text:
Riman Ğilemxanov: «...Dönyanıñ teläsä qaysı ilendä ber genä millätkä östenlek birü zur faciğälärgä kiterergä mömkin... Başqortstan sabağı üzençä ber kisätü ul – bezgä dä, başqalarğa da...» Tatarstan yäşläre
Ämma kürşe respublikada, Başqortstanda saylawlar äle tämamlanmadı. Şuña andağı waqiğalar Tatarstan gäzitlärendä dä yaqtırtıldı. Tatarstan yäşläre gäzite «Başqortstanda nilär bulıp yata» digän baş astında tügäräk östäl söyläşülären bastırdı. Gäzit bu çaranı äzerlägändä, «İke respublika arasında qara mäçe bügen genä yögerep ütteme, «suverenlıq» digän süzne kem, niçek añlıy, Başqortstandağı milli säyäsät nindi näticälärgä kiterergä mömkin, tatarlarğa üz-üzen saqlar öçen ni eşlärgä?» - digän sorawlar quyğan. Şularğa cawap tabu öçen xäbärçe Riman Ğilemxanov ğalim Damir İsxaqovnı, cämäğät eşleklese Rimzil Wäline, Tatar ictimaği üzäge citäkçese Räşit Yäğfärovnı gäzit redaksiäsenä çaqırdı.Damir İsxaqov mäsälän anda, Başqortstandağı tatar probleması 60nçı yıllardan birle kilä dip yaza. Başqa ber belgeç, mondıy fiker dä äytä.
Töp xata – millätne başqortlarğa ğına östenlek birü yulı belän üsterü. Yänäse, citäkçelektä, profsoyuzlarda, partiä oyışmalarında, mädäniät häm mäğärifkä qarağan barlıq oyışmalarda başqortlar sanı kübräk bulırğa tieş. Älegä programmanı xökümät räsmi räweştä qabul itmäsä dä, ul 80-90 % ütälde. Ägär Tatarstan şuşı yul belän barsa, qara tawış çığar ide. Federal Üzäk Başqortstandağı xällärgä bik tınıç, xätta xuplap qaradı, xalıq sanın alğanda da başqortlarnı, tatarnı bülgän kebek, törle törkemnärgä bülmädelär ».Tatar ictimaği üzäge citäkçese Räşit Yäğfärov, kürşe respublikadağı problemalarnı xäl itü öçen – avtonomiä räweşendäge «Keçe Başqortstan» häm ike respublikanı quşıp,konfederatsiä tözüne täqdim itä. Läkin başqa belgeçlär uylawınça, konfederatsiä tözü ideyası – tormışqa aşmaslıq xıyal. Gäzit xäbärçese, kürşelär belän aralar suınuda tışqı köçlärneñ dä tä’sire barlığına iğtibarnı yünältä anda. Damir İsxaqov bu fiker belän kileşä häm bu köç – Mäskäw, dip belderä. Misal itep ul Paqıstan ğalime Xafiz Mälikneñ fikeren kiterä. Menä älege tügäräk östäl söyläşüennän ber özek.
« Ul ike yıl rättän monda qaytıp yörep, Başqortstan turında zur mäqälä yazıp, ingliz telendä bastırıp çığarğan ide. Älege mäqälädä «Başqortstannıñ Tatarstanğa qarşı Mäskäw belän yäşeren kileşüe bar» dip yazğan ide ul. Üze Qazanğa kilgäç : « Älege yullarnı yazğanda närsäne qul aldında tottığız?» - dip soradım. Xafiz Mälik: « Monda alıp barılğan milli säyäsättän çığıp, şul fikergä kildem, - dide häm, - Başqortstan tatarlarğa qarşı torsa, Mäskäw monı xuplıy dip tä östäde. Berençe etapta, respublikalar suverenlıq dawlap yörgändä, mondıy säyäsät Mäskäw öçen faydalı ide. Başqortstan säyäsätçelär monı añlapmı, ällä añışmıymı, tatarnı tipkäläw belän şul xätle mawığıp kittelär ki, näticädä ber üzläre torıp qaldılar.» - dip äytä Damir İsxaqov.Bu söyläşüdä qatnaşqan belgeçlär, kürşe respublika belän aralarnı yaqınaytu kiräklegen tanıy häm anıñ öçen Başqortstanda tatar mäs’äläsen xäl itärgä kiräk, dip äytä. Damir İsxaqov mäsälän, Tatarstanğa da yanıy torğan qurqınıç xaqında fikerläre belän urtaqlaşa. Mäsälän, anıñ süzlärençä, mäğlüm «YUKOS» şirkäte Tatarstannı qulğa töşerü öçen eş alıp barğan.«Eçke berdämlek bulmağaç, doşmannar tıştan bärep keräçäk, bezgä tışqı küçlärne çamalarğa, alar artında kem torğanın belergä kiräk», dip sanıy ul. İnde äñgämäneñ axırında, gäzit xäbärçese Riman Ğilemxanov tübändäge näticä yasıy.
« Äñgämädäşlärem fikerençä, dönyanıñ teläsä qaysı ilendä ber genä millätkä östenlek birü zur faciğälärgä kiterergä mömkin. Misal itep yıraq barası tügel, soñğı 10 yılda ğına da elekke SSSR eçendä, tuğandaş sanalğan illärdä küpme ızğışlar kilep çıqtı. Berböten respublikalar taraldı. Başqortstan sabağı üzençä ber kisätü ul – bezgä dä, başqalarğa da. Döres, Tatarstan citäkçelege xäzergä bezdä ızğış çığuğa yul quymıy, säbäp birmi. Tik äñgämädäşlärem äytüençä, problema bar. Ä inde tatarnıñ kiläçäk yazmışı turında uylıybız ikän, bezneñ köç - «diasporada», millättäşlärebezneñ biş millonlabı çittä yäşi, şul isäptän Başqortstanda da. Milli mänfäğätlär böten Rusiädä, böten tatar dönyasında çağılış tabarğa tieş.» - dip yaza Riman Ğilemxanov Tatarstan yäşläre gäzitendä.ЗBeздa ПoBoлжbя gäzite dä Başqortstandağı saylawlar temasına iğtibarlı. Bu atnada anda « Бaшkиpckий пpoBaл» digän yazma basılıp çıqtı. Anıñ avtorı – D. Kamili. Anıñ yazuınça, Başqortındağı saylawlarda törle oligarx törkemnäre köräşte.
Tatarstannıñ başqa gäzitläre Başqortstandağı saylawlar belän ällä ni qızıqsınmıy. Bu atnada BocToчHый Эkcпpecc saylawlarğa qädär ay sayın ütkärä torğan çarasın yañartıp cibärde. Süz iñ tä’sirle keşelär isemlege turında bara. Saylawlardan soñ wazğiät ällä ni üzgärmägän şikelle, berençe ike urında Prezident Mintimer Şäymiev belän xökümät räise Röstäm Miñnexanov bara, annan soñ, şähär başlığı Kamil İsxaqov, annan soñ parlament räise Färit Möxämmätşinnı kürep bula. Gäzit xäbärçese yazğança, 3nçe häm 4nçe urınnar arasında ayırma bik keçkenä, şuña Kamil Şamil ulı da, Färit Xäyrulla ulı da tä’sirlek buyınça, 3nçe urında bara dip isäpläp bula. Saylawlardan soñ, Prezident apparatı citäkçese Äğzam Ğöbäydullinnıñ tä’sirlege artqan, deputat kenägäsen köräşep alğan ere biznes wäkile Ayrat Xäyrullinnıñ da däräcäse üsä bara. Baştaraq ul 11nçe urında bulsa, xäzer -10nçe urınnı bili. Ğomumän saylawlarda qatnaşu säyäsätçelärneñ reytingına yaxşı tä’sir itä küräseñ, İvan Graçev ta, Aleksandr Saliy da, Oleg Morozov ta isemlektä yuğarıraq urınğa kütärelgän.Gäzit xäbärçese Respublikada tä’sirle keşelärne 3 törkemgä bülep qarıy. 1nçesenä ul yuğarı däräcäle däwlät çinovnikların kertä, ikençe törkemgä, xäbärçe fikerençä – sänäğätçelär, ere biznes wäkillärennän tora. 3nçe törkemgä gäzit – şähär, rayon başlıqları kertä. Ğinwar ayında isemlektä üzgäreşlär bulırmı yuqmı, BocToчHый Эkcпpecc atnalığı kürsäter.
Bikä Timerova.
Tatar gäzitläre kübesençä mädäniät ministrlığınıñ 50 yıllığına bağışlap, inde 2nçe atna rättän külämle yazmalar basılıp kilä. Ütkän atnada Mädäni comğa gäziteneñ tulı ber sanı şuşı yubileyğa bağışlandı, inde bu yulı Şähri Qazan häm Watanım Tatarstan gäzitläre dä şuşı waqiğağa üz bitlären bülep birde. Ä Mädäni comğa gäzitendä Watanım Tatarstan gäzite xäbärçese Lütsiä Farşatova, yazılu kampaniäsenä bağışlanğan yazma belän çığış yasıy. Anıñ yazuınça, küp oçraqlarda Watanım Tatarstan kebek räsmi tatar gäziteneñ tirajı kimüe citäkçelärneñ tatarça belmäwgä häm alarnıñ şuşı räsmi gäzitne uqımawğa bäyle. «Üz-üzebezne ügisetmik» digän yazmasında ul mäsälän, räsmi tatar matbuğatınıñ tirajı bermä-ber kimep baruın bilgeläp ütä. Yazmanıñ axırında, avtor, tatar matbuğatına qarap, şundıy näticä yasıy. «Tatarstanda räsmi räweştä ike däwlät tel sanalsa da häm bu zakon belän berketelsä dä, qızğanıçqa häm oyatıbızğa kürä, respublikağa isem birgän millätneñ üz tele äle bügengä qädär däwlät tele bulıp nığıp kitä almadı». Dip yaza Mädäni comğa gäzitendä Lutsiä Farşatova.


c: text/html

text:
Rusiäneñ keşe xoquqları wäkile Vladimir Lukin, uzğan yılnıñ dikaberendä Başqorstannıñ Blagoveçenski şähärendä bulğan waqiğälär axırına qadär tikşerelep ğayeple keşelär cäzağa tarttırılırğa tieş, dip belderde, bez eşne azaqqa qadär citkerü öçen köräşäçäkbez, dip östäde.
"Rodina" firqase sişämbe könne Ufağa üz wäkillären cibärde. Dmitry Rogozin, säfärneñ maqsatı - "berläşkän oppozisiä wäkilläre belän oçraşıp partiäneñ nizaqtağı urının bilgeläw" dip belderde. Şulay uq anıñ süzlärenä qarağanda yaqın arada "Rodina" firqase Başqortstan prezidentı Mortaza Räximovqa qarata üz pozisiäsen bilgeliäçäk.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Biredä bügen Balkandağı berençe suğış cinäyätläre mäxkämäse açıldı. Çarada 100dän artıq yuğarı däräcädäge räsmilär, Yugoslaviä öçen Xalıqara Cinäyätlär Tribunalı prezidentı Theodor Meron, baş prokuror Carla del Ponte qatnaştı.
Carla del Ponte – maqsatnı bolay dip bilgeläde:
"Eşneñ näticäse şul – qorbannar mömkin qadär qanäğät bulırğa tieş. Alarnıñ sanı yözlägän meñ. Häm alarğa berençe çiratta yardäm kiräk," dide baş prokuror.
Bosniädäge xalıqara küzätüçe Paddy Ashdown, ğadellek tabu mömkinlekläre tudıru - Bosniäneñ bäysezlegenä taba zur adım, dip belderde.
Bosniä suğış cinäyätläre mäxkämäse tiz arada Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ suğış cinäyätläre mäxkämäse eşen ciñeläyter, dip kötelä.
Ul arada elekke serbiä xärbi köçläre generalı Momçilo Perisiç, Hague mäxkämäseneñ anı 90nçı yıllarda Xorvatiä häm Bosniädä keşe üterü, cäberläw häm höcümnär oyıştıruda ğayepläwlären kire qaqtı. Aña keşeçelekkä qarşı höcümnärdä 8 maddädä häm suğış qanunnarı bozuda 5 maddädä ğayepläw belderelgän ide. Alar arasında Sarajevonı 43 ay qamawda totu, ul waqıt eçendä meñlägän tınıç keşeneñ üterelüe häm yaralanuı, 1995nçe yılnıñ may ayında Xorvatiä başqalası Zagrebnı utqa totu, şul uq yılnı Srebrenisada 7 meñnän artıq möselman ir keşe häm malaylarnıñ üterelüe turındağıları da bar. Perisiç Yugoslaviä xärbi köçlären 1993tän 1998nçe yılğa qadär citäkläde.


text: Äfğanstannıñ Böyek Mäclese, Loya Cirğa, 3 atna barğan bäxäslärdän soñ, ilneñ yaña konstitutsiäse mäsäläsendä kileşügä ireşte. Bu turıda bügen Kabulda Mäclesneñ räise Sibğatulla Mucadidi iğlan itte. Soñğı minutqa qädär, prezident wäkälätläre häm däwlät telläre tiräsendä bäxäslär bardı. Axır çiktä ilneñ xäzerge citäkçese Xomid Karzai alğa sörgän "köçle prezident sisteması" raslanğan, ämmä östäp 2 vitse-prezident wazifası kertelgän. Dari häm Paştu telläre däwlät telläre bulaçaq. Cirle xalıqnıñ küpçelege başqa teldä söyläşkän töbäklärdä ul tel 3nçe räsmi tel dip tanılaçaq. Yaña konstitutsiä Äfğanstanda 2 distä yıl barğan suğışlardan soñ berençe demokratik saylawlar ütkärügä yul aça.


text:
Arxeologtar Antarktïdada ejelgi örkenïet kezeñinde salınğan üş pïramïdanı tawıp aldı, dep xabarlay`dı rosbalt.ru.
Ğalımdardıñ ay`twınşa, bul pïramïdalar tabïğï apattan pay`da bolmağan. Öy`tkeni olar öte däldikpen salınğan. Pïramïdalarğa zerttew jürgizw arqılı arxeologtar olardı kim jäne qaşan salğanın däl anıqtay` aladı.
10 jıl burın Amerïka ğalımdarı Antarktïdadan ülken krater tapqan bolatın. Munı olar iri meteorïttiñ qulawınan pay`da bolwı mümkin dep topşılay`dı. Sonımen qatar, qurlıqtağı flora men fawnanıñ joğalwına däl osı tabïğï apat sebep bolwı mümkin degen de boljam jasaladı.
Jaqında Resey` ğalımdarı Antarktïdadağı Şığıs kölinen belgisiz bakterïyanı tapqan bolatın. Onıñ belgili organïzmdermen 86% genetïkalıq säy`kestigi bar. Onı ğalımdar «V123-10» dep atadı.
Şığıs köli — Antarktïdanıñ şığısında ornalasqan, qalıñdığı 4 şaqırım bolatın qalıñ muz basıp jatqan alıp köl.
Derekköz: szh.kz


text:
Qazanda “Yäşlär arasında tüzemlelek häm ksenofobiä” digän seminar açıldı
“Yäşlär arasında tolerantlıq häm ksenofobiyä” digän seminarda Tatarstannıñ Qazan, Alabuğa, Rusiäneñ Samara, Sarıtaw, İjau, Yoşqar-Ola şähärlärennän yäşlärne öyränü üzäkläre, yäşlär oyışmaları xezmätkärläre qatnaştı.
Seminar, ağımdağı yılnı Semberdä oyışqan Yäşlärneñ resurs üzäge eşçänlege qısalarında oyıştırıldı. Üzäkneñ töp maqsatı bulıp yäşlär arasında tolerantlıqnı arttıru, ekstremizm häm ksenofobiyäne beterü buyınça köçlärne tuplap, törle fiker alışular uzdıru tora. Yäşlär resurs üzägenä sotsiologlar, xoquq yaqlawçılar, xoquq belgeçläre, İdel buyı töbäklärendäge ictimaği oyışma wäkilläre kerä.
Qazanda uzğan seminarda ber yaqtan yäşlär arasında törle millätlärgä, dinnärgä qarata dustanä mönäsäbät arta bara dielsä, ikençe yaqtan dini qarşılıqlar tudıruçı waq-töyaq mäs'älälär bulğalap tora dip assızıqlandı.
Qazannıñ Xoquq yaqlaw üzäge şurası räise Natal'ya Kablova “Tatarstan küpmillätle respublika, biredä barlıq din, millät wäkilläre dustanä yäşi häm räsmi räweştä ekstremistik qaraşlar millätçelek yuq dip äytelä. Ämma keşe xoquqların boza torğan waq qına misalnı da bez iğtibarsız qaldırırğa tieş tügel. Küptän tügel Arça ziratında yähüd qäberleklärenä yasalğan svastika bilgeläre respublikada dini qarşılıqlarnıñ barlığın kürsätä”, - dip assızıqladı.
Sember ölkäse şulay uq küpmillätle sanala. Şul säbäple Semberneñ “Töbäk” fänni-tikşerenü üzägen bu mäs'älä şaqtıy qızıqsındıra. Älege üzäk wäkilläre yäşlär arasında tolerantlıq häm ksenofobiyäne tikşerü öçen Qazan, Tübän Qama, Alabuğa şähärlärendä bulğannar.
Tıştan küzätüçelärgä çınnan da respublikadağı islam häm xristian mädäniätläre arasında qarşılıqlar bar kebek tıyıla. Ämma bezneñ üzäk uzdırğan tikşerenülär Tatarstanda bu mäs’äläneñ aktual' tügellegen kürsätä”, - dide “Töbäk” tikşerenü üzäge citäkçese Yılena Omelçenko. Soraştıru waqıtında yäşlärneñ kübese milli häm dini ayırımlıqlarnıñ bulmawın äytkän. Duslarınıñ nindi millättän buluına kübese iğtibar itmäwlären beldergän. Ämma biredä şähär belän awıl yäşlären ayırıp qararğa kiräk. Qala yäşläre ğailä qorğanda da, küp oçraqta saylağan yarınıñ nindi millättän buluına älläni iğtibar birmi.
Ä awıl cirendä bu faktorğa basım yasala. Şariğat qanunnarı belän yäşäwçe möselman tatar qızlarınıñ töreklärgä, ğäräplärgä kiäwgä çığuları törle qaraş uyata. Soñğı yıllarda möselman qızları tanıştıru üzäklärenä tatar yegetläre ezläp möräcäğät itä başlağannar. Bu xaqta “Bäräkät” tanıştıru üzägennän El'wira Safina belderde.
Yäşlärneñ resurs üzäge oyıştıruçıları, ksenofobiyä mäs’äläsen xäl itüneñ töp awırlığı bulıp - cämğiättäge ayırım törkemnärneñ ber-bersen añlamawı tora dip bilgeläp uzdı. Tatarstanda iñ berençelärdän bulıp yäşlär säyäsäte tikşerelä başlağan. Seminar ütüneñ näticäse dä şuña bäyle. Tizdän mondıy seminar Sarıtaw ölkäsendä häm Udmurtiä respublikasında uzaçaq.
Landış Xarrasova


text:
İordaniä patşası Abdulla Yasqın Könçığışta tınıçlıqqa ireşü öçen qatı qullı xalıqara berektäşlek yardäme kiräk dide
AUDİO: Xalıqara cämäğätçelek xälitke rol' uynıy. Ğädel häm däwamlı tınıçlıqqa ireşü öçen Quşma Ştatlarnıñ aktiv citäkçelege kiräk. Tağın da, tınıçlıqqa ireşü öçen berdäm xalıqara alyans kiräk. Bez tınıçlıq häm totrıqlılıqqa tuğrılıqlı. Bez keşe abruyın häm iminlegen xörmät itäbez. Xäzer bez bu qimmätlärgä ireşü öçen citäkçelekne dä büleşergä tieş. Bu alyans Fälestin häm İzrail'neñ kiläçägen saqlap qala alır ide.
Abdulla Ğiraqta tizräk iminlek buldırırğa çaqırsa da suverenlıqnı Ğiraq xalqına tapşırırğa aşıqmasqa dip kisätte. Anıñ äytüençä, yaña xakimiätneñ tizräk tözelüe tügel ä yaxşıraq itep tözelüe möhimräk. Abdulla Ğiraqtağı problemalarnıñ çişelüe belän genä Yaqın Könçığıştağı küplägän problemalar çişelmiäçäk dide.


text:
İnteraktiv sıynıf zaman taläbeme?
Bıyıl Qazanda berençe sıynıfqa kerüçe balalar sanı 160ka artqan, uzğan yıl belän çağıştırğanda. Äle qayçan ğına Qazannıñ iñ çite dip sanalğan 1Hчe Azinoda da xäzer tulı köçkä tormış qaynıy. Comğa könne açılğan 175Hчe mäktäp küp ata-analar öçen söyeneç buldı. Äle nindi mäktäp digen. Cihazlandırılğan ikeşär sport zalı, xokkey, futbol mäydançıqları, biyu bülmäläre, ä eçendäge bizäleşe, yäğni küzlär armasın öçen açıq töslärgä buyalğan bülmälär, interaktiv, yäğni barmaq belän genä dä yazıp bula torğan taqtalar kübesen ğäcäpkä qaldırdı. Ayıruça interaktiv taqtalar. Alar bu mäktäptä dürtäw ikän. Anıñ berse-berse 100 meñ sum tora. İnteraktiv taqtalarda xätta komp'yuterdağı disklar belän kinolar da kürsätergä bula. Bu xaqta mäktäp açılışında qatnaşqan Tatarstan Premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov
Yaxşı cihazlandırılğan mäktäplär bar. Läkin interaktiv sıynıf ul bit cihaz ğına tügel, mäsälän anıñ yärdämendä bez Qazannan torıp Ägercedä belem birä alabız. Bu protsess gel alğa baraçaq. Bezneñ balalar köndäşlekkä sälätle bulırğa häm anı toyıp yäşärgä tieş.
Berençe sıynıfqa kilgän balalar sovet zamanındağı kebek parlap tügel, ä bereşärläp utıralar - uñaylı çit il urındıqları häm öställäre quyılğan. Bälki bereşär utıru sıynıftağı uquçılarnıñ azlığı belän dä bäyleder. Berençe sıynıfqa bıyıl 3 törkem qabul itelde. Här sıynıfqa 12-14 bala uqıyaçaq. Läkin alar arasında tatar sıynıfları yuq. Barı ber sıynıfta ğına tärbiä eşe tatar telendä alıp barılaçağı bilgele buldı. Şuña da qaramastan bäyrämne açu tantanasında berençe sıynıf uquçıları tatarça şiğerlär dä söylädelär.
Yaña açılğan mäktäptä bıyıl 400 bala belem alaçaq. Ğomumän mäktäp 800дәH artıq balağa isäplängän. Qalğan 400 balanı cıya almağannarmı – bu xaqta äytelmädeme. Mäktäpne tözü öçen 106 million sum aqça totılğan. Şul qädär aqçanıñ berazın bulsa da 12Hчe tatar qızlar gimnaziäsen, yäisä 20Hчe tatar gimnaziäsen açuğa totılsa, bälki otışlıraq ta bulır ide.
Landış Xarrasova


text: Ğiraqnıñ Näcaf şähärendä baş kütärüçelär sıyınğan İmam Ali törbäsen amerikan xärbiläre çolğap alğan ide. Bügen irtännän bu urınğa Ğiraq köçläre kilde. Ğiraqnıñ saqlanu ministrı Xäzim Äş Şälan bolay dip belderde: "Törbä tiräsenä Ğıraqnıñ zur köçläre tuplana. Bez baş kütärüçelär häm alar belän bulğannar üz ğömerlären saqlap qalu öçen birelmäsä, xöcümgä xäbär kötäbez". Näcaftağı xäbärçebez bolay dip xäbär itte: "Başqa qorrespondentlar häm şähärdä yäşäwçelär söyläwençä Mähdi armiäse törbäneñ eçke öleşen üz qulında tota. Bu tışqı diwardan 400, 500 metrlar tiräse. Törbäneñ tışqı yağı häm Näcaftağı uramnar Ğiraq häm amerikan ğäskärläre qulında". Yaña ğına kilgän xäbärlärgä kürä, Moqtada Äs Sadrnıñ yärdämçese anıñ söyläşülärgä äzer ikänlegen beldergän. Bağdatta Ğiraqnıñ moxitnı saqlaw ministrına xöcüm buldı. Anıñ maşinaları barğan yulda intixar terrorçı bombı quyılğan maşina şartlattı. Anıñ 4 saqçısı hälaq buldı. Unnan artıq keşe yaralandı. Ministrnıñ üzenä zıyan kilmäde. Ğiraq başqalasınıñ könbatışında mäğärif ministrı utırğan maşina aldında bombı şartladı. Ülüçelär bar. Bu oçraqta da ministr isän qaldı.


text:
Taşlamalarnı aqçağa alıştırunıñ berençe näticäläre kürenä başladı
Älmättä ütkän qarşılıq çaraları turında bezneñ xäbärçelär söyläde inde. Qazandağı ölkännärneñ uram cıyınnarına çıqmadı äle. Küpçelek pensionerlar taşlama urınına aqçalata yärdämne alğan, dip xäbär itä räsmi xäbärlär. Ämma transport çaralarında ölkännär häm bilet tikşerüçelär arasında tartqalaş ğädäti xälgä äylänä bara. Älmättäge qarşılıq çaralarına Qazandağı ölkännär dä teläktäşlek kürsätäme? Ölkännärneñ xälläre Yaña yıl başlanğannan soñ üzgärdeme? Bu xaqta Qazandağı pensioner apa Sania xanım Säläxova belän söyläşäbez. «Üzem käğäzlär artınnan yörmädem, ber nindi östämä aqça almıym. Min äle eşlim. Xoday isänlek birä. Başqalar bik ğazaplana, kiçä tramvayda ber äbine aqçası bulmaw säbäple, tramvaydan quyıp çığara başladılar. Üzem tülädem anıñ öçen. Äğär oyıştıruçısı bulsa, Qazandağı pensionerlar da uramğa çığar ide.»Bu qazandağı pensioner xanım Saniä Säläxova fikerläre ide. Qazandağı ölkännär arasında taşlamalarr urınına açqa ala başlaw belän qänäğät bulğannar da bar. Şundıy keşelärne räsmi mäğlümat çaraları kürsätä. Sotsial tä`eminat bülekçälärendä qaynar telefon liniäse eşli. Anda şaltıratıp belgeçlärgä soraw birep bula. Aqça birü tärtibe turında mäğlümat haman da citmi, beleşmälär birüçe cawaplı keşelärgä könenä 100 keşe şaltırata ikän. Xökümät birgän mäğlümatlarğa qarağanda, elek transport oyışmalarına däwlät 450 million sum küçergän bulsa, xäzer şul uq transport xaqların pensionerlarğa 750 meñ itep öläşkän. Tağın nindi taşlamağa,küpme açqa tieş, pensiä çınlıqta küpmegä arta? Bu xaqtağı söyläşüne «Azatlıq»nıñ aldağı tapşırularında da äle däwam itärbez.
Bikä Timerova.


text:
Cäyge yallar çorında Waşingtonda däwlät sekretare Powellnıñ wazıyfasında ikençe möddätkä qalırğa telämäwe turında imeş-mimeşlärgä iğtibar arta
Avgust ayında Waşingtondağı säyäsi tormışta çağıştırmaça tınlıq xökem sörgändä, Prezident George Bush Teksastağı utarında yal itep yatqanda, jurnalistlar üzlärenä azıqnı başqa tirädän ezlärgä mäcbür. Däwlät sekretare Colin Powellnıñ, Bush ikençe möddätkä saylanğan oçraqta da, üz wazıyfasında qalırğa telämäwe tiräsendäge spekulyatsiälärneñ iğtibar üzägenä elägüe bälki şul mäğlümät qıtlığı belän bäyleder.
Aq Yort, Däwlät Departamentı häm Powell üze bu xäbärne şunda uq kire qaqtı. Däwlät Departamentı wäkile Phillip Reeker bolay dip östäde:
AUDİO: Äytkänemçä, bu xäbärneñ bez nigeze dä yuq. Däwlät sekretare Powell üzeneñ häm däwlät sekretare urınbasarınıñ prezidentnı qänäğätländerü öçen eşläwen häm eşliäçägen härwaqıt äytep kilä.
Reeker Washington Post xäbären cäyge tınlıq çorında yuq-bar xäbärlärneñ sensatsiä bularaq berençe bitlärdä basılıp çığuı bularaq añlattı.
Qayber küzätüçelär älege xäbärne tışqı säyäsättä kügärçennär belän laçınnar arasındağı köräşneñ çağılışı dip qarıy. Powell kügärçen bularaq sürätlänsä, Saqlanu ministrı Donald Rumsfeld belän vitse prezident Dick Cheney qatı säyäsätne yaqlawçı laçınnar törkemen citäkli.
Soñğı aylarda laçınnar Powellğa qarşı qatı höcüm alıp bara. Foreign Policy jurnalında Wäkillär Palatasınıñ elekke respublikan räise, Newt Gingrich Powellnı Ğiraqqa, Tönyaq Koreağa, İranğa häm Yaqın Könçığışqa qarata alıp barılğan qatı säyäsätne yomşartuda ğäyepläde. Gingrich Däwlät Departamentın töp iğtibarnı faktlarğa, qimmätlärgä häm näticälärgä birmiçä eş protsesı häm kompromis belän artıq mawığuda ğäyepläp departamentnı tulısınça üzgärtergä kiräk di.
İke törkem arasında köräşneñ qıza baruı turında Miçigan Universitetı professorı Raymond Tenter da äytä. Elekke prezident Ronald Reagannıñ Däwlät İminlege Şurası äğzası bulğan Tanter Bush administratsiäsendäge ike taraf belän dä tığız elemtädä tora. Anıñ äytüençä, xäzer Waşington häm prezidentıñ iğtibarı öçen suğış bara. Bu köräştä kemneñ çiñep çığaçağı başqalarnıñ ğämällärenä, ğömümi wäzğiätkä bäyle, säyäsi wäzğiät ni qädär naçaraysa, prezidentnıñ qıyınlıqları ni qädär artsa anıñ Powellğa iğtibarı da şul qädär nığraq artaçaq di Tenter.
Qayber kiñküläm mäğlümät çaraları Washington Post xäbäre artında Powellnıñ anı izolyatsiädä qaldırırğa teläwçe doşmannarı torırğa mömkin digän fiker belderde. Ämma, Tenter fikerençä, bu xäbär, kiresençä, Powellnıñ positsiäsen köçäytä genä.
Cato İnstitutı analitigı Ted Galen Carpenter fikerençä, bu xäbärne Powell tarafdarı oyıştırğan bulırğa mömkin. Anıñ äytüençä, mäqäläneñ maqsatı Bushnıñ şunda uq Powellnı yaqlap çığış yasawına häm şunıñ belän Däwlät Sekretarenıñ pozitsiäsen köçäytüenä ireşu bulğan.
Çınnan da, sişämbe könne ük Powell xatını belän bergä Teksastağı Bush utarına kilde. Aq Yort wäkilläre alarnıñ utarğa kiçke aşqa cıyıluı ällä qayçan uq planlaştırılğan ide dip äytsä dä, mäğlümät çaralarında bu prezidentnıñ Washington Post mäqäläsenä reaksiäse bularaq kürsätelde.
Şulay da, Carpenter Powell üz wazıyfasınnan kitäçäk dip isäpli. Bu fikeren ul bolay dip nigezli. Powell Bush administratsiäsendä tışqı säyäsätne bilgeläwçe töp şäxes tügel. Bush yañadan 4 yılğa saylansa, Powell ul çornı barıber administratsiädäge başqa şäxeslär belän daimi köräştä ütkärärergä turı kiläçägen añlıy. Şuña kürä ul şäxsi tormışnı, tınıçlıqqa kitüne östenräk kürergä mömkin.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Yuçenko prezidentlıqqa ant kiterde
Audio
Borıñğı Täwrat kitabınıñ Ukrain telendäge berençe nösxäsenä uñ qulın quyıp Yuçenko ant kiterde:
Audio (Viktor Yuçenko)
"Min, Viktor Yuçenko, xalıq ixtiarı belän Ukraina prezidentı bulıp saylanğan, şuşı yuğarı wazifağa kereşkändä, Ukrainağa tuğrı bulırğa ant itäm. Bar köçem belän Ukrainanıñ möstäqillegen häm bäysezlegen saqlarğa, watanım häm Ukraina xalqınıñ xälen qayğırtırğa, watandaşlarnıñ xoquqların häm ireklegen yaqlarğa, Ukraina Konstitutsiäsen häm qanunnarın ütärgä, wazifalarımnı watandaşlar mänfäğätendä başqarırğa, Ukrainanıñ dönyadağı abruyın kütärergä wäğdä itäm."
Ant itkännän soñ Yuçenko Täwrat kitabın üpte, "Bezneñ Ukraina" fraksiäse deputatları anıñ isemen qıçqırıp sälämäläde:
Audio
Mönbärdän yasağan qısqa ğına bäxilläşü çığışında Yuçenko här deputatnı, kem yaqlı buluına qaramastan, xezmättäşlekkä çaqırdı:
Audio (Viktor Yuçenko)
"Bügen min här deputatnı, här fraksiäne, här fraksiä citäkçesen qul birep xezmättäşlekkä çaqıram. Bezneñ maqsatıbız urtaq – çäçäk atuçı demokratik Ukraina."
Rada deputatları häm yuğarı qunaqlar aldında yasağan çığışında Yuçenko bu tantananı Ukrainada demokratiäneñ zur ciñüe dip atadı:
Audio (Viktor Yuçenko)
"Bügenge tantana tağın ber tapqır Ukraina milläteneñ häm däwläteneñ barlığın raslıy. Ukraina wtandaşları ğädel saylawlarğa ireşte. Xakimiät qanuni räweştä tapşırıla. Bu zur ciñü."
Parlametta ütkän tantanadan soñ Yuşenko cäyäwläp Marianski prezident sarayına bardı häm anda ütkän qısqa ğına xärbi çarada ilneñ Yuğarı xärbi citäkçese itep raslandı.
Şunnan soñ Kiev üzägendäge Bäysezlek mäydanına barıp Yuçenko anda cıyılğan yözlägän meñ tarafdarın sälämläde, alar aldında prezidentlıq antın qabatladı. Näq şuşı mäydanda meñlägän keşeneñ atnalar buyı xärämläşü belän ütkän saylawlarğa protest belderüe näticäsendä Premier-ministr Viktor Yanukoviç ciñde digän saylawlar näticäse köçtän çığarıldı, qabat saylawlar bilgelände. Alarında Viktor Yuçenko ciñdep çıqtı.
-Ali Gilmi


text:
Yaña atom däwläte - Tönyaq Koreä üzendä atom bombası buluı xaqında belderä
Üz atom programması tiräsendä ike yıl elek zur ğawğa çıqqannan birle Tönyaq Koreä berençe märtäbä üzendä atom qoralı buluı xaqında belderde. Berük waqıtta ul 6 il qatnaşında Tönyaq Koreäne şul omtılışlarınnan waz kişterü maqsatında alıp barılğan söyläşülärdä dä qatnaşmayaçağım xäbär itte.
Tönyaq Koreä televideniäsendäge diktor pänceşämbedä üz ileneñ Atom qoralların cäyeldermäw kileşüennän çığuı häm tışqı höcümnän saqlanu maqsatında atom qoralın citeşterüe xaqındağı räsmi belderüne uqıy. Kommunistik Tönyaq Koreä monı, amerikan prezidentı Bush xakimiateneñ soñğı aralarda üzen dönyadan çitläşterep buarğa çıyınuı häm moña qarşı toru çaraların ezläwe belän añlata. Dönya cämäğätçelege älegä qädär töp iğtibarnı Ğiraqtağı xällärgä häm İrannıñ atom programması tiräsendäge kierenkelekkä yünältep kilde, Tönyaq Koreä şuña kürä könüzäk problemalar rätennän niçekter töşep qalğan ide. Pxenyandağı tışqı eşlär ministrlığınıñ atnakiç yañğırağan belderüe Tönyaq Koreä mäs''äläsen yänä üzäkkä quya - bu ilneñ räsmi töstä üzendä atom qoralı buluın tanuı, häm Yaponiä, Qıtay, Rusiä, Quşma Ştatlar häm Könyaq Koreä dä qatnaşqan altı-yaqlı söyläşülärdän çığuı asılda yaña krizis tuuın añlata. Pänceşämbegä qädär 2003-nçe yılda başlanğan şul söyläşülärdä bu illär Pxenyannı üzendäge şikle atom programmasınnan waz kiçterü tırışlıqların yasap kilde, älegä alarnıñ öç turı uzğan ide. Hamburgtağı Aziä eşläre İnstitutı xezmätkäre Patrick Koellner pänceşämbe kilep tuğan wäzğiatne häm ixtimal täräqqiatne bolay kürä:
Audio, Patrick Koellner
"Tönyaq Koreä üzeneñ söyläşülär östälenä qaytırğa cıyınmawın äytä. Ägär dä bu şulay ikän häm Tönyaq Koreä üzeneñ şul qaraşın ügärtmäsä, altı yaqlı söyläşülär tämam digän süz. Bu şunda uq, xäzer närsä bulaçaq soñ digän soraw uyata. Tönyaq Koreäneñ atom qoralı mäs''äläse Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurasına yullanaçaqmı? Biredä isä zur soraw bulıp Qıtaynıñ bu ğämälgä veto salu-salmawı tora. Ägär dä ul moña qarşı çıqmasa da, şunnan soñ kön tärtibenä menäçäk iqtisadi çikläwlärne dä yaqlayaçaqmı? Tönyaq Koreä belderüe Quşma Ştatlarnı ğına tügel, Qıtaynı da yañaqlaw bulıp tora, şuña kürä Qıtay monıñ belän xäzer ni eşlär, bu da zur soraw" di Aziä belgeçe Patrick Koellner. Kommunistik Pxenyan söyläşülärdän waz kiçep üzen atom qorallı däwlät dip nik menä xäzer iğlan itte, bu haman da anıq mäğlüm tügel. Monı añlata alğan ber ixtimal şul - Tönyaq Koreä üzendäge atom materialların çitkä satu eşendä totıla ala. Bıltır Liviä kötmägändä üzendä atom programması buluı häm añardan waz kiçüe xaqında belderep, Quşma Ştatlarğa üzendäge urannı tapşırğaç, Washington anıñ Pakstannan kilüe xaqında beldergän ide. Läkin bu atnada "New York Times" basması, Xalıqara atom energiäse idaräse ütkärgän tikşerülär bu urannıñ çınbarlıqta Tönyaq Koreädän kilüen kürsätä dip yazıp çıqtı. Älegä bar iğtibarın İrannıñ atom programmasın tuqtatuğa birgän Washington, däwlät sekretare Rice yözendä, üzendä atom qoralı buluın iğlan itep Tönyaq Koreä dönyadan çitläşüen tağın da tiränäytä genä dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, Quşma Ştatlar Pxenyannıñ berniçä atom bombası eşli alu mömkinlegenä iä buluın inde berniçä yıl elek belä ide.
Kärim Kamal


text:
Başqortstanda 16nçı apreldän başlap Tuqay könnäre başlandı. Ul 30ına qadär däwam itäçäk. 18 nçe aprel Başqort däwlät filarmoniäsendä Tuqay kiçäse ütte. Ul Tuqay kiçäse dip iğlan itelsä dä, Tuqay kiçäsennän yıraq buldı. Anı açqanda Tuqay häm xatın-qız temasına berniçä çığışnı häm bilgele cırçı İdris Ğäzievnıñ Tuqay süzlärenä yazılğan ike cırnı başqaruın iskä almağanda. Kiçäneñ berençe öleşendä Çaqmağış rayonında yäşäp icat itüçe kompozitor Fäwzä Ğasaqıyrowa, ikençe öleşendä Tuymazı şähärendä yäşäp icat itüçe kompozitor Älbina İmayıwalarnıñ icat kiçäse buldı. Tatar häm başqort cırların üzeşçän başqaruçılarnıñ Neftekama şähärendä ütkän “Duslıq moñı — 2004“ festivale tämamlandı. Gran-pri — 9nçı modelle “Jiğuli“ maşinasın Ufa sänğät uçileşçısı studentı Ruslan Şäyxetdinov cigep qaytıp kitte.
Mönir Wafin, Ufa


text: Qararnı iğlan itü bilgesez waqıtqa çigerelde. İrannıñ maxsus xezmäte wäkile üterüdä gäyeplänä, ämma ul üzen ğäyeple dip sanamí. Advokatlar jurnalistnı ütergänçe qínawçı ul tügel, ä törmä başlıqlarınıñ berse dip saní. Zöhrä Qäzemi Tähranda sürätkä töşergän waqıtta qulğa alındı. Anıñ ğailäsen yaqlawçı advokat Möxämmäd Säyefzadä bolay dip belderde: “Minem äytäse süzlärem barsı da qanunğa nigezlängän. Alarnıñ bu äşne yañadan başlanğıç xälättän qarawdan qala, bütän yulları yuq. Çönki bik küp äyberlär ixtibarğa alınmağan”, dip äytte advokat.


text:
Mäskäwdä "Yewropa-Rusiä-Möselman dönyası" digän tügäräk östäl ütte
Bügen Mäskäwdä, Mäskäw kremle qarşına urnaşqan Natsional'' qunaqxanäsendä, “Yevropa –Russiä- Möselman dönyası: üseş plannarı häm eşberlege modele” digän temağa tügäräk östäl ütte. Bu temağa söyläşü tügäräk östäl qunaqları belän 3 avgusta Rusiäneñ möftilär şurasında başlanğan ide. Häm 5 avgustta ul Qazanda da däwam itäçäk. Bu tügäräk östälne
Rusiäneñ möftilär şurası belän berlektä Rusiäneñ İslam mädäni märkäze Häm Yevropanıñ möselmannar berlege oyıştırğan. Çaqırılğan qunaqlar häm çığış yasawçılar arasında dönya küläm bilgele şäxeslärneñ buluı bu oçraşunı bik märtäbäle häm citdi itep kürsätte. Tügäräk östäldä Yevropa möselmannarı berlege prezidentı Abu Baqr Rieger, Rusiäneñ prezident kiñäşçese Aslanbek Aslaxanov, Böyekbritaniäneñ lordlar palatası äğzäse Axmät Roterxemski, , Xalıqara İslam fikere institutı direktorı Mözämmät Mestiri, tanılğan balalar xirurgı Leonid Roşal'', Tatarstannan tarix institutı direktorı Rafayıl Xakimov, Rusiäneñ baş xoquq yaqlawçısı Vladimir Lukin , Törkiädän Nevzet Yalçıntaş häm başqalar çığış yasadı.
Çığış yasawçılar Rusiä belän Könbatış arasındağı mädäniät häm dini bağlanışlar turında da, bügenge köndä islam isemennän dönyaküläm terror alıp baruçılar xaqında da, İslamda üzgäreşlär , Yevropa islamı, cäditçelek turında da fiker alıştılar. Çığış yasawçılar şulay uq, Rusiädä islam çittän kiterelgän tügel, ğasırlarça tarixi bulğan din dip äytälär. Ägägr uylap qarasañ Yevropa islamı da bügen genä barlıqqa kilmägän, Yevropa islamınıñ da küp ğasırlarğa suzılğan tarixı bar. Bügenge köndä Yevropada här bişençe keşe möselman didelär. Häm menä şuşı vazgiättä niçek yäşärgä, nindi metodlar qulayraq, xökümät säyäsäteme ällä başqa yul tabırğa bulamı digän sorawlar da kütärelgän ide tügäräk östäl konsepsiäsendä. İslam isemennänn terror yasawçılarğa qarşı din ähelläre kütärelergä tieş, islam dine tınıçlıq dine dip kenä äytü az. İslam turında tulıraq añlatmalar birergä kiräk dip, Aslanbek Aslaxanov bu cähättän Amerikada Texas ştatında maxsus televidenie kanalları da buldırılğan häm Söged ğäräbstanında islamnıñ asılın añlatu eşläre internetta cäyelderelgän dide. Äytep kitkänemçä bu oçraşuda Tatarstannıñ tarix institutı citäkçese, cäditçelek ideyälären alğa sörzçe ğalim Rafail Xäkimov ta bar ide. Min annan mondıy oçraşular kiräkme, sezneñ öçen bu çığışlarda närsä qızıqlı buldı dip soradım. Ul bik kiräk, qızıqlı ğına çığış yasawçılar buldı. Cäditçelek ul Yevropa belän Tatarstannı totaştıru ber fiker bulıp tora. Tatar xalqı Soğed ğäräbstanındağı kebek neft'' belän tügel, belem belän yäşi dide. Ul şulay uq bügenge köndä küpçelek Şihabetdin märcäni, Musa Bigiev kebek ğalimnärneñ eşlären belmi. Anı barı tik belgeçlär genä belä. Bezgä alarnı öyränergä kiräk dide. Rafayıl äfände iskä alıp ütkän çığış yasawçı Möxämmät Mestiri, min Yevropa möselmanı, minem öçen tolerantnost qına az, mine möselman itep tanu kiräk dide.Häm mäçetlär genä salu tügel, islam üzäkläre buldıru kiräk dip belderde.
Sez Mäskäwdä ütkän Yevropa Rusiä Möselman dönyası digän tügäräk östäl xaqında mägülümät işettegez Yazmanı “Azatlıq” radiosı öçen Näzifä Kärimova äzerläde. .


text:
Pravoslaw mädäniäteme, Dinnär tarixımı?
Rusiä belän İslam dönyası arasında mönäsäbätlärne kileşterü törkemeneñ 2Hчe utırışınnan soñ uzğan matbuğat oçraşuında Rusiä Prezidentınıñ İdel buyı federal' okrugıyndagı wäkile Aleksandr Konovalov, akademik Yevgeniy Primakov häm başqa şäxeslär qatnaşsa da, “İnterfax” xäbärçeseneñ 1 sentäberdän Rusiä töbäkläreneñ qayberlärendä pravoslaw mädäniäte uqıtıla başlawğa mönäsäbät buyınça cawapnı Mintimer Şäymiev
Rossiädä beryaqlı ğına Pravoslawiene öyrätü fänen kertü, minemçä, bik zur yalğışlıq. Min elek tä äytkän idem: Tatarstanda bu bulmayaçaq dip. Uquçılar dinnärneñ nigezen belsennär öçen dönyawi fänne äzerlärgä mömkin. Mondıy däreslek äle yuq. Ul Rossiä mäğärif häm fän ministrlığı tarafınnan täqdim itelä ala. Ägär ber genä dinne öyrätü turında süz bara ikän, anıñ öçen yäkşämbe mäktäpläre bar. Xäzer barlıq mömkinleklär qaralğan. Başqa yunäleş älegä yuq. Min inde üz süzemne äyttem. Uylıym, mondıy yalğışlıqnı eşlämäslär dip.
Mintimer Şäymiev däreslek kiräk disä, avgustta Täteştä uzğan respublika uqıtuçılarınıñ yıllıq kiñäşmäsendä TR mäğärif häm fän ministrlığınıñ milli mäğärifne üsterü bülege belgeçe Alsu Yusipova respublikanıñ ministrlığı häm Mäskäw näşriyatları zaman taläplärenä turı kilerlek “Dinnär tarixı" digän yaña däresleklär äzerläw östendä eşli dip beldergän ide. Şulay uq ul uqıtuçılar öçen maxsus yärdämlek tä äzerlänüen äytte respublikanıñ Mäğärifne üsterü institutı tarafınnan. Älege eşneñ barışı belän qızıqsınğaç, respublikanıñ Mäğärif häm fän ministrlıysınnan Alsu Yusipova bu xaqta “Azatlıq” radiosına añlatma birüdän baş tarttı. Citäkçelek röxsätennän başqa, mäğlümat birü toyıla dip cawapladı.
Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı da Rusiä töbäklärennän borçılıp şaltıratuçılar barlığın äytä. Kongress räiseneñ berençe urınbasarı Renat Wäliullin “Azatlıq” radiosına bolay dide
Kongress fikerlären tatar tele uqıtuçılarnıñ Qorıltayında kütärep çıqtıq. Bik az tatarlar ğına Tatarstanda yäşi. Qalğannarı Tatarstannan çittä yäşi. Rusiädä mondıy eşne başlap cibärü tatarlarnıñ häm möselmannarnıñ xoquqların bozu dip äytep bula. Bez monı RF mäğärif häm fän ministrlığına cibärgän rezolyutsiädä dä bilgeläp uzdıq häm maxsus xat cibärdek. Şulay uq respublikanıñ İctimaği palatasında da üzebezneñ komissiä utırışında kütärep çıqtı. Ul yaqlaw tabırmın äle bilgesez.
İslam. ru saytı bu könnärdä, Rusiäneñ möftilär Şurası mäktäplärdä “İslam mädäniäte nigezlären” kertüne dä taläp itäçäk dip yazıp çıqtı.
Landış Xarrasova


text:
Saylawlarğa qädär kötelmägän xäl kilep çıqmasa, farazlar isbatlanırğa tieş
Ğädättägeçä, Tatarstandağı sannar ğomum Rusiäneke belän çağıştırğanda, ez genä bulsa da ayırılıp tora. Cämğiät fikeren böten Rusiä tikşerenülär üzäge iğlan itkän mäğlümatlarğa qarağanda «Berdäm Rusiä» firqäse alda bara. Anıñ öçen keşelärneñ - 20 % tawış birer ide, annan soñ 10% yaqın saylawçı kommunistlarnı yaqlar ide, annan soñ «LDPR», häm « Uñ köçlär» belän «alma»çılar bara. Tatarstanda da şul uq tärtip saqlansa da, sannar beraz ğına ayırılıp tora. Bu xaqta bezgä analitik ezlänülär häm eşlär üzäge citäkçese Salagayev Aleksandr Leonid ulı söyläde. Anıñ äytüenä qarağanda, törle säyäsi firqälär, Mäskäwdäge berniçä ere tikşerenülär üzäkläre quşuı belän, Qazandağı şuşı oyışma ber niçä kön elek saylawçılar fikeren soraşıp çıqqan. Soraştıru näticälärenä qarap, tübändäge faraz qorıp bula.:.Berdäm Rusiä – 30%
Kommunistlar firqäse – 20-25%LDPR – 6%
Aleksandr Salagayev fikerençä, tawışnı kemgä birergä äle xäl itelmägän 14% saylawçı bar. Alarnıñ tawışları töp isemlektäge tärtiptä bülenep betärgä mömkin. Aleksandr Salağayev citäkçelegendäge analitik tikşerenülär üzäge xäbärençä, tağın 4 % saylawçı bötenesenä dä qarşı tawış birergä isäpläp tora. Ğomum sannar yuğarı bulğanda, Tatarstanda 5%lıq kirtäne 3 firqä genä tügel, tağın berniçä säyäsi oyışma da ütä ala dip farazlana.Tikşerüçelär fikerençä, ägär saylawlarğa qalğan 12 kön eçendä berär ğauğalı, kötelmägän xäl kilep çıqmasa, farazlar isbatlanırğa tieş.
Aleksandr Salagayev bilgeläp ütkänçä, küpçelek saylawçılar, tege yäki bu firqäneñ säyäsi programmasın da, eşlägän eşlären dä tögäl genä belmi. Küpçelek xalıq, nindi säyäsätçelär barlığın televidenie kürsätkän räsemnärdän genä çamalıy.Duma saylawlarınnan ayırmalı bularaq, Tatarstandağı Däwlät Şurası saylawlarında, töp rol`ne firqä häm programmalar tügel, ä nämzätlär üzläre, alarnıñ ni däräcädä xalıq arassında tanılğan häm xörmätkä layıq buluı uyınıyaçaq.
Bikä Timerova.


text:
Mäsetle rayonında qumıźsılar häm özläüselärźeñ respublika bäygehe ütte
Sänğät äheldäre unı ,,Tarixi waqiğa,, tip atanı. Qumıź boron–borondan qatın–qıźźar häm balalar ösön täğäyenlängän uyın qoralı tip hanalğan. Sixri moñ, ğäźättä, aulaq öyźärźä yañğırağan. Sönki qumıź tauışı halmaq qına ağıla, yıraqqa işetelmäy. Xäźer ihä bıl uyın qoralı üśeşä bara, ti ośtalar. Mäsetlelä qumıźsılar häm özläüselär berense tapqır ayırım bäygegä yıyıldı. Bıl saranıñ töp ähämiäte şunda, tip bildäläy oyoştorousılar. Olo yıyında respubliqanıñ 30–ğa yaqın töbägenän, şulay uq kürşe Siläbe häm Hamar ölkälärenän dä bik küp ośtalar qatnaştı. Bäygeneñ Mäsetle erendä ütkäreleüe lä osraqlı tügel. Töbäktä borondan qumıź sänğäte üśeşkän. Virtuoz qumıźsılar Robert Zahretdinov, Miñleğäfür Zäynetdinovtarźıñ tap oşo rayonda tıuıp üśep, xäźer inde bötä donyağa dan qaźanıuı la şuğa dälil. Abruylı qunaqtar bıl yulı bahalausılar rätendä ine.
Miñleğäfür Zäynetdinov äyteüensä, qumıź donyanıñ etmeştän aşıu ilenä taralğan. Sığışı menän bıl uyın qoralı Hindostandan. Yaquttarźa ul töp muzıqa qoraldarınıñ berehe hanala häm ,,xomus,, tip atala. Başqortostan erlegendä tabılğan iñ boroñğo qumıź 8-se bıuatqa qaray, ul Salauat rayonı bilämähendä tabıla. Donyala äle bötähe 5 qumıź muzeyı bar, şularźıñ berehe Mäsetle rayonınıñ Äjekäy auılında. Töbäk tağı la ber tarixi üźensälekkä eyä. Tik bında ğına ağas qumıźźa uynağandar. Özläü źä başqort xalqı ösön traditsion sänğät hanala. Bıl turalağı täüge tarixi mäğlümättärźe 19-sı bıuatta Sergey Rıbaqov qağıźğa terkäy. Bäygeneñ töp büläge – gran–pri Mäsetle rayonınan oźaq yıldar mäźäniät ölkähendä eşläüse säñğät ośtahı Engels Ğäliäkbarovqa tapşırıldı. Qumıźsılar häm özläüselär bäygehe respubliqa kimälendä ütkärelgän berense bäyge. Kiläsäktä unı ike yılğa ber şulay uq Mäsetle erendä ütkäreü küźallana. Qumıź sänğäten artaban da üśteräm tihäñ, täü siratta muzıqa qoralı käräk, ti ośtalar. Bäyge siktärendä oşo mäsälä lä qaraldı. Fedorovqanan Ural Mullabaew qumıźźı zawodtarźa eteştereü buyınsa yañı texnoloğiya täqdim itte. Bıl täqdim bahalama ağzalarında la, bäygene oyoştorousılarźa la xuplau taptı. Kiläsäktä milli muzıqa qoralın Beloret metallurgiya zawodında eteştereü küźallana.
Kilähe miźgelde Salauat Yulaew xoqkey qomandahınıñ yañı binala qarşılarğa äźerlänä. Öfölä Boź Arenahın töźöü tulı qeüätkä bara. Yañıraq hıuıtqıs qorolmalar qaytarıla başlanı. Mayğa inde xoqkey arenahınıñ boźo äźer bulır tip kötölä. Başqortostan häm Räsäy berźämlegeneñ 450 yıllığı ayqanlı töźölgän Öfö Boź harayı yartılaş äźer, tip äytergä mömkin. Obekttı qorouğa bäyle eştär tamamlanğan. Finaslau häm töźölöş materialdarı menän totqarlıqtar yuq, ti bında eşläüselär.
Rämzit Äbüläev Öfö


text:
Gongadze mäs''äläsendä töp tanıq üz-üzen ütergän buluğa oxşıy
Ukrainanıñ elekke Eçke eşlär ministere Yuri Kravçenko, jurnalist Gongadzeneñ üterelüe turında tanıqlıq itüenä berniçä säğät vaqıt qalğanda ğına öyındä ülü köyençä tabılğan. Eçke eşlär ministerlegeneñ süzçese İnna Kisel ul üz-üzen ütergän bulırğa tieş dip beldersä dä, tikşerü eşe quzğatılğan.
Audio
"ärkemneñ saylau mömkinlege bar. Ul yä mäxkämä häm prokuratura belän xezmättäşlek itä, tanıqlıq birä, mäxkämä aldına basa, üzeneñ xoquqların häm şäräfen yaqlıy, yaki üz-üzen xökemgä tarta." Gongadzeneñ üterelüe oppozitsiäneñ aylarğa suzılğan protestlarına häm prezident Kuçmanı bu eştä barmağı buluda ğäyeplävlärenä kiterde. Soñğaraq Kuçmanıñ elekke tän saqçısı Mıkola Melnıçenkonıñ Kuçma offisında yäşeren räveştä yazdırğan dip däğvä itkän tasmalarnı faş itüe östämä azıq buldı. Tasmalarnıñ bersendä Kuçmanıñ Kravçenkoğa jurnalistqa qarşı çaralar kürergä quşuı işetelä. Kravçernko Kuçmanıñ telägen ütiäçägen äytä.
Audio
"Kuçma. Şul görçe Kravçenko Bu eş östendä eşlibez. Kuç. Annan qotılırğa kiräk, çığarıp taşlağız, anı çeçennärgä tapşırığız. Kravçenko. Bu turıda uylarbız. Şulay eşlerbez. Kuç. Alıp kitegez. çişenderegez. ştansız qaldırığız. Kravçenko. Şulay eşlerbez. Bügen miña haber ittelär. Bez anıñ qayda hem niçek baruın tikşeräbez. Bez az küzätkännän soñ, eşlärbez. Minem menä digän komandam bar . Sez telägän här näräsne eşliäçäklär."
Kuçma Gongadze mäsäläse belän bäyläneşeneñ buluın kire qağıp kilde häm älegä monıñ şulay bulmauın ispatlauçı dälil yuq. Şuşı tasmalarnıñ çın buluı da tulısınça ispatlanmağan. Döres AQŞtağı häm başqa illärdäge belgeçlär, alar çın dip belderälär. Ukrainanıñ baş prokurorı Piskun, tasmalarnıñ çınlığın yañadan tikşeräçägen belderde häm Melniçenkonı Ukrainağa qaytırğa çaqırdı. Kravçenknıñ ülüe tikerü eşlären qatmarlandırdı häm üstämä soraular tudırdı. Kıevtağı Solıx, Konversiä häm Tışqı säyäsät Üzäge direktorı Oleksander Suşkonıñ süzlärençä,
Audio
"Tikşerü eşlärenä kilgändä, yuğarı däräcädäge elekke räsmilärneñ rolen bilgeläv eşe xäzer tağı da küberäk qıyınlaştı. Kuçmanıñ rolen ispatlay yäisä anı aqlau Kravçenkodan tış qıyın bulaçaq."
Anıñ süzlärneçä, Kravçenkonıñ ülüe , baş prokuror Piskunnıñ sälätsezlegen dä kürsätä. Ul Gongadze mäsäläsendä töp tanıq bulğan Kravçenkonıñ iminlegen tämin itärgä tieş ide.
Färit İdelle. Praga.


text: Bügen İzrail premier-ministrı Ariel Şaron oppozitsiädäge Xezmät partiäse citäkçese Şimon Peresnıñ yaña koalitsion xökümättä premier-ministr urınbasarı bulaçağın äytte. Peres Şaronnan qala xökümättä ikençe keşe bulaçaq, dielä. Yaña xökümät kiläse atnada iğlan iteläçäk. Bu kolaitsion xökümät İzrailneñ kiläse yılda Gazadan kitü planı tiräsendäge qarşılıqlarnı xäl iter dip kötelä. Ul arada premier urınbasarı Ehud Olmert, İzrail, Gaza ğına tügel, İordannıñ Könbatış yarınıñ da zurraq öleşennän kitergä tieş dip belderde. Bügen Gazada İzaril xärbiläre 5 Fälästinlene ütergän.


text:
Qazanda tatar teatrınıñ 100 yıllığına bağışlanğan festival'' başlana
Tatar teatrınıñ 100 yıllığına bağışlanğan çaralar 16 martta ğına başlanmıy, möxtäräm tıñlawçılar. Qamal teatrınıñ Londonğa gastrol'läre, Almatıdağı çığışlar, yaña ğına Mäskäwdä Böten Rusiä teatrlar festivalendä qatnaşıp büläk alu da bu bäyräm- 100 yıllıqnıñ kürenekle waqiğaları bulıp tora. Tatarstan premyerı urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Wälieva matbuğat oçraşuı başında änä şular xaqında äytep uzdı. Tatar teatrı tarixına bağışlanğan ike tomlıq ta tabadan töşärgä tora. Bu zur waqiğa uñayınnan teatr sänğäteneñ kürenekle keşeläre turında basılğan häm basılaçaq kitaplar da xalıqqa milli säxnä belän yaqınnanraq tanışu mömkinlege tudıra.
Menä urıs festivalendä törle BDB illärennän törle törki teatrlarnıñ kilgänen kürgänebez bar. Ä menä ber yulı böten tatar teatrları Qazanğa kilep üzläreneñ spektakl'lären kürsätep, andıy zur çara bulğan yuq ide äle. Teatrnıñ 100 yıllığına äzerlägän bülägen kürsätü, ul üze minemçä, üzençälekle ber zur bäyräm. Här könne säxnädä yaña tatar teatrı. Minzälädänme ul, Ufadağı “Nur” teatrımı, Orenburgtan kilgän teatrmı, Qırım-tatar teatrımı. Tamaşaçı öçen dä zur waqiğa dip uylıym. Üzebez dä qızıqsınıp kötäbez bu çaranı. Teatrlar da äzerlänep bik teläp kilälär festival'gä.
di Zilä Wälieva. Barlığı bu festival'dä 11 teatr 12 äsärne säxnägä quyaçaq. Alarnıñ bötenese diärlek yubileyğa maxsus äzerlängän. Qamal teatrınıñ baş rejisserı Färit Bikçäntäev äytüenä qarağanda, spektakl'lärgä biletlar törlesenä törleçä satıla. 16 martta bulaçaq “Gölşayanğa” satılıp betep kilä inde, dide ul. Qamal teatrında şaw- gör kiläçäk bu teatr bäyrämen dönyadağı tatar xalqı kürä alırmı? Äsärlär, alarnıñ kübese premyera, dönyanıñ törle qitğalarında yäşäwçe tatar xalqına barıp ireşäçäkme, digän sorawğa Färit Bikçäntäev:“Anı yazdıraçaqlar. Älbättä kürsäteläçäk. Yaña ğasır televideniese festival' könnärendä bik aktiv eşläyäçäk”,- dip cawap birde.
Mätbuğat oçraşuı waqıtında jurnalistlar bu festival'neñ programmalarğa yazılmağan qayber syurprizları turında da belä aldı. Berençe tatar p'yessası monnan 120 yıl elek Gabdraxman İl'yasıy tarafınnan 1887 yılda yazıla. Bu 4 bitkä sıyğan, 15 minutlıq “Biçara qız” tragediäse 27Hчe martta, tatar teatr sänğäteneñ 100 yıllığına bağışlanğan tantanalı kiçä waqıtında kürsäteläçäk. “Biçara qız”da barlıq rol’lärne dä, şulay uq xatın-qızlarnı da Qamal teatrınıñ ir yegetläre başqaraçaq.
Berençe teatr xäzerge Gorki uramındağı travmatologiä binasında uzğan. Prikazçiklar klubı ide ul. 25-ndä bez memorial taqta açabız anda.
di Färit Bikçäntäev. Annan da qala teatrlar festivale qısalarında “20- nçe ğasırda tatar teatrı häm mädäniäte” digän temağa fänni ğämäli konferensiä dä uzaçaq. Anda 30 dan artıq xezmät uqılaçaq. Qazan, Ufa, Mäskäw, Aqmäçet, Taşkent, Finländiä, Almatı häm başqa cirdän kilgän teatr belgeçläre çığış yasayaçaq.
Matbuğat oçraşuı waqıtında berençe tatar teatrı uynalğanğa 100 yıl 2006-nıñ 22 dekaberendä tuldı bit, ä nigä bäyräm soñarıp ütkärelä digän soraw da quyıldı. Baqsañ, ul waqıtqa Qamal teatrın tözekländerü eşläre tögällänmägän bulğan. Cawap şulayraq yañğıradı. Qamal teatrınıñ baş rejisserı Färit Bikçäntäev, bu matbuğat oçraşuı tämamlanıp çığıp barğanda, bäyräm bulğaç törlese bula, festival'gä çaqıru almadıq dip üpkäläwçelär dä bar, bez alar belän urtaq tel tabarğa tırışabız, dide.
Mädäniät, teatr ähelläre süzlärenä qarağanda tatar teatrınıñ 100 yıllığına bağışlanğan çaralar yıl bu däwam itäçäk. Äle basılası kitaplar da bar ikän. Sabantuylar waqıtında bu bäyrämgä bağışlanğan maxsus programmalar da kürsäteläçäk. Qamal teatrı Qazaqstanğa bulğan säfäre waqıtında Qıtaydağı uyğurlar töbägenä- Sinzyan'ğa da kerep çığarğa cıyına.
Nail Alan


text:
Törkiädän atnalıq küzätü
Tөrkiädä isä bu referendum mesäläse Generalştab başlığı armiyä general Hilmi Özkökneñ ütkärgän mätbuğat konferensiyäse belän kөntärtibeneñ berençe noqtasına mende. Hilmi Özkök asılda bik kisken ber äytem qullanmadı. Añarğa kürä Annan planının qayber uñay yaqları bar. Bolar Kiprneñ kiläçäge mäsäläsendä Tөrkiäneñ garantiyäseneñ däwam itüwe; TKTC suverinetın yuğaltsa da utrawda ike ayrım xalıq buluwınıñ qabul itelep federatif sistema urnaştırıluwı; utrawdağı Tөrek ğäskäreneñ sanı kimesä dä ber Tөrek xärbi bülegeneñ qaluwı; häm tөnyaqqa küçäçäk Greklarnıñ prtotsentı Tөreklärneñ 33 %-ın aşmayaçağı turındağı prinsiplar. Annan planınıñ uñay bulmağan punktları isä Generalştab başlığı Özkökkä kürä bolar: Tөrek tөzüçe däwlätenä AB-neñ yuridik garantiyäse birelmegän; qayber taläplär telgä alınmağan; integratsiyä waqıtı bik tar totılğan; başta 57 meñ өç yıldan 82 meñgä kütäreläçäk Tөrek immigrantınıñ toraq häm eş mäsälese dä küz alda totılmağan. Inde Özkök şuşı plannğa ni äyyä ni dä yuq dip äytergä çaqırmıy.Läkin Tөrek Qorallı Kөçläreneñ qayber rizasızlıqları buluwına basım yasıyPänsihşämbe kөn TKTC Presidentı Rauf Denktaş Tөrek parlamentında ber säğatlek çığış yasadı. Şuşı çığışqa diqqät küp ide. Läkin Premier Erdoğan qatnaşmadı.
Bu atnada kiñ küläm mäğlümät äsbalarınıñ diqqäten zur industrialist Sakıp Sabancınıñ 71 yäşendä davalana almıyça wafat buluwı cälep itte. Bälki bөgengä xätle ber nindi dä baynıñ wafatı şul xätle mätbuğat belän xalıqnıñ diqqäten cälep itmägän ide. Sakıp Sabancınıñ jurnalistlar belän mөnäsäbäte bik yaxşı bulu belän ber rettän, Sabancı holding häm ğailäseneñ eşlägän xäyer eşläre, misalğa mektäp binaları saldıruları da cämağätçelekneñ diqqäten cälep itä ide. Şul säbäple dä anıñ cinaza yolasına Premier Erdoğannıñ Yaponiädä buluwı säbäple, Premierneñ urınbasarı tışqı eşlär ministere Gül, ber niçä tağı minister, 1-nçe armiyä generalı Yaşar Büyükanıt, industrialistlar, sänğatkärler häm baytaq 20-30 meñ keşe qatnaştı.
Neft eşkärtü şirkäte Tüpraşnıñ Taneftneñ filialı Efremov Kautchuk belän Zorlu Holdingtan torğan konsorsiumğa tapşıru mөddäte xosusilaştıru idaräse tarafınnan 40 kөngä ozaytıldı. Yägni Tatneft belän urtağı 28 Mayda 1 milliard ta 302 milion dollarnı tülärgä tieş. Yuq isä başqa kiçekterü bulmayaçaq.
Ähtäm İbrahim, İstanbul


text:
Törkiädä burıçqa batqan keşelär üzlärenä qul sala : kreditlar mäsäläse kön tärtibenä mende
Kön tärtibenä härdaim qızıqlı mäsälälär menmi şul. Tormış asılda törle qurqınıçlar, qıyınlıqlar belän tulğan. Bu qıyınlıqlarnı aşu öçen qayber oçraqlarda tırışıp eşläw dä citmi.
Töreklärneñ ğomumän satıp alu köçe az bulğanlıqtan, waqlap satuçı här törle kibet satıp aluçılarğa ber yılğa yäki ozağraq möddätkä kredit kartları belän tüläw mömkinlegen täqdim itälär. Alar äyberne bügen alığız kiläse ay başınnan tüli başlarsız dilär. Küpçelek, yarar, 10-12 ay ozaq möddät, min monı tülärmen dip uylıy. Döres ber genä tawar öçen şundıy kredit burıçına kersägez bälki bu ul xätle qurqınıç tügel. Ämma, keşeneñ ixtiacı betmi. Xäzer Törkiädä 12, 24 xätta 36 ay tüläw şartı belän aftomaşinalar alu öçen bankalar ayrım şäxeslärgä kreditlar birälär. Ä toraq satıp alu öçen 10, xätta 20 yıl möddät belän kreditlar birelä başlandı. Ber yaqtan qarağanda bu ekonomik üseş, produksiä öçen yaxşı. Tege ay tiz ütep kitä, ägärdä waqıtında tüli almasañ bankağa tüli torğan burıçıña qabat sinz östälä. Şulay babaylar äytmeşli “dönya ul küläsä, ber äylänä, ber basa”.
Ä menä soñgı atnada öç politsiä xezmätkäreneñ üz üzen üterüwe menä şul kredit burıçların tüli almawları arqasında bulğan. Millät Mäclese binasında iminlek wazıyfası başqarğan politsiä xezmätkäre Bayram Kafalınıñ 6 meñ lira, yäğni 4 meñ 600 dolar kredit burıçı bulğan. Bu asılda küp aqça da tügel, bälki anıñ 4 aylıq eş xaqıdır. İstanbulda isä 37 yäştäge Kemal Cengiz isemle politsiä xezmätkäre 36 ay kreditqa aftomşina satıp alğan bula. Şunıñ 454 liralıq aylıq burıçın tüli almağaç üz üzen üterä. Asılda, aylıq kredit miqdarı bik yuğarı kebek kürenmi, ämma keşeneñ berdän ber çığımı bu ğına tügel bit.
Soñğı waqiğä isä ber zur xäläkät tösen aldı. Adanada berençe däräcäle mödir 53 yäştäge Zülkifli Akbaba 53 yäşlek xatının, 28 belän 25 yäşlärendäge ike ulın häm üzen atıp üterde. 25 yäşlek ulınıñ ber möddät elek Tönyaq Kiperdän kire qaytqanı mäğlüm. Ul universitet aqçasın tüli almağan bulu säbäple kire qaytırğa mäcbur bulğan. Yäğni Akbaba ğailäseneñ maddi problemaları bulğan buluğa oxşıy.
Bu waqiğälärdän soñ kredit kartaları, bankalarnıñ bolarğa yuğarı sinz aluwı, xökümätneñ kredit burıçları bulğannarğa ber nindi dä maddi qulaylıqlar birergä cıyınmawı kebek mäsälälär kön tärtibenä mende. Oppozitsiädäge Cömhuriyät Xalıq Partiäse liderı Deniz Baykal, 200 meñ politsiä xezmätkäreneñ 50 meñeneñ burçların tüli almawı säbäple öy cihazları konfiskatsiälände dip belderde.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Amerika Quşma Ştatlarnıñ Yaqın Könçığıştağı ilçese William Burns häm yaña bilgelängän fälestin premyer-ministrı Mahmud Abbas bügen oçraşıp solıx planı turında fiker alıştı. Soñınnan jurnalistlar belän oçraşuda Burns, Amerikan prezidentı G.Bush-ike däwlät yaqlı, dip belderde. “Tınıçlıq yulı” dip isemlängän planda ike yaqnıñ da köç qullanunı tuqtatuı qaralğan, 2005nçe yılğa Fälestin däwläteneñ tözelüe farazlana. Mahmud Abbas jurnalistlar aldına çıqmadı. Fälestin aradaşçısı Saeb Erekat, premyer-ministr Amerikan ilçese Burns’qa-İsraeldän tınıçlıq planına qarata räsmi fikeren kötüen äytkän dip belderde.
İsrael premyer-ministrı Ariel Şaron bügen Yerusalimda, İsrael nindi dä bulsa mäs’älälärdä çigenä ala, läkin iminlek mäs’äläsendä tügel, dide. “İsrael tınıçlıq teli, häm tınıçlıq arqsında qayber mäs’älälärgä çigenergä äzer, ber genä mäs’älä bar-İsrael bu ölkädä ber qayçan da yul quymayaçaq-İsrael watandaşlarınıñ iminlege häm İsraelneñ iminlege turında süz barğanda-ber nindi taşlama bulmayaçaq", dide Şaron.
srael tınıçlıq planında riza bulmağan qayber sorawların bilgeläde. Başta Abbas fälestin suğışçıların kontrolgä alırğa tieş, digän täqdim bar. Şaron belän Amerikan wäkile Burns kiçä oçraştı.


text:
Duayt Devis
Duayt Filli Devis (Dwight Filley Davis) - amerikalı tennisshi, siyasatshı, du'nya ju'zlik erler arasındag'ı ra'smiylestirilmegen komandalıq jarıstın' sho'lkemlestiriwshisi. Garvard universitetinin' talabası Devis laun tennis boyınsha dem alıs waqıtları Massachusetstegi lagerde qızıg'a basladı. 1898-jılı AQShtag'ı universitet chempionatında kurslası X.Uord penen birge chempion boldı. 1899-jılı Devis penen Uord AQSh chempionatında juplıq razryadta chempionlıqtı jen'ip aldı ha'm ol ataqtı u'sh jıl qatara uslap turdı. 1898-jılı Devis finalda M.Uitmen menen oynadı ha'm to'rt sette utıstı qoldan jiberdi. 1901 jılı X.Uord penen birge Uimbldonnın' Chellendjer raundında oynadı ha'm sol waqıtlardag'ı Angliyalı ag'alı-inili Doxertlarg'a utılıp qaldı.
En' u'lken tabıs o'zinin' du'zgen "Shaqırıw kuboginde" boldı, ol 1900-jılı birinshi ret oynadı. Ol Bostonda Amerikalılar menen Britaniya atawları arasında bolıp o'tti. Devis jekelik ha'm juplıq oyınlardı (X.Uord penen) utıp shıqtı. Biraq haqıyqatında Britaniyalılar ol jarısqa onsha ku'shli emes oyınshılar menen kelgen edi. Devis tennis karerasın qoyg'annan keyin siyasiy ha'm a'skeriy jumısların jaqsı alıp bardı.
General Devis AQShtın' qorg'anıw ministri (1925-1929 jj), keyin ala Fillipinde general-gubernator bolıp isledi. Devis shep qol menen oynap artqı sızıqta ha'm setkanın' qasında o'zine isenimli oyın alıp bardı. Onın' texnikasında en' ku'shlisi toptı shıyırıp uzatıp beriw edi. Urardın' aldında qoldın' barmaqları menen toptı shıyırıp jiberiwi bunday urıwlardan son' top qaptalg'a ushıp ketiwi mu'mkin edi, sonın' ushın bunday uzatıp beriw en' qıyın esaplanar edi.


text: Rusiä prezidentı Vladimir Putin, Rusiä xakimiätläre Yukos kompaniäsen bankrot itergä cıyınmıy dip belderde. Bügen Taşkentta ütkän matbuğat oçraşuında, Putin, Yukosnıñ burıçları - mäxkämä eşe, ämmä xökümät bu şirkätne cimermäskä tırışaçaq, dide. Yukosnıñ elekke citäkçese Mixail Xodorkovski häm töp aksionerlarnıñ berse Platon Lebedev salımnan qaçu, xärämäläşüdä ğäyeplänä. Alar östennän mäxkämä eşe bara. Xodorkovskinıñ tarafdarları bu eş artında säyäsät tora dip sanıy. Yukos başlığı opozitsiädäge partiälärgä yärdäm itkän ide. Yukosnıñ üzenä 3 milliard 400 million dollar külämendä däğwa belderelgän. Kompaniä citäkçeläre, bu anı bankrot itergä mömkin, dip beldergännän soñ Yukosnıñ aksiäläre töşä başlağan ide. Kilgän xäbärlärgä qarağanda, Putinıñ bügenge belderüennän soñ, aksiälär 20 protsentqa üskän.


text:
İran Xalıqara Atom Energiä İdaräse belän xezmättäşlegen tuqtatu belän yanıy
Bu ilneñ atom programması tiräsendäge wazğiät yänä kön tärtibenä mende. Şuşı atnada Xalıqara Atom Energiä İdaräse älege mäsälägä bağışlanğan utırış ütkärä. Quşma Ştatlar İrannıñ atom programmasın tänqitlägän qarar qabul itergä öndi. Räsmi Tähran, andıy qarar qabul itelsä, İdarä belän xemättäşlek itüen tuqtatu belän yanıy.
Şuşı atnada İdarä Venada barğan utırışında İran turında qarar qabul itergä cıyına. Çärşämbedä Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Colin Powell, bu qarar qırıs bulaçaq digän ışanıç belderde. Anıñ süzlärençä, qararnıñ ölgesendä, Tähran İdarägä birgän wäğdälären bozu çigendä tora, digän näticä yasalğan.
Washingon inde küptän İrannıñ atom programması mäsäläsen Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurası däräcäsendä tikşerergä çaqıra. Läkin Britaniä, Fransiä häm Germaniä bu adımğa qarşı çığa, anıñ urınına Tähran belän konstruktiv söyläşülär alıp barırğa öndi.
İrannıñ Atom İdaräsendäge wäkile Firuz Xösäyni, Yevropa illären Washington basımına bireşmäskä çaqırdı:
Audio (Firuz Xösäyni)
"Bu 3 Yevropa ile qulınnan kilgänen eşlärgä tırışa. Döres, bez alardan tağı da kübräkne kötäbez. Läkin, Amerika yağınnan kilgän köçle basım İdarä belän xezmättäşlek itüdä kierälär tudıra."
Uzğan yıl bu 3 Yevropa ile belän İran arasında ireşelgän kileşü näticäsendä Tähran uran bayıtuın tuqtatıp torırğa rizalaşqan ide. Monıñ xaqına Yevropa illäre İrannı tınıç atom texnologiäse belän tä''min itergä kileşte.
Çärşämbedä Kamal Xarazi, İran, İdarä belän mönäsäbätlären caylağaç, uran bayıtu eşen yañartıp cibäräçäk, digän belderü yasadı. İdarä başlığı Möxämmät Äl-Baradei, Tährannı bu adımğa barmasqa, elekke xezmättäşlegen däwam itergä çaqırdı:
Audio (Möxämmät Äl-Baradei)
"İran bolay da ozaq yıllar üz yöklämälären bozıp kilde. Xäzer bezgä ışanış buldırırğa kiräk. Bu älbättä waqıt taläp itä. Uran bayıtunı tuqtatıp toru ışanıç tudırunıñ möxim ber öleşe ide."
Räsmi Tähran üzeneñ atom programmasın fäqät tınıç maqsatlar öçen dip belderä. Quşma Ştatlar isä anı yäşeren räweştä atom qoralı östendä eşläwdä ğäyepli. Uzğan yıl İranda nıq-bayıtılğan uran ezläre taıblğan ide. Bu matdä atom qoralınıñ möxim ber öleşe bulıp tora. İran räsmiläre bu tabıldıqnı çit ildän materiallar satıp alğanda iärep kergän pıçraq dip añlattı. Atom İdaräse süzçese Melissa Fleming süzlärençä, bu mäsälä älegäçä çişelmägän:
Audio (Melissa Fleming)
"Nıq-bayıtılğan uran İranda qayan kilep çıqqan, bu äle dä iñ möxim häm aşığıç mäsälä bulıp qala. Ul älegäçä xäl itelmägän."
Şuşı atnada Tähran Atom İdaräsenä möräcägät itep İran mäsäläsen kön tärtibennän töşerergä çaqırdı. İdarä başlığı Äl-Baradei, bar citdi mäsälälär xäl itelep betmi torıp, mäsälä kön tärtibennän töşerelmiäçäk, dip belderde.
Ali Gilmi, Praga


text: Strassburg -- Üzbäkstan, uzğan ayda Ändicanda bulğan xällärgä bäysez, xalıqara tikşerü röxsät itmi torıp, Yevropa Parlamentı Yevropa Berlegen, bu ilgä turı yärdämne tuqtatırğa çaqırdı. Deputatlar yärdämne barı tik ğäyre-räsmi oyışmalarğa birergä, ä Üzbäk xökümätenä digän turı yärdämne tuqtatıp torırğa çaqırdı. Alar şulay uq Quşma Ştatlarnı, Üzbäkstanğa finans taşlamalar xaqına, anda xärbi baza açu turında söyläşülärne tuqtatıp torırğa çaqırdı. Üzbäk räsmiläre Maynıñ 13ndä Ändicanda bulğan çualışlar waqıtında 173 keşe ülde dip belderä häm bu xällärgä xalıqara tikşerü ütkärüne kire qağa. Keşe oquqların yaqlaw oyışmaları häm oppozitsiädäge partiälär fikerençä, ul könne qorban bulğannar sanı meñ çaması. Yevropa Berlege, Quşma Ştatlar häm NATO bu xällärgä bäysez tikşerü ütkärergä çaqıra.


text:
Omski tatarlarınıñ, ayırım alğanda Milli Mädäni Möxtariätneñ uzğan yıldağı uñışlarınıñ berse-uqu-uqıtu ölkäsendä bulğandır. Pedagogiä kölliätendä tatar sıynıfı açıldı. Ber-niçä yıldan ölkädäge tatar mäktäplärendä Omskida belem alğan tatar tele uqıtuçıları eşli başlayaçaq. Yıl buyına uñışlar ğına bulıp tormağan, bilgele. Omskidağı millättäşlärebezneñ xakimiät yardämennän bıyıl bötenläy mäxrüm qaluları şaqtıy qıyınlıqlar tudırğan. Alay da uzası çaralar barısı da ximayaçelär yardäme belän oyıştırılğan.
Sania Mirxaleeva, Omsk


text:
Qırım tarihı
Münderice
Qadimiy zaman[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Qırım dağlarınen yalı boyunıñ eñ qadimiy ealisi - tavrlar. 60-tan ziyade abide tapıldı. Tavrlar Avropa (tar yüzlü) ırqına mensüpler. Milâttan evel III asırda faal sürette skitlernen qarışmağa başladılar ve milâttan soñ I asırda tavroskitler olaraq belli oldılar.
M.E. (milâttan evel) XII – VIII asırlar. Qırımda kimmerler, köçebe-ayvanasravcılar yaşağan edi. Qırımda eki kimmer abidesi açıldı: Mambet Eli köyünde (Aqmescit ve Saq şeerleri arasında) ve Qırq İşün köyünde (Canköy şeerinden biraz şimalde).
M.E. VII asır. Skitlerniñ yaqın kelüvi neticesinde kimmerlerniñ büyük bir qısımı Anadoluğa çekileler.
M.E. VII – IV asırlar. Yarımada çöllerinde avropalaşqan skitlerniñ köçebe ömür keçirgen devri.
M.E. 480 senesi. Qadimiy yunanlar Anadoludaki Milet şeerinden Keriç ve Taman yarımadasına köçeler ve Bosporos Devletiniñ esasçısı olalar (paytahtı – Pantikapeyon şeeri).
M.E. 422 – 421 seneleri. Qara deñiz cenübiy yalısındaki Herakleya şeerinden kelgen yunanlar Qırımnıñ cenübiy qısımında Hersonesos şeerine esas qoydılar. Qırımnıñ ealisi – yunanlar, tavrlar, skitler – ziraatçılıq ve bereketlik ilahisi Artemiske sığınalar.
M.E. III—II asırlar — Skit memleketiniñ Özü özeni boylarından Qırımğa avuştı. Neapolis şeerinde skit devleti öz paytahtınen peyda ola.
M.E. II asır — Skilurnen onıñ oğlu Palak yolbaşçılığı altında skitler deñiz limanları oğrunda yunan şeerlerinen cenkleşip başlaylar. Yunanlarnıñ tarafdarı Pontos devletiniñ ükümdarı VI Mitridat Eupator Qırımğa Diofant yolbaşçılığı altında ordular yolladı. Diofant ordusı skit memleketini tar-mar etip yunan şeerlerini Pontos terkibine kirsetti.
M.E. II – I asırlar. Skitler qabilesine yaqın olğan sarmatlar Qırımğa kireler. Cismaniy ceetten avropalaşqan, tomalaqbaşlı. Qırımnıñ cenübiy-ğarbiy topraqlarına yerleşeler. Skitlernen assimilâtsiyağa oğraylar.
M.E. 63 senesi — Pontos Roma İmperiyası tarafından feth etildi, Qırım şeerleri romalılarnıñ nezareti altına keçeler. Romalılar Haraks (Ay Todor burnuda) ve Hersonesos şeerlerine yerleşeler.
M.S. (milâttan soñ) II asırnıñ ekinci yarımı — Bosporos devleti soñki qalğan Qırım skitlerinen küreşe. Skitler mağlübiyetke oğradılar ve yerleri Bosporos, Roma ve sarmatlar arasında bölündi.
M.S. III asırnıñ ortası — Gotlar istilâsı. Olar romalılarnen sarmatlarnıñ bütün müstemlekelerini (Hersonesostan başqa) basıp alıp Bosporos devletini öz nezareti altına qoyalar. Romalılar Haraks ve Hersonesosnı taşlaylar ve tamamıyle yarımadadan keteler.
Erte Orta asırlar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
IV asırnıñ soñu – V asırnıñ başı. Yarımadağa hunnular ve olarnen beraber alanlar kirip keleler. Olar got devletini ve Bosporos Devletini tamamıyle yoq ettiler. Soñ hunnular Qırımdan şimaliy yalıboyuna keteler.
527-533 seneleri Keriç yarımadasındaki hunnularnıñ bir qısımı hristian dinine döndiler.
IV—V asırlar — Roma (Bizans) İmperiyasınıñ Qırımnıñ dağlı rayonlarında iqtidarı yavaş-yavaş tiklenip başladı. Hunnular istilâsından soñ sağ qalğan gotlar Bizans iqtidarını qabul ettiler.
VI asırnıñ soñu - Türkiy Qağanatnıñ orduları şarqiy Qırımğa kirip vaqtınca Bosporosnı basıp aldılar.
VI asırnıñ soñu – VII asırnıñ birinci yarısı. Şarqiy Qırım bulğar qabileleriniñ birligine kire.
VII asırnıñ soñunda hazarlar deyerlik bütün Qırımnı zapt eteler, faqat Hersonesos Bizans iqtidarınıñ altında qaldı.
IX asırnıñ soñu. Peçenegler Hazar Qağanatını darma-dağın ettiler, Qırımğa kirdiler ve Hersonesosqa ketken kervan yolunı nezaretke aldılar.
XI asırnıñ birinci yarısı XII asırnıñ soñu. Qıpçaqlar çöl tarafnı, Qırımnıñ cenübiy yalı boyunı ve Rus Tmutarakan knâzlığınıñ meydanını elde ettiler.
XIII asır - Bizansnıñ iqtidarı zayıflaştı. Müstemlekeleriniñ bir qısmı cenevizlerge keçe, bir qısmı mustaqil Gotiya prinsligi (ya da Teodoro prinsligi) olıp ayrıldı.
1222 senesi Selcükler Sudaq şeerinde yerleşmege tırıştılar. Cenevizlerniñ qalesinde türkler qurğan cami qaldı.
1239 senesi Qırımnı Batu hannıñ moğol ordusı feth etti. Qırımnıñ çölü Altın Ordunıñ bir qısmı olıp qaldı.
1255-1260 seneleri Altın Ordunıñ hanı Berke Qırımnı Oreng Timurğa berdi.
XIII asırnıñ 60-ncı seneleri. Solhat şeerinde (şimdiki Eski Qırım) Buharadan çıqqanlar tarafından cami qurulğan.
1289 senesi Solhat şeerinde qıpçaqlardan çıqqan doğma qırımlı Mısır sultanı Malik Beybarsnıñ parasına cami quruldı.
1290 senesi Noğay Altın Ordunıñ tümen başı Qırımğa akim oldı.
1294-1295 seneleri Solhat şeerinde latin-fars-qıpçaq luğatı “Kodeks Kumanikus” tertip etildi.
1314 senesi Solhat şeerinde Özbek hannıñ camisi quruldı.
1357-1359 seneleri Qırım emir Mamayğa ait edi.
XIV - XV asırnıñ ortası - Cenevizler Teodoro prinsliginen Qırımnıñ yalı boyu oğrunda cenkleşeler.
1365 senesi Cenevizler Sudaq şeerini basıp aldılar ve Altın Ordunıñ hanı Canibekten oña ait 18 köyni - Qoz, Taraq Taş, Voron, Arpat, Üsküt, Beşevli, El Buzlu ve başqalarını satın aldı.
1395 senesi Altın Ordunıñ tümen başı Taş Timur (I Hacı Geraynıñ dedesi) asabalığı Yurt – Qırımnı qaytarıp aldı.
Qırım Hanlığı[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1428 senesi I Hacı Geray Litvaniya ulu prinsi Vitautasnıñ qol tutuvınen Qırımğa dava etti, lâkin mağlübiyetke oğrap, Litvaniyağa qayttı.
1433 senesi, iyün 22. Hacı Geray 5 biñ atlı askernen Solhat şeeriniñ civarında cenevizlerniñ 6 biñ askerini tar-mar etti.
1434 senesi Toqtamışnıñ torunı Seyid-Ahmed Hacı Geraynı Qırımdan quvdı.
1441 senesi Mustaqil Qırım Hanlığı meydanğa keldi.
1452 senesi Hacı Geray Altın Ordunıñ hanı Ulu Muhammedni yeñdi ve onı Qırımdan quvdı.
1466 senesi Hacı Geray vefat etti.
1467, 1469-1475, 1478-1514 seneleri Hacı Geraynıñ oğlu I Meñli Geray idare etken vaqıtları.
1485 senesi I Meñli Geray Qazan hanı Ibraimniñ tul qarısı Nur Sultanğa evlene. Onıñnen beraber Qırımğa Manğıt ve Secevüt qabileleri kirip keldiler ve şimdiki Canköyden biraz ğarb taraftaki topraqlarğa yerleştiler.
1491 senesi Meñli Geray Ulu Ordunı Özü ve Don özenleriniñ aşasından 60 biñ asker yardımınen sıqıp çıqardı ve Qara Kermen (şimdiki Oçakiv) qalesini qurdı. 1502 senesi, iyün 28. I Meñli Geray Ulu Ordunıñ hanı Şeyh Ahmedni tar-mar etti. Hanlıqqa Turla, Özü ve Don, em de Taman yarımadası ve Qabarda tamam ile qoşuldı. Qırım Hanlığınıñ meydanğa kelüvi yekünlene.
1515 senesi I Meñli Geray öldi.
1515-1523 seneleri I Mehmed Geraynıñ idare etüv devri. Han Moskva knâzlığı siyasetiniñ ücüm etici hususiyetini köz ögüne alıp, yañı siyasiy strategiyanı işlep çıqardı.
1521 senesi I Mehmed Geray Moskva qoyğan Qazan hanı Şeyh Alini tahttan tüşürdi ve onıñ yerine ağası Sahib Geraynı teklif etti. Mehmed Geray ve Sahib Geraynıñ ordusı Moskvanı yaqtı.
1523 senesi I Mehmed Geray vefat ete. Hacı Tarhan ordusı Qırımğa bastırıp kire ve o Doroşenko reberligindeki Zaporog qazaqları yardımında qırımlılar quvup çıqarıla.
1532-1551 seneleri I Sahib Geraynıñ idare etüv devri. Şimaliy yalıboyundaki köçebe qabilelerni Qırımda oturıq olıp yaşamağa mecbur etti.
Moskva knâzlığınıñ Qazan ve Hacı Tarhanğa yapqan ücüm etüv siyasetine qoltutaraq Moskvağa bir qaç kere arbiy yürüş etti.
1551-1577 seneleri I Devlet Geray idare etüv devri. O idare etken devirde bir çoq noğaylar Don ve Özü arasındaki onıñ topraqlarında köçebe ömür keçirdiler. Faal arbiy-siyasiy areketler etti, em de Osmanlı Devletinden mustaqil sürette siyaset yürsetti.
1571-1572 seneleri. Qırım-Rus cenki. I Devlet Geray tarafından Moskva alındı ve yaqıldı. Netice, Moskva çarı IV İvan Livoniyanı ve Qırımnı basıp aluv planı bozuldı.
1607 senesi Qırım Hanlığı Moskva çarlığına qarşı Lehistannen birlik tüzdiler. 1607-1617 seneleri Qırımlar noğaylarnen beraber Rusiyege arbiy yürüşler yaptılar ve bunıñnen Moskvanıñ Lehistanğa yapqan sıqıntısını bayağı boşattılar.
1648 senesi Zaporog qazaqlarınıñ ordusı Toğay beyniñ 4 biñ qırımtatar ile qoltutuvı neticesinde Sarı Suv (ЖoBTi Boди) özeninde lehlerniñ üstünden ğalebe qazandı. III İslâm Geray Bogdan Hmelnıtskiynen 6 yıl devam etken birlik tüzdiler.
1657-1667 seneleri Rus-Leh cenki. Bu cenkte qırımtatarlarnıñ ordusı lehlerniñ tarafından olıp iştirak ete.
1681 senesi Rusiye, Osmanlı Devleti, Lehistan ve Qırım Hanlığı 20 yılğa Bağçasarayda barışıq muqavelesini imzaladılar.
1687 senesi Rusiye ve Lehistan arasındaki “Ebediy sulh” (BeчHый Mиp) aqqında şartlarına (1686 senesi) köre knâz Vasiliy Golitsın komandanlığı altında yüzbiñli Rusiye ordusı Qırımğa arbiy yürüş yapa. Qırımlar Rusiye arbiy kampaniyasına dayanılmaycaq şarait yarataraq, çölni yaqtılar. Getman Samoylovıçnıñ qazaqları ruslar tarafından olıp yürüşte iştirak etmeknen baş tarttılar. Golitsın Orğace yetip barmadı ve artqa qayttı.
1689 senesi knâz Golitsın komandanlığı altında rus ordusınıñ Qırımğa yapqan ekinci yürüşi. I Selim Geray rus arbiy kampaniyasını muvafaqiyetli diplomatik subetlernen bozdı.
1710 senesi II Devlet Geray (1699-1703, 1708-1713 seneleri) Şimal cenkinden soñ Osmanlı topraqlarına köçip yerleşken Zaporog qazaqlarınıñ getmanı Pılıp Orlik arasında Bağçasarayda birlik muqavelesi imzalandı. Qırım olarnıñ Ukraina mustaqilligi içün alıp barğan küreşine qoltutmağa söz berdi.
1736 senesi feldmarşal Kristof Minihniñ yolbaşçılığında 50 biñli rus ordusınıñ Qırımğa kirip kelgen vaqtı. Rus ordusı Kezlevni aldı, Bağçasaraynı, Aqmescitni yaqtı, yuqunçlı hastalıqnıñ keniş darqaluvı neticesinde yarımadanı taşlap qayttılar. II Fetih Geray (1736-1737 seneleri) Qırım hanı oldı ve cevap olaraq Rusiye qalelerine ücüm etti.
1771 senesi Qırım-Rusiye yaqınlaşmasınıñ tarafdarı II Sahib Geray Qırımnıñ yañı hanı (1771-1775 seneleri) – qalğa ise ağası Şahin Geray oldı, lâkin Qırımda knâz Vasiliy Dolgorukov komandanlığındaki rus ordusı saiplik yapa edi.
1772 senesi, noyabr 1. Devamlı sürette alıp barılğan subetlerden soñ, Rusiye çarı II Sahib Geray ve Qırım asılzadelerini Qarasuvbazarda Qırımnı Osmanlı Devletinden mustaqilligini ilân etken birlik muqavelesine imza qoymağa mecbur etti.
1771-1783 seneleri. Rusiye Qırımnı almaq içün azırlıq köre. Bunıñ içün qırımlı asılzadeler arasındaki özara añlaşılmamazlıqlardan faydalana ve Şahin Geray etrafında Rusiye tarafını tutqan gruppanı teşkil ete.
1774 senesi, iyül 21. Qırım hanlığını Osmanlı Devleti ve Rusiyeden mustaqil dep tanılğan Rus-Osmanlı Küçük Kaynarca muqavelesi imzalandı. Hanlıqnıñ toprağına Qırım yarımadası Berdi, Konskiye Vodı, Özü özenleri arasındaki Qara deñiz boyu çölleri, Bug ve Turla arasındaki (Qara Kermenden ğayrı) çöl, em de Qubandaki topraqlar, Taman yarımadası kirdiler. Keriç, Yeñi Qale ve Kinburun Rusiyege keçti.
1774 senesi, küz. Osmanlı orduları Qırımdan çıqalar, lâkin Rusiye Küçük Kaynarca muqavelesindeki şartlarnı becermey ve rus ordusı Or, Aqyar körfezini (Aleksandr Suvorovnen teşebbüsinen) basıp alalar.
1777-1778 seneleri. Rus basqıncıları ve han Şahin Gerayğa qarşı Qırımda isyan köterildi. İsyan bastırılğan vaqıtta Qarasuvbazarda 12 biñ adam elâk oldı ve 5 biñ adam esirge alındı.
1783 senesi, yanvar-fevral. Rusiye Qara deñiz flotu Aqyar (Sevastopol) körfezine toplandı ordusı ise Tamannı, Quban topraqlarını aldı ve yarımadağa kirdi. II Yekaterina Qırımnı Rusiyege qoşmaq içün resmiy rica etmege qandırmaq maqsadında beylernen subetler başlandı.
Rusiye İmperiyasınıñ terkibinde[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1783 senesi, aprel 8-de II Yekaterina Qırım Hanlığınıñ mustaqilligini yoq etken ve qırımtatar halqını devletçiliginden marum etken “Qırım yarımadasını, Taman adasını ve bütün Quban taraflarnı Rusiye devletine almaq aqqında” manifest çıqardı.
1783 senesi, iyün. Knâz Potömkin qırımlı asılzadelerni Aqqaya dağına toplanmağa ve Rusiye İmperiyasına yemin etmege mecbur etti.
1784-1800 seneleri Rusiye asılzadelerni tamır halqnıñ büyük yerlerni basıp aldılar ve qırımtatarlarnı Qırımdan sıqıp çıqardılar, quvdılar. Arbiy areketler hastalıq ve topluqnen köçüvler neticesinde qırımtatarlarnıñ sayısı 150-170 biñ qaldı, 300 biñ adamğa eksildi.
1829-1836 seneleri Diniy ceetten sıquvlar: Mekkege acılıqqa baruvnı sıñırlamaq, aliy diniy vazifelerni tek Rusiye idaresiniñ razılığınen almaq mümkün edi. Müfti Seyit Celil efendiniñ, qadıasker Osman efendiniñ ve Tavriya gubernatorı em de içki işler veziriniñ emiri ile qırımlarnıñ elindeki olarnıñ aileviy (tarih) hronik yazıları ve eski kitaplar yaqıldı.
1783 senesi - XIX asırnıñ ortaları. Qırımğa müstemlekeciler alman, bulğar, ermeni, yunan ve başqa millet adamları teklif etildiler. Er bir qoranta 60 gektar topraq aldı ve 10-20 yılğa bergiden azat etildi. Qırımlarnıñ toplu sürette köçüvi devam ete.
1860-1900 seneleri. Qırımda hristianlarnıñ müstemlekesine çevirile: 247 724 rus, 31 590 alman, 8317 ermeni, 5840 bulğar yerleşti. 1897 senesi qırımlarnıñ sayısı 186 biñni teşkil etti. (bütün ealiniñ 36%), olardan 634000 desâtina eñ yahşı yer çekip alındı, neticede tamır halqnıñ 60% topraqsız qaldı.
1883-1918 seneleri. Bağçasarayda “Terciman” gazetası (temelcisi ve muarriri İsmail Gasprinskiy) neşir etildi. O Rusiye İmperiyasındaki türk-musulman halqlarınıñ yaşayışı ve vaziyeti aqqında müim haberler bergen menba oldı.
1905-1917 seneleri. Qarasuvbazarda “Vatan hadimi” gazetası neşir etile. Onıñ etrafında körümli cemaat erbapları Abdureşid Mediyev, Asan Sabri Ayvazov, Ali Bodaninskiy ve başqaları birleşeler.
İnqilâp ve Vatandaşlıq cenki[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1917 senesi, mart 25. Qırımda Umumqırım musulmanlar qurultayı oldı. O Noman Çelebicihan yolbaşçılığında Qırım Musulmanlarınıñ Muvaqqat İcra Komitetini (BpeMeHHый KpыMcko-MycyлbMaHckий ИcпoлHиTeлbHый KoMиTeT, MycиcпoлkoM) saylandı.
1917 senesi, aprel. QMMİK “Yujnıye vedomosti” gazetasında onıñ soñki maqsadı – “milliy federatsiya esasında demokratik cumhuriyet qurumını” qurmaq olğanını bildirdi.
1917 senesi, yaz. Öz programmasınen QMMİKnen bir olğan Milliy Fırqa teşkil oluna.
1917 senesi, sentâbr 8-15. Kiyevde Qırım territorial muvaqqat cumhuriyeti aqqında aytqan halqlar qurultayı oldı. Qurultay çalışqan vaqıtta Amet Özenbaşlı ve Cafer Seydamet Ukrain Merkeziy Radanıñ yolbaşçılarınen, reisi Mıhaylo Gruşevskiy ile körüştiler. Olar qırımtatar halqınıñ öz-özüni millet olaraq belgilevde er taraflama yardım bereceklerini bildirdiler.
1917 senesi, oktâbr 1-2. Musulman icra komiteti, Qurultay çağıruv aqqındaki qarar qabul etken, qırımtatar teşkilâtları vekilleriniñ qurultayını keçirdi.
1917 senesi, noyabr 26. Bağçasaraydaki Hansarayda qırımlarnıñ birinci Qurultayı açıldı ve Qırım Halq Cumhuriyetini ilân etti. Qurultay “Qırımtatar esas qanunları”nı halqqa bildirdi. Milliy bayraq tasdıqlandı ve Direktoriya – akimiyet tasdiqlandı, Noman Çelebicihan onıñ reisi oldı.
1918 senesi, yanvar. Aqyar arbiy-inqilâp komitetiniñ silâlanğan bolşevikler otrâdı halq vekilleri şurasınıñ birlikteki arbiy teşkilâtını ve Birinci qırım Qurultayını darma-dağın ettiler. Terror ve kütleviy qatilni keniş darqatar ekenler, Qırımda öz diktaturalarını tiklediler.
1918 senesi, fevral 23. Qattı cezalardan soñ bolşevikler Noman Çelebicihannı Aqyar apishanesine attılar.
1918 senesi, mart. Bolşevikler öz ükümetlerini şekillendirdiler – Merkeziy İcra Komiteti (ЦИK), mart 10-da Tavrida Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetini ilân ettiler.
1918 senesi, aprel. Qırımğa alman basqıncılırınıñ ordusı kirdi. Aprel 21-de Qırımda terror yapqanları içün, qırımlarınıñ partizan otrâdları Aluşta civarında bolşevikler ükümetiniñ azalarını attılar. Cevap olaraq, bolşevikler Qara deñiz flotınıñ gemileri artına saqlanıp, cenübiy yalıdaki qırım köylerini darma-dağın ettiler.
1919 senesi, fevral 23. Qırım ükümetiniñ emirinen Milliy Fırqanıñ faalleri apiske alındılar. “Millet” gazetasınıñ muarriyeti yoq etildi. “Milletçi” dep şübelenilgen qırımlarnı kütleviy sürette tintüv yaptılar, qapadılar, makemege çekmezden attılar.
1918-1920 seneleri. Biri digerini deñiştirip turğan qırım “ükümetleriniñ” zorbalığından qurtulmaq maqsadında qırımlar dağlarda “yeşiller” (partizanlar) otrâdlarını teşkil ettiler. Olarnıñ sayısı 10000 adamğa yaqın edi.
Qırım MŞSC[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1921 senesi, oktâbr 18. Umumrusiye Merkeziy İcra Komitetiniñ (BЦИK) ve Halq Komissarlar Şurasınıñ (CoBHapkoM) Dekretine Vladimir Lenin qoyğan imzasınen Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti (QMŞSC) meydanğa ketirildi.
1921-1923 seneleri. Qırımda 400 biñ adamnı öz içine alğan açlıq oldı. 1922 seneniñ avgust ayına qadar 100 biñ adam öldi, olardan 76 biñi qırımlar edi.
1924-1939 seneleri. Sovet ükümetiniñ emirine binaen Qırım Rusiyeden, Ukrainadan, Belarustan ketirilgen adamlarnen faal toldurıldı. Endi qırımlarnıñ sayısı Qırımdaki bütün ealiniñ 20 fayızı teşkil etti.
1928 senesi Qırım Merkeziy İcra Komitetniñ reisi Veli İbraimovnı, Deren-Ayırlını, Bekir Ümerovnı ve bir çoq diger cemaat erbaplarını, intelligentsiya vekillerini, Musulman İcra Komitetiniñ sabıq azalarını, Milliy Fırqa azalarını I Qurultaynıñ delegatlarını apiske aldılar. Olarnıñ bayağı qısımı (şu cümleden Veli İbraimov) atıldı, qalğan qısımını Şimaldeki ve Sibirdeki lagerlerge yolladılar.
1937-1938 seneleri. Qırım intelligentsiyanıñ közge körüngen vekilleri repressiyağa oğratıldı. Repressiyağa oğratılğan qırımlarnıñ umumiy sayısı Sovet akimiyeti devirinde 53 biñge yaqın oldı.
1941-1945 seneleri. Qırımtatarlar II Cian cenkinde iştirak ettiler. Qızıl Orduğa 40000 qırımtatar çağırıldı. 600-ge yaqın qırımtatar partizan otrâdlarında bulundılar. 1942 seneniñ dekabr ayında almanlar yerli halq partizanlarğa yardım etkeni içün 80-den dağdaki qırım köylerni yaqtılar. On biñlernen adamlarnı Almaniyağa aydap kettiler.
Sekiz qırımtatar Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanını aldı, olardan Amethan Sultan eki defa qaraman oldı.
Sürgünlik ve sürgünlikten soñ devri[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1944 senesi, mayıs 11. İosif Stalin Devlet Mudafaa Komiteti (ГKO) №5859 “Qırımtatarlar aqqında” gizli qararnı imzaladı. Qararda qırımlarnı Qırımdan Özbekistanğa köçürmek közde tutula edi. Qoşma olaraq 1944 senesi mayıs 21-de imzalanğan qararınen qırımlarnı Rusiyeniñ bir qaç vilâyetine sürgün etmek közde tutuldı.
1944 senesi, mayıs 18. Sürgünlik künü. Saba erte qırımlarnı mecburiy alda köçirüv mahsus operatsiyası başlandı ve mayıs 20-de saat 16-da yekünlendi. İçki İşler Halq Komissarlığınıñ malümatlarına köre 191 014 qırımlar sürgün etildi, kommunistik fırqa menbalarına köre – 194 111 adam sürgünlikke oğratıldı. Cenkten soñ sürgün olunğanlarğa cenkten qaytqanlar (10 biñge yaqın) ve diger cumhuriyetlerde yaşağan qırımlar yollanıldı. Qırımtatar milliy areketiniñ malümatına köre 238 500 adam sürgün etildi.
1944 senesi, dekabr 14. RŞFSC Yuqarı Şurası “Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki rayon ve rayon merkezleriniñ adlarını deñiştirüv” qararı qabul etildi. Bu ve başqa qararlar qırımlar medeniyetini ve tarihını yoq etmek içün çıqarılğan edi.
1946 senesi, iyün 26. ŞSCB Yuqarı Şurasınıñ “Çeçen-İnguş MŞSCni yoq etmek ve Qırım MŞSCni Qırım vilâyetine çevirmek” aqqında qanunı derc etildi.
1952 senesi, mayıs 25. Qırım tarihı meselesinden ŞSCB İlimler Akademiyası tarih ve felsefe bölüginiñ birleşken sessiyası olıp keçti. Onıñ qararları sovet istoriografiyasında qırım halqınıñ tarihını ve medeniyetini yañlış yazmağa yol berdi.
1954 senesi, fevral 19. “Qırım vilâyetini RŞFSC terkibinden alıp Ukrain ŞSCne bermek” aqqında ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ qararı qabul etildi.
1954-1956 seneleri. Qırımtatar miliy areketi meydanğa keldi. Maqsadı – qırımlarnı Vatanı Qırımğa qaytaruv ve Qırım Muhtar Cumhuriyetini ğayrıdan qurmaq, em de siyasiy ve milliy aq-uquqlarını tiklemek.
Avdetinden bugünge qadar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
1989-1992 seneleri. Qırımlarnıñ Qırımğa köçüvi kütleviy tüs ala. Yerli akimiyetniñ evlerni satmağa ruhset bermemek, alınğan evlerge yazmamaq, şahsiy ev qurmaq içün topraq bermemek kibi qarşılıqlarğa 1944 senesi qanunsız alda çekip alınğan topraqlarnı öz-özüne qaytaruv usulınen damartılar aldılar ve qısqa müddette 300 yañı qasaba qurdılar.
1990 senesi, sentâbr 23. Aqmescitte Qırımlarnıñ milliy qurultayı azırlanuv teşkiliy komitetiniñ tesis etici toplaşuvı oldı.
1990 senesi, oktâbr. Qırım vilâyet icra komiteti yanında repatriantlarnıñ içtimaiy-iqtisadiy, yerleşüv meselelerinen oğraşacaq sürgünge oğratılğan halqlarnıñ işleri komitet teşkil etildi.
1990 senesi, oktâbr – 1991 senesi, mayıs. Qırımlarnıñ yaşağan yerlerinde: Qırımda, Ukrainada, Özbekistanda, Orta Asiyanıñ diger cumhuriyetlerinde, Krasnodar ülkesinde ve Rusiyeniñ qalğan regionlarında teşkilâtlandırılğan Qurultayğa 255 delegatnıñ saylanuvı. Qırım akimiyeti Qurultayğa azırlıqnıñ birinci kününden muqaytlıqnen baqtı ve duşmanlarca munasebet bildirdi.
1991 senesi, iyün 26-30. Aqmescit şeerinde II Qırımtatar Milliy Qurultayı oldı. Qırımlarnıñ milliy suvereniteti qabul etilgen deklaratsiyada qabul etilgeni kibi “Dünya birleşmeleri qabul etken halqara aq-uquqlar aktında qayd etilgen kibi, Qırım qırımlarnıñ milliy toprağı şunıñ içün tek o öz taqdirini özü belgilemek uquqına saiptir”. Qurultay Meclisni – qırımlarnıñ aliy, muhtar uquqlı, vekâletli teşkilâtını şekillendirdi. Milliy gimni ve bayraqnı tasdıqladı, bir sıra müim vesiqalarnı qabul etti. Meclisniñ reisi olaraq Mustafa Cemilev saylandı.
1992 senesi, mart 16-29. ŞSCB yıqılğan soñ vatanına qaytmaqta olğan qırımlarnıñ problemalarına diqqat ayırtırmaq maqsadında Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı (OKHД) teşebbüsi ve Meclisniñ qoltutuvınen “Kiyev – 92” aktsiyası oldı. Ukraina Yuqarı Radası binasınıñ qarşısında qırımlar çadırlar şeerçigi qurdılar, piket yaptılar, ukrain cemaatçılığınen mitingler yapıldı. Şu künleri qırımtatarlarnıñ vaziyeti Ukraina Yuqarı Radasında baqıldı ve Ukraina Nazirler Kabineti qaytmaqta olğan qırımlarına maliyeviy yardım ayırmaq qararını qabul etti.
1992 senesi Qırımğa 160 biñge yaqın qırımlı qayttı.
1993 senesi, iyül 27-31. Aqmescitteki qırım halqınıñ II Qurultayınıñ nevbetteki sessiyası oldı. Qurultayda qırımlarnıñ avdeti ve yerleşüvi, Qırımdaki cemaat-siyasiy vaziyet muzakere olundı. Latin urufatı esasında yañı qırımtatar elifbesi qabul etildi, Meclisniñ esas yönelişleri belgilendi. Delegatlar Meclis azalarını deñiştirdiler, Qurultay Teftiş komissiyasınıñ erkânını ğayrıdan sayladılar, Mustafa Cemilevni Meclis reisi uquqında qaldırdılar.
1993 senesi, sentâbr 1. Büyük Onlar qasabasında birinci milliy mektep açıldı.
1993 senesi, sentâbr 28 – oktâbr 2. Qırımda qırımlarnıñ kütleviy aktsiyası keçirildi. Sebebi olacaq parlament saylavlarında olarnıñ menfaatına qarşı ketkenleri ve saylavlar aqqında qanunğa Meclis teklif etken ve Qırım Yuqarı Şurasına yollağan qırımları içün kvotalı yerler ayırmaq talaplarına qulaq asılmağanı mecbur etti.
1993 s., noyabr 27-29. Aqmescitte qırımlarnıñ II Qurultayınıñ (nevbetten tış) üçünci sessiyası oldı. 1994 senesi Yuqarı Şurağa ve Qırım Prezidentine ötkerilecek saylavlar muzakere etildi. Qurultay berilgen kvotalarnıñ sayısı az olğanını boynuna aldı ve bunıñnen beraber qırımlarnıñ parlament saylavlarında iştirakını maqsatqa uyğun dep tanıdı ve deputatlıqqa kandidatlarnıñ cedvelini tasdiqladı.
1994 s., 27-mart. Qırımlar çoqluqnı teşkil etken milliy okruglarda Qırım Yuqarı Şurasına saylavlar otkerildi. Saylavlarda 102379 qırımlı iştirak etti. Qurultay tizgen cedvel içün saylavda iştirak etken vatandaşlarımıznıñ 89,3% qoltuttı. Şu sebepten yañı parlamentte Qurultaynıñ 14 vekili deputatlıq yerlerni aldı. 1994 s., mayıs 18. Qırım halqı sürgünlikniñ 50-yıllığını qayd etti. Qırımnıñ bütün şeer ve köylerinde matem mitingler otkerildi. Aqmescit, Canköy, Bağçasaray, Süyren, Çoyunçı demiryol binalarında memorial tahtalar yerleştirildi. Aqmescit şeeriniñ merkeziy meydanında 25-biñlik miting oldı.
1994 s., dekabr. Qırımğa 200000-den ziyade qırımlı avdet oldı. 1995 s., noyabr 18. Aqmescitte Qırım musulmanlarınıñ I Qurultayı oldı. 1997 s., yanvar 1. Qırımğa 262000 qırımlı qayttı. Şeerlerge 58100 adam (22,7%) yerleşti, qalğanları köylerge yerleştiler. İşsizlerniñ sayısı 60%, şahsiy evleri olmağanlar 43% teşkil ettiler. 22 biñge yaqın qoranta qurıp bitirilmegen evlerde, şaraitleri: suv ağları, elektrik yarıqları, telefon, yolları olmağan, ya da tolusınen olmağan qasabalarda yaşadılar.
1997-1999 s.s. ŞSCBniñ çeşit regionlarından Qırımğa qaytqan qırımlar kütleviy sürette Ukraina vatandaşlığını qabul ettiler. Meclis tarafından başlanğan bu kampaniyağa Qaçaqlar işleri BMT Aliy komissiyasınıñ idaresi, Ukraina devleti qoltuttı. Bu kampaniyada 100000 qırımtatar Ukraina vatandaşlığını qabul etti. Olardan 9 biñi Özbekistanda yaşağan ve yaqın künlerde Vatanğa qaytmağa azırlanğanlar edi.
1998 s., mart. Ukrainanıñ Yuqarı Radasına ötkerilgen saylavlarğa ilk kere eki qırımlı: Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov deputat oldı. Diskriminatsiya şartı, kvotalar sistemini lâğu etüv ve bayağı qırımlarda Ukraina vatandaşlığınıñ olmağanı olarğa Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radasına öz vekillerini saylamağa imkân bermedi.
1999 s., mayıs 18. Tamır halqnıñ aq-uquqları olmağan vaziyetke qarşı Qırımnıñ çeşit regionlarından kelgen 8 kolonnanıñ eki aftalıq yürüşiniñ yeküni olaraq Aqmescitniñ merkeziy meydanında qırımlarnıñ 50-biñli matem mitingi otkerildi. Ukraina Prezidentiniñ qararına binaen Prezidentniñ yanında mesleatçı teşkilâtı statusına saip olğan, qırım halqınıñ vekaletli şurası teşkilâtlandırıldı. Şurağa meclisniñ terkibi tolusınen kirdi.
2001 s., noyabr 9-11. Aqmescit şeerinde qırım halqı IV Qurultayınıñ birinci sessiyası oldı. Sessiyada 250 vekil saylandı. Olardan 200 majoritar, 50 proportsional (saylav blokları ve cemaat teşkilâtları) printsipler esasında saylandı. Meclis reisi olaraq kene Mustafa Cemilev saylandı. Qurultay Meclisniñ 32 azasına, Teftiş komissiyasınıñ erkânını sayladı.
Menbalar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Refat Qurtiev, Elvedin Çubarov "Oчepkи иcTopии и kyлbTypы kpыMckиx TaTap" kitabından (Bizim Qırım teşkilâtınıñ saytında alınğan)


text: Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievneñ gäräp illärenä yasağan säfäre düşämbedä tämamlandı. Qazanğa qaytıp kitär aldınnan ul Quwäyt ämire Şäyex Sabax äl- Äxmät äl- Cabbar -äs-Sabax belän oçraştı. Soñğı berniçä kön eçendä prezident Şäymiev Süriä, Söğud Gäräbstanı häm Kuwäyttä bulıp, şul illärneñ biznes dairäsen Tatarstannıñ iqtisadi mömkinlekläre belän tanıştırdı. Dimäşektä ul Süriä prezidentı Başar äl-Asad belän oçraştı. Söğud Gäräbstanınıñ Ciddä şähärendä anıñ Íslam konferensiase oyışması general sekretare İkmaletdin İxsan oğlu belän söyläşüläre uzdı. Şuşı säfärendä Mintimer Şäymievnı Tatarstan möftie Ğosman İsxaqi da ozatıp yörde.


text: Izrail ğәskәrlәre fәlәstin cirlәrendә ütkәrә torğan xәrbi çaralarınıŋ külәmen kiŋәyterğә buldı. Bügen Izrail xәrbi karapları Gaza sızıgındağı dingez yarıda xәrәkәtne tuqtattı, hәm fәlәstinnәrneŋ balıq totuçı koymәlәrenә dingezçә çığarğa rөxsәt itmәde. Bu adım Tel-Avivta bulğan hәm 22 keşeneŋ gөmeren өzgәn terror ğәmәlenә cawap yozennәn yasaldı. Gaza sızığında Magazidağı kaçaqlar lagerında Izrail ğәskәlәre belәn bulğan bәreleştә 3 fәlәstin suğışçısı hәlak buldı. Iordannıŋ Konbatış yarındağı Nablus şәhәrendә soldatlar fәlәstin terrorçılarınıŋ yortların şartlattı. 35 yәştәn yәşrәk fәlәstinlelәrğә Izrailğә kerü tıeldı. Kiçә Premyer-Ministr Ariel Şaron, fәlәstinnәr belәn solıx sөylәşülәren ütkәrğәnçe, terrirçılıqnı beterğә kirәk, dip belderde.


text:
Başqortstan tatarları qorıltayınıñ köçle qaytawazı
Başqortstan Berläşkän oppozitsiäse citäkçese, Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtäriäte räise Ramil Bignov comğa könne dä qayber mäğlümat çaraları wäkilläre öçen matbuğat oçraşuı oyıştırıp, qorıltaynıñ yomğaqları xaqında mäğlümat birde häm Başqortstan tatarları problemnarı turında söyläde. Menä anıñ Başqortstanda tatar telenä däwlät statusı birügä bäyle sorawğa cawabınnan ber özekne tıñlıyq. (Bignov) Sez Başqortstan Berläşkän oppozitsiäse citäkçese, Başqortstan Tatar milli-mädäni moxtäriäte räise Ramil Bignovnı tıñladığız. Ramil äfände matbuğat oçraşuında Başqortstanda yäşäwçe tatarlarnıñ başqa küp kenä könüzäk mäsälälärenä dä qağıldı. Ämma tel statusı mäsäläsenä qabat-qabat qaytıp, monı älege köndä Başqortstan tatarları yazmışı öçen iñ berençel, iñ ütker problem dip assızıqladı. «Bu mäsäläne xäl itmi torıp, Başqortstanda millätara tatulıqqa ireşep bulamayaçaq, – di Ramil Bignov. – İrtäme-soñmı bu mäsäläne barıber xäl itärgä turı kiläçäk. Läkin küpme irtäräk bulsa, şulxätle yaxşıraq, älbättä». Başqortstan tatarlarınıñ şuşı yılnıñ oqtyäbr ayında tağın ber qorıltayı ütäçägen dä äytte Ramil äfände.
Äye, Başqortstan tatarlarınıñ çirattağı qorıltayı bu yulı da meñ bälalär aşa ütte. Häm ul ütü belän, respubliknıñ räsmi matbuğatında anı oyıştıruçılarğa, tatar milli xäräkäte liderlarına törleçä höcümnär yañarıp kitte. Qırmısqa oyasına tayaq tığıp butağannan soñ bula torğan tınğısızlıq quptı. Xäzer inde cäyge aylarğa respublik tatar milli xäräkäte eşçänlege dä beraz süreler, kebek, çönki küp keşe yalğa kitä. Şulay da tatar milli oyışmalarında Qazannıñ 1000 yıllıq yübileyenä äzerlek mäsälälären tikşerü buyınça oçraşular bulıp toraçağın äytälär.


text:
Açıq mikrofon: Aqçanı nindi valyutada saqlıysız?
Pänceşämbe könne Rusiä Prezidentı Putin üzeneñ yıllıq yullamasında iqtisatqa şaqtıy zur iğtibar birde. Uzğan yılda isä ul kübräk ildäge sotsial' problemalar, demografik wäzğıät turında süz alıp barğan ide. Ämma anda da prezident iqtisatqa qağılışlı möhim mäs'älälär kütärde. Mäsälän, ul rubl'ne nığıtırğa kiräklegen belderde. Rubl'neñ xäle niçek soñ, nığıdımı ul bügen? Şuşı xaqta bez xalıq fikeren beleştek:
-Rubl'dä saqlıym min. Rubl' bügenge köndä nığıy dip uylıym. Ä bolay YEVRoğa östenlek biräm. YEVRO yuğaltmıy üzen.
-Saqlarğa aqça yuq bit. Bik tä saqlar idem. Rubl' ğına qullanam. Rubl' nığıy dip uylamıym.
-Rusiädä torabız, üzebezneñ aqçanı qullanabız da. Rubl' nığıy dip äytä almıym.
-Aqçañ barmı dip sorağız başta? Minem saqlarğa aqça yuq bit. Başqa närsä turında söyläp toru kiräk tügel dip sanıym.
-Rubl' yaxşı valyuta. Miña oşıy ul. Rubl' nığıy bara. Amerika iqtisatı andıy uq şäp tügel, dollar belän böten dönyanı tutırdılar. Ämma dollar nıqlı tügel.
-Min pensiägä yäşim, äzräk eşläştermiçä dä bulmıy inde. Saqlarlıq aqçam yuq. Östenlekne dollarğa biräm. Ul aqçalar ışanıçlı dip äytälär. Rubl' nıqlı tügel bügen.
-Rubl' qullanabız. Minem, mäsälän, çit ilgä çıqqanım yuq. Dollarğa äyberlär alğanım yuq. Miña çit il aqçası närsägä? Rubl' nığıy dip äytä almıym.
Al'bina Zäynulla


text:
Yaqın Könçığış: Gaza çigenüennän soñ, tınıçlıq protsesın canlandıru turında söyläşelä
İzrael Gaza Sızığındağı barlıq ä Könbatış Yardağı bilgele utarlardan çigenüne tämamladı. Ğäräb-İzrael mönäsäbätlärendä bik siräk bulğan sülpänlek xökem sörä.Tınıçlıq süze işetelä.Misır prezidentı H.Möbäräk A.Sharonnı tınıçlıq urnaştıraçaq qädär köçle berdänber İzrael citäkçese dip atadı. İzrael-Fälästin mönäsäbätlärendä nindi adım atlanaçaq,progress öçen mömkinçelek barmı?
Sharon(audio)
Sez bik qıyın eş başqardığız, anda yäşäwçelär öçen qıyın , sezneñ öçen qıyın ämma İzrael däwläte öçen zarur bulğan eşne başqardığız
Gazadan çigenü Sharonnı tınıçlıq buldırırğa sälätle İzrael citäkçese däräcäsenä kütärde Mısır prezidentı H. Möbäräk Sharonnı süzendä torğan keşe dip maqtap,solıx urnaştıra alaçaq berdänber izraelle dip äytte Fälästin citäkçese M.Abbas üzen Sharonnıñ tınıçlıq öçen partnärı itep taswirladı.İke citäkçe tizdän oçraşırğa tieşlär.Xäzerge waqıtta töp sorau mondıy: niçek itep sülpänlek mizgelen solıx etärgeçenä äyländerü.AQŞ prezidentı G.Bush sişämbedä tınıçlıq protsesına qaytırğa çaqırdı
G.Bush(audio)
Min Gazadan çigenü qararın qabul itep, dinamikanı üzgärtkän häm fälästin xalqı öçen ömed tudırğan premyer Sharonnı alqışlıym.Ber könne ike däwlät, ike demokratik däwlät yänäşä tınıçlıqta yäşiyäçäklär dip ömetlänäm.
Ämma här kem Sharon turında uñay fikerdä tügel. Alar Sharon Könbatış Üzäne häm könçığış Yerusalemdä yaña yähüd bistälären tözüne kübräk yaqlayaçaq digän qaraşta.Fälästinnärneñ Birzeit Universitetı profesorı
Hişam Axmäd(audio)
Tınıçlıq öçen mömkinçelek Sharonnıñ üze tarafınnan yuqqa çığarılmas dip ömedlänäm.Ägär dä ul Könbatış Üzäne häm Yerusalemdä kübräk yähüd bistäläre tözderä başlasa bu üz planınnı cimerü bulır ide. Gazadan çigenüdän sonğı psixologik yünäleşne dä üzgärter ide.Ägär dä ul İzrael cämäğätçelegeneñ istingına iärsä , töbäktä totrıqlılıq häm tınıçlıq urnaştıru öçen tırışırğa tieş.
Misırnıñ MENA xaber agentlığınıñ Brüssel korrespondentı Tarek Mäxmud şiklänep qarıy
Mäxmud(audio)
Ber yaqlı aktlar belän solıx urnaştırıp bulmıy.Andıy eşlär öçen 2 keşe kiräk.Gazadan çigenü häm Könbatış Üzändäge qayber utarlarnı buşatudan soñ fälästinnär belän çınlap eşli başlayaçaqlar dip ömedlänäm.
Ütkän atnada İzrael belän Misır arasında ireşelgän kileşügä kürä Mısırnıñ 750mäxsus çik politsiäse İzrael saqçıları belän alıştırıla.Şulay itep Mısır politsiäse Gazanıñ könyaq çige aşa qoral kontrabandasın tuqtatırğa tieş bulaçaq. İzrael saqlanu ministırı Shaul Mofaz, kileşü yäşren qoral säwdäsen buldırmau cawaplılığın Mısırğa yökli dip äytte. Ämma qayberäwlär İzraelneñ çigenüennän soñ da Gazadağı fälästinnär totqın bulıp qalaçaq, çönki İzrael Gazanı cir, hava häm dinegezdän kontrol itep toraçaq digän tänqitli qaraş belderä. färidä xämit


text:
Misır: Küp namzätlär qatnaşqan berençe prezident saylawları
Misırda çärşämbe könne küp kenä namzätlär qatnaşqan berençe prezident saylawları ütkärelä.10namzät yarışsa da , Hösni Möbäräkneñ 5.märtäbä 6yıllıq möddätkä saylanaçağına şik şäbxä yuq.Ütkändä 77 yäşlek Möbäräk xalıqnıñ äyye yäki yuq dip cawap birgän referendumda saylandı. Hösni Möbäräk bu saylawlarnı kiñräk demokratiägä taba möhim adım dip bäyäli.Opozitsiä törkemnäre isä tawış birü Möbäräkneñ xakimiäten kimitmiäçäk digän qaraşta.
Bezneñ partiäbez ireklek häm säyäsi reformalarğa çaqıra,ul başqalarınıñ ideaların qabul itä häm sivilizatsiälär arasında dialogqa ışana.Partiäbez yäşlär xakimiätenä ışana , citäkçelärebezneñ zur öleşe yäş. Bez programmabıznı Mısır xalqına täqdim ittek.Programmabız alarnıñ xıyal häm ambitsiälärenä bik yaqın dip uylim.
Ayman Nur SDZ birgän ängämäsendä Misır kebek zur ildä 3 atna ğına saylaw aldı kampniäse alıp barırğa röxsät itelde , bu namzätlärneñ ber şansı da yuq digän süz.Şulay da 19 köndä bez 25 cıyın oyıştırıp xalıqqa Möbäräkkä alternativa buluın kürsättek dip äytkän. H.Möbäräk fevral ayında ğına küp namzätlär qatnaşqan saylawlarğa röxsät itergä mäcbür buldı. Opozitsion törkeme Kifaya Möbäräkneñ 24 yıllıq rejimınnan 24yıl däwam itkän ğädättäntış xäldän tuyğan bik küp keşene uramğa çığardı.. Zur şähärlärdä här kön diärlek demonstratsiä, cıyınnarda 20%eşsezlek , yäşren xezmätlär, politsiäneñ xalıqnı äzerlekläwe, bürokratiä, mäğarif sistemasınıñ naçarlığı turında söylände. Uramdan yasalğan basım citmägän kebek Washingtondan da yañaular buldı. AQŞ yaqın könçığıştağı ışanıçlı partnörına yılsayın 40milliard dollar yardäm birep tora .Amerika yaqın könçığışnı demokratiäläşterü protesesında Mısırmı bik möhim il dip kürä .Basım astında qalğan Möbäräk konstitutsion reformalar ütkärä .Şulay itep älegäçä Parlament tarafınnan saylanıp referendumda raslanğan prezident ,xäzer küp namzätlär arasınnan xalıq tarafınnan saylana.. Ämma dini partiä citäkçeläre namzät bula almıy. Bu inde bügenge saylawlarğa möselman qardäşläre törkeme namzät kürsätä almadı digän süz.Bügenge saylawlarnı çit il küzätüçeläre qarap bara almıy .Misır anı eçkä eşlärenä tıqşıunu dip qarıy .Saylawlarnı yustitsiä ministırlığı xezmätkärläre häm jurnalistlar qarap bara . Xabärlärgä qarağanda tawış birü urınnarında qayber tärtipsezlek häm qanun bozular bulğalağan.Şulayuq Qaxirädä cıyılğan berniçä yöz keşe Möbäräkne çigenergä çaqırğan. Möbäräk düşämbedä (audio)
Tuğannnarım ullarım min bu sayulawlarğa sezneñ belän probelamalar, ambitsiä häm häwäflär belän bergä bulu öçen qatnaşam .Min bu saylwalarğa problemalar belän niçek eş itergä kiräklegen belgän öçen qatnaşam
färidä xämit


text: Donya yämägätselege basımına qaramastan, İran urandı bayıtıu eşen tuqtatırğa yıyınmay. İrandıñ sit il eştäre ministrı Kamal Xarazi unıñ ileneñ tınıs maqsattarza atom texnoloğiähın qullanıuğa xoquğı barlığın tağı la ber tapqır beldergän. Xalıq-ara atom energiähı ağentlığı İrandan atom proğrammahı xaqında barlıq mäglümätte tapşırıuzı häm atom qoralı buldırmağanın 31 üktäbergä tiklem isbatlawzı talap itä. Bayıtılğan urandıñ atom elektr stansiälarında la, atom bombıhı buldırğanda la fayzalanılıu ixtimal.


text:
Rusiä televideniäseneñ Mäskäwdä küzläw eşe belän şöğellängän Britaniä diplomatları turındağı xäbäre räsmi Londonnı "borçılu häm aptıraşta" qaldırdı, dip xäbär itelä. Yäkşämbe kiç kürsätelgän tapşıruda britan agentları Mäskäw parkında taşqa küzläw cihazların urnaştırğan bulğan dip söylände. Federal İminlek Xezmäte wäkilläre, Britaniäneñ Rusiädäge ilçelegennän 4 keşe häm ber Rusiä watandaşı yäşeren mäğlümatlärne şul cihaz yärdämendä tapşırıp barğan dip söyläde tapşıruda. Yäşeren kamera belän töşerelgän tasmada – keşelärneñ şul taş yanına baruları kürsätelde. Tapşıruda Rusiä watandaşı qulğa alınğan, dip äytelde. Ber ilçelek xezmätkäre Rusiädä xökümättän böysez ber oyışmağa daimi räweştä aqça birep torğan, dielde. Mäskäw Helsinki törkeme başlığı Lyudmila Alekseyeva, Azatlıq radiosına birgän äñgämäsendä älege cäncalnı "falsifikasiä" dip atadı:
"Añlawımça, biredä cämäğätçelek fikeren – keşe xoquqları oyışmaların, Rusiädäge sivil cämğiätneñ iñ äwzem häm bäysez öleşenä höcümgä äzerläw maqsatı quyıla."
Britaniäneñ tışqı eşlär ministrlığı borçılu belderde, ämma wazğiätkä añlatmalar birüdän baş tarttı.


text:
Bügen biredä avtobusta bulğan intixar höcümendä 10 keşeneñ hälak buluına häm 50dän artıq keşeneñ cärähätlär aluına qaramastan – aldan kileşelgänçä İsrael Könbatış Yarda häm Gaza sızığında 400 fälestin totqının irekkä çığardı. Şulay uq qayber ğaräp illäre watandaşları da törmädän çığarılğan. Pänceşämbegä qarşı töndä İsrael belän Livannıñ Hizbollah suğışçıları arasında totqınnarnı almaşu çarası başlandı. Älege çara şulay uq Germaniä aradaşçıları qatnaşında oyıştırılğan. Germaniäneñ Cologne şähäre hawa maydanınnan bügen ber oçqıçta azat itelgän ber İsrael eşquarı häm 3 İsrael xärbieneñ mäyete, ikençesendä 30ğa yaqın ğaräp totqını kitte.
Bügen Jerusalimda bulğan şartlaw öçen cawaplılıqnı Al Aqsa intixarçıları üz östenä alğan dip xäbär itelä.