text:
Aqmescitte Qırım ve Aqyar musulmanlarınıñ diniy idaresinde (QMDİ) qırımtatar tili kursları açıldı. QMDİ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, kurslar programması laqırdı alışqanlığınıñ inkişafına ve edebiy qırımtatar tiliniñ sarfınıñ añlaşuvına yönelgendir.
Qırımtatar tilini ögrenmege istegini 70 insan bildirdi. Oquv ketişatından evel olar içün kontrol toplaşuvnı keçirdiler.
«Talebelerniñ çoqusı qırımatatar tilini añlağanlarını bildirdi, amma olarğa qonuşma meydançığı kerektir, fikirlerini serbest añlatmağa ve edebiyatnı qırımtatar tilinde oqumağa isteyler», – denile beyanatta.
Talebeler arasında – balaları ile ana tilinde laf etmege istegen yaş qırımtatar qorantaları da bar.
«Derslerge yazılğanlarnıñ bir 10-15% – ukrain ve ruslardır. Olar öz qırımtatar qomşularını ürmet etip, tillerini ögrenmege isteklerini bildirdiler, olarnı añlamağa ve añlaşmağa isteyler», – deyler QMDİde.
Talebelerni til seviyesi boyunca eki gruppağa böldiler. Dersler aftada eki kere keçirilecek. Programma 4 ay devam etecek, 32 dersniñ olması planlaştırıla.
Leyha maqsadı – qırımtatar tilini rağbetleştirmek ve milleti ve dini farqlı olğan qırımlılarnı ögretmektir.
Evel Herson ve Lvivde bedava qırımtatar tili kursları açıldı.
UNESKO halqara teşkilâtı qırımtatar tilini resmiy şekilde yoq olayatqan tiller sırasına kirsetti.


c: text/html

text:
Qara deñizde zapt etilgen ve Aqmescitte tevfiq etilgen ukrain arbiy deñizcileri alâ daa Qırımdalar. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa qırımtatar milliy Meclis reis muavini Ahtem Çiygöz öz menbalarına atıf etip bildire.
“Urkain deñizciler Aqmescit SİZOsında”, - dedi Çiygöz.
Noyabr 29-ında qırımtatar faali Nariman Celâl, Qara deñizde zapt etilgen ve Aqmescitte tevfiq etilgen ukrain arbiy deñizcilerni Qırımdan Moskovağa alıp keteler dep advokatlarnıñ aytqanına atıf etip bildirdi. Bu haberni advokatlar Cemil Temişev, Emine Avamileva ve Ayder Azamatov da Qırım.Aqiqatqa tasdıqladı.
Aynı vaqıtta, “Berdânsk” küçük zırhlı artilleriya kateriniñ ekinci rang kapitanı Denis Gritsenkonı mudafaa etecek advokat Nikolay Polozov, bu haberniñ tafsilâtını ögrenmege tırışqanını ve malümatnı şimdilik tasdıqlap olamağanını Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
OфициaлbHыx пoдTBepждeHий co cTopoHы poccийckиx BлacTeй эToй иHфopMaции B HacToящee BpeMя HeT.
Kreml nezareti altındaki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi, Keriç boğazında tutılğan Ukraina deñizcileri ve Ukraina telükesizlik hızmetiniñ hadimlerini 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar tevqif etti. Keriç hastahanesinde yaqtqan daa üç deñizcini Keriç şeer mahkemesi tevfiq etti. Olar da 2018 senesi yanvar 25-ine qadar apiste bulunacaq. Ukraina askerleri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile.
QMC prokuraturası FSB tutqan ukrain deñizcilerini cenk esiri dep saya.
Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Qırımdaki Rusiye FSB idaresi bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Ukrainağa ait üç arbiy gemi «Rusiyeniñ devlet sıñırından qanunsız» keçip, Keriç boğazı yolunda «telükeli areketler» yaptı.
Daa soñra belli oldı ki, FSB Qara deñizde Ukraina gemilerine qarşı silâ qullandı. Kyivniñ malümatına köre, FSB açqan ateş neticesinde altı Ukraina askeri yaralandı. Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanılğanını tasdıqlap, yaralanğan üç Ukraina deñizcisi aqqında haber etti.
Ukraina Havsızlıq hızmetinde (SBU), ukrain deñizcilerinen beraber gemilerde eki SBU hadimi olğanını bildirdi.
Noyabrniñ 26-nda Ukraina Yuqarı Radası Keriç boğazında Rusiye arbiyleri tarafından Ukraina gemilerine açılğan ateş sebebinden bir qaç vilâyette cenk vaziyetini ilân etti.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina prezidenti namzeti, şoumen Volodımır Zelenskıy, Rusiye prezidenti Vladimir Putinnen muzakereler keçirmege azır, amma Ukraina topraqlarından vazgeçüv ihtimalı olmamalı bile. Bu aqta Azatlıq Radiosınıñ ukreain hızmeti bildirmekte.
“Topraq ve adamlarnı biz iç bir vaqıt feda etmeycekmiz. Ukraina butünligi daimiy olmalı. Bu sadece Ukraina Anayasasında degil de, er aqıllı adamnıñ, er Ukraina vatandaşınıñ yüregindedir”, - dedi aprelniñ 7-sinde Zelenskıy “Ukraina” televizion kanalına intervyü bererek.
O qoştı ki, Ukraina şarqında cenk toqtatılması aqqında Rusiyenen Ğarp vastası ile añlaşmaq kerek.
“Minsk protsesini devam etmek kerek. Amma... bu Minsk formatını reforma etmek kerek”, - dedi o.
Ukraina prezidenti saylavlarınıñ ekinci turı aprelniñ 21-nde olmalı. Qanunğa köre, bunıñ ögüne namzetlerniñ munaqaşası Cemaat televideniyesinde keçirilmeli.
Martnıñ 31-nde Ukraina prezidenti saylavlarınıñ birinci turı keçirildi. Merkeziy saylav komissiyası saylayıcılarnıñ reylerini saydı: oyuncı ve iş adamı Volodımır Zelenskıy ve şimdiki prezident Petro Poroşenko ekinci turğa keçeler.


text:
RBK Daily gazetasınıñ tedqiqleri neticelerine köre, Qırımnıñ Canköy şeeri Rusiyeniñ eñ faqır on şeeri arasında yedinci yerni aldı.
«Rusiyeniñ farqlı şeerlerinde yaşav derecesini qıyaslamaq içün bizler şeer sakininiñ aylığını asğariy maaş ile qıyasladıq (maalesef, Rusiye statistik hızmeti şeerdeki asğariy maaş malümatlarını derc etmey). Rusiyede qıyaslav 3,9 qatnı teşkil ete, 1990 senesi ise 4,5 qattan ziyade edi», – dep paylaşalar tedqiq ketişatınen neşirniñ jurnalistleri.
Canköy içün qıyaslav 1,75 qatnı teşkil etti (2012-2014 seneleri orta aylıqnen asğariy maaşqa köre).
«Qırım şeerleriniñ sakinleri eñ çoq zarar köreler, 2013 senesi aylıq asğariy maaşnıñ 2,4-ke yete edi, – bu Ukrainadaki yaşav şaraitlerinen bağlı edi. 2015 senesi yanvar ayından vaziyet eyileşti – 2,6 oldı. Amma kene de eñ fena netice. Qırımdan soñ İvanovskaya ve Smolenskaya vilâyetleri kele (2,7), andaki sanayı işletüv 25 yıl içinde 75 ve 47%-ğa eksildi», – dep qayd eteler neşirniñ jurnalistleri.
Faqat Qırımnıñ ukrain devrindeki 2014 senesi mart ayından evelsi olğan statistikası angi malümatlarına esaslana bildirilmey.
RBK malümatlarına köre, 2014 senesi Rusiye şeerlerindeki orta aylığı 36,8 biñ rubleni teşkil etti.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi para talap etkenlerinde qabaatlanğan «Veciye Kaşka davasınıñ» mabüslerine üküm çıqardı. Ruslan Trubaç, Bekir Degermenci ve Kazim Ametov 3 yıl sınav müddeti ile 3 yılğa şartlı olaraq üküm etildi. Asan Çapuh 3 yıl sınav müddeti ile 3,5 yılğa şartlı olaraq üküm etildi, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Üküm istinafı baqılğanına qadar mabüsler ev apsinde bulunacaq.
2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Rusiye uquq qoruyıcıları Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini tutıp aldı. Olar Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etüvde şeklengen edi. Rusiye uquq qoruyıcıları faallerni tutqanda qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. İlk yardım maşinasında qadın can berdi.
Qırımtatar Milliy areketiniñ faali Nariman Celâlnıñ bildirgenine köre, faallerniñ tutulmasına sebep olğan Türkiye vatandaşı Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızladı.
Rusiye devlet qabaatlavı «Veciye Kaşka davasınıñ» mabüsleri içün şartlı apis cezaları berilmesini istedi. «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ bildirgenine köre, Rusiye prokuraturası Asan Çapuhnı üç buçuq yılğa, Bekir Degermenci, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaçnı üç yılğa üküm etmege talap ete, er birine üç yıl sınav müddeti berile bile.
Aynı vaqıtta, bundan evel Bekir Degermenci, Asan Çapuh, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaç qabaatlarını tanımağan edi.


text:
Aqyarda yerli sakin Rusiye ordusında hızmet etmekten vazgeçkeninde qabaatlana. "Komsomolskya pravda" bildirgeni kibi, 20 yaşındaki Gleb Şçerbakov "siyasiy sebepler" içün askerlik yapmaqtan red etti.
Matbuat, sanki Şçerbakov yazğan Rusiye ordusında hızmet etmekten vazgeçüv aktını ve arizasını derc etti.
Qırım mediası, bu adise boyunca cinayet davası (Rusiye CK-niñ 328 maddesi) açılğan edi, amma Rusiye prokuraturası onı lâğu etti, dep bildire.
Rusiye Tahqiqiy komiteti "Krıminform"ğa haber etkeni kibi, tahqiqiy idare bu qararğa itiraz köstermege niyetlene.
Rusiye Tahqiqiqy Komitetiniñ saytında bu dava aqqında haber yoq.
Daa evel Aqyar matbuatında, qarşısına cinaiy dava açılğan yigit, şeer parlamentiniñ mebusı Tatytana Şçerbakovanınıñ oğlu ola bile, dep yazğan ediler. Amma bunıñ tasdıqı yoq. Şçerbakovanıñ özü, "Komsomolskaya pravda"ğa bu vaqianı tefsir etmekten vazgeçti.
Rusiye ordusına baar çağırışı 2019 senesi iyül 15-ine qadar sürecek.
Daa evel «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ oturışuvında Qırım adliyecisi Lilâ Gemeci, Rusiye ordusına çağırılğan Qırım gençlerini Ukraina vatandaşlığından vazgeçmege davet etkenlerini bildirdi. Onıñ aytqanına köre, vatandaşlar endi bu munasebet ile aq-uquq qorçalayıcılarına muracaat eteler.
Qırım aq-uquq qorçalayıcıları gruppasınıñ malümatına köre, üç yıl zarfında Rusiye ordusına 10 biñge yaqın Qırım sakini çağırıldı. 2018 senesiniñ yanvarinde Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturası Qırım sakinlerini, Rusiye ordusında hizmet etmek içün povestka alsalar, telefon ya da elektron poçta vastasınen muracaat etmege rica etti.


text:
Aqmescit mahkemesi yarımadada 2014 senesi fevral 26 künü olğan vaqilar vaqtında «ağır cinayetniñ etilmesinde» qabaatlanğan Ali Asanovnı daa eki ayğa apiste qaldırdı.
«2015 senesi avgust 12 künü «fevral 26» işi boyunca Asanov Aliniñ mahkeme toplaşuvı keçti. Mahkeme tevqif müddetini daa eki ayğa uzattı, 2015 senesi oktâbr 15-ne qadar», – dep bildirdi Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ azası Eskender Bariyev Facebookta.
Onıñ sözlerine köre, «mahkeme toplaşuvı», aprel ve iyünde olğanı kibi, qapalı rejimde keçti.
Bunıñ ile, çarşenbe künü, avgust 12-de, toplaşuv üyle teneffüsi vaqtında 10 daqqa devamında keçirilgen edi, dey Bariyev.
Aprelde Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Ali Asanovnı apiske aldı. Bu qararnı Asanov qabaatını tanımay, Ukraina vatandaşı ola ve Ukraina qıtasına qaça bile dep añlata ediler. Bundan da ğayrı, mahkeme Asanovnıñ diger cinayetlerge alâqasını teşkerecek oldı.Asanovnıñ üç çağına yetmegen balası ve saqat babası olğanı aqta deliller nazarğa alınmadı. İyünde Asanovnıñ dörtünci balası doğdı.
Hatırlatamız, 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Qırımtatar Milliy Meclisi ve «Rus birliginiñ» bir qaç biñ tarafdarı toplaşqan edi. Tedbirni Meclis reisi Refat Çubarov ve «Rus birliginiñ» lideri Sergey Aksönov teşkil ettiler. Çatışmalar neticesinde eki insan elâk oldı. Rusiye Taqiqat komiteti bundan sebep cinaiy işni açtı.


text:
Ajiniyaz atındaǵı Nókis mámleket pedagogika institutı janındaǵı Kegeyli xizmet kórsetiw texnikumi Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń
2019 jıl 6 -sentyabr kúngi «Professional tálim sistemasın jánede jetilistiriwge tiyisli qosımsha ilajlar haqqıda»gi PF-5812-sanlı pármanına tiykarında sholkemlestirildi.
Kegeyli xızmet kórsetiw texnikumında 2020-2021-oqıw jılında
5. 52. 01. 02 — dastúriy injiniring, 5. 52. 01. 01 — Kompyuter injiniring,
5. 32. 06. 01 — Buxgalteriya esabı hám audit, 5. 51. 02. 02 — Elektr stanciyaları tarmaqları hám sistemaları qaniygeliklerı boyınsha oqıwshılar qabıl etilip sabaqlar ótilmekte.
Oqıwshılar haqqında maǵlıwmat.
- 52. 01. 02 — Dastúriy injiniring toparında 15 oqıwshı
- 52. 01. 01 — Kompyuter injiniringi toparında 15 oqıwshı
- 32. 06. 01 — Buxgalteriya esabı hám audit toparında 20 oqıwshı
- 51. 02. 02 — Elektr stanciyaları tarmaqları hám sistemaları toparında 16 oqıwshı.
Texnikumda házirgi kúnde 1 oqıw imarati bolip 2021 jıl yanvar ayınan sabaq shınıǵıwları alıp barılmaqta.
Jónelislerdiń hám qánigeliklerdiń barlıǵı boyınsha malaka talapları hám úlgili oqıw jobaları bar.
Kegeyli xizmet kórsetiw texnikumi direktorı Ubaydullaev Quwanishbay Daribaevich
Tel: 412-19-39 +99 (893) 614-33-13


text:
Nevbetteki qanun çıqarıcı toplaşuvda şeer nizamnamesine deñişüvlerni kirsetecek olalar, şu cümleden valiniñ saylavları ile bağlı. Bu aqta jurnalistlerge Aqyar Qanun çıqarıcı toplaşuvınıñ reisi Aleksey Çalıy bildirdi, haber ete TASS.
«Nizamname deñişüvleri endi azır. Menimce, olarnı nevbetteki sessiyada qabul eterler. Amma vali saylavları aqta qarar aman amelge keçmey. Onı nevbetteki saylavlarğa azırlaymız. Şunıñ içün, fikrime köre, bu eñ müim deñişüv degildir, bundan da müim qanunlar bar», – dey Çalıy.
Sergey Menâylo Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Vladimir Putinniñ teklifi ile 2014 senesi okâtbr 9-da vali yerine saylanıldı. Nevbetteki saylavlar 2019 senesi olacaqtır.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Bunı Ukrinform bildire.
«Bu vesiqa aprel 27-den başlap çalışa. Bizler Rusiye Federatsiyasına trenlerni daa yollaymız. Ve Qırım yönelişinde trenler yürecek. Biletlerni yolcular er vaqıt olğanı kibi satın alalar. Biletni satın almaq içün yolcu adı ve soyadını aytmalı, yolğa çıqmaq içün ise pasport ya da belgilengen qaideler boyunca başqa vesiqanı köstermeli», – dep bildireler müessisede.
Bunıñnen beraber, yazda Rusiyeden Ukrainadan keçip diger memleketlerge ketken trenler ve Ukrainadan Qırımğa ketken trenlerniñ duraqlar sayısı eksilecek.
«Ukrzaliznıtsâ» ve Rusiye demir yolları arasında Qırımğa yürgen trenlerniñ yaz cedveli boyunca muzakereler devam ete.
Aprel 27-de «Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasında vatandaşlarnıñ aq-uquqları ve azatlığını temin etüv aqqında» qanun işke tüşürildi. Oña binaen, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar, olarnıñ üzerinde ava boşluğı, içki suvları ve territorial deñiz vaqtınca işğal etilgen territoriya olaraq tanıla. Vaqtınca işğal etilgen territoriya sıñırlanğan kiriş ve çıqış zonası olaraq ilân etildi.


text:
«Petro Poroşenkonıñ bloku»ndan deputat Sergiy Kaplin Ukraina prezidenti baş prokuror Vitaliy Yaremanıñ istifasını imzalağanı aqqında bildirdi.
Bunı deputat öz Facebook saifesinde bildirdi.
Vitaliy Yaremanıñ istifası aqqında resmiy malümat şimdilik yoqtır.
Evel matbuat vastalarında bildirilgeni kibi, Ukraina baş prokurorı Vitaliy Yarema Ukraina Yuqarı Şurasındaki tenqitten soñ prezidentke istifası aqqında arizanı berdi.
Jurnalistlerniñ malümatına köre, üç afta içinde «Petro Poroşenkonıñ bloku» firqasınıñ 39 halq deputatı baş prokurornıñ istifağa yollanılması ile bağlı talapnı imzaladı.
Hatırlatamız, Ukraina Yuqarı Şurasında baş prokurornıñ istifasını yanvarniñ soñunda talap etmege başlağan ediler.


text:
Qırımtatarlar sentâbr 20 künü, üylede, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa mahsulatnı ketirgen yük maşinalarınıñ areketini blok etmek niyetindeler.
Bu aqta Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı Refat Çubarov sentâbr 16 künü parlament toplaşuvında bildirdi.
«Sentâbr 20 künü, saat 12:00, Qırımğa erzaqnı ketirgen yük maşinaları içün qıtaiy Ukrainanı Qırım ile bağlağan üç yolnı da qapatcaqmız», – dedi o.
Bunıñ ile Çubarov insanlar ve yengil maşinalar içün iç bir mania olmaycağını qayd etti.
«Aktsiyamız devamlı olacaqtır», – dedi o ve aktsiyağa qoşulmağa çağırdı.
Deputatnıñ sözlerine köre, aktsiya ştabı Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş noqtasından biri yerleşken Çonğarda (Herson vilâyeti) olacaqtır.
Meclis başı şunı da qayd etti ki, qırımtatarlar serbest iqtisadiy zonanıñ işğal etilgen Qırım ile sıñırdaş olğan Herson vilâyetinde teşkil etilmesiniñ tarafdarlarıdır.
Siyasetçi Ukrainanıñ işğal etilgen yarımada ile alâqası meselelerini al etecek qanunlarnı qabul etmege çağırdı.
Ekspertler Qırımğa ukrain malınıñ ketirilmemesi ile bağlı aktsiyanı – qaparcılıqqa cevap olaraq adladılar. Ukrainanıñ icraiy akimiyeti ve prezidenti Petro Poroşenko qırımtatarlarnı Qırım ile memuriy sıñırnıñ qamaçavı ile bağlı niyetlerini izaatlamaylar.


text:
"Ğalebe künü"ne bağışlanğan arbiy paradnıñ baş repetitsiaysı salı künü, mayıs 7-sinde Aqmescitte keçirildi.
Şeerniñ baş soqağı - Kirova caddesinden - yerli garnizonnıñ askerleri, politsiya, Rosgvardiya, “Yunarmiya” gençler areketi, yerli orta mektepleriniñ kadet sınıflarınıñ talebeleri keçti, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Bundan ğayrı, soqaqlardan Rusiye Qara deñiz flotunıñ arbiy tehnikası keçti.
Kuybışeva meydanında Amet-Han Sultam meydanına qadar Kirova caddesi ve Sevastopolskaya soqağınıñ qapatıluvı içün, Aqmescit merkezinden keçken bütun naqliyat, yol politsiyası aylançıq yolğa yönetildi. Bundan sebep Kiyevskaya, Sevastopolskaya, Proletarskaya ve başqa soqaqlarda maşna tıqanıqlığı peyda oldı. Neticede - kimer şeerliler vaqtında iş ve oquşına barıp çıqamadı.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, eñ çoq esli başlılar açuvlandı, çünki Merkeziy bazarğa barıp çıqmaq içün, bir qaç kilometr cayav ketmeli ediler.
İlhaq etilgen Qırımda 2014 senesinden soñ, “Ğalebe künü” - Qızıl ordu ve sovet halqınıñ natsist Almaniya üzerinde yeñiş bayramı kibi -sovet ve Rusiye bayramı qutlana. Ukrainada mayısnıñ 8-inde Hatıra ve barışıq Künü qayd etile, mayısnın 9-ında ise - Ekinci cian cenkinde natsizm üzerinde ğalebe Künü.


text:
«Mustaqil qırımtatar matbuat vastalarını qoruv halqara komiteti» teşebbüs gruppası Rusiye, Ukraina ve diger memleketlerniñ ziyalıları ve uquq qoruyıcılarına muracaatta bulunıp, ATR ve qırımtatatarlarnıñ diger mustaqil matbuat vastalarını qorumağa çağırdı.
Bu aqta Qırım.Aqiqatta olğan beyanatnıñ metninde yazıla.
«Farqlı zenaat saiplerimiz, amma er birimizni qırımtatar milliy matbuat vastalarınıñ taqdiri raatsız ete. Qırımtatarlar içün ATR telekanalı ayat qısmı, tuvğan topraqlarında ğayrıdan doğuv timsali ola. Bu vaqıt içersinde kanal taqımı seyircisini tapqan hususiy televizion malnı işlep çıqardı», – denile beyanatta.
Faallerniñ sözlerine köre, sürgünlik ve avdet qıyınlıqlarından keçken qırımtatarlar içün «ATR bu ağır yıllar devamında coyulğan adet ve tilniñ ğayrıdan tiklenüvine imkân bergen bir fırsattır».
Cemaatçılar ATR ve diger qırımtatar matbuat vastalarına qol tutmağa çağıralar ve Mustaqil qırımtatar matbuat vastalarını qoruv halqara komitetiniñ teşkil etilecegi aqta ilân eteler.
Muracaatnı Qırım jurnalist ve medeniyet erbapları imzaladı: Ayder Mujdabayev, Muhamed Ali Sulaymanov, Zarema Trasinova, Seytabla Memetov, Güliver Altin, Mayre Lüman.


text:
Aqmescit «şeer şurası» yañı çağıruvnıñ birinci toplaşuvında reis olaraq şimdiki şeer yolbaşçısı Viktor Ageyevni sayladı.
Buña 37 deputattan 34 kişi qol tuttı, dep haber ete Qırım «akimiyetiniñ» ruporı «Krıminform» saytı.
Gizli rey berüvde Ageyevniñ yekâne raqibi KPRF deputatı Stepan Kiskin edi. O, 3 reyni qazandı.
55 yaşında Ageyev 2010 senesi Regionlar firqasınıñ namzeti olaraq saylavlarda ğalip çıqıp, Aqmescit şeer şurasınıñ reis vazifesinde buluna edi. Bundan evel o, Qırım Yuqarı Şurasınıñ sanayı, qurucılıq, transport, alâqa ve yaqar energetik kompleksi boyunca daimiy komissiyasınıñ yolbaşçısı edi.
2002-2010 seneleri Qırım parlamentiniñ deputatı olaraq saylanğan edi.


text:
1954 senesiniñ Qırımnıñ Ukraina terkibine qanunsız berilmesi aqqında qanun leyhası qabul etilse, «diger memleketler tarafından yarımadanıñ Rusiye Federatsiyası terkibine kirmesi de tanılacaq», – dep ayttı cumaaqşamı künü, fevral 19-da, Qırım Cemaat palatasınıñ yolbaşçı muavini Aleksandr Formançuk, dep haber ete RİA Novosti.
«Qanunnıñ qabul etilmesi, şübesiz, Rusiye Federatsiyasınıñ Qırımnı öz terkibine qabul etmek meselesinde küçüni quvetleştirir. Bundan ğayrı, bu Sovet Sotsialistik Cumhuriyetleri Birliginiñ terkibine kirgen Moldova, Orta Asiya ve Kavkaz cumhuriyetleri içün ğayet müim – olar bu qanunğa müsbet qıymet kesecekler», – dep ayttı Formançuk «Rossiya segodnâ» radiosına.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qarasuvbazarda iyün 18-den 19-ğa keçer gecesinde belli olmağan şahıslar caminiñ qorasına natsist simvolikasını sızdılar. Bunı Qırım.Aqiqatqa qırımtatar faaliyetçisi Nariman Celâl bildirdi.
Celâl: «Belli natsist simvolları, sözler ve diger edepsiz resimler sızıldı. Şusı da diqqatqa lâyıqtır ki, bu cami Resul Velilâyevniñ (Qarasuvbazardaki tintüvlerden soñ tevqif etilgen iş adamı, hayriyeci, Bekir Çoban-zade fondınıñ qurucısı – QA) paralarına quruldı, o, baş hayriyecisi. Bu camige qarşı böyle bir şey iç bir vaqıt yapılmadı. Soñki 10 yıl içinde camiler, musulman mezarlıqlarına qarşı vandalizm vaqialarınıñ iç birisi qabaatlılarnıñ yaqalanuvı ile yekünlenmedi, iç bir mahkeme olmadı», – dedi.
Onıñ aytqanına köre, bu vaqia boyunca Rusiye polisine ariza yazıldı.
O: «Polis vekilleri çağırıldı, olar pek çoq olıp keldi. Şaatlar, aselet qırımtatarlarnı yolladılar, deyler. Bu iş qasten böyle yapıldımı, bilmeyim – bunı aytmaq küç. Lâkin ariza berildi», – dep ilâve etti.
2018 senesi fevral 11-de Aqmescitniñ «Strelkovaya» rayonında vandallar caminiñ malını bozdı.
İş adamları Velilâyev ve Bariyev Qırımda aprel 26-da yaqalandı. O künü Qarasuvbazarda Rusiye telükesizlik hadmleri Velilâyevge ait Qırımdaki «Güzel» ticaret ağı ve «KrımOpt» şirketiniñ tükânlarını tinttiler.
Tintüvden soñ qırımtatar iş adamları Resul Velilâyev ve Ali Bariyev Qırımdan alıp ketildi.
Daa soñra Velilâyevni 2 ayğa tevqif etip, Moskvadaki Lefortovo tahqiqat izolâtorına apis ettiler. Qırımda oña qarşı Rusiye Cinayet kodeksindeki 238-nci maddeniñ 2-nci qısmı («Telükesizlik talaplarına uymağan mallar ve mahsulatnıñ istisalı, saqlanması ya da satılması, ve bunıñ kibi de işlerniñ yapılması ve hizmetlerniñ kösterilmesi) boyunca iş açıldı.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ qadını Safinar oktâbr 6 künü qırım şifahanesinde cansız tapılğan Edem Asanov öz özüni öldürgenine inanmay.
Bunı o, Edem Asanovnıñ oktâbr 7 künü Saqta keçirilgen cenazesinde bildirdi.
Onıñ fikrince, qırımtatarnıñ ölümini sanki o kendi kendisini öldürdi olaraq taqdim etmege isteyler.
Safinar Cemileva bu kibi ziddiyetler yarımdada ileride daa da sıq olacağını tahmin ete.
Edem Asanovnıñ ölümini izaatlap, Mustafa Cemilevniñ qırımtatarlarnı Qırımda çeşit yollar ile quvmağa tırışacaqlar degen sözleri ile razı oldı.
«Er şey qattı tarzda yapılacaq degen edi», – dedi o
Sentâbr 29 künü Kezlevde qırımtatar Edem Asanov ğayıp oldı, oktâbr 6 künü onı cansız alda taptılar. Qırımtatar milliy Meclisinde oğlan asılğan alda tapılğanını bildirdiler.
Oktâbr 6 künü Edem Asanovnıñ ceseti yanında tapılğan tezkerede oğlan ölüminde kimseni qabaatlamamağa rica etti..


text:
Qırımtatarlarnıñ yetekçilerinden biri İlmi Umerov iyünniñ 14-nde rejissör Oleg Sentsovnıñ anası Lüdmilanı ziyaret etti. Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında Umerov dedi ki, qadın öz oğlunen körüşecegine ümüt ete, ve aynı zamanda onı körüp olamacağından qorqa eken.
«Bügün saba onnen telefonlaşıp kendisini ziyaret ettik. Onda çoq oturmadıq, 20-30 daqqa. Oña aferin demeli. Ebet, oğlu içün qasevetlene. Onı artıq körüp olamaz, dep qorqa. Onı iç olmadı bir kere ziyaret ettimi, dep sorağanda, Oleg Rostovdan başqa apishanege avuşturılğan soñ onı bir kere de ziyaret etmegenini ayttı, çünki yol masrafları pek paalığa çıqa», – dedi Umerov Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında.
Qırımatarlarnıñ temsilcisi dedi ki, o uquq qorçalayıcı Aleksandr Podrabineknen birlikte vade etkenler, Lüdmila Olegnen qonuşsa, o da apishane memuriyetinen añlaşıp olsa, olar anasını «arzu etkeni kibi oğlunen körüştürmege» yardımcı olurlar.
İyülniñ 13-nde Oleg Sentsov 41 yaşını toldırdı, o endi dörtünci doğğan kününi apishanede qarşılağan oldı. Kyivde ve bütün Ukrainada onıñ doğğan künü munasebetinen destek aktsiyaları keçirildi.
Oleg Sentsov ile Aleksandr Kolçenko 2014 senesi mayıs ayında Qırımda Rusiye mahsus hızmetleri tarafından tutılğan ediler.2015 senesi avgust 25 künü Rusiyeniñ Şimaliy-Kavkaz okrug arbiy mahkemesi, Aqmescitli ukrain rejissörı Oleg Sentsovnı, terrorizmde qabaatlap, 20 yılğa sert rejim apishanesinde azatlıqtan marum etilecegi aqqında qarar alğan edi. Rusiye taqiqatçıları Qırım faali Aleksandr Kolçenkonı Sentsovnıñ qabaat ortağı olaraq tanıp, onı 10 yılğa qadar apishanege aldılar. Ekisi de öz qabaatını red ete.
«Memorial» uquq qorçalayıcı teşkilâtı Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabuslar cedveline kirsetti.


text:
Ankarada keçirilgen Bütündünya qırımtatar kongressiniñ prezidenti vazifesine namzetler muzakere etilgende, vekillerniñ bir qısmı qırımtatar halqınıñ yetekçisi, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevni teklif ettiler, haber ete Ankaradan Qırım.Aqiqat mühbiri.
Şu cümleden, «Qırım» hayriye fondunıñ başı Riza Şevkiye Qırımda qırımtatar halqınıñ Cemilevge qol tutqanını qayd etti, şunıñ içün o Bütündünya qırımtatar kongressiniñ prezidenti olmaq kerek eken.
Vekiller, birdemligini kösterip, el çırpmağa ve «Mustafa!» dep qıçırmağa başladılar.
Mustafa Cemilev qarşı çıqtı ve prezident vazifesine Bütündünya qırımtatar kongressiniñ şimdiki prezidenti, Meclis reisi Refat Çubarovnı teklif etti.
«Bu vaziyette Kongress prezidenti ve Meclis reisi bir insan olmaq kerek», – dedi Cemilev.
O dedi ki, Bütündünya qırımtatar kongressiniñ reglamentine köre, namzetlerden biri saylavdan vazgeçse, onıñ namzeti avtomatik sürette alına.
«Bu muzakere etilmez bile, şunıñ içün Çubarovnıñ namzetini teklif etem. Mustafa Cemilevde itibar barmı, yoqmı, müim degil. Mustafa Cemileniñ itibarı er vaqıt Kongress prezidenti yanında olacaq, bu vazifede kim de olmasa», – dedi o.
Bundan soñ mikrofonnı qırımtatar milliy areket veteranı Veciye Kaşka soradı. O, Cemilevniñ Bütündünya qırımtatar kongressiniñ prezidenti olmağa istemegeni sebebinden öz hoşnutsızlığını bildirdi.
«Biz nice yıllar devamında: «Mustafa ağa» qıçırdıq. Ne içün bu ağır vaqıtta siz bizni yetim kibi taşlaysız? Halq bu vazifede sizni körmege istey», – dedi Kaşka.
Amma Cemilev kene prezident olmağa istemedi ve Çubarovnıñ namzetini teklif etti.
Bundan soñ Türkiye vekili Namık Kemal Bayar sözge buyurdı: «Öyle alda, Mustafa ağa bizim ürmetli prezidentimiz ve başımızda tac olsun, biz ise Çubarovnıñ namzetine qol tutmağa azırmız».
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, vekiller bu teklifni zevqsız qabul etti.
Bir sıra çıqıştan soñ vekillerge daa bir namzet teklif etildi – Meclis reisiniñ muavini Aslan Ömer Qırımlı.
Neticede, vekiller prezident vazifesine eki namzet içün rey berdi: Çubarov ve Qırımlı.
Vekillerniñ qararı ile rey berüv açıq edi. Refat Çubarovğa 260 vekil qol tuttı, Asalan Ömer Qırımlıga – 60.
Böyleliknen, Bütündünya qırımtatar kongressiniñ prezidenti Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov oldı.
Rusiye yarımadanı işğal etken soñ 2014 senesi fevral 27-den bugünki künge qadar 15 biñ qırımtatarı Qırımnı terk etmege mecbur oldı. Qırımtatar halqı liderleriniñ Qırımğa kirişleri yasaq etildi, demokratik yollar vastasınen saylanğan ve bütün dünyada yerli halqlarnıñ idare organlarınıñ örnegi olğan – Qırımtatar Milliy Qurultayı ve Meclisi – faaliyetlerini devam ettirmek imkânından marum qaldılar, olarnıñ mal-mülki ise musadere etildi.
İşbu vaziyetni nazarda tutıp, II Bütündünya qırımtatar kongressini Türkiye paytahtı – Ankarada keçirmek kibi qarar alındı. Ankarada qırımtatarlarnıñ eñ büyük diasporası yaşamaqta.


text:
Qırımnıñ Rusiye prokuraturası «SimCityTrans» şirketi tarafından avtomobil naqliyatı vastasınen yolcularnıñ taşıması saasında qanuniyetke riayet etilmesiniñ teşkerüvi aqqında bildire, teşkerüvden soñ şirketke 850 biñ ruble miqdarında cöreme belgilendi.
«Bir sıra bozuluv qayd etildi, şu cümleden yol areketi havfsızlığınıñ teminlevi boyunca talaplarnıñ yerine ketirilmemesi ile bağlı. Yolğa çıqmazdan evel bazıda aydavcılar seferden evel tibbiy baquvdan keçmey ve domen başında mümkün olğan vaqıttan çoq buluna edi, avtobuslarnıñ seferden evel tehnikiy baquvı ya da yapılmay, ya da mütenasip zenaatı olmağan mehaniklerniñ tarafından etile edi», – denide prokuraturanıñ beyanatında.
İşbu bozuluvlar sebebinden yedi memuriy iş açıldı, deyler prokuraturada. Toplanğan malümatlarğa köre, şirketke cöreme belgilendi.
«SimCityTrans» şirketi iş adamı Lenur İslâmovnıñ adına bağlı, işbu şirketniñ territoriyasında onıñ ATR telekanalı yerleşe edi. «SimCityTrans»ta birazdan Qırım.Aqiqatqa prokuratura areketlerini ve para cezalaranı izaatlamağa vade ettiler.
Yaqında Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya mahkeme İslâmovnıñ mülkini apis etkeni aqqında bildirgen edi. Aqmescitte Qırım qamaçavınıñ teşebbüsçisine ait olğan iCom tükânı qapatılğan.


text:
Herson vilâyetinde Qırımnıñ memuriy sıñırı yanında tutılğan Rus sıñırcılarına qarşı Ukraianıñ territorial bütünligine qast etüv iddiası bildirildi. Bunı Ukraina Telükesizlik Hızmetiniñ (SBU) matbuat hızmeti iyülniñ 11-nde haber etti.
«Ukrainağa zarar ketirip Rusiye Federatsiyasınıñ menfaatında vazifelerini eda etken Rus sıñırcılarına, Herson vilâyetinde SBU idaresiniñ taqiqatçıları tarafından, Ukraina Cinaiy Kodeksiniñ 110 mad. 2 qısımı (Ukrainanıñ topraq bütünligine qas etüv) ile közge alınğan cinayet iddiası bildirildi», – dep haber etile.
Müessisede qayd eteler ki, Herson vilâyetinde iyünniñ 30-nda eki Rus vatandaşı tutılğan edi.
Salı künü Herson vilâyetiniñ Apellâtsion mahkemesi olarnı apiste tutmaq qararını aldı. Müessisede, taqiqat işleri devam etecegi bildirildi.
Herson vilâyetiniñ Kalançak rayon mahkemesi iyünniñ 30-nda Rusiye Federal Telükesizlik Hızmetiniñ (FSB) eki sıñırcısını 15 künge apiske aldı. Olar Hersonda iyünniñ 30-na keçer gecesi «vaqıtınca işğal etilgen topraqlardan kiriş tertibini bozğanları» sebebinden (Ukraina Memuriy qanun bozuvlar Kodeksiniñ 204.2 maddesi esasında) tutlğan ediler. Mahkeme olarğa 320 grivna köleminde para cezalarını tainledi.
İyünniñ 30-da, Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ reisi Viktor Nazarenko iyünniñ 30-na keçer gecesi Herson vilâyetinde Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti sıñır bölüginiñ eki hadimi yaqalanğanını bildirdi.
Devlet sıñır hızmeti, Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti sıñır bölüginiñ hadimleri muracaat yollap, yaqalanğan eki Rusiye askeri aqqında malümat bermege rica ete, dep bildirdi.


text:
Aqyarda iyün 14-ünde Nahimov meydanında Rusiye Kününe ve Aqyarnıñ 236 yıllığınabağışlanğan kontsert keçirilecek.
Aqyarnıñ rusiyeli ükümeti bildirgenine köre, saat 18:00 keçirilecek kontsertte Aqyar icadiy taqımları, “Blestâşçiye” taqımı, yırcı Margarita Suhankina ve “Miraj” taqımı, “Diskoteka Avariya” taqımı çıqış yapacaq.
Keçken yıl Aqyarda Şeer kününde kontsert yapmaq içün Diana Gurtskaya, “Diskoteka avariya” ve “Lübe” kelgen edi. Rusiye künü Qırımda er yıl iyün 12-sinde qayd etile. Qırımda onı ilhaqtan soñ qutlap başladılar.
Çetel sanatçılar, Ukraina qapatqan kiriş-çıqış noqtalarından Qırımğa gastrolnen barıp, Ukraina qanunlarını boza. Qırımğa barğan ya da Qırimnıñ ilhaqına qol tutqan kimer artist ve yırcılarğa qıta Ukrainada çıqışta bulunmaq yasaq.
Ukraina Tış İşler nazirligi, çetel vatandaşlarnı ve vatandaşlıqsız şahıslarnı Qırımnıñ qanunsız ziyaretinden saqınmağa muracaat etti.


text:
Uquq qoruyıcılar avgust 31-de Kiyevde Yuqarı Rada binası yanında olıp keçken adise neticesinde yaqalanğan 13 insannı azat etti.
Bunı Ukraina içki işler naziriniñ mesleatçısı Şkirâk ve nazirlikniñ matbuat kâtibi Artem Şevçenko bildirdiler.
18 kişi apiste qala.
«Olardan ekisi İçki işler nazirliginiñ «Siç» batalyonınıñ askerleri, birisi uquq qoruyıcılarğa qarşı arbiy granata qullanuvında şeklene. Ekisi de yaqında işten boşav aqqında ariza yazğan edi», – dep bildirdi Şkirâk.
İİN matbuat kâtibi Artem Şevçenkonıñ malümatına köre, 141 insan yaralı, olardan 131 kişi militsiya hadimi ve gvardiya askeri. 10 insan ağır alda buluna.
Avgust 31-de Ukraina Yuqarı Radası Anayasağa detsentralizatsiya ile bağlı deñişmelerge birinci oquvda qoltuttı.
Parlament binası yanında yüz bergen çatışma vaqtında numayışçılar tarafından uquq qoruyıcılarğa arbiy granata atıldı. Neticede, bir asker can berdi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko buña Ukrainağa qarşı bir aktsiya aytıp, teşkilâtçılar cezasını almaq kerek, dep qayd etti.


text:
Yaltada Avropa Birligi memleketlerinden kelgen 35 kilogrammdan çoq qaşqavalnı satlıqtan çıqardılar. Bu aqta Rusiye hocalıq közetüvi hızmetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Müessiseniñ ,alümatına köre, teşkericiler 35,705 kd “Dorblü”, “Camamber” ve “Bri” qaşqavalını taptı.
Bundan ğayrı, olar qıta Ukrainadan ketirilgen 3 kilogrammğa qadar et mahsulatını qıdırıp taptı.
“Mahsulat keyfiyetli, havfsız olğanı aqqıda, onıñ yapma yeri aqında saibiniñ kerekli sertifikatları ya da başqa vesiqaları yoq edi, bundan ğayrı mahsulatnıñ rus tilli tasvirleri yoq edi”, - denile beyanatta.


text:
Salı künü, dekabr 2-de, Ukraina Yuqarı Radası tışqı işler naziri vazifesine Pavlo Klimkinni tayin etti. Buña sessiya zalında qayd etilgen 383 halq deputatından 351 kişi qol tuttı, – dep haber ete UNİAN.
Neşirniñ malümatına köre, Pavlo Klimkin 1967 senesi dekabr 25-te Kursk şeerinde dünyağa keldi. 1991 senesinde Moskva fizik-tehnik institutınıñ aerofizika ve kâinat tedqiqler fakultetinde fizika ve riyaziyat zenaatından mezun oldı.
1991-1993 seneleri – Ukraina ilimler Milliy akademiyasınıñ ilmiy hadimi, Paton adına qaynaqnen bitiştirüv İnstitutı. 1993-1997 seneleri – Ukraina İçki işler nazirliginiñ silâ ve silâsızlıq nezaret idaresiniñ üçünci, ekinci kâtibi.
1997-2000 – Ukrainanıñ Almaniyadaki elçihanesiniñ üçünci, ekinci kâtibi (ilmiy-tehnik ve siyasiy meseleler). 2000-2004 seneleri Ukraina tışqı işler naziri olğan edi.
2004-2008 seneleri – Büyük Britaniyada Ukraina Elçihanesiniñ mesleatçısı. 03.2008 itibaren 04.2010 qadar – Ukraina Tışqı işler nazirliginiñ Avropa Birligi Departamentiniñ müdiri.
06.2012 itibaren 06.2014 qadar – Ukrainanıñ Almaniyadaki fevqulâde ve vekâletli elçisi.
2014 senesi iyün 19-da Ukraina tışqı işler naziri vazifesine tayin etildi.


text:
Cuma künü, mart 20-de, Aqmescitniñ Kebir Camisinde 2014 senesi öldürilgen qırımtatarı Reşat Ametovnıñ ruhuna dualar oquldı.
Dua merasimi saat 12:30 başlasa, 12:58 soñuna yetti.
«Reşat Ametovnıñ öldürüvi yıllığında taqiqat organları taqiqniñ toqtatılması aqqında bildirdiler. Qırımtatar faaliniñ ölümi ve diger insanlarnıñ ğayıp oluvından qasevet çekken cemaatqa bir yıl devamında öyle de bir şey aytmadılar. Şunı aytmaq mecburmız ki, taqiqat organları şimdi, añlaşılmağan bir sebeplerden, kim ve ne içün Reşat Ametovnı öldürdi kibi suallerge cevap bermez», – dedi Qırım.Aqiqat mühbirine dua merasimine kelgen Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl.
O, bu işte siyasiy negizniñ olması mümkün olğanını red etmey.
«Reşatnı ciddiy vaqialar yüz bergende hırsızladı ve öldürdiler. Şunıñ içün mında şimdi nasıldır bir adlar ya teşkilâtlar belli ola bile», – dedi Celâl.
2014 senesi mart 3-te saba, Aqmescitniñ Maryino mikrorayonınıñ 39 yaşında sakini, üç balanıñ babası Reşat Ametov evden çıqtı. Tuvğanlarına arbiy komissarlıqqa barıp, Ukraina ordusınıñ göñüllileri sırasına yazılacağını ayttı. Videokameralar onı Qırımnıñ Nazirler Şurası yanındaki Lenin meydanında piket keçirilgende çıqardılar.
Videoğa köre, Qırımnıñ «samooboronası» onı maşinağa oturttı. Eki aftadan soñ Reşat Ametovnıñ cesedi Qarasuvbazar rayonınıñ Ortalan köyünde tapıldı. Erkekniñ bedeninde azap izleri bar edi, başı yapışqan şerit ile sarılğan edi. Berilgen malümatqa köre, ölüm sebebi pıçaq ile yapılğan köz yarası oldı. ŞimdilikReşat Ametovnıñ öldürüv taqiqatı toqtatıldı.


text:
Aqmescit – Qırımda musulmanlarnıñ ibadethanelerni yaqmağa devam eteler. Ekspertlerniñ fikirince, bu areketler milletlerara zıddiyetni kerginleştirmek içün yapıla. Qırımda, musulmanlarnıñ ekseriyeti olğan qırımttarlarnı cevap bermege teşviq eteler. Qırımtatarlar ise, buña riayet etmeyceklerini aytalar. Cumhuriyet akimiyeti bu meselelerge köz yuma.
Noyabr 12 künü Sudaq civarındaki Qoz köyünde yüz bergen yanğın, bu kibi vaqialarnıñ devamıdım. Böyle fikirni Mecliste bildirdiler. Böyleliknen, oktâbr 13 künü 2013 senesi Saq şeeriniñ merkeziy camisini yaqmağa tırışqan ediler. Üç künden soñ, oktâbr 15 künü saba Qurman rayonınıñ Rovnoye köyündeki camisini yaqtılar, İyün 13 künü 2014 senesi Aqmescitniñ Lugovoye qasabasınıñ camisine zarar ketirdiler. Qabaatlanğanlar öyle de tapılmadı.
Meclis ve Qırım musulmanları diniy idaresi beyanatlar azırlap, cinayetçilerni tapmaq ve mesülietke çekmege çağıralar.
Siyasetşınas Sergey Kostinskiy Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, bu vaqialar milletlerara ve dinlerara zıddiyetke ketirmek mümkün.
«Qırımnıñ işğali aqibetinde, qırımtatar ve rus siyasiy küçlerni barıştırğan ukrain akimiyeti çetke çekildi, akimiyetni rus şovinistleri elde etti. Bu akimiyetniñ bir şekili olaraq silâlanğan «imayeciler» qurumı peyda etildi. Olarnıñ özegi – radikal milletçiler, qazaqlar ve ilâhre», – dedi o.
Siyasetşınas qayd etkeni kibi, camilerniñ yaqıluvı, qabristanlarnıñ aqaretlevi mustaqil Ukraina tarihında da yüz bergen edi. «Amma, şimdiki areketler intiqam tarzında, islamğa qarşı teşviqat ve «rus adamnıñ» cezasız qaluvı sayesinde yapıla. 21.03.2014 qabul etilgen qanunğa köre, şu imayeciler 2015 senesi yanvar 1 kününe qadar bütün cinayetlerni cezasız yapa bileler», – dedi siyasetşınas.
Aytqanına köre, «Qırımnıñ rus şovinistleriniñ qırımtatarlardan intiqam almaq gizli siyaseti milletlerara ve dinlerara zıddiyetke ketirecek, adamlarnı ayıracaqlar, turmuş davalar çoqlaşacaq, añlaşmaq imkânları eksilecek, siyasiy ve turmuş seviyede bir kimse bir-birine yol bermez».
Qırımlılar ve ukrainliler bu ne derecede telükeli olacağı aqqında söz yürütken Köstinskiy şunı ayttı: «Rusiyeliler vaqıt keçken soñ, keterler, amma olar yaqqan ateş qalır. Onı söndürmek içün ukrainliler çoq yıllar sarf etecekler».
Müftiyat: Qırımtatarlar tariklerge qapılmaycaqlar
Qırım müftisiniñ muavini Ayder İsmailov aytqanı kibi, milletlerara ve dinlerara zıddiyetni kerginleştirmek içün yapılğan bu vaqialar da tarik olğanını ayttı.
«Bir de bir halqnıñ ibadethanelerni yaqqan soñ, menfiy duyğularnı, cevap bermek isteklerini qozğata. Qırım musulmanlarnıñ diniy idaresi qayd etkeni kibi, Qırım musulmanlarınıñ 90 fayızını tekşil etken qırımtatarlar daima barışıqsever halqtır, bundan evel şu aqaretlev vaqialarğa, yanğınlarğa biz musulmanlar olaraq cevap bermedik», – dedi müftiy muavini.
Onıñ sözlerine köre, Müftiyat Qırım politsiyası tarafından kerek olğan davranışnı bekley.
Yañı akimiyet Qırımnıñ din saasında meselelerni körmey
Meclisniñ tış alâqalar bölüginiñ reberi Ali Hamzinniñ fikirince, «devlette er angi dinge ait binanıñ yaqıluvı – cemiyette olğan ksenofobiya kibi bilingen hastalıqnıñ timsali».
Hamzinniñ aytqanına köre, bu vaqialar Qırım akimiyeti ve Meclis arasındaki dialognıñ bozuluvı sebebinden yüz berdi, «bu dialog Qırım parlamenti tarafından martnıñ 11, 2014 senesi qabul etken «Qırımtatar halqı aqlarınıñ tiklenüvi ve Qırım cemiyetine qoşuluvı aqqında» qarar esasında qurulğan edi».
«Bu vaziyette meni Moskvanıñ mevamı meraqlandıra, hususan Rusiye Prezidentiniñ federal bölüginde vekili Oleg Belaventsevniñ fikiri. Belaventsev bu malümatnı nasıl şekilde yetkizecek, aceba.. Ya da Rusiye Ukraina 23 yıl devamında qullanğan usullarnı qullanıp, Kiyevde «eyi yetekçi», Qırımda ise, «yaramay yetekçi» ile aldatacaq olamı?», – dedi Hamzin Qırım.Aqiqatqa.
Amma, Qırımnıñ yañı akimiyeti bu saada meselelerge köz yumğanı belli oldı.
Böyle etip, Qırım akimiyetine yaqın olğan «Krıminform» neşiri yazğanı kibi, Rusiye prezidentiniñ vekili Oleg Belaventsev, çeşit matbuat vastaları, Qırımda ayırı millet ve din vekilleri sıqıştırılğanı aqqında malümat yañlış olıp, yarımadada vaziyetni kerginleştirmek içün tarqatıla.
«Regionda milletlerara munasebetlerni bozmaq oğrunda yapılğan areketler qayd etile, bunıñ içün çeşit matbuat vastaları yardımınen yañlış malümatlar tarqatıla», – dedi Belaventsev.
«Krıminform»nıñ malümatına binaen, Rusiye memuriyeti reberi muavini Magomedsalam Magomedov «qomşu devletler ve çetel teşvilâtlarnıñ tesirine baqmadan». Qırımda milletlerara munasebetler eyi olğanını ayttı.


text:
Estoniya mustaqilliginiñ 100 yıllığını qayd ete. Devletniñ paytahtı Tallinde bayram tedbirleri ve parad ötkerile.
Bayraq köterüv merasimi vaqtında Estoniya parlamentiniñ reisi Eiki Nestor, Estoniyanıñ mustaqilligi şimdiki künde eñ yahşı qorçalanğan vaqti olğanını beyan etti.
«Bizim dost ve ittifaqdaşlarımız bar. Estoniya ür dünyanıñ bir parçası sayıla», – dedi o.
Arbiy paradnı Estoniya prezidenti Kersti Kaljulaid qabul etti. Anda hususan, Estoniyada yerleşken NATOnıñ çoqmilletli qısımları iştirak etti.
Estoniya mustaqilliginiñ 100 yıllığı ilân etilüvinen estoniyalılarnı Ukraina prezidenti Petro Poroşenko tebrikledi.
«Ukraina halqı adından bütün samimiyetimnen Estoniyanı ve dostane eston halqını mustaqilliginiñ 100 yıllığınen tebrikleyim. Estoniyağa muvafaqiyetler, barışıq ve bütün Avropa halqına abadanlıq tileyim», – dep yazdı Ukraina devletiniñ yolbaşçısı Twitterde.
Estoniya, özüniñ Litva ve Latviya kibi qomşu baltik devletleri kibi 1918 senesi mustaqilligi ilân etilgence, Rusiye imperiyasınıñ bir parçası dep sayıla edi. 1940 senesi Sovetler Birligi bu devletni işğal etip alğan edi. 1991 senesi avgust ayında o bir daa mustaqilligine qavuştı.
2004 senesi Estoniya AB ve NATOğa qoşuldı.


text:
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kulebanıñ fikirince, Qırımnı işğalden qurtaruv mevzusı yarımadanı işğal etken Rusiye içün «ceennem» olmalı. Bu aqta o, «TSN» içün bergen intervyüsında ayttı.
«Qırım mevzusı Rusiye içün aziz degil, ceennem olmalı, bunı da yaparmız. Bunıñ içün endi çoq şey yaptıq. Bunı bileler, çekişeler. Bu teşebbüske ne qadar açuvlanğanlarını çeşit yerlerden eşitem. Qırım platformasına qol tutuv diger memleketler içün siyasiy saylav meselesi olğanını tüşünem. Amma bu uquqiy ve ahlâqiy mesele ola. Çünki Avropada toprağınıñ qanunsız ilhaqını toqtatmağa tırışqan memleketke qol tutmamaq mümkün degil», – dep añlattı Kuleba.
Onıñ qayd etkenine köre, «bu emsalsiz keys».
«Kerçekniñ eki yüz fayızı da er bir ceetten bizim tarafımızdadır. Şunıñ içün bu mesele printsipial ola. Ukraina cemaatı Qırım platformasına qol tuta. «Nova Yevropa» merkezi sorav keçirdi, bu raqam pek belli. Halqara ortaqlarnıñ Qırım platformasına müsbet baqqanını begenem», – dep qoştı nazir.
Kuleba Internationale Politik Almaniya neşirine intervyü berip, müessise Qırım ve Donbasnen bağlı muzakereler içün «kreativ usullarnı» qıdıra ve Ukraina öz toprağından bir vaqıt vazgeçmeycek, dep qad etti.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında, kelecek yılnıñ mayıs ayında keçirilmesi planlaştırılğan yarımadanı işğalden azat etüv «Qırım platforması»sammitiniñ neticelerine köre muvafıq beyanname qabul etilecek, dep bildirdi.
Ukraina Tış işler nazirligi Qırımnı işğalden qurtaruv sammitini Kyivde 2021 senesi mayısta keçirmege planlaştıralar, dep bildirgen edi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov emin ki, yañı halqara meydançıqnıñ quruluvı «Qırımnı qaytarmağa» yardım etmeycek.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Rey berüv aqqı 400 million insanda bardır. AB 28 memleket azalarından Büyük Britaniya ve Felemenk saylayıcıları rey berecekler. Avropalılar 2014-2019 ss 751deputatnı saylaycaq.
Memleket-azaları ealiniñ miqdarına köre temsilcilerniñ farqlı sayısını köstere. Almaniyanı 96 deputat temsil ete, Frenkistannı – 74, Büyük Britaniya ve İtaliya – 73-yer. Küçük memleketlerni altışar namzet temsil ete.
2009 senesi Lissabon añlaşmasına köre, Avropa parlamenti daa da vekâletli oldı.
Hatırlatamız, mayıs 25 künü Ukraina prezident saylavları olıp keçecek.


text:
Onıñ aytqanına köre, cumhuriyet «ileride fayda ketire bilecek kadrlarnı baqıp, olarnı ne çetelge, ne de Rusiye Federatsiyasınıñ diger regionlarına yibermemek kerek», – dep tekrarlay Aksönovnıñ aytqanlarını Qırım «ükümetine» yaqın olğan «Krıminform» saytı.
«Al-azırda Qırım tasil ve ilim Nazirligi bunıñnen bağlı programmanı azırlay», – dep qayd etti Aksönov.
Qırım işğalinden soñ Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırım ve Aqyar tasil sistemalarınıñ Rusiye standartlarına uyğunlaştırılması, em de Qırım ve Aqyardaki tasil teşkilâtlarınıñ faaliyetini Rusiye qanunlarınen bağlanış aqqında qanunnı imzaladı.
Bu arada, Yuqarı Rada qırımlılarnıñ devlet aliy oquv yurtlarında bücet parasına tasil aluv aqqında qanunnı qabul etti. Vaqtınca işğal etilgen territoriyada ya da böyle territoriyadan köçip kelgen Ukraina vatandaşlarınıñ Ukrainanıñ diger regionlarında bücet esasında oquşnı devam etmege aqqı bar.
Qanunğa binaen, migratsion müessiseden yañı yaşav yeri aqqında vesiqa olsa, devlet ve kommunal oquv yurtlarında tasil almaq mümkün.


text:
İyülniñ 18-nde Rusiyeniñ Sankt-Peterburg şeerinde 10 faal qırımtatarlarğa qol tutmaq içün Nevskiy caddesine çıqtı ve aktsiaya aynı zamanda, Rusiye apishanesinde tutulğan ukrian rejissörı Oleg Sentsovnıñ azat etilmesini talap etken ve butün dünyada devam etken SaveOlegSentsov narazılıq aktsiyası çerçivesinde de ötkerildi.
Piket teşkilâtçılarından biri Peterburgnıñ «Solidarnost» demokratik areketiniñ faali Olga Smirnova eki mesele de biri-birine bağlı dep saya. Bundan da ğayrı, piket iştirakçileri 35 künden berli devam etken Yaltalı «Hizb ut-Tahrir» işiniñ iştirakçisi Emir-Usein Kukuğa diqqat çekti.
Faaller qırımtatarlarnıñ taqip etilüvi bitirilgenini ve aytınıñ saqlanıp qalmasına sebep olacaq Sentsovnıñ şartları becerilgenini talap etti. Faallerniñ talapları arasında, olar repressiyalarnıñ ilk sebebi dep sayğan ve dünya cemaatçılığı tarafından tanılğan Rusiye Ukraina arasındaki sıñırnıñ tiklenmesi de bar edi.
Azatlıq Radiosınıñ rus hızmeti haber etkenine köre, teşkil etilgen piketler er yerde raat keçmegen. Fontanka sailinde turğan faalge yoldan keçken agressiv birisi atılıp, elinden plakatnı çekip alğan ve yırtaraq, Fontankağa atqan.
Piketler pensiya islâatına qarşı çıqqan şahıslar peyda olğan maalde biraz kesilgen. İşbu aktsiyağa, pensiya yaşı artacaqını köstermek maqsadınen başına «qırmızı şeritler» bağlayaraq, elinde plakat olmadan Nevskiy caddesine çıqqan bir qaç solcı ve sağcı firqa ve areketlerniñ 200-ge yaqın temsilcisi tarafından teşkil etilgen.
OMON ruhsetsiz yapılğan yürüşni blok etip, 10 kişini tutıp alğan. Sentsov ile qırımtatarlarnı desteklev aktsiyasınıñ iştirakçileri,«pensiya kezintisi» kün tertibindeki iştirakçilerniñ talaplarnı siyasiy ceetten yañlış dep sayıp, olarğa qoşulmağan olsa da, çeşit fikirge saip insanlar aktsiya keçirmege aqqı olğanını esapqa alaraq, öz aktsiyasını bitirip, tutulıp alınğan insanlar artından politsiyanıñ 78-nci bölügine yol alğanlar.


text:
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar aprelniñ 27-nde Bütündünya ukrainler kongressiniñ reberligi ile «Qırım platformasınıñ» imaye etüv planını muzakere etti, dep haber etti Ukraian TİN matbuat hızmeti.
«Tış işler naziriniñ birinci muavini, bu teşebbüske global destek köstermek içün dünyanıñ türlü bölgelerinden olduqça çoq devlet ve diger meraqlanğan taraflarnı Qırım platformasınıñ tesis sammitinde iştirak etmesine celp etmek ve bütün vaqıt dünya toplulığını platformanıñ maqsadları ve vazifeleri aqqında haberdar etmek pek müim olğanını qayd etti», – dep yazıla bilidrmede.
Emine Ceppar, cemaat teşkilâtları ve ukrain diasporası «Qırım platformasınıñ» imaye etüv esnasında müim yer alacağına inanğanını bildirdi.
«Bütündünya ukrainler kongressiniñ ğayretlerimizge destegi içün minnetdar olacaqmız», – qayd etti o.
Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva «Qırım platforması» boyunca halqara sammit Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 23-nde olacaq, dep bildirgen edi.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında, kelecek yılnıñ mayıs ayında keçirilmesi planlaştırılğan yarımadanı işğalden azat etüv «Qırım platforması»sammitiniñ neticelerine köre muvafıq beyanname qabul etilecek, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
«Qırım platforması»
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Energoresurslarnı iqtisat emtek maqsadı ile «Gorsvet» Aqmescitniñ tış ağlarınıñ söndürüv cedveline keçe.
Bunı Qırım «ükümeti»niñ saytında bildireler.
Tış ağlarnı yerli vaqıt boyunca 23:00-5:30 saatler arasında söndürecekler.
2014 senesi mart ayında Rusiye tarafından Qırım işğal etilgeninden soñ yarımadanıñ elektrotemini, hususan küz-qış mevsimleri, beterleşti. Dekabr ayında, Qırım bir qaç kere bütünley yarıqsız qalğan edi.
2014 senesiniñ soñunda Ukraina energetika ve kömür sanayi naziri Volodımır Demçişin 2015 senesi yanvar ayından Ukraina vaqtınca işğal etilgen Qırımğa elektroenergiyanı 98,8 kapik fiyatı ile berecegini bildirgen edi.


text:
Rusiye jurnalisti Vladimir Pozner “Mirotvorets” ukrain saytınıñ bazasına kirsetildi.
Saytnıñ “Çistilişçe” bölüginde bildirilgenine köre, Pozner, “Rusiye işğalcileri zapt etken Qırımğa kirmek içün Ukraina sıñırlarını aselet bozdı”, dep yazılğan.
Mında, Pozner “Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı propaganda tedbirlerinde” ve Qırım ilhaqınıñ qanuniyleştirüvi ıntıluvlarındaiştirak etti, dep de yazılğan.
Soyadı “Mirotvorets”ke tüşkeni aqqında Pozner özüniñ tefsirleri daa yoq.
Daa evel, Ukraina İİN, başqa memleket vatandaşlarına ve vatandaşlıqsız adamlarğa ilhaq etilgen Qırımğa ziyeretlerden vazgeçmege muracaat etti.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
İğor Smeşkonıñ “Küç ve namus” (“Sila i çest”) firqası Kyivde iyün 8-inde qurultayında nevbetten tış parlament saylavlarında iştirak etecegi aqqında ilân etti. Firqa cedveliniñ aşkâr etilgen birinci onluğında - qırımtatar Milliy Meclisniñ reisi Refat Çubarov, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Birinci onluqqa böyle adamlar kirdi:
1. İğor Smeşko;
2. Olena Sotnik;
3. Refat Çubarov;
4. İvan Mıroşnıçenko;
5. Volodımır Zamana;
6. Olğa Romanük;
7. Andriy Gayduk;
8. Irına Sısoyenko;
9. Volodımır Timoşenko;
10. Anatoliy Makarenko.
“Akimiyetke aqiqiy vatanperver ve mütehassıslarnı ketirmek - bizim vazifemizdir. Anda, bu qanun çıqarıcı organda birden çalışıp olacaq adamlar kelmeli, Çünki ögrenmek içün bir daqqada olmaycaq”, - dedi firqa reisi İğor Smeşko.
Onıñ aytqanına köre, “Küç ve namus” - konservativ demokratiyanıñ siyasiy küçüdir, o “Ukrainanıñ orta sınıfnıñ gimni olmaq istey”.
Firqa qurultayında “Regionlar partiyası”nıñ teşkilcilerinden biri Volodımır Semınojenko da oldı. Azatlıq Radiosına tefsir bergende o, Smeşkonıñ firqasınen Yuqarı Radağa ketecegi aqqında ayttı.
Anda olğanlarnıñ arasında Mihail Pojivanov da bar edi - sabıq iqtisadiyat naziriniñ muavini ve sabıq halq mebusı.
Yırcılar Svitlana ve Vitaliy Bilonijko da qurultayğa qoşuldı.
Qırım.Aqiqat, parlament saylavlarında iştiragi aqqında tefsir almaq içün Refat Çuberovnen bağlanmağa tırışa.


text:
Nuritdinov, Tacikstan Ğalimnär Şurasınıñ, imtixannarnıñ avgust ayına qadär tämamlar öçen, mäxsüs şura buldırıluı xaqında belderde.
"Ägär, Ğalimnär Şurası kiräk tapsa, imtixannı Şähär xaqimiäte häm bistä räsmiläreneñ dä küzätüe mömkin. "
Düşänbe şähär xaqimiäte, imamnarnıñ citärlek dini belemgä iä bulmawı xaqında, watandaşlardañ bik küp şikäyätlär alğannarın belderde.
Läkin qaysı ber imamnar bu eşneñ maqsatıñ başqaça kürä. Alar, xökümät şulay itep, küpçelege möselman, yolalarına bäyle bulğan xalıqnıñ dini idarälärenä basım yasaw dip saniy.
Habibxon Azamxonov, Sarı Osiya mäçete imamı. İmamnarnı bu imtixanğa kertergä tırışu, üzen häm ğalimnärne tübänsetü dip qabul itüe turında söyli.
"Min qabul italmim, Min 30 yıl İmam bulıp eşlim. Xalıq bu qarar belän qanağät tügel. Cämğiyät Demokratik bulırğa tiyeş, läkin basımnar arta."
Bu xökümätneñ, Tacikstanda mäçetlärne berençe tapqır ğına tikşerüe tügel. Xaqimiät, soñğı 3 yılda röxsätsez eşläwdä tänqiytläp ber niçä mäçetni yapqan ide. Şul uq waqıtta, Düşänbe häm başqa şähärlärdä tawış köçäytkeçlärdäñ azan uquğa da röxsät itelmäwe belderelde.
Uzğan atna, Düşänbeneñ Sino mäxälläsendä röxsätsez eşlägäne öçen ike mäçet cimerelde.
Düşänbedä 300 mäçet bar. Küpkenä binalar namaz uqu yanda, ictimagiy üzäk yäisä törle cıyılışlarında qullanıldı. Xaqimiät immamnarnı bu binalarnı qanunsuz qullanuda ğayepläde.
İmamlar, wasiwası namaz uqutu bulu belän bergä, ictimagıy tormışta da täsere bulğan keşelär. Bigräktä könenä hiç yuğı ber tapqır mäçittä yörgännär aldında.
Cämäğat, namaz betkännäñ soñ, dini häm ictimağiy mäsälälär xaqında imam belän kiñäşü öçen, yışqına Mäçettä qala. İmam Azamxanov, bu imtixannarnıñ maqsatın da änä şul cıyılışlar buluın äytä. Ul xökümätneñ, qaysı ber imamnarnı, xökümätkä yaqınraq bulğannarı belän alıştırmaqçı digän farazda tora.
Cämäğät belän İctimagıy häm dini mäsälälärdäñ tış başqa temalarğa söyläşkän qaysı ber imamlarğa xökümät basım yasadı.
Nuritdin Qahharov, Düşänbeneñ Vahdat bistäseneñ daimi imamı. Ul xökümätne tänqitläwdä ğayeplänep, uzğan ay basımğa duçar buldı.
May ayında, Qahharonıñ wäğazläre kibetlärdäñ cıyıp alındı. Belderüdä İmamnıñ süzläreneñ Tacikstanda tärtepsezlek qurqınıçı tudıruı äytelä.
Röşwätçelek häm korupsiä kiñ taralğan Tacikstan kebek ber ildä, räsmilärneñ, däwlät eşe bulmağan mäsälälärgä tıqşına başlawı xalıqta şik tudıra.
32 yäşlek, Abdullo Naimov, räsmilärne tänqiytläp bolay belderä.
"Bezneñ cämğiättä, keşelär urın alu öçen köp küç sala, çönki bik äz keşe üze häm ğailäse öçen yaxşı eşlär taba."
Düşänbe şähärendä uzaçaq imtixannarda ni sorayaçaqlar älegä bilgesez.


text:
Rusiye quvetçileri Rusiyede ve işğali altındaki Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlap apiske alğan Enver Seytosmanov noyabrniñ 10-nda 33 yaşını toldurdı. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Facebook saifesinde bildire.
«Apiske alınmazdan evel Enver anası ve qardaşınen Aqyar şeeri Balıqlava rayonınıñ Hayto (Tılovoye) köyünde yaşağan edi. O, qabaatlayıcı ükümler çıqarılğan siyasiy mabüslerniñ qorantalarına çoq yardım ete edi. 2018 senesi mayısnıñ 10-nda evlerinde tintüv yapıldı, ondan soñ onı apiske aldılar. «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi adından Enver Seytosmanovğa qaviy sağlıq ve anası ve qardaşı beklegen evge tez qaytmasını tileymiz», – dep aytıla haberde.
Enver Seytosmanov mahkeme oturışuvları keçirilgen Rostov-na-Donuda buluna. Onıñ davası yekünlenüv basamağındadır.
İyülniñ başında Rostov-na-Donu mahkemesi Seytosmanovnıñ apis müddetini altı ayğa – dekabrniñ 20-ne qadar – uzatqan edi. İyülniñ soñunda ise Enver Seytosmanov Aqmescit SİZOsından Rostov-na-Donu SİZOsına avuştırılğan edi.
Avgust ayında Rostov-na-Donu mahkemesinde Enver Seytosmanovnıñ Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» temeli ilk sefer baqıldı.
Sentâbrniñ 5-6-nda Rusiye mahkemesi Enver Seytosmanovnıñ davası boyunca Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» eki mabüsi Nuri Primov ve Ferat Sayfullayevni sorğuğa çekti.
Rusiye quvetçileri ağa-qardaş Ernes ve Enver Seytosmanovlarnı 2018 senesi mayısnıñ 10-nda Aqyarnıñ Balıqlava rayonınıñ Hayto (Tılovoye) köyünde tintüvlerden soñ tutıp alğan edi.
Ernesni daa soñra yiberdiler, Enverge ise cinaiy dava açılğanı aqqında haber etildi. Onı Rusiye Ceza Kodeksiniñ 205.5 maddesine (terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv ya da iştirak etüv) istinaden qabaatlaylar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi Rusiye quvetçileriniñ Qırımda musulmanlarnıñ (ekseriyeti qırımtatarı ola) evlerinde keçirgen tintüvleri aqqında malümat Ukraina uquq qoruyıcılarına berile ve «milliy ve halqara seviyedeki işte» qullanılacaq, dep bildire.
Müessise, Qırımda saba olğan adiselerni «siyasiy taqip» dep adlandırdı.
«Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi işğalci memuriyetniñ er bir qanunsız siyasiy taqibini qayd etip, malümatnı uquq qoruyıcı organlarına bere ve onı milliy ve halqara seviyelerde işte qullana», – dep aytıla temsilcilik haberinde.
Fevralniñ 17-nde saba erte yarımadanıñ bir qaç rayonında Rusiye quvetçileri musulmanlarnıñ evlerine keldi. Tahqiqat tedbirleri keçirilgende tutulğan insanlarnıñ tuvğanlarına berilgen malümatqa köre, olar Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesine istinaden (Terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv ve böyle teşkilâtnıñ faaliyetinde iştirak etüv – muar.) qabaatlana.
Tutulğanlarnıñ soy-sopları tintüvlerden soñ bildirgenine köre, Rusiye quvetçileri Ukraina pasportlarını da aldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası fevralniñ 17-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvler sebebinden cinaiy tahqiqat başlatıldı, dep bildirdi.
Çarşenbe künü Rusiye FSBsiniñ matbuat hızmeti, Rusiye cenübinde ve işğal altındaki Qırımda terror teşkilâtı dep adlandırılğan «At-Tekfir val-Hicra» iştirakçileri tutuldı, dep bildire. Lâkin bu malümatnıñ saba Qırımda musulmanlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvlernen alâqası barmı aytılmay.


text:
1975 senesinden berli Birleşken Milletlerniñ teşebbüsi ile martnıñ 8-nde Dünya qadınlar künü qayd etile. Bu kün eskiden de qayd etilgen edi, esasen kommunist memleketlerde, lâkin BM oña ilk evelâ aq qorçalayıcı emiyetini berdi.
Birleşken Milletlerniñ 2019 senesi teklif etken mevzusı: «Teñlikni tüşün, basiretli şekilde icat et, deñişüv maqsadınen yañı usullarnı işlep çıqar». Bugünde-bugün qırımlı qadınlar özlerini farqlı saalarda köstereler: işğal etilgen Qırımda aq qorçalayıcı faaliyetinde, ukrain devlet hızmetinde, jurnalist tahqiqatlarında, sanatta ve diger saalarda.
Qırımdaki «Delo çesti» aq qorçalayıcı komitetiniñ koordinatsion merkez reberi Viktoriya Jukovskaya Aqmescit memuriyeti yolbaşçısınıñ vazifesi yarışında eki kere 2017 ve 2018 seneleri iştirak etken edi.
Maña köre, şeer yolbaşçısı ve reberi qadın içün yabancı bir rol degil, çünki bu kene de büyük evni baqmaq demekViktoriya Jukovskaya
– Maña yañı slavân putperestligi pek yaqın, 8 mart bayramı ise Kyiv kinazlığı zamanında pek uzaq ketmegen edi. Onı martnıñ 22-nde qayd etken ediler, baar başlanğan kün edi – bütün qadınlarnıñ şerefine qutlama yapıla eli, çünki olar ayat bağışlay, evini baqa. Şimdi qadın firqa yolundan ketse, bu ceetten inkişaf etse, karyerasını qolay yapa bile. O, ya Devlet şurasınıñ, ya şeer şurasınıñ, ya da atta Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı olur. Asılında karyera yapmaq qolay degil: biz siyasiy bir küçke ait olmağan qadınlar olaraq özüni ancaq yarışlarda tanıta bilemiz. Maña köre, şeer yolbaşçısı ve reberi qadın içün yabancı bir rol degil, çünki bu kene de büyük evni baqmaq demek.
Qırımlı adliyeci Lilâ Gemeci Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından taqip etilgen qırımtatarlarnı qorçalay ve aqayları apiske oğrağan bir çoq qadınnı tanıy.
Bugünde-bugün bir çoq qırımtatar qadını metanet, cesaret, qıyınlıqlarnen küreş, zor vaziyetlerge dayanuv, balalarnı terbiye etüv örnegi oldıLilâ Gemeci
– Qadın – tek ev baqıcısı degil, bu insan balalarına terbiye berip, milletni terbiyeley. Bu eñ büyük rol, o, esas olmalı, qalğan işleri bunıñ etrafında toplanmalı. Balalarğa belli bir anane, medeniyet, añlam aşlasañ, milletni terbiyeleysiñ. Bugünde-bugün bir çoq qırımtatar qadını metanet, cesaret, qıyınlıqlarnen küreş, zor vaziyetlerge dayanuv, balalarnı terbiye etüv örnegi oldı. Bu qadınlar meni Qırımnıñ aq qorçalayıcı areketinde iştirak etmemni aveslendire. Menim içün olar – adiy bir destek degil, teslim olmayıp, toqtamayıp ve bir şeyge baqmayıp ileri ketkeniniñ örnegidir.
Lilâ Gemeciniñ qayd etkenine köre, onıñ içün advokat işi – maddiy kâr qazanmaq içün karyera yapmaq kibi bir şey degil.
– Balalağımdan berli qartbabamnıñ qırımtatarlarnıñ Qırımğa qaytması içün içün arekette iştirak etkenini hatırlayım: toplaşuvlar, subetler. Qırımğa qaytqan soñ ve yañı repressiyalar başlağan soñ, halqımıznıñ aqları bozulğanda çette qalamayım. Menim içün aq qorçalayıcı areketinde iştirak etüv, advokat işi – maddiy nimetlerge irişmek içün karyera qurmaq degildir. Faaliyetimniñ maqsadı halqımnıñ Qırımda barışıq şekilde yaşaması, dindaşlarımnıñ ve semetdeşlerimniñ din ya da millet mensüpligine köre aqsımlamamaqtan ibarettir.
Ukrain jurnalist tahqiqatları merkeziniñ reberi Valentina Samar esas Ukrainada yaşamağa ve çalışmağa mecbur.
Bir çoqumız içün martnıñ 8-i – o qadar bayram da degil, daa çoq işğal başlağanınen bağlı hatıralarValentina Samar
– Ne yazıq ki, Qırımğa artıq diger insanlarnıñ közlerinen baqam. Qırım, anda yaşağa insanlar aqqında yazmağa ve aytmağa devam etemiz. Anda qalğan qırımlı dostlarımnen bütün subetler «Ne vaqıt?» sualinen başlay. Bu sualniñ cevabını bilmeyim, kimse kerçekni bilmey. Bir çoqumız içün martnıñ 8-i – o qadar bayram da degil, daa çoq işğal başlağanınen bağlı hatıralar. 2014 senesi baarniñ cenk başlanğçınıñ qoqusı bar edi. Er vaqıt aqlımda olacaq, qollarına Ukraina devlet bayraqlarını alğan qadınlar yol boyunca barışıq içün, bu cenkniñ başlamaması içün küreşti. Qadınlar arbiy bölüklerniñ araba qapuları ögünde turıp, küç qullanuvına mania olğan edi. Ukraina askerleri meydanda sekiz şeklinde tizilip, qadınlarını hayırlay edi. Ne yazıq ki, işğalciler qadınlarnı canlı qalqan olaraq qullandı.
Valentina Samar, işğal vaqtında Ukraina jurnalistleriniñ neler körgenini hatırlata.
– Olar ücüm, zorbalıq qurbanları ola edi. Bir zenaatdaşım 8 mart «hayırlavını» ömür boyu unutmaz, olarnıñ çekim taqımı dağıtıldı, insanlar köteklendi, tehnika yoq etildi. «Noçnıye volki» olğanını tahmin etem, ücüm etkenlerden biri «8 mart künü hayırlı olsun!» degen edi. Şimdi yañı qadınlar peyda oldı. İnqilâp-azatlıq areketi iştirakçileriniñ apayları aqqında tek kitaplarda oquğan edi, şimdi ise pek çoq siyasiy mabüsniñ ömür arqadaşları ve anaları bar – yüzden ziyade oldı. Olarnıñ rolü ayrı: olar tek qorantalarını qorçalamay, aqaylarına, babalarına, oğullarına qoltutmaqnen beraber kerçek malümat menbaları ola. Olar Qırımda olğanlarnı bütün dünyağa bildire.
Ukraina informatsion siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Cepparnıñ fikirince, Ukraina 8 mart bayramınıñ sovet añlamından uzaqlaşa.
Bu qıymetler bizge qolay berilmey, tez olmay – sovet yaşayışından çetleşmek içün tektonik taşlarnıñ areketidirEmine Ceppar
– Men zemaneviy cemiyette qadın ya da erkekniñ rolüni ayırmayım. Mence, bu şahsiyetniñ özüni kösterüv meselesi ola. Maña köre, zemaneviy cemiyette qadınnıñ rolüne endi-endi emiyet berip başlaylar. Soñki bir qaç on yıl devamında qadınlarnıñ aqlarına riayet etile, olar mütehassıs olaraq özüni köstere bile – bundan evel cemiyet resurslarınıñ 50%-ı qıymetsiz körüne edi. Şimdi cınsiyet teñligi ukrain cemiyeti içün Avropa qıymetlerinden biri olaraq aktual olğanını aytmaq mümkün. Bu qıymetler bizge qolay berilmey, tez olmay – sovet yaşayışından çetleşmek içün tektonik taşlarnıñ areketidir.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Katerina Nekreçaya, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ prodüseri, mahsus leyhalarnıñ alıp barıcısı ve müellifi


text:
Qırımda iyülniñ 7-nde Rusiye quvetçileri qırımtatarlarnıñ evlerini tintti. Faallerniñ malümatına köre, Aqmescitteki FSB idaresine altı kişi alıp ketirildi: Seyran Hayretdinov, Aleksandr Sizikov, Emil Ziyadinov, İsmet İbragimov, Alim Sufyanov ve Vadim Bektemirov.
Bağçasaray rayonında qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvler aqqında salı sabası «Qırım birdemligi» birleşmesi haber etti. Daa soñra yarımadanıñ farqlı rayonlarında bir qaç tintüv keçirile, dep bildirildi.
Faallerniñ malümatına köre, tintüvler saba erte Jeleznodorojnoye köyünde Sufyanov Alim ve Süyür Taş (Belokamennoye) köyünde Hayretdinov Seyrannıñ evinde başlandı. Soñra Qırımnıñ diger rayonlarında da qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvler aqqında haber etildi: Büyük Onlar qasabasında Emil Ziyadinov, Aqmescit rayonında İsmet İbragimov, Aluştada Alim Sufyanovnıñ evinde.
Emil Ziyadinovnıñ ömür arqadaşı aytqanına köre, tintüv vaqtında Rusiye quvetçileri eki bilgisayar, edebiyat, sistema blokunı aldı.
«205.5 maddesiniñ birinci qısmı (Terror teşkilâtınıñ faaliyetini teşkil etüv ve bu teşkilâtnıñ faaliyetinde iştirak etüv – QA). Aqayımnen meni odağa alğanlar, (quvetçiler – QA) işbirligi yapmağa razı olsaq ve bu firqanıñ (tahmin etilgeni kibi Hizb ut-Tahrir – QA) azaları olğanını qabul etsek, ceza daa az olur, ev apsi bile ola bile, dep aytqanlar. Aqayım bir şey imzalamadı», – dep ayttı qadın.
Advokat İslâm Velilâyevniñ aytqanına köre, onı Qurman rayonındaki Büyük Onlar qasabasında iyülniñ 7-nde saba tintüv keçirilgen faal Emil Ziyadinovnıñ evine kirsetmediler.
«Tintüv saba 4-te başlandı, dep ayta şaatlar. FSB hadimleri Ziyadinov, qorantası, dört çağına yetmegen bala, esli-başlı ana-babası bulunğan evge sürip kirdi. Müvekkilime yiberip, tintüv vaqtında bulunmama izin bermek talaplarıma FSB hadimleri kartımnı alıp, bekleñiz dediler. İmaye aqqı bozuldı, meni tintüvge kirsetmediler», – dep tarif etti o.
Daa soñra belli oldı ki, Rusiye quvetçileri tarafından iyülniñ 7-nde tutulğanlar arasında saqat adam bar. Bu Bağçasaray rayonınıñ Sevastyanovka köyünde yaşağan Aleksandr Sizikovdır.
Onıñ tutuluvınen bağlı qoşma tintüvler apayı qayd olğan Qurman rayonınıñ Büyük Onlar qasabasında ve Bağçasaray rayonınıñ Teberti (Turgenevka) köyünde qartanasınıñ evinde keçirildi. Bu aqta uquqçı Elvina Semedlâyeva bildirdi.
«Aleksandr Sizikov 2009 senesi soqurlaştı. Siyasiy mabüs, «Topçiköy» din cemiyetiniñ reisi, Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi, apiske alınmazdan evel Sizikovnıñ vasiyi olğan Edem Smailovğa qol tutmaq içün eki kere bir kişilik narazılıq aktsiyalarına çıqqan edi», – dep tarif etti Semedlâyeva.
Tintüvni videoğa çıqarğan faallerniñ aytqanına köre, Sizikov apayınen beraber tutuldı, çünki bir özü areket etip olamay.
İyülniñ 7-nde saba işğal altındaki Qırımda Rusiye quvetçileri keçirgen tintüvlerni Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar izaatladı. Onıñ tahminlerine köre, tintüvlerden soñ tutulğan qırımtatarlar Rusiyeniñ terrorizm maddesine istinaden qabaatlanacaq.
«Altı kişi tutuldı. Olarnı Rusiye Federatsiyası Ceza kodeksiniñ belli 205.5 maddesi bekleydir. Şimdi olar Aqmescitteki FSB bölüginde tutula. Yañı tutulğanlarnen endi 67 qırımtatarı RF Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesine köre tutuldı. Olarnı terrorist dep köstermege tırışalar», – dep yazdı Ceppar Facebookta.
Qırımnıñ Rusiye quvet müessiseleri adiseni izaatlamay.
Rusiye işğal etken Qırımda insan aqlarını bozmağa devam eteler, işkence ve söz serbestliginiñ sıñırlanması qullanıla, dep bildirdi iyülniñ 2-nde BM insan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bachelet. Rusiyeni işğal etilgen Qırımda taqiplerni toqtatmasına çağıralar.
2014 senesiniñ Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ mustaqil jurnalist, vatandaş faali, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Cumaaqşamı künü, iyün 18-de, Or Qapı rayonınıñ mahkemesi aqımdaki seneniñ mayıs 18-de mitingni teşkil etken Saniye Ametovanı memuriy mesüliyetke çekecek. Bunı Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Facebookta bildirdi.
«Añlağanıma köre, miting keçirilmesini muzakere etken, soñra ise onıñ şeklini deñiştirgenler onıñ saqat oğlunı baqmaq içün alğan nefaqası çoq olğanını tüşüneler», – dep yazdı Smedlâyev içtimaiy ağda.
Yıl-yıldan Qırımda sürgünlik künü munasebetinen tedbirler, şu cümleden Qırım paytahtınıñ merkezinde matem mitingi keçirile edi. 2014 senesi mart ayında Rusiye yarımadanı işğal etken soñ Aqmescitniñ merkezinde bunıñ kibi tedbirlerniñ keçirilmesini yasaq ettiler. Bu sene de Qırımtatar Milliy Meclisi izin alıp olamadı.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ hatıra künü. Bu kün 1944 senesi qırımtatarlarnen tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollandı. Umumen 180 biñ insandan ziyade sürgün etilgen edi.


text:
Keçken künü Qırımda 4 hasta koronavirustan vefat etti.
Bu aqta oktâbrniñ 7-nde saba Qırımnıñ Rusiye sağlıq nazirligi derc etken malümatında aytıla. Böylece, Qırımda bu yuqunçtan vefat etkenlerniñ sayısı 76 oldı. Bu hastalar aqqında tafsilâtlı malümat berilmey.
«2504 insan tibbiy közetüv altında buluna, 751 kişi evde dinamik közetüv altında qala, 1606 kişi hastahanede, 147 insan observatorlarğa alındı», – dep aytıla Sağlıq nazirliginiñ haberinde.
Keçken künü Qırımda 118 koronavirus hastası qayd etildi. Qırımda, yerli akimiyetniñ malümatına köre, 5288 koronavirus hastası qayd etildi, 3246 insan tüzeldi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ukraina TİN başı Dmıtro Kuleba Avropa Birligi Tış işler nazirleriniñ onlayn körüşüvi vaqtında iştirakçilerge, yañı sektor sanktsiyalar dahi olmaqnen Rusiyeni ilerideki kerginleşmeden tutmaq içün adım-adım areketler planını teklif etti.
«Rusiye Federatsiyasınıñ Ukrainağa qarşı tecavuzına köre qıymetini arttırmaq içün 2014 senesinden berli yapılğan bütün adımlar içün Avropa Birligine minnetdarmız. Aynı zamanda, bugündeki vaziyette şahsiy sanktsiyalar endi yeterli degil. Rusiye Federatsiya tarafından yañı bir tecavuz olğan taqdirde deral qoyula bilecek yañı bir sektor sanktsiyalar paketiniñ azırlanılması içün Avropa Birligi ile içki bir munaqaşanı şimdi endi keçirmek kerek», – TİN matbuat hızmeti Kulebanıñ aytqanlarından alıntı ketire.
AB ve aza devletler Ukraina topraq bütünligine ve suverenitetine destek bildirdiler ve ileride de Rusiyege tazyıq yapmağa azır olğanlarına inandırdılar.
«Rusiye Federatsiyasınıñ Qara-Azaq akvatoriyasındaki qanunsız areketleri, işğal etilgen Qırımnıñ, Qara ve Azaq deñizleriniñ arbiyleştirilüvi ayrı bir mevzu oldı. Dmıtro Kuleba AB-den zenaatdaşlarınen RF tarafından Keriç boğazınıñ qapatıluvı ve Azaq deñiziniñ blok etilüvi köntekstinde halqara deñiz uquqınıñ bozulmasına cevap berme yollarını mazakere etti», – dep yazıla bildirmede.
Bundan ğayrı Dmıtro Kuleba Avropa Birligi aza devletlerine «Qırım platforması»na davetni bir daa tasdıqladı.
Avropa Birligi Tışqı siyaset hızmetiniñ başı Josep Borrell Rusiyeni Ukraina ile sıñırdan ordusını keri çekmegeçağırdı.
Austriannıñ malümatına köre, halqara seviyede tanılğan Ukraina sıñırı boyunca 2015 senesinden berli «Rusiye on biñlernen askerini yerleştirip, ordusınıñ sayısı arttıra, bölüklerni faalleştirdi, bazalarını yañarttı ve daa küçlü bir yer, ava ve ava mudafaasını yerleştirdi».
Soñki vaqıtları Rusiye Donbasnıñ işğal etilgen qısmında gibrid küçleriniñ cenk areketlerini arttıra. Böylece, ateşkes rejiminiñ şartları bozula, amma Rusiye Ukraina ordusını qabaatlamağa tırışa. Bundan ğayrı, Qırımda ve Ukraina sıñırı yaqınlarında Rusiye askerleriniñ sayısını arttıruv Kyiv ve ğarbiy ortaqlarınıñ qasevetini doğura, çünki Rusiye ordusınıñ Ukrainağa açıq ücüm imkânı bar.
Ukrainanıñ ğarbiy ortaqları (ABD ve AB) ve NATO oña qol tutqanını bildirdi.
Kreml, Rusiye ordusınıñ Rusiyede areket etmesi diger memleketlerni, hususan Ukrainanı qasevetlendirmemeli.
Mart ayında Ukraina silâlı quvetleriniñ baş komandanı Ruslan Homçak bildirdi ki, Rusiye, «Zapad-2021» strategik talimlerine azırlıq manaçığınen Ukrainanıñ şarqiy sıñırlarına taktik gruppalarını çeke. Onıñ qayd etkenine köre, Novorossiysk ve Stavropolden işğal etilgen Qırımğa talimler içün avuştırılğan Rusiye ordusı yarımadada qalmağa devam ete.
Kreml, Rusiye ordusınıñ Rusiyede areket etmesi diger memleketlerni, hususan Ukrainanı qasevetlendirmemeli, dedi.
Qırımnıñ askeriyleştirilüvi
2014 senesi Qırım işğal etilgen soñ Rusiye yarımadada ve Qara deñizde muntazam sürette arbiy talimler keçire, arbiy tehnikanı, hususan uçaqquvar mudafaa sistemasını ketirip qoya.
2018 senesi yanvar ayında Fiolent burnunda S-400 Rusiye uçaqquvar-raketa kompleksleri arbiy nevbetçilikke başladı. Sentâbr ayında bunıñ kibi kompleksler Kezlevde de yerleştirildi. 2018 senesi noyabrniñ soñunda ise Canköyde S-400 uçaqquvar-raketa kompleksiniñ dörtünci divizionı arbiy nevbetçilikke başladı.
Ukraina Baş ştabı, Rusiye arbiyleriniñ Qırımda yapqanlarını qanunsız dep adlandıra.
Ukrainanıñ BM daimiy vekiliniñ muavini Yuriy Vitrenko, Rusiye yarımadada nükleer silâsını yerleştirgeninden qorqqanını bildirdi. Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtip muavini Serğiy Krıvonis, Qırımda nükleer silâsı olması mümkün bir qaç yer bar, dep bildirdi. Onıñ fikirince, onıñ yarımadada yerleştirilüv ihtimali «ğayet büyüktir».
2020 senesi dekabr ayında Kreml temsilcisi Dmitriy Peskov Rusiyeniñ Qırımda «telükesizligi içün er şey yapmağa aqqı bar», dep bildirgen edi.
BM Baş Assambleyası 2019 senesi dekabr ayında Rusiyeni işğal etilgen Qırımdan ordusını çıqarmasına ve Ukraina topraqlarınıñ vaqtınca işğalini toqtatmasına çağırğan qararnı qabul etti.


text:
«Sapa Su» JŞS öndiristik sertïfïkat aldı jäne Qazaqstannıñ otandıq öndirwşileriniñ tizilimine engizildi.
Önerkäsiptik sertïfïkat — bul sertïfïkattıñ ïesi — otandıq tawarlar men qızmetterdiñ tolıqqandı öndirwşisi ekendigin kwälandıratın özindik öndiris pasportı.
Önerkäsiptik sertïfïkattıñ bolwı birqatar bäsekelestik artıqşılıqtar beredi. Sonıñ işinde:
• memlekettik satıp alwğa qatısw mümkindigi;
• «Samurıq-Qazına» xoldïnginiñ tawar öndirwşiler tizilimine engizw;
• «Samurıq-Qazına» qorına aldın-ala iriktewden ötken upaylardıñ 20% -ı esepteledi;
• otandıq tawarlardı, jumıstar men qızmetterdi sırtqı narıqqa jıljıtw şığındarınıñ ornın toltırw.


text:
Ukraina Tışqı işler nazirligi (MİD) beyan etti ki, oktâbrniñ 11-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ tevqif etilmesi nevbetteki kere Rusiye tarafından repressiv siyaset devam ettirilgenini köstere.
«İşğalciler, işğalci rejimge qarşı çıqqan qırımtatar faillerine ve ukrainlerge basqı yapqanları, nevbetteki kere Rusiyeniñ repressiv siyaseti devam etkenini köstere. Bu siyasetniñ maqsadı – Qırım yarımadasınıñ ealisini qorqutmaq ve er türlü uyğunsız fikirlerni yoq etmektir», – dep aytıla ukrain diplomatik müessisesiniñ beyanatında.
Bunen beraber, MİD temsilcileri dey ki, Qırımda musulmanlarnıñ evleri tintilgeni, diniy mensüplikke köre basqı yapılğanını köstermekte.
Kyiv, dünya cemaatına muracaat etip, Rusiyeni işğalge itiraz bildirgenlerniñ cezandıruvından vazgeçmege zorlamaq ve Qırım yarımadası sakinleriniñ aq ve üriyetini qorçalamaq içün areketke keçmege çağıra.
Oktâbrniñ 11-nde, çarşenbe künü, saba Bağçasarayda rus silâlı hızmetleri bir-qaç qırımtatarınıñ, musulmannıñ evinde tintüv keçirgeni malüm oldı.
Rus haber vastaları, Rusiye Federal telükesizlik hızmetiniñ (FSB) matbuat hızmetine atıf etip, Qırımda silâlı hızmetler Rusiyede ve onıñ işğaline oğrağan Qırımda yasaq etilgen«Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ Bağçasaraydaki üceyresini yoq etkenlerini haber etti.
Advokatlar, tevqif etilip, tintüvden soñ FSB-ge ketirilgen altı adam rus silâlı hızmetlerinde Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanında şeklengenlerini tasdiqladı.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı dep saya. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleridir.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek oğrunda terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsizce taqip etilgenini aytalar. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etken edi.


text:
Moskvağa boysunğan işğal etilgen Qırım ükümetiniñ bildirgenine köre, yarımadağa Ukraina qıtaiy territoriyasından kirişte nevbetler yoq.
Kreml tarafından tayinlengen yarımada yobaşçısınıñ birinci muavini Mihail Şeremet ayta ki, bu, memuriy sıñırda keçirme pencereleriniñ sayısı artqanı sayesinde mümkün oldı.
«Keçirüv pencereleriniñ ve gümrük hızmeti hadimleriniñ sayısı eki qat arttırıldı. Demek ki, bunıñ neticesinde keçirüv noqtalarında nevbetler yoq», – ayttı Şeremet, dep bildire Rusiyege boysunğan Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti.
Mihail Şeremetniñ qayd etkenine köre, o, «Ermeni Bazar» ve «Perekop» noqtalarını ziyaret etken vaqtında, «kiçik meseleler» belgilendi.
İyün 24-te Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl memuriy sıñırda büyük nevbetler olğanı aqqında bildirdi. O, Facebook saifesinde nevbette turğan insanlar ve maşnalarnı köstergen fotoresimlerni paylaştı.
«Bir qaç yüz yengil maşna (bu tek «Çonğarda»), yüzlerce yayav ketken yolcular.
İşte, tüşünem ki, ya Ukraina Anayasa kününe büyük teşviqat desantını yollay, ya Aksönovnen nasıldır añlaşma bardır – Qırımda kurort mevsimini yükseltmek», – dep yazdı Celâl.
Bu sene mayıs ayında Rusiyege boysunğan Qırım gümrügi müdiri Vladimir Avramenko, onıñ müessisesi, «memuriy sıñırdan keçken naqliyeniñ sayısı artqanı sebebinden», yarımada şimalinde avtomobil keçirüv noqtalarınıñ operativ-nevbetçi smenalarını qaviyleştirdi.
2014 senesi Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında resmiy şekilde – memuriy, amelde ise – aqiqiy bir sınır peyda oldı. Memuriy sıñırda üç kiriş-çıqış noqtası çalışmaqta – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırım Yuqarı mahkemesi qırımtatar milliy areketiniñ faali Ahtem Çiygoznıñ davasına Qırımtatar Milliy Meclisi (Rusiyede 26.04.2016 mahkeme qararınen yasaq etilgen) reisi Refat Çubarovnıñ sorğuğa çekilmesi malümatlarını qoşmasını red etti.
Bu aqta adliyeci Nikolay Polozov video muracaatında añlattı.
«İmaye tarafı, üküm çıqarılmasına mania olğan hatalarnıñ yoq etilüvi içün, qabaatlav neticesini prokurorğa qaytarılması aqqında şefaat arizasını berdi, işbu şefaat arizası red etildi. Bunen beraber, mahkeme Refat Çubarovnıñ sorğuğa çekilmesi boyunca protokollarnı qoşmaqnı red etti, bundan evel imaye tarafı Çubarovnıñ davet etilüvi ya da onıñ sorğuğa çekilmesi boyunca protokollarnıñ davağa qoşulması aqqında şefaat arizasını bergen edi», – dep bildirdi adliyeci, avgust 1-de keçirilgen toplaşuv aqqında ikâye etip.
Adliyeci haber etti ki, dava boyunca mahkeme taqiqatı yekünlendi, avgust 7-de tartışmalar keçirilecek, dep bildire «Qırım.Aqiqat».
Hatırlatamız ki, iyül 31-de Ahtem Çiygoznıñ davası boyunca 150-nci mahkeme toplaşuvı keçirildi.
Avdetniñ evel bildirgenine köre, mayıs 15-te Refat Çubarov Ahtem Çiygoznıñ işi boyunca mahkemede sözde bulunmaq içün Qırımğa kelmege azır olğanını ilân etti. Bundan soñ Qırım Yuqarı mahkemesi imaye tarafınıñ bu şefaat arizasını qanaatlendirmedi.
Hatırlatamız ki, rusiyeli uquq qoruyıcılar Çubarovğa nisbeten Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozmaq çağıruvlar aqqında madde boyunca cinaiy işni baqa. 2015 senesi oktâbr ayında Qırımda mahkeme Çubarovnıñ ğıyabiy şekilde yaqalanuvı aqqında qarar çıqardı, bundan soñ o, halqara qıdıruvğa ilân etildi.
Ahtem Çiygoz 2014 senesi fevral 26-da Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radası yanında Ukraina topraq bütünligi içün keçirilgen mitingde iştirak etkeni içün 2015 senesi yanvar ayında yaqalandı.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Qırım
Qırım (ukraince KpиM, rusça KpыM) ya da Qırım yarımadası (ukraince KpиMcbkий пiBocTpiB, rusça KpыMckий пoлyocTpoB) – Qara deñizniñ şimaliy yalısında bir yarımada, qırımtatar halqınıñ vatanı. Meydanlığı 26,2 biñ km². Ealisiniñ sayısı 1.994 300.kişi (2005 s. malümat).
2014 senesinden berli Qırım - Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep oldı. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
Tarih[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Qırım dağlarınen yalı boyunıñ eñ qadimiy ealisi - tavrlar.
- M.E. (milâttan evel) XII asır — Qırım çöllerinde kimmerler yaşap keldiler.
- M.E. VII asırnıñ ortası — Kimmerler Qırımdan skitler tarafından quvuldılar.
- M.E. VII—VIII asırlar — Yunanlar Qırımğa kelip öz şeerlerini qurıp başladılar.
- M.E. V asır — Şarqiy Qırımdaki yunan şeerleri Bosporos Devletine birleştiler.
- M.E. 422 senesi — Yunanlar Hersonesos şeeriniñ temelini qoydılar.
- M.E. III—II asırlar — Skit memleketiniñ Özü özeni boylarından Qırımğa avuştı.
- M.E. II asır — Skilurnen onıñ oğlu Palak yolbaşçılığı altında skitler deñiz limanları oğrunda yunan şeerlerinen cenkleşip başlaylar. Yunanlarnıñ tarafdarı Pontos Devletiniñ ükümdarı VI Mitridat Evpator Qırımğa Diofant yolbaşçılığı altında ordular yolladı. Diofant ordusı skit memleketini tar-mar etip yunan şeerlerini Pontos terkibine kirsetti.
- M.E. 63 senesi — Pontos Roma İmperiyası tarafından feth etildi, Qırım şeerleri romalılarnıñ nezaret altına keçeler.
- M.S. (milâttan soñ) I asır — Sarmatlar Qırımnıñ çölüne kirdiler.
- M.S. II asırnıñ ekinci yarımı — Bosporos devleti soñki qalğan Qırım skitlerinen küreşe. Skitler mağlübiyetke oğradılar ve yerleri Bosporos, Roma ve sarmatlar arasında bölündi.
- III asırnıñ ortası — Gotlar istilâsı. Olar romalılarnen sarmatlarnıñ bütün müstemlekelerini (Hersonesostan başqa) basıp alıp Bosporos Devletini öz nezaret altına qoyalar.
- 269—270 seneleri — Roma orduları varvarlarnı Tuna özeniniñ o bir tarafına çekiltti. Pirat flotu Yunanistan yalısınıñ yanında mahv oldı.
- 375 senesi — Hunnular kelüvi. Hunnular Bosporos devletini tar-mar ettiler.
- IV—V asırlar — Rum (Bizans) İmperiyasınıñ Qırımnıñ dağlı rayonlarnıñ müstemlekeleştirüvni başladı. Hunnular kelüvinden soñ sağ qalğan gotlar Bizans iqtidarını qabul ettiler.
- VI asırnıñ soñu - Türkiy Qağanatnıñ orduları şarqiy Qırımğa kirip vaqtınca Bosporosnı basıp aldılar.
- VII asırnıñ soñunda hazarlar deyerlik bütün Qırımnı zapt eteler, faqat Hersonesos Bizans iqtidarınıñ altında qaldı.
- X asır - Hazar Qağanatı ruslar tarafından tar-mar etilgeninen Qırımnıñ çölü beçeneklerge keçti.
- XI asır - Qırımnıñ çölüni qıpçaqlar feth ettiler.
- XIII asır - Bizansnıñ iqtidarı zayıflaştı. Müstemlekeleriniñ bir qısmı cenevizlerge keçe, bir qısmı mustaqil Gotiya prinsligi (ya da Teodoro prinsligi) olıp ayrıldı.
- 1239 senesi - Qırımnı Batu hannıñ tatar-moğol ordusı feth etti. Qırımnıñ çölü Altın Ordunıñ bir qısmı olıp qaldı.
- XIV - XV asırnıñ ortası - Cenevizler Teodoro prinsliginen Qırımnıñ yalı boyu oğrunda cenkleşeler.
- 1441 senesi — Mustaqil Qırım Hanlığı meydanğa keldi.
- 1475 senesi — Osmanlı ordusı Gedik Ahmet paşa yolbaşçılığı altında ceneviz müstemlekelerini ve Teodoro prinsligini feth etti.
- 1783 — Qırım feth etilip Rusiye İmperiyasınıñ terkibine kirsetildi.
- 1780-90 seneleri — Qırımtatarlarnıñ Dobrucanen Anadoluğa birinci kütleviy icreti.
- 1853—1856 — Qırım cenki.
- 1860 seneleri — Qırımtatarlarnıñ Osmanlı Devletine ekinci kütleviy icreti.
- 1917—1920 — Rusiye Vatandaş cenki. Qırımda "beyazlar" ve "qızıllar" ükümetleri biri-birlerini bir qaç kere almaştıralar.
- 1921 oktâbr 18 — Sovet Rusiye terkibinde Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti meydanğa keldi.
- 1941 avgust — Qırım almanları sürgün etildiler.
- 1941—1944 — Natsist alman ordusı Qırımnı işğal ettiler.
- 1944 mayıs 18 — Qırımtatarlar sürgün etildiler.
- 1944 iyün 26 — Yunanlar, ermeniler ve bulğarlar Qırımdan sürgün etildiler.
- 1945 iyün 30 — Cumhuriyetniñ yoq etilüvi: Qırım MSŞC Qırım vilâyetine çevirildi.
- 1954 fevral 19 — Qırım vilâyeti Ukraina terkibine kirsetildi.
- 1989 — Qırımtatarlar kütleviy tarzda Qırımğa qaytıp başladılar.
- 1991 fevral 12 — Qırım vilâyeti USŞC terkibinde Qırım MSŞCne çevirildi, Aqyar şeeri ise USŞC terkibinde cumhuriyet riayetindeki bir şeer olıp qaldı.
- 1992 fevral 26 — Yuqarı Şuranıñ qararı ile Qırım MSŞC adı Qırım Cumhuriyeti olaraq deñiştirildi.
- 1992 mayıs 6 — Qırım cumhuriyetiniñ ilk esas qanunı qabul olundı.
- 1998 dekabr 23 — Qırımnıñ yañı esas qanunı qabul olundı. Qırımnıñ resmiy adı Qırım Muhtar Cumhuriyeti olaraq deñiştirildi.
- 2014 fevral-mart — Rusiye Qırımnı aldı ve ondan berli yarımada de-fakto Rusiye tarafından idare etile. Buña baqmadan dünya devletleriniñ çoqusı Qırımnıñ Ukrainağa ait olğanını qabul ete.
Memuriy-territorial bölünüv[deñiştir | kodunı deñiştir]
Memuriy ceetinden cumhuriyet 25 regiondan ibaret, olardan 14 rayon (ealiniñ çoqusı köylü) ve cumhuriyet riayetinde bulunğan şeerlerniñ şuralarına boysunğan 11 territoriya (ealiniñ çoqusı şeerli). Kösterilgen haritada körüne ki, işbu 11 territoriyadan bazıları büyük meydanlıqta yerleşip merkezden ğayrı bir çoq meskün yerden ibaret.
Rayonlarnıñ başları Qırımnıñ baş naziriniñ teklifinen Ukraina prezidenti tarafından tayin etileler, şeerlerniñ başları ise umumiy saylavda saylanalar.
Regionlar ise şeer, qasaba ve köy cemiyetlerinden ibaret.
Coğrafiya[deñiştir | kodunı deñiştir]
Qırım yarımadası Ukrainanıñ cenübinde buluna. Yarımada üzeriniñ meydanlığı 27 biñ km². Ğarp ve cenüp tarafında Qırım Qara deñiznen, şarq tarafında ise Azaq deñizinen sıñırlana. Şimal tarafında Qırım tar (8 km qadar) Or boynunen qıtağa qavuşa. Qırımnıñ şarqında Qara ile Azaq deñizleri arasında Keriç yarımadası, Qırımnıñ ğarbında ise Tarhan Qut yarımadası buluna. Qırımnıñ şimaliy kenar noqtası Or boynunda buluna, cenübiy kenar noqtası — Sarıç burnu, ğarbiy kenar noqtası — Tarhan Quttaki Qara burun, şarqiy kenar noqtası — Keriç yarımadasındaki Fener burnudır. Şimaliy kenar noqtasınen cenübiy kenar noqtası arasındaki mesafe — 200 km, ğarbiy kenar noqtasınen şarqiy kenar noqtası arasındaki mesafe — 325 km. Qaranen deñiz sıñırlarınıñ umumiy uzunlığı 2500-den ziyade km.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti Aqyar şeeri ve Arabat beliniñ şimaliy ucundan ğayrı yarımadanıñ bütün yerini ala.
Qarada keçken Qırımnen Ukrainanıñ Herson vilâyetiniñ kiçik sıñırı Or boynundan keçe. Bundan da ğayrı deñizde Qırım Rusiye (Krasnodar ülkesi), Romaniya, Bulğaristan, Türkiye ve Gürcistannen sıñırdaş ola.
Coğrafik ceetten Qırım eki teñ olmağan qısımğa bölüne: onıñ şimali çöl (bütün yarımadanıñ 4/5 qısmı), cenübi ise ormanlı Qırım dağlarıdır (meydanlıqnıñ 1/5 qısmı). Aqyardan Kefege qadar üç dağ sırası uzana. Eñ yüksek soyu yalı boyunda uzanğan Baş ya da Cenübiy dağ sırasıdır, onda Qırımnıñ eñ yüksek noqtası Roman Qoş degen dağ (1545 m) buluna.
Qırımnıñ özenleri az suvludır. Salğır, Alma, Belbek, Qaçı eñ esas özenlerdir. Dağ ile dağ aldındaki rayonlarda özenlerniñ çoqusında suv anbarları bar. Şimaliy Qırım boyunda Şimal Qırım kanalı uzana, oña suv Özüden kele. Qırımda bir qaç balaban tuzlu göl bar: Doñuzlav, Sasıq, Saq, Aqtaş, Töbeçik, Çoqraq gölleri ve digerler.
Meşur kurort regionları:
- Cenübiy yalı boyu — Yalta ve Aluşta regionları
- Ğarbiy yalı — Kezlev ile Saq regionı
- Cenüp-Şarqiy yalı — Kefe ile Sudaq regionı
Müim şeer ve qasabalar[deñiştir | kodunı deñiştir]
İqtisadiyat[deñiştir | kodunı deñiştir]
Esas pıtaqlar — turizm, sağlıq saqlav, köy hocalığı.
İqtisadiy köstermeler[deñiştir | kodunı deñiştir]
Ukrainanıñ statistika komitetiniñ malümatına binaen
Naqliyat[deñiştir | kodunı deñiştir]
Qırımdaki er bir şeer diger meskün yerlernen avtobus marşrutlarınen bağlı. Şeerlerara trolleybus marşrutları da bar (Aqmescit ava limanı — Aqmescit — Aluşta — Yalta yolunda). Yalta, Kefe, Keriç, Aqyar, Aqmeçit ve Kezlev deñiz marşrutlarınen bağlı. Kezlevde tramvay mevcut. Ermeni Bazar — Keriç (Kefege çatal ile) ve Melitopol — Aqyar (Kezlevge çatal ile) demiryolları Qırımnı qıtanen bağlaylar.
Turizm ve raatlıq[deñiştir | kodunı deñiştir]
Qırımda çoq istiraat evi, lager (meselâ, Artek), çeşit musafirhane bar. Eñ populâr raatlıq yerleri — Yaltanen Aluşta ile beraber bütün Qırımnıñ yalı boyu, Sudaq, Kezlev. 2007 senesi yanvar ayından dekabrgece Qırımda 5718 biñ kişi raatlandı.
Qırımnıñ mahsus itibarğa lâyıq yerleri:
- Qırımnıñ qobaları (Mermer Qobası, Qızıl Qoba)
- Dağlar (Ay Petrinen yip yolu, Qırımnıñ Büyük kanyonı, Çatır Dağ)
Eali[deñiştir | kodunı deñiştir]
2001 senesi toplanğan malümatqa köre — 2 024 056 kişi (58,3 % ruslar, 24,3 % ukrainler, 12,1 % qırımtatarlar, bundan ğayrı qaraylar, qırımçaqlar ve digerler)
Ruslar, ukrainler, yunanlar ve bulğarlarnıñ çoqusı ortodoks hristianlardır, qırımtatarlar ise musulmanlar (sunniler), bundan da ğayrı yeudiler, protestantlar ve katolikler bardır.
Bağlantılar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Nazirler Şurasınıñ portalı
- Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Radasınıñ saytı
- meta.ua saytındaki Qırım saytlarınıñ reestri (3200 sayttan ziyade)
- yandex.ru saytındaki Qırım saytlarınıñ katalogı (400 sayttan ziyade)
- ↑ ПoлHoe coбpaHиe cTиxoTBopeHий, MakcиMилиaH BoлoшиH


text:
Ukraina Milliy telükesizlik ve Mudafaa şurasınıñ kâtibi Oleksiy Danılov, Donbastaki vaziyet sebebinden Prezident ofisinde küç organları ve istihbarat hadimlerniñ iştiragi ile qapalı oturış olıp keçkenini bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Tünevin Prezident ofisinde bu mesele ile bağlı qapalı oturış olıp keçti. İstihbaratımıznıñ bütün küç strukturalarınıñ temsilcileri maruzmalarnı taqdim etti», – dedi Danılov «Suspilne» telekanalınıñ yaynında.
O, RNBO Ukraina-Rusiye sıñırında ve Birleşken quvetler operatsiyası mıntaqasında vaziyetni daima közetkenini de qayd etti.
«Biz er kün vaziyetni közetemiz. Vaziyet tam nezaret altında», – dep inandırdı RNBO kâtibi.
Ukrainanıñ BMT-daki missiyası, BMT-nıñ Telükesizlik Şurasını Donbastaki vaziyetniñ kerginleşmesi ve Rusiyeniñ Qırımda, şarqta ve memleketniñ sıñırında arbiy bulunuvını arttırması aqqında haberdar etkenini bildirdi.
Beyaz ev ABD prezidenti Joseph Biden ve Ukraina devlet başı Volodımır Zelenskıy telefondan laf etkenlerini resmiy tasdıqladı ve Amerika devlet başı «Rusiyeniñ Qırım ve Donbastaki devam etken tecavuzı qarşısında Ukrainağa» destegini tasdıqlağanını bildirdi.
ABD Mudafaa naziri Lloyd Ostin, Rusiye tecavuzı kerginleşken taqdirde Birleşken Devletler Ukrainağa qoltutmağa azır olğanı bildirdi.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, «Rusiyeniñ vaziyetni kerginleştirüvi soñki yıllarda eñ büyük ola», dep bildirdi. Onıñ qayd etkenine köre, «Rusiye Federatsiyası ateşsiz rejimge sadıq olğanını isbatlamağa istemeyip», Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde ve Qırımda vaziyetni muntazam sürette kerginleştire.
Budan ğayrı o, OSCE baş kâtibi Helga Schmid telefonda laf etip, «Rusiye, Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde ve Qırımda telükesizlik vaziyetini muntazam sürette kerginleştire», dep haber etti.
Bu afta Ukraina Silâlı Quvetleri Baş ştabınıñ yolbaşçısı Ruslan Homçak bildirdi ki, martnıñ başında Novorossiysk ve Stavropolden işğal etilgen Qırımğa talimler içün avuştırılğan Rusiye ordusı yarımadada qalmağa devam ete.
Onıñ qayd etkenine köre, Rusiye Ukraina sıñırına ordusını çeke.
Ukraina Silâlı quvetleri Arbiy deñiz küçleriniñ komandanı Oleksiy Neijpapa, yedi yıl devam etken Qırım işğali vaqtında Rusiye Qara deñiz flotunıñ gemi ve suvastı gemi erkânı 45% arttı, dep bildirdi.
Mart ayında yarımadada Rusiye arbiyleriniñ muntazam talimleri keçirildi. Rusiye Mudafaa nazirligi martnıñ 16-nda Qırımda Opuk poligonında başlağan Ava desant ordularınıñ taqım ştab talimleri aqqında bildirgen edi.
2014 senesinde Qırım ilhaq etilgen soñ Rusiye yarımadada muntazam surette arbiy talimlerni yaptıra. Ukrainanıñ Baş ştabında, Rusiyeniñ Qırımdaki areketlerine qanunsız deyler.
2018 senesi yanvar ayında Fiolent burnunda S-400 Rusiye uçaqquvar-raketa kompleksleri arbiy nevbetçilikke başladı. Sentâbr ayında bunıñ kibi kompleksler Kezlevde de yerleştirildi. 2018 senesi noyabrniñ soñunda Canköyde S-400 uçaqquvar-raketa kompleksiniñ dörtünci divizionı arbiy nevbetçilikke başladı.


text:
Rusiye FSB-siniñ Qırım sıñır idaresi, yahta, keter ya da başqa gemiler ile deñiz kezintileri vaqtında özünen vesiqa almaq talabını aydınlattı. Bu aqta beyanat müessiseniñ metbuat hızmeti derc etti.
“Gemide olğan ya da gemini idare etken bütün şahışlar, deñizge çıqqanda özünen şahısnı bildirgen vesiqa ya da onıñ kopiyasını almalı ve sıñırcılar talabına onı köstermeli”, - denile beyanatta.
2018 senesi Qırım matbuatı, gemi ve qayıqlarnıñ deñizge çıquv qaideleri kerginleşkeni aqqında bildirgen edi, o vaqıt rusiye quvetçileri Rusiye FSB-siniñ №454 buyruğına atıf ete edi.
Vesiqağa köre, küçük gemi balıq tutmaq ya da raatlanmaq niyetinen deñizge çıqacaq olsa, eñ azından eki saat evel sıñırcılarğa qaytuv vaqtını bildirmek kerek. Toqtav yerine qaytqan soñ da haber etmek kerek. Gemi vaqtında qaytıp yetiştirmese, kapitan telefon ya da radio vastasınen keçikkeniniñ sebebini añlatmalı. Gece deñizge tek mahsus bericinen çıqmaq mümkün, akvalangnen dalmaq tek kündüz mümkün.