text:
Balet yoldızı Ninel Yultıyıva
Mädäniät häm sänğät yılında böyeklärebezneñ yubileyları ütä. Ninel' Yultıyıwa legendar tatar balerinası. Anıñ iseme klassik şedevrlar, milli sänğät belän bäyle. Ä pedagogik eşçänlek belän Ninel' xanım ğömere buyı şöğellänä. 2 fevral'dä tatarnıñ balet yoldızı üzeneñ 80 yäşlegen qarşı ala. Söykemle, därtle, köçle ruxlı qalıp qarşı ala ul yubileen.
Anıñ artist kar'yerası Qazanda Näcip Cihanov baletında “Zöhrä” rolennän başlanğan. Bik uñışlı çığışınnan soñ Ninel' Yultıyıwa Musa Cälil isemendäge opera häm balet teatrı säxnäsendä tağın bik küp aldınğı rol'lärne başqarğan. Şul isäptä – “Baxçisaray fontanı” baletında Jizel', “Şüräle”dä Söyembikä, “Kisekbaş” baletında Zifa rol'läre häm başqalar. Anıñ iseme Rusiädä genä tügel, ä çit illärdä dä tatar xalqınıñ kürenekle balerina ostası häm balet äsärlären quyuçı bularaq bilgele.
Ninel' Yultıyıwa Qazanda balet sänğätenä nigez salğan keşe.Üz tormışı turında ul menä närsälär söyläde
Waqıt şul qädär tiz ütä ikän! Waqıt citmi! Miña bik küp eşlärne başlarğa turı kilde. Bigräk tä Tatarstanda. Monda min böten klassikanı biedem. Üzebezdä uçilişçe bulmağaç, bäläkäy balalarnı cıyıp, alarnı Piterğa ilttem. Ul balalar uqıp betergäç, alarnı zur säxnägä kerttem. Annarı üzem Piterğa uqırğa kittem.
Qazanda Ninel' xanım mädäniät häm sänğät institutında xoreografiä bülegen, ä annarı uçilişçe açıp cibärgän.
72nçe yılda açarğa äyttelär institutta xoreografiä bülegen. Min balet buyınça berdänber yuğarı belemle keşe bularaq şuşı eşkä alındım inde. Teatrda da eşlädem, institutta xoreografiä bülegen dä açıp yöredem şulay itep.Kürenekle yazuçı, cämäğät eşleklese Daut Yultıy qızı Ninel' Yultıyıwa tumışı belän Orenbur ölkäsennän. Äti, änise repressiä qorbannarı, Ninel' üze bik awır tormış yulın ütkän şäxes. Ğäziz äni-ätisen iskä alıp ul bik qızıqlı oçraşu turında söyläde. Bu Daut Yultıy häm Musa Cälilneñ berençe oçraşuı ide
Ätiem ul waqıtta “Qızıl yoldız” gäziteneñ baş möxärrire ide. Anıñ yanına keçkenä malay kilä. Şiğerlären dä alıp kilä. Ätiem keçkenä musanı urındıqqa bastırıp şuşı şiğerlärne uqıta. Häm böyek şağirneñ berençe icat cimeşlären üz gäzitendä bastıra.Legendar şäxes Ninel' Yultıyıwanıñ yubiley 28 fevral'dä Musa Cälil isemendäge opera häm balet teatrında uzaçaq.
Al'bina Zäynulla


c: text/html

text:
Xalıq sanın alu Başqortstanda niçek bara?
Bügenge tarix bügen yazıla. Xalıq sanın alu kübräk tatarlar, keräşennär, başqortlar tiräsendäge bäxäslär aşa kürenä. Tatarstan «Yaña ğasır» telekompaniäseneñ xäbärçese Dmitriy Vtorov Başqortostanğa yarım-yäşeren räweştä kerep, Bäläbäy tatar gimnaziäse direktorı Nurmöxämmät Xösäyenov turında reportaj alıp qaytqan. Qızğanıç, anı Başqortostandağı millättäşlärebezneñ bik azı ğına qarağandır, çönki bu telekanalnıñ translyatsiäse Başqortostan şähärlärendä tuqtatılğan. Berençe kanal häm RTR televideniese tapşırularında da Başqortostan tatarlarınıñ häm keräşennärneñ niçek yazıluı, tuğan telne niçek kürsätüe turında söylänä. Älege bolğançıqnı kem kiterep çığarğan soñ? “İzvestiä” gäziteneñ 9 üktäber sanında Dmitriy Oreşkin isemle belgeç fikerläre kiterelgän. Başqortostandağı 240 meñ başqort itep yazılğan keşeneñ tuğan tele tatar bulu säbäple, alarnıñ telen kürsätmäw öçen, milli basım näticäsendä, tuğan tel sorawı töşep qalğan ikän.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tatarstan Konstitutsiäneñ yaña redaksiäse äzer…
Düşämbe könne Tatarstannıñ Konstitutsiä komissiäse Konstitutsiäneñ yaña redaksiäsen tikşerüne tögälläde. Räsmi mäğlümat çaralarında komissiä eşe barışı bik saran sürätlände. Az-maz sarqıp çıqqan xäbärlärdän yaña redaksiädäge 122 matdägä komissiä äğzalarınıñ 325 tözätmä täqdim itkäne mäğlüm buldı. Komissiä räise häm äğzaları mäğlümat çaralarına birgän intervyularda cämäğätçelekne Konstitutsiäneñ töp matdäläre üzgärmi, dip tınıçlandırdılar. Läkin monıñ belän genä cämäğätçelek tınıçlandımı soñ?


text:
Törkiädä xökem protsesı kötkän yazuçı Germaniädä büläklände
Äsärläre 35telgä tärcimä itelgän tanılğan tärek yazuçısı O.Pamuk bügen Frankfurtta Germaniädä Näşriätçelär Berlegeneñ abruylı Tınıçlıq büläge belän büläklände. Yazuçını ärmännärne küpläp üterü turındağı süzläre öçen Törkiädä törmä cazası yanıy.
min duçar bulğan sonğı säyäsi xälne iştekänsezder: şwitsar gazetasına ber million ärmän häm 30meñ körd üterelde dip äyttem.Min şulayuq bez bu turıda Törkiädä söyläşä almıybız didem. Soñraq äytkän bu süzlärem öçen minem Törkiädä xökemgä tartılaçağım bilgele buldı.Minem äytergä telägän mäsälä bu turıda Törkiädä açıqça söyläşelmi. İkençese isä Törkiädä yäşäwçe här kem Ğosmanlı imperiäsendä yäşäwçe ärmännärgä närsä bulğanı turında açıqça söylärgä, bäxäsläşergä xoquqlı.Bu minem mäqsat ide.
Törkiäneñ in tanılğan yazuçılarınnan berse bulğan O.Pamuk minem östennän başlayaçaq xökem protsesı kebek protsesslar Yevropa Berlegenä kerergä tırışqan Tötkiä öçen bik qurqınıçlı işarä . Pamuk süzlärenä däwam itep :
Älbättä äytkän här süzemne yaqlım, bersen dä kire almim.Bulğan eşlär Ğosmanlı däwlätendäge ärmännärneñ awırtuların ütep bügen Yevropa Berlege äğzalığı öçen tırışqan Törkiä aldına irekle fiker belderü, möhim säyäsi mäsälä bulıp bastı . Törkiädä keşe xoquqları kebek fiker ireklege dä tabiğıy bulırğa tieş. Min äytkän süzläremnän qaytmim
O.Pamuk Şwitsar gazetasına birgän ängämädä genosid süzen qullanmağan. İrekle fiker belderü Yevropa Berlege äğzalığı öçen omtılğan Törkiä aldına çıqqan in zur kirtä. Törkiä tışqı eşlär ministrı A.Gül Pamukka quyılğan ğäyepläwlär töşeşereläçäk dip uymim digän ide. Yäkşämbe könne Franfurtta tämamlanğan kitap yärminkäse säbäple yılsayın Germaniä näşriätçelär berlegeneñ abruylı büläge bıyıl Törek yazuçısı O.Pamukka birelde. 25meñ yevrolıq şuşı büläknä elegeräk Yaşar Kemal isemle başqa ber törek yazuçısı da alğan ide färidä xämit


text:
Rusiä prezidentlığına namzät İvan Rıbkin saylawaldı kampaniäsen däwam itüe ämma 14 mart, tawış birü könenä qadär Rusiägä qaytmayaçağı turında belderde. Xäzer Rıbkin Londonda. Uzğan atnada ul serle räweştä 5 köngä yuğalıp tordı, soñınnan Kievta tabıldı. 5 kön xäbärsez toruına Rıbkin añlatmalar birmäde.
Saylawlarğa qadär Rusiädän çittä torunı Rıbkin "ğailäse imenlege xaqına" eşläwen äytte. Keivta bulğan xällär – "Rusiä säyäsätçeläreneñ uyınında qağidälär yuq ikänen kürsätte" dide ul.
İvan Rıbkin bügen Londonda matbuğat oçraşuı uzdırırdı häm ul şulay uq eşquar Boris Berezovski belän oçraşırğa tieş ide. Mäğlüm bulğança Berezovski Rıbkinnıñ Liberal Partiäsen yaqlıy.


text:
Äl-Änfi Camal: “Fälistin xalqı milli azatlıq köräşen däwam itäçäk”
Yäsir Arafatnıñ wafat buluı ğadi xalıq arasında sizelerlek reaksiä quzğatmadı. “Azatlıq” radiosına Tatarstan Diniä näzaräte räise, möfti Ğosman xäzrät İskxaqıy dip belderde
İke keşeneñ, ike millätneñ, yähüd belän ğäräplär arasın yaxşırtuğa, qan tügüne tuqtatuğa xezmät itü sawaplı eş buldı. Yäsir Arafat şundıy keşe ide. İke millät arasında tınıçlıq küperläre saluğa xezmät itte, İzge Ramazan ayında can täslim qıldı. Bez aña doğada bulabız. Xodaydan, anıñ urınına Arafatnıñ tınıçlıq yulın däwam itkän, şul uq waqıtta İslam däräcäsen dä töşermägän keşe kilüen sorıybız Tatarstanda cirle xalıq arasında reaksiä bulmasa da, Qazandağı “Şuruq” dip atalğan ğäräp oyışması citäkçese Äl-Änfi Camal “Azatlıq” radiosına bolay dip belderde
Min äyter idem, Arafatnıñ üleme bezneñ öçen zur yuğaltu. Bigräk tä fälistinlelär öçen. Ul ğömere buyı fälistinlelärne citäkläde häm üze dä simvol kebek buldı. Anı böten dönyada zur säyäsätçe bularaq belälär ide. Küp kenä illärneñ liderları belän tınıçlıq turında kileşü tözede. Allahı täğälä anı üzenä alğannan ğına, problema xäl itelmi. Fälistin xalqı milli azatlıq köräşen däwam itäçäk. Üz cirlären basqınnardan azat itü öçen köräşäçäk
Äl-Änfi Camal Arafat ülemen Tatarstanda yäşäwçe ğäräplär niçek bilgeläp ütäçäk digän sorawğa bolay dip cawap birde
Bez 14 noyäberdä qayıt bäyrämen kötäbez. Bez bit üz cirebezdä, watanıbızda tügel xäzer. Şuña kürä, bu könnärdä böten ğäräp illäre Arafatnıñ ülemen bilgeläp ütkän kebek çaralar uzdıra almıybız. Bez cirle zakonnarnı häm ğädätlärne xörmät itäbez. Şuña kürä ğäräplär kebek iskä alu bulmayaçaq. Monnan tış, Qazanda ğäräplär genä tügel, ä yähüdlärdä yäşi bit. Ä alar şaqtıy yoğıntı yasawğa iä. Bez Arafat ruxına bağışlap namaz uqırğa, televidenie aşa söylärgä telibez
Rafis Cämdixan


text:
“Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı?” Prof.Dr.Nadir Däwlät (11. öleş)
Ütkän programabızda İsxaqi-Qorbanali tartışına häm mäğarif eşçänleklärenä tuqtaldıq.
Tanılğan tatar şäğire Ğabdulla Tuqaynıñ (1886-1913) 25-nçe ülem yılı da şunda iskä alına. Kobeda ütkärelgän cıyılışta da yapon zıyalıları qatnaşa häm bu xäbär 1938 yılnıñ 16 aprilendä “Osaqa Asami” ä ber könnän “Osaqa Mainiçi” gäzitendä basıla. Şanxayda isä Mädinä Säliäxmätneñ “Böek törek şäğire Ğabdulla Tuqay” häm “Tuqaynıñ tormışı” isemle mäqäläläre 1938 yılnıñ 3 mayında urus telendä çığa torğan “Şanxayskoe vremya” häm “Slovo” gäzitlärendä basıla. İskä alınuçılar arasında Rusiädä töreklärneñ mäğärif reformasın alıp barğan zıyalılarınnan berse “Tärceman” gäziteneñ yazu eşläre mödire İsmäğil Ğaspralı (1851-1914) da bula.
Yıraq Könçığışta matbuğat-näşriät eşçänlekläre däwamında 1920nçe yıllarda Xarbinda jurnallar, däresleklär basılğan, 1930nçı yıllarda isä bu wazıyfanı Tokio üz östenä alğan, matba-i İslamiä oyıştırılğan, törle kitaplar näşer itelgän häm biş yıldan soñ isemen “Yaña Yapon Möxbire” dip üzgärtkän “Yapon Möxbire” jurnalı çığarılğan. 1935 yılda İdel-Ural Märkäzeneñ Mukdenda qorıluı belän monda 10 yılğa yaqın ber çorda şaqtıy täesirle bulğan “Milli bayraq” gazetası çıqqan, näşriätında törle kitaplar da basılğan. Qısqası, Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlar 1920 yıllardan 1945 yılğa qadär tuğan tellärendä çığıp kilüçe basmadan mäxrüm qalmadılar.
Märkäznäñ başqa milli oyışmalar häm ayıruça Üzäk Yaponiä organnarı belän mönäsäbätläre bik yaxşı bula. Şul säbäple alar Kominternğa läğnät uqu cıyılışlarında qatnaşalar, kiräk bulğanda Yaponiä imperatorı tuğan könenä qotlaw cibärälär, ä ilgä yä şähärlärenä kilgän italyan faşistları kebek säyäsi oyışmalar mitinglarında İdel-Ural bayraqları da cilferdi.
1930 yıllar başında dönya iqtisadi krizisqa kerä. Bu böten illärneñ berdäm räweştä suğışqa äzerlänüenä kiterä. Yıraq Könçığıştağı häm Hind-Qıtaydağı illärneñ kübese yaponnarnı qızıqsınu alanına kerä, Yaponiä Korea belän Mançuriäne häm Qıtaynıñ tönyağın qulına töşerä. İkençe yaqtan, Qıtayda da kommunistlar häm millätçelär arasında köräş bara. Bolarğa östäp Avrupada İkençe Dönya suğışı qabınıp kitüe, AQŞ belän Yaponiäneñ, soñraq AQŞnıñ berektäşe SSSR belän qorallı köräşkä kereşüe töbäktäge tınıçsızlıq, iqtisadi awırlıqlar häm iminlek problemaları tağın da arta.
Tatarlar arasında Yıraq Könçığışnı berençe bulıp taşlap kitüçelärneñ berse Märkäzneñ eşçänlegenä şaqtıy zur qatnaşı bulğan eşmäkär Äxmäd Wäli İbrahim (Mäñgär) (1891-1978) bula. Eşläre naçarğa taba kitü belän ul 1938 yılnıñ 2 fevralendä ğailäsen alıp kitä. Başqalar alardan ürnäk ala. Läkin malların çığarğanda cirle xakimiät qorğan kirtälärgä oçrıylar. 1939-1940 yıllarda yäşäw bik qimmätlänä, inflätsiä üsä, xätta azıq-tölekkä qıtlıq barlıqqa kilä. Şikär kebek rizıqlarnı tabu awıraya. Balalar da, olılar da tieşle rizıqların ala almıy. Suğış şartlarında çit illärdä belem aluçı balalarğa da aqça cibärü mömkin bulmıy. Forsat çığu belän çit ilgä kitüçelär turında xäbärlär här yaqtan işetelep tora. Misal öçen, Kobe cämğıätennän 25 keşe, şul isäptän, Märkäzneñ Diniä komitetı äğzası Ğabderäxman Mostafa 1941 yılnıñ 19 fevralendä ilne taşlap kitälär.
Däwamı 2 atnadan.


text:
Tatarstanda "Liberalnaya Rossiä" firqäseneñ cirle bülekçäse oyıştırıldı
Ğalimnär yortında Berezovskiynıñ «Liberal'naya Rossiä» firqäseneñ töbäk - Tatarstan bülekçäse konferensiäse ütte. Bu turıda matbuğatta, radio-televideniedä xäzergä xäbär itelmäde. Bezgä mäğlüm buluınça, älege konferensiädä 125 keşe qatnaşqan. Töp çığışnı firqäneñ töbäk bülekçäse citäkçese Mars Şämsetdinov yasağan. Konferensiädä nigezdä ber mäsälä qaralğan -- «Liberalnaya Rossiä» xäräkäteneñ Tatarstan bülegen şul isemdäge federal' partiäneñ cirle bülege bularaq üzgärtep qoru. Xäzer xäräkätneñ Tatarstan bülekçäse turıdan-turı «Liberal'naya Rossiä» partiäseneñ cirle strukturasına äylänä. Şunısın da äytergä kiräk, töbäklär häm millätlär xoquqların yaklauçı «Liberal'naya Rossiä» cıyılışında tatar milli xäräkäte wäkilläre şaqtıy küp ide.
Azatlıq radiosı öçen Tatarstan xäbärläre belän Qazannan Gölnaz İlgizär


text: Törkmänstan prezidentı Saparmorat Niyazov qayber yuğarı räsmilärne wazifalarınnan aldı. Alar arasında tönyaqtağı Dasoguz vilayäte başlığı Kakamorat Annagılıcov bar. Niyazov süzlärenä qarağanda vilayät başlığı räşwät alıp torğan häm däwlättän 2 million dollarğa yaqın açqa urlağan, şulay uq anıñ 4 xatını häm 20 maşinası bulğan. Wazifalarınnan şulay uq däwlät balıq totu komitetı başlığı häm awıl xucalığı ministrı alınğan. Törkmänstan prezidentı şulay uq däwlät tülägän pensiälärneñ külämen dä kimetergä färman birde. Niyazov süzlärenä qarağanda, can isäp waqıtında xata yasalğan, häm çınbarlıqta pensionerlar sanı alay yuq yuğarı tügel.


text: Buxarest. Rumıniäneñ äle genä saylanğan prezidentı Traian Basescu ildä yaña xökümät tözü turındağı söyläşülär, ul düşämbedä üz wazifaların ütäwgä kereşü belän başlanaçaq dip belderde. Bu xaqta yaña prezident comğa kiçen Brüsseldän qaytıp töşkäç xäbärçelärgä äytte. Basescunıñ urtalıqtağı Ğädellek wä Xaqiqät berläşmäse dä, anıñ köndäşe sotsial-demokratlarnıñ da parlamentta tieşle küpçelege yuq, alar ikse dä xäzer törle waq partiälärneñ yaqlawın qazanu turında söyläşülär alıp bara. Bügen anda Rumıniä macarların wäkillek itkän ber partiä yaña prezident Basescu yağı belän söyläşülär başlawı xaqında xäbär itte.


text:
Citäkçelär terrorğa qarşı köräştä, energiä häm başqa mäs''älälärdä xezmättäşlekne arttırırğa dip kileşte.
Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbayev Aziädä Üzara xezmättäşlek häm ışanıç buldıru Conferensiäsendäge çığışında töbäktä yarlılıqqa häm sotsial problemalarğa qarşı köräştä töp çara säwdä häm iqtisadıy mönäsäbätlärne kiñäytü dide.
"Däwlätlärneñ iqtisadıy üseş däräcäse töbäktä totrıqlılıq täemin itü mömkinlegebezgä turıdan turı täesir itä. Qayber töbäklärdä yarlılıq häm sotsial citeşsezleklärneñ cäyelüe yaña qurqınıçlar tuuğa säbäp bula. Şuña kürä totrıqlı iqtisadıy üseş häm tärräqiät täemin itü däwlätlärebezneñ zaman problemalarına tieşle cawap birü mömkinlegebezne bilgeli" dide Nazarbayev.
Aziädä Üzara xezmättäşlek häm ışanıç buldıru Conferensiäsendä qatnaşuçılar arasında Qıtay prezidentı Hu Jintao, Rusiä prezidentı Vladimir Putin, Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf häm Äfğän prezidentı Xämit Qarzai da buldı.
Küzätüçe däräcäsendä isä İndoneziä, Yaponiä, Ukraina, AQŞ häm BMO wäkilläre qatnaştı.
Putin terrorçılıqqa häm ekstremizmğa, narkotiklar taşuğa häm xalıqara cinayätçelekkä qarşı köräşne canlandırırğa çaqırdı.
Qıtay prezidentı Hu Nazarbayev kebek töbäktä iqtisadıy integratsiäne köçäytügä çaqırdı.
Nazarbayev töbäktä tabiği möxitkä iğtibarnı arttırırğa da çaqırdı.
"Soñğı berniçä yıldağı waqıyğalar tabiğat qazazaları häm texnologik faciğälär näticälärenä qarata küpyaqlı çaralar kürü häm aldan kisätü sistemaları buldıru öçen bergäläp eşläw kiräklegen açıq kürsätte. Bergäläp totrıqlı ışanıç sisteması buldıru belän bergä bez tiz mäğlümät almaşunı da oyıştırırğa tieş. Kiräkle mäğlümätneñ waqıtında bulmawı qaywaqıt yözlärçä meñ keşe öçen faciğägä äwerelä" dide Nazarbayev.
1999-nçe yılda oyıştırılğan Aziädä Üzara xezmättäşlek häm ışanıç buldıru Conferensiäsen tänqitläwçelär bu süz bazarınnan ällä ni yıraq kitmi, anda äytelgännärne tormışqa aşıru öçen tırışuçılar yuq di.
Şulay da 17 ilne üz eçenä alğan bu törkem töbäk citäkçeläre Aziädä xezmättäşlekne arttırırğa telägän oçraqta şaqtıy näticäle oyışma bula ala.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Däwlät Şurasınıñ Fän, mäğärif, mädäniät häm milli mäsälälär komissiäse utırışında televidenie…
Däwlät Şurasınıñ Fän, mäğärif, mädäniät häm milli mäsälälär komissiäse utırışında televidenie…
İrek Mortazin citäklägän “Tatarstan” teleradiokompaniäse xäzer aldağı könne niçek uzdırırğa, närsä belän, kem belän eşlärgä häm kemgä, närsägä, qayan alıp tülärgä digän problemanı xäl itä. Barlıq matdi, finans, tä'min itü mäsäläläre barı tik “Yaña ğasır” teleradiokompaniäse citäkçelege arqılı ğına xäl itelä. Küptän tügel Tatarstan teleradiokompaniäse kergän Bötenrusiä däwlät teleradiokompaniäse citäkçeläre “Bez Tatarstanğa 8 säğätkä xätle tapşırırğa irek quyabız” dip beldersälär dä, Tatarstan teleradiokompaniäse avgust ayında 5.5 säğät tapşırsa, sentäberdä - 4 säğät çaması häm oktäberdä tağın da azraq tapşıraçaq. İke teleradiokompaniä arasında mal-mölkät büleşü, “yurğan tartışu”dan kemnär ota da, kemnär ottıra soñ? Deputat Tufan Miñnullin söyli:
Bez konsepsiäne qarap çıqtıq, läkin töp konsepsiä yuq bezneñ, xalıqqa bez niçek xezmät itäbez digän. Menä şundıy konsepsiä bulsa, barısı da açıqlanır ide. Tatar häm urıs telendäge tapşırular 50:50 digän konsepsiä nigä elekkege “Tatarstan” kompaniäsendä genä konsepsiä itep alınğan? Moña cawap yuq. Menä federal' televidenie başqa millätlärneñ niçä protsent buluına qaramastan tapşırularınıñ barısın da urıs telendä alıp bara. Nigä tatarça tapşırular turında süz çıqqaç qına 50:50 digän konsepsiä kilep çığa. Çönki ğomumän respublikada milli konsepsiä yuq.
Şulay itep, artıq optimistlarça awız yorıp yörüdän dä, häm pessimistlarça yılap yörüdän dä tatar xalqına älläni fayda yuq. Şul uq maqtalğan “Yaña ğasır” televideniesen respulika rayonnarında, awıllarında qarıy almıylar. Şuña kürä “Tatarstan” teleradiokompaniäsenä birelgän 7-8 säğätne respublika xäbärläre belän, respublikağa bağışlanğan tapşırular belän tutırsañ - rayon, awıl xalqına faydadan başqa närsä bulır ide ikän? Komissiä utırışında menä şundıy sorawlar quyıldı. Häm menä şulay bu kompaniälärne finanslawnı quldan ıçqındırıp, däwlät şuşı ike kompaniäneñ tartqalaşuın küzätüçegä äylänep qala digän näticälär yasaldı. Premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälievanıñ bu ike kompaniäneñ eşçänlege buyınça mäğlümatı tıñlandı häm bu mäğlümat kiläçäktä küzdä totılaçaq. Utırıştan soñ konkret närsä üzgärä soñ? Tatarstan däwlät teleradiokompaniäseneñ bötenrusiä teleradiokompaniäse xoldinğına küçep betkänçe häm annan finanslaw başlanğançığa xätle Tatarstan büdjetınnan finanslaw tuqtatılmayaçaq. Ministrlar Kabinetınıñ 7 oktäberdä qabul itkän maxsus qararında şuşı ike kompaniä arasında büdjet aqçaların bülü strukturasına tieşle üzgäreşlär kertelgän.


text:
- Aylin Erdoğan
- 1 yıl önce
- İzleme sayısı:
Transkript
1 ğ Ş ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ Ş ğ ğ Ş ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ
2 ğ Ş ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ Ş ğ ğ ğ ğ ğ Ş ğ ğ ğ Ş ğ ğ ğ ğ ğ ğ Ç ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ Ş ğ Ş Ö
3 Ş Ş ğ ğ ğ ğ Ç ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ
4 Ş ğ ğ ğ ğ ğ Ş ğ ğ ğ ğ ğ ğ Ç ğ ğ ğ ğ ğ Ç ğ ğ ğ ğ ğ Ş ğ ğ ğ ğ ğ Ş ğ ğ ğ ğ ğ Ş ğ ğ ğ ğ ğ Ç ğ Ş ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ Ö ğ
5 Ş ğ Ş ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ Ş ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ Ş ğ Ş ğ ğ ğ Ç Ş ğ ğ Ç ğ ğ ğ ğ ğ Ş ğ ğ
6 Ş ğ Ü ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ ğ Ö ğ ğ ğ ğ ğ Ç ğ ğ ğ ğ ğ ğ Ş Ç ğ ğ Ş ğ
7 Ğ Ğ Ç ğ
8 Ü Ğ Ğ Ş ğ ğ


text: Şuşı könnärdä tağın ber törkem tatarstanlılar yulğa cıyınalar. 23 ğinwarda Tatarstannan Xac qıluçılarnıñ ber öleşe, ä tögälräk äytsäk, izge säfärgä avtobuslarda baruçılar, yulğa çığa. İkençe törkem, busı inde Xac qılırğa oçqıçlar belän baruçılar, Qazannan 4 fevral' könne oçaçaq. İnde xäbär itkänebezçä, respublikada Xac säfäreneñ töp oyıştıruçıları -- Diniä näzaräte qarşında eşläp kilüçe «İdel-Xac» programması. Bıyıl alar aşa Söğüd ğäräbstanına 117 keşe cıyına ikän. Xäzerge waqıtta «İdel-Xac» programması wäkilläre xacçılarğa viza alu eşläre belän mäşğül.


text:
Tatar belän başqort qayçan tatulıqqa kiler?
Çarağa cıyıluçılar ayıruça Salawat Yulayevqa häm Äxmätzäki Wälidigä bağışlanğan maxsus dokladlarnı qızıqsınıp tıñladı. Çığışlarda şuşı ike ataqlı şäxesneñ isemnären mäñgeläşterü buyınça baytaq qına täqdimnär dä yañğıradı. Ufanıñ iñ zur uramı bulğan Üktäber prospektına Salawat Yulayıv isemen birergä kiräk digän täqdimne hämmä keşe bertawıştan digändäy xupladı. Älbättä, bu täqdim moñarçı da republikanıñ başqort telle matbuğat basmalarında kürengäli ide. «Tügäräk östäl» söyläşüendä qatnaşuçılar xäzer inde älege täqdimne republika citäkçelege aldında qabırğası belän quyarğa kiräklegen äytte. Üktäbr prospektı iseme Rusiä xalıqlarına küp bälalär kitergän üktäber inqilabın haman da xäterlätep torğançı, aña Salawat Yulayıv isemen birü, bälki, çınlap ta xäyerleräkter ul. Atnaqiç könne dä Ufada ğalimnär häm respublika deputatları qatnaşlığında ber zur cíın bulıp ütte. Ul Üzäk Sowet vlasteneñ Autonomiäle Başqortstannı räsmi tanunıñ 85 yıllığına bağışlanğan fänni – ğämäli konferensiäse buldı. Mäğlüm buluınça, şuşı könnärdä Başqort autonomiäle sowet sosialistik respubligınıñ tözelüenä 85 yıl tula. Başqort belän tatar xalıqlarına bernindi fayda birmägän autonomiäne nigä inde tağın iskä alıp, zur – zur fänni konferensiälär ütkärälär ikän dip äytüçelär dä buldı, älbättä. Ämma respublika citäkçelege häm başqort ğälimnäre bu çarada üz maqsatın kürde. Alar anda ütkän belän bügengene bäyläp, üz çığışlarında respubliknıñ kiläçäge öçen borçıluların belderdelär. Misal öçen, witse – premier, mädäniät häm milli säyäsät ministrı Xäläf İşmoratov milli respubliklarnıñ, şul isäptän Başqortstannıñ da Rusiä sostawında ayırım, zurıraq wäqälätlärgä iä bulırğa xaqın äytte. «Ägär Rusiädä milli respubliklarnı ğubernalarğa äyländerü omtılışları ğämälgä aşırıla başlasa, bu ilneñ yänä dä tarqaluına ğına kiteräçäk. Çın federalizm şartlarında ğına Rusiä üzeneñ bötenlegen dä saqlap qalaçaq, töbäklärgä dä kübräk xoquqlar biräçäk«, – dip belderde witse – premier.
Çığış yasawçılardan professorlar Marat Qolşäripov belän Rim Yanğujin da Rusiädäge bügenge milli säyäsätkä dä qağılıp kitte. Milli töbäklärne ereländerergä yäki ğubernalaştırırğa kiräk digän çığışlar federalizm faydasına tügel dip belderde alar. Şul uq waqıtta alar Başqortstannıñ 85 yıl elek autonomiä aluın ähämiätle buldı dip isäpli. Başqortstanda tarixqa bäyle oyıştırılğan cıyınnar ğädättä tatarlar belän mönäsäbätlär açıqlawğa da qorıla. Ufadağı bu fänni – ğämäli konferensiä dä tatarlarğa qarşı yünältelgän fikerlärsez ütmäde. Mäsälän, Başqortstan Fännär akademísınıñ Tarix, tel häm ädäbiät institutı direktorı İldus İlişev Etnologik tikşerenülär üzäge ğälime, tarix fännäre kandidatı İldar Ğadbrafiqovnı tatar belän başqort xalıqları arasına çöy qağarğa mataşuda ğäyepläde.


text:
Bögelmä
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bögelmä, Tatarstan Cömhüriäte qaramağında şähär, Bögelmä rayonı üzäge. Tatarstannıñ Könyaq-Könçığışında (Qazannan 333 km), Dala Zäye yılğasınıñ uñ quşıldığı Zäy suı başlanğan urında urnaşqan. Sember-Ufa timer yulında stansiya. Bögelmä 1736 yılda Tatar awılı bularaq mäğlüm. 1781 yılda Ufa namestniklegeneñ öyäz şähäre, 1806 yıldan Orenburg, 1851 yıldan Samara gubernalarında. 1920 yıldan Tatarstanda, 1920-1930 yıllarda kanton, 1930 yıldan rayon üzäge. Mäydanı – 26 km2. Xalqı – 1989 yılda 89,6 meñ keşe (Urıslar: 63%, Tatarlar: 26,1%), 2000 yılda 93,7 meñ keşe.
Bögelmä – Tatarstanda iñ ere näft sänäğäte üzäge. Maşinalar tözü, metall eşkertü (mexanik, "Nefteautomatika", elektrotexnik, remont-mexanik zavodları), tözü materialları sänäğäte (timer-beton häm kirpeç zavodları, tözü konstruktsiäläre kombinatı), ciñel sänäğät (cihaz häm tegü fabrikaları) häm azıq-tölek sänäğäte (may-sır, it kombinatları), sıra, likör-araqı zavodları häm başqa) nıq üskän.
Näft Sänäğäteneñ Fänni-Tişerenü häm Proyektlaw institutı, Bötenberlek Fänni-Tikşerenü Näft institutınıñ "Tabiği bitum" problemnäre komplekslı bülege, "Tatneftegeofizika" citeşterü berläşmäse. Hönär-pädogogik kolleje, maşina tözü texnikumı, meditsina häm pädagogika kölliätläre, 18b ğomumi belem birü mäktäbe, 3 hönäri mäktäp. Mädäniät yortı. Urıs dram teatrı. Töbäk tarixın öyränü muzeyı, Jaroslav Haşek muzeyı. Ş.u.q.: Älmät-Bögelmä sänäğät töynäleşe


text:
Pol''şa Rusiä, Ukraina häm Belarus'' watandaşlarına viza kertä, ämma ukrainnar ani alu öçen tülämäyäçäk
Rusiä watandaşları, dimäk Tatarstan häm Başqortstanda yäşäwçelär öçen dä Yewropağa säyäxät itülär qatlawlana bara - üktäbrneñ 1-ennän Pol''şağa kerü häm anıñ aşa ütü öçen viza taläp itelä. Kiläse yılnıñ mayında Yevropa Berlegenä quşılaçaq Pol''şa vizalarnı şulay uq Ukraina häm Belarus''kä dä kertä.
Audio, Oleksandr Suşko
"Pol''şa belän Ukraina arasında bıyıl ireşelgän kileşü nigezendä, keşelär viza öçen berni dä tülärgä tieş bulmayaçaq. Ukraina Pol''şa watandaşları öçen viza kertmi. Pol''şa isä üz yağınnan ukrainnar öçen tüläwsez viza ğına kertä, bu Ukraina öçen ğädäti küreneş tügel, çönki älegä qädär anıñ bar viza tärtibe tigezlek nigezendä qorılğan ide" di Oleksandr Suşko. Anıñ süzlärenä qarağanda Kiev xäzer näq şundıy uq kileşügä Macarstan, Slovakiä häm Litva belän dä ireşergä teli. Ukrainnar qabul itkän mömkinlekne Warşaw Rusiä belän Belarus''kä dä täqdim itä, läkin inde äytelgänçä, Mäskäw belän Minski monı üzläreneñ suveren xoquqların bozu dip bäyäli. Belarus''neñ tışqı eşlär ministrlığı wäkile Andrey Savinıx.
Audio, Andrey Savinıx
"Bezneñçä, xalıqara mönäsäbätlärdä tigezlek wä bäräbärlek saqlanırğa tieş, ike möstäqil däwlätneñ watandaşları, vizalar kebek mäs''älädä dä tigez bulmağan şartlarğa quyılmasqa tieş" di Belarus'' räsmi wäkile. Qayber küzätüçelär fikerençä, räsmi Minskineñ Warşaw belän viza mäs''äläsendä Ukraina tösle kileşergä telämäwe artında, xakimiatneñ üz watandaşların tışqı dönyadan tağın da ayırırğa teläwe genä yata. Niçek kenä bulmasın, Könçığış Yevropa illäreneñ ber-ber artlı viza kirtäläre qoruwı, Rusiädä dä, Ukrainada da, Belarus''tä dä awır xislär genä uyata.
Kärim Kamal, Praga


text:
“Tatar cırı 2006” festivalendä çırlar törle yaqlap bäyälänäçäk
İnde bilgele bulğança, yıl axırında tatar estradasında şaqtıy qızıqlı ber çara uza. Ul uzğan yılnıñ iñ populyar cırları bäygesenä näticä bularaq oyıştırıluçı Tatar cırı festivale. Monda tamaşaçılar tarafınnan uzğan yılda icat itelgän cırlarnıñ iñ populyarları bilgelänä häm älege cırlarnıñ başqaruçıları büläklänä. Mondıy çara 2006 yılnıñ dekaber ayında da ütkäreläçäk. Şul uñaydan uzğan matbuğat oçraşuında jurnalistlar sorawlarına Bars-Mediä şirkäteneñ citäkçese Marat Gäräev, Rusiä Tatarlarınıñ milli-mädäni avtonomiä räise Rimzil Wäli häm cırçı Dilä Nigmatullina cawap birdelär.
Oyıştıruçılar süzlärenä qarağanda, konsert bıyıl da, inde 7 yıl rättän Piramida küñel açu üzägendä 2 kön däwamında ütäçäk. 20 dekaber könne yäş cırçılar häm tanılğan estrada artistları qatnaşuında “Yoldızlar fabrikası”, ikençe könne, 21 dekaberdä “Altın bars” xalıq premiäsen tapşıru tantanası häm Tatar cırı 2006 laureatları qatnaşlığında ğala-konsert uzaçaq. Matbuğat oçraşuında tamaşanıñ başqa yıllardan ayıralmalı yaqların Bars-Mediäneñ citäkçese Marat Gäräev atap uzdı.
“Başqa yıllarda yıl eçendä populyar cırlar büläklänä ide häm alar 15-20 ide, ä bıyıl isä ul 17 nominatsiädä uza. Äytik alar: 2006 yılnıñ iñ yaxşı cırı, yıl açışı, iñ yaxşı çit il cırçısı, iñ xalıqçan cırçı, iñ yaxşı al'bom, iñ yaxşı cır, iñ yaxşı cırçı, iñ yaxşı klip, iñ yaxşı muzıykal' törkem, xalıq mäxäbbäte häm başqalar. Häm ul şunıñ belän ayırılıp tora. Bu tatar estradasın törle yünäleşlärdä alğa alıp barırğa mömkinlek biräçäk dip uylıym. Yañadan-yaña ürlärgä menär öçen mömkinlek biräçäk. Säxnä bizäleşe buyınça da häm bügenge köndä tatar estradasında iñ köçle artistlarnıñ buluı buyınça da başqa mondıy yuğarılıqta ütkärelä torğan tatar estrada cırı festivale yuq bügenge köndä.” Bıyılğı festival'neñ byudjetı 10 million sumnan artıq buluı, anıñ texnik yaqtan cihazlanuı, iñ populyar rus häm çit il festival'lärennän dä kim bulmasqa wäğdä itä.
Tatar cırı festivale 7 yıl eçendä küp kenä yäş cırçılarğa zur säxnägä berençe adımnarın yasarğa yärdäm itte. Äytik, tatar estradası Güzäl Urazova, Dilä Niğmätullina, Mälikä, İlnar Säyfiev, Salawat Miñnexanov isemnäre belän bayıtıldı. 6 yıl eçendä 51 cırçı häm estrada törkeme “Tatar cırı” lawreatı buldı, ä “Yoldızlar fabrikası” ike yıl eçendä 24 yaña isem açtı.
Matbuğat oçraşuında isä jurnalistlar Bars-mediä şirkäteneñ al'ternativ tatar muzıkasına qarata fikerlären beleşte.
“Bügenge köndä Tatar cırı festivaleneñ törle naminatsiädä ütüe – ul kompaniäneñ tatar estradasındağı törle yünäleşlärne alğa atlawnıñ berençe adımnarı. Menä uzğan yıl bez rep stilendä cırlawçı Şäkürne çığardıq säxnägä, Zölfiä Kamalova kilde. Min anı bötenläy al'ternativ muzıka dip äyter idem. Al'ternativ muzıkağa bez pozitiv yaqtan ğına qarıybız. Çönki törle muzıka bezneñ bazarnı ğına kiñäytäçäk.”Festival'neñ bülägenä kilgändä, yıldağıça ciñüçe cırçılarğa yuğarı büläk itep altın, kömeş häm bällür qullanıp yasalğan Altın bars sını tapşıralaçaq. Ä menä cırlarnıñ köy häm süz avtorlarına zalda tamaşa qılırğa ğına qala. Monı Marat Gäräev bolay dip añlattı.
“Bez bügenge köndä tatar estradasında bulğan böten artistlar belän dä eşlibez. Rekords kompaniä ul bit inde al'bomnar çığara. Älege cıyentyqlarğa kergän cır avtorlarına belän bez bik tığız mönäsäbättä eşlibez. Yıl däwamında kompaniä millionnan artıq cırnıñ süz häm köy avtorları gonorar tüli. Ä Tatar cırı festivalendä avtorlarnı bez qunaq itep kenä çaqıraçaqbız.”Axırda, isä oyıştıruçılar festival'neñ büläkläw tantanasın tağın da maturraq häm ğädelräk yasarğa dip wäğdä ittelär.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
2004 yılda Tatarstanda tağın 505 keşe AİDS çiren eläktergän
2004 yılnıñ 8 ayında İmmunodifitsit virusın yörtüçe 505 keşe terkälgän. 2003 yılda 919 keşedä awıru tabılğan bulğan. Ä 1997 yıldan alıp bügengäçä alıp sanağanda, Tatarstanda şuşı däwalap bulmıy torğan awıru belän çirläwçelär sanı 6 910 keşe täşkil itä. SPİDka qarşı köräş üzäge tabibı Wälieva Elida äytkänçä, çınbarlıqtağı xälne beler öçen räsmi sannı 10-ga tapqırlarğa kiräk. Aldağı yıllarda AİDS awırunıñ kisken artuı narkomannar sanı zurayuı belän bäyle bulsa, xäzerge waqıtta, belgeçlär, virusnıñ taraluın kübesençä censi azğınlıq belän bäylilär. Censi yul belän çir eläkterüçelär sanın, kimetep bulmasa da, ber urında totar öçen, SPİDka qarşı köräş üzäge dönya täcribäsen qullana. Mäsälän, faxişälärgä häm narkomannarğa rezin äyberlär belän qullanılmağan inlärne taratıla. Ämma, İmmunodifitsit virusın yalğışlıq belän eläkterü qurqınıçı da bar. Mäsälän, narkomannar taşlap qaldırğan enälärgä qadalıp. SPİDka qarşı köräş üzäge tabibı Wälieva Elida, andıy oçraqlar bula qalsa, 3 kön öçendä tabiplarğa möräcäğät itärgä kiñäş itä. Çönki, berençe 3 kön uzğannan soñ, däwalawnıñ faydası bulmıy.Üzlärendä çir buluında şiklängän keşelär, anonim räweştä, buşlay analiz da yasıy ala. Anıñ öçen SPİDka qarşı üzägenä möräcäğät itärgä kiräk. Ul Qazannıñ Vişnevskiy uramında urnaşqan. Andıy üzäklär Respublikanıñ başqa zur şähärlärendä dä bar. AİDS awıru belän çirläwçelär sälämät keşelär arasında yäşi. Alarğa tormışların däwam itärgä qaydan köç tabırğa, sälämät keşelärgä üzlären niçek totarğa? Rusiädä, Yevropa illärendä bu ölkädä xällär niçegräk? Bu xaqta «Azatlıq»nıñ yäkşämbe utırmasında söyläşerbez.
Bikä Timerova.


text:
Qazannıñ İrek mäydanına nindi isem bireler?
Qazannıñ İrek mäydanına nindi isem bireler?
Ä çärşämbe könne, kiçke xäbärlärdä şähärneñ arxitektura häm şähär tözeleşe idäräse başlığı urınbasarı Rozaliä Norğalieva sensatsion yañalıq äytte. Qazan üzägendäge İrek mäydänı isemen dä, cisemen dä üzgärtäçäk. Mäğlüm ki, bu mäydan tiräsendäge binalar yañartıla. Xäzerge waqıtta “ofitserlar yortı” binası (ul şähär ratuşasına äylänäçäk) häm Ministrlar Kabinetı (elekkege Obkom) binası üzgärtep qorıla. Tizdän İrek mäydanınıñ kürke bulğan, Musa Cälil isemendäge opera häm balet teatrı binasında da üzgärtep qoru, yañartu eşläre tämämlanaçaq. Şunnan soñ, şähärneñ baş arxitektura idaräse İrek mäydanın Teatr mäydanı itep üzgärtergä niätli. Hättä Rozaliä Norğalieva İrek mäydanındağı Lenin häykälen demontajlau farazlana dip tä cibärä.
Mondıy sensatsion belderü, älbättä, cämäğätçelekne, jurnalistlarnı äsärländerde. Tarixi istäleklär, häykällär saqlaw bülegenä jurnalistlar bertuqtawsız şaltırata. Cawap ber: İrek mäydanındağı Lenin häykäle, başqa tarixi istäleklär kebek uq, däwlät saqlawında. Tatarstan mädäniät ministrı urınbassarı Rafael Wäliev “İrek mäydanınıñ ber öleşen, teatr qarşındağı öleşen, Teatral mäydanı dip atau täqdimnäre bar” dide. “Läkin Lenin häykälen demontajlau kebek ideyälär — farazlar ğına bulıp qala. Bernindi dä xökümät qararı yuq.”
Musa Cälil isemendäge Opera häm balet teatrı binası, mäğlüm bulğança, 50-nçe yıllar urtalarında tözelep betkän. Lenin häykäle quyılğançı, bu urında, böek urus yazuçısı Derjavin häykäle bulğan. Ägärdä inde iske isemnärne äbi patşa, yä bulmasa, Nikolay patşa zamanındağı isemnärne qaytaru mantıyğı belän barsañ, İrek mäydanın Derjavin baqçası dip iğlan itärgä kiräk bulır ide.
İrek mäydanı Tatarstannıñ yaña tarixına kergän mäydan. İrek mäydanı Tatarstan möstäqıllege öçen köräş urınnına äwerelde. Ul -- Tatarstan möstäqıllegen iğlan itkän İrek mäydanı.


text: Dürtöyle rayonındağı bu şirqat rayon başlıqları belän qarşılıqqa kergäne öçen basımğa duçar bulğan ide. Anıñ utın-suın özep “tärbiäläw“ çaraları mäxkämälär qatnaşlığı belän tuqtatılğan ide.Şirqat citäkçese milisí xezmätkärläreneñ maşínalarına narkotík taşlarğa omtılış yasaw oçraqları buluın ireşterde.“Tañ“ğa qağılışlı soñğı xäbär — şirqatneñ buxğalterı rayon xastaxanäsendä can birgän.“Tañ“ räise Rinat Säxipcadin bu xälne xakímít belän bulğan qarşılıqnıñ qaytawazı bularaq añlata.Anıñ süzlärenä qarağanda , başta awırunı däwalarğa salmí yafalağannar.Artaban , ostexondroz diağnozı quyıp darulí başlağannar.Awıru baş mienä qan sawudan ülgän.Kürşe rayonda tikşerü näticäläre anıñ daru dozasınıñ küp birelüennän dip añlatqan.Bu waqíğäne tikşerü däwam itä.


text:
BMO maxsus wäkile Laxdar Braximi Ğiraqta yaña xakimiat qoru yulların täqdim itä
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Ğiraqtağı maxsus wäkile Laxdar Braximi, şuşı ildä xakimiatne amerikannardan cirle idarägä tapşırunıñ çetrekle mäs''älälären caylı ğına xäl itü öçen waqıtlı xökümätne mömkin qädär tizräk qorunı yaqlıy. Bu xaqta ul sişämbe kiçen Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurası qarşında yasağan çığışında belderde.
Audio, Laxdar Braximi
"Xökümätne tizräk qorunıñ yaxşı yaqlarınnan berse itep min anıñ ildäge çit il ğäskärläre häm Berläşkän Millätlär Oyışması belän, xakimiatneñ 30-nçı yünnän soñ niçek ğämälgä quyılaçağı xaqında söyläşülär başlawı öçen kübräk waqıtı buluın küräm" dip añlata Braximi Ğiraqta küçeş çorı xökümäten mömkin qädär tizräk tözü kiräklegen. Läkin ildä yaña xakimiat qoru monıñ belän genä çiklänmäskä tieş di Braximi İminlek Şurasına. Ğiraqta qanuni, yäğni legitim ber xakimiat urnaşıru bik möhim. Moña niçek ireşü yulın ul bolayraq kürä - anıñ Ğiraqqa yasağan elekke säfärläre barışında andağı cämäğätçelek, ildäge bar qatlamnarnı da wäkillek itkän yaqınça meñläp kürenekle äheldän mäcles cıyunı xup kürüen beldergän bulğan. Monı ğämälgä quyu öçen Laxdar Braximi maxsus oyıştıru xäyäten buldırunı täqdim itä, ul üz eşen inde xäzerdän ük başlarğa tieş bulaçaq. Mäcles utırışları yüldä uk açılıp Ğiraqta bar il külämendä dialog başlaw zarur di Berläşkän Millätlärneñ maxsus wäkile.
Audio, Laxdar Braximi
"Eşne başlap cibärü öçen älege mäcles il xalqına üzeneñ ärnüle ütkäne häm berük waqıtta kiläçäge xaqında da fiker alışuı öçen Ğiraq cämğiaten mömkin qädär kiñräk wäkillek itkän ber ürnäk cıyılma bulırğa tieş" dip añlata üz planın Braximi. Waqıtlı xakimiat yıraq kiläçäkkä qarağan qararlar qabul itmiçä genä, bu eşne kiläse ğinwarda saylanır dip kötelgän çın xökümätkä qaldırırğa tieş bulaçaq di BMO wäkile. Ul tizdän yänä Ğiraqqa qaytıp, üzeneñ andağı aradaşlığın däwam itärgä cıyına. Tizdän Bagdadta yaña amerikan ilçese bulıp eşliäçäk John Negraponte senatnıñ tışqı eşlär komitetında uzğan tıñlawlarda, Washingtonnıñ Braximi tırışlıqların yaqlawın belderde häm anıñ Ğiraqta yaña xakimiat buldıruğa kertkän öleşen bik yuğarı bäyäläde.
Audio, John Negraponte
"Bez ilçe Braximi tırışlıqların çın küñeldän xuplıybız häm, minemçä bez, anıñ täqdimnären tağın da nığıtu öçen bar närsäne dä eşliäçäkbez" dip belderä yaña ğına Bagdadqa Quşma Ştatlar ilçese itep bilgelängän John Negraponte.
Kärim Kamal, Praga


text:
Qazanda, ğınvar başında «Tatar cırı 2002» xalıqara premiäsen tapşıru tantanası dip atalğan çara uzğannan soñ, Tatarstannıñ mädäniät ministrlığı üzeneñ «Tatar cırı» dip atalğan festivalen yañadan ütkärä başlawı turında iğlan itte. Bıyıldan başlap ul İlham Şakirov iseme belän ütäçäk. Anda tatarlar yäşägän Rusiä regionnarınnan, respublika rayonnarınnan, şähärlärennän üzeşçän häm professional artistlar qatnaşa ala. 1 martta bäygeneñ berençe öleşenä ğarizalar qabul itü tämamlanırğa tieş bulsa da, oyıştıruçılar bu şartnı beraz üzgärtergä buldı. Qazanda yäşäwçelär anı 27 martqa qädär tapşıra ala, ä respublika rayonnarında yäşäwçelär öçen zona bäygelärenä kilep, qatnaşu telägen belderü dä citä. Zonalarda ütäçäk bäygelärneñ juri räise Rif Ğataullin xäbär itkänçä, bügenge köndä oyıştıru komitetı 40tan artıq ğarizanı qabul itkän inde. Qatnaşırğa teläk belderüçelär arasında yäşüsmer balalar da, küpmeder täcribä tuplap ölgergän artistlar da bar. Berençe zona bäygese 11martta Buyada başlanaçaq, annan soñ 13 martta Rif Gataullin citäkçelegendäge juri Saba rayonına baraçaq, 17-sendä alar Sarmanda, 18ndä Çallıda bulaçaq. Professional kompozitorlar häm cır belgeçlärennän torğan juri nindi talantlarnı ezläp tabır, kiläçäk säxnä yoldızları kem bulır. Älegä bu xaqta farazlar qorırğa irtäräk bulsa da, Rif Ğataullinnıñ şul turıda fikerläre bar. Başqortstannıñ «Duslıq moñı» festivalendä ciñgän ber yäş cırçı da älege «Tatar cırı» bäygesendä qatnaşırğa teläk beldergän ikän.
Ul bik köçle köndäş bulır dip kötelä. Anı häm başqa Başqortstan talantların kürep qaytqan Rif Ğataullin, äñgämä waqıtında, kürşelär Tatarstan cırçıların uzdırıp cibärmägäye, dip kisätep quydı. Küräsen, Başqortstandağı tatarlarda milli moñnar yaxşıraq saqlanğan, dip äytte ul bezgä. Milli, ozın köylärne cırlıy belmägän başqaruçılar bäygeneñ berençe basqıçınnan uk töşep qalaçaq, dip ışandırdı Rif Ğataullin.


text:
Çiläbe ölkäse möselmannarı tormışı
Çiläbe ölkäse möselmannarı arasında soñğı yıllarda dini añ kütäreleşe sizelä, xalıq üzeneñ onıtılıp barğan dini ğädätlären yañarta. Kön'yak Ural möselmannarınıñ dini üzäge bulğan oyışma - Çiläbe häm Kurgan ölkäläreneñ möftiäte 1994 yılda terkälde. Möfti itep Ğabdulla xäzrät Şakaev raslandı. Ölkädä dini oyışmalar, mäçetlär, mädräsälär, äkrenläp bulsa da, yıldan-yıl arta bara. Yaña mäçetlär salına, iskeläre remontlana. Bügenge köndä Çiläbe ölkäsendä möselman mäxälläläreneñ sanı 65 tän artıp kitte. Dingä ışanuçılar öçen belem alu mömkinlekläre dä arta bara. Şuşı maqsatnı küzdä totıp, Çiläbe ölkäse mäçetlärendä islam qanunnarın öyrätä torğan mädräsälär dä açıla bara. Anda uquçı möselmannar başlanğıç dini belem alalar, Köränne döres uqırğa öyränälär.
Çiläbe şähäreneñ üzendä genä 4 mäçet eşläp kilä. Şähärneñ Lenin rayonında bişençe mäçet tözü öçen urın alınğan. Bügenge köndä şähärneñ baş mäçete bulğan Aq mäçet nigezendäge mädräsädä 20 şäkert köndezge uquda, 100 dän artıq möselman kiçke uqudalar. Mädräsädä däreslärneUfadağı Rusiä İslam universitetın tämamlağan möğällimnär alıp bara.
Universitetnıñ rektorı Rinat xäzrät Raev äytüençä
“Kiläçäktä Çiläbedä dä Rusiä İslam universitetnıñ filialın açıp, fänni fiker, fälsäfä nigezläre belän qorallanğan yuğarı kvalifikatsiäle din belgeçlären äzerläw küzdä totıla. Şuşı plan tiz yıllarda ğämälgä aşırğa tieş”.. Rinat xäzrät 2005 yılnıñ dekaber ayınnan Çiläbe häm Kurgan ölkäläreneñ möfti wazifasın da başqara. Aldağı tapşırularda xäbär itkän idek, iskä töşeräbez, Çiläbe häm Kurgan ölkäläreneñ möftiläre Ğabdulla xäzrät Şakaev belän Ramazan xäzrät İşmöxämätov ütkän yılnıñ noyäber ayında Üzäk diniä näzarätenä plenumğa barğanda yul faciğasenda häläk buldılar. Möftilärneñ häläk bulularına 40 könnären iskä alğaç, Çiläbe häm Kurgan ölkälärendä möselmannar syezdı ütkärelde. Anda ike ölkägä dä möfti itep yäş, yuğarı dini belemle belgeç Rinat xäzrät Raev saylandı. Şul waqıt eçendä Çiläbe möselmannarınıñ dini tormışında küp üzgäreşlär buldı.
23 sentäber kiçendä böten dönya möselmannarı ramazan ayına kerde. Kiçke Täräwix namazına Aq mäçetkä küp möselmannar cıyılğan ide. Rinat xäzrätneñ tirän mäğnäle, añlayışlı wäğäzlären, küñelgä yatışlı süzlären härkem yotlığıp tıñladı.
– Rinat xäzrät, sez ütkän yılnıñ dekaber ayınnan Çiläbe häm Kurgan ölkäläreneñ diniä nazäräteneñ räise, möfti wazifasın başqarasız. Şul waqıt eçendä möftiättä nindi eşlär eşlände?– Möftilek wazifasına min 2005 yılda, 28 dekaberdä häm 29 dekaberdä syezdlarıbız ütte Çiläbe häm Kurgan ölkäsendä. Bu eşemä totındım berençe könendä ük. Häm berençe eşlärebez dä, mäxällälär belän tanışu imamnarıbız belän. Häm alar belän kiñäş mäcleslärebez dä ütkärdek. Häm annan soñ mäçetlär salularınıñ tärtiplären, nigezlär qaydadır salınğan, qaydadır restavratsiä räweşläre bara, mäsälän, Troitsk şähärendä, Qıştım şähärendä nigezlär salınğan ide. Häm Kurgan ölkäsendä dä mäçetlär açuğa yärdämlär ittek. Ul ğına tügel, bik tä bezneñ möhim bulğan uqıtu häm balalarğa tärbiä birü. Bu Ufada Rusiä islam universitetındağı şäkertlärne alıp kilep, bu töbäklärdä, bu rayonnarda, Çiläbe häm Kurgan ölkäsendä meñnän artıq şäkertlär, balalar uqıtu buldı, praktika ber aylıq. Häm alar da küp däreslär aldılar, küp dini ğilemnär aldılar. Menä bolarnı da oluğ eşlärebezdän berse dip sanıybız. Häm üzebezneñ dini näzaräteneñ gäzite dä çığa başladı. Xalıq bik ğilem yağınnan da häm xäbär yaqlarınnan da susap torğan waqıtlarında da oluğ eşlärebezgä totınğanıbız berse menä bu xalıqqa xäbärlär tapşıru, xäbärlär birü bik yaxşı eş. Kiläçägebezdä dä monı däwam itü häm qüätländerü. Häm kiläçäktä radio da bulsın, televizor da bulsın, üzebezneñ peredaçalarıbıznı da, çığışlarıbıznı da xalıqqa citkerergä tieş. Çönki härber keşe mäçetkä, härber keşe mädräsägä kilä almıy. Xalıqqa dini mäğlümätlär, dini däreslär şul räweştä dä citkerergä tieşbez.
İñ möhim üzgäreşlärneñ berse – Çiläbe ölkäse tarixında berençe tapqır “Xiläl” isemle dini gazeta çığa başlaw. Gazetanıñ oyıştıruçısı – Çiläbe häm Kurgan töbäkläre möselmannarınıñ diniä näzaräte. Ul älegä ayına ber tapqır, 8 bit bulıp çığa. Gäzit poçta belän Çiläbe häm Kurgan ölkäläreneñ mäxälläläre aşa taratıla. Gäzitneñ berençe sanı Mäwlid bäyrämenä çığarıldı häm bäyrämdä möselmannarğa büläk itep taratıldı. Gazetada materiallar öç teldä: tatar, başqort häm rus tellärendä basıla. Älegä gazetanıñ öç sanı dönya kürde, dürtençe sanı ramazan bäyrämenä bağışlap çığarıldı.
– Rinat xäzrät, gäzitneñ iseme närsä añlata, häm ni öçen şul isemne sayladığız?
“Bu bezneñ gäzitebez «Xiläl» dip äytelde dä, çönki päyğämbärebez sällallahu ğäläyhissäläm dä härber ay tuğanda da... bu gäzitneñ iseme dä yaña ay tuu digän. Bu Çiläbe ölkäsendä, Kurgan ölkäsendä dä küp üzgäreşlär buldı. Bu ike xäzrätlärebezneñ dönyadan küçüennän soñ da oluğ üzgäreşlär buldı. Üzgäreş bu mäğnäwi yağınnan qarağanda da, ay tuğan waqıtında da päyğämbärebez sällallahu ğaläyhissäläm niçek aynı kürgän waqıtında da bu izge aylar bulsa ide, bäräkätle aylar bulsa ide dip xäyer-doğalar da qılıyq häm qarşı alıyq. Şunıñ kebek bez dä izge niätlär belän menä bu aylarıbıznı da, häm gäzitebezneñ dä iseme «Xiläl» dip härwaqıt izgelekkä çaqırsın, härwaqıt imannarıbıznı yañartıp torırğa Allah Täğäläneñ quşqanın ütäp, tıyğannarınnan tıyılıp, härwaqıt menä yaña ay kebek tormışıbız da härwaqıt balqıp, nurlanıp torsa ide”.
– Rinat xäzrät, izge Ramazan ayı belän möselmannarğa nindi teläkläregez bar?
“ Bu Ramazan şärif aylarıbızda Allahu Täğälä härqaysıbızğa da bäxetlek, täwfiq, istikamätlär, iman belän yäşäwlärebezne, islamda yäşäwlärebezne häm Allahnıñ yulında, hidayät yulında yäşäwlärebezne härqaysıbızğa da, balalarıbızğa da, onıqlarıbızğa da, balalarıbıznıñ balalarına da qiämätkä xätlek turı yulda, iman yulında yäşäwlärebezne Allahu Täğälä täbäräkkä nasıyp häm miäsär qılsa ide. Härqaysıbızğa da Allahnıñ quşqanın ütäp, tıyğannarınnan tıyılıp, üzeneñ räxmätenä, üzeneñ rizalığına ireşülärne härqaysıbızğa da Allahı Täğälä nasıyp äyläsä ide. Wässäläm ğaleykum wä räxmätullahi wä bäräkätuh.”
Sez Çiläbe Häm Kurgan ölkäläre Diniä näzaräteneñ räise, möfti Rinat xäzrät Rayıwnıñ qotlawların işettegez.
Çiläbe , Luiza Zakircan


text:
İrannıñ Yuğarı citäkçese Ayatollah Ali Khamenei, bügen comğa namazı waqıtında Ğiraq oppozitsiä köçläre Quşma Ştatları citäkçelegendäge koalitsiä belän xezmättäşlek ezlämäskä tieş, dip belderde. Çit ğaskärlär belän xezmättäşlek itü-tarixi xurlıq bulaçaq, dide Khamenei. İran citäkçese şulay uq Ğiraq xalqın tärtipsezleklär oyıştırmasqa çaqırdı, çönki ildäge totrıqsızlıq çit ğaskärlärneneñ Ğiraqta ozaq waqıtqa qalularına säbäp bulaçaq, dide ul.
Khamenei wağazendä diktator Säddäm Hösäin rejimınıñ bärep töşerelüenä xuplaw häm ber ük waqıtta ilgä bärep kergän koalitsiä köçlärenä täñqit tä bar ide.


text:
Ekrem Çelebi - Başım Alıp Diyar Diyar Gideyim
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Başım Alıp Diyar Diyar Gideyim
Etiketler : Ekrem Çelebi - Başım Alıp Diyar Diyar Gideyim türkü indir, Ekrem Çelebi - Başım Alıp Diyar Diyar Gideyim türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Başım Alıp Diyar Diyar Gideyim mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Başım Alıp Diyar Diyar Gideyim türküsü, Başım Alıp Diyar Diyar Gideyim sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Başım Alıp Diyar Diyar Gideyim bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Bu Zalim Gurbet
Ekrem Çelebi - Gezdir Ağam Kıratı
ekrem çelebi - can özümden besmeleyi çekince-sultanım (kırıkkale)
Ekrem Çelebi - Ne Karaymış Alnımın Yazısı
Ekrem Çelebi - Doktor Benim Yaram
Ekrem Çelebi - Gel Kaçma Gel Gel
Ekrem Çelebi - Adana nın Bayırına
Ekrem Çelebi - Gidenin Üçü Güzel


text:
Rubin UEFA kubığı öçen köräşä
Pänceşämbe Qazanda zur futbol köne. Älege xäbär efirğa çıqqanda Rusiä danın yaqlap çığış yasawçı "Rubin" UEFA Kuboğı turnirında ikençe sınaw uza. Ul Belarusnıñ "BATE" komandası belän köç sınaşa. Berençe uyın Qazannıñ Üzäk stadionında uzsa, ikençe cawap oçraşuı 24 awgustta Belarus mäydanında ütäçäk. Bilgele bulğança, UEFA Kuboğı yarışlarında qatnaşu xoquqın "Rubin" futbolçıları premyer-ligada çığış yasawlarınıñ berençe yıllarında uq yawlağan ide. Ul waqıtta uq qazanlılar ğäcäpkä qaldıra yazdılar: Avstriädä ataqlı "Rapid"nı 2 : 0 isäbe belän ciñep qaytıp, üz mäydannarında ğına ottırğan idelär.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Menä inde 26 kön m’ömin-möselman qärdäşlär tañ atqançı säxär aşap qoyaş bayığançığa qädär izge teläktä bulıp uraza totalar. Bu izge ğämällär qılğanda barsına da Allahnıñ rizalığı belän dip niät qılına. Allahnıñ rizalığı belän awız açıla häm tärwix namazları uqıla. İslam dine täğlimätläre buyınça, Allahı täğälä tarafınnan Ramazan Şärif ayı öçkä bülengän. Anıñ ike bülege ütte, menä öçençe un könlekkä dä kilep cittek. Bu soñğı könnärneñ nindi zur ähämiätkä iä buluın İslam dinendä buluçı millättäşlärebez yaxşı belä. Ul da bulsa, bu könnärne bersendä Qäder kiçe bula. Qol Şärif mäçetennän Röstäm xäzrät Bakirov söyli:
- Päygambärebez Möxämmät (s.g.v) Qäder kiçäse turında bezgä äytte häm Allahı täğälä üze dä “Qäder” digän süräne iñderde. Menä şuşı Qäder kiçäsen päygambärebez (s.g.v) Ramazan ayınıñ soñğı un köneneñ taq tönnärendä ezlägez dide. Tögäl köne bilgele tügel. Qayber riwayätlärdä Ramazannıñ yegerme cidençe tönendä bulğan digän süzlär bar. Qol Şärif mäçetendä 19 oktäberdän 20 oktäbergä qarşı töndä bez täräwix namazlarınnan soñ, xörmät yözennän täsbix namazları uqbız.
Röstäm xäzrät äytüençä, Allahı täğälä Qorъni kärimdä;“Qader kiçäseneñ töne ber meñ aydan da, yaxşıraqtır, sawaplıraqtır”- digän. Ber meñ ay ul 83 yıl ikän, 83 yıl ul ber ozın ğömerle keşeneñ yäşe. Röstäm xäzrät däwam itä;
- Yäki ber namaz uqısa, 83 yıl namaz uqığan äcer sawapnı alaçaq, inşalla. Bu könne İman kälimäse äytsäk, 83 yıl äytkän kebek sawap yazılır, Alla boyırsa.
Bu Qazannıñ Qol Şärif mäçete xäzrätläreneñ berse buldı. Tatarstannıñ Qazannan çittäge rayon-awıllarındağı millättäşlär dä bu izge kiç turında bik yaxşı belälär. Alarğa äti-äniläre, äbi-babayları belgertkän, öyrätkän. Xäzer ul keşelär üzläre äbi-babaylar bulıp betkännär inde. Bez Balıq bistäse rayonı Küki awılınnan Mädinä abıstay belän bez telefon aşa Ramazan ayındağı qäder kiçäse turında söyläşep aldıq. Menä ul bezgä närsälär söyläde:
- Salqın kön bulsa, bik salqın bulmıy. Annarı cil ismäs di ul, Qäder kiçeneñ bilgeläre. Hawada bolıtlar bulmas, etlär örmäs. Bu küreneşlärne kürergä bula. Menä bıyıl bez 16-17 buldımı mällä dip yöribez. Bu könnärdä cil. Ul könnärne köne-töne tınıç, matur ide. Bez bala çaqta Qäder kiçäse zurlap bilgelänelep ütte. Xatın-qızlar awıl abıstaylarınıñ öylärendä tönge 11-12rә qädär doğa uqıp, teläklär teläp, kitap süzlären tıñlap utırdılar.
Sez Balıq bistäse rayonı Küki awılınnan Mädinä abıstaynı işettegez. Qäder kiçläre möbaräk bulsın xörmätle m’ömin-möselman qärdäşlär! Allahı täğälä, sezneñ dä bezneñ dä qılğan izge ğämällärebezne qabul qılsın.
Röstäm İsxaqi


text: Em Kara kıs avulumga kelgende Em Kültüldegen kar yerge tüsgende Am ) Dombıramdı alarman ) Em ) Yürek sazım çalarman ) X 2 G Fm Em ) Kaygırgandı eş aytbam ) Em Dombıra sazım estgen ataylar Manesine es bergen anaylar Am ) Estgenine oy berip ) Em ) Yüreklerge ses berip ) X 2 G Fm Em ) Köz yastı kızganmaslar ) G - Fm Em G - Dm Em Eeeey dombıra, eeeey dombıra Em Nogaydın kaygı sansız kününde Batirler yuklamagan kününde Am ) Yüreklerin kötergen ) Em ) Sogıslarda küş bergen ) X 2 G Fm Em ) Köptü körgen Dombıra ) G - Fm Em G - Dm Em Eeeey dombıra, eeeey dombıra


text:
…Duma räise Gennadiy Seleznev kilä
Qazanğa kilergä telägän Mäskäw qunaqlarınıñ isemelege monıñ belän genä çiklänmi. 17 mayda Tatarstanğa Rusiä Däwlät Duması räise Gennadiy Seleznev ta kilergä niätli ikän. Ul Qazanda 17 may könne açılaçaq federativ häm xalıqara mönäsäbätlärgä qağılışlı qanunnarğa bağışlanğan seminarda qatnaşaçaq. Monnan tış Gennadiy Seleznev Qazan belän tanışaçaq, aña boralaqlar yasau zavodın, «Krasnıy Vostok» şirqäten, ippodromnı, metro tözeleşen kürsätäçäklär. Şulay uq Rusiä spikerı Qazan däülät texnik universitetında ğalimnär häm studentlar belän, Bötendönya tatar kongressında tatar zıyalıları belän, ä Däülät Şurasında jurnalistlar belän oçraşaçaq. Seleznev «Tatarstan» telekanalında turı efirda çığış ta yasıyaçaq. Spiker äfände dä Qazan belän genä çiklänmiäçäk. 18 may könne ul Bilär şähäre häm respublikanıñ Kama aryağı belän tanışaçaq. Räsmi vizit waqıtında Gennadyi Seleznevnı anıñ Tatarstan kollegası Färit Mäxämmätşin, respublikanıñ vitse-premyerı Zilä Wälieva, Qazan şähäre başlığı Kamil İsxakov ozatıp yöriäçäklär.
Ä menä 14 may könne Tatarstanğa Amerikadan ber törkem ğalimnär kilep töşäçäk. Amerikanıñ Anderson kolledjında belem birüçe professorlar Qazanda 18 mayğa qädär bulaçaqlar. Başqalabıznıñ berniçä yuğarı uqu yortlarında bulıp, alar respublikanıñ studentları, uqıtuçıları, ğalimnäre belän oçraşıp, seminarlar, uqular uzdıraçaqlar. Şulay uq alar Tatarstan-Amerika regional' institutında menedjment buyınça leksiälär uqıyaçaqlar, Milli kitapxänäneñ küptän tügel genä açılğan Amerika zalında oçraşular ütkäräçäklär.


text:
Törkiädä armiә belәn xөkümәt arasında kierenkelek üsә
Bәlki dә berençe mәrtәbә bularaq ber parat waqıtında xәrbi ber bülek sәyәsi şiğarlar qıçqırıp uramnardan ütte. Bu vaqiğә Tөrkiәneñ kөnyaq-kөnçığışında küpçelek Kөrdlәr yәşәgәn Diyarbakır şәhәrendә buldı. Tөrkiә cөmhuritenә nigez salğan Mostafa Kemal Atatөrekneñ Diyarbakır şәhәrenә vizit yasawınıñ 69-nçı yılı uñayı belәn oyıştırılğan yolağa biredәge 7-nçe armiәneñ ber otraydı da qatnaştı. Şuşı yolada Atatөrekneñ poezd belәn vokzalğa kerewü simvolik rәweştә surәtlәnde. Yolağa vali, mer, xәrbi bülek citәkçese, Dicle Uniersitetı rektorı, polistiә citәkçese hәm başqa aldınğı şәxeslәr qatnaştılar. Yoladan soñ vokzaldan şәhәr üzәgendәge Atatөrek hәykәlenә taban yasalğan paratta soldatlar “Tөreklәr ğәskәr tuwa”, “Hәmmә nәrsә watan өçen”, İñ bөyek Tөrek Atattөrek”, “Watan siña canım fida”, “şәhitlәr ülmi, watan bülenmi” kebek şiğarlar qıçqırıp 10-nçı yıl marşın sөylәdelәr. Mondıy ber xәl berençe mәrtәbә bula. Yәğni armiә sәyәsi şiğarlar kütәrep mondıy ber demonstratsiә yasağanı yuq ide. Inde bu andağı komandirnıñ insiatiwası belәn me yuğ isә General ştab başlığınıñ kürsәtmәse buyınçamı eşlәnde әlegә mәğlüm tügel.
Cirle Kөçlәr Komandirı armiә generalı İlker Başbuğ da Fransiәneñ Ermәnnәrgә genosida yasalmadı dip dәğvә kütәrüçelәrne xөkümgә tartu buyınça çığarğan qanunına protest maqsadınnan Tөrkiә belәn Fransiә arasındağı xәrbi mөnәsәbәtlәrneñ tuğdırılğan buluwın belderde. Başbuğ “ike il arasında yuğarı dәrәcәle vizitlar yasalmıy, urtaq xәrbi manevrlar da tuqtaldı” dip belderde. Bu inde ike il arasında urtaq xәrbi saqlanu industriası belәn bәyle proyektlarnı kөçtәn çığarmas dip ışanıla. Generalştab başlığı armiә generalı Yaşar Büyükanıt әle monan elek tә “Qanun proyektı Fransuz parlamentından uzsa illәrebez arasındağı mөnәsәbәtlәr өzeler, xәrbi mөnәsәbәtlәrbezne tuqtatırbız” dip beldergәn ide. Qısqası bu hәm moña oxşaş tәrәqqiәtlәr Tөrek Qorallı Kөçlәreneñ sәyәsәtkә tıqşınuwı dip bәyәlәnә ala. Bu turıda jurnalistlar bik dәşmәsәlәrdә xөkümәt belәn armiә hәm üzen Atatөrekçe dip atawçı oppozitsiә arasında rejimgә mөnәsәbәt turında tartış dәwam itә. Şiksez bu da Tөrkiәdә sәyәsi kierekkelekne üsterә.
“Zaman” gazetasınıŋ 16-nçı Noyäber sanında “xalıqnıñ qaraşı: ğәskәr sәyәsәtkә tıqşınmasın” isemle rubrika belәn ber xәbәr basılıp çıqtı. Şuña kürә, Türk Bilgi Araştırma Kiŋeş şirkәte 3 belәn 4-nçe Noyeberdә 14 şәhәrdә anketa oyıştırğan. Anketağa qatnaşqannarğa “Xәrbilәr sәyәsәtkә tıqşınsınnarmı?” digәn soraw birelgәn. Çawap birüçelәrneñŋ 58 %-ı bu yalğış digәndә, 14,5 protsentı yaqlap tawış birgәn. Şuluq anketta da “Tөrkiә AB belәn mөnәsәbәtlәren tuñdırsınmı?” digәn sorawğa isә 60 % әyye dip çawap qaytarğan. Dimәk xalıq ta AB-neñ Tөrkiәgә qarata pozitsiәse belәn riza tügel, әmma monıñ sәyәsi yullar belәn cişelüwen teli, ә xәrbilәrneñŋ tıqşınuwı arqılı tügel. Xәrbilәrneñ soŋğı adımnarı alarnıñ hәm eçke hәm dә tışqı politika da üz tәsirlәren cәyәrgә tırışuları dip bәyәlәnә.
Bu arada gazet, jurnal hem televiziә programlarında yış qına AK partiә xөkümәte yaki cirle idarәlәrendә laisizmğa qarşı dip bәyәlәnә alaçaq tәrәqqiәtlәr turında xәbәrlәr çığa başladı. Tabiği barlıq şuşı tәrәqqiәtlәr xalıqta kierenkelekne üsterә. Tөrkiәdә putç oyıştıru traditsiәsenә iә armiәneñ eşçәnleklәre hәm belderülәre şuşı kierenkelekneñ üsüenә zur өleş kertәlәr.
İstanbul ,Äxtәm İbrahim


text:
Kiçä Germaniä soldatları utırğan avtobusnı şartlatu näticäsendä 4 soldat hälak buldı, 31-e yaralandı.
Qabuldağı 5 meñ keşelek Xalıqara İminlek Yardäme Köçläer wäkile leytenant-polkovnik Thomas Lobbering kisätülär kön sayın bulıp tora, alarnıñ qaysı çın qaysı yalğan buluın ayıru bik qıyın dide.
Lobbering bez bu höcümgä qarap üz eşçänlegebezne tuqtatmayaçaqbız dide.
Ul şulay uq Xalıqara İminlek Yardäme Köçlärenä qarşı terror höcümnäre kiläçäktä dä bulırğa mömkin dide.
Kiçä Qabulda aftobus yanınnan uzuçı taksi maşinasında bomba şartlaw näticäsendä avtobusqa zıyan kilgän, maşina metal kisäklärenä tarqalğan.


text:
İrannı Hizbullanı yaqlawda ğäyepläw nigezleme?
“Hizbulla”nıñ ike İzrail xärbien totıq itep aluı belän başlanıp kitkän qorallı nizaqqa İran belän Süriäneñ dä quşılıp kitü qurqınıçı bar. İran, ägär dä İzaril Süriägä höcüm itsä, cawap qaytaru belän yanadı.
Berençe bulıp bu fikerne BMOdağı AQŞ wäkile John Bolton äytte. 14 yüldä New-Yorkta BMOnıñ İminlek şurası utırışında ul, “terrornı yaqlağan däwlätlärne barlamıyça, Hizbullağa qarşı çaralar kürep bulmıy” dip belderde. Xärbi çaralar başlanğaç ta, İzrail, Hizbulla xöcümnärendä İrannı ğäyepläde. İzrailneñ tışqı eşlär ministrı Tsipi Livni sişämbe könne Yerusalimda jurnalistlar belän oçraşuda, “İran, Süriä, Hizbulla häm XÄMAStän torğan terror häm näfrät küçäre tınıçlıqqa ömetne yuq itergä teli”, dip belderde:
“İzrail häm xalıqara cämäğätçelekkä terror häm näfrät küçärennän - Hizbulla, XÄMAS, Süriä häm İrannan- qurqınıç yanıy. İzrail häm xalıqara cämäğätçelekneñ maqsatı ber - Hizbullanıñ Liban häm İzrail xalıqların üz kontrolendä totuına noqta quyu, anıñ töbäktä tınıçlıq häm iminlekkä qurqınıç tudıruın tuqtatu.”
İzrail general mayorı Udi Adam, “terror oyışması Hizbulla İran yaqlawı häm finans yärdäme belän Libannan xäräkät itä, küptän tügel İran belän Süriä saqlanu turında kileşügä qul quydı, dimäk alar ber yaqta tora”,- dide İzrail general mayorı.
İrannan bu ğäyepläwlärgä reaksia tiz genä bulmadı. Prezident Mäxmüt Äxmädinicät könçığış Äzerbäycanda berniçä könlek säfärdä ide. Anda ul İzrailgä qarşı belderülär yasadı:
“Demokratia häm keşe xoquqların yaqlıybız dip maqtanğan däwlätlär bar, ä küz aldında Libanğa bombalar töşkändä häm tınıç xalıq üz öyendä hälak bulğanda, alar däşmi. Alar ber süz dä äytmi, üterüçelärne endäşmiçä genä yaqlıy.”
Şul uq könne Tähranda Yuğarı milli iminlek şurası sekretare Ali Laricani häm tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Xämit Riza Asefi, İzrail ğämällären kisken tänqıytläp çıqtı.
Ğäyepläwlär buldı, ämma alarnıñ nigeze barmı? Süriä belän İrannıñ Hizbullanı yaqlawı närsädä çağıla?
İrannıñ Hizbulla häm XÄMAS belän bäyläneştä toruına dälillär bar. Laricani 12 yül könne Dämäşkta XÄMAS citäkçese Xälit Mişal häm Fälästinnärneñ islam cihadı wäkilläre belän oçraşqan. Ul şulay uq Hizbulla wäkilläre belän dä küreşergä uylağan bulğan, ämma oçraşu kilep çıqmağan, dip xäbär itä KUNA mäğlümat agentlığı. Tähranda april ayında bu tör oçraşu bulğan inde. Oçraşular şulay uq 2001 dä häm 2002 dä dä Tähranda uzğan. Fälästin suğışçan törkemnäre wäkilläre İran prezidentı belän bıyılnıñ ğıynwarında Dämäşktä oçraşqan. Tähran berqayçan da alarnı yaqlawın yäşermäde. İran xätta XÄMAS citäkçelegendäge Fälästin xakimiatenä aqça cıyu eşen üz östenä ala.
Tähran suğışçan törkemnär arasında, başqalar belän çağıştırğanda Hizbullanı yaqınraq kürä. 80 nçe yıllar başında Hizbulla oyışuında İran zur rol'' uynadı. Oyışmanıñ nigezenä İrandağı “Vilayat Faqix” sisteması salındı. Hizbulla xäzer Libannıñ säyäsi sistemasına kergän. Anıñ äğzaları saylawlarda qatnaşa häm xökümättä utıra. Könyaq Bäyrüttağı Hizbulla baş fatirında diwarlarda İran islam cömhüriäten tözüçe Ayatulla Ruxolla Xomeni häm xäzerge ruxi yulbaşçıları Ayatulla Ali Xämini räsemnäre elengän. Hizbullanıñ xastaxanälärenä häm mäktäplärenä İran intixarçıları waqıfı aqça cibärep tora.
AQŞ xökümäte 2002 nçe yılnıñ sintäberendä İrannıñ Hizbullanı yıraq arağa oça torğan raketalar, aqça häm qoral belän tämin itüe turında xäbär itkän ide. Tähran Hizbullağa yılına millionlağan dollar birep tora. İran bu ğäyepläwlärne kire qağa, häm Hizbullağa ruxi häm säyäsi yaqtan ğına yärdäm itülären äytep kilä.
Nail Alan


text:
Tatarstan xalqınıñ yartısı yaña pasport aldı
Tatarstan xalqınıñ yartısı yaña pasport aldı
Ber qarawğa bu ğadi eş Tatarstan cirlegendä üzençälekle bara. Mäs'älä şunda ki, Tatarstanda respublika simvolı quyılğan tatarça yazılğan östämä bitle pasportlar birelä. Olı yäştäge keşelär CCCP dip yazılğan uraq-çükeçle pasportlarınnan baş tartırğa telämilär. Qayberäwlär Tatarstan simvolı quyılğan östämä bitle pasporttan baş tartalar. Yänäse, andıy dokument belän Tatarstannan çittä eş yörtü qatlawlı. Tağın ber problema – möselman xatın-qızlarnıñ pasport öçen yawlıqsız fotoräsemgä töşergä telämäwe. Pasport-viza idaräse başlığı Galina Faxretdinova süzlärenä qarağanda, respublikada yäşäwçelärneñ 50% diärlek yaña pasportlarğa iä bulğan. Tatarça bitsez dokumentlarnı 54 meñ keşe alğan. Barlıq grajdannar da kiläse yılnıñ oktäberenä xätle yaña pasportlı bulırğa tieş. Şunnan soñ äkren qimıldawçılarnı ştraflar kötä.
Rusiä grajdanlığına kilgändä, ul ike watandaşlıqnı röxsät itmi. Yäğni, sin Rusiä grajdanı ikänseñ – başqa il grajdanı bula almıysıñ. Brifingta taratılğan press-relizda älege qanun Rusiäne vokzal, yä ütep yörelmäle işek aldı, yağni “пpoxoдHoй дBop” kebek faydalanuğa kirtä quya dielä.


text:
Soros: "Minem öleşem artıq küpertelä"
Amerikan milliarderı George Soros belän tanıştırunıñ kiräge yuqtır. Üzeneñ Açıq Cämğiät İnstitutı häm Soros waqıfı aşa ul xäyriä eşlärenä yözlägän millionlağan dollar sarıf itkän keşe. Könçığış Yewropa, elekke sovet illärendä, şul isäptän, Tatarstan, Başqortstanda da. Uzğan atna ul radiobıznıñ Pragadağı baş fatirında bulıp, äñğämä birde.
Soros: Minem ul öleşem artıq küpertelä. Bigräk tä prezident Putin, häm başqalar, Şevarnadze tarafınnan. Alar inqilabnı oyıştıruda mine ğäyepli, çınbarlıqta rejimnı xalıq bärep töşergänen tanırğa telämi.
Azatlıq: Kire artqa borılıp qarasaq, sez Gruziädä bulğan xällär belän qanäğätme?
Soros: Gruziä, däwlät bularaq, çınlap ta üzgärde. Korrupsiä küpkä kimede. Gruziä xäzer Rusiäneñ basımına qarşı tora ala. Ä basım köçle, çönki Putin Gruziäneñ bäysez buluın kürergä telämi. Ber waqıt alar gaznı, elektrnı kiste, ämmä Gruziä yäşäp qaldı. Qızğanıçqa qarşı kierenkelek bar, gärçä, yaxşı mönäsäbätlär Gruziägä dä, Rusiägä dä faydağa bulır ide. Minemçä, xäzer Gruziä üzen uñışlı rejim itep kürsätä.
Azatlıq: Bu uñay bäyälämä Ukrainağa da turı kiläme?
Soros: Ukraina belän qatlawlıraq, çönki, Rusiä gaznı kontrolgä ala aldı. Rusiä Ukrainanı, Gruziägä qarağanda nığraq tota. Şuña da qaramastan, Ukraina canlı, demokratik cämğiät bulıp qala. Cämğiät türälärneñ qayber qılanışın qabul itmiäçägen kürsätte. Xökümättä kem genä bulmasın, monı iskä alırğa tieş bulaçaq.
Azatlıq: İnde Rusiägä kilsäk, andağı cämğiät ni xäldä? Rusiälelärneñ, ireklekne bik önämägän, köçle citäkçe bulğan prezident Putinnı yaratuı, sezne borçıymı?
Soros: Min Rusiägä çınalp ta, küp aqça häm köç saldım. Ul 5-10 yıllıq zur proyekt ide. Şuña kürä, älbättä, küñel qayttı. Läkin üz prinsipları öçen torırğa äzer keşelär anda härçaq az ide. Sovet çorında ul dissidentlar buldı. Xäzer şul çaqlar kire qayttı kebek. Alay da, Peterburda qarşılıq çarasına 2 meñläp keşe çıqtı. Militsiä küpkä kübräk buluğa qaramastan. Yağni, andıy keşelär bar. Häm, minemçä, küplär, alarğa çittän torıp teläktäşlek belderä.
Azatlıq: Sez AQŞ prezidentı George Buşqa da kisken tänqit belderäsez. Soñğı saylawlarda aña qarşı kampaniägä millionlağan dollar sarıf ittegez. Sezneñçä, Aq Yortnıñ tışqı säyäsäte äle dä tiskäreme?
Soros: Minemçä, Buş administartsiäseneñ säyäsäte Amerikanıñ dönyağa täesir itü säläten bermä-ber kimette. Amerikanıñ üz prinslplarına xıyänät itüe dä, dönyağa zyıan kiterde. Buş administrasiäse berniçä ölkädä açıq cämğiätneñ töp prinsipların bozdı: keşe xoquqlarında, totqınnar belän eş itüdä, säyäsi bulmağan mäsälälärne säyäsiläşterüdä. Min bolar turında kisätep kildem. Şöker, amerikan cämğiäte xäzer Buş säyäsäten kire qağa başladı.
Ali Ğilmi


text:
Amerikannar belän bäreleşlärdä Saddamnıñ fidain ğäskärläre kiemen kigän suğışçılar kürenä başladı
Uzıp itkän noyäbr ayı Ğiraqtağı çit il ğäskärläre öçen iñ qanlısı buldı, xörmätle tıñlawçılar. Elek höcümnär ara-tirä häm ayırım ğäskärilärgä genä yasalsa, xäzer inde utqa eşmäkärlär, sivil xezmätkärlär, xätta diplomatlar da totıla. Düşämbegä qarşı töndä üzäk Ğiraqtağı Samarrä tirälärendä bulğan bäreleştä amerikannarğa höcüm itüçelär Saddam köçläre kiemnären kigän ide dip xäbär itelä.
Audio, Bill McDonald
Fidainnar Saddam Xösäyenneñ, anıñ xakimiate öçen canın-tänen qızğanmasqa wäğdä itkän asıl ğäskäre ide. Alarnıñ qara kiemnäre şuşı yılnıñ yazında, Ğiraqqa amerikan häm britannar bärep kergändä xalıq arasında yış kürende. Xäzer dä Ğiraqtağı Könbatış köçlärenä höcümnärne näq menä şul fidain qaldıqları yasıy dip farazlana. İkençe ber amerikan wäkile Frederik Rudesheim fikerençä, Samarrädäge höcüm ğısyançılar tarafınnan centekläp äzerlängän bulğan.
Audio, Frederik Rudesheim
"Bez monıñ äzerlängän, üzara köyläp eşlängän eş buluwına ışanabız, başqaça buluwı mömkin tügel" di amerikan wäkile. Quşma Ştatlar xärbiläre şähär aşa Ğiraqnıñ yaña ğına bastırılğan aqçasın alıp barğan bulğan. İğtibarnı, höcümçelärneñ nik menä bu oçraqta fidain kiemnären kiyüwe cälep itä. Qarşılıq kürsätüçelär şulay itep bar Ğiraq xalqına, Saddam xakimiateneñ äle tulısınşça yuqqa çıqmawın, amerikannarğa birelmäwen belderergä tırışqan digän farazlar bar. Çınnan da, Saddam çorında bar xalıqnı örketep torğan fidainnarnıñ yañadan kürenä başlawı Ğiraqta yänä qurqu ruxın arttıra ala. Läkin höcümçelär arasında ülüçelär sanınıñ şulay yuğarı buluwı, ğısyançılarnıñ şuşı ğämäle ähämiaten şaqtıy kimetä . Alar, amerikan xärbi kärwanı qüwäten tieşençä bäyälämägän bulsa kiräk. Yäğni ğäskäri operatsiälär ölkäsendä Saddam qaldıqları ildäge Könbatış köçläre belän yarışa almıy. Alarğa astırtın höcümnär yasaw yulı ğına qala. Ul yaqtan qarağanda noyäbr ayı Ğiraqtağı amerikan köçläre öçen iñ qanlısı buldı diärgä mömkin. "New York Times" basması uzğan ayda barlığı 81 amerikan xärbie hälak buldı dip yaza. Ğiraq suğışınıñ soñğı ayı sanalğan aprildä isä bu san 73 kenä ide. Waşington 1-nçe mayda Ğiraqta zur suğışnıñ betüwen iğlan itkännän birle Quşma Ştatlarnıñ anda 187 ğäskärie üterelde.
Kärim Kamal, Praga


text:
«Tatarstan - yaña ğasır» xäräkäte latin grafikasın yaqlıy.
«Tatarstan - yaña ğasır» xäräkäte üzeneñ 3 yıllığın bilgeläp ütä.
Sişämbe könne bu xäräkätneñ säyäsi şurası ciıldı. Anda qabul itelgän ber qarar bezneñ iğtibarnı da cälep itte. Tatarstan mänfäğätlären yaqlap kilgän bu säyäsätçelär, Rusiä Däwlät Duması deputatlarına möräcäğät itte. Älege dokumentta, latin grafikasın tıya torğan tözätmäneñ qabul itelüe, tatar xalqınıñ üz telen üsterü mäs’älälären möstäqıl xäl itügä xoquqın bozu häm Tatarstan eşlärenä tıqşınu, dip bäyälänä. «Tatarstan - yaña ğasır» xäräkäte duma Deputatların şuşı problemanı tikşerügä yañadan äylänep qaytırğa çaqıra. «Bügen Däwlät Duması aldında çınlıqta latin yäki kiril imlasın saylap alu tügel, ä federalizmmı, unitarizmmı, Rusiäneñ etno-mädäni problemaların demokratik häm avtoritar ısullar belänme xäl itü probleması tora», — dielä älege möräcäğättä.
Xakimiätkä yaqın torğan elege xäräkät küp oçraqlarda räsmi qaraşnı belderep kilä. Bu añlaşıla da. Anıñ säyäsi şurasında Prezident kiñäşçese Rafael Xäkim, yış qına killeşterü kommissiälärendä eşläwçe deputat Marat Ğaliev äğzä bulıp tora. Ä xäräkätneñ yulbaşçısı — Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin.
Soñğı ciılışta bu säyäsätçelär aktivlıqların arttıru teläge turında iğlan itte. Säyäsi firqälär turındağı federal qanunda kürsätelgänçä, parlament saylawlarında regional' xäräkätlär qatnaşa almıy. Ämma «Tatarstan— yaña ğasır»nıñ barıber säyäsättän kitäse kilmi. Çärşämbe könne Färit Möxämmätşin, xäräkätneñ matbuğat klubında jurnalistlar häm internet qullanuçılar sorawına cawap birde. Oçraşu xäräkätneñ web-bite häm Intertat.ru säxifäse aşa internetta tapşırıldı. Färit Möxämmätşinğa sorawlar birergä telägän härkem, internetta, maxsus bilgelängän säxifälärdä fikerlären yazıp qaldıra aldı. Mäsälän, andıy täqdim Intertat.ru säxifäsendä ber ay çaması elenep tordı.
Oçraşuda Färit Möxämmätşinğa kübräk däwlät eşleklese, parlament räise bularaq cawap birergä turı kilde. Qazan-Mäskäw arası, Konstitutsiä, Şartnamä östendä eşläw, parlamentnıñ taratılu qurqınıçı, latin grafikasınıñ kertelüe häm kertelmäwe xaqında da sorawlar birelde anda.


text:
Ğıraq: referendum aldınnan qatı iminlek çaraları
AQŞ häm Ğıraq xärbi köçläre konstitutsiä ölgese turında şimbädä ütäçäk referendumnan elek iminlek çaraların arttıra. Washington häm Bagdad bıyıl başlarında ütkärelgän saylawlar waqıtnda iminlek çaraların qırıslaştırp intihar höcümnären nıq kimetkän ide. Alar şimbä könne dä şul uñış qabatlanır dip ömed itä.
Xökümät, atnakiç, comğa, şimbä häm yäkşämbene räsmi yal köne itep iğlan itte.Referendumnnan yäğni şimbädän elek küp kenä keşe öydä utıra. kiçädän birle Bagdad bik tınış, yullar buş , maşinalar bik az. Qayber urınnarda politsiä häm xärbilär kontrol noqtaları oyıştırğan.
Politsiä xäzerdän ük tawış birü urınnarı urnaşqan uramnarğa maşina belän kerüne tıyğan.Alarnıñ tiräse 1meterdän biyekräk beton divarlar belän äyländerelgän. Atnakiçtän başlap kiçke 10belän irtänge 6 arasında komendant säğäte kertelgän.Comğa könne Ğıraq çikläre yabıldı häm töbäklär arasında säyäxät tä tuqtatıldı.Äl haidari äytüenä qarağanda iminlek çaraları şimbädä dä tağı da qırıslaştırılaçaq.Haidari:
İrtägä mäxsus kön. İrtägä xosusi maşinalar yörimiäçäk,Tawış birü irtänge 7 başlap kiçke 5 qädär däwam itäçäk.Urnalar tiräsendä iminlek çaraları tağı da nığıtılaçaq.
30 ğıynuarda parlamentqa ütkän saylawlar waqıtnda ğıysyançılar 40keşene üterde.Höcmenär keçkenä külämdä buldı. Ğıysyançılar referndumnnan elek sivillärgä häm iminlek köçlärenä höcümnär oyıştırıp xalıqnı qurqıtırğa tırıştı.Associted Press mäğlümätenä qarağanda törle höcümnärdä sonğı 18 köndä in kimendä 422 keşe üterelgän.Şimbädä ütäçäk referendumda 15million çaması ğıraqlı Saddamnan soñ yazılğan konstitutsiä ölgesenä äyye yäki yuq dip tawış birergä çaqırıla.Tawış birüçelärneñ yartısınnan ber kübräge äyye dip tawış birse ölge raslanğan bulaçaq. Ämma 3 yäisä artıqraq töbäktä tawış birüçelärneñ öçtän ikese yuq dip äytsä , dokument kire qağılğan bulaçaq.Referendum näticäse bilgele tügel,çönki älge tiräsendä zur bäxäs bardı.Ütkän ayda sönnilärneñ qarşılıq kürsätüenä qaramastan şığı häm kördlär östenlek itkän parlament anı rasladı. Sönni citäkçelär konstitutsiä küpçelektäge şığılarğa Ğıraqınıñ neftkä bay töbägendä üz idarä iğlan itü mömkinçelege birä dip äytä.Alar sönnilär Ğıraqnıñ neft baylığınnan mäxrüm iteläçäk yäki ilneñ parçalanuına kiteräçäk digän argument alğa sörä.Şulay da çärşämbedä küpçelege sönilärdän torğan islam partiäse sonğı mizgeldä şığı häm körd citäkçeläre belän yaña parlament saylanğannan soñ konstitutsiägä tözältmälär kertü turında kileşte. Xabärçelär şuşı kileşüdän soñ partiä Bagdadttağı başkvartirı aldında referendumnı boykotqa çaqırğan plakatların çıştırdı dip belderä. Xabärlärgä qarağanda ğıysyançılar bügen İslam partiäse binası aldında bomba şartlatqan , Fallucada isä partiä ofisı yandırılğan. Sönnilärneñ küpmese konstitutsiä ölgesen yaqlap tawış bireçäk bilgele tügel.Tanılğan şığı ruxanısı Ayatolla Ali Sistani barlıq ğıraqlılarnı şimbädä äyye dip tawış birergä çaqıra. Başqalanıñ sönnilär yäşägän bistälärendä konstitutsiäne raslarğa çaqırğan şığarlar bik az.Okupatsiägä qarşı bulğan täsirle Möselman Ulemaları Berläşmäse tarafdarların boykotqa çaqıra . Tağı ber mäsälä: ramazan ayında xalıq bik soñ yoqlarğa yata, monıñ tawış birügä nindi täsire bulır, anısı da bilgesez färidä xämit


text:
Ğiraqnıñ körd öleşendä 3 könlek matäm iğlan itelde
AUDİO: Min terrorğa qarşı suğışta üzebezneñ qayda buluıbıznı häm närsäne yaxşırta aluıbıznı öyränü öçen ike partiä wäkillärennän bäysez komissiä oyıştıram.
Elek Ğiraqta qoral tikşerüläre üktärgän törkem citäkçese David Kaynıñ uzğan atnada Ğiraqta küzläw mäğlümätlärendä äytelgän küpläp üterü qoralları bulmağan axırı dip belderüe bäysez tikşerü ütkärü taläbeneñ artuına säbäp buldı.
Britaniä parlamentınıñ tübän palatasındağı tışqı mönäsäbätlär komitetı AQŞ citäkçelegendäge koalitsiäneñ Ğiraqta küpläp üterü qoralları taba almawı Quşma Ştatlarnıñ häm Britaniäneñ terrorçılıqqa qarşı suğışına ışanıçnı kimetä dip belderde. Älege komitetnıñ yaña xisabında Ğiraq suğışı Britan hädäflärenä qarşı terror höcümnär kimetkän tügel ä arttırğan bula ala dielä. Xisapta şulay uq Britaniäneñ xärbi häm xärbi bulmağan xezmätläre Ğiraqta äle tağın berniçä yıl kiräk bulırğa mömkin dielä.


text: Fransiä Tışqı eşlär ministrı Dominique de Villepin, Çeçnya suğışın tuqtatırğa, andağı xalıqnıñ ğazaplarına çik quyarğa çaqırdı. Bu turıda ul bügen Mäskäwneñ Tışqı mönäsäbätlär institutında, studentlar aldında yasağan çığışnda äytte. Fransiä ministrı süzlärençä, Çeçnya mäsäläsen iminlek küzlegennän çığıp qına xäl itep bulmıy. Ul Mäskäwne Çeçnyada säyäsi çişeleş tabırğa çaqırdı. Soñraq de Villepin Rusiä Tışqı eşlär ministrı İgor İvanov belän oçraşıp, Ğiraq, Äfğanstan häm başqa xalıqara mäsälälär tikşerde. Oçraşuda şulay uq Rusiä-Yevropa Berlege mönäsäbätläre tikşerelde.


text:
Rusiädä küpçelek xalıq “Berençe kanal”, “Rusiä” telekanalların qarıy. Anda isä Estoniä belän Rusiä ığı-zığısında Mäskäw alıp barğan säyäsät ber yaqlı ğına kürsätelde. Tatarstan matbuğatı da “Baqır häykäl” yazmışına bitaraf qalmadı. Läkin yazmalarında Mäskäwlärçä sayrarğa aşıqmadı. “Tatarstan yäşläre” soñğı sanında “Dawıl uzdı…” iseme astında: “Rusiä bernigä dä ireşä almadı. Kiresençä, başqa ilneñ eçke eşlärenä tıqşınğanı öçen aña şaqtıy ğına tänqit eläkte. Bezneñ Estoniägä qarşı säyäsi aksiälärebez ber genä il tarafınnan da xuplanmadı” – dip belderde. “Bezneñ gäcit”neñ 10 may sanında irekle fikerlär citkerüçe, xalıqçan jurnalist Amil Nur, küp kenä tatar qäberlekläre mäsxärä qılınu misalları kiterä; “Xalıq yäki xökümät bu turıda onıtqan, ä tamaşaçı televizordan Tallindağı nindider häykälne saqlawçılar turında borçılıp utıra. Şul uq waqıtta Kurgan şähärendä şuşı könnärdä tatar ziratı mäsxärälängän. Yıl sayın distälärçä ziratlarda tatar qäberläre cimerelä. Rusiädä faşizm här ziratta, här podyezdda däwam itä”- dip yaza “Bezneñ gäcit”. Xäzer isä Tatarstanda çığıp kilüçe urıs telle matbuğatnı qaraştırğalap qarıyq. “Molodej' Tatarstana” gazetası soñğı sanında Estoniäneñ Tallin şähärendä yäşäwçe Närkis Nurievanıñ yazmasın bastıra. “Molodej'qa” monı üz küzläre belän kürgän keşe fikerläre dip äytä. Avtor “Baqır soldat”nı yaña urınğa küçerüne xuplıy. Monda barsıda xalıqara taläplärgä turı kiterep eşlilär di Nurieva. Şunnan avtor “Baqır häykäl”ne bik caylap qayberleklär yanına urnaştıruların, ruxanilarnıñ ülgännär ruxına doğa qıluların söyli. Ozaqta ütmi “Sovet soldatı”öçen dip kilgän urıs millätpärvär balaları al'kogol' eçemleklär belän ruxlanıp tirä yaqtağı kibetlärneñ täräzälären wata başladılar, qısqası nişlägännären üzläre dä belmilär ide”– dip yaza Estoniädän Närkis Nurieva. “Vremya i dengi” gazetası äle yaña çıqqan sanda Rusiä Estoniä mä’säläsen iqtisadıy yaqtan küzätä. Rusiä tönyaq gaz ütkärgeçen Estoniä sulıqlarınnan suzırğa planlaştırğan. Läkin soñğı arada ike il arasında mönäsäbätlär bozılğaç Mäskäw öçen bu mömkinlek yuğalıp tora. Yazma avtorı Rusiä Estoniägä tä'siren yuğalta bara di, xäyer imperialistik qaraşlı Mäskäw barlıq kürşe illär belän mönäsäbätlären yuğalta bara ikän. Ülep barğan can iäseneñ talpınıp aluı kebek, qanunlı räweştä ber urınnan ikençe urınğa küçerelgän häykälgä bäylänüne avtor tarafınnan änä şulay küzallıy. Rusiä törle yaqlap Estoniägä tä'siren köçäytep qarıy, läkin haman awızı peşä bara di “Vremya i dengi” gazetası. Mäskäwneñ eş-ğamälläre tübänsenü, üz däräcäsen töşerü kebek bäyälänä. Çit il gazetaların tärcemä itep yazuçı “İnoSMİ.ru” saytı da “Baqır soldat” dramasın Rusiä tarafınnan uylap tabılğan uyın dip bäyäli. Annan soñ ul “qotqaruçı” bulıp sanalğan häykäl Estonnarnıñ iñ zur doşman bulğan, şul uq sayt mäğlümatları buyınça näq şul häykäldäge soldat kiemendägelär estonnarı sebergä quğannar, öylären üzlärenä alğannar, qarşı kilgännärne atqannar ikän.
Röstäm İsxaqi


text:
The Economist: "Zamanında İdel-Ural respublikasında bäysezlek tatığan fin-uğır xalıqlarına bügen yuqqa çığu yanıy"
Britaniäneñ The Economist jurnalı 2005 yılnıñ soñğı sanında Rusiäneñ fin-uğır xalıqları yazmışına bağışlanğan külämle mäqälä bastırdı. Zamanında İdel-Ural respublikasında bäysezlek tatıp qalğan bu xalıqlarğa bügen urıslaşıp yuqqa çığu yanıy, dielä mäqälädä.
The Economist yazuınça, bügen Rusiädä şuşı täräqqiät qabatlanırğa mömkin dip qurquçılar bar. Prezident Putinnıñ kiñäşçese Vladislav Surkov fikerençä, Finlandiä, Estoniä häm Yevropa Berlege fin-uğır xalıqların qotırtıp, alarda qänäğätsezlek tudırırğa tırışa. Şovinist basmalar Könbatış Rusiäne cimerergä teli digän xisle xikäyälär bastıra. Putinnıñ, çittän finanslanğan ğäyre-räsmi oyışmlarnı tikşerergä kiräk, dip äytüe buldı, şunduq mari xalqınıñ xoquqları öçen köräşkän törkemnärne tikşerü yañartıla digän xäbärlär taraldı.
Çınbarlıqta, bu "fin-uğır küçäre" belän örketülär, säyer kürenä, dip yaza Economist. Finnar belän Estonnar yaqın anısı, tik menä uğırlar, yä isä Macarstan belän bäyläneşlär, asılda xislärgä nigezlängän. Filologlar bu 3 teldä urtaq tamırlı süzlär ezläp qarağan, ni barı 200 süz tapqan. Alarnıñ da 55-e balıq totu belän bäyle. Eston filologı Mall Hellam 3 teldä dä añlaşılğan berdän-ber cömlä tapqan. Ul "Tere balıq suda yözä" digän cömlä ikän.
The Economist jurnalında basılğan mäqälä "Ülep baruçı balıq suda yözä" dip atala. Alğa taba ul bolay däwam itä.
Rusiäneñ köçle basım astında bulğan Mari-El, Komi häm Udmurt respublikalarında fin-uğır azçılıqları zur borçu uyata. Alarnıñ telläre ülep bara. Bu tellärdä xäzer qart-qorılar häm berniçä distä zıyalı söyläşä. Mäglümät çaraları, uqıtu yuq däräcäsendä. Bar närsä urıs telendä. 1991 yılda Sovetlar Berlege cimerelmäsä Estoniäneñ dä xäle şul bulır ide dip yaza Economist.
Tallindağı tel belgeçe Andres Heinappu süzlärençä, sovettan soñğı berençe yıllarda Mari räsmiläre iketellelek buldırıp qarağan, soñnan waz kiçkän. Xäzer mari telendä uqıtu, mäglümät çaraları qısqartıla. Mari xalqı xoquqların yaqlawçılar ezärleklänä, qıynala, ber säyer ülem oçrağı da bar. Heinappu süzlärençä, şul da bar, fin-uğırlar törkilär belän çağıştırğanda yomşağraq. Tatarlarğa üzlegen saqlarğa islam dine yärdäm itä. Fin-uğırlarnıñ tamırları isä mäcüsilektä, di ul.
Nişlärgä soñ, digän sorawğa - Heinappu – köräşergä, dip cawap birä. Estoniädä "Qärdäş xalıqlarğa yärdäm" digän programma buldırılğan. Anıñ qısalarında Rusiäneñ fin-uğır töbäklärennän studentlar Estoniägä kilep uqıy. Tik ni ayanıç, yartısı kire qaytmıy, şunda qala ikän. Qaytqannarı Rusiädä awırlıqlar kiçerä.
Bu wazğiättä fin-uğır millätçeläreneñ bersän-ber çarası qala, dip däwam itä Economist – säyäsi köräş. May ayında Yevropa parlamentı Mari-El xakimiätlären tänqitlägän qarar qabul itte. Bu Rusiä räsmiläreneñ açuın çığardı. Awgust ayında Yoşqar-Olada ütkän fänni konferensiä dä näq şulay tä''sir itte. Çit illärdän kilgän, ğalimnär, säyäsätçelärneñ, citdi räweştä awıl keşeläreneñ telen öyränep yörüläre cirle türälärneñ açuın çığarğan bulsa kiräk. Konferensiädä mari telendä radio açu, anda mari xalıq köyläre belän berrättän mari telendä zamança rap uynatu kiräklege dä äytelgän.
Norvegiädä, ilneñ tönyağında yäşägän saamnarnıñ telen, mädäniäten saqlaw öçen zur aqçalar bülep birelde. Ni ayanıç, Rusiädä andıy närsä yuq, dip näticä yasıy Economist, xakimiät azçılıq tellären sanğa suqmıy. Zamanında İdel-Ural respublikasınıñ yöräge bulğan Tatarstan tatar tele mantıyğına kübräk turı kilgän latin alifbasına qaytırğa telägäç, Kreml bu niätkä ayaq çaldı.
Ali Gilmi


text:
Dürt ayğa yaqın totıq bulgan britan jurnalistı azat itelde
Çärşämbe irtän Ğäzzä sızığında dürt ayğa yaqın urlap totılğan britan jurnalistı Alan Johnston azat itelde. Fälästin cirläreneñ şul öleşendä eşlägän Johnston anda Könbatışnıñ berdänber xäbärçese ide, ul Britaniäneñ BBC şirkäte öçen mäğlümät birep tordı. Anı inde isän kürü ömtennän waz kiçep kilgän tuğannarı öçen bu zur şatlıq buldı.
"Soñğı 16 atna minem tormıştağı iñ yaman waqıt buldı, älbättä. Bu çınnan da tere kileş kümelügä, dönyadan alıp taşlawğa tiñ ide, qaywaqıt qotoçmalı çaqlar da buldı. Min qurqınıç häm ğämällären aldan farazlap bulmağan, haman yanap torğan keşelär qulında idem", dip sürätläde üzeneñ totqındağı xälen BBC jurnalistı.
Johnston Ğäzzä sızığında martnıñ 12-sendä yuğalğan ide, näq şul könne ul yöri torğan maşina buş kileş tabıldı. Anı urlawçılar soñraq üzlären İslam Ğäskäre digän bilgesez ber oyışmadan buluın xäbär itte. Alar şulay uq, ägär dä Britaniädäge bar möselman totqınnarı da azat itelmäsä, Alan Johnstonnı cäzalap üterü belän kisätte.
Uzğan atnada ğına jurnalistnı urlap totuçılar aña şähit bilbawı kiderep, videoğa töşergän häm anı İnternetqa quyğan ide. Şul yazmada Johnston, ägär dä anı köç qullanıp azat itü tırışlığı yasala qalsa, ul şartlatqıçlarğa ut terteleçäk dip äytte. Çärşämbedä inde çınnan da azat itelgännän soñ Alan Johnston 114 kön buyı üzeneñ ber märtäbä täwlek buyı boğawlar kiep utıruın, ämma nigezdä üzenä fizik höcümnär yasalmawın, ä menä inde azat itelü aldınnan ğına anı urlap totuçılarnıñ aña bärgäläp aluın xäbär itte.
İnde äytelgänçä, britan jurnalistın urlawçılar anı Ğäzzädäge Xämas idaräsenä tapşırdı. Fälästin cirläreneñ bu öleşendä xäzer barı tik şuşı xäräkät xökem itä, uzğan ayda Xämas annan töp säyäsi köndäşe Fatahnıñ qorallı köçlären bärep çığarğan ide. Şunnan soñ Xämas citäkçeläre Johnstonnı azat itü öçen barın da eşliäçägen äytte. Ä inde çärşämbedä alar şuşı şatlıqlı waqiğägä öleş kertüen xäbär itte. Xämas citäkçelärennän berse İsmäğil Xäniä:
"Bu oçraqnıñ azağına kilü öçen citdi, awır eş, ziräklek häm realizm kiräk buldı. Bolar barısı da bu eşne fälästin xalqı öçen layıqlı itep tämamlawğa yardäm itte", dide Xämas citäkçese İsmäğil Xäniä.
Xäräkätneñ ikençe ber başlığı Xälit Meşal, Johnstonnı azat itüne säyäsi maqsatlarda qullanırğa tırışıp, şuşı şatlıqlı waqiğä Fatahnıñ buldıqsızlığın kürsätte dip belderde.
Ä Alan Johnston isä ber säğät elek Yirusalimdä xäbärçelär belän oçraştı, soñraq ul üz öyenä, Britaniägä yul tota.
Kärim Kamal


text:
Litvinenko üzeneñ üleme öçen Putinnı ğäyepläde, Putin bu ülemne säyäsi provakatsiä öçen qullanmasqa çaqırdı
Rusiä iminlek xezmäteneñ elekke xezmätkäre, Kremlneñ kisken tänqitçese Aleksandr Litvinenko comğağa qarşı töndä London xastaxanäsendä wafat buldı. 3 atna elek köçle ağulanu kiçergännän soñ, Britan tabipları anıñ ğömeren saqlap qala almadı. Üler aldınnan yazıp qaldırğan xatında ul üleme öçen Rusiä prezidentı Vladimir Putinnı ğäyeplägän. Putin üze bu ülemne faciğä dip atadı häm anı provakatsiä öçen qullanmasqa çaqırdı.
Üläçägen añlağaç Litvinenko ülerenä ike kön qala xat äytep qaldırğan. Xatnı anıñ dusları yazıp alğan, ul imzasın quyğan. Bu xatında ul üleme öçen Rusiä prezidentı Vladimir Putinnı ğäyepli. Xatnıñ eçtälegen jurnalistlarğa Litvinenkonıñ dustı Watandaşlar ireklege fondı citäkçese Aleksand Goldfarb uqıp ireşterde. Anda mondıy süzlär bar:
"Minem şuşı xälem öçen cawaplı keşegä ber-ike süz äytergä waqıt citkänder... Sez ber keşeneñ awızın tomalap quya alırsız, läkin bar dönya buylap protest awazı, Putin äfände, sezneñ qolaqlarda qalğan ğömeregez buyına yañğırap toraçaq."
43 yäşlek Litvinenkonıñ dusları anıñ ağulanuın Kremlneñ qırın ğämällären faş itkän öçen üç alu dip añlata. 6 yıl elek Britaniägä qaçıp kitkän Litvinenko, FSB aña eşquar Boris Berezovskinı üterergä quşa digän belderü yasağan ide. Soñnan ul 1999 yıl Mäskäw şartlawların iminlek xezmätläre oyıştırğan, dip kitap yazdı. 2004 yılğı Beslan faciğäse, Çeçen prezidentı Zälimxan Yandarbievnıñ üterelüe artında da maxsus xezmätlär tora digän ğäyepläwlär yasadı.
Xatını häm ulı belän Londonda yäşägän Litvinenkonıñ xäle Noyäberneñ 1ndä naçarlana başlağan. Monıñ aldınnan ul ike oçraşuı ütkärgän. Berençesendä ike urıs belän oçraşqan, berse - anıñ FSBdağı elekke xezmättäşe bulğan. İkençe oçraşu – jurnalist Anna Politkovskayanıñ üterelüe turında mäğlümät wäğdä itkän İtalian keşese belän bulğan.
Başta tabiplar ul tallium isemle ağu belän ağulanğan diğan faraz äytte. Litvinenkonıñ qıyäfäte üzgärgän, çäçläre qoyılğan, ul aşamıy başlağan. Soñraq bu farazdan baş tarttılar. Comğa könne anıñ tänendä polonium isemle nurlanışlı matda tabılğanı dip xäbär itelde.
Elekke KGB ofitserı 80nçe yıllarda şulay uq Britaniägä qaçıp kitkän Oleg Gordievski bu ağulaw artında Rusiäneñ maxsus xezmätläre toruında şiklänmi:
"Bu FSBnıñ maxsus operatsiäse, Patrushev ta, Putin da anı kürälmäde, çönki anıñ mäqäläläre alarğa qarşı ide, ul rejimğa qarşı köräşä ide" di Oleg Gordievski.
Elekke KGB ofitserı Litvinenkonıñ yazmışın Novaya Gazeta jurnalistları Anna Politkovskaya häm Yuri Çekoçixin yazmışları belän ber rätkä quya.
Comğa könne Rusiä prezidentı Vladimir Putin Helsinkida ütkän matbuğat oçraşuında Litvinenkonıñ ülemen faciğä dip atadı häm monı säyäsi provakatsiä öçen qullanmasqa öndäde:
"Ägär bu xat Litvinenko äfände ülgänçe barlqqa kilgän ikän, ni öçen anı isän çağında bäyän itmägännär, ägär inde ul ülemnän soñ päydä bulğan ikän, bu oçraqta nindi komentar bula alsın" di Rusiä prezidentı.
Qayber küzätüçelär, şul isäptän, Kremlne tänqitläwçelär dä, bu üterü artında Kreml tora aluına şik belderä. 1970nçe yıllarda üze törmädä utırıp çıqqan säyäsät belgeçe Boris Kagarliski:
"Mondıy qarar yuğarı däräcädä qabul itelgän dip uylamıym. Litvinenkonıñ üleme Rusiä xakimiätenä faydağa qarağanda kübräk zıyan kiterä. Rusiäneñ dönyada abruyı töşä. Xakimiätlär häm maxsus xezmät citäkçeläre monı ğına añlıydır" di Kagarliski.
Kagarliski fikerençä, Litvinenkonı, Kremlgä tap töşerergä telägän elekke FSB agentları ağulağan bulırğa mömkin.
Ali Ğilmi


text:
Ankarada Qazan medalläre tapşırıldı
Tantananı açıp cibärgän urıs ilçese Petr Stegniy iñ elek ike il arasındağı mönäsäbätlärneñ urnaştırıluı tarixın qısqaça añlatıp birde häm törek-urıs mönäsäbätlärenä tuqtalıp uzdı. Soñınnan medallärne tapşıruğa küçelde. Tik ilçe äfände nişläpter Tatarstan süzen bötenläy telgä almıyça “Rusiä Federatsiäseneñ iñ borınğı qalası Qazan” dip kenä äytüne mäğqül dip taptı.
“Qazannıñ meñyıllığı istälegenä” medalläre Törkiä parlamentınıñ Rusiä belän duslıq törkeme räise Nevzat Yalçıntaş, Ankara şähär xakimiäte başlığı Melih Gökçek, Gazi universitetı rektorı Kadri Yamaç häm Topkapı muzeyları ğomum mödire, tanılğan ğalim İlber Ortaylığa birelde.
Tantanada qatnaşqan törek tışqı eşlär ministrı häm premier-ministr urınbasarı Abdullah Gül biredä yasağan çığışında Qazannıñ meñyıllığın qotlaw çaralarına Törkiäneñ dä zur öleş kertüen häm bäyräm cıyınnarında Törkiäne däwlät ministrı Beşir Atalaynıñ wäkillek itüen xäterlätep uzdı häm urıs ilçesennän ayırmalı bularaq Qazannıñ Tatarstan başqalası buluın da äytep uzarğa onıtmadı.
Abdullah Gül üzeneñ çığışında Törkiä belän Rusiä arasında könnän-kön üsep kilüçe elemtälär turında mäğlümat tä birep uzdı.
“Qazannıñ meñyıllığı istälegenä” medallären tapşıru tantanasında şulay uq Tatarstannıñ Törkiädäge wäqalätle wäkile Ramil Mäwlütov da qotlaw süzlären citkerde.
Qazannıñ meñyıllığı medallären tapşıru tantanası soñınnan Törkiäneñ tışqı eşlär ministrlığında däwam itelde. Biredä Rusiä ilçese Qazan medalen tışqı eşlär ministrı Abdullah Gülgä tapşırdı.
15 dekabr könne isä İstanbulda urıs konsullığı binasında da “Qazannıñ meñyıllığı istälegenä” medallären tapşıru tantanası ütkäreläçäk. Biredä dä Tatarstan häm Törkiä arasındağı cılı mönäsäbätlärneñ urnaştırıluına häm Qazannıñ üseş aluına öleş kertüçe zatlarğa medallär tapşırılaçaq. Tantanada törek räsmi zatları belän bergä Törkiädäge tatar cämğiätläre wäkilläreneñ dä qatnaşuı kötelä.
Säğit Xäyri, Ankara


text:
Prezident mäxkämäläşä
Başqortstan Prezidentı Mortaza Räximov NTV televizion kompaniäsen mäxkämägä birgän ide. Ul 10 mart “Maksimum” tapşıruında kürsätelgän syujet üzeneñ abruyın töşerä dip tapqan. Tapşıruda süz respublikanıñ yağulıq energetika tarmağı turında bardı. Anda qulğa alınğan eks-senator İzmest'yev “Räximov ğailäse äğzası” dip ataldı. Şuşı süzlär öçen Räximov NTVnı mäxkämägä birgän ide. İnde Prezident tağı ber ğayıpläw beldergän. Monısı Aleksandar Veremeenkoğa. Aleksandar Veremeenko 2003 yılda Başqortstan salım xezmäte başı buldı. Şul uq tapşırudağı ikençe ber syujetta Ufaneftexim başı Viktor Gansev turında süz barğan ide. General' prokuratura Gansevnı zur külämdä salım tüläwdän qaçu buyınça tikşerü öçen Başqortstannıñ yuğarı mäxkämäsenä kürsätmä birde. Älege syujetta Aleksandar Veremeenko: “Başqortstan yağulıq energetiqa tarmağınıñ däwlätkä tieşle 38% qimmätle käğäzläre Mortaza Räximov faydasına urlandı”,— digän ide. Şul süzläre öçen Prezident Veremeenkonı da mäxkämägä birde.


text: Tağın ber mädäni xäbär. 10 ğinwar könne Mäskäwneñ Zur teatr binasında tanılğan dirijer häm pedagog Foat Mansurovnıñ 75 yıllıq yubileyına bağışlanğan kiçä ütäçäk. Foat Şakir ulı Mansurov 1928 yılnı Qazaqstanda tua. Küp kenä yıllar ul anda eşli. 1969 yılda Foat Mansurov Mäskäwneñ Zur teatrında dirijer bulıp eşli başlıy. Küp yıllar buyı ul respublikanıñ opera häm balet teatrınıñ baş dirijerı wazifasın başqara. Xäzerge waqıtta ul respublikanıñ däwlät simfonik orkestrınıñ baş dirijerı. Kiçädä Tatarstannıñ häm Qazaxstannıñ xalıq artistın, Ğabdulla Tuqay isemendäge premiä laureatın häm tağın küp kenä isemnärgä häm premiälärgä layıq bulğan kürenekle dirijernı anıñ dusları, kollegaları qotlayaçaq. Şulay uq älege märtäbäle kiçädä Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev tä qatnaşıp, yubilyarnı qotlayaçaq, dip kötelä.


text:
“Rusiädä parlamentarizm häm federalizm üseşe” digän konferensiä açıldı
70 yıl buyı Sovetlar Soyuzında avtoritar rejimda yäşäp, 1990Hчы yıllar başında demokratiägä ömet itkän xalıqnıñ küp öleşe bügen säyäsi tormışqa bitaraf. Älege fiker bügen konferensiädä äytelde.
Respublikalarnıñ, töbäklärneñ niçek yäşärgä tieşlege tulısı belän federal' üzäktän bilgelänüe, subyekttağı deputatlarnıñ Mäskäw çığarğan qanunnar eçtälegenä älläni iğtibar birmiçä, kileşep utıruı xalıqnıñ parlamentqa qarata qızıqsınuın kimette. Bu xaqta Mäskäwdän bügenge säyäsät institutı prezidentı Vladimir Lısenqo belderde. Ğomumän xalıqnıñ bitaraflığı häm taşlamalarnı aqçağa almaştırudan soñ xakimiätkä ışanıçı şaqtıy tübänäytenä basım yasadı ul Tatarstan, Çiläbe, Pskov, Tübän Novgorod, Mäskäwdän kilgän ğalimnär, säyäsät belgeçläre aldında.
Konferensiädä xakimiättä “Berdäm Rusiä” kebek ber genä köçle firka buluı, häm küp kenä respublika, töbäk başlıqlarınıñ älege firka citäkçese bulıp toruı niçekter kommunistlar zamanın xäterlätä digän fiker äytelde.
Mäskäwdän kilgän qunaqlar, barlıq säyäsätneñ federal' üzäktä xäl itelüenä basım yasap, respublika, töbäklärneñ moña rizalaşıp utıruına aptırawın belderde. Subyektlarnıñ üz firqäläreneñ oyıştıruğa xoquqı bulmaw, bu inde alarnı qısu, yäğni barlıq säyäsät belän Mäskäwdän genä idärä itep yatuğa kiterä. Federal' däwlättä mondıy xälneñ buluı mömkin tügel, dielde.
90Hчы yıllardan bügenge köngä qädär respublikalarda küp üzgäreşlär buldı. Konferensiädä prezident xakimiäten, parlament, respublikalarnıñ üz konstitutsiäsen buldıru turında söylände. Ämma milli respublikalar xoquqına az basım yasaldı. Barı säyäsät belgeçe Fändäs Safiullin ğına “Xalıqlarnıñ tigez xoquqı – federalizmnıñ nıqlığı” digän çığış yasadı. “Azatlıq” radiosına Fändäs Safiullin:
Min Federatsiä Sovetı urınına Rusiä xalıqları Berlegen oyıştırırğa täqdim itär idem. Anda här millät keşese kerergä tieş. Bügenge köndä Rusiädä äle ber genä millät qayğırtıla. Konferensiädä, cirle üzidarä turındağı qanun turında da şaqtıy bäxäslär buldı. Anıñ eşlänep betmägänlegenä basım yasaldı.
Comğa könne konferensiä üz eşen däwam itäçäk. Häm anda “Rusiädä federalizm üseşe. Töbäklär qaraşı” digän sessiä uzaçaq.Landış Xarrasova


text:
Bügen Mäskäwneñ Gruziädäge ike Rusiä xärbi bazasın annan çığarğan öçen millionnarça dollarlıq kompensatsiä tüläw taläben Gruziä kire qaqtı.
Gruziäneñ Kafkazia-Press xäbär agentlığı Gruziä premyer minsitrı Zurab Nogaydelinıñ Tiflis älege bazalarnıñ yabıluı öçen bernindi kompensatsiä dä tülärgä cıyınmıy digän süzlären tapşıra.
Rusiä saqlanu ministrı Sergey İvanov älege bazalarnı Gruziädän çığaru öçen 300 millionlap dollar kiräk bulaçaq digän ide. İvanov ägär dä Gruziä bu aqçalarnı tüläsä çığaru tizräk bulaçaq dide.
Gruziä belän Rusiä Batumidağı häm Axal-kalakidağı Rusiä bazaların yabu turında söyläşä. Tiflis sovet çorınnan qalğan bu bazalarnı mömkin qädär tizräk yabunı taläp itä.
Küptän tügel Mäskäw alarnı yabu öçen tağın 3-4 yıl kiräk bulırğa mömkin dide.


text:
Qazannıñ Maqtawlı keşelären qotladılar
Qazannıñ inde 13 Maqtawlı keşese isemlegenä tağın dürtäw östälde. Bu tanılğan cırçı İlham Şakirov, «Kazenergo» oyışması citäkçese Räwf Kafiatullin, «Kazgrajdanproekt» institutı» cämğiäte citäkçese Marat Kafiatullin häm Rusiä Prezidentınıñ Yıraq Könçığış federal' okrugınıñ tulı wäqälätle wäkile Kamil İsxakov. Alarnıñ barısına da Qazan merı İlsur Metşin maqtaw käğäze, tasmada elengän bilge, kükräk tamğası häm 30 meñ sum aqça tapşırdı. Başta maqtawlı isem aluçılarnı Qazan üseşenä kertkän öleşläre turında bäyän itelde.
İlham Şakirovtan soñ bertuğan Räwf häm Marat Kafiatullinnı qotladılar. Läkin barlıq cıyılğan deputatlar Kamil İsxakovnı täbrikläwlären kötte. Anı zalğa kergändä basıp qarşı aluları uq, äle anıñ komandasınıñ äle şaqtıy köçle buluın kürsätte. Bilgele ki, Kamil İsxakov üze dä yaqındağıların onıtmıy. Qayberlären Yıraq Könçığışqa eşkä ala, qayberlären Mäskäwgä urnaştıra. Äle bu könnärdä genä İsxakov waqıtında Qazan xakimiätendä mädäniät ölkäsendä citäkçe bulıp torğan Älfiä Tutayıva Mäskäw eşli başlayaçağı bilgele buldı. Räsmi bulmağan mäğlümatlarğa qarağanda, ul Yıraq Könçığış federal' okrugınıñ Mäskäwdä urnaşqan İsxakov tantanada barlıq üze belän eşlägän deputatlarğa räxmät äytte. Ämma berençe bulıp tuğannarına – tantanağa kilgän äti-änise, xatınına, balalarına möräcäğät itte. Kamil İsxakov
Ätiem-äniem, minem öçen sezneñ alda bu isem belän basıp toru bik zur bäxet. Sez bu tormışta miña küp äyber birdegez. Bu minem öçen tarixi, zur waqiğa.
Qamil İsxakov minem kitüem kötmägändäräk kilep çıqtı, äle xäzer dä aynıp betä almıym dide. 17 yıl buyı Qazan xakimiäte citäkçese bulğanda tuplanğan täcribä yärdäm itä dip belderde. Yıraq Könçığışta eşlägändä dä berençe bulıp sezne iskä alam dip assızıqladı. Mintimer Şäymiev närsä dip äyter ikän dip uylap quyam. Kamil İsxakovnıñ şaqtıy dulqınlawnı, äle bügen dä Qazannı sağınuın kürsätte. Ul anı üze dä yäşermäde. “Maqtawlı Qazan keşese” isemen alu anıñ öçen böten büläklärdän dä iñ qäderlese buluın äytte. Min Yıraq Könçığışta eşlägändä dä sezneñ yözgä tap töşermäs öçen genä bulsa da bar köçemnän kilgänçä tırışaçaqmın dide.
Landış Xarrasova


text:
Salawatnıñ duslıq köymäse
Qazanlılar, İdel buylap Bolğarğa säyäxät itüçe Başqortstan tatarların, Yılğa portında qarşıladılar. Bolğar säfärenä Ufadan İdel buylap Ğ.Tuqay teploxodında säfär çığuçı millättäşlärebez turında bezneñ radio tıñlawçılarıbız inde işetkän ide. Menä irtä belän bügen bu teploxod Qazannıñ Yılğa portına kilep tuqtadı.
Qazan şähäreneñ Yılğa portında säfärçelärne,Tatarstan respublikasınıñ mädäniät ministrlığı “Xalıq icatı” metodik üzäge , Tatarstan Yazuçılar berlege, qotlaw süzläre belän häm cırlar- iyüllär , häm ballı- tatlı çäk-çäk belän qarşı aldılar. Salawat Fätxetdinovnıñ icatına bağışlap oyıştırılğan bıyılğı Bolğar säyäxätenä çığuçılarnı Qazanda qarşılarğa Robert Miñnullin,Tufan Miñnullin da kilgän ide.
Tantananı alıp baruçı Fäniä Xäsänova, Tatarstan mädäniät ministrlığınıñ bülek mödire Räysä Safiullinağa süz birde. Ul üz çığışında säfärgä kilüçelärgä Qazannıñ iñ matur urınnarına, yäğni Kreml'gä, Qol Şärif mäçetenä “Tuğan awılım” küñel açu kompleksına ekskursiä täqdim itülären belderde.
Tatarstannıñ xalıq şağire, däwlät sovetı deputatı Robert Miñnullin bolay dide:
“Bıyıl bez yaqtaşıbız cırçı, häm cämäğät eşleklese Salawatnı qarşı alabız . Ul bezneñ iñ kürenekle şäxeslärebezneñ berse, iñ aktiv tatar keşese. Salawat bıyıl üzeneñ tuğan awılında, Aq säyettä Tatarstannıñ mädäniät häm sänğät bäyrämen uzdırdı. Anda Udmurtiädän, Sverdlovskidan , Permnän - barısı 5-6 meñ keşe qatnaştı. Bu , siña Başqortstan xalqınıñ Salawatqa bulğan räxmäte itep qabul it.”
Yazuçı , dramaturg Tufan Miñnullin üz çığışında bu säyäxätne xuplap, anıñ kiläçäge turında qayğırtıp, bu säyäxätkä başqa töbäklärdän dä çığıp tatarlar quşılsınnar ide”,- dide.
“Ramazan” cämğiäte citäkçese Marat Şäripov
Salawat Fätxetdinovnıñ icatına häm anıñ qılğan xäyriä eşlären istä totıp, aña Başqortstan xalqı isemennän räxmäten belderde.
Säfär qıluçılar Salawatqa, Qazanğa büläk itep maxsus biyü alıp kilgännär. İyünne Başqortstan älämen kütärep Başqortstannıñ xalıq artistçası Zölfiä Kudaşeva başqardı.
Salawat Fätxetdinov üz çığışında bolay dide :
“ Minem ğadi genä xezmätemne şulay zurlağanığız öçen üzegezgä zur räxmät. Bu säyäxät bulıp torsın, tatarda talantlar citärlek. İsännären dä, ülgännären dä xörmätläp yäşik. Marat äytmeşli: “Bergä yäşik! Üzemnän östäp şunı äytim: “Ayırım torıyq!” Bik ğibrätle dulqınlandırğıç oçraşu buldı bu . Marat Şäripov Salawatqa bağışlanğan cırın başqarğanda Salawat Fätxetdinov qızarıp, tirläp çıqtı, annan ul räxätlänep kölä başladı. İke respublikada da ataqlı Salawatnı zurlaw , duslıqnı zurlaw häm tatar zıyalılarınıñ talantlı fidaqär'lären tanu bäyräme buldı bu irtädä. Ni qızğanıç, yözlägän mosafir Yılğa portına kilgäç, alarnı qarşı alırğa berniçä kürenekle ädip, häm şähärneñ Ximiklar mädäniät sarayınıñ Nikolay Kretov citäkçelegendäge “Yäşlek” biyü ansamble häm şulay uq mädäniät ministrlığı wäkilläre genä buldı.
Ä matbuğatta bu oçraşunıñ waqıtı turında aldan äytelmäde, diärlek. Bu xaqta Rinat Sibğatullin abıy Azatlıq xäbärçesenä menä närsä dide.
“ Bik oşadı . Ämma qazan xalqınnan min genä buldım disäm dä yarıy. Ber keşe dä yuq. Monda qarşı aluçı ähellär genä, jurnalistlar, yazuçılar ğına. Çönki mäğlümat yuq, bernindi mäğlümat yuq” . Ä kiçen Ğ.Tuqay köymäsendä Ufadan säfärgä kilüçelär Qazan zıyalıları belän oçraşqannan soñ Çallığa yul tottı.
Mälikä Basıyr


text:
Quşma Ştatlarnıñ elekke prezidentı Jimmy Carter Fälestin prezident saylawlarındağı töp namzät, waqıtlı fälestin citäkçese Mäxmüt Abbas belän oçraştı. Carter irtägä ütäçäk bu saylawlarda küzätüçelär törkemen citäkli. Carter Abbasqa İzrail'neñ ägär dä suğışçan köçlär xäräkät çikläwlären kimetüne faydalansa İzrail' bu turıda fikeren üzgärtäçäk digän kisätüen citkerergä tieş ide. Comğa könne Könbatış Yarnıñ Nablus şähärendäge atış waqıtında qorallanğan fälestin suğışçıları İzrail'neñ ber soldatın üterde. Xalıqara küzätüçelär Könbatış Yarda häm Gazada bulıp İzrail'neñ xäräkät çikläwlären kimetü wäğdäsen niçek ütäwen tikşerde. Fälestin ministrı Saib Äräkät çınlıqta berni dä üzgärmäde dide.
AUDİO: Min İzraail' xökümäten, bezgä irekle häm ğädel saylawlar ütkärü mömkinlege birü öçen ğäskärlärne çigerü, yullarnı açu turındağı wäğdäsen ütärgä çaqıram.
Gazadağı yulda ber tikşerü qapqasın ütü öçen bügen yözlärçä maşinalı çirat cıyıldı. Anda İzrail' xärbiläre qorallanğan cäyäwle ber fälestinlene atıp üterülären belderde.


text: Almatı -- Qazaxstan räsmiläre Üzäk Aziäneñ kürşe illärennän kilgän immigrantlarnı ildän çığaru kampaniäsen başladı. Uzğan şimbädä başlanğan bu kampaniä ber atna däwam itäçäk. Almatınıñ eçke eşlär bülege wäkile Arman Jusanbay radiobızğa äytüençä, şuşı waqıt eçendä Almatıda 546 çit il keşese totqarlanğan, 211e – ildän çığarılğan. Dokumentları döres bulmağan keşelär genä çığarıla. Här oçraq centekläp tikşerelä. Keşeneñ yäşäw, eşläw röxsäte bar ikän, aña berni yanamıy. Qanunsız yäşäwçelär ildän çığarılırğa tieş. Monıñ saylawlarğa ber bäyläneşe dä yuq, dide ul. Arman Jusanbay süzlärençä, ildän çığarılğannar arasında kübese tacıqlar, üzbäklär, berniçä qırğız bar, şulay uq ber törek häm Qıtay watansdaşı. Ul arada Qırğızstannıñ keşe xoquqların yaqlaw törkeme, Almatıdan quılğan 215 Qırğıznıñ eşläw röxsätläre bulğan, alar ildän qanunsız quılğan dip belderde.


text:
Yekaterinburda kiçke sabantuy uzdı
Şunısı qızıqlı, Man''çaj – rus awılı. Yaqın-tirädä Tornawıl, Bitken, Baqi, Äceğol kebek tatar awılları urnaşqan. Ber ğailädäy dus, tatu bulıp yäşilär biredä törle millät keşeläre. Ber xucalıqta eşlilär, berdäy bulıp bäyräm itälär.Yämle Ufa yılğası buyında uzdırılğan bu yılğı bäyrämne “Man''çaj tañnarı” dip atadılar. Kiçqırın, eşlär betü belän, bar xalıq yılğa yarına, bäyrämgä aşıqtı. Säxnädä – Yekaterinburg häm Tübän Tagil şähärlärennän maxsus çaqırtılıp kiterelgän sänğät ostaları. Tatar, mari, rus tellärendä moñlı matur cırlar, därtle iyüllär. Yazğı eşlärdä ayıruça zur kürsätkeçlärgä ireşkän qır batırların büläkläw. Kütärenke bäyräm ruxı. Bolarnıñ barısına tağın da maturraq bizäklär östäp, awıl xezmätçännären sälämläp, tönge säğät 12 dä yaqın-tiräne uratıp alğan taw bitlärendä häm yılğa östendä äzerlänep quyılğan sal öslärendä dan uçaqları qabındı. Yaqtı uçaqlar yanıp torğan sallarnı ağızu üze ber tamaşa buldı.
Bäyräm irtängä qädär taw bitendäge uçaqlar tiräsendä däwam itte. Uyın-kölke, şaw-gör tañğa qädär tınmadı.Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg