text:
«Miras» jurnalınıñ 2004 yıl fivral sanına küzätü
Yılnıñ ğinwar ayınnan başlap här şimbädä Tatarstanda çığuçı jurnallarnıñ soñğı sannarına küzätü yasıybız. Redaksiä xezmätkärläreneñ icadi plannarı, aktual'' problemalarğa qarata bulğan fikerläre belän tanıştırabız. Bu tapşıruıbızda bez “Miras” jurnalına küzätü yasarbız. Ğınwar sanı belän bez sezne tanıştırğan idek inde. Bu tapşıruıbızda jurnalnıñ fivral sanı turında jurnalnıñ baş möxärrir urınbasarı Firdäwes Zarif söylär.
«Miras» mönbäre» säxifäsendä Tatarstan Respublikası Prezidentı Mintimer Şäymiyevneñ Tatarstan Respublikası Yuğarı Sovetınıñ XIX sessiäsendä yasağan «Tatarstan — urtaq yortıbız!» digän analitik çığışı urın alğan.
«Ädäbi miras» säxifäse Nizametdin Ğälişer Näwäineñ «Färhäd häm Şirin» isemle şiğri romanın, Nur Bayannıñ «Cimerelgän dvorets yanında» digän poemasın häm Säğit İsänbaevnıñ «Ğabdulla Tuqaynıñ tormış häm icat xronikası» isemle xezmäten täqdim itä.
Watan suğışında ilen saqlap häläk bulğan kürenekle ädip Nur Bayannıñ «Cimerelgän dvores yanında» digän poemasınnan ber özek tıñlap ütik:
Mälikä Basıyr uqıy:
«Moskva yanındağı Saritsıno daçasında Yekaterina II nçe dvoresın kürü istälege.
Min küzemne alğa,
Urmannarğa
Töbädem dä atlıym yalanğa,
Häm tuqtıym da,
Zäñgär çäçäklärne
Özep-özep alam min anda.
Yal itäm min matur daçalarda,
Baqçalarda yörim, urmanda,
Aq çabaqlı tirän küldä yözäm,
Äx, küñelle yörim min anda.
Alda urman.
Çü!
Tawış kilä... tıñlıym...
Şıñşıylar...
Ul tawışlar minem babaylarnıñ
Ülem cäzasına oxşıylar.
Nik şıñşıylar alay,
Nik sıqrıylar?
Nik şat tügel alar, küñelsez...
Äy,
Çal saqallı qartlar
Tuqtağız sez,
Ni eşlisez anda bügen sez?..
Ni eşlisez? TUQTAP yal itegez,
Yal itegez şuşı urında.
Sezgä çäçäk biräm,
Çäçägemne,
Cıyıp yördem şuşı bolında.
Ax, sez moñsu, moñsu...
Yılmaymıysız...
Ni buldı soñ?
Nigä kölmisez?
Nigä sez dä irken dalalarda
Minem kebek söyenep yörmisez?
A, yuq,
Tuqtadım da şuşı daçada min,
Babaylarnı uylap qaradım,
Kürenä kebek itep xis ittem min
Şäwläläre monda alarnıñ.
Qart ağaçlı quyı bu urmanda
Tirän xislär mine kümgännär,
Kemnär monıñ şomırt çäçäklären
Yöz yıl elek taptap yörgännär?
Kemnär ikän matur taş küperlär
Salıp kitkän änä tegendä?
Kemnär monda yarsıp yılağannar,
Äyt, qart imän, sineñ töbeñdä?..
Räis Dautov häm Näzahät Nurullina «Ğäliäskär Kamalnıñ tuuına 125 yıl» säxifäsendä basılğan «Böyek isxaqiçı» isemle xezmättä oluğ ädipneñ tormış yulı häm icatı xaqında täfsille mäğlümat birälär.
«İdel buyındağı 1921—1922 nçe yıllardağı açlıq waqıtında tatar zıyalılarına, millätkä xezmät itüçelärgä tatar cämğiätläre dä yärdäm qulın suza, — dip yaza tarix fännäre doktorı, akademik Rämzi Wäliyıw «Ğäepnamä, yäisä «Tatar kontrrevolyutsiäse» digän essesında. — Ädäbiättä moña qädär bilgele bulmağan ber ğibrätle waqiğağa ğına küz salsaq ta, bez üzebezneñ mondıy xällärdän bixäbär buluıbızğa şaqqatırbız. Süz möhacirlektä ğömer itärgä mäcbür bulğan Xärbin şähärendä yäşäwçe tatarlar turında. Monı az bulsa da küzallaw öçen, arxivta saqlanıp qalğan Ğäzizov Abdulla Saqmarı tarafınnan 1922 nçe yılnıñ 27 nçe martında Riza Fäxretdinovqa yazğan xatınıñ ber öleşen kiterü dä citäder.
… Xatnıñ başı da, axırı da saqlanmağan. Arxiv papkasında möfti Riza Fäxretdinovqa kilgän, yä üze cibärgän xatlarnıñ buş konvertları ğına saqlanıp qalğan. Bu xat Möselman Diniä näzaräte xezmätkärlären xökem itü 2300 häm 2301 nçe tikşerü eşlärendä bik açıq kürenä. Anda 21 keşe xökemgä tartıla. Alar barısı da Yaponiädä, Man''çjuriädä häm Qıtayda yäşäwçe kontrrevolyutsion törkem belän bäyläneştä buluda, Sovet xaqimiätenä qarşı cimerü eşe alıp baruda ğäeplänälär». Sitata tämam. «Ğäepnamä, yäisä «Tatar kontrrevolyutsiäse» isemle bu esseda xalqıbız tarixınıñ faciğäle säxifäläre bäyän itelä.
Millätpärwär şäxes, tanılğan şağir Ämir Mäxmüdownıñ «Millätebezneñ böek saqçısı!» digän şiğerlär şälkeme «Milli şiğriät» säxifäsendä dönya kürgän. Tatar xalqına, anıñ oluğ şäxeslärenä mäxäbbät häm ixtiram belän suğarılğan älege şiğerlärneñ berniçäsen uqıp ütmäsäk, küzätü tulı bulmas kebek. Mälikä Basıyr uqıy:
Millätneñ saqçısıAfätne ciñüçe! Kitä şul is-aqıl!
Millätneñ — küz yäşe, sağışı — İsxaqi.
İdelne, Uralnı adaşqan cil ayqıy,
Bormalı yullardan qaytqanday İsxaqi.
Azatlıq — satılmıy, bäyäsez — İl xaqı!
Bäyäsen belgän kük barı tik İsxaqi.
Xalıqnıñ canıday
Yäşär ul meñ baqıy.
Millätneñ saqçısı — ülemsez İsxaqi.
25 oktäber, 2003.
Qazan.
Tatar teleTuğan telem — batır tatar tele,
Ğorurlığı ilemneñ minem.
Şağilärneñ başın kiskän faşist,
Kisälmägän telemne minem.
Yawda irlär yatıp qalsa qalğan,
Ülmäs telem minem tere qalğan.
Missioner İl''minskiylardan
Qäberenä quyğan täre qalğan.
Telkäyemne, imeş, tarttırmaqçı
Şovinist zat tegermännärdä.
Tegermändä üze tarttırılır
Minem telem qüwätlängändä.
Büläk öçen tuğan telen satqan
Çit illärdä bäğze şağirlär.
Telen satqan, dimäk, ilen satqan,
Zur büläkkä laeq — çın irlär!
Telem — ğäskär!
Yaña ürlär yawlıy,
Ğorur yañğırar çiksez Cihanda,
Tuqay kebek komandarmnarı,
Qol Ğälilär isän bulğanda!
Firdäwes Zarif: «Miras» säxnäse» säxifäsendä Ğayaz İsxaqinıñ «Oluğ Möxämmät» tarixi dramasınıñ däwamı birelgän.
Ädxät Sinuğıl-Quğanaqlı millätenä xezmätkä çiksez birelgän, aqtıq sulışına qädär tatar xalqı mänfäğätlären qayğırtqan talantlı şağir, yalqınlı publitsist ide. Arabızdan faciğäle räweştä kitkän bu olı şäxesneñ «Tel inqirazınnan saq bulıyq!» isemle fänni-populyar mäqäläsen akademik «Miras» jurnalınıñ «Fänni tänqit» säxifäsennän uqırsız.
Filologiä fännäre doktorı, professor, Tatarstan Fännär akademiäseneñ möxbir äğzası Azat Äxmädullin ğömeren fänni xezmätkä, yäş buınğa belem häm milli tärbiä birügä bağışlağan olı ğalim häm pedagog. Akademik «Miras» jurnalınıñ «Ädäbi tänqit» säxifäsendä anıñ «Bügenge tatar dramaturgiäseneñ qayber üzençälekläre» digän fänni mäqäläse dönya kürgän. «Näticä yasap şunı äytergä kiräk: ilebezdä çın demokratiä urnaştıru öçen barğan köräş şartlarında yaña mömkinleklär alğan dramaturgiä alardan faydalanırğa omtıla. Soñğı yıllardağı yözlägän p''yesalar şunı raslıy. Ämma bügenge keşe ruxın, xalqıbız ruxın säxnä ädäbiäte tulı häm yuğarı sänğät''çä qabatlanmas itep tasvirlauda hämmäsen dä eşläde dip äytergä dä älegä irtäräk. Bez şuña ireşü basqıçına menep kenä kiläbez bulsa kiräk», — digän fikergä kilä fänni mäqälä axırında ğalim.
Filologiä fännäre doktorı, professor, akademik Färit Xatipov «Tarixi janrnı üsterüçe» isemle icat portretında kürenekle ädip Nurixan Fättäx icatına ğilmi analiz yasıy.
«Miras» ensiklopediäse». Älege säxifädä filologiä fännäre doktorı, akademik Marsel'' Äxmätcanovnıñ «Apas rayonı näsel şäcäräläre ürnäkläre» digän fänni mäqäläse häm Tatarstan Jurnalistlar berlege äğzası Säğdulla Şäyxullanıñ Apas rayonı xakimiät başlığı Azat Xänifätullin eşçänlegenä bağışlanğan «İgelekle citäkçe» isemle oçerkı basılğan.
Tatarstan Respublikası Fännär akademiäse prezidentı, akademik Mansur Xäsänew «Millätebez yulbaşçısı!» digän oçerkında Tatarstan Respublikasınıñ berençe Prezidentı Mintimer Şäymiev eşçänlege xaqındağı fikerläre belän urtaqlaşa. Akademik Mansur Xäsänevneñ: «Cide millionlı tatar xalqı Mintimer Şäymievne yaña meñyıllıqqa alıp baruğa sälätle ğömummilli lider itep tanıdı. XX nçe ğasır bezneñ tarixqa bik qarşılıqlı bularaq kerep qaldı, ämma ul tatarlar öçen milli yañarış bilgese astında uzdı. Bez tatar xalqınıñ säyäsi tarixında häm ruxi tormışında ğına tügel, ä dönya sivilizatsiäsendä tirän ez qaldırğan tulı ber yañarış eşlekleläre pleyadası xaqında soqlanıp häm räxmät xisläre belän söyli alabız. Bu — Yosıf Aqçura, Sadri Mäqsudi, Ğayaz İsxaqi, Mirsäyet Soltanğäliev. Tatarstan häm Rossiä Mintimer Şäymiev yözendä isä XX nçe ğasır axırında däwlät eşleklesen häm dönya külämendäge säyäsätçene kürsättelär», — digän fikere belän kileşmi mömkin tügel. Uquçılarıbız oçerknı tulısınça «Tatarstan mämläkäte» säxifäsennän uqıy alalar.
«Miras» kitapxanäse». Bu säxifädä kürenekle ädip Adler Timerğalinnıñ «İnqiraz»ğa — yöz yıl» isemle essese, frontovik ädip Qawi Latıypnıñ «Yefäk ärem» häm yazuçı Vladimir Lavrişkonıñ «Batqaq yulda» digän xikäyäläre urın alğan.
«Miras» poçtası» säxifäse jurnal uquçılarnıñ fikerläre belän tanıştıra. Ä «Xronika, waqiğalar, faktlar» säxifäsendä isä Respublikabız häm xalqıbız tormışındağı möhim waqıyğalar bäyän itelä.
Firdäwes äfände! Menä bezneñ alda “Sabıyğa” digän balalar jurnalı yata. Bu balalar jurnalın da “Miras”jurnalı redaksiäse çığara ikän. Nindi maqsatlar belän sez balalar öçen dä jurnal çığarırğa uyladığız , häm ğomumän bu jurnal turında da söylägez äle.
«Sabıyğa» jurnalı ike däwlät telendä- tatar häm rus tellärendä çığa. Tatar balaların fikerlärgä öyrätü maqsatınnan häm törle millät balların duslaştıru maqsatınnan çığıp , bez jurnalıbızda törle macaralı äkiätlär, xikäyälär , şiğerlär bastırabız»,- dide ul.
Xörmätle tıñlawçılar! Sez xalıqara akademik “Miras” jurnalınıñ 2 sanına küzätü tıñladığız.Bezdä qunaqta “Miras” jurnalınıñ baş möxärrir urınbasarı Firdäwes Zarif buldı. Bu atnadağı çirattağı matbuğat küzätüe tapşıruın tämamlıybız.Mälikä Basıyr, Qazan


c: text/html

text:
Ufağa oçqıç soñlap bulsa da qayttı
Başqortstan qaramağındağı TU-134 oçqıçı, ğädättän tış xälgä duçar bulıp, Baku şähäre hawa alanına utırğannan soñ, bilgelängän waqıttan 13 säğätkä soñlap bulsa da, Ufağa qaytıp citte.
Ğädättän tış xäl Utair şirkäte oçqıçı belän kiçä bulğan ide. Tömän-Baqu-Ufa marşrutı belän yulğa çıqqan TU-134 oçqıçı Bakuda töşep xalıqnı alğannan soñ, Ufağa oçu öçen hawağa kütärelä. Ämma küp tä ütmi, oçqıçnıñ alğı täräzäseneñ pıyalası yarılğanlığı açıqlana. Şunnan soñ oçuçılar kire Baku hawa alanına qaytırğa qarar itä. Anda oçqıçnıñ täräzäsen almaştıralar häm comğa irtäsendä – urındağı waqıt belän 6.30 minutta oçqıç isän-imin Ufağa qaytıp citte.
“Oçqıçtağı 65 yulçı häm ekipajnıñ 7 äğzası barısı da yaxşı käyeftä”, - dip xäbär itte “Azatlıq” radiosına Ufa hawa alanı citäkçeläreneñ berse Tahir Möxämmätşin.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiä salqanu ministrı Sergey İvanov Ukrainadağı Rusiä xärbi diñgez bazası öçen arenda tüläwe arttırılmasqa tieş dip kisätte.
Ukraina Qırımdağı Aqyar bazasın faydalanğan öçen Rusiädän tüläwne arttıru mömkinlege turında beldergän ide.
İvanov "Sovetlar Berlegeneñ Qara diñgez flotın bülü kileşüe Rusiä belän Ukraina arasındağı zur kileşüneñ ber öleşe. Zur kileşüneñ ikençe öleşendä üzara çiklärne tanu turında äytelä. Şuña kürä minemçä bu kileşüne yañadan küzdän kiçerü omtılışı ülemgä tiñ" dide.
Bu Rusiäneñ däwlät qaramağındağı Gazprom şirkäteneñ Ukraina öçen tabiği gaz bäyäsen kiläse yıldan 5 märtäbä diärlek arttıru niätennän başlanğan bäxäsneñ çirattağı öleşe.
Bügen Ukraina premyer ministrı Yuriy Yexanurov Ukrainanıñ üze aşa könbatışqa qudırıluçı Rusiä tabiği gazınıñ 15 protsentın alırğa şiksez qanunı xoquqı bar dide.


text:
EXPO-2017 körmesiniñ aşılw saltanatı qaşan ötetini belgili boldı, dep xabarlay`dı Tengrinews.kz.
«Astana ÉKSPO-2017» AQ baspasöz qızmetiniñ mälimetinşe, körmeniñ aşılw saltanatı 2017 jıldıñ 9 mawsımında ötedi.
«Körmeniñ aşılw saltanatı 2017 jıldıñ 9 mawsımına josparlanğan. İs-şara körme awmağında ötkiziledi», - delingen kompanïyanıñ redakcïya joldağan sawalına bergen jawabında.
Sonday`-aq, kompanïyanıñ baspasöz qızmetindegiler saltanattı şaranıñ aşılw men jabılw keşine bïletterdiñ qanşa turatını äzirşe belgilenbegenin mälimdedi. Ay`ta ketey`ik, körme kezinde Gennadïy` Golovkïnniñ boks keşi ötwi mümkin.
Osı jıldıñ 10 mawsımınan bastap EXPO-2017 körmesiniñ bïletteri satılımğa şıqqan bolatın. Bïletterdi tickets.expo2017astana.com say`tınan satıp alwğa boladı. Say`ttağı mälimetterge qarağanda, bïlet bağası - 6 mıñ teñge, al demalıs künderi bïletterdiñ bağası 8 mıñ teñge boladı.
Eske sala ketey`ik, EXPO-2017 körmesi Astanada 2017 jıldıñ 10 mawsımı men 10 qırküy`egi aralığında ötedi.


text:
Başqortstandağı tanılğan tatar ğälime häm cämägät eşleklese Radik Sibäğätov, Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev färmanı belän, «Tatarstannıñ atqazanğan fän eşleklese» digän maqtawlı isemgä layıq bulğan ide. Ğömereneñ soñğı 35 yılın Başqortstan däwlät uniwersitetında möğallimlek xezmätenä bağışlağan millättäşebez biredä tatar tele häm ädäbiätı uqıtuçıları äzerläwdä armıy-talmıy eşläde. Tel fäneneñ iñ qatlawlı ölkälärendäge ezlänüläre häm tabışları, açışları belän Başqortstanda häm Tatarstanda ğına tügel, ä bar törki dönyasında ataqlı ğälimgä äwerelde ul.
Filoloğiä fännäre doktorı, professor Radik Sibäğätov Başqortstan tatarları mänfägätlären yaqlawğa da küp köçen saldı häm sala. Töp eşennän tış, tatar milli oyışmaları eşçänlegendä dä aqtiv qatnaşuı belän respubliktağı tatar mäsälälären çişü yünäleşendä baytaq igelekle eşlär başqardı Radik äfände. Soñğı yıllarda, Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetı räise urınbasarı wazıyfaların başqarğanda, respubliktağı tatarlar xoquqların yaqlap fänni xezmätlär yazıp qına qalmadı, ä yuğarı mönbärlärdän dä yalqınlı çığışları belän möräcägät itte ul. Ayıruça Başqortstanda tatar telenä dä däwlät tele statusın taläp itüdä üz süzen qatğıy äytte Radik ağa häm bu mäsäläne isbatlap, kire qaqqısız dälillär belän nigezläp, ğilmi tikşerenülären dä bäyän itte.
Ğomum tatar filoloğiäse fäne üseşenä zur öleş kertkän, Başqortstan tatarları mänfägätlären ezmä-ezlekle yaqlağan Radik Ğäli ulı Sibäğätovqa «Tatarstannıñ atqazanğan fän eşleklese» digän yuğarı isem birelüne respublik tatar cämägätçelege zur quanıç belän qabul itte. Älege büläkneñ bilgelären tanılğan ğälimgä Qazannan Ufağa kilep, Tatarstan Ministrlar Qäbinetınıñ bülek mödire Kim Miñnullin tapşırdı.


text:
Putin Politkovskaya üleme turında süz qattı
Rusiä başqalasınıñ Troyıkurovskiy zıyaratına meñnän artıq keşe, şimbä könne üterelgän jurnalist Anna Politkovskaya belän xuşlaşırğa kilde. Rusiädä keşe xoquqları wäkile Vladimir Lukin, Politkovskayanı kümü çarasında çığış yasap, xakimiatlärne kiñ küläm mäğlümat çaraları wäkilläreneñ iminlegen täemin itergä çaqırdı.
Politkovskaya istälegenä bağışlanğan çaralar Peterbur, Yekaterinbur häm başqa şähärlärdä dä uzdı.
Xalıqara häm xoquq yaqlaw oyışmaları Rusiä räsmilärennän bu cinayätne bar yaqtan da tikşerergä çaqırdı.


text: Baku. Kaspi buyı illäreneñ Azärbaycan başqalasındağı oçraşuwında qatnaşqan Viktor Kalyujnıy, Rusiä tışqı eşlär ministrınıñ urınbasarı häm Kaspi eşläre belän mäşğül maxsus wäkile, Mäskäw Qazağstannıñ şul diñgezdä üz xärbi flotın buldıru niyätlärenä qarşı çığa dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, şuşı problemanı näq menä xäzer kütärü ber dä urınlı tügel. Kalyujnıy Bakuda şulay uq, Kaspi diñgezeneñ statusı turında äzerlängän yaña küpyaqlı kileşüdä, şul töbäktä yaña qorallı köçlär qorunı bötenläy küz aldında totmıy dip belderde. Qazağstan tışqı eşlär ministrınıñ berençe urınbasarı Qayrat Äbüsäitov isä, yaña zamança häm citez diñgez flotı Qazağstanğa yaña yanawlarğa, berençe çiratta terrorğa qarşı köräş öçen kiräk, anı qoru Kaspi tiräsendäge illärneñ bersenä dä yanamayaçaq dip äytte. Viktor Kalyujnıy şulay uq Rusiäneñ, Kaspi töbe buylap torbaütkärgeçlär saluğa da qarşı buluwın äytte, ul Mäskäw andıy plannarnı tıyu yulın ezliäçäk, bu äylänä-tirä moxitkä zur zian kiterä ala dip belderde. Qazağstan üzendäge Aqtaw şähärennän torbaütkärgeçne turıdan-turı Bakuğa, Rusiäne çitlätep suzu plannarın tikşerä başlağan ide.


text:
CIAnıñ yäşeren törmäläre mäsäläse AQŞ-German söyläşülärendä dä tikşerelgän
Germaniäneñ yaña ğına tözelgän koalitsiä xökümäteneñ tışqı eşlär ministere Frank-Walter Steinmeierneñ Washingtonğa yasağan berençe vizitı näzberek vaqıtqa turı kilde. Bu vizit Yevropa Berlege AQŞ Üzäk Küzläv İdaräse CİA terrorçı buluda şikle şäxeslärne yäşeren tärmälärdä tota häm alar qayber töp keşe xoquqlarınnan mäxrum itelälär digän xäbärlärgä zur ähämiät birgän häm bu mäsäläne centekläp tikşerä başlağan vaqıtqa turı kilde. . Şuşı yäşeren törmälärneñ qayberläre Yevropa illärendä dip belderelä. Steinmeier dävlät sekretarı Condoleeza Rice belän oçraşqanda bu mäsäläne dä kütärep çıqqan.
"Dävlät sekretarı Rice Geman tışqı eşlär ministeren AQŞnıñ eşçänlege AQŞ qanunnarına häm konstitutsiäsenä turı kilä häm bez xalıqara yöklämälärebezne dä ütibez dip künderde. Yevropa Berlegeneñ bu turıda AQŞqa möräcäğät cibäräçägen beläbez häm dävlät sekretarı AQŞnıñ moña cavap biräçägen äytte."
Läkin, ul jurnalistlarnıñ Rice yäşeren törmälärneñ qayda bula aluın äytäçäkme digän sorauğa cavap birmägäne kebek, xätta andıy törmälärneñ bulu-bulauı xaqında da ber närsä dä äytä almıym dip belderde. Mc Cormack şuluq press-konferensiädä Riceneñ amerikan gazetasında basılıp çıqqan intervyusında ğadäti qäğidälär suğışqa qarşı terrorda totıqlarğa qaramıy digän fikeren dä quätläde.
"Terrorçılar öçen çiklär yuq. Alar nindi dä bulsa qäğdilär tanıymıylar, qanunnarnı da küzätmilär. Alarnıñ uniforması da yuq. Bez bergäläp bezneñ tormış ısulıbızğa, Germaniä häm Yevropa illärendäge ireklekkä qarşı höcüm itkän şuşı urtaq döşmanğa qarşı köräşergä tırışabız. Bez şuşı urtaq döşmanğa qarşı köräştä xezmättäşlek itäbez."
Yevropa Berlege Kileşüenä esasän, Yevropa Komissiäse, Yevropa Parlamentı yäisä ağza illärneñ öçtän ber öleşe keşe xoquqların bozğan ağza ilgä qarşı sanksiälär quyunı sorıy ala. Yevropa Parlamentında küpçelek tauış belän qabul itelgän xäldä, ağza il Yevropa berlegendä qayber xoquqların, mäsälä tauış birü xoquqın yuğalta ala. Yäşeren törmälär mäsäläse buyınça prezident Buşqa da Arzona ştatınıñ Phoenix şähärendä sorau quyıldı. Gärçä anda immigratsiä reforması tikeşerlsä dä, bu mäsälä kütärelde häm Buş üzeneñ AQŞ xökümäte totqınnarğa qanunsız möğämäläneñ kürsätelüenä yul quymıy digän belderüen qabatladı.
"AQŞ ber kemne dä cäberlämi häm dänyada keşelärneñ monı añlauı bik möhim."
Şulay da Buş administratsiäse AQŞta qulda totılğan terrorda qatnaşı buluda şiklänelgän şäxeslärdän sorau alu vaqıtında cäberlävne tıyğan qanunnıñ qabul itelüenä qarşı. Visi-prezident Çeyney CİA çığarma bulsın dip Kongressnı künderergä tırışa. Senat qanun proyektın ber nindi dä çığarmasız qabul itte. İnde Väkillär Palatasınıñ niçek qarar biräçäge bilgesez.
Färit İdelle, Praga.


text:
“Tatlı awırulı” keşelärneñ açı yazmışı
Qazannıñ Çuykova uramındağı ber bülmäle fatirında tuğız kön buyı şikär çire belän awıruçılar aç tora. Bu protest aksiäsen iğlan itep, tormışların qurqınıç astına saluın yaxşı belä alar. Diabetiklarğa aşamıyça torırğa hiç kenä dä yaramıy, insulinnı qadağaç ta aşaw mäcbüri bulırğa tieş. Awırular açlıq aksiäsendä ber-bersen alıştırıp torsa da, alarnıñ xälläre naçaraya. Kemder ike-öç kön tüzä, ä 26 yäşlek Janna isemle qıznıñ xäle berniçä säğät aç torğannan soñ da qatlawlanğan. Şikär däräcäse häm qan basımı bik yuğarı kütärelep Jannanı aşığıç yärdäm belän xastaxanägä iltkännär. Xäzer bu qıznıñ xäle äybätlängän, aşağannan soñ anıñ qanında şikär däräcäse normağa kilgän. Ämma şikärne bik tiz itep töşerü awırunıñ xälen qatlawlandırırğa mömkin. Diabetik invalidlar cämğiäte citäkçese İl'şat Garipov da açlıq aksiäsendä qatnaşıp sırxawxanägä eläkkän.
Ni öçen soñ awırular şundıy qurqınıç adımğa barğan?
“Tatarstan yäşläre” gäzite jurnalistı Näzilä Säfiullinanıñ bu turıda mäqäläse çıqtı. Bu adımğa awırular çarasızlıqtan barğan. Uzğan yılnıñ oktäber ayında invalidlarğa däwlät kürsätä torğan xezmätlärdän baş tartıp, alar urınına ay sayın birelä torğan 450 sumlıq kompensatsiäne saylaw mömkinlege birelde. Häm respublikadağı 20 meñgä yaqın invalid buşqa daru alu mömkinlegen dä üz eçenä alğan älege sotsial' xezmätlär cıyılmasınnan baş tarttı. Ä ul invalidlar arasında şikär çire belän awıruçılar ğına tügel, yaman şeş, bronxial' astma, epilepsiä häm başqa qatlawlı awırular belän integüçelär dä bar. Mondıy awırular qimmätle darulardan başqa yäşi almıy.
Şulay bulğaç alar xökümät birgän buşlay darulardan baş tartırğa tieş tügel ide. Ämma eş şunda, respublika Ministrlar Kabinetınıñ uzğan yılnıñ ğinwar ayında qabul itkän qararı buyınça awırular sotsial' xezmätlär cıyılmasınnan baş tartqan oçraqta da, alarğa yäşäw öçen kiräkle darular buşqa birelergä tieş. Çınlıqta isä bu awırularğa insulin birelmäde.
Diabet belän awıruçılar berençe 10-15eлдa ğädäti tormış belän yäşi ala. Ämma inde soñraq, bik sıyfatlı insulinnı qullanğan oçraqta da, qanda şikär däräcäse arta bara. Häm keşe tomana suqır qalırğa yäki gangrena, böyer awırularına duçar bula ala. Üzen beraz ğına yaxşı xis itkän diabetikka da insulinnı alır öçen şaqtıy küp eşlärgä kiräk. Ämma inde xäle bik naçarlanğan awıruğa insulinnı qayan tabarğa? Qayğığa töşkän diabetiklar deputatlarğa, ä alar aşa Rusiäneñ Sälämätlek saqlaw ministrı Zurabovqa da möräcäğät itkännär. Ämma wäğdäläre süzdä genä qalğaç, açulı-üpkäle invalidlar Qazanda protest aksiäse, ä annarı Qamal teatrı mäydanında miting ütkärde. Läkin awırularnıñ bu yarsulı ğämälläre dä bernindi näticä birmäde. Kiresençä, çinovniklar awırularnıñ üzlären ğäyıpläde. Üz problemaların yuğarıdağılarğa ber niçek tä añlatıp birä almıy azaplanuçı diabetiklar 4 fevral'dä açlıq iğlan itte. Ber atna buyı alar yanına ber räsmi dä kilep qaramadı. Barı tik yäkşämbedä genä awıruların xälen belergä respublikanıñ Däwlät Şurası deputatları Çıñğız Mäxmütov häm Näsimä Stolyarova häm alar belän endokrinologiä dispanserı baş tabibı Svetlana Cäñgärova kilde. Alar awırularğa insulinnı kazar öçen waqıtlıça şähär dispanserına häm 7xacTaxaHәceHә barırğa täqdim itte. Ämma köngä biş tapqır şähärneñ ikençe yağına barıp ukol kazarğa awırular riza bulmadı. Bu real' närsä tügel, dip sanıy alar.
Ä insulin belän tä'min itü öçen cawaplı federal' üzäk awırularnıñ ğazapların işetmi dä, kürmi dä. Ämma qarşılıq aksiäse barıber däwam itä.
Al'bina Zäynulla


text:
Yekaterinburgta Qamal kiçäse
Bu könnärdä Yekaterinburg şähärendä ataqlı dramaturg, tatar teatrı sänğätenä nigez saluçı kürenekle ädip Ğäliäskär Qamal tuuına 125 yıl tuluğa bağışlanğan kiçä bulıp uzdı. Ölkä muzey binasında uzdırılğan bu kiçäne Mäcit Ğafuri isemendäge tatar-başqort mädäni cämğiäte Milli Media-Xolding belän berlektä oyıştırdı. Bu oçraşuğa Qazan şähärennän Ğäliäskär Qamalnıñ tuğanınıñ onığı İskändär Qamal kilgän ide. Kiçägä kilüçelär öçen Ğäliäskär Qamalnıñ tormış yulı, icatı turında söyläwçe äsbaplar, Söfxät ağa Nadıyrovnıñ şäxsi kitapxanäsennän bik siräk oçrıy torğan qimmätle kitaplar kürgäzmäse dä quyıldı.
Soñğı waqıtta tatar milli tormışında mondıy çaralar bik sirägäyde. Şulay bulsa da, biregä xalıq bik küp bulıp cıyılğan ide. Arada olı yäştäge apa-abıylar yanında yäşlär dä, balalar da kürende. Kiçäneñ qunaqları itep ölkä duması deputatı Nail äfände Şäymärdanov häm Sverdlov ölkäse xökümäteneñ keşe xoquqların yaqlaw buyınça eş alıp baruçı xezmätkäre Tatyana Merzlyakova çaqırılğan ide.
Kiçäneñ berençe öleşendä tatar uqıtuçısı Nailä apa Moksunova Ğäliäskär Qamalnıñ tormış yulı, icatı turında söyläde. Annan soñ kilgän qunaqlar bik qızıqsınıp dramaturgnıñ tuğanı – İskändär äfändene tıñladılar. İskändär Qamal tıñlawçılarnı bik mawıqtırğıç itep ğailä istälekläre belän tanıştırdı. Ural töbägendä ğөmer itep yatuçı tatarlarnıñ kürenekle dramaturg icatına, anıñ tormış yulına bitaraf bulmawı qunaqnıñ üzen dä bik dulqınlandırdı.
Tatar mädäniäte klassikası belän tanışu muzıka ahäñnäre belän bergä ürelep bardı. Alarnı qıllı muzıka instrumentlarında Ural däwlät konservatoriäse studentı Dilizä Nadıyrova başqardı
Kiçäneñ berençe öleşenä kertelgän çaralar arasında ölkä külämendä çığarıla torğan “Saf çişmä” isemle berdänber tatar gazetasın täqdir itü dä qaralğan ide. Bu yılnıñ 25nçe martında bu aylıq gazeta çığa başlawğa ike yıl tula. Böyek Watan suğışı yıllarınnan soñ çığarıla torğan milli gazetalar arasında iñ ozın ğömerle gazeta bulıp çığa inde bu. Şuña kürä dä, gazetanıñ baş möxärrire Miñsılu xanım İjguzina üzeneñ çığışında gazeta çığarunıñ barışı, bu eştäge töp problemalarğa qağılıp ütte, biredä utırğan xökümät wäkillären dä şeltäläp alırğa onıtmadı.
300 meñgä yaqın tatar yäşägän ölkädä tatar gazetasın “Milli Media-Xolding”nı ğämälgä quyuçı tatar eşmäkärläre üz xisaplarına çığaralar. Salımnarnı cirle byudjetqa tüläp baruçı tatar xalqı öçen çığarıla torğan gazeta byudjet qaramağında bulsa, anıñ sıyfatı da yaxşırır, tirajı da kübäyer, atna sayın çığarırlıq mömkinçelek tä tabarğa bulır ide. Bügenge köndä, Miñsılu xanım äytüençä, gazetanıñ tirajı ölkä öçen bik az, nibarı 1500 danä.
Süz üzennän-üze tatar milli üseşeneñ bügenge xälenä, milli massaküläm mäğlümat çaralarınıñ, milli mäğärifneñ problemalarına küçep kitte. Cıyıluçılarnı televizion häm radio tapşırularınıñ betüe, Yekaterinburgnıñ üzendä ber genä tatar mäktäbe dä bulmawı, tatar awıllarında tuğan tel däresläreneñ küläme 1-2 säğätkä genä qaluı borçıy ide. Çığış yasawçılar bik küp buldı. Biredä utıruçı ölkä xökümäteneñ keşe xoquqların yaqlaw buyınça xezmätkärenä bik küp sorawlar birelde. Äñgämä barışında Tatyana Merzlyakovanıñ küp kenä problemalarnı berençe tapqır işetüe açıqlandı. Ul aldağı könnärdä bu eşkä aktiv quşılaçağın belderde.
Öç säğät buyına barğan kiçä bik canlı bulıp uzdı. Mäcit Ğafuri isemendäge tatar-başqort mädäni üzäge citäkçese Söfxät ağa Nadıyrov bügenge kiçä barışı belän bik qänäğät buluın äytte.
Älege oçraşu tatar milläte mänfäğätlärenä tuğrılıqlı bulıp qalğan, millät yazmışına bitaraf bulmağan keşelärebezneñ küplegen, häm, iñ möhime, alarnıñ eşlärgä häryaqlap äzer ikänlegen tağın ber tapqır rasladı.
Fäwiä Safiullina
Yekaterinburg


text:
28 noyäbrda yazuçı, şağir Adel Qutuynıñ tuuına 100 yıl tulaçaq, ä 27 fevrälda yazuçı Şärif Kamalğa 120 yäş bulır ide.
Adel Qutuy ğömerendä küp äsärlär yazsa da – povestlär, p'yesälar, xikäyälär, şiğerlär, – tatar ädäbiätın yaratuçılar anı kübesençä 1935 yılda dönya kürgän “Tapşırılmağan xatlar” poweste buyınça belälär. Bu “Tapşırılmağan xatlar” äsäre bik küp üzgä tellärgä tärcemä itelep, böten dönyada tatar ädäbiätına dan kiterde.
Noyäbr axırında Tatarstannan häm başqa tatarlar yäşägän töbäklärdän qunaqlar şağirneñ tuğan awılı Tatar Qınadıysına kiläçäklär. Bu awıl Penza ölkäseneñ Quznesk rayonında, rayon üzägennän 22 çaqrımda, Penza häm Ul'yän ölkäläreneñ näq çigendä urnaşqan. Tatar Qınadıysı şaqtıy zur awıl – monda 3000gä yaqın keşe tora.
Adel Qutuynıñ ätise Nurmoxammät Qutuyıv ğäiläse belän 1912 yılda Qınadıy awılınnan Samara ğubernasına Alekseyevski awılına küçä, a 1917 yılda dürt ğäilä Qutuyıvlar Samara şähärenä küçep urnaşalar. Adelşa Qutuyıv Samara şähärendä üzeneñ berençe şiğerlären urıs telendä yaza, ämma annan soñ 1920 yılda Qazanğa küçä häm anda tatar ädäbiätına xezmät itä başlıy.
Şağir, yazuçı, dramaturg Adel Qutuy 1942 yılda armiäğa kitä häm Böyek Watan suğışında qatnaşa. Ul suğış betkäç, 1945 yılnıñ 15 iyünendä, Pol'şada, Zgeş şähärendä, xärbi ğospitälda ülä.
Penza ölkäsendä Adel Qutuynıñ yübileyenda Mordowiänıñ Lämberä rayonı xalıq cır häm biyü ansamble “Umırzaya” da qatnaşırğa cıyına.
Mordowiäda üzendä dä tizdän zur yübiley bulaçaq. Monda 27 fevrälda yazuçıbız Şärif Kamalnıñ tuuına 120 yıl tulunı bilgeläp ütärlär.
Şärif Kamal xäzerge Ruzayıvqa şähäre belän yänäşädä urnaşqan Peşlä awılında 1884 yılda tuğan. 12 yäşennän 16 yäşenä qädär Mordowiänıñ xäzerge Romodan rayonı Läbäjä awılında mädräsädä uqığan. 1901 yılda Şärif Kamal Riğa şähärenä kitä, annan Törkiägä häm Misırğa bara. İke yıldan soñ kire Rusiäğa qayta, Uqrainada şaxtada eşli, Qaspiy diñgezendä balıq promısellarında eşli. Annan soñ Sankt-Peterburgta tatar mädräsäsendä uqıta. Monda, Rusiänıñ elekke başqalasında, 1905 yılnıñ 2nçe sentäbrendä axun Atawlla Bayazıytov oyıştırğan “Nur” isemle berençe tatar ğäzetäsı çığa başlıy. Bu ğäzetänıñ qorrektorı häm ber autorı da bulıp Şärif Kamal eşli. Ul “Nur” ğäzetında üzeneñ şiğerlären häm publitsistik mäqälälären bastıra. Ber yıldan artıq “Nur” ğäzetında eşlägännän soñ Şärif Kamal tuğan awılı Peşlägä qayta häm anda yaña açılğan dini bulmağan mäktäptä uqıta başlıy. Tuğan Peşlä awılında Şärif Kamal yazuçığa äwerelä – ul monda berençe proza äsären yaza – anıñ “Uyanu” isemle berençe xikäyäse 1909 yılda Orenburgta “Şura” jurnalında basıla. Ä inde 1910 yılda ul ğäiläse belän üze dä Orenburgqa küçep, şul jurnalda eşli başlıy.
Saranski şähärendä 2004 yılnıñ fevralendä Şärif Kamalnıñ yübileyenda mondağı muzıyka uçilişçesı şäkertläre häm uqıtuçıları oyıştırğan ber konsert bulaçaq. Bu konsertnı oyıştıruçı Adilä Ziniqowa üze dä Şärif Kamalnıñ yaqtaşı, ul da Peşlä awılında tuğan. Adilä Qazanda konserwatoriäda uqığan, annan soñ ozaq yıllar Qazaxstanda, Aqtübä qalasında muzıyka uçilişçesında eşlägän.
Ul 1997 yılda kire Mordowiäğa qayttı häm Saranskida muzıyka uçilişçesında uqıta başladı. Adilä Saranskida tatar muzıykasına, tatar woqalına tatar balaların öyrätü belän dä berniçä yıl mäşğül ide, ämma anıñ bu izge eşendä xaqimiätlärdän dä, tatar baylarınnan da yärdäm kilmägäç, qızğanıçqa qarşı, bu eş waqıtlıça tuqtatıldı.
Xäzer süz Adilä Ziniqowağa üzenä.
– Bezneñ Mordowiä cirendä tatar ädäbiätınıñ öç böyek klassiğı tuğan: Abdraxman Apsalyamov, Şärif Kamal, Hadi Taqtaş. 2004 yılda fevräl ayında Şärif Kamal tuuına 120 yıl bulaçaq. Mordowiä tatarları tizdän böyek yazuçıbıznıñ yübileyen xörmät itep bäyräm itäçäk. Minem uyımça, bäyrämne qızıqlı itep ütkärergä kiräk. Monda tatar xalıq köyläre, klassik kompozitorlar Salix Saydaşev, Färit Yarullin, Näcip Cihanov, Röstäm Yäxin muzıykası yañğırar. Şulay uq Tatarstannıñ xäzerge kompozitorları äsärläre dä başqarılır. Leontiy Petrowiç Kiryüqov isemendäge Saranski muzıyka uçilişçesı uquçıları häm uqıtuçıları äzerlägän konsert ütkäreläçäk. Minemçä, materiäl baylıqlar bezneñ tormışta – alar kitä häm kilä. Ä ruxi baylıqlar – alar mäñgelek häm qäderle. Bez tatar yäşlärendä millätebezneñ ğoref-ğädätlärenä mäxäbbätne ädäbiät, muzıyka, räsem sänğäte aşa tärbiälärgä tieş. Häm älbättä tatar telen dä yaxşı ğına öyränergä kiräk.
Irek Bikkinin, Mordowiä


text:
Human Rights Watch Rusiä armiäsendä "дeдoBщиHa" problemasına qarağan xisabın iğlan itte
Russiä armiäsendä rekrutlarnı cäberläv yäğni"dedovşina" problemması kiñ cäyelgän häm bäysez küzätüçelärneñ belderüençä, bu här yıl sayın meñärçä qorbanğa säbäp bula. Bäysez Human Rights Watch oyışması bu turıda üzeneñ yaña raportın iğlan itte. Centekläp tikşerügä , soldatlarnıñ belderülärenä nigezlängän bu xisap bügenge Russiä armiäsendäge köndälek tormınıñ qotoçqıç buluın tasvirliy. Human Rights Watch Russiä xökümätn bu problemmanı çişärgä çaqıra.Yuq isä, qorallı köçlär tulısınça ruxi töşenkelekkä bireläçäk dip kisätä.
Audio
"Rekrutlar ike yıl xezmät itä. Alar berençe yılda cäberlävneñ qorbanı bula. İkençe yılda üzläre cäberlävçegä äylänä. Bu üç alu tügärägenä äylänä. Rekrutlar berençe yıldağı cäberlävlärgä , ikençe yılda yaña rekrutlarnı şulay uq ezärlekläv mömkin bulaçaq digän perspektiva arqasında ğına çıdıylar."
Russiä armiäsenä här yıl sayın 800 meñ rekrut alına. Human Rights Watchnıñ raportında äytelgänçä, berençe 12 ayda alar elegeräk armiägä alınğannarnıñ qolı bulıp xezmät itälär, aqçaların, aşların alarğa bierergä mäcbür itelälär, Könne-tönne xucaları quşqannı eşlärgä tieşlär. Qıynalalar, mısqıllanalar , cazalandırılalar. Russiä armiäsendä azıq-tölek täminatınıñ häm ğomumän täminatnıñ naçar buluı bu sistemanı nığıta. Şulay uq rekrut häm keçe ofitserlarnıñ kvalifaktsiä däräcäseneñ tübän buluı da köç qullanunı üsterä. Yuğarı belem alırğa ömetlängän, ata-anasınıñ tieşle urında tanış-beleşe yäisä aqçası bulğannar armiägä barmau yağın qarıylar. Bu inde fäqir häm tübän belemlelär genä armiägä bara digän süz. 1989-nçe yılda tözelgän Soldat Anaları Komitetı armiädä qıyınlıqlarğa oçrağan, cäberlävlärgä çıdıy almıyça deserterlek itkän rekrutlarğa yardäm itärgä tırışa. Anıñ Mäskäv bülege başlığı Tatyana Znaçkova Radiobız xäbärçesenä , küpkenä keçe ofitserlarnıñ dedovşina problemması belän eş itä almauların iqrar itülären söyläde.
Audio
"Cäberlävlär bulğan kazarmada xezmät itkän ofitserlar belän söyläşergä turı kilä. Qayber vaqıtta alarnı qızğanasıñ da. Çönki alar bolay di- Mondıy soldatlarnı niçek kontrol itim. Alar armiädä tügel, ä törmädä bulırğa tielär. Çönki alar cinayätçe."
Soldat anaları komitetınıñ mäğlümätlärenä kürä, Russiä armiäsendä cäberlävlär arqasında här yıl sayın 4 meñ tiräsendä rekrut hälak bula. Russiä xärbiläre bu statistik mäğlümät belän kileşmilär. Alar birgän mäğlümätkä kürä, bu yılnıñ berençe yartısında 25 soldat cäberläv säbäple ülgän, 60-ı da mısqıllaularğa çıdıy almıyça üzen-üze ütergän.
Human Rights Watch Russiä xökümäten yauızlanularğa qarşı köräş strategiäsen äzerläv öçen mäxsus törkem buldırırğa, Russiäneñ baş ombusmanı Vladimer Lukingä buysınğan xärbilär öçen dä mäxsus ombusman bilgelärgä çaqıra. Znaçkovanıñ belderüenä qarağanda, qayber oçraqlarda cäberlävlär belän Russiä armiäsendä soldatlarnıñ yaman tormışı arasındağı ayırmanı bilgeläv dä qıyın.
Audio
"Älbättä, azıq-tölek häm yäşäv şartları yaxşı bulğan xärbi bazalar da bar. Läkin, qış başlanğaç, idäne boz belän qaplanğan , divarları tuñğan Gulagnı xäterlätkän qazarmalar da bar."
Russiä armiäsendä yaxşıraq şartlar buldıru öçen köräşüçelär, soldatlarına xezmät lagerındağı totqınnar kebek möğämälä kürsätkän ber genä il dä köçle häm sälätle armiäse bulır dip kötä almıy dip belderälär.
Färit İdelle, Praga.


text:
Üzäk Aziädä AİDS cäyelä
Sonğı 2 yılda Könçığış Yevropa häm Üzäk Aziädä AİDS belän çirläwçelär 40%qa arttı. 1 dikäber Dönya AİDS köne uñayınnan BMO iğlan itkän sannarğa qarağanda äytep kitkän töbäklärdä 1 million 400meñ keşe AİDS belän çirle yäki şul virusnı yoqtırğan. Rusiä, Ukraina, Baltıyq illärendä bu çir in küp taralğan. Üzäk Aziädä ışanıçlı statistika az bulsa da, AİDS tormışnıñ küp kenä tarmaqlarına täsir itä. Çir niçek küçä, tarala, anıñ qorbannarı kem?
(Audio) Bezdä alay dip äytü kileşmäsä dä min narkoman.
Belgenegezçä bu AİDSqa alıp bara. AİDS virusı censi mönäsäbät, yäki infeksiälängän qan belän küçä, übeşü, qoçaqlaşu, tabaq sawıttan virus küçmi. Almatada eçke eşlär ministırlığı süzçese Arman Zusanbay:
(Audio) Üzäk Aziädä AİDS virusı narkomanlarnıñ şuluq enäne qullanuı säbäple küçä di.
BMOnıñ AİDSqa qarşı köräşüçe bülekçäse AİDS farazlarına qarağanda Üzäk Aziädä 32meñ AİDSlı yäşi, şularnıñ 16500 Qazaxstanda, 11000 Üzbäkstan 3900 Qırğızıstan ,200 Tacikstan häm Törkmänstanda yäşi. Almaatada UNAİDS programması xezmätkäre Aleksander Kossuxin virus yoqtırğan keşelärneñ zur öleşe 30dan yäşräk di:
(Audio) Virus bigräk tä seks xezmätkärläre arasında taralğan (alarnıñ bik kübese narkomannar).
Virusnıñ censi mönäsäbät belän taraluı da artıp bara. Başqa ber fenomen isä yaña yoqtıruçılar arasında xatın qızlar sanınıñ artuı. Misal öçen Qazaxstanda 2001 yılda AİDS yoqtıruçılarnıñ 19%ın xatın qızlar täşkil itsä 2004 yılda bu san 31% citte.
Enädä utıruçı narkomannar belän seks arasında bağlanış bar. Karaganda,Pavlodar Çimkent häm Uralskidä faxişälär arasında ütkärelgän tikşeränülär alarnıñ 14% ä enädä utıruçılarnıñ 42% narkotika öçen cinese mönäsäbätkä riza buluın kürsätä.Qazaxstanda 2004.yılda terkälgän virusnı yaña yoqtıruçılarnıñ 25% añı cinese mönäsäbät yulı belän alğan.İldä az sanda kondom qullanıluı da moña işarä bulıp tora. 15 belän 24 arasındağı yäşlärneñ 58% ğına kondom qullanuın beldergän.
Awıl cirlärennän şähärgä küçü dä AİDS virusınıñ xalıq arasında taraluın arttıra.Kossuxin bu bigräktä yarlı Tacikstanda problema bulıp tora di:
(Audio) Tacikstanda ber million çaması keşe aqça qazanu öçen Rusiä häm BDBnıñ başqa illärenä kitä. Migrantlar faxişälär belän elemtä näticäsendä ciñellek belän çirne yoqtıra.Tacikstanda sifilis bigräk tä awıl cirlärendä öygä qaytqan migrant eşçelär säbäple cäyelä.
Bu yaqlarda tağı tuberkuloz häm AİDS yış qına bergä bula ala. Bu AİDS belän däwalanunı qıyınlaştırğan kebek çığımnarnı arttıra häm yış qına ülemgä alıp bara. AİDS belän çirläwçelär ğailä, yaqınnarı öçen bik zur borçıluğa säbäp bulsada anıñ iqtisadqa potensial täsire dä bik zur bulaçaq Dönya Bankınıñ küptän tügel iğlan itkän faraz-täxminnärenä qarağanda AİDS şulay cäyelergä däwam itsä 2015 nçe yılda Qazaxstan häm Qırğızıstannıñ iqtisadi üseşe 10% ä Üzbäkstannıñ 21% kimiäçäk.
Ämma äle dä xökümätlär AİDSnıñ cäyelüenä qarşı çaralar kürsä , däwalawnı arttırsa yaman näticälärne üzgärtü mömkin UNAİDSnıñ direktorı Peter Piot Brükseldä jurnalistlarğa 2004nçe yıl turında mäğlümät birgändä bolay dide:
(Audio) Arta barğan sanda illär bigräk tä könçığış Afrika, Kambojia, Tailand, Brazilyada AİDS yoqtıruçılar sanı kimede. Dönyada AİDSqa qarşı köçle köräş barsa da, min älegä könçığış Yevropa häm Üzäk Aziä öçen şuluq närsäne äytä almim.
UNAİDS xisabında Qazaxstanda çirneñ progresın aqrınaytqan däwalanu 5%tan da azıraq xästägä mömkin dip äytelgän.Epidemiä turında tämam yalğış mäğlümät tä kiñ taralğan.Dönya Bankınıñ Qırgızstanda ütkärgän fiker beleşüdä fiker soralğannarnıñ 98% çir turında işetkän. Şulay da 15 belän 29 yäş arasındağılarnıñ 50% AİDS übeşü yulı belän küçä disä 30% şuluq bülmädä utırsan da AİDS belän çirli alasın digän
Färidä Xämid


text: Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması, Yevropa Şurası häm NATOnı wäkillek itkän küzätüçelär, Ukrainada uzğan prezident saylawları Yevropa standartlarınnan yıraq ide, dip belderde. İke töp namzätneñ bersen, premyer-ministr Viktor Yanukoviçnı däwlät mäğlümat çaraları yaqladı, dielä belderüdä. Şulay uq oppozisiä eşenä tıqşınular bulğan. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasınıñ Kievtağı wäkilçelege başlığı Bruce George, prezident saylawları – 2002nçe yılda uzğan parlament saylawlarınnan da artqa kiteş buldı, dide. Üzäk Saylaw Komissiäse bügen tawışlarnıñ 94.24%tı sanaluın häm ike namzät – Yanukoviç belän könbatış yaqlı Viktor Yuşçenko arasında ayırma ber %tan da kim buluın xäbär itte. Prezident saylawlarınıñ ikençe turı noyaberneñ 21ndä ütäçäk.


text: Süz Stärletamaq şähärendäge zavod xaqında bara. Eş şunda, zavodta xezmät xaqı buyınça burıç 57 million sumğa citkän. Zavod saqlanu tarmağına qarıy. Stärlegä respublika prokurorı Aleksandr Konovalov, respublika buyınça federal inspektor Engels Qolmöxämmätov häm Eçke eşlär ministrı Rafael Divaevlar cämägätçelek belän oçraşuğa barğaç, zavodnıñ ber törkem eşçeläre xakimiät binasına bärep kergän. Konovalov alarğa älege mäsälä buyınça Rusiäneñ baş prokurorına möräcägät itärgä ışandırğan. Stärletamaq şähäre merı Spartak Äxmätov mäsäläne xäl itü öçen, kiräk bulsa, Rusiä prezidentı qarşında tezlänergä äzer buluın beldergän.


text:
Kemuzardan qarşılıq çaraları
2 nçe dekaber Ufada ike qarşılıq çarası uzdı. İkese dä ber ük urında häm ber ük waqıtta ütte. Çaranıñ bersen respublikanıñ oyışqan oppozitsiäse uzdırdı. Ul mäktäplärdä mäcbüri başqort telen uqıtu, kommunal' tüläwlär üsüe häm Rusiädä mäğärifne avtonomiäläşterügä qarşı oyıştırıldı. Çarada ike genä çığış yasaldı. Alarnıñ bersen Başqortstan tatarları milli-mädäni möxtäriäte räise urınbasarı Mäcit Xucin, ikençe çığışnı kommunistlar firqäsennän Radmir Yangirov yasadı. Alar Başqortstanda referendumğa quymıy ğına mäcbüri başqort telen uqıtu xalıq fikere belän isäpläşmäw dip belderde. Başqort telen uqıtu başqa möhim fännär uqıtu isäbenä dide. Çığış yasawçılar Rusiädä yuğarı uqu yortlarında qazna isäbenä uqıtu urınnarı qısqaruğa häm kommunal' tüläwlär üsügä, yaña toraq kodeksına qarşı da çığış yasadı.
Şul uq waqıtta Ufa xakimiäte qarşındağı Lenin mäydanında uzğan ikençe qarşılıq çarasında qatnaşuçılar Rämil Bignovnı utqa tottı. Alar üzlären Bignovtan aldanğan aqça saluçılar dip belderde häm xakimiättän aqçaların qaytarıp birüdä yärdäm taläp itte. Başqortstan televideniese älege qarşılıq çarasın ğına töşerde häm tamaşaçılarğa kürsätte.


text:
Qazanda Tatar morzaları mäclese oyıştı
Bilgele, ğadi xalıq belän idarä itär öçen härber ilgä, härber däwlätkä köçle, namuslı, üzgä keşelärne üz ixtıyarlarına buysındırırğa sälätle başçılar kiräk. Bu başçılar ilneñ häm däwlätneñ doşmannarına qarşı suğışırğa härwaqıt äzer bulırğa tieş, alarnıñ härwaqıt köçläre häm därtläre bulırğa tieş. Bu başçılar üz qaramağında bulğan ğadi xalıqnı ilneñ qanunnarına buysındıra alırğa tieş. Ämma mondıy keşelärgä burıçlar ğına tügel, bik küp östämä xoquqlar da birelgän. Bu ayırım burıçlar häm xoquqlar alarğa üzlärenä genä birelmägän, alarnıñ balalarına da küçkän. Mondıy keşelär qatlamın aristokratiä dip atıylar. Tatar däwlätlärendä dä aristokratiä bulğan. İñ yuğarı urında xan bulsa, annan soñ qaraçı, bäk, soltan, oğlan, ğurgen, tarxan häm başqalar bulğan. Alarnıñ bötenesen morza dip ataw ğädätkä kergän.
Tatar aristokratların bez xäzer dä morzalar dip atıybız.
27 mayda Qazanda Bötendönya tatar kongressı binasında Tatarstanda yäşäwçe tatar morzaları cıyılğan ide. Cıyılışnı Kärim Yauşev, Färit Urazaev häm Ayrat Teregulov alıp bardılar.
Bilgele, 1992 yılda Ufa şähärendä Tatar morzaları mäclese oyışqan ide inde. Anıñ berençe citäkçese märxum Säit murza knyaz' Yenikeev ide. Säit abıy üzeneñ «Oçerk istorii tatarsqoğo dvoryanstva» isemle kitabında tatar morzalarınıñ tarixın bik täfsilläp birgän ide. Säit abıy bu kitapnı arxivlarda 30 yıldan artıq ezlänülär näticäsendä yazdı. Qızğanıçqa qarşı, Säit morza 1997 yılda wafat buldı häm anıñ urınına TATAR MORZALARI MÄCLESE räise itep Rif morza knyaz' Aqçurin saylandı. Ä xäzerge waqıtta Ufadağı TATAR MORZALARI MÄCLESE citäkçese itep Maqsat morza Mamleev eşli. Anıñ urınbasarı Kärim morza knyaz' Yauşev şulay äytte
– Bügen, minem fikeremçä, küpmeder däräcädä tarixi kön. Älbättä, Başqortostanda Tatar morzaları mäclese 10 yıl elek oyıştırılğan ide, ämma anıñ Qazanda oyıştırıluı ul ayırım säyäsi ähämiätkä iä, çönki Qazan ul tatar däwläteneñ simvolı bulıp tora. Tatar däwläten şunduq küz aldına kiterä torğan häm näq Qazanda tatar aristokratiäsınıñ wäkilläreneñ bergä tuplanuı, cıyıluı, ber-bersen belüläre, tuplanuları – ul dönya külämendä tatar däwläte bulğan häm anıñ yañadan ayaqqa basuı ixtimal digän töşençäne küz aldına kiterä, näq Qazanda oyıştırıluı. Menä min bügen, dulqınlanıp xätta küpmeder däräcädä, qabul ittem mondağı bu oyışma tözelüen. Qazanğa, döresräge, Qazan xanlığına, minem yıraq babam, anıñ iseme bäyle, – Arça bäge bulğan, Yauş bäk. Ä menä bu urıs patşası İwan basıp alğanda Yapança bäk belän bergä suğışqannar alar. Häm şuña kürä dä menä bu Qazanda oyıştırıluı, bigräk tä menä bu meñ yıllıq aldınnan oyıştırılu, äyeme, häm menä bu Qazanda, Qazannıñ meñyellığına tatar aristokratiäsı wäkilläreneñ uqmaşuı ul yaña tös, häm äyter idem, yaña säyäsi tös tä birüe ixtimal, ägär aña barırğa teläsäk.
– Kärim morza, 1552 yılda sezneñ borınğı babağız Yauş bäk Qazan şähären yaqlağan, ä sezneñ belän yänäşädä utırğan Ayrat Teregulov häm kompozitor Renat Yenikeewnıñ urtaq borınğı babası knyaz' Yenikey üzeneñ 10 meñ keşelek Tömän ğaskäre belän urıs padişası Yawız İwan belän bergä kilep Qazannı cimergännär. Bu paradoks tügelme?
– Qazannı aluda qatnaşqanmı, yaqlağanmı, süz bara bit tatar aristokratiäsı turında, alar aña qarap qına aristokrat buludan tuqtamağannar. Şuña kürä bügen menä oyıştıra torğan, menä şul tatarnıñ zatlı näsellären berläşterä torğan oyışma, bälki, menä bu üze ayırım tarixi ähämiätkä iäder, tatar öçen tarixi ähämiätkä. Tegeläre dä, boları da, aqları da, qızılları da, yäşelläre dä, bötenese berläşä, nixayät berläşä, zaman berläşterä. Bälki kiläçäktä menä, ütkännärneñ açı xakıykaten añlap kiläçäktä şul xatalar bulmasın öçen menä bu yaña oyışma tatar morzalarınıñ tegeläre, boları bergä oyışuları bälki menä bu, şundıy yaña yunäleş birer tatarğa.
Bu Ufadağı Tatar morzaları mäclese räise urınbasarı Kärim morza knyaz' Yauşev ide.
Ämir abıy Teregulov ğomere buyı Qazanda teplotexnik bulıp eşlägän, xäzer pensiäda. Anıñ borınğı babaları xäzerge Mordoviäda urnaşqan Temnikov, tatarça Tömän şähäre yanında yäşägän tatar morzaları bulğan. 18 ğasırda Yenikeewlar, Teregulovlar, häm başqa morzalarnıñ ber öleşe Mordoviädan Başqortostanğa küçep utırğan. Ämir abıy Teregulovnıñ babaları Başqortostanda Yaña Qarğalı awılına nigez salğan. Ämir abıy, bügenge cıyılış turında berniçä süz.
– Bügenge cıyılışıbız, minemçä, bik kiräk närsä ide. Küptännän kiräk ide oyıştırırğa şundıy oyışmalarnı. Häm dä ışanam, aldağı könnärebezdä yäş buınnarğa bik küp fayda kiteräçäk bu. Allaxu birsä, menä, isän bulsınnar barsı yäşlär. Bügen oyıştırılğannan çıqqan böten täqdimnärne dä alar kürerlär dä, tıñlarlar da, eşlärlär dä şulay, Allaxu birsä dip.
Bu Ämir morza Teregulov ide.
Bu yaña oyışma BÖTENDÖNYA TATAR KONGRESSInıñ ber öleşe bulıp eşlärgä cıyına. Ufadağı TATAR MORZALARI MÄCLESEnä dä BÖTENDÖNYA TATAR KONGRESSIna kerergä täqdim itelde. Älbättä, Qazanlağı TATAR MORZALARI MÄCLESE , Ufadağı morzalar mäclese kebek ük, Rusiäneñ dvoryannar cıyılışı belän tığız elemtädä eşlärgä cıyına. Mäskäwdäge tatar morzaları isä tulısınça Rusiä dvoryannar cıyılışı belän eşlilär. Qazandağı TATAR MORZALARI MÄCLESE üzeneñ gerol'dik komissiäsen oyıştırır häm tatar morzalarınıñ şäcärälären tikşerep, morzalarğa tieşle şähadätnamälär birer. TATAR MORZALARI MÄCLESEneñ gerol'dik komissiäse tatar morzalarına, knyaz'lärenä birgän dokumentlarnı bötendönya aristokratik cämäğäte tanırmı, yuqmı, ulsı älegä bilgesez.
Xäzer süz tanılğan tarixçı Damir İsxakovqa
– Bu bügenge cıyılış, minemçä, bik ähämiätle. Tatar morzaları cämğıäte tözü turında monda Tatarstanda da söyläşü buldı. Şundıy äyber kilep çıqtı – böten tatar morzaları häm bäkläre näselläre Rossiä dvoryannar sobraniesındı registratsiä ütä almıy, çönki alarnıñ rus patşaları tarafınnan birgän dokumentları yuq. Ämma alarnıñ zatlı näsel ikännäre bilgele. Şuña kürä monda şundıyraq fiker işetelde häm ul, minemçä, ähämiätle – bu mäcles, ul tulayım Rus dvoryannar cämğıätenä kerü mäcburi tügel. Ul möstäkıyl' bulıp oyışa ala häm Tatar kongressına kerä ala, ä inde telägän şäxeslär häm oyışmalar, ägär dä alarnıñ qullarında rus dvoryannar cämğıäte birgän dokumentlar bar ikän, anda kerä alalar. Busı ber, ikençese, min şunı ähämiät dip sanıym, bu ictimaği oyışma bularaq Tatar kongressı qarşında mondıy oyışma bulsa, bezneñ öçen bik ähämiätle, çönki şul tübä östendä böten Rossiä häm xätta başqa illärdän dä zatlı tatarlarnı tuplarğa bula, şuşı oyışma tiräsendä. Min uylıym, alğa taba şundıy yul belän kitärgä kiräk, diep. Häm minem küzätülär buyınça, monda cıyılğan küpçelek äğzalar şul fikergä qolaq saldılar häm kileştelär, dip uylıym.
Bu Qazanda Tatar morzaları mäcleseneñ oyıştıru utırışı turında tarixçı Damir İsxakov söyläde.
Azatlıq radiosı öçen Qazannan İrek Bikkinin.


text:
Haaga
Haaga (niderlandça Den Haag, s-Gravenhage, [dɛnˈɦaˑx], [ˈsxraˑvə(n)ˌɦaˑɣə], Des Graven Hage - Graflar urmanı digän süz) - Tönyaq diñgez yanındağı Niderlandlar şähäre häm cämğiäte, Niderlandlar xökümäte häm parlament urnaşu urını, Könyaq Hollandiäneñ başqalası, patşalar urnaşqan urını.
Haaga şähärendä BMO Xalıqara Mäxkämäse, Xalıqara cinäyät mäxkämäse, Xalıqara arbitraj mäxkämäse urnaşqan.
Xalıq sanı buyınça Haaga Niderlandlar öçençe şähäre (Amsterdam häm Rotterdam nan soñ).
Xalıq sanı 501 725 keşe (2012). Mäydanı 98,2 km².
Haaga Randstan aglomeratsisenä kerä.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1230 yılda Hollandiä grafı Floris IV Haaga kirmänenä nigez sala, xäzer ul kirmän - Binnendorf sarayı dip yörtelä.
1248 yılda Hollandiä grafı Wilhelm II üzen Rim patşası dip iğlan itep, yaña kirmängä saldıra.
Wilhelm II ulı Floris V kirmänne tözep beterä häm ul kirmän Alparlar zalı (Ridderzaal) dip atalğan.
Haaga şähärendä zur saqlanu nığıtmaları tözeleşe tıyılğan bulğan, şuña kürä Siksän yıllıq suğışı waqıtında şähär keşesez qalğan diärlek.
1400 yıldan Haaga çın şähärgä äylänä, graflar anda baş yortların tözilär.
1581 yılda Haagada Berläşkän wiläyätlär Cömhüriäte xökümäteneñ yuğarı organı - Ğomumi ştatlar urnaşqan.
XVIII ğasırda xalıq sanı 40 meñgä citä.
1806 yılda Napoleon idäräse waqıtında Haaga şähär xoquqların ala.
1899 yılda Haagada Solıx taradarları konferentsiäse uza häm Xalıqara arbitraj mäxkämäse oyışa. AQŞ qorıç magnatı Endrü Karnegi Tınıçlıq Sarayın tözeleşkä 1,5 million dollar birä, anda Xalıqara arbitraj mäxkämäse urnaşqan.
1945 yılnıñ 3 martında Böyekbritaniä oçuçıları xata yasap Haaganıñ ber rayonın bombağa tota, 500 keşe häläk bula.
XV ğasırdan şähärneñ bilgese - läkläk bula. Şähär 8 rayonnan tora.


text:
KASE qazaqstandıq qor bïrjası qarjı narığında jeke ïnvestorlardıñ sanı artqandığın tirkep otır, dep xabarlaydı QazAqparat.
2016 jılğı qaraşa ayınıñ soñındağı mälimetter boyınşa, «Bağalı qağazdar ortalıq depozïtarïyi» akcïonerlik qoğamında jeke tulğalar atınan aşılğan 104 860 esepşot tirkelgen. Bul 2016 jıldıñ basındağı körsetkişten 3348 esepşotqa köp. KASE alañında akcïya sawdasında jeke tulğalardıñ eñ köp tartılğan kezi 2016 jıldıñ şilde ayında tirkelgen (2271). Osı ayda akcïya sawdasınıñ eñ köp brwtto-aynalımınıñ ülesi orın alğan (62%). Qaraşa ayında bïrjada akcïya sawdasına qatısqan esepşottardıñ sanı 1 562 boldı. Qaraşa ayında KASE-de akcïya sawdasınıñ jalpı brwtto-aynalımı bıltırğı jıldıñ bastapqı aylarımen salıstırğanda 323%-ğa ulğaydı jäne 5,5 mlrd teñgeni quradı», — delingen KASE-niñ resmï mälimdemesinde.
Jalpı soñğı jıldardı alatın bolsaq, jeke ïnvestorlardıñ eñ iri belsendiligi Xalıqtıq IPO bağdarlamasınıñ birinşi jäne ekinşi kezeñderinde tirkelgen. Eske salsaq, onıñ ayasında «QazTransOyl» jäne «KEGOC» kompanïyalarınıñ IPO-ları ötken bolatın. Osı qalıptasqan jeke ïnvestorlardıñ pwlı keyin «Ksell», «BAST» jäne «Aqtöbe munay jabdıqtarı zawıtı» kompanïyaları IPO-sınıñ sätti ötwine ıqpal etti.
«KASE Ïndeksiniñ 2016 jılğı oñ dïnamïkasına baylanıstı, otandıq qor narığında jeke ïnvestorlardıñ sanı arttı. Munday qarqın deval’vacïyalıq boljamdardıñ tömendewi, sonımen qatar munay jäne mıs bağalarınıñ öswi sebepterimen tüsindiriledi», — delingen xabarlamada.


text:
Zur 7lek iqtisadi krizis belän köräşergä wağdä itte
Zur 7lektäge illär Waşiñtonda kredi bazarınıñ sulış aluı öçen 5 maddädän torgan plan belän kileşte.
Älege plan, zur banklarnı häm iqtisadi qorılmalarnı saqlap qaluga häm alarnıñ törle çıganaqlardan kapital österüen garantia astına alunı maqsat quya.
Global resessia dulqınınnan soñ artqan borçılu, kürelgän törle çaralarga qaramastan, kiçä Azia, Yewropa häm AQŞ birjasında xissä qagäzläreneñ töşüenä kitergän ide.
AQŞ, Yaponia, Britania, Germania, Fransiä, İtalia häm Kanadadan torgan Zur 7lekneñ Waşiñtonda uzgan cıyınınnan qala, Xalıqara aqça fondı İMF häm Dönya bankı bu atna axırında krizis mäsäläsendä bergä cıyıla.
Zur 7lekneñ Eurozona töbägendäge illär citäkçeläre, irtägä Fransiä başqalası Parijdä bergä oçraşırga cıyına.
Kiçä uzgan Zur 7lek sammitınnan soñ AQŞ däwlät qaznası başlıgı Henry Paulson, sammitta qatnaşqan illärneñ iqtisadi krizis qarşında nindi çaralar küreläse mäsäläsendä urtaq qararga ireşülären häm iqtisadi totrıqlıqnı saqlap qalu öçen bergä xezmättäşlekne däwam itterüen äytte.
Henry Paulson, xökümätlärneñ aqça äyläneşen tämin itüläre kiyerenkelekne çişü öçen bik kiräkle häm möhim çara dip belderde.


text:
Ocalan ğömerlek törmä cäzasına xökem itelgän ide. Ul Törkiäneñ ber utrawındağı törmädä totıla.
Yewropa mäxkamäse Ocalan eşe qaralğan mäxkamä ğädel bulmağan, çönki qayber tıñlawlarda xärbi xäkim qatnaşqan, häm Ocalanğa üz advokatları belän küreşü waqıtı çiklängän dip belderde.
Törkiä xäzer Ocalannı yañadan xökem itärgä tieş, ämma bu mäcbüri tügel.
Törkiä Ocalan citäklägän Kördstan Eşçelär Partiäse tarafınnan ilneñ könyaq-könçığışında möstäqil körd däwläte tözü öçen alıp barılğan 16 yıllıq höcümnär näticäsendä 30 meñläp keşe ülde dip monıñ öçen Ocalannı ğäyepli.
1999-nçı yılda mäxkamä Ocalanğa ülem cäzası bilgeläde. Ocalan bu xökem qararın ğämäldän çığarunı sorap möräcäğät itkännän soñ, häm 2002-nçe yılnıñ üktäbrendä Törkiädä ülem cäzası beterelgännän soñ aña ğömerlek törmä cäzası bilgelände. Ämma Ocalan xäzer dä üzenä qarata tieşle möğämälä kürsätelmäwgä zarlana.


text:
«Bällür qäläm» bäygesendäge oçraşular
Tatarstanda «Bällür qäläm» - cidençe jurnalistlar bäygese uzdı. Bu xaqta «Azatlıq» radiosı tıñlawçılarına Tatarstan jurnalistları tulı mäğlümat citkerde inde.
Östäp şunı ğına äytergä kiräk, älege bäygedä bıyıl 13 nominatsiä iğlan itelgän ide. Şularnıñ bersendä — yäşlär öçen nominatsiädä qatnaşuçılar arasında Udmurtiädä çığıp kilüçe «Yañarış» tatar gazetasında berençe mäqälälären bastırğan, bügen Qazan däwlät universitetı jurnalistika fakul'tetınıñ öçençe kurs studentkası Rämzilä Xörmätova ciñüçelär isemlegendä. Rämzilä üzeneñ «Bällür qäläm» bäygesendä ciñü yawlawı belän bik şat, bu xaqta ul bolay dide;
—audio—
Rämzilä Xörmätova isemen Tatarstanda çığıp kilüçe basmalarda kürergä mömkin, şul uq waqıtta Rämzilä «Yaña ğasır» televideniese belän dä xezmättäşlek itä başlağan, radiojurnalistikada da üzen sınap qararğa niäte bar.
Törle seminar, tügäräk östäl söyläşülärennän tış ta bügen tatar jurnalistları aldında torğan problemalar xaqında ayırım oçraşularda da küp fiker alışınıldı. Ul'yan ölkäse tatarlarınıñ «Ömet» gazetası citäkçese İsxaq Xälim üzläreneñ alay zur problemaları bulmawın, kollektiv stabil', näticäle eşli dip basım yasadı.
Samarada 15 yılğa yaqın çığıp kilüçe «Berdämlek» gazetasınıñ baş möxärrire Räfqät Ähliullin atnalıq gazetanı millättäşlärebezneñ yaratıp qabul itüläreneñ dälile bularaq, uquçılarnıñ xatları dip sanıy. Kön sayın redaksiä poçtasında unğa yaqın xat buluı, älbättä, söyeneçle küreneş, dip basım yasap, möxärrir bolay dide
—audio—
Bigräk tä uquçılarnı qızıqsındırğan temalar basılıp çıqqaç, xatlar sanı arta dip däwam itte Räfqät ağa. Monda berençe yıllardan uq daimi çığıp kilüçe säxifälärneñ dä küñellärdä qızıqsındıru uyatuı zur.
Başta gazetanı uquçılar üz waqıtında tatar telendä belem alğan millättäşlärebez bulsa, ämmä yıldan yılğa tirajnıñ saqlanıp qaluı yäşlärneñ dä tuğan telendä basmalar belän qızıqsınuınıñ dälile, di Räfqät ağa. Yazılu bäyäse dä arzan tügel, ämmä şuña da qaramastan tiraj saqlandı. Monda tağın şuşı uq gazeta uquçılarnıñ zäwığına basmanıñ eçtälege turı kilüennän dip sanıy möxärrir.
Redaksiägä ölkä tarafınnan kiräkle summanıñ bik az küläme genä byudjettan birelüen, gazetanı atna sayın näşer itü öçen üzläre yulların tabuın citkerde äñgämädäşem.
—audio—
Mäskäwdän yıraq bulmağan Tübän Novgorod ölkäsendä dä millättäşlärebez küp yäşi. Anda Qızıl Oktäber rayonında 17 awılda tatarlar tuplanğan. Bu rayonda ütkän ğasırnıñ utızınçı yıllarında uq tatar basması bulğan. Ämmä 60nçı yıllarda ul näşer itelmi başlağan. İnde 90nçı yıllarda bu töbäktäge tatarlar da üz basmasın kire qaytaru xästären kürälär. Bu rayon administratsiäse başlığı itep tatar millätennän bulğan keşe bilgelängäç mömkin buldı, dip urtaqlaştı bügen rus häm tatar tellärendä çığıp kilüçe rayon gazetasınıñ baş möxärrire Qamil Fätxullin. Gazeta atnasına öç tapqır 12 bittä dönya kürä, alarnıñ ikese rus telendä bulsa, comğa könne ul tik tatar telendäge basma bulıp millättäşlärebezne söendärä. Urıslar üzägendä tatarlıqnı saqlap qalu ciñel tügel, di Qamil Ramil ulı.
—audio—
Başqa töbäklärdäge basmalar belän çağıştırğanda gazetanıñ finans mömkinlege uñay xäl itelä. Qamil Fätxullinnıñ üzen tıñlıyq äle.
—audio—
Şul uq waqıtta törle konkurslar iğlan itep, ciñüçelärgä dä büläkläw öçen aqça tabalar. Tağın rayonda yäşäwçelärneñ bik zur xıyalı da bar. Tatar telendä jurnal näşer itü.
—audio—
Sez Ul'yan, Samara, Tübän Novgorod töbäklärendä näşer itelüçe basmalar xaqında İsxax Xalim, Räfqat Ähliullin, Qamil Fätxullin belän yazmalar tıñladığız.
Alarnı Xämidä Ğayfullina äzerläde.


text:
Röstäm Latıypov häm Johann Sebastian Bach
Radio tıñlawçılarda “niçek inde böyek Bach belän tatar kompozitorı Mäsğüt Latıypov yänäşä quyıla?”,- digän soraw tuar. Bu sorawğa cawapnı Qazan däwlät konservatoriäseneñ fortepiano bülege professorı, jüri äğzası Älfiä Burnaşeva menä niçek cawap birde:
Audio
Bu keçkenä konkurs Tatarstannıñ konsertlı muzıkal tormışında ence börtege bulıp tora”,- dide Älfiä Burnaşeva -. Dimäk, bu konkursnı uzdıruda matdi yärdäm kürsätüçe, kürenekle kompozitor, dirijer, cämäğät eşleklese Mäsğüt Latıypovnıñ ulı - sänğätne yaqlawçı bay keşe, metsenat, Röstäm Latıypov. Ul üze turında söylärgä yaratmıy, bik tıynaq keşe. Häm anıñ tağın tatarlarğa bik tä faydalı yärdäme bar - ul 1994 yılda Qazanda Muzıkal nota näşriätı buldırğan. Häm anıñ tormış iptäşe Razia xanım Yenikeeva Qazan konservatoriäsendä fortepiano klassında dotsent bulıp 25 yıl uqıtqannan soñ näşriät eşläre belän şöğellänä başlıy. Küp kenä tatar kompozitorlarınıñ häm muzıkal citäkçelärneñ balalar öçen yazğan köylärennän cıyıntıq tözep berniçä kitap çığarğan. Şul kitaplar arasında “Tatar xalqınıñ 100 cırı”, “Näwrüz kilä”, - digän kitaplar da bar. “Min üzebezneñ milli äsärlärdän tözelgän cıyıntıqlar çığarırğa tırışam. Çönki balalarnı yäştän ük milli muzıka yärdämendä tärbiäläw bik zarur ”,-dide ul. Tizdän tağın ber cıyıntığı dönya kürergä tora, ansı “130 tatar xalıq köye”,- dip atalaçaq. Ul bu kitaplarnı Qazannıñ 1000 yıllığına kilgän qunaqlarğa taratırğa cıyına.
Röstäm Latıypov isemendäge häm anıñ xisabına ütkärelgän konkurs bıyıl inde 8nçe tapqır oyıştırılğan.
Mälikä Basıyr


text:
Ölkännär köne Semberdä dä kiñ bilgelänep ütte…
“Milli qul'turalarnı torğızu häm üsterü üzäge” digän uçrejdenie muqşı, çuaş, tatar avtonomiäläre citäkçelege belän berlektä qayber veterannarnı çaqırıp sıyladı. Ä menä şäxsi aşxanä xucabikäse Asiä Möleqova üz xisabına 100 çaması äbi-babaynı sıyladı. Xäyer, kiçäneñ töp mäğnäse sıylanu tügel ide. Asiä xanım, nigezdä, yal könnärendä din däresen üzläşterüçe sabaqtaşların çaqırğan. Başta suğışlarda häläk bulğan millättäşlärebez ruxına yäsin çıqtılar, annan soñ Qor'ännän sürälär uqıdılar. Aşaw-eçü mönäcätlär, cırlar belän çiratlaşıp bardı.Kiçädä qatnaşqan milli xäräkät aktivistları citdi temalar da kütärdelär. “İstinnıye patriotı Rossii” digän firqä wäkile İldus Sibğatullin alda torğan saylawlar turında süz tottı. Milli häm dini partiälärne tıyu arqasında elekke İslam firqäse yaña isem astında terkälergä mäcbür buldı, ämma anıñ qiblası şul uq qaldı, rus bulmağan xalıqlarnıñ mänfäğätlären yaqlaw.
“Bolğarğa qaytu” oyışması räise Şäwkät Bogdanov bolğar babalarıbıznıñ kul'turasın, tarixın öyränergä, şul böek qul'tura häm şanlı tarix belän ğorurlanırğa öndäde.Mäğärif veteranı Venera Waxitova balalarğa ana söte belän dinebezne iñderüneñ möhimlege assızıqladı. Ul şulay uq Qazandağı “Möxämmädiä” mädräsendä çittän torıp uqu tä'sirläre belän büleşte.
Şulay itep, ölkännärne sıylaw tabını dini, mädäni, xätta säyäsi çara da bulıp çıqtı. Kiçädä qatnaşuçılarğa isä mondıy programma ayıruça oşadı, barısı da bik zur qanäğätlek belän sawbullaştılar.“Tuğan tel” oyışmasınıñ täpiläp kitüenä zur yärdäm kürsätkän milli xäräkät aktivistı, suğış veteranı 82 yäşlek İskändär ağa Ğizzätullin ike urınğa çaqırılsa da, awıruı arqasında bersenä dä bara almadı. “Tuğan tel” aktivistları anı öenä barıp täbriklädelär.Ayrat Gayfulla


text: Bagdad. Ğiraqta yañadan şartlawlar häm höcümnär bulğan. Bagdadnıñ könbatışında 7 şiğıy üterelgän. Başqalanıñ könçığışında şartlawda ber keşe hälak bulğan. Bu xällär, transportnıñ yöreşenä kertelgän çikläw beterelgäç kübäygän. Baaqubada politsia xezmätkärlärenä qaçıp torıp höcüm itkännär. Ğıraq parlamentı spikerı Mäxmüt Mäşxädäni ildän amerikan ğäskärlären çığarunı taläp itte. Ul alarnı räximsezlektä ğäyepläde. Bagdadta ütkän, milli kileşügä bağışlanğan konferensiädä çığış yasap ul, Ğiraq çit il kiñäşlärenä moxtac tügel dip belderde.


text:
Törkiä: Erdoğan kierenkelekne beterü öçen waqıtınnan alda saylawlarğa äzer
Törkiyä Premier Ministrı Tayyip Erdoğan, dönyäwi däwlät yaqlı oppozitsä belän bulğan qarşılıqların çişär - öçen waqıtınnañ alda parlament saylawların ütkärergä täqdim itte. Şul uq waqıtta, anıñ xökümäte, Prezidentnı turıdan turı xalıq tarafınnañ saylaw kebek üzgäreşlär taqdem itäçäklären belderde.
Bu qarar, kiläse Prezidentneñ kem bulası turındağı nizaqnı çişüdä iñ xäyerle adım itep kürelgän, parlemantnı taratıp yaña saylawlar buldırunı sorağan oppozitsiäneñ täqdime belän dä turı kiläçäk.
Prezident saylawlarındağı kiyerenkelekkä säbäb, AK partineñ prezidentlikkä namzät itep Abdullah Gülne belgeläwennäñ soñ, oppozitsiäneñ Gülne däwlätneñ dönyäwi sitämenä ziyan kiteräçägen belderep bu qararnı kire qağuı belän bäyle ide.
Törkiä Premierı waqıtınnañ alda saylaw qararı belän bergä prezidentnı Parlement tarafınnañ tügel, ä xalıq tarafınnañ saylanu mömkinçelege tudıru öçen konstitutsion üzgäreşlärne täqdim itäçägen belderde.
Kiçä iğlan itelgän Konstitutsion mäxkämä qararına basım yasap, Edoğan,
“Parlamenttağı demokratik sistem körçekkä terälde, bu körçektäñ çığu häm azçılıqnıñ küpçelek östendäge xaqimiäten alıp taşlar öçen berdän ber çara xalıqqa möracağat itü. Möstäkillek ber şartsız millätneke ikän, alaysa bez süzne millätkä biräbez. Millät prezidentın üze saylasın, niçek? İke turlı saylaw sistemı belän.”
Gülneñ parlement tarafınnañ saylanu mömkinçelege bik äz bulsa da, Prezident saylawlarında AK Partinen yañadañ üz namzäteneñ ciñäçägendä şik yuq.
AK partia qulındağı parlamentnıñ prezidentnı sayliy almawın täqrärlägän Oppozitsiä, waqıtından alda saylawlarğa baru qararın xupliy.
Oppozitsiädäge töp partiä, Cumxiriätçe Xalıq Partiäseneñ citäkçese Deniz Baykal sişämbe könne matbuğat çaralarına bolay beldergän ide.
“Waqıtınnañ alda saylawlar qotılğısız xäl, bu konstitutsiä taläbe. Prezidentnı sayliy almağan parliment saylawlarğa kitärgä mäcbür. Xäzerge waqıtta Törkiä parlemet xäl itä alaçaq berdän ber eş barı tik waqıtnı belgeläw mäsäläse. Bu turıda baçqa fikerlär bula almi.”
Törkiäneñ konstitutsion mäxkämäse kiçä, ber atna elek bulğan berençe tur saylawlarnı citärlek millät wäkellärenneñ qatnaşmawın raslap köçennäñ çığardı.
Xökümät, Pänceşämbe könne Gül öçen tawış berünen däwam itäçägen, ägär bu yulı da näticäse bulmasa, xalıq saylawlarına baru ixtimalineñ tağı ber qat artaçağın belderde.
Prezident saylawlarındağı nizaqnı qızdırğan tağın ber mäsälä isä, Erdoğan xaqimiäte belän dönyawi däwlät sistemineñ saqçısı kürgän armia arasındağı kiyerenkelek.
Üzen dönyäwi däwlät sisteminıñ sasağında dip sanağan armiä, Comğa könne yasağan belderüendä, monnañ alda armianıñ säyäse mäsälälärgä qatnaşuın onıtmasqa çaqırıp, üzläreneñ bu mäsälägä qatışa alaçağın kisätkän ide.
Armiä soñgı 50 yılda 4 xaqimiätne köçennäñ çığargan ide. İñ songısı 1997 yılda Gül ägzä bulğan xökümät ide.
Yewropa Berlege ütkän atna, Armiäneñ xäzerge kiyerenkelekkä qatnaşuınıñ ziyan kiteräçäge turında kisätkän ide.
Gül belän Erdoğan Törkiäne Yewropa berlegenä kertergä keräkle şartlar buldıru öçen bik möhim reformalar başqardı.
M.K.


text:
Valentina Matvienko tuğan könenä Qazan küreneşen aldı
Respublika häm başqala citäkçelegeneñ küpçelege bu könnärdä törle säfärlärdä. Tatarstannıñ prezidentı Mintimer Şäymiev häm Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin yal itsä, respublika xökümäteneñ citäkçese Röstäm Miñnexanov häm Qazan xakimiäte citäkçese Kamil İsxaqov eş säfärlärendä yörilär. Röstäm Miñnexanovnıñ ğomumän bu arada eş tärtibe bik tığız. Sişämbe könne ul respublikanıñ transport häm yul xucalığı ministrı Vladimir Şvetsov belän bergä Mäskäwdä ütkän Rusiäneñ yul xucalığı eşçänlegenä bağışlanğan konferensiädä qatnaştılar. Çärşämbe könne ul Yäşel Üzän rayonında bulıp, rayonnıñ xakimiät başlığı bulıp küptän tügel genä eşli başlağan Gennadiy Emelyanovnıñ eşçänlege belän tanıştı. Ä 8 aprel’dä premyer-ministr Kaliningrad ölkäsenä ike könlek räsmi vizitın başlıy.
Kamil İsxaqov isä bu könnärdä Sankt-Peterburg şähärendä. Anıñ citäkçelegendäge delegatsiä tönyaq başqalağa da Qazannıñ yubileyın ütkärü buyınça täcribä cıyarğa kitte. Belüegezçä, bıltır Piternıñ 300 yıllığın bik tantanalı räweştä bäyräm ittelär. Ber ük waqıtta Kamil İsxaqov şähärneñ başlığı Valentina Matvienkonı tuğan köne belän qotlıy alaçaq. 7 aprel’dä Valentina xanımnıñ tuğan köne. İsxaqov üzeneñ kollegasına büläkkä Qazan turında istälek – başqalabıznıñ osta qulları tarafınnan törle töstäge kün kisäklärennän eşlängän Qazan küreneşen alıp kitkän. Ä räsmi eşlärne tämamlağaç Kamil äfände Qazannıñ Rubin futbol komandasınıñ uyının qaradı. Çärşämbe könne rubinçılar Sankt-Peterbirgnıñ Zenit komandası belän oçraştı. Şulay itep, Qazan şähäre xakimiäte başlığı Piterda beryulı berniçä bik möhim eşne başqarıp qayttı. Läkin ul qunaqta yörgän arada, başqala, döresräge, Qazandağı sanitar-ekologik xäl tänqitkä duçar buldı, Qazan Tatarstannıñ iñ äşäke şähäre, dip äytelde. Bu xaqta süz sişämbe könne respublikanıñ Ministrlar Kabinetında ütkän brifingta bardı. Anda şulay uq Ministrlar Kabinetınıñ Apparat citäkçese İldar Fättaxov respublikada sanitar-ekolog xälneñ torışın yaxşırtu öçen eşlänelgän ğämällär turında söyläde.Gölnaz İlgizär


text:
Ul kilü maqsatın soñğı çorlarda uzğan qarşılıq aqsiäläre, kierenke wäzğiät säbäpläre belän tanışu öçen dip belderde. Roğozıyn ber könlek säfärendä Başqortstan Prezidentı belän, respublik xaqimiätenä yaqın torğan milli oyışma citäkçeläre, berläşkän oppozitsiä qoordinatsiä şurası äğzaları belän oçraştı. Ufa yıparxiäse wäkillegendä buldı. Roğozıyn Başqortstanda oppozitsiä bik energiäle dip sanıy, anda milli köçlär dä buluın iskä alıp, milli qarşılıqlarnıñ bik naçar näticälärgä alıp kilü ixtimallığı bar digän uyda. Roğozıyn Başqortstan Prezidentı mäsäläsendä dä fikerlären belderep, ul Rusiä Prezidentınıñ ışanıçın alırğa tieş dip isäpli.
Dmitriy Roğozıyn Ufağa yasağan säfär näticäläre belän yaqın könnärdä Rusiä Prezidentına büleşäçägen dä ireşterde.


text:
Omar Hayyam
Parsı-ta'jik a'debiyatının' ko'rnekli wa'killerinin' biri Omar Hayyam 1048-jılı Nishapur qalasında tuwılg'an. Atası shatır tigiwshi bolg'anı ushın Hayyam degen ataq atasınan miyras bolıp qalag'an. Onın' jasag'an zamanı Orta Aziya G'aznaviyler hu'kimranlıg'ı da'wiri. Usı da'wirdin' belgili danıshpanlarının' biri Nizammulmu'lk (1017-1032) wa'zir da'rejesine jetip shıg'ısta u'lken medreseler qurıp, a'tirapına belgili adamlar jıynag'an. Omar Hayyam da jaslıg'ınan filosofiya, filologiya ha'm matematika t.b. ilimlerdi qunt penen u'yrengen. Son'ınan Nizammulmu'lktan İsfahang'a shaqırtıp observatoriyag'a basshılıq etiwdi o'tinedi. Omar Hayyam bir neshe ilimdi miyras qaldırg'an. Biraq onın' atın pu'tkil du'nyag'a tanıtqan rubayıları ekenligi bizge ma'lim.
Omar Hayyam da'wirinde sufizm ta'liymatı ken' taralg'an edi. Biraq ol real ta'biyat tendentsiyalarına su'yenedi. Ma'selen materialistlik tendentsiyalardag'ı filosofiyalardın' pikiri menen ortaqlasıp, Omar Hayyam du'nyanın' materiyanın' ma'n'giligin, bardan joq bolmag'anlıg'ın ha'm joqtan bar bolmaytug'ının ta'n aladı. Du'nyanı o'lmeytug'ın ruwxtan, ideyadan ibarat dep tu'sindiriwshi ta'liymatqa qarsı boladı.
Bul du'nyadan ketken menen du'nyag'a bir pul,
Jerden izimiz o'tken menen du'nyag'a bir pul,
Du'nya tu'rdı ha'm turadı biz bolmasaqta,
Jer astına tu'sken menen du'nyag' bir pul.
Shayırdın' pikiri boyınsha du'nya ma'n'gi bolıwı menen birge tek g'ana o'zgerip turadı, basqa-basqa tu'ske kirip turadı. Bular bolmıstın' tiykarg'ı nızamlıg'ı dep biledi. Solay etip ol erisilgen o'mirge qayıl bolıp o'mir keshiriw kerek ekenligin aytadı. Shayır du'nyadag'ı zulımlıqlardan, ten'sizlikten qattı nalıydı. Ol g'amnan, qayg'ıdan qutılıwdın' sha'rti go'zzal menen ma'y ish dep tu'sindiredi. Hayyam optimizimdi jaqlaydı. Sonın' menen birge g'am-qayg'ı jalg'ızlıq motivi jırlanadı. Ja'ne aytatug'ın na'rse ma'y (sharap) motivi parsı-ta'jik poeziyasında a'yyemgi, motivlerdin' biri. Negizinde shayır, jo'nsiz ma'y ishiw ta'repdarı emes, sharap o'z mo'lsherinde ishilgende g'ana jaqsı. Mo'lsherden zıyat ishimlik adamdı qor-zar etedi dep tu'sindiredi.
Sharap ishsen' aqıl dana menen ish,
Ya gu'l ju'zli qası qara menen ish,
Gey-geyde ish, awlaq jayda ishe ber,
Biraq, samsam shama menen ish,
Du'nyada adam tuwıladı, o'nedi , o'sedi, o'ledi, topıraqqa aylanadı. Jerde biz basıp ju'rgen topıraqta patshanın' bası, shopannın' barmag'ı aralasıp jatpag'anına kim kepil boladı. Ha'tte "ma'y quyılg'an mına gu'zede bir waqıtları sulıw qız bolg'an shıg'ar"-degen pikirge keledi.
Mınaw gu'ze mendey bolg'an yar qumar,
Su'ygeni de qara burım, xosh nigar,
Bul gu'zenin' tutqası da bir gezde,
Go'zzal moynın qushaqlag'an qol shıg'ar.
Mına gu'ze-patsha shıg'ar, xan shıg'ar,
Endi bunnan suw iship ju'r jalshılar,
Sharap quyg'an ıdıslardın' ishinde,
Sulıwlardın' erinleri bar shıg'ar.
Qullası Omar Hayyam XI a'sirde jasag'an so'z sheberi o'mirge filosofiyalıq pikir ju'rgizgen danıshpan shayır.


text:
Çallıda yäşüsmerlär arasındağı cinayätçelek mäsäläläre tikşerelde
Vitse-premyer Moratov berençe çiratta rayon häm şähärlärdäge 3 komissiäneñ - baliğ bulmağan balalar belän eşläw, administrativ häm popeçitel' komissiäläre eşçänlegennän raziasızlıq belderde. Bilgele bulğança, älege komissiälärne xakimiät häm militsiä wäkilläre citäkli. Tatarstan yustitsiä ministrı urınbasarı Qamil Bayyazitov çığışınnan kürengänçä, tözelgän komissiälär cinayätçelekne buldırmaw buyınça eşlise urında berketmä tözü belän mäşğül'lär. Näticädä, 2006Hчы yılda 2005Hчe yıl belän çağıştırğanda yäşüsmerlär cinayätläre sanı rayon-şähärlärdä 10-15%qa artqan. Tübän Qama şähärendä mäsälän xökem itelgän yäşüsmerlär sanı 50% kübäygän. Wäzğıätne uñay yaqqa üzgärtü öçen yustitsiä ministrı urınbasarı yäşüsmerlärgä qarata komendant säğäte kebek, kiçke uramda yörü waqıtın çiklärgä täqdim itte. Ä menä Tatarstan eçke eşlär ministrlığınıñ cämäğätçelek qurqınıçsızlığı militsiäse başlığı Vasiliy Sokolov fikerençä, cinayätçelekneñ här yünäleştä üsä baruı uçastok militsionerlarınıñ tieşle däräcädä eşlämäwe belän bäyle. Xäzer uçastok inspektorlarınıñ eşe ayırım kürsätkeçlär, maxsus attestatsiä belän bilgelänä ikän. Şuşı kürsätkeçlärne Çallıdağı 121 uçastok inspektorınıñ 66cы, Alabuğada 28Heң 15-ye, Aqtanışta 18 inspektornıñ 11-ye üti almağan. Respublikanıñ başqa töbäklärendä dä şundıy uq xäl. Uçastok militsionerlarınıñ küpçelege üzläre eşlägän rayonda yäşämilär, bu - alarnıñ eşen qıyınlaştıra, dip sanıy polkovnik Sokolov häm mondıy sannar kiterde. Tübän Qamada 109 uçastok inspektorınıñ 18 genä üz territoriäsendä yäşi, Mamadış rayonında 31 inspektornıñ barı berse genä eşlägän urınında tora. Qayber awıl cirlärendä militsiä punktlarınıñ bötenläy bulmawına vitse - premyer Rawil Moratov şaqtıy ğäcäplänü belderde. Uzğan yıl maxsus kürsätmä bulıp, Tatarstanda östämä 133 cämäğätçelek tärtiben saqlaw punktı açılırğa tieş bula. Misal öçen, Ägercedä 12, Aqtanışta 8 punkt açu küzdä totılğan, läkin bu eş käğäzdä genä qalğan. Eşne tözätü öçen rayon häm şähär citäkçelärenä Rawil Moratov 2 ay waqıt birde. Militsiä polkovnigı Vasiliy Sokolov äytkän tağın qayber sannarğa tuqtalam. Uzğan yıl Tatarstanda 8 uçastok militsionerı iserek kileş maşina yörtkändä GİBDD xezmätkärlärenä eläkkän häm alarnı ikençe könne eştän quğannar. Monıñ östenä 7 uçastok inspektorı xökem itelgän. 5-se wäkälätlären arttırğan, berse rişwät alğan, tağın berse totqarlanuçınıñ sälämätlegenä zıyan kitergän. Uzğan yılnıñ iyün ayında Älki rayonında şundıy waqiğa da bula: uçastok inspektorı mayor İsakov belän anıñ yärdämçese serjant Gonsov ber adämne totqarlıylar, anı urmanğa alıp kerep qayın ağaçına bäyläp quyalar häm urlawda ğäyeben tanunı taläp itälär.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Uzğan atnada törmädä totıq alu waqıtında üterelgän deputat Tınıçbek Akmatbayevnıñ ülemen tikşerü öçen komissiä tözelde. Deputat törmägä totqınnarnıñ naçar şartlarğa şikäyätlären tikşerergä kilgän ide. Bügen parlament qarşında inde 4nçe kön uram cıyını bardı. Anda qatnaşuçılar Akmatbayevnıñ üleme öçen premyer-ministr Feliks Kulov cawaplı, dip sanıy, häm anıñ wazifadan kitüen taläp itä.
Parlament räise Omurbek Tekebayev, deputatlar aldında çığış yasap, parlamentnıñ Kulovnı alu turında söyläşülär alıp baru xoquqı yuq, dip belderde.
Barı tik Qırğızstan prezidentı ğına premyer-ministr häm xökümätne wazifadan ala ala.


text:
Bäyrämnän soñ tormış niçek bara?
Qazan, bäyrämnän soñ yäşärgä oyränä. Şähär üzägendäge yullarda yañadan bökelär xasil buldı, remont-tözeleş eşläre yañartıldı.
Qazan şähär başlığı, 1000 yıllıqnı oyıştıruğa köç quyğan şähär xakimiäte xezmätkärläre, kübesençä, üzeneñ urınbasarların häm bülek başlıqların medal’lär belän büläkläde. Eçke eşlär ministrı, Rusiä töbäkläremnän kilgän militsiä xezmätkärlärenä, xezmät öçen, räxmätlär belderep, maqtaw käğäzlären tapşırdı.
Xalıqara matbuğat üzäge dä üz eşen tämamladı. Kompyuterlar, televidenie öçen montaj yasaw urınnarı, başqa texnik caylanmalar sütelä başladı. Buşlay aşatu häm çiklänüsez internet, barısı da «Tatmedia» agentlığı aqçasına eşläp tordı. Ämma Tatarstan xakimiätläre totqan aqçalar, aqlandımı? BDB illäre sammitı barğan könnärdä, Rusiäneñ federal kannalları, çit il kanal xäbärçeläre, här prezidentınıñ üzeneñ räsmi mäğlümat çaraları, turı efirda, mäğlümat birep bardılar. Rusiä gäzitlärendä, daimi mäqälälär basılıp bardı. Federal gäzit uquçıları, moña qädär, ul külämdä, Qazan häm anıñ 1000 yıllığı turında mäqälä, räsemnär kürmägän bulğandır. Ämma, barlıq mäqälälär dä, bäyrämçä ruxta bulmadı. 1000 yıllıq datasın şik astında quyğan mäqälälär çıqtı, şähärdä betmägän tözeleşlärne tänqit utına totıp yazdılar, Tatar kongressında yasağan çığışlarnı tıñlap, Tatarstan xakimiätlären kisken millätçelektä ğäyıpläde. Qayber çit il gäzitläre, tatarstandağı keşelär İdel yılğasında yuına, oylärendä su yuq, dip yazdı. Qayber çit il jurnalistları, 1000 yıllıqqa totılğan summalarnı butap, tögälsez mäğlümat birde. Küpçelek mäğlümat çaraları xäbärçeläre 1000 tapqır atqan salyut häm lazer tamaşanı ayıruça bilgeläp üte. Niçek kenä bulmasın, Qazannıñ danı yaraqlarğa taraldı.
Bikä Timerova


text:
Milli diskotekanıñ kiläçäge barmı?
Bu düşämbe kiçendä Bötendönya tatar yäşläre forumı “Qazan qabıza” isemle milli diskoteka ütkärde. Diskoteka “Qazan” milli mädäniät üzäge binasında uzdı. Küñel açu çarası säğät cidedä başlanırğa tieş ide. Ul beraz soñarıp sigezençe yartılar tiräsenä başlanıp kitte. Şul waqıt eçendä “Qazan” milli mädäniät üzägeneñ biü mäydançığına 50ләп keşe cıyıldı. Soñğı arada älege binada diskotekalar bulmağanğamı yäşlär törlese-törle poçmaqlarda törkem-törkem bulıp basıp tordılar. Ä qaysı berläre awız çılatırğa teläp tanspol qırıyında urnaşqan öställärgä utırıştılar.
Menä nihayät muzıka uynıy başladı. Xalıq äkrenläp “Piramida” küñel açu üzägennän kilgän di-djey “Cäy” quyğan köylärgä selkenergä dip biü mäydançığına taba atladı. Beraz biegännän soñ alıp baruçılar Dilärä İbrahimova belän İlşat İsxaqov säxnä türenä çığıp tamaşanı başlap cibärdelär. Berençe süz itep alar älege çaranı ütkärergä bulışqan Bötendönya tatar yäşläre forumınıñ başqarma byurosınıñ citäkçese Azat İslaevqa häm kongress räise Rinat Zakirovqa räxmätlären citkerdelär. Alıp baruçılarğa quşılıp“Tatar yäşläre dönya ömete!”,“Tatarlar bergä dawıl ciñä!”- digän yañğıraşlı süzlärne barıbız bergä qabatlıy başladıq. Xaywan ğına qıçqırışqannan soñ çaqırılğan qunaqlarnıñ berse -ataqlı radioşäxes, di-djey Nur Alievnıñ bietäçägen äyttelär.
Bez biegän arada waqıt ütä tordı, ul arada ikençe çaqırılğan qunaq tanılğan cırçı Läysän Gimaeva tatar yäşlären “Yäşlegem çişmäläre” nä alıp kerep kitte. Köye diskoteka muzıkasına yaqın kiterelgängä ber ük waqıtta biedek tä cırladıq ta.
Cırlap-biep arğaç forumda cıyılğan “Qızğan Qazan” KVN komandası şayan nomerların kürsätä başladı. Çığışları uylanıp betmägängäme, ällä tawış caylanmaları döres köylänmägänme qayber mäzäklärne añlap beterep bulmadı. Yal itep alırğa yaradı inde ansı. Süzlärenä qarağanda arttırıp äytkändä şayan tellelärneñ üzlären äybät kiendergännär. Ällä qayan balqıp toralar.
“Qızğan Qazan” beraz qızdırğaç yäşlärne därtländerep cibärü niäte belän der inde säxnä türenä ciñelçä kiengän biyuçe qızlar päydä buldı. Beräwlär nişläp alarına beraz ozınraq kiem tapmadılar ikän dip suqrandı, ikençelärgä alar oşadı...
Nihayät Nur Alievqa da çirat citte. Bu yulı mäşhür di-djey üze yazğan “Minem yöräk”, “Min qoyaşta yanarmın” isemle yäşlärçä cırların başqardı. Tamaşanıñ ikençe kisägennän başlap säğät unbergä qädär tatar yäşläreneñ küñelen Nur Aliev kürde. Mäydançıqta biegän arada tirä-yağıma küz salıp aldım Azat İslaev yäşlärneñ biegänen soqlanıp qarap tora, berençe milli diskoteka bit, berençe adımnar, bälki beraz dulqınlana da torğandır. Ber çittä tatar diskotekaların oyıştıru belän şöğellänüçe Zölfät Zinnurov ta kürenep kitte. Milli diskoteka ütäçäk digän xäbär anı da çitlätep ütmägän. Dimäk “Qazan” milli mädäni üzägendä ütkän diskoteka tatar yäşlärennän başlap äydamannarın da ber binağa cıyıruğa ölgergän.
Düşämbe kiçe tatar yäşläre forumı ütkärgän milli tamaşada sizelmiçä ütep kitte. Säğät unber tuluğa biep arğan ayaqlarnı österäp, yuğarı rux belän öylärgä taralıştıq. Xäzer inde ber aydan bulası yaña tamaşaların ğına kötäse qala.
Röstäm İsxaqov


text:
Törkiäneñ Boğredelik awılı xäbärläre
Bu awıl häm anda yäşäwçe millättäşlärebez belän Azatlıq tıñlawçıları da berniqädär tanışlar. Törkiägä küçep kitüçelärneñ kübeseneñ Omski ölkäse Bol''şereç''ye rayonıñ tatar awıllarınnan buluları turında da söylägänebez bar. Küçep kitüçelär belän tuğan illärendä qaluçılar arasında ozaq yıllar ber nindi dä bäyläneşlär bulmawı da mäğlüm. Rusiädä säyäsät üzgärä başlağaç, ayıruça soñğı 10-15 yıl eçendä Törkiädän Rusiägä häm Rusiädän Törkiägä barıp yörüçelärneñ sanı kübäyde. Omskidan Boğredelik awılına baruçılar da bula başladı. Bol''şereç''ye rayonınıñ Ülänkül'' awılında yäşäwçe Zälifä xanım Raxmangulova qızı Zämirä belän küptän tügel genä yullama belän Törkiädä yal itkändä, tuğannarın ezläp bu awılğa barıp qaytqan. Üzeneñ anda buluı, nilär kürüe häm kiçereşläre turında Zälifä xanım menä nilär söyli.
Menä şundıy onıtılmaslıq xislär tudırğan Zälifä xanım Raxmangulovada Boğredelik awılına yasağan säyäxäte. Zälifä xanım tağın ber märtäbä , ire Şamil'' belän , bu awılğa barıp qaytırğa xıyallana. “Täwäkällek häm teläk kenä kiräk, maqsatıbızğa, ireşäçäkbez, alla birsä”, - dilär alar.Saniä Mirxaleewa. Omski


text:
Qazanda Bez naçar yullarğa qarşı aksiäse tämamlandı
Tatarstan başqalasında yullar mäs’äläse inde küptännän iñ awırlarnıñ berse bulıp tora. Bu xaqta bik küp bäxäsläşälär, törle çaralar kürälär. Menä şuşı könnärdä genä Qazanda şähärneñ cimerek yullarına qarşı çirattağı çara ütte. Bez naçar yullarğa qarşı aksiäsen Uñ köçlär berlegeneñ Tatarstan bülekçäse oyıştırdı. Çara 11 aprel’dä başlandı başqalanıñ Mäskäw uramında uzdırılğan fleş-mob çarası belän başlanıp kitte. Çärşämbe, 18 aprel’dä isä, säğät kiçke 6da Qazannıñ Mäskäw dambası dip atalğan küperennän ber törkem maşinalarnıñ qıçqırtıp uzuı belän tämamlandı. Aksiäneñ bu öleşenä şähärneñ başqa maşina yörtüçelär dä quşılıp, 18 sekund däwamında cimerek yullarğa qarşı üzläreneñ timer duslarınıñ tawışın işetterä aldı. Xäyer, oyıştıruçılar äytüençä, älege çara aksiäneñ xalıqqa bäyle öleşe genä tämamlanuı ikän. Xäzer töp eş xökümättä, Qazan şurası häm Däwlät Dumasında däwam itäçäk.
Ber atna däwam itkän çaranıñ niçek uzuı xaqında bez Uñ köçlär berlege respublika bülekçäseneñ başqarma direktorı urınbasarı Anastasiya Gordeevadan soraştıq.
Bezneñ promouterlar, yegetlär şähärneñ maşinalar küpläp cıyılğan cirlärdä eşlädelär. Alar bezneñ taläplär belän kileşüçelärgä zäñgär tasmalar tarattı, yullarnıñ sıyfatın yaxşırtu häm respublikada, Qazanda alarnı tözekländerügä kitkän aqçalarnı xalıq küzätüe mömkinlegen taläp itkän möräcäğätkä imzalar cıydı. Älegä bezneñ näticälär bik tögäl tügel, böten aksiädä qatnaşuçılar äle xisapların citkermäde. Läkin şulay da, 5-6 meñnän dä artıq imza cıyılğan dip äytep bula. Kiläçäktä bu imzalar şähär Şurasında häm respublika parlamentına tapşırılaçaq. Älbättä bu ber genä märtäbä ütkärelä torğan çara tügel, kiläçäktä bez şuşı yünäleştä eşçänlekne alıp barırğa cıyınabızÄlbättä, yullar, alarnıñ sıyfatın ber köndä genä, ber-ike çara ütkärep kenä yaxşırtıp bulmıy. Alay da, mondıy aksiälärneñ faydası yuq tügel. Menä Bez naçar yullarğa qarşı çarasınıñ başında Mäskäw uramında ütkärgän fleş-mob ta xakimiätneñ iğtibarınnan töşep qalmadı kebek. Ällä oçraqlı räweştä, ällä inde çınlap ta aksiäneñ näticäse, läkin bu bik cimerek häm küptännän tözekländerügä moxtac uramnı remontlıy başladılar.
Gölnaz İlgizär


text:
Tatarstanda säyäsi repressiä qorbannarın iskä alalar
Säyäsi repressiä qorbannarın iskä alu konferensiäse aldınnan cıyıluçılar şaw-şu quptardılar. Bilgele bulğança, uzğan yılğı taşlamalarnı aqçağa almaştıru ukazınnan soñ taşlamalardan qullanuçılar federal' häm töbäk statusına qarap bülendelär. Aqlanğan säyäsi repressiä qorbannarı isä töbäk qaramağında qaldılar häm aqçalata küpne yuğalttılar. Konferensiägä cıyıluçılar xoquqlarnı federal' däräcädä yaqlarğa kiräk digän fiker belän çıqtılar. Säyäsi repressiä qorbannarı Tatarstan respublikası ictimaği oyışması räise Röstäm Xisametdinov bu waqiğalar öçen cawaplılıqnı Tatarstan ğına tügel, ä böten däwlät alıp barırğa tieş dide. Şuña Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa, Federal' Cıyınğa möräcäğät itärgä cıyınğannarın äytte. “Bu berençe çiratta aqça mäs’äläse dä tügel, ä däwlätneñ bezne tanımasqa tırışuı. Şunısı bezne ğäcäpländerä”, - dide Röstäm Xisametdinov “Azatlıq” radiosına.
Citäkçelär cıyılıp betkäç , konferensiä törle qotlawlardan başlanıp kitte. Mäskäw rayonı xakimiäte başlığı Güzäliä Minkina bu könneñ tarixta qara bit bulıp toruın äytte. Häm monı bäyräm köne dip äytep bulmawın assızıqladı.
1920 yıldan alıp 50Hчe yılğa qädär Tatarstannan 58 meñ keşe qulğa alınğan, 54 meñ kulak itep sörelgän bulğan. Bügenge köndä respublikada säyäsi repressiädän aqlanğan 6 meñ yarım keşe yäşi ikän. Alarnıñ kübese bala çaqta zıyan kürüçelär. Ä 75 keşe turıdan-turı ĞULAĞ lager'larınnan uzuçılar. 5-10 yıl alar Noril'ski, Mağadan, Amur tözeleşlärendä eşläwçelär bar. Säyäsi repressiä qorbannarı Tatarstan respublikası ictimaği oyışması räise Röstäm Xisametdinov “Azatlıq” radiosına alarnıñ istäleklären çağıldırğan kitap çığarırğa xıyallanuın äytte. “Ul lager'larda utıruçılarnıñ küpläre çit illärgä kitte, ämma Tatarstanda qalıp şaqtıy xezmät itüçelär dä buldı”, - dide ul. Alar arasında törle fänni açışlar yasağannar da bar ikän.
Konferensiädä bu yaqtı dönyadan kitüçelärne iskä alu nisbätennän 30 oktäber könne Arxangel'ski ziratında häm Lenin baqçasındağı säyäsi repressiä qorbannarı häykälenä çäçäk quyu bulaçağı äytelde.
Landış Xarrasova..


text:
Millät qädere, keşe qädere...
Tatar telendä millät, säyäsät, iqtisat, mädäniät turında xäbär birep, törle tawışlarnı tuplap, ber kön eçendä tatar dönyasınıñ awazların citkerüçe radiolar bik az. Menä şuña kürä, salqın suğış betkäç tä, Azatlıqqa iğtibar kimemi.Bik küp millättäş-jurnalistlar millät häm xaqiqät digän töşençälärne iñ berençe, iñ möhim däräcädä totarğa tırışa. Törle kanallarda çığış yasağan, törle töbäklärdä yäşäwçe törle yäştäge jurnalistlar arasında bigräk tä fidaqär, qıyu fikerle häm xaqiqätkä tabınuçı kollegalarıbız bar.Qayberäwlär bik qatlawlı şartlarda eşlilär, yulsız cirlärdä xäräkät itälär, tormıştağı faktlar tawınnan kiräkle çuyırçıq taşlarnı üzläre saylap alalar. Näticäse – gazeta, jurnal bitendä, televidenie, radio efirında.
Azatlıq tapşırularınıñ formatı üzgärsä dä, millätkä, demokratiägä tabınu, ruxi baylıqlarnıñ qimmäten añlaw berläşterä alarnı. Bügen barı tik ber genä kollegabıznı iskä alıyq äle. Menä inde ike atna efirda Başqortstanıñ Böre şähärendä yäşäwçe xäbärçebez Radik Nuretdinnıñ tawışı işetelmi. Uzğan sişämbedä keşe xoquqları, demokratiä, Başqortstandağı xällär turında çirattağı xäbären tapşırğannan soñ, Radik Nuretdin yöräk öyänäge belän xastaxänägä eläkkän. Xäzergä ul söyläşä almıy, dip äyttelär bezgä tabiplar.Menä Radiknıñ soñğı birgän xäbärennän ber özek.
“Ria-Novosti” agentlığınıñ Press-klubında ber konferensiä bulıp ütte. Anıñ teması “Başqortstanda keşe xoquqları, militsiä başbaştaqlığı qorbannarı söyli”- dip atala ide. Bu konferensiäne Xoquki xäbärdarlar region ictimaği oyışması ütkärde. Ämma bu konferensiä Başqortstan respublika xäbärdarlıq çaralarında yaqtırtılmadı , yäşerelde...Bez Radiknıñ tizräk sawığıp, söyläşä başlawın kötäbez. Xaqlıqnı söyläw haman da äle bik qimmätle, bik kiräk närsä.
Radik Nuretdin iñ qaynar temalarğa qul tiderergä qurıqmıy. Xaqlıqnı söyläwneñ ciñel tügellegen belä ul. Üze turında berniçä süz. Radik Nuretdinov Başqortstannıñ tönyağındağı urmanlı Asqın, Qara İdel yaqlarında quıp-üskän, Ufada universitet tämamlağan, eşquarlıq häm icat belän şöğellängän, tatar tele buyınça aspirantura tämamlağan, bik qızıqlı fänni xezmätläre, proza häm şiğri äsärlär icat itkän. Anıñ basılıp çıqmağan äsärläre, radio aşa citkeräse süz-fikerläre bik küp.Bügenge süzebezneñ mäğnäse – xaqlıq qädere, keşe qädere, millätebezneñ qädere, xalqıbıznı tuplawçı gazeta-jurnallarnıñ, kitaplarnıñ, radio-televidenie kanallarınıñ qädere belän bäyle. Kön artınnan kön ütä, nindider mäğlümät çaraları açıla, qayberäwläre yabıla, kemnärder säyäsät, icat säxnäsenä kütärelä, kemnärder yuqqa çığa. Yış qına bez yuğaltularıbızğa, ruxi baylıqlarıbız, talantnıñ yazmışına, yäşlärneñ tuğan telebezdän bizüenä, ğomumän millätebezgä iğtibar itmibez. İsän bulsaq, Azatlıq radiosı bu turıda da sezneñ isegezgä töşerep torır.
Süzem şunıñ belän tämam. Azatlıq radiosı öçen Qazannan Rimzil Wäli.


text:
Şulay, xalıq äytkändäy, ülgännärneñ qäberen bel, isännärneñ qäderen bel, kilep çıqtı äle sişämbe könne Tatarstanda. Tormışta çınnan da, tanılğan millättäşlärebezne tügäräk datalar, yubileylar citkäç kenä qäderlärgä ğädätlänelgän. İlham Şakirovnıñ 60, 65-yıllıqları ütkängä şaqtıy inde. 70 yıllıqqa beraz äle irtäräk. Şuña kürä anı Tatarstan prezidentı qabul itüe kötelmägänräk bulıp çıqtı. Prezidentnıñ matbuğat üzäge bu oçraşuda tatar cır icatı üseşeneñ, aktual' problemaları turında süz bardı, dip xäbär itte. Mäğlüm ki, bıyıl april ayında täwge märtäbä İlham Şakirov isemendä Tatar cırı başqaruçılar bäygese ütkärelde. Bäyge barışı häm anıñ näticäläre turında “Azatlıq” radiosınıñ söylägäne bar. Menä şuşı başlanğıçqa uñay bäyä birelde häm şuşı bäygedä tatar cırına birelgän böyeklek, däräcä kiläçäktä dä saqlanıp qalsın ide, digän fiker äytelde älege äñgämä waqıtında.
Yunıs Ätnäle, Qazan


text:
Omskida “Soñğı qıñğıraw”
Yäkşämbe könne Omskinıñ “Qızıl Gvardiä” mädäniät sarayında eşläwçe tatar tele fakul'tativında bıyılğı uqu yılınıñ soñğı därese ütkärelde. Anda ata-analar häm tatar cämäğätçelege wäkilläre dä buldı. Däres “soñğı qıñğıraw” dip isemlängän ide häm tantanalı räweştä ütte. Äytergä kiräk, tatar tele fakul'tativı uqu yılı başında älege mädäniät sarayına “Ömet” studiäsenä yörüçe balalar öçen oyıştırılğan ide. Tora-bara däreslärgä başqalar – üzeşçän sänğät tügärägendä şöğellänmäwçe balalar da yöri başladılar. Şunsı da qızıqlı, tuğan tellären belmägän qayber ata-analar üzläre dä balaları belän bergä parta artına utırdılar. Näticädä uqu yılı axırında fakul'tativta şöğellänüçelär sanı 30 ğa citte.
Älege däres qıñğıraw çıltıratıp, balalarnı bäyräm belän qotlawdan başlanıp kitte.
Däres barışında balalar üzläreneñ ireşkän uñışların kürsättelär – ayırım süzlärne rusçadan tatarçağa tärcemä ittelär, cömlälär tözedelär, tatarça sanap kürsättelär, ber-bersenä sorawlar birdelär.
Älbättä, ber uqu yılı eçendä genä balalar tuğan telebezne yaxşı öyrängännär dip äytep bulmıy. Uqıtuçı Nuriä Kuçukova da däresne kübräk rus telendä alıp bardı.
Şunı da äytep ütü urınlı bulır, däres şähär milli-mädäni möxtäriäte yärdäme belän balalar öçen istälekle bulırday itep äzerlängän ide. Uquçılarğa ikençe sıynıfqa küçüläre turında iğlan itelde, alarnıñ küplärenä “yaxşı” häm “bik yaxşı” bilgeläre quyılğan tabel'lär taratıldı häm ayıruça aktiv balalarğa maqtaw käğäzläre birelde. Ata-analar da bötenläy iğtibarsız qalmadılar – alarnıñ qayberlärenä möxtäriät isemennän räxmät käğäzläre tapşırıldı. Soñınnan aralaşu ğomumi köç belän äzerlängän çäy östäle artında bardı.
Uqu yılı tämamlansa da, balalar älegä bötenläy yalğa taratılmadılar. Alarnıñ “Ömet” studiäsendä şöğellänüçeläre repetitsiälärgä yöriäçäklär, ölkännär belän bergäläp aldağı bäyrämnärgä, ölkä häm şähär külämendä ütkäreläçäk çaralarğa äzerlänäçäklär. Ä alda, iyün ayında, Rusiä könendä “Cırlı qır” festivale, “Tatar cırı” bäygese, ölkä häm şähär Sabantuyları, soñraq, avgustnıñ berençe yal könnärendä şähär köne bäyrämnäre häm başqa çaralar bulaçaq. Sabantuylarğa kilgändä, ozaq yıllar bulmıy torğannan soñ milli bäyrämebez bıyıl Omskida da ütäçäk. Şähär Sabantuyın oyıştıru belän şähär milli-mädäni möxtäriäte häm iqtisat häm mädäniät buyınça “Tatarstan-Omsk” partnerlıq oyışmasın tözü östendä eş alıp baruçı ber törkem eşmäkär yegetlär şöğellänä. Häm äytergä kiräk, boz inde urınınnan quzğaldı, bügenge köndä qızu äzerlek eşläre bara. Şähär xakimiäte dä bu Sabantuynı ütkärügä üzeneñ öleşen kertä - grantlar konkursı aşa Sabantuy proyektına 100 meñ rubl' aqça bilgeläde. Grant sertifikatı şähär milli-mädäni möxtäriäte citäkçese Ğafiä Aleeva qulına inde tapşırıldı.
Sabantuylar bıyıl Ust'-İşem, Tara, Tevriz, Kolosovqa rayonnarında da bulaçaq.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Rusiä räsmiläre xäbär itüençä, Qabarda-Balqar cömhüriäte başqalası Nalçikta ğısyançılar höcüme tuqtatılğan. Kimendä 108 keşe häläk bulğan, alar arasında 72 suğışçı, 24 milisiä xezmätläre häm 12 sivil keşe. Prezident Putin, "mondıy höcümnärneñ bula alğanı – naçar, xezmättäşlärebezne häm tınıç xalıqnıñ yuğaltuıbız – zur faciğa," dip dip belderde. Ber ük waqıtta ilbaşı iminlek köçläreneñ qırıs häm berdäm çaraların xupladı, Rusiä suğışçılarğa qarşı qatı toraçaq, dip belderde.
Höcüm öçen cawaplılıqnı üz östenä Çeçen ğısyançıları aldı.


text:
Qazan xoreografiä uçilişçesında Uqu teatrı açıldı
Xoreografiä uçilişçesı studentları qunaqlarğa konsert programması kürsätte. Programmada tatar sänğätenä dä iğtibar çitlätep ütelmäde. “Qazan şäkertläre”dip atalğan biüne uçilişçe yegetläre bik matur başqardı.Yaña zal zamança bizälgän häm barlıq teatr qanunnarı buyınça eşlängän. Maxsus Uqu teatrı öçen ike fortepiano da satıp alınğan. Zalnıñ foyesında uçilişçe kollektivı Tatarstannıñ balet ölkäsendä dönyağa tanılğan ostazlarınıñ icat yulın çağıldırğan muzey açqannar.Anda Rossiäneñ, Başqortstannıñ häm Tatarstannıñ xalıq artistkası , xoreografiä professorı Ninel' Yultıyıvanıñ 1949nçı yılnıñ 10nçı ğinwarında “Baqçasaray” spektaklendä töp rol'ne başqarğan afişası, “Şüräle”dä Söyembikä rolen başqarğan külmäge dä saqlana.
Bu uçilişçenıñ sänğät citäkçese Ninel' Yultıyıvağa balalar niçä yäştän häm niçä yäşkä qädär uqıylar digän soraw birdek. Ninel' Yultıyıva menä närsälär dide: “Balalar bezgä 10 yäştän kilälär,9nçı sıynıfqaça 5 yıl uqıylar häm tağın 3 yıllıq kurs tämamlıylar. Balet teatrlarında professional' säxnädä eşli başlıylar. Bezdä uqığan balalarğa internat kiräk”.Şulay itep, Qazanda tağın ber säxnä açıldı. Bu säxnä yäş balet artistları öçen bik zur büläk. Çönki xäzer balet belän xoreografiä bülengän. Häm Qazanda başqa uqu yortlarınıñ xoreografiä büleklärendä törle häwäskär, häm professional' kollektiv citäkçeläre äzerlilär. Qazannıñ bu xoreografiä uçilişçesında uqığan uquçılar , üzläreneñ ostalıqların kamilläşterep, uquların tämamlağannan soñ, törle respublika balet teatrlarında maxsus balet artistları bulıp eşli alaçaq.
Azatlıq radiosı öçen Qazannan Mälikä Basıyr.


text:
Ğäliskär Kamal isemendäge Tatar däwlät akademiä teatrı yaña teatral' sezonın başlarğa cıyına. 97 sezon 11 oktäberdä rejisser Marsel Sälimcanovnıñ soñğı eşe — «Basketbolist» spektakle belän açılıp kitäçäk. Annarı 10 kön däwamında tamaşaçılar tanılğan rejisser tarafınnan quyılğan säxnä äsärlären qarıy alaçaqlar.
Küptän tügel genä Başqortostanda üzeneñ gastrollären ütkärä almağan Tatarstannıñ däwlät cır häm biyü ansamble Orenbur ölkäsenä kitte. Ansambl' üzeneñ yaña programmasın Buguruslan, Äsäkäy, Tatar qarğalısı, Orenbur tamaşaçılarına kürsätäçäk. Biredä tatar artistların cılıraq qarşı alu kötär, dip ömetlänäse kilä.


text:
Mintimer Şäymiev: Konstitutsiä belän ğorurlanırğa kiräk
Tatarstan öçençe kön bäyräm itä. Gazetalar näşer itelmi, radio häm televidenie yışraq konsertlar, tok-şoular, näfis filmnar kürsätü belän mäşğül. Şulay da bu atnada uzğan bäyrämnär turında ara-tirä süjetlar kürenä. Tatarstan Konstitusiäseneñ 10 yıllıq yubileen respublika mäğlümat çaraları bik saran yaqtırttılar. Ä inde matbuğatta kürengän mäqälälärneñ isemnäre ük qıçqırıp tora: BocToчHый эkcпpecc gazetası - «Konstitutsiäne teträtkän un yıl», Tatarstan xäbärläre – «Tatarstannıñ töp zakonı ülem tüşägendä yata» h.b. İñ optimistik ruxta yañğırağan çığışlarnıñ berse, möğayın, Tatarstan respublikası prezidentı Mintimer Şäymievneke bulğandır. Anıñ fikerençä, Konstitutsiäneñ iqtisadqa, mädäniätkä, tatar xalqınıñ üseşenä zur yoğıntı yasawı belän ğorurlanırğa kiräk. Bäxässez fiker. Läkin xätta bu optimistik möräcäğät tä kübräk ütkännärgä, tarixqa qarağan.


text:
Tanılğan törek yazuçısı Orhan Pamuknıñ advokatı Halük İnanıcı, yazuçığa qarşı cinäyät eşe tuqtatıldı, dip xäbär itte. Xökem eşe tuqtatıldı, başqa utırışlar bulmayaçaq. Pamuk, könbatış matbuğatına birgän äñgämäsendä berençe dönya suğışında Törkiä ärmännärgä qarşı genosid qıldı digän süzläre öçen Törkiäne mısqıl itüdä ğäyeplänä ide. Törkiä xökümäte, Ğosmanlı imperiäseneñ ärmännärgä genosid qıluın kire qağa. Yevropa Berlege, berlekkä kerergä telägän Törkiäne süz iregen qısuda ğäyepläp çıqtı. Berlekne kiñäytü öçen cawaplı komissiä başlığı Olli Rehn, İstanbul mäxkämäseneñ qararın xuplap çıqtı. Komissiäneñ matbuğat wäkile Amadeu Altafaj Tardio, Olli Rhen belderüen Brüsseldä uqıp birde:
"Min Törkiä mäxkämäse räsmiläreneñ Orhan Pamuknı cinäyät kodeksınıñ 301nçe maddäse nigezendä xökem itü eşen tuqtatu qararın xuplıym. Bu älbättä Pamuk äfände öçen yaxşı xäbär, ämma şulay uq bu Törkiädä süz irege öçen dä yaxşı xäbär."
Rhen şulay uq bügenge mäxkämä qararınıñ Törkiädäge başqa eşlärgä dä yoğıntı yasawına ömet belderde.


text:
10nçe fevraldä Fransiä parlamentı 36ğa qarşı 494 tawış belän möselman xatın qızlarına mäktäptä yawlıq bäyläw häm başqa dini bilgelärne tıyğan qanun qabul itte. Fransiäneñ sekular idealarınıñ cämäğätçelektä kiñ yaqlanuın kürsätkän bu adım möselmannar arasında tınıçsızlıqqa säbäp buldı
Yaña qanun däwlät mäktäplärendä möselman, xristian, yähüd dini simvollär-bilgelärne tıyu belän genä çiklänmi , qanun mäktäplärdä tängällek urnaştırıluın da taläp itä. Biologiä, sport , şulayuq holocaust turındağı dereslärlärgä dini inançlarnı alğa sörep kermäw beterelä. Sınıflar suğışçan dini törkemnärneñ köräş mäydanı tügel dip äytelä zakonda. Fransiädä sonğı yıllarda uqutuçılar möselman studentları belän şaqtıy qıyınlıqlar kiçerä. Möselman xatın qız studentlar ürçü , tuum turındağı räsemnärne säbäp itep kürsätep biologiä däresenä kermäsä , başqaları däres waqıtında namaz uqu öçen täneffeslär, tağı başqaları , mäktäp kafe, restoranında dungiz ite satılmasın, kebek betkesez taläplär quydı.
Fransiä citäkçeläre qanun çit illärdä yalğış añlaşıldı bez xatın qıznıñ uramda başın qaplap yörüenä qarşı tügel süz xatın qız xoquqları turında tügel ä balalar,şäkertlär turında bara dip belderä. Fransiä , fundamentalist dini törkemnärneñ ilneñ sekular sistemasına qurqınıç tudıruı, anti semitizmnıñ köçäyüenä qarşı çaralar kürä. Fundamentalist törkemnär şunduq şau şulu uram cıyınnarı ütkärä başladı. Fransiädä möselmannarnıñ räsmi şurası citäkçese Dalil Boubekir studentlarda dini bilgelärneñ tıyıluı miña oşamasa da , min protest demonstratsiälärenä dä qarşı. Bez zakonğa xörmät itergä tieşbez, möselmannar zakonnan yuğarıraq tügel dip äytte Parijnıñ zur camiında . Çığışı belän Ajirdan bulğan urta yulda toruçı Boubekir baş yawlığı urmandağı problemalarnı yäşergän ber ağaç qına, añı Fransiäneñ däwlät belän dinne ayırğan qanunnarına qarşı kilep islamçı aktivistlar tudırdı dip söyli. Möselmannarnıñ küpçelektä bulğan illärdä traditsion räweştä säyäsät häm din qatnaştırıla. Sekular yäğni däwlät belän dinne nıq ayrığan könbatış illärendä azçılıqlar moñı üzgärtä almıy... Eşneñ qızığı şunda Boubekir äytüenä qarağanda, Fransiädä yäşäwçe 5million çaması möselmannın 15-20% gına ğıybadät qıla. Uram manzarası, protestlarğa qarasan äytersen lä böten Fransiä ayaqqa basqan digän täsir qala . Ayruça fiker beleşülär şunı kürsätä, xatın qıznıñ ber öleşe üz teläge belän başın qaplasa, ikençeläre, atası, abzısı, ire tuğan tumaçası tarafınnan mäcbür itelä, şulay eşlämäsä qıynala , ezärleklänä. Ä inde uram cıyınnarın oyıştıruçılarnıñ artında yış qına islamistlar tora. Yevropada yawlıq bik qatmarlı mäsälägä äylände . Yawlıq politik islamnın simvole . Yarlı illärdän kilgän eşe, aqçası bulmağan möselmannar şähärneñ xäyerçe maxallärendä yäşi, üzlären kimsetelgän xis itä.Bu xis yäşlär arasında bigräk tä köçle . Könbatış keşese aldında üzen ispatlıy almağan möselman dine ınanıçın alğa sörep, üzençä cämğiätkä protest belderä.Nigezdä , yawlıq,protestlarnıñ artında zur sotsial,ekonomik problemalar yata. Britaniädä yäşäwçe Esma isemle möselman yäş xanım xicab turında menä närsä dip äytä:
(audio) yawlıq minem inanunıñ ber öleşe.Ul ber ğädät häm min anı ütärgä däwam itäçäkmem , yaulıq şäxsän minem dini kemlegemne kürsätep tora. Bigräk tä xäzer könbatışta yäşägändä xicab inanuımnı açıqça kürsätkän öçen üzemne räxäträk xis itäm.
Ni öçen aña ışanuın demonstratsiälärgä kiräk? añlaşılmıy. 11nçe sintäberdän soñ, möselman ekstremizmına dönyağa qurqınıç tudırğan faktor dip qarala.
Könbatışta bigräktä xatın qıznıñ başın qaplawı ezärläkläw, añı kimsetü keşe xoquqların bozu dip qabul itelä.... Mäğlüm ki İran, Suğut Ğäräbstäne kebek illärdä başın qaplamağan , xatın-qıznı politsiä alıp kitep qıynıy, törmägä dä yaba... Üz teläge belän beräw başın biten qaplıy ikän bik yaxşı , ni qızğanıç ki küp kenä xatın qız telämäsä dä mäcbür itelä. Anıñ saylaw xoququ yuq..Xatın qız maturlığın irenä, yaqınnarına ğına kürsätergä tieş dip äytelgän . Bu älbättä möselmannar arasında törleçä täfsillänä. Britaniädä Markfield İnstitutında islam ğalime Farid el Şayyal bolay di(audio) bu täfsilläw mäsäläse, gäwdä dip äytkändä , aña gäwdäneñ- barlıq öleşläre kerä. .Ämma ber nersä bilgele . Päygämber waqıtında da möselman xatın qızı bätenläy yabılıp qaplanmağan, anıñ bite açıq bulğan, söyläşü kommunikatsiä öçen zarur moñı ispatlağan bik küp dälil bar dip äytä Şayyal Masssachusetta İzge Xaç Kollejende islam tikşerüläre bülegendä profesor İbraxim Kalin süzlärençä(audio)
İslamda kiyüne prinsıbı, tıynaqlıq, tıynaqlıq törle cämğiätlärdä, törlece täfsillänä häm törle şäkel ala.Misal öçen burqanı Äfganstan häm tağı ber ike urında ğına oçratıp bula Maleziä yäki Bosniada xatın qız tämam başqa törle kiyengän, alar üz cämğiätläreneñ mädäni traditsiälärenä yaraqlaşqan ,ägär Törkiä yäisä Suğut Ğäräbstänenä barsan bu illärdä xatın qız kiyemendä küzgä ışanmaslıq zur ayırmalar küräsen.
Xäzer Britaniädä yäşäwçe suğutlu Esma, möselman xatın qızınıñ ber öleşe hicabqa irekländerüçe dip qarasa ikençeläre öçen xicab baş kütärü,ğıysan bilgese bulıp tora di. Esma süzlärençä(audio) küp kenä möselman xatın qızı üzlären feminist dip sanamasa da, xicabqa möselmança kiyemgä, kemgä üzlären kürsätergä teli yäki telämäwläre turında üzlärenä qarar birü mömkinlegen birgän närsä dip qarıy. Universitetta duslarımnıñ bik zur öleşe xicablı, yabınıp yöri başladı. Xälbuki alarnıñ anaları yäğni eleke buın xatın-qızlar xicabnı kiräkle närsä dip sanamağan. Xäzer qayber ğäräb illäre şulayuq Britaniädä möselman qızları arasında yawlıq bäyläw bik zur modağa äylände. basım säbäple tügel ä üzläreneñ saylawı.
Esma hicab ällä ni zur mäsälä tügel. Beräwneñ yaxşı yäki naçar möslimä buluın başındağı ber kisäk tuqıma belän ülçäp bulmıy dip söyli. . İdängä qädär österälgän, gäwdäsenä sılaşqan ber metr razrezlı tar itäk kiyep başın bäylägän yäş qızlarğa närsä äytergä ? Alar İstanbul uramnarınıñ yaña bizäge, şort kigän xatın qızğa qarağanda da ir atnıñ iqtibarın cälep itkän bu xatın qızlarnı qaysı kategoriägä kertergä kiräkter ? Möselman ile Törkiädä pasport, tanıqlıq käğäze häm başqa räsmi dokumentlarğa yawlıq bäyläp räsemgä töşep bulmıy. Şulayuq räsmi dairälärdä eşlägän xatın qızlarnıñ başı açıq bulırğa tieş dip yazılğan qanunda . Törkiä sekular il häm moñı saqlap qalaçaq. Parijdağı islam ğalime äytmişle möselmannar qanunnan östenräk tügel . Tatar xatınnarı Rusiä häm böten dönyağa yawlıq mäsäläse belän tügel, fän, sänğät, ädäbiät, sport häm tağı başqa ölkälärdä ireşkän uñışları belän tanılsın ide.Andıyları bulsa da,alarnıñ qayberläre tatarlıqların yäşerä.
färidä xämit,praga