text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün, «Fikir» rubrikası
Aqmescit – Mayısnıñ birinci künleri Qırım «akimiyeti» sert bir içtimaiy deñevni kulminatsiyağa qadar yaptı. Bir taraftan olar qırımtatarlarnıñ er angi teşebbüsini, Sürgünlik qurbanlarını añma künü matem mitingi, bütün dünya qayd etken İnsan aqları künü mitingi, apiske alınğan halq temsilcilerine qoltutuv mitingini keçirmege yasaq eteler. Diger taraftan da «nazirler şurası» ve «devlet şurası» «Hıdırlez» qırımtatar bayramı künü, onıñ milliy manasını sızıp, «qırımlılar bayramını» yapmaq içün bütün Qırım eglencesiniñ teşebbüsçileri oldılar.
«Devlet şurasınıñ» gazetası «Hıdırlez halqara oldı», dep yazdı. Lâkin deñev neticesiz oldı. Samimiy bir bayram olmadı. XX asırnıñ ekinci yarısında Sovetler Birliginiñ Kommunistler firqası ya da SSCB akimiyeti Qırım «akimiyetinden» milletlerara meselelerde daa da tecrübeli ve bilgili olğan olsalar da, milliy şeylerni «halqara» şeylerge çeviremediler. Buña baqmadan, bir yıldan ziyade «Qırım akimiyeti» aynı deñevni adamlarğa yapıp, milletlerniñ tarihı, halqlarnıñ medeniyeti, ve özüniñ adı-sanını yoq ete. Ne sebepten eken?
«Bayramnıñ» ilk daqqaları, «musafirler» – Oleg Belaventsev, Sergey Aksenov ve Vladimir Konstantinovğa – tuz ve ötmekni çıqardılar – bayramnıñ «şorbacıları» kimler, kimler ise «musafirler» olğanını kösterdiler
«Bayramnıñ» ilk daqqaları, «musafirler» – Oleg Belaventsev, Sergey Aksenov ve Vladimir Konstantinovğa – tuz ve ötmekni çıqardılar, – bu adet türklerge ait degil, daa doğrusı, slavân, rus toylarına mensüptir! – qırımtatarlar degil, rus qızları, olardan biri ortada keyfiyetsiz rus kokoşniginde edi, ekincisi soldan, tatar kibi kiyingen, ve üçünci qız sağdan, angi milletke ait qıyafette öyle de añlaşılmağan, – bayramnıñ «şorbacıları» kimler, kimler ise «musafirler» olğanını kösterdiler. Elbet de, özüni topraq, suv ve ava, şeñlik ve matem saipleri olaraq is etken adamlar keldi. Bu sefer şeñlenmege emir ettiler. Bu sebepten er kes yırlamaq ve oynamaq kerek. Endiki sefer, bir-eki aftadan soñ – olar evde oturıp, añmağa ve matemni keçirmege emir etecekler, ve yapmasañ, ne olacağını körersiñ!
Adiy «Hıdırlezniñ» ananesi şu ki, bu bayram türklerge ait, olar da onıñ saipleri olalar. Tabiiy ki, olar millet mensüpligine baqmadan, er kesni davet eteler, lâkin bayramnıñ özü medeniyet ceetinden türk olıp qala, ve musafirlerniñ iştirakine baqmadan, o, rus ya da ukrain olamay. Daa doğrusı, bayram «halqara» olamay, onı birazdan añlaycaqmız.
Bu sene Qırım «akimiyeti» keçken sene olğanı kibi bayramda adam az olur dep, bayağı çalıştı, kelmege zorlamaqnen beraber, eglencede 40 biñ insannı toplağanlarını ilân ettiler, asılında da, ekspertlerniñ aytqanına köre, 10 biñden ziyade bile olmadı.
Yaramay teşkil etilgen şeer yarmalıqlarında olğanı kibi, «Qırımnıñ» saipleri er bir rayonnı «öz çadırını» qurmağa mecbur ettiler, – itaatnı qayd etmek usullarından biri. Er kes kördi, «musafir-saiplerniñ» iştiraki ile oyunlar, şu cümleden «Haytarma» da mahsus belgilengen «şeñlendiriciler» tarafından teklif etilgen edi, olar yolbaşçılarnıñ ögünde neşe köstermege tırıştılar.
Ve elbet de, qırımtatar «Hıdırlezi» özbek ya da qazan olmamalı edi. Faqat «bayramnıñ» kontsert qısmında aynı bu artistler esas yerni aldılar.
Er kes ve er şeyniñ «uydurılğan şeñlik» ve «teşkil etilgen quvanç» qarışması oldı
Neticede ne oldı? Er kes ve er şeyniñ «uydurılğan şeñlik» ve «teşkil etilgen quvanç» qarışması oldı. Doğrusını aytqanda, «akimiyet» vekillerini bu çoq meraqlandırmay edi, olarnı sahte qalabalıq raatlata edi, çünki Qırımdan quvulğan qırımtatarlarnıñ liderleri yerine «nazirler şurası» ve «devlet şurası» artı Rusiye prezidentiniñ «ilk Rusiye Qırımında» temsilcisi temin etti, teşkil etti, topladı, teşkiliy rolni becerdiler. «Baş nazir muavini» Ruslan Balbek kütleviy haber vastalarına bunı ayttı. Qırım ve Rusiye televideniyesi ve Rusiye matbuat vastaları er şeyni kerek olğanı kibi kösterirler, «resim uydurmasını» olarğa ögretmege acet yoq. Asılında ise «Hıdırlez» mündericesine köre qırımtatar bayramına iç oşamağan edi – amma bunı kim añlar ki, eñ esası «doğru» tanıtmaq ve yuqarığa doğru esap bermek. Bugün Rusiyeniñ Qırımda yapqanını Sovetler akimiyeti de yapqan edi.
Qırımda aytılğanı kibi, milliy «Hıdırlez» «halqara» oldımı?
Bu sualge cevap bermek içün «halqara» sözüniñ manasını añlamaq kerek. Demek, halqara milliy degil, yoqsa – yañı bir söz uydurmaq nege kerek? Amma nasıl? Çoq milletlimi, milletleraramı? Kene de yoq, çünki yañı sözni uydurmaq yerine bu sözlerni qullanmaq mümkün edi.
Er bir menba qayd ete ki, «ara» munasebetçisi bir qaç ıstıla «arasında olğanını» ifadeley, demek ki, olardan birisine ait olmağanını aks ettire. XIX asırnıñ soñunda ve XX asırnıñ başında «halqara» sözüni kommunistler uydurdılar, olar «işçilerniñ vatanı yoq» nazariyesini añlatacaq ediler, «halqara» – bir de bir milletke mensüp olmağan, añlağanıñız kibi, sahte bir şey, çünki böyle bir şey yoq – er bir adam belli bir milletke mensüp, o, illâ ki milliy tilni qullana.
Bir adam birden bir qaç milletke de ait olamay, amma bazı ayneciler bunı uydurmağa tırışalar. Milliy mensüpligini inkâr etken «dünya vatandaşları» bile özüne «internatsionalist» degil, kosmopolit deyler. Amelde «halqara» «milliy» şeylerge qarşı qoyula edi, onı sıza, inkâr ete edi. «İnternatsionalizm» vatanperverlik kibi tanıtılğan «milletçilikni» bile sızğan edi. İşçilerniñ bir şeyi yoq – ne sanayı vastaları, ne medeniyeti, ne tarihı, ne de vatanı bar!
Ukrain yazıcısı İvan Dzüba «internatsionalizm» ıstılasınıñ sahte manasını «İnternatsionalizm ya da ruslaştıruv» işinde aydınlattı, bu sebepten Sovetler Birligi onı repressiyalarğa oğrattı. O, belli bir milletniñ inkâr etilmesi, biriniñ millet mensüpligini «halqara», «ara» kibi şeylerge çevirilmesi onıñ tili, medeniyeti, ananeleriniñ deñiştirilmesine yol bere – assimilâtsiyanı yapqan milletniñ tili, medeniyeti, ananeleri esas yerni alğanını tasdıqladı.
İnternatsionalizm ve «işçilerniñ vatanı olmasa» – qırımtatarlar degil, rus akimiyeti «Hıdırlezni» keçirmek ya da yoq, ve keçirmek qararı alınsa – kokoşniklerde, ve türk ananelerine köre degil, rus urf-adetlerine köre keçirmek
Ve kerçekten de, internatsionalizm ve «işçilerniñ vatanı olmasa» – qırımtatarlar degil, rus akimiyeti «Hıdırlezni» keçirmek ya da yoq, ve keçirmek qararı alınsa – kokoşniklerde, ve türk ananelerine köre degil, rus urf-adetlerine köre keçirmek. Bizler mında qarar alamız, Qırımğa kim kirecek, kim kirmeycek, angi miting ve bayramlar keçirilecek, ve bu eglencede qırımtatarlarnı degil, bizni körsinler dep, «musafirmiz», asılında da – kerçek saip bizmiz! «İnternatsionalizm» – siziñ vatanıñız degil, bizim akimiyetimiz. «İnternatsionalizm» olsa – mekteplerde rus tili ve edebiyatı çoq, qırımtatar tili az, kütüphanelerde rus kitapları çoq, qırımtatar az, akimiyetniñ özünde – er kes ve er şey rus ve qırımtatarı pek az. Böylece: «Hıdırlezde» rus çoq ve, şikâyet etmesinler dep, biraz qırımtatar bar. Ne içün? Çünki «internatsionalizm» ve yerli işçilerniñ iç bir yerde vatanı yoq.
Qırımtatarlarnıñ saip olmaları mümkün olğan vatanı barmı? Qırımmı? «Vay, afu etiñiz!» – külip aytarlar Qırımnıñ rus «saipleri». Ve bunıñ kibi «Hıdırlez» bu «akimiyetni» aks ettire, olarnıñ bundan emin olğanını pekite. Bunıñ içün de onı yaptılar.
Elmir Abibulayev, Qırım közeticisi
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müellifniñ noqtaiy-nazarını aks ettirip, muarririyetniñ fikirleri ile aynı olmaması mümkün


c: text/html

text:
Baarden itibaren Qırımğa kelmek ya da yarımadadan maşinanen çıqmaq zor oldı. İşğalciler blok-postlarnı qurdılar, soñra ise yerli sıñır kiriş noqtalarını donattılar.
Eskiden yük maşinası Kiyevden Qırımğa malnı ketirmek içün 10-12 saat sarf ete edi, şimdi bu vaqıtnı yalıñız sıñırda keçire bilesiñ.
İşğal etilgen yarımadağa bir vaqıtları o qadar qısqa olğan, amma şimdi o qadar çoq sürgen yolnı Qırım.Aqiqat mühbirleri ögrendiler.
Kirmek ve çıqmaq içün yanıñızda angi vesiqalar olacaq ve işğal etilgen Qırımdan qıtaiy Ukrainağa kirip olamağan Ukraina vatandaşı ne yapmalı? – «24» haber telekanalında «Qırım.Aqiqat» yayınınıñ yañı levhasında.
Studiya musafirleri – Qırımdan mecburen köçip kelgenlerniñ Koordinatsion şura azası Sergey Mokrenük ve OO «İnsan aqları regional merkeziniñ» eksperti Yuriy Martınovskiy.
Yayınnıñ alıp barıcısı – Qırım jurnalisti Aleksandr Yankovskiy.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 19:30) ve bazar künü saat 11:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 12:30) efirge çıqa.
Azatlıq Radiosı ve Qırım.Aqiqat saytlarında ise saat 18:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 19:30) peyda olacaq.
Azatlıq Radiosınıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Keriç boğazında ava şaraitleriniñ bozuluvı beklenile. Yolcularnı parom keçiti tarafına barmamaq çağıralar, bu aqta «Deñiz müdirligi» saytında aytıla.
Tahminge köre, yanvar 9 künü Keriç boğazında ğarbiy yelniñ saniyede 12-17 metre qadar olması mümkün. Gece ve saba bazı yerlerde yağmur ve sılaq qar kibi yağanaqlarnıñ, kündüz yağmurnıñ yağması beklenile. Dalğalarnıñ yüksekligi 13-20 dm teşkil etecek. Ava arareti gece ve kündüz 0…+5°. Keriç limanı: ğarbiy yel 12-17 m/s. Bazı vaqıtları yağmur ve sılaq qar kibi yağanaqlar. Dalğalarnıñ yüksekligi – 3-8 dm. Gece ava arareti 0...+2°. Deñiz suvunıñ arareti +1…+2°.
Bunıñ ile Keriç parom keçitinde yolcular ve naqliyatnıñ teşkerüvi boyunca tedbirler alıp barıla.
Keriç boğazından parom keçiti Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnı Rusiye Federatsiyasınıñ Krasnodar diyarı ile bağlağan yekâne naqliyat arteriyasıdır.


text:
Nyu York
- Bu maqale Nyu York şeeri aqqındadır. Ştat içün Nyu York (ştat) maqalesini baqıñız.
Nyu York (inglizce New York City) – Amerika Qoşma Ştatlarınıñ eñ büyük şeeri ve dünyanıñ eñ büyük şeerlerinden biridir. Ealisiniñ sayısı 8 244 910 (2011 senesi)[1]. Nyu York aglomeratsiyasında 18,9 million adam yaşay. Şeer Atlantik okeannıñ yalısında, Nyu York ştatınıñ cenüp-şarq parçasında buluna. Yüz yıldan berli dünyanıñ eñ müim ticaret, maliye, siyaset ve medeniyet merkezlerinden biridir. Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ baş merkezi Nyu Yorktadır.
Tüpyazılar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Roberts S. Population Growth in New York City Is Outpacing 2010 Census, 2011 Estimates Show // The New York Times. — 2012 aprel 5.


text:
Arbiy qıyafetlerde insanlar Rusiye ve Ukraina sıñırından keçmege devam eteler, aytıla Avropada havfsızlıq ve işbirligi teşkilâtınıñ saytındaki esabatta.
Bunı OSCE Mahsus monitoring missiyasınıñ vekilleri bildirdiler. Olar Rostov vilâyetinde «Gukovo» ve «Donetsk» Rusiye sıñır kiriş noqtalarında çalışalar.
Noyabr 20-26 künleri nezaretçiler arbiy urbası olğan keçken 590 insannı (esasen erkekler ve tahminen 10 qadın) qayd ettiler.
Ukraina mudafaa naziri Stepan Poltorak noyabr 22-de Donbassta 7,5 biñ Rusiye askeri bulunğanını bildirdi.
Ukraina ve Ğarp Rusiyeni Donbassta cenkleşken boyeviklerge silâ berilmesinde, ev de Ukrainağa ordular yollamasında qabaatlaylar. Moskva bunı red ete.


text:
14 aqpan. QazAqparat küntizbesi: atawlı künder, oqïğalar, esimder
14.02.2018 06:40
ASTANA. QazAqparat - QazAqparat oqırmandarına 2018 jılğı 14 aqpanğa arnalğan küntizbesin usınadı.
14 aqpan, SÄRSENBI
Bügin - Kompyuterşiler küni
1946 jılı birinşi şın mäninde jumıs isteytin elektrondı ENIAC kompyuteri şığarıldı. ENIAC kompyuteri praktïkalıq maqsatta jumıs isteydi. Osı ENIAC-tan qazirgi kompyuterler eseptewdiñ ekilik jüyesin enşilegen. ENIAC-tı sol kezdegi mañızdı qajetti şeşimin şığarw üşin öndirgen: äskerdiñ kem esepteytin ballïstïkalıq kestesi üşin. Äskerde artïllerïya men avïacïyağa qajeti ballïstïkalıq kesteni kem esepteytin bölim bar. Bul bölimde adamdar Äskerï Kalkwlyator lawazımında jumıs istedi. Ärïne bul «eseptewiş qordıñ» qwattılığı men önimdiligi äskerde jetkiliksiz. Sondıqtan 1943 jıldıñ basında kïbernetïkter ENIAC kompyuteriniñ jaña eseptewiş qurılğısınıñ koncepcïyasın öñdewge kiristi.
Bügin - Lïxtenşteyn Knyazdiginiñ Ulttıq meyramı - knyazdiñ twğan küni ( Knyaz Xans Adam II fon Lïxtenşteyn) (1945).
Qatarda ulttıq sport küni
Bul ulttıq mereke. Xalıq arasında salawattı ömir saltın nasïxattaw maqsatında aqpannıñ ekinşi beysenbisinde merekelenedi. Katar alğaş ret bul kündi 2012 jılı atap ötti.
Jürektiñ twa bitti aqawı twralı aqparattı taratw küni
Twa bitti jürek aqawımen balaları bar otbasılarğa kömek usınatın kanadalıq Children's Heart Society kommercïyalıq emes qayırımdılıq uyımı qurıldı. bastamanı HeartKids (Avstralïya) jäne Dr. Mani Children Heart Foundation (Ündistan) sïyaqtı uyımdar qoldadı.
Xalıqaralıq kitap sıylaw küni
2012 jıldan beri jıl sayın toylanıp keledi. Bul kün balalarğa kitap sıylap, olardıñ kitapqa degen süyispenşiligin oyatatın adamdardıñ basın qosadı. Oğan AQŞ-tıñ qarapayım turğını, balalar kitabı saytınıñ negizin qalawşı Emmï Brodmwr xanım bastamaşıl boldı.
ESTE QALAR OQÏĞALAR
1992 jılı Venada Qazaqstan Respwblïkası men Avstrïya Respwblïkası arasında dïplomatïyalıq qarım-qatınas ornatw twralı mälimdemege qol qoyıldı.
1992 jılı Memlekettik onomastïka komïssïyasınıñ şeşimimen Gwrev oblısı men Gwrev qalasınıñ atawı Atıraw oblısı jäne Atıraw qalası bolıp özgerdi. Al Pavlodar oblısınıñ Ermak awdanı Aqsw awdanı ataldı.
1992 jılı Abay atındağı Qazaq memlekettik pedagogïkalıq wnïversïtetiniñ köne oqw ğïmaratınıñ birine ğalım, jazwşı, qoğam qayratkeri Axmet Baytursınovtıñ beynesi men esimi qaşalğan eskertkiş taqta ornatıldı.
1992 jılı Belarws astanası Mïnsk qalasında Äzerbayjan, Armenïya, Qazaqstan, Qırğızstan, Moldova, Täjikstan, Türikmenstan, Özbekstan, Resey jäne Wkraïna memleketteriniñ basşıları kezdesip, TMD şeñberinde ıntımaqtastıq prïncïpterin saqtaw twralı Deklaracïya qabıldadı.
1994 jılı Qazaqstan Respwblïkası Xalıqaralıq atom energïyası jönindegi agenttikke (MAGATE) kirdi.
1997 jılı Aq üyde Qazaqstan Respwblïkası men Amerïka Qurama Ştattarı prezïdentteriniñ kezdeswi boldı. Kelissözderdiñ qorıtındısına oray, QR Prezïdenti N.Ä. Nazarbaev pen AQŞ äkimşiliginiñ basşısı B. Klïnton Demokratïyalıq äriptestik twralı xartïyağa qol qoydı.
2007 jılı Batıs Qazaqstan oblısında «Qazaq zïyalıları» attı qoğamdıq birlestik qurıldı. Jaña uyımdı qurwşı - oblıstıq qazaq drama teatrı. Uyımnıñ törayımı - tanımal aqın Aquştap Baqtıgereeva. Uyım arnayı josparmen stwdent jastarınıñ ökilderine arnap ärtürli taqırıptağı kezdeswler ötkizedi.
2007 jılı Aqmola oblısınıñ tanımal aqın-aytıskeri Arman Berdalïnniñ şığarmalarınıñ DVD dïskisi şığarıldı. «Arman aytıstarı» jïnağına avtordıñ är jıldarı aytılğan şığarmaları kirdi.
2008 jılı Qarağandıdağı Qan quyu ortalığında plazmanı karantïndew jäne qan kletkaların uzaq saqtaw bölimi aşıldı. «Qan banki» atalıp otırğan munday bölim Qazaqstandağı alğaşqısı.
Jaña bölimge aqparattıq ortalıq, tömengi temperatwrada saqtaw ornı, tömen temperatwralı kameralardıñ maşïna bölimi, qan karantïndew kameraları kiredi. «Aqparattıq ortalıqta iriktewden ötken donorlar bazası saqtaladı, olardan alınatın qan karantïndelip, är eki ay sayın tekserilip otıradı. Tömengi temperatwradağı saqtaw ornında fermentti elementter, antïgendik quram boyınşa sïrek kezdesetin qannıñ sïrek toptarı saqtaladı.
2009 jılı Qazaqstan Respwblïkasınıñ xalıq ärtisi Nurjamal Üsenbaeva öziniñ 25 jıldıq şığarmaşılıq qızmetine arnalğan ülken gastroldik saparı ayasında Qostanayda jeke koncertin berdi. Nurjamal Üsenbaeva tamaşa opera änşisi retinde älemge keñ tanılğan. Erekşe soprano dawıstı N.Üsenbaevanı ataqtı teatrlardıñ saxnaları qaşan da quşaq jaya qarsı aladı. Onıñ repertwarında Verdïdiñ, Bïzeniñ jäne Rïmskïy-Korsakovtıñ operalarınan arïyalar bar.
2010 jılı Mağjan Jumabaev atındağı Aqmola oblıstıq ämbebap ğılımï kitapxanada ağa urpaq jäne zïyalı qawım ökilderiniñ, jastardıñ qatıswımen jerles jwrnalïst, jazwşı Janatay Bekenovtıñ «Qanay bï jäne onıñ urpaqtarı» attı kitabınıñ tusawkeser räsimi bolıp ötti, Abılay xannıñ töbe bïi därejesindegi üzeñgiles serigi bolğan daraboz jayındağı aytwlı kitap ötkenimizdi tanıp bilw, soğan tağı bir ïgi talpınıs jasap körw turğısınan bügingi kün üşin mañızı öte zor. Kölemdi kitapta Qanay bïdiñ nebir qïın-qıstaw kezeñderde elge tutqa bola bilgen qayratkerlik, şeşendik qırları, öziniñ kindiginen örbigen, söz önerin qwğan urpaqtarı, keyingi kezde birtwar babamız jaylı jazılğan qalamgerler twındılarınan mol mağlumat beretin bölimderden turadı. Janatay Bekenulı osı jaylarğa qatıstı özi zerttegen, tınımsız eñbektengen töl şığarmalarımen bayıtıp, tarïxï tulğanıñ ötkennen büginge deyingi ömir, urpaq sabaqtastığın jaqsı baylanıstırıp bergen. Kitaptıñ bastı qundılığı jastardı otansüygiştikke, patrïotïzmge, ağa urpaqtıñ erligine say tärbïelewge qajetti oqwlıq bolıp tabıladı.
2010 jılı Qazaqstanda balaları onkologïyalıq sırqatqa şaldıqqan ata-analar «Ömirdi saqtayıq!» attı qoğamdıq uyım qurdı. Uyımdı qurwdıñ bastı sebepteriniñ biri - balaları onkologïyalıq sırqatqa şaldıqqan ata-analar Xalıqaralıq konfederacïyasına qosılw. Ol 1994 jıldıñ mamır ayında Ïspanïyada qurılğan. Onıñ jigeri bükil älemde ata-analar arasında aqparat jäne täjirbïe almasw jäne ıntımaqtastıqqa bağıttalğan.
2011 jılı Belarws elinde XVIII Mïnsk xalıqaralıq körme-järmeñkesi ayaqtaldı.
2011 jılı QR Parlament Senatınıñ törağası Qasım-Jomart Toqaev AQŞ-tıñ Ïslam konferencïyası uyımı (ÏKU) mäseleleri boyınşa arnayı ökilin qabıldadı.
Kezdesw barısında älemdegi turaqtılıq pen qawipsizdikti qamtamasız etwdiñ kökeykesti mäseleleri boyınşa pikir almasw ötti.
2011 jılı Pavlodar memlekettik pedagogïkalıq ïnstïtwtınıñ stwdentteri Qayım Muxamedxanovtıñ (1916-2004) şığarmaşılığına jäne QR Täwelsizdiginiñ 20 jıldığına arnalğan «Qazaqtıñ qaysar ğalımı» keşin ötkizdi.
2011 jılı L.N.Gwmïlev atındağı Ewrazïya ulttıq wnïversïtetinde sttwdentter aldında Grekïyanıñ Qazaqstandağı elşisi Evangelos Denaksas «Mädenï dïplomatïya» taqırıbında däris oqıdı.
2011 jılı Almatıda «Jibek jolı» baspasınan tanımal qazaqstandıq mädenïettanwşı Murat Äwezovtiñ «Kündelikter» kitabı şıqtı.
2011 jılı Astanada Bolat Şäkimovtiñ «Rossïyskïy pïsatel» baspasınan «Qazirgi orıs prozası» serïyasında şıqqan «Sonaw alıs ölkede ne bar» («Çto tam, za dalyu?») kitabınıñ tanıstırılımı ötti. Oğan osı kitabı üşin xalıqaralıq V.Pïkwl atındağı ädebï sıylıq berilgen.
2011 jılı Qazaqstan Respwblïkası Ükimeti Astana qalası Qan ortalığınıñ bazasında QR Densawlıq saqtaw mïnïstrliginiñ «Transfwzïologïya ğılımï-öñdiristik ortalığı» respwblïkalıq memlekettik käsipornı qurıldı.
2012 jılı on bes otandıq azıq-tülik kompanïyası Mäskewdegi «Prodekspo-2012» xalıqaralıq körmesine öz önimderin usındı.
2012 jılı Astanada M.Ötemisov atındağı mektep oqwşıları sarayında qalalıq VI «Şattıq-2012» attı talanttar konkwrsı ötti.
2014 jılı Pavlodar qalasınıñ oblıstıq kitapxanasında Şäken Aymanovtıñ (1914-1970) 100 jıldıq mereytoyına arnalğan «Ulttıq önerdi asqaqtatqan» attı körme aşıldı.
2015 jılı Öskemende eki kündik üylestirw semïnarında BUU balalar qorınıñ (YuNÏSEF) ulttıq jäne xalıqaralıq sarapşıları balalardıñ quqıqtarın qorğaw jüyesinde jumıs istew üşin mamandardı dayındawdıñ keşendi ülgisi boyınşa respwblïkalıq ğılımï-ädistemelik keñesi qızmetiniñ jobasın tanıstırdı.
Barlıq postkeñestik keñistik elderinen Qazaqstanda balalar quqıqtarın qorğaw jüyesin damıtwdıñ barınşa joğarı deñgeyi bar.
2015 jılı qalıñ jurtşılıqqa Äl-Farabï atındağı Qazaq ulttıq wnïversïtetiniñ professorı, tarïx ğılımdarınıñ doktorı, QR Ulttıq ğılım akademïyasınıñ tilşi müşesi Bereket Qayırbaevtıñ «Qazaq xandığınıñ qurılw tarïxı» monografïyası tanıstırıldı.
2016 jılı Aqtaw qalasınıñ oblıstıq tarïxï-ölketanw murajayında retrotexnïka körmesi aşıldı. Keybir zattar XIX ğasırda dayındalğan. Mısalı, şoyın ütikter ıstıq kömirmen jılıtılğan. Bul jergilikti turğınnıñ sıylığı. 1915 jılı şıqqan tigin maşïnasın da körwge boladı. Fotoapparattar, dïktofondar, baspa maşïnası da kelwşilerdiñ qızığwşılığın twdırwda.
2017 jılı Qazaqstan käsipqoy bokstağı tïtwldar sanı boyınşa älemniñ üzdik bes eli qatarına qosıldı. Qazaqstandıq boksşı Janat Jaqïyanovtıñ 53,5 kg salmaq sanatında WBA Super jäne IBO beldikterin jeñip alwı osı nätïjege jetwge sebep boldı.
2017 jılı Dwbayda ötken The World Government Summit xalıqaralıq ükimettik sammïtinde Qazaqstan «Egov mgov» mobïldi qosımşasın engizgeni üşin xalıqaralıq «First World Govtechineers Race-2017» sıylığımen marapattaldı. Nagradanı Dwbay ämiri, BAÄ Premer-mïnïstri äri vïce-prezïdenti şeyx Moxammed ïbn Raşïd Äl Maktwm tabıs etti.
1933 jılı Parïjde naqtı waqıttı aytatın alğaşqı telefon qızmeti aşıldı.
1949 jılı Ïzraïldiñ parlamenti Knessettiñ alğaşqı jïını ötti.
1950 jılı KSRO men QXR-nıñ Sırtqı ister mïnïstrleri Mäskewde «Dostıq, odaqtastıq jäne özara kömek twralı kelisimge» qol qoydı. Ol qağaz jüzinde 1980 jılğa deyin jumıs saqtaldı. Alayda, is jüzinde 1964 jılı, KSRO-nıñ kommwnïstik partïyası men Qıtay arasındağı qarım-qatınas üzilip, qujat öz mañızdılığın sol kezde joğalttı.
1992 jılı Mïnskide TMD memleketteri basşılarınıñ kezdeswinde «Intımaqtastıqtıñ qağïdattarı twralı deklaracïya» qabıldandı. Qorğanıs mïnïstrler keñesi jäne TMD elektrenergetïkalıq keñesi qurıldı.
2005 jılı www.youtube.com. domeni iske qosıldı. Bul kündi YouTube - beynexostïnginiñ twğan küni sanaladı. 2006 jılı YouTube-ti Google kompanïyası satıp aldı, al 2012 jıldıñ qañtar ayına qaray sayttağı beynebayandardı körwşiler sanı 12 mïllïard adamğa jetti.
2011 jılı Baxreynde tolqwlarğa ulasqan jappay narazılıqtar bastaldı. 2011 jılı arab älemin şarpıdı. Negizinen Baxreyndegi köterilis sayasï erkindikke qol jetkizwge, adam quqıqtarın qurmettewge bağıttaldı.
ESIMDER
535 jıl burın (1483-1530) Temir äwletinen şıqqan ulı memleket qayratkeri, qolbasşı, Ündistanda Moğol ïmperïyasınıñ negizin qalawşı, tarïxşı aqın BABIR Zaxïr äd-Dïn Muxammed dünïege keldi.
Äkesi Omar Şeyx qaytıs bolğannan keyin 12 jasar Babır Ferğananıñ ämiri bolıp tağayındaladı. Ol Ämwdarïya men Sırdarïya aralığında bir ortalıqqa bağınğan memleket qurmaq bolıp uzaq jıldar boyı arpalısqan. 1501 jılı onıñ äskeri Samarqandı basıp aladı. Biraq Muxammed Şaybanï äskeriniñ tegewrine tötep bere almay Samarqandı tastap şığwğa mäşbür boladı. 1504 jılı köktemde Muxammed Şaybanï Ferğanağa basıp kiredi. Temir äwleti ämirleriniñ arasındağı soğıstan älsiregen Babır atamekenin tastap, Kabwldı basıp aladı. 1506 jılı padïşah atanadı. 1518 jäne 1524-1525 jıldarı Ündistan jerine 5 märte jorıq jasaydı. 1526 jılı Laxordı basıp alıp, Pendjabqa ornığadı. Panïpat tübinde Ïbrahïm Lodïdiñ äskerin talqandap, Delï men Agranı bağındıradı. Birte-birte Ündistannıñ soltüstik böligin bağındırıp, Moğol ïmperïyasınıñ negizin qalaydı. Delïdi memleket astanasına aynaldırıp, eldiñ ekonomïkasın küyşeytwge, sawdanı öristetwge köñil böledi. Babır - ömirbayandıq ataqtı «Babırnama» kitabınıñ, öleñmen jazılğan «Mwbaïn» attı şığarmanıñ, «Babır jazwınıñ» avtorı. Onıñ basqa eñbekteri bizge tolıq jetpegen. Ol Agra qalasında qaytıs bolıp, süyegi Kabwl qalasına äkelinip, Şerdarbaza tawınıñ etegine jerlengen. Bul jer «Babır bağı» dep ataladı.
95 jıl burın (1923-2001) jazwşı, Qazaqstan Jazwşılar odağınıñ müşesi, Ulı Otan soğısınıñ ardageri XAMÏDWLLÏN Asğadwlla dünïege keldi.
Petropavl qalasında twğan. 1945-1975 jıldarı «Lenïnskaya smena», «Kazaxstanskaya pravda», «Ïndwstrïalnaya Karaganda», «Selskaya jïzn» gazetteri redakcïyalarında, Qazaq KSR Teledïdar jäne radïoxabarları jönindegi memlekettik komïtetinde qızmet jasağan. Qazaqstan Kompartïyası Ortalıq Komïteti janındağı Joğarı partïya mektebin bitirgen. 1975-1985 jıldarı «Qazaqstan» baspasında istegen. Köptegen oçerkterdiñ, orıs, qazaq, tatar ädebïetteri jönindegi maqalalardıñ avtorı. Ğ.Müsirepovtıñ «Kezdespey ketken bir beyne» povesiniñ, I.Esenberlïnniñ «Qaterli ötkel» romanınıñ teledïdarlıq ïnscenïrovkasın jasağan. Ş.Wsmanovtıñ «Pwt legïona» povesin, A.Rasïxtıñ «Yamaşev» romanın tatar tilinen orısşağa, sonday-aq A.Bäzilbaevtıñ «Bılıqta ötken tört jıl» attı pwblïcïstïkalıq oçerkter kitabın qazaq tiline awdarğan.
1-şi därejeli Otan soğısı ordenimen, birneşe medalmen, Qazaq KSR Joğarğı Keñesiniñ Qurmet gramotasımen marapattalğan.
73 jıl burın (1945) Qazaqstan Respwblïkası Densawlıq saqtaw qızmetkerleri käsipodağınıñ törayımı BWTÏNA Mereke Sağımbayqızı dünïege kelgen.
61 jıl burın (1957) - jazwşı-dramatwrg ÄLMAŞULI Joltay dünïege keldi.
Qızılorda oblısı Jañaqorğan awdanındağı Qıraş awılında dünïege kelgen. 1974-1979 jj. älFarabï atındağı Qazaq memlekettik wnïversïtetiniñ jwrnalïstïka fakwltetinde oqıdı. 1979-1989 jj. Qızılorda oblısında gazetterde, komsomol jumısında boldı. 1989-1991 jj. Almatı joğarı partïya mektebinde oqıdı. 1991 jıldan bastap Qazaqstan Kompartïyası Ortalıq komïtetiniñ apparatında, Prezïdent pen Ükimet aparattarında referent, konswltant, sektor meñgerwşisi, bölim meñgerwşisiniñ orınbasarı sekildi qızmetter atqarıp keldi. Büginde Respwblïka Ükimeti Ükimettik basılımdarınıñ Bas redaktorı.
«Baldırğan» jwrnalınıñ jabıq bäygesiniñ birneşe dürkin jeñimpazı. Türkistannıñ 1500 jıldığına arnalğan ädebï şığarmalar bäygesinde jülde alğan.
El täwelsizdiginiñ 10 jıldığına arnalğan körkem şığarmalar bäygesinde «Oyanğan urpaq» degen romanı jüldeger atandı.
«Bizdiñ komanda», «Kün tärtibi», «Jetim juldızdar», «Sultanbek Qojanulı», «Näzir Töreqululı», «Nayzaşıñ», «Äwezovke qayta oralw», «Qızır qonğan Türkistan», «Sulwdı süyu», «Qasïetti mekendegi qala», «Axmed Yasawï qalası», «Äziret Sultan añızı», «Zov svobodı» sekildi kitaptardıñ, «Oyanğan urpaq», «Umıtılğan urpaq», «Külki men jas» romandarınıñ, birneşe dramalıq şığarmalardıñ avtorı.
50 jıl burın (1968) Qazaqstan Respwblïkası Ädilet mïnïstrliginiñ Sot saraptamaları ortalığınıñ dïrektorı ÏTEMGENOV Nurlan Ğaysanulı dünïege kelgen.
Ol Qostanay oblısında twğan. Qarağandı memlekettik medïcïna ïnstïtwtın, däriger stomatolog mamandığımen (1992); Rwdnıy memlekettik ïndwstrïaldıq ïnstïtwtın ekonomïst-menedjer mamandığımen (2004) bitirgen.
Eñbek jolı: Rwdnıy emdew-profïlaktïkalıq böliminiñ däriger-stomatologi (1992-1997); Rwdnıydağı «Rassvet» profïlaktorïyasınıñ bas därigeri (1998-1999); «Sokolov-Sarıbay taw-ken bayıtw öndiristik birlestigi» AQ emdew-sawıqtırw ortalığınıñ dïrektorı (1999-2001); «Sokolov-Sarıbay taw-ken bayıtw öndiristik birlestigi» AAQ vïce-prezïdentiniñ mindetin atqarwşı (2001-2002); «Sokolov-Sarıbay taw-ken bayıtw öndiristik birlestigi» AAQ vïce-prezïdenti (2002-2004); QR Parlamenti Mäjilisiniñ depwtatı (2004-2007); QR Ädilet mïnïstrliginiñ Sot saraptama ortalığı dïrektorınıñ orınbasarı (2007-2010); QR Ädilet mïnïstrliginiñ Sot saraptama ortalığınıñ dïrektorı (2010-2012); QR Ekonomïkalıq qılmısqa jäne sıbaylas jemqorlıqqa qarsı küres agenttigi törağasınıñ kömekşisi (06.2012-07.2012); QR Ekonomïkalıq qılmısqa jäne sıbaylas jemqorlıqqa qarsı küres agenttigi kadrlar basqarmasınıñ bastığı (2012-2014);
«Qazatomönerkäsip» Ulttıq atom kompanïyası» AQ äkimşilik-kadrlıq basqarmasınıñ bastığı, «Sawda-kölik kompanïyası» JŞS äkimşilik-kadrlıq basqarmasınıñ bastığı (2014-2016); QR Ädilet mïnïstrliginiñ Sot saraptama ortalığı dïrektorınıñ orınbasarı (2016-2017); QR ädilet mïnïstriniñ keñesşisi (03.2017-08.2017).
Qazirgi lawazımın 2017 jılğı tamızdan beri atqarıp keledi.
45 jıl burın (1973) Şığıs Qazaqstan oblısı äkimi apparatınıñ basşısı OMAROV Rïnat Muratulı dünïege kelgen.
Ol Almatı qalasında twğan. 1998 jılı «Bwxgalterlik esep jäne awdït» mamandığı boyınşa Qazaq memlekettik agrarlıq wnïversïtetin tämamdadı jäne D.Qonaev atındağı gwmanïtarlıq kölik jäne quqıq wnïversïtetinde «Elektrenergetïkası» mamandığı boyınşa texnïka ğılımdarınıñ magïstri biligin aldı.
Eñbek jolın Almatı oblısınıñ statïstïka basqarmasında byudjetter statïstïka böliminde ekonomïst bolıp bastadı. 1999-2003 jıldar aralığında «Almatıqalabezendirw» AQ-nıñ Atıraw, keyin Astana qalasındağı fïlïaldarınıñ dïrektorı boldı. 2004 jılı «Almatıqalabezendirw» JAQ vïce-prezïdenti lawazımına tağayındaldı. Birneşe jıl Almatı äkimdiginde, sonımen qatar Astana äkimi apparatında qızmet etti. «Astana - Energïya» AQ basqarma törağasınıñ orınbasarı, keyin Almatı qalasında «Azïya energetïka kompanïyası - AEK» JŞS damıtw jönindegi dïrektorı mindetin atqardı. 2016 jıldıñ şildesinde ŞQO energetïka jäne turğın üy-kommwnaldıq şarwaşılıq basqarmasın basqardı. 2017 jıldıñ mawsımında Şığıs Qazaqstan oblısı äkiminiñ orınbasarı lawazımına tağayındaldı.
Qazirgi lawazımın atqarwğa 2018 jılğı 13 aqpanda kiristi.
«Eren eñbegi üşin» (2011); «Qazaqstan Konstïtwcïyasına 20 jıl», «Qazaqstan Respwblïkasınıñ täwelsizdigine 20 jıl», «Astanağa 10 jıl» medaldarımen marapattalğan.
81 jıl burın (1936-1982) polyak, orıs jäne ağılşın tilderinde şırqağan ataqtı polyak änşisi GERMAN Anna Vïktorïya dünïege keldi.


text:
Qarasuvbazar rayonınıñ Qışlav köyünde keçirilgen tintüvlerden soñ tutulğanlar evge yiberildi, dep haber etti “Qırım birdemligi” birleşmesi.
Qırım.Aqıqat muhbiriniñ bildirgenine köre, eki tutulğan yerli sakin -16 yaşlı Eskender Abduveliyev ve 38 yaşındaki Seytumer Asanov.
Qışlavnıñ sakinleri bir qaç saat devamında olarnıñ ne yerde bulunğanlarını bilmege tırışa edi. Az-azırda olar evlerinde.
İyülniñ 26-sına Qarasuvbazar rayonınıñ Qışlav köyünde çağına yetmegen dört gençniñ evinde kütleviy tintüvler keçirildi. Hususan, Mustafa Köki, Ümer Abduveliyev, Rizvan Seythalilov, Seytumer Asanovnıñ evlerinde teftiş etildi. Daa bir tintüv Sudaq rayonınıñ Osmançıq köyünde Aziz-Muhammed Aliyevniñ evinde keçirildi. “Qırım birdemligi” teşkilâtı bildirgenine köre, Aziz-Muhammed evinde qaldı. Tehnika tutıp alınmadı, sadece körülme teftiş keçirildi.
Keççe eki insannı rusiyeli İç İşleri rayon bölügine (ROVD) alıp ketkenleri belli oldı.
Bu beş genç Qışlav Köy Şurasından Rusiye bayrağını alıp taşlap, yaqqanlarında qabaatlana. Adise 2018 senesi iyünniñ soñunda yüz bergen edi. Bu sebepten Rusiye CK (Rusiye devlet timsallerini aqaretlev) 329 maddesine köre cinayet davası açıldı. Olıp keçken vaqialardan soñ bütün şübelilerden açıqlama mektüpleri alındı.
Qırım işğalinden soñ yarımadanıñ rusiyeli akimiyeti mustaqil jurnalistler, faaller, Milliy areketniñ iştirakçileri, Meclis azaları ve Rusiyede yasaq etilgen “Hizb ut-Tahrir” ile bağda vesveselengen insanlarnıñ evlerinde kütleviy tintüv keçirmekni adet etti.


text:
İşğal etilgen Qırım Devlet Şurasınnı başı Vladimir Konstantinov Qırım parlamentiniñ deputatlarına «efendi» degil de, «arqadaş» aytmağa rica ete.
Bunı o fevral 11 künü keçirilgen toplaşuvda ayttı, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Şu cümleden, böyleliknen o, Devlet şurası toplaşuvında deputatlarğa «efendiler» degen öz başına ilân etilgen ükümetiniñ emek ve içtimaiy qoruv naziri Yelena Romanovskayanıñ çıqışına seslendi.
«Ürmetli efendiler…deputatlar», – dep başladı öz muracaatına memur.
Romanovskayanıñ çıqışını soñunace diñlep, Konstantinov: «Tek bir rica – bizge artıq «efendiler» degil de, «arqadaşlar» aytıñız», – dep taşladı.
Nazir spikerniñ ricasına diqqat etmege söz berdi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Bunı Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Donetsk vilâyetiniñ Svâtogorsk sakinleri ile subetleşkende bildirdi, dep haber ete içki işler Nazirliginiñ matbuat hızmeti.
Onıñ aytqanına köre, «böyle areketler terroristlerge silânı teslim etmege imkân berecek, bunı yapmağanlar ise yoq etilecek».
Arbiy areketler yalıñız cevap olaraq, yani boyevikler ukrain arbiylerine ücüm etse, qullanılacaq, dep qayd etti prezident.
O, bildirdi ki, eñ yaqın vaqıtta uruşlar vaqtında zarar körgen evlerni ğayrıdan tikleycekler. Bu masraflar devlet tarafından ödenilecek.
İçki işler naziri bugün bergen malümatına köre, Poroşenko Slavânsk civarındaki ştabqa kelip, arbiylerge techizat ketirdi.


text:
«Eminim, sağlıq saqlav nazirliginde qalğan yahşı kollektivde işimiz faal, oñaytlı olur. Yañı terkipte, yañı şekilde er şeyni yapa bilermiz. İttafaqdaşıñız olam, qorçalavnı sizge kefil etem»,– dedi Aksönov Baharevge.
Keriç şeer şurasınıñ deputatı olğandan soñ Aleksandr Baharev sağlıq saqlav, analıq ve balalıq, içtimaiy qoruv sualleri boyunca daimiy komissiyada yolbaşçılıq ete edi. Evel Keriçniñ «Acele tibbiy yardım stantsiyası» ile idare ete edi.
İyün 9 künü Aksönov cumhuriyetniñ «saqlıq saqlav naziri» Pötr Mihalçevskiy, onıñ «birinci muavini» Tair Musayevke ve «muavini» Yuliy Çalovoyğa işten öz istekleri ile çığmağa teklif etti.
İyün 10 künü Mihalçevskiy öz istegi boyunca istifa aqqında arizanı yazdı.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, bugün Aksönov öz muavinlerniñ sayısını 8 insanğa artırdı.
Böyleliknen, endiden Qırım «baş naziri»nde birinci muavini ve 7 adiy muavin bar.


text:
Ukraina haber siyaseti naziriniñ keñeşçisi Emine Ceppar Ukraina Baş prokuraturası yanında QMC prokuraturasına Qırımda ATR telekanılınıñ binasında, telekanalnıñ sabıq baş müdiri Elzara İslâmova, onıñ muavini ve Qırım jurnalisti Lilâ Bucurovanıñ evlerinde, telekanal saibiniñ ana-babası ve tatasınıñ evlerinde tintüvlerniñ keçirilmesi ve ATR saibi Lenur İslâmovğa qarşı cinaiy işlerniñ açılması sebebinden muracaat etti.
Bunı ukrain nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Nazir keñeşçisiniñ sözlerine köre, telekanal ve hadimlerine basqı tek arta ve buña Ukraina prokuraturasınıñ organları seslenmek kerek.
«Telekanalnıñ sabıq yolbaşçılığı evlerinde tintüvler, vesiqa, bilgisayar ve telefonlarnıñ tutıp alınuvı, ATR saibiniñ Qırımda bulunğan qorantasınıñ qorquzuvı – mesken toqunmazlığınıñ bozuluvı ve abrav kibi tanıla bile. Menimce, tintüvlerge ve cinaiy işniñ açılmasına alâqası olğan insanlar ertemi-keçmi cinaiy mesuliyetni körmeli», – qayd ete Ceppar.
Nazir keñeşçisi dey ki, yapılğan areketlerde Ukraina cinaiy kodeksinine köre, cinayet hususiyetleri bardır.
Noyabr 2-de saba Qırımda ATR telekanalınıñ sabıq hadimleri Lilâ Bucurova, Elzara İslâmova ve telekanal saibi Lenur İslâmovnıñ ana-babası yaşağan evleri, em de Moskvadaki evinde tintüvler yapılmağa başladı.
Qırımnıñ Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti (FSB) idaresiniñ malümatına köre, tintüvler ATR saibine qarşı açılğan cinaiy iş çerçivesinde keçirile.
Noyabr 2-de saba Rusiyeniñ Merkeziy bankı İslâmovğa ait OOO «Cast Bank» müessisesiniñ litsenziyasını lâğu etti. Qırımtatar iş adamınıñQırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, bu tedbirlerni Qırım qamaçavı ile bağlay. O, onıñ teşkilâtçılarından biri ola.
Ukraina İçki işler nazirligi ATR qırımtatar telekanalınıñ müdiri Lenur İslâmov ve telekanalnıñ sabıq hadimleriniñ evlerinden keçirilgen tintüvler, em de Qırım işğaline qarşı çıqqan cemaat teşkilâtlarınıñ faaliyetine keder etüv kibi insan aqlarınıñ bozulması boyunca eki cinaiy taqiqatqa başladı.


text:
Ukraina aq-uquq qorçalayıcıları dünya liderlerini, Rusiyede apis etilip, narazılıq köstererek muddetsiz açlıq ilân etken Ukraina vatandaşları Oleg Sentsov ve Volodımır Baluhnıñ mevzusını açmağa davet eteceklerine umüt eteler.
Bu maqsat içün qullanıla bilecek meydançıqlarından biri, tezden olacaq «Büyük yedilik» toplaşuvıdır. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde Ukraina aq-uquq qorçalayıcısı, «Sıñırlar olmadan» leyhasınıñ koordinatorı Maksim Butkeviç söyledi.
Butkeviç: «Rusiyede ya da işğal etilgen Qırımnıñ territoriyasında bulunğan Ukrainanıñ siyasiy mabüsleri meselesiniñ çezilmeyip qalğanı aqqında hatırlatma şimdi Almaniya ve Fransa liderlerine iriştirile. Yaqın vaqıtta, iyünniñ başında «Büyük yedilik»niñ toplaşuvı olacaq. Ve tabiiy ki, Kremlniñ ağrılı noqtalarına basmaq kerek. Rusiyede keçecek Futbol boyunca dünya çempionatı da böyle bir ağrılı noqta olacaq», – dep qayd etti.
Mevzuğa dair: «O, soñunace baracaq»: Sentsovnıñ açlığı Kremlniñ ukrain esirlerini azat etmege yardım etecekmi?
Volodımır Baluh: «Sıfır işareti»nde muvazene tutuv
Ukrain faaliyetçisi Volodımır Baluh Aqmescit tahqiqat izolâtorında mart 19-da ilân etken muddetsiz açlıqnı tutmağa devam ete.
Qırımda mahkeme Baluhnı, arbiy yedekler saqlağanında qabaatlı tanıp, 3 yıl ve 5 ayğa koloniya-qasabada azatlıqtan marum etilmesi ve, ondan ğayrı, 10 000 ruble (qararnen 4600 hrivna) miqdarında cöreme tölemesine dair uküm çıqardı. Faaliyetçige qarşı ekinci cinaiy iş Aqşeyh (Razdolnoye) qasabasındaki muvaqqat tutuluv izolâtorınıñ rehberi Valeriy Tkaçenkonıñ arizası esasında açıldı. O, Baluh onı kötekledi, dep iddia ete. Aynı zamanda faaliyetçi ve onıñ imayesi, Tkaçenko özü oña ucüm etkenini bildireler.
Baluhnıñ imayesi ve aq-uquq qorçalayıcıları, onıñ Ukraina vatanperveri olğanı sebebinden – eviniñ azbarında Ukraina bayrağı olğanı içün repressiyalar qurbanı olğanını iddia eteler.
Mayıs 16-da, Rusiyede mahküm etilgen Ukraina rejissörı Oleg Sentsovnıñ, Rusiye apishanelerinde bulunğan bütün Ukraina siyasiy mabüslerni azat etmek talabınen muddetsiz açlıq ilân etkeni belli oldı.
Sentsov ve Qırım sakini Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesiniñ mayısında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp, yaqalandılar. 2015 senesiniñ ağustosında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, sert rejimli koloniyada 20 yılğa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımadı.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti.
Ukraina TİNinde, Rusiye mahkemesi tarafından azatlıqtan marum etilgen Volodımır Baluh ve Oleg Sentsovnıñ ayatları içün telüke bar, dep bildirdiler.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisini muavini Ahtem Çiygoznı keçken afta Aqmescitniñ vaqtınca bulunuv izolâtorından çıqarğan ediler. Şimdi bulunuv yeri alâ daa belgisizdir.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına Çiygoznıñ apayı Elmira Ablâlimova bildirdi.
Onıñ aytqanı kibi, Ahtem Çiygoznıñ tuvğanları oña evden ketirilgen şeylerni berecek oldılar, amma izolâtor hadimleri onıñ anda olmağanını bildirdiler.
«Fevral 6 künü, soñra 7 ve 8 künleri taqiqatçığa telefon ete edim, amma o cevap bermey edi, ömür-arqadaşımınıñ bulunuv yerini, sağlığını soraycaq edim», – tarif ete Ablâlimova.
Meclis reisiniñ muavini Çiygoznıñ bulunuv eri bazarertesi künü üylede belli oldı.
«Bugün taqiqatçı Azizov Bulat Ravileviçke telefon etip oldım. Onı SİZOğa ketirdiler, dep ayttı, amma qaysı şeerde olğanını bildirmedi. Onıñ ile şahsiy körüşüvge kelip, aqayımnıñ bulunuv yerini ögrenmege rica etti», – dep añlattı Çiygoznıñ ömür-arqadaşı.
Onıñ fikrine köre, işbu cinaiy işni alıp barğan taqiqat organları «Cinayet etüvde şeklengen ve qabaatlanğanlarnıñ apiste bulunuvı aqqında» federal qanunını bozğanlar.
«Qanunda yazılğanı kibi, cinaiy işni alıp barğan organlar qabaatlı ya da şekli insannıñ tuvğanlarına onıñ bulunuv yeriniñ deñiştirilmesi aqqında bildirmek kerektirler», – dedi Ablâlimova.
Şimdi, onıñ aytqanı kibi, soy-sopları Ahtem Çiygoznıñ bulunuv yerini ögrenmege areket eteler.
Malüm ki, Qırım Yuqarı Mahkemesi fevral 6 künü SİZOda bulunğan Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ şikâyet arizasını red etti. Mahkeme yanvar 29 künü Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesiniñ alğan qararını lâğu etmedi. Oña köre, Çiygoz fevral 19-na qadar apiste bulunmalı.
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
Onıñ aytqanına köre, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen narazılıq aktsiyası aqqında laf kete.
Ukraina baş prokuraturası Çiygoznıñ qanunsız alda azatlıqtan marum etilgeni boyunca cinaiy işni açtı.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda «fevral 26 işi» boyunca mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz kene de mahkeme işi sımarlanğan olğanını qayd etti.
Mayıs 13-te keçirilgen mahkeme toplaşuvında Çiygoznıñ aytqan sözlerini Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Facebook saifesinde paylaştı.
«Bütün bu areketlerge bir emir bar, siyasetçilerniñ emri, ükümet adamlarınıñ emri bar. İç bir öz başına çalışqan mustaqil mahkeme sisteması, ükümet Rusiyede yoq. Çünki Rusiye terrorizm yolunı aldı», – dedi Ahtem Çiygoz.
Onıñ sözlerine binaen, rusiyeli ükümet qırımtatarlarnı, tek sovet vaqtında degil, diger vaqıtlarda da «siyasetçiler işlep çıqarğan şekil boyunca» mahküm eteler, yaqalaylar.
Ahtem Çiygoz Aqmescitteki apiste 2015 senesi yanvar 29-dan başlap buluna. Aprel 29-da onıñ apiste bulunması müddetini mayıs 22-ge qadar uzattırdılar.
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi mayıs 13-te «fevral 26 işi» boyunca qabaatlanğan Ahtem Çiygoz ve Ali Asanovnıñ apiste bulunma müddetiniñ uzattırılması boyunca imayeniñ şikâyet arizasını red etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar.
Vaqialar 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken edi. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
«Şimal-Qırım kanalı istismar rejiminde çalışa, Qırım Muhtar Cumhuriyetini suv resurslarınen temin etüv içün añlaşma munasebetleri olmağanından sebep, oña Herson vilâyeti suv qullanıcılarınıñ ihtiyaclarına köre deñişmeler kirsetile», – denile beyanatta.
Agentlikniñ malümatına köre, Qırım suv qullanıcılarınıñ Şimal-Qırım kanalınıñ İdaresi ögünde 2013 senesi 1,7 mln grivna miqdarında borc ödemesi çezilmegen mesele olıp qala», dep haber ete «Ukrainskaya pravda».
Hatırlatamız, Ukraina Herson vilâyetinde Şimal-Qırım kanalında suv berüv qayd noqtasını qurıp başladı.


text:
«Anda şimdi öyle fikirler bar: qırımtatarlarnı qaldırayıqmı yoqmı, olarnen añlaşayıqmı, yoqmı, olarnıñ talaplarına köre añlaşayıqmı eken. Malümatımızğa köre, qırımtatarlarını sürgün etmekniñ ve olarnı mında kutleviy şekilde çıqarılmasını tayin etmekniñ tarafdarları çoqluqta. Amma bu Rusiyeniñ itibarına zarar ketirer degen soyuları da bar», – dedi Mustafa ağa.
Cemilev qırımtatarlarğa qarşı sabırsızlıq tek siyasiy seviyde degil de, yaşayışta da artqanı aqqında qayd ete.
«Misal içün, özünü «kazaklar» dep adlandırğan soyuları soraylar: «Siz qaçan keteceksiz? Sizlerni ep bir sürgün etecekler de. Men sizniñ evinizde yaşamağa ister edim». Bunı evelden yahşı, bir-birlerine qatnaşqan qomşular aytalar», – dey Mustafa Cemilev.
«Balalar qırımtatarlarğa ücüm eteler. Hususan olar anda tilinde laf etseler: Sen ne mında bu tilde laf etesiñ, mında Rusiye! Ebet, bu kibi baqışlar ve degerlikler olarğa evlerinde aşılana. Qırımtatarlar arasında yaman bir şey olacağı ögünde bir qorqu bar», – bildirdi Cemilev.


text:
FOTO: http://knews.kg
Gïnnes rekordtar kitabınıñ jetekşeleri qırğızdardıñ ulttıq bas kïimin tirkew twralı ötinimti qabıldağan. Bul bas kïim älemdegi eñ ülken ayır qalpaq bolıp otır. Bul twralı «Kabar» telearnasına qalpaqtı äzirlegenderdiñ biri Soltobek Erkïn xabarlağan.
Bir top stwdent nawrız ayında Ulttıq bas kïim künine oray bïiktigi 2,7 metr bolatın qalpaqtı dayındap, Gïnnes rekordtar kitabına engizwge ötinim bergen.
«Men säwirde ötinim berdim. Keşe ötinimniñ qabıldanğanı jäne rekordtı rastaw twralı sertïfïkat alwğa bolatını jönnide xat keldi. Bul üşin toğız qujat jïnaw kerek. Mısal üşin, vïdeokörsetilim, fotoswretter men qalpaq twralı jazılğan BAQ materïaldarı kerek»-deydi Soltobek.
Qalpaq taza kïizden jasalğan. Stwdentter endi onı Ulttıq mwze yge berwdi josparlap otır.
Derekköz: Qırğızstan buqaralıq aqparat quraldarı
Kommentarïï


text:
Free Crimea leyhasınıñ idarecisi Taras Berezovets dey ki, Qrım işğali aqqında kitabında Qırım «referendumı» neticeleriniñ qalplığını tasdiqlağan malümat bar.
Bunı o Kiyevde sentâbr 3 künü «İşğal. Qırım adası» kitabınıñ taqdim etüvi vaqtında bildirdi, haber ete Qırım.Aqiqat.
«Kitapnı yazğanda, açılğan acayip şeylerden biri... Bizge Kreml mektüpleşüvini aşkâr etken Rusiye hakerleri yardım etti, bunı kitapnıñ «referendum»nıñ qalplıqlarına bağışlanğan bölüginde körmege mümkün, o nasıl azırlanıldı, bunı kim yaptı, anda elektron poçtalarınıñ resmiy adresleri bar», – dey Berezovets.
O şunı da dey ki, «Rusiye Federatsiya Şurasınıñ Qırımğa Rusiye ordularınıñ kirsetilmesi aqta qararı da qalp etilgenini» tasdiqlağan deliller bar.
Bütün bular, Berezovetsniñ sözlerine köre, kitapta bardır.
«İşğal. Qırım adası» – Qırımnıñ 2014 senesi fevral 18 – mart 18 kününe qadar etilgen işğali aqqında tarif etken birinci vesiqalı kitaptır.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında »referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
37 OTUZ YEDİNCİ DERS
· Diqqat! Testler qırımtatar tilinde berile bile!
Ukraina ilim ve tasil Nazirliginiñ qararınen bu yıl Qırım Muhtar Cumhuriyetinde mektep fenleri boyunca testlerge yedi tilde cevap bermek mümkün olacaq.
Şu yedi til arasıda qırımtatar tili de bar. Bu yahşı bir alâmet ve böyle aq-uquq bizge berile eken ondan mıtlaq faydalanmaq kerekmiz.
Qırımtatar tilinde yazılğan testlerni talebelerimiz alıp, olarğa cevap berse, tilimizniñ temeline bir taş daa qoyulğandan esaplanır. Bunı epimizge, hususan mekteplerimizniñ direktorlarına, ocalarımızğa yahşı añlap, talebelerni öz tilinde testler keçmek içün azırlamaq kerek.
Bu yerde bıltır testirovaniye vaqtında olğan şeyni aytmasaq olmaz. Qırımtatar tili boyunca testlerni alğan – tek bir talebe oldı. Ya bizim 15 milliy mektebimiz bar, qayda o mekteplerniñ mezunları, ne içün olar öz tilinde testler keçmedi? Balalarımıznı bu testlerge azırlağan olsaq, iç olmağanda er bir milliy mektep birer talebe azırlağan olsa, 15 talebmiz öz tilinde testlerden keçecek edi. Biz onı yapmadıq. Keliñiz, bu yıl bu işke biraz mesuliyetlice baqayıq.
“Çıqmağan canda ümüt bar” – deyler, inşalla, tuvğan tilimiz evelki statusına bir kün ola irişir. Bizge buña er kün ve er taraflama azırlıq körmek kerek.
Qırımtatar tili ve edebiyatı fakultetine kireceklerge mıtlaq qırımtatar tilinden azırlanğan testlerni alıp, olarğa öz tilimizde cevap bermek kerek olacaq.
Alla qolay ketirsin! Testlerge öz tilimizde cevaplarnı yengil-yengil bergende Alla sizge yardımcı olsun.
· “Qırımtatarca-rusça-ukraince luğat”nıñ ekinci neşri
Sayğılı ocalar, közüñiz aydın! Bir cıltlı yani bir tomlu “Qırımtatarca-rusça-ukraince luğat”nıñ ekinci neşri dünya yüzü kördi.
Luğatnıñ formatı 60 h 84 olıp, kölemi 836 saife. Böyle luğat bizde daa çıqmağan edi. Bu luğatnı tertip etken Seyran ocamız Üseinov oña özüniñ bütün ömrüni bağışladı. Alla sağlığını bersin ve onıñ şimdi azırlağan «Pyccko-kpыMckoTaTapckий cлoBapb» adlı luğatına da neşirden çıqmağa qısmet olsun. Şunı qayd etmek kerek ki, qısmet olsa, bu luğatnıñ kölemi de birincisinden eksik olmaycaq.
“Qırımtatarca-rusça-ukraince luğat”ına dünya yüzü köstemek de yengil olmadı. Ulu insanımız İsmail Gasprinskiyniñ doğğan kününe bağışlap “Maarifçi” teşkilâtı qolundan kelgen bütün çarelerni kördi ve luğatnıñ basılıp çıqmasına sebepçi oldı. Zametlerimiz elâl olsun.
Sayğılı oquyıcılarımız, siz bilesiñiz, bundan bir yıl o yağında çıqqan bu luğatnıñ birinci neşri 3 cıltlı şeklinde yapılğan edi. Şu luğat müellif tarafından bir yıl devamında qayta işlenildi, yañı sözler kirsetildi, tüzetildi, luğatnıñ metinleri kenişletildi. Qullanması yengil olması içün luğat bir cıltlı yapıldı.
Yañı çıqqan luğatnıñ evelkisinden bayağı ayırılğan yerleri bar: edebiy tilde qullanılğan sözlerniñ yanında, qavuslar içinde, bu sözniñ şivelerimizde olğan ekvivalentleri (yani ep şu mananı bildirgen şive sözleri) berildi.
Meselâ; qartana (ya da onıñ sinonimı bita) sözleriniñ yanında bitâ, bitay, pitay, tapta, tâptâ, büyükana, bukana, pukana, bikâne, kata, atâ, apçe, apşçe kibi şive sözleri toplandı. Şive sözleriniñ luğatta öz yeri de bar. Sözlerimizni böyle şekilde berilmek kerekligini, ameliyat talap ete edi, çünki edebiy tilge kirgen ve kirmegen sözlerni ayırmaq ale daa yengil degil.
Luğatnıñ bir yerini daa qayd etmek kerek. Mümkün olğan yerde sözlerniñ sinonimleri ve atta antonimleri berile. Meselâ: qaranlıq sözünden soñ cp. zulmet; aHT. yarıq dep yazıla, zulmet sözünden soñ cp. qaranlıq; aHT. yarıq dep yazıla. Böyle usul luğatnıñ emiyetini ve ameliy qıymetini arttıra. Umumen aytqanda, bu luğatnıñ içinde daa üç luğat: sinonimler, antonimler ve şive sözleri luğatı bar demek mümkün.
Bunıñnen beraber, bugün tilimiz, terminologiyamız da yahşı işlenilmegeni sebebinden luğatta davalı yerler ola bile. Oquyıcılarımıznıñ fikirleri, qaydları, teklifleri luğatnıñ mükemmelleşmesine yardım eter. Mektüpleriñizni büyük minnetdarlıqnen bekleymiz.
Luğat mekteplerge, oquv yurtlarına, kitaphanelerge ve diger yerlerge vesiqalar esasında berilecek. Luğatnı almaq içün “Maarifçi” teşkilâtına muracaat ete bilesiñiz.
Telefonımız 8-(0652) 63-20-33
Peyda etiñiz ve eyiliknen qullanıñız!
Maarifinform
· Oquyıcılarımıznıñ icadından
Men isterim emen-çamlı ormanlarda,
Uçurımlı, qar-ayazlı zamanlarda
Yeşil çöller em dalğalı deryalarla
Tatar yırı, tatar çıñı yırlansın!
Tatar toğu – Kök bayraq dalğalansın!
Men isterim maşer künü eñ ögde
Kök kefinli tatar halqı yer alsın!
Cennet yolu – sırat köprün keçkende
Tatar yırı, tatar çıñı yırlansın!
Tatar toğu – Kök bayraq dalğalansın!
Bu satırlarnı yazğan – NKVD türmeleri içinde ğayıp olğan soñ 1958 senesi reabilitatsiya olğan ulu rejissör, dramaturg, yazıcı, şair, aktör ve acayip insanımız Ümer İpçidir. Allanıñ rametinde olsun. Onıñ qızı Cevair apte İpçi Aqmescitniñ “60 let Oktâbrâ” soqağında 17 / 65 evde 90-ıncı kvartirada ömürdeşinen beraber yaşay.
“Alma tereginden uzaq tüşmey”, –deyler. Aqiqattan da, Cevair apte babası kibi, yüreginde olğan bütün sevgisini öz halqına bağışladı. Çoq yıl devamında mekteplerde ocalıq etip, evlâtlarımızğa vatanperverlik çizgilerini aşlap keldi. Şimdi bayağı yaşqa kelgenine ve pensiyada olğanına baqmadan, qalemini qolundan taşlamay, icat ete.
Cevair apte, babasınıñ izinden yürgen, acayip insanlarımızdan biridir. Onıñ öz vatanına, öz halqına olğan sevgisiniñ qararı yoq. İşkir, mulâyim, küleryüzlü, alçaq göñülli, fikirleri teren bu insanımız bir daqqa boş vaqıt keçirmey: şiirler yaza, mektep ocalarına olarnıñ derslerinde kerek olacaq qullanmalar, albomlar yapa, olarnı resimlernen yaraştıra ve ocalarğa teklif ete. Eyecannen: “Ocalarımızğa menim de bir faydam tiygenini isteyim!” – dey.
Bugün sizlerni, sayğılı oquyıcılarımız, Cevair apteniñ ayrı bir şiirlerinen tanış etmege lâyıq saydıq.
Qayttım saña, menim aziz Vatanım
Qısmet oldı, qayttım saña, menim aziz Vatanım,
Saña daim secde etem, menim güzel Qırımım!
Yahşı bilem, sabır etip, sen bizlerni beklediñ,
Qırpalanğan, hor qalbimden iç çıqmağan – sen ediñ.
Bitamnıñ azbarındaki dut teregini kördim,
Çapıp bardım eyecannen ve onı quçaqladım,
Bürüşken kevdesi onıñ, yanağımnı tiydirdim,
Toluqtı yüregim, taştı, ökür-ökür ağladım.
Yaşlığım ve küç-quvetim ğurbetlikte qaldırdım,
Çoq yıl keçti. Lâkin saña men qayttım, Ana-yurtum,
Baba-dede urf-adeti, tilimizni coymadım,
Yabanlarnen qarışmadım, barım men, yoq olmadım.
Selâm saña yarımada!
Böyle güzel, dülber tañlar başqa bir yerde olmaz,
Böyle şefaq ne sen ne men başqa yerde köralmaz,
Soñki yıldız söne kökte, tañ şefağı allana,
Küneş doğa. Keniş çölde bağ-bağçalar canlana.
Çatırdağ ve yaylalar da yuqusından uyana,
Serbest yeller bulutlarnen seferlerge yol ala,
Yırcı quşlar yırın yırlap köklerde avelene,
Derelerde gecelegen tumanlar köterile.
Selâm saña yarımada, selâm yeşil Qırımım,
Yüregimde ateş yana sen içün, Ana-yurtum,
Milletime yarıq künler, Rabbim, sen nasip eyle
Qaranlıqtan, meşaqattan bizlerni azat eyle.
Barmı bundan yahşı şey?
Pencereñden küneş baqsa,
Eviñ altın nurğa tolsa,
Bülbül dalda ep yırlasa,
Barmı bundan yahşı şey?
Evlâdını ana alsa,
Onı öpse, quçaqlasa,
Göñlü onıñ feraqlansa
Barmı bundan yahşı şey?
Bag-bağçalar çiçek açsa,
Hoş qoqular güller saçsa,
Soframızda qave olsa,
Barmı bundan yahşı şey?
Şiirlerni neşirge azırlağan Seyran oca Üseinov
· Şiirler, yırlar
Elifbe
Elifbe kitabında
Otuz yedi arif bar,
Elifbe sırasında
Er arifniñ yeri bar.
A, B, V, G, Ğ, D, E…
Şay başlana elifbe,
Er bir sesni, ey, erif,
İfadeley bir arif.
Ğ, Q, Ñ, C – dört sesniñ
Bardır ekişer arfi,
Bularnı yahşı bilemiz
Em de oqup ögrenemiz.
A-nen başlay ANA sözü,
B-nen – BABA ve BALA,
Sözlerden cümle yapamız,
Defterimizge yazamız.
Eca nedir, cümle nedir
Ocapçemiz ögretti,
İlk kitabım – elifbedir,
O maña yardım etti.
Candan sevgen elifbemni
Bir vaqıt unutmaycam,
Derslerimni yahşı oqup,
Yahşı Adam olacam.
· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik
· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları
coBka – yapalaqbaş köbelek – coBka
coйka – soyğa – coйka
cokoл – lâçin – cokiл
coлиTëp – şerit – coлiTep
cTpиж – sağan – cTpиж, щyp, юpиk
cypok-cBиcTyH – sızğıravuq soqur – бaбak-cBиcTyH
cыч – kukumav – cич
Tapaka – furun böcegi – TapraH
· Soyluqnı ifade etken sözler
ana – MaTb; MaMa
baba – oTeц; пaпa
qartana, bitâ – бaбyшka (MaTb oTцa или MaTepи)
qartbaba, (диaл. dede) – дeдyшka (oTeц oTцa или MaTepи)
oğul, (диaл. ul, uvıl) – cыH; (oğlan bala – Maлbчиk)
qız – дoчb; (qız bala – дeBoчka)
ağa – бpaT (cTapший)
(oğlan) qardaş, kadâ, (диaл. gadâ, kaday, mata, matay, maday) – Mлaдший бpaT
apte, tata, (диaл. dudu) – cecTpa (cTapшaя)
(qız) qardaş, kadâ, (диaл. gadâ, kaday, mata, matay, maday) – Mлaдшaя cecTpa
ağasınıñ, qardaşınıñ oğlu – плeMяHHиk
aptesiniñ (или tatasınıñ), qız qardaşınıñ oğlu, (диaл. ciyen, torun) – плeMяHHиk (cыH бpaTa или cecTpы)
ağasınıñ, qardaşınıñ qızı – плeMяHHицa
aptesiniñ (или tatasınıñ), qız qardaşınıñ qızı, (диaл. qız ciyen, torun) – плeMяHHицa (дoчb бpaTa или cecTpы)
qardaş: oğlan qardaş – Mлaдший бpaT; qız qardaş – Mлaдшaя cecTpa
quda – cBaT
qudapçe, qudağıy – cBaTbя (cBaT, cBaTbя – poдиTeли oдHoro из cyпpyroB пo oTHoшeHию k poдиTeляM дpyroro cyпpyra)
qaynata – cBëkop (oTeц Myжa)
qaynana – cBekpoBb (MaTb Myжa)
kiyev – зяTb (Myж дoчepи или cecTpы)
kelin – 1. HeBecTka (жeHa бpaTa или жeHa cыHa, a Takжe жeHa oдHoro бpaTa пo oTHoшeHию k жeHe дpyroro бpaTa); 2. cHoxa (жeHa cыHa пo oTHoшeHию k ero oTцy)
qayın – дeBepb (бpaT Myжa); çelebi – Mлaдший бpaT Myжa; çelebi ağa – cTapший бpaT Myжa
qayınağa – шypиH (бpaT жeHы); çelebi – Mлaдший бpaT жeHы; çelebi ağa – cTapший бpaT жeHы
körümce, (dudu) – зoлoBka (cecTpa Myжa)
yenge, yengepçe, (dudu) – HeBecTka (жeHa cTapшero бpaTa)
bacanaq – cBoяk (Myж cBoячeHицы)
qayınbike, baldız – cBoячeHицa (cecTpa жeHы)
alapçe – TëTя (пo oTцy)
alapçemniñ oğlu – дBoюpoдHый бpaT (cыH TëTи пo oTцy)
alapçemniñ qızı – дBoюpoдHaя cecTpa (дoчb TëTи пo oTцy)
tize – TëTя (пo MaTepи)
tizemniñ oğlu – дBoюpoдHый бpaT (cыH TëTи пo MaTepи)
tizemniñ qızı – дBoюpoдHaя cecTpa (дoчb TëTи пo MaTepи)
emce – дядя (пo oTцy)
emcemniñ oğlu – дBoюpoдHый бpaT (cыH дяди пo oTцy)
emcemniñ qızı – дBoюpoдHaя cecTpa (дoчb дяди пo oTцy)
dayı – дядя (пo oTцy)
dayımnıñ (или emcemniñ, tizemniñ, alapçemniñ) oğlu, (диaл. ini, torun) – дBoюpoдHый бpaT, плeMяHHиk (???) (cыH дяди и TëTи пo MaTepи, a Tak жe cыH дяди и TëTи пo oTцy)
dayımnıñ (или emcemniñ, tizemniñ, alapçemniñ) qızı, (диaл. ini, torun) – дBoюpoдHaя cecTpa, плeMяHHицa (???) (дoчb дяди и TëTи пo MaTepи, a Tak жe дoчb дяди и TëTи пo oTцy)
torun – BHyk (cыH cыHa или дoчepи)
torun – BHyчka (дoчb cыHa или дoчepи)
torunnıñ oğlu – пpaBHyk
torunnıñ qızı – пpaBHyчka
torunnıñ oğlunıñ (или qızınıñ) oğlu – пpaпpaBHyk
torunnıñ oğlunıñ (или qızınıñ) oğlu – пpaпpaBHyчka
torunnıñ oğlu – пpaBHyk (cыH BHyka или BHyчkи), (диaл. torsaq)
torunnıñ qızı – пpaBHyчka (дoчb BHyka или BHyчkи), (диaл. ciyen)
eki doğmuş (или tuvğan) balaları – дBoюpoдHыe бpaTbя или cëcTpы


text:
Qırımtatar halqınıñ yetekçisi, Ukraina halq vekili Mustafa Cemilev emin, Avropa Birligi Qırım meselesinde Rusiyege yol bermez.
Bunı o, mühbirler taqiqatı Merkezine telemarafon devamında bildirdi.
«Men Avropa Şurasınıñ baş kâtibi Torbyorn Yagland ile körüştim. Biz bir saat devamında işğal etilgen Qırımdaki vaziyetni muzakere ettik», – qayd etti Mustafa Cemilev.
Onıñ bildirgenine köre, Avropa parlamentiniñ deputatları olğan imkânlarını qullanıp, yarımadanıñ statusını qaytarmağa tırışacaqlar.
«Olar, bugünki künümizde bir de bir devletniñ digerini zapt etmesini bir sesnen takbih eteler, - dedi Mustafa ağa. – Kremlde er şey unutılacağına işanıp, Avropa da buña yol berecegini belleseler, yañlışalar», – qayd etti o.
Halq vekiliniñ fikirince, yarımada Ukrainağa qaytarılmağanca, Qırım sakinleriniñ eñ adiy ihtiyacları yerine ketirilmeycek.
«Ufaq-tüfek meseleler halqara teşkilâtlar ve insan aqları boyunca Avropa mahkemesinde çezilip, uzaqqa sürecek, onıñ içün yekâne çezüv yolu – Qırımnı Ukrainağa qaytarmalılar», – dep ayttı Mustafa Cemilev.
Em de bunıñ içün Rusiye öz istegini kösterip, hata yapqanını aytıp, Ukrainağa ketirgen zarar içün tazminat ödemeli.
«Diger yol ise, bu elbette Rusiyeni istilâcı siyasetten vazgeçmege mecbur etecek, oña qarşı qullanılğan yasaq tedbirler olması mümkün. Kreml yolbaşçıları hatırlamalılar, sovetler birligi Afğanistanğa ordularnı yollağan soñ qullanılğan yasaq tedbirleri bu devletni yoq etti. Biz Rusiye Federatsiyasınıñ dağılmasını istemez edik, biz bu devletniñ demokratik olması ve Ukraina ile eyi qomşulıq munasebetlerni devam ettirmesini arz etemiz», – dep qayd etti Cemilev.
Bundan da ğayrı, qırımtatarlarnıñ yetekçisi, Ukraina şarqındaki areketlerniñ toqtatılması Avropa ile Rusiyeniñ razılaşmasına ketirmez, dep belley.
«Bu mesele meni pek raatsızlay edi. Obama ile laqırdı etkende ve Avropalı qurumlarda muzakereler alıp barğanda, maña Qırım meselesi iç bir vaqıt unutılmaycağını ayttılar. Ve bu mesele Abhaziya ya da Dağlı Qarabah ile iç te teñeştirilmez, çünki Qırım başqasınıñ toprağı olıp ta, arsız şekilde işğal etildi. Onıñ içün bu noqtada razılaşma olmaz», – dedi Mustafa Cemilev.
İleride, Mustafa Cemilev Qırım boyunca muzakereler devam ettirilecegini tüşüne.
«Qırım meselesi kün tertibinde daimiy sürette turacaq, amma, Kreml yolbaşçılarnıñ istegi ve aqılları yetecekmi ya yoq, vatandaşlarnıñ menfaatlarını qoruycaqlarmı ya yoq belli degil. Şovinistik isteklerini degil de, Rusiyeniñ menfaatlarını köz ögüne alsalar, işğal etilgen topraqlarnı azat eterler. İşte, bataqlıq olacaqtır», – dedi Cemilev.
Onıñ sözlerine binaen, aksi alda, Qırımnıñ kelecegi yoqtır, çünki tış dünya ile olğan bütün bağlar üzülecek.


text:
Ximäyäçelek
Ximäyäçelek (Protectionism) - iqtisadi ısullardan berese. Ximäyä süzeneñ mäğnäse yaqlaw yäki saqlaw dip tärcimä itep bula. Liberal iqtisatqa qapma-qarşı qaraş.
Ximäyäçelek - iqtisadi oyeşmanıñ (ürnäk: däwlät yäisä ber niçä ilneñ barlıqqa kitergän iqtisadi blok) üz qısalarında eş itkän iqtisadi beremleklärneñ mänfäğätlären ul iqtisadi oyeşmanıñ wäqalätle organnarı (ürnäk: xökemät) tarafınnan yaklaw säyäsäte. Kübesençä waqıtlı säyäsät ısulı bularaq qullanıla, töp maqsatı - iqtisadi aktörlarnıñ çittän kilğän (çit il iqtisadi aktörları, global bazar) basımğa çıdam xälğä kilep konkurent räweştä säüdä itä aluları öçen kiräkle şartlarnı tudıru.
Ximäyäçelek säyäsäteneñ qoralları[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Härqaysı iqtisadi ısulnıñ töp ülçäwe näticälelek. Ximäyä ısulın, ozaq waqıtlı perspektivada näticälelek öçen qısqa waqıtlı perspektivada baş tartu dip añlatıp bula.
- Xoquqi çikläw - tenderlarğa täqdim ciganda tenderğa çit ildän qatnaşuçılarnı çiklär öçen kiräkle kanunlar çığarıp, tenderğa üz ildän genä qatnasuçı çaqıru
- Ğamäli çikläw - çit il şirkätlärneñ il küläm bazarda xezmät birdermäs öçen barlıq şirkätlärne lisenzia aluğa mäcbur itü häm çit il şikätlärenä bu oçraqta qıyenlıq çığaru
- Yärdäm - üz ileneñ citeşterüçelärenä mallarnıñ totrıqlı qimmäten (fixed cost) töşerer öçen subvensia birü; citeşterüçelärğä häm eşquarlarğa salımnarnı kimetü yäki maratoriy iğlan itep almaw.
- Tamğa - il küläm säüdäne (bazarnı) saqlar öçen çit il mallarına tamgahänä aşa uzğanda zur tamgalar alınuwı yäki çit il mallarınıñ miqdarın çikläw.
Şulay uq qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Grieco, Joseph M. and G. John Ikenberry. State Power and World Markets: TheInternational Political Economy. New York: W. W. Norton, 2003.
- Goddard, C. Roe, Patrick Cronin, and Kishore C. Dash, eds. International PoliticalEconomy: State-Market Relations in a Changing Global Order. 2nd edition. Boulder, CO: Lynne Rienner Publishers, 2003.


text:
Kiyevde mayıs 27 ve 30 künleri qırımtatarlarnıñ sürgünligi aqqında tarif etken «Qırım» vesiqalı filminiñ daa eki numayışı ötkerilecek.
Bunı Qırım.Aqiqatqa film rejissörı Kseniya Corno (Jornokley) tarif ete.
Onıñ malümatına köre, filmni Kiyevniñ Amerika medeniy merkezinde (Pimonenko, 6 adresi boyunca) köstereceler. Kösterüvden soñ seyirciler film rejissörı ile subetleşip olurlar.
Film Ukraina paytahtında mayıs 21 künü kösterilgen ve filmni çetelde köstermege istegen halqara teşkilâtlarnıñ temsilcilerinde meraq doğurğan edi.
Filmge kelmege istegenlerni https://goo.gl/O9EoAL qayd olunmağa çağıralar.
«Qırım» filmi 2014 senesi yazda çıqarılğan edi ve 70 yıl evelsi sürgünlikni yaşağan qırımtatarlarnıñ üç nesili: qaytqan ve Qırımda doğğanlar aqqında tarif ete.
Mayıs 18 künü Qırımtatar halqınıñ sürgünligi qurbanlarını hatıra Künü «Qırım» filmi Kannı festivalinde Short Film Corner yarıştan tış programması çerçivesinde kösterildi.
2015 senesi mayıs ayında film Houstonda (AQŞ) Halqara kino festivalinde Bronze Remi Award halqara mukâfatını elde etti.


text:
Rusieyniñ ilhaq etilgen Qırımda S-400 uçaqlarğa qarşı raketa kompleksini yerleştirmek niyeti bütün Avropa içün telüke doğura. Bu sebeptne AQŞ ve Avropa Birliginiñ devletleri bu telükege qarşılıq köstermek kerekler. Bunı yanvarniñ 10-nda «112 Ukraina» telekanalınıñ efirinde Ukraina Yuqarı Radasınıñ Çetel işleri boyunca komitetniñ reisi Hanna Hopko söyledi.
Gopko: «Asılında Rusiyeniñ Qırımnı istilâ ve işğal etkeninden berli onı arbiyleştirmek, anda nükleer silânı yerleştirmek istegeni ve aqiqatta yalıñız Qara deñiz bölgesindeki ve qomşu devletler içün telüke yaratmağanı – bu, dünya mıqyasındaki bir meseledir. Bu sebepten, şimdi biz eşitken beyanatlarğa köre, fikrimce, bu yerde transatlantik ğayretler kösterilmek kerek, çünki Ukraina öz başına (Rusiyeniñ – QA) bütün niyetlerine ve planlarına qarşı muqavemet kösteremez», – dedi.
Daa evel Kremlniñ temsilcisi Dmitriy Peskov, Rusiye yarımadada S-400 komplekslerini yerleştirerek Qırımda telükesizlikni temin etmek içün çareler köre, dep beyan etti.
2017 senesiniñ dekabrinde, ilhaq etilgen Qırımda 2018 senesiniñ ilk künlerinden itibaren eki S-400 «Triumf» uçaqlarğa qarşı raketa sistemi divizionınıñ arbiy nevbetke turacağı belli oldı.


text:
Bïıl ğana Ulıbrïtanïyadağı Kïngston wnïversïtetin tämamdağan 20 jasar qazaqstandıq Asqar Bölegenov Londonda öz bïznesin aşqan.
Jas jigit öziniñ jobasın ataqtı brïtanïyalıq mïllïarder Rïçard Brensonnıñ aldında, jas startaperler konkwrsında qorğap şıqqan. 10 mıñnan astam qatıswşınıñ arasınan Asqar 12-şi orındı ïelengen. Bul twralı Youtube portalındağı kuan7777 kanalında xabarladı.
Jas käsipkerdiñ sözinşe bul “älemdegi eñ alğaşqı grosserïmarket salasındağı logïstïkalıq servïs”.
“Biz qazirgi tañdağı grosserï-dükender üşin jaña market-pleyster quramız. Grosserï – bul azıq-tülik önimderi jäne xawz xold – ädettegi tağamdar. Satıp alwşı bizdiñ saytqa kirip, onıñ awdanındağı barlıq lokal-şoptı köre aladı. Tapsırıs berip, nebäri 30-35 mïnwttıñ işinde qajetti azıq-tüligine qol jetkizedi”, – dep tüsindirdi Asqar.
Bïznesmenniñ aytwınşa Londonda onıñ käsibi örge domalap ketwi üşin oğan kem degende 100-200 velosïped kerek eken.
“Biz qazaqstandıq käsipkerlerge birneşe ret ötiniş ayttıq. Attarın atay almaymın. Olarğa özimizdiñ ïdeyamızdı tanıstırıp edik, köbisi külip, eşkimniñ ïnternet arqılı azıq-tülik satıp almaytının ayttı”, – deydi ol.
Bir ay burın olardı Rïçard Brenson negizin qalağan Virgin Group jarısqa şaqıradı. Bul Anglïya men Evropadağı eñ iri startap-konkwrs bolıp sanaladı.
“Biz wnïversïtetten de, qazaqstandıq bïznesmenderden de kömek suradıq. Biraq, eşqaysısı qol sozwğa qulıqsız boldı. Soğan qaramastan biz fïnalğa şıqtıq”, – deydi jas käsipker.
Qazirgi kezde Asqarğa marketïngtik agenttikter jäne qazaq-dïzaynerler kömektesip jatır eken. Londondağı dostarı da qol uşın sozwda. Qazir onıñ komandasında 15-16 adam bar. Ujım köpulttı bolğanımen, olar ïdeyanı jüzege asırw üşin birlese eñbek etwde.
stan.kz
Kommentarïï


text:
Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Tunҗa Prezidenti – Millät Lideriniŋ Kitaphanisida Nursultan Nazarbaev paaliyiti arqiliq mämlikätniŋ taşqi säyasiy utuqliri vä uniŋ häliqara mäydandiki roli toğriliq hekayä qilidiğan fotokšrgäzmä eçildi.
Kšrgäzmä Kitaphaniniŋ ikki zaliğa orunlaşti. Mäsilän, Astananiŋ oŋ qirğiğidiki muzeyniŋ Kümüç zalida fotogalereyaniŋ tarihiy qismi orunlaşturuldi. Bu yärgä Dšlät rähbiriniŋ duniyaviy liderlar bilän bolğan uçrişişlirida çüşirilgän fotosürätlär, Prezident elip kälgän soğilar qoyulğan.
Nazarbaev märkiziniŋ benasiğa bolsa, arhivtin elinğan foto vä videomateriallar qoyulup, ular җumhuriyätniŋ taşqi säyasiy utuqliri, uniŋ häliqara mäydandiki orni vä roli toğriliq hekayä qilidu.
Şu närsä diqqätkä sazavärki, tarihiy šlçäm boyiçä qisqa vaqitniŋ içidila mämlikitimiz duniyaviy birläşminiŋ abroyluq vä toluq hoquqluq älçisi boldi. Җumhuriyätniŋ häliqara alaqiliriniŋ geografiyasi barliq qit°älärni degidäk šz içigä alidu. Uniŋda Dšlät rähbiriniŋ abroyi vä Prezident jürgüzüvatqan salmaqliq kšpqirliq säyasät җumhuriyätniŋ taşqi säyasiy utuqliriniŋ häl qilğuçi amili boldi.
– Muzeyniŋ fotogalereyasi Millät Lideriniŋ şähsiy arhiviniŋ fondidin elinğan foto vä videomateriallar arqiliq җumhuriyätniŋ taşqi säyasiy alaqilar dairisini, mämlikätniŋ hazirqi häliqara mäydandiki muhim vaqiälär bilän җäriyanlarğa qatnişişini kšrsitidu, – däydu Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Tunҗa Prezidenti – Millät Lideri Kitaphanisi mudiriniŋ birinçi orunbasari Ämirhan Rahimjanov.
Uniŋ sšziçä, muzey ekspozitsiyasigä Qazaqstanniŋ diplomatik munasivätlär ornitilğan mämlikätlär bilän bolğan alaqilirini namayiş qilidiğan 200din oşuq fotosürät qoyulğan. Ularda päqät räsmiy uçrişişlar vä türlük sammitlardiki dokladlarla ämäs, şundaqla Prezidentniŋ başqa dšlätlärniŋ rähbärliri bilän bolğan sämimiy, dostluq munasivätlirimu äkis ätkän.
Muzeyda nadir suvenirlar bilän birqatarda altun, kümüç, bronza vä başqa qimmät bahaliq taşlardin yasalğan buyumlarmu qoyulğan.
Kümüç zalniŋ jilnamisi
Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Tunҗa Prezidenti – Millät Lideriniŋ Kitaphanisida Nursultan Nazarbaev paaliyiti arqiliq mämlikätniŋ taşqi säyasiy utuqliri vä uniŋ häliqara mäydandiki roli toğriliq hekayä qilidiğan fotokšrgäzmä eçildi.


text:
Antarktikada törek bayrağı
Binali Yıldırım 2nçe xalıqara Antarktika fänni êkspediśiya delegaśiyäsen qabul itte
Törkiyä prem’yer-ministrı Binali Yıldırım törek ğalimnäreneñ Antarktikağa kitüen ilneñ kiläçäkkä qaraşın, köçen häm qararlılığın kürsätä torğan adım dip belderä. Xökümät başlığı 2nçe xalıqara Antarktika fänni êkspediśiya delegaśiyäsen qabul itte. Yabıq işeklär artında söyläşü 50 minut bardı.
Binali Yıldırım êkspediśiyägä bäyä birep: “Törek bayrağının Antarktikada cilferdäwe dusqa da, doşmanğa da Törkiyäneñ barı tik bu geografik çiklärgä kısrıqlanmayaçağın kürsätäçäk”-di.


text:
«Keyki mergen» teleserïalı Täwelsizdik küni merekesinde körermenge jol tartpaq
ASTANA. QazAqparat - 1916 jılğı Torğay dalasında bolğan ult-azattıq köterilistiñ batırı, ataqtı mergen Nurmağanbet Kökembayulı twralı telexïkaya 16 jeltoqsanda ekranğa şığadı dep josparlanwda. Bul twralı «Keyki mergen» telexïkayasınıñ keñesşisi Şöptibay Baydildïn mälim etti, dep xabarlaydı QazAqparat agenttigi.
«Keyki batır - erligimen xalıq jadında mäñgi qalğan adam. Alayda, Keñes ükimeti kezinde batırdıñ atın atawğa tıyım salıp, keyingi urpaqqa äygili mergen jayında mardımdı mälimet jete qoyğan joq. Men Keyki Kökembayulı twralı 1963 jıldan beri zerttep kele jatırmın. Onıñ közin körgen adamdarmen köp jıldar boyı birge jürdim. Sol arqılı babamızdıñ erlik isterine äbden qanığıp, «Keyki batır» degen kitabımdı jazıp şıqtım. Onıñ ömiri men öneri kïnoğa suranıp-aq tur. Bul telexïkaya atı aytıp turğanday batırdıñ ömiri men örligin äsirese mergendik şeberligin körermenge körsetpekşi. Bügingi urpaqtı batır babasımen tanıstıratın keremet twındı boladı degen ümitim bar. 16 bölimnen turatın telexïkaya Täwelsizdiktiñ 27 jıldığına tartw bolıp, 16 jeltoqsanda körermenge jol tartpaq», - dedi Arqalıq qalasınıñ qurmetti azamatı, ölketanwşı Şöptibay Baydildïn.
Onıñ aytwınşa, el arasında taralğan «Amangeldi köz mergen, Keyki qol mergen» degen sözdiñ mänisi - Amangeldi qay nısananı da közdep atıp, közdegenin mült jibermegen mergen bolsa, Keyki kez-kelgen nısananı jügirip kele jatıp ta, atpen şawıp jürip te şapşañ atıp tüsire beretin bolğan. Onıñ jastayınan mıltıq atwğa äbden maşıqtanğanı sonşalıq, qanday qïmıl üstinde bolsa da nısananı däl közdeydi eken.
Büginde batırdıñ beynesin tolıq aşıp, osınday jurt bilmeytin qırların tanıtw maqsatında köptegen eñbekter jazıla bastadı. Äygili «qolmergen» jayında Aqan Nurmanovtıñ «Qulannıñ ajalı» attı tarïxï romanı jäne aqın Serik Turğınbekulınıñ «Keyki batır» tarïxï dastanı bar. Sonımen qatar, Axmetxan Bayjan «Qulan Keyki batır» attı derekti xïkayattar jïnağın, Äwbäkir Qılışbayulı «Qulan Qıpşaq Keyki batırdan soñ» kitapşasın jarıqqa şığardı. Endi mine qazaq kïnosınıñ altın qorı tağı bir tarïxï twındımen tolıqpaq.
Esteriñizge sala keteyik, Prezïdent N.Ä.Nazarbaevtıñ «Bolaşaqqa bağdar: rwxanï jañğırw» maqalası ayasında «Qazaqstan» ulttıq telearnasınıñ tapsırısımen «Projects House» kompanïyası 1916 jılğı ult-azattıq köterilisiniñ uyımdastırwşılarınıñ biri Keyki batır jayında «Keyki Mergen» attı telexïkaya tüsirwdi qolğa alğan bolatın. Qazirgi tañda bul tarïxï serïal Murat Bïdosovtıñ rejïsserligimen Otırar memlekettik arxeologïyalıq qorıq-mwzeyiniñ awlasındağı Etno keşende jäne Köne Otırar qalasında tüsirilwde.
Nurjawğan Muqanova


text:
Şığıs Qazaqiyadağı Sayasi Quğın-Sürgin Turalı Ne Bilemiz? (1937-1939)
Derbes el, täuelsiz memleket retinde Şığıs Qazaqiyadağı sayasi quğın-sürgin turalı bügingi künge deyin ğılmi saraptama jürgize aldıq pa? Ne üşin Qazaq SSR-dağı Qazaqtardıñ sayasi quğın-sürginge wşırauı Şığıs Qazaqiyamen bir uaqıtqa säykes keledi? Ne sebepti Qazaq SSR-dıñ NKVD tergeuşileri Ürimji, Qwlja, Şäueşek pen Altayda qwpiya tergeu operaciyasın jürgizedi? Eñ, ökiniştisi, qazir Qazaqstanda sayasi quğın-sürginge wşırağan Qazaq qayratkerleriniñ tergeu qwjattarı negizinen aşıldı, al, qıtaydağı Qazaqtardıñ tergeu qwjattarı aşılğan joq… Kelesi jılı (2019) Qıtay Qazaqtarınıñ Sayasi Quğın-Sürginge wşırağanına 80 jıl toladı (1939-2019). Bwl posttı soğan arnaymın! Aruaqtardıñ ruhı bir aunağay!
Älqissa…
şağın saraptama
* Şıñ Şısaydıñ Tıñşılıq Organdarı;
* Şığıs Qazaqiyanıñ Twñğış Sayasi Quğın-Sürgin Qwrbanı- Baymolda Qarekewlı;
* “Qazaq-Qırğız-Moñğol” Qwrıltayı;
* Sayasi Quğın-Sürginniñ Wltqa Tigizgen Zardabı;
* Aqiqattı Oqpen Ölşeu nemese Şığıs Qazaqiyadağı Wlt-Azattıq Töñkeris;
Şıñ Şısay bilikke Stalinniñ äskeri ham sayasi järdemimen şıqtı. Ol Şıñjañ Ölkelik ükimetin jeke dara bir özi on bir jıl biledi. 1934-1935 jıldan bastap Şıñjañ Ölkelik qorğanıs ministirligi janınan tıñşılıq organ qwrıladı da är qala, ualayat, audandarda (okurg) bölimşeleri aşıldı. Bwl Şığıs Qazaqiyadağı memlekettik deñgeydegi sayasi quğın-sürginniñ eñ alğaşqı adımı edi. 4-5 jıldan soñ qwpiya tıñşılıq organ nege on mıñnan astam twlğanıñ üstinen küdikti derekter jinap ülgiredi, sonımen Şıñ Şısay Säbet odağımen bir uaqıtta Şıñjañdağı sayasi quğın-sürgindi bastap ketedi.
Şığıs Qazaqiya qazaqtarınıñ twñğış sayasi quğınğa tüsken körnekti twlğası- Baymolda Qarekewlı edi. Ol 1937-jılı küdikti retinde wstalıp wzaq uaqıt tergeluden soñ Ürimji qala mañında tiridey kömilgen 200 qazaqtıñ qatarında süyegi men mazarı büginge deyin äli tabılğan joq. Baymolda ne sebepti eñ alğaşqı bolıp quğınğa tüsti deuiñiz mümkin:
Ol Şığıs Qazaqiyadağı eñ bedeldi twlğa boldı. 1912-jılı Zäkäriya törege audarmaşı bolıp Pekinge wlttıq kongrege bardı, saylauda dauıs berip prezidentpen jüzdesti, kelgen soñ Ürimjide ölkelik ükimettiñ qwrlıs ministiri boldı jäne jeke Qazaq attı pol'kin basqardı, Ürimjige Qazaq jastarın jiıp, intellektualdı oşaq qalıptastırdı, Qazaq SSR-dan keluşilerdi memlekettik jwmısqa tarttı, ağartuşılıq pen baspasöz taqırıbın köp qozğadı. Sondıqtan tört ükimet däuirin birdey bastan keşken onı aldımen sayasi quğınğa wşıratuı sözsiz edi.
Baymolda wstalğan soñ qazaq ziyalıları top tobımen dürkin dürkin abaqtığa qamala bastadı. 1939- jılı Şıñ Şısay Ürimji qalasında Üş Wlt qwrıltayın aşamız degen sıltaumen bes ualayattan wzın sanı 500 de 300 qazaq ziyalıların bir künde türmege toğıtıp, tergeuge aladı. 1938-jıldan bastap är qazaq audan ortalığınan tergeu, qamau orındarı aşılıp qazaq igi-jaqsıların twtqınday bastaydı. Türmedegi wlt ziyalıların Qazaq SSR-dıñ NKVD swraqşıları da kelip swraqtıñ astınan aladı. Şıñ Şısay men SSSR NKVD tergeuşileri birigip jwmıs istegendikten eki el arasındağı ruhani, mädeni sabaqtastıqtı wlt müddesine jaqsı paydalanıp jatqan qazaq intellegencsiyası auır soqqığa tap boldı. Zaysan arqılı Semeymen baylanısıp, Almatı, Taşken asıp universitet oqığan Şığıs Qazaqiyanıñ jaña buın wlt intellegencsiyası tügeldey quğınğa wşıradı. Wlttıq oyanu processi on jıldan astam uaqıt twraqtap qaldı. Şıñjañ ölkelik qorğanıs ministirligi janındağı tıñşılıq organnıñ qwjatı boyınşa 30 mıñnan astam twlğağa qılmıs küdiktisi degen delo twrğızılğan. Biraq, sol jıldarı (1937-1944) naqtı qanşa qazaq atılıp, qanşa qazaq topıraqqa tiridey kömilgenin anıq bilmeymiz… Är ualayattıñ jergilikti arhiv derekterin saraptap onıñ mölşer sanın şığaruğa äbden boladı. Eñ mañızdısı, Şığıs Qazaqiyadağı sayasi quğın-sürgin turalı taqırıp Qazaq aqparat äleminde osıdan soñ tilge köp tiek etilui kerek.
1939-1941-1944 jıldar arası Şığıs Qazaqiyanıñ bükil igi jaqsıları negizinen türmede edi desek artıq aytpağan bolar elik. Bwnıñ soñı wlttıq teñdik swrauğa äkep soqtı. Altay ualayatı 1939-jıldan bastap wlt-azattıq töñkerisin bwrq etkizdi, sonımen Şıñjañ ölkelik ükimeti Altay köterilisşilerin basıp janıştau üşin Şıñjañnıñ äskeri küşin Altayğa lek legimen jötkey bastaydı. 1939-1944 jıldar arası bes jıl Altay üzdiksiz wlttıq tolquda bolğandıqtan jäne Qıtay äskerimen tabandı küreskendikten Şıñ Şısay İle, Ürimji jäne Tarbağatay ualayattarındağı äskeri bazanı Altayğa tasıp äketip strategiyalıq jaqtan İle men Tarbağatay ualayatındağı äskeri qorğanıstı älsiretip aladı. Al, Altayğa lek legimen jötkelgen äskeri qosın mamqara jeñilip Manas pen Şonjığa şeginip ketedi, bwnıñ soñı İle Qazaqtarınıñ tez arada wlt azattıq köterilis jasap Qwljanı basıp aluına jol aşadı. 1944-jılı Şıñ Şısay Şıñjañ ölkelik ükimet biligin Nan Kin ükimetine ötkizip berip özi octovkoğa ketedi. Jañadan bilikke kelgen U Juñşin' Şıñjañ sayasi strategiyasınan bilikti maman bolmağandıqtan qazaq wlt azattıq köterilisin janşuğa şaması kelmey, sosın türmede tiri otırğan qazaq ziyalıların bosatıp jiberedi. Al, 1944′ten keyingi tarihtı aldağı uaqıtta jan-jaqtılı taldap saraptap bereyin.


text:
Kremlniñ kontroli altında olğan İslâm-Terek (Kirovskoye) mahkemesinde qırımtatar faaliyetçisi Giray Kulametovnıñ anası Zarema Kulametovağa qarşı uküm çıqardılar. Oña 250 saat mecburiy cemiyet işi ve zarar körgen polis hadimine kompensatsiya olaraq 20 biñ ruble (qararnen 10 biñ hrv – QA) miqdarında cöreme tayin etildi. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Sulh akemi Yana Gureyeva Kulametovanı Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 319-ncı maddesi (ukümet vekiliniñ halq ögünde aqaretlev) boyunca qabaatlı tanıdı.
Qabaatlavnıñ versiyasına köre, qırımtatar faaliyetçisi Giray Kulametovnıñ anası Zarema Kulametova, oğlu yaqalanğan kününde polis hadimini aqaretledi ve, böylelikle, ayatı ve sağlığı içün telüke doğura edi. Tahqiqatnıñ versiyasına köre, aqaretlengen zarar körgen, Rusiye İİNiniñ İslâm-Terek rayonı boyunca polis rehberiniñ muavini Andrey Rogojin edi.
2018 senesi fevraliniñ başında Zarema Kulametovanı, polis hadimine «aqaret etken» içün polis bölügine çağırdılar.
Yanvar 18-de Kremlniñ kontroli altında olğan İslâm-Terek rayon mahkemesi, yanvar 18-de Eski Qırımda evi tintilgen soñ yaqalanğan qırımtatar faaliyetçisi Giray Kulametovnıñ işini baqıp çıqtı. Kulametovnı «ekstremistik artibutika ya da simvolikanıñ propagandası»nda qabaatladılar.
Yanvar 28-de qırımtatar faaliyetçisi Giray Kulametov, 2012 senesinde içtimaiy ağda videorolik derc etken içün alğan on künlük apis muddetinden soñ Qarasuvbazardaki muvaqqat tutuluv izolâtorından çıqtı.
İlhaqtan soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalarından dolayı şübheli tanılğan Qırım musulmanlarınıñ evleri ketken sayın daa sıq kütleviy surette tintile.


text:
Mart 27 künü, YouTube kanalında qırımtatar milliy Meclisiniñ yolbaşçısı muavini Ahtem Çiygoznıñ çıqışı yazılması peyda oldı. Belli olğanı kibi, onı Çiygoz mart 24 künü Qırım Yuqarı Makemesiniñ oturışı devamında yaptı. Mezkür çıqışta Çiygoz, er kesni qanunğa riayet etmege çağırdı.
«Apiste bulunır ekenim, şu cinaiy işiniñ manasızlığını añlayım, epiñizni qanunğa riayet etmege çağıram. Men qanunğa işanğanım içün degil. Makemeciler, prokuratura, taqiqat - episi siyasetçilerge tabiy olğanlarını bilem. Epiñiz, olar aytqan qararlarını alacaqsıñız», - dep ayttı o.
«Siz qanunnı riayet etmege ant ettiñiz, sizni buña çağıram. Er biriñiz öz seviyeñizde qanunlarını bozıp başlasa, bizim balalarımıznıñ kelecegi olmaycaq. Tek qırımtatar balaları aqqında aytmayım... », - dep qayd etti Çiygoz.
O, kene Qırımdan iç bir yerge ketmeycegi aqqında hatırlatıp, «ölümden qorqmağanı»nı ayttı.
«Amma men ruhtan tüşmeycem, böyle tertipsizlikke qarşı turacam», - dep qoştı Çiygoz.
Video: Alim Aydamak
Mart 24 künü Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım Yuqarı Makemesi, Qırım prokuraturasınıñ appelâtsiyasını qabul etmedi. Belli ki, prokuratura, mabüslerge qabaatlayıcı ükümni çıqarmaq içün, cinaiy işni makemege qaytarmağa talap etti. Bunıñnen bir sırada, Qırımdaki makeme «fevral 26» işiniñ mabüslerini aprel 24 kününe qadar apiste qaldırdı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksyonov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar.
Vaqialar 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken edi. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi.
Fevral 15-te Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi bu işni tekrar taqiq etilmesine yollamağa qarar aldı.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Qıtaydağı Yunçwan qalasında turatın bala baqşada qarbız jïnap jürgen swreti ïnternette taralğannan keyin juldızğa aynalıp şığa keldi.
Eki jasar bala fermada äkesine qolğabıs etken. Balasınıñ qarbız jïnap jürgen swretin jelige jarïyalaw arqılı, ata-anası klïent tartpaqşı bolıptı.
Swrette bala üstine dwanda (dästürli qıtaylıq jeyde) kïip alğan. Al arqasına bambwk ağaşınan jasalğan şağın sebet ilgen.
Swret qıtaylıq tanımal Weibo älewmettik jelisinde taraldı. Swret tört kün işinde 21 mïllïon layk jïnap ülgerdi.
Derekköz: Stan.kz
Kommentarïï