text:
QirimJr («Qırım Cünior») birinci maarif-eglence qırımtatar bala saytı sentâbr 1-de çalışıp başladı. Saytta tek qırımtatar tilinde çeşit çağdaki balalar içün online oyunlar yerleşe. Bu yerde faydalı maqaleler oqumaq ve çeşit yarışlarda iştirak etmek de mümkün.
«Endi qırımtatar balaları tek bilgisayar ögünde meraqlı vaqıt keçirip degil de, amma bunen beraber ana tilini ögrenip olur», – dep aytıla qırımtatarlar aqqında «Crimean tatars» internet-portalınıñ Facebook saifesinde leyhanıñ añlatılmasında.
Leyha boyunca Qırım, Ukraina ve Kanadada yaşağan qırımtatarlarnıñ taqımı çalışa. Saytta oyunlardaki seslerni yazğan tilşınas Uriye Kadırovanıñ sözlerine binaen, leyha müellifleri içtimaiy ağda birleşti.
Kelecekte QirimJr taqımı ingliz tilinde de oyunlarnı yapmağa planlaştıra.


c: text/html

text:
Amnesty International halqara uquq qoruyıcı teşkilât, qırımtatar uquq qoruyıcısı, Yalta "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçisi Emir-Üsein Kukuğa qol tutuv petitsiyasını imzalamağa davet ete.
Teşkilât saytı bildirgeni kibi, "Kuku, işğal etilgen Qırımda başqalarnıñ aq-uquqlarını qorçalağanı içün, üç yıldan çoq türmeden, apayı ve eki balasından uzaqta keçirdi".
"Oña qarşı qabaatlav temelsiz ve faalligi içün oña 25 yılğa qadar apis müddeti berile bile", - denile beyanatta.
Amnesty International, imzalanğan ariza Rusiye Baş Prokurorına yollanacağına ayrıca diqqat ayıra.
Qırım uquq qoruyıcısı Emir-Usein Kuku Yaltada 2016 senesi tutulğan edi. Rusiye tahqiqatı onı Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtı ile alâqaları bar olğanında qabaatladı. Rusiye arbiy mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasını» Aqmescitte çıqış oturışuvlarında baqqan edi, soñra apiske alınğan qırımlılar, şu cümleden Kuku, Rostov-na-Donuğa avuştırıldı. Al-azırda Kuku Rostov-na-Donu SİZOsında apiste buluna.
Aprel 4-ünde Rostov-na-Donu şeeriniñ Şimaliy Kavkaz bölgesiniñ arbiy mahkemesi, "Yalta Hizb-ut Tahrir davası"nı ekinci sefer baqıp başladı.
Ukraina Tış İşleri Nazirligi, "Yalta Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçilerini azat etmege Rusiyeden talap ete.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cumhuriyeto islami
Cumhurêtê İslami yew sistemê idareyo. Dewletanê İran, Pakıstan, Efğanıstan u Moritanya de sistemê idarey cumhuriyeto islamiyo. Dınya de raveri Pakıstan serra 1956ıne de biya yew cumhuriyeto islami. Bahdo serra 28 Tışrıno Verên de Moritanya bya,1979 de İran biya jew cumhuriyeto islami. Tewr pey Efğanıstan serra 2001yıne de dewrê Talibani de cumhuriyeto islami biya. Cumhuriyeto islami de qanuno esasi şerieto. Şeriet de hoseriya merduman u merduman miyande ekualite (equality) zaf kemiyo. A ri ra dewletê ke sistemê cı cumhuriyeto islamiyo, ê rêza hoseriya merduman de tewr peyên rêze derê.


text:
150 memlekettiñ mädeniet ministrleriniñ basın qosqan YUNESKO forumına ministr Rayımqwlova qatısıp, halıqaralıq wyım basşısınıñ qabıldauında boldı.
Mädeniet jäne sport ministri Aqtotı Rayımqwlova YUNESKO-nıñ atqaruşı direktorı Odre Azuleniñ şaqıruımen mädeniet ministrleriniñ forumına qatıstı. Parijdegi wyımnıñ ştab-päterinde ötip jatqan is-şarağa 150 memlekettiñ ministri jinaldı.
«Qoğamdıq mädeniet äleumettik jäne qala özgerisiniñ qozğauşı küşi» attı sessiyağa qatısqan ministr elimizdegi mädeniet salasınıñ mañızdı bağıttarı men Qazaqstan Respublikasınıñ Twñğış Prezidenti – Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ «Ruhani Jañğıru» bağdarlamalıq maqalası men Prezident Q.K.Toqaevtıñ «Sındarlı qoğamdıq dialog – Qazaqstannıñ twraqtılığı men örkendeuiniñ negizi» joldauı ayasındağı atalğan sala boyınşa atqarılıp jatqan jwmıstarmen tanıstırdı.
Sonımen qatar, Aqtotı Rahmetollaqızı elimizde BWW-nıñ twjırımdamasına say turizmdi damıtu, ruhani qwndılıqtardı nasihattau jäne tarihi eskertkişterdi qorğau bağıtında jürgizilip jatqan jüyeli jwmıstar turalı ayttı.
Söz soñında Aqtotı Rayımqwlova YUNESKO-ğa müşe elderdi wlı aqın Abay Qwnanbaywlınıñ 175 jıldığı men «Ekinşi wstaz» atanğan äl-Farabidiñ 1150 jıldıq mereytoyı qarsañında ötetin mädeni, ğılımi-tanımdıq is-şaralarğa belsene qatısuğa şaqırdı.
YUNESKO atqaruşı direktorı Odre Azulemen kezdesu barısında ministr Qazaqstan men wyım arasındağı mädeniet jäne sport salasındağı mañızdı mäseleler men äriptestik retin talqıladı. Kelissöz barısında jaqında ğana Almatıda qwrılatın Halıqaralıq mädeni baylanıstar ortalığınıñ alğaşqı jobası men Türkistan qalasınıñ damu josparımen bölisti. Ministr türki äleminiñ ortalığı sanalatın Türkistandı damıtu men Qoja Ahmet YAssaui kesenesin qorğau eñ joğarı halıqaralıq talaptarğa say jürgiziletinin atap ötti.
Sonday-aq, Aqtotı Rayımqwlova forum ayasında ötkizilgen birneşe is-şarağa qatıstı. Sonıñ işinde ministrdiñ qatısuımen ötken «Indigo boyauınıñ izimen» attı halıqaralıq körmede Ayjan Bekqwlova men Tamara Käpqızınıñ kiiz basu öneri keñinen tanıstırıldı.


text:
Kiyev studentleri Moskva aliy oquv yurtlarında oquğan studentlerge «informatsion perdeni kötermek», Rusiye ve Ukraina kelecegi aqqında tüşümek ve Rusiye teşviqatına inanmamaq çağıruvı ile video muracaatını yazğanlar:
– Biz, Milliy aviatsion universitetiniñ studentleri, sizge, Moskvanıñ Grajdanlıq aviatsiyası devlet tehnikiy universitetiniñ studentelerine, muracaat etemiz.
– Biz, Ukraina milliy tehnikiy universitetiniñ taqımı, Kiyev politehnik institutı, bizni Moskva devlet tehnikiy universitetiniñ er bir studenti ve hadimi eşitkenini isetymiz.
– Taras Şevçenko adına Kiyev milliy universiteti Lomonosova adına Moskva devlet universitetiniñ studentlerine muracaat ete.
– Milliy iqtisadiy universitetiniñ studentler parlamenti «Sinergiya» Moskva maliye-sanayı universitetiniñ studentlerine rica ete.
– Memleketimizde şimdi cenk kete, memleketimizde em siziñ, em bizim askerlerimiz elâk ola, yerli sakinler elâk ola. Sizni informatsion perdeni kötermege çağıramız. Körgeniñizden şübe etiñiz.
Aqiqaten aramıznı bozğan – informatsion gürültisi
– Rusiyeliler ukrainalılar ile bir halqtır, dep aytalar. Belki, öyle edi, bir vaqıtları. Şimdi bir-birimizden farqlanamız, barrikadalarnıñ farqlı taraflarında turamız, aramızda ise – añlaşılmamazlıq. Aramızda faşistler, ukrain milletçileri, «Pravıy sektor» aqqında masallar tura. Aqiqatta aramıznı bozğan – informatsion gürültisidir.
– Biz siznen studentmiz. Studentler – areket, milletniñ küçü ve kelecegi. Halqıñıznıñ lâyıq vekilleri oluñız. Özleriñizni suniy haberler ile kirletmeñiz, siyasiy oyunlardan temiz ve aqıllı oluñız. Tüşüniñiz, teşkeriñiz, şübeleniñiz.
– Yıl evelsi memleketimizde Yanukoviçniñ diktatorlığı yoq etildi. Qaparcılıq, yevrointegratsiyadan vazgeçüv, matbuat vastalarında tsenzura, militsiyanıñ qanunsızlığı studentlerni narazılıq numayışına çıqmağa mecbur etti. Qanlı dağıtuvdan soñ memleket boyunca millionlarnen insan çıqtı. Biz qorqa edik, çoq insan elâk oldı, amma biz bunı becerdik, birleştik, daa da küçlü oldıq. Memleketiñizniñ yolbaşçılığı bunı akimiyetniñ küç vastası ile zapt etüvi olaraq adlay, amma öyle degil. Halqımıznıñ, Ukrainanıñ adiy vatandaşlarınıñ öz aq ve serbestligi oğrundaki itibar inqilâbıdır.
Er bir sözümizge inanmay bilesiñiz, sizge tek bir ricamız bar – şübeleniñiz ve teşkeriñiz
– Yaqında olıp keçken adiselerni hatırlayıq. Qırım Muhtar Cumhuriyeti – mustaqil Ukraina devletiniñ toprağıdır. Yanukoviçniñ qaçuvından soñ memleketiñizniñ ordusına tola ve avtomatlar nişanı altında Qırımnıñ Rusiyege qoşuluvı aqqında referendumnı keçire. Ebet, bu malümat siziñ matbuat vastalarıñızda ve içtimaiy ağlarda tarqatılğan haberlerden farqlı olmalıdır. Er bir sözümizge inanmay bilesiñiz, sizge tek bir ricamız bar – şübeleniñiz ve teşkeriñiz.
– Cenk. Er kün elâk olğanlarnıñ cedvelleri. Qaçaqlar. Ömür boyu saqat qalacaq yigirmi yaşında gençler. Aqiqatımız budır. Onıñ ile nasıl yaşamaq qararnı biz siznen alacaqmız.
– Siz Avropa ve Amerika Qoşma Ştatları Rusiye Federatsiyasına nisbeten cezalar kirsetkenini alâ daa añlamaysıñızmı? Siz alâ daa ulu ve muqaddes Rusiyege qarşı fitnege inanasıñızmı? İnanıñız ki, problemlerimizde qabaatlı olğan tek biz sizlernen, daa doğrusı, memleketimizniñ yolbaşçılığı. Birinci yerge insan ayatını qoyğan Avropa ve Amerika bir kimseni boysundırmay, yalıñız öz mevamını qorçalay.
Biz siznen ilmiy olimpiadalarda ve Olimpik oyunlarında yarışmağa isteymiz, Donbassta degil
– Böyle alda ne sizge, ne bizge balalarımızğa ne içün bir-birimizge ateş açqanımıznı añlatmağa acet olmaz. Ya da ne sebepten cenkni toqtatmaq içün bir şey yapmadıq. Böyle umumiy tarihımız içün ayıp olacaqtır.
– Memleketlerimizniñ kelecegi bizge bağlı. Biz siznen birlikte devletlerimizni inkişaf etecekmiz.
– Biz siznen ilmiy olimpiadalarda ve Olimpik oyunlarında yarışmağa isteymiz, Donbassta degil.
İşbu rolikniñ ğaye müellifi – Kiyev Milliy aviatsion universitetiniñ mezunı Yevgen Melnik. O, Moskva studentleri Ukrainadaki yaşdaşlarınıñ sözlerine diqqat eter, dep ümüt ete.
– Bu ğayege Kiyev universitetleriniñ adiy stundentleri qoşuldı. Esas maqsat – Rusiyedeki teşkviqatqa qarşı çıqmaq. Oğlançıqlarnıñ haçqa kerüvi aqqında ve buña oşağan diger haberlerni baqmağa ve oqumağa pek qorqunçlıdır.
– İştirakçilerni nasıl sayladıñız?
– Ğaye müellifi men olam. Universitetlerniñ içtimaiy ağlardaki gruppalarında bir-biri ile subetleşken faal gençler bardır. Biz studentlerge telefon açıp, ğayemizni añlattıq, olar da razı oldılar. Muracaatnıñ metnini birlikte yazdıq. Soñra kamerası olğan dostumızğa telefon açıp, ricada bulundıq. Çektik, montaj ettik ve internetke yükledik. İzaatlarda yazılğanı kibi, professional ceetten çıqarılğan kadrlar, videomontajörlar, bu kibi bir şey yoq edi. Studentlerniñ adiy bir teşebbüsidir.
– Siz videoñız ukrain teşviqatı ve informatsiya ile oğraşqan devlet strukturası tarafından teşkil etilgen bir teşebbüs olğanı aqqında qabaatnı red etesiñizmi?
– İşimizge nazik bir seslenüv. Yoq, informatsion cenkni toqtatmağa istegen adiy studentlermiz. Şimdi Donetsk ve Lugansk vilâyetlerindeki adiselerge siltem bergen informatsion cenktir. Onıñ sayesinde arbiy areketler ep arta.
– Siz Moskvanıñ muayyen aliy oquv yurtlarınıñ studentlerine muracaat ettiñiz. Nasıl reaktsiyanı bekleysiñiz?
– Olarnıñ muracaatını bekleymiz. Tabiiy ki, bu usul ile fikrimizni Rusiyeniñ bütün vatandaşlarına yetkizidirip olamamız. Moskva universitetleriniñ studentlerini şimdi Rusiyede tarqatılğan malümatnı teşkermege çağıramız.
Maqelniñ asıl nushası – Radio Svoboda saytında


text:
Ukrainada prezident saylavlarınıñ ekinci turı başlandı. Şoumen ve iş adamı Volodımır Zelenskıy ve şimdiki prezidenti Petro Poroşenko prezident olmaq içün yarışmaqta.
Saylav bölükleri saba saat 8-den aqşam 20-ge qadar çalışa. Çetelde rey berüv yerli saatqa köre keçirile.
Ukraina Merkeziy saylav komissiyası saylavlarnıñ neticelerini 2019 senesi mayısnıñ 1-ne qadar ilân etmeli. Yañı saylanğan prezidentniñ inauguratsiyası iyünniñ 3-ne qadar ötkerilmeli.
Ukraina prezidenti saylavları umumiy ola. Saylavlar kününe qadar 18 yaşını toldurğan vatandaşlarnıñ rey bermek aqqı bar. Rey bermek içün saylayıcılarnıñ yanında Ukraina vatandaşlığını isbatlağan vesiqa (pasport, arbiy bilet ve ilâhre) bulunmalı.
Birinci turda Volodımır Zelenskıyge 5 714 034 saylayıcı (30,24%), Petro Poroşenkoğa ise 3 014 609 (15,95%) saylayıcı qoltuttı. Rey berüvde saylayıcılarnıñ 62,8%-ı iştirak etti.


text:
İyül 21 kününniñ birinci yarısında Malaysia Airlines şirketiniñ Boeing 777 tüşürilgen yerinde 31 vefat etken adamnıñ ceseti ve uçaq yolcularınıñ 21 beden qısmı tapıldı», – dep bildire «Ükümet portalı».
Umumen iyül 21 künü saat 12:00-ge facia yerinde 282 ceset ve 87 beden qısmı tapıldı.
251 ceset ve 66 qısım demir yol vagonlarına yüklenildi.
Terroristler Ukraina ükümeti, OBSE, halqara toplulığınıñ çağıruvlarına baqmadan, vagonlarnı Torez şeeriniñ demir yol stantsiyasından yibermeyler.
Facia qurbanlarnıñ qıdıruvı devam etmekte. Territoriyanıñ 120 kv. km. baqıldı.
Qıdıruv işlerine 810 insan celp etildi, olardan 355 Fevkulâde vaziyetler boyunca Devlet hızmetiniñ mütehassısları, digerleri göñülliler.
Amsterdamdan Kuala-Lumpurğa uçqan Malaysia Airlines şirketiniñ Boeing 777 uçağı iyül 17 künü Ukraina şarqında tüşürildi, 298 insan elâk oldı.
SBU «terakt» maddesi boyunca cinaiy işni açtı. Bundan da ğayrı, SBU uçaq boyevikler tarafından tüşürilgenini tasdiqalğan telefon subetlerini aşkâr etti.


text:
Aqmescitte Rusiye FSB hadimleri ATR qırımtatar telekanalında tintüv keçire. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa telekanalnıñ saibi Lenur İslâmov bildirdi.
«Moskva şirketlerimde «maski-show», SimSitiTransta «maski-show», , Qırımda ATR telekanalında tintüv keçirile», – dey o.
İslâmovnıñ aytqanı kibi, şimdi ATR telekanalınıñ sabıq muarriri Lilâ Bucurova ile bağ qurıp olamaylar. Onıñ evinde tintüv endi keçirildi. «Tehnikanı, elektron taşıyıcılarnı, telefonnı tutıp aldılar», – dey o.
Bunıñ ile, aytqanı kibi, telekanalnıñ sabıq baş müdiri Elzara İslâmova ile de bağ yoq. Onıñ evinde de noyabr 2 künü tintüv keçirildi. Şimdilik, İslâmovnıñ aytqanına binayen, tintüv tatası Lenaranıñ evinde devam ete.
İslâmovnıñ sözlerine köre, o ana-babası ile telefon vastası ile bağlandı.
Babamnen laf etim. Babama madde bile köstermediler: «Oğluñıznı tenbiyeleñiz» dep ayttılar. Babam davalaşmadı, 82 yaşındadır. Ana-babama tintüvge sebep olğan maddeni bile köstermediler. Evni darma-dağın etip kettiler», – dey telekanal saibi.
Qırım qamaçavınıñ teşebbüsçilerinden biri olğan İslâmov FSB areketlerini öz siyasiy faaliyeti ile bağlay: «Meni tenbiyeley ediler: «Ya er şeyni toqtatasıñ, ya senden er şeyni tutıp alamız» degen ediler. Bunı yapalar. Öz yüzüni köstereler.
Biz kimseden bir şey almaymız. Aqlarımıznı qorumağa tırışamız. Vatanımıznı yabancı asker zapt etti».
İslâmov dey ki, Qırımda keçirilgen tintüvler qanunsızdır, «çünki bu Ukraina territoriyasıdır ve bu topraqta olar tintüvlerni keçirip olamaylar».
Saba noyabr 2 künü Qırımda ATR qırımtatar telekanalınıñ sabıq hadimleri – ATR telekanalınıñ muarriri olğan Lilâ Bucurova, sabıq baş müdiri Elzara İslâmovanıñ ve telekanal saibi Lenur İslâmov ana-babasınıñ evlerinde tintüvler keçirildi. Moskvada yaşağan İsâlmovnıñ tatası Lenaranıñ evini de tinteyler.
Qırım uquq qoruyıcı organlarınıñ işbu sebepten resmiy izaatları şimdilik yoqtır.
Aynı zamanda, Qırımnıñ Devlet milletler komitetiniñ başı Zaur Smirnov RİA Krım neşirine aytqanı kibi, İslâmov «Rusiyege qarşı ekstremist faaliyeti içün cevap bermeli».
İslâmovnıñ fikrine köre, işbu areketler – onıñ Kremlge qarşı mevamınıñ neticesi ve onıñ tarafından teşkil etilgen Qırım qamaçavına cevaptır.
Rusiye Merkeziy bankı saytında ATR telekanalınıñ saibi, iş adamı Lenur İslâmovnıñ «Just Bank» şirketiniñ bank ameliyatlarınıñ keçirilmesine litsenziyanıñ qaytarılması aqqında malümat peyda oldı.
Şimdi İslâmov qıtaiy Ukrainada yaşay ve sentâbr 20 künü başlanğan Qırım qamaçavınıñ teşebbüsçilerinden biri ola.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay.


text:
Canköyde energetik ağlarında kerginlikniñ deñişmesinden sebep evler ışıqsız qaldı. Bunı Qırımnıñ Rusiye akimiyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Canköyde kerginlikniñ deñişmesi sebebinden İnternatsionalnaya soq. 6,8, Fabriçnıy 3,5,7 adresleri boyunca yerleşken evler ışıqsız qaldı. Tamir işleri alıp barıla», – denile beyanatta.
Qırımğa dekabr 30-dan qıtaiy Ukrainadan elektrik energiyası berilmey, Herson vilâyetinde elektrik yolağınıñ patlavı buña sebep olmalıdır. Al-azırda elektrik tiremesi tamirlengen, amma energetik muqaveleniñ toqtatılmasından sebep elektrikni bermeyler. Yarıq ile olğan problemlerden sebep bazı regionlarda qazan dairelerini söndüreler, insanlar çeşit qızdıruv aletlerinden faydalanmağa mecbur. Rusiye FVN Qırım idaresiniñ reberi Sergey Şahov aytqanı kibi, Qırım şimdi kerek olğan 1350 megavattan 931 MVt ala.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Yılnıñ başında Aqmescit şeherinde içtimaiy - medeniy saasına 1,2 milliard ruble masraf etildi. Bu aqta Rusiye nezareti astında bulunğan Aqmescit memuriyeti bildirmekte.
Böyleliknen, şeher tasil idaresine 781,6 million ruble, sakinleriniñ içtimaiy qoruma ve emek departamentine 432,6 mln., medeniyet idaresine 50,7 mln., gençler, sport ve turizm idaresine 14, 9 mln ruble ayırıldı.
«Şeher memuriyetiniñ struktura bölükleri, içtimaiy - medeniy saasına 809,2 mln ruble, ealiniñ içtimaiy yardımına459 mln ruble, devlet müessiselerine 12,1 mln rublenen temin etildi», - dep aytıla mesacda.
Aynı vaqıtta, memurlarğa ayırılğan maliye boyunca işlerni seneniñ birinci çeriginde ömürge keçirip başlamaq vadesi berildi.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Kremlge tabi olğan Aqmescit rayon mahkemesi avgustnıñ 2-nde qırımtatar milliy areketiniñ yetekçilerinden biri İlmi Umerovğa qarşı açılğan davanıñ baqılması devam ettirilecek.
Mahkümniñ qızı Ayşe Umerova, bundan evelki oturışta bir ay devamında teneffüs olacağı ilân etilgen edi. Lâkin kelecek künü kâtip, telefon açıp, mahkeme toplaşuvları adiy grafik boyunca, yani avgustnıñ 2-nde, devam eteceklerini haber etti. Bu deñişmeniñ sebepleri daa belli degil.
«Umerov davasınıñ» soñki mahkeme toplaşuvında FSB taqiqatçısı sorğuğa çekilgen edi.
2016 senesi FSB taqiqatçıları İlmi Umerovqa qarşı ektremizm maddesi boyunca cinaiy iş açqan edi. Qırımtatar milliy areketiniñ belli iştirakçisi, qırımtatar Meclisi reisiniñ muavini olğan İlmi Umerovnıñ tutulıp alınuvı, evindeki tintüv ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada rezonans çıqarğan edi.
İyünniñ 7-nde işğal etilgen Qırımda Kremlniñ nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi İlmi Umerov davasınıñ esasını baqıp başladı. Er afta çarşenbe künleri mahkeme oturışları olacağı haber etile.
İlmi Umerovnıñ özü bu mahkeme davası sımarışnen yapılğanını, ükümi ise – evelden belli olğanını tüşüne, ve taqiqatçılar, stenogramma kibi tanıtılağan sözme-söz tercimeniñ lisaniy ekspertizasını qullanıp, añlamlarnı qarıştırğanını ayta.


text:
Ukrayınada avgustnıñ 23-nde Devlet bayraq künü qayd etile.
Bu bayram 2004 senesi o vaqıt prezident olğan Leonid Kuçma tarafından ilân etildi, ondan soñ prezident olğan Viktor Yuşçenko 2009 senesi avgustnıñ 23-nde Ukrayına bayrağını köterüv merasimini başlattı.
Ukrayına prezidenti Volodımır Zelenskıy bayram aqqında tünevinki muracaatında ayttı.
«Qıymetli ukrayınalılar, bu künleri, bayrağımız ve mustaqilligimiz kününi qayd etkende, çetelde olsañız, lütfen, Ukrayına aqqında hatırlatıñız, anda Ukrayına bayrağınen oluñız ve işğalcilerniñ cinayetleri aqqında kerçeklerni tarqatıñız», – dep ayttı Zelenskıy.
Devlet bayraq künü munasebetinen Ukrayına akimiyetiniñ iştiraki ile tedbirler olacaqmı haber etilmedi, hususan telükesizlik maqsadınen.
Yarın, avgustnıñ 24-nde, Ukrayınada Mustaqillik künü qayd etilecek.
Ukrayına istihbaratı ukrayınalılarnı avgustnıñ 24-nde «pek muqayt olmağa» çağırdı, çünki «Rusiye ayrı künlerge kerçekten emiyet bere».
Bundan ğayrı, Ukrayına mahsus bağ ve malümatnı qoruv devlet hızmeti Ukrayına Mustaqillik kününde Rusiye hakerleriniñ Ukrayınadaki resurslarına ücümleri quvetleşe bile, dep tenbiledi.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Marnıñ 25-i: koronavirus pandemiyası vaqtında Aqmescitniñ Kuybışev bazarında et tükânı yanında. Rusiye nezaretindeki Qırım ükümetiniñ martnıñ 24-ünde çıqarılğan buyruğına köre, bazarlarnıñ bütün işçileri iş yerinde maska taqmalı.
Hatırlatayıq, keçken afta bazı Qırım supermarketlerinde qalabalıq oldı: yerli sakinler kıtleviy şekilde uzun müddetli mahsullarnı satın ala ediler.
Marnıñ 24-ünde Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov, Qırımda altı yañı koronavirus hastası tasdıqlanğanını bildirdi. Bundan evel Qırımdaki rusiye akimiyeti COVID-19 infektsiyasınıñ ilk adisesini tasdıqladı.


text:
«KrımSOS» işğal etilgen Qırımdan ve şarqiy Ukrainadan Kiyevge kelgenler içün ingliz tili boyunca bedava kurslar keçirilecek.
Teşkilâtta qayd etkenleri kibi, dersler kelecek aftadan başlap, Kiyevde saat 19:00 Bessarabskaya meydanı rayonında keçirilecek. Derslerge 16-dan büyük olğan insanlarnı davet eteler.
İngliz tilini bedava ögrenmege istegenler içün anketanı toldurmağa kerek.
BMT malümatına köre, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımdan qıtaiy Ukrainağa endi 16 biñden ziyade insan köçip keldi.
«KrımSOS» – 2014 senesi fevral 27 künü Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ işğali başlağanınen göñülliler tarafından teşkil etilgen leyhadır.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayal


text:
Anastasiya Kirilenko
Çeçenlerniñ sürgünlik aqqkında filminiñ kerçekligine NKVD arhivleri bile saqlanır edi. «Unutmağa emir etildi» bediy filmi –unuttırmağa mecbur etken vaziyette çeçenlerniñ öz hafızasını qorçalamaq ıntıluvları aqqında birinci film degil.
Çeçenlerniñ sürgünligine bağışlanğan filmniñ çekimleri aqqında men apansızdan 2012 senesi Çeçenistanda ögrendim. O vaqıt çekimler tek başlana edi: fotoressamlar çeşit köylerni resim etip, çekimler ne yerde keçirilecegini belgiley ediler. Facia dağlarnıñ töpesinde yerleşken Haybah köyünde yüz berdi, amma anda çıqarmağa imkânsız: 1944 senesi Çeçenistannıñ Galançojsk rayonı ğayrıdan tiklenilmedi. Anda iç bir kimse yaşamay, ve bu yerni ziyaret etmek içün mahsus ruhsetname kerek. Onıñ içün filmni Haybahta degil de, Day köyü ve diger yerlerde çıqardılar.
Filmni çoq teşviq etmediler. Prodüserni Qavqaz haberleri saytı içün film aqqında ikâye etmek rica etkende, o tekmil bir şey aytmadı: filmniñ esas maqsadı milletlerara davanıñ açmamasıdır. Esas rol rus zabitine ayırılğan, o baş cinayetçi - gürcili Mihail Gvişianiniñ insafsız emiri eda etmege red etti (tarihiy bir fakt). Prodüser atta, kelişmegen qısımlarnı kesip almağa vade etti, çünki «iç bir davanı açmağa mümkün degil». İşte, Çeçenistandaki vaziyetni bilgenler, film nasıl şaraitlerde çıqarılğanını añlamaq mümkün.
Yavaş-yavaş film aqqında malümat tarqalıp başladı. «Komsomolka»nıñ mühbiri Yuliya Yuzik kendi fikirini bildirdi. Film «kadırovcılıq» dedi, çünki onsız Çeçenistanda iç bir şey yapılmaz, dedi. Ramzan Kadırov öyle de, Rusiyeniñ qaznasına yapıştı, «rus parasına» da ruslarğa qarşı çıqıp, «dava» açmağa istey… Çeçenistannıñ prezidenti etrafnda olğan bu kibi laflar – zemaneviy Çeçenistannıñ vaziyetini bir baqıştan añlamağanlarını köstere. Bir baqıştan ne demek, demek çeçenliden soramasalar da, Ahmad-haciniñ resimi yanında olsa da, o mühbirge: «Biz prezidentimizni sevemiz», - dey. Mühbir de memnüniyet ile: «Çeçenistanda er kes prezidentni seve», dep yaza.
Soñra aldanğanını duyasıñ. «Biz de er şey yañartıldı, köresizmi?» – dep yımşaylar çeçenliler. «Ebet, körem. Ya çoqqatlı evlerde yarıq yoq, ne içün? Anda bir kimse yaşamaymı?» - sorayım, ve riayet etkenini baqam. Ya da belli şaqa aytqanlarını eşitesiñ: «Turist Çeçenistanda adam içün evler yapılğanını kördi. Ve bu adamnı da kördi».
Sürgünlik aqqında film «Kül», «Haybah» adlandırılacağını ayta ediler, amma soñra, «Unutmağa vade etildi» kibi adlandırıldı. Filmni azırlağan «Şeyh Mansur adına «Groznıy –film» mustaqil kinostudiyası»na Kadırovdan para tüşmegenine baqmadan, o vaqiadan haberdar edi. Bu sebepten, Rusiye Federatsiyası medeniyet nazirligi tarafından levhanı yasaqlağanda, rejissör Huseyn Erkenov, nasıl olsun, Kadırovnıñ özü er şeyni bile edi, ve atta, levhanıñ çekimlerinde destek kösterecegini ayttı.
Medeniyet nazirligi filmni köstermege red etti, çünki, nazirlik vekilleri muracaat etken NKVD arhivlerinde Haybahta 1944 senesi kütleviy sürette adamlarnı yaqqanları aqqında malümat tapılmağanı qayd etildi.
Yani, resmiy olaraq bu kibi vaqialar yüz bermedi. Arhivler elbette, gizli ve adiy adamlarğa açıqlanmaylar. 1989 senesine qadar, çeçen ve inguşlerniñ sürgüni boyunca «Çeçevitsa» tedbirleri gizlene edi. NKVD-niñ mirasçısı FHH (FSB)niñ, Haybahta ne olğanı ve ne sebepten qasaba, bütün Galanjos rayonı tübü-tamırınen yoq olğanı aqqında fikiri añlaşılmay qala. Men tavsilâtlı malümatnı bilmeyim, amma, Erkenov ğaliba, Groznıydeşimdi devam etken Raslan Kutayevniñ mahkeme işini közden qaçırdı. Kutayev - çeçenli siyasetşınas, o vaynahlar sürgünliginiñ 70 yıllığına bağışlanğan tögerek masanı keçirgen soñ, onıñ evinde afyen taptılar. Kutayev bildirgeni kibi, onı apis etmek içün Rusiye qaramanı sayılğan, Çeçenistan prezidenti memuriyetiniñ reisi Magomed Daudov («lord» kibi tanılğan) keldi. Kutayev adliyecisiniñ qolunda qabaatlanğannıñ siyarğan teniniñ resimleri bar. Yani, 2012- 2014 seneleri içinde, Çeçenistanda er kesni sıqıştırıp, atta uzaq keçmişke ait vaqialarnen bağlı tedbirlerni yasaqlaylar.
Moskva kinofestivalindeki «Unutmağa emir etildi» filmniñ yekâne numayışına men zornen bardım. Biletler yoq edi. Toplanğan yaş çeçenler kassalar yanında turğanda, olarğa: «Bletlerni sabadan satın aldılar», dep cevap berdiler. Nticede, meni mühbir olaraq basamaqlarda oturıp, seyir etmege kirgizdiler. Salonda bulunğan adamlar ağlay ediler. Atta, seyir etkende şaqalaşmağa ıntılıp «Bu Gollivud degil», aytqanlar ağlay edi. Daa doğrusı ağlamay, aytqanları kibi, közleri terley edi…Filmniñ esas vaqiaları çeçen ve inguşlerniñ sürgün etilmezden evel başlana. O vaqıtları Çeçenistanda, bütün Sovet Birliginde kibi, adamlarnı çaqıp, çekiştire ediler. Yerli sakinler yazğan şikâyetlerni memuriyet vekilleri imzalamaq kerek edi. Film qaramanı Rayhan - levhanıñ prodüseri Ruslan Kökanayevniñ bitasınıñ taqdirini tekrarlay. İmza çekmege istemegen soñ, onı özüni Sibiriyağa sürgün eteler. Anda qartana öle.
Çeçenler repressiyalardan qorunmağa isteyler: «Biz Stalinni sevemiz!» qıçırıp, çeçen qadını NKVD zabitini evine qoymayca ola. Amma, onı çetke taşlap, iç bir vaqıt evine qaytmaycaq aqayını alıp keteler. NKVD-niñ vesiqalarını aydınlatqan «Memorial»nıñ malümatına köre, Sovet ükümetiniñ duşmanlarını iş kâğıtlarına köre qıdırğanlar. Filmde, babası repressiyağa oğratılğan, anası ise, qayğıdan ölgen yaş çeçen Daud, Arsamak qartnıñ yanına kele ve soray: camilerni yoq etken, adamlarnı öldürgen akimiyetni nasıl etip qabul etmek mümkün? Arsamak ise: «Yüregine ümütsizlikni qoyma», dep cevap bere. Arsamaknı NKVD apis ete, Daud ise, abrek olıp dağlarğa kete.
1944 senesi fevral 23 künü çeçen ve inguşlerni (umumen Sovet ükümetinde 20 halq sürgün etildi) sürgün ettiler. Olarnı nemselernen işbirlik tutqanlarında qabaatladılar. Halq duşmanlarnı belgilegen NKVD, çeçenler arasında cebeden qaçqanlarnıñ sayısı çoq olğanını bildirdi. Faqat, Haybahta doğğan Beksultan Gazoyev Ulu Vatan cenkinde qaramancasına öldi – bu belli ikâye…
Filmde imkânı olğanı qadar çeçenlerge yardım etken rus askerleri de kösterile. «Qartbaba, bundan evel biz qaraçaylarnı sürgün etken edik. Ekseriyeti öldi. Yanıña çoqça aş al», - dey, gecelik qalğan askerlerden biri ev saibine. Er kesni birden çıqarıp olamadılar – qartlarnı, balalarnı, yüklü qadınnı Haybahtaki atlar aranına - sanki gecelemek içün nıqtadılar. Amma, dağ yollarını keçmege imkân yoq edi, yolbaşçılar ise, «Çeçevitsa» tedbirleriniñ neticeleri bilmek isteyler. O vaqıt, askerlerniñ reberi Mihail Gvişiani, arannı yaqmağa emir etti. Rus askeri boysunmağa red etti ve öz-özüni atıp öldürdi. Amma, arannı ep bir yaqtılar.
Asılında, iç kimseni sağ qaldırmaycaq ediler. Amma, Haybah üzerinde köterilgen tuman uzaqtan körüne edi ve öldürülmesi kerek olğan Mumadi Elgakayev, o vaqıt 8 yaşında bala, sağ qaldı – onı arandan alıp taşladılar. Elgakayev, «Unutmağa emir etildi» filmi azarlanğanda ömürinde birinci kere intervyü berd ive 2012 senesi noyabr ayında öldi. Tendeki tükler tik tura: cenklerni başından keçirgen, zorbalıqlardan keçip te, ikâyesini aytıp, premyeranı körmey, bu dünyanı terk etti.
Haybah ve umumen sürgünlik mevzusını qapatmağa istegen rusiyeli akimiyet, tam tersini elde etti. Çeçenliler ağızdan-ağızğa hatırlavlarnı ikâye etip, hatırlavlarnı saqlaylar. Aytqanlarına köre, yüklü qadın tamam şu aranda bala tapqan.
Filmde hastahanede yatqanlarnıñ qurşunğa tizilgeni kösterile. Emşire olarnı qorçalamağa tırıştı, olar çeçenler degil de, başqa Qavqaz milletlerniñ vekilleri olğanını ayttı, amma niyetine irişmedi. Kökanayev soy adı bir qaç kere tekrarlana – bu levha prodüserniñ soylarından biridir. Bu kibi vaqia, kerçekten de, urus-Martanovsk rayonında yüz bergen edi.
Asılında, unutmağa endi çoqtan emir etildi. Groznıy şeerinde, ihtiyar yaşında çeçenli, ulu Vatan cenki arfesinde repressiyağa oğratılğan babasınıñ cesetini satın alıp, gizliden kömgenlerini fısıldap ayttı. Qabirini tek 1990 seneleri açıqtan ziyaret etmege ruhset berildi. Şaşılacaq bir facia. Neni unuttırmağa isteyler? Haybahta adamlar tiri yaqılğan (bala-çağa, qartlar, yüklü qadınlar – tez yürip olamağan er kim) yerde iç bir hatıra taşı qoyulmağan. Bu kibi hatıra taşı, elâk olğanlarnıñ şanını añdırıp, milletlerara kerginlikni al etmege yardımcı olur edi. Amma, bağışlañız: resmiy olaraq adamlar yaqılmağan ediler, onıñ içün hatıra taşı da qoyulmaycaq. Filmniñ de olmasını istemeyler: Rusiye medeniyet nazirligi ğaliba, yaş çeçenler sürgünlik aqqında tek Huseyn Erkenovnıñ filminden malümat ögreneceklerinden saqına. Ögrenip te, Allah saqlasın, kederlenir ve milletlerara davanı çıqarır.
Haybahta olıp keçken vaqialar boyunca 1990 senensi taqiqat başlanğan edi. Soñra, Rusiyeniñ prokuraturasında iş toqtaldı. Şimdiki vaqıtta ise, Çeçenistanda çetel kompaniyası tarafından «Silingen hafıza» filmi çıqarıla. Onda, tek 1944 senesiniñ sürgünligi degil de, izleri mahsus yoq etilgen soñki çeçen cenkleri aqqında da ikâye etilecek: şimdiki vaqıtta Groznıy şeerinde yañı çoqqatlı evler tura, olarnıñ üstünde ne qurşun, ne de mermi izlerini köralmazsın. Eñ beteri, çeçenlerge cenkni hatırlamağa yasaq eteler. Çeçenler öyle de aytalar: «Ramzan Ahmatoviy aytqanı kibi, bunı hatırlamağa kerekmey, kelecekni tüşünmelimiz, biz Rusiye ile bir yolnı seçtik». Böyleliknen, yalıñız sürgünlikni degil de, çeçen cenkini unutmağa kerek. Bunı unutmaq mümkünmi?
Menimle körüşip, soñki çeçen cenki aqqında ikâye etmege razı olğan yigitlerden biri - mağazlarda yaşağanı, anası «ateş açsalar, demek kimdir toy yapa» degeni, askerler qartanası ve tizesini öldürgeni, suvsız ve yarıqsız şaraitlerde anasına ameliyat yapqanlarını tarif etip – ayfonındaki İçkeriya bayrağını kösterdi. «İç te unutıp olamayım», - dep añlattı o. Yigit menden yardım sorap, biraz şaşmalattı: o Moskva mektepleriniñ er birini ziyaret etip, çeçenlerni episi yaramay olmağanı, çoq çekişkenlerini añlatmağa istegenini söyledi. «Sen nasıl tüşünesiñ, cenkten soñ, biraz tutlğanım keder etmezmi? Men ep bir bunı yapıp olurım. Nasıl etip bu işni başlayım?», - dep soradı. Men cevap beralmadım.
Anastasiya Kirilenko, – Radio Svoboda mühbiri
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Qırım vaziyeti ile meraqlanğan insan çoqtır. Adiy faşist devleti, meraqlı bir şey yoq. Qırımbizim yañılıqları aqqında. Yañı, meraqlı, oşlu. Demek, nevbet boyunca, Qırımbizim haberleri.
1. Aqyar. Birinci şeer hastahanesiniñ ekimi ile subetleştim, aynı vaziyet – aylıqlar yoq derecede, işten boşatuvlar.
2. Yerli raşka-radiosınıñ haberleri: Ukraina Silâlı Quvetlerinde 100 öldürilgen insan, Novorossiyada – 3 yengil yaralanğan. Olarğa metnni Mosfilm yazamı?
3. Yoğurt alğanda, Obama közlerim ögünde fiyatnı deñiştirdi.
4. Keriç köprüniñ qurucılığı boyunca qarar alâ daa alınmadı.
5. RNKB hadimi Qırım bankları zararına çalışqanını bildirdi. Eger de Rusiye banklarını SWIFTsiz qaldırsalar, mından qaçıp keterler. #ammaqırımbizim
6. Apple tehnikasını Qırımğa satmağa yasaq etti.
7. Cezalar sebebinden PayPal Qırımdan kete. Meraba 20-nci asır.
8. Fevral 1-den Payoneer onlayn-ödemeler sisteması işlemeycek.
9. Tünevin Şçolkino çarşısına damna urdı. Prokuratura tükânlarnı Rusiye talapları boyunca teşkire. Çoqusı qapatıldı.
10. Aqmescit demir yol vokzalınıñ meydanı sükünet ile qarşılay, tek bir qartanaçıq daireniñ kirağa berüvi aqqında levhaçığı ile otura.
11. Qırım vaziyeti ile meraqlanğan insan çoqtır. Adiy faşist devleti, meraqlı bir şey yoq.
12. «Krımenergo»nıñ milliyleştirüvinden soñ Qırım parlamenti banklarara para birjasını devletleştirdi. Endi goblin öz-özüne para bozduruv noqtasıdır.
13. Putin Ahmetovnıñ Krımenergo şirketini öz eline keçirgeninden soñ, anda yatırımcılarnı celp etmek içün silâlı OMON keldi. Zanımca, kene çıraqlarnı satın almaq kerek.
14. Aphanege bardım. Nevretlenem. 1 plastinka yerinde 3 almaq zorunda qaldım. Birer-birer satmaylar, yani 80 ruble yerinde 245 ruble tölemelisiñ.
15. Doğuv şeadetnamelerini elde etmek içün geceden nevbetler tizile.
16. Aqyar. Bir kişiden Rusiye Qırımnı qayğıra, yerli akimiyet ise körmemezlikke urğanı aqqında eşittim. Ğaye tirilüvi: «merametli qıral ve kindar mırzalar».
17. Aqyar şeerinde Federal Migratsion Hızmetiniñ idaresine bardım… Nefretlenem!!!
18. Keriçlilerni Pension fondunda «Poroşenkonıñ yaltaqlarından» çetleşmege çağıralar. Ebet, belâlarmız – huntanıñ qabaatıdır, daa kimniñ ola bilir.
19. Qocaman sefer gemilerini cenüpke ozğara ekenmiz, duyğulanıp, közyaşımıznı sile edik. Rusiye Federatsiyasınıñ Qara deñiz flotunı fişenkler ile ozğaracaqmız.
20. Aqmescit. Tuvğan şeerim nege çevirildi? Göñülsiz insanlar, soñsuz tıqanıqlıqlar, er kes siñirli. Aydın ve bahtlı olğanını sevem. Qayt.
21. Qırımda Donbass qaçaqlarınıñ bulunuv müddetini sıñırladılar. Sen, vatnik, ep «navarosiya»ña inan.
P.S. Aqmescitniñ boş demir yol vokzalına baqam. Ağlaycağım kele, kerçekten.
Krımskiy Banderovets, bloger, faalli, qırımlı
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Balasınıñ öldürüvinde qabaatlanğan Qırımnıñ İçki rayonınıñ sakinine 17 yıllıq apis cezası berildi, dep bildire Qırımnıñ rusiyeli prokuraturasınıñ matbuat hızmeti.
«İçki rayon mahkemesi 36 yaşında yerli sakinine nisbeten üküm çıqardı. Prokuratura tarafından berilgen delillerge binayen o Rusiye CK 105 maddesi 2 qısmınıñ «v» noqtasına köre qabaatlı tanıla», – denile beyanatta.
Prokuraturanıñ malümatına köre, maküm etilgen qadın saroş alda olıp, onı raatsız etken balasını boğıp öldürdi.
Qadın cezasını umumiy rejim koloniyasında körecek.


text:
Çetel kütleviy haber vastalarında Qırım mevzusı aydınlatılsa, işğalde yaşağan qırımtatarlar telükege oğramazlar. Böyle bir fikirni Ukraina haber siyaseti naziriniñ Qırım meselelerinden mesleatçısı Emine Ceppar seslendirdi.
«Ukraina vatanperveri Qırımda işğalcilerniñ qurbanı olmaq telükesi altında yaşağanda, siyasiy repressiya ve basqılar vaziyetinde, haber alternativası pek müim. Rusiye kontrol etken matbuat vastaları «rus Qırımında amanlıq ve halqlar aynı seviyede olğanını» köstereler, haber kerçegini bozalar. Bu sebepten işğalde yaşağan qırımtatarlar ve ukrainlerniñ havfsızlığı içün kerçek malümatnıñ yetkizilmesi müim ola», – dep qayd etti Emine Ceppar.
Aprel 6-da qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilev Danimarka, Poloniya, Türkiye jurnalistlerinen körüşti. Haber siyaseti nazirligi teklif etken körüşüvniñ mevzusı Rusiye işğalinden soñ Qırım yarımadasındaki vaziyet oldı.
Emine Ceppar qayd etti ki, Qırım ve qırımtatarlar mevzusı yarımadanı azat etüv esnasında nazirlikniñ esas yönelişlerinden biri olacaq.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Avgust 4-te, cumaaqşamı künü yaşın elektrik ağı yolağına urğanı neticesinde Krasnoperekopsk rayonındaki bir qaç köy yarıqsız qaldı, dep bildire «Krımenergo» matbuat hızmeti.
Elde etilgen malümatqa köre, yaşın, 35 kV Ermeni Bazar –Nasoslı – 118 elektrik ağı yolağına urğanı saat 01:05-te qayde etildi. Bunıñ neticesinde tel yırtıldı ve «Ermeni Bazar» stantsiyasınıñ ava ağlarına tüşti.
«Neticede Krasnoperekopsk rayonındaki Pâtihatka, Filatovka, Karpova Balka köylerinde qısmen elektrik energiyası söndürilmesi qayd etildi.Cumaaqşamı saat 7:00-de qadar olğan vaziyetke köre, 570 istimalcı yarıqsız edi, qaza aqibetleri çezile», – dep aytıla beyanatta.
Tahminlerge köre, qullanıcılarnı elektrikanen teminlenüvni cumaaqşamı künü saat 13:00-ke qadar tüzetmege planlaştırılğan.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Rusiye ilhaq etken Qırımnı qaytarmaq içün taqımınıñ "bir qaç formatı" bar olğanını ayttı, amma tafsilâtlarnı açıqlamadı.
Bunı o, sentâbr 13-ünde Kyivde 16-ncı "Yalta Avropa strategiyası" forumında ayttı.
"Eñ qıyın vaziyet Qırımnıñ qaytarılmasınen bağlı. Açıqtan aytayım: biz, bir qaç formatımız bar, dep tüşünemiz, bir qaç ğayemiz bar, amma olar aqqında sizge aytıp olamayım. Bu, almaşuvnen kibi, erte olacaq, onıñ içün bir de birisi ğayelerimizni qullanğanını istemeyim. Menim müim körüşüvlerim olacaq. Men, Amerika Qoşma Ştatları prezidentinen körüşüvni bekleyim. Biz model aqqında tüşünecekmiz... Mümkün olsa, bu yerde toqtabayım. Amma biz, Qırımnı qaytarmaq içün küreşecekmiz ve yalıñız sözlernen degil", – dedi Zelenskıy.
Kyivde sentâbr 12-sinde 16-ncı "Yalta Avropa strategiyası" forumı açıldı, anda sentâbr 13-ünde Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy da keldi.
Bu yıl forumnıñ adı – "Baht şimdi. Burhanda dünyanıñ yañı yanaşmaları" edi. Teşkilciler, konferentsiyada 26 memleketten 400-den ziyade belli siyasetçi, diplomat, iş adamı, cemaat faali ve ekspert iştirak etkenini haber ete.
Tedbir sentâbr 14-üne qadar keçirilecek.
"Yalta Avropa strategiyası" (YAS) – Ukrainanıñ Avropa kelecegi muzakere etilgen forum. 2004 senesinden 2013 senesine qadar YASnıñ er yıllıq körüşüvleri Yaltada Livadiya sarayında keçe edi. Rusiye Qırımnı ilhaq etkeninden soñ, konferentsiya keçirüv yeri – Ukraina paytahtı Kyiv oldı.


text:
Aleksandr Pushkin
Aleksandr Sergeevich Pushkin (6 iyun, 1799, Moskva - 10 fevral 1837, Sankt Peterburg) orıs shayırı, dramaturg, roman ha'm qısqa gu'rrin'ler jazıwshısı bolg'an. Ko'pshiliktin' oyınsha, ol en' ullı orıs shayırı bolg'an. Ol orıs a'debiyatının' ullı da'stu'rin baslag'an. Pushkin hesh bir orıs shayırı qollanbag'an stilde jazg'an: ol eski shirkew kitablarına tiykarlan'gan emes, al awız eki orıs tilinen paydalang'an stilde jazg'an. Onın' basqa orıs jazıwshılarına ta'siri ku'shli bolg'an ha'm ko'plegen orıs kompozitorları onın' gu'rrin'lerine ha'm taqmaqlarına namalar do'retken. Pushkinnin' poemaları Rossiyadan basqa ma'mleketlerde aytarlıqtay ko'p adam ta'repinen oqılmaydı. Bunın' sebebi onın' poeziyasın basqa tilge jaqsı awdarıw ju'da' qıyın, sebebi so'zler orıs ma'deniyatına tiyisli ma'nige tolı. Pushkin 1837-jılı 37 jasında duelde o'ltiriledi.
Erte jılları[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Pushkinnin' a'kesi eski aristokrat shan'araqtan bolg'an. Anası ta'repinen Pushkin afrikalıq tu'birge iye bolg'an. Onın' atası Abram Gannibal İstanbulda Abissiniyalı (Efiyopiyalı) bolg'an ha'm Tu'rk sultanının' sarayında jasag'an. Orıs elshisi onı Rossiya patshası Ullı Pyotrg'a sawg'a retinde satıp alg'an. Gannibal Ullı Pyotrge jaqsı ta'sir qaldırg'an ha'm ol oqıw ushın Parijge jiberilgen. Keyinshelik ol ju'da' bayıp ketedi. Pushkin o'zinin' ullı atası menen maqtanıshqa iye bog'an ha'm ol haqqında Ullı Pyotrdın' nergi dep atalg'an romanında jazg'an.
19-a'sirde Rossiyanın' barlıq aristokrat shan'araqları fransuz tilin uyrengen, solay etip Pushkin, onın' a'jag'ası ha'm a'japası orıs tiline qarag'anda fransuz tilinde jaqsıraq so'ylegen ha'm jazg'an. Balalardı Arina Rodionovna Yakovleva atlı ta'rbiyashı baqqan. Olardı orıs tilin jaqsı ko'riwge u'yretken usı ta'rbiyashı boladı. Ol balalarg'a orıs xalıq erteklerin aytıp bergen. Pushkin krestyanlar menen orıs tilinde so'ylesken ha'm a'kesinin' kitapxanasında ko'plegen kitaplardı oqıg'an.
Ol 12 jasında Tsarskoye Seloda jaylasqan İmperator litseyi dep atalatug'ın taza mektepke baradı. Keyinshelik bul mektep olardın' ataqlı oqıwshısı hu'rmetine Pushkin dep atalg'an. Ol tez arada orıs ertekleri qaharamanlarınan ha'm waqıyalarınan paydalang'an halda, orıs tilinde romantikalıq poemalardı jaza baslag'an. Ruslan ha'm Lyudmila poeması keyinirek Mixail Glinka ta'repinen operag'a aylanadı.
Ereseklik[redaktorlaw | derekti jańalaw]
1817-jılı Pushkin Sankt Peterburgta sırt el firmasına jumısqa kiredi. Ol tez arada siyasat penen qızıg'ıp baslaydı ha'm 1825-jılı bir topar dvoryanlar ha'm armiya ofitserleri basshılıqqa jan'a patsha qoyıp onın' ku'shin azaytıwg'a ha'reket etken dekabristler ko'terilisin qollap quwatlaydı. Pushkin bir neshe siya'siy poemalardı jazg'an. Na'tiyjede ol Sankt Peterburgtan ketiwge ma'jbu'r bolg'an. Ol ma'mlekettin' qublasındag'ı Kavkaz ha'm Qırımda altı jıl su'rginde bolıwg'a ma'jbu'r boladı. Ol o'zinin' qublada basınan keshirgenlerin bir neshe romantikalıq gu'rrin' poemalarda (waqıyanı aytıp beriwshi uzın poemalarda) jazg'an. Ol Evgeniy Onegin dep atalg'an taqmaq tu'rindegi roman u'stinde jumısın baslag'an. Ol romandı 1833-jılg'a shekem pitkermegen. Bul onın' en' belgili jumısı bolg'an. Bul shıg'arma ko'plegen muzıkantlar ta'repinen qollanılg'an, ha'tte Tchaikovskiy onı operag'a aylandırg'an. Poema a'piwayı orıs adamların sol da'wir ja'miyetinde su'wretleydi.
Pushkin ele su'rginde ekenligine ashıwlanadı ha'm doslarına ko'plegen xatlar jazadı. Bul xatlardın' ko'pshiligi keyinirek baspadan shıg'arılg'an. Ol ko'p waqtın ishiw, oynaw ha'm qılısh penen urısıw menen o'tkergen. Ol o'zi qol astında jumıs islep atırg'an graftın' qızın jaqsı ko'rip qaladı. Graf Pushkindi Rossiyanın' basqa shetine, Pskovqa jaqın jerde o'zinin' anasının' pomestieine su'rginge jiberedi. Pushkin bul jerde eki jıl o'tkeredi. Ol jalg'ız edi, biraq ol orıs tariyxın uyrenedi ha'm krestyanlar menen baylanısta boladı. Onın' jazg'an poemaları orıs ma'deniyatı ideyalarına tolı edi. Ol o'zinin' baslı jumıslarının' biri bolg'an tariyxıy waqıyag'a tiykarlang'an Boris Godunov dramasın jazg'an. Kompozitor Musorgskiy keyinirek bunı operag'a aylandırg'an. Boris Godunov 17-a'sirdegi jawız patsha bolg'an. Pushkinnin' pesası a'piwayı adamlarda u'lken ku'sh bolg'anlıg'ın ko'rsetedi. Sol sebepli onı baspadan shıg'arıw Pushkin ushın qıyın boladı.
Su'rginnen qaytıp keliwi[redaktorlaw | derekti jańalaw]
1825-jılg'ı ko'terilisten keyin taza patsha Nikolay I sol waqıtqa kelip Pushkinnin' ju'da' belgili bolıp ketkenin tu'sinedi. Ol onın' ko'teriliste qatnaspag'anın da tu'sinedi ha'm onın' qaytıp keliwine ruxsat beredi. Patsha Pushkinnin' jumısları baspadan shıg'ıwınan aldın o'zi ko'rip shıg'atug'ınlıg'ın aytadı. Ol o'zinin' jaqsı patsha bolatug'ının ha'm jarlılardın' (qullardın') azat etiliwine ja'rdem beretug'ınlıg'ın aytadı. Pushkin qıyın jag'dayda edi, sebebi ol patshag'a unamaytug'ın hesh zat jaza almas edi. Ol ma'mleket basshıları haqqında jaman zat jazbaslıg'ı ushın ju'da' abaylı bolıwı kerek edi. Politsiya itibar menen onı baqlawdı dawam ettirdi. Degen menen, sol waqıtta Pushkin ko'plegen ullı shıg'armalardı jazadı, derlik ha'r biri orıs a'debiyatında o'z tarawının' birinshisi bolg'an. Bug'an Pikalı xanım (ПиkoBaя дaMa) dep atalg'an qisqa gu'rrin'i mısal bola aladı. Bul shıg'arma Tchaikovsky ta'repinen operag'a aylandırilg'an ha'm Dostoevskiydin' romanlarına u'lken ta'sir ko'rsetken.
Aqırgı jılları[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Pushkin o'zinin' son'g'ı jıllarında Sankt Peterburgta hu'kimet xızmetinde bolg'an. Ol 1831-jılı uylengen ha'm patsha sarayı ja'miyetinde ko'p waqıt o'tkeriwge ma'jbu'r bolg'an. Ol ko'birek proza jaza baslag'an. Ol Ullı Pyotr tariyxın ha'm Kapitan qızı tariyxıy romanın jazg'an. Ol patshadan o'z jumısınan bosap, waqtın awılda jazıw menen o'tkeriwine ruxsat etiwin sorag'an. Patsha bug'an ruxsat bermegen. Pushkin 1837-jılı duelde o'ltiriledi. Ol hayalının' hu'rmetin qorg'awı ushın duelge shıg'ıwına ma'jbu'r boladı.
Pushkinnin' jetiskenlikleri[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Pushkin bolmag'anında bu'gingi ku'nde orıs tili ju'da' o'zgeshe bolar edi. Shıg'armalarında awız eki so'ylesiw tilin paydalanıwı arqalı ol onı an'sat sonın' menen birge teren' sezimlerdi bildire alatug'ın tilge aylandırdı. Onın' jumısları keyinirek Turgenev, Goncharov ha'm Lev Tolstoy sıyaqlı jazıwshılarg'a u'lken ta'sir ko'rsetken. Evgeniy Onegin da'wir ja'miyetin ashıp bergen birinshi orıs romanı bolg'an. Onın' jumısları barlıq baslı tillerge awdarılg'an.


text:
Sentâbr 5-te, bazarertesi künü Aqmescit ava limanında Moskvağa eki uçaq seferi, ve Voronej, Kursk ve Mineralnıye Vodı şeerlerine seferler lâğu etildi. Bu aqta ava limanı saytındaki online tablosında bildirile.
Uçaq seferleriniñ lâğu etilmesi sebepleri bildirilmey.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ Aqmescit ava limanı tek rusiyeli ava şirketlerinen çalışa ve halqara seferler içün qapalı. Bu yerde kütleviy şekilde seferlerniñ lâğu etilmesi iyün ayı ortasından başlandı, bunıñ tehnikiy problemalarnen bağlı olğanını aytalar.
Aqyarnıñ vaqtınca tayinlengen yolbaşçısı Dmitriy Ovsânnikov bildirdi ki, Aqmescit ava limanı imkânlarnıñ sıñırında çalışa ve bu Rusiyenen ava seferlerini telüke astına qoya.
2014 senesi mart ayında yarımada Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, Qırım ava limanları Ukraina ükümetiniñ qararınen qapatıldı. O yerge ve o yerden er angi uçuşlar Ukraina qanunlarını ve halqara qaidelerni boza, bunıñ içün ava şirketleri Ukraina ve İKAO tarafından halqara sanktsiyalarğa oğray bile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Hongkong fond birjasınıñ malümatına köre, Rusiye oligarhı Oleg Deripaskağa ait UC Rusal şirketiniñ aktsiyaları aprel 9-da AQŞ tarafından tatbiq etilgen sanktsiyalarnıñ neticesinde bir kereden 50%-den ziyade ucuzladılar.
Rusal bütün kredit mecburiyetleriniñ eda etilmesine qol tutqanını bildirse de, bu, onıñ AQŞ Maliye nazirligi tarafından tatbiq etilgen sıñırlanmalar neticesinde tehnik defoltlarnıñ telükesi bar, dep bildirgeninden soñ oldı.
Oleg Deripaskağa ait UC Rusal, aprel 6-da AQŞ tarafından qarşılarına yañı sanktsiyalar tatbiq etilgen Rusiye şirketleri arasında yer aldı. Rusaldan ğayrı sıñırlanmalar iş adamınıñ daa eki büyük aktivine – «Bazovıy element» ve «EN+Group»qa qarşı tatbiq etildi. Aprel 6-da London birjasınıñ qapatılması anında şu soñki şirketniñ aktsiyaları 20,9%-ge eksildi. Umumen, sıñırlamalarnıñ tatbiq etilmesi bildirilgen soñ aprel 6-da Deripaskanıñ şirketleri 2,5 milliard dollarğa ucuzladılar.
İqtisadiyatçı, Vaşingtondaki «Atlantik şurası» teşkerüv teşkilâtınıñ Rusiye boyunca mutehassısı Anders Aslund Azatlıq Radiosına: «Yañı sanktsiyalar şimdiki AQŞ prezidenti Donald Tramp memuriyetiniñ ğayet ciddiy işmarı olaraq körüne, çünki olar «Putinniñ eñ yaqın etrafındaki toqunılmaz insanlarğa» toqunalar», – dedi. Aslund, yañı sanktsiyalar Oleg Deripaskağa ait Rusal şirketiniñ mahv etilmesine ketirmek mumkünler, dep tahmin ete.
Daa evel Rusiye muhalefet siyasetçisi Aleksey Navalnıy, Oleg Deripaskanıñ işi, oña qarşı tatbiq etilgen Amerika sanktsiyaları sebebinden ciddiy şekilde zarar körmek mumkün, dep bildirdi.
Aprel 6-da AQŞ Maliye nazirligi 24 rusiyeli, ve şu cümleden yedi Rusiye oligarhı, olarnıñ kontroli altında olğan 12 şirket, Rusiyeniñ 17 yüksek maqamlı vazifeli şahsı ve, ondan ğayrı, «Rosoboronprom» şirketi ile onıñ tarafından kontrol etilgen bankqa qarşı sanktsiyalarnı tatbiq etti.
Sanktsiyalarğa oğrağanlar arasında iş adamları Oleg Deripaska ve İgor Rotenberg, «Gazprom»nıñ rehberi Aleksey Miller, içki işler naziri Vladimir Kolokoltsev bulunalar.
Rusiye Tış işleri nazirligi, Moskva AQŞnıñ yañı sanktsiyalarını «sert bir cevapsız» qaldırmaz, dep bildirdi.


text:
Ukraina TİN birinci muavini Emine Ceppar, «Qırım» sanktsiyalar cedvelinde tahminen 5,5 biñ hususiy ve uquqiy şahıs olğanını ayttı. Bunı o, iyülniñ 13-nde «Qırımnıñ işğalden azat etilmesi siyaseti: sanktsiyalarnıñ emiyeti» halqara tögerek masa vaqtında bildirdi, dep haber ete TİN matbuat hızmeti.
Böylece, Cepparnıñ sözlerine köre, «sanktsiyalar siyaseti mehanizmi bugün Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı silâlı tecavuzınıñ qarşısını almaq yolunda siyasetniñ ve tış siyasetniñ eñ tesirli vastalarından biridir».
«Kremlniñ halqara tecrit siyaseti ile beraber Rusiyeniñ Qırımnıñ işğalini qanuniyleştirmege ıntıluvlarınıñ tanımama halqara siyaseti ile beraberlikte tecavuzkâr memleketniñ davranışına tesir ete bilecek sanktsiyalardır», – dedi o.
Bu yıl Ukraina TİN teşebbüsi ile işğal etilgen Qırımda fahriy konsullıqnıñ açılması sebebinden Nikaraguağa qarşı sektor sanktsiyalarnıñ qoyulmasını hatırlattı.
«Sanktsiyalar siyaseti niayet müim ve belki de Rusiyeniñ arbiy olmağan yolnen toqtatmaq içün yekâne tesirli bir vastağa çevirildi. Bu, aynı zamanda Kremlniñ silâlarını daa da yañartmaq içün qullana bilecek RF-nıñ devlet bücetine emiyetli derecede kelir ğaybıdır», – qayd etti Ceppar.
Ukraina Yuqarı Radası, Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ işğal etilgen Qırımda “fahriy konsullıqnıñ” açılması içün Nikaragua Cumhuriyetine qarşı sektor sanktsiyalarnıñ qoyulması aqqında qararnı tasdıqladı. Muvafıq qararnı parlamentniñ baqıluvına Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy teklif etti.
Bu qararğa 322 millet vekili qoltuttı ve beş yıl müddetine qoyulğan sanktsiyalar quvetini aldı. Nikaragua konsulı vazifesine 2020 senesi noyabr ayında “Qırım baariniñ” faal iştirakçisi, Ukrainada 13 yıl apis cezasına mahküm etilgen Rusiye vatandaşı Oleg Belaventsev tayin etildi.
Fevralnıñ 1-nde Ukraian prezidenti Volodımır Zelenskıy Yuqarı Radanıñ baqıluvına Nakaraguağa qarşı sanktsiyalar qoyulması aqqında qararnı teklif etti. Fevralnıñ 2-nde Ukraina parlamentiniñ mebusları bu qararğa qoltuttılar.
Avgustnıñ soñunda Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba, Qırımda Nikaraguanıñ fahriy konsullığı açılğanını bildirgen edi. Konsulnıñ vazifesine Qırımnıñ ilhaqında iştirak etken Oleg Belavenets tayin etilgen.
Oktâbrde Ukraina Nazirler Kabineti işğal etilgen Qırımda konsullığını açqanı içün Nikaraguağa sanktsiyalar qoymağa teklif etti. Nikaragua Ukraina ükümetiniñ qararını açıq tefsir etmedi.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiye nezaretindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi mayısnın 31-ine qırımtatar faali, cemaat jurnalisti Lütfiye Zudiyevanıñ davası boyunca mahkeme oturışını tayinledi. Onı, Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine köre – yasaqlanğan timsallerniñ numayışı – qabaatlaylar.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, dava malümatında 2014 yılı aprelde yapılğan Tagir Minibayevniñ yazısı keçe, o internet yazıda Zudiyeva qayd etilgen edi.
“Böyle tutıp almalarğa ve davalarğa ilk işaretlerge kibi baqam, çoqusı başta memuriy davalardan keçip, soñra ciddiy cinaiy davalarğa oğray edi. Bu beklenilgen bir şey. Yazıq ki, amma Qırımda vaziyet inkişafınıñ başqa yolunı körmeyim. Amma quvetçiler böylece qadınlarnı tutıp almasalar, olarğa daa yahşı olur. Bu artıq şamata ve provokatsiya”, - dedi faal.
Qadın, advokatı Emil Kurtbedinov oña tek tibbiy teşkerüv keçirilgeninden soñ yiberilgenini bildirdi.
Rusiye quvetçileri Lutfiye Zudiyevanıñ telefonını tutıp aldı, dep ayta faal.
Rusiye quvetçileri mayısnıñ 30-nda eki qırımtatar faalini tuttı: aq qorçalayıcı ve vatandaş jurnalisti Lutfiye Zudiyevanı ve Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ ömür arqadaşı, «Qırım balalığı» teşebbüsiniñ koordinatorı Mümine Saliyevanı.
Ekisi de Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine istinaden qabaatlana – yasaqlanğan timsallerniñ numayışı. İşbu madde boyunca memuriy apis cezası berile.
Bundan evel qırımtatar faali, Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ ömür arqadaşı, «Qırım balalığı» teşebbüsiniñ koordinatorı Mümine Saliyeva Aqmescitteki Rusiye Ekstremizm ile küreş merkezinden yiberildi.
Faalniñ aytqanına köre, oña qarşı Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine istinaden – yasaqlanğan timsallerniñ numayışı – memuriy dava açıldı.
Al-azırda Qırım ve qomşu Rusiyeniñ müessiseleri bir de bir izaat bermediler.


text:
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi tarafından 6 yılğa ve 200 biñ ruble para cezasına üküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı qararnı takbih etti. Onı 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım parlamenti ögünde «qalabalıqlarnı teşkil etkeninde» qabaatladılar.
«Lafta «Qırım Yuqarı mahkemesiniñ» qararını tanımayım! Qayd eteyim: bu mahkeme başlağanından berli Refat Çubarov adaletli mahkeme, adliye ve semereli uquqiy yardım aqqından marum etildi, bu da Avropa insan aqları şartnamesiniñ 6, 13 maddelerini boza», – dep qayd etti Denisova Facebook saifesinde.
Onıñ aytqanına köre, bu üküm «işğalci memleketniñ taqip siyasetini ve Ukraina vatandaşlarına qarşı repressiyalarnı devam ettirgeniniñ delili ola».
«Halqara toplulıqnı buña cevap bermege ve istilâcığa qarşı basqını quvetleştirmege çağıram, halqara uquq normaları yerine ketirilsin ve Rusiyede ve vaqtınca işğal etilgen Qırım, Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde qanunsız tutulğan er kes acele azat etilsin», – dep yazdı Lüdmila Denisova.
Avropa Birliginiñ Ukraina elçisi Matti Maasikas Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı çıqarılğan qararnı «mısqıl» dep adlandırdı.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesiniñ ğıyabiy ükmüni «uquq ceetinden faydasız» dep adlandırdı.
Üküm çıqarılğan soñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ tayinlengen advokatı Aleksandr Osokin da ğıyabiy ükümni şikâyet etecek, dep bildirdi. Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar işğal etilgen Qırımda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı esnasnı ve çıqarılğan ğıyabiy ükümni «ayıp mahkeme» dep adlandırdı.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası Çubarovğa qarşı mahkeme ükmüni «qanun ve cenk adetleriniñ bozuluvı» olaraq tasnif etti.
Çubarov Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında Aqmescitte çıqarılğan mahkeme ükmüni «uquq ceetinden boş» dep adlandırdı. O, Avropa insan aqları mahkemesine muracaat etmege niyetlene, dep bildirdi.
Mayısnıñ 24-nde olıp keçken oturışuvda qabaatlav Çubarov içün 9 yıl apis cezası berilmesini istedi. Meclis reisi qabaatlav tarafınıñ talabını izaatlap, Qırımdaki «mahkeme» onıñ ayatına tesir etmeycek, dep ayttı.
2020 senesi martnıñ soñunda Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi Çubarovnı ğıyabiy şekilde qabaatladı. Cinaiy davalar Rusiye Ceza kodeksiniñ 212-nci maddesiniñ 1-inci maddesine (qalabalıqlarnı teşkil etüv), 280.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (Rusiye topraq bütünligini bozacaq areketlerge çağıruv) açıldı.
Bıltır iyül ayında Aqmescitteki mahkeme Çubarovğa qarşı cinaiy davanı temelden baqıp başladı. Tayin etilgen advokat Aleksandr Osokin Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisine qarşı mahkemeni şikâyet etti.
Çubarovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye akimiyeti «qırımtatar halqına qarşı yañı repressiya dalğasını başlattı».
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova bu davanı qanunsız dep adlandırdı.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası Rusiye tahqiqatçılarınıñ Çubarovğa qarşı açqan cinaiy dava sebebinden tahqiqat başlatqan edi.


text:
KrımSOS cemaat teşebbüsi Çehiya ve Ukraina elçihanesi yardımı ile Kiyevde köçip kelgender içün ruhiy yardım gruppalarını açalar.
Qırım.Aqiqatqa bildirilgeni kibi, bedava ruhiy derslerge bala ve ana-babaları davetlidir.
«Balalar ile derslerni oyun şeklinde, art-terapiya usuliyeti vastası ile keçirilecek. Ana-babalar içün derslerde tecribeli qoranta ruhiyatçısı ile er angi suallerni muzakere ete bileceksiñiz», – deyler yardım teşebbüsçileri.
Bunıñ ile büyükler içün ayrı ruhiy yardım gruppası teşkil etilecek ve şahsiy mesleatlar keçirilecektir.
Dersler iyül 27-den başlana. Qoşulmağa istegenler online-anketanı tolurmaq kerektir.
Ukraina İçtimaiy siyaset Nazirliginiñ malümatına köre, iyün 25-ne 1 million 358 biñ köçip kelgen insan qayd etilgendir.
KrımSOS – 2014 senesi fevral 27-de Rusiye Federatsiyasınıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti işğaliniñ başlanmasında göñülliler tarafından meydanğa ketirildi. KrımSOS Ukrainada Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Qaçaqlar meseleleri boyunca Yuqarı Komissarı idaresiniñ icra ortağı ola. KrımSOS Qırım ve şarqiy regionlarda mecburen köçip kelgen insanlarğa yardım ete, em de Qırımdaki vaqialar aqqında malümat bermekte.


text:
Ukrainada Qırımtatar bayraq künü munasebetinen flashmob teşkil etildi: Facebook içtimaiy ağınıñ qullanıcıları fotoresimlerine Ukraina ve qırımtatar bayraqlarınıñ resimlerini qoya.
Bunı Ukraina haber siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar iyünniñ 23-de Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Cepparnıñ aytqanına köre, bu flashmobnıñ ğaye müellifi ukrain ressamı ve veb-dizayneri Nikolay Kovalenko olğan.
Qırımtatarlarnıñ bayrağı altın tamğalı mavı bayraqtır. İlk sefer bayraq 1917 senesi Qırımtatar Milliy Qurultayında qabul etilgen edi. 2010 senesinden başlap iyünniñ 26-sı qırımtatar bayraq künü olaraq qayd etile.
İşğal altındaki Qırımğa yaqın olğan Geniçesk rayonında Qırımtatar bayraq künü munasebetinen çeşit yürüş ve avtoyürüşniñ keçirilmesi planlaştırıla. Arabat belindeki Sçastlivtsevo köyünde «Eki bayraq – bir devlet» aktsiyası ötkerilecek, Novoalekseyevka qasabasında ise avtoyürüş ve yürüş keçirilmesi planlaştırıla.


text:
Yarımadanıñ ilhaq etilmesi esnasında Aqmescitte ava limanınıñ qamaçavında iştirak etken Qırımnıñ «özüni mudafaa»sı dörtünci bölügi yolbaşçısına, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 260-ncı maddesiniñ 5-nci qısmı ve 110-ncı maddesiniñ 2-nci qısmında qayd etilgen cinaiy areketlerni yapqanında şübheli tanılğanı bildirildi.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturasınıñ matbuat hizmeti yanvarniñ 19-nda bildirgeni kibi, «Ukraina İçki işler nazirligi hadimlerini birleştirgen Cumhuriyet zenaatdaşlar ittifaqınıñ (profsoyuz) sabıq rehberi 2014 senesi fevralniñ 23-nde profsoyuznıñ nevbetten tış oturışuvını topladı. Onda «Qırımnıñ Özüni mudafaası» silâlı birleşmesi meydanğa ketirildi.
Nezaret muessisesinde: «Yanvarniñ 17-sinde mezkür şahısqa şübhe altında bulunğanı bildirildi, ve onıñ qıdırılğanını ilân etüv boyunca vesiqalar azırlandı», – dep añlattılar.
Prokuratura şübheli tanılğan şahısnıñ adını bildirmedi. Onıñ tarafından bu hususta açıq menbalarda berilgen izaatlar yoq.
Odessanıñ Primorskiy rayonı mahkemesi dekabrniñ 18-nde Sattarovnı tevqif etti.
Qırımnıñ «özüni mudafaa»sı yarımadanıñ işğali arfesinde peyda oldı ve yarımadanıñ Rusiye tarafından ilhaqına yardım etti. 2014 senesi iyünniñ 11-nde Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırım parlamenti, munasip qanunnı qabul etip, bu teşkilâtnı qanuniyleştirdi.
Aq-uquq qorçalayıcıları bu silâlı birleşmeniñ bir sıra cinayetlerge alâqası olğanını defalarca bildirdi. Qırımda bu cinayetlerni yapqanlar ale daa tapılmadı.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Alâqa, informatsion tehnologiyalar ve kütleviy bağlar Federal hızmeti Qırım Haber Agentligine (QHA) Qırımda çalışmağa izin bermedi.
Agentlikniñ malümatına köre, hızmet Rusiye Federatsiyasınıñ 1991 senesi dekabr 27-ne ait №2124-1 «Kütleviy haber vastaları aqqında» Qanunınıñ 13-ünci maddesine esaslana.
«Agentligimiz işbu qararnı beklemegenini aytamam, bizler böyle bir şey olacağını beklegen edik. Mında sebebi pek meraqlıdır. Bizler redniñ eki variantını aldıq – bir danesi Roskomnadzor saytında elektron şeklinde berildi, ekincisi ise – kâğıtta. Soñki vesiqada elektron şeklinde berilgen cevapta olmağan bir sebep bar – «yañlış» malümatlarnıñ berilmesi», – dep qayd etti QHA müdiri Gayana Yüksel.
Onıñ aytqanına köre, agentlik 2014 senesi oktâbr ayında Roskomnadzorğa muracaat etken edi. Bir buçuq aydan soñ hızmet arizanı tüzetmek kerek olğanını bildirdi. Mütehassıslar ile aqıl tanışqan soñ vesiqa tüzetilip, kene de Moskvağa yollanıldı. Lâkin kene de ruhset berilmedi.
«Bizler agentligimiz aqqında angi malümat yañlış olğanını ögrenmek içün Roskomnadzorğa elektron şekilde muracaat ettik, cevap mart 12-de kelmeli, lâkin añlağanıma köre, kütleviy haber vastalarını qayd etmege istemeseler, qanunda izin bermemek içün madde tapılır», – dedi Gayana Yüksel.
QHA Qırımda 2006 senesinden berli çalışmaqta, saytta rusça, türkçe, inglizce malümat berilmekte.
Qırım jurnalistleri Birliginiñ yolbaşçısı Andrey Trofimov bildirdi ki, 2015 senesiniñ başında 100 Qırım matbuat vastası Rusiye litsenziyasını aldı. Onıñ malümatına köre, keçken sene yarımadada 3 biñ neşir qayd etilgen edi.
Noyabr ayında Rusiye Devlet Duması Qırım kütleviy haber vastaları içün keçici müddetni 2015 senesi aprel 1-ge qadar arttırdı. Bu vaqıtqa qadar olarnıñ Ukraina devlet organları tarafından berilgen vesiqalar esasında çalışmaq aqqları bar.


text:
Yalta yanındaki Üç Qoş deresinde afta devamında ekinci yanğınnıñ yayılması toqtatıldı. Bunıñ aqqında rusiye habercileri, Qırımnıñ fevqulade vaziyetler Hızmetiniñ (FVH) başlığınıñ yardımcısı Vladimir İvanovnıñ sözlerinden, yaza.
“Avgustnıñ 17-sinde saat 5:30 ateşniñ yayılması toqtatıldı. Yanğın bir gektarğa qadar yerni qaplap aldı”, - İvanovnıñ sözlerinden yaza matbuat.
FHV-nıñ vekili aytqanına köre, yanğın çıqqan yerde acele merkez (operativ ştab) yaratıldı. Yanğınnıñ söndürilmesinde 108 adam iştirak etti ve 23 cihaz qullanıldı.
Qırım tabiat qoruğınıñ Üç Qoş deresinde olıp keçken yanğın yeri yanında kene dağ yanıp başladı.
Avgustnıñ 11-inde üyleden soñ Üç Qoş deresinde yanğın başlandı. Fevqulade vaziyetler hızmetiniñ (FVH) haber etkenine köre, yanğın uzaq dağlıq yerinde, 45-80 derecelik bir bayır capında başlandı. Ateşniñ söndürmesine, derede 15-20 m/s qadar köterilgen küçlü yel mania ola.
Avgustnıñ 12-sinde saba, FVH yanğın söndürmesine uçaqlarnı celp etkeni belli oldı.
Rusiye Yol areketiniñ havfsızlığı devlet Teftişi (GİBDD), orman yanğını yoq etilmesi sebebinden, Yalta yanındaki Üç Qoş deresine naqliyatnıñ areketini sıñırladı.
Üç Qoş deresi Qırımda eñ uzun derelerden birisi sayıla - uzunlığı - 5 kilometrge qadar, qayalarnıñ öksekligi - 100 metrge qadar yete. O Yaltanıñ yanındaki dağlarda yerleşken.


text:
Tren 10 vagondan ibaret. Oturma yerleriniñ sayısı ise 1124.
Qırımnıñ «baş naziri» Sergey Aksönov aytqanına köre, «çastlı olacaq turistik sezonda» rus elektrotreni 100% tolu olacaq.
«Sezon olğanda bizde elektriçkalar Kezlev tarafqa daima tolu olıp keteler. Em de Aqmescit-Aqyar tarafına da adamlar yürecek. Bu tren daima tolu olacaq ve öz fiyatını çıqaracaq», –dedi Aksönov açılış tedbirde.
Eñ yaqın ay devamında demiryol hadimleri bu naqliyeniñ tesirini ögrenecekler. Qırım naqliyat «naziri» Yürük Şevçenko aytqanına köre, Qırım demiryolu naqliyenen qullanılması 40% tüşütü.
Rusiye ükümeti Qırımda naqliye saanı inkişafı içün 7 milliard ruble ayırmasına qol tuttı. Bu para demiryolnıñ inkişafı, aeroportlarnıñ ve maşına yollarnıñ tamiri içün ketecek. Bu sermiyadan 470 millionı Keriçteki parom keçitiniñ tamirine ayırılacaq.


text:
Radoslav Sikorskiy Rusiye naziriniñ Kreml Ukrainanıñ NATO azası olmasına qarşı çıqqanı aqqında beyanatını izaatladı.
«NATO aqqında söz yürsetilse, men Rusiye zenaatdaşımnı tınçlandıra bile. Bilgenime köre, Ukraina Anayasası onıñ bloktan tış olmasını qayd ete ve NATO azası olmaq niyetleri aqqında aytılmay», – dep ayta Sikorskiy.
Radoslav Sikorskiy Poznande studentler ögünde çıqışta bulunıp, Ukraina vaqiaları – «suvuq cenkten soñ» devirniñ soñu olğanını ayttı. Bugün bizler Avropada yaşaymız, Ekinci cian cenkinden soñ ilki sefer bir Avropa devleti ekinci Avropa memleketiniñ toprağını tartıp aldı», – dep qayd ete Poloniya tış işler naziri.
Studentler, Rusiye başqa topraqlarnı, şu cümleden Ukrainağa ait olmağan topraqlarnı işğal ete bilemi, dep soradılar. O, dedi ki: «Ümüt etem ki, yoq, lâkin işğal ete bile, dep qorqam»
Bloomberg telekanalına bergen intervyüsında Rusiye tış işler naziri Sergey Lavrov Ukraina «vatandaşlarara cenkke yaqınlaşqanını bildirdi». Lavrov qayd etti ki, Rusiye bir de bir yerge ordularını yollamaycaq.
Moskva aytqanlarına baqmadan, Ukraina akimiyeti ve Ğarp Qırım işğalinden soñ Ukraina ile sıñırda Rusiye ordularınıñ çoqlaşmasını bildireler.


text:
Bu kibi fikirni Avropa parlamentiniñ deputatı Elmar Brok bildirdi. Bunı «Ukrainskaya pravda» bildire.
Bunen beraber: «Rusiye areketleri halqara qanunlarını boza ve bu sebepten halqara toplulıq tarafından tanılmaycaq», qayd etti Brok.
Onıñ fikirince, Ğarp Ukrainanıñ bitaraflığını qabul etmeli, Ukraina ise NATO-ğa qoşulmamaq kerek.
Avropa deputatı Moskvağa qarşı iqtisadiy cezalarnı izaatlar eken, Rusiyeliler bizge bağlı, biz olarğa o qadar bağlı degilmiz, - dep qayd etti. Onıñ fikirince, Moskva naqil etken gaz kârına daa muhtac.
Qırım «referemdumından» soñ, martnıñ 18-de Moskvada Vladimir Putin Qırımnıñ öz başına tayinlengen akimiyeti ile añlaşman imzaladı. Vesiqa boyunca, Qırım Rusie terkibine kirsetilmesi közde tutula edı. Martnıñ 21-de añlaşman tasdiqladılar. Lâkin, Ukraina ve dünyanıñ küçlü memleketleri ne «referendumnı», ne de Qırımnıñ Rusiyege qoşulmasını tanımadılar.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, 2014 senesi baarde öldürilgen qırımtatarı Reşat Ametovğa Ukraina Qaramanı unvanını berdi. Bunı Poroşenko Ukrainanıñ Milliy opera binasında qırımtatar halqı genotsidiniñ yıllığı munasebetinen ötkerilgen matem aqşamında beyan etti.
2017 senesi mart ayında Ukraina millet vekili Sergiy Vısotskiy, prezident Petro Poroşenkoğa muracaat etip, Reşat Ametovğa Ukraina Qaramanı unvanını bermege rica etken edi.
2014 senesi mart 3 künü Reşat Ametov Aqmescitteki Qırım Nazirler Şurasınıñ binası yanına kendi narazılıqnı bildirmek içün çıqqan soñ qaçırıldı. Mart 15-de ise onıñ cesedi bir çoq qıynav izleri ile Qarasuvbazar rayonında ormanda tapılğan edi. Faalniñ cenazesi 2014 senesi mart 18-de Aqmescitteki «Abdal» mezarlığında qılınğan edi.
Moskva kontrol etken Qırım akimiyeti qırımtatar failiniñ qatilini tapqanını mukâfatnen taqdirlemege söz bergen edi. Lâkin qatil öyle de tapılmadı.
18 mayıs künü Ukrainada memorial tedbirlerniñ keçirilmesi planlaştırıla. Er yıl bu künü tamır halq 1944 senesi yarımadadan Orta Asiyağa sürülgeninen bağlı facialı vaqialar hatırlana. Episi olıp 180 bin insan sürülgen edi. Ukrainada qırımtatarlarınıñ sürgüni genotsid dep tanıldı.


text:
erdoghan shimaliy qibrista ziyarette bolidu
jumhur reis rejep tayyip erdoghan bügün dölet ishliri ziyaritide bolush üchün shimaliy qibris türk jumhuriyitige yétip baridu.
türkiye awazi radiyosi xewiri: jumhur reislik mehkimisi uchur – alaqe ishliri idarisining bildürüshiche, erdoghan shimaliy qibris türk jumhuriyiti jumhur reisi ersin tatarning teklipige biinaen, 19 – 20 – iyul künliri shimaliy qibris türk jumhuriyitide dölet ishliri ziyaritide bolidiken.
ziyaret dairiside, jumhur reis rejep tayyip erdoghan shimaliy qibris türk jumhuriyiti mejlisining ...
-
-
-
04.10.2022
-
04.10.2022
-


text:
«Qırım evi» devlet şirketi Qırımdan köçip kelgenler içün muzıka studiyasınıñ teşkil etilmesine para toplanılmasını ilân etti.
«Qırımdan köçip kelgenlerniñ ihtiyacları arasında medeniy meseleler ayırılıp tura. «Qırım evi» semetdeşlerimizniñ teşebbüslerine qol tutıp, Kiyevde muzıka studiyasını teşkil ete, mında bala horu, qırımtatar halq çalğı aletleriniñ taqımı, ses yazıcı studiya ve başqa şeyler olacaqtır», – bildirile şirketniñ Facebook saifesinde.
Studiyanıñ teşkil etilmesi boyunca ilhamcı – belli çalğıcı ve qırımtatar muzıka ustası Cemil Karikov.
«Vatandaşlarımıznı binanıñ abadanlaştıruvı (tamiri) ile yardım etmege çağıramız. Studiyamıznıñ yaqın aftaları açılğanından soñra, işbirlikke davet etemiz», – denile beyanatta.
43 biñ grivna toplamaq kerek.


text:
«DNR» liderlerinden biri Eduard Basurin dey ki, separatistler Ukraina şarqındaki zıddiyet alanına barıştırıcalarnıñ kirsetilmesine qarşı degiller.
«Barıştırıcılar aqqında. Zıddiyet başlağanda bizler Rusiye Federatsiyasına ve Havfsızlıq Şurasına (Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ – muar.) kirgen memleketlerge meseleni baqıp, mında barıştırıcılarnıñ kirsetmelerini teklif etken edik. O vaqıt bizge yardım etmediler. Lâkin kirsetecek olsalar – biz qarşı degilmiz, kirsetsinler», – dep ayttı o Donetskte olıp keçken matbuat konferentsiyasında.
Fevral 18-de aqşam prezident Petro Poroşenkonıñ reisligi altında keçirilgen Ukraina milliy havfsızlıq ve mudafaa şurasınıñ toplaşuvında Birleşken Milletler Teşkilâtına muracaatta bulunıp, Ukrainağa barıştırıcı missiyanıñ yollanması aqqında rica etmege qarar alındı.
Separatistler Rusiyeni Donbassqa barıştırıcılar kirsetilmesi aqqında çağırğan ediler.


text:
Hindistan filosofiyası
A'yyemgi Hindistan filosofiyası - Hindistanlıq ja'miyettin' birinshi deregi bolıp, Vedalar esaplanadı.
Vedalar shama menen b.e.sh. 600-1500 jıllar aralıg'ında du'zildi. Olar diniy mazmung'a iye, degen menen ja'miyettin' ekonomikalıq rawajlanıwı ha'm sotsiallıq strukturası haqqında ko'p mag'lıwmatlardı saqlaydı. Vedalar samxitler o'zine ta'n to'rt tu'rge bo'linip jasaydı.
- Rigveda - ha'r qıylı qudaylarg'a isenedi (gimplerge).
- Samaveda - (melodiya, qosıq aytıw) o'z gimninin' ko'pshilik bo'legindegi Rintvedadan tekslerdi qaytalaydı, olardın' ta'rtibi rituallıq mag'anag'a iye.
- Yadjurveda - (qurbanlıq formaları ha'm naqıl so'zler).
- Atxarveda - (turmıstın' barlıq tu'rine kelisimler).
Vedalarda arisvlerdin' a'yyemgi qa'wimlik ko'z-qarası, diniy-mifologiyalıq kompleksi ha'm magiyası su'wretlengen.
Vedalıq a'debiyattın' ekinshi qatlamı bolıp Braxmanlar esaplanadı. Braxmannın' bas mazmunı - vedalıq rituallar menen praktikalıq basshılıq etiw, kultlıq praktika h.t.b. Olarda hesh qanday tutas diniy-filosofiyalıq sistemanı bizler taba almaymız, degen menen bir qatar tu'sinikler birinshi orında turadı.
Vedalıq a'debiyattın' u'shinshi qatlamı bolıp Aranyaklar, yamasa "Tog'ay kitapları" esaplanadı. En' son'g'ı to'rtinshi qatlam Utanishadlar vedalıq a'debiyattı tamamlaydı. Utanishadlardın' en' iri bo'legi bolıp, o'mir turmıstın' u'zliksiz ha'reket etiw kontseptsiyası bolıp esaplanadı.
O'mirdin' u'zliksiz ha'reket etiw haqqındag'ı ta'limatı Adam turmısı qayta do'reliwlerdin' tawsılmaytug'ın dizbeginin' belgili forması sıpatında bo'linedi. Turmıstın' u'zliksiz ha'reket etiwi ma'n'gilik, du'nyadag'ı barlıq na'rseler og'an bag'ınadı.
B.e.sh. I-shi mın'ınshı jıllardın' ortasında İnonyada ideologiyadan g'a'rezsiz jan'a doktrinalar payda boldı. Olar adamnın' ja'miyettegi ornı haqqında ma'selege jan'asha qatnas jasawg'a umtıladı. Bulardın' ishinde Hindistan ushın a'hmiyetli djaynizm ha'm buddizm boldı.
Jaynistlik ta'liymat dualizmdi ja'riyalaydı. Adamnın' insanlıg'ının' ma'nisi eki tu'rde ko'rinedi. Olar: materiallıq-adjiva, ruwxıy djiva.
Adjiva menen djivanı baylanıstırıwshı bolıp karma esaplanadı ha'm onı na'zik materiya dep tu'sindirip, karmanın' denesin usı materiya quraydı ha'm ol jannın' turpayı materiya menen birigiwinde mu'mkinshilik beredi. Jansız materiya karmanın' qatnası arqalı Jan menen birigiwi individtin' payda bolıwına alıp keledi.
B.e.sh. VI a'sirde Hindistannın' arqa betinde Buddizm ta'liymatı payda boldı. Onın' do'retiwshis suddxartxa Gautaliya, ol keyin ala Budda bolıp ataladı. Buddizmnin' orayında to'rt shınlıq turadı. Onın' uyg'artıwınsha, adamnın' jasawı qıynalıwshılıq penen baylanıslı. Tuwılıw, awırıw, g'arrılıq, qartayg'anlıq, o'lim, jag'ımsız na'rselerdin' ushırawı, unamlı na'rselerdin' ushırawı, a'rmanlardın' orınlanıwı h.t.b.lar ha'mmesi adamnın' azap shegiwine alıp keledi. Azap shegiwden qutılıwı ushın durıs pikir bildiriw, durıs so'ylew, durıs anıqlap alıw h.t.b.
Jan'a eranın' basında Hindistannın' ruwxıy turmısında sheshiwshi pozitsiyalardı induizm iyeledi. Bul ayırım etnikalıq gruppalardın' ma'deniyatlarının' kem-kemnen rawajlanıwı bolıp tabıladı. İndualizmnin' en' tiykarg'ı shıg'armaları "Bxadavashta" (qudaytalanın' qosıg'ı) dep ataladı.
İndualizmnin' filosofiyalıq tiykarlanıwı altı sistemadan turadı.
- Sankxya
- Yoga
- Vaysheshaka
- Neya
- Mimansa
- Vedanta
Sankxyanın' u'yretiliwi boyınsha du'nyanın' materiallıq birinshi sebepshisi prakritalar jasaydı. Olar sezimler arqalı qabıl etiledi ha'm u'sh elementti o'z ishine aladı radjasa-umtılıw, tamasa- qarang'ılıq, sattva anıqlıq.
Ha'r bir zatta, onın' xarakteri boyınsha, usı u'sh elementlerden biri orap aladı.
Yoga psixologiyalıq kategoriyalardı izertlewge ha'm praktikalıq psixologiyalıq u'yretiwge itibar beredi, burınnan qalg'an sistemalardın' medatatsiyası haqqında rejelerden ko'p waqıtta shıg'adı.
Veysheshikanın' da'liyllewinshe turaqlı o'zgerisler, payda bolıwdın' ha'm to'menlep qalıwdın' ma'n'gilik ha'm tsiklı protsessleri jasaydı. Usı protsesste, turaqlı element atası boladı. Bunda janlı jansız predmetler payda boladı. Jan ma'n'gi ha'm sheksiz jasaydı, ol eki formag'a iye 1. Absolyut jetsikenlik o'z ko'rinisin tabatug'ın individuallıq forma.
Nsya ol vayshelmika menen tıg'ız baylanıslı, ayrıqsha dıqqatı, logika menen gnoseologiyanın' problemalarına qaratadı. Mimansa, Vedalarg'a qaytıp keliwdi usınadı. Onın' tu'sindiriwinshe samsarı jolınan azat etiwdin' birden-bir jolı Vedalar aytqanlardı izbe-iz orınlaw bolıp tabıladı. Mimansa vedalıq tekslerdi abıroylı dep qabaq etip qoymastan bularda en' joqarg'ı seziwshilik universallıq substantsiyanı ko'redi, bul ma'n'gi jasaydı ha'm absolyut bolıp tabıladı. Biliw teoriyasının' ja'rdeminen zatlardın' durıs tu'siniwine tek jetip qoymastan, al tu'p tiykarg'ı metafizikalıq tu'siniklerge erise alamız. Bug'an mısalı: sezimlik qabıllaw, logikalıq juwmaq jasaw yaki salıstırıw h.t.b.
Vedanta degen tu'sinik vedanın' tamam bolıwı degendi an'latadı. Ol materiallıq ku'shlerdin' birden-bir reallıq penen o'z-ara baylanısının' o'nimli du'nya boladı degen rejeni du'nyanın' absolyutlıq ruwxıy ma'nisin tu'sinik, bunnan ha'mme na'rselerdi keltirip shıg'aradı.
A'yyemgi Hindistanda filosofiyanın' rawajlanıwı protsessinde materialistlik tendentsiyalar ha'm filosofiyalıq mektepler ko'rinedi. Bunday ta'liymatlardın' birine "Lokayata" ta'liymatı kiredi. Lokayatanın' do'retiwshisi bolıp Charvaktın' atı ataladı. Lokayatanın' tu'sindiriwinshe Adam 4 materiallıq elementlerden turadı: jer, suw, ot, hawa. Olar birigip deneni, seziwlerdi, organlardı du'zedi.


text:
Kreml nezaretindeki Qırımnıñ rusiyeli yolbaşçısı Sergey Aksönov millitlerara munasebetler ve sürgün olunğan vatandaşlar komitetiniñ reisi Zaur Smirnovnıñ istifasınen bağlı qararını «taraflarnıñ razılığı» ibaresi qoşaraq imzaladı.
Vesiqa oktâbrniñ 16-nda Qırım ükümetiniñ saytında derc etildi.
«Smirnov Zaur Ruslanoviç taraflarnıñ razılığınen Qırım Cumhuriyeti millitlerara munasebetler ve sürgün olunğan vatandaşlar devlet komitetiniñ reisi vazifesinden boşatılsın», – denilmekte qararda.
Kreml nezaretindeki Qırımnıñ millitlerara munasebetler devlet komitetiniñ yolbaşçısı Zaur Smirnov oktâbrniñ 16-nda istifa etti.
Ondan soñ, Qırımnıñ rusiyeli yolbaşçısı Sergey Aksönov, Smirnov semeresiz çalışmaları sebebinden onıñ talabınen istifa etti, dep bildirgen edi.
1999-2013 seneleri arasında Smirnov Yalta şeer şurasında milletlerara munasebetler ve migratsiya idaresiniñ başlığı olıp çalışqan edi.
2014 senesi Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, o Qırımnıñ rusiyeli akimiyetine bağlı millitlerara munasebetler ve sürgün olunğan vatandaşlar komitetiniñ reisi vazifesine tayin etilgen edi.