text:
Bunı Tış İşler Nazirliginiñ informatsiya boyunca departamentniñ müdiri Yevgen Perebeynis brifing devamında bildirdi.
Sözlerine binaen, Qırımda ukrain ve qırımtatar medeniyetini yoq etmek maqsadında mahsus siyaset alıp barıla.
Bu cümleden, Qırım sakinleri, hususan qırımtatarlar sürgünlik aqqında qorquzuvlarnı eşiteler, rusiyeli grajdanlıqnı qabul etmege istmegenleri ve öz ana tilinde laqırdı etkenleri içün basqığa oğraylar.
«Ukrain mekteplerinde ukrain tili ve edebiyatını ögretmege yasaq eteler, ocalarnı işten quvalar»,– dep qayd etti diplomat.
Perebeynisniñ fikirince, rusiyeli vatandaşlığından vazgeçken qırımlılar ağır şartlarğa uymağa mecburlar, olarnı atta sürgün ete bileler.
«Qırım işğali sakinlerniñ areket-faaliyetini sıñırlap, aşayt malları fiyatlarınıñ artuvına sebepçi oldı»,– dep bildirdi Perebeynis.


c: text/html

text:
Qırım MC ve Aqyar Milliy politsiya Baş idaresiniñ alt bölügi işğal altındaki Qırımğa yaqın regionlarğa yerleştirilebile. Bu aqta Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Temsilciliginiñ matbuat hızmeti bildirmekte.
«İşğalci akimiyet basqısı altına tüşken vatandaşlarnen daa da semereli iş alıp barılması maqsadınen, Qırım MC ve Aqyar Milliy politsiya Baş idaresiniñ alt bölügi tez vaqıtta işğal altındaki yerlerge yaqın keçirilmesine ayrı bir diqqat çekilgen edi», – denilmekte haberde.
Temsilcilikniñ matbuat hızmeti ayrıca, Qırım MC ve Aqyar Milliy politsiya Baş idaresi alt bölükleriniñ Hersonğa keçirilmesi Milliy politsiya ve mütenasip organlarnen uyğunlaştırılğanını bildire.
Qırım 2014 senesiniñ başında Rusiye tarafından ilhaq etilgeninden soñ Ukrainanıñ esas qısmı ve yarımada arasında memuriy, lâkin aslında tam bir «sıñır» peyda oldı. Memuriy sıñırda «Kalançak», «Çongar» ve «Çaplınka» olmaq üzre, üç kiriş-çıqış nezaret noqtası çalışmaqta.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiye, işğal etilgen Qırım sakinlerini Silâlı quvetlerine aluv kampaniyasını devam ettire. BM insan aqları monitoring missiyası, bu işğalci devlet tarafından mecburiyetleriniñ bozuluvı ola, dep hatırlata.
«Rusiye mahkeme sicilinde askerlik yapmağa istemegenlerge qarşı 2019 senesi açılğan 25 tahqiqat mevcut. Qabaatlanğanlar ABD dolları olaraq 243-ten 810-ğa qadar para cezasını aldı», – dep aytıla missiyanıñ haberinde.
BM missiyasınıñ malümatına köre, Qırımda askerlik yapmağa istemegen insanğa qarşı açılğan ilk dava aqqında 2017 senesi belli olğan edi.
«O vaqıttan berli askerlik yapmağanlarğa qarşı eñ az 68 cinaiy tahqiqatnı qayd etti, olarnıñ eñ az 32 qabaatlayıcı ükmü derc etilgen edi», – dep aytıla haberde.
Missiyanıñ hatırlatqanına köre, Rusiye «Silâlı quvetlerine mecburiy celp etüvni toqtatıp, askerlik yapmağan Qırım sakinleriniñ cinaiy taqibini bitirmeli».
«Halqara gumanitar uquqına köre, işğal başında Qırımda yaşağanlar imaye altında olğanlar olaraq tanıla», – dep qayd etti missiya.
Human Rights Watch halqara aq qorçalayıcı teşkilâtı, 2019 senesi baarde arbiy hızmetke celp etilgen qırımlılarnıñ tahminen 85%-ı qomşu Rusiyeniñ bazalarına yollanıldı.
Amerika Birleşken Devletleri, Rusiye onıñ ordusında askerlik yapmağa istemegen qırımlılarğa qarşı cinaiy dava açqanından qasevetlengenini bildirdi.
Kyiv, Rusiyeden işğal etilgen Qırım sakinleriniñ silâlı quvetlerine celp etilüvini toqtatmasını talap ete. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, Rusiye ordusında askerlik yapmaq içün celpname alğan qırımlılardan telefon ya da elektron poçta vastasınen muracaat etmelerini rica ete.
Ukrainadaki BM insan aqları monitoring missiyası bildirgenine köre, 2017 senesi eñ az 4800 Qırım sakini Rusiye silâlı quvetlerine çağırıldı. OSCE ABD işleri vaqtınca vekâletlisi Garri Kamiannıñ malümatına köre, 2018 senesi 5600 qırımlı Rusiye ordusına çağırıldı.


text:
Qırım musulmanları diniy idaresiniñ müftisi Emirali Ablayev Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ tarafını tuttı, dep ayttı Qırım.Aqiqatqa qırımtatar faali Enver Şerfiyev.
«Elimizde olğan malümatqa köre, Qırım musulmanları diniy idaresiniñ vekilleri Qırım musulmanlarınıñ tintüvleri ve apiske alınmalarına yardım ete. Olar Qırım musulmanlarını terrorizm ve ekstremizm ile qabaatlaylar. 2014 senesi mart ayında Emirali Ablayev qırımtatarlardan iç birini ıncıtmağa bermez, dep aytqan edi», – dep qayd etti Şerfiyev.
Cemaat faaliniñ zanınca, Qırımda QMDİ yardımı ile farqlı fikirde olğanlar ile büyük küreş kampaniyası başladı.
«2017 senesi yanvar 26-da Bağçasarayda FSB uquq qoruyıcıları faal Seyran Saliyevniñ evinde tintüv keçirip, onı apiske alğanlar. Aynı şu künü FSB hadimleri advokat Emil Kürbedinovnı yaqaladı. Advokatlarnıñ Aqmescitteki ofis ive Emil Kürbedinovnıñ evinde tintüv keçirildi. Mence, Qırım akimiyeti Qırım musulmanlarınıñ faal qısmını qorquzacaq ola. Uquq qoruyıcılar advokatlarğa sert basqı yapa. Farqlı fikirlernen faal sürette küreşeler», – dep izaatladı vaziyetni Enver Şerfiyev.
2016 senesi noyabr 19-da 14 qırımtatar din cemiyeti Kyivde toplaşıp, müftiylikni qurdılar. Müfti Ayder Rustamov oldı, o, Kyivdeki qırımtatar cemiyeti yanında Musulmanlarnıñ diniy qıymetleri komitetiniñ yolbaşçısı ola. Alimler şurası da quruldı, onıñ yolbaşçısı olaraq Ukraina musulmanları birliginiñ reisi Suleyman Hayrullayev saylandı.
2014 senesi Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ QAMDİ yapqan areketlerini Meclis ile muzakere etmey. Yanvar 16-17 künleri Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonında olıp keçken Dünya qırımtatar kongressi icra şurasınıñ toplaşuvında esas Ukrainada Müftiylikni qurmağa qarar alındı.


text:
Tatarstan-Törekmänstan bağlanışları
Rusiyä-Törekmänstan bağlanışları qısalarında Tatarstan belän Törekmänstannıñ üzara xezmättäşlege
Tatarstan İlbaşı Röstäm Miñnexanov Törekmänstanda oyıştırılğan 5nçe Aziya uyınnarın açu tantanasında qatnaştı.
Aşxabadqa êş säfäre qısalarında Tatarstan Däwlät başlığı Röstäm Miñnexanov Törekmänstan İlbaşı Gurbangulıy Bärdimöxämmädov belän oçraştı.
Tatarstan İlbaşı idaräseneñ matbuğat xezmäte belderüençä, sälamläw süzendä Bärdimöxämmädov, Tatarstan İlbaşınıñ böten sport mäs’älälärendä belgeç bularaq bilgele buluına iğtibarnı yünältep: “Tatarstannıñ êre sport çaraların uzdıruda täcribäse bar. “Aziada-2017”ne äzerläw barışında bez sezdän küpkä öyrändek”, - dip äytte.
Röstäm Miñnexanov Gurbangulıy Bärdimöxämmädovnıñ Rusiyä-Törekmänstan bağlanışları qısalarında Tatarstan belän Törekmänstannıñ üzara xezmättäşlegenä zur iğ’tibar birüen bilgeläp ütte. Bügenge köndä, mäsälän, säwdä-iqtisadi, mädäni häm mäğarif, neft’, gaz ölkäsendä konstruktiv êş bara.
Annan soñ Röstäm Miñnexanov Törekmänstan İlbaşına “Duslıq” ordenın tapşırdı.
Tatarstan İlbaşı Törekmänstan säfäre qısalarında ilneñ Ministrlar Kabinetı räiseneñ yağulıq-ênergetika kompleksı mäs’älälärennän cawaplı urınbasarı Maqsat Babaev belän dä küreşep söyläşte.
Äñgämä barışında yaqlar neft’-gaz tarmağında xezmättäşlek mäs’äläläre turında söyläşte. Ayırım alğanda, yatmalarnı tabu häm qullanışqa kertü, çimalnı êşkärtü, tarmaq belgeçlären äzerläw häm başqa mäs’älälär qaraldı.
Mixail Frolov töşergän fotosürätlär tatarstan.ru säxifäsennän alındı.
Bäyläneşle xäbärlär
Körd ğailäläre Afrinğa qayta
İbrahim Xikmät balaçağın uzdırğan öygä nihayät kire qayttı häm Afrinnıñ Sinkarlı awılında yäşäwçe ğailäse belän oçraştı
БMO дөHbя TыHычлыrыHa xeзMәT иTceH - BMO tınıçlıqqa xezmät itsen
21Hчe ceHTябpb kөHe БөTeHдөHbя TыHычлыk kөHe бyлapak koTлaHa / 21nçe sentyabr’ köne Bötendönya tınıçlıq köne bularaq qotlana


text:
ABD Devlet kâtibi Entoni Blinken tanılmağan «Qırım referendumı»nıñ yedinci yıllığında Rusiyeni işğal etilgen yarımada üzerinde nezaretni Ukrainğa qaytarmağa çağırdı.
Bu aqta ABD-niñ Kyivdeki elçiliginiñ Twitter saifesinde yazıla.
«Sahte referendumdan yedi yıl soña Rusiyeniñ Qırımnı zapt etmesi alâ daa qanunsızdır. ABD Rusiye tarafından Qırımnıñ qanunsız işğalini tanımay ve iç bir vaqıt tanımaz. Qırım bu Ukraina. Rusiyeni Qırımnıñ işğalini deral toqtatmağa, bütün ukrain siyasiy mabüslerini azat etmege ve yarımada üzerinde tam nezaretni Ukrainağa qaytarmağa çağıramız», – elçilik Blinkenniñ aytqanlarından alıntı ketire.
Büyük Britaniya Rusiye 2014 senesi yarımadaadn keçirgen «Qırım referendumı»nıñ neticelerini tanımay. Bu aqta Twitter saifesinde Büyük Britaniyanıñ Ukrainadaki elçisi Melinda Simmons yazdı.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, 2014 senesi Qırımda olıp keçken Rusiye «referendumı»nı «sahte» adlandırdı ve Ukraina akimiyeti işğal etilgen yarımadanı azat etip, keri qaytarmağa tırışqanına inandırdı.
Rusiye Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurası tarafından qabul etilgen Qırımnı işğalden qurtaruv strategiyasını ve «Qırım platforması» teşebbüsini «telüke» ve «Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligine qast etüv» olaraq saya, dep bildirdi martnıñ 15-nde Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharova.
Ukraina TİN Rusiyeni «Qırım platforması»nda iştirak etüv sebebinden «siyasiy bülling» etmemege çağırdı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Cuma Cami Simeizde 106 yıldan berli tura. Yalı boyundaki qasabanıñ qırımtatar sakinleri onı 1913 senesi qurmağa başladı. Faqat Simeiz musulmanlarına çoq hızmet etip olamadı – Sovetler akimiyeti kelgeninen cami başqa maqsadnen qullanılmağa başladı.
Mında de bala bağçası, de militsiya bölügi ve atta Şimaliy dağ zenginleştirüv kombinatınıñ raatlıq bazası yerleşken ediler.
Sovetler Birligi dağılğan soñ ve qırımtatarlar sürgünlikten qaytıp başlağan soñ cami musulman cemiyetine qaytarıldı. Yıllar keçkeninen restavratsiya yapıldı, cami kene çalışmağa başladı.
Qırım.Aqiqat mühbiri Simeizde olıp, kurortnıñ diqqatqa lâyıq yerlerinden birini fotoğa çıqardı.


text:
Fevral 20-den başlap Aqyarda Qırımnıñ Rusiyege «qoşuluvı» yıllığı munasebeti ile bir sıra tedbirlerniñ keçirilmesi planlaştırıla. Bu sebepten fevral 23 künü saat 14:00-15:00 arasında merkeziy şeer alqasında şahsiy naqliyat yürüşi sıñırlanacaq. Bu vaqıtta «halq imayesi» ve Nahimov adına Aqyar kazaklarınıñ yürüşi keçirilecek.
Bunı Aqyar ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Plan boyunca tedbirlerni ekige böldiler. Bir qısmı bu raatlıq künleri, ekincisi mart ayında ötkerilecek.
Cumaertesi künü, fevral 21-de, Aqyarda Vatan qoruyıcısı Künü munasebeti ile qış yaldav aveskârları körüşecek, Nahimov meydanında «Antimaydan» şiarı altında kontsertler, Aqyar valisi, «Gece börüleri» yetekçileri ve «halq imayesi» vekilleriniñ iştiragi ile miting keçirilecek.
Fevral 23 künü sabadan aqşamğa qadar 2014 senesi baar vaqiaları aqqında vesiqalı filmlerni kösterecekler. Deñiz vokzalında Qara deñiz flotunıñ arbiy gemilerine ziyaret, «Qızıl qaranfil» vatanperver yırınıñ festivali ve diger tedbirler teşkil etildi.
Mart 10-18 künleri şeerde tedbirlerniñ ekinci qısmı keçecek. Şu vaqıtta avtoyürüşler, «Nezaketli insanlar» arbiy-alan yarışınıñ finalı, Moskva ve Sankt-Peterburg icadiy taqımlarınıñ iştiragi ile kontsertler ve bayram fişenklerniñ olması planlaştırıla.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Advokat Edem Semedlâyev, uquqçı Lilâ Gemeci ve «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ koordinatorı Dilâver Memetov oktâbrniñ 27-nde Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ ziyaretinden soñ çıqarılıp yiberildi. Er birine ekstremizm ve terrorizm qanunlarına riayet etip bozmaycağını bildirdiler.
Bu aqta «Qırım birdemliginiñ» Facebook saifesinde haber etile.
«Üçüne de ekstremizm ve terrorizm saalarınıñ qanunlarını bozmaycağını qayd ettiler. Şimdilik olarğa protsessual status berilmedi. Prokuraturağa Ekstremizm ile küreş merkezinden malümat keldi, faaller bir kişilik narazılıqlar azırlay eken, şu sebepten üçü teşkilâtçı olaraq tenbiyelendi», – dep aytıla haberde.
Qırımdaki Rusiye uquq qoruyıcı hızmetleriniñ saytlarında şimdilik bir malümat yoq.
Oktâbrniñ 27-nde Aqmescitte «Qırım birdemliginiñ» toplaşuvında Rusiye prokuraturasınıñ hadimleri, kimligi belli olmağan maskalı insanlar ve politsiya hadimleri keldi.
Prokuratura vekilleri «Qırım birdemliginiñ» koordinatorlarından biri, Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerinden biriniñ oğlu Dilâver Memetov ve qırımlı uquqçı Lilâ Gemecige keldi.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Rusiye nezareti astında bulunğan Keriçniñ işnen temin etüv merkeziniñ destegi ile çıqqan «Rabota v Kerçi» adlı Qırım saytı, Keriç köprüniñ qurulışına 146 işçi kerek olğanı aqqında bildirdi.
Berilgen malümatlarğa köre, daimiy işke müendisler, montajnikler, gaz-elektrik qaynaqçıları, teftişçiler davet etilmekte. Maaş ihtisasqa köre, 18 biñden 40 biñ rublege qadar olacaq.
Qırım.Aqiqat agentligine haber etilgeni kibi, Keriç köprüsiniñ leyhasında özüne işni tek qırımlılar degil de, Rusiyeniñ bir sıra şeher sakinleri muvafaqiyetsiz şekilde aramaqtalar.
Mart 18 künü Rusiye prezidenti Vladimir Pütin, Kubandan yarımadağa qurıla yatqan köprüniñ iş ketişatını ögrenmek içün Qırımğa kelgen edi.
Keriç boğazından köprüniñ qurılması kerekligi aqqında Pütin, ta 2014 senesi, işğalden soñ aytqan edi. Köpür leyhasınıñ baş podrâdçigi «Stroygazmontaj» şirketi oldı. Keriç boğazından keçecek köpürni 2018 senege qurmağa vade etmekteler.
2016 senesi yanvar ayınıñ soñunda, Rusiye akimiyeti Keriç köpüriniñ qurulışında keçikme aqqında ayttılar.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Aqmescitte Qırımtatar Milliy Meclisi faaliyetiniñ yasaq etilmesi boyunca mahkeme toplaşuvında munaqaşa devam ete. Toplaşuvda Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl qırımtatarlarnıñ temsilci organınıñ Birleşken Milletler Teşkilâtı, Avropada havfsızlıq ve işbirlik teşkilâtı (OSCE) ve diger dünyadaki müim teşkilâtlar tarafından desteklengeni aqqında bildirdi. Böyle etip, o mahkeme işi teşebbüsçisi, rusiyeli Qırım prokurorı Natalya Poklonskayanıñ Meclis terroristik teşkilâtları tarafından desteklengeni aqqında ilân etkenine izaat berdi.
«Poklonskayanıñ mantığına baqsaq, «Türk ocağı»nıñ Meclisniñ yasaq etilmesine yol bermemek içün şefaatı – Meclis ekstremistik teşkilâtı olğanını bildire! Nariman Celâl: böyle mantıqqa binaen, olarnıñ sırasına qırımtatar halqınıñ ananeviy müessisesini saqlamaq içün muracaatta bulunğan Birleşken Milletler Teşkilâtı, PACE, Avropa Birligini ve bir sıra diger halqara teşkilâtlarnı ve devlet yolbaşçılarını da kirsetmek kerek!» – dep bildirdi Nariman Celâlnıñ sözlerini Qırımtatar Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Facebook saifesinde.
Nariman Celâldan soñ Meclisniñ diger temsilcisi Emine Avamileva da sözde bulunıp, Meclisniñ taqdirini tek qırımtatar halqı al ete bilgenini ilân etti.
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi aprel 25-te, bazarertesi künü, aqşam toplaşuvnı aprel 26, salı kününe keçirdi.
Aprel 25-te keçirilgen toplaşuvda mahkeme rusiyeli prokuror Natalya Poklonskayanıñ Meclis faaliyetiniñ toqtatılması boyunca qararını davağa qoştı. Poklonskaya toplaşuvda olmadı.
Aprel 13-te Kreml tarafından tayin etilgen Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya Qırımtatar halqınıñ Meclisi faaliyetiniñ mahkeme qararına qadar toqtatılması aqqında qarar alğanını bildirdi.
Aprel 18-de Rusiye Adliye nazirligi Qırımtatar Meclisini «ekstremist faaliyetinden sebep» yasaq etilgen teşkilâtlar cedveline kirsetti. Böyle qarar Ukraina, bir sıra halqara teşkilâtlar ve uquq qoruyıcılar tarafından takbih etildi.
Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov yarımadada Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasaq etilmesi meselesi «Rusiyeniñ içki işi» olğanını, ve Rusiye tıştan kelgen «tevsiyelerni» diñlemeycegini ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Bu aqta malümat Rusiye müftiyler şurasınıñ saytında yerleşe.
Bu rica ile prezident memuriyetine Rusiyeniñ Avropalı qısmınıñ musulmanlar idaresiniñ muavini Damir Hazrat Muhametdinov bulundı.
Aynı rica ile musulman ruhaniyleri Rusiye akimiyetiniñ reis muavini Dmitriy Kozakqa bulundı,o 2014 senesi mart 23-den Qırım ve Aqyar ile bağlı suallerni nezaret ete.
Aliy oquv yurtunı peyda etmek ğayesi, Damir Hazrat Muhametdinovnıñ sözlerine köre, regionnıñ Müftiyler Şurasınıñ ve Rusiyeniñ Avropalı qısmınıñ musulmanlar diniy idaresiniñ reisiniñ Ravil Gaynutdinniñ Qırım musulmanları ile ziyareti vaqtında peyda oldı.
«Qırımtatarlar, öz faalligine baqmadan, al-azırda merkezniñ desteginde muhtacdır, – dep bildire Muhametdinov. — Biz Qırımda diniy aliy oquv yurtınıñ olmağanını muzakere ettik. Subet neticesinde biz prezident memuriyetine ve akimiyetke Qırmda aliy oquv yurtınıñ meydanğa ketirimesine qol tutmaq ricamız ile bulundıq».
Bunıñ ile bir sırada, saytta Qırım islâmşınaslıq ilmiy merkeziniñ professorı Ayder Bulatovnıñ aytqanı yazıla. O, bugün qırımatatar yaşları diniy tasilni çetelde alğanını ayttı, faqat işbu tasil qırımtatarlar içün adetiy degildir.
«Sovet zamanı vaqtında mında islâm dinine ögretken iç bir oquv yurtı yoq edi. Şunıñ içün dinni ögrenmege istegenler Türkiye ve arap memleketlerine ketmege başladı, andan qırımtatarlarğa ait olmğan tasil ile qayta edi, – dedi Bulatov. – Şunıñ içün Qırımda böyle aliy oquv yurtınıñ açılması pek aktualdir. Bu al musulman qırımtatarlarda bu meselede mustaqil olmağa imkân yaratır».
Muhametdinovnıñ sözlerine köre, işbu institutnıñ maliye destegi akimiyet tarafından razılıq alğanından soñ muzakere etilecek.


text:
Keriç keçitinden yolcu demir yol seferlerniñ açıluvı Ukrainadan keçken seferlerniñ qısqartuvına ketirmez. Bunı iyül 29 künü «Qırım demir yolu» şirketiniñ başı Andrey Karakulkin bildirdi.
«Ne seferlerniñ, ne Ukrainadan keçken trenlerniñ vagon qısqartuvını planlaştırmaymız. Aksine, ukrain yönelişi boyunca baracaq trenlerniñ sayısını artacaq olamız», – dedi Karakulkin.
Onıñ sözlerine köre, Moskva-Aqmescit yañı treni «Ukraina buhranı sebebinden adetiy naqliyat ile faydalanmağa qorqqan» yolcular içün Keriç keçitinden Ukrainanı dolanıp keçecek.
«Rusiyelilerniñ çoqusı Cenübiy-Şarqta olğan buhran sebebinden Qırımğa Ukrainadan barmağa istemey», – dey Karakulkin.
O şunı da qayd etti ki, Ukrainadan kelgen yolcularnıñ trenlerden kütleviy sürette endirilgeni qayd etilmey, amma sıñırdan keçkende, bazı qaidelerge uymağa tevsiye etti.
«Yanına em Rusiye, em Ukraina pasportını alğan yolcularnı kimerde trenden tüşüreler. Buña oğramamaq içün özüni yahşı alıp barmağa, tek bir pasport ile seferlerge çıqmağa ve ayınıq olmağa tevsiye etem», – dey Karakulkin.
Evel qayd etilgeni kibi, Moskva-Aqmescit treni Ukraina etrafından avgust 1-den yürecek.
.


text:
Canköyniñ beş sakini Rusiye politsiyasına 2017 senesi mayısnıñ 18-de keçirilgen tedbirlerde iştirakini añlatsın dep çağırıldı. Şeerdeki eki abidege çeçek qoyğanları aqqında laf kete. Bunı iştirakçilerden biri Ruslan Kurtseitov iyünniñ 22-de Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Olar bizni Rusiye memuriy cinayetler kodeksiniñ 20-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (Toplaşuv, miting, numayış, yürüş ya da piket keçirilmesi ya da teşkil etilmesi nizamını bozuv) qabaatlaylar. Biz ise anda ne miting, ne de yürüş olmağanını aytamız. İnsanlar kelip çeçek qoydı, taştan vokzalğa yol alıp, tahtağa çeçek qoydılar. Bunı miting, yürüş dep saydılar, beş insan politsiyağa çağırıldı», – dep añlattı Kurtseitov.
Onıñ bildirgenine köre, çeçek qoymağa kelgen qırımtatarlar yerli Qırım akimiyeti planlaştırğan miting aqqında bilmey edi.
«Saat 10:00-da yerli akimiyet miting keçirip, çeçek qoyğan eken. Amma bizni tenbiyelegenleri yoq. Biz bilmey edik. 30 yıldan berli çeçek qoymağa baramız. Soñra Aqmescitteki mitingge bara edi», – dedi Kurtseitov.
Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Facebook saifesinde 2017 senesi mayısnıñ 18-de Canköyde çeçek qoyulğanınen video yerleştirgen edi.
Onıñ aytqanına köre, politsiya hadimleri davalarnı mahkemege bermege istey. Mahkeme olarnı qabaatlı dep tanısa, Canköyniñ beş sakini 10 biñden 30 biñ rublege qadar para cezasını ala bile.
Qırımnıñ Rusiye İçki işler nazirliginiñ açıq menbalarında Canköy sakinleriniñ politsiya idaresine çağırılmasına dair bir malümat yoq.
Esas Ukraina, işğal etilgen Qırım ve dünyanıñ bir çoq memleketinde mayısnıñ 18-de 1944 senesi qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanlarını añma merasimleri olıp keçti. Şu künü 1944 senesiniñ facialı adiselerini añdılar. Qırımdan 200 biñden ziyade qırımtatarı sürgün etilgen edi.
Qırım işğalinden soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, qırımtatar faalleri, Meclis azaları ve Hizb ut-Tahrir ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde tintüvler sıq-sıq keçirilmege başladı.
Ukraina Tışqı işler nazirligi (TİN) Ukrain vatandaşları işğal olunğan Qırımda taqip etilgenlerinden raatsız olğanını beyan etip, basqılarnı toqtatmapa çağırdı.
Bunıñnen beraber, TİN Dünya toplulığına muracaat etip, bütün mumkün olğan siyasiy ve uquqiy imkânlar ile Rusiyege tesir etmege, onıñ totalitar usullarınen insan aqları ve söz serbestligini yoq etmesini toqtatmağa, ve apis etilgen ukrain siyasiy mabuslarnı azat etmege çağırdı.


text:
Aqmescit – O 7 yaşta olğanda Qırımdan sürgün etildi. Doğğan köyü çoqtan haritalardan silindi. Ömüriniñ büyük bir qısımını Özbekistanda keçidi. Qorantası ile Vatanğa 2000 nci senelerniñ ortasında avdet etti.
«Murzametov Perit, 1937 senesi qırım vilâyeti, İçki rayonnıñ Borasanovka köyünde doğdı, Devlet mudafaa komitetiniñ mayıs 11 künü 1944 senesi qırımtatarlarnı köçürüvi aqqında emiri ile iyün 1944 senesi Qırım vilâyetinden Namanğan vilâyetiniñ Turakurgan rayonına sürgün etildi. Mahsus köçürüvden tamam şu yerde 1956 senesi azat etildi…», - bunıñ aqqında arhiv vesiqasında söz yürütile.
Bu kibi vesiqa aman-aman er qırımtatar qorantasında bar. Menim subetdeşim Perit ağa onı lafımıznıñ başında kösterdi.
«Köyümizniñ adı Bor Asan edi (sürgünlikten soñ, Barsovka adını qoydılar, soñra İçki rayonnıñ Nekrasova köy şurasınıñ terkibine qoştılar. – müel. qaydları), amma, çoqusı adamlar bunı bilmeyler. Çünki köyniñ özü yoq oldı», - dey qartbaba.
Qartbabası Murza Amet namlı insan edi. Onıñ hocalığı, bir qaç degirmeni bar edi, amma 20-nci yılları başlanğan vaqialarğa dayanamay, 54 yaşında keçindi. Bütün qorantanı Peritniñ babası- Abselâm Murzametov baqtı.
Ne aş, ne suv
40-ncı seneleri Murzametovlar qorantasını daa bir sınav bekley edi. 1941 senesi Abselâmnı Aqyarğa cebege alalar. Üç yıldan soñra ise, Peritni Qırımdan sürgün ettiler. Onıñ ile birlikte anası, eki oğlan qardaşı, qız qardaşı ve bitası bar edi.
Perit ağa sürgünlik kününi hatırlay: «Saba erte arbiyler qapunı qaqtılar. Belli bir müddet içinde azırlanmağa avale ettiler. Kim ne yetiştirdi, onı aldı. Anam bir qaç torbanı boğday, un, kürpenen toldurıp, iritilgen yağ tolu bankalar qollarımızğa berdi. Bundan soñ, epimizni briçkalarğa oturtıp, demir yol vokzalğa alıp ketirdiler. İç bir kimse qayda ketkenimizni bilmey edi».
Ğurbetlik yolu eñ acınıqlı hatırlavlarnen belgilendi. «Şimdiki kibi hatırlayım, bizni mal taşığan vagonlarğa toldurıp, içinde tahtalar qoydılar. Adamlarnıñ bir qısımı töpede, ekinci qısımı aşada yerleşe edi. Mümkün olğanı qadar nıqtadılar, elbette, şaraitler yoq edi. Aramızda erkekler yoq edi, esasen, qartlar. Pencerelerge tahtalar qaqtılar, qapularnı qapattılar. Vagonda kimi ağlay, kimi qıçıra edi. Ekinci künü yolda adamlar ölip başladı»,– dep qayd etti facia şaatı.
Ölgenler arasında Peritniñ 4 yaşında qardaşı İsmet ve bir buçuq yaşında qız qardaşı Medine bar edi.
«Menim aqlımda yoq: vagonda suv ya da aş bere edilermi. Tren toqtağanınen, adamlar bir de bir yemek qıdırıp çıqa ediler. Kimdir ocaq yaqıp, alel-acele qazanlarda bir şeyler pişirmege yetiştire edi. Trenniñ sesi eşitilgeninen, er kes vagonğa aşıqa edi, çünki tarlada qalmaq mümkün edi. Em de qalğanlar bar edi, bazıları yolda coyulıp kettiler», - dey Perit ağa.
Babası Abselâm Murzametov da feleyek çemberinden keçti. Cebede bulunğanda, nemselerge esirlikke tüşti, Sovet ordusı onı azat etti. Amma, 3 yıldan soñ, Abselâm Murzametovnı Tula vilâyetine işçiler batalyonınıñ askeri olaraq yolladılar. Böyleliknen, cenk ve sürgünlik Murzametovlar qorantasını ayırıp, vatansız qaldırdı.
Çakallar ölülerni aşay edi
Üç aftadan soñra, Perit ağa qorantasınen Namanğanğa kelip tüşti. Andan, köçürgenlerni çeşit rayonlarğa yolladılar. «Sürgün etilgenlerni şeerlerde yerleştirmey ediler, merkeziy rayonlardan uzaq bir yerge yollay ediler – köy, qışlaqlarğa, - dey subetdeşim. – Bizim qorantamız Namanğan vilâyetiniñ Zadarin rayonınıdaki köylerden birinde atlar aranında yaşadı».
Şu yılları Özbekistanda dayanılmaycaq şaraitlerden sebep Qırımdan köçürilgenlerniñ çoqusı elâk ola. «Bir qorantda birden bir qaç adam ölgenini hatırlayım. Kömmege adam yoq, cenazeler qılınmay, cesetler yuvılmay, zornen kömip ola ediler. Amma, bir qaç künden kelgen soñ, ölgenni tapıp olamay ediler – cesetni çakallar çıqarıp aşay ediler», - dey Perit ağa.
Sürgünlikten 5 ay keçken soñ, Perit ağanınıñ 30 yaşına kelgen anası Fersude Murzametova vefat etti.
Devletten yardım kelmey edi. Adamlar yarı aç yaşadılar. Qıymetli bir şeyi olğanlar ötmekke almaşa ediler. Esasen pahta cıya ediler – balalar künde 5-6 kg, üykenler - 50-60 kg. Cıymaq kerek ediler.
«Şu vaqıt içimizde qaynağan esas duyğumız – qasevet ve açuv edi. Babamız yoq, yaqınlarımız yoq, bir kimseden fayda kelmey edi: ne maneviy, ne maddiy, ne de tibbiy yardım kösterildi», - dep hatırlay Perit ağa.
1946 senesiniñ küzinde onıñ babası Tula vilâyetinden kelip oldı. «Eyi çalışqanı içün, şahta memuriyeti babama tatil berip, qorantanı ziyaret etmek ve yanına almağa ruhset berdi», - dey o. Eki aftadan soñ, Abselâm ağa balalarınen beraber Tula vilâyetine qaytmağa istedi, amma, qız-qardaşları qalmağa rica ettiler. O isteklerini yerine ketirmek içün elinden kelgenini yaptı.
Milletini deñiştirgenler
Vaqıt keçtikçe, qoranta Turakurgan şeerine köçti. Yañı ev aldılar. Babası kene evlendi.
Perit hocalıq tehnikumda oqup, Jitomir vilâyetindeki Berdiçev köyünde hızmet etti.
«1956 senesi qırımtatarlarnı köçürgenler statusından boşattılar, amma yalıñız kâğıtta. Ayatta ise, bizni sıqıştıra ediler. Büyük şerlerde bizge bulunmağa ruhset bermey ediler, taqip ete ediler. Qırımtatarlarnı oquşqa almay ediler, bu meseleni çezmek içün bazıları milletini deñiştire ediler», - dep hatyrlay Perit ağa.
Askerlikten soñ, o politehnik institutınıñ kimiya fakultetine kirdi, soñra, cermaynı ğayrıdan işlegen istisalı ilmiy- tedqiqiy institutında çalıştı. Aytqanına köre, milliy mensürligi sebebinden eki kere oña nişan bermediler.
60-ncı seneleri olacaq apayı Sevil aptenen tanışıp, qoranta tizeler.
Vatanğa avdet
Qırımtatarlarnıñ avdet meselesi köterilgen soñ, Perit ağa yarımadağa 80 –nci seneleri keldi. O vaqıt olarğa topraq damartasını satın almağa teklif etken ediler. Amma, imkânları olmağanı içün qayttılar. Ve ev meskenni almaq içün nevbetke turdılar. 2006 senesi 7-nci şeer hastahanesi civarında eki odalıq daireni elde ettiler. Özbekistanda evni satıp, mında köçip keldiler.
Perit ağanıñ aytqanına köre, bugünki künge qadar doğğan yerini çeşit sebeplerden ziyaret etip olamadı. Amma, uzun subetimizden soñ, Perit ağa içün bu eñ müimi degil olğanını añlaysıñ. Çünki eñ esası Vatanğa avdet etip oldı.
«Yaş olğanda ne içündir bunı çoq tüşünmeysiñ, amma, qartayğanda, tuvğan topraq çekkenini añlaysıñ. Qırımtatarlarnıñ başqa Vatanı yoq»,– dep netice çıqardı Perit Murzametov.


text:
Qırım qamaçavınıñ faalleri tarafından ilân etilgen nevbetteki adımlar yarımada sakinleri içün zararlı ola bile, amma olduqça semerelri, dep tüşüne Anton Krut. O emindir, Qırım vaziyeti ileride tek fenalaşacaqtır.
Bu aqta o Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde bildirdi.
«Qırımtatar halqı tarafından qamaçav tedbirleriniñ arttırılmasını beklemek kerek. Bu vaziyet tek kerginleşecek. Hatırlatam, bazarertesi künü Türkiye niayet Qırım ile parom alâqasını toqtattı, bu ise Qırımğa erzaq artıq ketirilmese, Rusiye akimiyetini işandırğan yolçuqlardan biri edi», – dedi o.
Siyasetşınas emindir ki, Ukraina ve qamaçav faallerinde «Keriç parom keçitiniñ işine tesir etmek içün mehanizmleri bar».
«Halqara uquq boyunca Qırım alâ daa Ukrainanıñ qısmı ola, Keriç boğazı ise Rusiye ve Ukrainanıñ qullanuvında buluna. Yani, Ukraina alâ daa işbu regionda gemilerniñ areketini nezaret ete bile. Ukrain gemisiniñ nasıldır bir bozuluvı ola bilecegini red etmeyim, eñ kelişmegen yerde ve eñ kelişmegen saatte», – dedi Krut.
Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq aktsiyasınıñ idarecisi Lenur İslâmov aytqanı kibi, Qırımğa mal, erzaq ve elektrikniñ ketirilmesi toqtatılğanından soñ, yarımadanıñ «deñiz qamaçavı» başlanır, şu cümleden Qırımnı Rusiye Federatsiyasınıñ Krasnodar diyarı ile bağlağan yekâne naqliyat arterriyası olğan Keriç keçitiniñ qamaçavı da.
Qırım rus ükümetiniñ birinci baş nazir muavini Mihail Şeremet Qırım qamaçavı teşkilâtçılarını yarımadanıñ «deñiz qamaçavı» aqta planlarnı qurmamaq çağırdı. Qırım Nazirler şurasında eminler, faallerniñ bu kibi ıntıluvı olsa, Rusiye sıñırcıları «ateş açarlar».
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımda cuma künü Rusiyeden daa 300 generatornıñ kelmesini bekleyler. Bu afta andan endi o qadar generator ketirilgen edi.


text:
Rusiyeli «terroristler cedveline» tüşken Qırım sakinleriniñ soy-sopları ve yaqınları endi rusiyeli mahsus hızmetlerniñ nezareti astında buluna, dep tüşüne Qırım uquq qoruyıcı gruppasınıñ idarecisi Olga Skripnik.
Bu aqta o, Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında añlattı.
«Elbet, bu insanlarğa («terroristler cedvelinden» – QA) nisbeten nasıldır tedbirler alıp barıla, bu cümleden, telefonlar diñlenile. Bunıñ içün, eñ azdan, bu adamlarnen qonuşqan er kes ve bu cedvelge tüşken insanlar añlamaq kerek ki, antiekstremistik ve antiterroristik faaliyet çerçivesinde olarnıñ telefonları diñlenile», – dep ayttı Skripnik.
«Belki, olarnıñ elektron poçtaları bozulması içün bazı faaliyet alıp barıla. Bu yerde kompyuter, İT-havfsızlıq tarafından pek muqayt olmaq kerek» – dep qayd etti o.
Rusiye maliye nezaret etüv boyunca Federal hızmetiniñ resmiy saytında işğal etilgen Qırımnıñ eñ azdan 20 sakini kirsetilgen terrorist ve ekstremistler cedveli yerleştirildi. Olarnıñ arasında Qırım mühbiri Mıkola Semena da oldı, onı rusiyeli mahsus hızmetler «separatizmde» qabaatlay. Bundan evel jurnalist Qırım.Aqiqatqa bu cedvel peyda olğan soñ onı tiygen sıñırlamalar aqqında bildirdi.
Uquq qoruyıcılarnıñ fikrince, Qırım sakinlerini tek Rusiyege halqara basım vastasınen «terroristler cedvelinden» çıqarmaq mümkün.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırım Cumhuriyetiniñ ğarbında yerleşken Aqmeçit (Çernomorskoye) qasabasında cami qurucılığı devam ete. Al-ı azırda binanıñ iç işleri ve fasadı yapılıp bitmekte. Qadınlarnıñ ibadeti içün ekinci qat azırlanıla, bütün kommunikatsiyalar artıq keçirildi. Cami azbarı abadanlaştırıla, qorası qurula. Cami etrafındaki yollarnı çekmek planlaştırıla.
Rayonnıñ baş imamı Löman Abduramanovnıñ sözlerine köre, qurucılıq işlerinde yerli cemaat faal iştirak ete.
“Cami qurucılığınıñ ne vaqıt bitecegi aqqında aytmaq içün daa ertedir, körgeniñiz kibi, umumiy ğayret ile iş kete. Lâqayd qalmağan ve, imkânına köre, yardım etken vatandaşlarımızğa teşekkürler bildiremiz”, – dedi Löman efendi.
Caminiñ qurucılığı 2014 senesi başlandı.
Eki qatlı binada umumiy mescid, qadınlarnıñ qatı, abdesthane ve imam odası yerleşecek.
Umumen, cami 250 kişige qararlaştırılğan.
Al-ı azırda Aqmeçitte 250 qırımtatar qorantası yaşay. Umumen, rayon boyunca 4 cami çalışa.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Aqyar yaldayıcısı Andrey Govorov, 50 metr mesafede batterflây üslübinde yaldav Dünya Kubıgında altın medal qazandı. Bunıñ aqqında Ukrainanıñ Milliy olimpik komiteti öz Twitter saifesinde haber etti.
Yaldayıcı mesafeni 22,87 saniyede aştı.
“Maşalla! Andrey Govorov - 50 metr mesafede batterflây üslübinde yaldav Dünya Kubıgında ğalip çıqtı (22,87)! Hayırlaymız! İleride de ğalebeler qazanmağa tilleymiz!”, - dep aytıla beyanatta.
Govorov bu malümatnı öz saifesinde tasdıqladı.
İyülniñ 1-inde Roma (Rim) şeerinde Govorov, Sette Colli Trophy yarışında 50 metr mesafede batterflây üslübinde yaldavda dünya rekordını etti. Yarışnıñ finalında Govorov mesafeni 22,27 saniyede aştı. Bu, 2009 senesi ondan evelki ispan yaldayıcısı Rafael Münos etken dünya rekordından yüzde 16 saniyege tezce.
2016 senesi Moskova, Andrey Govorov Qazanda keçken Dünya universiadasında yeñgen soñ, oña Rusiye taqımı terkibinde yarışlarda iştirak etmege teklif etti. Ukraina Futbol federatsiyasınıñ prezidenti Andrey Pavelko jurnalistlerge haber etkenine köre, ruslar yaldayıcığa 1 million dollar teklif ete edi. Amma o red etti.


text:
Aqmescitte Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesi, Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir işi»niñ eki figurantı – Enver Mamutov ve Zevri Abseitov tarafından tevqifleriniñ uzatılmasına qarşı berilgen apellâtsion şikâyetlerniñ baqılmasını başqa künge keçirdi.
Bunı aprel 19-da «Qırım birdemligi» cemiyet birleşmesi bildire.
Bildirüvde: «Apellâtsion şikâyetniñ baqılması yarın, aprel 20 künü, saat 9.00-ğa keçirildi», – denile.
Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantları mayıs 12-ge qadar tevqif etildi.
2016 senesi mayıs 12-de Bağçasarayda Rusiye telükesizlik hadimleri musulmanlar, qırımtatarlarnıñ evlerini ve yerli qavehaneni tinttiler. Neticede dört Bağçasaray sakini: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov yaqalanıp, terrorizmde qabaatlandı. Olarnı, Rusiyede terroristik tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinden şübheli sayalar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletlerini bir İslam hilâfeti içinde birleştirüvde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarnıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. 2003 senesinde Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi «Hizb ut-Tahrir»ni yasaq etip, «terroristik» olaraq tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ advokatları, olarnıñ taqip etilüvi din alâmetine köre yapıla, dep sayalar. Advokatlar, bu iş boyunca Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından esas olaraq qırımtatarlar ve olardan ğayrı İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleriniñ taqip etilgenlerini qayd eteler. Halqara uquq işğal etilgen territoriyada işğalci devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.


text:
1944 senesi mayısnıñ 18-20-nde NKVD-NKGB mahsus tedbirleri vaqtında Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Urağa bütün qırımtatarlar sürgün etildi (resmiy malümatqa köre – 194 111 insan). 2004-2011 seneleri Qurultaynıñ Mahsus komissiyası «Unutma» umumhalq aktsiyasını keçirip, sürgünlik şaatlarınıñ 950-ge yaqın hatırlavını topladı. Qırım.Aqiqat arhivlerdeki hatıralarnı derc ete.
Men, Yağya Bekirov, qırımtatarım, 1928 senesi Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Aqmescit şeerinde (Artilleriyskaya soq., 74) doğdım.
Eski Sovet Sotsialistik Cumhuriyetler Birliginiñ Stalin kommunist rejimi tarafından kerçekleştirilgen qırımtatar sürgünligini kördim.
1944 senesi mayısnıñ 18-nde NKVD mahsus tedbirleri neticesinde anam Gülsum Bekirova (d.s. 1901), tatam Şefiqa Bekirova (d.s. 1925), men, Yağya Bekirov (d.s. 1928), qardaşım Yaqub Bekirov (d.s. 1930) ibaret qorantamız ve Aqmescitte yaşağan semetdeşlerim Qırımdan quvuldıq.
Tahminen 10-12 kün devam etken yolda tren toqtadı, qaravul çoq turacağımıznı aytıp, suv almağa izin berdi. Anam Gülsum Bekirova ve qardaşım Yaqub Bekirov bir şeyler pişirmek içün vagondan çıqqanlar. Men hasta edim ve vagonda qaldım. 10-15 daqqa keçmedi, tren areket etti. Anam, qardaşım ve daa beş kişi Balaşov şeeriniñ tren vokzalında (Rusiye Sovet Federativ Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Saratov vilâyeti – QA) qalğanlar.
Anda qorqunç şaraitlerde qırımtatarlar endi bar edi: ormannı yıqa ediler, olarğa qıcıtqan şorbası berile edi
Böylece, sürgünlik vaqtında ailemiz coyuldı, qırımtatarlar sürgün etilgen üç farqlı yerde qaldı. Anam Gülsum Bekirova ve qardaşım Yaqub Bekirov Mariy Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetine tüşkenler, tatam Şefiqa Bekirova Özbekistannıñ Begovat şeerine tüşti. Men ise Sverdlovsk vilâyetine, Novaya Lâlâ şeerine tüştim.
1944 senesi dekabrniñ 19-nda meni ve daa beş insannı qaçmağa tırışqanımızda qabaatlap, Serebrânka ceza qasabasına yollağanlar. Anda qorqunç şaraitlerde qırımtatarlar endi bar edi: ormannı yıqa ediler, olarğa qıcıtqan şorbası berile edi, 600 gramm ötmek berile edi, bu un şorbasını satın almaq içün 200 gramm ötmek satmaq kerek edi.
Men dayanamayıp, sürgünlik yerinden qaçtım. Keri qaytacammı dep sorağanlarında mında qalmaq yerine apishanede vefat etsem daa yahşı olur, dedim.
Soñra daa bir kere qaçtım, bu sefer sağ-selâmet qaçtım, beş yıl sovetlerde qıdırıldım
1945 senesi dekabrniñ 16-nda men ve daa yedi qırımtatarı 1932 senesi iyülniñ 2-nde çıqarılğan buyruqqa köre ayrı toplaşuvda çağına yetmegen olaraq eki yılğa azatlıqtan marum etildi. Soñra daa bir kere qaçtım, bu sefer sağ-selâmet qaçtım, beş yıl sovetlerde qıdırıldım – şahsiy davamda da yazılğan – meni Stalinniñ ölümi qurtardı.
Qorantam bu kommunist vebadan çoq çekti.
1926 senesinden berli babam taqip etildi, eñ büyük tuccar – eşyalarını yazıp alğan ediler. 1935 senesi emcem İdris Bekirovnı kelip alğanlar, «mühtekirlik sebebinden» 10 yılğa üküm etildi ve Komsomolsk-na-Amure şeerine sürgün etildi. Blagoveşçensk şeerindeki lagerlerde yattı, 1944 senesi mayısnıñ 14-nde ondan mektüp aldıq, anda da ğayıp oldı.
1992 senesi Rusiye Federatsiyasınıñ Baş prokurorına meni reabilitatsiya etmek ricasınen mektüp yazdım, ve 1995 senesi reabilitatsiya etildim. Men, Yağya Bekirov, reabilitatsiya etilgenime dair eki vesiqa berem. Bir vesiqa qalmadı – 15 daqqada ne ala bilir edik?
Sürgünlik taqdirimde bar edi ve şaatlığımnı bu beyanatnıñ ayırılmaz parçası dep saymağa rica etem.
Krasnoperekopsk şeerinde yaşayım.
(2009 senesi sentâbrniñ 12-nde yazıp alınğan hatırlavlar)
Elvedin Çubarov, Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halqı genotsidini ögrenüv ve aqibetlerini yeñüv Mahsus komissiyasınıñ reis muavini azırladı


text:
Moldovanıñ Gagauz Yeri muhtariyetiniñ saylayıcıları ülke valisi saylavlarında Rusiyege qoltutqan İrina Vlahqa rey berdiler.
Bunı regionnıñ merkeziy saylav komissiyası bildirdi.
Vlah saylavlarda mustaqil namzet olaraq iştirak etip, reylerniñ 51% qazandı. Onıñ raqibi – Gagauz Yeriniñ paytahtı Komratnıñ sabıq yolbaşçısı Nikolay Dudoglo reylerniñ 19 fayızını qazandı.
Gagauz Yeriniñ şimdiki yolbaşçısı Mihail Formuzal Vlahnı ğalebenen tebrikledi.
Bundan eve Vlah parlament deputatı olğan edi, endiden soñ, Moldovanıñ qanunlarına köre, Gagauz Yeriniñ yolbaşçısı Moldova ükümetiniñ azası ola.
Gagauz Yeri – iqtisadiyatı mustaqil, lâkin Moldova politsiyası, mektepleri ve mahkemeleri olğan regiondır, anda esasen türk halqı olğan gagauzlar yaşaylar.
Keçken sene olıp keçken referendumda Gagauz Yeri Avropa Birligi yolundan vazgeçip, Rusiye ile yaqınlaşuvğa qoltuttı.
Keçken afta Moldova memurları Rusiye televideniyesiniñ jurnalistlerine Gagauz Yerindeki saylavlarnı aydınlatmağa yasaq ettiler.


text:
Kiyevde, Ukraina milliy edebiyat müzeyinde noyabr 18 künü «Alim» birinci qırımtatar sessiz filmi kösterilecek.
Bu aqta Facebook saifesinde «Tamğa» medeniyet ve üner merkezi bildire.
«Kino-teatr» saytı bildirgeni kibi, «Alim» filmi (ekinci serlevası «Alim – Qırım aydutı») 1926 senesi Yalta kinostudiyasında çıqarıldı. Film Rejissörı Georgiy Tasin, stsenarist – Nikolay Bajan. Aktörlar: Hayri Emir-zade, Aleksandr Arbo, Asiye Emir-Zade, İvan Arbenin-Padohin.
Filmniñ birinci taqdimi 1926 senesi olıp keçti. Film drama janrında çıqarıldı. Köylüniñ adaletsizlikke qarşı küreşi aqqında halq efsanesidir. 1935 senesi film altı qısımğa qısqartıldı ve yañı muarririyette çıqarıldı.


text:
Jenevadaki Rusiye diplomatik missiyası, Moskva şeerinde OON ofisi qapatılacağını tasdıqladı. Bu aqta mart 12 künü «RİA Novosti» adlı Rusiye devlet haber agentligi bildirdi.
Mart 10 künü, insanlar aq-uquqları boyunca OON komissarı Zeyd bin Raad al - Huseyn, ola bilecek vekillilikniñ qapatılması aqqında söz yürütti.
Rusiye elçisi Aleksey Borodavkinniñ sözlerine köre, mezkür ofisniñ qapatılmasında şaşırtıcı bir şey yoq.
OON yuqarı komissarınıñ insan uquqları boyunca idaresi, olıp keçken vaqiağa acele reaktsiyanı ilân etmedi. Bu devlette uquq qoruyıcılarnıñ işi ket-kete kerginleşmekte, mustaqil jurnalistlerniñ faaliyeti, vatandaşlarınıñ muzakereleri imkânsız olmaqta.


text:
Ukraina mudafaa naziri Stepan Poltorak bildire ki, Ukraina akimiyeti nezaret etmegen Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde 42,5 biñ boyevik ve Rusiye askeri buluna.
Bunı o Ukraina-NATO parlamentlerara şurasınıñ toplaşuvında iyün 8-de bildirdi.
Nazirniñ aytqanına köre, Ukraina ile sıñır boyu Rusiye 55 biñ askerni ve 3700 dane silâ ve tehnikanı tuta. Poltoraknıñ bildirgenine köre, Donbassta silâ çoq.
«558 tankları bar, olarnıñ arbiy maşinaları, top sistemaları ve diger silâ orta avropalı devletke yeter edi», – dep ayttı nazir.
Onıñ aytqanına köre, işğal etilgen Qırımda da silâ ve tehnikanıñ sayısı bayağı arttı.
Bundan evel Poltorak bildirdi ki, Qırımda Rusiye askerleriniñ sayısı eki qat arta bile.
Ukraina ve Ğarp rusiyeni Donbassta separatistlerge qoltutqanında qabaatlaylar. Moskva bunı red etip, Donbassta rus askerleri olmağanını, amma «göñülliler» bar olğanını bildire.


text:
Aqmescit şeer şurasınıñ matbuat hızmeti bildire ki, Aqmescit adından vesiqanı şeer yolbaşçısı Viktor Ageyev, Sankt-Peterburg tarafından ise – şeer ükümetiniñ vali muavini İgor Divinskiy imzaladılar.
«Bugünki vaqianı Qırımnıñ Rusiye ile birleşmesinden soñ Aqmescit ve aqmescitliler içün ekinci derece müim olğanını aytmaq mümkün. Çünki ilk sefer bizler yalıñız eki paytaht – Rusiyeniñ medeniy paytahtı ve Qırım paytahtı – arasında işbirlik añlaşmasını imzalamayıq, ekinci derece federal şeer ile añlaşma imzalaymız», – dep ayttı Ageyev.
Sankt-Peterburg vali muavini İgor Divinskiy añlaşmanı «eki şeer mütehassıslarınıñ büyük ve icadiy işiniñ neticesi» dep adladı.
«Bugün imzalanğan añlaşma – müddetsiz bir vesiqa. Üç yılğa belgilengen işbirlik programması Rusiye Federatsiyasınıñ bücet qanunları ile bağlı. Bizler Aqmescitke semereli yardım köstersek de, eki taraftan da faydalı emekdaşlıq olacağına ümüt etemiz», – dedi o.
Qırım işğalinden soñ Rusiye reberligi Sankt-Peterburg şeerini Aqmescitniñ reberi olaraq tayin etti.


text:
Bütün dünya sağlıq saqlav teşkilâtınıñ temsilcisi Glenn Tomas Donbass üzerinde tüşken «Boing-777» uçağınıñ yolcuları arasında edi. Bunı belli dünya agentlikleri ve onıñ dost ve zenaatdaşları Twitterde bildireler , dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Glenn Tomas alimler ile Avstraliyağa SPİD ile küreş problemlerine bağışlanğan halqara kongressine yol alğan edi.
Saat 16.20 Kiyev ve Rostovdaki topraq üstü hızmetleriniñ «Kuala-Lumpur-Amsterdam» ava seferinen bağı üzüldi. Uçaq Donetsk vilâyetiniñ Torez şeeri yanında tüşürildi. Uçaqta 295 insan elâk oldı, olarnıñ arasında eyyetniñ 15 hızmetçisi. Birazdan qurbanlarnıñ sırasına üç qundaq balanı da kirsettiler.
Yolcularnıñ yarısı – 154 insan – Niderlandı vatandaşı ola. Bunıñ ile uçaqta 27 Avstraliya, 23 Malaziya, 11 İndoneziya ve Büyük Britaniya, Almaniya, Belgiya, Fillippinı, Kanada vatandaşı bar edi.


text:
Yerli kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, Türkiyeniñ şarqında Suriye sıñırındaki Şanlıurfa şeerinde yerli akimiyet organlarına saylavlarda iştirak etken namzetlerniñ soy-sopları ateş açtılar. Bunıñ neticesinde 4 insan öldü.
Daa bir qaç insan yaralandı.
Suriye sıñırındaki Hatay şeerinde de eki firqa azaları arasında dögüş oldı. Eki insan elâk oldı ve on kişi zarar kördi.
Türkiyeniñ bugünki saylavlarını baş nazir Recep Erdoğannıñ Adalet ve inkişaf ükümran Firqasına itibar teşkerüvi olaraq tanıylar.
Qayd etılgen aman-aman 52 million saylayıcı şeer yolbaşçıları ve diger yerli memurlarnı saylaycaq. Altı eñ büyük firqa, şu cümleden muhalif Cumhuriyet halq firqası namzetlerini kösterdi.


text:
Maarif devri
Maarif devri XVII —XVIII asırnıñ ekinci yarısında ealiniñ tasilli qısmınıñ derebeylikke, mutlaqiyetke qarşı keyflerini akis etilgen keñ bir mefküreviy aqıntıdır. Şu aqıntınıñ temsilcileri (alimler, mütefekkirler, yazıcılar, sanatkârlar) cemiyetniñ maqsadı - insannıñ bahtı, onıñ yolu da - aqıl doğurğan esaslarına köre yañıdan cemiyet quruv, dep saya ediler. Cemiyette üküm etken aqsızlıq ve boysundıruvnı olar, akimiyet başındakiler tarafından ilgen qanunlar, diniy hurafatlarnıñ ve aqiqiy bilgiler yetişmemezliginiñ aqibeti, dep saya ediler. Serbest tüşüngenler serbestlik tasdiqlavnı, er biriniñ tabiiy qabiliyetler inkişaf etüvni, vatandaşlıq terbiye ve tasil kenişletüvni öz vazifeleri dep ilân ete ediler. XVIII asırğa daa Aqıl Devri de aytıla, çünki Maarif ğayelerinen bilgiler quvetine işanç ve grajdanlıq yaşayışınıñ aqliy abadanlaştıruv imkânı tasdiq oluna. Tamam bu vaqıtta ilerilev ğayesi de - yani yañı bilgilerni elde etüv, cemiyet qurumınıñ mükemmelleştirüv ve yaşayış şartlarını yahşılaştıruvdan insaniyetniñ ardı-sıralı inkişafı asıl olğan.


text:
Tünevin, noyabr 7-de Aqmescit mahkemesi qırımtatar milliy areketi faali Nedim Halilovnı Rusiyeden çıqarmaq qararını aldı.
Bugün Nedim Halilov dostlarına bildirdi ki, Soçige, filtrleme noqtasına keldi, bu yerde bir qaç ay devamında, Özbekistanğa sürgün etilecegine qadar bulunacaq.
Halilovnıñ arqadaşı Zevid Gaziyevniñ Facebook saifesinde bildirgenine köre, faalniñ şahsiy vesiqalarından tek Sovet birligi pasportı bar (başqası yoq). Tünevin o, bir qaç sefer bağğa çıqqan ve Gaziyevge telefon etken edi.
«Men bir qaç sual berdim: Parañ barmı? dedi ki: bir kapık bile yoq. Bugün aşadıñmı? – Saba qave içtim. Kiyimden bir şey aldıñmı? – Yoq, evge yibermediler. Menim içün qasevetlenme, er şey yahşı. Bağ üzüldi», – dep añlattı Zevid Gaziyev.
Nedim Halilov özüni mustaqil ekspert, qırımtatar faali olğanını aytqan edi. O, em Rusiyede yasaqlanğan Meclisni, em de ameldeki Qırım ve Rusiye ükümetini tenqit etken edi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisi, Ukraina Yuqarı Radası deputatı Refat Çubarov vaqtınca işğal etilgen topraqlardan köçkenlerni evlernen teminleme boyunca ayrı programmalarnıñ teşkil etilmesine qarşı çıqtı. Bu aqta o, Kiyevde keçirilgen matbuat konferentsiyasında, rusiyeli apishanelerniñ sabıq mabusları Yuriy İlçenko ve Gennadiy Afanasyevni evlernen teminlev aqqında sualge cevap berip, ayttı.
Refat Çubarovnıñ qayd etkenine köre, böyle programmalarnıñ teşkil etilmesi ve olarnıñ ömürge keçirilmesi, Qırım ve Donbassnıñ işğal etilgen toprağınıñ tamamınen ğayıp etmesini tasdıqlaycaq.
«Bu topraqlarnı qaytarmaq içün planlar işlep çıqarsınlar dep, (ukrain ükümetine – QA) muracaat etmek kerek», – dep ayttı Çubarov.
Onıñ qayd etkenine binaen, işğal etilgen ukrain topraqlarınıñ qaytarılması Ukrainanıñ Kiyevge boysunğan territoriyasına köçmege mecbur olğanlarnıñ ev meselelerini çezmege yardım eter edi.
Çubarov ayttı ki, o, aynı köçkenler kibi, Qırımnıñ işğalden azat etilmesini bekley. «Öz daireme qaytıp, anamnı körip olurım», – dep qoştı o.
Refat Çubarovnıñ fikrince, işğal etilgen topraqlarnıñ qaytarılması boyunca planlar mecburen köçkenlerge devlet tarafından yardım kösterilecegini ihtimal ete. «Bazı yataqhanede bir oda yeterlidir, bazı da işke kirmege yardım etmek mümkün», – dep ayttı Qırımtatar Milliy Meclisi reisi.
Onıñ qayd etkenine köre, mecburen köçkenlerni evlernen teminlev boyunca devletniñ er angi qararı tenqit etilecektir.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Yük maşinalırınıñ aydavcıları Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırdaki kiriş noqtalarını terk ete, mında şimdi qırımtatarlarnıñ yetekçileri tarafından azırlanğan vatandaşlıq qamaçavı keçe, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Şu cümleden, «Çaplinkada» yük maşinalarınıñ sayısı yüzge qadar eksildi, «Kalançak»ta, saat 12-ge, bir 50 maşna qaldı, diger aydavcılar gece ve salı künü aqşam yükleri ile qıtaiy Ukrainağa qaytmağa qarar aldılar. «Çonğar» kiriş noqtasında yük maşinalar yoq.
Kiriş noqtalarında gece ve salı künü saba vaziyet sakin, dedi Qırım.Aqiqat mühbirine Ukraina devlet sıñır hızmetiniñ matbuat kâtibi Oleg Slobodân.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti böyle areketlerni takbih ete, amma yarımada sakinleri «erzaq qamaçavı»nıñ aqibetlerini duymaz, dep tüşüne.


text:
Qırımtatar milliy Qurultayınıñ Merkeziy İcra Komiteti reisi Zair Smedlâyev haber etkenine köre, mart 29 künü Qırımnıñ Krasnoperekopsk rayonında yaşağan qırımtatar ailesinde tintüv keçirilmekte.
Onıñ bildirgenine köre, tintüv keçirmek içün, silâlı maskalı adamlar keldi.
«Şimdiki vaqıtta, Krasnoperekopsk rayonınıñ Novoivanovka köyünde yaşağan Midat İsayevniñ evinde tintüv keçmekte. An-ane olıp qalğan, «musafirler» yerli qırımtatarlarğa üç maşnada ve eki gazelde, maske ve silâ ile teşrif buyurdılar», - dep yazdı Smedlâyev Feysbukta.
Vaqianıñ tavsilâtlı malümatı şimdilik yoq. Bu aqta Qırımdaki rus uquq qorçalayıcılarnıñ resmiy izaatları er vaqıt olğanı kibi yoq.
Keçken afta, Qırımda Qurultay delegatlarınıñ evlerinde bir sıra tintüvler keçirildi. Uquq qoruyıcılar bu arketelrni ale daa izaatlamadı.
Bundan evel, Rusiye telükesizlik Şurasınıñ yolbaşçısı Nikolay Patruşev keçirilgen toplaşuv devamında, yarımadada vaziyetniñ destabilizatsiya havfı üküm sürgeni aqqında bildirdi.
Halqara cemaatçılıqlar bir çoq kere Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda insanlarnıñ, daa çoq qırımtatarlarnıñ aq-uquqları bozulğanları aqqında aytıp, Moskvanı böyle bozuvlarnı toqtatmağa çağırdılar. Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım akimiyeti mezkür arizalarnı «ziyade arttırılğan» kibi saymaqta.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım ukümeti tarafından Bağçasaraydaki Han sarayında yapılğan restavratsiya ne derecede havflı? Ne içün Büyük Han camisiniñ qadimiy kirametini yañısına deñiştireler? Medeniy abidede yapılğan bu qurucılıq işleriniñ yasaqlanması içün Ukraina ne yapmaq mümkün?
Bu ve diger suallerge Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde qırımtatar faaliyetçisi ve Han sarayında yapılmaqta olğan işlerniñ şaatı Edem Dudakov cevap bere.
– Lütfen, mevzudan haberdar olmağamlarğa añlatıñız: ne içün Han sarayınıñ restavratsiyasına vandalizm deyler?
– Keçenlerde, Han sarayı camisinde 300 yıl içinde birinci kere kirametni deñiştirecekler, degen TASS bildirüvi çıqqan edi. Olar bunı Rusiyeniñ yararlığı olaraq köstere. Lâkin aqiqatta restavratsiya böyle yapılmay. Bütün konstruktsiya deñiştirilmey. Qarışuvlar lokal olmalı, yalıñız problemalı yerde yapılmalı. Şimdi olğan şeylerge rekonstruktsiya demek mümkün – o, pek ucuz, restavratsiyadan pek uzaq olğan zemaneviy malzemelerniñ qullanıluvı ile yapıla. Restavratsiya er vaqıt artqa, tarihqa baqılıp yapıla. O, bir şeylerni deñiştirmege mecbur olğanda tehnologiyalarnıñ taqlit etilmesini közde tuta.
– Lütfen, kiramet misalinde añlatıñız.
– Evelâ, olar onıñ autentik olmağanını degende, yalan aytalar. Bunı istisal yeri ve tehnologiyası tayin ete. Yani Büyük Han camisiniñ kirameti, 1740 ile 1840 seneleri arasında deñiştirilgen soñ da autentik edi. Ekincisi, şimdi işke professional olmağan şirketler tutundı. Olarda tatar kirametiniñ qoyulmasını bilgen mutehassıslar yoq. Bu sebepten olar 16-ncı asırğa ait abidede fabrika usulınen yasalğan kirametni qullanalar. O, estetik ceetten bile hoş bir teessurat qaldırmay.
Devlet Dumasınıñ ilhaq etilgen Qırımdan deputatı Ruslan Balbek, Han sarayınıñ kirameti – pek de büyük qıymeti olmağan yañı işleme olğanını saya:
«Kirametke kelgende, bir daa hatırlatmaq isteyim ki, onıñ ölçüleri, şekli, tüsü qayd etildi. Ve eñ başından da şu autentik sırlı yeşil kiramet yoq edi. Qolumızda olğan bütün şeyer, bir qaç kere olğan yanğınlarnıñ birisinden soñ restavratsiya işleri yapılğanda, yaqın köylerden malzeme alınıp, yasalğan yañı yapma şeyler. UNESCO vesiqalarında bu uymazlıq qayd etilgen. Ve işte bu noqtada mifler peyda ola.
– Ruslan Balbek doğru aytamı?
– Evelâ, Han sarayındaki kiramet devlet tarafından qorçalana edi ve medeniy miras eşyası ola. Zavodda yasalğan kiramet olğan ispankağa nasıl etip, miras demek mümkün? Asılında, biz böyle abide degende, neni közde tutamız? Nesillerge eski ustalarnıñ tehnologiyalarını iriştirgenimizni. Bizde, zemaneviy tehnologiyanı qullanıp, tıpqı böyle bir abideni er yerde qurmaq çaremiz bar. Amma bu, miras olacaqmı? Restavratsiyanıñ felsefesi şöyle dey: yahşı vaziyette olğan er şeyni saqlap qalmaq kerek. Restavratorlarnıñ ustalığı, tamam, autentik malzemeler ve artefaktlarnıñ mümkün derecede çoq sayıda saqlanmasından ibaret. Biz Rembrandtnıñ resimlerini kopiyalarğa deñiştirmeymiz de. Men, qışta, varvarlıq usulı ile bütün bularnı açqan, divarlarğa dım çekmege bergenlerniñ maqsatları aqqında yalıñız tahmin ete bilem. Şimdi ise biz autentik divar örneklerini coyacaqmız – yalıñız kopiyaları qalacaq.
– Ya ne içün restavratsiya işine tecrübesiz Rusiye şirketleri celp etildi?
– Menim fikrimce, saylavdan evel bu işlerni başlamaq buyruğı berildi. Bundan öz şirketleri olğan bazı siyasetçiler muvafaqiyetnen faydalandı. Misal içün, ne içün şu «ATTA-Grupp» saylandı? Bu baş iş icracisi litsenziyanı yalıñız 2013 senesiniñ soñunda aldı. Ondan soñ, «AM-STROY» 2015 senesinde tesis etildi, litsenziyanı 2017 senesiniñ martında aldı. Ağustosta ise o, 16-ncı asırğa ait abidede çalışıp başladı. Bu iç olmaycaq şeyler. «Kiramet» şirketi ise restavratsiya dünyasında asıl da belli degil edi, lâkin onıñ baş mudiri – Yuliya İvanişkina – departament başlığı ve Rusiyege tabi Aqmescit rayonı memuriyeti başlığı muavininiñ qızı ola. Yani anda er şey özara çezildi. Men bunıñ bütün aşhanesini bilmeyim, lâkin bu şirketlerniñ aniden ve tecribelerine köre saylanmağanı, bu işte bir kelişme olğanını köstere.
– Bunıñnen birlikte, Büyük Han camisindeki işlerni mayıs 15-ne qadar bitirmekni planlaştıralar. Bir şey yapmaq içün endi keç oldımı?
– Maña köre, UNESCO Han sarayında yapılğan şeylerge aynı şu Rusiye Medeniyet nazirliginiñ diqqatını çekmek mümkün edi. Teessüf ki, o, yerli seviyeli abide olıp qalmaqta, ve bütün işlerni Rusiyege tabi Qırım medeniy mirasnı qoruma komiteti idare ete. Menim fikrimce, Rusiyedeki medeniy toplulıq bile areketke kelsin dep, daa çoq şamata köterilse, bir şeyler yapmaq mümkün olur edi. Lâkin qarşılıq pek zayıf edi. Em de, Ukraina da sarayğa milliy emiyetke malik abide statusınıñ berilmesi ile vaqıt soza edi. Ankarada keçken konferentsiyadan soñ Türkiyeniñ bir de-bir areket yapacağına umüt etem. Eger Recep Erdoğan, Vladimir Putinnen körüşkende bu meseleni seslendirse, bu eñ çoq is etilecektir.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Deñiz üzerindeki küneşniñ aksi, ufuqta kök ile birleşe, yeşil tarlalar, yüzümlikler ve onıñ külküsi – onı töpege atıp, tutqan babasınıñ qolundaki şu şeñ oğlannıñ külküsi qulaqlarda yañğıray. Balalığından şu küçük levha Said Bekirovnıñ añında ebediyen saqlanıp qaldı.
Soñra, cenk oldı. Kezlev civarındaki Ayırça köyüne nemseler keldi. İşğal, Qızıl ordusınıñ basqısı, patlağan mermiler, insanlarnıñ faciası.
Amma, qırımtatarlarnı daa beter qıyınlıqlar bekley edi. Bekirovlar qorantasınıñ qapusını 1944 senesi mayıs 18 kününiñ sabasına qaqtılar. Soñra, er şey belli olğan stsenariy boyunca oldı – azırlanmaq içün 15 daqiqa berildi ve belgisiz yolğa çıqtılar. Eki kün evelsi anasınıñ yanına qızıl ordunıñ starşinası kelmegen olsa edi, kim bilir, o sağ qalıp olur edimi ya da yoq.
Yıllar keçken soñ, qadın oğluna rus oğlanı yanına kelip, «Hanım, sizlerge qarşı yaramay bir şey yapacaq olalar» degenini tarif etken edi. Qolunda eki yaş balası olğan, «hızmetçini alıp işletkeni» ve «zarzavatlar planını toldurmağanı» içün Uralğa sürgün etilgen kulaknıñ apayı birden añladı: sıcaq urbalarnı toplap, yemek ve savut-sabanı azırlamaq kerek. Şeyler arasına atta aqayınıñ resimini qoyıp yetiştirdi. Şu künü saba, staraşina ve askerler toplağanlarnı çıqarıp, maşinağa yüklemege yardım ettiler.
— Yolculığımız pek müşkül edi. Toqtağanda: «Ölüler barmı?», dep soray ediler. Sanki tünevin olğan şey, vagonnnı hatırlayım, yolnı hatırlayım, — dep hatırlay çal başlı 78 yaşındaki qartbaba.
Ğurbetlikte sağ qalmaq
Qorantanı Sverdlov vilâyeti, Yaborkovo köyüne alıp ketirdiler. «Anamı, tatamıznen biz körmey edik», - dey qart. O orman pıçıp çalışa edi, tañda ketip, kün batqan soñ qayta edi. İşçi olıp oña künde 800 gramm ve balalarına 150-şer gramm ötmek berile edi. Qırımdan ketirilgen basma parçalarını, anası qartop çaılğan bostanğa almaştı, küzde bereketni toplap oldılar.
Hatırlağanına köre, evniñ köşesinde saqlanğan bir ötmek parçasını tapıp, tatamdan qaça-qaça soñki ufağına qadar aşap bitirdim. Bir kün oğlanlarnen eçkini tutıp, nevbetnen sütüni emip oturdıq.
Ğurbetlikteki birinci qış, soñki ola bilecek edi. «Amma, men çastlım», - dey qartbaba.
— Anam aytqanı kibi, men az qaldı terlemeden ölecek edim. Epimiz bitledik. Hastahanege nasıl etip tüşkenimini hatırlamayım. Artımızğa qaytqanda, çanada daa bir oğlan bar edi. Pek suvuq edi. Biz yuqlap qalmayıq dep, çananı idare etken erkek bizni yanaqlarımızdan urdı, - dep hatırlay Said Bekirov.
Yerli sakinler sürgünlikke oğrağanlarğa nisbeten yahşı davrana ediler. Olarnıñ ekseriyeti 1920-30 seneleri sovet ükümeti tarafından sürgün etilgen ediler.
Tatam üykenlernen beraber mahsulatlarnı başqalarına deñiştirmek içün qomşu köylerge ketti. Bizni öz evine kirsetip, aşatıp, ozğarğan qadınnı hatırlayım. Men daa çoq kereler artıma baqqan edim, o da yazıqsınıp bizge baqıp tura edi.
1945 senesi noyabr ayında qoranta Andijan vilâyeti Çinabat rayonından mektüp aldı. Babaları emek ordusından qaytqan soñ, balalar ve apayını Özbekistanda qıdıra edi.
Qadın balalarnen birlikte yolğa çıqtı. Amma, aqayını körip olamadı. Qorantağa, babaları olar kelmezden evel ölgenini ayttılar.
Anası zornen iş taptı – olar yaşağan müessisede cıyıştırıcı olıp çalıştı. Bundan evel olar çayhanada yaşadılar. Bütün qoranta azaları zaman kelgeninen, komendaturada qayd etile ediler. Andijandan tış çıqmağa yasaq edi.
Said Bekirov birinci sınıfqa 9 yaşında bardı. Alâ oqudı, amma, altın medal bermeyip, kümüş soyunı berdiler. Attestatta ne içündir rus tilinden yekâne dört peyda oldı.
Ayatınıñ zenaatı
Yaş Said himiyacı olmağa istey edi. Amma, anası onıñ ekim olmasını arz ete edi. Çoq yıllardan soñra, rak hastalığına oğrağan anasına özü yapqan ilâclarnı ketirgende, anası oña: «Men seni özüm içün ekim yaptım», - dep aytır. Ayatı devamında o, tibbiyet ve himiya ile bağlı olacaq.
Amma, bunıñ episi yıllar keçtikçe olacaq. 1955 senesi ise, o Taşkentke kelip, aliy oquv yurtuna degil de, komendaturağa yol aldı. Taşkent tibbiyet aliy oquv yurtunı onı imtiansız aldılar.
Universitetniñ yuqarı kurslarında sürgünlikte bulunğan qırımtatarlardan bir qaç student oquy edi, olar küçüklerni qayğıra ediler. Said Bekirov 1956 senesi studentler yataqhanesinde radioğa yapışıp, Hruşçövniñ aqlanuv aqqında nutqını diñley ediler: amma, yigitler ümütsizlikke qapıldılar. Çünki, birinci kâtip qırımtatarlarnı añmadı. Soñra, qırımtatar yaşları aqlanma talabınen numayışlar keçirdiler. Said Bekirov da bu tedbirlerde iştirak etti. Amma, anası onı siyasetke kirişmemege rica etti.
Oquşnen beraber çalışmağa mecbur oldı: başından, balalar bağçasında qaravul olıp çalıştı, yuqarı sınıflarda aşalama ve sıvorotka İnstitutınıñ laboratoriyasına kirdi. Çoq yıllar devamında immunoglobulin ve qan ilâclarnıñ yapılması, onıñ sevimli işi olıp, bir çoq mukâfatlarnı ketirer.
Epidemiologiya institutınıñ hadimi olğanda Said Bekirov daimiy sürette KGB –niñ nezareti altında bulunğanını duya edi.
Alim, 1968 senesi bütün dünya sağlıq saqlav teşkilâtınıñ toplaşuvını hatırlay. Almatağa «kapitalistik memleketlerden» tibbiyetçiler keldiler. Said Bekirov musafirlernen bir qaç körüşüv keçirdi. Olardan birisi resmiy olmağan bir şekilde keçti. İspaniyadan kelgen ekim, sovet zenaatdaşı qaydan «o qadar yahşı kostüm» alğanını soray edi.
—Bu fin kostümi edi, men onı komissionkada satın aldım. Men onı çoq yıllar devamında kiyip yurdim. Soñra, yañartmaq içün tikicilerge berdim. Bunı çetel musafirge aytqan olsa edim, KGB-ge soravğa tüşer edim. O vaqıt institutta bizni diñley ediler. Men oña, kostümni adiy tükânda alğanımnı ayttım, o pek taaciplendi, - dey Said qartbaba.
1973 senesi ekimge Moğolistanğa iş ziyareti ile barmağa teklif etildi, amma soñki daqqası ziyaretni lâğu ettiler. 1984 senesi tamam bu vaqia tekrarlandı, onı Gavanağa yollaycaq ediler. Çoq yıllar keçken soñ, onıñ namzeti KGB tarafından istenilmegenini bilir – mesele, eki kere Qırımdan sürgün etilgen babasınen bağlı edi.
Qırım kene de işğal altında
Nefaqağa çıqqan soñ, Said Bekirov Almatı şeerinden olğan dairesini satıp, Aqmescitke köçti. Qırımda o 9 yıl yaşadı. Amma, kene de Almatı şeerine qayttı. «Qabirlerni qaldırıp ketalmazsıñ», - dey o. Qazahistanda anası ve tatası defn etildi.
Bu künleri qırımda yüz bergen vaqialar onı ğayet raatsızlay. O Rusiye tarafından Qırımnıñ işğalini takbih ete ve Meclis, onıñ liderlerini destekley:
— Cemilevni evge yibermegenler. Bu nasıl şey? Onıñ evi Bağçasarayda, qorantası anda. Men pek açuvlım. Bunıñ episi yaramay bir şey. Amma, Mustafa Cemilevni sovet ükümeti yedi kere apishanege qapattı, amma, yıqıp olamadı. Putin de yıqamaz, - dey o.
Said-qartbaba matbuat vastalarında «Qırım mevzusını» diqqatnen ögrene. Kazahistannıñ buña dair munasebeti boyunca: «Büyük siyaset iç bir zaman adaletli ve devamlı olmay”, - dey.
Radio Azattık


text:
Qırım musulmanları Diniy idaresi QMDİ mensüp İslâm oquv yurtlarında tintüv keçirilmesi usullarına razı degil. Müftiyat müminlerniñ aq-uquqlarını sert bir şekilde bozuv yarımadada milletlerara zıddiyetlerge yol bere bile, dep saqına.
Bu aqqında Qırım Müftiyatınıñ beyanatında aytıla.
«Qırım Müftiyatı iyünniñ 24-de Aqmescit rayonınıñ Bulğanaq köyündeki hafizler Medresesine yapılğan ücümni sebepsiz dep tanıy. Betini qapatqan silâlı adamlar qapularnı qırıp, pencereni parlap, binağa kire ve talebelerge qarşı silânen turıp, balalarnı qorquza, özüni tanıtmay ve mahkemeniñ tintüv aqqında qararını köstermese, insan aq-uquqları bozula, oca ve medrese talebeleriniñ adam qıymetini aşalaylar», – aytıla beyanatta.
QMDİ qayd ete ki, medreseden ğayrı silâlı şahıslar qırımtatar qorantasına tintüvnen keldiler. Saba saat 6:30 belgisiz şahıslar Bulğanaq köyüniñ medrese müdiriniñ muavini yaşağan evinde de qapını qırıp taşladı. O vaqıt evde Ayder Osmanov, qadını ve eki balası (qızı – 4 yaşında, oğlu – 11 aylıq) buluna edi. Bunıñ neticesinde balalar qorqıp, ruhiy ceetten zarar körgenler.
Qırım Müftiyatı Bulğanaqtaki hafizler medresesine kirüvni «ananeviy İslâm dinini kütken musulmanlar aqlarınıñ bozuluvı olaraq tanıy. Müftiyat qayd etkenine köre, bu areketlerniñ sebebi evelden seslendirilgen bir sıra yañlış malümatlar oldı».
«Böylece, mayısnıñ 16-da qırımtatar eyyeti Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile körüşip, «cemaat erbapları» Qırım musulmanları Diniy idaresine ait dört medrese Rusiyede yasaq etilgen ve ekstremistik dep tanılğan «Nurcular» diniy teşkilâtınıñ «tesiri altında bulunğanını» prezidentke bildirdiler», – denile beyanatta.
Bundan ğayrı, iyünniñ 18-de daa bir «cemaat erbabı» tarafından teşkil etilgen tögerek masada QMDİ-ni hizbu’t-tahrir ve vahhabizm kibi ekstremistik areketlernen iş tutqanında qabaatladılar.
«Bir sıra beyanatlar ve bundan soñ olıp keçken medrese tintüvi Qırım Müftiyatını yoq etmek ıntılışlarını tasdıqlay», – qayd etile beyanatta.
Yuqarıda añılğanlarğa emiyet berip, Qırım musulmanları Diniy idaresi QMDİ müessiseleriniñ qapuları teşkerüvler içün açıq olğanını bildire.
Müftiyatta qayd etkenlerine köre, Qırım musulmanları Diniy idaresi 1944 senesinden berli Qırımda islâm tasilinen oğraşa. 20 yıl devamında medreseler açıla edi, talebelerni qabul ete, din ocalarını azırlay ediler. Qırım akimiyetiniñ prokuratura, uquq qoruyıcı organlar, SBU hadimleri, nazirlik ve komitetler ile birlikte keçirilgen teşkerüvler bir de bir bozuvlarnı qayd etmegen edi.
İyün 24 künü saba saat 6:30 Aqmescit rayonınıñ Bulğanaq köyünde oğlanlar içün hafizler medresesine belgisiz silâlı şahıslar sürip kirdi ve tintüvni keçirmege başladı.
Arbiyler qapunı qırıp, pencereni parlap, binağa kirdiler. Tintüvni tahminen 30 adam, tahminlerge köre, FSB vekilleri ve politsiya hadimleri keçirdiler.
Tintüv bitken soñ betlerini saqlağan adamlar bir qaç bilgisayarnı ve medrese müdiriniñ muavini Ayder Osmanovnı tintüvge alıp kettiler. Bu areketlerniñ sebebi aydınlatılmadı. Tintüv 5 saat devam etti.
Medreseden ğayrı silâlı şahıslar qırımtatar qorantasına tintüvnen keldiler.


text:
Rusiye kontrolindeki Canköy rayon mahkemesi aq qorçalayıcı Lutfiye Zudiyevanıñ Rusiye prokuraturasınıñ tenbi vesiqasını qanunsız qabul etüv davasını qanaatlendirmege razı olmadı. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi bildire.
«Bu qararnıñ siyasiy sebepleri bar, çünki Rusiye FSBsiniñ hadimleri kirişkeninden berli o adaletli mahkeme printsiplerine uymay», – dep izaatladı Zudiyeva.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye prokuraturası onıñ şahsiy malümatı olğan Rusiye FSBsiniñ vesiqasına esaslana. Bundan ğayrı, mahkemede Zudiyeda «Qırım birdemliginiñ» faali ola, «qanunsız tedbirlerniñ» yayınlanmasını teşkil etip, olarda iştirak ete ve qol tuta bile, dep aytıldı.
Rusiye kontrolindeki Canköy rayon mahkemesi aq qorçalayıcı Lutfiye Zudiyevanıñ Rusiye politsiyasından alğan tenbi vesiqasını qanunsız tanımaq davasını qanaatlendirmedi.
Zudiyevanıñ tarif etkenine köre, 2020 senesi mayısnıñ 1-nde oña eki tenbi vesiqası berildi – bir danesi politsiyadan, ekincisi – prokuraturadan. Onıñ aytqanına köre, eki vesiqada da uquq qoruyıcı organları Zudiyevanıñ angi areketlerini qanunsız sayğanına dair bir malümat yoq.
Hatırlatamız, işğal altındaki Qırımda tahminen 60 kişi ihtar aldı. Olarnıñ arasında – advokat, aq qorçalayıcı, bir kişilik narazılıq aktsiyalarınıñ iştirakçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları, «Qırım birdemliginiñ» faalleri.
Advokat Edem Semedlâyevniñ bildirgenine köre, Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ «ekstremist faaliyeti qabul etilmeycegine» dair ihtarları basqı ve qorquzuv aleti ola.


text:
İlhaq etilgen Qırım ve Aqyarda, Rusiyeden kelecek poyezdlerni qarşılaycaq ve ozğaracaq türkülerni sayladılar
"Qırım demir yoluna" atıf etken TASS agentligi, Aqmescit demiryol vokzalına kelgen poyezdlerni "Menim Aqmescitim - Qırım qapısı", Aqyarğa kelgenlerni ise "Efsaneviy Aqyar" türküleri qarşılaycağını bildire.
Bestekar Vano Muradeliniñ "Efsaneviy Aqyar" eseri, 1994 senesi Aqyar gimni olaraq tasdıqlanğan edi. Leonid Heyfets-Polâkovskiyniñ "Menim Aqmescitim - Qırım qapısı" türküsi ise 1984 senesinde, Aqmescitniñ 200 yıldönümi vaqtında, şeer aqqında yılnıñ eñ güzel türküsi dep tanılğan edi.
«Grand Servis Ekspress» naqliyat şirketi noyabrniñ 8-nde saba Keriç köprüden ketecek Qırımnıñ yolcu trenlerine bilet satmağa başladı.
Daa evel haber etilgeni kibi, Rusiye prezidenti Vladimir Putin, Keriç köpründe poyezdlerniñ yürüşi açılmasında iştirak ete bile. Bunı jurnalistlerge Putinniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov haber etti.


text:
Aqmecsit rayonı Acı Qal (Çistenkoye) köyünde, sentâbr 28 künü, saba silâlı ve kamuflâjlı insanlar toplanğan. Bunı Qırım.Aqiqatqa yerli sakinler bildire.
Olarnıñ sözlerine köre, uquq qoruyıcılar köyniñ bir sıra binanı sarıp alğan. Aqyar-Aqmescit yolu yanında bir qaç maşina ve politsiya hadimleri buluna.
Yerli sakinler silâlı quvetlerniñ mında bulunuv maqsadını bilmeyler. Bazıları talimat keçirilecegini tüşüne, digerleri raatlıq künleri Aqmescitte «acele» yardım hadimlerine ücüm etken erkekniñ qıdıruvı ile bağlaylar.
Yarımada uquq qoruyıcılarınıñ bu aqta resmiy izaatı şimdilik yoqtır.
Cumaertesi künü, sentâbr 26-da, av tüfegi ile silâlanğan erkek Aqmescitte Sevastopolskaya soqağında yerleşken «acele» yardım binasına kirip, hastahaneniñ dört hadimine ateş açtı. Eki hadim elâk oldı. Yaralanğan feldşer bazar kününe keçer gecesi ameliyattan keçti, alı ağır. Ücüm etici vaqia yerinden maşinağa oturıp qaçtı. Birazdan uquq qoruyıcıları bildirgeni kibi, ücüm etken – Aqmescit sakini 1960 senesi doğğan Bekir Nebiyevdir. Qıdıruv alıp barıla.
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksenov elâk olğan qadınlarnıñ ailelerine ve zarar körgenlerge maliyeviy yardım kösterilecegini vade etti.


text:
Ukraina sıñırcıları işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñır yanında Rusiye Silâlı quvetleriniñ areketleri artqanını qayd etti. Bunı fevral 17-de Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Herson ve Berdânsk taqımlarınıñ sıñırcıları üç Rusiye vertolötini kördi, olar memuriy sıñırdan keçmeyip, sıñır boyu uçqanlar, vaqtınca işğal etilgen topraqta videodan nezaret etmek içün köterilgen «Rıs» uçuş apparatı da köründi», – dep aytıla haberde.
Bundan ğayrı, memuriy sıñır yanında sıñırcılar Rusiye arbiy tehnikası ve askerlerniñ areketlerini qayd etti.
Matbuat hızmeti bildire ki, Rusiye Silâlı quvetleriniñ areketleri aqqında Ukraina Silâlı quvetleriniñ bölükleri haberdar etildi.
2014 senesiniñ başında Rusiye Qırımnı işğal etken soñ esas Ukraina ve yarımada arasında memuriy, asılında ise tam bir «sıñır» peyda oldı. Memuriy sıñırda «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka» kiriş-çıqış nezaret noqtaları çalışmaqta.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Terroristik faaliyet yapqanında qabaatlanıp, FSB tarafından yaqalanğan Vadim Siruknıñ qorantasında bala doğdı. Mühbir ve şaire Lilâ Bucurovanıñ Facebook saifesinde bildirgenine köre, yaqalanğannıñ apayı Anna Bogaçeva ekinci qıznı doğurdı. Qıznıñ adı daa bildirilmey.
«Yazıq ki, bu yañı qızçıqnıñ ilk nefesi, onıñ babası azatlıq nefesini alıp olamağan anda alındı. Amma o apisten çıqqan soñ (bu ise, İnşallah, mıtlaqa olacaq), evde, apayı ve büyük qızı Amiradan (bügün o 2,5 yaşında) ğayrı, onı daa bir güzel qarşılaycaq», – dep yazdı Bucurova.
Yalta sakini Vadim Siruk bu sene fevral ayında Yaltada rusiyeli mahsus hızmetler tarafından yaqalandı. O, Rusiyede terroristik sayılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlana.
Ondan ğayrı, aynı vaqıtta uquq qoruyıcı Emir-Usein Kuku, Aluşta sakini Muslim Aliyev ve Yalta rayonı sakini Enver Bekirov yaqalandı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırım «ükümeti» sentâbr 28-de Aqmescitte omrağan aylanma yolunda yüz bergen facianıñ ilk neticelerini aydınlattı. Olarğa köre, maşina yolu ve tonnel leyhasında ciddiy hatalar tapıldı.
Bunı Qırım «ükümetiniñ» matbuat hızmeti bildire.
İleride yolnıñ topraq örtüsi ve fizik-mehanik imkânları ögrenilecek.
Bundan soñra komissiya yol eşilüviniñ soñki neticelerini belgilep olur.
Sentâbr 28-de Aqmescitniñ aylanma yolu omradı. 8 kişi olğan «Jiguli» maşinası çuqurğa tüşti. Altı insan elâk oldı, şu cümleden eki bala.


text:
Rostov-na-Donu Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerini apiste qaldırdı. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber ete.
Apiske alınğanlar 2019 senesi noyabrniñ 18-ne qadar SİZOda qalacaqlar.
Oturışuv vaqtında dava mabüsi Vadim Siruk bütün mabüslerge qarşı qabaatlavnı qanunsız ve sebepsiz sayğanını bildirdi.
Bu dava boyunca apiske alınğan aq qorçalayıcı Emir-Usein Kuku mahkemede Qırımda ilhaqtan soñ «başqa fikirde olğanlarğa, öz fikri olğanlarğa, akimiyetke boysunmağanlarğa qarşı basqı başlandı», dep ayttı.
Aprelniñ 4-nde haber etilgeni kibi, Rostov-na-Donu şeeriniñ Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasını» ekinci kere temelden baqmağa başladı.
Bu dava boyunca qabaatlanğan Arsen Cepparov, Refat Alimov, Emir-Usein Kuku, Müslim Aliyev, İnver Bekirov ve Vadim Siruk 2016 senesi fevral-aprel aylarında Yaltada tutulğan edi. Olarnı Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy firqasına alâqaları bar olğanında qabaatlaylar.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiyeden Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerini azat etmesini talap ete.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
“Krımska svitlıtsâ” gazetası Ukrainada Creative Commons halqara litsenziyasını qullanıp başlağan matbuatlarnıñ birincilerinden oldı. Bunıñ aqqında “Milliy gazeta-mecmua neşriyatı” ukrain devlet teşkilâtınıñ baş müdiri Andrey Şçekun haber etti.
“2017 senesi aprel ayından başlap, “Krımska svitlıtsâ” gazetasınıñ basma versiyasınıñ ilk menbasında CC BY litsenziyası qayd etilgen. Böylece, “Krımska svitlıtsâ” Ukrainada Creative Commons halqara litsenziyasını qullanıp başlağan matbuatlarnıñ birincilerinden oldı. Wikitoplamğa (Wikimedia Commons) gazetanıñ bütün nushalarınıñ pdf-arhivi yüklenile ve muntazaman yañartıla”, - yazdı Şçekun.
Creative Commons - qullanuvı bedava olğan standart muqavelelerni (serbest ve serbest olmağan cemiyet litsenziyaları) işletip çıqarğan ticariy olmağan teşkilât. Olarnıñ yardımınen müellifler ve aq saibleriniñ öz fikirlerini ifade etmege ve öz eserlerini daa keñ ve serbest tarqatmağa imkânı bar, istimalcılar ise legal ve qolayca bu eserlerni qullanıp olur.
“Krımska svitlitsâ”nıñ ilk sanı 1992 senesi dekabr 31-inde Aqmescitte çıqtı. Qırımda gazeta 2014 senesine qadar neşir etildi. 2016 senesi gazeta muarririyeti Kıyivge keçirildi. Bundan soñ gazetanıñ neşiri devam etildi.
İyünniñ başında ilân etilgen “Krımska svitlitsâ” gazetaınıñ baş muarriri yerine konkursnıñ ğalibi Aqmescitten doğma Viktor Merjvinskiy oldı.


text:
İstanbulda Xalıqara ênergetika häm êkologiya konferenśiyäse uza
Programmanıñ bıyılğı teması ”Ênergiyädä üzgäreş” dip atala
28 – 30 nçı may könnärendä İstanbulda Xalıqara ênergetika häm êkologiya konferenśiyäse uza.
Çarada ênergetika häm tabiği çığanaqlar ministrı urınbasarı Abdullah Tancan, Törkiyä Böyek Millät Mäcleseneñ sänäğät’, säwdä ,ênergetika , tabiği çığanaqlar ,mäğ’lümat häm texnologiya komissiyäse başlığı Mostafa Älitaş belän ênergiya bazarın tärtipkä salu ouyışmasınnan räsmi zatlarnıñ qatnaşuı kötelä.
Programmanıñ bıyılğı teması ”Ênergiyädä üzgäreş” dip atala.
Älege çarada şäxsi tarmaqtan şaqtıy yuğarı däräcäle citäkçe häm belgeç tä qatnaşaçaq.
Çarada ênergetika tarmağındağı soñğı täräqqiyät’lärgä kiñ urın bireläçäk.
Biredä tarixçı häm yazuçı professor İlbär Ortaylı da “Ênergiya suğışları häm tarixı” isemle temağa çığış ta yasayaçaq.
Bäyläneşle xäbärlär
Dön'yadağı iñ zur tamaşa tägärmäçe açıldı
Ul küz yawın aluçı tamaşa belän Dubayda qullanılışqa tapşırıldı
Törkiyädä 12 meñ yıllıq ğıybadätxanä tabıldı
Törkiyädä Mardinnıñ Dargäçit ilçäseneñ Ilısu mäxälläsendäge Boncuklu Tarlada 12 meñ yıllıq buluı isäplänelgän ğıybadätxanä tabıldı


text:
Dekabrniñ 25-nde Kreml nezaretindeki Merkeziy rayon mahkemesi oturışuvında «26 fevral işi» boyunca prokuror qabaatlav hulâsasınıñ yañı, artıq üçünci şeklini bildirdi.
Qırım.Aqiqat muhbiri haber etkenine köre, vesiqada qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz Qırım Yuqarı Radası ögündeki «kütleviy nizamsızlıqlarnıñ teşkilâtçısı» ola eken.
Qabatlav hulâsasında binaen, mahküm Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Emirvaliyev, Talât Yunusov ve Kantemirov «Meclis reberleri bergen talaplarğa boysunaraq, qaba bir şekilde ictimaiy tertipni bozğan ve areketlerini qaba quvet qullanğanlar».
«26 fevral işi» boyunca nevbetteki oturışuvı 2018 senesi yanvarniñ 11-ne keçirilmesi planlaştırıla.
2015 senesinde bir grup qırımtatar faaliyetçilerge qarşı 2014 senesi fevralniñ 26-sında Qırım Yuqarı Radası binasınıñ divarları yanında Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingde iştirak etkenleri içün mahkeme başlandı. Olar kütleviy nizamsızlıqlarda iştirak etüvde qabaatlana.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige ayırdı: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ diger figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nabiyevniñ işinden ayırıldı.
Rusiye akimiyeti oktâbrniñ 25-nde Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra Umeriv ve Çiygoz Kyivge keldiler.


text:
Aprel 18-de saba Qırımdaki Partenit köyünde (Aluşta) yerli sakinler telâşqa tüşti: köyde yüzge yaqın politsiya ve OMON hadimi peyda oldı. Bunı «Tvoya gazeta» yerli neşiri bildire.
Neşirniñ malümatına köre, uquq qoruyıcılar eki avtobusnen Partenitke «iş vazifesi» ile keldi.
«Olar köyde qanunnı bozuv ve cinayetlerniñ ögüni almaq içün plan işlerini yapacaq, em de köyge qanunsız musafirlerniñ kelmemesi içün pasport rejimini nezaret astında tutacaqlar. Partenitten ğayrı, bunıñ kibi merasimler yarımadanıñ diger meskün yerlerinde de keçirilecek», – dep yaza neşir.
Partenitte bunıñ kibi merasimlerniñ keçirilmesi boyunca resmiy malümat yoq.
Adliyeci Emil Kurbedinovnıñ malümatına köre, aprel 18-de saba Qızıltaş köyünde (Yalta) yaşağan qırımtatarlarda tintüvler keçirildi, bundan soñ eki insan yaqalandı.
Rusiyege boysunğan Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya Yaltada «Hizb ut-Tahrir» ile bağda olğanında şeklengen eki insan yaqalanğanını bildirgeni aqqında malümat peyda oldı.
Keçken afta soñu künleri Qırımnıñ Aluşta regionınıñ Arpat köyünde politsiya hadimleri reyd keçirgenleri aqqında bildirilgen edi.
Fevral 11-12 künleri Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımda islâm dinini kütkenlerniñ evlerinde bir sıra tintüv keçirip, insanlarnı yaqaladılar. Umumen 14 insan yaqalandı, olardan dörtü apiske alındı: Yaltada İnsan aqları bağ gruppasınıñ azası Emir-Üsein Kuku, Yalta rayonınıñ sakini Enver Bekirov, Aluşta rayonınıñ sakini Müslim Aliyev ve Yaltalı Vadim Siruk. FSB taqiqatçıları olarnı Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etmeleri ile qabaatladılar. Dörtü de Aqmescitte SİZOda yatalar. Teşkilâtqa alâqaları olmağanını aytalar.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Bu aqta cuma künü aşkâr etilgen NATO baş kâtibi Anders Fogh Rasmussenniñ bildirüvinde aytıla, dep haber ete Ukrinform.
«Rusiye siyalı tarafdarları Rusiyeden ağır silânı, şu cümleden tanklarnıñ alğanı aqqında bildirüvler meni qasevetlendire. Rusiye tankları Ukraina şarqında sıñırdan keçe bilgeni aqqında beyanatlarnı alamız. Eger de bu malümat tasdiqlanılsa, buhrannıñ kerginleşüvine ciddiy bir alâmet olur», – dedi Alyansnıñ başı.
O kene de Rusiyeni Ukraina sıñırından ordularını qaytarmağa ve silâlı separatistlerge tesir etip, olarnı silânı teslim etmege ve zorbalıqnı toqtatmağa mecbur etmege çağırdı.
Rusiye tanklarınıñ ukrain sıñırından keçkeni aqqında içki işler naziri Arsen Avakov bildirgen edi. Rusiye bu malümatnı red ete. «Donetsk halq cumhuriyetiniñ» boyevikleri iyün 12 künü 3 tanknıñ kelgenini tasdiqladılar.


text:
Ukraina Yuqarı Şurasında qabul etilecek birinci qanun – deputat toqunmazlığınıñ lâğu etilmesi olmalıdır, dep tüşüne qırımtatar milliy Meclis reisi Refat Çubarov.
Bunı o Facebook saifesinde bildirdi.
«Ukraina Yuqarı Şurasınıñ yañı terkibinde nice yıllar devamında añlı sürette Ukraina bütünligini bozmağa çalışqan, vatanpervelreni taqip etken, Qırımda ukrain ve qırımtatarlarğa qarşı olğan küçlerni desteklegen insanlarnıñ sayısı ğayet çoqtır… Olar öz vaqtını bekley, memleketimizge öldürici darbe endirmek içün emir bekleyler…», – dep yaza Çubarov.
O, «işğal etilgen Qırımda işğalni tanımağa istemegenlerge qarşı etilgen ayırım ve terror ilerilegen» aqqında hatırlattı.
«İnsanlarnı esirge alıp, öldüreler, cami ve evlerge sürip kireler, qanunsız ve kütleviy sürette insanlarnı tutıp, olarğa aşalayıcı ketişatlarnı azırlaylar», – dey Meclis azası.
«İntiqamnı beklemeyim, amma qanuniy ceza deptutat toqunmazlığı artından saqlanmağa istegen er bir alçaq şerif içün olmalı. Demek, yañı saylanğan Ukraina Yuqarı Şurasında ilk alınacaq qanun – deputat toqunmazılq olmalıdır», – dey Çubarov.
Evel qayd etilgeni kibi, Yuqarı Şurağa saylanğan firqalar, deputat toqunmazlığını lâğu etip, işke başlamağa vade etken ediler. Bu teşebbüske yalıñız «Maydan» ile bir sırada anlğan parlament küçleri degil de, «Oppozitsiynıy blok» da qol tuttı.


text:
Qarasuvbazar rayonındaki Zuya qasabasında eki künge suv kesilecek. Bunı 7 dekabrde Rusiye kontrolündeki Qırım İçki siyaset, haber ve bağ nazirliginde bildirdiler.
«Balanova suv anbarından çıqqan magistral suv ağında tamir işleri alıp barılğanı sebebinden, Zuya qasabasına 2016 senesi 8 dekabr saat 8:00 başlap 2016 senesi dekabr 10 kününe qadar suv berilmeycek. Ealige suvnı evelden alıp saqlamağa tevsiye etildi», – dediler Haber nazirliginde.
Bundan ögüne Qırımdaki rus akimiyeti yarımadanı toqtatmayıp suvnen teminlemege vade etken edi.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ Ukraina Dnipronı yarımada ile birleştirgen Şimal-Qırım kanalı boyunca yarımadağa suv berilmesini toqtattı. Ukraina bu kanal üzerinden Qırımnıñ suv ihtiyaclarınıñ 85%-nı qarşılağan edi.


text:
İyülniñ 30-nda ötkerilgen Qırım parlamentiniñ nevbetten tış otuırışuvında Qırımdaki almanlar Milliy-medeniy muhtariyetine yolbaşçılıq etken Yuriy Gempelni parlametniñ milletlerara munasebetler komitetiniñ başı etip saylâdı.
Bunen bağlı malümat Qırım parlamentiniñ saifesinde derc etildi.
Gempelniñ namzetini daa evel Qırım spikeri Vladimir Konstantinov teklif etken edi.
Milletlerara munasebetler komitetiniñ sabıq yolbaşçısı Edip Gafarov rusiyeli Qırım baş naziriniñ muavini vazifesine tayin etildi.
İyülniñ 23-nde Kreml nezareti altındaki Qırım parlamenti baş naziriniñ muavini Remzi İlyasov istifa arizası yazğan edi.
Yuriy Gempel 1957 sensi martnıñ 19-nda Çerkassı vilâyetinde dünyağa kele, 2000 senesi Moskvada Devlet uquq akademiyesınıñ ğıyabiy bölügini bitire. 2000 senesi Yuriy Gempel «Qırım almanlarınıñ Vidergeburt cemiyeti»ne yolbaşçılıq etip başlay.Milletlerara munasebetler komiteti yolbaşçısınıñ muavini vazifesine Gempel 2016 senesi aprel ayında tayin etilgen edi.


text:
Qırım musulmanları Diniy İdaresi er yıl mubarek Ramazan ayında keçirilgen «Merhametlik» hayriye aktsiyasınıñ başlanmasını ilân ete, dep haber ete QMDİ matbuat hızmeti.
Qırım Müftiyatı aktsiya çerçivesinde toplanılğan sermiyalarnı yardımğa muhtac ve hasta olğan musulmanlarğa berecek.
«Bu sene Qırım bank sistemasında olğan qıyınlıqlardan sebep maddiy yardım esapları açılmadı. Onıñ içün hayriye parasını şeer camileri, imamlarğa bermege ya da Qırım musulmanları Diniy idaresine (Aqmescit ş., Kurçatov soq.,4) ketirmege rica etemiz», – dep aytıla beyanatta.
Hatırlatamız, «Merhametlik» hayriye aktsiyası Qırım Müftiyatı tarafından 2009 senesinden berli keçirile. Bu müddet devamında 1,5 mln. grivnadan ziyade toplanılğan ve darqatılğan edi.


text:
Qırımnıñ Qapsihor (Morskoye) köyünde mayısnıñ 8-nde saba silâlı uquq qoruyıcılar qırımtatarlar toplu yaşağan rayonnı sarıp aldı. Bunı qırımtatar faili Lenora Dülber Facebookta bildirdi.
«Şimdi, Hapsihor köyüniñ (Morskoye) sakinleri bildirgenine köre, qırımtatarlar toplu yaşağan maalle silâlı insanlar tolu üç avtobusnen sarıp alındı, şimdilik bir şey yapmaylar, bundan evel bu avtobuslar Sudaq-Qapsihor yolunı qapattı, 20 daqqa devamında avtobuslar kirsetilmegen edi», – dep bildirdi Dülber.
Rusiye kontrol etken Qırımnıñ uquq qoruyıcıları şimdilik izaat bermey.
Bundan evel fail mayısnıñ 6-nda Qutlaq (Veseloye) ve Qapsihor (Morskoye) köylerinde qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüv keçirilgenini bildirgen edi.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, qırımtatar failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanlarında şeklengen Qırım musulmanları, Meclis azalarınıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Bunı Ukraina havfsızlıq Hızmetiniñ reisi Valentin Nalivayçenko bildirdi.
«Daa yaqalanmağan «Berkut» hadimleri ve arbiy cinayetinde iştirak etken «Alfa» hadimleri al-azırda Qırımda gizleneler», – dedi o.
Onıñ aytqanına köre, olarnıñ bu cinayetlerge olğan alâqaları endi tasdıqlanıldı, olarnı şimdi sorğuğa çekmege kerek. O şunı da qayd etti ki, «Alfa» sabıq yolbaşçıları sorğudan keçeler ve taqiqatqa yardım etmekteler.
Noyabr 30-dan başlap, Ukraina toprağında yüz bergen narazılıqlarnıñ neticesinde 103 adam elâk oldı. Ukraina Baş prokuraturası Yevromaydan aktivistleriniñ öldürüvinde qabaatlı olğan 12 Berkut hadimini yaqaladı.


text:
Qırım sakinleri hatırlağanları kibi, keçken seneniñ küzünde yarımadanıñ eñ qıymetli tarihiy abidelerinden biri Eski Qırımdaki Özbek Han camisiniñ qurulmasınıñ yedi yüz yıllığı qayd etilgen edi. Bu sıradan tış yıldönüminiñ keçirilüvinde birinci olmaq içün eki devlet reqabet köstergen edi. Eski Qırım camisiniñ 700-yıllığına em Kiyev, em de Moskva şeerleri farqlı tedbirler teşkil etken ediler. Bu binanıñ hususiy emiyeti nededir, aceba?
Eñ-evelâ, Özbek Han camisi evelden Qırımda bar olğan medeniyetleriniñ biri – Altın Ordu medeniyetiniñ ‘nümüne temsilcisi’dir. Yarımadada soñki eki biñ yıl içinde farqlı medeniyetler çoq edi. Olardan er biri bizim içün bir qaç abide qaldırdı. Bu abideler arasında bir danesi eñ emiyetli ve eñ tanılğanlardandır. Misal olaraq, Keriç şeerindeki Pantikapey yıqıntıları antik dünyasınıñ örnegidir, Aqyardaki Hersones sütünları – Bizans imperiyasınıñ misalidir. Orta asır İtaliya aqqında hatıralar Sudaq qalesiniñ qullelerinde saqlanıldı, Qırım hanlığınıñ künleri aqqında Bağçasaraydaki Han Saray tarif ete ve ılâhre… Altın Orduğa kelgende ise – Qırımda onıñ mimar abideleri çoq saqlanılmadı. Avdet gazetasınıñ saifelerinde evelki yazılarımda men olarnıñ aman-aman episini sayıp çıqqan edim: bu Aqmescit civarındaki eki caminiñ yıqıntıları ve Bağçasaraydaki beş ordu dürbeleridir. Bundan da ğayrı, ordu zamanınıñ daa bir qaç inşaat yıqıntıları Eski Qırımda saqlanılğandır (nevbetteki sanlarda men olar aqqında tarif etecem), amma olar, Özbek camisinden ğayrı, pek zarar kördiler ve tek yıqıntılar şeklinde bu künlerge yetip keldiler.
Böylece, künümizge yetken ordu zamanınıñ abideleri arasında Özbek Han camisi tek Qırımda degil de, evelden bütün Altın Ordu padişalığı yerleriniñ eñ miqyaslı, eñ körünişli ve eñ yahşı saqlanılğan binadır. Özbek Han camisi özünde evelki Qırımnıñ (em de tek Qırımnıñ degil de) bütün devrini qaplap ala. İşte, tamam bu sebepten cami hususiy emiyetke saiptir. Ordu zamanınıñ mimariy abideleri pek az ve siyrektir, böyle alda saqlanılğan abideler ise pek nadirdir. Bu cami neden sebep künümizge qadar öyle yahşı saqlanıldı?
Özbek Han camisiniñ kirişinde örnekleriniñ bir qısmı
Bu binanıñ yanına kelgende, er sefer, toqtap, çoq vaqıt onıñ kirişine baqıp turam. Onıñ üstünde örmeleşken yapraq, filis ve çöl zambaqlarından ibaret örnekler pek dülberdir. Bu örnekler, sanki, cami 714 (yani 1314/15) yılında Muhammed Özbek orda hanınıñ ükümdarlığı zamanında ve maddiy imkânlar bağışlağan ya da mimar olğan bir de bir Abdülaziz yardımınen qurulğanını aydınlatqan hattat yazılarına çevirileler.
Altın Ordunıñ ükümdarı yazıda eki adınen añılması boşuna degildir. Türk Özbek adı oña doğulğanda berildi, arap Muhammed adını ise musulmanlıqnı qabul etken soñ aldı. Türk yılnamelerine köre, han tahtqa çıqıp, sekiz yıl keçken soñ musulmanlıqnı qabul etti (yani, tahminen, 1320 senesinde). Amma bizim yazımız Muhammed adını han tahtqa çıqqan soñ bir yıl keçirip, qullanmağa başlağanını köstere, demek ki, o, musulmanlıqnı daa da evel qabul etti. Özbek handan evel Altın Orduda devlet dini yoq edi desek olur. Evelki hanlarınıñ çoqusı özüniñ mongol baba-dedeleriniñ dinini – kökke tapınuvnı (bu inançlarğa daa ‘tengrianstvo’ dep aytalar) küte ediler. Padişalıqnıñ çeşit qasabalarında yaşağan insanlar ise çeşit dinlerge: şamanizm, hristianlıq ve islâmğa inana ediler.
Yarımadada ordu saipliginiñ paytahtı Qırım şeeri (şimdiki Eski Qırım) edi. Şarq Türkiye ve Orta Asya vaazcılarınıñ sayesinde bu şeer çoqtan musulman medeniyetiniñ yerli merkezi olğan edi. Özbek handan ta 50 yıl evel şeerde birinci cami qurulğan edi.
Yañı devlet dinini kirsetilüvi han içün qolay olmağan edi: ordu ziyalıları kirsetilgen yañılıqlarğa qarşı ediler. Olar sultannıñ yañı musulman statusı hanğa sıñırsız iqtidar bereceginden qorqa ediler. Bundan sebep, islâm dini keniş darqalğan zengin ve çoq nufuzlı Qırım ulusı Özbek hannıñ islâatları içün ayrı yerge saip edi. Tahtqa çıqqanınen, Özbek han Qırım paytahtınıñ sakinlerine büyük ve dülber camini ediye etmege emir berdi. Bunıñ sebepleri bellidir: şeerde hannıñ yañı siyasetine qol tutqan çoq insan yaşay edi. Muhammed-Özbek stategik cehetten müim olğan bu vilâyetniñ idaresine eski dostu ve safdaşı olğan Kutlug-Timur emirni tayin etti (oquyıcılar evelki yazılarımdan hatırlaylardır ki, Kutlug-Timur ve onıñ ailesi Qırımnıñ tarihına künümizge yetken bir qaç mimariy abidelerniñ qurucıları olaraq kirdiler).
Özbek hannıñ seçüvi strategik taraftan doğru oldı. Ordunıñ musulman Yaqın Şarqınen pekingen siyasiy bağlar sayesinde Qırım ulusı (Garbiy Avropa ile sıq alış-veriş munasebetlerini qurdı) tez vaqıtta Çizgizid padişalıqnıñ uzaq bir çetinden mustaqil halqara ticaret ve musulman medeniyetiniñ merkezine çevirildi. Qırım şeerine kelgen seyahatçılarınıñ tarifleri eñ coşqun beñzetmelernen toludır.
Amma raatlıq ve zenginlik deviri soñsuz olmadı. Özbek ve onıñ oğlu Canibek hanlarınıñ hayırlı idarelerinden soñ, Altın Orduda çoq vaqıtqa öz ara añlaşılmazlıqlar ve iç cenkler zamanı başladı. Özbek hannıñ ölüminden daa yüz yıl keçmeden Qırım paytahtı bir zamanları Ordunıñ eñ büyük şeeri olğanı, şimdi ise onıñ çoqusı yerleri viranelerge çevirilgenini padişalıqnı öz közünen körgen adamlar yaza ediler…
Yazıq ki, amma men çoqusı allarda qırımtatar tarihınıñ abideleri aqqında keçken zamanda ikâye etmege mecburım, çünki olarnıñ ekseriyeti bozuldı, saqlanmadı, künümizge qadar yetmedi. Çoqusı allarda böyle viranelerniñ sebebi 1783 senesi Qırımnıñ Rusiye tarafından işğalinden evel (misal olaraq, Kefeni yernen yeksan etken) olğan cenkler ya da 20 asır başında bolşeviklerniñ dinge qarşı yapılğan kampanyalarıdır (olarda qırımtatarlarnıñ bir sıra qadimiy ibadet inşaatları yoq etildi). Amma Eski Qırım – bu ayrı bir adisedir. Şeerniñ zevalı ve acayip inşaatlarınıñ yıqıluvı bu 20 ve 18 asırlar adiseleriniñ degil de, ta 14 ve 15 asırlarınıñ neticesidir. O zaman öz ara cenklerde Altın Ordu yıqıla ve Qırım Hanlığı meydanğa kele edi. Tahtqa çıqmağa istegenler Qırımnı biri-birinden cenkler vastasınen çekip ala ediler. Bunıñ esas maqsadı öz quvetlerini daa da küçlü yapıp, Aşadaki Edil etrafındaki esas baqşışnı – ordu paytahtı Saraynı qazanmaq edi. Böyle şaraitler neticesinde ulusnıñ qadimiy paytahtı pek zarar kördi, raqipler çoq kereler onı muasarağa sarıp, ücüm etip, ep yañı viranelerge sebep ola ediler. Yabancılarnıñ bu tutuşmaları ağır bir yük olıp, qırımlılarnıñ omuzlarına tüşe edi, neticede bu sebepler yoq olayatqan padişalıqtan çetleşip, yañı mustaqil devletniñ qurulmasını temin etti.
Zaman keçti ve Ordunıñ yıqıntılarında Qırım hanlığı güllemege başladı, amma ulusnıñ cenklerde yıqılğan qadimiy paytahtı başqa iç bir zaman külden yañıdan tiklenilmedi. Onıñ qadimiy muazzam bina yıqıntıları kelgen musafirlerni ayrette qaldırmağa devam ete edi. Amma Geraylar sülâlesiniñ ükümdarları Qırım şeeriniñ evelki mühteşemligini yañıdan tiklemege çalışmadılar, çünki yañı paytahtnı daa da qolaylı ve daa da qorçalanğan yerde – Bağçasaray deresinde qurmağa qarar berdiler.
Amma, añlaşılğanına köre, Eski Qırımnıñ bir binası istisna oldı
1906 senesi neşirinden Özbek han camisiniñ fotoresimi.
1980-ci senelerde arheolog ve mimarlar Özbek han camisiniñ yañıdan tamirlevinen oğraşmağa başlağanda, olar hucur bir hususiyetke diqqat ettiler. Qurucılıqnıñ bütün qaidelerine qarşı itişamlı kiriş qapısınıñ taş töşemesi, oña yaqın olğan caminiñ şimal divarı taş töşemesinen bağlı degildir. Eger qapı ve divar aynı vaqıtta qurulsalar, böyle vaziyet olmaz edi. Bundan da ğayrı, İnce hatun medresesi qalımtılarına bağlı olğan caminiñ cenüp duvarınıñ tetqıqatları cami qurulğanda medrese endi turğanını kösterdi. Böyle al nasıl ola bilir ki, eger medrese camiden 20 yılğa yaş olsa?
Eger Özbek han camisi tamamen ğayrıdan qurulğanını tahmin etsek, bu olabilecek bir vaziyettir. Añlaşılğanına köre, onıñ kiriş qapısı, iç sütünları ve başqa qısımları bir zamanları parçalanıp, medrese divarına ketirilip, yañı yerde qalanğan edi. Yapılğan qoşma arheologik malümatlar kösterdiler ki, bu adise 15 ve 16 asırlarnıñ sıñırında yüz berdi. Amma kim ve ne içün eski camini ğayrıdan qurdı?
Keçenlerde caminiñ içinde 918 (1512/13) senesinde Meñgli Geray han bu camide minber qurğanını açıqlağan yazı olğanı bellidir. Amma, añlaşılğanına köre, bu binanıñ taqdirinde Meñgli Geraynıñ iştiragi minber qurulmasından daa da büyük edi. Çünki binanıñ ğayrıdan tiklenüvi tamam onıñ ükümdarlığı zamanına rast kele. Meñgli Geray aqqında tek minber üstünde yoq olğan yazı degil de, pek yahşı saqlanğan mihrap da hatırlata. Eger diqqatnen baqsañ, onıñ tanış olğan sarmal şeklindeki filis yazılarınen sarılğan örnekleri daa da çoq Özbek caminiñ qapısında yapılğan yazı ve örneklerinen degil de, Salaçıqtaki birinci Qırım hanlar dürbeleriniñ örneklerinen oşaylar. Eski Qırımdaki mihrap ve Salaçıqtaki han dürbesiniñ bezetmelerini aynı ustalar yapqanını tahmin etmege mümkün! Bu olabilecek bir aldır, çünki o zamanları Meñgli Geray özüniñ yañı Salaçıq paytahtında pek miqyaslı qurucılıqnı alıp barğanı bellidir.
Özbek han camisiniñ örnekli mihrabı
Eger kelecekte yapılacaq tetqıqatlar bu fikirni isbatlasa, ulu Qırım ükümdarı Meñgli Geray özüniñ ulu ordu selefiniñ mirasını saqlamağa ve Özbek han tarafından qurulğan Eski Qırımnıñ esas şeer camisini yañı yerde qalımtılardan ğayrıdan tiklemege qarar bergenini añlamağa mümkün olacaq.
Bu cami nasıl sebeplerden yıqılğandır? Bu cenk zamanında olğan yanğın, topraq eşilüvi ve zelzele neticeleri (1420-cı senelerinde İnce hatun medresesiniñ damını ve qullelerini yıqqan zelzele) de ola bilir. Qazanıñ tam sebebi ve Özbek han camisiniñ ilk yerleşken yeri bu vaqıtqa qadar belli degildir. Amma nasıl olsa da, Qırımda ordu devirniñ esas abidesi saqlanıldı ve bunda Meñgli Geraynıñ rolü pek büyüktir. Salaçıq şeeri, Or Qapı ve Özü özeninde qaleler qurulmasınen meşğul olğan hannıñ bütün qadimiy şeerni ğayrıdan tiklemege imkânı yoq edi. Amma ordu Qırımınıñ eñ esas, birinci binasını, esas şeer camisini tiklemege qarar bergenini tahmin etmege mümkün. Eger bu kerçekten de öyle olsa, Qırım içün Özbek han camisiniñ tarihiy qıymeti daa da büyük olacaqtır. Çünki bu cami yarımadada biri-biriniñ artından kelgen tarihiy devirleriniñ bağ timsali ola bilir.
Oleksa GAYVORONSKİY