text:
Tatar kongressında çit ildän kilgän veterannar belän oçraşu uzdı
Veterannar – barlığı 12 keşe tarixi watannarına Qazanda uza torğan 9 may bäyräm çaralarında qatnaşırğa çaqırılğannar. Şulay uq alar 10 köne buyı “Livadiä” kunakxanäsendä dä yal itäçäk. Qazanğa Äzerbäycan, Qazaqstan, Qırğızstan, Latviä, Moldova, Ukraina häm Üzbäkstannan millättäşlärebez kilde. Alarnıñ kübesenä 80 yäştän artıq. Şundıy zur yullarnı uzıp kilü säbäpleme, Tatar kongressında çäy östäle artında uzğan oçraşuda alarnıñ härqaysı üzlärendäge milli tormış turında küpläp söylärgä tırıştı. Qırğızstannıñ Bişkäk şähärennän İdiät Töxvätullin:
Üzebezneñ tatar-başqortlarınıñ sorawların da alıp kildem. Din belän tatar telen nığıtırğa kiräk. Yäşlärne cibäräbez qazanğa küpläp uqıtırğa. Annarı üzebezdä tatar mäktäplären açarğa ide.İdiät Töxvätullin Qırğızstanda elek 75 meñ yäşäsä, xäzer 26 meñ qaldı, küpläre Rusiägä kittelär dide. Oçraşu waqıtında tatar kongressı citäkçese Rinat Zakirov:
Törle BDB illärendä yäşäwçe millättäşlärebezgä däwlät programması nigezendä Tatarstan bistälärenä, awıllarına qaytıp urnaşırğa mömkin. Moña tatar kongressı quldan kilgänçä yärdäm itäçäk.Rinat Zakirov inde küçenep qaytırğa teläp xat cibärüçelär barlığın da äytte. Rinat Zakirov:
Semipalatnıñ tatar oyışması citäkçesennän küçenep qaytırğa telägän 31 keşeneñ isemlege kilde. Anda barısınıñ da hönärläre, yäşläre yazılğan. Bez kiläçäktä alarnı urnaştıru cayın qarayaçaqbız.Tatar kongressı räise Rinat Zakirov bu programmağa aqça federal' qaznadan bülenäçägen äytte. Läkin inde küp yılların çittä uzdırğan ölkän millättäşlärebez qaytırğa bik aşqınuların kürsätmädelär, möğayın bu programma kübräk yäşlärne qızıqsındırır. Şul ul Bişkäktän İdiät Töxvätullin:
Ğömer buyı yäşägän cirdän tiz genä küçenü awır ul. Bez äle ğöref-ğadätlärebezne saqlap kiläbez.Oçraşu waqıtında millättäşlärebezneñ qayberläre üzläreneñ zarların da belderdelär. Mäsälän Qazaqstannıñ Cayıq şähärennän kilgän veteran Rafael' Ğaliullin:
Tatarstannan kilgän cırçılar konsertnı barı tatarça ğına başqarsınnar ide.Ägär Tatar yäşläre oçraşuları küpçelektä rusça uzsa, veterannar barı tatarça ğına aralaştı.
Landış Xarrasova


c: text/html

text:
Damir Möxetdinov: Möselmannarğa berläşergä kiräk
Konferensiä açılışında möfti Ğosman İsxaqi, tarix isntitutı citäkçese Rafail Xäkimov, tatar kongressı räise Rinat Zakirov qatnaşırğa tieş bulsa da, berse dä kilmägän ide. Ğomumän berniçä ğalim, çit töbäklärdän kilgän qunaqlar häm studentlar ğına qatnaştı konferensiädä. TR Ministrlar Kabinetı qarşındağı din eşläre berlege räise Rinat Näbiev konferensiäne açıp cibärde. Ul Märcäni mäçeteneñ yubileyen uzdırırğa kiräklegen äytte, şulay uq üzläreneñ Berlekläre tarafınnan tolerantlıq, din häm mäğärifkä bağışlanğan kitap basılıp çığuın assızıqladı. Rinat Näbiev
İldä soñğı waqıtta tiskäre küreneşlär yışaydı. Ksenofobiä dip atala. Tögäl räweştä eşne aktivlaştırırğa kiräk. Söyläşülär alıp baru zarur. İmmunitet buldırırğa kiräkŞulay uq Xösäin Fäizxanov isemendäge Tübän Novgorod islam institutı rektorı Damir Möxetdinov
Sarıqlar bürene kürgäç ber cıyına cıyınalar. Bezdä möselmannar bülengän. Şuña bezdän berni soramıylar – telilär pravoslav mädäniäten kertälär, telilär başqasın eşlilär.. Berläşergä kiräk. Fiker, qäläm cihatı bulırğa tieş.Ğomumän Tatarstannan çittän kilüçelärneñ çığışları şaqtıy eçtälekle buldı. Konferensiädä Orenburg, Qasıym, Tübän Novgorod şähärläre mäçet mäxälläläre tarixları turında söylände. Alma Ata şähärendäge tatar bistäseneñ Fatıyma mäçete baş imamı Waxat İbrahimov
Ätiemneñ ätise 18 ğasırda Yawız İvannıñ çuqındıruınnan qaçıp Qıtay cirenä kitkännär. Babaylarnıñ kendek cirenä kilüemä quanam. Bez Qazaxstanda yäşägängä telebez beraz üzgärgän dä. Mäçetkä keşelär küp yöri, ayıruça yäşlär.Waxat İbrahimov konferensiädä Fatıyma mäçeteneñ 2001 yılda açılınuın äytte. Xäzer millättäşlärebez anda tatar, ğäräp tellären, Qor'än ayätläre öyränälär ikän. Yäkşämbe mäktäplärendä tatar cır-biyuenä öyrätü kursları eşläwen assızıqladı.
Landış Xarrasova

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Beslan faciğäse dönya cämağätçelegeneñ diqqät üzägennän töşmi. Äle bu xaqta kiläçäktä dä küp süz bulır. Russiä citäkçeläre, şul sanda prezident Putin dä, Beslan fäciğäse belän Çeçnä suğışı araısında bäyläneş yuq dip azsızıqlap belderslär dä, moña ışanu qıyın. Russiä xakimiätläre kürgän çaralar da monı quätliy. Beslanda mäktäp basıp alınıp ta, meñnän artıq keşe totıq itep alınğannan soñ uq, Çeçen köräşçeläre citäkçeläreneñ 50 çaması tuğan-tumaçası vaqıtlıça qulğa alındılar. Bu xaqta Britan gazetası Timesta bügen basılıp çıqqan maqäläneñ eçtälege.
Times gazetasınıñ yazuınça, uzğan atnada Tönyaq Osetiada totıq alu vaqiğäse barğanda, Çeçnädä iminlek köçläre Çeçen köräşçeläre citäkçeläreneñ 50 çaması tuğan-tumaçaın, şul sanda xatın-qız häm balalarnı qulğa alıp xärbi bazada totqannar. Aslan Masxadovnıñ qaenişi Şirvani Semievneñ belderüenä qarağanda, Çomğa irtän bronetransportlar öyen uratıp alıp , anı häm üzeneñ häm eneseneñ barlıq ğailä ağzaların, şul sanda xatın-qız häm balaların yök maşinasına utırtıp alıp kitkännär. Anı Xanqaladağı xärbi bazada ike kön totqan bulğannar. Qulğa alınğannar arasında Şamil Basayevneñ dä tuğannarı bulğan. Semievneñ ulı monnan ike yıl elek şulay uq qulğa alınğan bulğan häm ul vaqıttan birle ul ezsez yuğanğan. Semievneñ süzlärençä, irlärneñ häm ir balalarnıñ qulların artqa bäyläp tezländergännör häm alardan köräşçelärneñ citäkçeläre qayda dip sorağannar. Semiev alarğa bolay dip cavap birgän. Ul qaydadır taularda , urmannarda , ä min monda üzänlektä. Niçek inde ul barlıq kontrol noqtaların ütep miña kilä alsın inde. İke könnän soñ alarnı irekkä çığarğannar häm ber polkvnik, qulğa alu yalğışlıq belän buldı dip beldegän. Semiev häm ğailäsen xärbi boralaq belän öylären'' qaytarğannar. FSB süzçese general-mayor İlya Şabalkin, fetnä citäkçeläreneñ qayber tuğan-tumaçalarınıñ qulğa alınğan buluın iqrar itte , läkin, bu alarnı Beslan qorbannarınıñ tuğan tumaçalarınnan saqlau öçen eşlände dip belderde. Aslan Masxadovnıñ Londonda yäşävçe süzçese Axmed Zakayev räsmi añlatma döreslekne çağıldırmıy , Russiä iminlek köçläre monıñ belän Çeçen ğısyançıları citäkçelärenä, bez tuğannarığıznıñ qayda buluın beläbez häm alardan üç alalabız digän işarä cibärergä telädelär bulsa kiräk dip belderde.
Maqäläneñ Çeçen köräşçeläre citäkçeläre tuğannarınıñ Beslan fäciğäse vaqtında vaqıtlıça qulğa alınularına qarağan öleşendä qısqaça şundıy mäğlümät birelgän.
Färit İdelle, Praga.


text:
«Serle il – Mordoviä»  [ maxsus tapşıru - 02.02.03 ]
Rimzil Wäli (R.W.): Uzğan yıl, april ayında, Penzağa barğanda Saranski häm Ruzaevka aşa üttek. Tuqtap, andağı xällär belän tanışası kilgän ide. Minem öçen serle il ul, Mordoviä. Biredä tatarnıñ tele, mäğärife, matbuğatı ayanıç xäldä disälär, ğäcäp bulmas. Çönki Tatarstannan kümäkläşep tatar ruxın kütärergä baruçı moña qädär bulmadı bit. Bardıq Tömängä, Mäskäwgä, Samarağa, Piterburda buldıq. Xätta,Washingtonda häm İstambulda tatar cıyılışların ütkärdek. Ä menä Mordoviägä barıp, tatar mäs’äläsen tikşergänen xäterlämim. Bu yaqlardan Qazanğa kilüçelärne genä beläbez. Şul uq İrek Bikinin. Ul «Azatlıq»qa xäbär birä İnternetta iñ berençe tatar gazetasın açqan keşe dä ul. 10 yıl elek yaqtaşlar cämğiäten oyıştırğan ide. Käsepçe Şamil Bikmaev Saranskida Tatarstan säwdä yortın açtı. Ul da Qazanğa kilgäli. Räşidä İpqayeva digän xanım tatarça radio tapşırular alıp bara. Läkin barıber Mordoviäneñ tatar dönyasında totqan urını qabatlanmas häm tiz genä añlarlıq tügel.
Bikä Timerova (B.T.): İrek Bikinin Tatarstanan kilgän qunaqlar öçen, bu töbäk tatarları turında maxsus beleşmä äzerlägän. Anda bolay dielgän: Mordoviä - elekke zamanda Penza gubernası bulğan. Respublikanıñ Ruzayevka rayonında, Peşlä awılında tatar prozasınıñ klassigı Şärif Kamal tuıp üskän. Mordoviä cire yazuçı Abdraxman Äbsälämov, jurnalist Faxrelislam Agiev, rässam Äxmät Kitaev, ğalim Mirza Mäxmütov kebek şäxeslärne birgän. Dramaturg Ğafur Qoläxmätov biredä kümelgän. Musa Bigievnıñ tamırları monnan. Tatar Yunkie, yäğni Yunäle awılıda bik ataqlı monda. Törkiädä yäşäwçe Ali Aqqış, Amerikada ğömer itüçe Şämsiä Apaqay, İldar Agiş, Rawil Salixmät, Kanadada yäşäwçe Talip Küdeki, Ayaz Agiş. Şveytsariädä, Törkiädä kön kürüçe Öteşlär ğailäse häm dä ataqlı tenisçı Şamil Tarpişçev ta şul uq Yunäledän.
Amerika ğalime Yulay Şamil oğlınıñ, Qıtaydağı tatar emigratsiäseneñ kürenekle wäkile, Stalin törmälärendä utırğannan soñ Törkiädä häm Amerikada yäşägän Ämrulla Agineñ da tamırları xäzerge Şustruy awılınnan. Washingtonda ğömer itüçe ğalim Säit Salax Yuğarı Bogdanovkadan , Rusiä Fännär Akademiäse äğzäse, astrofizik Räşit Sünäyev Latışevkadan çıqqan.
Rimzil abıy, ä xäzer anda xällär niçek soñ, bügen Şarif Qamalnı bu yaqlarda belälärme, anıñ kitapların uqilarmı? Ataqlı Sırqıdı awılında tuğan Hadi Taqtaşnıñ şiğerlären onıtmağannarmı äle?
R.W. : Yulğa çıqqanda, min näq şul turıda uylağan idem. Cawap ğadi tügel. Xäzerge yäş buın ädäbiättän, tuğan teldän çitläşä bara. Ämma soñğı 10 yılda tatar sıynıfları açıla başlağan. Mädäni çaralar ütä. Mäçetlär tözelä. Bu üzgäreşlär soñğa qalmadı mikän, digän yaña soraw tua. Saranski üzägendäge drama teatrı binasında Tatar mäğärife könnären açu tantanasına Mordoviäneñ tatarlar yäşägän barlıq rayonnarınnan uqıtuçılar, mäktäp direktorları ata-analar çaqırılğan ide. Xökümät başlıqları däräcäsendä tatarlar turında yasalğan çığışlarnı işetkän millättäşlärebez, qanatlanıp kitkändäy buldı. Bez üzebez, Lämberä rayonında, balalar baqçasında, mäçettä buldıq. Ruzayevqa rayonında, Şärif Qamal tuıp üskän Peşlä awılın kürdek, mäktäp belän tanıştıq. Ni qızğanıç, Hadi Taqtaş tuğan Sırqıdı awılı, ataqlı möhäcirlär häm dä Şamil Tarpişçev tuğan Yunäle awılı kergän Tarbeyevski rayonğa barıp bulmadı. Şaqtıy yıraq, Penza häm Ryazan çigenä, Saranskidan tağın 170 çaqrım barası ide. Ä bit Taqtaş awıldaşların küräse kilä. Şuña kürä min cielıştan soñ, Tarbeyevlılar kilgän avtobusqa utırıp, alarnı ozata kittem. Aşxanädä bergä çirat torıp, bernindi räsmi wäkillärdän başqa, Taqtaş yaqtaşları belän aralaştım.
Audio
Hadi Taqtaştan başqa, bu awıldan Donetskidağı «Şaxter» klubı prezidentı, eşquar Rinat Äxmätov, Donbastağı tatar cämğiäteneñ liderı Räşid Bragin, diplomat Färit Aganin Mäskäw bankirı İldar Bikmayıvnıñ xäzerge awıldaşları. Ämma xäzer inde bu awılnı Taqtaş şiğerlärendä äytelgänçä Sırqıdı dip tügel, ä Surgod'' iseme belän yörtälär. Tatarlar xäzer biredä azçılıqnı täşkil itä. Qaya kitkän soñ alar disägez, alarnı ber kem dä çitkä qumağan, seberep tükmägän, dip cawap birep bula. Bu awılğa urıs häm muqşa millät wäkilläre küçep utırğan. Citäkçelärneñ kübese bezneñ millättän tügel. Mäktäptä tatarça uqi torğan sıynıf bulsa da, uqıtuçı Näsimä xanım bik tırışsa da, uramda, öydä tatarça söyläşüçelär bik siräk. Taqtaş ezlären tabu qıyın anda. Anıñ şiğerlären yattan belüçelär miña oçramadı. Belmim, digän süzdän başlağan, Moqamay şiğeren, xäterlisezme?
Belmim, Ällä küpkä, ällä bik ozaqqa, Axırı mäñge onta almamın Tambov urmannarı urtasında Usaq yafraqları şawlawın...
Alar mäñge minem xıyalımda Şawlıy-şawlıy yafraq yarırlar, Qart imännär qalmıy minem arttan, Qaya barsam ozatıp barırlar....
Ber cirdä yuq andıy aq qayınnar, Ber cirdä yuq andıy urmannar, Ber cirdä yuq qamış sabaqları – Andağıday şawlıy torğannar...
B.T.: Sırqıdıda xällär şulay ikän. Ataqlı tenisçı Şamil Tarpişevnıñ tuğan awılı ni xäldä soñ?
R.W.:Yunäle awılında tatar tele uqıtuçısı bulıp eşläwçe Näfisä xanım Salixmätova ataqlı möhacirlärneñ ağay-enelären belä.
Audio
R.W.: Tatar telen häm ädäbiäten uqıtuçı Näfisä xanımnıñ söyläme, beraz üzgärgän, qazançalaşqan.Şulay da barıber anıñ qayda tuıp üskäne sizelep tora. Äytergä kiräk, bu yaqlardan kitkän millättäşlärebez, Amerikada yäki Törkiädä yäşäsälär dä, näq Penza tatarları kebek söyläşä. Alarğa şulay caylı. Mordoviä, Penza, Nijgar tatarları üz söylämnären, dialektların qäderli ikän, moña alarnıñ xaqı bar. Här töbäkneñ üz moñı, üz söyläw räweşe. Barı tik yazma-ädäbi tel häm däresleklär genä ğomum tatar telen berläşterergä tieş. Şulay bulğaç, tatar qayda yäşäsä dä, söyläşsen häm cırlasın, üz qärdäşläre belän üzençä añlaşsın.
B.T.: Bu yaqlarda tuıp üskän mäşhür millättäşlärebez ata-babalar watanın onıtmıylarmı?
R.W.: Yuq, onıtmıylar. Ali Aqqış häm Şämsiä Apaqaynıñ telennän Yunäle süze töşmäde. Şamil Tarpişev Yunäledä yort salğan, uzğan yılda awılğa zur bua tözetep birgän. Ataqlı Davis qubığın ul, yañaraq qına, Saranskiğa alip kilep, kürsätte. Ä uzğan cäydä, ber distädän artıq millättäşlärebez Amerikada, Törkiädä häm Şvetsariädä yäşäwçe Öteşlär ğailäse, Qazanğa kilgännän söñ, tup-turı Yunälegä säfärgä çıqtı. Başqalar da alardan ürnäk alır dip uylıym.
B.T.: Şärif Qamal tuıp üskän Peşlä awılı nindi tä’sir qaldırdı?
R.W.: Peşlädä tatarlar başqaçaraq yäşi. Şuşı awılda häm Ruzayevqa şähärendä ğömer itüçe möselmannar öçen, bik zur mäçet tözep quyğannar. Aqçaların mondağı millättäşlärebez häm törle şirkätlär birgän. Ruzayevqada ikmäk peşerü fabrikası häm küp kenä kibetlär tatar eşquarları Säyetov häm Räcäpov qulında. Awılda bik yaqşı mäktäp bar. Şärif Qamalnı da anda xäterlilär anıñ belän ğorurlanıp yäşilär.
Audio
B.T.: Şuşı mäktäptä ütkärelgän ğailä bäyrämendä ike näsel keşeläre qatnaşqan. Şatayıwlar häm Dubennikovlar ğailälärennän. Alarnıñ isemnäre tatarnıqına ber dä oxşamağan.
R.W.: Bu ber dä ğäcäp tügel. Monda tatar, muqşı, rus isemnäre, ğörefläre qatnaşıp betkän. Qay waqıtta başqa millät isemnäre tatarnıqı bulıp kitä. Ozerka awılında elek muqşılar küpçelekne täşkil itkän. Xäzer ul saf tatar awılı, anda 4-5 mäçet bar. Ä Peşlädäge ğailä bäyräme bu yaqtağı millättäşlärebezneñ söyläw, cırlaw räweşen kürsätep tora.
Audio
B.T.: Ä xäzer anda milli icatçılar, 21nçe ğasır Taqtaşları barmı?
R.W.: Anısı çamalıraq, Gäbräxman Äbsälämovnıñ onığı, Älbina tuttaş, 19 yäşendä menä digän rus şağiräse bularaq dönyağa tanıldı. Xätta Rusiä yazuçılar berlegeneñ maqtawlı bülägen aldı. Albina Qazanda yäşäsä, Kamil'' Tañğalıçev Mordoviädä icat itä. Yäş, talantlı şaqır inde 6nçı kitabın çığarğan. Ul «Дopora B KaзaHb» dip atala. Menä annan ber şığir:
Tы – eдиHcTBeHHый Moй coплeMeHHиk MHe дopory Bo TbMe ykaзaл. И Ha бeлoй koлxoзHoй лoшaдke C дeTcTBa eдy пo пoлю B KaзaHb.
A B KaзaHb я k Teбe BoзBpaщaюcb- И Hecy пoTaeHHый rлaroл... ЧToб, Teбя, B бeздopoжbe зaMeTиTb, Tы Ha бaшHю cBяTyю Bзoшeл.
ПepBыM дeлo – жиBa ли Poccия, Cпpocишb cTporo, korдa BoBpaщycb, И cMиpeHHo Teбe я oTBeчy: Я и ecTb - пepBoздaHHaя Pycb.
Xällär şundıyraq. Kamilneñ milli xise bar, ipi tozlıq tatarça söyläşä dä belä. Läkin ruxı, fikere xäzerge moda yağında. Qıñğırawlar, çirkäwlär, Rus''.... Anıñ da üz xoquqı..., üz ixtıarı. Axırda min tağın Taqtaşnı iskä alam, «Näni razboynik»tan:
Usal idem. Şunıñ öçen dä şul Gönah fälän diep tormadım, Zäñgär töndä Kürşe qarçığınıñ Aq ätäçen kerep urladım. Şuşı ätäç öçen usal qarçıq Qarği-qarği teläk teläde: -«Deneñnän yaz, yawız urıs!» dide. Qabul buldı anıñ teläge.
Älbättä, Hadi Taqtaş bu şağirne şayarıp yazğan. Ber kemgä dä denennän, telennän yazarğa nasıyp bulmasın. Häm bigräktä milli ruxınnan. Mordoviä, elekke Penza tatarlarınıñ ruxı sünmägän äle. Beraz ğına üzgärgän. Läkin, hamanda sünmägän.
B.T. Tapşıruıbıznı sağış cırı belän başlağan idek. Şunıñ belän tämämlıbız da. Mordoviäneñ tatar awıllarında cırlana torğan, köçläp kiyäwğä birelüçe qıznıñ bu bäyete, bezgä yıraqtağı yaqın tuğannarnı xäterlätep torsın. Mordoviä turında istälekläre belän Rimzil Wäli urtaqlaştı, anı bu xaqta Bikä Timerova soraştırdı.


text:
Marsel Äxmätcanov: Qırım däwlätendä berdämlek, kileşüçänlek bulmıy
Qırım tatarlarınıñ bügenge wazğiäte, alarnıñ toraq urınnarı, milli-mädäni ixtiacların qänäğätländerü öçen köräş mäğlümat agentlıqlarında minutı-säğäte belän citkerelep kilenä. Bu Rusiä tatarları kebek ük däwlätlären yuğaltqan qırım tatarları. Läkin Qazan 1552 yılda yığılsa, Qırım xanlığı Rusiägä soñraq kerä. 1783 yılnıñ 19 aprelendä Yekaterina II, tatarlardağı ataması belän äytkändä Äbi patşa qararı belän, Qırım xanlığı beterelüe turında manifest çığara. Anıñ nigezendä 222 yıl elek Qırım xanlığı Rusiägä quşıla. Şulay itep, şanlı tatar däwlätläreneñ iñ soñğısı yuqqa çığarıla. Älege tarixi waqiğalar xaqında Azatlıq radiosı tıñlawçılarına fännär doktorı Marsel’ Äxmätcanov söyli. Ul Qırım xanlığınıñ yazmışı nuğaylarnıñ yazmışınnan ayırılğısız, dip sanıy.
Alar ber-bersenä bäyle räweştä häm ber-ber artlı möstäqilleklärennän tulayım mäxrüm bulalar. Kürşe däwlätlärneñ säyäsäte, alarnı ber-bersenä qarşı quyu, qotırtu, citmäsä Qırım xanlığı Törkiägä bäyle bulıp tora, anıñ xannarın da İstambulda bilgelilär. Şuşı säbäple, Törkiä süzen tıñlap Qırım xannarı nuğaylar belän quşılu yäki alarğa yärdäm itü turında uylamıylar, üz mänfäğätlären genä istä totıp eş itälär. Qırım däwlät eçendä dä berdämlek, kileşüçänlek bulmıy. Şuşı waqıtlarda formal’ xan bulıp torğan Şaxutgäräy xan Mäskäw yaqlı bula. Qırımda fetnälär, säyäsi totrıqsızlıq başlana. Älege wazğiät belän Yekaterina II faydalana häm Qırım däwläten okkupatsiäli. Läkin monıñ belän genä qırım tatarlarınıñ möstäqillek öçen köräş betmägän. Monda törle baş kütärülär däwa itäBu xällär 1783 yılda bula. Läkin bügen dä qırım tatarlarınıñ üz watannarı öçen köräşe däwam itä. 1944 yılda tuğan yaqlarınnan sörelgän millättäşlärebez älege könnärgä qädär dä millät bulıp saqlanıp qalu, tarixi watannarında yäşäw mömkinlegen dawlap yäşi.
Gölnaz İlgizär


text:
Alarğa 5 yıldan alıp 17 yarım yılğa qädär törmä cäzası bilgelände.
Alar tıyılğan ekstremistik törkemnär äğzası buluda häm xökümätne bärep töşerü öçen süz berläşterüdä ğäyeplände.
Barısı da 20 belän 30 yäş arasında bulğan bu keşelär Taşkentnıñ ber ük rayonınnan.
Mäxkamä yanına alarnıñ tuğannarı cıyılıp bügenge qararğa açu beldergäç militsiä alarnı tarattı. Ber keşe totqarlanğan dip xäbär itelä.
May ayında Ändican şähärendä 23 keşe islam ekstremistı dip ğäyeplänep törmägä xökem itelgän ide. Ändican mäxkamäse ul şähärdä çualışlarğa kiterde häm törmägä höcüm buldı.


text:
Başqortstan wäkiläre Belarusqa kitte
Comğa irtäsendä Başqortstannan zur ğına ber wäkillek Belarus'' Respublikası başqalası Minskiğa kitte. Xalıqara küzätüçelär törkeme dip atalğan bu wäkillekne Başqortstan Üzäk Saylaw komissiäse räise Barıy Kincägulov citäkli. Törkemgä şulay uq anıñ urınbasarları häm qayber deputatlar, cämğısı 12 keşe kerä. Başqortstan wäkilläre Minskida Belarus'' Respublikası Prezidentın saylawlar barışın küzätäçäk.
Başqortstan Üzäk Saylaw komissiäse räise citäkçelegendäge bu wäkillekneñ çit däwlättä prezident saylawlarğa küzätüçe bularaq baruına respublikada qapma-qarşılıqlı qaraş. 2003 yılda Başqortstan prezidentın saylawlar barışında respubliqa Üzäk saylaw komissiäse eşne oyıştırudağı kimçelekläre öçen nıq qına tänqitlängän ide.


text:
BMOnıň İzrail-Liban qararı qabul itelde
Quşma Şatatlar däwlät sekretare Kondalíza Rays rezolutsiagä qarata bolay dip äytte: “Bu rezolusiane qabul itü xalıqara cämäğätçelekkä Liban belän İzrail arasında tınıçlıq yulı açırğa bulışaçaq. Bu tınıçlıq soñğı aylarda duçar bulğan keşelärneñ cäfa çigüen häm köç qullanunı tuqtataçaq”.
Elegräk İzrail häm Liban bu rezolutsiagä qarşı tügel ikänleklären töşendergän ide. İzrailneñ tışqı eşlär ministrlığı wäkile Mark Regev bolay dide: “Bu- Xizbulla suğışçılarınıñ çik buyı öleşenä qabat kilmäwenä, Süriäneñ häm İrannıñ alğa taba da Xizbullanı qorallandırmawına ğarantiä bulıp tora. Ä xalıqara cämäğätçelek törkemnärne tulısınça qoralsızlandırunı taläp itäçäk. Bu nigezdä, minem uylawımça, İzrail käbinetı rezolutsiane xuplayaçaq häm bu yünäleştä säyäsi cayğa salunı däwam itäçäk”. Liban xökümäte dä aşığıç kiñäşmägä cıyıla. Libannıñ tışqı eşlär ministrı Tarek Mitri rezolutsiagä mönäsäbättä bolay dide: “Libandağı İzrail operasiasen tuqtatu öçen İminlek şurasınıñ bu rezolusiase kiçekmiçä ğämälgä kerergä tieş”.
Evropa Berlege BMO İminlek şurasınıñ izrailliban nizağın cayğa salu rezolusiasen qabul itüne xupladı. Europa şurasınıñ tışqı säyäsät başlığı Xavier Solana bolay dide: “Min ışanam, BMO iminlek şurası qabul itkän rezolusia töbäktä suğışnı tuqtatuğa kiterer, ozaqqa tınıçlıq alıp kiler. Liban xalqı moña layıq”,- dide Evropa şurasınıñ tışqı säyäsät başlığı Xävier Solana.
Rezolutsiadä bu nizağ töbägenä 15 meñ tınıçlıq saqçısı cibärü xuplana. Alar Libannan İzrail ğaskärlären çığarunı tikşeräçäk häm tınıçlıq urnaştıruda Liban ğaskärlärenä bulışaçaq.
BMOnıñ Yaqın Könçığıştağı wäkile Älvare de Soto, tınıçlıq köçläre nizağ töbägenä berniçä könnän kertelä başlarğa mömkin di. Anıñ äytüençä, älegä tögäl grafigı tözelmägän. Diplomat, yaña ğına qabul itelgän rezolutsia nigezendä, xalıqara iminlek köçläre Libannıñ könyäğına bu il ğaskärläre belän bergä yünäläçäk, di. Berläşkän Millätlär Oyışması Xizbulla suğışçıların qoralsızlandıru planın äzerli.


text:
Türkütolia - Gerizler Başı
Sanatçı : Türkütolia
Türkü : Gerizler Başı
Etiketler : Türkütolia - Gerizler Başı türkü indir, Türkütolia - Gerizler Başı türkü dinle, Türkütolia türküleri, Gerizler Başı mp3 indir, Türkütolia türküleri Gerizler Başı türküsü, Gerizler Başı sözleri, Türkütolia mp3 dinle, Türkütolia download, Gerizler Başı bedava mp3, Türkütolia türkü sözleri, Türkütolia türkü dinle, Türkütolia son albüm indir
Türkütolia Türküleri
Türkütolia - Çarşamba yı Sel Aldı
Türkütolia - Silifke nin Yoğurdu
Türkütolia - Kütahya nın Pınarları
Türkütolia - Eklemedir Koca Konak


text:
Çallıda bäxäsle mäxkämä eşe axırına yaqınlaşa
Çallıda şaqtıy zur bäxäslär tudırğan mäxkämä eşe axırına yaqınlaşıp kilä. 2005 yılda KamAZ aksionerlıq cämğiätenä qarağan timerçelek zavodınıñ general' direktorı Xänäfi Garipov qulğa alınğan ide. Aña, aksionerlıq cämğiäteneñ 200 mln. sum aqçasın israf itü, şunıñ yartısın üzenä alu turında ğayıpläw belderelde. Xänäfi Garipov, general' direktor bularaq, 2003 yıldan başlap, Sankt - Peterburg, İske Osqol, Sverlau häm Çiläbe ölkälärendäge timerçelek kombinatlarınnan eşkä yaramaslıq çimal satıp alğan. Ä menä aqçanı yaxşı çimal öçen küçergän. Menä şuşı ğäyepläwlärne tikşerüçelär ozaq öyränälär. Läkin ğäyeplänüçe Garipov ber genä ğäyepläwne dä tanımıy. Näticädä, 200 mln. sum aqçanı tuzdıru turındağı eşne Çallı mäxkämäse döres tügel dip taptı, mäxkämä barışında prokuror üze dä general' direktornı bu yünäleştä ğayıbe bulmawın, ğomumän, cinayät bulmawın kürsätä. Şul uq waqıtta prokuror, X.Garipovnı xezmät wazıyfalarınnan üzbeldegençä faydalanu, berläşmäneñ salımnarın tülämäwdä ğayıpläw belderde. Xäzer inde süz 200 mln. sum xaqında tügel, 3 mln turında bara. Prokuratura wäkile şuşı soñğı ğayıpläwlärgä nigezlänep, Xänäfi Garipovqa 2 yıl koloniä - poselenie birüne sorıy. Aldağı ğäyepläwlär buyınça general' direktorğa 10 yıl törmä yanağan. Xänäfi Garipov tikşerü astında bulsa da, direktor wazifasınnan kitü turında ğariza yazmağan. Şulay da, bıyılnıñ mart ayında KamAZ aksionerlıq cämğiäte direktorlar şurası anı idärädän çığaru turında qarar qabul itä. Bulğan mäxkämä eşlärenä jurnalistlar kertelmi. Yaqın arada soñğı mäxkämä utırışı bulaçaq.


text:
Comğa könne Başqortstannıñ qayber räsmi gäzitläre, şul isäptän Mäskäwneñ «Komsomol'skaya pravda» gäziteneñ Başqortstan quşımtası barısı därräw räweştä Arkadiy Gaydamaq digän bik bay eşquar belän äñgämälären bastırıp çığardı. Mäskäwdä tuıp üskän Gaydamaq äfände 1972 yıldan Fransiä, ä küpmeder waqıttan soñ Anğola Respublikası watandaşlığın alğan. Çit ildä yäşäsä dä, Rusiädä üzeneñ kiñ çeltärle biznesı bar anıñ. Aşlama citeşterüçe zawodlar da, banklar da, başqa törle şirkätlär dä bik küp anıñ qaramağında. Arkadiy Gaydamaq üzeneñ Başqortstandağı biznesınıñ çäçäk atuı xaqında da bik zur qänägätlänü belän söyli. Prezident Mortaza Räximov belän bik yaxşı añlaşıp eşlibez, yaqın duslar bez anıñ belän dip belderä, Gaydamaq äfände.
Mäğlümat öçen şunısın da äytik, berniçä yıl elek Amerikä Quşma Ştatları xoquq saqlaw oyışmaları Arkadiy Gaydamaqnı qoral belän qanunsız säwdä itüdä mönäsäbäte buluda däğwalar beldergän ide. Ul tarixnı küplär xäterlider äle. Menä soñğı waqıtta Arkadiy Gaydamaqnı Başqortstanda da üz ittelär häm anı räsmi matbuğat aşa «respublikağa citdi inwestor kilde» dip reklamalıy başladılar.


text:
Ekrem Çelebi - Bülbül
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Bülbül
Etiketler : Ekrem Çelebi - Bülbül türkü indir, Ekrem Çelebi - Bülbül türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Bülbül mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Bülbül türküsü, Bülbül sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Bülbül bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Ankara da Yedim Taze Meyvayı
Ekrem Çelebi - Bülbüller Öttüğü Zaman
Ekrem Çelebi - Dağlar Duman Olmadan Gel
Ekrem Çelebi - Bende Bu Dünyaya
Ekrem Çelebi - Bilmiyorum Hallerinden
Ekrem Çelebi - Çiçekler İçinde Menevşe Baştır
Ekrem Çelebi - Zülüf Dökülmüş Yüze
Ekrem Çelebi - Sen Şehirli Ben Köylü Müyüm


text:
Mordoviäneñ Lämberä rayonı Penzyatka awılında yaña mäktäp açıldı
Işanmassız, bu mäktäp 96 kön eçendä tözelep bette. May ayında başladılar, ä 1nçe sintäberda inde Mordoviä başlığı Nikolay Merkuşkin bu mäktäpne üze kilep açıp ta cibärde.Uzğan yıllarda, tatar awıllarında mäktäplär nindi genä naçar xäldä bulmasın, urıs-muqşı awıllarında ğına mäktäplär tözelä ide. Mäsälän, Lämberä rayonı Kırvi awılında yaña mäktäp sovet zamanında uq tözelä başlağan ide. Üzgärtep qoru başlanğaç bu tözeleş tuqtadı. Ämma 1996nçı yılda, Kırvi tatarları, üzläreneñ tırışlığı belän, Rusiä premyer-ministrı Viktor Çernomıyrdinğa qädär citelep, bu mäktäpne tözep beterergä diep aqça da tapqan idelär. Çernomırdinnıñ turıdan-turı quşuı belän Kırvi awılı mäktäbe tözeleşenä dip Mäskäwdän Mordoviägä aqça da töşkän ide. Ämma Mordoviä xaqimiätläre bu aqçalarnı İçalki rayonında urnaşqan ber mäktäp tözergä cibärälär häm şunıñ belän wässalam, – sovet zamanında tözelä başlağan Kırvi mäktäbeneñ beton bağanaları äle dä şulay qar häm yañğır astında toralar.
Niçek bolay Penzyatkağa yaña mäktäp tözelde soñ? Niçek bıyıl tatarlarğa da çirat citte dip xalıq ğacäplänä. Qayberäwläre monı Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievnıñ 4nçe martta Mordoviäğa Nikolay Merkuşkinnıñ inauguratsiäsenä kilüe belän bäylängän, dip farazlıylar. İmeş, Mintimer Şäymiev üzeneñ muqşı kollegası Niqolay Merkuşkinğa Mordoviä tatarlarınıñ zarlanuların citkezgän, di. Şul zarlanular arasında tatar awıllarında mäktäplär tözelmäwe, “Tatar gazetası”na aqça birelmäw, böek tatar ädipläre, yaqtaşlarıbız Hadi Taqtaş, Şärif Qamal häm Abdraxman Äpsälämovlarnıñ tuğan cirläre Mordoviädä muzeyları açılmawı häm başqa qayğı-xäsrätlär dä bulğan, di.Niçek kenä bulmasın, Penzyatka awılı uquçıları häm uqıtuçıları xäzer bik bäxetle. Yaqtı häm irken klasslar, klasslarda ör-yaña cihazlar, sport zalında yaña sport kiräk-yaraqları. Äle kompyuter klassları da bar – iske mäktäptä alarnıñ ike kompyuterları bulğan, ä yaña uqu yılı başında alarğa tağı 7 kompyuter büläk itkännär.
Penzyatka awılı mäktäbendä tatar tele uqıtuçıları bulıp eşlägän Rawza Yumayıva häm Nadiä Maqsutova belän äñgämädän özeklär tıñlağız.– Min Yumayıva Rawza Mukatdasovna, Penzyatka urta mäktäbendä tatar telen häm ädäbiät däreslären uqıtam.
– Min Maqsutova Nadiä Muxarryamovna, Penzyatka urta mäktäbeneñ tatar tele häm ädäbiät uqıtuçısı bulıp eşlim.– Bezgä yaña mäktäp tözedelär. Mäktäbebez bik äybät. Bezgä inde bu bik zur bäxet buldı elkege iske mäktäpkä qarata – bez tuñmıybız. Andıy qayğılarbız yuq, räxätlänep, tırışıp eşlibez.
– Sezneñ Penzyatqa awılına, Saranski yanında uq bulğanğa häm monda krolik üsterü kompleksında eş bulğanğa, soñğı unbiş-yegerme yıl eçendä küp kenä urıs häm muqşı ğäiläläre küçep utırğan. Alarnıñ balaları, tatar awılında tuıp-üsep, tatar mäktäbenä uqırğa yörilär. Sez äytkän idegez inde, başlanğıç klasslarda böten bala, şular arasında urıs häm muqşılar da, älifba häm tatar telen öyränälär, dip. Ä bit sezneñ mäktäptä tatar telläre 11nçe klassqa qädär uqıtıla. 5nçe klasstan soñ urıs häm muqşı balaları tatar tele däreslärenä yöremilärme soñ?– Bezneñ mäktäptä başlanğıç klasslarda tatar tellären, älifbanı böten rusı da, muqşısı da uqi. Ä inde 5nçe klassqa küçkäç, äti-äniläre, qaraşları alarnıñ tatar telenä naçarraq. Alar niçek äytälär, alarnıñ cawapları şundıy – VUZlarğa kergändä tatar tele kiräkmi dip. Şuña kürä, bez muqşılar, bezgä, muqşı respublikasında yäşägängä, bezgä tatar tele kiräkmi dip äytälär.
– Tatar tele däresläre waqıtında urıs häm muqşı balaları ni eşli?– Därestä, çıqmıylar, üz öygä eşlärenme... Qayber olannar qızıqsınalar, cawap ta qaywaqıtta qaytaralar...
– Dimäk, urıs-muqşı balaları, teläsä, tatarça uqi, telämäsä, uqımıy, çönki ata-anaları quşmıy. Ä tatar ata-anaları tatar telen öyränügä niçek qarıylar?– Qayber ata-ana üz tuğan telenä balaların qarşı tota. Nidän, min anı añlıy almıym.
– Bezdä inde härberebezdä dä şul uq problema. Äti-änilärebez, tatarlar bulsa da, bik tatar telenä inde, niçek äytiem, bitaraf. Qayber äti-änilär inde, balaların şul tatar telenä mäxäbbät belän qarasalar, alarnıñ balaları da bik tırışıp uqilar, öyränälär.– Yaña mäktäptä sezgä bäxet öçen tağı närsä kiräk?
– Minem ber telägem – uquçılarım minem kebek ük tatar telen yaratsa idelär, tuğan tellären, bik äybät bulır ide. Min bik bäxetle bulır idem.Bu tatar tele uqıtuçıları Rawza Yumayıva häm Nadiä Maqsutova ide.
Menä şul yaña açılğan Penzyatka mäktäbendä 28nçe noyäberdä “Tatar tele – mädäniätlär dialogında” isemle tatar mädäniätı bäyräme ütkärelde. Bäyrämne oyıştıruçılar arasında Mordoviänıñ mäğärif ministrlığı, Mordoviäneñ milli säyäsät buyınça däwlät komitetı häm Lämberä rayon mäğärif bülege.Mordoviäneñ törle rayonnarınnan tatar tele uqıtuçıları, tatar mäktäpläreneñ direktorları irtä belän Penzyatka mäktäbenä cittelär. Alarğa irtänge çäy eçergäç, xucalar qunaqlarnı açıq däreslärgä çaqırdılar. Ä annan soñ Mordoviäda tatar telen uqıtu problemalarına bağışlanğan “Tügäräk östäl” başlandı.
“Tügäräk östäl”dän soñ sport programması häm Lämberä rayonınıñ törle üzeşçän sänğat kollektivları köçe belän konsert birelde. Yıraq tatar awıllarınnan kilgän tatar tele uqıtuçılarınıñ tatar mädäniätı bäyrämendä urıs häm muqşı cırlarınıñ mondıy küp buluı – 15 nomerdan 7 nomer ğına tatarnıqı ide – az ğına küñellären töşerde. “Urıs häm muqşı mädäniätları bäyrämnärendä tatar cırları bötenläy başqarılmıy bit, nigä tatar bäyrämendä gel tatar cırların ğına cırlamasqa”, digän fikerlär dä äytelde.Penzyatka awılında ütkärelgän bu çaranıñ iñ qızıqlı süzlären Mordoviä mäğärif ministrı urınbasarı İvan Karpov äytte. Ul Lämberä rayon üzägeneñ berençe mäktäbe direktorı Şamil Kanteyev adresına şulay äytte (tsitata): “Artıq işetmiem tatar tele buyınça fakul'tativıgız turında söyläwne, sezneñ şundıy zur tatar awılındağı mäktäptä tatar tele kimendä predmet bularaq uqıtılırğa tieş”, dide. “Ä inde Aqsyun, Kırvi, Tavla häm başqa tatarlar ğına yäşägän awıllarda tatar tele predmet bularaq qına tügel, ä kimendä başlanğıç klasslarnıñ uqıtu tele bulırğa tieş”, dide İvan Karpov. Häm şunı östäde: “Qaysı direktorlar yaña milli säyäsätneñ citdi bulğanlığın añlamıy, alar belän ayırım söylärgä turı kiler”. Tsitata tämam.
Bu närsä? Tizdän Mordoviäda tatar mäktäplärendä tatar tele yañadan uqıtu tele statusı alırmı? Başlanğıç klasslarda ğına bulsa da, bu bik möhim bulır ide. Bu Mordoviä mäğärif ministrlığı, Mordoviä xaqimiätläreneñ milli säyäsäte üzgärä başlawımı, yäisä saylaw aldı kampaniäse barışındağı xäyläkär adımnar ğınamı? Waqıt kürsäter.Şunsın da äytep kitärgä kiräk, bu tatar bäyrämendä, Mordoviädäge böten üzgä çaralar barışındağı kebek ük, “Berdäm Rusiä” öçen aktiv räweştä agitatsiä ütkärelde: Lämberä rayonı başlığı Käbir Al'myaşev ta, üzgä az-maz citäkçe urınnar alğan keşelär dä – bötenese ber tawıştan uqıtuçılarnı “Berdäm Rusiä” firqası öçen tawışların birüne soradı.
Azatlıq radiosı öçen Mordowiädän İrek Bikkinin.


text:
Kosovoda köç qullanular tuqtalmıy...
Ayanıç ki, xärbi operatsiälär tämamlanu belän genä, tege yä bu töbäktä bulğan problemalar, etnik-ara konfliktlar yuqqa çıqmıy.. Monıñ tağın ber misalı – Kosovo. NATO operatsiäse betep, bu töbäktä Berläşkän Millätlär idaräse urnaşuğa inde 4 yıl buluğa qaramastan, anda köç qullanu, qan qoyular äle dä tuqtalmıy. Düşämbedä Serbiä vitse-premierı Neboyşa Çoviç, BMOnıñ İminlek Şurasında çığış yasap, Kosovoda tınıçlıq saqlaw köçlären citdi çaralar kürergä çaqırdı.
Audio: "Xalıqara cämägätçelekkä artqa äylänep qarap, näticä yasarğa waqıt citte. Alban ekstremistları häm terorçılar bar töbäkkä qurqınıç tudıra, monı açıqtan-açıq äytergä kiräk."
Çoviç berniçä çara täqdim itte, şul isäptän: Kosovo xalqın tulısınça qoralsızlandıru, cinäyätçelär turında söylärgä äzer bulğan şahitlärgä iminlek tä''min itü, Kosovo häm bar töbäktäge iminlek köçläre arasında tığızraq xezmättäşlek buldıru.
İminlek Şurası äğzaları Kosovodağı soñğı etnik-ara çualışlarğa tänqit belderde, Priştina häm Belgrad räsmilären küp-millätle Kosovo cämğiäte tözüdä ikelätä xezmättäşlek itergä öndäde.
Britan ilçese Emyr Jones Parry, Çoviç tänqitenä turıdan-turı cawap birgän berdänber keşe bulğandır. Xalıqara cämäğätçelek berni eşlämi, digän tänqitne kire qağıp, Parry, soñğı xällär, ayırım ekstremizm oçaqları ğına bulıp tora, cirle citäkçelär Kosovo cämğiäteneñ büleneşenä yul quymasqa tieş, dide:
Audio: "Cawaplı urın alıp torğan keşelär, üz süzlären söylägändä wazğiätneñ citdilegenä turı kiterep söylärgä tieş."
BMO idaräse, Kosovoda töp demokratik standartlar urnaşmıy torıp, töbäkneñ räsmi status mäsäläsen kütärergä irtä dip saıny. İminlek Şurası äğzalarınıñ kübese bu qaraşqa xuplaw belderde. Germaniä ilçese urınbasarı Wolfgang Trautwein, alban häm serb citäkçelären, küzgä-küz söyläşep, texnik mäsälälärne xäl itergä çaqırdı:
Audio: "Xäzerge wazğiät häm Serbiäneñ yaña konstitutsiäse tiräsendä bäxäslär, Kosovo säyäsmännärenä cawaplılıqtan kitü öçen säbäp bulmasqa tieş."
Serbiäneñ yaña konstitutsiä ölgesendä "Kosovo – Serbiäneñ ber öleşe" dip yazılğan. Kosovo premier-ministrı Bäyräm Räcäpi monı provakatsiä dip atadı. Räcäpineñ bu süzlären, Coviç, qayber Kosovo citäkçeläreneñ Serbiä belän söyläşergä telämäwenä ber dälil dip atadı.
Soñğı xäbärlärgä qarağanda, bügen Kosovonıñ Slatina şähärendä BMO politsiäse xezmätkären üterüdä ğäyeplängän ber serb keşese qulğa alınğan. Serbiäneñ Lukane şähärendä albannar yäşägän yortqa granata taşlanğan, ber keşe yaralanğan, dip xäbär itelä.
Ali Gilmi, Praga


text:
cишәMбe, 17 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 03:58
Ä xäzer “Azatlıq” radiosı tapşırularınıñ Tatarstandağı retranslyatsiäse tiräsendä kilep tuğan wazğiät turında. İnde menä ikençe kön – düşämbe häm sişämbe, tıñlawçılar öyrängänçä bezneñ programmalarıbıznı Tatarstan radiosında kiçke säğät 9da häm Yaña ğasır radiosı dulqınnarında irtänge säğät 5 häm kiçke säğät 11dä tıñlıy almadılar. Çärşämbe könne tapşırularnı tıñlap bulırmı, yuqmı digän sorawğa älegä qädär tögäl cawap yuq. Şuşı uñaydan radiobıznıñ Qazan byurosına şaltıratıp, sezgä närsä buldı, “Azatlıq” radiosı nik söylämi digän şaltıratular yışaydı. Ällä Başqortstandağı saylaw wazğiäten añlatqan öçen tıydılarmı eşegezne diüçelär dä buldı. Barığıznı da tınıçlandırırğa aşığabız. Älegä tapşırular barı tik texnik säbäplärdän genä efirğa çığa almadı. Xäzer şuşı xaqta Rimzil Wälineñ studiäbezneñ qunağı – “Azatlıq” radiosınıñ çit töbäklärgä retranslyatsiäne oyıştıru eşlären citäkläwçe Frank Williams belän äñgämäsen tıñlağız. Frank äfände Pragadan Qazanğa sişämbe könne kilep töşte. Häm anıñ kilüen äzerlänep quyğan kebek kilep çıqqan problemanı xäl itärgä kereşte. Xäzer Rimzil Wäli häm anıñ äñgämädäşen tıñlağız.
R.W.F.W. Bu oçraqta berkem dä ğäyeple tügel. 1-2 ike ay elek Waşington tapşırularnı sputnik aşa başqa parametrlar nigezendä tapşıra başladı. Bu xaqta bezneñ barlıq retranslyatsiä belän şöğellänüçe kollegalarıbızğa mäğlümätlär citkerelgän ide. Läkin Qazandağı tapşırularnı alu cihazı bik iske bulıp çıqtı. Ul xäzerge bezneñ texnik taläplärgä turı kilmi ikän. Läkin şuşı arada ğına Qazanda kiräkle caylanmanı tabıp buldı. İnde şuşı könnärdä “Azatlıq” radiosı tapşıruların retranslyatsiäläw kire başlanıp kitär dip ömetlänäbez.
Frank äfände, närsä buldı soñ “Azatlıq” radiosı tapşırularına, tıñlawçılar alarnı nik işetä almıy? Monda kem ğäyeple, Pragamı, Qazanmı?
R.W. Azatlıq radiosı tapşıruları tağın qayda retranslyatsiälänä?F.W. Bezneñ radionıñ tapşıruları Törekmänstan, Belarus’, İran, Üzbäkstan illärennän qala böten dönyada cirle radiolar aşa retranslyatsiälänä. Rusiädä bezne 28 töbäktä tıñlap bula, Mäskäwdä isä “Azatlıq” radiosı täwlegenä 24 säğät eşli. Tatarstanda bezneñ tapşırularnı ike radio retranslyatsiäli
Rimzil Wäli


text: Yaqın Könsığışta üzgärtep qorouzar käräk, kire osraqta töbäk kös qullanıu häm terror sığanağı bulıp qalasaq. Bıl turala Amerika Däwlät sekretarı Colin Powell Detroitta Amerika-gäräp iktisad forumında qatnaşıusılar saqırılğan banketta beldergän. Töbäk ildäre başlıqtarın häm eşlekle dairälärze Powel tınıs, säskä atıusı, irekle Yañı Yaqın Könsığış tözörgä saqırğan. Fälestindar terrorzı tuqtatırlıq xakimiätkä moxtaj. Ularğa terrorğa qarşı köräşeü ösön kiñ wäkälättäre bulğan premer ministr käräk. Fälestin xökümäteneñ yañı başlığı älegä yul kartahı xalıqara tınıslıq planın ütäw niäten nıqlap kürhätmäy tigän Colin Powell. Amerika däwlät sekretarı töbäk iktisadına sit il inwestitsiäları yälep iteü käräklegen ayırıusa bildäläp ütkän.


text:
Piterbur xalqı Sigezlek sammitı turında
Sammit yabıluğa ber atna waqıt ütep tä kitte, ämma şähär äle haman sammit belän yäşi, eşlärgä analiz,yomğaq yasıy. Bu waqiğanı şik şöbhä belän kötsälär dä, barı da tınıç qına ütep kitte diärgä bula. Antiglobalistlarnıñ meñ yarım keşelek "Rusiä sotsial'' forumı" isemle cıyının häm Newa prospektın yabarğa mataşunı isäpkä almağanda. Şähärneñ häm il başlıqlarınıñ xäwefsezlegen 5 meñ xärbi, Xärbi diñgez flotı spetsnazınıñ yözüçeläre, xärbi aviatsiä, 3MeңHәH artıq militsiä xezmätkäre tä''min itte. Sammit 10 milliard sumnan artığraqqa töşkän: 9 öleşe byudjettan, 1 öleşen isemnäre älegä bilgesez iğänäçelär birgän.Bu möhim waqiğanı 4 meñ jurnalist yaqtırtıp torğan. 8 il başlıqları Peterburg sammitın tarixta iñ yaxşısı dip tapqan.
Şähär gubernatorı Valentina Matvienko üzeneñ televidenie aşa çığışında qunaqçıqlığı, sabırlığı, situatsiäne döres añlawı öçen xalıqqa räxmäten belderde, sammitnıñ oyıştırıluına, näticäsenä yuğarı bäyä birde: sammitnıñ Rusiä öçen dä, Peterburg öçen dä yaña mömkinçeleklär açuına şigem yuq dide gubernator. Berençe xanımnarnıñ tügäräk östäle genä dä ni tora: alar demografiä, belem birü, komp''yuter, internet häm sälämätlek problemaların, berençe çiratta äni bularaq, üz balaları misalında qarağannar.
Analitiklar da sammitnı bötendönya säyäsäteneñ yuğarı noqtası dip taba, oyıştıru däräcäse yuğarı bulğanlığına basım yasıy, ayıruça militsiä xezmätkärläreneñ häm Rusiä-Finlyandiä çige saqçılarınıñ oyışqanlığı, wazıyfaların cirenä citkerep, tögäl ütäwe, ixtiramlı buluın bilgeli. Bu könnärdä dä ğädäti tormış belän yäşi aluı öçen şähär alarğa burıçlı. Ğadäti digännän, Amerika prezidentı Dcordc Buş xätta Peterburg buylap velosipedta yörergä teläk beldergän, ämma aña andıy progulka kergän maxsus programmanı sammittan soñ eşlärgä wäğdä itkännär. Şulay itep älegä Buş velosipedta Strel''nada ğına yöri alğan.
Sammit könnärendä Peterburgta bulğan Başqortstan qunağı Lena xanım tä''soratları belän büleşä (audio: qomaçawlıq sizmädem, militsionerlar küp bulsa da, tuqtatıp dokument tikşerüçe bulmadı. Kavkaz xalıqların tuqtatqaladılar. Min cäyäw yörergä yaratam, tik Vasiliy utrawınnan ğına yörergä turı kilde, çönki küperlär kütärelgän ide. Xalıq uramda az buldı, sammitnı televizordan qarap bardıq, bik qızıq buldı. Buşnıñ bezne VTOğa alırğa telämäwe genä oxşamadı).
Sammit vakıtında şähärne bizäp torğan törle atributlar cıyıp quyıldı, ämma ozaqqa tügel:
15-17 sentäberdä Tavriçeskiy Sarayda tağın ber sammit kötelä. Bu yulı 8 ilneñ parlament başlıqları cıyılaçaq. Anda qaralaçaq töp problemalar da älegeseneñ däwamı bulaçaq ikän.


text:
ŞXO: Energiä, iminlek häm xezmättäşlek - töp maqsat
Şañxay Xezmättäşlek Oyışmasına äğzä bulğan, 6 däwlätneñ citäkçeläreneñ bügen Qırğzstanda yıllıq dı. Rusiä, Qıtay häm Üzäk Azianıñ 5 ileneñ başlıqları, cıyılışnı yomğaqlar aldınnañ ozaq möddätle kürşelek Mönasäbätläre kileşüenä qul quydı. Läkin Azatlıq xäbärçese, tomannı yazılğan kileşüneñ iseme, anıñ eçtälegenä kereşne dä çağıldıra alırlıq tügel di.
“Min qul quyılğan töp säyäsi kileşüneñ ni qadär möhim buluına basım yasarğa tilem. Ul kileşü ozın möddätle kürşelek mönäsäbäte, xezmättäşlek häm duslıq ölkäsendä ide. Anıñ maqsatı, Şañxay Xezmättäşlek Oyışması kileşüe buyınça alğa taba xezmättäşlekne belgeläw buldı. Häm ul kiläse buınnarğa, töbäklär-ara bäyläneşlär noqtasında yul kürsätkeç bulıp qalaçaq.”
Şañxay Xezmättäşlek Oyışması citäkçeläre, energiä bazarı berlege buldıru xaqında kileşte. Bu isä energiä çığanaqlarına ixtiyacı bulğan äğzä illär öçen, anı neftkä bay illärdäñ tämin itärgä mömkinçelek biräçäk. Bu kileşü bötän illärgä dä gaz häm neft satuğa yärdem itä.
Cıyılışnıñ tağın möhim kön üzäk mäsälälärennäñ berse, İminlek mäsäläse ide. BArlıq citäkçelär terrorçılıq, qanunsız qoral häm narkotika äyläneşe belän küräşüneñ ähämmiätenä basım yasadı. Bu noqtada, küzlär cıyılışqa küzätüçe bularaq qatnaşqan Äfğanstan Prezidentı Xamid Qarzaiğa yönälde.
Üzbäkstan Prezidentı, İslam Karimov Şañxay Xezmättäşlek Oyışmasın aldında bu xaqta borçılularıñ belderde.
“Äfğanstanğa yaqın kürşe il bularaq, andağı Taliban xäräkäte häm arta barğan bäreleşlär belän ber rättäñ, üsä barğan häm äle dä däwam itkän narkotika citeşterü häm narkotika äyläneşe kebek mäsälälärneñ arta baruı bezne bik borçıy”
Rusiä Prezidentı Putin isä, bu mäsälägä qarşı, Äfğanstan buylap, narkotikağa qarşı iminlek kertäse buldırıp, narkaotika säwdäseneñ finans nigezläreñ yuq itü ideasın täqdem itte. Häm Putin, Şañxay Xezmättäşlek Oyışmasıñ, Äfğanstan totırıqlıqnı urnaştıru maqsatında xalıqara ber konferansiä oyıştırırğa çaqırdı.
İminlek mäsälärenä bäyle tağın ber adım, Xärbi xezmättäşlek turında ide. Şañxay Xezmättäşlek Oyışması illäre xärbiläre tarafınnañ, “Tınıçlıq Wazifası 2007” dip atalğan Terrorçılaqqa qarşı urtaq köräşü könegüläreneñ ähämmiätenä dä tuqtaldı.
Bügenge belderülärdä, citäkçelär şul uq isäbdäñ mädäniät, sälämätlek, ilemtä häm bankaçalıq ölkäre xaqında da xezmättäşlek mäsälälären arttırırğa wağdä ittelär. Putin, şulay uq urtaq, Şañxay Xezmättäşlek Oyışması universitetı buldıru xaqında täqdim yasadı, tik bu proyektneñ detalları xaqında mäğlümät bulmadı.
Şañxay Xezmättäşlek Oyışmasına yaña äğzälär qabul itü xaqında imeş-mimeşlär bulsa da, bu xaqta açıq belderü yasalmadı.
Bu yılğı cıyılışta, Törekmäntan Prezidentı kebek yaña şäxelär dä bar ide. Qorbanguli Berdimöxämmädov, Şañxay Xezmättäşlek Oyışması çaralarına qatnaşuçı berençe Törkmän citäkçe ide. Bärdimöxämmädovnıñ cıyılışta yasağan çığışı, ildäğe üzenä bäylänep yäşäw çorı betüen häm bu kebek oyışmalarğa kerergä äzer buluı telägen tağın ber qat kürsätte.
Cıyılış axırında ğadättägeçä, cıyınnı qunaq itkän Qırğızstannıñ, il başlığı Qormanbäk Baqiev, kiläse yıl 2008 yılı Şañxay Xezmättäşlek Oyışması cıyılışınıñ Tacikstanda bulaçağın belderde. Häm ul 2004 yılda kileşengän maqsatlarnı başqaru buyınça alıp barılğan eşçänleklärdäñ qänağat qaluların belderde.
Kötelmägän ber yañalıq isä, Prezident Vladimir Putinneñ 2009nçı yıl, Şañxay Xezmättäşlek Oyışması cıyınıñ Rusiädä uzdıralaçağın iğlan itüe buldı.


text:
Amerikan xärbiläre Nasiriä şähären aluwın belderä
Audio: Xärbilär ğadi xalıq arasında qorbannar mömkin qädär azraq bulsın dip tırışa. Min monı şäxsän üzem kontrol itäm, di Geoff.
Näq şul süzlärne, bügen üzeneñ berençe matbuğat oçraşuın ütkärgän, Ğiraq operatsiäse belän citäkçelek itüçe general Tommy Franks ta äytte. Bu kampaniä moñarçı tarixta bulmağan kampaniä bulaçaq dide ul: Audio
Franks süzlärençä, bar närsä plannaştırğança bara, awırlıqlar äle bulırğa mömkin, läkin axır näticä şik uyatmıy, dide ul. Saddamnıñ qayda ikänen ul belmim dide.
Amerikan räsmiläre, şulay uq Ğiraqnıñ 51-nçe diviziäse birelde dip belderde. Läkin Ğiraqnıñ Mäglümät ministrı Säet Äl-Sahaf bu xäbärne kire qaqtı.


text:
Liberiäneñ başqalasında uram çığışlarında qatnaşqan meñnärçä keşe Quşma Ştatlar prezidentın biregä ğäskär cibärtergä, inde öç yıl däwam itkän qan qoyularnı tuqtatırğa çaqıra.
Amerikannar citäkçelegendä Liberiägä tınıçlıq urnaştıru köçlären yullaw turında şulay uq Berläşkän Millätlär Oyışması, Fransiä belän Britaniä dä rizalığın belderä. Läkin Quşma Ştatlar bu operatsiäne planlaştıra başlasalar da, äle qarar qabul itmägän. BMO Liberiäneñ prezidentın suğış cinayätçese dip iğlan itte. Xakimiät ğäskärläre belän baş kütärüçelär arasında barğan suğışta meñlägän keşe hälak buldı. Qan qoyularda prezidentnı ğäyeplägän Quşma Ştatlar Teylornı wazıyfasınnan kitärgä çaqıra.


text:
Bügen Ukraina başqalasında 2000nçe yılda jurnalist Heorhiy Gongadzenı üterüdä ğäyeplängän eçke eşlär ministrlığınıñ elekke 3 xezmätkäre östennän xökem eşe başlanğan ide, soñınnan utırışnıñ 23nçe ğinwarğa qädär kiçekterelüe xäbär itelde. Ğäyeplänüçelärneñ berse utırışta añın yuğaltıp yığılğan.
Valery Kostenko, Mykola Protasov häm Oleksandr Popoviç Kievnıñ appelyasiä mäxkämäse aldına bastı. Utırış başında uq tuğan kierenkelekne kimeter öçen xäkimä İrina Grigoryeva 45 minutqa tänäfes iğlan itte. Utırışta şulay uq xäzer AQŞta yäşägän Gongandzenıñ tol xatını Miroslava da qatnaşa. Jurnalistlarğa, Miroslava Gongadze, ireneñ üleme öçen çınnan da cawaplı bulğannarnı äle tabılmağan, dip belderde:
"Çirattağı adım – bu cinäyätne oyıştıruçılarnı xökemgä tartu bulaçaq. Alarnı belälär, häm alar bügen törmädä utırğannar kebek ük üz cäzasın alırğa tieş."
Cinäyättä ğäyeplänüçe elekke eçke eşlär ministrı general Oleksiy Pukaçnı äle dä ezlilär. Ukrainada küplär üterüne şul çaqtağı prezident Leonid Kuçma oyıştırğan dip sanıy. Kuçma monı kire qağa.


text:
Yevropa Berlege tışqı eşlär ministrları Ğiraqta xakimiätne ğiraqlılarğa tapşıru eşen tizlätergä çaqıra
Läkin kiçä, amerikan prezidentı George Bush, Quşma Ştatları tarafınnan bilgelängän Ğiraq İdarä Şurasınıñ küçeş çorı xökümäten iün ayına tözü niäten xuplıym, dip beldergän ide.
Bügen Yevropa Berlege tışqı eşlär ministrlarınıñ Brusseldä açılğan cıyınında Ğiraq, İran, häm Yevropa Berlegeneñ İsraelgä qarata säyäsäte turında süz bara. Utırışta şulay uq İsrael tışqı eşlär ministrı Silvan Şalom da qatnaşa. Küptän tügel Yevropada uzdırılğan fiker beleşü kampaniäse waqıtında , xalıqnıñ yartısınnan kübräge – İsrael dönyadağı iminlekkä qurqınıç tudıra dip cawap birgän. Şalom, İsraelneñ bu mäs'älägä borçıluın citkäräçäk dip kötelä. Bügen ük, Şalom, ägär dä Yevropa Berlege Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştıru eşendä qatnaşırğa däwam itergä uylasa, İsrael-Fälestin nizağında balans totarğa tieş, dip belderde.
Yevropa Berlege, İrannıñ üzendäge atom programmaların tikşerergä röxsät birüenä basım yasıy. Yevropa Komissiäseneñ tışqı eşlär komitetınıñ wäkile Emma Udwin, Berlek, İrannıñ Atom Töş Qoralnı cäyeldermäw kileşüenä östämä protokolğa qul quyuın teli, dip belderde. Utırışqa qatnaşqan İran Yuğarı Milli İminlek Şurası başlığı Hassan Rohani, Yevropa Berlege ministrları belän oçraşqaç, İran turında Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasına xisap birergä ber säbäp tä yuq, dide.
Yevropa Berlege tışqı säyäsät başlığı Javier Solana, İrannıñ protokolğa qul quyaçağına ömet belderde: "İranlılar atom töş qoral citeştermider, digän ömettä qalabız, läkin bezneñ barı tik bu telägebez genä bar. Alar belän qayber kileşülärgä ireştek, bu kileşülär ütäler, dip ömetlänäbez, " dide Solana.
Cıyında Yevropa Berlegenä kergän 15 ilneñ, häm kiläse yılda yaña äğza bulaçaq 10 däwlätneñ tışqı eşlär ministrları qatnaşa, irtägä alarğa amerikan däwlät sekretare Colin Powell da quşılaçaq.


text:
Falluca şähäre qamawğa alınğan, Amerikan xärbiläre höcüm başlıy
Düşämbedä Falluca şähäre tiräsendä köçle bäreleşlär küzätelde. Uzğan töndä amerikan xärbiläre qalanıñ üzäk xastaxanäsen basıp aldı. Şähär üze qamawğa alınğan. Şähärdä berniçä meñ ğisyançı bar dip sanala. Düşämbedä Ğiraqnıñ waqıtlı premier-ministrı Ayad Allawi amerikan xärbilärenä Fallucağa höcüm başlarğa fatixa birde.
Kilgän mäglümätlärgä qarağanda töp höcümgä äzerlek eşläre tämamlanıp kilä. Düşämbedä Ğiraqnıñ waqıtlı premier-ministrı Ayad Allawi, amerikan xärbilärenä Fallucağa höcüm başlarğa fatixa birüen belderde:
Audio (Ayad Allawi) "Min xalıqara köçlärgä üz fatixamnı birdem, Ğiraq xärbilärenä alarnı äydärgä fatixa birdem. Bez Fallucanı terrorçılardan arındırırğa cıyınabız. Fallucanıñ tınıç xalqın saqlaw maqsatı belän şähärdä komendant säğäte kertelä."
10 meñläp amerikan xärbie häm küpmeder sanda ğiraq ğäskäriläre xäzer şähär tiräli nığıtmalar qora. Töp höcümneñ qayçan başlanası bilgesez. Belgeçlär fikerençä, äzerlek ozaqqaraq suzılğan sayın, qamawğa alınğan ğisyançılarnıñ xäle awıraya bara, çönki azıq-tölek, su häm dä qoral saqlanmaları kimi bara.
Uzğan töndä amerikan häm ğiraq xärbiläre Fallucanıñ üzäk xastaxanäsen basıp aldı. Bu ğämäl televideniedä kürsätelde. Allawi süzlärençä, xastaxanädä 4 çit il terrorçısı totılğan, tağın 38 suğışçı üterelgän. Pentagon räsmiläre äytüençä, xastaxanä qulğa töşkännän soñ, ğisyançılarğa tınıç xalıq arasında küp sanlı qorbannar turında yalğan xäbär taratu awır bulaçaq. Yaz könne, xastaxanädän, 500läp tınıç keşe ülgän digän xäbärlär kilgäç, amerikannar höcümnären tuqtatırğa mäcbür bulğan ide. Waşington ul xäbärlärne ğisyançılarnıñ propagandası dip atadı.
Fallucağa bulası höcümneñ ike maqsatı äytelä. Berse – Ğiraqnıñ waqıtlı xökümätenä bu şähärdä kontrol urnaştırıp ğinwar ayında saylawlar ütkärü mömkinlege birü. İkençese – anda sıyınğan ğisyançılarnı yuq itü.
Düşämbedä amerikan diñgezçeläre başlığı general John Sattler höcümgä amerikannar belän äzerlängän Ğiraqnıñ maxsus köçlär törkemeneñ ruxın kütärde:
Audio (John Sattler) "Urtaq künegülärdä sez üzegezneñ suğışçı ruxığıznı kürsättegez. Xäzer bez Falluca xalqına üz şähärlären qaytaru öçen şuşı bar ruxıbıznı biräçäkbez."
Amerikan komandirları üz xärbilären, şuşı Falluca höcümennän soñ ğisyançılarnıñ bar Ğiraq buylap ruxı sınaçaq, dip ruxlandıra. Ämmä qayber belgeçlär başqa fikerdä. Londonda çığa torğan Jane''s Defence Weekle isemle xärbi jurnal mäxärrire İan Kemp:
Audio (İan Kemp) "Falluca höcüme soñı bäreleş bulaçaq dip ömetlänüçellär bik nıq yalğışa. Çönki ğisyan bar il buylap bara. Misal öçen, uzğan atnakiç hälaq bulğan britan xärbiläreneñ Falluca belän ber qatışı yuq. Soñğı atnalarda Ğiraqnıñ iminlek köçlärenä, Polşa, Britania bilämälärenä bulğan xöcümnärneñ berseneñ dä Falluca belän bäyläneşläre yuq."
Pentagon räsmiläre äytençä, xäzer Fallucada meñnän alıp 6 meñgä qädär ğisyançı qamawğa alınğan. Alar araısnda elekke Saddam tarafdarları da, İordaniäle Äbü-Musa Äl-Zarqawi citäklägän çit il suğışçıları da bar.
-Ali Gilmi


text:
Mäskäwdä açlıq aqsiäse ütkärgän blağoveçenlılar aqsiälären tuqtatıp Başqortstanğa qayttı. Sälamätlekläre qaqşaw säbäple , alarğa monı «Çiklärne Tanımağan Tabiplar» oyışması wäkilläre kiñäş itkän.Yaqın könnärdä aqsiäne däwam itü öçen Blağoveçennan Mäskäwgä yaña törkem kitäçäk. Açlıq iğlan itüçelärne ezärlekläw başlanğan. Texniqumnıñ ikençe qursında uquçı ike yeget uqularınnan quıluları turında xäbär alullların ireştergännär.
Kamal teatrınıñ tamaşaları tämam.Ul 28nçe fevral Kärim Tinçurinnıñ «Qazan sölgese» isemle muzıkal komediä belän yabıldı. Teatrnıñ baş administratorı İnsaf Xämitov tamaşalardan qänägät qaluın belderep , 14 köndä 12 000 meñnän artıq tamaşaçını ruxi azıqlı itülären ireşterde.
Mönir Wafin , Ufa


text:
Pragada tatarlar belän qızıqsınu häm Qazanda "Tatar cırı-2002"gä äzerlek
Sawmısez, qäderle duslar, isännärmesez! Azatlıq radiosı sezne Awlaq öygä çaqıra, häm anda bügen dä sezne min, Kärim Kamal, qunaq itärmen..
Qäderle duslar, radio äle Muenchenda çaqta da, annarı Pragağa küçkäçten dä, tatarlar häm başqortlar öçen genä tügel, ä menä şuşı ike xalıq, anıñ urtaq mädäniatı wä tarixı belän qızıqsınğan başqa millät keşeläre, berençe çiratta fän ähelläre öçen faydalı mäğlümat çığanağı buldı. Quşma Ştatlar, Törkiä, Fransiä, Awstriä, Germaniädä, başqa küp kenä illärdä, tatarça yä başqortça öyränergä teläwçlär, Tatarstan wä Başqortstandağı xällär belän qızıqsınuçılar yış qına Azatlıq radiosına, kilä yä möräcäğät itä ide, häm bu xäzer dä şulay. Menä bügen min sezgä şundıy ber qunaq belän äñgämä täqdim itäm. Azatlıqnıñ Awlaq öyenä, Pragadağı Karl universitetı studentı Honza Kravçik kilde, ul anda, xorvat häm macar tellären öyränä, läkin soñğı yıllarda 22 yäşlek şuşı çex yegetı, tatar tele, häm Tatarstan, ğomumän, İdel buyındağı xalıqlar belän qızıqsına başlağan. Häm min berençe sorawımnı, älbättä, Honzanıñ niçek itep üze öçen, tatar telen açuwı xaqında soradım, ni ğäcäp, bu bik oçraqlı ğına bulğan ikän, läkin şuña da qaramastan, anıñ bezneñ telgä mäxäbbäte zur häm sez anı äñgämädän dä işetersez. Şulay itep, ğadi çex studentı Honza niçek tatar telen açqan soñ?
Audio – Jan Kravcik
Bu oçraqlı räweştä kilep çıqtı diyärgä bula, Zagrebta ber stipendiägä xorvat telen uqığan çaqta, türkologiä ölkäsendä tatar telennän, döresräge tatar telen tanıştıru seminarı ütkärelgän ide. Häm min anda qatnaşqan idem. Ägär dä inde anda başqa ber azçılıq telen öyränü täqdime bulsa, min şuña barğan bulır idem. Şuña kürä bu çınnan da oçraqlı ber närsä buldı. Şunnan soñ inde min Tatarstan belän nığraq qızıqsına başladım..
Şulay itep şuşı oçraq, sineñ inde Pragada tatar telen, Tatarstannı öyränügä kiterde diyärgä bula?
Min älbättä Tatarstan turında elek tä nider işetep belä idem, häm bu da üzenä kürä oçraqlı närsä buldı, çönki minem yaratqan hockey komandam, Sparta Qazannıñ Aq Barsına ottırdı. Häm uyınnıñ öçençe öleşendä uyınnı alıp barğan komentatorlar Qazannıñ Tatarstan başqalası buluwı turında söyli başladı, häm minem öçen bu bik tä qızıq ide. Bezneñ tarix däreslärennän alğan mäğlümat şundıy ki, keşedä, tatarlar zamanında Yewropağa kilep citsä dä, xäzer inde ülep betkän ber xalıq däräcäsendä digän fiker qala.
Yarıy, sineñ tatarlar belän qızıqsınuğa kilüweñ şundıy bulğan ikän, läkin bit sin üzeñ genä tügel. Anda inde, Çexiädän könçığışta yatqan töbäklär belän qızıqsınuçı keşelärneñ ber ayırım ber törkeme bar. Alar kemnär, sez ber-beregezne niçek taptığız?
Bezgä bu sorawnı yış birälär.. Bu minemçä, härkemneñ küñel eşe - bez andağı mädäniatlarğa mökibbän. Häm andıy keşelär ber-bersen tiz taba. Berläşterü eşen asılda, Balkan bolğarların öyränüçe İvana Skalova başladı, ul fakultetnıñ iğlan taqtasında, kem şul töbäkkä bağışlanğan maxsus jurnal çığaru eşe belän şöğellänergä teli digän belderü elgän ide. Min, häm tağın ike kolegam moña alınırğa buldıq. Häm şuşı dürtlek inde fakultet jurnalın çığara da başladı. Soñraq ul fakultet qısalarınnan da çıqtı, xäzer bar respublika buylap satıla diyärgä bula.
Moñardan tış äle sezneñ İnternetta da üz säxifägez bar bit äle.
Äye, jurnal çığa başlawğa bez inde ani, xalıq kübräk tanışsın dip İnternetta täqdir ittek, xäzer anıñ üz adresı da bar. Säxifädä şuşı proyekt turinda ğomumi mäğlümat birelä, jurnal üze älbättä çex telendä çığa. Şuña da qaramastan, säxifädä anıñ turında mäğlümatnı inglizçe de, urısça da, poläkçä dä, ukrainça da, başqa tellärdä dä tabıp bula. Alar arasında tatarça da bar.
Jurnalnı çığarudan tış, tağın nindi plannar qorasız?
Bez bik teläp, tatar mädäniaten söyüçelärneñ ber kiçäsen oyıştırır idek. Biredä tatarlar az bulu säbäple, alar xaqında küp närsäne belmilär. Ä çexlarğa, hiçyuğı bezneñ fakultettağı studentlarğa tatar mädäniaten kürsätü bik qızıq bulır ide. Minemçä, alar monı belergä tieş, ni disäñ dä tatarlar Rusiädä ikençe töp xalıq bulıp tora.
İnde äytkän ideñ, Zagrebta çaqta sin tatarça öyränep qarağan bulğansıñ…
Min anı, iñ nigezlärennän alıp, häm yartı yıl ğına öyränü säbäple, citmäsä äle bu yıl yarım elek bulğan ide, xäzer inde ber-ike cömlä genä xäterlim. Läkin bik teläp däwam itär idem. Töp awırlıq, älbättä, däresleklär yuq, häm min tatarçanı latin xärefläre nigezendä öyräner idem. Tik min älegä İnternetta däreslekne tabu bäxetenä ireşä almadı.
break
Pragadağı Karl universitetı studentı Honza Kravçik. Anıñ başqa teläktäşläre belän çex telendä çığarğan, Navychod, Könçığışqa digän jurnalnıñ soñğı sanında, Rusiä häm islam digän mäğlümati mäqälä bar, häm ul, başqa basmalardan ayırmalı bularaq üzeneñ, çınbarlıqnı döres yaqtırtuwı, taraflarnı almawı belän ayırılıp tora. İñ qızığı şunda, Honza häm anıñ dusları Pragada çın tatar kiçäse ütkärü niyäte belän yana, häm kem belä, Awlaq öyneñ ber utırmasında bez äle bu xaqta söylärbez dä. Ä älegä muzıkal’ tänäfes…
cır
Xäzer yañğırağan cır, Tatar cırı-2001 yarışmasında çiñüçe Gölnara Timercanova başqaruwında ide häm ul Yoldızlar yañğırı dip atala. Tağın ber aydan soñ Qazanda yänä yoldızlar yañğırı kötelä – 8-12-nçe ğinwarda anda, Tatar cırı-2002 uzaçaq. Bu yulı anı, Tatarstan başqalasında tözelgän yaña küñel açu üzägendä, Piramidada oyıştıraçaqlar ikän. Yarışmanı ütkärü, anıñ qağidäläre turında Awlaq öygä, Tatar Cırı-2002ne oyıştıruçılarnıñ berse, muzıkal yazmalar taratuçı Bars Media şirkätennän, anıñ matbuğat wäkile Danil Säfärov söyläde. Xäzer şul söyläşüne sezgä dä täqdim itäm.
Audio - Danil Säfärov
Qäderle duslar, sez, Bars Media şirkäteneñ matbuğat wäkile Danil Säfärov belän äñgämä tıñladığız. Aña ayıruça räxmätlär äytäse kilä, çönki Bars Mediadä añardan başqa matur itep tatarça söyläwçe yuq ikän, miña härxäldä şulay dip äyttelär. Başta min zurdan qubıp, kiräkle mäğlümatne Bars Medianıñ baş mödire Marat Gäräyevtän almaqçı idem. Läkin anıñ yardämçe tutaşı, bu xaqta sezgä producer Färit Taişev yaxşıraq söylär dip, citäkçesen interviewdan qotqarıp qaldı. Ä inde Taişev äfände Awlaq öygä Danil Säfärovnı cibärde häm bez aña räxmätle, älbättä. Tatar Cırı yarışmasın äzerläwçelärgä bez uñışlar telibez, tıñlawçılarıbıznıñ Qazandağıları bälki äle anı barıp ta qarar, ä min inde bu urında sezneñ belän xuşlaşırmın. Kiläse Awlaq öy yaña yılda bulır tösle, şuña kürä min sezne, ütkän Ramazan bäyräme belän genä tügel, Yaña yıl belän dä täbriklim. Sezgä isänlek-sawlıq, imin tormışlar, qäderle duslar!


text:
Xäbär itüebezçä, uzğan atnada tatar matbuğatı torışı turında kiñäşmädä başqarma qomitetnıñ ber törkem äğzaları fetnä oyıştırğan ide. Alar oyışmanıñ räise Ruşan Ğallämov eşennän qänägät bulmawların belderde. Ul turıda maxsus möräcägät äzerläwlären ireştergän idelär.1nçe iyül uzğan ul utırışta Ruşan Ğallämov tarafdarları kübräk bulu säbäple, fetnä uñışsızlıqqa oçradı. Möräcägät qabul itelmäde. İnde başqarma qomitetnıñ ber törkem äğzaları isemennän ul möräcägät “Başinform” mağlümat ağentlığınıñ internet säxifäsendä 5nçe iyül dönya kürde. Anda “Bez başqarma qomitetnıñ soñğı çordağı eşçänlegenä borçılu belderäbez. Yaña citäkçe oyışmanıñ pozitiv eşçänlegennän yıraqlaşa. Törle odioz häm ekstremistik köçlär belän berläşep, küz aldında qonfrontatsiä häm ızğış yulına kerep bara, awantyura häm säyäsi uyınnarda qatnaşa” dielgän. Möräcägät başqarma qomitet citäkçese Ruşan Ğallämovqa ışanıç kürsätmäw belderü belän tämamlana.
Başqarma qomitet tiräsendä wäzğiät, anıñ räise Eduard Xämitov Rusiä Däwlät Dumasına deputat bulıp kitkännän soñ, yaña räis saylanu belän başlandı. Xämitov üz urınına täqdim itkän nämzät tawış cıya almaw säbäple ütmäde, yaña saylanğan Ruşan Ğallämov xaqimiät tarafdarı tügel. Qarşılıq 22nçe iyün Başqortstan tatarları milli-mädäni moxtäriäteneñ Ufada uzğan qorıltayınnan soñ ayıruça üsep kitte. Ul qorıltayda Başqortstan tatarları problemnarı respubliknı başqa ber kürşe töbäkkä quşqan oçraqta xäl itelmäs mikän digän täqdimnär bulğan ide. Läkin bu täqdimnär qorıltay doqumentlarına kertelmi, közen uzaçaq qorıltayda qararğa qadırıldı. Ul qorıltayda Kzannıñ meñyıllığın bäyräm itügä Räximovnı çaqırmawnı sorap Tatarsan Prezidentı Mintimer Şäymievqa möräcägät tä qabul itelgän ide.Çarada Ruşan Ğallämov ta qatnaştı häm çığış yasadı. Bolar barısı da başqarma qomitetnıñ xaqimiät taraflı äğzaların yaña köräşkä ilhamlandırdı.
Başqarma qomitet äğzası, Başqort däwlät uniwersitetınıñ sotsioloğiä qäfedrası mödire, professor Cäwdät Ğıylacetdinov ayırım möräcägät belän çıqtı. Ul säyäsi eşçänlek belän şöğellänü ustawta qaralmağan dip, ustawnı bozuçılarnı başqarma qomitettan çığaru kiräklege turında qarar qabul itärgä çaqıra.
Başqarma qomitet tiräsendä qarşılıqlar däwam itä.


text:
Amerikan köçläreneñ Ğiraqtağı qırıslığı alarğa qarata mönäsäbätneñ üzgärüwenä kiterä ala
Ä xäzer köndälek şartlawlar ğädäti küreneşkä äylängän Ğiraq temasına, xörmätle tıñlawçılar. Comğa könne anda höcümnär çit il keşeläre torğan ike qunaqxanägä häm neft ministrlığına yasaldı. İnde bilgele bulğança, şuşı şartlawlarğa häm qarşılıqnıñ artuwına cawap yözennän Ğiraqtağı amerikan köçläre qırısraq çaralar kürä başladı. Läkin ğiraqlınıñ zur öleşe monıñ näticäläre barı tik tiskäre genä bula ala, amerikannar qırıslığınnan ğadi xalıq qına integä dip isäpli.
Audio, Möxämmäd
"Ägär dä alar şul "Timer Çükeç"en baştan uq qullanğan bulsa, ildä inde tözeleş wä tözekländerü barğan bulır ide" di Bagdadta yäşäwçe Möxämmäd. Ul, "amerikannar ilgä kerü belän Baath partiäseneñ bar äğzaların da qulğa alıp, Bagdadtağı talawlarnı tuqtatu öçen ber tügel, berniçä timer çükeç qullanırğa tieş ide" dip tä östi. Citmeş yäşen tutırğan Ğäbdelğäziz äl-Kammä dä, aldan uq Saddam xakimiaten önämäwen beldersä dä, amerikannar qullanğan soñğı taktika belän dä kileşmäwen äytä.
Audio, Ğäbdelğäziz äl-Kammä
"Minemçä, "Timer Çükeç"tän başqa da yullar bar, Könbatış köçläre hawa höcümnäre qullanmıy ğına ğisyançılarnı çolğap alıp yuq itärgä tieş" di Bagdadnıñ şuşı keşese. Xäbärçebez belän söyläşkän öçençe ğiraqlı, 40 yäşlärendäge Möxämmäd Sälim, amerikannarnıñ yañadan bombalawğa kereşüwe, Ğiraqta iminlekneñ bulmawın, wäzğiatneñ Saddam çorına qaytuwın kürsätä dip belderä. Ul da, soñğı taktika Ğiraq xalqında açu ğına çığara dip isäpli.
Audio, Möxämmäs Sälim
"Yuq, bu amerikannarğa iminlek kitermäyäçäk. Näq kiresençä, bu alarğa qarşılıqnı ğına arttıraçaq. Ägär dä sez ğiraqlılarnıñ fikerläw räweşen belsägez, alarnıñ köç qullanuğa qarşı çığaçağın añlarğa tieşsez" di Möxämmäd Sälim. Ul, ğiraqlılar belän fäqät söyläşep kenä kileşep bula, bu ölkädä alar bik kündäm xalıq, ämma sez alarğa yanıy başlasağız, alar sezgä qarata da näq şunı uq eşliäçäk dip belderä. Çişeleş xakimiatne mömkin qädär tizräk Ğiraq xalqınıñ üzenä tapşıru, Ğiraq belän fäqät ğiraqlılar idarä itärgä tieş dip isäpli şuşı bagdadlı.
Kärim Kamal, Praga


text:
K.Annan Süriä xärbiläre Livandağı parlament saylawlarınnan elek annan çığıp kitäçäk dip uylıy
BMO general sekretarı K.Annan Süriä xärbiläreneñ Livannan çigenüe may ayında Livandağı parlament saylawlarınnan elek tämamlanır dip kötä. Bu Süriäneñ çigenüe turında Annannıñ berençe märtäbä bilgele ber waqıtnı telgä aluı bulıp tora. Annannıñ mäxsus ilçese Terje Roed-Larsen jurnalistlarğa Süriäneñ kileşelgän çigenü planı bilgelängän grafikadan alda bara häm Xızbulla suğışçıların qoralsızlandıru turındağı dialog dewam itä dip söylägän.
Larsen(audio)
Miña wäğdälär birelde , yöklämälär ütäläçäkme şunı kötäm. Älege waqıtta xärbi personal häm cihazlar Bekaa Üzänenä taba küçerelä. Sonğı könnärdä küzläw buroları şulsanda Beyruttağı küzläw idaräse başkavartirınıñ yabıluına şaxit buldıq.
Annan yaqınça 3 distä yıl Livanda torğan ğäskärilären İminlek Şurasınıñ rezolutsiäse taläp itkäneçä çığarsın dip Damasqa basım yasaw wazıyfasın Larsenğa yäkläde. Livanda ütkän ayda säyäsätçe Rafik Haririnıñ üterelüennän soñ Süriä xärbiläreneñ çigenüe bik möhim temağa äylände , küplär üterü öçen Damasknı ğäyepli. Haririnıñ üterelüen tikşergän BMO mäxsus missiäse eşen tämamlap,başkvartirağa qayttı, ul tizden xisabın iğlan itäçäk dip kötelä. İminlek Şurası Livandağı barlıq qorallı törkemnärne qoralsızlandırırğa häm taratırğa çaqıra . Süriäneñ çığıp kitüe belän Livanda İran tarafınnan yaqlanğan qorallı Xızbulla firqası ğına qala.Larsen älegä bu turıda İran belän söyläşüne planlaştırmasa da Livanda andıy diskussilär bara ikän.
Larsen(audio)
barlıq taraflar İminlek Şurasınıñ 1559 nomerlı rezolutsiäseneñ barlıq maddälären şulsanda bu mäsäläne dä ütärgä tieş. Bez bu eşlär saylawlardan elek bulır dip kötmibez. Min barlıq bu maddälär turında dialog bara häm alarnıñ barısı da ütälergä tieşle dip äytäm
Xızbulla Livannı saqlaw, İzrael agresiäsenä qarşı quyu öçen qoralların taşlarğa cıyınmıy. K.Annan atnakiçtä yasağan belderüendä çigenü häm saylaw protsesı waqıtında Livanda totrıqlılıqnı häm berdämlekne saqlarğa çaqırdı General sekretar Annan 19nçe apreldä İminlek Şurasında Süriäneñ Livannan çigenüe turında mäğlümät biräçäk. İminlek Şurası äğzaları AQŞ belän Fransiä çigenüe öçen Damasqa qatı basım yasıy. Waşington qoralların taşlağançı Xızbulla terroristlar isemlegendä toraçaq dip belderde. färidä xämit


text:
Beslan faciğäsenä 3 yıl: xaqiqät äle dä äytelmägän
Beslan faciğäsenä bıyıl 3 yıl tula. Beslan mäşhärennän isän çığa alğannar Sintäberneñ 1-en bıyı da qayğı qatış açu xisläre belän qarşı ala. 3 yıl ütügä qaramastan, Beslan faciğäse turında xaqiqät äle dä äytelmägän, anı yäşerü dawam itä, di alar.
3 kön däwam itkän qarşılıq mäktäpkä höcüm, totıq aluçılar belän maxsus köçlär arasında bäreleş belän tämamlana. Berniçä säğätlek utlı mäşhärdä 330dan artıq keşe häläk bula, yartısı balalar.
Şuşı mäşhärdän isän çığuçılar menä inde 3 yıl buyına bu faciğä öçen kem ğayeple digän sorawğa cawap ezli. Alar xakimiätne Beslan xaqiqäten yäşerü tırışlığında ğayepli:
"Beslannı onıtırğa tırışılar. Xakimiät anıñ turında işetergä dä teklämi. Bez militsiä, FSB, armiä, prokuratura, xakimiät belän köräşergä mäcbür. Bezdän oppozitsiä yasadılar, gäzitlärdä qarağa buyap kürsätälär. Bezne onıttılar, bezneñ sotsial, ruxi problemnar berkemgä dä kiräk tügel" di Beslanda tuğanınıñ ike balasın yuğaltqan Ella Kesaeva.
Älegä qädär ni barı ber keşe – Nurpaşi Kulaev cawapqa tartıldı. Räsmilär anı isän qalğan berdän-ber totıq aluçı dip belderä.
Räsmi qaraşqa kürä, Beslan mäktäbendä mäşhärne terrorçılar, bombaların şartlatıp, üzläre başlağan.
Läkin Beslanda küplär fikerençä, bäreleşlär Rusiä xärbiläre granat-atqıçtan ut açıp mäktäpneñ tübäse işelep töşkännän soñ başlanıp kitkän.
Duma deputatı häm şartlatqıç belgeçe Yuri Saveliev bäreleş mäktäpneñ tışqı yağında açılğan uttan başlandı digän xisap bäyän itte.
Tanklar mäktäpkä ut açqanın kürgän şahitlär dä bar.
Şahitlär genä tügel, uzğan atna Levada üzäge ütkärgän fiker beleşügä kürä xalıqnıñ ni barı 8%-tı xakimiät Beslan turında döresen söyli digän fikerdä.
"Miña qalsa, bez xaqiqätne berqayçan da belmiäçäkbez. Axır çiktä xakimiätkä uñaylı añlatma bireläçäk. Çönki bäysez, açıq tikşerü bulmadı diärlek, barısı da kontrol astında ide" di Mäskäwdäge Kavkaz belgeçe Aleksei Malaşenko.
Qorbannarnıñ tuğannarı älegä ömeten özmi. Gärçä, Rusiä räsmiläreneñ basımına zarlansa da.
"Bezgä üzebezne niçek totu kiräklege turında härdaim kisätülär yasap toralar. Beslanda bar ğailäsen yuğaltqan ananıñ oyışmasın yuqqa çığardılar. Beslannıñ 4 yıllığına berärebez törmägä yä, aqılğa zäfiflär yortına eläksä, ğäcäplänäse yuq. Waqıt uzğan sayın, faciğä öçen ğäyepelär üzlären ğayepsezräk xis itä" di Ella Kesaeva.
Ella xanım citäklägän Beslan Awazı oyışması yärdäme belän Yün ayında 89 keşe Yewropa mäxkämäsenä möräcäğät itkän ide. Uzğan atna Rusiä mäxkämäse bu oyışma qabat terkälergä teläsä, nizamnamäsen häm citäkçelegen alıştırırğa tieş, digän qarar çığardı.
ali ğilmi


text:
Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov, BMO İminlek şurasınıñ, atom programmasınnan baş tartmağan İranğa çikläwlär rezolutsiäseneñ yaña ölgesen xuplap: “BMO nindider dälilsez çikläwlär täqdim itmi. Monda dönya atom idaräsen borçığan, İranğa atom texnologiäläre kertelmäsen öçen tögäl çaralar kürsätelgän”,- dide.
Sergey Lavrov, bu rezolusiädä Rusiäneñ İranda Buşer atom elektr stansiäse tözüe turında äytelmäwen dä assızıqladı. “Buşernıñ bu rezolutsiägä bernindi qatnaşı da yuq. Buşerdağı atom elektr stansiäsen tözü proektı tulısınça atom idäräse normalarına turı kilä häm anıñ kontrolendä. Bu tözeleşkä qarata nindider çikläwlär turında süz dä bula almıy”,- dide.


text:
Narkotiktarğa qarşı aksiälar – tiskäre reklama?
Nikon mäktäptärđä pravoslav häm islam dindären uqıtıuğa qarşı bulğan çinovniktarđıñ uqıu yorttarında sektalar eşmäkärlegenä bulışlıq iteüenä rizahıđlıq ta beldergän. Küp osraqta bınday xäl däülät qaramağında bulmağan uqıu yorttarında asıqlana ikän. Respublika yuğarı uqıu yorttarı rektorđarı şurahı räyese Ayrat Şammazov äyteüensä, ularđı tik aqsa ğına qıđıqhındıra:
Audio
Rektorđar şurahı räyese şulay uq mäktäptärđe altın miđaldarğa tamamlawsılarđıñ belem kimälenä lä tuqtalıp kitte.
Audio
Mäğarif ministrı Zöhrä Räxmätullina bıl yähättän tärtip urınlaştırırğa saqıra. Miđal alıusılarđıñ hanı artıuğa ul añlatma birmäy. Mäktäptärđä, yuğarı uqıu yorttarında kisekmästän xäl iteüđe talap itkän tağı la ber mäsälä bar. Uqıusılarđıñ üđ tisterđäre arahında narkotik mätdälär hatıuđı tuqtatıu. Tiđđän narkomaniä, eskelek häm tämäke tartıuđı iskärteü yılın ütkäreü buyınsa oyoştorou komitetı sirattağı ultırışın ütkärergä teyeş.


text:
«Qol Şärif» mäçete yanındağı sıraxanä süteläçäk
Qazandağı möselmannar ciñü bäyräm itä. 2 kön eçendä, başqalanıñ Yärminkälär mäydanındağı «Raki» digän sıraxanä watılaçaq. Älege aşap-eçü urını, Kreml diwarı yanında urnaşqan. Qazannıñ möselman cämäğätçelege, inde berniçä tapqır xakimiätlärgä möräcäğätlär yullap, sıraxanäne watıp taşlarğa, dip ütengän ide. Möselmannar süzlärençä, anıñ «Qol Şärif» mäçete belän yänäşäsendä buluı, mäydandağı küreneşne boza häm böyek islam dine wäkilleneñ ruxın mısqıllıy. Qazan şähär başlığı süzçese birgän mäğlümatlarğa qarağanda, Kamil İsxaqov, xalıqnıñ möräcäğätlärenä bik iğtibarlı buluın äytkän. Ayırım alğanda, möselman xatın-qızlar fikerlärenä dä. Moña qädär, xalıq, älege sıraxanäne qaldırırğa, dip sorağan ide, dip söylägän şähär başlığı. Kafe 2 kön eçendä beterläçäk.
Bikä Timerova


text:
Artistlar Sabantuyı ütte
20 iyün könne artistlar da bil alıştı. Batırğa maşina digän xäbär Saba rayonınıñ Lesxoz yanındağı Sabantuy alanına cıyılğan sänğät ähelläre arasında tiz taraldı häm köräşne tağın da qızdırıp cibärde. Çönki, üzegez belgänçä, artistlarnıñ xezmät xaqı bik az bit, dide Ğäliäskär Qamal isemendäge tatar däwlät akademiä teatrı mödire Şamil Zakirov. Xökümät başlığı urınbasarı, mädäniät ministrı Zilä Wälieva Lesxozğa şundıy büläk belän kilgän ide. Şulay itep Tatarstan artistları Sabantuyınnan milli köräştä batır qalğan Qamal teatrı artistı Minwäli Ğabdullin Çallıda cıyılğan Fiat- Albea maşinasına utırıp qaytıp kitte.
Ğäliäskär Qamal isemendäge tatar däwlät akademiä teatrı mödire Şamil Zakirov äytüençä, bıyılğı Sabantuyğa respublikanıñ barlıq tatar, urıs teatrlarınıñ artistları barsı da kilgän. Moña qädär mondıy çaralar Arçada häm Biektau rayonınıñ Äldermeş awılında da uzğan ide.
Tatar teatrların berläşterü ideyäse belän başlap cibärgän idek. Aña bıltır urıs teatrları da kilep quşıldı, dide Şamil Zakirov. Soñğı Sabantuyda törle yarışlarda, bäygelärdä Älmät teatrı, Çallı teatrınıñ ölkän artistları säxnä tele belän äytkändä, töp rol'lärdä bulğan. Ä menä arqan tartışuda Bua teatrı komandası ciñep çıqqan. Qolğağa menüdä Tübän Qamalılar berençelekne alğan. Qapçıq suğışında Älmät teatrı artistı İnzilä Nizametdinovağa tiñnär bulmağan.
Nail Alan


text:
Ärmän-Törek mönäsäbätläre yaxşıramı?
Soñğı yıllarda Törkiä belän Ärmänstan arasında mönäsäbätlär şaqtıy üzgärde. Moña östäp xäzer 1993 yılda yabılğan çiklärneñ yañadan açıluı ixtimal.
-Sez Anqara belän Yerevan arasında kileşü bulaçağına ışanğan belgeçlär rätendä häm sezneñ farazlarğa quşılğan belgeçlär sanı könnä-kön arta. Monıñ säbäbe närsädä?
-Kileşu digännän, ike il arasında ozaq yıllar nizag tudırğan ärmän ginosidı mäsäläse bar. Ärmännärneñ xäter köne yaqınayğanda (24 äprel) Obamanıñ ärmän genotsidın kongressta tanıtu öçen birğan süzen ütiäçäk digän ömet tä bar. Küzlär bu köngä töbälgändä ike il arasındağı kileşü qayçan qabul iteler?
-Kileşü 16 äprelda Yerevända uzaçaq Qara diñgez iqtisad sammitı waqıtında imzalanır dip kötelä. Gärçä, törek mäğlümat çaralarında ärmän genosidı tanılğan oçraqta, kilüşudän baş tartılaçağı turında işarälär kürensä dä, 16 äpreldä kileşüdän baş tartu bulmas dip ışanam. Bu oçraqta bälki anı 24 äprelgä kiçekterü mömkin bulır. Ul çaqta Törkiä 24 äprel belderüendä ärmän genotsidın tanudan baş tartu öçen Törkiä Aq Yortqa basımnarın arttırırğa mömkin.
-Kileşüneñ eçtälege turında mäğlümat barmı, nindi adımnar qaralğan?
-Başta Törkiä-Ärmänstan arasındağı çikne açu turında süz bara, annan soñ diplomatík bäyläneşne Törkiäneñ Gruziä ilçelege aşa däwam itterü qarala. Şulay uq ike il arasında nizağ tudırğan ärmän genotsidı kebek qarşılıqlarnı çişü öçen urtaq komissia tözü küz aldında totıla. Monnan qala töbäktä mönäsäbätlärne tuñdırğan Qarabax nizağın xäl itü öçen küp taraflı xalıqara törkemnär yärdämendä yaña plan yul xarítası çağarılaçaq.
-Törkiä häm Ärmänstanda bu kileşügä qarşı çıqqan keşelär sanı küpme, keşelär niçek qabul itä?
-Kileşü räsmi bularaq iğlan itelgännän soñ, cämäğätçelek törle qarşılıq tudıraçaq.
Törkiä oçrağında millätçelär kileşügä qarşı çığuı ixtimal. Ärmänstanda isä xökümät il säyäsätenä zur täesir itkän häm genosidnı tanıtu mäsäläsendä iñ äwzem rol' uynağan diasporanı künderergä mäcbür bulaçaq.


text:
AQŞ däwlät departamentı xisabı: Rusiädä keşe xoquqları bozılu däwam itä
Çärşämbedä Quşma Ştatlar däwlät departamentı keşe xoquqları ölkäsendä yıllıq xisabın bäyän itte. Bu xisapqa kürä, elekke sovet illäreneñ kübesendä keşe xoquqları arta barsa, qayberlärendä, şul isäptän, Rusiädä, problemalar qala birä. Däwlät departamentı xisabınıñ Rusiägä qarağan öleşendä Başqortostan belän Tatarstan da telgä alınğan.
Xisapta keşe xoquqları torışı belän borçu uyatqan illär arasında Belarus, Üzbäkstan, Rusiä atalğan. Xisapnıñ Rusiägä qarağan öleşe genä dä 100 bittän artıq. Anda äytelgänçä, prezident Putin çorında Rusiädä bar xakimiätneñ ber noqtağa tuplanuı däwam itä. Cirle citäkçelärne saylaw tärtibe beterelde, xäzer alarnı, cirle parlament raslawı belän prezident üze bilgeli. Moña östäp, mäglümät çaralarında çikläwlär häm üz-senzura küreneşe, mäxkämälärgä bulğan basım, qanunnıñ saylanıp qullanıluı, xökümättän bäysez oyışmalarnı örketü häm dä korrupsiä ğämälläre citäkçelärne xalıq aldında cawapsız itä.
Bıyılğı xisapta da Rusiäneñ bäläse itep Çeçnä atalğan. Tönyaq Kafkazda keşelärne urlaw, üterü oçraqları däwam itä. Bu xällärneñ ber öleşe öçen Çeçnäneñ Mäskäw taraflı militsiäse ğäyeplänä. Ämmä bu yarım-xärbi törkemnäre kontrolgä alu öçen berni eşlänmi, dielä xisapta.
Rusiä armiäsendäge "dedovçina" - "babaylıq" küreneşenä xisapta ayırım urın birelä. Saqlanu Ministrlığı mäglümätenä kürä, 2005 yılda, üktäber ayına qädär, 218 xärbi üzenä qul salğan. Soldat Anaları komitetı bu san küpkä kübräk di.
Däwlät departamentınıñ bıyılğı xisabında Başqortstan belän Tatarstan da telgä alınğan. Xisapnıñ Cazalawlar häm wähşilekle möğämmälä digän bülegendä Blagoveçenda bulğan waqiğalar häm alarnı tikşerü barışı turında äytelä. Berläşü İreklege digän bülektä, terrorçılıqnı xuplawın kire qaqsa da, Rusiädä tıyılğan Hizb-ut Tahrir oyışması wäkilläreneñ Udafa xökem itelgäne turında mäglümät bar.
Din ireklege bülegendä Qazanda Ğäysäneñ soñğı köne, Tübän Kamada Scientologia çirkäweneñ terkälä almawı turında äytelgän. Qaçaqlarnı saqlaw bülegendä ber üzbäk studentınıñ Tatarstannan Üzbäkstanğa sörelüe turında äytelgän. Bu yegettän sabaqtaşlarınıñ Hizb ut-Tahrir oyışmasında toruı turında yalğan mäglümät taläp itkännär.
Däwlät departamentı wäkile Barry Lowenkron süzlärençä, monıñ işe problemalarğa törtep kürsätü, tege yä bu ilneñ eçke eşenä tıqşınunı añlatmıy, läkin alarnı terkäp baru xalıqara mönäsäbätlär öçen bik möhim. "Üz keşeläreneñ xoquqların daimi bozıp kilgän däwlätlär kürşe illärgä häm dönya cämäğätçelegänä dä qurqınıç tudıra", di Lowenkron.
Keşe xoquqları torışı uñay yaqqa üzgärgän illär arasında bıyılğı xisapta Ukraina, Qırğızstan häm Balkan illäre atalğan.
Ali Gilmi


text:
«Mizgel» klubı «Sälät» oyışması belän aranı yaqınayttı
Qazandağı «Sälät» oyışması da, Çallıdağı «Mizgel» klubı da, ayırım-ayırım, härberse üz şähärendä ällä niçä yıl eşläp kilgän. Ber-berse turında işetkännäre bulsa da, moña qädär şulay itep, räsmi räweştä yöreşkän bulmağan. Bu - berençe oçraşuları ikän. «Sälät» fondı, yäşlärgä östenlekle yaqların üsterergä yärdäm itsä, «Mizgel» klubı tatar millätçelären tärbiäli. Ämma ike oyışmanı berläştergän äyber dä bar, alar ikese dä zamança da, milli da möhittä yäşärgä öyrätä. «Sälät» fondı binasında Qazan häm Çallı yäşläre qara-qarşı utırıp söyläşkännän soñ, yäşlär äzerlägän konsertnı qaradı. «Sälät»neñ gimnı da yañğıradı, «Mizgel»neñ dä üz cırı cırlandı.Qazan yäşläre üzläre çığarğan cırların da başqarıp kürsätte, Çallı yegetläre-qızları da xalıq cırların suzıp cibärde. «Mizgel» belän «Sälät» yäşläre Qazan belän Çallı arasın yaqınaytıp, kiläçäktä dä oçraşıp torırğa söyläşte, häm urtaq proyektlar alıp baru turında kileşte. Bu kiçä şimbä köne ütsä, yäkşämbe könne, irtän Tatar Kongressı binasında «Mizgel»lär, şuşı klubnıñ alanında yal itkän Qazan yäşläre, küptänge dusları belän oçraştı.
Bikä Timerova.


text:
Ni öçen Ukrainanıñ elekke premier-ministrı Pavlo Lazarenko Quşma Ştatlarda xökem itelä?
Quşma Ştatlarda 5 yıl xökem kötep utırğan Ukrainanıñ elekke premier-ministrı Pavlo Lazarenkonı uzğan atna amerikan mäxkämäse aña aqça yuu, xärämläşüdä ğäyepläde. Yözlägän million dollar açqa yuuda ğäyeplängän elekke türägä törmä yanıy. Ni öçen Ukrainanıñ elekke citäkçesen başqa ilneñ mäxkämäse xökem itä soñ?
1996-97 yıllarda Ukraina premier-ministrı bulıp torğan, şul arada multi-millionerğa äylängän Pavlo Lazarenko 5 yıl elek Quşma Ştatlarğa kilep säyäsi sıyınu sorağaç, qulğa alındı. Moña qädär ul Şwissar mäxkämäse tarafınnan aqça yuuda, üz ilendä xättä üterüdä ğäyeplängän ide. Şuşı qatlawlı eşne tikşerügä 5 yıl waqıt kitte. Nixayät, uzğan atna San Francisco şähärendä cämäğät mäxkämäse anı aqça yuu, xärämläşü, urlanğan aqça küçerüdä, cämğısı 29 cinayät qıluda ğäyeple dip taptı. Amerikada cämäğät mäxkämäse qararı iñ möxim sanala, xäkimnär anı üzgärtügä bik siräk bara. Xäzer Lazarenkoğa ştraf, berniçä yıl törmä yanıy.
Ni öçen Ukrainada aqça üzläştergän keşe, Amerikada xökem itelä, digän soraw tuarğa mömkin. Eş şunda ki, Lazarenko Ukraina ğına tügel, Amerika qanunnarın da bozğan. Qanunsız yullar belän tabılğan "qara" aqçanı bank xisapları aşa ütkärep anı ağartu ğälämäten yuristlar "aqça yuu" dip atıy. Zamanında Californiädä eşlägän amerikan yuristı häm jurnalist, xäzer Ukrainada yäşäwçe Mary Mycio süzlärençä, amerikan prokurorları Lazarenkonıñ bu aqçalarnı talaw, rişwät yulları belän tuplağanın isbatlağan:
Audio (Mary Mycio)
"Lazarenko oçrağında, prokurorlar anıñ bu aqçalarnı talaw, rişwät yulları belän alğanın dälilli. Bu xällär Ukrainada bulğan, läkin soñnan qanunsız yul belän tabılğan açqalar Amerika banklarında yuılğan."
Lazarenkonıñ, premier urının şäxsi baylıq tuplaw öçen faydalanğanın anıñ advokatları da tanıy, läkin 90-nçı yıllarda Ukraina ğına tügel, bar sovet kiñlegendä türälär şulay eşläde dip, anı aqlağa tırışa.
Radiobıznıñ cinayät häm korrupsiä turında yazuçı belgeçe Roman Kupçinski, Lazarenko eşen yaqınnan küzätep bara. Anıñ süzlärençä, mäxkämädä töp şahit – Ukraina eşquarı Petro Kiriçenko bulğan. "Agrosnabsbıt" şirkäte citäkçese yaxşı kileşülär alır öçen millionlağan dollar açqa häm milegeneñ yartısın Lazarenkoğa birüen söylägän.
Kupçinksi süzlärençä, amerikan xökümäte Ukrainanıñ yuğarı dairäsendäge korrupsiägä küptän borçılu belderep kilgän, Lazarenkoğa xättä kisätülär yasalğan bulğan. Räsmi Kiev bu kisätülärgä küz yomğan, näticädä..
Audio (Roman Kupçinski)
"Näticädä Washington xäräkät itergä buldı, häm Lazarenko qanunsız viza belän Quşma Ştatlarğa kerügä anı qulğa aldı."
Mäxkämä xökem qararın yaqın atnalarda iğlan itergä cıyına. Lazarenkonıñ advokatları şikäyät biräçäk dip kötelä. Näticädä, bu eş äle yıllarğa sızılırğa mömkin.
Ali Gilmi, Praga


text:
Üzlären sörgendäge Tibät xökümäte bularaq atağan Hindistandağı tibätlilär, Tibät başqalası Lhasada, Qıtay xökümätenä qarşı bulğan protest çaralarında çıqqan çualışta kimendä 80 keşeneñ ülüen belderä.
Lhasa uramnarında protest çaraları atna başında başlanğan ide.
Hindstannıñ tönyağındağı xökümät, ülgän keşelär sanı törle çığanaqlar tarafınnañ da raslanuın belderä. Läkin Qıtay räsmiläre ülüçelär sanıñ 10 keşe buluın däğwä itä.
Tibätneñ ruxani citäkçese Dalai Lama Qıtaynı, töbäktä “terrorçılıq tudıruda” häm “mädäni yaqtan urıw” yasawda ğayepläp çıqtı.
Başqala Lhasanıñ bügen tınıç buluı, Qıtay ğaskärilärenen uramnı küzätep toruları xäbär itelä.
Lhasada, soñgı 2 distä yıl eçendä bulğan zur qarşılıqlarda, Qıtaylılarnıñ kibetlärenä xöcümnär bulğan ide.
Tibättä waqiyğalar arta barğanda, Brüsseldä oçraşqan Yewropa Berlege citäkçeläre, waqıyğalarnı borçılu belän küzätülären belderep, Qıtaynı tınıçlanırğa çaqırdı.AQŞ tışqı eşlär ministrlığı da Qıtayğa Dalai Lama belän söyläşergä kiñäş itte.
Oşbu waqıyğalar Tibätneñ Qıtayğa qarşı uñışsız tämamlanğan baş kütärü tırışlıqlarınıñ 49 yıllığına turı kilä. Pekin xökümäte Tibätneñ üz xaqimiäte astında buluına isä härwaqıt basım yasıy.
20 ğasırğa qadär törle waqıtlarda bäysez qalğan Tibätlelär, üzlären ruxi citäkçe Dalai Lamanı üzlärenä citäkçe bularaq kürä. 1959 yılda töbäktän ayrılğan Dalai Lama, xäzerge waqıtta Hindstanda yäşi.


text:
Yewropada qatı qızular can ala
Songı 60 yıldağı Angliädä bulğan iñ zur äfat dip atalğan, köçle yañğırlar häm su taşu belän küräşä. Yewropanıñ könçığışında isä, qızu hawa dulqınnarı xökem sörä. Macarstanda bulğan qatı qızu hawada 500läp keşeneñ wafat buluı belderelde. Romaniada isä wafat buluçılar sanı yaqınça 30. Yewropanıñ könyaq-könçığışıñ isä, urman yañgınnarı biläp aldı.
Qızu hawada, elektrik tämin itkän iske stantsiälärnä küçäneç säbäble, ziyan kürä.
Buxaresttä yäşäğän, Maria Mihat:
“Xäzer inde ul xätli qızu tügel, kiçä kürsä idegez anı, iñ qızu waqıt ide. Öy eçendä 40 däräcä ide. Kiçke 8däñ irtänge 3lärgä qadär elektr bulmadı, şuña suitqıç caylanmaları eşlämäde .”
Makedoniädä çıqqan Urman yañgını belän küräşüdä, meñlägän keşe qatnaştı. Cirle xalıq, xezmätkärlär häm xarbilär yañgınnı ilneñ ikençe zur şähärenä küçermäs öçen bergä küräşkännär.
Macarstan Xaqimiäte, soñgı ber atnada däwam itkän qatı qızularda xälaq bulğannar sanıñ yaqınça 500 buluın açıqladı. Alarnıñ kübese xästä häm olı keşelär bulğan.
Qızu hawalarda Budepeşttäge urmannar da yanğan. Yañgın belän köräşüçelärdäñ berse, Antal Erdos, wazğiyätneñ ciddilegenä basım yasap bolay dide:
“Soñgı ber distä yıl eçendä Budapeşttä çıqqan iñ zur yañğınğa şahit bulğanbızdır möğayın.”
Serbiädä dä urman yañgırlarında küpkenä cir ziyan kürgän.
İtalyada da urman-yañğınnarı belän küräşü bara, yañğın 100lägän hektarlıq urmannı beterep 4 keşeneñ tormışın özgän.
Yunan däwlät xezmätkärläre, ildä 44 däräcädäñ aşqan çıdıyalmaslıq qızular waqıtında yağın çığu ixtimalına qarşı iğtibarnı köçäytkän. Athenada bügen qızu, 45 däräcägä citär dip isäblänä. Yuğarı dım häm pıçraq hawada şartlar awırlana barğanda suıtqıç caylanmaları elektrnı iñ küp sarıf itkän cihazlar.
Hawa torışı ğalimnäre qızularnıñ Pänceşämbe könnäñ başlap töşä başlıyaçağın belderä. Şul uq waqıtta yewropa qiytğasınıñ tönyaqkönbatış öleşe su basuları belän küreşä. Üzäk häm könyaq Britaniä soñğı 60 yıldağı iñ yaman su basuları belän iñ tegä.
Thames yılğasınıñ taşuı nätecäsendä, Yuğarı uqu yortı şähärçege bulğan Oxfort, su astında qaldı. Oxforttağı 2 meñläp xalıq bötän cirlärgä küçerelgän.
Britaniäneñ könyaq-könçığış Gloucestershireda, bu atna su taşuları näticäsendä 350 meñläp keşe eçe suınnañ mäxrüm qalğan. Severn yılğası taşuı säbäble Tewkesbury rayonıñ su qaplağan.
Xärbilär bu töbäklärdä şişälär belän su tarata başlağan.


text:
Rim Papasınıñ Qazanğa kilüe turında yañadan söylilär
Ä menä Vatikanda utıruçı Rim Papası, bötendönya katoliklarnıñ başlığı İoan Pawel II olı başın keçe itep Tatarstanğa kilep, qayçandır yuğalğan Qazan Bogomater' ikonasın kertü mömkinlege dönya cämäğätçelegeneñ iğtibarın cälep itkän. Belmägännär belep torsın, katoliklar başlığınıñ Rusiägä kilüenä qarşı rus pravoslav çirkäwe başlığı Aleksiy II Rim Papasın üz bilämälärenä kertergä telämi. Şulay da, avgust ayında Rim Papası Mongoliägä barğanda, Qazan hawa mäydanına tuqtap, älege ataqlı ikonanı tapşırırğa cıyına digän xäbär inqar itelmi. İtaliä premyer-ministrı Berluskoni bu vizitnı buldıru turında xästärläp, nindider çığış yasağan. Rusiä xökümäte başlığı Kas'yanov ta bu eşkä bitaraf tügel. Xäzer inde Vladimir Putin niçek tä Aleksiy II belän eşne caylasa, räsmi räweştä Mäskäwgä häm Rusiägä kermägän Rim Papasınıñ Tatarstan Möstäqillege könenä büläk kiterü forsatı arta töşkän. Ämma şulay da, xäl axırğaça açıq tügel. Berençedän, xäzerge zamanda xalıqara wäzğıät üzgärep tora. Olı keşeneñ sälämätlege häm käyefe dä üzgärüçän. Ägär dä bu tarixi waqiğa bula qalsa, turistlar öçen qızıqlı yadkär Qazannıñ abruyın arttıraçaq. Törki möselmannar öçen bu älläni zur tabış tügel ikänlegen äytep tä tormıybız. Şulay da, Qazan törle dinnär häm millätlär öçen uñaylı ber märkäz bulıp tanılsa, berkemgä dä zıyan tügel.


text:
Dönya Basmaları Berläşmäse bıyılğı Altın qäläm bülägen törmädä utıruçı üzbäk jurnalistı Ruslan Şäripovqa birü turında qarar çığardı. Bu büläk kiläse yılnıñ may ayında tapşırılaçaq.
Oyışm belderüendä Şäripovnıñ törmä häm azaplawlar belän qurqıtuğa qaramastan senzurağa bireşmäwe qıyu adım dip bäyälänä.
Berläşmä Şäripovnı häraqayda jurnalistlarnı häm keşe xoquqları aktivistların ruxlandıruçı dip atadı.
Üzbäkstan Bäysez Jurnalistlar Berlegen oyıştırğan Şäripov homoseksual mönäsäbätlärgä häm baliğ bulmağannar belän censi mönäsäbätlärgä kerüdä ğäyeplänep 2003-nçe yılnıñ avgustında 5 yılğa törmägä yabıldı.
Dönya Basmaları Berläşmäse Üzbäkstan prezidentı İslam Kärimovqa möräcäğät itep Şäripovnı häm törmädäge başqa jurnalistlarnı irekkä çığarırğı, irekle jurnalistikağa qarşı repressiälärne beterergä çaqırdı.


text:
Ul'yan ölkäse İske Qulatqı rayonında Bötendönya Tatar kongressınıñ küçmä utırışı buldı...
Utırışnıñ kön tärtibe “Mädäniät, mäğärif, eşmäkärlek ölkäsendä xalıq traditsiälären torğızu eşçänlegendä milli-mädäni berläşmälärneñ xaqimiät belän xezmättäşlege” dip atalsa da, küpçelek çığışlar üz eşçänlekläre turında bäyän itü bulıp çıqtı. Şulay da xaqimiät belän mönäsäbätlärgä qağılışlı süzlär dä yañğıradı. Ul'yan ölkäse Milli-mädäni moxtariatı räise Azat Kurçakov, mäsälän, moxtariatnıñ eşçänlege häm çişelmägän problemalar turında söyläde. Problemalar bar, kübese türälärneñ añlamawları arqasında. Şuña da karamastan, avtonomiä räise citäkçelek belän mönäsäbätlär turında qanäğätlek belderde. Häm ul ğına tügel, qayber başqa çığışlar da şulayraq yañğıradı. Şuñadır inde, Federal' avtonomiä räise Rimzil Wäliev üz çığışın menä niçek başladı: “Bik matur söyläşep utırğanda milli xäräkät belän citäkçelek arasındağı mönäsäbätlär turında süz yörtü ritual ğamäl genä dip uylarğa mömkin. Läkin eş alay tormıy – problemalar bixisap.” Häm ul üz çığışın näq kön tärtibenä quyılğan tema problemalarına bağışladı. Problemalarnı çişü öçen mäs’äläne qabırğası belän quya belergä kiräk, dide ul. 2002nçe yılğı Kongress waqıtında milli xäräkät liderlarınıñ İlbaşı Putin belän oçraşıp söyläşüen Rimzil Wäliev zur uñış dip atadı. Putinnıñ 4 yöklämäsen ütäw östendä tieşle tarmaqlar eş alıp bara, Rusiäneñ milli säyäsäte konsepsiäsen üzgärtü östendä eşlilär alar. Ministr Zorinğa kilgän täqdimnär arasında Orenburg, Perm ölkälärenekendä aqıllı fikerlär buluın äytep ütte. Mäsälän, Mäskäw, töbäklär häm munitsipal' berämlekläre arasında wazifalarnı anıq bülü kiräklege, milli mänfäğätlärne qanäğätländerü öçen, Konstitutsiäne, Tellär häm Mäğärif turındağı qanunnarnı tögäl ütäw dä citä, kebek fikerlär Tatarstan täqdimnäre belän awazdaş. Ä Tatarstan täqdimnäre ğomum däwlätebez faydasına xezmät itälär, çönki alar Rusiä Federatsiäsen saqlaw häm nığıtuğa yunältelgän.Rimzil Wäliev şulay uq Ul'yan ölkä avtonolmiäse räise Azat Qurçaqovnıñ Federal' avtonomiäne Mäskäwgä küçerü kiräklege turındağı täqdimeneñ nigezsezlegen añlattı. Şunısı iğtibarğa layık, Rimzil Wälievneñ çığışı Ölkä başlığınıñ urınbasarı Kuroçqa süzläre belän awazdaş: ul da, Rimzil kebek ük, anıq milli säyäsät buldıru mäs’äläseneñ ölgergänlegen äytte. Häm yaña süz: xaqimiät türäse ana telendä uqu mömkinlegen dä keşe xoquqları rätendä dip sanawın äytte. Ölkä mäğärif idaräse başlığı Vladimir Mironovnıñ çığışında da küñelle süz işetelde: Weşqayma rayonı ürnägendä, qatnaş xalıqlı rayon üzäkläre mäktäplärendä tatar telen uqıta başlaw turında kiräklegen äytte ul. Läkin anıñ ölkä üzägendä ayırım tatar mäktäbe açu öçen bina yuk, digän süzläre kisken sorawğa säbäp buldı. “Prezident Putin Latviädäge rus telle balalarğa rusça belem aluda yärdäm wäğdä itte, ä Rusiä balalarına ana telendä belem alu öçen bina yuk. Mondıy xälne äxlaqi häm yuridik yaqtan niçek bäyäläp bula?” Mäğärif türäse üz süzen mäktäp binalalarınıñ şähär meriäse milke buluı belän añlattı, häm monda äxlaq turında süz yörtüneñ urınsız ikänen äytte.
Utırışnıñ soñında BTKnıñ Başqarma komitetı räise urınbasarı professor Damir İsxaqov iğlan belän çıqtı. Ul 2002-2007nçe yıllarda tatar xalqınıñ üseşe programması Konsepsiäsen buldıru öçen Fänni-ekspert şurası tözelüen belderde. Anda qatnaşırğa Ul'yan wäkillären dä öndäde. Qazan qunaqları bu yulı da buş qul belän kilmägännär ikän. Utırışnıñ axırında Rinat Zakirov Qulatqı mäktäpläre öçen 12 komp'yutor häm 5 iärçen antennaları büläk itülären belderde.


text: Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbayevnıñ 3 mäddätkä räsmi töstä wazifasına kereşü tantanasına kilgän Ukraina ilbaşı Viktor Yuçenko, Ukraina parlamentın ildä totrıqsızlıq buldıruda ğäyepläde. Sişämbe könne Ukraina deputatları, Rusiä belän gaz kileşüenä qarşılıq yözennän xökümätne taratunı yaqlap tawış birgän ide. Yaña kileşü nigezendä Ukraina Rusiägä gaz öçen ike tapqır kübräk tüliäçäk. Ämma Yuçenko, älege qarar parlament saylawlarına 2 ay yarım qala qabul itelgän bulsa da, "faciğa" tügel, dip belderde. Ukraina prezidentı bügen Astanada Rusiä ilbaşı Vladimir Putin belän dä oçraştı.


text: Rusiä Prezidentı Vladimir Putin, 2012nçe yılğı saylawlardañ soñ qabat säyäsätkä qatnaşuı ixtimallığın äytkäne belderelä.Putinneñ bu yuraması, Qaradiñgezneñ Soçi şähärendä Könbatış xäbärçeläre häm ğalimnäre belän oçraşuı waqıtındä äytüe belderelä. Bu oçraşuğa qatnaşuçılar, Putinneñ, üz urınıñ Mart ayında yaña prezident namzätenä tapşırğannañ soñ, äle üzeneñ säyäsi täseren däwam itterergä niätle bulğanıñ kürsätergä tırışqanıñ söyläde. Xäbär itelgän bu süzlärneñ döreslege Kremlin süzçelege tarafınnañ älegä raslanmağan.


text:
Säyäsätçe, mäğrifätçe, tarixçı, ädäbiät belgeçe Mäxmüt Äxmätcanovqa 80 yäş
Yazuçı, publitsist, möğallim Mäxmüt Räximcan ulı Äxmätcanovqa 14 fevral' könne 80 yäş tuldı. TR-nıñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre, Rusiä xalıq mäğärife otliçnigı, Xösäyen Yamaşev häm Qol Ğäli isemendäge büläklär iäse. Xezmätläre yäşlärgä äxlaqi häm ğailä tärbiäse birü mä’sälälärenä qarıy. Anıñ xezmätläre bik küp. Ul yazğan 12 kitaptan “Kiler ber kön”, “Tormış mizgelläre” isemleläre dä bar . Häm Mäxmüt Äxmätcanov bik küp yıllar buyı säyäsät temalarına radio-televideniedän tapşırular alıp bara. Anıñ säyäsät, zaman , tärbiä turında daimi alıp barğan tapşıruları aşa, anı Tatarstanda ğına tügel, Tatarstannan çittä yäşäwçelär dä bik xörmät itep, anıñ tapşıruların bik yaratıp tıñladılar.
“Biräse kilgän qolına, çığarıp quyğan yulına” di, xalıq mäqäle. Menä şuşı könnärdä Qazan şähäreneñ İdel-Press näşriäte yanında Mäxmüt Äxmätcanovnı oçratu bäxetenä ireşüdän, anıñ fikerlären xörmätle radio tıñlawçılar, sezgä dä işetteräsem kilde.
Mäxmüt Äxmätcanovnıñ xezmätlärenä kilsäk: anıñ 12 kitabı çıqqan , ul 150 yazuçı turında icat portretı yazğan keşe, 57 keşene anıñ ssenariy buyınça kinoğa alalar. Şunı da äytergä kiräk, anıñ fänni materialları 5 çit teldä häm SSSR nıñ 39 telendä bastırılğan. Küp yıllar buyı ul säyäsät temalarına radio-televideniedän tapşırular alıp bara.
Mäxmüt Äxmätcanov näşriät suqmaqların äle haman tapıy, äle dä yaza, ul xäräkättä. Bügenge köndä dä, ul bik köçle ruxlı, saf häm kör küñelle, tınğısız can - aqsaqal Mäxmüt Äxmätcanov. Mondıy matur tormış itüneñ sere närsädä soñ digän sorawğa, ul menä bolayraq cawap birde.
“Min ğömeremdä dä araqı eçmädem, tartmadım, bervaqıtta da berkemgä dä naçarlıq eşlämädem, studentlarğa ikele quymadım . Min alarğa şulay uq poblaşqa da yasamadım. Pedagog härçaq xäräkättä bulırğa tieş. Ber waqıtta da icattan ayırılmadım ,”dide ul. Tumışı belän Kön'yaq Ural yaqlarınnan Salavat rayonı Näsibaş awılınnan bulğan Mäxmüt Äxmätcanov 1950 yılda KDU tämamlıy. Mäskäwdä dissertatsiä yaqlıy. Tatarstan Yazuçılar berlegendä äğza bulıp tora. KDGPU dotsent, pedagogika tarixın uqıta.
Xalıq awız icatı, borınğı tatar äkiätläre, bäyetläre misalında ğailädä ata- anasınnan alğan pedagogik tärbiäne Mäxmüt Äxmätcanov bügenge köndä dä zur ber ürnäk, tärbiä itep kürä.Üzeneñ ata-anası turında häm nindi ğailädä tärbiälänüe turında Mäxmüt Äxmätcanov bik cılı itep iskä ala.
“ Ätkäy- änkäy bezne Saq-soq bäyete, Söläyman päygambär turındağı rivayätlär”, yäğni, tatar xalqınıñ mentalitetı nigezendä tärbiälädelär bezne”dide ul. 14 fevral' könne anıñ icatın iskä alıp törle gäzit jurnallardan , yuğarı uqu yortlarınnan, mädäniät ministrlıysınnan wäkillär anıñ öyenä ağıldı. Alar yubilyarnı qotlap aña räxmät süzläre äyttelär. Tatarstan Yazuçılar berlege isemennän tapşırılğan qotlawda mondıy süzlär bar:
“Säyäsät belän qızıqsınuçılar, sezne- zur säyäsätçe, mäğrifätçelär – oluğ pedagog, tarixçılar- tanılğan tarixçı, qäläm iäläre osta publitsist, ädäbiät belgeçe itep tanıylar.Kiñqırlı başqa xezmätläregezdän tış distälägän yazuçılarnıñ icat portretlarında ğilmi ostalıq häm ğädellek belän yazğan şäxes tä, sez. Sezneñ fänni - publitsistik xezmätläregez grek, polyak, bolğar, nemes, koreya häm barısı 44 tellärdä dönya kürde. Bügenge kön turında millätlär häm xalıqlar turında açınıp yazğan mäqäläläregez berkemne dä bitaraf qaldıra almıy . Alar qaynar dulqın bulıp yöräk yarlarına kilep bärelä, cannarnı aqtarıp taşlıy”dip äytelä Tatarstan yazuçılar berlegennän Mäxmüt Äxmätcanovqa tapşırılğan qotlawında.Mälikä Basıyr


text:
Rusiäneñ DSOğa kerüenä Tatarstan da äzerlänä
Rusiäneñ Dönya Säwdä Oyışmasına (DSO) kerü Tatarstan öçen uñışlı bulaçaqmı, ällä kiresençä zıyan kiteräçäkme äle bilgesez. Döresen genä äytkändä ğadi xalıqnı bu az borçıy. Küplär äle anıñ mäğnäsen dä añlap betermägändä, yuğarı dairälärdä inde moña nıqlap äzerlek bara. Tatarstannıñ iqtisad häm sänäğät ministrlığı şulay uq respublikanıñ säwdä häm tışqı iqtisadıy xezmättäşlek ministrlığı bu mäs''älädä üzlären borçığan sorawlarnı Mäskäwgä cibärä başladılar. Bu sorawlar Mäskäwdä uza torğan internet-konferensiälär barışında qarala. Anı isä böten töbäklär dä küzätä ala häm şulay uq alarnıñ da sorawlar birü mömkinlege bar. Rusiäneñ Dönya Säwdä Oyışmasına kerü barışında Qazannıñ bu eştä qatnaşuı turında Tatarstan Säwdä häm tışqı iqtisadıy xezmättäşlek ministrınıñ urınbasarı Rinat Urazaev:
Tatarstan Rossiäneñ Dönya Säwdä Oyışmasına kerüdä aktiv qatnaşa. İke zur konferensiä, Tatarstan şirqat''läre öçen seminarlar uzdı. Xäzer eşçe törkem tözelä bu ölkädä.
Dönya Säwdä Oyışmasına kerü nisbätennän Tatarstannıñ role zur. Bez inde berniçä Xalıqara kiñäşmä, şirqat''lär öçen seminarlar uzdırdıq. xäzer eşçe törkem tözelä. Bezneñ berniçä awırtqan cirebez bar, ayırım alğanda bezne awıl xucalığı ölkäse, maşina häm aviatözeleş sänäğäte mäs’äläse borçıy.
Rinat Urazaev äytüençä Dönya Säwdä Oyışmasına kerügä äzerlek uñayınnan xäzer Tatarstanda Prezident quşuı buyınça eşçe törkem tözelä. Ul yaqın tirädä oyışır dip kötelä häm anda iqtisad ölkäsendä eşläwçe citäkçelär, şirqat başlıqları keräçäk. Şulay uq Rusiädä, çit illärdä uqıtıp törle belgeçlär äzerläw tora. Alar isä Tatarstan şirkätlären Dönya Säwdä Oyışmasına kerügä äzerläyaçäk. Älege oyışmağa kerü Tatarstan şirqat''läre öçen zıyanğa bulmayaçaqmı digän sorawğa Rinat Urazaev:
Zıyanlıq ta qıyınlıq ta bulaçaq. Ämma bezgä bit waqıt birelä berniçä yıl däwamında. Mäsälän maşina tözeleşe ölkäsendä bez äkrenläp keräçäkbez
Tatarstan säwdä häm tışqı iqtisadıy ministrı urınbasarı Rinat Urazaev belderüençä, öre, yäğni “Tatneft''”, “Tübänkamaneftixim” kebek şirqat''lär säwdä oyışmasına kergändä awırlıq kiçermiäçäk. Ä menä keçkenäräklärne äzerläw zarur, çönki alar köndäşlekkä sälätle bulmawları bar.
Landış Xarrasova


text:
Neşet Çelebi - Felek
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Felek
Etiketler : Neşet Çelebi - Felek türkü indir, Neşet Çelebi - Felek türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Felek mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Felek türküsü, Felek sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Felek bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Telli Gelin (Barak)
Neşet Çelebi - Kaşlarını Eğdirirsin
Neşet Çelebi - Beyaz Giyme Toz Olur
Neşet Çelebi - Yoruldum Da Yol Üstüne
Neşet Çelebi - Ara Ver Ara Ver
Neşet Çelebi - Yeşil İpek Bükeyim
Neşet Çelebi - Niye Belli Değil
Neşet Çelebi - Pencereden Bakan