text:
İnde xäbär itkänebezçä Däwlät Şurasınıñ 17 plenar sessiäse kön tärtibenä 45 mäs''älä kertelgän ide. İke plenar utırış arasında aldan xäl itelgän kön tärtibe mäs''äläläre isemlege ikelätä artqan ikän. Läkin äle bu da çik tügel. Küptän tügel un yäşen tutırğan Tatarstan gimnı yañğırap betü belän deputatlar zalda quyılğan mikrofonnarğa çirat ala başladılar. Kön tärtibenä tağın unbişläp mäs''älä täqdim itelde. Çönki wäzğiät üzgärä tora. Federal'' üzäktä yaña qanunnar, färmannar qabul itelä. Alarnı iskä alırğa turı kilä. Äle iske qanunnarnı täñgälläşterep beteräse bar. 14nçe yüldä “Xalıq deputatların saylaw turındağı” qanunnı täñgälläşterügä birelgän möddät çıqqan ikän. Häm mondıy mäs’älälärne daimi küzätep toruçı deputatlar bar. Döres jurnalistlar, säyäsätçelär Däwlät Şurasında mondıy oppozitsiädä toruçı deputat beräw genä- Aleksandr Ştanin ğına dilär. Läkin beräw dä- berägäyle dilär xalıqta. Pänceşämbe plenar utırışında ul dürt östämä mäs''älä quydı häm alarnıñ härberse cäncalğa tartım ide. Başta ul xökümätkä häm byudjetqa qağılışlı mäs''älälär quydı. Bolar küptän quzğatılğan mäs''älälär. Aleksandr Ştanin xökümät eşçänlege turında qanun qabul itüne talap itä. Anıñ fikerençä mondıy qanun bulmağaç eş tärtibe täğäyenlämägän dimäk cawaplılıq ta yuq. Şuña kürä ul inde saylanğannan birle xökümätne byudjet aqçaların sarıf itüdä tänqitli. Aleksandr Ştanin şulay uq saylanğannan birle Qanunnarnı täñgälläşterü protsessın da küzätep tora. Bu yulı ul äytkänemçä 14nçe yüldä deputatlar saylaw turında qanunnı täñgälläşterü möddäte çıqtı dip häm 11 iyüldä Rusiä Yuğarı Mäxkämäse qararına nigezlänep, azda tügel, küptä tügel- Däwlät Şurasın häm Üzäk saylaw komissiäsen taratu mäs''älären quydı.
Başta Aleksandr Ştanin täqdimenä qanun çığaru, qanunlıq komissiäse räise Midxät Kormanov qarşı çıqtı. Ul —äle mäxkämä qararı kilmäde, şuña kürä Üzäk saylaw komissiäsen çarasızlıqta ğayıplärgä irtäräk dide.
Mondıy cäncal quptarırğa mataşularğa Mintimer Şäymiev çik quydı. Ul-Aleksandr Ştanin inde dürt yıl Däwlät Şurasın “tarata”, läkin üze ber qaya da kitärgä cıyınmıy dide. Däwlät Şurası wäkälätläre möddäte çıqqançı taratılmayaçaq, eşläyäçäk dide.
Tatarstan Däwlät Şurasınıñ 17nçe plenar utırışı eşen däwam itä. Anıñ yomğaqları turında aldağı tapşıruıbızda. Läkin inde şunısın täğäyen äytä alabız. Plenar utırış ber köndä eşen tämamlıy. Şunıñ belän yazğı sessiä dä tämam.


c: text/html

text: Rusiäneñ baş sanitar tabibı Gennady Oniçenko, qoş-qort kizüe Rusiäneñ awıl xucalığına yanıy, şulay uq Yaqın Könçığış häm Könyaq Yevropa illärenä tarala ala, dip belderde. H5N1 virusınıñ könbatış Seberdän Kaspi, soñınnan Qara diñgez buylarına cäyelü ixtimalı bar. Tabip süzlärenä qarağanda, qışqa cılıraq yaqlarğa küçep kitüçe qoşlar bu çirne kürşedäge Azerbaycan, Gruziä, İran, Ğiraq, Ukraina häm Urta Diñgezdäge illärgä taratırğa mömkin. Bolar xaqında ul Rusiäneñ sälämätlek saqlaw räsmilärenä möräcäğätendä äytte.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kitapxanäçelek eşen üsterü
Tatarstannıñ mädäniät ministrlığı 2000 nçe yılda “Lider” häm “İcadi ezlänü” digän premiälär buldırdı. “Lider” premiäse üzäkläşterelgän kitapxanälär sistemasınıñ bersenä, yıl näticäläre buyınça tapşırıla. “Lider” premiäse aktiv eşçänlek häm yuğarı sıyfatlı xezmät kürsätü, “İcadi ezlänü” - yaña alımnar qullanu häm icadi ezlänülärgä initsiativanıñ köçle buluı öçen bilgelänä. Ul öç nominatsiä dän tora: “Üzäk kitapxanä”, “Şähär kitapxanäse” häm “Awıl kitapxanäse”. Şunısı qızıqlı, bu premiägä ayırım kitapxanä genä tügel, xätta, ber kitapxanäçe yä kitapxanäçelär törkeme dä layıq bula ala ikän. Yıl axırında ciñüçelärne açıqlaw öçen, oyıştıru komitetı tözelgän. Ul Mädäniät ministrlığı häm Tatarstannıñ iñ zur kitapxanäläre: Respublikanıñ Milli, balalar, yäşüsmerlär häm suqırlar öçen maxsus kitapxanäläre wäkillärennän tora. Töp oyıştıruçı isä Milli kitapxanä.Älege premiälär Tatarstanda kitapxanäçelek eşen üsterü, yaña mäğlümat çaraların üzläşterü häm kitapxanäçelärneñ icadi ezlänülären arttıruğa etärgeç bulır dip sanıylar oyıştıruçılar.2004 yıl näticäläre buyınça “Lider” premiäsenä Yäşel Üzänneñ üzäkläşterelgän kitapxanäläre layıq bulğan. “İcadi ezlänü” premiäseneñ “Üzäk kitapxanä” nominatsiäsenda – yaña mäğlümatı texnologiälärnı uñışlı qullanu häm “Moy gorod çudnıy, drevniy, lyubimaya Qazan” kompakt-diskın yasağan öçen Qazan üzäk kitapxanäse bilgelängän;“Şähär kitapxanäse” nominatsiäsenda – uñay imidj tudıru häm qullanuçılarnı qızıqsındıru buyınça uñışlı eşçänlek alıp barğan öçen Aznaqay rayonınıñ Aqtübä kitapxanäse ciñep çıqqan; “Awıl kitapxanäse” nominatsiäsenda – Bögelmä rayonınıñ Zelenoroşçinsk kitapxanäse büläklänäçäk. Şulay uq, bu nominatsiädä Täteş rayonınıñ Olı Tarxan awıl kitapxanäse tuğan yaqnı öyränü buyınça tirän eşçänlek alıp baru häm tatar ädäbiäten aktiv propagandalaw öçen Milli kitapxanäneñ maxsus premiäsen alaçaq. Xäyer, näticälär bügenge köndä bilgele bulsa da, büläkläw älegä ütkärelmägän. Premiälär may ayında ğına tapşırılaçaq.
Aydar Camali


text: Yuğarı mäxkämä Äxmät Qadırovtı Çeçnyäla prezidentlıqqa qandidat itep terkäwze gämäldän sığarıu xaqındağı dägüäne känägätländereüzän baş tarttı. Qadırovtı isemlektän hızıp taşlawzı ikense qandidat Şamil burayıv talap itkäyne. Üzäk qanaldarza Qadırovtıñ Räsäy prezidentı Vladimir Putin menän osraşıuın ul haylaw aldı qanuniäten bozou tip tapqan. Çeçnyänıñ xärbi qomendantı urınbasarı Säyet-Sälim Suyıv respublik prezidentı bulıu ösön köräştän üz qandidaturahın alğan. Bögön taratılğan beldereüendä Suyıv üz qararın çeçendar arahında qarşılıqtar barlıqqa kiltermäw teläge menän añlatqan. Suyıv bildäläwensä, wazifa bilägän keşelär yäki başqa qandidattar uğa basım yahamağan. Suyıvtı terkäw räsmi räwyeştä gämäldän sığarılğas, Çeçnyä prezidentı bulıu ösön köräştä yete qandidat qala. Haylawzar 5-se oqtyabrza bula.


text:
BMOnıñ "Neftkä-Azıq-tölek" programmasında citeşsezleklär açıqlanğan
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ "Neftkä Azıq-tölek" programmasın tikşerü näticäläre – soñğı yıllarda älege programma belän idarä itüdä citeşsezleklär buluın açıqlağan. Bäysez xalıqara küzätüçelär törkeme 1996nçı yıldan alıp 2003nçe yılğa qadär waqıt eçendä yasalğan 58 tikşerü turında xisap äzerläde. Xisapqa qarağanda, Berläşkän Millätlär räsmiläre citeşsezleklär turında belgän ämma "çaralar kürmägän" yäisä "kürergö telämägän". Xisapqa cawap itep, Berläşkän Millätlär Oyışması – idarädä üzgäreşlär başlandı, dip xäbär itte.
Amerikan kongressınıñ ike wäkile, respublikannar, Norm Coleman häm Chris Shays, tikşerülärdän soñ da qayber sorawlarğa cawap tabılmadı, di. Saddam, programma Ğiraqta ğamälgä kertelgändä 11 milliard dollarğa qadär aqça qazanğan dip farazlana. Aq Yortnıñ matbuğat wäkile Scott McClellan, Bush''nıñ programma turındağı borçıluların urtaqlaşuın belderde, tikşerü näticälären iqlan itüne xupladı: "Mäs''älä tulısınça tikşerelergä tieş dip sanıybız, tikşerü açıq häm ğadel bulırğa tieş, häm berençe näticälärne iğlan itü – alğa taba adım," dide Scott McClellan.
Xisaptan soñ berençe sabaqlar alınğan da inde. Xisaplarnı küzätüçe xalıqara PriceWaterhouseCoopers oyışmasınıñ tsunamidan soñ yardäm taratunı küzäter öçen üz tikşerüçelären ber tüläwsez cibärü täqdimen BMO riza bulıp qabul itte. Tsunamida ziyan kürüçe töbäklärgä kitkän yardämneñ dä urınına barıp citmäw oçraqların tikşerü eşe näq PriceWaterhouse Coopers''qa tapşırılırğa mömkin. "Nefkä Azıq-tölek" programmasın ğamälgä aşıruda bulğan tärtip bozular häm citeşsezleklärdän soñ donorlarnıñ humanitar eşlärgä aqçaların kimetüen kötergäme? BMOnıñ Humanitar Eşlärne Koordnasiäläw bülege belgeçe Kevin Kennedy, aqça kimer dip uylamıy. Uzğan yıl ximayaçelärdän oyışmağa 2 milliard dollardan dan artıq aqça kilgän: "Aqçalarnıñ qaydan kilep qaya kitüe turında çınnap torıp borçılular bulsa – bez 2 milliard dollardan artıq aqça almağan bulır idek. Bez başqarğan eşebezgä ışanabız. Alay da, aqçalarnıñ qaya häm küpme totıluın küzätü artaçaq, " dide BMO wäkile. İnde kiçä söylägänebezçä, 2005nçe yıl – BMO öçen reformalar çorı bulaçaq. Uzğan atnada general sekretar Kofi Annan, yuğarı idarädä dä üzgäreşlär bulaçağına işarä itte.
Alsu Qormaş


text:
İtaliäneñ reformalar ministrı Roberto Calderoli İtaliä kiñküläm mäğlümät çaralarına Quşma Ştatlarnıñ amerikan soldatları tarafınnan üterelgän İtaliä agentı turındağı xisabı açıqtan-açıq yalğan dip äytkän.
İtaliä belän Quşma Ştatlar Nicola Caliparinıñ üleme turında ikese ike törle xisap iğlan itkän ide. Calipari ber İtalian totıqnı azat itep Bağdad hawa alanına ozata barğanda AQŞ tikşerü qapqası yanında atıp üterelde.
Amerikan yağı AQŞ soldatların aqlap töp ğäyep italyannarda dip kürsätsä, İtaliä Caliparinıñ ülemenä amerikan soldatları häm yuldağı tikşerü qapqasınıñ naçar eşläwe säbäp bulğan dip täqrarlıy.


text:
Raştua: kemgä alış-bireş, kemgä doğa?
Dönyada ber milliardtan artıq katolik aldağı könnärdä yılnıñ iñ zur bäyrämnäreneñ bersen, Raştuanı bäyräm itäçäk. Ğäysä päyğämbärneñ tuğan köne dip sanalğan 24-25 dikaber könnäre qayberäwlär öçen küptän inde açqa eşläw yäki tuzdıru şöğelenä äylängän bulsa, balalar häm ğailälär öçen bu barıber – bergä cıyılu öçen forsat.
Çexiädäge Raştuanıñ ayırılmas ber öleşe – karp balığı. Östenä qanğa batqan alyapqıç yapqan David isemle yäş keşe uramda tere karplar sata:
"Yevropa Berlegeneñ qayber illärendä bolay itep karp satu tıyılğan, ul haywannarğa qarata waxşilek dip sanala. Minemçä, bu axmaqlıq, xalıq monı bik yarata, yıldan yıl tormışnıñ tizlege artqan sayın keşelär menä mondıy ğädätlärne saqlap qaluğa ähämiät birä."
Çexlarnıñ küpçelege dini xalıq tügel, şulay da Raştuağa – qızdırğan karptan tiränräk mäğnä birgän keşelärne dä biredä oçratıp bula. Dindar, katolik Vojtech Bellingnı, keşelärneñ Raştuanıñ dini mäğnäsen onıtuı bik borçıy:
"Bu ildä soñğı 50 yılda Raştua ruxi bäyrämnän kübräk kommersiägä äylände. Xalıq bu bäyärämne – satıp alu bäyräme dip kenä kürä, ä Ğäysäneñ tuğan köne kebek tügel. Bäyrämneñ xristian mäğnäse yuğaldı."
16 yäşlek Pavla ğailäsenä büläklär ala:
"Minem öçen Raştuanıñ ber dini yağı da yuq, minem öçen ul büläklär – häm yal."
İkençe ber yäş xanım Mixaela allağa ışanmıy häm Raştua bäyrämendä eşlärgä cıyına:
"Min ber närsägä dä ışanmıym, şuña kürä minem öçen Raştua – tämle itep aşaw, tınıçlıq, yaratqan ğailäm belän bergä bulu."
Könbatışta ğailä häm tuğannar belän cıyılu ğadäte bik bulmağanğa, küplär Raştuanı çınnan da küreşü häm oçraşu bularaq qabul itä. Barısınnan da kübräk, Qış babaynıñ büläklären älbättä, balalar zarığıp kötä...
Alsu Qormaş


text:
Şuşı atnada Başqortostanda ütäçäk prezident saylawlarına, qanunsız räweştä bastırılğan östämä bülletennär tabılu uñayınnan, respublika prokuraturası bügen cinäyät eşe açtı. Oppozitsiädäge ike namzät Sergei Veremeenko häm Ralif Safin jurnalistlarğa äytüençä, qanunsız bülletennär Başqortostan prezidentı Mortaza Räximov administratsiäse qarşındağı näşriättä basılğan häm bu turıda uzğan töndä mäğlüm bulğan. Alar urınğa kilep citügä, näşriät xezmätkärläre bülletennärne yandırırğa totınğan. Azatlıqqa birgän äñgämäsendä Veremeenko, östämä bületennär administratsiä citäkçese Radi Xabirov quşuwı belän bastırılğan, dip belderde:
Audio (Sergei Veremeenko)
Opozitsiä fikerençä, bu östämä bülletennär saylaw näticälären xäzerge prezident Mortaza Räximov faydasına üzgärtü öçen äzerlängän bulğan.


text:
Qaraqalpaqlar
Ha'r qanday xalıq tariyxı o'zleri jasap atırg'an jeri, sol jerdegi ma'deniyat tariyxına baylanıslı izertleniwi kerek. Usı ko'z-qarastan qaraqalpaqlardın' ata-babası Tu'slik Rossiyada jasag'an, Orıs xalıqlarındag'ı "ЧepHыe kлoбykи" (qara klobuklar) menen baylanıslı degen pikirler durıs emes. Qaraqalpaq etnografiyası, Qaraqalpaqstan arxeologiyalıq estelikleri, folklorı, mifologiyaları ha'm eski jazba derekler qaraqalpaq xalqının' ata-babaları a'yyemgi jergilikli qa'wimler bolıp esaplanadı. Qaraqalpaqlardın' xalıq bolıp qa'liplesiwinde Tu'slik Aralda IX-XI a'sirlerde qa'liplesken. Sonın' menen birge qaraqalpaqlardın' etnogenezi ha'm etnikalıq tariyxı ju'da' uzaq da'wirden baslanadı. Bul xalıq bir neshe urıw ha'm qa'wimlerdin' birikpelerinen qa'liplesken. Ol haqqında ko'plegen dereklerdi qaraqalpaq urıw atamalarınan da ko'riwge boladı. Son'lıqtan ha'r qanday basqa xalıqlarday-aq qaraqalpaq xalqın bul atamadan, bir urıw bolmasa qa'wim birikpesinen kelip shıqqan degen pikirler qa'te. Biraq bunnan, qaraqalpaq xalqının' kelip shıg'ıwındag'ı a'yyemgi dereklerdi izertlew kerek emes degen pikir kelip shıqpawı kerek. Qaraqalpaq ata-babaları ha'm o'zleri a'yyemgi da'wirlerden berli Tu'slik Aral jag'larında jasaydı. Aral jag'aları ko'plegen xalıqlardın' ata-babalarının' gezlesken, qa'liplesken da'rbenti. Bul jerde Oraylıq Aziya, Sibir, Evraziya, Kavkaz, Orta Aziya ha'm Qazaqstan, aldın'g'ı Tu'slik Aziya xalıqlarının' ata-babaları qa'liplesken, a'yyemgi urıwlar, qa'wimler jasag'an. Olar bir tilde so'ylesip, bir antropologiyalıq tu'rde bolıp, o'z-ara jerleslik, xojalıq, ma'deniy birliklerin payda etken. Son'g'ı da'wirlerde olar ha'r-qıylı tariyxıy sebepler menen bo'lsheklenip Ural tawlarınan İndiyag'a shekemgi jerlerge ko'ship barıp, ol jerlerdegi jerglikli qa'wimler menen aralasıp, jergilikli xalıqlardın' qa'liplesiwine qatnasqan. Demek bul jerlerdegi jasap atırg'an xalıqlardın' hesh birin qanday da bir qa'wim birikpesinen emes, al ha'r tu'rli qa'wimler birikpesinen qa'liplesken xalıqlar dep tusiniwi kerek. B.e.sh. VII a'sirde du'zilgen zoroastrizm dininin' ta'liymatı u'yretiwshi kitap "Avesto" kitabı A'miwda'rya jag'alarında qa'liplesken. Demek bul jerde İran ha'm Tu'rki tilles qa'wimler b.e.sh. birinshi mın'ınshı jılları jasag'an. Olar ha'zirgi jergilikli xalıqlardın' ata-babalarının' qa'liplesiwinde qatnasqan. B.e.sh. V a'sirlerde jergilikli İran tilindegi Saklar, Massagetler, Xorezmliler menen Baktriyalılar arasında tu'rkiy tilles qa'wimlerde bolg'an. B.e.sh. birinshi mın'ınshı jıllardın' aqırlarında bul aralas qa'wimlerdin' bir toparı alanlar, aslar, sarmatlar dep atalg'an. Bul birikpedegi xalıqlar A'miwda'ryanın' eki jag'asında jasag'an. Arab jazba dereklerinde eftalitler, kidaritler (kerderler) dep ataydı arab ilimpazı Yakut. 1219-jılı kerderler Xorezmde aralasıp jasaydı. Olar tu'rkler menen shegaralasqan jerde qonıslasqan. Tili xorezmlide emes, tu'rki tilinde de emes dep ko'rsetedi. Bunın' sebebi ol da'wirdegi jergilikli xalıqlar etnikalıq ha'm tili jag'ınan ele tolıq o'z-ara aralasıp bir etnoslarg'a birige almag'an bolıwı mu'mkin. Son'lıqta olar aralas tilde so'ylesken. Kerderli-kidaritler Qaraqalpaqstanda jasag'an qaraqalpaq, qazaq, o'zbekler arasında elede bar.
Sak-massagetler, augasiler alasiaklar menen a'yyemgi orta a'sirlerdegi tu'rki tilles urıw ha'm qa'wimlerdin' ja'miyetlik du'zimi, xojalıqlardın' tu'rleri neke ha'm semya, da'stu'rleri menen diniy isenimleri haqqında derekler qaraqalpaqlar turmısında elede saqlang'an. Sako-massagetler, alasiak, alanlar shıg'ıstan kelgen gunnılar b.e.sh. II - b.e. IV a'sirlerde, son' tu'rkler menen (VI-VII a'sirlerde) aralasıwınan Aral jag'alarında kerderler, oguzlar, qıpshaqlar birikpesi payda bolg'an. Solardın' xojalıq tu'rleri son'g'ı Aral jag'alarındag'ı xalıqlarda da dawam etken. Sarmat - alan qa'wimine tiyis Samat urıwı qaraqalpaqlardın' mu'yten urıwlarının' birikpesinde qarasiak urıwı qaraqalpaqlardın' mang'ıt ha'm ashamaylı urıw birikpelerinde elege shekem o'mir su'rmekte. Augasiler menen oguz qa'wimlerinen qalg'an arxeologiyalıq estelikler ha'zirgi qaraqalpaqlardın' xojalıq tu'rleri, ma'deniyatları menen uqsas da'stu'rleri, qol o'nerindegi uqsaslıqlar ayqın bayqaladı. Olar xojalıqtın' bir-neshe tu'rleri menen shug'ıllang'an: mal sharwashılıg'ı, balıqshılıq, diyxanshılıq. Qaraqalpaqlar bunday xojalıq tu'rleri menen elede shug'ıllanadı. Ol haqqında awız eki a'debiyatta: u'sh ay shabag'ım, u'sh ay qabag'ım, u'sh ay sawınım, u'sh ay qawınım delinedi. Jıldın' to'rt ma'wsiminde belgili tag'amlar bolg'an.
X a'sir oguzler ma'mleketi Tashkent, Jambıl, U'stirt aralıg'ın qamtıg'an. Oguzlerdi yabı basqarg'an, oraylıq qalası Yangitkent, Sırda'ryanın' to'mengi salasında. Jergilikli qa'wimler tiykarında VIII-XI a'sirlerde qaraqalpaq xalqı qa'liplese baslag'an. XI a'sirlerde bularg'a seljduklar Sırda'rya jag'asınan kelip qosılg'an. Al XI a'sirde bulardı qıpshaqlar bag'ındıradı, olardın' tili en jaydı.
Maxmud Qashqariy XI a'sir oguzler qa'wimi tu'rklerdin' bir bo'legi, olar 22 urıwdan ibarat bolıp ha'r birinin' tan'baları bar, "bassız bo'rik bolmas, tatsız turik bolmas" dep naqıldı keltirip, oguz qa'wimlerinin' aralas urıwlar ekenligin ko'rsetedi. Oguz qa'wimlerinin' qaraqalpaqlardın' etnikalıq tariyxına qatnasqanınan shejirelerinde de aytıladı.
XI-XIII a'sirlerdin' basında Xorezm patshalıq da'wirinde qaraqalpaqlar o'z aldına wa'layat bolg'an. XIII a'sir basında mong'ollardın' jawlap alıw da'wirinde o'z watanı, Aral ten'izinin' tu'sliginde, o'z aldına wa'layat bolg'an. XIII-XIV a'sirlerdin' aqırlarına shekem A'miwda'ryanın' tiykarg'ı tarmag'ı Xojeli-Go'ne U'rgenish aralıg'ı menen Sarıqamıs, Uzboy arqalı Kaspiyge aqqan. Sonın' menen birge A'miwda'ryanın' bir tarmag'ı da'slep Maylıo'zey, Song, Kerder Aralg'a quyg'an. XVI a'sirdin' aqırı, XVII a'sirdin' basında A'miwda'rya tu'slikten arqag'a o'z ag'ısın o'zgertip ha'zirgi bag'darına tusedi. Sarıqamıs, Uzboy boylarındag'ı xalıqlar suwsızlıqtan ko'ship ketedi. Solardın' belgili toparı A'miwda'ryanın' to'mengi alabına, Xojeli, Qon'ırat, No'kis, Kegeyli, Shımbay rayonlarına qonıslasadı. Usı da'wirlerde Sırda'rya boylarındag'ı xalıqlar A'miwda'rya boylarına ko'ship keledi. Bul jag'day jergilikli xalıqlardın' milliy quramların ko'beytedi.
1627-jılı bul xalıqlar biyg'a'rez Aral biyligine birigedi. Bul birikpe 1811-jılı Xiywa xanlıg'ı ta'repinen qulatıladı. Sonnan 1924-jılı g'ana qaraqalpaqlardın' milliy ma'mleketi qayta tiklenedi. A'miwda'ryanın' eki jag'alıg'ındag'ı Qaraqalpaqstan xalıqları bir ma'mleketke birigedi.
Qaraqalpaqlardag'ı erlerdin' kiyimleri: postın, bo'rik, beshpent, shekpen, shapan, hayal qızlardın' kiyimleri‘ sa'wkele, kiyimshek, jegde ko'ylekleri Orta Aziya ha'm Qazaqstan, Volga, Sibir, Kavkaz xalıqlarında da gezlesedi. Bul kiyimler jergilikli a'yyemgi ha'm orta a'sirlerdegi qa'wimlerde, urıwlarda da bolg'an. Ma'selen, sa'wkele a'yyemgi b.e.sh. V a'sirlerde IV a'sirlerde saklarda, massagetlerde, al bo'rik bas kiyim oguzlerde IX-XIII a'sirlerde bolg'an.
XIII a'sir basında mong'ollar topılısında jergilikli xalıqlardı qozg'alısqa, ko'ship qonıwg'a alıp keldi. Etnikalıq quramına qıpshaq sahralarındag'ı tu'rki tilles xalıqlardın' ko'ship keliwine tag'ıda bir basqısh payda etti.
XVI a'sirdin' basında Sheybani xan, Orta Aziyanı jawlap alıwına baylanıslı Sarıqamıs ha'm Uzboy boylarındag'ı tu'rkmen, o'zbek, qazaq, qaraqalpaqlardın' ko'pshiligi ha'zirgi Qaraqalpaqstan jerine ko'ship kelip qonıslasqan. Sheybani xan da'wirinde Qıpshaq sahrasınan qan'lı, mang'ıt, qatag'an, kerder h.t.b. urıw ha'm qa'wim birikpeleri ko'ship keledi. Jergilikli xalıqlardın' etnikalıq quramına a'dewir o'zgertedi. XVI a'sirdin' A'miwda'rya o'z bag'darın U'stirt tu'sliginen arqag'a o'zgertip, ha'zirgi ang'arı menen Aralg'a quyadı. Son'lıqtan Sarıqamıs, Uzboy boylarındag'ı tu'rkmen, qaraqalpaq, o'zbek, qazaqlardın' ko'pshiligi ha'zirgi Qaraqalpaqstan jerine kelip qonıslasadı. 1985-jılı Qon'ırat qalasına jaqın ornalasqan ashamaylı awılının' turg'ını A'bdiraxman ulı To'legen 92 jasta Arallı o'zbek, etnograflarg'a bizin' ata-babalarımız bul jerge 10 ata bunnan burın (250 jıl) Ustirt tu'sligindegi, U'ysin, Qon'ırat, Eliken, Jiydeli Baysın qalasınan ko'ship kelgen, sebebi ol jerden suwsızlıqtan el ko'shipti degen. Qaraqalpaq qaharman da'stanı "Alpamısta"g'ı waqıya sol Jiydeli Baysınnan baslanadı. Alpamıs o'zbek xalqının' perzenti bolıp ko'rinedi. Qon'ırat qalasının' tu'sliginde, Jin'ishke arnasının' boyında jasag'an Qaniyaz ulı Qabıl ag'a, Arallı o'zbek 1904-jılı tuwılg'an, o'zinin' ata-babalarının' bul jerge Ustirt tu'sligindegi Balkan tawınan bunnan (1991-jılı) 8 ata burın (200-jılı burın) ko'ship kelgenin aytadı. Bul eki jası u'lkenlerdin' ma'limlemeleri XVI a'sirdin' aqırı, XVII a'sirdin' baslarına tuwrı keledi. XIV-XVI a'sirlerde tu'rki ha'm mong'ol tilindegi Qıpshaq sahrasında Orta Aziyada jasag'an biraz xalıqlar "o'zbek" dep atalg'an. Qaraqalpaq, qazaq, arallı o'zbekler menen bashkirlerde elege shekem "Tu'men o'zbek tubi bir, tu'p atası Mayqı biy" degen na'siyat so'zleri bar. Tu'men ataması orta a'sirlerde on mın' degendi an'latadı. Mayqı biydi ol xalıqlar o'zlerinin' ata-babaları dep esaplaydı. Mayqı biy XIII a'sirde jasag'an. Tu'men ataması XVI a'sirdegi ha'r tu'rli qa'wimler birikpesi 92 o'zbek urıw ha'm qa'wimlerinin' birikpesine jaqın keledi. Olar Orta Aziya ha'm Qazaqstannın' ko'plegen jerlerinde XII-XVI a'sirlerde jasag'an tu'rki xalıqları. Bular ha'r tu'rli jag'daylarg'a baylanıslı ko'ship, qonıp, aralasıp jasag'an. Mısalı, 1723-jılı Abulxayırxannın' Sırda'rya boyındag'ı xalıqlarg'a topılıp, ol jerdegi xalıqlardın' ko'pshiligin Orta Aziyag'a ko'ship ketiwge ma'jbu'rledi, son'lıqtan Sırda'ryalı qaraqalpaqlar, Arallı o'zbekler XVIII a'sirde Araldın' tu'sligine ko'ship kelip qonıslasadı. Bul jag'day jergilikli qaraqalpaq xalqının' etnikalıq quramın ko'beyitti. Sonın' menen birge qaraqalpaq etnosının' bo'lekleniwi, ata-makanınan ko'shiwlerine ma'jbu'r qılg'an. Go'ne U'rgenish ha'kimi Niyaz benen kelispewshilik bolıp Go'ne U'rgenishte jasap atırg'an qaraqalpaqlar 1670-jılları ko'shedi. Olar da'slep Aqmeshit, onnan Turkistan qalasına, onnan Chimkent, Tashkent, Chinaz, Jizzaq keyin Zarafshan jag'alarına (1770-1840 jj.) kelip qonıslasqan. Olardın' tilinde, da'stu'rlerinde azıraq o'zgerisler bolg'anlıg'ı menen sanasında urıw ha'm o'z etnos atamasın saqlap subetnos tu'rinde jasag'an. Diyxanshılıq, o'nermentshilik penen shug'ıllang'an.
Qaraqalpaqlardın' etnos bolıp qa'liplesken, Go'ne U'rgenish penen Aral ortalıg'ında jasag'anlıg'ı Berdaq shayır o'zinin' shejiresinde, A'jiniyaz shayır "Ellerim bardı" qosıg'ında ko'rsetedi. Ma'selen, Berdaq babamız o'zinin' shejiresinde
Mu'yten, Qon'ırat, Qıtay, Qıpshaq
Keneges, Mang'ıt, Aqpıshaq
Ba'ri atlı urıw qaraqalpaq
U'rgenishti jaylag'an eken.......
Qaraqalpaq U'rgenishten qashtı
Buxara ta'repke astı dep ko'rsetedi.
Sonday-aq, ol ko'shken qaraqalpaqlardın' o'z ata-ma'kanına qaytıp ko'ship kelgenligin ko'rsetedi. Bul mısallardan etnos bir tutas jerde jasap, bir tilde so'ylep, etnikalıq birlikte bolıwı sha'rt emesligi ko'rinedi. Olardın' bir etnonimde, o'z-ara birlik haqqında tu'sinikte belgili bir ma'deniyatqa iye bolıp sha'rt ekenligi ko'rinedi. Etnogenez ha'm etnos o'zgermeliligi ko'rinedi. Belgili bir da'wirde etnos ha'r tu'rli jag'daylarg'a baylanıslı etnos ha'm subetnosqa bo'linedi. Bul etnostan bo'lingen subetnos burıng'ı atamasın saqlamawı, o'zgertpewi mu'mkin. Ol ekinshi bir etnostı qa'liplestiriwde mu'mkin. Ba'rinende beter hesh bir etnos urıw bolmasa bir qa'wimnen emes, bir neshe urıw qa'wimler birikpesinen qa'liplesetug'ınlıg'ı qaraqalpaqlardın' etnikalıq tariyxınan da ko'rinedi Mısalı, qaraqalpaqlardag'ı urıw ha'm urıw birikpeleri, Qon'ırat, Qıpshaq, Qanlı, Balg'alı, Qazayaqlı, Qanjıg'alı, U'ysin, Nayman, Qıyat, Mu'yten, Qatag'an, As etnonimler o'zbeklerde, tu'rkmenlerde, qazaqlar menen qırg'ızlarda, bashkirler menen Arqa Kavkazdag'ı nog'aylarda bolg'an. Bular o'z a'tirapındag'ı urıwlar menen birigip belgili bir etnostı qurag'an.


text:
Rusiä tatarları möxtäriäte
Soñğı atnada Tatarstanda bulğan iñ zur waqiğa – älbättä, Qıtay respublikasınıñ räise Xu Dzintaonıñ Rossiägä, Mäskäwgä kilüe, häm annarı, Putin belän söyläşep tuyğannan soñ, Qazanğa kilep, Tatarstan şirkät belän tanışu häm Mintimer Şäymiev belän söyläşülär ütkärüe. Ämma bezneñ öçen tatar yazmışın xäl itä torğan tağın ber waqiğa bar. Ul da bulsa, uzğan şimbädä, yegerme dürtençe martta, Rusiä tatarlarnıñ federal' milli-mädäni möxtäriäteneñ Qazanda ütkän öçençe xisap saylaw konferensiäse. Döresen äytkändä, böten Rusiä külämendä häm barlıq töbäk möxtäriätlärneñ wäkilläre qatnaşqan, däwlät oyışmaları belän bergä ütkärelgän berençe qorıltay buldı bu. Här xäldä, 1918 yıldan birle eçke Rusiä möselmannarı, alarnıñ küpçelege täşkil itkän tatarlar üz yazmışları turında bolay cıyılıp söyläşkännäre bulmadı. Çönki ğomum tatar cıyınnar buldı, fänni, dini qorıltaylar buldı, ä mondıy Rusiä tatarlar ğına saylağan häm Rusiä tatarlarnıñ mäs’äläläre tikşerelä torğan cıyılış bulmadı. Bu qorıltayğa Tatarstan Däwlät Sovetı räise Färid Möxämmätşin Prezident Mintimer Şäymiev isemennän kilep çığış yasadı. Başqa däwlät citäkçeläre dä buldı. Bügenge söyläşüebezdä, ber yaqtan, mäğlümät birülär bulır, älbättä, iñ berençe bäyälär birü, yomğaq yasawlar, ä bälki bäxäslär dä bulır. Azatlıq radiosınıñ Tügäräk östäl söyläşüendä qatnaşalar: tarix fännäre doktorı, etnologiä monitoring üzäge direktorı, Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetınıñ räise urınbasarı Damir İsxaqov, Bötendönya tatar kongressınıñ başqarma komitetınıñ Rusiä tatarları belän eşläwçe bülek mödire Mars Tukaev. Äñgämäne Rimzil Wäli alıp bara.
Rimzil Wäli. Xörmätle qunaqlar, sez ikegez dä şuşı cıyında buldığız. Bu qorıltay turında ni uylıysız? Konferensiä kiräk ideme? Häm ul närsägä ireşte?
Damir İsxaqov. Bu konferensiä älbättä kiräk ide. Milli-mädäni möxtäriätneñ cıyılıp söyläşergä teläk küptän bar ide. Min ber mäs'älä belän kileşep dä citmim Rimzil äfände belän. Bu ğädättän-tış forum tügel. Ämma milli-mädäni möxtäriätneñ bu qädär zur cıyılğanı yuq ide, anısı belän kileşäm. Tatarlarıñ cıyılıp söyläşüläre bulğalap tora. Ämma monda şundıy neçkälek bar. Töbäklärdän kilgän Rossiäneñ avtonomiä keşeläreneñ, saylanğan delegatlarnıñ Rossiä tatarları isemennän söyläşergä wäkälätläre bar ide. Mondağı söyläşülär bik qızıqlı buldı dip min äytmäs idem. Anda ähämiätle mäs'älälär kütärelde, ämma tatarlarğa qağılğan fundamental' mäs'älälär kütärelmäde. Kübräk monda saylaw ütkärü, yaña struktura tözü yunäleşe buldı. Annan ustavqa üzgärtülär kertü, alğa taba perspektivalar turında söyläşü buldı. Ämma minemçä nığıbraq ta ütkärep bula.
Mars Tukaev. Ul tatar tormışı öçen, älbättä, möhim cıyılış ide. Läkin biş yıldan biş yılğa ütkärelgän bezneñ kongressıbız da bar. Şuña kürä, Maksudi waqıtlarında cıyılğan çaradan soñ cıyılğan berdäm-ber zur cıyılış tügel ide.
Rimzil Wäli. Min zur dip äytmädem, Mars. Näq menä Rusiä tatarlarınıñ qanuni wäkälätle qorıltayı bulğanın äyttem. Ä berençe tapqır yegerme keşedän torğan konferensiäneñ 1918 yılda bulğanın äytik, dürt töbäk oyışması cıydı anı. Anıñ maqsatı – federal' milli-mädäni avtonomiäne mäskäwlär cıyınıp, yäki Mäskäwdä oyıştırıp cibärmäsennär diep tiz genä anı oyıştırdı häm ustavın qabul itte. İkençe qorıltayı 2002 yılnıñ 27 avgustında ütkärelde. Anda här avtonomiädän, ul waqıtta yegermegä yaqın avtonomiä bulğan ide, ikeşär keşe kilep, yäğni illegä yaqın keşe qatnaştı. Häm busında – yöz delegat. Min äyter idem bolay, kongressta äğza bulıp tora öç yözdän artıq oyışma. Ä Rusiä tatarlarınıñ yegerme biş ölkädä oyışqan avtonomiäse bar. İke yözläp cirle avtonomiäse bar. Läkin mandat belän kilep utırğan, Rusiä xakimiäte wäkillär qatnaşqan, Tatarstannan kilgän wäkillär qatnaşqan häm tatar möxtäriätlär tarafınnan saylanıp quyılğan keşelär üzlärneñ niçek yäşägän ikänen turında söylädelär. Durt bitlek rezolyutsiä qabul itelde, federal' milli-mädäni möxtäriätneñ yaña sostav saylap quyıldı. Monda töp mäs'älä – milli-mädäni möxtäriätlär nindi bula, alar barmı, niçek yäşi? Alar kiläçäktä üzlärneñ ustavları häm Rusiä qanunnarı buyınça qaya, niçek barırğa tieşlär?
Damir İsxaqov. Bu oyışmalar yäşi genä tügel, alar üsä baralar. Min uylıym, alar tağı da kübäyerlär. Çönki Rossiä zakonnarı nigezendä legitim räweşendä yäşäwçe töp tatar oyışmaları şular. Rossiä zakonnarı başqa oyışmalarnı tıymasa da, ämma bu milli-mädäni oyışmalar turında ayırım federal' zakonı bar. Şuña kürä, bu oyışmalarnıñ sanı artuı häm töbäklärgä taraluı bezneñ öçen bik yaxşı. Ämma min başqa yağın da äytergä telim. Monda fundamental' mäs'älälär bar. Ber töp problema – Tatarstan belän Mäskäw arasındağı kileşü äle tormışqa aşmadı. Bu forum waqıtında bu mäs’älälärneñ nıqlap tikşerülär bulmadı. Ä bit şul kileşügä salınğan Tatarstan belän Rossiä töbäkläre arasında xezmättäşlek mäs’äläläre. Ägär dä kileşü tormışqa aşmasa, Tatarstan belän çittäge tatarlar oyışmaları arasında xezmättäşlek awır baraçaq. Mexanizmnar bulmayaçaq. Oyışmanıñ başqa problemaları da bar. Federal' avtonomiä kongress qısasında bik aktiv eşlämäde. Şuña kürä, bu oyışma äle eşli başlıy ğına dip äytergä bula. Monda nindider yaña impul'slar kiräk. Federal' avtonomiä belän Kongress arasında xezmät büleneşe barıber bulırğa tieş. Kemnär kübräk informatsion-analitik eş belän şöğellänäçäk, ä kemnär konkret köndälek eş belän şöğellänäçäk.
Rimzil Wäli. Uzğan 2006 yılnıñ aprelendä Federal' avtonomiäneñ Ufada uzğan utırışta wazıyfalar büleşü buyınça proyekt qabul itelde: däwlät, federal' üzäk, Tatarstan, töbäklär administratsiäläre, Tatar kongressı häm Federal' avtonomiä nilär eşli, niçek eş bülergä? Şuşı proyekt cibärelde Prezidentqa, Däwlät Sovetına, töbäklärgä, Böten dönya tatar kongressına. Niçek soñ kongressnıñ başqarma komitetı bu turıda uylıy?
Mars Tukaev. Monda eş büleşü älbättä kiräk. Bügenge köngä qädär bez eşlärne bergä alıp bardıq. Läkin avtonomiälär şurası räise Böten dönya tatar kongressı başqarma komitetınıñ räiseneñ urınbasarı bula. Avtonomiä belän kongress köndäşü oyışmalar tügel. Tatar dönyasınıñ şulqädär mäs'älälär küp. Härkemgä eş citärlek.
Rimzil Wäli. Kongress başqarma komitetına biş bitlek konkret eş büleşü proyektı birelde. Sez anı tikşerdegezme? Bez täqdim itkän büleneşkä rizamı?
Mars Tukaev. Kongressnıñ byurosında bu mäs'älälär tikşereläçäk. Mondıy mäs'älälär räis, anıñ urınbasarı avtonomiäneñ citäkçelär belän bergä cıyılıp, xäl itergä tieşlär.
Damir İsxaqov. Kongressqa kergän oyışmalarnıñ sanı küp. Xäzer kongressnı xalıqara däräcädä terkäw protsessı bara. Bügen Rossiä buyınça anda kermägän oyışmalar da bar. Ägär dä Rossiädä böten oyışmalar avtonomiägä kersälär, bez bälki eşne avtonomiä qulına tottırır idek. Üzebez başqa eş belän şöğelläner idek. Ämma situatsiä andıy tügel. Kongressqa başqa tiptağı oyışmalar belän eşlärgä turı kilä. Annarı, aña Rossiä eçendä eşlär öçen ber urtaq programma kiräk, yäisä üseş konsepsiäse. Kongress bu eş belän şöğellände, ämma qabul itelgän dokument yuq. Härber oyışma üze kürgän yunäleştä genä eşli. Ä urtaq, ğomumi mäs'älälär çittäräk qalalar. Ägär dä Tatar kongressı xalıqara oyışma bularaq registratsiäne ütä ikän, ul waqıtta kongressnı köndälek eştän azat itergä bulır ide, yuğarıraq eşlär belän şöğellänergä. Ämma anıñ öçen kiräkle oyıştıru mexanizmnarın da qabul ietergä kiräk.
Mars Tukaev. Min Damir abıy belän kileşäm. Federal' avtonomiä ul böten töbäklärne berläştermi bit. Tatarlar küp yäşägän Ästerxan dä, tatarlar iñ küp yäşägän Çiläbe ölkäsendä, Kurgan ölkäsendä avtonomiä yuq. Dimäk, bu ölkälär belän eşläw Kongressqa qaça. Ölkälärdä dä eş citärlek.
Rimzil Wäli. Kongressnı xalıqara oyışmalarğa terkäw ayırım mä’sälä. Küptän tügel Rinat Zakirov Iyrıymburğa öç-dürt keşene çaqırdı. Andağı avtonomiä citäkçesen alıştırırğa ide. Yäki anda kongressnıñ bülekçäsen tözergä dä, uzıp, yaxşı eş ürnägen kürsätergä. Min qarşı çıqtım, här töbäktä ike tatar oyışması ber bersenä könläşmäskä tieş. Häm avtonomiä, häm kongress kiräkmider digäç, rizalaştıq. Ä xäzer Çiläbedä häm Ästerxändä avtonomiä tözesäk, oyıştıru yağınnan bu bit qatlawlı bulaçaq.
Mars Tukaev. Härber avtonomiä uñışlı eşlämi. Küp kenä urınnarda aqçanı xökümät birä bit. Qayber töbäklärdä xökümät birgän aqçaları oyışma qullarına elägä. Mäsälän, Tömän ölkäsendä saylaw waqıtında citäkçelär kerep, utırıp, kem kemne saylağan ikänen qarap tordılar. Ägär dä ul şundıy qurçaq oyışmağa äylänä ikän, ul waqıtta xalıqta rizasızlıq tua, başqa oyışmanı tözergä taläp itä. Şuña kürä, bez suğışmıybız dip äytep bulmıy. Suğışırğa da turı kilä. Ber törle oyışmağa ğına bezgä orientatsiä alırğa kiräk tügel. Eş barmıy ikän, xalıq başqa oyışmalarnı tözergä xaqlı.
Rimzil Wäli. Älbättä, xaqlı. Teläsä nindi oyışmanı tözergä bula. Ämma berse genä tatarlar isemennän xakimiätkä çığa ala. Läkin, oşıymı ul administratsiä, yuqmı; ul üzeneñ keşesen tığamı, yuqmı; qurçaqqa äyländeräme? Gubernatorlarnıñ buğazınnan alıp, ber närsägä dä ireşä almıysıñ. Avtonomiä – ul däwlät belän söyläşä torğan oyışma, bezgä oxşamağanın tibärep bulmıy.
Damir İsxaqov. Bar xalıq mönäfäğäte, bar cirle idärä dairälärneñ mönäfäğäte. Alar turı kilmäskä mömkinnär. Küräbez Başqortstanda bu mönäfäğätlärneñ ayırularnıñ niqädär zur buluın. Avtonomiä anda bügen dä terkälmägän häm xakimiät orğannarı terkäwgä qarşı çığa. Ä tatar mäktäpläre yabılıp tora. Bu situatsiädä tatarlarğa qarşı çığalar ikän, min alarnıñ yaqlaw yağında.
Rimzil Wäli. Başqortstanda distälägän tatar oyışmaları bar. Avtonomiä üzeneñ eşen alıp bara. Dimäk, kütärelgän waqıtta xalıq häm böten oyışmalar kütärelä ala. Ä avtonomiä konstruktiv räweştä eşläp, riza bulmağan sudqa birergä tieş.
Rimzil Wäli. Şuşı yaña şura, yaña quyğan maqsatlar, anıñ möstäkıyl' ofisı, byudjetı, apparatı buluı täqdime bulırğa tieşlegen sez tanıysızmı?
Mars Tukaev. Älbättä, möstäqillek bulırğa tieş.
Damir İsxaqov. Min üzem Rossiä töbäklärdä bulğan avtonomiälärne nığıtu yağında. Ägär dä yaña saylanğan şura şuşı eş belän şöğellänä ikän, qayber urınnarda üsep citmägän oyışmalarnı avtonomiägä qädär citkerä ikän, bik yaxşı bulır ide. Ämma anıñ öçen waqıt kiräk.
Rimzil Wäli. Dimäk, Ästerxanda da, Çiläbedä dä avtonomiä tözergä kiräk, başqa oyışmalar avtonomiägä iärergä tieş.
Damir İsxaqov. Ägär dä töbäktä bar Kongressnıñ ber kisäge, ul şul uq avtonomiä rolen uynıy ala. Bezgä tiz genä ber tipka barıp citärgä bulmas.
Rimzil Wäli. Räkneñ yıllıq byudjetı altı million dollar, läkin alarnıñ elitaları, bayları, zur artistları Yäxütkä yärdäm itä. Ä bez biş – altı sänğät'kär, öç-dürt ğalim, ber-ike biznesmen cıyılışabız da maqtanabız. Aqçanı byudjettan ğına kötäbez. Kongressnıñ byudjetı küpme?
Mars Tukaev. Dürt million bardır. Küp tügel.
Rimzil Wäli. Komandirovkalar, unsigez keşe eş xaqın ala. Avtonomiälär töbäklärgä sorar. Niçek uylıysız, küpme tora äle bu milli eşlär?
Damir İsxaqov. Döresen äytkändä, anı sanağan keşe yuq.
Rimzil Wäli . Federal' avtonomiä 2002 saylanğannan soñ ber tien dä totmadı. Federal' milli-mädäni möxtäriätne başlağan Saban tuyları, säwdä yortları bergä ütkärdek. Böten dönya tatarların, Rusiä tatarların minimal' qullanu qorzinasına küpme aqça kiräk?
Mars Tukaev. Bezgä aqça sanı yäcütlärdän kim bulırğa tieş tügel, minemçä.
Rimzil Wäli. Federal' avtonomiäneñ üzeneñ qanuni nigeze, ideologiäse bar.
Mars Tukaev. Citäkçelek nindi yunäleş saylasa da, xalıqqa zıyan kilmäskä genä tieş. Avtonomiä belän kongress bergä xäräkät itärgä tieş.
Rimzil Wäli. Bergä digäç, oyışmalar ber bersen qabatlawı da kilep çığu mömkin.
Damir İsxaqov. Alarnıñ urtaq eşläre dä bar.
Rimzil Wäli. Barıber bülergä kiräk, monısın Mäskäw eşläde, monısın Tatarstan eşläde, monısın tege tatar yäşägän töbäk eşläde, monısın kongress eşläde, monısın – avtonomiä.
Damir İsxaqov. Minemçä, Tatarstan töbäklärdä Saban tuyların ütkärergä kübräk aqça tota.
Mars Tukaev. Şundıy şähär citäkçeläre bar, Sabantuynı ütkärergä öç meñ birälär, ä qayberläre – öç yöz meñ.
Rimzil Wäli. Kongress üze biräme aqçanı, xökümätme?
Mars Tukaev. Sabantuylarğa, älbättä, xökümät birä.
Rimzil Wäli. Bezneñ milli oyışmalarıbız ni xäldä soñ?
Mars Tukaev. Bu oyışmalar yäşilär. Bez alar belän här kön elemtädä torabız. Ay sayın zur-zur çaralar ütä. Dekaber ayında kongressnıñ dürtençe qorıltayı uza.
Rimzil Wäli. Möxtäriät, kongress, Tatarstan, Rusiä töbäkläre tatarları. Kemgä ışanırğa, kemgä tayanırğa?
Damir İsxaqov. Oyışmalarnıñ sanı artu belän, alarnıñ sıyfatı üsmi. Bezgä xäzer kübräk sıyfatnı kütärergä kiräk. Anıñ öçen här oyışmanıñ urının bilgeläp, töp mäs'älä tiräsendä eşlätergä kiräk alarnı.Rimzil Wäli. Rusiä tatarlarnıñ yazmışı Tatarstan respublikası häm çit töbäklärdäge milli-mädäni möxtäriätlärneñ berlegennän genä tora. Yaña sostav yaxşı ğına eşläsen, ä başqalar bitaraf qarap tora almıy. Böten dönya tatar kongressınıñ dürtençe cıyınına qädär iñ töp, iñ zur oyışmalar eşçänlegenä metodik, ideologik açıqlıq kertelergä tieş. Rusiä tatarlarınıñ qiblası ğına tügel, ä eşläw räweşe cayı salınırğa tieş.


text:
Yanvar
Yanvar ya da qara qış ayı - seneniñ ilk ayıdır. 31 künden ibarettir.
Yanvar adını, Roma qapı tañrısı Yanustan ala. Original Roma taqviminde 10 ay (304 kün) bar edi. Romalılar qış mevsimini aysız bir zaman olaraq bile ediler. M.E. tahminen 700-lerde Romulustan soñra kelgen qıral Numa Pompilius, taqvimniñ standart qameriy sene (364 kün) ile izalanması içün Yanvar ve Fevral aylarını ekledi. Çift sayılarğa qarşı batıl itiqatı olğan Romalılar senege bir kün daa eklep kün sayısını 365-ge çıqardılar.


text:
Respublikala habantuyźar tamamlanıp, sit töbäktärgä küste. Siläbeläge başqort habantuyı Başqortostandıñ Räsäygä quşılıuına 450 yıl tulıuğa arnalğan. Unda mäźäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İleşev barıp bınday habantuyźar milläte tuplay, ruxtı kütärä tip belderźe. Siläbe başqorttarı qoroltayı wäkile säxrägöl Ğatawllina äytewensä, Siläbe başqorttarınıñ habantuyı Başqortostan habantuyźarınan ber–nimähe menän dä ayırılmay.
Säxrägöl Ğatawllina äytewensä, Siläbe ölkähendä 120 millät wäkile yäşäy. Ämmä ularźıñ kübehe üź habantuyın ütkärä almay. Başqort häm tatar üźźäreneñ bik borondan kilgän bayramına toğro qalğan, ularğa Başqortostan menän Tatarstan źur yarźam kürhätä tine, beźgä Säxrägöl xanım.


text:
Çekistlar suğışı - Ni öçen Çerkesov pıçraqnı dönyağa çığara?
Xakimiät öçen köräş xäzer "siloviklar", yäğni Rusiäneñ qüät xezmätläre arasında bara. Tartqalaşu inde kiñ cämäğätçelekkä dä çıqtı - "Kommersant" basmasında açıq xat basıtırp, Rusiäneñ narkotiklarğa qarşı köräş idaräse başlığı Viktor Çerkesov, çekistlar arasında barğan şuşı eçke suğış ildäge totrıqlılıqqa yanıy, anada ciñüçelär bulmayaçaq, dip kisätä. Kärim Kamal bügen, Çerkesovnıñ şuşı kisätüe belän ni öçen açıqtan-açıq belderüe säbäplärenä tuqtala.
Yuliä Latınina, "yäşeren xezmätlärneñ altın qağidäse bar - ägär dä äyter süzeñ bar ikän, tik kenä utır. Ä inde Putinneñ eçke tirälege berär närsä bula qalsa, monı xalıqqa çığarma, monı Putingä citker" digän prinsip nigezendä eş itä", dip belderä.
Ämma Vladimir Putingä iñ yaqın keşelärdän sanalğan Viktor Çerkesov şuña da qaramastan, "Kommersant"ta açıq xat belän çığa. Kremldäge xällärne küzätep baruçılar, monıñ säbäben bolay añlata - Çerkesov çekistlarnıñ ikençe qanatı, üzeneñ köndäşläre Patruşev häm Seçin belän alıp barğan suğışta ottıra häm çarasızlıqtan ni eşlärgä belmi.
Mäskäwdäge Panorama fiker üzäge citäkçese Vladimir Pribılovski ğomumän, Viktor Çerkesovnıñ xat belän kiñ cämäğätçelekkä çığuı anıñ Putingä ütep kerä almawın kürsätä, dip isäpli.
Üktäbr başında Federal'' iminlek xezmäte Viktor Çerkesovnıñ ul citäklägän idarädäge uñ qulın - general Aleksandr Bulbovnı qulğa aldı. Aña qädär Rusiäneñ narkotiklarğa qarşı köräş idaräsendä tağın berniçä ölkän xezmätkär totqarlanğan ide. Alar qanun bozıp telefon söyläşülären yazdıruda häm şul yazmalar belän säwdä itüdä ğäyeplände.
August ayında Çerkesov häm anıñ berektäşe, prezident saqçıları başlığı Viktor Zolotovqa FSB inde ber bärep alğan ide - Patruşev keşeläre Piterburda, üterülär oyıştıruda ğäyepläp, Vladimir Barsukov digän ber eşmäkärne qulğa aldı. Qayçandır xätta "Tambovskaya Grupirovka" digän oyışqan cinayätçel törkemne citäkläwdä dä şiklänelgän şuşı keşe Çerkesovqa da, Zolotovqa da yaqın torğan dip farazlana. Xäzer inde FSB Barsukovnıñ Zolotov belän bäyläneşlären tikşerä, digän xäbärlär bar.
Şuşı ğämällär artında Patruşev häm Seçinneñ Çerkesov quätennän, anıñ Putingä yoğıntı yasawınnan qurquı häm tä''sir itü mömkinleklären kimetü tırışlığı yata, di belgeçlär. Çerkesov idaräse asılda narkotiklarğa qarşı köräş öçen genä tügel, "siloviklar"nıñ üzlären kontrol itü öçen dä qorılğan ide.
Agentura.ru säxifäse möxärrire Andrey Soldatov, FSBnıñ xäzerge citäkçeläre Çerkesovnıñ İminlek Şurasın citäkli aluınnan, xätta FSB başına kilep utıruınnan qurqa, di:
"Xäzer yäşeren xezmätlär arasında urnaşqan quät bizmäne üzgärü ixtimalı şaqtıy zur. FSBda küplär, Çerkesovnıñ yä FSBnı, yä İminlek Şurasın çitäkli alu teläge zur, ul yaña tözelgän Tikşerü komitetın da üz qaramağına alırğa tırışaçaq dip uylıy. Ä bu isä maxsus xezmätlär arasındağı bizmänne üzgärtäçäk, bozaçaq. Şuña da älege mäs''älä xäzer kompromat qullanılğan suğışta xäl itelä", dip añlata "siloviklar" arasındağı intrigalarnı Andrey Soldatov.
İnde telgä alınğan Pribılovski isä, mondıy wäzğiätkä Rusiä üzendä xakimiät büleneşe bulmaw arqasında kilde, di:
"Ni öçen mädäni dönyada xakimiät büleneşe digän närsä bar? Çönki alar şulay itep xakimiät tarmaqların kontrol itä ala. Bezdä andıy büleneş yuq, şuña da yäşeren xezmätlär ber-bersen kontrol itärgä teli, ä monıñ öçen alar ber-berse belän suğışırğa tieş", di küzätüçe Vladimir Pribılovski.
Rusiä citäkçelegendäge "siloviklar" arasında barğan suğışnıñ kiskenläşüe nigezdä menä şundıy säbäplär belän añlatıla.
Kärim Kamal


text:
"Bezneñ Ukraina" yaña säyäsi adım yasadı
"Bezneñ Ukraina" blogı xakimiättäge koalisiäneñ säyäsätenä qarşılıq yözennän üzeneñ ministrların xökümät eşennän aluın xäbär itte. 2004nçe yılğı äflisün inqilabınnan soñ tarqalğan xezmättäşlek – süz Yulia Tymoşenko blogı turında bara - yañadan kiräk bulır digän farazlar bar. "Bezneñ Ukraina" köçläreneñ bu adımı – prezident Viktor Yuçenko däräcäsenä dä tiskäre täsir itä ala.
"Soñğı 2 ayda Ukraina xalqı saylağan prezident Viktor Yuçenko alıp barğan eçke häm tışqı säyäsättä ber nindi alğa kiteş küzätelmäde. Dönya Säwdä Üzägenä kerü eşläre körçekkä terälde, Ukraina belän Yevropa Berlege arasındağı xezmättäşlek tuqtatıldı."
Bezsmertny, Radada bulğan häm Rada eşendä qatnaşmağan oppozisiädäge firqalärne, berläşergä häm Yuçenko säyäsäten yaqlarğa çaqırdı:
"Bügenge wazğiätne çişü yulı itep bez Yevropa Ukrainası konfederasiäse digän oppozisiä berlege tözergä çaqırabız. Berlek, krizisqa qarşı koalisiä häm xäzerge xökümättän ayırmalı bularaq, başqa törle çaralar planı töziäçäk."
Yulia Tymoşenko blogı turında Bezneñ Ukraina yulbaşçısı ber süz dä äytmäde. Bu ike blok äflisün inqilabı waqıtında xezmättäşlek itep, soñınnan koalisiä tözi almağaç 2005nçe yılnıñ sintäber ayında ayırılğan ide. Tymoşenko blogı uzğan ayda Yuğarı Radada üzeneñ oppozision berlegen tözep, anıñ citäkçese itep Tymoşenkonı üzen iğlan itkän ide.
Ul arada Tymoşenko blogı wäkile Anatoly Semynoha, Azatlıq radiosınıñ ukrain redaksiäsenä, "Bezneñ Ukraina" belän xezmättäşlekne yañartırğa qarşı bulmawların belderde:
"Bezneñ pozisiäbez bilgele. Bez oppozision fraksiälär berlegen tözedek, bezgä qayber sosialistlar quşıldı. Şulay uq "Bezneñ Ukrainanı" çaqırabız. Minemçä, alarğa yaña berleklär uylap tormasqa, bezgä quşılırğa ğına kiräk."
Bezneñ Ukrainada äle bu xaqta berdäm fiker yuq. Şuşı säyäsi tärräqiättä prezident Yuçenkonıñ urını qayda soñ?
Xökümättän kitkän 5 ministrnıñ urının premyer-ministr Viktor Yanukoviç keşeläre alırğa mömkin. Ğinwar ayında Yanukoviç tarafınnan äzerlänep tormışqa aşırılğan konstitusiä reformasınnan soñ prezidentnıñ wäkälätläre kimede, premyer-ministrnıqı arttı. Küptän tügel Yanukoviç Yuçenkonıñ qayber qararların ütäwdän baş tarttı. Prezidentnıñ, xökümät belän kiñäñläşmiçä, töbäklär citäkçelären bilgeläw xoquqı xäzer Konstitusiä mäxkämäsendä qarala.
Prezident saylawları Ukrainada 2009nçı yılda, parlamentqa tawış birü – 2011nçe yılğa bilgelängän.
Alsu Qormaş


text:
Tübän Novgorodta möselmannar cıyını uzdı
Sergey Kirienko üzeneñ çığışında ike fiker äytte. Berençedän, dinne inqär itü, islamnı naçar itep kürsätü döres tügel. İdel buyında möselman häm pravoslav din ähelläre tatu yäşilär, kiläçäktä dä şulay bulır. Yäğni, bezdä Kavkaz tügel, bezneñ yaq möselmannarın Rusiä doşmannarı itep kürsätergä yaramıy. Kiresençä, alarnı üsterergä, alarğa yärdäm itärgä kiräk. Yäğni, ikençedän, dini belem birü belän möselmannar da citdi şöğellänsen, Rusiä qanunnarı häm mänfäğätlärenä qarşı kilmiçä, belemle mullalar, mödärislär äzerläsennär, dinneñ mädäni, äxlaqi tä'siren qullansınnar. Añlaşıladır, bu möselmannarğa ğına qaramıy, ğomumän dingä häm berençe çirattan Rusiädä häm İdel buyında küpçelek urınnı aluçı pravoslav dinenä dä qarıy. Älege çaralar küptän tügel iğlan itelgän “Russkiy islam” proyektına awazdaş, xätta täñgäl kilep tora. Elegräk Tatarstan säyäsätçeläre 'evroislam', dip dönyanı şaqqatırğan çaqta, iğtibar itmägän qärdäşlärebez islamnı zamançalaştıru häm däwlät belän kileşterü yulların yañadan küz allarına kiterer. Xäzergä bu eşne yamanlarğa yäki küklärgä kütärep maqtarğa aşıqmıyq. Şimbä könne Tübän Novgorodta ütkän çaralarda qatnaşuçılar ölkäneñ tatar rayonnarında bulıp, mäçetlär qaradılar.


text:
Kongress wäkilläre Stavropol häm Qaraçay-Çirkästäge millättäşlärebezdä bulıp qayttı
Soñğı arada Bötendönya tatar kongressı wäkilläre Rusiä töbäklärendä yäşäwçe millättäşlärebez yış yanına, barıp alarnıñ tormışı, problemaları belän qızıqsınıp toralar. Düşämbe könne Qazanğa şundıy çirattağı säfärdän qayttılar kongress xezmätkärläre. Bu yulı Tatar kongressı Başqarma komitetı räiseneñ berençe urınbasarı Rinat Wäliullin häm kongressnıñ Rusiä töbäkläre belän eşläw bülege citäkçese Mars Tuqaev Stavropol’ krayı häm Qaraçay-Çirkes respublikasında bulıp qaytqannar. Şaqtıy ozaq däwam itkän säfär waqıtında alar millättäşlärebez yäşägän awıllarda bulğannar, ölkälärneñ räsmi xakimiät wäkilläre belän oçraşqannar.
Säfär Stavropol’ krayınnan başlanıp kitkän. Monda tatarlarnıñ milli oyışması yuq, ğomumän, älege yaqlardağı millättäşlärebez belän elemtä yuq diärlek. Ölkädä berniçä tatar awılı ğına bar ikän. Alar XVIII ğasır axırında Ekaterina II ämere buyınça barlıqqa kilgän. Monda Vyatka häm Qazan guberniälärennän tatarlar kiterep urnaştırılğan.
Rinat Wäliullin bezgä Stavropol’ tatarları, alarnıñ tormışı, problemaları turında da söyläde.
Stavropol’ ölkäsendä 12 meñnän artığraq tatar yäşi. Alarnıñ söyläme Qazan ädäbi telenä bik yaqın. Yaqın tirädäge 5 awıldan uquçılar kilep uqıy torğan ber mäktäptä tatar tele fakul’tativ räweşendä uqıtıla. Läkin älege däreslärne saqlap qalu bik qıyın, dip zarlandı bezdä mäktäp direktorı. Mondağı millättäşlärebezneñ tormışları şaqtıy awır, awıllarda eş yuq, keşelär barı tik şäxsi xucalıq xisabına ğına yäşi. Qış köne yağulıq mäs’äläse bik kisken tora, XXI ğasır buluğa da qaramastan qayber yortlarnı äle haman da tizäk yağıp cılıtalarÄytkänebezçä, kongress wäkilläre Qaraçay-Çirkes respublikasında da bulıp qaytqan. Rinat Wäliullin anda alğan tä’sirläre belän dä urtaqlaştı.
Älege respublikada xäzerge köndä 2,5 meñ tatar yäşi. Millättäşlärebez nigezdä Çerkessk şähärendä yäşilär. Monda bezneñ cirle milli-mädäni moxtariät eşläp kilä. Alar şaqtıy aktiv eş alıp baralar. Oyışmanıñ üz binası yuq, alar fatirda ğına cıyılalar. Respublikanıñ xakimiät organnarında, zur biznesta tatarlar yuq diärlek, millättäşlärebez süzlärenä qarağanda, tatarlarğa anda kerergä mömkinçelek bik az Älege respublikanıñ Tatarstan belän iqtisadi elemtäle dä baytaq ikän, läkin ölkädäge millättäşlärebezneñ tormışına bu ällä ni uñay tä’sir yasamıy ikän. Xäyer, xäzer Tatar kongressı andağı tatarlar belän elemtädä torırğa, quldan kilgänçe alarğa yärdäm itärgä niätli. Kongress räise urınbasarı Rinat Wäliullin süzlärenä qarağanda, közgä taba respublikağa tatar artistları barıp qaytaçaq. Tatarstan qunaqları respublikanıñ xakimiät wäkilläre belän söyläşülär waqıtında Çerkesskida tatar telen öyrätü buyınça kurslar açu mömkinlege turında da kileşkän.
Gölnaz İlgizär


text:
Äbyälildä Siläbe keşeläre mal urlay
Äbyälil rayonında mal burźarı totolğan. Rayon militsiyahı etäksehe Morat Zadin äyteüensä, bıyıl Äbyälildä xoquq haqlau orğandarı töngö dejur oyoştorğan. Şuğa kürä maldar yuğalıu osrağı ber ni tiklem kämegän. Äbyälil xalqı boron-borondan kürşe Siläbe urıśtarınan yafa sigä. Bıltır ular xatta totoş ber auıldı tuqmap sıqqaynı. Bıl ğauğanı tiź arala tuqtattılar. Žuğış başlap yörögän Mağnitoğorskiy keşeläreneñ 2-he xököm itelgän. Ä bına mal urlap totolğan Siläbe keşeläre öśtönän enäyät eşe yañı ğına başlanğan. Xäźer rayon bilämälärendä yuğalğan maldarźıñ barıhın da ularğa yapharırğa la mömkin.
Eyänsura rayonında snaryad tabılğan. Uğa Ağurźa auılında baqsa qaźğanda yulığalar. Rayondıñ yämäğät imenlege militsiyahı etäksehe Alfred Bikbulatov äyteüensä, snaryadtıñ grajdandar huğışı yıldarınan qalıuı ixtimal. Maxsus xeźmätkärźär unı bögön şartlata.


text:
Säyäsätçelär Hillary Clintonnan cawap kötä
AQŞta kongress saylawlarına atnadan da azraq waqıt qalıp bara. Senatqa namzätlär arasında - dönyada da mäğlüm amerikan säyäsätçeläreneñ berse Hillary Clinton da bar. Anıñ senatqa qabat saylanaçağı şik tudırmıy. Alay da belgeçlär, Hillary''nıñ saylawaldı eşçänlegen iğtibar belän küzätä, çönki senator xanımnıñ 2008nçe yılda prezidentlıq yarışına çığuı ixtimal. Üze ul bu xaqta äle ber süz dä äytmäde, ämma anıñ tarafdarları häm köndäşläre bu xaqta fiker alışa.
"Süz häm ğämäl belän bez xalıqara fikerläwne yaña ğasırda kire qaytarırğa tieş. Bez ikençe böten dönya suğışında üzebez genä suğışmadıq, salqın suğış çorında bez yalğız tügel idek. Global terror häm başqa şundıy zur awırlıqlarnı da bez üzebez genä ciñä almayaçaqbız."
7 noyaber könne Clinton, respublikan firqasennän köndäşe John Spencerdan kübräk tawış cıyıp, Senatqa qabat 6 yılğa saylanır dip kötelä.
Säyäsätçelär, Clinton, 2008nçe yılda prezidentlıqqa çığarğa äzerlänä, dip sanıy. Anıñ inde berniçä östenlege bar. Hillary üze säyäsätçe bularaq tanılğan, şulay uq anıñ elekke prezident Bill Clintonnıñ xatını buluın da belälär. Bolardan tış bu xanım – törle çaralar uzdırıp törle maqsatlarğa aqça cıyuda da uñışqa ireşkän. Boları – uñay yaqları bulsa, Hillary Clintonnıñ däräcäsenä tiskäre täsir yasıy ala torğan yaqlar da citärlek, di belgeçlär. Tiskäre mönäsäbät turında AQŞtağı Maryland Universitetında säyäsät belgeçe Benjamin R.Barbernı tıñlıyq...
"Anıñ uñay yaqları – ildä demokratlar arasında iñ küp. Ämma problema şunda – anı yaratmawçılar da bik küp. Şulay itep – anı yaratqan keşelär anı bik nıq yarata, yaratmawçılar – bik tä yaratmıy. Anı yaratmawçılar häm oppozisiäneñ motivasiäse köçle bulır, digän borçılular bar."
Respublikannar üz çığışlarında daimi räweştä, Clinton ğailäseneñ Aq Yortqa kire qaytu ixtimalına qarşı söyläp tora. Alar Clintonnarnı – sosial yaqlaw qanunnarın irekle bazardan östen kürüdä ğäyepläp kilä, häm Monika Lewinsky tiräsendäge xällärne iskä töşerep, Clinton ğailäsen ählaqsız dip atıy.
Hillary Clintonnıñ, respublikannarğa oşağan ber yağın bar, ul da bulsa – anıñ tışqı säyäsättäge täcribäse häm Senatnıñ qorallı köçlär komitetı eşendä qatnaşuı. Hillary, Bushnıñ Ğiraqta Saddam rejimın bärep töşerüdä xärbi köç qullanuın yaqlap tawış birgän ide. Annan soñ ğına ul, Bushnı Ğiraq nizağına çişeleş taba almawda täñqitläp çıqtı. Tağın ber problema çığuı ixtimal – 2008nçe yılğa qadär demokratlarlardan tağın ber köçle namzätneñ üsep çığuı mömkin.
Hillary Clinton prezident bulırmı? Clintonnar ğailäse qabat Aq Yortqa kerep urnaşırmı? Bu sorawlar – Hillary üze – prezidentlıqqa köräşkä çığam yäki çıqmıym dip äytkänçe – älegä cawapsız qalaçaq...
Alsu Qormaş


text:
BMOsında qızu diplomatie däwam itkändä ,AQŞları belän Britanie qısqa waqıtta Ğıraqqa suğış başlauğa yul açaçaq rezolutsiene yaqlatu öçen İminlek Şurasında 9 äğzanıñ tawışın alırğa tırışa. Quşma Ştatları Şurada qarar birmägän 6 ilneñ Bagdadqa qoralsızlanu öçen 45kön birüne küzdä totqan täqdimen kire qaqtı. Şul arada İminlek Şurası äğzası bulmağan Kanada kompromis täqdim yasap,iqtibar cälep itä. Ul qoralsızlanu taläplärenä buysınuın kürsätü öçen Bagdadqa 3 atna waqıt tanıy.
BMOsı İminlek Şurasındağı qatı qarşılıq kürsätü säbäple AQŞ belän Britanie yaña rezolutsielären tawışqa quyunı atna azağına qädär kiçekterde. Ğıraqta Al samud raketaların yuqqa çığaru eşe däwam itä. Qoral tikşerüçeläreneñ citäkçese H.Blix Ğıraqnıñ qoralsızlanuı öçen kürergä tieşle çaralarnıñ tögäl isemlegen kiläse atnada biräçägen belderde. İminlek Şurasında utırğan 15 il wäkilläre sişämbe häm çärşämbedä Ğıraq turında açıq debatlar alıp bara. Ämma yabıq işeklär artında qızuraq debatlar bara. Waşingtonda Prezident Bush 17 martqa qädär Bagdadqa waqıt tanığan rezolutsiene İminlek Şurasındağı 9 äğzağa qabul itterü öçen telefon diplomatiese alıp bara.. Bu rezolutsie Ğıraq suğışın legitimlaştırır ide. Bilgele bulğança Fransie belän Russie, bu qararnı kiräk bulsa qalsa veto salıp tuqtatu belän yanağan ide. Waşington rezolutsie ütärme ,yuqmı nigezdä ällä ni borçılmı , çönki ul kiräk bula qalsa BMOsı mandatı bulmasa da suğışqa baraçağın äytep quydı. Tik anıñ in ışanıçlı berektäşe Britanie, döresräge premier T.Blair bik qıyın xäldä. Bagdadta rejimnı üzgärtkänçe Londonda xakimiätneñ üzgärü ixtimale arta başladı. Blair xärbi köç qullanu öçen BMOnıñ mandatı bulırğa tieş digän qatı basım astında tora, ministır, deputatları çigenü belän kisätä. Waşington berektäşe Blair öçen küp bulmasa da qayber kompromislarğa barır şikelle. Ämma Bush administratsiese İminlek Şurasında qarar birmägän 6 il- Angola, Kameron, Ginea Meksika häm Pakstannıñ Ğıraq öçen 45 kön waqıt taläp itüen kire qaqtı. Süzçe A. Fleischer (audio) ,prezident Bush kübräk diplomatie öçen bik az urın , ämma waqıt yuq dip uylıy, Ğıraqnıñ qoralsızlanuın kürsätü öçen 30 , 45 kön digän täqdimnär faydasız dip äytte .
Fransie veto belän kisätkännän soñ sişämbedä dialog-qa açıq buluın belderde, şulay da tışqı eşlär minsitırlığı süzçese Fransie ultimatum yäki aftomatik räweştä Bagdadqa köç qullanunı mäqsat itep quyğan rezolutsielärgä röxsät itmiäçäk dide . İminlek Şurası äğzası bulmağan Kanadanıñ tözältmälär kertelgän eleke kompromis täqdime iqtibar cälep itte. Ul BMO nıñ qoralsızlanu taläplärenä tulısınça cawap birüen kürsätü öçen Bagdadqa 3 atna waqıt birä. Şulay bulmasa köç qullanılaçaq dip belderä Kanadanıñ rezolutsie proyektı . AQŞ belän Britanie İminlek Şurasında köç qullanuğa röxsät birgän rezolutsiene ütkärü öçen Bagdadqa quyılğan 17nçe mart ultimatumın ozaytırğa, östämä berniçä kön birergä äzärlänä. Diplomatlar belkim dä 21 yäki 24nçe martqa qädär waqıt bireler ämma Qıraq qayber qoralsızlanu taläplärenä cawap birergä tieş bulaçaq di. Premier ministır T.Blair çärşämbedä parlamentta (audio) Äyye ikençe rezolutsiene tawışqa quyu bezneñ mäqsat bulıp tora .Bez monıñ öçen eşlärgä däwam itäbez häm küpçelek BMO nıñ aftoritetın raslayaçaq dip söyläde. Blair Fransie belän Russiene veto salmasqa çaqırdı. Ul veto Saddamnı qoralsızlandırunı ğına tügel ä BMO dağı berdämlekne dä qurqınıç astında qaldırır ide dip äytte Xabärlärgä qarağanda ikençe rezolutsie proyektına 6 şart östälä.Bolar : Saddam Xösäin televidiniedä çığış yasap, küpläp üterü qoralların yäşergän buluın iqrar itep xäzer alardan wazkiçergä äzer buluın belderäçäk. Saddam inspektorlarğa ängämä birü öçen 30ğalimgä ğailäläre belän Kiprğa kitergä röxsät birergä , tülämä häm başqa biologik ximik qoralların tapşırırğa şulayuq törle ximik maddälärne yıraq distansielärgä sibä alğan pilotsız oçqıçlarınıñ buluın faş itergä tieş. Farsı Qultığında 250meñ ğäskärie kötkän AQŞnıñ sabır qazanı taşırğa tora. Saqlanu ministırı Rumsfeldneñ Londonnın xärbi role bilgesez , Britanie belänme ansızmı Amerika Saddamnı qoralsızlandıraçaq digän süzläre Waşington belän London arasında kierenkelekne arttırıp ciberde. Läkin soñraq pentagon belderüendä, Rumsfeld suğış bulğan xäldä Britanieneñ zur yardäme bulaçağına ışanabız dip äytep wazğiätne sülpäneytte.
Färidä Xämit ,Praga


text:
Tatar telendä çığa torğan balalar jurnallarına matbuğat küzätüe. Näcibä Safina söyli.
M.B.Çirattağı şimbä matbuğat küzätüendä bez sezne tatarça çığa torğan balalar jurnalları belän tanıştırırbız.Tatarstanda «Sabıyğa», Salawat küpere», «Yalqın», häm Başqortstanda bıyıl ğına çığa başlağan «Ällüki» jurnalları turında söylärgä bez tapşıruğa, äle küptän tügel genä Tatarstannıñ Mäğärif ministrlığı yärdämendä, Tatarstannıñ Tuqay rayonında urnaşqan 15mäktäbendә ädäbi-muzıkal' oçraşularda qatnaşqan şağirä Näcibä xanım Safinanı çaqırdıq. Ul mäktäplärdä Näcibä Safinanıñ ike kitabın täqdir itü buldı. Anıñ berse keçkenä balalar öçen “Qamqa häm yafraq qapqa” dip atalğan bulsa , ikençese “Bez- şiğer, tormış- proza ”dip atala.Ä xäzer süzne Näcibä Safinanıñ üzenä birik . «Sabıyğa», «Salawat küpere», «Yalqın» jurnalları Tatarstanda çıqsa, «Ällüki» jurnalı Başqortstanda äle bıyıl ğına çığa başladı. Bu jurnallarğa xas närsä şul, alar barısı da bik matur itep bizälep çığarılğannar.«Sabıyğa » jurnalınıñ tışlığında Alla Aysina räseme härkemne yılnıñ teläsä qaysı fasılınnan yazlarğa qaytarırlıq.Rus häm tatar tellärendä çıqqan bu jurnalda S.Marşak , Ğ. Tuqay şiğerläre dä bar.Xalıq äkiätläre belän berrättän, xaywannar dönyasınnan da qızıqlı mäğlümatlar birelä. Tatar telenä öyränü däresläre dä balalarda qızıqsınu uyata. «Sabıyğa» jurnalı «Miras» jurnalına quşımta bulıp 1994 yıldan başlap dönya kürsä, «Ällüki» jurnalı Başqortstanda çığuçı «Qızıl tañ» gäzitenä quşımta bulıp äle 2004 yılda ğına tatar balalarına barıp ireşte.Bu jurnalnıñ soñğı sanında Baltaç rayonınnan bik tä qıyu malay Denis Sabirovnıñ «Häläkätkä oçrağannarnı qotqarğanı öçen»medalen Başqortstan Prezidentı qulınnan alğanı turında mäqälä bastırılğan. «Ällüki»neñ tirajı 3Meң yarımğa citä ikän. Anıñ indeksı 50709. Äle jurnalğa yazılu däwam itä.«Salawat küpere» jurnalı 1990 yıldan ğına dönya kürde.Anıñ möxärrire tanılğan prozaik Zinnur Xösniar. Rässamı Färit Mullaxmät. Jurnalnıñ soñğı sanında basılğan xalıq şağire İldar Yuzeevnıñ «Cide malay, ber patşa» dip atalğan şiğere bik aktual' yañğıraşlı bulıp toyıldı miña. «Salawat küpere»neñ ciñü ayına bağışlanğan sanında arabızdan kitkän Sibğät Xäkim, Musa Cälil, Abdulla Alış şiğerläre dä, bügenge köndä isän-saw icat itüçe yazuçılarıbız Rädif Säğdi, Läbib Leron, Marsel' Ğaliewlarnıñ äsärlären uqığan ölkännär dä, tıñlağan nänilär dä, tatar şağirläreneñ icat cimeşe belän tanışırlar.«Yalqın»da bıyıl «Söyembikä beläzege»belän büläklängän yazuçı Näzifä Kärimovanıñ «Şämsiwafa äbi göle» isemle xikäyäse iğtibarnı cälep itä.Ä Qazan däwlät pedagogika universitetı professorı, pedagogika fännäre doktorı Änwär Xucaxmätovqa birelgän sorawlarğa, möğayın, här yäşüsmer üze dä cawap birep qarağandır. Jurnalda yäş'şağir Lenar Şäyexnıñ Ğamil Avzal turında «Şağir belän soñğı söyläşü» digän mäqäläse bulsa, «Kesädäge ber telem ipi...» dip isemlängän pensiädäge uqıtuçı Ğabdraxman Xämidineñ mäqäläse dä urın alğan. Mälikä Basıyr: Jurnalda tağın ber :«Xäterlim min güzäl bu «Mizgel»ne!» digän mäqälä iğtibarnı cälep itä. Anıñ avtorı Al'bina Wälieva cäydä tatar yäşläre lagerında yal itkän waqıtların sağınıp söyli.Näcibä Safina süzeneñ axırında ata-analarğa, äbi-babaylarğa, möğällimnärgä möräcäğät itep:«Balalarığız yuğarı äxlaqlı bulıp tärbiälänsen disägez, alarnı gazeta-jurnallardan mäxrüm itmägez. Matbuğat, ul- tärbiä eşendä sezneñ iñ zur yärdämçegez »- dide.Xörmätle radio tıñlawçılar.Şuşınıñ belän bez matbuğat küzätüen tämamlıybız.Balalar öçen tatar telendä çığuçı «Sabıyğa» , «Salawat küpere» , «Yalqın», «Ällüki» jurnalları turında sezgä Näcibä Safina söyläde.Tapşırunı alıp bardı Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
AQŞ däwlät sekretare urınbasarı John Bolton Tönyaq Koreanıñ atom programması tiräsendäge krizis turında söyläşülär alıp barır öçen Seulğa kilde.
Moña qädär bu problema turındağı söyläşülärne ul Pekiñda tışqı eşlär ministrı Li Çaosin belän ütkärgän ide. Bolton häm Çaosin söyläşülärdän soñ jurnalistlarnıñ sorawlarına cawap birüdän baş tarttılar. Bolton barı tik, Qıtay Pxenyan belän küpyaqlı söyläşülär ütkärüne xuplıy. Anda AQŞ belän Tönyaq Koreadan başqa Yaponiä, Könyaq Korea bälki Rusiä dä qatnaşırğa mömkin, dide. Tönyaq Korea bu problema xaqında söyläşülärne barı tik AQŞ belän genä ütkäräçägenä ireşü öçen nıq basım yasıy.


text:
Ufada Başqortstan Prezidentı çırşı bäyräme ütte
Prezident çırşısı bäyrämendä balalarğa sirk tamaşaları kürsätelde häm härber balağa Yaña yıl küçtänäçläre, istälekle büläklär öläşende. Ufağa törle rayonnardan kilgän balalar başqalda tağın berniçä kön qunaq bula. Alar Uadağı şifaxanädä yäşäyäçäk häm här könne alarğa mädäni çaralar, istälekle urınnarğa säyäxätlär oyıştırılaçaq.
25 dekäbr könne Mäskäw Kremleneñ S'yezdlar sarayında Rusiä Prezidentınıñ çırşı bäyräme dä ütä. Anda Başqortstannan da 131 bala bara.
Ufada bıyıl yaña yıl aldınnan qar bik küp yawmasa da, şähärneñ baytaq urınnarında çırşılar urnaştırıldı häm bizälde, şulay uq başqaladağı tuñdırmalar çığaruçı şirkät yärdäme belän tuñdırılğan boz kisäkläre yärdämendä boz tawları, şuğalaqlar, törle sınnar da yasaldı. Awropa cılısı kilä başlağaç, xäzer şulay itep Başqortstanda da Yaña yıl bäyrämenä yasalma tuñdırılğan boz kisäkläre belän äzerlänergä turı kilä.


text:
Qazanda Basket-xoll açıldı
Şimbä könne Qazannıñ näq üzägendä, Qaban külenän yıraq bulmağan ber urında mähabät ber sport sarayı açıldı. Äle yañaraq qına monda iske, cimerek yortlar sütelä ide. Yaña Basket-xoll dip atalğan saraynıñ zur zalına 7500 tamaşaçı sıyaçaq. Monda gimnastika, voleybol, qul tubı, futbol, sport biyüläre, köräş yarışları ütäçäk. Sport sarayınıñ bäyäse yartı milliard sumğa yaqın. Bu Basket-xollnı Törkiäneñ “Odak” firması tözi. Xäzergä şuşı Basket-xollnıñ keçkenä zalı açıldı. Qazannıñ Uniks komandası Rusiä basketbol sportında zur uñışlarğa ireşkän ide. Bu zalda uyınnarnı 1300 tamaşaçı qarayaçaq. Ägär dä cäy köne şundıy zamança, irken bina äzer bulsa, möğäyen, Bötendönya tatar kongressına kilergä telägän keşelärneñ küp öleşe uramda qalmas ide. Xäzergä xokkey uyınıy torğan sport sarayınnan ğayre mondıy zatlı binalar bulmadı. Tizdän Bolaq buyında Piramida açılaçaq. “Tatar cırı-2002” festivaleneñ final konsertları da ğıynwar başında Piramidada ütärgä tieş. Anda da küñel açu, buş waqıtnı faydalı ütkärü öçen, yäşlärne mawıqtırırlıq mömkinleklär äybät bula dilär.


text:
Xalıqara xoquq häm matbuğat ireklegen yaqlaw törkemnäre Könçığış Yewropa, Könbatış häm Üzäk Aziä xökümätlären keşe xoquqların häm matbuğat ireklegen bozunı däwam itüdä ğäyepläde. Parijda urnaşqan Çiklärne tanımawçı xäbärçelär törkeme iğlan itkän xisapta Ğiraq jurnalistlar öçen iñ qurqınıçlı il bulıp qala dielä. Bıltır anda 19 jurnalist üterelgän, 12-dän artıq jurnalist totıq itep alınğan. Älege törkem Rusiä, Belarus, Qazaxstan, Törkmänstan häm Üzbäkstan xökümätläre matbuğat ireklege bozılğan öçen turıdan turı cawaplı dip belderä. Bu törkem İran yaqın könçığışta jurnalistlar öçen iñ zur törmä bulıp qala di. Bıltır anda 13 jurnalist törmägä yabılğan, kimendä 60 jurnalist mäxkamägä yä politsiägä çaqırtılğan.
Londonda nigezlängän xoquq yaqlaw oyışması Amnesty İnternational bügen Yewropadağı häm Üzäk Aziädäge qayber xökümätlärneñ xoquq bozuın tänqitläwçe belderü iğlan itte.
Bu belderüdä Rusiä, Belarus, Törkiä häm Törmänstan üz xoquqların tınıç yul belän yaqlawçı keşelärgä qarşı çaralar kürüçe iñ yaman illär rätenä kertelgän.


text:
Abxaziädä prezidentlıqqa namzät Bagapşnıñ radiobız xäbärçesenä ängämäse.
Soñğı un köndä Sergey Bagapş Abxaziä respublikasınıñ citäkcese urnı öçen ıñ köçle namzät xälenä kilde. Ul prezident Vladislav Arcinbanıñ urnın alır öçen citärlek tauış alğanın däğvä itä. Anıñ köndäşläre saylaularda xärämläşülär buldı dip saylau näticäsen qabul itärgä telämilär. Radiobız x ezmätkäreneñ anıñ belän kiçä ütkärgän ängämäse.
Audio
"Minemçä, Ardzinbanıñ belderüe vatandaşlar suğışına çaqıru bulıp tora. Bez saylaularda ciñdek häm bezneñ eşlärebez qanuni, namuslı häm döres ide. Üzäk Saylau Komissisäenne qararı da realistik. Ul berençe märtäbä xäqiqätne äytte. Bez tauışlarnıñ 100 protsentın alğan bulsa idek tä, prezident häm anıñ möhite saylaularnıñ qanunilegen şik astına quyarğa tırışır ide. Säbäbe bik ğadi, alar xakimiättän kitärgä, Abxaziädä tärtip urnaştıraçaq yaña citkçelekneñ kilüen telämilär."
Ardzinba yaqlağan kandidat elekke premier Raul Xacimba saylaularda xärämläşülär buldı digän ğäyeplävlären qabatlıy häm saylaularnıñ yañadan ütkörelüen taläp itä. Anıñ süzlärençä, iñ zur xärämläşülär Gali regionında bulğan. Anda 1992-nçe-93-nçe yılda bulğan häm Abxaziäneñ de fakto bäysezlegenä kitergän suğıştan soñ qaytqan meñärlägän görce yäşi. Xacimba Abxaz Yuğarı mäxkämäsenä öç şikayät tapşırdı. Alarnıñ berse Üzäk Saylau Komissiäseneñ Bagapşnı ciñüçe dip iğlan itüenä qarıy. Premier minister Nodar Xaşba Sişämbedä mäxkämä qarar birmiçä torıp, Üzäk Saylau Komissisäseneñ qararı köçkä kerä almıy dip belderde. Yuğarı Mäxkämäneñ qayçan qarar qabul itäçäge äle bilgesez. Anıñ qararınnan saylaularnıñ näticäse genä tügel, ä Abxaziädäge politik totnaqlıq ta bäyle bulaçaq. Bagapş mäkämäneñ Üzäk Saylau Komissiäseneñ qararın üzgärtäçägenä ışanmıy. İñ tiskäre digändä dä tik Galidäge saylaularnı ğına yañadan ütkärüne taläp itä ala digän fikerdä. Gärçä, Abxaziä konstitutsiäse öleşçä yaña saylaular ütkärüne tıysa da, Parlament ğädättäntış xällärdä moña röxsät itkän qarar qabul itte. Bagapş üzeneñ ängämsendä citäkçelekneñ üzenä quyğan informatsiä blokadasına qarşı toru öçen Suxumidä Pänceşämbedä miting oyıştırğanın da xäbär itte. Görcstanğa kilgändä, küplär Kreml yaqlı Xacimbağa qarağanda urta qullı millätçe Bagapş belän eş itü ciñeleräk bulaçaq dip uylıylar. Läkin, Bagapş radiobız xezmätkärenä birgän ängämäsendä Abxaziäneñ kiläse citäkçese bulğan xäldä Russiä belän tağı da nığıraq mönäsäbät urnaştıraçağın äytte.
Audio
"Bezneñ öçen Russiä belän mönäsäbätlär berençel ähämiätkä iä. Bez üz tarixıbızda iñ qarañğı mizgeldä höm suverenlığıbızmı alğanda, Russiä bezneñ yağıbızda ide. Görcstannı Gali regionınnan ayırğan İnguri yılğasında Russiäneñ tınıçlıq saqlau köçläre tora. Bügenge köndä Abxaziägä yardäm itüçe berdän ber il- Russiä federatsiäse. Şul säbäple bez Mäskäv belän mönäsäbätlärne nığıtunı dävam itäçäkbez."
Russiädä häm Görcstanda qayberävlär Xacimbanıñ saylaularnıñ berençe turında saylana almauına Mäskävneñ zur ciñelüe dip qarıylar. Russiä Abxaziädäge täräqqiätkä qarata älegä kötep toru pozitsiäsendä tora.
Färit İdelle, Praga.


text:
Respublikala "Uñış" operasiahı başlandı
Ul arala respublikala "Uñış" operasiahı başlandı. Uraq könö-tönö eşläp tä aqsa kürmägän awıl xalqı ösön aqsa eşläp qalıu mäle lä. Opreasianıñ täwge höźömtäläre lä bar. İleştä beräw igen taşıusı voditeldän 2 meñ kilogramm samahı aşlıq hatıp alğan. Milisia xeźmätkärźäre bını asıqlağan häm igende kire xujalıqqa qaytarıp birgän. Stärletamaqta ber kombaynsı 500 kilogramm, ä unıñ menän bergä eşläwse ikense keşe meñ kilogramm igen säldergän.
* * *
Respublikanıñ Äxmät Zäki isemendäge milli kitapxanahı yañı kitaptar menän tulılandı. Fransianıñ Räsäyźäge ilselege oyoştorğan Puşkin programmahı buyınsa Fransia möyöşönä fransuz yaźıusılarınıñ rus telenä tärjemä itelgän kitaptarı qaytarıldı.
Rämzit Abulyaev, Öfö


text:
Kelesi jıldıñ basında Amwdarïya özenin kesip, Özbekstan men Türkimenstandı jalğay`tın iri kölik jäne temir jol jüretin magïstraldı köpir iske qosıladı.
Bul jöninde Türkimenstan prezïdenti Gwrbangwlı Berdımuxamedov mälimdedi dep xabarlay`dı Uzbekistan Today agenttigi.
Ay`maqtağı eñ iri köpirdi iske qosw eki eldegi kölik qozğalıstarın jıldamdatadı dep atap ötken Türkimenstan basşısı Aşxabadta ötken BUU-nıñ kölik turaqtılığı jönindegi ğalamdıq konferencïyada.
Özbekstan premʹer-mïnïstriniñ orınbasarı Rwstam Azïmov qazirgi waqıtta eñ bastısı kölik bay`lanısınıñ qawipsizdigin qamtamasız etw bastı mäsele degen. Ol soñğı eki jılda Özbekstannıñ sırtqa tasımalday`tın jügi eki esege artqanın atap ötken. Ol munıñ bastı sebebi Ïran men Türkimenstan özderine keden salığında jeñildik bergenimen tüsindiredi.
centralasian.org


text: Qıtay premier-ministrı Wen Jiabao, Yevropa Berlegen Qıtayğa kertelgän qoral embargosın alırğa çaqırdı. Anıñ süzlärençä, bu çikläwlär "salqın suğış çorınnan qalğan" häm ike taraf arasındağı xäzerge partnerlıq mönäsäbätlärne çağıldırmıy. Jiabao bü belderüen bügen Haagada Yevropa Berlege räsmiläre belän oçraşqaç yasadı. Oçraşudan soñ qabul itelgän urtaq belderüdä, Yevropa Berlege, Qıtayğa kertelgän çikläwlärne beterü yünäleşendä eşne däwam itergä niäten belderä. Berlektä räislek itkän Hollandia çit il ministrı Ben Bot, oçraşu aldınnan, Yevropa Berlege bu çikläwlärne xäzer ük beterergä äzer tügel, alar kiläse yılğa alınır digän ömet belderde. Qıtayğa qoral çikläwläre 1989 yılda, Tian-an-men mäydanında protest belderüçelärne bastıru waqiğasınnan soñ kertelgän ide.


text:
Sember ölkäsendä Sabantuyları
Ul aynıñ soñğı yal könnärendä, saylawlar arqasında, bäyrämnär tuqtalıp tordılar – qalğan sala-qalalarda iyündä uzdılar. Soñğısı – ölkä üzägeneke iyünneñ 18eHдә buldı.
Bıyılğı bäyrämnärneñ berençe üzençälege – tatar awılları bulmağan Weşqayma, Radişçev, Novospasski rayonnarı üzäklärendä milli bäyrämebezneñ oyıştırıluı.
İske Qulatqı häm Çardaqlı rayonnarında öçär awılda häm rayon üzäklärendä, ä Qarsun rayonınñ 4 awılında buldı Sabantuy. Tatar bik az yäşägän Sura, Bazarlı Sızğan häm Kuzovat rayonnarında andıy bäyräm oyıştırılğanı yuq älegä.
Ölkä üzäge Sabantuyında soñğı yıllarda gubernatornıñ qatnaşuı ğadäti xälgä äylängän ide. Bu yulı Sergey Morozov waqıt tapmağan bulıp çıqtı. Anıñ qarawı Tatarstannan citdi delegatsiä kilgän ide. Däwlät Şurası särkätibe Valentina Lipujina İlbaşı Şäymiewneñ täbrik süzen xalıqqa citkerde. İñ zur räsmi qunaq sıyfatında çığış yasağan şähär merı Sergey Yermakov mäktäp açu, Tatar mädäni üzägenä bina birü turındağı elekke ütälmägän wäğdälären qabatladı. Çaralar ezlibez, dide. Ä Çistay rayonı başlığı Vyaçeslav Kozlov aña çapan belän töbätäy kidergäç, “yä – nastoyaşçiy tatarin”, dide. Yuğisä, Yırmaq - Yärmäk süzeneñ tatarça yañğırağanı bolay da mäğlüm inde anısı.
Çistaylar ikençe yıl inde Sember sabantuyın bizilär. Näq Çistay yegete üzäk säxnädäge tamaşanı tal''yan moñı belän başlap cibärde. Annan soñ alar Yäşlär säxnäse dip yörtelgän ikençe urında zur tamaşa birdelär. Konsertlar ike mäydanda da kön buyı, diärlek, bardılar. Çönki üz säläten kürsätergä telägän härkemgä mömkinlek birelde.
Sabantuy çaraları küptörle äzerlängän: 12 urında törle şayan uyınnar, bäygelär oyıştırılğan ide. Ämma iğtibar üzägendä, älbättä inde, milli köräş buldı.
Köräş mäydanında kürkäm yañalıq. Elek köräş alanı arqan belän uratıp alınğan çiräm genä ide. Bıyıl isä “Sember” isemle tatar maltabarları berlege äğzaları Färit Äyupov belän Nazıym Minebaev menä digän büläk äzerlägännär. Köräşçelär 70 santimetr bieklektäge platformada bil alıştılar. Ä xalıq törle bieklektäge eskämiälär rätlärendä räxätlänep utırıp qaradı köräşne. Qazıylarğa da uñay şart: alar öçen maxsus yasalğan bülmä biektä – subaylar östendä yasalğan: mäydan uç töbendä kebek kürenä.
Bäygedä Qazan, Bua, Çistay, Çuaşstan köräşçeläre dä qatnaştılar. Bigräk tä Çuaşstannıñ Şığırdan awılı iseme yış yañğıradı. Alar üzläreneñ berdämlegen, üzara yärdämçellegen, batırlarnı därtländerä belülären kürsättelär
Törle awırlıqlarda büläkle urınnar yallawçılar arasında da – alar baytaq. Ä menä Sember ölkäse köräşçeläre - barı tik ölkä üzäge häm Dimitrovgrad (Mäläkäs) şähärennän genä. Andağı sport klublarında şöğellänüçelär.
Absolyut batır isemen Mäläkäs yegete Sergey Pawlik yawladı. Dimäk, täkä dä, gubernator isemennän oluğ büläk tä aña tapşırıldı.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Dünïejüzilik bank munay men özge de şïkizattıq tawarlardıñ qımbattawınıñ arqasında jäne Brazïlïya men Resey ékonomïkasınıñ qalpına kelwi sebepti älemdik ékonomïkanıñ 2017 jılı qarqın alwın boljap otır.
Dünïejüzilik banktiñ älem ékonomïkasına jasağan boljamınşa, 2017 jılğı naqtı JIÖ ösimi 2,7 payızdı quramaq. Al 2016 jılı bul körsetkiş qarjı dağdarısı kesirinen 2,3 payız ğana bolğan edi.
Damığan elderdiñ ösim körsetkişi 2017 jılı 1,8 payız boladı dep kütilwde. Al 2016 jılı bul körsetkiş 1,6 payız bolğan. Al damwşı elder üşin bıltırğı ösim 3,4 paız bolsa, 2017 jılı 4,2 payız boladı dep kütilwde.
Degenmen, Dünïejüzilik banktiñ özi bul bayandamasında aytılğan mälimetterge tolıqtay kepildik bere almay otır. Öytkeni, Donal’d Tramptıñ sırtqı sayasattağı ustanımdarı men AQŞ ékonomïkasın qay bağıtqa buratını sarapşılar tarapınan äli de bolsa birjaqtı bağalanbay otır.
AQŞ-tıñ bïılğı JIÖ ösimi 2,2 payız boladı dep kütilwde. Al 2016 jılı bul körsetkiş 1,6 payız bolğan edi.
«AQŞ ékonomïkasındağı bul qarqındı ösim Federaldı qordıñ qarjı-valyuta sayasatınıñ ıqpalınan bolwı mümkin,» — delingen bayandamada.
Al Qıtaydıñ jalpı işki önim ösiminiñ körsetkişi 2017 jılı 6,2 payız şamasında boljanwda. Al 2016 jılı Qıtaydıñ ékonomïkalıq ösim deñgeyi 6,7 payız bolğan. Qıtay qarqını azayğanımen, oñtüstik-şığıs Azïyadağı Ïndonezïya men Tayland bastağan elderdiñ ékonomïkalıq ösimi qarqın almaq.
Ündistannıñ ékonomïkalıq ösimi 2016 jılı 7 payız bolsa, 2017 jılı bul körsetkiş 7,6 payızğa ulğayadı degen joramal bar.
Ayta keteyik, Qazaqstannıñ jalpı işki önimi 2016 jılı 1 payızğa össe, 2017 jılı bul körsetkiş 2,2 payız boladı dep kütilwde.


text:
AQŞnıñ Qor''änne mısqıllawı turındağı ğäyepläw Äfganstanda köç qullanılğan uram cıyınnarına säbäp buldı
Guantanamodağı totıqlardan soraw alğan amerikan xärbiläre Qor''änne mısqıllağan digän xabär säbäple Jalalabadta köç qullanılğan demonstratsiälär buldı. Xabärlärgä qarağanda äfgan politsiäse, baş kütärgän studentlarnı kontrol astına quyu,taratu mäqsatında ut açqaç 4keşe häläk bulğan 50läp keşe yaralanğan. Pakistan da qor''änne mısqıllaw turındağı xabärlärgä borçılu beldergän. AQŞ Däwlät Departamentı mäsäläne tikşerä başladı.
H:Qarzai(audio)
Bu Amerikağa qarşı xislärne añlatmıy. Bu Guantanamoda Qor''ännen kimsetelü xabärenä qarşı protest.Bu ber yk waqıtta demokratiäne kürsätä. Äfganstan äle demokratik il, xalıq uramğa çığıp demonstartsiä ütkärä ala, protst belderä ala.
Terrorğa qarşı suğışta AQşnıñ töp berektäşe Pakistan Qor''än turındağı xabärgä tirän borçılu belderep , tikşerü ütkärergä çaqırğan.AQŞ saqlanu ministırlığı süzçese leytinant polkovnik Barry Venable , Äfganstannan alğan xabärgä tayanıp,menm añlauım buyınça sişämbe könne demonstratsiädä AQŞ köşläreneñ role bulmağan, alar bazadan da çıqmağan dide. Ul Guantanamoda yäki başqa urında totqınnnarnı cäberläwçelär xökemgä tartıla, Qor''änne mısqıllaw bezneñ ğömällärgä ber dä turı kilmi dip söylägän. Waşingtonda Däwlät Departamentı süzçese
Tom Casey(audio)
Ğäyebläwlär hiç şiksez bik ciddi, alarnı tikşerü kiräk.Min AQŞ xärbiläreneñ totıqlarnıñ dini xoquqların bozuğa bik ciddi qarauın beläm.İzge kitap ul ilcilme qor''änme yäki başqa şundıy dokumentmı anı yuq itü bik qızğanç küreneş häm ul AQŞ säyäsäte yäki ğämällärenä dä turı kilmi.
Guantanamada 500dän artıq keşe totıla, alarnıñ kübese Pakistan yäki Äfganstanda qulğa alınğan Taliban yä isä al Qaida äğzası buluda şiklänelä. färidä xämit


text:
Qazanda cälilçelärne iskä aldılar
Qazanda 25 avgust könne Kreml’ qapqası qarşında Musa Cälil häykäle yanında xäter cıyını uzdı. Här yılda näq şuşı könne monda Musa Cälil häm anıñ belän bergä faşist gil’otinasında cäzalap üterelgän tağın 11 tatar keşeseneñ ğömere özelgän minutlarda şağirlär, cämäğät häm däwlät eşlekleläre cıyıla. Bıyıl faşist totqınlığında cäzalap üterelgän soñ 60 el ütkän. Cıyınnı Tatarstan yazuçılar berlege räise Foat Ğälimullin açıp cibärde.
Musa Cälilneñ totqınlıqta yazğan şiğerlären 100 meñnärçä keşe belä. Ämma häykäl yanında barel’yefları quyılğan tağın 10 tatar qaharmanı moña qädär iğtibar üzägendä bulmadı. Sovet zamanı propagandası yärdämendä qaharmanlıq simvolı bulıp Musa Cälil genä kürsätelgän ide. Bıyılğı cıyında isä törkemneñ citäkçese Ğaynan Qormaş ikänlege äytelde. Yazuçı Rafail Mostafinnıñ çığışında da Ğaynan Qormaşqa häm başqa fidaqär tatarlarğa zur iğtibar birelde. Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev üzeneñ çığışında här xalıqnıñ yözen bilgeläwçe şäxeslär, simvollar barlığı turında äytte.
Cıyında Kamal teatrı artistları, cırçılar Zilä Sönğätullina, Vladimir Vasil’ev, Tatarstannıñ xalıq şağire Rinat Xaris, Orenbur ölkäse, Mari respublikasınıñ Bäräñge rayonı wäkilläre häm başqalar çığış yasadı. Tirän mäğnäle, teträndergeç şuşı cıyınğa kilgän keşelär arasında zıyalılar, milli ruxlı, bilgele keşelär bar ide. Ämma ğadi qazanlılar bäyrämgä kilmäde, disäñ dä bula. Cıyıluçılarnıñ sanı başqa yıldağıdan kübräk bulmaw 400 meñ tatarları Qazan cämäğätçelegeneñ, bigräk tä icadi häm milli oyışmalarnıñ milli üzañınıñ tübänäyä baruın kürsätte. Cälilçelärne çärşämbe könne Çallıda da iskä aldılar.
Gölnaz İlgizär


text:
Möselman kinosı festivalenä törle illärdän 91 film täqdim itelgän
Xalıqara möselman kinosı festivale berençe tapqır oyıştırıla. Häm anıñ Qazanda uzuın Tatarstan möselmannarı zur märtäbä dip sanıy. Kübese başta festival'gä möselmannar ğına üz fil'mnarın birer dip uyladı. Ämma täqdim itelgän fil'mnar monıñ kiresen kürsätte.
Möselmannar tormışı, andağı ayırım neçkäleklär, keşelär yazmışın çağıldırğan fil'mnar törle illärdän, törle din häm millät wäkillärennän birelgän. Oyıştıruçılar älege fil'mnarnıñ kübesen inde bügennän ük kinoteatrlarda kürsäterlek dip sanıy. Häm festival'dän soñ alarnıñ kiñ prokatqa çığaçağına ışana.
Fil'mnar törle tellärdä. Anıñ 20ce xäzer tärcemä itelgän. Qazanda isä ul urıs, ingliz tellärendä bulaçaq. Bilet bäyäse äle tögäl bilgele tügel. Festival'neñ Qazan direksiäse citäkçese Svetlana Boxarayıwa, 50 sum tiräse bulır dip belderde, comğa könne, jurnalistlarğa.
Fil'mnar arasında tatarlar, çäçännär belän bäyle fil'mnar da bar ikän. Kanada täqdim itkän fil'm, 1913 yılda yäşägän millättäşlärebez turında.
Festival'dä 3 nominatsiä qaralğan. Näfis fil'm, dokumental' häm mul'tiplikatsion fil'mnar. Festival'dä här nominatsiädän 10-12 fil'm kürsäteler dip uylanılğan bulğan. Ämma saylaw waqıtında fil'mnarnıñ kübesen töşerep qaldırırğa qızğanıç bulu säbäple, tağın berniçä fil'mğa arttırırğa bulğannar.
Festival'neñ tantanalı açılışı G. Kamal teatrında bulaçaq. Bäyge qısalarında baraçaq fil'mnar säğät 12дәH kiçke cidegä qädär “Mir“ kinoteatrında kürsäteläçäk. Monnan qala äle bäygedän tış möselman fil'mnarı da kürsäteläçäk. Tatarstannan festival'gä “Küktaw”, “Zöläyxa” häm “12Hчe ajdaha” fil'mnarı täqdim itelgän.
Festival'dä ciñüçelärgä altın yögertelgän sın büläk iteläçäk. Kino tasmasınıñ qırıyları dulqınnarğa ürelep kitkän häm şunda köymä östendä Mönbär tasvirlangan älege sın barlığı 16 ciñüçegä bireläçäk. Oyıştıruçılar beldergänçä, jyuriğa iñ märtäbäle wäkillär kergän. Dönyanıñ törle illärennän kino belgeçläre, rejisserlar çaqırılğan. Barlığı 9 keşe.
Festival'ne uzdıru öçen 4 million sum aqça bülengän.
Landış Xarrasova


text:
Neşet Ertaş - Arife Tarif
Sanatçı : Neşet Ertaş
Türkü : Arife Tarif
Etiketler : Neşet Ertaş - Arife Tarif türkü indir, Neşet Ertaş - Arife Tarif türkü dinle, Neşet Ertaş türküleri, Arife Tarif mp3 indir, Neşet Ertaş türküleri Arife Tarif türküsü, Arife Tarif sözleri, Neşet Ertaş mp3 dinle, Neşet Ertaş download, Arife Tarif bedava mp3, Neşet Ertaş türkü sözleri, Neşet Ertaş türkü dinle, Neşet Ertaş son albüm indir
Neşet Ertaş Türküleri
Neşet Ertaş - İki Büyük Nimetim Var
Neşet Ertaş - Ayva Turunç Narım Var
Neşet Ertaş - Ağ Ellerin Sala Sala Gelen Yar
neşet ertaş - al yanak allaniyor (kirsehir)
Neşet Ertaş - Başında Pare Pare Karın Var Senin
Neşet Ertaş - Kavuşmak Güman Oldu
Neşet Ertaş - Güzel Ne Güzel Olmuşsun
neşet ertaş - gönül ne gezersin seyran yerinde (kırşehir)


text:
Mintimer Şäymiev respublika, Rusiä häm çit il jurnalistları belän oçraşaçaq
22 dekaber, pänceşämbe könne Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev respublika, Rusiä häm çit il jurnalistları belän oçraşaçaq. Anda Rusiä töbägendä çığuçı tatar mäğlümat çaraları çaqırılğan. Tatarstan Prezidentı tämamlanıp kilüçe 2005 yılnıñ iñ töp yomğaqları turında jurnalistlar belän fikeren büleşäçäk. 1000 yıllığın uzdırğan Qazan Rusiädäge säyäsi wäzğıätkä zur tä'siren iskä alğanda älege oçraşu törle dairälärdä zur qızıqsınu uyata. Şunsı iğtibarğa layıq, bu oçraşuda Başqortstanda çığuçı tatar mäğlümat çaralarınıñ wäkilläre bulmıy, çönki bezgä bilgele bulğança, “Tatmediya” agentlığı Başqortstannıñ “Qızıl Tañ” gäzite häm başqa basma möxärrirlären çaqırsalar da, alarğa Qazanğa kilergä röxsät birelmägän. Şuña kürä, Başqortstandağı tatar basmaları törle säbäp tabıp bu könne Ufadan kilmi. Şunısı qızıq, “Tatarstan yaña ğasır” telekanalınıñ, “Xäyerle irtä, Tatarstan” tapşıruında “Qızıl tañ” gäziteneñ çirattağı sanına küzätü birep bara. Dimäk, Başqortstan xakimiäteneñ räsmi orğanı bulğan “Qızıl Tañ” gäzite Tatarstannıñ sputnik tele kanalı aşa Rusiä häm çit illärdä üzenä reklam yasıy. Häm şul gäzit wäkilenä ğomum tatar problemaların tikşergän matbuğat cıyılışına kilü röxsät itelmi. Qazan yağınnan mäğlümat öçen täräzä häm işeklär açıq qala, ä monıñ belän qullanu, yäki qullanmaw ikençe mäs'älä.
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Dönyanıñ iñ quätle illäre citäkçeläre İrannıñ atom programması mäs'äläsenä qarata urtaq stratetiä turında kileşügä ireşä almadı.
Rusiä, Qıtay, Fransiä, Britani, Germaniä häm Yewropa Berlege wäkilläre arasında AQŞ däwlät sekretare Rice citäkçegelendäge söyläşü 8-nçe Mayda New yorkta berniçä säğät däwam itte.
Diplomatlar äytüençä oçraşuda BMO İminlek Şurası rezolütsiä ölgesenä Rusiä belän Qıtaynıñ qarşılığı mäs'äläse çişelämägän. Bu resolütsiä ägär İran uran bayıtu eşen tuqtatu taläbenä buysınmasa aña qarşı çikläwlär kertügä yäki xärbi çaralarğa yul aça.
Söyläşülärdän soñ Qıtay tışqı eşlär ministrı Li Jaoksiñ İrannı BMO atom energiä idaräse belän xezmättäşlekkä çaqırdı häm mäs'älä söyläşülär aşa çişelergä tieş dide. Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov söyläşülärne däwam itü öçen şartlar buldırılırğa tieş dide.


text:
Rusiäneñ yuğarı mäxqamäse Tatarstan Konstitutsiäsen tikşerde
Rusiäneñ yuğarı mäxqamäse Tatarstan Konstitutsiäsen tikşerde
Näticädä, Tatarstan Däwlät Şurası federal qanunnarğa turı kilmägän Konstitutsiä mätdälärenä tözätmälär kertergä tieş. Şulay itep, Rusiä qanunnarı belän qarşılıqqa kergän mätdälär ğamäldän çığarılğan, dip sanala.
Töp qanunğa üzgärtämälär kertü, Tatarstannıñ säyäsi tormışı belän qızıqsınuçılar öçen yañalıq tügel älbättä. Ämmä şuşı mäxqämä eşläreneñ aktiv töstä alıp barılu säbäple, bu eş kiçekterelep kilde. Däwlät Şurasınıñ soñğı utırışında da RiZ digän xäräkätneñ äğzäse, Tatarstan deputatı Aleksandr Ştanin byudjetnı qaramıyça ğına, Konstitutsiäne tikşerügä küçik digän täkdim yanğıratqan ide. Bu täqdim, deputatlar tarafınnan yaklaw tapmadı. Mintimer Şäymiew tä Ştanin efändegä, sezneñ oyışmağız mäxqamäläşülären tämämlağaç Konstitutsiäne qararbız, dip cawap birgän ide. Yuğarı mäxqamäneñ qararı nigezendä, Rusiä Prokurorı urınbasarı Zvyagintsevnıñ da, Ştanin törkemeneñ dä şiqayäte yañadan qaralırğa tieş. Yäğni, mäxqamäläşülär ale tämamlanmadı.


text:
London politsiäse gönahsız keşene üterüen iqrar itte,möselmannarnıñ reaksiäse
Braziliä xökümäte comğa könne Londonda atıp üterelgän Braziliä watandaşı turında açıqlau taläp itä.27yäşlek Jean Charles de Menezes ozaq waqıt Britaniädä yäşägän.Politsiä başta anıñ London transport sistemasın bombalarğa teläwçelär belän turıdan turı elemtäse bar digän ide. Xäzer isä tragik yalğışlıq dip qızğanıç belderä.Britaniädäge mäselman törkemnäre şok xälendä häm açu belderä.Alar yalğışlıqlar yäki politsiäneñ xissezlege möselman maxalläsen çitläşterep, terror tikşerülärendä xezmättäşlekne kimetä ala dip kisätä.
(audio)
metro işekläre açıq şaqıtıy ğına waqıt stansiädä tordı. Min kitegez , ielegez digän qıçqrular işettem uñ yağıma qarasam beräw poezğa taba yögerä ide ,ul bik tiz yögerä ide .. şunnan soñ 5 märtäbä atu tawışı,
Atudan soñ London politsiä başlığı İan Blair (audio) Mindäge mäğlümätkä kürä, atu anti –terror operatsiäse belän turıdan turı bäyläneşle Äytergä tieşmem här ülem qızğanıçlı , añlauma kürä ul politsiä kürsätmäsenä buysınunı kire qaqqan.
London mere Ken Livingston başta atunı yaqlap , yaña anti terror säyäsätendä ''üterü öçen atu'' mäqsatı quyıla digän ide
Livingston(audio)
Ägär dä sin intihar bombalauçı belän eş itäsen ikän. Alar añında bulsalar plastik şartlağıç yäki başqa şartlağıçnı şartlata ala.Şuşı şartlarnı küzdä totıp üterü öçen atıla
Ämma Menezes tä bernindi şartlağıçlar tabılmadı Dedektivlar da soñraq anıñ atnakiçtäge terror omtılışı belän ber bäyleneşe bulmawın açıqladı. Politsiä tragedie, qızğanıçlı xäl dip belderä tikşerü başlataçaq .Londondağı terror waqığälärennän soñ üç alu omtılışları bulaçaq dip borçılğan möselman maxalläläre , yalğışlıq belän atıp üterü waqıyğäsenä tınıçsızlanıp qarıy Britaniädäge Möselman Şurasınıñ süzçese İnayat Bunglawa
Bunglawa(audio)
Bu bik borçuçı aspekt, bigräk tä möselmannnar öçen ,çönki alar xäzer ägär üzlärennän şiklänelsä alarğa da şuluq xäl bulaçaq dip uylıy. Minemçä alarnıñ iminlek xezmätläre belän xezmättäşlegenä tiskäre täsir yasadı .
Qayber möselmannar xäzer Londonda rüksak yöretü yäki cämäğätçelek trasportın qullanırğa qurqa dip belderelä. 7nçe iyüldän soñ London politsiäse radikal islamçılar belän normal möselmannar arasındağı ayırmağa basım yasap möselmannarnıñ ışanıçın qazanğan ide comğadağı insident häm üterü öçen atu turındağı yaña säyäsät küp närsäne üzgärtte dip belderä möselman törkemnäre.London politsiäse bezneñ tikşerüdäge uñış möselman maxalläläreneñ xezmättäşlegennän bäyle dip basım yasarğa däwam itä. Atnakiçtäge terror omtılışı belän bäyleneşle 4 keşe ezlänä ike şikle qulğa alındı, alar turında mäğlümät birelmägän kebek ike keşe äledä irektä färidä xämit


text:
“Azatlıq” yaña çara başladı: Meñyıllıq Qazan yuğalamı, yañaramı?
Qazan yañara, Qazan üzgärä, Qazan yäşärä häm.. Qazan yuğala.. Yaña uramnar, yaña yortlar, yaña moxit. "Qazan tarixi uramnarsız, ütkänsez, balaçaqtağı xatirälärem tabalmaslıq üzgärde", "Min Qazannı tanımıym" - Mondıy qarşılıqlı fikerlärne soñğı arada törle dairä keşeläre arasında yış işetergä turı kilä. Tatarstan başqalası meñ yıllığın qarşılar aldınnan, meñ yıl barışında kürmägän tözeleş bumı kiçerä. Üzäktä n genä dä qırıq meñgä yaqın ğailä yaña yortlarğa küçerelde. Elek truşçebalar, xäräbälär dip sügelgän yortlar urınına yañaça, zamança yortlar baş qalqıta.
Qazanda soñğı waqıtta ğına da tarixi qimmätkä iä bulğan binalarnıñ 14 yuqqa çıqtı. Bu xaqta Tatarstan prokurorı Käfil Ämirov xäbär itte. Bolar buyınça cinayät eşe quzğatılğan.
Qazan xakimiäte soñğı aralarda ğına tağın 300 artıq iske yortnı sütärgä qarar birde. Bu üzençälekle tarixi binalarnı yuğaltumı, yä bulmasa başqalanı yäşärtüme? Şul uñaydan, älege binalarğa qarata belgeçlär fikerläre, şahitlar söyläwe, bu turıda Azatlıqnıñ kiläse könnärdäge tapşırularında bulır. Läkin, monıñ öçen, xörmätle tıñlawçılar, sezneñ yärdäm kiräk. Azatlıqnıñ Qazan byurosı, tıñlawçılardan, bu könnärdä Qazanda nindi yortlar sütelä baruı turında mäğlümätlär kötä. Ä ul mäğlümätlärgä tayanıp, binalarnıñ tarixın, tarixi qimmäten belgeçlär bäyä biräçäk. Şulay itep, Meñyıllıq Qazan yuğalamı, yañaramı digän çara başlıybız. İñ aktiv qatnaşuçılarnı Azatlıq tarafınnan äzerlängän qimmätle büläklär kötä. Monıñ öçen sez, Qazanda bu könnärdä sütelep barğan yortlarnıñ urnaşqan urının, uramın, yort numirın Azatlıqnıñ Qazandağı telefonı aşa xäbär itärgä tieş. Telefon numirıbız 705 247, qabatlıybız, 705 247 –elektron adresıbız azatliq@azatliq.ru
Räfis Cämdixan


text:
Omskida tatar tele uqıtunıñ torışı
Küptän tügel xalıqara tuğan tel köne bilgelänep ütte. Tuğan teleneñ bügenge köndäge xaläte öçen bitaraf bulmağan tatarlarnı “Bötendönya külämendä söyläşer öçen uñaylı bulğan 14 tel arasına kertelgän ğäziz ana telebez bügen ni xäldä, ul yuğalmasmı, cir yözendä saqlanıp qalırmı”, digän sorawlar borçımıy qalmıydır. Sorawlar, älbättä, qatlawlı häm urınlı. Xäzerge köndä Tatarstannan çittäge töbäklärdä tatar teleneñ torışı ayanıç xäldä buluı yäşeren tügel. Döres, qayber töbäklärneñ tatarlar tuplanıp yäşägän awıl-rayonnarında tuğan tel küpmeder däräcädä saqlanıp kilä. Ämma zur şähärlärdä ul yuğalu däräcäsendä. Omski yağında da tatar tele awır xäldä. Uzğan ğasır başında Omskida 11 tatar mäktäbe eşlägän bulsa, bügenge köndä anda tatar tele uqıtılğan ber genä mäktäp tä yuq. Bu turıda ölkä arxiv materialları belän eşläwçe tatar xäräkäte aktivistı Lälä Alimova bäyän itte. Ul uzğan ğasır başında ölkäneñ tatarlar artıq küp bulmağan rayonnarında da tatar mäktäpläre eşläwe turında da yazmalar tapqan.
Ämma 1930-nçı yıllardan bu mäktäplär yabıla başlağan häm 1953-nçe yılda Omskida soñğı tatar mäktäbe - Mullanur Vaxitov isemen yörtkäne yabılğan. Bügenge köndä Omskida tatar tele barı tik ber genä mäktäptä - 14-nçe sanlı ğomum belem mäktäbendä, fakul'tativ räweştä uqıtıla. Döres, awıl-rayonnarda eş berniqädär yaxşıraq. Qayber awıl mäktäplärendä tatar tele fän bularaq uqıtıla häm andıy mäktäplär etnomädäni komponentlı mäktäplär dip yörtelälär. Uqıtuçılarnıñ belemnären üsterü institutınıñ milli kadrlar bülege xezmätkäre Sluşaş xanım Rayıwa süzlärençä, 23 awılda mäktäp etnomädäni komponentlı statusın yörtä. Alarda uqıtu programmaları ber törle häm Rusiäneñ mäğärif ministrlığı tarafınnan raslanğan. Qayber mäktäplärgä Tatarstannan däresleklär dä cibärelgän.
Şulay itep, Omski yağında mäktäplärdä tatar tele bötenläy uqıtılmıy dip äytep bulmıy. Ämma yış qına tuğan telneñ yazmışı qıl östendä tora. Tevriz rayonınıñ Tuyçı awılında ozaq yıllar mäktäp direktorı bulğan, xäzerge köndä rayonnıñ mäğärif bülege mödire urınbasarı bulıp eşlägän Timerğali äfände Çalimov: “Qayber awıllarda tuğan tel problemasına mäktäplärneñ yabılu qurqınıçı dä östälä. Balalar sanı kimü säbäple, qayber urta mäktäplärneñ başlanğıçqa äylänüläre, yäki bötenläy yabıluları mömkin. Uraş awılında, mäsälän, elek mäktäptä 100-dän artıq bala uqığan bulsa, xäzer balalar sanı 20-gä dä citmi”, - di.
Ust'-İşem rayonınıñ Tibende awılında da uquçılar sanı yıldan-yıl kimi. Tel belgeçe bulmaw säbäple, inde 10 yılğa yaqın mäktäptä tuğan tel uqıtılmıy. Ä Tevriz rayonınıñ Kip awılı mäktäbendä, tatar tele belgeçe bulsa da, mäktäptä tuğan tel uqıtılmıy. Seber yağı dialektında söyläşkän balalarğa mädäni tatar tele çit tel kebek toyıla, di Tänzilä xanım Urazaleewa.
Menä şundıy, yomşaq itep äytkändä, şatlandırırlıq tügel tatar teleneñ torışı Omskinıñ küp kenä tatar awıllarında. Döres, ölkädä bulğan 66 tatar awılınıñ 23-yendä, mäktäptä tatar tele uqıtıla häm anda tel probleması qabırğası belän tormıy. Bu problemanı çişüdä Tatarstan yağınnan da, däresleklär cibärü, seminarlarğa, kiñäşmälärgä çaqıru kebek yärdämnär kürsätelä. Häm älbättä andıy oçraşular, aralaşular, fiker alışular bu yünäleştä berniqädär bulsa da alğa kiteş birmi qalmıy, ayıruça uqıtuçılarnıñ ruxi üseşlärendä. Menä xäzer dä Omskinıñ ber törkem uqıtuçıları mart azağında Qazanda ütkäreläçäk tatar tele uqıtuçıları qorıltayına barırğa cıyınalar. Anda alar üzläreneñ küp törle sorawlarına cawap işetergä ömetlänälär. Bu ömetlär aqlanırmı, qorıltay nindi näticälär birer, anı waqıt kürsäter.
Saniä Mirxaleeva, Omski


text:
Kosovo söyläşülärendä taraflar kileşügä ireşmäde
BADEN -- Serbiä häm Kosovo albannarı citäkçeläre Kosovonıñ kiläçägen xäl itü maqsatında ütkän söyläşülärdä ber näticägä dä kilä almadı. Avstrianın Baden şähärendä barğan söyläşülär axırında yasağan belderüendä, Serbiänen Kosovo töbäge başlığı Fatmir Seydiu, Kosovonıñ kiläçäk statusı mäsäläsendä söyläşülärneñ soñgı öleşe näticäsez tämamlandı, dide. Seydui belgele ber kön äytmäsä dä, Kosovının yaqın arada bäysezlegen iğlan itäçägen xäbär itte.
Serbiä Prezidentı Boris Tadic isä, Kosovo xakimiäteneñ bäysezlek turındağı här qararı Belgrad tarafınnan yuqqa çığarılaçaq, dide.
AQŞ wäkile Frank Wisner, töbäktä tınıçlıq mäsäläseneñ körçekkä terälüen äytte. Ul ike tarafnı da tınıçlıq häm dialog wäğdälären saqlarğa çaqırdı.
Bu söyläşülär, Yewropa Berlege, AQŞ häm Rusiä wäkilläreñ, Belgrad belän Priştina arasında kilüşügä ireşü öçen soñğı tırışlıq bularaq kürelä ide. Bu öçlek, kilüşü barışı turında, 10 dekabrda BMOga xisabın tapşırırğa tieş.
Kosovo albannarı tulı bäysezlek taläp itä. Belgrad isä, Kosovonı avtonomiä statusında qaldıru täqdimen täqrarlıy.


text:
Comğa könne Ufadağı 65 nçe sanlı tatar gimnaziäsendä bik möhim ber çara bulıp ütte. Anda «Mäğärif sistemında yaña eş alımnarı» digän proğramma nigezendä tatar tele häm ädäbiätı uqıtuçılarınıñ seminär-kiñäşmäse bulıp ütte. «Watanım» kommersiäle bulmağan xezmättäşlek oyışmasınıñ Başqortstan bülege oyıştırğan bu oçraşunıñ kön tärtibenä xäzerge zaman öçen ütä dä möhim mäsälä quyılğan. «Başqortstanda yäşäwçe tatarlarnıñ tärbiä traditsiäläre häm alarnı mäktäplärdä bügenge tärbiä protsessında faydalanu» dip atalğan eşlekle söyläşügä Ufadağı tatar gimnaziäläre häm qatnaş mäktäplärdäge tatar klassları uqıtuçılarınnan tış, respublikanıñ qayber rayonnarınnan, şulay uq Kuşnarenko rayonındağı pedağoğiä kölliätennän dä möğallimnär kilgän ide.
Älege çaranıñ berençe öleşendäge «Tügäräk östäl» söyläşüendä tanılğan ğalimnär – tatar tele häm ädäbiätı belgeçläre kön üzägenä quyılğan tema buyınça üz fikerlären yañğırattı. Başqortstan däwlät universitetında häm pedağoğiä universitetında uqıtuçı filoloğiä fännäre qandidatları Musa Möleqov, Sufian Safuanov häm Räüf İdrisov Rusiädäge bügenge qatlawlı häm bolğawır şartlarda tatar balaların milli äxlaq häm ädäp traditsiälärendä tärbiäläw yünäleşläre xaqında härberse üz fikeren yañğırattı. Menä Musa Möleqovnıñ çığışınnan ber özekne tıñlıyq. (audio)
Ufanıñ 65 nçe sanlı tatar gimnaziäsendä ütkän seminär-kiñäşmädä törle mäktäplärdän kilgän tuğan tel uqıtuçıları üzläre dä çığış yasadı häm balalarnı milli tärbiä traditsiäläre ruxında uqıtu häm tärbiäläw cähätennän üz fikerläre belän urtaqlaştı. Alarnıñ süzlärençä, bar tirä-yaqta bozıqlıq kiñ cäyelgän ber zamanda tatar balaların ğına borınğıdan kilgän matur ğädätlär ruxında tärbiäläw ansat eş tügel. Ämma qıyın dip kenä bu eştän baş tartu zur xata bulır ide. Çönki balalarıbıznı tieşençä tärbiäli almasaq, millätneñ dä, ğomumän, cämğiätneñ dä kiläçäge yuq. Balalarnı milli ruxta tärbiäläw cähätennän kiläçäktä maxsus metodik äsbaplar çığarunı arttıru da maqsatqa yaraşlı bulır ide, digän teläklären dä citkerde möğallimnär.
Tatar gimnaziäsendäge çaranıñ ikençe öleşendä qunaqlar biredä uquçı balalar belän oçraştı häm alar äzerlägän fol'klor bäyrämne qaradı. Ğomumän, älege möhim çaradan uqıtuçılar da, ğälimnär dä qänägät qaldı. Bu seminär-kiñäşmäne oyıştırğan «Watanım» oyışması Başqortstan bülege räise, pedağoğiä uniwersitetı rektorı Rail Äsädullin monıñ işe çaralarnı törle temnarğa kiläçäktä daimi oyıştırırğa niätläre buluın citkerde.
Älege köndä Başqortstanda öç tatar gimnaziäse eşläp kilä. Alarnıñ ikese Ufada, berse – Bäläbäy şähärendä urnaşqan. Yañaraq Başqortstan Tatar ictimağıy üzäge räise Ayrat Ğiniätullin ber cıyında mäğlümat öçen ber qızıqlı häm ğıybrätle san kitergän ide. «Başqortstanda äle öç tatar gimnaziäse bulsa, başqort gimnaziäläreneñ sanı xäzer 43 kä citte, – di Ayrat äfände. – Başqort balaları sanınıñ baytaqqa azraq buluın isäpkä alsañ, uyğa salırlıq san inde bu».


text:
Omski ölkäse awıllarında xalıq niçek yäşi?
Sovetlar berlege tarqalıp, ildä xakimlek üzgärgännän soñ, Rusiä xalqınıñ tormışı tamırdan üzgärde disäk, yalğış bulmastır. Awıllarda yäşäwçelärneñ könküreşe ayıruça qatlawlandı. Kolxoz – sovxozlar tarqalu, eşsezlek, törle qıyınlıqlar häm başqa problemalar Omski yağın da çitlätep ütmäde. Älbättä ul tatar awıllarına da qağıldı. İldä üzgäreşlär başlanğanğa inde 10 yıldan artıq waqıt uzıp kitte. Bügenge köndä awıl ni xäldä, tatar xalqı yaña şartlarğa yaraqlaşa alğanmı, tormış qaysı yaqqa üzgärgän? Bu sorawlarğa ölkäneñ tönyağında urnaşqan Ust'-İşim rayonınıñ Keçe Biçä awılında yäşäwçe Roza xanım Yäxina menä niçek cawap birde.
-Lespromxozlar. sovxozlar tarqalğannan soñ, awılda eş qalmadı, küplär yäşäw çığanağı ezläp ölkä üzägenä, başqa şähärlärgä, Tömän ölkäsenä eşkä kitärgä mäcbürlär. Emma çittä eş tabuı da ciñel tügel.Eleke yıllarda awıl xalqı urmannan narat-mük ciläge, erbet çikläwege cıyıp, alarnı satıp beraz aqça eşli ide. Urmannarğa alar sazlıqlar östennän salınğan küperlär, timer yullar aşa yöri idelär.
Xäzer keşelär urmanğa yöri almıylar, -di Roza xanım. Çönki, urmannarğa iltä torğan timer yullarnı sütep, metallolomğa sdavat' itep beterdelär. Sazlıqlar aşa 5-6 çaqrım yıraqlıqtağı urmannarğa cäyäw yörü bik qıyın, di ul. Küplär, yäşägän urınnarında eş tapmağaç Tömän ölkäsenä, başqa şähärlärgä vaxta ısulı belän eşkä yöri başlağannar. Ämma yörep eşläwneñ uñaysız yaqları da yuq tügel. Häm anıñ iñ çetereklese – awıldan şähärlärgä iltä torğan yullarnıñ bulmawı. Şunsı da ayanıç, soñğı yıllarda awılda eçkeçelek, cinayätçelek tä artqan.
Roza xanım awılda yäşlärgä dini tärbiä birelmäwe, kiresençä qayberäwlärneñ başqa dingä küçä başlawları turında da borçılıp söyläde. Anı häm milli canlı tatarlarnı borçığan tağın ber xäl – ölkäneñ qayber awıllarında mäktäplärdä tatar tele däresläre beterelü. Tuğan telen belmägän balalar mañqort bulıp üsälär. dip ütä borçuın belderde Roza xanım.
Saniä Mirxaleewa. Omski.


text:
Çeçnyada Kirov-Yort mäktäbe direktorı Siracetdin Zamaev üterelgän
Urus-Martan rayonınıñ Komsomolskoe awılında qulğa alu waqıtında ber bilgesez keşe üzen-üze şartlatqan. Näticädä ike militsiä xezmätkäre yaralanğan. Militsiä belderüenä qarağanda, bu keşe yul buyına fugas quyarğa tırışqan.
Çeçen qaçaqlarınıñ Nazrandä urnaşqan lagerında Rusiä xärbiläre bügen "zaçistka" dip atalğan ğämälen başqarğan. Azatlıq xäbärçese äytüençä, xärbilär 3 yäş yegetnı qıynap bilgesez tarafqa alıp kitkän. Qaçaqlar äytüenä qarağanda xärbilär, şuşı "zaçistkalar" yärdämendä alarnı Çeçnyağa qaytarırğa tırışa.