text:
Respubliqala lğotağa xoquqlı watandaştarźı darıuźar menän tämin iteü mäsälähe haman könüźäk bulıp qala- darıuźarğa sirat kämemäy. Äle Başqortostanda lğotlı watandaştarźıñ 430 meñdän aşıuı öśtälmä darıuźar menän tämin iteü proğrammahına inderelgän. Bıyıl ularźı xeźmätländereü ösön federal qaźnanan tağı la 200 million hum aqsa bülenäsäk. Xeźmät häm xalıqtı sotsial yaqlau ministrı Fidus Yamaletdinov äyteüensä, ägär watandaştar sotsial paqetqa öśtönlök birmähä, bınday sirattar źa bulmaś ine. Bınan artaban 2008-se yılğa darıuźar qaytartıu buyınsa auqtsion yäki qonqurstar uźğarıu wäkälättäre il töbäktärenä tapşırıla. Proğrammanıñ ütäleşen küźäteü buyınsa Ministrlıqta maxsus ştab töźölä.
Baytulla Fatqullin, Öfö


c: text/html

text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda mahkeme «maşina yaquvı» işi boyunca şeklenilgen eki kişiniñ apiste bulunma müddetini uzattırdı. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Qırımtatar Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev bildirdi.
«Eki kişiniñ apiste bulunma müddetini endi uzattırdılar – iyül 23-ke qadar. Şimdiki vaqıtta, ihtimal, aynı böyle tez şekilde üçünci kişiniñ de müddetini uzattıracaqtırlar. Alvapov ve Kudrâşovnıñ müddetlerini uzattırdılar, şimdiki vaqıtta Butnikniñ meselesi çezile», – dedi Smedlâyev.
Yanvar 23-te Alupka ve Simeizde üç yerli sakin yaqalandı, olarnıñ arasında 21 yaşındaki qırımtatar kişi Muyedin Alvapov oldı, olarnı Qırımnıñ cenüp yalısında maşinalarnı yaqqanlarında qabaatlaylar. Umumen olaraq, 2016 senesi yanvar ayında Büyük Yaltada 12 maşina yandı.
Zair Smedlâyevniñ bundan evel Facebook saifesinde yazğanına binaen, «Muyedin yanvar 23-ten başlap SİZOda bulunğanına baqmadan, maşinalarnı ateşke berüvlerniñ sayısı eki qat ziyade oldı! Aynı bu iş boyunca Çelâbinsk şeeri sakini de yaqalandı, onı ava limanında tuttılar».
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aqmescit – Qırım «akimiyetini» doğrudan-doğru teñqid etmege yasaq etilgeni içün, qırımlılar kendi fikirlerini sözsiz ifadelemege ögreneler. Ukrain milliy urbasını kiygenler, maşinadaki qırımtatar bayrağı, sarı-mavılı tüslerdeki fes – bunıñ episi Qırım sakinleri içün yalıñız urba, eşya, mot tüsler degil de, bu sırlı timsallerdir. Em başqalarına, em de özünkilerine bildirmeler yollanıla. Qırım.Aqiqat saytı qurumğa qarşı timsaller vastasınen alıp barılğan küreşniñ eñ parlaq nümünelerini ketire.
Aqmescitniñ bir qısımlarından birinde çoqqatlı evniñ üstünde «Birlikte raşizmge qarşı» yazısı ile büyük graffiti peyda oldı. Diger misal, Yaltağa alıp ketken yolda prezident Putinni söggen bir sıra yazılarnı köre bileler.
Bağçasaraynıñ Lenin meydanındaki abide üstüne daa mart ayında boya tökülgen edi. Şeer şurasınıñ abadanlaştıruv idaresinde yerli bücetten tamir işleri ve abideniñ yañartuvına para yetmegenini bildireler. Demek, İliç öyle de renkli turacaq – vaqıt ve ava sabıq yetekçiniñ üstünden kimniñdir nefretini silip olamazlar.
Sevgi ve nefret aqqında
Mühbir Aleksina Dorogan timsaller tilini meslekdeşlerni tapmaq ve siyasiy mevamını bildirmek içün qulana. O şeerde yürgende ve iş ziyaretlerde sarı-mavılı tüslerde urbalarnı kiye. Ve atta ilvanları milliy üslüpte yapılğan.
«Soqaqta kezgende, ukrain timsallerni körgen bazı adamlar maña baqıp qalalar. Misal içün sarı-mavılı festeki «Ukraine» yazısı ya da boynumda milliy timsalni köre bileler. Menimce, ep bir bunı yapmağa kerek, çünki maneviy cietinden bizim içün bu müimdir», – dey mühbir. Amma, adamlar ukrain şeylerge sevgilerni köstermege qorqalar, «imayeciler» yanında vışivankalarnı kiyip yürmege saqınalar».
Kimge cenk, kimge ticaret, kimge siyaset
Aqmescitniñ soqaqlarında yaş qız ve oğlanlar yürip, maşina saiplerine rus ve qırımtatar bayraklarnı satın almağa teklif eteler. Timsaller küreşinde bu eñ çoq alınğan şeydir. Bir qaç ruble berip, bütün Qırımğa siyasiy baqışını, milletini tanıttırıp, mart 16 künü referendumğa barğanıñnı ya da yoq bildire bilesiñ.
Bugünki künde eñ büyük ihtiyac – qırımtatar milliy timsallerinen yaraştırılğan şeylerde duyula. Aqmescitte «Terciman» tükânınıñ satıcıları qayd etkenleri kibi, mayısnıñ başından Bayraq kününe qadar müşteriler daa çoq bu soy mallarnı satın almaqtalar – şerit, urba, işaret, bayraqlar sayılı künlerde baştahtalardan ğayıp oldılar.
Rusiye veteranları firqasını temsil etken İ.V. Rezâpov degen bir yaşnıñ yüzü bir çoq şeerlerdeki bilbordllarda peyda oldı. Amma, qırımtatarlarnıñ toplu yaşağan Bağçasarayda, teşviq etmek maqsadında ihtimal, bilbordnıñ eñ yuqarı köşesinde – Geray hanlarnıñ sülâle timsali – tamğa yerleştirildi.
Rezâpovğa kim bunı tevsiye etkeni belli degil. Amma, qırımtatarlarnıñ diqqatını celp etmek maqsadı olsa, maqsadına irişmez, ğaliba. Qırım.Aqiqat yerli sakinlerden birinden, saylavaldı teşviqatta qırımtatar milliy timsallerniñ qullanuvına munasebeti aqqında sorağanda, o «sığır üstüne eger qoysañ da, at olmaz» dedi.
Qırımnıñ işğali qırımlılarnı kene de tamırlarını añmağa mecbur etti – ekspert
Psihologiya ilimleri namzeti Olga Duhniçniñ fikirince, Rusiyeniñ Qırımğa kelüvi «biz kimmiz» sualine qaytmağa mecbur etti. Şu sebepten yerli eali içün kendi mevamını köstermege müimdir.
«İnsannıñ üstündeki timsal – adam aqqında malümatnı eñ tez vaqıt içinde yetkizdire. Eñ ağır vaziyetlerde, insannıñ sıfatı onıñ cemiyetniñ qaysı qatlamlarına ait olğanını köstere. Ekinciden, Qırımğa daa yaqın olğan şey, adam avtoritar bir cemiyetniñ içine tüşse, fikirini açıqçasına bildirmege havflıdır. Onıñ içün adamlar timsallerni işletip, em noqtai nazarını bildireler, em de digerlernen bir fikirde olğanlarını numayış eteler», - dep añlattı mütehassıs.
Közeticiler ve yerli sakinler qayd etkenleri kibi yarımadada rusiyeli bayraqlar ve georgiy şeritlerniñ sayısı bayağı eksildi. Amma, devlet binaları ve merkeziy meydanlarda ep bir yelpirep turalar.


text:
Bu aqta Konstantinovnıñ matbuat kâtibi Oksana Korniyçuk bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, oturış Rusiye Federatsiyasınıñ subyektlerinen bağlı qanun çıqarıcı sualler ve içtimaiy - iqtisadiy inkişafınen bağlı meseleler baqıldı. Qayd etmek kerek ayırı yerni bu sefer Toplaşuvda Qırım cumhuriyeti aldı. Anneksiyanıñ neticeleri aqqında Konstantinov bildirecek.
Toplaşuvda Qırımnıñ Rusiyege kirip qanun çıqarıcı ölçüleri boyunca onıñ uyması ve inkişafı, qanuniy, siyasiy, iqtisadiy, içtimaiy, maliyeviy sistemalarnıñ deñişmesi kibi mevzularğa ayırı emiyet berildi. Şu maruzanen Qırım parlamentiniñ spikeri Vladimir Konstantinov çıqışta bulunacaq,- deñile mesacda.


text:
Saq
Saq (ukraince Cakи, rusça Cakи) – Qırımnıñ ğarbiy yalısında, Qara deñizden 4-5 km uzaqlıqta bulunğan şeerdir, belli kurort. Qırımnıñ paytahtı olğan Aqmescit ve Saq arasındaki mesafe 45 km.
Coğrafiya[deñiştir | kodunı deñiştir]
İklim[deñiştir | kodunı deñiştir]
Saq iklim ve tabiat şaraitlerinen Kezlevge beñzey. Mında yalı boyu - çöl iklimi, pek qurğaqlı, yımşaq qış ile. Avanıñ orta yıllıq arareti +11,2 °C; yaz aylarınıñ orta arareti +22 °C, qış aylarında ise ava arareti sıfırğa yaqın ola. Yıl devamında küneşli saatlarnıñ orta miqdarı 2500.
Tarih[deñiştir | kodunı deñiştir]
Tarihçılar şimdiki Saq bulunğan topraqlarında insannıñ birinci yerleşmeleri ne zaman peyda olğanını daa tayinlemediler. Qırım Hanlığı devrinde Saq Mansur sülâlesine ait olğan köy edi. 1827 senesi Saqta Rusiyeniñ birinci çamur şıfahanesi quruldı. Qırım cenki olğanda Saq ve Qızıl Yar gölleri arasına, aylar devamında Aqyarnı qamaçavğa alğan koalitsiyanıñ ordusı kelip çıqtı. Mında 1855 senede fevralniñ başında, Kezlevde bulunğan duşmanlarnıñ ücüm etmesinden evel, general S.A. Hrulevniñ askerleri buluna ediler. Duşmanlar tarafından açılğan ateşler neticesinde Saq viran olundı. Qırım cenkinden soñ qırımtatarlarnıñ icretiniñ ekinci dalğası yüz berdi ve qırımtatar ealisiniñ çoqluğı Saqnı terk etti. Berbat olğan, taşlanğan qasaba yavaş tiklendi. 1858 senesi mında Poltava guberniyasından muacirler, soñra Konstantiniyeden (İstambuldan) köçip kelgen yunanlar peyda oldı.
Eali sayısınıñ dinamikası[deñiştir | kodunı deñiştir]
- 1805 — 396 kişi (378 qırımtatar, 16 çingene, 2 esir)
- 1926 — 2450 kişi (1792 rus, 327 ukrain, 112 qırımtatar, 52 ermeni, 48 yeudi, 14 alman, 12 eston)
- 1939 — 7786 kişi
- 1971 — 25 800 kişi
- 1989 — 33 690 kişi
- 2001 — 28 522 kişi
- 2006 — 26 400 kişi (66 % ruslar, 25 % ukrainler, 6,5 % qırımtatarlar, 2 % beloruslar, olardan ğayrı ermeniler, yunanlar, yeudiler, lehler, qaraylar ve qırımçaqlar)
Kurort saası[deñiştir | kodunı deñiştir]
Saq minerallı yalı boyu çamurlarınen belli eski kurorttır. Mında çamur şıfahanesi, suv şıfahanesi, bir qaç sanatoriy bar. Saqnıñ tuzlu gölüniñ tübü mineral çamurnıñ qalın qatlamınen qaplandı. Bu çamur unikal siyrek şıfalıq hasiyetlernen ayrılmaqta.
İqtisadiyat[deñiştir | kodunı deñiştir]
Şeerde Qırımnıñ eñ büyük himik zavodlarından biri bar. Mineral çeşmeler esasında mineral suvnı çıqarğan zavod çalışa. Saqta Qırımda ve Qırım tışında belli olğan "Krımskaya" («KpыMckaя») adlı mineral suv çıqarıla.
Naqliye[deñiştir | kodunı deñiştir]
Şeerde demiryol vokzalı, avtovokzal bar. Şeer yollarınıñ uzunlığı – 62 km.
Mahsus itibarğa lâyıq yerler[deñiştir | kodunı deñiştir]
Şeerde terek ve çalılarnıñ seksenge yaqın çeşitinden ibaret olğan Kurort parkı bar.
Lesâ Ukrainka ve Nikolay Gogol Saqta tedaviylengenini hatarlatqan abideler bar.
Beşinci kilometrde deñizcilerniñ, deñiz desantınıñ qaramanlarınıñ abidesini köre bilirmiz.
Bağlantılar[deñiştir | kodunı deñiştir]
Atıflar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/MZmdFJyI/chisl_%D0%9C%D0%9E_Site_01-01-2021.xlsx


text:
Abdiraxman Ja'miy
Abdiraxman Ja'miy - ta'jik xalqının' shayırı.
1414-jılı Xorasannın' Jam qalasında tuwıladı. Ja'miydin' balalıq da'wirinde shan'arag'ı Xiratqa ko'ship keledi. Ol Xirattag'ı Dilkash ha'm Samarqandtag'ı Ulug'bek medresesinde oqıp ta'lim aladı. Ja'miy putin ku'sh-quwatın ilimge, ko'rkem do'retiwshilikke bag'ıshlaydı, til ha'm a'debiyat, filosofiya, matematika, astronomiya ha'm basqa pa'nler menen shug'ıllanadı. Kitap Ja'miydin' en' jaqın dostı boladı.
Ja'miy bir qatar ko'rkem ilimiy ha'm turmıslıq shıg'armalar do'retti. Ol ko'pshilik ilim ha'm a'debiyat tarawlarındag'ı adamlarg'a ustaz boldı. Onın' jeti da'stannan ibarat "Havt avrang" atlı lirik divanları "Ba'ha'rstan" atlı prozalıq-ta'rbiyalıq (didaktikalıq) do'retpeleri ken' abıray-ataqqa iye boldı. A.Ja'miy 1492-jılı Xiratta qaytıs boladı.
A.Ja'miydin' ko'rkem do'retiwshiligi ta'jik xalqının' ma'deniy tariyxında g'ana emes, al pu'tkil orta shıg'ıs ma'deniy o'mirinde u'lken waqıya boldı. Onın' do'retpeleri Orta Aziyadag'ı ko'pshilik xalıqlarg'a ken'nen ma'lim. A.Ja'miy A'liysher Nawayının' zamanlası, ustazı, dostı boldı. Nawayı Ja'miydi ustaz, ullı so'z zergeri (ustası) dep bahalag'an. Ja'miy de Nawayını ullı so'z ustası sıpatında ko'rsetti. Og'an arnap ayırım shıg'armalar jazdı. Ol Nizamiy Ganjaviy, Xısraw Dehlaviyden keyin shıg'ıs a'debiyatında "Xamsa" jazg'an u'lken talant iyesi edi.


text:
İMFneñ idari citäkçese Dominique Strauss-Khan, kiçä mäğlümat çaraları aldında yasağan çığışında ägär dä bäyälärnen artuı mäsäläsenä qarşı çaralar kürelmi ikän, bu kiyerenkelek uzğan 5 yäisä 10 yıl eçendä dönyada qazanılğan barlıq täraqqiätne bötenläy yuqqa çığaraçaq dip belderde. Ul şulay uq bu problemnıñ ictimağiy problemnärgä häm xättä suğışlarğa etärä alaçağı turında kisätte.
Dönya Bankı aşamlıq bäyäläre mäsäläsen söyläşä
İMFneñ idari citäkçese Dominique Strauss-Khan, kiçä mäğlümat çaraları aldında yasağan çığışında ägär dä bäyälärnen artuı mäsäläsenä qarşı çaralar kürelmi ikän, bu kiyerenkelek uzğan 5 yäisä 10 yıl eçendä dönyada qazanılğan barlıq täraqqiätne bötenläy yuqqa çığaraçaq dip belderde. Ul şulay uq bu problemnıñ ictimağiy problemnärgä häm xättä suğışlarğa etärä alaçağı turında kisätte.


text:
Keçken yıl Qırımda 43 adam siyasiy ve diniy sebeplerge köre apis etildi, bildire Qırım uquq qoruyıcılar gruppası.
İmayecilerniñ malümatına köre, mabüslerni resmiy olaraq türlü cinaiy meddelerge köre qabaatlaylar.
"36 adam - musulman teşkilâtlarına aitliginde qabaatlanğan: 2 adam - Noman Çelebicihan adına batalyonda iştiraginde qabaatlana: 4 adam - Ukraina içün diversiya ve casuslıqta qabaatlana: 1 adam - rusiye işğalci orduları abidesine ürmetsizlik etmekte qabaatlana", - denile uquq qoruyıcılar gruppasınıñ Facebook beyanatında.
Başqa 10 qırımlığa şartlı apis ya da cöremeler maküm etildi.
Uquq qoruyıcılar Rusiye nezaretinde olğan Qırım mahkemeleriniñ siyasiy sebepli ve diniy cinaiy taqibat çerçivesinde umumen 147 apis etüv qararını qayd etti.
"Mabüslerniñ bazıları qanunsız Rusiyege çıqarılğanından sebep, qırımlılarnı apis etmek qararları Rostov vilâyeti ve Moskova mahkemelerinde alına edi. Qırım uquq qoruyıcılar gruppası Rusiye mahkemelerinde siyasiy sebepli ve diniy cinaiy taqibat çerçivesinde 151 apis etüv qararını qayd etti", - aytıp berdiler gruppada.
Rusiye apsinden azat etilgen qırımlı ukrain rejissöri Oleg Sentsov yanvarniñ 24-nde New Yorktaki BM merkezinde Ukrainanıñ halqara ortaqlarını Rusiye tutqan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilüvi içün küreşmege devam etmesine çağırdı.
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ farqlı sayısı aydınlatqan edi: 113-ten 115-ke qadar, 80-den çoq – qırımtatarıdır. Qırımtatar resurs merkeziniñ cedvelinde 86 qırımlı siyasiy mabüs bar. Qırım aq qorçalayıcı gruppası da aynı raqam aqqında ayta.
Aq qorçalayıcılar ve advokatlar bu cinaiy davalarnı siyasiy, milliy ya da diniy sebeplerden taqip dep adlandıra. Rusiye akimiyeti bu sebeplerni inkâr ete.


text:
İşğal etilgen Qırımda Qırım devlet tibbiy universitetiniñ student ve ocaları dekabr 10 künü narazılıq numayışına çıqtılar. Qırım.Aqiqat mühbiri bergen malümatına köre, mitingde universitetniñ Qırım federal universiteti terkibine kirsetilmesine qarşılıq bildirildi.
Aliy oquv yurtunıñ studentleri aytqanı kibi, olar numayışnı Aqmescitniñ merkeziy meydanında keçirmege planlaştıra edi. Amma olarğa meydan yañı yıl munasebeti ile keçirilecek tedbirler içün azırlanğanını aytıp, mında mitingni keçirmege izin bermediler. Bunıñ yerinde şeer akimiyeti kelecekte ekim olacaqlarğa numayışnı şeer civarında keçirmege teklif ettiler, amma student ve ocalar razı olmadılar. Neticede numayışnı universitet meydanında keçirmege qarar aldılar.
«Biz, akimiyet bizni eşitmegence, numayışnı kene ve kene keçirmege qarar aldıq. Biz universitetimizniñ Qırım federal aliy oquv yurtunıñ terkibine kirsetilmesine qarşı çıqamız. Bu aliy oquv yurtumıznıñ halqara statusınıñ yoq olacağına ketirecek. Bundan da ğayrı, bu al kelecek ekimlerniñ seviyesine de tesir eter», – dep ayttı üçünci kurs studenti Natalya.
Bu kibi fikirni universitetniñ diger studentleri de bildirdi.
«Tibbiy universitetimizniñ federal aliy oquv yurtunıñ terkibine kirsetilmesine qarşımız. Ekim olmağa isteyimiz, oca degil, bu seneniñ soñunda oca diplomını degil de, ekim diplomını elde etmege isteymiz», – dep ayta universitetniñ studenti Elnara.
Narazılıq numayışnıñ iştirakçileri Rusiye prezidenti Vladimir Putinge muracaatnı imzaladılar. Şimdi teşkilâtılar Rusiye akimiyetiniñ seslenüvini bekleyler.
Evel aytılğanı kibi, Qırım federal universiteti Rusiye akimiyetiniñ 2014 senesi avgust ayında Tavriya milliy universitetiniñ negizinde teşkil etildi. Onıñ terkibine yarımadanıñ daa beş aliy oquv yurtu kirdi.
Planlaştırılğanı kibi, QFU terkibine Qırım tibbiy universiteti kirmek kerek edi, amma onıñ yolbaşçılığı, oca ve studentleri akimiyet teklifine qol tutmadılar. Sentâbr ayından universitette aliy oquv yurtunıñ federal olmasına qarşı numayışlar keçirile.


text:
Rusiyede mahküm etilgen Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Teymur ve Uzeir Abdullayevlerniñ anası Dilâra Abdullayeva iyülniñ 29-nda Ukraina prezidentiniñ ofisi ögünde ekinci bir kişilik narazılıq aktsiyasını keçirdi. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri haber etti.
Dilâra Abdullayevanıñ bir kişilik piketi saat 11-den saat 2-gece devam etti.
«Bugün ekinci kere Prezident ofisi ögünde bir kişilik piket keçirdim, anda üç saat turdım. Yanıma Anton Körineviç keldi, mennen laf etti, oğullarım aqqında aytıp berdim, siyasiy mabüslernin azat etilmesi içün neler yapılğanı aqqında soradım. Yarın kene kelecegim», – dedi o.
Rusiyede mahküm etilgen Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Teymurve Uzeir Abdullayevlerniñ anası Dilâra Abdullayeva iyülniñ 28-nde Ukraina prezidentiniñ ofisi ögünde başlatqan bir kişilik narazılıq aktsiyasını devam etmege niyetlene.
Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ ükmüni 2019 senesi iyün ayında çıqardı. Daa soñra Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımlılarnıñ ükmüni deñiştirdi.
Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñ ükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi bu davanıñ bütün mabüslerini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Kireç
Keriç (rusça Kepчb, qırımtatarça Keriç, Kepич, elekke isemnär: italiança Bosphoro Cimmerio, Vospro, Cerchio, Cherz) - Qırımda, Keriç yarımutrawında, Keriç buğazı yarında urnaşqan şähär. Keriç şähär şurasınıñ üzäge.
Keriç - dönyanıñ iñ borınğı şähärläreneñ berse. Keriç cirendä küp tarixi häykällär urnaşa.
Böyek Watan suğışınıñ Şähär-Qaharmanı.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Keriç cirendä 100-40 meñ yıllıq tabıldıqlar açılğan.
VII b.e.q. Keriç urınında grek kolonistları Pantikapey şähären nigezlägän. Akropol tawda urnaşqan bulğan, şul tawı xäzer Mitridat dip yörtelä.
370 yıllarda hunnar höcüme näticäsendä qala zur zıyan kürgän.
VI ğasırda qala Rim (Vizantiy) imperiäse xäkimiäte astında bulğan.
İmperator Yustinian I biredä Bospor kirmänen tözärgä boyırğan.
VIII ğasırda şähär Xäzär qahanlığı tä'sirenä Qarşa yä Çarşa iseme astında kergän.
IX-X ğasırda slavän Tmutarakan' kenäzlege yoğıntısı astında kerä, slavännar qalanı Korçev dip atağannar.
XII ğasırda qala yänä Vizantiä tä'sire astına qayta.
1318 yıldan - Genuya koloniäse.
1475 yılda Ğosman imperiäse genuya koloniälären basıp ala.
1701 yılda Yaña-Qala (Yeni Kale) kirmäne tözelä.
1774 yılda Rusiä Qırım xanlığın basıp ala.
1783 yılda Keriç Tavriä gubernasına kerä.
- Töp mäqälä Qırım suğışı
1855-1856 yılda Qırım suğışında Keriç şähäre ingliz-frantsuz-törek ğäskärläre tarafınnan basıp alına hän talana.
1941-1945 yılda Keriç - qanlı suğışnıñ urını. Böyek Watan suğışı näticäsendä Keriç cimerelä (85% bina). Alman okkupatsiäse näticäsendä 15 meñ keşe üterelgän.
- 1944 yılnıñ 11 aprelendä sovet ğäskäre qalanı azat itä.
- 1973 yılda Keriç şähärenä qaharman-qala iseme, Lenin ordenı häm Altın yoldız birelä.
- 1974 yılda Keriç şähärenä berençe däräcädäge Böyek Watan ordenı birelä.
Şähär klimatı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Küreneşlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Crimea Kerch Ajimushkay stone quarry WWII memo-05.jpg
Acimuşqay taş çığaru urınınıñ saqlawçılarına häykäl
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- CaйT KepчeHckoro ropoдckoro coBeTa 2011 eлHың 25 Hoябpb kөHeHдә apxиBлaHraH.
- CTapaя Kepчb — фoTorpaфии, cxeMы и pиcyHkи Kepчи koHцa XIX — Haчaлa XX BekoB.
- Kerch.me — kaTaлor caйToB ropoдa.


text:
Qazannıñ yawlap alınuı
Qazannı yawlap alu - Yawız İvan citäklägän urıs ğäskäre Şahğäli ğäskäre qatnaşında Qazan şähären basıp alu, Qazan xanlığına Rusiä patşalığı yawlarınıñ soñğı etabı, 1545-1552. yıllardağı yawlarnıñ näticäse.
1552 yılnıñ 22 avgust (gregorian 2 sentäber) - 2 oktäber (gregorian 13 oktäber) arasında Qazan qamalışta bula.
Qamawçı Urıs ğäskäriläre yağında barlığı 150 meñ çaması suğışçan köç: ere cilbiläwçe feodal atlıları (şul isäptän Şahğälineñ Tatar atlıları), Strelets (uqçılar) polkları. Şähärne saqlawçılar yağında Yapança bäk atlıları, Yädegär Möxämmäd xan belän kilgän Nuğay atlıları häm şähär xalqı (barlığı 33 meñ çaması).
Mäskäwlelär 22-23 avgustta Qazan diwarlarına yaqın uq kilälär, 29 avgustta şähärne tupqa tota başlıylar. Qamalışta qalğannarğa şähär tışınnan yärdäm itep toruçı Yapança atlı ğäskär 30 avgust belän 6 sentäber aralarında tar-mar itelä.
2 oktäberdä Atalıq häm Nuğay qapqaları yanında Qazan Kirmäne diwarları şartlatıla, Urıs suğışçıları şähärgä bärep kerä, Yädigär Möxämmät xan häm Zäynäş morza äsir itelälär. Şähärne saqlawçılardan keçeräk ber törkem Urıs polkları belän qaharmannarça suğışa-suğışa qamalıştan çığıp qotıla. Şähär xalqınıñ küpçelegen urıs suğışçıları qırıp-üterep beterä, öleşçä äsir itä. Şähär tulısınça talana, yandırıla.


text:
Noyabr 11-inde Rostov-na-Donu şeeriniñ SİZOsında bulunğan ekinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçisi Seyran Saliyevni kartserge oturttılar. Bunı advokatı Emil Kurtbedinov haber etti ve müşterisi kartserde beş kün devamında tutulacağını qoştı.
Seyran Saliyevniñ qadını Mümine Saliyeva, Qırım.Aqiqatqa tefsir bererek, aqayını saat içün kartserge oturtqanları aqqında aytıp berdi.
"SİZO kameralarında sıq-sıq tintüvler yapıla. Tintüvlerniñ birisinde aqayımda saat taptılar. O, saat, namaznı vaqtında qılmaq içün kerek, dep añlattı. Añlağanıma köre, qaravullar, saatnı qaytaracaqlar, dep ayttılar, amma qaytarmadılar. Aqayım, buña narazılıq kösterip, sayuv vaqtında kamerağa kirmekni red etti. Bunıñ içün onı kartserge oturttılar", - aytıp berdi Mümine.
O qoştı ki, noyabr 15-inde Rostov-na-Donu mahkemesi, ekinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası"nı baqıp başlaycaq.
Mümine Saliyeva, Seyrannıñ anası onen körüşmege istegenini ayttı, amma kartserde bulunğance, körüşüvler ve yollanmalar yasaqtır.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.


text:
Cuma künü, iyülniñ 12-nde, Ukraina Nazirler şurasınıñ 16 yaşını toldurmağan insanlarnıñ ilhaq etilgen Qırımnıñ memuriy sıñırından keçüv tertibine deñişmeler kirsetken №474 qararı işke tüşürildi.
Bu aqta Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Ukraina Nazirler şurasınıñ qararına binaen, 16 yaşını toldurmağan bala Ukraina pasportı ve Ukraina çetel pasportını resmiyleştirmek içün keçiş noqtasında doğuv şeadetnamesini, em de yanında olğan şahısnıñ pasportını kösterip, ilhaq etilgen Qırımdan çıqa bile.
Bütün kerekli vesiqalarnı Devlet migratsion hızmetiniñ bölügine bergen soñ bala ana-babasınen beraber Qırımğa qayta ve pasport vesiqaları azır olacağını bekley.
Qırımdan çıquv Devlet sıñır hızmetiniñ hadimi bergen razılığı esasında olacaq, kirüv ise – bala muracaat etken yerde Devlet sıñır hızmetiniñ territorial bölüginiñ vesiqası esasında.
Bundan evel 16 yaşını toldurmağan balanıñ Qırımdan çıqması içün Ukraina vatandaşı pasportı ya da Ukraina çetel pasportı, ana-babası ya da diger qanuniy vekilinen beraber balanıñ yol vesiqası olmaq kerek edi.


text:
Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi aprelniñ 24-nde eki yıldan berli SİZOda tutılğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ cezasını ev apsine deñiştirmege razı olmadı. İmaye tarafı mahkemeniñ bu qararını «tam bir ırqiy ayırım» dep adlandıra, dep bildirdi Facebooktaki video muracaatında Nikolay Polozov.
«İmayeniñ fikirince, Birleşken Milletlerniñ halqara mahkemesi çıqarğan qaarı «Çiygoz davası» ve «fevral 26 davasına» dos-doğru tesir etmekte. Mahkümler sırasında ancaq qırımtatarlar bar, lâkin bu vaqialarda farqlı millet vekilleri iştirak etkeni bellidir. Bu vaqialardan bir qaç kün ögüne halq göñüllilerini, Qırım samooboronasını teşkil etkenler qırımtatarı degiller, raqiplerni faal areket yapmağa çağırğanlar da olar degil. Bunı Sergey Aksenov reberiyetinde halq göñüllilerniñ temsilcileri yapqan edi», – dedi Polozov.
O, Birleşken Milletlerniñ Halqara mahkemesi Qırımdaki Rusiye akimiyetiniñ Çiygozğa nisbeten yapqanlarına qıymet kesecegine ümüt ete.
Advokat qayd etti ki, Meclis reisiniñ muavini eki yıl ve üç ay devamında apiste yata.
«Prokuratura ve mahkemeniñ Çiygoznı apiste tutmağa devam etmek içün cinaiy-protsessual kodekske uyacaq bir sebepleri yoq, tek bir qabaat ağırlığı. Bu davanıñ şahısları apiste degil, o, ise qaldı, maña köre, Rusiye akimiyetiniñ siyasiy bir maqsadı bar», – dep ayttı advokat.
İmaye tarafı Çiygoznıñ cezasını deñiştirmege muracaat etmege devam etecek, dep bildire advokat.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, şu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqqan edi.
Rusiye mahkemesi iyül 20-de qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige böldi: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Rusiye politsiyası yanvarniñ 2-nde Qarasuvbazar rayonında qırımtatar faali Riza Asanovğa yapılğan ücümnen bağlı dava açılmasını red etti. Bunıñnen bağlı vesiqa Qırım.Aqiqatta mevcut.
«Serbest Qırım» areketiniñ faali Emine İbraimovanıñ muracaatına berilgen cevapta Qarasuvbazar rayonınıñ Rusiye İç işler nazirligi bölüginiñ yolbaşçısı Ruslan Gomenük Asanovnıñ politsiyağa yapqan muracaatınen bağlı teşkerüv yapıldı, neticede dava açılmasını red etmege qarar alındı, dep bildirdi.
Daa evel Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası qırımtatar faali Riza Asanovnıñ Qırımda oña yapılğan ücümnen bağlı arizasını qabul etti.
Yanvarniñ 2-nde saba qırımtatar faali Riza Asanov Qarasuvbazarda ücümge oğrağanını bildirgen edi. Qırım.Aqiqatqa malümat bergen Riza Asanov ücümni «faaliyetinen» bağlağanını qayd etti.
Daa soñra belli olğanına köre, Riza Asanov ücüm aqqında Rusiye politsiyasına haber etti.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Rusiyege boysunğan Qırım devlet statistika hızmeti yarımadada orta aylıq miqdarınıñ 22687 rubleni teşkil etkenini qayd etti, bu aqta hızmetniñ saytında bildirile.
«Qırım Cumhuriyetiniñ bütün teşkilâtlar boyunca 2016 senesi fevral ayında berilgen orta aylıq miqdarı 22687 ruble teşkil etti. Yanvar ayına köre, aylıq miqdarı 0,5 fayızğa, 2015 senesi fevral ayına köre, 20 fayızğa arttı», – dep yazılğan saytta.
Qırım statistiklerniñ malümatına binaen, aylıq boyunca borclarnıñ miqdarı artmağa devam ete.
«Umumen olaraq iqtisat faaliyetiniñ nezaret astında tutulğan çeşitleriniñ dairesinde aylıq boyunca borcnıñ miqdarı 2016 senesi aprel 1 kününde 83031 biñ rubleni teşkil etti, ve 2016 senesi mart 1 kününe köre 0,6 fayızğa, yani 530 biñ rublege arttı», – dep bildire Krımstat.
Qırım ealiniñ emek merkeziniñ malümatına köre, 2016 senesi mart ayınıñ soñunda qayd etilgen meşğul olmağan vatandaşlarnıñ sayısı 10,3 bin insan oldı, olardan işsiz olğanlar – 8,5 biñ, qayd etilgen işsizlik seviyesi ise iqtisadiy taraftan faal olğan ealiniñ 0,9 fayızını teşkil etti.
Moskva devlet universitetiniñ professorı, İçtimaiy siyaset mustaqil institutınıñ regional programmanıñ müdiri Natalya Zubareviçniñ fikirince, Qırımda ealiniñ kerçek kelirleriniñ seviyesi Rusiye Federatsiyasına köre daa tez eksile, bu ise yarımadada inflâtsiya seviyesi yüksek olğanından sebeptir. Onıñ sözlerine binaen, Qırımda, Rusiyeniñ diger regionlarına köre, fiyatlar daa tez öse edi, demek ki, eali kelirleri eksile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Çarşenbe künü, iyül 3-ünde Aqmescitte bir qaç soqaq yarıqsız qalacaq.
Bu aqta "Krımenergo" müessiseniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
Bildirüvge köre, elektrik teminatnıñ toqtatılması, Aqmescitte 51-y Armii soqağında tayanğıçlarnıñ deñiştirmesinen bağlı.
"İyülniñ 3-ünde elektrik teminat böyle adresler boyunca olmaycaq: Genova soq., 38-48 (çift), 21-33 (tek); Moskaleva soq., 49; Provodnikov aral., 22-60 (çift), 33-61 (tek); 51 Armii soq., 2-18 (çift), 3-11 (tek); Griboyedova soq., 56-66 (çift), 31-35a; Pobedı cad., 39-51; Skripniçenko soq., 16-28 (çift), 3-11 (tek)", – denile beyanatta.
2016 senesi baarde rus energoköprüniñ üçünci pıtağı işini başlağanına baqmadan, Qırımda yarıq söndürmeleri devam etmekte. 2015 senesi dekabrden başlap Herson vilâyetinde energetik tiremelerniñ bozulğanından soñ, Ukrainadan Qırımğa elektroenergiya berilmey. Şimdilik Qırım öz generatorları, Rusiye generatorları ve Kuban energoköprüniñ elektrik ağını qullana.
Martnıñ 18-inde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Aqyarğa keldi, anda ise Balıqlava TES-iniñ açılışında iştirak etti


text:
Qırım Müftisi hacı Emirali Ablayev Aqmescitte Cuma Cami qurucılarını keleyatqan zenaat bayramınen hayırladı. Qırım müsülmanları Diniy İdaresi adından qurucılıq şirketiniñ reberleri, qurucılıqta iştirak etken şirketlerniñ hadimlerine sağlıq, amanlıq ve muvafaqiyetler tiledi.
“Biz sizni sevemiz, ürmet etemiz ve qadriñizge yetemiz. Sizniñ işiñiz ne qadar qıyın ve omuzlarıñızğa tüşken mesüliet ne qadar büyük olğanını añlaymız. Cuma Camini qurıp bitirmek içün qolumızdan kelgenini yapmalımız. Allah küç-taqat bersin”, – dedi Müfti.
Qırım Müftisi qurucılıqnıñ ketişatınen tanış oldı. Şimdiki vaqıtta cami binası qurulayata.
“MoskapStroy” tehnikiy nezaret boyunca baş mütehassıs Viktor Tilik bildirgeni kibi, bugünki künde qubbeler tirilecek divar, şahta ve kolonnalar boyunca iş alıp barıla. Bundan da ğayrı, memuriyet binasından temizleyici inşaatlarına qadar kanalizatsion boruları yerleştirile. Memuriyet binasınıñ birinci qatında divarlar qurula ve başqa işler yapıla.
“Qurucılıqta 132 adam iştirak ete. Ve bu cümleden, eki kran, gidromolot, ekskavatorlar ve üç samosval çalışa”, – dedi V. Tilik.
Eñ yaqın vaqıtta qubeller: biri büyük, dört dane orta kölemde, 28 kiçik ve daa 24 qubbe caminiñ azbarında tiklenecek. Cuma caminiñ inşaatı iş cedveline köre alıp barıla.
QMDİ MDT matbuat hızmeti


text:
Aqyarda cumaaqşamı, aprel 16-da, Nahimov meydanında Rusiye prezidenti Vladimir Putinge sual bermege istegen 150 insan toplandı, faqat aqyarlılar içün telekopür öyle de teşkil etilmedi, adiy yayınlav keçirile, – dey Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Akimiyetimiz ailemizge qanuniy ceetten ait olğan evimizni tutıp almaqta. Yerli uquq qoruyıcılar nice arizalarımızğa qulaq asmaylar», – dep bildire Aqyarnıñ sakinlerinden biri.
Qadınnıñ aytqanına köre, Rusiye prezidentine sual bermek imkânı onıñ içün «soñki ümüt» edi. Qadın prezidentke «yerli akimiyetniñ qanunsızlığını toqtatmaq» ricası ile buyaracaq edi.
«Telekopürniñ olmağanından közüm qayttı. Meydanda deputatlarımız buluna, amma vade etilgen telekopürniñ teşkil etilmegeniñ sebebi aqta sualime cevap bermediler», – şikâyet ete Aqyar sakini.
Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, meydanğa kelgen insanlar ellerinde çeşit mündericeli levhalarnı tuta.
Nahimov meydanında politsiya, FSB, yerli «samooborona» ve kazaklarnıñ vekilleri buluna. Politsiya ve FSB bir qaç kere vatandaşlarnı toqtatıp, vesiqalarını soray edi.
Qırım.Aqiqatqa tintüvge oğrağan insanlardan biri bildirgeni kibi, «onı baza boyunca teşkerip, yolladılar».
«Vesiqalarımnı teşkerdi, bir qaç sual berip, yolladılar. Öz areketlerini FSB tariklerniñ ögüni almaq ıntıluvı ile añlattı», – haber ete Aqyar sakini Sergey.
Şunı qayd etmek kerek ki, yayınlav vaqtında daimiy sürette ses yoq ola, insanlar tehnikiy problemlerge açuvlana ve yayınlavnıñ deral yañartılmasını talap eteler.


text:
Salı künü, noyabr 15-de, Birleşken Milletler Teşkilâtı Baş assambleyasınıñ üçünci komiteti toplaşuvında Kyiv vaqtına köre saat 23:00 Ukraina teşebbüsi ile «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeerinde (Ukraina) insan aqlarınıñ vaziyeti» rezolütsiyasınıñ leyhası boyunca rey berilecektir. Bu aqqında Ukraina Tış işler nazirligi bildire.
«Leyha maqsadı – vaqtınca işğal etilgen ukrain yarımadasında Ukraina vatandaşlarınıñ anayasa aqlarını qorçalamaqtır. Vesiqada işğal altındaki Qırımda insan aqlarınıñ kütleviy bozulması qayd etile ve Rusiye işğalci devlet olaraq halqara uquqqa uyğun bir şekilde şartlarğa riayet etmesine çağırıla», – dep aytıla nazirlikniñ haberinde.
«Rezolütsiyada Rusiyede qanunsız alda tutılğan Ukraina vatandaşlarınıñ azat etilmesi ve Qırımtatar Milliy Meclisini yasaq etme qararınıñ lâğu etilmesi qayd etile», – dep haber ete nazirlik.
Vesiqa Rusiyeni halqara uquq qorçalayıcı mehanizmlerine, ilk evelâ Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Ukrainada insan aqlarına riayet etilmesini nezaret etken missiyasını Qırımğa alıp, insan aqları vaziyetiniñ monitoringini keçirmek imkânını bermege çağıra. Vesiqada BMT insan aqları Yuqarı komissarınıñ İdaresine Qırım yarımadasındaki vaziyet aqqında ayrı bir esabat azırlamaq muracaatı mevcut.
Rezolütsiya leyhasınıñ müellifleri BMT azası olğan 41 devlet ola.
Al-azırda New Yorkta rezolütsiya leyhasınıñ qabul etilmesini teklif etken ukrain eyyeti erkânına Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev, Ukraina tışqı işler naziriniñ muavini Sergey Kislitsa ve Ukraina haber siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar kirmekte.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko BMT işbu rezolütsiyağa qoltutacağına ümüt etkenini bildirdi.
Rusiyede rezolütsiya leyhası «bir taraflı» olğanını aytıp, oña rey bermeycegini aydınlattılar.


text:
Bu sene Mekkege acılıqqa barmağa istegen Qırım musulmanları Rusiye çetel pasportını elde etmeli.
Bunı Qırım musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Qırım musulmanlarını evelden zaruriy vesiqalarnı resmiyleştirmege çağırdılar.
Etnik musulman olmağan şahıslarğa islâmnıñ qabul etmesi aqqında şeadetnameni bermege kerek.
Acılıq Qurban bayramnıñ arfesinde başlana, bu sene bayram sentâbr 24-27 künlerine kele.
Acılıq – Allahqa yapılğan ibadettir, islâmnıñ beş şartlarından biridir. Er bir musulman ayatında eñ azından bir kere acılıqqa barmalı.
2014 senesi Mekkege Qırımdan 150 musulman barıp keldi.


text:
Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan avgust 3 künü Ankarada qırımtatarlarnıñ yetekçileri Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov ile körüşüvi vaqtında Türkiyeniñ Rusiye ve Qırımğa nisbeten mevamı deñişmeycegi aqqında bildirdi.
Bu aqta Ukraina prezidentiniñ qırımtatar işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ matbuat hızmeti bildire.
«Şahsiy körüşüv devamında Recep Tayip Erdoğan qırımtatarlarnıñ yetekçilerini Türkiye Cumhuriyetiniñ Rusiye tarafından Ukrainağa qarşı istilâsı ve Qırımnıñ Rusiye işğalinden azat etilmesi ile bağlı siyasetiniñ deñişmeycegine ve izçen olacağına işandırdı», – denile beyanatta.
«Bugün olğanı kibi, kelecekte de yardımımızğa işana bilesiñiz. Eminim, qırımtatar halqınıñ birleşüvi şaraitlerinde, sulh ve havfsızlıq negizinde keçken Bütündünya kongressi küreşiñizni arttırır», – dep bildire Türkiye prezidentiniñ sözlerini onıñ matbuat hızmeti.
Malüm olğanı kibi, qırımtatar yetekçileriniñ Erdoğan ile körüşüvi qapalı şekilde keçirildi.
İndonesia ziyaretinden sebep Erdoğan raatlıq künleri Ankarada keçirilgen Bütündünya qırımtatar kongressinde iştirak etip olamadı. Kongress iştirakçilerine yollağan muracaatında Erdoğan Qırımda qırımtatarlarnıñ havfsızlığı Türkiye içün esas vazife olğanını bildirdi. Türkiye yetekçisi qırımtatar halqına ileride de yardım etmege söz berdi.


text:
«Pervıy kanal», VGTRK ve NTV yolbaşçılığı Ukraina cenübiy-şarqında zapt etilgen «Gromadske TV» jurnalistlerini azat etmege çağıra.
Azatlıq Radiosı malümatına köre, Konstantin Ernst, Oleg Dobrodeyev ve Vladimir Kulistikovnıñ muracaatları öz başına ilân etilgen «Lugansk halq cumhuriyeti» başı Valeriy Bolotovğa ait.
Olar jurnalistlerge öz işini serbest eda etmek içün imkân bermege çağıralar.
Bolotovnıñ temsilcisi Vladimir İnogorodskiy öz nevbetinde zapt etilgen jurnalistler «casuslıq ve ukrain ordusına yardım etkenlerinde» qabaatlı olğanını bildirdi. Şunıñ içün olar azat etilmezler. İnogorodskiy aytqanı kibi, şimdi taqiqat devam ete.
«LHC» vekilleri iyül 1 künü «Gromadske TV» jurnalistini Anastasiya Stanko ve operator İlya Beskorovaynıynı zapt ettiler.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko reine-jurnalistlerni azat etmek içün bütün zaruriy areketlerni becermege avale etti.


text:
Mordoviya mektebinde hicabnıñ yasaq etilmesini yanvar 28 künü Moskvada Rusiye prezidentiniñ temsilcisi, dinciler ile «COBA» haber merkezinde keçirilecek matbuat konferentsiyasında muzakere etecekler.
Buña sebep 2014 senesi oktâbr 24-de Mordoviya Yuqarı mahkemesiniñ musulman qızçıqlarına mektepke adetiy yavlıq ile kelmege yasaqlığı oldı.
«COBA» merkezinde haber etilgeni kibi, mahkemeden soñ, mektep memuriyetleri yavlıq baylağan talebelerni qıynamağa başladı.
«Qızlarnı mektep tedbirlerinden quva ,olimpiadalarda iştirak etmege imkân bermey ediler, umummektep toplaşuvlarında, sınıf saatlerinde masqara ete ediler. Ana-babalarnıñ çoqusı balalarnı ev oqutuvına keçirmege mecbur oldı. Mordoviya musulmanları bu sebepten çorlana», – dep bildireler matbuat konferentsiyasınıñ tekşilâtçıları.
Fevral 11 künü Rusiye Yuqarı Mahkemesinde mezkür iş boyunca toplaşuv keçirilecek.
Matbuat konferentsiyasında vesiqalı levhalar kösterilecek ve balalarnıñ mesülietke celp etilmesini tasdiqlaycaq vesiqalarnı taqdim etecekler.
Konferentsiyağa Rusiye prezidenti yanında insan aqları boyunca Şurasınıñ azası, «COBA» haber-analitik merkeziniñ müdiri Aleksandr Verhovskiy, Rusiye advokatları Anatoliy Pçelintsev ve Vladimir Râhovsiky, em de din mütehassısları – Marat Aşimov ve İnna Zagrebina davetliler.
Matbuat konferentsiyası Moskva, Preçistenka, 17/0 adresi boyunca yerleşken «COBA» matbuat merkezinde saat 14:00 başlanacaq.


text:
Ukrainada qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanlarını devlet seviyesinde añcaqlar. Böyle bir qarar cumaaqşamı künü, mayıs 14-te, Yuqarı Radada qabul etildi, – dep bildire halq deputatı Georgiy Logvinskiy, haber ete Qırım.Aqiqat.
Onıñ aytqanına köre, Logvinskiy azırlağan qarar leyhasınıñ maqsadı – Yuqarı Radanıñ «2015 senesi hatıra ve yubiley künleriniñ qayd etilmesi aqqında» qararına mayıs 18 qırımtatar sürgünliginiñ qurbanlarını devlet seviyesinde añmaq kerekligini qoşmaqtır.
«200 biñden ziyade qırımtatarı 71 yıl evelsi sovetler akimiyeti tarafından Qırımdan sürgün etilgen edi. Üç kün içinde. İnsaniyetlikke uymağan şaraitlerde. Ayvanlarnı kibi yüklediler ve çıqardılar. Birde üçü – elâk oldı. Açlıq, suvuq, infektsiyalar, dayanılmaz şaraitlerden öldiler. Qadın, bala, qartlar bar edi. Bu vaqıt olarnıñ erkekleri Qızıl Ordunıñ erkânında millet mensüpligine baqmadan, barışıq ve kelecegimiz içün faşist zaptçıları ile cenkleştiler. Bizler beraber işğalciler ile küreştik, şimdi de beraber küreşemiz. Bizler hatırlay ve añamız», – dep ayttı halq deputatı Georgiy Logvinskiy Facebook saifesinde.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi.


text:
Beyaz evniñ milliy telükesizlik boyunca mesleatçısı Con Bolton, iyül 1-de CBS telekanalınıñ yayınında, Donald Trampnıñ, Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaq etilmesini ihtimal ile tanuv aqqında sözleri, Qoşma Ştatlarnıñ noqtai-nazarı olmağanını bildiri.
«Amerikanıñ sesi»: «Muhbir, Qırımnı Rusiyeniñ bir qısmı olaraq tanımaq imkânını qatiyen red etmegen Trampnıñ sözlerini nasıl qabul etmeli, dep sorağanda Con Bolton: «Men onıñ asılında bunı aytqanını bilmeyim… Fikrimce, prezident, ecnebiy liderler ile keniş meseleler dairesi boyunca müzakereler etmege ve olarnıñ noqtai-nazarınlarını eşitmege azır olğanını köstermek içün sıq-sıq «baqarmız» dey. Prezident Putin bu meselege dair noqtai-nazarını açıqtan bildirdi. Men, buña cevap olaraq – Ukrainağa dair noqtai-nazarlarımıznıñ farqlı olğanında razılaşmaq keregmizni söyledim», – dep, Boltonnıñ sözlerini naqil ete.
Con Bolton, AQŞnıñ siyasetini özü degil de, prezident ömürge keçirgenini ilâve etti.
Bolton Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile Moskvada iyün 27-de körüşti. Körüşüvden soñ o, subet esnasında, 2016 senesinde AQŞ prezidenti saylavına qarışuvnı köz ögüne alaraq, AQŞ Kongressine kelecek saylavları münasebeti ile Moskvanıñ areketleri aqqında meselege toqunğanını ikâye etti.
Boltonnıñ aytqanına köre, Putin: «2016 senesinde Rusiye devleti tarafından iç bir qarışuv olmadı», dep iddia etti.
AQŞ ve Rusiye prezidentleri iyül 16-da Helsinkide birinci kere körüşecekler.
Donald Tramp ile Vladimir Putin halqara körüşüvlerniñ kuluarlarında eki kere körüşti ve eñ azından sekiz kere telefon ile laqırdı ettiler. 2014 senesinde Qırımnıñ ilhaqından soñ Rusiye ve AQŞ prezidentleriniñ ayrı körüşüvi olmadı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis azası İlmi Ümerov Minskte fevral 12 künü qabul etilgen yañı vesiqalarda Qırım meselesiniñ yoq olğanını qayd etti.
«Ya Qırım??? Ukraina topraq bütünligi aqqında aytılğanda, onı da nazarda tutmaq kerek, ğaliba…», – dep yaza o öz Facebook saifesinde.
Ukraina prezidenti memuriyetiniñ baş muavini Valeriy Çalıy bildirgenine köre, Minsk muzakerleriniñ neticesinde eki vesiqa qabul etildi: «Minsk añlaşmalarınıñ amelge keçirilmesi boyunca tedbirler kompleksi» ve Mezkür qararlarnıñ Ukraina, Frenksitan, Rusiye prezidentleri ve Almaniya kantsleri tarafından alğınşlanılğan destek beyannamesi.
İşbu vesiqalarnıñ esas noqtaları: cumaertesinden bazar kününe keçer gecesi ateş toqtatuvı, ağır silâlanuvnıñ qaytarılması, OSCE nezareti, qanunsız sürette tutulğan mabüslerniñ azat etilmesi, Rusiye ile sıñırda ukrain nezaretiniñ tiklev cedveli.
Ukraina prezidenti Minsk körüşüvi kergin olğanını bildirdi. Onıñ aytqanı kibi, ukrain tarafına şartlar qoyulğan edi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Martnıñ 14, çarşembe künü, Rusiye küç idaresiniñ hadimleri Sudaq civarındaki Qapsihor (Morskoye) köyünde yaşağan qırımtatar faali Rustem Useinovke ruhset almadan kütleviy tedbirlerde iştirak etmesini yasaqlağan tenbiyelev vesiqası bermege areket etken. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa siyasetşınas qırımtatar faali Lenora Dülber ikâye etip berdi.
«Rustem Useinovnıñ yanına 5 maşna polis hadimi kelip, qanuniy yolnen ruhset almadan kütleviy tedbirlerde iştirak etmesini yasaqlağan tenbiyelev vesiqası bermege areket etti. Useinov kesen-kes iç bir vesiqanı almaycağı ve imzalamaycağını ayttı. O, bu qabaatlavlarnı boş olğanı ve olarğa qulaq asmamaq kerek dep sayğan», – dedi Dülber.
Onıñ sözlerine köre, Useinov «26 fevral işi» mahkeme oturışuvlarını ziyaret etken faallerden biri eken.
«Men bellesem, polislerniñ ziyareti bunen bağlı», – dep ilâve etti o.
Rusiye küç idaresi hadimleriniñ bu hususnen alâqalı kütleviy izaatı yoq.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı


text:
Ukrainadaki vaziyet «Berlin divarınıñ yıqıluvından soñ Avropa havfsızlığı içün eñ büyük telükedir», − dedi o, AQŞ-daki Stenford universitetinde çıqışta bulunıp, dep haber ete Radio Svoboda.
Rusiye «Ukrainanıñ mustaqil yolunı», onıñ halqınıñ «Avropa birligi ile yaqınlaşmaq ve öz kelecegini kendi qollarına almaq» istegini tanımadı ve qarıştı.
«Biz böyle areket tarzını ne qabul ete, ne aqlay bilemiz», − dep bildire Barrosonıñ sözlerini «İnterfaks» agentligi.
Onıñ sözlerine köre, mesele şunda ki, Rusiyeden böyle areketler içün diplomatik ve iqtisadiy tazminni almaq ve Ukrainağa demokratik ve mustaqil memleket oluv yolunda qol tutmaq, − bu tek Avropa birliginiñ, AQŞ ya da «G7» vazifesi degil, bu endi bütün dünyanıñ meselesidir. Çünki söz «halqara uquq ve halqara dünyasına açıq telüke» aqqında ketmekte, dedi Jose Manuel Barroso.


text:
Ukrainanıñ yañı Anayasasında Qırım yarımadası qırımtatar halqınıñ milliy territorial muhtariyeti olaraq belgilenmeli.
Bunı Kiyevde qırımtatarlarnıñ meseleleri boyunca tögerek masa devamında çetel işler Maydannıñ nezaret şurasınıñ reisi, Qırım ekspert merkezi idaresiniñ reisi Andriy Klimenko bildirdi.
«Bugün Ukrainanıñ yañı Anayasasınıñ teşkil, muzakere ve qabul etilmesi basamağında Ukraina içün tarihiy qarar alınmalı. Bizimce, Ukraina anayasasında Qırım Muhtar Cumhuriyeti – qırımtatar halqınıñ territorial muhtariyeti olaraq belgilenmeli», – dedi Klimenko.
Onıñ sözlerine köre, böyle noqta ekspert merkeziniñ Qırımnıñ Ukrainağa qaytarıluvı boyunca işlep çıqarğan strategiyasında yazıla.
Daa bir müim şey, tüşüne Klimenko, Ukraina prezidentiniñ Qırım nazirler Şurası faaliyetiniñ devam etecegi aqqında qararıdır.
«İşbu Nazirler Şurası böyle bir konstitutsiya olmalı ki, mında em işğalde qalğan, em köçip ketken qırımlılar ile iş alıp barılmaq kerek»,– dedi o.
Klimenko tüşüne ki, işbu organ işğal etilgen Qırımnıñ yanında olğan Herson vilâyetinde bulunmaq kerek. Ekspertniñ sözlerine köre, Nazirler Şurası yarımadanıñ Ukrainağa qaytarıluvı ile bağlı leyhalarnı amelge keçirmeli.
Evel qayd etilgeni kibi, Ukraina Nazirler Kabineti Qırım Muhtar Cumhuriyeti, Aqyar şeeri ve vaqtınca köçken şahıslarnıñ meseleleri boyunca Devlet hızmetini teşkil etti.
Devlet hızmeti icraiy akimiyetniñ merkeziy organı olaraq açıldı,onıñ faaliyetini ise Nazirler Kabineti idare etecek.


text:
Ukraina İçki işler naziri Arsen Avakov Qırımda qırımtatarlarnıñ aqları ile bağlı vaziyetni «genotsid ve yarımadadan quvğunlıq» olaraq adladı. Bunı o yaqında Hersonda jurnalistlerge bildirdi.
«Qırımda tatarlarnıñ aqları ile olğan vaziyet qanunsızlıqtır. Yani, genotsidniñ ekinci dalğası, qırımtatarlarnı ket-kete Qırımdan quvalar. Ukraina bunıñ ile razı olamaz. Buña er kes dayansa da, meseleniñ kerginligi deñişmey», – bildire Avakovnıñ sözlerini UNİAN.
Nazirniñ sözlerine köre, Qırım sakinlerine, qırımtatarlarğa qanunsız munasebet qayd etile ve bir kün olarğa uquqiy qıymet kesilecek.
«Yaqında Qırım içki işler idaresini ğayrıdan teşkil ettik, prokuratura ile birlikte Qırımda yaşağan Ukraina vatandaşları, qırımtatarlarnıñ aqları bozuluvını qayd etecekmiz. Ertemi, keçmi, keç olmasından erte dep belleyim, Qırım Ukrainağa qaytır ve er kes qazanğanını alır. İnsanlarğa aqları qaytarılmalı», – dedi nazir.
2014 senesi mart ayından Qırım Rusiye tarafından işğal etilgeninden soñ yarımadada cinaiy taqipler başlandı, Meclis ve uquq qoruyıcı teşkilâtlar qırımtatar halqına etilgen basqı aqqında defalarca bildirgen edi. Qırımlılar yarımadadan qıtaiy Ukrainağa köçmege mecbur.


text:
Moskvanıñ Lefortovo mahkemesi ukrain rejissöri Oleg Sentsovnıñ apis cezasını 2015 senesi aprel 11-ne qadar arttırdı, dep haber ete RİA Novosti.
«Mahkeme taqiqatnıñ Sentsovnıñ apis cezasını arttırmaq muracaatını qabul etti», – dep bildirdi mahkemeniñ matbuat kâtibi.
Rusiye Baş prokuraturası Qırımda FSB tarafından yaqalanğan Oleg Sentsov ve Aleksandr Kolçenkonı Rusiye vatandaşları olaraq tanığanını bildirdi, çünki olar diger vatandaşlıqnı saqlaycaq olğanlarını bildirmegen ekenler.
Mahkeme Aleksandr Kölçenkonıñ apis cezasını da 2015 senesi aprel ayına qadar arttırdı.


text:
Çarşenbe künü, noyabrniñ 18-nde, Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar, Belçika TİN siyasiy meseleler müdiri ve çoq taraflı işler Baş müdiri Aksel Kenes ile video körüşüv vaqtında Belçikanı “Qırım platforması” işinde iştirak etmege davet etti. Bu aqta Ukraina TİN matbuat hızmeti haber etti.
“Fırsattan faydalanıp, nazirniñ birinci muavini Belçikanı “Qırım platforması”nıñ azası olmağa davet etti ve 2021 senesi mezkür teşebbüsniñ tesis sammiti olacağını haber etti. O, Avropa ortaqlarnıñ, şu cümleden Belçikanıñ iştiragi müim olğanını qayd etti. Öz nevbetinde Aksel Kenes mezkür teşebbüske qoşulmağa davet içün minnetdarlıq bildirdi ve Ukrainanıñ Qırımnı işğalden azat etüvi ile bağlı mevamına deñişmez destegini bildirdi. O, bu mesele 2021 senesi BMT-niñ kün tertibinde olacağına inanğanını da ayttı”, – yazıla bildirmede.
Ceppar, Qırımda insan aqları bozuvları ile bağlı vaziyetni tefsir etip, Qara ve Azaq deñizleri ülkeleriniñ telükesizligi içün havflı olğan Ukraina yarımadasınıñ arbiyleştirilmesine de diqqat ayırdı.
Evel Emine Ceppar Avropa Birligi temsilcilerini "Qırım poatforması"n işnde iştirak etmege davet etti.
Kyivde 2021 senesi mayıs ayında Qırımnı işğalden qurtaruv halqara sammitini keçirmege planlaştıralar.
Berilgen malümatqa köre, Ukraina Kyivde «Qırım platforması» teşebbüsini muzakere etmek içün sammit ötkerecek ola. Bir çoq memleket, hususan Türkiye, ABD ve Baltiya memleketleri iştirak etmege meraqlı olğanını bildirdi, Kyiv Rusiyeni de muzakere masasına davet etmege niyetlene.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Ukraina tış işleri naziri Pavlo Klimkin, qırımtatarlarnıñ Qırımda Rusiye saylâvlarını boykot etkeni halqara arenada Kyivniñ ortaqları içün «küçlü bir signal» olğanı aqqında söyledi. Bu aqta o ATR efirinde söz yürsetti.
«Qırımtatarlar Qırımda ötkerilgen Rusiye prezidenti saylâvlarında bili-bile qatnaşmadılar. Bu vatandaşlıq iradesi ve cesürliginden ğayrı, bizim ortaqlarımız içün küçlü bir signal sayıla», – dep bildire Ukraina TİNi Twitterde Klimkinniñ sözlerini.
Martnıñ 19-nda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov yarımadada yaşağan qırımtatarlarnıñ 90%den ziyadesi Rusiye prezidentiniñ saylâvlrını «asla nazar-itibarğa almadı» dep aytqan edi.
Martnıñ 18-nde Rusiyede ve o ilhaq etken Qırımda Rusiye prezidentiniñ saylâvları keçti. Resmiy Kyiv, bir sıra halqara teşkilâtlar ve bir çoq devletler yarımadada ötkerilgen saylâvlarnı tanımay.
Martniñ 19-nda Ukraina prezidenti Petro Poroşenko «cuziy» ve Rusiye ilhaq etken Qırımda keçirgen saylâvlar «iç bir uquqiy netice bermeycek» dep ayttı.
Mayısnıñ 14-nde AB Şurası Qırımda ötkerilgen Rusiye saylâvarındandan dolayı yarımadada Rusiye nezareti altındaki saylâv komissiyasınıñ al-azırdakidört azası ve Aqyar saylâv komissiyasınıñ sabıq yolbaşçısına qarşı sanktsiyalar kirsetti.


text:
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ FSB yarımadada 25 adamnı yaqaladı. Olarnıñ balaları baba qayğısından marum etildi. Rusiye telükesizlik hadimleri içün olar «ekstremistler» ve «terroristler», aq-uquq qoruyıcıları olarğa siyasiy mabüsler deyler, ailelerinde ise olar – aqay, baba ve ağa ya da qardaşlardır. Olarnı tevqif etmek içün saba erte, balalar yuqlağan ve büyükler namaz qılğanda kele, er kesni ayaqqa kötere ve ev içini avdarıp, babalarnı alıp kete ediler.
Asiya Cemadenova babasınıñ quçağı ne olğanını bilmey… onı, qızınıñ doğğanına doquz kün qalğanda tevqif ettiler
Ufaq Asiya Cemadenova babasınıñ quçağı ne olğanını bilmey, babasını o, bir kere de körmedi. Emil Cemadenovnı, qızınıñ doğmasına doquz kün qalğanda tevqif ettiler. Emil Cemadenovnıñ apayı Liana: «Tintüv yapılğanda tahqiqatçılar yaza edi, o ise, ep meni qayğırıp: «Özüñni nasıl is etesiñ?» dep soray edi. Men özümni tuta edim», – dep, yaqalav kününi hatırlay.
Asiye ve Yusuf ile Yunus adlı eki oğlannıñ babası – eki aliy malümatlı adam, banknıñ ekspeditor-inkassatorıdır. Qollarına buğavlar taqıldı. Rusiye telükesizlik hadimleri onı Rusiyede ve Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» İslâm teşkilâtınıñ azası sayalar. Oğlanlar bir yıldan berli babalarınen körüşmedi. Daa evelki, babalarınıñ yanındaki tınç yaşayışlarından qalğan fotosuretlerni sıq-sıq baqalar. Bir qoranta olıp tükânlarğa barğanlarını, yaz limonadı yasağanlarını, deñizde vaqıt keçirgenlerini hatırlaylar.
Eki yıl evel babası, aq-uquq qoruyıcısı Emir-Useyinni alğanda Yaltadaki Safiye Kukunıñ qorantasında beş kişi bar edi.
«Masalda olğanı kibi – yahşılıqnıñ peyda olması içün bir de-bir yamanlıq olmaq kerek, añladıñmı?». «Bizde babamız yahşılıqmı?». Men: «Tabiiy», deyim
Emir-Useyin Kukunıñ apayı Meryem: «Babası onıñ üstüne bir tozçuq qondurmadı, oña bir vaqıt ses yükseltmedi. Ve mına saña: babamız yaman, babamıznıñ qollarında buğavlar, bilinmegen yabancı aqaylar, babamız cinayet işledi, deyler. Soñundan o, öz-özünden añladı, aksi alda oña olıp keçkenlerni nasıl añlatacaqsıñ? Men oña: «Masalda olğanı kibi – yahşılıqnıñ peyda olması içün bir de-bir yamanlıq olmaq kerek, añladıñmı?», deyim. O: «Bizde babamız yahşılıqmı?». Men: «Tabiiy», deyim», – dep ikâye ete.
Yaqalanğan aq-uquq qoruyıcısına eki yıl qadar ailesinen körüşmege bermediler. Bir qaç ay evel aqrabalarını muvaqqat izolâtorğa yiberdiler. Babalarınıñ tutulğan yeri balalarnı şaşırttı.
Meryem körüşüvleri aqqında: «Sofik bizde pek az ağlay, anda ise o, ondan: «Sen ne zaman qaytacaqsıñ?», dep soradı. O da: «Ğaliba yaqında degil», dedi. O, ağlap başladı. Soñ Emir-Useyinniñ ağasınen Bekir kirdiler. Ve 15 daqiqadan soñ ağası yem-yeşil kesilgen Bekirni qollarına alıp çıqtı. O, anda esini coydı. Soñ tez-tez onı ayındırdırq. Men oña: «Ne oldı, ne?», deyim. O ise: «Anda pek tınçıq ve kederli», dedi», – dep hatırlay.
Ekinci körüşüvni balalar endi daa qolay keçirdi. Babalarını soraştıra ediler – qayda namaz qıla, qayda yuqlay, narı (apishane yatağı – QA) ne olğanını añlap olamay ediler. Babalarına toqunıp olamadılar. Aralarında qalın cam olıp, onıñnen yahşıca çalışmağan telefon vastasınen laf ettiler.
Ufaq Safiye Kuku: «O maña: «Men seni pek ziyade sevem», dey edi. Ve daa er keske «selâm et» dedi», – dep, babasınıñ sözlerini aytıp bere.
Ağa-qardaş Abdullayevlerniñ qorantalarında – birisinde beş ve digerinde dört bala bar. Mabüsler Teymur ve Uzeyir – thekvondo boyunca trenerler, Ukraina ve Avropa çempionlarıdır. Olarnı hususiy bir sertlik ile tevqif ettiler. Teymurnıñ büyük oğlu, babasını nasıl urğanlarını ale daa unutmay.
Teymur Abdullayevniñ oğlu Umar: «Onı urdılar – betinen doğru yerge urdular. Kravatlarnı o qadar avdara ediler ki, olar az qala sınacaq edi. Soñ olar menim dersliklermni de qarıştırdı, baqtı ve attılar. Soñ anda bardılar, anda da bütün eşyalarnı öyle bir avdarıp çıqtılar ki, biz bir yerde keçip olamadıq», – dep hatırlay.
Balalarnıñ ufaqları ana-babasından: «Ne içün bu adamlar keldi? Olar bizni öldüreceklermi?» – soray ediler. O kün, ufaq balalarnıñ ruhiy vaziyetine bugün de tesir ete.
Teymur Abdullayevniñ apayı Alime, közyaşlarını tıyıp: «Olar sıq-sıq yuquda ağlaylar. Daa yaqında yedi yaşlı ekinci oğlum: «Maña FSBniñ telefonını ber, telefon açıp, babamnı qaytarsınlar demek isteyim», dedi»¸– dep ikâye ete.
Aynı zamanda Rusiye adliyesi balalarnı, iç olmadı oturışuv vaqtında babalarını körmeleri içün, mahkeme zalında yibermey. «Ruhiy vaziyeti zararlanacaq», dep añlatalar.
«Pek meraqlı şey, ya saat 6:00-da qapımıznı qaqqanda olarnıñ ruhiy vaziyeti aqqında tüşüngen kişi bar edimi?» – açuvlana Meryem Kuku.
Balalar evelden sıq-sıq ağlay edi, şimdi – daa ziyade sual soraylar
Balalar, babalarını mahkeme binasına ketirilgende ve andan çıqarılğanda körmege tırışalar. Oğullar ve qızlar telükesizlik hadimleriniñ arqalarına: «Olarnı serbest bıraqıñız», dep qıçıralar. Ana-babalar, balalarınıñ evelden sıq-sıq ağlağanını, şimdi ise daa ziyade sual sorağanlarını qayd eteler.
Ayder Saledinovnıñ apayı Güzel: «Oğlum menden: «Ya cinayetçilerni tutqan arbiy ve polis hadimleri olamı?», dep soray. Men şaşmaladım: «Sözde, olar bunıñ içün meydanğa ketirildi», deyim. Umran maña, Muhammedni apishanege alıp, babaları oturğan ücrege oturtqanlarını, ondan soñ da sanki oña kelip: «Ey… sen söz tutmadıñ», deyler, onı da yaqaladı ve babakası oturğan yerge oturttılar», – dep, paylaşa.
Adliye ve adalet aqqında sualler – bala sualleri degil ve bu balalarnıñ oyunları da büyüklerniñ oyunlarıdır.
Teymur Abdullayevniñ apayı Alime: «Yedi-on yaşında olğan qomşu oğlanlarnıñ mahkeme oyunı oynağanlarını eşitem. Olarda öz advokat – Kurbedinov (Emil), öz jurnalist – Naumlük (Anton) barlar. Mahkemelerden soñ olar bir-birinden intervyu ala edi. Men pek meraqlandım – kimni muhakeme ete ekenler? Ve akemge muracaat etip: «Kimni muhakeme etesiz, aytırsızmı?», soradım. Akem de maña: «Biz imanlı, namuslı, dürüst adamlarnı muhakeme etmeymiz, biz cinayetçi, hırsız, aqaretlegen ve yaman adlar taqqanlarnı muhakeme etemiz», – dep, oyun akemi ile aralarında keçken subetni aytıp bere.
Qırımda besleyicisiz qalğan qorantalarğa «Bizim balalar» fondu yardım ete. Ufaq balalarnen psihologlar çalışa, qorantalar içün maddiy yardım toplana. Faaliyetçiler qolnen de yardım ete: tamir yapa, barıp, kerekli şeylerni satın alalar. Bugün «Bizim balalar» yüz bala üstünde şeflik yapa. Bu ufaq, amma endi çoq şey körgen yüz adam, baba qayğısından marum etildi.


text:
Qırım yaşları Qırımtatar bayrağı kününe bağışlanğan oyun-kvestte iştirak etecek.
Soñki yıllar devamında kvest Bayraq kününe bağışlanğan esas merasimlerden biri oldı.
Bütün iştirakçiler, taqımlarğa bölünip, Aqmescitniñ (Simferopol) çeşit köşelerinde icadiy vazifelerni çezecek.
«Bu oyunda iştirak etüv yaz mevsimiñizniñ eñ parlaq merasimlerinden biri ola bile», – dep ayttı teşkilâtçılar.
İştirak etmek içün kvest qaidelerinen tanış olmaq, bunen beraber, anketanı toldurmaq kerek, bu, taqımnı online şekilde qayd etmek imkânını berecek.
Bundan da ğayrı, taqım azaları «Bilgi Quveti» adlı kvestte ilk sefer iştirak etmeli. Teşkilâtçılarğa olğan suallerge cevap almaq içün nevbetteki elektron poçtağa yazıñız: quest@bayraq.info.
Hatırlatamız ki, bunen beraber, aqıl oyunı da keçirilecek.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Egerde soñki antropologik ve etnogenetik araştırmalarğa esaslanacaq olsaq, qırımtatarlarnıñ «qanında» episi Avrasiya halqlarından bir parça bar eken.
Tedqiqatlarğa esaslanacaq olsaq, qırımtatarlarnıñ genofondında, goplotipleriniñ (Y hromosomada DNK terkibi) çeşitligi sayısından dünyanıñ maksimumını esaplap çıqqanlarını ayta bilemiz. Aynı böyle netice saçlar ve başqa antropologik araştırmalar da berdi. Bu tedqiqatlarnıñ neticesi olaraq, alimler deyler ki, qırımtatarlar monoetnik gruppağa ayit degiller, olarda bir çoq etnoslarnıñ «qanları» qarışqan.
Bu neticeler yahşı, ya da yaramay olğanına qıymet kesmek olmaz. Ogrenilgen meselede, tek bir şeyni ayta bilemiz, böyle kibi araştırmalar, qırımtatarlarnıñ tarihi ve etnotarihi üstündeki mühtekirliklerni azlaştırılmasına yol aça.
Belkide, böyle tedqiqatlar bizge de, öz baqışlarımıznı, tarihimizni, medeniyetimizni, maneviy dünyamıznı, milliy añımıznı daa yahşı añlamğa yardım eter.
Meselâ, ne içün bizler, etnos olara, diger halqlar arasında öyle qolay adaptatsiya olamız? Tez alışamız ve işke kirişemiz, bu misaller, bizim XX asırdaki tarihimizde yahşı körüne. Orta Asiyada yaşap, biz bir çoq şarq adetlerini ve degerliklerini qabul ettik. Bunı Qırımğa avdet olğan soñ añlap başladıq, meselâ sürgünlikte Samarqand, Taşkent, Ferğana ve başqa yerlerde yaşağan qırımtatarlar biri birinden bile farq etip başladılar. Krasnodar ve Qazahistandan kelgenler de ğayet ayırılıp tura ediler. Ebet yüz fayiz dep olamam, amma meselâ, Samarqandtan kelgenler atik, dep, taşkentliler – sakin, ferğanalılar ise, açıqköz, becerikli, dep esaplana ediler. Krasnodardan kelgenlerge ise, azimkârlı dey ediler.
Bu saada içtimayi araştırmalarda keçirmege mümkün. Çünki bizim millet öz menligini tapmağa er vaqıt ıntıla ve elde etken şeyni soñ, çoq vaqıt saqlay.
Qırımda biz ğayırdan bir millet olaraq toplanamız ve regional gruppalarğa ayırılıp başlaymız. Meselâ, bağçasaraylı ve sudaqlı gruppaları endi belli oldı, sırada aqmescitliler tura, olardan soñ başqaları da. Ondan da başqa, çöl yaqlı, yalı boylu, orta yolaq kibi, ayrıntılarımızda ğayırdan tiklene.
Tekrarlayım, bu meselelerini yahşı, ya da yaramay olğanına qıymet kesmek olmaz. «Sürgünlük – Avdet», dep adlandırğan zamanımıznı böyle tasvir ete bilemiz: 1) qısımlarğa bölünüv; 2). Qısımlarğa bölüngen alda yaşamaq; 3). Birleşmek. Ve endiden soñ, etnos soñuna qadar şekillenmesi içün, eki – üç nesil yaşaycaq qadar vaqıt kerek.
Çünki bizler bir birimizge alışmaq kerekmiz, adetlerimizni, degerliklerimizni biri – birimizge uydurmaq kerekmiz.
Bu zaman içinde bizge milliy añımıznı, yani qırımtatar olğanımıznı qaviyleştirmek kerek, ondan soñ ise, şive, şeer ve başqa farqlılıqlarnı köz ögüne almamız mümkün. Şimdiki vaqıtta ise, böyle meselelerni yerine ketirmek ğayet qıyındır. Çünki globolizatsiya meselesi ve millet içinde peyda olğan gruppa meraqları peyda olıp başladı.
Amma yuqarıda aytıp keçken, «qanlarımız» çeşitligine nazar taşlasaq, bizler tez alışqan, özüne qabul etken ve ayrılmağa ıntılmağan halqlardan olğanımıznı ayta bilemiz, bu da quvandırğan meselelerden biridir.
Nuzet Ali
Müellifniñ tüşünceleri, muarririyet fikirinen farqlı olması mümkün
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı Georgiy Logvinskiy Ukraina Qırımnı Kiyev nezaretine qaytarmaq içün bütün yuridik mehanizmlerini qullanmadı degen fikirdedir. Şu cümleden, dey deputat, Ukraina prezidenti Petro Poroşenko daa yıl evelsi BMT Halqara mahkemesine berecek olğan davası alâ azır degil.
Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Logvinskiy şunı dey ki, bu meseleni Tış işler Nazirligi ögrenmeli. Halq deputatı aytqanı kibi, böyle davanıñ azırlanması mürekkep bir iştir ve Ukrainadan Rusiye ile muzakerelerniñ keçirilmesini talap ete.
«Qırım boyunca soñki tögerek masada Tış İşler Nazirliginiñ temsilcisinden BMT Halqara mahkemesi aqqında soradım. O, bu yönelişte çalışqanını ve yılnıñ soñuna qadar davanıñ azırlanılacağını bildirdi. Amma, menimce, bu meseleni soñuna qadar ketirmek içün zaruriy imkânlar qullanılmay», – dedi Logvinskiy.
Onıñ malümatına köre, bugünge Ukraina Rusiyege qarşı üç davanı açtı ve Rusiye Federatsiyasınıñ istilâsı aqta bildirgen şahsiy davalar ep berile.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Pablo Picasso
Pablo Ruiz Picasso (aytıwı: Pablo Pikasso; 25 oktyabr, 1881, Malaga, İspaniya - Aprel 8, 1973) İspaniyalı su'wretshi ha'm skulptor bolg'an. Ol XX-a'sirdin' ullı su'wretshilerinin' biri esaplanadı. Onın' tolıq atı Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Clito Ruiz y Picasso. Ol Kubizmnin' tiykar salıwshılarının' biri sıpatında belgili. Kubizm bul su'wretshinin' obektlerdi bo'liwi ha'm olardi abstrakt formada qayta birlestiriwi. Picasso shama menen 13,500 su'wret, 100,000 obraz yamasa gravyura, 34,000 kitap illyustratsiyasi ha'm 300 skulptura yamasa keramika do'retken.
Picasso ju'da' jas waqtınan baslap su'wret salıwdı ha'm sızıwdı bilgen. Onın' birinshi aytqan so'zi lapiz bolıp, ispan tilinde "qa'lem" degendi an'latadı.
Onın' do'retpelerinin' kollektsiyası Parijdegi Luvrda ko'rgizbe qiling'an waqitta ol 90 jasta edi. Ol jasap atırg'an (tiri) waqtında Luvrda ko'rgizbesi bolg'an birinshi su'wretshi bolg'an.
Picassonın' eki hayalınan to'rt balası bolg'an. Ol 1973 jılı ju'rek awırıwınan qaytıs boladı.


text:
Moskva ve Ankara Qırım meselesinde bam-başqa fikirdeler, amma bu eki memleket arasındaki munasebetlerniñ inkişafına keder etmey, dep bildire Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov.
«Qırım ciddiy zıddiyetler sırasına kire, bu meseledeki fikirlerimiz farqlı. Türkiye zenaatdaşlarımızğa Qırım meselesinde fikirlerimizni yetkizmege devam etecekmiz», – dedi o, dekabrniñ 4-nde jurnalistlerge.
Türkiye Tış işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu 27-nci OSCE nazirler şurasında çıqışta bulunıp, Qırımda insan aqları vaziyeti qasevetlendire, dep qayd etti. O, Qırımnı işğalden qurtaruv platforması teşebbüsine qol tuttı.
Türkiye, Ukraina topraq bütünligine er vaqıt qol tuta ve Qırım işğalini takbih ete.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
ATR qırımtatar telekanalınıñ saibi Lenur İslâmov borclarnı qapatmaq ve yayınlarnı devam ettirmek içün Ukraina akimiyeti tarafından para yañıdan berilecek, dep bekley. Bu aqta İslâmov Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
Ukraina Nazirler şurası bildirgenine köre, ATR içün belgilengen bücet parasınıñ bloku lâğu etildi.
«E, esnas ileriledi, kerçekten. Elbette, bu qıyın ve doquz ay devamında areketsiz qaldıq. Ğaye añlaşıla, amma insanlarğa aylıq bermek kerek, yayın parasını bermek kerek. ATR telekanalı – bir iş degil, şimdi bu – Putin ve Putinniñ Qırımda yapqanları ile küreştir. Vazifemiz – küreşni devam ettirmek, bu bizim informatsion cebemizdir. Ümüt etem ki, borclarımıznı qapatıp, daa raat bir rejimde yayınlarımıznı devam etip olurmız», – dedi İslâmov.
Telekanal saibi aytqanına köre, para berilmegende çoqusı hadimlerni qaldırıp oldı, amma, onıñ fikirince, «kollektiv eskisi kibi degil».
«Qırımdan kelgen insanlar, 44 kişi, aman-aman episi qaldı. Bazıları daa stabil ukrain telekanallarına ketti, esas Ukrainadan çoq insanımız ketti – olar yayınnıñ tehnik tarafını temin etken edi. Mında qaramanlıq yapmağa yazılmağan insanlar ve biz olarnı coydıq. Amma biz gençlerni azırlap oldıq, bazı insanlarğa diger kütleviy haber vastalarında çalışmağa izin berdim, amma tele yayınlarında degil», – dep ayta İslâmov.
O, telekanalğa maddiy ve tehnik taraftan qol tutqan insanlarğa teşekkürler bildirdi.
«Esas Ukraina sakinlerinden 40 biñ dollar aldıq, Qırımdan da yardım ete ediler, bizge hızmet olaraq da yardım ettiler, yayın yapmağa imkân bergen ediler», – dep qayd etti telekanal saibi.
Fevralniñ 10-nda ATR qırımtatar telekanalı esapları blok etildi, dep bildirdi. Şu sebepten telekanal alıp barıcı ve musafirler olmağan yayınlarnen #SaveATR marafonını başlattı.
O vaqıt Ukraina medeniyet, gençlik ve sport naziri olan Volodımır Borodânskıy ATR qırımtatar telekanalını qapatuv telükesi bar olğanını inkâr etti.
ATR Ukrainadan sürgün etilgen qırımtatarlar ve diger millet insanlarını yerleştirüv bücet programmasına köre 2016 senesinden berli devlet bücetinden maddiy yardım ala.
2015 senesi aprelniñ 1-nde ATR Rusiye litsenziyasını alamayıp, işğal etilgen Qırımda yayınlarını toqtattı. Yayınlar 2015 senesi iyünniñ 17-nde yañıdan başladı – telekanal Kyivge köçti.


text:
Viyanada ötkerilgen toplaşuvda OPEC teşkilâtınıñ azası olğan devletler, çıqarılacaq cermaynıñ kölemi eksiltilecegi aqqında muqaveleni kelecek sene mart ayına qadar uzatmağa añlaştılar. Bunı Reuters agentligi haber ete.
Muqaveleniñ uzatılması OPEC teşkilâtına kirmegen devletlernen, şu cümleden Rusiyenen de uyğunlaştırıldı. Keçken sene noyabr ayında soñki aman-aman on yıl devamında ilk kere çıqarılacaq cermay köleminiñ azlaştırılması aqqında añlaşma qabul etilgen edi. Bu aqta muzakereler bundan ögüne eki yıl devamında alıp barıla edi.
Muqavelege binaen, OPEC devletleri künde çıqarılacaq cermaynıñ kölemini 1,2 million varilge eksiltecek. İtifaqqa kirmegen devletler künde 600 biñ varilge eksik cermay çıqara bilecek.
Halqara OPEC teşkilâtı cermay çıqaruvınıñ kvotalarını nezaret etmek içün meydanğa ketirilgen edi. Aralarında Saudiy Arabistan, Qatar ve İran olğan OPEC aza-devletleri dünyadaki cermaynıñ 2/3 qısımına saip çıqa. Rusiye teşkilâtqa kirmey, lâkiy teşkilâtnıñ daimiy nezaretçisi olmaqta.


text:
Açıq hawadağı Yäsämäk muzeyı
Bolarnı beläsezme? - 6/2021
Gaziantäptä yaqınça 3 meñ yıl êlekkegä qarağan häykäl ostaxanäseneñ buluın beläsezme?
Törkiyäneñ Kön’yaq-könçığış Anadolu töbägendä urnaşqan Gaziantäptäge açıq hawadağı Yäsämäk muzeyı häm häykäl ostaxanäse yaqınça öç meñ yıl êlek Xett imperatorlığı çorında açılğan, Yaqın Könçığışnıñ iñ zur taş yatması häm skul’ptura ostaxanäse bula. 1890nçı yılda tabılğan mäydan yaqın waqıtta Gaziantäp muzey mödirlege tarafınnan tirä-yağı tärtipkä salınıp açıq hawada muzeyğa äyländerelde.
Yözlägän êskiz cir astınnan çığarılıp bilgele ber tärtiptä täq’dir itelgän Yäsämäk açıq hawa muzeyında êskizlarnıñ zur küpçelegen işek arıslannarı täşkil itä. Tonnalı awırlıqtağı 518 häykäl urnaşqan açıq hawada muzeyında sfinkslar, qapqa arıslannarı, utırğan arıslannar, qanatlı arıslannar, Taw täñrese rel’yefları, suğış küreneşläre rel’yefları häm arxitektura fragmentları täq’dim itelä.
YUNESCO Dön’ya mirası waqıtlı isemlegenä kertelgän häm här yıl dönyanıñ dürt ber yağınnan kilüçelärne qabul itkän açıq hawadağı Yäsämäk muzeyı häm häykäl ostaxanäsendä 2021nçe yılda da pandemiyağa qaramastan yaqınça 15 meñ turist bulıp kitte.


text:
Kyivde noyabr 8-de ukrain tarihçısı Vladimir Golovkonıñ «Rus alemi» Ukrainağa qarşı» seriyasınıñ «Qırım işğali» kitabı taqdim etildi, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
«İşğalden vaqıt keçken soñ tarihiy hulâsalar çıqara bilemiz, vaziyet faktlarğa köre tedqiq etile ve vaqialarnıñ mantığı ögrenile bile», – dep ayttı matbuat konferentsiyasında Golovko.
Müellifniñ aytqanına köre, kitap Viktor Yanukoviç Ukraina prezidenti saylanğan 2010 senesinden 2016 senesi avgust ayına – «Rusiye Ukrainanı Or Qapı boynunı ücüm etkeni ile qabaatlağanına» qadar müddetni qavrap ala.
Kitap rusça yazılğan, çünki rus ve şarqiy Avropa oquyıcıları içün azırlanğan. Kitap Çeh Cumhuriyeti, Slovakiya ve Macaristanda taqdim etildi.
«Çeh Cumhuriyetinde Rusiye muhalifetiniñ liderlerinden biri Gari Kasparovğa kitapnı özüm berdi. Cuma künü onı Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ işleri idaresine yolladım, çarşenbe-cumaaqşamı künü kelmeli, dediler», – dep tarif etti tarihçı.


text:
İşğalcılar Aqmescitteki makemesi yanında faallerni tutıp alalar | YAÑARTILA
Bugün qırım arbiy makemesinde oturış olıp keçecek, anda video konferentsıyası ile “Krasnogvardeysk gruppasınıñ” ükümi boyunca istinafı baqıla. İşğalcılar faallerni makeme binasınıñ yanında tutıp alalar.
Qayd etilgeni kibi, makeme binasına yüzden ziyade insan kelgen, olarnıñ arasında soy-soplar, qomşular ve köy sakinleri.
15-20 daqiqa içinde bu yerge işğal polismiñ hadimleri kelgen. Maşnalarnı yüklegen boş avtobuslar kelgen.
Tevqif etilgen qırımtatarlarnıñ arasında: Ablâlimov Kazim Rasimoviç, İbrahimov Mir İbragim Mir Vagif oğlı, Urinbayev Sadıq Ruzikuloviç, Mustafayev Enver Seitoviç, Şıhbadinov Rustem Veşitoviç, Paralamov Reşat Rasimoviç, Mansur Ablâmitov Rustemoviç, Teyfukov Selim Reşatoviç, Memetov Eskender Remziyeviç (siyasiy mabusı Remzi Memetovnıñ), Memetov Dilâver Remziyeviç (“Qırım birdemliginiñ” koordinatorı ve siyasiy mabusı Remzi Mamutovnıñ oğlusı), Emiruseinov Reşat Asanoviç (siyasiy mabusı Rustem Emiruseinovnıñ babası), İbragimov Lenur Musanoviç, Alimhan Abitov Alimoviç, Umerov Amethan Ayderoviç, Mingafarov Gafur Şaripoviç.
Tutıp alınğanları bildirgenleri kibi, olarnı Aqmescitnıñ “Merkeziy” bölügine alıp ketirdiler. Advokat Nazim Şeyhmambetov, olarnıñ imayesi aqqında endi bildirdi.
Menba: Qırım birdemligi
“Makemeni” orta küz aynıñ 25 saat 10:00 tayin ettiler.


text:
Romaniyanıñ Kötence şeerinde Romaniya qırımtatarlarınıñ medeniyet festivali keçti. Bunı Qırımtatar Milliy meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildire.
«Köstencede (Romaniya) eki künlük iş ziyareti ile bulunam. Mında bu künleri Romaniya qırımtatarlarınıñ adetiy er yıllıq medeniyet festivali keçe»,– dep bildirdi cumaertesi künü Çubarov.
O, bazar künü, avgust 30-da, Bütündünya qırımtatar kongressinni icraiy komitetinin birinci toplaşuvı keçirilecegi aqqında bildirdi.
Bildirilgeni kibi, Türkiyeniñ paytahtı Ankarada keçirilgen II Bütündünya qırımtatar kongressi avgustnıñ başında ötkerildi.


text:
Aqmescitte, qırımtatar faali ve siyasetçi Nariman Celâlnıñ davası boyunca mahkeme oturışı başlamazdan evel, Rusiye polisiniñ hadimleri kelgen insanlarnı mahkeme binasına yibermeyip, olarnıñ pasport malümatını yazıp alalar. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri haber ete. Bugün Nariman Celâlnıñ apiske alınmasına qarşı berilgen istinaf şikâyetini baqıla.
«Biz keldik ve dediler ki, federal polis qanunı esasında biz qora arqasına ketmelimiz», – mahkemege kelgen Femiye Seydametov aytıp berdi.
Aynı zamanda, polis hadimleri mahkeme binası yanında faal Leylâ Yaşlavskayanı tuttılar. Belrilge malümatqa köre, o, Aqmescitteki Kiyev rayon polisiniñ bölüginde tutula.
Biraz soñra, mahkeme outrışı qapalı şekilde keçirilecegi ilân etildi.
Polozovnıñ bildirgenine köre, Nariman Celâlov mahsus blokta tutula – tek tış dünyanen degil, diger mabüslernen bile bağı mümkün olğanı qadar sıñırlanğan SİZOnıñ mahsus bölüginde.
Bundan evel berilgen malümatqa köre, faalniñ qabaatlavı sertleştirildi, şimdi 20 yılğa qadar azatlıqtan marum etile bile. FSB, Nariman qabaatlanğan diversiya yapıluvına yardım etüvni diversiyada iştirak etüvge deñiştirip, qabaatlavnı sertleştirgen edi.
Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olar arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti, dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.


text:
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Jenevada BM insan aqları Keñeşiniñ 48-inci sessiyası çerçivesinde Rusiye işğal etken Qırımda ve Donbas topraqlarındaki ukrainalılarnıñ aqları aqqında tarif etti.
Ukraina Tış işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, oktâbrniñ 5-nde Ceppar bM insan aqları Yuqarı komissarınen Ukrainadaki insan aqları vaziyetine dair interaktiv dialogda iştirak etti. Müessise malümatına köre, Emine Ceppar «Qırımda ve Donbasta işğal şaraitlerinde yaşağan ukrainalılar esas aq ve serbestliklerinden marum qala», dep qayd etti.
«Vaqtınca işğal etilgen Qırım yarımadasında qanunsız tintüvler, apiske aluvlar, tutuvlar, insan hırsızlavları, apiste işkenceler ola. Yüzlernen siyasiy mabüsnen beraber Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâl, Aziz ve Asan Ahtemovlar Rusiye apsinde qala», – dep bildire Cepparnıñ aytqanlarını Ukraina Tış işler nazirliginiñ matbuat hızmeti.
O, Ukraina qurğan «Qırım platforması» aqqında tarif etti ve bu meydançıq Birleşken Milletlerniñ diger aza devletleriniñ iştiraki içün de açıq, dep qayd etti.
«Ciddiy insan aqları bozuvlarını toqtatmaq ve halqara uquqqa olğan ürmetni ğayrıdan tiklemek içün bu halqara platformağa qoşulmağa davet etemiz», – dep aytıla beyanatında.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov işğal altındaki Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında laflar uydurıla, dep bildirdi. Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkova Qırımda «milletlerara ve dinlerara barışıq» bar ve tamır halqqa yardım kösterile, dep aytqan edi.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Ceppar BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bachelet ile Rusiye işğal etken yarımada vaziyetini ve Kremlniñ siyasiy mabüslerini azat etüv meselesini muzakere etti.
Bundan ğayrı, Ceppar BM İnsan aqları Keñeşiniñ 48-inci sessiyasında Birleşken Milletlerniñ 40 aza devleti adından beyanat ile çıqışta bulundı.
Ukraiana prezidenti Volodımır Zelenskıy, Kreml ukrainalı siyasiy mabüslerni, hususan qırımlılarnı Rusiye apsinden azat etüv esnasını «yavaşlata», dep israr ete.
Sentâbrniñ 15-nde Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov Qırımda bir «siyasiy mabüs yoq», dep bildirdi.
«Qırım platforması»
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.
Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olar arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti, dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.


text:
Aqmescitte ressam evinde sürgnlikten soñ Özbekistanda yaşağan qırımtatar ressamı Kâzim Eminovnıñ «Üzülgen yol» sergisi numayış etile, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Seyircilerniñ diqqatına 59 işi taqdim etilgen – 30 resim ve 29 fotoreproduktsiyası, asıl nushaları Özbekistan Cumhuriyetiniñ müzeylerinde saqlanıla. İcatnıñ farqlı yılları yazılğan resim ve grafikaları.
Eykeltraş ve ressam Ayder Aliyev aytqanı kibi, Qırımda Kâzim Eminovnıñ icadı ile az tanışlar ve işlerniñ sergisini endi çoqtan azırlamağa kerek edi. «Teessüf ki, işleriniñ esas qısmı Özbekistan müzeylerinde saqlı. Kâzim Eminov aqqında studentlerge tarif etmege kerek, buña lâyıqtır», – dey o.
Halqnıñ Qırımğa avdet olunuvı oğrunda faal küreşken, Golos Ameriki ve Radio Svobodanıñ sabıq mühbiri, SSCBde sürgün etilgen halqlarnıñ ayırımı ve sovet rejiminiñ cinayetleri aqqında bütün dünyağa tarif etken Ayşe Seytmuratova onıñ porteri nasıl yazılğanını hatırlay: «Özümni meşin plaşçta ve başımda qırmızı şal ile körgende, soradım: Ne içün? Men antikommunistim de. Kâzim maña dey: Sen – qırımtatar halqınıñ komissarı. Vaqıt öyle».
Kâzim Eminov – qırımtatar ressamı, 1944 senesi mayısta qırımtatar halqınıñ sürgünligini aks etken resimlerniñ müellifi Rustem Eminovnıñ babası ola.
Kâzim Eminov 1928 senesi mayıs 24-de Qırım Muhtar SSC-niñ Aluşta şeerinde dünyağa kele. Balalıqtan resim yapmağa seve. Aqmescitte belli ressam Nikolay Samokişniñ studiyasında şegirt ola.
Qırımtatar medeniy-tarihiy asabalığı müzeyinde bu ressamnıñ bir işi bile taqdim etilmegen. Özbekistan SSC medeniyet erbabı, 1955 senesinden – SSCB Ressamlar birliginiñ azası ola. Taşkent devlet pedagogik universitetiniñ ressamcılıq kafedrasınıñ dotsenti olaraq çalışa edi.
1976 senesi yol qazasında vefat etti.
Sergi noyabrniñ ortasına qadar devam etecek.


text:
Rusiye FSBsi Qırımda «ekstermistik gruppanı»meydanğa çıqarğanı aqqında beyan etti. Rusiye mahsus hızmetleriniñ versiyasına köre, onıñ azaları Qırım müftisi Emirali Ablayevniñ evine «Molotov kokteylleri» atqan eken. Bunıñ teşkilâtlandırıluvında Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilevniñ yardımcısı ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov qabaatlanmaqta. FSB iddia etkenine köre, onıñ terkibine, Harkovlı eki sportçı-boksçı – Oleksandr Steşenko ve Oleksandr Tretyakov kire ekenler. Çubarov, FSBniñ beyanatına, halqara cemaatçılıq ögünde Meclisni yamanlamaq içün yaptı dep qıymet kesti.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerovnıñ sözlerine binaen, FSBniñ işbu opratsiyası «başından soñuna qadar uydurılğan».
Qısqadan aytacaq olsaq, başından soñuna qadar er şey uydurılıp çıqarılğanİlmi Umerov
İlmi Umerov
«Eger qısqadan aytacaq olsaq, başındsan soñuna qadar er şey uydurılıp çıqarılğan. Hatırla da baqıñız: adliyeciler SİZOda Steşenkonıñ yanına tam manada bastırıp kirgenlerinde o olarğa qılınuv ve qıynalar aqqında çoq «meraqlı» şeyler aytıp yetiştirgen. «Müddeti» bitken soñ, Steşenkonı çıqaracaqları yerine, onı araba qapudan çıqqanınen maşna içine tıqaraq, qarşılamağa kelgen ve şaşıp qalğan adliyeciler ögünde alıp ketkenler. Qayda alıp ketip ne yapqanlarını tek tasavur etmek qala. İşte, bir qaç künden soñ, ötü patlağan genç adam Qırımtatar Milliy Meclis teşkil etken ekstremistik teşkilât aqqında şaatlıq yapa», – dep ikâye etti Qırım.Aqiqatqa Umerov.
Qırım.Aqiqat qırımtatar faali Zair Smedlâyevden FSBniñ yañı «fitnesine» izaatlav bermesini rica etti.
– Qırımda FSBniñ çıqarğan yañı «fitnesi» boyunca fikriñiz nedir?
Dersiñ ekstremistik gruppa faaliyeti meydanğa çıqarılğanınen alâqalı haber qırımtatar faallerine qarşı kütleviy repressiyalarnıñ devam ettirilmesi oğrunda bir azırlıqtırZair Smedlâyev
– Dersiñ, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Mustafa Cemilevniñ yardımcısı ve SBU yardımınen Rusiyede yasaqlanğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ lideri Refat Çubarovnıñ emirine istinaden, Erol Veliyev tarafından teşkil etilgen ekstremistik gruppanıñ meydanğa çıqarıluvı, qırımtatar faallerine qarşı kütleviy repressiyalarnıñ devam ettirilmesi içün bir azırlıqtır.
– Yani, siziñ fikriñizge köre, bu Qırımdaki mahsus hızmetler azırlağan stsenariyniñ tek bir parçası, öylemi?
– Bu «işn», terrorizm ve ekstremizge qarşı yapılğan küreş vastasınen, akimiyetniñ qanunsızlığı ve zulumına, tevqifleri, insanlarnıñ ğayıp oluvı ve öldürilüvine, ev ve camilerdeki tüntüvlerni sevmegenlerni aqqından kelmek maqsadınen yapıla. Sanki dersiñ Emirali Ablayevniñ evi yaqılğanınen bağlı operatsiya da uydurulğan edi. Hucur şey, qora yanvar ayında ateşke berilgen olsa, o ancaq mayıs ayında şok qazana.
– Bu vaziyette eñ çoq begenmegen şeyiñiz nedir?
Qırımtatarlarğa qarşı yapılğan provokatsiyalarda öz halqı içün ölecegine söz bergen, şimdi ise cinayetlerniñ iştirakçisi olğan insanlarnı qullanalarZair Smedlâyev
– Eñ yaramay tarafı şu ki, qırımtatarlarğa qarşı yapılğan provokatsiyalarda öz halqı içün ölecegine söz bergen, şimdi ise, cinayetlerniñ iştirakçisi olğan insanlarnı qullanalar. Buña olar razılıq bereler, bazen de tintüv ve tevqifler de olarnıñ tevsiyesinen yapıla.
– Artıq bu «işte» uyuşmağan taraflarını köresiñizmi?
– Mayısnıñ 21-nde keçken konferentsiyada, Rusiye FSBsi, Qırımda tutulıp alınğan ukrainalı Oleksandr Steşenko sanki dersiñ, müftiniñ evi ateşke berilüvinde Veliyevniñ alâqası olğanı aqqında aytılğanını köstergen videoda, Steşenko bu vaqialarnı Veliyevnen birlikte işğal etilgen Qırımda bu yıl yanvar ayında muzakere etkenini ve hususan o zaman, tamam yanvar ayında, Veliyev daa bir iştirakçinen beraber evni ateşke bergen ekenler dep iddia ete.
Refat Çubarov, Erol Veliyev o vaqıtta Qırımda Steşenkonen ne laf etip olamaycağına, ne de er angi bir diversion tedbirlerde iştirak etalmaycağını qayd ete, çünki Veliyev o vaqıtta Qırımda degil eken.
– Veliyev ne zaman Qırımda olğanı bellimi?
– Veliyev Qırımnı eñ soñki kere 2017 senesi sentâbr ayında ziyearet etken ve bunı ister Ukraina, ister Rusiye sıñır organlarınıñ munasip vesiqalarından teşkermek mumkün.
Bu aqta Çubarovqa Veliyevniñ özü yaqında Kyivde keçken körüşüv vaqtında aytqan. Çubarov, bularnıñ epsi FSBniñ, 2018 senesi yanvar ayında Qırımda olıp keçkeni aqqında Steşenkonıñ aytqan vidosındaki versiyasını hatırladı. Steşenkonıñ sözlerine köre, olar Steşenko, Veliyev ve Tretyakov olaraq üç kişi körüşken ekenler. Daa soñra Steşenko, Veliyev Emirali Ablayevniñ evini ateşke bermege teklif etkenini iddia ete, ondan soñ Oleksandr Steşenko: «men insanlar ölebilecegini añlağanım içün, bundan vazgeçtim, Erol Veliyev ise Tretyakovnen beraber bu vazifeni yerine ketirdiler», - dey.
İşbu versiyanı izaatlağan Refat Çubarov, Veliyevniñ Qırımda bulunğan künlerini teşkermeden FSB hata yapqanını ve bu olar sızğan qabaatlav konstruktsiyasını bütünley alt-üst etkenini qayd ete.
– Rusiyeli akimiyet Qırımda farqlı tüşünce saiplerine basqı yapmaqnı arttıracaq dep tahmin etmek mumkünmi?
Soñki tevqifler ve ihtimal, ilerideki soylârı – repressiyalar artacağına bir delildirZair Smedlâyev
– Semetdeşlerimiznen beraber keçirgen şahsiy subetimizde «ölümge azır» olğan diger birisi, olarnen beraber olmağanlarğa nisbeten yaqın zamanda kütleviy repressiyalar yapılacağına söz berdi.
Soñki tevqifler ve ihtimal, ilerideki soylârı – şu cumleden diniy, siyasiy ve iqtisadiy ceetten repressiyalar artacağına bir delildir.
Temelli bilgen bir şeyim bardır ki, er bir provokatsiya, er bir çaqımcılıq, er bir tevqif içün cevap bermek kerek olacaq. Allah esaplaşuvnı çoq uzatmaz.


text:
Çarşenbe künü, mayıs 18 – qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanlarını añma künüdir. Er yıl bu künde 1944 senesiniñ facialı adiseleri añıla, tamır halq yarımadadan Ural ve Orta Asiyağa sürgün etilgen edi.
Ukrainada qırımtatar sürgünligi genotsid olaraq tanıldı. Çarşenbe künü bir sıra tedbir keçirilmesi planlaştırıla.
Saba T.G.Şevçenko Kyiv milliy universitetiniñ binası yanında aktsiya keçirilecek – gençler canlı qırımtatar bayrağını yapacaqlar.
Taras Şevçenko Ukraina Milliy operasında memleketniñ birinci şahısları ve qırımtatar halqınıñ liderleri iştiraki ile hatıra aqşamı keçirilecektir. Tedbirde cemaat ve siyaset erbapları, Ukrainada çetel diplomatik missiyalarınıñ yolbaşçıları, halqara teşkilâtlarnıñ vekilleri, medeniyet ve ilim adamları, din teşkilâtlarınıñ reberleri iştirak etecektir.
Ukraina Medeniyet nazirliginiñ malümatına köre, hatıra aqşamında Ukrainskoye radio nam qazanğan akademik simfonik orkestri ve Milliy nam qazanğan «Dumka» akademik kapellasınıñ icrasında eserler olacaq, qırımtatarca ve ukraince şiirler oqulacaq.
Aqşam Mustaqillik Meydanında qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanları hatırasına miting keçirilecektir.
Ukraina devlet kütleviy haber vastaları çarşenbe künü yayınlarnıñ bir qısmını sürgünlik ve qırımtatar genotsidi mevzusına bağışlaycaqlar. Üyle vaqtında milliy telekanallarğa sürgünlik qurbanlarını sukünet daqqası ile añmağa, yayın programmasında eglence yayın ve filmlerni alıp taşlamağa tevsiye etildi.
Añma tedbirleri Herson vilâyeti, Lviv ve Ukrainanıñ diger şeerlerinde de keçirilecek.
Qırımtatar Milliy Meclisi bildirdi ki, Qırımdaki regional meclisler Rusiye kontroli altında bulunğan akimiyet mayıs 18 qırımtatar sürgünligi yıllığında matem tedbirleriniñ keçirilmesine izin alamaylar
Qırımda bu künde Rusiye kontrol etken akimiyet hatıra yerlerinde çeçek qoyulğanını bildire, Aqmescit merkezinde ise «Yüreginde ateş yaq» aktsiyası keçirilecek.
Er yıl Qırımda sürgünlik kününe bağışlanğan kütleviy tedbirler keçirile edi, şu cümleden matem mitingi. Amma 2014 senesi mart ayında Rusiye yarımadanı işğal etken soñ böyle bir tedbirlerniñ Aqmescit merkezinde keçirilmesi yasaq etildi. Qırımtatar Milliy Meclisi bildirdi ki, Qırımdaki regional meclisler Rusiye kontroli altında bulunğan akimiyet mayıs 18 qırımtatar sürgünligi yıllığında matem tedbirleriniñ keçirilmesine izin alamaylar.
Bundan sebep Meclis yarımadadaki semetdeşlerine hatıra yerlerinde sürgünlik qurbanlarını dua ile añmağa tevsiye ete.
1944 senesi yarımadan Orta Asiyağa qırımtatarlarnıñ birinci eşelonı yollandı. Cemi olaraq tahminen 180 biñ insan sürgün etildi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Malaysia Airlines şirketiniñ Boeing 777 uçağınıñ felâketi taqiqatında iştirak etken memleketlerniñ ekspertleri elâk olğanlarnıñ cesetlerini Felemenkke yollamağa azırlana.
Bunı uçaqnıñ felâketi taqiqatı boyunca devlet komissiya reisi, Ukraina baş naziri muavini Vladimir Groysman bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, ketişatqa 90 ekspert ve halqara teşkilâtlarnıñ tahminen 30 vekili celp etildi. Ekspertler GP «İ. O. Malışev adına zavodı»nıñ territoriyasında çalışalar. İş ketişatı Ukraina ve halqara qanuniyetine köre keçirile.
Vladimir Groysman şunı da bildirdi ki, cesetlerniñ tanuvı ve mahkeme-tibbiy teşkerüvler Felemenkte keçirilecek. O, elâk olğanlarnıñ cesetlerini avuştıruvğa azırlamaq içün ne qadar vaqıt kerek olacağını aytıp olamadı, amma bir qaç saat devamında bildirecegini qayd etti.
«Ukraina tarafı bunı eñ qısqa müddet içinde becermege tırışır», – dedi o.
Baş nazir muavini Malaysia, Felemenk, Ukraina ve ISAO arasında muzakerelerniñ keçirilüvini de bildirdi.


text:
Türkiye Mudafaa naziri Hulusi Akar Kyivge kerçekleştirgen resmiy ziyareti çerçivesinde qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina Yuqarı Radasınıñ deputatı Mustafa Cemilevnen ve Türkiye Cumhuriyeti ile parlamentlerara bağlar gruppasınıñ reisdeşi Rustem Umerovnen körüşti. Körüşüv vaqtında Türkiye nazirine işğal etilgen Qırımda insan aqları bozulğanını tarif etkenler. Bu aqta Umerov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, körüşüvde Ukrainadaki siyasiy vaziyet aqqında da aytıldı. «Türkiye mudafaa nazirine işğal etilgen Qırımda olıp keçken soñki adise-vaqialar, hususan tintüv ve yañı apiske aluvlar aqqında tarif ettik. Bugünki künde 120-den çoq qırımtatarı Qırım ve Rusiye apishanelerinde buluna. Bu malümatnı Tış işler nazirligi (Ukraina Tış işler nazirligi – QA) vastasınen Türkiye elçihanesine bergen edik», – dep qayd etti Umerov.
Onıñ malümatına köre, Türkiye eyyeti alğan malümatnı Tış işler nazirliginen muzakere etecek ve bunı Türkiye reberligine yetkizecek, dep vade etti. Umerov, körüşüvde infrastruktura leyhaları da muzakere etildi – Kyivde Cuma Cami kompleksi ve vaqtınca işğal etilgen Qırımdan köçip kelgenler içün mesken qurucılığı.
«Ümüt etemiz ki, memleketlerimiz arbiy-tehnik saada işbirligi yapacaq, çünki Türkiye Qara deñizde küçlü bir ortaq ola, Ukraina telükesizligi içün bizim eyi dostane munasebetlerde», – dedi Umerov.
İyülniñ 7-nde saba erte qırımlılarnıñ evlerinde tintüvler keçirildi: Emil Ziyadinov, İsmet İbragimov, Alim Sufyanov, Seyran Hayretdinov, Aleksandr Sizikov, Vadim Bektemirov, Zekirya Muratov ve Aluştada Dilâver Memetov. Memetov tintüv vaqtında evde degil edi, onı qıdırmağa devam eteler, dep bildire «Qırım birdemliginiñ» faalleri.
Rusiye FSBsiniñ malümatına köre, mahsus hızmetniñ hadimleri Qırımda «Hizb ut-Tahrirni» teşkil etkeninden ve iştirak etkeninden şübheli sayılğan yedi insannı tuttı.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye quvetçileriniñ areketlerini takbih etti, Milliy politsiyanıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar Baş idaresi ise Ukraina Ceza kodeksiniñ 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden (mesken tiyilmemezligini bozuv) cinaiy tahqiqat başlattı.
Ukraina Tış işler nazirligi beyanatını derc etip, «qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen yañı qanunsız tintüvler ve tutuvlarnen bağlı narazılığını» bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.