text:
Tatarstanda Başqortstan tatarları könnären ütkärüne oyıştıru qomitetı äğzaları comğa könne üzläreneñ çirattağı utırışın ütkärde. Aldan xäbär itelüençä, oyıştıru qomitetı wäkilläre 11 sentäbr könne Qazanğa kitä. Şul könne ük alar, Tatarstannıñ räsmi şäxesläre belän oçraşıp, Qazanda ütäçäk bäyräm xaqında fiker alışaçaq.
Oyıştıru qomitetı utırışında äytelüençä, Başqortstan tatarlarınıñ Tatarstandağı könnären üktäber azağında ütkärü öçen barlıq mömkinleklär dä bar. Moña xäzer barı tik Tatarstan yağınıñ ğına fatıyxası kiräk. Şimbä könne ütäçäk söyläşülärdä Başqortstan wäkilläre Qazandağı zur çaranıñ täğayın könnäre nihäyät bilgeläner dip ömetlänä.
Elegräk tä xäbär itelüençä, Başqortstan citäkçelege Tatarstanda Başqortstan tatarları könnären ütkärügä kisken qarşılığın beldergän ide. Niçek inde Başqortstan tatarlarınıñ ğına könnäre bulırğa tieş, anı tatarlar öçen ayırım ütkärergä tügel, ä Başqortstan mädäniäte könnäre dip atarğa kiräk häm anda respubliknıñ başqa xalıqları da qatnaşsın digän däğwaların citkerde Başqortstan türäläre. Läkin tatar milli xäräkäte oyışmaları mondıy taläpne qabul itmäde. Älege xäl Qazanda ütäçäk bäyräm tiräsendä dä baytaq añlaşılmawçanlıqlar tudıra başlağan ide. Çönki Başqortstan xaqimiätläre belän yaña ğına mönäsäbätlärne caylıy başlağan Tatarstan citäkçeläre, ike arada yänä ığı – zığı quptarmasqa teli. Şul säbäple alar Başqortstan tatar milli oyışmalarınıñ Qazanda ütäçäk bäyräm buyınça täqdimnärenä ozaq qına cawap birmi dä kilde şikelle. Bu wäzğiättä Tatarstannıñ räsmi dairäläre, yañadan da ike tuğandaş respublik arasında mönäsäbätlärne bozmas öçen, Qazandağı bäyrämgä kilergä Başqortstannıñ qayber citäkçelärenä dä räsmi çaqıru cibärergä mömkin. Tatar milli oyışmaları wäkilläre moña qarşı tügel, älbättä, ämma alar Başqortstan citäkçeläre dä Qazanğa barsa, bu könnär tağın da şoma ğına ütär häm anda Başqortstan tatarları problemnarı xaqında yänä ber süz dä quzğatılmas dip kenä borçıla. Ä bit Başqortstan tatarlarınıñ Tatarstandağı bäyrämen oyıştıru da näq menä Başqortstandağı tatar xalqınıñ könüzäk problemnarın urtağa salıp tikşerüne maqsat itep quya.
Qazanda Başqortstan tatarları könnären oyıştıru qomitetı räise Ramil Bignov bu şimbädä Tatarstannıñ räsmi dairäläre belän söyläşülärdä bäyrämne oyıştıruğa qağılışlı küpçelek mäsälälärgä açıqlıq kertep betügä ömetlänüen belderde. Ni öçen disäñ, xäzer Qazandağı bäyrämgä ber aydan artığraq qına waqıt qalıp bara.
– Tatarstan citäkçelege bezneñ täqdimnärne qabul itär häm Başqortstan tatarları könnäre eşlekle şartlarda ütär, – dide Ramil Bignov. – Başqortstan xaqimiätläre belän mönäsäbätlärne bozmaw öçen genä respubliktağı 1 millionnan artıq tatarnıñ problemnarına haman da küz yomu döres bulmas ide.


c: text/html

text:
Zamana keşese – kem ul?
Zamanıbıznıñ kürenekle fälsäfäçese Viktor Çernomırdinnıñ şundıy süzläre bar – Xoteli kak luçşe, a poluçilos' kak vsegda. Yaxşı niätlär belän taşlamalarnı qısqartıp, alar urınına şığırdap torğan tere aqça birep, iqtisatnı nığıtırğa, xalıqnı söyenderergä telägän aqıllı başlar kemnär alar? Menä şul qaharmannarnı tabıp bulmıy bit. Bik şäp häm qüätle firkä oyıştırılğan ide. Zur ömetlär bağlap, şul firkäneñ östän quşıp oyıştırılğanına iğtibar da itmiçä, deputatlar saylandı. Dumağa iñ räsmi firkädän saylanğan deputatlar taşlamalarnı kisä torğan qanun çığardı. Ämma xäzerge tamaşanıñ şöhräten Berdäm rusiäçelär üzlärenä alırğa telämi. Xökümät ğäyeple, töbäklärdäge gubernatorlar eşne bozdı, dilär.
Ä çınnan da, zamana geroyları Mäskäwdäme, töbäktäme ikän? Qızıq bit bu. Tatarstannıñ törle däräcädäge çinovniklarınnan soraştım. Nigä kübräk birmisez kiselgän taşlama urınına aqçalarnı, dip. Ä tegelär äytä, prezident Şäymiev ike tapqır arttırdı bit inde üzebezdän digän öleşen, dilär. Annarı, iñ xätär çığımnar, kompensatsiälär töbäklär cilkäsenä quyılğan, ä aqçalarnıñ iñ zur öleşe töbäktän üzäkkä suırıp alınğan. Dimäk, transportta bilet alırğa, fatir, telefon bäyäsen tülärgä aqçası citmägän pensionerlar şähär, ölkä, respublika başlıqların qızdırsınnar, ä aqça yançığı Mäskäwdä bulsın, dip uylap çığarılğan eş ikän bu.
Änä, Duma deputatı Vladimir Rıjkov närsä yaza. Qısqartılğan taşlamalar öçen kompensatsiälärneñ küläme 30-40 protsent qına, di. Ä qayber keşelär öçen kompensatsiä 10-15 protsent. Qayan citsen ul aqça? Anıñ bit äle buşlay transportta yörep xäzer bötenläy bu östenlektän qolaq qaqqan militsiä, prokuratura, mäxkämä xezmätkärläre bar. Sez küz aldına kiteräsezme – konduktor apa başta ber veteran äbine bilet almağan öçen törtep töşerä. Ä annarı prokuratura xezmätkäre, annan militsionerdan bilet taläp itä başlıy. Yarar, bälki olı gäwdäle militsioner bireşmäs. Ä menä uqıtuçı yäki şäfqät tutaşınıñ aqçası da yuq, taşlaması da bulmağan, kompensatsiäse dä, qarşı torırğa qüäte dä yuq. Mitingka da çıqmıy ul.
Kemne sügärgä? Bolay da aqçalarnı arttırğan öçen Şäymievnımı? Böten Rusiädäge töbäkläreneñ byudjet qotlığın, anı defitsit dip tä äytälär, beläsezme küpme ikänen? 120 milliard sum defitsit kilep çıqqan menä şuşı taşlama kisü häm kompensatsiä taratu arqasında. Taratalar, taratalar – barıber citmi. Udmurtiädä milliard yarım, Çuwaşiä 800 million, Altay krayında 2 milliard yarım sum aqça citmäskä tieş, ägär dä barlıq kompensatsiälärne tüläsäñ. Äle bit ul tüläwlär eläkmägännär bixisap.
Menä şuşı eşne oyıştırğan keşeneñ isemen, familiäsen belep bulmıy. Ämma kilep tuğan wazğiät böten bälä respublikalarda, ölkälärdä dip laf orırğa bik citep tora. Şuña kürä, bu könnärdä milli ğädellek, mädäniät, tel, ruxi baylıq, ğöref-gädät, yäşlärne tärbiäläw digän temalar artqaraq çigende. Zamananıñ çın qaharmannarı fäqirlär häm pensionerlar tügel bit inde. Çın qaharmannar – pärdä artında.
Bügenge tapşıruıbızda yañğırağan apalarnıñ moñ-zarı, Aydar Xälimneñ bügenge kön geroyların ezläwe, iñ töple fikerlär cebenä totınırğa tırışuı sunami waqıtında büränägä totınuçılarnı xäterlätä. Okean östennän taw-taw dulqınnar kilä, alarnı kem quzğatqan – bilgesez. Şundıy qaharmansız, anonim ğämälle könnärdä yäşibez. Teläsä nindi fokusnıñ xikmäten, anıñ niçek eşlängänen häm kiläçäktä ni bulasın belep bula. Ä bügenge xälneñ xikmäte serle häm anıñ axırı bilgesez. Säyer xäl. Astağılar da aptırağan, östägelär dä töşenmi. Xaqiqätne öydä dä añlap bulmıy, mäydanğa çığıp ta mäğnä yuq. Şulay ike arada yäşibez. Küñelle başlanmadı bu yıl.
Rimzil Wäli

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiädä Rusiädä kizü belän awırğan qoşlar belän eşläwçe keşelär küzätü astında
Qazağstannıñ tönyağındağı Talapker awılında 120 qoş ülgän.
Älegä Qazağstan häm Rusiädä qoş kizüeneñ keşelärgä yoğu oçraqları terkälmägän. Rusiädäge Oktyabrski awılı xastxanäse başlığı Alexander İvanov, awıru qoşlar belän eşläwçe keşelär küzätü astında, dip belderde:
"Qoş-qort kizüeneñ 15 oçrağı terkälgän. Awıru qoşlar belän eşlägän 27 keşe küzätü astında," dide tabip.
2003nçe yıldan birle Aziädä qoş kizüennän 50dän artıq keşe häläk buldı. Rusiädäge wazğiät turında tulıraq mäğlümat Azatlıqnıñ xalıqara küzätülärendä bulaçaq.


text:
Ğasırlar awazı - Rawil Ämirxan: “Şähärneñ ğämäli häm mäğnäwi märkäze”
Bu atnada bez sezne “Ğasırlar awazı” jurnalı belän tanıştırırbız.
“Ğasırlar awazı“ jurnalı ul, 1925 yılda Tatarstan arxiv vedomstvosınıñ “Зaпиckи apxиBa” dip çığara başlağan byulleten'- jurnal däwamı. Ul byulleten'neñ çığa başlawına bıyıl 80 yıl tula ikän.
Tatarstan respublikası ministrlar kabinetı qarşındağı baş arxiv idäräse baş belgeçe İl'yas Möstäkimov, belderüençä, 1930 yıllar başında bu byulleten' çığudan tuqtıy. Häm, yañadan Tatarstan arxivçıqlarınıñ jurnalı 1995 yılda torğızıla.Ul “Ğasırlar awazı” yäki rusça “Эxo BekoB”” dip atalğan jurnal bulıp çığa başlıy. Häm bıyıl inde bu jurnal çığa başlağanğa da 10 yıl bula.
“Jurnal uquçılar dairäse yıldan yıl kiñäyä, jurnal bik populyar. Bigräk tä çit illärdä Amerikada, Törkiädä häm yaqın çit illärdä Belorussiädä Üzbäkstanda , Qazaqstanda, Ukrainada jurnalnı yaratıp uqilar.Millätebezne ruxi tuplaw öçen jurnal üzeneñ köçen kertä ”, - dip belderde ul . Bez annan tağın bu 1000 yıllıqqa bağışlanıp çığarılğan “Ğasırlar awazı” jurnalınıñ bıyılğı 2005 yılnıñ 2 sanı turında iğtibarnı cälep itärdäy nindi materiallarnı äytep ütär idegez digän sorawğa, ul: “F. Xucin belän A. Sitdiqovnıñ “O lokalizatsii v Qazanskoy kreposti istoriçeskoy meçeti Qul Şarifa ”, häm .N.Bolotinanıñ “Razdelyaetsya je Qazanskaya guberniä na şest' provinsiy...” L. Usmanovanıñ “Perwıyı meçeti v Yaponii” dip isemlängän yazmaların atap uza.
Tarix fännäre doktorı Rawil Ämirxan “Şähärneñ ğämäli häm mäğnäwi märkäze” turındağı yazmasında Kreml'neñ oyışu häm üsü tarixın şartlı räweştä biş däwergä bülep kürsätä. Yazmadan ber özek uqıp kitelä.
Xörmätle radio tıñlawçılar, bez sezne sentäberneñ öçençe atnasında “Ğasırlar awazı” jurnalındağı qayber yazmalar belän tanıştırdıq.
Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Nalçikta qorallı bäreleşlär. Işanıçlı häm täfsille mäğlümät yuq
Kabarda-Balqar respublikası başqalası Nalçıqta iminlek köçläre belän radikal İslam köräşçeläre arasında bügen bäreleşlär buldı. Comhüryätnrñ yaña prezidentı Arsen Kanokovnıñ belderüenä qarağanda, 50 köräşçe häm 12 sivil hälak bulğan
Atışular-audio
Radiobızn Rus redaksiäseneñ Tönyaq Osetiäneñ Vladikafkaz şähärendäge xäbärçese Nalçiktağı kolegalarınan şundıy mäğlümät alğanın belderde.
Kollegalarımnıñ belderüenä qarağanda, atışular Nalçiknıñ bistäsendä tönne başlanğan. Beräv militsiägä şaltratıp Aq yilgada 10 çaması qorallı keşe kürgänen äytkän. Tikşerü öçen cibärelgän militsionerlarğa höcüm itelgän. Bügen irtän isä atışular Nalçiknıñ törle öleşlärenä cäyelgän. Federal Eçke Eşlär ministelegeneñ cirle başkvartirına, iminlek ministerleklärenä , militsiä noqtalarına höcümnär bulğan.''
Ä inde Rusiä Eçke Eşlär Ministereneñ urınbasarı Aleksander Çekalin bügenge vaqiğälärne Putingä başqaçaraq añlattı.
"İke kön elek iminlek köçläre 500 kilogram şartlagıç bulğan urın faş ittelär. Bu inde militantlarnıñ citdi höcümgä äzerlänülären kürsätte. Bez bu şartlatqıçlarnıñ kemneke buluın bilgelärgä tırıştıq. Kiçä tönne Nalçik yaqnındağı yal urnı Aq Yılğada 10 keçelek törkem faş itelde. Alar qatı qarşılıq kürsättelär. Öçese üterelde, qalğannarı qamap alındı. Ul törkem bügen tulısınça yuq itelde."
Çekalin şulay uq Rusiä prezidentı Putin iminlek köçlärenä qarşılıq kürsätkän här kemne atıp üterergä kürsätmä birde dip tä belderde.Rusiä mäğlümät çaraları iminlek räsmiläreneñ belderülärenä tayanıp, koordinatsiälängän höcümnärdä dä 150 belän 300 arasında militant qatnaşqan dip xäbär itälär. Alarnıñ nindi millättän buluları bilgesez. Uzğan ayda prezident Valeri Kokovnıñ urnın alğan Arsen Kanokov İtar-Tassqa 50 militant häm 12 sivil hälak buldı, 50 keşe yaralandı dip belderde. Başqa mäğlümät birmäde. Bu sannarnıñ döreslegen dä, militantlarıñ sanın da raslau mömkinlege yuq. AP Sälämätlekne Saqlau Ministerlege süzçesenä tayanıp, 13 keşe hälak bulğan, 75 keşe yaralanğan dip xäbär itte. Radiobıznıñ Tönyaq Kafkaz Redaksiäseneñ xäbärçese Nalçiktan bolarnı belderde.
"Min Lenin uramı belän Kuliyev uramı kiseşkän poçmaqta . Monda miltantnıñ mäyete bulğan maşina tora. Uramnıñ ikençe yağında başqa ber mäyet yata. Keşelär ul da militant dip äytälär. Yıraqtaraq soldatlar yartı şärä ir-atnı östäräp alıp kitälär. Keşelär ul da militant dip äytälär."
İminlek köçläre şähär üzägen uratıp alğannar. Vladikafkazdağı xäbärçebez militsiä köçläre Nalçikqa yul tota dip belderde.
"Kabarda-Balqarnıñ kürşeläre , şul sanda Tönyaq Osetiä belän çikläre yabılğan. Tönyaq Osetiädän eçke eşlär häm başqa iminlek köçläre Kabarda-Balqarğa cibärelgän."
Kabarda-Balqarda häm Tönyaq Kafkazdağı başqa respubikalarda soñğı aylarda kierenkelek üste, yış qına törle höcünär bulğalıy.Uzğan yılnıñ iyün ayında İnguşetiädä dä, Nalçiktağına oxşaş höcümnär bulğan ide. Ä inde uzğan yılnıñ dikäberendä Kabarda-Balqarnıñ narkokontrol idaräsenä höcüm bulğan ide. Ul vaqıtta idaräneñ dürt militisonerı üterelgän häm küpläp qoral urlanğan ide. Respublikanıñ Yuğarı Mäxkämäsendä monıñ belän qatnaşı buluda şiklänelgän biş keşeneñ eşe buyınça tıñlaular bara. Alanıñ ikese narkokontrol idaräseneñ elekke xezmätkärläre. Dikäberdäge höcüm öçen Basayev belän elemtäse bar dip belderelgän Yarmuk Cemaat üz östenä alğan ide. Kabarda-Balqarda iñ kimendä 20 cemaat bar dip xisaplana. Alarnıñ qayberläre köç qullanunı , başqaları tınıç yullar belän sistemanı üzgärtüne yaqlıylar.
Färit İdelle, Praga.


text:
Evtanaziyanı qanunlaştırıu fekere
Başqortostan parlamentı deputatı Edvard Murzin evtanaziyanı, yäğni, auır xäldäge sirlelärźe ukol menän ültereüźe qanunlaştırıu başlanğısı menän sığırğa uylay. Bıl turala “KoMcoMoлbckaя пpaBдa” gäzite yaźıp sıqtı. Ber eneslelär möxäbbäte ösön köräşeüse deputat xäźer ömöthöź auırıuźarğa eñellek kiltereü ösön federal qanun käräk tip iśäpläy. Unıñ fekerensä, bıl-ğomanlı aźım. Tik sirleneñ barlıq tuğandarı häm yaqındarı, üźeneñ yaźma rizalığı menän häm tabiptarźıñ sirleneñ tereläsägenä ışanıs yuq tip beldereüenän huñ eşlänergä teyeş. Azatlıq radiohı xäbärsehe Edvard Murzin menän telefon bäyläneşe buldıra almanı. Ul keśä telefonınan yauap birmäne. “KoMcoMoлbckaя пpaBдa” ğa şıltıratqas, unda deputattıñ bıl başlanğısına qarata baytaq fekerźär işeteleüen äyttelär. Baqtihäñ, respublikala küptär evtanaziyanı räsmiläştereü döröś häm ğomanlı tip iśäpläy ikän. Bınday feker yörötöüselärźeñ kübehe olo yäştägelär tine xäbärsegä “KoMcoMoлbckaя пpaBдa” xeźmätkärźäre.
Öfölä Başqortostan menän Amerika arahında mäğarif, fän, mäźäniät buyınsa xeźmättäşlekkä arnalğan yıyın başlandı. Unda qatnaşıusılar Fatima Mostafina isemendäge 20-se qala başqort gimnaziyahına yıyıldı. Bıl mäktäptä ingliz telen töptän öyräneü sinıftarı eşläy. Yäyge kanikuldar mälendä bıl balalar Amerika yäyge yal lağerźarında yäki Quşma ştattar vatandaştarı ğailälärendä yäşäp, mäktäptä alğan belemdären ğämäldä kamillaştırasaq.


text:
İnguşetiädä militsiägä qarşı höcümnär tuqtalmıy
Rusiäneñ İnguşetiä respublikasında, köçäytelgän iminlek çaraları kürelügä qaramastan, militsiägä qarşı höcümnär däwam itä. Räsmilär monı kürşe Çeçnädän kilgän suğışçılar eşe dip añlatsa, belgeçlär - çın säbäp xalıqnıñ rizasızlığında, di.
"Malogbek rayonı Tübän Açaluki awılında militsiä avtobusı utqa totılğan. Höcümçelär qara töstäge VAZ-2112 maşinasında bulğan. Respublikada Vulkan-5 isemle operatsiä iğlan itelde" dide respublikanıñ eçke eşlär ministrlığı süzçese Yaxya Xadjiev.
Militsiägä qarşı höcümnär İnguşetiädä inde berniçä atna bara. Uzğan çärşämbe Rusiä köçläre töbäktä kiñ külämle operatsiä ütkärde. İke kön dä ütmäde başqala Magasta cirle FSB binasında höcüm yasaldı, ber xezmätkär häläk buldı, ikese yaralandı.
Höcümgä bäyle räwşeätä 4 keşe qulğa alınğan.
Tağın 3 könnän, düşämbedä, Malogbek qalasında militsiä kizüenä yaña höcüm yasaldı.
Räsmilär bu höcümnärne kürşe Çeçnädän kilgän suğışçılar oyıştıra, dip añlata.
Ämmä küzätüçelär äytüençä, inguşlarnıñ üzlärendä dä cirle xakimiätkä qarşı näfrät xisläre bik köçle. Kemder xäbärsez yuğalğan tuğannarı öçen üç ala, kemder – başqa säbäplärdän, xakimiärlär monı yäşerergä tırışa di ingushetiya.ru isemle internet säxifäse möxarrire Zalina Marxieva:
"Bezneñ xakimiätlär xalıqnıñ küzen yomırğa, barısı da al-da-göl dip kürsätergä tırışa. Tirä yaqta şartlawlar, ä däwlät televideniese kombaynnar, boday uñışı turında söyli" dide Zalina Marxieva.
İnguşetiädä kierenkelek inde küptännän, ikençe Çeçen suğışı başlanğannan birle arta bara. Cirle iminlek köçläre tazartu ğämälläre başqara, islamçılıqta ğayeplängän yäşlärne qulğa ala. Kübese xäbärsez yuğalan.
2002 yılda Ruslan Auşev urınına yaña prezident – Murat Zäzikov kilgäç xalıqta rizasızlıq tağı da arttı. Küpçlär ul saylawlarnı xärämläşü dip atadı.
Elekke FSB ofitserı Murat Zäzikovnıñ xalıqta abruyı bik tübän. Ul xalıqnı qayğırtu tügel, ä Kreml quşqannı ütäw belän mäğül dip sanala.
10 kön elek kenä anıñ üzenä dä höcüm yasaldı. Ul barğan maşina utqa totılğan. Ämmä berkemgä dä zıyan kilmägän.
ali ğilmi


text:
Ğiraq keşeläre inspektorlarğa protest belderä
Kiçä Ğiraq räsmiläre, ber tawıq ferması xucasın häm ber mäçet mullasın çit il jurnalistları aldına çığardı. Bu ike keşe, qoral tikşerüçelärneñ kisätüsez kilüwenä açuların belderde. Bu uñaydan, Saddam Xösäyenneñ fänni mäsälälär kiñäşçese Ämir Äl-Saadi, inspektorlar mondağı tärtiplärne ixtiram itmi, xalıqnıñ tüzemlegen sınıy, dip äytte. BMO inspektorları tawıq fermasnda bu ayda ike tapqır buluların tanıdı. Alarnıñ süzçese äytüençä, 5 inspektor, çınlap ta, Äl-Nidaa mäçetendä bulğan. Läkin alar anda tikşerüçe tügel, ä turist bularaq barğan, dide ul.


text:
Qazan şähär başlığı alışındı, ä problemalar qaldı. Tatarstan deputatları, sişämbe könne, cirle üzidärä reformasın bağuçı komitet utırışın ütkärep, başqala statusı turındağı mäsäläne qaramaqçı ide. Qarawın, qaradılar, ämma proyektnı xuplamadılar, kiçekterep qararğa bulğannar. Bäxäs, başqala bulğan Qazan munisipal berämlekkä kompensatsiälär tüläw turında bara. Tözätmälär küp bulğan öçen, bäxäs küptänge bulğanğa küräme, deputatlar soñğı utırışta ber bersen inqar itüçe tözätmälär qabul itkänen bulğan. Ber tözätmä - finanslawnı qaldırğan bulsa, ikençese - ul xaqtağı mätdäne qanunnan alıp atarğa quşa torğan bulğan. İğtibarsızlıq belän cibärelgän xatanı tözäter öçen xäzer waqıt kiräk. Şuña kürä qanunnı qaraw da, ğinwarğa küçerelä. Anıñ qarawı, deputatlar, yaña oyıştırıla torğan munisipal xakimiättä eşläyäçäk keşelärneñ statusı turındağı mäs’äläse qaradı. Munisipal rayon başlıqları küpçelek cirlärdä saylandı inde. Ä böten eşlär belän idärä itüçe başqarma komitet başlığı, respublika ministrınıñ berençe urınbasarı däräcäsenä tiñ dip isäplänäçäk, anıñ urınbasarı ğadi ministr urınbasarı, häm başqarma respublika xakimiättäennän ber basqıç, tübän bulıp sanalaçaq ikän. Bu eş xaqı häm eş wazifaları, wäqälätlär turında digän süz dä. Elek däwlät eşendä eşlägän xezmätkärlärgä, yaña barlıqqa kilä torğan munisipal xakimiät oyımalarına şundıy uq urınnarğa küçärgä täqdim itelä. Yäğni idärä itüçe oyışmalarda keşelär, oyışmalar şul uq qalırğa mömkin, barı xakimiätneñ iseme genä üzgärä. Bu xaqtağı qanunnar, bu atnada bulası plenar utırışta qaralaçaq.
Bikä Timerova.


text: Kondopoga şähärendä suğışuda qatnaşqan tağın ber keşe totqarlanğan. İnterfaks belderüençä, totqarlanğan Mozgaliev elek üterüdä ğäyeplänep xökem itelgän bulğan. Tikşerü uylawınça, Mozgaliev 30 nçı avgustta restoranda kavkazlılar belän suğışnı başlawçılarnıñ berse. Bu suğışta ike keşe üterelgän ide. Şunnan soñ şähärdä kavkazlılar xuca bulğan säwdä urınnarın wata-cimerä başladılar. Üterüdä şiklänelgän 6 keşe, tärtipsezleklärdä qatnaşqan distäläp keşe totqarlanğan. 14 cinayät eşe quzğatılğan. Tikşerü eşendä Baş prokuratura, Federal' iminlek xezmäte häm Eçke eşlär ministrlığı törkemnäre dä qatnaşa.


text: AQŞnıñ milli iminlek mäsäläsendäge kiñäşçese C.Rice Amerika-Russiä xezmättäşlege turında söyläşü öçen Mäskäügä .AQŞ ilçelege süzçese Rice Russieneñ yuğarı däräcädäge räsmiläre belän oçraşa, anıñ säfäre irtägä tämamlana dip belderde. Süzçe belderüenä kürä, Waşington - Mäskäü mönäsäbätläre Ğıraq suğışı säbäple kierenkelänep kitkän bulsa da bez Russie belän ozın möddätle strategik partnörlıqnı küzdä totabız. Mäskäü Ğıraq suğışna nıq qarşı bulsa da, prezident W.Putin ütkän atnada yomşagraq tonda söyläde. Ul AQŞnıñ Ğıraqta ciñelüe Mäskäü mänfäğätlärenä turı kilmäs ide dip äytep ike aradağı xezmätäşleknı däwam itterergä wäğdä itte


text:
Pekiñda bara torğan bu söyläşülärdä Tönyaq häm Könyaq Korealar, Rusiä, Qıtay, AQŞ, Yaponiä qatnaşa. Tönyaq Korea atom qoralı yasıy digän ğäyepläwlär inde 10 ay däwam itüçe xalıqara krizisqa säbäp buldı. Söyläşülär şul krizisnı çişü yulları turında bara.
Altıyaqlı oçraşu çitendä AQŞ häm Tönyaq Korea wäkilläre ğäyre räsmi ikeyaqlı oçraşu da ütkärde.
Söyläşülärdä qatnaşuçı Rusiä wäkile, tışqı eşlär ministrı urınbasarı Aleksandr Losükov Tönyaq Korea haman da, üzeneñ atom qorılmalarında tikşerülärgä rizalıq öçen Quşma Ştatlarnıñ iminlek garantiäläwen taläp itä dide.
İtar-Tass xäbär itüençä, Losükov Tönyaq Korea Quşma Ştatlardan höcüm itmäw turında garantiä alğan oçraqta üzeneñ atom programmasınnan baş tartırğa mömkin dip äytkän.
Ämma AQŞ häm anıñ berektäşläre bulğan Yaponiä belän Könyaq Korea Pxenyannı berşartsız qoralsızlanırğa çaqıra häm annan soñ ğına çigeneşlär yararğa äzer buluın belderä.


text:
The Moscow Times: «Rusiä Konstitutsiäse basım astında»
12 dikäberdä Rusiä Konstitutsiäsenä 9 yıl tula. Soñğı waqıtta bu dokumentqa üzgäreşlär kertergä, Rusiädä töbäklär sanın kimetergä, prezidentlıq möddäten arttırırğa, il başına tağı da kübräk wäkälätlär birergä digän törle täqdimnär yasala. Şuşı omtılışlar nindi näticägä kiterergä mömkin? The Moscow Times gäziteneñ bügenge sanında «Konstitutsiä basım astında» digän mäqälä basılıp çıqtı. Anıñ avtorı Däwlät Dumasında bäysez deputat Vladimir Rıjkov.
Alga taba Rıjkov bolay däwam itä. Konstitutsiäne, qabul itelgänçe, berkem uqımadı diärlek. Deputatlar anıñ belän minem küz aldında, deputatlıq çorında tanıştı. Ni ğäcäp, şuña da qaramastan, bu dokument ul qädäre naçar bulıp çıqmadı. Ul zamança prinsiplarğa nigezlängän. Rusiä – demokratik, federal, xoquqı däwlät dip iglan itelä. İdarä forması – respublika. Watandaşlar, keşe xoquqları, mäxqämä sisteması, cirle xakimiät… Mondıy matdälär belän dönyanıñ här demokratik ile gorurlanır ide.
Şul uq waqıtta, Konstitutsiä qabul itelgän 1993-nçe yıl da, anı yazğan keşelär dä, anda üzeneñ ezen qaldırdı, ilneñ tormışına tä’sir itte. Yaña Konstitutsiä 1993-neñ üktäberendä ciñep çıqqan köçlärneñ tantana mäclesendä, üzenä kürä tabın östäle buldı. Tabın türendä – patşa-räweşle demokrat - Boris Yeltsin. Yaña konstitutsiädä nigezendä aña qotıçqıç kiñ wäqälätlär birelde: däwlät başlığı, konstitutsiä qarantı, baş xärbi citäkçe, ilneñ möstäqillegen, bötenlegen saqlaw, xakimiät buınnarın koordinatsiäläw, eçke häm tışqı säyäsät bilgeläw h.b.
Şuşı ğäyrätne Yeltisn Sovet sistemasın cimerü, anıñ simvolların beterü öçen qullansa, anıñ warisı Vladimir Putin -- şul uq sistemanı, şul uq simvollarnı kire qaytaru öçen faydalana. Prezidentnıñ çamadan-tış wäkälätläre – säyäsi sistemanıñ töp citeşsezlege bulıp tora. Kremldä kem utıra, anıñ tiräsendä nindi keşelär - küp närsä şuña bäyle. Bu keşelärneñ mömkinlekläre – çiksez, alar östennän kontrol – yuq däräcäsendä.
1993-neñ üktäberennän soñ Rusiäneñ Federal Mäclese xezmätçe xälenä qalıp, Yevropanıñ iñ zäğif Parlamentına äylände. 1998-nçe yıl krizistan soñ, Primakov xökümäten bilgelägändä, ul küpmeder köç kürsätep aldı. Läkin Putin çorında, Parlament tağı da zäğifräk. Xäzer il başı ber partiägä dä kermiçä, Parlamentnıñ ike palatasın da üz qulında tota.
Soñğı 3 yılnıñ töp sabağı şul, dip yaza Rıjkov. Rusiädä konstitutsiägä xilaflıq kitermi genä, ilneñ federal nigezen yuqqa çığarıp bula. 7 yaña federal okrug tözelde, büdjet keremnäre üzäkläşterelede, Federatsiä Şurası üzgärtelde, Mäskäwgä saylap quyılğan töbäk citäkçelären häm cirle Parlamentlarnı citlätergä mömkinlek birgän qanun qabul itelde. Çirattağı adım – üzäk belän töbäk arasında wäkälätlär büleneşen üzgärtü bulaçaq. Häm bolar berse dä Konstitutsiägä qarşı kilmi dielä.
Şulay itep, bik qızıq närsä kilep çığa: ireklek häm liberlizm prinsiplarına nigezlängän Konstitutsiä çiklänmägän külämdä wäkläte bulğan prezident tarafınnan kontrol itelgän rejim tözü öçen qullanıla.
Uzğan yıllar täcribäse şunı kürsätä: Rusiädä ber ük Konstitutsiä qapma-qarşı närsälär eşlärgä mömkinlek birä. Yeltsinnıñ “yota alğançı möstäqillegennän” alıp, Putinnıñ xakimiät vertikälenä qädär. Şaqtıy “ütken teşle” Parlamenttan alıp, xezmätçe deputatlarğa qädär. Yeltsin çorındağı süz ireklege, prezidentnı xättä däwlät kanallarında tänqitläwdän alıp, xäzerge, qıçqırıp äytelmäsä dä, läkin xättä şäxsi kanallarda ğämäldä bulğan senzurağa qädär. Açıq säyäs köräştän, yabıq säyäsi monopoliägä qädär.
Yağni, konstitutsiä – bez ssenari şikelle, rejisserğa icat itergä urın qaldıra. Teläsäñ, ireklekkä mädxiä cırla, telämäsäñ – yuğalğan tärtipne sağınıp xikäyä söylä.
Bügenge Rusiädä ireklekkä tügel, kübräk – tärtipkä ixtiac. Küp kenä säyäsmännär bu uñaydan Konstitutsiägä üzgäreşlär kertergä çaqıra. Äytik, Tver gubernatorı Vladimir Platov, prezident - gubernatorlarnı, gubernatorlar – tübänräk citäkeçelärne bilgelärgä tieş dip sanıy. Yağni, saylawlar sistemasın yuqqa çığarırğa täqdim itä. Monnan tış prezidentlıq möddäten 5 yıl itergä, häm ike möddät belän çiklämäskä çaqıra. Häm ul yalğız tügel. Bu keşelärgä Konstitutsiädäge demokartik häm federativ prinsiplar artıq bulıp kürenä. İl başına birelgän çamadan-tış wäkälätlär dä az sıman. Bu keşelär avtoritar rejim tözergä, säyäsi köräşne yuqqa çığarırğa, burokratiä, monopoliälär, korupsiägä qarşı köräş östennän cämgiät kontrolen alırğa teli.
Bu omtılışlar, ğayät qurqınıç, di Rıjkov. Däwlätneñ töp nigezlären yış üzgärtü, uyın qağidälären härdaim alıştırıp toru avtoritar idarä häm zäğif cämgiät öçen xas. Ägär Rusiä bu tayğaq yuldan kitsä, Törkmänstan, Äzerbaycan, Kazaxstan, Belarus kebek illär artınnan iäräçäk.
Konstitutsiägä basım könnän-kön üsä bara. Şikle täqdimär artqannan arta bara. Şunı añlarğa kiräk, Konstitutsiä ul – klassik äsär şikelle, Puşkinnıñ «Boris Godunov»ı sıman. Anıñ ber genä süzen dä üzgärtergä yaramıy. Xakimiättägelär niçek kenä telämäsen, bez moña yul quymasqa tieş. Rusiä Federatsiäseneñ här cawaplı watandaşı menä şuşı qaraşta torırığa tieş, di Duma deputatı Vladimir Rıjkov.
Ali Ğilmi, Praha


text:
Xatın-qız jurnalistlarğa qarşı köç qullanu arta
Qayber illärdä 8 mart – zur bäyräm bulsa – xoquq yaqlaw oyışmaları öçen bu kön här waqıt – qayber ölkälärdä xatın-qızlar xoquqlarınıñ äle dä çiklängän buluına iğtibarnı cälep itü waqıtı. Parijda urnaşqan "çiklärne tanımawçı xäbärçelär" oyışması xisabına qarağanda, iñ awır xäldä Rusiä, Üzäk Aziä, Ğiraq häm İrandağı jurnalist-xanımnar.
"Torğan sayın kübräk xatın-qızlar qurqınıç eşlär eşli, tikşerülär uzdıra, yäşeren mäğlümatlär kemgäder oşamasqa mömkin."
Xisapta kiterelgän qayber isemnär sezgä dä yaxşı tanış, xörmätle tıñlawçılar. Rusiäneñ Çeçnä säyäsäten tikşergän häm ul turıda açıq itep yazğan, uzğan yıl Mäskäwdä üterelgän jurnalist Anna Politkovskaya, Törkmänstan törmäsendä ülgän Azatlıq radiosı xäbärçese Ogulsapar Moradova. Moradovanı Törkmän Helsinki Keşe Xoquqları Fondı başlığı Tacigöl Begmedova menä niçek iskä aldı:
"Törkmänstan xalıqları xaqına ul böten törkmän cämğiäten basqan qurqu xisen ciñep, keşe xoquqların yaqlaw eşen başladı. Mäğlümat çaraları ezärleklängän waqıtta da ul jurnalism belän şöğellände. Anıñ ul ğämälläre – wazğiätkä niçek tä bulsa täsir itü häm Törkmänstan xalqına, tormışta äwzemräk bulu kiräklegen añlatu omtılışı ide."
Ğiraqta häm İranda da urlanğan, törmädä totılğan yäki üterelgän xatın-qız jurnalistlar bar. Üzbäkstanda, 2005nçe yılğı Ändican xälläre turında yazğan jurnalist Ümidä Niyazova xäzer törmädä utıra, aña 10 yıl törmä yanıy.
"Çiklärne tanımawçı xäbärçelär" oyışması – süz häm matbuğat iregen yaqlawçı xökümättän bäysez oyışmalarnıñ eşenä dä zur bäyä birä. Alarnıñ wäkilläre arasında Törkmänstan belän eşlägän Tacigöl Begmedova, Qazaxstanda Rozlana Taukina, Belorusta Janna Litvina häm başqalar...
Xatın-qız xäbärçelärneñ xökümätlär tarafınnan ezärleklänüen beterü öçen nişlärgä? Parijda urnaşqan oyşma wäkile Juillard süzlärenä qarağanda, cämğiätne yaqlaw eşen üz östenä xökümätlär alırğa tieş:
"Bik küp illärdä xatın-qız jurnalistlar polisiä yäki räsmilärdän yaqlaw sorıy, ämma moña cawap almıy."
"Çiklärne tanımawçı xäbärçelär" oyışması xatın-qızlarğa ber könne genä tügel, tulı ber yılnı bağışlağan. Çaralarnıñ maqsatı – xatın-qızlarğa qarşı köç qullanunı tuqtatu.
Alsu Qormaş


text:
Xärbilär soldatnıñ gäwdäsen vokzalda taşlap qaçqan
18 yäşlek Rail Bikmöxämmätov 2006 yılnıñ cäyendä xärbi xezmätkä çaqırıla. Saxalin utrawında yartı yıl xezmät itkännän soñ, Rail asılın ülä. Xärbi prokuratura Rail belän bergä xezmät itkän keçe serjant Çernakovqa häm yefreytor Denis Ğun'ğa qarata cinayät eşe quzğata. General-podpolkovnik Oleg Salyukov äytüençä, xärbilärneñ Bikmöxämmätovnı qinawı, ruxi yaqtan kimsetüe raslanğan. 4 dekäberdä, Railneñ ülemenä 9 kön qalğanda, Çernakov Railgä çirattağı tapqır xöcüm itep, qinap, käräzle telefonın tartıp alğan. Alay ğına tügel, yeget ülgäç, anıñ gäwdäsen mıqsıl itü däwam itä. Xärbilär Railneñ gäwdäsen Qazan vokzalında qaldırıp, qaçıp kitälär.
Tatarstan prezidentı da Rusiä armiäsendäge dedovşçina, ağayçılıq ğalämätläre belän borçuların belderde. Keşe xoquqların yaqlawçılarnıñ möräcäğätennän soñ, M.Şäymiev Rusiäneñ Saqlanu ministrı Sergey İvanovqa xat yulladı. Anda ul xärbi xezmättä üterelgän Çistay yegete Rail Bikmöxämmätov häm ülem xälendä Qazanğa qaytarılğan Radik Xäbirov oçraqların tikşerergä çaqırdı. Şuşı oçraqlarnı buldıruda häm Rail Bikmöxämmätovnıñ gäwdäsen vokzalda qaldırıp kitüdä gäyeplelärne tabıp, alarğa caza birergä kiräklegen äytte prezident İvanovqa yullağan xatında.
Düşämbe könne xärbilär Railneñ ätise Ramil Bikmöxämmätovnı tikşerü näticäläre belän tanıştırdı. Çistay yegeteneñ gäwdäsen tuğan yağına qaytaru eşe öçen cawaplı itep xärbi bülek citäkçelege Aleksey Juravlevnı bilgelägän. Ölkän leytenant Juravlev üz çiratında eşlärne yefreytorğa yöklägän. Äye, Railne daimi räweştä kimsetkän häm qinağan yefreytor Denis Ğun Çistay yegeteneñ gäwdäsen yulğa tieşleçä äzerlärgä tieş bulğan. Yefreytor isä yegetneñ yalan ayaqlarına botinkalar kidergän. Häm Rail şuşındıy qifättä äti-änise yanına qaytarılğan.
Qazanğa Railne ozata barğan ölkän leytenant Aleksey Juravlev häm moyor Viktor Buslaev yegetneñ gäwdäsen, anıñ dokumentların vokzalda taşlap qaçqannar. Häm tiz genä kire Saxalin utrawına qaytıp kitkännär. Xärbi bülek citäkçese Konstantin Bel'skiy häm tağın öç xärbi wazıyfaların naçar başqaruları xaqında kisätelgän.
Al'bina Zäynulla


text:
Ğiraq premyer ministrı Nuri äl-Mäliki Ğiraqtağı säyäsi protsesslarğa quşılırğa telägän qayber ğisyançı törkemnär belän söyläşülär ütkärergä teläk belderde.
Bağdadta xäbärçelär belän oçraşuda Mäliki şulay uq barlıq ğiraqlılarnı Bağdadta başlanğan kiñküläm iminlek çaralarına yaqlarğa çaqırdı. Äl-Mäliki härtörle uñaysızlıqlarğa qızğanıç belderde, şul uq waqıtta bu çaralarnıñ maqsatı keşelärneñ ğömeren saqlap qalu dide.
Bergäläp Alğa Operatsiäse dip atalğan çaralarda qatnaşu öçen Bağdadqa Ğiraqnıñ häm koalitsiäneñ 40 meñläp xärbie kerä.
Küptän tügel äl-Qaidä uzğan atnada AQŞ hawa höcüme näticäsendä Ğiraqtağı äl-Qaidä başlığı Äbü Musab äz-Zärqäwineñ üterelüenä cawap bularaq üç alu höcümnäre belän yanağan ide.
İminlek operatsiäse baruğa qaramastan bügen Bağdadnıñ tönyağında bombalı maşina şartlap 2 keşene üterde.


text: QABUL -- Britaniä Saqlanu Ministrı Des Browne bügen Äfğanstanğa kilde. Ul, Heratqa taba säfär qılır aldınnañ Qabuldä Äfğan räsmiläre belän oçraştı. Söyläşülär, bu yıl başınnan birle taliban suğışçıları qulında bulğan, Äfğanstannıñ Musa Qala şähären kire qaytaru öçen başlatılğan xärbi çaralar waqıtına turı kilä. İñ küp äfyün citeşterelgän Helmand wilayäteneñ Äfğan şähärendä barğan bäreleşlärdä, xäzergäçä ber Britan xärbiye ülgän.Tege yaqtan isä, bäreleşlärdä 10lagan taliban suğışçısı belän bergä, 2 balanıñ da ülüe xäbär itelä.


text:
Zakir Şahban säyäxätkä cıyına
Ser tügel, xatın-qızlar yağımlı, moñlı, talantlı, ixlas irlärne xörmät itä. Şundıylarnıñ berse - Zakir Şahban Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosında buldı. Novosibirski ölkäsendä tuıp üskän bu millättäşebez, xäzergä maqtawlı isemnärgä iä bulmasa da, iñ populyar artistlar arasında. Küptän tügel ul tormış iptäşe Gölüsäneñ şiğerläre häm üzeneñ cırlarınnan torğan al'bom çığardı. Közen alarnıñ Alisä isemle qızları da tuğan ide. Bäyrämnän soñ Zakir Şahban Ural häm Seber yaqlarına säfärgä kitä.“Aqsu” studiäse belän berlektä eşlim. “Aqsu”nıñ citäkçese avtor başqaruçı Röstäm Särwärov belän berlektä “Näwrüz cırı festivale” digän konsert programması belän Tömän, Yekaterinburg, Xantı-Mansiski yaqlarına barıp barısı 35 konsert quyarğa uylanılğan . Programmada İldar Xämidullin citäkçelegendäge “Step-şou”törkeme, kölke professorı Räşit Şamqay, El'wira Xäyrullina häm yäş kenä yaña yoldız
Läysän Ğimayıwa da konsertta qatnaşaçaq”,-dide ul. Şulay itep, qäderle tıñlawçılar, berniçä atna buyı Seberdä, Uralda, annarı Tatarstanda çığış yasağannan soñ, Zakir Şahbannıñ yaña programması Piramida zalında kürsäteläçäk. Seber yaqlarında tuıp üskän Zakir Şahban Qazanda sänğät ostası buldı. Küzläre kürmäsä dä, ul bar närsäne kürä, belä, xätta internet buyınça säyäxät tä itä häm Seber yaqlarına säfärgä dä çığıp kitä. Rimzil Wäli Qazan.


text: Çarağa öç meñnän artıq qunaq kilgän ide.İñ zur deleğätsiä ut kürşe Tatarstan wäkilläre buldı. Bäyräm çaraları qayçandır Salawat Yulaev tuğan Temäs awılı urınına quyılğan taqtataşqa çäçäklär salu belän başlandı. Artaban Salawat rayonı üzäge — Maloyazda tözeläçäk Salawat stellasına nigez taşları salındı. “Salawat cıyını“ isemle fol'klor bäyräm ütte.Anıñ qısasında ir-yegetlär arasında “Salawat cıyını batırı“, xatın-qızlar arasında “Çaya qızlar“ bäygeläre ütte.Ciñüçelär “Oka“ maşinalarına utırıp qaytıp kittelär. Bäyrämdä barlığı tuğız isemdäge qonqurs , bäygelär oyıştırılğan ide. Bäyräm çaraları belän ber rättän Tatarstan häm Başqortstan respublikları arasındağı xezmättäşlekne üsterü eşçe komissiäse utırışı da bulıp ütte.Anda Tatarstan yağınnan İndus Tahirov , Başqortstan yağınnan İldus İlişevlar citäkçelegendäge törkem qatnaştı. Söyläşüdä mädäniät , mäğärif , fän , matbuğat ölkäsendäge xezmättäşlek mäsäläläre qaralğan.


text: Yul qağiźälären ütämägän yäyäülelär ştraf tüläyäsäk. Başqalanıœ Yul xäräkäte xäüyıfhyıźlege däülät inspeksiahı maxsus operasia başlanı. Sara yuldarźa yäyäülelär qatnaşlığındağı wağiqağalarźı kämeteügä yünältelgän. Yäyäüle yuldı tik bildälängän urındarźa ğına ütergä teyeş, bıl qağiźäne ütämäüselär xäźyır 50 hum ştraf tüläyäsäk. Huñğı 5 yılda respublikala yuldarźağı häläkättärźä 3 meñ 500 keşe häläk bulğan, 26 meñ keşe yäräxättär alğan, ğärip bulıp qalğan. Yul milisiahı äytewensä, avarialarźa yäyäwlelärźeñ ğäyebe źur. Ayırıusa olo yäştägelär yul aşa sığıu ösön qulaylaştırılğan yır astı yuldarı häm küperźär menän fayźalanmay, teyeşheź urında yul aşa sığırğa tırışa, gärsä tiźlektäre şäptän bulmaha la.


text:
Abxaziä prezidentlığına däğwa itüçe köndäşlär Kreml belän kiñäşü öçen Mäskäwgä kilde
Gruziäneñ üzbilgelängän Abxaz töbägendä prezident saylawları ber ay elek ütte, ämmä Abxaz prezidentınıñ iseme älegäçä bilgele tügel. Bu urınğa däğwa itkän ike namzät sişämbedä kiñäşülär ütkärü öçen Mäskäwgä kilde. Ul arada Suxuminıñ üzendä Abxaziäneñ baş televidenie stansiäse tiräsendä kierenkelek arta.
Audio (Natella Akaba): "Wazğiät bik tiz üzgärä, xättä ber kön eçendä. Kierenkelek yä arta yä kimi. İke namzätneñ Mäskäwgä kitüe, kierenkelekne beraz kimette, ikeseneñ dä tarafdarları wazğiät nixayät xäl iteler dip kötä."
Üktäberneñ 29nda Abxaziäneñ Yuğarı mäxkämäse Üzäk saylaw komissiäneñ 3 üktäber saylawlarında oppozitsiä namzäte Sergei Bagapş ciñep çıqtı digän qararın xuplağannan soñ respublikada kierenkelek arttı. Berniçä distä xökümät tarafdarı mäxkämägä bärep kerep qararnı üzgärtergä taläp itte. Mäxkämä räise Giorgi Akaba xökümätne mäxkämägä basım yasawda ğäyepläde. Ğämäldäge prezident Vladislav Ardzinba qabat saylawlar ütkärü turında qarar çığardı. Ğärçä Abxaz qanunnarı nigezendä qabat saylawlar bilgeläw - prezident tügel, saylaw komisiäse wäqäläte.
Ul arada düşämbedä premier-ministr Nodar Xaşba, oppozitsiä wäkilläre däwlät televideniese tiräsennän kitmi torıp, tapşırular tuqtatılıp toraçaq digän qarar çığardı. Räsmilär oppozitsiäne töbäkneñ baş telekompaniäsen basıp alu niätendä ğäyepli. Keşe xoquqları aktivistı Natella Akaba bu ğäyepläwne kire qaqtı. Anıñ süzlärençä, kiresençä, xökümät respublikada mäglümätne tomalarğa tırışa:
Audio (Natella Akaba): "Üktäberneñ 29nda mäkämägä bulğan xöcümnän soñ, bu xaqta xäbär taralmasın öçen, prezident saqçıları kilep tapşırğıçlarnı sütte. Bagapş räsmilär belän söyläşep tapşırularnı yañartırğa taläp itte. Kiläçäktä mondıy xäl bulmasın öçen televidenie binasına küzätüçelären quydı. Läkin bu televideniene basıp alunı añlatmıy, alar anı barı tik saqlıy."
Şulay itep, Abxaziäneñ üzendä kierenkelek däwam itä, ul arada Abxaziäneñ prezidentı kem bulır digän mäsälä yänä Mäskäwdä xäl itelä sıman. Xökümät namzäte Xacimba açıqtan-açıq Mäskäw taraflı sanala. Anıñ köndäşe Bagapş ta Rusiä belän mönäsäbätlärne nığıtırğa wäğdä itä, ämmä küplär, şul isäptän räsmi Tbilsi anı küpkä möstäqilräk citäkçe bulır dip sanıy. Düşämbedä Grusiäneñ "24 Saati" gäzitenä birgän äñgämäsendä Sergei Bagapş, Ardzinbanıñ qabat saylawlar ütkärü qararına qaramastan, kiläse ayda prezident wazifasına kereşäçägen belderde.
-Ali Gilmi


text:
Fransiäneñ bu şähärendä bügen berençe tapqır dönyanıñ iñ zur passajir oçqıçı Yevropada eşlängän Airbus A380 oçqıçı sınawları uñışlı ütte. Oçuçılarnıñ berse, Claude Lelaie, soñınnan jurnalistlar aldında, bezneñ öçen bu zur däräcä ide, dip belderde: "Bez berençe tapqır mondıy iskitkeç oçqıçnı idarä itüebez belän çiksez qänäğät häm ğorurlanabız. Yaña oçqıçnıñ berençe tapqır hawağa niçek oçuı – bik tä möhim " dide oçuçılarnıñ berse. A380 oçqıçı üzenä 853 yulçını sıydıra ala. Kiläse berniçä ayda böten sınawlar uñışlı ütsä, oçqıç qullanışqa tapşırılaçaq.
Airbus amerikannarnıñ Boeing şirkätenä köndäşlek itäçäk.


text:
Äl-Baradei: Ğiraq, 14 fivralgä qädär, BMO belän xezmättäşlek itüdä citdi üzgäreş kürsätergä tieş
Audio
İminlek Şurasınnan kilgän xäbär bik anıq, di Möxämmät, Ğiraq tulısınça xezmättäşlek itmi, häm bu mäsälädä citdi üzgäreş kürsätergä tieş. İminlek Şurasınnan kilgän tağın ber xäbär – xälitkeç waqıt citte. Şuşı aynıñ 14-endä bulaçaq xisapta bez täräqqiät kürsätergä tieş.
Bügen Äl-Baradei häm BMOnıñ baş inspektorı Hans Blix Londonda Britan premier-ministrı Tony Blair belän oçraştı. Şuşı atna axırında alar Ğiraqqa bara. Fivralneñ 14-endä BMOnıñ İminlek Şurasında xisap totaçaq.
Kiçä İminlek Şurasında yasağan çığışında Quşma Ştatlar däwlät sekretare Colin Powell, Ğiraqnıñ tıyılğan qoralı buluwı häm anı inspektorlardan yäşerüwe turında dälillär kiterde. Ğiraq, bu ğäyepläwlärne uydırma, suğış başlaw öçen yasalma säbäp dip atadı.


text:
Ğiraq suğışı ikençe atnasına kerde: koalitsiä köçläre tönyaq frontnı aça
Ğiraq suğışınıñ berençe atnasında cir öste operatsiäläre nigezdä könyaqta bardı. Kördlär yäşägän tönayqta, berniçä şähärgä hawa xöcüme yasalsa da, cir öste bäreleşläre küzätelmäde. Uzğan töndä bu töbäkkä Amerikanıñ meñgä yaqın xärbidän torğan hawa desantı töşte. Köçläre tönyaq frontnı aça.
Uzğan töndä, kördlärneñ Arbil şähäre tiräsenä hawadan paraşutlar belän desantçılar qouıyldı, yänäşädäge hawa alanına meñgä yaqın xärbidän torğan hawa desantı töşte. Qayber küzätüçelär monı tönyaq frontnı açu dip bäyäläde. Quşma Saqlanu mininistrı Donald Rumsfeld bolay dip belderde:
Audio: Bez Ğiraqtağı ğäskär sanın kön sayın arttırabız, könyaqta da, tönyaqta da, könbatıştada.
Tönyaqtağı desantçılarnıñ närsä eşliäçäge älegä bilgesez. Xärxäldä başta alar östämä ğäskär kiterü öçen nığıtma äzerlär dip kötelä. Elekke xärbi ofitser, xäzer Londonnıñ Strategik tikşerenülär institutı belgeçe Phillip Mitchel fikerençä, desantçılarnıñ töp maqsatı – İran çigendä xäräkät itüçe Ansar Äl-İslam törkemenä qarşı köräşkän kördlärgä yärdäm itü. Berük waqıtta alar, demarkatsiä sızığın uzıp, andağı Ğiraq nığıtmalarına da zıyan kiterä kiterä ala. Phillip Mitchel:
Audio: Tirä yaqnı häm Ğiraq köçläreneñ qayda urnaşqanın yaxşı belgän kördlär yärdämendä, alar Bagdad tiräsen tönyaqtan nığıtırğa tırışqan ğiraqlılarğa qarşı xöcüm itä ala.
Tönyaqtağı wazğiätne qatlawlandıra alğan tağın ber närsä - bu töbäkkä Törek xärbiläreneñ kerü ixtimalı. Kiçä Törkiäneñ ştab başlığı, general Hilmi Özkök, törek xärbiläre humanitar häm iminlek saqlaw maqsatı belän genä keräçäk, häm bu Waşington belän kileşenep eşlänäçäk dide. Waşington älegä moña qarşı çığa, törek xärbiläre belän körd peşmergäläre arasında bäreleşlär başlanudan qurqa.
Londonda urnaşqan Saqlanu institutı belgeçe, zamanında şulay uq xärbi ofitser bulğan Ellie Goldsworthy süzlärençä, Waşington, Bagdadnı alğançı, Törek xärbiläre Ğiraqqa kermäs dip ömetlänä:
Audio: Ägär töreklär tönyaq Ğiraqqa kersä, Amerikannarğa östämä baş bäläse bulaçaq. Alğa qarap Bagdadqa taba barır urınğa, alar atlağan sayın artlarına äylänep qararğa, köçläreneñ ber öleşen şuña sarıf itergä mäcbür bulaçaq.
Şulay itep, Ğiraq suğışı ikençe atnasına kergändä koalitsiä köçläre şaqtıy kierenke bulır dip kötelgän tönyaq frontta xäräkät başlıy. Bu yazmanıñ axırı bulırğa tieş ide. İnde noqta quyılğaç, Reuter agentlığı: körd suğışçıları Çamçamal şähäre tiräsendä front sızığın uzğan, digän xäbär tarattı. Britaniäneñ Sky televideniese Ğiraq köçläreneñ Kirkuk şähäre tiräsendä 30 çaqırımğa çigenüwe turında xäbär itä.
Ali Gilmi, Praga


text:
Dollarnıñ qıymmäte nigä töşä?
Dönyanıñ iğtibarı bu könnärdä dollarnıñ bäyäsenä yünälgän. Bügen dollarnıñ yevro belän çağıçtırğanda bäyäse moña qadär bulmağan tübän däräcäğä töşte. Ber 1 evro 1.39 dollar isäbe belän almaştırıla. Bu töşü Amerikanıñ iqtisadında bulğan qıyınlıqlar täesirendä bulğan, dip farazlana. Dönya bazarlarındağı xäl Rusiägä dä täesir itte. Bügen dollarnıñ rublgä qarağanda bäyäse dä töşte, rublneñ qıymmäte arttı. Belgeçlär, Russiä rublneñ nığuı aldağı könnärdä dä däwam itär dip farazlıy.
Şulay itep Amerikada toraq kreditları ölkäsendä başlanğan qıyınlıqlar iqtisadnıñ başqa tarmaqlarına da ütep kerä başlağan. Dönya bazarlarına AQŞ üzäk bankı, Federal Rezerv sistemınıñ protsentlar kimü turındağı qararın kötte. Bu investorlarnıñ dollarğa bulğan qızıqsınuın kimette. AQŞ Federal rezerv sistemı idäräçeläre ciyılışı 18 sentäberdä bulırğa tieş. Dollarnıñ başqa açqalarğa almaştıru bäyäse dä şul säbäple kimergä mömkin. Ämma belgeçlär, protsentlar kimetü sannarı iğlan itelgännn soñ da, dollarnıñ almaştıru kursı töşen däwam itäçäk dip sanıy belgeçlär. Mäsälän Londondağı belgeç James Hughes, şundyılardan. : “Uylawımça yevro-dollar almşatıru kursı 1.40 tiräse bulaçaq. Bez aña şundıy yaqın inde. Häm ul qotılğısız diyärlek. Bu ozaqqa baraçaqmı, monı äytü awır.” – di Hughes.
Londondağı ikençe belgeç Stannard tağı ta kiskenräk farazlar belderä. “Bez dollar isäbeneñ 1.40 däräcäsenä töşüen, yıl axırına 1.43 däräcäsenä citüe mömkin” - di ul.
RBC.ru , Russiäneñ iqtisadı turıda xäbärlär taratuçı internet säxifä dollar häm yevronıñ rublgä qarata bäyäläre turında farazların bastıra.
Andağı belğeçlär, döllarnıñ yevroğa qarağanda qıymmäte töşüe rublgä dä üz täesiren yasıy, dip sanıy. Bügenge alış-bireşlärdä Amerika aqçasınıñ rublgä qarata bäyäse berniçä tiengä töşte. Belğeçlär, dönya bazarında dollar bäyäse nıq töşsä dä, Russiä aqçasına qarağanda anıñ kursı äz-äzläp üzgärä dip belderä. Yaqın könnärdä analitklar, rublneñ üsüen, dollar qıymmäteneñ töşüen kötä.


text: Berlek räsmiläre äytüençä, ministrlar xäzerge waqıtta Berlektä prezidentlıq itüçe Gretsiägä, ägär ul kiräk dip tapsa, şundıy wäkillär törkeme cibärüne röxsät itü turında kileşkän. Räsmilär süzlärençä, bu törkemneñ nindi däräcädä häm qayçan baraçağı turında qarar qabul itelmägän. Bügen Tönyaq Koreağa Könyaq Korea wäkile 3 könlek säfär belän kilde. Ul Tönyaq Koreanıñ atom qoralı yasawda qullanılırğa mömkin reaktorın eşlätä başlawına bäyle krisiznı çişü yulları turında söyläşäçäk. Pxenyan bu krizisnı barı tik Quşma Ştatlar belän turıdan-turı söyläşülär ütkärep kenä çişep bulaçaq dip täqrarlıy. Tönyaq Korea Quşma Ştatlar belän üzara höcüm başlamaw turında räsmi kileşü imzalarğa teli. Kiçä AQŞ Däwlät Sekretare Colin Powell Waşington Pxenyan belän Tönyaq Koreanıñ atom qoralları programmaların yuq itü turında üz östenä alğan yöklämälären niçek ütiäçäge turında söyläşügä äzer dide. Powell Quşma Ştatlar Tönyaq Koreağa höcüm itärgä ciınmıy dip äytte.


text:
Keşe xoquqları buyınça wäkil äzerlägän yaña qanunnar ğämälgä kerä...
Rusiä häm Tatarstan konstitutsiäläre buyınça här keşegä üz xoquqların yaqlaw mömkinlege birelä. Yaqlaw yullarınıñ berençese - räsmi oyışmalarğa möräcäğät itü. Ämma andıy möräcäğätlärne yullaw, alarğa cawap alu qağidäläre ber federal' qanunda da äytelmägän. Bu mäs’älä 1968nçe yılda qabul itelgän Sovet Berlegeneñ Yuğarı Sovetınıñ ber ukazında ğına kütärelä. Bu Sovet çorında qabul itelgän dokument belän qänäğät bulmağan Tatarstan parlamentı respublika watandaşlarınıñ möräcäğätlären qaraw tärtibe turında qanunnı qabul itte. Xäzer yaña qanun buyınça räsmi orğannar da, üz xoquqların yaqlarğa tırışqan şäxeslär dä bertigez yuridik cawaplıqqa iä.Qanun buyınça räsmi oyışmalar keşeneñ möräcäğätenä ber ay waqıt eçendä cawap birergä tieş. Ğarizanı birüçe şäxes röxsät birmiçä, alar şikäyätneñ seren saqlarğa burıçlı. Räsmi cawap ta dälille bulırğa tieş. Ğomumän, bu qanun här räsmi oyışmadan şikäyätlärne qabul itü tärtiben bilgeläwne taläp itä.
Şunısın da östärgä kiräk, mäs’älägez tieşle cawap taba almasa, sezneñ anı yaqın kiläçäktä bötenxalıq aldında tikşerügä çığaru mömkinlege bulaçaq. Läkin monıñ öçen ber şartnı ütärgä kiräk, sez bu mäs’äläneñ çınnan da böten xalıq iğtibarına layıq buluın isbatlarğa tieş bulasız. Bu xaqta 19nçı avgusttan ğämälgä kerä torğan Tatarstannın däwlät tormışınıñ iñ möhim mäs’älälärne böten xalıq tarafınnan tikşerü turındağı qanunda äytelä.Qanun buyınça, xalıq üze täqdim itkän qanun proyektları, häm Rusiä konstitutsiäse buyınça cirle xokümät qaramağında bulğan başqa mäs’älälär turında açıq diskussiälär bara ala. Fiker alışuda millätkä, sotsial' çığımğa, telgä, säyäsi qaraşlarğa, dingä qarap xoquqlarnı çikläw bulmasqa tieş. Bu çaranıñ matdi çığımnarı Tatarstan Respublikası byudjetınnan tülänä. Şulay itep, moña qädär böten qatlawli mäs’älälär prezident, xokümät, parlament tarafınnan ğına tikşerelsä, xäzer xalıq üze dä türälärdän röxsätlär soramıyça, möhim mäs’älälärne kuxnyalarda yabılıp tügel, ä açıqtan açıq, massaküläm mäğlümat çaraları aşa tikşerä ala. Ämma älegä bu forsattan faydalanıp, fiker alışırğa teläwçelär çiratqa tezelep tormıy.Azatlıq Radiosı, Qazannan İskender Nurmi


text:
Omskinıñ “İrtış” ölkä däwlät teleradio şirkätendä eşläwçe “Säläm” tapşıruına 15 yıl buldı
Şundıy süzlär belän Omskida tatar telendä radiotapşıru başlanıp kitä. Mäglüm bulğança, “İrtış” ölkä däwlät teleradio şirkätendä tatar tapşıruı 1989 yılnıñ iyülendä “İrtänge äñgämädäş” programmasında berençe märtäbä efirğa çıqqan ide. 1990 yılnıñ fevralendä ul “Säläm” iseme astında ayırım programma bulıp eşläp kitte. Bıyıl “Säläm” redaksiäneñ eşçänlegenä 15 yıl tuldı. Bu waqiğa uzğan şimbä-yakşämbe könnärendä tantanalı räweştä bilgelände. Şimbä könne Omskinıñ “Qızıl Gvardiä” mädäniät sarayında küp xalıq qatnaşlığında tantanalı kiçä uzdı. Foyeda redaksiäneñ eşçänlegen kürsätkän fotoräsemnär kürgäzmäse eşläde. “Säläm” programmasınıñ yubiley kiçäseneñ töp oyıştıruçıları, älbättä, programmanıñ avtorları, ä berençe yärdämçeläre “Umırzaya” kollektivı häm tatar milli mädäni möxtäriäte wäkilläre buldılar.
Bäyräm çaralarında Tatarstannan, Tömännän, Novosibirskidan, Qazaqstannıñ Semey şähärennän kilgän mädäniät xezmätkärläre häm ölkäneñ awıl-rayonnarında eşläwçe icat kollektivları qatnaştı.
Yubiley barışında räsmi dairälärdän täbrikläwlär küp buldı. Tapşıru avtorlarına Rusiä Däwlät Dumasınıñ mäğärif häm fän komitetınıñ, ölkä mädäniät ministrlığınıñ, şähär xakimiäteneñ milli häm dini eşlär idäräseneñ, “İrtış” ölkä däwlät teleradio şirkäteneñ, “Seber” töbäqära milli-mädäni sport berläşmäseneñ, “Watanım Seber” xäyriä fondınıñ räxmät xatları häm büläkläre tapşırıldı. Tomski Novokuznetski, Barnawl şähärläreneñ tatar üzäklärennän kilgän täbrikläw telegrammaları uqıldı. Rusiä Däwlät Duması deputatı Oleg Smolinnıñ telefon aşa täbrikläwe zalda utıruçılarğa da citkerelde.
Tatarstan mädäniät ministrlığınıñ respublika xalıq icatı üzägeneñ baş belgeçe İlgiz äfände Kadırov “Säläm” redaksiäsen ministrlıq isemennän räsmi täbrikläde, annan soñ üzeneñ programma avtorlarına bağışlap yazğan şiğeren uqıdı.
Novosibirski tatar mädäniät üzäge direktorı Rauza xanım Tixomirova, Semey tatar sänğät mäktäbe direktorı Gabdelxak äfände Axunjanov, Tömän şähäreneñ - “Region-Tyumen” teleradio şirkäte kommentatorı Nail Xisamiev yubiley kiçäsendä yasağan çığışlarında “Säläm” redaksiäse belän tığız bäyläneştä toruları turında söylädelär. Rauza xanım belän Gabdulxak äfände matur cırların da büläk ittelär.
Yubileyğa ölkäneñ awıl-rayonnarında eşläwçe tatar kollektivları da çaqırılğan idelär. Häm äytergä kiräk, rayon xakimiätläre yärdäme belän alarnıñ küpçelege bäyräm çarasında qatnaşa aldı. Tara şähäreneñ “Nur”, Kolosovkanıñ “Mäxäbbät”, Bol'şereç'ye rayonınıñ “Naza” häm “Bolğar” kollektivlarınıñ çığışları kiçäneñ kürkäm bizäge buldılar . Şunı da äytergä kiräk, yıl yarım elek oyışqan Tara rayonınıñ “Nur” kollektivı bu köngäçä milli kiemnär buldıru mäs’äläsen xäl itä almağan ide. “Säläm” tapşıruı yubileena çaqıru alğannan soñ, kollektiv rayon xakimiätenä möräcäğät itkän häm tiz arada yaña säxnä kiemnäre buldıruğa ireşkän. Omski säxnäsendä alar matur milli kiemnärdä buldılar.
Yubiley kiçäse anda qatnaşqan barlıq kollektivlarnıñ häm zalda utırğan xalıqnıñ bergäläp “Tuğan tel” cırın başqaruları belän tämamlandı.
Cirle tatar radiotapşıruı yubilee yäkşämbe könne Bol'şereç'ye rayonınıñ Yılanlı awılında däwam itte. Anda Tatarstan, Qazaqstan, Novosibirski qunaqları häm “Umırzaya” kollektivı “Säläm” yubileena bağışlanğan konsert programmaların kürsättelär. Yılanlı xalqı öçen bu kötelmägän bäyräm buldı. Oçraşudan hämmä keşe qänäğät qaldı. Barsı da xalqıbız moñnarın, tuğan telebez ahäñnären, tatar dönyası yañalıqların töbäkneñ iñ yıraq poçmaqlarına da citkerep toruçı “Säläm” redaksiäsenä räxmätle buluların belderdelär, mondıy çaralarnıñ yışraq ütkärülären soradılar.
Menä şundıy tantanalar belän bilgelände Omski “İrtış” ölkä däwlät teleradio şirkäte qarşında eşläwçe “Säläm” radiotapşıruınıñ 15 yıllığı. Şulay zur külämdä ütkärelgän bu çara ğadi tamaşa ğına bulıp qalmadı. Küplärgä ul tatarlıqların qabat islärenä töşerergä yärdäm itte. härxäldä zalda utıruçılar arasında bitaraflar kürenmäde. İkençedän biredä soñğı waqıtta yabılu qurqınıçı astında torğan milli tapşırularnıñ yazmışı da berniqädär açıqlandı kebek. Yubiley kiçäsendä qatnaşqan “ teleradio şirkäte räise urınbasarı Denis İovlev “RTR citäkçelege belän söyläşülär bara . Milli tapşırularnı bez kiläçäktä dä saqlap qalırğa tırışaçaqbız,”- dip wäğdä birde. Bu süzlär älbättä tatar tapşırunıñ ğömerle bulaçağına ömet uyatmıy qalmadı .
Saniä Mirxaleewa. Azatlıq Radiosı. Omski


text: Bügen Fransiä xökümäte wäkile Yewropa Berlegenä quşılırğa çaqırılğan illär düşämbe könne Berlekneñ Ğiraq mäs'äläsenä bağışlanğan sammitında qatnaşmayaçaq dip belderde. Varşavada çığış yasap Fransiäneñ Yewropa eşläre ministrı Noelle Lenoir berlekkä quşılaçaq 10 ilneñ citäkçeläre sammit näticäläre belän ikençe könne tanıştırılaçaq dide. Bu atnada Gretsiä tışqı eşlär ministrlığı wäkile Panos Beglitis Berlekkä quşılaçaq illärneñ citäkçeläre düşämbe könne Sammit qısalarınnan çittä ütäçäk paralel oçraşularda qatnaşırğa çaqırıldı digän ide. Ämma soñraq bu çaqıru, töp iğtibarnı Yewropa Berlegeneñ urtaq tışqı säyäsäten buldıruğa yünältü öçen, qayber äğza illärneñ basımı belän kire alındı. Berlekkä çaqırılğan illärneñ kübese Ğiraqqa qarşı xärbi köç qullanu mäs'äläsendä Quşma Ştatlarnı häm Britaniäne yaqlıy. Berlektäge iñ quätle illär bulğan Fransiä belän Germaniä isä xärbi köç qullanuğa qarşı çığa. Ämma Fransiä wäkile älegä äğza bulmağan illärne qatnaştırmawnıñ säbäbe Ğiraq säyäsätenä bäyle fiker ayırmalıqları tügel dide.


text:
Kosovo söyläşülärendä 2nçe kön, älegä alğarış yuq
Kosovıonın kiläçägen xäl itüdä, Serbiä belän Kosovolı alban citäkçeläre arasında barğan söyläşülär Austriädä däwam itä. Söyläşülärgä xalıqara küzätüçelärdä qatnaşa. Läkin söyläşüläreneñ ikençe könendä, äle dä kileşü işaräläre kürenmi. Serbia prezidentı Boris Tadic, Kosovo albannarına, kiñ avtonom täqdimen täqrarlıy. Läkin Kosovolı albannar, bu taqdimne kire qaqtı, Serbiä räsmiläre şul uq waqıtta, söyläşülärne kileşü öçen soñgı tarix bulğan 10nçı Dekabrdañ soñ däwam itterünedä täqdim itä. Läkin Albannar kiçekterüne qabul itme.


text:
Germaniä kanslerı Merkelneñ Mäskäw säfäre
Germaniä kanslerı Angela Merkel Mäskävgä vizit belän kilde häm przident Putin belän söyläşülär alıp bardı. Anıñ Washingtonğa öç könnek vizitınnan soñ, altı säğätkä genä Mäskävgä kilüe Alman-Rusiä mönäsäbätlärnneñ üzgärä töşüen işarä itä. Elekke kansler Şröderdän ayırmalı bularaq ul qayber NKO väkilläre belän dä oçraştı.
"İkeyaqlı sävdä häm ekonomik mönäsäbätlärdä bez yaña çiklärgä yaña rekordqa ireştek , sävdä dä 32 miliard dollardan uzıp kittek Bez Tomskta yaña ere xökümätara ciınğa üzerlänäbez häm yaqın kiläşäktäge ekonomik xezmättäşlekkä qarağan mäxsus plannar tikşeräbez."
Putin Dresden şähäreneñ 800 yılığı uñayınan anda vizit yasarğa häm kansler belän oçraşırğa äzer toruın da belderde. Kansler Merkel dä ekonomik ülkädä xezmättäşlek kiläçäktä dä dävam itärgä tieş dip äytte. Merkel Mäskävgä kiler aldınna Der Spiegel jurnalına birgän ängämäsendä AQŞ belän duslarça , ä Rusiä belän strategik partnerlıq taraftarı buluın äytte. Merkel Rusiä belän strategik partnerlıq ber ük vaqıtta problemmalı mäsälälärne dä kütärep çığarğa mömkinlek bireregä tieş digän pozitsiädä tora. Merkelneñ Putin belän oçraşqannan häm press-konferesniädän soñ NKOlar häm keşe xoquqları oyışması väkilläre belän oçraşunı da planlağan. Bu da, Şröderdän soñ Germaniäneñ Rusiägä qarata mönäsäbäteneñ üzgärä töşüen işarä itä. Şröder kanlser bulğanda andıy oçraşular bulmadı. Merkelneñ Putin belän söyläşülärdä İran belän atom programması säbäple kilep çıqqan konfliktnı da kütärep çıqqandır. Merkel açıqtan açıq bulmasa da, Çeçnä. mätbuğat ireklege, Yukos häm Xodorkovskiy mäsäläsen , şulay uq NKOlarnıñ eşçänlegen qıyınlaştırğan yaña qanu proyektı mäsäläsen dä kütärep çığaçağın äytkän ide. Ul şulay uq Putinne Rusiä kiläçäktä gaznı politik qoral itep faydalanmasın dip tä künderergä tırışqandır. Läkin, Merkelneñ xäräkät ireklege çiklängän. Tışqı mönäsäbätlär buyınça Alman Şurası belgeçe Aleksander Rahrnıñ fikerençä, ike il arasındağı mönäsäbätlär pragmatik bulaçaq.
"Strategik mönäsäbätlär qalaçaq. Germaniäneñ Rusiä belän ekonomik xezmättäşlek, bigeräk tä energetika ölkäsendä mänfäğätläre bar. Rusiä Germaniäne Könbatıştağı üzeneñ advokatı dip kürä. Şröder belän Putin arasındağına oxşaş duslıq bälkim bulmas, Atmosfera, ton bälkim üzgärer. Läkin mönäsäbätlär möhim häm strategik bulğannıqtan, alar qalaçaq."
Putin belän Merkel arasındağı söyläşülärneñ planlanğanğa qarağanda ozağıraqqa suzıluı da çitdi temalarnıñ tikşerelgänen işarä itä. Şul säbäple press-konferensiä dä kiçekte. Bu kiçegülär arqasında press konferensiäneñ eçtälege, yäisä Merkelneñ NKOlar belän oçraşuı turında bu tapşıruda söyli almıybız.
Färit İdelle, Praga.


text:
Ukraina prezidentlığına oppozitsiä namzäte Viktor Yuşçenko ağulanğan, digän xäbärne Avstriä tabipları kire qağa
31 Üktäber, prezident saylawları yaqınlaşqan sayın Ukrainada säylaw aldı köräşe qıza bara. Prezidentlıqqa namzälärneñ berse, oppozitsiä citäkçese Viktor Yuşçenko kötmägändä xäle naçarlanıp Vena xastaxanäsenä yatqannan soñ, anıñ tarafdarları, tabiplarğa tayanıp, Yuşçenkonı ağulap üterü tırışlığı kürelgän, digän xäbär taratqan ide. Çärşämbedä Avstriä tabipları Yuşçenko ağulanğan bulğan dip äyter öçen nigez yuq digän belderü yasadı.
Audio (Nikolay Korpan): "Bu meditsina öçen ğädäti xäl tügel, bik siräk küreneş , qatlawlı awırular belän bergä nindider nerv taypılışları."
Korpan süzlärençä, bu berär törle bilgesez virus, yä, ixtimal, ağulanu näticäse bula ala. Yuşçenkonı törle tarmaq belgeçläre, barlığı 20läp tabip däwalap, axır çiktä ayaqqa bastırğannar. Ber atndan Kievqa qaytqaç ul mondıy belderü yasadı:
Audio (Viktor Yuşçenko): "Minem yözemä qarağız, minem söyläwemne tıñlağız. Minem belän bulğan xäl aşaw belän genä bäyle tügel. Bu – ildäge säyäsi rejim belän bäyle mäsälä."
Yuşçenkonıñ tarafdarları anıñ ağulanğan, xättä nindi matdä belän ağulanğan bulın söyläde, citmäsä şul uq Rudolfinerhaus tabiplarına tayandı. Ämmä çärşämbedä bu xastaxanä, räsmi belderü yasap, bu xäbärlärne kire qaqtı. Belderüdä mondıy süzlär bar: "Ukraina häm dönya-küläm mäğlümät çaralarında Yuşçenkonıñ ağulanğan buluı turında xäbärlär taratıla. Bu xäbärlärdä bezneñ xastaxanä telgä alına. Çınbarlıqa, Rudolfinerhaus isemennän anda eşlämägän keşe söyli. Yuşçenko ağulanğan bulğan dip äyter öçen ber nigez dä yuq." Ber ük waqıtta Avstriä tabipları Yuşçenko belän çınbarlıqta närsä bulğanı turında berni xäbär itmäde. Ul arada çärşämbedä anıñ xäle yänä naçarlanğan digän xäbär taratıldı.
31 Üktäberdä ütäçäk saylawlarda Yuşçenko xäzerge prezident Leonid Kuçma namzäte sanalğan, premier-ministr Viktor Yanukoviç belän köräşä. Soñğı fiker beleşülärgä qarağanda, bu ike namzätneñ reitingları tigezläşkän, ikeseneñ dä 34% çaması. Ber atna elek Yuşçenko berniçä protsentqa alda bara ide.
-Ali Gilmi


text:
Neft öçen kertelä törğan “sıyfat bankı” mäsäläsendä ike yaq ta söyläşergä äzer
Mixail Kasyanov, Rusiädä neft eşkärtü şirkätläre öçen «sıyfat bankı» kertelüwe arqasında, ixtimal finans zıyannı qaplau mömkinlege xaqında da äytte. Anıñ fikerençä, neft tabu qıyınlıqları, yatmalarnıñ qullanış waqıtı, boraulawnıñ tabışsız buluı salımnar bilgelängändä küz aldında totılırğa tieş. Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev «Respublika bu xaqta fiker alışırğa äzer, ämmä bu bik qatlawlı söyläşü bulaçaq», dip äytkän. Rusiä premyerı isä, bez Tatarstan täqdimnären kötäbez, awır söyläşülärgä dä äzerbez, dip cawap qaytardı. Çärşämbe kiç, Mixail Kasyanov häm anıñ belän kilgän ber törkem sänäğät tarmağında eşläüçe yuğarı däräcäle türälär Çallığa, KamAZğa kitte.


text:
Täräqi itüçe 8-lek sammitı İranğa atom programmasın yaqlap çığış yasaw mömkinlege birä
Şimbä könne, 13 mayda tärräqi itüçe 8-lek dip ataluçı törkemgä kergän 8 ilneñ başlıqları İndoneziäneñ Bali utrawında oçraşuğa cıyıla. 1997-nçe yılda, ul çaqtağı Törkiä premyer minsitrı Näcmetdin Erbakan başlanğıçı belän tözelgän bu oyışmağa Paqstan, Törkiä, İran, Mısır, İndoneziä, Banğladış, Nigeriä häm Malayziä kerä. Möselman illäre älege oçraşunıñ räsmi maqsatı dip iqtisadıy xezmättäşlekne atıy. Ämma oçraşu oyışma äğzası bulğan İrannıñ atom programmasına bäyle xalıqara kierenkelek arta barğan çaqqa turı kilä.
Bu atnada İndoneziädä Äxmädinicat "Alar İran İslam Respublikasınıñ atom programması tınıç maqsatlardan çitkä çığa dip borçılu beldergän bula. Bu zur yalğan. Alar ber ilneñ dä tınıç bulmağan maqsatlardağı atom eşçänlegenä borçılmıy" dide.
Äxmädinicat atom programması mäs''äläsendä İranğa qarşı çığuçılarnı bik citdi tügel dip kürsätergä tırışa kebek. Ämma BMOda AQŞ, Britaniä, Fransiä, häm Germaniä İrannı uran bayıtudan tıyılırğa mäcbür itüçe rezolütsiä äzerli. Buysınmasa aña qarata çikläwlär yäki xätta xärbi çaralar qullanılırğa mömkin. Canberradağı Awstraliä däwlät universitetı analitigı Geln Barclay İrannıñ şuşı qıyın çorda Bali Sammitında iñ yuğarı däräcädä qatnaşuı İrannıñ çittäge abruyına zur ähämiät birüen kürsätä di.
Bu İrannıñ möhim, tä''sirle il buluın kürsätü. Xalıqara cämäğätçelekneñ ber öleşe buluın, İrannıñ hiçyuğı tınıç maqsatta atom energiäsen üzläşterügä kireqaqqısız xoquqı buluın tanırğa äzer illär belän yaqın xezmättäşlekkä äzer buluın kürsätü di Barclay.
Ämma Bali sammitı İran öçen başqalarğa tä''sir itü mömkinlege belän bergä başqalar öçen dä İranğa tä''sir itü mömkinlege birä. Mäs''älän Törkiä NATO äğzası, AQŞnıñ yaqın berektäşe häm Yewropa Berlegenä kerergä omtıluçı il. Bu sammitta Törkiä premyer ministrı Räcäp Tayip Erdogan da qatnaşa häm ul anda Könbatışnıqına yaqın fikerlärne işetterä ala. Ankaradağı Bilkent Universitetınıñ Tışqı säyäsät bülege mödire Seyfi Taşan mondıy fikerdä.
İranğa qarata Törkiä bik açıq itep atom energiäseneñ barı tınıç maqsatlarda ğına qullanıluın teläwen, İrannıñ eşçänlege tulısınça açıq bulırğa tieşlegen häm anıñ Xalıqara Atom Energiä İdaräse belän tulı xezmättäşlek itärgä tieşlegen bik açıq itep äytte di Taşan.
Därräqi itüçe 8-lekkä, yäki qısqaça D8dä kerüçe illär bik tä törle. Anda NATO äğzası bulğan Törkiädän tış, atom qoralına iä Paqstan da, Neft'' bay Nigeriä dä, İran da, Mısır belän Banğladış kebek yarlı illär dä bar. Analitik Barclay fikerençä D8 illäre dönyanıñ 21-nçe ğasırda iqtisadıy häm säyäsi quäte bulaçaq öleşendä urnaşqan.
Dönyanıñ köç balansına töp tä''sir itüçelär bügennän küzallarlıq kiläçäkkä Aziä däwlätläre bulaçaq di Barclay.
Barclay äytüençä, alar arasında İran da bar. Anıñ fikerençä, Qıtay belän Hindstannıñ zur energiä baylıqlarına iä İran belän açıq mönäsäbättä bulmıy çarası yuq.
Barclay Aziä däwlätläreneñ İrannı izolyatsiäläw teläge könbatışnıqı kebek ük tügel di. Anıñ äytüençä, Aziä däwlätläre Äxmädinicatnıñ kötelmägän ğämällärgä baruçı häm totnaqsız citäkçe buluın tanıy häm anı bilgele ber qısalarda totu yaqlı.
Äxmädinicat atnakiçtä tağın ber märtäbä İzrailne zolım dip atadı häm ul ber könne yuqqa çığaçaq dide.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Ğiraq xökümäte räsmiläre äytüençä premyer ministr urınbasarı Äxmät Çäläbi neft' ministrlığı citäkçelegenä quyılğan.
Çäläbi ildä benzin bäyälären kütärügä qarşı çıqqan ministr İbrahim Bahar el-Ulomnı almaştıra.
Bu ayda Ğiraq xökümäteneñ ildä benzin bäyälären 3 märtäbä arttıru niäten iğlan itüe böten il buylap rizasızlıq tudırğan ide.
Ulom üzeneñ ministrlıq citäkçelegennän töşerelüe iğlan itelgännän soñ bu qararğa qarşı bulğanlığın häm benzin bäyälären kütärügä qarşı çıqqanlığı öçen wazıyfasınnan alınğanlığın belderde. Bağdadta bügen 2 märtäbä minaatqıçtan atıp kimendä 5 keşene üterdelär, 20-ne yaraladılar. Räsmilär äytüençä, höcüm avtobus tuqtalışı yanında bulğan.


text:
Dönya azıq-tölek bäyälären awızlıqlarğa tırışa
Soñğı aralarda bäyälär möhim çimallarğa ğına tügel, azıq-tölekkä dä qotırıp üsä başladı. Soñğı ber yıl eçendä alar yaqınça 60 protsentqa artqan. Bu inde dönyanıñ qayber illärendä törle çualışlarğa da kiterde.
Azıq-tölek belän wäzğiätneñ quldan ıçqınuı çınnan da andıy çualışlarnıñ ayırım urınnarda ğına tügel, ä bar dönya külämendä çığuına kiterä ala. Şuña da azıq-tölek krizisı xäzer Berläşkän Millätlär häm xätta Dönya Bankınıñ iğtibar üzägenä mende.
Berläşkän Millätlärneñ general sekretare Ban Gimun Şvetsariä başqalası Bernda üze citäklägän oyışmanıñ 20-läp idaräse başlıqların cıyıp, anda maxsus ber törkem qoru qararın qabul itte. Anı da Ban üze citäkläyäçäk häm törkemgä şulay uq Dönya Bankı häm Xalıqara Valuta Fondı başlıqları da keräçäk.
General sekretar süzlärenä qarağanda, şuşı eşçe törkemneñ täwge häm töp maqsatı bulıp üzlärenä citärlek azıqnı satıp ala almağan keşelärne niçek itep tuqlandırunı oyıştıru toraçaq.
Ban Gimun dönyadağı bay donor illärne azıq-tölek yardäme öçen östämä 755 million dollar bülep birergä çaqırdı. Şul maqsatqa digän aqça bäyälärneñ soñğı aralarda kisken artuı säbäple inde citmi başlağan ide.
"Şuşı ğädättän tış ixtiacnı qaplawğa tulısınça aqça tuplamıy torıp bez açlıqnıñ, zäğif tuqlanunıñ, sotsial çualışlarnıñ yänä kiñküläm taraluına kilä alabız", dip kisätä Berläşkän Millätlärneñ baş sekretare Ban Gimun.
Azıq-tölek, häm berençe çiratta aşlıq häm dögegä bäyälärneñ kinät üsüenä, yağulıq çimalınıñ bik tä qimmätlänüe, bar dönya buylap taläpneñ artuı, aşlıqnı tuqlanu öçen genä tügel, ä bioyağulıq eşläp çığaruğa cibärä başlaw tora dip farazlana.
Berläşkän Millätlär oyışması xäzer dönyanıñ iñ fäqir illärendäge igençelärne orlıq belän tä'min itü öçen 1 milliard 700 million dollarlıq plan äzerli. Moñardan tış, Dönya Bankı Afrikada awıl xucalığın üsterügä birergä cıyınğan kreditların ikelätä arttırıp, sannı 800 million dollarğa citkerergä cıyına.
Açlıq belän köräş andıy aqçalata yardämgä genä äylänep qalmıy. Xäzerge krizis awıl xucalığın üsterü, anı faydalı itü öçen zur ber etärgeç bulırğa tieş digän taläplär dä yañğırıy. Dönya Säwdä oyışması başlığı Pascal Lamy süzlärenä qarağanda, dönya illäre säwdä çikläwlären beterep, irekle säwdägä taba barırğa, ä bay illär üzlärendäge awıl xucalığına subsidiälär belän bulışunı tuqtatırğa tieş.
Azıq-tölek bäyäläreneñ artuınnan häm monıñ qitlıqqa kiterüennän şürläp qayber illär üzlärennän azıq malın çığarunı tıya başlağan ide. Bu da bäyälärneñ tağın da artuına kiterde. Xalıqara oyışma wäkilläre andıy çikläwlärne kiçekmästän beterügä öndi.
Misal öçen, Ukraina şuşı könnärdä üzennän aşlıq çığarunı yänä yañarttı, häm bu bäyälärneñ azraq töşüenä dä kiterde.
Berük waqıtta döge bäyäläre dä beraz töşä başladı, moña yaña uñış çorınıñ yaqınlaşuı häm anıñ bıyıl şaqtıy mul bulaçağı turındağı farazlar yardäm itte.


text:
M.Şäymiev: Bez üzebezne üzebez beterü yulınnan bara almıybız
“Tatarstan” jurnalınıñ berençe sanı monnan näq 85 yıl elek 1дekaбpbдә dönya kürgän. Basma üz isemen, formatın alıştıra-alıştıra, berara çığudan tuqtap torıp bügenge sıyfatına kilep citte.
1998 yılda “Tatarstan” jurnalına bäya birgändä Tatarstan prezidentı älege basma respublikanıñ vizit kartoçkasına äwerelergä tieş dip äytkän ide. Monıñ öçen jurnal xezmätkärläre zur tırışlıq kürsätte. Ämma älege basma aldında respublikanıñ başqa mäğlümat çaraları kebek ük üz üzlären finanslaw burıçı quyılğan. Jurnal monı buldıra, läkin barı tik ber şart belän, dide jurnalnıñ baş möxärrire Rifat Fättäxov. Monıñ öçen “Tatarstan” jurnalınıñ tatarça variantın beterergä kiräk. Läkin prezident älege fikerne şunduq kire qaqtı:
Bez awırlıqlarnı ciñärgä tieş. Şunıñ öçen bez üz xoquqlarıbız turında belderdek tä. Läkin mondıy yullar belän tügel. Bez üzebezne üzebez beterü yulınnan bara almıybız. Tatar häm rus tellärendä çığuçı basmalar aldında mondıy soraw ğomumän tuarğa tieş tügel. İke teldä çığuçı basmalar yä ike teldä çığa, yuq ikän - berse ikençese xisabına yäşäp qalırğa xaqı yuq. Bigräk tä bügenge şartlarda - respublikada ike tellelek, tolerantlıq, millätara häm dinara tınıçlıq bulğanda basmalarnıñ ike tellelegen saqlap qalu bik möhim.
Mintimer Şäymiev şulay uq “Tatarstan” jurnalınıñ elek bol'şeviklar basması buluın iskä alıp, bügen älege jurnal säyäsi firqälär turında az yaza dide. Monı tözätergä kiräk, çönki “Tatarstan” jurnalı bu xaqta yazmasa, başqalar yazır dide ul.
“Tatarstan” jurnalınıñ redaksiäsendä prezident qatnaşlığında barğan oçraşu fäqät tatar telendä alıp barılsa da, axırda M.Şäymiev tatarça da söyläp aldı. Ul tatar mäs’äläsen kütärde
Tatar telenä iğtibar yuq, däwlät tarafınnan tieşle säyäsät ütkärelmi dip äytsälär, min moña çın küñeldän räncer idem. Xökümät qulınnan kilgänen eşli. Şul çıqlı ozaq yıllar telne yuğaltqannan soñ, nindider un yıl eçendä telne “ayaqqa bastıru”, bigräk tä bügenge zamanda, bik awır. Axırda Mintimer Şäymiev redaksiäneñ kollektivın bäyrämnäre belän qotlap, redaksiägä “Tatarika” atlasın büläk itte. Jurnalnıñ bäyräm çaraları isä däwam itä. 16 dekaberdä Salix Säydäş isemendä zur konsertlar zalında tantanalı kiçä dä ütkäreläçäk.
Al'bina Zäynulla


text:
2006 yılda Törkiädäge tatar-başqortlar
Ğabdulla Tuqaynıñ 120 yıllığı uñayı belän 14 Apreldä Ankarada Tuqayğa bağışlanğan ber cıyılış, 19 Apreldä isä säğat 22.40’ta Törek täläviziäseneñ TRT İnt kanalında mäxsus programma buldı. “Türk Dünyası Tarih Kültür Dergisi” jurnalınıñ May sanında Ramilä Yarullinanıñ “Tuqaynıñ şiğriät dönyasında yaratu” digän mäqaläse dönya kürde.
31 Mayda İstanbul Industrie Oyışması belän Tatarstan Säwdä häm Tışqı Ekonomik Xezmättäşlek ministerlege “Tatarstannıñ Ekonomik Potensialın häm Alabuğa İrekle Ekonomik Zonasın tanıtu” cıyılışın ütkärdelär.
İstanbulda 2-3 Yün tarixlarında Tuqaynıñ tuuıınıñ 120 yıllığına bağışlanğan kiçä, artınnan uzdırılğan Sabantuy süzneñ tulı mäğnäse belän bik zur uñış buldı. Mädäniät häm Turizm Ministırı Attila Koçnıñ yolanıñ 2-se häm 3-ndä dä yolalarğa qatnaşuı bu ber Törek Ministrınıñ berençe märtäbä Tatarlarğa şundıy zur ähämiät birüe buldı.
120 keşedän torğan Tatarstan delegatsiäsendä Mädäniät ministrı Zilä Vliävadan tış, Böten Dönya Tatar Kongressı räise Rinat Zakirov, Tatarstan Yazuçılar Berlege citäkçese İlfat İbrahimov, Kazan Utları başredaktorı Ravil Fäyzullin, Tatarstan Kitap Näşriatı citäkçese Damir Şakirov, Kompozitor Almaz Monasıpovlar bar ide.
2 Yün comğa kön Cemal Reşit Rey Konsert zalında oyıştırılğan Tuqay räsemnäre kürgäzmäse Ministrlar Koç, Väliäva häm Böyekilçe Stegny tarafınnan açıldı. Tuqaynıñ Törekçägä tärcemä itelgän saylanılğan mäqalä häm şiğerläre cıyılğan kitaplar taratıldı. Ministr Koç “Min Tatarmın, Tatar öçen can atarmın; Min bit üzem dä çın Tatarmın” digän süzlär belän çığışın betergäç,zalda köçle alqış quptı.
3 Yündä Sabantuy da Ministrlar, Böyekilçe, şağirlär hb.larnıñ qotlaw süzläre buldı. Rinat Zakirov Prof. Nadir Däwlätkä Tatar xalqınıñ milli-mädäni üseşenä kertkän xezmätläre öçen Kongresnıñ medalen birde.
Tatarstan delegatsiäse 4 Yündä aftobus belän 6-7 säğatlek yuldağı Kütahyağa kitte.
Başqortsan Sänğät Könnäre 4 Yün yäkşämbe könne İstanbulda Sultanahmet maydanında ütkärelgän sabantuy belän başlandı. Sabantuyğa Başqorstan Mädäniät häm Milli Säyäsät Ministrı İlişev belän Mädäniät häm Turizm Ministere Koç qatnaştılar. Kiçen isä Fäyzi Ğaskarov isemendäge Başqortstan Däwlät Biyü Ansamble sänğätkärläreneñ gastrole buldı. Düşämbe kön isä Cemal Reşit Rey konsert zalında Başqortstan konsertı buldı.
“Türk Kültürü” jurnalınıñ 517-518-nçe May-Yün sanında Fırat Universitetınnan Dr. Füsun Karanıñ “X-XII ğasır İdel Bulgar Däwläteneñ ekonomik xäle” isemle 13 bittän torğan mäqaläse dönya kürde.
Mirsäit Ämirneñ “Gölşayan” isemle ike pärdälek spektakele 13 Augustta İstanbulda säxnägä quyıldı.
Baytaq qına Törek gazetası sintäber urtasında Däwlät Ministere Kürşad Tüzmenneñ Ufaga yasağan vizitına ähämiät birdelär.
18-20 Sintäberdä Antalyada Törek Qorıltayı ütkärelde. Tatarstannan un tiräsendä keşe çaqırılğan bulsa da öç delegat Damir İsxakov, Färidä Ğaffarova häm Mars Tukaev qına qorıltayğa qatnaştılar. Çuvaşlar ber ike keşedän, Başqortlar isä biş keşedän tordı.
11-12 Noyäberdä Kütahya qalasında Xalıqara İdel-Ural tikşerenüläre simpoziumı ütkärelde. Qızğanıçqa qarşı Kütahya şähäre İstanbul, Ankara kebek mädäni üzäklärdän bik yıraq bulu säbäple simpozium iğtibar cälep itä almadı.
7-8 Dekaberdä İstanbulda ütkärelgän xalıqara Çıngız häm varisları simpoziumına Tatar ğalimnäre iğlan itelgän buluğa qaramastan qatnaşalmadılar.
18-19 Dekaber tarixlarında Ankarada Törek Mädäniäte häm Sänğäte Urtaq Citäkçelege TÜRKSOY-nıñ cıylışına Tatarstannan Premiernıñ urınbasarı häm Mädäniät Ministrı Zilä Väliäva qatnaştı.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Miñtimer Şäymiev Gazataga nilär äytkän?
Miñtimer Şäymiev Gazataga nilär äytkän?
Äye, näq ber ay elek, 30 avgustta, Qazan kremlendä Putin tatarlar belän oçraşıp, tatar yazmışı turında kiñäşläşte. Bu qayber başqa säyäsi dairälärne könläştergän häm açıqtan-açıq demokratik söyläşüdä äytelgän süzlär qayberäwlärneñ açuın kitergän oçraşu buldı. Äle dä şul söyläşüneñ eçtälege qabat-qabat täqrarlänä. Başqortostandağı radikal başqort millätçeläreneñ respublika xaqimiätenä tä'sire zurlığı açıqtan-açıq kürende. Xalıq sanın alğanda tatarlarnı kimetep, başqortlarnı arttıru maqsatında zur propagandistik kampaniä alıp barıla. Tatarstanda monı añlıylar. Törle artistlarnıñ, yazuçılarnıñ, populyar cırçılarnıñ tatarça çığış yasawı, biyüwe, cırlawı bernindi säyäsi maqsatqa yüunältelmägän bulsa da, tatarlarda milli añnı köçäytergä mömkin. Şuña kürä, Oktyabrskidan, Dürtiledän, Böredän häm başqa töbäklärdän tatar artistları kire qaytarıp cibärelä. Bez maxsus qızıqsındıq, Qazannan barğan jurnalistlar häm artistlar bernindi aqça tüläw, xalıqnı cıyu, çegender cıyunı tuqtatu täläplären quymıy. Xäzer jurnallar häm gazetalar podpiska ütkärä. Äbünäçelär belän oçraşırğa tırışqan redaksiä xezmätkärläre häm sänğätkärlär Başqortostandağı tatarlar belän oçraşırğa bara ikän, monda bernindi xilaflıq yuq. Çönki Rusiädä urtaq iqtisadi häm mädäni möxit. Rayonnarğa, şähärgä baru öçen bernindi viza, röxsät kiräk tügel.


text:
Bu arada kitap näşriätläre, äyterseñ lä yarışa-yarışa qızıqlı basmalar näşer itep uquçılarnı söyenderälär. Beraz totqarlanıp bulsa da, Bötendönya tatar kongressınıñ III qorıltayı materialları dönya kürde. 606 dan artıq bittän torğan bu basmada qorıltayğa qarağan barlıq dokumentlar da bar. Älbättä, biredä älege ğäli mäclestä yañğırağan çığışlar tulayım bastırılğan. 1500 danä tiraj belän dönya kürgän kitap tiz arada tatarlar oyışıp yäşägän töbäklärgä barıp ireşer digän faraz bar. Çönki kiläse atnada BTKnıñ Başqarma komitetı Qazanda zur cıyın uzdıra. Qısqaça äytkändä, anda süz tatar mäğrifäte turında baraçaq. Älege çarağa Rusiä töbäklärennän häm BDB illärennän tatar cämğiätläre citäkçeläre, biznes ähelläre cıyılaçaq. Dimäk ki, III qorıltay materialları yaqın arada millättäşlärebez qulına keräçäk.
Süz uñayınnan äytik, qunaqlar Qazanğa 12 yündä kilä başlıylar, 13 yündä köne buyı millät problemaları turında söyläşäçäklär, 14 yündä tañ belän torıp Sember ölkäseneñ Dimitrovoğrad şähärenä Sabantuyına yul totaçaqlar, 15 yündä alar öylärenä qaytıp kitäçäklär.
“Ğasırlar çigendä tel häm etnos” isemle cıyıntıqnı pänceşämbedä Bötendönya tatar kongressında täqdir itü buldı. “Mäğärif” näşriäte tarafınnan bastırılğan bu kitap rus telendä çıqqan. Anıñ avtorları Tatarstan fännär akademiäse, Tarix institutı ğalimnäre şaqtıy qızıqlı mäğlümat tuplağannar. Mäsälän, 188nçe bittä kiterelgän tablitsada Tatarstanda başqa millätlärneñ tatarça belüe turında sannar kiterelgän. 1970-1989 yıllarğa xätle däwerdä ruslar, udmurtlar, marilar, başqortlar, çuaşlar arasında tatarça söyläşüçelär sanı kimi barğan. Täqdir itüdä tatar telen ğämälgä kertüneñ äkren baruı, törle qarşılıqlarğa duçar buluı turında da fiker alıştılar. Oçraşuda xökümät wäkilläre, “Mäğärif” näşriäte citäkçeläre, ğalimnär qatnaştı.
Bu çaranı açıp cibärep, Ministrlar Kabinetındağı Tatarstan xalıqları tellären üsterü bülege başlığı Kim Miñnullin bolay dide.
AUDİO. Kim Miñnullin älege cıyıntıqnıñ ähämiäte, tel mäs’älälärneñ äkren çişelüe turında söyli.
Menä şulay, tatar tele üsterü turında bik küp döres süzlär äytelä, ä çınbarlıqta isä anıñ belän qızıqsınuçılar sanı kimi bara.


text:
Tatarlar häm aragonnar
May ayınıñ ikençe könendä Mäskäwdä skul'ptor häm rässam Anxel' Orenzansnıñ kürgäzmäse açıldı. Bu kürgäzmä Arbat uramında Puşkin muzeenda eşläde häm 29 mayda skul'ptornıñ sawbullaşu mäclese belän yabıldı. 1 iyünnän bu kürgäzmä Sankt—Peterburg şähärendä, Rumyansev sarayında däwam itäçäk. Annan soñ İtaliäğa, Venetsiä şähärenä kitäçäk.
Skul'ptor häm rässam Anxel' Orenzans İspaniäda, Arağon ölkäseneñ Uesqa provinsiäsendä, Larues awılında tuğan, Barselonada häm Parijda uqığan, xäzer N'yu-Yorkta häm Parijda yäşi. Anıñ Mäskäwdäge häm Piterdağı kürgäzmäläreneñ tatarlarğa nindi qatnaşı bar soñ?
Eş şunda: bu kürgäzmäne oyıştıruda qatnaşuçılarnıñ, anı buldıruçılarnıñ kübese Mäskäwgä çittän kilep yäşäwçe tatarlar. Skul'ptornıñ yärdämçese häm tärcemçese dä tatar keşese, Mordoviädan, Aqsyun awılınnan. Kürgäzmädä texnik belgeçlär bulıp eşlägän tatarlar arasında şul uq Aqsyun awılınnan Marsel' Yenaleev, Tawla awılınnan Yunir Almakaev, Malik Yambuşev, Ravil' Syafukov. Kürgäzmäne açu tantanasında xalıqnı qarşı aluçı qızlarnıñ citäkçese İl'vira Yapparova Üzbäkstanda tuğan, ämma anıñ äbise Mordoviäneñ Yenä awılınnan. Skul'ptornı avtomobilendä yöretüçe Yaqub ta Mordoviäda tuğan, Omız awılında. Kürgäzmäne Mäskäw televideniesı belän elemtägä kergezüçe Al'fiä Çebotarewa Omskida tuıp üskän. Kürgäzmäne, skul'ptornıñ eşen fotoğa töşerep baruçı Äşräf tä tatar keşese.
Şulay itep, skul'ptor Anxel' Orenzansnıñ bu kürgäzmäsen oyıştıruda berdän 9 tatar keşese qatnaştı. Şul may ayı könnärendä Anxel' Orenzans häm anıñ bertuğanı Al Orenzans tatarlar belän küp aralaştılar, alarnıñ tırışıp eşläwlärenä zur bäya birdelär. Şulay uq alar tatarlarnıñ tarixlarınnan küp kenä mäğlumat tä aldılar.
Anxel' Orenzans fondınıñ direktorı Al Orenzans kürgäzmädä eşlägän tatarlar turında şulay äytte:
“This is the first time that I have met real Tatars. I have heard about them and I have heard their name in news and in some historical contexts. But this is the first time that I meet them face to face. And it happens that this Tatar community in Moscow seems to be very well organized, very eifficient, hard working people, extremely effective. They are very quiet, so it has been a very delightful experience. (Tärcemäse:Min berençe qat çın tatarlar belän oçraştım. Min alar turında yañalıqlarda işetkänem bar ide häm tarixi tekstlarda uqığanım bar. Ämma alar belän yözgä- yöz berençe qat oçraştım. Mäskäw tatarları yaxşı oyışqan ikän, alar uñğan keşelär, küp eşli torğan keşelär, bik uñğannar. Alar bik tınıç keşelär, şunnan alar belän eşläw bik küñelle buldı.)Al Orenzans tatarlar belän aralaşqanda alar turında küp mäğlumat aluına bik şat.
I had the opportunity in our spare time to hear notes over the history of the Tatar civilization, culture, history, troubles, difficulties across the not centuries, across the millenia. (Tärcemäse: Bezneñ eştän buşağan waqıtlarda tatarlarnıñ meñ yıldan artıq bulğan sivilizatsiäse, mädäniäte, tarixı turında, tatarlarnıñ öleşenä tigän borçılular, awırlıqlar turında işetergä mömkinlegem buldı.)Al Orenzans üze dä tatarlarğa üzeneñ tuğan ile häm tuğan xalqı turında küp söyläde. İke tuğan Orenzanslar İspaniäneñ Arağon ölkäsennän. Ä Arağon xalqı töp ispan xalqınnan ayırıla. İspaniädä xäzer 18 milli-territorial' berlek bar. Şular arasında Bask ile, Kataloniä, Andalusiä, Ğalisiä häm başqalar. Arağon İspaniäneñ Fransiä belän çigendä, Piriney tawlarında urnaşqan. Arağon xalqınıñ borınğı tele - katalon teleneñ ber dialektı dip sanala. Ämma xäzerge zamanda bik küp arağonnar üz tellären yuğaltqan, ispan telendä söylilär.
Üz waqıtında Arağon bäysez häm köçle däwlät bulğan. Ul 9 ğasırdan bilgele. 12 ğasırda Barselona grafları Arağonğa quşıla häm böten Kataloniä cirläre dä Arağonğa kerä. Urta ğasırlar öçen bik köçle bulğan Arağon däwläte Urta diñgezdä köçle flot totqan, törle diñgez artı cirlären üz qulına töşerä barğan. Mäsälän, Arağon korol'läre qulında xäzerge İtaliäneñ Sitsiliä utrawı häm Neapol' şähäre bulğan. Arağonnar Sardiniä, Balear utrawların yaulap alğan. Şulay uq arağonnarnıñ Ädrän diñgez yarlarında da küp bilämäläre bulğan, xätta Gretsiäneñ dä ber öleşe, şul arada Afinı şähäre dä arağonnar qulında bulğan. Arağon xäzerge İspaniägä kergän Walensiä däwläten dä yaulap alğan. Ul waqıttağı Awropada Arağon iñ köçle däwlätlärneñ berse bula. Ämma 1469 yılda Arağon korole Fernando häm Qastiliä däwläteneñ korolevası İsabel öyläneşälär häm şul Arağon belän Qastiliä federatsiäsen İspaniä dip atıy başlıylar. Başta Arağonnıñ ähämiäte bik zur bula. Mäsälän, Amerikanı açuçı Xristofor Kolumb ta Arağon däwläte aqçasına tözegän qorablarğa utırıp Atlantik okean aşa kitä. Ämma waqıt ütä barğan sayın Qastiliäneñ başqalası Madrid kütärelä barğan, kastil' tele yaña İspaniä däwläteneñ ispan telenä äverelgän. Küp arağon xalqı kastil' telendä söyli başlağan, kastil' mädäniäte, ğoref-ğadätlären ala barğan. Şulay da, assimilyatsiägä karamastan, arağonnar üzlären “ispanlı” dip tanımıy, üzlären “aragones” dip äytälär. Orenzanslar tuğan Larues awılı da küptän inde ispan telenä küçkän, ämma alar da üzlären “ispanlı” diep sanamıy, ğorur bulıp üzlären “aragones” dip atıylar. Soñğı yıllarda İspaniädä milli azçılıqlar mädäniätenä, tellärenä zur iğtibar birelä. Qatalan, bask häm başqa tellärdä kitaplar, ğazetlar, jurnallar basıla. Mäktäplärdä tuğan tellärdä uqıtu kertelä.
Only very recently, with the division of Spain into 18 different nationalities, or regions, or communities, Aragon has appeared again as political, individual entity, called la communidad autonoma de Aragon, Aragonese community. (Tärcemäse:Küptän tügel genä, İspaniäne 18 törle millätkä, yäisä, regionğa, obşçinağa bülgäç, Arağon yañadan säyäsi berlek itep kilep çıqtı. Anıñ iseme Arağon avtonom ölkäse, Arağon däwläte.)Bu skul'ptor Anxel' Orenzans fondınıñ direktorı Al Orenzans ide. İke bertuğan Orenzanslar Mäskäwdä kürgäzmälären oyıştırğanda, alarnıñ yärdämçeläre arasında küpçelege tatarlar ide häm äle kürgäzmäne Sankt-Peterburgta urnaştıruda da kübesençä tatarlar qatnaşa.Azatlıq radiosı öçen Mordoviädan häm Mäskäwdän İrek Bikkinin.


text:
1992 yılğı referendum bügen dä küplärgä tınğı birmi
1992 yılnıñ 21 martında Tatarstandağı saylawçılarnıñ 61 protsentı respublika suveren däwlät digänne yaqlap tawış birde. Ul çaqlarda, tarqalıp barğan Rusiädä suverenitetlar paradı ide bit. Qaysı töbäklär, urıs äytmeşli ot baldı suverenlıq iğlan itte. Ä Tatarstan kebekläre çın bäysezlek teläde. Şul maqsattan, suverenlıq turında deklaratsiä qabul itelde. Xäzer räsmi tarix, respublika tarixında urın tabalmağan waqiğalar da buldı. 1991 yılnıñ üktäber ayında, Tatarstan parlamentı bit, Bäysezlek turında akt qabul itep, BDB illäre isemlegenä keräçäklegen dä iğlan itte. Küplär xäterlilärder äle ul çornı. Äy bardı anda köräş, äy bardı. Parlament ikegä bülengän. Ber törkem, Tatarstan dip atalğanı Respublikanıñ bäysezlege öçen köräşä. Alarğa qarşı federallar tora. Boları inde, Rusiädä qalıyq dip baralar. Deklaratsiälär dä qabul itelgäç, näq menä şuşı Rusiä tarafdarları referendum ideyäsen kütärep çıqtı. Yänäse, monda çinovniklar da, tatar millätçeläre genä bäysezlek teli, xalıq moña qarşı. Şuña kürä, bu suverenlıq turında referendum ütkärergä kiräk. Milli xäräkät başta moña qarşı çıqtı. Annarı rizalaştı. Referendum köne bilgelände. Rusiä moñardan qurqa qalıp, Mari urmannarına tanklar tutırdı digän xäbärlär dä buldı. Rusiäneñ ul çaqtağı prezidentı Yelsin, tatarstanlıların referendumda qatnaşmasqa çaq—ırıp Üzäk kanaldan çığış yasadı. Niçek kenä bulmasın, Rusiä tarafdarları kütärep çıqqan referendum uzdıru mä’säläse üzläre öçen ük baş bälası bulıp çıqtı. Çönki, Tatarstan suveren däwlät, xalıqara xoquq subyektı, Rusiä belän mönäsäbätlärdä assotsiä däşkän digän fikerlär referendumda raslandı. 61 protsent xalıq monıñ bel”än rizalaştı.
Mäskäw abzıy bu referendumnı tanımadı. Anıñ konstitutsion mäxkämäse bu xaqta qarar da qabul itte. Ämma, Tatarstan öçen bu Mäskäw belän inde tağı da qatıraq itep söyläşügä nigez buldı.
Bügen Tatarstannıñ bäysezlekkä, üz –üzenä xuca bulırğa omtılğan çaqların bik iskä almıylar. Ul çaqta da däwlät çinovnikları şular ide, xäzer dä alar. Deklaratsiälär, referendum näticäläre genä tarix bulıp qala birä. Läkin, kiräk çaqta alar da iskä alına. Mäsälän. İnde Tatarstan parlamentında ratifikatsiä ütkän Rusiä belän Tatarstan arasındağı şartnamädä şul uq referendumnı iskä alu bar dip söylilär. Döres, jurnalistlarğa bu şartnamä proyektın kürsätkännäre yuq. Tatarstan yağı, respublikanıñ ayırım statusın şuşı referendum näticäläre belän dä bilgeli ikän. Qayber gäzitlär, ä alar arasında Qazan kremlenä yaqın bulğan ЗBeздa ПoBoлжbя da bar, Mäskäw, yäğni Putin administratsiäse şartnamä proyektın da şuşı referendumğa sıltama bulğannan qänäğät tügel ikän. Çönki, äytelgänçä, Rusiä 92 yılğı refendumnı tanımıy.
Niçek kenä bulmasın, Tatarstan xalqı, keşeçä yäşärgä teläp, kemnärgäder gel bil bögep, bar malınnan ömetsez öleş çığarıp, başqalarnı tuyındırıp yatudan baş tartırğa omtılış yasağan ide. Şuşı köräşneñ ber yaqtı säxifäse bulıp referendum tora. Kanadadan ayırılıp çığarğa telägän Kvebek provinsiäse un yılğa ber diärlek şundıyraq referendum uzdıra. Soñğısında 49 protsent xalıq ayırılunı telägän ide. Alar tağı da uzdırırğa tora. Tağı kübräk bulaçaq, Kanadadan ayırılıp çığarğa teläweçlär dip. Ä Tatarstan ber qat süzen äytte. Özderep kenä äytmäkçe ide dä, kistelär….
Räfis Cämdixan


text:
Çeçen qarşılıq kürsätüçeläre Aslan Masxadovnıñ üterelgän buluın häm ber ük vaqıtta köräşçneñ dävam itäçägen rasladılar. Polşa Masxadovnıñ üterelüen cinayät dip atadı, Yevropa Berlege añlatma soradı. Kafkaz Center säxifäsendä urnaştırılğan belderüdä, Masxadovnıñ üterelüe belän rus-çeçen xärbi konfrontatsiä tarixında söyläşülärgä häm suğışnı tuqtatuğa yul quymağan yaña çor başlandı dielgän. Masxadovnıñ üterelüe , monıñ täsirläre häm reaksiä turında Moscow Times gazetasında basılıp çıqqan maqäläneñ eçtälege.
Gazetanıñ yazuınça, Masxadovnıñ üterelüe xaqında mäğlümätlär kübäysä dä, anıñ qayçan häm niçek hälak bulğanı tögäl bilgele tügel. Beslan höcümen tikşerüçe Duma komissiäse başlığı Aleksander Torşin bunkerda tabılğan dokumentlarnı tikşerü Masxadovnıñ häm başqalarnıñ anda qatnaşuın raslauğa mömkinlek biräçäk dip belderde. Masxadov Beslan häm başqa höcümnärdä qatnaşı buluın kire qağıp kilgän ide. Bu höcümne oyıştıru öçen cavaplılıqnı Şamil Basayev üz östenä alğan ide. Mäskäv tarafınan yaqlağan Çeçnä premiereneñ berençe urınbasarı Ramzan Qadırov , Masxadov ülgännän soñ, üzeneñ 5 meñ keşelek iminlek köçläre xäzer Basayevne totu öçen tırışaçaq dip belderde. Üz nävbätendä Basayev Kafkaz Center säxifäsendä qarşılıq kürsätçelärneñ Yuğarı Şaria Mäxkämäse citäkçese Abdul Xalim Sadulayev irekle saylaularğa qädäre vaqıtlı xökümätneñ başlığı itep bilgelänä, Çeçnä häm Russiäneñ başqa öleşlärendäge möselmannar aña tuğrılıqlılıq antın birergä tieşlär dip beldergän. Mäskäv yaqlı Çeçen räsmiläre häm Mäskävdäge säyäsmännär Masxadov üterelgännän soñ, ildä dä, çit illärdä dä, solıx söyläşülären başlarğa çaqıru öçen säbäp qalmadı dip belderälär. Çeçnä İminlek Şurası başlığı Taus Çabrailev , söyläşülär başlarğa çaqırğan häm monıñ öçen Masxadovnı saylap alğan keşelärneñ nigeze qalmadı dip belderde. Federatsiä Şurası ağzası Yuri Şarandin Xäzer inde söyläşerlek keşe dä söyläşerlek äyber dä qalmadı dide. Şulay da Yevropa Berlege ni öçen Masxadov üterelde digän añlatma soradı. Mäskävneñ taktikasın tänqitläp torğan Yevropa Komisisäse isä Çeçnä konfliktın tınıç yullar belän xäl itärgä çaqıruın qabatladı. Yevropa Berlegeneñ Juatitsiä häm Eçke mäsälälär buyınça komisarı Franko Frattini Yevropa Parlamentında yasağan çığışında vazğiätkä politik xäl çarası tabılırğa tieş. Masxadovnıñ üleme anda vazğiätneñ naçarlanuına kitersä yaman bulır ide dip belderde. Polşanıñ tışqı eşlär ministere Adam Rotfeld Masxadovnıñ üterelüen cinayät häm politik xata dip atadı. Çönki Masxadov kileşügä ireşü mömkinlege bulğan bedän ber partner ide dip belderde. Keşe xoquqlarınıñ ütäleşen küzätüçe Yevropa Şurası Russiä xakimiätläreneñ Masxadovnı xökemgä tartu mömkinlegen yuğaltularına qızğanıç belderde. Liberal säyäsätçe Boris Nemtsov Masxadovnıñ üleme Çeçnädä vazğitne üzgärtügä kitermiäçäk . Masxadov kebek keşelär küp. Bäreleşlärne xärbi tügel, ä politik çaralar belän genä tuqtaıp bulır dip belderde. Kreml tarafınan yaqlanğan Çeçnä prezidentı Alu Alxanov ta monıñ belän kileşä. Ul Masxadov barmı-yuqmı, bu Çeçnädä vazğiätne üzgärtmiäçäk. Ul terrorist Basayevneñ qulındağı simvil ğına ide . Anıñ başqa ähämiäte yuq ide dip belderde. Läkin, keşe xoquqları aktivistları Masxadovtan tış solıxqa ireşü ömete az dip belderälär. Mäskäv Helsinki Törkeme räisäse Ludmila Alekseeva , Minem öçen Masxadovnıñ üterelüe yaxşı xäbär tügel. Anıñ belän söyläşülär alıp baru mömkin bulır ide dip belderde. Memorial Keşe xoquqların yaqlau oyışmasınıñ ağzası Aleksander Çerkasov ta Masxadov Çeçen terrorist törkeme citäkçese tügel ide . Ul solıxqa omtılğan çağıştırmaça kileşüçän citäkçe ide dip äytte.
Färit İdelle, Praga.


text:
Açıq mikrofon: Samardağı saylawlarda “Berdäm Rusiä”neñ ciñelüenä niçek qarıysız?
Vladimir Putin şulay itep xalıq belän aralaşırğa äzerlängändä, anıñ tuğannan tuğan enese – İgor’ Putin Samarda saylaw eşläre belän mäşğül buldı. Ul “Berdäm Rusiä” firqäsennän çığıp, Partiya “Jizni” – “Tormış” firqäsenä äğza buldı. Häm İgor’ Putin yaqlağan Viktor Tarxov Samarda uzğan saylawlarda ciñep çıqtı. Şulay itep, samar şähäre citäkçese itep “Tormış” firqäse wäkile saylandı. Ä “Berdäm Rusiä” yaqlağan xäzerge mer – Sergey Limanskiy ciñügä ireşä almadı. Küp kenä säyäsät belgeçläre, älege ciñelüne Rusiädä “Tormış” firqäseneñ köçäyüeneñ berençe küreneşläre, qayçandır xakimiät firqäseneñ sul ayağı dip ürtälep yörtelgän “Jizn’” partiäse şaqtıy nıq basa başladı, dip sanıylar. Ä Tatarstanda bu xaqta ni uylıylar, “Berdäm Rusiä”neñ ciñelüenä alar nindi mönäsäbät kürsätälär?
-“Berdäm Rusiä” ciñelä torğan firqä tügel inde ul! Alay da Samarda ciñelgän ikän, bu küñelsez xäl inde. Ä “Jizn'” partiäse xaqında işetkänem dä yuq.
-“Berdäm Rusiä” ciñelmäsä äybäträk bulır ide inde. Ul bit zur firqä, zur bulğaç dimäk köçle dip añlıym inde.
-Miña barıber! Annan ni üzgärä inde? Tormışıbız üzgärmi.
-Ägär dä qanun buyınça eşlägän bulsalar, dimäk dörese şulay. Xalıq şulay saylağan küräseñ.
-“Berdäm Rusiä”ne häm dä Putinnı bik xörmät itäm. Şuña kürä firqäneñ ciñelüe minem öçen bik küñelle waqiğa tügel inde. Şulay da säyäsät ul uyın häm monı min şulay qabul itäm. Samarda ciñelsä dä, böten töbäklärdä dä alay uylamıylar bit.
-“Berdäm Rusiä” ul Kreml'neñ firqäse inde. Nik ul ğına ciñärgä tieş soñ äle? Keşedä härwaqıtta da saylaw xoquqı bulırğa tieş bit.
Al'bina Zäynulla


text:
Bu xaqta Giraq tışqı eşlär ministrı Xöşiär Zebari Süriä tışqı eşlär ministırı Wälid Mögällim belän bulğan söyläşülärdän soñ belderde. Şulay uq iminlek ölkäsendä xezmättäşlek kileşüe dä imzalanğan. İke il arasındağı mönäsäbätlärneñ naçarayuı 20 yıldan artıqqa suzılğan ide.
Giraq prezidentı Cäläl Talabaní bu atna axırında Tähranğa barıp, anda İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicäd belän oçraşırğa tieş. Talabanínıñ mätbuğat xezmäte bu oçraşuda Süriä prezidentı Bäşär Äsäd tä qatnaşaçaq digän xäbärne kire qaqtı. Aldaraq Äxmädinicäd Giraq häm Süriä başlıqlarına Giraqtağı xälne cayğa salu turında bergä kiñäşläşergä täqdim itkän ide.
Quşma Ştatalar däwlät departamentı wäkile, Giraq prezidentınıñ Tähranğa bulaçaq säfärenä mönäsäbättä: “Bez Giraqnıñ, barlıq kürşeläre, şul isäptän İran belän dä, yaxşı mönäsäbättä buluın telibez. İke ilneñ räsmiläre fiker alışa. Misal öçen, ike ay elek Giraq premerı Nuri Äl-Mäliki Tähranda buldı. Bez bu söyläşülärneñ däwam itüen xuplıybız”,- dide.


text:
Respublikada bu könnärdä şaqtıy aktiv sotsial häm iqtisadi tormış bara. 12nçe noyäber könne Tatarstan Däwlät Şurası däwlät tözeleşe, cirle üzidarä häm tışqı elemtälär komissiäsendä Respublika prezidentın saylawları turındağı qanun tikşerelde. İntertat.ru gäcite xäbärlärenä qarağanda, qanun nigezendä dä bez prezidentnı elekkeçä saylayaçaqbız. Yaña qanun Rusiä xalıqlarınıñ saylaw xoquqları häm Säyäsi firqälär turındağı qanunnarnıñ taläplärenä yaraqlaştırılış eşlängän. Xäzer, mäsälän, prezidentlıqqa nämzätne säyäsi firqä dä täqdim itä ala. Şulay uq qanunda saylaw komissiäläre häm alarnı tözügä qağılışlı yañalıqlar da bar. Tizdän älege qanun Däwlät Şurasınıñ sessiäsendä berençe uqılışta qaralaçaq. Ä menä Tatarstannıñ inde saylanğan prezidentı üzeneñ yalın bik faydalı häm möhim eşlärgä bağışlıy. Respublika mäğlümat çaralarında anıñ här könne qaydadır barıp, närsälär eşlägäne turında şaqtıy küp kürergä bula. Xäyer, xäzer ul kübräk Tatarstan prezidentı tügel, ä Yedinaya Rossiä firkäseneñ Yuğarı Sovetı räistäşe bularaq törle ğämällär qıla. Menä sişämbe könne dä Mintimer Şäymiev Norlatta yaña timer yul vokzalı binasın açuda qatnaştı. Açılış tantanasına Rusiäneñ Timer yulları aksionerlıq cämğiäte citäkçese Gennadiy Fadeev ta kilgän ide. Şul uq könne respublika tağın ber vokzalğa iä buldı. Bu yulı inde – Ägercedä. Şul uq däräcäle keşelär qatnaşlığında ütkän tantanadan soñ, Tatarstan xökümäte belän Rusiä Timer yulları cämğiäte arasında xezmättäşlek turında kileşü tözelde. Anı Gennadiy Fadeyev häm Röstäm Miñnexanov imzaladılar.
Tatarstan yañalıqları belän tanıştırunı däwam itäbez, xörmätle tıñlawçılar. Qazanda II Bötenrusiä TEFİ-region televizion bäygeseneñ finalı däwam itä. Çärşämbe könne bäygedä qatnaşuçılar üzläreneñ hönäri täcribäläre belän urtaqlaştılar, bilgele jurnalistlar ütkärgän master-klasslarda qatnaştılar. Kiçen isä alar Tatarstannıñ mädäniäte belän tanışa aldılar. Salix Säydäşev isemendäge Zur konsertlar zalında TEFİ-region konkursına cıyılğan jurnalistlarğa respublikanıñ sänğät ostaları zur konsert programmasın täqdim itte. 13nçe noyäber kiçendä Piramida küñel açu üzägendä bäygeneñ yabılu tantanası häm ciñüçelärne büläkläw uzaçaq. Läkin aña qädär jurnalistlar äle Qazan belän tanışıp ölgeräçäk, Raifa irlär monastıyrenä ekskursiägä baraçaq. Şulay uq alarnı Rusiä televidenie Akademiäse prezidentı Vladimir Pozdner häm TEFİ-region bäygese jyurinıñ citäkçese Eduard Sagalayev belän oçraşu da kötä. Ä ğadi tatar tamaşaçısına bäygedä tatar programmaları bötenläy dä bulmaw säbäple, Tatarstan telekompaniäläre bulsa da ciñär dip ömetlänergä genä qala.
Gölnaz İlgizär


text:
Mäskäw – Yewropada iminlek häm xezmättäşlek oyışması (YİXO), Rusiä belän bulğan kiyerenkelekne bastıru öçen Gruziägä mäxsus wäkilen cibäräçägen belderde. Oyışma başlığı Finlandianıñ Tışqı eşlär ministrı Alexander Stubb, Rusiägä aradağı kiyrenkelek öçen borçılabız dip äytte. Mäskäwdä Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov belän bulğan urtaq utırışta, Stubb kiläse sişämbe könne Gruziägä mäxsus wäkil cibäreläçägen belderde. Bu atna Abxaziä çigendä pilotsız ber oçqıçnıñ bärep töşerelüe belän Rusiä belän Gruziä arasında zur bäxäslär quptı.
Lavrov oçraşu waqıtında Rusiä belän Gruziä arasında kiyerenkelek bulmawına ışandırdı.


text: Qazaxtan aşığıç eşlär ministırlığı belderüenä kürä ilneñ könyağında 4 yäşlek qız bala vaba-çumadan ülgän.İnterfax ,ministırlıqqa tayanıp keçkenä qıznı comğa könne avıldağı öyennän Aralsktağı şifaxanägä kiterdelär, ul ber könnän soñ ülde dip belderä.Ministırlıq bala belän elemtädä bulğan 7 keşe xastaxanägä salındı,11 keşe karantina astına quyıldı dip xabär itä. İyül ayında Qazaxstannıñ Kaspi portı Aqtauda vaba tarala başlandı. Moña keşelärneñ çirle däyäneñ iten aşauı säbäp buldı dip uylanıla. 14nçe ğasırda vaba Yevropa xalqınıñ öçtän ber öleşen ütergän ide


text:
Bu dokument Rusiä xärbiläreneñ Abxaziä häm Könyaq Osetiädän kitüe häm anda xalıqara tınıçlıq köçlären urnaştıru turında.
Rusiä xäkimite isä, Gruziä mondıy qararnı üze genä qabul itä almıy dip belderä. Rusiä däwlät dumasınıñ xalıqara eşlär komitetı başlığı Konstantin Kosaçev: “Töbäklärdäge tınıçlıq köçlärenä qarağan Gruziä parlamentınıñ bu qararı yüridik döreslekkä turı kilmi. Älegä bu üz xökümätlärenä, il citäkçelegenä möräcäğät kenä. Mondıy çaqırularnı Gruziä parlamentı elegräk tä yasağan ide. Älegä qädär başqarma xakimiatlär mondıy çaqırularnı tormışqa aşırmadı”, - dide.
Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili Abxaziä häm Könyaq Osetiädäge Rusiä tınıçlıq köçlärenä qağılışlı qararnı, Rusiä prezidentı Putin belän söyläşkäç kenä, qabul itäçäkmen, dip belderde. İke ilneñ başlığı Mäskäwdä bu atnada bulaçaq Bäysez Däwlätlär Berdämlegeneñ räsmi bulmağan sammitında oçraşırğa tieş.


text:
Räsäygä quşılıuınıñ 450 yıllığı emblemahı bildäle
Eşkä totonor aldınan täwźä obraz eźlänem, ti Näsix Xälisov. Başqortostanda bıl waqiğänı sağıldırğan Duslıq monumentı bar, läkin unı Mäskäwźä yaqşı belmäyźär. Şunı isäpkä alıp autor emblemanıñ nigeźe itep monumen urtahındağı bareleftı alğan.
Näsix Xälisov eşlägän emblemanıñ hul yağında Kreml, uñ yağında başqorttarźıñ qalqanı. Bıl emblema yübileyğa arnalğan znaçoktar, istälekle suvenirźar yahağanda qullanılasaq.
Respublika xökümäte yübileyğa äźerlek turahında Räsäy finanstar ministrı Aleksey Kudrinğa xisap yebärźe. 2005 yılda töp saralarźı ğämälgä aşırıu ösön 965 million hum bülenergä teyeş ine. Unıñ 10 million samahı federal häm qalğanı respublika budjetınan. Ämmä federal budjet kötölgändän küberäk aqsa bülgän - 250 million hum samahı. Başqortostan yübiley saralarına 1 milliard yarım hum aqsa yünältkän. İğänäläw külämdäreneñ artıuı Başqźortostandıñ üźenä kübäräk wäkälättär alıuı menän añlatıla. Başqortostandıñ Räsäygä quşılıuına 450 yıl tulıuźı oyoştorow komitetı räyese Aleksey Kudrin yübileyğä äźerlek barışı menän tiźźän räsäy xökümäten tanıştırırğa teyeş.
Sankt-Peterburgta Başqortostandıñ mäźäni aksiahına Bötä Donya başqorttarı qoroltayı başqarma komitetında yomğaq yahaldı. Unda bildälänewensä, törlö ildärźä yäşägän başqorttar arahında bäyläneştär buldırıu motlaq. Qoroltay başqorttarźı bergä tuplaw häm huñınan kilep tıuğan mäsälälärźe bergäläp xäl itew burısın quya. Bıl eşkä töbäktärźäge qoroltayźar berźäy quşılırğa teyeş.
Rämzit Abulyaev, Öfö


text:
Putin qayçan azçılıqlarnı qayğırtır?
Putin säfäre häm anıñ energia ölkäsendäge yaña açışları xaqında bäxäs quyırğanda, “Vatan” gazetası, Putinnıñ "tatarlarğa mönäsäbäten" soraw astına quydı.
“Vatan” gazetasında çıqqan xäbärendä, avtor Mine Kırıkkanat, Putinnıñ Rusiädä yäşägän rus bulmağan xalıqlarğa, bigräk tä tatarlarğa qarata säyäsäten häm şul uñaydan bu xalıqlar aldında torğan problemalarnı telgä aldı.
Bilgele bulğança, körd problemı zur urın alğan Törkiädä azçılıqlar häm alarnıñ xoquqları turında soñğı könnärdä şaqtıy süz söylängän ide. Moña östäp Könçığış Törkestanda (Sincanda) bulıp uzğan waqiğalar häm Törkiäneñ moña qarata kisken reaksiase ber ük waqıtta Törkiäneñ "törki xalıqlarğa qarata säyäsäten" dä kön tärtibenä quydı.
Mäkalädä, Putinnıñ Törkiägä säfäre aldınnan, sörgendäge Milli mäcles äğzalarınıñ Törkiä prezidentına cibärgän açıq xatı häm anda kütärelgän mäsälälärne telgä ala. Yazuçı, tatarlarnıñ däwlät taríxı häm Rusiäneñ urıs bulmağan xalıqlarğa qarata säyäsäten añlatıp, ildäge kördlär mäsäläsenä bütän küzlektän qararğa çaqıra.
Törkiä kördlärgä yaña säyäsi xoquqlar birde. "Ä Putinnıñ tatar açışı qayçan bulır?" digän mäğnädä yañğırağan mäqälädä, Kırıkkanat iğtibarnı Putin säyäsätenä yünälderä.
Putinnıñ tatarlarğa mönäsäbäte
"2007 yılda Putin tarafınnan imzalanğan qanun belän, uqu yortlarında tatar häm başqa etnik tellärdä belem alu tıyıldı. Xätta, Stalin çorında da ana telendä uqu mömkinçelege beterelmägän ide. Läkin Putin alıp barğan säyäsät arqasındaana telen belmägän mañqort üsäçäk. Tel bulmağan ildä millät tä yuğalaçaq.Putin qul quyğan bu qanun Rusiä Federasiase qanunnarına da turı kilmi, millätlärne üz telendä belem aludan mäxrüm itä."
Bolarnı autor sörgendäge Milli mäcles äğzası Roza Qorbanğa sıltama yasap yaza. Monnan tış, Rusiädä tel, din, keşe xoquqları häm matbuğat ireklege mäsäläse turında häm Putin säyäsäteneñ tatarlarğa yoğıntısın telgä ala mäqälädä Kırıkkanat.
Törkiä prezidentı Abdullah Gül häm premer Tayip Erdoğanğa cibärgän Roza Qorban xatına, şulay uq, akademik häm cämäğät oyışmalarınıñ da qul quyuı yazıla.


text:
Gruziädän ayırılırğa teläwçe Könyaq Osetiä respublikası Rusiäneñ xäzerge waqıtta Gruziädä urnaşqan 2 xärbi bazasın Könyaq Osetiägä küçerergä täqdim itä.
Monı bügen Rusiäneñ Regnum xäbär agentlığına respublikanıñ tışqı eşlär ministrı Murat Jioyev äytte.
1992-nçe yılda Gruziädän de facto bäysezlek alğan Könyaq Osetiä Rusiä belän tığız elemtädä tora.
Gruziä bu xärbi bazalarnı mömkin qädär tizräk yabunı taläp itep Rusiäneñ alarnı terrorğa qarşı köräş öçen urtaq üzäklär bularaq faydalanu täqdimen kire qaqtı.


text:
İzrail' prezidentı Moşe Katsav İzrail'neñ Gazadan çigenüenä qarşı çığuçı rabbinnar ütä millätçelärne premyer ministr Ariel Şaronnı üterergä ruxlandıra ala di.
Katsav Armiä radiosına berärse çigenügä qarşı rabbinnarnıñ äytkännären bozıp kürsätergä mömkin dide.
Soñğı arada Gazada qalu yaqlı qayber rabbinnar çigenügä qarşı kiskenräk çığışlar yasıy başladı. Alar bu çigenüne Yähüd qanunnarın bozu häm İzrail'neñ yäşäp qaluın qurqınıç astına quyu dip bäyäli.
Çigenügä qaşrı çığuçılarnıñ citäkçeläre Gazadağı 21 yähüd qasabasın häm Könbatış yardağı 120 qasabanıñ 4-en annan çığaruğa tınıç qarşılıq kürsätergä çaqıra.