c: text/html

text:
Qırımtatarı Emine Ziyatdinova Ukrainada ve Amerika Qoşma Ştatlarında tasil aldı, jurnalist olaraq çetel neşirleri ile işbirligi yapa, amma özüni içtimaiyatçı da saya. «İzolâtsiya» leyhası çerçivesinde yapqan installâtsiyasını öz halqınıñ üç nesiliniñ qırımtatar genotsidiniñ nasıl añlağanına bağışladı. Başından keçirgenini Emineniñ 1932 senesi doğma qartanası, 1961 senesi doğma anası ve Özbekistanda dünyağa kelip, üç yaşında vatanğa avdet olğan müellif tarif ete. Emine dey ki – halq afızası deñişe bile.
İnstallâtsiyada Emine Ziyatdinova qoranta arhiviniñ fotoresimlerini qullandı. O, soñki sefer evine barğanda «Sayğı tahtasında» öz fotosüretiniñ yanında Putinniñ fotosüretini ve Georgiy şeritlerini kördi. Qırımtatar sürgünligi aqqında bir söz bile yoq.
– Bediiy aktsiyalarda iştirak etüv tecribesinen paylaşıñız. Bunıñ kibi bir şey yapqan ediñizmi?
– Bu installâtsiya – ayatımda yapqan birinci installâtsiyamdır. Fotoresimler sergilerim olğan edi, keçken sene Amerikan evinde sürgünlik yıllığına bağışlan sergim olıp keçti. Onıñ adı «Başqa evim yoq», şahsiy bir sergi edi. Fulbright evinde sergim olğan edi, taqım sergilerinde de iştirak ettim. Men fotoresimlernen oğraşam ve jurnalistikadan çetleşip, kontseptual şeylerge diqqat ayırmağa tırışam. Bu mültimedia işidir, amma eñ esası, bütün ğayeler – ortaq afızası, şahıs afızası aqqında – bir vaqıtları içtimaiyatta ögrengenim şeyler.
– Tuvğan yerlerini terk etmege mecbur olğanlarnıñ hatırasına bağışlanğan «İzolâtsiyada» iştirak etmek içün sebep ne oldı?
Menim içün büyük bir sual bar – balalar mektepke barıp, Rusiye Federatsiyası reberliginiñ fotosüretlerini köreler, qırımtatarlarnıñ ortaq afızası ne olacaq, qırımtatar kimligi ne olacaq
– Bu sergini ne içün yapmağa istedimmi? 2014 senesiniñ adiselerinden sebep bütün açıq subetler aşhanege avuştı. Anam videoda ayta: anası tizelerinen aşhanede laf etip oturğanda anam kirgen olsa edi, er kes lafını kese edi – qorqqan ediler. Menim içün büyük bir sual bar – balalar mektepke barıp, Rusiye Federatsiyası reberliginiñ fotosüretlerini köreler, qırımtatarlarnıñ ortaq afızası ne olacaq, qırımtatar kimligi ne olacaq. Qırımda tarihnı ğayrıdan yazalar, Rusiyege köre, qırımtatarlar ve qazantatarlar – bir halq, er kes Sovetler Birligini sağına kibi yazalar.
– Qırımtatarlar sovetlernen bağlı er şeyden uzaq turmaq içün sert bir aşı olaraq sürgünlikni körgenler. Buña baqmadan, Qırımda Rusiye akimiyetinen işbirligi yapqan insanlar da bar, o vaqıtnıñ sovet degerleri ve teşviqat klişeleri qayta. Bunı añlatıp olursıñızmı?
Belli bir yaşqa kelgen soñ saña satqın dep köstergende añlaysıñ, ana-babanı iç bir qabaatı olmağanda sürgün etkenler, qırımtatarlar içün bu büyük bir faciadır
– Mence, qırımtatarlar aşılanğan kibi bir stereotip ve hayal bar. Ana-babam, qartana ve qartbabam yaşlarında insanlarnen laf etseñiz, bunı añlarsıñız, men çoq subetleşken edim, bu teren bir içtimaiy subetler olğan edi. Ortaq hatıra seviyesinde olar sürgünlik, Sovetler Birligi, Stalin, Leninni takbih etken olsalar da, qart adamlar Sovetler Birligini şahıs olaraq hatırlaylar. Er kes aşı olğan aytmaq zordır. 60-ıncı, 70-inci yılları ve soñra da Sovetler Birligi ve parlaq kelecekke inanğan ediler. Sistema bunı nasıl etip qabul etecegiñe tesir ete. Ebet, er şeyni tüşünip yapqan insanlar da bar, amma çoqusı bunı yapıp olamay, ukrain, rus ya da qırımtatarı olsun, farqı yoq. Belli bir yaşqa kelgen soñ saña satqın dep köstergende añlaysıñ, ana-babanı iç bir qabaatı olmağanda sürgün etkenler, qırımtatarlar içün bu büyük bir faciadır. Soñra özüne sual bermege başlaysıq. Amma çoqusı insanlar bunı yapmay.
– Bir çoq «sovet» adamı içün Sovetlerniñ dağılması şahsiy bir felâket oldı. Amma qırımtatarlarnıñ orta nesili ecdatlarınıñ topraqlarına qaytıp, ev qurmağa başladılar. Demek, Sovetler nostalgiyası olsa da, Qırımğa avdet olmağa ve yañı ömür başlamağa keder etmedi?
– İçtimaiy tecribe berile. Qırımtatarlar qısqa bir müddet içinde üç kere sıfırdan başlağan ediler. Qartanam yañı yerde ev qurğan edi, ana-babam ev qurğanlar, ağam Aqmescitte qırımtatarlar toplu yaşağan yerde yañı ev qurdı. Sistema saña yardım etmese, sen bu tecribeni alasıñ. Qırımtatarlarğa 90-ıncı seneleri de kimse yardım etmegen edi, er kes bir-birine yardım etti. Seniñ ve qorantanıñ amanlığı saña bağlı olsa, bunı yapasıñ. Ana-babanıñ teşebbüsi bar edi, qartana ve qartbabalarnıñ teşebbüsi bar edi, olarnıñ başqa çaresi yoq edi, mecbur ediler. Seniñ de teşebbüsiñ olacaq.
Qırım menim evimdir, anda qaytacağımnı tüşüngen edim, elli yaşlarında olğanda işim şekillenir degen edim. Şimdi – bilmeyim...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
İke Koreya qabat duslaşa
Tön'yaq häm Kön'yaq Koreya arasında 1 yıl buyı êlemtä kanalları yabıq tordı
Tön’yaq Koreya belän Kön’yaq Koreya arasında soñğı 1 yılda yabıq bulğan êlemtä kanallarınıñ qabat açıluı belderelde. İke ilneñ liderları monıñ öçen aprel’ ayınnan birle yazmaça söyläşü alıp barğan. Nihayät’ anıñ uñay näticä birüe xäbär itelde.
Kön’yaq Koreya ilbaşı ofisınnan belderelgänçä, ike aradağı räsmi êlemtä aktiv xälgä kiterelde. Anda üzara ışanıç nigezendä ikeyaqlı mönäsäbätlärneñ yaqında qabat yaxşıruına ömetlänüläre dä äytelä.
Tön’yaq Koreya däwlät agentlığı da bu räsmi belderüne rasladı.
İke arağa salqın cillär uzğan yıl ütep kergän ide. Kön’yaq Koreya aktivistları Tön’yaq Koreyağa diñgez aşa protest êçtälekle broşyurolar yulladı. Tön’yaq Koreya xökümäte, kürşe däwlätneñ moña qarşı çara kürmäwe säbäple, êlemtä kanalların tuqtatu qararı çığardı.


text:
Törki awar tele
Törki awar tele — VI—IX ğasırlarda Pannoniädä awarlar arasında taralğan törki tel, Awar qahanlığı tarqalğannan soñ yuqqa çıqqan.
Törki torkemneñ oğur tellärenä qarıy yäki zur yoğıntısında bulğan.
Törki awar tele farsı telle çığanaqlardan bilgele, anda Altay telläre ğailäsenä xas bulğan isemnär häm titullar telgä alına.
Awarlar runik yazunı qullanğannar, läkin tabılğan yazular bik qısqa häm töşenmägän äle.
Çığanaqlar buyınça borınğı bolğarlar qayber törkemnäre awar qäbiläläre berlegenä kergän häm bolğar tele yärdämendä awar yazuların töşenergä tırışalar.
Qayber qaraşlar buyınça başlanğıç däwerdä awarlar mongol telle bulğandır (cücän qäbiläse tele). Şuşı qaraş yärdämendä slavän tellärenä äwwäl mongol alınmaları kilgäne añlatılıp bula.
Bütän qaraş buyınça (Rona Taş) awar tele haman bolğar törki telenä qarağan.
ÄdäbiätYзrәpTү
- Myдpak O. A. ABapckaя Haдпиcb Ha cocyдe из kлaдa Haдb-CeHT-Mиkлoш // Orientalia et Classica, AcпekTы koMпapaTиBиcTиkи — M.: Изд. PГГy, 2005. Bып. VI. — C.81-103(үлe cылTaMa)
- HeMeT Ю. K Boпpocy oб aBapax.
- XeлиMckий E. A. TyHrycoMaHbчжypckий языkoBoй koMпoHeHT B ABapckoM karaHaTe и cлaBяHckaя эTиMoлorия // MaTepиaлы k дokлaдy Ha XIII MeждyHapoдHoM cъeздe cлaBиcToB. ЛюбляHa, 15-21 aBrycTa 2003.


text:
Tesla ike maşinağa kilep bärelde
Avtopilotta xäräkät itüçe Teslanıñ mondıy qazaları şaqtıy
AQŞnıñ Florida ştatında avtopilotlı Tesla maşinası ike texniqağa kilep bärelde. Waqıyğa Orlando şähäre yanında bula. Ber poliśiyä maşinası başqa ber avtomobil’gä yärdäm itü öçen yul qırıyına tuqtıy. Tesla alarnıñ ikesenä kilep bärelä. Qazada 2 keşe ciñelçä yaralana.
AQŞnıñ yul xäräkäte qurqınıçsızlığı idaräse hälakätlärdän soñ Teslanıñ avtopilot dip ataluçı aldınğı qull...
-
25.09.2022
-
25.09.2022
-
25.09.2022
-
25.09.2022
-
25.09.2022

seg_langs: ron_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk


text:
Covanni Plano Karpini
Karpini Giovanni de Plano /karPİni djovanni de plano/, ul da del Plan del Carpine, (1182 — 1.04.1252[1]), Frantsiskannar ordenı monaxı, säyäxätçe.
1245 yılda Rim papası Innocenti IV anı mäğlümat tuplaw maqsatında Mongol imperiäsenä cirbärä. Carpini böyek qağanğa Papanıñ xatın tapşıra. Ul xatta Möselman xälifälegenä qarşı bergäläşep köräşü kileşüe tözü täqdim itelgän bula. Altın Urdada waqıtta Batu xan belän oçraşa, Qaraqorımda Ügädäy ulı Göyekneñ böyek qağan täxetenä utıru tantanasında qatnaşa (1246). İlçelek wazıyfasın ütägändä kürgännären tarixı yulyazma xezmätendä ("Libellus historicus") yazıp qaldıra. Anda Monğol İnperisenä bäyle bay mäğlümattan tış törle xalıqlar, ş.i. Bolğar, Qıpçaqlar turında da bäyän itelä.
iskärmälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ↑ XeHHиr P.HeBeдoMыe зeMли. T.3, 43—49 b.


text:
Bağçasaray tarih ve medeniyet qoruğınıñ sabıq mudiresi Elmira Ablâlimova, Rusiye ukümeti tarafından yapılğan Bağçasaraydaki Han sarayınıñ «rekonstruktsiya»sı boyunca dava halqara mahkemede baqılmaq kerek, dep saya.
Qırım.Aqiqat muhbiri, Ablâlimovanıñ bunı aprel 16-da Kyivde «İşğalciler Qırımda Han sarayını ne içün mahv ete?» matbuat konferentsiyasında söylegenni bildire.
Ablâlimova: «Bugün Ukrainanıñ Rusiyege qarşı halqara mahkemelerde açılacaq büyük bir dava azırlana. Menim fikrimce, işğal etilgen territoriyada (Qırımda – QA), ayrıca Han sarayınıñ misalinde, medeniy silme dosyesi bu davağa kirsetilmek kerek», – dedi.
Onıñ aytqanına köre, şimdi Qırımda medeniy mirasqa qarşı cinayetlerni tasdiqlaycaq materiallar azırlana.
Mart 19-da Kyivde Rusiyeniñ Ukrainadaki elçihanesi yanında Qırımda Han sarayınıñ viran etilmesine qarşı tedbir keçti.
Rusiye ukümeti Bağçasaraydaki Han sarayında «qazağa qarşı ilk nevbetteki işler»ni yapmağa devam ete. Ukraina Medeniyet nazirligi, Qırımdaki Rusiye ukümeti tarafından Bağçasaray qoruğınıñ territoriyasında işlerniñ yapılması neticesinde Han sarayınıñ baş binası içün mahv etilmek telükesi bar, dep iddia ete.
Bağçasaraydaki Han sarayı muzeyi – qırımtatarlarnıñ tarihı ile alâqalı olğan eñ belli muzey, Qırımda olğan Geray hanlarına ait yazlıq rezidentiya yeri. Muzey kompleskiniñ territoriyasında saray, harem binası, han mezarlığı ve cami bulunalar. O, UNESCOnıñ Dünya mirası cedveline kirsetilmege namzettir.


text:
Qırımda suv basuvından zarar körgen insanlarğa evniñ bir metr kâresi içün 6-şar biñ ruble bermege vade eteler. Bu aqta bazarertesi künü Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov operativ ştabınıñ toplaşuvında bildirdi.
«Bir metr kâresi içün 6 biñ ruble aqqında aytamız. Devlet yolbaşçısınıñ qararı da bar, şunıñ içün ihtiyacı olğanlarğa ödemeler sayılğanda – ev tamiri, yoq etilgen tehnika – çoqusı insanlar bir metr içün daa 6 biñ ruble alacağını köz ögüne almaq kerek. Bu eñ yaqın vaqıtta olacaq, bütün malzemeler yollanılacaq», – dep bildire Aksenovnıñ aytqanlarını TASS.
Onıñ bildirgenine köre, şimdi Rusiye akimiyet organları olarğa kerekli tazminatlarnen bağlı berilgen malümatnı teşkere.
«Er şey tasdıqlansın, vesiqa şekillendirmege başlaycaqmız. Devlet yolbaşçısınıñ qarar bar, baş nazir muavininen laf ettim, aqibetlerni yoq etmek içün iyül ayında para alacaqmız. Bu 100% olacaq», – dep qoştı Qırımnıñ yolbaşçısı.
Sağanaqlardan zarar körgen Bağçasaray rayonınıñ sakinlerine 40 million rubleden çoq tazminat ödemege vade etken ediler.
Keriçniñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Borozdin Keriçte sağanaq ve suv basuvlarından soñ tazminat aqqında ariza bergen Keriç sakinleri ödemelerini aldı, dep bildirdi.
Qırımda suv basuvlarından soñ vaqtınca qaluv noqtalarında 170-ten çoq insan qala.
Bundan evel Qırımnıñ Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ idaresi 2021 senesi iyünniñ 16-ndan 18-ne qadar küçlü yağanaqlar sebebinden Yaltada ve şarqiy Qırımda 426 azbarnı, 356 evni, 18 içtimaiy ceetten müim obyektni suv bastı, dep bildirgen edi. Umumen suv basqan yerlerden 1783 kişi tahliye etildi.


text:
Qırımdaki qurğaqlıq sadece yerli suv anbarlarınıñ saylaşqanına sebep olmadı, qurumaq telükesi altına tüşken göller de zarar kördi. Mına Sudaq yanındaki Boğaz gölü de pek saylaştı ve suv seviyesini coymaqtadır. Yerli sakinler, böyle ketişatnen göl asıl quruy bile dep şikâyet ete.
Ülkeşınaslarnıñ malümatına köre, göl üç yerastı çoqraqnen ğıdalana, bundan ğayrı yağmur ve irigen qar suvları da onı toldura. Onıñ içün mındaki suv, Qırım yalısında başqa tuzlu göllerge oşamayıp, içmekke de lâyıqtır. Bir vaqıtları gölge boru hattı uzana edi, o şimdi de bar, amma endi areketsiz ve qulanmaqqa yaramay. Lâkin yanında at ferması inkişaf etti. Fermadan atlar mında suv içmege kele.
Boğazğa Sudaqtan barıp yetmek içün, yaramay bir qaç kilometrlik çuqurlı yolda kecmek kerek. Yazıq ki, körüngeni kibi, mında yol töşemege kimse azırlanmay, nafile, yerler pek dülber.
Demek, Boğaz - evelleri büyük olğan bir suv anbarıdır. Şimdi göl olğan suvlarını coydı. Soñki yıllarda olğan qurğaqlıq Meganom burnunıñ eteginde yerleşken acayip gölge menfiy tesir etti. Yalı kenarında suvnıñ ne qadar tez azlaşqanını körmek mümkün.
Mında yaşağan adamlar, bir qaç yıl evel bu suvnen tolu, teren, balıq ile zengin bir göl olğanını ayta. Şimdi gölge ketken yolda yaldav ve balıq tutuvı yasaq olğanı yazılğan, qaideni bozğanlarnı 200 rublelik cöreme bekley. Men gölde olğanda, anda iç bir balıqçnı körmedim, amma, yerliler aytqanı kibi, gölden balıq ğayıp olğanı içün balıqçılar yoq. Amma şimdi göl suv ösümliginen toldı ve bataqqa oşap başladı, onda yaldamaqnıñ çaresi yoq. Bir qaç yıl evel mında köçme quşlar raatlanğan olsa, şimdi olar gölni keçip keteler.
Qırım tabiatı pek nazik, morttır, onıñ teşkil etilmesi biñlerce yıllar devam etti, şimdi ise bir qaç yılnıñ içinde bozula. Soñki altı yılda Qırımnıñ yerastı suvlarınıñ pervasız çıqarılması olarnıñ seviyesiniñ azlaşmasına sebep oldı ve, böylece, neticede bayağı Qırım çoqraqları qurudı. Gölni ğıdalağan coqraqlar da quruğan ya da saylaşqandır.
"Baarde bu göl keñiş töküldi ve balaban, temiz, yerlilerni bile ayrette qaldırğan gölge çevirile edi. Mında birden gür ösümlikler, şifalı otlar peyda ola edi. Çoq yıl devamında gölniñ suvlarınen Qoz (Solnecnaya Dolina) köyündeki yüzüm bağlarını suvara ediler. Er keske ve er şeyge suv yete edi. Amma qurğaqlıq ve yerastı suvlarınıñ aqılsız qullanuvı gölniñ qurumasına sebep oldı", - dedi maña yerli ülkeşınas.
Onıñ aytqanına köre, evvelleri gölde qayıqlarnen yalday ediler, şimdi ise o o qadar saylaşqan ki, papiyler mında cayav yüre. Ülkeşınas, Boğaz meselesi ile ekologlarğa muracaat etkenini ayta edi, amma tahminler tesellisiz. Göl endi evelkisi kibi olmaz, dep belleyler. Ekologiya muvazeneti bozuldı. Yerastı suvlar ketti, olarnen beraber çoqraqlar da ketti. Yağmur suvlarından ğayrı gölni ğıdalacaq suv yoq, amma yağanaqlar da Sudaq bölgesinde siyrek ola.
Ekologlar qasevet ete: Qırımdaki suv meselesi yarımadanıñ tabiatı içün ekologiya felâketi oldı. Yerası suvlarınıñ ziyadece çıqarıluvı Qırımnıñ ekologiya sistemasına belli aqibetlerni ketirecek.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Ukrainada AB Temsilciligi Aqmescitniñ tahqiqat izolâtorında bulunğan Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantı Uzeir Abdullayevniñ aqlarınıñ bozuluvlarını taqbih ete. Bu hususta Ukrainada AB Temsilciliginiñ Facebooktaki saifesinde bildirile.
Bildirüvde: «AB Temsilciligi kelecekte de qırımtatarlarnıñ er türlü aqlarınıñ bozuluvlarını taqbih etecek, bu, cümleden, Uzeir Abdullayevniñ sağlıq vaziyetine ait», – denile.
Bundan evel aprel 30-da «Qırım birdemligi» cemiyet birleşmesiniñ oturışuvında Uzeir Abdullayevniñ apayı Fera Abdullayeva, onıñ aprel 30-da Aqmescitteki tahqiqat izolâtorınıñ tibbiy bölügine keçirilgenini bildirdi .
Daa evel Abdullayevniñ anası, tahqiqat izolâtorında bulunğan oğlunda bir qaç künden berli yüksek sıcağı, ayağında şişik ve şişiklik bar, o, dayanılmaz ağrılar çeke, dep bildirdi. Dilâra Abdullayevanıñ bildirgenine köre, bu alâmetler qannıñ zeerlenmesini köstermek mümkünler.
Rusiye advokatı Nikolay Polozov, Rusiye prezidenti yanındaki İnsan aqları boyunca şura (İAŞ) ve Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkovadan Abdullayev etrafındaki vaziyetke qarşılıq köstermekni rica etti
Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantları Teymur Abdullayev, Uzeir Abdullayev, Ayder Saledinov, Rustem İsmailov ve Emil Cemadenovnıñ qorçalayıcıları tarafından sıñırlav tedbiriniñ uzatılmasına qarşı berilgen apellâtsiyalarnı red etti.
2016 senesi oktâbrniñ 12-sinde Qırımda beş musulman qorantasınıñ evleri tintildi. Tintüvler neticesinde Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlanğan beş qırımtatar: Rustem İsmailov, Uzair Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov ve Ayder Saledinov tevqif etildi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesinde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarnıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi 2003 senesinde «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ qorçalayıcıları, taqipniñ diniy alâmetke köre yapılğanını tüşüne. Advokatlar, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenler esasen qırımtatarlar ve olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleri olğanını qayd eteler. Halqara uquq, işğal etilgen territoriyada işğal etken devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.


text:
Rusiye silâlı hızmetleri oktâbrniñ 2-nde Qarasuvbazar rayonında Terekli Şeyh Eli (Melniçnoye) koyüniñ 64 yaşındaki sakini Talât Abdurahmanovnıñ evinde tintüv ötkerip, namalüm (belli olmğan) tarafqa alıp ketti. Bunı Qırım.Aqiqatqa Qırım kontakt gruppasınıñ koordinatorı Abdureşit Cepparov haber etti.
«Maña malüm etilgeni kibi, bügün saba saat 6-da 64 yaşındaki Talât Abdurahmanovnıñ evine maskalı adamlar kirdi. Olarnıñ sayısı büyük edi. Ev saibini özünen beraber alıp kettiler, bese-belli Aqmescitke. O din kütken musulmandur. Şimdi vaqia yüz bergen yerge ketem», – dedi uquq qorçalayıcı.
Advokat Edem Semedlâyev bügün, oktâbrniñ 2-nde haber etti ki, Aqmescit rayonınıñ Yaşlıq (Molodejnoye) qasabasında qırımlı Renat Suleymanovnıñ evinde maskalı insanlar tintüv keçirdi ve onı belli olmağan yerge alıp ketti.
Rusiye uquq qoruyıcı qurulışları bunıñnen bağlı bir malümat bermey.
Qırım yarımadası Rusiye tarafından istilâ etilgen soñ, yarımadada FSB tarafından muntazam surette jurnalistler, failler, cemaatçılar tintile ve sorğuğa keçile. Uquq qorçalayıcılar bunı «uyğunsız fikirlerge qarşı kureş» kibi tanıy.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Resey Ukrainağa basıp kiruiniñ bir maqsatı retinde NATO-nıñ şığısqa qaray keñeyuine böget qoyu dep körsetken edi. Alayda, däl mwnıñ kerisinşe Ukrainadağı jağdaydan keyin NATO-nıñ aumağı tipti de keñeye tüsetindey. NATO jaqın arada Filyandiya men Şveciyanıñ ötinişterin qanağattandırıp, wyımğa qabıldauı mümkin dep kütilude. Eger bwl eki el alyans qwramına kiretin bolsa, NATO müşeleriniñ sanı 32-ge jetedi jäne Reseydiñ soltüstik-batısmen tikeley şekaralasatın boladı.
NATO (NATO/Soltüstik Atlantikalıq Şart wyımı) – 73 jıl bolğan, älemdegi eñ auqımdı qorğanıs alyansı. Bwl wyım Ekinşi düniejüizilik soğıstan keyin qwrıldı, sol kezdegi maqsatı Europanı Keñestik Mäskeudiñ ekspanciyasınan qorğau bolatın. Kez-kelgen bir müşesine qarsı şabuıl twtas wyımğa jasalğan şabuıl dep sanalatın bwl wyımnıñ uaqıt ötken sayın irgesi keñip, jaña müşelermen tolıqtı. Sol twsta Keñes odağı bwğan qarsı «Varşava kelisimin» tüzgen bolatın, ol negizinen Europanıñ şığısındağı kommunistik elderden qwralğan edi. Keñes odağı qwlay salısımen bwl wyım da ıdırap, tipti keybir müşeleri qarsılası sanalıp kelgen NATO-ğa kirdi. Söytken NATO bügin rasımen de Reseydiñ şekarasına kelip jetetin boldı. Anığında bwğan itermelegen Mäskeudiñ özi edi.
AQŞ aqparat qwraldarı Aq üy men Pentagonğa silteme jasay otırıp, Şveciya men Finlyandiyanıñ NATO-ğa müşelik ötinişteri mausım ayında qaraluı mümkin ekenin jazıp jatır.
Ärine, NATO Ukraina üşin Reseymen soğısıp jatqan joq. Bwl üşin Soltüstik Atlantikalıq Şart Wyımınıñ qwqıqtıq mümkindigi de joq. Eger, Resey wyımğa tikeley müşe bir elge şabuıl jasağan jağdayda, aytalıq Lativiya, Litiva, Estoniya nemese Pol'şa sekildi, onda NATO öz küşin Reseyge qarsı jwmıldıra aladı. Degenmen, Ukrainanıñ qazirge deyin Reseyge küşti qarsılıq körsete aluında NATO-nıñ qoldauın bölip qarauğa bolmaydı. Reseydiñ tankterinen tartıp türli auır äskeri tehnikalarına jäne tikwşaqtarına qarsı soğıs qwraldarın köbine-köp atalğan wyım müşeleri berip otırdı.
Ukrainada Resey men NATO äskeriniñ tikeley soğısqa baruı, bwl jahandıq soğısqa bastap ketui mümkin edi. Degenmen, qazir NATO küşteri Reseyge jaqın Şığıs Europada ornalasqan. Baltıq jağalauındağı elderden tartıp, oñtüstigi Rumıniyağa deyin mıñdağan NATO sarbazdarı Reseydiñ Europa bağıtın qorşap twr. Resmi mälimetterde Şığıs Europadağı NATO äskerleriniñ sanı 40 mıñğa jetedi. Olarğa qosa saqaday say twrğan 100-den asa soğıs wşağı, Reseydiñ batıs, oñtüstik batıs, soltüstik-batısımen şektesetin teñizderde 120 äskeri keme twr. NATO müşeleriniñ üş birdey äue tasımal kemesi bwlardıñ sırtında. Eger aldağı uaqıtta Filnyandiya men Şveciya wyımğa müşe bolsa bwl elderge de birikken küşter ornalastırıluı mümkin. Bwl Reseydi batıs taraptan tolıqtay qorşauğa qaldırğanmen birdey.


text:
Tınısh okeanı
Tınısh okeanı bul batısta Aziya ha'm Avstraliya, shıg'ısta Amerikalar, qublada Qubla okeanı, ha'm arqada Arktika okeanı aralıg'ında jaylasqan suw ko'lemi esaplandı. Ol en' u'lken okean esaplanıp, jer ju'zi betinin' u'shten-birin iyeleydi. Ol Horn tumsıg'ı, Chili/Argentinadan qublag'a Antarktikag'a sızılg'an sızıqta Atlantika okeanına, ha'm Tasmaniya, Avstraliyadan qublag'a Antarktikag'a sızılg'an sızıqta Hind okeanına qosıladı.
Atlantika okeanı ken'eygen sayın, Tınısh okeanı a'ste kishireyip barmaqta. Bul ten'iz tub'in Jerdin' orayına qaray bu'klew arqalı bolip atır. Bul urılıw ju'da qattı bolıp basım jıynalg'an waqıtta ıssı taslardın' ham' shan'nın' u'lken jarılıwı arqalı ko'plep jer silkiniwler ha'm vulkanlar payda etedi. Suw astında jer silkiniw bolg'anda, bul tez qozg'alıs tsunami payda etedi. Usi sebepli tsunamiler basqa jerlerge qarag'anda Tınısh okeanı jag'alarında ko'p bolıp turadı. Jerdin' ko'pshilik vulkanları Tinish okeanı atawlarında jaylasqan, yamasa okean jag'alarınan bir neshe ju'zlegen kilometr qashıqlıqtag'ı kontinentlerde jaylasqan. Tektonik plitalar Tınısh okeanı kishireyiwine tag'ı bir sebep esaplanadı.


text:
Aqmescit – Noyabr ayından başlap, Qırım balalar bağçasında balalarnıñ yemek fiyatları paalılaştı. Aqmescitte bu raqam birden 4 kerege arttı - künde 132 ruble etrafında. Bu fiyatnıñ yarısı (66 ruble) şeer bücetinden ödenile, qalğan paranı ana-babalar tölemek kerekler.
Evelden, balalar bağçasına qatnağa balanıñ yemegi içün 18 ruble bere ediler. Esaplasaq, böyle raqam ola:
18 rub. h 22 kün = bir ayda 396 ruble çıqa
66 rub. h 22 kün = bir ayda 1452 ruble olacaq
«Rublege keçmezden evel balanıñ yemegine ayda eñ çoq 120 grivna töley edik, - dey, 4 yaşlı Sofiyanıñ anası Yuliya. – Yazda çoqça alıp başladılar. Başından – 400, soñra – 500. İyülde biz 650 ruble tölep başladıq. Akimiyet ise, 18 ruble aqqında ayta. Ne içün böyle farq, añlaşılmay? Endi daa yahşı oldı - er ay bir buçuq biñ ruble tölemek kerek!».
Akimiyetke işanacaq olsañ, ana-babalar özleri yemek fiyatlarını kötermege rica ettiler. Sorav keçirip, üykenlerniñ ekseriyeti buña razılıq bergenini ögrengen ekenler, emiş.
«Ana-babalarnen qonuştıq, 90% balalarnıñ yemegi tam olması içün para bermege azır olğanını ayttılar», – dep ayttı okâtbrniñ 31-nde Aqmescit şeer şurasınıñ reisi Viktor Ageyev.
Faqat, biz laqırdı etken ana-babalar aytqanları kibi, olardan iç bir kimse fikirlerini soramadı, birden qararnı seslendirdiler.
«Oğlumı almağa kelgende bağçada ilân ettiler – künde balañız içün 66 ruble bereceksiñiz, – dep çorlana Aqmescit sakini Nikolay. – Menim yerime qarar bergenleri ve men bunı istegenimni aytqanlarını men begenmeyim. Men endi dört kerege artqaç töleycegim de meni memnün etmey».
«İç bir kimse bir kimseden bir şey soramadı, – dey aqmescitli Aliye. – Biz tölevler palılıaşacğanı eşitken soñ, aksine başqa ana-babalarnen toplaşıp, buña qarşı imzalar topladıq. Aylıqlarımız 8 biñ olğanda, bir buçuq biñni tölemek paalılığa tüşe. Mektübimizge cevapnı ale daa almadıq».
«Böyle aşatmaq yerine, asıl bir şey bermemek daa eyi»
Tölevlerniñ artuvı aqqında qarar alınmazdan eki afta evelsi, Qırım ombudsmeni Lüdmila Lubina, balalar bağçalarda aç oturalar dep bildirgen edi. Qırım Cumhuriyetinde insan aqları boyunca vekil Aqmescitniñ dört bala bağçasında bulunğan soñ, bu kibi neticege keldi. Ana-babalar balalarnı yaramay aşatqanlarına şikâyet etkenler, emiş.
«Bizim balalarımız bağçalarda aç oturalar. Biz balalarnı bağçalarda saqat yapacaqmız. Böyle aşatmaq yerine, asıl bir şey bermemek daa eyidir. Sabadan, sütlü botqa, yağlı ötmek, birinci yemek suvda pişirile, sebzelerni da qoşalar. Eki bala bağçasında balıq bergenler, qalğan eki bağçada asıl bir şey yoq edi, irimçikten yasalğan tatar aş üylelik aşattılar. Et ya da başqa mahsulatlar yoq eken», – dep ayttı Lubina ve memurlarnı «bu meseleni acele sürette al etmege çağırdı».
Meseleni ğayet tez çezgenler. Fiyatlarnı köterip, endiden soñ balalar bağçada yahşı aşaycaqlarını ana-babalarğa aytqanlar.
«İç bir deñişmedi, – dey Yuliya. – Taze meyva-sebze olmağanı kibi, yoq. Sabalıq - sütlü botqa, yağlı ötmek qaşqavalnen ve çay. Üylelik - şorba, botqa, köfte, hoşaf, ötmek. Aqşamğa yaqın – irimçikten yasalğan yemek ya da bulka. Bergenleri şu».
Parañ yoq – soqaqta össeñ de olurmı?
Fiyatlar paalılaşqan soñ, bir çoq ana-baba balalarnı bağçadan almağa tüşüneler. Ana-babalarnıñ aytqanlarına köre, şeer akimiyeti tek yılnıñ soñuna qadar tölevlerniñ yarısını ödeycek. Yanvar 1 kününden başlap, paranı bütünley ana-babalar berecekler. Rusiyede, bu ihtiyaclarnı devlet qapatmay, emiş.
«Menim içün bir buçuq biñ çoqtır, yañı yıldan soñ ise, tek ana-babalar töleycekler, dediler, – dep ayta 3 yaşlı Vladikniñ anası. – Bir ayda 3 biñ ruble olacaq! Biz ödep olamaycaqmız. Aqayımnıñ daimiy işi yoq. Menim aylığım 9 biñ ruble. Bağçadan balanı alacaqtırım».
«Menim qorantam künde 132 ruble berip olamay, yani kimniñ parası yoq zengince adamlar içün yer boşatmaq kerekmi? – dep çorlana Yuliya. – Parañ olmasa, soqaqta össeñ de olur, öylemi?».
«Belki yañı akimiyet böyşe şekilde, bala bağçalarnıñ yetişmemezligi meselesini çezmek niyetinde? – dey Aliye. – Paranı bermege çaresi olmağanlar, yerni nevbtte turğanlar içün boşatacaqlar. Nevbet eksilir. Biz diger analarnen çorlanıp başlağanda, istemeseñiz – yoluñız açıq, dediler! Sizniñ riñizge kelecek çoq adam bar, ayttılar».
Qırım akimiyetiniñ malümatına binaen, yarımadanıñ balalar bağçasına şimdiki vaqıtta 17,6 biñ bala tura.
Balalar bağçasında yemek fiyatlarını kötergen soñ, Aqmescit akimiyeti, nasıl etip künde 132 ruble kerek olğanını esaplağanını añlatmadılar. Şeer şurasınıñ saytındaki qarar da bu sualge cevap bermey.Vesiqada tek añlaşılmağan bir cümle bar: «Aqmescitniñ mektepten aldın müessise talebelerniñ yemeklerini tabiiy alğan ketirmek maqsadınen».
«Belli bir vazifeler bar, biz olarnı yerine ketiremiz – balalarnıñ yemegi rusiyeli qaidelerge köre, künde 132 rble tura, buña köre yapamız»,– dep izaatladı şeer memuriyetiniñ reisi Gennadiy Baharev.
Devlet şurasınıñ qararı Rusiye sanitar ekiminiñ beyannamesine esaslana. Amma, şu beyannamede, yemekniñ fiyatı degil de, yalıñız mahsulatlarnıñ çeşiti ve miqdarı aydınlatıla. Ana-babalarnıñ fikirince, akimiyet esap etmeden, fiyatnı 4 raqamına arttırdılar. Aynı zamanda, Qırım Rusiyede balalar bağçasında yemekniñ paalılığı boyunca birinci yerde turacaqtır. Newsvl.ru malümatına köre, Vladivostokta fiyat 2 biñ ruble, Voronejde - 1800, Naberejnnıye Çelnı – 2504 ruble, Moskva vilâyeti Balaşiha şeerinde - 2600 ruble etrafında.


text:
Törkiyäneñ Rusiyägä êksportı arttı
İl, geosäyäsi yanawlarğa qaramastan, köçle êksport kürsätkeçlärenä ireşä
Törkiyä iyül’dä bäyä yağınnan iñ külämle êksportnı Rusiyägä yasadı.
İl, geosäyäsi yanawlarğa qaramastan, köçle êksport kürsätkeçlärenä ireşä.
24nçe fevral’dän birle däwam itüçe suğış säbäple global’ täêminat çeltärendä kürelgän xilaflıqlar häm illärneñ Rusiyä belän säwdä mönäsäbätläreneñ tiskäre yünäleş aluına qaramastan, Törkiyä balanslı strategiyäse häm êffektiv tışqı säyäsäte näticäsendä Rusiyä belän säwdä äyläneşen näticäle alıp bara.
Törkiyäneñ êksportı iyül’ ayında, uzğan yılnıñ şul uq çorı belän çağıştırğanda, 13,4%qa arttı häm 18 milliard 550 million dollarğa citte. Rusiyägä tovar satu isä, uzğan yılğa qarağanda, 236 million 900 meñ dollarğa üste häm 609 million dollar täşkil itte.
Törkiyädän Bolgariyä, AQŞ, Niderland, Kön’yaq Afrika cömhüriyätenä dä êksport arttı.
Bäyläneşle xäbärlär
Klimat üzgäreşläreneñ iq’tisadi risklarına kisätü yasaldı
Yellen klimat üzgäreşläreneñ iq’tisadi riskları mäs’äläsendä kisätte
İstanbul aêroportı Awrupada berençelegen saqlap qaldı
İstanbul aêroportı kön sayın 1286 oçış belän Awrupada berençe urının saqlap qaldı


text:
Aqmescitte vokal ocası, ukrain icracısı ve yır müellifi Yuliya Kaçulanıñ çeşit millet talebeleri belli «Güzel Qırım» qırımtatar halq yırını ukrain tilinde icra etip klip çıqardı. Video tünevin, oktâbrniñ 14-nde, derc etildi ve biñ kereden ziyade baqıldı.
«Çekimler Aqmescit civarında oldı, ufuqta Çatırdağ körüne, andan Aluştadan yeller ese. Bu hatıralar yırda ve añda yaşamağa devam ete…», – dep aytıla klip tarifinde.
Yuliya Kaçula Qırım.Aqiqatqa izaat berip, klip çıqaruv tafsilâtları aqqında tarif etti.
«Tercimeden (yırnıñ qırımtatarcadan ukraincege – QA) başlandı. Babam Viktor Kaçula tercime etti. Onı talebelerime kösterdim, Aqmescitte vokal derslerini berem. Talebelerim pek begendi, ya da men olarnı celp ettim, çeşit millet balaları bunı candan qabul etti. Olar o qadar begendi, bunı professional şekilde yapmağa qarar aldım. Kyivdeki çalğıcı dostlarım bu energetikanı pek qayd etken nağme yazdı. O, em duyğulı, em zemaneviy, bütün duyğularnı yetkize. Bu em ağrı, em nostalgiya, amma içimizde yaşağan küç de ola. O bizge hatıra beredir. Bu sebepten biz küçlümiz», – dedi Yuliya Kaçula.
«Güzel Qırım» – belli qırımtatar halq yırı. Onı qırımtatarlar yahşı bile ve türkü qırımtatar kontsertlerinde yanğıray.
Yuliya Kaçula – ukrain yırcısı, yır müellifi, jurnalist, terciman, vokal ocası, Qırımda yaşay. «Ukraince diñle!» leyhasınıñ müellifi.


text:
Qırımda yarımadada devlet vazifelerini eda etken insanlarnıñ qouvı boyunca mahsus komissiya teşkil etildi
Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksenovnıñ mütenasip avalesi Nazirler Şurası saytında aşkâr etilgen.
Vesiqada qayd etilgeni kibi, komissiyanı «devlet akimiyetiniñ itibarını tüşürmemek» maqsadı ile teşkil eteler.
Vesiqada şunı qayd eteler ki, komissiya cinaiy işlerniñ açılması, memurlarğa qarşı taqiqat areketleriniñ keçirilmesine tez sürette seslenecektir.
«Eger de komissiya Qırım Cumhuriyetinde devlet vaziflerini, Qırım Cumhuriyetiniñ devlet vatandaşlıq hızmeti, belediye hızmetinde vazifelerni eda etken şahıslarnıñ aq-uquqlarınıñ bozuluvını qayd etse, Rusiye Federatsiyası prezidentini haberdar etmek kibi qarar alına», – denile vesiqada.
Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ soñki toplaşuvına Aksenov Qırım memurlarına qarşı cinaiy işlerni «tarik» olaraq adladı ve şahsiy qoruvnı vade etti.


text:
Öz dava etmek sevgisi ile belli olğan Rusiye aktörı Aleksey Panin Odessa restoranlarınıñ birinde yerli faaller tarafından tutıldı.
Bunı öz Facebook saifesinde GO «Rada Gromadskoï Bezpeki» ştabınıñ reberi Mark Gordiyenko bildirdi.
«Rıba» restoranında oturıp, SBUnı bekleymiz... Aleksey Paninni esirge aldıq. Sözleri içün afu soradı… Afu sözlerini yütüb ağına yüklermiz…», – dedi Gordiyenko.
Onıñ sözlerine köre, aktörnı «militsiya ve SBUğa» teslim ettiler. «O, buña pek quvandı, aslında, o, bahtsız insandır… Aqiqiy degenerat…», – dep qoştı Gordiyenko.
Bunıñ ile qullanıcılardan bazıları faaller Paninge ğayet eyi şekilde davranğanını qayd etip, oña daa da qattı cezanı bermege talap eteler.
Buña ştabnıñ yolbaşçısı böyle cevap berdi: Paninniñ qanı ve çarmuqqa kerüvini istegenlerge… Bunı özüñiz yapa bilesiñiz, o, şimdi Odessadadır. Elimizden kelgenini yaptıq. Turıp, onı restoranda tosmenge tuttıq, subeleştik, insan öz qabaatını tanıdı ve kamerağa bir qaç kere afu soradı, Odessa ve Ukrainadan, onıñ sözlerini biz aşkâr etermiz».
Öz sözlerini tasdiqlamaq içün Gordiyenko bir qaç fotosüretni yükledi.
Belli olğanı kibi, avgust ayında Aleksey Panin ukrain siyasetçilerni «faşist» olaraq adlağanını ve Odessağa kelmege vade etkenini videoğa çıqarğan edı.
Hatırlatamız, 2013 senesi yazda Aleksey Panin Qırımda bulunıp, yol qazasına oğradı. Aktör ekinci aydavcı Elvis Seydaliyevni urdı ve milliy menüspligi boyunca aqaretledi. Bundan soñ Panin qırımtatarlarğa nisbeten yaramay sözlerni aytqan edi. Soñra aktör öz sözleri içün afu soradı, amma Qırımtatar Milliy Meclisinde aktörnı yaqalamağa talap ettiler. Qırım millitsiyası aktörnıñ areketleri sebebinden cinaiy işni açqan edi.


text:
Bugün Rusiye nezaretindeki Qırım mahkemeleriniñ ükümleri neticelerinde yüzden çoq bala babasız qaldı. Kimer cocuqlar babanı mektep bayramında körmez, baba qızını toy künü ozğarmaz, baba sportçu oğlunı yarıştan soñ quçaqlamaz. Bu balalarnıñ bazıları doğğanından berli babasını körmedi. Olarnıñ babaları siyasiy mabüslerdir.
Ana qorantanı birleştire, o, eki adam yerine balalarını baqa, östüre. Şimdi ise ana - küreşçi de oldı.
Qırım.Aqiqat Qırımdaki siyasiy davalar iştirakçileriniñ ömür qadınları aqqında ikâye ete. Bu yayında Liana Cemadenova aqqında tarif etecekmiz (Mümine Saliyevanıñ ikâyesini mında oquñız).
"Babamnı yiberiñiz"
Cemadenovlar qorantasınıñ kencesi - Asiya - babasını yalıñız mahkemede kördi, qızçıq, babası tutılıp alınğanından doquz kün keçken soñ dünyağa keldi. Üç yıl devamında aile, qoranta başı ve babasız yaşay.
Emil Cemadenovnı Rusiye FSBsi hadimleri, 2016 senesi tutıp aldı. Onı "Hizb ut-Tahrir" teşkilâtına aitliginde qabaatlap, 12 yılğa maküm ettiler. O terrorcılıq qabaatlavnı red ete, qorantası ise, olarnın diniy sebepler ile taqip eteler, dep tüşüne.
Biz sade bir qoranta edik, balalarımıznı östüre, terbiyeley edik, çalışa edik, kerek olğanda cemaatçılıqnen oğraşa edik - bala bayramlarınıñ keçirüvinde yardımcı ola edik ya da özümiz olarnı azırlay edik. Dinimizni küte edik - beş vaqıt namaz, oraza, acılıqqa barıp keldik, bu qadar", - aytıp bere mabüsniñ ömür arqadaşı Liana Cemadenova.
Tevqiften soñ balalarım, babasını tek mahkeme ayatında ya da qoradan körip oldı. Bir sefer olar beraber toplanıp, mahkeme binasınıñ yanında turıp, bir ağıznen: "Yiberiñiz!", dep qıçırdı.
"Oña bunı eşitmek ne qadar ağır olğanını añlayım. Bir tüşünip baqıñız, maşnada otura, qapı-pencereleri açıq, oğlanlarım ise: "Babamnı yiberiñiz!", dep qıçıra", - hatırlap ayta Liana.
Onıñ aytqanına köre, evlerini belli olmağan adamlar közetkenini köre.
"Nasıldır çet bir adam kamerağa fenernen yarıq etti. Bir kün evel sport kiyiminde, kapüşonnen ve fenernen yürgen adamnıñ suretini kördik", - dey Liana.
Qadın, aqaysız qıyın olğanını ayta. Amma, Liana, başqalardan destek körgenini qayd ete.
"Qomşular bizge muqaytça oldı. Bir qomşumız bar, olar hristianlar, üç oğlu bar. Bir sefer evge qaytam, yanıma kelip: "Aqayıñız nasıl?", dep soradı. Men deyim: "Olğanı kibi, deñişmeler yoq". O ise: "Dayanıñız, sabır etiñiz, bu eñ müimi, biz de qorantañız içün ve aqayıñız içün dua etecekmiz", - dep hatırlay Liana.
Devamı bar..


text:
Rusiyede çetelde qanunsız areketlerni amelge keçirmek içün mahsus hızmetniñ peyda oluvı aqqında süjet Rusiye telekanallarında daa yıl evelsi kösterilgen edi. Bunı Ukraina çetel işler nazirliginiñ matbuat siyasiy departamentiniñ müdiri Yevgen Perebiynis bildirdi.
Onıñ aytqanı kibi, spetsnaz diversiya, itsenmez siyasetçilerniñ yoq etilmesi ve qomşu memlektlerde vaziyetniñ kerginleştirmesi içün teşkil olundı. Rusiye arbiyleri çetelde qanunsız areketlerni amelge keçirmek içün azır olğanlarını bildirdi. Süjette Qırımnı işğal etken ve şimdi Ukraina şarqında areket etken insanlarnı añdırğan şahıslar kösterilgen edi.
«Yañı spetsnaz, rusiye jurnalistlerniñ aytqanı kibi, mahsus vazifelerni eda etmek, ayrı memkletlerge içki problemlerni çıqarıp, olarnıñ diqqatını tışqı problemlerden almaq kerektir. Mahsus ameliyat quvetleri ecnebiy partizan areketlerni idare ete ve istenmez liderlerni yoq ete, – qayd etti Perebiynis. – Bu diversion bölükler bugün Ukrainada areket etmeymi? Yıl evelsi Rusiyede alınğan stsenariy bugün Ukrainada amelge keçirilmeymi?»


text:
Bir aftadan berli Bağçasaray rayonınıñ Tav Badraq (Skalistoye) köyüniñ merkeziy yolu çetinde tiklenilgen haç tura. Onı dos-doğru qırımtatar halqınıñ sürgünliginden evel olğan musulman mezarlığınıñ qarşısında tiklediler. Musulman cemiyeti haçnıñ başqa yerge avuştırılmasını talap etecek ola, dep haber ete QHA.
Agentlikniñ malümatına köre, haçnı er kün politsiya hadimleri qoruy. Aynı vaqıtta Tav Badraq köy şurası haç tiklenilmesi içün bir de bir ruhset vesiqalarını bermegen edi.
«Almin zavodınıñ müdiri (PAO «Qurucılıq malzemeleriniñ Alman zavodı» reisi Yuriy Lovâgin – muarrir) bu haçnı bıltır sımarlağan edi, ğaliba. Ve onı mında tikleycek oldı. Lâkin bizler razı olmadıq, bundan soñ mesele qaldırıldı. Soñki sessiyada ise keşişhane yol işareti aqqında mesele baqıldı, haç aqqında bir şey aytılmadı. Bizler razı oldıq, böyle bir işaret olmalı. Neticede olar ise bu haçnı tiklediler», – dep añlattı köy şurasınıñ deputatı Remziye Kerimova.
Onıñ qayd etkenine köre, haç eski musulman mezarlığından 3-4 metr mesafede yerleşe.
«Şimdi köy şurası Aqmescitke, yadikârlıqlarnı qoruv ve medeniyet bölügine muracaat etti. Andan kelgen malümatqa köre, böyle bir mezarlıq yoq. Lâkin, mencesine, cenkten soñ bütün mezarlıqlarnı cedvelge almadılar, şimdi men deputat olaraq Bağçasaray qoruğına muracaatta bulundım», – dedi deputat.
Onıñ bildirgenine köre, köy şurası haç tiklenilmesi içün bir de bir ruhset vesiqalarını bermegen edi, topraq damartısı ayırılmadı.
Tav Badraq musulman cemiyeti haçnı başqa yerge avuştırmağa talap etecek. Faaller ise mında eski mezarlıq yerleşkenini tasdıqlağan vesiqalarnı toplaycaqlar.


text:
«Çonğar» kiriş noqtası ögünde, Qırım yarımadası tarafından, al-azırda iç bir yük naqliyatı yoq.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, evel yük maşinaları çoq olğan qısımda, yalıñız yengil maşinalar ve avtobuslar tura.
Bunıñ ile qıtaiy Ukraina tarafından ja «Çonğar» kiriş noqtasında yük maşinalar da yoq.
Qırımda Rusiye FSB sıñır idaresi bildirgeni kibi, Herson vilâyeti tarafından alıp barılğan «mal qamaçavı»na baqmadan, kiriş noqtaları «daimiy sürette» çalışmağa devam ete.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti böyle areketlerni takbih ete, amma yarımada sakinleri «erzaq qamaçavı»nıñ aqibetlerini duymaz, dep tüşüne.


text:
Atlantik okean
Atlantik okean – Tınç okeandan soñ eñ büyük ekinci okeandır. Bir zamanlar bir parça olğan qıtanıñ bölüngeninen meydanğa kelgen olıp, Avropa ve Afrikanı Amerika qıtasından ayıra. Yan deñizlerinen beraber (Aq deñiz, Şimaliy deñiz ve Baltik deñiz) 106,2 mln. km² meydanlıqqa saip olıp, yer yüzüniñ beşte bir meydanlığını qaplay.
3314 m ortalama terenligi bulunğan okeannıñ eñ teren noqtası Puerto Riko çuqurıdır (9219 m). Ayrıca dünyanıñ eñ uzun okean dağ sırası olğan Orta Atlantik sırtı bu okeanda buluna.


text:
İsmail Gasprinskiy
İsmail Gasprinskiy (Gaspıralı, Gaspralı) (arap urufatında: اسماعیل گسپرينسكى) (1851 – 1914) – ulu qırımtatar mütefikkirdir.
Soyadı yazılışları (variantları)Deñiştir
İsmail beyniñ soyadınıñ üç türlü variantı qullanılmaqtadır: Gasprinskiy, Gaspıralı, Gaspralı. Qırımdaki Qırımtatar matbuatında onıñ soyadı Gasprinskiy (daa sıq) ve Gaspralı (daa siyrek) olaraq yazılğandır. Türkiyedeki Qırımtatarca neşirlerde çoqusı vaqıt Gaspıralı olaraq yazılır. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ saytında ise olarnıñ er birinen qarşılaşmaq mümkündir, lâkin Gaspıralı ve Gaspralı yazılışları biraz daa sıq rastkele. Aqmescitteki Qırımtatar Milliy Kitaphanesi Gasprinskiy adını taşıy, amma bazı maqaleler o kitaphane içün de diger soyadı variantlarını qullana. İsmail beyniñ abidesinde (resimde) soyadı Gasprinskiy olaraq, ev-müzeyi ögündeki levhalarda[2] ise Gaspralı ve Gaspıralı olaraq yazılğandır. İsmail bey özü ise öz soyadını گاسپرينسكى (yani Gasprinskiy) olaraq yazğan edi.
TercimeialDeñiştir
İsmail Gasprinskiy 1851 senesi mart 8 (20) künü Avcıköyde doğdı (şimdiki Bağçasaray rayonı). Vaqtı ile Aqmescitte, Moskvada, Voronejde, İstanbulda ve Pariste tasil aldı. Altı yıl devamında çeşit qırımtatar mekteplerinde rus tili ocası olıp çalıştı.
1879 senesi Bağçasaray şeer golovası olaraq saylandı ve bu vazifede 1883 senesine qadar bulundı. Publitsistikağa avesligi ve istidatı onı yavaş-yavaş gazetacılıq faaliyetine ketirdi.
İsmail Gasprinskiy 1883 senesi aprel 10 (22)- ten başlap ömrüniñ soñuna qadar “Terciman”, arada “Millet”, “Alem-i Nisvan”, “Ha-ha-ha”, “Alem-i Subyan” gazetaları ve mecmualarnı neşir etti. Özüniñ şahsiy kündelik matbuatından ğayrı, ilim ve turmuşnıñ çeşit saalarına bağışlanğan yüzlernen kitap ve risaleler basıp, milliy tasiliniñ derecesini çoq kereler yükseltti.
şiarınen türkiy halqlarnıñ biri-birine yaqınlaşuvı ve milliy medeniyetleri, siyasiy añları ösüvi oğrunda büyük hızmetler yaptı. Medeniy, içtimaiy ve siyasiy faaliyeti içün 1910 senesi İsmail Gasprinskiy “Revue du monde musulman” adlı frenkçe mecmuanıñ eyyeti tarafından Nobel mukâfatına taqdim etildi.
Bediiy icadını 1887 senesi “Frenkistan mektüpleri”, “Dar ür-Rahat musulmanları”, “Afrika mektüpleri”, “Qadınlar ülkesi” kibi nesir eserleri, özüniñ esas qaramanları ve süjet yenelişleriniñ bir-birine mantıqiy surette bağlanuvınen, şartlı olaraq “Molla Abbas” roman-epopeyasını teşkil eteler. Bu yerdeki bediy metin – avtobiografik mizac taşığan elementler, tarih, cemiyetniñ iqtisadiy ve siyasiy qurulışı, çeşit farazlar kibi şeylerni qavrap ala. Öz vaqtında “Dar ür-Rahat musulmanları” parçası arap ve fars tillerine çevirilgendir. Cenkten soñ bu parça çeşit añlatmalar ve luğatlar ile “Yıldız” mecmuası (1993, No.1) ve “Qırımtatar edebiyatı” (1995) qullanma dersliginde neşir olundı.
1905 senesi müellifniñ “Kün doğdı” adlı romanı dünya yüzüni kördi. İsmail Gasprinskiyniñ er eki romanı ve diger bediiy parçaları türk ve umumen musulman dünyasınıñ siyasiy ve bediiy fikriniñ şekilledirmesinde büyük rol oynadılar.
İsmail bey Gasprinskiy 1914 senesi sentâbr 11 (24) künü vefat etti ve Bağçasaraydaki Zıncırlı medrese azbarında defin olundı.
KitaplarDeñiştir
MenbalarDeñiştir
- QIRIM.net 10 mayısnıñ 2010 s. arhivlengen.
MenbalarDeñiştir
- ↑ Bibliothèque nationale de France идeHTифиkaTop BNF (фp.): açıq malümat platforması — 2011.
- ↑ Youtube.com
BağlantılarDeñiştir
- İsmail Bey Gaspıralı (Türkçe)
- Celebrating the Life of Ismail Bey Gaspirali (İnglizce)


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ «Nazirler şurası» reisiniñ muavini Ruslan Balbek «2014 senesi mart 16-da bütünqırım referendum keçirilmesiniñ havfsızlıq temininde ve vatandaşlarnıñ aq-uquqları ve ömrüni imaye etüv ile bağlı diger tedbirlerde kendini köstergen» sekiz qırımtatarına «Qırımnıñ qaytarılması içün» medalni berdi.
Bunı Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Ruslan Balbek medallerni berip, qırımtatarlar «Qırımnı Rusiyege qaytarmaq tedbirleriniñ keçirilmesine isse qoşqanlarını» bildirdi.
Qırım ükümeti matbuat hızmetiniñ beyanatına köre, Redvan Abduramanov, Ali Calilev, Sultaniye Yemelyanova, Şevket Mametov, Nurfet Murahas, Seita Seitmemetova, Rustem Suleymanov ve Musa Seitmemetov medalini aldılar.
Tedbir Rusiye prezidentiniñ Qırımdaki vekâletli temsilcisiniñ rezidentsiyasında olıp keçti.
Mukâfat buyruğını Rusiye Federatsiyasınıñ mudafaa naziri Sergey Şoygu imzaladı.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Bağçalarnıñ abadanlaştırılması, çöplük obalarınıñ yoq etilmesi ve yañı ösümliklerniñ saçılmasına Kefeniñ rusiyeli akimiyeti12,5 million ruble ayırdı. Bunı mart 14 künü Kefe şeer hocalığı ve tabiyat qullanuvı idaresiniñ yolbaşçı müavini Larisa Luşneva haber etti, dep bildire «Novosti Krıma».
«Skverlerniñ abadanlaştırılması, küçük mimariy şekillerniñ tamirlenmesi, skemlelerniñ yañılatması ve ruhsetsiz atılğan çöplük obalarınıñ çıqarılması içün 7 million ruble ayırıldı. Şeerniñ yeşillenmesine – yazlıq çiçekler ve yol kenarlarında tereklerniñ saçılmasına 5,5 million ruble ayırıldı», – dedi Luşneva.
Onıñ sözlerine köre, kurort mevsimi başlanmasına qadar merkeziy kanalizatsiya kollektorı qoyılacaq ve bunen bağlı işler yekünlenecek.
Rusiye akimiyeti, işğal etilgen Qırım şeer bağçaları abadanlaştırılmaq içün Rusiye bücetinden 100% ödeme alacağını ayta. Bu aqta qarar Rusiye akimiyetiniñ sitesinde yayınlanğan.
Vesiqağa binaen, Aqyarğa 4,6 million ruble, Qırımğa 11, 8 million ruble berilecek. Qırım ve Aqyaq, Rusiyeniñ Qurucılıq ve mesken-komunal hocalığı nazirliginen mart 1 küküne qadar añlaşma yapmalı ve aprel 1 kününe qadar yerli bücetlerge para ayırılmasınıñ be dağıtılmasınıñ qaidelerni belgilemek kerek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tikle. nmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımda tevqif etilgen qırımtatar faaliyetçisi Bekir Degermencini reanimatsiyadan pulmonologiya bölügine keçirdiler. Lâkin bölükte yer olmağanı içün onı koridorda qaldırdılar. Qırım.Aqiqat muhbiri, bunı Bekir Degermenciniñ apayı ikâye etkenini bildirdi.
Kyivde Degermenciler qorantasına qor tutmaq maqsadınen ötkerilgen tedbirde Aliye Degermenci: «Al-azırda Bekir reanimatsiya blokundan pulmonologiya bölügine keçirildi. Vaziyeti stabil ağır. Bugün ekimnen laf etmege mecbur oldım. Onıñ pek zayıf olğanını dediler. İne yapmağa devam eteler. Pulmonologiyada yer olmağanı içün o koridorda, perde artında buluna. Onı üç saqçı qaravullay», – dep ikâye etti.
Onıñ aytqanına köre, şimdi Bekir Degermencini, aqciger şişikligini alıp taşlamaq içün tedaviyleyler.
Dekabrniñ 20-sinde Kyivdeki «Qırım evi» merkeziniñ binasında yarımadada tevqif etilgen qırımtatar faaliyetçileri Mustafa ve Bekir Degermenciler ile birdemlik aqşamı keçe. Tedbirde cemiyet faaliyetçileri, aq-uquq qoruyıcıları ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ liderleri iştirak eteler.
Mustafa Degermenci – «Fevral 26 işi» figurantlarından biri. O, 2014 senesi fevralniñ 26-sında Aqmescitte Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan tedbir vaqtındaki kütleviy qarışıqlıqlarda iştirak etkeninde qabaatlanıp, 2015 senesi mayısnıñ 7-sinde tevqif etildi. Eki yıl apiste bulunğan soñ 2017 senesi aprelniñ 6-sında ev apisine keçirildi.
Bekir Degermenci – Mustafanıñ babası, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçisidir. O, 2017 senesi noyabrniñ 23-nde diger qırımtatar faaliyetçileri ile beraber aqsız yerde para talap etüvde qabaatlanıp, tevqif etildi.
Degermencilerniñ büyüginde sürekli astma bar. Muvaqqat izolâtorda sağlığınıñ vaziyeti birden yamanlaştı. Faaliyetçi, dekabrniñ 6-sında Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ zalında yaramadı. Oña «acele yardım»nı çağırdılar. Dekabrniñ 14-nde o, reanimatsiyağa tüşti. Daa soñra, ekimlerniñ Degermencini esas olaraq ilâclar tesirindeki tıbbiy yuquda tutqanları belli oldı.
Rusiye tarafından ilhaqından soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına alâqası bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette tintüvler yapıla.


text:
Mayısnıñ 26-nda Kyivdeki Halq hocalığı ğalebeleriniñ sergileri (VDNH) kompleksinde olğan «Okean ne molçit» («Okean susmay») kontsertinde Svâtoslav Vakarçuk yırlardan birini qırımtatarlarğa bağışladı.
«Bizim, ukrain ve qırımtatarlarnıñ, taqdirleri pek oşay. Bizni er vaqıt sıñırlamağa tırışqan ediler. Tarih boyunca bizge biz olmağa bermege istemegen ediler. Orta Asiyağa sürgün etilgen ve Vatanlarına qaytıp olğan ve medeniyetini inkişaf ettirmege devam etken halqqa büyük ürmet bildirem. Bugün, ne yazıq ki, kene Rusiye ilhaq etken Qırımda tarih tekrarlanğanını köremiz. Men em qırımtatarlar, em ukrainlerge sabırlı olmağa, bir olmağa tileyim. Beraber olsaq, mıtlaqa yeñermiz, tuvğan toprağımızğa qaytıp, güzel bir memleket qurarmız», – dep ayttı Vakarçuk Ukraina informatsion siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar derc etken videoda.
Bundan soñ o, qırımtatarlarnıñ mustaqillik oğrunda küreşine bağışlanğan yırnı icra etti.
«Bu yır bir qoranta, qırımtatarlar, ukrainler ve diger milletler yaşağan büyük bir memleket içün küreşke bağışlana. Biz yeñilmemiz», – dedi Vakarçuk ve «Kolı tobi vajko» («Qıyın olsa») yırını yırladı.
Bundan ğayrı, qayd etilgenine köre, «Okean Elzı» lideri yırnı yırlamazdan evel Stalin rejimi kerçekleştirgen qırımtatar genotsidiniñ 75 yılına bağışlanğan «Hırsızlanğan Qırım. Sürgünlik ikâyesi» sergisi aqqında tarif etti. O, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev ve informatsion siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Cepparnen beraber sergini ziyaret etken edi.
«50 insan tarafından azırlanğan, Qırım ve Ukrainanı birleştirgen, sürgünlikni tek raqam ve malümatnen degil, duyğu ve sımalar, timsal ve sesler, ışıq ve renknen ikâye etken küçlü bir leyhanıñ lâyıq soñu. Bütün taqım içün işniñ lâyıq bir soñu», – dep yazdı Ceppar Facebookta.
Mayısnıñ 18-de Ukraina ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlaylar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Şu künü qırımtatarlar halqınıñ Qırımdan sürgün etilüviniñ qurbanları hatırasına çeşit añma tedbirleri keçirile.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayıs 18 künü Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Ukraina Adliye Nazirligi Rusiye baş prokuraurasına Kiyev Dneprovskiy rayonınıñ mahkeme qararını amelge keçirmek içün öldürüvde qabaatlanğan Hayser Cemilevni olarğa bermege ricası ile muracaatta bulundı.
Bu aqta Ukraina Adliye Nazirliginiñ Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı Georgiy Logvinskiyniñ saifesindeki advokat soravına olğan cevabında aytıla.
Vesiqada bu kibi sorav Ukraina Adliye Nazirligi tarafından Rusiye baş prokuraturasına 2015 senesi mayıs 21 künü yollanılğanı aqta aytıla.
Adliye Naziriginde şunı da qayd ettiler ki, Kiyev mahkemesiniñ añılğan işbu qararı 2015 senesi aprel 10 künü alınğan eken.
«Rusiye Federatsiyasınıñ Baş prokuraturasında Hayser Cemilevniñ teslim etilmesi aqta soravnıñ baqılması aqta malümat yoq», – deyler mında.
Logvinskiyniñ malümatına köre, ukrain mahkemesi Hayser Cemilevge üç yıl ve 8 ay apis cezasını belgiledi.
Rusiye tarafından bu aqta resmiy cevap şimdilik yoqtır.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de onıñ Bağçasaraydaki evinde yaqaladılar. Anda 44 yaşında Fevzi Edemov öldürilgen edi. Militsiya Cinaiy kodeksniñ 115-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca (planlaştırılğan öldürüv) cinaiy iş açtı. Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Hayser Cemilevni apiske aldı.
Qırım işğalinden soñ taqiqat organları bu işni ğayrıdan taqiq etmege qarar berdiler. Hayserni Qırım SİZOsından Krasnodar ülkesine alıp kettiler. Hayser Cemilev qabaatını tanımay. Adliyecisi öldürüv diqqasızlıqtan sebep olğanını bildire.
Kiyevniñ Apellâtsion mahkemesi ise Hayser diqqatsızlıqtan cinayet yaptı qararına kelip, onı azat etmege qarar aldı. İnsan aqları Avropa mahkemesi de Hayser Cemilevniñ azat etilmesi aqqında qararnı qabul etti. Lâkin Rusiye onı yerine ketirmey.


text:
Qırımda ATR qırımtatar telekanalı ile bir media-holdingge kirgen «15 minut» haber saytınıñ hadimleri yarımadada işiniñ toqtatılması aqqında bildireler. Bu aqta dekabr 16-da, çarşenbe künü, aşkâr etilgen beyanatta söz kete.
Aytılğanı kibi, soñ vaqıtları sayt ATR qırımtatar telekanalınıñ sabıq baş müdiri Elzara İslâmova ve onıñ sabıq muavini Lilâ Bucurova meydanğa ketirgen «QaraDeniz Production» studiyasınıñ terkibinde çalışa edi.
«15 minut» saytınıñ hadimleri «yap-yañı internet-leyhasınıñ meydanğa ketirilmesi üzerinde çalışmağa» niyetini bildirdi.
ATR media-holdinginiñ saibi Lenur İslâmov Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, «15 minut» saytını qıtaiy Ukrainağa avuştırmağa ve bu maqsadı ile Qırımdan hadimlerniñ köçip kelmesini teşkil etmege planlaştıra. İslâmov şunı qayd etti ki, saytnıñ hadimlerinden bar qısmı yarımadanı terk etmege istemey.
«Menimce, sayt köçip kelmek kerek, çünki men mında keldim ve elimde olğan aktivlerni idare etmek kerekim. Qırımda qalmağa istegen ve öz işine devam etmege çaresini körgen jurnalistler anda qalır. Bunı yapıp olamaycağını tüşüngenlerni Kiyevge alırmız. Anda (Qırımda – QA) serbest jurnalistika endi yoq. Jurnalistika anda basqı altında. Maña ait olğan aktivlerniñ serbest olmasını isteyim, jurnalistler fikirlerini serbest bildirmeli, olarnı nasıl ibareler astında saqlamasını uydurmamalı», – dey İslâmov.
O şunı da qayd etti ki, qıtaiy Ukrainağa köçecek jurnalistler «15 minut» saytında çalışmağa devam eter.
2015 senesi aprel 1-den dünyada yekâne ATR qırımtatar telekanalı, «Lâle» bala telekanalı, «Meydan» radiosı Roskomnadzor litsenziyasını alalmayıp, işğal etilgen Qırımda yayınlavını toqtatmaq mecbur oldı. İyün 17-den ATR ve «Lâle» Kiyevden yayınlavına devam etti, «Meydan» internette çalışmağa başladı.


text:
Ukraina halq mebusı, qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev Odessa İçki işler universitetiniñ şerefli professorı oldı.
Cemilevge yarlıqnı aliy oquv yurtunıñ rektorı, sabıq Aqyar içki işler idaresi reberiniñ müavini Vâçeslav Abroskin berdi.
Üniversitet matbuat hızmetiniñ malümatına köre, kursantlarnen qonuşqanda, Cemilev, Qırımnıñ ilhaqtan bosatıluvı bir qaç adımdan iberet olmalı dep qayd etti, bular: memlekette rejimniñ qalması ve pekitilmesi, Rusiyede rejimniñ deñişmesi, dünya topluluğınıñ birleşmesi ve sanktsiyalarnıñ küçleştirüvi.
"Bizim esas vazifemiz - işğal etilgen topraqta yaşağan vatandaşlarımızğa yardım etmek, halqara topluluqnen çalışmaq ve memleket içinde çalışmaqtır", - qoştı Cemilev.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev ailesiniñ aydavcısı onı Rusiyesi FSBsi qıynağanı aqqında ayttı. O, iyün ayınıñ soñunda Bağçasarayda tutulğan edi. Mustafayevniñ sözlerine köre onı, başına çuval kiyseterek alıp ketken ve mağazğa köteklegen, başını sıqtırıp skotçnen sarğan ve tizleri üstünde turmağa mecbur eterek, işkence yapqanlar. Aydavcı iddia etkenine köre, ondan Qırım müftisi Emirali Avlayevniñ evi yaqılğanı hususında şaatlıq yapqanını istegenler.
FSB hadimleri Ahtem Mustafayevniñ evini tintmek içün iyünniñ 28-nde saba kelgenler. Opergruppanıñ bir qısmı evge kirgen, diger qısmı soqaqnı sarıp alğan. Bir qaç saat devamında telükesizlik hadimleri evde bulunğan eşyalarnı tintken ve eninde-soñunda hard disk ve noutbooklarnı, çalışmağan eski cep telefonlarını, usb afıza cihazlarını, elektron kitap ve eki dane planşetni alğanlar. Tintüv başlanğanıp, eki saat keçkeninden soñ, oyerge adliyeci Edem Semedlâyev yetip kelgen, lâkin onı etraftaki qamaçavdan keçirmegenler.
Bu maalde Ahtem Mustafayevniñ özü yoq eken. Onıñ aqrabaları o Mustafa Cemilevniñ evi yanında tutulğanı aqqında haber etken ediler. Meger, Ahtem FSBniñ Qırım idaresinde eken, andan onı aqşam keç maalde qoyıp yibergenler. Kün devamında Mustafayevge ne yapılğanı aqqında malümat yoq edi. Onıñ özü jurnalistlernen bağlanmağan, soy-sopı ise, iç bir şeyden haberleri olmağanını aytqanlar.
Ancaq bir afta keçken soñ, iyülniñ 6-nda, qırımlı uquqimayeci Abdureşit Cepparov, Ahtem Mustafayev tutulğan maalde işkencelerge oğratılğanı sebebinden Qırımnı terk etip, Ukrainanıñ qıta qısmına ketmege mecbur qalpğanı aqqında aytqan edi.
«Cevabımnı begenmeseler ura ediler»
Tutulıp alınuvınen bağlı incelikleri aqqında Mustafayev iyülniñ 10-nda Kyivde keçken matbuat konferentsiyasında ikâye etip berdi. Aydavcı aytqanına köre, onı Cemilevlerniñ evi ögünden bir yerge ketmege istegen arada tutup alğanlar.
Olar qollarımnı qayırıp aldılar, qırçmalarnı taqıp, «Mersedes Sprinter» maşnası içine atıp, başıma çuval kiysettilerAhtem Mustafayev
«Men üstüne arbiy urbası kirgen, faqat iç bir işareti olmağan insanlarnı kördim. Maşna qapusını açmaq istegenlerinde, men avtomatik olaraq qapularnı kilitledim. Maña silâ, pıştav doğurultıp başladılar. Maşnadan çıqmağa mecbur qaldım. Olar qollarımnı qayırıp aldı, qırçmalar taqıp, «Mersedes Sprinter» maşnası içine atıp, başıma çuval kiysettiler», – dey Mustafayev.
Onıñ sözlerine köre, qararnen yarım saattan soñ onı añlaşılmağan bir yerge, ğaliba mağazğaalıp kelgenler. Aydavcı aytqanına binaen, ondan soñ onı oturğıç üstüne otuırtıp, başından çuvalnı çıqarıp alğanlar. Ahtem, işbu oda içinde üç kişini körgeni, yüzlerinde maskalar olğanı aqqında ayta. Birisi qarşısına keçip oturğan, diger ekisi ise – noutbook ve belgisiz bir cihaz turğan masa başına oturğanlar. Daa soñra belli olğanına köre, bu poligrag (yalan detektorı) eken. Olar onı sorğulap başlağan: olar Mustafayev Ukrainanıñ qıta qısmına ne qadar sıq barğanı ve kimlernen körüşkeninen meraqlanğanlar.
Ahtem Mustafayev
Köksüme urdılar, ayrıca eñseme de. Qollarınen ura edilerAhtem Mustafayev
«Olar daa kimlernen körüşkenim aqqında soramağa devam ettiler. Men aqlımda yoq degenimnen, aman köksüme urdılar, ayrıca eñseme de. Qollarınen ura ediler. Sorğulama ep devam etti, tekrar Ukrainağa barğanım ve bağlarım aqqında soradılar. Eger menim cevabımnı begenmeseler, şu arada hususan eñseme urıp başlay ediler», – dey Mustafayev.
Onıñ sözlerine köre,oña berilgen sualler, Qırım müftisi Emirali Ablayevniñ yaqılğan evi, Mustafa Cemilevniñ yardımcısı Erol Veliyev aqqında ve Aluştada patlatılğan eletkrik direklerinen bağlı edi.
Meni qorquza, andan çıqıp olamam ve ömürlik ğayıp olıp keterim dey edilerAhtem Mustafayev
«Meni qorquza, andan çıqıp olamam ve ömürlik ğayıp olıp keterim dey ediler», – dep ayta aydavcı.
Mustafayev aytqanına köre ondan soñ, onıñ sorğulanuvı polifrag vastasınen tekrarlanğan. Aydavcınıñ sözlerine binaen, onı smartfon parollerini aytmağa mecbur etkenler, böyleliknen olar Ahtemniñ ictimaiy ağlardaki saifelerine kirmege fursat tapqan.
Mustafayev iddia etkenine köre, ondan soñ onıñ başını sıqıp skotçnen sarğan, tizleri üstüni çökip, ellerini başınıñ artında tutsın degenler. Ahtemniñ sözlerine köre, o bir saat bu vaziyette qalğan.
Bu areketlerden soñ, Mustafayevge işbirlik yapmaqnı teklif etkenler. Onıñ sözlerine köre, o yazğan ve olar rica etken er şeyni kamera qarşısında aytqan. Şu cumleden oña qarşı küç qullanılmağanını da qoşqan.
Ondan soñ aydavcını başına kiysetilgen çuvalnen beraber avtorusqa mindirip, FSBniñ Qırımdaki baş idaresine alıp ketkenler. Anda o taqiqatçınıñ hususan, Erol Veliyevnen alâqalı bir qaç sualine cevap bergen, bundan soñ onı qoyıp yibergenler.
Kelecekte taqiplerden qurtulmaq maqsadınen aydavcı Qırımnı terk etmege qarar bergen. Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırını kesip keçken arada rusiyeli sıñır hızmetiniñ hadimleri oña qarşılıq köstermegenler.
Eki ay evel, ağır hastalıqtan soñ onıñ ömür arqadaşı faniy dünyanı terk etken. Onıñ Bağçasarayda, artıq qartana-qartbabasınıñ vasiyligi altında qalğan13 yaşında bir balası bar.
Ne sebepen tutuldı?
Mustafayevniñ evi tintilecegine dair qararda o Erol Veliyevnen alâqalı cinaiy işte şaat olaraq keçkenine işaret etilmekte. Adı keçken soñki şahıs Rusiye FSBsi tarafından Qırım müftisi Emirali Avlayevniñ eviniñ yaqıluvını teşkil etüvde qabaatlana.
Bu iş bayağı qarışıq olıp körüne.
Mayısnıñ 21-nde FSB saifesin «ekstremistik gruppa tapılğanı» aqqında haber ders etilgen edi. Anda bu teşkilâtnı – Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilevniñ yardımcısı Erol Veliyev teşkil etkeni aqqında aytılğan edi.
FSBniñ versiyasına köre, o bu gruppanı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ buyruğına binaen teşkil etken. Hususiy hızmetler iddia etkenine köre, onıñ terkibine Harkivli eki sportçı-boksör – Aleksandr Steşenko ve Aleksandr Tretyakov kire ekenler.
FSB, işbu teşkilât azaları, rusiyeli akimiyetnen eyi munasebette olğan müfti Ablayevniñ evine yanğan maddeli şişeler atqan ekenler. Hususiy hızmetlerniñ versiyasına binaen, olar bunı «Rusiye tarafdarı olğan qırımtatarlarnı qorquzmaq ve Qırımda milletlerara kerginlik yaratmaq maqsadınen siayasiy duşmanlıq esasında yapqan ekenler».
Cemilevniñ yardımcısı Erol Veliyev Kyivde bulunaraq, oña nisbeten aytılğan qabaatlavlarnıñ episi – uydurma dep ayta. Onıñ sözlerine köre, o FSB onıñ şerikleri degen Steşenko ve Tretyakov soyadı taşığan şahıslarnı tanımay. Veliyev, 2018 senesi yanvar ayında evniñ yaqıluvında iştirak etmesi mumkün olmağanını iddia ete, çünki soñki sefer o Qırımğa 2017 senesi sentâbr ayında barğan.
Farz etilgen «ekstremistik gruppanıñ» azası denilgen Aleksandr Steşenko aprelniñ 11-nde yarımadağa kirmege istegeninde Qırım memuriy sıñırında tutulğan edi. Tutulğanından soñ, bayağı bir vaqıtqace onen bağlı malümat yoq edi ve uquqimayeciler o hırsızlanğandır degen ediler. Aprelniñ 24-nde ise, Steşenko Aqmescitniñ muvaqqat izolâtorlarından birinde tutulğanı belli ola. O anda,«politsiyanıñ qanuniy talabına boysunmağanı» sebebinden 12 künge tevqif etilgeni içün tutula emiş.
Muvaqqat izolâtorda tutulğan Aleksandr Steşenkonı adliyeci Edem Semedlâyev ziyaret ete. Onıñ sözlerine köre, harkivli adam körüşüv esnasında onı qıynap, kerekli şaatlıqlar yapmağa mecbur etkenlerini aytqan. Semedlâyev, Steşenkonı izolâtorğa uydurılğan işten dolayı oturtqanlarını ve kötek izleri tevqif muddeti içinde coyulıp ketkenini istegenleri aqqında aytqan edi.
Mayısnıñ 21-nde FSB, Mustafa Cemilevniñ yardımcısı «oña Qırım müftisiniñ evi yaqılmasınen bağlı vazife bergenini köstergen» harkivli şahısnıñ sorğulav videosını yerleştirgen edi. Steşenko aytqanına köre, o evni yaqmağa red etken, onıñ içün soñunda, «Molotov kokteyllerini» meger Erol Veliyev ve Aleksandr Tretyakov atqan ekenler.
Al-azırda Steşenko ne yerde olğanı belli degil. Onıñ anası Dina iyülniñ 10-nda Kyivde ötkerilecek Ahtem Mustafayev iştirak etecek matbuat konferentsiyasında çıqış yapmaq kerek edi. Ancaq, teşkilâtçılarnıñ sözlerine köre, bundan tamam bir kün evel onen bağ tamamile kesilgen.
Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev, onıñ yardımcısı Erol Veliyevke qarşı açılğan iş butünley uıydurma dep saya. Siyasetçi Qırım müftisiniñ evi asıl da yaqılğan ekenmi dep şubelene. Cemilev, rusiyeli akimiyet bu cinaiy işni Qırımtatar Milliy Meclisiniñ itibarını tüşürmek maqsadınen yapqandır dep saya.
FSB temsilcileri Ahtem Mustafayevniñ qıynalğanınen bağlı haberleri boyunca iç bir açıq beyanat yapmadı.


text:
Katsiveli – Qırımnıñ eñ dünlber köşesinde yerleşken üteki-midiya ferması, şimdiki vaqıtta yarımadanıñ eñ celp etici yerlerden ola bile. Avropa birligi ve Rusiye biri-birine qarşı kirsetken yasaqlayıcı tedbirler sayesinde Qırımdaki işhane içün yañı imkânlar açıldı. Qırım.Aqiqat fermağa barıp, şu yerde şik yemekniñ azırlav sırlarını ve fermacılar qarşılaşqan meselelerni ögrendi.
Üteki ve midiyalarnı yetiştirgen ferma Simeiz civarındaki Katsiveli qasabasınıñ yalısında yerleşe. İşhane saibi, iş-adamı Sergey Kulik bu işnen 8 yıl evelsi meraqlanıp başladı. O vaqıt Moskvada yaşay edi, Qırımda musafirhaneni qurdı. Aynı zamanda üteki ve midiyalarnı yetiştirmege qarar aldı, bu saada tecribeni Avropada qazandı. «Qartlaşqan soñ, bir şeyler yapmaq kerek te», – dep şaqalaşa Kulik.
Katsiveli qasabasında bu işnen meşğul olmaq içün bütün kerekli şaraitler bar: Qara deñizniñ suvı temiz, pek tuzlı degil – tahminen 17-18 promille, orta iklim. Bu cietten, Qırım yalısı Soçige baqqanda, daa çoq kelişe.
Bir üteki içün 2 yevro
Biz körüşken künü küçlü yel esip, deñizde furtuna bar edi. Böyle avada deñizde yaldamaq ğayet havflıdır. Amma, fermacı buña çoq qulaq asmay. «Biz gece-kündüz çalışırmız, gece ava tınç olsa, demek gece deñizge çıqıp çalışacaqmız», – dep añlata Sergey Kulik.
Fermada bir qaç adam çalışa, «Mariya» ve «Patritsiya» qayıqları bar. Soñkisi yaqında İtaliyada satın alındı. Onıñ üstünde iş içün kerekli olğan er şey bar. «Evelden biz ütekilerni, midiyalarnı temizlemek içün adamlarnı işke ala edik, Aqyardan işçilerni davet ete edi, şimdi bunı maşina yapa, artıq vaqıt ve sermiyalarımız zaya ketmey», – dey fermacı.
İş adamı üteki ve midiyalarnı deñizde 5 gektarlıq meydanda yetiştire. Yalıdan şu meydan qayda yerleşkenini bilmek içün, mahsus köstergiçlerge baqmaq kerek. Tahminen 20 köstergiç, aralarında 100-150 metr mesafe bar. Köstergiçlerniñ altında ufaçıq bağçalar bar, anda ütekiler yaşay, ve ağlarda ösken midiyalar buluna. «Bereket» eki yıl içinde azır ola. Onı küz ve baarde cıyalar. Yılda 500 biñ üteki ve 100 tonna midiya toplanıla. Bir ütekiniñ fiyatı 2 yevro. Bir kilo midiya tamam bu fiyatqa satıla.
Bu fermanı köz etkende, er şey daqqa- daqiqasınen çalışqanını tüşenesiñ. Amma, Sergey Kulik bu işke tahminen eki million yevro sarf etti, faqat ale daa şu paranı kâr etip qaytarıp olamadı.
Midiyalarnı – tek uçaqnen yollaycaqlar
Avropa Şurası Rusiyege qarşı kirsetken yasaq etici tedbirler ve rusiyeli akimiyetniñ buña cevabı aqibetinde tükânlarda çetel memleketlerden ketirilgen şik yemekler ğayıp olıp başladı. Lâkin, Katsiveli qasabasındaki ferma içün yañı imkânlar açıldı. Evelden, Kulik mahsulatlarnı tek Qırımda satqan olsa, şimdi ticaret cografiyası bayağı keñişledi.
«Bu sanktsiyalardan sebep, men degil de, qavehane ve işhaneler meni qıdırıp yüreler. Müşteriler Moskva, Sankt-Peterburg, Krasnodar, Soçi, Rostov-na Donu, Odessadan keleler – er keske deniz mahsulatı kerek», – dey Kulik, veqayd etkenine köre, em Ukraina, em Rusiyede deñiz mahsulatı ticareti tam olaraq tolu degil.
Bildirgenine köre, deñiz mahsulatlarını satın almazdan evel, müşteriler dadını baqıp, parmaqlarını yalamağa azırlar. «Men ütekilerni unikal bir yerde yetiştirem (1917 senesinden evel Qırımda ütekilerni büyük miqdarda yetiştire ediler. – Müel. qaydl.), yarımadanıñ eñ cenübiy köşesinde ösip, olar pek lezzetli olalar, baqa yipegi qoqusı yoq. Limon ve beyaz şarap bu yemekke pek kelişe», – dep maqtana fermacı.
Kulikniñ sözlerine köre, yaqın zamanda, Moskva ve Piterniñ qavehane yemekleri arasında Qırım ütekilerini rast ketirmek mümkün olacaq. Şimdi Rusiyeniñ qıtasına mahsulatlarnı yetkizdirüv yolları ögrenile. «Midiyalarnı suvutıp eki-üç kün tutmaq mümkün, ütekilerni -14 kün. Onıñ içün midiyalarnı uçaqnen yollaycaqmız, ütekilerni maşinalarnen mümkün», – dey Kulik.
Observatoriya ile meseleler
Faqat, fermacı bir sıra qıyınlıqlarnen qarşılaşa. İşni maniasız devam ettirmek içün, Kulik tek eki meseleni çezdi. Onıñ mahsulatnı östürgen yeri ve qayıqları bar. Bundan da ğayrı, yalıda bir baza qurıp, «küçük-deñiz»ni teşkil etmege kerek. «Bunı yapmasaq, müşterilerge mallarnı vaqtında yetkizip olamamız», – dep çorlana şirketniñ yolbaşçısı.
Mahsulatnıñ miqdarını arttırmaq içün, fermacı Katsiveli yalısınıñ bir qısımını kirağa aldı, kerekli olğan er şeyni azırladı, tek bir şey qaldı - yüklerni kötermek içün krannı yerleştirmek kerek. Amma, yerli sakinlr ve Simeizniñ öbservatoriya reberlerine buña razılıq bermeyler. «Olar bu teşebbüske qarşı çıqalar: sakinler deñiz yalısı qaptılır dep qorqalar, observatoriyada kran, yaqın bir yerde bulunğan radioteleskopnıñ işine keder olur, dep saqınalar», – dey Kulik.
Er alda, ealinen teşkil etilgen körüşüvler ve observatoriya vekillerinen ötkerilgen muzakereler iş adamğa kerekli neticeler ketire bile. Bunı mütehassıslar da tasdiqlamaq kerekler, dey Külik. «Men yavaş-yavaş adamlarnı işandırmağa tırışacam, bu em observatoriya, em de sakinler içün telükesiz olğanını añlatam», – dep qayd ete o. Ferma bu davada qazansa, eñ yaqın künleri yalıdaki bazanı donatıp başlaycaqlar.
Putin ve Jirinovskiyni beklep
2015 senesi Rusiye prezidenti Vladimir Pütin Qırımnı ziyaret etecegi belli, Kulikniñ malümatına köre, şimdi onıñ ziyaret cedveli tertip etile.
«Menim ile akimiyet vekilleri bağlanıp, şu ziyaret etilecek yerler cedveline menim fermamnı da qoşmağa razılıq soradılar, men «Elbette, qoşuñız», dedim», – dep bildire fermacı.
Fermacı añlatqanı kibi, prezidentniñ kelüvi sayesinde işhane daa ziyade inkişaf etmesi mümkün. Külik, işhaneni keñleştirmege arz ete. «Leyha aman-aman azır, tek işhaneni ğayrıdan resmiyleştirmek meselesi qaldı. Yazğa yaqın bağçalarnıñ meydanını 20-30 gektarğa qadar keñleştirmege isteyim. Devlet sermilâranı celp etmege tırışacam. Amma, belli bir şartlar qoyıp, iş adamlarnı da celp etmek mümkün», – dey Kulik.
Sergey Kulik, bu işni desteklerler dep işana, ferma ise, Katsiveliniñ belli yerlerinden biri olur, dey. «Men, 8 yıl evelsi oğraşıp başlağan iş, alış-verişke çevirildi, Qırımda raatlanğan musafirler içün pek faydalı bir şey, – dey o.
Bir qaç saat devamında laf etken soñ, subetdeşimiznen sağlıqlaştıq. Bizden soñ, Sergey Vasilyeviçni Yalta meri muavini ziyaret etti. Bir aftadan soñ ise, Vladimir Jirinovskiy kelmege vade etken.


text:
Şevçenko adına Kiyev milliy universitetinde mayıs 14-te qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ iştiraki ile «Qırım işğali – cinayetniñ yıllığı» munaqaşası keçirilecek. Bunı Krım-SOS cemaat teşebbüsi bildire.
«Qırım işğali – cinayetniñ yıllığı» adlı munaqaşanıñ esas vazifesi – cemaatnıñ diqqatını Qırım meselesine celp etmek, oña tarihiy faktnıñ müimligini yetkizmek, gençlerni dialogğa çağırmaq», – dep aytalar teşkilâtçılar.
Berilgen malümatqa köre tedbir üç qısımdan ibaret olacaq: «Bizler ne sebepten Qırımnıñ Rusiye Federatsiyasına qoşulmasını cinayet olaraq tasnif etemiz?», «Bu yıl devamında ve şimdi Qırımda neler ola?» ve «Daa ne yapmaq kerek?».
Mustafa Cemilevden ğayrı munaqaşada KrımSOS cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Tamila Taşeva ve Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ koordinatorı Sinaver Kadırov iştirak etecekler.


text:
Sizni şaat olaraq çağırğan olsalar tergevci tarafından sorğulanğanda özüñizni nasıl tutmaq kerek? Neni aytmasañiz daa yahşı olur ve nege diqqat etmek kerek? Bunı Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvları boyunca bir çoq işlerni alıp barğan Rusiye advokatı Aleksey Ladin añlata.
Aq-uquq qorçalayıcısı, şaatta ifade bermekni red etmege aqqı yoq – buña qarşı cinaiy mesuliyet tayin etilgen, dep qayd ete. O, diqqat etilmesi kerek olğan esas noqtalarnı ayıra.
«Evelâ, siz qoluñızğa celpnameni alıp, onı alğanıñız içün imza atqan soñ sorğuğa kelmek mecburiyet peyda ola. Tahqiqatçığa sorğuğa kelgen soñ, özüñizge ve yaqın aqrabalarıñızğa qarşı ifade bermemege aqqıñız olğanını hatırlamaq kereksiñiz», – dey Ladin.
Özüñizge ve yaqın aqrabalarıñızğa qarşı ifade bermemege aqqıñız bar
Advokatnıñ aytqanına köre, cinaiy iş yaqın aqrabañızğa qarşı açılğan olsa, siz onı eñ yahşı taraftan kösterip ifade bermek mumkünsiz.
«Lâkin cinaiy işke alâqası ola bilecek hususlar aqqında aytmaq kerekmey. Qabaatlavnıñ hususiyetlerini bilmeyip, yaqın adamıñızğa zarar ketirmek mumkünsiñiz», – dep, tevsiye ete uquqçı.
Aleksey Ladin, tahqiqatçınıñ sualleri sizge «tayğaq» körünse, olarğa cevap bermemekni tevsiye ete. İnsan, özüne ve yaqın aqrabalarına – ana-baba, balalar ve ömür arqadaşına qarşı şaatlıq etmemege izin bergen Rusiye Anayasasınıñ 51-nci maddege atıfta bulunıp, ifade bermekni red etmek mumkün, dep qayd ete advokat.
«Bir taraftan, ifade bermek mecbursıñız, çünki ifade bermekni red etüv ya da bile-bile yalan ifadeler berüv içün cinaiy mesüliyet bar. Lâkin, diger taraftan, ilk baqışta sizge alâqası olmağan bir sıra sualler, ahır-soñu cinaiy işniñ sizge qarşı açılacağına ketirmek mumkünler. Bu sebepten Rusiye Federatsiyası Anayasasınıñ 51-nci maddesi aqqında bir vaqıt unutmañız».


text:
Ukrayına prezidentiniñ ofis yolbaşçısı Andriy Yermaknıñ gece bildirgenine köre, Ukrayına 215 arbiyini Rusiye esirliginden qaytardı. Onıñ aytqanına köre, 108-i – «Azov» polkunıñ askerleri.
Onıñ aytqanına köre, Kyiv Moskvağa Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ kumı Viktor Medvedçuknı, umumen 55 rusiyeli esirni berdi.
«Denis Prokopenko «Redis», Serğiy Volınskıy «Volına», Svâtoslav Palamar, Denis Şlega, Oleg Homenko – «Azovstal» komandanları – telükesizlikte bulunalar. Ukrayına prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan ile şahsiy añlaşmalarınıñ neticesidir. Rusiyeliler bizge olarnıñ ayatlarınen şantaj yapmağa istedi, amma olarğa böyle fırsat bermeycekmiz. Azat etilgenler arasında – Ukrayına içün cenkleşken ve ölümnen tehdit etilgen 10 çetel vatandaşı. Olar Er-Riyad şeerinde bulunalar. 200 qaramanımıznı Medvedçukqa deñiştirdik, o, tahqiqatqa bütün şaatlıqlarını berdi. «Azovstalniñ» beş qaraman komandanı 55 rusiyeli esirge deñiştirildi, olar bizge meraqlı degil», – dep tarif etti Yermak Facebookta.
Yermak esirlerni deñişüv bir qaç etapta ve farqlı yerlerde oldı, dep qayd etti.
«Qıyın bir esnas oldı… Qaramanlarımıznı evge qaytqanlarınen tebrikleyim. Olarğa bütün kerekli yardım kösterecekmiz – tibbiy, içtimaiy ve diger yardım. Olarnıñ qaytması – Ukrayına halqınıñ yararlığıdır. Er kesniñ ve er bir Ukrayına imayecisiniñ, olarnı qoruğan er kesniñ faziletidir», – dep qayd etti Ukrayına prezident ofisiniñ yolbaşçısı.
Esirlerniñ deñişüvi aqqında ilk haberler salı künü aqşam üstü peyda oldı. Azat etilgenler arasında Yekaterina Polişçuk, Mihail Dianov, 36-ncı brigadasınıñ üyken çavuşı (yaralı qol resminen belli), Mariupol patrul polisiniñ yolbaşçısı Mihail Verşinin, «Azovstal» fotoresimleriniñ müellifi Dmıtro Kazatskıy ve digerleriniñ adları bar edi.
Mayıs ayında Mariupolniñ bir qaç aylıq mudafaasından soñ bir qaç yüz Ukrayına askeri esir alındı.
İyülniñ 29-na keçer gecesi Donetsk vilâyetindeki Olenivka qasabasında tüzetüv koloniyasınıñ baraqlarından biri viran etildi. Eñ az 50 ukrayınalı esir elâk oldı. Ukrayına akimiyeti bildirgenine köre, Rusiye Ukrayınağa semereli silâ berilüvine keder etmek, Ukrayına quvetlerini qabaatlamaq ve itibardan tüşürmek içün ukrayınalı esirlerniñ kütleviy öldürilüvini teşkil etti.
Rusiye Mudafaa nazirligi apishanege Ukrayına arbiyleri HIMARSnen ücüm etti, dep ayttı. Ukrayına baş prokurorınıñ malümatına köre, binadaki patlavnıñ ilk sebebi raketa degil, termobarik silâ olğandır.
Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan bu künleri Rusiye ve Ukrayına 200 arbiy esirniñ deñiştirilüvi aqqında añlaştı, dep bildirdi. O, deñişüv oldımı aytmadı ve diger tafsilâtlar bildirmedi.
Moskva iyünniñ soñunda Kyiv ile esirlerni deñişüv aqqında bildirgen edi. Zıddiyetniñ eki tarafı da «144-ke 144» formatında arbiylerni deñişti, dep tasdıqladı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.