text:
Şanxay Xezmättäşlek Oyışması Üzäk Aziädän koalitsiä köçlären çığaru könen bilgelärgä çaqıra
Şanxay Xezmättäşlek Oyışmasına kergän 6 il Quşma Ştatlar citäkçelegendäge koalitsiäne Üzäk Aziädän ğäskärlären çığaru könen bilgelärgä çaqırdı. Älege regional iminlek oyışmasına kergän illär Rusiä, Qıtay, Qazaxstan, Qırğızstan, Üzbäkstan häm Taciqtstan citäkçeläre Qazaxstan başqalasındağı oçraşuda şundıy belderü belän çıqtı. Belderüdä Äfğänstanda zur bäreleşlärneñ tämamlanuı säbäple Üzbäkstan belän Qırğızstandağı xärbi bazalardan ğäskärlärne çığaru waqıtın bilgelänergä tieş dielä. Bu belderüne imzalağan Rusiä prezidentı Vladimir Putin bolay dide. AUDİO: Belderüdä äytelgännär xörmät iterelgä häm saqlanırğa tieşle närsälärgä urtaq qaraş nigezendä äzerlängän. Ul sivilizatsiälärneñ häm tärräqiät misallarınıñ küptörlegen niçek añlawıbıznı çağıldıra. Ul ölgelärne häm standardlarnı köç belän yäki köç qullanu yanawı belän taqmasqa çaqıra. Oyışma citäkçeläre şulay uq üz eşlärenä cittän tıqşınunı ğäyepläwçe belderü dä imzaladı. Bu belderü töbäktä, bigräk tä Üzäk Aziädä AQŞnıñ tä'sire arta barunı tänqitläw bularaq qabul itelä.


c: text/html

text:
Şaron Fälestin prezident saylawlarında ciñgän Abbasqa täbrikläw belderde
Fälestin xakimiätläre äytüençä, İzrail' premyer ministrı Ariel Şaron Mäxmüt Abbasnı telefon aşa Fälestin İdaräse prezidentı itep saylanuı uñayınnan täbriklägän. Elegräk Şaron Abbas belän berençe oçraşuın iminlek mäs'älälärenä bağışlarğa teläwen beldergän ide. Bügen Gazadağı Yähüd utarlarına häm İzrail' çigendäge Sderot şähärenä raketa häm minaatqıç höcümnäre buldı. Fälestin suğışçıları ut açqan dip uylanıla. Yaralanuçılar, ülüçelär yuq. Bu höcüm öçen cawaplılıqnı älegä beräw dä üz östenä almadı. Küp kenä suğışçılar saylawlar İzrail'gä höcümnärne tuqtatmayaçaq dip saylawlarğa boykot iğlan itkän ide.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Litvada Tatar mädäniäte könnäre uza
Pänceşämbe könne kiç Tatarstannıñ xalıq şağire Renat Xaris, xalıq artistı İdris Gaziev, rässam Färidä Xäs'yanova, kompozitor Rezeda Äxiärova, pianist häm kompozitor Oleg Lyubives Visaginas şähärenä yul tottılar. Şimbä könne anda “Tatar mädäniäte könnäre” açılaçaq. “Tatar mädäniäte könnäre” 27 may könne Litvanıñ häwäskär kollektivları häm Liliä Musina citäkçelegendäge “Miras” tatar fol'klor ansamble çığışı belän başlanıp kitäçäk. 28 mayda 3Hчe Baltıyk buyı Saban tuyı ütäçäk. Monnan tış Visaginasta Färidä Xäs'yanova kürgäzmäse açılaçaq. Şulay uq Tatarstan delegatsiäse Litvadağı atom elektr stansiäsen qarar dip kötelä. Bilgele bulğança, Visaginastağı millättäşlärebezneñ küpçelege Sovet zamanında atom elektr stansiäsen tözü öçen kitä häm şunda urnaşıp qala. Alar äle tuğan tellären saqlağan. Ä menä 600 yıl elek anda kilep ğömer kiçerep qalğan millättäşlär inde ana tellären onıtqan. Läkin İslam dinen nıq totalar. “Tatar mädäniäte könnäre” 30 mayğa qädär däwam itäçäk. Comğa könne Çuwaşiäneñ Komsomol rayonında “Urmay moñı” festivalenä dä Qazannıñ Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı avtobus belän anda ber törkem delegatsiäne alıp kitte. Alar arasında kongress wäkillärennän tış, “Üzebez” xäräkäte yäşläre, cırçılar bar. Tatar kongressınnan belderülärençä, Tatarstan yäşläre Çuwaşiädäge yäş millättäşlärebez belän oçraşıp söyläşü uzdıraçaq, ayırım alğanda iyün ayında ütkäreläçäk 2Hчe Tatar yäşläre forumı turında fiker alışaçaq. Şimbä könne Çabaqsarda Saban tuyı da uza. Tatarstan wäkilläre anda tatar diskotekasın ütkäräçäk. Ä Tatarstan yazuçıları, Tatarstan Däwlät Şurası deputatları ayırım alğanda Razil Wäliev, Tufan Miñnullin Almaniädä uzuçı yazuçılarnıñ Pen-klub kongressında qatnaşalar. Säfärne faydalıraq itü - yazuçılıq eşen çiratlaştırıp alar anda Berlin şähärendä yäşäwçe tatar-başqort cämäğätçelege belän dä oçraşqan. Şimbä könne Tatarstan yazuçıları Saban tuyında da qatnaşaçaq. Ä iqtisadi elemtälärne nığıtu uñayınnan 27-28 may könnärendä Orenburgnıñ Boğırıslan şähäreneñ “Yubileynaya” mädäniät yortında ciñel sänäğät, tözeleş materialları kürgäzmäse uza. Anda qatnaşu öçen Qazannıñ Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetınıñ tatar eşquarları häm Tatarstan säwdä yortları belän eşläw bülege citäkçese Färit Urazaev, Tatarstan säwdä häm tışqı iqtisadıy xezmättäşlek ministrlığı wäkilläre, berniçä şirqat'lär üz äyberlären täqdim itärgä kitte. Färit Urazaev belderüençä, kürgäzmägä Samara, Tol'yatti, Sarıtaw şähärlärendäge tatar eşmäkärläre kiläçäk.
Landış Xarrasova


text:
Sarıtawda İslam Xalıqara Konferensiäse
Bu könnärdä Sarıtawda islam dinenä bäyle berniçä qızıqlı häm möhim waqiğa buldı. Şularnıñ berse – 22 sentäberdä şähärdä uzğan xalıqara fänni-ğämäli konferensiä. Ul İslamnıñ Altın urtalıq prinsibı – tormışqa dip ataldı. Törle illärdän häm Rusiä töbäklärennän islam belgeçlären, ğalimnärne, din eşleklelären cıyğan älege fänni cıyılış turında tulıraq mäğlümät alır öçen bez İdelbuyı möselmannarı diniä näzaräte citäkçese Möqätdäs xäzrät Bibarsovqa möräcäğät ittek. Azatlıq radiosı tıñlawçılarına ul menä närsälär söyläde.
Älege konferensiäne bezneñ Diniä näzaräte, Kuväytnıñ dini oyışmalar ministrlığı oyıştırdı. Bezgä şulay uq ölkä xakimiäte dä bulışlıq kürsätte. Anda kütärelgän mäs’älälär arasında – islam dinendä bulğan reformalar. Bu xäzerge köndä bik aktual’ mäs’älä, alar bulırğa tieşme, üzgäreşlär bulsa, alar nindi bulırğa mömkin. Döresräge, monda süz üzgäreşlär turında tügel, yañarışlar turında barırğa mömkin. Konferensiädä Kuväyt, Söğüd Ğäräbstanı, Tatarstan, Başqortstan, Mäskäw, Tönyaq Kavkazdan din belgeçläre, din eşlekleläre qatnaştı
Sarıtaw ölkäse gubernatorı Pavel İpatov konferensiä çığış yasap, ölkädäge dinara mönäsäbätlär, alarnıñ dustanä buluı xaqında söylägän häm barça qunaqlarnı yaqınlaşıp kilüçe Ramazan ayı belän qotlağan. Çığış yasawçı ğalimnär häm belgeçlär Rusiä möselmannarınıñ xäzergese häm kiläçäge, cämğiätneñ radikal’läşü problemaları, İslam häm İslamçılıq, islam dinendä reformalar digän häm başqa temalarğa fiker alışqannar. Ğomumän, älege çaranıñ töp maqsatı bulıp xäzerge cämğiättä radikal’ islamnıñ küreneşlären kimetü, şuşı xaqta Rusiä möselman cämğiätenä möräcäğät itü, dip belderelde. Ser tügel, küplär islamğa terror çığanağı bularaq qarıylar. Mondıy qaraşlar bulmasqa tieş, Şul uq waqıtta, möselmannar arasında da radikal’ qaraşlı keşelär yuq tügel, bu da – döres närsä tügel. Älege qarşılıqlarnı barı tik açıq, urtaq söyläşülär nigezendä genä çişep bula, digän fiker äytkän Novosti mäğlümät agentlığına konferensiäne oyıştıruçılarnıñ berse bulğan ölkä xökümäteneñ isemen äytmägän ber wäkile.
İslam konferensiäsennän tış, şuşı könnärdä Sarıtaw şähärendä tağın berniçä iğtibarğa layıqlı waqiğa bulğan. 21 sentäberdä şähärdä İslam kompleksı açılğan. Anda 2100 kvadrat metr mäydanda meñ yarım keşelek mäçet, 200 urınlıq xatın-qızlar mäçete, mädräsä, Diniä näzaräte binası, kitapxanä urnaşqan. Şul uq könne töştän soñ Sarıtaw ölkäse möselmannarınıñ qorıltayı da uzğan. Sarıtawda bu könnärdä menä şundıy qızıqlı çaralar uzdı.
Gölnaz İlgizär


text:
"İzge urıs cihadı" - Rusiä başqalasında ingliz telendä çığa torğan "Moscow Times" basması maynıñ 15-endä şundıy baş astında ber mäqälä bastırdı. Mäskäwdäge säyäsi wä geografik tikşerenülär üzägendä eşläwçe Nikolay Petrov yazğan şul yazmada, Ufadağı möfti Tälğät Tacetdinneñ Ğiraqta suğış alıp barğan amerikan wä britannarğa qarşı cihad iğlan itüwe, monıñ artında ni tora aluwı xaqında süz bara.
Başqa waqiğälär säbäple Ğiraq suğışı inde äkrenläp küz qırınnan yuğala da bara. Rusiäneñ säyäsi torımışında isä älege suğış iğtibarğa layıq başqa berniçä waqiğä belän bilgelände. Säyäsi partiälär häm cämäğätçelek nigezdä sülpänlek kürsätsä, Rusiädäge töp möselman oyışmalarınıñ berse Quşma Ştatlar häm anıñ Ğiraq suğışındağı berektäşlärenä qarşı cihad iğlan itte. Äye, bu çınnan da şulay, cihad uzğan ayda, "Berdäm Rusiä"neñ Ufada uzğan cıyınında iğlan itelde, şul belderü Rusiä möselmannarınıñ Üzäk diniä nazäräte räise möfti Tälğät Tacetdin tarafınnan yasaldı. "Bez xäyriälär xisabına ber waqıf tözep, şul aqçanı Amerikağa qarşı suğışu öçen qorallar aluğa häm Ğiraq xalqı öçen azıq-tölek cibärügä totaçaqbız" dip belderde möfti Tacetdin. Şuşı belderü Mäskäwdäge amerikan ilçelege, ilneñ baş prokuraturası, yustitsiä ministrlığı, Tacetdinneñ köndäşe möfti Rawil Ğäynetdin citäklägän Rusiä möftiläre Şurası yağınnan şunda uq kisken tänqitlände. Ufadağı möftiät isä "cihad" süze belän Tälğät Tacetdin küz aldında barı tik ruxi bäreleşne genä tottı dip añlatırğa tırıştı. Qayber küzätüçelär fikerençä, Üzäk Diniä nazäräteneñ şuşı ğämäle cämäğätçelek arasında kiñ taralğan xislärne çağıldıru ğına bulıp tora. Läkin bar şuşı qıssanıñ ber qızıq yağı bar, di "Moscow Times" basmasındağı mäqäläne yazuçı Nikolay Petrov. Yaxşı yazılğan ğädäti äsärdäge kebek ük, cihad qıssasında, bernindi dä oçraqlı närsägä urın qaldırmağan, waqıt häm urınnıñ berdämlege prinsibı yata. Näq menä aprilneñ başında Vladimir Putin, başta Tambovta, ä annarı Mäskäwdä, awırlıqlarğa qaramastan Rusiäneñ Quşma Ştatlar belän mönäsäbätlären täräqqi itärgä kiräk dip, amerikannar yağına awışa başlağan ide. Cihad iğlan itüneñ Ufada, "Berdäm Rusiä" cıyınında buluwı da oçraqlı tügel, xakimiat partiäse möselman faktorın daimi qullana. "Moñardan kem fayda kürä soñ?" dip sorıy "Moscow Times"tağı mäqälä avtorı. Häm üze ük cawap ta birä. "Putin öçen bu, Quşma Ştatlarğa üzeneñ, möselmannar da bulğan xalqı belän nindi awırlıqlar belän idarä itüwen kürsätügä menä digän mömkinlek bulıp tora" di Nikolay Petrov. Anıñ süzlärençä, alda äle saylawlar da torğanda bu xakimiat partiäse öçen, Tacetdin oyışmasındağı radikal'' möselmannarnıñ tawışların qazanu maqsatında da eşlänä ala. Tacetdin möselman saylawçıları öçen İgor'' İvanov eşen başqara digän fiker belderä, atnakiç "Moscow Times" basmasında dönya kürgän mäqäläsendä, Mäskäwdäge säyäsi wä geografik tikşerenülär üzäge citäkçese Nikolay Petrov.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Yewropa Şurasınıñ keşe xoquqları mäxkamäse Törkiäneñ Körd ğisyançıları citäkçese Abdulla Ocalan xökem itelgän mäxkamä eşen tänqitläp çıqtı.
Ocalan ğömerlek törmä cäzasına xökem itelgän ide. Ul Törkiäneñ ber utrawındağı törmädä totıla. Yewropa mäxkamäse Ocalan eşe qaralğan mäxkamä ğädel bulmağan, çönki qayber tıñlawlarda xärbi xäkim qatnaşqan, häm Ocalanğa üz advokatları belän küreşü waqıtı çiklängän dip belderde. Törkiä xäzer Ocalannı yañadan xökem itärgä tieş, ämma bu mäcbüri tügel. Törkiä Ocalan citäklägän Kördstan Eşçelär Partiäse tarafınnan ilneñ könyaq-könçığışında möstäqil körd däwläte tözü öçen alıp barılğan 16 yıllıq höcümnär näticäsendä 30 meñläp keşe ülde dip monıñ öçen Ocalannı ğäyepli. 1999-nçı yılda mäxkamä Ocalanğa ülem cäzası bilgeläde. Ocalan bu xökem qararın ğämäldän çığarunı sorap möräcäğät itkännän soñ, häm 2002-nçe yılnıñ üktäbrendä Törkiädä ülem cäzası beterelgännän soñ aña ğömerlek törmä cäzası bilgelände. Ämma Ocalan xäzer dä üzenä qarata tieşle möğämälä kürsätelmäwgä zarlana.


text:
Ğıraq suğışı pentagon aldan beldergäneçä ‘şok häm dähşät’ kampaniese belän tügel ä yaqınça 40 tomahawk raketasınıñ sälämläwe belän başlanıp kitte. Britanie,Avstralia Yaponiä häm Filipin AQŞnıñ aksilären yaplap çıqsa qayber Azie häm Yevropa illäreneñ reaksie tiskäre buldı. Dönyanıñ küp kenä illärendä suğışqa qarşı demonstratsiälär bara .
AQŞ xökümät çığanaqları irtänge säğätlärdä Bagdadqa atılğan raketalar Saddam administratsieseneñ ölkän räsmilären küzdä tottı dip belderde. İrtänge häcümneñ täsirlären bilgeläü qıyın Amerikannnarnıñ uñışınıñ älegäçä berdänber dälile çärşämbedä Kuwait çigendä 17 ğıraqlı ğäskärineñ birelüe buldı. AQŞ başlatqan xärbi kampaniegä qarata global reaksie törle. Awstralia, Yaponie häm Filipin Prezident G.Bushnıñ aldan kisätkäneçä köç qullanu qararın ğämälgä quyuın xuplap çıqtılar. Xalıqnıñ qarşılıq kürsätüenä qaramastan Awstralia premiere John Howard Farsı Qultığındağı köçlärgä 2meñ xärbi künderde. Howard süzlärençä (audio)Awstraliä suğış häm suğışnı yaqlau operatsielärenä başladı.Awstraliä korapları törle illär qatnaşqan köçlärdäge aktivlarına däwam itä , alar suğış operatsielären dä yaqlıy.
Howard säyäsätçelär aldında şundıy belderü yasağanda unmeñnärçä awstralialı Sidney, Melborn kebek şähärlärdä suğışqa qarşı cıyınnar ütkärde. Russiä; Qıtay häm Geramnie kebek illär Ğıraqta köç qullanunı xökem itep qızğanıç belderde. Mäskäüdä premier Kasyanow kabinet cıyılışın AQŞnı tänqitläü belän başlap cibärde. W. Putin AQŞnıñ Ğıraq opratsiesen zur politik xata dip taswirladı( audio)häm Russie Ğıraq problemasın BMOsı İminlek Şurası rezolutsieläre nigezendä xäl itü öçen tırışlıq alıp baraçaq dip söyläde . Xärbi operatsiene aqlap bulmıy , operatsie başlanğanda Ğıraq kürşelärenä dä töbäktäge başqa illärgä dä qurqınıç tudırmıy ide dide Russie citäkçese. Qıtaynıñ reaksiese şaqıtıy kisken buldı. Pekingdä tışqı eşlär ministırlığı süzçese Kong Kuan (audio) Ğıraqqa yasalğan bu höcüm küpçelek illär häm dönya xalqınıñ küpçelegeneñ qarşı buluın sanğa suqmıy, şulayuq BMOsı iminlek Şurasın çitlätep ütep BMOsı xartiäse häm xalıqara qanunnın töp normların boza. Bez tirän borçılu belderep, qatnaşqan illärne şunduq xärbi aksielären tuqtatırğa häm Ğıraq mäsäläsenä BMOsı qısalarında politik xäl çarası tabu öçen kire döres suqmaqqa qaytırğa çaqırabız.
Bilgele bulğança Russiä belän Qıtay İminlek Şurasınıñ daimi äğzaları Şuranıñ öçençe daimi äğzası Fransiedä prezident J.Chiraq suğış küpme genä däwam itmäsen, monıñ näticäläre qurqınıçlı bulaçaq dip äytep ( audio) Fransie BMOnıñ raslauı bulmıy başlanğan aksiegä qızğanıç belderä.Operatsielär mömkin bulğan qädär tizhäm az yuğaltular tämamlanır häm gumanitar fäçigäğä alıp barmas dip ömed itäbez.
Yevropa Berlegeneñ älege citäkçse Gretsie tışqı eşlär ministırı G.Papandreou, ğıraq krizisnıñ xalıqara cämäğätçelek tarafınnan tınıç yullar belän xäl qılına almawına qızğanıç belderde. Ul AQŞ belän Berlek arasındağı zur krizisnı çişü açıq Trans-Atlantik dialogı başlatırğa çaqırdı. Amerikanıñ könçığış häm üzäk yevropadağı berektäşläre Ğıraq operatseilären yaqlıy. Albanie premiere Nano süzlärençä albannar ireklek köräşçeläre repressie asıtnda yäşäwneñ närsä ikänen beläbez. Şunlıqtan Amerikanıñ Ğıraq xalqın irekländerü öçen alıp barğan tırışılqların çın yöräktän yaqlıybız.AQŞ armieseneñ künegülärdän ütkärgän Ğıraq dissientlarına urın birgän Macaristannıñ premiere köç qullanu qotılğısız ide dip äytsä dä, konflikt tizlektä az yuğaltular belän tämamlanır digän ömed belderde. Yaponie premiere Koizumi , Könyaq Korea prezidentı Roh Moo –Hyun , Filipin prezidnetı Arroya AQŞnıñ bugen başlatqan xärbi aksiesen yaqlap çığış yasauçılar arasında ide. Vatikan suğışnı xalıqara qanunğa qarşı dip bäyäläde Vatikan , konflikt öçen zur cawaplılıq Saddam Xösäingä turı kilä dip äytsä dä Quşma Ştatların da tänqitläde. Xökümät citäkçeläre genä tügel Dönyanıñ bik küp şähärlärendä suğışqa qarşı dämonstratsiälär bara. Qaxirädän alıp, Parijğa , Lion Arles, Marsey , İtaliada Rim Turindä, Portugaliä, Marokko, Gretsie, Germanie häm Britanieneñ törle şähärlärendä xalıq suğışqa qarşı cıyınnar ütkärä.
Färidä Xämit, Praga


text:
Yäyge kanikuldar osoronda balalar arahında yäräxätlänewselär hanı arta
Şuq malayźar häm qıźźar nindäy genä mutlıqtar qılmay ikän. Xatta neft sığarıusı skvajinağa ultırıp bäwelep zıyan kürewselär źä bar. Hawlıq haqlaw ministrlığınan xäbär itewźärensä, ütkän yıl menän sağıştırğanda yäräxätlänewselär hanı 16 protsentqa artqan. Respublika klinik dawaxanahınıñ travmotologia üźägendä äle 60-tan aşıu bala yata. Baş tabip urınbaźarı Röstäm Äxmätşin äytewensä, kön hayın tierlek balalar menän bäyle ber-nisä qayğılı xäl terkälä. Tabiptar äytewensä, köndär hıuıtıp uqıu başlanıu menän küñelheź xäldär aźaya.


text:
Ğiraqta 6 britan ğäskärien häm 4 cirle keşene üterüne tikşerü däwam itä, xörmätle tıñlawçılar. Alar sişämbe könne ilneñ könyağında, Mäcär-äl-Käbir şähärendäge atışlar näticäsendä hälak bulğan ide. Utnı berençe bulıp kemneñ açuwı äle haman da bilgele tügel, şul ğına mäğlüm, şähärdäge britan köçläre cirle xalıqtağı qorallarnı ezlägän bulğan.
Atışlar Mäcär-äl-Käbirneñ üzägendä, bazar tiräsendä qabınıp kitüwe näticäsendä zian kürüçelär dä şaqtıy ide, britan xärbiläre 6 ğäskärien yuğalttı, cirle xalıq arasında ülüçelär sanı 4-kä citte, 15-tän artığı törle däräcädä cäräxätlär aldı. Alarnı qarağan tabiblar äytüwençä, atu çınnan da oçraqlı bulğan, yäğni ğadi ğiraqlılarğa töbäp ut açu turında süz yörtep bulmıy. Ülgännär arasında, misal öçen, yaña ğına öyenä qaytıp işektän kerep barğan ber maşina yörtüçe bar, yädrä anıñ kükrägenä eläkkän, ä yaralanğannar arasında cilkä cäräxäte alğan ber bala da bar. Atışlar balalarnıñ mäktäpkä baruwı waqıtına turı kilgän. Monıñ nindi şartlarda kilep çığuwı xaqında anıq mäğlümat haman da yuq, britan köçläreneñ Basradağı xärbi idaräse wäkile bu turıda sorawlarğa cawap birüdän baş tarttı. Başqa britan räsmiläre süzlärennän şul añlaşıla, hälak bulğan ğäskärilär şähär üzägendä yarsığan törkem çolğanışında qalğan, şunnan soñ alar politsiä binasına çigenä başlağan häm şul waqıtta alarğa ut açılğan kebek. Alarnıñ gäwdälärendä berniçä yadrä cäräxätläre tabılğan. Ğiraqlılarnı närsä yarsıtqan, ni öçen alar britan ğäskärilären ütererlek xälgä citkän, ällä inde bu elekke xakimiat qaldıqlarınıñ aldan uylanğan eşeme, bolar xäzer tikşerelä. Mäcär-äl-Käbirdäge ber ğiraqlı "New York Times" xäbärçesenä, "alar, yäğni britan xärbiläre röxsätsez xatınnarnı tikşerä başladı, bu qanun tarafınnan da, din tarafınnan da qabul itelmi" dip belderde. Äle düşämbe könne şähärdä, politsiä binası qarşında cirle xalıqnıñ cıyın ütkärüwe bilgele, alar britannarnıñ öylärgä kerep qoral ezläwen tuqtatunı taläp itkän bulğan. Eş şunda ki, Ğiraqtağı waqıtlı xakimiat xalıqtağı utlı qoralnı cıyu maqsatında başta alarnı tapşıru öçen ber mötdät bilgeläp, ul tämamlanğannan soñ qorallarnı köçläp cıyu turında qarar çığarğan ide. Mäcär-äl-Käbirdäge britan ğäskäriläre monı soñğı könnärdä öylärgä kerep başqarğan bulğan häm xalıq qoral ezläwne tuqtatunı taläp itkän. Sişämbe waqiğäsennän soñ şähär başlıqları britannar belän oçraşıp, soñğıları öylär tikşerüne tuqtatu häm qoral tapşırunı ixtiari itü belän kileşkän. Bu xaqta britannar üzläre berni dä beldermäde, şähär xalqı arasında ğına şundıy süzlär yöri. Qayber ğiraqlılar, şähärdäge atışlarnı, britannarğa qarşı käyeflärneñ artuwınnan faydalanıp, elekke Baath partiäse äğzaları başlağandır digän faraz belderä, ikençeläre isä, britan xärbiläre üzläre, xalıq basımı arta töşkäç aña rezin yädrälärdän ut açtı digän qaraşta tora. Ğiraqtağı Könbatış köçläre başta, Mäcär-äl-Käbirdäge höcümne aldan planlaştırılğan eş dip bäyäläsä, xäzer inde anı oçraqlı ber waqiğä itep kenä kürä şikelle. Atışlarnı kürgän şahidlär dä, şähär xalqı da monıñ üzennän-üze kilep çığuwı xaqında söyli. Mäcär şähäre xäzer dä, elekke yıllardağı tösle ük, üzendäge başkisärläre belän mäğlüm. Ul tönlä yörüwe qurqınıç bulğan yulda yata, Saddam zamanında da anda üzäk xakimiatne bik tanımadılar. Häm atışlarnıñ näq menä şul şähärdä buluwın küp kenä ğiraqlılar tabiği ber küreneş dip qabul itä. Öylärdä utlı qorallarnıñ saqlanuwı häm xalıqnıñ alarnı tapşırırğa bik aşıqmawı da şunıñ belän añlatıla ala.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Fiziologiä häm Medetsina ölkäsendä Nobel büläge AQŞ ğalimnäre Richard Axel häm Linda Buck'ka tapşırıldı
Bügen Şvesiä başqlasında medetsinadağı qazanışları öçen Nobel büläge ike amerikan tabibı, Richard Axel häm Linda Buck'ka tapşırıldı. Bu büläkne alar keşelärneñ islärne ayıru ölkäsendäge tikşerenüläre öçen aldı. İke ciñüçe 1 million 300 meñ dollarlıq büläkne üzara büleşäçäk. Nobel Akademiäseneñ bu qararın anıñ sekretare Hans Jornvall iğlan itte. (audio) "Fiziologiä häm medesinada Nobel büläge is sizü reseptorları häm alarnıñ tözeleşe ölkäsendäge qazanışları öçen Richard Axel häm Linda Buck'ka tapşırıla." Axel, New Yorktağı Columbia Universitetınıñ Howard Hughes isemle Medetsina İnstitutında eşli, Buck isä – Seattle'da Fred Hutchinson isemendäge Rak Öyränüläre Üzägendä eşli.


text:
Korsika bugen kiñräk aftonomiä öçen referendum ütkärä.
Urta Dingez utrauı Korsika bugen Fransiädän kübräk aftonomie alu öçen referendum ütkärä.Utrauınıñ tawış birergä xoquqlı 190meñ keşese, salım häm cämäğätçelek xezmätläre östennän kübräk kontrol urnaştıraçaq regional parlament buldıru buldırmau turında fikeren beyan itä. Parij xökümäte 'eyye' digän tawış öçen zur kampaniä alıp bardı. Çönki ul Korsikanıñ Fransiä öleşe bulıp qaluı häm separatislarnıñ köç qullanuın tuqtatu öçen in yaxşı çara yaña parlament digän qaraşta.Fiker beleşülär xalıqnıñ bu mäsälädä ikegä bülengänen kürsätä. Korsika Fransiäneñ in yarlı in küp subsidiälängän öleşe .Ul 250yıldan birle Fransiä qaramağında.


text:
Qırğızstandağı inqilapnıñ cimeşe - töçe
Qırğızstan xalıq inqilabı könen bäyräm itä. Bıyıl bu kön räsmi bularaq bilgelänä. Läkin bu waqıyğalarnıñ barsın da inqilap dip atarğa nigez barmı?
Prezident Aqayevnı urnınnan kitärgä çaqırğan xalıq protestları monnañ 3 yıl elek 24 martta bulğan ide. Bıyıl isä bu kön, xalıq inqilabı iseme astında däwlät tarafınnan räsmi bäyräm bularaq bilgelänä. Xalıq bu könne äle dä dulqılanıp iskä ala. Läkin bu könne çınnan da revolusiä dip atap bulamı? Bez xalıq arasında bäxäs tudırğan bu tema turında elekke tışqı eşlär ministrı ä xäzerge waqıtta oppozisiä partiäse başlığı bulğan Roza Otunbayeva xanımnan soradıq:
“Zur tarixi waqıyğanıñ üz qarşılıqları bula. 24 mart könne xalıq baş kütärde. Bu waqıyğa çınnan da inqilap ide. Xalıq korupsiä häm ğadelsezlektän tuyğan ide. Alar kontitusiäneñ eşläwen taläp itä ide. Çönki konstitusiädä prezidentnın küp digändä ike tapqır saylanırğa xaqı bar, Aqayev isä bu tärtepne bozdı häm bu eştä aña bulışqan yärdämçeläre dä küp buldı. Konstisiä mäxkämäse anıñ 3 tapqır saylanuına röxsät itte. Läkin 4gä saylanıp qalırğa telägän çaqta xalıq moña qarşı çıqtı.”
Prezident süzçese Nurlan Şaqiyev dä, 24 mart könen säyäsi ber revolusiä bularaq atıy, çönki di ul, bu könnän başlap üzgäreşlär başlandı.
“Barlıq revolusiä taläpläre xäzergäçä 3 yıl eçendä ütälde. Çönki iñ başta rejim üzgärde. Bu alğa quyılğan berençe taläp ide. İkençese konstitusiänı reformalaw taläbe ide. Läkin bu taläpne ütäw öçen waqıt kiräk buldı. Häm axırda 2007 yılda bez xalıq referendumı aşa yaña konstitusiäne qabul ittek. Öçençese isä korupsiä belän köräş ide. Häm bu köräş xäzer näticäsen kürsätä. Monı dälillär öçen bez 2005 yılğı däwlät qaznası belän 2007 yılğı qaznanı çağıştırırğa kiñäş itäbez. Başta ul 500 million dollar bulsa bügenge köndä ul 2 tapqırdan da kübräk arttı.”
Läkin 2005 yılda Calalabad şähärendäge protset çaraların citäklägän Meder Ğosmanov isä 2005 yıldan alıp xäzergäçä inqilap däräcäsendä ber nindi üzgäreşlär bulmawın däğwä itä. Şulay uq ul bu waqıyğanı inqilap diyüdän kübräk elekke xaqimiätkä qaçu mömkinçelege tudıru bularaq atıy.
“İl taläpläreneñ berse dä sanğa alınmadı. Bez ilebeznen satılıun yäisä keşe xoquqların bozıluın taläp itmägän idek. Bez parlamentnen parlamnetnı taratuın taläp itkän idek. Läkin bu xäl 3 yıldan soñ zur cäncäldan soñ ğına başqarıldı. Qayberäwlär Baqiyev awır şartlarda xaqimiätkä kilde dilär, yuq asılda elekke xaqimiät bik ciñel qaçıp kitte . Ä bez bügen cıyılıp 24 martnı bäyräm itep bilgelebez. Oyat bit cämäğat, elekke xökümät qaçıp kitte, bu bezneñ ilebez öçen oyat närsä bulıp qaldı.”
Şulay itep bulğan üzgäreşlär belän här kem kileşä almıy. Korupsiägä mäsäläsendä isä bu problemgä qarşı çaralar kürelä dip xalıqqa äytelsä dä, xaqimiät eçendäge cäncallar tıñmıy. Oppozisiä prezident Baqiyevneñ tuğannarının däwlät eşlärendä yaxşı urınnarga kiterelüenä qalğannarının isä säwdä eşlärendä bayıp kitüenä işarä itä. Mondıy xällär Aqayev waqıtında da bar ide älbättä. Xäzergedän artığı belän.
Prezident süzçese Şaqiyev Qırğızstandağı iqtisad yaxşıra bara disä dä qırğızlar öçen bu bik äz üzgäreş buldı. Aylıq 40 dollar aqçağa eşlägän xalıq, cüñle aqça eşläw xıyalı belän Rusiä, Qazaxstan häm başqa yewropa illärenä yul tota. Şulay uq xalıq xezmätläre elektr mäsäläse äle çişelmägän. İlneñ tışqı säyäsätendä törtep kürsäterlek ber ni üzgäreş bulmawı kürelä.
Şulay itep Qırğızstanğa soñgı 3 yıl eçendä ilnen eçennän häm tışınnan küzätkändä 2005 yıl martında bulğan waqıyğalarğa bik törle qaraş bar. Bu waqıyğada demokratiäneñ üseş häm yaxşırıu öçen xalıqnıñ prezidentkä qarşı başkütärüe, barı tik Qırğızstan tarixında zur demokratik ber çara bularaq qaldı. Qısqası xaqimiät qaysı ber tarmaqta üseşkä ireştek dip beldersä dä, bolar xalıqnıñ yuğarı taläpläre qanäğatländermi.


text:
Fändäs Safiullin : «Latin frontı» xalıqara oyışmalarğa möräcäğät itäçäk
23 noyäberdä, «Rossiskaya gazeta» digän räsmi basmada Konstitutsion mäxkämäneñ mäğlüm qararı basılıp çıqtı. Süz Tatarstan wäkilläre möräcäğäte belän qaralğan mäxkämä eşe turında bara. Belgänegezçä, Konsitutsion mäxkämä latin grafikasın tıydı, ä tatar telen urıs tele belän ber däräcädä öyränü qanunğa turı kilä, digän näticä çığardı. 23 noyäberdä basılıp çıqqan qararda äytelgänçä, Konstitutsion mäxkämä qararı belän riza bulmıyça şikäyät birergä röxsät itelmi häm ul, iğlan itelgäç uq, ğämälgä aşırılırğa tieş. Ämma tatar zıyalıları mäxkämä qararı belän kileşmi. Qarşılıq belderüçelärdän torğan «Latin frontı» oyışıp kilä, digän xäbärlär buldı. Fändäs Safiullin añlatqança, millätneñ yazmışı xäl itelä torğan sızıq barlıqqa kilde, şuña, berläşmäğä front iseme birelde.Frontqa, här xalıq üzeneñ telenä xuca bulırğa tieş, digän fikerdä tora torğan oyışmalar kerde. Alar arasında Tatar kongressı, tel häm tarix institutları, tatar milli-mädäni möhtariäte kerde. Front, xalıqqa xäref saylaw xoquqın kire qaytarırğa teli. Maqsatqa ireşü öçen ul ike yulnı kürä. Berençese: latin älifbasın härqayda qullanu. İkençe yul: Rusiäne, keşe xoquqların tanırğa mäcbür itü, yäğni, xalıqara oyışmalarğa möräcäğät itü.
Rimzil Wäli.


text:
Ğiraqta intixarçılar 2 bomba şartlatıp 27 keşene üterde
Ğiraq başqalasınnan könyaqtaraq Hilla şähärendä 2 intixarçı elekke politsiä xezmätkärläre törkeme arasında bomba şartlattı. Kimendä 27 keşe hälak bulğan dip xäbär itelä. Politsiä äytüençä şartlatuçılar xakimiät binası yanında xezmät xaqların alu öçen cıyılğan elekke politsiä xezmätkärläre arasında ütep kergän. Berençe intixarçı bombanı törkem urtasında şartlatqan. İsän qalğannar qaça başlağaç ikençe intixarçı alar artınnan yögerep yaqında tağın ber bombanı şartlatqan. Yözdän artıq keşe yaralanğan. İnternettağı iğlannarda bu höcümnär öçen cawaplılıqnı Äl-Qaidäneñ Äbü Musab äz-Zärqäwi citäklägän Ğiraqtağı bülege üz östenä aldı. Ğiraqta AQŞ xärbiläre Sönni Möselmannar partiäseneñ citäkçesen totqarlap soñraq irekkä çığardı. AQŞ xärbiläre Ğiraq İslam Partiäseneñ räise Möxsin Ğäbdel-Xämitne yalğışlıq belän totqarlağannarın belderep aña kitergän qıyınlıqlar öçen ükeneç belderde.


text:
Bиkипeдия:Bulışu üzäge
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Wikipedia belän eşläw buyınça bulışırğa kiräk ikän, räxim it! Ägär "Yış birelä torğan sorawlar" bülegendä bulğan sorawıña cawap taba almadıñ ikän, monda elegüeñ bik döres bulıp çıqtı äle. Qaldır monda üz sorawıñnı, bez Wikipediäçelär aña cawap birergä tırışırbız ;)
Zínhar, sorawıñnı bu tärtiptä qaldır:
- Soraw urnaştıruın bolay başlílar:
- yä monda törtep: Yaña soraw östäw
- yä ki bit östendäge üzgärtü östenä törtep. Şul çaqta sorawıñnı == Soraw öleşe == belän başlarğa kiräk.
- Soraw mätenen cíarğa
- Mömkin bulsa sorawda, mísal itep, qíınlıq bulıp çıqqan bitenä sıltama qaldır.
- Soraw azağında ike sızıq wä dürt qulqın östäp (“--~~~~”), İmzañnı qaldır. Wikipedia anıñ urınına waqıt belän äğzä isemen tığıp quyar.


text:
2 fevral könne rässamnar berlegeneñ kürgäzmä zalında Berlinda yäşäp icat itüçe millättäşebez Şamil Ğimaevnıñ kürgäzmäse açıldı. Ä 3 fevraldä isä Qazannıñ Ğalimnär yortında ul üzeneñ cırlarınnan torğan konsertın täqdim itär dip kötelä. Muzıkant häm rässam bularaq tanılğan Şamil Ğimaev Berlinnıñ Tatar-başqort mädäni üzäge äğzası bulıp tora. Zamanında alman qızına öylänep tuğan ciren taşlap kitä. Menä inde 20 yıldan artıq çit ildä yäşäsä dä, Şamil äfände tuğan ciren onıtmıy, yıl da Tatarstanğa qunaqqa qayta.
Gölnaz Şäyxetdin
(baş bittä Ş.Ğimaevnıñ "Rusiä" räseme)


text:
Yevropa Berlegeneñ yuğarı däräcädäge cıyınına qarşılıq belderer öçen bügen Gretsiä başqalasında 7 meñgä yaqın keşe cıyıldı. Amerikan ilçelegenä taba yünälgän qarşılıq belderüçelär häm politsiä arasında bäreleşlär buldı. Yevropa citäkçeläre cıyınınıñ köntärtibendäge mäs’älälärneñ berse-Ğiraqnı tözekländerü… Berläşkän Millätlär Oyışması general sekretare Kofi Annan, Yevropa Berlege äğzaläre-Ğiraq mäs’äläsen küp däwlätlär qatnaşında çişüne yaqlıy, dip belderde. Oyışma, Ğiraqnı tözekländerüdä üzenä töp rolneñ birelüenä ömetlänä. Kofi Annan älegä-Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ eşe nidän ğibärät bulaçağı mäğlüm tügel, dip belderde.
Şulay uq bügen 10 yaña namzätneñ Berlekkä kerüe turındağı kileşügä qul quyu tantanası uzdı. 5 meñlek kileşüne10 yaña häm 15 xäzerge äğza däwlät wäkilläre imzaladı. Polşa, Macarstan, Sloveniä, Slovakiä, Litva, Çexiä, Estoniä, Latviä…Malta häm Kipr 2004nçe yılnıñ may ayında Yevropa Berlege äğzaläre bulır dip kötelä.
Yevropa Berlege konstitutsiäse ölgese İün ayınıñ 20sendä Gretsiädä uzaçaq yuğarı däräcädäge cıyında täqdim iteläçäk. Bu xaqta Fransiäneñ elekke prezidentı häm xäzerge waqıtta dokumentnı äzerläwçe 105 keşelek cıyın başlığı Valery Jiscard d’Estaing belderde.


text:
Qazanda Marat Mölekovnı iskä aldılar
Milli cämäğätçelek öçen bu düşämbe istälekle kön. Näq 75 yıl elek tatar milli xäräkäteneñ kürenekle liderı, Bötentatar ictimaği üzägeneñ berençe räise Marat Mölekov Tömän ölkäseneñ Yalutor rayonında dönyağa kilgän. Marat Mölekov perestroyka yıllarında ğomum demokratik häm milli üseş waqıtında qıyu häm aqıllı adımnarı belän millätkä yul kürsätkän keşe. Şimbä könne Tatar kongressı binasında Marat Mölekovnı iskä alu kiçäse buldı. Anda milli xäräkättä küptännän qatnaşuçılar - ğalimnär, mäğrifätçelär, jurnalistlar cıyıldı. Bu kiçä Bötentatar ictimaği üzäge täqdime buyınça oyıştırılğan ide. Xaris xäzrät Salixcan Marat Mölekovka bağışlap doğa uqığannan soñ, Tatar ictimaği üzäge citäkçelegendä küptännän bilgele Räşit Yäğfärov Marat Gabdrasul ulı Mölekovnıñ tormış yulı häm säyäsi eşçänlege belän tanıştırdı. Älege kiçäneñ türendä Marat äfändeneñ ulları – Röstäm häm İskändär çaqırılğan idelär. Ozaq yıllar deputat häm säyäsätçe bularaq bilgele Fändäs Safiullin üzeneñ Marat Mölekov belän bergä Däwlät Sovetında eşläwe turında söyläde. Möstäqillek iğlan itkän sessiä utırışınıñ protokol kenägäseneñ qayber yulları belän tanıştırıp, Fändäs Safiullin şuşı tarixi dokumentlar cıyıntığın Marat Mölekovnıñ ullarına tapşırdı.
Marat Mölekov xolqı, tırışlığı häm aqılı belän seber tatarı. Ğomum tatar milli ideyäsen kütärep çıqtı. Ul Qazanda yuğarı belem alğan, Piträç rayonında uqıtuçı, rayon gäcite redaktorı bulıp eşlägän, Qazan pedagogiä institutında häm Qazan universitetında säyäsi fännär uqıtqan. Tel, ädäbiät, tarix institutınıñ citäkçese bulğan Mirfatıx Zäkiev çığış yasadı.
İctimaği üzäk oyışqanda, tel, ädäbiät häm tarix institutınıñ binasında cıyıla ide. Häm anıñ citäkçeläre bulıp şuşı institutnıñ xezmätkärläre tanıldı.
Marat Mölekov turındağı üzeneñ xatiräläre häm millät yazmışları turında fikerläre belän Nail Tuqtamışev, Flera Äxmätova-Urmançı, Ğayal Mortazin, Damir İsxaqov, Yunıs Kamaletdinov, İldus Sadıyqov, Kärim Yauşev, Zöfär Säliev häm başqalar çığış yasadı. Jurnalist häm cämäğät eşleklese Marat Bariev Ğäli Aqışnıñ möräcäğäten uqıdı. Şağir Äxmät Räşitovnıñ çığışı millät häm ütkän xällär turındağı söyläşügä emotsional' tösmerlär birde.
Marat Mölekovnı iskä alğanda anı sağınu, milli xäräkättä oyıştıruçı häm keşe yaratuçı sabır liderlarnı sağınu ruxı östenlek itte. Bu söyläşüneñ ğibrätle urınnarı belän kiläçäktä sezne tağın tanıştırırbız. Kiçägä cıyıluçılar Marat Mölekovnıñ isemen mäñgeläşterü öçen Qazannıñ berär uramına anıñ isemen birergä täqdim ittelär.
Rimzil Wäli


text:
Başqortstanda Aqmullanı xörmätlilär
Başqortstanda tatar häm başqort xalıqlarınıñ oluğ şäxese, mäğrifätçe häm şağir Miftaxetdin Aqmullanıñ tuuına 175 yıl tulu uñayınnan başlanğan bäyräm çaraları däwam itä. Comğa könne Ufada bu bäyrämneñ çirattağı çaraları Başqortstan däwlät pedagogiä universitetındağı xalıqara fänni-ğamäli konferensiä belän başlandı. “Aqmulla mirası ğasırlar aşa” dip isemlängän bu cıyın çınlap ta xalıqara däräcäsen aldı. Anda qatnaşu öçen Qazaqstannan, Yaponiädän häm Almaniädän kiñ bilgele ğalimnär kilde. Zur ğına wäkillekne Tatarstannan da qabul ittelär.
Başqortstan däwlät pedagogiä universitetı bıyıl Miftaxetdin Aqmulla isemen yörtä başlağan ide. Şuña kürä bu möhim cıyınnıñ näq menä şuşı yuğarı uqu yortında ütüe tabiği dä. Annan bu konferensiägä qädär ük monda ber atna buyı “Aqmulla uquları” iseme astında törle çaralar kön dä oyıştırıldı.
Konferensiäne dä anıñ rektorı Rail Äsadullin açtı häm alıp bardı. “Aqmulla çın duslıq ilçese ide, ul tatar balaların tatarça, başqort balaların başqortça, qazaq balaların üz ana tellärendä uqıtu sälätenä iä tel belgeçe ide”, - dip bäyäläde Rail äfände.
Qazaqstannan kilgän tanılğan qazaq ğalime Bekejan Axan üzeneñ dokladında Aqmullanıñ Qazaqstandağı çorı eşçänlege xaqında bay mäğlümatlar birde. Tatarnıñ kürenekle şäxesläre Märcäni, Fäesxanov, Nasıyrovlar kebek ük Aqmulla da törle törki xalıqlarğa añ-belem taratqan, dip assızıqladı ul.
Respublikanıñ mäğärif ministrı Sıntimer Bayazitov üz çığışı başında premyer-ministr Rafael' Baydäülätovnıñ konferensiädä qatnaşuçılarğa qotlawın uqıp işetterde.
Konferensiädä töp doklad belän pedagogiä universitetı dotsentı, Aqmulla isemendäge büläk iäse Äxät Vil'danov çığış yasadı. Ul Miftaxetdin Aqmullanı başqortnıñ ädäbi telenä nigez saluçılarnıñ berse, dip atadı.
Tanılğan ğalim Ğaysa Xösäenov ta şul uq fikerne qüätläde häm äle anıñ icatın öyränügä küp köç salası bar, dide.
Töştän soñ konferensiäneñ seksiälärdä eşläw öleşe başlandı. Anda törle taraflardan kilgän utızdan artıq ğalimneñ çığışları tıñlandı.
Ä kiçen bäyräm çaraları Başqortstan däwlät opera häm balet teatrına küçte. Anda respublikanıñ yuğarı citäkçeläre qatnaşlığında tantanalı kiçä häm zur konsert buldı. Şimbä könne bäyräm çaraları Miftaxetdin Aqmullanıñ tuğan yağında – Miäkä rayonında däwam itäçäk.


text:
İzraäl vä Fälästin komandirları irtägä oçraşıp, İzrael xärbiläreneñ Könbatış Üzänendäge Yerixon häm Qalqiliädän çigenü waqıtın bilgeliäçäk.
Fälästin iminlek ministırı Möxämmäd Dahlan süzlärençä , ul İzrael saqlanu ministırı Shaul Mofaz belän kiçä bu ike şähär şulayuq Ramalla häm Tulkaremneñ 10kön eçendä fälästin kontrolenä tapşıru turında kileşkännär.Ämma çigenü,fälästinnärneñ üz radikalläreneñ İzraelgä höcümen tuqtatudan bäyle bulaçaq. Yul xaritası dip yöretelgän tınıçlıq planınıñ berençe fazası, İzraelneñ intifada başlanğançı torğan urınnarına kire çigenüen taläp itä.Ütkän ay başlarında İzrael Gaza sızığı häm Bäyt ül lahemnän çığıp kitkännän soñ, fälästinnärneñ radikal törkemnären taratuın kötep , çigenü eşen tuqtatıp tora.


text:
«Watanım»nıñ yaña citäkçese eşkä kereşte
Älege köndä «Watanım» oyışmasınıñ republíktağı bülegenä, üzeneñ töp eşennän kitmi genä, Başqortstan däwlät pedagogí universitetı prorektorı Rail Äsadullin citäkçelek itä başladı. Çığışı belän Başqortstannıñ Çişmä rayonı tatarı bulğan Rail äfände, mäğlüm buluınça, moñarçı da «Watanım» oyışması eşçänlegendä küpmeder däräcädä qatnaşıp kilgän. Bu oyışma Mäskäwdä oyıştırğan berniçä seminärda qatnaşqan bulğan ul. Rail äfändeneñ üz süzlärenä qarağanda, ul üzeneñ «Watanım» oyışması citäkçese itep bilgelänüen hiç kötelmägän ğämäl dip saní. «Elekke räisne almaştıru üze dä bik aşığıç qına eşlände, – di Rail äfände. – Min bu wazífağa täğäyenlänügä başta nıq qına qarşı torsam da, ügetläp – qodalap, kileşterdelär inde». «Watanım» oyışmasınıñ Başqortstan bülege aldına bügenge köndä nindi burıçlar, nindi maqsatlar quyılğan soñ? Bezneñ şuşı sorawğa Rail Äsadullin tübändägeçä cawap birde.
(awdio)
Sez «Watanım» oyışmasınıñ Başqortstan bülegeneñ yaña räise Rail Äsadullin fikerlären işettegez. Kürenekle millättäşebez Renat Aqçurin citäklägän «Watanım» oyışmasına mönäsäbät Başqortstanda da, Tatarstanda da ber törle genä tügel. Anı qayber tatar milli oyışmaları liderları tatarğa qarşı maxsus oyıştırılğan provokasíon oyışma dip bäyäli. Tatar mänfäğätlären yaqlap kisken çığış yasawçı tatar milli xäräkäte liderların «awızlıqlap» totu öçen tözelgän dip möherläde «Watanım»nı küp kenä milli zíalılarıbız häm milli oyışmalar citäkçeläre. Bu oyışma qanatı astında çığıp kilüçe «Tatar dönyası» isemle gäzitne dä qatı tänqit utına tota küp kenä tatar oyışmaları. Rusiä citäkçelegeneñ tatarlarğa qağılışlı säyäsäten töbäklärdä ütkärü öçen oyıştırılğan dip sanaluçı «Watanım»nıñ Başqortstandağı eşçänlege ni räweşle kitäçägen älegä äytep bulmí. Ämma qayber xäbärlärgä qarağanda, «Watanım» oyışmasınıñ Başqortstan bülege eşçänlegen Mortaza Räximov xäzer üzeneñ nıqlı qontorlendä totaçaq, dilär. Şulay bulğaç, anıñ nindi yünäleştä eşläyäçägen şaqtí çamalap bula inde. Mortaza Räximov «Watanım»nı üzeneñ qatı qulına alu ğämällären anıñ räisen almaştırudan başladı. Çönki näq menä ul Mäskäwdän Renat Aqçurinnı çaqırıp kiterep, räisne başqa keşegä almaştıru taläben quyğan, dilär.
Ufada «Watanım» oyışmasınıñ üz eş urını bulaçaq di. Äle aña şähär üzägendäge berär binadan bülmälär beleşep yörilär. Rail Äsadullin äytüençä, üz eş urını bulğançı, «Watanım» oyışması wäkilläre tatar telendä çığuçı «Qızıl tañ» gäzite redaksísında ber bülmäne biläp toraçaq ikän. Anda urnaşunıñ da üz säbäbe bar – «Qızıl tañ»nıñ baş möxärrire Fail Fätxetdinov «Watanım» oyışması eşendä qatnaşıp yöri, östäwenä äle ul «Tatar dönyası» gäziteneñ redkollegí äğzası da. Xakímítlar aqçasına çığıp kilgän räsmi gäzit redaksísında Tatar ictimağí oyışmasınamı, yä bulmasa tatar mänfäğäten çın – çınlap yaqlawçı başqa milli oyışmağamı berär bülmä birep torunı küz aldına da kiterep bulmí. Ä monda – Watanım» oyışmasına «pojalısta» – räxim itegez dip toralar.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Çallıda "Fiat" maşinası çığa başladı
1 dekaberdä bulğan tantanada Tatarstan prezidentı M.Şäymiev, Rusiäneñ sänäğät häm energetika ministrı urınbasarı Andrey Dement'yev, Fiat-avto kompaniäse vitse-prezidentı Al'fredo Al'tavill qatnaştı. A.Dement'yev belderüençä, älege proyektqa Rusiä xökümäte härdaim toraçaq. Fiat-avto vitse-prezidentı A.Al'tavill könbatış kompaniäseneñ Çallı berläşmäse belän xezmättäşlek başlawına basım yasadı häm kiläçäkne niçek küzallawın da äytte. Anıñ süzlärençä, 2007Hчe yılda monda tağın ike yaña model' avtomobil' cıyılaçaq. Şulay uq 2007 yılnıñ noyäberendä Alabuğada Fiat avtomobil'lär cıya başlayaçaqlar. Alabuğada yılına 75 meñ maşina yasaw küzdä totıla. Şuşı ike şähär Rusiä bazarına 175 meñ avtomobil' biräçäk, dide Al'tavill äfände. Şuşı çığışlardan soñ, Tatarstan prezidentı M.Şäymiev süz aldı:
"Kiläçäktä uñışlı eşläwebezgä ışanam-dide ul häm ör yaña Fiat avtomobile açqıçın "Märxämät" isemle balalar yortına tapşırdı.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Kosovo mäsäläsen söyläşülär yulı belän xäl itär öçen soñğı mömkinlek qaldımı?
Kosovonıñ kiläçäge nindi bulır? BMOnıñ maxsus wäkile Martti Ahtisaari Kosovo kiläçäge turında planın täqdim itkändä, Kosovo möstäkillek alırğa ciyınğan ide. Rusiä bu planğa qarşı çıqtı, Serbiä anı kisken kire qaqtı. Kosovo mäsäläse hamanda da xäl itelmi tordı. Bu mäsälägä çişeleş tabır öçen bügen Belgradtta AQŞ, Yevopra Berlege häm Rusiä wäkilläre Serbiä citkäçelege belän oçraşa.
Germaniä wäkile Wolfgang İshinger, bügen BBC radiosına birgän äñgämäsendä, bu Belgrad belän Priştina arasında kileşülär yulı belän närsägäder ireşü öçen soñğı mömkinlek bulır kebek, dide. Söyläşülärdä Washingtonnı wäkillek itüçe Frank Wisner bolay dide : “Belgrad häm Priştinadağı xökumätlär bezgä bu söyläşülärdä qatnaşaçağı turında wäğdälär birde. Bu citdi tirışlıq bulaçaq. Kontakt törkemennän 3 aradaşçı häm general sekretar da, bu atnada baraçaq söyläşülärdä aktiv qatnaşırğa çaqırdı. Şulay itep bu citdi çara bulaçaq, bez töbäktä tinıçlıq häm totrıqlıqa ireşüeneñ böten yulların qaryıaçaqbız”
Rusiä Kosovo mäsäläse xaqındağı Ahtisaari planı mäsäläsendä BMOda tawış birgändä veto salu belän yanağan ide. Rusiä, ike yaqnı da qänäğätlädergän çişeleş bulmyıça, plannı yaqlamayaçağın belderde.
AQŞ Kosovonıñ möstäqil bulu mömkinlegen yaqlıy.
Washigton wäkile Ahtisaari planı, axırğı qararğa kiler öçen möhim nigez bulıp qala, dip belderde. Frank Wisner : “Bu söyläşülär, yaqlar kiläçäktä niçek xäräkät itärgä ciyına – alarğa monı küzallarğa bu bälkem soñğı mömkinlek bulır. Uylawımça, Serbiä yağı töp iğtibarnı status mäsäläsenä biräçäk. Kosovo albannarı yağı bu mäsäläne kire qağıra tırışaçaq. Kosovo belän Serbiä kiläçäktä niçek eş itärlär, ber töbäktä niçek yäşlär, bu xaqtağı sorawlar bar. Alar küp mäsälälärne kütärä ala. Minemçä, cawaplılıq ike yaqta da yata, häm bez alarnıñ tırışaçağına ışandıq”
Serbiä, Kosovoga çiklängän möstäqıyllek birüçe Ahtisaarı planı, ilneñ bötenlegen cimerä dip, anı kire qaqtı. Ämma moña qädär şuşı plan urınına ber närsä dä täqdim itmäde. Yevropa Berlege, söyläşülärdä, Kosovo soñğı 8 yıl Serbiä idäräse astında tügel inde, digän fikergä basım yasarğa ciyına. Bu xaqta Germaniä wäkile Belgradqa barır aldınnan beldergän bulğan.
1998-99 yılğı suğıştan soñ, Kosovo räsmi räweştä Serbiä ölkäse bulıp sanalsa da, ämma anda BMO häm NATO idärä itä.
Bikä Timerova.


text:
Sember ölkäseneñ “Tuğan tel” oyışması suğış veteranı qaharman oçuçı märxüm Ğalimcan Ğilmetdinovnı ölkäneñ “Altın kitabı”na kertü başlanğıçı belän çıqtı
17 yäşlek Ğalimcan Ğilmetdinov, üzenä 1 yäş östäp, 1941-yılnıñ 23-iyünendä frontqa kitä. Oçuçılar kursın tämamlap, üzen çın as itep kürsätä. 1652 säğät suğış kügendä oça, 556 xärbi oçış yasıy, aviatsiä polkınıñ iñ uñğan oçuçısı sıyfatında 3 orden, 10лaп medal'gä layıq bula. 1944-45nçe yıllardağı batırlıqları öçen polk komandirı anı tağın ike Qızıl bayraq ordenı häm İkençe däräcä Dan ordenı belän büläkläwne xästärli. Läkin “bilgesez säbäplär” arqasında bu büläklär tapşırılmıy. Säbäbe soñnan ğına açıqlana: Qırım tatarların ezärlekläw turındağı däwlätneñ serle qararı (1944-yıl, 8-avgust) arqasında bulıp çığa bu xäl. Dimäk, süz ğomumän tatarlar turında barğan dip añlarğa kiräk.
Ğalimcan Gıl'metdinov härwaqıtta üz ideallarına tuğrılıqlı bulıp qaldı. Ofitser bularaq, suğıştan soñ da armiä saflarında xezmättä qaldırıla. Läkin 1953-yılda Vasiliy Stalinnı Xärbi hawa köçlär komanduyuşçie wazifasınnan buşatqaç, ul, raport yazıp, üz irke belän armiädän kitä. Çiläbe ölkäse Qunaşaq rayonında uqıtuçı, rayon gäzite redaktorı, KPSS raykomı sekretları bulıp eşli. “Mayak” institutınıñ şartlawı näticälären yuq itüdä tazalığın qaqşata. Yuğarı uqu yortlarında uqıta – yäş buınnı kommunistik ruxta, üze inanuınça, çın keşe itep tärbiälärgä böten köçen quya.
1991-yılnıñ avgust waqiğalarınnan soñ üz irke belän eşennän kitä. SSSR tarqaluın, KPSSnı beterügä qarşı protest yözennän eşen taşlağanın ul menä niçek añlata: “Min sotsializm tözedem, anı suğışta yaqladım, suğıştan soñ ayaqqa bastırdım. Yaña xakimiätkä xezmät itüne wöcdanım quşmıy, bu - suğış qırlarında yatıp qalğan iptäşläremä xıyänät bulır ide.”
Ul'yan pedagogiä universitetı uqıtuçıları “Ğalimcan Ğilmanoviç bik tä matur kitte”, dip äytkännär, di. Läkin anıñ ürnägendä ğämäl qılırğa qıyulıqları citmägän.
Ğalimcan ağa Ğilmetdinovnıñ qaraşların - anıñ kommunistik ideologiäsen “Tuğan tel” oyışması idäräseneñ küpçelek äğzaları qabul itä almıylar ide. Läkin tatar xalqınıñ milli-mädäni xoquqların qaytaru xästärläre berläşterde alarnı. Ğalimcan ağa, idärä äğzası bularaq, “Tuğan tel”neñ täpiläp kitkän çağında bik faydalı eşlär başqardı. Qayber “qaynar başlarnı” tınıçlandırıp, “Ul'yanovskaya pravda” gäzitendä tatar ixtıäcların yaqtırtuğa yul açıp, mäsälän. Annan soñ şundıy(!) keşeneñ milli xäräkättä qatnaşuı – üze genä dä bik möhim ide. “Slujivıylar”nıñ “Tuğan tel”gä şiklänep qarağan çaqlarında – bigräk tä. “Tuğan tel” aktivistları öçen, Ğalimcan ağa üz äsaslarına tuğrı, ädäple, namuslı çın keşe – ürnäk bulıp qaldı.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Çittäge millättäşlär Kaurov fikeren tänqitli
Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev küptän tügel Sankt-Peterburgta uzğan Watandaşlar kongressında Bötendönya tatar kongressı eşçänlege, millättäşlärebezneñ başqa xalıqlar belän dustanä mönäsäbättä yäşäwe turında ğına söylägän ide söyläwen. Ämma bu çığışnı rus millätçeläreneñ qayberläre üzlärençä añlağan bulsa kiräk. İnde ikençe könne ük “Regnum” mäğlümat agentlığına - Ukraina pravoslau grajdannarı Berlege räise Valeri Kaurov Şäymiev Rusiägä qarşı çığış yasadı dip belderde. Yäğni mäsälän Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı kebek millätçel oyışmanı yaqladı dip assızıqladı. Tağın berniçä misal kiterde. Bu xaqta “Azatlıq” radiosı inde citkergän ide. Küräseñ Kaurov äfände Rusiädä barı urıslar ğına yäşärgä häm alarnıñ mänfägat'läre genä yaqlanırğa tieşter dip fiker yörtä. Bu könnärdä älege xaqta Qazanğa kilgän Mäskäwdäge “Rusiä watandaşları” oyışması wäkile belän dä söyläşü bulğan. Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räiseneñ berençe urınbasarı Renat Wäliullin
Bu könnärdä Qazanğa “Rusiä Watandaşları” oyışması wäkilläre kilde häm anıñ belän söyläşüdä Rusiädän çittä yäşäwçe barlıq xalıqlar berläşep yäşi häm alarnı ayırıp qararğa kiräkmi dip äytelde.
Renat Wäliullin äytüençä, Kaurovnıñ äytelgän fikerläre çittäge millättäşlärebezne şaqtıy ğäcäpländergän häm borçuğa salğan. Renat Wäliullin
Bezgä inde Mäskäwdän, Sankt-Peterburgtan sez bu xaqta beldegezme, nindi mönäsäbät belderdegez dip şaltıratıp borçılu belderdelär
Berençe bulıp bu mäs'älädä üz mönäsäbätlären Almaniä tatarlarınıñ “Doyçland Tatarlar” digän Millätara mädäni xezmättäşlek cämğiäte häm “Tamğa” digän icat berläşmäse wäkilläre belderde. Alarnıñ wäkilläre üzläre ük älege watandaşlar kongressında qatnaşqannar ide. “Regnum”da basılğan Kaurovnıñ belderüennän soñ alar qarşılıq belderdelär. Anda millättäşlärebez - bu Kaurov süzläre Tatarstan prezidentın häm tatarlarnı mısqıl itü genä tügel, ä Şäymiev fikerläre yaqın bulğan başqa millät xalıqların da cäberläw dip belderelä. Bilgele bulğança, çittä Rusiä watandaşlar arasınnan ruslar ğına tügel, ä başqa xalıqlar da şaqtıy yäşi. Ä Kaurov süzlärençä, barı ruslar ğına bu cirdä tulı xoquqqa iä bulıp çığa dip yaza Almaniädäge millättäşlär.
Alar şulay uq kongress barğan ike köndä dä barı rus telen saqlaw, üsterü turında ğına süz alıp barıldı, bilgele ki Şäymievtan başqa tatarlarnıñ ixtıäcların tağın kem qayğırtsın anda. Tatarlar mänfägate turında Seberdän kilgän gubernator söyli almıy bit inde dip belderälär. Kongress barışında härdaim rus tele häm mädäniäte turında ğına söylise tügel, ä kiñräk mäğnädä, yäğni tulayım Rusiä, anda yäşäwçe xalıqlarnı alası ide. Ä bu isä barı Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev häm xäzer Törkiädä yäşäwçe Dağstannan bulğan cırçı Äxmät Äxmätovnıñ çığışlarında ğına yañğıradı dip belderä “Doyçland Tatarlar” cämğiäte wäkilläre.
Landış Xarrasova


text: Qazan, London. Tatarstan premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov ike könlek säfär belän Londonğa kilä. Qazan xakimiate citäkçeläre - İlsur Metşin, Marat Zahidullov ta bulğan wäkillek belän ul Yewropa tözekländerü häm täräqqiat bankınıñ idarä şurası ütkärgän yıllıq cıyında qatnaşaçaq. Banknıñ şuşı cıyını kiläse yılda Qazanda uzarğa tieş, Tatarstan wäkillege Londonda anı oyıştıru neçkäleklären öyränäçäk. Yewropanıñ tözekländerü wä täräqqiat bankı ütkärä torğan mondıy zur çara Rusiädä älegä qädär Piterburda ğına uzğan ide.


text:
Rusiä bügen ğäräp telendä
1 iyündä Rusiäneñ möftilär şurasında ğäräp telendä eşli başlağan «Rusiä äl'- yaum» televidenie kanalın täqdim itü buldı. İärçen telekanalları buyınça eşli torğan bu televidenie tapşıruı berençe märtäbä şuşı yılnıñ 4 mayında efirğa çıqtı. Ul kanal atnağa cide kön efirğa çığa häm könenä 20 säğät'lek tapşırular yasıy. Bu tapşırularda bik küp ğäräp illäre jurnalistları da eşli. Alar arasında Mısır, İordaniä, Ğiraq, Yamen, Mavritaniä, Marokko, Fälästin. Siriä, Sudan , Tunis häm başqa illärneñ curnalistları bar. Alar belän bergä Rusiä jurnalistları da tapşırular alıp baraçaq. Ul tapşırularnı 23 ğäräp ile qarıy ala.. Tapşırularda başlıça Rusiäneñ xalıqara mäs'älälär buyınça totqan urını yaqtırtılaçaq, tapşırunı oyıştıruçılar şulay uq, Rusiä xalqınıñ törle fikerläre dä bu tapşırularda urın alaçaq dip belderä. Möftilär şurasında uzğan «Rusiä äl'- yaum» televidenie tapşıruların täqdim itüdä küp törle illärneñ ilçeläre dä qatnaştı. Mäs'älän üzeneñ çığışında Gäräp illäre Ligası ilçese Cuma äl'- Farcani, bezneñ Rusiä belän mönäsäbätlär yaña tarixi borılış kiçerä dip sanıym. Bezneñ öçen bu tapşırular Rusiäneñ säyäsäten, iqtisatın yaqtırtu belän genä tügel, Rusiädä barlıq xalıqnıñ 10% möselman buluı belän dä qızıqlı. Bu mäğlümatlärne min Rusiä prezidentı Putinnan aldım dide, Ğäräp illäre ligası ilçese Cuma äl Fardcani. Yaña televidenie kanalın täqdim itüdä şulay uq Rawil Gaynetdin. İslam sivilizatsiäse institutı direktorı Säit Kämilov, «Ruisya äl'- yaum» telekanalı direktorı Yevgeniy Sidorov ta çığış yasadı. Bez Yevgeniy Sidorovtan ğäräp illärenä kitkän tapşırularda barı tik uınışlar xaqında ğına söylänäçäkme, ällä inde Rusiädäge möselmannarnıñ da xälläre kürsäteläçäkme. Bu taraftan qayber ezärlekläwlärgä dä urın bar bit, dip soradıq. Ul, älbättä bez üzebezneñ programmalar buyınça uñışlarğa, Rusiäneñ başqa illär belän mönäsäbäte, säyäsätenä küp urın biräçäkbez. Läkin bezdä äle tapşırunı qarawçılar belän elemtä dä caylanğan. Ägär dä bu temağa qızıqsınuçılar bulsa, bez anı da yaqtırtaçaqbız, dide. Bu oçraşuda şulay uq «BT» şirkäte direktorı Vladimir Prusakov, Mäskäwneñ «Monetnıy dvorında» altın Qor'än basıluın äytte. Häm 162 bittän torğan ul Qor'änneñ kürgäzmäse 25 iyündä Mäskäwneñ Puşkin muzeyında kürsäteläçäk dide. Häm Vladimir Prusakov, altın Qor'än - äle sigezençe ğasırda basılğan, Piterburda Şäreq intstitutında saqlanğan berençe Qor'ännän töşerelep basılğan. dip xäbär itte.
Şulay itep, Mäskäwdän gäräp illäre öçen «Rusiä äl'- yaum, yäğni «Rusiä bügen» dip atalğan, 23 ğäräp ile qararı mömkinlege bulğan televidenie tapşıruları eşli başladı.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Däwlät Şurası binasınnan Tatarstan bayrağın alırğa mömkinnär
Tatarstan Däwlät Şurasınıñ Däwlät tözeleşe häm cirle üzidarä komitetınıñ sişämbedäge utırışı Tatarstan prokurorı täqdimen tikşerde. Soñğı yılların prokuror täqdimen nigezdä xuplap,qaywaqıt kire qağıp qına utırğan Däwlät Şurasına, bu yulı prokuror parlament tübäsendä urnaşqan Tatarstan bayrağın alıp taşlarğa, yä bulmasa Rusiä bayrağın da elep quyarğa täqdim itä. Rusiä qanunnanrı buyınça Rusiä bayrağı töbäk bayraqları belän ber tigez däräcädä elengän bulırğa tieş. Ä Tatarstan parlamentı binası tübäsendä barı tik Tatarstan bayrağı ğına elengän. Monnan tış. Prokuror küzläre, Däwlät Şurası işek aldında da Rusiä bayrağı Tatarstannıqınnan keçkenäräk kürengänlegen sizep alğan. Tözätüne taläp itä. Komitet äğzaları, soñğısı belän kileşmilär. Yäğni işek aldı bayraqları bertigez, süz tidererlek tügel dilär. Ä menä üzläre utırğan bina tübäsenä Rusiä bayrağın elärgä alar qarşı tügel. Tik mömkinlek kenä yuq ikän. Bu xaqta Azatlıq radiosına Däwlät Şurasınıñ Däwlät tözeleşe häm cirle üzidarä komitetı räise urınbasarı Flera Zıyätdinova bolay dip belderde
Berençedän, bezneñ binabız xäzer şaqtıy tawşalğan, cire urınınnan quzğalğan. Bayraq üze ber keçkenä bülmä qädär ul. Däwlät Şurası binası tübäse bik nıq iskergän dilär belgeçlär, aña tağın Rusiä bayrağın da quyar öçen, bik küp beton, timerlär quyarğa turı kiläçäk. Alarnı kütärergä binanıñ köçe citmäyäçäkDeputatlar, Parlament tübäsenä elü mömkin bulmağan oçraqta, Däwlät Şurasına terälep kenä tözelep betep kilgän Tatarstan xökümäte binası tübäsenä Rusiä bayrağın qadarğa täqdim itälär. Flera Zıyätdinova fikerläre
Yaña tözelä torğan Xökümät binası zur zal belän totışqan bula, alar anı bergä qullanaçaqlar. Xätta aşxanäläre dä bergä bula. Menä şuşı bina äzer bulğaç, bayraq turındağı mä’sälägä yañadan qaytıp. Söyläşergä süz birdek. Kerü işegendä, bayraqlar elenep tora. Rusiäneke dä, Tatarstannıqı da. Xätta alar ikeşär dä. Şuña kürä, simvolikanı qullanmıylar, qanunnarnı bozalar dip äytergä, turıdan-turı säbäbe yuq dip uylıym. Tatarstan xalıq deputatı Flera Zıyätdinova fikerlären işettegez. 90 yıllar başında zur köräşlär näticäsendä Däwlät Şurası tübäsenä qunaqlağan, respublika suverenlığınıñ ber simvolına äylängän Tatarstan bayrağınıñ yazmışı niçek xäl iteler, älegä mäğlüm tügel. Hiç yuğında, Tatarstan prokurorınıñ, bu xaqtağı täqdimnärenä qarşı, deputatlar xoquqi cawap taba almadılar, binanıñ iskelegenä genä sıltadılar. Şuña kürä,älege mäsälne bu aralarda parlament utırışında tikşerüdän baş tarttılar.
Räfis Cämdixan


text:
AQŞ-Törkiä mönäsäbätläre kierenkeläşäme?
Tışqı Eşlär Ministrı Gül vizit belän AQŞ-ta. Ul AQŞ Kongressınıñ Törkiäne Ärmännärgä genosida yasawda ğäyeplägän qanun proyektın uzdırmasqa ireşü öçen Washingtonda söyläşülär alıp bara. Gül AQŞ Prezidentnıñ urınbasarı Dick Cheney häm AQ Yort Milli Qurqınıçsızlıq Kiñäşçese Stephen Hadley belän oçraşıp küreşte. Läkin şuşı oçraşudan Törkiäne yaqlıybız digän mesaj çıqmadı. Ğomumän mondıy räsmi oçraşularda fotoräsemgä töşerü ğädäte bulsa, bu yulı moña röxsät birelmäwe dä AQŞ citäkçelegeneñ üz saylawçıları aldında Törkiäne yaqlıybız dip kürenergä telämäve dip bäyälände. Şulay uq Gül kollegası Condoleezza Rice belän oçraşqannan soñ da ğädäti urtaq matbuğat konferensiäse ütkärelmäde. Ärmännärne yaqlawı belän tanılğan Väkillär Palatasınıñ yaña citäkçese Nancy Pelosi belän Saqlanu Ministere Robert Gates ta Törek Tışqı Eşlär ministereneñ oçraşu taläben kire qaqtılar. Bu xäl Törek delegatsiäsendä şok täsire yasadı. Çönki böten bolar AQŞ-ta, anıñ Väkillär Palatası belän Senatında Törkiägä qarşı tiskäre ber atmosfera xasıl buluın kürsätä. Şul säbäple dä Gül AQŞ-qa kilergä cıyınğan Törek parlament wäkilçelegenä “kilmägez” digän kürsätmä cibärergä mäcbür buldı. Törek parlamenterları AQŞ räsmi dairälärendä Töreklärne genosidada ğäyeplägän qanun çığarmağız dip künderergä tırışmaqçılar ide. 1915-nçı yılğı bäreleşlär waqıtında ğailäse Ärmännär tarafınnnan üterelgän AK partiä deputatı Muzaffer Gülyurtnıñ AQŞ räsmi şäxeslärenä şuşı açı yazmışın añlatu mömkinlege dä qalmadı. Näticädä 1-nçe Martta AQŞ kongresınnan Töreklärneñ Ärmännärgä genosida oyıştıruda ğäyeplägän qanun proyektınıñ uzu ixtimallığı bik arttı.
AQŞ-nıñ Törkiädäge Böyek ilçese Ross Wilson da AQŞ Väkillär Palatasınnan şuşı proyektnıñ uzuı naçar bulaçaq, şunuñ öçen dä AQŞ prezidentları niçä un yıllar bu proyektnı uzdırmas öçen tırışıp kildelär, ämma bügen Aq Yort belän Kongress ayırım partiälärneñ qulında dip mäsäläneñ nindi çitrekle xäl alğan buluwına işarä itte.
Tışqı eşlär ministrı Abdullah Gül üz näwbätendä AQŞ Kongresına täqdim itelgän qanun proyektı “illärebez arasındağı barlıq mönäsäbätlärebezne zähärläyäçäk zur ber qurqınıç, häm monıñ tä’sire qayçan da betmäyäçäk dide. Ul süzlärenä östäp “Ber yaqtan ike il Afganistanda qulğa qul totınışıp bergä eşläp, stabillek buldıruğa ber nindi dä il kermägän xätle öleş kertkändä, şulay uq Ğıyraqta stabillek urnaştıruğa da öleş kertkändä, Törkiägä qarşı şundıy ber proyekt hämmä närsäne bozaçaq” dide.
Döres Törkiäneñ Avropadağı berlektäşlärennän Fransiä belän başqa illärneñ parlamentlarınnan da şundıy uq Törkiäne ğäyeplägän qanunnar çıqtı. Läkin ekonomik häm başqa mönäsäbätlär däwam itä. AQŞ Kongressınnan da şundıy uq ber ğäyepläp aktı uzsa, waqıt eçendä onıtılır, mönäsäbätlär elekkeçä däwam itär dip äytergä dä bälki mömkin. Läkin soñğı waqıtlarda xalıq häm qayber säyäsi ağımlar arasında Avropa Berlegenä dä AQŞ-qa da qarata reaksiä arta bara. AQŞ Kongressınnan çığaçaq şundıy ber qanun şiksez Törkidä anti amerikanizmnıñ üsüenä citdi öleş kertäçäk .
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
İntixarçı şartlatuları Cäzair xalqın milli qayğığa saldı
Cäzayerneñ başqalası Cäzayerdä 23 keşeneñ ülüenä, 170 keşeneñ yaraluwına säbäb bulğan intiharçı şartlawına, dönya citäkçeläre borçıluların häm känäğätsezleklären belderde. Şartlawlarğa cäwaplılıqnı äl-Qaidägä bäyle ber törkem üz östenä aldı.
Berençe şartlawda, şartlatğıç töyälgän maşina xökümät binası aldındağı saqçı nığıtmasına bärep şartladı häm 12 keşeneñ xälaq buluwına ä 135 keşeneñ yaralanuına kiterde.
6 qatlı Binanıñ alğı yağı şartlaw täserendä işelep töşsä dä, bina eçendä bulğan prezidentkä ber ni bulmawı açıqlandı. Ber niçä minuttañ, hava alanına yaqın polis yortında qabınğan ikençe şartlawda isä, 11 keşe ülde häm 40dañ artıq keşe cäräxätlände. 17nçe May saylawlarğa äzerlängän il öçen, mondiy faciğalär yaña närsä tügel. 1990nçı yıllarda Xaqimiät belän xaqimiätkä qarşı İslamçı ğisyançılar arasında bulğan bäreleşlärdä 200 meñläp keşeneñ xälaq bulğanı belgele.
Elekke fetnäçelärne qulğa alınuwı belän, Cäzayer uramnarında soñgı yıllarda tınıçlıq urnaşqan ide. Awır yıllarnıñ betüenä şatlanğan Cäzayerlelär alğa taba ömet belän qariy başlağannar ide.
11nçe Aprildäge xöcümnär, küplärne bu ömetläreneñ yuqqa çığıp yañadañ fäciğale könnärgä tap bulabız mı digän borçı häm qayqığa saldı. Şartlawlardañ soñ Azatlıq xäbärçesenä bergän äñgemäsendä cäzayerle, xisläre belän bolay urtaqlaştı:
"Bügen böten xalıqnıñ yözendä qayğı bar , härberse borçıla xätta şartlawğa şaxit bulmağannarı da. Bügen xalıq üzenä bik küp soraw birä, bu xäl däwam itäçäkme, ällä waqıtlıça gınamı, närsä telelär? Ağımdağı xälğä bik borçılabız"
Çärşämbe könge xöcüm, üzeñ İslami Mağreb äl-Qaidäçeläre dip atağan törkem tarafınnañ oyıştırılğan. Mäğreb ğaräpçä ‘Afrikanıñ tön yaq illären’ añlata.
Çärşämbedä bulğan xöcüm belän ber rättän kürşe Marokkadağı oxşaş intixar xöcümnäre, ällä äl-Qaidä tönyaq afrikada yaña xöcümnären başlata mı digän qurqınıç şik tudıra. BMO General Sekretarı süzçese, Marie Okebe bu uñaydañ mäğlümät çaralarına bulay belderde,
"General Sekratar bu xälneñ bik ayanıç waqiyğa bulğanına ışana. Soñğı waqıtta tönyaq afrikanı urap alğan şartlawlar, Terorizmgä qarşı Xalıqara çaralar kürergä keräklegen kürsätä, bu xöcümnar ictimagi tormıştagı keşelärneñ tormışın xiç urnına sala. Ğadi xalıqqa ziyan kiterä."
Terrorizmğa qarşı köräştä täcrebä cıyğan belgeçlär, tönyaq afrikağa bigräktä Cäzayer cirlärenä xärbelär urnaştırunıñ, terorizmneñ yewropağa kerüneñ tuqtatuda faydalı bulaçağın belderde. Bu isäbdäñ 6 million mäğreble yäşägän Frantsiä, tönyaq afrika belän bäyläneşlären zur buluwın monıñ isä ilgä kergän potentsial terorist köçlärne küzätü eşen qıyınnaştırğanın belderä. Prezident Jak Şiraq Çärşämbe kön xöcümnarnı xöküm itte, şulay uq Rusiä, AQŞ häm İran da anıñ bu belderünä quşıldı.
M.K.


text:
Bügenge Kisekbaşlarnı kürsätergä yaña Tuqaylar kiräk!
Bu könnärdä Tuqay iseme här taraftan yañğırap tordı.. Bolay tıştan qarap torğanda ğına ğadi ikän ul, ädäbiät häm mädäniät açışları. Här fiker häm şäxes artında tarix häm säyäsät bar. Xäzer inde Şüräle, Käcä belän Sarıq äkiäte, su anası, par at, kitmibez äsärlären añlawğa ireştek. Ä menä kisek başnı öyränep betep bulmıy äle. Döres, yäş tamaşaçılar teatrı bu satirik poemanı säxnägä quydı, ämma küpçelek Kirov rayonındağı tuqımaçılar klubına barıp citä almadı. Ber kütärelgändä şul qädär qatlawlı fantastik äsärne säxnäläşterü ciñel bulmağandır.
Uzğan ğasır başındağı Qazan tormışın menä şulay Qaban külenä batqan Kisek baş yärdämendä kürsätkän kebek, bügenge Qazannıñ bügenge eçke xikmätlären berär poemada kürsätsäñ ide. Äx, Qazan. Nilär genä yuq anda. Tuqaynıñ pıyala baş äsärendäge kebek keşe miendäge küreneşlär, Qazan yortlarındağı waqiğalar televizor ekrannarı aşa kürensä, ni bulır ide mikän. Beräw yaza - Qazanğa başqarma direktor itep Mäskäwdän yäş kenä bankir kitergännär ikän, dimäk aqça betkän di. İkençese gäzittä yaza, nindider ber bay deputat Qazan şähärenä yaña xucalar cibärep yata dip. Ä çınlıqnı berkem belmi. Qazannıñ yaña direktorı ayına 18 meñ täñkägä şuşı eşenä yallanğan. Ä üze uzğan yılda räsmi räweştä genä dä 50 million sum aqça yünältkän. Dimäk ul Qazanğa aqça eşlärgä kilmägän, çönki Qazannıñ qaznası buş. Qaya kitkän soñ ul aqça. Härxäldä Yıraq könçığışqa tügel.
İnde 1000 yıllıq ta ütte, İsxakov ta kitte, bersennän – berse buldıqlı yegetlär Qazannı österilär. Äyterseñ kisek başnı Qaban küle töbennän österäp çığaralar. Ämma Tinçurin teatrı belän universitet yalğawçı Galaktionov uramındağı çoqırlar tiränäyä genä bara. Sotsializm zamanınnan isän qalğan sikältälär alar haman üz urınında. Uzğan yılda Peçän bazarı mäçete yanındağı mädräsä binasın eşquarlar satıp alğan digän şaw- şu çıqqan ide. 1000 yıllıq waqıtında şul bäxäsle häm cimerek mädräsä binanı matur qoyma belän yapqan idelär. Xäzer inde qoyma sütelde, tarixi urınnnıñ xucası kem, satılğanmı ul, yuqmı mäğlüm tügel. Ä şul mäçet urnaşqan Kirov rayonı xäzer inde Mäskäwski isemen yörtä, ämma ul da elekkeçä tirän çoqır-çaqırlardan ğına tora. Yuri Lujkov bäyrämgä kilgäç, anı tözekländerergä wäğdä itkän dilär, xäzergä barmaq selketüçe dä yuq. Ä bit Mäskäwdä Tatar uramı, Yaña Tatar tıqrığı, Balçıq digän uramnar tip-tigez, yortları tözek. Arba atı digän uram bigräk tä matur. Şul Arbatnı tözegändä tatarlar qatnaşqan bit inde. Ä Mäskäwskigä mäskäwlelärneñ ise kitmäde. Totsa mäskäwlär yaqañ dip yazğan bit Ğ.Tuqay, şulay şul. Ä Mäskäwneñ üzeneñ yaqasınnan eläkterü ay-hay çiten ikän. Äx, xäzer bulsın ide ul Tuqay, taba ide bügenge Qazan aferistların niçek kürsätergä!Änä bit ul, niçek ğadi itep jurnalist mäqäläläre yaza belgän. Fälän mullanıñ malayı iptäşläre belän munçağa biklänep, sabın aşağan, dip xäbär itä. Bu xäbärne uqığaç, siskänep kitäseñ. Ällä çınnan da, sabın aşağannarmı. Nişläp munçada biklänälär, dip uylıysıñ. Ällä inde Gollandiädän qaytarılğan sır aşağannı kürep qalğanmı Tuqay?
Yarıy, çuqınıp kitsen dönyası. Bügenge Qaban töbendäge, Qazan tıqrıqlarındağı xikmätlärne kürsätergä ällä niçä Tuqay kiräk bulır ide.
Qazan yarlı tügel. Ul bigräk tä ruxi, mädäni yaqqa bay. Adım sayın yä şağir, yä yazuçı oçrıy. Härqaysına berär däräcäle büläk yäki medal' birsäñ, anı yasarğa timer citmäs ide.
Hiç arttırıp äytü tügel. Tuqaynıñ yubiley kiçäläre şundıy matur ütte, artistları, cırçıları, biyüçeläre şul qädär kileşterde, şaqlar qatasıñ! Wät bit, nindi bay ul Tatarstan ul şul qädär bay, xätta şuşı yubiley könnärendä Qazanda Ğ.Kamal isemendäge teatrnıñ säfärdä buluı sizelmäde. Çönki anıñ artistları härwaqıt küz aldında. Ä teatr härwaqıt milli zıyalılar belän tulı. Kamal teatrı Osetiägä “Qara çikmän” spektaklen kürsätergä kitsä, ataqlı Cır-biyu ansamble bu könnärdä Tömändä çığış yasap yörde. Qazanda qalğan artistlar da bäyräm çaraların kim-xur itmäde. Bik şäp itep bii torğan, zamança Qazan ansamble bar bit äle! Nu yaxşı bii Çulpan Zakirova häm anıñ icattaşları! Baqsañ, aları da Avstraliädä yörep Tuqay bäyrämen kürmi qalğannar. Uzğan atnada Adelaidada Saban-tuyında çığış yasağannar. Anda Şöhrät Wäli citäklägän Tatar cämğiäte, eşquar Röstäm Sadri Qazannan kilgän ansambl'ne Avstraliä tatarları belän oçraştıru öçen mömkinlek tapqannar. Mesken häm yarlı dip äytep qara sin tatarnı!İñ şäp icatçılar säfärgä kitkändä dä Qazanda talantlar tulıp yata.
Rimzil Wäli.


text:
Qırğızstan prezidentı Askar Akayev bügen tağın ber märtäbä Ukraina belän Gruziädä bulğan inqilablarnıñ Qırğızstanda buluı mömkin tügel dide.
Monı ul Buşkäktä xalıqara ğilmi konferensiädä äytte.
27-nçe fevral''dä qırğızstanda parlament saylawları ütä.
Akayev inde berniçä märtäbä oppozitsion törkemnärne çittän yardäm alıp ildä ğisyan başlarğa tırışuda ğäyepläde. Oppozitsiä monı kire qağa häm xökümät bezne ezärlekli di.
Bügen bişkäktä oppozitsiä mitingında 300-läp keşe qatnaştı. Alar saylawlarnıñ ğädel ütüen häm matbuğatnıñ irekle buluın yaqladı. Erkindik partiäse başlığı Topçubek Turgunaliev Akayev matbuğatqa qarçı çaralar oyıştıra dide.
AUDİO: Näq menä Akayev törkeme tırışlığı belän küp kenä bäysez gazetalar yabıla, distälärçä bäysez jurnalist xökem itelde häm itelä.


text:
Aq yort Ğiraqta şikle qorallar ezläw eşenä tağın 600 million dollar aqça sorıy
Ğiraqta küpläp yuq itü qoralların tabu öçen maxsus bilgelängän amerikan wäkile David Kay älegä andıy şikle qorallarğa yulıqmawın xäbär itte, xörmätle tıñlawçılar. Prezident Bushnıñ Ğiraq suğışın başlaw öçen qullanğan iñ möhim sıltawı şulay itep haman nigezsez bulıp qala. Xäzer inde Aq yort Ğiraqtağı ezlänülärne däwam itügä östämä 600 million dollar bülep birergä teli.
Audio, David Kay
"Bez älegä bernindi dä qoral taba almadıq, läkin bu hiç kenä dä bezneñ, Ğiraqta andıy qoral yuq digän fikergä kilüwebezne añlatmıy. Bu barı tik, eşlise eşlär äle küp bulğan zur ildä qorallarnıñ şuşı mizgelgä tabılmawın ğına añlata" dip belderä David Kay. Anıñ süzlärenä qarağanda, ildä şikle qoral programmalrına bäyle küpsanlı cihazlar tabılğan häm şul ölkägä qarağan eşçänlek alıp barıluwı açıqlanğan.
Audio, David Kay
"Bez bıltırğı noyäbrdä Ğiraqqa kire qaytuçı BMO inspektorlarına bötenläy kürsätelmägän eşçänlek bilgeläre wä cihazlar taptıq, alar arasında ximik wä biologik ölkälärgä qarağannarı bar, raketalar ölkäsendä bu eşçänlek bigräk tä küzgä taşlanırlıq" di Ğiraqtağı amerikan inspektorlarınıñ citäkçese. Bush idaräse ezlänüne kiläçäktä dä däwam itep, Saddamnıñ qırın eşlär belän şöğellänüwen barıber açıqlayaçağına ömetlänä. Saqlanu ministrı Donald Rumsfeld şulay uq atnakiç Pentagonda ütkärelgän matbuğat oçraşuwında, Ğiraqta yäşeren qorallar ezläw eşe äle azağına yaqınlaşudan bik yıraq tora dip belderde.
Audio, Donald Rumsfeld
"Alarnıñ, yäğni inspektorlarnıñ eşlise eşe äle küp, alarnıñ şaqtıy ğına keşedän soraw alası bar. Alarnıñ äle, moña qädär bulmağan şaqtıy ğına urınnı barıp tikşeräse bar" di amerikan saqlanu ministrı Rumsfeld häm, "ışanam ki, törkem tapqan bar närsäne dä bez kiläçäktä beläçäkbez" dip belderä. Ğiraqtağı ezlänü törkeme öçen östämä aqça Pentagonnıñ küzläw eşläre öçen sorala, yäğni aqçanıñ niçek sarıf itelüwe, törkemneñ eşe turında mäğlümat cämäğätçelekkä bik bäyän itelmiäçäk. Läkin soralğan aqçanıñ külämennän kürengänçä, Aq yort Ğiraqta yäşeren qorallar yäisä hiçyuğı alarnıñ ezen tabu öçen köçen dä, aqçasın da qızğanmayaçaq.
Kärim Kamal, Praga


text: Bagdad. Bügen Ğiraq başqalasında, il belän idarä itü eşendä zur urın alır dip kötelgän maxsus şura cıyıldı. Ul amerikannar öç ay elek Saddam Xösäen xakimiaten bärep töşergännän soñ berençe märtäbä cıyılğan başqarma xakimiat buwını bulıp tora. Quşma Ştatlar citäkçelegendäge berektäşlär älege şurağa, Ğiraqnıñ törle säyäsi qatlamnarın wäkillek itkän törkemnärdän 25 keşene bilgeläde. Anda xäzerge waqıtta şığıy möselmannarnıñ az ğına küpçelege bar, elek isä Ğiraq ğädättä azçılıqtağı sönnilär tarafınnan idarä itelä ide. Şuranıñ ministrlar bilgeläw, qanunnarnı tikşerü, kontraktlar qoru häm däwlät büdjetın raslaw xoquqı bulaçaq. Anıñ şulay uq ilneñ yaña Konstitutsiäsen bilgeliäçäk maxsus şura äğzaların da raslaw wäkaläte dä bar. Läkin Ğiraqtağı amerikan idaräçese Paul Bremer bu şuranıñ teläsä nindi qararına kiräk ikän veto salu xoquqına iä bulaçaq.


text:
Ğiraqnıñ Äl-Falluca şähärennän yıraq tügel ber cirdä amerikan boralağı bärep töşerelgän. Qorbannar xaqında xäbärlär yuq.
Bağdadta radikal şığilar liderı Moqtad As-Sadrnıñ iñ yaqın bulışçısı Xazem Äl-Aradci qulğa alınğan bulğan, läkin berniçä säğättän anı azat itkännär. Bu xaqta ul üze, min Bağdadqa Ğiraqnıñ töbäk liderları belän oçraşırğa häm matbuğat konferensiäsendä qatnaşırğa kilgän idem, mine qulğa alıp, hawa mäydanına alıp kilgännän soñ ğafu ütenep, azat ittelär, dip beldergän. Alarnıñ törkemnäre Än-Nacaf şähärendä fetnä kütärgän ide. Än-Nacaf şähärenä koalitsiäneñ östämä köçläre tuplana başlağan. Soñğı xäbärlärgä qarağanda, töbäk liderları belän tınıçlıq söyläşüläre alıp barğan As-Sadr üzeneñ tarafdarlarına Än-Nacaf, Kerbel, Qufa şähärlärendä basıp alınğan cirle politsiä häm administrasiä binalarınnan çığıp kitärgä färmän birgän.


text:
14 yıl elek Tatarstan üz prezidentın sayladı
"Bäysezlek almıyça kitü yuq bıyılğı cäyemnän", dip yazğan ide kürenekle tatar şağire Räşit Äxmätcanov. İkençe ber şiğerendä,
Taşçı yeget, kütär başqayıñnı, awır taşlarıñnı quyıp tor. İsän ruxıñnı qılıçlardan ütkenräk itep çınıqtır.
Bar närsägä canıñ äzer bulsın, onıta kürmä elek ni buldı - igençelär ildä açtan ülde, ä taşçılar yorttan quıldı,
dip möräcäğät itkän ide ul, tatar yäşlärenä. Bu şiğerlär barısı da 1991 yılda, Qazannıñ İrek mäydanında yazılğan dip nisbätlänä. Esse may axırı, yün başında bu mäydan ğömerdä kürmägänen kürde. Distälägän meñ tatar bu Qazannıñ irek mäydanında 19 tatarnıñ aç yatqanın kürep, alarğa yärdäm itep, teläktäşlek belderep köräş alıp bardı. Ä bu köräşneñ maqsatı Tatarstanda Rusiä prezidentın saylatmaw ide. Küplär xäterlider. Tatarstanda 90nçı yıllar başında bäysezlek öçen köräş bardı. 1991 yılnıñ 12 yünendä Rusiädä prezident saylawları buldı. Şul uq könne Tatarstan da üz tarixında berençe märtäbä böten xalıq qatnaşında üzeneñ prezidentın sayladı. Ä saylaw uçastoklarında Rusiä prezidentın saylaw öçen byulletennär quyılğan bulsa da, alarnı alıp, tawış birmäde. Yäğni, ber ük saylawlarda, Tatarstan xalqı üzenä prezident sayladı, ä Rusiäneken saylawda qatnaşmadı. Saylaw öçen böten mömkinleklär oyıştırılğan bulsa da. Rusiä prezidentın Tatarstan cirendä saylataw öçen, äytelgänçä, Fäwziä Bäyrämova citäkçelegendä 19 qaharman açlıq tottı. Mäydanda beräwlär açlıqta yattı, ikençelär, distälägän meñ tatarnıñ ruxın kütärde.
(Ayдio 1991 yıldağı İrek mäydanınnan tawışlar)Ul waqıttağı Tatarstan Yuğarı Şurası Tatarstan Rusiä prezidentın saylawlarda räsmi räweştä qatnaşmıy digän qarar qabul itterer öçen. 14 köngä suzılğan açlıqtan soñ, şundıy qarar qabul itelde. Xäyer, bu waqiğalarnıñ turıdan-turı şähite genä tügel, ä alarnıñ eçendä qaynağan, milli xäräkät öndärläreneñ berse bulğan Fändäs Safiullinnı üzen tıñlıyq äle.
14 yıldan soñ, barısın da iskä töşerü qıyınraq bulır. Şulay da, ul waqiğalarnıñ töp eçtälege, töp yünäleşe istä disäm, yalğışmam. Rusiä prezidentın saylawlarda qatnaşu-qatnaşmaw häm üzebezneñ prezidentnı saylaw mä’säläläre ul Yuğarı Sovetnıñ sessiäsendä 27 mayda 1991 yılda qaralğan ide. Häm axır çiktä andıy qarar qabul itelde, zur bäxäslärdän soñ. Anda, berençe punktında bolay dip äytelgän: TASSR, bezneñ isemebez şulay ide, suveren däwlät, räsmi räweştä Rusiä saylawlarında qatnaşmıy. 1991 yılnıñ 27 mayında, üzebezneñ prezidentlıqqa berdän-ber kandidat itep Mintimer Şäymievnı qaldırdıq. Anıñ östenä, İrek mäydanın şığrım tutırıp, bik aktiv räweştä, Tatarstanda Rusiä prezidentın saylawnı buldırmas öçen, üzebezneñ möstäqil däwlät bulıp, Soyuzdaş respublika däräcäsenä kütärelü turında taläplär belän meñnärçä keşelär tora ide. Bezneñ qaharman köräşçebez Fäwziä Bäyrämova şuşı taläplärgä quşılıp, anı citäkläp açlıq iğlan ite. Şundıy kisken waqıt ide ul. Saylaw bez telägänçä ütte, Rusiä prezidentı öçen tawış birüçe xalıq sanı küp bulmadıRusiä öçen 12 yün Suverenlıq köne bulıp sanalsa, tatarstan öçen ul berençe, irekle räweştä üz prezidentın saylağan kön bulıp sanla. Hiç yuğı, bügen monıñ ällä ni ähämiäte bulmasa da, tarix anı millätneñ keçkenä genä ciñügä ireşkän köne bularaq terkäp qalğandır.
Räfis Cämmdixan


text: Yevropa Berlege räise wazifasın ütägän Hollandiäneñ premyer-ministrı Jan Peter Balkenende, Berlekneñ Törkiä mäs'äläsendäge qararı "islamnan qurqu"ğa ber dä bäyle bulmayaçaq, dip belderde. Yevropa Parlamentında çığış yasap, Balkenende, dekabr ayında Berlek citäkçeläre Törkiäneñ säyäsi häm iqtisadi xälen "ğadel" tikşeräçäk, yaña taläplär quymayaçaq, dide. Möselman ile Törkiäneñ Yevropa Berlegenä quşılu mäs'äläse Berlekneñ üzendä kisken bäxäslärgä säbäp buldı. Hollandiä - 1nçe iüldän alıp aldağı 6 ayda Yevropa Berlege räise wazifasın başqaraçaq.


text:
Rusiä finans ministrı Alexei Kudrin süzlärenä qarağanda, taşlamalarğa üzgäreşlär kertügä qarşı çıqqan pensionerlar – barlıq xalıqnıñ bik keçkenä öleşen täşkil itö. Bügen olı yäştäge demonstrantlar Mäskäw olı yullarınıñ bersen yaptı.
Kudrin, taşlamalar turındağı qanunğa üzgäreşlär kertü turında ministrlar belän söyläşülär uzğaç bolarnı belderde: "Uram cıyınnarında qatnaşuçılar üz töbäkläreneñ iqtisadına ziyan kiterde. Mondıy cıynnar tieşle urınnarda ütergä tieş: parklarda, yä mäydannarda," dide Kudrin.
Rusiäneñ qayber töbäkläre, şul sanda Tatarstan da berdäm aylıq yul biletı buldırırğa qarar itte. Bügen bu xaqta Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev jurnalistlar aldında belderde.


text: David Kelly Ğıyraqtıñ xalıqtı küpläp ültereü qoralı tiräläy kilep tıuğan wäzgiätteñ urtahında qalğaynı. Bögön internetta qomissiänıñ räsmi säxifähendä Britan xökümäte, haqlanıu ministrlığı, Bi-Bİ-Si häm başqa kiñ mäglümät saraları birgän meñgä yaqın doqument basıp sığarıldı. Qayhı berzärendä serlelek grifı bulğan doqumenttar premer ministr Tony Blair häm haqlanıu ministrı Jeff Hoon qomissiä aldında sığış yahar aldınan iglan itelde. Britan xökümäteneñ Saddam Xösäyendän yanawzarzı arttırıp kürhätkän mäglümäten Bi-Bi-Si ğa Dewid Kellinıñ tapşırıuı mäglüm bulğas ta unıñ üz-üzenä qul halıuı ixtimal.


text:
Qazanda Tuqay köne…
Qazanda Tuqay köne…
Böek şağirebez Gabdulla Tuqaynıñ 26 aprildä tuğan köne. Ğadät buyınça, Musa Cälil isemendäge opera häm balet teatrı qarşında zıyalılarıbız, milli cämäğätçelek cıyıldı. Tatarstan yazuçılar berlege räise Foat Ğalimullin bäyrämne açıp cibärde. Tuqayğa bağışlanğan bäyräm ul tatar xalqın bergä cıyıp qına qalmıy, ul bezne berläşterä. Mäydan östendä bıyılğı laureatlar Şamil Monasıpovnıñ qıllı kvartetı başqaruında moñlı “Täftilläw” yañğırıy başladı. Här tatar keşese kinät moñsulanıp tınıp qaldı. Ğasırlar aşa yäşäp kilgän moñ yöräklärne bäyläde. Änä şuldır inde ul bezne ber-berebezgä yaqın itkän, berläştergän, yaqtılıqqa öndägän milli xis.


text:
Bu könnärdä Sverdlov ölkäseneñ Severoural'sk şähäre boksit rudaları şaxtalarında ğädättän tış waqiğa bara – Severoural'sk boksit rudası idäräsendä 6 meñläp eşçe eş tuqtattı. 800 şaxter menä ike kön inde cir astınnan çıqmıy utıra. Şaxterlarnıñ taläbe ber – xezmät xaqın kütärü. Alar fikerençä, urtaça 13 meñ sum tiräse külämne täşkil itkän xezmät xaqı, Rusiäneñ başqa töbäklärendä ber meñ dollar alıp eşläwçe şaxterlarnıñ xezmät xaqı belän çağıştırğısız. Soñğı öç yıl eçendä şaxterlar qulğa 5-6 meñ sum aqça alıp eşlilär. Yal könnärendä häm eş waqıtınnan tış eşlärgä küp mäcbür itsälär dä, anıñ öçen bötenläy tülänmi. Bu taläplär ütälmi torıp, şaxterlar cir östenä kütärelüdän baş tartalar.
Qayberäwlär fikerençä, bu zabastovkanıñ bötenrusiä külämendäge zabastovkağa äwerelep kitüe ixtimal. Severoural'sk şaxterları Kemerowo, Worquta, Çiläbe häm Rusiäneñ başqa töbäklärendä eşläwçe şaxterlardan alarnıñ bu ğämälen laklawçı telegrammalar aldılar inde. Boksit rudaları şaxtaları qarağan alyuminiy citeşterü xoldingı citäkçeläre bu arada Severoural'sk şaxterları belän oçraşu öçen kilep citärgä tieşlär.


text:
Ğıraq başqalasında mäğärif ministrlığı qaramağındağı fänni tikşerenü instittutınıñ 100 dän alıp 150 gä qädär xezmätkäre urlanğan. Urlanuçılarnıñ tögäl sanı älegä bilgesez. Ğıraq parlamentı wäkile: “Politsiä xezmätkärläre kiemendäge terrorçılar törkeme mäğärif ministrlığı idaräse binasına bärep kergän. Alar üzlären rişwätkä qarşı köräşü bülegendä xezmät itäbez, dip beldergän. Qullarında alar ezli torğan keşelär isemlege buluğa qaramastan, kemne eläkterä alğannar- citäkçelärne dä, xezmätkärlärne dä, yärdämçelärne dä, cıyıştıruçılarnı da alıp kitkännär. Binada ber kem dä qalmağan dip äytergä bula”,- dide.
Bu xäl 20 minut eçendä bulğan. Urlaw öçen cawaplılıqnı älegä qädär ber kem dä üz östenä almağan.


text:
Bıyıl Qazannı ike üzäk çırşı bizäyäçäk, ä boz sınnarı bulmayaçaq
Bıyıl Qazanda barlığı 103 çırşı şähärçege bulaçaq. Çırşılarnıñ küpläre inde bizälgän bulsa da, alarnı açu tantanaları düşämbedän başlandı. Tatar bistäsendä häm Petrov parkında älege bäyrämnär düşämbe uzdı. Ä küp çırşılarnı açu tantanası 28 dekabergä bilgelängän. Qazandağı üzäk çırşılar da xalıqnı şul könnän qabul itär dip farazlana. Bu xaqta brifingta jurnalistlarğa Qazan şähäre idäräse citäkçese Eduard İvanov belderde. Başqa yıllardan ayırmalı bularaq, bıyıl Qazannı ike üzäk çırşı bizäyäçäk. Anıñ berse başqala yubileye uñayınnan açılğan Qazannıñ 1000 yıllıq parkında, ä ikençese Yärminkä mäydanında - Üzäk stadion yanında bulaçaq. Qazannıñ 1000 yıllıq parkındağı çırşını tantanalı açu bäyräme 28 dekaber säğät kiçke altığa bilgelängän. Biredä xalıqnı konsert-tamaşalar kötä, ä menä Yärminkä mäydanındağı çırşını räsmi töstä açu qaralmağan. Ul üzeneñ utların şul uq könne qabızaçaq ikän. Äytergä kiräk, yaña urında bulsa da çırşısı iske – 9 yıl buyı “Qazan” milli-mädäni üzäge qarşındağı xalıqnı söyendergän çırşı bulaçaq. Eduard İvanov “Bez anı yañaça eşlädek. Bötenläy başqa törle bulaçaq”, - dip ışandırdı jurnalistlarnı. Million sumnar torğan çırşılarnı yubileylı Qazanğa Mäskäwdän häm başqa şähärlärdän dä täqdim itüçelär baytaq bulğan. Ämma aqçanı küp sarıf itärgä telämägännär. Yaña yıl çaralarına da aqça Qazan xakimiäte qaznasınnan bik az totılğan, bäyräm kübese iğänäçelär xisabına oyıştırıluı äytelde jurnalistlar belän oçraşu barışında.
Bıyıl boz sınnarı da bulmayaçaq. Könnär cılı tordı, xäzer inde citeşmibez dip belderde mädäniät idäräse citäkçese. Anıñ qarawı Yärminkä mäydanı yanındağı çırşı yanında törle attraksionnar oyıştırılaçaq. Qazannan tış respublika rayonnarınnan da qışqı kanikullar waqıtında balalar kilä ala. Çönki çırşı 21 ğinwarğa qädär toraçaq.
Qazannıñ 1000 yıllıq parkında yasalma çırşı 20 metr ozınlıqta bulaçaq. Fontan yanındağı çırşı qırıyında elektron Qış babaynıñ biep toruı küzdä totıla. Eduard İvanov Qış babay iseme iskerep baruın, xäzer şähär balaları telenä Santa-Klaus ütep kerüenä borçılu belderde. Santa-Klaus iseme yazılğan büläklär dä kübräk päyda bula başladı kibet kiştälärendä. Bıyıl büläkne bäyräm könendä ük alu mömkinlege tua. Supermarketlarnıñ kübese täwlek buyı eşläwgä küçte.
Landış Xarrasova.


text: Salix Säydäşevkä häm Qol Ğäligä quyılaçaq häykällär tiräsendä tatar humanitar universitetı da urnaşaçaq, dielde. Ä “Şähri Qazan” gazetı sişämbe sanında milli universitetqa çirattağı adım yasaldı, dip yazıp çıqtı. Älege yazmada küptän tügel premyer-ministr Röstäm Miñnexannovnıñ, Qazan xakimiäte başlığı Kamil İsxaqovnıñ häm arxitektura toraq-kommunal xucalıq ministrlığı citäkçeläreneñ Tatar däwlät humanitar institutı xucalığı, binaları belän tanışıp yörüläre turında äytelä. Bu tikmägä genä tügel ikän. Humanitar institut nigezendä milli universitet oyıştıru farazlana. Aña Tuqay mäydanındağı “Tatenergo” berläşmäsennän buşağan binanı birü qaralğan.


text:
Konstitutsiä referendumı aldınnan Çeçen militsiäsenä maxsus wazıyfalar birelde.
İnterfaks, şulay uq, Çeçnädä Çexiäneñ humanitar yardäm oyışmasınıñ cirle xezmätkäre yuğaldı, ul urlanğan bulırğa mömkin dip belderä. Älege oyışmanıñ süzçese äytüençä cirle xezmätkär İbrahim Zyazikov uzğan ay axırında İngüşetiä-Çeçnä yulında yuğalğan.
İTAR-TASS belderüençä, tawış birü urınnarı, xakimiät binaları, mäktäplär häm xastaxanälär xäzer täwlek buyı saq astında totıla.
Bügen Çeçnä üzäk saylaw komissiäse Çeçnäneñ 20 rayon saylaw komissiäsenä referendum bülletennäre cibärä başladı.
Xalıqara küzätüçelär Çeçnädä xäzer bu referendumnı xoquqıy dip tanırlıq däräcädä iminlek buluına şik belderä. Ämma Çeçen militsiäse saylawçılarnıñ iminlegen tieşençä tä’min itäçägenä ışandıra.


text:
Törkiä iqtisadında xällär yaxşıdan tügel
Törkiä premerı Recep Tayip Erdoğan, "ägär IMF taqdime Törkiä mänfäğätenä turı kilsä anın belän kileşergä äzerbez" dip belderde.
“Yuq salımnarnı töşirmibez, ämma IMF taläp itkänçä dä kütärmibez”.
Bu xabär isä, Qorban bäyräme aldınnan, baytaq sänäğätçe säwdägärlärneñ käyefen töşerde.
AQŞ räsmi räweştä ekonomik torğınlıqqa kerüen iğlan itkännän soñ, Törkiädä xällär niçek bulaçaq digän soraw da küplärne borçıy başladı.
Xökümät kiläse yılnıñ mart azağına xätle iqtisadi xälneñ törle çaralar belän tağın da naçarayuın telämi. Çönki mart ayı azağında cirle saylawlar bulaçaq. Şuşı saylawlarnıñ näticäse ber ük waqıtta AK partia öçen tawış birüçelärneñ sanın bilgeliaçäk.
Ämma mart azağına xätle äle dürt ay waqıt bar. Ekonomika isä üz şartların üze bilgeli. IMF belän kileşü tözelsä, Törkiäneñ ekonomikası tärtipkä kirer ide digän qaraş östenlek itä. Çönki IMF ber ük waqıtta Törkiägä burıç ta birer ide. Bügenge köndä Törkiä iqtisadın torğızu öçen 30 milliard dollar tiräsendä çit il kreditı kiräk dip isäplänä.
Xökümät IMF belän kileşü tözemäde, iqtisadnı torğızuda başqa yullarnı iğlan itä almadı.
Törkiä çinovnikları ozaqlap yal itä
Dekäbrneñ sigezendä dürt könlek räsmi Qorban bäyräme başlana. Xökümät däwlät xezmätkärlärenä ber kön östämä yal birep, bäyräm yalınıñ tuğız köngä suzıluına mömkinlek tudırdı.
Mäğlüm, bäyräm, yal könnärendä keşe citdi mäsälälär turında ällä ni uylamıy. Şulay itep, xökümät tä un köngä törle şikayätlärdän yıraq qala alaçaq. Östäwenä ütkän ay öçen iğlan itelgän inflasia sannarınıñ kötelgännän tübän buluı da, inflasia töşä digän sıltaw xasil itte.
İqtisatçılarnıñ ber öleşe bu töşeş, xalıqnıñ azraq towar aluı häm satuçılarnıñ bäyälären töşerüenä bäyle di.
“Yeniçağ” gazetasınıñ 4 dekäber sanında, ike keşe burıçların tüli almağaç üz-üzlären atıp ütergän. Üzäk bank mäğlümatlarına qarağanda, uzğan yıl belän çağıştırğanda, bankka burıçların tüli almawçılarnıñ sanı 40 % üsep, 911 meñ keşegä citkän. Şulay uq käsepçelärneñ dä ber-bersenä birep, tülänmägän aqçaları artqan.
Toraq satular tuqtaldı, arendalarnıñ bäyäse töşä başladı. Xalıq ta bäyäläre töşerelgän azıq-tölek ala başladı. Eksportta da citdi kimü sizelä. Ütkän yıl belän çağıştırğanda yäşelçä, ciläk-cimeş, tekstil, tire, automaşina kebek Törkiäneñ töp eksport towarlarınıñ çit il bazarlarına satıluı urtaça 25 % kimegän. Äytergä kiräk, Törkiä kiläse yılda 42 milliard dollarlıq çit ilgä burçın tülärgä tiyeş. Bolar barsı da ekonomik torğınlıqqa iltüe ixtimal, moña bäyle eşsezlär sanı häm xalıqta rizasızlıq artırğa mömkin.


text:
Qazanda “Sälämätlek” proyektı niçek tormışqa aşırıla?
Pänceşämbe könne Qazanğa Rusiäneñ sälämätlek saqlaw häm sotsial' üseş ministrı Mixail Zurabov kilde. Zurabov belän bergä Qazanğa tanılğan xirurg, Myasnikov isemendäge klinik kardiologiä institutı yöräk-qan tamırları xirurgiäse bülege citäkçese Rinat Aqçurin da kilde. Qazan aeroportında mediklarnı Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev, respublika premyer-ministrınıñ berençe urınbasarı Rawil Muratov, sälämätlek saqlaw ministrı Qamıl Zıyätdinov häm başqa räsmilär qarşı aldı.
Federal' ministr Tatarstanğa “Sälämätlek” milli proyektlarınıñ tormışqa aşuın tikşerü öçen kilgän. Qazanda Zurabov Töbäqara klinika-diagnostiqa üzägeneñ xirurgiä bülegen açu tantanasında qatnaştı. Ämma aeroporttan soñ ul iñ äwäl respublikanıñ balalar klinik xastaxanäsenä kilde. Anda federal' ministr balalarnıñ däwalanu şartları belän qızıqsındı. Älege xastaxanädä yaña kardioxirurgiä bülegen açu planlaştırıla. Çönki elekke bülek bik tığız xäldä. Bülek mödire Leonid Mirolyubov äytüençä, Tatarstan balalar yörägenä operatsiä yasaw buyınça Rusiädä berençe urınğa çıqqan. Yaña kardioxirurgiä bülegenä 350 million sumlıq zamança cihazlar alınıp, bülekne sentäber ayında açu planlaştırıla. Tatarstannan ğına tügel, başqa töbäklärdän kilgän awıru balalarnı da älege üzäktä däwalaw turına söyläşülär alıp barıla. Operatsiälärne federal' üzäk finanslar dip kötelä. Kardioxirurgiä bülegendä ber operatsiä 150 meñ sum tora.
Bala tudıru xezmätlären dä üzgäreşlär kötä. Kiläse yılda bala tudıru sertifikatları öçen aqça 11 meñ sumğa kütäreläçäk, dip belderde Mixail Zurabov. Meñeşär sum xatın-qız konsul'tatsiälärenä, bala tudıru yortlarına häm ike meñ pediatriä büleklärenä östäläçäk. Tatarstanda “Sälämätlek” proyektınıñ tormışqa aşuı belän ministr şaqtıy qänäğät qalğan. Ä älege proyekt turında tabiplar üzläre ni uylıy? Däwlät yärdämen toyamı alar? Qazannıñ 6 xastxanäsendä eşläwçe xirurg İldus Äxtämov söyli:
Xastaxanägä bu proyektlar bernindi fayda kitermi. Süz belän eş arasında zur ayırma bar bit. Xezmät xaqı kütärelä dip yartı yıl qıçqıralar, ä näticädä 10-15%qa kütärelä dä, wässäläm. Ä xalıqta bar da yaxşı ikän digän fiker tuplana. Säyäsätçelär üzlärenä reyting kütärä şul ğına. Menä ministr äytkän ide bit 1 iyüldän başqa tabiplarğa da xezmät xaqın 10 meñgä kütäräbez dip. Ä kütärdelär barı tik poliklinikalarda eşläwçe maxsuslaşqan tabiplarğa. Äyterseñ alarnıñ eşe bezgä qarağanda kübräk. Bezgä dä kütärdelär xezmät xaqnı. May ayında 10%qa, 200cyM östädelär inde. Bu citdi eş tügel bit inde. Menä min, mäsälän, stavka yarım eşlim, monıñ öçen 4.500 sum aqça alam. İkençe kategoriäle xirurg. Tağın şunısı bar, bezdä bit Mäskäw – däwlät eçendäge däwlät şikelle. Anda xezmät xaqları barıber yaxşıraq. Ämma başqarğan eşläre beznekennän ber dä artıq tügel.Al'bina Zäynulla


text:
Belgiä patşalığı delegatsiäse Qazanda
Şulay uq pänceşämbe könne Qazanğa prins Filipp citäkçegendäge Bel'giä Korol'lege delegatsiäse kilde. Qunaqlarnı "Qazan" xalıqara aeroportında premyer-ministr Röstäm Miñnexanov häm Tatarstan Respublikasınıñ Säwdä häm tışqı iqtisadıy xezmättäşlek ministrı Xafiz Salixov qarşı aldılar. Belgiä delegatsiäse “İdeya” texnoparkında, Säwdä häm tışqı iqtisadi xezmättäşlek ministrlıysında buldı, Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev häm respublikanıñ eşlekle dairä wäkilläre belän oçraştı. Ğomumän, säfär qısalarında Bel'giä häm Tatarstan Respublikası arasında ike yaq öçen dä faydalı xezmättäşlekne üsterü yulları turında fiker alışular buldı. Gölnaz Şäyxetdin


text:
İzrail Hamas belän söyläşülärdän baş tarta
"İzrail älbättä, terror oyışmasıları dip tanılğan törkemnär belän söyläşülär uzdırmıyaçaq. Hamas böten illär tarafınnan terror oyışması bularaq tanılğan, Hamas Oslo kileşüenä häm fälestin xakimiäte rizalıq beldergän tınıçlıq yulı planına qarşı."
Fälestin prezidentı Mahmud Abbas yaqın könnärdä suğışçan Hamas törkeme wäkilläre belän yaña xökümät tözü turında söyläşülär uzdıraçaq. 25 ğinwar çärşämbe könne uzğan saylawlarda Hamas tawışlarnıñ küpçelegen aldı.


text:
Çetin Altan
Çetin Altan (1927 s. d. — 2015) - qırımtatar tamırlı Türkiyeli yazıcı, jurnalist, eski mebus.
Çetin Altan 1927 senesinde İstanbulda doğdı. Qartbabasınıñ babası Qırımdan köçken arabacı Ahmet Qıpçaqskiy, qartbabası Harbiye mektebinde ocalıq da yapqan Tatar Hasan Paşa edi. Babası uquqçı Halit bey, anası Nurhayat hanımdır.
Galatasaray Litseyinen, Ankara Universiteti Uquq Fakultetini bitirdi. 1943-1944-de Çınaraltı, Varlık, İstanbul ve Kaynak mecmualarında şiirlerinen yazıları neşir etildi. Sipti kitabı Üçüncü Mevki 1946-da çıqtı. Ulus gazetinde mühbir olıp başlağanı gazetacılıqqa Hürseste devam etti. Daa soñra Halkçı, Tan, Devrim, Milliyet, Yeni Ortam, Hürriyet, Güneş, Akşam, Sabah gazetlerinde ve Çarşaf mecmuasında köşe yazıları yazdı.
Altannıñ dört romanı bar: "Büyük Gözaltı" (1973 Orhan Kemal Mukâfatı), "Bir Avuç Gökyüzü", "Viski" ve "Küçük Bahçe". Dörtevide Frenk tiline tercime etilgen bu kitaplardan Büyük Gözaltı İsveç tili, Yunan tili, Bulgar tili ve İspan tili; Bir Avuç Gökyüzü İspan tilinen Roman tilinde neşir etildi. Çetin Altan 1965-1969 arasında Türkiye İşçi Fırqasından mebus olıp saylandı. Bu vaqıttaki hatıratını "Ben milletvekiliyken" adınen kitaplaştırdı.
Yazıcınıñ episi oynanğan teatr oyunlarından basılı olğanlar; Çemberler, Mor Defter, Suçlular, Dilekçe ve Tahtaravalli, basılmağanlar Beybaba, Yedinci Köpek, Islıkçı ve Telefon Kimin İçin Çalıyordur. Kavak Yelleri ve Kasırgalarda balalığın añlatqan Çetin Altanıñ, "Aşk Sanat ve Servet"nen "Atatürk'ün Sosyal Görüşleri" adlı eki incelemesi bardır.
Çetin Altanıñ seyaat yazıları "Al İşte İstanbul" ve "Bir Uçtan Bir Uca" adlarınen neşir etildi. Elli senelik yazıcılığında yazğanları sebebinen pek çoq kere makemege berilgen Çetin Altan, ağır cezada 300-den ziyade davalandı. Üç kere tutuqlandı, eki kere maküm oldı ve eki sene apiste qaldı. Çetin Altan köşe yazılarına Milliyet gazetinde devam ete. 2008 senesinde Türkiye Cumhuriyeti Kültür Vekilligi Kültür ve Sanat Büyük Mukâfatını aldı. Apayı Solmaz Kamuran, oğulları özünday yazıcı, jurnalist olğan Ahmet Altan ve Mehmet Altan, qızı Zeynep Bakandır.
Münderice
Eserleri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
İlk kitabı: Üçüncü Mevki (1946).
Teatr oyunları[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Mor Defter, Tahtaravalli, Dilekçe, Çemberler, Bey Baba, Suçlular, Yedinci Köpek, Islıkçı, Telefon Kimin İçin Çalıyor
Romanları[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Bir Avuç Gökyüzü,
- Küçük Bahçe,
- Büyük Gözaltı,
- Viski.
İlmi Qurğu Eserleri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- 2027 yılının anıları
Siyasiy incelemeleri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Kahrolsun Komünizm Diye Diye Globalleşme,
- Atatürk'ün Sosyal Görüşleri.
Tarihiy incelemeleri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Nar Çekirdekleri,
- Tarihin Saklanan Yüzü,
- Aşk, Sanat ve Servet.
Denemeleri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,
- Kopuk Kopuk,
- Gölgelerin Gölgesi Portreler,
- Kral Öldü, Yaşasın Kral,
- Şeytanın Aynaları,
- Bir Yumak İnsan,
- Uçuk,
- Şeytanın Gör Dediği,.
- Kadın, Işık ve Ateş,
- Yeryüzü Tanrıçaları,
- Kullar ve Sultanlar,
- İyiki Şu Köyceğiz Var, azırlagan Solmaz Kâmuran,
Külünçli kitapları[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Zurnada Peşrev Olmaz,
- Sobe, azırlağan Solmaz Kâmuran,
Seyaat kitapları[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Al İşte İstanbul,
Hatıra kitapları[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Onlar Uyanırken
- Ben Milletvekiliyken,
- Kavak Yelleri ve Kasırgalar,
Antolojileri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Dünyada Bırakılmış Mektuplar,
- Seçmeler
Biografik ikâyeleri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Kalem Bahçelerinden Yedi Hayat,


text:
Udmurtiäneñ Kambarka rayonında üzençälekle bäyräm — töpçeklär köne — bıyıl uñışlı uzmadı
Udmurtiäneñ ber Kambarka rayonın başqalardan Qama yılğası ayırıp tora. Älege rayon Başqortstan häm Tatarstannıñ Aqtanış rayonı belän çiktäş buluı säbäple bu yaqlarğa tatar häm başqort millätläre wäkilläreneñ dä bu yaqlarğa küçep kilüçeläre bik küp. Zur yılğa keşelärgä tuqlanırğa mömkinlek birgän, urman eşkärtü kombinatları eş urını belän tä'min itkän. Rayon üzäge Kambarkada bigräk tä Qama häm Şol'ya poseloklarında meñläp tatarlar isäplänä.
Ütkän yäkşämbedä Qama poseloğınıñ mädäniät yortında bu rayonda ğına uzdırıla torğan çara — Töpçeklär köne bilgelänep ütelde.
Bügenge finans qıyınlıqlar awıllarda kübräk sizelä — mädäniät yortı suıq, zalğa cıyılğan xalıq tunnardan utırırğa mäcbür buldı. Millättäşlärebez İjawdan kilgän qunaqlarnı — bigräk tä İjaw şähäreneñ Cämiğ mäçete comğa imamı Fäiz xäzrät Mäxämmätşinnnı zur iğtibar belän tıñladılar. Ul üzeneñ çığışında dini qanunnarğa häm yolalarıbızğa nigezlänep balalarnı zur sabırlıq belän tärbiälärgä öndäde, şul waqıtta ğına ata-ana üzenä xörmät qazana dip basım yasadı. Fäiz xäzrätkä dini qanunnar buyınça bik küp sorawlar da birdelär — alar bala tuğaç uqıla torğan doğalardan alıp, mäyetne ozatu tärtibe kebek yolalarğa qağıldı.
Udmurtiä tatar ictimaği üzäge citäkçese Fnün Mirzayanov üzäkneñ başqarğan eşläre belän tanıştırdı, plannarı turında söyläde. Aktiv millättäşlärebez — tatar üzäge räise Tälğät Säläxov häm Mirdälif Yaqupovqa milli säyäsät ministrlığınıñ räxmät xatların tapşırdı.
Tälğät Säläxov ağımdağı yılğa bilgelängän eş planı belän tanıştırdı. Ul qaralğan çaralarnıñ küp öleşe balalar arasında eşne aktivlaştıruğa yünältelgän dip basım yasadı. Bıyıl rayon administratsiä byudjetında milli oyışmalar belän eşläw öçen 23 meñ sum aqça qaralawın, ä rayonda dürt räsmi terkälgän oyışma buluın isäplägändä, tatar üzägenä biş meñ sum aqça bülenäçägen, häm qayçan, nindi çaralar uzdırıluı häm küpme çığım talap itäçägen añlattı.
Annan soñ säxnädän balalar baqçasınıñ tatar fakul'tativında tuğan telen öyränüçe nänilär dönyada iñ yaqın, iñ matur keşe äni dip şiğerlär söyläp, ber biyu başqarğaç, tağın berniçä keşe çığış yasadı, mäçetlärdä islam dine nigezlären öyränüçe balalar Qor'än uqıdı häm islam qanunnarına bağışlanğan viktorinada qatnaştı. Ciñüçelär arasında İjawdan kilgän balalar Zölfiä Şağieva, Ali Batıyev häm Qama posulığınnan El'vira Yaqupova. Sorawlar ciñel tügel ide, didelär balalar bäygedän soñ çäy tabınına cıyılğaç.
Älege çarağa kilgän ölkännär İjaw qunaqları belän oçraşudan qänäğät, ämma bu çaranı Töpçeklär köne dip äytep bulmıy dip taralıştı. Alarnıñ üzlärenä süz.
Audio
Dörestän dä, här çaranı sıyfatlı häm keşe küñelendä yaqtı ez qaldırırlıq itep uzdıru zur äzerlek talap itä. Monda ata—anasın yaxşı tärbiälägän berniçä keşe, ädäple, yaxşı balalar üstergän ğailälär bilgelänsä, alarğa istälekkä keçkenä genä büläklär birelsä, cırlar başqarılsa, ul waqıtta kütärenke ruxta taralır ide xalıq, dip assızıqladı Fäiz xezrät Möxämmätşin, Udmurtiä tatar ictimaği üzäge citäkçese Fnün Mirzayanov.
Audio
Şul waqıtta ğına aktivistlarğa qarata xörmät tä artır, alarğa eşlärendä yärdäm itüçelär dä küp bulır ide.
Xämidä Ğäyfullina, «Azatlıq» radiosı, Udmurtiä.


text:
Biredä bügen Yevropa Şurası Çeçnyadağı wağziätkä bağışlanğan tügäräk östäl söyläşüen uzdırdı. Oçraşuda 40qa yaqın Rusiä häm Mäskäw yaqlı Çeçen säyäsätçeläre qatnaştı, alar arasında Çeçnya prezidentı Alu Alxanov ta bar ide.
Prezident Alxanov, Çeçnyada keşe xoquqlarıñ bozıluın tanıy, xakimiätlär wazğiätne cayğa salır öçen quldan kilgänne eşli, dide ul. Xäzerge waqıtta Çeçnya xökümäte parlament saylawlarına äzerlek belän mäşğül:
"...demokratik saylawlar uzdıru, Çeçen cämğiäteneñ barlıq wäkilläre qatnaşında tawış birüne uzdıru bezneñ öçen bik möhim," dide Alxanov.
Strasburgta bügenge söyläşügä xökümättän bäysez oyışmalar, Yevropa Şurası wäkilläre häm xalıqara küzätüçelär çaqırılğan ide. Çeçnyanıñ elekke prezidentı, küptän tügel üterelgän Aslan Masxadovnıñ wäkilläre söyläşüdä qatnaşmadı.
Yevropa Berlege wäkile Benita Ferrero-Valdner bügen Mäskäwdä, Çeçnyağa 11 april könne berlek wäkillärennän torğan törkem kitä, dip belderde. Alar anda Çeçnyanı tözekländerügä qatnaşu mömkinleklären tikşeräçäk.
Ul arada New Yorkta urnaşqan keşe xoquqları oyışması Human Rights Watch, Yevropa Berlegen Rusiä xärbiläreneñ Çeçnyada keşe xoquqların bozuına küz yomuda, ber nindi dä çaralar kürmäwdä ğayepläde. Üzeneñ yaña xisabında Human Rights Watch, Rusiäneñ iminlek köçläre Çeçnyada "keşeçelekkä qarşı cinäyät qılunı däwam itä" dielgän.


text:
Musa Cälil isemendäge premiä tatar millätenä üseşenä küp öleş kertkän şäxeslärgä birelde...
Premiä tapşıru komitetı qararı belän 2003 yılda lawreat iseme yäş talantlı avtorlarğa yärdäm kürsätkäne häm original' uqıtu-metodik, balalar ädäbiät seriäläre çığarğanı öçen "Mäğärif" milli näşriät Mödärris Wälievkä, yäşlär arasında tatar cır sänğäten populyarlaştırğanı, aktiv xäyriä eşçänlege öçen "Salawat" cır teatrı citäkçese Salawat Fätxetdinovqa, yäşlärne grajdanlıq-patriotik tärbiäläw, Böyek Watan suğışı qaharmannarınıñ istälegen mäñgeläşterü eşe öçen Tatarstannıñ "Watan" berläşmäse" ictimaği yäşlär oyışmasına häm sälätle balalarnı häm yäşlärne ezläw häm alarnıñ sotsial'-psixologik caylaşu sistemasın eşlägäne öçen "Sälät" Tatar respublika yäşlär ictimaği fondına birelde.Tantanada premiägä layıq bulğan milli "Mäğärif" näşriäte direktorı Mödärris Wäliev büläkne qulına alıp: "Min bu büläkne berençe çiratta, älbättä, tatar kitabın olılaw dip qabul itäm. Çönki bezneñ xalıqta kitap süze härwaqıt däräcäle sanalğan", - dide. Äytergä kiräk Mäğärif näşriäte Rossiä Federatsiäseneñ tatarlar küpläp yäşägän töbäklären tatarça däresleklär häm balalar ädäbiät belän tä'min itügä zur iğtibar birä. Bu eş Başqortstan Respublikası, Perm häm başqa töbäklärdäge mäğärif oyışmaları belän näşriät arasındağı turıdan-turı kileşülär nigezendä alıp barıla. Soñğı yıllarda Tatarstan çittäge töbäklärgä 500 meñnän artıq däreslek, uqu-uqıtu häm metodik ädäbiät cibärelgän.
Cırçı Salawat Fätxetdinov tantanada qatnaşuçılarnı üz konsertlarına çaqırdı. "Watan" cämğiäte wäkilläre häm "Sälät" fondı räise Cäwdät Söläymanov xökümätneñ ictimaği oyışmalarğa yärdäm itüenä räxmät belderde.Landış Xarrasova, Qazan.


text:
Bu oyışma 22nçe ğinwar Ufada uzğan uram cıyınında tözelgän ide. Aña kommunistlar , almaçılar , pensionerlar firqäläre , Başqort töbäkära kongressı , “Rus'“ berläşmäse , Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege häm başqa oyışmalar kerä.Utırışta uram cıyınına yomğaq yasaldı , oyışmalarnıñ eşçänlegen kileşterü mäsäläläre qaraldı.Tatar möxtäriäte räise urınbasarı Mäcit Xucin qarşılıq aqsiäsen döres çağıldırmağan respublik xäbärdarlıq çaralarına protest belderde.
Utırışta referendum ütkärü öçen imza cıyu kampaniäse barışı da tikşerelde. Bügenge köndä 15 rayon häm 20 şähärdä 50 000nän artıq imza cıyılğan. Tatar milli-mädäni möxtäriäte räise Rämil Bignov alarnı Başqortstan üzäk saylaw komissiäsenä tapşıruda awırlıqlar buluın söyläde. Aña qarağanda , komissiä citäkçese dokumentlarnı qabul itüdän baş tartqan , barı tik prokuratura qısıluı belän genä mäsälä xäl itelgän.


text:
Britaniä Ğiraq mäsäläsendä kompromis rezolutsiä täqdim itergä mömkin
İminlek Şurasınıñ daimi äğzaları bulğan Fransiä häm Rusiä, Ğiraq mäsäläsendä yaña rezolutsiägä qarşı çığa. Kiçä Fransiä, Rusiä häm Germaniä Tışqı eşlär ministrları – İminlek Şurasında yaña rezolutsiäne ütkärmiäçäklären belderde. Rusiä belän Fransiä, kiräk bulsa, veto salu ixtimalın da äytte.
Bügen Qıtay räsmiläre 3 ilneñ urtaq belderüenä xuplaw belderde. Qıtay Tışqı eşlär ministrı Tañ Cia-huan, qoral inspektorlarına kübräk waqıt birergä kiräk, yaña rezolutsiäneñ kiräge yuq, dip äytte. Ämmä ul, veto salu mäsäläsen urap ütte:
Audio: Vetoğa kilgändä, bezneñ praktika şul, di Tañ – mäsäläne bar yaqtan tikşerep, Qıtaynıñ tışqı säyäsäte häm xalıq mänfägätennän çığıp, Pekin möstäkqil qarar qabul itäçäk.”
Tañ süzlärençä, Qıtay Ğiraq krizisın tınıç yul belän xäl itü öçen, qulınnan kilgänen eşliäçäk.
İrtägä BMOnıñ baş qoral inspektorları Hans Blix häm Möxämmät Äl-Baradei İminlek Şurasında Ğiraq turında çirattağı xisapların totaçaq.