text:
Avropa parlamentiniñ deputatları Rusiye SİZOsında ve koloniyasında tutulğan dört qırımlığa «birdemlik mektübini» yazdı. Bu aqta Avropa parlamentiniñ Çeh Cumhuriyeti azası, «Çeh korsan firqasınıñ» vekili Marketa Gregorova Facebookta bildirdi.
Mektüpler Rusiye mahkemeleri tarafından mahküm etilgen kezlevli solcı faal Yevgeniy Karakaşev ve «İyegova şaatları» diniy teşkilâtınıñ faaliyetinde qabaatlanğan Canköy sakini Sergey Filatovğa yollanıldı. Avropa deputatları Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca mahküm etilgen cemaat jurnalistleri Osman Arifmemetov ve Remzi Bekirovğa da mektüp yazdı.
«Şimdi dünya diger meselelerni çeze, amma RUsiye alâ daa Qırımnı işğal ete ve qarşı çıqqanlarnı apishanelerde tuta, bunı unutmamaq kerek. Avropa parlamentiniñ diger deputatlarınen beraber olarğa maneviy destek berecek «birdemlik mektübini» imzalamağa qarar berdik», – dep bildirdi Avropa deputatı Facebookta.
Gregorova, Rusiye apishanelerinde tutulğan qırımlılarğa ve tutulğan Beyazrusiye muhalifetçilerine mektüp yazmağa çağırdı. O, apiste yatqan dört qırımlınıñ poçta adreslerini derc etti.
Rusiye kontrolindeki Canköy rayon mahkemesi 2020 senesi martnıñ 5-nde yerli sakin, «İyegova şaatlarınıñ» azası Sergey Filatovnı altı yıl umumiy rejim koloniyasında qalmasına üküm etti.
2019 senesi aprelniñ 19-nda Rostov-na-Donudaki Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi (şimdi Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi) «VKontakte» içtimaiy ağında terrorizmge çağırğanında qabaatlanğan Yevgeniy Karakaşevni 6 yıl umumiy rejim koloniyasında qalmasına üküm etti.
2019 senesi martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri martnıñ 27-nde Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen 24 faal Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlanğan 24 faal tutulğan edi. Tutulğanlar arasında qırımtatar cemaat jurnalistleri Osman Arifmemetov ve Remzi Bekirov bar ediler.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


c: text/html

text:
Aqmescit "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçisi Rustem İsmailovnı Başkortostan cumhuriyetiniñ Salavat şeeriniñ №2 koloniyasına etap ettiler. Bunı "Qırım birdemligi" birleşmesine advokat Edem Semedlâyev haber etti.
"Bugün talap arizama cevap keldi. 2020 senesi aprelniñ 7-sinde İsmailov Rustem Salavat şeeriniñ №2 koloniyasına kecirildi. Bundan evel o Ufa şeeriniñ SİZOsında tutula edi. Soñra tibbiyet müessisesinde edi ve aprelniñ 7-sinde Salavat şeeriniñ koloniyasına keçirildi", - dedi Semedlâyev.
Daa evel bildirile edi ki, birinci Aqmescit "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçilerini Rusiyedeki Başkortostan cumhuriyetiniñ Salavat şeeriniñ koloniyalarına mahkeme ükmüne köre ceza çekmek içün ketirdiler.
Rusiye Yuqarı mahkemesi 2019 senesi dekabrniñ 24-nde istinaf şikâyetini baqıp, «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ (Aqmescitteki birinci gruppa) ükmüni deñiştirdi. Qırımlılarnıñ apis cezaları 6 ayğa eksildi.
Böylece, Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov 11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñ ükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
2019 senesi iyün ayında Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu dava mabüsleri Teymur Abdullayevni 17 yılğa, Uzeir Abdullayevni 13 yılğa, Rustem İsmailovnı 14 yılğa, Ayder Saledinov ve Emil Cemadenovnı 12 yılğa üküm etti.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ yolbaşçısı 65 yaşında Sergey Şahov koronavirus hastalığı neticesinde vefat etti.
Bu aqta yanvarniñ 4-nde Rusiye ve Qırım kütleviy haber vastaları Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ matbuat hızmetiniñ malümatına esaslanıp bildire.
İnterfaks ve TASS malümatına köre, Şahov bazarertesi künü, yanvarniñ 4-nde, kövid hastahanesinde can berdi.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti nazirniñ vefatı aqqında resmiy şekilde daa bildirmedi.
Şahov 1955 senesi iyünniñ 20-nde Donetsk vilâyetiniñ Nova Ğorlivka şeerinde dünyağa keldi. 2011 senesinden 2013 senesine qadar – Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Ukraina Fevqulâde vaziyetler nazirligi baş idaresiniñ yolbaşçısı; 2013 senesinden 2014 senesine qadar – Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Ukraina Fevqulâde vaziyetler devlet hızmeti baş idaresiniñ yolbaşçısı.
Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ, 2014 senesi mart ayından 2018 senesi iyünniñ 4-ne qadar, Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirligi Baş idaresiniñ yolbaşçısı, 2014 senesi iyülniñ 1-nden berli – Qırımnıñ Rusiye fevqulâde vaziyetler naziri.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Yuqarı Rada Ukrainanıñ tamır halqlar qanunını qabul etti, 325 halq deputatı oña rey berdi. Tatilciler onıñ qabul etilüvini Ukrainanıñ memlekette medeniy milletlerara munasebetlerniñ şekillenmesinde muvafaqiyet dep saya, daa Rusiye imperiyası zamanından berli ve Sovetler Birliginde ayırım, qanunsız repressiyalar, sürgünlik, ruslaştıruv ve assimilâtsiyağa oğratılğan milletlerge qarşı ağır sovet mirasını yoq etüvge taba daa bir adım olaraq köre. Yañı qanun Ukraina tamır halqlarınıñ uquqiy statusını belgilep, «Ukrainanıñ tamır halqlarına ait şahıslarnıñ halqara uquq, Ukraina Anayasası ve qanunlarına köre bütün insan aqlarına ve esas serbestliklerine irişüviniñ uquqiy kefaletlerini bere».
Qırımda qabul etkenlerini ve riayet etkenlerini aytsalar da, bu vaqianı mantıqqa ve halqara uquq normalarına zıt bir şekilde qarşılağanlar. Qırım gazetaları bu qanunnıñ manası ve mündericesinen alâqası olmağan Vladimir Putinniñ laflarınıñ propagandasını yapalar.
Qanunnıñ qabul etilüvi arfesinde Putin daa bir «canlı bağ» yaptı, anda eki million meseleden biri de bu oldı. Rusiye prezidenti bu qanun neticesinde «insanlarnıñ bir qısmı keter, ketip olamağanlar ise millet mensüpligi deñiştirecek ya da özüni ekinci nev olaraq is etecek», dep ayttı. O, qanunnı… tem-telef silâsınen qıyasladı. Putin, «tar baqışlı insanlar ve milletçiler er yerde yete», dep qoştı.
Şübhesiz, bu hulâsalarnı tamır halqlar alâ daa ayırımğa ve assimilâtsiyağa oğratılğan Rusiye tecribesinden çıqarğandır. Şübhesiz ki, uzun vaqıt devamında aynı vaziyetniñ qalması «tem-telef silâsına» oşay, çünki aq qorçalayıcılarnıñ akimiyetniñ basqısı sebebinden tarihiy alandan yoq olğan Rusiye tamır halqlarınıñ bir cedveli bar.
Rusiyede özüni üçünci nev insanları olaraq is etken tamır halqlarnıñ vekilleri ayırımğa oğramamaq içün rus olaraq qayd olğan edi. Ukrainada bu çoqtan yoq
Amma Ukrainada bu qanun Rusiyede tamır halqlarğa yardım etmek içün yapılmağan şeylerni kefil ete. Şunıñ içün Vladimir Putin özü de «insanlarnıñ bir qısmı keter, ketip olamağanlar ise millet mensüpligi deñiştirecek ya da özüni ekinci nev olaraq is etecek» degen laflarını añlatmaqta zorluq çeker edi, dep kele. Ukraina tamır halqlarnıñ aqlarını tanuv qanunını qabul etken olsa, qayda ketecekler? Ve millet mensüpligiñ aq ve menfaatlarınıñ temin etilüvini kefil etse, milletini deñiştirmege ne kerek? Rusiyede özüni üçünci nev insanları olaraq is etken tamır halqlarnıñ vekilleri ayırımğa oğramamaq içün rus olaraq qayd olğan edi. Ukrainada bu çoqtan yoq.
Ve ruslar Ukrainada tamır halq olmasa, olar Rusiyede de, anayasağa köre, tamır degil, «devlet şekillendirici halq» ola, bu qanun ne içün «ruslarğa qarşı küçlü bir darbe» olğan eken. Bu qanunda olar añılmay bile. Rusiye prezidentiniñ bu sözlerinde ne kerçek ile alâqası, ne de mantıq bar.
Putin kimni «tar baqışlı ve milletçi» dep saya? 325 Ukraina halq deputatınımı? Olar milletçi olsa, tamır halqlarğa qol tutmaycaq, Rusiye akimiyeti yapqanı kibi, olarnı repressiya ve ayırımğa oğratacaq edi. Qomşu devletniñ prezidenti cevap bergende aslında er şey aytqanından farqlı olğanını añlap, aytqanlarını tüzetmege tırışqan, ğaliba. «Olar bizde de bar. Olar aqıldan degil, temiz yürekten areket eteler», – dedi Putin. Yürekni bilmeyim, amma bu lafta aqıl kerçekten az.
Bunı Putin raqip ve duşman olaraq körgen Ukrainanıñ muvafaqiyetlerini pahıllap aytmaq mümkün. Añlaşılğanına köre, Ukraina Yuqarı Radası Rusiye Devlet Dumasından qat-qat progressiv qanunlar çıqara.
Devlet Duması Ukrainanıñ Tamır halqlar qanun leyhasını takbih etken beyanatnı qabul etip, PACE ve OSCEge muracaat etmege niyetlene, dep bildirdi. Halqara toplulıq tamır halqlarnıñ aqlarını ardı-sıra qorusa, Ukrainağa Qırım ve tamır halqlarınıñ aqları meselelerinde qol tutsa, qayda muracaat eteceksiñiz. Halqara teşkilâtlarnıñ qayd etkenine köre, Ukraina qanunı Ukraina bir qaç yıl evelsi qoşulğan BM tamır halqlarnıñ aqları şartnamesiniñ talaplarına uya.
Qanunğa köre, Ukrainanıñ Tamır halqı Ukrainada şekillengen, ayrı til ve medeniyeti olğan, ananeviy, içtimaiy, medeniy ya da temsiliy organları olğan, özüni Ukrainanıñ tamır halqı dep sayğan, ealisinde etnik azlıq olğan ve Ukraina tışında ayrı devleti olmağan avtohton etnik toplulığıdır. Qırımtatarlar, qaray ve qırımçaqlar Qırım yarımadasında şekillengen Ukraina tamır halqları ola.
«Ukraina tamır halqlarınıñ Ukrainada kelecegini belgilemek aqqı bar, Ukraina Anayasası ve qanunları çerçivesinde siyasiy statuslarını belgiley, iqtisadiy, içtimaiy ve medeniy inkişafını serbest kerçekleştire», – dep aytıla qanunda. Qanun Ukraina tamır halqlarınıñ aşağıdakilernen bağlı areketlerden uquqiy qoruv kefaletlerini belgilemekte:
- ayrı halq olaraq etnik mensüplik ve birdemlik alâmetleriniñ yoq etilmesi, medeniy qıymetlerden marum etüv;
- toplu yaşağan yerlerinden sürgün etüv ya da zornen çıqaruv;
- mecburiy assimilâtsiya ya da er angi mecburiy integratsiya;
- olarğa qarşı ırqiy, etnik ya da diniy nefretni desteklev ya da açuv.
Bu qanun ayırım ve repressiya, Rusiye imperiyasında ve Sovetler Birliginde olğan genotsid ve sürgünlikke tekrar oğramasını imkânsız yapa
Qanun Ukraina tamır halqlarınıñ esas aqlarını kefil etmeknen beraber medeniyet, tasil, til ve informatsion, em de turğun inkişaf aqqını kefil ete. Yani qanun ayırım ve repressiya, Rusiye imperiyasında ve Sovetler Birliginde olğan genotsid ve sürgünlikke tekrar oğramasını imkânsız yapa. Qanun Ukraina tamır halqları temsiliy organlarınıñ uquqiy statusı, olarnıñ resurs teminlevi ve Ukraina tamır halqlarınıñ halqara seviyede temsil etilüv meselesini belgilemekte.
Putinniñ lafları, Devlet Dumasınıñ qararları, Rusiye deputatlarınıñ şovinist sözleri medeniyet ve avropalıq ceetinden qanunlarınıñ inkişafında soñki anayasa deñişmelerinen uquqiy sistemasını çirkinleştirgen ve memleketni halqara uquq normalarından çetleştirgen Rusiyeden bayağı ileri ketken Ukrainağa qarşı Rusiye pahıllığınen bağlıdır.
Mıkola Semena, qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat müellifi
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
1269-2019: Talas qurultajynyn 750 cyldyğy kimge şañduu maarake?
OбHoBлeHo: 16 Map. 2020 r.
Caqynda Qazaqstandyn Taraz şaarynda ajtyluu Talas qurultajynyn (1269-cyl) maarakesi el aralyq ilimij cyjyn arqyluu belgilendi. Myndaj cyjyn taryhty burmalabaş üçün ğana qyzmat qylyşy kerek. Taryhçynyn bloğu.
Avtor: Tynçtyqbek Çorotegin
Qoñşu Qazaqstandyn Taraz şaarynda (ilgeri al Cambyl, andan murda Oluja-Ata, andan da murda Jañy, Talas, Taraz atalğan) 14-15-nojabrda el aralyq deñgeelde Talas qurultajynyn 550 cyldyq maarakesi belgilengende, albette, qazaq kesipteşterge, El aralyq türk aqademijasy syjaqtuu ujuşturuuçularğa yraazy bolduq.
Demek, XIII qylymdağy Çyñğyz-han cana anyn urpaqtary ujuşturğan moñğol çapqyndarynyn maalyndağy oqujalardy dele maarakege ajlandyryşsa, anda Qazaqstandağy ilim çöjrösündö ötö sabyrduu, özgöçö toleranttuu qyrdaal tüzülüp catsa kerek.
Biroq bul maarakeni qazaq kesipteşteribiz emne üçün Altyn Ordoğo ğana bajlaşty boldu eken? Mynda «folq historinin» qulağy qyltyjyp çyğyp catqan coqpu?
Çyñğyz handyn tun uulu Coçu (Cuçi) Yrtyş daryjasynyn ortoñqu bölügünön Edil (Volğa) daryjasynyn ajmağyna çejin keñirsigen Qypçaq talaany (any farsyça «Daşt-i Qypçaq» deşçü) eelegen. Anyn uulu Batu han bolso (1209 — 1255/1256) atasy Coçu ölgön soñ, 1227-cyldan tartyp Moñğol döölötünün uşul tündük-batyş qanatyn bijlep qaldy da, Altyn Ordo mamleketin 1269-cyldağy Talas qurultajynan alda qança erte tüptööögö cetişti.
Sebebi Talas qurultajynyn negizgi utuşu Altyn Ordonun bijlik eelerine ğana emes, Teñir-Toonu cerdegen Qajdu handyn qyzyqçylyğyna da qyzmat qylğan.
Bul köp uluttuu mamlekette moñğoldor qypçaq, bulğar, başqyr syjaqtuu türk tildüü elderge tajanuuğa arğasyz bolğon da, bara-bara qypçaq tili alardyn diplomatijalyq qarym-qatnaşynyn qoşumça tiline ajlana baştağan.
Baary bir Coçunun bul urpağy da calpy Moñğol mamleketinin uluu qaanynyn bijligin taanyğan. 1235-cyldağy qurultajdyn uruqsaty menen ğana Batu han Edilden batyşqa qaraj cortuul casooğo, azyrqy Tüştük Orusija menen Çyğyş Uqrainany eelegen başqa batyş qypçaq ajmaqtaryna, Edildegi Bolğar mamleketine, Çyğyş Evropanyn ar qyl ajmaqtarynda bytyrandy caşağan çyğyş slavän qnäzdyqtaryna, andan soñ Polşa menen Macarstandyn (Vengrija) çyğyş ajmaqtaryna cana al tügül Balqan carym aralyna çejin süñgüp kirüügö mümkünçülük alğan.
Adabijatta «Altyn Ordo» dep atalğan moñğol ulusu oşentip tüptölö baştağan. Biroq Coçunun ulusunun çyğyş qanatyn («sol qanatty») Batunun bir tuuğany Orde-Içen başqarğandyğyn da qalystyq menen ajtuu abzel.
Batu cürgüzgön bul qubattuu cortuuldar anyn öz ulusunun atynan emes, calpy Moñğol mamleketinin atynan cüzögö aşyrylğandyğyn da belgilej ketelik. Al ömürünün aqyryna çejin rasmij türdö Çyğyştağy Uluu hanğa baş ijgen Coçu ulusunun ökümdary ğana bolğon.
1250-cyldardan tartyp Batu öz ordo şaary qylyp «Batu Sarajy» dep atalğan cerdi tandağan (al şaardyn alğaçqy qaldyğy azyrqy tapta Orusijanyn Astrahan oblusuna qaraştuu Harabaly rajonundağy Selitrennyj qyştağynyn canyndağy Qyzyl-Car (KpacHый Яp) qyştağynda cajğaşqan dep coromoldonot).
Obolu «Saraj» dep ğana atalğan bul cañy ordo caj ilgerki Qacy-Tarqan (azyrqy Astrahan) şaarynan 130 çaqyrymdaj tündügürööktö cajğaşqan. 1254-cyly sajaqatçy Rubruq da Edil (Etilija) daryjasynyn bojunda Batu cañy şaar qurdurğanyn eskergen.
Basa, azyrqy toponimderge kelsek, Batunun ysymy Moñğolijanyn Ulan-Baatar şaarynda ğana emes, Qazaqstandağy Nur-Sultan şaarynda da köçögö berilgen. Moñğoldorduqu tüşünüktüü. Öz taryhy.
Qazaq boordoştorduqu bolso bizdegi murdağy deputat ağabyz Begiş Aamatov üstökkö-bostoq qooz süröttüü kitepterinde caryjalap, «Çyñğyz han qyrğyz bolçu» degendej dymaqqa oqşoşup ketip cataby?
Coçunun urpaqtary kijinki qazaq handarynyn babalary bolup qalğandyğy yras. Biroq bul türktöşüp ketken moñğol sajasij elitasy calpy qazaq qalqynyn çaqan ğana bölügün tüzgön. Coçunun mamleketinin synyqtary kijin Evrazijanyn abdan köp türk tildüü qalqtaryna mamleket bolup qyzmat qylyşqan. Demek, azyrqy bir ğana ulut şarttuu türdö «Altyn Ordo» atalğan iri cana köp uluttuu mamlekettin calğyz murasqoru bolup qala albajt.
Emi Coçunun qybyrasy Meñgü-Temir tuuraluu bir-eki ooz söz ajta keteli.
Batunun uulu Tuqandyn uulu Meñgü-Temir (bolcol menen 1282-cyly ölgön) alğaç Coçu ulusunun hany bolğon (1266—1269), al emi 1269-cyldan kijin ğana al Çyğyştağy calpy Moñğol mamleketinin uluu hanyna baş ijbegen alğaçqy egemen han bolup qalğan. «Uluu Ulus» dep da atalğan Coçunun ulusu oşol cyldan tartyp öz aldynça mamleket bolup qalat.
Çyğyş Evropadağy bul qubattuu mamleketke «Altyn Ordo» atalyşy al ydyrağandan köptön kijin ğana, 1566-cyldan tartyp berilgen.
Al emi han üçün tigilgen altyn ciptüü boz üj – b.a. «altyn ordo» – han toqtoğon ulam cañy cajğa, ulam başqa şaarğa ce ylajyqtuu cana qoopsuz örgüü cajyna köçürülüp turğany tüşünüktüü. Bul altyn boz üj tigilgen cer oşol mezgil üçün «ordoluu şaar», b.a. köçmöndördün sajasij borbor şaary qyzmatyn atqarğan.
Ene-Saj Qyrğyz qağanaty Uluu qyrğyz qağanatyna ajlanaarynda qyrğyz qağany Orhondu cerdegen ujğur qağanyna 840-cyly ultimatum cibergendegi sözdör qytaj cazma bulaqtarynda çağyldyrylyp qalğan. Oşol talapta da: «Men caqynda altyndalğan ordoñdu eelejmin, anyn canyna arğymağymdy bajlap, tuumdu sajamyn», – dep ajtylat.
Al emi 1307-cyly bolso Çağatajdyn urpaqtary kelip, Qajdu mamleketine taandyq Talas öröönündö cana başqa Teñir-Too ajmaqtarynda ojrondotquç cortuul ujuşturğanda da, myndağy ökümdardyn «altyn ordosun» örttöp ciberişkenin XIV qylymdağy taryhçy Vassaf cazyp qaltyrğan
(БepHшTaM A.H. ИзбpaHHыe Tpyды пo apxeoлorии и иcTopии kыprызoB и KыprызcTaHa. – Бишkek: Aйбek, 1997. – T. 1. – 560 c. – ISBN 9967-12-000-2. – ФoHд «Copoc–KыprызcTaH». – Б. 139).
Demek, «altyn ordo» – bul Çyñğyz han öküm cürgüzgön doorğo çejin bir neçe qylym murda ele Içki Azijadağy cana Şiberdegi köçmöndör sivilizasijasynyn oçoqtorunda qoldonulup kelgen sajasij termin. Bul termindi Coçunun ulusuna tieşesi coq türk ajmaqtarynda da kijinçereek dele qoldono berişken.
Moñğoldor menen bir qatar türk elderi «batyş» tüşünügün «aq» tüsü menen da çağyldyrğandyqtan, Coçunun urpaqtary bijlegen bul ulustu «Aq Ordo» dep da ataşçu.
Emi Meñgü-Temirdin ysymyna kelelik. Anyn birinçi bölügü («meñgü») - «tübölüktüü» degen eski türk cana qyrğyz sözdörünön alynğan. Bul sözdün «tübölük» maanisi Orhon-Enesaj runa symal cazmalaryndağy estelikterde ğana emes, qyrğyzdyn azyrqyğa çejin qoldonulğan «möñgü» sözündö (bijik too çoqularyndağy tübölük catqan kök muz) da saqtalğanyn alatooluq tilçi cana onomast adister belgilep cürüşöt.
«Temir» sözü dele köönö qyrğyzdarda cana başqa türktördö «temir metally» maanisinde murdatan, Çyñğyz handyn dooruna çejin ele, keñiri qoldonulğan.
Maselen, XI qylymda (b.a. Meñgü-Temir» bijlikke keleerden deerlik 200 cyldaj murda) ysyq-köldük zalqar türkoloğ oqumuştuu, sözdükçü, qartoğraf cana etnoğraf Mahmud Qaşğari Barsqani özünün «Divanu luğati t-türk» («Türk tilderinin söz cyjnağy»; 1072––1077) degen emgeginde arab tildüü oqurmandarğa qyrğyzdar menen qypçaqtardyn ant qarmoo cörölgösün myndajça sypattap cazat:
«...Qyrqyz, jabaqu, qyfçaq cana başqa (türk elderi) qajsy bir kişige qasam içirgende ce andan bir nersege antyn-ubadasyn alğanda, qylyçty (qyndan) çyğaryşat da, aldyna tuura qojup: «Bu kök kirsün, qyzyl çyqsun» deşet. Başqaça tujuntqanda, ubada buzulup qalsa bul (qylyç) kök bolup kirsin, qyzyl bolup çyqsyn (qanğa bojolup çyqsyn). Bul kelişimden qajtsañ, temir senden öç alsyn degeni. Sebebi alar temirdi ötö azdekteşet».
Albette, türk elderindegi bul antroponimdi moñğol handary da öz uuldaryna at qojuuda keñiri qoldonuşqan. Çyñğyz handyn alğaçqy ysymy Temuçin (Temucin) da çyğyş türktördün «Temirçi» sözünön alynğan degen coromol bar.
Uşundan ulam ele türk elderinin ajrym «folq historige» berilgen qalemgerleri «Altyn Ordonun negizdööçülörü moñğol tildüü emes, türk tildüülör bolçu» dep calğan maalymatty tañuulaşat.
Bizde qyrğyzdarda Alyqul Osmonov Şota Rustavelinin dastanyn myqty qotorğon soñ, 1940-cyldardan tartyp Avtandil, Tariel, Nestan-Daracan syjaqtuu ysymdar cajnap ketpedibi. Al emi Indira Ğandi menen Benazir Bhutto Qyrğyzstanğa iş sapar menen kelgen soñ, Indira, Benazir degen qyz attary qojula baştady.
Emi qyrğyzdardyn Avtandil, Tariel, Nestan-Daracan syjaqtuu ysymy barlaryn büt «ğruzinsiñer» dep, al emi Indiralardy «indijalyq», Benazirlerdi «pakistandyq ekensiñer» dep cerij albajbyz da?!.
Coçunun Uluu ulusunda bijlik qylğandar cana alardyn askeri menen çyğyştan curt qotorğondor (arasynda ajrym qyrğyz toptoru) aqyryndap bulğar, qypçaq, başqyr, çuvaş syjaqtuu türk qalqtarynyn babalarynyn arasynda cuuruluşup, bul ulut aralyq cuuruluşuudan noğojlor, Qrym menen Tündük Qavqazdağy qalqtar, Orol-Edildegi, Ğağauzstandağy c.b. türk tildüü qalqtar kelip çyqty.
Qypçaq talaasynyn çordonunda, Edil ajmağynda bajyrlağandardyn içinen Qypçaq talaasynyn çyğyşyna cana tüştük-çyğyşyna cylğan köçmön uruular qazaqtarğa, qaraqalpaqtarğa cana köçmön özbekterge negizgi qomponent bolğon. Alarğa başqa cergiliktüü qarluq, qypçaq, qyrğyz, ferganalyq türk, türktöşkön irandyq, türktöşkön arab, türktöşkön moñğol cana qoş tildüü sart syjaqtuu başqa da uluttardyn öküldörü cuuruluşqandyğy şeksiz.
Oşonduqtan, basa belgilesek, Coçu ulusunun taryhy calpy türk taryhyn eç çağyldyrbastyğy tüşünüktüü. XI qylymdan tartyp Kiçi Azijağa cana Caqynqy Çyğyşqa ağylğan oğuz türktörü (arasynda selcuqtar, osmon türktörü c.b.) Çyñğyz handyn urpaqtary bijlegen mamleketterge eç baş ijbegen mamleketterdi negizdeşken (ajrym uçurlarda ğana alardyn bir qatar çölkömdörü ubaqtyluu taloonğo alynğan kezder bolğonu dele anyq).
Al emi Borbor Azijanyn Qypçaq talaadan tüştügüröök ajmaqtarynda 1269-cyldağy Talas qurultajynan kijin Qajdu handyn (bolcol menen 1236-cyly tuulğan; 1269–1301-cc. bijlikte turğan) iri mamleketi tüptöldü. Al mamleket Coçunun ulusu tügül, Moñğolijanyn çyğyşyn cana Tündük Qytajdy bijlep qalğan uluu qaanğa da baş ijbej qaldy.
Demek, Çyñğyz handan kijin uluu qaan bolğon Ügödöjdün (1229-1241-cc. uluu qaan qatary calpy moñğolduq imperijany bijlegen) neberesi Qajdunun mamleketin Altyn Ordonun bir bölügü qatary qarooğo eç mümkün emes.
Çyñğyz handyn ajrym urpaqtary Talas öröönündö 8 kündöj cyjyn qurup, eldik sporttuq ojundar cana başqa madanij şaan-şököttör ujuşturğan.
Köçmöndör üçün myndaj qurultajğa cana bir aptadan aşuun ötkön ojun-zooqqo ylajyqtuu caj taloonğo alynyp, şaar qatary qajra baş kötörö albaj catqan Taraz şaarynda emes (eski Tarazdyn atyrabynda «Cañy» / «Jany» dep atalğan şaar turğan, biroq, arheoloğdordun ajtymynda, anyn qajsy cerde cajğaşqandyğyn taq kese ajtuu ertelik qylat), azyrqy Qyrğyzstandyn ajmağyndağy Talas daryjasynyn keñirsigen cana mal üçün otu mol, suusu cana cajyty kenen coğorqu öröönündö tabylğandyğy çyndyqqa caqyn ğo dep ojlojbuz.
(Demek, köçmöndördün qurultajy Cañy Talas şaarynda ce başqa şaarda emes, Talas suusuna caqyn açyq örööndö ötkörülgön dep coromoldojbuz. Azil qylyp ajtsaq, al kezde miñdegen çaqyrymdy atçan kezip kelip cetken köçmöndördün töböldörü üçün azyrqydaj elektr ağymyna, teatrlarğa, Internet bajlanyşyna, telegrafqa, beş cyldyz mejmanqanağa c.b. şaardyq infratüzüm cağdajlaryna tañsyqtyq eç bolğon emes da).
Talas qurultajynyn elesi «Manas» eposundağy Qarqyradağy Kökötöj handyn aşyn bergendegidej ele bolğon. Ajyrmasy - Talastağy 1269-cyldağy bul qurultaj qyrğyzdardyn ce başqa türk elderinin talamynda bolğon emes (biz qurultajdyn oşol doordoğu maqsatyn ajtyp catabyz. Al kezde «qazaq», «özbek» degen etnonim da coq ele).
Moñğol töböldörünün bul qurultajynyn müdöösü Çyñğyz handyn urpaqtarynyn iç ara ordo küröşün cürgüzüp çaalyqqan cana iç ara bytyrağan ulustarynyn ajrym cikçil bölüktörünün sajasij yntymağyna cetişüü ğana bolğon.
Demek, bul qurultajdyn maarakesin Altyn Ordonun negizdelişinin 750 cyldyğy qatary belgilöönün özü tañ qalyçtuu.
Coçu ulusu (Uluu ulus) bul 1269-cylğa çejin ele Çyğyş Evropany eelep, Borborduq Evropağa çejin bülük salyp, orus qnäzdaryn köz qarandy qylyp, ulam birin qnäzdyqtan tüşürüp, ajtor, mamleket qatary deerlik tüptölüp qalğan bolçu. Iş cüzündö Coçunun uulu Berkenin bijliginin (1257-1266-cc. ulustu bijlegen) tuşunda ele bul ulus (kijinki adabijattağy atalyşy bojunça «Altyn Ordo» mamleketi) iş cüzündö uluu qaandan köz qarandy emes bolup qalğan.
Emi «Altyn Ordo» mamleketinin taryhy 1269-cyldan baştalat dep çyqsaq, anyn dañazaluu handary Batu, Ulağçy, Berkenin cana 1266-cyldan baştap taqtyda oturğan Meñgü-Temirdin 1269-cylğa çejinki mamleket başçy qatary dañazaluu salymdary «cuulup» ketebi?
Egerde myndaj coromoldu qarapajym qalemger çyğarsa bir cön (azyr dele «Balasağyn şaary Qazaqstandyn tüştügündögü Aq-Töbö şaar çaldybarynda cajğaşqan» degen, biroq başqa qazaq arheoloğdoru eç tastyqtabağan coromoldu cazğan almatylyq avtor bar), a biroq El aralyq türk aqademijasy «Altyn Ordoğo» 750 cyl boldu dep qoldop çyqqandyğy bizge saal tüşünüksüz.
Bizdin ojubuzça, bul qurultajdyn maarakesine azğyrylbastan, Coçunun ulusunun bütündöj taryhyn moñğolduq başqa ulustardyn taryhyna salyştyryp qalys izildöö kerek.
Uluu türk qağanaty tüzülgön kezde dele anyn batyştağy butağy tee Iran menen Vizantijağa çejinki ajmaqta öz aldynça askerdik cortuuldardy casap cana diplomatijalyq-sooda qarym-qatnaştaryn cürgüzüp kelgendigi maalym.
Evrazijanyn iri ajmağyn eelegen köçmöndör döölötü qançalyq köp cerlerdi cana ajyrmaluu sivilizasija oçoqtorun qaratyp keñejgen sajyn, oşonçoluq sözsüz türdö ciktelüü sajasatynyn qorqunuçuna keptelip turğan.
1269-cyldağy Talas qurultajynyn cemişin tüzdön-tüz tatyğan handardyn biri – bul Ügödöjdün urpağy Qajdu ekenin, andan tyşqary Çağatajdyn urpaqtary da qyjla mömögö ee bolğonun bizdin oqurmandar taryhtan caqşy bilişet.
Qyrğyzdar, bir çeti, Qajdunun mamleketin, ekinçi çeti, özün calpy moñğoldun uluu qaany sanağan çyğyştağy Qubulajdyn (Hubilaj) mamleketin bajyrlap, eki döönün ortosunda qalyşqan. Qubulaj ajrym qyrğyzdardy Qaraqorumğa, ança-mynçasyn andan da çyğyştağy taryhyj Mançcurijağa çejin küçtöp köçürgön, qyrğyzdardyn bir qatary Qubulajğa qarşy açyq küröşüp, Qajdunu qoldop çyğyşqan.
Emi oşondo da moñğol uluu qaany Çynğyz handyn çöbörösü, anyn uulu Ügödöjdün neberesi Qajdunun öz aldynça mamleketi tüptöldü, anyn 750 cyldyğyn caqşylap ötkörölük dep demilge qylsaq anda öz eldik taryhybyz qajaqta qalat?
Myndaj maarakelerden ulam arğasyzdan ojğo başqa da nerseler tüşöt eken.
Taryhqa qylçajyp, işi qylyp maarake oqujasyn izdej bersek, anda 1206-cyly qyrğyzdardyn bir bölügünün Çyñğyz hanğa bağynğandyğynyn, ce 1218-cyly Çyñğyz hanğa qarşy kötörülüş çyğarğanda, Coçu tarabynan basylyşynyn, ajrym Cunğar handarynyn qarğaşaluu cortuuldarynyn cana uşul syjaqtuu oqujalardyn maarakelerin dele belgilej berse bolobu?
Qyrğyzdar moñğoldordun köçmön döölötünün qol astynda qalğanğa çejin özdörünün bajyrqy taryhy, bajyrqy cana orto qylymdardağy mamlekettüülügü (anyn içinde dañazaluu Qyrğyz qağanaty), oşondoj ele Orhon-Enesaj cazmasy dep şarttuu atalğan runa symal cazmanyn nağyz qyrğyz varianty bar köönö ulut bolup sanalat. Qytajlyq professor Ju Tajşandyn eñ soñqu maalymatyna qarağanda, qyrğyz eli öz aldynça ölkösü bar el qatary köönö hanzu cazma bulaqtarynda b.z.ç. X qylymda (myndan 3 miñ cyl erte) eskerilet eken.
Moñğoldordun bajyrqy babalary köçmön dunhu mamleketin tüzgön, bizdin babalarybyz alarğa köz qarandy emes mamlekettüülügün ulantyşqan.
1269-cyly bolso, coğoruda uçqaj ajtylğandaj, qyrğyzdar biri-biri menen calğaşqan eki iri taryhyj ajmaqta çaçylyp bajyrlap turğan. Bir bölügü IX qylymdyn ortosunan tartyp qajradan Teñir-Toonun ar qyl çölkömdörün cerdep qalsa, ekinçi bölügü Uluu Altajda (b.a. Altaj cana Sajan tooloru, Enesaj, Yrtyş cana Qatyn daryjasy syjaqtuu iri daryjalar orun alğan ajmaqtarda), Tündük Moñğolijada çaçyrap qalğan. Ajrym qyrğyz toptoru Qytajda Juan sulalesin tüzgön çyğyş moñğoldordun bijlikteri tarabynan 1290-cyldary taryhyj Mançcurijağa çejin küçtöp köçürülgön. Ajrym qyrğyz toptoru XIII qylymdyn alğaçqy carymynda moñğol askerleri menen qoşo Edil daryjasyna, Orol tooloruna çejin ketken.
Qyrğyz taryhy üçün, demek, 1269-cyldağy Talas qurultajy Borbor Azijadağy türk mamleketterinin cerlerin basyp alğan basqynçylardyn kezektegi keñeşmesi bolup sanalat.
Qyrğyzdar kijinçereek da özdörünö han şajlağanda «boloçoq han Çyñğyz handyn teginen bolsun» dep eç qaçan moñğoldordon ökül izdeşçü emes. Antkeni «Manas» eposu syjaqtuu köönörgüs, muundan muunğa ötkön çyğarmalarda qamtylğan uluttuq madanij asyl-narqtar cana uluttuq genofondğo taandyq sancyralyq, folqlorduq cana başqa maalymattar qyrğyzda ezelteden öz egemen mamleketi, öz handary bolğon degen taryhyj estutumduq tüşünüktü saqtap kelişken.
Dal uşundaj estutum Barsbek, Muhammed Qyrğyz, Ormon han, Qanaat han, Möküş han, Rahmanqul han, Butto han syjaqtuu insandardy ilgirtpesten uluttuq mamleket başçy qatary taanuuğa türtüp turğan.
Albette, köp uluttuu qyrdaalda caşağan qyrğyzdardyn cajy başqa. Maselen, Nüzüp miñbaşy Qoqon handyğyndağy ordo işterin toluq közömölgö alyş üçün köçmön özbektin Miñ uruusunun ökülü Şeralyny (çağataj adabijatyndağy ysymy Şir-Ali) taqtyğa oturğuzat emespi. Moldo Ysaq Asan uulu da «Polot han» degen calğan ysymdy qoldonot emespi!
Biroq qyrğyzdar cyş caşağan ajmaqtarda han şajlaş üçün insandyn tatyqtuuluğu birinçi orunda bolğon. Enesinin tegine da qaraşçu emes. Salbar delgen ajaldan törölgöndör dubanğa atyqqan bek, bij bolğon uçurlar köp. Manastyn qanyşasy Buqar hanynyn qyzy dep, anyn uulu Semetejdi bijlikke colotpoj qojboston, uluttun hany qatary ağa baş ijişken.
Albette, 1269-cyldağy Talas qurultajynyn taryhyn calpy Evrazijalyq taryhybyzdağy oquja qatary rasmij maarakesi coq dele qalys çağyldyruunu ar bir ölködö ulantyşybyz abzel. Bul qurultajdyn ötkörülgön ordu çyndap Talas suusunun coğorqu öröönündö cajğaşqandyğy ce başqa cağynda bolğonduğu tuuraluu maselege çekit qojuş üçün ulam cañy arheologijalyq iliktöö cürgüzüüdö, albette, arheoloğdorubuz el aralyq qyzmattaştyqqa tajana alyşat dep ojlojm.
P.S.
Al emi Evrazijadağy türkoloğdordun, qyrğyz taanuuçulardyn cana taryhçylardyn byjylqy maanilüü maarakelik cyjyndaryna kelsek, alardyn biri 28-nojabrda Qyrğyz Respublikasynyn Uluttuq ilimder aqademijasynda ötkörülüüdö. Al - orusijalyq zalqar çyğyş taanuuçu, Sanqt-Peterburğ ilimder aqademijasynyn aqademigi (1913) Vasilij Vladimiroviç Bartolddun (Wilhelm Barthold; 3(15).11.1869, Sanqt-Peterburğ — 19.8.1930, Leningrad) 150 cyldyq maarakesine arnalğan el aralyq ilimij cyjyn.
Maqalanyn tüpnusqasy: 1269-2019: Taлac kypyлTaйыHыH 750 жылдыrы kиMre шaңдyy Maapake?


text:
İşğal altında bulunğan Qırımnıñ Rusiyeli FSBniñ taqiqat şubesi noyabrniñ 1-nde yarımadada gaz yolağı ve elektrik direginiñ zararlanması boyunca üç dane cinaiy iş qozğattı.
«Cinayet kodeksiniñ 281 maddesi 1 qısmına binaen (diversiya) bu fakt boyunca üç dane cinaiy iş qozğatıldı», – dep tsitata ketire matbuat hızmetiniñ haberinden, rusiyeli informatsion agentlikleri.
Rusiyeniñ Terrorğa qarşı küreş milliy komiteti, noyabrniñ 1-nde Aluştada gaz yolağı zararlanğanı sebebinden, Yalı boyunda yaşağan biñden ziyade insan gazsız qalğanını bildirgen edi. Aynı zamanda elektrik diregi yıqılğanından elektriknen teminlev de toqtağan edi.
«Krımenergo» haber etkenine köre, oktâbrniñ 31-nde Qırımnıñ Yalı bıoyunı elektriknen qısmen temin etken «Perevalnoye - Aluşta» ve «Aluşta - Luçistoye» yüksek voltajlı yolaqlarda «tehnologik bozuluvlar yüz bergen».
Qırımnıñ uquqqorçalama hızmetleri çeşit türlü versiyalar közden keçirgeni aqqında bilidrgen edi.
Qırım yaqarlıq ve energetika nazirligi, bunıñ arfesinde Qırımnıñ, elektrik diregi yıqılğan Yalı boyundaki mesken yerleriniñ elektriknen teminlenüvi kesilmegen edi, dep bilidire.


text:
Aqmescitte, fevral 20-sinde yanıp başlağan, plastmassa zavodınıñ binasına yanğın söndürici maşnalar ep kelmekte.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, qara tütün bulutı şeer merkezine uzana, o vaqia yerinden uzaq yerlerden de körüne.
Yanğın söndürici maşnalar, Transformatornaya, 7 soqağında yerleşken zavodnıñ kirişinde suv ala.
Anbar damınıñ tübünden alevler körüne ve şifer çatlağanınıñ sesleri eşitile.
Transformatornaya soqağında yol areketi qapatılmağan edi.
Zavod hadimleri adise aqqında tefsir bermey.
Daa evel Aqmescitte plastik zavodı yanğanı bildirildi. Al-azırda alev 700 metre kâreni qaplap aldı.
Tünevin Aqmescit rayonınıñ Şumhay (Zareçnoye) köyünde ev yandı, yanğın neticesinde binanıñ damı çökti.
Fevralniñ 5-inde Kezlevde (Yevpatoriya) çoq qatlı binada yanğın çıqqanından bir insan elâk oldı, 17 ev sakini tahliye etildi, olarnıñ arasında bir bala dep bildirile edi.


text:
Qırımtatar rejissör Nariman Aliyev, "Evge" filmi, "Ecnebiy tilde eñ yahşı film" kategoriyasında "Altın globus" Hollywood mükâfatına namzetlendi.
"Altın globus" mükafatının resmiy saifesinde yazılğanı kibi, film 65 memleketten 93 film sırasına kirdi. Namzetlerniñ soñ cedveli dekabr 9-ında ilân etilecek.
Qırımtatar rejissör Nariman Aliyev, "Evge" filminiñ aktörlarını nasıl saylağanı aqqında Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde aytıp berdi.
Qırımtatar rejissör Nariman Aliyevniñ "Evge" filmi, oktâbr 24-ünde "Kinokolo" Ukraina kino tenqitçileriniñ milliy mükâfatını aldı.
Daa evel «Evge» filmi Odesa halqara kinofestivaliniñ Grand Prix mukâfatını aldı. «Evge» filminiñ ukrain premyerası Odesa kinofestivalinde iyülniñ 14-nde oldı. Levha noyabrniñ 7-nde Ukrainada kösterilecektir.
«Evge» levhası qırımtatarı Mustafa aqqında tarif ete. Eki oğlu Qırım işğalinden soñ Kyivge ketti. Büyük oğlu Nazim vefat ete, babası onı Qırımğa alıp, musulman ananelerine köre defin etmek ve küçük oğlu Alimni evge qaytarmaq içün paytahtqa yol ala.
Daa evel qırımtatar rejissöri Nariman Aliyevniñ «Evge» levhası Bükreşteki halqara kinofestivalinde eñ eyi film mukâfatını aldı.
Nariman Aliyev — qırımtatar rejissöri, «Qırım ikâyeleriniñ» (qısqa levha) müellifi. «Sensiz» filmi 66-ncı Berlin kinofestivaliniñ Generation 14+ çerçivesinde taqdim etilgen edi. Aliyev öz işlerinde qırımtatarlarnıñ qoranta munasebetlerini, anane ve turmuşını köstere.


text:
Aqyarda koronavirus daa yavaş tarqala. Bu aqta Kreml kontrolindeki Aqyar valisiniñ muavini Aleksandr Kulagin şeerniñ Rusiye ükümetiniñ apparat toplaşuvında haber etti.
«Bir afta içinde ekidemik vaziyetni belgilegen bütün raqamlar eyileşti», – dedi Kulagin.
Onıñ aytqanına köre, bir aftada 591 koronavirus hastası qayd etildi, bir afta evelsi 669 hasta qayd etilgen edi. 190 pnevmoniya qayd etildi, bir afta evelsi 230 hasta bar edi. Bugünki künde 65 yaştan bütün 297 insan hastahanelerde buluna. Keçken afta olarnıñ sayısı 384 edi.
«Hastahanelerniñ intensiv tedaviy bölüklerinde 33 insan buluna, 4-ü aqcigerlerni suniy avalandıruv cihazına bağlı», – dep qoştı Kulagin.
Berilgen malümatqa köre, Aqyarda 5 941 şeer sakini koronavirusqa qarşı Rusiye aşısını aldı.
Hatırlatamız, Aqyarda fevralniñ 15-nde saba 80 yañı COVID-19 hastası qayd etildi, 71 yaştan 92 yaşqa qadar dört hasta vefat etti.
Fevralniñ 8-nde Aqyarnıñ Rusiye ükümeti ealini kütleviy şekilde aşılamağa başladı, şeerde koronavirus yuqunçına qarşı aşı olmaq içün beş biñ insan yazıldı, dep bildirdi.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Britaniä Saqlanu Ministrı Äfğanstanda
QABUL -- Britaniä Saqlanu Ministrı Des Browne bügen Äfğanstanğa kilde. Ul, Heratqa taba säfär qılır aldınnañ Qabuldä Äfğan räsmiläre belän oçraştı. Söyläşülär, bu yıl başınnan birle taliban suğışçıları qulında bulğan, Äfğanstannıñ Musa Qala şähären kire qaytaru öçen başlatılğan xärbi çaralar waqıtına turı kilä. İñ küp äfyün citeşterelgän Helmand wilayäteneñ Äfğan şähärendä barğan bäreleşlärdä, xäzergäçä ber Britan xärbiye ülgän.Tege yaqtan isä, bäreleşlärdä 10lagan taliban suğışçısı belän bergä, 2 balanıñ da ülüe xäbär itelä.


text:
Büyük Britaniya parlamentiniñ Westminster salonında aprelniñ 24-nde Qırım ilhaqı aqqında munaqaşalar keçirilecek. Bu malümat parlamentniñ resmiy saytında peyda oldı.
Munaqaşa yerli saatqa köre saat 9:30-da (Qırım saatına köre 11:30-da) başlanacaq. Munaqaşalarnıñ teşkilâtçısı parlament cemiyetleri palatasınıñ azası, Büyük Britaniyanıñ PACE delegatı John Howell ola.
Daa evel Howell Büyük Britaniyanıñ Azaq regionındaki quvetleştirilgen arbiy bulunmasını istegen edi.
11 memleketniñ, şu cümleden Büyük Britaniyanıñ, Tış işler nazirleri Rusiyeniñ Qırım ilhaqını tanımağanlarına dair beyanatlarını aydınlattı.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiyede mahküm etilgen ukrainalı rejissör Oleg Sentsovnı martnıñ 1-nde Labıtnangi koloniyasında advokatı Olga Dinze ziyaret etti. Dinzeniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, «Sentsov özüni bir qarar is ete».
«Saat 12-lerge yaqın niayet Olegge kirip oldım. Özüni bir qarar is etem. Bayağı semirdi, mence. Şimdi yahşı aşay ve sportnen oğraşa, dep ayttı. Özüne ve icadına vaqıt ayıra. Er vaqıt işte, yarım kün sıranen yüreler, yarım kün sport ve icadnen oğraşalar, dedi. Memuriyet tarafından oña nisbeten bir de bir şikâyet yoq. O, da şikâyet etmey», – dedi Dinze.
Onıñ aytqanına köre, al-azırda o, 50-60 kişilik umumiy qışlada buluna.
Oleg Sentsovnıñ advokatı Dmitriy Dinzeniñ bildirgenine köre, açlıq tutqan ukrainalı rejissörniñ yüregi, qara cigeri ve büyrekleri zarar kördi.
Dekabrniñ 7-nde Kyivdeki Dovjenko-merkezinde Rusiyede mahküm etilgen ukrainalı rejissör Oleg Sentsovnıñ pyesası esasında «Nomera» («Raqamlar» – QA) spektakliniñ premyerası olıp keçti. Tedbirni Sentsovnıñ mahküm etilmesi aqqında «Protsess» («Esnas» – QA) filmini çıqarğan rusiyeli rejissör Askold Kurov ziyaret etti.
Sentsov Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerni azat etmek talabı ile 145 künden berli tutqan açlıq narazılığından soñ «aşamağa razı olğanını yazma şekilde bildirdi». Bunı o, «zornen aşatuv telükesi bar olğanından sebep mecburiy adım» dep adlandırdı. Amnesty International zornen aşatuv azap sayıla, dep bildirdi.
Oktâbrniñ 25-nde Sentsov Avropa parlamentiniñ Saharov «Fikir serbestligi» mukâfatına nail oldı. Taqdirlev merasimi dekabrniñ 12-nde Strasburgda ötkerilmeli.
Sentsov ve Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.


text:
Cemilev, qararnı kim Moskva ya da Qırımnıñ Rusiye yaqlı reberleri qabul etkenini aytıp olamay. Bazı malümatlarğa köre, yasaqlanuv yerli «akimiyetniñ» ayın-oyunları, Moskvanıñ ise bundan haberi yoq. «Baqarmız», – dedi Cemilev.
Cemilevge Qırımğa 2019 senesine qadar kelmek yasağı aqqında Milliy Meclisniñ matbuat-hızmeti bildirdi.
Hususan, Qırım ile Ukraina arasındaki sıñırnı keçkende, Cemilevniñ qoluna «Rusiye Federatsiyasına ziyaret yasaqlanğanı aqqında akt» tuttırıldı. Vesiqanıñ ne müüri, ne imza, amma, yasaq aprel 19 kününden başlap ömürge keçirilip başlağanı yazıla.
Bundan da ğayrı, Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti tarafından «Qırım» DTRK-nıñ efirinde Refat Çubarov ve Cemilevni köstermege mümkün olmağanı aqqında emir keldi.


text:
Vaşıngtonnıñ (Washington) Rusiyege qarşı ilân etilgen yañı sanktsiyaları sebebinden, rusiye rublesi keskin şekilde ucuzlandı. Yevroğa nisbeten rusiye para birlemi 3 rubleni coya, dollarğa nisbeten ise - 2 ruble 69 kapikni. Avgustnıñ 10-una Rusiye merkez bankı tayinlegen yevro kursu - deyerli 77 ruble, dollar ise - 66 ruble 28 kapik.
Bundan ğayrı, Azatlıq Radiosı haber etkenine köre, cumaaqşamı künü büyük rusiye banklarınıñ aktsiyaları, devlet obligatsiyaları ve “Aeroflot” şirketiniñ aktivleri keskin şekilde ucuzlandı.
Rusiyege qarşı yañı AQŞ sanktsiyaları avgustnıñ 22-sinde quvetini alacaq. Sıñırlavlar Büyük Britaniyada Solsberi (Salisbury) şeerinde rusiye hafiyeliginiñ agenti Sergey Skripal ve oñıñ qızı Yuliya Skripalniñ zeerlengeninen bağlı. Vaşıngton bildire ki, Rusiyeniñ Büyük Britaniyada “Noviçök” zeerlegen maddeni qullanğanı halqara uquqnı boza.
Yañı sanktsiyalar aviatsiyada qullanılğan elektron cihazlarnıñ Rusiyege ihracını yasaqlay, “Aeroflot”qa ise AQŞ-na uçuşlarnıñ yasaqlanması mümkün.
Rusiyeniñ Tışqı işler Nazirliginiñ matbuat kâtibi Mariya Zaharova AQŞ-nıñ sanktsiyalarına qarşılıq tedbirlerni azırlağanlarını bildirdi.


text:
Aqmescit – Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş-naziri Sergey Aksönovnıñ rusiyeli grajdanlığından vazgeçme müddetini uzatmaq sözleri tek söz ile qaldı.
Qırım.Aqiqat mühbiri Federal migratsion hızmetinde bulundı ve arizalarnı qabul etüvi işi ğayrıdan başlanmağanını qayd etti.
Teşebbüsçi Yelizaveta Bogutskayanıñ fikirince, Rusiye pasportından vazgeçmek içün müddetni arttırmaq kerek. «Çünki Aksönov bunı beyan etken edi. Şimdi Ukraina vatandaşları adından imzalarnı toplamaq ve Sergey Aksönovğa açıq mektüp yazmaq kerek», – dey qız.
Aytqanına köre, aprel 16 künü yani çarşembeden cumağa keçer gecesi 100 –ge yaqın insan cedvelge yazıldı. «Aqşamğa yaqın 40 adam qalğanda migratsion hızmetiniñ yolbaşçısı çıqıp, arizalar artıq qabul etilmeycek», dep bildirdi. «Cedvelge alınğan adamlarnıñ bir qısımı evlerine qayttı, çünki cuma künü de kelmege mümkün olacağını tüşündiler».
Kefe sakini Galina İvanovna şimdiki vaqıtta Kiyevde buluna. Qadın, ariza yazmaq içün müddet biraz daa uzatılır, dep, belley edi. «Daa yetiştiririm, dep tüşündim. Tanışlarım iş grafigini ögrenip nevbet aqqında da tarif eterler, belledim», – dedi o.
Kefeden Ukraina mudafaa küçleri yedek ofitseri Vladimir Minakov Rusiye grajdanlığından vazgeçmek içün ariza yazmaq kerekliginden açuvlana. «Menim içün çift grajdanlıq – hainliktir. Men yemin etken edim».
Vladimir Rusiye grajdanlığını avtomatik şekilde almaqnı yañlış, dep saya. «Qomşu devletniñ territoriyasını zapt etken memleket yerli sakinlerni kendi grajdanlığını almağa mecbur etken bir de bir galqara vesiqanı kösteriñiz», – dey ve ilâve ete: «Men vaqtınca zapt etilgen topraqlarda bulunğan Ukraina vatandaşım».
Minakovnıñ apayı – Natalya aqayınıñ fikirine qol tuta: «Biz bütün ömür Qırımda yaşadıq. Diger devletlerge köçmege imkânımız bar edi. Amma, Qırım, bizim içün tuvğan olğanını añladıq. Ve o, Ukrainanıñ ayırılmaz bir parçasıdır».
Amma, aynı zamanda Natalya, çeşit sebeplerden o ve ömür arqadaşı Rusiye grajdanlığını qabul etmege mecbur olacaqlarını qayd ete «yaşayış şaraitleri kerginleşse, bu kâğıtnı yani Rusiye pasportını almağa kerek olacaqtır», – dedi o.


text:
Rusiye FSBsi hadimleri, Herson vilâyeti ve Qırım arasındaki memuriy sıñırda eki Aqyar sakinini tutqanlarını bildirdi. FSB-niñ Qırım ve Aqyar boyunca idaresiniñ matbuat hızmeti haber etkeni kibi, adamlarnı "Armânsk" ve "Canköy" kiriş-çıqış noqtalarında tuttılar.
Müessise malümatına köre, aqyarlılarnı, Qırımğa afyon ilâclarnınıñ bir çeşiti - "subuteks" ilâcınıñ ketirmesi içün toqtattılar. Bundan ğayrı, rusiye quvetçileri, olardan birisiniñ evini tintti.
"Oprerativ tedbirler devamında "buprenofin" narkotik maddesiniñ umumen 500 dozası tutılıp alındı", - haber ettiler FSBde.
"Narkotik maddelerniñ kontrabandası içün" yaqalanğan adamlarğa qarşı cinaiy dava açıldı. Olarnıñ adları belli degil.
Oktâbr 29-ında ilhaq etilgen Qırımda Rusiye FSB-siniñ sıñırcıları, Ukraina vatandaşından arbiy yedeklerni tutıp alğanlarını ve olarnı yarımadağa keçirmege bermegenlerini bildirdi.


text:
Ukrainada aprelniñ 21-nde Ukraina prezidenti saylavları olıp keçti. Saylav bölükleri saat 20:00-da qapatıldı. Komissiya azaları saylav bölüklerinde reylerni saymağa başladı.
Saat 18:00-ğa qadar milliy exit poll malümatları belli oldı. Olarğa köre, alıp barıcı, şoumen Volodımır Zelenskıyge saylayıcılarnıñ 73,2%-ı rey berdi, şimdiki prezidenti Petro Poroşenkoğa – 25,3%. Saylayıcılarnıñ 1,5%-ı bülletenlerni bozdı.
Exit pollnıñ 20:00-ğa qadar malümatları saat 22:00-da aydınlatılmalı.
Milliy exit poll-2019 İlko Kuçeriv «Demokratik teşebbüsler» fondu, Kyiv içtimaiyat halqara institutı ve Oleksandr Razumkov Ukraina siyasiy ve iqtisadiy tedqiqatlar merkezi tarafından keçirildi.
Aprelniñ 21-nde Ukraina vatandaşları öz prezident namzetine qoltuttı. Saylav bölükleri saat 8:00-da açılıp, 20:00-da qapatıldı.
Ukraina Merkeziy saylav komissiyasınıñ saytındaki malümatqa köre, saylayıcılarnıñ 44,84%-ı Ukraina prezidenti saylavlarınıñ ekinci turında saat 15:00-ğa qadar rey berdi.
Birinci turda Volodımır Zelenskıyge 5 714 034 saylayıcı (30,24%), Petro Poroşenkoğa ise 3 014 609 (15,95%) saylayıcı qoltuttı. Rey berüvde saylayıcılarnıñ 62,8%-ı iştirak etti.


text:
2015 senesi başından vaqtınca işğal etilgen Qırımnıñ 1400 sakini Herson vilâyetinde ukrain çetel pasportını elde etti.
Bu aqta Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Temsilciligi bildire.
Olğan malümatqa köre, eger de 2015 senesi yanvar ayında 329 ukrain çetel pasportı berilse, 2015 fevralde – 1054 pasport berildi.
Herson vilâyetinde Ukraina Devlet migratsion hızmeti idaresiniñ malümatına binayen, 2015 senesi yanvar ve fevral ayları Qırım ve Aqyar sakinlerine migratsion sualleri boyunca 2230 memuriy hızmet kösterildi.
2014 senesi mayıs 16 künü Ukaina Yuqarı Şurasınıñ reisi, prezident vazifelerini eda etken Oleksandr Turçinov Ukraina prezidentiniñ QMC daimiy temsilciliginiñ Hersonda bulunması aqta avaleni imzaladı. Temsilciliginiñ başına Natalya Popoviç keçti.


text:
Prinś Filip wasıyät’namäse yäşeren qalaçaq
Wasıyät’namä kim digändä 90 yıl yäşeren qalaçaq
Angliyada Yuğarı mäxkämä Angliya Patşabikäse Êlizabet IIneñ tormışı iptäşe, prinś Filip wasıyät’namäseneñ monarxiya däräcäsen saqlaw öçen kim digändä 90 yıl yäşeren qaluına qarar birde.
Sud’ya Êndryu MakFarlan prinś Filip wasıyät’namäsenä möxer salu, bernindi küçermäse bulmaw yäisä mäxäkämädä totıluı zarurlığına qarar birüen citkerde.
“Patşabikä häm ğailäseneñ däräcäsen saqlap qalu öçen çikle sanda bulğan bu törkem äğzalären saqlarğa ixtıyac bar,” – dide ul.
Wasıyate yäşerengän berençe Patşalıq äğzase – patşa Djordj V neñ xäläl cefete, patşabikä Mêrineñ bertuğanı prinś Frênsis bulğan ide.
Ayıruça patşabikä II Êlizabetnıñ änise Êlizabet häm bertuğanı prinsessa Margaret wafat bulğannan soñ wasıyät’lärenä möxer salınğan ide.
Prinś Filip iyun’ ayında 99 yäşendä yaqtı dön’yadan kitte.


text:
Yazıq ki, bugünki künde çoq adam edep (etiket) qaidelerini, yañlışsız til ve nutuqnı utanılacaq bir şey kibi, kibir kibi köre. Aqiqaten ise, naqliyede yüksek sesnen laf etip, toylarğa keç qalıp, musafirlikke evelden haber etmeyip barıp, özümizniñ takt saibi olmağanımıznı, terbiyesiz olğanımıznı kösteremiz. Avdet, bugünki künde aktual olğan, özüni ve digerlerni ürmet etken er insan bilmek kerek olğan qaidelerni bir cedvelge tizip, sizge taqdim ete.
1. İç bir vaqıt musafirlikke evelden haber etmeyip barmañız. Sizge musafir haber etmeyip kelse, üstüñizde halat olması, buzdolapta ise et olmaması mümkün.
2. Naqliyede, musafirlikte pek yüksek sesnen külmek, yüksek sesnen laf etmek, adamlarğa diqqatlı (köz almayıp) baqmaq – bular, siziñ soy-sopuñız ya da yahşı tanışlarıñız olsa da, siziñ takt saibi olmağanını, terbiyesiz olğanını köstere.
3. Qadın musafirlerge aşlarnı bergende, onıñ saçları yavluqnen baylanması, tırnaqları güzel kesilgen olmalı.
4. Smartfonnı adamlar toplaşqan yerlerde, meselâ toylarda, masağa qoymañız. Böyle yapsañız, ayatıñızda bağ aleti ne qadar müim olğanını ve yanıñızda keçken subet ne qadar siziñ içün meraqsız olğanını kösteresiñiz. Bu, er angi daqqa Instagram, Facebook, Vkontakte ağlarını teşkerip baqmağa azır olğanıñıznı köstere. Bu ise, ürmetsizlik kösterüvdir.
5. Kimsenen ketkende, arqadaşıñız sizge tanış olmağan birinen selâmlaşqan olsa, siz de selâm etiñiz.
6. Ayaqqap ER VAQIT temiz olmalı, yolsuzlıq olğan qasabada yaşağan olsañız da.
7. Laf etken adamnıñ sözüni bölmeñiz!
8. Keç qalmañız!
9. Kimse canıñıznı ağırtqan olsa, aynı şekilde cevap bermek ve bu insanğa qıçırmaq olmaz. Onıñ seviyesine tüsmeñiz. Külümsirep, terbiyesiz adamdan nezaketnen ketiñiz.
10. Eger nasıldır sebeplerden sofradan çıqmañız kerek olsa, başta afu sorañız.
11. Qadın bina içinde şlâpa ve qolçaqlarnı çıqarmay bile, amma qalpaqnı (şapka) çıqarmalı.
12. Kino, teatr, kontsertte öz yerlerine oturğan kişilerge bet tarafınen keçmeli. Birinci aqay kişi keçe.
13. Kim olsañız da – müdirmi, ocamı, esli-başlı qadın ya da mektep talebesimi, – içerige kirgende birinci selâm beriñiz.
14. Mektüpleşme sırını tutuñız. Ana-baba balalarına yazılğan mektüplerni oqumamalı. Apay-aqay öz ara da aynı yapmalı.
15. Afu sorağan soñ, bağışlanğan olsañız, can ağırtıcı meselege keri qaytmaq ve bir daa afu soramaq olmaz, yeter ki, yapılğan hatanı bir daa yapmañız.
16. Yaqın insanlarğa, soy-sop ve dostlarıñızğa da teşekkür bildirmege unutmañız.
17. Şemsiye iç bir vaqıt açıq şekilde qurutılmay – ne ofiste, ne de musafirlikte.
18. Çanta tizge ya da kürsüñizge qoyulmaz. Kiçik güzel çanta-klatçnı masağa qoymaq, büyük çantanı kürsü arqasına asmaq ya da yerge qoymaq olur. Portfel yerge qoyula.
19. 12 yaşına yetken er insanğa «siz» dep aytmalı.


text:
Bunı o Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
«Menim bu adisege nisbeten qattı noqtaiy-nazarım bar – tek bir kere seçip, öz qararına ömür boyu sadıq qalmaq kerek. Men tek bunı bilem ve eminliknen aytam, olarğa munasebet anda aynıdır, şunıñ içün olar güzel bir şey körmezler, şübesiz. Olar endi nege oğrağanlarını añlamağa başladılar, amma keri qaytmağa çare yoq», – dep aytı Vagner.
Onıñ aytqanına köre, arbiy hızmetçilerden çoqusı bir de bir eyecannı yaşay edi ve kendileri içün ilerideki aqibetlerniñ ciddiyligini añlamay ediler. Bazıları maddiy taraftan buña tabi oldı.
«Amma, kerçekten, bu er şey tek manaçıqtır, men buña inanmayım. Eger Rusiye vatandaşı olmağa istese ediñ, köçip ketmege, vatandaşlıqnı qabul etmege imkânıñ bar edi, saña bir kimse keder etmez edi», – qayd etti ukrain arbiy hızmetçisi.
«Şunı ayta bilem ki, ştabğa kelgende, fahriy unvanları olğan insanlar közlerini saqlay edi. Men bellesem, bunı yapmamaq acet yoq edi», – dedi Vagner.


text:
Ukraina halq deputatı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ fikirince, işğal etilgen Qırım sakinleri yarımadada koronavirus yuqunçınıñ tarqaluv telükesi ne qadar ciddiy olğanını añlamay. O, bunı Rusiye akimiyetiniñ aytqanları ve bu vaziyetke olğan munasebetinen bağlay.
«Qırımlılarğa malümat bermege tırışamız. Ğaliba, belli telüke alanında daimiy bulunuv ve Rusiye propagandası olarnıñ lâqaytlığını doğurdı. Qıtada ciddiy problemler olğanını, sert tedbir alınğanını, cemaat özüni tertiplegenini bile, amma qırımlılar bu yarımadağa kelmeycek, dep tüşüneler. Lâqaytlıq ölümnen bir olğanına işandırmağa ve areketke çağırmağa qala, bu vaziyette biz olarğa mında yardım etip olamamız», – dedi Çiygoz Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında.
Onıñ aytqanına köre, Ukraina tarafı qırımlılarğa belli sıñırlav tedbirleri kerek olğanını añlatmağa tırışa.
«Ukraina devleti, keç olsa da, tedbirlerni tezleştirmeli ve yardım yollarını qıdırmalı. Qırımlılarğa toy, doğğan künleri, aqşamları qave ve restoranlarda bulunmaqtan vazgeçmek kerek olğanını añlatmağa tırışamız, amma yetip olamaymız. Bu yaramay bir şey», – dep qayd etti Çiygoz.
Daa evel Çiygoz qırımlılarnı özüni tecrit etip, qorçalanmağanlarğa qoltutmalarına çağırğan edi. Onıñ qayd etkenine köre, Ukrainada qırımlılarğa yardım etüv imkânları qıdırılacaq ve pandemiya tarqaluvına qarşı nasıl tedbir ve usullar qullanıla bile bildirilecek.
Martnıñ 24-nde Rospotrebnadzornıñ Qırım idaresi bildirgenine köre, işğal etilgen Qırımda ve Aqyarda yañı koronavirus hastaları qayd etilmedi.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti ilk COVID-19 hastası bar dep tasdıqladı. Yarımada akimiyeti birinci hastanen alâqada olğan 37 insannı taptı. Olar tibbiy müessiselerde ya da evlerinde tecrit etildi.
Rospotrebnadzor malümatına köre, koronavirusnen hastalanğan qırımlı Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırındaki Rusiye keçiş noqtasından keçkende Frenkistanğa barğanını gizledi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Prokuraturası, Qırımnı işğal etken Rusiye yarımadada koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvından mesüliyetli ola, dep bildire.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Kiyev memuriy mahkemesi Ukrain Nazirler Kabinetiniñ № 1035 ukraina malınıñ qıtadan Qırımğa ve keri ketirilmesini yasaqdağan qararınıñ lâğu etilmesini red etti.
Bu qararnı çarşenbe künü, fevral 3-de, mahkemeciler çıqardı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Böyleliknen, mahkeme «Fevral 20 künü uquq qoruyıcı gruppası» cemaat teşkilâtınıñ reisi Dmitriy Nezviskiynin davasını red etti. Mahkeme toplaşuvında Nazirler Kabinetiniñ №1035 qararından zarar körgen qırımlılar ve uquq qoruycılar da bulunğan edi.
Ukraina adliye nazirliginiñ temsilcisi Sergey Rozdobudko vesiqanıñ lâğu etilmesine ve davağa qarşı çıqtı. Amma yazma şekilinde öz itirazını mahkeme bermedi. Onıñ sözlerine köre, nazirlikte bunı azırlamağa yetiştirmediler, çünki işniñ açılması boyunca bildirüv pek keç keldi.
Bu sebepten mahkeme toplaşuvnı fevral 10-na keçirdi.
Kiyevniñ memuriy mahkemesi «Fevral 20 künü uquq qoruyıcı gruppası» cemaat teşkilâtınıñ Ukraina Nazirler Kabinetiniñ №1035 qararınıñ lâğu etilmesi boyunca davasını qabul etti. İşbu qararğa köre, Qırımdan ve Qırımğa qıtaiy Ukrainadan mal ketirilmesi yasaqlana.
Davada aytılğanı kibi, cemaat teşkilâtınıñ temsilcileri Nazirler kabinetiniñ işbu qararını qanunsız tanımağa ve lâğu etmege talap eteler.
Bundan da ğayrı, uquq qoruyıcılar işbu qararnı «vatandaşlarnıñ anayasa ve vatandaşlıq aqlarına zarar ola bileceginden» sebep lâğu etmege çağıralar.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Fevralniñ 26-sında LiberateCrimea halqara areketiniñ faalleri Kyivde Rusiye elçiligi yanında Qırımdaki tecavuzğa qarşı «#LiberateCrimea #CrimeaIsUkraine» adlı aktsiyasını keçirecek. Bu tedbirniñ Facebook saifesinde bildirile.
"Er kesni fevralniñ 26-sında "Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü"nde #LiberateCrimea #CrimeaIsUkraine bütündünya aktsiyasına qoşulmağa çağıramız. Aktsiyanıñ esas maqsadı - içtimaiyetiniñ diqqatını Rusiyeniñ Ukrainadaki tecavuzına yöneltmek, halqara diplomatiyağa ve halqara topluluqqa Kremlniñ geosiyasiy cinayetini hatırlatmaqtır", - denile tedbirniñ ilânında.
Ukrainada salı künü, fevralniñ 26-nda, «Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü» qayd etildi. 2014 senesi şu künü Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurası ögünde Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitingi olıp keçken edi. Miting iştirakçilerine qarşı Rusiye tarafdarları, hususan «Rus birligi» firqası çıqtı.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aqmescit “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ mabüsi Teymur Abdullayevge dekabrniñ 16-ndan berli ilâclarnen banderolni bermeyler, dep haber ete Facebookta anası Abdullayeva Dilâra.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye koloniyasında tutulğan ve anda koronavirusqa oğrağan Teymur içün ilâclarnen banderolni cezahane hadimleri daa 2020 senesi dekabrniñ 16-nda alğanlar.
“Tünevin cezahanege telefon etip, Qırımdan yollağan ilâclarım oğluma ne içün alâ daa berilmegenini añlatqanlarını istedim. Bugün kene telefon ettim, fevralnıñ 16-nda berecek ekenler!”, – dep yazdı o.
O, feralnıñ 16-nda oğlu ceza izolâtorından çıqacaq, dep tüşüne. Anda Teymur 245 kün endi tutula.
“Anda 2 kilo olğanına baqmadan olar onı yollanma kibi alğanlar. İlâclarnı tibbiyet bölügine berecek ediler, olar ise Timurğa ŞİZO-ğa, aselet yaptılarmı, yoqmı bilmeyim. Yolanma ise apisliniñ yanında açıla ve soñra qollarına berile. Maña ise fevralnıñ 16-nda berecekler, dediler. Buña köre, 16-nda ŞİZO-dan çıqmaq kerek. Men buña pek quvandım”, – dep yazdı Dilâra.
Evel, advokat Siyar Paniç, müşterisi, Aqmescit “Hizb ut-Tahrir davası”nıñ mabüsi Teymur Abdullayev aqqıda kerekli malümatnı bermekten red etkeni içün Salavattaki (Rusiye) GUFSİN №2 Tüzetüv Cezahanesine qarşı memuriy dava açacaq ola, dep haber etilgen edi.
Rusiye koloniyasında tutulğan ve anda koronavirusqa oğrağan Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Teymur Abdullayevniñ ceza izolâtorında qaluv müddeti yanvarniñ 22-ne qadar uzatıldı, dep bildirdi apiske alınğan qırımlınıñ anası Dilâra Abdullayeva «Ukrinform» agentligine.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Rusiye koloniyasında tutulğan Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Teymur Abdullayevniñ «aqlarını ğayrıdan tiklenmesini temin etmege» talap etti. Bu künleri onı yüksek sıcağınen ceza izolâtorına qapatqanlar, dep haber etildi.
Başkortostan Cezalarnı Yerine ketirüv federal hızmetiniñ idaresi qırımlınıñ ceza izolâtorına avuştırıluvını açıq sürette izaatlamadı. Qırım.Aqiqat, malümat almaq içün müessisege muracaat etecek.
Daa evel Teymur Abdullayev tahminen beş ay ceza izolâtorında qaldı, bundan soñ onı sert tutuv şaraitli kamerağa qapatqanlar.
Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu davanıñ mabüslerine 2019 senesi iyün ayında üküm çıqardı. Daa soñra Rusiye Yuqarı mahkemesi qırımlılarnıñ ükmüni deñiştirdi.
Uzeir Abdullayev 12 yıl ve 6 ay, Rustem İsmailov 13 yıl ve 6 ay, Emil Cemadenov11 yıl ve 6 ay, Ayder Saledinov 11 yıl ve 6 ay apis cezasını aldı. Teymur Abdullayevniñükmü ğayrıdan baqılğan soñ, onı 16 yıl ve 6 ayğa üküm ettiler, onıñ içün 1 yıl ve 4 ay müddetinen memuriy nezaret belgilendi.
2019 senesi iyün ayında Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi bu dava mabüsleri Teymur Abdullayevni 17 yılğa, Uzeir Abdullayevni 13 yılğa, Rustem İsmailovnı 14 yılğa, Ayder Saledinov ve Emil Cemadenovnı 12 yılğa üküm etti.
Ukraina Tış işler nazirligi bu davağa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı quvetleştirmege çağırğan edi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Çarşenbe künü, fevral 11-de, saat 19:00, «Krımenergo» hadimi bozğun ava sebebinden – şimaliy-şarqiy yelniñ 28 m/s artmasından – Qırımnıñ bir sıra meskün yerinde elektroteminlevniñ söndürilmesi aqta bildirdi.
Bunı Qırım Fevqulâde işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Malüm olğanı kibi, Aqmeçit rayonı – 1 ve Aqmescit rayonınıñ – 11 meskün yeri ışıqsız qaldı.
İçtimaiy emiyeti olğan obyektlerde ışıq söndürilmedi, deyler nazirlikte. Mında şunı da qayd eteler ki, tamir işleri fevral 12-de saba başlandı.
Qırım gidrometeorologiya regional merkeziniñ malümatına köre, fevral 12 künü qar yağması, buzlavuq, qoyu tuman, şimaliy-şarqiy yelniñ 17-22 m/s olması beklenile.


text:
Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedev «Qırım cumhuriyeti ve Aqyar şeerinde mahsus iqtisadiy zonası aqqında» qanun leyhası boyunca toplaşuvda iştirak etecek.
Medvedev öz muaivni Dmitriy Kozakqa bir afta içinde işbu tedbirniñ azırlığını yekünlemege avale etti, dep bildire Qırımnıñ öz başına ilân etilgen akimiyetiniñ «ruporı» «Krıminform».
İşbu qanun leyhasını Qırım işleri boyunca Rusiye Nazirligi İqtisadiy inkişaf ve ticaret Nazirligi ile birlikte işlep çıqara. Devlet dumasına bu vesiqa küzde kirsetile bilecek.
Qırım işleri boyunca nazir Oleg Savelyevniñ sözlerine köre, vesiqada tek bergi ve gümrük imtiazları aqqında degil de, memuriy rejimler aqqında da söz yürsetilecek.
«Biz eñ dedil ğayelerni ve dünyanıñ eñ eyi ameliyatını qullanmağa azırmız», – dedi Savelyev.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçti. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ bunı tanımadı.


text:
Ukraina Tış işleri nazirligi, tış işleri naziriniñ muavini Olena Zerkalniñ sözlerine esaslanaraq, Twitterde haber etkenine köre, Qırımda keçken saylâvlardan soñ sanktsion cedvellerni kenişletüv üzerinde çalışacaq.
«Ukraina Qırımda keçken saylâvlardan soñ sanktsion cedvellerni kenişletüv üzerinde çalışacaq. Siyasiy aqibetleri – bu eñ azından vaqtınca işğal etilgen Qırım MC territoriyasında saylâvlar keçirilgenini qanunsız dep tanılması», – denilmekte Ukraina MİDiniñ haberinde.
Martnıñ 7-nde Zerkal ilhaq etilgen Qırımda Rusiye saylâvlarınıñ keçirilüvine alâqadar olğan er kes sanktsiyalar altına tüşecegi aqqında haber etken edi. Onıñ sözlerine köre, sanktsiyalar altına saylâvda qatnaşqanlar degil de, bu esnasnı teşkil etkenler tüşebile.
Rusiye prezidenti saylavlarınıñ ötkerilmesi 2018 senesi mart 18-ne – Qırım ilhaqınıñ yıllığı qayd etilgen künge tayın etildi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya cemaatçılığını ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidentiniñ kelecekteki saylavı neticelerini tanımamağa çağırdı.
Martnıñ 1-nde Yuqarı Rada BMT Telükesizlik Şurası ve Baş Assambleyası, Avropa Birligi, NATO, halqara teşkilâtlar, çetel parlamentleri ve ükümetlerini Qırımda Rusiye saylavlarınıñ qanuniyligini tanımamağa çağırdı.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Aqmescitte fevralniñ 26-nda, çarşenbe künü, «Men – suv» adlı bilgi tarqatuv aktsiyası başlatılacaq. Merasimniñ maqsadı – gençlerniñ ekologik terbiyesi ve suv ihtiyatlarını tutumlı qullanmaq teşviqatı. Bunı şeerdeki Rus memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Bildirüvde: «Aktsiya çerçivesinde balalar içün maarif-eglence merasimleri teşkil olunacaq: resimler yarışı, akvagrim, suv mevzusınen bağlı suallerden ibaret bilgi yarışması ve meraqlı vazifeler. Aktsiya devamında şeer sakinlerine ve musafirlerine mahsus azırlanılğan turistik şapkeler, balonlar, mevzuğa ait anahltarlıqlar ve merasimniñ mevzusına dair işaretler üleştirilecek», – dep aytıla.
Memuriyette bildirdiler ki, aktsiya iyülniñ 28-ne qadar devam etecektir.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti bildirgenine binaen, yarımadanıñ suv ambarlarındaki içilecek suv miqdarı 234 milliard kubometr teşkil etmekte ve bu miqdar Qırımnı kurort sezonınıñ soñuna qadar temin etmege yetecek eken.
Rusiye Qırımnı istilâ etken soñ, yarımadanı Dnepr özeninen bağlağan yekâne suv yolağı olğan Şimaliy-Qırım kanalından suv berilmesi kesilgen edi.
Dneprden kelgen suv kesilmesi neticesinde suvarıluv vastasınen asralğan Qırım ziraatçılığı çoq zarar körgen edi. Qırımnıñ suvarılğan 140 biñ gektar toprağından yerli suv imkânlar qullanaraq suvarılğan yalıñız 17 biñ gektar topraq qaldı. Artıq pirniç asralmay. Bir yıldan soñ suvarılğan topraq alanı 13,4 biñ gektarğace tüşti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Vatan Hadimi
“Vatan Hadimi” - 1906-1908 senelerinde çıqqan qırımtatar gazetası.
Terciman gazetasınıñ keregi qadar inqilâpçı olmağanını tüşüngen Yaş Tatarlardan Abdureşid Mediyev, Qarasuvbazarda Asan Sabri Ayvazov, Seydamet Çelebiday yaşlarnen beraber 1906 s. mayıs 1-de Vatan Hadimi gazetasını neşir etip başladı. Til birligini mudafaa etken Vatan Hadimi gazetasınıñ tili, Osmanlı Türkçesi edi. Daa gazetanıñ birinci sanında Ayvazovnıñ, tilde birlik mevzusınen alâqalı maqalesi bar edi. Üsein Şamil Toqtarğazınıñ yazğanı şiirler Vatan Hadiminde neşir etile edi. “Baylar ve Fuqareler”, “Topraq ve Üriyet”, “Demokratiya” serlevalı maqaleleriniñ yazılması, Mediyevniñ inqilâpçı hususiyetleri sebebinden, gazeta 7 ay soñra qapatıldı. 1 ay soñ yañıdan neşir etilmege başlasa da köp keçmeden 1908 baarinde bir tamam qapatıldı.
Menbalar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- BATAH XAДИME (Cлyra OTчизHы)
- «TaTapckий эHциkлoпeдичeckий cлoBapb» KaзaHb, ИHcTиTyT TaTapckoй эHциkлoпeдии AH PT, 1999
- «TaTapckaя эHциkлoпeдия» KaзaHb, ИHcTиTyT TaTapckoй эHциkлoпeдии AH PT, 2002-14


text:
Bunı mudaafa nazarliginiñ matbuat-merkeziniñ yolbaşçısı Vladislav Seleznöv öz Facebook saifesinde bildirdi.
«Keriç deñiz piyade askerleri mayor Oleksiy Nikiforov başlığında Ukraina Silâlı quvetlerinde öz hızmetine devam eteler. Al-azırda Keriç ukraina arbiy erkânnıñ 36 temsilcisi ve olarnıñ 6 aile azasınıñ yerleşüvi boyunca teşkiliy meseleler baqıla.Bundan da ğayrı, ukrain arbiy tehnikanıñ ve mülkiyetiniñ köçüvi boyunca sualler muzakere etile», – dep yazdı Seleznöv.
O şunı da qayd etti ki, Novofedorovkadan 172 ukrain deñiz aviatorı ve olarnıñ aile azaları Ukrainanıñ qıtaiy qısmına çıqmağa endi azırdır.
Kolonna terkibinde avtobus, yük ve yengil maşnalar bardır.
Ukraina Mudaafa nazirliginiñ malümatlarına köre, aprel 8 kününe Qırım toprağını Ukraina antına sadıq qalğan 2,2 bin arbiy adamı qoranta azaları ile terk etti.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Ümerov Qırımnıñ şimdiki Rusiye akimiyeti devlet hızmetçilerini mayıs 3 künü Bağçasarayda keçirilgen qırımtatar milliy «Hıdırlez» bayramına kelmege mecbur etkenini tüşüne. Bu aqta o Facebook saifesinde yazdı.
«Tabiiy ki, men tünevin «mecburiy hıdırlezde» yoq edim. «Akimiyet tarafından ohşalğan» qırımtatarlar kene bir kere aldatmağa aşıqtılar, kelgen insanlarnıñ sayısını 8-10 qat arttırıp, tedbirni «ayrette qaldırğan» kibi aytıp qoydılar. Böyleliknen olar sürgün etilgenlerniñ abadanlaştıruvı boyunca programmanıñ yoq olğanı aqta aytqan ediler (o 1992 senesinden itibaren bardır), acılıq aqqında: Qırım seyyaları ilk sefer acılıqqa bardı (acılıq ise Ukraina kvotaları boyunca 1997 senesinden yapıla) dey ediler, Qırımda qırımtatarlarğa nisbeten ayırım olmağanı aqta defalarca aytalar (tevqif, tintüv, sürgünlik, faallerniñ tuvğanlarına basqı, ticaret basqısı devam ete)», – yazdı Meclis reisiniñ muavini.
Ümerovnıñ sözlerine köre, «şimdiki akimiyetke oşap, «bizimkiler» (akimiyet organlarında olğan qırımtatarlar. – muar.) iqtisadiy-içtimaiy vaziyetniñ beterleşüvi, Qırım Rusiyege yaqınlaşmadı, daa da uzaq olğanını sanki bilmeyip, aldatıp yüreler».
«Hıdırlezge» qaytsaq…Devlet hızmetçilerini ve diger «zayıf» ve «tabi olğanlarnı» tedbirge qoşulmağa mecbur etmege qolay degil, amma siz becerdiñiz. Aqiqiy bayram ve tünevin olğannıñ arasında farq sevgi ve zulum arasındaki kibidir…», – dep qoştı o.
Ümerov şunı qayd etti ki, «Hıdırlez» yerinde o mayıs 3 künü ağa-qardaşları, bala ve torunları ile Mangup-qale eteginde piknik keçirdi.
Hatırlatamız, bazar künü, mayısnıñ 3-de, Hıdırlez bayramı «Şaherezada» medeniy-eglenceli merkeziniñ meydanında keçirildi (Bağçasaray rayonı, Aqmescit – Bağçasaray yolunıñ 25-nci kilometrinde).
Evel Qırım.Aqiqat haber etkeni kibi, Qırım ükümeti Hıdırlezge 40 biñ insannıñ qoşulması aqta ayta eken.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Bağçasaray regional meclisiniñ toplaşuvında aprel 18-de Qırımnıñ şimdiki akimiyeti qırımtatarlarnıñ milliy bayramı Hıdırlez ile bağlı tedbirlerde iştirak etmemek qararı qabul etildi.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov aprel 26-da aydınlatılğan muracaatında Qırım akimiyeti Hıdırlez bayramını qırımtatar halqını bölmek içün qullana, – dep aytqan edi.


text:
Rusiye işğal etken Qırım ile memuriy sıñırdan keçken insanlarnıñ büyük qısmı Federal havfsızlıq hızmetiniñ (FSB) tesiri altında qala ve işbirligine celp etile. Böyle bir fikirni «Asker» cemaat birleşmesiniñ yolbaşçısı Lenur İslâmov Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında seslendirdi.
O, işğal altındaki Qırımda esas Ukrainadaki vaziyetni kerginleştirmek içün Rusiye lagerleri azırlanğanına dair malümatnı izaatladı.
«FSB (Qırımda – QA) ukrain mustaqilligi yıllarında öyle bir areket etmege ögrendi – Qırımda ciddiy tamırları bar. Qullanğan unsurları – Ekinci cian cenkinde tam Gitler. Sıñırdan (işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırdan – QA) keçkenlerniñ ekseriyetine, 90%-na, farqlı şekilde işbirligi teklifleri yapıla», – dedi İslâmov.
ATR telekanalınıñ Ukraina casuslıq ile küreş hızmetinen beraber çıqarğan vesiqalı film Rusiye mahsus hızmetleri işğal etilgen Qırım sakinlerini işbirligine celp etkenini añlata. FSBni eñ çoq qırımtatarlar meraqlandıra. FSB hadimleri 2014 senesiniñ vaqialarından evel qırımtatarlarnen çalışmağa başladı, ve bazıları işbirligine razı oldı, dep bildirdi Ukraina casuslıq ile küreş hızmetiniñ hadimi levhada.
2015 senesi Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ yolbaşçı muavini Mihail Glugovskiy Rusiye işğal altındaki topraqlarda diversantlarnı azırlay, dep bildirgen edi.
2017 senesi yanvar ayınıñ soñunda Ukraina deputatı Anton Geraşçenko Rusiye aq qoruyıcıları memlekette diversiya ve terakt yapacaq 50 Ukraina vatandaşından ibaret bir taqım azırlağanını aytqan edi.


text:
Fevral 6 künü Ukrainada Tışqı mustaqil bilgige qıymet kesüvine (ZNO) qayd etüv ceryanı başlandı ve o mart 17 kününe qadar devam etecek. Bunı Ukraina İlim ve tasil nazirligi bildire.
İntianlarnıñ esas sessiyası mayıs 23 kününden iyün 16na qadar devam etecek. Qoşma sessiya ise – 3-12 iyül künlerinde ötkerilecek.
Ukrainanıñ Tasil keyfiyetine qıymet kesüv merkezi tarafından berilgen malümatqa köre, esas sessiya çerçivesinde mayıs 23 ukrain tili ve edebiyatı boyunca test ötkerilecek; mayıs 25 – ispan, fransız ve alman tilleri; mayıs 29 – inglis tili; mayıs 31 – riyaziyat; iyün 2 – Ukraina tarihı; iyün 6 – rus tili; iyün 8 – ayatiyat; iyün 12 – coğrafiya ve iyün 16 – himiyab bilgileri test etilecek.
Maarif nazirliginiñ malümatlarına köre, mezunlar içün birinci vacip imtian – ukrain tili ve edebiyat imtianı olacaq. Ekinci fen oaraq riyaziyat ya da tarihnı saylamağa kerek olacaq. Testlerde teklif etilgen fenler cedvelinden üçünci olaraq seçilecek: riyaziyat, Ukraina tarihı, ispan, fransız, alman, rus, inglis tilleri, ayatiyat, coğrafiya, fizika, himiya. Ondan da ğayrı ZNO imtianlarında dördünci, amma mecburiy olmağan fenni tapşırmağa mümkün olacaq.
Evelki yılları mezunları tışqı mustaqil bilgige qıymet kesüv çerçivesinde tek ukrain tili ve edebiyatnı vacip olaraq tapşırmaq kerek ediler. Diger üç fenni özleri seçe bile ediler.
Yanvar anıda Ukrainada ZNO imtianlarnıñ deñemesi içün registratsiya başlandı.


text:
Kremlge boysunğan Qırım akimiyeti yerli belediyeler bücet paralarını nasıl masraf etkenlerini diqqatnen közetecek. Bu aqta mart 1 künü Bağçasaray şeherinde ötkerilgen qırım akimiyetiniñ toplaşuvında haber etildi.
Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksönov bildirgeni kibi, her afta maliye ve icraiy intizamınıñ riayet etilgeninen bağlı netice toplaşuvları keçirilecek.
«Cuma künleri umumiy yekün çıqarılacaq, her hafta da maliye ve icraiy intizamı boyunca toplaşuvlar keçirilecek. İşdeşler, vaqıt sert şekilde çare baqılmasını talap ete. Alınğan bütün vazifeler istisnasız er bir resmiy şahısnen becerilmek kerek. Programmalarnıñ, prezident ve Rusiye akimiyetiniñ avalelerini ömürge keçirmesini temin etip olamağanlar, özüne başqa iş yerni qıdırmalılar», - dep ayttı Aksönov.
Rusiye nezaret astında bulunğan qırım akimiyetiniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, çıqışta bulunğan reis muavini Vitaliy Nahlupin devlet akimiyetiniñ icra organları tarafından bücet maliyesini işletkenlerinen bağlı malümatnı seslendirdi.
«Yanvar ayı içün bücetniñ masraf qısmınıñ icra etilmesinde eñ eyi köstergiçler Sudağ şeher belediyesi - 83,2%, Canköy belediyesi - 89,1% qazandılar. Becerüvniñ eñ alçaq seviyeni Yalta, Kefe, Aluşta şeherleri kösterdi» - dep qayd etti Nahlupin.
O, belediyeler idarecilerine bücet maliyeni daa çoq semereli qullanmağa tevsiye etip, bozuvlarnıñ izar etilmesi mesülietke ketirecegi aqta tenbiyeledi.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Ruslar
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Urıslar (üzatama: pycckиe, russkiie), Slavän xalqı.
1989. yılda Sovet Berlegendä ğomumi sanı 145,16 million keşe, ş.i. Räsäydä 119,87 million, Tatarstanda 1,157 million keşe. Urıs telendä söyläşälär. Dinnäre – Xristian dineneñ Pravoslavie tarmağı. Millät bularaq, Ukrain häm Belarus xalıqları kebek ük, Könçığış Slavân qäbiläläre berdämlekläreneñ tarqaluı barışında borınğı Kiev Ruse kenäzlege cirlegendä barlıqqa kilä. Tarixi-etnik bilämälre zurayu häm başqa qäbiläläre belän quşılu barışında Tönyaq, Könyaq häm Urta Urıs söyläme könküreş törkemnärenä ayırıla. İdel buyında Urat Urıs söyläm törkemeneñ berniqädär üzençälege bar. Xäzerge Tatarstan cirlärenä Urıslar XV ğasırdan küçep utıra başlıylar. Qazan xanlığı yawlap alınğannan soñ (1552.), alanıñ küçenü xäräkäte tağı da köçäyä. Cirle Törki häm başqa xalıqlar belän aralaşu näticäsendä Urıslar etnokultur üzgäreşe kiçergännär (bu yöz-qiäfät, tormış-könküreş ğädätläre, kiem-salım, azıq-tölek häm başqa çağıla). Üz näwbätendä Urıslarnıñ İdel-Ural xalıqlarınıñ tormığı-könküreşenä, tel-söylämenä, matdi häm ruxi tübänäyüenä yoğıntısı bar.
Tatar Ensiklopediä Süzlege. Qazan, Tatar Ensiklopediäse İnstitutı, 2002.


text:
Qırımda iyül 27-de çarşenbe künü furtuna havfı ilân etildi. Rusiyege boysunğan Fevqulade vaziyetler nazirliginiñ Qırım idaresiniñ malümatına binaen, yarımadada şiddetli sağanaqlar, boranlı yağmur, burçaq ve saniyede 20 metr suratınen şiddetli yel beklenile.
Müessisede Qırım sakinlerini şiddetli yağmur ve yel vaziyetinde havfsızlıq qaidelerini bozmamağa çağıralar.
Keriç parom keçitinde ava kerginleşkeni sebebinden parom areketiniñ sıñırlanması aqqında şimdilik bildirilmey.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Kelecekte «Simferopol» kino evinde «yerli kino merkezini» meydanğa ketire bileler. Bunıñ kibi teklif Qırım «Devlet şurasınıñ» medeniyet boyunca toplaşuvında seslendirildi.
Bunı Qırım «parlamentiniñ» matbuat hızmeti bildire.
Toplaşuvda qayd etildi ki, al-azırda bina qullanılmay.
Berilgen malümatqa köre, Rusiye medeniyet nazirligi ayırğan parağa 7 million rublege taşıcı kinoteatr satın alınacaq.
Aqmescitte keçenleri «Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet akademik muzıkalı teatri» adını alğan Ukrain muzıkalı teatrini yıqa bileler.


text:
"Krımavtodor" müessisesi Aluştada Quru Özen köyünde furtunadan soñ bozmalar aqqında haber etti.
Müessisege köre, plâjnıñ territoriyasında "Aluşta - Sudaq - Kefe" yolunda tükân binası bozuldı, bundan ğayrı istiat divarı ve qaldırım da bozuldı.
"Furtuna aqibetlerini doğurlagance, piyadelerniñ telükesizligini temin etmek içün, müessise yol areketiniñ teşkil etilmesi shemasını azırladı. Tamir işlerinden soñ muvaqqat işaretler alınacaq", - denile beyanatta.
Daa evel Aluştada yük maşınalarınıñ yürüşi sebebinden istinat divarı dağıldı.
Keççe "Krımavtodor" müessisesi Aluştada istinat divarınıñ tamir işleriniñ başlanğıçı aqqında haber etti.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ terrorizm ile küreş mahsus tedbirler Merkeziniñ yolbaşçısı Gennadiy Kuznetsovnı işten boşattı. Böyle bir buyruq cuma künü, yanvar 23-te, prezidentniñ resmiy saytında derc etildi.
«Kuznetsov Gennadiy İvanoviçni Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ terrorizm ile küreş, cinaiy mahkeme iştirakçileri ve uquq qoruyıcı orgalarnıñ hadimlerini qorçalav mahsus tedbirleriniñ merkez yolbaşçısı vazifesinden çıqarmaq», – aytıla beyanatta.
Kuznetsovnıñ işten boşatılmasınıñ sebepleri aqqında prezidentniñ memuriyeti malümat bermey. Petro Poroşenko diger emri ile Boris Balioznı Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ hadimleri ile iş idaresiniñ yolbaşçısı vazifesine tayinledi.


text:
İbrahim Kalın Paqıstandağı höcümne ğayepläde
Törkiyä däwlät başlığı idaräseneñ süzçese İbrahim Kalın Törkiyäneñ bu waqıtqa qadär 120dän artıq ildän yaqınça 37 meñ keşegä kereş tıyun quyılğanın, 3 meñnän artıq keşeneñ dä ildän cibärelüen belderde
Törkiyä däwlät başlığı idaräseneñ süzçese İbrahim Kalın Törkiyäneñ bu waqıtqa qadär 120dän artıq ildän yaqınça 37 meñ keşegä kereş tıyun quyılğanın, 3 meñnän artıq keşeneñ dä ildän cibärelüen belderep:
“Törkiyä üz wazıfasın täwäkkäl häm kiñ ülçämle räweştä yasıy”,-dide.
İbrahim Kalın Törkiyä İlbaşı Sarayında oyıştırılğan matbuğat ciyılışında kön tärtiben bäyäläde.
“Dönyadağı böten änğämädäşlärebez belän terror belän bäyle här törle xezmättäşlekkä xäzer bulğanıbıznı citkeräbez”,-digän İbrahim Kalın DAEŞnı asrağan iñ mohim täsirlärdän berse- Süriyädäge suğışnıñ däwam itüe buluınıñ citkerde.
“Süriyädä yaqınça 5 yıldır däwam itkän suğıl şul uq xainnarça zıyansız keşelärneñ üterüe däwam itelä. Süriyä suğışı däwam itkän waqıtta terror oyışmalarınıñ üzlärenä urın tabıp taraluın däwam itäçäk” ,digän süzlärne qullanğan Kalın Süriyä mäsäläse çişelmiyçä soñğı näticälärne alıp bulmayacağın belderde.
Paqıstandağı terror höcümen iñ qatğıy räweştä ğayeplägänen äytüçe İbrahim Kalın:
“Möselman, Xrıstiya, Sünni, Şiği bulsın yäki başqa etnik, dini törkemnän, mäzhäptän bulsa da zıyansız keşelärneñ şuşı räweştä üterelüe ber qayçan da qabul itelmäs”dip söyläşte
Bäyläneşle xäbärlär
Äfğanstandağı axırğı yähüd Törkiyägä kilde
Anı başta Paqıstanğa êvakuaśiyälilär, annan ul İstanbulğa kilä


text:
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy arbiy okrugınıñ mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» oturışuvını imayeniñ muracaatı sebebinden iyülniñ 15-ne avuştırdı. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber etti.
«İmaye, şaatlarnıñ ketmesi kerek olğanından oturışuvnı başqa künge qaldırmağa muracaat ete. Advokat (Emil – QA) Kurbedinov cumaaqşamı künü sorğuğa çekilmesi planlaştırılğan mütehassısnıñ hulâsasını qoşmağa rica ete. Qabaatlayıcı taraf qarşı degil», – dep aytıla haberde.
İyülniñ 13-nde olğan oturışuvda imayeniñ dört şaatından ekisi sözge çıqtı – Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ milletlerara munasebetler ve sürgün etilgen vatandaşlarnıñ işleri komitetiniñ sabıq yolbaşçısı Edem Dudakov, mabüsler Server Mustafayevni şahsen tanığan ve 15-20 yıldan berli Seyran Saliyevni bilgen Yekaterina (Hatice) Mamutova. Musa Tatar ve Mustafa Mustafayev sözge çıqıp yetiştirmedi.
Hatırlatamız, Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» imaye tarafı 50-den çoq şaatnı ketirmege azır, aralarında Rusiye FSBsiniñ isteginen ekspertiza yapqan mütehassıslar, dinşınas ve tilşınaslar bar.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
2019 senesi noyabrniñ 15-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donu Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» temelini baqıp başladı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
G20 sammitinde Kanada baş naziri Stiven Harper Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile qol tutuşıp, Ukrainanı raat qaldırmağa tevsiye etti.
Bunı cumaertesi künü, noyabr 15-de, baş nazirniñ matbuat kâtibi Jason MakDonaldniñ sözlerine esaslanıp malümatnı bergen Bloomberg neşirine tayanıp, «Ukrainskaya pravda» bildire.
«Qoluñıznı sıqmaq kerekim, dep tüşünem, amma sizge tek şunı ayta bilem: Ukrainanı raat qaldırıñız», – dedi Stiven Harper.
«Putiniñ cevabı müsbet degil edi. Russiye eyyeti de izaat bermedi», – dep haber ete neşir.
Evel Kanadada Rusiyege, ordularınıñ Ukrainadan çıqmağanına qadar basım etmege azırlığı aqqında bildire ediler.
Belli olğanı kibi, Avstraliya sammitinde Avropa şurası reisi German van Rompuy Avropa birligi Ukrainada vaziyetniñ siyasiy çezilmesine irişmek içün areketini devam etecegi aqqında aytqan edi.


text:
Rosselhoznadzor idaresiniñ devlet inspektorları işğal etilgen Qırımğa qoy etini kirsetmege izin bermediler.
Bunı müessiseniñ matbuat hızmeti bildire.
Etni ketirgen maşina «Canköy» kiriş noqtasına keldi. 5,5 tonna qoy eti ile naqliyat Zaporojye vilâyetinden Canköy rayonına bir iş adamına yollanılğan edi.
«Aydavcı inspektorğa zaruriy vesiqalarnı kösterdi, faqat et buzlatılmayıp, suvutılğan şekilde avuştırıla edi, bu ise Rusiye Federatsiyası ve Gümrük Birligi qanunlarınıñ talaplarını boza», – denile beyanatta.
Etnı Qırımğa kirsetmeyip, qıtaiy Ukrainağa qaytardılar.


text:
Qıtaiy Ukrainada başlanğan Qırım qamaçavı sebebinden insan aqları bozuldı, denile İnsan aqları boyunca BMT Yuqarı komissarı İdaresinde aşkâr etilgen BMT esabatında.
«Ukrain teşebbüsçileri tarafından başlanılğan Qırımnıñ mal qamaçavı sebebinden insan aqları bozuldı, bu bozuluvlar uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri tarafından baqılmalı», – denile maruzada.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil.
Uquq qoruyıcılar qamaçav iştirakçileri tarafından insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında defalarca bildirgen edi.
Herson vilâyetinde Milliy politsiya baş idaresiniñ taqiqat idaresi bildirgeni kibi, Qırım qamaçavı devam etken vaqıt içerisinde politsiya 186 vaqianı qayd etti, olardan 38 Mahkemeden evel taqiqatlarnıñ yekâne cedveline kirsetildi.


text:
Qırımnıñ uzaq bir köyünde Aqmescit ya da Aqyardan farqlı bir şekilde olacağını kimse beklemey. Yani köylüler, resmiy olaraq "tam azırlıq" rejimi denilgen karantin tedbirlerini pek de kütmey, olarğa pek de uymay.
"Bilesizmi, adamlar mesüliyetlice oldı, tışarıda boş-boşuna kimse kezmey", - dedi telefon lafımızda Aqmescit rayonınıñ Çoyunçı (Urojaynoye) köyüniñ sakini Yelizaveta Kubrak. - Kimerleri bostanlarında qarmalana, ebet. Tükânğa ve kommunal ödevlerini yapmaq içün poçtağa baralar, maska taqalar. Poçtağa tek beşer adam yibereler. Men de özüme marlâdan maska tiktim ve afta bir kere barıp ötmek ala. Adamlar bir-birine pek yaqınlaşmay, uzaqtan el sallaylar".
Çoyunçı köyündeki vaziyet, men anda bir yarım ay evel barğanımda olğanı kibi qala, demek.
Ebet, o zaman Qıtaynıñ Wuhan şeerinde başlanğan koronavirus epidemiyası aqqında adamlar az bile edi ve onıñ sebebinden aslı qasevet etmediler.
Bütün 2019 senesi be soñra koronavirus izolâtsiyasına qadar olar hastahane içün küreşe edi. Hususan, eski ambulatoriyanı tamir etmek ve soñra evelkisi kibi qullanmaq ricasınen çeşit rayon ve cumhuriyet müessiselerine muracaat ete ediler
Olarnı, daa doğrusı - Yelizaveta Kubraknı ve daa bir qaç köy pensiyalını, - 2018 senesiniñ soñunda qapatılğan ambualtoriyanıñ taqdiri raatsızlay edi. Bütün 2019 senesi be soñra koronavirus izolâtsiyasına qadar olar hastahane içün küreşe edi. Hususan, eski ambulatoriyanı tamir etmek ve soñra evelkisi kibi qullanmaq ricasınen çeşit rayon ve cumhuriyet müessiselerine muracaat ete ediler. Bina qaviy, yerleşmesi qolay ve ilâhre. Qırımnıñ rusiyeli Sağlıq Nazirliginde, aksine, bunen razı degiller. "25.06.2018 tarihli №33/18 tehnikiy neticege köre, bu tibbiy ambulatoriyasınıñ binası qaza alında kibi tanıldı. Böylece, bozuluv telükesi bar", - denile Qırım sağlıq naziriniñ birinci müavini Valentina Savçenkonıñ cevabında.
3,3 biñden ziyade adam yaşağan çöl köyünde bütün bu vaqıt tibbiy müessisesiz nasıl yaşadılar? Yoq, andaki adamlar bütünley ekimsiz qalmadı. Şimdi mütehassıslar hastalarnı Çoyunçıde üç türlü yerde qabul ete, bundan ğayrı qomşu Çüyke (Çaykino) ve Beki Eli (Jivopisnoye) köy hastahanelerinde. Söz sırası, soñkisine Çoyunçınıñ ekinci bölügi dep aytalar. Em de Çoyunçıda pediatr, baş ekim ve tiş ekimi adamlarnı köy şuraşınıñ ekinci qatında qabul ete.
Tibbiy yardımnıñ böyle "coğrafiyası" ve bunıñ neticesinde peyda olğan qolaysızlıqlar, tuvğan ambulatoriyasına alışqan köylülerniñ raatsızlıığna sebep oldı.
Adamlarnıñ şikâyetlerini, bazen közyaş ile, men ekinci yıl çalışmağan tibbiy müessiseniñ binasınıñ yanındaki skverde oturıp diñledim.
Maña ambulatoriyanıñ boşalğan odaları ve ayatlarını kösterdiler.
O yerde ne içün Aqmescitteki sağlıq nazirligi teklif etken yañı modul hastahanesini qurmaq degil de, eski ambulatoriyanı tamir etmek kerek olğanınen bağlı delillerni eşittim. Delillerni aynı şu Yelizaveta Kubrak ve köydeşleri İvan Gumenük ve Raisa Şokolenko ketire edi.
Köyde daa bir eşilgen bina bar - keçmişte sovhoz yataqhanesi edi.
Bu qurulış köyniñ merkezinde, köy şurasınıñ artında tura. Şimdi o çöplüklikke çevirildi.
Karantinden evel Çoyunçını Aqmescit memurları ve Rusiye Devlet Dumasınıñ mebusı Konstantin Baharev ziyaret etti. Köy şurasınıñ memuriyetiniñ bundan haberi oldı, olar köy merkezinde cıyıştıruvnı teşkil etip, ziyaretke azırlandılar. Köylülernen köy Medeniyet evinde qonuştılar.
Anda ekseriyetle sadıq sakinler davet olundı, dey Yelizaveta Kubrak. Ve kene de, keçken senede kibi, adamlarnı Çoyunçıda modul ambulatoriyası olacaq, dep işandırdılar, buña para ayırılğan dep ayttılar. Ve atta bir qaç leyha resmini kösterdiler - köy merkezinde boş meydançıqta turğan bina. Bir vaqıtları mektepni qurıp başlağan yerde.
Maksim Denisov, Qırım blogeri
«Blog» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Ukraina Nazirler şurası Veteranlar, vaqtınca işğal etilgen topraqlar ve memleket içinde köçip kelgen şahıslarnıñ meseleleri nazirligini eki müessisege böldi. Böyle qarar Nazirler şurasınıñ saytında derc etildi.
Ükümette kene Veteranlar meseleleri nazirligi peyda oldı, Vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ise Vaqtınca işğal etilgen topraqlarnıñ reintegratsiya meseleleri nazirligi adını aldı.
Veteranlar nazirliginiñ yolbaşçısı Sergey Bessarab, Reintegratsi naziri ise Aleksey Reznikov oldı.
2019 senesi sentâbr ayında Vaqtınca işğal etilgen topraqlar ve memleket içinde köçip kelgen şahıslar meseleleri nazirligi Veteranlar nazirliginen birleştirildi.
2020 senesi fevral ayında Ukraina nazirler şurasında Veteranlar, vaqtınca işğal etilgen topraqlar ve memleket içinde köçip kelgen şahıslar meseleleri nazirligini eki müessisege bölüv qararı alınğan edi: veteranlar ve topraqlarnıñ reintegratsiyası meseleleri.
Daa evel berilgen malümatqa köre, yañı Reintegratsiya nazirliginde Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarında insanlarnıñ aq ve serbestligini bozuv qaydı milliy merkezini ve «Qırım» reintegratsiya fondunı qurmağa niyetleneler.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiyeniñ Qırım işğali sayesinde Qara deñizde arbiy bulunuvınıñ arttırılması region memleketleri içün havlfdır, Avropa birligi buña seslenmek kerek, dedi salı künü Brükselde, Avropa diplomatları ile körüşüvde, Ukrainanıñ Avropa birligindeki temsilcisi, elçi Konstantin Yeliseyev, dep haber ete Unian.
Diplomat şunı da qayd etti ki, yarımdada Rusiye arbiy bulunuvınıñ artması yüz bere, yani Qara deñiz flotunıñ ve infrastrukturanıñ zemaneviyleşüvi keçirile.
«Qırımnı işğal etip, Rusiye arbiy küçüni ileride de qullanmağa imkân qazandı. Region devletleri içün aqiqiy bir telükedir, şu cümleden Türkiye ve Romaniya devletlerine. AB ve aza-memleketleri bu çağıruvğa cevabını tüşünmek kerektir», – dedi Yeliseyev.
O şunı da qayd ete ki, Rusiye Donbass separatistlerine qanunsız sürette 500 tank, 500 artilleriya tertibatı ve 300 raketa tertibatını yollağandır. Şarqta Ukraina sıñırı ve Qırım tarafında arbiylerniñ sayısı bayağı arttırdı.
Ukraina akimiyeti ve Ğarp memleketleri Rusiyeni Ukraina şarqında separatistlerge qol tutqanında qabaatlay, Moskva işbu qabaatnı red ete.


text:
İlhaq etilgen Qırımda tevqif etilgen qırımtatar faaliyetçisi Bekir Degermencige Tahqiqat izolâtorına kerekli ilâclar alıp berildi. Bunı yanvarniñ 10-nda Qırım.Aqiqat içün bergen izaatlarda Bekir Degermenciniñ apayı Aliye ikâye etti.
Aliye Degermenci: «Yanvarniñ 2-sinde o, pulmonologiyadan (Tahqiqat izolâtorına – QA) alınğan soñ men onıñ sağlığı ne vaziyette olğanı aqqında bir şey bilmeyim. Tünevin (yanvarniñ 9-nda – QA) biz oña pulmonologiya bölüginde tayin etilgen bütün kerekli ilâclarnı berdik. Şimdi anda ilâclar ile problermler yoq», – dedi.
Onıñ aytqanına köre, şimdi Bekirge er kün arterial basım talilleriniñ kontrol etilmesi kerek, lâkin Tahqiqat izolâtorında bulunğanı içün «bunı kontrol etmek qıyın olacaq».
Dekabrniñ 20-sinde Aliye Degermenci, aqayınıñ reanimatsiyadan keçirilgenini ve pulmonologiya bölügi tolu olğanı içün bu bölükniñ koridorında yerleştirilgenini bildirdi.
Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçisi Bekir Degermenci noyabrniñ 23-nde diger qırımtatar faaliyetçileri ile beraber aqsız yerde para talap etüvde qabaatlanıp, tevqif etildi.
Bekir Degermencide sürekli astma bar. Tahqiqat izolâtorında sağlığınıñ vaziyeti birden yamanlaştı. Dekabrniñ 6-sında Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ zalında faaliyetçige «acele yardım» çağırıldı. Dekabrniñ 14-ne keçer gecesinde o, reanimatsiyağa tüşti.
Rusiye tarafından ilhaqından soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına alâqası bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette tintüvler yapıla.


text:
Oktâbr 27 künü tahminen saat 00:12 Rusiye matbuat vastaları tarafından «Samsun-Keriç yañı parom yolağı»nıñ taşıyıcısı olaraq tanıtılğan HITACHI türk paromı ilk sefer Samsundan Keriçke yolğa çıqtı.
«Çetel işler Maydanı» nezaret taqımınıñ bu kibi malümatını BSNews bildire.
Neşirniñ ekspertleri qayd etkeni kibi, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım yarımadasına kirgen gemi saipleri, kapitan ve eytler Ukraina Cinaiy Kodeksiniñ 332-1 maddesi boyunca cinayetni yapay ekenler. Bu madde «Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasında vatandaşlarnıñ aq ve serbestliginiñ ve uquqiy rejiminiñ teminlevi aqqında» Ukraina Qanunınıñ qabul etilmesi vaqtında Cinaiy Kodeksine kirsetildi.
Evel belli olğanı kibi, saba, oktâbr 23-de, Keriç balıq limanında Blue Way türk tanker-gazovozı tura edi. Bu gemi Keriçke daa oktâbr 9-da kelgen eken. Bundan da ğayrı, işbu tanker Keriçke iyül 5-8 künleri kirgen edi.
2014 senesi oktâbr 20 künü Ukrainada Türkiye Elçisi Yonet Can Tezel ayttı ki, türk ticariy gemileri Türkiye ve işğal etilgen Keriç arasında yürmey eken.
Umumen alğanda ise, Qırım işğali vaqtından «Çetel işler Maydanı» ve BlackSeaNews çeşit memleketlerden 117 qanunnı bozğan gemini qayd ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Kiyevde Rusiye Federatsiyasınıñ elçihanesi yanında dekabr 10 künü İnsan aqlarınıñ qoruvı Künü munasebeti ile miting keçe.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, tedbirde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcileri, uquq qoruyıcılar, Qırım ve Donbasstan köçip kelgenler iştirak ete. Çoqusı ellerinde ukrain ve qırımtatar bayraqlarını tuta.
Rusiye elçihanesiniñ isarı yanında Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım apishanelerinde bulunğan ve ğayıp olğan qırımlılarnıñ süretleri asıla.
Toplanğanlar ellerinde: «Qırımtatar genotsidine stop», «Ayırım, tintüv, tevqiflerge yoq», «Siyasiy mabüslerniñ olması – sovet keçmişine keri adım» ve ilâhre.
Miting tınç sürette keçe, iştirakçiler ögünde Meclis ve «YevromaydanSOS» areketniñ temsilcileri çıqışta buluna.
Dekabr 10 künü BMT Baş assambleyası tarafından 65 yıl evelsi teşkil etilgen Halqara insan aqları kününi qayd eteler.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.