text:
Qırım tarihçıları Serğiy Ğromenko, Gülnara Bekirova, Andriy İvanets, qırımtatar yazıcısı Bekir Ablayev ve Ukraina siyasiy tedqiqatlar mustakhil merkeziniñ reberi Yuliya Tışçenko «Qırım ve qırımtatar halqınıñ tarihı. Derslik» adlâ kitapnı yazdı.
Bu aqta Facebookta «Qırımtatarlar: Tarih. Medeniyet. Sanat» tasil kursı» saifesinde haber etile.
«Qırım ve qırımtatar halqınıñ tarihı. Derslik» işimiz dünya yüzüni körgenini bildirgenimizge quvanamız, bu Ukraina medeniyet fondunıñ yardımı ile «Qırımtatarlar: Tarih. Medeniyet. Sanat» tasil kursı» medeniyetşınaslıq leyhasınıñ kerçekleştirilüvi çerçivesinde bütün taqım işiniñ neticesidir», – dep aytıla haberde.
Derslik mektep çağındaki balalar içün yazıldı, amma oca, student ve Qırım tarihınen meraqlanğan er keske kerek ola bile.
Daa evel bildirilgenine köre, «Qırım ailesi» cemaat teşkilâtı Qırım, qırımtatarlar, medeniyet ve sanatlarınıñ tarihı aqqında online tasil platformasını, video derslerini ve uzaqtan derslerini taqdim etti. Bundan ğayrı, Ukrainada ilk sefer mektep talebeleri içün ukrain ve qırımtatar tillerinde tarih dersligi neşir etilecek. Tasil kursınıñ müellifleri arasında – rejissör Ahtem Seitablayev, ressam Rustem Skibin, alıp barıcı ve yırcı Elzara Batalova, Qırım tarihçıları Gülnara Bekirova ve Andriy İvanets.


c: text/html

text:
ABD OSCE elçisi James Gilmore OSCE daimiy şurasınıñ toplaşuvında işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşları, hususan qırımtatarlarnıñ taqip etilüvinden qasevetlengenini bildirdi.
Bu aqta «Amerika Sesiniñ» ukrain hızmeti bildire.
Elçi, ABDniñ «işğalge qarşı çıqqanı içün Rusiye apishanelerinde qanunsız tutulğan Ukraina vatandaşları içün qasevetlengenini» qayd etti.
«Berilgen malümatqa köre, aprelniñ 2-nden berli ceza psihiatriyasında tutulğan «Qırım birdemligi» faali Yaşar Muyedinovnıñ vaziyeti qasevetlendire», – dep bildire Gilmoreniñ aytqanlarını neşir.
Elçi ABD adından Rusiyeni «qırımtatarlarğa qarşı repressiya toqtatmasına, siyasiy mabüslerni azat etmesine ve Meclis yasağını lâğu etmesine» çağırdı.
O, Moskvanıñ Qırımdaki 3330 ukrainalını Rusiye ordusına askerlikke almaq planlarını da izaatladı.
«Qırımdan Rusiye silâlı quvetlerine zornen çağırılğan ukrainalılarnıñ sayısı 22 biñge artacaq, – dep qayd etti Gilmore. – Bu halqara uquqnı boza».
Bu afta advokat Venera Abdışayeva onıñ müvekkili, Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Yaşar Muyedinov Qırım klinik psihiatrik hastahanesine mahkeme-psihiatrik ekspertizasınıñ yapılması içün yollanıldı. O, oña yapılğan maneviy basqı sebebinden prokuraturağa şikâyet ve hastahane memuriyetine ariza azırladı.
Aprelniñ 4-nde Rusiye Mudafaa nazirligi bildirdi ki, 3 300 qırımlı arbiy hızmetke alınacaq. Qayd etilgenine köre, çoqusı Qırım tışına, qomşu Rusiyeniñ Cenübiy ve diger arbiy okruglarınıñ arbiy bölüklerine yollanılacaq.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Türkiyeniñ Antalya şeerinde qırımtatar sürgünliginiñ qurbanlarına bağışlanğan «Qırımğa ümüt ol» yürüşi olıp keçti, dep haber ete QHA.
Aktsiya iştirakçileri Kazım Özalp Caddesinde banklardan biriniñ yanında toplaşıp, Türkiye, Qırım ve Uygurstan bayraqları ile Cumhuriyet meydanına kettiler. Bu kün Türkiyede analar künü qayd etilgeninden sebep yürüş iştirakçileri yanından keçken qadınlarğa çeçek berdiler, dep haber ete neşir.
Cumhuriyet meydanında sürgünlikte elâk olğanlarnı añdılar.
«Qırımtatarlar öz küreşinde er daim demokratik usullarnı qullandılar. Qırımda 12 fayız olğan qardaşlarımıznıñ keçmişte körgen qara künleri kene başladı», – dep ayttı Antalya qırımtatarları platformasınıñ matbuat kâtibi Saadet Assan.
Agentlik bildire ki, aynı adnı taşığan miting mayıs 17-de Ankarada keçirilecek.
Qırımtatar halqı sürgünliginiñ 71 yıllığı munasebetinen Kiyev ve Lvivde bir sıra tedbir ötkerilecektir.
Malüm olğanı kibi, Aqmescitniñ Rusiye şeer memuriyeti Qırımtatar Milliy Meclisine sürgünlik yıllığına bağışlanğan matem mitingini keçirmege resmiy şekilde yasaq etti.
Aynı vaqıtta Meclis işğalci akimiyet tarafından provokatsion mitinglerniñ ötkerilecegini red etmey.
Qırım işğalinden evel sürgünlik yıllığında Aqmescitte Bütünqırım matem mitingi keçirile edi, tedbirde onlarnen biñ insan iştirak ete edi.
Qırım akimiyeti sürgünlik qurbanlarınıñ hatıra kününiñ «yañı formatını» belgiledi.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi.


text:
"PKKnıñ küpläp üterülären onıtmadıq"
Faxrettin Altun Twitterda terror oyışması video yazmaların urtaqlaştı
Êlemta idaräse başlığı Faxrettin Altun Twitter akkauntında separatist PKK terror oyışmasınıñ tınıç xalıqnı ütergän video yazmalarnı urtaqlaştı.
Videoda tübändäge yullar urın ala: “Älege video yazma terror oyışması atamanı irege öçen şiğar’lär äytüçelär, PKKnıñ säyäsi törkemnärenä bitaraf qaluçılar, wöcdanı bulmağan terrorçılıq tarafdarların tınıçsız itä ala.”
Şulay uq üterelgän tınıç xalıqnıñ fotosürätläre dä bar.
Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğannıñ Rizedä yasağan çığışı da urtaqlaşıldı: “Qulı qanğa buyalğan PKK terror oyışması 1984 yıldan birle Törkiyädä bäbi, bala-çağa, xatın-qız, yäş’lär, olılar dimiçä watandaşlarnı üterergä däwam itä. Qayberäwlär bitaraf qalsa da, bäbilärne üterüçe PKKnıñ küpläp üterülären onıtmadıq, onıtmayaçaqbız."
Bäyläneşle xäbärlär
"Törkiyä-Afrika êş forumı İstanbulda uzaçaq"
İlbaşı Ärdoğan Angola däwlät başlığı belän matbuğat oçraşuı oyıştırdı
Äfğanstandağı axırğı yähüd Törkiyägä kilde
Anı başta Paqıstanğa êvakuaśiyälilär, annan ul İstanbulğa kilä


text:
Suvnı tutumlı masraf etmek içün Aqmescit sakinleriniñ sıcaq suvu söndürilecek, haber ettil rusiyeli Aqmescit başı Yelena Protsenko.
"Kelecek bazarertesi, fevralniñ 10-undan soñ, cumaertesi ve bazar künlerinden ğayrı sıcaq suv teminatınıñ qapatılması aqqında ve suvuq suvnıñ saba ve aqşam berilmesi cedveline keçmesi aqqında qarar alındı", - yazdı Facebookta Protsenko.
Onıñ aytqanına köre, daa tafsilâtlı malümat ve suv berilmesiniñ cedveli "Voda Krıma" müessisesiniñ ve Aqmescitniñ rusiyeli memuriyetinin saytlarında yerleştirilecek.
Fevralniñ 5-inde Moskova nezaretindeki Qırım Suv hocalığı ve melioratsiyası boyunca Devlet komitetinin başı İgor Vayl, Aqmescitte eñ çoqu 90-100 künlük içme suvu yedekleri qalğanını haber etti.
QMC-nde Ukraina prezidentiniñ daimiy vekili Anton Korineviç, yarımada işğalden boşatılmağance Şimaliy Qırım kanalından Qırımğa suv berilmesi yapılmacağında işandıra.
Yanvarniñ 27-nde Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ suv hocalığı ve melioratsiya devlet komitetiniñ bildirgenine köre, yarımada suv anbarlarındaki suv yedekleri 2020 senesi iyün ayına qadar yetecegi aqqında malümat müessise saytında derc etildi.
Daa evel Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ suv hocalığı ve melioratsiya devlet komiteti, yarımada suv anbarlarınıñ üçte biri tolu, dep bildirgen edi.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.


text:
Bu aqta nazirler kabinetiniñ resmiy saytında bildirile.
İşbu qarar Qırım Muhtar Cumhuriyetinde vaziyetniñ kerginleşüvi ve Ukraina territoriyasında silâlı teşkilâtlarnıñ, ekstremistlerniñ areketleri ve Rusiye Federatsiyası tarafından kösterilgen istilâsı sebebinden alındı.
Qapalı noqtalarnıñ cedveline Aqyar, Aqmeçit, Kezlev, Yalta, Kefe, Keriçniñ bütün deñiz noqta ve keçitleri kire.
Ava kirişniñ noqtalarını da qapattılar: Aqyar, Aqmescit, Keriç, Canköy, Saq, Qaçı ve Sarabuz avalimanları.
Çetel işler nazirligine bunı Ukraina çetel memleketlerniñ diplomatik temsilciliklerine ve Ukraina konsul müessiseleriniñ diplomatik temsiciliklerine bildirmege avale etildi.
Evelden Ukraina devlet sıñır hızmetinde işğal etilgen Qırımda işni alıp barmağa çaresi olmağan 23 kiriş noqtanı qapatmağa mecbur olğanını qayd ete ediler.


text:
Qırımnıñ rusiyeli Devlet Şurası iyün 17 künü keçken toplaşuvda cumhuriyetniñ devlet timsalleri – tuğra, bayraq ve gimnge sayğısızlıq kösterilmesi içün para cezalarını belgiledi, haber ete Qırım.Aqiqat.
Toplaşuvda añlatılğanı kibi, mesüliet «Qırım Cumhuriyetinde memuriy bozuluvlar aqqında» qanunğa köre belgilene.
Böyleliknen, Qırım devlet timsalleriniñ resmiy qullanuv nizamınıñ bozuluvı içün tenbiye ya da para cezası berile. Vatandaşlar içün para cezasınıñ miqdarı – 300-500 ruble, vekâletli insanlar içün – 2-4 biñ ruble, yuridik şahıslar içün – 20-50 biñ ruble.
Bayraq ve gimnge sayğısızlıq kösterilmesi içün vatandaşlarnı 1-2 biñ ruble, vekâletli insanlarnı – 5-10 biñ rublege cezalaycaqlar.
Vesiqa Qırım Cumhuriyetiniñ devlet mukâfatlarınıñ qanunsız sürette yapılması ve taşılması içün para cezalarını da belgiley: vatandaşlar içün – 300-500 ruble, vekâletli insanlar içün – 2-4 biñ, yuridik şahıslar – 5-10 biñ ruble.


text:
Kreml nezaretindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesi cemaat jurnalisti Nariman Memedeminovnıñ nezaret altında bulunma müddetini eki ayğa uzattı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Bugün terrorizmde qabaatlanğan Nariman Memedeminovnıñ nezaret altında qalma müddetiniñ uzatılması boyunca oturışuvğa keldik. Mahkeme bizim içün sürprizden başladı – qadı, o birisi kün bergen Rusiye ceza-protsessual kodeksiniñ 125-inci maddesine köre şikâyetimiz boyunca oturışuv olğanını ayttı, biz tahqiqatçı dava malümatlarınıñ fotoresimini yapmağa bermeyip, imaye aqlarını boza, degen edik», – dep ayttı advokat Emil Kürbedinov.
Advokat Edem Semedlâyev şikâyetniñ baqılmasını başqa künge qaldırmağa rica etken soñ, mahkeme Memedeminovnıñ tevqif müddetini uzatma meselesini baqmağa başladı.
Bundan ğayrı, Kürbedinovnıñ aytqanına köre, mabüs mahkeme oturışuvında qadınıñ areketlerine qarşı narazılıq bildirdi.
«Nariman qadını çetleştirmege çağırdı, qadı ilk saniyeden başlap oña ikrah etkenini tüşüngenini bildirdi. Onıñ aytqanına köre, bu areketlerinden añlaşıla edi. Qadı çetleştirilmedi. Bundan soñ Nariman adalet olacağını körmeyip, mahkemede olmağa istemegenini bildirdi. Qadı bu muracaatına qulaq asmadı. Bundan soñ Nariman narazılıq bildirmek içün indemeyip oturdı», – dep qayd etti Kürbedinov.
Martnıñ 22-nde Bağçasaray rayonında Rusiye telükesizlik hadimleri ve uquqqoruyıcıları Nariman Memedeminovnıñ evini tinttiler. Ondan soñ faaliyetçi Aqmescitteki Rusiye FSBsi idaresine alıp ketildi. Martnıñ 23-nde mahkeme Memedeminovnı tevqif etti.
Martnıñ 23-nde QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
Yanukoviç qaçıp ketken soñ, Kiyev kanallarınıñ biri yayınğa davet etti. Ukraina ve Rusiye bütünligi aqqında laqırdı etmek içün anda kettim. Bunıñ yerine yarım saat devamında Ukrainada ekinci devlet tilini qabul etmek kerekligini añlatıp oturdım. Qırımda o vaqıt referendumnıñ qoqus bile yoq edi, cenüp-şarq regionı şaşmalap, sözni diñley edi. Devlettte bir qaç resmiy tilniñ tarafdarı olğan – men ile efirden soñ, eki dost lafetmey qaldı.
Meni, alıp barıcınıñ Qırım ukrain narazılığına qol tutmadı, suali qozğalattı. Añlatmağa tırıştım: Ukrainada yaşağan ruslar içün devlet işlerinde iştirak etip, öz menliginden vazgeçmemege müim. Ve er türlü «regionlar firqaları» til mevzusında ayın-oyunlarnı keçire bilecegi, Maydan ise, bu meseleni öz qoluna almaq kerek ve ondan qorqqan adamlarnı tınçlandırıp, küreş olarğa qarşı degil, "altın ötmeklerge" qarşı alıp barılğanını bildirmeli. Maydannıñ Aman-aman yarısı rus tilinde qonuşqanda, Ukraina ruslaşmaz, aksine resursını arttırır, dedim. Kanalnıñ saytında yerleştirilgen video tübünde izaatlarda maña «pütinniñ trolli» dep lağap qoydılar.
O vaqıt Moskva yañı ukrain akimiyetinden eki tilni kirsetmege daa talap etmegen edi. O künleri bu adım şimaliy-şarqiy basqısı altında degil, Kiyevniñ isteginen belgimek mümkün edi. Amma, bir künden soñ, Rada Kivalov-Kölesniçenkonıñ qanunını lâğu etkeni belli oldı. Üç aftadan soñra, qorqu içinde qalğan Qırım quvana-quvana «yeşil adamçıqlarnı» qarşıladı. Daa bir keçkeninen, cenüp-şarq regionlarında üç renkli bayraqlardan közler qamaşıp qaldı.
Şimdiki vaqıtta içtimaiy ağlarda Donbasstaki vaqialar artında – yat arbiyler turğanı ikâye etile. Aynı olar binalarnı, silânı zapt eteler, yerli sakinler ise, yalıñız sayını köstermek içün iştirak eteler. Bu mevzuda munaqaşa etmege istemeyim. Men añlayım, şarq-cenüpteki vaqialr Maydandan tübü-tamırınen farqlaşa. Kiyevde narazıcılarnıñ qolunda silâ olmağanı ve arbiylernen kötekleşkende, sade adamlar olğanları körünip turdı. Eñ müimi bunda degil, ne içün şarqiy regionlarnıñ sakinleri er alda olıp keçken adiselerge qol tutalar. Cevapnı, bir buçuq ay evelsi devlette eki resmiy til olması kerekligi aqqında ğayeni eşitken alıp barıcınıñ şaşqınlığında qıdırmaq kerek.
Biz 23 yıl devamında devlet ekige: ruslaşqan sanayi cenüp-şarq ve milletçi ğarpqa bölüngenini bile edik. Ortada ise, merkez bulunıp, içinde qarama-qarşı fikirler birleşken. Maydan Yanukovçinıñ Avropağa yol almaqtan red etkeni içün peyda oldı – soqaqlarğa biñlerce adamlar çıqtı. Amma, Maydannıñ ğalebesi tek bir qısım vatandaşlarnıñ ğalebesi olğan olsa, şarq ta buña qol tutacaq, dep bellemek yañlış olğandır.
Olıp keçecek prezident saylavlarında ekisi de ğarp yaqlı namzetler – Timoşenko ya da Poroşenko yeñecegeni beklep oturmaq… Şarq-cenüp sakinleriniñ duyğularını añlamaq içün tasavvur etiñ, Yanukoviç vazifesinde qalıp ta, prezident saylavlarında ekinci namzet Petr Simonenko kibi bir şahıs kösterilse edi… Tasavvur ettiñizmi? Ukraina iñqilâbında özüni yeñilgenlerge qoşqan cenüp-şarq, yañı al-vaziyetke de tamam böyle davrana.
Belli bir alğa qaldıq – devlet eki kürsü üstünde oturalmadı. Qırım işğalinden soñ, Ukraina deñişti. Erte-keç NATO ile yaqınlaşma meselesi turacaq, yekâne kilse ve avropalı qurumlarınıñ şemsiyesi astına keçüv aqqında söz yürütilecek. Bu deñişmeler ödemelerni talap etecek: rusiyeli ticareti içün çalışqan şarq-cenüpniñ sanayısından vazgeçmek kerek olacaq. Yañı devir başlancaq. Ukrainanıñ bir qısımı bunı istey, digeri yoq.
Tahmin eteyik, Kiyev «yeşil adamçıqlardan» üstün çıqtı ve memuriy binalarnı qaytardı. Tahmin eteyik, Moskva prezident saylavlarınıñ keçirilüvine keder etip olamadı ve Ukraina yañı prezidentni elde etti. Tahmin eteyik, cenüp-şarqınıñ zenginleri öz menfaatlarını közge almay, yañı akimiyetke yemin ettiler. Soñra ne olacaq?
Maydannı – «faşistler topluluğı» kibi qabul etken, ondan qorqqan ve nefret etkenlernen ne yapmalı? Nasıl etip islâatlarnı keçirmeli? Çünki, içtimaiy ödevlerniñ qısqartıluvı «rus baari» içün intiqam kibi körünecek. Yañı akimiyet yerlilernen añlaşmağa azırmı? Ve añlaşmalarnıñ sıñırı qayda?
Bu qolay bir şey degil – binalarnı zapt etkenlerge yemek alıp ketken cenüp-şarq sakinlerinen nasıldır beraber yaşamaq,daa doğrusı, olarnen laqırdı etmek ve añlaşmaq mecbur ar bugün Dobkin ve Kernesni quvıp, olarnıñ adından çıqış yapmamaqnı talap eteler. olacaqlar. Yaqın zamanda Ahmetovnı körecek közleri olmaycaq, Tarutanı da quçaqlap qarşılamazlar. Yaqın vaqıtta bu region ile bir kimse añlaşıp olmaz, bir qaç aftadan soñ, ukrain siyasetinde Donbass vekilleri vazifesine yarış ilân etmege mümkün oladajq.
Elbette, şarqiy vilâyetlerniñ sakinlerini isyancılar, dep adlandırmaq mümkün, atta, ordunı yollap, ufaq bir cenk yapmağa imkân bar. Lâkin, ep bir mesele çezilmey qalır. Asılında o çezile bilecekmi?
Millet – bu yekâne territoriya, yekâne til degil. Birinciden, istenilgen kelecekke bir nazarnen baqmaq lâzim. Bütün Ukrainanı alsaq, o kelecekni aynı şekilde köremi ya yoq? Cenüp-şarq destekni duyamı? Elbet, o qorqu içinde, keleceginden saqına, qorqular da çoqusı allarda yersizdir. Amma, Ukraina adım-adım bu şübelerni tasdiqlay bere.
Men añlayım, Ukrainanıñ federalizatsiyası – bu feodolizatsiyağa taba bir adım. Onıñ içün men, bir buçuq ay evelsi devlette eki resmiy til olmaq kerek dep aytqan edim. Çünki, bu bütün Ukraina içün bir işaret ola bilecek edi: Maydannıñ ğalebesi, bütün devletniñ ğalebesidir. Em de qorqu içinde yaşağan cenüp-şarq içün eyi davranış olur edi. Bunı yapmaq içün, parlamente eñ azı 300 villi brandt tapılmaq kere edi. Tapılmadı, işte.
Yayınımıznıñ soñunda alıp barıcı soravnıñ neticelerini bildirdi. Aytqanına köre, ukrainlilerni qasevetlendirgen meseleler cedvelinde til meselesi 27 –nci yerde bulunmaqta. Sorav evelden keçirilgen edi, o vaqıt, «deşetli faşistler» aqqında laf daa açılmağan edi. Men, ise, eñ yaqın zamanda bu soravnıñ neticeleri BAM-başqa olacağını dep, cevap berdim.
Eyi seyir etmeler.
Pavlo Kazarin, qırımlı közetici
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Yaltada «Hizb ut-Tahrir» davası boyunca apiske alınğan altı insanlardan birini psihiatrik hastahanege mecburiy ekspertizadan keçmesi içün yolladılar. Bunı Qırım advokatı Emil Kürbedinov Facebook saifesinde bildirdi.
«Al-azırda bu malümatnıñ tasdıqlanması ya da red etilmesini bekleymiz. Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesi 1-nci qısmı boyunca, «Hizb ut-Tahrir davasında» qabaatlanğan, Yalta ve Aluştada apiske alınğan altı insandan biri Müslim Aliyevni psihiatrik hastahanege alıp kettiler, mecburiy ekspertizanı yapa bileler», – dep yazdı advokat.
Kürbedinovnıñ aytqanına köre, Müslim, digerleri kibi, İlmi Ümerovğa qoltutıp, ekspertizağa razı olmadı.
«Tahminlerimizge köre, FSB altı qırımtatar musulmanına nisbeten kütleviy ceza psihiatriyasını kerçekleştirmege başladı. 21 asırda insanlarnı fikirleri ve siyasiy baqışları içün psihiatrik hastahanege almağa olmaz. Rusiyeniñ farqlı tüşüngen qırımtatar musulmanları ile küreşniñ bütün sıñırları endi bozuldı», – dep ayttı Kürbedinov.
Advokatnıñ fikirince, İlmi Ümerov örneginde dünya toplulığı «NKVD ve KGBniñ canlanğan usullarında noqta qoyıp, kütleviy psihiatrik tedbirler ve taqiplerni toqtatmaq kerek».
Noyabr başında Qırım advokatı Edem Semedlâyev bildirdi ki, «Hizb ut-Tahrir» davasında qabaatlanğanlarğa mecburiy psihiatrik ekspertiza yapılacaqtır.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
İşğalden soñ Qırımda mustaqil mühbirlerde, qırımtatar faallerinde ve Meclis azalarında kütleviy tintüvler sıq-sıq keçirilip başladı. Ukraina Tışqı işler nazirligi (TİN) işğal etilgen Qırımda ukrain vatandaşlarınıñ taqip etilmesinden qasevet çekkenini bildirdi ve basqıncılıqnı toqtatmağa çağırdı. TİN halqara toplulıqqa muracaat etip, Rusiye insan aqları ve ifade serbestligini bozmasın, ukrain siyasiy mabusları ve esirlerini azat etsin dep, oña qarşı bütün uquqiy ve siyasiy basqı usullarını qullansın istedi.


text:
«Qırım Cumhuriyeti boyunca içki işler nazirliginiñ» yolbaşçılığı uquq nizamı ve içtimaiy telükesizligi içün tafsilâtlı plan azırladı, uquq qorçalayıcılar ve cemaat teşkilâtlarınıñ azalarını celp etti.
«Qırım Cumhuriyeti boyunca içki işler nazirliginiñ» bütün şahsiy erkânı hızmetke çağırıldı. Nizamnı qorumaq içün 800 ziyade hızmetçi celp etildi. Sergeyeva-Tsenskogo soqağında OMONnıñ eki maşnası, politsiyaniñ bir qaç maşnası, «Berkut» hadimleri nevbette tura ve yanğın maşnası da bar. Merkezde naqliyeniñ yürüşi toqtatılğan.
Tükânlarda Aqmescit şeer şurasınıñ emri ile mayıs 1 künü saat 8-den 13-ke qadar içkiniñ satuvı yasaq olğanı aqqında ilân asıla eken, dep bildire Tsentr.


text:
Aqmescit – Eñ yaqın vaqıtta Qırımnı MTS ve Kiyevstar kibi büyük ukrain mobil operatorları terk etecekler. Şirketler daimiy sürette qıyınlıqlarnen rast keleler ve qırımlılarnı bağ-alâqa ile kerekli seviyede temin etip olamaylar. Qullanıcılar da, grivna yoq etilgen soñ, telefon ve İnternet esaplarını nasıl etip ödecegini tüşüneler.
Qırım işğal etilgen soñ, ukrain mobil operatorları çeşit meselelerge oğratscağı birden belli oldı. Aprel ayında yerli «akimiyet» vekilleri yarımadada kendi «Krımsvâz» bağınıñ teşkil etilmesiniñ zaruriyeti aqqında aytqan ediler, soñra, yarımadağa Rusiye mobil operatorlarnıñ kelüvini bildirgen ediler.
Memurlar qayd etkenleri kibi, bu qıyınlıqlar Qırımnıñ statusı ve sakinlerniñ menfaatlarınen bağlı. Amma, sim-kartlarnı kendi esabına deniştirmege azırlarmı ya yoq, bunı bir kimse soramadı. Faqat, bütün deñişmelerni ilk-evelâ sakinler is ettiler.
Operatorlarnı dalğasız qaldıralar
PEOPLEnet şirketi birinci olıp yarımadada faaliyetini toqtattı. Şirket müdiri Mihail Paykinniñ bildirgenine köre, 100 biñ sim-karta ile sağlıqlaşmağa mecbur oldılar.
Mobil operatorları ve İnternet provayderlerniñ yarımadanı terk etmelerniñ birinci sebebi dalğalar ile bağlı, olarnı rusiyeli arbiyler kendi maqsadlarında işleteler.
Rusiye alâqa ve kommunikatsiya boyunca naziri Nikolay Nikiforov bildirgeni kibi, Rusiye qanunları boyunca çalışmağan bütün ukrain operatorları dalğalarnı boşatmaq kerek olacaqlar. Ondan soñra, bu dalğalarnı satılışqa ya da mezatqa çıqaracaqlar.
Aynı zamanda, belli ve büyük operatorlar şimdilik faaliyetlerini devam eteler. Amma, kün-künden daa qıyın ola. Qırım müşterileri de çeşit meselelernen rast keleler.
Qullanılğan hızmetler içün nasıl para ödemeli?
Birinciden, meseleler ukrain grivnasınen bağlı. Endi bir aydan ziyade mında çetel para birlemi olraq sayıla. Qırımda çalışqan mobil operatorları özüniñ nevbetinde rusiyeli rublelerni qabul etip olamaylar, çünki olar içün de bu çetel para birlemi.
Ukrain grivnasını qabul etken terminallar da qalmadı, desek yañlış olmaz. Em de, qırımlılarnıñ özünde grivna qalmadı, çünki olar aylıqlarnı rublede alalar. Onıñ içün, qullanıcılar tış dünya ile bağda olmaq içün tölevlerni nasıl yapmaqnı tüşüneler.
Aqmescit sakini Mariya şikâyet ete «Men Aqmescitte grivnanı qabul etken bir qaç merkezni taptım. Onıñ içün mobil telefonı ve İnternet içün anda para töleyim. İleride ne olacağını bir kimse bilmey, amma belgisizlik bezdirdi: ya rusiyeli operatorlarnı qoşsunlar ya da ukrain operatorlarnen ne yapmaqnı añlatsınlar».
Bazı qırımlılar soyları ya da tanışlarını qıtada esaplarnı qapatmağa rica eteler. Ya özleri barıp, töleyler. Amma, mobil operatorları ve provayderler Qırımnı terk etseler, esaplarında qalğan para yoq olacaq.
Operatorlar susıp oturalar
Aynı zamanda, operatorlar qırımlılarğa özleri iç bir şey añlatmaylar.
«Kiyevstar»nıñ saytında iç bir şey añlatılmay. Qırımlılar bu telefon bağını çoq qullanmasalar da, İnternet provayderi keñiş işletile.
Qırım.Aqiqatqa şirkette yüz bergen meselelerniñ çezüv yollarını bildirmediler. Amma, çareleri olğanı qadar çalışacaqlarını dediler. Müşterilerge hızmet etüv noqtaları ve esaplarnı toldurmaq yerleri daa çalışa.
ÇAO «MTS Ukraina» ileride nasıl çalışacağı da belli degil. Amma, mında da faaliyetlerini devam ettireceklerini qayd eteler. Şirket yalıñız tölevler meselesinen degil de, telekommunikatsion ağlarınıñ qullanuvı problemlerinen rast kele. Bu sebepten, müşteriler arasında bağ yaramay olması mümkün.
Keçenlerde MTS şirketi qullanıcılarğa bağnen bağlı meseleler çıqması mümkünligi aqqında bildirgen sms yolladı.
Rusiyeli operatorlarnı ukrainlilerniñ sayesinde teşviq etelermi?
Aynı zamanda, şirketlerde eminler, «MTS-Rossiya» operatornıñ sim-kartlarnı daa çoq satmaq içün ukrain operatorlarnıñ yarımadanı terk etkenleri aqqında öşeklerni tarqatalar.
Bu kibi «cenkniñ» misali olaraq bazar ertesi künü, iyunniñ 30-nda matbuat vastalarında Aqyarda «MTS Ukraina» bölüklerni qapatqanı aqında malümat çıqtı. Ertesi künü şirket bunı red etti. Amma, yerli sakinler endi Rusiye sim-kartlarnı almaq içün nevbetlerge tizildi.
Amma, şunı qayd etmeli ki, qırımlılarnıñ episi yañı sim-kartlarnı almağa aşıqmay. Birinciden, paranı masraf etmege istemeyler. Ekinciden, Ukraina ile bağlanıp olamaycaqlarından saqınalar.


text:
Qırım ve esas Ukraina arasındaki memuriy sıñırda Rusiye uquq qoruyıcıları daa eki qırımtatarı – Lemmar Yunusov ve Mustafa Asabanı tutıp aldı. Bu aqta Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylay komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Ananeviy qorquzuv aktsiyası. İnsanlar Rusiyeden çıqmasın dep yapalar. Sıñırda böyle olacağını tahmin etken edik. Lemmar Yunusov – Qurultay delegatı. Mustafa Asaba – faal, sabıq Qurultay delegatı», – dedi Smedlâyev.
Onıñ aytqanına köre, olar ve qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâlnı bir saattan ziyade (Qırım saatine köre saat 13.40-ta) tutalar.
Bundan evel Smedlâyev, Qırım ve esas Ukraina arasındaki memuriy sıñırda Rusiye uquq qoruyıcıları Lenora Dülberni ve qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâlnı tutıp aldı, dep bildirgen edi. Lenora Dülber çıqarılıp yiberilgen edi.
Rusiye küç hızmetleri bunı izaatlamay.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Yaqın künlerde Qırımda ava qızacaq. Amma, aynı vaqıtta, 1 noyabrniñ soñuna qadar Qırım dağlarında pek küçlü qar yağacaq, yollar buzlavuq olacaq.
Sinoptiklerniñ haber etkenlerine köre, 2 ve 3 noyabr künleri, yarımadada yüksek atmosfer basımı üküm sürecek, yağanaqlar beklenilmey, cenübiy ğarbiy yel esecek. Ava arareti gece, çölde ve dağlıq yerlerinde – 2…+3, yalı boyunda +1…+6 derece, kündüz ise, +7…+12 derece olacağı tahmin etile.
Cumaertesi, 4 noyabr künü, Atlantik tsiklonı qısqa yağmurlar ketirecek, ava arareti: gece +3…+9, kündüz +9…+14 derece olacaqtır.
Avdet haber etkeni kibi, tünevin, 31 oktâbr künü, Qırımda birinci qar yağdı.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Novoalekseyevka – Almeniñ babası sürgün etilgende bir yaşında edi. Ana-babası Orta Asiyadan Qırım yarımadasına qaytqanda Alme bir yaşını toldurğan edi. Faqat 70-inci seneleriniñ soñunda qırımtatarlarğa Qırımda yaşamağa yasaq etilgen edi, ve qorantası Herson vilâyetiniñ Novoalekseyevka qasabasına yerleşmege mecbur oldı.
Yıllar keçti, Alme Emirsale tasil alıp, Bağçasaraydaki qırımtatar mektebine çalışmağa kirdi. Ukrain tili ve edebiyatı derslerini bere edi. İşğal vaqtında semetdeşlerinen beraber ukrain arbiy bölüklerine barıp, aş ve aşayt mahsulatını alıp kete edi. «Qırım qadınları barışıq istey» areketi saflarında işğalge qarşı çıqqan edi.
Rusiye akimiyeti kelgeninen Qırımda ukraince, qırımtatarca ve rusça devlet tilleri olaraq ilân etildi. Asılında ise böyle bir şey yoq edi.
«Avgust ayında qırımtatar milliy mektebinde ukrain tili saatleri qısqartıldı. Qırımda ne yapacağımnı tüşündim. Bir yıl devamında QMPUda başlanğıç mektep ocası zenaatını oqudım ve 2015 senesi Ukrainanıñ esas qısmına köçtim», – dep ayta Alme.
Amma sebep tek iş degil edi. «Menim kibi insanlar nefes alamay edi, serbest, ukrain avası yetişmey edi. Qırımdan çıqasıñ – aynı ava bam-başqa ola, serbest olğanını is etesiñ», – dep ayta köçip kelgen.
O, Ukraina akimiyeti kontrol etken yerge köçken olsa da, devlet yardımını körmedi. «Devlet aqqında bir şey aytmaq istemeyim. Devlet yardımını is etmedim. İyül ayında keldim, vaqtınca köçip kelgen şahıs olaraq qayd oldım. Ana-babamnıñ yanına keldim, başqa bir yerge ketmek imkânsız. Başqa şeerni saylasañ, parañ yetmez. Devlet yardımı – deñizde bir tamçı kibi. Devlet yardımını bekleycek olsañ, Qırımda yaşamağa devam etmek mümkün ve daa yıllar devamında bekleyceñ. Devletniñ balağa köstergen yardımı – 800 grn., büyüklerge – 2 ay devamında 400 grn., üçünci ve dörtünci aylarında – eki qat eksik. Devlet yardımı budır. Ev meselesini aytmayım», – dey Alme.
Dey ki, zenaat boyunca çalışmaq şimdilik imkân yoq: qasabada oca çoq.
Buña baqmadan, Alme işsiz oturmay. O, Novoalekseyevka qasabasındaki meclisniñ kâtibi ola. «Qırımdan köçip kelgenimni isbatlamaq kerek yoq edi. Bir şey yapacaq olsañ, qapu açıq», – dep ayta o.
Bundan ğayrı, Alme qırımtatar liderleri başlatqan «Qırımnıñ vatandaş qamaçavı» aktsiyasına qoltuttı: «Bizler, Meclis azaları, iştirak ettik. Er kes elinden kelgenini yapa. Qadınlar – aşhanede, erkekler – tedbirlerni teşkil eteler».
«Qırım qaytarılacaq, bizler de qaytacaqmız»
Alme qızı Mavilenen beraber esas Ukrainağa köçti. Qızçıq qırımtatar tili dersleri olğan mektepke oqumağa kirdi. Mavile Qırımnı sağınğanını ve anda qaytmaq istegenini ayta.
Köçip kelgenniñ anası Pakize Bekirova qorantasınıñ ikâyesini büyük bir yara ile hatırlay. Aqayı bir yaşında olğanda Qırımdan sürgün etildi. Pakize hanım Orta Asiyada ğurbette dünyağa keldi. Ömür boyu Vatanğa qaytmaq arzusınen yaşadılar. İleride qaytacaqlarına ümüt etken ediler, qızları ise Rusiyeniñ Qırım işğali sebebinden yarımadanı terk etmege mecbur oldı.
«Orta Asiyada Vatanğa qaytmağa arzu ete edik. 1978 senesi Alme bir yaşında olğanda Qırımğa keldik. Qırımda qalacaq edik, Qarasuvbazar rayonında ev taptıq. Amma şunı dediler: mından tez-tez ketiñiz, 24 saatiñiz bar, qayd olamazsıñız – Orta Asiyağa ketiñiz. Amma biz mında, Novoalekseyevkağa keldik. Qırımtatarlar Qırımğa qaytmağa başlağanda biz de aveslendik. 6 sotka topraq aldıq, ev qurmaq içün topraq damartısı, qızımız daire alacaq edi, ara-sıra barğan edik, qızımız işke kirdi, ukrain tili ve edebiyatı derslerini bermege başladı, nevbetimiz yaqınlaşa edi, soñra ev quracaqmız, dep arzu etken edi. Amma qısmet olmadı. Qızımız Qırımnı terk etip, yanımızğa, Novoalekseyevkağa qaytmağa mecbur oldı», – dep ayta Pakize hanım.
Qoranta Qırım Ukrainanıñ uquq alanına qaytacağına ümüt etmege devam ete. «Ümüt etemiz ki, Qırım qaytarılacaq, bizler de qaytacaqmız!» – dep qoştı Pakize Bekirova.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov martnıñ 13-nde Qırımtatar Milliy Meclisi liderleriniñ çetel devletlerniñ elçilerinen keçirgen ananeviy körüşüvde, Ukraina Anayasasınıñ Qırımnen bağlı qısmında yapılacaq deñişmeler ve qoşmalar leyhasınıñ esas printsipleri aqqında ikâye etip berdi.
«Qırım muhtariyetiniñ mahsus statusınıñ menbası qırımtatar halqınıñ öz taqdiri tayin etüv aqqına esaslana. Qırım muhtariyetiniñ Anayasası, muhtariyetniñ temsiliy orğanı tarafından qırımtatar Qurultayınen uyğunlaştırılaraq qabul etilmeli. Qırımtatar tili devlet tilinen beraber, qanunlar belgilegen diger istisna saalardan ğayrı, ictimaiy ayatnıñ er bir saasında qullanılacaq», – dedi Çubarov.
Onıñ sözlerine köre, ayrıca, Ukraina Anayasasında kirsetilmek kerek olğan daa bir printsip, «qırımtatar halqınıñ temsil etilmesiniñ» temin etilmesinen alâqalı. Ondan da ğayrı, esas qanunda qırımtatar halqınıñ yuqarı temsiliy orğanlarını «tamır halq belgilegen qaydelerge köre» pekitmek kerek.
Martnıñ 13-nde Kyivde qırımtatar halqı Milliy Meclisiniñ liderleri ve çetel devletleriniñ elçileri arasında ananeviy körüşüvi ötkerildi. Anda Milliy Meclis liderleri diplomatlarğa Qırımnıñ azat etilüvinen bağlı adımlar ve Qırımtatar Muhtariyeti sıfatında yarımadanıñ ğayrıdan integratsiyası aqqında malümat berdiler.
Tedbirde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, qırımtatar halqınıñ işleri boyunca Ukraina prezidentiniñ vekaletlisi, halq deputatı Mustafa Cemilev, ABD, Türkiye, Büyük Britaniya ve diger devletlerniñ elçileri iştirak etti.
Bıltır Anayasa komissiyasınıñ iş gruppası Ukraina Anayasasına Qırım azat etilgen soñ onıñ statusınen bağlı tüzetmeler kirsetilüvi üzerinde çalışıp başladı. Tüzetüvler yarımadanıñ tamır halqı olğan qırımtatarlarınıñ Ukraina devleti terkibinde öz Vatanında taqdirini belgilev aqqı berile.
Anayasa komissiyasınıñ alt iş gruppası Ukraina Anayasasınıñ onuncı maddesine tüzetüv ve ilâveler kirsetüvnen bağlı azırlıqlarını ta 2017 senesi noyabr ayında bitirgen edi.


text:
Meclis reisi Refat Çubarov ve milliy lider Mustafa Cemilevge yarımadağa kelmege yasaq etken qararnı ğayrıdan baqa bileler. Amma, öz başına tayin etilgen baş nazir Sergey Aksönovnıñ fikirince, şimdilik bunıñ içün sebep yoq.
«Bilesizmi, ihtiyac olsa, ve eyi neticeler berecegini körsek, bu cümleden munasebetlerimizniñ eyileşüvini añlasaq ömürimizde er şeyni ğayrıdan baqa bilemiz», - dedi o.
Amma, qırımtatar liderleri mevamını deñiştirmeseler, buña ümüt etmesinler, qayd etti Aksönov.
«Şimdilik biz Mustafa Cemilevniñ mevamını deñiştirmegenini köremiz, o bütünley ğarpnıñ, hususan amerikalı mahsus hızmetlerine boysuna. Oña belli bir vazifeler berildi. Menimce, bizge mında diversantlar kerek degil, onıñ içün faaliyetlerini alıp barmağa istegen yerde, Ukrainada añlağanım kibi, devam ettirsinler», — dep qayd etti o.
Qırımnıñ şimdiki akimiyeti Herson vilâyeti Geniçsek qasabasında ötkerilgen toplaşuvdan soñ qaytqaan Meclis reisi Refat Çubarovnı yarımadağa yibermediler. Oña 5 yıl içinde kelmege yasaq ettiler.
Bundan soñ, Qırım «baş naziri» mühbirlerge aytqanı kibi, bu yasaqlav Çubarovnıñ faaliyeti «yarımadada milletlerara zıddiyetke ketire bileceginen» bağlı.
Sürgünlik künü arfesinde bu kibi yasaqlavnı milliy lider Mustafa Cemilev elde etti.


text:
Tünevin Qırımda koronavirustan sekiz adam öldi, dep bildirdi Qırımnıñ Rusiye sağlıq saqlav nazirligi.
Berilgen malümatına köre, umumen pandemiya vaqtında Qırımda bu hastalıqtan 467 adam ölgen.
Tünevin Qırımda 334, Aqyarda 83 kişi koronavirus yuqunçına oğrağan.
Qırım aq-uquq qoruyıcı gruppasınıñ bildirgenine köre, Qırımda, koronavirus sebebi olğan pnevmoniya tedaviylevi içün ilâclar qıtlığı bar.
Aksenov, yanvarniñ ortasına qadar yerli alış-veriş merkezlerinde kütleviy tedbirlerniñ keçirilüvini ve food courtlarnıñ işini yasaqladı. Qırımda tek restoranlarda degil, ofislerde de korporativ keçirilüvi yasaq etildi.
Bundan evel Qırım akimiyeti şeer meydanlarında keçirilmesi planlaştırılğan bütün medeniy-kütleviy tedbirlerni yasaqladı.
Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ emrinen, Rusiye Mudafaa nazirligi Yalta ve Aqmescitte yuqunç ile küreşmek içün koronavirus hastahanelerini qura.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
"Äfganstan turında başqa illär belän dä söyläşülär alıp barabız”
Bu xaqta ilbaşı Ärdoğan belderde
Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan İstanbulda yasağan çığışında Könbatış illäreneñ dä, İslam dön’yasınıñ da Äfganstanğa kiräkle qayğırtunı kürsätmäwen belderde.
İlbaşı: “Bez barlıq mömkinleklärebez belän Äfganstan öçen kiräkle tırışlıqnı kürsättek. Äle da êşçänleklärebez däwam itä. Äfganstan turında başqa illär belän dä söyläşülär alıp barabız”,-dide.
Ärdoğan äytüençä, xäzerge waqıttta Törkiyädä terkälgän häm terkälmägän 300 meñ äfgan bar.
”İldäge waqıyğalarnı küzätep barabız. Äfganstan säyäsäten yaxşı belgän illär belän dä söyläşülär alıp barabız. Kiräk bulsa Taliban belän dä söyläşerbez” dide Törkiyä ilbaşı.
Bäyläneşle xäbärlär
Törkiyä İlbaşı Ärdoğan Azärbaycanda
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan ber könlek êşlekle säfär belän Azärbaycanda


text:
Bağçasaraydaki Zıncırlı medresede keçirilmesi mayısnıñ 18-nden 19-na keçer gecesine planlaştırılğan Rusiyeniñ klassik muzıka kontserti ve sergisi lâğu etildi. Bu aqta «Bağçasaray tarihiy-medeniy ve arheologik müzey-qoruğınıñ» matbuat hızmeti bildire.
«2019 senesi mayısnıñ 19-na «Müzeyler gecesi» umumrusiye aktsiyası çerçivesinde keçirilmesi planlaştırılğan Qırım devlet filarmoniyasınıñ Kamera orkestriniñ kontserti ve «I-XVIII asırlarnıñ Qırım Cenübi-Ğarbiniñ savut-sabası» sergisi tehnik sebeplerden lâğu etile», – dep aytıla haberde.
Bağçasaray müzeyi Rusiye Medeniyet nazirliginen beraber mayısnıñ 18-nden 19-na keçer gecesi bir sıra tedbir keçirilmesini planlaştırğan edi. Olarnıñ arasında Zıncırlı medresede klassik muzıka kontserti de olacaq edi. İlânda aytılğanına köre, programmada Motsart, Çaykovskiy ve Glinkanıñ eserleri olacaq edi.
Qırımtatar faali Elmaz Akimovanıñ Qırım.Aqiqatqa aytqanına köre, qırımtatar halqı sürgünliginiñ 75 yılında eglence tedbirlerini keçirmek aqaretlev ola.
«Birinciden, kontsert keçirilecek yerge açuvlandım. Bu maneviy mektep ve anda örkest ile kontsert yapılacaq eken, bir şey añlamayım. Qırımda bunıñ kibi tedbirler keçirilecek başqa müzeyler qalmadımı? Ekinciden, mayısnıñ 18-nde tedbir keçirmek biñlernen qorantanı aqaretlemek ve acısını mısqıllamaq demektir. Ukrainada – qırımtatar genotsidiniñ qurbanlarını añma künü ola ve bunıñ kibi tedbirlerniñ keçirilmesini qanun yasaq ete. Rusiyede, ne yazıq ki, izin berile», – dedi Akimova.
Mayısnıñ 18-de Ukraina ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlaylar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Şu künü qırımtatarlar halqınıñ Qırımdan sürgün etilüviniñ qurbanları hatırasına çeşit añma tedbirleri keçirile.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayıs 18 künü Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
İnsan aqları Qırım alan missiyasınıñ reis muavini Olga Skripnikniñ fikirince, Aqmescitte Taras Şevçenkonıñ hatırasına keçirilgen mitingde yaqalanğanlarnıñ işlerinde Rusiye qanunlarını qullana bileler. Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Rusiye qanunları öyle yazılğan ki, farqlı qullanıla bile. Şunıñ içün bayraqta «Qırım – Ukrainadır» yazısını ekstremizmnen bağlay bileler. Çağıruvlar separatizm ve ekstremizm olaraq tanıla bile, böyle etip Rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarına köre cinaiy mesüliyet belgilene bile», – dep qayd etti uquq qorçalayıcı.
Skripnik emin ki, mitingde Ukraina bayrağınıñ olması ekstremizm aqqında maddege oğramay. Uquq qorçalayıcınıñ fikirince, bayraqta «Qırım – Ukrainadır» yazısı Rusiyeniñ topraq bütünligi bozmaq çağıruvı degil.
Uquq qorçalayıcı miting iştirakçilerini yaqalamaq qararınıñ sebebini de añlamadı.
«Er bir yaqalavnıñ sebebi olmalı. Olarnı ne sebepten bölükke alıp kettiler? İştirakçi ve şaatlar teşkilâtçılarnı bölükke subeke davet ettiler, dep bildirdiler. Lâkin militsiya ile adiy subet olmay: ya celpname, ya şahsiyetni belgilev, ya da protokol tizilmesi», – dedi Skripnik.
Malüm ki, Aqmescitte «politsiya» hadimleri Şevçenko doğğan kününe bağışlanğan mitingniñ teşkilâtçısı Leonid Kuzmin ve daa eki iştirakçini yaqaladılar. Politsiya hadimleriniñ sözlerine köre, sebep – mitingde ukrain timsalleriniñ olması.
Politsiya hadimleri Kuzminni Rusiye Federatsiyansınıñ Memuriy bozuvlar aqqında Kodeksiniñ 20-nci maddesine köre mesüliyetke çekecek olalar – nizamnı bozuv ya da toplaşuv, miting, numayış, yürüş ya da piket ötkerilmesi. Jeleznodorojnıy rayon mahkemesiniñ toplaşuvı mart 10-da saat 11.00 ötkerilecektir.
Aqmescitliler Şevçenkonıñ 201 yıllığına aktsiyanı Şevçenko abidesi yanında keçirecek ediler. Amma Aqmescit memuriyeti buña izin bermedi.


text:
Bir gruppa «közeticiler» ilhaq etilgen Qırımdaki qomşu Rusiye prezidenti saylavını közetmek içün Aqyarğa keldi.
Bunı Rusiyeniñ «RİA Krım» haber agentligi bildire.
Neşir: «İspaniya, İtaliya, Daniya, Ukraina, İsrail, İsveç ve Büyük Britaniya vekilleri Aqyar saylav komitetiniñ reisi Aleksey Petuhov, şeerden senator saylanğan Olga Timofeeva ve yerli Qanun çıqarıcı meclisniñ spikeri Aleksandr Kulagin ile körüştiler. Ecnebiylerni şeerde saylav ceryanı ve ayrıca Qara deñiz flotunıñ deñizcileri içün rey berüv şartları meraqlandırdı.
Rusiye kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, Qara deñiz flotunıñ arbiy hadimleri 30-dan ziyade saylav noqtada rey berecekler.
İtaliya vekili Marko Marsili, ille Aqyarda saylavnı közetecegini söyledi.
«RİA Krım», ecnebiyniñ sözlerini naqil etip: «Men yarımadanı birinci kere ziyaret etem. Mında qorqmayıp keldim, çünki mında iç bir telüke olmağanını bile edim. Qırımda endi eki kün bulunam, ve mındaki vaziyetniñ tınç ve raat olğanını körem», – dep bildire.
Ukraina ukümeti tarafından açıq menbalarda ecnebiy vatandaşlarnıñ Qırım territoriyasına kelgenine dair berilgen izaat şimdilik yoq.
Daa evel Qırımğa Rusiye saylavını közetmek içün bir jurnalist ve Almaniyanıñ Kvakenbrük şeeri parlamentindeki Sol fırqa fraktsiyasınıñ başlığı Andreas Maurere keldiler.
Rusiye prezidenti saylavını 2018 senesi mart 18 – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqınıñ yıllığı kününde ötkermege planlaştıralar.
«Almaniya içün alternativa» fırqasınıñ parlamentarları Qırımnı fevral 3-te ziyaret ettiler. Ukrainanıñ Almaniyadaki elçisi Andrey Melnik, bazı Almaniya siyasetçileriniñ Qırımğa yapqan ziyaretlerine «mesuliyetsiz voyaj» dedi.
Almaniya ukümeti «Almaniya içün alternativa» fırqasına ait yerli siyasetçilerniñ ilhaq etilgen Qırımğa yapqan ziyaretlerini tenqit etti.
Rusiye ukümet organları, ecnebiy vatandaşlarnı Qırımğa davet etip, onıñ ilhaqını qanuniyleştirmek isteyler.
Ukraina Tış işleri nazirliginde, ecnebiy siyasetçilerniñ Qırımğa yapqan ziyaretlerinde resmiy statusı olmağanını bildireler. Keçken yılnıñ iyülinde Ukrainanıñ tış siyaseti muessisesi, muracaat neşir etip, onda ecnebiy vatandaşlar ve vatandaşlıqsız şahıslarnı Qırımğa qanunsız barmaqtan saqındırdı.


text:
Aqmescitte saba Qırım işğaliniñ yıllığını qayd etmege başladılar. Yarımadanıñ Rusiye akimiyeti buña «Rusiye ile birleşüv» dey.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, saba şeer merkezinde areket bütünley qapaldı.
«Qırım baariniñ» qayd etüv tedbirlerinden biri ava tehnikasınıñ paradı oldı, tedbirge Qırım Devlet şurasınıñ başı Vladimir Konstantinov da keldi.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ sözlerine köre, etrafnı uquq qoruyıcılar sarıp aldı, çette «acele» yardım maşinaları ve yanğıncılar tura.
«Qırım – Rusiye olğanından iç te şübe etmey edik. Biz daima bunı bile edik, Rusiye de bile edi, ve, işte, mındamız, Vatanımızda. Qarşılığımız sayesinde natsistlerge Qırımğa yapışmağa imkân bermedik. Qırımımıznı qorçaladıq», – dedi Konstantinov.
2014 senesi mart 18 künü Moskvada «Qırım ve Aqyarnıñ Rusiyege qoşuluvı aqqında» añlaşma qabul etildi. Qırmda mart 18 – raatlıq künü olaraq qayd etile. Yarımadada mart 18-de aqşamğa qadar sürecek tedbirler azırlanılğan.
Dünyada Qırım işğali yıllığında Ukrainanıñ işbu toprağınıñ işğali tanılmağanını bildireler.
AQŞda işğal etilgen Qırımda insan aqları ile bağlı vaziyetniñ zor olmasına ayrı diqqat ettiler.
Avropa birligi ve AQŞ Rusiyege ve Qırım separatistlerine qarşı kirsetilgen cezalar Qırım işğalden azat etilmeycegine qadar saqlanılacağını bildireler.


text:
Bu sene Herson vilâyetiniñ aliy oquv yurtları işğal etilgen Qırım ve Donbassnıñ işğal altındaki topraqlarından biñ studentni bücet parasına qabul etmege azır. Bu raqamnı Herson vilâyeti valisiniñ muavini Andrey Balon «Skifiya» telekanalınıñ efirinde seslendirdi, dep bildire Herson vilâyeti devlet memuriyetiniñ saytı.
Ukrainada açılğan 12 «Qırım – Ukraina» merkezinden üçü Hersonda yerleşe. Olar Herson devlet universiteti, Herson milliy tehnik universiteti, Herson devlet deñiz akademiyasında çalışa. Andrey Balonniñ aytqanına köre, bu cedvelge Herson devlet agrar ünivesitetiniñ kirsetilmesi muzakere etile.
Bazarertesi künü, iyünniñ 19-da, Ukrainada «Qırım – Ukraina» tasil merkezleri çalışıp başladı. Olar Qırım abituriyentlerine 12 ukrain aliy oquv yurtuna tışqı mustaqil imtianlarnı bermeyip kirmege imkân bere.


text:
Rusiye nezareti astında bulunğan qırım akimiyeti, yarımadada İsmil Gasprinskiyniñ añına ötkerilgen bir sıra tedbirler aqqında haber etti. Olar mütefikkirniñ 165 yıllığına bağışlanğan.
Böyleliknen, matbuat hızmeti bildirgenine köre, Bağçasarayda «İsmail Gasprinskiyniñ yıllığına 165 lâle» adlı aktsiya keçirildi.
«İsmail Gasprinskiyniñ abidesi ögünde 165 lâle saçılğan, mezarlığı yanında dualar oqulğan», - dep ayttılar hızmette.
Aqmescitte «Mütefikkir. Neşriyatçı. Vatanperver.» adlı aqşam keçirildi. Onıñ çerçivesinde mektep talebeleri «Keçmişiñnen ğururlañ» serlevalı taqdimni ötkerdiler. Kitap sergisinde çeşit yıllarnıñ neşirleri taqdim etildi. Olar rus, qırımtatar ve frenk tilindedir.
İsmail Gasprinskiyniñ hatırasına tedbir qırımtatar kitaphanesi ve qırımtatar tarihiy - medeniy mirası müzeinde de keçti.
İsmail Gasprinskiy (1851 – 1914) – ulu qırımtatar mütefikkirdir. Cadidizm ve pantürkizmni teşkil etken biri.
İsmail bey Gasprinskiy 1914 senesi sentâbr 11 (24) künü vefat etti ve Bağçasaraydaki Zıncırlı medrese azbarında defin olundı.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Moskovağa boysunğan Qırım başı Sergey Aksönov, Vladimir Putinnen körüşkende, "Tavrida" trassasınıñ qurulışını 2020 yılına qadar bitirmege söz berdi.
Aksönovğa esaslanğan Kreml saytına köre, trassa 74%-ğa azır.
Aksönov aytqanına köre, Qırım ükümeti, Aqmescit-Yalta-Aqyar trassasınıñ tamirini yapmaq içün Putinden maddiy destek soracaqlar.
Daa evel Rusiye ükümeti "Tavrida" avtomobil trassasınıñ qurulışını 2022 senesi bitirmege niyetlene edi.
Qurulıp turğan "Tavrida" trassasınıñ Aqmescitten Keriçkece 190 kilometrlik qısmı 2018 senesiniñ soñunda açılğan edi.
Yol areketi eki yolaqta yapıla, yapılıp turğan qurulış işleri sebebinden sürat sıñırlavı - saatte 60 km.
Qırım Naqliyat Nazirliginiñ tahminlerine köre, "Tavrida" trassasından Keriçten Aqmescitkece yol qararnen eki saatlıq olacaq, Keriçten Aqyarğa ise - üçten azca.


text:
Ukrainanıñ Türkiye elçihanesi Rusiye zenaatdaşlarınıñ işğal altındaki yarımadada Rusiyeniñ «ğalebeleri» aqqında ikâye etken videosı sebebinden takbih etip, Moskva Gaaga içün delil toplamanmasına yardım ete», dep qayd etti.
Bu aqta elçihanesi Twitter saifesinde bildirdi.
«RF Türkiye Cumhuriyeti elçihanesiniñ Qırımdaki «ğalebeler» aqqında videosı – istegenini kerçek olaraq köstermek ıntıluvıdır. Kerçekni ise aşağıda fotoda körmeñiz mümkün. İnsan ve uquq ceetinden hırsızlamaq – cinayettir. Bunıñnen maqtanmaq – tsinizmniñ üst perdesidir. Moskvanıñ eyforiyası Gaaga içün delil toplamağa yardım ete», – dep aytıla haberde.
Qayd etmek kerek ki, Rusiyeniñ Türkiye elçihanesi derc etken Qırım yarımadasına bağışlanğan videoda «kâr ve yatırımlar arttı, çeşit din ve millet vekillerinen añlaşıla», dep aytıla.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti 2020 senesi Qırım bücet masraflarını 14%-ğa arttırdı, dep bildirgen edi. Yılnıñ ilk dört ayı içinde yarımada bücetke köre kelirni milliard ruble qadar becerip olamadı.
Hatırlatamız, ABD Devlet departamenti 2019 senesi dünyada din serbestligine dair maruzanı derc etti. Anda işğal altındaki Qırım aqqında da aytıla. Qayd etile ki, Rusiye din azlıqları, «İyegova şaatları», Ukraina Ortodoks kilsesi ve qırımtatar musulmanlarını qorquza.
ABD halqara din serbestligi komissiyasınıñ esabatında Rusiye ABD Devlet departamenti «ayrı qasevet doğurğan memleketler» cedveline kirsetecek 14 memleket arasında bar, dep aytıla. Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda din serbestligi aqqınıñ bozuluvı aqqında aytıla.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Saqalé:
Qarañaþþe ælæs genna, salgeñña ærgiþis genna -- bír tæmælðigæni tutta. Onton kyøl diæki køtøn teremnáta. Salgeñña umsa tyspykkæ dele buolan, yøhæ køtøn kyøræs genan taġesta. Onton ú yrdynæn tælǽrdæ. Kenaten qardare-táre úga oqson ella. Ol áta kini súnnaġa. Ol selðan kini úga tumsun tiærdæn elar -- ú ihær. Qarañaþþe ahán byttæ. Biligin oġolorugar as ilðiæ.
Bír dæriæbinæ jabloko oton ýnær ælbæq mastardáq æbit. Ol mastarga þéþáqtar uja tuttallara. Kim da kinilæri téppat æbit. Þéþáqtar kiæhæ, sarsearda áje ellahallara yhy. Dæriæbinæ ihæ þéþáq ereatenan tuolara. Kyhyn áje mastarga oton toloru buolara.
Cazaccha:
Charyïqat - charyïqat, mousylmandardyng yïmanyn aïcyndap, adamgerchilik mourattary men diniï ojdanyn calyptastyratyn, sondaï-ac olardyng minez-coulkyn rettewchi nactyly oelchemder bastawy bolyp tabylatyn, bairinen bouryn Couran men sunnalar arcyly pysyctalqan nouscawlar jyïyntyqy.
GOURBANOQLY BERDYMOUHAMMEDOW
Turikmenstan Respoublikasynyng 2-chi Prezidenti - ...
Gourbanoqly Berdymouhammedow (1957 jyly tuwylqan, Turikmenstan, Achhabad oblysyïou, Geok-Tepi awdany, Babarap awyly) - saïasyï caïratker, Turikmenstan Respoublikasynyng Prezidenti. Turikmen Memlekettik meditsina institutyn (1979), Maiskew meditsina institutynyng aspiranturasyn (1990) bitirgen. Meditsina qylymynyng doktory, professor 1979-87 jyldary Achhabadta dairigerlik cyzmet atcardy. 1990-95 jyldary Turikmen memlekettik meditsina institutynyng dotsenti, tis emdew fakultetining dekany, 1995-97 jyldary Turikmenstan meditsina oendirisining tis dairigerligi ortalyqynyng direktory boldy. 1997 jyly Turikmenstannyng densawlyc saqtaw jaine meditsina oendirisining ministri, 1998 jyldan S. Niïazow atyndaqy Halycaralyc meditsina ortalyqynyng baschysy boldy. 2001 jyly 3 saiwirde ministrlik lawazymyna cosymcha Turikmenstan ukimetining witse-premieri bolyp taqaïyndaldy. 2006 jyly 21 jeltocsanda S. Niïazowtyng duniïenden oetuwine baïlanysty Berdymouhammedow Turikmenstan prezidentining cyzmetin wacytcha atcardy. 2007 jyly 11 acpanda oetken prezidenttik saïlawda 89% dawys jyïnap, Berdymouhammedow Turikmenstannyng prezidenti bolyp saïlandy. 2007 jyly tamyzda Jalpyoulttyc "Galkynych" (Jangqyruw) cozqalysynyng jaine Turikmenstan Demokratiïalyc partiïasynyng toeraqasy bolyp saïlandy.
Qazaqca:
Əkesi balalarna tatuw turındar dep əmir etti, biraq balaları onıŋ əmirin tıŋdamadı. Əkesi bir buwda tal cıbıqtı aldı da: "Sındırıŋdar!" - dep buyırdı. Balaları qanca əwrelense de, cıbıqtı sındıra almadı. Sonda əkesi cıbıqtıŋ bawın cecti de, endi bir taldap sındırıŋdar dep əmir etti.
Asqar men Məlik caŋƣı tebüwge cıqtı. Moynaq olarƣa erip ketti. Məlik qarlı tɵbeden ıldıyƣa qaray zırladı. Biraq caŋƣısı kürtikke tireldi de, ɵzi qulap qaldı. Moynaq ürip tür. Asqar da kelip qaldy. Ol külip jatır. Məlik atıp turdı da, üstiniŋ qarın qaqtı. Balalar taƣı biraz caŋƣı tepti. Sodan keyin üyge qayttı... Jawhar men Gawhar - tərtipti oqucılar.
GURBANOƢLI BERDIMUXAMMEDOW
Türikmenstan Respublikasınıŋ 2-ci Prezidenti - ...
Gurbanoƣlı Berdımuxammedov (1957 jılı tuwılƣan, Türikmenstan, Acxabad oblısıyu, Geok-Tepi awdanı, Babarap awılı) - sayasıy qayratker, Türikmenstan Respublikasınıŋ Prezidenti. Türikmen Memlekettik meditsina institutın (1979), Məskew meditsina institutınıŋ aspiranturasın (1990) bitirgen. Meditsina qılımınıŋ doktorı, professor 1979-87 jıldarı Acxabadta dərigerlik qızmet atqardı. 1990-95 jıldarı Türikmen memlekettik meditsina institutınıŋ dotsenti, tis emdew fakultetiniŋ dekanı, 1995-97 jıldarı Türikmenstan meditsina ɵndirisiniŋ tis dərigerligi ortalıƣınıŋ direktorı boldı. 1997 jılı Türikmenstannıŋ densawlıq saƣtaw jəne meditsina ɵndirisiniŋ ministri, 1998 jıldan S. Niyazow atındaƣı Xalıqaralıq meditsina ortalıƣınıŋ bascısı boldı. 2001 jılı 3 səwirde ministrlik lawazımına qosımca Türikmenstan ükimetiniŋ witse-premieri bolıp taƣayındaldı. 2006 jılı 21 jeltoqsanda S. Niyazowtıŋ düniyenden ɵtüwine baylanıstı Berdımuxammedow Türikmenstan prezidentiniŋ qızmetin waqıtca atqardı. 2007 jılı 11 aqpanda ɵtken prezidenttik saylawda 89% dawıs jıynap, Berdımuxammedow Türikmenstannıŋ prezidenti bolıp saylandı. 2007 jılı tamızda Jalpıulttıq "Galkınıc" (Jaŋƣıruw) qozƣalısınıŋ jəne Türikmenstan Demokratiyalıq partiyasınıŋ tɵraƣası bolıp saylandı.
Pycckiй:
KAK CЛЫШӘЦЦӘ, TAK I ПИШӘЦЦӘ
Kәrдa ф coлHiчHәйi yTpә, лeTәM, пәйдboш B лec, Tә Hә пәлbax, ф TpәBe, BiдHы әлMaзә. Фce әлMaзә eTi блicTbaT i пipiлiBaйўццә Hә coHцә paзHәMi цBiTaMi - i жoлTәM, i kpacHәM, i cиHiM. Kәrдa пәдәйдboш ближә i pәзrлiдиш, шTo eTә Tәkoйi, Tә ўBидiш, шTә eTә kaплi pәcы cәбpәлиcb ф TpiўroлbHәx лиcTbйәx TpәBы i блicTbaT Hә coHцә.
ЛicTok eTәй TpәBы BHўTpи MәxHaT i пўшыcT, kәk бapxәT. Kәrдa HiәcTәpoжHә cәpBboш лicTok c pәcиHkәй, Tә kaпiлbkә ckaTiццә, kәk шapik cBeTләй, i Hi ўBидiш, kәk пpәckәлbзHboT MиMә cTeблi. БәBaлә, cәpBboш Tәkyйў чaшәчkў, пәTixoHbkў пәдHicboш kә pTy i Bыпbйiш pәcиHkў, i pәcиHkә eTә BkўcHeйi BcbakәBә HәпиTkә kaжәццә.
Ortak turk alfabesi:
QUMUQ TİL
Bir jaƣanı balası uyasından yerge tüşgen. Yaşlar onu tutup üyüne alıp barhanlar. Az zamannı icinde jaƣanı balası yaşlaƣa üyrengen. Ol haqıllı jaƣa bolƣan. Jaƣa bavda terekleni üstünde yaşay bolƣan. Yaynı issi günleri. Jaƣa suvsapha yanıp bara. Bavda, icinde suvu bulan geŋ tamaqlı kajin bolƣan eken. Kajinde suv az tügül bolmaƣan. Jaƣa şondan icmege süye, tek yetişip bolmay. Kajiŋe ol taşlar taşlamaƣa başlay. Taşlanı ol onca da kɵp taşlay, - suv kajinni tamaƣına cıƣa va jaƣa ondan rahat icip toya.
KIRGIZ TİLİ
Isık-Kɵl! Anın koƣzdugu menen baylıgına arnalıp kanca sonun ırlar ırdalıp, kanca sonun süyküm sɵzdɵr aytılgan. Anın koƣzdugu menen baylıgına cek jok! Anda kün ɵtkɵn sayın jaŋı baylık payda bolup, alar seni kubanıctuw süyküm menen ɵzünɵ tartıp turat. Şaƣ jetkis süyrü küzgü sımalı kün cıgıştı kɵzdɵy calkalap jatkan kɵl beti azır tınc. Ɵzünün uyasın kɵzdɵy kıygac-tangan jaykı kündün nurları mayda bıjır tolkundarga kalt-kalt etip cagılışat... Jeƣkten alısıraƣk şaƣnşɵkɵttüw ak kuwlar kaƣlgıp, andan berireƣk sak ɵrdɵktɵr ɵzdɵrünün şamdagaylıgına esirgendey arı beri oydoloşup, üstündɵ ak cardaktar birin-biri kuwşup, car-car etişet.
ALTAY
Cımalı suw jorgolop kelgen. Suwnıŋ tolkuzı jaratka kelip tiydi. Cımalını aray la agızıp aparbadı. Küwle kicinek cıbık tiştenip algan aparatkan. Ol cımalınıŋ agıp baratkanın kɵrüp iydi. Aparatkan cıbıgın cımalıga cacıp berdi. Cımalı ol cıbıkka oturıp alala, jetkerdeŋ ayrıldı.
TÜRKİYE TÜRKCESİ
İptidaī bibliyoteklerde bu işi bibliyotek memurunun hāfizası halleder. Bugünün modern bibliyoteklerinde ise iş hāfizadan sistematik kataloƣa intikal etmiştir. Buna raƣmen okuyuçu bibliyotek memurunun yardımından müstaƣını kalamaz. Sistematik katalog, ançak mütehassis bibliyotekcinin mevçudiyeti ve okuyuçuya rehberlik etmesi şartiyledir ki asıl vazifesini ifa eder. Sistematik katalog icin vüçuda getirileçek bir indeks de bu hususta faydalı olabilir. Bu bakımdan bibliyoteklerin sistematik katalog dairesinde daimī surette mütehassis memurlar bulundurulur. Bunlar okuyuçunun karşılaştıƣı güclükleri cɵzer, onu yol gɵsterirler.
TÜRKMENCE
Biz ir bilen mekdebe gelyəris. Jaŋ kakılan badına klasa giryəris. Mugallım hem klasa giryər. Biz onı yerimizden turup, garşı alyarıs. Soŋ oturyarıs. Mugallımıŋ aydanlarını diŋleyəris. Ol bize kitap okap beryər. Mugallım bize hat yazdıryar ve surat jekdiryər. Mugallım bize gızıklı hekayalar okap beryər. Biz klasda kitap okayarıs, hat yazyarıs, arifmetikadan mısallar işleyəris.


text:
Avgust 1 künü Ankarada keçirilgen II Bütündünya qırımtatar kongressiniñ başlanmasından evel Qırımda apiske alınğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi muavini Ahtem Çiygoznıñ destegine para toplamağa başladılar.
Musafir ve kongress delegatlarınıñ qayd etüvi vaqtında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi muavini Ahtem Çiygoz ve qırımtatar halqınıñ yetekçisi Mustafa Cemilevniñ fotosüretleri ile futbolkalarnıñ satıluvı teşkil etildi.
Evel bildirilgeni kibi II Bütündünya qırımtatar kongressiniñ vekilleri Ankarağa Qırımda apiske alınğan Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ fotosüreti ve «Freedom for Akhtem Chiygoz» («Ahtem Çiygozğa azatlıq» – QA) yazısı ile futbolkalarnı kiyip kelgenler.
Kongresste 12 memleketten 500 vekilniñ iştirak etmesi beklenile: Ukraina, Türkiye, Özbekistan, Qazahistan, Qırğızistan, Litvaniya, Romaniya, Poloniya, Frenkistan, Rusiye, AQŞ ve Kanada.
Rusiye yarımadanı işğal etken soñ 2014 senesi fevral 27-den bugünki künge qadar 15 biñ qırımtatarı Qırımnı terk etmege mecbur oldı. Qırımtatar halqı liderleriniñ Qırımğa kirişleri yasaq etildi, demokratik yollar vastasınen saylanğan ve bütün dünyada yerli halqlarnıñ idare organlarınıñ örnegi olğan – Qırımtatar Milliy Qurultayı ve Meclisi – faaliyetlerini devam ettirmek imkânından marum qaldılar, olarnıñ mal-mülki ise musadere etildi.
İşbu vaziyetni nazarda tutıp, II Bütündünya qırımtatar kongressini Türkiye paytahtı – Ankarada keçirmek kibi qarar alındı. Ankarada qırımtatarlarnıñ eñ büyük diasporası yaşamaqta.
«Kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüvde şeklengen» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Onı 2015 senesi fevral 19-ğa qadar apiske aldılar, soñra da apis müddetini mayıs 19-ğa qadar arttırdılar.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi iyül 28 künü Çiygoznı 2015 senesi noyabr 19-na qadar apiste qaldırdı.


text:
Kremlge boysunğan Qırım parlamentiniñ deputatları ukrain iş adamı Dmitriy Firtaşnıñ «Qırım titanı» işhanesini ziyaret etti. Qırım parlamentiniñ matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, deputatlar tsehlerni baqıp çıqtı ve iş taqımı ile körüşüv keçirdi.
Qırım parlamentiniñ deputatı Svetlana Savçenko işhaneniñ taqımı ile körüşüvde Qırım iqtisadı içün «Qırım titanı» zavodınıñ emiyetini qayd etti.
Müessise matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, Savçenko qayd etti ki, «ğarbiy sanktsiyalarnıñ kirsetilmesinen bağlı müşkülliklerge baqmadan, işhane işini toqtatmadı, aksine, unikal istisalını muvafaqiyetli inkişaf ettirmege başladı».
Onıñ fikrince, «devletniñ sanayı siyaseti strategik yönelişi olaraq italnıñ yerine başqasını qoyma istisal inkişafına ve işhaneniñ raqiplik qabiliyeti seviyesini arttırmasına yol berecektir», dep qayd ettiler Qırım parlamentiniñ matbuat hızmetinde.
Ukrain iş adamınıñ mülkü olğan «Qırım titanı» işhanesi yarımadada qamaçav şaraitinde çalışa.
Yanvar 10-da Qırımnıñ rusiyeli yolbaşçısı Sergey Aksönov LifeNews telekanalına bergen intervyusında bildirdi ki, «Qırım titanı» yañı tseh qurulması boyunca yañı yatırım leyhasını azırlay.
Dmitriy Firtaşnıñ DFGroop şirketinde «Qırım titanı» işhanesiniñ işinen bağlı er angi izaatlarnı bermekten vazgeçeler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırım ve Aqyar musulmanları diniy idaresi işğal altındaki yarımadada Myanmadaki rohinca musulmanları içün para toplamağa başladı.
«Qırım müftiligi Qırım sakinleri ve musafirlerini Myanma musulmanlarınıñ belâsına lâqayt olmayıp, olarğa samimiy duanen beraber maddiy yardım köstermege de çağıra. Rohinca musulmanlarına yardım bu adres boyunca berile bile: Aqmescit şeeri, Kurçatov soq., 4 (Kebir Cami) ya da Qırım regionlarındaki rayon ve yerli imamlar üzerinden. Sermiya qaçaqlarnıñ lagerlerine yollanacaq», – dep aytıla müftilikniñ saytında.
Bundan evel Qırım advokatı Cemil Temişev Myanmadaki adiselernen bağlı mitingni Aqmescitte keçirmek içün ariza berecegini haber etken edi.
Sentâbrniñ 4-de Kyivde Ukraina Tışqı işler nazirliginiñ binası yanında Myanma musulmanlarına qoltutuv aktsiyası olıp keçti. İştirakçiler, şu cümleden qırımlı faaller, «Genotsid toqtatılsın» ve «Terror toqtatılsın», dep qıçıra ediler.
QAMDİ 2014 senesi Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yapacaq areketlerini Meclis ile muzakere etmey. Yanvarniñ 16-17-de Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonında olıp keçken Dünya qırımtatar kongressi icra şurasınıñ toplaşuvında esas Ukrainada Müftiylikni qurmağa qarar alındı. 2016 senesi noyabrniñ 19-da 14 qırımtatar din cemiyeti Kyivde toplaşıp, müftiylikni qurdılar.
Musulman olğan rohinca halqınıñ 73 biñden ziyade vekili zorbalıq sebebinden Myanmadan qomşu Bangladeşke qaçtı, dep bildirdi Birleşken Milletlerniñ qaçaqlar işleri yuqarı komissarınıñ idaresi.
Regionda 2012 senesinden berli qanlı çatışmalar ara-sıra yüz bere. İlk sefer kütleviy zıddiyet olğanda 100 biñ rohinca memleket içinde köçip kelgenlerniñ lagerlerine qaçtı.


text:
2018 senesi noyabr 13-ünde qırımtatar halqınıñ lideri, zemaneviy mustaqil Ukrainanıñ nufuz ve ahlâq saiplerinden birisi Mustafa Cemilev 75 yaşını toldura.
(Ekinci qısım, başı - mında)
O daa yigirmi yaşını toldurmadı, amma yaşayış manası ve maqsadı endi belgilengen edi: endiden bütün onıñ fikirleri halqınıñ Qıımğa avdetinen bağlı edi…
Daa 1950-nci seneleriniñ soñunda, Mustafa daa onuncı sınıfta oquğanda, eline “Dorogoy Nikita Sergeyeviç…” sözlerinen başlağan mektüp tüşti. Bu, halqnıñ Qırımğa qaytmaq kerekligi aqqındaqırımtatarlar gruppasından devletniñ birinci şahısına muracaat edi. Mustafa, istidanameniñ üslübini begenmese de, onıñ mündericesi onı ilhamlandırdı, o atta bu mevzuda küçük şiir yazdı. Genç oğlan, istidanameni oña oqumağa bergen Vasfiye tatasından, istidanmeni yazğan adamlarnen nasıl tanışmaq mümkün olğanını ep sora edi, amma o bu nushanı qaydan alğanını açıqlamağa qatiyen red etti, çünki oña o “büyük sır” olıp berildi.
Üzbekistandaki Gülistan şeerinde mektepni bitirgen soñ, Mustafa aviatsiya zavodında tornacı olıp çalıştı.
1961 senesiniñ soñunda Cemilev “Qırımtatar yaşlar birligi” qanunsız qırımtatar teşkilâtınıñ faaliyetinde iştirak ete. Genç qırımtatarlar toplaşa edi, qonuşa edi, şiir oquy ve türkü yırlay edi. Mustafa, qırımtatarlarnıñ tarihı aqqında maruza azırladı ve onen çıqışta bulundı. Bu faaliyet çoqqa sürmedi - 1962 senesi baarde akimiyet teşkilâtnı dağıttı, Marat Ömerov ve Seit-Amza Ümerov apiske bıraqılğan edi. Cemilevniñ aytqanına köre, olarnıñ ekisi de toplaşuvlarda lider edi: “Marat Ömerov - pek aqıllı adam, nizamname leyhasınıñ, teşkilât programmasınıñ ve azalarınıñ yemin metniniñ müellifi. Seit-Amza Ümerov, o vaqıtları Orta Asiya Devlet Universitetiniñ uquq fakulterinde oquğan yekâne qırımtatar edi, adet üzre, qırımtatarlarnı anda qabul etmey ediler. Belki de, onı qabul etkende bir hata yapqanlar - diqqatnı coyıp, milletini qaçırğanlar. İşte, bu da tevqifniñ qoşma sebebi olmaq mümkün edi”.
Mustafa Cemilev hatırlay: “Qırımtatar yaşlar birligi”niñ dağıtılması halq arası türlüce qabul etildi. "Sersemler, qarınları toydu da, endi Qırımnı istemege başladılar. Bunlarıñ sebebinden halqımıznıñ başına daa büyük belâlar açılacağından haberleri yoq…" dep aytqanlar çoq edi. Amma tezden, 3-4 yıldan soñ, bizgen “sersem” degen adamlar faaliyetçi oldı, milliy areketke qoşuldı”.
Başından bu ekseriyetle istidaname areketi edi. Muracaatlar ve istidanamelerde belli qırımtatarlarnıñ imzalarını toplay ediler, soñ kütleviy toplaşuvlarnı keçirip başladılar, soñra bütün istegenlerniñ imzalarını toplap, bu imzalanğan istidanemelerni devlet instantsiyalarğa bermek içün, Moskovağa büyük delegatsiyalar yollap başladılar. Bütün bular büyük masraflarnen bağlı olğanından sebep, imzalarnen beraber aqça da cıya ediler. Paralar toylarda da toplanıla edi.
1962 senesi Mustafa Cemilev Taşkent köy hocalığınıñ irrigatsiya ve melioratsiya müendislerniñ institutına oqumağa kirdi, amma 1965 senesinde KGB SSSR-nıñ emrinen oquştan çıqarıldı. İnstituttan çıqarılğanınıñ esas sebebi, onıñ “Qırımda XIII-XVIII asırlarında türk medeniyetiniñ qısqa oçergi” elyazmasınıñ qırımtatar yaşları arasında tarqatılması, onıñ mündericesi KGB hadimlerinen “milletçi ve sovetlerge qarşı” kibi tanıldı. İnstituttan çıqarılğanından evel, “Mustafa Cemilevniñ şahsiy işi”niñ muzakeresi yapıla edi…
(Devamı bar)


text:
Aqmescitte noyabrniñ 3-nde Rusiye mahkemesi tarafından 12 yıldan 17 yılğa qadar üküm etilgen Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri içün dua yapıldı. «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ Facebookta haber etkenine köre, dua noyabrniñ 6-nda Aqmeçet qasabasında olıp keçti.
«Cemaat dua yapıp, dindaşları oğrağan terrorizm ve ekstremizm qabaatlavlarınen razı olmağanını bildire», – dep aytıla haberde.
Noyabrniñ 3-nde saba Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» üç mabüsi Rustem Emiruseinov, Arsen Abhairov ve Eskender Abdulganiyevni 17, 13 ve 12 yılğa üküm etti. Olar qabaatlarını tanımadı. Mahküm etilgen qırımlılarnıñ advokatları ükümni şikâyet etip, Avropa insan aqları mahkemesine barmağa niyetlene.
Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» ükmüni Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov izaatladı: Facebook saifesinde o, Rusiye quvet qurulışlarınıñ hadimlerine teşekkürler bildirdi.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesiniñ Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca çıqarğan ükmüni takbih etti.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesiniñ qırımtatarlarğa qarşı çıqarğan qararını «qanunsız ve siyasiy sebepli» dep adlandırdı.
2019 senesi fevral ayında Qurman rayonınıñ Büyük Onlar (Oktâbrskoye) qasabasında Rusiye uquq qoruyıcıları tintüv keçirdi. Daa soñra Aqmescitteki FSB idaresine Eskender Abdulganiyev, Arsen Abhairov ve Rustem Emiruseinov alındı.
Rusiye Federal telükesizlik hızmeti Qurman rayonınıñ üç sakinini «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayıp yaqalağanını tasdıqladı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Rusiye işğal etken Qırımda keçken afta «doğğan ekizlerniñ rekord sayısı» qayd etildi, dep bildire Qırım Adliye nazirliginiñ matbuat hızmeti.
«8 ekiz qayd etildi: 2-şer – Aqmescit ve Sudaqta, birer – Saq şeerinde, Aqşeyh, Curçı ve Krasnoperekopsk rayonlarında. Bu sayı rekord ola, çünki Qırımda bir afta içinde eñ çoq 4 ekiz dünyağa kelgen edi», – dep aytıla haberde.
Adliye nazirliginiñ malümatına köre, «yañı doğğanlarnıñ umumiy sayısı da yüksek» – eki afta içinde olarnıñ sayısı 500-ge yaqınlaştı.
Eñ çoq Aqmescit ve Aqmescit rayonında – 126, Kezlevde – 23, Keriç ve Bağçasarayda – 19-ar, Saq, Qarasuvbazar rayonı ve Yaltada – 18-er, Canköyde – 16 bala doğdı.
Qırımlılar balalarına siyrek rastkelgen adlarnı qoya: Anfisa, Alevtina, Emilâ, Asel, Yan, Gülsum, Filipp, Miloslava, Arianna, Vesta, Asene, Emran, Vilena, Karolina, Hariton, Şandro ve Agnessa.
Bundan ğayrı, bir afta içinde 139 çift evlendi. Aqmescit ve Aqmescit rayonında 57, Yaltada 17 ve Keriçte 12 qoranta quruldı. Kelinler 29-32 yaşlarında, kiyevler 32-36 yaşlarında edi, – dep bildirdi Qırımdaki Rusiye adliye nazirligi.


text:
«Yapa bilecegimiz eñ küçük şey mektüptir»: Kreml reinelerine qol tutuv marafonı (video)
Kyivdeki Sofiyska meydanında bazar künü, sentâbrniñ 20-nde, «Apisten mektüpler» Kremlniñ ukrainalı reinelerine qol tutuv aq qorçalayıcı marafonı keçti. Tedbirni Lviv halqara BookForumı, PEN Ukraine, «Vatandaş serbestliginiñ merkezi» ve «Azatlıq Radiosı» teşkil etti. Marafon çerçivesinde mabüslerniñ mektüplerini Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar, yazıcı Andrey Kurkov, alıp barıcı Maykl Şçur, oyuncı Rimma Zübina ve digerleri oqudı. Tafsilâtlıca Qırım.Aqiqat videosında seyir etiñiz.


text:
Bağçasaray – Sentâbr 9 künü Tankovoye gimnaziya-internatında neler olıp keçkeni aqqında malümat pek az. İçtimaiy ağlarda tintüv aqqında peyda olğan malümattan soñ, bunı ögrenmege kelgen mühbirlerni mektep azbarına yibermediler. Faqat çeşit qaynaqlar bildirgeni kibi, mektepte tintüv ötkerilgen ve qanun bozuluvları boyunca protokollar tizilgenini tasdiqlaylar.
Gimnaziyağa kelgen mühbirlerni körip qalğan qaravul kimgedir telefon etip başladı. Birazdan qapu ögüne eki qadın çıqtı. Olardan birisi oquv-terbiyeviy işler boyunca mektep müdiriniñ muavini olaraq özüni tanıtqan Nadejda Udovitsa edi.
Onıñ sözlerine köre, gimnaziyada tintüv ötkerilmedi. Sadece, sanitar epidemiologik ve diger nezaret organlarnıñ tarafından teşkerüv keçirildi, bu da, yañı şaraitlerde normal bir şey. Rusiyede yasaq etilgen kitaplarnı qıdırmağa keldilermi sualge, müdir muavini bu aqta iç bir şey bilmegenini ayttı.
Mektep kitaphanesinde yasaqlanğan kitaplar tapıldı
Qoruyıcı organlarınıñ hadimleri olması mümkün, adiy urbada bir qaç adam Tankovoye gimnaziyasına tintüv ötkermek içün kelgenlerini Qırım.Aqiqatqa ana-babalar bildirdiler.
Oquv yurtnıñ ocaları adlarını aytmamağa rica etip, bunı tasdiqladılar. Onıñ sözlerine binaen, belgisiz şahıslar doğrudan-doğru kitaphanege yol aldılar, tintüv devamında Rusiye Federatsiyasında yasaq etilgen kitaplar cedveline kirgen üç diniy kitapnı taptılar.
Hadimlerniñ aytqanına binaen, bu kitaplar kitaphane fondunda yoq edi, olar nasıl etip peyda olğanını bilmeyler. Tintüv neticesinde protokol tizildi.
Talebelerniñ ana-babaları bu vaqialardan sebep ğayet qasevetleneleyer. Olarnıñ bildirgenine köre, «musafirler» bütün binanı dolanıp, balalarğa «şübeli» qırımtatar timsallerni alıp taşlamağa avale ettiler.
Sakinler: mektepniñ teşkerüvi – nevbetteki provokatsiya
Qırım.Aqiqat mühbirleri mektep müdiri Memet Kangiyevniñ fikirini ögrenip olamadılar. Başından telefon vastasınen bağlanğanda, tintüv aqqında haberni red etti, keççke telefon açmağa rica etti. Soñra, telefonğa asıl cevap bermedi.
Gimnaziyağa kelgen mühbirler de, müdirnen körüşip olamdılar. Qırım.Aqiqat ögrengeni kibi, müdir terciman sıfatında gimnaziyanıñ eki türk ocasınen birlikte Aqmescitke ketken. Ocalar, Qırımda ocalıq faaliyetini alıp barmağa aqları olğanını tasdiqlamağa kerek ediler.
Yerli sakinler teşkerüv nevbetteki provokatsiya, deyler. Çünki Tankovoye gimnaziyasında oquğan balalarnıñ yarısı ve hadimlerniñ ekseriyeti qırımtatarlardır. Olar Qırımnı «rusiyeli» olğanını tanımağanları içün, qoruyıcı organlar olarnı qorquzmağa isteyler.
Bağçasaray civarındaki Süren köyündeki istidatlı balalar içün gimnaziya-internat 1993 senesi teşkil etilgen edi. O, çoq milletli Qırımda istidatlı balalarnı oqutqan oquv yurtudır. Gimnaziya saytında bildirilgeni kibi, derslerniñ çoqusı ukrain, rus ve ingliz tillerinde ötkerile. Şimdiki vaqıtta internatta 150 bala oquy. Aqmescitte de bölügi faaliyet etip başladı.
Hatırlatamız, avgustnıñ 13-nde Aqmescite 3 medresede yasaq etilgen kitaplarnı qıdırıp, tintüvler ötkerildi.


text:
Rusiye metropoliyası tarafından ilhaq etilgen Qırımğa paranıñ ayırılması boyunca vaziyetniñ ketken sayin daa beter olğanını sıq-sıq eslep başladım.
Rusiye ordusına alınuv aqqında ilânlarda ayda on sekiz biñ rublelik (7,63 biñ hrivnalıq) maaş seslendirile. Poliste biraz daa çoq, lâkin acemiyler içün o da mına saña degil. Söz kelimi, metropoliyanıñ öz territoriyasında polis hadimleriniñ maaşları bayağı ziyade. İhtimal ki, em Qırım sakinleri metropoliya içün tam manada vatandaşlar degil, em de Kremldeki şorbacılar Qırım polis hadimleriniñ esamesini oqumaylar.
Çoqusınıñ pensiyaları on biñden az olğan pensionerler nasıl sağ qala, aytmaq zor
Misal içün, Qırımda mahkeme icracılarınıñ aylıqları yigirmi biñge (8,5 biñ hrivnağa) qadar barmay. Temiz maaşı sekiz biñ ruble (3,4 biñ hrivna) olğan ve qoşumlar ile on beşke (6,36 hrivna) çıqqan tsivil devlet memurları aqqında söylegende asıl da em külecegiñ, em ağlaycağıñ kele. Adiy bücetçilerniñ aylıqlarını asıl da hatırlamaq istemeyim, çünki anda er şey pek osal. Çoqusınıñ pensiyaları on biñden (4,2 biñ hrivna) az olğan pensionerler nasıl sağ qala, söylemek zor.
Ve şimdilik, Qırım sakinlerinde ayat seviyesiniñ istiqrarlı bir tüşüv tendentsiyası yalıñız artqan sürat ile közetile.
«Ğalipler taqımı» içün metropoliyanıñ iltifatı eksilmey
Aynıı zamanda «ğalipler taqımı» içün metropoliyanıñ iltifatı eksilmey. Olar Qırımda evelkisi kibi at oynatalar. «Ğalipler taqımı»nıñ birinci simalarına ait inşaat şirketleri tarafından Aqmescitte ve deñiz yalısındaki zonada muazzam qurucılıq işleri yapıla. Tabiatqa antropogen yük saasındaki vaziyet deşetli. Tabiat evelki alına qaytıp olamay. Deñiz yalısınıñ boyu ise kanalizatsiya aqızmaları ile o qadar bulaştırıla ki, tezden Qırımndaki Qara deñiz yalısında yuvunmağa da mumkün olmaycaq.
Lâkin Qırımnıñ dotatsiyalı bücetinde temizlev tertibatlarına para yoq, metropoliya da endi para bermey. İnşaat şirketlerini bu ekologik işlerge para bermekni kimse mecbur etalmay ve istemey, çünki olar «ğalipler taqımı» liderlerine ait. İşte, böyle bir quvançsız vaziyet.
Yaqında faal bir grajdan pozitsiyası olğan tanış pensionerimni kördim ve fikirlevindeki metamorvozalarğa taaciplendim. 2014 senesinde o, etrafqa tükürçiklerini yağdırıp, «tuvğan limanğa qaytqanına» quvanğanını hatırlayım. Şimdi ise o, utanmayıp, Qırımdaki Rusiye aqiqatını küfür sözlernen söge edi. Men, bu küfürlerni diñlemege istemeyip, öz yoluma devam etkende ise, o, artımdan: «Bütün bu belâlar andan – töpeden», – dep taşladı. Ve qısqa bir sükünetten soñ: «Putinden», – dep ilâve etti.
Zarema Seitablayeva, Qırım sakini, bloger (telükesizlik maqsadı ile muellifniñ adı ve soyadı deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifade etilgen fikirler muelliflerniñ öz fikirlerini aks etip, muarririyetniñ fikrini aks etmey bileler


text:
Aqmescitte dekabrniñ 26-nda «Çoqraq» qasabası suvsız qaldı. «Voda Krıma» müessisesi haber ete ki, suvuq suv ağlarında tamir-qaza işleri keçirile.
Berilgen malümatqa köre, suv aqşam saat 17-ge qadar olmaycaq.
Dekabrniñ 9-na keçer gecesi Aqmescitte qaza oldı, onıñ neticesinde bir qaç rayon suvsız qaldı. Qurtarıcılarnıñ malümatına köre, 200 biñ insan suvsız qaldı.
«Voda Krıma» müessisesiniñ hadimi qazanı yoq etkende elâk oldı.
Ukraina Qırımnıñ suv ihtiyaclarınıñ 85%-ını qarşılağan edi. Şimal-Qırım kanalı Dnipro ve yarımadanı bağlağan esas yol edi. 2014 Seneki Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmey qaldı.


text:
Aqyarda Rusiye tarafdarı cemaat teşkilâtları ve Moskva kontrolindeki şeer ükümetiniñ vekilleri mayısnıñ 18-nde avtovokzal yanındaki skverde qırımtatar sürgünligi qurbanlarınıñ abidesine çeçek qoydı.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgenine köre, merasim iştirakçilerinden biri abide yanında bir qaç saniyege qırımtatar bayrağını açıp köterdi.
Çeçek qoyğan soñ Aqyar ükümetiniñ başı Mihail Razvojayev ve şeer parlamentiniñ spikeri Vladimir Nemtsev şeerniñ milliy-medeniy cemiyetleriniñ reberlerinen laf etti, jurnalist ve cemaatçılar etraflarını sardı, şeer sakinlerine akimiyetniñ emrinen belgilengen bir metrlik mesafe bozuldı.
Çeçekler qoyulğan soñ abide yanında dua oqudılar, anda bir qaç qırımtatar faali bar edi.
Bazı tedbir iştirakçileri sürgünlik qurbanlarınıñ abidesi restavratsiyağa muhtac, dep qayd etti.
Qırımnıñ Qurman qasabasında mayısnıñ 18-nde qırımtatar milliy areketiniñ faalleri genotsid qurbanlarını añdı: hatıra taşına çeçek qoyıp, dua oqudılar. Tedbir Rusiye quvetçileriniñ nezareti altında keçti. Aqmescitte tren vokzalındaki abide yanında sessizlik daqqası oldı. Rusiye politsiyasınıñ hadimleri operativ video çıqardı.
Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ milletlerara munasebetler Devlet komiteti bildirgenine köre, qırımtatar sürgünliginiñ yılına bağışlanğan er yıllıq «Qalbiñde ateş yaq» aktsiyası bu yıl koronavirus pandemiyası sebebinde online yapılacaq. Qırımnıñ Rusiye akimiyeti, COVID-19 sebebinden bütün sanitar normalarına riayet etip, hatıra abidelerine çeçekler qoyulacaq, dep bildirdi.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Qırımda Rusiye mahkemesi qıdıruvğa ilân etmege qarar bergen eski siyasiy mabüs Edem Bekirovnıñ imayesi bergen istinaf şikâyetini baqacaq. Mahkeme oturışuvı iyülniñ 13-nde ötkerilmeli. Bu aqta Bekirovnıñ advokatı Aleksey Ladin Facebookta bildirdi.
«Hatırlatayım, FSB onı 14 kilogramm patlayıcı madde ve silâ saqlağanında ve bergeninde saçma bir şekilde qabaatlağan edi, 1-inci derece saqatı SİZOda tutuldı, lâkin 2019 senesi sentâbrniñ 7-nde Edem Bekirov 24 tutulğan deñizci ve daa 10 siyasiy mabüsnen beraber Ukrainağa büyük «deñişüv» neticesinde qaytıp oldı. Aqmescitniñ Merkeziy mahkeme qadısı Bekirovnıñ Aqmescitte olmağanına «şaşıp», onı qıdıruvğa ilân etti. Qarar şikâyet etildi», – dep yazdı Ladin.
Mayısnıñ 14-nde Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi 2019 senesi sentâbr ayında Ukraina ve Rusiye arasında tutulğan şahıslarnı deñişüv neticesinde SİZOdan azat etilgen qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ cinaiy davasını yañıdan baqıp başladı. Daa soñra aynı mahkeme faalni mahkemege «zornen ketirmege» qarar berdi. Mayısnıñ 22-nde prokurornıñ muracaatınen qadı Bekirovnı qıdıruvğa ilân etmege qarar aldı.
Edem Bekirovnıñ fikirince, Qırımda yañıdan başlatılğan mahkeme esnası ve qıdıruvğa ilân etilüvi qabaatlayıcı ükümnen yekünlenecek.
Sentâbrniñ 7-nde deñişim çerçivesinde rusiyeliler tutqan 35 ukrainalı Ukrainağa qayttı, Rusiyege Ukrainada çeşit cinayetlerde, şu cümleden Vatanğa hainlik yapqanında qabaatlanğan 35 Rusiye ve Ukraina vatandaşı teslim etildi. Oleg Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.
Kyivdeki Rusiye elçihanesi Ukraina tarafından azat etilgenlerniñ fotoresimini derc etti, amma anda aytılğan 35 insandan tek 24-ü bar. Rusiyege teslim etilgenlerniñ resmiy cedveli alâ daa yoq. Rusiyege MH17 uçaq seferiniñ davasında şübheli Vladimir Tsemah ve «RİA Novosti Ukraina» baş muarriri Kirill Vışinskiy teslim etilgeni belli.


text:
Qırımda mayıs 27-sinde yüksek yanğın telükesi bar. Bu aqta Rusiye FVN-niñ qırım bölügi bildirmekte.
"Mayıs 27-sinde Qırımda yüksek yanğın telükesi bar", - denile beyanatta.
Qırımda aprel 1-inden yüksek yanğın telükesi rejimi ilân etildi.
Muessise, Qırım sakinleri ve musafirlerini dağda mıqayt olmağa çağırta.
Avgustnıñ 11-inde üyleden soñ Üç Qoş deresinde yanğın başlandı. Fevqulade vaziyetler hızmetiniñ (FVH) haber etkenine köre, yanğın uzaq dağlıq yerinde, 45-80 derecelik bir bayır capında başlandı. Ateşniñ söndürmesine, derede 15-20 m/s qadar köterilgen küçlü yel mania ola.


text:
Fevralnıñ 16-nda Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba Kanada TİN başı Mark Garno ile telefonnen laf etkende, bu memleketniñ temsilcilerini 2021 senesi yazda keçirilecek “Qırım platforması”nıñ tesis sammitinde iştirak etmege davet etti.
“Dmıtro Kuleba subetdeşini yarımadanıñ işğalden azat etilüvi boyunca “Qırım platforması”nıñ prioritetleri aqqında haberdar etti ve Kanadanı bu sene keçirilecek tesis sammitinde iştirak etmege davet etti. Mark Garno ise, Kanada Ukrainanıñ suverenitetini ve topraq bütünligini taypınmadan desteklemege devam etkenine inandırdı”, – dep yazıla Ukraina TİN matbuat hızmetiniñ bildirmesinde.
Ukraina baş naziriniñ muavini, Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya meseleleri naziri Oleksiy Reznikov Poloniya Cumhuriyeti Prezidentiniñ yazıhanesiniñ Devlet kâtibi Kşiştof Şçerskiy ile “Qırım platforması”nı muzakere etti.
Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba ABD-niñ yañı devlet kâtibi ile "Qırım platforması"nı ve yarımadanıñ işğalden azat etilüvini muzakere etti.
Frenkistannıñ Ukraina elçisi Etienne de Poncins onıñ memleketi «Qırım platformasına» qoşuluv imkânını incelemekte, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva «Qırım platforması» boyunca halqara sammit Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 21-nde olacaq, dep bildirgen edi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında, kelecek yılnıñ mayıs ayında keçirilmesi planlaştırılğan yarımadanı işğalden azat etüv «Qırım platforması»sammitiniñ neticelerine köre muvafıq beyanname qabul etilecek, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
İşğal etilgen Aqyarda yerli «uquq çıqarıcı toplaşuv» 2015 senesi nefaqıcılar içün aşğariy maaşnı 6 735 ruble miqdarında belgiledi. Bunı salı künü TASS bildirdi.
Aynı böyle nefaqa Qırım ve Rusiyeniñ Krasnodar diyarında belgilendi,– dep haber etti Aqyar şeer başı muavini vazifelerini eda etken Aleksandr Sveçnikov.
«Esaplar baqılğanda, Aqyarda aşğariy maaş Aqmescitke köre daa da alçaq olğanını añladıq. Şunıñ içün biz Aqyar ve Qırım nefaqacılarnıñ teñ uquqığını belgilecek bir miqdar üzerinde toqtalmağa qarar aldıq», – dedi Sveçnikov.
Evel o, Aqyarda aşğariy aylıq keçici müddet devamında, Rusiyeniñ diger regionlarına köre, daa da alçaq olacağını aytqan edi.
«Eki yıldan Keriç köpüri qurulıp bitirilecegi beklenile. Aşayt mallarnıñ ketirilüvi tertipleşir ve istimal sepeti de deñişir. Oña köre aşğariy maaş miqdarı teşkil etilecek», – degen edi iyünde Sveçnikov.
2014 senesi fevralniñ soñunda – martnıñ başında Rusiye ve Rusiyeniñ Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden ordular Qırım yarımadanı zapt ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Kreml nezareti altındaki Qırım Yuqarı mahkemesi otırışuvında mahkeme Bağçasaraylı «Hizb ut-tahrir işi» figurantları olğan Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutovnıñ tevqifini uzattı.
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber etkenine köre, tevqif müddeti aprelniñ 17-ne qadar uzatılğan.
2016 senesi mayıs 12-ndeBağçasarayda rusiye küç idaresiniñ hadimleri bir qaç qırımtatar musulmanıñ evinde ve yerli qavehanede tintüv keçirdi. Neticede Bağçasaraynıñ dört sakini - Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov tutulıp alındı. Olar Rusiyede terroristik teşkilât dep tanılğan«Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanında qabaatlandı.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı dep tüşüne. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
Rusiye işğalinden soñ, Qırımda mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı.


text:
1944 senesi mayıs 18-20 künlerinde NKVD-NKGBniñ mahsus operatsiyası esnasında bütün qırımtatarlar Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Uralğa sürgün etildi (resmiy malümatqa köre, 194 111 kişi sürgün etildi). Qurultaynıñ mahsus komissiyası «Unutma» umum halq kampaniyasını keçirdi. Onıñ esnasında sürgünlikniñ şaatlarına ait 950 hatırlav toplandı. Qırım.Aqiqat bu arhivlerde yer alğan şaatlıqlarnı derc ete.
Men, Dilâra Nurmambetova (qızlıqta Denişayeva), qırımtatar, 1938-inci yılda fevral 16-sında dünyağa keldim, Qırım ASSR-niñ Aqmescit şeerinde doğdım.
1944-ünci yılda mayıs 18-inde sabıq SSSR-niñ Stalinist kommunist rejimi tarafından yapılğan qırımtatar halqınıñ tamamınen sürgünliginiñ şaatım olam.
1944-ünci yılda mayıs 18-inde NKVD ordularınıñ mahsus operatsiyası vaqtında men ve qorantamnıñ azaları, dört adam olıp sürgün etildik: Bağçasarayda doğğan anam Safiye Denişayeva (1911 yılı doğma), ağam Reşat Denişayaev (1931 yılı doğma), men, Dilâra Denişayeva (pasportqa köre 1938 yılı doğma, arhiv kâğıtına köre – 1939 yılı doğma) ve qardaşım – Şevket Denişayev (1939 yılı doğma).
Sürgünlik zamanında babam yanımızda degil edi, partizanlarda edi ve yalıñız 1944-ünci senede bizge keldi. Çıqarmadan evel, fevral ya da mart ayında (yahşı hatırlamayım), eki asker tüfeknen keldi ve babamnı iş ordusına dep alı kettiler. Bundan soñ babamnen öyle de iç körüşmedik...
Askerlerden biri anama dedi: «Maşinağa azırlanıñız, eñ kerek şeylerini alıñız». Anam Qurannı, babamnıñ foto portretini ve öz suretini aldı
Çıqarılğanda Aşağı Abdalda, sovhozda edik (şimdi Aqmescitniñ şimaliy tarafınıñ Zagorodnıy mikrorayonı – QA). Bir yük masnası keldi, maşnada artıq adamlar bar edi. Askerlerden biri anama dedi: «Maşinağa azırlanıñız, eñ kerek şeylerini alıñız». Anam Qurannı, babamnıñ foto portretini ve öz suretini aldı. Biz, balalar, maşnada ketecegimizge pek quvandıq. Men altı yaşında edim, Şevket – beş, Reşat – on eki, anam – otuz. Amma anam olarğa inanmadı, bizni öldürmege alıp keteler dep ayttı, çünki onıñ tatasını ve daa 12 adamnı okoplarğa alıp ketip attılar, olarnı çingene bellediler (mında işğalci nemse akimiyeti çingenelerni atqanı aqqında aytılğanına oşay – QA). Onıñ içün anam iç bir şey almadı.
Stantsiyalarnıñ birisinde alamnıñ balalarınen bitamnı (babamnıñ anasını) kördik, amma bizge olarğa qoşulmağa qayil olmadılar
Bizni vagonlarğa yüklegenlerini hatırlamayım. Poyezdde ketkende pek yaramadıq: aşımız yoq, urbamız da yoq – yanımızğa bir şey almadıq. Vagonda pek çoq bala, bitaylar ve emizgen qadınlar bar edi. Olar aç edi, balalar öle edi, bitaylar da öle edi. Üç-dört kün ölülernen beraber ketkenimiz vaqıt da oldı. Balalar ve qartanaylar ölgenini añlamay edim, amma olar yürmese, demek bir şey oldı dep aqlıma kele edi. Böyle de kete edik, amma bir yerde toqtanğanda aşamağa şey tapmağa tırışa edik, böylece bir sefer az qaldıq kadamni coyacaq edik. Stantsiyalarnıñ birisinde alamnıñ balalarınen bitamnı (babamnıñ anasını) kördik, amma bizge olarğa qoşulmağa qayil olmadılar. Amma men sizge mına ne aytacağım: cenk vaqtında 1941-1944-kece Aqmescitte bombalanmaq qorqusı ile yaşadıq, amma aç olmadıq – ötmek payını ala edi ve iç olmadım tekaran toya edik.
On doquzıncı kün Taşkentteki vokzalda tuvar vagonlarından çıqarıp taşlağan soñ, öyle de tışarıda qora tübünde yaşadıq, adamlar bizde qorqqanı şaşırtıcı bir şey degil
Demek isteyim ki, bizni sürgün etkende yolda bizge pek qıyın edi. Özüñiz tüşüniñiz: biz yolda o qadar aç ve bitli edi ki, bizni on doquzıncı kün Taşkentteki vokzalda tuvar vagonlarından çıqarıp taşlağan soñ, öyle de tışarıda qora tübünde yaşadıq, adamlar bizde qorqqanı şaşırtıcı bir şey degil. Beş künden soñ bizni at arabalarına yüklep Pskentke alıp kettiler. Anda amamğa yolladılar ve mazut kibi qara sabun berdiler. Soñra kene otuz kilometr Domqurğanğa alıp kettiler ve beş qorantanı bir mektep sınıfına yerleştirdiler. 1946-ncı yılğace ölye de mektepte yaşadıq, anam anda cıyıştırıcı olıp çalıştı. 1946-ncı yılnıñ mayıs ayında bizni bir özbek qadınnıñ evine yerleştirdiler.
Anam ve ağam gece-kündüz çalıştı. Ağam çoban edi ve ev saibesine yardım ete edi, onıñ adı Hidoyat apa edi. Amma şaraitsiz yaşağanımız içün, başta vetrânka, soñ malâriyanen hastalandıq. Ağam kirpilerni ve türlü otlarnı ketire edim, anam ise ondan bizge aş pişire edi. Onıñ içün keskin içek infektsiyasınen hastalandıq ve hastahanege tüştik, biraz yahşıca olğanımızdan soñ meni ve oğlan qardaşımnı Pskentteki bala evine berdiler, biz anda üç-dört yıl keçirdik. Biz bala evinde olğance, anam ve ağam Pskentke köçip, saipleriniñ amamında yerleşti. Anam meskenni tamir etti, sıladı, öyle de yaşadıq. Soñ men 0 yaşında birinci sınıfqa barıp başlağanda, anam bizni aldı.
Ebet, ağır edi, çünki anam ve ağam tola zavodına çalışmağa ketti, eki nevbet çalışa ediler, biz ise oqudıq. Kiymege urbamız yoq edi: ekimizge biz galoş, menim bir marlâ anterim. Amma adamlar acıy edi, eski urba bere edi ve atta kimerde aşata ediler. Anamnı pek acıy ediler – o pek mülâyim edi, adamlarnıñ ve Allahnı seve edi. Onıñ içün onı ürmet ete ediler ve seve ediler, onıñ duşmanı iç olmadı ve o 78 yaşınace yaşadı. Hasta edi, pensiya almay edi, çünki biz qaysı vesiqalar kerek olğanını bilmey ve añlamay edik. Qırımda Aqmescitniñ konserva zavodına, Pskentte – tola zavodında çalıştı. Amma bir yerge elâk olğan babam içün de pensiya almay edi.
Biz Qırımda yaşasa edik, sürgün etilmese edik, Qırım mekteplerinde oqıp ösip çıqacaq edik, eki kere köçmez edik
Körgen bütun şeylerimizni tarif etecek olsañ, bir kitap da yetmez. Biz Qırımda yaşasa edik, sürgün etilmese edik, Qırım mekteplerinde oqıp ösip çıqacaq edik, eki kere köçmez edik, öz evlerimizde, doğğan yerlerimizde çalışıp yaşar edik... Ğurbetlikte horlanmayıp, Vatanda yaşamağa arzu etmegen vaqtımnı hatırlamayım.
1970-inci yılda aqayım ve küçük qızımnen Qırımğa keldik. Aqmescitte Kirova soqağında evimni körgende, topraqnı öpe edim. Evimizde yaşağan adamlar maña rastkeldi, olar, bizden qalğanı eki yılğa – 1946-ncığace yetkenini ayttılar, oña ola sag qaldılar. Ellerimni öpe ediler ve anama, o olarnıñ canlarını qurtarğanını söylemege dediler, bizimkini ise Allah qurtardı.
1997-nci yılda men özüm, qorantasız keldim, vatanğa qaytmaq mümkünmi-yoqmı bilecek edim. Anam aldatmamağa, hırsızlamamağa ögretti, yaşayışımıznı vicdanlı yaşadıq, amma vatanımızda qaldırğan ana-baba mülkümizden marum qaldıq. Şimdi beş adam olıp kiralı evde yaşaymız. Bizge qıyın: oğlum çalışmay, kelinim balanen, pensiyama yaşaymız, Allahqa şükür, aç yürmeymiz. Esası, cenk ve açlıq olmasın, qalğan er şey yahşı olur...
Men er vaqıt tek yahşılıqnı tüşünem. Küçük olğanda – er ötmek tilimine quvana edik, şeker ve qanfet ise bizim içün degerlik edi.
Taşkent televideniyesinde 20 yıl çalıştım, pensiyağa çıqtım ve qırımtatarlarnıñ avdet komitetine yardım etip başladım
İşke nasıl barğanımnı tarif eteyim. 70nci sınıfta oqudım ve tatil vaqtında MTS anbarında çalıştım. Aylığım pek az edi, amma anter ve ayaqqap alğanıma quvandım. 1959-ıncı yılda eñ ucuz ayaqqap kiyip büyük yaşayışımnı başladım. Qırq yıl çalıştı, şimdiki pensiyam 880 ğrıvnâ, oña da şükür.
Taşkent televideniyesinde 20 yıl çalıştım, pensiyağa çıqtım ve qırımtatarlarnıñ avdet komitetine yardım etip başladım. O vaqıt, 1992-nci yılda, Taşkentte Ediye Cemileva deputat edi, o, Taşkent ve civarında yaşağan adamlarğa yardım etmek içün olduqça çalıştı. Biz, qadınlar, toplanıp, Qırım gazeta ve mecmualarını ala edik ve adamlarğa tarqata edik, Qırımğa köçkenlerge biletlernen ve konteynerlernen yardım ete edik.
Men Qırımğa 1997 senesi keldim ve Ukraina vatandaşı oldım, aqayım 2004-ünci yılda keldi, oğlum – 2006-ncı yılda, qadını ve eki torunım kelmedi – çare yoq, olar Taşkentte qaldı. Raat yaşap, öz ikâyemnen qırımtatar talebelerinen paylaşmağa isteyim. «Unutmanı» tüşünip tapqanlar sağ olsunlar.
(2009 senesi oktâbrniñ 6-nda yazılğan hatırlav)
Neşirge Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halqınıñ genotsidini ögrenüv ve onuñ neticelerine qarşı çareler körüv boyunca mahsus komissiya reisiniñ muavini Elvedin Çubarov azırladı


text:
Mahküm etilgen Qırım faali Kurtseit Abdullayev Aqmescitniñ Demir yol rayon mahkemesiniñ qararı ile razı degil. Malüm olğanı kibi, mart 30 künü mahkeme oña memuriy bozuluvdan sebep – Aqmescitte mart 9 künü Taras Şevçenko hatırasına keçirilgen aktsiyada Ukraina bayrağını kötergeninden sebep mecburiy işlerni berdi.
«Soqaqlarnı sipirmecem», – dedi o Qırım.Aqiqat mühbirine ve evel aytqanı kibi, mecburiy işlerniñ yerinde 15 kün apiste oturmağa razıdır.
O, qanunsız iç bir şey yapmağanını tüşüne ve bunı mahkemelerde isbaatlamağa azırdır.
«Qanunsız bir şey yapmadım ki. Bu devletniñ bayrağını elimde tutmağa aqqım bar edi, çünki Şevçenko ukrain şairidir. İtirazımnı bildirecek olam, Qırımda toqtalmam, ğaliba, Moskvağa barıp yetecekmiz», – dedi faali.
Aqmescit Demir yol rayon mahkemesinde mart 30 künü Aqmescitte mart 9-da ukrain şairi TarasŞevçenko hatırasına keçirilgen aktsiyada iştirak etken Kurtseit Abdullavniñ işi boyunca mahkeme toplaşuvı keçti. Oña 20 saatlik mecburiy işlerni maküm ettiler.
Malüm olğanı kibi, Aqmescitte «politsiya» hadimleri Şevçenko doğğan kününe bağışlanğan mitingniñ teşkilâtçısı Leonid Kuzmin ve daa eki iştirakçini yaqaladılar. Politsiya hadimleriniñ sözlerine köre, sebep – mitingde ukrain timsalleriniñ olması. Mahkeme üç faalni mecburiy işler ile cezaladı. Faaller mahkeme qararına şikâyet ettiler.


text:
Rusiyege qoltutqan «Millet» qırımtatar telekanalınıñ yañı baş müdiri Ervin Musayev oldı. Bunı Kreml kontrol etken milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan vatandaşlarnıñ işleri boyunca işğal etilgen Qırım komitetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Haberge köre, «Milletniñ» sabıq müdiri Seyran Mambetov vazifeden ayırılacağına dair ariza berdi. O, 2015 senesi sentâbr ayından berli kanal yolbaşçısı olğan edi.
2015 senesi aprelniñ 22-de Kreml tarafından tayin etilgen Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönovnıñ fermanı ile kâr qazanmağan «Qırımtatar cemaat teleradiokompaniyası» qurulğan edi, onıñ adı «Millet» ve «Vetan sedası» radiosı oldı. Avgustnıñ 28-de Roskomnadzor bu teşkilâtqa yayın yapması içün litsenziya berdi. 2015 senesi sentâbrniñ 1-de «Millet» telekanalı deñeme şeklinde yayınlarını başlatqan edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.