text: Bagdad, Riyad. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Ğiraqtağı maxsus wäkile Sergio Vieira de Mello, Ğiraq mäs'älälären tikşerü öçen bügen Söğüd Ğäräbstanına kilde. Anıñ anda Taif şähärendä söğüd şaxzadäse Abdulla bin Abduläziz häm başqa yuğarı däräcäle räsmi şäxeslär belän oçraşuwı qaralğan. Berläşkän Millätlär taratqan belderüdä, de Mello inde Mısır, İordaniä häm Törkiäneñ tışqı eşlär ministrları belän oçraştı, xäzer ul Ğiraqtağı totrıqlılıq mäs'älälären tikşerü öçen şuşı atna azağında İranğa häm Süriägä dä baraçaq dip xäbär itelä.


c: text/html

text:
Änkarada Ali Aqış iskä alındı
“Törek wä tatar dönyasında” tapşıruı. 31.12.2016
Törek wä tatar dönyasında - 236
Törkiyä başqalası Änkarada urnaşqan “İdiliya” tatar aşları yortında 2016nçı yılnıñ 17nçe dekabr’ könne Bötendönya tatar ligasınıñ berençe qoruçı başlığı, kürenekle cämäğät êşleklese, jurnalist Ali Aqışnıñ ülemenä 5 yıl tulu mönäsäbäte belän iskä alu kiçäse ütkärelde.
Tikşerenüçe-ğalim Ömär Özcan 5 yıl êlek 17nçe iyül’ könne wafat bulğan Ali ağanıñ Törkiyädäge, Germaniyadağı, Pol’şadağı, Misırdağı tormışı häm êşçänlege, fikerläre häm äsärläre turında täfsille mäğlümat birep uzdı.
20nçe ğasır başında İdel-Ural yaqlarında tözelgän Millät Mäcleseneñ başlığı, Rusiyä Duması häm Törkiyä parlamentı xalıq ışanıçlısı, tanılğan cämäğät êşleklese, ğalim Sadri Maqsudineñ onığı, Törkiyäneñ berençe xatın-qız ilçese Adilä Aydanıñ qızı, tatar şağire Därdmänneñ tuğanı, Bötendönya tatar ligasınıñ bügenge başlığı, yazuçı häm ğalimä Gönül Pultar da Ali Aqış turındağı xatiräläre belän urtaqlaştı.
91nçe yılda Sovetlar Berlege tarqalğannan soñ ul çaqta Germaniyanıñ Münxen qalasında yäşägän Ali Aqışnıñ berençe tapqır Tatarstanğa baruın häm ul çaqta Rusiyädä yäşäwçe tatarlar belän tatar diasporosı arasında êlemtälärneñ bulmawın kürep abaylap aluın añlatuçı Gönül xanım şuşı säbäp arqasında Qazanda Ali Aqış citäkçelegendä Bötendönya tatar ligasınıñ tözelüen belderde.
1992nçe yılda Qazanda Bötendönya tatar kongressınıñ tözelüen häm 5 yılda ber tapqır Bötendönya tatarlar qorıltayınıñ cıyıluın äytüçe Gönül xanım, kongressnıñ dönyada yäşäwçe tatarlarnıñ mädäniyät häm mäğarif ixtıyacların qanäğätländerüen, räsmi Tatarstannıñ yılmayuçan yözen, qunaqçıllığın kürsätüen assızıqladı häm bu räweşle Ali Aqış proyektlağan dönya tatarları arasındağı êlemtäne, bağlanışlarnı urnaştıru wazıyfasınıñ zur öleşen dä üz östenä aluına iğtibarnı yünältte.
Tatarstan säyäxätennän alğan täêsirläre belän dä urtaqlaşuçı Gönül Pultar ike tör tatarlarnıñ buluın belderde: kapitalizm dip yörtelüçe yäşäw räweşenä omtıluçı urıs ağımına kerergä tırışuçı tatarlar belän tatar milläteneñ häm tatar mädäniyäteneñ kiläçägennän borçıluçı tatarlar buluın.
“92nçe yılda Ali Aqış belän oçraşqan çaqta: “Sovetlar Berlege tarqalmağan bulsa ide, 10 yıl êçendä tatar milläte häm tatarça belüçe qalmayaçaq ide”, - dip äytkän ide. Älbättä, awıl moxitında yäşäwçelär bik yaxşı tatarça belsä dä, ğomum alğanda Tatarstanda, Qazanda xalıq urısça söyläşä.”
Tatarstannıñ bügenge köndä bik köçle iqtisadqa iyä buluın häm Qazannıñ Rusiyä Federaśiyäseneñ öçençe zur möhim şähäre buluın assızıqlawçı Gönül xanım qayber könüzäk mäs’älälärgä dä iğtibarnı yünältte: Tatarstan Prezidentı statusınıñ beterelergä telänüe, säyäsi basımnıñ buluı, şul isäptän Tatar İctimaği üzägeneñ Çallı bülege başlığı Räfis Qaşapovnıñ äle haman törmädä utıruı häm bu mäs’älädä berkemneñ bernärsä dä êşli almawı.
Tatarstanda yäşäwçe tatarlarnıñ qırım tatarları belän bağlanışlarğa bik zur ähämiyät birüen dä añlatuçı Gönül Pultar tatar teleneñ tağın da ğamäli qullanışlı torışqa äyländerelüeneñ möhimlegenä basım yasadı.
1992nçe yılda Tatarstanda ütkärelgän bäysezlek referendumın da iskä töşerüçe Gönül xanım referendumda urıs watandaşları belän bergä Tatarstan xalqınıñ 62%ınıñ uñay tawış birüen, läkin näticäseneñ tormışqa aşırılmawın häm monıñ äle dä soraw astında buluın belderde.
Diasporada yäşäwçe tatarlarnıñ mädäniyäten saqlawda ike äyberneñ: tatar aşları belän cırlarnıñ yärdäm itüen äytüçe Gönül Pultar simvolğa äylängän Tuqay häm Sabantuydan tış tatar yäşlären qızıqsındıra alaçaq, milli rux uyandıra alaçaq çaralar turında da uylaw zarurlığına basım yasadı.
Cämäğät êşleklese häm jurnalist Ali Aqışqa bağışlanğan kiçädä Ali ağanıñ bertuğanı Säidä xanım da qatnaştı.
Ali Aqışnı iskä aluçılar arasında – Qırım tatarları cämğiyäte ğomum başlığı Tuncär Qalqay da bar ide.
Bötendönya tatar ligasınıñ berençe başlığı Ali Aqışnıñ ülemeneñ 5 yıllığı mönäsäbäte belän ütkärelgän iskä alu kiçäse qısalarında “İdiliya” tatar aşları yortında kitap kürgäzmäse dä oyıştırıldı.
Kiçädän yazmanı tawış uynatqıçınnan tıñlıy alasız yäki videoyazmanı qarıy alasız.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qazanda yıl sayın distälägän yaña kitaplar näşer itelep toruı tabiği küreneş bulsa, Tatarstannan çittä bulğan töbäklärdä tatar basmalarınıñ dönya kürüye siräk bula torğan xäl. Minem üzemneñ Omski yağında qayçan bulsa da tatar kitapları basıluı turında işetkänem bulmadı. Bu turıda mäğlümat alırğa teläp, törle instansiälärgä möräcäğät itep qarasam da, tögäl cawap birüçe tabılmadı. Ğömerläre buyı Omskida yäşägän ölkän yäştäge millättäşlärebez dä ber ni dä äytä almadılar. Ölkä arxiwında tatarlar tormışına qağılğan doqumentlar belän eşläwçe Raziä apa Mäcitowa da, ozaq yıllar uqıtuçı bulıp eşlägän, bügenge könnärdä genä 80 yäşen tutırğan Rawza apa Yänişewä da, xoquq yaqlaw orğannarında eşlägän Möxämmät abıy Niäzov häm başqalar da Omskida tatar kitabı basıluın xäterlämilär.
Omskida basılmasa da, 1990 yıllarğa qädär kibetlädä tatar kitapları satıp alu mömkinlege bar ide. Zur külämdä bulmasa da, alar Qazannan kiterelä idelär. Ämma Sowetlar berlege tarqalıp, ildä bazar mönäsäbätläre urnaşqannan häm säwdä forması üzgärgännän soñ, tatar kitapları belän satu itü tuqtaldı. Monıñ säbäben - ber yaqtan, xosusıylaştırılğan kibetlärneñ zur kerem birmägän bu eş belän şöğellänergä telämäwläre, ä ikençe yaqtan milli tärbiä almağan yäş buınnıñ tatar ädäbiätına ixtiäcı kimüye belän dä añlatırğa mömkin bulır ide.
Menä şundıy ädäbiät buşlığında Omskida küptän tügel genä zur bulmağan ber tatar basması dönya kürde. Döres, ul matur ädäbiät tügel, ä xalıq awız icatınıñ ber töre bulğan “Tatar xalıq mäkälläre häm äytemnäre” cıyıntığı. Anda tatar xalqınıñ mädäniät, ğäilä, tärbiä, xezmät, duslıq, tuğanlıq häm başqa temnarğa bağışlanğan 550 dän artıq mäkälläre häm äytemnäre tuplanğan. Tirajı da artıq zur tügel - 500 danä genä. Cıyıntıqnı tözüçe häm näşer itü çığımnarın kütärüçe – millättäşebez Äsxät äfände Quramşin. Äsxät äfände üze xärbi keşe, tatar ädäbiätenä dä, mägrifätenä dä qatnaşlığı yuq kebek. Cıyıntıq äzerläp çığaru teläge anda qayçan-niçek tuğan? Bu turıda, soñınnan kitapnı bastıruda häm taratuda bulğan awırlıqlar turında Äsxät äfände bolay söyli. (äñgämäne Azatlıqnıñ pänceşämbe tapşıruında tıñlağız)
Qızğanıç, Äsxät äfände Quramşinnıñ zur awırlıqlar belän bastırğan cıyıntığı älegä küp qullanuçı tapmağan. Döres, waqıt äle uzmağan. Şunsı ayıruça ähämiätle, Äsxät äfände keşelärdä kitapqa qızıqsınu uyanaçağına ömeten häm cıyıntıqnıñ xalıqqa kiräk bulaçağına ışanıçın yuğaltmağan. Şul da igtibarğa layıq, “Tatar xalıq mäkälläre häm äytemnäre” cıyıntığı basılıp çığuğa, Äsxät äfände ikençe cıyıntıq – tatarça-rusça süzlek tözü eşenä kereşkän. Anıñ bu eşendä nindi üzgäreşlär, alğa kiteşlär bulır, aldağı çığışlarıbızda xäbär itärbez. Saniä Mirxaleyewä. Omski.


text:
Terrorğa qarşı köräş uñışları - äl-Qai''däneñ öçençe urındağı citäkçese totqarlandı
Soñğı könnärdä iğtibar üzägendä haman da Ğiraq tiräsendäge xällär torsa da, atna azağı tağın da möhimräk xäbär alıp kilde, xörmätle tıñlawçılar. Pakstanda mäğlüm äl-Qai’dä terror törkemeneñ citäkçelärennän berse Xälid şäyex Möxämmäd totqarlandı. Amerikan xakimiate anı, 11-nçe sintäbr höcümnären turıdan-turı oyıştıruçılarnıñ berse dip bäyäli häm şuña kürä anı bar dönya buylap ezli ide. Şäyex Möxämmädne totqarlaw xäbäre Quşma Ştatlarda zur şatlıq uyattı.
Audio
“Ul äle haman da Pakstanda, bezneñ xakimiat añardan soraw ala, ul Pakstannıñ xärbi küzläw idaräse häm xoquq saqlaw oyışmaları tarafınnan qulğa alındı” di Pakstannıñ tışqı eşlär ministrlığı wäkile. Qayber xäbärlärgä qarağanda, terrorda ğäyeplängän häm äl-Qai’dädä öçençe urında torğan dip farazlanğan şuşı ädämne İslamabad xätta üze xökem itärgä cıyına. Yäğni Quşma Ştatlar qulına anıñ asılda eläkmäwe dä mömkin, läkin amerikannar şatlığı şulay itep beraz kitelsä dä, alar Möxämmädne qulğa aluğa zur qänäğätlek belderä. Terrorğa qarşı inde yıl yarım alıp barılğan suğışta bu berençe şundıy zur ciñü. Quşma Ştatlar senatında küzläw eşlären bağuçı komitetnıñ räise Pat Roberts bu uñaydan bolay dip belderä.
Audio
“Bu äl-Qai’dä öçen iskitmäle zur çigenü, Äfğanstanda yaz höcümen başlağan äl-Qai’dägä bu üzenä kürä ber işarä birergä tieş, häm asılda biräçäk tä. Alarnıñ başlığı xäzer şul eş belän citäkçelek itä almıy” di senator Pat Roberts. Anıñ şuşı fikere belän xalıqara terrornı tikşergän belgeçälär dä kileşä. Şotlandiä Universitetı qarşındağı Terrornı öyränü üzäge mödire Magnus Ranstorp, amerikan häm Pakstan räsmiläreneñ şatlığın añlap bula, qulğa alınğan Şäyex Möxämmäd äl-Qai’dä eçendä ähämiate yağınnan çınnan da öçençe urında toruçı şäxes dip belderä.
Audio
Ranstorp fikerençä, Möxämmäd bin Ladennıñ äl-Qai’dä oyışmasında xärbi eşçänlek öçen cawaplı bulğan, häm şuşı eşen ul qulğa alınğançı, yäğni uzğan şimbägä qädär alıp barğan.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Bäräncärlär
Bäräncärlär (Bäläncärlär) , Törki qäbilälär berläşämäse. Ğäräp yazmalarında 6. yöz urtalarınnan telgä alına. 370. yıllarda Tönyaq Qawqazğa Ural artyağınnan Hunnar belän bergä kilgännär dip farazlana. 6. yözneñ 2. yartısınnan Törki Qağanlıqqa buysındırğannar. 630. yıllarda Qaspí Diñgezenä qoya torğan Terek belän Sulaq yılğaları arasındağı tübänlektä berläşmä isemendä däwlät häm şähär tözelä. 630. yıllar azağında ul däwlät Xäzär Qağanlığına buysındırıla. 9-10. yözlärdä bu qäbilälärneñ ber öleşe Bilär şähäre tirälärenä küçep utıra häm İdel buyı Bolğarı xalqı eçtälegenä kerä.


text:
Respublika mäktäptärendä bernisä köndän uqıu miźgele tamamlanawın belderep huñğı qıñğırawźar yañğırayasaq. Ämmä ular miźalğa däğüä iteüselärźeñ käyfen ber qırmaqsı. Sönki Başqortostan mäğarif ministrlığı bıyıldan mäktäpte altın häm kömöş miźalğa tamamlawsılarğa miźaldıñ ikense yağın da kürhätmäkse. Şulay itep, miźallılarğa ministrlıq yağınan, mäktäptär yağınan kontrol kösäyä. Sönki, bıltır altın miźal alıusılarźıñ kübehe yuğarı uqıu yorttarına qabul iteü imtixandarında üź belemen raslay almağan. Ministrlıqtan Räşiźä Küsäbayıva äyteüensä, huñğı yıldarźa mäktäptärźe tik yaqşı bildähenä tamamlap altın menän bahalanğan uqıusılar hanı totoroqlo räüeştä arta barğan. Şik yuq küp uqıusılar üźźäreneñ tırış xeźmäte, nıqışmalılığı menän ala bıl miźaldarźı.
Audio (Räşiźä Küsäbayıva)
Bına şunday yul menän miźal alıusılar tiźźän qırqa kämeyäsäk tip isäpläyźär ministrlıqta. Bınıñ ösön miźalğa däğüä iteüse här kem imtixan eştären ministrlıq misäte quyılğan qağıźźarğa ğına eşläyäsäk. Bıl Öfölä. Rayondarğa ihä ministrlıq belgestäre barasaq. Rayondarźa miźalsılarğa imtixan eştären yaźıuğa nindäy şarttar tıuźırılıuı la isäpkä alınasaq. İmtixan eştären tikşereüźä lä üźgäreştär bar.
Audio (Räşiźä Küsäbayıva)
Ministrlıq bına şunday yul menän üź balahına miźal hatıp alıp birergä uylağan ata-äsälärźeñ niättärenä kärtä quya.
Rämzit Abulyaev, Öfö


text:
Mäskäw mäxkamäse Federatsiä Şurasındağı elekke Başqortstan wäkile, bu atnada Bişkäktä totqarlanğan İgor İzmestyevnı 10 köngä totqarlaw üzägendä qaldıru turında qarar çığardı. İzmestyev keşe üterü oyıştıruda ğäyeplänä. Kiçä Kommersant gazetı İzmestyev çärşämbe könne Bişkäktä Rusiä häm Qırğızstan iminlek xezmätläre tarafınnan totılıp oçqıç belän Novosibirski aşa Mäskäwgä kiterelgän dip xäbär itkän ide. Kommersant yazuınça, İzmestyevnıñ advokatı Vladimir Sementsov ul qulğa alu röxsäte bulmaw säbäple üzen qanunsız räweştä totıp alıp kitkännär dip isäpli dip äytkän. Qırğız räsmiläre İzmestyevnıñ Bişkäktä qulğa alınğanlığın raslıy. Qırğızstan baş prokuraturası süzçese Toktoğul Kakçekeev Azatlıq radiosına İzmestyevnıñ Qırğızstanda tatıluı qanun bozu tügel dip isäpläwen äytte.
"Bu oçraqqa kilgändä, oyışqan cinayätçelekkä qarşı Rusiä belän Qırğızstan arasındağı xezmättäşlek qanunnar häm ike il arasındağı kileşülär belän bilgelänä" dide Kakçekeyev.
İzmestyev käsepçelek belän dä şöğellängän öçen uzğan ayda Federatsiä Şurasındağı Başqortstan wäkile wazıyfasınnan alınğan ide.


text:
Toğay bey
Toğay Bey (? - 1651) Qırım Hanlığınıñ meşur askeriy lideri ve siyasetçisi. Toğay adlı-sanlı Qırım ailelerinden Arğınlardan kelmektedir, tam adı Arğın Doğan Toğay bey. Bey unvanını Or Qapı sancağınıñ başına keçkeni zaman alğandır. Bu sancaq Qırım Hanlığı içün pek müim edi, çünki anda Qırım yarımadasını qıtanen bağlağan Or boynu buluna.
1648 senesi Zaporog Qazaqlarnıñ Lehistanğa qarşı yapqan Hmelnıtskiy İsyanında Bogdan Hmelnıtskiyge yardım etmek içün bir ordu (tahminen 6000 - 20000 kişilik) ketirgen. İşbu cenk devamında Toğay bey çeşitli müim muarebelerde iştirak etken edi ve soñunda Beresteçko muarebesinde öldürilgendir.


text:
Niyazov wafatına Törkiä reaksiäse
Saparmurat Niyazov Törkmänbaşınıñ wafat xäbäre aynıñ 22-sendä Törek kiñ küläm mäğlümat äsbapları tarafınnan Törek xalqına işetelde. Televiziälär monı berençe yäki ikençe xäbär bularaq birdelär. Qayber kanallarda maxsus programmalar da kürsätelde. Anıñ wafatı bigräktä Törkmänistandağı Törek eşquarların qızıqsındıra. Şul säbäple dä televiziälärdä bigräktä monnan soñ Törek-Törkmän mönäsäbätläre niçek bulaçaq soñ digän sorawlar kütärelde. Tışqı eşlär minustır Gül “Buşlıq bulmasqa tieş. Bez qulıbızdan kilgänne eşläyäçäkbez” dip äytte. Tışqı eşlär ministrı belän Premyer Tayip Erdoğan 24-ndä Aşhabatta ütkäreläçäk cinaza yolasına qatnaşalar. Törkmänistan Qazaqstannan soñ törek eşquarlarınıñ iñ küp investitsiä yasağan ile. Başta Çalık Holding häm başqa şirkätlär tekstil belän törle industriä tarmaqlarında eşlilär.
Ğomumän alğanda Törkiä belän Törkmänistan arası Niyazov xakimiäte çorında yaxşı dip isäplänä ide. Säyer keşe bulu säbäple anda eş qorğan törek biznesmennarı anı maqtağan jurnallar çığaralar ide. Xätta däwlät organnarı da Törkmänbaşın açulandırmas öçen anıñ “Ruhname” isemle äsären qayber akademiklardan maqtatıp ta aldılar. Şulay da Niyazov Törkiä Rossiädän Zängär Ağım ütkergeçe aşa tabiği gaz ala başlağaç, ul çorda Premiere bulğan Mesut Yılmaznı qatı tänqitlägän, Aşhabatqa vizit yasağan energiä ministrı Cumhur Ersümärne qunaqlar aldında sükkän ide. Ğomumän Niyazov diplomatik normalarğa sıymağan adımnar atlıy diktatorlarça qılına ide.
Törek gazetalarınıñ hämmäse diärlek 22-nçe dekaber sannarında Niyazovnıñ wafatı turında uquçılarına xäbär ittelär. Sabah belän Milliyet “Yörägenä çiñelde”, Akşam belän Zaman “Törkmänistan citäkçesen yuğalttı”, Cumhuriyet, Milli Gazete häm Yeni Asya “Törkmänbaşı ülde” kebek ğädäti rubrikalar belän wafat xäbären beldergändä, Tercüman “Törek Dönyasında zur yuğaltu”, Yeniçağ “Zur törekçene yuğalttıq” kebek qayğılı rubrikalar belän çıqtılar. Yeni Şafak “Tawlarğa da isemen quyğan ide”, Vakit “Urta Aziädän säyer ber diktator uzıp kitte” kebek bu xäbärne tänqitle räweştä belderelgändä, Hürriyet “Qurqınıç şik” digän rubrikası belän Törkmänbaşınıñ wafatında qayber şik-şöbhälär bıuluwına işarä itte. Yeni Mesaj gazetası isä “ Kritik könnär kötä” rubrikası belän Törkmänbaşınıñ wafatı belän Törkmänistanda xasıyl bulaçaq säyäsi vakuumğa işarä itte. Vatan, Güneş, Orta Doğu kebek gazetalar anıñ wafatına isä hiç ähämiät birmädelär.
Radikal gazetası berençe bitendä zur xäreflär belän “Törkmänistan diktatorı ülde. Ber yoldız şuwıdı. 21 yıllıq diktatorlığı möddätençä Törkmänistannı intektergän ğädättän tış aktiflıqları belän dönyanı köldergän Törkmänbaşı, yörägenä iä bula almadı” dip yazğan. Gazeta şuşı xäbär belän genä çiklänmiçä 12-nçe häm 13-nçe bitlärendä törle xäbärlär, mäqälälär häm qayber säyäsi liderlarnıñ süzlären urnaştırğan. 9-nçı prezident Demirel “Tuğanım, qimmätle dustım Törkmänbaşı Törek Dönyası häm Törkmänistanda möhäbbät häm xörmät belän iskä alınaçaq” dide. Radikal gazetası “Törmänbaşınnan soñ tufan mı?”, “Xalıqara cämäğätçelektä panika” häm “Ankara Aşhabat öçen qayğıra” isemle xäbärlärendä anıñ wafatı artınnan Törkmänistanda xaos mı bulaçaq digän sorawğa cawap ezlägän. Törkmän oppozitsiäseneñ xäbär çığanaqlarınnan Gündoğar internet säxiese dä “ wafatı Urta Aziädä vakum xasıyl itäçäk” dip yaza. Radikalnıñ ikençe ber xäbäre “Dönyanıñ iñ säyer citäkçese cirgä havağa üz isemen birde, telägänen üz käyefenä kürä tıydı” dip atala häm anda “Ruhname” isemle kitabın izge kitap däräcäsenä kütärüwennän başqa unlağan säyerlekläre surätlänä. Radikal gazetasında Deniz Zeyrekneñ mäqaläse isä “Törkmänistannı büleşü suğışı qabınaçaq” dip atala. Aftor “ Törmänistan liderı Törmänbaşınıñ wafatı trilyonlarça kubik metrlıq tabiği gaz rezervçası öçen däwlärneñ köräşenä säbäp bulaçaq. Bu suğışta AQŞ rayondağı köçen häm ekonomik östenlegen, Rossiä borınğı mönäsäbätlären häm Gazpromnıñ monopoliäsen qullanaçaq” dip yaza.
Qısqası Saparmurat Niyazov Törkmänbaşınıñ kinättän wafat buluı Törkiäneñ atna azağındağı iñ möhim temalarınnan bere buldı. Törkmänistandağı täräqqiät’lär äle baytaq kön tärtibendä qalaçaq buluğa oxşıy.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Vladimir Putin saylawlarğa äzerlänä häm FSB-ğa elekke KGB qüwäten qaytara
Rusiä prezidentı Vladimir Putin ilneñ qayber qüwät qorılışlarında kisken üzgäreşlär yasarğa buldı. Alar arasında iğtibarnı nıq cälep itkäne şul, federal’ iminlek xezmäte FSB tağın da nığıtıla, aña çik saqlaw köçläre häm maxsus elemtä idaräse tapşırıla, moñardan tış Mäskäwgä, yaña tözelgän federal’ idaräne citäklärgä prezidentnıñ tönyaq-könbatıştağı maxsus wäkile Viktor Çerkesov küçerelä.
Audio
“Liberal Rusiä” xäräkäte citäkçelärennän berse Sergey Yuşenkov. Säyäsät ölkäsendäge kontrol’ne arttırudan qurqular urınsız tügel, inde äytelgänçä, FSB qaramağına çik saqlaw köçläre genä tügel, elektron küzläw alıp barğan, yäşeren elemtä tä’min itkän FAPSI da küçerelä. Ä bu oyşımanıñ başqa ber wazifası da bar ide - ul älegä qädär bar Rusiä buylap, saylawlar näticälären barlıy häm tuplıy torğan maxsus çeltärneñ eşen tä’min itep kilde. Xäzer bu eş FSB-ğa küçä bulıp çığa. Putinneñ saylawlarğa äzerlänüwe şunda da kürenä. Qayber küzätüçelär fikerençä, Rusiä prezidentınıñ soñğı üzgäreşläre, küptän tügel genä Quşma Ştatlarda kürelgän çaralarnı xäterlätä. Anda da terrorğa qarşı köräş alıp barğan iminlek häm qüwät qorılışları eşen üzara köyläw öçen maxsus eçke iminlek idaräse buldırılğan ide. Prezident Putin däwlät idaräseneñ başqa tarmaqlarında da xäzer näq şundıy uq qırıs çaralarğa barırmı, bu soraw älegä cawapsız qala. Qüwät ministrlıqları elek tä anıñ Piterbur çorındağı dusları qulında, yäğni aña yaqın sanala ide. Ä xökümätneñ iqtisadi wä sotsial’ eşçänlegenä qarağan ölkälärdä isä kübräk premyer-ministr Mixail Kasyanov häm elekke prezident Boris Yeltsin ğailäse tä’sire nığraq dip isäplänä. Soñğı üzgäreşlärgä tayanıp Putin kiläçäktä üzeneñ andağı tä’siren dä arttıra ala. Läkin niçek kenä bulmasın, prezidentnıñ ğämälläre xoquqi däwlätkä xas möhim närsäne - cämäğätçelekneñ xakimiat eşlären kontrol’ itüwen hiç kenä dä arttırmıy. Prezidentnıqın arttıra, läkin cämäğätçelek tağın çittä qala. Häm bu sovet çorındağı tösle qüwätne yawız maqsatlarda qullanuğa ğına kiterä ala.
Kärim Kamal, Praga.


text: Tönyaq Koreanıñ köçle şartlaw bulğan timer yul stansiäsen barıp kürgän çit il keşeläre, bu urında bar närsä cimerelep betkän, dip xäbär itä. Xalıqara Qızıl Xac häm Qızıl Ay oyışması wäkile John Sparrow süzlärençä, stansiä häm anıñ tirä yaqları şartlaw näticäsendä tulısınça yuq itelgän. Dönya Sälämätlek Oyışması wäkile Eigil Sorensen äytüençä, şartlaw bulğan urınnıñ 400 metr tirälegendä bar binalar, şul sanda mäktäplär, xastaxanälär cimerelep betkän. Qorbannar sanı äle dä tögäl tügel. Tönyaq Korea räsmiläre 154 keşe ülgän, 1300-e yaralanğan, dide. Ämmä bu sannar bäysez çığanaqlardan raslanmağan. Berniçä il Tönyaq Koreağa yärdäm täqdim itte. (Bu turıda – küzätüdä)


text:
İldus Ämirxan: Milli xäräkät yañadan kütärelmi torıp, dini xäräkät kütärelmäyäçäk
Bu aralarda Tatarstan matbuğatında dini temalarğa yazmalar şaqtıy buldı. Mondıy mäqälälär tatar telendä genä tügel, xätta rus telle matbağalarda da dönya kürde. Soñğı aralarda mäğlümät çaralarınıñ dini mäs’älälär belän qızıqsınuı oçraqlı tügel. 20 fevral’ könne respublika möselmannarınıñ Diniä näzaräte räise, yaña möfti saylanaçaq. Älbättä inde, respublika matbuğatı şuşı temanı iğtibarsız qaldıra almadı. Yaña möfti bulıp kem saylanır, älege wazifağa saylanırğa teläüçe nämzätlär kem, alar xaqında törle belgeçlär ni uylıy – şuşı xaqta yazdı bu könnärdä Tatarstan gäcitläre. Äydägez äle alarda basılğan iñ qızıqlı yazmalar belän tanışıp kitik.
Şähri Qazan gäciteneñ 8 fevral’ sanında Bezgä nindi möfti kiräk digän külämle mäqälä dönya kürde. Anıñ avtorı – tatar xalqı Milli mäclese räise İldus Ämirxan. Üzeneñ yazmasında ul Tatarstannıñ Diniä näzaräte tarixı belän genä tanıştırıp qalmıy, ä ğomumän, respublikanıñ möstäqillek alğan yıllardağı tarixı xaqında da iskä ala, respublika möselmannarınıñ citäkçeläre turında yaza. Soñğı sigez yıllıqnı İldus Ämirxan menä niçek taswirlıy.
Tatarstan möselmannarı öçen sigezyıllıq berläşü çorı torğınlıq, riyalıq, rişwätçelek çorı ğına tügel, mörtätlek çorı da buldı. Meñnän artıq mäçet tözügä, yözlägän mädräsä, xätta universitet açuğa da qaramastan, 16 meñ möselman nasara dinen qabul itte, islam dinenä barı tik 4 meñ nasara küçte. Bu äle möstäqillekkä ireşkän Tatarstan şartlarında. Ä böten Rusiä buyınça qarasañ?!Avtor mäqäläsendä tatar ruxaniları turında da bik kisken fikerlär belderä. Şulay uq İldus Ämirxan Tatar milli universitetı, Tatar islam universitetları buldırılmadı, dini wä dönyawi mäğärif häm fän sistemasında eşlärgä sälätle ilahi, dönyawi belemgä iä yuğarı, urta belemle belgeçlär äzerläw dä barıp çıqmadı, dip yaza.
Möftine saylawlarğa kilgändä isä, avtor menä nindi fikerdä tora.
Milli xäräkätneñ yaña kütäreleşe çorında möfti äçen iñ qulay zat – Ğabdulla xäzrät Ğaliullin. Çönki milli xäräkät yañadan kütärelmi torıp, dini xäräkät kütärelmäyäçäk. Köçle milli xäräkät bulmağanda türälär çikne belmi başlıy – alarnı näfes, qomsızlıq çire bili Bu xaqta İldus Ämirxan Şähri Qazan gäcitendä basılğan Bezgä nindi möfti kiräk digän mäqäläsendä yaza.
Rus telle matbuğatta da möftine saylaw teması iskä alındı. Vostoçnıy ekspressnıñ pänceşämbe sanında, mäsälän, şuşı mäs’älägä bağışlanğan yazma urın aldı. Zvezda Povolj’yanıñ 5 sanında da alda äytelgän Bezgä nindi möfti kiräk digän mäqälä urısça tärcemädä basılıp çıqtı. Basmanıñ şul uq sanında gäcitneñ baş möxärrire Räşit Äxmätov tä möfti saylawları xaqında yazdı. Yazmadan kürengänçä, Mintimer Şäymiev möfti häm Rusiä İslam universitetı rektorı wazifaların ber ük keşe başqaruın xuplamıy. Ä respublikanıñ Din eşläre Şurası citäkçese Rinat Näbiev isä, xäzerge möfti Ğosman İsxaqiınıñ eşçänlegen tänqitli ikän. Räşit Äxmätov süzlärenä qarağanda, İsxaqıy citäkli torğan İslam universitetınnan studentlar kitä, anda uqıtırğa däresleklär yuq, möftineñ ğäräp illäre belän tığız elemtäse arqasında älege uqu yortı radikal’ islam yulında tora, dip yazılğan ikän Rinat Näbievnıñ respublika citäkçelegenä yazğan beleşmäsendä. Anıñ qarawı, xäzerge möftine Möftilär Şurası räise Rawil Ğäynetdin yaqlıy ikän. Şulay itep, Tatarstan Diniä näzaräte räise wazifası öçen köräş şaqtıy qırıs bara. Ä köräşneñ näticäläre inde tiz arada bilgele bulaçaq.
Gölnaz İlgizär


text:
Rusiädä möselman vitse-prezident bulırmı?
28 sentäber könne matbuğat oçraşuında Rawil Ğäynetdin jurnalistlar sorawlarına cawap birde. Anıñ älege oçraşuda äytkän fikerläre Rusiä möselmannarı arasında ğına tügel, başqa din wäkillärendä, cämäğätçelektä dä qızıqsınu uyattı. Ayıruça zur iğtibarnı Ğäynetdinneñ kiläçäktä Rusiädä vitse-prezident wazifasın kertep, aña möselman keşesen bilgelärgä kiräklege turındağı täqdime cälep itte. Mäsälän, Mäskäw patriarxatınıñ tışqı elemtälär bülege citäkçese Vsevolod Çaplin, ber dingä genä andıy östenlek birü döres tügel, Rusiäneñ xoquq sistemasında etnik yäki dini törkemnärneñ wäkillege qaralmağan, dip belderde. Ä Rusiä yähüdläre Federatsiäse wäkile Borux Gorin, bezdä din däwlättän ayırılğan, digän fiker işetterde. Tatarstan Diniä näzaräte räise urınbasarı Wäliulla Yaqub ta Borux Gorinnıñ fikere belän kileşä. Mondıy fantastik ideyälärne tormışqa aşırıp mataşqançı, Rawil Ğäynetdin äytkän başqa ber täqdim – Rusiädä berdäm Diniä näzaräten buldıru belän şöğellänergä kiräk, dip sanıy ul.
Rusiä möselmannarın berläşterergä kiräklege belän ğalim, din belgeçe Rafiq Möxämmätşin dä kileşä. Läkin, Wäliulla Yaquptan ayırmalı bularaq, ildä möselman vitse-prezidentı buluına da ul qarşı tügel.
Bügenge köndä Rusiädä 40tan artıq möftiät bar. Alarnı berläşterergä waqıt citkän, dip sanıym. Döres, tiz genä ilneñ böten möselmannarın berläşterü real’ eş dip uylamıym, läkin bu yünäleştä eş başlarğa kiräk. Ğäynetdinneñ bu fikeren min xuplıym. Ä Rusiädä vitse-prezident wazifasın kertep, ul möselman bulırğa tieş digän ideyä ul şaqtıy qızıq ideyä. Çönki möselmannar Rusiädä pravoslav dinen totuçılarda qala ikençe urında. Citmäsä, bügenge köndä Rusiäneñ tışqı säyäsäte dä möselman illärenä taba yünälgän. Bez bit äle İslam konferensiäse oyışmasına küzätüçe räweşendä kerergä dä uylıybız. Älege täqdim Rusiä xakimiätläre tarafınnan tikşerelergä tieş, dip sanıymBu din belgeçe, ğalim Rafiq Möxämmätşinnıñ fikerläre ide.
Şulay itep, Rusiädä genä tügel, xätta Tatarstanda da möftineñ täqdimnäre şaqtıy qarşılıqlı mönäsäbät tudırdı.
Gölnaz İlgizär


text:
Tatarstanda İslam bankları açılırmı?
Şuşı könnärdä Respublikada İslam finansları buyınça xalıqara belem birü üzäge wäkilçelegeneñ eşlekle säfäre uza. Wäkilçelekne üzäkneñ töp idärä itüçese Ağil Natt citäkli. Pänceşämbedä älege üzäkneñ wäkilläre belän Tatarstanıñ säwdä häm tışqı iqtisadıy xezmättäşlek ministrlığında oçraşu uzdı. Oçraşuda Tatarstan territoriäsendä İslam qanunnarı buyınça eşläwçe finans institutların buldıru mäsäläse qaraldı. Qunaqlar respublika wäkillärenä "Tatarstan Respublikasında İslam bank sistemasın barlıqqa kiterü häm üsterü buyınça texnik-iqtisadıy nigezlämä eşläwgä täqdimen” kürsättelär.
Uzğan iyün ayında älege üzäkneñ wäkilläre Tatarstanğa kilep kitkännär ide inde. Bügenge köndä respublikada İslam qanunnarı buyınça eşläwçe finans institutların buldıru mömkinlege şaqtıy zur. Biredä süz şäriğät'kä nigezlänep eşläwçe iminiät şirkätläre, banklar xaqında bara. İslam qanunnarı Tatarstan xalqı öçen yat bulmağanlıqtan, älege mäsälägä zur qızıqsınu uyata. İslam qanunnarı buyınça eşläwçe banklar şaqtıy üzençälekle häm çağıştırmaça yaña finans strukturaları bulıp sanalalar. Äytik, monnan barı tik utız yıl elek barlıqqa kilgän İslam bankları kredit täqdim itkän öçen protsent stavkasın bilgelämilär, monnan tış mondıy banklar sotsial' programmalarnı ğämälgä quyuğa zur iğtibar birälär. İslam bankı keçe häm urta eşmäkärlekne üsterügä uñay yoğıntı yasayaçaq, monnan tış bu möselmannarğa üzläreneñ aqçaların qayda da bulsa saqlaw mömkinlegen birä.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Britan politsiäse London şartlawlarınıñ artında toruçılarnı ezli
Britaniä politsiäse Londondağı şartlatularnı başqaruda şiklänelgän 4 keşeneñ kemnär buluın açıqlağannan soñ xäzer bu şarltawlar artında kem torğan digän sorawğa cawap ezli. Politsiä äytüençä, älege 4 şiklänelüçe uzğan pänceşämbedäge şartlawlar aldınnan London üzägendä, King''s Cross metro tuqtalışında oçraşqan. Kiñküläm mäğlümät çaraları alarnıñ kimendä 3-se Britaniädä tuıp üskän häm Angliäneñ tönyağında yäşäwçe paqstanlılar dip xäbär itte. Bu isä şartlatuçılarnıñ cittän kilmägänlegen, Britaniäneñ üzendä terrorçılıqnı yaqlawçı çeltär buluına kürsätä.
AUDİO: Könbatış Yorkşayrda ber keşe qulğa alındı häm soraw alu öçen ul Londonğa kiterelä.
Bu keşe şartlatuçı dip şiklänelgännärneñ berseneñ tuğanı dip isäplänelä. Töp şiklelärneñ xäzer qayda buluı äle mäğlüm tügel. Politsiä alarnıñ berärse, yäki barısı da şul şartlawlarda ülgän bulırğa mömkin di.
Politsiäneñ töp açışı şul ki, şiklelärneñ küpçelege Britaniädä, Yorkşayrnıñ Leeds şähärendä tuıp üskän paqstanlılar dip isäplänelä. Ä berse Londonnıñ tönyağındağı Luton sänäğätçelek şähärennän dip uylanıla. Bu şähärlärneñ ikesendä dä şaqtıy küp möselman xalqı yäşi. Ägär bolar çınnan da döres bulıp çıqsa şaqtıy qurqınıçlı närsälär açıla. Yäğni Britaniä politsiäsenä ayırım ber terror ğämäle öçen çittän kilgän berniçä terrorçığa qarşı ğına köräşäse tügel. Britaniädä britan watandaşların Dönyanıñ iñ böyek şähärlärennän berse bulğan Londondağı iñ zur terror höcüme öçen yäşeren räweştä äzerlägän, öyrätkän häm şartlatqıçlar belän tä''min itkän cirle terrorçılar bar digän süz. Häm alar politsiäneñ häm küzläw xezmätläreneñ näq borın töbendä eş alıp bara.
Londondağı Strategik Tikşerenülär Xalıqara İnstitutınıñ iminlek mäs''äläläre analitigı Chris Langton.
AUDİO: Bu ilneñ iminlegenä zur orım buldı. Çönki beräw dä anıñ bulu mömkinlege turında uylamadı da. Çönki soñğı aylarda kiñküläm küzläw häm mäğlümätlär cıyu başqa küp oçraqlarda höcümnärne buldırmıy qalu öçen uñışlı yardäm itep kilde.
Analitiklar Britaniädä tulısınça cayğa salınğan terror çeltäre bar dip äytergä äle bik irtä dip isäpli. Şulay da qayberäwlär, şul isäptän Londondağı iminlek kiñäşçese Crispin Black hiçşiksez şarltatuçılarğa belgeçlär yardäm itkän häm alar çittän bulırğa da mömkin di.
AUDİO: Bu yäşlär üzlärennän üzläre intixarçığa äwerelgän häm Londondağı operatsiäne üz belemnäre belän başqarğan dip isäplämim. Minemçä alarğa bomba yasawçı texnik yaqtan yardäm itkän häm alar başqa keşeneñ quşuı häm citäkçelege belän başqarğan.
Älegä şul başqa keşeneñ kem buluı mäğlüm tügel. Politsiä xäzer şul keşegä iltüçe bäyläneşlärne ezli. Şiklänelüçelärneñ berse üz kürşesenä küptän tügel Äfğänstanda häm Paqstanda bulıp qaytuı turında söylägän bulğan. Şul uq waqıtta iminlek xezmätlärendäge qayber çığanaqlar London şartlawları, bıltırğı Madrid şartlawları kebek Tönyaq Afrika belän bäyle bulırğa da mömkin di.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Tarix institutı çığarğan kitaplar kiştäsenä tağın beräw östälde: “Tatar tarixı”nıñ berençe tomı
Rinat Zakirovnıñ tatar telendä yasağan çığışınnan soñ prezident Mintimer Şäymiev millät tarixın yazunıñ üzençälege, ähämiäte turında rus telendä zur ğına çığış yasadı. Prezidenttan soñ anıñ kiñäşçese Tarix institutı direktorı Rafail Xäkimov añlatmalar birde. Bu bäyrämneñ töp xucası häm kitap çığuğa iñ quanğan keşe ul buldı. Utırışlar zalınıñ vestibülendä Tarix institutı soñğı yıllarda çığarğan distälärçä kitaplar kürgäzmägä quyılğan ide.
Tatarstan prezidentı häm başqa çığış yasawçılar bu cıyıntıqnıñ äzerläwdä Tatarstannıñ ğına tügel, ä böten Rusiäneñ häm çit illärneñ ğalimnäre qatnaşuına iğtibar ittelär. İñ borınğı zamannardan, xunnar çorınnan, Bolğar däwlätenä qadär tarixqa bağışlanğan bu kitapnıñ fänni redaktorı – Peterburğta yäşäwçe ataqlı türkolog Sergey Klyaştornıy. Fänni redaksiä häm avtorlar arasında Amerikada yäşäwçe Ayşä Rorlix häm Yulay Şamiloglı, Törkiädä yäşäwçe Nadir Däwlät, Macarstannan İştvan Vaşari, Germaniädän Hansgerd Gekkenian, Kemper Michael häm başqa il wäkilläre bar.
Mirqasıym Usmanov institut direktorın çın citäkçe itep kürsätte. Rafail Xäkimov Tatar tarixın yazu häm çığaru öçen kiräkle barlıq şartlarnı da tä'min itte, digän ğayät yuğarı bäyä quydı.
Axırda şuşı kitap çığaruğa aqça birgän “Devon-kredit” bankınıñ direktorı Zöfär Nasibullin xalıq wäkile bularaq, üz fikerlären äytte.
Tatar tarixınıñ berençe tomı 10 meñ tiraj belän basılğan. Bäyäse, älbättä, keçkenä tügel. Şulay da, Tatarstan prezidentı qatnaşqan älege waqiğanıñ ähämiäte, çınnan da tarixi bulırğa oxşağan.
Rimzil Wäli, Qazan


text:
Ankara Türküleri - Mor Koyun
Sanatçı : Ankara Türküleri
Türkü : Mor Koyun
Etiketler : Ankara Türküleri - Mor Koyun türkü indir, Ankara Türküleri - Mor Koyun türkü dinle, Ankara Türküleri türküleri, Mor Koyun mp3 indir, Ankara Türküleri türküleri Mor Koyun türküsü, Mor Koyun sözleri, Ankara Türküleri mp3 dinle, Ankara Türküleri download, Mor Koyun bedava mp3, Ankara Türküleri türkü sözleri, Ankara Türküleri türkü dinle, Ankara Türküleri son albüm indir
Ankara Türküleri Türküleri
Ankara Türküleri - Aslım Paktır
Ankara Türküleri - Oyalı Yazma
Ankara Türküleri - Harman Yeri Yaş Yeri
Ankara Türküleri - Meşeli Dağlar
Ankara Türküleri - Meşeler Gövermiş
Ankara Türküleri - Çakır Eminem
Ankara Türküleri - Alim Gitme Pazara
Ankara Türküleri - Bu Gece Uyumamışım
Ankara Türküleri - Aman Köylü Kızı
Ankara Türküleri - Karaşar Zeybeği


text:
Bu könnärdä türälär bäyrämnärne onıtıp, ciñ sızğanıp eşkä kereştelär dip äytergä bula. Tatarstan prezidentı üzeneñ qul astındağılarnıñ mañğay tirlären çığarsa, Rusiä xärbiläreneñ töp başlığı Sergey İvanov Mäskäwdä il xökümäte qarşında oyışqan xärbi- sänäğät komissiäse aldında yalqınlı çığışlar belän oçqıçlar yasawçılarnı, alar belän alış - bireş itüçelärne sügä. Rusiä aviasänäğäteneñ möşkel xäle xaqında Tatarstandağı iqtisat belgeçläre dä borçılıp söyli.
Süz bara baruın, İvanovnıñ aviasänäğäteneñ tänqitläwe moña p
dälil. Ğädäti xalıq qullana torğan küp urınlı oçqıçlarnıñ urtaça yäşe 18 gä citkän. Rusiäneñ qayber töbäklärendä 30 yäşlekläre dä bar ikän. Alar texnik, ekologik, iqtisadıy yaqtan dönya taläplärenä turı kilmi. İldäge oçqıçlar, borğalaqlar yasawçı zavodlar hawa texnikasın yasawnı nıq kimetkännär. Qayçandır dönyadağı 4 oçqıçnıñ berse qızıl yoldızlı, Rusiä bilgesen yörtkän bulğan, ä xäzer hawa aşa xalıqnı ber urınnan ikençe urınğa taşuçı şirkätlär çit il texnikasın qullanırğa mäcbür bulğannar. “yünlese, bezneñ kesägä suqmıy torğanı monda yuq bit ! - digän alar. Bu oçraqta da xällär şäptän tügel, çit il oçqıçlarınıñ, iskerep tuzğannarı, 10 yıldan artıq eşlägännäre Putin citäklägän ilgä elägä ikän. Şuña da xärbilärneñ töp başlığı Sergey İvanov, Rusiäneke bulmağan qanatlı maşinanıñ yäşe küp bulğan sayın alarğa nalognı kübräk quyarğa digän täqdim yasıy. Yarar, nalogın da salsınnar di, monıñ belän genä Rusiädä oçqıçlarnı kübräk, sıyfatlıraq çığara başlarlar mikän soñ? – dip uylap quyalar xärbilär başlığı süzlären işetkännär. Ä ul isä, xärbi keşe bularaq qanatlı maşinalar mä’säläsen ilne saq texnikası sänäğäten üsterep çişmäkçe bula. Berläşkän aviatözeleş şirkätlären nığıtıp 2015 yılğa dönya bazarına Rusiä oçqıçların 12 protsentqa arttırıp çığarıp bulır dip ömetlänä Sergey İvanov. Utırışta şulay uq aldağı 8-10 yılda qanatlı maşinalar arasında yözek qaşı itep İl-96, Tu-204 oçqıçlarınıñ bilgelilär.
Putinnıñ yärdämçese, xärbilär başlığınıñ yalqınlı çığışı Mäskäwdä genä qalmıyça Tatarstannıñ aviatözeleş tarmağına tä'sir itmi qalmas äle di Qazandağı iqtisat belgeçläre. Şuşı uñaydan bez Tatarstan däwlät şurası deputatı, iqtisat, investitsiälär, eşmäkärlek buyınça şöğellänüçe komitet başlığı urınbasarı Röstäm Zakuanov belän aralaşıp aldıq. Anıñ fikerläre bolayraq yañğıradı:
- Bügen çınnan da aviatözeleş sänäğäte torğınlıq çorı kiçerä. Yaña model'lär bulsa da tieşençä finanslaw bulmaw säbäple, ber Tatarstan xökümäte genä monı kütärep beterä almıy, bik qimmätle proyektlar bilgele.
- Tatarstannıñ şul uq oçqıçlar yasaw buyınça potensialı barmı soñ?
- Bez küräbez, buğen inde Qazannıñ borğalaq zavodında eşlängän borğalaqlar böten dönyada tanılu aldı. Dimäk, teläsäk buldıra alabız, tieşençä finanslaw bulsa.
Sez Tatarstan däwlät şurası deputatı, iqtisat belän şöğellänüçe komitet başlığı urınbasarı Röstäm Zakuanov fikerlären işettegez.
Aqça, tağın şul aqça… Rusiä aviasänagaten 2010 yılğa qädär üster yır öçen genä dä 25 milliard sumğa yaqın aqça kiräk dilär Mäskäwdä, İvanov qatnaşında uzğan, qanatlı maşinalar yazmışın xäl itkän cıyılışta.
Röstäm İsxaqov


text:
Tatarstan artistları Omskida
Omskiğa Tatarstan säläme kilep citte. Anı şulay, “Tatarstan säläme” dip isemlängän konsert programması belän seber yaqları buylap säfärgä çıqqan cırçı Ravil' Usmanov törkeme alıp kilde. “Bez Qazannıñ 1 meñ yıllığı uñayınnan Seber yağında yäşäwçe tatarlarğa mädäni xezmät kürsätü maqsatı belän yulğa çıqtıq”, - di törkem adminstratorı Rişat Yosıypov..
Bu törkemneñ berençe konsertı 24-nçe noyäber könne Omskida uzdı häm tatarlar öçen ul matur cır bäyrämenä äylände. Ällä inde ike yıldan artıq Qazannan artistlar bulmağanğamı , yaña ğına şähärdä cirle üzeşçännär konsertları uzuına qaramastan , tamaşaçı tatarstanlılar konsertına küpläp kilgän ide - 400 urınlı “Qızıl Gvardiä ” mädäniät sarayında ber genä buş urın da qalmadı. Xalıq konsertnı dörestän dä bäyräm itep qabul itte. Rawil Usmanovnıñ, häm Lena Borxanovanıñ zamança därtle cırların, Gabdelxak Zinnatullinnıñ xalıq cırların, Renat Sibgatullinnıñ osta bayanda uynawın tamaşaçı köçle alqışlarğa kümde, çäçäk bäylämnäre büläk itte. Artistlar üzläre dä säfärläreneñ uñışlı başlanuınnan qänäğät qaldılar. Alar şundıy zur yulğa çığarğa yullama birgän Bötendon'ya tatar kongressınıñ başqarma komitetına da, gastrollärgä fatixa birgän Tatarstannıñ mädäniät ministrlığına da, Omski tamaşaçılarına da räxmätle idelär.Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Britaniä prokuraturası Lugovoynı Litvinenkonı üterüdä ğäyeple dip taptı
Sişämbedä Britaniä prokuraturası elekke KGB xezmätkäre Andrey Lugovoynı Aleksandr Litvinenkonı üterüdä ğäyepläw öçen citärlek dälil bar, digän belderü yasadı. Britaniä Rusiädän Lugovoynıñ üzenä tapşırıluın taläp itergä cıyına. Şuşı belderü Mäskäw belän London arasındağı kierenkelekneñ artuına kiterergä mömkin.
"Min bügen şundıy näticägä kildem: politsiä bezgä tapşırğan dälillär Andrey Lugovoynı Aleksandr Litvinenkonı ağulap üterüdä ğäyepläw öçen citärlek. Şulay uq, min bu ğäyepläwneñ belderelüe cämäğätçelek mänfäğätendä digän näticägä kildem" dide prokuror xezmäte başlığı.
Polonium-210 isemle siräk oçrıy torğan nurlanışlı matdä belän ağulanğan Aleksandr Litvinenko 23 noyäberdä London xastaxanäsendä wafat buldı. Noyäberneñ 1-ndä, üzen naçar xis itä başlağan könne, ul Lugovoy häm tağın ber elekke KGB xezmätkäre Dmitry Kovtun belän Londonnıñ Millenium qunaqxanäsendä çäy eçkän bulğan. Soñraq anıñ cinayağında polonium ezläre tabıldı. Lugovoy da, Kovtun da, Mäskäwgä qaytqaç, bu ülemgä qatışı buluların kire qaqtılar.
Britaniäneñ prokuror xezmäte başlığı Lugovoynıñ Britaniägä tapşırıluın taläp itäçägen belderde:
"Min yursitlarğa, Lugovoynı Rusiädän Britaniägä tiz arada kitertep, şuşı ğädättän-tış awır cinäyät öçen ğäyepläw belderep, London mäxkämäse aldına bastıru öçen kiçekmästän tieşle adımnar yasarğa quştım" dide Ken MacDonald.
Ämmä Lugovoynı Britaniägä kitertü ciñel bulmayaçaq. 43 yäşlek Aleksandr Litvinenko Rusiä prezidentı Vladimir Putinnıñ kisken tänqitçese ide. Ülem tüşägendä yatqanda ul üzeneñ ağulanuı öçen dä Rusiä prezidentın ğäyeplägän belderü yasadı.
Räsmi Mäskäw bu ğäyepläwne "kölkele" dip atadı. Rusiäneñ baş prokuraturası, Lugovoy Rusiä qanunnarı nigezendä Britaniägä tapşırıla almıy, digän belderü yasadı.
Östäwenä, Rusiä belän Britaniä arasında watandaşlarnı tapşıru turında kileşü dä yuq.
Şuña da qaramastan, Mäskäw, Kremlneñ kisken tänqitçese bulğan eşquar Boris Berzovskinı häm dä İçkeriäneñ sörgendäge wäkile Äxmät Zakaevnı inde küptännän üz qulına töşerergä tırışa. Berezovski da, Zakaev ta Litvinenko belän yaqın ide.
Şuşı wazğiät Mäskäw belän London arasındağı kierenkelekneñ tağı da artuına kiterergä mömkin.
Britaniäneñ tışqı eşlär ministrı Margaret Beckett, London Lugovoynı tapşıru eşendä Mäskäwdän "tulı xezmättäşlek" kötä digän belderü yasadı.
Ul arada Britaniäneñ "News of the World" isemle basması üzeneñ yäkşämbe sanında, Beckett xanım, Mäskäwneñ açuın çığarmas öçen, tikşerüçelärgä bu eşne tınıç qına yomırğa quşqan, digän xäbär basıtrdı.
Tışqı eşlär ministrlığı da, prokuror xezmäte dä gäzitneñ bu xäbären kire qağa.
Ali Ğilmi


text:
Litva xakimiätläre sintäber ayında älege Baltıyq ilenä töşep cimerelgän Rusiä xärbi oçqıçınıñ oçuçısı Valeriy Troyanovnı azat itte.
Litva prokurorı Mindaugas Duda Vilniusta xäbärçelärgä xakimiätlär monnan arı Troyanovnı Litvanıñ xalıqara hawa çiklären bozuçı dip isäplämi dide."Cinayät qılınmawı açıqlanğannan soñ mäxkamä aldı tikşerüe yabıldı. Troyanov mömkin qädär tizräk Rusiägä qaytırğı tieş" dide Duda.
Suxoy 27 xärbi oçqıçı hälakäte aldınnan Troyanov paraşut belän sikerep isän qaldı. Vilnus ta, Mäskäw dä bu hälakätne oçraqlı qaza dip isäpli. Litva xakimiätläre bu qazağa oçuçınıñ ni qatnaşı buluın açıqlağançığa qädär anı yabıp tottı.


text:
Quşma Ştatlar bügen terorçılar isemlegenä kertelgän 3 çeçen törkemenä sanksiälär iğlan itte, Amerikada xisapları bulğan oçratqa, alarnı tuñdırırğa kürsätmä birde. Däwlät sekretare Collin Powell belderüendä, bu törkemnär Quşma Ştatlarğa häm Amerikan watandaşlarına qurqınıç tudıra, digän süzlär bar. Waşington fikerençä, bu törkemnärneñ uzğan yıl Mäskäwdä totıq alu waqiğasına qatışı bar.
Ul arada bügen Aslan Masxadov, çeçen suğışçıları kiläse ayğa bilgelängän referndumnı özäçäk, digän belderü yasadı. Tasmağa yazılıp Çeçnyada eşlägän xäbärçelärgä taratılğan bu belderüendä Masxadov, anıñ suğışçıları tawış birüne buldırmas öçen qulınan kilgänen eşliäçäk, dip belderä.


text:
Paqstannıñ Karaçi şähärendä distälärçä meñ keşe Möxämmät päyğämbärne mısqıllawçı karikaturalarğa protest belderde. Mitingka cıyılğan xalıq il xökümäten häm AQŞnı da tänqitläde.
Karikaturalar bıltır ber Damiädä basmasında dönya kürep bıyıl başqa illärneñ gazet-jurnallarında küçerep bastırılğan ide.
Paqstannıñ islamçılar citäkçelegendäge oppozitsiäse xalıq açuın AQŞqa häm anıñ terrorğa qarşı suğıştağı töp köndäşlärennän berse Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräfkä yünältergä tırışa.
Paqstan xärbiläre Äfğänstan çigenä yaqın Tönyaq Wäzirstan wilayätendäge atışlarda Taliban yaqlı 46 suğışçı häm 3 soldat ülde dip belderä.
Xärbilär kiçä suğışçılar höcümennän soñ başlanğan atışlarda boralaqlar häm tuplar qullandı.
Paqstan xärbiläre süzçese äytüençä, üterelgän suğışçılar sanı kübräk tä bulırğa mömkin.


text:
İldä nilär bulıp yata? - 08.V.2008
►Bügen Rusiädä ciñü bäyräme Tatar-başqort närsä öçen köräşkän soñ? ►Tatar telen öyränüçelär şikle keşelärme? ►Boeingta oçar waqıt citärme? ►Tatar radioları Bauman uramında bäyräm itte
►Bügen Rusiädä ciñü bäyräme -Tatar-başqort närsä öçen köräşkän soñ?
“Böyek Watan suğışında bez urısça söyläşü xoquqı öçen köräştek”. Mondıy süzlär RTR qanalı aşa “Russkaya reç” digän tapşıruda yañğırağan ide.
İlbaşı Putin awızınnan da şundıy uq fikerneñ yañğırağanlığı bu sorawğa cawap ezläwneñ bügen dä kön tärtibendä qaluın assızıqlıydır.
Ä cawap tabuları ifrat ta qıyın. 1942-yılda Başqortostannıñ Bäläbäy rayonı Mätäwbaş awılınnan16- 17 yäşlek 20gä yaqın yeget suğışqa alındı. 3 ayda uzmadı, barısınıñ da batırlarça hälaq buluı turında qayğı qäğäzläre kilde. Xärqov yünäleşendä höcüm itüçe nemes ğaskärlärenä qarşı toruda hälaq bulğannar alar. Şul uq suğışta tanklarğa qarşı çıqqan Başqort at diviziäse dä qırıla. Bu diviziäneñ Komandirı turında “Şaymuratov general!” digän cır ğına qala istälekkä.
Ğömüm Watan öçen suğışta “tigezlelek” misalları – qaya qarama…
Frontta 30ğa yaqın tatar yazuçısı başın saldı. 1990-yılda “Sosialistik Tatarstan” gäzitendä ber yazma başqa taş belän suqqanday täesir itkän ide. Qanaş stansasında 2 poyızd oçraşa: Qazan yağına urıs yazuçıları bara, Mäskäw yağına – tatar yazuçıları.
Tanışlar üzara äñgämäläşep alalar.
- Sez qaya barasız?
- Bez frontqa, ilne saqlarğa. Ä sez?
- Bezne partia quşuı buyınça tılğa cibärdelär, xalıqnı mobilizasialäw öçen.
Könçığışqa yul totuçı yazuçılar xalıqnı niçek mobilizasialägännärder – bu turıda xäbärdarlarnı tabıp bulmadı. Ä menä Mäğrib yaqlarına yul totqan tatar yazuçılarınıqı turında berqädär mäğlümät bar.
Xalqıbız nikadär asıl zatlarınnan mäxrüm qaldı.Utızınçı yıllar ezärlekläwläre çorında böyek şäxeslärebezne “çüplägännän” soñ, suğış yuğaltuları mädäniätıbızğa bigräk tä oluğ awır täsir yasadılar.
Şul uq yıllarda Mäskäw yazuçıları Tatarstannıñ Çistay, Alabuğa qalalarında posıp yattılar. Mäğlüm şağıyrä tatar cirendä tatar söten eçep yäşäsä dä, “spi, sınoq, a to yä tebyä psu-tatarinu otdam”, digän şedevr yazıp qaldırğan.
Äye, böyek Ciñü. Läkin şunısı beraz aptırata: şundıy köçle doşmannı ciñgän il niçek inde muyınnan rişwätçelekkä çumğan üz türä-türäçeklären ciñä almıy?Alarnı qaraqlıq sazlığınnan tartıp çığarıp, qoyaşqa kipterergä quyu öçen närsä citmi ikän bügenge xakimiatkä?
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Tatar telen öyränüçelär şikle keşelärme?
Tatar milli xäräkäteneñ wäkile, “Azatlıq” yäşlär berlegeneñ citäkçelärneñ berce Ramay Yuldaşev, Mari İle respublikası başqalasına küçgäç tä, tınıç qına yäşi almıy. Ramay, tatar üzägendä tatar tele kursların açıp cibärgän. Anıñ 12 uquçısı bulğan. Ul inde 3 törkemne uqıtıp çığarğan.
Bu eş tärtip saqlawçılarğa şikle kürengän, alar tatar telen öyränüçelär terrorçı bulırğa öyränmi mikän, dip tikşerergä bulğan.
Kurslar eşenä çikläwlär kertmädelär ansı, däwam itergä röxsät ittelär. Tärtip saqlawçılar, kurslarğa yörüçelär belän dä kisätü söyläşülären ütkärep alğan. Şuña bäyle räweştäme, yuqmı, kurslarğa yörüçelär dä kimede”,- dip söyläde Ramay Yuldaşev.
Älegä Mari İle Eçke eşlär Ministrlığınnan añlatmalar alıp bulmadı. “Azatlıq” radiosı bu xälne alğa taba da küzätep baraçaq.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Boeingta oçar waqıt citärme?
“Tatarstan” hawa şirkäte 10 Boeing-737ne lizingqa alırğa cıyına. Bıyıl uq ike oçqıç kilergä tieş.
Bügenge köndä Qazan pilotları Boeinglarda oçarğa öyränä inde. Alar Peterburda häm Riğädä maxsus öyränü qurslarında. Ozaqlamıy 4 ekipaj äzer bulaçaq. Mağömet Zakarjayıv süzlärenä qarağanda, böten Rusiä häm şulay uq törle illärneñ hawa şirkätläre oçuçılarğa qıtlıq kiçergän waqıtta, Qazanda bu problema kisken tora dip äytep bulmıy. “Bez saqlap qaldıq oçuçılarnı häm alay uq kiräk bulmağanda da başqa urında eş taba almağan yäş belgeçlärne üzebezgä aldıq”,- di Zaqarjayıv. Ämma alarnıñ hönäri ostalığın härwaqıt arttırıp torırğa kiräk.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Tatar radioları Bauman uramında bäyräm itte
Tatar radioları Qazannıñ üzäk uramın tutırıp tamaşaçıları belän bergä bäyräm itsä, urıs telendä eşläwçe ber genä radio da bu könne mondıy ruxtağı çara uzdırmadı.


text:
Petraeus: AQŞnıñ waqıtınnan elek Ğiraqtañ çigenüe. köç qullanunıñ arttıruına kiteräçäk
AQŞnıñ Ğiraqtağı yuğarı komandirı General David Petraeus, bügenge çığışında, Kongressneñ amerikan ğaskärläreneñ Ğiraqtañ çigünüe öçen kön belgelärgä digän qararı qabul itelä qalsa, Bäğdadda köç qullanular arataçaq dip kisätte. Pentogonda, xäbärçelärgä ul, amerikan armiäsenen sanı arttırılğannañ soñ, soñgı ike ayda mäzhäb-ara qan quyularnın kimegänen äytte. Läkin şul uq waqıtta citdi yugaltularnıñ buluın assızıqlap, monıñ yogıntısında alga taba östälgän-xärbilärneñ uñışları turında söylärgä äle irtä dip belderde.
Soñgı atnalarda bu tör sorawlar, Petaeusqa yış birelä, häm anıñ böten cäwabı elekke birgän cäwabı belän başlana, läkin ul qanunnar tiräsendä bulğan “Säyäsi minalardañ” saqlanırğa telägäneñ äytä.
“Minem uylawımça, mäzxäb-ara köç qullanular artaçaq, mäzxäb-ara köç qullanunıñ yañadañ başlawı säbäbe, bu waqıtta Ğiraq häm AQŞ köçläreneñ kimüenä bäyle bulaçaq. “
Çärşämbe könne kiç belän, AQŞ Wäkellär Pulatı Ğiraq häm Afğanstandağı suğış öçen 95 Milliard dollardañ artıq aqçanı bülep berergä rizalaştı läkin 1nçe Üktäbrdäñ başlap Bäğdäddäñ çigenä başlaw şartı belän. Senat bügen älege qararnı qarıyaçaq.
Prezident Bush, AQŞ köçläreneñ Ğiraqtan çigenüe öçen bulğan älege qararnı, Bush süzlärençä “yasalma waqıt” turındağı qarar senat qabul itelsä dä monı veto itäçägen äytkän ide. Ul, doşman alarnıñ çigünüen genä kötep tora. Eş tämamlanğaç näk Äfğanstan misalındağı kebek terrorçılarnıñ köç cqyıp, suğışların däwam itteräçägen farazli. Häm monıñ Äfğanstandağı kebek uñışsız ber Ğiraq däwlätenä kitäräçäge turında kisätä.
Petraeus, Ğiraqta mäsälälär qatlawlı, anda uñışlı bulır öçen Amerikanıñ, tulı cäwaplılıq, tırışlıq, häm fidäqarlıq belän eş alıp barırğa tiyeş dip äytte. Xäzergäçä, qarşılıqlıqlarnı bastıru, ğayeplelärne tabu eşendä uñışqa ireşkännären beldergän Petraeus, şulayda alıp barğan çaralarnıñ çıñ köçendä faydasın Sentäbrda belep bulır dip isäplägäneñ belderde. Petraeus fikerläwençä, buldırğan uñışlarnıñ däwam itüenä, ike il Süriä häm İrannıñ ayaq çalıun äytte. Alarnıñ tudırğan fitnäneñ aldın alıp bulmi dip zarlansa da, älegä alarnıñ bu fetnälärdä qatnaşlığı turında turıdan turı, qullarında açıq dälil bulmawın belderde.
“Soñgı waqıtta artqan maşina şartlawları turında ğayeplängän Al Qaidä bäyläneşe turında dälillär tabılmadı, älege bu intixar xöcümnarında, 80-90 protsent çittäge köçlärneñ cäwaplı buluına ışanabız.”
Petraus Bäğdadda bulğan xällärne, keşelärneñ köndälek tormışlarına däwam itüe, şähärneñ görläwen, alu satu eşlären baruşın küzätkäneñ söyläde.
Läkin, Petraeus maşina şartlawları äle dä dislägän keşelärneñ ğömeren üzüen inqar itme. Äye anıñ äytüençä xökümätneñ äle ilne totırıqlandıru öçen tulı köçe, säyäse çarası yuq. Läkin şulayda tormış däwam itä, ağımdağı AQŞnıñ stragiäse, Ğiraq xalqınına alar xaq itkän layıqlı tınıçlıqnı iñ yaxşı şartlarda buldırırga yärdem itä dip süzlären tämamladı, Petreus.
M.K.


text:
Ğiraq ğisyançıları çit il watandaşların totıq itep alu taktikasına küçte
Ğiraqta totıq itep alınğan çit il keşeläre inde distälär belän isäplänä. Nigezdä ğisyançılar koalitsiä kergän illärneñ watandaşların awlıy. Läkin, alarnıñ qulına xata belän başqa il keşeläre dä elägä. Düşämbe kiçendä Rusiäneñ Ğiraqta eşläwçe ber energiä şirkäteneñ 8 xezmätkäre totıq itep alındı. Soñraq alar cibärelde. Ä menä 3 çex jurnalistı häm 3 yapon watandaşınıñ yazmışı äle dä bilgesez bulıp qala.
Audio (Ğiratqağı Rusiä xezmäre)
İnterenergoservis şirkäteneñ bu xezmätkäre eşebezne däwam itäçäkbez disä dä, şirkätneñ citäkçeläre xäzer eşçelärne Ğiratqan çığaru yulların tikşerä. Bu şirkätneñ Ğiraqta 370-läp xezmätkäre bar. Ğiratqağı Rusiä watandaşları isä 600 çaması. Tışqı eşlär ministrlığı xäzer alarnı da çığaru turında uylana.
Bilgele bulğança, Rusiä koalitsiägä kermi, Ğiraq suğışına qarşı çıqqan ide. Küräseñ ğisyançılar, monı iskä alğan. Düşämbedä totıq itep alınğan 7 Qıtay watandaşı, şulay uq cibärelgän ide. İnterenergoservisnıñ totıq itep alığnğan 8 xezmätkärneñ 3-e Rusiädän, qalğan 5-e Ukrainadan. Ukraina Ğiraqqa ğäskär cibärgän il. Ämmä ğisyançılar moña iğtibar itmägän, axrı.
Ul arada amerikan generalı Ricardo Sanchez süzlärençä, Quşma Ştatlarnıñ 2 xärbie häm Kellogg & Root isemle şirkätneñ 7 xezmätkäreneñ yazmışı älegäçä bilgesez. Ğiratqa tözekländerü eşläre alıp barğan bu şirkätneñ törkemenä uzğan atna axırında Äbü Ğörip yanında xöcüm itelgän ide.
Düşämbedä Çexiäneñ Bagdadtağı ilçelege 3 çex jurnalistınıñ yuqqa çığuı turında xäbär itte. Taxi yörtüçese äytüençä, Bagdadtan İordaniägä taba yulğa çıqqaç, Falluca tiräsendä alarnı qorallı keşelär tuqtatqan häm 3 çex jurnalistın üzläre belän alıp kitkän. Çexiäneñ Ğiraqtağı ilçese Martin Klepetko, Azatlıq radiosına, älegä alar öçen ber taläp tä quyılmadı dide:
Audio (Martin Klepetko)
"Älegä ber xäbär dä yuq, totıq itep alınğanmı alar, kem tarafınan alınğan, nindi şartlarda totılalar – belmibez."
Kiçkä taba Çexiäneñ Tışqı eşlär ministrı Cyril Svoboda, çex watandaşları isän digän ğäyre-räsmi xäbärlär bar, läkin östämä bernindi mäglümät yuq, Çexiäneñ Ğiraqtağı häm kürşe illärdäge wäkilläre tikşerü eşläre alıp bara, dide.
Uzğan atna totıq itep alınğan 3 Yapon watandaşınıñ yazmışı älegäçä bilgesez bulıp qala. Üzlären Möcähetdin brigadası dip atağan suğışçılar, ägär Yaponiä Ğiraqtağı xärbilären çığarmasa bu 3 keşene tereläy yandıru belän yanağan ide. Yaponiä premier-ministrı Junichiro Koidzumi bu taläpne kire qaqtı. Totıqlar ğailäläreneñ wäkile Naoya Ohira, xökümätne ğisyançılar taläben ütärgä, 550 yapon xärbien Ğiraqtan çığarırğa çaqırdı:
Audio (Naoya Ohira)
"Bez äle dä üz fikerebezdä torabız. Totıqlarnıñ ğailäläre bik nıq arıdı, alar yärdämgä moxtac."
Yaponiä imperatorı Akihito totıqlarnı kiçekmästän cibärergä çaqırdı. Bu turıda ul Tokioda Quşma Ştatlar vitse-prezidentı Dick Cheney belän oçraqşaç äytte. Cheney, Yaponiäneñ ğisyançılar taläbenä birelmäwenä xuplaw belderde häm totıqlarnı azat itüdä yärdäm wäğdä itte:
Audio (Dick Cheney)
"Bezneñçä, yapon premier-ministrı döres yul sayladı. Bezneñ xökümätlärneñ qurıqmawı, terrorçılarnıñ bu ğämälläre belän bezneñ säyäsätebezgä yoğıntı yasawına yul quymawı – bik möxim. "
Ul arada soñğı xäbärlärgä qarağanda Ğiratqa 4 İtalia watandaşı totıq itep alınğan. Äl-Cäzirä telekompaniäse belderüençä, totıq aluçılar İtaliä ğäskärlären Ğiratqan çığarırğa taläp itä.
Ali Gilmi, Praga


text:
20nçe august respublika kommunistları konferensiä uzdırırğa tieş ide. Xäbär itüebezçä, Ufanıñ Kirov rayonı mäxkämäse bu çaranı ütkärü legitim tügel digän qarar çığardı. Ul kommunist Tatyana Sklyarowanıñ çarağa çaqırılmawı turında birgän ğarizäsına yaraşlı şundıy qarar çığardı. Kommunistlarnıñ töbäk bülekçäse räise Rinat Ğäliev çarağa barlıq keşeneñ dä çaqırıluın belderep, Sklyarowanı respublika xaqimite mänfäğätendä eşläwdä ğäyepläde.Prezident xaqimiäteneñ matbuğat üzäge başı Rostislav Morzağulov xaqimiätne ğäyepläw döres bulmawın belderep, kommunistlarnıñ referendum ütkärergä cıyınu waqıyğasın “balalarnıñ qomdağı uyını” dip bäyäläde. Ul şulay uq referendumğa çığarılaçaq Mortaza Räximovqa ışanıç kürsätü-kürsätmäw sorawınıñ legitim bulmawın äytte. Şundıy uq uñışlar belän referendumğa “Marsta tormış barmı?” digän sorawnı da çığarıp bulaçağın belderde.
Mäxkämä qararına qaramıy kommunistlar 20nçe august timer yulçılarnıñ mädäniät sarayına cıyıldı. Läkin 220 delegatnıñ 60ı ğına kilü säbäple, ul ğali mäcles bularaq qına ütte. Anda qaralğan töp mäsälä - sintäbr uzaçaq referendumğa äzerlek mäsäläse buldı. Xaqimiätneñ ayaq çalularına qaramastan referendumnı uzdırırğa qarar itelde.


text: Uzğan atnada 6nçı ğinwar könne balaneñ ülemeneñ säbäbe – qoş kizüe bulğan, dip xäbär itelde. Törkiädä bu çirdän ülgän keşelär sanı – 3 buldı. Sälämätlek Saqlaw ministrlığı xäbär itüençä, kimendä 18 keşe qoş kizüen yoqtırğan. Alarnıñ barısı da virusnı tere qoş-qorttan yoqtırğan, dip sanala. Törkiädäge soñğı xällärgä qaramastan, Dönya Sälämätlek Saqlaw oyışması mäğlümatlärenä qarağanda, çirneñ taralu üzäge bulıp äle dä Aziä qala. Anda 2003nçe yıldan birle kimendä 78 keşe ülde, alarnıñ kübese Könyaqkönçığış Aziädä häm Qıtayda.


text:
Gaz torbaların kontrol'dä totuçı Gazprom Rusiäneñ TransNafta tabiği gaz çığaru şirkäte belän Belarus arasında waqıtlı kileşü imzalanğannan soñ Belarusqa gaz cibärä başladı. Bu kileşü nigezendä, TransNafta ay axırına qädär Belarusnı meñ kubotmetrı 46 dollar 68 sent bäyädän gaz belän tä'min itep toraçaq. Kiçä Gazprom Belarusqa gaz qudırunı, şul isäptän Pol'şa belän Germaniägä dä Belarus aşa gaz cibärüne tulısınça tuqtatqan ide.
Kiçä Belarusqa gaz cibärüne tuqtatqan Gazrpom belän İTERA şitkärlärenä TransNafta da quşıldı. Bu gaz şirkätläre moñarçı ğämäldä bulğan kileşülärneñ möddäte tämamlandı dip yaña kileşülärne yuğarıraq bäyädän tözergä teläwlären belderde. Bügen Belarus prezidentı Aleksandr Lukaşenko Rusiäne terrorçılıqta ğäyepläp, energetika ölkäsendä tulısınça diärlek Rusiä gazına bäyle Belarus Rusiä quyğan şartlarğa rizalaşırğa mäcbür buldı dide.
Lukaşenko şulay uq, Belarus üz cirläre aşa gaz qudıru bäyälären dä arttırıp, Ukraina quyğan bäyälärgä tiñläşterergä teläwen belderde. Belarusnıñ tranzit bäyäläre xäzergä meñ kubometr gazğa 50 sent bulsa, Ukrainanıqı 1 dollar 9 sent.


text: Respublika prokuraturası bäysez “Provinsialnıe vesti” gäzite möxärrire, 63 yäşlek Viktor Şmakov häm bäysez jurnalist, 39 yäşlek Ayrat Dilmöxämmätov eşen tikşerep betep mäxkämägä cibärde. Bäysez jurnalistlar eşen başqalanıñ Kirov rayonı mäxkämäse qarayaçaq. Alar ekstremizmda ğäyeplänä. Viktor Şmakovnıñ amnistiägä elägüe, yağni yarlıqanuı da mömkin dilär. Ä küptän tügel şartlı xökem itelgän Ayrat Dilmöxämmätovnıñ bu yulı qatıraq cäza alu ixtimallığı bar. Ul ağımdağı yılda prezident Mortaza Räximovnı köç belän bärep töşerüdä ğayeplänep şartlı xökem itelgän ide. Bu çığışın ul uram cıyınında yasağan ide.


text:
İnvalidlar unkönlege başlandı
1nçe dekaberdä respublikada İnvalidlar unkönlege başlanıp kitte. Bügen Tatarstanda 217 meñ invalid bar, şularnıñ 17 meñe - balalar. Pänceşämbedä tantanalı räweştä sirk binasında başlanıp kitkän İnvalidlar unkönlege waqıtında törle çaralar ütkäreläçäk: 2 dekaberdä invalidlarğa buşqa munça kerü mömkinlege birelä, bişendä şähärneñ Xalıqnı sotsial' yaqtan tä'min itü üzägendä tügäräk östäl oyıştırıla häm başqa küp kenä çaralar qaralğan. Buşqa çäç aldıru yäki munça kertü ber qarağanda naçar tügel, bilgele, läkin tabiğät tarafınnan räncetelgän bu keşelär, möğayın, cılı süzgä, räximle qaraşqa moxtacdır. Bez bu keşelärgä qarata nindi mönäsäbättä? Xalıq fikere
- Min alarğa yärdäm dä itäm. Mäsälän, suqır keşe yulnı ütä di, nigä aña bulışmasqa äle.
- Cällärgä kiräk inde. Ämma alar cälläp qarağannı kimsetü dip tä qabul itärgä mömkin. Yaratmasqa mömkin cillägänne.
- Min cällim andıy keşelärne. Alarğa yärdäm itärgä kiräk. Ä kem yärdäm itä soñ alarğa? Änä pensionerlar niçek ğazaplana, darularğa 50% taşlama da kürsätmilär bit üzlärenä.
Al'bina Zäynulla


text:
Ğiraq xakimiätläre ildä ğiraqlılar häm amerikannar qaramağında bulğan törmälärdän 600-läp totqınnı azat itä başladı.
Bu premyer ministr Nuri äl-Mälikineñ sişämbe könne iğlan itkän totqınnarnı yawlıqawnıñ ber öleşe bularaq başqarıla.
Barlığı 2500-läp ğiraqlı totqın azat itelergä tieş.
Äl-Mäliki bu adım tatulaşuğa häm milli dialogqa ireşü maqsatındağı adımnarnıñ berse dide.
Anıñ äytüençä, irekkä çığarıluçılarnı ber komitet saylıyaçaq häm Säddam Xösäin belän anıñ Baat pariäse tarafdarları irekkä çığarılmıyaçaq.


text:
Qızıl Şärıq tağın qanun boza
Monopoliälärgä qarşı federal’ idäräneñ Tatarstan bülekçäse yänä üzeneñ iğtibarın Qızıl Şärıq kompaniäsenä yünältte. İdäräneñ baş belgeçe Lyubov’ Cabbarova süzlärenä qarağanda, bu yulı da älege sıra citeşterü şirkäte Rusiäneñ Reklama turındağı qanunın bozuda ğäyeplänä. Bu qanun taläpläre buyınça sıra reklaması balalar, mäğärif, sport, mädäniät oyışmaları yanında urnaştırılmasqa tieş. Ä Qızıl şärıqnıñ reklama iğlannarı Qazan ciñel sänäğät institutı häm Ğäliäskär Kamal teatrı binaları yanında urnaşqan ikän. Älege monopoliägä qarşı idärä tarafınnan tikşerü eşläre alıp barıla.
Tatarstanda urıp-cıyu eşläre tämamlandı. Respublikanıñ Awıl xucalığı ministrlığı mäğlümätlärenä qarağanda, bıyıl 4 million tonnadan artıq uñış cıyıp alınğan, uñış ber gektardan urtaça 27,5 sentnernı täşkil itkän. Şulay itep, bıyıl uñış uzğan yıllardağı kebek rekordlı bulmağan. Çärşämbe könne Qazannıñ hawa alanına alıp bara torğan yaña, zamança texnologiälär nigezendä eşlänelgän yul açıldı. Aeroportnıñ üzendä dä üzgäreşlär bar. Yaqın kiläçäktä anda östämä qurqınıçsızlıq saqlaw cihazları urnaştırılaçaq, dip xäbär itä İntertat.ru elektron gäcite. Älege cihazlar Rusiädä soñğı arada yışayğan terror aktları nisbätennän xalıqnıñ qurqınıçsızlığın tä’min itä niätennän quyılaçaq.
Tatar opera häm balet teatrında tözekländerü eşläre bara. Şuña da qaramastan, teatrnıñ truppası eşsez utırmıy. 15 sentäber könne Salix Säydäşev isemendäge Qazannıñ Zur konsertlar zalında Jorj Bizenıñ Ence ezläwçelär operası belän opera häm balet teatrı üzeneñ 66 sezonın açtı. Kiläse yılnıñ yül ayında, tözekländerü eşläre tämamlanğaç, teatr üzeneñ yañartılğan binada eşli başlawın zur konsert belän bilgeläp ütäçäk. Älege konsertta qatnaşuçı öçen inde xäzer ük tanılğan opera cırçıları Dmitriy Xvorostovskiy, Katya Riçarelli belän söyläşülär alıp barıla.Gölnaz İlgizär


text:
Yewropa Berlege konstitusiäsen kire qağu, aña kiläçäktä quşılırğa telägän illärneñ telägen sürelderä ala
Fransuzlarnıñ häm xäzer inde hollandlılarnıñ da Yewropa Berlege konstitutsiäsenä qatği töstä "yuq" dip äytüe, Berlekneñ kiläçäge genä tügel, aña quşılırğa omtılğan başqa illärneñ dä ömetlärenä külägä töşerä. Törkiä häm Xorvatiä tösle illär xäzer üz cämäğätçelegen, Yewropa Berlegenä yaqınayunı maqsat itep quyğan reformalarğa künderä alırmı - bu soraw älegä cawapısz qala. Yaña konstitutsiä tiräsendäge bilgesezlek bu ölkädäge qurqularnı da arttıra.
Audio, Stipe Mesiç
"Bezneñ maqsat elekkeçä qalırğa tieş - Yewropa Berlege äğzası bulu. Şuşı eş däwam itä. Xorvatiä Yewropağa taba bara häm alğa bara. Yewropanıñ berläşüenä alternativa yuq häm bezneñ berläşkän Yewropadağı urınıbıznı aluğa da alternativa yuq" dip belderä xorvat prezidentı Mesiç. Ämma xakimiat wäkillärennän ayırmalı bularaq, şul illärdä, berençe çiratta Törkiä, Xorvatiä, Ukrainada mäğlümat çaraları şaqtıy töşenke ruxtağı fikerlär bäyän itä. Alarnı qarap barğan Patrick Moore, radiobıznıñ Balkan belgeçe, bu xaqta bolay di:
Audio, Patrick Moore
"Matbuğattağı reaksiäneñ zur öleşe bik tä borçulı, çönki älegä qädär andağı bar illärdä dä, ütä uñçı dairälärne isäpkä almağanda, kiläçäkkä berdänber yul itep Yewropa Berlegenä quşılu ğına qarala ide" di Patrick Moore, Balkan belgeçe. Moore fikerençä, Fransiä häm Niederlandnıñ Yewropa konstitutsiäsen kire qağuı, kiläçäktä quşılırğa telägän illärdä, şul uq Xorvatiädä, misal öçen, nigä soñ mul tormıştağı fransuzlar häm hollandlılar moña barğan, alar nigä qänäğät tügel digän şiklänü uyata ala. Bu üz çiratında Yewropa Berlegenä ışanıçnı qaqşata häm aña quşılu maqsatında başlap cibärelgän reformalarnı äkrenäytä ala, di Patrick Moore. Xorvatiä oçrağında monıñ räsmi Zagrebnıñ Haagtağı xalıqara mäxkämä belän xezmättäşlek itüendä sülpänlekkä kiterüe bik ixtimal - Berlekkä quşılunıñ ber şartı itep Yewropa näq menä şunı, Xorvatiäneñ suğış cinayätläre qıluda şiklänelgän xorvat xärbilären Haagka tapşrıuın quyğan ide. Törkiägä kilgändä dä, Änkaradağı Bilkänt universitetınıñ Tışqı säyäsät institutı mödire Säyfi Taşhan, Yewropa Berlege eçendäge teläsä nindi bilgesezlek anıñ Törkiädäge köndäşlären qıyulandıraçaq qına häm alar ilneñ Yewropa Berlegenä kerü maqsatında başlağan reformaların äkrenäytüne, xätta tuqtatunı taläp itä başlayaçaq dip kisätä. Törkiä Yewropa Berlegenä quşılu söyläşülären inde bıyıl uq, üktäbrneñ 3-endä başlarğa tieş. Atnakiç Brüsseldä berniçä xäbärçe belän aralaşqanda Yewropa komissiäseneñ kiñäytü öçen cawaplı wäkile Olli Rehn, närsä genä bulmasın, Yewropa Berlege şuşı yöklämäsen ütiäçäk dip belderde:
Audio, Olli Rehn
"Ägär dä Törkiägä şart itep quyılğan ike närsä - qanuni sistemasın kamilläşterü häm Kıprısnı tanu ütälä, häm Törkiädäge säyäsi reformalarda çigeneş bulmıy ikän, dimäk Törkiä üz yöklämälären ütägän oçraqta, Yewropa Berlege dä näq şunı uq eşliäçäk - söyläşülär aldan qaralğança, waqıtında başlanaçaq" di yewrokomissiädä kiñäytü öçen cawaplı Olli Rehn.
Kärim Kamal


text:
Qazaxstandağı oppozitsion törkemnär elekke parlament räise Jarmaxan Toyaqbaynı saylawlarda prezident Nursoltan Nazarbayevqa qarşı urtaq nazmät itep çığaru turında kileşte.
Toyaqbay Qazaxstanda iñ tä'sirle säyäsi citäkçelärneñ berse dip qarala. Ul xärämläşülär belän ütkän parlament saylawlarına protest belderep uzğan üktäber ayında parlament räise wazıyfasınnan kitte.
Bügen Toyaqbay Nazarbayevnı prezident xakimiäten absurd däräcädä kiñäytüdä häm demokratiägä çaqırularğa qarşı toruda ğäyepläde. Associated Press agentlığı belderüençä, Toyaqbay bügen Alma-ata şähärendä 600-läp demonstratsiäçe qarşında çığış yasağan, oppozitsion törkemnär Ğädel Qazaxstan öçen isemle berektäşlek tözegän.
Qazaxstanda ütäçäk prezident saylawları könen bilgeläw turında bäxäslär bara. Räsmilär saylawlarnıñ 2006-nçı yıl dikäberendä ütäçäk disä, oppozitsiä saylawlar bu yılnıñ dikäberendä ütärgä tieş dip täqrarlıy.


text:
FSBnıñ maxsus bülege suğışçıları, mäskäw urtasındağı ber yorttağı fatirnıñ yädrä ütmäslek timer işegen şartlatıp ike cinayatçe militsionernı, totqarlağan.
Berkem dä qaza kürmägän.
Rusiäneñ eçke eşlär ministrı Boris Grızlov äytüençä, bu törkem äğzäläre wazifalarınıñ wäkälätlärennän faydalanıp ğäyepsez keşelär östenän yalğan cinayät eşläre açqannar häm ul eşlärne yabar öçen dip, rişwät taläp itkännär. Cinayätçel törkemdä utızlap keşe bulğan dip farazlana, şularnıñ altısı qulğa alınğan. Şiklänelgännär arasında Eçke eşlär ministrılğınıñ yuğarı wazıyfadağı ofitserları da bar dip xäbär itelä.


text:
Rusiädä ingliz telen öyränü köçäyä
Sovet çorında urıs tele törle millätlär öçen üzenä kürä Lingua Franca bulıp tordı. Distä yıllar buyına elekke komunist bloğında yäşägän xalıqlar, Pragadan alıp Almatığa qädär, üz-ara urıs teländä añlaştı. Xäzer wazğiät üzgärä bara, häm bu wazifa ingliz telenä küçä. Qayçandır könbatışqa qaçu çarası bulğan ingliz tele bügen yaña mömkinleklär telenä äylänep bara. Şul isäptän, Rusiäneñ üzendä dä...
Mäğärif ministrlığı mäglümätenä qarağanda 2000nçe yılda mäktäp häm yuğarı uqu yortlarında uquçılarnıñ 3-tän ikese ingliz telen saylağan, bu yaqınça 9 million keşe digän süz. İkençe urında alman tele – 4 million, ä menä fransuz telen in barı 1 million uquçı saylağan.
Tatarstan başqalası Kazanda ingliz telenä uqıtunıñ şaqtıy bay traditsiäse bar. Kazan Pedagogiä Universitetı professorı Ayda Sadıqova süzlärençä, soñğı yıllarda uqıtu sisteması tağı da kamilläşä bara. 70-80nçe yıllarda töp basım uqu, tärcemä itü, texnik textlarnı añlawğa yasalsa, xäzer – çit il keşeläre belän ingliz telendä aralaşu sälätenä:
Audio
Monnan tış Aida xanım äytüençä, xäzer Kazanğa yış qına çit il möğällimnäre kilep uqıta, bu da uqıtu sifattın arttıra. Östäwenä, İnternet, iärçen televideniese telägän keşegä saf ingliz telen qullanırğa mömkinlek birä.
Mäktäp häm uqu yortlarınnan tış, ingliz telen öyränü öçen äle tağın Amerikan üzäkläre bar. Däwlät departamentı tarafınnan finanslanğan bu üzäklär 1993tä açıla başladı. Bügen Rusiädä 25 şundıy üzäk bar. İngliz telen öyränergä telägän keşegä anda kitaplar alu, filmnar qaraw, İnternetqa kerü mömkinlege bar. Şuşı üzäklärneñ eşen bağuçı, Mäskäwdäge Amerikan ilçelege xezmätkäre Eric Johnson süzlärençä, bar Rusiä buylap yäşlär kamil ingliz telendä söyläşergä teli:
Audio: "Rusiälelärneñ kübese ingliz teleneñ xalıqara säwdä, biznes, komersiä tele buluın añlıy. Bu – xalıqara aralaşu, İnternet tele. Rusiädä küplär, bigräk tä yäşlär berär närsägä ireşü öçen ingliz telen belü kisäklegen añlıy. Mäskäw häm Peterburda mömkinleklär kübräk, läkin başqa töbäklärdä dä ingliz telen belgän keşelärgä moxtaclıq zur, törle kompaniälär, banklar şundıy belgeçlär alırğa teli."
Aida Sadıqova süzlärençä, xäzer Kazan uqu yortlarında da, başqa fän belän bergä inzliz telen birgän programmalar popular:
Audio
Amerikan üzäklärennän tış Rusiäneñ törle şähärlärendä ingliz telen öyrnü mömkinlege birgän Britan Şuraları bar. Peterburda urnaşan şundıy Şura uqıtuşısı Darrel Fox süzlärençä:
Audio: "Alarğa 13 yäştän alıp studentlarğa qädär yäşlär kilä, kemder Cambridge imtixannarın birergä teli, kemder küçep kitü aldınnan telen şomarta."
Säbäplär nindi genä bulmasın, şul açıq, Rusiädä inzliz tele üsä bara, häm bu täräqqiät alğa taba da däwam itäçäk. Urıslar äytmeşli, berkemneñ dä ''outsider'' bulıp qalası kilmi. ''Outsider'' süze bu oçraqta, älbättä inde, urıs süze.
Ali Gilmi, Praga


text:
Russiä prezidentı Putinnıñ yıllıq kündermäsenä reaksiä dävam itä. Ul üzeneñ çığışında irekle sivil cämğiät süzlären yış telgä alsa da, başqa äytkännäre bäysez törkemnärdä kiresençä, borçılu tudırdı. Bu xaqta amerikan gazetası Washington Postta basılıp çıqqan maqäläneñ eçtälege.
Gazetanıñ yazuınça, prezident Putin yıllıq kündermäsendä xökümättän bäysez qayber oyışmalar xalıqnıñ mänfäğätlären yaqlıysı urınğa, finans çığanalqarın saqlap qalu öçen şikle törkemnärgä häm eşquarlıq mänfäğätlärenä xezmät itälär dip yanadı. Bu inde bügenge köndä Putinneñ säysätenä qarata üzgäfikerlelek beldergän keşe xoquqları häm sivil cämğiät aktivislarına yasalğan kisätü dip qabul itelä. Andıy oyışmalarnıñ küpläre, Soros yaki AQŞ xökümäte fondlarınnan bäylelär. Açıq Rusisä Fondı andıylardan tügel, läkin, anı finansiälävçe Xodorkovskiy , Kreml belän bäxäskä kerüe säbäple törmädä totıla. Şuşı fondnıñ citäkçese İrina Yasinanıñ süzlärençä, Putin çığışınnan soñ küplär miña şaltratıp, Putin sezneñ turında söyli dip äytä başlağannar. Yasina , Min monı işetläç, mindä bez yañadan SSSRda yäşi başladıq digän täsir qaldı dip belderde. Putinneñ çığışınnan soñ ber kön ütkäç Açıq Russiäneñ Qazanda tözegän keşe xoquqların yaqlau törkeme urnaşqan buroğa maskalı ike keşeneñ höcüme buldı. Alar komputorlarnı, televizornı häm faks maşinasın cimerep taşlağannar. Şuşı höçüm, ber ük vaqıtta bu oyışmanıñ yäğni Tatarstan Keşe Xoquqları Üzäge ağzaları cirle militsiäne üzlärenä basım yasauda ğäyeplägän press-konferensiä ütkäç buldı. Üzäkneñ xezmätkäre Oleg Xabibraxmanov telefon aşa Bezneng büroga höcüm itüçelär preziudentnıñ kürsätmäsen ütärgä tırıştılar . Bu Putin cibärgän işarä ide dip belderde. Bu könnärdä borçılğan aktivisitlar häm alarnı yaqlauçı xalıqara fondlarnıñ citäkşeläre Russiä räsmi şäxesläre qatıraq kisätülär yasağan belderülär iğlan itüläre säbäple prezidentqa möräcäğät äzerläv öçen ciılalar. Mäsälän Russiä tışqı eşlär ministerlege süzçese, Çeçenädäge xökümättän bäysez oyışmalar humanitar yardäm kürsätü öçen tügel, ä başqa maqsätlär öçen mäğlümät ciyalar dip belderde. Kreml kiñäşçese Gleb Pavlovskiy xalıqara fondlar alu mänfäğät qapma-qarşılığın tudıra, çönki, bu keşe xoquqlarınıñ yat qimmätlären yaqlaunı añlata dip belderde. Şundıy retorika küpkenä aktivistlarnı Putinneñ çığışı xökümät yulınnan barmağan törkemnärne cazalandıru öçen yaña kampaniäneñ başlanuın işaräse digän fikergä kilülärenä etärä. Keşe xoquqların yaqlau Oyışması Memorialnıñ ictimaği Şurası räise Arsenı Roginskiy , xökümät mass media, parlament häm başqa bäysez strukturalarnı üz kontrolenä aldı inde. Xäzer ul bezne üz kontrolenä kertergä teli dip belderde. Roginskıynıñ süzlärençä, Prezident räsmilärgä açıq işarä cibärde. Byurokratlar oyışmalarnı yaxşılar häm naçarlar dip bülergä , yaxşı dip xisaplağannarına yardäm itärgä, naçarlarına kirtälär quyarğa tieşlär. Berezovskiy Putin çığışına reaksiä bularaq, törle yünleştäge 100 çaması törkemgä östämä fond biräçägen iğlan itte. Ul Putin Russiädä sivil cämğiätkä suğış iğlan itte. Alarğa saqlanu öçen resurs birü bezneñ vazıyfabız dip belderde. Läkin, Rusisäneñ başqa eşquarlarınıñ moña iärüe ikele. Xodorkovskiynıñ qulğa alınuı köçle kisätü buldı. Putinneñ çığışı bäysez törkemnärgä qarşı köçle retorikanı çağıldırsa da, ölkän räsmilär moña qädäre ük çittän finansiälängän keşe xoquqları oyışmaların qısa başlağannar ide. Putinneñ prezidentlığı çorında Tınıçlıq Korpusı Russiädän quıp çığarıldı . Qayber xalıqara humanitar törkemnärgä Çeçnägä kerügä röxsät itelmi . Ä cirle törkemnär xakimiätlärneñ basımına duçar bulularına şikayät belderlär.
Färit İdele, Praga.


text: Kuba – AQŞ xärbi räsmiye, terrorçılıqta şiklänelü säbäple Guantanamoda totılgan 6 totqınnın bügen illärenä kire qaytarıluın belderde. Saqlanu ministrlıgı yasagan belderüendä, totqanlarnın 4sen Ğiraqqa qalğan 2 keşene isä Äfğanstanga häm Cäzayirgä cibärelüen belderde. Ministrlıq 6 totqınnın üzlärenä qarşı kürsätelgän gayepläwnen tikşerelüennän soñ illärenä qaytarıluın belderde. Guantanomada äle 245 totqın bar. Sişämbe könne ant itep AQŞ xaqimiäte başına kiläçäk Obama, saylaw çaraları waqıtında Guantanamo törmäsen yabarga wäğdä itkän ide. Läkin bu eşne niçek başqaraçağı turında täfsille mäğlümat birmäde.


text:
Başqortstan wäkilläre izge Bolğarğa bara
Başqortstan möselmannarı bıyıl da izge Bolğar cirendä ütäçäk zur cıyınğa baraçaq. 11 iyün könne Bolğar şähäre tıyulığında oyıştırıluçı möselmannar cıyınına Başqortstan Üzäk Diniä näzaratı häm tatar milli oyışmaları başlanğıçında distälärçä keşe 10 iyün könne yulğa çığa.
Başqortstan Üzäk diniä näzärätındağı cawaplı xezmätkär Rawil xäzrät äytüençä, izge Bolğar cirenä ber zur avtobusta möselmannar 10 iyün irtäsendä yulğa çığa. Säfärçelär yul östendä şul könneñ kiçendä Çistayğa kerep tön çığa. “Säyäxätçelärebezne Çistaynıñ öç mäçetendä urnaştıraçaqbız, - di Rawil xäzrät. – Şunnan ikençe könne irtänge namaznı uqığaç ta, säfärebezne däwam itep, Bolğarğa barıp citäçäkbez. Anda kön ozını barlıq çaralarda qatnaşqannan soñ, qaytır yulğa kiçen çığabız”.
İzge Bolğar cirenä bıyılğı säyäxätkä Başqortstan tatar milli oyışmaları wäkilläre dä ayırım maşinalarda baraçaq. Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtariäte başlanğıçında Bolğardağı üzençälekle xac säfärenä şulay uq distälärçä keşe barırğa teläk beldergän.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
15 milliard hum investitsiä yälep iteläsäk
Respublika prezidentı sit ildär häm Räsäy qompaniyaları wäkildäre menän Başqortostan iqtisadına investitsiyalar yälep iteü turahında höyläşeüźär ütkärźe. Eşlekle dairälär wäkildäre osraşıuźa Mortaza Ğöbäyźulla ulın Räsäyźä ğämälgä aşırılğan inwestitsiya proekttarı menän tanıştırźı, Öfölä, Stärletamaqta, Salauatta, Neftekama häm Oktyabrskiy qalalarında, Äbyälil rayonı Krasnaya Başkiriya qasabahında möhim sotsial häm iqtisadi obekttar töźöü buyınsa qomplekslı inwestitsiya proğrammahı turahında höylänelär. Eşlekle dairälär Başqortostandıñ iqtisadi qeüättären yuğarı bahalap, bında inwestitsiyalar yälep iteü ösön bötä şarttar häm xoquqi mexanizmdar bar tip belderźe. Xeźmättäşlek yähätenän Başqortostan beźźeñ ösön bik uñaylı töbäk. Biş yıl esendä beź Respublika iqtisadına 15 milliard hum halırğa niätläybeź tine ,,RosEvrodevelopment,, qompaniyalar törkömö general direktorı.


text:
Tatarstan üzen tanıtuın däwam itärgä cıyına
Tatarstan citäkçelege respublika iqtisatın üsterü östendä nıqlap eşli başladı soñğı arada. Neft’ tabu häm eşkärtü tarmağın üsterü, çit il eşmäkärlären, dönyaküläm bilgele ere şirkätlärne häm alarnıñ aqçaların cälep itü tırışlıqları, Tatarstan wä anıñ iqtisatın törle illärdä täqdim itä çaraları häm başqa şundıyraq ğämällär qılına xäzer bezdä şuşı maqsattan. Läkin iqtisat häm sänäğätne üsterü bik küp aqçalar taläp itä. Älegä qädär cälep itelgän investitsiälär genä isä respublika xökümäten qänäğätländermi. Şuña da xäzer tatarstan üzeneñ investitsion säyäsäten üzgärtergä teli. Bu xaqta 5 oktäber kiçendä Qazan kirmänendä uzğan respublikanıñ İminlek şurası utırışında söyläştelär.
Utırış ğädättägeçä respublika prezidentı citäkçelegendä bardı. Şulay uq söyläşüdä Tatarstannıñ premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov, parlament citäkçese Färit Möxämmätşin, İminlek Şurası särkätibe Vener Sälimov, ministrlıq häm törle tarmaq wäkilläre, sänäğät şirkätläre citäkçeläre, xakimiät başlıqları. Respublikağa aqça cälep itü mäs’äläsen şulay itep barısı bergä xäl itärgä cıyıldılar bu yulı. Xäl itmiçä dä bulmıy, çönki Mintimer Şäymiev süzlärenä qarağanda, älege mäs’älä Tatarstan öçen genä tügel, Rusiä öçen dä xäl itkeç bulıp tora bügenge köndä. Xäyer, eşlänelgäne dä az tügel. Respublika investitsiälärne cälep itü buyınça Rusiädä öçençe, ä İdelbuyı okrugında berençe urında tora ikän. Läkin dönya bazarı däräcäsendä alğanda, bezneñ tırışlıqlar äle citärlek tügel, dide Şäymiev. Prezident fikerençä, Tatarstan xäzerge köndä äybät brend, yäğni isemgä, däräcägä iä, häm monıñ belän dönya iqtisatına kerü öçen qullanıp qalırğa kiräk.
Respublikanıñ iqtisat häm sänäğät ministrı Boris Pavlov süzlärenä qarağanda, bıyıl Tatarstanğa 143 milliard sum külämendä aqça cälep iteläçäk. Läkin turı investitsiälär, yäğni respublika şirkätläre, kompaniäläreneñ üzlärenä kertelgän aqçalar nibarı 131 million dollarnı ğına täşkil itä. Älege kürsätkeç buyınça Tatarstan Rusiädä barı 16 urında ğına tora. Bu respublikanıñ çit il investorlarına täqdimnäre az buluı belän añlatıla, dip äytte İminlek Şurası utırışında Säwdä häm tışqı-iqtisadı xezmättäşlek ministrı Xafiz Salixov. Mintimer Şäymiev isä älege wazğiätne bezdä investorlarnı neft’ häm nefteximiä tarmağına kertmäw belän añlattı. Xäyer, ikençe yaqtan qarağanda, bu äybät tä, bu bezneñ kiläçäktäge iqtisatı üseşne tä’min itäçäk, dide ul. Häm çit il baylarına toraq, yullar tözü, xalıqqa xezmätlär kürsätü tarmağına kübräk iğtibar birergä täqdim itte. Xäyer, utırışta nindi dä bulsa ayırım, konkret proyektlar turında süz bulmadı. Barı tik, bu xaqta dekaber axırında ütäçäk respublika eşmäkärläre qorıltayında fikerläşergä kiräklege turında äytelde.
Tatarstannıñ eşmäkärlekne üsterü agentlığı citäkçese Gölnara Sergeeva süzlärenä qarağanda, andıy täqdimnär inde äzerlänä dä ikän. Boris Pavlov ta respublika xökümäteneñ investitsion niätläre turında mäğlümät äzerlängänen citkerde. Läkin niätlärneñ üzläre belän tanıştırıp tormadı. Älege dokument dekaber ayında uzaçaq çirattağı respublikanı täqdim itü çarasında iğlan itelergä mömkin. Elegräk Mäskäw, Sankt-Peterburg, Soçi, Kann, Pekin, Londonda ütkärelgän çara bu yulı Tsyurixta ütäçäk. Tatarstanğa investitsiälärne cälep itü yulları İminlek utırışında tikşerelgännän soñ, bu täqdim itü çaralarınıñ näticälelege tağın da artır, dip ömetlänälär respublikada.
Gölnaz İlgizär


text:
Törkmänstan xalıq mäslixäte uzğan atnada wafat itkän prezident Saparmurat Niyazov urınına yaña citäkçe saylawnı 2007 yılnıñ 11-nçe fevralenä bilgeläde häm namzät itep prezident wazıyfaların başqaruçı Gurbanğuli Berdemöxämmädovnı kürsätte. Konstitutsiä prezident wazıyfaların başqaruçığa namzät bulunı tıya. Ämma xalıq mäslixäte konstitutsiäne üzgärtergä täqdim itte.
Törkmänstannan çittäge töp oppozitsion törkemnärneñ berse Berläşkän Demokratik Oppozitsiä prezidentlıqqa nazmät bularaq Nurberdy Nurmammedovnı yaqlap çıqtı.
Ämma oppozision xäräkätneñ yuğarı äğzalarınnan berse Azatlıq radiosına Nurmammedov yuğaldı dip belderde.


text:
Başqortstanda nilär bulıp yata?
Başqortstan cämäğätçelege bu atnada 26nçı fevral'dä Ufada ber-ber artlı ütkän öç miting tudırğan yaña atmosferada yäşäde. Mäğlüm buluınça, 26nçı fevral'dä Ufa meriäse qarşındağı mäydanda oppozitsion köçlärneñ urtaq mitingı, Salawat Yulayıv häykäle yanında BR kommunistları mitingı häm , soñraq, BR Prezidentı binası qarşında iskä alğan ike mitingta qatnaşuçılarnıñ berläşkän mitingı uzdırıldı.
Mitingta qatnaşuçılar qulındağı plakatlardağı, çığışlardağı häm qabul itelgän rezolyutsiädäge taläplärne dürt törkemgä tuplarğa bula.
Berençese – BR Prezidentı Mortaza Räximovnıñ urınınnan kitüe, şartlı räweştä “ğailä” dip atalğannar qulına tuplanğan respublika baylıqların däwlätkä kire qaytaru.
İkençese – 2004 yılnıñ dekaberendä Blagoveşçen şähärendä militsiä häm OMON suğışçılarınıñ ğäyepsez keşelärne küpläp tuqmawları faktların ğädel itep tikşerü, BR Eçke eşläre ministrı Rafail Divaevnı häm İdel buyı federal' okrugınıñ BR buyınça Baş inspektorı Engel's Qolmöxämmätovnı eşlärennän azat itü.
Öçençese – ğadi xalıqnı bölgenlekkä iltüçe sotsial' reformalarnı häm kommunal' tüläwlärne arttırunı tuqtatu.
Dürtençese – cirle üzidarä citäkçeläreneñ xalıq tarafınnan saylanuın tä'min itü.
BR Prezidentı Mortaza Räximovnıñ urınınnan kitüen taläp itüçelär, qağidä bularaq, üzläreneñ fikerlären Mortaza Räximovnıñ şäxsän citeşsezleklären bäyän itep kenä tügel, ä anıñ ulı Uralnıñ eşçänlegendäge qanunsızlıqlar belän nigezlilär. Mitingtağı çığışında “Rus'” ictimaği berläşmäse räise Anatoliy Dubovskiy bolay dide:
“...General'noy Prokurature Rossiyskoy Federatsii nemedlenno naçat' rassledovanie naruşeniy so storonı sına Prezidenta – Urala Raximova, popıtki yeğo zaxvatit' vlast' v Gossobranii, o çem rassqazıwal vsem Raximov po televideniyu...Lişit' yeğo sına nezakonnıyx doljnostey v toplivno-energetiçeskom komplekse, a takje nezakonno prisvoennıyx im aksiy , denejnıyx sredstv i imuşçestva...Vmeste skajem – NET prestupnomu, zarvavşemusya rejimu Raximova...”
24nçe fevral'dä ütkän BR Däwlät cıyılışı tiräsendäge xällärne dä, yäğni Başqortstannıñ Yağulıq-energetiqa kompleksındağı köçlärneñ parlament spikerı Konstantin Tolkaçevnı üz keşelärenä alıştırırğa niätläwlären, küpçelek çığış yasawçılar Räximovlar ğailäse ğämäle dip bilgelädelär. Menä bu turıda Ufanıñ elekke vitse-merı Radmir Yangirov närsä dip belderde:
“...vremya Raximovıyx proşlo. İ gosudarstvennıy perevorot, qotorıy on “obnarujil” – eto perevorot sprovotsirovannıy v semye Raximovıyx – otsom i sınom!...”
Şulay itep, 26 fevral'dä aldan bilgelängän mitinglar şaqtıy masştablı üttelär. Bu mitingta quyılğan taläplär, xäzer inde federal' xakimiätkä genä yünältelä. Ğomumän alğanda, BR Prezidentına yasala torğan basımnı Mäskäwdäge qayber räsmi köçlär dä xuplıy, axrı. Härxäldä, Rusiä televizion kanalları, gäzitläre Başqortstandağı xällärneñ tiskäre yaqların da yış kürsätä başladılar. Başqortstandağı tatar xäräkäte dä milli lozunglarnı quyıp torıp ğomumdemokratik köräş yulına bastı. Başqortstan tatarları milli oyışmaları soyuzı räise Ramil Bignov äytüençä - Mortaza Räximovnı urınınnan quptarıp almıy torıp, tatar milli problemaların çişep bulmayaçaq.“Azatlıq” radiosı. Kärim Yawşev


text:
Rusiä demokratiäsen tatarlar niçek añlıy?
Soñğı waqıtta Mäskäwdä, Rusiädä avtoritarizm häm demokratiä yulların saylaw turında säyäsi diskussiälär bardı. Mintimer Şäymievnıñ ike atna elek ber Mäskäw gäzitendä çıqqan möhim mäqäläse moña qädär Tatarstan cämäğätçelegenä barıp citmägän ide.
“Rusiädä demokratiä yazmışları” Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymievnıñ “Nezavisimaya gazeta” da basılıp çıqqan mäqäläse şulay dip atala. Anda Rusiädäge reformalarnıñ baruına 15 yıl tulu uñayınnan, ilneñ säyäsi kiläçäge, cämğiättäge üzgäreşlärneñ prinsipları turında bara. Bu bik citdi häm tirän çığış. Avtor, Mintimer Şäymiev Tatarstan, andağı xällär, respublikanıñ mänfägat'läre, anıñ yulındağı kirtälär turında söyläp tormıy. Bu çığış Rusiäneñ qaysı yuldan kitäçäge turında. Demokratiäme, ällä diktaturamı? GKÇP fetnäsenä 15, Vladimir Putinnıñ prezidentlıqqa kilüenä 5-6 yıl ütkändä säyäsät belän qızıqsınuçılar bez qaya kildek, qaya barabız dip baş watalar. Xalıqnıñ ber öleşe säyäsätkä bitaraf häm bu bitaraflıq arta, ikençelär borçıla. Şöreplärne artıq qatı borıp, derjava, provoslav däwlät, böyek Rusiä şiğar'läre astında 37 yıl qaytudan qurquçılar da bar. Mäskäw Kremlendä ike törkem säyäsätçelär üzara bäxäs alıp baralar. Elekkege kebek ber qanat qarçığalar, yäğni qatı qul tarafdarları, ikençeläre kügärçennär, uñ köçlär, liberal' reformalar, bazar iqtisadı häm irkenräk sulış aluğa ömetlänüçelär. Mintimer Şäymiewnıñ “Nezawisimaya gazetasında” basılıp çıqqan mäqäläsendä bäxäsläşüçe törkemnärneñ isemnäre äytelmi. Medvedevnı, İvanovmı, Mironovnı? Ansın añlağan keşe genä añlıy. Mintimer Şäymiev Rusiä xalqı öçen demokratiäneñ qäderle buluın taswirlıy, ul Vladislav Surkovnıñ suveren demokratiä digän qaraşın nığıtıbraq, nigezläbräk surätli. Yäğni, ul Rusiädä demokratiä saqlanaçağına ışana, şul uq waqıtta näq şul turıda borçıla da. Şundıy ähämiätle häm tirän mäqälä yazıp Tatarstan Prezidentı Rusiäneñ Berdäm Rusiä firqäsenä tä'yäsir itärgä tırışqanı kürenep tora.
Mäqälä çığıp ike atna ütsä dä, aña cämäğätçelek mönäsäbäte, zur säyäsätçelärneñ xuplawı, yäki qarşı çığış kürenmi. Barı tik Färit Möxämmätşin ğına Berdäm Rusiäneñ töbäk bülegendäge çığışında bezdän başqa firqä yuq äle, saylanğan yuldan barabız digän fikere işetelde.
Monda iñ qızığı şul, Tatarstan respublika matbuğatı, “Qazanskie vedomosti” nı isäplämägändä, şundıy ähämiätle säyäsi mäqäläne qabatlap bastırıp çığarmağan ide. Dimäk, östä şulay xäl itkännär bulıp çığa. “Zvezda Povolj'ye” gäziteneñ pänceşämbe sanında nihayät şuşı mäqälä basılıp çıqtı. Ä bu gäzitneñ tirajı zur tügel häm säyäsi elita, ictimaği xäräkätlär genä anı uqi. Gäzitneñ baş möxärrire Räşid Äxmätäv bu mäqäläne üzençälekle, möstäkıyl', yañaça dip sanıy. Räşid Äxmätov Şäymiev çığışınıñ niçek äzerlänüe, Prezident kiñäşçese Rafael' Xakimovnıñ älege mäqälägä materiallar äzerläwdä öleşe az buluın assızıqlıy. Dimäk, Mintimer Şäymiewnıñ säyäsi qaraşlarında yaña mativlar häm çığanaqlar bar digän näticä yasarğa mömkin. Menä şuşı mäqälä häm anıñ tiräsendäge xällär turındağı üz çığışın Räşid Äxmätov “Letyat utki”, “Ürdäklär oça” dip atağan. Nindi ürdäklär, qaya oça, yäğni gäzit bitlärendäge ğäybätlär qayan kilep çığa? Säyäsi mäğlümatnıñ citmäwe xätta, respublika Prezidentınıñ citdi çığışınıñ kiñ cämäğätçelekkä barıp citmäwe bu mäsäläneñ qızıqsınunı arttıra. Nişläp alay ikän ul. Rusiädä demokratiä bulamı, yuqmı, Mintimer Şäymiev bu xaqta närsä äytkän häm suveren demokratiä turındağı bäxästä kem ciñelä, kem ciñä? Menä şul turıda mäğlümat häm fikerlär citmäw säbäple “Zvezda Povolj'ye” üz farazların yazıp çıqqan.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Peterburda tağın ber çit il keşese üterelgän
Kiç belän kibetkä ikmäk alırğa ğına çıqqan Qumar Singxqa bişme-cideme keşe höcüm itä. Kürüçelär äytüençä, yäşüsmerlärdä skinxedlar atributikası bulmıy. Başta yegetne bik qatı qıynıylar, annan berniçä tapqır pıçaq belän qadıylar. İptäşläre, berençe yärdäm kürsätep, Mariinskaya däwaxanäsenä ozatalar. Mariinskaya däwaxanäseneñ baş tabip urınbasarı Xäsän Musukaev äytüençä, yegetne arqa yaqlap yaralıylar, başlıça sul yaqtan, 3 cäräxät ütäli .Qan tamırlarına ğına tügel, yöräkkä dä zıyan kilgän.
Bügen Meçnikov medetsina akademiäsendä leksiälär bulmadı, traur iğlan itelgän ide. Köndez studentlar Akademiä yanında cıyıldılar. İndiäneñ general konsulı, akademiäneñ prorektorı häm xoquq saqlaw orğanı xezmätkärläre studentlar aldında cawap totqannar.
Älegä 105 maddä (2 bülek) - xuliganlıq buyınça cinayät eşe quzğatılğan. Ämma başqa versiälär dä inkyar itelmi, şul isäptän millätara küralmawçılıq ta. General'' prokuraturanıñ mäğlumät çaraları belän eşläw bülege xezmätkäre Viktor Potapov äytüençä, tizdän Genprokuratura Rusiä buyınça "Millätara mönäsäbätlär turındağı " qanunnıñ ütäleşen tikşerä başlayaçaq. İnspeksiäneñ maqsatı - şuşındıy faciğälärneñ çın säbäben açıqlaw.
Gölzadä Kamalova, Peterbur


text:
Memleket basşısın tañdawda Qazaqstannıñ jolı boldı. Ewropa parlamentindegi Latvïyanıñ ökili, depwtat, Qazaqstanmen jäne Ortalıq Azïya elderimen ıntımaqtastıq jönindegi EP delegacïyası törağasınıñ orınbasarı Tatʹyana Jdanok Bryusselʹdegi «QazAqparat» XAA menşikti tilşisine bergen suxbatında osınday` pikir bildirdi.
«Munday` özgerister kezeñinde (KSRO-nıñ ıdırawı - red.) köp närse tulğağa bay`lanıstı boladı. Qazirgi waqıtta şoqtığı bïik sayasatkerlerdiñ jetispewşiligi twralı pikirmen de köpşiligi kelisedi. Nursultan Nazarbaev - sonday` birtwar tulğa», - dep ewrodepwtat Qazaqstan tarïxındağı Tuñğış Prezïdenttiñ röline pikir bildirdi.
Ol «Eldi ötpeli kezeñniñ alasapıranınan aman alıp şıqqan Memleket basşısı bar Qazaqstannıñ jolı boldı», dep tolıqtıra tüsti.
T.Jdanok QR Prezïdentiniñ BUU Bas Assambleyasınıñ 70-sessïyası ayasında ay`tqan bastamalarına ay`rıqşa nazar awdardı.
«N.Nazarbaevtıñ BUU Bas Assambleyasınıñ 70-sessïyasında ay`tqan bastamaları öte mañızdı dep eseptey`min. Ol «bolaşaq qoğam» twralı öz boljamdarın ay`tıp, jaña qurılımdar twralı söz qozğay`tın sanawlı sayasatkerlerdiñ biri. Sol qasïetimen ol älemdik deñgey`degi sayasatkerge ay`naldı», - dep atap ötti Ewroparlament depwtatı.
Tatʹyana Jdanoktıñ pikirinşe, täwelsizdik jıldarı toleranttılıq pen kelisim ülgisin ilgeriletw jönindegi el basşılığı qabıldağan şaralar öz tïimdiligin körsetti.
«Älbette, özge postkeñestik eldermen salıstırğanda, Nazarbaev basqarğan Qazaqstan daw-janjalsız bey`bit jolmen öz qoğamın nığay`ttı», - dedi T.Jdanok.
Tatʹyana Jdanoktıñ pay`ımdawınşa, «Qazaqstan özge memlekettermen sätti qarım-qatınas ornatwdıñ nağız ülgisine ay`naldı». Ol Qazaqstan Respwblïkasınıñ Ewroodaqpen Keñey`tilgen seriktestik pen ıntımaqtastıq twralı kelisim bekitken Ortalıq Azïyanıñ alğaş eli ekenin eske saldı.
Derek közi:inform.kz


text:
Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralı turında mäglümät maxsus küpertelgän bulğan, digän ğäyepläwlärne Blair kire qaqtı
Ğiraq suğışı betkän sanalsa da, anıñ tiräsendä bäxäslär äle tınmıy... Bilgele bulğança, Saddamnıñ küpläp üterü qoralı suğış başlaw öçen töp säbäpneñ berse ide. Bu qoralnıñ älegäçä tabılğanı yuq. Britan deputatları Blair xökümäten Saddam qoralı turındağı mäglümätne küpertüdä ğäyepläde. Çärşämbedä Parlamentta çığış yasap Tony Blair bu ğäyepläwlärne kire qaqtı häm xökümätneñ mäsäläne tikşerüdä qatnaşırğa äzer buluın belderde.
Ğiraq suğışı başqa närsä. Bilgele bulğança Buş ta, Blair da Saddamnıñ küpläp üterü qoralın bu suğışnı başlaw öçen töp säbäp itep quydı. Suğış inde tämam, ä qoralnıñ älegä tabılğanı yuq. Britan deputatları, şul isäptän Blairnıñ üz firqädäşläre dä, Saddamnı qurqınıçraq itep kürsäter öçen anıñ turında mäglümät küpertelgän, ä bälki, suğışnı aqlaw öçen maxsus räweştä üzgärtelgän dip sanıy. Misal öçen Ğiraqqa bağışlanğan xisapta Saddam xärbilärenä ximik yä biologik qoralnı qullanu öçen 45 minut waqıt citä digän süzlär bar. Mäglüm ki, bu qoral ber tapqır da qullanılmadı, amerikan häm britan xärbiläre bar suğışnı maxsus saqlanu kieimnäre kiep çıqtı. Qayber Britan basmaları, şuşı "45 minut" kebek urınnar xisapqa östän quşıp kertelgän dip yazıp çıqtı. Bügen Parlament aldında cawap totıp Tony Blair bu ğäyepläwlärne kire qaqtı:
Audio: "Saddamğa qoralnı qullanu öçen 45 minut waqıt citä digän cömlägä kilgändä, bu cömlä xisapqa minem quşu belän keretlgän digän ğäyepläwlär tulısınça yalğan."
Blair süzlärençä, xökümätneñ ber genä äğzasınıñ da küzläw komitetı äzerlägän xisapqa qatışu tırışlığı bulmağan. Parlamentnıñ şuşı mäsäläne tikşerü niätenä ul qarşı çıqmadı, kiresençä, xökümätneñ dä bu eşkä qatnaşırğa äzerlegen belderde. Alay da Blair bu turıda mäglümätneñ kiñ cämägätçelekkä citkerelüenä qarşı çıqtı.
Ğiraqta yözlägän amerikan belgeçe eşläwgä qaramastan, ilneñ tönyağında tabılğan ike trailernı sanamağanda, Saddamnıñ küpläp üterü qoralına anıq dälillär älegäçä yuq. Bu uñaydan Blair ğına tügel, okeannıñ ikençe yağında, Buşnıñ üzenä dä köçle basım yasala. Quşma Ştatlarnıñ küzläw idaräse Pentagon suğış aldınnan äzerlägän xisaplarnı tikşerä başladı. Kongresstağı demokratlar da, respublikannar da, şulay uq mäsäläne centekläp tikşerergä çaqırdı. Tik bu tikşerülärneñ näticäse nindi genä bulmasın, alar Buşnıñ abruyın ällä ni töşermäs sıman. Amerikada ütkärelgän fiker beleşügä qarağanda 4 keşesneñ 3-se Buş Ğiraqta üzen köçle citäkçe itep kürsätte dip sanıy. Häm dä amerikannarnıñ zur öleşe, 40 protsent çaması, Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralı inde tabılğan digän yalğış fikerdä. Ciñüçe xökem itelmi?..
Ali Gilmi, Praga


text:
Mäskäwdä tatar kitapxanäse açıldı
Bügenge xäbärläremdä Mädäni üzäk kitapxanä açılu waqiğasına ayırım tuqtalasım kilä. Çönki bu tantanağa Qazannan da qunaqlar kilgän ide. Şulay uq yäşlegem şuşı mädäni üzäktä ütte dip çığış yasağan tuqsan yäşlär tiräsendäge Rawza apa Kostrova da üzeneñ istälekläre belän urtaqlaştı. Mili mädäni üzäkneñ kitapxanäse urnaşqan bülmä zur tügel. Kitapxanä mödire bulıp inde berniçä ay eşläp kilgän Nurcidä Çanışeva qunaqlarnı buş bülmädä tügel, inde kitaplar belän tulğan kitiapxanädä qarşı aldı. Çönki mäskäwlelär kitapxanä öçen yarışıp diärlek kitaplarnı öylärennän dä alıp kilälär ikän. Şul uq waqıtta Bötendönya tatar kongressı da zur külämdä yaña basmalar büläk itep birgän. Kitapxanä açılışına kilgän Tatmedia qunaqları Sömbel Taişeva häm Färit Gäräev tä, Tatarstan xökümäte tarafınnan köndälek matbuğat basmaları häm kitaplar öçen million rubl aqça bülep birelde, sezneñ kitapxanägä dä öleş çığaçaq dip wägdä ittelär. Kitapxanägä äle üzläre alıp kilgän büläklären häm küçtänäçlären tapşırdılar. Kitapxanä açılunı tantanalı itep iglan itkän milli mädäni üzäk direktorı Änwär Xösäenov berençe süzne mäskäwneñ xalıqara mönäsäbätlär institutı professorı Äbdelxan Äxtämcanğa birde. Ul da kitapxanägä kitapların büläk itte. Annan başqa yaña açılğan kitapxanägä kitaplarnı professor Äğdäs Borxanov, “İnsan” näşriäte direktorı Yaxya Gibadullin da kitergän ide. Ä menä Nekrasov isemendäge kitapxanädän kilgän ictimaği eşlär häm töbäkära bäyläneşlär mödire Älfiä Arifullina büläk itkän kitaplar xaqında ayırıp äytäse kilä.
Ğomümän, Mäskäwdäge Nekrasov isemendäge kitapxanä elek elektän tatar yazuçıları belän oçraşu häm tatar ädäbiätına bağışlanğan kiçälär ütkärü urını da ide. Anıñ fondında Mäskäwdä iñ küp sanlı tatar kitapları saqlana. Älfiä xanım yaña kitapxanägä büläk itkän kitaplarnı öyennän alıp kilgän. Bu kitaplar minem ätiem kitapxanäsennän, läkin alar añar Asiä İzmaylovadan tapşırılğan kitaplar, dide Älfiä xanım. Ul kitaplarnıñ küpçelege Asiä İzmaylovağa kitaplarıñ awtorları tarafınnan imzalar belän büläk itelgän bulğan. Anda Ämirxan Yeniki häm başqa autorlarnıñ da kitapları bar ide. Ä inde jurnalist Äxmät Ğälimov kitapxanäneñ tarixına qaytıp, Mäskäwneñ milli kitapxanäläre arasında tatar kitapxanäse iñ bay, iñ küp sanlı kitapbı bulğan kitapxanä ide dip qayber mäglümätlär belän tanıştırdı.
Kitapxanä açılışında iñ qızıqlısı, milli mädäni üzäktä yäşlege uzğan bik olı yäştäge Roza apanıñ çığışı bulğandır. Şunısın da äytergä kiräk kitapxanägä işege yanında qızıl tasmanı tuqsan yäşlek Roza Kostrova belän “Ayqay” törkemendä qatnaşuçı, biş yäşendä genä buluğa qaramastan inde “Ence börektäre” festivale lawreatı Rufiä Sitdiqova kiste. Ber qarağanda bu simwolik ähämityäkä dä iä. Dimäk buınnar bäyläneşe özelmägän häm Rufiä cıyılğan xalıqqa Ğabdulla Tuqaynıñ “Ğäli belän käcä” şiğeren dä uqıp işetterde. Min äle bu milli üzäkkä berençe tapqır ğına kilgän Qazan qunağı Tatmidea wäkile Färit Gäräevtan täesirläre xaqında soradım. Häm ul bu kitapxanä xalıq häm Tatarstan xökümäte yärdämendä tağı zurraq binalarğa küçärlek bulıp üsär, Mäskäw tatarların törle kitapları belän häryaqlap qänäğätländerer dip belderde.
Kitapxanäne tantanalı açu barlıq xalıq belän berlektä “Tuğan tele” cırın cırlaw belän tämamlandı.
Näzifä Kärimowa, Mäskäw


text:
Bu arada küp kenä illärdä professional armiä , xatın qızlarnıñ armiädäge role turında diskussilär bara .Russiä saqlanu ministırı Sergei İvanov küptän tügel genä yaña professional armiägä
xatın qızlarnı da alu ixtimale bar, ämma alar ir at belän ber yk şartlarda xezmät itä başlasa , alarnıñ başqa ölkädäge östenlekläre tuqtatılırğa tieş bulaçaq dip äytkän ide. Ğıraq suğışınnan soñ Amerikada xatın qıznıñ front sızığındağı köçlärgä qatnaşuğa quyılğan tıyu turında mätbuğatta yañadan diskussiälär qabınıp kitte , prezident Bush bu turıda generalllär qarar biräçäk dip äytte.
NYT korrespondetı Nicholas Kristof suğış qırlarınnan qaytıp amerikan armiäsendäge xatın qızlar turında qayber soraular quya. Bilgele bulğança xatın qızlar amerika armiseneñ 15%ın täşkil itä, alarğa front sızığında bulu tıyılğan kebek , suğışta aktiv wazıyfalarnıñ 30%tıyılğan , amerikan xatın qızın ülem belän näticälängän köç qullanuğa qatnaştırıluına qarşı emotsiälär bik tirän. Ğıraq suğışında äsirgä töşkän amerikan xatın qız soldatlarnıñ televidiniädä kürsätelüe älbättä bu tör xislärne köçäytte , ayruça awır rüksaklarnı xatın qız ğäskärilärneñ köçkä –köçkä kütärüenä qarşı da praktik argumentlar tabıp bulmas. Şulay da Nicholas Kristof
Xatın qız soldatlarnıñ Äfganstan vä Ğıraqtağı ğämällärenä qarap min alarnıñ xätta front sızığında bulularında 3 fayda küräm di.
Berençedän bigräk tä möselman dönyasında , xätta qanğa susağan suğışçılar da xatın qız ğäskärigä ut açu, yäisä kontrol puktlarında havağa oçurunı irleklärenä kileştermi. Näk şul säbäptän min Ğıraqqa taba barğan olı yulda maşinada xatın qıznı yanıma utırtım , teoriädä sniperlar ut açuda ikelänäçäklär , çit il şovenizmın üzebez faydasına qullanıyq.
İkençedän, bugenge suğışlar territoriägä qarağanda , kübräk keşelärne üz yağına cälep itü mäqsatında alıp barıla.Qatnaş armiälär azıraq qurqınıçlı kürenä.Britannar Basra yaqınında xatın qız soldatların bez anda köçläü yäki talau öçen kilmädek dip añlatu öçen qullandı. Öçençeden , sivil xatın qızlarnıñ qoralı bulıp bulmawın tikşerü öçen xatın qız ğäskärilär kiräk.(amerikan soldatı ğıraq yäki äfgan xatınına inde burqagıznı salığız dip äytä almıy)
Xatın qıznıñ armiädä xezmät itüenä qarşı buluçılar, änilärne suğışqa cibärü, ätigä qarağanda ğailä öçen zararlıraq, ayruça äsirgä töşkän xatın qız xärbineñ köçlänü mömkinçelege zur di. Här ike argumentnıñ da döres yaqları bar. Ämma şuluq mantıqtan çığıp qarasan , xatın qıznıñ qurqınıçlı maxallälärdä , yäki kiç, tönle eşläwe dä tıyılırğa tieş. Waşingtonda Dingez Xärbi Köçlärendä 25yıl eşläwçe Lory Manning äni suğışta digän xislär miña , tänqitläüçelärneñ inde xatın qız eşli almıy digän iske argumenttan vazkiçep yañası belän çığuların ğına añlata dip äytkän . Manning teläsez mine post-modern dip atağız , ämma min polkovnik Rhonda Cornum kebek uylıym digän.Ul xatın qız armiädä bulırğa häm suğışqa qatnaşırğa tieş digän qaraşta Rhonda xanım Farsı Qultığı suğışnda 91-nçe yılda boralağı bärep töşerelä. Anıñ kollegaları häläk bula, anıñ ike qulı sıña häm ul äsirgä töşe., seksual yaqtan ezärleklänä. Soñraq ul bik küp keşe seksual ezärleklänüne bik zur problema itä, ämma naçar eşlär isemlegendä bu ğämäl mindä şaqtıy tübändä tora dip äytkän. NYT jurnalstı Kristof äsirgä töşkän xatın qız soldatlarnıñ köçlänü häväfe zur bulsa da , Ğıraqtağı sonğı täcribä näk kiresen kürsätä , xatın qız xärbineñ simpatiä uyatu ixtimale dä bar di. Ğıraqlı doktor , äsirgä töşkän Jessica Lynchne jälläp, üz tormışın qurqınıç astına quya häm anıñ qotqarıluı öçen yardäm itä, ämma Jessica urınına dingez pixotasınıñ zur, yämsez sası isle ir atı bulsa ide doktor üz tormışın qurqınıç asıtna quymas ide dip äytä jurnalist. Älbättä borçılu tudırğan mäsälälär yuq tügel. ‘İr –at, xatın qız vä suğış ‘isemle kitapta xatın qız soldatlarnıñ 10% ber yk waqıtta qorsaqqa qala dip yazılğan, bu älbättä baytaq küpertelgän . Ämma ğomumän alğanda xatın qıznıñ fizik yaqtan zäğifräk buluı , bigräk tä awır rüksaklar , yäki yaralanğan kollegaların kütärü alar öçen problema bulıp tora. Bügen küp kenä xatın qız jurnalistlar, fotograflar suğış zonasında bu inde kirtälärneñ yış qına bezneñ başta bulğanın kürsätä. Ayruça suğışqa barunıñ ber säbäbe , bäyälärgä turılıqlı bulu .Misal öçen- här kem öçen tigezlek , bezneñ soldatlar çit il xalqına bu kündermäne tapşırırğa tırışa digän fikerdä Nicholas Kristof . Prezident Bush atnakiçtä Quşma Ştatları armieädä xatın qız xärbilärne front sızığına yaqınlaştru mäsäländä qağıydälärne üzgärtergä tieşme digän mäsälädä generallär , komandirlar qarar birergä tieş dip äytkän. 1991-nçe yıldağı suğıştan soñ, kongress xatın qıznıñ cäyevle ğäskär, artilerie häm mäxsus köçlärdä suğışqa qatnaşuın tıyğan ide, tıyuğa qaramastan küp kenä xatın-qız qaynar suğışqa qatnaştı. Amerikan armiäsendä xatın qız xärbi-politsiä berlekläre belän citäkli, suğış oçqıçlarında pilot ,front sızığındağı xärbilärgä täminat tapşırğan yök maşinası şöfere , yäki suğışqa baraçaq rekrutlarnı künegüdän ütkärä. Xatın qız ximik belgeçlär ağulanğan urınnarğa cibärelä ala , suğış boralaqları pilotları cäyevle ğäskärilärne qaynar noqtalarğa transportlıy älege köndä. Jurnalistlar, Ğıraq suğışınnan soñ cämäğätçelektä xatın qız ğäskärilär turında barğan diskussiälärne küzdä totıp Aqyort süzçese Ari Fleischerden xärbilär mäsäläne tikşerä başladımı dip sorasalar da , ul äytä almim digän.
Färidä Xämit, Praga


text:
Yazmalar data buença cıelgan: CишәMбe, 03 ГыйHBap 2017
-
Tuğan telgä mäxäbbät, üz ana telendä spektakl'lär uynawdan başlana, dip sanıy Leninoğorsk şähäre «Aysılu» balalar teatrı citäkçese Zömärä xanım Şäräpova.
CишәMбe, 03 ГыйHBap 2017
-
Mäğärif ölkäse – iñ zur üzgärtep qorular kiçergän tarmaqlarnıñ berse. Belem birü sıyfatın üsterü yünäleşendäge eş ber minutqa da tuqtalmıy kebek. Härçaq nindider yañalıq, üzgäreş. Federal' däräcädä dä, respublika külämendä dä qabul itelgän qararlar belän äledän-äle uqıtuçılarnı da, uquçılarnı da «söyenderep» toralar. Ämma mäğäriftäge qayber başlanğıçlar qarşılıqlı fikerlär uyatsa da, älege ölkädäge uñay üzg
CишәMбe, 03 ГыйHBap 2017


text: Ber törkem dürtöylelär ğädellek ezläp Rusiä Prezidentı, General prokuratura häm Keşe xoquqların yaqlawçı oyışmalarğa möräcägät itkän idelär. Alarnıñ bu adımın rayon başlığı Rawil Däwlätov üzeneñ abruyınnan kölü dip mäxkämägä birde. 20 dikäber mäxkämä utırışı berniçä keşedän Rawil Däwlätovqa aruyın töşerü öçen aqça tülätü turında qarar çığardı. Anda ber pensionerdan 1 000 sum, TİÜ räise Vener Fättaxovtan 50 000 sum aqça tülätergä dielgän. Berniçä keşe belän mäxkämäläşülär däwam itä. Fättaxov respublikanıñ, Rusiäneñ yuğarı mäxkämälärenä, alarda da ğädellek tabılmasa Awropa mäxkämälärenä qädär barıp citäçäklären ireşterde.