text:
28 Mayıs 2015 Perşembe
Qurultay - o nasıl olğan edi (öçerk) VII.
Mayıs 28, 2015 Edebiyat ve tenqit, Qandımov Yunus, Tarih No comments
1917 senesi noyabr 26. Hansaray. Milletvekilleri Han-camide üyle namazını qılğanlardan soñ. E. Qırımal yazğan kibi, saat ekide Qurultay öz işini başladı. Qurultaynı açarken, Qrım Musulmanları Merkeziy İcra Komitetiniñ Reisi, Qrımnıñ Başmuftisi Nöman Çelebicihan şöyle dedi:
"Ürmetli milletvekilleri, efendiler!
Bugün bir buçuq asır üzülmege oğrağan siyasiy ayatımıznıñ yañıdan doğması aqiqatqa çevirilmektedir. Divanı-Ali (M. Ülküsalda "Babi-Divan" – Yu. K.) salonında toplanğan Qurultay rus istibdatınıñ yoq etken milliy tatar idaresini yañıdan tesis ete. Tatar milleti bugün yañıdan dünyağa kele İçtimaiy ayatımızda Rus istibdatınıñ tazıyığı ve diktatınıñ açqan qanlı yaraları bugünde alâ daa qanamaqtadır.
1917 senesi fevral 28-de köterilgen inqilâbnıñ muqaddes qan qırmızı bayrağı bütün milletlerge serbestlik ketirdi. Ürmetli vekiller, Qrım yaramasında yaşağan tatar milleti siyasiy ayatında sizlerni bu muqaddes aqnı aqiqatqa çevirmek içün yetekçi olaraq Vatannıñ başına keçirdi.
Bütün insanlarnıñ musaviy uquqlığını qabul etken tatar milleti, Qurultayda diger milletlerniñ bayraqlarınen birlikte öz milliy bayrağını da yükseltkendir ve bugünden itibaren Anayazısını (Konstitutsiyasını) qardeşçe qanunlarnıñ temeli üzerine bina quracaqtır…"
N. Çelebicihannıñ bu çıqışı büyük köterinkiliknen qabul etildi.
Ya, Kurultaynıñ özü nasıl keçti? Bu sualge qısqadan cevap bulmaq içün M. Ülküsalğa muracaat eteyik.
…Qurultay açıluvınıñ tantanaları eki saat devam etti.
Hansaraynıñ tışında asker ve halq büyük bir qalabalıq ve eyecan halinde vekillerniñ çıqmasını bekley edi. Askeriy çalğı taqımı Borlu marşını çalaraq vekillerni selâmladı ve "Yaşa!" seslerinen alğışladılar. Qurultay Başqanlıq Divanı azaları vekillerniñ ögünde adımlayaraq yıqılğan "Romanov çeşmesi ögünde toqtadılar. Çelebicihan Qurultaynıñ açılğanını: Başqanlıq Divanınıñ seçilgenini milletke ilân etti. Qurultaynıñ Başqan yardımcılarından oca Acı Bedreddin efendi "Şükran duvası"nı oqudı ve halqnıñ "Amin!" sesi çevrege yañğıradı.
Bundan soñra Qrımda yaşağan milletlerniñ vekilleri tarafından tebrik çıqışları yapıldı. Çıqışlar: "Yaşasın tatarlarnıñ Qrımda aq, adalet ve serbestlikni yaşatacaq Qurultayı!" sözlernen yekünlenmekte. Avanıñ suvuq olması ve yerde biraz qar yatması qalabalıqnıñ tantanası evcanle devam etmesine keder etmey edi.
Qrım ofitser ve asker birlikleri tarafından çalğı taqımınıñ zil tutuvı altında resmiy keçmesine (ofitser ve asker paradı) Ablay Rustem Parfetov komandalıq yaptı.
Qurultaynıñ keçici başqanı olaraq eñ qart milletvekili kapishorlı Acı Ali efendi saylandı ve onıñ taqdimine Qurultay Başqanlıq Divanına şu arqadaşlar saylandılar:
– Or okrugından Nöman Çelebicihan, Yalta okrugından Cafer Seydamet, Kezlev okrugından Şefiqa Gaspralı, Aqmescit okrugından Ablâkim İlmiy, Kefe okrugından Aci Bedreddin.
Qurultay Kitabet Heyyatına (Sekritariatına) eki tatarca ve eki rusça dört kâtip: Halil Çapçaqçı, Ali Badaninskiy (rusça), Yaqub Kemal, İsmail Lemanov (tatarca) saylandılar.
Qurultaynıñ noyabr 27-deki iş kününde kelgen tebrik telegrammaları oquldı ve şahsen özleri kellerniñ çıqışları diñlenildi. Telegrammalar Qrımtatar Talebe Komitetinden, Sevastopol ukrain komitetinden, Sevastopol moldova icra komitetinden kelgenler.
Ukraina Radası (Meclisi) vekili ile Sevastopol ordu vekili çıqışta bulundılar. Episi Qurultaynıñ aq, adalet ve serbestlikni bütün insanlarğa açıq-açıqtan tadbiq etecegine, qomşu ve uzaq milletlernen barış içinde yaşaycağına eminlik bildirip, Qurultaynı tebriklediler.
Tek Qırımda degil, Rusiyeniñ başqa köşelerinde çıqqan gazetalar da Qırım Qurultaynıñ açıluvını selâmlağan yazılarnı derc etken ediler.
Qurultayda nasıl meseleler baqıp çıqıldı?
C. Seydametniñ hatırlavlarında qayd etilgeni kibi, qızğın ihtiraslarle keçken Qurultayda aşağıdaki meseleler baqıp çıqıldı:
1. Qırımnıñ devlet qurulışı ve idaresiniñ şekil ve mündericesi.
2. Buña bağlı olaraq, qırımtatarlarnıñ yarımadada yaşağan diger halqlarnen olğan munasebetlerniñ nasıl olacağı.
3. Qırımtatarlarnıñ milliy idaresiniñ şekili ve mündericesi.
4. Qırımtatarlarnıñ milliy, diniy, sotsial, resmiy, medeniy ve siyasiy ayatlarını belgileycek qununlarnıñ işlep çıqılması.
5. Qırımtatar halqınıñ diniy, resmiy, medeniy ayatını inkişaf ettirgen saalarda bir sıra esaslı reformalarnı amelge keçirilip başlanması.
6. Milliy qanun ve icra etüv akimiyetini yerine ketirecek organlarnıñ (Milliy parlament ve Hükümet) teşkil etilmesi.
Yunus Qandım.


c: text/html

text:
Men qazaqqa degen qurmetimniñ belgisi retinde onıñ tilin meñgerdim - Şaxalïev
KÖKŞETAW. QazAqparat - «Barşı qazaqstandıqtardı elimizdegi tatwlıq pen dostıqtıñ jarşısına aynalğan Ulıstıñ ulı küni-äz Nawrız merekesimen quttıqtaymın. Nawrız meyramı är otbasına baqıt, ırıs-ıntımaq äkelsin. Egemendi elimizde xalıqtar arasındağı mızğımas dostıq mäñgi jasasın!». Bul twralı «QazAqparat» XAA tilşisimen bolğan suxbatı barısında «Äzerbayjandar qawımdastığı» respwblïkalıq qoğamdıq birlestigi Kökşetaw qalalıq fïlïalınıñ törağası Nazïm Abıoglı Şaxalïev ayttı.
Bügingi küni täwelsiz Qazaqstan köp ulttılığımen qosa, birligi jarasqan, qutı molayğan el retinde tanımal. Äsirese, elimizdi meken etken oy-maqsatı ortaq, köksegeni tek birlik bolıp tabılatın san alwan ult pen ulıs ökilderiniñ biri - äzerbayjandar. Jalpı, äzerbayjandıqtardıñ Qazaqstanğa kelw tarïxı da är qïılı.
Nazïm Şaxalïevtiñ aytwınşa, ol özi 1952 jılı Äzerbayjannıñ Masalı awdanı Şatıroba awılında dünïege kelgen. Keyin KSRO-nıñ Işki ister mïnïstrligi bergen joldamamen 1970 jılı Qazaqstanğa jolı tüsken. Otan aldındağı borışın da Almatı oblısında ötegen. Söytip, osında tamırın tereñge jayıp, qalıp qoyğan körinedi. Qazir ol - ïnternacïonaldı otbasınıñ otağası. Äyeli - orıs ultınıñ ökili. Nemereleri de osı qazaq jerinde ösip, qazaqşa tälim-tärbïe alwda. Sonday-aq, ol bügingi tañda bawırmal äri darxan qazaq xalqımen birge özge de ult ökilderimen qatar tatw-tätti ömir sürip jatqandığın maqtan tutwda.
«Men Qazaqstandı özimniñ ekinşi Otanım dep sanaymın. Qazaq xalqı - öte meyirban, meymandos, kişipeyil xalıq. Tipti, en dalada kele jatıp, köligiñ toqtap qalsa da, jaqın jerdegi awılğa soğa qalsañ, seni jılı üyge kirgizip, aldıña şay, mayı men bawırsaq, etin, qolındağı barın tosıp, quttı qonağınday kütedi.
Qazaqtar men äzirbayjandardıñ arasında köptegen uqsastıqtar bar. Bärimiz de «Alladan basqa Täñir joq, Muxammed - onıñ elşisi» dep bir Qudaydan medet surağan tili bir, dini bir xalıqpız. Dinï merekelerdi birge atap ötemiz. Nawrız da qos xalıqqa ortaq ulıq meyram. Äzerbayjan xalqı özderiniñ tilimen aytqanda «novrwzdı» eñ süyikti mereke sanaydı. Bul elde Nawrız merekesine dayındıq bizdegiden birneşe kün burın bastaladı. Dälirek aytsaq, eski jıldıñ soñğı särsenbisi, yağnï, «axır çerşenbe» küninen bastap, jaña jıl qamına kirisedi. Sol küni üy men ıdıs-ayaqtarın tazalap, qaytıs bolğan twıstarına duğa etedi. Al, jaña jıl kirgen küni erte turıp, özenge nemese bulaq basına barıp, şomıladı. Osılayşa jaña jıldıñ birinşi künin taza nïetpen, aq peyilmen qarsı aladı. Sonday-aq, bul küni äzerbayjandıqtar orazasın balmen nemese qantpen aşadı. Ol «aldağı ömirimiz bal men şeker sındı tätti bolsın» degen nïetten twğan eken. Merekeniñ qwanışımen-aq ötip ketetin jaña jıldıñ alğaşqı künin olar da türli as qoyılğan aq dastarxanmen qarsı aladı. As mäzirinen «yedï-levïn» tağamı da qalıspaydı. Bul tağamnıñ bizdiñ nawrız köjemizge uqsastığı bar. Oğan da jeti türli däm qosıladı.
Men osı xalıqqa degen qurmetim men şeksiz rïzaşılığımnıñ belgisi retinde onıñ tilin meñgerdim. Qazir kösemderşe kösile, şeşenderşe şeşile söylemesem de, şamam kelgenşe, arasında maqaldatıp qoyıp öz oyımdı jetkizwge tırısamın», - deydi N. Şaxalïev.
Qazir oblıs awmağında 2000 jwıq äzerbayjandıq tursa, onıñ 53-i birlestikke müşe. Olar sanınıñ azdığına qaramastan aymaqta ötetin barlıq qoğamdıq şaralarğa bir adamday atsalısıp, özderiniñ tili men mädenïetin jäne ulttıq- salt dästürlerin keñinen nasïxattap keledi.
«Äzerbayjandar qawımdastığı» respwblïkalıq qoğamdıq birlestiginiñ fïlïalı bizdiñ qalamızda aşılğanına altı jılday ğana waqıt boldı. Osı waqıtıñ işinde mädenï-ağartw isterimen keñinen aynalısıp kelemiz. Degenmen, eş närseniñ oñaylıqpen kelmeytini belgili. Sol sïyaqtı, bizdiñ birlestiktiñ de artqa tastağan jıldarında qïınşılıqtıñ köp kezdeskenin aytpay ketwge bolmaydı. Bul täwelsiz memleket retinde qalıptasa bastağan elimiz üşin qïın qıstaw kezeñ bolatın. Birewler pana izdep köştiñ basın Qazaqstanğa bursa, endi bir xalıqtar elden bastarı awğan jaqqa qonıs awdarıp jattı. Mine, osı arada elimizde qalğan äzerbayjan ultınıñ ökilderi osı uyımnıñ qurılwına birden-bir sebepşisi boldı.
Birlestik äzerbayjan xalqınıñ mädenïeti men töltwma önerin saqtap, jan-jaqtı bilimdi jandardıñ zor talpınısın, xalıqtıñ darqandığı men keñ peylin paş etw maqsatında qurılğanın köremiz. Bügin biz qay jağınan alıp qarasaq ta, osı maqsattıñ tübegeyli jüzege asırılıp jatqandığına kwä bola alamız. Bul, ärïne, Elbası N.Nazarbaevtıñ Qazaqstan xalqı Assambleyasına artqan ümitiniñ aqtalğandığınıñ körinisi»,- dep sözin odan äri jalğastırdı keyipkerimiz.
«Balalar ana tilin jatsınıp ketpese eken degen nïetpen jeksenbilik mektepte äzerbayjan tilinen därister berile bastap edi, pedagogtıñ bala kütimine baylanıstı demalısqa şığwına oray, äzirşe toqtap tur. Jazwımız latın älipbïine negizdelgendikten, bul da büginde kürmewi qïın mäsele bolıp qalwda.
Al bï - kez kelgen xalıqtıñ bolmısın körsetetin qural. Jaqında qalamızdağı Dostıq üyinde bizdiñ bï üyirmemiz aşıldı. Endi soñımızdan erip kele jatqan jas urpaq sol mazmunı tereñ xalıqtıq bïlerimizdi meñgerse eken deymiz», - dep sözin qorıttı Nazïm Şaxalïev.
FOTO: 24.kz

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Erteñ jañğıruğa bölingen aqşanı da jep qoyuı mümkin
Murat Baqtiyarwlı öziniñ FB paraqşasında tömendegidey oy tastaptı.
«Qazaqstan territoriya kölemi jağınan älemde 9-orındı ielenedi. Bwl jermen 300 mln halıqtı azıq-tülikpen tolıq qamtamassız etuge boladı. Alayda osınday jerden jılına nebarı 2mlrd dollar köleminde ğana azıq-tülik önimin aladı. Al jer kölemi japırqtay Gollandiya memleketi şetelderge 100 mlrd dollar azıq-tülik önimderin satadı. Onıñ basım böligi gülder men irimşikter. Osınday ülken ayırmaşılıqtıñ bastı sebebi jwmıstı dwrıs wyımdastıra almauşılıq pen osı salanı jaulap, şırmap alğan jemqorlıq dep bilemin. Osıdan tez arada arıluımız kerek» depti.
Osığan oray köpten oyda jürgen pikirlerimdi ortağa saluğa türtki boldı.
Ruhani jañğıru, sananı jaña sapağa köteru turalı köp aytıldı. Alayda eskiden arılmay, jañanı siñire almaymız. Sondıqtan wlttıñ damuına birinşi kezekte keri äseri bar ädetterden arılu qajet. Onsız azıq-tülik öndirisi bolsın, basqa qay sala bolsın adımı aşılmaytın boladı.
Sol arıluğa tiis ädettiñ biri - JEMQORLIQ!
Eger wlttıq jañğıruğa, damığan elder qatarına ene almauımızğa bir kedergi aldımızdan şığar bolsa, ol – jemqorlıq. Täuelsizdiktiñ 25 jılı işinde jemqorlar memlekettiñ neşe milliondağan aqşasın jep qoydı, talan-tarajğa saldı. Aldı şet elge qaşıp ketti. Qalğandarı älemniñ eñ bay adamdarı qatarında jür. Qanşası wstalıp, sottaldı. Biraq jemqorlıq toqtar emes. Memleketti tonauı bılay twrsın, mügedekterdiñ, jetimder men qarttar üyiniñ nesibesin jegender, zeynetaqı qorına qol salğandar da bar. Halıqtıñ, siz ben biz siyaqtı salıq töleuşilerdiñ esebinen jalaqı alıp otırğandar qalay millionerler qatarınan körinip jür? Olar halıqtıñ nesibesin qay kezde, qalay, kimniñ kömegimen wrlap ülgerdi? Osınıñ swrauı boluı tiis.
Erteñ wlttıq jañğıruğa bölingen aqşanı da jerine jetkizbey jep qoyuı da mümkin ğoy.
Ärine, biz qay bir elder siyaqtı jemqorlıqpen wstalğandarğa atu, wrlıq jasağandardıñ qolın kesu siyaqtı jazalar qoldana almaymız. Jastardıñ sanasında «ülken qızmetke qol jetkizsem, ülken aqşa wrlap, bayuıma boladı eken-au» degen oy süyeksiñdi bolıp baradı.
Eger wlt sanasın jañğırtamız desek, eñ aldımen jemqorlıqtı tüp tamırımen joyudıñ eñ qatal äri ımırasız jolın tañdauımız jäne bala-baqşadan bastap jemqorlıqtı jek körip ösetindey tärbie beruimiz qajet.
Ädilbek Qaba
Abai.kz


text:
Dekabr 22-25 künleri Keriç boğazında furtunalı ruzgâr beklenile, bundan sebep parom keçitiniñ işi toqtatıla bile.
Bu aqta Yekâne naqliyat müdirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«Gidrometeomerkeziniñ malümatına köre, dekabr 22-23 künleri Keriç keçitinde ğarbiy yelniñ suratı 20 m/s yete bilecek, bundan sebep parom keçitiniñ işi toqtatıla bile», – denile beyanatta.
«Fevqulâde vazifetlerniñ ögüni almaq içün yük ve yolcu yolaqları ava şaraitlerine köre çalışacaq. Aydavcılarğa dekabr 22-25 künleri yolğa çıqmamağa tevsiye etile», – dep qoşalar müdirlikte.
Şimdilik Keriç boğazında yel suratı 12 m/s teşkil ete. Yolaqta «İonas», «Olimpiada», «Glükofilousa» paromları qatnay.
Saba, dekabr 22 künü, «Kavkaz» limanında nevbette 410 yengil ve 85 yük maşinası, «Qırım» limanında – 10 yengil ve 45 yük maşinası tura.
Yük yolağında: «Novorossiysk» limanında – 137 avto, Slavânsk-na-Kubani – 336 yük maşinası, Keriç ava limanında –180 maşina tura.
Keçken kün devamında 1774 maşina ve 5650 yolcu avuştırıldı.


text:
Memlekettik rämizder
Qazaqstan Respwblïkasınıñ memlekettik twı
QAZAQSTAN RESPWBLÏKASINIÑ MEMLEKETTIK TWI – Qazaqstan Respwblïkasınıñ memlekettik negizgi rämizderdiñ biri. QR Prezïdentiniñ “Qazaqstan Respwblïkasınıñ Memlekettik rämizderi twralı” konstïtwc. zañ küşi bar Jarlığımen (24.1.1996) belgilengen. Meml. tw kögildir tüsti tik burıştı kezdeme. Onıñ ortasında araylı kün, künniñ astında qalıqtağan qıran beynelengen. Ağaş sabına bekitilgen tusta — ulttıq oyularmen kestelengen tik jolaq örnektelgen. Kün, aray, qıran jäne oyu-örnek — altın tüsti. Twdıñ eni uzındığınıñ jartısına teñ. QR meml. twınıñ avtorı — swretşi Şäken Nïyazbekov. Birıñğay kök-kögildir tüs töbedegi bultsız aşıq aspannıñ bïik kümbezin elestetedi jäne Qazaqstan xalqınıñ birlik, ıntımaq jolına adaldığın añğartadı. Bultsız kök aspan barlıq xalıqtarda ärqaşan da beybitşiliktiñ, tınıştıq pen jaqsılıqtıñ nışanı bolğan. Geraldïka (gerbtanw) tilinde — kök tüs jäne onıñ türli reñki adaldıq, senimdilik, ümit sïyaqtı adamgerşilik qasïetterge say keledi. Ejelgi türki tilinde “kök” sözi aspan degen uğımdı bildiredi. Kök tüs türki xalıqtarı üşin qasïetti uğım. Türki jäne älemniñ özge de xalıqtarındağı kök tüstiñ mädenï-semïotïk. tarïxına süyene otırıp, meml. twdağı kögildir tüs Qazaqstan xalqınıñ jaña memlekettilikke umtılğan nïet-tileginiñ tazalığın, asqaqtığın körsetedi dep qorıtwğa boladı. Nurğa malınğan altın kün tınıştıq pen baylıqtı beyneleydi. Kün — qozğalıs, damw, ösip-örkendewdiñ jäne ömirdiñ belgisi. Kün — waqıt, zamana beynesi. Qanatın jayğan qıran qus — bar närseniñ bastawınday, bïlik, aybındılıq beynesi. Ulan-baytaq keñistikte qalıqtağan qıran QR-nıñ erkindik süygiş asqaq rwxın, qazaq xalqınıñ jan-dünïesiniñ keñdigin paş etedi.
Qazaqstan Respwblïkasınıñ memlekettik eltañbası
QAZAQSTAN RESPWBLÏKASINIÑ MEMLEKETTIK GERBI, eltañba — Qazaqstan Respwblïkasınıñ negizgi memlekettik rämizderiniñ biri. QR Prezïdentiniñ “Qazaqstan Respwblïkasınıñ Memlekettik rämizderi twralı” konstïtwc. zañ küşi bar Jarlığımen (24.1.1996) belgilengen. Rämizdik turğıdan QR meml. gerbiniñ negizi — şañıraq. Ol — gerbtiñ jüregi. Şañıraq — memlekettiñ tüp-negizi — otbasınıñ beynesi. Şañıraq — Kün şeñberi. Aynalğan Kün şeñberiniñ qozğalıstağı swreti ispetti, Şañıraq — kïiz üydiñ kümbezi köşpeli türkiler üşin üydiñ, oşaqtıñ, otbasınıñ beynesi. Tulpar — dala düldili, er-azamattıñ säygüligi, jeldey esken jüyrik atı, jeñiske degen jasımas jigerdiñ, qajımas qayrattıñ, muqalmas qajırdıñ, täwelsizdikke, bostandıqqa umtılğan qulşınıstıñ beynesi. Qanattı tulpar — qazaq poezïyasındağı keñ tarağan beyne. Ol uşqır armannıñ, samğağan tañğajayıp jasampazdıq qïyaldıñ, talmas talaptıñ, asıl murattıñ, jaqsılıqqa quştarlıqtıñ keypi. Qanattı tulpar Waqıt pen Keñistikti biriktiredi. Ol ölmes ömirdiñ beynesi. Bir şañıraqtıñ astında tatw-tätti ömir süretin Qazaqstan xalqınıñ ösip-örkendewin, rwxanï baylığın, san sırlı, alwan qırlı bet-beynesin paş etedi. Bes burıştı juldız gerbtiñ täji ispetti. Ärbir adamnıñ jol nusqaytın jarıq juldızı bar. Q. r. m. g-niñ avtorları — J.Mälibekov pen Ş.Wälïxanov.
Qazaqstan Respwblïkasınıñ Memlekettik Änuranı
sözi: Jumeken Näjimedenov, Nursultan Nazarbaev
Altın kün aspanı,
Altın dän dalası,
Erliktiñ dastanı,
Elime qaraşı!
Ejelden er degen,
Dañkımız şıqtı ğoy.
Namısın bermegen,
Qazağım mıqtı ğoy!
Qayırması:
Meniñ elim, meniñ elim,
Güliñ bolıp egilemin,
Jırıñ bolıp tögilemin, elim!
Twğan jerim meniñ – Qazaqstanım!
Urpaqqa jol aşqan,
Keñ baytaq jerim bar.
Birligi jarasqan,
Täwelsiz elim bar.
Qarsı alğan waqıttı,
Mäñgilik dosınday.
Bizdiñ el baqıttı,
Bizdiñ el osınday!
Qayırması:
Meniñ elim, meniñ elim,
Güliñ bolıp egilemin,
Jırıñ bolıp tögilemin, elim!
Twğan jerim meniñ – Qazaqstanım!
äni: Şämşi Qaldayaqovtıki
- Elbası joldawı
- Joldaw jüktegen mindetter
- Qazaqstan tarïxı
- Älemdik BAQ Qazaqstan twralı
- Jaña ïndwstrïyalandırw
- Bolaşaqqa 100 qadam


text:
Tamız 28, 2015 | avtor shalqar
QR Mädenïet jäne sport mïnïstrliginiñ Tilderdi damıtw jäne qoğamdıq-sayasï jumıs komïtetiniñ memlekettik älewmettik tapsırısı boýınşa Xalıqaralıq «Janaşır» qoğamdıq qorı Qazaqstan
Tamız 27, 2015 | avtor shalqar
«Konstïtwcïya bizdiñ Täwelsizdigimizdi nığaýttı, memleketti jäne bükil qoğamdı berik etti. Sondıqtan da bizdiñ ortaq parızımız – Negizgi
Tamız 24, 2015 | avtor shalqar
Klïentter sanınıñ kürt öswi jergilikti atqarwşı organdar jürgizip jatqan «Jeke tulğalar» memlekettik derekter qorında mälimetterdi özektendirwge baýlanıstı. Qazirgi waqıtta äkimdikterdiñ
Tamız 20, 2015 | avtor shalqar
Büginde waqıt ünemdew – élektrondıq ükimettiñ jetistigi. Élektrondı ükimet degenimiz – bul aqparattıq–kommwnatïvtik texnologïyalardı qoldanw men memlekettik organdar, xalıq jäne
Tamız 19, 2015 | avtor shalqar
Qazirgi qım-qwıt zamanda är mïnwtı eseptewli adamdar üşin memleket tarapınan qandaý da bir jeñildiktiñ usınılğanı öte orındı närse. Osını eskere
Tamız 19, 2015 | avtor shalqar
«XQKO» RMK Almatı qalası boýınşa fïlïalında Almatı qalası boýınşa Memlekettik kirister departamentiniñ ökilderimen kezdesw ötti. XQKO qızmetkerleri bïılğı jılı engizilgen
Tamız 18, 2015 | avtor shalqar
XQKO-larda élektrondı qızmet kün ötken saýın jandanıp keledi. Bastısı, kedergisiz, tosqawılsız qızmet körsetw qağïdatı jolğa qoýıldı. Qazir Xalıqqa qızmet körsetw
Tamız 18, 2015 | avtor shalqar
«XQKO» RMK Almatı qalası boýınşa fïlïalınıñ Türksib awdandıq böliminde erekşe bir kezdesw ötti. Kezdesw «Kezinde sottalıp, aýıbın ötep kelgen
Tamız 17, 2015 | avtor shalqar
Jol kölik oqïğalarına köp jağdaýda jürgizwşiniñ täjirïbesizdigi sebep bolıp jatadı. Endi kölik jürgizw täjirïbesi az bolatındar üşin nemese kölik jürgizw
Tamız 17, 2015 | avtor shalqar
Büginde Xalıqqa qızmet körsetw ortalıqtarında balamalı türde Kiris departamentiniñ memlekettik qızmet türin körsetw qolğa alınwda. Jıl soñına deýin engiziletin osı


text:
2014 yılnıñ 10 iyunendä Qazannıñ G.Tukay ädäbi muzeenda “Sabantuy mizgelläre” isemle kürgäzmä açu tantanası uza. Kürgäzmä G.Tukay ädäbi muzeenıñ açıluına 28 yıl tulu uñayınnan oyıştırıla.
Gabdulla Tukay ädäbi muzee tatar dönyasınıñ mädäniät uçağı bulıp yäşäwen däwam itä: biredä törle yäştäge qunaqlar öçen ekskursiälär, ädäbi oçraşular, qızıqlı leksiälär, balalar öçen G.Tukay äsärläre personajları belän muzıykal’ tamaşalar h.b. çaralar yış uza. Uzğan yılğı “Berzaman bardım peçän bazarına…” dip atalğan kürgäzmä G.Tukaynıñ “Peçän bazarı, yaxud Yaña Kisekbaş” äsärenä nigezlänsä, çirattağı kürgäzmä tatar xalqınıñ milli bäyräme – “Sabantuy”nı çağıldırunı maqsat itä.
Sabantuy bäyräme – tatar xalqınıñ milli bäyrämnäreneñ berse. Ğasırlar däwamında millät tormışında yäşäp kilgän bu kürkäm yola G.Tukaynıñ “İsemdä qalğannar” (1909) äsärendä dä açıq surätlänä: “Ber yaqtan saban tuyı başlığı da, qulına ber tayaq başına çüpräk taqqan äläm totıp, öy sayın yaulıq, sitsa kebek närsä cıyıp yöri ide. Bez, yalanayaqlı malaylar, anıñ artınnan ber dä qalmıyça cögerä idek. Çüpräklär, yaulıqlar cıyılıp tämam bulğaç, böten awıl xalqı: xatın-qızı, bala-çağası bolınlıqqa töştelär. Köräşlär, uzışular başlandı…” G.Tukay icatınıñ milli yolalar, xalıq icatı belän bäyle buluı – bäxässez.
Kürgäzmädä tanılğan rässamnarnıñ älege milli bäyrämneñ borınğı häm bügenge suräte çağılış tapqan sänğat äsärläre urın alaçaq. Biredä Milli muzey fondlarında saqlana torğan Rawil Zahidullin, Rafael’ Bahavetdinov, İldar Äxmädiev, Abrek Abzgil’dinnıñ äsärläre belän berrättän, şäxsi tuplanmalardan alınğan Rifqat Vaxitov, Qanäfi Näfıykov häm başqa rässamnarnıñ xezmätläre täqdim itelä.
Gabdulla Tukay ädäbi muzee


text:
Mäşür SASİQOV, «Uyğur avazi»/ Almuta şähiridiki äŋ qedimiy uyğur mähälliriniŋ biri «Dehan» däp atilidu. Tähminän, bu jutta hazir 100din oşuq uyğur ailisi yaşaydu. Ular härhil sahalarda ämgäk qilip, җämiyitimiz täräqqiyatiğa birkişilik hässisini qoşuvatidu. Tarihi štkän äsirniŋ ottuzinçi jilliridin başlinidiğan «Dehan» mähällisini härhil jillarda kšpligän jigitbaşliri başqurğan ekän. hazir bu işni Batur aka Niyazov җavapkärlik bilän atquruvatidu. Kšpniŋ işini desä, içivatqan çeyini taşlaydiğan Batur aka däsläp jutdaşliriniŋ beşini qoşup, härqandaq muyumlarni štküzgändä milliy urpi-adätlirimizgä riayä qilişni vä israpçiliqqa yol qoymasliqni qolğa aldi. Şähärniŋ näq märkizidä orunlaşqan mähällidä, yäni nurğunliri šzgä tillarda bilim alğanlar istiqamät qilidiğan jutta mundaq işlarni ämälgä aşuruş, älvättä, uniŋğa asanğa çüşkini yoq. Lekin akimiz aqsaqallarniŋ, jut aktivistliriniŋ yardimi tüpäyli jutdarçiliq işlirini çapsanla yolğa selivaldi.
Batur aka Niyazov uşbu mähällidä yaşaydiğan yaşlar bilän işläşni qolğa almaqta. U yeqinda bir top yaşlarni «Qäşqär» etnorestoraniğa jiğip, ularniŋ hšrmitigä dästihan yaydi. U yärdä jut mštiväri Ähmätҗan aka İslamov yaşlarni qolğa kältürüvatqan utuqliri bilän täbrikligäç, «Dehan» mähällisiniŋ şänini qoğdaşqa çaqirdi. Öz novitidä, sšz alğan Batur aka Niyazovmu sağlam hayat tärizini talliğan dehanliq yaşlarğa sportniŋ kšpligän sälbiy illätlärdin neri boluşiğa türtkä bolidiğanliğini çüşändürüp, ularni moşu yoldin qaytmay, haman alğa intilişiğa tiläkdaşliq bildürdi.
Ahirida yaşlar šzlirigä hšrmät kšrsätkän jut atiliriğa minnätdarliq bildürüp, ularniŋ ümütini aqlaşqa vädä bärdi.
Ular bizniŋ pährimiz
Mäşür SASİQOV, «Uyğur avazi»/ Almuta şähiridiki äŋ qedimiy uyğur mähälliriniŋ biri «Dehan» däp atilidu. Tähminän, bu jutta hazir 100din oşuq uyğur ailisi yaşaydu. Ular härhil sahalarda ämgäk qilip, җämiyitimiz täräqqiyatiğa birkişilik hässisini qoşuvatidu. Tarihi štkän äsirniŋ ottuzinçi jilliridin başlinidiğan «Dehan» mähällisini härhil jillarda kšpligän jigitbaşliri başqurğan ekän. hazir bu işni Batur aka Niyazov җavapkärlik bilän atquruvatidu. Kšpniŋ işini desä, içivatqan çeyini taşlaydiğan Batur aka däsläp jutdaşliriniŋ beşini qoşup, härqandaq muyumlarni štküzgändä milliy urpi-adätlirimizgä riayä qilişni vä israpçiliqqa yol qoymasliqni qolğa aldi. Şähärniŋ näq märkizidä orunlaşqan mähällidä, yäni nurğunliri šzgä tillarda bilim alğanlar istiqamät qilidiğan jutta mundaq işlarni ämälgä aşuruş, älvättä, uniŋğa asanğa çüşkini yoq. Lekin akimiz aqsaqallarniŋ, jut aktivistliriniŋ yardimi tüpäyli jutdarçiliq işlirini çapsanla yolğa selivaldi.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları boyunca vekiliniñ ofisi, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda bulunğan aq-uquq qorçalayıcılarını yarımadada insan aqlarınıñ bozuluvları aqqında bildirmege davet ete.
Bunı aprel 20-de Ukraina ombudsmeniniñ matbuat hizmeti bildire.
Bildirüvde: «Qırım insan aqlarını qorçalav gruppası tarafından er ay boyunca yapılğan Qırımda insan aqları saasındaki vaziyetniñ monitoring tanıtuvları Qırım yarımadası territoriyasında muntazam surette, sistematik şekilde ve cezala körmeden yapılğan insan aqlarınıñ bozuluvları aqqında şaatlıq etkenlerini qayd etmek isteyim», – denile.
Ombudsmenniñ ofisinde, info@ombudsman.gov.ua elektron poçtası ve Kyivdeki İnsitutskaya soq., 21/8 adresi boyunca muracaatlarnı beklegenlerini qayd ettiler.
Daa evel aprel 20-de Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları boyunca vekili Lüdmila Denisova, Rusiyedeki zenaatdaşı Tatyana Moskalkovağa, 2018 senesiniñ aprelinde Aqmescit tahqiqat izolâtorında eñ azından dört kişiniñ ölmesi aqqında malümatnı teşkermek ricasınen mracaat etti.
Aprel 19-da «Qırım insan aqlarını qorçalav gruppası», ilhaq etilgen Aqmescitniñ tahqiqat izolâtorında dört kişiniñ tabiiy olmağan tarzda ölgenini bildirdi. Aq-uquq qorçalayıcılarnıñ sözlerine köre, olar, bu adamlarnıñ ölümi içün neler sebep olğanını bilmeyler. Lâkin olar, ölülerniñ özlerini öldürgenlerine dair tahminniñ qandırıcı olmağanını tüşüneler.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Yuqarı Radanıñ deputatı Refat Çubarov, ilhaq etilgen Qırımda, içinde ekisi qırımtatar olmaq üzre dört kişiniñ ölümi munasebeti ile yardım istey.


text:
Ukrainada aqaretlev areketlerge qarşı çıqqan koalitsiya halqara teşkilâtlar ve ukrain akimiyetine Qırımda insan aqları bozuluvı adiselerge lâqayt qalmamağa rica etti.
Bunıñ aqqında Qırım.Aqiqatta olğan koalitsiya bildirmesinde söz yürütile.
«Belli bir gruppalar aqaretlegeni sebebinden, insan aqları bozulğanını ayta bilemiz», – deyler koalitsiyada.
Rusiye Qırımnı işğal etkeninen, Qırımda milliy mensüplikke köre, adamlarnı aqaretlegen vaqialar qayd etile. Bir sıra din cemiyet vekilleri taqip etile.
«Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı, aqaretlev adiseleri halqara iqtisadiy sanktsiyalarnıñ kirsetilüvi ve Rusiye Federatsiyası, yerli akimitke qarşı tedbirler içün esas olmalı», – dep aytıla bildirmede.
Qırımda soñki yarım yıl içinde insan aqları bozuluvı adiseleri sıq qayd etile, bunıñnen berabr, tintüvler ötkerile, adamlar ğayıp ola.


text:
«Eurovision-2016» yır yarışında Milliy saylav basamağınıñ finalı ukrain muzıkasında yañı aqımlarnı açtı. Bu fikirni Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde aslı qırımtatar ukrain yırcısı Jamalanıñ prodüsseri İgor Tarnopolskiy bildirdi.
«Pek adaletli bir saylav edi, ğalebe qazanğanımız içün degil, meni doğru añlañız, artistlerniñ saylavı muzıkada yañı aqımlarnı, umumen – yañı ukrain sanasını açtı. Tabiiy ki, jüri azalarınıñ ve biznen çalışqan, başqa iştirakçilernen çalışqan bütün insanlarnıñ fikirlerini diqqat ile diñleymiz, nazarğa lamız. Amma, ebet, er bir fikirni diñlemege çare yoq», – dedi Tarnopolskiy.
Onıñ sözlerine köre, şimdi Jamalanıñ komandasında malüma toplavı kete.
«Şimdi ilân etilgen sananı diqqat ile ögrenemiz. Ebet, olarnen bağı tutacaqmız, tevsiye, meslatlarını diñleycekmiz», – dedi prodüser.
Jamala qırımtatar halqınıñ faciası aqqında «1944» yırını taqdim etti. Onıñ sözlerine köre, bu kün – «hatıra. Bu yıl biñlerce qırımtatarnıñ ayatını deñiştirdi. Yırcı sms-rey berüvde seyircilerniñ eñ çoq sesini qazandı. 300 biñden ziyade insan rey berdi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ sakinleri rey berüvge qoşulıp olamadı, çünki Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda ukrain mobil operatorları çalışmay.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov dey ki, Qırımda mobil operatorları yarımada sakinlerine Ukraina içün rey bermege musadere etmedi.
Ukraina prezidentiniñ matbuat kâtibi Svâtoslav Tsegolko dey ki, Jamala «1944» yırı ile «Eurovision yarışında dünyada qırımtatarlarğa qarşı cinayetler aqqında hatırlatır.
Ukraina bıltır «Eurovision-2015» yarışında iştirakindenvazgeçti. Sebepler arasında ukrain topraqlarınnı zaptı ve Donbass arbiy ziddiyeti qayd etilgen edi.
Ukraina «Eurovision» yarışını 2005 senesi qabul etti. Ğalebeni 2004 senesi Ruslana Lıjiçko qazandı, aynı şu senesi Ukrainada nam qazanğan artisti unvanını qazandı.
61-inci «Eurovision-2016» halqara yır yarışı Stockholmde (İsveçiya) mayısta keçirilecek. Bu sene yarışta dünyanıñ 43 memleketinden iştirakçiler qoşulacaq.


text:
La traviata
La traviata (TpaBиaTa). Giuseppe Verdi tarafınnan icat titelgän, öç aqttan torğan opera. Alexandre Duma, ulınıñ La dame aux Camélias romanına nigezlängän. ‘’La traviata’’nıñ tärcemäce – Adaşqan xatın. Berençe tapkır Teatro La Feniceta dön’ya kürä.
Rol’lär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Eçtälek[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Berençe Aqt[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Violetta Valery, mäşhür courtesan, ozaqqa suzılğan awıruınnan sawiqlanu uñaenna Parisdağı yortında zinnätle kiçä ütkärä. Gaston ismle graf, şul kiçägä yaş aqsöyäk Alfredonı iärtep alıp kilä. Alfredo Violettanı kürü teläge belän yana. Alfredo, tanişqannan soñ şunda uq üzeneñ mäxäbbäten faş itä. Violetta anı kire kağa, läkin kameliä çäçägen birep cibärä häm şul çäçäk şingäç kilergä kuşa. Anıñ teläge azat, tulı köçle tormış alıp baru bula.
Ikençe Aqt[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Berençe säxnä Berniçä aydan soñ, Violetta belän Alfredo Parisnıñ çitendä idillic tormış alı baralar. Violetta Alfredoğa ğaşıyk bula häm tormışıñ töbennän üzgärtä. Läkin Alfredo, Violettanıñ tormış alıp baru öçen böten şäxi äyberlären satuın belgäç, şähärgä aşkına. Alfredo öydä bulmağan çaqta, anın atası Violettanıñ Alfredo tormışıñ cimerüdä ğäepli.
Ikençe säxnä Qayğıdan arınu öçen, Violetta azğın tormış koçağına çuma. Kiçälärneñ bersendä Alfredo anı oçrata häm aña kursätkän xezmätläreñ öçen dip, aqça ırğıta. Violettanıñ escortiı, Baron Douphol, Alfredonı duelgä çakıra. Violetta añına kilä häm Alfredoğa qarata maxabbätenä ant kıla.
Öçençe Aqt[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Berniçä aydan soñ Violettanı ayağınnan eğä. Alfredo, Baronnı cäräxätläğäne öçen tormädä utırıp çıqqannan soñ Violetta yanına aşkına häm anıñ Alfredoğa bulğän mäxäbbäte xaqına fida kıluı turında belä ham ğafu itüen sorıy. Violetta Alfredo kulında can täslim kıla.
Töp ariälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- "Libiamo ne' lieti calici" (The "Brindisi" or "Drinking Song") - Alfredo, Violetta, chorus in Act 1
- "Un dí, felice, eterea" - Alfredo in Act I
- "Ah, fors' è lui...Sempre libera" - Violetta in Act I
- "De' miei bollenti spiriti" - Alfredo in Act II
- "Pura siccome un angelo" - Gérmont in Act II
- "Di Provenza il mar, il suol" - Gérmont in Act II
- "Addio del passato" - Violetta in Act III
- "Parigi, o cara" - Alfredo and Violetta in Act III


text:
Magnit kursı
Magnit yul poçmağı - yul sızığınıñ yünäleşe häm magnit meridianı (magnit taypılışı isäpkä alına) arasındağı poçmaq, säğät tele buyınça isäplänä.
Ğädättä GPS radioalğıçlar yul poçmağın kürsätälär.
Magnit kursı - magnit meridianı tönyaq yünäleşe häm obyektnıñ gorizontal' yassılığına proektsiäse arasındağı poçmaq.
Magnit sızığı yünäleşennän säğät tele buyınça isäplänä. Kompas yärdämendä ülçänä.
Magnit taypılışı ayırımlığı bulğanğa kürä waqıt buyınça üzgärüçän.
Magnit kursı Poçmaq gradusı belän bilgelänä: 0…360°, qayçaqta −180…180°. 0° , magnit tönyağı yünäleşenä kürsätä.


text:
Aqımdaki seneniñ aprel ayında – qırımtatar diasporasınıñ eñ körümli erbaplarından biri Ahmed İhsan Qırımlınıñ yubileyi. Türkiyedeki qırımtatar diasporasınıñ lideri 2011 senesi bu dünyanı terk etti. Ahmed İhsan Qırımlı 1920 senesi aprel 23-te Türkiyede dünyağa keldi. Lâkin onıñ tamırları Qırımdan – qartbabası Aqseit Memet Efendi Qırımnıñ Efendiköy köyünden edi.
XIX asırnıñ ortalarında Qırımdaki yaşayış zor edi... Qırım cenki bitken soñ qırımtatarlar Qırımnı terk etmege başladılar. Qorantası daa raat yaşasın dep, Aqseit Memet Efendi onı Türkiyege yollay, özü ise vatanda qala. Yolğa biraz para ve Qurannı berip şöyle yazdı: «Men mında qalacam. Etim-kemigim topraq olacaq. Üzerimde otlar çıqacaq. Olarnıñ qoqusına torunlarım buraya kelecek…». Bu sözler kerçekleşti...
1861 senesi qoranta Türkiyeniñ batı topraqlanına kelip, tamır ata ve Balıkesir şeerinde yerleşe. Sultan Abdulmecit bu yerni Qırımdan köçip kelgenler içün azırlamağa emir etken edi. Vaqıt keçken soñ şeerniñ bu qısmı «Qırım maallesi» adını aldı. Köçip kelgen qırımtatarlarnıñ episi yañı yerlerge alışamadı. Faqat bazılarınıñ maddiy alı yahşı edi.
1920 senesi Balıkesir şeeriniñ Mecediye maallesinde bay satıcınıñ qorantasında oğlançıq dünyağa kele – Ahmed İhsan Qırımlı. Litseyni bitirip, Robert Collegende inglizce oqudı, soñra ise İstanbul universitetiniñ tibbiy fakultetine oqumağa kirdi. Oquş devamında cemaat faaliyetine başladı, Universitet studentleri birliginiñ reberligi ve Balıkesir studentleriniñ birligine kirgen edi.
Oquşnı bitirgen genç Sarıkamışta askerlik yapıp, İngilterege yol ala. Mında doquz ay devamında Londrada pediatriya saasında bilgilerini arttıra, İngiltereniñ Türk studentleri federatsiyasınıñ temsilciliginde siyasiy faaliyeti mektebinde oquy.
1949 senesi Ahmed İhsan Qırımlı qırımtatarlarnıñ tuvğan topraqlarından sürgün etilmesini ögrene... O vaqıtqa qadar ecdatlarınıñ vatanı Qırımnı körmese de, bu haber onı şaşırttı. Aynı bu vaqıttan soñ semetdeşlerine – qırımtatarlarına – yardım etüv işi onıñ ayat işi olğandır.
Bir yıldan soñ Ahmed İhsan Qırımlı Amerika Qoşma Ştatlarına zenaat bilgilerini arttırmaq içün yol ala. Qabiliyeti sayesinde eki buçuq yıl içinde Amerika universitetlerinden birinde oca ola. Mında Türkiye ve İngiltere gençler teşkilâtlarında qazanğan tecribesi pek faydalı oldı. O vaqıt AQŞ-da Türkiye ve türk gençleri aqqında çoq bilmegen ediler, ve Ahmed İhsan Qırımlı AQŞ Türk studentleri birliginiñ temelini qoyğan ve yolbaşçılıq etken insan oldı. Bugünde-bugün bu birlik Qırım türkleriniñ cemiyeti ile beraber Amerikadaki türk diasporasınıñ eñ küçlü teşkilâtlarından biri sayılmaqta.
1950-1957 seneleri Ahmed İhsan Qırımlı AQŞ-da qırımtatarlarnıñ sürgünligi aqqında bir sıra konferentsiyanı teşkil ete
1950-1957 seneleri Ahmed İhsan Qırımlı AQŞ-da qırımtatarlarnıñ sürgünligi aqqında bir sıra konferentsiyanı teşkil ete. Kelecek seneleri oña AQŞ Qırımtatarlar cemiyetiniñ yolbaşçısı fahriy unvanı berildi.
Ayatnıñ Amerika devri onıñ taqdirinde büyük emiyet taşığan edi.
Mında o Ukraina mustaqilligi oğrunda küreşken Yaroslav ve Yaroslava Stetskolar ile tanış ola. Olarnıñ dostluğı ömür boyu sürdi, 1986 senesi Yaroslav vefat etti ölümi, 2003 senesi ise Ukraina parlamentiniñ aqsaqalı, Ukraina halq deputatı Yaroslava Stetsko vefat etti. O vaqıtları ukrain diasporasınen bağ tutqan Qırımlı Ukrainanı tanıy ve sevmege başlay.
Oquşnı bitirgen Ahmed İhsan Qırımlı Balıkesirge qaytıp, ekim olıp çalışa. Sevimli iş siyasetnen oğraşmağa keder etmey edi. O, şeerniñ Demokratik firqasınıñ azası oldı, Balıkesir studentleri birliginde faaliyetini devam ete edi. 1961 senesi Ahmed İhsan Qırımlı Adalet Partisinden Türkiye Parlamentiniñ deputatı olaraq saylana ve 1977 senesine qadar yüksek qanun çıqarıcı organda çalışa. Bundan ğayrı, 1961 senesi Adalet Partisiniñ İcra Şurasınıñ azası ola ve bir müddet devamında Şura reisi Ragip Gümüşpalanıñ muavini olıp çalışa. 1960-ıncı yılları Türkiye eyyetiniñ erkânında Ahmed İhsan Qırımlı Sovetler Birliginiñ reberligi ile muzakerelerde iştirak etip, Nikolay Hruşçev ile şahsen laf etken edi.
1973 senesi Türkiye turizm naziri ve Türkiye Parlamentiniñ sağlıq saqlav komissiyasınıñ yolbaşçısı, Milliy Mudafaa ve İçki işler komissiyasınıñ azası olğan edi. Türkiyeniñ eyi niyetler komissiyasınıñ azası olıp, farqlı memleketlerni resmiy şekilde ziyaret etken edi. O, Türkiye sağlıq saqlavınıñ tedaviylev fondunıñ esasçısı ve yolbaşçısı, Türkiyeniñ Qızıl Haç teşkilâtı yolbaşçısınıñ vekâletli temsilcisi olğan edi.
Ahmet İhsan Qırımlı qırımtatarı olğanını er daim qayd ete ve bundan ğururlanğanını bildirgen edi
Ahmet İhsan Qırımlı qırımtatarı olğanını er daim qayd ete ve bundan ğururlanğanını bildirgen edi. Ecdatları vatanını terk etkeninden bir buçuq asır keçken soñ o tuvğan Qırım toprağına adım attı. Qırımtatarlarnıñ repatriatsiyası başlağanda Ahmed İhsan Qırımlı semetdeşlerine yardım etmege başladı. 1987 senesinden itibaren memleketniñ 18 şeerinde şübeleri olğan Qırımtatarlarnıñ medeniyet ve yardımlaşma derneginiñ yolbaşçısı ola. 1999 senesi Ukraina ve Türkiye dostluq cemiyetini, em de Qırım Vaqfını qurdı.
O, Qırımda qırımtatarlarğa yerleşmege yardım etmek içün büyük issesini qoşqan edi. Onıñ faaliyetinde maarif işi pek müim oldı. Qırımtatar halqınıñ büyük erbabı İsmail Gasprinskiyniñ hatırasına bağışlanğan halqara konferentsiyalar Türkiye ve Ukrainada ananeviy oldı. 2010 senesinden itibaren Qırımtatarlarnıñ Medeniyet ve Yardımlaşma Derneginiñ Merkeziy ofisi Qırımtatarlarnıñ Medeniyet ve Yardımlaşma Dernegi ile beraber Ahmed İhsan Qırımlı adına edebiyat yarışını keçirmege qarar ala.
Ahmet İhsan Qırımlı ömürniñ soñuna qadar cemaat ve icadiy ayatta faal edi. 2011 senesi dekabr ayında onıñ cenazesi eñ büyük derecede keçirildi. Ukrainanıñ o zamanlarnıñ Prezidenti Viktor Yanukoviç Ahmet İhsan Qırımlınıñ ölümi ile bağlı taziyelerini bildirdi: «Ukraina-Türkiye dostluq munasebetleriniñ inkişafına büyük isse qoşqan adam, meşur cemaat erbabı vefat etti. Ukrainada onı er daim müsbet hatıralar ile añacaqlar».
«Elvida, bizim çoq qıymetli emcemiz!» – semetdeşleri qırımtatarlar onıñnen bu sözler ile vedalaştılar
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Ukraina Haber siyaseti Naziriniñ Qırım meseleleri boyunca keñeşçisi Sergey Kostinskiy Flandriya ükümetiniñ tış işler departamentiniñ başı Koen Verlekt ile körüşip, Ukrainada Rusiye tarafından işğal etilgen territoriya olaraq ilân etilgen Qırım ile memuriy sıñırdan keçüvde ecnebiy matbuat vastalarınıñ temsilcileri içün «hususiy şaraitlerniñ» teşkil etilmesi aqta bildirdi.
Bu aqta Ukraina haber siyaseti nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Kostinskiy körüşüv devamında işğal etilgen yarımadada söz serbestligi ve insan aqları ile bağlı vaziyet ecnebiy matbuat vastalarında yeterli derecede tasvirlenmegenini qayd ete.
«Qırım söz serbestligi ile bağlı vaяiyet doğrudan anda çalışqan mustaqil jurnalistlerniñ miqdarına bağlı», – dey nazir keñeşçisi.
Ukraina Nazirler Kabineti Qırımğa kiriş ve çıqış nizamını tasdiqladı. Qaidelerge köre, Ukraina vatandaşlarına cumhuriyetke kirmek içün ukrain pasportlarını köstermek yeterlidir, çetel vatandaşları mahsus izin kâğıtını elde etmeli.
2015 senesi aprel ayında Freedom House teşkilâtı Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım söz serbestliginiñ seviyesi eñ alçaq olğan memleket ve territoriyalar sırasına kirgeni aqta bildirdi. Yarımada bu cedvelde Aqrusiye, İran, Turkmenistan, Özbekistan ile birliktedir.


text:
Qırımda çarşenbe künü, noyabr 4-de, Koktebel yanında «Cessna» şahsiy uçağı qazağa oğradı, dep bildire Qırım boyunca Rusiyeniñ Fevqulâde işler nazirliginiñ regional idaresi.
İdareniñ malümatına köre, saat 18:10 Klementyev dağı rayonında Koktebel mesken yeri yanında «Cessna» uçağı tüşti.
«İnterfaks» bildirgeni kibi, uçaq felâketi neticesinde dört insan elâk oldı.
«Uçuş devamında qaza yüz berdi ve uçaq yerge tüşti. Neticede uçaqta olğan dört insan elâk oldı. Uçuş qanunsız edi, şunıñ içün yolcularnıñ adları şimdilik belgisizdir», – dep yaza «İnterfaks».
Rusiye Fevqulâde işler nazirliginiñ Qırım idaresinde deyler ki, qaza şaraitleri aqta malümat ögrenile.


text:
Qırğızistan paytahtında ekinci kün devamında «Ata-Meken» muhalifet fırqasınıñ yolbaşçısı Omurbek Tekebayevniñ azat etilmesini talap etken yüzlerce insanlar narazılıq bildire.
Fevral 27 künü Bişkekniñ Ala-Too meydanında eñ azından 300 insan toplaştı, olar Tekebayevniñ yaqalanuvını qozğalav olaraq tanıylar.
Şimdiki prezident Almazbek Atambayevniñ eskiden ittifaqdaşı, al-azırda ise raqibi olğan Tekebayev, fevral 26 künü saba Türkiyeden qaytqanda avalimanında yaqalandı.
Akimiyet, o rüşvet taqiqatı esasında yaqalanğanını bildire. Yaqın zamanda, beklenilgeni kibi, oña qarşı vaqıtınce apis qararı qabul etilecek.
Fevral 26 künü Devtet Milliy telükesizlik komitetinıñ binası qarşısında Tekebayevniñ biñlerce tarafdarı, onıñ azat etilmesini talap etip, narazlıq aktsiyasını başlattı.


text:
«Fevral 26 işi» figurantı Mustafa Degermenci, bu iş boyunca qabaatlavnı uydurılğan dep, prokurornıñ onıñ ve iş boyunca keçken Ali Asanov içün asla uyğun olmağan ceza istegenini bildirdi. Qırım.Aqiqat muhbiriniñ bildirgenine köre, bunı o, mayıs 4-te Rusiyeniñ kontroli altında olğan Aqmescitteki Merkeziy rayon mahkemesiniñ oturışuvı esnasında yapılğan munaqaşalarda bildirdi.
O, mahkemede 100-den ziyade şaattan iç birisi tarafından Ukrainağa qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingniñ teşkil etilgeni tasdiqlanmağanına diqqat çekti.
Degermenci: «Qabaatlavnıñ nege esaslanğanı, añlaşılmay. Polis hadimleriniñ bütün ifadeleri aynı bir nushadan köçürilgen kibi körüne: sözü-sözüne, aynı ibareler, virgüller bile aynı. Buña köre, işniñ uydurılğanını sölemege aqqım bar. Mında qırımtatarlardan ğayrı kimseni muhakeme etmeyler. Aceba, diger taraf bir şey yapmadımı? Men, mahkemeniñ şunı hatırlamasını isteyim: bu künlerde mende aqiqiy apis muddetiniñ üç yılı tola: eki yıl tahqiqat izolâtorında ve bir yıl ev apisinde. Ne içün buña kimse diqqat etmey?», – dep yekün çekti.
Daa evel mahkemeniñ oturışuvında advokat Edem Semedlâyev, qabaatlav umumiy ibareler ile sıñırlanıp, er bir muhakeme etilgenniñ, qabaatları olaraq bildirilgen kütleviy qarışıqlıqtaki rolüni köstermey, dedi. Bunıñ kibi de Semedlâyev «qabaatlav şaatlarınıñ ifadelerinde bir çoq ciddiy zıddiyetniñ olğanını» ve, ondan ğayrı, olardan bir çoqunıñ Asanovnı mitingde asıl da körmegenini qayd etti. Advokatnıñ fikrince, buña köre, tahqiqat insanlarğa protokollarnı zorlap ve ya aldatıp imzalattı, ya da olar vaqianıñ yüz köstergen yerinde bulunmadılar.
2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radası binasınıñ divarları yanında Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingde iştirak etkenleri içün bir gruppa qırımtatar faaliyetçilerine qarşı mahkeme 2015 senesinde başlandı.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige böldi: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ diger figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nebiyevniñ işinden ayırıldı.
2017 senesi oktâbr 25-te Rusiye ukümeti Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra Umerov ve Çiygoz Kyivge keldiler.


text:
Neşet Çelebi - Tokat Yaylası
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Tokat Yaylası
Etiketler : Neşet Çelebi - Tokat Yaylası türkü indir, Neşet Çelebi - Tokat Yaylası türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Tokat Yaylası mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Tokat Yaylası türküsü, Tokat Yaylası sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Tokat Yaylası bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Tokat Yaylası
Neşet Çelebi - Karga Olan Gül Kıymeti Bilmez
Neşet Çelebi - Yeşil İpek Bükeyim
Neşet Çelebi - Tadı Kaldı
Neşet Çelebi - Ankara Yolüstü
Neşet Çelebi - Cerrahpaşa
Neşet Çelebi - Ara Ver Ara Ver
Neşet Çelebi - Akşam Oldu Kırat
Neşet Çelebi - Suna Boylum
Neşet Çelebi - Dağların Eteklerinde
Neşet Çelebi - Zalim Poyraz
Neşet Çelebi - Kuzum
Neşet Çelebi - Kara Değil Mi
Neşet Çelebi - Ayaş Yolları
Neşet Çelebi - Beyaz Giyme Toz Olur


text:
Waqiğalar ofığı
Waqiğalar ofığı - fäza-waqıtta maxsus çik, bu çiktän tış waqiğalar torıp küzätüçegä yoğıntı yasıy almıy Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsendä). Bütän süzlärdä bik köçle gravitatsiä bu çiktän taşlap kitü mömkinlegen birmi.
Waqiğalar ofığı bar waqiqiğalrnı ike öleşkä bülä: ütkän waqiğalar ofığı häm kiläçäk waqiğalar ofığı. Kiläçäk waqiğalar ofığı waqiğalarnı belenä torğan waqiğalarğa häm belenmi torğan waqiğalarğa ayıra.
Qara tişek[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sferik, simmetrik qara tişekneñ waqiğalar ofığı gravitatsion radiuslı zurlığına iä.
Waqiğalar ofığı astında telägän cisem tik qara tişek eçendä xäräkät itä ala häm berqayçan tışqı fäzağa kire qayta almıy.
Qara tişekkä taba töşä torğan küzätüçe öçen yaqtılıq här yünäleşkä tarala ala, läkin waqiğalar ofığın kisep ütkännän soñ, yaqtılıq berqayçan ofıqtan tış çığa almıy.
Waqüğalar ofığı eçenä eläkkän cisem - yırtıla häm singulärlıqqa elägä.
Läkin kvant küreneşe säbäple qara tişektän Hoking nurlanışı tarala.
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- The Universe in a Nutshell by Stephen Hawking
- Kip Thorne (1994). Black Holes and Time Warps. W. W. Norton.
- Abhay Ashtekar and Badri Krishnan, “Isolated and Dynamical Horizons and Their Applications”, Living Rev. Relativity, 7, (2004), 10; Online Article, cited Feb.2009.


text:
Yıl sayın 30 avgust – Qazan şähäre häm Tatarstan Respublikası könendä tatar başqalasında Gabdulla Tukay isemendäge Däwlät premiäse laureatları büläklänä. 2014 yılnıñ 30 avgustında Tatarstan Prezidentı Röstäm Miñnexanov ädäbiät häm sänğat ölkäsendäge iñ däräcäle premiäne 2014 yıl laureatlarına – yazuçı Waxit İmamovqa häm rässam Vladimir Popovqa tapşırdı.
Älege tantanalı waqiğa, traditsiä buyınça, Qazan şähäre üzägendä — G.Qamal isemendäge Tatar däwlät akademiä teatrı qarşında uzdı. Bu qoyaşlı köndä çäçäk tütällärenä kümelgän, fontannar uynap torğan teatr mäydanında bäyräm säxnäse görläde. Tamaşaçılar arasında tübätäyle abzıylar, qalfaqlı apaylar, tösle şarlar totqan bala-çağa küp ide. Ğarmunnarın kütärep kilgän Qazan ğarmunçıları xalıq arasına çığıp, tatar köylären uynap biette. Ä muzıykant Robert Garipov ğarmunğa bitaraf qalmağan keşelärne Qazannıñ Ximiklar mädäniät sarayında üze citäklägän ğarmunçılar klubına ostalıq çarlarğa çaqırdı. Şul uq waqıtta säxnädä respublikanıñ xalıq artistı Ayrat Xämitov citäkçelegendäge Tatarstan cır häm biyu ansamble häm Tatarstannıñ xalıq artistı Aydar Fäyzraxmanovnıñ Fol’klor muzıqa ansamble cırçıları häm biyuçeläre, tanılğan tatar artistları çığış yasadı, Tukay şiğırläre yañğıratıldı. Bäyräm qunaqları arasında şuşı könnärdä Qazanda ütkän törki telle ädäbi jurnallar forumında qatnaşuçı Törkiä, Üzbäkstan, Äzerbaycan, Qazaxstan, Kosovo, İran, Ğiraq illäre, Dağıstan, Başqortstan häm Qırım töbäkläre ädäbiätçıları da bar ide.
Tatarstanlılarnı, başqala qunaqların bäyräm belän täbrik itep, Tatarstan Prezidentı Röstäm Miñnexanov ağımdağı yılda respublikanıñ sotsial’-iqtisadi tormışında bulğan möhim waqiğalarnı iskä aldı. «Bolar barısı — töbäkneñ üseşen tä’min itü yunäleşendä ezlekle eşçänlek alıp barunıñ näticäse», — dip assızıqladı Prezident. Tukay premiäsen isä ul mädäniät ähellärenä tapşırıluçı, alarnıñ xezmäten bäyäläwçe iñ yuğarı büläk dip atadı.
Mäğlüm bulğança, G.Tukay bülägeneñ 2014 yılğı laureatları isemnäre Tatarstan Prezidentı Ukazı nigezendä 26 aprel’dä — şağirneñ tuğan könendä oyıştırıluçı Şiğriät bäyrämendä iğlan itelgän ide. Ä menä premiäneñ istälekle medalen Prezident üz qulları belän laureatlarnıñ tüşenä Respubliqa könendä taqtı. Bıyıl «Utlı dala» isemle ike tomlı tarixi romanı öçen däwlät bülägenä Tatarstannıñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre, Çallı şähäreneñ yazuçılar oyışması räise, «Mäydan» jurnalı baş möxärrire 60 yäşlek Waxit İmamov layık buldı. Dokumental’ çığanaqlarğa tayanıp, tatar xalqı tarixına bağışlanğan äsärlär yazuçı, bügenge köndä 15лђп kitap avtorı Waxit İmamov bäyräm säxnäsendä laureatlarğa süz birelgäç: «Yazuçı, tuğan xalqı bäxetle bulğanda ğına üzen bäxetle toya. Xalqım kiläçäktä dä üzeneñ Tukay telen, mädäniäten, ädäbiätın saqlasın, berdäm ğailä bulıp yäşäwdän tuqtamasın ide. Min barısı öçen dä millätemä räxmätle», – dip söyläde ul.
Soñğı 25 yılda könçığış kalligrafiä sänğate ürnägendä 500дђH artıq tuğra häm şamaillär icat itkän 90 yäşlek rässam, Tatarstannıñ xalıq rässamı, Böek Watan suğışı veteranı, suğıştan küpsanlı orden häm medal’lär belän qaytqan Vladimir Popov ta tatar cirendä üzençälekle xezmätlärenä zur iğtibar birelüenä räxmätlären belderep, anıñ icatı dönyada tınıçlıq qimmätlären taratu burıçın totuı xaqında äytte.
Tatarstanda tatar şağire Gabdulla Tukay isemendäge däwlät premiäse buldırılğanğa inde 56 yıl. Bäyrämdä elekkege yıllarnıñ laureatları — ütkän çorlarnıñ mäşhür şäxesläre dä iskä alındı. Alarnıñ icatı küptän inde tatar mädäniäte xäzinäsen täşkil itä. Säxnädäge zur ekranda 60Hчы, 70Hчe, 80Hчe, 90Hчы häm 2000Hчe yıllarda Tukay bülägenä layık bulğan şäxeslärneñ isemnäre häm fotosurätläre kürsätelde. Tatarstannıñ xalıq artistları Geogriy İbuşev, Röstäm Zakirov, Rezeda Galimova, G.Tukay isemendäge Tatar däwlät filarmoniäse solistı Gölnara Baynazarova Tukay premise laureatları isemnären yörtkän şağir häm kompozitorlarnıñ moñlı cırların başqardı.


text:
Atırawlıq mway-tayşılar Meksïkada ötken älem çempïonatınan jüldeli oraldı ATIRAW. QazAqparat - 13-19 mamır aralığında Meksïka eliniñ Kankwn qalasında Mway-tay sportınan älem çempïonatı ötti. Bul älemdik dodada Qazaqstan Ulttıq quraması sapında üş atırawlıq sportşı el namısın qorğadı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Aşıq dïalog: Atıraw oblısınıñ äkimi ÜEU-lardıñ tüyitkilderin tıñdadı ATIRAW OBLISI. QazAqparat - Atıraw oblısınıñ äkimi Nurlan Noğaev ükimettik emes uyım (ÜEU) ökilderimen kezdesti. Üş sağatqa sozılğan şarada memlekettik organdardıñ ÜEU-men özara äreketi mäselesi talqılandı, dep xabarlaydı QazAqparat Atıraw oblısı äkimdiginiñ baspasöz qızmetine silteme jasap.
Nurlan Noğaev ïnvestïcïyalıq jobalarğa baqılawdı küşeytwdi tapsırdı ATIRAW. QazAqparat - Atıraw oblısınıñ äkimi Nurlan Noğaev «Atıraw» ÄKK dïrektorlar keñesiniñ jïnalısına qatısıp, aymaqta jüzege asıp jatqan ïnvestïcïyalıq jobalarğa baqılawdı küşeytwdi tapsırdı. Bul twralı QazAqparat öñirlik kommwnïkacïyalar qızmetine silteme jasap xabarlaydı.
Atırawda 100 jas otbasığa jaña päter beriledi ATIRAW. QazAqparat - Atırawdıñ Nursaya ıqşam awdanında jaña köpqabattı turğın üy salınıp jatır. Bul twralı Atıraw oblıstıq jastar sayasatı mäseleleri basqarmasınıñ basşısı Rollan Quspan öñirlik kommwnïkacïyalar qızmetinde ötken brïfïngte ayttı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
arı qaray
Murağat
Joğarı qaray


text:
Keriçte Rusiye Federatsiyası prezidenti Vladimir Putinniñ süreti ile reklama billboardlarından birine qara boya töktiler, dep bildire Argumentı Nedeli Kerç.
Bu aqta internetke fotolarnı yüklegen içtimaiy ağlarnıñ qullanıcıları yaza. Olarnıñ sözlerine köre, «Qırım. Rusiye. Ömürlik» içtimaiy reklaması Arşintsevo rayonında yerleşe.
Şunı qayd etmek kerek ki, bozulğan resimni aynı şu künü deñiştirdiler.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, avgustnıñ soñunda Aqmescitte Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Puşkin soqağında yerleşken evniñ ögünde yapılğan resmine boya tökken ediler.


text:
Yär-su namliriniŋ äslini izdäş, tätqiq qiliş ilmiy җähättin intayin ähmiyätliktur.
Täkitläş keräkki, mälum bir jutqa nisbätän eytqanda, şu yärniŋ nami uniŋ geografiyasi, geomorfologiyasi, alahidä mähsulati, mäşhur kişiliri, tarihta yüz bärgän çoŋ-çoŋ vaqiälärgä munasiviti tüpäyli päyda bolğan. Uyğurçä yär namlirini misal süpitidä qaraştursaq, İli, Ösäk, Tarim qatarliq suğa munasivätlik yär namliri bar. Çarin, Pänҗim, Qaş, Tamçi, Almiliq, Çiyliq, Altunluq, Qaşliq, Ürümçi, Maytağ qatarliq hünär-käsipkä, šsümlükkä, tağ-kan bayliğiğa munasivätlikmu päyda bolğan namlar yetärlik. Şundaqla Sadir, Sultan, Barçuq, Bayseyit qatarliq mäşhur kişilärniŋ ismini yad äyläş tüpäyli atalğan makanlarmu moҗut. Şuŋlaşqa yär-su namliriniŋ tarihini üginiş, kan bayliqlirini tätqiq qiliş yolidimu muhim material bolup hesaplinidu. Uyğur tiliğa täälluq yär-su namliri Monğoliyadin İspaniyagiçä bolğan ariliqta uçraydu.
Keyinki jilliri, ayrim uyğur yazğuçiliri täripidin İli täväsidiki yär namliri häqqidä pikirlär eytilsimu, bu mäsilä tehi käŋ däriҗidä yorutulğini yoq. Kšp jilliq ämäliy hizmät җäriyanida Evraziyadiki su bayliqlirini, yärasti kanlirini täkşürüş, Täŋritağni, Kavkazni, Märkiziy Aziyadiki qumluq çšllärniŋ geologiyalik häritisini siziş işliriğa qatnaştim. Nurğun jutlarni ziyarät qilip, kšpligän adämlär bilän sšhbätläştim. Yär-su namliriniŋ etimologiyasigä qiziqtim vä bu yšniliştiki ämgäklirim Rossiya, Ärmänstan, Özbäkstan, Kazaqstan, Moŋğoliya qatarliq ällärniŋ geofondlirida saqlanmaqta. Şuniŋ bilän birqatarda, ana tilimiz asasida barliqqa kälgän yär-su namlirinimu toplidim. Hulasä çiqiriş aldida «Türkiy tillar divani» bilän «Uyğur tiliniŋ izahliq luğitini» paydilandim.
Tšvändä gezithanlar diqqitigä havalä qilinivatqan toponimlar bilän gidronimlar tätqiqatimniŋ ayrim bir qismidur vä ularni muqärrär aydiŋlaşqan, inkar qilişqa bolmaydiğan atalğular deyiştin jiraqmän. hšrmätlik gezithan, uşbu maqalini elan qiliş arqiliq silärniŋmu oy-pikriŋlarni izhar qilişiŋlarni ümüt qilimän.
Çeläk (Çilik) – Ğulҗa yolida, Çeläk däriyasiniŋ sol qirğiğiğa җaylaşqan yeza.
«Çeläk» atalğusini äşu yärdä kšp šsidiğan çiğ šsümlügigä bağliq päyda bolğan desäk, hatalaşmaymiz. Çiğ – başaqliq šsümlük bolup, u asasän däriya vadilirida šsidu. Uniŋğa qarap yärasti süyiniŋ yeqinliğini bilivelişqa bolidu. Çilik – çiğliq sšziniŋ šzgirişi bolup, uyğurçä “çiğ nurğun šsidiğan yär” degän mänani bildüridu.
Qazaqstanniŋ Qizilorda şähirigä yeqin «Şieli» däp atilidiğan nahiyä moҗut. Kšrüp turuptimizki, u yatlar tili täsirigä uçrimiğan. Ändi İli täväsidiki çoŋ jutniŋ uyğurçä – «Çeläk», qazaqçä – «Şelek» (rusçä «vedro») däp atilip qelişi, mäzkür diyarniŋ täbiitigä mutlaq mas kälmäydu.
Qariyota — (qaz. Qarajota, rus. Karajuta) Çeläk yezisiniŋ ğärbiy-şimaliy täripigä orunlaşqan.
Qariyota sšzi ikki sšzdin tärkip tapqan bolup, «qara» sšzi zor, yoğan, uluq, käŋ degän mänani bildürsä, «Yota» sšzi näççä hil mänağa egä: tizniŋ juqurisidin sšŋäkkiçä bolğan ariliq; yanpaş; tağniŋ yanbağri; bäl yotisi; egizlik. Demäk, «qariyota» sšzi ätraptiki yärlärgä nisbätän “dšŋlükkä orunlaşqan çoŋ yeza” degän mänani bildüridu.
Qaraturuq – Ğulҗa yolida, Almutidin şäriqqä qarap 100 km. jiraqliqta orunlaşqan yeza.
Qaraturuq — uyğurçä ikki sšzdin tärkip tapqan. «Qara» sšzi çoŋ, asasiy, yoğan, «turuq» sšzi bolsa – turaq, turalğu. Orhon taş yeziqlar yadikarliqlirida «türük», «oltürük», «yatuq» ibariliri turar җay, makan degänliktur. Demäk, «Qaraturuq» sšzi «çoŋ asasiy turar җay, makan» degän mänani bildüridu. Mäsilän, Uyğur haqanliğiniŋ paytähti Qarabalasağun (Qara-Baliq-Sağun) – atliqlarniŋ baş şähiri. Qarahan – baş hakimdar. Türk qağanliği dävridä, häliq šzlirini «Kšk türk» – asman turğunliri däp atiğan. Şärqiy Türkstan, Qumul şähirigä yeqin җayda «Aratürük» şähiri bar. U Ğärbiy vä Şärqiy Türk qağanliğini aҗritip turğan şähär degän mänani bildüridu.
Çarğoҗa — Ämgäkçiqazaq nahiyäsidiki kona uyğur yezisi. U Bayseyit yezisiniŋ şärqiy-җänubiy vä Masaq yezisiniŋ şäriq täripigä җaylaşqan. HH äsirniŋ 50-jilliriniŋ beşida yeza ahalisi Bayseyit vä Malivay yeziliriğa kšçirilgän. Moşu küngiçä Çarğoҗa yezisidiki šylärniŋ harabiliri, därvaziniŋ yoğan qapqilirini eçip-yepiş üçün ornitilğan tüvrük astiğa qoyulğan, otturisi teşilgän yoğan taşlar saqlinip qalğan (štmüştä undaq taşlar hazirqi metall şarnirlar rolini atqurğan).
Qarqara yärmäŋkä baziridin qaytqan sodigärlär keŋäş dävrigiçä Çarğoҗidiki Abdulla haҗi, Zakir haҗi vä Mähpirğazi karvansaraylirida tohtiğan. Çarğoҗa turalğusi – çarsaqalliq ğoҗiniŋ ismi, läqimi bilän atilip qalğan.
Qoram – Ğulҗa yolida, Çeläk yezisiniŋ ğärbiy täripidä orunlaşqan yeza.
«Qoram» sšzi uyğurçä «yoğan taş» degän mänani bildüridu. Yeziniŋ «Qoram» däp atilişi şu җayniŋ säl suliri eqitip kälgän qoram taş bilän çüşändürülidu. Kona Qoram yezisi hazirqi Qoramdin helä juquriğa orunlaşqan bolup, u yärdä hazirmu qoram taşlarni kšpläp uçritişqa bolidu.
Lavar – Ğulҗa yoliğa җaylaşqan yeza. «Lava» uyğurçä patqaq, çoga-çatqalliq degän mänani bildüridu. Yärlik šstäŋmu «Lavarsaz» däp atilidu. Mähällä ahalisi šstäŋni, yezini, terilğuluq yärlärni davamliq säl eqitip kälgän lava, latqa, patqaqtin tazilap turuşqa mäҗbur bolğan. «Lava» sšzi keyiniräk Lavar däp atilip, mäliniŋ namiğa aylinip qalğan.
Malovodnoe – Ğulҗa yoliğa җaylaşqan yeza. Almuta şähiridin 50 km. jiraqliqta orunlaşqan. “Malavodnoe” sšzi süyi az degän mänani bildüridu. Ämäliyatta, bu diyar yär asti vä üsti suliriğa intayin bay bolup, rusçä namiğa maslaşmaydu. İlgiri mäzkür yeza Molla Avdun isimliq aqsaqalniŋ hšrmitigä “Mollavdun” däp atalğan. Mollavdun keyiniräk rusçiğa – Malovodniğa šzgirip kätkän.
Bayseyit – Ğulҗa yoliğa orunlaşqan yeza vä u uyğur hälqiniŋ klassik şairi Seyit Muhämmät Qaşiyniŋ hšrmitigä atalğan.
Şair hayatiniŋ ahirqi jilliri uşbu tävädä yaşiğan. Bayseyit yezisidiki Mädäniyät šyiniŋ aldida şair hšrmitigä yadikarliq ornitilğan.
Yarkänt – Çoqan Välihanovniŋ 1856-jili tüzgän häritisidä Yarkänt şähiri däp kšrsitilgän. “Yarkänt” – yar boyiğa җaylaşqan şähär (känt) degän mänağa egä.
Nadäk – Yarkänt şähiriniŋ şäriq täripigä җaylaşqan yeza.
Bu sšz «nar» vä «däk» sšzliridin tüzülgän bolup, “nar – tšginiŋ ärkigi; nardäk tšginiŋ šrkişigä ohşaydiğan” degän mänani bildüridu. Zamanniŋ šzgirişi bilän «r» häripi çüşüp qalğan. Şärqiy Türkstanda moşu namda turalğu vä davan bar.
Nağriçi – Yarkänt şähiridin 3 km. jiraqliqta җaylaşqan yeza. Mäzkür nam uyğur häliq äsvavi «nağra» sšzidin kelip çiqqan.
Pänҗim – Yarkänt şähiriniŋ şärqidä 18 km. jiraqliqta җaylaşqan yeza.
«Uyğur tiliniŋ izahliq luğitidä» «pänҗä» sšzi bar bolup, u birnäççä mänani bildüridu.1. Qolniŋ barmaqliri, barmaq, aliqan. «Abdalniŋ pänҗi toymas, açkšzniŋ – näpsi» (Maqal). 2. Quşlar ayiğiniŋ tirnaq täripi (bürküt pänҗisi bilän tülkä aldi). 3. Giläm toquşta işlitidiğan tağaqsiman äsvap. 4. Qäğäz çiqiridiğan šsümlük. 5. Bir adäm kštirip harvuğa salğidäk qilip bağlanğan buğday şehi.
Pänҗim toponiminiŋ kelip çiqişi hazirçä eniq bolmisimu, dehançiliq käspi nuqtäiy näzäridin qariğanda, «pänҗimlik» sšzi, buğday şahlirini jiğip qoyğan dala, etizliq degän mänani bildüridu. Keyiniräk bu atalğu yeziniŋ nami bolup siŋişip kätkän däp çüşänsäk, ämäliyattin jiraq kätmäymiz däp oylaymän.
Ösäk – Panfilov nahiyäsidiki däriya. U İli däriyasiğa quyulidu.
Ösäk – «šzäk» sšzidin kelip çiqqan bolup, «šsümlükniŋ asasliq ğoli» degän çüşänçini beridu. Bu yärdä Ösäk däriyasi — Yarkänt täväsiniŋ asasliq ğoli, jürigi, җeni degän mänada qaraşturulidu.
Sadir – Panfilov nahiyäsidiki yeza. Uyğur hälqiniŋ batur oğlini Sadir Palvanniŋ hšrmitigä qoyulğan. Sadir Palvanniŋ nahşa-qoşaqliri hazirqi kündimu häliq eğizida yadlinip kälmäktä. Särdar qoşaqçi häqqidä Bilal Nazim, Çoqan Välihanov, V.Radlov qatarliq şair, alimlar äҗayip hatirilär qaldurup kätkän.
Çarin – Uyğur nahiyäsidiki çoŋ yezilarniŋ biri.
Çarin atalğusi qoğunniŋ çar türi tüpäyli päyda bolğan degän tähmin bar. Çarinliq, huddi buğdayliq, qonaqliq, etizliq degän sšzlärgä ohşaş qoğunniŋ çar sorti terilgän etiz, mäydan degän sšzdin päyda bolğan. Bu җayda baldur pişidiğan, ottura häҗimlik teşi ala-çipar, gšşi qizğuç çarqoğun mikroklimat vä topraqniŋ alahidiligi tüpäyli äҗayip şerin-tatliq hosul bärgäçkä, yeziniŋ namimu äşundaq atilip kätkän boluşi ehtimaldin jiraq ämäs.
Aqsu – Uyğur nahiyäsidiki çoŋ yezilarniŋ biri.
Uyğur häliq eğiz iҗadiyitidä «aqsu» – bähit beridiğan su däp täriplinidu. Rus häliq rivayätliridä aqsu – belovod'e – «ärkinlik vä paravänlik äpsaniviy äl, yär» däp täsvirlinidu. Säyahätçi N.Prjeval'skiyniŋ pikriçä, «Aqsu» (belovod'e) Lobnor kšliniŋ ätrapida (Şärqiy Türkstanda) җaylaşqan. Ğulҗa şähiriniŋ yenida Aqšstäŋ bar bolup, uni yärlik häliq «paravänlik, bähit elip kelidiğan šstäŋ» däp ataydu.
Dardamtu – Uyğur nahiyäsidiki yeza.
Moşu nam bilän atilidiğan yeza Ğulҗa ätrapidimu bar. Dardamtu toponimi tšvändikiçä çüşändürülidu: uyğurçä dağdam, käŋ, tüz, yoruq vä türük-turaq, turalğu, makan-җay, turar җay degän sšzliridin kelip çiqqan boluşi keräk.
Kätmän – Uyğur nahiyäsidiki yeza.
Kätmän — dehançiliqta işlitilidiğan äsvap. Umumän, toponimika ilimida käsip-hünärgä täälluq namlar bar bolsimu, äsvaplar nami bilän atalğan turalğular yoqniŋ ornida. Amma kätmängä yeqin «Kätmä» atalğuliri bar. Mäsilän, Täkli-Makanni ziyarät qilğan säyahätçi Sven Gedin šz äsäridä mundaq däp yazidu: «6-fevral'da biz Hotändiki Seriq Kätmä däriyasiniŋ bir tarmiğiğa yetip kälduq. U däriyaniŋ käŋligi 79 metr bolup, Hotän däriyasiniŋ başqa tarmaqliridäk süyi sägip, qurup kätmäydiğanliği bayqilip turatti (Sven Anderes Gedin. «V serdtse Azii», Pamir-Tibet-Vostoçnıy Turkestan. Moskva: izd. «E», 2017, 306 bät). Demäk, Seriq Kätmä däriyasi deginimiz, “altundäk qädirläşkä egä däriya boyini taşlap kätmä” degän mänani bildüridu. Moşu näqilni asas qilğanda, tağ bağriğa җaylaşqan gšzäl yeziniŋ nami ilgiri Bağkätmä (gšzäl bağni taşlap kätmä) bolğan, keyiniräk šzimizniŋ bepärvaliğidin äsvap namiğa šzgirip qalğan boluşi mümkin.
Çalkšdä – Kätmän däriyasiniŋ baş täräpliridiki yaylaq. Bu atalğu ikki sšzdin, yäni «çala» vä «küdä» sšzliridin tärkip tapqan. Çala – toluq ämäs, yerim-yarta, Küdä – yumşaq giya, çšp, җüsäy degän mänani bildüridu.
Täkitläş keräkki, Şärqiy Türkstanniŋ Aqsu şähiriniŋ ätrapida moşu nam bilän atilidiğan egiz tağliq yaylaq moҗut. Qedimiy uyğur nahşiliridimu «Çalaküdä» atalğusini uçritimiz:
Aqsu yoli yaman yol,
Çilan boyi çalküdä.
Yaylaqta šlgänlärni
Tapşurduq küdäklikkä.
Çonҗa – Uyğur nahiyäsiniŋ märkizi. «Çonҗa» toponiminiŋ kelip çiqişi häqqidä ikki hil kšzqaraş moҗut. 1. Çonҗa uyğurçä sšz bolup, «Çoŋҗay» degänliktur. «Ğulҗa şähiri bilän Ğalҗat mähällisiniŋ nami «ğol җay» sšziniŋ šzgärgän şäkli bolğinidäk, Çonҗimu «Çoŋҗay» sšziniŋ šzgärgän şäkli däp qarişimiz keräk» (Niyaz Kerimi, Zividä Sattar. «Diyarimizdiki birqisim yär namliri häqqidä», Beҗin, «Millätlär näşriyati», 2006-j, 210-bät). 2. «Çonҗa» atalğusi bizni jiraqta yatqan Turpan oymanliğiğa başlaydu. U yärdä härqandaq dehanniŋ šyidä «çunçä – çunҗä» däp atilidiğan, tšrt täripidin şamal urup turidiğan üsti yepiq, üzüm hosulini qurutuşqa molҗalanğan qurulmilar (sürättä) bar. «Çunҗä» ibarisi bädiiy äsärlärdimu tilğa elinğan. Mäsilän:
Monu Boyluq,
Monu bolsa qurutqa,
Çunҗiliri kişmiş tškär bu jutqa.
(Rähimҗan Roziev «Sirliq dolqunlar», Jazuşı, 1985). Mäzkür kitapniŋ 134-betidä «Çunҗä – üzüm qurutulidiğan šy» däp izah berilgän (Boyluq – Turpandiki bir käntniŋ nami – A.S).
«Çunҗä» sšzi bilän keyiniräk tšrt täripidin şamal urup turidiğan mälilärnimu atiğan. «Çonҗa» degän toponim Märkiziy Aziyaniŋ başqa җayliridimu uçrişidu. Turpanniŋ şimalida, qedimiy Bäşbaliq harabisidin 40 çaqirim ätrapida Çonҗa namliq nahiyä märkizi bar. Turpan täväsidiki Çonҗimu, bizniŋkigä ohşaşla tšrt çasa yolniŋ qiyilişiğa orunlaşqan. Bu ikki hil kšzqaraşniŋ yiltizi, mänasi bir-birigä ohşaş bolup, tšrt yol märkizigä җaylaşqan, «tšrt täripi oçuq «çunҗigä» ohşaş җay» degänlikni bildüridu.
Tarihiy mälumatlarğa asaslansaq, Çonҗa yezisi 1872-jili Vernıy şähiridin Ğulҗiğa vä Qäşqärgä baridiğan karvan yollirini nazarät qiliş üçün Rossiya täripidin selinğan. 1908-jilidiki näqillärdä Çonҗidiki 36 šydä 266 adäm yaşiğan. 1913-jili ahali sani 275 adämgä yätkän. Ularniŋ egidarçiliğida 288 at, 431 qara mal, 2083 qoy-šşkä bolğan (Nedzvetskiy V. «Administrativnoe ustroystvo: osedlıe i koçevıe punktı i volosti Semireçenskoy oblasti na 1913 god». g.Vernıy, 1913 g. Ledenev N. «İstoriya Semireçenskogo kazaç'ego voyska». Vernıy-1909g. Luhtanov A.G. «Gorod Vernıy i Semireçenskaya oblast'», Entsiklopediya, TOO TsDK «Globus» näşiriyati, Almatı, 2009, 300-bät).
Çonҗida padişa Rossiyasi dävridin başlap ta mustäqil Qazaqstanğiçä dšlätniŋ yolini nazarät qilğuçi organlar turğan. Bügünki kündimu Çonҗa yezisidiki çegara otryadi äşu väzipilärni atqurup kälmäktä.
«Çonҗa» atalğusini qalmaq tiliğa mänsüp däydiğan qerindaşlarmu yoq ämäs. Bu diyarniŋ 1872-jili selinğanliğini, ändi qalmaqlarniŋ izi 1759-jili yoqalğanliğini hesapqa alsaq, «Çonҗa» — qalmaqçä atalğu» degän kšzqaraşniŋ ilmiy asasi yoq, däp işäşlik eytalaymiz. Juqurida kältürülgän misallar azliq qilidu degän opponentlar tepilsa, ular Hitay bilän Rossiya arisida 1881-jili imzalanğan «Petrburgskiy dogovor» bilän tonuşup çiqsa, tehimu çoŋquriraq mälumatlarğa egä bolidu.
Gomba – Uyğur nahiyäsidiki qedimiy yezilarniŋ biri.
Gomba İli däriyasidin 8 km. juquri (җänup täripidä), Dovun yezisiniŋ şärqidä orunlaşqan.
«Yeza ätrapida çiğ, julğun, seriqtikän, җigdiliklär kšp šskäçkä, yavayi hayvanlar nurğun bolatti. Yeza turğunliri ovçiliq bilän şuğullanğanliqtin, yaqa jutluqlar miltiqniŋ gombaŋ avazini dayimliq aŋlap turğaçqa, bara-bara u sšz mähällä namiğa siŋip kätkän. «Uyğur tiliniŋ izahliq luğitidimu» «gumbaŋ» sšzi «miltiq, zämbiräk qatarliq qurallarni atqanda çiqidiğan avaz» däp zikir qilinidu. Demäk, Gomba “miltiqniŋ avazi çiqip turidiğan yär, ovçilar mähällisi” degän mänani bildüridu.
Açinoqa – Uyğur nahiyäsidiki qedimiy yeza.
Açinoqa — Kšksay vä Şavqasay šstäŋliriniŋ qoşulğan yerigä jaylaşqan. U yärdä hazirğiçä taştin soqulğan tamlarniŋ, meçit-mädrisiniŋ vä Särdar ğoҗa, Häsmä miŋbegi mazarliriniŋ harabiliri saqlinip qalğan. Yeziniŋ toluq nami — Aça-noğa-ğol-say. Yäni «ikki sayniŋ qoşulğan җayiğa orunlaşqan yeza» degän mänani bildüridu. Moşu juttiki 260tin oşuq qorğan-tšpilär 1956-jili “Jetısu” arheologiyalik ekspeditsiyasi täripidin tätqiq qilinip, ularniŋ miladidin ilgiri İİİ-İ äsirlärgä täälluq ekänligi eniqlanğan. Şundaqla Kätmän tağliridiki nurğun petrogliflar uşbu diyarda adämlärniŋ taş dävridimu yaşiğanliğidin deräk berip turidu.
Keŋäş hakimiyiti dävridä yeza «Keŋäş» däp šzgärtilgän. hazirqi räsmiy nami Çoŋ Dehan vä Kiçik Dehan, çoŋ vä kiçik dehan egiligi, ğoҗiliği demäktur. Amma keŋäş dävrigiçä häliq içidä häm şundaqla klassik ädäbiyatlarda, mäsilän, Bilal Nazim äsärliridä äsli kona nami bilän – «Kiçik Açinoqa» vä «Çoŋ Aççinoqa» däp atalğan vä hazirmu häliqarisida şundaq atilip kälmäktä.
Ğalҗat – Uyğur nahiyäsidiki çegara boyiğa җaylaşqan yeza.
Ğulҗa şähiri bilän «Ğalҗat» atalğusiniŋ yiltizi bir bolup, u uyğurçä «Ğol-җay» degän sšzniŋ šzgirişidin hasil bolğan vä däriya boyiğa җaylaşqan makan degän mänani bildüridu (Niyaz Kerimi, Zividä Sattar. «Diyarimizdiki bir qisim yär namliri häqqidä». Beҗin, «Millätlär näşriyati», 2006 g.).
Qirğizsay (Podgornoe) – Uyğur nahiyäsidiki yeza.
Burun «Qirsay» däp atilatti. (Mänbä: Päyzirahman Abdurahmanov, matematika vä fizika pänliriniŋ muällimi). Uniŋ eytişiçä, 1872-jili kazak-orus çegara otryadida hizmät qilivatqan härbiylär, Çonҗidin tağ täräpkä, yäni su, ormanliq vä ünümlük yeri mol Qirsayğa ruhsätsiz kšçüvalğan. Vernıy şähiridiki kazak-orus mämuriyiti däsläp ularni qayta Çonҗiğa yštkävätmäkçi bolğan, lekin šz hatasini çüşinip, 1875-jili yeza «Podgornoe» nami bilän räsmiyläştürülgän. «Podgornoe» atalğusi Qirsayniŋ äyni tärҗimisi.
Muzart – Täŋritağdiki egizligi 4000 metrdin oşuq muz davani. U muhim strategiyalik ähmiyätkä egä vä u Ğulҗa (İli) šlkisidin Qäşqärgä štidiğan štkäl-yol hizmitini atquridu. Muz-art «muzdin artilip štüş», «muz davan» degän mänani bildüridu. Ägär bu davandin štälmäydiğan mävsümlärdä, karvanlar Çonҗa – İssiqkšl yoli arqiliq yaki Ürümçi bilän aylinip jürüşkä mäҗbur bolidu.
Sayram – Ğulҗa şähiriniŋ şärqigä җaylaşqan, tağ üstidiki kšl.
Mahmut Qäşqäriyniŋ «Türkiy tillar divanida», «Sayram» — çoŋqur ämäs, tez kšl däp berilgän. 1952-jildin başlap elip berilğan davamliq gidrorejim-bayqaşlar kšl süyiniŋ här jili 5-7 santimetrğa kštirilidiğanliğini kšrsätti. Moşuniŋğa benaän, Sayram kšliniŋ süyi buniŋdin miŋ jil ilgiri çoŋqur bolmiğanliği, yäni hazirqi halättin 50 –70 metr tšvän bolğanliğini kšrsitidu.
Tekäs – İli däriyasiniŋ tarmiği.
Mahmut Qäşqäriyniŋ «Türkiy tillar divanida», «Tekäs» sšzi «tekis» – «tüp-tüz, täkşi» degän mänada berilgän.
Künäs – İli däriyasiniŋ tarmiği.
Künäs qedimiy uyğur tilida «künläş», yäni «quyaşliq däriya» degän mänani bildüridu.
İrtiş – Märkiziy Aziyadiki Şimaliy Muz muhitiğa quyulidiğan birdin-bir däriya.
Mahmut Qäşqäriyniŋ «Türkiy tillar divanida», «İrtiş» sšzi «ärtiş» sšzidin kelip çiqqan deyilidu. «Ärtiş» qedimiy uyğur tilida ärtişmaq – däriyadin çapsan sür°ättä štüş degän mänada berilgän (Mahmut Käşqäriy «Türkiy tillar divani», Ürümçi, Häliq näşriyati, 1984, 426-bät).
Kaskelen (Häşkiläŋ) – Almuta şähirigä yeqin däriya.
Kazkeleŋ – җoŋğar miŋbeşiniŋ ismi. U Kaskeleŋdin Narinqolğiçä bolğan yärlärgä egidarliq qilğan. Tarihçilarniŋ täkitlişiçä, 1729-jili Kazkeleŋni Naurızbay batır oqyadin etip šltürgän (Jetisu. Entsiklopediya – Almatı: «Arıs», 2004, 405-bät).
Uyğur – Özbäkstanniŋ Nämängän vilayiti Pap nahiyäsidiki yeza (Uzbek Sovet Entsiklopediyasi, Glavnaya redaktsiya USE, Taşkent, 1978, v 14 tomah, pod redaktsiey akademika K.A. Zufarova. t-11, s.506).
Uyğur – Özbäkstan, Horezm vilayiti Yangiarik nahiyäsidiki yeza. Nahiyä märkizidin 2 km, Urgenç şähiridin 53 km. neri yärdä orunlaşqan.
Uyğurep – Özbäkstanniŋ Horezm vilayiti, Urgenç nahiyäsi, nahiyä märkizidin 11 km. vä Urgenç şähiridin 15 km. neri yärdä orunlaşqan yeza.
Uyğursay – Özbäkstanniŋ Namangän vilayiti Pap nahiyäsidiki şähär tipidiki yeza, nahiyä märkizidin 12 km. musapidä orunlaşqan.
Uyğur – Özbäkstanniŋ Qäşqädäriya vilayiti Yäkkäbağ nahiyäsidiki yeza. Nahiyä märkizidin 17 km. neri orunlaşqan.
Qarabalasağun (moŋğolçä Harbalgas) – Orhon däriyasi boyidiki Uyğur qağanliğiniŋ paytähti (740-840).
Toluq nami Qara-Baliq-Sağun – «atliqlarniŋ baş şähiri» degän mänağa egä. Uyğurlar 840-jili uzaqqa sozulğan qähätçiliktin (җut) bu yärni taşlap kätkän. Şähär vä padişa sariyiniŋ, qorğan tamliriniŋ harabiliri saqlinip qalğan. Ular hazir Moŋğoliyaniŋ mädäniy mirasi bolup hesaplinidu.
Qaraqorum (moŋğ. Harharin) – Orhon däriyasiniŋ yaqisida orunlaşqan qedimiy uyğur şähiri.
Çiŋğizhan vä uniŋ ävlatliri dävridä paytäht bolğan. Bu şähärniŋ nami hazirmu šzgärmigän vä moŋğolçä «Harharin» däp atilidu. «Uyğur tiliniŋ izahliq luğitidä» «qorum» sšzi qorşalğan degän mänada berilgän. Şundaq qilip, Qaraqorum – «qoruği bar baş şähär» yäni «sepil tamliq şähär» demäktur («hazirqi zaman uyğur tiliniŋ izahliq luğiti», Almatı: «Däuir-Kitap», 2014, t-2, 426 b.).
Baybaliq – Uyğur qağanliğiniŋ şähiri. Orhon däriyasiniŋ sol qirğiğida җaylaşqan. Bay şähär mänasini bildüridu.
Hupsugul (Kšpsukšl) – Moŋğoliyadiki tektonikiliq kšl bolup, 20 –30 mln. jil ilgiri päyda bolğan.
Deŋiz betidin 2000 metr egizlikkä җaylaşqan, mäydani 261,2 kv.km. Moŋğoliyaniŋ durdanisi, äŋ gšzäl kšli hesaplinidu. Kšpsukšl – uyğurçä sšz bolup, süyi mol, «kšp-su-kšl» ibariliriniŋ birikmisi. Kšldiki җanivarlar, suniŋ himiyaviy tärkivi, fizikiliq hususiyiti Baykal kšligä ohşaydu, şuŋlaşqa Kšpsukšlni «Baykalniŋ gezigi» däpmu ataydu.
Por-Bajin – qorğini (Rossiya, Tıva Җumhuriyiti) tıva tilida «lay, topraqtin turğuzulğan šy, soqulğan qorğan» degän mänani bildüridu.
Vİİİ äsirniŋ otturilirida uyğur qağani Bayançorniŋ buyruği bilän selinğan. 759-jili Selenga däriyasiniŋ vadisida ornitilğan taş abididä «Yolvas jili (750-jil) Otyugen teğiniŋ ğärbidä, Tez vadisida… Kasar Kordan qorğinini saldim, çegarilirini bälgülidim… hät çäkküzdim», däp yezilğan. Kasar (hazarlar) uyğur qäbilä ittipaqiğa kirgän, Kordan bolsa, Hotän şähiriniŋ qedimiy nami. Moşu pikirni Por-Bajinni tätqiq qilivatqan rossiyalik alimlarmu qollap-quvätläydu («Krepost' Por-Bajin» mädäniy fondi byulleteni iyul'-avgust 2007-j. 20-bät).
Qedimiy Hotän şähiriniŋ jiraqtiki Tıvağa bağlaşturuluşi Orhondiki kšçmän uyğurlarniŋ Tarim basseynidiki oltiraq qäbilidaşliri bilän bolğan ziç alaqisini kšrsitidu. häqiqätän, orhonluq uyğurlar šz eliniŋ ğärbidiki tobut vä başqa basqunçilarğa qarşi näççiligän härbiy jürüşlärni elip barğan. Beşbaliq, Qaraşähär, Kuçar vä Pärğanä tävälirigä uyuşturulğan jürüşlär toğriliq Selenga, Terhin vä Qarabalasağun mäŋgütaş abidiliridä täpsiliy yezilğan.
Uyğur (Oyğur) – Altaydiki däriya, üç dšlätniŋ çegara qiyilişida – Rossiya, Moŋğoliya vä ŞUARdin başlinidu.
Uyğurğol – Moŋğol Altaydiki Uyğur däriyasiniŋ tarmiği. Uyğurğol däriyasiniŋ vadisida uyğurlar yaşaydu.
Uyğur ğol (toluq nami – İh oyğurın ğol) – Ğärbiy Altaydiki däriya.
Hoton Nur – Ğärbiy Monğoliyadiki kšl. Bu vilayättä moŋğollar, tıvaliqlar, qazaqlar, uyğurlar yaşaydu. Bu ziminda bari-yoqi 70 miŋğa yeqin ahali bar. Yeri dehançiliqqa qolayliq bolğanliqtin, qedimiy zamanlardin uyğurlar yaşap kälgän. Ular šzlirini «Biz hotänlik uyğurlar» däydu. Män 1985-jili Kobdiğa barğinimda, ular bilän sšhbätläştim. Çegara säyasiti šzgärgändin keyin, ularniŋ kšpçiligi Şärqiy Türkstanğa, ayrim qismi Ottura Aziyagä kšçüp kätkän. Qalğanliri şu yärdä qelip, dehançiliq, soda işliri bilän şuğullinidu. Öz mädäniyitini, tilini saqlap qalğan.
Kobdida tuğulup šskän, hazir Ulanbatorda istiqamät qilidiğan armiya kapitani Sadiq isimliq qerindişimizniŋ eytip berişiçä, «Hoton Nur» – «Hotän kšli» demäkliktur.
Abdullaҗan SAMSAQOV.


text:
Almatı oblısınıñ 2 mïllïonınşı turğını dünïege keldi
TALDIQORĞAN. QazAqparat - Almatı oblısında 2 mïllïonınşı səbï dünïege keldi. Jas otbasını öñir basşısı Amandıq Batalov arnayı barıp quttıqtap, eki bölmeli pəterdiñ kiltin tabıs etti, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Jetisw jeriniñ 2 mïllïonınşı turğını Eñbekşiqazaq awdanında dünïe esigin aştı. Səbïdiñ salmağı - 3 keli 700 gramm.
"Ulıstıñ ulı küni Almatı oblısında eki mïllïonınşı turğınnıñ ömirge kelwimen bastalıp otır. Säbïdiñ jarıq dünïege kelwi - otbası üşin ärqaşan erekşe qwanış, al oblıstıñ eki mïllïonınşı turğınınıñ ömirge kelwi - öñirimiz üşin erekşe tarïxï oqïğa. Sondıqtan sizderdi ülken qwanıştarıñızben şın jürekten quttıqtaymın. Kişkentay närestemiz täwelsiz elimizdiñ betke ustar azamatı bolsın. Şañıraqtarıñızdan şattıq pen baq-bereke ketpesin. Elimiz aman bolıp, xalqımızdıñ sanı köbeye bersin», dep oblıs äkimi Amandıq Batalov jas otbasına eki bölmeli päterdiñ kiltin tabıs etti.
Jas säbïdiñ anası Jarqınay Emenaqınova qwanıştarında şek joq ekenin jetkizdi.
«Bizdiñ otbası üşin bügin erekşe kün, ekinşi säbïim dünïege kelip, oblısımızdıñ eki mïllïonınşı turğını degen atqa ïe bolıp jatır. Öte baqıttımız, qwanışımız qwanışqa ulasıp jatır. Otbasımnıñ atınan ana men balağa, deni saw urpaq dünïege äkelwge barlıq jağdaydı jasap otırğan Memleket basşısına zor alğısımdı bildiremin. Säbïli bolwmen qatar üyli de bolıp jatırmız. «Är bala öz nesibesimen twadı» degendi babalarımız beker aytpağan. Elimizdiñ, Jetisw ölkesiniñ damıp, güldenwine şın jürekten tilektespin. Osınday qwanıştı sätte sizden, Amandıq Ğabbasulı, jas säbïimizge at qoyuıñızdı suraymın», - dedi baqıttı ana oblıs äkimine qarata.
Oblıs äkimi Amandıq Batalov Almatı oblısınıñ eki mïllïonınşı turğınınıñ esimin «Nursultan» dep qoydı.
Almatı oblısınıñ eki mïllïonınşı turğını muğalimder otbasında dünïege keldi. Näresteniñ äkesi - Şormanov Dïas Nuraxmetulı, Abay atındağı Qazaq memlekettik wnïversïtetiniñ tülegi, qazirgi kezde Eñbekşiqazaq awdanındağı O.Jandosov atındağı orta mektepte dïrektordıñ orınbasarı bolıp qızmet jasaydı. Anası - Emenaqınova Jarqınay Namazbayqızı, Qazaq memlekettik pedagogïkalıq wnïversïtetiniñ tülegi, bügingi küni Esik gwmanïtarlıq kolledjinde psïxologïyadan sabaq beredi.


text:
Migratsion hızmet: ukrainliler biometrik pasport içün 15 euro ödeycekler
Yanvar 1-den itibaren berilecek biometrik pasportnıñ fiyatı 15 euronı teşkil etecek. Bunı Devlet migratsion hızmeti matbuat hızmetiniñ reberi Sergey Gunko bildirdi.
«Gromadske TV» çarşenbe künü, noyabr 19-da, bergen malümatına köre, biometrik pasport 20 kün içinde azır olmalı.
«Yanvar 1-den itibaren er bir vilâyette işke başlaycaq bölükler açılacaq, ve eñ yaqın vaqıtta bizler olarnıñ sayısını arttıracaqmız. Adam kelip, ariza yaza, foto çıqara, belli bir skanerge qol parmaqlarını basa ve oldı», – dep ayttı Devlet migratsion hızmeti matbuat hızmetiniñ reberi.
Sergey Gunkonıñ aytqanına köre, fiyattan eki qat ziyade para berilse, pasport yedi iş künü içinde azır olacaq.
Biometrik pasportnıñ alması mecburiy degil. Lâkin Avropa Birligi ile vizasız rejim yalıñız biometrik pasportlarnıñ saipleri içün başlaycaq.


text:
Uquq qorçalayıcılar Rusiyeden qırımlı Halilovnı azat etmesini talap ete
«Qırımtatar Maaliy Merkezi» uquq qorçalayıcı teşkilâtı Rusiye akimiyetinden sürgün etilgen qırımlı Nedim Halilovnı azatlıqtan marum etüv noqtasından azat etip, ayat ve tibbiy yardım aqqına riayet etmege talap etti.
Bu aqqında dekabr 29-da «Qırımtatar maaliy merkeziniñ» Facebooktaki beyanatında aytıla.
Uquq qorçalayıcılar dey ki, dekabr 29-da saba Nedim Halilovnı başqa lagerge avuştırmağa başladılar – Gülkeviçi qasabasına. «Qırımtatar maaliy merkezi» bildire ki, «qırımlınıñ 600 kilometr yolğa dayanması zor».
«Qırımtatar Maaliy Merkezi» uquq qorçalayıcı teşkilâtı Rusiye akimiyetinden şunı talap ete: Nedim Halilov azatlıqtan marmu etüv yerlerinden azat etilecek, Halilovnıñ ayat, tibbiy yardım, azatlıq aqqına riayet etilecek, Rusiye akimiyeti uquqsız ve adaletsiz areketler yapıp ketirgen zararını ödeycek», – dep aytıla beyanatta.
Uquq qorçalayıcılar Birleşken Milletler Teşkilâtı ve halqara uquq qorçalayıcı qurulışlarğa muracaat etip, Rusiye tarafından Nedim Halilovğa qarşı yapılğan areketlerni qayd etmege çağıra.
Sürgün etilgen qırımtatarı Nedim Halilov bir aydan ziyade Krasnodar ülkesindeki mahsus noqtada açlıq tuta, onı hastahanege zornen yatqızmağa isteyler, dep haber etilgen edi.
Bundan evel Nedim Halilov Rusiye uquq qoruyıcı müessiselerine muracaat etip, sağlığı fenalaşqan taqdirde hastahanege yatqızmamalarını rica etti.
Noyabr 7 künü Kreml kontrolündeki mahkemeniñ qararı ile qırımtatarı Nedim Halilov Qırımdan tış çıqarıldı. Halilovqa evine kirip, sıcaq urba, para ve vesiqalarını almağa izin berdiler. Dekabr 29-da Halilov Krasnodar ülkesindeki filtratsion noqtada qala edi.


text:
Biz äli säbet adamımız
Biz tamaqtı otırıp işemiz de, sudı köbine türegep twrıp simirip jatamız. Osı närse dwrıs emes. Oylap qarasañ, sudı da solay işu kerek eken.
Kinoda qazaqtar köbine bir tizeni bügin barıp qımız alıp jatadı. Türegep twrıp simirgen adamdı körmeysiñ. Kişkentay kezimizde jügirip kelip su işkeli jatqanda, äkemiz bizge: «Otırıp iş, otırıp iş demiñdi basıp» dep ayqaylaytın. Özim äkemniñ tize bükpey su işken kezin körmeppin. Osı mädeniet keyin wmıtılıp ketti.
Ğalımdardıñ aytuınşa, türegep twrğan adam men otırğan adamnıñ asqazanı eki türli jağdayda boladı eken. Türegep twrıp işse, su birden tikişekke barıp tüsedi de, otırıp işkende asqazandağı qışqılmen aralasıp, ärtürli mikrobtardı joyıp jiberedi.
Säbet kezinde osınday qanşama ädep-ğwrpımızdı «svetskiy» ömir wmıttırıp jiberdi. Bılay qarasañ, biz äli säbet adamımız. Täuelsizdik alğalı beri «arhaizmge» aynalğan osınday wlttıq qwndılıqtardı qayta qalpına keltiretin bir jwmıs istelmepti!
Jolımbet Mäkiş
Facebook-tegi paraqşasınan


text:
Ahtem Çiygoz: Meclis ile dialog olmağanı – akimiyetniñ problemleridir
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ fikirince, Qırım «akimiyetiniñ» Meclis reberligine olğan itibarnı yoq etmek ıntılışları Qırımdaki vaziyetni yalıñız kerginleştirecek.
Çiygoz Qırım.Aqiqat saytınıñ mühbirine aytqanı kibi, Çubarovnıñ kiriş yasağı «şaşılacaq qanunsızlıqtır».
«Halq açuvlana, bir sıra telefon subetleri, ağzaviy muracaatlar. Adamlar şaşıp qala», – dep tarif etti Meclis reisiniñ muavini.
Onıñ fikirince, Çubarovnıñ Qırımğa kiriş yasağı qırımtatar halqınıñ temsil organınıñ işine tesir etmeycek.
Meclisniñ akimiyetke namzeti kösterilgen vekillerni vazifelerinden vazgeçmege tevsiyesini izaatlap, Çiygoz böyle dedi: «O vaziyetke oğrap, bizler «akimiyetnen» faydalı dialog olması içün bizim vekillerimizniñ namzetlerini köstermege qarar aldıq. Yazıq ki, maqsadına irişmedik. Bugün Meclis ile dialog olmasa, Qırım akimiyetiniñ problemleri bar».
Malüm olğanı kibi, öz başına ilân etilgen Qırım «akimiyeti» Herson vilâyetindeki Geniçeskte olıp keçken toplaşuvdan qaytqan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnı yarımadağa kirsetmedi.


text:
Yemende patlav: eñ azdan 60 kişi elâk oldı
Onlarca adamlar bazarertesi künü Yemen cenübindeki Aden şeerinde yüz bergen patlav neticesinde elâk oldı. Bildirilgen malümatqa köre, özüni öldürgen kişi ükümet quvetleriniñ arbiy bazası territoriyasında avtomobilni patlattı. Elâk olğanlarnıñ çoqusı, yañı qabul etilgenler oldı.
«Sıñırsız ekimler» teşkilâtınıñ malümatına binaen, eñ azdan 60 kişi elâk oldı, tahminen 30 adam yaralandı, dep bildire AFP.
Patlav içün mesüliyetni şimdilik kimse boynuna almadı. Evel Yemen cenübinde özüni öldürgen insanlarnıñ ücümleri, çoqusı, «Al-Qaida» ya da «İslâm devleti» taqımınen bağlı cihadistler tarafından etilgen edi. Saudi Arabistan tarafından desteklengen Yemen ükümeti devletniñ tek bir qısmını nezaret astında tuta. Cenüpte o, radikal cihadistlernen, şimalde ve ğarpta ise, Yemen paytahtı Sananı nezaret astında tutqan husit-isyancılarnen küreşe.


text:
Sürgün olunğannıñ hatırası: «Ğurbette bizni senekler ile qarşılay ediler»
Aqmescit – Qırımtatarlar sürgün etilgende, Aqmescit rayonı Sarabuz qasabasınıñ 74 yaşındaki sakini Zumriye Muhtarova 4 yaşında edi. Onıñ taqdirine çoq sınav rastkeldi: açlıq, aşalav ve yaqınlarnıñ ğayıp etilüvi.
Bağçasaray rayonı Gölümbey köyünde yaşağan Zumriye Muhtarovanıñ ailesinde 7 bala bar edi. Ana-babası yolğa neni almağa yetiştirgenleri aqqında şimdi endi aytıp olamay. Añında yalıñız onıñ özü ve diger balaçıqlar yolda duyğan açlıq hatırası qaldı.
«Aqlımda ağlağanımız ve daima aşamağa istegenimiz qaldı»,– dep tarif ete qaldı.
18 kün devam etken ağır yolğa er kes dayanıp olamadı. «Pek çoq adam elâk oldı, olarnı yolda taşlay edik, kömmege bile izin bermey ediler»,– dey Zumriye hanım. Onıñ sözlerine köre, o vaqıt bir qız vagon içinde balanı tapqan edi.
Gölümbeyde yaşağan diger qırımtatarlar ile Zumriye hanımnıñ ailesi de Özbekistannıñ Ferğana vilâyeti Margilan şeerine tüşti. Ğurbette qırımtatarlarnı senekler ile qarşılay ediler. «Olarğa şu yerlerge Vatanını satqan fena insanlar kele, dep aytqanlar», – devam ete Zumriye hanım.
«Çoq adam edik, içinde 100 insan olğan bir aranğa bizni yerleştirdiler. Soñra bizni baraklarğa böldiler, er bir odada 6-7 aile yaşay edi. İşte, mında 1950 senesine kadar yaşadıq», – dep tarif ete qadın.
Sıtma ve tif hastalıqlarınan Zumriye Muhtarovanıñ eki qardaşı elâk oldı.
«Anda oqumağa, çalışmağa başlağanda, bizge hain dep ayta ediler. Amma biz o zaman bala olıp, añlamay edik, birazdan ise, elbette, bu ne olğanını añladıq ve alâ daa boynumızda bir yük olaraq taşıymız»,– dey subetdeşimiz.
1964 senesi Zumriye Muhtarova aqayğa çıqtı. Vatanında yaşayışı daa güzel olacağına ümüt beslep, Qırımğa 1995 senesi ömür arqadaşı ile qaytıp keldi.


text:
Biometrik pasportnı elde etkenlerniñ arasında Qırımdan kelgen istidatlı yaş ukrain qızçığı da bar edi
Kiyevde bazarertesi künü, yanvarniñ 12-de, tantanalı sürette birinci biometrik pasportlarnı taqdim ettiler. Qırım.Aqiqat saytına belli olğanı kibi, yañı vesiqanı birinci olaraq Ukraina prezidenti Petro Poroşenko elde etti. Onıñ artından biometrik pasportlarnı Maydan faallerine, medeniyet ve sanaat erbaplarına taqdim ettiler.
Davetlilerniñ arasında biometrik pasportnı elde etken yekâne bala Qırımdan kelgen istidatlı yaş ukrain qızçığı Hrıstına Mihayliçenko oldı. Yaqında o Felemenkte genç pianinocılarnıñ halqara yarışında ğalebe qazanıp qayttı.
Hrıstına Mihayliçenkonıñ aytqanı kibi, prezident odağa kirgende, qızçıqqa kelip, onı selâmladı. Genç qırımlı Petro Poroşenkoğa köçip kelgenlerniñ ailelerinden olğan istidatlı balaçıqlarnıñ eserleri ile diskni ediye etti.
«Petro Oleksiyovıç kirgende, başta maña qolunı uzatıp: Aydın künler, küneşçik, seni körmege memnünim», dedi. Onı pek begendim: açıq yürekli, merametli, ve, menimce, insaflı ve biraz oşlu bir insandır», – tarif etti Qırım.Aqiqatqa Hrıstına Mihayliçenko.
O şunı da qayd etti ki, vesiqalarnı elde etkenler öz ikâyeleri ile paylaşa edi.
«Men ukrainalı olğanımını ve muzıka ile oğraşqanımını añlattım. Çetelde keçirilecek bütün yarışlarda memleketim Ukraina ve şeerim Kiyevni taqdim etmege isteyim» – dedi Hrıstına Mihayliçenko.
Yaş pianinocı ayttı ki, öz biometrik pasportı ile o, martnıñ soñunda, Felemenkte keçirilecek kontsertke baracaq eken, yazda ise Mihayliçenko Almaniyada ötkerilecek pianinocılarnıñ yarışında iştirak etecektir.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Kiyevge işğal etilgen Qırımdan «referendum»dan soñra ailesi ile köçip kelgen doquz yaşında Hrıstına Mihayliçenko Felemenkte keçirilgen pianinocılarnıñ halqara yarışında ğalebe qazanğan edi.


text:
Ukraina Tışqı işler nazirligi Putinniñ Qırım ziyaretine narazılıq bildirdi
Ukraina Tışqı işler nazirligi Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Qırım ziyaretine Kyiv ile muzakereler keçirilmegeni içün narazılıq bildirdi. Bu aqta nazirlikniñ saytında aytıla.
«Ukraina Tışqı işler nazirligi Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Vladimir Putin yolbaşçılığında Rusiye eyyetiniñ 2017 senesi iyünniñ 24-de kerçekleştirgen Rusiye Federatsiyası tarafından Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen toprağı – Qırım Muhtar Cumhuriyeti ziyaretine sert bir şekilde narazılıq bildire», – dep aytıla nazirlikniñ haberinde.
Ukraina tarafı Rusiye memurlarınıñ mezkür Qırım ziyaretini Ukrainanıñ devlet sıñırları ve topraq bütünliginiñ bozulması, Rusiye tarafından halqara uquq qaidelerine zıt kelmesi olaraq tanıy.
Ukraina Tışqı işler nazirligi Rusiyege narazılıq beyanatını yolladı.
İyünniñ 24-de Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırımğa kelip çıqtı. O, Gurzuftaki «Artek» bala lagerini ziyaret etip, amerikalı Samanta Smitke bağışlanğan nevbetni açtı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Kiyevde «Qırımnıñ kelecegi» Halqara yaşlar forumı keçirilecek
Mayıs 30-31 künleri Kiyevde «Qırımnıñ kelecegi» Halqara yaşlar forumı teşkil etilecek.
«Unikal bir merasim olğan «Qırımnıñ kelecegi» Halqara yaşlar forumında 18-35 yaşındaki 150 genç iştirak etecek, olar Qırım yaşlarınıñ eñ müim meselelerini muzakere etecekler», – dep ilân etile merasimniñ Facebook saifesinde.
Forumda «qırımtatarlarnıñ bugünki künde eñ müim meseleri» muzakere etilecek.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ qıtaiy Ukraina territoriyasına biñlerce insanlar köçti. Mecliste yarımadanı terk etmege mecbur olğan 35 biñ qırımtatar aqqında bildireler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırım aliy oquv yurtları oquv fiyatlarını köterdi ve talebelerni qıtağa keçmege rağbetlendire – Kazarin
Yarımada aliy oquv yurtlarında bücet yerleriniñ qısqartılması ve oquv fiyatları köterilmesi sebebinden çoq talebe ve abituriyent Qırımdan Ukrainanıñ qıtaiy qısmına oqumağa kete. Böyle fikirni Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetiniñ rektorı Vladimir Kazarin bildirdi.
«Eki afta evel ticariy esasta oquğanlar içün oquv fiyatlarını aqıldan ayırılğan şekilde köterdiler. Mesele bunda ki, bücet qabulı bayağı qısqartılğan. Filologiyanıñ fiyatı endi 90 biñ rubleni, iqtisadiyat ve idare etüv 120 biñ rubleni teşkil ete. Uquq ise, 130 biñ ruble ve ziyade. Demek ki, grivnağa çevirsek, bu, Kiyev milliy universitetiniñ bayağı yüksek fiyatlarından daa da paalı», – dep ayttı Kazarin.
Endi Ukrainanıñ qıtaiy qısmında çalışqan Vernadskiy adına Tavriya milliy universiteti (TMU) iyül 1-de aliy oquv yurtuna kirmek içün vesiqalarnı qabu etmege başladı. Qabul komissiyası cuma künü nevbetteki adres boyunca açıldı: Kiyev şeeri, Suvorov soqağı, 9. Bunen beraber, universitet esasında «Qırım – Ukraina» yedi maarif merkezlerinden biri çalışıp başladı, bu yerde Qırım abituriyentleri ukrain tasilini, tışqı mustaqil bilgige qıymet kesüvden keçmeyip, alıp olacaq.
Kiriş kampaniyası Qırım abituriyentleri içün iyül 1-den sentâbr 20-ge qadar devam etecek.


text:
Aqmescitte jurnalist Nikolay Semenanıñ mahkemesi devam etecek
İyülniñ 18-nde, salı künü, Aqmescitniñ Demiryol rayon mahkemesinde qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqatnıñ müellifi Nikolay Semenanıñ davası esnasında nevbetteki mahkeme toplaşuvı ötkerilecek.
Keçken oturışta imayeciler öz tarafından şaatlarnıñ soraştırılmasını rica etken edi, ayrıca Qırım.Aqiqatnıñ baş muarriri Volodımır Prıtulanıñ sorğusını keçirmege rica etti.
Bunen beraber iyülniñ 7-nde ekspertizanıñ müellifleri şaat olaraq diñlenilgen edi, olar: Qırım ve Aqyarda Rusiyeniñ FSB ideresiniñ hadimi Olga İvanova ve «Trans-inter» tercime bürosınıñ müdiri Vahtang Karamanân.
Dekabrni 7-de taqiqatçı jurnalist Nikolay Semenağa Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmındaki «Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozacaq areketlerge açıq çağıruv yapması» ile qabaatlanğanını aydınlattı. Taqiqatçı tizgen cinaiy iş 6 cılttan ibaret.
FSB sorğusında Nikolay Semena yazğan işlerinde «fikirini bildirme» aqqını qullandı, dep bildirile.
Ukraina Tışqı işler nazirligi işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşları, şu cümleden Nikolay Semenanıñ taqip etilmesinden qasevetlengenini bildirip, oña qarşı yapılğa basqını toqtatmağa çağıra.


text:
Jaqında ğana ötken «Juldızdı aytıstı» sınğa alğandar az emes. Sınğa ilikkenderdiñ basında äzilkeş Qanat tur, dep jazadı Baistars.kz.
Esteriñizde bolsa, osığan deyin Fasebook qoldanwşısı Talğat Janısbay Qanattıñ önerine qatıstı narazılığın bildirse, aytıs aqını Amanjol Ältaev Facebook paraqşasında Qanattan kïeli önerdiñ qutın qaşırmawın suradı. «Qanat bawırım, boyıñda azamattıq namısıñ bolsa, ulttıq önerge degen qurmetiñ bolsa, endi aytıs saxnasına şıqpawıñdı suraymın. Aytıs öneri erikkenniñ ermegi emes, önerdi olay qorlawğa bolmaydı... Qazaqtıñ balası bolsañ endi qoy, aqılıñ jetse keşirim surasañ da artıq emes. Töreğalï, Erkin, Roza sekildi aqındıq talantı bar öner ïeleriniñ aytısqa şıqqanın qoldaymın, jılı qabıldaymın. Janar, Ulıqpan sekildi aytıstan awılı alıs änşilerge aqılğa keliñizder demekpin. Kïeli önerdiñ qutın qaşırmayıq!» - dep jazdı aytısker aqın.
Buğan jawap bergen Q.Äljapparov: «Men bul aytısta özime berilgen tapsırmanı orındap şıqtım. Jäne şow aytıstıñ bası-qasında Jürsin Erman ağa özi jürgennen keyin qatısqan bolatınmın. Amanjol ağa tarapınan aytılğan sın-pikirlerdi durıs qabıldaymın. Mindetti türde odan nätïje şığarwğa tırısamın» - dedi.
QazAqparat
Tegï: Mwzıka,
Kommentarïï


text:
Qırım işğalinden evel yarımada yolları Ukrainanıñ yollarından farqlanmay edi – Kava
Ukrainanıñ bütün regionlarında, bu cümleden Qırım Muhtar Cumhuriyetinde, yollarnıñ vaziyeti, bazı yerlerden ğayrı, qanaatlendirici dep aytmaq mümkün degil. İşğal etilgen Qırım yarımadasında yollar nasıl olğanı ve bu saanıñ kelecegi ne olğanı aqqında Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında Ukraina infrastruktura naziriniñ sabıq muavini Aleksandr Kava, rusiyeli ükümetniñ yarımadada yollarnı qurmaq planlarnı muzakere etip, añlattı.
«Qırım aqqında aytsaq, bu yerde vaziyet devletniñ diger regionlarında kibi edi. Ve 25 yıl devamında vaziyet, kerçekten de, kerginleşti. Bir yahşı nümüne bar edi – bu Aqmescit-Aluşta-Yalta yoludır, onı halqara maliye teşkilâtlardan alınğan parağa tamir ettiler. Diger yollar ise, yavaş-yavaş iprana edi», – dedi o.
«Qırım baarinden» soñ rusiyeli ükümet Qırım sakinlerine bergen çoq vadeler arasında esas yöneliş yarımadanıñ yol ağınıñ bütünley yañılması edi. Bu planlar soñ 2020 senesine qadar Qırım ve Aqyarnıñ içtimaiy-iqtisadiy inkişafı Federal programmasına kirsetildi. Olarnıñ ömürge keçirilmesine 100 milliard rusiyeli rubleniñ ayırılması belgilendi.
Eki yıl keçken soñ yarımadanıñ strategik avtomobil yollarınıñ çoq qısımları öyle de tamir etilmeyip qala, esas leyhalarnıñ ömürge keçirilmesi müddetleri başqa tarihlarğa keçirile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Emel Taşçıoğlu - Yeşil Başlı Gövel Ördek
Sanatçı : Emel Taşçıoğlu
Türkü : Yeşil Başlı Gövel Ördek
Etiketler : Emel Taşçıoğlu - Yeşil Başlı Gövel Ördek türkü indir, Emel Taşçıoğlu - Yeşil Başlı Gövel Ördek türkü dinle, Emel Taşçıoğlu türküleri, Yeşil Başlı Gövel Ördek mp3 indir, Emel Taşçıoğlu türküleri Yeşil Başlı Gövel Ördek türküsü, Yeşil Başlı Gövel Ördek sözleri, Emel Taşçıoğlu mp3 dinle, Emel Taşçıoğlu download, Yeşil Başlı Gövel Ördek bedava mp3, Emel Taşçıoğlu türkü sözleri, Emel Taşçıoğlu türkü dinle, Emel Taşçıoğlu son albüm indir
Emel Taşçıoğlu Türküleri
emel taşçıoğlu - yeşil ördek gibi daldım göllere (sivas-zara)
emel taşçıoğlu - aman dünya ne dar imiş (kırşehir)
emel taşçıoğlu - şu dalmadan geçtin mi (aydın-nazilli)
emel taşçıoğlu - asker olup vatana hizmet eylerem men (ığdır)
emel taşçıoğlu - eklemedir koca konak ekleme (aydın)
emel taşçıoğlu - zobalarında guru meşe yanıyor (denizli)
Emel Taşçıoğlu - Geceler Yarim Oldu
Emel Taşçıoğlu - Gökçe Ağacın Kilimi
Emel Taşçıoğlu - Kırmızı Gül Demet Demet
emel taşçıoğlu - tosyadan geliyor pirinci (kastamonu-tosya)
Emel Taşçıoğlu - Yüce Dağ Başında Bir Garip Kervan
emel taşçıoğlu - ferayidir kızın adı ferayi (muğla)
emel taşçıoğlu - kaleden indirdiler (hatay-hassa)
emel taşçıoğlu - iki bülbül derelerde ün eder (kütahya)
emel taşçıoğlu - yeşil yaprak arasında kırmızı gül goncesi (elazığ)


text:
İvano-Frankovsk – Dnepropetrovsk treni endi Novoalekseyevkağa qadar yürecek
Ukraina demir yol naqliyatınıñ devlet memuriyeti İvano-Frankovsk – Dnepropetrovsk poyezdiniñ marşrutını Novoalekseyevkağace uzattı.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, yañı cedvel boyunca tren avgust 7-29 künleri yürecek.
«Yolcularnıñ oñaytlığı içün № 231/232 İvano-Frankovsk – Dnepropetrovsk poyezdiniñ marşrutı Novoalekseyevkağace uzattırıldı, Zaprojye, Tavriysk ve Melitopolden keçecektir», – denile beyanatta.
İşbu cedvel boyunca tren avgust 7-29 tek künleri qatnaycaq. İvano-Frankovsktan: avgust 15-ne qadar – saat 15:31, avgust 17-29 – 15:22. Dnepropetrovskqa saat 11:40 kele ve saat 12:11 çıqa, Novoalekseyevkağa – saat 17:50 kele.
Avgust 31 künü № 231/232 treni İvano-Frankovsk – Dnepropetrovsk marşrutı boyunca yürecek.
Novoalekseyevkadan keri tren avgust 8-30, çift künleri, saat 10:10 çıqacaq. Dnepropetrovskqa saat 16:52, İvano-Frankovskqa saat 13:24 kele.
Bıltır Ukraina işğal etilgen Qırım ile naqliyat alâqasını toqtattı. Yarımadağa qatnağan trenler endi Herson vilâyeti Novoalekseyevkağa qadar bara.
Rusiye Qırımnı 2014 senesi mart ayında işğal etti.


text:
Tıñdarmandardıñ jüreginen «Jas qayıñ», «Qïmaymın», «Maxabbatı sezinw» t.b. köptegen änderi arqılı jol tapqan änşi Ïndïra Rasılxan jwırda öner mektebin aşpaq. Üstimizdegi aqpan ayınıñ 10-şı juldızınan bastap, jaña önerge bawlïtın ortalıq öz jumısın bastamaq. Bul twralı Ïndïra öziniñ jeke paraqşasında xabarladı.
Almatıda turatın Ïndïra munday ortalıqtı Astana törinen aşwdı jön sanaptı. Änşiniñ tañdawı ne sebepten elordağa tüskendigi belgisiz.
Eske sala keteyik, däl osınday ortalıqtı buğan deyin Qaraqat Äbildïna men Aygül Ïmanbaeva aşqan edi.
Avtorı: Abay Aysara
Tegï: Juldızdar älemi, Glavnaya,
Kommentarïï


text:
Küdiktilerdi tutqındaw operacïyası Damer jäne Vaydabodolo eldi mekenderinde jürgizildi. Arnayı operacïyağa 35 äskerï jäne polïcey qatıstı.
Batıs aymağı quqıq qorğaw organdarı ökilderiniñ xabarlawınşa, Flay özeniniñ sağasındağı zañsızdıqtar twralı mälimetter 2009 jıldan beri kelip tüsip turğan.
«Birinşi kezekte şağımdar kündelikti turmısta adam etin jew jäne qupïya dinï joralğınıñ taralwı twralı boldı. Kelip tüsken derekterge qarağanda, belgisiz nanım adamnıñ basın kesip alwğa jäne üylerdi örtep jiberwge ügitteydi eken», – deydi polïcïya basşısı Sïlva Sïka.
Jalpı, kannïbalïzm – Papwa-Jaña Gvïneyada özekti mäselelerdiñ biri. Oğan xalıqtıñ basım böliginiñ sïqırdıñ küşine senetini sebep bolıp otır.
Derekközi: ras.kz
Kommentarïï


text:
Türkiya prezidenti Rejep Tayıp Erdoğan eskertu jasap, Süriyanıñ soltüstigindegi (Türkiya-Süriya şekarası mañı) kürdter baqılauındağı eki aymaqqa äsker..
Türkiyanıñ Qorğanıs ministrligimen sol eldiñ qorğanıs önerkäsibiniñ alıptarı kelisimge qol qoyıp, Türkiyanıñ otandıq alıs aralıqtı zımırandarın öndiru..
Aqparat közderi prezident Nwrswltan Nazarbaevtıñ Qwrama Ştatqa jetip, resmi saparın bastağanın habarlauda. Ortalıq Aziyanıñ jäne basqa elderdiñ de aqp..
Bir künnen keyin QR prezidenti Nwrswltan Nazarbaev Amerika Qwrama Ştatına resmi saparmen attanadı. Prezidenttiñ bwl retki Uaşington saparı Aq üyge Tra..
Türkiya prezidenti Rejep Tayıp Erdoğan Franciyada resmi saparda boldı, äri sol elmen Türkiya arasındağı qarım-qatınastı jaqsartatının ayttı. Bwl tural..


text:
1868 jılı bul küni Avstrïyanıñ ïmmwnolog därigeri Karl Landşteyner dünïege kelgen. 1900 jılı ol qan tobın aştı.
XX ğasırdıñ basına deyin qan quyu qawipti äri küdikti is sanalğan edi. Landşteynerdiñ aşqan jañalığı mïllïondağan adamnıñ ömirin saqtap qalwğa mümkindik berdi.
Adamnıñ qan quramında qızıl tüsti tüyirşikter (erïtrocïtter) bar. Olardıñ betinde antïgender (türlendiretin antïdeneler) ornalasqan. Antïgender - bul ïmmwn jüyesiniñ öz ağzasındağı jaswşalardı ajıratwğa kömektesetin markerler. Adamda antïgenderdiñ 2 negizgi türi bolwı mümkin: A antïgeni, V antïgeni.
Qannıñ quramında sonımen birge aq ïmmwndıq jaswşalar (leykocïtter) boladı. Olar antïgen markerlerin sanap, böten denelerdi anıqtaydı, tapqan jağdayda, bögde antïgenderi bar jaswşalardı joyatın antïdeneler şığarıla bastaydı. Antïdenelerdiñ 2 negizgi türi bar: A antïdeneler, V antïdeneler.
Qan toptarı jäne olardıñ säykestigi
Qannıñ negizgi 4 tobı bar. Qan beretin adamdı - donor (latınşa «donore» – sıylawşı), qabıldaytın adamdı – recïpïent (latınşa «recepiens» -qabıldawşı) deydi.
0 tobı (I top) «Ämbebap donor»
0 qan tobı bar adamnıñ A jäne V antïgenderi joq. Sondıqtan munday qandı kez kelgen qan tobı bar adamdarğa quyuğa boladı, sebebi ol bögde qan retinde qabıldanbaydı. Sonımen birge osınday ağzada AV-antïdeneleri bar, sondıqtan ïmmwndıq jüye özinen basqa qan tobın qabıldamaydı.
A tobı (II top)
Bul ağzada a antïgenderi men V antïdeneleri bar, sondıqtan ol 0 jäne A (I jäne II toptar) qanın qabılday aladı, V jäne AV antïgenderi bar jaswşalar bögde bolıp tanıladı.
V tobı (III top)
Osınday qannıñ quramında V antïgenderi men A antïdeneleri bar. Ağza 0 jäne V (I jäne II top) qanın qabılday aladı.
AV tobı (IV top) «Ämbebap recïpïent»
Osınday ağzada A jäne V antïgenderiniñ ekewi de bar. Munday qanı bar adam kez kelgen toptağı qandı qabılday aladı, sebebi onıñ qanında antïdeneler joq.
Rezws faktor Rh
Erïtrocïtterdiñ betinde rezws faktorğa jawap beretin basqa antïdenelerdiñ belgili bir tobı ornalaswı mümkin. Eger olbar bolsa, qan rezwsı oñ Rh+ boladı. Eger antïdenelerdiñ bul tobı bolmasa, rezws teris Rh-.
Qan rezwsı teris adamdar tek rezwsı teris qandı ğana qabılday aladı. Rezwsı oñ adamdar eki türin de qabılday aladı.
Osılayşa, kez kelgen recïpïentke quyuğa bolatın eñ «ämbebap» qan – rezwsı teris 0 tobındağı qan (0(I) Rh-).
Qazirgi medïcïnada qandı tek öz tobına quyu qajet degen qağïdatı qoldanıladı. Bul maqsatpen büginde köptegen jağdaylarda qannıñ erïtrocïttik massa, leykocïttik massa jäne t.b. sïyaqtı quramdas bölikteri ğana quyıladı. Eger qan toptarı säykes kelmese, erïtrocïtter jelimdenip qaladı da, ayağı sätsizdikke uşıraydı.
bilim-all.kz
Tegï: Densawlıq,
Kommentarïï


text:
Yuqarı Radanıñ deputatları Qırım telekanalları içün paranıñ ayırılmasını tasdiq etti
Ukrainanıñ Yuqarı Radası dekabr 7 kününiñ aqşamki oturışuvında evelden Qırım territoriyasında çalışqan ve şimdi Ukrainanıñ qıtadaki qısmında çalışıp, yarımadadaki kösterüvler ve eşittirüvlerine devam etken devletke ait olmağan teleradioşirketler içün paranıñ ayırılmasını tasdiq etti.
Maliy yardım «Ukraina toprağından sürgün etilgen qırımtatarlarnı ve diger milletlerniñ vekillerini yerleştirüv ve yaşayışları içün şaraitler yaratuv» büdjet porgramınıñ esabından berilecektir.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi ve Ukraina halq deputatı Refat Çubarovnıñ bildirgenine köre, bu para, ilhaq etilgen Qırımğa sputnik vastasınen televideniye ve radio yayınlarını translâtsiya etmek, Kyivde bulunğan studiyalarnıñ kirasını tölemek, kerekli donatmalar almaq ve yarımada içün ukrain ve qırımtatar tilinde kontent azırlamaq içün yapılğan masraflarğa ayırılacaqtır.
Qırımdan köçkenlerge yardım berüv programı devam etkence kanallarğa paranıñ ayırılması da devam etecek.
Halqara teşkilâtları Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.