text:
"Eki sağattan keyin kiimderiñizdi auıstırıp, tağı dauıs beresizder" dedi...
Mwğalimder jäne saylau
Bayağıda, 2011 jılğı saylauda bolğan qızıq edi.
Ol kezde mektepke jaña barğan jılım, 25-tegi jalındap twrğan şaq. Saylaudan bir kün bwrın direktor konferenciya zalında jinalıs jasap, ärbir mwğalimdi saylau küngi jauaptı mindetterge qoyıp jattı. Meniñ mindetim - saylau küni koncert jürgizu boldı, saylauğa dauıs beruge kelgenderge merekelik köñil-küy sıylau. Iä, ol kezde tamada bop jürgen kez, birden kelistim, önerli oquşılardı jinap, bağdarlama jasap, ötkize berem dep uäde ettim.
Qızıq jinalıs soñına taman boldı, bar adam mindetin bölip alğan soñ biraz äriptesterge mindet bölinbey qalğan, kezek solarğa keldi. "Erteñ sizder sağat 9-ğa deyin özderiñizdiñ saylau uçaskeleriñizde dauıs berip, 9:10 kezinde mekteptiñ aldıñğı qaqpasınan kirip dauıs beresizder. Eki sağattan keyin kiimderiñizdi almastırıp, artqı qaqpadan kirip dauıs beresizder, solay bes ret qaytalanadı" dedi. "Al, iştegiler ara-arasında mümkindiginşe kirip dauıs beresizder" dep jatır. Men otırmın - "şok", al jwrt qalay kirip, qalay dauıs beru turalı äñgimege kirip ketken.
Şıdamay kettim:
- H.H. qızı, keşiriñiz, ärkim bir-aq ret, özi üşin dauıs beruge qwqılı. Ne üşin eki-üş retten? - dep qarğıp twrıp edim,
- Bärimizdiñ parızımız, jwrt saylauğa kelmey qaladı, basqa qalalarğa ketkender üşin, - dep tüsindire bastadı direktorım.
- Keşiriñiz, barlıq adamğa dauıs beruge mümkindik jasalğan, al bermese de zorlıq joq, öz tañdauı. Biraq, biz erteñ eldiñ zañınan attap, arğı küni oquşığa qalay "tärtip bwzba" dep aytamız? Biz bügin qılmıs jasap, erteñ oquşığa qalay tärbie beremiz? - dep aşuğa bulığıp kettim.
Direktor:
- Ayatjan, artınan asıqpay söyleseyik, men jinalısqa baruım kerek, - dep şığıp ketti.
Jiın däl sol jerde taradı, bäri ünsiz, ülken äriptesterim:
- Qızıqsıñ, direktorğa qarsı şığıp neñ bar? - dedi. "Menen basqası nege ündemeydi?" dep men añ-tañmın, bir-eki özim qatarlı jastarğa wrsıp aldım da, üyge keldim. Kelinşegim basqa mektepte isteytin edi, ol mekteptegi jinalısta men sekildi tentekter bolmağan, bäri "aqılmen" şeşilgen. Men küyip-pisip, aşulanıp jattım (jaspın ğoy).
Tañerteñ mektepke erte barıp, koncert jürgizip twrğam, sağat on kezinde direktordıñ oqu isi jönindegi orınbasarı qasıma kelip:
- Ayatjan ağay, "Endi oquşılar özi ötkize beredi koncertti, siz barıp demala bersin. Ädemi wyımdastırıptı, rahmet" dedi direktor, - dedi.
- Rahmet, - dep qoştastım. Negizi ol meni üyge damaldıru emes, "mektepte birdeñe büldire me?" degen alañdaudan şıqqan janaşırlıq edi. Amal joq, "demal" degesin üyge kep demaldım. Biraq, ertesi öz äriptesterime basqaşa qaray bastadım, bir-eki ay sol köñil-küyden alıstay almay, kädimgidey auırıp jürdim.
Odan beri de biraz saylau körip tastadıq, biraq, odan keyingi direktorım demokrat edi, eşkimdi mazalamadı.
Iä, alda saylau, Ömir ağaydıñ sözimen aytsaq "qwl - mağan äriptes emes", saylaudıñ adal, taza ötui bizdiñ äriptesterge de baylanıstı. Saylau turalı zañdı bir oqıp, ärkim özi üşin jäne bir-aq ret, öziniñ qalauı boyınşa ğana, özi tañdağan kandidatqa dauıs beretinin eskertkim keledi.
Bügin zañ bwzıp, erteñ aldımızdağı oquşığa tärbie sağatın ötkizip twrar ekijüzdilik - wstazğa tän qasiet emes.
Bir türli adam bolıp elestep otırmın ba?
Qattı aytsam keşiriñizder, biz qwqıqtıq, demokratiyalıq memleketpiz, ärine atazañ solay deydi, men emes.
Ayatjan Ahmetjanwlınıñ facebook paraqşasınan
Abai.kz


c: text/html

text:
«D’art» xop-cTyдияce
2008-nçe elnıñ başında Sälät yaşlär üzägendä, Adilä Wiktorowna Mäxmütowa citäkçelege astında «D’art» xor-studiyase oeştırılgan ide.
Studiyaneñ eşçänlege xor sängaten alga cibärügä, balalar häm yaşlär arasında sängatneñ estetik törlären propogandalauga yunälderelgän. Garmoniya, yañgıraşlık, näticälelek – proektnıñ töp elementları.
Xor-studiyaneñ töp repertuarı – anıñ katnaşuçıları tarafınnan başkarıluçı xalık cırları. «D’art» xor-studiyase Sälät çaralarınıñ aktiw katnaşuçısı bulıp tora.
Älege proekt balalar häm yaşlärneñ wokal säläten üsterü öçen dä eşli. Xorda cırlau intellektnı arttıra, sälamätlekne nıgıta, kommunikatsiya häm sotsializatsiya ısulı bulıp tora, küñel tınıçlıgı birä.
Çara şulay uk yaş buında tatar mädäniyatenä, xalık köylärenä, klassik muzıkaga mäxäbbät tärbiyaläügä dä alına. Proekt kısalarında şigri-muzıkal kiçälär, xäyriya kontsertları uza. 2014-nçe elda «So-Tworenie» xor festiwaleneñ laureatları isemenä dä laek buldılar.
-
Adelya Maxmutowa
«D'art Xor-studiyase» citäkçesehttps://vk.com/id40024092

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Energetik strategiyalar institutınıñ eksperti Yuriy Korolçuk degeni kibi, qıtaiy Ukrainadan Qırımğa elektrikniñ berilmesi toqtatılğanından soñ Rusiye yarımadanı Kubanden elektrik energiyası ile teminlemege mecbur oldı.
Bu fikirni o dekabr 16 künü Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba efirinde bildirdi.
«Areketlerimiz ile, teessüf ki, mevamım bu, tezleştirdik, Rusiyede Qırım meselelerinde radikal adımlarnıñ tarafdarı olğanlarğa pekişmege imkân berdik. Qırımnıñ muhtar elektrik teminlevine paranıñ ayırılmasını istegenlerge», – dedi o.
Salı künü, dekabr 15-de, Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kremlden Qırımğa Krasnodar diyarından energetik köpürniñ ekinci yolağınıñ berilmesi aqqında bildirdi, o yarımadağa qoşma 220 MVt energiyasını berecektir.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Dekabr 8 künü Ukraina energetik tertibatından Qırımğa bir elektrik yolağı boyunca elektrikniñ berilmesi ğayrıdan tiklendi. Amma Qırımda alâ daa ağ qazaları yüz bere.


text:
W. İmamovnıñ “Qazan dastanı” isemle tarixi romanı dönyä kürgängä dä öç yıl ütep kitkän ikän. Bolğar çorı ädäbiyatın öyrängändä, bigräk tä şul çorğa bäyälämä birgändä, hiç arttırıp äytüwem tügel, bu kitap alıştırğısızğa äylänä. Ul tatar ädäbiyatında yözek qaşı sanalırlıq äsärlär belän ber rätkä quyılırğa xaqlı. Moñarçı berkem dä qağılıp qaramağan tarixi çornı surätlärgä alınıp, entsiklopedik xarakterdağı äsär icat itkän Waxit İmamov kiñ qaraşlı, qıyu fikerle yazuçı buluwın tağın ber qat rasladı.
945–1015 yıllar aralığında yäşägän İdel Bolğarı, Xäzär qağanlığı, urıs kenäzlekläre arasındağı säyäsi-iqtisadi bağlanışlar, şul çorda bu illär belän idarä itkän tarixi şäxeslär häm ğadi xalıq yazmışı qatlawlı, ämma ütä dä qızıqlı, mawıqtırğıç waqıyğalar eçendä açıla. Bu waqıyğalarnıñ üzäk noqtasında Bolğar däwläteneñ bötenlege, xalıqnıñ iminlege öçen köräştä nıqlı teräk bulırlıq yaña başqala – Qazan qalasına nigez salu tora. İskitkeç qatlawlı çor. Törle-törle xalıqlardan, qabilä-ırulardan torğan öç däwlät. Xäzär qağanlığı – arada iñ köçlese.
İdel bolğarın da, tarqaw urıs kenäzleklären dä buysındırıp tota ul: zur-zur salımnar tülätä, citkän yeğet-qızların ala. Bolğarlar belän urıslarğa, berläşep, berdäm räweştä yaw belän çığası da bit. Yuq şul. Ni bolğarlar, ni urıslar üz illärendä nıqlı tärtip urnaştıra almıylar. Urıs ilendä başbaştaqlıq xökem sörä. Täxet öçen köräştä ağay-ene qırıla. Kiräksä dä, kiräkmäsä dä törle yaqqa yaw çabalar, üz cirlärendä genä eşläp, tamaq tuydırıp yäşäsälär ni bula? Yuq, kürşe tawığı kürkä bulıp kürenä. İdel Bolğarına da ällä niçä märtäbä höcüm itälär. Bolğarnıñ alardan başqa da ilne bolğatıp toruçıları citärlek. Bortaslar baş birmi, täxet öçen astırtın ğına köräş bara. İl täxete waqıtlıça axmaq bändälär qulına küçep, niçä märtäbä qıyın xäldä qala bolğarlar. İlne nığıtası, tarqaw qabilälärne berläşteräse, çiklärneñ törle yaqlarında, bigräk tä urıslar belän çiktäş urınnarda, kirmän-qalalar salası ide.


text:
Ğabbas Qabışwlı. Janpida
(Derekti hikayat)
Tamız ayınıñ 29-küni. 70 jäne 30 jıl bwrın
-Keşim, äli otırsıñ ğoy?
-Qazir...
Bir sättiñ ğana, bir mezettiñ ğana ölşemine tän «qazir» salqın aytıla saldı da, sol sät, sol mezet sozıla berdi. Minötter... sağattar... «Keşim, äli otırsıñ ğoy?» da, «Qazir» de qaytalanbadı. Bölme egesi – tüngi tınıştıq. Tek anda-sanda köşe jaqtan arı-beri ötip jatqan avtomäşinderdiñ gürili estilip qaladı. Biraq oy qwşağındağı jigit onı elep otırğan joq. Jazu üstelin qos şıntaqtap, bileziktigi tüyistirilgen eki alaqanımen eki jağın tirep, qiıqşa qoñır közin tereze aldına qoyılğan kökşil qwmıradağı qalampır gülderine qadaptı. Ortañğı bölmede, biik şkaftıñ oyığında twratın qwmıra keşeden beri osı şağın bölmede; tört-bes kün sayın jañartılatın qızğılt üş rauşan güli ornında – qoñırqay qalampırdıñ bes talı. Bwl özgeris – Gülziyanıñ äreketi. Küyeui Keşirimniñ öñi änşeyindegisinen göri quqıldanıp, özi ädettegisinen göri salmaqtanıp, oñaşalanudı qalay bastağanın bayqasımen osı bir jañalıqtı jasağan. «Qızğılt tüs jüykeni qızdırmalaydı, jasıl tüs jüykeni tınşıtadı» degendi oqığanı bar edi. Kelimdi-ketimdi kisi qarası üzilmeytin ortañğı bölmede rauşan twrsın, bas qosqan tanıs-beytanıstardıñ tezirek tabısıp, şüyirkelesulerine sebepşi bolar dep bilgen jäne ol oyı aqtalğan da. Endi Keşiminiñ (Keşirimdi osılay ataydı) minezindegi oqıs qwbılıs alañdatıp, izdegen jasıl güli tabıla qoymağan soñ qalampırdı alıp kelgen. Qazaqtıñ «qoñır» degen sözdi erekşe jaqsı köretini esinde, Keşiminiñ köñili qoñırqay maqpal räuişti qalampırdı hoş körerine şübälanbağan. Biraq Keşirimniñ közi qarsı aldındağı gülge tüsse de, köñili anau gülsiz dalanı şarlap kete beredi. Gülsiz dalanı... Keñ bolsa da tarılıp, qara topıraqtı bolsa da sarğayıp jatqan dalanı... Ata-babamız mwra etip qaldırğan keñ-baytaq älem öziniñ keñdigi üşin tauqımet tartıp jatır... Keşirim özi tuıp-ösken ölkeniñ bwl küyin körgenine ökinuli, qapalı. «Beker kördim-au!» degen pendeşilik ökiniş pen qapa emes, «Qayran dalanıñ erteñi bügingisinen de swrqay bolarına böget jasay almaymın-au...» degen sınıq sezimniñ ökinişi men qapası. Böget jasağısı keledi. Sonda qalayşa? Ne isteui kerek? «Kerektiñ» bası aşıq, al ne istey aladı? Oblıstıñ partiya wyımın basqaru, tipti oblıstıñ bükil tınıs-tirşiligin qadağalap otıru qolınan keledi, biraq közge körinbes ört küydirgen öñirdiñ öksigin jeñildeter şara bar ma?.. Nendey qimıl kerek? Keşeden bergi körgenim – dozaq deytinniñ däl özi şığar... Biraq dozaq otına künäliler küyedi eken, al bizdiñ eşqanday künäsi, kinäsi joq käri-jasımız nege, ne üşin küydi, qaşanğı küye beredi?!. Erteñgi wrpağımızdıñ neşe buını küyetinin kim biledi?.. Abay tuğan topıraq külge aynalmaq pa?.. Jerdiñ astı-üstindegi damılsız dümpuden Degeleñ tauınıñ tası türtip qalsañ sau eterdey ügitilip twr. Tostağanköl jap-jasıl uğa tolı. Ösimdik ataulınıñ näri ölip, özegi öñeze bolğan...». Keşirim ornınan wşıp twrdı. Oñ jaq samayına oşarıla susığan qayrattı qara şaşın artqa silkip tastap, bölmede arı-beri jürip ketti. Jüregi üsti-üstine dürsildep, dereu söylep ala jönelgendey: «Bwl netken qanıpezerlik?!. Kurçatovtıñ äkesin Abay äuleti öltirgen joq edi ğoy, ol Qarauıl öñirin nege tañdadı? Agressorlardıñ aldına or qazıp, Hirosima men Nagasaki qasiretin qaytalatpau üşin atom bombasın jasağandarı jaqsı-aq, kerek edi, biraq bizdiñ el-jwrt bar jerimizge äkelip sınağandarı qanıpezerlik emey nemene? Bombanı jasağan ataqtılar bas qosıp, sınau jwmısın jürgizer poligondı Reseydiñ qwla düz ien dalasınıñ qaysısına ornalastırğan dwrıs boladı deskende top basşısı Kurçatov: - Biz onı ien dalada sınau üşin jasağan joq şığarmız?! Jan-januarğa äseri qanday bolatının naqtı bilu üşin jasaytınımız ras bolsa, eldi mekenniñ qolaylı bireuin tañdap alıp, sol jaqta sınau kerek. Qazaqstanda sınau qajet, onda birneşe poligon siyar jer köp! – depti. Meniñ estigenim osı... al körgenim äneki: birinşi sınau aldında radiyaciyanıñ ötine aldap ädeyi qoyılğan qırıq jigittiñ ekeu-üşeui ğana qalıptı, mügedektikke wşırap, jarıq dünieden bezinip, künin sanap jür; esigi ekiniñ birine aşıla bermeytin auruhanada sartap bop jatqan jastar men jasamıstar, qwnısıp qalğan säbi az emes. Ne qolı, ne ayağı bwralıp, sausaq-başaysız twldır süyek bolıp, nemese bes sausağınıñ ornına üş sausağı ne altı sausağı, al bes başpayınıñ ornınan jeti başpayı bolıp, bir közi joğarı, bir közi tömen jaralğan näresteler şe?!. Jalğız közdi de bar... Qaterli isik jasöspirimderdi de qarmağan... Bomba jarılğan mañayda şöp sarğıştana qaulap ösip, maldar da, itter de öñkiip, tisteri sorayıp, beymälim derlik qwbıjıqqa aynalğan... Semey öñiri tirligin zertteuşiler mwnday zwlmattıñ poligon ornağanğa deyin bolıp körmegenin däleldep bergen. Qaterli isik – «rak» degen nemese susamır – «diabet» degen päleketti el köp estimegen, al estigenderi, körgenderi, qorıqqandarı kökirek-ökpe auruı – tuberkulez. Endi aurudıñ eskili-jañalı onnan astam türi kürt örşip, jas-kärini qarmap jatır. Bwl zwlmatqa ne zaual?!.
...Ol Şığıs Qazaqstan oblıstıq partiya komitetiniñ ekinşi hatşısı (1977-1985 jıldarı), oblıstıq keñes atqaru komitetiniñ törağası (1985-1987 jıldarı) bolıp, abıroyı asıp, eñbegi janıp jürgeninde respublika partiya wyımınıñ basşısı: «Keşirim Boztaeviç, sizdi Semey oblıstıq partiya komitetiniñ birinşi hatşılığına wyğarıp otırmız, ne aytasız?» dep ädetki jortasıpayıgerşilikti añğartqanda, «ne aytasızdıñ» arğı jağında qaşanda «läppäy deñiz!» twratının biletin Keşirim: «Senim körsetkenderiñizge rahmet!» degen de, qorğasın-mırış kombinatında eñbek etuden bastalğan 31 jılı ötken Öskemenmen qoştasıp, Semeyge attanğan. Mwnda isti qabıldap alıp, är salanıñ birinşi basşıların jinap tanısıp, olarğa: - Ärqaysıñız öz salañızda nendey bärekeldi, nendey ättegen-ay barın, pikir-wsınıstarıñızdı eki künniñ işinde qağazğa naqtılap tüsirip, mağan tapsırıñızdar. Eşteñeni asırmañızdar, eşteñeni jasırmañızdar. Ortaq iste osılay tabısuımız kerek ekenin eskeriñizder, - dep ötindi. Mejeli eki kün boyına qala ömirimen, irgeles jatqan şaruaşılıqtardıñ hal-ahualımen tanıstı. Üşinşi küni öziniñ qalauımen jinaqtalğan mağlwmat ataulını saraptap otırsa, oblısta köp şarua şatqayaqtap jatır. Densaulıq saqtau mäselesi de mäz emes, äsirese sırqat balalardıñ sanı jıldan jılğa ösip keledi. «Oypırım-au, bwl – erteñgi örisimizdiñ tarıluı ğoy?!.».
Keşirim oblıstıq partiya komitetiniñ äkimşilik-şaruaşılıq basqarmasınıñ (ÄŞB) bastığın şaqırıp alıp: «Mağan berer päter mäselesin şeştiñizder me?» dedi. Äzirşe özi ğana kelip, meymanhanada twrıp jatqan-dı. «Şeştik! Sizge bügin aytpaqşı edik!» dep jelpindi anau. «Olay bolsa, qazir körip kelelik». Özin qayda aparatını, neni körsetetini oylağanınday bolıp şıqtı. Qalanıñ ortasında bolsa da bau-baqpen kömkerilip oñaşa twrğan üş qabattı ülken üyge alıp bardı. Bwrınğı birinşi hatşılar twrğan üy eken. Ertegidegi han sarayınday demese de, Almatıdağı, oblıstardağı joğarı därejeli şeneunikterdiñ köbi twrıp jatqan arnaulı sän-saltanattı üylerdey. Ün-tünsiz aralap körip şıqtı. «Bäse-e-e!», dedi iştey kekesinmen. «Wnattıñız ba?» dep qaldı ÄŞB bastığı. Keşirim oğan salqın jımiya qaradı da: «Jaqsı eken. Tipti öte jaqsı. Bwğan Mügedek balalardı emdeu ortalığın ornalastıramız, al mağan tayauda paydalanuğa beriletin üylerdiñ birinen üş bölmelisin jazıñız, eşqanday qosımşa ärleu-sändeu jasatpañız!» - dep kete bardı...
Aldına kelgen mağlwmattardan olardı dayındağan adamdardıñ janayqayı estilgendey edi. Mwnda sözi ötpey, ötkeni Semeyden asıp ketpey, asıp ketkeni bolsa, - Almatınıñ qwlağına jaqpay, äbden işqwsa bolıp jürgen jandar jaña basşığa aqiqattı jayıp salıptı. Ärbir jıldı salıstırğan cifrlar: «Mine, tap osılay!» dep qıstığa söylep twr dersiñ. Keşirimniñ işi jılıp qoya berdi: tapsırıs alğan beytanıs qızmetkerleri şındıqtı aytqannıñ şırayı tazamen täuekel etken eken, endeşe olarğa senu kerek. Senim wyalağan jerde ortaq ıntımaq, qayırlı qimıl, bätuä-bereke boladı. Osı wstanımmen bir jarım jıldı ötkizdi. Oblıstıñ tınıs-tirşiligimen jete tanısıp, kadr qwramın isker, qajır-qayrattı jas mamandarmen tolıqtırıp, özara tüsinistikpen ilgeriley berdi. Alayda qay wjımda bolsın äñgime atom poligonına oyısıp, jwrşılıqtıñ mazasızdanuı Keşirimdi de tınışsızdandırdı. Partiya men ükimettiñ şeşim-bağdarı boyınşa otız segiz jıl boyı jürgizilip kele jatqan atomdıq, yadrolıq sınau mäseleleri Semey twrğay Almatıda talqılanbaydı, alayda bir bas köteru jasap körse, qayter edi? Osı oyı aqırı atqa mindi de, Keşirim 1989-jıl tua Oblıstıq densaulıq saqtau böliminiñ meñgeruşisi T.Toqtarovqa poligon zardaptarı turalı mälimet-tüsinik dayındaudı tapsırdı. Onıñ arada apta öte äzirlep äkelgen qwjatı – eñ swrapıl dabıl bolıp şıqtı: auruşañ bala sanı jıldan jılğa artıp baradı. Jükti äyelder anemiyağa (qan azayu dertine) wşırauda. Aqıl-esi kinärattar köbeyude. 1954-jıldan beri onkologiya auruı oblısta eki ese, Semey qalasında eki jarım ese ösken bolsa, ol tajaldan: Ayagöz, Şar, Boroduliha, Novoşul'ba auıl-selolarında jiını ärbir jüz mıñ adamnan jıl sayın 270-300 adam, Qarauıl, Sarjal, Qaynar, Barşatas, Dolon, Most, Çeremuşki eldi mekenderinde 270-450 adam qaytıs boladı eken. Radiologiya zardabın zertteuşi orındar sınau ortalığınan 160-250 şaqırım auıl-selolarda twratın kisilerdiñ onkologiya sırqattarına sınaudan 3-4 jıldan soñ şaldığa bastağanın, swrqiya derttiñ jılsayın köbeyip, asqınıp bara jatqanın ğılımi däleldep otır. Semey qalası twrğındarınıñ türli auruğa qarsı tabiği qarsılıq därmeni, immuniteti, tömendegen. Abay, Abıralı, Besqarağay, Jañasemey audandarında halıqtıñ 30-40 payızı qazirdiñ özinde sonday küyde bolsa, eresekterge qosa balalardıñ 30-35 payızı anemiya zardabın şegude. Onkologiyalıq auruğa wşırağandardı därigerlik zertteuden ötkizu, emdeu maqsatımen KSRO Densaulıq saqtau ministrligi 1954-jılı Öskemen jäne Semey qalalarında arnaulı emhana aşqan da, Öskemendegini bir jarım jıldan keyin jauıp tastağan. Semeydegi emhana ıqşamdalıp, «Brucellezge qarsı dispanser» delingen. Ol ol ma, sol ministrlik Semey qalasında onkologiya sırqattarın zertteudi 1966-jıldan bastap toqtatqan. Swmdıq qoy?! Nağız swmdıq!..
Semey poligonı zardaptarın 1957-jıldan bastap alğaş zerttep, dabıl qağuğa kirisken adam körnekti ğalım Bahiya Atşabarov eken. Qazaqstan Ğılım akademiyasınıñ prezidenti Qanış Sätbaevtıñ keñesimen arnaulı ğılımi ekspediciya qwrıp, poligonnıñ keselderin jan-jaqtı anıqtap, respublika basşılığına jazbaşa mälimdegen, biraq bizdiñ basşılar Kreml'diñ qabağın bağıp, ol igi isti eskerusiz qaldırğan. Keşirim qattı küyinip, qıstığıp, üsteldi jwdırığımen nwqıp-nwqıp qaldı da, atqıp twrıp, kabinetine simay bara jatqanday, jan-jağına qarap, terezege bettedi. Barıp, sırtqa köz tastadı. Alay-düleyli köñili boy berer emes: «Swmdıq qana emes, qastandıq! Köpe-körineu qastandıq!». Dos-joldastarınıñ: «Jerdiñ qozğalğanın körip jürsek te, Keşirimniñ qozğalğanın köru qiın bolar» desip äzildeytin Keşirimderi, mine, eriksiz sır berdi. «Küydirgen soñ şıdatpay...» (Abay).
(Poligonnıñ halqımızğa qasiret äkelgenin kezinde Äuezov Mwhtar, Sätbaev Qanış ağalar Semeyde, Almatıda, Mäskeude bolğan beyresmi basqosularda qinala aytıp jürgen eken. Älemge äygili ekeuine atomşıldar aşıq toytarıs beruden tartınuğa mäjbür bolsa da, astırtın ne istegenin bir qwday bilsin... Bwlay deu sebebim: ekeui de Mäskeudiñ eñ ataqtı auruhanasında operaciya kezinde qaytıs boldı. Men bwl mağlwmattı memleket jäne qoğam qayratkeri bolğan qalamger Änuar Älimjanovtıñ 1990-jılı Angliya parlamentiniñ Qauımdar palatasında «Atom küline kömilip qalmayıq!» dep söylegen sözinen aldım. Änekeñ – halıqaralıq ol biik minberden KSRO, barşa socialistik elder boyınşa söylegen jalğız ökil.)
...İşki baylanıs telefonı şıldırladı. Keşirip üsteline oralıp, twtqasın köterdi. Önerkäsip-transport böliminiñ meñgeruşisi Malinin eken. Eki-üş minötke kirip şığuğa rwhsat swradı. Keşirim: «Keliñiz, bes minötten soñ keliñiz» dedi. Eki qolımen eki iığın wstay ırğalıp-ırğalıp, säl de bolsa oyın jeñildtip, denesin sergitip, ornına otırdı da, töte telefonına qol sozdı:
-Arkadiy Daniloviç, sälemetsiz be? Boztaevpın.
-O, Keşirim Boztaeviç! Öziñiz de esen-sausız ba? Sizdiñ telefon şaluıñız – men üşin quanış!
-Köñil küyiñiz jaqsı ğoy?
-Jaqsı, Keşirim Boztaeviç.
-Endeşe, jaqsı ekenin paydalanıp, sizge bir ötiniş jasayın.
-Aytıñız, qolımnan kelse orındaymın, ayanbaymın!
-Oblıstıñ jaña basşısı bolğan soñ... «jaña» deymin-au, bir jıl tolıp ta qaldı, uaqıt şirkinde toqtau joq. Arkadiy Daniloviç, poligon jwmıstarımen tanısu meniñ mindetterimniñ biri ekenin siz jaqsı bilesiz, solay ğoy?
-Ärine!
-Olay bolsa, sınau jwmıstarın jürgizetin wjımdarıñızben, sınau orındarımen, zertteu-emdeu mekemeleriñizben, aldağı jıldardıñ jwmıs josparlarımen tanısuım kerek. Jarılıstardı tüsirgen fil'mderiñiz bar şığar, onı da körsetiñizder. Osı aptada ülgirseñizder jön bolar edi, bügin düysenbi ğoy, al men aldağı aptada Mäskeuge jüremin.
-«Mäskeuge» deysiz be? Onda, Keşirim Boztaeviç, bwl mäselelerdi sonda şeşkeniñiz... jön bolar edi.
-Arkadiy Daniloviç, sizdiñ basıñızdan sekirip ketkim kelmeydi, öziñiz retteñiz.
-Mäskeudiñ rwhsatınsız...
-Joldas general, rwhsat alu - sizdiñ mindetiñiz. Sau bolıñız! – Telefon twtqasın ornına qoya saldı: - Bwltalaqtauın!
Bwltalaqtağanı poligon bastığı A.D.Il'enko edi.
Keşirim «aldağı aptada Mäskeuge jüremindi» Il'enkoğa qarsı közir etken, bwltalaqtauına älden jol bergisi kelmegen. Generaldı bir-aq ret, özi birinşi hatşılıqqa tağayındalğan jolğı resmi jiında körgen. Ol jılı jımiya kelip, atı-jönin aytıp tanısıp, qolın qısıp qwttıqtağan. «Keyde qiyalap, keyde keudelep söyleytin qu siyaqtı», dep oylağan Keşirim sonda...
Il'enko ekinşi küni telefon şalıp, KSRO Qorğanıs ministrligi rwhsat bergenin, özderiniñ erteñ sağat toğızda qarsı aluğa äzir ekenderin, jol bastap keluge orınbasarın bügin jibere alatının ayttı...
Gülziyanıñ anıq añğarğanınday, küyeuiniñ öñi änşeyindegisinen quqıl tartıp, jüris-twrısı ädettegisinen auırlap, oñaşalanıp oyğa batuı jiilep ketkeni - Keşirimniñ poligonnıñ astı-üstin tügel aralap kelgen küni bolğan özgeris-ti.
Oblıstıq partiya komitetiniñ birinşi hatşısı zañdı qwqın tolıq paydalandı, atomnan sutegi bombasına deyingi joyqın qarulardıñ auada jäne jer astında sınalğan tür-türiniñ qaldırğan izderin avtomäşinmen, wşaqpen jürip, bärin de körip şıqtı. «Semipalatinsk-21», yağni Kurçatov qalasınıñ twrğındarı bolsa, tügel derlik Reseydiñ azamattarı, eşqaysısı Qazaqstandı kerek etip jürgen joq tärizdi, beybastaq meymanşa bedireyip söyleydi... Şirıqqan, şamırqanğan Keşirimniñ bwl saparı «Öte qwpiya. Birinşi sutegi bombasın sınau. 1955-jıl» degen derekti fil'mdi körumen ayaqtaldı. Poligonnıñ ne ekenin özgeden estu öziñ körgenniñ janında jay bir eles eken...
On şaqtı kolhozdıñ ieliginde bolğan 18. 540 mıñ şarşı şaqırım jer sınaq alañına aynalıptı (onda 454 ret sınau jasalğan). Twrğındar köşirilgen de, sınau nätijelerin köru maqsatımen sınau nüktesinen 15-20 şaqırım qaşıq jerlerge, - är twsqa, - ärqilı jobalı 5 qabattı üyler, keñse ğimarattarı bar «qalalar» salınıptı. 50 metrge deyingi tereñdikke ornalasqan laboratoriyalar öz aldına. Qalalardıñ päterlerine aluan türli aspaptar qoyılıp, uaqıtşa qoralarğa täjiribege qwrban qoylar qamalğan, olardıñ üsti-bası da - qwjınağan aspap... Äne, wşaq köterildi. Sutegi bombasın alıp wşıptı. Bir sätte şirkeulerdiñ mıñdağan qoñırauı qañğırlap ala jönelgendey boldı. Bombanı tastauğa soğılğan dabıl. 1500 metr biikte eresen zor alau lap etip, bükil aspandı ört şalğanday boldı. Ekran da bwlıñğırlanıp ketip, bir minöt şamasında qayta tazarğanda öte zor diñgektey qwbıjıq körindi, kenet onıñ diñi qan men qwmnan jasalğan qızıl küreñ tüsti däu sañırauqwlaqqa wqsadı. Onıñ tüp jağınan qwddı alapat dauıl wrğan teñiz tolqınınday bolıp tarağan şañdı qwyın jolındağınıñ bärin jaypay jöneldi...
«Fil'm - sovet ğılımı men tehnikasınıñ jetistigine kuä tarihi qwjat», dep betaşar sözin küpine, nığızdana bastap jönelgen diktor bärin täptiştep bayandauda. Jelpiniske tolı dauısı daraqı ırğağınan jañılar emes. «Senderge – maqtanış, al bizge – qayğı-qasiret!» dedi Keşirim iştey qıstığıp. Keşe tañdı alay-düley köñilmen atırıp, kündiz, sınau swmdıqtarın köre tüsken sayın ızağa bulığıp, biraq sır bermey jürip edi, al mınau fil'm sanasın torladı. Pendelik qorqınışı alapattı toqtatar küş tabılmağanına ökingen iştey küyinişine qosılıp, jüregin sığımdap-sığımdap qoyadı.
Diktordıñ dauısı bwzılar emes. Ekrandağı körinisterge ilese şığıp: bomba tolqını jolına qoyılğan tankterdi qañbaqşa wşırğanın, «qala» üyleriniñ joğarğı eki-üş qabatı dal-dwl bolğanın, tömenge qamalğan qoylardıñ qırılğanın, 200 şaqırımğa deyingi üylerdiñ neşe payızı qirağanın, neşe payızınıñ şatırı, tereze şınıları bıt-şıt bolğanın ayttı. Ol üylerde twrıp jatqan adamdar bar ma edi, joq pa edi, bar bolsa, olardıñ ne küyge wşırağanı turalı läm-mim demedi...
Ekrannan köringen swmdıqtı bir sözben aytsa: Semey öñiri de - keşegi Ekinşi düniejüzilik soğısta jau tabanında qalğan jerdey...
Fil'm ayaqtalğan soñ Il'enko qatar otırğan Keşirimdi qoltığınan demey türegelip, zımiyandana jımiıp:
-Keşirim Boztaeviç, sizge fil'm wnadı ma? – dedi.
-Rahmet, joldas general, sau bolıñız! – Keşirim äldebir şaruasına asıqqan kisişe ayağın jebey basa esikke bettedi...
«Sınau alañdarın aralağan kezde atom-yadrolıq jarılıstardıñ tuğan jerimizdiñ körkin kömeskilep, ayğızdap tastağanın kördim. Ayqış- wyqış jarılıp, tıp-tipıl bolğan jerimizde tirşilik belgisi joq siyaqtı. Qwlazığan qayran dala bizdiñ opasızdığımızğa, adamdarımızdı osınau alapat qauip-qaterden saqtap qala almağanımızğa kökiregi qarıs ayrıla ah wrıp jatqan tärizdi... Jañağı fil'm – meniñ baytaq jerime küni keşe şegirtke tajalşa qwjınap kirgen qaraşekpendilerdiñ bügingi wrpağı jürgizip otırğan «ölmeseñ - öpe qap!» sayasatınıñ bir körinisi. Reseyde jer joq boldı ma?!.». Aşına tüsken Keşirimniñ bir oyı osı edi.
Atom bombasın alğaş sınau 1949-jılğı tamızdıñ 29-ı küni sağat 7-de jüzege asqan.
Bwdan 70 jıl bwrın.
«Sañırauqwlağınıñ» biiktigi 7 şaqırım bolğan. Jerdi tañdap alğan, sınau jwmıstarına basşılıq jasağan – atomşı äygili ğalım I. Kurçatov. Odaq önerkäsibiniñ atom salasın, sınau jwmıstarın baqılauşı – L. Beriya. Sınau sätti ötken soñ Beriya negizgi zaryadqa at qoyu qajettigin aytıptı. Kurçatov attı bwl zaryadtı jasağan K. Şelkinniñ qoyğanı jön bolar depti. Ol: zaryadtıñ atı «RDS-1», yağni «Rossiya delaet sama» bolsın depti. Keyinde yadrolıq, sutegi zaryadtarı RDS–2; RDS–3; RDS–4... dep atalğan.
Birinşi jarılıstı dayındağandar men jasağandar jaña şen alıp, şekpen kiip, orden tağınıp jarılqandı. Atomnıñ «kökeleri» Socialistik Eñbek Eri atağın ielendi.
Demek, Ertis alqabınıñ, Semey öñiriniñ qasireti «RDS–1» zaryadınıñ iske qosıluınan bastaldı. Alğaşqı atom bombasın sınağandardıñ biri – akademik V. I. Juçihin esteliginde: «Sınaudıñ erteñinde, arnaulı kiim kiip, töñirekti şolğanımızda, biz terekterde otırğan bürkitterdi kördik. Qanattarı küyip, közderi ağarıp ketipti. Ölip, qatıp qalğanday, tırp etpedi... Bir jerde küyip qalğan toray jattı, jinap aluşılar onı körmey qalğan ğoy... Qısqası: biz öneboyımızdı titiretken körinisterge tap boldıq. Adam oylap şığarğan zor jañalıqtıñ tirşilikke zor zardabı tidi...» depti.
Qazaq dalasınıñ adamın da, aq iıq qıranın da qor qılğan düley küş – jılına ondap sınalıp jatqan bombalar. Radioaktivti tozañ jerge tonnalap jauıp, siñip jatır. KSRO Qorğanıs ministrliginiñ, onıñ Äskeri-önerkäsiptik keşeniniñ şeneunikteri: «Sınau twrğındarğa, jerge ziyanı timeytin ğılımi-saqtıq şaraların qoldanu boyınşa jürgizilude» dep sarnaudan jalıqpaydı. 1989-jılğı aqpannıñ 12-si küngi jarılıstan soñ auağa jayılğan radioaktivti gaz isi tipti epicentrden 120 şaqırım Şağan poselkesin de twmşalağan. Poselkede poligon isterine qatısı joq äskeri bölim bar eken, solar şu köterip, qattı narazılıq jasadı. Ol jäytti bölimniñ bastığı general-mayor P. Bredihin obkomğa dereu resmi mälimdedi. Poligon basşıları obkomnıñ eskertuine män bermey, tamızdıñ 18-i küni tipti zor jarılıs jasadı...
Halıqtıñ qiyametke wşırağan densaulığı, jerdiñ ulı topıraqqa aynaluı, qwpiya fil'mdegi qanıpezerlik, poligonşılardıñ betpaqtana qasarısuı Keşirimniñ jüykesin jwqarttı. Ol aqpannıñ 19-ında tüni boyı oy sapırıp, közi bir äredik te ilinbedi. Tañerteñ qızmetke kele obkomnıñ byuro müşelerin şaqırıp aldı da: - Joldastar, dostar! Qazaqta: «Pışaqqa ilinerinde eşki de baqırıp ülgiredi» degen mätel bar, men sol eşkiniñ kebin kisem deymin. Zwlmat poligon semeylikterge zapıran qwstıruın üdetti. Bwl ozbırlıqqa endi şıdauğa bolmaydı! Mine, mınaday jedelhat jobası bar, oqıp bereyin, pikirleriñizdi aytıñızdar, sodan keyin bölimge tapsıramın, naqtı nwsqasın jasasın, onı jeke öz atımnan Gorbaçevke jiberemin. Jeke öz atımnan. Sizderdiñ resmi qatıstarıñız joq. Ne bolsa da özim körip alamın, täuekel!
Kabinet işi, eger beynelep aytsam, bir ısıdı, bir suıdı. «Ädrisine jete qoyar ma eken?..»; «Dwrıs, biraq Sizge soqqı bolıp jüredi ğoy?..»; «Respublika basşılarımen aqıldassañız, jön bolar edi..»; «Bwl üşin Sizge qiyanat jasalar...»; «Byuro müşeleri tügel qol qoyayıq!»; «Äli de birer kün oylansañız qaytedi?..» - osılayşa pikirler sapırılısı boldı.
-Joldastar, men üşin saqtıq jasağan peyilderiñizge rahmet, biraq men bwdan arı şıday almaymın. «Kurçatovtağı» qwpiyalar... qwrısın! Hat jobasın Pigavaev joldasqa tapsıramın, ol jurnalşınıñ til süzgisinen ötkizsin, sodan keyin tağı oqimız, - dedi Keşirim.
Obkomnıñ Ügit jäne nasihat bölimi meñgeruşisiniñ orınbasarı Vladimir Pigavaev qarap şıqqan, ekinşi ret oqılğan, maqwldanğan hat mätini kelesi küni Jalpı bölimniñ qwpiya sektorındağı şifrlauşı Vladimir Ignat'evtiñ qolınan ötkizildi de, bölim meñgeruşisi Anatoliy Çernışev Kreml'ge jöneltti:
«Öte qwpiya. 1-danası.
Mäskeu, Kreml'
SOKP OK Bas hatşısı
M. S. GORBAÇEV joldasqa
Qazaqstan Kompartiyasınıñ Semey oblıstıq komiteti SOKP Ortalıq Komitetine mınanı mälimdeydi: 340 mıñ halqı bar Semey qalası aymağında 1949-jıldan beri yadrolıq sınaular jürgizilip keledi. Äueli äuede, al 1963-jıldan bastap - jer astında... Arada ötken 40 jılda jağday özgerdi: halıqtıñ sanı üş ese östi, mal köbeydi, biraq bwl eskeriler emes. Poligonnıñ mañı eldi meken ekeni de eskerilmegen. Jılına 14-18 jarılıs jasaladı. Bwl ğimarattar men injenerlik toraptarğa keri äser etude, öytkeni jerdiñ seysmikalıq jağdayına nazar audarılmağan. Poselkeler men auıldardı sumen qamtamasız etuge arnap salınğan qwdıqtar isten şığıp jatır. 25 jıl boyğı jerastı jarılıs saldarınan jer qırtısı bwzıldı. Ärbir üşinşi sınauda radioaktivti gazdıñ auağa şığıp, aynalağa taraytını anıqtaldı. 1987-jılı Semeydi basıp ötken gaz legi sağatına 350-450 mikrorentgen boldı. Biılğı 12 aqpanda poligonnan tısqarı jerlerde radioaktivtilik sağatına 4000 mikrorentgentke jetip, jeldiñ bağıtı bwrınğısınan kenet özgerui saldarınan Semey-21, Şağan, basqa da eldi mekenderge taradı...
YAdrolıq sınaular jwrtşılıqtıñ oy-pikirin şielenistirip, minez-qwlqına ärqilı keri äser etude, olardıñ densaulığında payda bolğan aqau poligonnıñ zardabı ekeni anıq.
Oblıstıq partiya komiteti halıq arasında tüsinik jwmıstarın jürgizude.
Oblıstıq partiya komiteti bwl jağdayğa alañdap, SOKP Ortalıq Komitetinen tiisti ministrlikter men mekemelerge jarılıstardı uaqıtşa toqtatu, odan arıda yadrolıq sınaulardı qolaylı jerge köşiru jöninde tapsırma berudi ötinedi.
K. BOZTAEV,
Qazaqstan Kompartiyası
Semey oblıstıq komitetiniñ
birinşi hatşısı.
02. 1989 j.»
Bwl tarihi hattıñ jazılğanına 30 jıl
Mwnı jazar kün aldındağı mazasız tünde Keşirim astañ-kesteñ oyın jinaqtap, bılayşa tüyin jasağan-dı: «Erjetemin, el basqarısamın, KSRO-nıñ Äskeri-önerkäsip keşenine qarsı şığıp, onıñ zobalañınan halqımızdı, jerimizdi qorğasatın bolamın dep oylappın ba?.. Mäskeuge, Kompartiyanıñ bas ştabına qarsılıq hat jazuım kerek. Täuekel! Ata-babamızdıñ aruağı qoldasın! Ar-wyatımdı saudağa salğan emespin, salmaymın da! Bwl äreketimniñ tım qauipti bolatının, nebir qaterli ötkelekterden ötkiziletinimdi bilemin. Meyli. Aqiqat meniñ jağımda, jeñile qoymaspın. Al jeñilgen jağdayda... Ä, meyli. Halqım üşin, jerim üşin janpida!.. Partiyalıq talap-tärtip boyınşa men oyımdı Ortalıq komitettiñ birinşi hatşısı Kolbinge bildiruim, aqıldasuım kerek... biraq ol qarsı boladı, jolımdı kesedi. Älde Nazarbaevqa... ol Kolbinge aytıp... joq, aytpauın ötineyin... al hattı bäribir jiberemin! Täuekel!
Keşirim Ministrler Keñesiniñ törağası Nwrswltan Nazarbaevqa telefon şalıp, «şeginer jeri joq...» ekenin aşıp ayttı. Ükimet basşısı mölşeri birer minöt ünsiz otırdı da: «Bastasañ basta, biz qoldaytın bolamız!» dedi.
...Jedelhattıñ, ärine, Kreml'de bomba jarılğanday bolğanı öz-özinen tüsinikti.
Eki künnen keyin Qazaqstan KP Ortalıq Komitetiniñ birinşi hatşısı G. Kolbin telefon soğıp:
-Siz ne istep jürsiz?! Bizdi aynalıp ötip, jedelhat jazğanıñız qalay?! Jedelhatıñızdı alğan Mihail Sergeeviç Gorbaçev Qorğanıs ministri YAzovpen habarlasqanda ministr: «Boztaev jağdaydı bilmeydi, ol ädeyi uşıqtırıp otır, poligon taza, alañdauğa negiz joq!» depti. Sizdiñ mwnıñız ne?! - dep dolırğanda Keşirim:
-Gennadiy Vasil'eviç, biz mwndağı jağdaydı basqalardan äldeqayda jaqsı bilemiz. Men jeke öz atımnan kimge neni bolsın jazuğa qwqılımın jäne öz pikirim üşin jauap beruge ärqaşan äzirmin, siz osını eskeriñiz, - degen.
...Arada apta ötip, aqpannıñ 28-i küni Kurçatov qalasına kreml'dik komissiya sau etip, «jau joq deme jar astında», Keşirimge jauığuşılar böriniñ bir jerinşe şulap şığa kelsin. «Boztaev – Otanımızdıñ qorğanıs quatı artuına qarsı kisi... Generaldardı jekköredi... Qauipti adam» degen söz ot tigen qauday lapıldadı, maqalamen atqılau bastaldı. Şığıs Qazaqstan oblısınan saylanğan KSRO halıq deputatı polkovnik N. Petruşenko jetelegen «Soyuz» deputattar tobı K. Boztaevqa qarsı küresti aşıq bastadı. Almatığa, Mäskeuge albatı arız-şağım ağıldı. Petruşenko KSRO Joğarğı Keñesiniñ törağası A. Luk'yanovqa hat jazıp: K. Boztaev arandatıp jür. Kezekti jarılıstı ükimet müşeleriniñ, KSRO jäne Qazaqstan deputattarınıñ közinşe jasasaq, sınaudan eşqanday ziyan bolmaytınına közderi jeter edi, - dep sandaldı. Bwlay boların bilgen Keşirim Gorbaçevke jedelhat jöneltken künniñ erteñinde: KSRO Joğarğı Keñesiniñ törağası A. Luk'yanovqa, KSRO Ministrler Keñesiniñ törağası N. Rıjkovqa, KSRO Ğılım akademiyasınıñ vice-prezidenti, fizika salasınıñ äydik mamanı akademik E. Velihovke, KSRO Beybitşilikti qorğau komitetiniñ törağası jurnalşı-jazuşı G. Borovikke, KSRO Joğarğı Keñesi Densaulıq saqtau komitetiniñ törayımı deputat Z. Puhovağa, aqın jerlesimiz, deputat O.Süleymenovke hat jazıp, Gorbaçevqa jibergen jedelhatındağı mäselelerdi olarğa da bayan etken-di (O. Süleymenov sol hat boyınşa Joğarğı Keñeske 24-aqpanda deputattıq saual joldaptı. «Sbornik dokumentov.«YAdernıe ispıtaniya SSSR: sovremennoe radio-ekologiçeskoe sostoyanie poligona». Kol. avtorov pod ruk. prof. V. A. Logaçeva. M. Izd. AT. 2002. 639 str.).
Petruşenkolardıñ şuılı şıqqan küni endi şeginer jeri qalmağan, jeri bolsa da şeginuge joq K. Boztaev Gorbaçevqa ekinşi qwpiya jedelhatın jiberip, poligondı tez jabudı talap etuimiz orındı, ol neğwrlım tez jabılsa, soğwrlım jön boladı jäne 40 jılğı qasirettiñ ötemaqısın qaytaru talabımız da bar dedi. Kreml' qwqay körsetuge kirisken soñ Keşirim de qarsı wştı. «Bwğa berseñ, - swğa beredi».
Kelgen komissiyanıñ qwramı: basşısı V. A. Bukatov – KSRO Ministrler Keñesi Äskeri-önerkäsip komissiyası törağasınıñ orınbasarı; V. N. Mihaylov – KSRO Atom quatı jäne önerkäsip ministriniñ yadrolıq qarulardı jasau, sınau jwmıstarı jönindegi orınbasarı; V. I. Gerasimov – general-polkovnik, KSRO Qorğanıs ministrligi 12-nşi basqarmasınıñ bastığı, yadrolıq qarulardı jasau men sınau isterin qadağalauşı; A. S. Dadayan – KSRO Tabiğattı qorğau komiteti törağasınıñ orınbasarı; V. P. Strehnin – SOKP Ortalıq Komitetiniñ Qorğanıs önerkäsibi böliminiñ qızmetkeri; E. B. Şul'jenko – KSRO Densaulıq saqtau ministrligi 3-nşi Bas basqarmasınıñ bastığı; L. A. Bulgakov – KSRO Medicina ğılımdarı akademiyasınıñ akademigi.
Komissiya sınau aymaqtarın araladı, jwrtşılıqpen kezdesu ötkizdi. Oblıs basşıları tarapınan kedergi körgen joq. Söytip, naurızdıñ 3-i küni, oblıstıq partiya komitetinde birlesken mäjilis ötkizildi. Sonıñ wzaq stenogrammasınan üzindi oqılıq:
«Bukatov. Bizdiñ komissiya SOKP Ortalıq Komiteti Bas hatşısınıñ tikeley tapsırmasımen, obkom hatınıñ izimen keldi... Ärbir jarılıstıñ qalay ötkeni jayında qwjat saqtaulı. Il'enko erejeni eşqaşan bwzbağan... 12-nşi aqpanda da ereje bwzılmağan. Bizdiñ maqsatımız – sınaudıñ sanı men küşin aytarlıqtay azaytu. Sınau erejelerine biraz tüzetu jasaymız... Radiaciya mölşeri «B» kategoriyalı Semey aymağına şaq boluı mäselesin qarau kerek.
Boztaev. Semey oblısı «B» kategoriyalılar qatarında joq qoy? Solay bolğandıqtan da, sınau aymağındağı jwrtşılıqqa, mine, 40 jıl boyı eşqanday jeñildik jasalmağan, ötemaqı berilmegen.
Il'enko. Poligon bastığı retinde men sınauğa qatısuşılardıñ, halıqtıñ qauipsizdigi üşin ğana jauap beremin. Gazdıñ sırtqa şığıp ketkenine meni kinälau dwrıs emes...
Boztaev. Gaz auağa taraydı, radiaciya mölşeri qalıptağısınan mıñ ese asıp ketedi, al oğan eşkim kinäli emes, solay ğoy? Joq, olay bolmaydı! Kinäli kisiler bar, olar jauap beruge tiis!
Il'enko. Mağan 12-nşi aqpandağı sınau üşin ayıp tağa almaysızdar jäne betaldı ayıptaudıñ uaqıtı ötken...
Boztaev. 1987-jıldıñ mamırındağı jäytti esiñizge tüsiriñiz. Gaz auağa tarap ketip, oğan narazılıq aytılğanda siz, general Il'enko, tiisti şaralar qoldanıladı, ol qatelik qaytalanbaytın boladı degensiz. Biz sizge sengenbiz. Endi bügin basqaşa söylep otırsız.
Il'enko. 12-nşi aqpan üşin ayıptı bola almaymın.
Boztaev. Siz poligonmen baylanıstı istiñ bäri üşin jauaptısız!
Bredihin. Radiaciya jetken kezde biz onıñ joğarı deñgeyin anıq bayqamay qaldıq, ölşeu 0,5 jäne 0,8 rentgendi körsetti.
Gerasimov. Ol qanşa mikrorentgen?
Il'enko. 800.
Gerasimov. Onda 2-4 mıñ mikrorentgen degen söz qaydan şıqtı?
Gusev. Semey-Şağan bağıtındağı 40 şaqırım qaşıqtıqta ölşeu jürgizgenimizde 500-den 2000 mikrorentgen deyin bolğanı anıqtaldı.
Bukatov. Bizdiñ komissiya anıqtağanday, ol – tiisti mölşerdiñ üş payızı ğana.
Boztaev. Semey siz eskerip otırğan mölşerge jatqızılğan emes.
Mihaylov. Semey poligonındağı jarılıstıñ bäri Ortalıq Komitet pen Ükimettiñ qaulısı boyınşa jürgiziledi, onda qauipsizdikti saqtau jäne 1963-jılğı kelisimdi bwzbau üşin radioaktivti gaz-tozañdı elimizden tısqarı aumaqqa taratpau közdelgen.
Boztaev. Ol şara şekarağa jaqın jerler üşin qajet, al biz bolsaq, şekaradan mıñ şaqırım aulaqtamız.
Bulgakov. Poligonğa jaqın audandarda twratındar jäne poligon jwmısşıları arasında auruğa şaldıqqandar bolsa, biz onı zertteymiz. Sınauğa tikeley baylanıstı teris eşteñe köre almadıq.
Gerasimov. Meniñ Il'enkonı qorğap söylegim keledi. Arkadiy Daniloviç dwrıs ayttı, onıñ kinäsi joq... Il'enkonı dattay bermeyik. Oğan qısım jasay bermeyik... 40 jılğı sınaularğa, radiaciyağa baylanıstı osınşama söz Il'enkoğa qatıstı mäsele emes...
Boztaev. Vladimir Ivanoviç, siz Il'enkonı tabandap qorğamaqsız. Iä, general retinde ol – sizdiñ adamıñız, al kommunist retinde ol – bizdiñ kadr. Kommunisimizden jauapkerşilikti talap etuimizge mümkindik beretin şığarsız?
Gerasimov. Jwrtqa kergilete qoymassızdar...
Eremenko. Bügingi äñgime meni qanağattandırar emes. Sizder, memlekettik komissiya müşeleri, tek öz müddeleriñizdi qorğap, jwmıs erejeleriñizdi sıltau etesizder. Jılına 14-18 sınau az emes.12-nşi aqpanda qalanı sumen, jılumen qamtamasız etip twrğan kommunikaciyalıq jüyemizde 14 apat boldı. Qorıtındı bireu: halıqqa da, jerge de tınıştıq beru kerek. Poligondı jabu qajet, onı basqa jaqqa köşiru mäselesin şeşetin bolayıq.
Boztaev. Eger general Bredihin dabıl qaqpasa, 12-nşi aqpanda ne päle bolğanın biz anıq bilmes te edik... Vedomostik müddelerdiñ halıqqa qamqorlıqtan joğarı qoyılıp kele jatqanı ökinişti... Il'enko desek, ol endi biraz uaqıt istep, generaldıq zeynetke şığadı da, tayıp twradı. Semeyde bir kün de ayaldamaydı... Al bizdiñ SOKP Ortalıq Komitetine jedelhatta bayandağanımız – aqiqat. Ol – bizdiñ halqımızdıñ talabı. Biz odan aynımaymız!..»
(Mwndağı: Eremenko – Semey oblıstıq keñes atqaru komitetiniñ törağası; general Bredihin – Şağanda ornalasqan äskeri toptıñ komandiri; Gusev – Şağandağı äskeri toptıñ qızmetkeri.)
Mäskeuden kelgen memlekettik komissiya naqtı şeşim jasamastan qaytıp ketti. Kelgen bette: - Biz yadrolıq qaru jasauşılardıñ esimderin altın ärippen jazuğa tiispiz, al qarudı joyğısı keletinderdiñ attarın qara ärippen jazu kerek! - dep kesapattanğan V. I. Gerasimov keterinde Keşirimniñ betine qaray da almadı.
...Arnaulı komissiya atau-ahiretsiz ketkendey me, qalay? Pälen ay ötti –tım-tırıs. Sirä, SOKP-nıñ taqap qalğan qwrıltayı «kösemderdiñ» özara esepterin şielenistirip, işki ırıñ-jırıñdarı rettele qoymay, «Boztaevtıñ mäselesi» ısırıla twrdı ma? Joq. Semeyde poligonğa qarsılıq jiın jiilep, «Poligon jabılsın!» degen talap Qazaqstannıñ, KSRO-nıñ şeginen şığıp ketti. Onıñ üstine, keyin baspasözde aşıq jazılğanday, KSRO-da yadrolıq poligondarğa jwmsalar qarjı sarqıla bastağan da, KSRO basşılığı şındıqtı bürkemeleytin jalğan wranğa jarmasıp, atom-yadrolıq poligondardı jabuğa dünie jüzinde birinşi bolıp kirisetindikterin daurığa mälimdedi. Ol «tarihi qadamına» jüzden astam obkomnıñ bireuiniñ sekretarı kötergen dabıl sebepşi bolğanın moyındau «ıñğaysız» körinip, äyteuir, bastağan Almatımen pikirlesip, poligonğa qarsılıqtı qoğamdıq wyımdardıñ biri jasağanı dwrıs boladı jäne bedeldi wyım kerek delinse kerek. Qay respublikada bolsın Jazuşılar odağı – eñ tanımal wjım. Bizde de sol eskerilgen bolar, Mäskeuden komissiya keletin küni (ne bir kün erte, ne bir kün keş emes!) odaq basqarmasınıñ birinşi hatşısı O. Süleymenov jinalıs ötkizip, «Nevada-Semipalatinsk» qozğalısı qwrılatının habarladı. Qoğamdıq qozğalıstı qwrudı G.Kolbin men N.Nazarbaevtıñ keñesip şeşkeni sözsiz, al oğan dosı Oljastıñ jetekşilik etuin, dereu jiın ötkizuin iske asırğan N.Nazarbaev dey alamın. Bwl ıñğayda memleket jäne qoğam qayratkeri Äkejan Qajıgeldinniñ keyinirekte bılay degeni bar: «Qozğalıs jwmısın rettep otıru qajet delinip, onı jwrtqa belgili adamdardıñ birine tapsıru wyğarıldı da, aqın Oljas Süleymenovtiñ jolı boldı» («DAT-OP» gäzeti. 01. 12. 2016 g.).
Sodan 3-4 kün keyin bolar, «poligonğa qarsı küresti Jazuşılar odağınıñ deputat jazuşıları bastaptı, dünie jüzi memleketteriniñ parlamentterine hat jazatın bolıptı» degen habar düñk etti (odan ne şıqqanın aldın ala ayta otırsam. Atomdı derjavalar da, basqalar da ayıldarın jiğan joq. Mısalı. KSRO 1990-jılı küzde «Jaña jer» poligonında kelesi sınauın jasadı). Jazuşı deputattar: O. Süleymenov, D. Snegin, Q. Mırzaliev, S. Mwratbekov törteuiniñ mäjilis jasap, «Respublika şegindegi poligondardı jabudı talap etemiz!» dep qarar qabıldağandarı paş etilip, hattar da jariyalandı. Sodan on şaqtı künnen keyin qwrdasım Qadır Mırzalievke jolığa qalıp: «Iya, Qadıriya, «Çetıre bogatırya» bolıp, Keşirim Boztaevtan «bwrınıraq» qimıldağan ekensiñder, ä?» dep qağıttım. Ol: «Boztaevtan bir apta keş qozğalsaq ta, Oljastıñ arqasında bir apta ozıp kettik», dep külip kete bardı. Oljasta «Men!» degisi kelgende qanday eseptiñ bolsın şeşuin özine paydalı ete qoyatın «qasiet» bar.
Endi Keşirim Boztaevtıñ «Semey poligonı» kitabına (1992 j.) köz jügirtelik:
«Meniñ jedelhatım qırıq jıl boyı yadrolıq sınaulardıñ jemtigi bolıp jatqan Qazaqstannan Kreml'ge Semey poligonın jabudı talap etip jetken twñğış resmi qwjat boldı... Ol qaljırağan qaralı dalanıñ qarğıs dauısı edi... Men täuekel ettim... Erteñgi künge sendim, qwrbandıqsız bolmas küresimniñ maqsatın qadir twttım...».
Birer aydan keyin Keşirimdi Almatıda jolıqtırıp:
-Kreml'di nısanağa alğanıñ mıqtılıq boldı. Mamay batırdıñ wrpağı ekeniñdi däleldediñ! - degenimde ol ädetinşe säl jımiıp:
-Atomnıñ swmdıqtarın estip, sırttay da şıday almay, ne istesem eken dep jüruşi edim, Semeyge aparğandarı jön boldı. Qızmettik qwımdı paydalandım da, sınau ataulınıñ bäriniñ qwpiyasın bilip aldım. Sen olardıñ ärbir jarılıstı tüsirgen fil'mderin körseñ... men aşudan jarılıp kete jazdadım, tipti jındanatın şığarmın dep te sekemdendim. Üş tün boyı adamşa wyıqtay da almadım...
-Gorbaçevtı «atatınıñdı» Gülziyaña ayttıñ ba?
-Ärine. Bäybişemnen eşteñeni jasırğan emespin. El men jerdiñ qasiretine şıdap jüre almaytınımdı ayttım. Erminezdi ğoy, qoldadı. Hat jazatınımdı äueli obkomnıñ byuro müşelerimen kelistim. Özim ğana qol qoyatınımdı, ne bolsa da özim körip alatınımdı eskerttim. Olar tüsindi.
-Ou, Mäskeudiñ seni partiyadan şığarıp, qızmetten quıp tastauı op-oñay edi ğoy?! –desem, Keşirim tağıda jımiıp:
-Eki tumaq ta, eki ölmek te joq qoy?! Öskemenge qaytıp barıp, bayağı kombinatqa qatardağı metallurg boluıma tiım sala almas dep tüydim, - degeni...
...Bir küni Almatıdan Kolbin telefon soğıp:
-Keşirim Boztaeviç, sälemetsiz be? Köñil küyiñiz jaqsı dep senem, nege deseñiz - ülken komissiyağa wpay bermey qaldıñız ğoy, solay emes pe? – dedi.
-Esen-sausız ba, Gennadiy Vasil'eviç? Jaqsı pikiriñiz üşin rahmet! Ayqaylap kelip, auzı buılıp ketse de, ol tınıştalatın komissiya emes, eski jıldı ötkizip, esin jiıp, jaña jılda jaña qarqınmen kirisip, köp keşikpey birdeñesin aytar.
-Ä, taptıñız, däl solay boldı. KSRO Qorğanıs ministri YAzov menimen jaña ğana söylesti. Partiya men ükimet Semey poligonı mäselesin qaraudı wyğarıptı. Mäsele şeşilgenge deyin biılğı jarılıstardıñ qalğan ekeuin jüzege asıru kerek körinedi. Meniñ pikirimdi swradı, Keşirim Boztaeviç, estip otırsız ba?
-Tıñdap otırmın, al siz ne dediñiz?
-Meniñşe, kelisim beruge boladı.
-Joq, Gennadiy Vasil'eviç, kelisim beruge bolmaydı!
-Nege? Olar soñğı eki jarılıstıñ ötemine biılğı sınaulardıñ da ötemin qosıp, bir-aq tölep beremiz dep otır.
-Keşiriñiz, bizge onday anekdottıñ keregi şamalı...
-Ne dediñiz?! Partiya men ükimet maqwldağan şara sizdiñşe anekdot pa?!
-Gennadiy Vasil'eviç, oyımdı ayaqtauğa mwrsat beriñiz. Poligon ornağannan bergi qırıq jılda Semeydiñ jeri 454 ret dümpidi, bwl – basqa kesapattı bılay qoyğanda, besiktegi säbilerimiz 454 ret şoşıp oyandı degen söz. Bombalardıñ zardabınan jüzdegen adam qaytıs boldı, mıñdağan adam mügedek boldı. Semey topırağına siñgen udan äli neşe wrpağımız beynet tartadı, ol bizge belgisiz...
-Keşirim Boztaeviç!..
-Gennadiy Vasil'eviç, keşiriñiz, men sözimdi ayaqtayın. Jaña säbilerdi auızğa aldım ğoy, sonıñ jalğasın tıñdauıñızdı ötinemin. Düniejüzilik zertteuler anıqtap otırğanınday, jalpı atom-yadrolıq sınau aymaqtarında ärbir mıñ balanıñ üşeu-törteui, eñ arı ketkende altau-segizi zardap şegedi eken, al bizde bwl cifr alpısqa jetip otır, - swmdıq pa, swmdıq emes pe?! YAğni, Gennadiy Vasil'eviç, jaña jarılısqa biz, semeylikter, jol bere almaymız! Qırıq jıl boyğı qayğı-qasiretimizge kök tiın ötemaqı bermegen ükimet endi eki jarılıstan soñ jarılqaydı degenge, mısalı, siz senesiz be?
-Keşirim Boztaeviç, soñğı eki sınaudı Mihail Sergeeviç Gorbaçev joldas qwptap otır. Nwrswltan Äbişeviç tolıq habardar. Bärimiz de – partiyanıñ soldatımız, olay bolsa, biz bılay keliseyik: sizder soñğı eki jarılıstı qamtamasız etiñizder, jwrtşılıqpen til taba söylesiñizder, tüsindiriñizder, bwl jaqta biz de bärin oylastıramız. Kelistik pe? – degen Kolbinniñ üninde «kelispey qayda barasıñ?!» degen ızğar boldı. Qaban sekildi toñmoyın äbilettiñ sırına qanıq Keşirim onımen arı qaray söz talastıru bos äureşilik ekenin añğarğan. «Kelispeymin! Eñ qiratqanda qızmetten quarsızdar, erikteriñiz, al meniñ eki qolıma bir jwmıs tabılar!» degisi kelgen oyın tejep, ädeyi ündemedi. – Joldas Boztaev, nege ündemeysiz?
-Oylanıp otırmın.
-Oylanıñız. Eki-aq ret sınaudıñ atı – eki-aq ret sınau. Odan kele qoyar apat joq şığar, oylanıñız! – Kolbin telefonın jaba saldı. Keşirim oyğa qaldı: «Tağı bir twqıl qıltidı deşi. Komissiya qanday şeşim jasasa da, körip aluşı edim, al mınau Aldekeñniñ «äläuläyim bitse, häläuläyim bar» degeniniñ keri me?.. Joq, bizge «häläuläyim» kerek emes!». Toqtay qal, Keşirim, toqtay qal! O tıqır men bw tıqır... alayda tübi bir tıqır. Juıqta, oyda joqta, yadrolıq qarulardıñ «äkesi» - Bas konstruktor Semeyge kelip qaytqan joq pa?! Familiyasın özi de, özge de atamağan (qwpiya!), nıspısınıñ da «Boris Vasil'eviç» ekeni düdämäl ol meyman senimen birjarım sağat «şüyirkelesip»: - YAdrolıq qwraldardıñ jaña türlerin jasauda Amerika Qwrama Ştattarınan qalıp qoymauımız kerek. Sol igi maqsatpen osında soñğı üş sınaudı ötkizbey bolmaydı. Üş-aq jarılıs: bireui– 50 kilotonna, al ekeui– 20 kilotonnadan. Soğan kedergi jasamaularıñızdı qalaymız, sodan soñ poligon jabıladı, - demedi me? Dedi. Biraq sen dizgin-şılbırıñdı wstatpadıñ. Sırt közge qoydan qoñır körinetin seniñ ädilettilik üşin bir qisayğan jağıñnan twrmay jatıp alğanıñ ğajap!
Bas konstruktordıñ sondağı «üş-aq» sınauı endi «eki-aq sınau» bolıp, äne, Kolbin arqılı qayırıldı...
K.Boztaev oblıstıq keñes atqaru komitetiniñ törağası Eremenkoğa telefon şalıp, oqıs jañalıqtı aytıp berip: «Anatoliy Semenoviç, joğarıdan bizdiñ kelisuimizdi, jwrtşılıqqa tüsindiruimizdi talap etken nwsqau keletinin añğarıp otırğan şığarsız. Bizdiñ basşılar da den qoyar, talqılar. Amal joq, birdeñe deuimiz kerek, biraq biz olarğa kartamızdı aşpay, öz sözimizdi ötkizetin bolayıq» dedi. Oblıstıq partiya komitetiniñ ideologiya böliminiñ meñgeruşisi Märken Şayjünisovti şaqırıp alıp, «äläuläydiñ» aqırın oğan da aytıp: - Qay jerde jiın ötkizuge tura kelse, sol jiında eki jarılısqa jwrtşılıqtıñ qarsı pikirde boluın qazirden bastap oylastıralıq. Özimizde anau «kökelerimizge» közbe-köz sözde «iä, dwrıs qoy!» dermiz, biraq şığa bere özimizşe qimıldalıq, - dedi.
«Eki-aq ret sınaudıñ» sarını keşikpey-aq estildi. Joğarıdan jeter nwsqau jetti. Nwsqaudıñ ımına oray iri wjımdarda jiın ötkizu bastaldı. Poligondı jabudı talap etuşi köpşilik «soñğı» eki jarılısqa da qarsı şıqtı. Ärine, äuen birjaqtı bolğan joq, keşe: «Boztaev – wltşıl. KSRO-nıñ qorğanıs müddesine qarsı!» dep şulağan top-tobır bügin: «Boztaev aqşağa qızığıp, eki jarılısqa kelisip, jwrtşılıqtıñ müddesin ayaqastı etip otır!» dep qiquladı. Qalamı qisıq jurnalşılar payda bolıp, Keşirimniñ auzın da, adımın da añdıdı, biraq auzına qaqpaq bola almadı, ayağına şider sala almadı. Oğan bir mısal – köpşilikke tanımal, tabandı da ädil jurnalşı Jwmaş Kenebaydıñ (Kökböriniñ): «...25-tamızda Semey qalasında Qazaqstannıñ azamattıq «Azat» qozğalısı wyımdastırğan ülken jiın bolıp ötti... Bizge jetip jatqan habarlarğa qarağanda, Boztaev soñğı jarılıstardıñ jaqtauşısı edi, biraq jiında söylegen sözi müldem keri äser etti... Bwl arada da K. Boztaev jarılıstı jaqtauşı emes, kerisinşe, qasiret şekken jerlesteriniñ janaşırı ekenin añğarttı», dep jazğanı («Azat» gäzeti).
Semeyde ötkizilgen ol jiınğa qatıstı mağlwmat batıl jurnalşı, sauattı sayasatker Batırhan Därimbettiñ «Azat qozğalısı» kitabındağı («Örkeniet» baspası, Almatı, 2001 j.) «Jaña küres maydanı» maqalasında da bar. Oqılıq:
«...«Azattıñ» bwdan keyingi iri jwmısı – Semey poligonın jabu boldı. Öytkeni Odaqtı saqtau jönindegi referendumdı tolıq ötkize almağan (oğan Baltıq elderi, Moldova, Gruziya, Armeniya mülde dauıs bergen joq) Sovet basşılığı endi Semeyde eki jarılıs jasau jwmısın qolğa aldı. Bwğan deyin pärmendi äreket etip kelgen «Semey-Nevada» qozğalısı däl osı kezde ündemey qaldı... 1991-jıldıñ şilde-tamız aylarında respublikanıñ on oblısınan jinalğan «Azat» jasağı yadrolıq poligondı qorşauğa aldı. Bwl äreketti M. Esenäliev basqardı (ol twsta Mihail Ivanoviç (Hakim Tilegenwlı) Esenäliev «Azat» qozğalısınıñ törağası bolatın, - Ğ. Q.). Aqır soñında yadrolıq eki jarılıs jasaudıñ ornına Sovet basşılığı Semey poligonın jabuğa şeşim qabıldadı. Bwnday şeşim qabıldaudı 19-tamız küngi bülik tezdetip jibergendey boldı».
19-tamızdağı bülik (GKÇP) aldında Resey prezidenti B. El'cinniñ Almatıda bolğanı mälim. Ol Dostıq üyinde jurnalşılardı qatıstıra mäjilis ötkizgende Batırhan: «Boris Nikolaeviç, Semey poligonın qaşan jabasızdar? El küte-küte şarşadı!» degende El'cin: «Jabamız, jaqın künderde mindetti türde jabamız!» dep jauap beripti (atalğan maqaladan alındı). Mwnı sol mäjiliste bolğan Jwmaş Kökböri rastap jazdı.
Mine, zwlmat ordası bolğan poligonnan qwtılu üşin jürgizilgen küresti kimderdiñ bastağanı, kimderdiñ qostağanı tarihqa osılayşa naqtı jazılıp qalıp jatır.
(«GKÇP» demekşi, onı M. Gorbaçevtiñ özi jobalap, ne istelui keregin bastan-ayaq tüsindiripti. KSRO Joğarğı Keñesiniñ sol kezdegi törağası A. Luk'yanov jası 80-ge tolar aldında «Nezavisimaya gazetanıñ» bölim redaktorı Roza Cvetkovamen swhbatında (2010 g. 05-18. «O krutıh povorotah istorii») täptiştep aytıp berdi.)
«Şındıq pen dañğoylıq ayqasqa tüsti... Eki jarılıstı ötkizu kerek pe, joq pa degen mäsele respublika Joğarğı Sovetiniñ jabıq mäjilisinde şegine jetken tartıs jağdayında qaraldı. Belgili toptıñ deputattarı şuıldap, ayqaylap, edendi tepkilep, A.S. Eremenko ekeuimizdi söyletpey qoydı... keybir joldastar şielenisti jağdayğa baylanıstı mağan: söylemey-aq qoyıñız, dep aqıl berdi. Biraq men söyledim. Öz pikirimizdi parlamentke jetkizu meniñ mindetim edi. Ökinişke qaray, oyımdı ayağına deyin jetkizuge mümkindik bermedi» (K. Boztaev. «Qaynar qasireti»).
Eki körinis. Birinde: Semey poligonın jabu üşin küresti bastap, qaymıqpay jürgizuşi keşirimder. Ekinşisinde: halıq tağdırın biliktiñ qabağına satqan keybir deputattar (oy men söz erkindigin şektegen betpaq bilikke jağınuşılarğa jol aşıq qoy).
Qay halıqtıñ bolsın tirliginde qaşanda kereğarlıqtar kezdese beredi. Bizdiñ basşılıqtağı keybireuler kreslosı men portfelin küyttep jürgende basqa jwrt qayırılıp qarap, adamgerşilik ülgisin anıq tanıttı. Mäselen, älemge äygili fizik, akademik Evgeniy Pavloviç Velihov Keşirimmen habarlasıp, Semeyge ädeyilep eki ret kelip, sınau jürgizilgen jerlerdi aralap, twrğındarmen äñgimelesip qayttı da, halıq deputattarı aldında, ğalımdar ortasında nıq söylep: «Semey poligonın jabu jönindegi talap dwrıs!» dep twjırdı. Solay dep Gorbaçevke hat tapsırdı. Ataqtı halıqaralıq jurnalşı Genrih Aver'yanoviç Borovik KSRO Joğarğı Keñesiniñ sessiyasında, Teleradio ortalığında batıl söylep, Semeydegi yadrolıq sınaulardı dereu toqtatudı talap etu orındı ekenin aşıp ayttı, onıñ pikiri şet elderdiñ aqparat qwraldarı arqılı barlıq qwrlıqqa taradı. Sol twsta Keşirimdi ukrainalıq jazuşı, däriger, KSRO halıq deputatı YU.Şerbak, SOKP OK hatşısı L.Zaykov, KSRO Qarulı küşteri Bas ştabınıñ bastığı armiya generalı M.Moiseev jäne basqa köptegen qayratkerler qoldadı.
Qazaqstannıñ Kreml'degi ökili Serikbolsın Äbdildin, KSRO Joğarğı Keñesi Ekologiya jäne tabiğat komissiyasınıñ törağası Käkimbek Salıqov, «Azat» qoğamdıq qozğalıstarınıñ basşıları, älbette, halıqtıñ mwñın mwñdap, joğın joqtastı, talabın qoldastı, poligonnıñ şeksiz qimılın tejesti.
Qazaq qadirlep ayta jürer bir twlğa – Vladimir Nikolaeviç Lobov! 1986-jılğı Jeltoqsan oqiğaıs bastalğanda, Gorbaçev-Kolbin men onıñ arğı-bergi qwyırşıqtarı jazıqsız qazaq jastarınıñ qanın tögerde Gorbaçev Orta Aziya äskeri okrugınıñ qolbasşısı V. N. Lobovqa Almatığa jedel türde äsker kirgizu turalı bwyrıq beripti. Sonda Vladimir Nikolaeviç: «Meniñ qwzırımdağı äsker öz halqımen soğıspaydı!» dep, tüysiksiz bilikke bağınbaptı. Sol batır komandaşı haqında K. Boztaev joğarıda atalğan kitabında iltifat-rizaşılıqpen mınaday äñgime şertken:
«VÇ arqılı äñgimeniñ birinde Semey oblısınan saylanğan KSRO halıq deputatı, ol kezde Varşava Kelisimindegi birikken Qarulı küşter ştabınıñ bastığı armiya generalı V. N. Lobov mağan KSRO prezidentiniñ jarlığa boyınşa Semey poligonındağı yadrolıq jarılıstı jalğastıruğa äreket jasalıp jatqanın habarladı. Vladimir Nikolaeviç poligondağı jarılıstardı toqtatudı jaqtaytın edi, biraq qızmet babına baylanıstı aşıq qarsı şığa almağan. Ol bizdiñ elde ülken bedelge ie edi. Semey öñirin aralap şıqqan. Vladimir Nikolaeviçtiñ aytqanı meni qattı tiksinderdi... Oqiğanıñ aldın aluğa tağıda bel bayladım. KSRO prezidentine tağı hat jazıp: «Mazasızdığım üşin meni sökpeñiz. Äskeri-önerkäsip keşeni endi KSRO prezidentiniñ jarlığımen Semey poligonında yadrolıq jarılıstı jalğastırmaq niette ekeni mağan mälim boldı. Eger şınında solay bolıp şıqsa, onda ol bizdiñ aymaqtıñ halqına ülken soqqı bolıp tiedi jäne onıñ aqırı nege aparıp soğarın boljau mümkin emes!» - dedim.
Gorbaçev hatımdı äskerilerge jiberipti. V. Bukatov alısımen N. Safronovqa telefon soğıp: «Boztaevqa bwl faktini kim, qalay jetkizdi?!» dep alaswrıptı.
Osı twsta bir swraq iıqtap twr. Armiya generalı V. N. Lobov oblıstıq partiya komitetiniñ hatşısına Kreml' qwpiyasın aşıp berdi, al onısı öz ortasına jasağan opasızdığı emes pe?!. Joq, olay emes! Vladimir Nikolaeviç bilik basındağı toptıñ ozbırlığın, bwl jolı oñaşa äñgimede bolsa da, ekinşi ret äşkereledi! Sol jolı da general emes, Azamat söyledi!
...Uaqıt jıljıp, Qazaqstannıñ sayasi aua rayı özgere bastadı. Aldau-arbau käsibine jetik Kolbin kelgen izimen Mäskeu asıp kete bardı. Semey poligonınıñ ünin öşiru bağıtındağı küres küşeye tüsti. «Azat» qozğalı qanat jaydı.
Qazaqstan KP Ortalıq Komiteti 1990-jılğı mamırdıñ 15-i küni ündeu jariyalap, bir aptadan soñ respublikanıñ Joğarğı Keñesi «Semey oblısındağı yadrolıq poligon turalı» qaulı qabıldadı. Qaulınıñ pärmeni bılayşa boldı: «...Semey oblısındağı poligonda jäne Qazaq KSR-nıñ territoriyasındağı basqa da poligondarda yadrolıq jarılıstar jasauğa, jappay qırıp-joyatın qarudıñ barlıq türin sınauğa tiım salınsın!»...
Älbette, ozbırlıq – oysızdıqtıñ soyılı. Qazaqstan, tipti jer jüzi Nagasaki men Hirosima oyranınan soñ qırıp-joyatın qarularğa qarsılıq jasap jatsa da, M. Gorbaçev 1990-jıldıñ qazan ayında Semey yadrolıq poligonında sınau jürgizudi 1993-jılğı 1-nşi qañtarğa deyin wzartu turalı şeşim şığardı. Onısı ayaq özimdiki dep kösile berui edi. «KSRO prezidenti emes, Qarulı Küşterdiñ basqolbasşısı retinde Qorğanıs Keñesiniñ şeşimin şığarğanı onıñ äskeri sauatsızdığı boldı da, qaulısı adıra qaldı», dep külgeni bar Keşirimniñ.
Poligon «hikayatı» K. Boztaev pen onıñ qızmettes, müddeles serikterine jäne bir wlı mindetti jüktegen bolatın. Gorbaçevqa jazğan ekinşi hatında Keşirim, Kreml'dik komissiyağa eskertkenindey, 40 jılğı qiyamette jüdep-jadağan, qayğı-qasiretke duşar bolğan semeylikterge bir tiın da ötemaqı tölenbegenin köldeneñ tarttı jäne sol 40 jılğa ötemaqı talap etetinin aşıq ta aşınıp mälimdedi. Erdiñ täuekelden aynığanı – ezge aynalğanı. Keşirimniñ balşığı ezilmeske ilengen-di. Ol poligondı jabu küresi men ötemaqı öndirip alu küresin wştastırdı.
Poligonnıñ aşıluına, josparğa say jwmıs isteuine KSRO-nıñ otızdan astam ğılımi-zertteu wjımı jwmıldırılğan eken. Keşirim solardıñ birazımen özi söylesip, basqalarına oblıstıñ bilikti qızmetker-mamandarın jiberip, altı aydıñ işinde ötemaqı mölşerin anıqtadı. Älgi wjımdarğa öz qorıtındıların rastatıp qol qoydırdı da, qaulı mätinin äzirlep alıp, Mäskeuge attandı. Gorbaçevtiñ, ötemaqı jönindegi qaulını qoldauı qajet qarjı basşılarınıñ qabıldauında boldı. Alayda olardıñ bäri de «köreyik, oylanayıq» degen azbas-tozbas sözden Qıtay qorğanın jasap alıp tındı. Gorbaçevqa ekinşi jolı barğanınan da däneñe şıqqan joq. Ol, eki közi şınışa jaltırap: «Şeşetin bolamız» dey saldı.
(1986-jılğı Jeltoqsan «büliginen» soñ Gorbaçev qazaqqa köziniñ ağımen qaraytın bolğan. Sol ıñğayda «Epoha» gäzetiniñ bir deregi esime tüsip otırğanı. Gäzet 2006-jılğı 14-sanında KSRO-nıñ asa şeber sınauşı-wşqışı Toqtar Äubäkirovke Sovet Odağınıñ Batırı atağın beru turalı wsınıs qwjat aldına alğaş barğan sätte Gorbaçevtiñ: -«Dalalıqtardı arı tartıñdar! - dep ısırıp tastağanın jazdı.)
Keşirim Mäskeuge SOKP Ortalıq komitetiniñ kezekti bir plenumına barğan jolı KSRO Ministrler Keñesiniñ törağası N. Rıjkovtıñ qabıldauında boldı (bwrın orayın keltire almağan). 1990-jılğı qazan ayınıñ 2-si. Keşirim bılay deydi: «Keşki sağat 10 bolsa da, qabıldau bölmesinde biraz kisi bar eken. Olar oblıstıq, ölkelik basşılar bolatın... Men de kezegimdi küttim. Uaqıttıñ keştigine qaramastan, Rıjkov meni zeyin qoya tıñdadı. Men oğan oblıstıñ ekonomikalıq jäne äleumettik auır jağdayı turalı, yadrolıq poligonnıñ zardaptarı turalı jan-jaqtı äri wzaq äñgimeledim. Aytqandarım Nikolay Ivanoviçke jañalıq bolıp äser etkenin sezip otırdım. Ol meniñ sözimdi bölgen joq, tek anda-sanda qınjılıs pişinde bas şayqap qoyıp otırdı. Soñında:
-Menen qanday kömek kerek? - dep swradı.
-Semey oblısı boyınşa qaulınıñ jobası äzir. Sonı Sizdiñ maqwldağanıñız kerek.
Nikolay Ivanoviç:
-Jaqsı! Men Şkabardnağa aytayın, - dep bir-aq kesti.
(Şkabardna - Ministrler Keñesiniñ is basqaruşısı.)
...5-nşi qazan küni Taskesken audanında issaparmen jürgenmin. Ol audannıñ ekonomikası twraqtı damıp kele jatqan.
Audan basşılarımen birge egistikter men mal fermaların aralap şıqqan soñ SOKP HHÜ s'ezi atındağı sovhozdıñ keñsesine kirdik.
Direktor B. Mwstafin –auıl şaruaşılığınıñ isker, iniciativalı basşılarınıñ biri. Jañaşa oylay biletin, uaqıt tamırın ärqaşan däl basıp otıratın adam... Äñgimemizdi bir kezde telefon qoñırauı bölip jiberdi. Mwstafin trubkanı mağan wsındı, N. Nazarbaevtıñ dauısın estidim: «Jaqsı habar bar, qaulığa qol qoyıldı, qwttıqtaymın!» dedi.
(N. Rıjkovtıñ iskerlik sergektigi, oralımdılığı Gorbaçevtıñ jılımdığına kereğar bolğan eken: Qaulısın Keşirimmen äñgimeleskennen 3 künnen soñ-aq şığarıptı! – Ğ. Q. ).
Birneşe künnen soñ bizdiñ oblısımız üşin biregey qwjat – KSRO Ministrler Keñesiniñ «Qazaq KSR-ı Semey oblısınıñ ekonomikalıq jäne äleumettik damuın jedeldetu şaraları turalı» qaulısın aldıq. Ol şaralardı orındau üşin Qazaq KSR Ministrler Keñesi özindik tiisti qaulı qabıldadı».
Bwl ekinşi jeñis jası alpısqa toluına oray Keşirimge joldanğan qwttıqtaulardıñ birinde bılayşa atap körsetildi (ıqşamdalğan mätini):
«Qwrmetti Keşirim BOZTAYWLI!
Ömiriñizdegi asa eleuli jäyt – jasıñızdıñ 60-qa toluımen şın jürekten qwttıqtaymın!
...Sizdiñ Semey yadrolıq poligonın jabu jayındağı mäseleni şeşuge, atom qaruların sınaulardan zardap şekken jwrtşılıqqa äleumettik qamqorlıq körsetu jönindegi jüyeni jasauğa qosqan ülesiñiz teñdessiz!..
Keşirim Boztaywlı, ıstıq ıqılaspen qwttıqtap, mıqtı densaulıq, wzaq ğwmır, mol baqıt tileymin!
Qazaqstan Respublikasınıñ prezidenti - N. NAZARBAEV.
25 mausım, 1993 j. Almatı qalası».
...Tağdır tarınsa, «Dat!» dey almaymız. Keşirim 66 jasında baqiğa attanıp ketti. Bitimi şımır edi, amal ne, «RDS-tıñ» kesapatı tigen bolar...
...1933-jılı mausım ayında Ayagöz audanınıñ Aqşatau auılında wjımşar (kolhoz) wstası Boztay men qarapayım şaruanıñ qızı Balhiyanıñ otbasında tuıp, ösip, auılda – bastauış, audan ortalığında – jetijıldıq, Ayagöz qalasında – orta mektepti tämämdap, Almatınıñ Tau-ken institutına qwjatın jiberip, ol oqu ornınan şaqıru qağaz kelgende namısker äkesiniñ qarızdanıp qarajat tauıp beruimen Almatığa äreñ jetken Keşirimniñ ömiri – aytıp ta, jazıp ta tauısqısız tamaşa hikayat. Bwrınğı eki oblıstan qwralğan bügingi Şığıs Qazaqstannıñ önerkäsibin, qwrılısın, auıl şaruaşılığın, mädenietin – barşa salasın damıtuğa siñirgen eñbegi asa zor bwl Azamat - Wlttıq qauipsizdik mäselelerin zertteytin akademiyanıñ, Halıqtıq «Ekologiya» akademiyasınıñ (Mäskeu qalası) akademigi, Semey Medicina akademisınıñ Qwrmetti professorı Keşirim Boztaev - «nayzadan qol bosasa qalam alıp» (Bauırjan Momışwlı), wrpağına ğılımi negizdi bes kitap qaldırdı. Olar: «Alğaşqı ottan atomğa deyin» (1956 j.), «Öskemen qorğasın- mırış kombinatında şikizattı paydalanudıñ täjiribesi» (1972 j.), «Semey poligonı» (1992 j.), «Qaynar qasireti» (1995 j.), «29-tamız» (1998 j.). Bwlardıñ soñğı üşeui - Semey poligonınıñ twtas tarihı.
Men bilgen Keşirimniñ fantastikalıq äñgimeleri de bar. Kezinde Şığıs Qazaqstan oblıstıq «Kommunizm tuı» gäzetinde jariyalanğan-dı. Bizdiñ tanısuımız sol gäzet redakciyasında bastalğan. Bizdegi ädebiet üyirmesi jwmısına Öskemen qorğasın-mırış kombinatınıñ metallurg-injenerleri Keşirim men Joldasbek Smayılov qatısıp jürdi. Bügingi bir ätteñim –Keşirim ädebi dünielerin kitapqa aynaldırıp ülgirmedi. «Zeynetke şıqtım. Endi: - Beu, fantastikam, qaydasıñ? dermin», - dep äzildey jımiıp edi birde. Joq, poligonğa tiregen qalamın bwra almadı.
Endi säl şeginis jasap, K. Boztaevtıñ basşılığımen Semey oblısı nendey tabısqa jetkenin ayta otıru orınsız bolmas. Keşirim poligondı qalayda jabudı ğana közdemedi, köpşilikti oblıstıñ san salalı şaruasın ilgeriletuge jwmıldırumen de qwrmetke bölendi. Mısalı, ol birinşi hatşı bolıp istegen bes jılda: 69 mektep, 67 balabaqşa, 24 auruhana-emhana, 28 mädeniet üyi men klub, Qazaqstandağı twñğış Oftal'mologiya (közge operaciya jasau) ortalığı, Balalar sırqatınıñ sebepterin zertteytin ortalıq salındı. 2000 şaqırımğa juıq jolğa asfal't töseldi. Oblıs önerkäsibi sapalı önim şığaru jağınan 15-nşi orınnan 5-nşi orınğa köterildi. Auıl şaruaşılığındağı jetistik te atap-atap aytarlıqtay.
Densaulığı sır bere bastağanda zeynetke şıqpaq bolğan Keşirim 1991-jılı oblısta aldağı jıldarı 34 mektep pen 33 balabaqşa salu mäselesin şeşip berdi...
Zeynetke şığısımen «Poligon – 29-tamız» qayırımdılıq qorın aşudı qolğa alğan-dı. Qordıñ halıqaralıq deñgeyde boluın qalağan. Oyı orındalğan jağdayda tajal-poligonnan tauqımet tartıp jürgen jandarğa qosımşa järdem jasaydı. Kömekke mwqtajdar Semey oblısında ğana emes, Pavlodar, Şığıs Qazaqstan oblıstarında da bar. Qorğa elimizdiñ körnekti ğalımdarı, qoğam qayratkerleri müşe boldı. Keşirim özi jetekşilik etken üş jılda wjım şeteldik qayırımdılıq qorlardıñ birsıpırasımen qarım-qatnas ornattı. Biraq, amal ne, Azamattıñ ömir jolı twyıqtala bastağan-dı. Atom ajdahasınıñ aranın aşqanına 50 jıl toluın endi onday swmdıqqa jol bermeu küresimen atap ötpek edi. Iä, ne şara, Keşirim sol maqsatpen özi wyımdastırısqan Halıqaralıq Semey konferenciyasına qatısa almadı. Tösek tartıp jatqan edi. Kömekşisine aytıp jazdırğan ündeuin: «...Konferenciya bizdiñ beynet şeguşi halqımızğa Düniejüzilik birlestiktiñ järdem jasau joldarın ayqınday aladı dep senemin. Men sizdermen birgemin!» dep ayaqtadı.
Köp küyiniştiñ bir süyinişi de boladı. Bizdiñ täubä etip jürgenimiz: Keşirim qwrğan Qor büginde de bekem. Äke dizginin wstağan wlı Nwrlan äke jolın jalğastırıp jür. Ol turalı «HHİ vek. Ustoyçivoe razvitie Semipalatinskogo regiona» attı kitapta (2006-jıl) bılay delingen: «...Fond poluçil reestrovıy konsul'tativnıy status pri Ekonomiçeskom i Social'nom Sovete OON (EKO-SOS) v znak priznaniya zaslug Fonda».
Osı twsta atap ayta otıruım qajet bir «qızıq-şıjıq» bar, ol – K. Boztaev baqilıq bolğannan keyin «Semey poligonın men japtım! Biz japtıq!» dep jürgenderdiñ uaqıt ötken sayın köbeyip bara jatqanı. Men sonday qauesetke tosqauıl bolsın degen nietpen 2005-jılı «Jas alaş» gäzetine «Köşti Keşirim bastadı» dep, «Central Aziya Monitor» gäzetine «On – pervıy!» dep derekti maqalalar jariyalap, şındıqtıñ şırayın keltirdim. Ol maqalama rizaşılıq bildirgender az bolmadı. Gäzetter jetken jer-jerden, äsirese Ertis öñirinen telefon arqılı da alğıs aytılıp jattı. Kezinde Keşirimmen qızmettes bolğan bir qart kommunistiñ student nemeresi söylesip, poligondı jabu küresiniñ Keşirim Boztaevtıñ janpidalığımen qaşan, qalay bastalğanına, qalay ayaqtalğanına kuä atasınıñ arnayı tapsıruımen rahmet ayttı. Men ol jigitten atasımen äñgimelesip, qağazğa tüsirip, mağan joldap jiberuin ötindim, üy ädrisimdi berdim...
Al mağan qarsı şığıp, aqiqattan da, Keşirimniñ aruağınan da attap ketken bir ğana kisi boldı. Ol – aqın Oljas Süleymenov. Orıstildi gäzettegi maqalamdı oqısa kerek, onıñ tilşisimen dereu swhbattasıp, Semey poligonın japqan özderi ekenin ädetinşe asqaqtap mälimdedi. «Semipalatinskiy poligon – moya poema!» - dep te kösildi. «E, meyli: onıñ jeke öziniñ bilgenimen emes, basşılıqtıñ josparlı wyğarımmen aşılğan, basqaruı oğan tapsırılğan «Nevada-Semey» qozğalısı negizinde qwrılğan «Nevada-Semey» akcionerlik qoğamı Qorına ükimet bergen, jwrtşılıqtan jinap alınğan milliardtağan dollardan qasiretti semeylikterge bir dollar bwyırtpağandarın, qıruar qarjı qaysısınıñ qaltasında qanşadan kete barğanın dastanında tarau-tarau etip jırlaudı wmıtpasın» dedim. Biraq ol «dastanın» şındıqqa qarsı şabudan bastadı. Mäselen, «Kazahstanskaya pravda» gäzetindegi swhbatında (2005-jıl, 20-qırküyek):
«...Da, on (K. Boztaev, - G. K.) bıl pervım sekretarem obkoma, no ne bolee togo. I uj vo vsyakom sluçae, sredi pervıh borcov za zakrıtie poligona ego ne videli» dedi. Astapıralla-a-a!.. Qazekemniñ: «Qwdaydan qorıqpağannan qorıq», degeni osındayda aytılğan eken ğoy! Aruaqtan arsızdar ğana attap ketedi.
Büginde jalğız şauıp bäyge alıp jürgen aqınnıñ mına jedelhatına üñilelik (Keşirimniñ jası 60-qa toluın qwttıqtauınan üzindi):
«Semipalatinsk, Oblastnoy Sovet narodnıh deputatov
Uvajaemıy Keşrim Boztaeviç!
Mı znaem Vas kak krupnogo obşestvennogo i gosudarstvennogo deyatelya, oçen' mnogo sdelavşego dlya procvetaniya naroda Kazahstana. Vsya Vaşa jizn' –etodobrıy i nazidatel'nıy primer dlya molodogo pokoleniya...
V te nelegkie godı bor'bı za prekraşeniya yadernıh ispıtaniy na Semipalatinskom poligone Vı proyavili stoykost' boyca za interesı naroda i mudrost' istinnogo narodnogo lidera.
Mı znaem, çto v eti trudnıe godı Vam prişlos' osobenno nelegko i na Vaşu dolyu vıpali tyajkie ispıtaniya, no Vı sumeli nayti vernıy put' i sdelat' nemalıy liçnıy vklad v dolgojdannuyu pobedu – zakrıtie Semipalatinskogo yadernogo poligona.
V den' Vaşego şestidesyatiletiya, dorogoy Keşrim Boztaeviç, mı vırajaem Vam svoe glubokoe poçtenie i govorim blagodarnoe spasibo! Oljas Suleymenov».
Aqiqattı bwdan artıq aytu mümkin be?.. Endeşe, ne deuge boladı? Men Oljas bireu-aq dep jürsem, ekeu eken: Keşirim bar kezdegi Oljas jäne Keşirim joq kezdegi Oljas.
Äñgime äuenine oraylastıra mına bir derekke toqtala keteyin: «...Bizge naqtı is qajet, onı jiınşıldıqqa aynaldırmayıq. «Nevada» qorın qwra otırıp, aldımen basqa eldi meñzemeyik, özimizge deyin jasalğan isti wmıtpayıq. Bwl medal'diñ bir beti desem, ekinşi betinde «Nevadanıñ» mänin körsetkim keledi. Men bıltırğı jeltoqsan ayın Amerikada ötkizdim. Al AQŞ senatorı Myullen Berlih osıdan bir ay bwrın Almatığa keldi. Janında prezidenttiñ sovet-amerikan araqatnası jönindegi keñse bastığı bar. Senatordıñ ötinuimen ekeuimiz kezdesip, äñgimemiz üş sağatqa sozıldı.
AQŞ-tıñ KSRO-dağı elşisi Metlak ta Almatıda boldı. Kolbin joldas bizdiñ qozğalıs aşqanımızdı üş ret qaytalap aytsa da, elşi eleñ etpedi. Sodan soñ «Kazahstanskaya pravda» gäzeti redakciyasında ötkizilgen kezdesude qozğalısımız turalı tağı aytqanımda, ol «estidim» degennen basqa däneñe demedi.
Al senator mağan: «Eger bir respublika bir memlekettiñ atın twtas alıp alsa, sen qalay oylaysıñ, ol üşin aqı töleui kerek emes pe?» dep äzil ayttı. Ol mäselege ministrdiñ közimen qaradı. «Jaraydı, eger ol tölemese, basqadan talap etuge bola ma? Bwl özgeniñ enşisine qol swğu emes pe? Men senderdiñ poligondarıñ men bizdiñ poligondı salıstırmaymın, öytkim kelmeydi» dedi. Onısı biz qwrmaq qordıñ «Nevada» ataluına baylanıstı swrağıma qaytarğan jauabı edi» (Änuar Älimjanov, «Poligon jabıluğa tiis!» 1989-jılı şilde ayınıñ 17-19 künderi Semey qalasında ötkizilgen halıqaralıq konferenciyada söylegen sözinen). Atom-yadrolıq sınaulardan zardap şekken semeylikterge kömek berer Qor qwru, onı qalay atau Änuardiñ Amerikağa 1988-jıldıñ jeltoqsanında barğan saparında söz bolğanı, senator Myullen Berlihtiñ bolaşaq Qordıñ atına «Nevada» ştatınıñ atın engizu jönindegi Änuar wsınısına: «...Bwl özgeniñ enşisine qol swğu emes pe?..» dep äzil jauap qaytarğanı neni añğarttı?.. Ol, «Nevada-Semipalatinsk» qozğalısınıñ qwrılğanınday, qozğalıs Qorınıñ atı da O. Süleymenovke deyin oylastırılğanın meñzedi.
...K. Boztaevtıñ bılay dep jazğanı bar: «Almatıda dauısqa tüsken (KSRO halıq deputattarı saylauında, - Ğ. Q.) Oljas qiındıqqa wşıraptı. Ministrler Keñesiniñ törağası N. Ä. Nazarbaev mağan telefon şalıp, jağdaydı aytıp, Oljas Süleymenovti Semey oblısınan deputattıqqa ötkizuimizdi ötindi. «Süleymenov sizge kömektesedi. Poligonğa qarsı küreste jaqsı järdemşi boladı», dedi Nwrswltan Äbişwlı. Erteñinde G. V. Kolbin telefon soğıp, ol da sonday tilek ayttı».
Ol tilekter, ärine, qabıl boldı. Bwl derek K. Boztaevtıñ «Semey poligonı» kitabında bar. Kitap qazaq jäne orıs tilderinde 1992-jılı şıqtı. Ondağı derekterge Keşirim qaytıs bolğan 1999-jılğa deyin de, odan keyin de, 2005-jılğı maqalalarım şıqqanşa, tiri jan kümändanğan joq, joğarıda aytqanımday, Oljas qana: «Men!» dep öre türegeldi. Sonday-aq, K. Boztaev Kreml' komissiyası aldında: «Eger general Bredihin dabıl qaqpasa, 12-nşi aqpanda ne päle bolğanın biz anıq bilmes te edik» dep resmi mälimdese, aqın şirkin onı da 13 jıldan keyin joqqa şığarıp, «mağan bir wşqış telefonmen habarladı» dep töteledi. Eger wşqış pen aqın dabıl qaqqan bolsa, aqiqatşıl Keşirim komissiya aldında sol derekke süyener edi.
Semey poligonın jabu küresimizde O. Süleymenovtiñ atı alıs-jaqın elderdiñ birsıpırasına jetkeni ras. Olay boludıñ «bastau-közin» izdegenge bir derek K. Boztaevtıñ mına sözinde jatır:
“...Poligondı japtıru küresimniñ bastaluınan ayaqtaluı äldeqayda qiın boldı. Äu basta jwrtşılıqqa arqa süyep, özimdi qoldaytınına nıq senip, quattanıp kiristim. Endi özim müddesin qorğağandardıñ, ökimetpen teketireske birge şıqqandardıñ közderine süyel bola bastağandaymın. Ökpek jeldiñ qay jaqtan soqqanın bildim. Ol eñ aldımen qoğamdıq qozğalıs jetekşilerinen bastaldı. Olardıñ keybireui, tipti Semeyge at izin alğaş ret salsa da, bayağı YUliy Cezar'şa: - Bardım, kördim, jeñdim! - dep şığa berdi...
Poligondı jabu mäselesi şeşiluge jaqındağanda, ökinişke qaray, basqa bir mäseleniñ şeti – bwl kimniñ eñbegi degen swraq qıltidı. Baspasöz betin jauıp ketken jariyalanımdarda eñbek «Nevada-Semey» qozğalısıniki, tek qana sonıki delindi. Qozğalıstıñ ärbir äreketi aspandata madaqtaldı. Onıñ belsendileri (kezdeysoq jürgender de bar) qozğalısqa basqaşa bağıt bere bastadı: olar özderiniñ mindeti sebepti-sebepsiz jiın-jinalıs ötkize beru dep bildi. Jalğan derek taratıp jibergenderi de boldı. Jinalısqwmarlıq keudemsoq jelpiniske, jwlqınısqa aynalıp, ömir şındığınan auıtqıp ketip jattı».
...Ertis öñiriniñ eli men jerin qaşan jazıları belgisiz jarağa duşar etken Semey poligonınıñ üni öşken kündi – tamız ayınıñ 29-ın: «Poligondı men japtım!.. Biz japtıq!..» dep, dañq pen daqpırtqa bauır basıp attandap jürgender jılda alaqaylap atap ötude. Al 25 jıldığın aspandatıp toyladı. Tüysiksizdikti tu etken olar Keşirim marqwmdı eskergen emes.
Söz soñında joğarıda atı-jöni, eñbegi atalğan ädiletti twlğa E.P.Velihov haqındağı mına derekti oqılıq:
«Oljas Suleymenov perebiraet v hvastovstve
Liçno v moem vospriyatii Oljasa Suleymenova est' dva perioda. Pervıy – sovetskiy. Togda on pisal priyatnıe stihi, vıdaval original'nıe mısli (kniga «Az i YA»), borolsya protiv Semipalatinskogo poligona. Vtoroy – vremya nezavisimosti. Leg pod Nursultana Nazarbaeva i voshişaetsya vsem podryad, ot uspehov stroitel'stva demokratii do zastroyki Astanı.
A tut posmotrel po televizoru peredaçu s uçastiem Evgeniya Velihova (fizik-yaderşik), i pervıy period Oljasa Suleymenova u menya toje zaşatalsya. Uçenıy vıskazalsya v tom smısle, çto Suleymenov k zakrıtiyu poligona imeet krayne neznaçitel'noe otnoşenie. Tak, mimohodom – artikulyaciya i şumiha dlya naçala i soprovojdeniya peregovorov mejdu Moskvoy i Vaşingtonom.
Glavnaya ideya kontrolya nad prekraşeniem yadernıh ispıtaniy zaklyuçalas' v dopuske sovetskih specialistov v Nevadu, a ştatovskih v Semipalatinsk. Kajdıy ustanavlivaet svoyu special'nuyu apparaturu i derjit drug u druga ruku na yadernom pul'se. Evgeniy Velihov utverjdaet, çto vse peregovorı s Gosdepartamentom, Kongressom, Pentagonom vel on i vısşie oficerı KGB i GRU. I nikakogo Oljasa Suleymenova tam ne bılo. To est' vse reşalos' na osi Moskva – Vaşington, a dvijenie «Nevada-Semey» bılo ne bol'şe çem cvetok na oboçine dorogi.
YA Evgeniya Velihova tolkom ne znayu, no vrode kak on v politiku ne lezet, a potomu i vrat' emu osobo ne za çem. A ved' Suleymenov zakrıtiem poligona gorditsya bol'şe, çem svoim poçetnım posol'stvom v Italii. Tol'ko vot zaslujenno li?» ( Gazeta Zonakz. 07.02.2008 g.).
E.Velihov bwl twjırımın Resey Federaciyası teledidarınıñ «Kul'tura» arnasındağı «Liniya jizni» bağdarlamasında Mäskeu qalası jwrtşılığı ökilderimen ötkizgen kezdesude aytqan-dı.
Iä, şındıqtıñ jüzi ötkir, oğan qaşanda Azamat qana tura qaray aladı! Adam, Azamat, Tarihi twlğa Keşirim BOZTAEVTIÑ aruağın keleşek wrpaqtarımızdıñ ardaqtarı haq!
Ğabbas Qabışwlı
Abai.kz


text:
Kremlniñ kontroli altında olğan Aqmescitteki Merkeziy rayonı mahkemesi «fevral 26 işi» figurantları Ali Asanov ve Mustafa Degermencige ev apisi muddetini iyül 7-ge qadar uzattı. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Nevbetteki oturışuv aprel 24-ke planlaştırıldı.
Martnıñ soñunda Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi «fevral 26 işi» figurantları Ali Asanov ve Mustafa Degermencini mayıs 7-ge qadar ev apisinde qaldırdı.
2015 senesinde, Qırım Yuqarı Radası binasınıñ divarları yanında 2014 senesi fevral 26-da Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingde iştirak etkenleri içün bir gruppa qırımtatar faaliyetçilerine qarşı mahkeme başlandı. Olar kütleviy qarışıqlıqlarda iştirak etkenlerinde qabaatlana.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige böldi: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ diger figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nabiyevniñ işinden ayırıldı.
2017 senesi oktâbrniñ 25-nde Rusiye akimiyeti Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra Umeriv ve Çiygoz Kyivge keldiler.


text:
Basım sektöründe 31 adet firma bulunmaktadır, Basım sektörü 20 Eylül 2019 Cuma günü tarihi itibari ile 8364 kişi tarafından ziyaret edilmiştir.
Basım sektöründeki firmalara alternatif aramalarla da ulaşabilirsiniz:
İsim Sıralı Basım, En Popüler Basım, En Çok Aranan Basım, En Beğenilen Basım, En İyi Basım, En Yeni Basım, En Yakın Basım, En Güncel Basım, Basım Nerede?
Adana Basım, Adıyaman Basım, Afyonkarahisar Basım, Ağrı Basım, Aksaray Basım, Amasya Basım, Ankara Basım, Antalya Basım, Ardahan Basım, Artvin Basım, Aydın Basım, Balıkesir Basım, Bartın Basım, Batman Basım, Bayburt Basım, Bilecik Basım, Bingöl Basım, Bitlis Basım, Bolu Basım, Burdur Basım, Bursa Basım, Çanakkale Basım, Çankırı Basım, Çorum Basım, Denizli Basım, Diyarbakır Basım, Düzce Basım, Edirne Basım, Elazığ Basım, Erzincan Basım, Erzurum Basım, Eskişehir Basım, Gaziantep Basım, Giresun Basım, Gümüşhane Basım, Hakkari Basım, Hatay Basım, Iğdır Basım, Isparta Basım, İstanbul Basım, İzmir Basım, Kahramanmaraş Basım, Karabük Basım, Karaman Basım, Kars Basım, Kastamonu Basım, Kayseri Basım, Kıbrıs Basım, Kilis Basım, Kırıkkale Basım, Kırklareli Basım, Kırşehir Basım, Kocaeli Basım, Konya Basım, Kütahya Basım, Malatya Basım, Manisa Basım, Mardin Basım, Mersin Basım, Muğla Basım, Muş Basım, Nevşehir Basım, Niğde Basım, Ordu Basım, Osmaniye Basım, Rize Basım, Sakarya Basım, Samsun Basım, Şanlıurfa Basım, Siirt Basım, Sinop Basım, Şırnak Basım, Sivas Basım, Tekirdağ Basım, Tokat Basım, Trabzon Basım, Tunceli Basım, Türkiye Basım, Uşak Basım, Van Basım, Yalova Basım, Yozgat Basım, Zonguldak Basım illerindeki Basım sektorundeki Firmalara sayfamızdan ulaşabilirsiniz.


text:
Bağışlañız, bu metin tek “ykp” tilinde mevcuttır.
Terkip
Ukraina Prezidenti Qırım MC Daimiy Temsilcisiniñ iş gruppalarnı teşkil etüv aqqında buyruqları
Devlet hızmetçileri
REBERİYET
Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Daimiy Temsilcisi – KORINEVIÇ Anton Oleksandrovıç
1986 senesi kiçik (fevral) ayı 13 künü Kıyiv şeerinde doğdı.
2009 senesi Taras Şevçenko adına Kıyiv milliy Universitetiniñ halqara munasebetler İnstitutını ”Halqara uquq” zenaatı boyunca bitirip, halqara uquqçı, ingiliz tilinden terciman ihtisasını elde etti.
2011 senesi qural ay (mayıs) 23 künü ”Halqara uquq” boyunca dissertatsiyasını qorçalap, adliy ilimleri namzeti oldı.
2018 senesi halqara uquq kafedrasınıñ dotsenti ilmiy unvanını qazandı.
2011 senesi berim (sentâbr) ayı 3 kününden başlap, Taras Şevçenko adına Kıyiv milliy Universitetiniñ halqara munasebetler İnstitutında halqara uquq kafedrasınıñ assistenti olaraq çalıştı.
2016 senesi oraq (iyül) ayı 3 kününden başlap, Taras Şevçenko adına Kıyiv milliy Universitetiniñ halqara munasebetler İnstitutında halqara uquq kafedrasınıñ dotsenti olaraq çalıştı.
2019 senesi çiçek (aprel) ayı 3 kününden başlap, Taras Şevçenko adına Kıyiv milliy Universitetiniñ halqara munasebetler İnstitutında ilmiy-pedagogik faaliyet boyunca mudir muavini vazifesini becerdi.
Ukraina Prezidenti 2019 senesi ilk yaz (iyün) ayı 25 künü imzalağan 454/2019 sanlı fermanğa binaen Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Daimiy Temsilcisi vazifesine tayin etildi.
Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Daimiy Temsilcisiniñ Birinci muavini
Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Daimiy Temsilcisiniñ muavini vazifesi


text:
Cuma künü, oktâbr 24-de, işğal etilgen Qırımda yaqalanğan faalli Tair Smedlâyevniñ işi boyunca mahkeme toplaşuvı olacaq. Onı «akimiyet vekiline zarar ketirgeni»nde qabaatlaylar. Adliyeci Emil Kürbedinov aytqanı kibi, mahkeme toplaşuvı Tair Smedlâyevge nisbeten adaletlik seviyesini kösterecektir.
Bunı o Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
«Mahkeme taqiqat tedbirlerniñ yönelişi uquqiy olğanını ya da olmağanını kösterecek. Apiske almaq kibi qarar qabul etilse, onıñ işi siyasiy olğanı belli olacaq. Adliyeci olaraq men böyle tüşünem, – dey o. – Bu aqta Rusiye Federatsiyasınıñ Anayasa mahkemesi da bildirgen edi, yani mında apiske almaq kibi qarar ne zaman alınmaq kerekligi doğrudan yazılğandır. Bu qararnı tair Smedlâyevge qarşı qullanmaq iç te acet yoq».
Yaqalanğannıñ ağası Zair Smedlâyev aytqanı kibi, aqiqatnı qorumaq içün Rusiyede olğan bütün mahkeme instantsiyalarğa muracaat etilecektir.
Çarşenbe künü, oktâbr 22-de, Eski Qırımda politsiya hadimleri Qurultaynıñ Merkeziy saylav komissiya reisi, qırımtatar faaliyetçi Zair Smedlâyevniñ qardaşını Tair Smedlâyevni yaqaladılar. Maşinasını politsiya hadimleri taqip ete edi, oña toqtatmağa emir ettiler, soñra ise blok etip, özlerini tanıttılar. Soñra onı Aqmescitte Franko caddesinde vaqtınca bulunuv izolâtorına ketirdiler.


text:
İlhaq etilgen Qırımda, bayram munasebetinen avgust 12-si, bazarertesi künü qoşma raatlıq künü dep ilân etildi.
Qurban bayram bir qaç kün bayram etile. Rusiye nezaretindeki Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresi (QAMDİ), Qırım musulmanları Qurban bayramnıñ avgust 11-inden 14-ünece qutlaycağını bildirdiler.
Aqmescitte avgust 11-inde bayram namazını Profsoyuzlar Medeniyeti Evinde keçirdiler.
Avgustnıñ 12-sinde Aqmescitte bayram tedbirleri Trenöv adına parkta keçirilecek.
"Tedbir programmasında - icadiy taqımlarnıñ çıqışları, ustalıq dersleri ve yarmalıq, milliy aşlarnıñ degustatsiyası. Saat 16:30-dan saat 18:99-ğace Trenöv adına parkta kontsert, sergi ve yarmalıq, ustalıq dersleri keçirilecek, bundan ğayrı, küreş olacaq", - dep bildirdi Aqmescit memüriyetiniñ hadimi İslâm Üseinov.
Bayramnıñ resmiy qısmı saat 18:00 başlanacaq - musafirler ögünde QAMDİ müftisi Emirali Ablayev çıqışta bulunacaq. Saat 18:20-den 20:00-ğace qırımtatar taqımları iştiraginen kontsert keçirilecek.
Qurban Bayramı musulmanlarnıñ eñ büyük bayramlarından biri olaraq, Mekkege acılıqnıñ soñuna yetmesini temsil etip, Oraza Bayramından 70 kün keçken soñ İbraim peyğamberniñ qurbanı hatırasına keçirile.
Qurban Bayramı büyük meydanlarda cemaat ile qılınğan saba namazından başlana ve ondan soñ er yerde ayvanlarnı soyıp başlaylar. Bu ananeniñ tamırları, alemlerniñ Rabbisi İbraim peyğamberge oğlu İsmailni qurban etip çalmağa bermeyip ve sonki daqqasında qoynı kesmege buyurıp toqtatqanı aqqında qadimiy bir ikâyege barıp yeteler.


text:
Ukrainannıñ boks boyunca olimpik çempionu, qırımlı Oleksandr Usik işğal etilgen Qırımnı terk etmege istemey. Onıñ sözlerine köre, qıtaiy Ukrainada yapılğan idmanlardan soñ o, daima evi – Qırımğa qayta.
Bunı o UNİAN agentligine tarif etti.
«Evim, mında doğdım ve yaşadım. Ufaq ve bir kimsege belli olmağan bala – Saşa Usik olğanda, Aqmescitte boks ile oğraşmağa bagşladım. Şimdi adım bar, amma öyle de sevimli işimnen tuvğan şeerimde oğraşmaqtam. Menim toprağım ve mında meni iç bir şey qvmaz», – dedi Usik.
Evel qayd etilgeni kibi, Oleksandr Usik bu sene mayıs ayında, «referendum»dan soñra Aqmescitte ukrain bayrağı ile yürgen maşinada köründi. Bundan evel Qırım er vaqıt Ukraina olacağını ayta edi.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Rudolf Nuriev
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Nuriev Rudolf Xämit (Möxämmät) ulı (HypиeB Pyдoлbф MөxәMMәT yлы) (17 mart, 1938 - 6 ğinwar, 1993). Tatar balet biüçese. Vätçeslav Nijinski, Mixail Barışnikovlar belän berrättän 20 nçe ğasırnıñ iñ mäşhür ir biüçeläre arasında atala.
Başlanğıç yılları, Kirov baletında karyeraYзrәpTү
Rudolf Nuriev Örket şähäre yanında poyızdta tua. Bu waqıtta anıñ änise, Färidä, Seberdän Vladivostokqa taba, ätise, Qızıl komissar Xämit urnaşqan şähärgä säyäxät itä. Balaçağın Rudolf Öfe yanındağı ber awılda tatar ğailäsendä ütkärä. Bala çaqta uq anı Başqort xalıq biülären başqarırğa öndilär, häm şul waqıtta anıñ säläte açıla.
İkençe Bötendönya suğışı tämamlangaç, tormış awırlıqları arqasında, ul 1955 yılda ğına yuğarı balet mäktäbenä kerü mömkinçelegen ala. Bu waqıtta anı Leningradtağı Kirov baletı qarşısında eşlägän Vaganov Xoreografiä institutına uqırğa cibärälär. Biü hönären soñ üzläşterüenä qarmastan, anı Vaganov mäktäbeneñ berniçä distä yıl eçendä iñ sälätle uquçısı bularaq tanıylar. Ul berqayçan da kardebaletta biemiçä, baştan uq Kirov teatrı solistına äwerelä.
İke yıldan soñ Nuriev Sovetlar Berlege eçendä iñ tanılğan balet biüçesenä äwerelä. Tizdän aña çit ilgä çığu mömkinçelege tatıy, ul Vena Xalıqara yäşlär festivälenä bara. Şunnan soñ, anı tärtip bozularğa işaräläp, çit ilgä çığunı tıyalar.
Könbatışqa kitüYзrәpTү
1961 yılda wäzğıyat üzgärä. Kirov baletınıñ Konstantin Sergeyev isemle biüçese cärähät alu säbaple, Nurievnı baletnıñ Awrupa illären iñlägän turına alalar. Parijdä anıñ çığışı publika häm tänqitçelärne tañ qaldıra, ämma ul Sovet Berlege xökümäte tarafınnan quyılğan çit il keşeläre belän aralaşu tärtiben boza. Bu şunda uq Kirov teatrı citäkçelegenä bilgele bula, häm alar, KGB xezmätkärläre belän bergä, Nurievnı kire Sovet Berlegenä qaytaru planın qoralar. Säbäp bularaq, Kremldä tizdän zur konsertta biü kiräklegen äytep ütälär. Rudolf, Mäskäwgä qaytqan oçraqta, törmägä utırtılaçağın häm bütän berqayçan da ildän çığa almaslığın sizep qala. Kiñ küläm publika fikerençä, çit ildä qalu säbabe bularaq Sowetlär Berlegendä üseş mömkinçelege bulmaw atala. Çınında isä, Nuriev yazmalarınnan häm anıñ arqadaşlarınıñ belderülärenä nigezlänep, Könbatışqa çığunıñ töp säbabe: Sovetlar Berlegendä tormış-könküreş awırlıqları häm gey buluı.
Şulay itep, 1961 yılnıñ 17 iyünendä, Parij aeroportında Rudolf Nuriev, üzeneñ watandaşlığınnan waz kiçä. Ber atna eçendä, markis de Kuevas Yuğarı Balet kompaniäse (Grand Ballet du Marquis de Cuevas) belän kontrakt tözi, häm Yoqığa talğan güzäl (Späşçaya Krasavitsa) baletında çığış yasıy. Ul tiz arada Könbatışta mäşhürgä äwerelä, häm tormış awırlıqları, mähäbät qiäfäte häm çiksez xarizması anı xalıqara yoldız itügä yärdäm .
Çit ildä yäşäw Nuriev aldında çiksez azatlıqqa da yul aça. Daniägä bulğan tur waqıtında ul Erik Brün belän tanışa. Erik Rudolfnıñ iñ yaqın dustına, yaqlawçısına häm söyärkäsenä äwerelä. Erik Brun ozaq yıllar İswäc Patşa baletınıñ citäkçese häm Kanadanıñ Milli Baletı art-direktorı bularaq eşli.
Rudolf Nurievnı Sovet xökümätenä änisen kürü teläge belän Rusiägä qaytunı sorap yazğan küp sanlı ğärizalarına qarmastan, ilgä kertmilär. 1989 yılda ğına Mixail Gorbaçovnıñ şäxsi röxsäte belän ul änisen kürü bäxetenä ireşä.
Fonteyn häm NurievYзrәpTү
Nurievneñ berençe tapqır Angliadä çığışı Patşa Biü Akademiasendä Margo Fonteyn (Margot Fonteyn) tarafınan oyıştırıla. Ul waqıtta Rudolf "Facigäle poema" (Poeme Tragique) äsärendä solist sıyfatında bii. Şul uq waqıtta, Qara Aqqoş baletındağı pa-dö-dö zalnı ayagürä bastıra häm ozaq alqışlarğa kümä. Margo Fonteyn belän xezmättäşlek soñınnan da ozaq yıllar däwam itä. Alarnıñ berençe urtaq çığışı Covent Gardendağı Opera Patşa Sarayında, Giselle spektaklendä, 1962 yılnıñ 21 nçe febrälendä ütä. Bu balettan soñğı alqışlar häm ovasia balet waqıtınnan da ozağraq däwam itä. Nuriev belän Fonteyn Qara Aqqoş, Cizel kebek baletlarnı töbennän yañartalar.
Soñğı yıllarıYзrәpTү
1964 yılda ul Wena Däwlät operasına kilä, häm anda biüçe, baş xoreograf bularaq 1988 yılğa xätle xezmät quya.
1962 yılda Rudolf Silfidalar (Les Sylphides) kinosında debyüt yasıy. 1977 yılda Valentino belän ul Ken Rasselnıñ Valentino filmında töşä. Läkin, kinoda töşü säläte bulmawı häm awır xolqı aña töple kinoqärerä tözergä irek birmi.
1972 yılda Robert Helpmann Rudolf Nurievnı üzeneñ yaña postanovqası - "Don Kixot" belän - Avstraliä buyınça turğa çaqıra. 1970 yıllarda Rudolf Nuriev, berniçä kinoda töşä, häm Amerika Quşma Ştatların "Patşa häm min" ("King and I") postanowkası belän iñli. Anıñ Mappit Şowda (The Muppet Show) çaqırulı qunaq buluraq qatnaşuı, şounı dönyaqüläm uñışqa kiterä. 1982 yılda Rudolf Nuriev Avstriä watandaşlığın ala. 1983 yılda anı Parij Opera Baletınıñ citäkçese itep bilgelilär. Anıñ qulı astında teatrğa yaña sälätle yäşlär kilä. Qatı awıruına qarmastan, Rudolf tir tügep eşli, iskergän spektakllärneñ yañartılğan postanovkaların säxnäläşterä.
Holliwudta quyılğan Romeo häm Culyetta äsäre zur uñış qazana.
Ozaq yıllar däwamında, Rudolf Nuriev üzeneñ AIDS virusın tanımıy. Läkin axır çiktä, sälamätlege nıq qaqşıy. Rudolf Nuriev soñğı tapqır keşe aldına Pale Ğärner teatrında (Palais Garnier, Parij) Bayaderqa spektakle waqıtında çığa. Bu waqıtta anı köçle alqışlar belän qarşı alalar. Fransanıñ mädäniät ministrı Jack Lañ aña ilneñ iñ yuğarı büläge - Matur Ädäbiät häm Sänğät Qawalerı (Chevalier de l'Ordre des Arts et Lettres) ordenın tapşıra.
Rudolf Nuriev berniçä aydan soñ, 54 yäşendä Parij, Fransada wafat bula. Anıñ qäbere Parij tirälegendä Sañ-Cönewev-dö-Bua (Sainte-Geneviève-des-Bois) ziratında urnaşqan. Qäber mäşhür biüçeneñ portretı häm törki stildäge yapma belän bizälgän.
XäterYзrәpTү
2017 yılda Qazannıñ İdel buyı rayonındağı Primavera bistäsendäge uramğa iseme birelde.
2018 yılda Musa Cälil isemle Opera häm balet teatrı yanında Rudolf Nurievkä häykäl açılğan, miğmarı Tsereteli.


text:
QMC Prokuraturası, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırım toprağında işlengen iqtisadiy cinayetlerniñ tahqiq etilmesi neticesinde yarımadada 4 biñden ziyade Ukraina işhaneleriniñ zapt etilüvi aqqında malümatnı elde etti. Zararnıñ umumiy miqdarı 1 trillion hrivnadan ziyadedir. Bunı dekabrniñ 12-sinde yapılğan brifingde Ukraina baş prokurorı Yuriy Lutsenko bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, bu yerde, Qırım toprağındaki devlet muessiseleri ve şahsiy işhanelerge ait mal-mülkniñ mecburiy «milliyleştirilüv»i aqqında söz yürsetile.
Ukraina Baş prokuraturası (UBP) bu mal-mülkni tevqif etilgen olaraq ilân etmek içün bütün zarur olğan areketlerni yaptı.
Lutsenko: «Onıñ uquqiy statusınıñ er angi deñiştirilmesi, Ukraina ve daa soñra büyük ihtimal ile halqara qanunları boyunca taqip etilecek», – dep qayd etti.
UBPniñ malümatına köre, alınğan arizalarğa binaen bugün umumen 1,6 milliard hrivna tevqif etildi.
Rusiye tarafından açıq menbalarda bu hususta izaat berilmedi.
Ukraina tarafı, Qırım toprağında mal-mülk saipligi aqlarınıñ buzuluvına dair 10 adisesi boyunca munasip bildirüvni Halqara cinaiy mahkemesine yolladı.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti Prokuraturası Qırımda bozuluvlar adiseleri boyunca üç haberdar etme bildirüvini Halqara cinaiy mahkemesine taqdim etti. Olarnıñ ekisi ilhaq etilgen yarımadada mal-mülk saipligi aqlarınıñ bozuluvı ve daa biri – Rusiye tarafından ilhaq etilgen topraqtan Ukraina vatandaşlarını zornen çıqarıluvı ile alâqalıdır.
Dekabrniñ 5-nde Gaagada Halqara cinaiy mahkemesiniñ kâtibligi, Ukrainada 2014 senesindeki vaqialarnıñ ilk tahqiqatnıñ neticeleri aqqında er yıllıq esabatını ilân etip, içinde Qırımnıñ ilhaq etilüvi esnasında Rusiye tarafından arbiy cinayetler işlengeniniñ alâmetleri olğanına işaret etti.


text:
Uyğur nahiyäsiniŋ märkizi Çonҗa yezisi kündin-küngä täräqqiy etip, şähärlärgä has qiyapätkä kirmäktä. Territoriyasiniŋ käŋiyip, hälqi saniniŋ kšpiyivatqanliğini eytmiğanda, nurğunliğan yeŋi nişanlar selinip, hšsnigä hšsün qoşulmaqta. Hulläs, Çonҗidiki šzgirişlär häqqidä eytsaq sšz nurğun. Şuŋa gäpni ahirqi yeŋiliqlardin başlimaqçimiz.
Sabiräm ÄNVÄROVA,
«Uyğur avazi»
ھalbuki, №5-Çonҗa ottura mäktiviniŋ qarşisidiki «Alimҗan» toyhanisini bilmäydiğan çonҗiliqlar kamdin-kam bolsa keräk. Mäzkür toyhaniniŋ ğoҗayinliri Asim Äzimov bilän Maygül Qurbanovalar buniŋdin on jil muqäddäm tiҗarät yoliğa qädäm taşlidi. Yeqinda ular mäzkür toyhanini kafe-kinoteatrğa aylandurup, çonҗiliqlar üçün çoŋ yeŋiliq açti. «Çonҗiğa kinoteatr keräk!» degän täklip-pikir yaşlar täripidin kšp eytilatti. Ändiliktä uşbu boşluqniŋmu orni tolup, ihçam bolsimu, häliqniŋ hizmitigä yaraydiğan yeŋi märkäzniŋ lentisi qiyildi.
– Yoşuruşniŋ haҗiti yoqki, bügünki kündä Çonҗa yezisida dässigän yeriŋdin toyhana, aşhana tapisän. Yäni, nahiyämizdä kiçik vä ottura tiҗarät käŋ qanat yeyip, tiҗarätçilär arisidiki riqabätmu küçäydi. Äslidä، kinoteatr eçiş – bizniŋ arminimiz edi. Şuŋa, tiҗarätniŋ yeŋi qirini qolğa elip, šzimizniŋ häm šzgilärniŋ arminini ämälgä aşuruşqa kiriştuq. Şähsiy hiraҗitimizgä keräklik qural-җabduq, üskünilärni setivelip, ihçam märkäzni barliqqa kältürduq häm bu nişanni qizimizniŋ namida «Asmani» däp atiduq, – däydu Maygül Qurbanova.
Yeŋidin eçilişiğa munasivätlik kafe-kinoteatr ikki kün barliq heridarlarğa häqsiz hizmät kšrsätti. Asim Äzimov uşbu kafe-kinoteatrida 3 adämni iş bilän täminläptu. Märkäz kündüzi saat birdin keyin – balilar üçün, saat säkkizdin onğiçä yaşlarğa hizmät kšrsitidiğan bolidu.
Şuni äsläp štüş lazimki, Maygül Qurbanova – 2018-jili, yoldişi Asim Äzimov biyil «Eŋbek» nätiҗilik iş bilän täminläşniŋ vä üzlüksiz tiҗarätçilikni rivaҗlanduruşniŋ 2017-2021-jillarğa beğişlanğan programmisi asasida Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ «Atameken» Milliy tiҗarätçilär palatisiniŋ uyuşturuşidiki «Bastau biznes» layihäsi boyiçä oqup, qoliğa sertifikat aldi. Tiҗarätniŋ qir-sirini çoŋqur üginip, uni ämäliyatta җariy qilip, nahiyäniŋ iҗtimaiy-ihtisadiy täräqqiyatiğa bir kişilik hässisini qoşup kälmäktä. Biz šz novitidä işbilärmän Asimovlar ailisiniŋ tiҗarätçilik paaliyitigä aq yol tiläymiz.


text:
Dimäşq
Dimäşq yäki Dämäşq (ğäräpçä: دمشق (Dimäşq), الشام (Äş-şäm), farsıça:Demeşgeh), Süriäneñ ikençe iñ zur şähäre häm başqalası.
Dönya tarixındağı berençe cinayät bulğan Kabilneñ Habilne üterüe Dimäşqneñ tönyağındağı Kasyun tawında urın alğanına ışanalar.
İñ tanılğan tarixi urınnarınnan berse - Ämäwi mäçete. Qayber möselmannar bu mäçettä Ğaysä häm Mähdi Päyğämbärläre kümelgän dip uylıylar.
1516 yılda Sälim soltan ğäskärläre tarafınnan qulğa alınuınnan soñ möhimlege arta bara.
Berençe dönya suğışınnan soñ başta Böyek Britaniä, annarı, 1920 yıldan başlap Fransiä idaräse astında.
1946 yılda bäysezlek alğan Suriäneñ başqalası bula.
Arxitektura üzençelekläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ämäwilär çorında mädäni üzäk buluı säbäple, Damask arxitektura yağınnan bik alğa kitä. Arxitekturasında ğäräp, grek häm Rim yoğıntıları kürenä. Dönyanıñ berençe modern park ürnäkläre monda qorıla, annarı İspaniä aşa böten Awrupağa tarala. Mongol basuı säbäple binalarnıñ kübese yuq bula.
Ğosmanlılar, şähärne qulğa alğannan soñ küp tarixi bina töziler. Alarnıñ iñ maturlarınıñ berse bulıp Damask timer yul vokzalı sanala.
İsem[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şähärneñ tulı iseme Dimäşk-äş-Şäm. Dimäşq iseme Aramey telendäge דרמשק (Darmeśeq) süzennän kilä, "suı küp bulğan urın" digänne añlata. Ğäräplär häm Töreklär şähärne qısqaça Şäm dip yörtälär.