text:
Title News
Tufan Miñnullin: «Min xristian dine kiräk tügel dimim, min däwlätneñ dinne üz maqsatlarında faydalanırğa mataşuın kire qağam. Patriotizm digän närsä bette, ä däwlätne totarğa, nığıtırğa kiräk. Xäzer şuşı eşkä çirkäwne cigälär. Şunısın da äytim «Täre poxodları»nda da, çuqındıruda da din ğäyeple tügel däwlät ğäyeple. Menä xäzer dä Rusiädä berdäm xalıq, berdäm urıs milläte belän unitar däwlät tözergä mataşalar. Bu säyäsät – küpmeder däräcädä provokatsiä dä äle. Min, mäsälän, xristian dinenä qırın qarıy almıym, ul bar, ul dinne totarğa tieşlär. Dinneñ bernindi zıyanı da yuk dim. Ämma, köçläp uqıta başlasalar, mindä ul dingä näfrät uyanaçaq. Häm min mäktäpkä barası onığıma «uqıma sin anı» dip äytep cibäräçäkmen. Dinnär arasında talaş çığaru öçen maxsus eşlänä torğan säyäsät bu…»/Tatarstan yäşläre/
Şähri Qazannıñ «Aqça büleşü - «yurğan tartu» digän yazmasında Däwlät Sovetı sessiäsendä büdjet mäs’äläse tikşerelüe xaqında bäyän itelä. Ä Watanım Tatarstan jurnalistı İlsöyar Xäyrullina bu xaqta Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı räise urınbasarı Marat Mähdiev häm iqtisadıy reformalar komissiäse äğzası Marat Gäliev belän söyläşkän. Soñğısı isä:
1994 yılda Rusiä Federatsiäse belän Tatarstan Respublikası arasında Şartnamä qabul itelde. Anda bilgelängän xoquqlarıbız, iktisadnı üsterü maqsatınnan çığıp, ütä sığılmalı eş itü yulları açqan ide. Federal' üzäkneñ Şartnamädä qaralğan şartlardan beryaqlı baş tartuı Tatarstannı elek yawlağan ürlärdän çitkä alıp taşlıy. Çönki bezgä Mäskäw belän turıdan-turı qarşılıqqa kermäw öçen federal' xökümät täqdim itkän uyın qağidälärenä buysınırğa turı kilä, - dide «Büdjet – säyäsät közgese» digän yazmada.
Şulay uq bu atnada Tatarstan gazetları Prezident Mintimer Şäymievneñ Qazan Kremlendä Rus mädäniäte cämğıäte uzamannarı belän oçraşuı xaqında şaqtıy törle fikerle yazmalar birde. Mäsälän, BeчepHяя KaзaHb gazetı üz jurnalistların älege oçraşuğa çaqırmawlarına üpkäläp yazğan. BocToчHый эkcпpecc gazetı söyläşüdä töp urın rus mäğärifenä, rus fol'klor üzägenä, din mäs’älälärenä birelüen bilgeläp uzğan. Watanım Tatarstan gazetında Asiä Yunısova bu oçraşu säbäbe turında:
90-nçı yıllarda demokratiä cilläre quzğalğaç, bastırılğan tatar xalqı cimerelgän mäçetlären torğıza, çarşaw eçenä quıp kertelgän telen yaqtı dönyağa çığara başladı. Menä şuşı nur iñgän yıllarda yözlägän tatar mäçetläre manaraların yañadan kütärde, yañaları salındı, tatar mäktäpläre, gimnaziäläre açıldı. Tatar telen rus tele belän rättän däwlät tele dip iğlan ittek. Şunlıqtan barlıq mäktäplärdä tatar tele däresläre uqıtıla başladı. Qazanışlar maqtanırlıq tügel-tügelen dä, läkin eşlängän qädärese dä bergä sayraşıp ğomer kiçergän kürşelärebezneñ eçen poşırırğa citä qalğan ikän - digän.
Äyye, ruslarğa barısı da yarıy, änä mäktäplärgä pravoslavie mädäniäte fänen kertü turında ber dä tatarlardan sorap torunı kiräk tapmadılar.
Tatarstan yäşlärendä şul xaqta Tatarstan Respublikası xalıq deputatı Tufan Miñnullin belän äñğamä basılğan. «İslamğa qarata bulğan höcümne, pıçraq alımnarnı xristian dinenä qarata qullansañ, ul ällä qayçan betkän bulır ide» dip deputat:
“Min xristian dine kiräk tügel dimim, min däwlätneñ dinne üz maqsatlarında faydalanırğa mataşuın kire qağam. Patriotizm digän närsä bette, ä däwlätne totarğa, nığıtırğa kiräk. Xäzer şuşı eşkä çirkäwne cigälär. Şunısın da äytim «Täre poxodları»nda da, çuqındıruda da din ğäyeple tügel däwlät ğäyeple. Menä xäzer dä Rusiädä berdäm xalıq, berdäm urıs milläte belän unitar däwlät tözergä mataşalar. Bu säyäsät – küpmeder däräcädä provokatsiä dä äle. Min, mäsälän, xristian dinenä qırın qarıy almıym, ul bar, ul dinne totarğa tieşlär. Dinneñ bernindi zıyanı da yuq dim. Ämma, köçläp uqıta başlasalar, mindä ul dingä näfrät uyanaçaq. Häm min mäktäpkä barası onığıma «uqıma sin anı» dip äytep cibäräçäkmen. Dinnär arasında talaş çığaru öçen maxsus eşlänä torğan säyäsät bu,” - di.
Äyye qayda urıslaştıralar, qayda tağın närsä.
Şähri Qazan gazetındağı «Citäkçelär yardäme belän äkrenläp sektalarğa bülenäbez» digän yazmada Gölfäniä Cälälova şähär buylap «Adventistı Sed'mogo dnya» digän sekta xalıq arasında üzeneñ çaqıru käğäzlären taratıp yörüen, ämma citäkçelärneñ moña qarata bernindi çara kürmäwlären açınıp yaza.
Äyye, Rusiäne añlar öçen şunda yäşäp qararğa kiräk, dip äytkän, imeş ber amerikalı. Yäşäp qarasa da, möğayın, berni añlıy almas ide. Rusiä üzençälekle dönya ul. Tege yäki bu mäs’äläneñ asılına töşenep mataşmıy, töşkä qadär söylägänen kiçqırınğa tikle onıtıp beterä.
Tatarstan xäbärläre gazetında basılğan «Jurnalistlarğa muyınçaq» digän yazma Massaküläm mäğlümat çaraları turındağı Qanunğa tözätmälär kertü xaqında. «Başlıça ul tözätmälär terrorlıq aktın häm terrorizmğa qarşı operatsiälär ütkärüne yaqtırtqanda jurnalistlarnıñ tärtibenä qağıla. Qaläm häm mikrofon xezmätkärlärenä monnan arı xalıqqa mäğlümat citkerüneñ külämen häm räweşen pogonlı abzıylar bilgeliäçäk, dip kisterep äyttelär» dielgän anda. Rusiä säyäsäte şunnan ğibärät. Şuña kürä kübese annan çit ilgä qaçunı qarıy.
Mädäni comğanıñ «Tatar dönyası» säxifäsendä kompozitor Mäsğüdä Şämsetdinovanıñ ğailäse belän Amerikağa kitüe xaqında yazıla. Ul berniçä yıl elek Şvetsiä universitetında ingliz telendä uqıtıp, ber yılğa yaqın şunda yäşäp qaytqan ide. Soñğı yıllarda bik küp spektakllärgä köylär yazdı, din belän moñnıñ urtaq yaqların öyränergä kereşte. İslam dineneñ muzıkanı tıymağanlığın, kiresençä, Qor’änneñ mäqäm belän uqıp emotsional' tä'sire köçäytelgänen isbatladı. Peterburğa barıp dissertatsiä yakladı, fälsäfä fännäre kandidatı buldı. Ul ekspeditsiälärgä yörergä, qart-qarçıqlar awızınnan borınğı köylärne cıyarğa yarata ide. Üze tämämlağan konservatoriädä uqıttı.
Mäsğüdä qayda ğına yäşämäsen berqayçan da Baxlarğa oxşatıp çirkäw muzıkası yazmayaçaq. Ğalim Äbrar ağa Kärimullin Amerika indeyesları belän tatar xalqınıñ qızıqlı urtaq yaqların açqan ide. İxtimal, Mäsğüdä dä näq menä şul moñ urtaqlığın, oxşaş yaqların öyränä torğandır. Änä şundıy tabışlar, açışlar yasar da, sağınıp, ozaq uylap tormastan, oçıp qaytır, - di yazma aftorı Fäniä Xuciäxmät.
Bilgele bulğança, soñğı arada çit illärgä millättäşlärebez şaqtıy kitte häm äle dä kitep toralar. Yazuçılar Mädinä Malikovanıñ ulı, Fäwziä Bäyrämovanıñ qızı, rässam Rifqät Waxitovnıñ qızı, muzıkant Afzal Xäyretdinovnıñ qızı da ulı da kitte. Bolarnıñ qaysı rässam, qaysı kampyuter belgeçe, qaysı şäp muzıkant. Tarala yäş tatar belgeçläre.
Şul uq Mädäni comğada Mäskäwdä yäşäwçe kardioxirurg Renat Akçurin belän äñğamä basılğan. Ul «Rusiäneñ Şäreqqä yulı Tatarstan aşa uza» dip atala.Yazmada millättäşebezneñ Tatarstan suverenitetı turındağı fikerläre uquçını bitaraf qaldırmas dip uylıym:
Ayıq aqıl yörtüçe teläsä kem añlıy: suverenitet taläp itü – kiläçäkkä yulnı yabu, digän süz. Mondıy mantıyq belän barsaq, Rusiädäge yözdän artıq millät üz däwläten tözergä tieş bula. Ä ğömümän alğanda, suverenlaştıru ideyäse universal' tügel. Ul tatarlarnıñ böten problemaların da xäl itmi. Mäs’älän, Tatarstannı tatar däwläte dip sanarğa bulamı? Andağı xalıqnıñ yartısına yaqının başqa millätlär täşkil itä bit. Min Rusiä Federatsiäse qısalarındağı suverenitetnı yaqlıym. Tarixtan şulay kilgän: tatarlar – Rusiä etnosı häm alarnıñ yazmışı – Rusiä yazmışı. Şul uq waqıtta Tatarstan citäkçeläreneñ borçuların da añlıym. Tatar etnosı äkrenläp assimilätsiälänä, häläkätkä bara disäk tä arttıru bulmas. Federal' xakimiät çittän qarap toruçı rolen sayladı, - di ul.
Şulay uq ul töbäklärdäge tatar milli-mädäni möxtäriätläreneñ eşen tänqit itä, alarnı tatar milläten üsterüdä berni qılmawlarında ğäyepli. Kardioxirurgnıñ kiläçäkne farazlawına kilgändä, ul monnan ğibärät:
Barlıq farazlar buyınça 21 ğasır «Şäreq» ğasırı bulaçaq. Ber Azidä genä dä cirdäge xalıqnıñ 55 protsentı yäşiäçäk. Dönyanıñ iqtisadi üzäge dä şunda bulaçaq. Dimäk, dönyadağı bik küp qimmätlärneñ üzgärüenä äzerlänergä kiräk. Häm min şiklänmim : Rusiäneñ «Şäreq ğasırı»nda yäşärgä yaraqlaşuında tatar xalqı zur rol' uynarğa sälätle - di ul.
Şulay uq bu atna gazetlarında Stalin turındağı yazmalar da kürengäläde. Bu möğäyen uzğan atnada Vasiliy Stalinnıñ Qazannan Mäskäwgä küçerelep kümelüe belän bäyleder.
Pecпyблиka TaTapcTaH gazetında «Diktatornıñ xatın-qızları» digän şaqtıy qızıqlı yazma dönya kürgän. Anda küptän tügel İosif Stalinnıñ arxiv dokumenları tabıluı bäyän itelä häm alardan anıñ xatın-qızlar belän bäyläneşe xaqında küp şaqqatırğıç yañalıqlar kürenä.
Yaña çıqqan Qazan utlarınıñ 11-nçı sanınnan şiğri häm çäçmä äsärlär, publitsistika belän tanışırğa mömkin. Röstäm Minğalimnıñ «Dürt keşelek utırğıç» digän drama äsäre küplärneñ iğtibarın cälep itmi qalmas. «Tel däryäsı tiränder» digän säxifädä Flera Safiullina prozada tel üzençälekläre xaqında süz yörtä. «Prozabızğa milli xislär, milli detal'lär, milli ideyä äkrenläp qaytıp kilä. Aydar Xälimneñ - «Tatar waqıtı», «Qazıqtağı italyan», Vaxit İmamovnıñ - «Utlı dala», Ğalimcan Ğilmanov, Näbirä Ğimatdinova häm tağın şaqtıy yazuçılarnıñ äsärlärendä tatar dönyası, tatar tarixı, tatar moxite şaqtıy tulı sürätlänä. Ädäbi telebez üzeneñ xalıqçan nigezlären haman saqlap qalırğa tırışa. Şulay bulırğa tieş tä, çönki xalıqnıñ canlı söylämennän ayırılğan telneñ uquçısı bulmıy, ul alğa taba yäşi almıy. Här süzneñ qäderen belgän Därdemändebez yuqqa ğına bolay dip yazmağandır: «Uramnan häm bazardan çüplä süzne» di Flera Safiullina. Şul uq waqıtta avtornı rus teleneñ tatar telenä tä'sire arta baruı borçıy. Jurnalistlarnıñ da, yazuçılarnıñ da artıq tatarçalaştırıp utırası kilmi kebek toyıla di ul. Bu yazmada ul tağın alınma süzlär, cirle töbäk koloritı, ğadi söyläm süzlären qullanu xaqında süz yörtä. Ğomumän bu yazmadan tatar ädäbiätına qarağan küp qızıqlı mäğlümatlar belergä bula. Mädinä Cälälievanıñ ädäbi tänqitendä yazuçı Ämirxan Yeniki, Atlas Ğafiätovnıñ yazmasında şağirä Klara Bulatova turında yazılğan. Monnan tış jurnalda Mintimer Şäymiev, İndus Tahirov, Zölfät Xäkimneñ III Bötendönya tatar kongressında yasağan çığışları birelgän.
Urta häm olı yäştäge mäktäp balalarınıñ Yalqın ädäbi-näfis jurnalınıñ 11-nçe sanında tennisnıñ il elitası arasında nigä populyar buluı, millättäşebez Marat Safin xaqında uqırğa mömkin. Sömbel Ğaffarovanıñ Zölfät Xäkim belän äñğamäse dä şaqtıy qızıqlı. «Çın rok – ul intellekt» dip atalğan älege yazmadan yazuçı, kompozitornıñ küpqırlı icatı, qayber cırlarınıñ yazılu tarixı belän tanışırğa, uzğan tatar kongressına bäyle fikerlären belergä mömkin. «Açıq sandıq» rubrikasında daimi avtor Dilärä Söläymanova qalfaqlar turında uylana. «Tup tup qına basıp kilä...» digän baş astındağı yazma Başqortostanda tatar telendä çığa torğan «Tulpar» jurnalı belän tanıştıra häm anda basılğan qayber yazmalarnı «Yalqın» uquçıları xökemenä dä täqdim itä.
Landış Xarrasova


c: text/html

text:
“Menä sezgä möselman däwläten qoru öçen model” dip atala düşämbedä "New York Times" basmasında dönya kürgän mäqälä. Anı yazuçı Bill Keller şundıy model itep dönyağa Tatarstannı täqdim itä. Qazanda bulıp qaytqannan soñ äzerlägän şuşı mäqäläsendä Keller Tatarstan belän Ğiraq arasında oxşaşlıqlar tabarğa tırışa, Ğiraqta demokratik cämğiat qoruda Tatarstan täcribäse dä faydalı bula ala dip belderä.
Baştan uq iskärtep quyu kiräk, ällä Bill Kellerneñ Qazanda azraq buluwı häm bar närsä belän dä yaqınnan tanışıp ölgerä almawı, ällä inde başqa säbäplär arqasında ul yazğan mäqälä beraz, anıñ Tatarstandağı xällärne añlap citkermäwen kürsätä. Qazandağı bügenge totrıqlılıqnı, Tatarstannıñ dini wä milli solıxta yäşäwen ul berençe çiratta Mäskäwneñ zur qazanışı itep taswirlarğa tırışa häm “Waşington da Ğiraqta demokrat cämğiat qorğanda Rusiä citäkçeläre täcribäsen qullana ala” digän fiker ütkärä. Mäqälä Ğiraqqa häm amerikannarnıñ andağı wazifasına yasalğan işarälär belän başlana – “sez äle genä azat itelgän politsiä däwläte öçen cawaplı xäldä qalasız, anıñ xalqı distä yıllar däwamında sotsialist başkisärlär basımı astında yäşägän möselmannardan ğibarät” di Bill Keller häm Rusiä xakimiate unike yıl elek näq şundıy uq xäldä ide dip däwam itä. “Şuşı ay azağında Piterburda Vladimir Putin belän oçraşqanda prezident Bush añardan Ğiraqta nişläw xaqında kiñäşlär soramas, älbättä, bigräk tä Mäskäw İminlek Şurasında bezdän yöz çöygännän soñ” dip yaza "New York Times". “Annarı Mäskäwneñ üzendäge möselman xalqı belän eş itü täcribäse dä, ayırım alğanda Çeçnädäge qanlı suğış qırları, ällä ni zur ışanıç uyatmıy. Ämma sovet xakimiate cimerelgännän birle Mäskäw, üzäk Rusiädäge Tatarstan dip atalğan islam ölkäsendä, bez Ğiraqta kürergä telägän närsägä – kürşelärenä ürnäk bulırlıq dönyawi, tınıç, küpmädäniatle cämğiat qoruğa ireşä aldı” di Bill Keller. Anıñ fikerençä, Amerika moñardan üze öçen närsä dä bulsa öyränä ala. “Tatarstan, islam aña äle 10-nçı ğasırda uq Bagdadtan iñsä dä, älbättä, Ğiraqtan yıraq tora. Töp ayırma, möselmannar biredä xalıqnıñ yartısın ğına täşkil itä. Ğasırlar däwamında urıs pravoslav çirkäwe belän kiyerenke şartlarda bergäläşep yäşäw üzennän-üze tatarlarnı iñ kündäm möselman xalqına äyländergän. Şuña da qaramastan küpmeder oxşaşlıq ta bar. Ğiraqlılar tösle tatarlarnıñ da qayçandır kosmopolit mädäniattä yäşäwen çağıldırğan tarixi xätere saqlana” dielä "New York Times" mäqäläsendä. “Küp kenä tatarlar öçen, ğiraqlılar tösle ük, islam alardağı bay milli üzençäleklärneñ ber öleşe genä bulıp tora. Zamanında Rusiä Tatarstannıñ islamçılar fetnäse oyasına äylänüwe qurqınıçı aldında qalğan ide” dip yaza Bill Keller. “Mäskäwneñ andıy oçraqlarda bäğersezlekkä häm paranoyağa birelüwen iskä alğanda, Tatarstanda da qatı qullı idarä qotılğısız kürengän ide, läkin bu bulmıy qaldı. Mäskäwneñ döres eşlägän berençe eşe, Tatarstannı anı yaxşı belgän keşe qulında qaldıru buldı. Tatarlarnıñ yaña bossı, pensiägä çıqqan general da, çittän qaytqan demokrat ta tügel, ä elekke partiä citäkçese, soñraq tatar millätçese qaraşlarına awışqan Miñtimer Şäymiev ide.” Keller anı, demokratqa qarağanda kübräk feodal populist dip bäyäli. Şuña da qaramastan ul saylawlarda ciñep bara, “çönki üzen qurçaq itep kürsätmi genä Mäskäw belän niçek solıxta yäşäw yulın belä. Pentagonnıñ Ğiraqtağı keşese Äxmät Çäläbi bälkem dä demokratiä turında mullalarğa qarağanda yaxşıraq beläder, näq şunı uq Äfğanstanğa çittän kiterelgän Xämit Qarzai turında da äytep bula, häm ul xäzer Qabul xakime genä bulıp qaldı kebek. Rusiä täcribäse şunı kürsätä ki, bez Ğiraqta bäysez cirle sälätle keşene ezlärgä tieşbez” di, Tatarstandağı Şäymiev misalında "New York Times". Şulay itep, Tatarstan citäkçelegendä cirle xalıq yaqlawı belän genä qalğan Miñtimer Şäymiev Rusiä tarafınnan tabılğan häm xakimiatkä utırtılğan uñışlı kadr bularaq bäyälänä. Şunnan soñ mäqälädä, Rusiäneñ Tatarstandağı xällärne kiyerenkelätmäw yünäleşendä “qılğan” başqa ğämälläre dä sanala. Misal öçen, Qazan Kremlendä Qol-Şärif mäçete dä Mäskäw qararı belän salınğan, andağı islam universitetı da Rusiä tarafınnan açılğan ikän. Şuşı citeşsezleklärgä qaramastan, Bill Kellernıñ "New York Times" basmasındağı mäqäläse, “kommunist çorı häm xäzerge ğäräp däwlätläre şartları belän çağıştırğanda Tatarstan bügenge köndä dini tüzemlek cire bulıp tora” digän fiker belän tämamlana.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tatarstanda Röstäm Bikmullin festivale açıla
Qışqa xäbärlär 23 sentäber könne “Berdäm Rusiä” firqäseneñ Tatarstan bülekçäse çirattağı “turı elemtä”sen ütkärä. Bu yulı söyläşü xalıqnı eş belän täemin itü, xezmät xaqı, sotsial garantiälär birü kebek mäsälälärgä bağışlanaçaq. “Turı elemtä” waqıtında respublikanıñ Xezmät häm mäşgullek ministrlığı belgeçlärenä sorawlarnı irtänge säğät 10nan kiçke 11gä qädär 238-77-06 telefonı aşa birergä mömkin bulaçaq.
22 sentäber könne “Qazan” milli-mädäni üzägendä awıl xucalığında citeşterügä yaña texnologiälär kertügä bağışlanğan seminar uzdı. Seminar waqıtında Almaniäneñ CLAAS KgaA awıl xucalığı texnikası da täqdir itelde.
Sigez ay eçendä Tatarstan yullarında 461 keşe häläk bulğan. Bu turıda pänceşämbe könne respublikanıñ eçke eşlär ministrlığında uzğan matbuğat oçraşuında xäbär itelde. Ağımdağı yılda Tatarstanda 4 meñnän artıq yul häläkäte terkälgän. Bu uzğan yıl belän çağıştırğanda 4%qa kübräk.
Çärşämbe könne Tatarstannıñ Yazuçılar berlegendä proza ostaxanäseneñ bıyıl berençe utırışı buldı. Älege çarada ostaxanäneñ yıllıq eş planı qabul itelde, xikäyä janrı aldında torğan taläplär häm burıçlar bilgeläde, älege janrnı tağın da üsterü buyınça eşlekle täqdimnär yañğıradı.
Albina Zäynulla


text:
Ukraina: Yanukoviçne premyer itü "tösle inqilaplar" kiläçägenä nindi tä''sir yasar?
Ukraina premyer-ministrı itep uzğan atna azağında Viktor Yanukoviç bilgelänü belän anda berniçä ayğa suzılğan säyäsi bilgesezlek äkrenläp betä başladı. Xäzer inde, Kievtäge soñğı xällär "äflisün inqilabı" tösle üzgäreşlär kiçergän Gruziä häm Qırğızstanğa, ğomumän, tirä-yündäge başqa illärgä nindi tä''sir yasıy ala digän soraw bik urınlı kürenä.
Elekke sovet cirlärendä berençe çiratta Könbatışnıñ demokratik täcribäsenä nigezlängän, Könbatıştağı yäşäw räweşen qabul itkän cämğiatlärne qoru tarafdarları öçen Ukrainadağı soñğı xällär närsäne añlata soñ? "Äflisun inqilabı" çorında Gruziäneñ tışqı eşlär ministrı bulğan, Tiflis belän Kiev arasında strategik xezmättäşlek urnaştıru eşenä zur öleş kertkän Salome Zurabaşvili bu sorawğa bolayraq cawap birä:
"Rusiä xäzer mondıy tösle inqilaplarnı kire borıp bula häm moña az ğına yardäm itü dä citä ikän digän näticägä kilä ala, häm şul küzlektän qarağanda Ukrainadağı soñğı täräqqiat Gruziä öçen naçar ber närsä. Şuña da xäzer Gruziäneñ bar tırışlıqları, üz xalqına, Rusiägä, dönyağa üzendäge üzgäreşlärneñ kire bormaslıq buluına ışandıruğa yünälderelergä tieş", di Salome Zurabaşvili.
Wäzğiatne salqınraq ğaqıl belän bäyälärgä tırışuçılar da bar. Washingtondağı Xalıqara häm Strategik tikşerenülär üzägendä Rusiä wä Yewraziä programmaların citäklägän Cory Welt, närsä genä bulmasın, bez xäzer Ukrainada näq menä demokratiäneñ ciñep çığuın küräbez, dip uylıy:
"Bez xäzer Ukrainada kürgän närsä ul küz aldına kiterä alırlıq iñ demokratik näticä bulıp tora. Şuña kürä, bu yaqtan qarağanda, anda berni dä üzgärmäde. Üzgärgän närsä şul ğına - alar monı, yäğni demokratik bulunı elek Könbatışqa qaraw belän genä bäyli ide. Minemçä, Ukrainada berkem dä bu ike närsäneñ hiçşiksez bergä baruın kötmäde dä", di Washingtondağı belgeç Cory Welt.
Şuşı fiker, yäğni Yanukoviçne premyer itep bilgeläwneñ näq menä demokratiä çağılışı buluı belän Qırğızstan parlamentı citäkçese urınbasarı İrken Alimbekov ta kileşä:
"Ukraina xalqınıñ yartısı diärlek Yanukoviçne yaqlıy häm anıñ säyäsi qaraşları anda şaqtıy populär. Yuçenko tösle inqilaplar tiräsendä uyınnar uynap tormadı, üzeneñ şäxsi, watandar häm prezident bulu wazifaların ğadi täkäbberlektän östen quyıp, säyäsi krizisnı xäl itü öçen Yanukoviçne premyer itep quydı - minemçä, bu bik ğadel häm döres qaraş", dip bäyäli Ukraina prezidentı Yuçenkonıñ üzeneñ elekke köndäşen xökümät başlığı urınına täqdim itüen Qırğızstan parlamentı citäkçeseneñ urınbasarı Alimbekov.
Mäğlüm ki, Gruziä häm Ukrainadan soñ xakimiatneñ xalıq kütäreleşe nigezendä almaşuı Qırğızstanda da bulğan ide.
Kärim Kamal


text:
Cırçı Gölzadä Safiullina Sember tamaşaçısın yänä soqlandırdı
Märxümä Wäfirä Ğizzätullina belän Gölzadä Safiullina milli xäräkätneñ berençe adımnarınnan uq anı äydäwçelär rätendä buldılar. Gölzadä, mäsälän, 1990-yılda Tuqay könendä Qamal teatrı qarşında “Tuğan tel” cırınıñ 4-nçe kupletın berençe bulıp yañğıratuı belän ayıruça istä qalğan. Başta 3 kuplet belän çiklängän ide, Batulla yañalıq açtı: “Anıñ bit 4-nçe kupletı da bar”, dide. Cıyılğan xalıq anı şunduq yatladı da, Gölzadağa iärep, kümäk cırğa qatnaştı.
Tik soñğı arada Gölzadä säxnädä kürenmi başladı. 1998-yılda “Tuğan tel” oyışmasınıñ 10 yıllıq yubileen ataqlı bayançı Ramil Quramşin belän nurlandırğannan soñ, Sember säxnälärendä dä bizägäne yuq ide äle. Anıñ belän äñgämä şunıñ säbäpläre turındağı sorawdan başlandı da.
Gölzadä xanım monı yäş talantlarnıñ üsep citüe, konsertlarnıñ bolay da küp buluı, xalıqnı tamaşağa cälep itü xästärläreneñ küplege häm monıñ artınnan yörüneñ mäşäqätle buluı belän añlattı. Qırımda uza torğan “Söembikä varisları” festivaleneñ menä inde öç yıl bulmawı da aqçağa barıp törtelä. Abruylı Xalıqara festival'lär uza torğan Qırımda ayıruça aqça küp taläp itelä. Şöker, dide Gölzadä xanım, bıyıl törle töbäklärdän anı yañartunı sorawçılar işäyue arqasında, BTK da bu mäs’äläne kütärep çıqtı. Allah boyırsa, 2007 iyünendä bu festival' yänä qaytaçaq.
Xäyer, Gölzadä Safiullina eşsez tormıy, döresräge tora da almıy. 10 yıllap elek açqan studiäse eşlären uñışlı ğına däwam itä. Elek ul milli sänğätebezne xalıqqa citkerü yağına basım yasasa, soñğa taba dini kasseta-disklarğa kübräk iğtibar birä: Qor'än täfsire, Päyğambärlär tarixı, Ğaläm tarixı, dini wäğäzlär, kiñ qullanıluçı doğalar, borınğı cırlar… Soñğısın tormışqa aşıru öçen “Rux” isemle maxsus icat törkeme dä oyıştırğan ikän. Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan maxsus disklar da çığarğan “Gölzadä” studiäse. Mäsälän, Ayrat Arslanov başqaruında “Şanlı Qazan” tuplanması zur populyarlıq qazanğan. Häm Gölzadäneñ “Közge açı cillärdä” iseme belän täqdim itelgän xalıq cırları tuplanması da.
Änise äytüençä, säxnädä biep üskän Räzidä dä, Gölzadä xanım kebek ük, tiktormas tınğısız can: fän belän dä şöğellänä, kiräk çaqta cırlıy da, 3 bala da üsterä, “Üzebez” isemle Yäşlär xäräkäteneñ liderı da. Gölzadä xanım, şul “Üzebez” belän berlektä, kiläse yılda - xäter könenä “Qaharman cırlar” festivale dä oyıştırmaqçı. Çönki, di Tatarstannıñ Xalıq artistı, Qırım respublikasınıñ atqazanğan sänğät eşleklese Gölzadä Safiullina tarixi mirasıbız ğına bezne saqlap qala alaçaq.
Gölzadä qatnaşlığında uzğan konsertqa qaytsaq, anı yäş talantlı cırçı Röstäm Asaev oyıştırğan. Häm Gölzadäne çaqırıp yalğışmağan da. Çönki iñ oluğ alqışlarğa näq ul layık buldı. Bigräk tä anıñ AQŞta yäşäwçe tatarlar cırı ozın-ozaq alqışlarğa kümelde. Mäğnäse dä tirän şul: “yörgän cirlär berni tügel, tuğan ilkäyem qayda?..”
Konsert üze dä yuğarı sänğäti däräcädä oyıştırılğan, qatnaşuçıları da bik uñğannar: “Qazan” biyü ansamble solistları Liliä Ğalieva här Sergey Yefremov, cırçı Läysän Xafizullina, alıp baruçı İlşat Xäbibullin, bayançı Aynur Fatıyxov . Soñğısı turında ayırım süz dä artıq bulmas: qurayçı da, waq ğarmunnarda uynaw ostası da, Röstämneñ can dustı da ikän ul. Näq şuşı konsertta qatnaşu öçen 700 çaqrımnı yaqın itep ätise – Başqortstannıñ xalıq artistı Xalit Fatıyxov häm änise Liliä xanım belän Ufadan kilgän. Häm mondıy tuğrılıqlı duslıq Röstämne dä uñğan cırçı sıyfatında ğına tügel – yaxşı keşe itep tä kürsätä aladır.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Qoy
Qoy (latince Ovis) - Capriane alt familiyası içinde eñ qalabalıq türüni teşkil etken gevişketirgen, etinden, yününden, sütünden faydalanılğan memeli türleriniñ umumiy adı.
Qoylar, aman-aman dünyanıñ er yağında yaşay. Ot, qoray, yandaq, hububat kibi ösümlikler aşap beslene. Mınav zamanda Dünyada tapılğan türleriniñ çoqusı üycil.
Kevdeleri yün denilgen qalın tüklernen qaplı ola. Erkeklerniñ başlarında eki müyüz bar ekende ırğaçılarında bazı-bazı tapılır. Sürü olıp yaşay. Yılda eki kere, ekseriyetnen bir bala doğurır. Balalarına qozu, bir yaşından soñ toqlu, yetişkin erkeklerine qoçqar denile. Ömürleri 10-12 sene arasında ola.


text:
Vikipediya:Maqale talapları
Münderice
-
- Ayrıca baqıñız: Vikipediya:Tercime
Ayatta olğan ya da ölgen kişiler
Misal: İsmail Gasprinskiy, Cengiz Han, Per Kirkeby, Vilyam Şekspir, Dani Rodrik (en, tr) vb.
(Şeerler, qasabalar, köyler)
Misal: Körbekül, Veyisköy, Tırnaqsız vb.
(Deñizler, özenler, dağlar ve ilh.)
Misal: Qara deñiz, Keriç boğazı, Çatır Dağ vb.
(Cenkler, tarihiy devletler ve ilh.)
Misal: Qırım Hanlığı, Altın Ordu, Osmanlı Devleti vb.
Vaqialar[Viki metnini deñiştir]
- Ay Petri vaqiaları - crh (2007)
Çırçıq vaqialarıcrh (1968) Derviza Qırımtatar icreti- ru
- Qırımtatarlarnıñ topraq meselesi - ru
- Samozahvat
- Şellâle - crh
- Seyitler mezarlığı vaqiası - crh crh (2008)
Yerler[Viki metnini deñiştir]
Teşkilâtlar[Viki metnini deñiştir]
- Alraid
- Aqmescit Halqara mektebi - crh
- Bülbüller, Remziye Ablâmitova - crh
- Büyük-As şirket
- Çatır-Dağ cemiyeti - Aluştadaki Afız Şahmurat adına "Çatır-Dağ" qırımtatar milliy-medeniy cemiyeti
- Cemile ansambli
- Çerkez Kermen (cemaat teşkilâtı)
- Davet (teşkilât) ru
- DEF şirket
- Dolya neşriyatı
- Dünya Qırımtatar Kongressi - ru
Emel mecmuası
- Karabah ansambli
- Krımskaya pravda
- Maarif işleri
- Maarifçi
- Ocaq neşriyatı
- Özenbaş şirketi
- Qırım azerbaycan cemiyeti
- Qırımtatar sanat müzeyi
- Qırımtatar tilinde derslikler ve qullanmalar azırlap çıqaruv laboratoriyası
- Sobol - crh
- Tañ yıldızı ansambli
- Uçan-Su ansambli - ru
- Yıldız mecmuası - crh
- KpыMckoro pecпyблиkaHckoro иHcTиTyTa пocлeдиплoMHoro пeдarorичeckoro oбpaзoBaHия (KPИППO)
Kitaplar[Viki metnini deñiştir]
- 101 dua - L. İbraimov
- Aslıhan - Eşref Şemi-zade
- Buyurıñız duağa - L. İbraimov
- Can sefası - Alyana Osmanova
- Canlı nişan - İbraim Paşi
- Cemden bir avuç - Seyran Suleyman
- Haq din - L. İbraimov
- İşte saña, çoban oğlu! - Safter Nagaev (2008) crh
- Mektepler içün luğat-minimum - Seyran Üseinov, Melek Alidinova
- Qırımtatar adlar luğatı
- Qırımtatar tilini ögreniñiz - qullanma, (5000 nusha) Seyran Üseinov, V. Mireyev, Yu. Sakaciyev
- Qırımtatarca terminler luğatçıqları - Seyran Üseinov (1991-1994)
- Qırımtatarca-rusça luğat (1989) - Seyran Üseinov, Aleksandr Garkavets, Ş. Asanov
- Qırımtatarca-rusça-ukraince cep luğatı
- Qırımtatarca-rusça-ukraince luğat - Seyran Üseinov, Galina Hmilevskaya (3 cılt)
- Razorvat svoyo serdtse na çasti - L. İbraimov
- Rusça-qırımtatarca luğat (1991) - Seyran Üseinov (7 biñ söz)
- Top top top - Alyana Osmanova (2008)
- Yolcu - Eskender Fazıl


text:
Färit Möxämmätşin : Milli respublikalar quşılırğa tieş tügel
Parlament räise, 28 dekaberdä ütkärelgän matbuğat oçraşında, Konstitutsion mäxkämäseneñ latinnı tıyuçı qararına fikeren belderde. (Çönki ul waqıtta, Yuğarı mäxkämä qararı bilgele tügel ide.) Färit Möxämmätşin «Qayçan da bulsa latin yazuına äylänep qaytırbız, waqıt kürsäter», dip äytte. 2004 yılda Däwlät Şurası 40 qanun qabul itkän, alarnıñ küpçelege iqtisat turında bulsa, berniçäse, sotsial tormışqa bäyle bulğan. Färit Möxämmätşin töbäklärne berläşterü ğämälenä dä fikeren belderde. Qayber cirlärdä ul iqtisadıy yaqtan faydalı, dide ul. Ämma milli respublikalar ber niçek tä berläşergä, quşılırğa tieş tügel, dip sanıy Tatarstan Däwlät Şurası räise. 2004 yılda Tatarstanda Xisap palatası tüzelde. Anıñ xakimiätkä bäyle bulmawın da Färit Möxämmätşin yuğarı bäyäli.Räfis Cämdixan.


text:
Tөrkiädän Atnalıq Küzätü
Bu atnada Äzerbaycan parlamentı deputatlarınnan torğan ber tөrkem Tөnyaq Kipr Tөrek Cөmhüriätenä vizit yasap, bu cөmhuriätne tanu өlkäsendä yaña ber politik adım atladılar. Azerbayçan TKTC tanu өçen Tөrkiäneñ Ärmänistan cigen açmawnı taläp itä.
Bu atnada urta mäktäplär өçen ütkärelgän imxitannarınıñ näticäse iğlan itelde. Yuğarı bilge alğannar däwlätneñ yaki xosusi sektornıñ prestijlı mäktäplärendä uqu şansın qazanalar. Şuña kürä, 785 meñ uquçınıñ 219 meñe şundıy yaxşı dip bäyälängän mäktäplärgä urnaştırılaçaq.
Tөrkiädä uquçılar arasındağı yarış yuğarı uqu yortları өçen dä bara. Menä bu atnada 1 million da 670 meñ uquçı kergän imtixannıñ da näticäläre bilgele buldı. 4 häm küberäk yıllıq universitetlarğa tulayım alğanda 192 meñ genä student qabul itälä alaçaq. 200 meñ xätle dä ike yıllıq yäki çittän torıp uqu programalarına qabul iteläçäk.
Awropa Berlegeneñ tөrekçädän tış Tөrkiädä qullanılğan başqa tel yaki lähçälärneñ өyrätelüwe tieşlege turındağı kürsätmäse nigezendä Tөrkidä ütkän yılda qayber şähärlärdä Kөrd Tele kursları açılğan ide. Şulardan Batmandağısı citärlek taläp bulmaw häm maddi citeşsezleklär säbäple yabıldı. Başqa kurslar da yabılu aldında tora. ‘Radikal’ gazetası monı berençe bitendä “Ber legendanıñ axırı” digän rubrika belän xäbär itte.
Tege yaqtan bu atnada da idän astı Kөrd partizan oyışması PKK-nıñ terror ğämälläre däwam itte. Hakkari, Şırnak belän Van şähärläre tiräsendäge bäreleşlärdä 10 PKK partizanı ütelgän, 4 ğäskär cäräxätlängän. Şulay uq Hakkaridä patroldäge ber bronitanka yıraqtan signal belän şartlatılğan ber minağa bärelde. Ber ölkän leytnant, ber leytnant, ike ğäskär şähit buldı, dürt ğäskär dä cäräxätlände; Çukurcada ber awılda PKK belän bäreleşlärdä dürt soldat; Tuncelidedä 5 ğäskär yaralandı. Vannıñ Erciş yäşäwlegendä 2 PKK partizanı belän ber mladşıy leytnant hälak buldı. Ber ğäskär cäräxätlände. Vannıñ Başkale rayonında isä ike kötüçe PKK tarafınnan orlandı.
Generalştab 2-nçe başlığı armiä generalı İlker Başbuğ AQŞ PKK-nıñ liderlıq kadrlarındağı şäxeslärne qulğa alu өçen ämer çığardı dip belderde. Ul ayruça C-4 tibındağı plastik şartlağıçlar Ğiyraqtan kilä, Bagdattan tieşle çaranı kürüne taläp itärbez, ägärdä kürmäsälär Berläşkän Millätlär tärtibenä kürä çikne ütep kerü xoquqına iä bulırbız dip belderde. Tışqı Eşlär Ministere Abdullah Gül dä “Xiç ber il üzenä belä torıp, sistematik räweştä zian birelüwenä küz yoma almas” dip äytte. Mongoliägä räsmi vizit yasawdan qaytışlıy Premier Erdoğan da “Tөrkiä terrorğa tüzemlek cigen aştı” dip belderde. Bөten şularğa qaramastan AQŞ-tan Tөrek Generalştab 2-nçe başlığınıñ süzlären raslağan belderü yasalmadı.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Avstria başqalasında 8 yıl buyı yabıluda totılğan 18 yäşlek qız üz ğömerendä berençe tapqır kiñ cämäğätçelek aldında çığış yasadı. Nataşa Kampuş 10 yäşendä urlanıp, ğaraj astındağı täräzäsez bazda totılğan ide. “Bu keçkenä urınnan mindä klavstrofibiä- yabıq urınnan qurqu başlandı. Min bälki, kem dä bulsa işeter dip, yodrıqlarım belän stenanı töyä idem. Qotoçqıç xäl ide. Qayber waqıtlarda ul mine öyenä çığarmağan bulsa, min bälki aqılımnan da yazğan bulır idem”,- dide Nataşa Kampuş teleinterviuda.
Ul urlawçını balta belän çabıp üterer idem dip xıyallanğan bulğan. Anı urlağan 44 yäşlek Volfgang Priklopil, Nataşa oçraqlı räweştä irekkä çıqqaç, üz-üzen ütergän.


text:
Başqortstandağı saylawaldı wazğiäte iñ qızu noqtasına äle citmägän dip farazlana. Respublika cämäğätçelegen – citäkçelärneñ, Ufada bulğan terror ğamälennän soñ 3 kön uzğaç qına xalıqqa möräcäğät itüe borçıy. Başqortstanda näşer itelgän häm yañrağan mäğlümatkä ber törle genä bäyä birelä. Räsmi xakimiätlärgä caylaşa almağan çığanaqlar arasında Azatlıq radiosın da atıylar.
Rosbalt mäğlümat agentlığı häm televideniä kanalları xäbär itüençä, Başqortstannıñ Üzäk Saylaw Komissiäse bügenge utırışında da prezidentlıqqa däğwa itüçelärneñ berse, Sergei Veremeyenko terkäwdän baş tartqan . Tawış birgän 12 keşeneñ 11e – Veremeyenkonı terkäwgä qarşı çıqqan. Xäzerge waqıtta Başqortstan prezidentı urnına köräşer öçen 7 namzät terkälgän.
Ramzit Abulyaev, Ufa


text:
RİUnı nindi kiläçäk kötä?
11 may 2006 yıl, Qazan burosıRäfis Cämdixan: Azatlıqnıñ Qazan studiäsendäge çirattağı tügäräk östäle islam häm mäğärif sistemasına qağıla. Ayırım alğanda, Rossiä islam universitetı tiräsendäge soñğı waqıttağı ğawğalar mäsäläläre. Eş şunda ki, Rossiä islam universitetın moña qadär xäzerge möfti Ğosman xäzrät İsxaqi citäkläde. Universitetnı oyıştıruçılar urtaq rizalıq belän Ğosman xäzrätne rektorlıyktan aldılar häm dönyawi belgeç bulğan İldus Zahidullin digän keşene rektor itep quydılar. Şunnan soñ ğawğa kitte. Rusiä İslam universitetı dini bulıp qalamı, yäisä dönyawi uqu yortı bulırmı. İke fiker tarafdarları da bügen bezdä, “Azatlıqta”, qunaqta: RİUnıñ ğamäldäge rektorı İldus Zahidullin häm RİUnı oyıştıruçılarnıñ berse bulğan Tatarstannıñ Diniä nazäräte, ayırım alğanda Wäliulla xäzrät Yağqup, möftineñ berençe urınbasarı.
Matbuğatta çıqqan yazmalarğa qarağanda Wäliulla xäzrät Yağqup Rossiä islam universitetıytın dini uqu yortı bulıp qalsın dip bara, ä İldus Zahidullin, älbättä, inde dönyawi tarafdarı. älege ike taraf ta “Azatlıq”nıñ Qazan byurosında berençe märtäbä küzgä küz qaraşıp utıralar. Söyläşüebez näq menä şuşı islam universitetı tiräsendäge wäzğıät turında, aña açıqlıq kertü, ike tarafnıñ da ber ük waqıtta fikeren belü. Bügenge tügäräk östälne başlap cibärä “Azatlıq” radiosınıñ Qazan byurosı citäkçese Rimzil Väliev. Tapşırunı alıp baram min – Räfis cämdixan.
Rimzil Väliev: Bu äñgämä başlanır aldınnan min, Rimzil Väliev, şuşı Qazan bülege citäkçese, uyın qağidälären äytäsem kilä. Mondıy söyläşülär mäğlümat citmägänlektän yäki mäğlümatlarnıñ qarşılıqlı buluı säbäple oyıştırıla, häm yaqlar ber-berse belän tieşle räweştä söyläşmägän waqıtta. Alar fikerlären ber-bersenä äytä alalar, mäğlümat tögäl barıp citsen, imeş-mimeş, berse ber poçmaqtan ikençese ikençe poçmaqtan bulmasın öçen.
Qazanda islam universitetı mäsäläsenä näq şundıy wäzğıät kilep tudı. Normal' wäzğıät tügel. Mäğlümatlar tögäl tügel: ber yaqtan basılıp çığa uqudan kitkän şäkertlär möräcägäte, ikençe yaqtan interv'yu birä eştän kitkän mögällimnär, öçençe yaqtan rektor üzeneñ qaraşların “Molodej' Tatarstana” ğazetında basa, “Kommersant” gazetasında Wäliulla xäzrät Yağqup häm xökümät wäkile üzläreneñ fikerlären äyttelär.
Räfis Cämdixan: Bu oçraqta “Azatlıq” ta çittä qalmadı. “Azatlıq”ta här taraf üz fikeren belderep kilde.
Rimzil Väliev: Bez “Azatlıq” radiosı yärdämendä bu mäsäläne qatlawlandıru yäki bolğatu yağında tügel. Kiresençä, minemçä, bu şaqtıy ğadi mäs'älä bulıp kürenä. İslam dine Tatarstanda häm Rusiä töbäklärendä üsärgä tieş. Ul üzebezneñ tatar, milli traditsyaläre belän niçekter sanlaşıbraq dip äytergä kiräk. ä bez – dönyawi keşelär, jurnalistlar islam ähelläre eşenä eçkäre kerep qatnaşmıybız häm öyrätmibez. İslamnıñ reformasın yäki anda mullalarnı, möftilärne tözätüne curnalistlar, cämäğät eşlekleläre üz aldına quymıy. Min üzem şul äheldä toram. Bu bäxäs äz genä ädäp normalarında, xaqiqat normalarında bulsın ide.
İldus Zahidullin: Min dönyawi belem tarafdarı tügel. Dini uqu yortında dini belem bulırğa tieş. Bügenge köndä Rossiädä Rossiä möftilär şurasına kergän respubliqa häm ölkälärendä ike model' yäşäp kilä. Berençese, Wäliulla xäzrät äytkän model': ul model' Mäskäw islam universitenda tormışqa aşırıla. Bu dönyawi uqu yortı, anda teologiä buyınça yuğarı dönyawi belem birelä, häm anı beterä torğan studentlar, şunda uq yäşäp kilüçe Mäskäw islam institutı şäkertläre bularaq, şuşındağı dini fännärne häm elek uqığannarın isäpkä alıp, imam-xatıb digän kvalifikatsiäne alıp çığalar. Berençe urında alarnıñ dönyawi belem tora, anda çığarma räweştä dini belem tora. Bu model' Mäskäwdä tormışqa aşa. Qazandağı model ikençe törle.
Räfis Cämdixan: Menä bu sez täqdim itkän model'?
İldus Zahidullin: Min yaqlıy torğan model' ikençe törle. Bügenge köndä RİUda dönyawi fännärdän teologiä uqıtıla. Ul dini fakul'tetlar belän qatışmıyça üzeneñ programması buyınça eşli. Läkin anda möselmannar qabul itelä. Alar uqırğa kergändä “min şuşı universitetta eçke tärtip qağidälären saqlıym” dip qul quydılar, ä anda “min möselman bularaq yäşärgä tieşmen” dip yazılğan. Monnan tış, Şäriğat häm Qorän fakul'tetlarında şäkertlär dini belem alalar. häm kiläçäktä şuşı dön'yavineñ häm dinineñ üzara mönäsäbäte öç törle däräcädä küzallana. Berençese: Rossiä Federatsiäsendä xäzer dönyawi uqu yortı dini belem birä almaw säbäple, yaña institut oyışa, Şäriğat häm Qorän fakul'tetı, bezneñ şäkertlärebez şunda belem alaçaqlar, telägän oçraqta alarğa şuña östämä räweştä, Qorän tele bulğan “ğaräp tele uqıtuçısı” digän kvalifikatsiä biräçäkbez. Bu – berençe model'. İkençese: bügenge köndä teologiä buyınça uquçılar şaqtıy öleş islam fännären uqilar häm bez alarğa telägännärenä, älbättä, şuşı dini fakul'tetlarda östämä belem alırğa mömkinlek biräçäkbez. Bu äle Mäskäwdäge variant tügel. Bu şulay uq ikençe urında tora torğan mömkinlek bulaçaq. ä inde student anı alırğa telämäsä, şuşı birelgän programma külämendä islam fännären uqıp çığaçaq häm şulay uq möselman bularaq häm islam dine qanunnarın añlap yäşäwçe dönyawi belgeç bulaçaq. Kilep çığa ike model'. Öçençese: keşe uqırğa kergäç, programmada qaralğan fännärdän tış, citäkçelek täqdim itä torğan fännärne dä üzläşterep, üzeneñ belemen tiränäytergä tieş. Yäğni ul belgeç bularaq qına tügel, ä islam ğilemendä şaqtıy xäbärdär şäxes bulıp çığarğa tieş.
Räfis Cämdixan: Wäliulla xäzrät, menä İldus äfände ber digän öç model kiterep birde. Sez anıñ qaysısına qarşı?
Wäliulla Yağqup: Sez döres añlarğa tieşsez. Bez bit İldus äfändegä yäisä ul äytkän süzlärgä qarşı äytmibez, bez prinsipial' räweştä menä şundıy närsäne äytep kiläbez: ägär ul islam universitetı bularaq oyıştırıldı häm din ähellären äzerläwne östenlekle yunäleş itep aldı ikän, şul östenlek saqlanırğa tieş, ä menä bu dönyawi belgeçleklär östämä räweştä, alar nindider yärdämçe funksiäne ütärgä tieş. Monda dönyawi belgeçleklär buysınu xälendä, instrument räweşendä bulırğa tieş. Bu bezneñ maqsat häm prioritet. Anı añlarğa kiräk. Bez bu universitetta yuğarı belemle häm kvalifikatsiäle din ähellären äzerlibez. Bu dönyawi komponent şuşı zur maqsatqa yärdäm itä torğan bulıp qalsa, bezneñ yaqtan bernindi qarşılıq bulmadı häm bulmayaçaq.
İldus Zahidullin: Wäliulla xäzrätne min xuplıym. Şäriğat häm Qorän fakul'tetlarında uquçı şäkertlär fäqät üz teläkläre belän genä dönyawi belem alaçaqlar, alarnı berkem dä dönyawi belem alırğa mäcbür itmäyäçäk. Şunısı da mäğlüm bulsın, bügenge köndä bezneñ 3Hчe kursta yegetlär bar, çittän torıp Qazan däwlät gumanitar-pedagogiqa universitetınıñ könçığış tellär fakul'tetında uqıp 14 meñ tülilär, ä bez alarğa şuşı uq belemne, şuşı uq kvalifikatsiäne buşqa alırğa täqdim itäbez.
Räfis Cämdixan: Monda din ähellären qurqıtqan tağın ber äyber bar. Rafael' Xakimov täqdim itkän, inde niçä yıllar buyı Wäliulla xäzrät anıñ opponentı bulğan Yevroislam ideyäsı. Qayber din ähelläre, yä bulmasa bu Rossiä islam universitetınıñ dönyawilaşuına qarşı toruçılar äytälär: anda yevroislam täğlimatı öyräteläçäk häm öyräneläçäk, ul şunıñ laboratoriäse bulaçaq. Bu döreslekkä niqadär turı kilä?
İldus Zahidullin: Menä bu sorawğa tögäl itep şuşı süzlärne taratuçılar cawap birerlär dip uylıym. Menä bu könnärdä bez äzerlägän yaña uqu plannarın Rossiä möftilär şurası yanında dini belem buyınça komissiäsenä jibäräbez. Bezneñ uqu plannarın häi dini fännär buyınça uqu programmaların alar qarıylar häm ekspertiza yazıylar. Şunnan soñ ğına bez litsenziä mäsäläse belän Rossiä Federatsiäseneñ mäğärif häm fän ministrlığına märäcäğät itä alabız. Bügenge köndä bez yaña fän kertäbez. Ul “Tatarsqoyı bogoslovskoe nasledie” dip atala, häm bez şunda Urta İdel töbägendä islam täğlimatınıñ üseşe turında şäkertlärgä mäğlümat biräbez.
Räfis Cämdixan: Wäliulla xäzrät: “Yuğarı kvalifikatsiäle imamnar citeşmi”, – dip äytep ütte, şunı sorıysı kilä: bezneñ Qazanda bügenge köndä “Möxämmädiä” yuğarı mädräsäse, İslam dine qabul itügä 1000 yıl isemendäge yuğarı mädräsä bar. Alar yuğarı kvalifikatsiäle imamnar äzerlämi meni?
Wäliulla Yaqup: Yuq. Beläsezme, böten din belgeçlären imamnarğa ğına qaldıru döres bulmas. Çönki din ğalimnäre ğolämä bulırğa tieş, fätvä birügä qadir bulğan, fänni ezlänülärne alıp barırday keşelär bulırğa tieş. Bez şundıy yuğarı belemle, zıyalılıqnı östägän häm ilahiät belemen tiränten üzläştergän şäxeslärgä ixtıäc kiçeräbez. älbättä, mäsälän, yuğarı belemle imamnarnı äzerli torğan mädräsäbez bar, älhämdülillah. ämma alardan zurraq sıynıfnı bilägän ğalimnärne äzerläw öçen, fän belän şöğıllänüçe keşene äzerläw öçen universitet açıldı da bit inde.
Räfis Cämdixan: Qızıq äyber: ber könne min Rusiä islam universitetında buldım häm andağı şäkertlär belän söyläştem. Mäsälän, ber şäkert: “Miña dönyawi fännär kiräkmi. Min Qorän häm Şärigätne öyränäm, fikxnı öyränäm, – dip äytä. Bötenese dä äybät äytelgän. – ämmä menä bu könnärdä Rusiäneñ ğailä kodeksın qulıma aldım, uqıp çıqtım, çurtıma kiräk ul”, – di. Yäğni älege keşe bu cämğıättä, Rusiädä yäşäp anıñ qanunnarın kiräk dip sanamıy. Menä şuşımı ul yuğarı belemle bogoslovlarnı äzerläw? Alar sigez yıl yäşäp kilgän universitetta uqıp kilälär.
Wäliulla Yağqup: (kölep) Bu İldus äfände cibärgän keşe tügel mikän?
İldus Zahidullin: Anda sez cibärgän keşe genä ide.
Wäliulla Yaqup: Rossiä islam universitetında, belgänegezçä, äzerlek sıynıfı da bar. Min bu şäxsi fikerlärgä närsä äytä alam inde. Duraqlar törle ölkädä bulırğa mömkin. Monda bez prinsip buyınça söyläşäbez. Menä bez Rossiä islam universitetınıñ sigez yıl buyı eşlägän çorın ideallaştıyrmıybıyz, häm fän yağınnan, metodiqa yağınnan kimçelekläre yuq tügel. Çönki bez bu kimçeleklär yuq dip äytsäk, bez İldus äfände kilüenä rizalıq birmäs idek. Çönki möfti xäzrät syezd aldınnan rektorlıyktan kitäm dip äytkän ide. Bez bu urınğa rektor kilügä äzer idek häm tawış ta birgän idek. Şunıñ öçen bez söyläşik: närsägä ireşergä telibez. ä inde çastnost'lar, alar bit...
Räfis Cämdixan: Çastnost'lar da bar, läkin şul uq qarşılıq aksiälären studentlar oyıştırdılar.
İldus Zahidullin: Bez barıbız biredä yuğarı belem alğan keşelär. Mäktäp däräcäsendä belem alu häm universitet beleme arasında zur ayırma bar. Bezneñ qaraşlarıbız şäxes formalaşu çorında qalıplandı. Alay ğına da tügel, şuşı belemne alğan möselmannar Rossiä Federatsiäsendä azçılıq täşkil itälär häm alarnıñ kübese urıs moxitendä yäşilär. Şuşı tormışqa caylaşu häm üzeñ telägän wäzğıätne alıp baru öçen, bu tormışnıñ qanunnarın yaxşı belergä kiräk. Monnan çığıp qarağanda, bügenge imamnarnıñ dini belemnän tış ikençe pozitsiädä torğan yuğarı dönyawi belem aluları alarnıñ kvalifikatsiälären arttıraçaq. Min qarağan materiallardan kürenä: RİUnı tämämlağan şäkertlärneñ küpçelege bügenge köndä çittän torıp belem alalar.
Räfis Cämdixan: Başqa uqu yortlarında?
İldus Zahidullin: RİUnı tämämlağaç uqilar, çönki başqaça mömkin tügel. ägär alarğa mäxällä yuq ikän, eşkä urnaşqanda şul xäldä qalalar: Qazanda iñ tübän kvalifikatsiäle eşkä urnaşqanda da diplom sorıylar bit, bu diplom alarnıñ eşenä turı qaramasa da.
Räfis Cämdixan: ütkän eşkä salawat dip äytsälär dä, RİUda uzğan qaşılıq aksiälärenä qaytası kilä. Alar uzıp kitte, piketlar da buldı. Bu aksiälär artında ni tora häm bu qarşılıq aksiäläre turında ni uylıysız? Bu studentlarda häm keşelärdä informatsiä citmäwdänme ällä oyıştırudanmı?
Wäliulla Yağqup: Bezneñ diniä näzärätenä, uçreditel' bularaq, universitettan kitkän uqıtuçılardan xatlar kilgän ide. İke distägä yaqın xat. Alar, minem uylawımça, unikal' pedagogik kollektiv ide. Yaña citäkçelek inde yıllar buyı tuplanıp kilgän ul kollektivnı saqlıy almawı bezneñ öçen bik qızğanıç. Şäkertlär tarafınnan Tatarstan prezidentına ğarizalar kitte, bezgä dä ğarizalar kilde. Alarnıñ riza bulmawları turında mäğlümat diniä näzärätendä ireşte. Şundıy qarşılıq aksiäläreneñ uzuı, häm alarnıñ tınıç räweştä üz fikerlären belderüläre, minemçä, tabiği xäl. Çönki rizasızlıq alar tarafınnan sizelä, häm ul yazma räweştä dä kertelde. Bez, diniä näzäräte, uçreditel' bularaq häm Mäskäwdän tağın ber uçreditel', möftilär şurası, belän berlektä urtaq pozitsiä belderdek häm ul pozitsiäne däwlät orğannarına citkerdek.
Räfis Cämdixan: Ul nindi pozitsiä?
Wäliulla Yağqup: Ul öç punktan ğibarät: berençese – Rossiä islam universitetında dini uqıtu prioritet xäldä qalırğa tieş; ikençese – RİUda din ähele citäkçelek itärgä tieş; öçençese – ber ay öçendä RİUnıñ kiläçägen qalıplağan konsepsiäne äzerläw mäsäläse. Bez anı kollegalarıybıyzga citkerdek.
Räfis Cämdixan: ä näticä?
Wäliulla Yaqup: älegä bez kötäbez, çönki anıñ öçen yäisä uçreditel'lär sovetı utırışın ütkärergä kiräk, yäisä protsessual' yul belän kileşergä kiräk.
İldus Zahidullin: Menä bu östenlek mäsäläse buyınça azraq tögällek körtäse kilä. Bügenge köndä Qorän fakul'tetında 36, Şäriğat fakul'tetında 46, Teologiä, yäğni dönyawi fakul'tetta 36 bala uqi. Teologiä belgeçlegenä 2000 yılda litsenziä alınğan. Ul ike yıl soñğa qalıp açıldı, ä uzğan yıl Teologiä belgeçlege buyınça – gumanitar gruppalarına standart – 25 keşe alına, ä anda 13 keşelek yegetlär gruppası alındı, ä qızlarnıñ uqırğa kilgän 25 keşelek gruppa imtixannar başlanğaç tarqatıldı. Dini belemne prioritet qaldıru öçen şulay eşlängän dip näticä çığarıp bulmıy. Çönki bıltır şul waqıtta problema tuğan ide: dini belgeçlekneñ litsenziäse bette, häm bu şul qısqartularğa kitergender. ä inde piket waqıtında min xalıq yanına çıqtım. Anda öç gruppa ide: berençese – bezdä uqi torğan 4-5cTyдeHT, çönki yazğı kanikul waqıtında barısı da diärlek öylärendä, ikençe gruppa – mäçetlärdän kilgän äbilär, öçençe gruppa – Ğosman xäzrät İsxaqinıñ yaqın häm çıbıq oçı tuğannarı ide. äbilär cıyılğan xalıqnıñ 90% täşkil ittelär.
Menä mart azağı mäğlümatläre buyınça bezdä 194 student uqi. Bügenge köndä 5 keşe kitü turında ğariza yazdı. Bügenge köndä studentlarnıñ 60 % yaqını uquda.
Räfis Cämdixan: Däreslär başlandı?
İldus Zahidullin: Kiçä däreslär başlandı. Uqular bara. Uqıtuçılar tieşle külämdä bar.
Räfis Cämdixan: Yäğni 24 uqıtuçı kitüe ällä nindi qurqınıçlıq kitermäde?
İldus Zahidullin: 24 uqıtuçı tügel, 24 xezmätkär. Şularnıñ unısı ikençe semestrda däres alıp baralar ide. 10 keşeneñ cidese 2002 häm 2003 yılde RİUnı tämämlağan kiçäge şäkertlär.
Räfis Cämdixan: Öç punktan torğan qarar turında fikeregezne äytsägez ide. Anda rektor dini keşe bulırğa tieş, dini fännär östenlek alırğa tieş dielgän. Sezneñ fikeregez niçek?
İldus Zahidullin: İnde Mäskäw universitetın qarasaq, anda Marat Mortazin dini uqu yortı bulğan Mäskäw islam institutınıñ da rektorı, dönyawi institutnıñ da rektorı bulıp tora. härxäldä, RİU – ustavı buyınça dönyawi uqu yortı, häm kiläçäktä açıla torğan Rossiä islam institunıñ başında yuğarı belemle, dini belem alğan keşe bulırğa tieş.
Räfis Cämdixan: äle ul institut açılu mäsäläse nindi yuğarılıqta tora xäzer?
İldus Zahidullin: Bügenge köndä bezneñ taraftan Tatarstan Diniä näzärätenä yaña ustavnıñ proektı tapşırıldı. Anıñ bulırğa tieş oyıştıruçıları – Tatarstannıñ dini näzäräte häm Rossiä möftilär şurası. Yäğni RİUnıñ oyıştıruçıları.
Räfis Cämdixan: Xäzer monda protsessual' kodeks dip äyttegez. ägär dä ul oyıştıruçılar tarafınnan xäl itelmäsä, sezneñ mäxkämägä barıp citüegez ixtimalı barmı?
Wäliulla Yaqup: Min bu däräcädä maqsat quyılırğa tieş tügel dip uylım. Minemçä, Tatarstanda dinara, millätara mäsälälärne xäl itärlek täcribä bar. Lokal' problemanı da üzebez xäl itmäsäk, bu bezneñ öçen ğar'lek bulır ide. Bu mäs'älädä niçekter urtaqlıq tabarğa häm kileşergä bezneñ xikmät häm zihenebez citäçäk.
Räfis Cämdixan: Menä bu urtaqlıq turında soñğı soraw: sezneñ farazlarığız buyınça, bu xäl ni belän betär, ike taraf ta nindi fikergä kiler? İkençedän, sezneñ kileşer öçen nigezegez barmı? “Bezneñ urtaq pozitsiä” dip äyterlek fikeregez barmı?
İldus Zahidullin: älbättä bar, min monda bezneñ opponentlar tarafınnan üpkäne häm ambitsiäne alırğa kiräk dip uylıym. Bez xezmättäşlekkä härwaqıt açıq.
Wäliulla Yaqup: İldus äfände, sezneñ soñğı süzläregezdän kürengänçä, üpkä häm ambitsiä bu mäs'älädä kübräk üzegezgä xas bu mäs'älädä. Çönki min mondıy illyustratsiä kiterer idem: menä sez rektor itep bilgelängännän soñ ber ay däwamında möfti xäzrät häm min dä, şäxsän, universitetqa kilep möğamälä qorırğa, eşlekle elemtälär urnaştırırğa aşqınıp torunı belderdek, ämmä sez qızğanıçqa qarşı Diniä näzäräte busağasın ber tapqır da atlap kermägänsez, nindider elemtä qorırğa teläk beldermädegez häm şulay uq, Mäskäwdä bulıp ta, uçreditel' bulıp sanaluçı Rawil xäzrät Gaynetdin yanına kerüdän baş tartqansız ikän. Şunıñ öçen sezneñ taraftan açıqlıq kürenmi. älbättä, bu buş däğwalar, pretenziälär sez äytkän süzlärdän kürenep tora. ä xaqiqat'tä bit inde islam, din, izgelek mänfägatendä eşkä kereşkänbez ikän, andıy subyektiv faktor bulırğa tieş tügel häm, minemçä, sezgä, yaña keşe bularaq, kem nindi däräcäne bilägänen kürergä kiräk, üzegezneñ urınığıznı añlap eş itärgä kiräk. ä inde bu ike uqu yortı nigezläw buyınça protsessual' yaqqa kilgändä, älbättä, ägär başqa yul yuq ikän, bu yul belän bulsa da, şul uqığan şäkertlärne häm möğallimnärne saqlap qalırğa kiräk, eş belän tä'min itep. Bez dini konfessiä bularaq üz mänfagatebezne yaqlap, yuğarı belemle kadrlarnı äzerläwdä eşne däwam itärgä kiräk.
İldus Zahidullin: Beraz tögällek kertmi bulmas. Bez Mäskäwgä şul bulaçaq islam institunıñ oyıştıru eşe belän bardıq. Gabdräşid xäzrät, Ruslan xäzrät bardı. Barğanda uq minem Rawil Gaynetdin belän oçraşuım turında xäbär ireşterelgän ide. Qızğanıçqa qarşı, ul awırıy ide. Bez Morat Mortazin kabinetında utırğanda, ul anıñ belän: “Qazan qunaqları anıñ belän”, – dip söyläşep aldı. Şul säbäple, bezneñ oçraşular kiçekterelde. ägär dä diniä näzärätenä üpkä belderä başlasaq, üpkälär küp cıyıla. Mäsälän, mine rektor itep quyğaç, mine uqıtuçılar belän dä, uquçılar belän dä möfti xäzrät tanıştırırğa tieş ide. Minnän yış qına: “Nişläp möfti şulay eşlämäde?” – dip sorıylar. Min: anıñ waqıtı yuq dip, ul ikençe könne komandirovkağa kitte dip añlatırğa tırıştım. Minem Diniä näzärätenä kilüem boykot bulu häm başqa qayber waqiğalar säbäple beraz totqarlandı. 3 may könne Mäskäwdän komissiä kilde, alarnı kön azağında çaqırğan idem, läkin alarnıñ waqıtları bulmadı, çınnan da alar arğannar ide, kilä almadılar. Min üzem kiç belän alar yanına barıp kildem häm bez xezmättäşlek turında söyläşep aldıq. Andıyğa kitsä, 4 may könne bezneñ popeçitel'lar sovetı utırışı buldı, häm Diniä näzärätennän berkem dä kilmäde. Min näzärätkä RİUnıñ üzgärtelgän ustavın kerttem, annarı islam institutınıñ yaña ustavın kertep birdem. Miña qalsa, ütkän eşkä salawat. älbättä, minem yaqtan da xata bulğandır. ämma bezgä kiläçäktä xezmättäşlek itärgä kiräk. Çönki bez ber ük eşne eşlibez, här keşe üz ölkäsendä eşli.
Räfis Cämdixan: Xörmätle tıñlawçılar sez “Azatlıq” radiosında tügäräk östäl tapşıruın tıñladığız. älege söyläşüdä qatnaştılar: Rossiä islam universitetı rektorı İldus Zahidullin häm Diniä näzärätene möftiyeneñ berençe urınbasarı Wäliulla Yağqup. Rossiä islam universitetınıñ kiläçägenä ike törle yünäleştä älegä açıq itep qala.


text:
Möselmannar bu könnärdä izge säfärgä - Ğäräbstanğa xac qılırğa cıyına. Ber-ike distä yıl elek Udmurtiädä yäşäwçe din qärdäşlärebezgä här möselman keşese öçen izge bulğan cirlärgä ayaq basu tormışqa aşa almaslıq xıyal bulsa, bügen yıraq säfärgä barırğa mömkinlege bulğan keşelär sanı arta bara. Ağımdağı yılnıñ ğinwarında Udmurtiädä yäşäwçe ike distädän artıq möselman Xac ğämällären tulısınça ütäp qayttı. Bu xaqta «Azatlıq» radiosın tıñlawçılarına citkergän idek. Bıyıl Mäkkägä säfär qıluçılar sanı tağın da artqan. Alar inde öç distädän artıq, dip söyenep urtaqlaştı İjau Cämiğ mäçete imamı Faiz xäzrät Möxämmätşin.
Xacğa baruçılar ay däwamında mäçetkä maxsus däreslärgä yörgän. Däreslärdä alarğa tulısınça bu ğibädätne ütäw qağidälären, tieşle doğalarnı öyrätkännär. 19 dekaberdä alar barısı da bergä yıraq yulğa çığarğa niätlilär.
Xacğa kitüçelär arasında törle yäştäge din qärdäşlärebez bar. Ämma küpçelege 60 yäştän uzğan äbi—babaylar. Alar arasında beräw dä nindider käsep belän şöğellänmi, üzläreneñ pensiä aqçalarına, häm berniçäse balalarınıñ matdi yärdäme nigezendä bara, dip urtaqlaştı Faiz xäzrät.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text: Paris. Liviä, 1989-nçı yılda Afrika östendä ber fransuz oçqıçın şartlatu näticäsendä hälak bulğan 170 keşeneñ ğailälärenä kompensatsiä tüläw turında kileşügä waqıtında ireşä almadı, läkin ul monı tögälläw öçen yaña söyläşülär täqdim itä. Fransiänıñ tışqı eşlär ministrlığı, şul ğailälärneñ Liviä räsmiläre belän elemtäläre inde yañartıldı dip belderde. Hälak bulğan keşelärneñ ğailären wäkillek itkän şäxes süzlärenä qarağanda, söyläşülärne alıp barğan taraflar mondıy totqarlıqlarğa inde künekkän häm alar barıber, nindi dä bulsa ber uñay näticägä kilener dip uylıy. Haman da barğan söyläşülärdä Liviäneñ ğailälärgä küpme aqça birüwe häm anı niçek itep bülü mäs'äläse tikşerelä. Räsmi Paris, ägär dä Liviä hälak bulğan 170 keşeneñ ğailäsenä tieşle kompensatsiä tülämäsä, Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurasındağı fransuz wäkile, Liviädän xalıqara çikläwlärne aluğa qarşı tawış biräçäk dip kisätkän ide.


text:
Açıköğretim Arapça Dersleri
Arapçada Kelime ve Cümle Çeşitleri – Aöf İlahiyat Arapça Dersleri (1)
Arapçada Müfred-Tesniye-Cemi SAYI YÖNÜNDEN İSİMLER – Aöf İlahiyat Arapça Dersleri (3)
Arapçada Müzekker-Müennes – AÖF İlahiyat Arapça Dersleri (2)
Arapçada Marife Nekre – AÖF İlahiyat Arapça Dersleri (4)
Arapçada İrab Merfu-Mansub-Mecrur – AÖF İlahiyat Arapça Dersleri (5)
Mübteda Haber – AÖF İlahiyat Arapça Dersleri (6)
Harfi Cerler – AÖF İlahiyat Arapça Dersleri (7)
Muzaaf Muzaafun İleyh – AÖF İlahiyat Arapça Dersleri (8)
Sıfat Mevsuf – AÖF İlahiyat Arapça Dersleri (9)
Camid ve Müştak İsimler – AÖF İlahiyat Arapça Dersleri (10)
İsmi Fail – AÖF İlahiyat Arapça Dersleri (11)
İsmi Meful – AÖF İlahiyat Arapça Dersleri (12)
Sıfatı Müşebbehe- AÖF İlahiyat Arapça Dersleri (13)
İsmi Zaman İsmi Mekan – AÖF İlahiyat Arapça Dersleri (14)
İsmi Alet – AÖF İlahiyat Arapça Dersleri (15)
Mübalagalı İsmi Fail – AÖF İlahiyat Arapça Dersleri (16)
İsmi Tafdil – AÖF İlahiyat Arapça Dersleri (17)
İsmi Tasgir – AÖF İlahiyat Arapça Dersleri (18)
Esmaul Hamse ve İrabı – Beş İsim ve İrabı AÖF İlahiyat Arapça Dersleri (19)
Arapçada Soru Edatları Soru Harfleri
İnne ve Kardeşleri İNNE VE BENZERLERİ
Kane Ve Kardeşleri – Kane Ve Benzerleri
İSM-İ MEVSÛL Arapçada İsmi Mevsuller
NÂİBU’L-FÂİL Araçada SÖZDE ÖZNE
Arapça Zaman ve Mekan Zarfları


text:
Urta Äläzän - çın tatar utrawı
Äle küptän tügel Qazanda Rusiädäge iñ zur tatar awılı - Penza ölkäsendä urnaşqan Urta Äläzän turındağı kitapnı täqdim ittelär. Bu kiçägä Rusiäneñ törle töbäklärendä yäşäwçe millättäşlärebez, ğalimnär, tel häm din belgeçläre kilde. Tatar kitap näşriätendä dönya kürgän älege basma 10 meñ danä belän çıqtı häm ul awıl tormışına bağışlanğan.
Kümäk xucalıqlar zamanında awıl xalqı suğan üsterep, şunı Xollandiä, Germaniägä satıp bayığan. Xäzer isä kümäk xucalıqlar tarqalsa da, Äläzän xalqı eşmäkärlege belän dan tota. İke meñgä yaqın xucalıq, awıl xalqı bersen-berse uzdırıp öylär sala, här yortta diärlek maşina, beräw tügel, xätta berniçä.
Şuşı görläp yäşäwçe tatar awılınnan könläşüçelär dä yuq tügel. Tirä yun'däge rus awıllarnı Äläzän belän çağıştırırlıq tügel. Rus xalqı bik ğäcäplänä - niçek bu tatar şulay tipterep yäşi belä? “Azatlıq” tıñlawçıları xäterläsä, küptän tügel “İzvestiä” gäzite xäbärçese Urta Äläzän awılın xätta waxabçılıq oyası dip atağan ide. Bu şaqqatırğıç xäbärne işetep, bik küp tatar häm Qazanda yäşäwçe rus jurnalistları da Äläzängä barıp qayttı.
Xäyer, bu awılnıñ waxabçılıqqa bernindi dä qatnaşı bulmasa da. Monnan soñ Äläzän çınbarlıqta nindi awıl buluı xaqında bik küp mäqälälär dönya kürde. Awıl tarixına häm bügengesenä bağışlanğan älege kitap ta şul ğayıpläwlärgä cawap bularaq çıqtı.
Xäyer, basma Äläzän turında ğına tügel. Ul tatar tarixı turında. Xunnar, qıpçaqlar, Bolğar däwlätennän başlana kitap. Äläzän isä şuşı zur tarixnıñ ber öleşe. Tatarnıñ tarixı ul millättäşlärebez yäşägän töbäklär, awıllar. Ämma tatar awılları turında kitaplar küp tügel. Filologiä fännäre doktorı, professor Xatıyp Miñnegolov söyli:
Tatarlar yäşägän töbäklär, awıllarnı öyränep, materiallarnı tuplap bez ğomum tatar tarixın buldıra alabız. Şuşı yunäleştä Ğalimcan İbrahimov, Ş.Märcänilär tarafınnan bu eş alıp barılğan. Sovet zamanında isä bu eştä bernindi dä üseş bulmadı. Häm menä soñğı waqıtlarda beraz alğa kiteş sizelä. Älbättä alarnıñ sıyfat törleçä. Ämma inde buluı xäyerle. Häm menä şuşı Äläzän turındağı kitapnıñ çığuı ul tatar dönyasında ber waqiğa, minemçä. Çönki Äläzän Rusiädäge iñ zur tatar awılı häm anıñ bay tarixı bar. Bay tarixlı awıllar bezdä tağın bar. Ämma alar yä tarqalıp bara, yä inde betkän. Äläzän isä bezgä matdi yaqtan da, ruxi yaqtan da ürnäk bulıp tora.
Äläzän turındağı kitapnı açqaç, awıl xalqı, anıñ yäşe, qartı küz aldına kilep basa. Kitapnıñ avtorları tarixçı ğalimnär Rinat Märdänov belän Nailä Kitayıwa basmada awıl xalqın, anıñ ğöref-ğadätlätlären, milli ruxın çağıldıra alğan. Awıl xalqı anda ıruğ-qabilälär belän yäşi. Milli ğailä nindi bulırğa tieş digändä alar ürnäk bulır tora. Häm, älbättä, inde eçep, yuqqa çığıp barğan keşene sin anda oçrata almayaçaqsıñ.
Äläzän xalqınıñ mondıy çın tormış alıp baruı şuşı cirdä elek morzalar yäşäwe belän dä bäyleder. Alar bik ziräk, sälämät tormış belän yäşägän. Näq şuşı awıl Rusiägä 7 möftine büläk itkän.
Mondıy awıllar Rusiädä barmaq belän sanarlıq. Nigezdä isä tatar awıllarınıñ xäle Äläzänneñ näq kirese. Awıl xalqına eş yuq. Eşsezlek häm ömetsezlek, başqa säbäplärdänme awıl xalqı eçügä sabışa. Küpçelek xalqı eçkän awıllar bar. Awıllar betä, yuğala. Tatarstannıñ Teläçe rayonı Şätke awılı bügen äle isän. Ämma anıñ xäle bik şäptän tügel. Şul awılda yäşäwçe ber apanı tıñlap kitik:
Bezdä 280 xucalıq bar. Xalıqqa xezmät xaqın waqıtında tülägännäre yuq inde, aqçalata ğomumän birmägän çaqları dä bar. Bozaw, duñğız balasın birälär. Bezne ber agrofirma satıp aldı bit. Menä şular qulı astında eşläp yatabız. Qısqartular bik küp buldı. Bik küp keşe eşsez qaldı. Şunnan awıl xalqı nişli inde? Eçälär. Eçmäwçelär dä bar inde, ämma eçüçelär küp. Awılda yäşlär qalmıy, kemneñ äzräk mömkinlege bulsa, barısı da şähärgä kitä. Annan isä bilgele awılğa kire qaytmıy. Mäktäptä balalar sanı kimep bara. Kiläse yılğa uqırğa kerüçelär ber-ike börtek bala ğına.
Şundıy awıllar yanında Äläzän ber utrawnı xäterlätä. Ul çın tatar utrawı.


text:
Ekrem Çelebi - Gel Deyi Deyi
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Gel Deyi Deyi
Etiketler : Ekrem Çelebi - Gel Deyi Deyi türkü indir, Ekrem Çelebi - Gel Deyi Deyi türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Gel Deyi Deyi mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Gel Deyi Deyi türküsü, Gel Deyi Deyi sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Gel Deyi Deyi bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Bu Da Gelir Bu Da Geçer
Ekrem Çelebi - Ham Meyvayı Kopardılar Dalından
Ekrem Çelebi - O Yarin Kaşları Kara Değil Mi
Ekrem Çelebi - Bana Sevgi Diye
Ekrem Çelebi - Başım Alıp Diyar Diyar Gideyim
Ekrem Çelebi - Sefaleti Çeksinler De Görelim
Ekrem Çelebi - Gitme Bülbül Gitme
Ekrem Çelebi - Değirmene Taş Koydum


text:
1 ğıynvardan başlap Törkiäneñ däwlät radio-televideniese, TRT-6 yaña kanaıl täwlek buyına üz proğramnarın körd telendä tapşıra başladı.
TRT-neñ kördçä kanal buldıru proekte 2004 yıldan äkrenläp ğämälgä aşa başlağan ide. Atnasına yartı säğätlek proğramnar belän Törkiä, Yewropa Berlegeneñ azçılıqlarğa tigez xoquqlar tudıru burıçın ütäw maqsatınnan, ildä azçılıq tellärdä proğramnar eşli başlağan ide.
Läkin 24 säğät körd telendä tapşıru täqdim itkän TRT-6nıñ maqsatları zurdan.
Törkiäneñ kürenekle säyäsi yazuçılarınnan Mustafa Akyol: "Törkiädä, däwlät axır çiktä “homojen” yäğni ber millät buldıru öçen, başqa millät üzençäleklären yıllar buyına tıyu säyäsäte näticä birmäyäçägen añladı bulsa kiräk, xäzer däwlät bu adımın üzgärtep, xalıq küñelen kürer öçen yaña çaralar buldıra başladı", dip belderde.
Törkiädä 15 million körd yäşi dip isäplänä, yäğni ildäge xalıqnıñ 20 %ın diärläk kördlär täşkil itä. Alarnıñ küpçelege Törkiäneñ könçığış yaqlarında, İran, Ğıyraq, Süriä çigenä yaqın könyaq-könçığış töbäklärendä yäşi. Bu töbäklärdäge kördlärneñ küpçelege, bigräk tä awıldağı xalıq üz telendä tapşırular qaraw öçen tälinkälär satıp alıp, Daniadäge berdän-ber körd kanalı "Roj TV"ne qarıy ide. Läkin törek räsmiläre älege kanalnı terror oyışması bulğan PKK, yäğni Körd Eşçe Partiaseneñ propagandalaw maqsatında qullanıla dip däğwa belderä. Häm anı tıyarğa tırıştı.
"TRT-6 proektın buldıru Roj TV propağandasın bastıruda häm xalıqqa alternativ çığanaq täemin itüdä uñışlı ber adım bulıp tora," di Akyol. Şulay itep, TRT-6 bu isäptän kördlär öçen üz telendä tapşırular alıp barğanda, radikal milli nizaqlar tudıruğa qarşı berlek bulırğa çaqıra.
Läkin Akyol däwlätneñ bu adımın kübräk, 21 ğasır çınbarlığın añlap, demokratialäşü yulında kisken adımı bularaq kürä:
"Mäğlümat çaralarınıñ sanı könnän-kön arta. Xäzer xalıq kübräk belä häm iqtisad dönya belän bergä atlıy. Törkiädä däwlät tä körd xalqınıñ küñelen kürergä häm monıñ belän başqalarğa da üzeneñ ni däräcädä demokratiagä tuğrılıqlı buluın kürsätä", di soñğı üzgäreşlär turında Akyol.
30 teldä tapşıru yasağan xalıqara Törkiä awazı radíosınıñ web saxifäse 20 noyaberdän başlap 30 teldä tulısınça eşli başlağan ide. Bu tellär arasında tatarça da bar. Törkiäneñ küptelle kanal buldıru proektınıñ berençese bulğan körçdä TRT-6dan soñ, 2 ğıynwardan başlap ğäräpçä tapşıru proektlarına iğtibar yünälderäçägen beldergän TRT başlığı İbrahim Şahin. 2009 yılda tulısınça inglizçä eşli başlayaçaq xäbär kanalı buldıru öçen citdi eçşänlek alıp barıluın äytte ul.


text:
- Yutazı rayonındağı awıllar Tatarstannıñ yözek qaşı bulırday ide alar. Bügenge kön awılınıñ çire alarğa da tigän. Tatarstannıñ qaysı awılına çıqsañ da şul xäl xäzer. İnvestorlar kermägän cirlärdä, investorlar kergän cirlärdä citeşterü ayaqqa basqan. Läkin aña qarap awıllarnıñ torışı üzgärmägän.
Jurnalist Asia Yunısova äytmeşli, respublikanıñ qaysı rayon-awılına barma, barsında da ber ük mäşäqät, ber ük borçu. Yutazı rayonı digännän, ul Başqortstan, Bawlı, Aznaqay kebek neft'kä tayanıp yäşägän rayonnar belän yänäşä torıp, alardan qalışmasqa tırışıp yäşäp yata. Yutazınıñ başlığı Almaz Säxäpov ta yaña keşe. Aña äle bu rayonda bik küp tir tügärgä kiräk bulaçaq. Xäyer aña ğına tügel yaña quyılğan barlıq rayon başlıqlarına qağıla bu. Başqaladan yıraq kitkän sayın rayon, awıllarnıñ torışı naçarlanğannan naçarlana bara. Yulsızlıq, ärem qırları, cimerek kolxoz bilämäläre, sütelep-talanıp betkän texnika häm başqalar häm başqalar. Köç-xäl belän yäşäp kilgän rayonnarğa respublika citäkçeläre kilep, yaña saylanğan rayon başlıqların sügep, yaxşılap eşlägez dip şeltäläp kittelär kitüen. Läkin moña qarap awıldağı apa-abıylarğa eş, aqça tabılıp, tormışları yaxşırır, alarnıñ balaları kire tuğan yaqlarına qaytır dip kem ışandıra ala. Yuq, berkemdä awıl xalqın moña ışandıra almas möğayın. Närsä dip ışansın, närsä dip türälärneñ buş süzlärenä iğtibar itsen di inde alar. Awıl abzıylarınıñ ğailäsen, sarıq-sıyırların aşatasıları bar. Kübese invalid kenägäsen yunältep, pensiä alu artınnan çaba. Awıl apaları irtänge 4 tän torıp Qazanğa söt, may, yomırqa, eremçek satırğa aşığa. Maşinalı abzıylar alarnıñ härbersennän 70-100 sum alıp yul çığımnarın qaplıy. Awıl apaları söt aqçasınıñ yartısın şul könne ük şähärdä uqıp yörüçe qız-ullarına qaldıra. Ulları isä ul aqçanıñ ber öleşen tulay toraqnı totuçı yegetlärgä birä dä, atna axırında awılına qaytıp äti-änisennän tağın aqça alıp kitä. Kem köçle şul tipterä, kem yomşaqlıq kürsätä ul isä aqçasızlıqtan tilmerä. Bu küreneşne Balıq bistäse, Piträç, Teläçe, Qazanğa yaqın rayonnarda kürergä bula. Xäyer çittäge Çirmeşän kebek rayonnarda da şul uq xäl dilär. Balıq bistäse digännän, anda kolxozlarnı, munitsipal' saylawlarğa qädär bulğan citäkçelär taratıp beterdelär inde di, anda yäşäwçelär. Kolxoz fermalarındağı mallarnı bülgändä rayonnıñ militsiäse kilep sıyır sawışularnı, eşçelärne tınıçlandırğan. Ä bu waqıtta rayondağı awıl xucalığın üsterergä tieşle citäkçe keşelär sıyırlarnı maşina arbasına tutırıp, ozatıp yörgän. Bügenge köndä ul mal-tuar fermalarınıñ nigez taşlarına qädär urlap beterdelär inde dip sızlana rayon xalqı. Bu könnärdä Minzälä, Zäy, Tübän Qama yaqlarında yazğı qır eşlären başladılar. Minzälälärne respublikanıñ agrar ministrlıq belgeçläre orlıqlarğa tieşle ximikatlarnı almağansız dip şeltälärgä dä ölgergännär. Ä bu waqıtta bez sanağan häm sanamağan rayonnar yazğı qır eşläre turında awız açırğa da qurqa, orlıq, texnika, yağulıq-maylaw materialları yuq.
Läkin şuña da qaramastan Tatarstannıñ awıl xucalığı yıldan-yıl mul uñış ala.
Röstäm İsxaqi


text:
Bıyıl cäygä xakimiatne ğiraqlılarnıñ üzlärenä tapşırırğa cıyınğan amerikan idaräse bar Ğiraq xalqın da yaña tormışqa äzerläw eşen alıp bara. Waqıtlı xakimiat başlığı Paul Bremer Karbala şähärenä kilep anda xatın-qız xoquqları üzägen açu tantanasında qatnaştı. Älege üzäk amerikannarnıñ aqçalata yardäme belän tözelde.
Elek Saddamnıñ Baath partiäse bülekçäse urnaşqan şuşı binanı tözekländerügä amerikannar 163 meñ dollar aqça birgän ide, xörmätle tıñlawçılar. Xäzer anda Zäynäp äl-Hawraa isemendä xatın-qız xoquqları üzäge eşliäçäk, Paul Bremer izge şähär sanalğan Karbalağa şunı açu öçen kilgän ide, älege üzäktä xatın-qızlar hönäri ostalıqların kamilläşterep, kiräk oçraqlarda üzläreneñ säyäsi xoquqları turında mäğlümat ala ala. Tantanağa cıyılğan yaqınça yözläp xatın qarşında Bremer, alarnıñ üzlärenä işarä itep, "sezdäge sälät häm mömkinleklärne kürgän härkem xatın-qızlar yulındağı kirtälärneñ Ğiraq häm bar ğäräp dönyasınıñ üseşe häm täräqqiate yulında da kirtä bulıp toruın añlıy" dip belderde häm üze citäklägän waqıtlı idaräneñ kiläçäktä dä Ğiraq xatın-qızları xoquqların yaqlayaçağın wäğdä itte. Amerikannar bu ölkädä çınnan da zur plannar belän yöri. Şularnıñ iñ qıyuı, Ğiraqnıñ waqıtlı konstitutsiäse ölgesenä kertelgän täqdimder möğaen. Şunıñ nigezendä ilneñ yaña parlamentı Milli Mäclestä urınnarnıñ 40 protsentı xatınnarğa birelergä tieş. Ğiraq öçen bu bik kisken täqdim, xätta amerikannar bilgelägän Waqıtlı idarä şurasında da moña bik citdi qaramıylar. Anda, xatın-qız xoquqları turındağı süzlärne konstitutsiädä beraz kimetergä kiräk digän fiker kiñ taralğan. Läkin soñğı süzneñ barıber amerikannar äytäçägen onıtmasqa kiräk, waqıtlı konstitutsiä ğämälgä anı Paul Bremer imzalağaç qına keräçäk. Ä Karbalada yasağan çığışına qarağanda ul hiç kenä dä ğäräp irlärennän işetelgän tänqitne isäpkä alırğa cıyınmıy. Cıyılğan xalıqqa Bremer, Berläşkän Millätlär oyışması ütkärgän ber tikşerenü näticälärenä işarä itep, ğäräp dönyasındağı küp kenä ruxi wä iqtisadi problemalar anda xatın-qızlarğa qarata naçar möğämälä buluı belän añlatıla dip belderde. "Ğäräp dönyası üzen, xalqınıñ yartısındağı icadilıqtan häm eşçänlektän mäxrüm itä" dide Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı waqıtlı xakime Paul Bremer. Anıñ şuşı süzläre Waşingtonnıñ Ğiraqta kiñräk höcüm başlap cibärüenä bäyle. Düşämbe könne Bremer Karbalada tağın ber qızıqlı häm ifrat ta möhim belderü belän çıqtı. Ul, ildäge qayber dini wä säyäsi ähellärneñ islamnı waqıtlı konstitutsiä nigeze itep alu tırışlıqlarına yul quymayaçağın äytte. Waqıtlı idarä şurasınıñ xäzerge räise, qadimi sönni ruxanie Möhsin Ğäbdelxämit ilneñ yaña waqıtlı konstitutsiäse, alay ğına da tügel, bar xoquqi sisteması şäriğätkä nigezlänergä tieş dip beldergän ide. Xäbärçelär Bremerdan, bu şulay bula qalsa ni eşliäçäksez dip sorağaç ul, "bezneñ qaraş mäğlüm, min imzalamıy torıp bu berqayçan da qanun ğämälen almayaçaq" digän cawap qaytardı. Ğiraqtağı xoquqi sistemanı şäriğätkä nigezlänep qorudan berençe çiratta ildäge xatın-qız törkemnäre şürli. Alar fikerençä, bu möselman xatınnarınıñ xoquqların çikläwgä kiterä ala. Şuşı ay başında Quşma Ştatlar kongressındağı Wäkillär palatasınıñ 45 äğzası prezident Bushqa maxsus xat yullap, anı Ğiraq xatın-qızları xoquqların saqlawğa öndägän ide. Amerikannar monı xäzer, ildäge yuğarı xakimiatne ğiraqlılarnıñ üzlärenä qaytarğançı ğına eşli ala. Bu isä kiläse yünneñ azağına bilgelängän.
Kärim Kamal, Praga


text:
Ğiraqtağı AQŞ xärbiläre süzçese general mayor William Caldwell äbü Musab äz-Zärqäwi amerikan hawa höcümennän isän qalğan häm amerikan köçläre kilep citkändä dä isän bulğan din belderde.
Bağdadta xäbärçelär aldında çığış yasap Caldwell ğiraq politsiäse höcüm urınına berençe bulıp kilep citkän häm Zärqäwine yaralılarnı taşıy torğan qabıqqa salğan. Soñraq AQŞ xärbiläre kilep anı tanıp alğan.
Caldwell AQŞnıñ Fox News televideniesenä Zärqäwi AQŞ köçläreneñ kilüen kürgäç, küräseñ qaçarğa tırışıp qabıqtan töşärgä mataşqan dide.
Coldwell äytüençä, Zärqäwi qısqa häm añlaşılmaslıq itep nider äytkännän soñ küp tä ütmi ülgän.
Anıñ äytüençä Zärqäwi tänendä yara ezläre tabılmağan.


text:
«Qazaqstan Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına bay`lanıstı raqımşılıq jasaw twralı» zañ jobasına säy`kes sottalğan 30 mıñday` adam raqımşılıqqa iligwi mümkin. Bul twralı jwrnalïsterge Mäjilistiñ Zañnama jäne sot-quqıqtıq reforma komïtetiniñ törağası Nurlan Äbdirov ay`ttı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Qazir eşkim adam sanın naqtı ay`ta almay`dı. Bul zañ jobasın day`ındağan memlekettik organ – Bas prokwratwra. Olardan kelip tüsken mälimet boy`ınşa jobası 30 mıñday` sottalwşı raqımşılıqqa iligwi mümkin», – dey`di Nurlan Äbdirov.
Onıñ ay`twınşa, ékonomïkalıq qılmıs jasağandar da keltirgen zalalın tolıq ötey`tin bolsa, raqımşılıqqa iligwi mümkin eken.
«Bul jerde naqtı normalar körsetilgen. Ol normalarğa azamattardıñ älewmettik osal sanattarın, kämeletke tolmağandardı, jükti äy`elderdi, kämelet jasqa tolmağan balaları bar äy`elderdi, qart adamdardı, mügedekterdi, bolmaşı jäne awır emes qılmıs jasağan adamdar enedi. Tipti, awır qılmıs jasağandarğa da jeñildik bolwı mümkin. Jalpı özi altı kategorïya. Sot şeşimi boy`ınşa bulardıñ ötelmegen jazasınıñ jartısın alıp tastaw mümkindigi joğarı. Sonımen qatar ötelmegen jazasınıñ 4/1 böligin alıp tastaw mümkin. Sonday`-aq, ékonomïkalıq qılmıstar, onıñ işinde awır qılmıs jasağandardıñ jazasın alıp tastay`dı. Eger olar keltirgen ékonomïkalıq zalalın tolıq ötey`tin bolsa», – dey`di ol.
Ay`ta ketey`ik, Memleket basşısı Nursultan Nazarbaev Konstïtwcïyanıñ 61-babınıñ 1-tarmağına säy`kes öz bastamasımen QR Parlamenti Mäjilisiniñ qarawına «Qazaqstan Respwblïkası Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına bay`lanıstı raqımşılıq jasaw twralı» zañ jobasın engizgen bolatın. Bügin Parlamenttiñ tömengi palatası Mäjilis plenarlı otırıs kezinde osı zañ jobasın qabıldadı.


text: Germaniä kanslerı Gerhard Şröder xökümätkä ışanıç mäsäläsen parlamentta tawışqa quyarğa cıyına. Kiçä Tönyaq Rein-Vestfaliä cirendä ütkän saylawlarda Şrödernıñ sotsial-demokratlar partiäse çirattağı ciñelü kiçerde. Germaniä kanslerı Gerhard Şröder xökümätkä ışanıç mäsäläsen parlamentta tawışqa quyarğa cıyına. Sotsial-demokratlar partiäse räise Franz Müntefering süzlärençä, ul monı 1 Yülgä qädär eşlärgä teli. Ägär xökümät Bundestağta ışanıç qazana almasa sintäber ayında Germaniädä waqıtınnan alda saylawlar ütergä mömkin. Soñğı aylarda ütkän cirle saylwlarda sotsial-demokratlar ber-artlı ciñelü kiçerä. Uzğan yäkşämbedä alar sotsial-demokartlarnıñ cire sanalğan Tönyaq Rhine-Westphaliada xristian-demokratlarğa ottırdı.


text: Çuwaşstan äkren genä globalizatsiägä birelä bara. İnternet cätmäse könnän-kön cäyelä baruı şuña ber misal. İnde ğädäti awıllarda da internet qullanalar. Tatar awılı bulğan Şığırdanda urta mäktäp uquçıları internet belän eş itärgä öyränüläre turında xäbär itkän idek inde. Çabaqsarda yaña yıl bäyrämenä bağışlanğan internet säxifäse açılğan ide. Şul uq internettan alınğan mäğlümätlärgä qarağanda bu säxifä ike atna eçendä Rusiädä iñ populyar un säxifälär arasında tora ikän. Älege säxifäne üz itüçelär könenä 3000 meñnän aşa. Çuwaşstanlılar ğına tügel bolar, ä mäskäwlelär, samarılılar häm möxacirlär, di.


text:
Yevropada "20 tel probleması", säyäsi bitaraflıq häm "futbol cene"...Tatarstanda "Couturier 2004"– milli kiem wä zaman
Ni öçen Yevropalılar saylawlarğa barmıy?
Bu atnada Yevropa Berlege illäre Yevropanıñ urtaq Parlamentın sayladı. Maynıñ 1ndä Berlekkä 10 yaña däwlät quşılğannan soñ, tarixta berençe tapqır bu saylawlar beryulı 25 ildä ütte. Küz aldına kiteregez, Berlektä xäzer 450 million keşe yäşi, 350 millionınıñ saylaw xoquqı bar. Tawış birülär atankiç başlanıp 4 kön bardı häm bügen yäkşämbedä tämamlana. Strasburğta urnaşqan Yevropa Parlamentında 732 urın bar, här ilgä, xalıq sanına qarap, "öleşenä tigän kömeşe", äytik, Yevropanıñ iñ zur ile Germaniägä 99 urın, Çexiägä - 24, Estoniägä 6 urın turı kilä. Säyäsätçelär, räsmilär xalıqnı tawış birergä öndäsä sä, qatnaşu däräcäse, aldan kötelgänçä, tübän buldı. Äytik Çexiädä saylawçınıñ ni barı 27% qatnaştı, gärçä ilneñ üz saylawlarına 40tan artıq kilä. Başqa illärdä şul uq xäl. Bu sülpänlekneñ säbäbe närsädä soñ? Şuşı sorawnı Brusseldäge Yevropanıñ säyäsi tikşerenülär üzäge belgeçe Marco İncerti''ğa birdek, ul kimendä 2 säbäp kürä:
Audio (Marco İncerti) "Yevropa Parlamentı nigezdä härkemneñ köndälek tormışına qağılğan bik qatlawlı texnik mäsälälär xäl itä. Läkin xalıq monı añlap betermi, şuña kürä citärlek iğtibar birmi."
Säbäpneñ ikençese – säyäsi partiälär älegä kiñ fiker yörtä almıy, härberse üz ileneñ çiklärenä biklänä. Marco İncerti:
Audio (Marco İncerti) "Säyäsi partiälär Yevropa saylawların haman da ikençe däräcä yarış dip sanıy. Tanılğan säyäsätçelär qatnaşmıy. Bu tawış birülärgä üz illärendä ütäçäk kiläse saylawlarğa äzerlek dip qarıy."
Aptırağaç, saylawçınıñ iğtibarın cälep iter öçen firqälär üz saflarına säyäsättän yıraq torğan, ämmä yöze tanılğan keşelärne çaqırdı. Kem genä yuq ul namzätlär arasında! Slovakiädä xokkeyçı Peter Strastny, Sloveniädä futbolçı Mladen Rudonya, Çexiädä tanılğan porno-yoldız 34 yäşlek Dolly Buster. Saylaw aldı kampaniäse barışında BBC radiosınıñ çex redaksiäse kön sayın studiägä berär namzätne çaqırıp, alarğa sınaw ütkäre. Sorawlar şaqtıy ğadi bulsa da, barısına da cawap birüçelär siräk buldı. Sorawnıñ berse ingliz telennän ber cömlä tärcemä itü ide. Ni genä äytmä Yevropa Parlamentına saylanu ğına citmi, anda barğaç, başa illärdän kilgän firqägäşlär belän aralaşırğa kiräk bulaçaq. Pragada çığa torğan Prague Post gäzite üzeneñ soñğı sanında "Yevropa Parlamentı koridorlarında urıs tele işetelä başlarğa mömkin" digän yazma bastırdı. Yänäse, elekke sovet blogına kergän illärdän çit telne belmägän deputatlar, üz-ara añlaşır öçen urıs telendä söyläşergä mäcbür bulaçaq, çönki bu telne barısı da belä, çexlar da, slovaklar da, baltlar da. Yevropa Parlamentına ütkän çex deputatı Jan Zahradil bu fiker belän kileşmi. Üze ul ingliz, alman, polyaktan tış, urıs telen dä belä, ämmä bu teldä söyläşergä cıyınmıy. Bu tel bezgä köçläp tağılğan ide, inde Strasburğqa barıp şul teldä söylöşep yörsäk, bu tarixi ironiä bulır ide, di çex wäkile Jan Zahradil.
Yevropa Berlegendä "20 tel probleması"
Tel mäsäläse, çınlap ta, Yevropa Berlegendä çeterekle mäsälägä äylänep bara. Maynıñ 1nä qädär Berlek 11 tel belän eş itä ide, 10 yaña däwlät quşılğannan räsmi tellär sanı 20gä citte. Dönyada başqa andıy oyışma yuq. Meñlägän bit dokument, qäğäzlärne şuşı tellärneñ härbersenä tärcemä itergä kiräk. Tärcemä eşlärenä yılına 900 million euro aqça totıla. YevroKomissiäneñ qanun yazuçılarınnan xäzer dokumentlarnı qısqa, añlayışlı, ğadi tel belän yazu taläp itelä, çönki yış qına "tomanlı teldä" yazılğan dokumentlarnı añlaw mömkin tügel. Yazunı ğadiläşterü maqsatı belän "Tomanğa qarşı köräş" dip atalğan programma iğlan itelgän. Bu eştä Britaniäneñ "Plain English" dip atalğan oyışması yärdäm itä. Menä inde 25 yıl buyına ul ingliz telen ğadiläşterü kampaniäsen alıp bara. Oyışmanıñ wäkile John Lister süzlärençä, alar üz eşendä här törle ısullar qullana:
Audio (John Lister) "Bez eşne törle däräcädä alıp barabız. Şigär totıp uramğa çığıp basudan alıp, xökümät komitetlarında eşläwgä qädär. Närsä eşläp bula, şunı eşlibez."
Oyışma xättä maxsus büläklär buldırğan. "İñ anıq dokument" öçen Bällür Tamğa birelä. Häm kiresençä, "Çıqtım arqılı küper" digän cömlälär öçen xättä 2 büläk bar: berse "Awızda ayaq" dip atala, ikençese "Altın ügez". Şuşı xälgä täfsilläp tuqtalunıñ säbäbe: minemçä, bu bezneñ öçen dä bik kürkäm misal bula alır ide. Ni öçen, şundıy büläklärne tatar telen öçen dä buldırmasqa? Büläk xucaların ällä qayda ezläp yörise yuq. Qazan uramnarına çıqsañ, andıy "Çıqtım arqılı küper" yazmalar tulğan. Türälär öçen xättä maxsus büläk buldırıp bulır ide. Misal öçen: "Urıs süzen qıstırmıyça tatar cömläsen äytä alğan citäkçegä" digän büläk.
"Couturier 2004" – milli kiem wä zaman
Azatlıq radiosı söyli. Efirda çirattağı yäkşämbe utırması, anı min, Ali Gilmi alıp baram. İnde Bikä Timerovağa süz birergä waqıt citte. Äytkänemçä, ul şuşı atnada Qazanda ütkän kiem tegüçe ostalarnıñ xalıqara bäygesendä bulıp qayttı. Bikäne tıñlağaç min üzem öçen ber möxim ber näticä yasadım. Kiem ul cil-yañırdan saqlıy torğan äyber genä tügel! Kiem turında söyläp bulmıy, anı kürergä kiräk, diergä aşıqmağız, başta menä Bikäne tıñlap qarağız äle.
Küptän tügel xalıqara xatın-qızlar kongressında "İrlärneñ ählağı häm tağın kiergä äyber yuq" digän mäsälä qaralğan di. Härxäldä, mäğlüm mäzäktä şulay söylänä. Ä citdi itep äytsäk, kiem ul, cildän-yañğırdan saqlıy torğan äyber genä tügel, ä ideya, mädäniät, eçke kiçereşlärneñ çağılışı da. İdel-Ural xalıqları mädäniätlären señdergän icadi keşelär, tegüçelär üz qaraşların niçek itep kiemnärdä çağıldırıp birerlär ikän? Bu sorawğa cawapnı Qazada ütkän xalıqara modelyerlar bäygeseneñ regional bülege birergä tieş ide. "Couturier 2004" bäygese yäş tegüçelärgä, kiemneñ ideyasın tabuçılarğa üzlären kürsäter öçen uylap tabılğan. Ul «İldan» şirkäte, Tatarstannıñ tışqı xezmättäşlek ministrlığı häm «Rus kuturyesı» xäyriä fondı yärdäme belän ütkärelde. Tatarstanda uzğan saylap alu turları ike öleştän torğan. Alarda 70kä yaqın icadi eş kürsätelgän. Biredä inde ozaq yıllar buyı eşläwçe ostalar da, ciñel sänäğät fakultetında belem aluçı studentlar da eşlären kürsätte. Kemder dinegezdäge yalların iskä töşerep, balıqçı çeltärenä oxşatıp, kiñ külmäk butasın yasağan, kemder Qıtay mädäniätenä tañ kitep, acdaha räsemen qız arqasına yasap, aña qızıl qısqa külmäk kidertkän. Başqa beräw yefäk, aziä stilendäge çalbarlar belän qalın tabanlı soldat başmaqnı kiärgä täqdim itä. Milli tösmerlär dä icadi eşlärdä çağışıl tapqan. Student qızlar mäsälän, "Borınğı Bolğarnı iskä töşergändä" digän kolleksiädä, mex belän eşkärtelgän aq qalfaqlar, altın çigüle qayışlar, aq, ozın kiemnärne täqdim ittelär. «İldan» şirkäte ostası Zoya Safina "Kiläçäkkä qaytu" digän kolleksiäsendä çigüle äyberlär yasap, milli tatar külmägendäge kükräkçälärne zuraytıp, atlas lentalar belän bizäp, yañaça milli kostyum kürsätte. Kün häm mextan eşlängän kiemnärdän, borınğı bolğar yawçılarnıñ çalımnarı sizelde. Ber modelyer pältägä mari xalıqlarınıñ milli bizäklären töşergän ide. Ul «İldan» şirkäte ostası Marina Suslova bulıp çıqtı häm ul bäygeneñ ber törendä ciñde dä. Bäyräm, kiçä külmäkläre yarışında, altın ceplär belän çäçäklär çigelgän ozın qızıl külmäkkä tiñnär tabılmadı. Bu icadi eşneñ avtorı – inde täcribäle modelyer Zoya Safina ide. Ul da bäygedä ciñüçelärneñ berse buldı. Ä Gran-pri bülägen yäş, äle berençe icadi adımnarnı ğına yasıy torğan qız, Ziyazova Sömbel aldı. Ul tamaşaçılar iğtibarına, "Kükne yırıp barğanda" isemle cıyılmasınnan aqlı-zäñgärle waq itep börelgän ğadi ber külmäkne täqdim itte. Läkin ul külmäkneñ bik qüpşı, küpertelgän, yefäktän yasalğan yaqası bar ide häm ul model qıznı ikençe dönyadan kilgän keşegä oxşatıp quydı. Älege eşne yasağan Sömbel Ziyäzova, Qazandağı bäygedä ciñep, sentäber ayında Mäskäwdä ütäse finalda Tatarstan isemennän qatnaşu xoquqın yawlap aldı. Milli tösmerläre bulğan külmäk, pältälär Mäskäwdän kilgän moda dönyası wäkillären ällä ni qızıqsındırmadı. Ämma matur da, qabatlanmas da, milli bä bulğan kiemgä ixtiac bar. Ğasırlardan birle cıyılıp kilgän mäğlümat, yañaça milli kiemnärdä, milli bizäklärdä tuplanıp, xäzer dä yäşi alamı? Bu sorawnı milli material belän inde küptännän eşläwçe modelyer Zoya Safinağa birdem. Ul «İldan» şirkätendä eşli. Zoya Safina milli bizäklärne xäzerge kiemnärdä qullanası kilä, dip söyläde. Häm ul anı qullana da. «İldan» şirkätendä eşläwçe modelyerlar, tegü, çigü ostaları yıl sayın yaña milli kiem kolleksiälären eşli ikän. Läkin alar kiñ satuğa çıqmıy. Şuña satıp aluçılar, ul äyberlärne kürmi qala. Tegelgän äyberlär şirkätneñ model teatrında saqlana häm Tatarstannıñ räsmi çaralarında qullanıla. Anda milli kiemnärdän çıqqan qızlar yegetlär bulsa, alar şuşı kiemnärne kigän bula. Milli bizäklär töşerelgän kiemne Zoya Safina da yasap qarağan, mäsälän balalar kolleksiäsendä. «İldan» şirkäte tekkän kiemnärdä xäzerge waqıtta milli bizäklär oçrıy. Mäsälän, xatın-qız pältälärendä, citdi eş kostyumnarında da çigelgän çäçäklär oçrıy. Ä menä, tektergän oçraqta, maxsus sezneñ öçen genä, milli äyberne eşläp bula, dip ışandırdı bezneñ äñgämädäşebez Zoya Safina. Anıñ süzlärençä, külmäk tekterüçelärneñ zur öleşe andıy qabatlanmas äyberlärgä yış qına zakaz birä. Häm alar zamança itep yasala da. Läkin bu oçraqta süz ber-ike danä külmäk, çalbar turında ğına bara. Ä milli kiemnär kiñ satuda bulsa, küpme xatın-qız üzençälekle äybergä iä bulır ide. Etnik muzıkanıñ, kiemnärneñ, bizäk-sürätlärneñ dönyada qädere arta, tik Tatarstan kiem tegüçeläre bu modağa iärä alır mikän? Bikä Timerova, Qazan
Räxmät Bikä, ömetsez şaytan di, Praga uramnarında tübätäygä oşağan baş kiemnäre kiep yörüçelär inde küreneşterä, kem belä, bälki eş qalfaq-çiteklärgä dä barıp citer. Tatarstan ostaları äle üzlären kürsäter, Yevropanı üz köyenä bieter digän ömettä qalıyq.
Yevropada "futbol cene" – Euro 2004 başlandı
Yevropa belän başlağan idek, şunıñ belän betererbez dä inde, xörmätle tıñlawçılar. Şimbä könne Portugaliädä futbol buyınça Yevropa berençelege başlandı. Futbol belän qızıqsınu şul qädäre zur ki, anıñ belän ber genä saylaw da yarışa almıy, Yevropa parlamentı çittä tora. Sportnıñ bu köçen säyäsätçelär-citäkeçelär yaxşı belä, häm qaywaqıt sportçılar uñışın üz maqsatında qullana. 16 il 3 atna buyına Yevropada berençe bulır öçen köräş alıp baraçaq. Çempionatnıñ berençe köne ük sensatsiä alıp kilde. Gretsiä 2:1 xisabı belän qır xucaları, Portugaliäne ciñde. Ä Rusiä 1:0 xisabı belän ispannarğa ottırdı. Rusiä saflarında Qazan Rubinınnan Roman Şaronov bar. Ä trenerlarnıñ berse millätäşebez, tanılğan qapqaçı Rinat Dasaev. Portugaliägä kiter aldınnan ul Mäskäw mäçetenä kerep doğa qılıp çıqqan dilär. Qabul bulırmı, yuqmı - kürerbez, Rusiäneñ äle tağın kimendä 2 uıyını bar. Ä bezgä inde tügäräklänergä waqıt. Berniçä minuttan çirattağı uyın başlana. İsegezgä töşeräm, bügen başta Şveitsariä belän Xorvatiä, annarı Yevropa çempionı isemen yörtkän Fransiä belän Angliä oçraşa. Azatlıqnıñ yäkşämbe utırması şunıñ belän tämam. Bügen sezneñ belän Ali Gilmi buldı. İsän-saw bulığız.


text:
Ata-baba cirenä qaytu ciñelme?
Azatlıq tapşırularınıñ bersendä yäş cırçı Mälikäneñ Üzbäkstannan mäcbüri küçep qaytuçı, yäğni poçti qaçaq buluı turında söylägän idek. Ul änise belän Qazandağı ber bülmäle keşe fatirında yäşäp tora, fatir xucası şul toraqnı satarğa cıyınğaç, Mälikägä ikençe fatir ezlärgä turı kilä, ä ul qimmät. Mädäniät-sänğät akademiäsendä uqığan yäş cırçığa ciñel tügel.
Älege tapşıru efirğa çıqqaç, Qazanda yäşäwçe ber jurnalist xanım üzeneñ Qazanda tuğan ike balası belän şulay uq keşe fatirında toruı turında radioğa xat yazdı. Ul soñğı yıllarda 14 tapqır ber fatirdan ikençesenä küçkän häm 5 yıl däwamında yal almıyça eşli. Tıñlawçıbız fikerençä, säxnädä, televizor ekrannarında yaltırawçı Mälikägä fatir birü turında xästärlägänçe, Tatarstanda tuıp üskän häm bik awır şartlarda yäşägän ğailägä yärdäm itärgä kiräk. Çınnan da, bu jurnalist xanımğa yärdäm itärgä kiräk. Tieşle keşelärgä, tieşle qanunnarğa tayanıp ike bala üsterüçe xanımğa yärdäm itü cayın qararğa kiräk.
Ämma bezneñ süzebez bu turıda tügel, çönki bezneñ radio cırçı Mälikägä yäki başqa keşegä fatir xästärli almıy. Soñğı waqıtta kiskenläşep kilgän migratsiä mäs’äläse, küçep kilüçelär turında bara süz. Xäzergä şul uq Mälikägä fatir birergä cıyınmıylar, andıy forsat ta kürenmi. Ä bit sälätle tatar balaları, redaksiäbezgä xat yazğan xanımnıñ ulı belän qızı da, şul uq Mälikä dä, respublikabızğa, millätebezgä kiräk. Demografik üseş bulmasa, berniçä yıldan eşlärgä keşe qalmayaçaq yäisä Tatarstanda tatarlar bötenläy qalmasqa mömkin. Tatar bulmağaç ul Tatarstan bulamıni?
Nişläpter, üzebezneñ ğailälärdä elekkege kebek 6 -7 bala tügel, ber, iñ küp digändä 2 bala üsä. Ä küplärdä bala bötenläy yuq. Menä şuña kürä çit töbäklärdän, illärdän küçep kilüçelärgä ixtiac arta. Alarnıñ çırayları, telläre, ğöref–ğädätläre dä bütän. Alarnıñ respublikanıñ kiläçägenä mönäsäbäte dä bezneke kebek tügel, ämma sin migrant, sin başqa millät wäkile dip qapqadan borıp qaytarıp bulmıy. Kiresençä, oyışmalar kvota alıp, çit illärdän eşçelär çaqıra. Dimäk, kürşe yortta yäki uramda töreklär, üzbäklär, qazaqlar, vyetnamnar kübäyep kitsä, alarnıñ ğöref–ğädätläre, mädäniätläre tamır cibärsä, moña ğäcäplänergä kiräkmi, qarşı toru yäki migrantlarnı çiklär qanunnarğa turı kilmi. Qayberläre monda eşläp, tuğan yaqlarına aqça cibärä, ikençeläre yazmışların Rusiä, Tatarstan belän bäyläp, monda yäşärgä qala. İnde nişlärgä? Alar kilä, yäşi, tamır cäyä dip başnı taşqa bärä almıybız. Alay bik millätpärwär, respublika patriotı bulsaq, üzebez kübräk ürçergä tieş bulabız.
Kem qomaçawlıy soñ bezgä ürçergä? Qomaçawlamıy. Menä digän irlär, xatınnar bar, bik tırışsalar eşne dä, fatirnı da yünätä alalar. Ämma barıber mäktäplär, balalar baqçaları buşap qala başladı. Bezneñ qısırlıqqa kem ğäyeple? Çit illärdän keşelär yäşärgä, eşlärgä kilä ikän, dimäk şartlar bar. Xätta kürşe Mari, Çuvaşiä respublikasınnan ostalar kilep, bezdä eş häm ikmäk tabalar. Närsä buldı soñ bezgä? Millätneñ inqirazı üzebezneñ yegetlär-qızlar, irlär–xatınnar tik yatu säbäple östebezgä kilä tügelme?
Yarıy, millätne üsterüneñ tabiği ısulın qullanmıybız, di. Tağın ber yulı bar bit anıñ. Çit illärgä, töbäklärgä qayçandır küçep kitkän millättäşlärebezne qaytaru. Çittän qaytuçılarnıñ 70-80 protsentı kübese - bala tabarlıq, bala üstererlek xäldä. Ämma menä bit cimeş satarğa berniçä ayğa Qazanğa kilüçe törle millät wäkilläre dä, ata-baba cirenä daimi yäşärgä qaytuçılar da qanun qarşında tip-tigez. Alar migrantlar. Migrantlar ike törle bula - qanunlı häm qanunsız. Qanunsızlarnı militsiä totıp alıp, kire üz illärenä qaytarıp cibärä. Ä qanunlılar tağı ike törle bula. Rusiä pasportı bulğannar häm çit il watandaşları.
Cırçı Mälikä häm anıñ änise Üzbäkstanda torğan çaqta Rusiä watandaşlığın alıp, pasport belän qaytqannar. Ämma altı yıl buyı mäcbüri küçep qaytuçı statusında torıp ta bernindi yärdäm ala almağannar. Küptän tügel Mälikä, mäcbüri küçep qaytuçı bularaq, Ufada xisaptan töşep, Tatarstandağı migratsiä xezmätendä isäpkä basqan. Cämäğätçelek, çinovniklar millättäş qızğa iğtibar itsä, zıyan bulmas. Qanun nigezendä bar migrantlar da tigez bulsa da, bez üz millättäşlärebezgä bitaraf bula almıybız.
İñ xikmätlese, zakonlı migrantlarnıñ pasportsızlarınıñ açı yazmışı. Alar waqıtlıça yäşäw xoquqı alu öçen yöz käğäz cıyıp, pasport-viza idäräsenä tapşıralar. Waqıtlıça yäşäw xoquqın kötü yıllar buyı däwam itä, kötüçelärgä eşkä urnaşırğa yaramıy. Alar qayda, nindi aqçağa tora ikän? Ä watandaşlıq, pasport alu öçen ozaq yıllar buyı kötärgä turı kilä.
Şul kötüçelär arasında Rusiädän, Tatarstannan kitkän keşelärneñ balaları, tatarlar, SSSRda tärbiälängän russkoyazıçnıylar bar. Bu atnada Azatlıq xäbärçese Üzbäkstannan qaytqan Mähdievlar ğailäseneñ pasport-viza idäräsendä tağın öç ay toru turında tamğa alu protsedurasın küzätte. İke kön buyı, cämğısı 16 säğät çiratta basıp tordılar alar. Älegä alarnıñ torır cirläre dä, Qazanda yäşäw xoquqları da yuq. Mähdievlar şulay çiratta ğazaplanmasa, tağın bel tatar balasın tudırıp, ayaqqa bastırğan bulır idelär. Ä bez tatarlar kimi dibez, ürçemibez dip baş watabız. Üz ilenä qaytu öçen çiratta ğömer itkäç, bu millät niçek ürçesen di? Barı kimergä genä mömkin.
Rimzil Wäli


text:
15 üktäber köne Başqortstan tatar sänğäte tormışında istälekle kön bulıp tarixqa keräçäk.
Başqortstanda yäşäp icat itüçe talantlı tatar yegete Elmir Ğäzizullin Ufanıñ şähär mädäniät sarayında respublik tamaşaçılarına üze oyıştırğan sänğät törkemeneñ täwge zur konsertın kürsätä. «Altın ay» digän bik matur isem alğan icat törkeme «Cırlarım – duslarıma» dip isemlängän ör – yaña proğramma belän çığış yasıy.
Elmir Ğäzizullin, Ufa däwlät sänğät institutın tämamlağannan soñ, berniçä yıl «Nur» tatar däwlät drama teatrında eşläde. Anda qısqa ğına arada istä qalırlıq obrazlar icat itep tamaşaçılarnıñ söyüen yawlap ölgergän ide. Ämma cırğa tartıluı anı «Aydar» teatr – studiäsenä alıp kilde. Biredä öç yılğa yaqın eşläp aldı ul. Aydar Ğälimovnıñ kiñäşen totıp, Elmir yıl yarım elek üzallı icatqa totındı häm «Altın ay» isemle ayırım sänğät törkeme oyıştırdı. Menä xäzer tamaşaçılar anıñ şuşı debyütın kürep, anıñ berençe zur eşenä bäyä biräçäk. Täwge könne konsertı başlanır aldınnan bez Elmir Ğäzizullin belän oçraşıp qısqa ğına äñgämä qorıp aldıq. Başqortstan şartlarında saf tatar sänğät törkeme oyıştıru häm anı eşlätü ciñel eşlärdän tügel. Ämma «Altın ay» törkeme citäkçese kiläçäkkä zur ömetlär belän qarıy.
«Altın ay» törkeme Ufada 16 üktäber könne dä çığış yasıy. Meñ keşe sıyışlı «Yübileynıy» mädäniät sarayına biletlar satılıp ta betkän inde. Yaña konsert proğramması belän E. Ğäzizullin citäklägän «Altın ay» icat törkeme tizdän Qazan tamaşaçıları aldında da çığış yasarğa äzerlänä.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Basra’da su tä’minatı yañartıla
Ğiraq bügen Quşma Ştatları häm Britaniäne, Berläşkän Millätlär Oyışması bülep birgän yardämne maxsus totqarlap Ğiraqta humanitar krizis tudıruda ğayepläde. Ğiraq Säwdä Ministrı Möhammäd Mähdi Oyışmanı Amerika Quşma Ştatları häm Britaniä tä’sirenä birelmiçä rizıq häm darularnı kiçekmästän Ğiraqqa keretergä çaqırdı. Berläşkän Millätlärneñ general sekretare Kofi Annan Ğiraqqa humanitar yardäm mäs’äläsendä bügen Quşma Ştatlar milli iminlek kiñäşçese Condoleezza Rice belän oçraşa.


text:
Mehmet Özbek - Kerkük Divanı 1
Sanatçı : Mehmet Özbek
Türkü : Kerkük Divanı 1
Etiketler : Mehmet Özbek - Kerkük Divanı 1 türkü indir, Mehmet Özbek - Kerkük Divanı 1 türkü dinle, Mehmet Özbek türküleri, Kerkük Divanı 1 mp3 indir, Mehmet Özbek türküleri Kerkük Divanı 1 türküsü, Kerkük Divanı 1 sözleri, Mehmet Özbek mp3 dinle, Mehmet Özbek download, Kerkük Divanı 1 bedava mp3, Mehmet Özbek türkü sözleri, Mehmet Özbek türkü dinle, Mehmet Özbek son albüm indir
Mehmet Özbek Türküleri
Mehmet Özbek - Kar Mı Yağmış Şu Harput un Başına
Mehmet Özbek - Kalenin Dibinde Bir Daş Olaydım
mehmet özbek - çimeni su gögertmiş çimeni (kerkük)
Mehmet Özbek - Kerkük Divanı 2
Mehmet Özbek - Kerkük Divanı 1
Mehmet Özbek - Baba Bögün Geyipsen Karalar
Mehmet Özbek - Kalk Gidelim Şıh Bağına
mehmet özbek - kalenin dibinde bir daş olaydım (kerkük)
Mehmet Özbek - Veziranasın Vezirana
Mehmet Özbek - Evlerinin Önü Kavak


text:
Ğiraq belän Süriä çik buyında amerikan ğaskärläre Matador dip isemlängän xärbi çaranı däwam itä. Kiçä Al-Qaim şähärendä cirle köndäş törkemnär arasında bäreleşlär bulğan, anda amerikan xärbiläre qatnaşmağan, dip xäbär itelä. Çara barışında 100dän artıq ğısyançı hälak bulğan, alar Jordanlı sönni yulbaşçı Abu Musab al-Zarwaqi tarafdarları bulğan, dip xäbär itelä. AQŞ maxsus xärbi köçläreneñ 9 ğäskärie hälak bulğan.
Bağdad häm Baquba şähärlärendä intixar höcümnärendä 4 keşe hälak buldı, 4se yaralandı.
Bağdadnıñ könyaqtağı Dora şähärendä yul buyında bomba şartlap 3 keşe hälak buldı.


text:
İrannıñ atom programması tiräsendäge ığı-zığı bü könnärdä tağın da qızıp kitte, Quşma Ştatlar häm tağın qayber illär Xalıqara atom energiäse idaräse aşa İranğa basımnı arttırıp, anıñ üz programmasın şul idarä küzätüwe astına alu belän kileşüwen teli. Älegä qädär Tähran bu mäs''älädä Berläşkän Millätlärneñ şul maxsus oyışması belän xezmättäşlek itü telägen bik kürsätmägän ide.
Mäğlüm bulğança, Xalıqara atom energiäse idaräseneñ başlığı Möxämmäd äl-Baradei, şul oyışmanıñ şurası öçen İrannıñ atom programması turında maxsus xisap äzerlägän ide, anda ul, "New York Times" basması yazuwına qarağanda, "İran üzenä alğan yöklämälären üti almadı" dip belderä. Süz biredä Tährannıñ üz atom programmasın, Xalıqara atom energiäse idaräse taläpläre nigezendä täräqqi itmäwe turında bara. Baradeinıñ İranğa qarata şaqtıy qırıs belderü yasawı, Amerika Quşma Ştatları, Britaniä häm tağın berniçä ilneñ şul idarä aşa Tähranğa basımnı arttıru teläge belän añlatıla. Alar maxsus qarar qabul itep, İrannıñ şul idarä belän östämä kileşü imzalawın häm aña üzendäge atom qorılmaların tikşerüdä kiñräk xoquqlar birüwen alğa sörä. Xalıqara atom energiäse idaräsendä älegä andıy xoquq bulsa da, ul tikşerü waqıtın Tährandağı xakimiatkä aldan uq äytep quyarğa tieş. Amerikan häm britannar xäzer, şul kisätü waqıtın qısqartunı häm küzätülärneñ başqa qorılmalarda da ütkärelä aluwın teli. Ber Könbatış diplomatı şul uq "New York Times"qa, xäzerge waqıttı bu ölkädä zur diplomatik äzerleklär bara dip belderde. Läkin qararnı äzerläw genä citmi, anı äle 35 äğzadan torğan idarädä qabul itäse dä bar. Küzätüçelär fikerençä, ägär dä ul tieşle yaqlaw qazanırlıq bulmasa, añardan äle tawışqa quyğançı uq tämam waz kiçä alalar. Misal öçen, İran reaktorlarına yağulıq birergä riza bulğan Rusiä andıy qarar qabul itügä qarşı çığa. Atom energiäse idaräsendäge urıs wäkile Grigori Berdennikov, "bez mondıy qırıs adımğa baru öçen waqıt uñay tügel digän qaraşta torabız" dip belderde. Anıñ süzlärençä, İran xalıqara oyışma belän 100 protsent bulmasa da, küpmeder xezmättäşlek itä, xäzer qarşılıqlarnı tağın da arttırmasqa, ä bulğan xezmättäşlekne kiñäytergä genä kiräk. Xalıqara atom energiäse idaräsendä İrannıñ üz wäkile dä bar, xäzer ul başqa illärneñ yaqlawın qazanırğa tırışa. Andağı "öçençe dönya" däwlätläre Malayziä citäkçelegendä İrannıñ idarä belän xezmättäşlek itüwen maqtağan maxsus belderü äzerlärgä cıyına ide. Mondıy eşçänlek Möxämmäd Baradei citäklägän oyışmağa bötenläy xas tügel, ul ğädättä texnik eşlärne genä alıp bara ide. Xäzer isä anda da säyäsi wä diplomatik satulaşular başlana kebek. İran tiräsendäge xällär xäzer, Tährandağı student demonstratsiäläre, Quşma Ştatlar belän aralarnıñ kierenkelänüwe, häm amerikannarnıñ kürşedä genä, Ğiraqta urnaşuwı sürätendä üzennän-üze säyäsi tösmer ala. Soñğı täwlektä İranğa bäyle tağın ber zur waqiğä buldı, Fransiä xakimiate Parisda, Tährandağı rejimğa oppozitsiädä bulğan "Xalıq möcähidläre" oyışmasınıñ 150 äğzasın qulğa aldı, alar terror ğämälläre oyıştırırğa cıyınuda ğäyeplände. Moñardan tış älege oyışmanıñ 1 million 300 meñ dollar aqçası tartıp alındı. Fransuz yağı älege çaralarnıñ İrandağı wäzğiatkä bäyle bulmawın beldersä dä, monıñ näq menä xäzer, yäğni Quşma Ştatlar häm Britaniäneñ İran atom programması ölkäsendä yaña diplomatik höcüm äzerläwe waqıtında eşlänüwe sorawlar tudıra. "Xalıq möcähidläre" Tährandağı qadimi ruxanilär xakimiatenä qarşı ayawsız köräş alıp barğan berdänber diärlek oyışqan säyäsi köç bulıp tora. İran citäkçelege anı, ilneñ törle şähärlärendä barğan soñğı qarşılıq çaraların oyıştıruda da ğäyepläp çıqqan ide. Şul da mäğlüm, amerikan prezidentı Bush şul cıyınnarda qatnaşuçılarnı ruxlandırıp, alar "irekle İran" qorırğa teli dip tä belderde. İran üz yağınnan Fransiäneñ "Xalıq möcähidläre"nä qarşı kürgän çaraların maqtap çıqtı.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Qazan Tatarstannıñ xalıq şağire Mödärris Äğläm belän xuşlaştı
28 noyäber könne Qazan Tatarstannıñ xalıq şağire Mödärris Äğläm belän xuşlaştı. Xuşlaşu märäsime Qazannıñ S. Säydaşev isemendäge Zur konsertlar zalı binasında uzdı. Anıñ belän xuşlaşırğa kiñ cämäğätçelek cıyılğan ide: Tatarstannıñ citäkçeläre dä, Däwlät Şurası deputatları da, xakimiät wäkilläre dä häm ğomumän tatar zıyalıları, student yäşlär, mäktäp uquçıları häm ğomumän anıñ şiğriäten söyuçelär kilgän ide.
Xuşlaşu märäsimendä berençe süz Tatarstannıñ Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşinğa birelde. Ul şağirgä bulğan yaqtı xisläre belän urtaqlaştı häm Mödärris Äğlämne bik qäderläp “Ul ütker süzle, bäysez telle” şağir ide. Anıñ belän xuşlaşu bar tatar öçen bik awır häm bu bik zur yuğaltu” dide.
Xuşlaşu süzlären şulay uq TR Yazuçılar berlege räise İlfaq İbrahimov anıñ turında şiğri süzlär belän “.... Ul üze dä näq ber şiğer ide, ul üze dä ülmäs şağir bulıp qalaçaq”,- dide. “Qazan utları” jurnalınıñ baş redaktorı Rawil Fäyzullin anıñ turında: “Şağir bularaq ul bik bäxetle şağir, üze telägänen qurıqmıyça yaza aldı,- dide.
Zäy rayonınıñ rayon başlığı urınbasarı Ğosman Mäxmütov şağir belän ğorurlanuın belderde.
Şağirneñ yaqın sabaqtaşı kürenekle şağir Razil Wäliev Mödärris Äğlämgä bağışlap yazğan şiğeren uqıdı.
“Awaz kilde Aqqoş küllärennän: Sawbullaştı soñğı aqqoşım Aq qayrıylar bulıp iñde cirgä İñde canğa xalqım aqqoşı. Yañğırlarda aqqa kümär öçen Cir yarası sıman güreñne Qazan bügen aq- qarlarğa tügel
Sawbullaştı soñğı aqqoşım
Aq qayrıylar bulıp iñde cirgä
İñde canğa xalqım aqqoşı.
Yañğırlarda aqqa kümär öçen
Cir yarası sıman güreñne
Qazan bügen aq- qarlarğa tügel
Respublikanıñ Premyer -ministr urınbasarı mädäniät ministrı Zilä Wälieva xuşlaşu cıyının tämamlağanda Mädärris Äğlämneñ “Qan tamırın kistem” digän kitabınnan şağirneñ üze turında yazğan süzlären xalıqqa uqıp işetterde. Häm ätisen soñğı yulğa ozatırğa Sank- Peterburgtan qaytqan ulı - İdelgä, Qazanda yäşäwçe qızı- Aygölgä häm tormış iptäşe- şağirä Näcibä Safinağa awır qayğıların urtaqlaşuın belderep , alarğa zur sabırlıq häm tüzemlek teläde. Mädärris Äğläm belän xuşlaşuda, kiläçäk buınğa bay miras qaldırğan şağirneñ yaqtı istälege xalıq küñelendä mäñge saqlanır, digän fikerlär yañğıradı.
Mödärris Äğläm Yaña bistädäge tatar ziratına cirlände.
Mälikä Basıyr