text:
İzrail xärbi oçqıçları inde 4nçe kön Libanğa höcümnären däwam itä. Bügen Libannıñ Süriä belän çik buyında urnaşqan Masnaadağı çikne kiçü noqtası utqa totıldı. Liban polisiäse xäbär itüençä, ilneñ könyağında bügen kimendä 15 sivil keşe häläk bulğan. Hizballa üz raketaların İzrailneñ Tiberias şähärenä attı. Comğa könne İzrailneñ ber xärbi köymäsenä Hizballa raketası elägüe bügen raslandı. Xärbilär wäkile İdo Nehustan, İranda eşlängän raketanıñ İzrail köymäsenä atıluı – Tährannıñ Hizballanı yaqlawına dälil, dip belderde:
"Xärbi köymägä raketa atılğanın raslıybız, köymädä bulğan 6 diñgezçe äle dä tabılmadı, köymägä ziyan kilde. Raketa – İranda eşlängän raketa ide. İrannıñ Hizballağa yardäm itüenä dälillär bar."
Qahirädä bügen ğäräp illäreneñ tışqı eşlär ministrları cıyıldı. Ğäräp Ligası yabıq işeklär artında İzrail xärbi köçläreneñ Libannı utqa totuın kisken ğäyeplägän belderü qabul itte. Liban tışqı eşlär ministrı Fäwzi Salux, ğaräp däwlätläreneñ, İzrailneñ Libanğa höcümenä qarşı reaksiäse kiräk qadär qatı tügel, digän.
Rusiä saqlanu ministrı Sergei İvanov, nizaqqa Yaqın Könçığıştağı başqa illärneñ dä quşılu qurqınıçı bar, dip , tsitata "suğış başlanğan inde" dip belderde. İvanov Hizballanı terrornı tuqtatırğa, ike yaqnı da köç qullanunı çiklärgä çaqırdı.
Bazarda neft bäyäse comğa könne soñğı waqıtlardağı üzeneñ iñ yuğarı noqtasına, ber miçkäse 78 dollarğa citte. İzrail häm Livan üzlärendä neft çığarmasalar da, tirä yaqtağı däwlätlärdän dönyadağı neftneñ 3tän 1 öleşe çığa.


c: text/html

text:
“Tağın” diyuebez “vaxxabizm”ğa töreldergän cinayätçel törkem turındağı şaw-şularnıñ küptän tügel genä tämamlanuınnan. 2003-yılda GAİ xezmätkäre citäkçelegendäge 8 keşelek törkemneñ tönge yullarda maşinalarnı talap, xucaların üterü turındağı cirle matbuğat şaw-şuların Mäskäwneke dä kütärep alğan ide. Moña 22 ğayepsez keşene qulğa alıp, alardan “vaxxabit” yasaw tırışlıqları da säbäp bulğandır. Alarnı soraw alu ğazaplarınnan soñ çığardılar, läkin süze qaldı. Ä sudqa barı tik 9 keşe genä tartıldı – 8 cinyat'çe häm dağıstanlı Abdulkärimev. Soñğısı Kaspiyski qalasındağı şartlatuda ğayıplänep, 11 yılğa xökem itelgän bulğan, tik niçek, törmädä utıru urınına, şuşı bandağa da kilep elägä alğan. Familiäse kiräk bulğandır, digännär ide ul waqıtta milli xäräkät aktivistları. Çönki bandağa kergän urıs-çuaş familiäle keşelärne vaxxabizmda ğayıpläw qıyın bit. Bu yulı isä, şöker, yäşlär “razborkaların” İslam dine belän bäyläw bulmadı.
Ul'yan şähäre Duması deputatı Vadim Xarlov yäşlär cinayätläre turındağı temanı ay yarım elek kütärgän ide inde. Ata-analarnıñ üz balaların “razborkalardan” qotqarunı sorap yazğan xatları matbuğatta da basıldı. Ä şul arada cinayätlär köçäya kilde: yaña yıl aldınnan 40-nçı mäktäp qarşındağı suğışta şuşı mäktäpneñ 2 uquçısı qatı cäräxätlängän, ä Timeryul litsee şäkerte xastaxanädä ülgän ide. Alar arasında tatarça yañğıraşlı familiä işetelmäde.
Xarlov başlanğıçı belänTimeryulçılar klubında ata-analar, uqıtuçılar, militsiä häm xakimiät wäkilläre qatnaşlığında zur cıyın da uzğan ide. Mäskäwdän iñ oluğ militsioner Räşit Nurğaliev tä Sembergä kilep kitte. Çaralar kürelä kebek. Alar nindi näticä birä soñ? – digän sorawğa cawap ezläw öçen şul uq binada başqa rayonnar militsiäse häm mäktäpläre wäkilläre qatnaşlığında oluğ cıyın buldı. Gubernator häm mer süzlärenä qarasañ, eşlär bara. Küñel açu üzäkläre häm mäktäplär tiräsendä patrul' tınıçlıq saqlıy, di. 48-nçe mäktäptä Patriotik tärbiä buyınça ölkä üzäge buldırırğa qarar qılındı. Gubernator Morozov bu izge eşkä aqça küçermägän ministrların eştän quu belän dä kisätte.
Şuşı temağa berençe cıyılışta yäşlär törkemnäreneñ azuında militsiäne ğayepläsälär, bu yulı tayaqnıñ awırraq başı mäktäplärgä eläkte: kiçlären uquçılarnı törle tügäräklärgä cälep itärgä kiräk. Mondıy üzgäreşne añlaw öçender inde, “CиMбиpckий kypbep” gäzite üz uquçılarına yäşüsmerlär arasındağı cinayätçelekneñ säbäpläre turında soraw birgän ide. Cawaplar küp häm törleçä. Menä berniçäse:
İldä grajdanlıq cämğiäte bulmaw.
Ütälmi torğan häm kiräge şikle yañadan-yaña qanunnar ağımı.
Yäşlär öçen alda perspektiva yuqlığı.
Televizornıñ ütereş, talaş, censi totraqsızlıq tärbiäläwe.
İqtisad cimerelü arqasında tuğan eşsezlek.
Ölkännärneñ naçar ürnäge.
Ğomumän, ilneñ äxlaqi çereklege.
Dumada utıruçı paxannarnıñ oyatsızlığı.
Türälärneñ rişwätkä batuı häm başqalar...
Mäktäpneñ borınğı ğöref-ğadätlärdän çitläşterüe, çit-yat tärbiä birüe.
Ä tatar ni uylıy ikän soñ bu turıda? Menä uramda oçrağan millättäşlärebez cawapları.
Tirä-yaq möxit tä'sire dä bar, äti-änilärdän dä tora.
Minem balalar andıy tügel. Mäktäp ğayıple: belem dä, tärbiä dä birmi ul.
Yäşlärgä küñel açu urınnar yuq, cäyge qafkeoar zur zarar kiterälär.
Min awılda yäşim, klub yabıldı, balalar podyezdlarda waqıt uzdıralar, eç poşqanda täräzä watıp yörilär.
Mäktäplär ğayıple: bala başına yalğan tarix tutırıp, urıs balası başında, patriotizm tärbiäläw maqsatınnan, doşmanlıq xisläre tärbiälilär.
Ä törkemnärdä tatar balaları da bar ikän. Çönki çittä qalu öçen yä “krışa” kiräk, yä mäktäptän qaçarğa kiräk. İrşat Safin äytüençä, anıñ ike tuğanınıñ ulınnan, törkemgä kerergä telämägän öçen, ay sayın aqça taläp itkännär. Abıysı – boks buyınça sport masterınıñ barıp söyläşüe arqasında ğına qotılğan. Ä Mansura xanım Safiullinanıñ tuğanı 8-nçe sıynıftan soñ mäktäptän qaçıp qotılğan. KİM isemle tegü fabrikasında seberüçe bulıp eşlägän, üsä töşkäç, maşina remontlau buyınça master däräcäsenä citkän. Ä xäzer bik tä ixtiram itälär ikän üzen. Şul isäptän, “krutoylar” da.
Militsiä xezmätkäre fikerlären belep bulmadı. Ayıruça Timer'yul rayonı yäşläre tınğısız bulğanğa, şul rayon militsiäsendä eşläwçe siräk tatarlarnıñ berse mayor İl'yasovqa möräcäğät itkän idek. Monda barı tik redaksiäneñ möherle räsmi ğozerenä idarä başlığı qul quysa ğına, diktofonğa söylärgä yarıy ikän. “Moya militsiä SEBYA berejet” digän täğbir Mindus äfändeneñ üzen dä beraz canlandırıp aldı.
Ayrat İbrahim, Sember

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Çeçnädäge räsmilär äytüençä, bügen soldatlar Groznıy yanında quyı toman eçendä xärbi maşianalar qärwanına taba baruçı maşinağa ut açıp kimendä 1 keşene ütergän.
Xäbärlärgä qarağanda, soldatlar Rusiä yaqlı 3 çeçen militsionerı häm ber xatın qız utırğan maşinağa ut açqan.
Niçä keşeneñ hälak buluı tögäl bilgele tügel.
Çeçen militsiäsendäge çığanaqlar häm cirle prokuratura wäkile Vladimir Kondratenko äytüençä, maşinadağı xatın-qız hälak bulğan, 3 militsioner yaralanğan.
Associated Press agentlığı isä cirle xakimiättän alğan mäğlümätlärgä tayanıp xatın qız häm 2 militsioner üterelgän dip xäbär itä.


text:
Astanadağı Täwelsizdik saray`ında ötip jatqan Jastar forwmında tanımal éstrada änşisi Qay`rat Nurtas Elbasığa xalıqtıñ ıstıq-ıqılasın jetkizip, änin arnadı.
"Qurmetti Nursultan Äbişulı! Bügingi bärimiz üşin atawlı merekede tilekterimiz jürek tübin kernep, kewdemizge sïmay` tur. Siz bizdiñ bağımız bolğan Elbasımızsız. Biz bir beleske jetken bolsaq, ol eñ aldımen elimizdegi bey`bit künniñ, turaqtılıqtıñ, xalqımız üşin jasalğan sizdiñ eren eñbegiñizdiñ jemisi dep bilemiz. Zamandastarıma, osı bey`bit künniñ qadirin bilip, şükirşilik etip, elimizdiñ damwı üşin birligimizdi berik ustay`ıq degim keledi. Ärïne, qurmetti Nursultan Äbişulı sizdi Täwelsizdigimizdiñ 25 jıldıq merekesimen quttıqtağım kelip otır. Qazirgi orındalatın än elimizdiñ öziñizge degen ıstıq ıqılası dep qabıl alğay`sız», - dedi änşi.
Ay`ta ketey`ik, Forwmğa elimizdiñ bilim berw, densawlıq saqtaw, käsipkerlik, mädenïet, sport salalarınıñ 1000-nan astas belsendi jastarı qatıswda. Elbası jastardı bügingi merekemen quttıqtadı. Tipti Elbası jastardıñ köñilin köterw üşin olarğa äzil de ay`tıp berdi. Sonımen birge qazirgi jastardıñ bïznespen ay`nalısıp jürgenin de atap ötti.


text:
New Yorkta BMO Ğomumi Cıyını däwam itä
BMO Ğömümi Mäcleseneñ 3könlek yıllıq summitı bügen dä dönya citäkçeläreneñ çığışı belän däwam itä.Pändeşämbe notıqlarında töp mäsälä bulıp dönya oyışmasın reformalau , yarlılıq-xäyerçelekne beterü toraçaq dip kötelsä,çärşämbe çığışlarında terrorizm östenlek itkän tema buldı.Çärşämbedä berençe märtäbä BMO aldında çığış yasağan İrannıñ yaña prezidentı Mäxmüd Axmadinejad ileneñ könbatış belän barğan atom bäxäse turında ber närsä dä äytmäde ämma ul AQŞların telgä almıyça ğına iminlek çarası bularaq kisätü höcümnäre belän yanağan illärne tänqitläde.
Kisätü höcümnäre öçen litsentsiä obyektiv faktlarğa qarağanda täxmin farazlarğa nigezlänä,çınbarlıqta ul ütkänneñ intervensionist häm suğışçan tendensiäläre bulıp tora ,BMO häm anıñ xartiäsenä tämam qapma qarşılıqlı
Washingtonıñ İran belän diplomatik mönäsäbätläre yuq .Däwlät Departamentı İrannı terrornı ximäyä itkän illär isemlegendä tota. Ul añı Livanda urnaşqan Xızbullanıñ terror aktların ximäyä häm yäşren räweştä atom qoralı täräqi itterüdä ğäyepli.kiçä Axmädinejattan säğätlärçä elek çığış yasağan G.Bush İrannı iseme belän telgä almasa da ,bez terrornı yaqlağan häm küpläp üterü qoralları belän şögellängän qanunsız rejimnarnıñ dönyada tınıçlıq wä totrıqlılıqnı bozuına röxsät itmiäçäkbez digän kündermä cibäräbez dip söyläde.
İran prezidentı atnakiçtä ilneñ atom programmasında körçekkä terälgän söyläşülärne xäl qılu öçen wäğdä itkäneçä yaña täğdimen Britaniä,Germaniä häm Fransiä wäkillärenä belderer dip kötelä.
General sekretar K.Annan bu summitnı oyışmanıñ 60yıllıq tarixındağı in möhim cıyın bulır dip ömed itüen äytkän ide.Ämma ul çärşämbedä ber kön elek Ğömümi Mäcles tarafınnan raslanğan reformalarnıñ ömedlärne aqlamawın äytte.Summit dokumentı global yarlılıq , terrorizm genosid, keşe xoquqların bozunı beterü kebek mäsälälärdä birgän wäğdälärne raslıy .Ämma anda qoralsızlanu ,küpläp üterü qoralların cäyeldermäw kebek eşlär töşerelgän. Annan moñı oyatlı xäl dip bäyäläde.Annan süzlärençä:
Berberebez häm BMOdağı keşelär belän açıq, samimi bulıyq.Min häm bik küp başqalar ışanğan kiñ qolaçlı reformalar ğämälgä quyılmadı.Alarnı tuqtatuda qayberläre nigezle häm legitim bulğan fiker ayırmalıqları rol uynadı.
G.Bush çığışında BMO rişwätçelektän qotılırğa, üzen reformalarğa yäki dönyada abruyun yuğaltu qurqınıçı aldında qalaçaq dip äytte.Bilgele bulğança dönyada açlıq, xäyerçelekne beterü mäsäläläre millenium mäqsatları, arasında .5 yıl elek 2015 yılğa qädär xäyerçelek häm açlıq nıq kimeteläçäk dip äytelgän ide. Summitttan elek AQŞ bu cömläne summit dokumentınnan töşerep qaldırırğa teläsä dä, Bush çärşämbedäge çığışında bu mäqsatnı yaqlawın äytte.Britaniä premyere T.Blair Global yarlılıqqa qarşı köräşü kiläçäk küzendä bezneñ moral pozitsiäbezne bilgeliçäk digän ide. Bügen irtän BMOda çığış yasağan Rusiä citäkçese V.Putin keşe xoquqları ireklek şulayuq xalıqnıñ yaxşı yäşäwe öçen nigezle täräqiätkä terrorçılıq töp qurqınıç bulırğa däwam itä şunlıqtan BMO häm İminlek Şurası terrorğa qarşı köräştä xalıqara xezmättäşlekne koordinatsiälägän töp üzäk bulırğa tieş dip belderde . Bügen çığış yasawçılar arasında Ğıraq prezidentı J.Talabani dä bar ide.
färidä xämit


text:
Peterburda tatar milli-mädäni möxtäriät rässamnarınıñ berençe kürgäzmäse açıldı
Kürgäzmäne açırğa Peterburg Cämiğ mäçeteneñ imam xatibı Cäfir xäzrät Ponçayıv üzeneñ fatixasın birde. "Bügen rässamnar berläşep eşlären kürsätälär, berlektä tereklek. Kürsennär barısı da tatar rässamnarınıñ närsägä sälätle ikänen. Aldağı köndä dä bergä yäşärgä, eşlärgä yazsın" – dide ul.
Kürgäzmä Peterburg tatar sänğäten böten tulılığı belän kürsätä. Biredä törle texnik, törle janr äsärlärenä urın birelgän: yaratqan texnikası litoğrafiä häm aqwarel bulğan Fäyzulla Äminovnıñ peyzaj, natyurmortları, meditätiv-astral grafika texnikında eşläwçe Robert Ğäbitov, Peterburg peyzajı ostası Robert Miftaxetdinov häm başqalarnıñ äsärläre. Sınçılar Vinerä Abdullina belän Radik Şirğälinnıñ icatı da iğtibarğa layıq.
Şunısın da äytergä kiräk, bu kürgäzmä açılu kiçäse, başqa çaralardan ayırılmalı bularaq, tatar häm rus tellärendä, çiratlaşıp, bardı. Ğädättägeçä rus telendä genä tügel. Tuqay. Cälil şiğerläre dä ike teldä dä yañğıradı.
Bu proyekt milli-mädäni möxtäriät häm anıñ citäkçese Räis Maris ulı Yarqayıvnıñ material, ğämäli yärdämennän başqa mömkin bulmas ide, möğayın. Räis äfände Yarqayıv "Kürgäzmä açıluğa bez bik şat. Rässamnar bülege bıyıl oyışqan ide. Möxtäriättä bez başqa icat keşelären dä berläşterergä cıyınabız: artistlar berlege, jurnalistlar berlege" – dide.
Peterburg tatar milli-mädäni möxtäriäte rässamnarınıñ berençe kürgäzmäse 24 sentäbrgä qädär eşläyäçäk. Häm, ışanası kilä, berençe kürgäzmä azaqqısı bulmas.
Gölzadä Kamalova, Peterburg


text:
Bügen İsrael tankları häm xärbi maşinaları yañdan Beit Hanun şähärenä kerde. Fälestin premyer-ministrı Mähmübd Abbas şunıñ arqasında şähärgä säfären kiçekterde. İsrael belän Fälestinnär arasında koordinatsiä komitetı başlığı Sufian Abu Zaida, İsraelgä üz xärbi köçlären çığarıp şähärgä premyer-ministrnı kertüne sorap möräcäğät itülären belderde. Läkin İsrael yağı qarşı çıqqan. İsrael tışqı eşlär ministrı Silvan Şalom üz çiratında, Fälestin citäkçeläre başta terrornı tuqtatu öçen çaralar kürergä tieş, dip belderde: "Mähmüd Abbas kiçekmästän terrorğa qarşı çaralar kürergä tieş, dip uylıym. Köç qullanu häm öndäwlär tuqtarğa tieş. Yuqsa Arafat häm Mähmüd Abbas üzläre dä –şular rätendä bulaçaq", dide İsrael tışqı eşlär ministrı.
Quşma Ştatlarda çığuçı köndälek "The New York Times" gazetı , prezident Bush kiläse atnalarda Yaqın Könçığışqa barırğa cıyına dip yazıp çıqtı. Prezidentnıñ yardämçeläre isä-mondıy säfärneñ bulaçağın şik astına quya.


text:
Foto: Kazgazeta.kz
Bügingi tañda Bay`qoñır qalasında salıq salw mäselesine qatıstı tawar bağası jasandı türde ösirilip otır. Bul jağday`dı şeşw üşin «1995 jılğı 23 jeltoqsandağı QR men RF arasındağı Bay`qoñır qalasınıñ märtebesi jäne ondağı atqarwşı ökimet organdarın qurwdıñ tärtibi men olardıñ märtebesi twralı kelisimge özgerister engizw twralı xattamanı ratïfïkacïyalaw twralı» zañ jobası äzirlengen. Qujattı bügin Mäjilis depwtattarı maquldadı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Osı xattamanıñ eñ bastı maqsatı janama salıqtar men qosarlanğan salıq salw mäselelerin rettew bolıp tabıladı. Bügingi tañda Bay`qoñır qalasınıñ awmağına satılatın tawardıñ bağasına bizdiñ käsipkerler qosılğan qun salığın qosadı. Al Bay`qoñırdağı resey`lik salıq tölewşiler ol qosılğan qun salığın esepke almay`dı, yağnï sol salıqtıñ somasınan tawardıñ bağası köteriledi. Oğan qosa sol tawardıñ qunına Resey` federacïyasınıñ zañdarına säy`kes 18 pay`ız mölşerinde qosılğan qun salığı esepteledi», - dey`di QR Qarjı mïnïstri Baqıt Sultanov.
Onıñ ay`twınşa, däl osınday` jağday` Bay`qoñırdan Qazaqstannıñ basqa awmaqtarına tawar satqan kezde de boladı. Osılay`şa, bağa jasandı türde ösedi.
«Bul jağday`dı şeşw üşin biz resey`lik äriptesterimizben birigip osı xattamanıñ jobasın äzirledik. Biz qazirgi kezde Ewrazïyalıq ékonomïkalıq odaqta jumıs istep turğan mexanïzmdi xattamada qoldandıq. Qazaqstannıñ basqa awmağınan Bay`qoñır qalasına tawar satw kezinde qosılğan qun salığı «nöldik» mölşermen esepteletin boladı jäne qosılğan qun salığı Bay`qoñırda bir ret 18 pay`ızben öndirip alınadı. Osınday` prïncïp Bay`qoñır qalasınan Qazaqstannıñ basqa awmağına tawar satılğanda da qoldanılatın boladı», - dedi mïnïstr.
B.Sultanov atap ötkendey`, jumıstardı orındaw men qızmetterdi körsetw kezinde salınatın qosılğan qun salığı boy`ınşa da osınday` täsil pay`dalanıladı.


text: Aljirda 4 kön elek bulğan zilzilä näticäsendä qorban bulğannarnıñ sanı arta bara. Eçke eşlär ministrlığı mäglümätenä qarağanda xäläk bulğannarnıñ sanı 2047gä, yaralanğannar 8600-gä citkän. Yözlägän keşe xäbärsez yuğalğan sanala. Meñlägän keşe yort-qurasız qalğan. Ul arada xalıqta prezident Äbdel-aziz Buteflikqa qarata näfrät xislare arta. Keşelär xökümätne äzerlege bulmawda ğäyepli. Başqaladan 30 çaqırım yıraqlıqta urnaşqan Bumerdes şähärenä, cimereklärne üz küze belän kürergä kilgän prezidentqa, andağı keşelär "üterüçe" digän süzlär qıçqırdı. Uzğan çärşämbedä Aljirda bulğan cir teträwneñ däräcäse Rixter ülçäme belän 6.7 ball täşkil itte. 1980nçe yılda birle bu Aljirda iñ köçle zilzilä buldı.


text:
«Tatmedia» agentlığında Tatnet turında tügäräk östäl söyläşüe uzdı
Ğlobal çeltärneñ tatar öleşen üsterü öçen, iñ berençe çiratta, qullanuçılarnıñ üzläreneñ tatarça belüe kiräk. Tügäräk östäl söyläşüendä qatnaşqan belgeçlär şundıy näticägä kilde. Tatarstan räsmi saytı öçen cawaplı Azat Axtarievnıñ äytüenä qarağanda, Prezident idäräse respublikanıñ räsmi oyışmalarınnan ğlobal çeltärdä üz saytların buldırunı taläp itä. Şul isäptän, tatar telendä dä. Bu eş äle awırlıq belän bara, ämma baytların buldırğan ministrlıqlar da baytaq.
Xalıqara tuğan tel könenä äzerlek qısalarında 21 aprildä, Tatmedia agentlığında tügäräk östäl söyläşüe uzdırıldı. Ul tatar telen internet çeltärendä qullanu, tatarça saytlar buldıru mäs’älälärenä bağışlandı.
İnternet aşa Salawat konsertın tapşıru belän tanılğan şirkät wäkile Marat Säyfievnıñ äytüençä, sayt xucalarınıñ mömkinlekläre bulsa da, alar säxifäläreneñ tatar öleşen üstermi. Saytlar yasawçı şirkät wäkile Marat Xaybullov, keçe häm urta biznes wäkilläre tatarça saytlarnıñ bötenläy kiräklegen kürmi, dip belderde. Tügäräk östäldä qatnaşuçılar bilgeläp ütkänçä, tatar saytlarnıñ üseşenä texnik säbäplär tügel, ä qızıqlı häm ädäbi tatar telendäge eçtäşlekneñ bulmawı qomaçawlıy. Şuña kürä, tatarlar yäşägän töbäklärdä milli internet saytlar belän şöğellänüçe kompyuter belgeçlären bergä ciep, uqıtırğa täqdim yañğıratıldı. :Tatnet yoldızları» bäygese qısalarında ütkärelgän seminar da kötelgän näticälär birmägän. Tatar.ru saytı wäkile Azat Axtärievnıñ xäbär itüençä, ütkän yılnıñ cäyendä, on-line tärcemäçe, konvertor, ezläw maşinası östendä eş başlaw xaqındağı kileşülär ütälmägän.Älege tügäräk östälneñ eşendä Qazan däwlät universitetı häm fännär akademiäse qarşında eşläwçe laboratoriä wäkile Rinat Ğilmullin da buldı. Häm ul kompyuterlarnı tatarlaştıruğa qağılışlı ber yañalıq iğlan itte.Rinat Ğilmullinıñ äytüençä, «Microsoft» şirkäte XP eş sistemalarına 40 telne kerterä täqdim itkän. Tatarstan yağı räsmi räweştä «Microsoft» şirkätenä möräcäğät itsä, yaña ğına çıqqan programmalarğa tatar telen kertergä mömkin bulaçaq, dip sanıy Rinat Ğilmullin.
Bikä Timerova.


text: Brussel – Albaniä belän Xorvatiä, NATOnıñ 27. häm 28. äğzä ile itep qabul itü öçen bügen räsmi söyläşülär başlandı. April ayı başında Buxaresttä bulğan cıyılışta NATO citäkçeläre Balkandağı ike il, Albania belän Xorvatiägä NATOğa quşıluları öçen açıq taqdim yasağan ide. Söyläşülär tämämlangannan soñ Tirana belän Zagrep äğzalıq kileşüenä qul quya alaçaq. Ägär ike ilneñ äğzalığı, barlıq äğza illär tarafınnañ raslansa, kiläse yıl bulaçaq NATO cıyılışında bu ike il berlekneñ tulı äğzası bularaq qatnaşa alaçaq. Kiläse yıl NATOğa 60 yıl bula.


text: AQŞ däwlät departamentınıñ qaçaqlar eşläre öçen cawaplı ölkän wäkile Richard Greene, Törkiä tışqı eşlär ministrlığındağı söyläşülärdän çıqqaç, süz Ğiraq suğışı başlanğan oçraqta kötelmägän xällär bulsa yözlärçä meñ keşegä yardäm itü plannarı turında bara dide. AQŞ-nıñ berektäşe bulğan Törkiä kürşe Ğiraqta suğış bula qalsa qaçaqlar krizisın buldırmasqa teli. 1991-nçe yıldağı Farsı qultığı suğışınnan soñ Ğiraqnıñ tönyağınnan Törkiägä yözlärçä meñ körd qaçqan ide. Ul çaqta yardäm oyışmalarınıñ qaçaqlar öçen azıq-tölege häm çatırları citmäw säbäple meñyarımnan artıq keşe hälak buldı. Xäzer törkiä räsmiläre ul waqıyğalarnıñ qabatlanuına yul quymasqa tırışa, qaçaqlar Törkiägä kermäsen öçen Ğiraqnıñ tönyağında qaçaq lagerları tözelüne teli.


text:
Evropa komissiase çit illärdä häm şulay uq Europa Berlege illärendä uqırğa telägän belorus studentlarına 4 million yarım evro bülep birä. Evrokömissiä wäkile Emma Udwin bu xaqta: “Monda süz, üqırğa telägän, ämma üz illärendä andıy mömkinlekläre bulmağan studentlarğa yärdäm itü programması turında bara”,- dide.
Belorus studentlarına qaralağan stipendiane Tönyaq Evropa illäreneñ ministrlar şurası büläçäk häm alar Evropa komissiäse birgän aqçağa tağın yartı million evro östärgä cıyına. Süz belorus stduyıntların kürşe illärdä, ayırım alğanda, Litvada häm Ukrainada, uqıtu turında bara.


text:
Teläçe rayonında awıl xucalığına bağışlanğan kiñäşmä uzdı
Teläçe rayonında awıl xucalığına bağışlanğan kiñäşmä uzdı
Läkin bazar iqtisadı – bazar inde ul. Köndäşlek, konkurensiä digän närsä bar. Uzğan yıl Rusiäneñ başqa töbäklärendä dä uñış mul buldı. Respublika xucalıqları aşlıqların sata almadı. Xäzerge köngä dä uzğan yıl alınğan kreditlarnıñ 90 % qaytarılğan, şunıñ barı tik 1/3 genä aqçalata qaytarılğan digän mäğlümat bar. Bıyılğı uñışqa däwlät yärdäme başqaça oyıştırılaçaq. Respublikada azıq-tölek korporatsiäse tözelde. Bu korporatsiä awıl xucalığın eşkärtü şirkätlärenä kreditlar biräçäk. Ä şirkätlär üz çiratında kileşülär aşa xucalıqlarğa aqçalata yärdäm itäçäklär. Awıl xucalığında inde bıyıl da problemalar kilep çıqtı. May ayı salqın kilde. Tönyaq rayonnarda monnan ber atna çaması elek tezdän qar yaudı. Temperaturanıñ 11 gradus suıq buluı küzätelde. Bu rayonnarda, xätta, közdän çäçelgän ucımnar da öşegännär digän xäbärlär kilde. Şuña kürä Teläçedä ütkän kiñäşmädä söyläşenäse tema citdi ide. Räsmi mäğlümat çaraları bu kiñäşmädä prezident Mintimer Şäymiev qatnaşaçaq, dip belderde. Pänceşämbe könne Mintimer Şäymievneñ kinät kenä Mäskäwgä kitüe mäğlüm buldı. Ğayıre räsmi xäbärlärdän belengänçä, ul pänceşämbe kiçendä Vladimir Putin belän oçraşaçaq. Bu oçraşuda küptän tügel maxsus komissiä täqdim itkän wäqälätlär büleşü konsepsiäse buyınça söyläşü bulaçaq.


text:
Färit Urazaev: Latin imlasına qarşı kümäk xatlar yazu – sovet ısulların qullanu
Tatar telen latin imlasına qaytarunı röxsät itmi torğan Rusiä Däwlät Duması qararı xaqında Azatlıq radiosı tıñlawçılarına üzeneñ fikeren Bötendönya tatar kongressı äğzası, Rusiä tatarlarınıñ federal’ milli-mädäni moxtariäte räistäşe Färit Urazaev ta citkerde. Ul tatarlarnıñ latin imlasına küçüe inde 100 yıllap elek xäl itelgän bulğan. Bezneñ ata-babalarıbız 1927 yılda uq latinğa küçep eş itä başladılar, Räsäydä bu mömkinleklär yabılğannan soñ da, meñlägän millättäşlärebez çit illärdä näq menä şuşı imlada yazunı däwam itkännär. Bügenge köndä 80-90 protsent törki xalqı latin imlasında yaza, digän fikerdä Färit Urazaev.
Ä latin imlasına qaytu tatarlarnı büler, Rusiä töbäklärendäge millättäşlärebezne teldän, ädäbiätebezdän ayırır, alar älege küçeşkä qarşı digän borçular xaqında Färit Urazaev menä nindi fikerdä.
Latin imlasına kire qaytu bezneñ xalıqnı, kiresençä, berläşteräçäk kenä. Şunısın da äytergä kiräk, Rusiä töbäklärendäge millättäşlärebezneñ bik azı ğına tuğan telen belä, bu teldä uqıy, yaza ala. Telne öyränergä telägän keşe isä, anı nindi imlada bulsa da öyränäçäk. Çittäge millättäşlärebez latinğa qarşı diülär dä yış qına döreslekkä turı kilmi. Mäsälän, ber yulı Perm’ ölkäsenä barğaç, cirle tatarlar belän oçraşuda ber aq yawlıqlı apa çığıp, bez latinğa qarşı, dip söyläde. Şunda, İndus Tahirov, äydägez äle, tikşerep qarıyq alaysa, kemdä-kem sezneñ arağızda latin imlasına qaytu yaqlı, dip soradı. Zalda cıyılğan bar tatarlar diärlek, ä bu 300 tiräse keşe ide, qul kütärde. Şul waqıtnı bez tikşerep qaramasaq, Perm’däge tatarlar latinğa qarşı, dip ışanıp qaytqan bulır idek Färit Urazaev, şulay uq, Rusiä Konstitutsion mäxkämäseneñ latin imlası yazmışın xäl itkän utırışı aldınnan dönya kürgän ber törkem tatarlarnıñ xatı xaqında da azatlıq radiosı tıñlawçılarına üzeneñ fikerlären belderde. Mondıy xatlar Däwlät Duması Rusiä xalıqları kirill xärefläre belän genä yazarğa tieş digän qanun qabul itär aldınnan da päydä bulğan ide, di ul.
Ul waqıtnı da cirle xakimiättän keşelär kilep, tatar ictimaği oyışmaları wäkillären bezgä latin imlası kiräkmi, digän eçtälekle xatqa imza quyarğa ügetläp yörgännär. Bu yulı da şulay bulğan. Qayber oyışma wäkilläre älege xatnı belep imzalağan, qayberäwläre - yuq. Läkin, niçek kenä bulsa da, bu alarnıñ şäxsi fikerläre. Çönki oyışmalarda bar millättäşlärebez belän söyläşü, alarnıñ fikerlären beleşü bulmağan bit. Mondıy xatlarnı yazdıru elek Sovetlar zamanında qullanıla torğan ısullarnı xäterlätäBu Bötendönya tatar kongressı äğzası, Rusiä tatarlarınıñ federal’ milli-mädäni moxtariäte räistäşe Färit Urazaevnıñ tatar yazmasın latin imlasına qaytaru mäs’äläse xaqında fikerlären ide.
Gölnaz İlgizär


text: Jeneva, Bagdad. Xalıqara Qızıl Xac/Qızıl Ay cämğiate wäkilläre bügen, ber tabibtan häm ğäräp tärcemäçesennän torğan törkemneñ elekke Ğiraq citäkçese Saddam Xösäenne barıp kürüe xaqında xäbär itte. Oyışmanıñ Jenevadağı wäkile Antonella Notari süzlärenä qarağanda, alar Saddamnıñ sälämätlege häm ruxi xälen tikşergän, añardan ğailäsenä xatlar alğan häm kiläçäktä dä şundıy tikşerülär üteneçe belän çıqqan. "Bez bu oçraqta Saddam Xösäenne üz küzlärebez belän kürdek, anıñ kemlegen açıqladıq, cämğiatebez aşa ğailäsenä xat yullawnı täqdim ittek häm ul monı qabul itte, ğailä äğzalarına xäbär cibärde" dip belderä Qızıl Xac/Qızıl Ay cämğiate wäkile Notari. Saddamnıñ elekke Ğiraqta qorallı köçlär başlığı buluı säbäple Quşma Ştatlar anı suğış äsire dip iğlan itkän ide.


text:
Ukraina oppozitsiäse Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışmasına möräcäğät itep 3 atnadan ütäçäk qabat saylawlarğa 2 meñ küzätüçe cibärergä ütende. Oppozitsiä wäkile, elekke Tışqı eşlär ministrı Boris Tarasyuk, bu qabat saylawlarda tağı da kübräk küzätüçe kiräk bulaçaq, dide. Urınınnan kitäçäk prezident Leonid Kuçma Yuğarı mäxkämäneñ qabat saylawlar ütkärü qararın ixtiram itäçägen belderde. Ämmä oppozitsiäneñ Yanukoviç xökümäten çitlätü taläben kire qaqtı. Anıñ süzlärençä, monı konstitutsiägä üzgäreşlär aşa ğına eşläp bula:
Audio (Leonid Kuçma): "Ägär xökümätne çitlätü teläge bar ikän, konstitutsiägä üzgäreşlär kertergä kiräk, şunnan soñ bü üzgäreşlär nigezendä yaña xökümät tözergä kiräk."
Ul arada Kievta Yevropa Berlegeneñ Tışqı säyäsät citäkçese Havier Solana, Polşa, Litva prezidentları häm Rusiä wäkile aradaşçılığında söyläşülär yañartıla.


text:
İran räsmiläre Quşma Ştatlarnıñ yärdäm täqdimen kire qaqtı
Audio (Adam Ereli)
"Bu adım belän bez İran xalqına yärdäm, teläktäşlek kürsätergä telägän idek. Läkin İran räsmilärennän kilgän cawapqa qarağanda alar älegä monı telämi."
Alay da Ereli, Tähranıñ bu cawabın "säyäsi adım" tügel, ä Bam şähärendäge wazğiätkä bäyle, die:
Audio (Adam Ereli)
"Bezneñ adım säyäsi tügel ide, İrannñ cawabında da bez säyäsät kürmibez. Kiräk bulsa, bu mäsälägä äylänep qayta alabız."
Bam şähärendä bulğan zilzilädän soñ Quşma Ştatlar İranğa berniçä oçqıç yärdäm cibärde. İranğa aqça küçerü ciñeläytelde. Bu adımnı küplär ike il arasında mönäsäbät yaxşıru dip bäyäläde. 1979 yıl İslam inqilabı häm dä 52 Amerikan ber yılğa totıq itep alınğannan soñ ike il arasında mönäsäbätlär özelgän xäldä ide. Prezident Bush İrannı, Tönyaq Korea häm Ğiraq belän bergä, zolım küçäre dip atağan ide. Kiçä Bush, cir teträwennän soñ ike il arasında xällär yaxşıra digän ğäybätlärne yuqqa çığardı. Anıñ süzlärençä, Amerikanıñ yärdäm täqdime fäqät miherbanlıq bulıp tora. Ä mönäsäbätlär yaxşırsın öçen İran äle küp närsä eşlärgä tieş. Şul isäptän, terrorçılıq, küpläp üterü qoralı, Äl-Qaidä äğzaları mäsäläsendä çaralar kürergä. Adam Ereli süzlärençä, Amerikanıñ yärdäm täqdime dä İranğa basım çarası tügel:
Audio (Adam Ereli)
"Bezneñ täqdimneñ bernin di säyäsi "tel töbe" yuq. Häm İranlılar da şulay añlağan dip ışanam. Bu barı tik, teläktäşlek adımı, miherbanlıq ide."
Senator Elizabeth Dole citäklägän törkem İranğa soñraq kilä alırmı, älegä bilgesez. Säfär bula qalsa, bu – yuğarı Amerikan räsmieneñ soñğı berniçä distä yıl eçendä İranğa berençe räsmi säfäre bulır ide.
Ali Gilmi


text:
Başqortostanda Saksonia köndäre
Oşonda uq respublika matbuğatı xäbärseläre ösön ğäźäti äñgämä. Başqortostan heźgä oqşaymı, bulğanığıź barmı, üź-ara xeźmättäşlekte nisek bahalayhığıź häm başqalar. Stanislav Tillix bıl horawźarğa la layıqlı yawap birä aldı şikelle. İke aralağı xeźmättäşlekteñ artaban tağı la nığıyasağına ömötö barlığın belderźe, Başqortostanda täwge tapqır bulha la, Räsäyźeñ bıl töbäge xaqında yaqşı xäbarźar ikänen äytte. «Başqortostan menän 15 yıl xeźmättäşlek itäbeź. Miñä tiklemge ministr źa respublikağa kilgäne bar. Osraşıuźar barışında ike yäq ösön dä qulay doqumenttar qabul itelerenä, xeźmättäşlekteñ artaban nığıyasağına ömötöböź źur».
Saksonia ministrın qarşılawźı bıl yulı nişläpter wağıraq wazífalı çinovniktarğa quşqandar. Täbiğät resurstarı ministrı urınbaźarı Mixäil Mineyev nemes qunağına säskäälärźe üź qulı menän birewźe xup kürźe, gärsä ergälä möläyem qıźźar torowına qaramaźtan.
Aeroportta qarşı alıuğa qorolğan yahalmalıqtarźan huñ Saksonia delegasiahı irtänge rizıqtan huñ eşkä küste. Täbiğät resurstarı ministrlığında buldı, Öfö däwlät neft-texnik universitetınıñ ekologia yähätenän belem birgän faqültetında taliptar menän osraşı. Äytkändäy, bıyıl köź respublika eqoloğtarı täjribägä öyränew ösön Saksoniağa barasaq. Saksonianıñ başqa wäkildäre premier-ministr Georg Milbrad yetäkselegendä kisen kilep yette. Ular 40-tan aşıu keşe, aralarında xatta DJ-źar źa bar. Uları Başqortostan-Germania yır–moñ forumında sığış yahayasaq ikän. Bına şulay başlanıp kitte Öfölä Saksonia köndäre. Sara barışında törlö ölkälärźäge kileşewźärgä lä qul quyılasaq.
Germania Başqortostandıñ töp partnerźarınıñ berehe. Respublikağa yälep itelgän sit il investisialarınıñ 30 prosentı Germania däwlätenä tura kilä. Başqortostan ayırıusa Saksonia, Baden-Würtenberg, Berlin, Brandenburg yerźäre menän uñışlı xeźmättäşlek itä. İrekle Saksonia däwläte häm Başqortostan arahında sawźa-iqtisadi, fänni-texnik häm mäźäni xeźmättäşlek xaqında kileşew 1992 yılda imzalanğaynı.


text:
Mäskäw yanındağı "Naşi" lagerı nindi maqsatnı küz aldında tota?
Cäy kilde. Läkin, Mäskävneñ Tönyağındağı Kreml yaqlı "Naşi (Beznekelär" lagerındağı meñärlägän rus yäşüsmere öçen gömbä. cimeş-cilek cıu yäisä yalqaulanıp yatu öçen vaqıt yuq. Alar ilne häm prezident Putinne yaqlaunı öyränü öçen bu lagerğa ciıldılar. Xökümät yäşüsmerlär arasında vatanpärvärlekne üsterä öçen bu atnada biş yılıq programmanı rasladı.
"Yäş ir-atlar häm xatın-qızlar menä şundıy muzıyka belän köndälek programmağa äzerlänälär. Bu ğadäti lager tügel. Ul Beznekelär isemle Kreml yaqlı yäşlär oyışması tarafınnan oyıştırılğan häm anda yaqınça 3 meñ yäşüsmer ciılğan. Alarnıñ köne irtän säğät sigezdä 5 kilomtr yägerü belän başlana , şunnan soñ säyäsäi leksiälär, debatlar häm künegülär ütkärelä. Kremlgä yaqın torğan tanılğan säyäsi belgeç Gleb Pavlovskiy da leksilär uqırğa çaqırılğan. Ul radiobıznıñ rus redaksiäsenä birgän ängämäsendä, maqsät yäşlärne prezident Putingä qarşı fetnä bula qalğan xäldä , monı buldırmauğa äzerläv bulıp tora dip belderde.
NC072015
Bez äle dä totrıqlı il tügel, yäşlärne küneglärdän ütkärergä. öyrätergä kiräk. 1991-nçe yılnıñ augustında bulğanı kebek, prezident Putinne dä bärep töşerü tırışlığı bulsa, alar närsä eşlärgä tieşlär. Utırıp leksiälär tıñlarğamı? Yuq. Alar uramğa çığıp , fetnäne tuqtatırğa tieşlär. Alar monı öyränergä tieşlär. Alar faşistlarnıñ demonstratsiäsen niçek tuqtatırğa kiräklegen belergä tieşlär. Köç qullanıp taratırğa tieşlär. Başqa törle bulmıy bit."
Küpkenä küzätüçelär Beznekelär oyışması 2008-nçe yılda bulaçaq prezident saylaularınnan alda Rusiädä , Görcstan, Ukraina häm Qırğızıstandağına oxşaş baş kütärülärne buldırmau öçen Kreml tarafınnan oyıştırılğan digän fikerdälär. Kreml Beznekelär belän bäyläneşe buluın räsmi räveştä raslamasa da, Putinneñ yaqın kiñäşçelärennän Vladislav Surkov lagerda buldı. Lager sovet çorındağılarnı iskä töşerä. Yäşlär berberlärenä sovet çorındağı kebek, iptäş dip möräcäğät itälär häm anda kapitalistlarğa, faşistlarğa häm amerikan säyäsmännärenä qarşı köräşüçe sovet qähärmannarı tasvirlanğan plakatlar elengän. Beznekelär Rusiäneñ liberal säyäsmännären, bay oligarxlarnı häm radikal yäşlär oyışmaların döşman dip kürälär häm alarnı faşistlar dip tamğalıylar. Vatanpärvärlekkä zur ähämiät birelä. Andağı ber yäş keşeneñ äytkäne monı çağıldıra.
Audio
"Yäş buın Rusiäneñ kiläçäge . Alarda patriotik qaraş tudırılmasa, här kem Amerikağa kitsä , Rusiä ozaq vaqıt yäşi almas."
Lagerda elengän plakatlar Beznekelärdä könbatışqa qarşı toyğılarnıñ köçle buluın kürsätä. Putin kiñäşçese Surkov lagerğa yasağan vizitı vaqıtında da Rusiä yäşlären Könbatışnıñ manipulätsiäläv täsirennän saqlarğa kiräk dip äytkän. Mondıy belderü çığama tügel. Rusiäneñ politik elitasında monı yış işetep bula. Bu yünäleş küpkenä küzätüçelärne, şul sanda AQŞnıñ Russiädäge ileçese Aleksander Vershbownı da borçıy.
Audio
"Min mondıy belderülärne yışıraq işetä başladım. Bu oyat . Bezdä sovettan soñğı Rusiä Könbatışnıñ ağzası bulırğa teli, Yeltsin häm Putin administratsiäse Rusiäne dönya cämğiäteneñ ağzası bulıp integratsiäläv strategiäsen alıp bara digän täsir qalğan ide. Yäş keşelärne Könbatıştan saqlarğa kiräk digän belderülär bik säyer yañğırıy."
Moña oxşaş lagerlar äle siräk bulsa da, premier Fradkov xökümäte bu atnada Rusiä yäşläre arasında patriotizmnı üsterä öçen biş yıllıq programmanı rasladı. Rusiä Federatsiäse vatandaşların patriotik ruxta tärbiäläv dip atalğan programmanı ğämälgä quyunı finansiäläv öçen 2006-nçe 2010-nçe yıllarda federal budjettan 17 yarım milion dolar tiräsendä aqça birü raslandı. Şul aqçağa törle lagerlar buldıru , sport yarışları häm uyınnar ütkärü planlanğan. İnde alarnıñ qayberläreneñ isemnäre dä bilgele. "Vatannı saqlarğa äzer tor!" yäisä "Siña ışanabız. Ğäskär!" digän isemnär xökümätneñ närsägä omtılğanın açıq işarä itä.
Färit İdelle, Praga.


text: Diyarbaqır: Törkiä ğaskäri köçläre, Ğiraq çigendä 2 ğisyançı kürdne atıp üterde. Uzğan töndä bulğan bäreleş separatist gisyançılarğa qarşı bulğan operatsiäneñ ber öleşe ide. Änqara ğisyançılarnıñ Törkiyägä kerü öçen Ğiraq çiklären qullana dip belderä. Änqara, çiq buyındağı töbäklärgä ğäskäri nığıtma cibärüne däwam itä. Törkiyä armiä başlığı, çiq-aşa operatsiä başlaw öçen xökümättäñ röxsät kötäbez dip belderde. Waşiñton bäreleşlärneñ Ğiraqnıñ tönyağında totırıqsızlıq tudıra ala dip, bäreleşlärgä qarşı çığa.


text:
AQŞ mäxsus wäkile James Baker Fransiä, Germaniä,İtalia,Britaniä häm Russiä yasağan vizitların tämamlap kire Waşingtonğa qayttı,Baker köntärtibendä ber genä mäsälä, Ğıraq burıçların kimetü tordı. Prezident Bush Baker yasağan progress belän qänäğät bulsa da, Ğıraqnıñ 120 milliard dolar burıçın kimetü öçen eşläse eş küp digän.Süzçe mcClellan (audio)
Härkemneñ Ğıraq burıçların kimetüneñ ähämiäten añlawı bik uñay işarä.Baker äle genä äytelgän illär citäkçeläre belän bik uñışlı söyläşülär ütkärsä dä ,eşläse eşlär küp, bu yaxşı başlanğıç ide, kiläse atnalarda ul başqa başqalalarğa vizitlarına däwam itäçäk.


text:
Başqortstanda oppozitsiä köçläre citäkçeläreneñ berse – Başqortstan Tatar cämägätçelek oyışmaları berlege räise Ramil Bignovqa qarşı höcümnär däwam itä. Bu yünäleştä respublika xakimiätläre törle alımnarnı qullanıp qarıy. Kiñ cämägätçelekneñ ayırım wäkilläre dä, ictimağıy oyışmalar da cälep itelä bu eşkä. Atnaqiç könne Başqortstan xalıqları assambleyase şurası Tatarstan Respublikası prezidentı Mintimer Şäymievkä möräcägät qabul itep, añardan yärdäm soradı – Ramil Bignovnı tıyunı, «awızlıqlawnı» ütende. Möräcägättä äytelüençä, Başqortstanda tatar xalqı öçen böten mömkinleklär buldırılğan, tik menä Bignov äfände genä tatar belän başqortnı suğıştırırğa teli ikän.
Mäğlüm buluınça, Ramil Bignov Tatarstannıñ Başqortstandağı säwdä-iqtisadıy wäkilçelege citäkçese wazıyfaların başqara. Şuña kürä dä Başqortstan xalıqları assambleyasına kergän 11 oyışma citäkçeläre üzläre qabul itkän möräcägät belän Mintimer Şäymiev arqılı Bignov äfändegä basım yasamaqçı. Ämma uzğan ber proğrammabızda «Azatlıq» radiosına birgän äñgämäsendä Ramil Bignov üzeneñ Başqortstanda oppozitsiä köçläre citäkçese buluında Tatarstannıñ ber qısılışı da yuqlığın beldergän ide. Min bu wazıyfanı Tatarstannıñ räsmi wäkile bularaq tügel, ä eşquar sıyfatında başqaram», – di Ramil äfände. Üzeneñ tatar xalqı mänfägätlären yaqlawı säbäben dä ul Tatarstan wäkile bulğanğa tügel, ä Başqortstanda tuıp üskän häm biredä yäşäwçe million yarım tatarnıñ kisken problemnarın yaxşı belgängä kürä yaqlıym, dip añlata.
Respublikanıñ räsmi gäzitlärendä äle haman da kön sayın oppozisiä citäkçelären qara buyawlar belän kürsätkän yazmalar küpläp basıla. Misal öçen, başqort telendä çığuçı «Başqortstan» gäziteneñ comğa sanınıñ zur öleşe älege dä bayağı Ramil Bignovnı häm üzen Başqort milli kongressı citäkçese dip atawçı Ayrat Dilmöxämmätovnı sügügä bağışlağan.
Başqortstan däwlät televideniese isä atnaqiç könne 2003 yılnıñ azağında, respublikada prezident saylawlar waqıtında uylap tapqan ber proyektın, zur tänäfestän soñ, yañadan efirğa çığara başladı. «ПpoдoлжeHиe cлeдyeT» – «Däwamı bar» dip isemlängän ul tapşırularda räsmi xaлimiät aqçasına kön kürgän jurnalistlar Mortaza Räximovqa qarşı çığarğa baznat itkän ike qandidat – Ralif Safin belän Sergey Meremeyenkoğa nindi genä yalalar yaqmağan ide dä, küpme ğänä pıçraq ağızmağan ide. Äle dä menä Başqortstanda yıl yarım elek bulğan waqıyğalar yañarıp kitkändäy buldı. Telewideniedä yañadan birelä başlağan tapşıruda kiçä Ramil Bignov belän Ayrat Dilmöxämmätovnı xalıq doşmanı däräcäsenä citkerep, xurladılar. Şulay itep respublikq xakimiätläre räsmi matbuğatnı başqa törle fiker yörtkän keşelärgä qarşı tağın zur küsäk itep faydalanuğa kereşte.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Barda rayonındağı bäyrämgä kittelär
Başqortstannan ber zur ğına törkem wäkillek comğa könne Perm krayenıñ tatarlar belän başqortlar yäşägän Barda rayonına säfärgä kitte. Anda beryulı ike tantana ütä. Rayonnıñ “Tañ” gäzite 18 avgustta üzeneñ 75 yıllıq yubileyen bilgeläsä, şimbä könne Barda rayonında yäşäwçe tatarlar belän başqortlar Tanıp digän borınğı awılnıñ 450 yıllığın bäyräm itäçäk. Başqortstan wäkillege menä şul bäyräm çaralarında qatnaşa. Respublika delegatsiäsenä Başqortstan Xökümäte qarşındağı Matbuğat, näşriät häm poligrafiä eşläre idäräse başlığı Boris Melkoedov citäkçelek itä. Mäğlüm buluınça, Bardadağı bäyrämnärgä Tatarstannan da küp kenä qunaqlar çaqırılğan.
Comğa könne qunaqlar “Tañ” gäzite yubileena bağışlanğan küp kenä çaralarda qatnaşa – fänni-ğamäli konferensiädä bula, gäzitneñ tarixın yaqtırtqan kürgäzmäne qarıy. Ä kiçen Barda Mädäniät sarayında sänğät ostalarınıñ zur konsertı bula. Anda Başqortstannan barğan cırçılar häm muzıkantlar da üzläreneñ mädäni programmasın täqdim itä.
Şimbä könne Başqortstan belän Tatarstannan barğan wäkilleklär Barda rayonınıñ Tanıp awılına bara häm anıñ 450 yıllıq yubiley tantanalarında qatnaşa. Anda da bixisap mädäni häm sport çaraları qaralğan. Ä inde bäyrämneñ yözek qaşı bulıp yubiley sabantuyı bulaçaq dilär.


text:
Mısırda bügen berençe märtäbä ütüçe prezident saylawlarında küp kenä saylawçılarnıñ tawış birü urınnarın taba almıy yörüläre, küzätüçelärneñ iminlek xezmätläre tarafınnan qıynaluı häm soraw alularğa tartıluı turında xäbär itelä.
Prezident Xösni Möbäräk moñarçı berdänber namzät bularaq referendum aşa ğına şul wazıyfağa yañadan saylanıp kilgän ide.
Bu yulı saylawlarda anıñ 9 köndäşe bar.
Bügen tawış birü barışında inde berniçä qanun bozu oçrağı buldı dip xäbär itelä.
77 yäşlek Möbäräk yañadan ber märtäbä 6 yılğa prezident bulıp saylanır dip kötelä.
Soñğı xäbärlär çığarılışınnan soñ Mısırdağı saylawlar turında täfsilleräk mäğlümät bulır.


text:
Respublika prezidentı belderewensä, Başqortostan Räsäyźä totoroqlo üźeşkän töbäktärźeñ berehe bulıp qala. Däwlät möstäqillege turahında deklarasia qabul itewźeñ 15 yıllığın bayram itergä äźerlängändä bıl beźźeñ ösön bik möhim tine Mortaza Räximov. Respublika prezidentı iqtisadi yaqtan uñış barlığın bildäläp xoquqí yaqtan 1990 yılda ölgäşelgändärźe nığıtıp quyırğa saqıra: (audio)
Ämmä Mortaza Räximov saqırıuına deputattar fekere bildäle tügel. Ular Vladimir Putindan räsäy menän Başqortostan arahında kileşew mönäsäbbätern yañırtıu turahındağı xatına yawap kötä.


text:
Fälestin prezidentı Mäxmüt Abbas İzrail'dän, fälestin qorallı törkemnäre belän atışlarnı tuqtatu turındağı çaqırularğa tiz arada cawap birüne soradı.
Ramallada AQŞ Däwlät Sekretare yardämçese William Burns belän söyläşülärdän soñ Abbas fälestinlelär dä, İzrail'lelär dä uzara atışlarnı tuqtatırğa teli dide. Häm tuqtatu turında qararnı kiçekterergä bernindi dä säbäp yuq dide Abbas.
Elegräk Abbas Hamas häm Äl-Aqsa fidainnarı kebek törkemnär belän atışlarnı suıtu waqıtı turında kileşügä ireşkän ide. Uzğan atnada fälestin suğışçılarınıñ höcümnäre kimede. Fälestin iminlek köçläreneñ meñnärçä xezmätkäre İzrail'gä taba raketalar atuğa yul quymaw öçen xäzer saqta tora. Ämma bu wäzğiät ozaqqa suzıla almıy dide Abbas.
Suğışçan fälestin törkemnäre, ägär dä İzrail' okupatsiälängän cirlärdä xärbi operatsiälären tuqtatsa häm İzrail' törmälärendäge 8 meñläp fälestinlene irekkä çığara başlasa, atışlarnı tuqtatu turında räsmi belderü yasıyaçaqbız di.


text:
İslam temasına matbuğat oçraşuı
Mäskäwdä, bäysez matbuğat üzägendä, Karnegi üzägeneñ Mäskäw bülege fänni şura äğzäse Aleksey Malaşenko “Rusiä säyäsätendä islam faktorı” digän temağa matbuğat oçraşuı uzdırdı.
İslam dine provaslavie dinenä qarağanda säyäsätçel din, dide Malaşenko. Mäsälän, islamda dönya säyäsätenä zur yoğıntısı bulğan, islam dönyasına teläktäşlek xuplaw beldergän “İslam konferensiäse oyışması” bar. Ul ber islam dinenä genä qarağan säyäsi oyışma. Ä provaslavie dönyasında andıy oyışma yuq
Dönya üzgärä barğan sayın, Rusiäneñ tışqı säyäsäte dä üzgärä bara. Krizistan ürmäläp dip äyterlek çıqqan, Rusiä dönya säyäsätendä üzeneñ urının ezli başladı. İran belän üzençälekle mönäsäbät, Ğiraqqa bulğan üzençälekle qaraş, bu yünäleştä üzeneñ bäysez urının bilgelärgä tırışqan Rusiä islam yağına yünäleş ala bara. Älbättä 11 sentäberdän soñ ul yünäleş beraz tuqtaldı. Könbatış belän berlektä terrorğa qarşı köräş başlandı. Tik xäzer ul turıda söyläşülär tındı. Anıñ urınına Rusiä Könbatış, Amerika häm möselman dönyası arasında aradaşçılıq rolen ütäw säyäsäten başladı. Rusiä üzen bez Amerika da , Yevropa da tügel, bez başqa dip belderde. Häm säyäsättä “Rusiä - möselman dönyası” digän termin barlıqqa kilde. Şuşı säyäsät simvolı itep, Rusiäneñ İslam konferensiäse oyışmasına kerü uyının atarğa bula, dide Malaşenko.
Yartılaş Yevropa, yartılaş Aziä bulğan Rusiäneñ İslam dönyası yağına borıluı anıñ öçen uñaylı, dide Aleksey Malaşenko. Çönki Möselman dönyası Yevropa kebek keşe xoquqları şikelle temalarnı kütärmi. Xatta Çeçnya belän iñ awır waqıtlarda da möselman dönyası Rusiäneñ Çeçnyadağı tärtibe öçen gäyepläsä dä , Rusiäneñ bötenlegen xupladı. Xäzer inde radikallar belän üzara söyläşülär alıp baru da Rusiäneñ tışqı säyäsätendäge möselman faktorınıñ ber küreneşe. Äle yaña ğına Rusiädä “Xämäs” törkeme inde ikençe tapqır bulıp kitte. Räsmi yaqtan ikençe, bolay sanağanda “Xämäs” inde 4 tapqır buldı Rusiädä, dide Malaşenko. Läkin bu söyläşülär ber genä törle dä näticägä kitermäde. Çönki tışqı eşlär ministrlığında utıruçı bu eşlärne oyıştıruçılar üzläre dä möselman dönyasında närsä eşlärgä kiräklekne belmilär dide ul. Malaşenko şulay uq Törkiäneñ Yevropağa kerergä tırışuın, Törkiä prem`er ministrınıñ “İslam iqtisadı” turında yazılğan kitabına da uñay bäya birde. Malaşenko şulay uq, qayber tatar ğalimnären uqıp qarağız, alar räsmi urınnarda utıralar, läkin alar qoral turında yazmıylar. Barı tik Rusiäneñ kiläçäge turında uylıylar dide, Aleksey Malaşenko. Bez annan, Rusiä tışqı säyäsätendä islamğa yöz tota. Ä nigä soñ eçke säyäsätendä islamğa tiskäre qaraş digän sorawnı birdek.
Aleksey Malaşenko sorawğa cawap tügel, faktlarğa kübräk basım yasadı. Häm anıñ äytkän süzlärennän Rusiäneñ eçendäge islamğa bulğan säyäsäten küzallarğa bula. Berençedän, dide Malaşenko, däwlät barsın da üz kontrolendä totarğa tırışa. İslamğa qarata tüzälmäwçänlek tä bar Rusiädä. Elek dingä andıy mönäsäbät yuq ide, sovet keşelären tärbiälädek. Ä xäzer kürşesendä yäşägän tatar, ul äle möselman da ikän. Ä bit Ben Laden da möselman! Älbättä ber dinne ikençesennän östen itärgä tırışu, prezident yanında patriarxnıñ ğına buluı, möselmannarğa qarata ädäpsezlek. Çittän kilgän möhacirlärgä dä şulay uqu qaraş. Citmäsä ul äle möselman ikän! Vladivostokta mäçetne çirkäwgä qarağanda 50 metrğa biegräk itep tözärgä tırışalar ikän! Çönki bez dini tüzemlek, küp dinlelektä tärbiälänmägänbez, barısı da şunnan kilä, dide Aleksey Malaşenko.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Xalıq şağire Mäcit Ğafurıy tuuına 125 yıl tuldı
Äle Mäcit Ğafurıynıñ tuğan yağı – Ğafurıy rayonınıñ Cilem Qaran awılında xalıq şağireneñ muzeyen häm anıñ isemendäge parknı tözekländerü, maturlaw eşläre tögällänep kilä. M.Ğafurıynıñ Ufadağı häm anıñ tuğan yağındağı muzeye august urtalarına uq xalıqnı qabul itügä äzer bulaçaq, dip belderä BR mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İlişev. Başqortstan gäzitlärendä soñğı atnalarda Mäcit Ğafurıynıñ tormışına häm icatına bağışlanğan yazmalar eş dönya kürä. Xalıq şağireneñ yübileye uñayınnan tanılğan tatar ğälime häm ädip Äxät Niğmätullin da üz mäqälälären äzerläde. «Azatlıq» radiosına da Äxät ağa Mäcit Ğafurıy şäxesenä bäyle üz fikerläre belän urtaqlaştı. «Ğafurıy üz zamanınıñ cırçısı buldı. Şulay da anıñ däräcäsen kimetergä teläwçelär belän rizalaşmıym», – di Äxät ağa.
(Äxät)
Sez Ufadan tanılğan ğälim häm ädip Äxät Niğmätullinnı tıñladığız. Şulay itep, Mäcit Ğafurıynıñ zur yübileyen matur itep ütkärügä soñğı äzerleklär bara. Yübileyğa äzerlänüçe mädäni proğramma da bik bay bulmaqçı. Kilgän qunaqlarğa teatrlaştırılğan tamaşalar kürsäteläçäk. Ä M. Ğafurıynıñ «Qızıl yoldız» äsäre buyınça Başqort däwlät aqädemiä drama teatrı yaña premerä äzerli.


text:
Könyaq Korea prezidentı Noh Moo-Hyun, Tönyaq Koreanıñ atom töş qoralı tiräsendäge kierenkelek tınıç yul belän çişelmäsä-monıñ böten dönya öçen faciğa bulaçağın belderde. “Tönyaqnıñ, üzendä atom qoralın cäyelderüenä qul seltärgä yaramıy, läkin nizaqnı barı tik tınıç yullar belän çişergä kiräk, dide Könyaq prezidentı.
Seoul, Pxenyannı atom qoralın yuq itep dönya belän elemtägä kerergä ügetlärgä tırışa.
Tönyaq Koreanıñ räsmi xäbärlär agentlığı tışqı eşlär ministrlığınıñ belderüen tarattı. Belderüdä, Pxenyannıñ, Quşma Ştatları belän här törle şartlarda oçraşırğa riza buluı äytelä. Läkin anıñ öçen Quşma Ştatları Korea säyäsäten üzgärtergä tieş.
Kiçä genä Pxenyan üzeneñ atom qoralı programmasınnan baş tartmayaçağı turında beldergän ide. Häm Tönyaqnıñ däwlät televideniäse-ilgä Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ qoral inspektorların kertü-ıştanıñnı salu belän ber bulaçaq, digän süzlär tapşırdı.


text:
Omskida tatar radiotapşıruı efirğa çığudan tuqtatıldı
Omskinıñ “İrteş” Däwlät tele-radio şirkäte qarşında eşläwçe tatar,qazax, nemes tellärendä barğan milli tapşırular yaña yıldan efirğa çıqmıy başladılar. Beraz tarixqa küz salğanda, “Säläm” dip isemlängän tatar radiotapşıruı 1989 yıldan birle eşläp kilde. Tapşıru başta ayğa ike, ä soñğı yıllarda ber märtäbä çığa ide, efir waqıtı da törle yıllarda törleçä üzgärtelep, säğät yarımnan 15 minutqa qaldırıldı. Tapşırularda tuğan tel, tarix, mädäniät, yolalar, tatar tormışı häm başqa temalar yaqtırtılıp kilde. Ğomumän, Omski töbägendä yäşäwçelär tatar dönyası belän xäbärdar tordılar. “Säläm” tapşıruları ni säbäple tuqtatıldı, digän sorawğa, tele-radio şirkäte citäkçelege mikrofonğa cawap birüdän baş tarttı. Şirkät räise Sergey Tokaev: “Üzäktän waqıt birmädelär, milli tapşırular xäzer barı tik milli statuslı regionnarda ğına qaldırıla. Döres, çığımnarnı cirle xakimiät üz byudjetına alğan oçraqta, tapşırularnı saqlap qalırğa mömkin bulır ide,”- dide. Annan tış ul iğänäçelär ezlärgä dä täqdim itte. Şulay itep, Omski tatarları radio aşa tuğan teldä xäbärlär işetüdän mäxrüm buldılar. Ä milli xäräkät ölkädä asılda iğänäçelär yärdäme belän barğanda, alar cilkäsenä arzan tormağan tapşırular çığımnarın da yöklärgä mömkin bulır digän ışanıç yuq däräcädä.
Şulay da tatar dönyası xäbärlären omskilılarğa iğänäçe yärdäme belän çığa torğan “Tatar dönyası” gäzite citkerep tora. “Azatlıq” tıñlawçılarına elek beldergänebezçä, gäzit eşmäkär Tamir Alimbaev isäbenä näşer itelä. Öleşçä tatar telendä çığuçı bu aylıq basmanıñ çirattağı sanı dönya kürde. Anda ğädättägeçä ölkä tatarları tormışınnan törle mäğlümatlar birelgän. Gäzitneñ berençe bite Omskida tatar telen uqıtu temasına bağışlanğan. İkençe bittä dekaber ayında Qazanda uzğan Bötendönya tatarları Başqarma komitetınıñ kiñäytelgän utırışı turında Tubıl pedagogiä institutınıñ tatar tele bülege mödire Flera Sayfullinanıñ mäqäläse basılğan. Annan tış bu bittä uzğan ğasır başında İrqutski şähäreneñ yuğarı dini uçilişçesında uqığan Omski şäkertläreneñ räsemnäre urnaştırılğan, alar turında qısqaça mäğlümatlar birelgän. Äytergä kiräk, gäzittä härdaim ölkä tarixına qağılğan materiallarğa urın birelä. Soñğı ike sanda Bol'şereç'ye rayonınıñ Ülänkül awılında yäşäwçe Mänwiä apa Şixovanıñ awıldaşları turındağı yazmaları çıqqan. Älegesendä 1828 yılda dönyağa kilep 110 yäşkä qädär yäşägän, awıldaşları tarafınnan Taşken babay dip yörtelgän Näcmetdin Axmerovnıñ qızıqlı yazmışı xikäyälänä. Bu yazmağa ayırım tuqtalıp kitü dä urınlı bulır. 15 yäşendä Näcmetdin Üzbäkstan yaqlarına çığıp kitä häm ölkän yäşkä citkäç kenä tuğan yaqlarına äylänep qayta. 80 yäşenä citkändä ul zur qalım tüläp 18 yäşlek qızğa öylänä, anıñ belän 30 yıl ğömer kiçerep, ike qız üsterä. Bu mäkäläne Mänwiä apa Taşken babaynıñ bügenge köndä Qoyğalı awılında ğömer kiçerüçe qızı, 97 yäşlek Xämidä äbi süzlärenä tayanıp yazğan. Äytergä kiräk, pensiädäge uqıtuçı Mänwiä apa Şixovanıñ awıldaşları turında yazğan xikäyäläre ayıruça cılılıq häm mäxäbbät belän suğarılğan.
“Tatar dönyası” gäziteneñ ike bitendä ğädättägeçä dini säxifälär urnaştırılğan. Balalar säxifäsendä xalıq äkiätläre, mäqällär urın alğan. Qazax xalqınıñ tanılğan ulı, 1853-nçe yılda Omski katetlar korpusın tämamlağan ğalim, tarixçı, mäğrifätçe, fänni tikşerenüçe Çoqan Välixanovnıñ tuuına 170 yıl tulu uñayınnan anıñ tärcemäi xäle turında mäqälä häm “Umırzaya” ansambleneñ cırçısı Fägilä Çumarovanıñ Muromsevo rayonında bulğan icadi säyäxätläre waqıtında tuğan xisläre belän urtaqlaşqan yazmaları da gäzit bitlärendä urın alğan. Östäp şunı äytergä kiräk, xäzer gäzitneñ barlıq sannarı da elemtä bülekläre aşa xalıqqa taratıla, çığımnarın Tamir Alimbaev üze tüli.
Ber sport yañalığı – bu könnärdä genä Seber Federal' okrugı berençelege buyınça Omskida uzğan grek-rim köräşe yarışlarında omskilı Anton Botev altın medal' yauladı. Yäş köräşçelär arasında ütkärelä torğan Yevropa berençelegendä prizlı urınğa layıq bulğan, 2005 yılda Rusiä çempionatında qatnaşqan bu Omski yegeteneñ ostazları millättäşlärebez, tanılğan sportçılar Salawat häm Timercan Qalimullinnar. Alarnıñ tağı ike uquçısı Vladimir Sıyganok häm Nikita Antonenko bronza medal'lärgä layıq buldılar. Ciñüçelär barsı da bıyıl mart ayında Krasnodar şähärendä uzdıralaçaq Rusiä berençelendä qatnaşaçaqlar häm, anda ciñgän oçraqta, Gvatemalada grek-rim köräşe buyınça bulaçaq dönya berençelegendä köç sınayaçaqlar.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Ğıraqta tınıçlıq yıraqtağı xıyal kebek... İnde 5nçe kön şığılarnıñ izge şähre Nacafta Muqtada al Sadr ğıysyançıları belän amerikannnar tarafınnan yaqlanğan Ğıraq köçläre arasında qorallı bäreleşlär bara. Yäkşämbedä waqıtlı xökümätneñ premyer ministırı İyad Allawi Nacafqa kilep Sadr köçlären şäherdän çığıp kitergä çaqırdı
Boralaqlar tarafınnan yaqlanğan AQŞ marinnarı Nacafta şığı ğıysyançılarına qarşı suğışırğa däwam itä. Şaxitlär äytüenä qarağanda düşämbedä dä şähärneñ borınğı ziratı tiräsendä tötennär kürengän. Sonğı könnärdä zirat tiräsendä köçle qorallı bäreleşlär buldı. Yäkşämbedä waqıtlı xökümät başlığı İyad Allawi nacafqa kilep wazğiätne tınıçlandırırğa tırışsa da,ällä ni faydası bulmadı şikelle. Allawi radikal şığı ruxanise Muqtada al Sadrğa turılıqlı Mahdi armiäsen şähärdän çığıp kitergä çaqırdı. Allawi (audio)
Qızğanıç ki qayber keşelär qanunğa qarşı ğämällär qılıp bu izge şähärgä zarar kiterergä tırışa. Bez monda şähärne tikşerergä häm xörmätle gubernator belän söyläşergä kildek. Bez monda şulayuq politsiä häm Milli Gvardiä äğzaları belän dä söyläşäçäkbez .Bez Monda wazğiät tizlektä tınıçlanır dip ömed itäbez. Qorallı suğışçılar izge şähärdän tizlektä çığıp kitergä qoralların taşlap qanun tärtipkä qaytırğa tieş dip uylıybız dip söyläde.
Al Sadr düşämbedä Nacaf okupatsiäsenä qarşı sonğı tamçı qan qalğançığa qädär suğışaçağın belderde . Sadr (audio)
Bez monda islamnı, dinne , şığılarnı häm izge urınnarnı saqlau öçen qarşılıq kürsätäbez. Ğıraq xökümäte qorallarnı taşlaunı taläp itä. Min ber kemne dä qarşılıq kürsätergä mäcbür itmim. Ämma amerikannar üzläre äytkäneçä okupatsiägä tabiğıy reaksiä qarşılıq kürsätü. dip söyläde Nacafta ütkärgän mätbuğat oçraşuında
Al Sadr bu turıda, waqıtlı saqlanu ministırı Hazem Şaalan al Arabia televidiniäsenä ägär dä Nacaftağı krizis kiskennäşsä , AQŞ tarafınnan yaqlanğan xärbi operatsiälärgä Ğıraq armiäse dä qatnaşaçaq dip beldergännän soñ äytte.Şaalan süzlärençä (audio) Nacafta cinayätçlär qulında İranda eşlängän qorallar tabılğan, alar bu qorallarnı çik aşa İrannan alğan . Ğıraq räsmiläre berençe märtäbä genä İrannı Ğıraqnıñ eçke eşlärenä qatnaşuda ğäyeplämi.Tehran moñı kire qağıp kilä.Amerikan xärbiläre atnakiçtän birle Nacafta 300 ğıysyançını üterdek dip beldersä dä,Ğıraq räsmiläre häm ğıysyançılar ülüçülär sanı turında küpkä tübänräk sannar kiterä. AQŞ operatsiäläre belän citäklägän leytinant polkovnik John lewis Meyer al Sadr köçlären İmam Ali camiinnan torıp 100dän artıq raketa atuda ğäyepläde. Ul şulayuq amerikan köçläre şähär ziratı häm tiräsendä barğan bäreleşlärgä dä qatnaşa , ğıysyançılar qäbärlärdä qoralların yäşerä häm şul zonağa qorallarnı tabutlarda kertä dip söyläde. Meyer süzlärençä(audio)
Bez bu suğışnı başlatmadıq. Bez monda partnörlarıbızğa Ğıraq politsiäse häm milli gvardiägä häm älbättä gubernatorğa yardäm itü öçen kildek.Nacaf gubernatorı isemennän bezdän yardäm soradı. Marinnar yaxşıraq dus, yamanraq doşman yuq digän qaraşta. İrekländerüdän soñ Ğıraq politsiäse bezneñ dus, alarğa höcüm itü, AQŞları marinnarına höcüm belän ber ük närsä. Bez monda yardämgä kildek , monnan qaçarğa cıyınmıybız.
feridä xämit,praga


text: Äfğanstan tışqı eşlär ministrı Abdulla Abdulla, yaña konstitutsiä ölgese xakimiätneñ qanun çığaru häm başqarma buınnarı arasında "säyäsi tigezlek" tä'min itä, dip belderde. Kiçä bäyän itelgän ölgedä prezidentqa şaqtıy zur wäkälät birelgän. Äfğanstan tacıqlarınnan torğan Camiät-ä İslami törkeme, prezidentqa artıq küp wäkälät birgän konstitutsiä diktatorlıqqa kiterergä mömkin dip kisätte. Ämmä Abdulla süzlärençä, konstitututsiädä Äfğanstannıñ säyäsi sisteması – respublika dielgän, şuña kürä ike-palatalı parlament, şulay uq möhim urın alıp toraçaq. Yaña konstitutsiä ölgese kiläse ayda, Loya Cirğa – Böyek Şura mäclesendä qaralaçaq.


text:
Başqortostan artistları Omskida
Başqortostan Respublikasınıñ Neftekamski şähäre filarmoniäse artistları Novosibirsida uzğan II törki xalıqlar festivalennän qaytışlıy Omskida tuqtaldılar. Alar şähärneñ Malunsev isemendäge mädäniät sarayında zur konsert programması belän çığış yasadılar.
Şunı iskä töşerep ütärgä kiräk, Neftekamski artistları – 7 keşedän torğan icadi törkem – uzğan yılda Omskida bulıp kitkännär ide. Bu yulı isä alarnıñ sanı 17-gä citkän. Uzğan yılğı konsertlar tulı diärlek zallarda ütte, ä bıyıl ni säbäptänder tamaşaçı artıq küp bulmadı. Bu taraftan Rifqät äfände “ Eş bolay barsa, kiläçäktä artistlar sanı belän tamaşaçı sanınıñ tigezlänüe dä ixtimal,”- dip säxnädän şayartıp ta aldı. Soñraq, äñgämä barışında da ul tatar konsertlarında tamaşaçınıñ kimi baruına borçıluın belderde.
Rifqät Abdel'yanov yäş buında üz xalqınıñ mädäniätenä qızıqsınu uyatu yulların da bilgeläp ütte. Yäşlärne ğailädä tärbiäli başlarğa kiräk, çittän kilep berkem dä yärdäm itmäs, ölkännär, bezneñ kebeklär yöri almıy başlağaç, kem yörer bezneñ konsertlarğa dide ul.
Konsertlarnı saf başqort telendä alıp baruçı Närkäz Ğaysinanıñ seber yağında berençe buluı ikän. Äñgämä barışında süzen ul Novosibirskida uzğan festival'gä qarata xislären belderüdän başladı. Festival'gä xalıqçan äyberlär alıp kilergä kiräk ikän, ike yıldan tağı kiläbez, inde maxsus äzerlänep kilerbez di Närkäz xanım.
Neftekamski däwlät filarmoniäseneñ xudojestvo citäkçese, başqort moñnarın qurayda uynap xalıqnıñ küñelen yaulağan Aybulat Räxmätullin tamaşaçılarğa üzeneñ räxmätlären häm teläklären yulladı.
Östäp şunı da äytergä kiräk, Neftekamski artistları ölkä üzägennän 300-500 çaqrım yıraqlıqtağı Tara häm Tevriz rayonnarına da bardılar. Şunsı ayanıç, Omski ölkäse tatar awıllarına hönäri artistlar bik siräk barıp çıqsalar da, konsertlarda tamaşaçı küp bulmadı. Şulay da, Omskida da, awıllarda da alar, törle janrlarğa bay bulğan sıyfatlı konsertlar birdelär. Törkem citäkçese Rifqät Abdel'yanov, bez filarmoniädä eşlibez, çastnıy studiä tügel, kiläçäktä dä xalıqnı konsertlar belän tä'min itep toraçaqbız di.
Rozaliä Sayganova, Omski


text: Yevropa Komissiäseneñ yaña prezidentı Jose Manuel Barroso, Berlekneñ qanunçığaruçıların, iğtibarnı kiläçäkkä yünältergä çaqırdı: "Minemçä, bezgä kem ikänebez häm qaydan kilgänebezdän iğtibarnı kimetep bezneñ qaya barırğa telägänebez turında uylıy başlarğa waqıt citte. Bez kiläçäkkä qarağan köntärtibe tözergä tieş, berlektä üseş häm mullıq, yaña eş urınnarı häm mömkinleklär buldıru mäs'äläsendä eşlärgä tieş," dide Barroso. Barroso täqdim itkän Komissiä wäkilläreneñ qayberlären Yevropa Parlamentı soñğı mizgeldä qabul itmäde. Barroso yaña komissiä cıydı.


text:
Teleñne çitlär kisälärme?
Ğädättä bez bu comğa säxifäsendä törle citeşsezleklär, äkämätlär turında söyläsäk tä, iñ başta xikmät iäse bulırğa tırışqan ber millättäşebez turında äytik äle. Bu könnärdä Bötentatar ictimaği üzäge oyışqanğa 15 yıl tula. Şuşı waqıt eçendä milli xäräkät törle xällär kiçerde, anıñ eçendä dä, tışında da, başında da törle keşelär tordı. Çınlap torıp, milli ixtiacnı beldergän häm ğämälgä quya başlağan keşelär siräk oçrıy. Alar qaydadır qıçqırıp ta yörmilär, nindider säyäsi mönbärlärdä, televizor ekrannarında da kürenmilär.
Ämma alar milli sızlanunı añlağan, çağıldırğan milli ğämäl keşeläre. Çın milli xäräkät äğzäläre. Alarğa aqça da tülänmi, millät yulın taptaw arqasında qaywaqıtta alarnıñ şäxsi tormışı, kar'yerası da bozıla.
Näq comğa könne «Azatlıq” radiosınıñ Qazan byurosına Därwişlär bistäsendä yäşäwçe Tomas Niğmätcanov kilde. Ul banktan kredit alıp, kitap çığarğan. Ni xaqında disezme?
Tomas üze 80nçe yıllarda Därwişlär bistäsendä, GİPO institutında oyıştırğan sänğät söyüçelär klubı, annarı Tatar ictimaği üzäge bülekçäse häm injenerlar arasında milli eşlär alıp baruı turında kitap yazğan. Milli xäräkät häm şäxes tarixı turında. Menä şul inde çın xikmät, çın moğciza. Keşeneñ küñelendäge baylıq, betmäs-tekänmäs fidaqärlek. Firqälärdä, xäzerge milli oyışmalarda qatnaşmasalar da, andıy keşelär millätne saqlıy. Tomas Niğmätcanov belän oçraşu Azatlıqnıñ düşämbe kiçendä tıñlawçılarnı kötä.
15 yıl elek Tatar ictimaği üzägeneñ qorıltayında Tatarstan başqalasında uramda tatarça yazular, avtobuslardağı iğlannar, eş urınnardağı cıyılışlar tatar telendä az buluğa zarlanğan idek. Xäzer beraz üzgäreşlär bar. Läkin barıber, Qazan Qazan bulıp qaldı. Filarmoniäse, televideniese, radiosı yözlärçä tatar mäktäbe buluğa qaramastan, bik küplär tuğan telenä, millätenä qaytırğa aşıqmadı. Ğäcäp bit! Moğciza tügel, aptıraş. Şartlar bar, alar citärlek bulmasa da, telägän keşegä üz milläteñneñ äxlağın saqlarğa bula. Ämma, xämer eçü, balalarnı az tabu yäki yalğız yäşäw, bulğan balanı da tuğan telgä cälep itmäw buyınça bezneñ qärdäşlärebez dä başqalardan ayırılıp tormıy. Xätta tatar tele, millät turında fänni eşlär, kitaplar yazuçılarnıñ da qayberäwläre imanlı yäş buın üsterü turında uylamıy. Şuña qarap barıber millät häm tel betä dip, küzne yomıp Qaban külenä çumarğa äzer toruçılar da bar. Läkin, Allağa şöker, barıber millät alay tiz genä yuqqa çıqmıy ikän.
Bu atnada Rusiäneñ statistika komitetı räise Vladimir Sokolin 2002 yıldağı can isäp yomğaqlarınıñ ber öleşen iğlan itte. Rusiälelär 800 törle millät variantların üzläştergännär ikän. Şularnı ğomumiläşterep, 160 millät yazılğan. Küpçelek tatar tatar bulıp qalğan.
Şunısı qızıq, rusiälelärneñ 98 protsentı rus telen belä ikän. Dimäk, 2 protsent, ä bit bu 3 millionğa yaqın xalıq, rus telen belmi bulıp çığa. Bu bit inde grajdanlıq turında qanunnı bozu digän süz. Rus telen belü buyınça imtixan birmäsäñ, Rusiä grajdanlığın alıp bulmıy. Şulay da rusça belmägän ike protsent xalıq haman üzençä yäşi birä. Zakonnarnıñ artıq tögäl ütälmäweneñ üz räxäte bar bit anıñ.
Rusiä xalqınıñ 5 protsentı ildäge ikençe taralğan telne - ingliz telen belä ikän. Kiläçäktä bu san 20-30, 50 protsentqa da citär äle. Bu bit inde iketellelek arta digän süz. Dimäk, ber tel belän genä yäşäwçelär kimi, torğan sayın üzlären caysız xis itä, köndäşlekkä sälätsez bula bara.
Sokolin äytkän tağın ber san bezneñ öçen söyeneçle häm xikmätle. Canisäp waqıtında «nindi tel beläsez” dip töpçenep tormasalar da, statistiklar niçekter tatar telen belüçelärneñ ğomumi sanın kiterep çığarğannar. Tıñlağız - Rusiä xalqınıñ 3,7 protsentı tatarça söyläşä. Bu inde tatarlarnıñ ğomumi sanınıñ 80-90 protsentı diärgä bula. Menä bu içmasam xikmät! Barıber yäşibez, telebez bulğaç, ilebez da bar digän süz. Ämma ber äkämät borılış. Statistika komitetı iğlan itkän can isäp materiallarında barıber töbäklärneñ milli sostavı äytelmägän. Saylawlar ütkäç kenä şuşı däwlät sere açılaçaq.
Kiläse atnada Xalıqara däräcädä tellär köne ütkäreläçäk. Qarıyq äle, telne yaqlaw buyınça şuşı räsmi bäyräm könnärendä beznekelär niçek yäşär ikän? Qazandağı, Ufadağı, Orenburdağı, Çiläbedäge, tatarlar mıjlap torğan rayondağı kibetkä kiläseñ dä, sorıysıñ, räxim itep aq ipi biregez äle, diseñ. Häm monı añlap, aq ipi birüçelär xikmät iäse bulıp kürener. Läkin iñ xikmätlese - tatarlarnıñ, başqortlarnıñ üz qärdäşenä «Dayte pojaluysta” dip qılanmıyça, ä üzläre yaratqan, üzläre añlağan teldä endäşergä cör'ät itüe. Menä şuşı xikmät iäse bulırğa qayçan öyränerbez ikän?
Rimzil Wäli


text:
Berlin -- Ğiraqta alman watandaşı urlanu uñayınnan Germaniä kanslerı Angela Merkel, Germaniä şantajğa bireşmiäçäk, dip belderde. Bügen Bundestagta yasağan çığışında Merkel, xökümät tä, parlamen ta şantajğa bireşmiäçäk. Ber ük waqıtta Susanne Osthof häm anıñ yörtüçesen qotqaru öçen bez bar köçebezne quyaçaqbız, dide. 43 yäşlek alman arxeoloğı Susanne Osthof häm anıñ yörtüçese uzğan comğada Ğiraqta totıq itep alındı. Totıq aluçılar, Germaniä Ğiraq xökümäte belän xezmättäşlegen tuqtatmasa totıqlarnı üterü belän yanıy.
Kansler bulğannan soñ berençe zur çığışında Merkel şulay uq iqtisadi krizistan çığu yulların ezliäçägen belderde. Aldağı 10 yılda Germaniä Yevropanıñ aldınğı 3 ile arasına qaytırğa tieş, dide ul.


text:
Möxämmät Sabirov Rusiä belän Şartnamä tözü tarixin açtı
Tatarstan uzğan ğasırnıñ 90 yıllarında Rusiä imperiäse eçendä yäşägän çorda kürelmägän ireklär aldı dilär, belgeçlär. Läkin, ul irek ciñel genä birelmäde. Döres, bügendä ul ireşelgän uñışlar kire Mäskäw yaqlarına ciñel oçıp kitmi. Läkin, süz bit tege köräş zamanı turında.
Milli xäräkät, Tatarstanğa başta soyuzdaşlıq, annarı bäysezlek ideyäsen kütärep çıqtı. Ğasırlar buyına, Rusiäneñ ber yätim balası bulıp yäşägän tatarlar öçen bu ömet cilläre ide. Azatlıq arxivında saqlanğan qayber yazmalarnı tıñlap qarıyq. Xäterlärne yañartıp cibärer ul
AyдioSez Azatlıq arxivında saqlanğan, 90 yıllarda bäysezlek yawlaw çorın surätlägän yazmalarnı tıñladığız.
Respublika Azatlığı öçen köräşneñ ber etabı 1994 yılnıñ 15 fevralendä tämamlandı. Yäki başqa ber basqıçqa küçte. Niçek kenä bulmasın, Rusiä belän tartqalaşu arqasında, tatarstan üzenä azmı-küpme irek tartıp aldı. Bu Rusiä belän ike yaqlı kileşü buldı. Milli xäräkät bu kileşüne ciñelü dip bäyäläde. Respublika räsmiläre anı zur ciñü dip añlattı. İnde bügenge küzlektän moña bäyä birep qarıyq. Azatlıq öçen maxsus, ul çorda Tatarstannıñ xökümät başlığı, yäğni premyerı bulıp torğan, Rusiä belän söyläşülär alıp baruda citäkçelärneñ berse Möxämmät Sabirov añlatmalar birä
Ayдio
Sez elekkege premyer ministr Möxämmät sabirovnı tıñladığız.
Ul Tatarstan neft’e probleması xäl itelä. Bolayraq itep. Tatarstan, Rusiä aşa suzılğan neft' torbaların qullana, Awrupağa neft' satar öçen. Ul yıllarda yılına 28 million tonna neft' suırtıla respublikadan. Şunıñ 14 meñennän kergän tabış Tatarstanğa, qalğanı Rusiägä. Torbalar qullanğan öçen häm Rusiä monnan tış, Tatarstanğa neft' citeşterü belän yärdäm itä. Şuşı, neft' tiräsendäge xökümätära kileşü Tatarstan häm Rusiä arasında wäqälätlärne bülü turındağı şartnamägä nigez bulıp alına. Möxämmät Sabirov däwam itäAyдioŞartnamäne ğämälgä aşırı öçen tağın unike xökümätära kileşü tözelä.
Tatarstannıñ bu ürnägenä başqalar da iärä. Rusiä eçendä bäysezlek taläp itkän töbäk belgeçlär tarafınnan fenomen. Tatarstan modele dip bäyälänä. Yäğni, tınıç yul belän azmı-küpme irek alu.
İnde äytelgänçä, 94 yılğı şartnamä waqıtı bette. Läkin, anıñ tarixi ähämiäten onıtırğa yaramıy. Ul köräşep tözelgän berençe rusiä belän Tatarstan arasındağı kileşü.
Bügen dä şartnämä variantı bar. Tatarstan Rusiä qarawına cibärde ul proyektnı. Möxämmät Sabirov, yaña şartnamä kiräk, bügen Rusiä üzäkläşterelep kilengändä, şartnamäsez bulmıy, cirle xalıqnı, milli mädäniätne, häm başqa üzençäleklären saqlar öçen dip sanıy.
Räfis Cämdixan


text:
Azıq-tölekkä bäyälär ni öçen arta?
Investorlar häm iqtisad belgeçläre bu könnärdä 4 küz belän qimmätle qäğäz bazarların küzätsä, ğadi xalıqnı kibetlärdä azıq-tölek bäyäläreneñ artuı borçıy. Rusiädä genä tügel, Yewropa illärendä häm Quşma Ştatlarda da soñğı waqıtta on, it, söt, may kebek töp äyberlärneñ bäyäläre arttı. Azıq-tölekkä bäyälär artunıñ säbäbe närsädä?
Dönyadağı qimmätle qäğaz barazlarınıñ işelüe belän azıq-tölekkä bäyälär artu arasında, berençe qaraşqa, bäyläneş yuq şikelle. Läkin, çınbarlıqta, bu global dönyada bar närsä dä üz-ara bäyle, di belgeçlär.
Ber genä misal. Soñğı 2 yılda kukuruz bäyäse 2 tapqır artqan. Belgeçlär monıñ säbäben benzinğa alternativ bulğan etanol citeşterü belän añlata. Näq 2 yıl elek amerikan prezidentı George Buş etanol citeşterüne 4 tapqır arttıru planın iğlan itte. Quşma Ştatlarda kukuruz etanol citeşterüdä töp çimal bulıp tora. Näticädä aña xitıyac artqan, häm bu anıñ bäyäse artuğa kitergän.
Östäwenä, kukuruz mal aşatuda qullanıla. Bu isä, ittän alıp sötkä qädär, bäyälär artuğa kitergän. Bar dönya buylap. Çönki dönyada export itelgän kukuruznıñ 70%-tı Quşma Ştatlardan kilä.
Töp soraw xäzer şul, di belgeçlär – Amerika häm başqa illärdä resessiä başlansa, azıq-tölek bäyäläre belän ni bulaçaq?
"İqtisadi üseş aqrınaysa, neft bäyäläre kimergä mömkin. Bu bioyağulıqqa ixtiac kimegä, häm näticädä awıl xucalığı äyberläreneñ bäyäse töşügä kiterä ala" di BMO qarşındağı Azıq-tölek häm awıl xucalığı oyışması belgeçe Ğäbdelriza Abbascan.
Läkin belgeç süzlärençä, näticä näq kiresençä dä bula ala. Äytik, soñğı waqıtta Qıtayda timer mäğdäne häm başqa çimallarğa ixtiac kimegän. İxtimal, dönya iqtisadı aqrınayu arqasında. Näticädä, okean aşa yöri torğan köymälärgä ixtiyac kimegän häm bu alarnıñ bäyäse töşüenä kitergän. Näq şul säbäple, qayber illär xäzer bu arzan köymälär belän Amerikadan awıl xucalığı äyberlären taşıy başlarğa mömkin, häm bu alarnıñ bäyäse artuğa kiterergä mömkin.
Şuşı artıq qatlawlı häm qarşılıqlı misallar öçen Ğäbdelriza äfände ğafu ütende. Läkin alar wazğiätneñ ni däräcädä qatlawlı ikänen kürsätä, dide ul.
Azıq-tölekkä bäyälär artunıñ säbäpläre närsädä, digän sorawnı bez Qazan uramındağı keşelärgä birdek. Cawaplarnı Mälikä Basıyr tupladı. Alarnı bezneñ pänceşämbe tapşıruında tıñlıy alasız.


text:
Pinochet ülemennän soñ Çilida bäreleşlär buldı
Çilida ilneñ elekke diktatorı Augusto Pinochetnıñ ülemennän soñ meñnärçä keşe uramnarğa çıqtı. 1973tän alıp 1990-ğa qädär 17 yıl Çilinı citäklägän Pinochet yäkşäme könne ülde. Ul xakimiättä bulğanda keşe xoquqların bozuda ğäyeplänä häm cinayät eşe äle yabılmağan ide.
1973 yılda Pinochet xärbi tüntäreleş belän üzenä qädär ilne citäklägän prezident Salvador Allendenı bärep töşergän ide. Allendenıñ qızı İsabel Allende Pinochet üleme belän ğädellektän qaçtı di.
"Anıñ tınıç qına ülüenä qayğıram. Ämma cinayät eşe äle açıq, xökem eşe däwam itärgä tieş. Şuña kürä min ul bernindi räsmi cenazağa layıq tügel dip isäplim. Ul diktator ide. Ul xalıq tarafınnan saylanmadı" dide Allende.
Tabiblar Pinochetnı saqlap qalu öçen mömkin qädär tırıştıq dilär. Küptännän awıru Pinochet ber atna elek yöräk öyänäge kiçergän ide.
Xökümät däwlät älämnären matäm könnärendägeçä yartılaş asqaraq töşerde.
Xökümät süzçese Ricardo Lagos Weber Pinochet ğailäseneñ qayğısın urtaqlaşırğa telibez dide.
"Çili xökümäte general Pinochet ğailäseneñ qayğısın urtaqlaşırğa teli. Xökümät şundıy xällär waqıtında eş itü tärtibe nigezendä eşliäçäk häm ildä tınıçlıq saqlaw öçen tırışaçaq" dide Weber.
Anıñ äytüençä Pinochet däwlät däräcäsendä cirlänmäsä dä, sişämbe könne anı cirlägändä xärbi xörmät çaraları bulaçaq.
Xakimiätkä kilgännän soñ köndäşlären räximsez räweştä bastırğan elekke Çili prezidentı äle dä il xalqın nıq dulqınlandıra.
İldä kiñ cäyelgän säyäsi köräş barğan häm inflätsiä qotırınğan könnärdä anıñ citäkçelegendäge xärbilär törkeme demokratik räweştä saylanğan prezident Allendenı bärep töşerde. Soñraq Allende üle kileş tabıldı. Anı ütergännärme, yäki ul üz üzen ütergänme, monısı äle dä açıq tügel.
Pinochet Marxist partiälärne bastırdı, meñnärçe keşe ezsez yuğaldı. Watandaşlıq irekläre nıq qısıldı, matbuğatta bik köçle senzura urnaştırıldı. Küp kenä zıyalılar çit illärgä qaçıp kitte.
Pinochet tarafdarları ul ilne Marxismnan qotqarıp qaldı di. Fetnädän soñ AQŞ Üzäk Küzläw İdaräseneñ Allende xökümäten totrıqsızlandıru öçen millionnarça dollar totqanlığı mäğlüm buldı.
Pinochet barı iqtisadıy şartlar naçarayğannan soñ 1990 yılda ğına xakimiättän kitte. Şunnan soñ qalğan tormışın ul keşe xoquqların bozu, xärämläşü, korrupsiä ğäyepläwlärenä qarşı köräşep uzdırdı.
1998 yılda Londonğa kilgäç anı öy sağı astına aldılar. Pinochetnı keşe xoquqların bozuda ğäyepläwçe Madrid anı totıp İspaniägä tapşırunı taläp itkän ide.
18 aydan soñ, Britan tabibları ul nıq awıru, mäxkamä qarşına basarlıq xäldä tügel digännän soñ Pinochetnı Çiliğa qaytarıp cibärdelär.
Pinochetnıñ üleme anı küralmawçılarnıñ anıñ ğämällärenä mäxkamädä bäyä birü ömetenä dä çik quydı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Dönyada yıl sayın 15,000-20,000 keşe mina qorbanı bula: Kenyada minalarğa qarşı xalıqara konferensiä açıldı
Düşämbedä Kenya başqalası Nairobida, bar dönya bulylap cir minaların yuq itügä bağışlanğan xalıqara konferensiä açıldı. Berläşkän Millätlär ximayasında ütkän bu çarada 140tan artıq ildän räsmilär, aktivistlar, mina qorbannarı qatnaşa.
Düşämbedä Kenya başqalası Nairobida açılğan çaranıñ töp maqsatı – mina qorbannarına yärdäm itü, xalıqqa mina qurqınıçı turında mäglümät taratu, minalarnı zararsızlandıru eşlärenä aqça tuplaw. Konferensiä prezidentı, Avstria wäkile Wolfgang Petrisch süzlärençä, monnan tış alar zur külämdä minalar saqlağan illärne bu qoralnı yuq itergä öndiäçäk:
Audio (Wolfgang Petrisch)
"Minadan ğärip qalğannarğa yärdäm arttırıla, bu keşelär bik xäyerçe, ğönahsız qorbannar. Monnan tış mina saqlanmaların yuq itü eşe köçäytelä."
1997 yılda Kanada başqalası Ottawada 123 il tarafınnan Minağa qarşı kileşü imzalanğan ide. Bu dokument Ottawa kileşüe digän isem aldı. Xäzer anı 140tan artıq il raslağan. Petrisch süzlärençä, 1999 yılda dokument ğämälgä kergännän soñ, bu programmağa 2 milliard 700 million dollar aqça totılğan. Soñğı 5 yıl eçendä barlığı 37 million mina yuq itelgän. Ber ğönahsız keşelärneñ minalardan hälaq buluın tuqtatu öçen bu qurqınıç qoralnı cir yözendä yuq itergä kiräk, di ul.
Kileşüne älegäçä 40lap il imzalamağan, şul isäptän, dönyanıñ berençe 3 xärbi qüäte – Quşma Ştatlar, Rusiä häm Qıtay. Döres, Quşma Ştatlar 1991dän, ä Qıtay – 1997dän birle andıy minalarnı inde qullanmıy. "Minalarnı tıyu öçen xalıqara kompaniä" dip atalğan törkem Washington belän Pekinnıñ şuşı kileşügä quşıluın teli. Äytkändäy, bu törkemgä, isän çağında, Britaniä prinsessası Diana yärdäm itä ide. 1997dä törkem Nobel tınıçlıq bülägen aldı. Nairobi könferensiäsendä törkemneñ 350 xezmätkäre qatnaşa. Törkemneñ süzçese Sue Wixley:
Audio (Sue Wixley)
"Bez, xökümätlär dönyanı minasız itü maqsatına qabat äylänep qaytır, şul qädäre eş başqarılğannan soñ, arta çigenmäs, alda kötkän eşne iskä alıp tırışlığın arttırır dip ömetlänäbez."
Minalar belän iñ nıq şıplap tulğan illär arasında Cambodia, Angola häm Äfğanstan. Öçese dä Ottawa kileşüen rasladı, öçese dä Nairobi konferensiäsendä qatnaşa. Äfğanstan törkemen Tışqı eşlär ministrı urınbasarı Häydär Riza citäkli. Sue Wixley bu ilne minağa qarşı programma uñışlı eşläp kilgän illärneñ berse dip atadı. Suğıştan soñ anda cir astında millionlağan mina kümelep qalğan. Ğadi xalıq, balalarnıñ minağa elägep hälaq buluı, ğärip qaluları – köndälek küreneş. Donor illärdän kilgän aqçanıñ şaqtıy öleşe şul minalarnı zararsızlandıruğa, ğärip qalğannarğa yärdäm itügä, xalıqqa mina qurqınıçı turında mäğlümät citkerügä totıla. Ämmä aqça, ğädättägeçä, citmi, Häydär Riza bu mäsäläne mäclestä qabat kütärer dip kötelä. Nairobi konferensiäse ber atna buyı eşliäçäk.
-Ali Gilmi


text:
Seberźä başqort mäźäniäte köndäre ütäsäk
Başqorttar Sorğotqa yıyına. Yaqın köndärźä qotopta başqorttar yıyını ütäsäk. 450 yıllıq bayramına seberźä yäşäüse başqorttar źa quşıldı. Bıl töbäktä uźğan bıuatta qıuılıp ebärelgän xälle krśtiändär tamırźarınan tış, neft tarmağında eşläüse küsep kitkän millättäştärebeź baytaq yäşäy. Räsmi terkälgän handarźan küreneüensä, unda 6 meñ başqort bar. Başqorttar köndärendä Sorğot qalahında yäkşämbe başqort mäktäbe lä asıla. Urındağı millättäştär tıuğan telen öyränergä teläy ikän, tik bığa tiklem bınıñ ösön mömkinlektär bulmağan. Yäkşämbe mäktäbendä törlö yäştärźäge balalar äsä telen öyränäsäk.


text:
Omskida “Zö-Läy-Lä” konsertı
Uzğan yal könnärendä Omski tatarları qaya barırğa, nindi çaranı saylarğa belmiçä , aptıraşta qaldılar disäm, yalğış bulmas. Çönki bu könnärdä tatar xalqı öçen ber ük waqıtta diärlek törle mädäni çaralar oyıştırılğan ide. Şimbä könne “Qızıl Gvardiä“ mädäniät sarayında “Umırzaya” sänğatkärläreneñ älege sarayda şöğellänüçelär belän berlektä yasağan çığışları, tatar milli mädäni moxtariäte binasında “Tanışu” klubınıñ çirattağı kiçäse , “Şinnik” mädäniät sarayında Tatarstan artistlarınıñ konsertı, yäkşämbe könne “Umırzaya” kollektivınıñ uraza ğayıtenä häm tanılğan kompozitor Sara Sadıyqova icatına bağışlanğan konsertı, Malunseva isemendäge mädäniät sarayında urta yäştägelär öçen yal kiçäse bulıp uzdı. Oyıştıruçılarnıñ uzara kileşep eşlämäwläre häm xalıqnıñ törle çaralarğa bülenüläre säbäple, çaralarnıñ barsı da bik küp xalıq qatnaşlığında ütte dip äytep bulmıy. Şulay da, xalıqnıñ azmı-küpme buluına qaramastan, çaralarnıñ barsı da bilgelängän waqıtında uzdı. Xalıqnı ayıruça cälep itkän çaralar, älbättä, Tatarstannan kilgän “Zö-Läy-Lä” törkemeneñ häm Omskinıñ “Umırzaya” sänğätkäyläreneñ konsertları buldı. Konsertlarnıñ ikesenä dä Omski möftie Zölkärnäy xäzrät Şakircanov kilgän ide. Ul konsertlarnıñ ikesendä dä säxnädän xalıqnı küptän tügel genä ütkän Uraza bäyräme belän täbrikläde, kileşep eşlämägännäre öçen oyıştıruçılarnı şeltäläp aldı, ike kollektivqa da çäçäk bäylämnäre büläk itte.
Mädäni çaralar küp buluğa qaramastan, “Zö-Läy-Lä” törkemeneñ dä, “Umırzaya” kollektivınıñ da konsertlarına tamaşaçı küpläp kilgän ide. Omskilılarğa inde “Umırzaya” ansamble tanış bulsa, “Zö-Läy-Lä” törkeme belän barsınıñ da berençe oçraşuı ide. Döres, Omski tamaşaçısına cırçı qızlarnıñ berse - Läysän Mäxmütova berniqädär tanış diärgä mömkin. 1997-nçe yılnı ul Rişat Yusupov citäklägän konsert törkeme belän Omskida bulıp kitkän ide.
“Zö-Läy-Lä” törkemeneñ qızları da, konsertta qatnaşqan yäş cırçı İlşat Valeev ta Omski tamaşaçısınnan qänäğät qaluları turında belderdelär. Tamaşaçılar da “Zö-Läy-Lä” konsertın yaratıp qaluları turında äyttelär. Döres, qızlarnıñ cırlarnı başqaru räweşen bik ük önäp betermäwlären beldergän apalar da buldı.
“Umırzaya” kollektivınıñ çığışı Qazan artistlarınnan soñ ikençe könne ük bulsa da, anda da tamaşaçı az bulmadı. Aralarında ike konsertnı da qarap, çağıştırıp, bäyä birüçelär dä buldı. “ Üzebezneñ qızlarıbız da “Zö-Läy-Lä” törkemennän naçar cırlamadılar. Äle artığraq ta bulğandır. Bez, ölkännär, xalıq cırların kübräk yaratabız, räxmät alarğa”, - didelär ölkän yäştäge xanımnar.
Konserttan soñ “Zö-Läy-Lä” qızları “Azatlıq” radiosı xäbärçese häm tatar xäräkäte aktivistlarınıñ oçraşuları buldı. Aralaşu barışında qızlar “Azatlıq” radiosına muzıkal' teläklären yulladılar.
Saniä Mirxaleeva,. Omski.


text:
Üle diñgez yarı buyında, Yordaniäneñ Şuneh şähärendä Dönya İqtisasıy Forumı açıldı.
Forumnı açqan Yordaniä patşası Abdulla anda 45 ildän cıyılğan 1200-läp säyäsi, käsepçelek häm sivil cämğiätlär citäkçeläre aldında çığış yasap töbäktäge hawada uñay üzgäreşlär bar dide.
Abdulla moñarçı berqayçan da tärräqiät öçen yaxşıraq mömkinlek bulmadı dide häm Fälestin-İzrail'' nizağına ğädel häm daimi çişeleş tabarğa çaqırdı. Ğäräp ligası general'' sekretare Amr Mussa pissimistik ruxtağı çığış yasadı nizağnı çişü öçen konkret adımnar zarur dide. Öç kön däwam itäçäk bu söyläşüdä Ğiraq, Livan häm Liviädäge wäzğiätlär turında, şulay uq töbäktä terrorçılıq säbäpläre turında süz bulaçaq. Forumda qatnaşuçılar arasında Ğiraq tışqı eşlär ministrı Xöşyär Zebari, Äfğänstan tışqı eşlär ministrı Abdulla Abdulla, fälestin premyer ministrı Äxmät Qurai, İzrial'' premyer ministrı urınbasarları Ehüd Olmert belän Şimon Peres, BMO nıñ maxsus wäkile Laxdar Brahimi häm AQŞ prezidentı George Bushnıñ cämäğäte Laura da bar.


text:
Washington İranğa qarata qırıs bulu yulın saylıy, Yevropa illäre moña ikelänep qarıy
Saylawaldı yarışı köçäygän sayın, Amerika Quşma Ştatları prezidentı George Bush ta qırısraq belderülär belän çığa. Xäzer inde Washington basımnı İranğa da arttıra. Prezident Bush Tährannı, ägär dä İran Xalıqara atom energiäse idaräse belän tieşle däräcädä xezmättäşlek itmäsä, ul dönyadan ayırılu qurqınıçı aldında qalaçaq dip kisätä häm Yevropa da Quşma Ştatlarnıñ şuşı qırıs säyäsäten yaqlar dip ömetlänä. Läkin qayber belgeçlär, Fransiä, Germaniä häm Britaniä amerikannarnı bu ölkädä yaqlawğa äzer bulmasqa da mömkin dip isäpli.
Audio, George Bush
"Bez İranğa zur iğtibar biräbez, bez ul iğtibarnı inde min prezident bulğannan birle birep kiläbez. Häm bez İran mullalarnı dönya taläplärenä qolaq saldıru eşen duslarıbız belän bergä alıp barabız" di amerikan prezidentı Bush. Soñraq anıñ şuşı süzlären däwlät iminlege kiñäşçese Condoleezza Rice tağın da cöpläp, Fox telekanalına, üzeneñ şul yaman tärtibe öçen İran, anıñ belän söyläşülär alıp barası urınğa, tulısınça dönyadan ayırılırğa tieş dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, Washington xäzerge waqıtta, yuğarıda atap kitelgän Yevropa illäre belän İran turında qırıs qarar qabul itärgä äzerlänä. Uzğan atnada Tährannı däwlät sekretare Colin Powell da kisätkän ide. Ul, ägär dä İran Xalıqara atom energiäse idaräse taläplären ütämäsä, bu eş Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurasına tapşırıla ala dip äytte. İminlek Şurası qararı isä ğädättä şul ilgä qarşı iqtisadi çikläwlär kertügä kiterä. Läkin Quşma Ştatlarnıñ şuşı qırıslığın Fransiä, Germaniä häm Britaniä xuplarmı, monısı bilgele tügel. İrannıñ üz wäğdälären ütämäwe Yevropada rizasızlıq uyatsa da, anda amerikannarnıñ çikläwlär genä täqdim itkän säyäsäten yaqlarğa bik urğılıp tormıylar. Londonda urnaşqan Yevropa Reformalar üzägendä eşläwçe Steven Everts, yevropalılar Washingtonnan başqa törle täqdimnär dä kötä dip belderä.
Audio, Steven Everts
"Amerikannar älegä haman berük närsäne - çikläwlär häm İrannı ayırunı ğına täqdim itä, yevropalılar isä, İran qatlawlı il, anda törle keşelär, törle qaraşlar bar dip cawap qaytara di Londondağı belgeç. Uzğan ayda, New Yorkta urnaşqan Tışqı mönäsäbätlär Şurası da Quşma Ştatlar citäkçelegen, İranğa törle cäza, çikläwlär belän yanawdan tış, eşlekleräk täqdimnär belän çığunı kiñäş itkän ide. Ämma Bushnıñ häm Ricenıñ soñğı belderüläre Aq yortnıñ bu kiñäşkä älegä qolaq salmasqa buluın kürsätä. İran zamanında Atom qoralların cäyeldermäw kileşüen imzalağan ide, aña quşılğan här il üzendä atom qoralın eşlämäyäçägen wäğdä itä häm ul şul yöklämäsen bozğan oçraqta İminlek Şurası aña qarşı iqtisadi çikläwlär kertä ala.
Kärim Kamal


text:
5 noyäberdä Mäskäwneñ mädäni üzägendä Sara Sadıyqovanıñ 100 yıllığına bağışlanğan çarada Başqortstannıñ Dürtöyle rayonı İsmail awılı üzeşçännäre çığış yasawı xalıq öçen dä, Başqortstan üzeşçännärneñ üzläre öçen kötelmägän şatlıqlı oçraşu buldı. Bu könnärdä Mäskäwdä, Mäskäw meriäsı häm mädäniät ministrlığı oyıştırğan “Roza vetrov” dip isemlängän, üzeşçän kollektivlarnıñ konkurs- festivalläre uza. Şuşı çarağa Başqortstan respublikasınnan da ber törkem üzeşçännär kilgän. Biredä cır biyu genä tügel, xalqıbıznıñ yaratqan muzıka qoralı tal''yan garmunda uynıylar İsmail awılı yegetläre. Bu törkemneñ citäkçese İsmail awılınıñ muzıka mäktäbe direktorı Ayrat Xarisov tal''yan garmunnarnı üze yasıy, üze ük balalarnı da uynarğa öyrätä iqen. Ayrat äfände, minem bernindi dä muzıqa belem yuq, min räsem uqıtuçısı, läkin ätiem tal''yanda uynıy ide, xäyer bezneñ näsel barısı da muzıka qorallarında uynıylar. Menä xäzer üzem dä şuşı eşneñ ostasına äylänep kittem, dide. Alar Mäskäwgä üzläre yasağan tal''yannarda uynarğa muzıka mäktäbe balaların alıp kilgännär. Alar talantların konkurs jyurie qarşında 8 noyäberdä İzmaylova konsert zalında kürsätäçäklär.
Mäskäwlelär tal''yan ostaların säxnädän töşermi alqışlarğa kümde. Şulay itep, üze dä garmunda uynarğa yaratqan Sara apa Sadıyqovanı iskä alu kiçäsendäge tal''yan moñnarı bu oçraşuğa ayırım ber moñlı bizäk östäde.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Kanada qunaqları Qazanğa bäyrämgä kilä
Qazannıñ 1000 yıllığı yaqınlaşqan sayın, bäyrämgä barırğa teläweçlärneñ dä isemlege arta Mäskäwdä. Ägär dä teläk belän genä bäyrämgä elägergä mömkin bulsa, bälki Mäskäwdä yäşäwçe bar tatar keşese dä Qazanğa omtılır ide. Läkin çaqırular çiklängän, şuña küräder, delegatlar isemlegenä kergännär üzen bik bäxetle sizä. Baştaraq Mäskäwdän 18 keşe genä çaqırılğan dip iğlan itsälär dä, bügenge köndä ul isemlektä 40 keşe kergänlege mäğlüm buldı. Nindi genä şartlarda çaqırularına qaramastan, berkem dä bu bäyrämnän baş tartırğa uylamıy. Şunıñ östenä bäyrämçä Qazannı kürergä teläkläre bik zur bulğannar da qaytırğa cıyına. Alarnı maxsus tanıqlama, çaqıru kiräk, şähär urtasına kertmäyäçäklär ikän digän xäbärlär dä totqarlamayaçaq küräseñ. .Mäskäwlelärneñ Qazan bäyrämenä äzerlänüe tabiği xäl. Qazannıñ tuğan könenä bağışlap Mäskäw ictimaği oyışmaları da, Mäskäw xökümäte yıl äylänäsendä törle çaralar ütkärep kilä. Läkin, bügen sezneñ iğtibarğa täqdim iteläçäk äñgämä Mäskäw keşese belän tügel Nuriä xanım Kudyakova Qazannıñ 1000 yıllığın kürer öçen Kanadadan qaytıp kilä. Ul berniçä köngä Mäskäwdä tuğannarında tuqtalğan. Bez Nuriä xanım belän cämiğ mäçetendä oçraştıq. Ul, ber qaytqaç inde Mäskäwneñ dä tatarlar bula torğan barlıq cirlären dä kürep kitärgä uyladım , di. Annan alda ğına tatar mädäni üzägendä bulğan.Nuriä xanım Qıtayda tuğan. Yazmış alarnı Törkiägä, annan soñ Kanadanıñ Monreal' şähärenä iltep urnaştırğan. Cir şarınıñ ber yağınnan ikençe yağına iñlägän tatarnı kürep, böten cir şarı tatarnıqı tügelme soñ digän uy kilä.. Süz başında Nuriä xanım üze belän tanıştırdı. Alar 1957 yılda Qıtaydan Törkiägä küçep kilgännär. Annan soñ inde 1976 yılda Kanadağa kilep urnaşqannar. Nuriä xanımnıñ äytüenä qarağanda Kanadanıñ Monreal' şähärendä alarnıñ üz oyışmaları bar. Alar bäyrämnärdä oçraşalar, yazların Saban tuyları ütkärälär ikän. Tuğan telne balalarıbız belä, läkin inde onıqlarıbızğa da öyrätü awırraq di, Nuriä xanım. Qıtayda yäşägän waqıtta , anıñ balaçağında tatar tele dä, urıs tele dä uqıtılğan. Şuña kürä ul qayçağında rus süzläre qıstırğalap, tatarça bik matur söyli. Ä bit Nuriä Kudyakova Qıtayda tuğan ikençe buın keşese. Çönki anıñ äti-äniläre dä Qıtayda tuğan. Ä inde äbi-babaları äle inqilabqa qädär ük Penza ölkäsennän küçep kitkän bulğannar. Qazanıñ meñ yıllığı öçen maxsus qaytam, sağındım , bäyrämçä Qazannı da, barlıq duslarnı, tuğannarımnı da küräsem kilä, dide Nuriä xanım. Balalarım Qazan tarixı belän qızıqsına. Bälki ingliz telendä şundıy kitaplarnı tabıp bulmasmı digän ömet belän dä qaytam Qazanğa di, Nuriä xanım Kudyakova.
Kanadada yäşäwçe millättäşebez Nuriä xanım Kudyakova belän äñgämäne “Azatlıq” radiosı öçen Mäskäwdän Näzifä Kärimova äzerläde.


text: 7 mayda ttanılğan cırçı, Tatarstannıñ xalıq artistkası Galina Kazanseva yubiley konsertın ütkärde. Ul Salix Saydäşev isemendäge konsertlar zalında çığış yasadı. 20 yılğa yaqın ul opera häm balet teatrında eşläde. Galina Kazanseva «Karmen», «Bogema», «Altınçäç» operalarında häm «Başmağım», «Nayemçik» dramalarında töp partiälärne başqaruı belän tanıldı. 1998 yıldan başlap, ul möstäqil cırçı bularaq icat itä. İntertat.ru agentlığı xäbär itkänçä, Galina Kazanseva keräşennärneñ awaz icatın saqlaw eşenä küp köç quya. Anıñ başlanğıçı belän keräşen tatarlarınıñ cırları taplanğan cientıq çığarılğan bulğan. Galina Kazanseva keräşen tatarlarnıñ folkor festivallärendä dä yıl sayın qatntaşıp kilä ikän.


text: Mäskäwneñ Twer mäxkämäse, Bol'şoy teaterda qarşılıq aksísında qatnaşqan Milli bolşewik partísınıñ biş aktífistın öç täwlektän cide täwlekkä qädär iregennän mäxrüm itkän.Jomğa kön kiç belän Mazepa spektakleneñ ikençe pärdäse başlanır aldınnan, milli bolşewik partísınıñ 20 aktífistı Bol'şoy teaternıñ säxnäsenä çığıp, prezidentqa qarşı lozunglar kütärgännär. Berniçä petard şartlatıp, zalğa milli bolşewiklarnıñ öndämäläre yazılğan qäğäzlär ırğıtqannar.Bu çığış Vladimir Putinnıñ wazífasına kereşü tantanaları uñayınnan äşlängän dip xäbär itälär.


text:
Prezident G.Bush Yaqın Könçığış säyäsätenä qatnaşudan totılıp kilde. Ämma çärşämbedä İzrael belän yänäşä Fälästin däwläteneñ oyışuın mäqsat itep quyğan ‘solıx yulı’ dip isemländerelgän tınıçlıq planınıñ iğlan itelüe belän ul yaqın könçığış säyäsätenä turıdan –turı qatnaşırğa mäcbür bulaçaq. AQŞta 2004nçe yılda prezident saylaularınıñ ütäçägen küzdä totqanda , Bush İzraelgä kiräkle basımnı yasarmı dip sorap bula torğandır.
İzrael belän fälästinnär arasında 55yıldan birle däwam itkän konfliktnı xäl qılu tırışlığında prezident Bushnı qıyın könnär kötä. Ul qarşılıqlı taläplär quyğan ğäräb citäkçelären, şulayuq öydegä xriatian häm konservativ yähudlärne qänäğätländerergä tieş bulaçaq, Fälästinnärne yaqlauçılar İzraelgä basımnıñ arttırıluın teli, Ämma Bushnıñ konservativ yaqlauçıları 2004nçe yıl yaqınlaşqanda anıñ İzraelne açulandıruın telämi .Eçke häm xalıqara säyäsätneñ näzbereklelege solıx yulı planınıñ iğlan itelüendä çağıldı. Ul Waşington urınına Yerusalem häm Ramallada citäkçelärgä täğdim itelde. Şulay itep alar prioritet plan turında söyläşülär tügel ä taraflar şunduq eşkä kereşergä tieş dip añlatmaqçı buldılar. İspanya, Albaniä häm Süriädäge vizitların tämamlap şimbädä öyenä qaytıp kitäçäk däwlät sekretarı Powell Madridta kollegası Ana Palacio belän oçraşqannan soñ(audio)
Bez ‘solıx yulı’nda progress kürergä tieşbez ,bez ike yaqnıñ berberse belän söyläşüen , terrornıñ , köç qullanunın tuqtaluın häm izrael yağında da aksilärneñ buluın kürergä telibez
Powell maynıñ ikençe atnasında İzraelgä kiläçäk. Ul fälästinnärgä qorallı törkemnärne taratığız dip basım yasar dip kötelä.Ämma ul Könbatış Üzäne häm Gazada xärbi okupatsiä astında yäşäwçe fälästinnärneñ tormışın ciñeläytsen dip İzraelne dä künderergä tırışaçaq. Bush administratsiäse elek tä näk şul eşlärne eşlärgä tırıştı, ämma uñışqa ireşä almağan ide. Läkin räsmilär xäzer xällär başqaraq di. Berençedän AQŞ yaqın könçığıştağı politik xaritanı üzgärtergä qararlı. Quşma Ştatları vä Britanie İzraelneñ doşmanı Ğıraq rejimın cimerde. Bu älbättä Bushqa töbäktä nindider östenlek birä. İkençeden ‘Solx Yulı’ strategiese. Ul Waşington, Yevropa Berlege, Bmosı häm Russie tarafınnan äzerlände. Plan teoriedä berleşkän front kürsätä.Bu inde fälästinnär ber yaqnı ikençesenä qarşı quya almıyaçaq digän süz.Öçençe faktor isä Bushnıñ Ğäräb citäkçeläre belän mönäsäbätläre, alar ber yıldan artıq prezidentnı yaqın könçığış säyäsätenä qatnaşsın dip sorap kilde. Ğıraq suğışınıñ qotılğısız buluı añlaşılğaç sonğı 6 aydağı möräcäğätlär taläpçänräk bula başlağan ide. Xäzer inde Bushnıñ bu Ğäräb citäkçelärenä yaqınlaşırğa cıyınuı turında belderelä. Waşington Ğäräb citäkçeläreneñ intixar höcümnäre oyıştırğan qorallı törkemnärne yaqlaudan wazkiçsen dip yaña fälästin xökümätenä basım yasauın teli. Çönki intixar höcümnäre däwam itsä İsraelneñ taşlamalar yasauın , söyläşüen kötep bulmıy. Xäterlägänegezçä Waşington Damasknı başta bik qatı kisätep , Ğıraqtan soñ kemneñ çiratta toruın añlarğa birgn ide , ämma soñraq ul retorikanı yomşarta töşte. Administratsiädä qayberäülär şulsanda Powell da Süriä citäkçese Assad yaqın könçığış probelamasın çişüdä rol uynarğa teli dip ışanalar . Powellne Yordanie, Suğut Ğäräbstäne häm Misırda da ciñel könnnär kötmiäçäk. Ğäräb Ligası fälästinnärgä yözlärçä million dollar yardäm birä. Bu aqça älbättä fälästinnärgä İzraelgä höcümnär oyıştıru öçen tügel ä Fälästin däwläten buldıruğa taba tırışığız digän mäqsat belän birelsä, eşlär başqaraq bulır ide dip ömed itä administratsie. Bushnıñ taläbe belän fälästinnär yaña premier sayladı. Prezident terrornı xökem itkän Abbas belän eşli alaçağın belderde. AQŞ yaqın könçığış öçen prezident wäkile bilgeliyäçäk mikän? Andıy ilçe bilgelänsä Bushnıñ kileşü öçen tırışaçağın añlatır ide. Ämma ul Clintonnıñ wäkilen açıqtan açıq tänqitlägän ide , şunlıqtan ul söyläşülär uñışsız bulsa tänqitkä duçar bulmas öçen andıy ilçe bilgelämäs dip kötep bula . Konservativ yaqlauçılar Bushnıñ bu eşkä qatnaşuın telämägän kebek, alar Fälästin däwlätenä dä qarşı .May urtalarında Powellnıñ yaqın könçığış vizitların tämamlanaçaq , anıñ näticäläre nindi genä bulmasın , nindi genä politik häväflär kötmäsen prezident Bush yaqın könçığış mäsäläsen inde çitkä qağa almayaçaq , ul qatnaşırğa tieş
Färidä Xämit, Praga


text: Rusiäneñ könyağında araqı eçü bäygese faciğa belän tämamlandı. Çiläge belän quyılğan araqını bäygedä qatnaşuçılar yartışar litrlı stakan belän alıp eçergä tieş bulğan. Ciñüçe diäse keşe 3 stakan araqını 40 minutta eçep betergän. Soñıraq taxi belän öygä qaytarılğaç artıq eçüdän ciñüçe ülgän. Bäygedä qatnaşqan tağın 5 keşe xastaxanägä salınğan. Prokuratura bäygene oyıştıruçılarğa keşe üterü häm alkogolnı reklamasın tıyğan qanunnı bozuda ğayepläw belderde. Ciñüçe büläkkä 10 şeşä araqı alırğa tieş bulğan.


text:
İzrael räsmiläre Fälästin citäkçese Yasir Arafat könbatış Yarğa qayta ala digän röxsät birgännän soñ 75 yäşlek xästä Arafat comğa könne däwalanu öçen Parijğa kitte. Arafatnıñ urınıñ alaçaq waris bulmağanlıqtan älegä fälästinnär belän Fälästin Xakimiäte, premyer ministır häm parlament idarä itäçäk.Arafatnıñ sälämätlek problemaları ul säyäsi säxnädän bötenläy çigengännän soñ närsä bulaçaq digän soraw tudıra.
Tarix bälkim dä Y.Arafatnı baş terrorçı, milli qähärmän yäki här ikese dä dip bäyäliäçäk.Anısı älegä bilgesez.Ämma ber närsäne beläbez:Arafat ber qayçan da ber kem belän xakimiätne büleşmäde.Fälästinnär öçen barlıq qararlarnı häm alarnıñ in möhimen 2000yılda Baraq häm Clintonnıñ tınıçlıq protsesında yasağan taşlamalarnı da kire qağıp ber üze qarar birde. Şunlıqtan bu atnada Arafatnıñ kiñättän sälämätlegeneñ naçarlanıp kitüenä fälästin xalqı öçen ber mizgellek krizis dip qarap bulmıy.Ämma şulay da alar aldında möhim soraw tora. Ägär dä olı citäkçe ülep kitsä , alar berdäm ,böten bulıp qala alaçaqlarmı?
Kiçä tabiplar törkeme Arafatnıñ qanında trombotsitlar bik tübän däwalanuı şart dip belderde. Moña qan rağınnan alıp bawırdağı problemalarğa qädär törle närsä säbäp bula ala. Arafatnıñ üleme öçen ber törle dä cawaplılıqnı üz östenä alırğa telämägän İzrael şunduq ul telägän ildä däwalana häm kire qayta ala dip belderde. Şulay itep Arafat bügen Ramalladan Yordaniä xärbi boralağı belän Yordaniägä häm annan Fransiä cibärgän mäxsus oçqıç belän Parijğa oçtı. Premyer Axmäd Qurei inşalla ul tizlektä qaytır dide(audio)
Bez ul sawığıp qaytır häm fälästin xalqı belän citäkçelek itep bäysez däwlät tözügä alıp barır dip ömed itäbez dide
Arafat üze bulmağanda prezident wazıyfasın ütiyäçäk keşe , yäki varisi itep ber kemne dä bilgelämäde. Arafat Parijda ülä qalsa parlament spiekere Rawhi Fattouh , saylawlar ütkärelgänçe 2 ay öçen Fälästin Xakimiäte prezidentı bulıp toraçaq.Arafat äytkänem kebek ülsä, yäki eşlärne alıp bara almayaçaq xälgä kilsä bäysezlek xäräkäte, Fälästin Xakimiäte belän närsä bula ala digän sorauğa Londonda urnaşqan Patşalıq İnstitutınıñ Yaqın Könçığış Programması xezmätkäre Nadim Şehadi bolay dip cawap birä(audio)
Arafat ülep kitsä , küplär kötkänçe xaos bulmayaçaq.Ämma ikençe yaqtan ozın möddätne küzdä totqanda Fälästin Xakimiätendä häm çittä üzen qabul itteräçäk Arafatnıñ urınıñ ala alaçaq citäkçe kürenmi
Arafatnıñ üleme , tınıçlıq prosesın şulayuq premyer Sharonnıñ 2005nçe yıl başlarında Gazadan ber yaqlı çigenü planıñ qatmarlandıraçaq.Şexadi qaraşınça İzrael belän solıx kileşüenä Arafattan başqa kem dä qul quya almıy, çönki anıñ aftoritetına iä säyäsätçe yuq. Arafat belän Sharon mängelek doşmannar. Ämma Arafat ülsä İzraelneñ fälästinnär belän eş itüe qıyınlaşaçaq di Şexadi(audio)
Minemçä Sharon Arafatnı sağınaçaq , Arafatnıñ kitüe Fälästin xakimiätendä problemalar xasıyl itsä yäki ul cimerelsä, Könbatış yarı häm Gazanı okupatsiä astında totu qıyınlaşaçaq dip äytä Şexadi
Älege waqıtta Könbatış Yevropa Fälästin territoriälärenä şaqtıy ğına yardäm birep tora, ämma anda xakimiät cimerelsä Şexadi fikrençä okupatsiäneñ finans yögen İzrael ber üze kütärergä mäcbür bulaçaq . İzrael Arafat ülgän oçraqta Könbatış Yarı häm Gazada xakimiät öçen köräş, tınıçsızlıqlar kötä. Haretz gazetası yazuınça xärbilär moñı tuqtatu öçen ütkän yılda äzerlängän ''yaña säxifä''isemle operatsiä başlataçaq.Arafatnıñ üleme Sharonnıñ eşen qıyınlaştırır ide. Söyläşergä partnör yuq dip tınıçlıq planıñ tartmağa salıp quyğan Sharon, Arafattan soñ kiläçäk xökümät belän dialog qorırğa tieş. Yul xaritası dip yöretelgän tınıçlıq planı bilgele bulğança 2005nçe yıl azağında Fälästin Däwläteneñ oyışuın küzdä tota.
färidä xämit


text:
Açıq mikrofon: Muzeylarğa yörisezme?
-Näq menä muzeyğa kitep barabız äle. Bügen bit milli-mädäni muzeebıznıñ tuğan köne ikän. Başqa muzeylarğa da yöribez. Tuqay muzeenda buldıq. Ul Tuqay yäşägän yortta urnaşqan. Anda şağirneñ kitapları, däftärläre bar ide. Här keşe üze yäşägän şähärneñ milli üzäklären belergä tieş dip uylıym.
-Elekke tormışnı belmiçä, yañasın qorıp bulmıy. Elek yasalğan xatalarnı öyränep, bügen yalğışmasqa kiräk!
-Muzeylarnı bik yaratam min! Daimi yörim alarğa. Böyek Watan suğışı muzeenda, milli-mädäni muzeyda, Ermitaj häm başqalarda buldım.
-Qazan däwlät universitetınıñ geologiä fakul'tetında uqim min. Anda bezneñ üzebezneñ muzey bar. Bik qızıqlı eksponatlarğa bay ul. Ğadi keşe añlamıy inde alarnı. Taş qına di. Ä bit alar ğadi genä taşlar tügel. Bezneñ muzeyda xätta mamont bar!
-Muzeylarğa yörgänem yuq. Waqıt yuq bit!
-Muzeyğa sirägräk yörim şul. Menä bu yañaların qaradım inde min. Ermitajğa barğanım yuq äle. Muzeyda bit bezneñ tarixıbız. Anı onıtırğa yaramıy!
Al'bina Zäynulla


text:
İndus Tahirov: Tatarstannıñ statusın bilgeläwçe referendum respublika öçen iskitkeç zur waqiğa buldı
1992 yılnıñ 21 martında Tatarstannıñ tarixında bik ähämiätle häm möhim ber waqiğa buldı. 15 yıl elek uzğan referendumda respublika xalqı Tatarstannıñ däwlät statusı xaqında üz fikeren belderde. Belgeçlär äytüenä qarağanda, şuşı xalıq fikeren belderü çarasınıñ näticäläre bügenge köndä dä respublika tormışına yoğıntı yasawın däwam itä.
15 yıl elek, 21 mart könne Tatarstan xalqı respublikanıñ statusı, anıñ Rusiä belän mönäsäbätläre xaqında üz fikerlären belderde. Sez Tatarstan respublikası –Rusiä häm başqa respublikalar belän mönäsäbätlären tulı xoquqlı şartnamälär nigezendä köyläwçe suveren däwlät, xalıqara xoquq subyektı digän belän rizamı digän sorawğa cawap alındı 1992 yılnıñ 21 martında. Häm respublikanıñ küpçelek xalqı älege sorawğa uñay cawap birde. Gärçä, Rusiä, Mäskäw tarafınnan tatarstanlılar qurqıtu, referendumğa barmasqa çaqıru kebek ğämällär qılınsa da. Läkin törle yanawlar häm qurqıtular tatarstan xalqına ällä ni zur tä’sir yasamadı. Şuşındıy şomlı, qatlawlı şartlarda da, alar üz fikeren belderde häm tatarstannıñ yaña statusın bilgeläde. Bu referendum bik möhim çara buldı, di Tarix institutı citäkçese Rafail Xäkimov.
Ğalim İndus Tahirov isä, 1992 yılnıñ 21 martında ütkän referendumnıñ näticäläre xäzer dä bik aktual’, dip sanıy. Rusiä belän Tatarstan arasındağı wäkälätlärne büleşü turındağı şartnamä dä näq menä şuşı referendumnıñ näticäse bularaq tormışqa aştı, bezneñ referendum Rusiäneñ federalizm yulına bastırdı, di ğalim. Bügenge köndä dä älege referendumnıñ näticäläre ğämäldä qalamı, digän sorawğa İndus tahirov bolay dip cawap birde.
Älbättä qala. Ul bit xalıq fikere, anı berkem dä beterä almıy. Bügenge köndä bez şartnamäne yañartırğa uylıybız ikän, bu da şul referendumğa häm anıñ näticälärenä bäyle. Bez barı tik bügenge wazğiätneñ üzgäreşlären genä östibez añaÄytergä kiräk, 1992 yılnıñ 21 martında Tatarstannıñ däwlät statusın bilgeläwçe referendumnıñ 15 yıllığın ällä ni iskä aluçı bulmadı Qazanda.
Gölnaz İlgizär


text:
“Yaña ğasır” telekanalında «Tatarstan. Atnalıq küzätü” analitik tapşıruı äzerlänä
Sişämbe könne “Yaña ğasır” telekanalın qarawçılar, irtänge säğät altıdan, «Tatarstan xäbärläre”neñ kiçke çığarılışın qarıy aldılar. Monı xäzer kön dä «Xäyerle irtä, Tatarstan” tapşıruına qädär qarap bulaçaq. Ä 23 noyäbrdän «Tatarstan. Atnalıq küzätü” analitik tapşıruı üz eşen başlıy. Ul efirğa şimbä kiçlärendä çığaçaq.
Sport xäbärlärenä kilgändä, düşämbe könne "Qazan" milli-mädäni üzägendä "Rubin" futbol komandasınıñ kiçäse uzdı. Älege komanda tarixta berençe tapqır Rusiä premyer-liğa futbol klubları arasında uynaw xoquqına ireşte. Kiçädä Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev, Qazan şähäre xakimiäte başlığı Kamil İsxakov, Rusiä futbol soyuzı prezidentı Vyaçeslav Koloskov qatnaştılar. Şäymiev üz çığışında futbol komandası uynawçılarına, trenerğa, şähär xakimiätenä räxmäten belderde.
Landış Xarrasova. Azatlıq radiosı. Qazan.


text:
BMO başlığı Myanmardağı afät cirlärenä bardı
Berläşkän millätlär oyışması başlığı Ban Ki-moon, köçle cil dawılda ziyan kürgän töbäkne urnında kürep, xalıqara yärdämnär mäsäläsendä xärbi başlıq Than Shwe belän söyläşer öçen bügen Myanmarga bardı.
BMO yärdäm köçe, barı tik ixtiyaç bulğan iñ kiräkle äyberlärne genä kertergä röxsät birelä dip belderä.
“Xalıqara cämäğatçelek, afättän ziyan kürgän xalıqqa tulısınça bulışa almıy, yärdämnär xalıqnıñ ni barı 20-30 %ına ğına citkän. Bu xispalar isä qanäğatländererlek tügel”
Bu, Bankoktağı xökümättän bäysez Mercy Malaysia dip isemlängän yärdäm oyışmasınıñ başlığı Cämilä Mäxmut süzläre buldı.
Läkin xalıqara yärdäm oyışmaları, Ban Ki-Moonnıñ Myarmargä säfäre belän yabıq eşeklärneñ açılaçağına ömet bağlıy. BMO başlığının Myanmar räsmiläre belän oçraşuda berençe bulıp, xalıqara yärdämnärgä röxsät itü mäsläsen söyläşäçäk.
Ban Ki-moon xärbi xökümätneñ qayğıların bastırıp, söyläşülärdä säyäsi mäsälälär tügel, xalıqnı qotqarıp qalu mäsäläläre turında söyläşeläçägen belderede.
Azia illäre berlege başlığı Surin Pitsuwan, xalıqara cämäğatçelekneñ başta iğanäçelek itär aldınnan Myanmarğa iñ berençel kiräkle bulğan äyberlärne öyränäse bar dip belderde.
Afätneñ berençe atnasınnan uq, Myanmar xaqimiäte çit il yärdämnären üzen alıp üze ül taratırğa teläde. Läkin çit illlärdän kilgän täñqitlär säbäple BMOğa afät cirlärenä turından turı yärdäm eltergä röxsät itelde.
Şulay da Yangon xaqimiäte AQŞ häm Fransia cibärgän yärdäm köymälären kötterä, alarğa röxsät birme. Xaqimiät könbatış illäreneneñ ilgä yoğıntı yasayağınnan şiklänä. Närges dip isemlägän bu cil dawılı, ildä bulğan iñ zur afätlärdän dip sanala.