text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarov, Ankaradaki Anadolu meydanında qırımtatar halqına qarşı yapılğan genotsidniñ qurbanları hatırasına ötkerilgen matem mitingi iştirakçilerine muracaat etti. Videomuracaatını o, özüniñ Facebooktaki saifeside derc etti.
Çubarov, qırımtatarlarnıñ 1944 senesi faciasınıñ qurbalarını iç bir vaqıt unutmaycaqlarını qayd etti.
Çubarov: «Rusiye Vatanımıznı bir kere daa işğal etti… Halqımız Rusiyeden çoq ağır zulümler kördi. 18-nci mayıs 1944 – bu zulümlerniñ eñ büyügidir. Halqımız Qırımnıñ işğaline qarşı çıqtı, asla qabul etmedi ve iç bir vaqıt qabul etmeycek. Lâkin işğalniñ başından berli, dört senedir, Qırımda yaşağan halqımızğa basqılar, zulümler künden-künge arttı. Zan etemiz ki, kelecekte daa artacaq… İşğalge qarşı çıqqan qaraşlarımızdan öldürilgenler oldı. Qaçırılıp, ğayıp etilgenler bar. 67 vatandaşımız Rusiye türmelerinde tutula. Er afta bir qaç qırımtatarnıñ evi basıla», – dedi.
Halq deputatı, dünya toplulığı: BMT, Avropa parlamenti, bir çoq devlet – Qırımnıñ ilhaqını taqbih etti ve Rusiyege qarşı iqtisadiy sanktsiyalar qullandılar, dep qayd etti. Ondan ğayrı Çubarov Türkiye ukümetine, Ukrainağa ait yarımadanıñ ilhaqını tanımağan içün minnetdarlığını bildirdi. Onıñ aytqanına köre, Türkiyede yaşağan qırımtatarlar endi 4 seneden berli Ankarada matem mitinglerini keçire.
Çubarov: «Halqımızğa yapılğan genotsidni asla unutmaycaqmız. Genotsidni yapqanlar ve bugün Qırımda olğan cinayetçiler muaqqaq mahkeme ögünde esap berip, çezalarını çekecekler. Yaşasın Türkiye Cumhuriyeti, yaşasın Ukraina devleti, yaşasın Qırım, yaşasın qırımtatar milleti», – dep beyan etti.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ malümatına köre, Ankarada mayıs 13-te qararnen 5-6 biñ kişiniñ toplanması planlaştırıla. İstanbulda miting mayıs 20-de Rusiye baş konsullığı qarşısında yapılacaq.
Daa evel Çubarov, qırımtatarlarnı ilhaq etilgen Qırımda mayıs 18-de, Qırımtatar halqını Qırımdan sürgün etüv qurbanlarını hatırlama kününde umum Ukraina sükünet daqqasına qoşulmağa davet etti.
O, Ukrainanıñ qıtadaki qısmında, qırımtatar halqını sürgün etüv qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri Herson vilâyeti, Geniçesk rayonı, Novoalekseyevka, Odesa, Lviv ve tedbirler ukrain ve yeudi cemaatlarınıñ iştiraki ile Holokost muzeyinde yapılacaq Dneprde keçecekler, dep qayd etti.
Qırımdan qırımtatar halqını sürgün etüv qurbanlarını hatırlama künü er yıl mayıs 18-de qayd etile. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.


c: text/html

text:
Bügin, 19 qazanda Türkistan öñirindegi jekemenşik balabaqşalardıñ jüzden asa qızmetkeri bala basına memleketten beriletin qarajat köleminiñ mardımsızd..
Auıl şaruaşılığı minitsri Erbol Qaraşökeev äleumettik mañızı bar azıq-tülikter qorı sarqılmasa da bağanıñ ösetinin jasırmadı. Köktemge qaray Qazaqstan..
Almatı qalasında jıl sayın tek kütim-babına jüzdegen million qarjı bölinetin jerastı jäne jerüsti-aspalı ötkelderdiñ siqı adam körgisiz. Twrğındardıñ ..
Mañğıstau oblısında Soltüstik Bozaşı kenişin igerumen aynalısatın «Bozaşı opereyting» (Buzachi Operating Ltd) kompaniyası jwmısşılarınıñ arnayı mälimd..
Qazan ayı bastalğalı eñ köp sırqat tirkelgen Almatıda 4832 adamnıñ taldauınan koronavirus anıqtalğan, tağı 94 adamğa koronavirus pnevmoniyası diagnozı..

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi dekabrniñ 24-nde Bağçasaraydaki birinci «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ ükmüni çıqardı.
Enver Mamutovğa şiddetli rejim koloniyasında 17 yıllıq apis cezası mahküm etildi, Ruslan Abiltarov, Remzi Memetov ve Zevri Abseitovğa -şiddetli rejim koloniyasında 9 yıllıq apis cezası mahküm etildi.
Bir kün evel "Qırım birdemligi"niñ koordinatorı, davanıñ iştirakçilerinden birisi Remzi Memetovnıñ oğlu, Dilâver Memetov "Musulmanlar_terrorcı_degil" fleşmobnı ilân etti
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti. (Süretler - "Qırım birdemligi")


text:
Qırım qamaçavında militsiya ve uquq qoruyıcılarnıñ rolü, yarımada ile memuriy sıñırda yüz bergen ziddiyetler oktâbr 15 künü Qırım.Aqiqat Radiosınıñ aqşam efirinde muzakere etilecek.
Programma musafirleri – ATR qırımtatar telekanalınıñ müdir muavini, qamaçav idarecilerinden biri Ayder Mujdabayev, ATR qırımtatar telekanalınıñ müdiri, «Qırımnıñı vatandaşlıq qamaçavı» aktsiyası ştabınıñ başı Lenur İslâmov ve «Yol nezareti» leyhasınıñ faali Aleksey Zadorojnıy. Programma alıp barıcısı Aleksandr Yankovskiy.
Yayın iş künleri saat 8:35 ve 18:30 orta dalğalarda 549 kgts sıqlığında efirge çıqa.
Efirge (044) 490-29-05 nomeralı telefon vastasınen bağlanmaq mümkün.
Qırımnıñ büyük qısmında radionı diñlemege imkân bar.
Diñleyiciler crimea.reality@gmail.com elektron adresine mektüplerini yollay bileler. Qırım.Aqiqat Radiosını Qırım.Aqiqat saytında diñlemege mümkün.
Qırım.Aqiqat Radiosı Ukraina Haber siyaseti nazirliginiñ Qırımda radio yayınlavınıñ teklinmesi boyunca leyhasınıñ ekinci basamağı çerçivesinde işlep çıqarıldı.


text:
Rusiye Tahqiqat komiteti bildire ki, oktâbrniñ 17-nde Keriç politehnik kolleciniñ aşhanesinde «maden tolu belli olmağan patlayıcı patladı».
Komitetniñ malümatına köre, Keriçteki patlav boyunca Rusiye Ceza kodeksiniñ 205-inci maddesine (terrorist ücümi) istinaden cinaiy iş açıldı.
«Al-azırda patlav yerinde mütehassıslar çalışa, olarnıñ işi bitken soñ tahqiqatçılar adise yerini baqmağa başlaycaq», – dep aytıla haberde.
Haber etile ki, Rusiye tahqiqatçıları şaatlarnı sorğuğa çeke, video kameralarınıñ qaydları baqıla.
Soñki malümatqa köre, patlav neticesinde 13 insan elâk oldı ve 50 kişi yaralandı.
Patlav çarşenbe künü Keriç politehnik kollecinde oldı. Keriç kütleviy haber vastaları patlav yeriniñ fotoresimlerini ve videolarını derc etti.
Rusiyeniñ terrorizmge qarşı milliy komiteti, kollecde bomba patlağanını bildire.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov Keriç politehnik kollecine yol alğanını bildirdi.
Kreml, Keriç kollecinde terakt versiyasını red etmey.


text:
Çernogoriya NATOğa quşıla
NATO tışqı eşlär ministrları cıyılışında Çernogoriyaneñ ittifaqqa quşıluı raslanğan
İttifaqqa äğza illär tışqı eşlär ministrları häm çernogoriya premyer-ministrı Milo Dukanovic imzalardan soñ NATO ştabı aldında räsemgä töşkän.
Çernogoriya belän bäyle tarixi qarar qabul itelgän cıyılışta Törkiyäne tışqı eşlär ministrı Mäwlüt Çavuşoğlu wäkillek itte.
Çernogoriyaneñ NATOğa äğza buluınıñ qatğiläşüe öçen ittifaq äğzaläreneñ parlamentlarınnan da raslaw kiräk.
Bu raslawğa qadär Çernogoriya NATOnıñ barlıq cıyılışlarında küzätüçe häm qunaq bularaq qatnaşa alaçaq.
Raslawdan soñ isä Çernogoriya NATOnıñ 29nçı äğzase bulaçaq.
NATO ğomüm särqätibe Jens Stoltenberg Çernogoriyaneñ NATOğa äğza buluınıñ il tarixında imin çornıñ başlanuın añlatuın äytkän.
Çernogoriya äğzalegeneñ töbäkkä tağın da küp totrıqlılıq häm iminlek alıp kiläçägen açıqlağan NATO ğomüm särqätibe: “Bu, şul uq waqıtta NATO qapqalarınıñ partnerlar öçen açıq buluın kürsätä. Yul ciñel tügel, haman da başqarılaçaq närsälär bar. Läkin Çernogoriya monıñ mömkin buluın kürsätä,” – digän.
Çernogoriya premyer-ministrı Dukanovic isä 16 yıl elek NATO illäre tarafınnan bombağa totılğan ileneñ ittifaqnıñ qalğan illäre belän iñgä-iñ bulacağın belderep: “Bezgä härwaqıt ışana alasız,” – digän.
Bäyläneşle xäbärlär
Zelenskiy äsirlektän qotqarıluçılarğa büläklär tapşırdı
Rusiyädän äsir almaşu yulı belän qaytarılğan ğaskäri, poliśiyä häm mediśina xezmätkäre däwlät bülägenä iyä buldı
Rodos utrawında xärbi künegülär
Xalıqara kileşülär nigezendä älege utrawda xärbilär häm qorallar tıyıla


text:
AQŞ-tıñ wlttıq qauipsizdik strategiyasına baylanıstı qwjat jariyalandı. Qwjatta Resey «halıqaralıq arenadağı twraqsızdandıruşı», al Qıtay Amerika üşin «qauipti äri jetekşi qarsılas» retinde körsetilgen.
Qauipsizdik strategiyası jariyalanğan soñ memlekettik departamenttiñ ökili Ned Praystıñ mälimdemesinde: «Qıtay – bizdiñ negizgi bäsekelesimiz. Qıtay biz üşin XXI ğasırdağı bastı geosayasi qarsılas sanaladı. Basqa memlekettermen, äsirese Reseymen salıstırğanda Qıtaydan tönetin qauip joğarı. Resey aymaqtardağı ıqpalın qamtamasız etuge tırısadı. Alayda, Resey Qıtay siyaqtı äleuetke, mümkindikterge ie emes», – dedi.
Bayden äkimşiligi bastı qarsılas sanalatın memleketter qatarında Iran men Soltüstik Koreyanı da atağan. Biraq «bwl memleketterden tönetin qauipten Qıtay qaupi basım» – delingen qwjatta.
Strategiya turalı qwjatta barğan sayın avtoritarizmniñ älemde trendke aynalıp, auqımı wlğayğanı jäne demokratiyağa qauip töndirip jatqanı aytılğan. Sonımen qatar, demokratiyalıq normalar men oğan negizdelgen halıqaralıq tärtipti qorğau qajettiligi bayandalğan. Strategiyada Europa pen Aziya elderimen odaqtıq qarım-qatınastı damıtudıñ mañızdılığı birneşe ret atap ötiledi.
AQŞ tarapı Qıtay men Reseydegi adam qwqıqtarı mäselesin jii köterip keledi. 17 aqpanda Bayden Qıtay biliginiñ Şıñjañdağı äreketin ayıptap, adam qwqıqtarın bwzuı jauapsız qalmaytının eskertken. Sol küni Bayden mälimdemesinde: «Men BBW-da jäne özge de halıqaralıq wyımdarmen adam qwqıqtarın qorğaudı jalğastıramın. Qazir Qıtay älemdik köşbasşı boluğa tırısadı. Bwl ataqqa ie bolu üşin basqa memleketterdiñ senimine ie boluı kerek. Al Qıtay biligi adam qwqıqtarın öresel bwzıp keledi. Mwnıñ jauapsız qalmaytının eskertemin. Şi Jiñ Piñ bwl ärekettiñ qanday nätije beretinin jaqsı biledi», – dedi.
2018 jıldıñ tamızında BWW Adam qwqıqtarı jönindegi Joğarğı Komissar basqarmasınıñ ökilderi Şıñjañdağı tüzetu lagerlerinde 1 mln-ğa juıq mwsılmanjardıñ zañsız wstalğanın jäne adam qwqıqtarınıñ taptalğanın mälimdedi. Basqarma bwl jağdayğa alañdauşılıq bildirip, osı aymaqqa baqılauşılar jiberudi wsındı. Qıtay biligi Şıñjañda penitenciarlıq mekemelerdiñ auqımdı jelisin qwru turalı aqparattı birneşe ret joqqa şığardı. Sonımen qatar, 2018 jıldıñ soñında olar öñirde bilim beru jäne käsiptik dayarlau ortalıqtarı jwmıs isteytinin habarlağan. Qıtay şeneunikteriniñ mälimdeuinşe, onda terrorizm men ekstremizm ideyalarınıñ ıqpalına tüsken, qıtay tilin, jazu negizderin, kommunikativtik dağdılardı jäne QHR zañnamasınıñ negizderin oqitın adamdar bar. Bwl ortalıqtardağı adamdardıñ naqtı sanın Qıtay biligi jasırın wstap otır.
Al 3 naurızda AQŞ Naval'nıy isine baylanıstı Reseyge qarsı sankciya engizip, ekonomika, qorğanıs salasında kömek körsetu bağdarlamaların toqtattı. Sankciya 1991 jılı qabıldanğan «Himiyalıq jäne biologiyalıq qarudı baqılau jäne onı qoldanuğa tıyım salu turalı» zañ ayasında jüzege asıp otır. Sankciyadan keyin Reseyge şeteldik äskeri qarjılandırudı közdeytin AQŞ-tıñ barlıq bağdarlamsı küşin joydı. Vaşington, sonımen birge, Mäskeuge AQŞ ükimetiniñ ministrlikteri men basqarmaları, onıñ işinde eksport-import banki arqılı nesie nemese basqa qarjılıq kömek beruden de bas tartadı. Amerikadan Reseyge «Wlttıq qauipsizdik üşin mañızdı tauarlar men tehnologiyalardı eksporttauğa» da şekteuler engizilude.


text:
Bunı Qırım «ükümetiniñ» matbuat hızmeti bildire.
Qırım tasil ve ilim «naziri» Natalya Gonçarovanıñ aytqanına köre, mayıs 19-na qadar Kefede mektep mezunlarına Rusiye Federatsiyası pasportlarınıñ 97% berildi, Saqta – 93%, Aqmescitte – 31%, Sudaqta – 20%.
Gonçarova bildirdi ki, Qırım mektepleriniñ er mezunı eñ yaqın vaqıtta pasport alacaq.
Federal migratsion hızmetiniñ malümatına köre, Rusiye regionlarında, Qırım ve Aqyardan ğayrı, qırımlılardan 13,844 biñ ariza qabul etildi, 3,4 biñ pasport resmiyleştirildi. Pasportnı elde etkenler arasında – 3979 veteran Qırımdan ve 1106 – Aqyardandır. Qırımda Rusiye Federatsiyasınıñ aman-aman 552 biñ pasportı azırlanıldı.


text:
Qırımda musulmanlar içün muqaddes sayılğan Ramazan ayında camilerde mukabele (Quran oquvı), teravih namazları ve vaazlar keçirile. Bunıñ içün yarımadağa Türkiyeden Quran qıraatı boyunca ocalar keldiler.
Olardan biri Türkiyeden din ocası Abdullah Tekin Qırımğa Türkiye Cumhuriyeti diniy idaresiniñ avalesinen yollanıldı. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Aqmescitniñ merkeziy Kebir camisinde Ramazannıñ birinci kününden başlap, Abdullah Tekin Quran oquy. Türk ocası er kün 1 cuz tamamlay. Ramazannıñ soñuna qadar, yani iyül 28-ne qadar bütün Qurannı oqup bitirmesi niyet etile.
Saat 21.00 vaazlar oqulıp, aqşam namazına qadar devam ete. Teravih namazları yatsı namazından soñ, qılına.
Qırım.Aqiqat mühbirinen laqırdı etkende, Abdullah oca şunı bildirdi: «Men Qırımğa muqaddes Ramazan ayı, qardaş qırımtatar halqına hızmet etmek içün keldim. 30 kün devamında 5 kere namaz, teravih namazlarını qıldırıp, Qurannı añlatacam».
Qırım müftiyatında bildirgenleri kibi, er yıl Türkiyeden mütehassıslar davet etile. Bu sene on oca keldi. Olar, yarımadanıñ çeşit köşelerinde yerleştiler.
Ocalarnıñ bütün masraflarnı Türkiye diniy işler idaresi al etmekte. Diniy tedbirlerge er kes qoşula bile.
Ramazan – musulmanlar içün muqaddes bir aydır. Bu vaqıt içinde musulmanlar kündüzleri namaz, dua etip, Quran oquv, oraza tutalar.


text:
Ançous balığı
Bolarnı beläsezme? 4/2022
Bolarnı beläsezme? 4/2022
Türkiyädä ançousnıñ ayıruça möhim balıq buluın bela idegezme?
Dön’yanıñ här poçmağında tanılğan ançous Türkiyäneñ Qara diñgez töbägendä ayıruça möhim balıq bulıp tora.
Türkiyädä Qara diñgez digäç uyğa berençe itep ançous kilä. Bu balıq - mondağı xalıq öçen waz kiçelmäs produkt. Bar dön’yada buluına qaramastan mondağılar qadär yaratmıylar anı. Qara diñgez töbägendä ançous balıqçılar öçen töp yäşäw çığanağığ ğına tügel, şul uq waqıtta simvoldır. Ayıruça yar buyındağı töbäklärdä yäşäwçe Qara diñgezlelär mäxäbbät, yarsu, ayırılunı añlatuçı cırlarda, mäqal’lärdä, aforizmnar, anekdotlarda ançous balığın qullana. Ançous muzıkadan alıp ädäbiyatka, fol’klordan alıp säyäsätkä, iqtisadtan alıp sportka qadär Qara diñgez keşese tormışında ilham çığanağı bulıp tora.
Könçığış Qara diñgez töbägendä oktäbr’ ayınıñ ikençe atnasında balıqçılar doğalar uqıp, qorban çalıp, balıq totarğa kitä. Türkiyäneñ här cirendä yaratularına qaramastan Qara diñgez aş-suları häm mädäniyäteneñ waz kiçelmäs öleşe bularaq yänä iñ küp biredä qullanıla ançous. Miçtä peşerep, tabada qızdıralar anı. Pılaw da yasıylar xätta. Aşı, kotletı salatı da bar. Ançouslı bökkän, pidä, kukuruz ipiyen dä peşerälär. Bu balıqnı desertlarda da qullanalar xätta. Päxläwäse, qaynatması da bar anıñ. Üsep citkän qızlar ançouslı pılaw yasıy belergä tiyeş ikan.
Bäyläneşle xäbärlär
Törek ğalime Êrkan Karagözneñ "Tatar balalar uyınnarı" isemle kitabına qısqaça küzätü
Nogayşa 13/2022: ZARRELERDİÑ AYTQANI (3)
Bu yuma em “ZARRELERDİÑ AYTQANI (III)” baresinde habarlasamız... (Bu hafta da “zerrelerin dile getirdikleri” konular hakkında sohbet edeceğiz)


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/10-1
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.
Cäwahirä Säläxova (1.10.1925, TASSRnıñ Arça kantonı Tübän Kenä awılı, / SSRB — 24.12.2009, Mäskäw, Rusiä Federatsiäse) — tatar cırçısı.
Apaz awılındağı urta mäktäptä cide sıynıf belem alıp, Mäskäw muzıka uçilişçesına (ru) uqırğa kerä.
1941 yıldan başlap qırıq yıldan artıq Tatar däwlät filarmoniäsendä eşli.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Aqmescitte mayıs 17 künü Lenin meydanında keçirilgen «Yüregiñde ateş yaq!» aktsiyasına bir sıra jurnalist kirip olamadı.
Şu cümleden, teşkilâtçılar tedbirge bazı Qırım ve çetel matbuat vastalarınıñ temsilcilerini kirsetmege istemediler. Söz ATR birinci qırımtatar telekanalı ve Avropa matbuat vastaları aqta kete. Qararnı jurnalistler Aslan Smirnov rebereligindeki Qırımtatar yaşlar komiteti tarafından azırlanılğan aktsiyağa akkreditatsiyadan keçmegeni ile añlattılar.
Birazdan belli olğanı kibi, akkreditatsiyanı Qırım nazirler Şurası keçirgen edi, amma bu aqta Rusiye ükümetiniñ resmiy saytında bir şey yazılmağan eken. Bazı federal kanallarnıñ hadimleri de bu kibi problemlerge rastkelip, tedbir teşkilâtçılarına öz hoşnutsızlığını bildire edi. Olardan bazıları itiraz bildirip, Lenin meydanını terk ettiler.
Meydanda bulunğan jurnalistlerniñ çoqusı aktsiya keçirilgen yerge cedvelsiz, er istegen insannı kirsetkenlerinden ayrette qaldı.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, aktsiyada bütün havfsızlıq qararları alındı. Meydan etrafınan demir inşaatları, iç ve tışında politsiya, havfsızlıq hızmeti, Qırım «halq imayesi» temsilcileri buluna edi.
Uquq qoruyıcı organlar temsilcileriniñ bu sayıda bulunuvı tedbirde cumhuriyetniñ birinci şahısları – Qırımnıñ Rusiyeli başı Sergey Aksönov, Rusiye devlet şurasınıñ spikeri Vladimir Konstantinov, Aqmescit akimiyeti vekilleriniñ olğanı ile añlatıla. Olar birinci nevbette çıraqlarnı yaqqanlar. Teşebbüsçileriniñ aytqanı kibi, meydanda çıraqlardan Qırım haritası, ortasında ise tamğa yapılğan edi. Bundan soñ cemaatçılıq aktsiyağa qoşuldı. Umumen mında 250-300 insan toplandı. İştirakçiler ellerinde qırımtatar ve Rusiye bayraqlarını tuta edi.
Aktsiya eki saat devam etti, şu vaqıtta Qırım muzıkalı teatri yanında qırımtatar yırcıları – Güzel ve Seytabla Memetov çıqışta bulunğan edi. Nazirler şurası binasınıñ pencerelerinde de çıraqlarnı yaqtılar.
Qırım.Aqiqatqa teşkilâtçılardan biri aytqanı kibi, bu kibi aktsiya Lenin meydanında keçirilirmi-yoqmı, bunı soñki daqqağace bilmey ediler. «Er şey soñ daqqada çezildi, yuqarıdan izin kelgeninden soñ», – dey o.
Aktsiya vaqtında Nazirler şurası binası üzerinde seyirciler ateş kürrelerini kördi. Böylece, akimiyet tarafından azırlanılğan tedbirde iştirak etmegenler 1944 senesi sürgünlik qurbanlarınıñ hatırasını añdılar.
«Yüregiñde ateş yaq!» aktsiyası er yıl Qırımtatar yaşlar merkezi tarafından keçirile edi. 2007 senesinden başlap Aqmescitniñ Lenin meydanında keçirile edi, amma bıltır ve bu sene Qırımda Rusiye akimiyeti işbu teşkilâtqa hatıra aktsiyasını keçirmege izin bermey. Ğaye teşebbüsiçsi Qırımtatar Milliy Meclis azası Eskender Bariyev bu sene Qırımda bu aktsiyanı azırlağan insanlarnı «ğaye hırsızlavında» qabaatladı.
Qırımtatar halqınıñ sürgünligi 71 yıllığına bağışlanğan tedbirler Ukraina şeerleri ve çetelde keçti.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi.


text:
Qırımda cuma künü, oktâbr 9-da, ATR qırımtatar telekanalınıñ operatorı Eskender Nebiyevni yaqaladılar. Bunı Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ başı Zair Smedlâyev öz Facebook saifesinde bildirdi.
Qırım.Aqiqatqa belli olğanı kibi, Eskender Nebiyevni «fevral 26» işi boyunca yaqaladılar. Qırımnıñ rusiyeli prokurorı Natalya Poklonskaya cuma künü, oktâbr 9-da, Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesiniñ toplaşuvında mahkemeciden Eskender Nebiyevniñ cezasını deñiştirmege talap etti. Mahkemeci Nebiyevni mahkemeniñ nevbetteki toplaşuvına qadar apiske aldı.
2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Qırımtatar Milliy Meclisi ve «Rus birliginiñ» bir qaç biñ tarafdarı toplaşqan edi. Tedbirni Meclis reisi Refat Çubarov ve «Rus birliginiñ» lideri Sergey Aksönov teşkil ettiler. Çatışmalar neticesinde eki insan elâk oldı. Rusiye Taqiqat komiteti bundan sebep cinaiy işni açtı.
Onıñ taqiqatı çerçivesinde «kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüvde şeklengen» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Onı 2015 senesi fevral 19-ğa qadar apiske aldılar, soñra da apis müddetini mayıs 19-ğa qadar arttırdılar.
Aprel 22-de işbu iş boyunca ATR qırımtatar telekanalınıñ operatorı Eskender Nebiyev apiske alındı, bundan evel ise Ali Asanov da apiske alınğan edi.
İyün 18 künü Eskender NebiyevniQırım müftisi Emirali Ablayevniñ kefaleti boyunca azat ettiler.


text:
BM, Ukraina ve çoqusı memleket tarafından tanılmağan «Qırım referendumından soñ» işğal altındaki yarımadada Rusiye akimiyet organlarını qurıp başladılar. Martnıñ 25-nde mında Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ tahqiqat idaresi peyda oldı. Qurulış reberi olaraq Rusiye adliye general-leytenantı Mihail Nazarov tayin etildi.
Tahqiqat idaresinde 24 şeer ve rayon tahqiqat bölügi quruldı. Qırım içün yañı qurulış hadimleri yarımadağa qomşu Rusiyeniñ farqlı regionlarından işke yollanıldı.
Tahqiqat komiteti, onıñ vazifesi «şahsiyet, cemaat telükesizligi ve cemaat nizamı, devlet akimiyeti, idare nizamı, adliyege qarşı ve iqtisadiyat saasında ağır ve pek ağır cinayetler» aqqında cinaiy davalarnı tahqiq etmek, dep bildire. Bu – öldürüv, namusqa keçüv, insannı hırsızlav, iş ve qabarcılıq cinayetleri, terrorizm ve ilâhre.
Aq qorçalayıcılarnıñ fikirince, Tahqiqat komiteti Qırım işğalinen razı olmağan faal ukrain ve qırımtatarlarnı taqip ete. Hususan, qurulış qırımtatar halqınıñ liderleri Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovğa qarşı açqan cinaiy davaları sebebinden tenqit etile. Qırımda açılğan bir çoq dava tahqiq etilmedi, bazı vaziyetlerde ise Tahqiqat komiteti dava açmağa razı olmay. 2016 senesi hırsızlanğan qırımtatar faali Ervin İbragimovnıñ bulunğan yeri ve qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşkanıñ ölüminde qabaatlı olğanlar alâ daa belli degil.
Halqara uquqqa köre, işğal etilgen topraqta cinayetlerden ve olarnıñ tahqiq etilmesinden işğalci devlet mesüliyetli ola. Jeneva şartnamesi işğal altındaki topraqta işğalci memleketniñ qanunlarını qullanmağa yasaq ete.
Yanvarniñ 15-nde qomşu Rusiyede Tahqiqat komitetini quruv künü qayd etile. Qırımdaki Tahqiqat komiteti 2014 senesinden berli ne yaptı – Qırım.Aqiqat fotoresimlerinde baqıñız.


text:
İşğal altındaki Qırımda soñki künü, mayısnıñ 12-nde, koronavirus şübhesinen hastahanege alınğanlarnıñ sayısı 11 insandan 22-ge arttı. Bu aqta Yarımadanıñ felâket tibbiyeti ve acele tibbiy yardım merkeziniñ matbuat hızmeti bildirdi.
Berilgen malümatqa köre, pnevmoniyanen hastahanege alınğanlarnıñ sayısı aman-aman üç qat arttı – 11-den 30 insanğa, keskin nefes virus yuqunçınen – eki qat arttı, 17-den 35-ke.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti bildirgenine köre, mayısnıñ 12-nden itibaren mecburiy qoruv maskalarını taquv rejimi kirsetile, Qırımda özüni izolâtsiya etüv rejimi mayısnıñ 31-ne qadar uzatıldı.
Al-azırda Qırımda 239 koronavirus hastası qayd etildi. 24-ü çetelden keldi, 21-i – Rusiyeden. Eki kişi vefat etti, daa ekisiniñ vefat sebebi şimdilik belli degil, amma COVID-19 qayd etilgen edi. 78 insan tüzelip yahşı oldı. Aqyarda – 129 koronavirus hastası bar, eki kişi vefat etti.
«Qırım aq qorçalayıcı gruppası» bildirgenine köre, aprelniñ 13-nden 19-na qadar işğal etilgen Qırımda ve Aqyarda resmiy şekilde qayd etilgen COVID-19 hastalarınıñs ayısı aman-aman eki qat arttı. Aq qorçalayıcılar, monitoring vaqtında elde etilgen malümat Rusiye akimiyeti derc etken resmiy raqamlarnıñ kerçek olmağanını köstere, dep bildire.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi de aynı qorqularını bildire.
ABD OSCE elçisi James Gilmore emin ki, işğal etilgen Qırım COVID-19 pandemiyasından zarar köre, amma «Rusiye qorquzğanı» içün yarımadadaki epidemiologik vaziyetke dair kerçek malümat yoq.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımdan 4 biñ rusiyeli arbiy hızmetçisi qıtaiy Ukraina ile memuriy sıñırğa yaqınlaştı. Bunı sentâbr 18 künü SNBO haber agentliginiñ temsilcisi Andriy Lısenko bildirdi.
«Elimizde olğan malümatqa köre, işğal etilgen Qırımnıñ şimaliy qısmında bulunğan Rusiyeniñ aman-aman episi arbiy bölükleri, yani Ermeni Bazar, Krasnoperekopsk, Canköy mesken yerlerden şahsiy erkânnıñ 4000 arbiyi tehnika ve silâ ile qıtaiy Ukraina tarafına yaqınlaştı», – dey Lısenko.
Onıñ sözlerine köre, NATO resmiy temsilcisi Oana Lungesku şunı bildirdi ki, Rusiyeniñ Qırım yarımadasında öz arbiy bölüklerni tam şekilde yerleştirmek niyeti regionda kerginlikni arttırıp, şimdiki tınçlıqnı bozar.
SNBO haber agentliginiñ spikeri aytqanı kibi, Rusiye ava istihbaratını keçirmege devam ete.
«Bir kün içinde sıñır bekçileri üç uçaqnı qayd etti. Bir uçaq Mariupol civarında, daa ekisi vaqtınca işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırda köründi», – dedi Lısenko.
Yaqında Rusiye mudafaa naziri Sergey Şoygu Rusiyede «tam qıymetli» arbiy taqımını pekitmege kerek olğanını qayd etti.


text:
Ukraina prezidenti namzeti, ameldeki devlet başı Petro Poroşenko, aprelniñ 14 ve 19-ında debatlarda iştirak etmege azır olğanını bildire, dep haber ete Azatlıq Radiosınıñ ukrain hızmeti.
“Men debatlarda mıtlaq olurım: aprelniñ 14 ve 19-ında. Siyasiy keñeşçiler tarafından tertip etilgen stenariyge köre degil de, tam malümat alıp rey bermege uquqıñız olsun dep”, - dedi Poroşenko aprelniñ 9-inde aqşam ICTV kanalınıñ “Söz serbestligi” (“Svoboda slova”) programmasınıñ efirinde.
Daa evel Poroşenko Zelenskıynı, jurnalist ve seyircilerni aprel 14-ünde “Olimpiyskiy” stadionına debatlarğa davet etti. Zelenskıy, debatlar aprelniñ 19-ında keçmeli, dep cevaplandı.
Resmiy malümatqa köre, Ukraina prezidenti saylavlarınıñ birinci basamağında Volodımır Zelenskıy içün saylavcılarnıñ 30,24%-ı rey berdi, ameldeki devlet başı Petro Poroşenko içün - 15,95%. Saylavnıñ ekinci turı aprel 21-inde keçirilecek.
Qırımlı ukrain jurnalist, Qırım.Aqiqat müellifi Pavlo Kazarın, prezident namzetleri Petro Poroşenko ve Volodımır Zelenskıynıñ debatlarını oña ve zenaatdaşı Mıroslava Barçukqa teklif etildi, dep bildirdi.


text:
Ukraina haber siyaseti Nazirligi (HSN) Dünya Tamır halqlar kününe bağışlanğan haber kampaniyasını başladı, o avgustnıñ 9-ında Kıyivde taqdim etildi.
Hususan, HSN qırımtatarlar, qırımçaqlar ve qaraylarnıñ milliy urbalarını, medeniyet ve ürf-adetlerini köstergen siti-layt, bord, video- ve audiorolikler azırladı.
“Bu - ealige bilgi berecek kampaniyadır. Bu kampaniyanen biz ukrainlerni birleştirip, tamır halqlarnıñ medeniyeti aqqında daa çoq malümat bermege isteymiz. Bu siyasiy kampaniya degil, o - medeniyet aqqında, o - insanlar aqqında, o - Ukrainanıñ tamır halqlarnıñ özgünligi aqqında”, - HSN-niñ baş naziriniñ muavini Emine Ceppar ayttı.
Dünya Tamır halqlar künü er yıl avgustnıñ 9-ında qutlana. O 1994 senesi BMT Baş Assambleyasınıñ qararınen tasdıqlandı.
2014 senesi martnıñ 20-sinde Ukrainanıñ Yuqarı Radası qırımtatarlarnı tamır halq olaraq tanıdı. Bu qarar içün 283 mebus rey berdi. Ukraina, tamır qırımtatar halqınıñ ve Ukrainanıñ milliy azlıqlarınıñ etnik, medeniy, til ve diniy özgünligini saqlav ve inkişafını, kefalet ete.


text:
Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ anası Zeliha Abhairova oğlu Arsenniñ taqip etilüvine qarşı bir kişilik narazılıq aktsiyasına çıqtı. Qadın, Rusiye tahqiqatınıñ oğluna ve bütün qırımtatar halqına qarşı çıqarğan qabaatlavınen razı degil. O, oğlunıñ fotoresimlerini ve «Oğlum – terrorist degil» yazuvlı şiarını tuta.
«O – terrorist degil. O – dindar musulman, namuslı, merametli. İhtiyacı olğanlarğa yardım ete. Pek merametli insan. Prokuror 15 yılğa apiske alınmasını istey. Sebep ne? Ana yüreginiñ qıçıruvından bir kişilik narazılıq aktsiyasına çıqtım, er kes oğlumnıñ terrorist olmağanını körsin», – dedi ana.
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi noyabrniñ 3-nde Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Rustem Emiruseinov, Arsen Abhairov ve Eskender Abdulganiyevniñ ükmüni çıqarmağa planlaştıra. Prokuror qırımtatarlarnı qabaatlı tanıp, sert rejimli koloniyada qalmalarına üküm etmege talap etti: Rustem Emiruseinov içün 1,5 yıl nezaret ile 18 yıl apis, Arsen Abhairov içün 15 yıl, Eskender Abdulganiyev içün 16 yıl.
2019 senesi fevral ayında Qurman rayonınıñ Büyük Onlar (Oktâbrskoye) qasabasında Rusiye uquq qoruyıcıları tintüv keçirdi. Daa soñra Aqmescitteki FSB idaresine Eskender Abdulganiyev, Arsen Abhairov ve Rustem Emiruseinov alındı.
Rusiye Federal telükesizlik hızmeti Qurman rayonınıñ üç sakinini «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninden şübheli sayıp yaqalağanını tasdıqladı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Aqyarnıñ eki sakini matbuat vastalarında Strelkovoye köyü civarındaki Arabat strelkasında hızmet etken ukrain arbiy hızmetçileri aqqında malümatnı körip, territorial mudafaa batalyonınıñ askerlerine yardım etmege qarar aldılar, dep haber ete Novıy vizit haber portalı.
Qadınlar aqçanı toplap, Geniçeskte yaşağan tanışlarına berdiler. Olar internet vastası ile dört biñge 12 tüp urbanı satın aldı ve blok-postqa alıp kettiler, dep yaza neşir.
Faaliyetçilerniñ aytqanı kibi, ukrain arbiyleri Aqyar sakinlerinden yardım körmekten ayrette qaldılar.
«Olar vatanperver qırımlılarğa minnetdarlığını bildirdi ve Qırım Ukrainağa qaytarılacağını aytmağa rica ettiler»,– yaza neşir.
Evel matbuat vastalarında o yerde hızmet etken ukrain askerleriniñ şaraitleri aqqında bir sıra maqaleler çıqtı ve em jurnalistlerni, em cemaat erbaplarnı ayrette qaldırdı.


text:
Ukrainada (işğal etilgen Qırım ve Aqyar, Donbas rayonları sayılmay) keçken künü, oktâbrniñ 21-nde, 7053 yañı COVID-19 hastası qayd etildi. Bu aqta Milliy mudafaa ve telükesizlik şurasınıñ Koronavirus epidemiyasınıñ tarqaluv monitoringi sistemasınıñ malümatında aytıla, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Keçken künü 116 insan vefat etti, 2679 kişi tüzeldi.
Eñ çoq hasta Kyivde (631), Harkiv (627) ve Odesa (600) vilâyetlerinde qayd etildi.
Epidemiya vaqtında Ukrainada 322879 koronavirus hastası qayd etildi. 6043 kişi vefat etti, 134 898 kişi tüzeldi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rivayet
Küz kelgeninen tereklerniñ yapraqları sararıp, tökülmege başlaylar. Quşlar sıcaq yerlerge uçıp ketmege azırlanalar. Tabiatta er şey qışqa azırlanmağa başlay. Yalıñız çam teregi özüniñ yaraşıqlı, zengin yeşil urbasını deñiştirmey. O, yaz-qış yeşil tura. Aceba, ne sebepten böyle ola eken?
Evel zamanlarda bir qış pek erte kelgen eken. Episi quşlar sıcaq yerlerge uçıp ketken. Ufaq quşçıqlar balaban turnalarnıñ arqalarına minip, olarnen uçıp ketkenler. Lâkin bir çoçamiy torğayçıq çölniñ ortasında qalğan. Onıñ qanatçığı zayıf eken. O, çölde ösken çalılarnıñ tübünde gizlenip, tüşüncege dalğan.
– Menim qanatım zayıf. Qış çillesinde elâk olmaq mümkün. Çare tapıp özümni bu belâdan qurtarmaq kerekim. Ormanğa barsam, bir de bir terekniñ quvuşında gizlenip, özümni suvuqtan saqlarım, – dep tüşüngen, ve ormanğa taraf ketken.
O, ormannıñ içine kirgeninen balaban emen teregini körip, oña:
– Canım emen teregi, men saña yalvaram, meni öz quvuşıña qışlamağa yiber, – degen.
– Ebet! Bütün qış menim pelitlerimni aşaycaqsıñ. Men ise kelecekte yerge ne saçacam? – degen emen ve quşçıqnı yibermegen.
Çoçamiy orman boyu kete. Baqsa, şuvuldap aqqan özenniñ çetinde pıtaqlarınen suvnı sıypap turğan tal terekni körgen:
– Canım tal, güzel tal, iç olmağanda sen meni öz quçağıña al, meni ayazdan saqla, – degen.
Tal ise:
– Men her kün özennen laf etem, sırdaşam. Maña keder etme, ket bu yerden, – degen.
Quşçıq muğayıp, endi ormannıñ çıtırman yerine kirgen. Bu arada onıñ ögünde çam teregi peyda olıp, ondan:
– Kiçkene çoçamiy, sen qayda ketesiñ? Tezden suvuqlar başlaycaq, buzlarsıñ.
– Qayda ketkenimni özüm de bilmeyim. Dostlarımnen uçıp olamadım. Ormanğa keldim.
– Öyle olsa, menim pıtaqlarımnıñ arasında yaşa. Men seni çarem olğanı qadar ayazdan qorçalamağa tırışırım, – degende, pıtaqlarını yerge egiltip, bir yerge toplağan, quşçıq içün yuvaçıq yapqan. – Sen qorqma, men seni bütün qış özümniñ urluqlarımnen baqarım.
– Çoq sağ ol, merhametli çam teregi, – degen bostorğay.
Suvuq yeller esip başlağan. Yel Qışbabadan qaysı tereklerniñ yapraqlarını tökmek kerekligini sorağan:
Qışbaba:
– Çam tereginden ğayrı episi tereklerniñ yapraqlarını tüşür, – degen.
İşte, ondan berli çam teregi yaz-qış yeşil olıp tura.


text:
Yanaliklar
VI «Änwär Xäyri ukuları» Respublikaküläm yaşlär fänni-gamäli konferentsiyase ciñüçeläre bilgele!
2016 eldan başlap, Alekseewsk rayonı Bilär kalasınıñ «Fänsar» fän häm mägarif üzägendä «Änwär Xäyri ukuları» Respublikaküläm yaşlär fänni-gamäli konferentsiyase uzdırıla.
«Änwär Xäyri ukuları» fänni-gamäli konferentsiyaseneñ II etabına saylap alıngan eşlär awtorları bilgele
Bıel fänni-gamäli konferentsiyadä katnaşırga teläüçelärneñ sanı rekordlı kürsätkeçkä citte. Barlıgı 120 dän artık gariza kilde.    Çittän torıp katnaşu etabında fänni eşlärneñ Oeştıru komitetı tarafınnan barlık kagıydälär nigezendä eşlängänlege tikşerelde, şunnan soñ ekspertlar sowetı iñ yaxşı eşlärne saylap aldı.
Atlant klubınıñ II şaxmat turnirı bulıp uzdı
Turnir yaşlär arasında şaxmat kazanışların propagandalau, alarnı sistemalı räweştä şaxmat belän şögıllänügä cälep itü, älege uenga karata kızıksınunı arttıru maksatları belän oeştırıla.


text:
Törkiyä, NATO, Şveśiya häm Finlyandiya sammitı uzaçaq
İlbaşı idaräse süzçese İbrahim Qalın İspaniya başqalası Madridta sişämbe könne İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan qatnaşında Törkiyä, NATO, Şveśiya häm Finlyandiya sammitınıñ ütkäreläçägen belderde
İbrahim Qalın şäxsi ber televideniye kanalında könüzäk mäs’älälärne bäyäläde.
Qalın: "Sişämbe könne NATO Ğomum särkätibe Yens Stoltenbergnıñ üteneçe belän İlbaşıbız qatnaşında Törkiyä, NATO, Şveśiya häm Finlyandiya sammitı uzaçaq. Bu yuğarı däräcäle oçraşu NATO sammitınnan alda sişämbe könne bulaçaq. Bu sammitta qatnaşuıbız poziśiyabızdan kire adım yasayaçağıbız mäğ’näsenä turı kilmi. Bez söyläşülärne alıp barabız. Monıñ küp êtabı bar. Min anda Finlyandiya häm Şveśiya wazıyfadaşlarıma şunı äyttem: sez 200 ğasırlıq tarafsızlıq säyäsätennän waz kiçäsez, zur paradigma üzgäreşen yasap, xärbi ittifaqqa kerü qararın qabul itäsez. Bu ahäñne buldıra alu öçen sezneñ häm Şveśiyada häm Finlyandiyada bik citdi üzgäreş başqaruığız kiräk bulaçaq. Qanunnar cıyılmasına, zakonnarğa, töp qanun Konstituśiyägä üzgäreşlär kertüegez zarur bulaçaq. Bez şuşındıy uq üzgäreşne “PKK” häm anıñ belän bäyläneşle bulğan “PYG, PYD” häm oxşaş qorılışlarğa qarata kürsätüegezne telibez. Bu başqa paradigma üzgäreşlärennän tağın da awır häm mömkin bulmağan närsä tügel. Alar bertörkem adımnar yasayaçaqların äytä. Bez yöklämälären bilgelädek. Yöklämäne alu belän anıq adım yasaw arasında ayırma bar. Bolarnıñ barısınıñ da terkälüen telibez. Zur külämdä kileşügä ireştek, bez kileşä almağan berniçä mäs’älä bar. İrtägä kileşä alsaq, Madridqa şulay baraçaqbız. “PKK”, “PYD”, “YPG” kebek qorılışlarğa qarşı turıdan-turı, açıqtan-açıq häm anıq, konkret totış aluların telibez Şveśiya belän Finlyandiyanıñ. Bu Süriyädäge “PYD” häm “YPG” belän mönäsäbätne dä üz êçenä ala”, - dip äytte.
Madridta sişämbe häm çärşämbe könne NATO liderlar sammitı da oyıştırılaçaq.
Bäyläneşle xäbärlär
Serbiya İlbaşı: “Türkiyä - Könbatış Balkandağı tınıçlıqnı häm totrıqlılıqnı saqlawçı urtağıbız”
Serbiya İlbaşı Aleksandr Vuçiç Türkiyäne Könbatış Balkandağı tınıçlıqnı häm totrıqlılıqnı saqlawçı urtaq bularaq kürülären äytte


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ faali, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Teftiş komissiyasınıñ sabıq azası Kurtseit Abdullayev 2015 senesi mart 9-da miting keçirilmesi qaidelerini bozğanı içün eñ uyğun ceza olaraq memuriy apis cezasını köre.
Hatırlatamız, mart 9-da Gagarin bağçasındaki ukrain şairi Taras Şevçenkonıñ 201 yıllığı munasebeti ile keçirilgen tedbirde Abdullayev «Qırım – Ukrainadır!» yazısı ile Ukraina bayrağını kötergen edi. Bu sebepten faalni memuriy mesülietke çektiler.
Cuma künü, mart 27-de, Aqmescitniñ Demir yol rayon mahkemesinde bu iş boyunca birinci toplaşuv olıp keçti. Reisi Vasiliy Zlotnikov faalniñ muracaatını qabul etip, mahkemeni mart 30-ğa belgiledi.
Abdullayev Rusiye Federatsiyası ve Qırım Anayasalarını ögrenip, mart 9-da olıp keçken aktsiyada «bir de bir bozuvlar yapmağanını» qayd etti. Abdullayev nasıl bir ceza almaq ister ediñiz sualine böyle cevap berdi: «Men tezden nefaqağa çıqacam, param yoq, devlet menden para almaq içün maña bir şey bermey daa, soqaqlarnı sepirmeycem, men 15 kün apiste oturır edim – anda bedava aşatalar».
Malüm olğanı kibi, Aqmescitte «politsiya» hadimleri Şevçenko doğğan kününe bağışlanğan mitingniñ teşkilâtçısı Leonid Kuzmin ve daa eki iştirakçini yaqaladılar. Politsiya hadimleriniñ sözlerine köre, sebep – mitingde ukrain timsalleriniñ olması. Mahkeme üç faalni mecburiy işler ile cezaladı. Faaller mahkeme qararına şikâyet ettiler.


text:
Ukrainada oktâbr 5 kününe Rusiye boyeviklerine qarşı ameliyat devam etken Ukraina şarqından ve Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımdan 1517116 köçip kelgen insan qayd olundı, dep bildire Ukraina İçtimaiy siyaset nazirligi.
Beyanatqa köre, köçip kelgen ailelerden yarısı maliyeviy yardımnı soradı, çoqusı endi elde etti.
Nazirlikte bildirilgeni kibi, umumen alıcılarğa 2,49 million grivna berildi.
Qırım Rusiye tarafından 2014 senesi fevral 20 künü işğal etilgen. Ukraina Yuqarı Şurası bu tarihnı yarımadanıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuvı olaraq belgiley.


text:
Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Havsızlıq şurasında Rusiye temsilcisi Vitaliy Çurkin Havsızlıq şurasınıñ azalarını Qırım aqqında malümatnıñ «qabartqanlarında» qabaatladı ve yarımadanı «istiqrar» territoriyası olğanını ilan etti.
Rusiyeli diplomat bunı Nyu-Yorkta keçirilgen Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Havsızlıq şurasınıñ açıq toplaşuvı devamında bildirdi.
«Amerikan ve ingliz daimiy temsilcileri bugün buhrannıñ başlanılmasını (Ukrainada – QA) Qırımnıñ Rusiyege qoşulğanını saylamağa tırıştı. Qabartmaq kerekmey, ep bir buhrannıñ başlanılmasında öz qabaatıñıznı saqlap olamazsıñız, Qırım ise şimdi, Donbass ve Ukrainağa baqsaq, istiqrar yarımadası ola. Reis efendi, ukrain buhranı devamında Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Havsızlıq şurası teşviqat meydançığı olaraq qullana edi», – dedi Çurkin.
Ukraina Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Havfsızlıq şurasını Rusiye Federatsiyasından qırımtatarlarnıñ aqlarını ğayrıdan tiklemege talap etmege çağıra. Bu aqta toplaşuvda Ukraina Tışqı işler nazirligi apparatınıñ yolbaşçısı-nazir muavini Vadim Pristayko ilân etti.
Birleşken Milletler Teşkilâtında Amerika Qoşma Ştatlarınıñ elçisi Samanta Pauer toplaşuv devamında Qırımnıñ Rusiye tarafından işğali devam etkenini ve Donbasstaki dava Rusiye tarafından desteklengenini bildirdi.
Pauer Rusiyeniñ areketlerinden Ukraina şarqında buhrannıñ sebeplerini unutmamağa çağırdı. O Rusiyeni ateş toqtatmasında ilk adımnı yapmağa ve OSCE nezaret missiyasına dava territoriyasında öz faaliyetini yapmağa ruhset bermege çağırdı.
BMT Havsızlıq şurasınıñ azaları olğan devletleriniñ temsilcileriniñ çoqusı Qırımda insan aqlarınıñ bozmasını qayd etti ve Kremlge boysunğan yarımada ükümeti tarafından Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesini takbih ettiler.
2015 senesi oktâbr ayından başlap Ukraina Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Havfsızlıq şurasınıñ daimiy olmağan azası ola.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen ve Donbassta silâlı dava bağlaşan soñ teşkilât Ukrainadaki vaziyetinen bağlı bir qaç sefer toplaşuv keçire edi.
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi aprel 26-da yarımada territoriyasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etmek qararını qabul etti. Bu qararnı lâğu etmek içün bir ay devamında muracaat etmek mümkün.
Aprel 18-de Rusiye Adliye nazirligi Qırımtatar Meclisini «ekstremist faaliyetinden sebep» yasaq etilgen teşkilâtlar cedveline kirsetti. Böyle qarar Ukraina, bir sıra halqara teşkilâtlar ve uquq qoruyıcılar tarafından takbih etildi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina reseylik «RJD Logistika», «Promkompleksplast», «Gazgol'der» jäne tağı basqa käsiporındarğa sankciya saldı. Bwl turalı UQQ (Ukraina Qauipsizdik Qızmeti) baspasöz-qızmetine silteme jasap «ajanshaber.com» habarladı.
Reseylik käsiorındar qara tizimge özin-özi jariya etken Doneck jäne Lugansk halıqtıq respublikalarınıñ transporttıq kompaniyalarımen seriktestik jasağandarı üşin ilikken. UQQ mälimetinşe, 2018 jılı reseylik käsiporındar osı eldegi transporttıq käsiporındarmen birlesip «Sırtqı ekonomikalıq kelisimşarttarğa» qol qoyğan. «Reseylik käsiporındar osınday äreketteri arqılı halıqaralıq erejeler men qağidalardı bwzıp otır. Äri, Doneck jäne Lugansk oblıstarındağı uaqıtşa qadağalausız aymaqtardağı terrorlıq wyımdarğa qarjılıq kömek körsetedi. Bwl — Ukraina ekonomikasına aytarlıqtay zalal äkeledi. Sondıqtan, UQQ Sauda jäne ekonomikalıq damu ministrligi men Wlttıq Qauipsizdik Keñesine osı käsiporındarğa qarsı sankciyalar engizuge wsınıs jasadı», - delingen UQQ baspasöz qızmetiniñ mälimdemesinde. Ukrainanıñ osı qadamına qatıstı Kreml' de öz jauabın berdi. RF baspasöz hatşısı Dmitriy Peskov Mäskeu Ukraina tarapınan engizilgen sankciyalarğa qarsı jauap beruge äzir dayın emes ekenin mälimdedi. «Äzirge qanday da bir qarsı şara (Ukrainağa qarsı) dayındalmadı», - degen ol.


text:
Ukraina nezaret kiriş noqtalarınıñ birde dört qısımını qapatıp, Rusiye ile sıñırda «Divar» leyhası qurucılığınıñ birinci basamağını yekünlemege azırlana.
Bu aqqında Ukraina Nazirler şurasınıñ saytında aytıla.
«Divar» leyhası çerçivesinde Rusiye ile sıñırda müendis inşaatlarını qurıp başladılar, işlerniñ birinci basamağını sentâbr 30-da yekünleycek olalar.
Nazirler şurası havfsızlıqnı kefil etmek içün ukrain-rusiye devlet sıñırında bar olğan 65 kiriş noqtasından 16-nı qapatmağa qarar berdi.
Devlet bücetiniñ yedek fondundan 100 mln. grn. ayırılacaq. Ukraina mudafaa nazirligi işbu paranı devlet sıñırınıñ pekitilmesine sarf etecek.


text:
Qırğızstan parlamenti Azat Europa/Azattıq radiosınıñ qırğız qızmeti "Azattıq media" jurnalisterine berilgen akkreditaciyanı uaqıtşa toqtattı,-dep jaz..
16 qaraşada Almatı «jwrtşılığımen» kezdesken prezident Qasım-Jomart Toqaev Qañtar oqiğası jöninde ayttı. Bwl jöninde «Azattıq» radiosı habarladı. Toqa..
Tiktok jelisindegi metallolomğa tastalğan äskeri kaskalar turalı videoğa baylanıstı Qazaqstan qorğanıs ministrligi tüsinikteme berdi. Äleumettik j..
Pol'şa prezidenti Andjey Duda Pol'şanıñ Pşevoduv auılına raketanıñ qwlauın "qasaqana jasalğan şabuıl emes" dep atadı. Bwl turalı Associated Press age..
Almatı sotı Qañtar oqiğası künderi Taldıqorğan qalasındağı äskeri bölim mañında mal bağuğa şıqqan 24 jastağı Ernazar Qırıqbaevqa oq attı dep ayıptalğa..


text:
Tair KERİM.
1917 seneleri edebiy faaliyeti yüksek derecege köterilgen qırımtatar şairi ve nesircisi Cemil Kermençikliniñ muharebeden evel ve ondan soñki neşirlerdeki eserlerini teñeştirüv usulı ile ögrenir ekenmiz[1]
, olarda bir sıra hatalarğa rastkeldik. Hem bu hatalar esasen, zemaneviy tetqiqatçılarımız ve edebiyatşınaslarımız tarafından onıñ eserlerini arap hurufatından kirilcesine avuştırğanda peydalanğandır. Közümizge çarpqan hatalarğa diqqat etkende, aşağıdaki şemasını tizmek mümkün:
- Şiirlerniñ metin sözlerinde bir ya da bir qaç harfi tüşürilip qaldırıla yahut da qoşula;
- Şiirde söz yaki söz ibaresi arap hurufatından kirilge yañlış keçirilüvi neticesinde bam-başqa, yani mantıqqa uymağan mananı taşıy;
- Şiir metinlerine yañı, uydurılğan, sözler qoşula ya da aksine asıl nüshadaki sözler ğayip etile;
- Bir de bir şiirniñ serlevhası deñiştirile, yahut da başqa şiirniñ serlevhasınen qarıştırıla;
- Bir de bir şiir metini bozulğan yaki oquyıcığa bir qaç dörtlügi yoq etilgen şekilinde taqdim etile. Bazı vaqıtlarda añlaşılması ğayet zor sebeplerden dolayı, şiirler başqa bir müellifniñ icadına kirsetile.
Böylelikle, tek C. Kermençikliniñ degil de, diger bir çoq müelliflerniñ eserleri böyle alğa oğray, ğayıp ola.
Cemil Kermençikliniñ edebiy asabalığı cenkten soñ ciddiy ve esaslı ögrenilmedi. Lâkin biraz iş yapıldı demek mümkün. Onıñ icadı haqqında ediplerimizden İ. Kerim, E. Şemizade, A. Dermenci, R. Fazıl, S. Nagayev ve digerleri fikir yürsettiler. Lâkin olarnıñ bazıları arap hurufatındaki metinlerni keregi kibi oqup olamağanları sebebinden, yuqarıda qayd olunğan bir sıra hatalarğa yol berdiler.
Cemil Kermençikliniñ eñ çoq hatalarğa oğratılğan «Soñ söz», «Tatarım», «Cenk meydanı», «Eski mektepler» kibi şiirlerine diqqat eteyik.
1918 senesı «Millet» gazetasında basılğan «Soñ söz» serlevhalı şiiri[2]
bizim devirimizde eki kere — 1996 senesi qırımtatarca «Yıldız» mecmuasında ve 2003 senesi merhum ukrayin şairi, terciman Mıkola Miroşniçenko ve qırımtatarşairi merhum Yunus Qandım ile beraberlikte hazırlağan «Küneşten bir parça» adlı qırımtatar şiiriyeti antolojisindebasılğandır. İşte bu üç neşirdeki şiirniñ nüshalarına biri-biri ile qıyas eterkenmiz, aşağıdaki hatalarğa rast keldik.
«Ey tatarı seven, acıyan vicdanlar, qorqmayın!
Haber zebrlerge baqıp çalışmaqtan bıqmayın!» [3].
Diqqatiñizni celp etmek içün, tübü sızılğan «haber zebrlerge» söz birikmesine diqqat etkende, bu yerde bir añlaşılmamazlıq olğanını derhal duyamız. Şiirni zemaneviy qırımtatar tilimizge uyğunlaştıraraq, metinde saqlanğan manasını böyle añlaymız: «Ey tatarnı sevgen, acığan vicdanlar (insaflı adamlar) qorqmañız! / zorbalı haberlerge baqıpçalışmaqtan usanmañiz!». Zorbalı haberler olurmı? dep, taacipte qalamız. Keliñiz, asıl nüshasında olğan metinni közden keçiriyik:
«Ey tatari seven, aciyan vicdanlar, qorqmayın!
Qıra zibirlara baqub çalışmaqdan bıqmayın»[4]
.
Bu asıl nüshadaki satırlarda yuqarıdakilerine nisbeten, başqa türlü mana çıqa: «Ey tatarnı sevgen, acığan vicdanlar, qorqmañız! / qara mihnetlerge baqıp çalışmaqtan usanmañız». Bu eki nüshanı teñeştirir ekenmiz, tüşüncege dalamız. Nasıl ola da bu «qıra zibirlar» «haber cebrlerge» çevirile. Birincisi arap hariflerinen yazılğanda — «qaf-ye-rı-elif zel-ye-be-ye-rı-lâm-elif-rı-he (e)
» ekincisi ise — «hı-be-rı zel-be-rı
» ile yazılırken, farqını açıq kösterir.
Ya da aynı şu şiirde olğan dörtlükni alayıq.
«Böyle iftira, bötenler – degil yalıñız siz
Size, bize, dinimize em de milletimize.
Böyle emiş-demişçilere qara yüzliler derler,
Söyleyecek çıqsın meydane, söylesin köz-köze»[5].
Asıl nüshada ise:
«Böyle iftira-bühtanlar yalıñız degil siz
Size, bize, dinimize hem milletimize.
Böyle emiş-dimişçilere qara yüzli dirler,
Söyleyecek çıqsun meydana, söylesun köz-köze!»[6]
.
Bu dörtlükni de zemaneviy qırımtatar tilimizge çeviriyik: «böyle iftirali ve töhmetli yalıñız siz degilsiz, / sizge, bizge, dinimizge hem milletimizge. / Böyle degenlerge qara yüzlü derler, / aytacağı olsa, çıqsın meydanğa, aytsın köz-közge!». Mında boş laf kerekmey, faqat metinde bu «bühtanlar» /yalanlar, iftilaralar/ degen arap sözü ne yazılışınen — «be-he-te-elif-nun
» ne de mantıqiy manasınen «böten» /beftan, işke keçmegen/ («be-vav-te-he-nun
») sözünen uyğun degil.
- Kermençikliniñ «Tatarım» şiirine kelgende aytmalıki, oña zemaneviy qırımtatar matbuatımızda degerli qıymet kesilgen edi. Mezkür şiirniñ milletimizniñyüregine qaviyce siñip qalğan satırlarını «Yıldız» mecmuasında[7], «Yañıdünya» gazetasınıñ[8] sahifelerinde, qırımtatar şiiriyeti ve nesirciligi antolojilerinde[9] ve hem de R. Fazil, S. Nagayevniñ «Qırımtatar edebiyatiniñ tarihı»nda[10] köremiz. Bundan da ğayri, şiir 1918 senesi «Millet» gazetasında[11] eki kere basılğan edi.
Yuqarıda qayd olunğan şiirlerde pek çoq arapça ve farsice, hem de osmanlıca-türkçe olğan sözlerge rastkelemiz. Bu sözler sürgünlik ve soñrası qırımtatar halqımıznıñ kütleviy surette Qırımğa qaytuv devirlerinde milliy edebiyatımıznıñ inceliklerini ögrengen araştırıcılarımızğa pek çoq qıyınlıqlar doğurdı. Misal içün Kermençikliniñ «Millet» gazetasında arap hurufatında basılğan «Tatarım» adlı şiirini ilk kere İsmail Kerim kirilge transliteratsiya yaptı ve 1996 senesi «Yıldız» mecmuasında derc ettirdi. O vaqıt qaçırılğan bazı hatalar soñundan da neşirden-neşirge keçebildiler. Misal olaraq, qayd olunğan şiirden bir qaç parçağa diqqat eteyik:
«Baş üstümde dolaşıyur bir bulut,
Bana diyur: «Tatarlığı sen unut!»
Hayır dostum, sen bu derdten fariğ ol
Şu sözleri hatırıñda iyi tut:
Sen ne dirseñ – tatar oğlu tatarım.
Tatarlıqdır ma-bih-il-iftiharım!»[12].
İşte bu parçanıñ soñki «Tatarlıq bu menim ğururımdır» manasını taşığan satır asıl nüshada «Tatarliqtir ma-bih-il-iftiharim!» şekilinde yazıla. İ.A. Kerimniñ nüshasında ise «Tatarlıqtır benim iftiharım» denile. Biz ise gazetada yazılğanıkibi, bütün şiirni bir qaç kereler teşkerip, arap hurufatiyle köçürir ekenmiz, sözlerniñ yazılış şekillerini Türkiyeli Ferit Devellioğlunuñ «Osmanlıca-türkçe ansiklopedik luğatı»nda olğan arap söz şekilleri ile teñeştirdik. Anda bizge rastkelgen — «mim-elif be-he-elif-lâm-elif-fe-te-hı-elif-rı
» arap harfleri ile yazılğan «ma-bih-il-iftihar»[13]
birleştirilgen sıfatnı taptıq. Böyle etip bu parçanıñ böyle yañı nüshası peyda ola: «Baş üstümde dolaşa bir bulut / maña ayta: «Tatarlıqnı sen unut!» / Yoq dostum, sen bu dertten uzaq ol / Şu sözlerni aqılıñda yahşi tut: / Sen ne derseñ — tatar oğlu tatarım, / Tatarlıq bu menim ğururımdır!». Buña beñzer hatağa, mezkür şiirniñ 34-nci satırında olğan «avaz keser» kibi söz birikmesini açıqlayıq:
«Arş-i alâ ahirete enerse,
Levh-i mahfuz köz ögüme kelirse,
Yedi cehennem, sekiz cennet, bir sırat
Avaz keser, tatar degilsiñ derse —
Cümlesini bir tarafa atarım!
Cehenneme ketsem, yine tatarım!»[14].
bu «Eñ yüksek köklerniñ ahiretine qonsa, / taqdir kitabi köz ögüme kelse, / yedi cehennem, sekiz cennet, bir köpür, / avaz keser, tatar degilsiñ dese, / hepisini bir tarafqa atarım, / cehennemge ketsem kene tatarım!». Bu söz birikmesi, yani «avaz keser» − «aytmaq» ve yaki «qarar bermek» manasına uyğun kelse bile, arap hurufatlı asıl nüshalarğa müraacat eterek, sözniñ böyle şeklini taptıq: «ha-vav-dad (zad) kâf-vav-se-rı
», yani «havz-i kevser» sözü. Havz-i kevser bu cennet çoqrağıdır[15]
.
- Fazilniñ «Diniy sözler ve añlatuvlar luğatı»nda denilir ki,MuhammedPeyğamberniñ hadis-i şerifinde olğan rivayetlerine köre, bu çoqraqnıñ eki kenarı altından, aqım yolu inci ve yaquttan, topraqları misten de qoqulı, suvlarıbaldan daha tatlı ve qardan beyazdır[16]. Yani Cemil Kermençikli içün, «tatarlıq» ğayesi pek muqaddestir. Şair, qalbinde ahiretniñ yaqınlaşuv tehlükesi olsa bile, o hepsi bir öz «tatar» milletinden vazgeçmeyecegini añlatmağa istey.
Şair öz şiirinde sıq-sıq Quran-i kerim temsillerge meyil berip, eki dünyanıñ arasında bir köpür qura. Şiirde millet hürriyeti, halq birliginiñ temsili — «tatarlıq» ve cennet, cehennem, levh-i mahfuz, havz-i kevser, arş-i alâ, Cebrail, Mikail, Azrail, İsrafil kibileri biri-birine qarşi qoyula.
Şiirniñ üçünci parçasına nazar eylegende:
«Almanlar da senden taraf olurse,
Cennet ğurilerinden soralırse,
Her millete cennetten yer verilirse
Tatar olan, cennetten qovulurse,
Ebediye-cihande yanarım
Lâkin yine tatar, tatar, tatarım!»[17].
«Tatarım!» şiirinde aslında «almanlar» ve «Almaniya»nı añdırğan çizgileri yoq. Şiirniñ yazıluv ve Almanlarniñ Qırımnızapt etüv tarihleri bir olsa bile, müellif Almanlar tarafindan tatarlarğa olabilecek bir de bir tehlükeni körmey. 1918 senesi Qırım hükümetini elge alğan Almanlarnıñ qırımtatarlarnen alıp berecegi yoq edi. Olar çoqusı hallarda QırımnıUkrayinanen birleştirüv meselesinen ve hem de yağmacılıqnen oğraşa ediler[18]
. Bu yerde «almanlar» sözü yerine «ğılmanlar» sözüni almaq kerek. Ğılmanlar bu cennet uşaqları, yaş erkek melekleridir. Arap yazısında ğılman «ğayın-lâm-mim-elif-nun
» harflerinen yazılır. «Ğayın
» ve «ayın
» yani [ğ] ve qalin [a] seslerni ifadelegen harflerniñ farqını tek üstünden qoyulğan bir işaret noqtasından añlamaq mümkün. İşte bu noqtaçıq da hatanıñ peyda olmasına sebepçidir. «Ğılman» sözü C. Kermençikliniñ tek «Tatarım» adlı şiirinde degil, «Esami cedveli yerine şiir»inde[19]
de qullanıla. Aynı şu parçanıñ beşinci satırı — «ebediya-cihande yanarım» yerine, asıl nüshasında yazılğanına köre, «ebediyen cehennemde yanarım» satırı olsa, şiirniñ manası ve mantığı bir ola.
«Cenk meydanı» serlevhalı şiirine kelgende biz yuqarıda söz sırası keçken hatalar shemasınıñ üçünci punktınıañamız. Şiir metinlerinde yañi, bir uydurılğan sözler qoşula ya da aksine, asıl nüshağa mensüp sözler ğayıp etile. Sözden bir yaki eki harfi tüşürile ve onıñ yerine manasını deñiştirgen başqa harfler peydalana. Böyleliknen, satırlarda vezin tüzgünligi ve hecalar ölçüsi bozula. Şiirniñ mündericesi bam-başqa aks renklerni ala ve esas ğayesini coya. Misal olaraq, diqatiñizni böyle satırlarğa celp etmek isteymiz:
«Qaranlıq eksilip başlay, tañ yeri ağarıyur.
Daha küneş doğmadan her tarafi ses sarıyur»[20]
.
Bu yerde «ses» sözü yerine «sis» sözü olmaq lâzim[21]
. Bu «e» harfi «i» harfine deñişilmesinen şiirde zann etilgen tehlüke ile tolu cenk meydanı oquyıcınıñ közü ögünde kerçekten bir levha olaraq peydalana. Sis – bu muharebede düşmanğa qarşı mahsus qullanılğan zeherli bir gaz çeşitidir[22]
.
Ya da:
«Qorqunç «ur-ra!» sedası ta köklere yüksele,
Bu yetişmey, arqadan qopa büyük bir velüle.»[23]
.
Mında da «velüle» degen bir añlaşılmağan söz, şiir mısrasında qullanılıp, bir qaba hatanı meydanğa çıqara. Bu söz tıpqı «Tatarım» şiirindeki «ğilman — alman» ile bağlı olğan bir soy hatalarnıñ sırasına kire. Ve arapça «vav-lâm-vav-lâm-he (e)
» harflerinen yazılğan sözüni hem «velüle» hem de «velvele»[24]
şeklinde oqumaq mümkün. Bazı da eski arap hurufatlı, leksikası arap ve fars sözleri çoq qullanılğan gazeta ve mecmualarnı oquğanda, çoq manalı sözlerniñ doğru ekenini metinniñ mündericesine köre, bazıda ise luğat yaki öz idraq ve tecribeñe bazanıp tapasıñ. Bunıñ kibi qolaysızlıqlar tetqiqatçınıñ öz tilini bilmeyüvinden degil. Bazı vaqıtlarda eski gazetalarda arap harflerinen yazılğan rus sözüni bile bir kereden oqup ve añlap olamaysıñ. Böyleliknen, satırda añılğan «velvele» degen arap sözü esasen şamata, gürülti manasını añlata.
Maqalemizde ögrenmek içün közde tutulğan C. Kermençikliniñ bu «Soñ söz», «Tatarım», «Cenk meydanı» ve «Eski mektepler» adlı dört şiirinden soñkisini H. Odabaş ve Hüsein Haci Hasan tarafindan 1923 senesi tab etilgen «Türk-tatar tili» degen dersliginde tapqan edik[25]
. Lâkin hucurlığı şunda ki, mezkür şiir parça-parça etile ve satırlarnıñ yerleri qarıştırılğan halda Şevqi Bektöreniñ «Tatarlığım» serlevhalı şiirler cıyıntığında «Çoq zamanlar yer yüzünde yaşadıq» adınen berile:
«Nerede qaldı o nizamsız mektepler?
Nerede qaldı o vicdansız kötekler?
Nerede qaldı o muallim efendi —
Baş ucunda, elde tayağı bekler…
Mektepke çoq varır iseñ, fitneci,
Elle yazı yazar iseñ etneci,
Çoq zamanlar ne oqudıq, ne yazdıq,
Şimdi baqayıq, biz ne oldıq, neci?
İşitirdik aq saqallı qartlardan:
«Oquv nedir, yazuv nedir bilmedik.
Çoq zamanlar yer yüzünde yaşadıq,
Yene yahşi, biz açlıqtan ölmedik».
Yene yahşi, biz açlıqtan ölmedik,
Lâkin ne horluqlar qaldı, körmedik?!.» [26]
.
Yuqarıda müellifniñ eserlerini arap hurufatından kirilge keçirüvde ne kibi ciddiy ve qaba yañlışlarğa yol qoyulğanınıkördik.
Eñ fena tarafı şunda ki, şimdiki vaqıtta mektep ve yuqarı oquv yurtları talebeleriniñ qollarında Kermençikliniñ çoq hatalarğa oğratılğan eserleri bulunmaqta. Şunıñ içün de zemane tedqiqatçılarımız edebiyatımızda olğan bu hatalarnıtüzetmege aşıqmaq borclular.
[1]
C. Kermençikliniñ eserlerini ciddiy sürette ögrenmek içün, muharebeden evel neşir etilgen «Terciman», «Millet» gazetalarına ve H. Odabaş ve H. Hacı Hasan ile beraberlikte 20-nci senelerde çıqarılğan «Türk-Tatar tili» adlı dersliklerge müracaat ettik. Mında olğan C. Kermençikliniñ eserlerini muharebeden soñ İ.A. Kerim, E. Şemizade, A. Dermenci, Z. Qurtnezir, R. Fazıl ve S. Nagayev tarafından neşirge hazırlağan maqale ve kitaplarda olğan eserlernen teñeştirdik.
[2]
Kermençikli C. Soñ söz // Millet. — 1918. — İyün 27.
[3]
Kermençikli C. Soñ söz //Yañı dünya. — 2002. — May 17; Kermençikli C. Tatarım. Soñ söz. Atım. Sevin ey şanlı millet. Çelebicihana. Muqaddes emelimiz olurken. Şiirler // Yıldız. — 1996. — № 4. — S. 56; Kermençikli C. Tatarım. Atım. Muqaddes emelimiz olurken. Sevin ey şanlı millet. Soñ söz. Çelebicihana. Şiirler // Küneşten bir parça. Qırımtatar şiiriyeti antologiyası (XIII-XX asırlar) / Tertip eticiler Mıkola Miroşniçenko, Yunus Qandım. — Kiyev: Ukrayinada yaşağan milliy azlıqlar tillerindeki edebiyatlar boyunca ihtisaslaştırılğan Baş redaktsiyası, 2003. — 786 s. — S. 268. — Qırımtatar ve Ukrayin tilinde.
[4]
Kermençikli C. – Soñ söz // Millet. — 1918. — İyün 27.
[5]
Kermençikli C. – Soñ söz // Yañı dünya. — 2002. — May 17; Kermençikli C. Tatarım. Atım. Muqaddes emelimiz olurken. Sevin ey şanlı millet. Soñ söz. Çelebicihana. Şiirler // Küneşten bir parça. Qırımtatar şiirieti antologiyası (XIII-XX asırlar) / Tertip eticiler Mikola Miroşniçenko, Yunus Qandım. — Kiyev: Ukrayinada yaşağan milliy azlıqlar tillerindeki edebiyatlar bounnca ihtisaslaştırılğan Baş redaktsiyası, 2003. — 786 s. — s. 271. — Qırımtatar ve Ukrayin tilinde.
[6]
Kermençikli C. – Soñ söz // Millet. — 1918. — iyun 27.
[7]
Kermençikli C. – Tatarım. Soñ söz. Atım. Sevin ey şanlı millet. Çelebicihana. Muqaddes emelimiz olurken. Şiirler // Yıldız. — 1996. — № 4. — S. 54.
[8]
Kermençikli C. – Tatarım // Yañı dünya. — 2001. — Yanv. 6.
[9]
Kermençikli C. – Tatarım. Atım. Muqaddes emelimiz olurken. Sevin ey şanlı millet. Soñ söz. Çelebicihana. Şiirler // Küneşten bir parça. Qırımtatar şiirieti antologiyası (XIII-XX asırlar) / Tertip eticiler Mıkola Miroşniçenko, Yunus Qandım. — Kiyev: Ukrayinada yaşağan milliy azlıqlar tillerindeki edebiyatlar boyunca ihtisaslaştırılğan Baş redaktsiyası, 2003. — 786 s. — S. 254-257. — Qırımtatar ve Ukrayin tilinde; Kermençikli C. İlim. Özen başlarınıñ ince dumanı. Mektebimiz sarı taş. Düşünce. Büyük bayram şerefine. Tatarım. Şiirler // Başlanğıcından günümüze kadar Türkiye dışındaki türk edebiyatları antolojisi. 13 c. Kırım türk-tatar edebiyatı. — Ankara: Kültür Bakanlığı, 1999. — 600 s. — S. 474; Kermençikli C. Tatarım! // Derdli, ağrılı qardaşlarımız. Kırımtatar poeziyasından çevirmeler, maqaleler / Tertib edeni: İlgar Qasımov. — Baskı: «Vektor» Neşirler Evi, 2005. — 205 s. — S. 46-47.
[10]
Kermençikli C. – Tatarım // Fazıl R., Nagayev S. – Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı. Qısqa bir nazar. — Aqmescit: Qırım devlet oquv-pedagogika neşriyatı, 2001. — 640 s. — S. 244-245.
[11]
Kermençikli C. – Tatarım // Millet. — 1918. — Avg. 2; Kermençikli C. Tatarım // Millet. — 1918. — Okt. 16.
[12]
Kermençikli C. – Tatarım // Millet. — 1918. — Okt. 16.
[13]
Ma-bih-il-iftihar — öz-özünden ğururlanğan / Osmanlıca-Türkçe Lugat / Haz. Ferit Devellioğlu. — Ankara: Aydın kitabevi yayınları, 1997. — 1195 s. — S. 558.
[14]
Kermençikli C. – Tatarım. Soñ söz. Atım. Sevin ey şanlı millet. Çelebicihana. Muqaddes emelimiz olurken. Şiirler // Yıldız. — 1996. — № 4. — S. 54.
[15]
Osmanlıca-Türkçe Lugat. / Haz. Ferit Devellioğlu. — Ankara: Aydın kitabevi yayınları, 1997. — 1195 s. — s.345, 513.
[16]
Fazıl R. – Diniy sözler ve añlatuvlar luğatı. — Simferopol: Qırım devlet oquv-pedagogika neşriyatı, 2004 — 280 s. — S. 67.
[17]
Kermençikli C. – Tatarım. Soñ söz. Atım. Sevin ey şanlı millet. Çelebicihana. Muqaddes emelimiz olurken. Şiirler // Yıldız. — 1996. — № 4. — S. 54-55.
[18]
Vozgrin V.E. – İstoriçeskie sudbı krımskih tatar. — Moskova: Mısl, 1992. — 446 s. — S. 408.
[19]
Kermençikli C. – Esami cedveli yerine şiir. // Millet. — 1917. — sent. 11.
[20]
Kermençikli C. – Cenk meydanı. İnandım. İlim. Recu. İstimdat. Şiirler // Yıldız. — 1992. — № 2. — S. 122.
[21]
Kermençikli C. – Cenk meydanı // Millet. — 1917. — İyül 6; Kermençikli C. Cenk meydanı // Günsel. — 1999. — № 2. — S. 43.
[22]
Kermençikli C. – Cenk meydanı // Günsel. — 1999. — № 2. — S. 43.
[23]
Kermençikli C. – Cenk meydanı. İnandım. İlim. Recu. İstimdat. Şiirler // Yıldız. — 1992. — № 2. — S. 123.
[24]
Arap elifbesine mensüp olğan «vav» harfini hem «u, ü» ve hem de «v» olaraq oqumağa mumkün.
[25]
Kermençikli C. – Eski mektepler. // H. Odabaş ve H. Hacı Hasan. Türk-tatar tili. Birinci bolüm. Qırımtatar edebiyatından örnekler. — Aqmescit: Qırım Maarif komissarlığı neşriyatı, 1923. — 98 s. — S. 74-75.
[26]
Şevqi Bektöre – Tatarlığım. Şiirler. — Simferopol: Dolâ, 2003. — 43 s. — S. 15.


text:
Mayısnıñ 1, bazaertesi künü Aqyarnıñ “Lukomorye” bala eglence parkında milliy yemekler festivali keçti. Bunı Qırım.Aqiqatınıñ korrespondenti bildirmekte.
Aqyar ve Aqmescitten kelgen yigirmige yaqın milliy-medeniy cemiyet ve teşebbüsçi gruppa park ziyaretçilerini öz halqlarınıñ milliy yemeklerinen tanıştırdı: ukrain cemiyeti borşç, pompuika ve korovay, beyaz ruslar draniki, qazan tatarları –çak-çak ve çırlama, tacikler –pilâv, dağıstanlılar- şiş kebap pişirdi.
Parknıñ ziyaretçileri onıñ merkezinde keçirilgen viktorinanıñ suallerine doğru cevap bergen taqdirde lukamorçik talonları alaraq çeşit halqlarnıñ milliy yemeklerni bedava aşap baqmağa fursat qazana ediler.
Toplanğanlar ögünde bir qaç milliy teşebbüskâr ansambl çıqış yaparaq, ana tilinde türkü yırlap, öz halqlarınıñ milliy oyunlarnı icra ettiler.
“Aqyar ukrain milliy-medeniy cemiyeti” cemaat teşkilâtınıñ failleri (UNKOS) “Çervona ruta” adlı meşur türküni icra ettiler.
Qırım.Aqiqatına berilgen izaatında UNKOS failleri festival esnasında özleri pişirgen 600 çanaq borşç dağıtqanları aqqında ayttılar.
Festivalni ayrıca Kreml nezaretindeki vaqtınca Aqyar gubernatorı vazifesini eda etken Dmitriy Ovsyannikov reberligi altındaki bir gruppa yerli memur da ziyaret etti.


text:
Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Timur İbragimov Aqmescitten Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki SİZOsına avuştırılğan soñ ilâcları alındı ve alâ daa qaytarılmadı. Bu aqta anası Niyara İbragimova bildirdi.
«Timur Rostov SİZOsına kelgen künü ihtiyacı olğan bütün ilâcları alındı ve alâ daa qaytarılmadı, dep ayttı. Timurnıñ aytqanına köre, tibbiy tedqiqi yapılmay, çünki o, yazma şekilde vazgeçken eken, amma bir şey yazmadı ve imza da onıñ degil. Bunıñ maqsadı ne olğanını men añlap olamayım», – dep ayttı Niyara İbragimova «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ körüşüvinde.
Advokat Lilâ Gemeci, müvekkili, Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Server Mustafayev Aqmescitten Rostov-na-Donu SİZOsına avuştırılğanda ilâcları alındı, dep bildirgen edi.
Rostov-na-Donu SİZOsınıñ memuriyeti bu malümatnı izaatlamay.
Noyabrniñ 15-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy arbiy okrugınıñ mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasını» temelden baqmağa başladı.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Fıstıq – pek lezetli ve faydalı yemiş. Şarqta o eki yarım biñ yıldan berli sevimli aştır. Fıstıq quvetni arttıra ve bolduruvnı ala. Cenübiy memleketlerde oña ürmet ile “ömür teregi”, yemişine ise “tılsımlı ceviz”, deyler.
Fıstıqnıñ qabuğını köterip atmağa aşıqmañız, o çeşit dülber ve özgün suvenirlerniñ yasamasında yardımcı ola bile.
1. Fıstıq qabuğını toplañız.
2. Terek yasamaq içün kelişken pıtaqnı azırlañız.
3. Qaverenki plastilinden ceviz büyükliginde tomalaq yasañız. Fıstıq qabuqlarını, süyrü tarafını töpege baqtırıp, oña sançıñız.
4. Qabuqalarnı biri-birine yaqınca, tögerek boyu, şahmat tertibinde sançımaq kerek. Töpelerini çeşit taraflarğa biraz açmalı.
5. Soñunace 2-3 sıra qalğanda, tomalaqnı pıtaqqa sançıñız. Plastilin körünmesin dep, soñki sıralarnı toldurıñ.
6. Daa eki buña oşağan, lâkin biraz ufaqça ve biraz büyükçe tomalaqnı aynı azırlap, pıtaqlarğa oturtıñ.
7. Terekke bardaq yasamaq içün bir qaç quru pıtaçıqnı bir ölçüde kesip azırlañız. Plastilinden istegen büyüklikte tsilindr yapıñ. Oña qarşı pıtaçıqlarnı tizip çıqıñ (plastilinge batırıp).
8. Azır terekni şu bardaqqa oturtıñ, kerek olsa, tüzetiñ ve yip, şpagat ya da tasma ile bağlañ. Terek “ösken” “topraq”qa yosun töşeñ.


text:
Siyasiy mabuslarnıñ taqdirine lâqayt qalmaq – cemaat kelecek kütleviy basqılarğa izin bere demektir. Rusiyedeki siyasiy mabuslarnıñ sayısı toqtamayıp arta, faqat cemaat ve demokratik kütleviy haber vastaları kün-künden olarğa daa az diqqat ayıralar. Artıq siyasiy mabusnıñ ükmü seslendirilgende mahkemege yüz kişi kelse, bu büyük bir muvafaqiyet sayıla.
Yañı insanlarnı apiske aldırğan «Bolotnaya işi» daa bir qaç yıl sürecektir. Al-azırda sekiz kişi apiste yata. Mahkemeler muntazam sürette keçirile, ve yalıñız bir qaç insan qoltutmağa kele. İçtimaiy ağlarda bir şey paylaşqan insanlar sıq-sıq apiske alına. Bir kişilik narazılıq aktsiyası içün vatandaş faali İldar Dadin apiste yata. Ceza kodeksinde bir sıra yañı «cinayet» peyda oldı, artıq er bir insannı ve aman-aman er angi narazılıq faaliyeti içün apishanege atmaq mümkün.
Ebet, uquq qorçalayıcı teşkilâtlar bar, misal olaraq, «6 mayıs komiteti» ya da «Siyasiy mabuslar ile birdemlik birligi». «Bolotnaya işiniñ» sabıq mabusı Vladimir Akimenkov siyasiy mabuslarnı qorçalamaq içün para toplay. Amma para çoq kelmey, siyasiy mabuslarnıñ çoqusınıñ masrafları qarşılanmay, bazıları bu yardımnı iç körmeyler.
Putinniñ sisteması bir işaret köstere – razı olmağanlarnı urmaq mümkün, ceza yoq!
Akimiyet televizor teşviqatını qullanıp, tarafdarlarını razı olmağan, tenqit etken ve bunı açıq-aydın bildirgenlerden nefret etmege mecbur ete. Az qaldı, muhalifetni «Milliy qurtulış areketi» degil, Dmitriy Kiselevni ve Vladimir Solovyevni gece-kündüz seyir etken içkige toymağan erkekler kötekleycek. Olarğa bir şey olmaz, amma olardan zarar körgenler ceza ala bile. Men aman-aman aynı vaziyetke oğrağan edim, Severnoye Medvedkovo rayonında meni bir qaç adam kötekledi, amma olar degil, cinaiy mesüliyetke menim çekildim. Akimiyet bundan fayda köre, çünki men muhalifetten deputat namzetini köstergen edim ve şimdiki rejimniñ yapqanlarını añlatqan risaleler tarqatqan edim. Böylece, Putinniñ sisteması bir işaret köstere – razı olmağanlarnı urmaq mümkün, ceza yoq!
Qapularıñıznı qırıp, «Vkontakte» içtimaiy ağında qaldırğan tefsiriñiz içün tintüv keçirilmegen olsa, muhalifet saifesine abune olğanıñız içün soqaqta daa köteklenmegen olsañız, – areket etiñiz. Uquq qorçalayıcı teşkilâtta göñülli olmaq mümkün, olarğa para bermek mümkün. Jurnalistler – siyasiy mabuslar aqqında maqale yazsın, siyasetçiler – kün tertibinde bu mevzudan vazgeçmesin. İçtimaiy ağlarda siyasiy mabuslar aqqında malümatnı paylaşıñız, yarım yılda bir kere işten izin alıp, mahkemege keliñiz. Er angi şekilde iştirak ete bilesiñiz. Eñ esası – bu mevzunı körip köz yummamaq. Bugün yanımızda olmayıp, kirli ve dar apishanede yatqanlar içün mesüliyetli olmalımız.
Bunı borc sayıp yazam, amma kene de añlayım, bu metnge diqqat ayıracaq kişi çoq olmaz: boldurıp devam eterler. Bu mevzuda akimiyet qazandı – siyasiy işler cemaatnı meraqlandırmağan adiy şeylerge çevirildi.
Nikolay Kavkazskiy, Moskvadaki «Molodejnoye Yabloko» teşkilâtınıñ reisi, «Yabloko» firqasınıñ ve Sol sotsialist areketiniñ azası
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışlarınen aynı olmaması mümkün
Maqaleniñ özü – Radio Svoboda saytında


text:
İtaliya baş naziri Juzeppe Konte, bir qaç kün evel İtaliyanıñ şimalinde kirsetilge sıñırlayıcı tedbirlerniñ bütün memleketke keñleştirmesi aqqında ilân etti. Hususan, koronavirusnı toqtatmaq içün İtaliya içinde yürmeler sıñırlanacaq, haber ete Azatlıq Radiosı.
"Qızıl mıntaqalar" olmaycaq", - dedi Konte jurnalistlerge. - "İtaliyanıñ bütüni salı kününden başlap qorulğan bölge kibi ilân etile".
Jurnalistler, sıñırlavlar karantinde olğan adamlar içün kirsetilgenini bildire.
İtaliyada umumen 9172 hasta bar. Ölülerniñ sayısı 463 kişi.
İtaiya, statistika hülâsalarına köre, koronavirus ölümi boyunca dünyada birinci yerni aldı, memlekette er yigirminci hasta öle.
2019-nCov (COVID-19) virusı büyük koronaviruslar gruppasına aittir. Bazılarda hastalıq qolay keçe, bazılarınla suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, em de yüksek sıcaq ve öksürik bar, ağır hastalarda nefes tarlığı qayd etile. Bu öldürici ola bilecek pnevmoniyağa keçe bile.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov işğal etilgen Qırımda Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı, Qurultaynıñ Teftiş komissiya azası Edem Dudakovnıñ evinde tintüv keçirile, dep bildirdi.
«Edem Dudakov – Bağçasasaraydaki Han sarayınıñ – qırımtatar mimarcılığınıñ incisi, dünya seviyesinde emiyetli olğan tarih ve medeniyet abidesiniñ rus işğalcileri tarafından yoq etilüvi aqqında qorqmayıp aytqanlardan biridir», – dep qayd etti Çubarov.
Rusiye işğalcileri Qırımda bu malümatnı izaatlamay.
Fevralniñ 8-nde «Medeniyet saasındaki müessiselerge hızmet etüv ve inkişaf müdirligi» Rusiye devlet müessisesiniñ reberi İlya Alımçev Bağçasaraydaki Han sarayı binalarından biriniñ divarında «restavratsiya» vaqtında büyük çatlaq oldı, dep bildirdi.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Bağçasaraydaki Han sarayınıñ «restavratsiyası» vaqtında binalardan biriniñ zarar körmesini» «gumanitar uquq bozuluvı» dep adlandırdı.


text:
«Qırımlı musulmanlar davası» mabüsleriniñ soy-sopları Qırımdan Rusiyege üküm çıqarıluvına yiberilmedi. Rusiye uquq qoruyıcıları Keriç köpründe mabüslerniñ advokatlarını ve jurnalistlerni blok etti. Bu aqta «Qırım birdemligine» advokat Nazim Şeyhmambetov bildirdi.
O, advokatlar Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ Keriç köpründe yapqanlarını şikâyet etmege planlaştıra, dep ayttı.
Advokat, Rusiye uquq qoruyıcıları Rostov-na-Donuğa üküm çıqarıluvına barmağa tırışqan onlarnen qırımtatarını Keriç köpründe tuttı, dep tarif etti. Rusiye polis hadimleri «baza çalışmay» dep, aydavcılarnıñ vesiqalarını aldı. «Qırımlı musulmanlar davası» mabüsleriniñ soy-sopları evge qayttı. Rusiye uquq qoruyıcıları bu sefer olarğa vesiqalarını qaytarırlar, dep ayttı.
Laf vatandaş jurnalisti Remzi Bekirov, aq qorçalayıcı Riza İzetov, faaller Farhod Bazarov, Şaban Umerov ve Raim Ayvazovğa çıqarılacaq üküm aqqında kete. O, martnıñ 10-nda saat 10:00-da çıqarılmalı.
Rusiye uquq qoruyıcıları Keriç köpründe olğanlar aqqında açıq bildirmey.
2021 senesi dekabr ayında Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi «qırımlı musulmanlar davasınıñ» mabüsleri Remzi Bekirov, Riza İzetov, Şaban Umerov, Farhad Bazarov ve Raim Ayvazovnıñ mahkeme tahqiqatını yekünledi.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. 2019 senesi martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ rayon mahkemesi bütün tutulğanlarnı apiske aldı.
OSCE kütleviy haber vastalarınıñ serbestligi vekili Harlem Désir martnıñ 27-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvlerden soñ «Qırım birdemligi» faalleriniñ apiske alınuvını takbih etip, olarnıñ Rusiye SİZOsından acele azat etilüvine çağırğan edi.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi 2019 senesi martnıñ 27-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tarafından tutulğan 24 qırımtatar faalini siyasiy mabüs dep tanıdı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: rukrymr.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Moskva şeer mahkemesi Moskvanıñ Tverskoy rayon mahkemesiniñ qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnıñ Rusiye prezidenti memuriyetine bergen hususiy şikâyetlerini qabul etmege red etkeninen alâqalı şikâyetini baqıp çıqmağa qarar berdi.
Bu aqta martnıñ 28-nde rusiyeli adliyeci Nikolay Polozov özüniñ Facebookında haber etmekte.
Onıñ sözlerine köre, mahkeme şikâyetlerni «qısqartılğan (yazılı) şekilde» bağmağa qarar bergen.
«Yani taraflarnıñ mahkeme oturışuvında şahsen iştirak etmeden, protokolsız ve audioqayd yapmadan – perde artında keçirmek istey. Mahkeme qabul etken qarar aqqında Moskva şeer mahkemesinden haber almağa teklif etile. Mahkeme qararını ise, hususan birinci basamaq mahkemesinden, o anda yollanğan soñ almaq mumkün olacaq», – dep ayttı Polozov.
Adliyeci, Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnıñ şikâyetleriniñ baqılğanınen alâqalı neticeler martnıñ 28-nde derc etilmek kerek olğanını qayd etti.
Daa evel Polozov Moskvanıñ Tverskoy rayon mahkemesiniñ qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnıñ bergen hususiy şikâyetlerini qabul etmege red etkenine dair şikâyetini bergen edi.Söz hususan, Çiygoz ve Umerovnıñ Rusiye prezidenti memuriyetine, olarnıñ af etilüvinen bağlı malümat berilmesine dair hususiy şikâyetlerini qabul etilmemesinen alâqalı edi.
Yanvarniñ 26-nda Moskvanıñ Tverskoy rayon mahkemesi şikâyetni red etken edi.
Kreml nezaretindeki Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar halqınıñ liderlerinden biri olğan Ahtem Çiygoznı 8 yıllık koloniya cezasına mahküm etken edi. O, 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Yuqaru Şurası binasınıñ ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulıp alınğan edi. Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti Çiygoznı kutleviy nizamsızlıqlar teşkil etmekte qabaatlay.
Daa soñra Qırımnıñ rusiyeli mahkemesi Umerovnı eki yıllıq yaşav tarzı koloniyada qalmasına üküm ete. Umerov kutleviy surette separatizmge çağırmaqta qabaatlanğan edi.
Rusiye akimiyeti oktâbrniñ 25-nde Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra Umerov ve Çiygoz Kyivge keldiler.


text:
İyül 21-de, cumaaqşamı künü mayıs 12-de Bağçasarayda yaqalanğan dört qırımtatar kişiniñ apiste bulunma müddetiniñ uzattırılmasına qarşı şikâyetniñ baqılması keçirilmedi. Rusiyege boysunğan işğal etilgen Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi toplaşuvı iyül 22-ge, cuma kününe keçirildi. Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildirdi.
«2016 senesi mayıs 12-de Bağçasarayda yaqalanğan qırımtatarlarnıñ apiste bulunma müddetiniñ uzattırılmasına qarşı şikayet arizası baqılması boyunca bugün saat 13:00-ke belgilengen mahkeme toplaşuvı keçirilmedi. Mahkeme, SİZO-da bomba qoyulğanı ve video bağını qurmaq imkân olmaycağı aqqında malümatqa esaslanıp, toplaşuvnı yarınğa saat 12:30-ğa keçirdi», – dep yazdı o Facebook saifesinde.
Mayıs 12-de Bağçasarayda rusiyeli uquq qoruyıcılar musulmanlarnıñ evlerinde ve yerli qavehanede bir sıra tintüvler keçirdi. Neticede, dört Bağçasaray sakini yaqalandı ve terrorizmde qabaatlandı: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abeltarov ve Enver Mamutov. Olar FSB hadimleri tarafından Rusiyede terroristik teşkilâtı olaraq tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde şeklenilip yaqalandı.
Kelecek kün, mayıs 13-te Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi yaqalanğan kişilerni iyül 11-ge qadar apiste qapatmaq qararını aldı. Mayıs 24-te Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi adliyecilerniñ şikâyetini red etti ve Enver Mamutov, Zevri Abseitov, Remzi Memetovnı iyül 11-ge qadar apiste qaldırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ aytqanı kibi, yarımadanıñ çeşit regiolarında yaşağan «Kiyevstar» ve «Ukrtelekom» provayderleriniñ qullanıcıları problemler ile ratskeldi.
Şu cümleden, işğal etilgen Keriçniñ çeşit rayonlarında yaşağan sakinler bütün kün devamında şikâyet ete.
Sanayi şosse rayonıñ «Kiyevstar» interneti saat 18:00-den çalışmay. Aynı böyle vaziyet Voroşilova soqağındaki beş qatlı evlerde de yüz berdi. Keriç merkezinde ise bu provayderniñ İnterneti pek ağır çalışa.
Aqşamğa yaqın şeerniñ yataq rayonlarında İnternet-bağı bütünley yoq oldı. Eki saattan soñ bağ kene peyda oldı, faqat signal pek ağır ve ep üzüle.
Buña oşağan vaziyet Aqmescitte ve yaqın regionlarında da yüz bere.


text:
Qırımda jurnalistlerge qarşı açılğan cinaiy işlerniñ taqiqat ketişatı belgisizdir, dey jurnalist Anna Andriyevskaya, oña qarşı Rusiye FSB cinaiy işni açtı.
Bunı o Kiyevde matbuat konferentsiyası devamında bildirdi, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Andriyevskaya dey ki, şimdilik yarımadada uquqiy qaide kibi bir şey yoq.
«İşimniñ ilerideki inkişafı belgisizdir. Qırımda bir de bir uquqiy ceet çalışsa edi, nevbette böyle, ya böyle areketniñ olacağını aytmağa mümkün olur edi. İşniñ inkişafı bizler içün belgisizdir, mında daa qaç iştirakçi peyda ola bilecegini bilmeymiz. Esası, mezkür iş Rusiye akimiyetiniñ yalıñız şimdi yarımadada yaşağan degil de, Qırım tışına ketken Qırım jurnalistlerine nisbeten basqı shemasını köstere. Olarda (jurnalistlerde – muar.) Qırım qaydı bar, yani Rusiye olarnı öz vatandaşı olaraq tanıy ve olarğa nisbeten Rusiye qanuniyetiniñ qaidelerini qullana bile», – dedi o.
Onıñ fikrine köre, yarımada tışına çıqqan jurnalistler bile Qırım aqqında yazğanda, öz aqiqiy adlarını belgilep olamay, özleri ve tuvğanları içün telüke olmasın dep.
«Böyleliknen Qırımnıñ işğalci Rusiye ükümeti Qırım qaydı olğan er bir insannıñ üner faaliyetiniñ serbestligini tutıp ala», – dey Andriyevskaya.
O kene de bütün bu vaziyet boyunca Ukraina resmiy akimiyetiniñ muayyen fikri olmağanını qayd etti.
Malüm olğanı kibi, 2015 senesi mart 13-te Qırım jurnalistleri Anna Andriyevskaya ve Natalya Kokorinanıñ ana-babaları yaşağan evlerde FSB tintüv keçirdi. Bunıñ sebebi Tsentr jurnalistskih rassledovaniy neşirinde çıqqan maqale boyunca cinaiy iş oldı.
Böylece, Qırımda yaşamağan Anna Andriyevskayağa qarşı FSB Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1-inci maddesi boyunca «Krım» batalyonınıñ göñüllileri aqqında maqalesi içün cinaiy iş açtı.
Natalya Kokorinanıñ ana-babasınıñ evinde tintüv keçirilgen soñ jurnalistni FSB idaresine alıp kettiler. Onı iş boyunca şaat olaraq altı saat sorğuğa çektiler. Soñra ise bilgiyasayarını alıp, azat ettiler.


text:
İlbaşı yaña uqu yılı başlanu belän täbrik itte
Ul üz çığışında mäktäplärdä däreslärneñ däwam itä aluı öçen vakśinaśiyäläwneñ möhimlegenä basım yasadı
Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan İstanbulda 2021 -2022 yaña uqu yılın açu programmasında çığış yasadı.
Ul üz çığışında uqıçılar, uqıtuçılar, äti- änilärne yaña uqu yılı başlanu belän täbrik itte häm anıñ xäyerle buluın teläde.
Ärdoğan mäktäplärdä däreslärneñ däwam itä aluı öçen vakśinaśiyäläwneñ möhimlegenä basım yasadı.
İlbaşı Ärdoğan:”İlebezdä ğomumi dozalar sanı yaqınça 100 millionğa citte. Mägärif ministrlığı buldırğan śifrlı asqorma yärdämendä mäktäplärebezdäge wäzğıyät’ne , awıru barışın küzätep barabız. Däreslärne mäktäplärdä däwam itterü mäs’äläsendä qararıbız nıq. Barlıq watandaşlarnı privivka yasatırğa çaqırm. Virusnıñ taraluın totqarlaw barıbıznıñ da tiyeşle çaralarnı ütäwgä bäyle.


text:
Rusiyeniñ Qırımdaki Federal telükesizlik hızmeti fevral 28 kününe Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Umerovnen tain etilgen körüşüvini başqa künge keçirdi.
Umerovnıñ öz Facebook saifesinde haber etkenine köre, körüşüv qorçalağan tarafnıñ teşebbüsinen keçiktirildi.
O: «Bugünge tainlengen FSB ile körüşüv advokatlar Kurbedinov ve Semedlâyevniñ muracaatları ile yarınğa, mart 1 künü saat 15-ke keçiktirildi. Körüşüv yeri – Franko caddesi...», – dep yazdı.
İlmi Umerovğa qarşı ekstremizm maddesi boyunca FSB tarafından cinaiy iş açılğanını 2016 senesi mayıs 12 künü Qırımnıñ sabıq prokurorı Natalya Poklonskaya beyan etken edi.
Meclis reisi muavininiñ yaqalanuvı, tintüvi ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada razonans çıqarğan edi.
İlmi Umerovnıñ qızı Ayşe 2016 senesi dekabr 30-da bildirdi ki, babası Rusiye maliye monitoringi federal hızmetiniñ saytında derc etilgen terrorist ve ekstremistler cedveline kirsetilgen. Onıñ nomerası 5826. Umerov, bu cedvelge kirsetilmesine qarşı mahkemede itiraz bildirmege niyetli olğanını beyan etti.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, martnıñ 11-nde Ukraina RNBO kâtibi Oleksiy Danılov haber etken Qırımnıñ işğalden azat etüv strategiyasınıñ tasdıqlavını tefsir etti.
Zelenskıynıñ aytqanına köre, bu vesiqa daa 2014 senesi qabul etilmek kerek edi.
«Bir şeyge ümüt etkenlerge ayta bile: Ukraina Qırım aqqında unutadajğını unutıñız», – dep qayd etti o.
Onıñ qayd etkenine köre, «işgal içün şaraitni kim ve nasıl yaratqanını ögrenmek pek müimdir».
«Ve söz sadece 2014 senesi aqqında ketmey, mında daa qabul etilgen Harkiv añlaşmaları da bar», – dedi Ukraina devlet başı.
Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa Şurasınıñ kâtibi Oleksiy Danılov martnıñ 11-nde, «Qırım yarımadasınıñ Rusiye Federatsiyası tarafından işğalinden bugüngece ilk temel vesiqanıñ» azırlanılğanı aqqında bildirdi. Bu vesiqada, Qırımnıñ işğalden azat etilmesi meselesinde nasıl areket etecegimizge dair açıq talimatlar berile. Bu aqta o, Kyivde brifing vaqtında ayttı.
Bundan ğayrı Oleksiy Danılovnıñ haber etkenine köre, Qırımnı işğalden azat etüv strategiyası açıq vesiqadır ve er istegen onen tanışıp ola. Ukrainanıñ çetel ortaqları yaqın vaqıtta bu vesiqanı alacaqlar.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
İşğal etilgen Qırımda «Mayıs 3 künü işi» boyunca faalerni «içtimaiy ceetten areketçen olğan insanlarnı toqtatmaq» içün yaqalaylar. Bunı Qırım.Aqiqat saytına Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ reberi Eskender Bariyev bildirdi.
«Tünevin milliy areket iştirakçisiniñ oğlunı yaqaladılar, sentâbr ayında ana-babasınıñ evinde tintüv keçirilgen edi, oktâbr ayında ise mahkeme qararı ile anasına mayıs 3-te qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilevni Qırımğa kirsetmegen künü yolnı qapatqanından sebep 10 biñ rublelik para cezası berildi. Menimce, Qırım toplulığına bir imadır ve Qırımda noqtaiy nazarı muayyen olğan faallerni toqtatmaq içün yapılğan bir arekettir», – dedi Bariyev.
O, bu kibi yaqalav tedbirlerniñ ileride de devam etecegini bildirdi, amma soñra «biz qırımlılarğa nisbeten etilgen qanun bozuluvları aqqında bütün dünyağa bildirmege tırışamız», dep qoştı.
Bazarertesi künü, yanvar 19-da, Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ reisi Eskender Bariyev Facebookta bildirdi ki, Edem Osmanovnı qoranta azalarınıñ yanında yaqaladılar. Yaqalanğannı Rusiye Federatsiyası Cinaiy kodeksiniñ 381-inci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca («Akimiyet vekiline qarşı küç qullanması») qabaatlaylar.
Dekabr 1 künü Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan Rusiye Federatsiyasnıñ prezidenti Vladimir Putin ile körüşti. Memleket yetekçileri mayıs 3 künü Qırımda yüz bergen adisler ile bağlı cinaiy işlerniñ ğayrıdan baqılması aqqında añlaştılar. Neticede SİZOdan Mustafa Cemilevni Ermeni Bazarda qarşılağan bir qaç insan azat etildi. Şu cümleden, Edem Ebulisov, Tair Smedlâyev, Musa Apkerimov, Rustam Abdurahmanov.


text:
Ğiraqnıñ waqıtlı xökümäte ildäge yaña iminlek qanunnarın iğlan itüne kiçekterde
Ğiraq räsmiläre bügengä planlaştırılğan matbuğat oçraşuın bilgesez waqıtqa kiçekterde. Oçraşuda Yustisiä ministrı Malik Dohan häm Keşe Xoquqları ministrı Baxtiyar Amin, ildä baş kütärüçelärgä qarşı küreläçäk çaralar, qulğa alınğan ğısyançılarnıñ irekkä çığarıluı häm ilneñ qayber öleşlärendä xärbi wazğiät iğlan itü turında söylämäkçe bulğan. Jurnalistlar belän oçraşu inde ikençe tapqır kiçekterelde. Säbäbe äytelmi. Ğiraq premyer-ministrı İyad Allawi Al-Arabiä televideniä kanalına bügen, Saddam Hösäingä nindi xökem qararı çığarunı mäxkämä qarar itäçäk, dip belderde: "Ülem cäzası birü-birmäw turında mäxkämä qarar itäçäk. Xökümät isä, qararnıñ ğadel häm bäysez buluına ışanıp, şuşı qararnı ütiäçäk", dide Ğiraqnıñ waqıtlı premyer-ministrı. Başqa xäbärlärgä kilgändä tönyaqtağı Mosul şähärendä yul çatında bomba şartlap 5 keşe yaralandı, Bağdadtan könyaqkönbatışqa taba 80 çaqrım yıraqlıqta saftan çıqqan neft torbaların tözätü eşe däwam itä.


text:
Aldağı bes jılda Qazaqstanda 2,6 mln jaña jwmıs ornı qwrılmaq. Bwl jöninde Ükimet otırısında mälim boldı. Ükimet basşısı Asqar Mamin sözinde: «2017-20..
Irannıñ BWW-dağı arnayı ökili Ishaq Ale Habib Qauipsizdik Keñesti Izrail'dıñ jaulau äreketterine qarsı därmensizdik tanıttı dep ayıptağan. Onıñ aytuın..
Gruziyadağı memlekettik mekemeler men telearnalar auqımdı hakerlik şabuılğa wşıradı. Hakerlik şabuıl eki mıñnan astam resursqa jasalğan, olardıñ arası..
Qazaqstanda eki jılda 66 milliard teñge jımqırılğan. Bwl jöninde QR Bas prokuraturasınıñ baspasöz qızmeti habarladı. Bas prokuratura alqasınıñ otırısı..
Prezident Qasım-Jomart Toqaev Almatı qalasın damıtu mäseleleri jöninde keñeste şahar basşılığına birqatar tapsırmalar bere otırıp, "erekşe eskertu" ja..


text:
Qırım camilerinde mayıs 18-de, Qırımtatar halqı sürgünliginiñ 71 yıllığında, saat 11-de sürgünlik qurbanlarını dua ile añacaqlar, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
Qırım ve Aqyar musulmanları Diniy idaresi ve Qırımnıñ müftisi acı Emirali Ablayev dindaşlarını duağa qoşulmağa çağırdılar.
«Ölgenlerni añmaq er bir musulmannıñ boyun borcudır», – dep yazdılar müftiyatta.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi.
Qırım.Aqiqat saytı bildire ki, Aqmescitniñ Rusiye şeer memuriyeti Qırımtatar Milliy Meclisine sürgünlik yıllığına bağışlanğan matem mitingini keçirmege resmiy şekilde yasaq etti.
Aynı vaqıtta Meclis işğalci akimiyet tarafından provokatsion mitinglerniñ ötkerilecegini red etmey.
Qırım işğalinden evel sürgünlik yıllığında Aqmescitte Bütünqırım matem mitingi keçirile edi, tedbirde onlarnen biñ insan iştirak ete edi.
Kiyevde qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanları hatırasına bağışlanğan tedbirler mayıs 14-te başlanacaq. Qırımtatarlarğa qoltutuv aktsiyaları Varşava ve Berlinde de keçirilecek.


text:
Rusiye akimiyeti, Rostov-na-Donu şeerinde terakt teşkil etmekte şeklegen Ukraina vatandaşı Artur Panov, Avropa insan aqları mahkemesine şikâyet yolladı, dep bildire«Kavkazskiy Uzel» neşiri Panovnın mektübine esaslanaraq.
Advokat arqalı yollanğan mektüpte Panov, Avropa konventsiyasına istinaden onıñ serbestlik ve toqunmamazlıq aqları bozulğanı, ayrıca adil mahkeme keçirlmesini talap etmektedir. O, Rusiyeden Ukrainağa keri qaytarılmasını ve Kyivdeki ükümet, üçünci taraf sıfatında işbu davağa celp etilmek kerek olğanını qayd etmekredir.
19 yaşında Artuq Panov 2015 senesi dekabr ayında Rostov vilâyetinde Rusiye-Ukraina arasındaki sıñırnı keçken arada, Rusiyede terakt teşkil etmekte şeklenerek tutulıp alınğan edi. Fevralniñ 14-de Rostov-na-Donu şeeri Şimaliy-Kavkaz arbiy vilâyet mahkemesinde onıñ davası baqılmağa başlağan edi. Panovnen beraber mahkemege, ukrainalığa «yardım etmekte qabaatlanğan» rostovlı talebe de celp etildi.Apiste bulunğan Artur Panov açlıq ilân etkendir.


text:
Krım.Realiige Qurultay teftiş komissiyasınıñ reisi Ali Özenbaş bildirgenine köre, bu muracaat bayram vaqıtında provokatsiyalar hafvlığı peyda olmasınen bağlı.
«Qırımnıñ zapt etilmesi daa yanıçıq bulunğanda, siyasiy ceetten mürekkep devirde halqımız iç de bayramğa sevinip olamay ve davet etilgen Rusiye akimiyeti ve Federatsiya subyektlerine, ve, şu sırada, dünya cemiyetine bayram keyfini numayış etilmesi yersizdir», – dedi Özenbaş.
Bundan da ğayrı, teftiş komissiya şimdiki akimiyet bayramğa kelgen halqnıñ havfsızlığını teminlep olacağına şübe bildirdi.
Mecliske bu bayramnı azizlerde, şeerlerde ve qırımtatarlar yaşağan yerlerde keçirmege teklif ettiler.
Lâkin, Ali Özenbaşnıñ degenine köre, bu muracaat Meclis taraftan qabul olunmadı ve neticede evel qarar etilgen, «Bağçasaray – Aqmescit» yolunda yerleşken «Şaherizada» kompleksi yanında adet olğan yerde, mayıs 3 künü keçirilecek umumqırım bayramı red etilmedi.
Bundan evel, qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilev Qırım işğal olunğan tarzda Hıdırlezniñ qayd etilmesiniñ tarafdarı olmağanını bildirgen edi.
Cemilev akimiyet içün bu «muvafaqiyetli stsenariy» olmasını da red etmey. Aynı zamanda o, bu bayramnı qırımtatar ve ukrain milliy bayraqlarınen keçirmekni közde tutqanını bildirgen edi.
Qırımtatar milliy bayramı Hıdırlez «quralay» (mayıs) ayınıñ birinci aftasınıñ cumasında eküv mevsiminiñ başı olaraq qayd etile edi.


text:
Bazarertesi künü, iyülniñ 15-i, nevbetten tış Ukraina parlamenti saylavlarında rey berüv yerini deñiştirmek içün soñki kündir.
Ukraina saylayıcıları devlet reyestriniñ malümatına köre, bazarertesi kününe qadar 233347 saylayıcı, şu cümleden 2761 Qırım ve Aqyar sakini, rey berüv yerini deñiştirdi.
Nevbetten tış Yuqarı Rada saylavlarınıñ keçirilmesi iyülniñ 21-ne belgilendi.
Ukraina Yuqarı Radasına firqa cedvelleri boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ beş vekili namzet kösterecek: qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev ve Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz (Petro Poroşenkonıñ «Avropa birdemligi» firqası), Meclis reisi Refat Çubarov (İgor Smeşkonıñ «Küç ve namus» firqası), Gayana Yüksel (Ukrainanıñ yeşiller firqası), Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası ve Abmecit Suleymanov («Ukraina Halq Areketi»).
Yuqarı Rada saylavlarına tek Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcileri namzet köstermey. Olarnıñ arasında – ukrain jurnalisti ve qırımtatar asıllı devlet erbabı, Ukraina informatsion siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar («Ğroysmannıñ ukrain strategiyası» firqası), Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı Rustem Umerov, «KrımSOS» teşebbüsiniñ koordinatorı Tamila Taşeva ve «VostokSOS» hayriye fondunıñ icra müdiri Aleksandra Dvoretskaya (üçü de Svâtoslav Vakarçuknıñ «Ses» firqasından), qırımlı bloger ve dizayner Liza Bogutskaya (Volodımır Zelenskıynıñ «Halq hızmetçisi» firqası), qırımlı, Ukrainanıñ sabıq halq deputatı Andrey Sençenko («Aq küçü»), cemaat faali, göñülli, Qırımdan köçken Natalya Lütikova («Ukraina Halq Areketi»).


text:
Ritsa
Ritsa küle (Abxazça Pиҵa, Görciçä რიწა) ul Abxaziäneñ tönyaq öleşendä urnaşqan bozlıq-tektonik protsessları näticäsendä barlıqqa kilgän kül.
Ritsa tabiğäte[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ritsa 950 m bieklegendä, Laşipsa yılğası üzänendä, Gagra sırtınnan könbatışqa. Mäydanı 1,49 k. km, ozınlığı 2,5 km, kiñlege 1,05 km, urtaça tiränlege 63 m, iñ tirän urınında 116 m.
Yañğır belän qar tuyına, su bieklegeneñ sezonlı üzgärep toruı 2–3 m. Yar ozınlığı 4,29 km. Urtaça su temperaturası 10 °C-dän artığraq (Yün-Öktäber), maksimum Avgustta 17,6 °C, minimum Ğínwarda -1,1 °C. Yawım-töşem 2000–2200 mm yılda. Qışlar qarlı, cäylär cılı. Külgä altı yılğa qoya. Ritsadan İupşara yılğası, Bzıb quşıldığı, ağıp çığa. Bu Qawqaz tawlarındağı matur kül qatnaş tawlı urmannar häm subalpik bolınnar qamap alalar. Kül qamalğan tawlar bieklege 2200 – 3500 m.
Ritsa tirä-yağında 70 meterle Nordmann naratı oçrí. Kül tönyağında Avadhara kurortı urnaşqan. Ritsada kerkä (forel) häm ala balıq (sig) kön kürälär.
Rits yanında Keçe Ritsa küle (0,2 k. km) urnaşqan.
Soñğı yıllar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Külne saqlanu öçen 1930. yılda Ritsa Tabiğät Tıyulığı (16 289 ha.) oyıştırıla. 1936. yılda Qara Dingezdän yul tözelä.
Ritsda İosif Stalinnıñ daçalarınnan berse urnaşqan. Sovet çorında Ritsa möhim turistik obyékt bulıp kilä. Kül yarlarında hotellär tözelä, kül buylap paroxod yöri.
Görce-Abxaz Suğışı näticäsendä turistik infrastruktura yuqqa çığa, läkin xäzer dä siräk ekskursion törkemnär Ritsanı kürärgä baralar.
Ritsağa bağılşlanğan riwayätlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ritsa çığışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Borın-borınğí zamannarda bu urında yılğa ağan, ä üzän kötüleklärendä matur Ritsa isemle qız kötü kötkän. Ritsanıñ öç abísı Agepsta, Atsetuka häm Pşegişxa köndez tawlarğa awğa yörgännär, ä kiçen uçağına qaytıp, cırlağan.
Ber kön bertuğannar awğa bik yıraq tawlarğa kitkän. Ritsa, alarnı sağınıp, yulğa kürgän häm cır cırlağan. Bu cırnı yulbasarlar Gega häm İupşara işetkän häm Ritsanı urlarğa bulğan. İupşara Ritsanı totıp alğa häm çabıp kitkän, Gega anı qaplağan. Ritsanıñ bulışqa çaqırunı bertuğannar işetkän. Pşegişxa qılıçnı ırğıtıp cibärgän, läkin ul tidermägän häm qılıç yılğanı yabğan. Su üzänne basqan häm külgä äyländergän. Şundí uq waqıtta Ritsa yulbasar qullarınnan azat itkän, läkin ayaqqa basıp torıp almíça, külgä töşkän. Böten köçtän tırışqan da, bertuğannar Ritsanı qotqarıp almağan. Pşegişxa İupşaranı eläktergän häm anı suğa ırğıtqan. Läkin Ritsa suları anı qabul itelmägän häm diñgezgä alıp kitkän. Gega anı qotqarırğa tırışıp, İupşara artınnan yögerep kitkän, läkin ireşmägän.
Qayğıdan Agepsta, Atsetuka häm Pşegişxa biek tawlarğa äylängän. Alar xäzer dä toralar, Ritsanıñ tınıçlığı saqlanalar.
Saw bul, Watan![үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1930. yıllarda, Stalin daçası tözeleşe waqıtında soldatlar biek serpantin yul buylap tözü materialları taşqannar. Ber kön ber yök maşina berniçä yöz meter biekle serpantin yuldan ıçqındırğan. Maşina oçqanda yörtüçe soldat "Saw bul, Watan!" ("Пpoщaй, PoдиHa!") qıçqırğan. Şul waqıttan bu urınnı "Saw bul, Watan!" dip atílar.
Päräwäzdä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- "Saw bul, Watan!" urınınnan küreneş
- Birding-georgia.com 2009 eлHың 6 rыйHBap kөHeHдә apxиBлaHraH.
- Georgian Geoinformation Centre(үлe cылTaMa)
- Räsemnär 2004 eлHың 13 okTябpb kөHeHдә apxиBлaHraH.
- Räsemnär 2005 eлHың 10 ceHTябpb kөHeHдә apxиBлaHraH.


text:
Bunı şirketniñ matbuat hızmeti bildire.
Muracaatta bulunğan hadimler al-azırda Cenübiy-Ukraina AES-da çalışmaqta. Qırımdan köçip kelgenlerni mesken ile temin ettiler: eki ailege musafirhane şekildeki odalar berildi, bir mütehassıs yataqhanede yerleşti.
«Energoatom»da hatırlatılar ki, Donuzlav elektrostantsiyası mustaqil Ukrainada ilk yel energeti elektrostantsiyası olğan edi eken. Onıñ quveti (11,627 MVt) üç meydanğa tarqatıla: Donuzlav, Sudaq, Aqmeçit.
Rusiyeniñ Qırım işgalinden soñ Donuzlav VES hadimelrine NAEK terkibinde çalışuvnıñ perspektivası sual işareti astında oldı. Ukrainada çalışmağa istegen hadimlerge «Energoatom»nıñ diger bölüklerinde iş teklif etildi.