text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/04-11
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
Djeyms Parkinson (11.04.1755 - 21.12.1824, London, Angliä / Böyekbritaniä) — ingliz tabib, ximik, geolog.
Berençe frantsuz inqıylabı arqasında säyäsät belän qızıqsınıp kitä, Böyekbritaniä parlamentınıñ tübän pulatına ğadi xalıq wäkillären cıyu, bar il xalqına (şul isäptän xatın-qızlarğa da) saylaw xoquqı birelü kiräklege turında pamfletlar yaza.
Bügen anıñ isemen taşuçı üzäk nerv sisteması awıruın 1817 yılda taswirlıy.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


c: text/html

text:
Qazaxstanda Başqortstan wäkilçelege açıla
15 üktäberdä Qazaxstan başqalası Astanada Başqortstan wäkilçelege açıla. Comğa könne ber könlek säfärgä Qazaxstanğa prezident Mortaza Räximov citäkçelegendä Başqortstan qunaqları kilä. Alar arasında respublikanıñ Däwlät Cıyılışı qorıltayı räise Konstantin Tolkaçev, prezident administrasiäse başlığı Radiy Xabirov, vise-premyerlar, ministrlar, Ufa, Stärletamaq häm Baymaq şähär başlıqları. Başqortstan wäkilçelegen açudan tış ta Başqortstan delegasiäseneñ programması bay bulaçaq. Ber kön eçendä Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbayev belän oçraşu, Başqortstan xökümäte häm Astana şähär idaräse arasında säwdä-iqtisadi, fänni-texnik, şulay uq sälämätlek saqlaw, mädäniät, turism, mäğärif häm sport ölkälärendä xezmättäşlek turındağı kileşügä qul quyu kötelä. Başqortstan prezidentınıñ köntärtibenä Almatadağı tatar-başqort oyışması belän oçraşu kertelmägän. Ämma anıñ başlığı Zifa Rafikovanıñ prezidentqa äytäse süzläre bar. Qazaxstan tatarlarınıñ ber öleşe Tatarstan yaña ğasır televideniäse häm radiosı aşa Qazan xäbärlären säğate-minutı belän belep tora ala. Başqortlar isä älegä ana telendä tapşırular qarawdan mäxrüm, häm bu mäs''älädä alar Başqortstan yardämenä ömetlänä. Qazaxstanda yäşäwçe başqortlarnı – yäşlärneñ ana telen belmäwe, öyränergä teläkläre bulmawı borçıy. Şunıñ öçen öçen dä Başqortstan belän elemtälär buldıru alar öçen bik möhim.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aqmescitte cuma künü, iyülniñ 12-nde, sağanaqlar yağdı, yollarnıñ bir qısmı suv altında qaldı. Şaatlar içtimaiy ağlarda foto ve videolarnı derc ete.
Hususan Borçoqraq (Fontanı) qasabasınıñ soqaqlarını suv bastı.
Küçlü sağanaq iyülniñ 12-nde Kezlevde de yağdı.
Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ Qırım idaresi yarımadada furtuna havfını ilân etti. Qırım qurtarıcıları iyülniñ 12-niñ soñuna qadar yarımadanıñ çeşit rayonlarında küçlü sağanaq, boranlı yağmur, iri burçaq yağacaq ve saniyede 20-25 metr süratlı yel esecek, dep haber etti.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin cumaaqşamı künü, aprel 9-da, Rusiye Federatsiyasınıñ Devlet Dumasına «Ulu Vatan Cenkinde Ğalebeniñ 70 yıllığı munasebeti ile» amnistiya aqqında qarar leyhasını kirsetti.
Kremlniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, amnistiyağa apiste bulunğan 60 biñ insan oğray bile.
Bunıñ ile 200 biñ şartlı maküm etilgen ve serbestlikniñ sıñırlavı ile bağlı olmağan cezanı körgen şahıslar afu etile bile.
Öldürüv, terrorizm, ekstremizm, cebirlikte qabaatlanğan insanlarğa nisbeten amnistiya olmaycaq.


text:
“Uniks” konsertlar zalında Aydar Ğalimovnıñ konsertları başlandı. İke bülektän torğan yaña programma “Därwiş yulı” dip atala. Zal şığrım tulı ide. Qazan şähärendä, älbättä, tamaşaçı bik talımlı. Şulay buluğa qaramastan, Aydarnıñ moñlı tawışın sağınğan qazanlılar anıñ çığışın alqışlarğa häm çäçäklärgä kümdelär. Tamaşaçılar arasında cırçılar Xäniä Färxi, Ğabdelfät Safin, Röstäm Zakirovlar bar ide. Şulay uq Aydarnıñ muzıka buyınça möğallime Miñğol Ğaliev ta kilgän ide. Aydar 15 yıl buyı inde üzeneñ muzıkal' törkemen citäkli. Ä menä soñğı konsert kilüennän inde ike yıl waqıt uzıp ta kitkän. Ssenariy buyınça, konsert barışında Aydar, keşelär maturlıqqa omtılğanğa kürä äkiät uylap çığarğannardır,- digän fiker äytep, törki xalıqlarınıñ küñelenä xuş kilgän şärıq tormışın çağıldırğan mizgellärne tamaşaçığa videofil'm aşa kürsätä. Başqortstannıñ häm artistlarnıñ säyäxät itkän cirlärneñ matur tabiğät küreneşläre konsert barışında säxnädäge ekranda kürsätelä Ural Räşitov köenä Varis Akbaşev süzläre. Ä konsert barışında Aydar Ğalimov “Qazan yegetläre”cır kvartetına quşılıp ta cırladı .Repertuarına rusça cır da kertkän, ispan xalqınıñ mädäniäten xäterlätkän “Karmen”rolenä dä zamança sulış birgän. Salix Säydäşewnıñ “Ädrän diñgeze” cırın Aydar aña ğına xas bulğan tübän yışlıqtağı köçle tawışı belän başqardı. Fälästin yegete Al'- Aşqar Basem Sadki ud muzıka qoralında köylär uynap tamaşaçını şaqqattırdı. Ufa , ğomumän Başqortstan tatar estradası yoldızlarınıñ oyası bulıp tora. Xämdünä Timerğaliewa, Xäniä Färxi, Salawat Fätxetdinov, Ramil Mindiär, Gölnara Timercanova häm başqa biek küplär Qazanğa kilep, sänğät'tä zur ciñülärgä ireştelär. Başqortstanda qalğannarı da az tügel. Alarnıñ härqaysınıñ üz yazmışı, üz yulı. Aydar Ğalimov şular arasında iñ buldıqlısı, häm sälätlelärdän. Anıñ konsert programmasına kergän cırlarnıñ alıp barular tatar häm başqort tellärendä yañğırawı, konsertlarnıñ baylığı traditsiägä äylängän ide. Rejisserı Rifqät İsrafilov,häm baletmeysterı Oleg Nikolaev tarafınnan quyılğan “Därwiş yulı” programması da üzençälekle, häm professional' yaqtan osta eşlängän . Konserttan soñ cırçı belän söyläşkän waqıtta älbättä, küptän tügel genä Ufada faciğäle wafat bulğan sänğät keşese , cırçı- Vener Mostafin turında min soraşmıyça buldıra almadım. Küplär öçen zur yara bulğan bu waqiğa , Aydar öçen dä bik zur yuğaltu bulğan. Ul Vener Mostafin turında menä närsä dide: “Vener şäp yeget ide, talantlı tıynaq, yärdämçel ide. Anı belä torğan keşe bularaq, min bik tirän qayğırıp , bu yuğaltunı zur yuğaltu itep qabul itäm. Nindider ber millät wäkilen yuğaltu ğına dip tügel , ä talantlı şäxes bularaq başqortstan xalıqlarınıñ barısı öçen yanıp -köep yäşägän alar öçen üzeneñ ğömeren bağışlağan keşe ul, Vener ”,-dide Aydar Ğalimov. Aydar bu waqiğanıñ säbäpläre turında söylärgä kiräk tapmadı. Ämma anıñ küñele belän bu oçraqnı awır kiçerüe sizelä ide.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Rusiye işğal etilgen Qırımdan Ukraina sıñırı ve vaqtınca işğal etilgen topraqlardan ordusınıñ keri çeküv esnasında tek 3,5 biñ askerini çıqarğanını bildirdi.
«Şu on biñ adam (Ukrainanıñ işğal etilgen topraqlarında rusiye askerleri – QA) ve tehnikadan biz ve bizim istihbaratımız, arbiylerimiz qayd etemiz ve köremiz ki, işğal etilgen Qırımdan tek 3,5 biñ asker çıqarıldı. Başqa bir yerde bir şey deñişmedi. Pek yavaş kete esnas, şunıñ içün telüke bar. İç bir kimse sürpriz istemey», – dedi Zelenskıy mayısnıñ 6-nda Entoni Blinken ile körüşken soñ.
Volodımır Zelenskıy, mayısnıñ 6-nda ABD Devlet kâtibi Entoni Blinken ile körüşüv vaqtında Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarını, şu cümleden Qırımnı muzakere etkenlerini bildirdi.
ABD arbiyleri Rusiye ordusınıñ Ukraina sıñırlarından ve işğal etilgen Qırımdan kiri çekilme esansını közete, amma bu mesele ile bağlı soñ neticeler bermege daa azır degiller. Bunı aprelniñ 23-nde Pentagonnıñ memurına atfı etip, haber etti Reuters agentligi
Hatırlatamız, Rusiye Mudafaa nazirligi, Qırımdaki talimlerde iştirak etken soñ Rusiye Qara deñiz flotunıñ 20-den ziyade gemisiniñ daimiy yerleşme yerlerine qayttı, dep iddia ete.
Aprelniñ 22-nde, cumaaqşamı künü, Rusiye Mudafaa nazirligi Rusiye arbiy idaresiniñ başı Sergey Şoygunıñ da iştiragı ile «türlerara talimler» keçirdi. O, Cenübiy ve Ğarbiy arbiy bölglerden arbiy talimlerniñ yekünlenmesi ve ordunıñ daimiy yerleşme yerlerine keri çekilmesini de bildiri. Rusiye Mudafaa nazirligi, Rusiyeniñ cenübindeki ve işğal etilgen Qırımdaki talimlerde iştirak etken quvetlerniñ daimiy yerleşme yerlerine qaytmağa başlağanlarını bildirdi.
Soñki aftaları Ukraina ve ğarbiy ittifaqdaşları 2014 senesinden berli Ukrainanıñ şarqiy sıñırlarında, işğal etilgen Qırımda, Qara ve Azaq deñizlerinde Rusiyeniñ asker sayısı iç olmağanı qadar arta, dep bildire. Moskva, Rusiye ordusınıñ Rusiyede (olar Ukrainağa ait Qırımnı da sayalar) areket etmesi diger memleketlerni, hususan Ukrainanı qasevetlendirmemeli, dep qayd ete.


text:
Bunı Qırımnıñ öz başına tayinlengen baş naziri Sergey Aksönov bugünki matbuat konferentsiyasında bildirdi, dep haber ete Nazirler Şurasınıñ matbuat hızmeti.
Aksönov bildirdi ki, Qırım akimiyeti «Qırım regionlarına suv berilmesine qol tuta».
Baş nazir yarımadağa dnepr suvınıñ berilmesinen bağlı problemlerde Ukraina akimiyetini qabaatlay.
Aksönovnıñ aytqanına köre, suv Qırımğa Krasnodar ülkesinden kelecek.
«Bizler Krasnodar ülkesinden suv ketirilmesi içün tehnikanı endi azırladıq. Qırım baş naziriniñ muavini Lenur İslâmov suv temininen problemler olğan yerlerni ziyaret etecek, ve biz olarnı al etüv qararlarını qabul etecekmiz. Onıñ içün qırımlılarnı tınçlandırmağa isteyim – içilgen suv, suvaruv suvınen bağlı problemler olmaycaq», – dep ayttı «baş nazir».


text:
Bir künde Aqyarda 36 yañı COVID-19 hastası qayd etildi, dep bildirdi şeerniñ Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti.
Qayd etilgenine köre, yahşı olğan 29 insan yiberildi, 63 ve 77 yaşında eki insan vefat etti.
«Umumen Aqyarda 13 499 kişi yañı koronavirus yuqunçına oğradı. 12 451 insan yahşı oldı, 575 kişi vefat etti», – dep aytıla haberde.
Aqyarnıñ Rusiye ükümeti 640 insan közetile, dep qoştı.
«Bu insanlar hastalarnen alâqada oldı, amma COVID-19 diagnozları tasdıqlanmadı», – dep qayd etti matbuat hızmeti.
Aprelniñ 8-nde saba Qırımda 91 yañı koronavirus hastası qayd etildi, 12-siniñ hastalıq alâmetleri yoq.
Rospotrebnadzor, Qırımnıñ yedi regionında koronavirus hastalarınıñ sayısı arta, dep bildirdi.
Qırımnıñ Rusiye sağlıq naziri Aleksandr Ostapenkonıñ brifingde aytqanına köre, işğal etilgen Qırımda 100 hasta ağır ve pek ağır alda buluna. Onıñ qayd etkenine köre, Qırımda koronavirus hastalarınıñ sayısı arta.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Kreml nezareti altındaki Aqmescit Yuqarı mahkemesi istinaf şikâyetni red etti ve faalci Marlen Mustafayevni tevfiqte qaldırdı dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Bundan ğayrı, Mustafayevni mahkeme zalına ketirmediler.
“Marlenge telefonnı qaytarmaq kerek olğanınen mahkeme razı olmadı. Bütün şefaatlarnıda boş ve delilsiz sayıp red etti. Bundan ğayrı, Marlenni mahkeme binasına ketirmediler, bunı da aq-uquq bozulması kibi qabul etem”, - dedi imayeci Nazim Şeyhmambetov.
Sentâbrniñ 4-ünde Kreml nezareti altındaki Aqmescit Yuqarı mahkemesi Marlen Mustafayevni 12 künge tevqif etti.
Aqmescit rayonınıñ Kamenka qasabasında sentâbrniñ 4-nde saba faal Marlen Mustafayevniñ evinde tintüv yapıldı.
2017 senesi fevral ayında Marlen Mustafayevniñ evinde, “ekstremist timsaller”niñ numayış etilmesi sebebinden tintüv keçirilgen edi. Telükesizlik hadimleri Mustafayevniñ kompyüter ve bir qaç kitabını aldı.
Mustafayevge qol tutmağa on adam keldi, olar olıp keçken vaqialarnıñ videosını çekip, içtimaiy ağlarda yayınladı. O adamlarnıñ episi keççe yaqalanğan edi.
Daa soñra Mustafayev, “ekstremist teşkilâtlarnıñ timsalleriniñ numayışı ya da propagandası”nda qabaatlanıp 11 künge tevqif etildi, safdaşları ise - 5 künge. Faal 2017 senesi martnıñ 4-nde azat etildi.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan “Hizb ut-Tahrir” ile alâqası olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirip başladı.


text:
Kefede eskiden Hanlar camisi yerleşken yerde Rusiyege qoltutqan erbaplar Rusiye ortodoks kilsesiniñ ibadethanesini qurmağa planlaştıralar, dep bildirdi Facebookta «Umma» Ukraina musulmanları diniy idaresiniñ müftisi Said İsmagilov.
İsmagilovnıñ aytqanına köre, işğalden evel bu yerde arheologik qazmalar yapılacaq edi, bu diniy kompleksniñ bazı inşaatları ğayrıdan tiklenecek. Leyha bile azır edi.
«Kefe musulman aleminde Qırım ilâhiyatçılarınıñ belli şeeri edi. Qırım hanlığınıñ eñ meşur alimi Kafavi soyadını taşıy edi – «Kefede» doğğan. Bu ilmiy ve ilâhiyatt fikriniñ merkezi «Han-Cami» kompleksi olğan edi. ROK aynı bu yerde kilseni ne maqsat ile quracaq ola belli degil. Amma böyle bir şey olsa, Qırımnıñ bu tarihiy ve medeniy yadikârlığınıñ canlandırılmasına olğan ümütler kömülecektir», – dep ayttı İsmagilov.
Müftiniñ aytqanına köre, Qırım musulmanları cami yerinde ortodoks ibadethanesini qurma niyetlerini aydınlatmağa rica ete.
«Mında bizler bunı ayta bilemiz, işğal olunğan Qırımda ise insanlar qorqa», – dep qayd etti İsmagilov.
Kreml kontrol etken Qırım ükümeti Qarasuvbazar rayonınıñ Kökey (Rusakovka) köyüniñ memuriyetine haç tiklenmesi içün topraq damartısınıñ berilmesi añlaşıldı.
Aqmescit-Kefe yolunda, qırımtatarlar toplu yaşağan Boğurça qasabası yanında, sentâbr 26-da saba ortodoks haçı tiklendi.
Bundan evel yarımada toprağında kazak cemiyetleriniñ teşebbüsi ile onlarnen ortodoks haçı tiklendi. Farqlı yıllarda, 2000 senesinden başlap, diger din temsilcileri tarafından böyle şeyler qarşılıq doğura edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukraina prezidentiniñ QMC-deki Daimiy temsilciligi, «Qırım gazetiniñ baş muarriri Bekir Mamutovnıñ Qırımtatar Milliy Meclisi aqqında yazılğan BMT Baş kâtibiniñ esabatını yayınlağanı içün taqip etilmesi» ile bağlı Rusiye akimiyetiniñ Qırımdaki areketlerini takbih etti.
«Muvafıq areketler em söz serbestligine, em de Qırımtatar Milliy Meclisine zulum siyasetiniñ devam ettirilmesine delildir. Temsilcilik, işğal etilgen Qırımda söz serbestligini ve Meclisni taqip etmesini toqtatmağa, 2017 senesi taqdim etilgen «Ukraina Rusiyege qarşı» davasında Halqara Adalet Mahkemesiniñ qararını yerine ketirmege çağıra, olarnıñ arasında Meclisniñ faaliyetini yañartmaq ve Qırım gazetiniñ baş muarriri Bekir Mamutovnıñ taqip emesini toqtatmaq», – dep yazıla temsilciliniñ Facebook caifesinde.
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayonı Mirovoy mahkemesi Qırım gazetiniñ baş muarriri Bekir Mamutovğa qarşı memuriy uquqnı bozuv davasını baqıp başladı. QAQG malümatına köre, oturışuv koronavirus yuqunçınen bağlı sıñırlavlar sebebinden mahkemege alınmağan diñleyicilersiz keçirildi.
2016 senesi Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi, soñra da Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımtatarlarnıñ temsiliy organı olğan Meclisni yasaqlamağa qarar aldı. Onı Rusiye topraq bütünligine qast etüv ve insanlarnı qorquzuv manaçığınen ekstremist teşkilâtı dep tanığanlar. Meclis faaliyetini yasaqlav teşebbüsi işğal etilgen Qırımnıñ sabıq prokurorı ve Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı olğan Natalya Poklonskayağa aittir.
2017 senesi BM halqara mahkemesinde Ukraina Rusiyeni Ukrainadaki terrorizm tedbirlerine para bergeni ve qol tutqanı, em de Ukrainağa qarşı istilâ yapıp, ırqiy ayırımda iştirak etkeni sebebinden mesüliyetke çektirmek içün oña qarşı dava açtırdı.
Ukraina, BM Halqara mahkemesine muracaat etip, vaziyetniñ acele olğanına emiyet berip, vaqtınca tedbir almağa rica etti. 2017 senesi aprelniñ 19-nda mahkeme Ukraina talaplarınen bağlı Rusiyege qarşı muvaqqat tedbirlerini kirsetmege qarar aldı.
Vesiqada Rusiyeden Meclis faaliyetini yasaq etmek qararı ile qırımtatar halqınıñ menfaatlarını temsil etmesi mevzusında aq-uquqlarınıñ bozulmasını toqtatmağa ve işğal etilgen yarımadada ukrain ve qırımtatar tillerinde tasil berilmesini temin etmekni talap etti.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiyeniñ BM vekili Dmitriy Lozinskiy BM Baş Assambleyasınıñ 76-ncı sessiyasınıñ birinci körüşüviniñ umumiy toplaşuvında Ukraina vekili çıqışta bulunğan soñ Qırımnıñ topraq bütünligi meselesi Moskva içün «çoqtan qapatıldı», dep bildirdi.
Lozinskiyniñ çıqışı Rusiyeniñ BM temsilciligi saytında derc etildi.
«Ukraina zenaatdaşlarımıznıñ Rusiye Federatsiyasına qarşı saçma ve esassız qabaatlavlarına cevap bermek içün cevap aqqı çerçivesinde kene söz alıp, qıymetli vaqtımıznı sarf etmege mecburmız. Ukraina eyyetini dünya toplulığını yañlış fikirlernen başını aylandırmaqtan ve ileride böyle mühtekirlik yapmaqtan saqındırmağa ister edik», – dedi o, çıqışınıñ başında.
Rusiye vekili qayd etkenine köre, Budapeşt memorandumına zıt bir şekilde Ukraina telükesizligi kefaletleri vazifeleriniñ bozulmasınen bağlı Moskvağa qarşı er angi qabaatlavlar «esassız ve Rusiyege qarşı bir propaganda ola».
O, bu vesiqa olıp keçken adise-vaqialarnen (2014 senesi Ukrainada olğan İtibar İnqilâbı – QA) bağlı olmağanından emin, Rusiye diplomatınıñ fikirince, bunıñ neticesi Qırım ilhaqı ve Donbastaki arbiy zıddiyet oldı.
Rusiye diplomatı Kyivni «Donetsk ve Lugansk temsilcilerinen dialog» qurmasına ve Minsk añlaşmalarına riayet etmesine çağırdı.
«Qırım statusını aytacaq olsaq, bu mesele bizim içün çoqtan qapatıldı. Qırım – Rusiye Federatsiyasınıñ bir parçasıdır», – dedi o, çıqışınıñ soñunda.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy İsrail prezidenti İtshak Gertsog ile körüşip, Qırımnen bağlı yañartılğan qararlar Birleşken Milletlerge yılnıñ soñuna qadar berilecek, dep bildirdi. Zelenskıy, BM Baş Assambleyası Donbas ve Qırım meseleleri çezilecek meydançıqlardan biri ola, dep qayd etken edi.
Kreml, Rusiye 2014 senesi işğal etken Qırımnıñ topraq mensüpligi meselesi muzakere etilmeycek, dep bildirgen edi. 2014 senesi AB ve ABD Qırım işğali sebebinden Rusiyege qarşı sanktsiyalar kirsetti.
İyül ayında Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov Qırım bir vaqıt «kelişme mevzusı olmaycaq», dep ayttı.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba «Ukraina Rusiyeni Qırımdan çıqaracaq», «Qırım platforması» ise buña yardım etecek, dep aytqan edi.
«Qırım platforması»
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Yalta şeeriniñ Meclisi Qırım parlamenti ve yerli idare organlarına saylavlarnıñ keçirilmesine qol tuttı. Mütenasip qararnı Meclisniñ Yalta bölüginiñ azaları teşkilâtınıñ toplaşuvında aldılar, dep yaza «Yug Yalta» haber saytı.
«Biz nasıldır bir firqa ya da siyasiy areket içün teşviqat yürsetmeymiz, muayyen namzetke rey bermege çağırmaymız, em de öz vekillerimizni namzet olaraq köstermeymiz. Biz şunı bildirmege isteymiz ki, qırımtatar halqı, yarımdanıñ diger sakinleri kibi, regionımıznıñ taqdirinde iştirak etmeli», – dedi Yalta Meclisiniñ reisi Enver Ametov.
Böyle qarar, onıñ sözlerine köre, yarımadada milletlerara tınç munasebetlerniñ, adaletniñ pekitilmesine yol berir. O emindir, saylavlarnı boykot etmege ya da añlı sürette olarda iştirak etmemek – yañlıştır.
«Eger de biz öz başımızğa qırımtatar halqınıñ meselelerini kötermesek, bunı kimse etmez. Epimiz bir cemiyette yaşaymız ve onıñ vatandaşları olamız. Öz vatandaşlıq mevamıznı köstermelimiz, yani saylavlarda iştirak etmek kerekmiz»,– dedi Ametov.
Evel qırımtatar milliy Meclisi «Qırım Devlet Şurasına» saylavlarnı boykot etmege çağırdı.
«Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet Şurasına» saylavlar sentâbr ayında keçirilmek kerek. Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov «Yedinaya Rosssiya» firqasınıñ regional bölüginiñ cedvelinde birinci yerde turmaqta. Cedvelniñ birinci beşligine Qırım «spikeri» Vladimir Konstantinov, qırımtatar milliy Meclis azası olğan «spiker muavini» Remzi İlyasov da kirdiler.


text:
Aljir xärbiläre "äl-Qaidä"gä bäyle radikal törkemneñ citäkçesen yuq itüen belderä
Aljir. Aljirnıñ däwlät radiosı xäbärenä qarağanda, ilneñ qorallı köçläre anda da, Osama bin Ladennıñ "äl-Qaidä" törkemenä bäyle dip farazlanğan ğıysyançılar citäkçesen yuq itkän. Radio xäbärendä, şul keşe - Nabil Sähräwi - belän bergä anıñ şaqtıy ğına tarafdarı da üterelde dielä. Monıñ qayda häm niçek buluı xaqında täfsille mäğlümat birelmi. Sähräwi bıltır çınnan da üze citäklägän qorallı törkemneñ "äl-Qaidä"gä buysınuın iğlan itkän ide.


text:
Qırım yarımadası Ukraina nezareti altına qaytacaq.
Bu aqta, Yuqarı Şurada ükümetniñ faaliyeti leyhasını taqdim etip, Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük bildirdi.
«Donetsk ve Lugansk Ukraina topraqları ola, Qırım da Ukraina terrtoriyası olur», – dedi o ukrain devletniñ sıñırları ve Divar leyhası aqta söz yürsetken vaqıtta.
«Donatılğan sıñırları olmağan devlet toprağını qorçalap olamaz. Biz, ne territorist, ne ücretli askerler keçmesin dep, Ukraina ve Rusiye arasında sıñırnı qurmalımız, Ukraina er keske: bu bizim toprağımız, dep aytmaq kerek. Sıñır qurulacaq», – dedi baş nazir.
Cumaaqşamı künü, dekabr 11-de, Arseniy Yatsenük Şurağa ukrain akimiyetiniñ faaliyeti leyhasını taqdim etti. Bu programma tasdiqlanılsa, Nazirler Kabinetine bir yıl devamında istifa telükesi olmamaq kerek.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar


text:
Macaristannıñ Eğri şeeri 1596 senesi Osmanlı devletine boysunmağa başlağan edi. Lâkin onı osmanlılar zapt etmediler. Onı Qırım şahzadesi, qalğa halefi Fethi Giraynıñ yolbaşçılığı altında qırımtatarlar alğan edi. Faqat Macaristan ve Türkiye tarihçıları bunı çoq aytmaylar. Birinciler yeñilme aqqında aytmaq istemeyler. Digerlerni ise olarğa ait olmağan ğalebe ruhlandıra.
Qırımtatarlar ve olarnıñ devletçiligi, Şarqiy Avropanıñ eñ nufuzlı devletlerinden biri – Qırım hanlığı tarihınıñ acınıqlı saifeleri – Qırım.Aqiqatnıñ yañı leyhası – Qırım tarihçısı Gülnara Abdullanıñ «Tuğra» adlı video bloklarında.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki aqiqatına olğan hususiy bir anahtardır.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki aqiqatına olğan hususiy bir anahtardır
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar.
Videoda «Larişes» müzeyi saytından, Freelyshout saytından ve Qasevet mecmuasından alınğan resimler, Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikirler müelliflerge ait ve muarririyetniñ fikir-tüşünceleri ile aynı olmaması mümkün


text:
Qırımda politsiya «Rus sidâşçaya» Rusiye birliginiñ azası, faali Aleksandr Denisovnı yaqaldı ve «subetten» soñ azat etti. Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, Denisovnı Aqmescit Kiyev rayon mahkemesiniñ binası yanında yaqaladılar, mında o Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ mahkeme toplaşuvında bulunğan edi.
Aleksandr Denisov mahkeme toplaşuvına «Rus sidâşçaya» («Oturğan Rus») yazısı ile futbolkanı kiyip kelgen edi. Mahkeme toplaşuvı soñuna yetkende, Denisov: «Ukrainağa şan-şerefler!» qıçırıp, salonnı terk etti.
Birazdan onı politsiya hadimleri yaqaladı ve Dekabristov, 19 soqağında yerleşken «E» merkezine ketirdiler, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Qırım boyunca Rusiye Taqiqat komitetiniñ baş taqiqat idaresiniñ saytında bu aqta malümat şimdilik yoq.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi noyabr 17 künü fevral 26 vaqiaları boyunca yaqalanğan ve apiste bulunğan eki qırımtatar faali Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ tevqif müddetlerini 2016 senesi fevral 19-na qadar uzattırdı, olar şimdi Aqmescitniñ SİZOsında bulunalar. Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ ceza qararı boyunca mahkeme toplaşuvı keçti, neticede apis müddetini 2016 senesi yanvar 29-na qadar uzattılar.


text:
Resey Ukrainağa auqımdı şabuılın bastağannan beri ülken soğıs şığınına batqanı turalı köptegen aqparat qwraldarı jazdı. Äsirese, Resey armiyasınıñ negizgi soğıs qwralınıñ biri bolğan taknteri Ukraina dalası men qalalarında temir-tersekterdiñ üyindisine aynalıp ketti. Soğıs bastalğannan beri äskeri sarapşılar Reseydiñ mwnşa köp şığınğa batuınıñ sebepteri türli pikirler aytıp keldi. Degenmen, köpşilik biletindey Ukrainağa Batıs elderi jağınan berilgen tankke qarsı zımırandardıñ faktorı joğarı bolğanı anıq bayqaldı. Bwdan basqa qanday sebepter boluı mümkin?
Orıs armiyasınıñ naqtı qanşa tank joğaltqanı turalı bir-birine wqsamaytın derekter köp, Ukraina armiyası öz derekteri boyınşa Reseydiñ 680 tankin joydıq dep sanaydı, al Ukraina Bas Ştabınıñ birer kün bwrın taratqan dereginde 732 reseylik tank opat boldı degen. Alayda, soğıs maydanındağı naqtı fotosuretter arqılı derekter toptastırıp kele jatqan ORYX barlau qızmeti öz dereginde Resey 460 tankinen ayırıldı dep körsetti. Al, Rand Corporation pen IISS derekterinde soğıs bastaludan bwrın, yağni Resey Ukrainağa basıp kirgen kezinde 2700-ge juıq tanki bolğan.
Resey tankterine Jäbireyildey Javelin men NLAW
Resey Ukrainağa basıp kirudiñ aldında da NATO müşeleri tarabınan Ukrainağa tankke qarsı zımırandar berilip keldi. Soğıs bastalğanan keyin AQŞ wzın sanı 4 mıñnan astam Javelin zımıranın berse, Britaniya NLAW qaruınan 3600 danasın jöneltti. Bwl şağın zımırandardıñ orıs tankterine qarsı effektivti boluınıñ bir sebebi olar tanktıñ tural aldınan nemese artınan emes, bolat sauıtı jwqaltañ bolatın taq töbe twsınan kelip tiedi nemese jaqın keñistikte jarıladı.
Resey armiyasınıñ jetildirilgen tankterinde özine atılğan zımırandarğa qarsı dinamikalıq qorğanıs jüyeleri ornatılğan. Biraq, amerikalıq «Nayza» (Javelin) men ağılşındıq NLAW zımırandarı tanktıñ mwnday qorğanıs jüyesin bwzıp öterlik qabileti bar. Zımıran oqtarı tankke deyin eki ret jarılıp, biri qorğanıs jüyesin bwzsa ekinşisi tank töbesinen jarıladı da auır soğıs tehnikasın tas-talqan ete aladı.
Köptegen äskeri sarapşılar Resey-Ukraina soğısında Javelin men NLAW qaruları bolmağanda Ukraina jağdayınıñ qalay bolatının elestetu qiın dep sanaydı. Ayta ketu kerek, Qwrama Şttar Reseydiñ tankterine qarsı paydalansın dep Ukrainağa Switchblade yağni «Qosalqı qanjar» dep atalatın wşqışsız wşu qwrılğısınan 100 danasın bergen. Bwl da Ukraina tarapqa öz septigin tigizdi.
Ukrainada Reseydiñ jibergen taktikalıq qatelikteri
Betbwrıstı şeşimderdegi strategiyalıq qatelikter öz aldına, keybir äskeri sarapşılar Reseydiñ Ukraina jerinde jibergen äskeri taktikalıq qatelikterin jipke tizgendey aytuda. Sent-Endryus universitetiniñ strategiyalıq zertteuşi professorı Fillips O’Brayen BBC-ge bılay depti: «Resey Ukrainadağı soğısqa tikeley äskerlerin köp salğan joq. Sondıqtan batal'ondıq taktikalıq toptar sekildi köbinese şabuıldauşı äskeri toptar qwru mañızdı dep sanadı. Äueden quattı soqqı jasap, artınşa ıqşam şabuılğa ötudi josparlağan. Alayda, tank kolonaları soqqığa tap bolatın bolsa onıñ qorğauındağı jayau äskerler oñtaylı qorğana almay qaladı. Bwl Reseydiñ äskeri küşteriniñ bir tarabına älsizdik berip qoydı».
Ukraina küşteriniñ Reseylik tankterge soqqı beretin poziciyalardı oñay ielep aluın Reseydiñ äue patruldarınıñ bolmauı sebep boldı deydi äskeri sarapşılar. Soğıs bastalmay twrıp köptegen sarapşılar Resey äuedegi basımdıqtı alıdmen qolğa keltiredi, sol arqılı Ukraina qarulı küşteriniñ qozğalısın baqılauğa aluı mümkin dep boljağan. Alayda, wrıs bastala salısımen bwnday boljamdar aqtalmay qaldı, Resey äuedegi üstemdikke jete almay nätijesinde twtqiıl şabuıl jasaytın nüktelerdi oñay ielep alğan Ukraina küşteriniñ soqqısı boljausız küyge ötti, osıdan barıp Reseydiñ jerdegi äskeri tehnikaları da köbirek talqandaldı.
Resey soğıs tehnikalarınıñ bäri qiırap qalğan joq
Janar jağar maydıñ, azıq-tüliktiñ jetkizilui jäne tehnikalıq qoldaudıñ dwrıs wyımdastırılmauı Reseydiñ Ukrainada jibergen tağı bir taktikalıq qateligi deuge boladı. Joğarıda atalğan barlau ortalıqtarınıñ esebinşe, Reseydiñ şığınına sanalğan tankterdiñ barlığı derlik talqandalğan joq, olardıñ keybirin reseylik äskerler tastap qaşıp ketken. Bwğan sebep logistikanıñ jaqsı bolmauı jäne äskerlerdiñ soğısqa qatıstı naqtı dayındığınıñ joqtığı dep körsetedi.
Ukrainağa basıp kiru arqılı Resey armiyası tikeley NATO-men soğıspasada atalğan qorğanıs alyansına tän az bolmağan soğıs tehnikalarına tap boldı. Bwl jäne wzaq uaqıttan beri Reseydiñ auqımdı aumaqta kürdeli soğıs operaciyasın wyımdastıruı, süyte twra reseylik äskeriler birqatar älsizdikterin älemge paş etip aldı. Ukrainada Reseydiñ bolaşağı şeşiletin soğıs bola otırıp onda naqtı soğıs täjiribesi az jas äskerlerdi tartudıñ özi mäskeulik soğısker şendi-şekpendilerdiñ zor qateligi retinde qarastırıları anıq.


text:
Ukraina içtimaiy siyaset nazirligi Qırım ve Donbasstan evlerini terk etip köçip kelmege mecbur olğan 1 262 400 adam aqqında haber ete.
Nazirlikniñ beyanatında aytıla ki, bu malümatnı mayıs 6-da vilâyet ve Kiyev şeer devlet memuriyetiniñ ealini içtimaiy qoruv bölükleri bildire.
Berilgen malümatqa köre, köçip kelgen qorantalarnıñ birde üçü maddiy yardım istedi, ve olardan çoqusı bu paranı ala.
1,12 milliard grivna berildi, dep bildire İçtimaiy siyaset nazirligi.
Ukraina İlimlerniñ milliy akademiyası Demografiya ve içtimaiy tedqiqler İnstitutınıñ müdiri Ella Libanova Radio Svobodağa bergen malümatına köre, köçip kelgenler iş tapıp olamaylar.
Keçken sene mart ayında Rusiye ukrain Qırımını işğal etti. Keçken seneniñ aprel ayından itibaren Ukraina şarqında terrorizmge qarşı tedbirler keçirilmekte: ükümet küçleri Rusiyege qoltutqan boyeviklerge qarşı cenklerşeler.


text:
Yanvar 15-de Devlet dumasınıñ dört fraktsiyasından deputatlar gruppası tarafından uquq qoruyıcı organlar ve mahsus hızmetlerniñ terrorizmge qarşı imkânlarını quvetleştirecek bir sıra qanun leyhaları qayd etildi. Deñişmelerniñ ayrı bir bölügi telekommunikatsion ağlarda malümat nezaretine bağışlana.
«Microsoft Rusiye qanunlarına boysunmağa azır olğanını bildire. Bir de bir qanun qabul etilse, biz oña riayet etecekmiz», – dep aytalap korporatsiyanıñ matbuat hızmetinde.
Şimdiki vaqıtta da Microsoft bütün dünyadan mahsus hızmetlerge qullanıcılarnıñ malümatlarını bere.


text:
Ukrainanıñ Avropa Şurasındaki daimiy temsilcisi Dmıtro Kuleba, Qırım sakinlerini qorçalamaq içün tedbir almağa çağırdı. Bunı diplomat Twitter saifesinde yazdı.
«Avropa Şurası Nazirler komitetiniñ 2017 senesinde ilk toplaşuvını keçirdik. İşdeşlerime bayramlardan soñ keyflerini bozmağa istemez edim, lâkin rusiyelilerniñ Qırımda ukrain vatandaşlarına nisbetten yapqan basqıları aqqında aytmamaq mümkün degil edim. Avropa Şurasınıñ organlarını ve devletlerini, bizimkilerni qorçalamaq içün tedbir almağa çağırdım», – dep yazdı Kuleba.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Bunı özü tiklengen Qırım ükümetiniñ «İqtisadiy inkişaf ve ticaret nazirligi»niñ pressa hızmeti bildirdi.
Müessise bergen malümatına köre, Qırımda umumen «RNKB»niñ 121 bölügi açıldı.
Şunıñnen beraber, yuridik şahıs ve fizik zatlarnen şimdilik, banknıñ tek Rusiye rublelernen operatsiyalar keçirgen 37 bölügi çalışmaqta.
Banknıñ daa 46 bölügi em de ukrain grivnasınen, yevro ve dollarlarnen çalışalar.
Qalğanları ise tek fizik zatlarnen iş tutmaqta.
Yaqın vaqıtlarğace RNKB Moskva bankınıñ mülkünde edi. Şimdi ise, mühbirlerniñ araştırmalarına köre, RNKB aktsiyalarını eki, Qırımnıñ «akimiyeti»ne ait olğan, yuridik şahıs satıp aldı: Aqmescitniñ suv-kanalizatsiya hocalığınıñ istisal idaresi ve Aqmescit halqara aeroportı.
Aqiqat, RNKB-niñ özünde bunı izaatlarlar.


text:
ATR qırımtatar telekanalı ve «15 minut» saytı Qırım sakinlerini 2016 senesini Kiyev vaqtı boyunca qarşılamağa çağıra.
«15 minut» saytı bildirgeni kibi, 2015 senesi «qırımtatarlar ve Qırım içün» zor edi.
«Bu vaqıt içinde qırımtatarlarnıñ taqdirine çoq adaletsiz ve saçma sınav tüşti. Alâ daa siyasiy mabüsler apiste qala, faallerge basqı etile, ayırı, tintüvler devam ete, Qırımda ATR ve Lâle telekanalları, Meydan radiosı qapatıldı, qırımtatar gazetalarından çoqusı qapatıla bile. Qırımda qorqu müiti duyula. Buña baqmadan, serbestlik yüreklerimizde yaşay», – denile beyanatta.
«ATR telekanalınıñ taqımları ve «15 minut» saytı itibar ve şerefniñ qıymetini bilgen insanlarnı Yañı 2016 senesini Kiyev vaqtı boyunca qarşılamağa çağıra – azat Ukrainada qayd etilgeni kibi: prezidentniñ nutqu, Ukraina gimni, salüt ve sarı-mavı narat oyuncaqları ile», – dep çağıralar «15 minut» saytında.
Dekabr 16 künü Qırımda işiniñ toqtatılması aqqında ilân etken ATR media-holdinginiñ «15 minut» haber saytı Kiyevden işine devam etti. «15 minut» saytınıñ hadimleri «yap-yañı internet-leyhasınıñ meydanğa ketirilmesi üzerinde çalışmağa» niyetini bildirdi.
2015 senesi aprel 1-den dünyada yekâne ATR qırımtatar telekanalı, «Lâle» bala telekanalı, «Meydan» radiosı Roskomnadzor litsenziyasını alalmayıp, işğal etilgen Qırımda yayınlavını toqtatmaq mecbur oldı. İyün 17-den ATR ve «Lâle» Kiyevden yayınlavına devam etti, «Meydan» internette çalışmağa başladı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Yuşçenko xökümät premyer Viktor Yankowiçnı ciñüçe itep kürsätü öçen tawış birü näticälären bozıp kürsätäçäk dip äytep bolay dip däwam itte:
(audio) "Bu mäydanğa männnärçä keşeneñ cıyıluı, bezneñ Ukrainada tormışnı yaxşığa taba üzgärtergä teläwebezgä dälil bulıp tora. Bez Ukrainalılar alarnıñ xärämläşelgän saylaw näticälären iğlan itüen kötep utırmayaçaqbız. Banditlar moñı kötmäskä tieş.Bez här tawışnı yaqlıyçaqbız. Bez saylağan närsälärne yaqlayaçaqbız.Bez saylawlarda xärämläşülärne tuqtatu öçen här närsäne eşliyäçäkbez."
Ämma cıyın däwam itkändä (Yuşçenkonıñ saylaw aldı kampaniäse öçen saylağan) äflüsün töstäge yawlıqlar belän bitlären qaplağan ber törkem keşelär saylaw komisiäse binasınıñ täräzälären watıp, töten granatları şartlattı. Bezneñ Ukraina törkemeneñ iminlek öçen cawaplı keşeläre alarnı totıp militsiägä tapşırdı.Yuşçenko üzen yaqlawçı 15çaması deputat belän saylaw komissiä räsmiläre belän söyläşer öçen binağa kerä şul arada binanı saqlap toruçı uniformalı militsionerlar eçke kerep yuğala. Ul arada tire bişmetle , taqırbaşlı 40 çaması keşe ''Bezneñ Ukraina'' taraftarlarına höcüm itä. Alar 3keşene totıp militsiägä birä. Sonraq ikesendä pistolet tabıla häm bu 3 keşeneñ tanıqlıq dokumentları alarnıñ mäxsus xezmät keşeläre buluın kürsätä.Höcümgä duçar bulğan ber xatın qız:
(audio) "Min ber närsädän dä qurıqmim. Bu binanıñ aldında ni eşlägännären kürdegez. Bez qurıqmibız. Alar böten keşene üterep beterä almıy."
Yuşçenkonı yaqlawçı Yulia Tymoşenko törkemeneñ parlament äzğası waqıyğä turında:
(audio) "Alar keşelärne qıynadı, militsiä çigenep tınıç keşelärneñ qıynaluın, üterelergä tırışuın qarap tordı."
Soñraq awır qorallanğan Berkut dip atalğan mäxsus köçlär binada totılğan 3 xezmätkären qotqaru öçen kilsä dä Yuşçenko häm deputatlar alarnıñ yulların kiste, ike arada bäreleşlär bulıp aldı.
Viktor Yanukoviç kampaniäsen citäklägän Stepan Havryş opozitsiäne ğäyepläp bolay dide:
(audio) "Minem işetkän häm kürgännnäremä kürä xalıq Üzäk Saylaw Komisiäse binasına bärep kerde, bu provakatsiä. Komisiäneñ kereşe Berkut häm mäxsus saqçılar tarafınnan saqlana ide parlament äzğaları da qatnaşqan bäreleşlär bulıp aldı."
Viktor Yuşçenko yäkşämbedä Qırımda saylaw aldı kampniäsenä däwam itte. Aqmäçettäge xäbärçebez Diläwär Osman:
(audio)
Opozitsiä xökümät kierenke atmosfera buldırıp, qurqu taratırğa tırışa çönki bu saylawlarda xärämläşü, ğädättän tış xäl kertü xättä tawış birü näticälären kire qağunı qulaylaştıraçaq dip däğwä itä.
Färidä Xämit


text:
İyün 26-sında Qırımda eki yañı koronavirus adisesini qayd ettiler, bildire Facebook saifesinde Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov.
Onıñ aytqanına köre, adiselerniñ ekisi de epidemiya ile küreş tedbirleri yapılğanda belli oldı. Bütün hastalar yuqunç hastahanelerine alındı, alâqada olğanlar belli, profilaktika tedbirleri keçirile.
Umumen, akimiyetniñ malümatına köre, Qırımda 646 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 36-sı çetelden keldi, 94-ü qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 478 insan yahşı oldı.
Hatırlatamız, iyün 25-inde işğal etilgen Qırımda altı yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Aqyar ve Aqyamecit mahkemeleri avgustnıñ 17-nde qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvlernden soñ yaqanğan beş kişiden üçüne sıñırlama tedbiri sayladı . Bunı Qırım.Aqiqatqa «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber etti.
Böylece Moskvanıñ nezaretinde olğan Aqyarnıñ Lenino rayon mahkemesi, Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesine istinaden Terror teşkilâtınıñ faaliyetinde iştirak etüv ile qabaatlanğan Rustem Tairovnı 2021 senesi oktâbrniñ 11-nece, tevqifli qaldırdı, Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesine istinaden Terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv ile qabaatlanğan Cebbar Akimovnı 2021 senesi oktâbrniñ 10-nece, tevqifli qaldırdı.
Kremlniñ nezaretinde olğan Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesine istinaden Terror teşkilâtınıñ faaliyetinde iştirak etüv ile qabaatlanğan Raif Fevziyevni 2021 senesi oktâbrniñ 12-nece, tevqifli qaldırdı.
«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ faalleri, avgustnıñ 17-nde saba qırımtatrlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvlerden soñ beş insan yaqalanğanını bildireler.
Aqyarnıñ Nahimov rayonında FSB hadimleri Rustem Murasov ve Rustem Tairov,Aqyarnıñ Balıqlava rayonında Cebbar Bekirov, Bağçasaray rayonında Zaur Abdullayev, Aqmescit rayonında Raif Fevziyevni yaqaladı.
Faallerniñ malümatına köre, Cebbar Bekirov, Zaur Abdullayev ve Rustem Tairovnıñ evlerinde tintüvler Aqyarnnı Lenino rayon mahkemesiniñ qararı ile keçirildi.
Raif Fevziyevniñ evinde keçirilgen tintüvge avdokat Edem Semedlâyevni yibermegenler. Advokatnıñ malümatına köre, imam Rusiye CQ 205.5 maddesine binaen qabaatlana.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar avgustnıñ 17-nde qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvlerge cevap berdi. O buña devam etken «qorqutuv siyaseti» dedi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, avgustnıñ 17-nde qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvlerge qarşılıq kösterdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Rusiye telükesizlik quvetleriniñ avgustnıñ 17-nde yarımadanıñ türlü köşelerinde qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirgen tintüvlerge "insan aqlarınıñ qaba şekilde bozuluvı"dedi.
Ukraina TİN, avgustnıñ 17-nde yarımadanıñ türlü köşelerinde qırımtatarlarnıñ evlerinde Rusiye telükesizlik quvetleriniñ keçirgen tintüvlerine qarşı qatiy narazılıq bildirdi. Olarnıñ fikrince, bunıñ sebebi avgustnıñ 23-ne planlaştırılğan «Qırım platforması» sammitidir
Qırımdaki Rusiye qanınun qoruyıcı organlarnı vaziyetni tefsir etmeyler.


text:
Nwrswltan Nazarbaev Mäjilis byurosınıñ otırısına qatıstı. Onda ol Asqar Mäminniñ prem'er-ministr bolıp tağayındalğanına qatıstı mälimdeme jasadı. «Al..
Älemniñ ondağan memleketi uaqıtşa prezident retinde tanığan Venesuela Wlttıq assambleyasınıñ spikeri Huan Guaido Lima ükimetiniñ ökilderimen kezdesu ü..
AQŞ pen Reseydiñ Auğanstan isi jönindegi arnayı ökilderi Ankarada kezdesip, Auğanstan jäne öñirdegi qauipsizdik pen twraqtılıq mäselesin talqığa salğa..
AQŞ prezidenti Donal'd Tramp jeksenbi küni Aq üyde gubernatorlardı qabıldau keşinde AQŞ-Qıtay arasındağı sauda kelissözi tabıstı ayaqtaluğa jaqın qalğ..
Europa Reseymen qarım-qatınastı retke keltirip, Soltüstik Atlantikalıq al'yanstıñ zımırandarına baylanıstı Mäskeumen qanday da bir şart jasasqanda saq..


text:
Rusiye apishanelerinde bulunğan jurnalistlerniñ yarısından çoq işğal etilgen Qırımda tutuldı, dep aytıla New York merkezli Jurnalistlerni qoruv komitetiniñ (JQK) 2019 senesiniñ esabatında, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Rusiye yedi jurnalistni apiste tuttı, dördü işğal etilgen Qırımda çalışıp, qırımtatar azlığınıñ vaziyetini ve Rusiyeniñ ücümlarını qayd etken edi», – dep aytıla haberde.
JQK, bütün kütleviy haber vastalarında, hususan internette, haberlerni aydınlatqan ya da cemaat işlerini izaatlağan insanlarnı jurnalist dep saya. Şu sebepten cedvelde qırımlı bloger Nariman Memedeminov da bar, o, Azatlıq Radiosınıñ Qırım.Aqiqat leyhasına da malümat bergen edi.
Aynı vaqıtta bu cedvelde Donetskte Rusiye tarafdarı aydutlar tarafından tutulğan Azatlıq Radiosınıñ müellifi Stanislav Aseyev yoq. Esabatta tek devlet akimiyetiniñ apishanelerinde bulunğan jurnalistler aqqında aytıla. Devletten tış subyektlerniñ esirligine tüşken ya da ğayıp olğanlar aqqında laf ketmey.
Umumen alğanda, JQK ilk malümatına köre, dünya devletleri 2019 senesi dekabrniñ 1-nde 250 jurnalistni apiste tuta. 2018 senesi tasdıqlanğan malümatqa köre aman-aman aynı raqam edi (o vaqıt mütehassıslar apiske alınğan 255 jurnalistni sayğan edi). JQK, qoşma malümat raqamnı deñiştire bile, dep qayd ete.
Türkiyede 47 jurnalist apiste qala (bıltır olarnıñ sayısı 68 olğan edi), amma ekspertler vaziyet eyileşkenini tüşünmey, çünki taqip etilgenlerniñ bir qısmı alâ daa mahkeme altında ya da istinaf esnasında buluna ve ileride apiske alınması mümkün.
48 jurnalist Qıtayda, eñ azından 26 jurnalist Saudiy Arabistanda apiste buluna, Mısırda da apiste yatqan jurnalistlerniñ sayısı aynı. Soñra bu cedvelde Eritreya, Vyetnam ve İran keteler.
JQK, apiske alınğan jurnalistlerniñ eñ büyük sayısını 2016 senesi qayd etken edi – o vaqıt umumen dünyada olarnıñ sayısı 273 edi.


text:
Martnıñ 14, çarşembe künü, Rusiye küç idaresiniñ hadimleri Sudaq civarındaki Qapsihor (Morskoye) köyünde yaşağan qırımtatar faali Rustem Useinovke ruhset almadan kütleviy tedbirlerde iştirak etmesini yasaqlağan tenbiyelev vesiqası bermege areket etken. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa siyasetşınas qırımtatar faali Lenora Dülber ikâye etip berdi.
«Rustem Useinovnıñ yanına 5 maşna polis hadimi kelip, qanuniy yolnen ruhset almadan kütleviy tedbirlerde iştirak etmesini yasaqlağan tenbiyelev vesiqası bermege areket etti. Useinov kesen-kes iç bir vesiqanı almaycağı ve imzalamaycağını ayttı. O, bu qabaatlavlarnı boş olğanı ve olarğa qulaq asmamaq kerek dep sayğan», – dedi Dülber.
Onıñ sözlerine köre, Useinov «26 fevral işi» mahkeme oturışuvlarını ziyaret etken faallerden biri eken.
«Men bellesem, polislerniñ ziyareti bunen bağlı», – dep ilâve etti o.
Rusiye küç idaresi hadimleriniñ bu hususnen alâqalı kütleviy izaatı yoq.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Meclis azaları ve «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilmege başladı


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ mahkeme işi boyunca Kreml nezaretinde bulunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ toplaşuvında fevral 20 künü France24 agentliginiñ Rusiyedeki mahsus muhbiri Yelena Voloşınağa video çeşimine izin bermediler.
Radio Svoboda muhbirine Yelena Voloşına böyle dedi: «Biz mahkeme toplaşuvında video çekmek içün ruhset alınmasına ariza yazdıq. Arizanı: «Ne içün şimdi çekecek oldıñız? Nege bunı yapasıñız?» – degen sualler sorap baqılğnını birinci sefer kördik. Neticede bizge ruhset bermediler, prokuror dedi ki, çekim sebebinden mahkemede işinde iştirak etkenlerniñ aqları bozulmaq mümkün eken».
Kreml nezaretinde bulunğan Qırım Yuqarı mahkemesi çekimlerge izin berilmegeni aqqında izaat bermedi.
«Çiygoznıñ işi» boyunca nevbetteki mahkeme toplaşuvı fevral 20 künü olıp keçecek.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, şu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqqan edi.
Rusiye mahkemesi iyül 20-de qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige böldi: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
2019 yılınıñ soñki beş kününde Kyiv ve Rusiye tarafından idare etilgen "LDNR" boyevikleri arasında "esirler"niñ deñişimi yapılmalı. Aslında, taraflar utanıp qullanğan ifadelerni alıp taslasaq, "esirler"niñ deñişimi Kyiv ve Moskova arasında yapılacaq.
Bugün artıq bellidir ki, 2019 yılınıñ soñuna qadar deñiştirilecekler arasında vaqtınca işğal etilgen Qırımda yaşağan ve rus işğalciler tarafından azatlıqtan marum etilgen iç bir Ukraina vatandaşı olmaycaq.
Deñişim cedvelinde 65 qırımtatar siyasiy mabüsinden iç birisi yoq. - Olarnıñ arasında ise 2019 senesi dekabr 24-ünde Rusiye Yuqarı mahkemesi tarafından tüzetüv şiddetli rejim koloniyasında 16 yıl ve 6 ay, 12 yıl ve 6 ay, 13 yıl ve 6 ay apis cezasına maküm etilgen Teymur ve Üzeir Abdullayevler, Rustem İsmailov, şiddetli rejim koloniyasında 11 yıl ve 6 ay apis cezasına maküm etilgen Emil Cemadenov ve Ayder Saledinov bar.
Yaqında terrorcılıqta qabaatlanğan Ukraina vatanperveri Oleğ Prıhodko ve "mahkeme" qararınen areketleri sıñırlanğan Qırım jurnalisti Mıkola Semena kibi Qırım siyasiy mabüsleri olğan etnik ukrainler de azat etilmeycek.
Qayd eteyim ki, Ukraina prezidentiniñ Ofisi, vaqtınca ilhaq etilgen Qırımda qanunsız apis etilgen Ukraina vatandaslarınıñ azat etilmesiniñ başqa yol-usullarını tapmaq maqsadınen ne Qırımtatar Milliy Meclisinen, ne de Qırım siyasiy mabüsleriniñ tuvğanlarınen iç bir muzakere keçirmedi.
Ukraina tarafından aytışma iştirakçilerine Rusiye banditleriniñ delillerinen razı olmağa daa qolay edi: "Qırımnı laf etmeyik ve muzakere etmeymiz, anda olğanını - Rusiyeniñ iç işleridir".
Refat Cubarov, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
(Facebooktaki Refat Çubarovnıñ esap yazısından tekrar neşir)


text:
İlhaq etilgen Qırımdaki siyasiy mahkümlerniñ sayısı 60 kişini keçti, dep bildirdi qırımtatar halqı Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov «5 kanal»ğa bergen intervyusında.
Onıñ sözlerine köre, Kreml nezaretindeki mahkemeler Qırımda para cöremesinen cezalağan qırımtatar faalleri bu cedvelge kirmemekte.
«Bizler Qırımda siyasiy mahküm, azatlıqtan marum etilgen ya da SİZOda demir çabaqlar artında yatqan, mahkeme qararı denilgen ükümi çıqarılğan, ya da mahkeme qararınen Qırımda areket etmesi sıñırlanğan, dep esaplağan insanlarnıñ sayısı 60 kişini keçti. Men, 2014 senesi fevralniñ 26-ndan başlap büyük miqdarda para cöremesi tölegen adamlarnı esapqa almayım, olar sayısı artıq bir qaç yüzni keçti. Babaları apishanede olğanı sebebinden, babasız qalğan balalarnıñ sayısı yüzden ziyade», – dep ayttı Refat Çubarov.
Qırım mahkemelerinde qararlar qabul etilgen soñ, artıq aman-aman on kişi qomşu Rusiyege keçirildi.
Yanvarniñ 5-şi Cuma künü saba, Qırımda nevbetteki tintüvler keçirilgeni aqqında belli oldı.
Qırım Rusiye nezaretine keçkenden soñ, FSB yarımadada muntazam surette insanlarnı tutıp ala, tintüvler keçire, mustaqil jurnalist, qırırmtatar faalleri, muallefet ve Ukraina tarafdarı olğan cemaat erbapları ve diniy azınlıqlarnı teşkil etkenlerni sorğulay. Uquq qorçalayıcılar rusiyeli küç hadimleriniñ işbu areketlerini siyasiy ceetke esaslı dep tanıy.


text:
Bu aqta Azatlıq Radiosı efirinde Türkiyede Meclis vekili Zafer Karatay bildirdi.
«Rusiyeniñ Qırım işğali ve qırımtatar halqınıñ ayatında olğan bu ağır künleri sebebinden bayram tedbirlerini keçirmege doğru olmaz edi», – dep añlattı Karatay.
Onıñ aytqanına köre, tedbir yerine bu sene miting ve diger tınç numayışları keçirelecek.
Bu sene Hıdırlezniñ qayd etüvini Qırımda da lâğu ettiler. Başta merasimniñ qayd etüvini qırımtatar milliy Meclisiniñ ve Qırım «Rusiye akimiyetiniñ» vekilleri planlaştıra edi.
Amma neticede iç bir eglence olmadı. Qırımtatarlar bu künü Ermeni Bazarda öz yetekçisini Mustafa Cemilevni qarşılay edi. Amma onı yerli «akimiyet» öyle de Qırımğa kirsetmedi, memurlar ise tebdirni Odessa adiseleri sebebinden lâğu ettiler.


text:
Rusiye ve Qırım haber vastaları oktâbrniñ 19-nda Aqmescit rayonındaki Aqmescit İssilik elektrostantsiyası yanında pilotsız uçaq urıp tüşürilgenini haber ete.
"Aqmescit rayonındaki İvanovka köyü civarında sabaa saat yedilerde daa bir pilotsız uçaq urıp tüşürildi. Parçaları evlerden biriniñ bostanına tüşti. Kimse zarar körmedi", - dep haber ete "Mash na volne"
Qırım telegram kanalları İvanovka köyünde bostanda pilotsız uçaqqa beñzegen parçalar ile video yayınladı. Bu videonı çekken erkek ücüm nişanı İvanovkadaki Aqmescit İssilik elektrostantsiyası olğanını tahmin etti.
Oktâbrniñ 19-nda saba Rusiyeniñ Aqyar memuriyetiniñ yolbaşçısı Mihail Razvojayev şeerde pilotsız uçaq urıp tüşürilgenini tasdıqladı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
İstanbulnıñ Beyazıt meydanında fevralniñ 23-nde Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı narazılıq aktsiyası olıp keçti. Bu aqta Ukrainanıñ İstanbul Baş konsullığı haber etti.
Tedbir yarımada işğaliniñ altıncı yılına bağışlandı.
«6 yıldan berli semetdeşlerimiz qıyın vaziyette buluna – urf-adetlerini kütip, dinini kütip, ana tilinde oqup olamaylar. Qırımda yaşağan qırımtatarlar millet mensüpligi ve dinleri sebebinden taqip etile», – dep aytıla haberde.
Mitingde qırımtatar dernekleri, diger türk cemiyetleri ve Ukraina medeniyet derneginiñ vekilleri iştirak etti.
Olarnıñ qollarında yazuvlı şiarlar bar edi: «Tünevin Stalin, bugün Putin», «Kremlniñ cinayetini toqtat, hırsızlağanını qaytar», «Qırımtatarlar teslim olmaycaq».
Bıltır Türkiyeniñ paytahtı Ankarada martnıñ 2-nde Qırım işğaliniñ 5-inci yılına bağışlanğan miting keçirilgen edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
AQŞ BWW-nıñ Qauipsizdik Keñesiniñ müşelerin antiirandıq sankciyalar engizu josparına qoldau bildiruge şaqıruda. Bwl turalı AQŞ-tıñ BWW-ğı ökili Djonat..
«Azattıq» radiosınıñ türikmen qızmetiniñ habarlauınşa, Türkimenstan twrğındarına 40 jasqa tolmastan şetelge şığularına tıyım salınuda. Bwl şekteu bwğa..
2019 jılı 1,4 mln adamnıñ öz otandarınan özge memleketterge köşulerine tura keledi. Bwl turalı BWW-nıñ bosqındar jönindegi Joğarı komissarınıñ basqarm..
Sooronbay Jeenbekov: «Qırğızstanğa parlamenttik basqaru jüyesi say keledi» – dep mälimdedi. Mausım ayınıñ 27-i küni parlament otırısında söz söylegen ..
AQŞ-tıñ Joğarı sotı prezident Donal'd Tramp engizgendey, bes mwsılman eliniñ el şekarasınan ötulerine salınğan tıyımdı zañdastırdı. Franciyalıq «libe..


text:
Bunı «Eho Moskvı» radiosınıñ efirinde Rusiye Federatsiyasınıñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov bildirdi.
«Angela Merkelniñ Qırımdaki Ğalebe paradı içün yazıqsınuvı yersizdir. Biz Ukraina kerginligi ile bağlı yazıqsınuvnı añlaymız. Ukrainada vaziyetniñ inkişafı bizni kederlete. Ve biz muzakerelerge devam etemiz. Amma Ukraina vaziyeti Qırımdaki Ğalebe paradına iç te bağlı degildir», – dedi Peskov.
O, bir qaç amerikalı şirketi Peterburgtaki iqtisadiy forumını öz devletiniñ basımı sebebinden ziyaret etmege red etkenini qayd etti, amma olarnıñ çoqusı «alâ daa öz ticaretni mında kenişletmege planlaştıra».


text:
Rusiye prezidenti vekillerinden, qırımtatar halqı lideri Mustafa Cemilevge Vladimir Putin ile körüşmek teklifleri kele. Bu vekiller ima eteler – körüşüvniñ neticeleri işğal etilgen Qırımda apis etilip tutulğan oğlunıñ kelecegi ve Cemilevniñ Qırımga yiberilmesi ya da yoq, bağlı. Bunı, Rusiye tarafından Qırımğa kirişi yasaq etilgen Mustafa Cemilev Paдio CBoбoдa-nıñ efirinde bildirdi. Cemilevniñ fikirince, onıñ oğlunı rusiyeliler esir etip tutmaqtalar. Qırımtatar halqı lideri emin, Qırımnıñ işğali beş yıldan ziyade devam etmez ve o, vatanğa qaytıp olur.
– Siz, telefon vastasınen laqırdı etken adam, Vladimir Vladimiroviç Putin ne aytqanını eşitkendirsiz. O, Qırım işğal etilgen soñ, yarımdanı ekinci kere ziyaret etti. Ve bütün yasaqlarğa qarşı olğanını söyledi. Siz ve Refat Çubarovğa yarımadağa kiriş yasaq etilgeni aqqında sualge cevap bererek, yasaqlarğa qarşı olıp, dialog qurmaqnıñ tarafdarı olğanı, amma, «Qırımnıñ keçmişinde yüz bergen meselelerni kendi faydasına qullanğanlarına qarşı» olğanını ayttı, bu kibi şerikler Putinge kerek degil. Siz buña cevap olaraq ne ayta bilesiñiz?
– Men bilgenim kibi, anda müzey hadimlerinen körüşüv keçirilgen edi. Davet etilgenler arasında qırımtatarı da bar edi, Bağçasaraydaki Tarihiy müzeyniñ müdiri, bilgenime köre onıñ namzetini Moskvada pek tasdiqlamaq içün çoq vaqıt keçti. Bir de bir qolaysızlıq olmasın dep, qorqa ediler. Şu körüşüvde o, Putin qırımtatarlarnıñ liderlerini ne sebepten yasaqlağanlarını añlaşılmay, dep ayttı. Bu al, qırımtatarlarnı çorlandıra, dedi. Prezident te oña, bu kibi yasaqlarğa qarşı olıp, amma keçmişniñ mesellerini qullanıp para qazanğanlarınen dialog qurmağa razı olmağanını bildirdi. Asılında, sualge doğrudan-doğru cevap bermedi. O dialognı köremi ya yoq, dep soradılar, çünki bizim onıñnen dialog alıp barmağa niyetimiz yoq. Dialog onıñ aydutlarınen qurula, bu da yeterli. Em de, seyircilerniñ deñişkenine köre, bu sualge cevapnı da deñiştire. Misal içün, meni qolumda Avstriya prezidenti Fişerniñ mektübi bar, onda o meni vatanğa yibermegenleri sebebinden çorlanğanı ve bu meseleni Putinnen körüşken vaqıtta muzakere etecegini yazdı. Soñ daa yazdı: «Biz siznen laf etken vadelerni yerine ketirdim, Putinnen körüştim, o da, qırımtatarlarğa müsbet baqqanını ayttı, lâkin, Mustafa Cemilev, Ukraina parlamenti deputatı ve Ukraina vatandaşı olğanı içün, oña kirişke izin berip olamağanını söyledi. Başqa bir şey aytmadı». Aytqanları mantıqsız olğanını köremiz – bu menim Vatanım, ebet, men mında deputat olaraq saylanğan edim, mında qayd etildim, çünki esasen mında çalışam. Yasaqnıñ buña ne alâqası bar? Sovetler zamanında Vatanğa qaytmaq içün küreştik, bunıñ yerine Rusiye apishaneleri ve ve lagerlerge oğradıq – Kolıma ve ilâhre. Nasıl para aqqında ayta? Biz de «maqtanıp» yürsek, endi «maqtanğan» er kesni vatanğa yibermeycek olalarmı? Demek, Putinniñ özüni Rusiyege yibermemeli, çünki onıñ yapqanı tek «maqtanmaqtan» ibaret. Yani, mantq yoq. Daa doğrusı, gebist kibi tüşüne – men seni begenmeyim, onıñ içün seni sıqıştıracam, yibermeycem ve ilâhre.
– Amma, Vladimir Putin siznen körüşmege istegen edi, daa doğrusı laqırdı etmege niyeti bar edi. Ve telefon arqalı laf etken ediñiz – ondan çoñ Qırım işğal etilyegn edi. O vaqıt, sizni «satqınlıq», «maqtav»da qabaatlanğan edimi?
– Aksine! Men oña aytqan edim: «Ordularıñıznı bizi mtopraqlarımızdan çıqarmaq kereksiñiz, çünki ağa-qardaş olğan halqlar arasında munasebetler bu kibi şekilde qurulmaz, bu munasebetlerni boza bilesiñiz», o da maña lâtifetli sözler söyledi. Menden başqa cevapnı beklemegenini ayttı – devletniñ er vatanperveri bu kibi cevap bermesi kerek, dep qayd etti, amma referendumnı bekleyik, dedi. Meni pek ürmet etkeni, halqım içün çoq yapqanımı bildirdi, şimdi ise, men olmaycaq bir adam olğanımı ayta.
– Bu telefon bağı «referendumdan» evel oldı?
– E, martnıñ 12-nde, «referendumdan» evel ve o özü bağlanmağa rica etken edi.
– Bu bağ aqqında nasıl etip añlaştıñız? Siznen yardımcısı bağlandımı ya da birden laf etip başladıñız? Bağ nasıl quruldı, hatırlatsañız?
– Bu vaqialardan evel, Aqyardaki Rusiyeniñ vekili maña Putin mennen körüşmege istegenini aytqan edi. Men soradım, biz ne aqqında laf etedejkmiz – bizim devlet başımız bar, parlament yolbaşçısı. O da: «Qırımdaki vaziyet aqqında», dedi. Men, bir şeylerni muzakere etedejk olsañ, mevzunı bilmek kerek, dedim – Rusiye Qırımdan ne istey. Meseleni ögreneyik. «Körüşkende, bilirsiñiz», dep ayttı. Soñ anda barmağa teklif ettiler. Amma, kene de Pütinnen körüşmek içün degil, Meytemir Şaymiyevnen körüşecek edik (Tatarstannıñ sabıq prezidenti). Qazanda körüşmege añlaştıq. Putin bunı bilgen soñ, Şaymiyevge ayttı: «Moskvağa keliñiz, körüşüviñiz Moskvada olsun, men de laf etmege isteyim». Şaymiyev, men buña azırımmı, dep soradı. Men cevaplandım: «Menim onıñnen laf etecek şeyim yoq, keliñiz körüşeyik, soñra, bu meseleni çezermiz», dedim. Bu mevzuda Yatsenük, Turçinovnen laqırdı ettim. Yatsenük ayttı: «Aytacağı belli, özüñiz qarar beriñiz». Men Moskvağa Şaymiyevnen körüşmege kettim. O, nenen yardım etmege mümkün, dep soradı. Men de, öz bağ ve itibarını qullanıp, Rusiyeniñ ahmaqlığını tüzetmege ve Putinge ordularnı çekmege aytmağa rica ettim. O da külümsirep: «Özüñiz aytsañız, o telefon arqalı bekley, dedi». Biz ekinci qatqa köterildik, yarım saat etrafında laf ettik.
– Bunıñ episi Şaymiyevniñ odasında olıp keçtimi?
– Ebet, Moskvadaki kabinetinde. Ekinci qatta, divan ve teleon tura, ğaliba bağ qurmaq içün bir yer. Putin aytqanı kibi, bu telefon doğrudan-doğru onınen bağlay, istegeni vaqıtta bağlanmam mümkün. Şaymiyevge kelip, telefon açmaq mümkün, dedi. O vaqıt ,bam-başqa edi. Elbette, ilerideki munasebetler, añlaşıp olacamız, ya da yoq, buña bağlı edi. Añlaşıp olmağanımız içün, men «maqtançaq» oldım.
– Amma, sizge maniasız Qırımğa qaytmağa imkân berdiler. Semetdeşleriñiz qarşıladılar, amma qaytqan soñ – 5 yılğa kiriş yasaq etildi.
– Yoq, Putinnen laf etken soñ, men Brüsselge yol aldım, anda NATO ştab –kvartirasında körüşüvim bar edi, soñ New-Yorkta – Havfsızlıq şurasında körüşüv teşkil etildi, aprelniñ 17-nde qaytqanda, meni yibermeycek oldılar. Bir buçuq saat içinde bir şeylerni teşkerdiler,telefonlaştılar, soñ kirgizdiler. Amma, aprelniñ 19-nda çıqqanda, Rusiyege 5 yıl içinde kelmege yasaq olğanını bildirdiler. Men Rusiyege baracağım yoq, dedim. Men 86-da Kolımadan ketken soñ, Putiniñiz çağırmasa edi, anda asıl barmaz edim, dep cevap berdim. O da maña: «Qırım da – Rusiye», dedi. Maña berilgen vesiqada, müür, imza, bir de bir malümat olmağanı içün, matbuat vastaları da meseleni kötergenleri sebep, Moskva resmiy olaraq yasaq etmegenini ayttı. Moskva bu meselede nufuzını köterecek ola, dediler. Men Sokvağa yol aldım, çünki Qırımğa doğru kelgen seferler yoq, Şeremetyevoda FSB hadimi kiriş yasaq etilgeni ve atta Kiyevge biletni ketirdi. Şu gece Qırımğa maşnanen kettim. Qırım ve qıtaiy Ukrainanı ayırğan yerge keldim – sıñırda askerler, OMON, BTRler tura edi, sanki olarnen cenkleşecek edik. Bizim 3-4 maşinamız bar edi. 4-5 saat anda turdıq, laf ettik – neticesiz. Soñra, Devlet Dumasından maña telefon açtılar, şu deputat Avropa Şurası Parlament Assambleyasınıñ azası ola, ve ayttı: «Siz Putinge mektüp yazıp, Qırımğa yibermege rica etse ediñiz, men de onı birden oña kirsetip, bu meseleni al eter edik», dedi. Men de, ne sebepten qomşu devlet prezidentinden izin soramaq kerekim, dep soradım. Bu noqtada laqırdımız yekünlendi. Soñra, Türkiye elçisi telefon açtı, Türkiye prezidenti Erdogan er şeyni köz etkenini ayttı, Ukrainada da qan tökülmesinden saqınğanını ayttı, ve sıñırdan çekilmege rica etti, bu meseleni diplomatik şekilde çezmege tırışmaq kerekligini qayd etti.
– Keçenlerde, bizim zenaatdaşlarımız, Putin Qırımğa kelgen so aqmescitliler arsında sorav keçirdiler. Bazı adamlarnıñ fikirince, o «büyük bir iş» yaptı. Bunen razısızmı?
– Qırımnıñ şimdiki vaziyetni közge alsaq, «referendum» devamında olğan eyecan şimdi ğayıp olayata. Bazıları özlerini aldağan kibi duyalar, atta bunıñ episini becergen şahıslar çetleşip başladılar. Bir qaç kün evelsi men «Espresso TV»-de çıqışta bulundım, ve Rusiye aqqında eyi bir şeyler aytmağa rica ettim. Er kes şaştı elbette. Men ayttım, kimi satıldı – arbiyler, prokuratura, militsiya hadimleriniñ şahsiy işlerinde «İşançsız, vatanına hain ete bile», kibi yazılar peyda oldı. Ve olarnı uzaq bir yerge yollaycaq olalar. Adamlarnıñ da közü qayttı. Amma, soravdan keçkenler başqa bir şey aytıp olamaz ediler – Putin böyle, Putin şöyle, degen olsa ediler, FSB olarnıñ yaqasına yapışır edi. İşğalni qabul etmegen qırımtatarlar bile, bu mevzuda qonuşmaylar. Tek özara laf eteler. Çünki devamını bileler. Ve Qırımda olğan şimdiki akimiyet sovet akimiyetinden de beter. Çünki sovet ükümetinde, iç olmadım apis ete ediler, taqiq ve mahkeme ete ediler. Elbette lagerlerge ep bir yollay ediler, amma belli bir nizam bar edi. Şimdi adamlar ğayıp ola keteler.
– Qırımtatar yigiti ölgeni belli, o işğalniñ başında Qırımda tınç narazılıq aktsiyasını keçirgen edi…
– Bundan soñ, daa çoq adiseler yüz bergen edi.
– Bir de bir vaqia taqiq etilemi?
– İç bir taqiqat yapılmay. Reşat Ametovdan başlayıq, o yigit ukrain bayrağını alıp, narazılıq bildirmege çıqtı. «Yutubta» onı maşinağa itergen şahıslar, atta yüzleri körüne. O yaşağan qasabada, bunıñ episi nasıl olğanını bileler, amma bir kimse bir şey aytmaz, çünki qorqalar.
– Zanıñızca, ne qadar devam etecek? Qırımtatarlarnı Stalinniñ zamanından başlap aşalay ediler. Şimdi bu aqaretler devam etkenini aytasıñız, bunı Qırımnı işğal etken rusiyeliler yapalar. Qırımtatar halqı ne qadar daa dayanıp olur?
– Men saqınğan bir şey bar, qırımtatarlarnıñ eñ eyileri şimdi qırımnı terk eteler. Meclis yarımadanı terk etmemege çağıra, amma anda yaşamağa çaresi yoq. İqtisadiy meseleler çette tursın – anda nefes almağa imkân yoq.
– Sizniñ fikiriñizce, Putin bunı istey.
– Ebet, istegeni kibi ola. Amma, bizim fikirimizce, Putinniñ qurumı yaqın kelecekte yoq olur. Faqat tek Putin degil ,umumen rusiyelilerniñ qurumı ğayıp olacağından saqınam, çünki prezidentniñ yapqanları rusiyelilerniñ menfaatlarına da ters kele. Devletniñ itibarından bir şey qalmadı. Ebet, biz şimdi Ukrainada yaşap, yañı demokratik devletni quramız, qırımlılar da bizge baqıp, daa yazıqsınırlar, kibi laflar saçmadır. Şimaliy ve Cenübiy Koreyanıñ misali bar. Şimaliy Koreyadaki yaşayış – ceennem yaşayışıdır, amma olar Cenübiy Koreyanı yahşı yaşağanları içün nefret eteler. Olar da yaramay yaşağanlarını isteyler. Bu kibi alğa kele bilemiz, em de qırımlılarnıñ isteklerine iç bir şey bağlı degil. Referendumlarnı keçirmege imkândan marum qaldılar. Bir de bir şeyni yañıdan baqmaq aqqında laqırdıları içün Rusiye Federatsiyasınıñ separatizmge çağıruv maddesi boyunca cezalancaqlar.
– Siz lagerlerden keçtiñiz, açlıq tuttıñız, ve neticede, sovet acderhanı yeñdiñiz. Şimdi ise?
– Şimdi de yeñermiz, buña vaqıt kerek. Bu saçma bir şey – Putiniñ qurumı bütün dünyağa qarşı çıqa. Elbette, ğalebe içün adamlar çekişecekler, şarqta kibi, ölecekler.
– Ciz qırımtatarlarnıñ ğalebesinde eminsiñiz. Em de umumen boş oturmaysız, Nenen oğraşasınız? Refat Çubarov ve sizge yapılğan yasaqlar boyunca nasıl iş alıp barıla? Kimlernen körüşesiñiz? Bu vaziyette qırımtatarlarnıñ aqalırın qorçalamaq içün ne yapıldı ve yapılacaq?
– Birinciden, Qırım alış-verişniñ malı olmamaq içün çalıştıq, yani Putin Ukrainağa ordularnı kirsetmesin, Donetsk ve Lugansktan aydutlarını keri qaytarsın dep, Qırımnı oña qaldırayıq ta, soñra adım-adım qaytarırırıq. Faqat, Obama, biz onen iyunniñ 3-nde Varşavada la etken edik, iç bir vaqıt yarımada aqqında unutılmaycaq, işğal etilgen topraqnıñ er köşesi azat etilecek, dedi. Men bellesem, öyle de olur, amma bu aqta er vaqıt aytmaq ve oğraşmaq kerek.
Qırımda qalğan semetdeşlerimizge yardım etmek kerek. Er aqsızlıqqa cevap bermeli. Bir qaç biñ adam meni qarşılamağa keldi, olarnı Ukraina ile sıñırnı qanunsız keçtiler, dep qabaatladılar, olarnı endi para cöremesi ve cinaiy işler bekley. Amma, halqara qanunlarğa köre, iç bir sıñır yoq. Onıñ içün, işğal etici akimiyetniñ sanktsiyalarına Avropanıñ insan aqları boyunca mahkemesinde şikâyet etmeli ve men bizim ğalebemizde 100 fayız eminim.
– Çubarov ve siziñ işiñiz ne oldı?
– Bu mesele boyunca vesiqalarnı azırlaymız, olarnı da insan aqları boyunca Avropa mahkemesine berecekmiz. Ukraina baş prokuraturası yanında Qırım işleri boyunca İdareni teşkil ettik ve işğal etici akimiyetniñ memurları yapqan aqsızlıqlarğa keskin cevap berecekmiz, cinaiy işler açılacaq – yani, imkânımız olğanı qadar aqlarımıznı qorçalaycaqmız.
– Oğluñıznıñ vaziyeti nasıl? O şimdi uquq qorçalayıcılar aytqanı kibi, ruslar tübünde qalğan topraqlarda esir kibi qalmaqta.
– Soñki sefer Pütninniñ vekilinen telefon bağımızdan evel laqırdı etken edim. Bir qaç afta ögüne o kelip, Putin mennen körüşmege azır olğanını ayttı. Maña Rusiyege barmağa yasaq olğan vaqıtta, nasıl etip körüşecekmiz, dep soradım. O da, laqırdımıznıñ neticelerine köre, oğlum azat olunacaq, maña da Qırımğa yol açılacaq de pima etti. Men cevaplandım. «Devletiñiz ne qadar pis eken, yolbaşçıñız bile esirler ala», dedim. Yani oğlumnı menden kerekli cevap almaq içün, emir etip tutalar. «İç bir dialog qurlmaycaq», dep ayttım.
– Siz ve Refat Çubarovğa 5 yıl içinde vatanğa kelmege yasaq ettiler. Sizniñ fikiriñizce, Rusiyeniñ işğali çoqqa sürermi?
– 5 yıl desek, çoq olur. Men bellesem, daa tez qaytarılır. Şimdi elbette, qaç ay, qaç yıl sürecegini bir kimse aytıp olamaz, amma, işğal ille ki biter ve Qırım Ukraina terkibine qaytır. Amma, endi er şey bam-başqa olacaq. Ve vatanımızğa qanun boyunca qaytırmız ve Ukraina vatandaşları ve topraqlarına aqsızlıq yapqanlar mesülietke çekilecekler.


text:
Rusiye FSBsi, onıñ bildirgenine köre, içtimaiy ağdaki saifesinde «terrorizmge çağırğan» 26 yaşında Canköy sakinine qarşı cinaiy dava açtı.
«Er adam içtimaiy ağdaki saifesinde terror faaliyetine çağırğan ve terrorizmni aqlağan video levhalarını sıñırsız serbest açıq irişimde yerleştirdi», – dep bildire müessise malümatını akimiyetke yaqın «Krıminform» saytı.
Qayd etilgenine köre, Rusiye quvetçileri «elektron malümat taşıyıcıları ve esap tehnikasını» aldı.
«Sorğu vaqtında şübheli qabaatını tanıdı ve yapqanlarına peşman etti. Oña qarşı sıñırlav tedbiri olaraq ketmemezlik seneti saylandı».
Erkekni beş yılğa qadar apis cezası bekley.
Cankoyliniñ adı ve soyadı aytılmay.
Bu malümatnı tasdıqlağan diger menbalar da yoq.
Daa evel Kreml kontrolindeki Aqyarnıñ Gagarin rayon mahkemesi yerli sakinge içtimaiy ağda qaldırğan «aşalayıcı tefsirleri» içün 10 biñ ruble para cezasını berdi.
İşğal etilgen Qırımda içtimaiy ağda yazılğanlar içün ilk sefer cezalamaylar. 2018 senesi mayısnıñ 4-nde Kreml kontrolindeki Aqyarnıñ Gagarin rayon mahkemesi ekstremizmde qabaatlanğan İgor Movenkonı 2 yılğa üküm etti. Aqyarlı «VKontakte» Rusiye içtimaiy ağında «Qırım – Ukrainadır» gruppasında qaldırğan bir qaç tefsir içün qabaatlandı.
Ukraina Tış işler nazirligi, Aqyardaki Rusiye mahkemesiniñ qararına qarşı narazılıq bildirip, Movenkonıñ azat etilüvi içün küreşe, dep ayttı. İyünniñ 26-nda Aqyar şeer mahkemesi Movenkonıñ ükmüni şartlı cezağa deñiştirip, onı der-demez azat etmege qarar berdi.


text:
Qosımşa: Jaqında «Şelek tarihi-ölketanu muzeyine» säuletşi-ğalım, professor Töleubek Qaramenditegi kelip qaytqan edi. Sol kezde muzeydegi «Eñbek erleri men el ağaları» zalındağı «Auğan soğısınıñ ardagerleriniñ» fotosı tizilgen qabırğağa qarap twrıp: qazirgi künde Auğan soğısınıñ adamzat tağdırına eşqanday paydası timegen soğıs ekenin, ol Keñes odağınıñ jibergen sayasi qateliginen bolğandığın jazıp jatır. Soğıstıñ jalpı barısınan alıp qarasaq, şındığıda sol. Sondıqtan endigi jerde Auğan soğısınıñ ardagerlerin keyingi wrpaqqa maqtanışpen ügitteudiñ qajeti joq,- degen sıñayda öz oyın aytqan edi. Biraq, Auğan soğısı qanday maqsatpen bastalsa da, millondağan adamdardıñ janın jalmap, mügedekter qatarına qostı. Soğıstıñ şın beynesi aşılsa da, Auğan soğısına qatısqan ärbir jauıngerdiñ qateligi joq. Sol sebepti de osı maqalanı Auğan soğısına qatısqan ardagerlerdiñ köñiline jansebil bolsın degen maqsatpen jazıp otırmın.
Auğan soğısınıñ artqı körinisi
HH ğasırdıñ soñğı jartısındağı 2 millionnan astam adamnıñ ölimine sebepşi bolğan Auğan soğısınıñ qasireti men qayğısı da, dañqı men daqpırtı da äli künge deyin talay adamdardıñ köñilinen öşe qoyğan joq. Jıl sayın aqpan ayındağı Auğan soğısınıñ ardagerlerimen kezdesu aptalığı osınıñ däleli. Tolarsaqtan qan keşip, ölim men ömirdiñ ortasında jantalasqan ardagerler, şındığında kim üşin, ne üşin arpalısqa tüskeniniñ sayasi astarın bile bermese kerek. Elimizdiñ oñtüstik aymağın jaudan qorğaymız degen jalğan wrannıñ qwrbanı bolğanın keş sezgende bolar. Bälkim sezbegen de şığar. Hoş, ne üşin jalğan wran,- deuleri de mümkin. Sol üşin auğan soğısınıñ artqı körinisine köz jügirtelik.
Auğan eline KSRO äskeri basıp kirgenge deyin, eki el arasında teñ twrğıdağı barıs-kelistik dostıq bar bolatın. Bwğan Auğanstannıñ sol kezdegi basşısı Daud şahtıñ: Keñes odağınıñ azamattarına külip qarauımız kerek,- degen sözi jandı mısal. Tağı bir beyresmi derekterde dünie jüzilik ekinşi soğıs kezinde Auğanstan Keñes odağına zattay qol wşın bergeni de aytıladı. Öytkeni Germaniya biligi Keñes odağın bağındırsa, özderine de qauip tönerin jaqsı bilgen. Sol üşin de Keñes odağına zattay kömek atağan. Eki el arasındağı bwl dostıq tım wzaqqa jalğaspağanı belgili. Öytkeni 1977 – 1979 jıldarı Auğanstanda işki bölinuşilik otı twtandı. İşki bilik talasınan Keñes odağımen dostıq qatınas ornatuğa mwrındıq bolğan Daud şahtı KSRO qoldağan Halıqtıq demokratiyalıq partiyasınıñ ökili bilikten taydırdı. Alayda, auğan halqı bwl partiyanıñ basşılığınada tolıqtay bağına qoymadı. Öz biligin nıqtap wstap, halıq qarsılığın basu üşin, Halıqtıq demokratiyalıq partiyasınıñ basşıları Keñes odağınıñ äskeri kömegine süyenuge mäjbür boldı. Osı kezden bastap Keñes odağı auğan soğısınıñ alğaşqı biltesin jaqtı.Daud şah bilik qwrğan kezdegi ornatqan dostıq qatınastıñ astarındağı sayasi josparlarınıñ şın kespiri aşıldı. Öytkeni Keñes odağınıñ oylağanı auğan jerin özine bağındıra otırıp, Orta Aziyadan Tınıq mwhitına deyingi jerge öz biligin jürgizu bolatın. Jäne de Auğan jeri arqılı ekonomikalıq quatın nığaytudı da közdegen. Oğan sebep, Auğanstan jeri bwrınnan Jibek jolınıñ ötinde, sonımen birge batısında Iranmen, oñtüstik-şığısında Päkistanmen, şığısında Qıtaymen, oñtüstiginde Ündistanmen, (anıqtap aytqanda Päkistan, Ündistan jäne Qıtay talasındağı Djammu men Kaşmir aumağı), jäne Keñes odağınıñ qwramındağı Türkimenstan, Özbekstan qatarlı eldermen soltüstigi arqılı şekaralasatın. Äri Auğan jeri eginşilikke de mal şaruaşılığına da tiimdi. Düniejüzilik ekinşi soğıstıñ şırmauına ilikpegen auğan elinde sol kezdiñ özinde-aq narıqtıq ekonomikanıñ damuı beleñ ala bastağan. Sol üşin de jer şarındağı jan sanı köp eldermen şegaralas auğan jerin özine bağındıra otırıp, Keñes odağı älemdegi iri alpauıt elge aynaludı bastı maqsat etken. Mine, osınday jan-jaqtılı öz müddesin közdegen KSRO soğıs wşaqtarın, tankterin, brondı kölikterimen Auğanstanğa öz äskerin kirgizdi. Osılayşa Auğan soğısı bastaldı. Bwl bizdiñ Auğansoğısınıñ ardagerleri aytıp jürgendey otan jerin qorğau soğıs emes. Qayta basıp kiruşiler men basqınşılarğa qarsı soğıs. Bılayşa aytqanda Keñes odağınıñ äskerlerine qarsı şıqqan auğan halqınıñ jankeşti soğısı. Öytkeni Auğan äskeri Keñes odağına emes, Keñes odağı auğan eline basıp kirgen. Qazaqta bir söz bar: han mindeti tu alıp jauğa attanu, qwl mindeti tuğa erip jan beru,- degen. Sol kezdegi Keñes odağınıñ äskerleriniñ bäri Keñes odağınıñ toyımsız qwlqınınıñ qwrbandarı.
Qojanasırdıñ qaqpası
Auğan soğısı bastalğan kezinde-aq, Keñes odağınıñ tuı «jığılıp» jeñilispen qaytıp oralatının sol kezdegi adamdar sezgen. Talasbek Äsemqwlov qazaqtıñ beldi jazuşısı Asqar Süleymenov turalı jazğan «Kemeñgerdiñ ömirinen bir üzik sır» degen essesinde qızıqtı mısal keltiredi. Endi sol mısaldıñ özin söyleteyik. «1989 jıldıñ, wmıtpasam, qısınıñ ayağı edi. Zeynolla ağanıñ üyindemiz. Asekeñ, Töken ağa üşeui karta oynap otır.
-Soğıstıñ ayaqtalğanı üşin alıp qoyayıq,- dedi Asekeñ, ryumkelerge kon'yaktan toltıra qwyıp.
Alıp qoydıq.
- 79 jılı men aytıp edim ğoy, Qojanasırdıñ qaqpası dep,- dedi Asekeñ.
- Ia, alğaş aytqan sen ediñ ğoy,- dedi Zeynolla ağa jımiıp.» Bala Talasbek eşteñe tüsinbegenin aytqan osı şağın dialogtan keyin. Arada biraz uaqıt ötken soñ Talasbek Äsemqwlov «Qojanasırdıñ qaqpası» turalı Zeynolladan swrağan. Sonda jwmbaq tirkestiñ män-mağınasın taratıp aytıp bergen eken Zeynolla ağası.
- Ol bılay,- dedi sodan soñ betime qarapmeyirlene jımiıp alıp, Qojanasır esiginiñ aldına qorşauı joq qaqpa qoyıp qoyğan ğoy. Adamdar qaqpanı aynalıp ötse, qaqpadan kirmeysiñ be dep tayaqpen wrıp aydap şığadı eken. Qorşauıñ joq qoy, qalay kirsek te bäribir emes pe degenderge «äy, qorşaudıñ bar-joğında seniñ ne şaruañ bar. Qaqpa ne üşin qoyılğan?» dep jauap beredi eken. 1979 jılı Keñes äskeri Auğanstanğa kirgende Asqar ağañ osı mısaldı keltirgen. «biz Auğanstannan bıt-şıt bolıp jeñilip şığamız» dedi. Sonda «Qalamgerde» otırğan bireu «qalay jeñiledi ekenbiz, älemdi tentiretken Keñes odağı emespiz be?» dedi. Asekeñ sonda, «Qojanasır bäribir bizdi qaqpadan kiruge mäjbür etedi» dedi. Qojakeñniñ hikayasın sol uaqiğağa ölşeseñ, onda Asqardıñ aytıp otırğanı mınau: Auğanstan qanday älsiz el bolsa da, yağni, qorşauı joq, qaqpası ğana bar el bolsa da, Keñes odağı qwrmettep qaqpadan kirui kerek edi. Biz halıqaralıq zañdardı belinen basıp, qaqpanı aynalıp öte saldıq. Biraq, erte me-keş pe bäribir adamdıqtıñ zañımen sanasuğa mäjbür bolamız. YAğni, Auğanstan bizdi aydap şığadı da, qaqpadan kirgizedi. Asqardıñ aytqanı tura keldi, on jıldan keyin jeñilip şıqtıq.
Talasbek Äsemqwlovtıñ keltirgen mısalınan-aq biz köp närseni tüsinemiz. Düniejüzilik ekinşi soğıstı jeñispen ayaqtağan Keñes odağı, özin älemdegi teñdesi joq derjevağa balağan. Sol üşin de Auğanstandı qalpaqpen wrıp alamız dep mardımsığan. Ejelden adamdıqtıñ qasietin tüsine bermeytin orıstar, auğan jwrtın da tisinde şaynağısı keldi. Halıqaralıq zañ, adamdıq qasiet, ömir, ölim degendi ekinşi orınğa qoya twrıp, jeke bastıñ qamın joğarı qoyatın orıs wltı Asqardıñ aytqanınday «Qojanasırdıñ» aulasınan tayaqtalıp, şeginip şıqtı. Özim student kezimde, QAZWU-dıñ jurnalistikasında Hugyani Rahimulla jäne Said Samim degen eki Auğanstandıq kurstasım boldı. Birde äñgime jelisi Auğanstanda bolıp jatqan jarılıstar turalı örbidi. Sonda qattı namıstanğan Rahim: biz Germaniyanı jeñgen Keñes odağın tize büktirgen auğanbız. Bizdiñ elde bolıp jatqan jarılıstarda küni erteñ ayaqtaydı,- dedi. Bärimiz ünsiz qaldıq. Mine osı bir auğan azamatınıñ sözinen keyin men, Auğanstannan jeñilgen Keñes odağı öziniñ süyegine mäñgilik qara tañba bastırğanın tüsindim. Eger Auğanstan soğısı bolmasa, bügingi Resey täubasına kelmeste edi. Nemisterdi moyındatqan jeñistiñ buımen jüreri sözsiz edi. Biraq, bükil Keñes odağın Auğanstan sabasına tüsirdi. Jeñiste, jeñiliste mäñgilik emes ekenin körsetip berdi.
Jetilgen jetimder Taliban qozğalısınıñ negizin qaladı.
Auğan jerine alğaş attap kirgen künnen bastap Keñes odağınıñ äskerleri jeñisten jeñiske jetkeni tüsinikti jağday. Düniejüzilik ekinşi soğıstağı täjiribe, sol kezdegi dayındıq, quattı äskeri küş, osılardıñ barlığı Keñes odağınıñ asığın alşısınan tüsirdi. Al sonda Keñes odağınıñ auğan jerinen äskerin şegindiruge ne sebep boldı. Osığan toqtalayıq. Keñes odağınıñ auğan jerinen şeginuge mäjbür boluınıñ birden-bir sebebi, jergilikti auğan halqınıñ müddesi men Keñes odağınıñ müddesi qarsı keldi. Tumısınan toyımsız, qanağatsız Häm ozbır orıs biligi auğan elin, öz qwramındağı basqada respublikalar siyaqtı basqarudı közdedi. Mine osı sayasi qatelik Keñes odağınıñ jeñiluine bastadı. Nege? 1984 – 1985 jıldarı Keñestik biliktiñ tapsırmasımen Auğanstandağı jergilikti bilikke keñesşi bolğan, eks-senator, sayasatker Jandarbek Käkişev öz sözinde sayasi qateliktiñ bastı üş sebebin aytqan bolatın.
Jandarbek Käkişevtiñ aytuınşa, Keñes odağı wsınğan basqaru jüyesimen Auğanstandağı jergilikti halıqtıñ tanım-tüsinigi bir nüktede tüyispegen. Endi sol üş sebepke toqtalayıq:
Birinşi sebep: tarihi qalıptasqan tanım-tüsinikterine, salt-dästürleri men dini senimine şekteu qoyğan. Osıdan kelip halıq renişi payda bolğan.
Ekinşi sebep: Auğanstandağı är taypa, är wltta jergilikti özin-özi basqaru jüyesi ornıqqan. Bilikti, salıq jinaudı ortalıqtandıru sayasatı jergilikti taypa kösemderin bilikten de, baylıqtan da ayıratın edi. Bwl olardıñ qarsılığın tudırğan.
Üşinşi sebep: Auğanstannıñ tarihi qalıptasqan narıqtıq jüyesine josparlı ekonomikanı engizuge küş salğan. Jergilikti halıqtıñ ar-namısına tietin ister, küş körsetulerde jii bolğan. Osı üş sebepten keyin jergilikti halıq Keñes odağınıñ Auğanstanğa şınayı dostıq nietpen kelmegenin aşıq tüsingen. Osıdan barıp kommunisterge degen qarsılığı üdey tüsti. Auğan halqınıñ jappay qarsılığınıñ erekşe küş aluına batıs elderi arqılı kelgen kömekte öz paydasın tigizdi. Bügingi künderi jii aytılatın Taliban köterilisi de mine osı kezde jarıqqa şıqtı. Soğıs bolğan jerde ölimniñ boluı adam tañğalarlıq jayt emes. Bireu äkeden, bireu baladan ayırılıp añırap qaları, är sät sayın bolıp twratın qwbılıs. Tipti soğıs ajaldıñ üreyli küşin de älsiretedi. Auğanstannıñ Päkstanmen şegaralas el ekeni belgili. Eger Keñes odağı Auğanstandı tübegeyli jaulap alsa, Päkstanğada oñay timesi anıq. Bwl jağdaydı tolıq tüsingen Päkistan biligi, Auğanstanda örşigen partizandıq soğısta jetim qalğan balalardı jinap, alğaşqı äskeri jattığudan ötkizgen. Keñes odağına kegi ketken jetim balalar Päkistan jerinen ısılğan jauınger bolıp, öz topırağına oralğan. Osıdan barıp, auğan halqınıñ äskeri quatı tipti de nığaya tüsken. Bir qızığı, Päkistan jetim balalardı äsker qatarında tärbielep jatqanda, Keñes odağı da Qazaqstan jerinde, atap aytsaq Şımkent pen Tarazda jetim balalardı tärbieleu lagerlerin qwrıp ülgergen. Bwl lagerler KSRO jeñilisin moyındap, Auğanstan jerinen şığıp ketkennen keyin taratılğan. Halıqtıñ jappay partizandıq soğısqa ötui, batıs elderiniñ kömegi jäne Päkistan biligi wsınğan kömek Auğan soğısınıñ ayaqtaluına bastamalıq rol' atqarğan. Sondıqtan da Keñes odağınıñ basqaru jaqtağı sayasi qateligi 10 jılğa sozılğan KSRO – Auğanstan soğısında, Keñes odağınıñ jeñilisimen ayaqtauına sebep bolğan.
PS
1988 jılı KSRO äskerlerin Auğanstan jerinen 9 ay işinde şığarıp äketuge mindetteme aldı. 1989 jılı aqpannıñ 4 küni Keñes armiyasınıñ soñğı bölimi Kabuldan şıqtı. Al 15 aqpanda 40 – armiyanıñ qolbasşısı general leytenant B.Gromov Termez qalasında: Keñes äskerleri Auğanstan jerinen tolıqtay şıqtı, meniñ artımda birde-bir jauınger qalğan joq,- dep basşılıqqa bayandadı. Osılayşa on jılğa juıq jalğasqan soğıs negizinen ayaqtaldı. Biraq, osı soğıs otan üşin, jer üşin, el üşin emes, tek qana Keñes odağınıñ bas paydası üşin bolğan soğıs. KSRO – Auğan soğısına Qazaqstan jerinen 22269 jauınger qatısqan. Olardıñ 924 – i ot qwrsauında qalıp, erlikpen qaza tapsa, 21 adam iz-tozsız ketken. Mıñdağan jigitter, keudesinde qwrı janı bar demesek, mügedek bolıp elge oraldı. Qanşa jetim, qanşa jesir jer bauırlap küñirene jıladı. Qaraniettilikpen bastalğan soğıs qasiretpen ayaqtaldı. Batır atağı men altın ordenderi eşkimniñ jarasın jazbaytındığı anıq. Alayda, mına närseni aşıp aytu kerek, Auğan soğısına qatısqan ärbir jauıngerdiñ eşqanday kinäsi joq. Sondıqtan da bwl soğıstağı kemtar bolğandardıñ obalı men qaza bolğandardıñ qan qarızı Keñes odağınıñ moyınında.


text:
Qırımda Yuqarı mahkeme yarımadada üç insannıñ öldürüvinde qabaatlanğan 27 yaşında erkekke nisebeten qarar çıqardı.
Bu aqta Qırımnıñ rusiyeli prokuraturasınıñ matbuat hızmeti bildire.
Müessiseniñ malümatına köre, erkek Rusiye qanuniyetiniñ bir qaç maddesine köre qabaatlıdır – «hırsızlıq», «yağmacılıq», «mülkni yoq etmek ıntıluv», «akimiyet temsilcisine nisbeten kösterilgen cebir».
«Qabaatlanğan 2012-2013 seneleri Keriçniñ kvartira, ofis ve tükânlarından mülkni hırsızlığan edi. Bunıñ ile ücüm vaqtında onıñ tarafından üç insan öldürildi. Bundan da ğayrı, yaqalav vaqıtnda politsiya hadimine qarşı küç qullanğan edi», – denile beyanatta.
Qırımlığa ebediy apis cezası aqta qarar seslendirildi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Aqmescitte ekstremizmge qarşı küreş Merkezine çağırttırıldı. Bunı Qırım.Aqiqatqa Qurultaynıñ MSK reisi Zair Smedlâyev bildirdi.
«Million çeşit fikirler olmaq mümkün. Çıqsa – tam olaraq bilecemiz... Bir tek dediler ki, felânça biri şikâyet yazğan eken», – dep ayttı Smedlâyev.
Şimdilşk, Qurultaynıñ MSK reisiniñ malümatına köre, Celâlnıñ özü «E Merkezinde» buluna, Qırım.Aqiqat onnen bağlanıp olamay.
Qırım Rusiye nezaretine keçkeninen FSB yarımadada muntazam surette tintüvler keçire, jurnalist, faaller, cemaat erbapları sorğulana, qırımtatar vatandaşları yaqalana. Uquq qorçalayıcılar bunı «farqlı fikirlerge qarşı küreş» kibi köreler.
2016 senesi aprelde Rusiyeniñ nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi işğal etilgen yarımadada Meclisniñ areketini yasaq etti. Dünya cemaatı, Rus akimiyetiniñ böyle areketlerine qarşı çıqıp, qattiyen narazılıq bildirdi. Meclisniñ imayesi Rusiyeniñ Yükek mahkemesine itiraz yolladı, lâkin apellâtsiya mahkemesi de Meclisniñ yasaq etilmesine qol tuttı.
Ukraina Tışqı işler nazirligi, işğal etilgen Qırımda ukrain vatandaşlarınıñ taqip etilmesinen raatsız olğanını bildirdi ve basqılarnı toqtatmağa çağırdı.
Yanvar 16 künü Ukraina, BM Teşkilâtınıñ aliy mahkeme organına – Halqara mahkemege muracaat etti ve Rusiye tarafından terrorizmge maddiy deste berilmemesi ve ırq ayırımcılığınıñ toqtatılması aqqında halqara añlaşmalar bozulğanına şikâyet etti.


text:
Kezlevdeki şeer şurasınıñn matbuat huzmeti aytqanına köre, yerli Ülkeşınaslıq müzeyinde «Rus samovarı – çay içme ananeleri» adlı serdi açılacaq. Sergide suv qaynatmaq içün ve çay içmek içün aletleri körsetilecek.
Eksponatlarnnı Qırım etnografik müzeyi taqdim etti.
«Kollektsıya XIX asırnıñ ortasına – XX asırnıñ 80-ci senelerine aitti. O rus samovarlarnıñ Bataşev, Kapırzin, Teyle, Şemarin, Vankin, Alençikov ve Zimin, Şapoşnikov ve başqa fabiralarnıñ eñ meşur samorvarlarını taqdim ete. Çoq samovarlarnıñ şekili sevqlı ve yekânedir: bank, qade, topuz, vaza, yımırta, pelit, incır, turup şekilleri bar. Olarnıñn acimı eñ küçügü 200 gramm ve eñ blaban soyu – 20 litr qadar», - dep aytıla ilânda.
Ondan da ğayrı sergide tabaqlar, çay damlamaq içün çaynikler, qaşıqlar, tatlılıqlar da olacaq.
Eksponatlar arasında bulötka degen qaynaq suvnı suvutmağan bir savuttır.
Sergide daa şu mevzunen bağlı fotolar, çay içmekni körsetken meşur ressamlarnıñ resimleriniñ reproduktsıyaları, birinci samovarnıñ sızğısı ve XIX asırnıñ soñu – XX asırnıñ başına ait olğan çay reklaması olacaq.


text:
Älem aqparat keñistiginde bilikke qarsı narazılıq şeruler turalı aqparat köbeygeni belgili. Biıl Ispaniya, Çehiya, Aljir, Irak, Sudan Çilidi qamtığan köptegen elde ükimetke qarsı narazılıq akciyaları ötti. Al, Gonkongta jaz boyı milliondağan adamnıñ şeruge şıqqanı mälim. Bir ğana qazan ayınıñ özinde birneşe jüz mıñdağan adamnıñ qatısuımen narazılıq şeruler boldı. Biılğı jıl elimizde de bilikke narazı köñil küydiñ küşeye tüskenin bayqau qiın emes.
Nazar audararlıq bir jağday – wqsamağan memleketter, tipti alıs qwrlıqtarda bolğanına qaramastan narazılıq şeruleriniñ talaptarı men sipatı birdey. Bärinde de bileuşi elitağa degen narazılıq, köñil tolmauşılıq, jemqorlıqqa batqan ükimetterdi ayıptau sındı ortaq wrandarı bar. Al, keybir elderde zat bağasınıñ qımbattauına jäne jaña salıq şaralarına qarsı ereuilder boldı.
Aytalıq, Livanda äleumettik jelige baylanıstı jaña salıq mıñdağan adamdı köşege şığardı. Ükimet alğaşqı wsınıstan bas tartsa da ereuil jalğastı. Sebebi, bwl eldegi qayşılıqtı problema tek jaña salıq şarttarı ğana emes edi. Elektr energiyası, taza su mäselesi, sıbaylas jemqorlıq sekildi el narazılığın küşeytken mäseleler öte köp.
Ekvadorda da osığan wqsas narazılıq bolıp, ereuilşi top joldardı jauıp, Parlament ğimaratına şabuıl jasadı. Şeruşiler men policiya arasında qaqtığıstar bolğanı da aytıldı. Ükimet jaña şeşim şığardı, biraq narazılıq jalğasa berdi.
Çilidegi narazılıq qoğamdıq kölikterdegi jol jüru aqısınıñ joğarılauına baylanıstı boldı. Bwnda da ükimettiñ jaña şeşiminen keyin de narazılıq şarası jalğasa berdi.
Iraktağı auqımdı narazılıq jüristeri kezinde 160-qa juıq adam qaza taptı. El azamattarı jwmıssızdıq pen ükimettiñ därmensizdigin ayıptap köşege şıqqan bolatın. Olar Adil Abdul-Mahdinnıñ biligin jemqorlıqpen ayıptadı.
Qırküyekte Mısırda äskeri töñkeris arqılı bilik qwrğan prezident Abdel Fattah as-Sisinidi jemqorlıqpen ayıptağan narazılıqtar boldı.
Bwlardan tıs Ündistan, Australiya, Britaniya, AQŞ-tı qamtığan älemniñ 60 iri qalasında milliondağan adamnıñ qatısuımen klimat özgerisine qarsı narazılıq şaraları da boldı.
Halıqaralıq sarapşılar biılğı älem elderindegi halıqtıñ narazı köñil küyin tarihtıñ qaytalanuı retinde bağalap jatır. Älemdegi bwl ürdis ükimetterdiñ, bileuşi toptardıñ dağdarısı dese de boladı. Älem jaqsılıqqa qaray jañarudı kütip twrğanday. Ayta keteyik, talay retki älemdik özgerister men ğalamdıq dağdarıstar aldında da jappay narazılıq şaraları köbeygen. Zertteuşiler biılğı jıldı «1968 jıl qaytalanıp jatqanday» dep suretteydi. Tarihtağı osı jalda da älemde bilikke qarsılıq köp bolğan eken. Bwl jağday ükimetterge dabıl qağıp jatqanday.


text:
Rusiye Qırımnıñ işğalden boşatuvı aqqında muzakerelerge razı olacaqmı? Qırımda qırımtatar halqınıñ sürgünligi qurbanlarını nasıl añdılar? Kremlge Qırım meselesi ile video konferentsiyası nege kerek oldı? Ukraina Rusiye arheologlarını ne içün cezaladı? Qırım.Aqiqat Radiosı bu afta yarımadanıñ haber alanındaki bir qaç rezonans doğurğan meselege diqqat ayırdı.
Prezident Zelenskıynıñ birinci yılı
2019 yılda mayıs 20-sinde Volodımır Zelenskıy Ukraina prezidenti vazifesine tayinlendi. Bu yıl devamında öz çıqışlarında o defalarca qayd etti: Qırım - bu Ukrainadır. Amma Rusiye prezidenti ile Parijde "Normandiya formatı"nda körüşkende bu mesele muzakere etilmedi. Bu afta Volodımır Zelenskıy, koronavirus sebebinden toqtatılğan Rusiye ile aytışmalar yaqın vaqıtta devam etecegine ümütini bildirip, Ukraina öz topraqlarını qaytarmağa tırışacağını qoştı. Daa evel Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiyası Nazirliginde, Kyiv Qırımnıñ işğalden boşatıluvı içün ayrı meydançıqnı yaratmağa istegenini bildirdiler.
Qırım.Aqiqat ekspertler Volodımır Zelenskıynıñ Qırım yöñelişinde işine ne qıymet keskenini ve Rusiye Qırımnıñ işğalden boşatuvı aqqında muzakerelerge razı olurmı dep soradı. Daa evel Kreml bu meseleniñ muzakere etilme ihtimalını red ete edi.
Qırımda sürgünlik qurbanlarınıñ añma künü
Mayısnıñ 18-i Ukrainada qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ añma künüdir. 1944 seneniñ mayıs ayında sover reberliginiñ emri ile bütün qırımtatarlar Qırımdan bir qaç künniñ içinde SSSR uzaq bölgelerine sürgün etildi. 2015 yılda Ukraina Yuqarı Radası sürgünlikni qırımtatar halqınıñ genotsidi olaraq tanıdı, Ukraina prokuraturası ise şimdi o devirniñ vaqialarını tahqiq ete.
Rusiye nezaretindeki memurlar, o zaman yalıñız yarımadanıñ tamır halqı degil de, amma başqa millet vekilleri , hususan, yunanlar, ermeniler ve bolgarlar da horluqqa oğradı dep israr ete
Yarımadanıñ özünde ise 2014-ünci yıldan soñ mayıs 18-ini Qırımda sürgünlik künü kibi qayd eteler ve qırımtatar halqınıñ faciasına bu tarihnı doğrudan bağlamaylar. Rusiye nezaretindeki memurlar, o zaman yalıñız yarımadanıñ tamır halqı degil de, amma başqa millet vekilleri , hususan, yunanlar, ermeniler ve bolgarlar da horluqqa oğradı dep israr ete. Qırım.Aqiqat, bu yıl yarımadada qırımtatar halqınıñ sürgünliginiñ qurbanları nasıl añılğanını ve Qırimnıñ Rusiye tarafından 6 yıllıq işğali müddetinde matem tedbirleri nasıl deñişkenini bildi.
BMT-niñ Telükesizlik Şurasında "Qırım konferentsiyası"
Mayıs 21-inde Rusiye BMT-niñ Telükesizlik Şurasınıñ azaları içün resmiy olmağan konferentsiyanı teşkil etti, onıñ çerçivesinde ilhaq etilgen Qırımnıñ sakinleri ile qonuşmaq ve yarımadadaki yaşayışnıñ "kerçeklerini" bilmek imkânını ilân etti. Spiker olaraq Rusiye nezaretindeki Qırım ve Aqyar musulmanlarınıñ Diniy idaresiniñ reis müavini Esadullah Bairov, Rusiye tarafdarları olğan "Qırımnıñ ukrain cemiyeti" cemaat teşkilâtınıñ reisi Anastasiya Gridçina, "Millet" Rusiye devlet kanalınıñ sabıq reberi, Rusiye nezaretindeki Bağçasaray şeer şurasınıñ mebusı Ervin Musayev ve "Krım 24" Rusiye telekanalınıñ alıp barıcısı Aleksandr Makar çıqışta bulundı.
Konferentsiya vaqtında Frenkistan, Belgiya ve Avropa Birliginiñ elçileri Moskova areketlerini yaramay tanıp, Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutalar dep bildirdiler. Ukraina tarafı bu merasimde iştirak etmekni inkâr etti. Qırım.Aqiqat bunıñ sebebini ve Rusiyege bu format nege kerek olğanını bildi.
Qırım sebebinden yañı sanktsiyalar
Servis hatası
Oops, as you can see, this is not what we wanted to show you! This URL has been sent to our support web team to look into it immediately. Our apologies.
Onı başqa yerde tapa bilecegiñizni körmek içün qıdırıñız
Ukraina prezindenti Volodımır Zelenskıy, Rusiyeniñ Donbasstaki tecavuzı ile bağlı yañı sanktsiyalar aqqında emirni imzaladı. Cedvelge 377 hususiy şahıs ve 235 yuridik şahıs tüşti. Hususan, bu cedvelde "Ermitaj" Rusiye devlet müzeyi, Rusiye coğrafiya cemiyeti, Rusiye İlimler Akademiyasınıñ Arheologiya İnstitutı bar.Ukraina tarafı daa evel Rusiye alijmlerini ilhaq etilgen Qırımda keçken qanunsız arheologiya qazmalarında qabaatladı ve aqibetler qqında tenbiyeledi. Moskovada yañı sanktisyalarnı endi tenqit ettilıer, Qırımda ise olarğa "manasız" dediler. Amma Ukraina ükümetinde, ilhaq etilgen yarımadadaki qanunsız qazmalar aqqında ğarp yatırımcılarıhaberdar etilgenini Qırım.Aqiqatqa aytıp berdiler ve prezident zelenskıy imzalağan sıñırlayıcı tedbirer Ukrainanıñ tışında da keñleşecegine ümütlerinen paylaştılar.


text:
Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesinde iyülniñ 25-de qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden birisi Ahtem Çiygoznıñ sorğusı keçirile. Onı 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etmesi ve teşkil etmesinde qabaatlaylar. Bunı advokat Nikolay Polozov Facebookta bildirdi.
İşbu esnasta keçirilgen mahkeme oturışı çerçivesinde Çiygoz ilk sefer sorğuğa çekile.
Qırımtatar milliy areketiniñ faali Zair Smedlâyevniñ bildirgenine köre, sorğu videokonferentsiya vastasınen keçirile.
«Bağ yaramay, ses zayıf, ara-sıra toqtala», – dep yazdı o.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukrainanñ topraq bütünligine qol tutulmasına bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulğan edi. O zaman miting iştirakçılerine Rusiye tarafdarları, şu cumleden «Russkoye yedinstvo» firqasınıñ temsilcileri qol tutqan edi.
«Çiygoz davasını» Rusiye mahkemesi qapalı toplaşuvda: qırımtatar Meclisi yolbaşçısınıñ muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca, davanıñ eki iştitakçisi olğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci davası şeklinde ekige ayıraraq, «26 fevral» davası çerçivesinde baqmaqta.


text:
QMC-de Ukraina prezidentiniñ daimiy temsilcisi Anton Körineviç qayd etkeni kibi, işğal etilgen Qırımda “Çernomornaftogaz” aktivleri üzerinde nezaretniñ yoq oluvı Ukraina içün eñ büyük ğayıparıdan biri ola.
Bunı o "Ukraina 30 Bütünukraina forumı" vaqtında ayttı, dep bildire temsilcilikniñ matbuat hızmeti.
Körineviçniñ sözlerine köre, Qırımda bu müessiseniñ ğaybı "Ukrainanıñ energetik telükesizligine tesir etken".
"Muvaqqat ziyanlardan eñ büyügi "Çernomornaftogaz" devlet aktsiyalı şirket ola, onıñ quveti karbonlarnıñ işlep çıqarılmasınıñ müim segmenti edi, Qara ve Azaq deñizlerniñ şelfinde karbonlarnıñ keçiti Rusiye gazınıñ müim bir alternativası olğan edi", – dedi QMC-de prezident temsilcisi forum çerçivesindeki muzakereler vaqtında.
«Naftogaz Ukrainı» Milliy aktsioner şirketi Rusiyeni ilhaq etilgen Qırımdaki yataqlardan Ukraina gazınıñ hırsızlağanında qabaatladı.
2014 senesinde Rusiye tarafından Qırımnıñ ilhaqı esnasında Ukrainağa ait «Çernomorneftegaz» şirketiniñ burğu tertibatları, flot ve diger mal-mülkü zapt etilgen edi. Bundan soñ NAK «Naftogaz Ukrainı» bu Qırım şirketi üzerindeki kontrolini ğayıp etti. Daa soñra GAO «Çernomorneftegaz» Ukrainanıñ qıta qısmındaki ğayrıdan meydanğa ketirildi.
2016 senesi oktâbrniñ 17-sinde NAK «Naftogaz Ukrainı» ve onıñ altı şube şirketi, gruppağa ait Qırımdaki aktivlerniñ zapt etilmesi neticesinde körgen zararlarnıñ ödenmesini talap etip, Rusiyege qarşı arbitraj davasını başlattılar. «Naftagaz» davanı, Ukraina Nazirler kabineti ile Rusiye ükümeti arasındaki ytırımlarğa qol tutuv, yatırım yapuv ve yatırımlarnı qarşılıqlı qorçalav aqqında añlaşmağa muvafıq olaraq açtı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Qaçaqlarnıñ işleri boyunca BMT Yuqarı Komissarı İdaresiniñ teşebbüsi ile Kiyev şeer devlet memuriyeti tarafından Qırım, Lugansk ve Donetsk vilâyetlerinden köçip kelgenler içün maliye destek leyhası amelge keçirile.
Bunı Qırım diasporası cemaat teşkilâtında bildireler.
Teşkilâtnıñ beyanatında bir kerelik maliye yardım üç ve ziyade balanı terbiyelegen ailelerge, saqatlar olğan qorantalarğa ve balalarnı yalıñız baqqan ana-babalarğa berilecegi aqqında bildirile.
Leyha 2014 senesi dekabr 8-ne qadar sürecek.
İşbu maliye yardımnı elde etmek içün köçip kelgenler Kiyevde emek ve içtimay qoruv rayon idarelerine muracaat etmeliler.
Para töleviniñ tayin etilmesi aqqında qararnı Qaçaqlarnıñ işleri bonca BMT Yuqarı Komissarı İdaresiniñ regional temsilciligi qabul ete.
Fevqulâde vaziyetler boyunca Ukraina Devlet hızmetiniñ malümatına köre, Ukrainada Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeerinden kelgen insanlarnıñ sayısı – 19 325 insan, Donbasstan – 445 840 insannı teşkil ete