Germaniä qunaqları Ufanıñ könyäk ziratına cirlängän, Germaniä küge östendä haläk bulğan Başqortstan balalarına quyılğan memorialda bulıp,çäçkälär saldı. Germaniä könnäre 21nçe mayğa qädär däwam itäçäk.


text:
Üpkä yalqınsınuınıñ yaña töre, SARS virusı belän awıruçılar sanı Kanada, Singapur, Hong Kong häm Veyatnamda kimi bara, läkin Qıtaydan, kiresençä, yañadan yaña awırular turında xäbärlär kilä. Dönya Sälämätlek Oyışması xäbär itüençä Qıtayda SARStan 139 keşe ülgän, 3 meñnän artıq keşe bu çirne yoqtırğan. Oyışmanıñ Qıtaydağı wäkile Henk Bekedam, ildäge sälämätlek saqlaw sisteması virusnı ciñä almıy, dip belderde: “Qıtaydağı cämäğätçelek sälämätlek saqlaw ölkäsenä soñğı 20 yıllap aqça kertelmägän, şunıñ öçen ildä SARS kebek citdi awırunı yuq itergä äzer buluına ışana almıym. Uzğan atnada bez xökümät belän bu sistemağa qaydan aqça tabu turında uyladıq, dip belderde Bekedam.
Asia däwlätläre wäkilläre irtägä bolar xaqında söyläşüer öçen Bankokta cıyıla. Dönya Sälämätlek Oyışması, Vyetnamnı-SARS virusı taralğan illär isemlegennän alırğa täqdim itte. Biredä soñğı 20 köndä çirne yoqtıru oçraqları bulmağan. Vyetnamda bu awırudan 5 keşe ülde, 63 keşe çirne yoqtırdı. Qıtaynıñ Guangdong provinsiäsendä çığıp dönya buylap tarala barğan SARS virusınnan 340 keşe ülde, 5 meñnän artıq keşe çirne yoqtırğan dip isäplänä. Awıruçılarnıñ 6%tı ülä. Şimbä könne Dönya Sälämätlek Oyışması xezmätkäre, virusqa däwa ezläw eşe berniçä yılğa suzılırğa mömkin, dip belderde.


text:
Keşe xoquqların yaqlawçılar Zur 8lekkä üz täqdimnären äzerläde
Zur 8lek illäre citäkçeläreneñ Peterburğa cıyıluına sanawlı könnär qalıp bara – añarçı dini häm ictimaği oyışmalar summit köntärtibenä üz täqdimnär kertergä aşığa. Din ähelläreneñ 3 könlek cıyını Mäskäwdä bügen zur 8lek summitına möräcäğät qabul itep tämamlandı. Kiçä isä Mäskäwdä Rusiä häm xalıqara xoquq yaqlaw oyışmalarınıñ 700dän artıq wäkile cıyıldı.
"Watandaşlar cämğiäteneñ ni qadär möhim ikänen azsızıqlağanda, min bezneñ Amnesty İnternational eşen genä telgä alasım kilmi, böten dönya buylap watandaşlar cämğiätlärenä basım yasala. Basım yasala çönki dönya buylap iminlek häm terrorğa qarşı çaralar sıltawı belän xökümättän bäysez oyışmalar eşenä kirtälär salına."
Cıyında qatnaşuçılar Zur 8lek illäre köntärtibenä rasaçılıq häm yarlılıqqa qarşı köräş, qaçaqlar xoquqların yaqlaw häm tirä-yaqnı saqlaw kebek mäsälälärne quyırğa tieş, dip belderde. 15 yüldän alıp 3 kön zur citäkçelärne Peterburda qunaq itergä äzerlängän Rusiä prezidentı Vladimir Putin, bu kiñäşlärneñ kübesen xupladı, summit köntärtibenä näq şul mäsälälär quyıla, dide.
Ämma kiçäge cıyında qatnaşuçılarnıñ Rusiägä ayırım taläpläre bar. Yevropanıñ qaçaqlar Şurası wäkile Claire Rimmer, Zur 8lek citäkçelärenä suğış barğan ike töbäktä – Ğiraq belän Çeçnyada keşe xoquqların bozunı tuqtatırğa çaqırıp möräcäğät itte:
"Çeçnya häm Ğiraqta qorallı nizaqlar sürätendä keşe xoquqlarınıñ bozuluı däwam itüe ayıruça borçılu tudıra. Däwlätlärneñ daimi räweştä keşe xoquqların bozıp kilüläre – terrorğa nigez sala häm iminlek buldıruğa ziyan kiterä. Bez Zur 8lek illären terrorğa qarşı qanunnarın yañadan qarap çığarğa häm xalıqara keşe xoquqları standartları qısalarında üzgäreşlär kertergä çaqırabız."
Putin bu täñqitne çitkä quyıp, xärbi çaralar barğan cirdä keşe xoquqların bozu ixtimalı bula, dip belderde, häm Çeçnyada xärbi çaralar tämamlandı, dip östäde:
"Bügenge köndä xärbi çaralar yuq. Terror ğämälläre bar, ämma xärbi çaralar yuq. Xärbilär üz qorılmalarında utıra. Bezneñ anda Rusiäneñ başqa töbäklärendä kebek ğaskärlärebez urnaşqan, alar Rusiäneñ başqa töbäklärendä xärbilär başqarğan wazifanı başqara."
Putinğa şulay uq xökümättän bäysez oyışmalar eşen çiklägän yaña qanun öçen dä eläkte. Anıñ nigezendä Rusiäneñ milli iminlegenä yanıy dip tabılğan oyışmağa yabılu yanıy. Putin üz çiratında qanunnı yaqlap çıqtı, älege üzgäreşlär xökümättän bäysez qayber oyışmalar möräcäğätennän soñ qabul itelde, dip belderde. Ämma keşe xoquqları wäkilläre mondıy cawap belän qänäğät bulmadı.
Dönyada keşe xoquqları torışın küzätep baruçı Human Rights Watch oyışmasınıñ Mäskäw bülege başlığı Alison Gill, kiçäge cıyınnan soñ Azatlıq radiosına menä närsälär belderde:
"Prezidentnıñ söylägännäre uñay ide, ämma bez mäsäläneñ töbenä töşmädek. Misal öçen prezidentnıñ xökümättän bäysez oyışmalar qanunı turında äytkännäre – bez, keşe xoquqların yaqlawçılar añlağança, bötenläy çınbarlıqqa turı kili. Şuña kürä çınbarlıq ber törle bulğanda bezgä yılmayıp başqa äyber söyläwneñ mäğnäsen añlamıym."
Keşe xoquqları häm xökümättän bäysez oyışmalar wäkillären Rusiä xökümäte cıyğan ide. Tağın ber cıyın, Mäskäwdä, bu yulı inde "Başqa törle Rusiä" dip atalğan cıyın kiläse atnada 11-12 yül könnäre ütäçäk. Anı Kremlne täñqitläwçe elekke xalıqara şaxmat çempionı Garri Kasparov oyıştıra.
Alsu Qormaş


text:
Quşma Ştatlarnıñ Üzäk küzläw idaräse başlığı George Tenet, Ğiraq belän suğış başlawğa nigez birgän, prezident çığışınıñ soñğı wariantın kürmädem, dip belderde. Bu xaqta CNN telekanalı senatnıñ küzläw xezmäte eşe çığanaqlarına tayanıp, xäbär itte. Şul mäğlümätkä qarağanda, kiçä yabıq işeklär artında ütkän söyläşülärdä Tenet tekstnı barı tik anıñ urınbasarları ğına kürgän dip beldergän.
Tenet, Buşnıñ ğinwar ayında yasağan çığışında yañğırağan Säddäm Xösäyenneñ Afrikadan uran alırğa tırışuı xaqındağı mäğlümätneñ tikşerelmägän buluın tanıdı. Ul mäğlümätlär Britaniä küzläw idaräsennän alınğan bulğan.


text:
Dünya
Dünya (Yer, Yer yüzü, Zemin) – Küneş sistemasında Küneşke uzaqlıq baqımından üçünci sırada olğan seyyare. Üstünde ayat bar oluvı bilingen yekâne kök cismidir. Qattı olğanı ya da, esasen, taş maddelerinden ibaret olğanı içün o, qurulışı ceetinden oña oşağan yer şeklindeki seyyareler gruppasına öz adını berip, olarnıñ arasında yer ala. Dünya bu seyyare gruppasınıñ kütle ve kölem baqımından eñ büyügidir. Büyüklikte Küneş sistemasınıñ 8 seyyaresi arasında ondan çoq büyük gaz devleriniñ arqasından kelip, beşinci sırada yer tuta. Tabiiy bir yoldaşı - Ay - bar.


text: Belarus räsmiläre kiçä Minskida ütkän qarşılıq çarası uñayınnan cinäyät eşe açtı. Comğa könne prezident Aleksandr Lukaşenkanı urınınnan kitergä çaqırğan çarada meñnän artıq keşe qatnaştı. Militsiä alarnı quıp tarattı, distälägän keşene totqarladı. Militsiä wäkile Oleg Xlebnikov süzlärençä, bu keşelär tınıçlıq bozuda ğäyeplänä, alarğa 3 yılğa qädär törmä yanıy. Oppozitsiä tarafdarları uzğan yılğı referendum häm saylawlar waqıtındağı xärämläşülärgä tänqit belderde. Ul referendum näticäsendä Lukaşenka tağın ber möddätkä prezident bulıp saylanırğa forsat aldı. Qayber demonstrantlar törmägä utırtılğan oppozitsiä citäkçese Mixail Mariniçnı yaqlağan şiğärlär totqan bulğan.


text:
Qazanda Mäğärif. Karyera-2004 kürgäzmäse açıla
7 aprel’ könne Qazannıñ 159 litseyında Xalıqara sälämätlek köne uñayınnan balalarnıñ yullardağı iminlegenä bağışlanğan çara uzdı. Anda respublikanıñ Mäğärif ministrı Fariz Xarisov häm Yul iminlege xezmäte citäkçese Rifqät Miñnexanov ta qatnaştılar. 8 aprel’dän başlap Qazan yärminkäsendä Mäğärif. Karyera-2004 dip isemlängän maxsus kürgäzmä eşläyäçäk. Anı Tatarstannıñ Mäğärif, Xezmät häm mäşğüllek ministrlıqları oyıştıra. Bıyıl inde dürtençe märtäbä ütkärelä torğan älege çara 10 aprel’gä qädär däwam itäçäk. Anda törle mäğärif oyışmaları, maxsus uqu yortları, eş belän tä’min itü üzäkläre, kadr agentlıqları qatnaşa. Bu qızıqlı kürgäzmä xaqında bez sezgä täfsilleräk itep söylärbez äle. Ä xäzer ütkän tapşıruda yañğırağan ber xäbärgä tözätmä kertäbez. Bez Mäğärif ministrlığı 7 aprel’dän 9 qädär Kirov ölkäsendä tatar mäğärife könnäre uzdıra, dip xäbär itkän idek. Bu xaqta bezgä ministrlıqnıñ matbuğat üzägendä äyttelär. Läkin soñğı säğätlärdä genä çara 14-15 aprel’ könnärenä küçerelgän. Bu qarşı ala torğan yaq - Kirov ölkäse sorawı buyınça eşlänelgän. Şulay itep, Tatarstan delegatsiäse kürşelärgä qunaqqa 14 aprel’ könne kitäçäk.Gölnaz İlgizär


text:
Bağdadta şartlawlarda 40tan artıq keşe häläk buldı
İke şartlaw avtobus tuqtalışında buldı, öçençese – soñıraq berençe şartlawlarda cärähätlär alğannarnı kitergän xastaxanä yanında.
İke şartlawnı üz küze belän kürgän Ahmed Cabur menä närsälär söyläde:
"Garajda şartlaw işetep bez Kut, Basra häm Amarağa taba kitüçe avtobuslarğa yögerdek. cärähät alğannarğa yärdäm itkändä, polisiä maşinaları yanında yaña şartlaw buldı."
Ğiraq televideniäse xäbär itüençä, 4 keşe qulğa alınğan.
Tönyaqtağı Kirkuk şähäre yanında Ğiraq xärbiläre utırğan maşinağa ğısyançılar ut açtı. 6 ğaskäri häläk bulğan.
Bügen Ğiraqta keşe üterüdä ğäyeplänep 3 keşe ülem cäzasına xökem itelde. Prezident Cäläl Talabani ülem cäzasına qarşı, ul dokumentqa qul quymadı, läkin bu wazifanı urınbasarına ütergä röxsät birde. Ülem cäzasın ğämälgä aşıru öçen xökümät, prezident häm ike vise-prezidentnıñ imzası kiräk.


text: Rusiä häm Tönyaq Korea tışqı eşlär ministrları Sergey Lavrov häm Paek Nam Sun bügen Pxenyanda Tönyaqnıñ atom töş qoral programması turında söyläşülär uzdırdı. Pxenyannıñ Korea Üzäk Xäbär Agentlığı mäğlümatlärenä qarağanda ike ministr oçraşuınıñ köntärtibendä "üzara mönäsäbätlär häm ike tarafnı da qızıqsındırğan qayber xalıqara mäs'älälär" bulğan. Bügen Lavrov Pxenyanğa Seuldan kilde, biredä ul 2 kön qalaçaq. Kiçä Rusiä tışqı eşlär ministrı Könyaq Koreadağı kollegası Ban ki-Moon häm prezident Roh Moo-Hyun belän oçraştı.


text:
Açıq mikrofon: däwlät matbuğatqa aqça birergä tieşme?
Mäğlümat çaraları ölkäsen bağuçı vitse-premyer häm mädäniät ministrı Zilä Wälieva, düşämbe könne, Mäskäwdä, Mäğlümat çaraları agentlığınıñ utırışında qatnaşqan. İnde sişämbedä bilgele bulğança, anda süz, cämğiät öçen möhim proyektlarğa däwlätneñ yärdäme turında süz barğan. Yäğni, däwlät, mäğlümat çaralarına zakaz birä, ä ul alarnı üti. Mäsälän, Tatarstannıñ Mäğlümat çaraları 57 tapşıruğa Rusiä mäğlümat çaraları ağetnlığınınan grant bülep birüne sorağan, ämma alarnıñ 14 genä bäygedä ütkän. Alar - Qazannıñ 1000 yıllğına bağışlanğan tapşırular, analar häm balalar turında, milli ğöref ğädätlär, şiğri säxifälär kebek programmalar bulğan. Belgänegezçä, Tatarstanda da, mäsälän tellär turındağı qanunın tormışqa aşıru öçen, respublika, räsmi mäğlümat çaralarına grantlar birä. Läkin, şul uq waqıtta, räsmi matbuğat, däwlättän daimi subsidiälär alıp tora.Bügenge «açıq mikorfon» säxifäsendä, matbuğat, TV häm radio däwlättän açqa alırğa tieşme yuqmı, tatar gäzitläreneñ uquçıları barmı, digän soraw quyıp, Qazan uramnarında soraştıru ütkärdek. Menä alarnıñ näticäläre : Ber yäş student qız «Min tatar gazetaların uqıym. Kübesençä respublika külämendä çığa torğannarın. “Atna” kebek gazetalarnı min uqımıym. Çönki alar sarı matbuğat. Min alarnı üzemä kiräkle dip tapmıym.»dip cawap birde. Urta yäştäge xanım :«Watanım Tatarstan”, “Tatarstan yäşläre”n yaratıp uqıybız. Läkin böten yazğannarğa ışanıp betmibez. Işanğan waqıtlarda bula inde», dide. Kibettäge satuçı xanım «Tatar gazetaları kübräk däwlätneke bulsa äybäträk bulır ide. Nik digändä, yazmaları döres kebek. Annan soñ däwlät tä yärdäm itärgä tieş. Ayıruça milli basmalarğa.» digän fiker belderde. Pensioner abzıy :«Tatarçanı uqımıybız, çönki rus möhitendä üstek. Xäzer menä ni rus tügel, ni tatar tügel kebek üzebezne xis itäbez.» dide. Uqıtuçı xanım «Min uqısam säyäsi tatar gazetaların uqırğa yaratam. Däwlät tatar gazetalarına iğtibarnı bik az birä. Alarnıñ xälen yaxşırtır öçen yärdämen qızğanmasın ide.»,-dide.


text:
I Murad
I Murad, Murad Hüdavendigâr (osmanlıca مراد اول - Murâd-ı evvel, türkçe Birinci Murat, Hüdavendigâr Murat; 1326 - 1389) - Osmanlı Devletiniñ üçünci padişası. Babası Orhan Ğazi, anası Nilüfer Hatundır.
"Hükümdar", "bey" añlamına kelgen hüdavendigâr unvanı berilgendir. Tamğası "Sultan Murad bin Orhan" dep istiflengendir. Bazı kitabelerde "Melikü'l-Adil İl Ğazi es-Sultan Giyasü'd-Dünya ve'd-Din" sanıman añılğandır. Bazı menbalarğa köre, bu Osmanlılarnıñ İlhanlılarğa olğan bağlılığının sonğa ergenini kösterir. Böylece Sultan sanı ilk kere I Murat zamanında qullanılğandır. Ğarp menbalarında "Amourad I" dep añılır.
Edirneni alıp Balqanlarğa keçkendir ve Balqanlarnı fetih etmege başlap Osmanlı Devletiniñ sıñırlarını kenişletkendir. 40-ın üzerinde cenkni idare etkeni ve iç yeñilmegeni çeşitli menbalarda aytılır. I Kosova Cenkinden soñ cenk meydanını kezekende bir Sırb askeri olğan Miloş Obiliç tarafından ançerlip şeit etilgendir.


text: Protest belderüçelär häm militsiä xezmätkärläre arasında bulğan çualışlar näticäsendä, distälägän keşe yaralanğan, 8 keşe qulğa alınğan. Bu awılda berençe çualışlar uzğan ylınıñ Jün ayında bulğan ide. Awıl xalqı tormış şartları, eşsezlekkä protest belderep demonstartsiä ütkärde. Ul çaqta, distälägän keşe yaralandı, ber keşe xäläk bulğan ide. Şul çualışnı oyıştıruçını qulğa alu maqsatı belän militsiä xezmätkärläre bügen awılda reid ütkärgän. Läkin awıl xalqı moña qarşılıq kürsätkän. Bügenge demonstartsiädä 3 meñgä yaqın keşe qatnaşqan. Awıl xalqı äytüençä, alarnıñ awılı opozitsiä nığıtması bulıp tora, şuña kürä xakimiät tatarfınnan daimi ezärleklänä.


text:
Xalıqara jurnalistlar qorıltayınıñ näticälelege bulırmı?
Mäskäwdä xalıqara jurnalsitlar federatsiseneñ qorıltayı däwam itä. Ul Rusiädäge matbuğat irege torışı mäsäläsendäge borçularnı taratmadı, artırdı ğına. Qorıltay açılır aldınnan, jurnalistlarnıñ üterelüe cäzasız qaldırıluğa qarşı global kampaniä turında konferensiä ütte, ämma anda däwlät wäkilläre qatnaşmadı, şuña da, forumda qatnaşuçılar, söyläşüneñ näticäse bulaçağına şik belderä.
Xalıqara jurnalistlar federatsiäseneñ qorıltayı, Mäskäwneñ Aq Yortına yaqın ber cirdä ütsä dä, xökümät dairälärenä, şul isäptän prezident Putinğa da küp tapqır çaqırular cibärelsä dä, qorıltayğa alar kilmäde. Dönyada iñ zur jurnalistlar oyışmasınıñ ciyını Rusiä xökümät räiseneñ berençe urınbasarı Dmtriy Medvedev häm Federatsiä Şurası räise Sergey Mironov telegramma ciberep kene sälämlägän. Mäskäw şähär başlığınıñ urınbasarı ğına kilgän.
Anna Politkovskaya eşlägän “Novaya Gazeta” basmasınıñ baş möxärrie Dmitriy Muratov, cäzasızlıqqa qarşı konferensiäneñ qorıltay programmasınnan tış ütkärelüenä qänäğätsezlegen belderde. Dmitiry Muratov : “Bugen jurnalistlar kongressında qatnaşuçılardan şundıy süzlär işetelde, “fiker alışu”, ‘hökem itü”, “xakimiätkä fikerne belderü kirekle”. Bez xäzer keşelärneñ üleme xaqında, forumnnan tış programmada, fakultativ räweşendä söyläşäbez, monda bu xisaplarnı işetä alırlıq keşelär yuq, ällä sez ul çığışlarnı Rusiä televidensennän kürsäterlär dip uylıysızmı?”
Xalıqara jurnalistlar federatsiäse mäğlümatlarına qarağanda, Rusiä Ğıraqtan qala, jurnalistlar öçen iñ qurqınıç urın bulıp tora. Federatsiäneñ belgeçe John Crowfoot utırışta, 1993 yıldan birle Rusiädä 289 jurnalistnıñ ülüe turındağı sannı yañğıratı. Alarnıñ iñ yäşenä 19 ğına yäş bulğan, ul sentäberä genä üterelgän, hälaq bulğan jurnalistlarnıñ iñ qartına – 80nän artıq bulğan, ul berniçä yıl elek, üz öyendä üterelgän ide. Üterelgän jurnalislarnıñ 47-se – xatın-qızlar bulğan. Crowfoot, Rusiädä jurnalist bulu ni däräcädä qurqınıç buluın kürsätüçe 20 bilge bar di.
“Köç qullanunı, şul isäptän jurnalistlarnıñ üterelüe dä, bu 20 bilgeneñ berse genä. Jurnalistlarğa, redaksiälärgä höcümnär, internet säxifälärä höcüm, basımnıñ törle törläre, ilneñ qayber öleşlärendä, köç qullanu kiräkmi dä, çönki kontroldä totu öçen bik küp yullar bar, näşriyätne kontroldä totu kebek, alar barısı da cirle xakimiätlär qulında.”
Xalıqara jurnalistlar qorıltayına, qunaq itep, SSSRnıñ elkke prezident Mixail Gorbaçev çaqırılgan ide. Ämma başlanuğa berniçä minut qala, ul kilä alamawı turında şaltıratıp äytkän. Xakimiätneñ jurnalistlar qorıltayında äytelgän süzlärgä igtibar birmäwen anda bulğan BBC radiosı xäbärçese, yazuçı Rawil Buharav ta rasladı :
Xakimiätlärneñ iğtibar birmäwe säyer, bu bik möhim kürsätkeç, çönki andıy kongress 3 yılğa ber tapqır ütä, Mäskäwdä berençe ütkärelä. Jurnalistlarnıñ problemnarı küp, kiçä üterelgän jurnalistlar turında konferensiä, bügen süz irege mäsäläsendä tügäräk östäl buldı. Soñğı çarada qatı tänqit äytelde. Süz irege bar dönya buylap kimi, elekke Sovet illärendä genä tügel, Amerikada da.


text:
Çallılar Rusiä qaznasın "talıy"
Çallı TİÜe räise R.Kaşapov törmädä, psixbol'nitsada ütkärgän waqıtları öçen ruxi häm madti zıyannı tülätü buyınça Rusiä kaznaçılığın mäxkämägä birüen äytep kitkän idek. Aprel' ayında ruxi zıyan buyınça şikayät qaralsa, 26-nçı iyündä madti zıyannı tüläw buyınça mäxkämä ğacäyep tiz arada eşne Kaşapov faydasına xäl itep quya. Ul üze bu xaqta bolay di:
- Öç minut eçendä qazıy Dan Şakirov miña 82 meñ sum tüläw turında qara çığardı. Miña da, yaqlawçığa da, şahitlarğa da süz birep tormadılar. Bu minem öçen qızıqlı buldı. Läkin ikençe yağı bar, mäxkämä qararı buyınça tieşle aqçanı qayçan alırbız. Keşe däwlätkä tieş bulğanda anı törle yullar belän bik tiz alalar. Ä menä däwlät keşegä tieş bulğanda, anıqın ozaq kötäbez.
Şulay itep, R.Kaşapovnıñ mäxkämä eşläre ciñel genä, şaw-şusız, uñay yaqqa xäl itelde, diärgä bula. İke mäxkämä qararı buyınça aña cämğıse 282 meñ sum tieş.
Çallı, Ğafiulla Ğaziz


text:
Rusiä Däwlät Duması saylawların qarap barğan Yevropada İminlek vä Xezmättäşlek Oyışmasınıñ parlamentar Assambleyası şulayuq Yevropa Şurasınıñ küzätü missiäse saylawlar xalıqara demokratik standartlarğa kileşle tügel ide dip belderde. Quşma Ştatları da Yevropa Oyışmasınıñ saylawlar ğädel tügel ide digän borçıluın uqtaqlaşqan belderü yasadı.
Xalıqara küzätüçelär düşämbedä saylaw kampaniäsen Russiäneñ demokratiägä taba baruında artqa taba adım dip bäyälägän belderülär yasadı.
Xälbuki ilbaşı Putin elegeräk näk kiresen ,. duma saylawalarınıñ in möhim näticäse saylawlar Rusiä Federatsiäsendä demokratiäne nığıtuda alğa taba atlanğan adım buldı dip äytkän ide. Yevropada İminlek vä Xezmätäşlek Oyışması häm Yevropa Şurası 500 küzätüçe belän yäkşämbe saylawların qarap bardı häm azaqta kampaniä waqıtında administrativ resurlar häm däwlät kiñ küläm mäğlümät çaralarınıñ Berdäm Rusiä öçen qullanıluın tänqitläp çıqtı. Küzätüçelär şulayuq il gubernatorlarnıñ öçtän ber öleşeneñ Berdäm Rusiä isemlegenä kertelüen dä tänqitläde. Waşingtonda Aqyort Yevropa oyışmasın yaqlap çıqtı. Süzçe Scott McClellan süzlärençä(audio)
Saylawlarnı qarap barğan Yevropada İminlek vä Xezmättäşlek Oyışması saylaw kampaniäseneñ ğädelllege bigräk tä mätbuğat häm xökümät resurslarnıñ qullanılıuı turında borçılu belderde. bu borçılularnı bez urtaqlaşabız. Xalıqara küzätüçelär saylaw protsesı ğädel tügel ide dip beldersälär dä Üzäk saylaw komisiäseneñ eşçänlegen yuğarı profesionalizm dip bäyäläde. Yevropa Oyışmasınıñ parlamentar asambleyası prezidentı , Britaniä deputatı Bruce George bu saylawlar yevropada iminlek vä xezmätäşlek oyışması häm xalıqara standartlarnıñ kübesenä cawap birä almadı , bez xökümät bu standartlarnı niçek ütärgä kireklägen belä dip ışanabız dip äytte .George moñı Rusiädä demokratiäläşü protsesında artqa çigenü dip atadı.
Yevropa Şurası küzätü misiäse başlığı David Atkinson Berdäm Rusiä partiäseneñ isemlegenä kertelgän regional citäkçelärne tänqitläp (audio)
parlamentta deputat bulıp utırırğa niäte bulmağan yuğarı postağı şäxeslärneñ partiä isemlegenä kertelüe xatalı häm xäyläkärlek bulıp tora.
Carnegieneñ Mäskäw Üzägendä säyäsianalitik Nikolay Petrov xalıqara küzätüçelär belän kileşä, bu saylwalar 4 yıl elek ütkärelgängä qarağanda yaxşıraq ide, Kreml gubernatorlarğa basım yasaamdı, alar da saylaw näticäläre belän ällä ni qızıqsınmadı, saylaw komitetlarına näticälärne obyektiv räweştä belderergä röxsät birde dip söyläde..Atkinson saylawlar irekle ämma ber niçek tä ğädel tügel ide digän yomğaq yasadı. Bu inde Putinnıñ xökümät, ğadel, irekle häm açıq saylawlarnı garantiäläde digän süzlärenä bik turı kilep betmi ! Küzätüçelär Başqortstannı ayruça telgä aldı. George Başqortstanda häm Duma häm prezident saylawlarında tupas xärämläşülär buldı dip äytep, detallärenä tuqtaldı ..Ämma küzätüçelär başqa respublikalar,şulsanda yıraq könçığış häm Seberdä dä tärtipsezleklär buluı , tawış birü urınnarınıñ 3%da tawış birüçelärneñ kisätelüe, qurqıtıluına şaxit buluların da belderde.Küzätüçelärneñ beldere Rodina partiäsennän Dimitri Rogozinnı açulandırğan bulırğa tieş, .Rogozin xalıqara küzätüçelärne Rusiäneñ eçke eşlärenä turıdan turı qatnaşuda ğäyepläp çıqtı.
färidä xämit,praga .


text:
Söğüd Ğäräbstanında 1979-nçı yılğı İran xälläre qabatlanırmı?
Söğüd Ğäräbstanında eşläwçe çit il keşelärenä häm xakimiat wäkillärenä höcümnärneñ artuı, ildäge wäzğiat 1979-nçı yıldağı İrannı, anda islam radikallarınıñ şaxnı bärep töşerüe aldınnan bulğan xällärne xäterlätä digän fiker köçäyä bara. Kärim Kamal, Amerika Quşma Ştatlarınıñ 6 distä yıl buyı Yaqın Könçığıştağı iñ tuğrı berektäşläreneñ berse bulğan Söğüd patşalığınıñ bügenge xälenä, andağı patşa ğailäsenä islamçılar yağınnan artqan basımğa küzätü yasıy.
Audio, Richard Murphy
"Moña, yäğni bar töbäkne demokratiäläşterügä, Söğüd Ğäräbstanınıñ tarixtağı, ğäräp wä möselman dönyasında totqan urının iskä alıp kilü yaxşı bulır ide" di, xäzer New Yorktağı Tışqı mönäsäbätlär şurasında eşlägän Richard Murphy. Soñğı yılda Söğüd Ğäräbstanında islamçılarnıñ andağı çit il keşelärenä häm ğomumän xakimiat wäkillärenä höcümnäre bermä-ber arttı. Alar berençe çiratta ilneñ neft industriäse eşen bozu maqsatın quya. Mäğlüm ki, dönyada çığarılğan neftneñ dürttän ber öleşe Söğüd Ğäräbstanına turı kilä häm annan kilgän tabış söğüd patşa ğailäse xakimiateneñ nigezen täşkil itä. Neft industriäsendä eşläwçelärgä höcümnär oyıştırıp häm şuşı tabışlı eşkä törleçä qomaçawlap islamçılar ildäge xakimiatneñ tamırın çaba. Elek Aq yortta terrorğa qarşı köräş eşen alıp barğan Richard Clark ğomumän, Söğüd Ğäräbstanında xällär 1979-nçı yılğı İrannı xäterlätä, anda da islamçılar, 25 yıl elek İran şaxın ildän quğan kebek, Riadtağı patşa ğailäsen xakimiattän bärep töşerä ala dip isäpli. Üzäk Küzläw idaräse CİA küptän tügel genä maxsus tikşerenü ütkärep, 2020-nçe yılğa Söğüd Ğäräbstanı islamçılar qulında qalsa bu berkemne de ğäcäpländermäyäçäk dip belderde. Qayber Könbatış belgeçläre, Söğüd Ğäräbstanı aşığıç räweştä xälitkeç reformalar ütkärmäsä täräqqiat çınnan da şulay bulaçaq digän fikerdä tora. Yaqınça 15 meñläp söğüdi arasında ütkärelgän fiker beleşü şunı açıqladı - ildäge xalıqnıñ yartısı diärlek "äl-Qaidä" citäkçese sanalğan Osama bin Ladenğa qarata uñay mönäsäbättä tora, läkin ikençe yaqtan anıñ il belän idarä itüen telämi. Mondıy şartlarda patşa ğailäse çınnan da nindider reformalar ütkärü kiräklege aldında qala, ämma berük waqıtta alarnı ildäge qadimilärneñ dä, liberallarnıñ da açuın çığarmıy ğına alıp barırğa tieş bula. Patşa Faxdnıñ awıruı säbäple däwlät belän citäkçelek itkän şaxzadä Ğabdulla küptän tügel genä, misal öçen, şähär şuralarına saylawlar ütkärüne täqdim itkän ide. Xatın-qızlarğa da kiñräk xoquqlar birü turında süzlär äytelä, läkin bu älegä alarğa maşina yörtüne röxsät itü mömkinlege belän genä çiklänä.
Kärim Kamal


text:
London intixarçısı video tasmada kürsätelde
Britaniä tışqı eşlär ministrı jack Straw, Ğiraq suğışı häm London şartalwları arasında bäyläneş bulu ixtimalın kire qaqtı. London höcümnäre qorbannarınıñ tuğannarı bu tasmağa protest belderde. Şartlawda iptäş qızın yuğaltqan Britaniädä yäşäwçe möselman Gous Ali, Xannıñ äytkännäre – İslamğa qağılmıy, dip belderde, häm Xan kebek keşelärgä qarşı köräş alıp baraçağın äytte.
Xannıñ videosı pänceşämbe könne al-Cazeera televideniäsendä kürsätelde. Anda şulay uq al-Qaidada ikençe keşe bulğan Ayman al-Zawahrinıñ London şartlawların xuplawı, häm kiläçäktä Ğiraq suğışın yaqlağan koalisiä illärendä tağın höcümnär bulaçaq digän süzläre bar ide.


text:
Mäcles Ğiraqqa kerü qararın qabul itte, bu Törkiägä ni fayda birer?
Törkiäneñ millät mäclese xökümätkä Ğiraqqa ğaskär kertergä röxsät birü turında fiker alışa. Änkara bu qarar qabul itelü belän Ğiraqta xärbi çaralar başlanmayaçaq, dip tınıçlandırırğa tırışa. Xalıqara cämäğätçelek isä Törkiäne Ğiraqqa ğaskär kertmäskä, mäsäläne diplomatik yullar belän çişergä çaqıra.
Änkara bu qarar qabul itelü belän Ğiraqta xärbi çaralar başlanmayaçaq, dip tınıçlandırırğa tırışa. Xalıqara cämäğätçelek isä Törkiäne Ğiraqqa ğaskär kertmäskä, mäsäläne diplomatik yullar belän çişergä çaqıra.
Soñgı waqıtta Törkiä eçennäñ başlap, kübräk Törkiäneñ könyaq könçığışındağı çik buyında höcümnär kinättän qabına başlağan ide. İñ soñgısında, Törkiyäneñ 15 ğaskäriye üterelde. Bu da Törkiyäne, ğisyançılarğa qarşı höcüm başlarğa etärde. Törkiä PKK problemı belän inde ike distä yıldañ artıq köräşä. Bu maqsatta, yağni Ğiraq çigedä yäşerengän ğisyançı törkem PKKnıñ tamırıñ qorıtu öçen, Tönyaq Ğiraqqa kergän ide inde. Alarnıñ iñ zursı bulğan 4 çaranıñ berençese, 1995nçe yılda buldı. Törkiä berençe tapqır, 35 meñ ğaskeri häm hawa köçe belän Tönyaq Ğiraqqa 60 çaqrım kerde. Awır çükeç dip atalğan bu höcümgä sonınnañ 10 meñ ğaskär tağın quşıldı.
1997 – 98 nçe yıllarda Törkiä, Barzani yaqtaşlığında 20 meñ ğaskär belän Tönyaq Ğiraqqa kerde. 1999 – Törkiä hawa höcüme yasadı. Yäğni bu berençe tapqır bulmıy.
Şunısın da östärgä keräk, kiçä Premyer Erdoğannın da äytkäne kebek, bu qarar alınu belän, şunda uq höcüm yasalaçaq digän süz tügel. Ägär dä yuğaltular, zararlar artsa, kiräkkän waqıtta häm şartlarda höcüm yasala alaçaq. Erdoğan, qabat assızıqlap bu höcümneñ terrorçılarğa qarşı bulaçağın äytte.
Bu mäsäläne, soñgı könnärdä dönya matbuğatı häm säyäsätendä dä kiñ urın aldı. Amerika bu höcümneñ Ğiraqta totırıqsızlıq tudıraçağı qurqusı belän qarşı çığa. Ğiraq yağı isä, bu mäsäläne säyäsi çaralar belän çişärgä täqdim itä. Qısqası Törkiädä bu qarar qabul itü belän säyäsi bäyläneşlärdä arttı diyärgä bula. Mäsäläne säyäsi yul belän çisü öçen diplomatik tırışlıqlar arttı.
Törkiyädä armiä tärtebe Törkiä Ğiraq çigenä ğaskä cibärergä bulsa, kemnär cibäreler?
Törkiyädä 18 yäşenä citkän här ber yeget, 16 ayğa ğaskäri wazifasnı ütäw öçen armiağa kitüe mäcbür. Läkin yuğarı uqu yortında uquğannar yäisä çit illärdä yäşägän keşelär, bu wazifanı bilgele ber yäşkä qadär kiçekterä ala. Läkin axır çiktä barıber aqçalı bularaq 1 ayğa (Bu çittä 3 yıldañ artıq räsmi eşlägän keşelärgä maxsus), yäisä yuğarı uqu diplomı bulğannar 6 ayğa ğaskärgä baruı şart. Bu mäcbüriät 45 yäşkäçä däwam itä.
Ğiraq çigenä yäisä qaynar noqtalarğa cibärelgän ğaskärlär isä, alar ğadi ğaskärlär tügel, Xärbi saylanıp cibärelä. Alar anda maxsus programmada äzerlänelä häm ğadättä alarnıñ ğaskäri wazifaları da başqalarğa qarağanda ozaqqa bula. Alarğa ğaskäriyädä xezmät itgän öçen aylıq aqça tülänä. Suğışta yäisä xöcemnärdä şäxid bulıp ülgän çağında isä, bu aqça ğailäse häm balalarına tülänä.