text:
Kreml nezareti altındaki Aqmescitniñ Kyiv rayon mahkemesi iyünniñ 7-nde Eski Qırımda keçken tintüvden soñ tutulıp alınğan yerli sakin Abdurahman Rustamovqa nisbeten sıñırlav tedbiri tayin etmek niyetinde.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa tutulıp alınğan şahısnıñ ömür arqadaşından alınğan malümatqa esaslanğan qırımlı adliyeci Mammet Mambetov ikâye etip berdi.
«Aqşam (iyünniñ 6-nda Rustamov – QA) qadınına telefon açıp, yarın Kyiv rayon mahkemesi oña nisbeten sıñırlav tedbiri tayin etecegi aqqında haber etken. Yarın mahkeme qapalı keçeceginden asla şübem yoq. Rustamov qadınına, oña adliyeci tayin etilgeni aqqında da aytqan. Bu ise, telükesizlik hadimleri oña tazyıq yapıp, işbirlik yapmağa zorlağanı içün bir delil sayıla», – dep ikâye etti adliyeci.
Mambetov ayrıca, Rustamov ne yerde olğanına dair «ale daa bir malümat olmağanı» aqqında ayttı.
İyünniñ 6-nda saba Eski Qırımda telükesizlik hadimleri tintüv keçirgen soñ, bir erkek kişini tutulıp alınğan edi.Daa soñra belli olğanına köre, telükesizlik hadimleri tintüv esnasında iç bir türlü vesiqa köstermegenler.
Rusiye telükesizlik hızmet muessiseleri bu hususnen bağlı izaat bermedi.
Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ, mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirilip başladı.


c: text/html

text:
Nasıl ola da, nefret – bir ande – adetiy barışıq, dostluq ve qardaşlıqnı boza? Belki, qarışıqlıq apansızdan meydanğa çıqmay – tertipni yeñgende, onıñ neticelerini er kes köre, çünki körmemek imkân yoq artıq…
İşbu vaqialar 26 yıl evelsi yüz berdi, amma olarnı yaşağan er bir insannıñ hafızasında alâ daa yaşay. Olğan adiselerniñ sebepleri alâ daa belgisizdir, amma er kes deşetli ve müthiş bir şey aqqında dey…
1989 senesi mayıs 16-18 künleri Özbekistannıñ Ferğana vilâyetiniñ şarqında olğan Kuvasay şeerinde özbek ve türk yaşları arasında dögüşler yüz berdi. Türk-meshetinler, qırımtatarlar kibi, Vatanından sürgün etilgen bir halq edi.
1944 senesi noyabr ayında Devlet Mudafaa Komitetiniñ Qararı esasında yüz binden ziyade türk-meshetini Gürcistan, Meshetiyadan – «ealiniñ büyük bir qısmı Türkiyeniñ sıñırdaş sakinleri ile soydaşlıq munasebeti ile bağlı olğanı ve icret keyfini bildirgeni sebebinden» ve «duşmanlarğa yardım köstergenleri, Türkiye istihbarat organları içün hızmet etkenlerinde qabaaatlanıp» sürgün etildi.
Mahsus köçip kelgenler statusı ile köylerde yerleştirildi. O vaqıt sürgün etilgen halqlar 1956 senesi evlerine qaytarıldı, türk-meshetinler, qırımtatarlar kibi, memuriy nezaretten Vatanğa qaytmaq aqqı olmadan azat etildi. Büyük qısmı Orta Asiya ve Qazahistanda yaşamağa qaldı.
Andijanda «Özbek halqınıñ aqiqiy oğulları olsañız, ruslardan qalışmañız… Özbekistanda olar içün yer yoq» özbek tilinde yazılğan sözler ile risaleler tarqatıla ediGeorgiy İvanov
Ciddiy, çoq taraflı ziddiyetlerde sıqı olğanı kibi – bugün manaçıqnı hatırlağan insan az, sebebi üzerinde taqiqatçılar alâ daa tüşüne. Deyler ki, er şey adiy çarşı qavğasından başlandı – sanki türk biri özbek satıcı qadınğa qaba bir söz ayttı, cilekni qapaqladı, oña arqa oldılar ve dögüş başlandı.
Birazdan taqiqatçılar 1989 senesiniñ mayıs ayı vaqialarından evel 1988 senesi Taşkentte keçirilgen mitingler olğan edi – olar «Ruslar, Rusiyege, qırımtatarlar ise – Qırımğa ketiñiz» şiarları altında keçti. Georgiy İvanov aytqanı kibi, 1989 senesi fevral ayında Taşkentte özbek ekstremistleri tarafından slavlarğa ücüm etile edi. Andijanda «Özbek halqınıñ aqiqiy oğulları olsañız, ruslardan qalışmañız… Özbekistanda olar içün yer yoq» özbek tilinde yazılğan sözler ile risaleler tarqatıla edi».
1989 senesi mayıs 16-18 vaqialarından soñ eyecan eksilmedi, özbek gençleri arasında türklerni «cezalamaq» kerek degen laflar tarqatıldı.
Mayıs 23 künü Kuvasay dögüşleri eki kün devam etken büyük çatışmağa çevirindi. Er tarafta bir qaç yüz insan iştirak etken edi. İnsan sürüsi türkler ve diger milliy azlıqlarnıñ vekilleri yaşağan kvartallarğa kelip, anda tertipsizlikni meydanğa ketirmege tırışa edi. Akimiyet insanlarnı de qandıra, de küç ile quva edi. Diger rayon ve vilâyetlerden militsiyanıñ qoşma küçleri kelgende (bir 300 insan), tertipsizlik toqtaldı. 58 insan zarar kördi, 32 hastahanege ketirildi, şu cümleden 2 militsiya hadimi. Ertesi künü dögüşte yaralanğan qavmiy tacik elâk oldı.
Bu vaqialardan soñ Ferğana vilâyeti boyunca öşekler tarqtılmağa başlandı – biri digerinden qorqunçlıdır – türk-meshetinlerniñ «kavğalaşuvı», özbeklerge yapılğan «horlav», türkler özbek qızlarınıñ namusına keçkeni, özbek bala bağçasında balalarnı soyıp, parçalarğa bölgenleri aqqında ve ilâhre.
İyün 3 künü sabası Taşlaqta özbek gençleriniñ sürüsi türk-meshetinler yaşağan soqaqlarğa taba yöneldi. Evlerni yaqıp, saiplerini dögmege başladılar. Soñra Komsomolskiy qasabasına taba ketseler, anda olarğa içki ordu bölükleri qarşılıq köstermege tırıştı, amma muvafaqiyetsiz. Komsomolskiy qasabasında da türk-meshetinlerniñ evlerini yaqıp qoydılar. Şu gençlerniñ bir qısmı Taşlaqqa qaytıp, türklerge ücümine devam etti, birinci öldürüvler yüz berdi. Ücümlerden qaçqan türk-meshetinler Sovet Birliginiñ Kommunistik Firqasınıñ (KPSS) rayon komitteinde militsiya imayesi altında toplana edi. Aqşamğa 300-400 insan Margilanda türk-meshetinlerniñ evlerini yaqqan edi, Ferğanada yaşağan türk-meshetinlerge de ücüm etildi.
İyün 3-den 4-ne keçer gecesi Ferğanağa içki ordu bölükleri kelmege başladı. Saba iyün 4-de Ferğana, Margilan ve Taşlaqta ücüm ve yanğın çıqaruvlar ğayrıdan başlandı. Türk-meshetinler yaşağan diger rayonlarda da ücümler yüz berdi. Özbek SSC Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ iyün 4 künü Ferğana vilâyetiniñ bazı rayonlarında komendat rejimini kirsetmek aqta Qararı qabul etildi.
Blokpost, şeerlerde yürgen arbiy patrul ve azbar qapılarında baylanğan yavluqlar aqlımda. İyün 4 künü bizge soylarımız musafirlikke keldi, bir oğlançıqnıñ azbarda qolu yaralandı, onı acele yardımğa ketirdiler – anda ise nice yaralanğan insan bar ediEskender Asanov
Qırımtatarı Eskender Asanov hatırlay – o vaqıt 9 yaşında edi. Bala añında iyün dörtü qaldı: blokpost, şeerlerde yürgen arbiy patrul ve azbar qapılarında baylanğan yavluqlar aqlımda. İyün 4 künü bizge soylarımız musafirlikke keldi, bir oğlançıqnıñ azbarda qolu yaralandı, onı acele yardımğa ketirdiler – anda ise nice yaralanğan insan bar edi».
Özbekler yaqalanğanlarnı azat etmege ve intiqam içün olarğa türk-meshetinlerni teslim etmege talap etken edi. KPSS Taşlaq rayon komiteti ve Taşlaq İçki işler rayon bölüginiñ binalarına ücüm etilgen edi. Militsiya İçki işler rayon bölüginiñ binasını qurtarıp oldı, amma insan sürüsi dört saat devamında binanı musarada tuta edi. On beş militsiya hadimi yaralandı, biri elâk oldı.
İyün dörtünde, üyleden soñ, bir top adam Margilan şeer komitetine sürip keldi, amma türk-meshetinlerni o vaqıt endi tahliye etken ediler. Ferğanada saba şeer merkezinde qollarında tayaq ve demirni tutqan açuvlı yaşlar toplanıp, maşina, tükânlarğa ura, KPSS vilâyet komitetiniñ binasına sarıp aldı, taşlarnı ata edi. Bir qaç insan binağa sürip kirdi 200-300 insan ava limanı yanında yaşağan türk-meshetinlerniñ evlerini yaqa edi. Aqşamğa şeer ve qışlaqlarda türk-meshetinlerge ücüm etmege başladılar.
İmtiandan soñ evge qaytam, Vodstroy ve Kuvasayda evlerni yaqqanları aqta tarif etem, anam – boş laf, olamaz dey ve Taşkentke iş ziyaretine azırlana…
Natalya Ofitserova
Adiselerniñ şaatı Natalya Ofitserova hatırlay: «Saba saat 10. İnstitutta iqtisadiyat imtianını beremiz. Gruppamızda Vodstroy qasabasından üç qız yetişmey. Qasevet çekemiz, çünki qasaba evler yanğanı, kök qara olğanı ve gece insanlar öldürilgeni aqta öşekler endi peyda olmağa başladı… Amma inanılmay. İmtiandan soñ evge qaytam, Vodstroy ve Kuvasayda evlerni yaqqanları aqta tarif etem, anam – boş laf, olamaz dey ve Taşkentke iş ziyaretine azırlana…
Ava limanına yol boyu qocaman uçaqlarnıñ engeni körüldi. Lük açıldı, BTRler çıqtı. Kerçeketen qorqunçlı, vaziyetni belgisizlik kerginleştire edi – televizorda sükün, telefonlar söndürilgen. Er kes şeerniñ çeşit rayonlarında yaşay, kimse bir şey bilmey. Tek öşek. Kuvasay tarafından qara tuman, şeer qapatılğan. Sovet Birliginde öyle bir şey olacağına kimse inanmay edi. Er kes şaşqan edi».
Soqaqlarda blokpostlarnı yerleştirdiler. İnsanlar askerlerge suv ketire, aş pişire, blokpostalarğa alıp bara ediler. Olarnı qorçalarlar dep, inana ediler. Çoqusı insanlarnıñ hatırasında şu yanğan evler ve qomşu, tuvğanları içün qasevet duyğusı saqlanıldı…
«İnstitutta studentlerni toplaylar, televeziorda bir sürü adam ellerinde öldürilgen özbek oğlanını tutıp ketkenini, vilâyet icraiy komitetni sarıp alğanını ve evlerni yaqqanını köstereler… Soqaqlarda ölgen insanlar, yañgan erkek, qadın, balalar… Er kes ağlay. Gornıy qasabasında türk ve bir qaç qırımtatar ailesiniñ evlerini yaqqan ekenler. Kimsege nefret yoq, ayret, amma episi bir beraber edik – Saida, Muazzam, Olâ, Alla, Selim ve Marina. Milletlerge bölünmey edik… Er şey yerine kelir ve barışıqnen dostluq kene pekitilecegine inana edik. Amma bir şey deñişkendir. Er kes evlerini satıp, kim Qırımğa, kim Rusiyege kete edi… Birinci dalğa edi», – dey şaat.
Komendant rejiminiñ olğanına baqmadan, ertesi künü Ferğanada tertipsizlik devam etti. Künniñ soñuna içki ordu ve militsiya onı toqtattı. Faqat, çoqqa degil…
Devamı bar
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Alina Frolova – strategik kommunikatsiyalar saasında on beş yıllıq iş tecribesiniñ saibi. O yetekçi halqara ve ukrain şirketlerinen çalıştı, cemaat faaliyetçisidir.
Tasil
1993-1998 – Taras Şevçenko adına Kiyev milliy universitetiniñ halqara munasebetler İnstitutı.
İlmiy derece: "geopolitika" saasında halqara munasebetler magistri.
1992- 1993 – seneleri gumanizatsiya ve inkişaf tasili magistri, "geopolitika" mütehassısı.
1992-1993 – gumanizatsiya ve inkişaf Halqara institutı. Ukrain-amerikalı tasilini deñiştirilmesi assotsiatsiyası.
İdare saasında diplom, halqara iqtisadiyat munasebetler boyunca sertifikat.
İş tecribesi:
2004 senesi, 3 sentâbr – "RAM 360 Advertising Agency" baş müdiri.
2003 s. başlap – biznes-mesleatçı, "Infoline Contact Center " baş müdir vazifesini eda etti (Sofiya, Bulğaristan).
2002 s. oktâbr - 2003 s. yanvar – konsultant (autsorsing kontakt-merkeziniñ kirsetilmesi) "TOV Utel" (Kiyev, Ukraina).
2001 s.oktâbr - 2002 s.oktâbr – "Beeper" baş müdiri (Kiyev, Ukraina).
1998 s. yanvar-1999 s. iyül – ekspert, Sumitomo Corporation (Kiyev vekâletligi)
1997 s. yanvar -1998 s. yanvar – "Tiklenüv" fondunıñ (Foros Fondu) baş müdiriniñ yardımcısı (Kiyev, Ukraina)
1994 s. aprel -1997 s. yanvar – medeniyet ve tibbiyet saasında leyhalarnıñ reberi


text:
Elbası tapsırmasımen Oralda üş birdey stwdenttik jataqxana salınadı ORAL. QazAqparat - Elbası tapsırmasına säykes Oralda üş birdey stwdenttik jataqxana salınadı. Bul twralı «Qazaqstan memlekettik-jekeşelik äriptestigi ortalığı» ökilderiniñ qatıswımen ötken keñeste aytıldı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
BQO-da byudjettik salada 33 qılmıs tirkeldi ORAL. QazAqparat - Batıs Qazaqstan oblısında bïıl byudjettik salada 33 qılmıs tirkelip, keltirilgen şığın 210 mln teñgeni quradı. Bul twralı öñirlik kommwnïkacïyalar qızmeti alañında BQO Memlekettik kirister departamenti basşısınıñ orınbasarı Temirlan Şoñaev mälim etti, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Memqızmetterdiñ 80 payızı elektrondı nusqada bolwı kerek - Nurgül Mawberlïnova ORAL. QazAqparat - Elbası tapsırmasına säykes memlekettik qızmetterdiñ 80 payızı elektrondı nusqada bolwı kerek. Bul twralı öñirdegi BAQ ökilderimen kezdesken QR Aqparat jäne kommwnïkacïyalar vïce-mïnïstri Nurgül Mawberlïnova mälim etti, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Batıs Qazaqstan wnïversïtetinde Ğaysağalï Seytaqtıñ şığarmaşılıq jır keşi ötti ORAL. QazAqparat - Maxambet Ötemisov atındağı Batıs Qazaqstan memlekettik wnïversïtetinde Qazaqstan Jazwşılar odağınıñ müşesi, Tölegen Aybergenov atındağı sıylıqtıñ ïegeri, körnekti aqın, qarımdı jwrnalïst, wnïversïtet tülegi Ğaysağalï Seytaqtıñ jır keşi ötti. Aqınnıñ 60 jıldıq mereytoyına arnalğan keş «Köñildiñ arxïvinde qalsın öleñ» attı tanım men tağılımğa tolı şara boldı, dep xabarlaydı QazAqparat.
arı qaray
Murağat
Joğarı qaray


text:
Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ idarecisi, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyev İçki rayonı Mañ Kermen köyü sakini İsa Halilovnıñ yaqalanuvı aqqında tarif etti.
Eskender Bariyev Facebook saifesinde yazğanı kibi, İsa Halilovnı «akimiyetke riayetkâr olmağanı» içün yaqaladılar.
«Süt almaq içün nevbette tura edi. Anda turğan bitaçıqlar onı ve bütün qırımtatarlarnı elektrik energiyasınıñ söndürilmesinde qabaatlamağa başladılar. İsa olarğa medeniy sürette er şeyni añlattı. İnsanlar bunı begenmedi, köy şurası reisine şikâyet ettiler. O, politsiyanı çağırdı», – dedi Bariyev.
Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ idarecisi, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası aytqanı kibi, birazdan Halilovnı azat ettiler.
Qırımnıñ uquq qoruyıcı organlarından bu aqta resmiy izaat yoqtır.
Rusiye Qırımnı 2014 senesi baarde işğal etkeninden soñ yarımadada qırımtatarlar ğayıp olmağa başladı. Qırımda Rusiye Taqiqat komitetiniñ idaresi cinaiy işlerni açtı, amma bu insanlarnıñ bulunuv yeri aqqında alâ daa malümat yoq.


text:
Ärdoğan Paqıstan ilbaşı belän telefonnan söyläşte
Törkiyä ilbaşı AQŞ citäkçelegeneñ Yerusalimnı İzrail’neñ başqalası itep tanu qararınıñ Yaqın Könçığışta tınıçlıq häm totrıqlılıqqa tiskäre yoğıntı yasayaçağın belderde
Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Amerika Quşma Ştatları citäkçelegeneñ Yerusalimnı İzrail’neñ başqalası itep tanu qararınıñ Yaqın Könçığışta tınıçlıq häm totrıqlılıqqa tiskäre yoğıntı yasayaçağın belderde.
Ärdoğan mäs’älä belän bäyle Paqıstan ilbaşı Mämnun Xösäyen belän telefonnan söyläşte.
Ärdoğan söyläşüdä başqalası Könçığış Yerusalim bulğan bäysez häm möstäqil’ Fälästin däwläte tözelmiçä torıp Yaqın Könçığışta ğadel häm daimi tınıçlıq urnaşmayaçağına basım yasadı.
Ärdoğan Törkiyäneñ Yerusalim mäs’äläse belän bäyle 13 nçe dekabr’dä İstanbulda İslam xezmättäşlek oyışması cıyılışı ütkäräçäklären dä belderde.


text:
Qırım akimiyeti 2014 senesi mart ayında Rusiye yarımadanı işğal etken soñ qabul etilgen Qırım Anayasasını tarqatuv aktsiyasını keçirmege qarar aldı.
Bunı Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Anayasanı aprel 10-da tarqatmağa planlaştıralar.
«Qırım malümat poligrafiya imkânları institutınıñ göñülli studentleri tarqatacaq Anayasanıñ nushaları Qırımnıñ üç devlet tili – rusça, ukraince, qırımtatarca bastırıldı», – aytıla beyanatta.
Nazirler şurası bu aktsiyanıñ maqsadı olaraq «Cumhuriyetniñ esas Qanunı – Anayasanı bilüv derecesini arttıruv, em de Qırım Anayasası Künü munasebeti» dep adladı.
2014 senesi aprel 11-de Qırım Devlet Şurasınıñ plenar toplaşuvında 8 bab ve 95 maddeden ibaret olğan «Qırım Cumhuriyetiniñ Anayasası» qabul etilgen edi. Qırımtatar Milliy Meclisi Anayasanı qabul etilemeycek bir vesiqa olaraq adlap tenqid etti.


text:
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksenov şeer ve rayon başlarını dizel-generatorlarnıñ tarqatılmasına mesuliyet ile yanaşmağa çağırdı. Şu cümleden, er bir region generatorlarnıñ quveti ve yerleşirilmesi, olarğa elde etilgen yaqarlıq aqqında esabat azırlamalı, dep bildire Qırımnıñ rusiyeli ukbmetiniñ matbuat hızmeti.
Böyle avaleni Aksenov fevqulâde vaziyetniñ yoq etilmesi boyunca ştabnıñ nevbetteki toplaşuvında çıqardı.
Bunıñ ile toplaşuv devamında yaqarlıqnıñ dizel-generatorlar içün vaqtında ketirilmesi ile bağlı sual muzakere etildi.
«İlk nevbette yaqarlıqnıñ ketirilmesinde mesuliyetli olacaq insanlarnı belgilemek kerek. Bu mesele ile belediyeler oğraşsa, ştab maliye tarafından yardım köstermeli, rayon ve şeerlerniñ yolbaşçıları yaqarlıq miqdarı aqqında esabat bermeli», – qayd etti Sergey Aksenov.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Qırım Fevqulâde işler nazirligi fevqulâde vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında teniyeley edi. Noyabr 23 künü yarımadada raatlıq künü olaraq ilân etilgen edi.
Noyabr 24 künü «Ukrenergo» bildirgeni kibi, işçiler bozulğan tiremelerniñ birini – «Kahovka – Titan» tamirlediler, amma faaller onı işlettirmege bermey. Qırım qamaçavınıñ idarecisi Lenur İslâmov Rusiye tarafından siyasiy mabüslerniñ, şu cümleden qırımtatarlarnıñ azat etilmesinde israr ete.
Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımda cuma künü Rusiyeden daa 300 generatornıñ kelmesini bekleyler. Bu afta andan endi o qadar generator ketirilgen edi.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.


text:
Qırımda 2014 senesi fevral 26 künü «kütleviy numayışlarda iştirak etüv»de qabaatlanğan ATR qırımtatar telekanalınıñ operatorı Eskender Nebiyevge aprel 22 künü keçirilmesi mümkün olğan mahkeme toplaşuvında ceza qararını ala bileler. Bunı Qırım.Aqiqatqa Nebiyevniñ advokatı Cemil Temişev bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, Eksender Nebiyev özüni yahşı duya, oña nisbeten küç qullanmaylar.
Qırım.Aqiqat bildirgeni ki, Eskender Nebiyevni aprel 20-de aqşam evinde tintüv keçirilgen soñ yaqaladılar.
Bundan evel mezkür iş boyunca Ali Asanov yaqalanğan edi.
Hatırlatamız, 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Qırımtatar Milliy Meclisi ve «Rus birliginiñ» bir qaç biñ tarafdarı toplaşqan edi. Tedbirni Meclis reisi Refat Çubarov ve «Rus birliginiñ» lideri Sergey Aksönov teşkil ettiler. Çatışmalar neticesinde eki insan elâk oldı. Rusiye Taqiqat komiteti bundan sebep cinaiy işni açtı.
Onıñ taqiqatı çerçivesinde «kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüvde şeklengen» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Onı 2015 senesi fevral 19-ğa qadar apiske aldılar, soñra da apis müddetini mayıs 19-ğa qadar arttırdılar.


text:
3 ÜÇÜNCİ DERS
· Vatanımıznıñ er bir yerini bileyik
Ananıñ balağa olğan sevgisiniñ qararı yoq. Onıñ içün de ana balasını pek yahşı bile ve bala aqqında ne sorasalar, aytır. Bizler de böyle analar kibi baba-dedelerimizden asabalıq qalğan Vatanımıznı, onıñ “dağı-taşınını”, umumen er bir yerini bilmelimiz ve sevmelimiz. O vaqıtta Vatan bizim içün aziz ve muqaddes olur, biz onıñ qadrine yetermiz, oña nisbeten sevgimiz artıp barır. Bugünden başlap sayğılı oquyıcılarımıznı Vatanımıznıñ coğrafik obyektlerinen tanış etmege niyet ettik. Bir vaqıtlarda ecdatlarımız, ülkemizde olğan qayalarğa ad qoyğanda, olarnıñ birine menim adımnı qoyğan. Sebebini bilgen çıqarmı, yoqmı, aytamayım. Lâkin Seyran qaya ve bir de Sedam qaya Qırımnıñ ne yerde olğanını bilmege istegenler, onı bu saifede oqup bilir.
Seyran qaya – töpesi taraqqa oşağan ve tüsü sarıca kelgen qayadır. Bu qaya Sudaqnıñ şimal tarafındaki Qoz (“Solneçnaya dolina”) degen köyden 1 km avlaqta qala. Seyran qayanıñ kündoğuş tarafında Çoban Yaqlan qaya olsa, künbatı tarafında ise El Tiygen sırtı (xpeбeT ЭлbTиreH) bar. (Alla maña sağlıq berip şu qayanı barıp körmege qısmet etsin.)
Sedam qaya – bugün “Örlinıy zalöt” adını taşığan konus şeklinde bir qaya. Bu qayanıñ kündoğuş tarafı ormannen qaplı. Sedam qayanı özüne oşağan Kürtler boğaz degen töpenen bir bel (ceдлoBиHa) bağlay. Bu eki töpe bir dağ kütlesini (ropHый MaccиB) teşkil ete, onıñ şimal ve şarq taraflarında qayalı uçurımlar bar. Sedam qaya – Ay Petri yaylasınıñ şimalinde olıp, Kökköz (“Sokolinoye”) köyüniñ cenübiy tarafında 2,5 km uzaqlıqta qalğan bir yerdedir. Barıñız anda, peşman etmezsiñiz!
Yalta yolunda
Aluştadan Yaltağa ketemiz. Maşnamız yaldap ketken kibi kete. Aylanmalı yol – de yuqarı köterile, de eniş aşağı kete. Sol tarafımızda tap deñizge barıp yetken uçurımlarnı köremiz, oñ tarafımızda ise bayırlar, qayalar ve olardan ayırılıp tüşken balabandan-balaban taşlar birer-birer ya da bir-biri artından yanımızdan keçip, arta qala. Biz, başlarımıznı, de o yaqqa, de bu yaqqa çevirip, etrafta olğan bu dülberlikniñ episini körip yetiştirmege tırışamız. Bir yerge kelgende maşnanı toqtatıp yol çetine çektik. Tüştik. Ögümizde acayip bir manzara açıldı!… Deñizniñ çeti-bucağı yoq kibi körüne. Deñiz ne yerde bite, kök ne yerde başlay bir kereden aldıramaysıñ. Ekisi de mor tüsni alıp, bir-birine qarışıp ketken kibi kele. Bayağı aşağıdan qayalı yalığa kelip-kelip urğan dalğalarnıñ şuvultısı eşitile. Kimerde bu şuvultığa çağalalarnıñ sesi qarışa. Bu serbest quşlarnıñ dalğalar üstünde uçuşqanına baqıp, dostum: “Ay-ay, bir quş olsañ da, turğan yeriñden köterilip uçıp ketseñ!” – dedi. Aqlıma Amethanımıznıñ balalıq devrinde aytqan sözleri tüşti. Bir vaqıtta o da Ay Petriniñ qartallar qonğan qayalarınıñ birine tırmaşıp çıqıp buña beñzegen sözlerni aytqan edi.
· Qısqa ikâyeler, masallar
Aqaymız daa, balam…
Bir adamnıñ bir oğlu bar eken. Bir kün olar çöldeki bostanlarını çapalamağa kete. Yanlarına üylelik aş-suv ala ve çapalarını omuzlarını urıp keteler. Barıp çıqqan soñ baba-bala birer yolaq alıp çapalap-çapalap kete. Üylege yaqın oğlu artqa aylanıp baqsa, işniñ az yapılğanını köre. Yolaqlarnıñ daa yarısına kelmegenler. “Baba-baba, baqsa, ama az çapalağanmız, e?!” – dey. Babası şaqacı adam eken: “Qaqaymız daa, balam!” – degen. Üyle ola, oturalar aşamağa. Bütün ketirgen aşlarını yarım saatqa barmay, aşap bitireler. Oğlu kene de: “Baba-baba, ama aşaymız, e?!” – dey. Babası oña: “Aqaymız daa, balam!” – dey.
· Şiirler, yırlar
Aşıq Ümer
Evel baar, gülzar ile yaz kelir
Evel baar, gülzar ile yaz kelir,
Yüce dağlar donandığı zamanlar.
Gülistandan kün-künge avaz kelir,
Bülbül gülge qul olduğı zamandır.
Bağlar ziynetlenmiş, açılmış güller,
Fiğan etip, öter ğarip bülbüller,
Seyirge çıqmış ep nazlı güzeller,
Aşıqlarnıñ kül olduğı zamandır.
Cümle qızlar cennet donun kiyerler,
Aşıqlar ep bülbüllerge uyarlar.
Şimdi suvun töker dağlar, qayalar,
Sahralarnıñ sel olduğı zamanlar.
Aşıq Ümer arar turar çareler,
Asretlikke toldı yürek, qan ağlar.
Türlü güller, sünbül, nargiz, lâleler,
Yer yüzüniñ al olduğı zamandır.
· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik
· Doğru yazayıq ve laf eteyik
Bu cümlelerniñ qaysı biri doğru?
1.1. Sınıfta üç pencere bar.
1.2. Sınıfta üç pencereler bar.
2.1. Mektepte çoq talebe bar.
2.2. Mektepte çoq talebeler barlar.
3.1. Toyğa bayağı adam keldi.
3.2. Toyğa bayağı adamlar keldiler.
4.1. Tükânda çeşit mal satıla.
4.2. Tükânda çeşit mallar satılalar.
5.1. Meydanda çoqtan-çoq adam bar edi.
5.2. Meydanda çoqtan-çoq adamlar bar ediler.
6.1. Gazetağa qaç adam yazıldı?
6.2. Gazetağa qaç adamlar yazıldılar?
7.1. Derske kim kelmedi?
7.2. Derske kimler kelmediler?
8.1. Talebeler ne oquy?
8.2. Talebeler ne oquylar?
· Atalar sözleri
Aqıl yaşta degil, baştadır.
Sürüden ayırılğan sürünip öler.
Sütke ağzı pişken qatıqnı üfürip aşar.
Açközniñ közüni topraq toydurır.
Onıñ özü toyar, közü toymaz.
Tama-tama – göl ola, iç tammasa – çöl ola.
Ayuv balasını aşaycaqta çamurğa bulğalar.
Aqça ara bozar.
Oña köre şap da bir, şeker de.
Ağırmağan başqa yavlıq bağlamaq.
Acele işke şeytan qarışır.
Alışqan quturğandan beterdir.
Acığan çoq amma, para bergen yoq.
· Frazeologizmler
başında olmaq – cToяTb Bo rлaBe, pykoBoдиTb
başı bağlı – жeHaTый; зaMyжHяя
başından qalsın! – пycTb oH пoдaBиTcя (эTиM)!
baştan çıqarmaq – a) coBpaщaTb, paзBpaщaTb; ToлkaTb Ha дypHoe; б) cбиBaTb c пyTи (c Toлky)
baştan çıqmaq – paзBpaTиTbcя; пoTepяTb roлoBy
başına çıqmaq – cecTb Ha roлoBy koMy-л.
baş etamamaq – He cпpaBыиTbcя, He cлaдиTb
başına belâ olmaq – быTb koMy-л. oбyзoй
başını aylandırmaq – BckpyжиTb roлoBy
başı aylanmaq – kpyжиTbcя (o roлoBe)
başım aylana – y MeHя kpyжиTcя roлoBa
baş aylandırıcı – roлoBokpyжиTeлbHый
· Ösümliklerniñ adları
rpиб – mantar – rpиб
rpyздb – ulaq mantarı – rpyзд
rpyшa – armut – rpyшa
rycиHый лyk – qaz soğanı – rycячий лyk
дëpH – çim – дepeH
дoHHиk – sarı yonca – бypkyH
дoждeBиk (rpиб) – qurt mantarı – пopxaBka
дpok – qatır tırnağı – дpik
дyб – emen, meşe, pelit – дyб
дypMaH – qara tiken, delimidan – дypMaH
дыMяHka – dır-dır-fatma – pyTka
дyшицa – cambil – MaTepиHka
дыHя – qavun – диHя
дяrилb – aqsohta – eжa, rpяcTиця
eжeBиka – bürülgen – oжиHa
eлb – narat – ялиHa
· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları
дpoфa – duvadaq – дpoxBa
дяTeл – taqtaqquş – дяTeл
ëж – kirpi – iжak
eHoT – yanat, rekun – eHoT
exидHa – Avstraliya kirpisi – exидHa
ëpш – hani balığı – йopж
жaбa – qır baqa – жaбa
жaBopoHok – çoçamiy torğay; boztorğay – жaBopoHok
жepeбëHok – tay – лoшa
жиraлka – kübre çibini – жиraлka
жиpaф(a) – zurafe – жиpaф(a)
жyk – qoñuz – жyk
жyжeлицa – haberci qurt – TypyH
жypaBлb – turna – жypaBeлb
зaяц – tavşan – зaeцb
зeбpa – zebra – зeбpa
зeбy – zebu – зeбy
зeлeHorлaзka – yeşil çibin – зeлeHooчka
зepHoBka – baqla qurtu – зepHiBka
зяблиk – qızıl töş – зяблиk
· Anatomiya terminleri
лaдoHb – avuç – дoлoHя
лoдыжka (щиkoлoTka) – tobuq – kicToчka
лërkиe – aqcigerler – лereHi
лoб – mañlay – лoб
лokoTb – tirsek – лikoTb
лoпaTkи – kürekler – лoпaTkи
MизиHey – çinati(y) parmaq – MiзиHeц
Moзr – miy – Moзok
Myckyл – muskul, adale – Myckyл
Mышцa – adale – M’яз
HaдkoлeHHиk – tiz qapaq – HaдkoлiHok
HepB – siñir – HepB
Hora – ayaq – Hora
HoroTb – tırnaq – HiroTb
Hoздpя – burun deligi, tanav – Hiздpя
HocorлoTka – keñez – HocorлoTka
пaзyxa – qoyun – пaзyxa
пaлeц – parmaq – пaлeцb


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ fikrine köre, Rusiyede makeme etilgen uçucı Nadejda Savçenkoğa açlıqnı toqtatmağa lâzim.
Bunı o Ukrinform neşirine bildirdi.
«Nadâ yapacağını yaptı. Menimce, şimdi toqtalmaq kerek, çünki Rusiye – istilâcıdır, insaniy printsiplerge riayet etken bir memleket degildir», – dedi o.
«Azatlıqqa çıqıp, Rusiyege diger usullar ile qarşılıq köstermek içün sağlıqnı qorumaq kerek», – dedi Cemilev.
O, Savçenkonıñ qapaluvı uzun zamanğa sürmeycegine ümüt besley, Ukrainada esirlerni deñiştirip, onıñ azatlığını talap etecektirler.
Moskva apishanesinde bulunğan uçucı Nadejda Savçenko endi 59 kün açlıq tuta. Rusiye akimiyeti onı Lugansk civarında iyün 17 künü Rusiye telekanalınıñ eki hadiminiñ ölüminde qabaatlay. Savçenko bu qabaatlarnı red ete ve separatistler tarafından bu vaqiadan evel zapt etilgenini bildire.


text:
«Rusiye Federatsiyasına Qırım Cumhuriyetiniñ qabul etilüvi ve Rusiye Federatsiyasınıñ terkibinde yañı subyektlerniñ – Qırım Cumhuriyeti ve federal emiyeti olğan Aqyar şeeriniñ peyda oluvı aqqında» qanunına mütenasip deñişmeler ekinci oquvda baqıla, dep bildireler Rusiye matbuat vastaları.
Vesiqağa köre, 2014 senesi iyün 1-den soñ Ukraina grivnası Qırım meydanlığında çetel para birlemi olaraq sayılacaqtır.
«Rusiye Federatsiyasınıñ işbu subyektleri toprağında grivna bozuvı ve ödevler Rusiye Merkeziy bankınıñ kursı boyunca 2014 senesi iyün 1-ne qadar devam etecek. Bundan soñ deñiştirüv ödünç teşkilâtlarınıñ belgilegen kursı boyunca olacaq», – denile deñişmelerde.
Jurnalistlerge konstitutsion qanunları ve devlet qurulışı boyunca profil komitetiniñ başı Vladimir Pligin añlatqanı kibi, bu qararnıñ alınuvı ile «para bozuvınen bağlı ketişatlar nizamğa ketirilecek» eken.


text:
Saltanat memleket basşısı Prokopïs Pavlopwlostıñ qatıswımen prezïdent sarayında bolıp ötti.
Bïılğı jılğı qañtar ayında ötken parlament saylawındağıday, SÏRÏZA tağı da jeñiske jetti. Sol jolı bul partïya tarïxta birinşi ret jeñiske jetken bolatın.
Cïpras Grekïya prezïdentiniñ qarsı aldında turıp, Grekïyanıñ Konstïtwcïyası men zañdarın saqtawğa, sonday-aq grek xalqınıñ müddesine qızmet etwge ant berdi.
Şirkewi memleketten bölinbegen pravoslavïelik Grekïyanıñ saltına say, premer-mïnïstr men ükimet müşeleri Afïna arxïepïskopı aldında da ant qabıldaydı.
Jeksenbi küni ötken saylawda SÏRÏZA aytarlıqtay basımdıqpen jeñiske jetti. Ol 35,46 payız dawıs alıp, ekinşi qaytara ükimet basına keldi.
Derekközi: ras.kz
Kommentarïï


text:
Kiyevde, Sofiya meydanında Reşat Ametovnıñ añına bağışlanğan sessiz fleşmob keçirilecek, Reşat Ametov Qırım işğaliniñ ilk qurbanıdır. Bu aqta tedbirniñ teşkilâtçıları, KrımSOS adlı cemaat teşebbüs gruppasınıñ vekilleri bildirmekteler.
Fleşmob mart 16 künü keçirilecek. Aynı bu künü 2014 senesi Qırımda sözde referendum ötkerilgen edi. Onıñ keçirilmesine qarşı çıqqan Reşat Ametov, Aqmescitteki Qırım Nazirler Şurasınıñ binası yanına ukrain bayrağı ile kelgen edi.
2014 senesiniñ mart 3 künü, Reşat Ametovnı tutıp esir ettiler. Mart 15 - nde Ametovnıñ cesedi bir çoq qıynav izleri ile Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonınıñ dağında tapıldı.
Moskva nezareti astında bulunğan Qırım akimiyeti, qırımtatar faaliniñ öldürüvinen bağlı işiniñ açılması içün mukâfat vade etken edi. Amma faalniñ qatiyi bu künge qadar tapılmadı.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Böyle malümat Rusiye ombudsmenniñ saytında yerleştirilgen.
"Rusiye Federatsiyasınıñ İnsan aq-uquqları boyunca vekili adına, şu sırada, diger memleketler devlet hızmetçileri adından yapılğan, Ukraina Yuqarı Şurası deputatı Mustafa Cemilev Rusiye Federatsiyasına kirmesine red etilüvi boyunca olğan muracaatlar şu adiseniñ ögrenilmesine esas yarattılar", - dep aytıla resmiy malümatta.
İnsan aq-uquqları boyunca vekili Rusiye Federatsiyasınıñ mahsus organlarına malümat soratmalarını yolladı. Al-azırda M. Cemilev Rusiyege kirmesine red etüv içün kösterilgen esaslar ögrenile.
"Vekilniñ nevbetteki areketler bu teşkerüvniñ neticelerine sıq bağda olmaqtalar", - dep, aytıla haberde.
Mayısnıñ 3-nde Mustafa Cemilevni Qırımğa kirsetmediler. Bu sebepten qırımtatarlar Ermeni-Bazarda (Armânsk), sıñırda, narazlıq aktsiyasını keçirdiler.
Birazdan Qırımnıñ Baş prokurorı Natalya Poklonskaya Milliy Meclis reisi Refat Çubarovğa "ekstremizm faaliyetiniñ musaade etilmegeni" boyunca ihtarnı beyan ettirdi, böyle etip, Meclis itaat köstermese, teşkilâtnıñ faaliyeti yasaq etilecek ve Meclis yoq etilecegini bildirdi. Bundan soñra aktsiya iştirakçileri mahkeme olundı ve neticede 10 biñ rublelik cöremeler tayin etildi.
Mustafa Cemilev öz aq-uquqlarını Avropa mahkemesinde qorçalaycağını bildirdi.


text:
Aqmescit – Kefeniñ appelâtsion mahkemesi Özbekistandan yarımadağa köçip kelgen altı insandan ibaret qorantanı sürgün etmek aqqında qararnı red etti. Mahkeme toplaşuvında, bu iş daa bir kere baqılacağı aqqında qarar alındı. «Devlet milletler komitetinde» Qırımdan iç bir kimseni sürgün etmeyceklerini bildirdiler.
Qırım.Aqiqat İslâm Terek civarındaki Qızıl Terçek köyüne köçken Oksana Tolmaçövanıñ qorantası aqqında ikâye etken edi. Hatırlatamız, oktâbrniñ ortasında İslâm Terek rayon mahkemesi Oksana ve qorantasını sürgün etmege qarar aldı, bunen beraber, Rusiye Federatsiyasında bulunuv müddetini bozğanları içün er azağa 2 biñ ruble miqdarında para cöremesini belgiledi. Bu ceza altına Oksananıñ ihtiyar yaşında ana-babası, aqayı Vitaliy ve eki küçük balası tüşti. Qoranta Özbekistandan mayısta Qırımğa köçip keldi. 90 kün içinde olar cumhuriyetni terk etmege kerek ediler, amma bunı yapmadılar. O vaqıt mahkeme qorantanı sürgün etmege qarar aldı.
Salı künü, oktâbrniñ 28-nde Kefede Appelâtsion mahkemesiniñ toplaşuvı ötkerildi, anda Tolmaçöv qorantasınıñ şikâyeti baqıldı. Oksana Tolmaçövanıñ adliyecisi Emil Kürbedinov Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, şikâyette İslâm Terek mahkemesi alğan qararnı lâğu etmege rica etildi.
«Rayon mahkemesiniñ bu qararı bozuluvlarnen qabul etildi. Hususan, qoranta azaları qayd etilüvni bozğanlarında qabaatlanalar, amma, Rusiye Federatsiyası qanunlarına köre, çetel vatandaşlarnı qabul etken devlet qayd etmek kerek. Bundan da ğayrı, mahkeme ötkerilgende, qoranta Rusiyede tek eki kün buluna edi, çünki olar Qırımdan tış barıp keldiler. Faqat İslâm Terek mahkemesi bunı közge almadı», – dedi adliyeci.
Onıñ sözlerine köre, appelâtsion mahkemesi buña emiyet berdi, ve evelden qabul etilgen qararnı lâğu etti, amma işni ğayrıdan baqılmasını avale etti. Kürbedinov, yañı mahkemeniñ neticeleri müsbet olacağına işana. «Seslendirilgen qabaatlavlar esasında olarnı para cöremesine oğratmazlar ve sürgün etmezler», – dedi adliyeci.
«Yüküm yengilleşti»
Oksana Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, Kefeniñ Appelâtsion mahkemesi alğan qararına pek quvandı. «Yüküm yengilleşti. Elbette, er şey daa soñuna qadar al etilmedi, amma, endi qolayca oldı. Adliyecilerge ve yardım etken er keske teşekkurler bildirem. Bu işniñ soñuna çıqarmız», – dedi Tolmaçöva.
Bunen beraber, o, evelden Federal migratsion hızmeti red etken vaqtınca yaşamaq içün ruhsetname qorantanıñ er azasına berilecegine ümüt ete. Bu kibi vaziyetke tüşken insanlarğa, Oksana Aqmescitke barıp yardım soramağa tevsiye etti, çünki Federal Migratsion Hızmetiniñ yerli bölüginde sert ve qaba davranışqa oğramaq mümkün.
«Devlet milletler komiteti» reisi Zaur Smirnov Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, kerçekten de bu kibi vaqialar yüz bere. «Umumiy bir belâ. Merkezde nasıldır bu meseleni çezemiz, amma yerli bölüklerde biraz sertçe davranalar. Yazıq ki, bu kibi şeyler ola, onıñ içün er vaziyetke ayırıca yanaşmaq, kirişmek ve soñra qara almaq kerek», – dey o.
Smirnov işandırğanına köre, Qırımdan iç bir kimseni sürgün etmeycekler. «Meseleler bar, añlaşılmamazlıqlar bar, olarnı çezmek kerek, amma mahkeme ve ya Federal Migratsion hızmetini qabaatlamağa mümkün degil, çünki olar qanun boyunca areket eteler», – dedi Smirnov.
Human Rights Watch uquq qorçalayıcı teşkilâtta Kefe Appelâtsion mahkemesiniñ qararını alğışladılar. Amma, mahkeme adliyecilerniñ ricalarını bütünley yerine ketirse edi, daa yahşı olur edi, deyler.
«Er alda, mahkeme azırlanıp, adliyecinen kelirler. Birinci sefer adliyecini tapmağa bile vaqıtları yoq edi, yani olarnıñ qorçalanmaq aqkqını yerine ketirmege imkânları yoq edi», – dep ayttı Qırım.Aqiqatqa teşkilât tedqiqatçısı Yuliya Gorbunova.
Gorbunova işandırganı kibi, Human Rights Watch Tolmaçövlar qorantasınıñ vaziyetini taqip etecek.


text:
Bağçaçasarayda oktâbrniñ 11-nde saba ötkerilgen tintüvler vaqıtında rus silâlı hızmetleri tarafından tutılğan sekiz fail arasında pek köteklenilgen soyları bar. Advokat Mammet Mambetovnıñ Qırım.Aqiqatqa bergen malümatına köre, olarnıñ episi politsiyada buluna.
«Olarnıñ arasında pek köteklenilgen kişiler bar, bizge bunı Bağçasaraynıñ ROVD binasında bulunğan adliyeciler bildirdi. Uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimleri tarafından köteklev delilleri mevcut... Tintüv keçirilgen yerlerden birinde provokatsiya yapılğan edi. O yerde bir de birisi köteklemegendir, çünki o yerde çoq şaat bar edi, bese-belli, ketirgende urğandırlar. Bağçasarayda adamlar qulaqlarını tikken, ayaqqa turğan», – dedi advokat.
Mambetov, politsiya bölüklerinde tevqif protokolları tizilgenini bildirdi. Adliyeciler, faillerge memuriy cezalar berilmek mümkün olğanını da tüşüne.
Oktâbrniñ 11-nde, çarşenbe künü, saba Bağçasarayda rus silâlı hızmetleri bir-qaç qırımtatarınıñ, musulmannıñ evinde tintüv keçirgeni malüm oldı.
O yerde rus uquq qoruyıcıları, tintilgen evlerniñ yanına kelgen adamlarnı tutıp, eñ azından 8 kişini tevqif etken.
Rus haber vastaları, Rusiye Federal telükesizlik hızmetiniñ (FSB) matbuat hızmetine atıf etip, Qırımda silâlı hızmetler Rusiyede ve onıñ işğaline oğrağan Qırımda yasaq etilgen«Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ Bağçasaraydaki üceyresini yoq etkenlerini haber etti.
Advokatlar, tevqif etilip, tintüvden soñ FSB-ge ketirilgen altı adam rus silâlı hızmetlerinde Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanında şeklengenlerini tasdiqladı.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı dep saya. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleridir.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek oğrunda terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsizce taqip etilgenini aytalar. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etken edi.


text:
Bir vaqıtları Qırımdaki «makeyevkalılar» taqımınıñ yolbaşçısı Anatoliy Mogilev qırımtatarlarğa olarnıñ vatanlarında «diaspora» dedi. Bazıları Nazirler şurasınıñ reisi bilgisiz ve tasilsiz, dep ayttılar. Digerleri ise onıñ bu sözleri eñ büyük tamır halqlardan birini aşalamaq içün aselet seslendirildi, dep tüşüngenler, çünki qırımtatarlarnıñ çoqusı akimiyetke kirgen Donbass aydutlarından nefret ete edi. «Diaspora» sözü yunan tilinden kele ve tuvğan tilde «tarqaluv» manasını taşıy. Kremldeki ideolog-imperetsler ve Qırımdaki qoqlaları bu qadar teren baqmaylar. Amma olarnıñ areketleri ve yapqanları sözniñ tam manasına uya. Malüm ki, Qırımdaki Rusiye akimiyetiniñ ğayreti qırımtatar cemiyetiniñ tuvğan toprağında atomizatsiyağa yönelgen. Qayd etmeli ki, bunı Mogilevniñ eski firqa ortaqları yapa, onı ise ara-sıra Kiyev soqaqlarında köreler.
Rusiye akimiyetiniñ tam bir areket planı yoq. Olsa da, yañlış şeylerge esaslanğan, çünki qazan ve qırımtatarlarnıñ bir halq olğanını tüşündiler. Böyle olmağanını añlağan soñ ve Qazan sakinleriniñ lafları neticesiz olğan soñ, işğalciler Meclisni deñiştirmege qarar bergenler. Başta liderleriniñ kirişini yasaq ettiler, soñra olarğa qarşı cinaiy işler açıldı. Moskva bu organnıñ itibarını özü isbatladı, amma anda öz adamlarını qoymaq içün Qurultaynı kontrol altına almaq kerek edi. Lâkin Moskvanıñ küçü buña yetmedi.
Küçük satqın gruppları Meclisniñ alternativası olamadılar. Tintüv, apis cezaları ve insan qaçıruvları qırımtatar liderlerini teslim olıp işğalni tanımağa mecbur etip olamadılar. Milliy idare icra organını kontrol etmek ıntıluvları neticesinde yüz bergen iç yayğara areketlerniñ ardı-sıra olmağanında is etildi. Başta «Qırım prokurorı» Natalya Poklonskaya mahkemege muracaat etip, Meclisni «ekstremistik» teşkilât olaraq yasaq etmege talap etti, soñra Rusiye akimiyetiniñ vekilleri Meclis azalarını toplap, onıñ reberligini ğayrıdan saylamağa talap ettiler. Ratsional şekilde yanaşacaq olsa ediler, bu areketler bam-başqa olacaq edi.
Poklonskaya qırımtatar milliy areketine qarşı qoyulğan maqsatlarğa irişip olamay, bu sebepten de bir şeyler yapılğanını kösterecek ola
Binası çoqtan alınğan qayd olmağan Meclisni yasaq etmek adamlarğa olarnı raatsızlağan müim meselelerniñ muzakere etilmesi içün toplaşmağa yasaq etmeknen aynı mananı taşıy. Meclisniñ işğal etilgen topraqlarda faaliyeti Rusiye uquq alanında qayd etilmedi, böylece bu yasaq da nezaret etilemez. Faqat Poklonskayanıñ arizası boyunca mahkeme qararı FSB hadimlerine ekstremistler toplandı dep, evlerge ya da cemaat binalarına daa raat kirmege imkân berecek. Rusiye mahsus hızmetleri öyle de tintüv keçire ve adamlarnı yaqalay. Hizb ut-Tahrirniñ uydurılğan azalarına qarşı öyle yapılğan edi. Demek ki, Meclis yasağı aqqında ses-şamata yalıñız informatsion alanda yer alacaq, amma kerçek işlerge tesiri olmaz. Poklonskaya qırımtatar milliy areketine qarşı qoyulğan maqsatlarğa irişip olamay, bu sebepten de bir şeyler yapılğanını kösterecek ola. Meclis etrafında birleşken ve birleşmege devam etken halqnı dağıtmaq maqsadına irişilmeycek – belâ ve telüke adamlarnı birleşmege mecbur ete. Yekâne netice – qırımtatarlarnıñ işğal etilgen yerlerde indememesi. Amma onıñ devamlı sürmesi de şübe doğura. Şimaliy Kavkazda Rusiye idaresiniñ tecribesi köstere ki: ekstremistler olmasa, mahsus hızmetler iş olsun diye, olarnı meydanğa ketireler. Putinniñ neostalin sisteması bir kün saylamağa mecbur olacaq: qırımtatarlarnı raat qaldırmaq ya da bütün halqnı ekstremistler sırasına yazdırmaq.
Anvar Derkaç, jurnalist
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Ekrem Çelebi - Seher Yıldızı
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Seher Yıldızı
Etiketler : Ekrem Çelebi - Seher Yıldızı türkü indir, Ekrem Çelebi - Seher Yıldızı türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Seher Yıldızı mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Seher Yıldızı türküsü, Seher Yıldızı sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Seher Yıldızı bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Kızlar Maraş a Gider
Ekrem Çelebi - Gesi Bağları
Ekrem Çelebi - Hacel Ovasını Engin Mi Sandın
Ekrem Çelebi - Bu Ayrılık Neden Oldu
Ekrem Çelebi - Karanfil Oylum Oylum
Ekrem Çelebi - Eylen Sunam
Ekrem Çelebi - İkilik Noktası
Ekrem Çelebi - Bir Çift Araba
Ekrem Çelebi - Sitem Taşlarına Vurdum Başımı
Ekrem Çelebi - Misket
Ekrem Çelebi - Torşahin Misali
Ekrem Çelebi - Leylim Ley
Ekrem Çelebi - Bitti Mahpus
Ekrem Çelebi - Darıldım Darıldım
Ekrem Çelebi - Fidayda


text:
Qazaqtıñ beligili Maylıqoja aqın öziniñ paluan inisi Esehandı şaqırıp: «Künniñ suday, jıldıñ jeldey öte şığarın añğarmağan ekenmin. En dalanı atpen jortıp, erkin aralaytın künim ötip baradı. Kärilikti de dayındıqpen kütip almasa bolmas, mınau Jarsuattan mağan tam saldırt. Sol jerden arıq alıp, anau özimizdiñ toğaydı sulandırayıq»,-depti.
Esehan auıl jigitteriniñ basın qosıp, sol jılı tamdı, keler jılı oman arıqtı bitirip tastadı. Qazirgi «Qojatoğay» keñşarınıñ ortalığı ornalasqan ülken toğay sulandırıldı. El egin sala bastadı. Maylıqojanıñ tam salıp, otırıqşılıqqa auısuın ärkim ärtürli tüsindi. tipti, Aldabergen degen qwrdası Maylınıñ bwl bastamasın ersi körip:
-Däriyamen sal ağızdıñ,
Salağa salıp tal ağızdıñ.
Qartayğanda tam saldırtqan
Naq enesin wrayın balañızdıñ,-depti degen sözi bar. Al, qazaqtıñ belgili arheolog ğalımı K.M.Baypaqov 1984 jılığı şilde ayında Maylıqojanıñ bwl meken-jayına arheologiyalıq-topografiyalıq zertteuler jürgizip, äsirese aqın qazdırğan, wzındığı 7-8 şaqırmday oman arıqtıñ sol twrğındardıñ eginşilikpen aynalısuına, äleumettik jağdaylarınıñ jaqsaruına köp septigi tietindigin däleldedi.
Äyteuir, bwl tam Maylıqojağa qwt boldı. Wrpaqqa qaldırğan nebir inju-marjan jır joldarı osı tamda jazıldı. Äbubäkir Divaev osı jerde wzaq kün jatıp, Maylıqojadan auız ädebietiniñ nebir asıldarın jazıp aldı. Qanşama adam bwl tamda Maylınıñ näsiat öleñderin tıñdap, meyirlerin qandırdı. Päni jalğan, ötkinşi dünie jaylı oy tolğadı. Bwl tamda ülken ümit küttirgen kenjesi Isabek tuıldı.
Äkesinen erte jetim qalğanımen, Isabek ğaziz ananıñ qamqorlığı arqasında sezimtal, alğır, bwla östi. El işinde közge tüsti. Isabektiñ onğa kelgen şağında, ataqtı Qwlınşaq aqınnıñ balası Maylıqojanıñ qazasına oray köñil aytqalı kelip, äulisine kiredi. Isabekten özge eşkimdi köre almay: «Mağan Maylıqojanıñ üyi kerek, men Qwlınşaqtıñ balası edim, köñil aytqalı keldim»-depti. Sonda Isabek: «Maylıqoja men Qwlınşaq bir-birimen tek öleñmen söylesip ötken. Qwlınşaqtıñ balası ekeniñ ras bolsa, sen nege aytar söziñdi öleñmen aytpaysıñ?»-depti. şınaşaqtay baladan mwnday söz kütpegen Qwlınşaqtıñ balası säl qısılıñqırap: «Äkeden bala öte tuadı, ne jete tuadı, keyde keyin de tuadı» deuşi edi qariyalar. Men äste kete tuğan boluım kerek, mağan äkemniñ aqındığı juıstı bolmadı» Özimde joq öleñdi qaydan tabayın?» depti. Sonda Isabek mısqılday külimsirep, tesile qarap, közinen ot şaşıp:
«Aqınnıñ kelip twrmın äulisine,
Atı mälim halıqqa däu kisige.
Aq swñqar izdep kelgen wşıp ketip,
Twrımtay kez bop twrmın şäulisine,-dey salmadıñ ba degen eken.
Osılay öleñ äleminiñ esigin on jasında-aq aşıp, soñınan jiın-toydıñ körki bolğan Isabektiñ qaldırğan mwrası edäuir. Onıñ öleñ-jırları Qazaq SSR Ğılım akademiyasınıñ Ortalıq ğılımi kitaphanasınıñ qoljazbalar qorında saqtaluda. Men bwl maqalamda Isabektiñ aqındığın ğan emes, küreskterligin söz etkeli otırmın.
Maylıqojanıñ eki äyeli bolğan. Ülken äyeli Qanpatşadan Jolbarıs, Asan, Qabılan, Älimhan; al, Isabek Maylıqojanıñ ekinşi äyeli Qanapadan tuğan. Qanapa – Mekkege eki ret barıp kelgen, arab, parsı tilderin edäuir jetik biletin, kezinde sol öñirdiñ asa qwrmetti azamatı bolğan qaraspandıq töre Müjrep äjiniñ qızı. Aqıl-parasatı joğarı, edäuir sauatı bar Qanapanı «aqıldıñ azabı da qiın, tım bolmasa parasatı jağınan öziniñ teñine qosayın» dep Maylıqojağa bergen eken äkesi. Maylıqoja ölgen soñ, üş jasar Isabegimen jesir qalğan Qanapa qaynısı Esehanğa tiedi. Esehannan Mamıtbek attı wl körgen. Sol Mamıtbektiñ Aytqoja degen balası edäuir aqındığı bar, ata-baba mwraların qasterlep jiya jüretin, toy-dumandarda, ülken jiındarda öziniñ sırnayına, ne dombırasına qosılıp, Maylıqoja öleñderin aytudan jalıqpay ötken adam.
Aytqojanıñ aytuınşa, Isabek on bes – on altısında osı auıldıñ betke wstar jigiti bolıptı.
Isabektiñ at üstindegi alıp adamday küşi soñınan Sır öñiriniñ köp jerine mälim eken. Qiyanat körgen bireuge ara tüspek Isabekke : «aqındıqtan bizde qwr alaqan emespiz» dep aytısqan Bäkirqojağa onıñ:
Aştırdıñ öleñ aytıp bar sırıñdı.
Men – dariya, sen bolmaysıñ tamşı qwrlı.
Tartıssañ kökparda da küşiñ mälim,
Qolımdı oynatarmın qamşı ğwrlı.
Jerde de, at üstinde piriñdeymin
Ezermin alıssañ da alqımıñdı.
Äli de töñirekten wyalamın,
Tübirlep tük qoymas em tamtığıñdı,-deytin jeri bar.
Bwl – qwr maqtan emes. Ol şınında da sonday qayrattığı. Sarıağaş öñirindegi elge zäbir bergen Q. deytin äygili qaraqşını bir ülken jiında kökparşa taqımına basıp, jiındı bir aynalıp şığıp: «Endi wrlıq qılmaymın» degen uädesin alğan desedi köneköz qariyalar.
Tağı birde Kelestiñ boyındağı Abay bazarda ataqtı Twrğanbek bolısıñ ağası wrlıqı malmen wstaladı. Mal egesine wrı teñlik bermeydi. Malın tanığan momın şarua sol bazarda jürgen Isabekti izdep tauıp, mwñın şağadı.
-Malıñdı tanıp twrsañ, nege ala salmaysıñ?-degen Isabekke.- oybay, ol wrı oşaqtı Twrğanbektiñ ağası, mağan teñlik bere me?-dep jılamsıraydı. Sonda Isabek onı ertip alıp, şäyhanada kileñ özi siyaqtı juandarımen şäy işip, palau jep otırğan Twrğanbekke kelip, at üstinen:
-Twrğanbek , amanbısıñ oşaqtım-ay,
Seni men körmeymin ğoy poşaq qwrlı-ay.
Jasıñ tügil qarttarıñ wrlıq qılıp,
Talaydıñ tüp qazığın bosatıñ-ay.
Ökimet ıqtiyarın mağan berse,
Şetiñnen qwrtar edim qosaqtap-ay,-depti.
Az ğana aqındığı bar, Isabekti qattı sıylaytın äri imenetin Twrğanbek ornınan atıp twrıp, qol qusırıp:
Taqsır-ay, wrlıq qılsam erkekpin de,
Söziñe seniñ aytqan selt ettim be?
Arabtan auıp kelgen altı üy qoja,
Aytısıp senimenen tentekpin be?-dep äzildey jauap berip, sol jerde wrlıqı maldı Isabektiñ közinşe egesine qayırıp bergizipti.
Isabektiñ Köpjanmen dostığı
1916 jılı Torğayda, Jetisuda qazaq dalasınıñ tağı da basqa jerlerinde bastalğan wlt-azattıñ köterilisiniñ dübiri Sır boyına jetedi. Isabektiñ Mamıtbek attı inisiniñ balası Aytqoja Isabekti de Amangeldi sarbazdarınıñ qatarında bolğan deytin. Torğayğa Sır boyınıñ ataqtı şabandozı Barbolov Köpjan, qarakönşik Qwlman üşeui attanğan. Amangeldi minetin segiz jasar Kökayğırdı Köpjan bas bildirip bergen dep otıratın. Köpjan men Isabektiñ aynımas dostığın, ekeuiniñ de aytulı şabandozdığın bwl öñirdiñ qarttarı osı uaqıtqa deyin añız qılıp aytadı.
Köpjannıñ şabandozdığın Isabektiñ mına öleñinen de bayqauğa boladı.
Ortada sen bir ösken Köpjan ediñ,
Kezinde qasqırday-aq kökjal ediñ.
Kisidey swñqar salğan qanjığa toq,
Äyteuir, toy-jiında oljalı ediñ.
Sarıağaş audanındağı darbaza auılında Qalqoja wlı Oralhan aqsaqal twradı. 1850 jıldardıñ basında Täjikstan astanası Duşanbede ötken Orta Aziya respublikaları arasındağı jarısta kökpardan salım salıp, M.S.Budennıydıñ öz qolınan sıylıq alğan adam. Elimizge tanımal, belgili şabandoz. Özin Köpjannıñ şäkirtimin dep esepteydi.
Köpjannıñ kökbardağı äbjeldigi men küş-qayratın äñgimelegende, kim-kimdi de tamsandıra qoymaydı.
Köpjannıñ öz auzınan estigen Orekeñniñ aytuınşa Isabek, Köpjan sardarbası Amangeldiniñ emes, Äbdiğappar ämirdiñ öz qasında bolıptı. Arqasına jelden özge timegen segiz jasar aytulı Kökayğırdı Köpjan köptiñ köz aldında bas bildiripti. Moynına qwrıq tüsken asau aspanğa şapşığanda, Köpjan şılbırdıñ ekinşi wşın qamşısappen bilegine qosa orap tartqanda, ayğır qwlaydı. Sonda Köpjan ayğırdı jatqan jerinde jügendep, twrğanda qarğıp üstine minip alıptı. Kökayğır men Köpjannıñ ayqasına rqanıñ batır jigitteri tañdana qaraptı. Auızdıqpen ezuin jırıp, auzınan qandı köbigin ağızıp, özin äbden qamşınıñ astına alıp, terin sümektetip, erkine köndirgen Köpjan erteñine Kökayğırğa er salıptı.
Ol Kökayğırdı Amangeldi mindi me, joq Äbdiğappar ämir özi mindi me, ol jerin Orekeñ ayırıp ayta almadı.
Al, Isabek kündiz soğıs önerine jattıqqan jigitterdi tünimen öziniñ äsem öleñ-jırlarımen tamsandırıptı. Birer apta ötken soñ, Äbdiğappar ämir bwl jigittiñ jäy jırau emes, ülken talant iesi ekenine közin jetkizedi.
-Bir küni Isabek pen Köpjandı aldına şaqırtıp, «Qarağım Isabek, sen eliñe qayt. Qazaqta qolına qılış, mıltıq wstaytın jigit az emes. Batır -bir oqtıq. Soğısta jazım bolsañ, meni Qwday, äruaq ta, keler wrpaq ta keşpeydi. Seni Qwday halqıña öziñniñ aqındıq öneriñmen qızmet etuge jaratqan. Sol joldan adaspa. Al, Köpjan bizdiñ adam eken. Biraq seni jalğız jibere almaymın. Ol da qaytsın. Aldımız qiyan-keski soğıs. Oñay jaumen ayqasqalı twrğan joqpız. Tileules bolsañdar – sonıñ özi ülken medeu» dep ekeuin de Äbdiğappardıñ özi batasın berip, alğısın aytıp, keri qaytarğan eken» deydi Orekeñ.
Isabektiñ bostandıq jolındağı küresker jigitterdiñ arasında az da bolsa boluı onıñ bılayğı ömirine ülken äserin tigizedi. «Ezilgen kedeyge teñdik äperedi» degen wranmen bastalğan Qazan töñkerisin ol ädepki kezde ümitpen qarsı aldı.
Keles pen Sır boyına belgili Aynaqoja işannan oqıp, sauatın aşqan, soñınan Sarıağaştıñ jılı suınan säl joğarı «Oficertoğay» degen jerde jaldamalı mektep wstağan oficer tatardan orısşa oqığan Isabek Qazan revolyuciyasınan keyin edäuir qızmet istegen. «Qosşı» odağına bastıq boludan bastap, qazirgi Sarıağaş, Keles öñirinde qwrılğan Taşqazaq uezi törağasınıñ orınbasarlığına deyin köterilgen. 1917-1918 jıldarı Taşqazaq uezi törağasınıñ orınbasarı bolıp istegen jıldarı, halıq qwrmetine bölenip artında öşpes iz qaldırdı
Taşqazaq degeni atınan-aq körinp twrğanday Taşkentke qaraytın qazirgi Sarıağaş, Keles öñirindegi qazaq auıldarın bölip alıp, öz aldına derbes äkimşilik aumağın qalıptastırdı.
Kim bilsin Isabek bastağan sol kezdegi qazaq ziyalı jigitteri aldın bolay bilgen köregendikpen iske asırğan jankeşti äreketteri bolmağanda, qazirgi Sarıağaş, Keles öñiri tarihtıñ alasapıran kezeñderinde Taşkent oblısına qarap, Özbekstan qwramında birjola qalıp qoyuı mümkin-au dep oylaymın.
Ernazarovqa hat
1930 jılı Sarıağaşqa Qazaq ASSR Ortalıq atqaru komitetiniñ törağası Eltay Ernazarov keledi. Aşıqqan, tarıqqan, torıqqan halıq Eltaydan salıqtı azaytudı, aşıqqan halıqqa qayta kömektesu kerektigin aytadı. Al, belsendiler halıqtıñ twrmısı täuir, salıq jianudı jalğastıra beru kerek degen körinedi, soğan ilanğan Eltay qayta üy basına jinaytın salıqtarınıñ mölşerin köbeytipti. Bwl şeşimge narazı bolğan Isabek Eltayğa qarap: «Qazaq, azap, mazaq, dozaq, degenderdiñ ayırması qalmadı ğoy» dep reniş bildiredi. Isabektiñ:
Eltay keldi audanğa,
Halıqtıñ halin körgeli.
Al, halıq twr şarşauda,
Lajı joq ölgeli.
Sengen töre kelgen soñ,
Aldına halıq barıptı.
Aldına barğan halıqqa,
On pwt biday – tört som pwl,
Qımbat qılğan narıqtı.
Aqıl qayda öziñde,
Ajıratar parıqtı.
Alla rahım qılmasa,
Ğarıp pendeñ tarıqtı.. dep keletin öleñi sol küni-aq el arsına tarap ketti. Sodan keyin köp wzamay-aq, Isabek quığınğa wşıraydı. Kinäsiz qamaladı.
Isabek türmede tört ayday otırıp, äreñ bosanadı. Qapastan jalıqqan Isabek bir jelpinip qaytqalı bes-altı joldasımen toyğa baradı. Kökparda töbeles bolıp, köşik ruınan Aman degendi Ahmetşe degen bireu wrıp öltiredi. Aman ölimine baylanıstı biraz adamdı twtqındağanda, naqaqtan Isabekti de qamaydı. Isabektiñ osığan oray öziniñ dosı, belgili şabandoz Köpjanğa jazğan hatında mınaday joldar bar:
Jalğannan söz ayta ma eptemesten,
Alğidı zor el depti köp bop ösken.
Şabıssa eki jağı, jeñilgeni
Şaması jürmeydi eken kektemesten.
Şabandoz – bar jazığım, Köpjan ağa,
Bop jürmin sorpa işkendey, et jemesten.
Alğidıñ toy-jiında arın arlap,
Märege kökpar süyrep, ökpem öşken.
Ol oyda meniñ qılğan jazığım joq.
Swrañız, senbeseñiz Estemesten.
Isabektiñ körineu kinäsi bolmasada , onıñ qamadluına bilik basındağılar müddeli edi.
Mwnday ädiletsizdiktiñ sebebin tübegeyli anıqtap alğalı Isabek türmeden qaşadı. Keuil jaqın, tileules ağayın Nauşabektiñ üyindegi az ğana mäslihattan soñ 1931 jılı naurızıdñ ekisindegi tünde mwz üstimen atın jetektep, Sırdıñ arğı betine ötedi. Nağaşılarınan, onıñ işinde Baynazar, Tälip degen esti, er köñildi jigitterden aqıl alıp, kömek swramaq boladı.
Isabek öziniñ bwl saparın soñınan öleñmen tolıq jazıp şıqqan. Sırdıñ sol jaq betinde qazirgi Şardara, Qızılqwm audandarına qarastı jerdi aralap, siqı ketken sarı dalanı, qañırağan arıq, qirağan qala ornınıñ köptigine tañırqap, öz sözimen aytqanda: «bwl jerden eski zaman suretin körgendey». Jırda osı körinister şeber berilgen.
…Esepsiz esik arıqtar jarısadı,
Bäriniñ Sırda bası tabısadı.
Paldana jüzim taptı maydandardıñ,
Ketpegen könerse de äli säni.
Mwnday jay joq edi ğoy eşqayda da dep,
Bar sırın özi-aq aytpay tanıtadı.
Nemese:
İlgeri körip edim Şardaranı,
Köresiñ Sır boyında är qalanı.
Toğan sap, Sırdı buıp köldeneñinen,
Sel qılğan, äsirese, sardalanı.
Bolğan dep jaqın uaqıtta esepteydi.
Körgender arığı men paldamanı.
Eleusiz osı kezde azañğırap,
Bwl künde arıqtıñ twr arnaları.
Toğan sap, sudı baylap demiktirip,
Sütkendi qızıq şahar, kent qılıp.
Barsa kelmes degen jer osı ma eken,
Bir körgen adamdardı eliktirip.
Ätteñ-ay, öleñmenen suretter me eñ,
Basında osı istiñ körip twrıp, -degen siyaqtı körkem suretter mol.
Şardaradan Mwrınqaraqqa deyin jürip ötken Isabek şeti men şegi joq oyrandalğan dünieniñ köptigine qayran qaladı.
Osı jerdi sulandırıp, gül-baqşağa bölegen erler qayda, Bayırqwm men Qaraqqa orda salğan handar qayda, öz abatın Mısır şaharınday körgen şarualar qayda? dep tebirenedi.
Solardıñ endi, mine, qalğanı tek qañırğan arıqıtñ arnaları men är jerde bir şoqayğan töbe. Halıq tağdırınıñ osınşalıqtı aumalı-tökpeli bolğanına jüregi sızdaydı, tereñ tebirenip, eski tarihtan oy qozğaydı. Halıqtar tağdırı tälkekke tüsip, qalalar qirap, el basqınşılıqqa wşırap jatqanda, jeke adamnıñ mwñı men qasireti ne twradı?
«U işseñ ruıñmen» ne de bolsa elge barıp, peşenege salğanın köreyin» dep jedel keri oraladı. Qaytar jolda Sütkent men Köksudıñ arasındağı Wzın ata äulieniñ kümbezin körip, at basın soğan bwrğan. Isabek öleñinde mınaday joldar bar:
Üyinde meyman bolıp şıraqşınıñ,
Äzizge bir ziyarat qılmaqşımın.
Basımnan ötse qate keşirgey dep,
Äzberay ürmeti üşin bwl jaqsınıñ.
Ketipti şıraqşığa bilim darıp,
Mektep tälim üyretken miniñidi alıp.
Bizge äm Ämir mağrup üyretiñiz,
Şäyitke aq jol tapsaq tiliñdi alıp.
Şıraqşınıñ üyinde üş kün tünep, Allağa minäjat qılıp, pendeligine keşirim swrap, jandüniesi tazarğanday bolıp, halıqtıñ mwñın jırlap, joğın joqtauğa birjola bel buıp, şıraqşınıñ batasın alıp, elge qayta oraladı.
Isabek «ğalım darığan adam eken» dep däriptegen Wzınata äulieniñ şıraqşısı Ahmet Jwmanazarwlı 1937 jılı zobalañnıñ qwrbanı bolıp, nebäri 43 jasında dünieden ötti. Onıñ «Namazıñız qabıl bolsın» deytin islam dinine baylanıstı tanımdıq kitabı balası, oblısımızdıñ belgili ğalımı Şädi Ahmetovtiñ wsınuımen jarıq körip, oqırmandar iltipatına bölengenin ayta ketudi jön sanap otırmın.
Isabek elge kele aştıq pen ozbırlıqqa qarsı küreske şığadı. Jalındı sözin, ötkir öleñin qaru etip, halıqqa jasalıp jatqan qiyanattı batıl äşkereleydi.
«Üy bası boldı belsendi»
«Üy bası boldı belsendi» degen tolğauında jaña ekonomikalıq sayasattan toyınıp, eñsesi köterilip qalğan eldi konfiskaciya, baylardı tap retinde joyu degen wranmen toz-tozın şığarıp jibergen kereğar sayasatqa nälet aytadı. Qoğamdıq mal-mülikti ülesip jeuşilerdi de, ötirik aqparmen köz boyaşılardı, halıqpen müdde-maqsatı qabıspaytın jelbuaz belsendilerdi ayamay äjualaydı.
Bwl tolğaudıñ sol kezdegi qazaq dalasındağı sayasi-äleumettik ahualdı asa däl körsetkenin añğartu üşin, onı tolıq keltirudi jön kördim.
Bissimilla dep bastayın.
Bir Alla söz basın.
Rahim etip qorğay kör,
Pendeniñ körip köz jasın.
Tiri pende terip jer,
Şaşılğan näsip-oljasın.
Ötip jatır ne künder,
Qaysıbirin adam boljasın?!
Atası baqpay balağa,
Qızı baqpay anağa,
Qorğauda ärkim öz basın.
Aldı-aldına tozdı jwrt,
Aqırın qwday oñdasın.
Qwlaq salıp tıñdañız,
Qızıl tilim sayrasın.
Otan qılğan el edik,
Keñ sala eki Kelesti.
Qoñır qazday mamırlap,
Köñil şirkin teñ östi.
Keşegi ötken keñ däuir,
Aytqanmen qaytıp kelmes-ti.
Tüs körgendey qiyaldan
Bop baradı kömeski.
Bay menen jarlı birdey bop,
Bireuge bireu teñesti.
Eñbekşiden wyım bop,
Qwrdıq sovet-keñesti.
Jaña tärtip aşıldı.
Eski zañ bolıp öreski.
Bay, qwlaqtar sap bolıp,
Batıraq, kedey tap bolıp,
Tegisşildik däuirge
Köşkenimiz emes pe?
Eki Keles jağalay,
Jer edi qanday egiske?!
Jarastıqtı ömirge-ay!
Bedeu attar baylanıp
Qazığın şaynap kemirdi-ay.
Esiginde baylardıñ
Ezilip jürgen kedeydiñ
Endigi jügi jeñildi-ay.
Bazarda jaynap twrğan mal
Aynaldı narqı teginge-ay,
Bay-manaptar qañğırıp,
Qarızdar boldı kebinge-ay,
Kedeydi adam dep pe edi,
Twrğanda tüspey deminde,
Audarılıp ketti aldı,
Qaradariya teñizge.
Socialdı däuirge
Jetkendey boldıq köñilde,
Kimniñ bay, kimniñ kedeyin,
Türinen eşkim bile almas.
Bay-qwlaqtı joy degen,
Köbeyip ketti wrandas.
Ezilgen kedey köp edi,
Esiginde baylardıñ.
Erkinşe däuir süre almay,
Basın tarttı panağa.
Bay jüzege şığa almay,
Ilamenen kedeydiñ
Keñsesine kire almay,
Iñırsığan mal edi
Aynala adır şımalday.
Bir maldıñ basın üşeu qıp,
Paydasız qoldan şığarmay.
Endi bärin bäs berdi,
Oynağan karta qwmarday.
Jüruşi edi kedeyge,
Zahar şaşıp jılanday.
Bay täkappar bop edi,
Berilgen zaual bwğanda-ay.
Tegisşildik däuirge,
Qolımız jetken zaman-ay.
Jibek kigen qız-qatın,
Tuğan ayday jamalı-ay.
Qoñır salqın terbelip,
Qıbıladan soqqan şamal-ay,
Eseñgirep el ketti,
Birin-biri taba almay.
Esil-derti auqat bop,
Abıroyın jaba almay.
Jaratqannıñ isiniñ,
Bola ma sirä jamanı-ay?!
Osı aytqannıñ bäri de,
Ötirik emes köz kördi,
Ötkinşi däuir ökinişti,
Basınan eldiñ ötkerdi.
Bay-qwlaqtı jo degen,
Joğarıdan söz keldi.
Täkappar, menmen köp edi,
Jazasın mine, tez berdi.
Qayırsız maldıñ qastığı,
Qarsı aldınan kez keldi.
Swlulap aytqan ügitke,
Qwlaq salıp, el sendi.
Qalam-qağaz köbeyip,
Etek-jeñi ölşendi.
Bay-qwlaq bäri aydalıp,
Ortaşanı eñserdi.
Ortadan işi teñseldi,
Qoltığına mes baylap,
Üy bası boldı belsendi.
Belsendi men batıraq,
Ortañnan qwrdı keñseñdi.
Bas-basına jospar sap,
Orında deydi ölseñ de.
Atanı jaulap balası,
Apattı dauıl twra ma?
Jılda biz jaylap el şetin,
Jelkelep Qwday wrar ma?
Qırşañqı qaptap el işin,
Qarıq boldıq qotır şwbarğa.
Bireudi-bireu köre almay,
Aralastı twmanğa.
Jol-köşeler bänt boldı,
Şwbırğan halıq – şımalğa.
Qwrı ayqayğa basuda,
Wrınıp jalañ wranğa.
Jelökpeler jelpilder,
Jeligip qızıl jalauğa,
Sandalma kesel bolıp jwrt,
Mal bası tüsti tonauğa.
Qolı timey ketti aqır,
Jırtığın da jamauğa.
Jazday istep, aş jürip,
Qıs bolsa tüsti qamauğa.
Qabat söylep qatındar
Belsendi bolıp örşidi.
Qatın-bala ortada,
Bir qostı mal men enşiñdi.
Teksergin degen qay jerde
Wyat penen ersiñdi?
Qoy deytwğın kisi joq,
Şığardı oñşıl, solşıldı.
Appartünşil bireui,
Olardan göri jönşil-di.
Künde şığın köbeyip,
Bölşil-bölşil –bölşildi.
Bereke bersin kolhozğa,
Boztorğayday tölşildi.
Qwlaq dep qamau bir künde,
Qızmetkerler men qoyşıñdı.
Aqıl, esten ayırılıp,
Bireuge bireu soqtıqtı.
Normalap auqat ünemdep,
Köre almadıq toqtıqtı.
Ütilsiriya jinattı,
Eski-qwsqı, boqtıqtı.
Zälök, nälök köbeyip,
Pirösentteme köp şıtı.
Ayat-wyat tipti joq,
Äkesin bala jep şıqtı.
Janaşır jan qalmadı,
Jer astınan jik şıqtı.
Bügin birin tındırsaq,
Dayar twrar biri erteñge.
Jalt qarasaq tönip twr,
Belsendiler jelkeñde.
Sıymasa da sıysa da,
Sal k…di kersenge.
Qaydan tapsañ onan tap,
Qaratpañız erteñge.
Berseñ bügin tört teñge.
Bügingini ayta ber,
Erteñgini eş körme.
Belsendi aytsa zäkönin,
Bwl qalay dep tekserme.
-Jayıña qarap jür, deydi –
Köziñniñ eti ösken be?
Erkekpen erkiñ birdey dep,
Qatındı saldı ketpenge.
Qarauıl qoydı jol tosqan,
Arı-beri ötkenge.
Zañnıñ jolı osı ma,
Bar ma älde ırğası?
Naqwrıs, tentek erkek pen
Qwtırıp ketti wrğaşı.
Ülken-kişi demeydi,
Bäri tegis qwrdası.
Kolhoz bastıq birgädir –
Belsendiler porması.
Qatınna endi aytayın,
Qwlaq salıp tıñdaşı.
Ätteñ-ay kerbez kelinder,
Bwrınğı qayda twlğası?!
Baradı ma eken bir erkek,
Oramalıñdı bwlğaşı.
Erkekpenen qoysa jarısqa,
Bäyge alar ozıp wrğaşı.
Şwqılap şöpti öltiru –
Erteli-keşki eñbegi.
Közge tüser jwmıs joq,
Quırmaş biday, qara su.
Istıq tamaq körmedi.
Qanı qaşıp teñseler
Qurağan şöptey jerdegi.
Qatınına sen şap dep,
Qisayıp jatar erleri.
Qatını da twr-twrlap,
Jata berme sen deydi.
Auqatıñdı istep tap,
Menimenen teñ deydi.
Bäle boldıñ basıma,
Jürmisiñ deydi ölgeli.
Söytip jürip maqtanı,
Bir küni şığar tergeli.
Tergenmenen jospardıñ,
Üşten biri önbeydi.
Bay-qwlaq kesir qıldı dep,
Belsendiler öñdeydi.
Belsendiler jöninde,
Tağı bir boldı tamaşa,
Solardan basqa qalmaptı
Ökimet bayqap qarasa,
Müjiin depti basıñdı,
Senderdiñ Qwday qalasa.
Özderiñdi tanıtqın,
Dwşpanbısıñ, jaumısıñ,
Tamırıñdı wstayın,
Aurumısıñ, saumısıñ?
Eki ayaqtı hayuandar,
İstep jürsiñ kim üşin?
Sender üşin oqılıq,
Ökimettiñ qaulısın.
Bwl joldastar bir kezde,
Börik al dese bas aldı.
Momındar jılap jalınsa,
Odan sayın qasardı.
Bitirgen käne jwmısıñ,
Ükimetke tura emes,
İstep jürgen bwl isiñ.
Şetiñnen tegis jebirsiñ,
Elden jegen ırısın.
Jılpossıñ dedi boyama,
Änşneyin jürgen kün üşin.
Senderge sıy dep mineki,
On jıldan sot jasaldı.
Bireui ayğaq, ekeui
Esitip jatır qasamdı.
Qabatına aluda,
Talay momın naşardı,
Asıra silteu jasap sen,
Jürmekşisiñ qaşanğı?
Kimge qulıq qılmaqsıñ,
Tauıpsıñ añqau osaldı.
Twtqın boldı köp momın,
Ketpennen basqa körmegen.
Ala jazday eñbekpen
Peşenesi terlegen.
Ölip-öşip jürse de,
Normasın tura bermegen.
Eñbekşiniñ qaqın jep,
Kedergi qılğan sen degen,
Belsendi soqqan qiya dau
Aldınna şıqtı köldeneñ.
Ne kürdeli jwmıs joq,
Joğarılap örlegen.
Kerek emes qu söziñ,
Boyama qu senbisiñ,
Öz paydasın közdegen?
Mına jerge kirip jat,
Ketersiñ aldap sözbenen.
Soyılğan mal, wrlanğan
Siır, ögiz, attardı,
Aqşa, astıq, qant pen şäy,
Türli bwyım zattardı.
Kim jazalı soğan dep,
Ökimet eldi aqtadı.
İstemey işip, jatıp jep,
Tabamız dedi satındı.
Momındardı körsetip,
Belsendiler maqtandı.
Kinä jwrttan emes dep,
Bizben jürip keñes dep,
Basqarmanıñ müşesin
Sostavımen alıp bardı.
Osılayşa qılmasaq.
Qırılıp bwl jwrt sap boldı.
Ardomğa tüsken adamnıñ,
Şıqpağan şıbın janı bar.
Auru menen keseldiñ
Tür-türimen tabılar.
Eseppen esik aşılıp,
Mezgilimen jabılar.
Zahar qısıp qinasa,
Düjürnilerge jalınar.
Masaşa qañğıp, ıñqıldap,
Bireuge bireu qağılar.
Kökiregin şer basıp,
Äjetke şıqsa dalağa,
Tınıs sonda jadırar.
Artınan oylap mwñayar,
Ärkimniñ biri-bir qamı bar.
Äzirgi näsip-ardomnan,
Tatatwğın dämi bar.
Eñiregende esep joq
Esirkese ne qılar?
Bağıp jatır pende ğıp,
Jazıqsız qanşa halıqtı.
Kiim kirlep, qor bolıp
Bekerge halıq torıqtı.
Körseñ deneñ suidı
Aşıqqan men arıqtı.
Wnamas köñil auqattı
Ölşemmen bergen qalıptı.
İsip ketken adamdar
Keselge türli şaldıqtı.
Jaqsılıq Alla jetkerip,
Körsek deydi jarıqtı.
Qaharına pendesin
Şınımen Qwday alıptı.
Tiridey-aq körsetti
Jeti dozaq-tamwqtı.
Eñiregen erler ünemsiz
Bir bwyda nanğa zarıqtı.
Twlımşağı serbigen
Jwlma şapan qatındar
Qoldarın jayıp jılaydı.
Olarda qaybir aqıl bar?
Qanday künge qaldıq dep
Tañdayları taqıldar.
Jazalı bolsa, qatınnıñ
Qamaluğa qaqı bar.
Darbazadan sığalap,
Balaların şaqırar.
«Apa, sağan keldim» dep,
«Jetimsirep öldim» dep,
Şeşesine jaqındar.
Biz esirkep qaytemiz
Ökimet özi maqwldar,
Äñgime aytsa daurığıp,
«Söylegin balam, bäseñ» dep.
«Jaqsılıq jetse Qwdaydan,
«Şığamız aman-esen» dep.
«Sender üşin twtıldıq,
Qarındarıñ aşar dep.
Tiri bolsaq bararmız
Bola berme naşar» dep.
Qwşaqtaydı balasın
Biraz mauqın basam dep.
Biledi eken bala da
Mine «qızıq» jäne dep,
Qatındı aydap düjür jür,
Böget bolıp arada.
Qalıp qoydı balası,
Jılap-sıqtap dalada.
Ketedi eken quanıp,
«Jolıqtım» dep anama.
Qamaydı işke anasın,
Ajıratıp tiridey,
Bauırınan balasın.
Jılap-sıqtap şığadı,
Allağa aytıp nalasın.
Eñiregen közdiñ jasına,
Esirkep bergey panasın.
Bağılıp jatqan pende köp
Bilmeymiz ağın, qarasın.
Künde bir söz şığadı
Qaysısına nanasıñ?!
Köre almaymız Qwdaydıñ
Jarıq japan dalasın,
Bir kün tappay qalasıñ.
Esirkep Alla pendesin,
«Er qolınan qws toymas»,
Bwl qısımğa almasın.
Pendeden pende küneltip
Bola almas qayır saparı.
Basqanıñ bäri beybayan,
Bir Alla özi opalı.
Biz bir mwñlıq pendemiz
Köñili qayğı, qapalı.
Är beynettiñ tübi rahat
Müşkildiñ bolğan añsanı.
Biz körmegen Qwdaya,
Köp eken tipti körimiñ.
Arabağa basadı
Adamnıñ süyrep öligin.
Kündelikti jatamız
Ölimniñ berip telimin.
Az ğana auru bergey de
Qwdayım ansan ölimin.
Qarañğılıq basqa ornap,
Töbege aştıq tönip twr.
Ölmegen soñ jwmır bas,
Bärine de könip twr.
Azalı ardom öten bop,
Ajaldılar ölip twr.
Peşenege pendesi
Jazılğannı körip twr.
Egem özi saqtağay,
Köñilimiz nege senip twr?
Salamat tändi sau qılıp,
Aynalayın Qwdaya
El, ağayın, qauımğa
Aman-esen jolıqtır!
Bwl öleñ abaqtıda jazılğanmen, el arasına tez taradı. Öktem ökimet tudırğan, onıñ erke balasınday bolğan osı bir «belsendiler», äsirese, 1920-1960 jıldar arasında eldi oyrandap, özderi sayrandap jürgenderin közimizben kördik. Özderi jartılay nadan, al, olardıñ qatıgezdiginde şek bolmaytın.
El tizginin qolına wstap otırğan osı bir qatıgez äleumettik top özderin Isabektiñ öltire äşkerelegenin keşpedi. Köp wzamay, onı qaytadan abaqtığa qamap kinäsiz qamatıp tastadı.
Qazaq halqınıñ tarihına köz jügirtsek, onıñ körgen qasireti az emes. sonau Ermaktan bastap keşegi Qazan revolyuciyasına deyin sozılıp kelgen orıs memleketiniñ otarşıldığı, aqtaban şwbırındığa wşıratıqan qalmaq şapqınşılığı, naq büyirden nayzaday qadalğan QOqan, Bwhara, Hiua bekteriniñ tiimski ärekteteri, talay-talay alamat jwt, aq boran jıldar, indet, tipti, halqımızıdñ jeke adamdar nadandığınan körgen qasireti köleñkedey bir eli de wzap ketken eems. 1928-1933 jıldardıñ zil-zwlmatı solardıñ bärinen zardaptı boldı. Bwl jıldarı barlıq qazaqtıñ üşten birine juığı aştan qırılıp qaldı. Atamekenin tastap, sibirge, Monğoliyağa, Qıtayğa, özbek, täjik, türikpen, auğan jerine qañğıırıp, bosıp ketkeni qanşama?! Osı qiyamet-qayım qiyanattı Isabek aqınday batıl aşıp aytqandar neken-sayaq. Onı Isabektiñ türmede oıırp, Eltay Ernazarovqa jazğan hatınan anıq köremiz:
Qazaqtıñ ortalıq
Almatı degen qalağa,
Eltay joldas ağağa,
Bir arız arnap jazılğan,
Qatınatamız arağa,
Özimiz izdep baruğa
Mingizbes otaraba.
Köp twtqınnıñ birimiz
İsimiz aq pa, qara ma?
Aşılar edi tekserse
Ötirik pe jala ma?!
Aldıñızğa joldanğan,
Köp twtqınnıñ arızı,
Kemşilikti bayandau,
Moyınımızdıñ qarızı.
Bastan-ayaq oqıñız,
Bolamasa da mañızı.
Eltay ağa, bılayşa,
Sözimizdiñ tärizi:
Keşegi ötken zamanda
Basımız eriksiz qwl edi.
Eñbekşi eldiñ basına,
Qarañğılıq tün edi.
Alpauıt baylar şaruağa,
Tabandarın tiredi.
Jersiz qalıp diqandar,
Ahualı keşken bwl edi.
Bostandıq edi sondağı,
Jalpı jwrttıñ tilegi.
Oğan jağday tuğızğan,
Lenin marqwm tiri edi.
Bastan twman ayırğan
Öktäbirdiñ küni edi.
Ürmät dep şulağan,
Eñbekşi kedey üni edi.
Üş-tört jılday atısıp
Tap dwşpanı jeñildi.
Jiırma ekinşi jıl tolıp,
Sonda sırtqı jaulardan
Bir demedik köñildi,
Tap dwşpannıñ kezinde
Körsetpedi ne kündi?!
Onan soñğı barlıq küş
Şaruağa jegildi.
Astıq, mäue molayıp,
Jerge twqım sebildi.
Aldımızdan tiledik,
Jaqsılıq, jaylı ömirdi.
Bostandıq tiip halıqqa
Jol aşıldı saudağa,
Mal bağu, tağı eginge,
Elimiz boldı köñildi,
Qaytadan halıq bay bolıp,
Raqımet ayttı Lenninge.
***
Olqımız tolıp az künde,
Köterildi şaruamız.
Eñbekşi ökimet jasadı,
Döñgelep örge arbamız.
Bir jağınan örkendep,
Käpirätip sakudamız,
Aqşa men astıq, mal berip,
Ökimet elge qol qarız,
Ärbir wltqa bölinip,
Jasaldı wlttıq ordamız.
Jaña şarua sayasat
Halqımızğa tür berdi
Jaylı twrmıs jasalıp,
Jan semirter kün keldi.
***
Mıñ toğız jüz sananıñ,
Jiırma segiz jılında
Bet aldı el bayuğa,
Şığarıldı dekret,
İri baydı joyuğa.
Tarıltıp öris qadamın,
Auıstırıp mekenin,
Basqa jaqqa qoyuğa.
Özderimen bir qosıp
Qatın menen balasın,
On-onbesten aydadı
«Jerge-dep –pälen barasıñ»,
Baratwğın jeriniñ
Aytıñızdar şamasın…
***
«Bizdik –dep-şın zaman»
Keydeyler onda oylandı.
Merekelep ötkizdi,
Tamaşa qızıq toylardı.
Qonısınan audarıp,
Ekinşi jerge aydadı.
Bastauşımız kämenes,
Tegistik qwru jönimiz.
Bay-qwlaqtan tazartu –
Negizgi bağıt jolımız.
Retine keltirdik
Alastap elden onı biz.
Tap jauların talqandau-
Orındı boldı onımız.
Onımenen twrmadıq,
Ortaşa ketti oysırap,
Qızılğa tidi qolımız.
Näubet kelip kedeyge
Qaynadı endi sorımız.
Körgen isti aytamız,
Keşirimdi bolıñız!
Keşegi ötken jılan jıl
Aytarlıq edi bir nwsqa.
Qiındıq mwnday bolğan joq,
Tabiğat, däuir, twrmısta.
Bir uıs masaq – on jıldan,
Layıqtı qılmıs pa?
Adırda jatqan añızdar
Sayatşı boldı tor qwrğan,
Bir uıs tergen masaqqa-
Qatındardı on jıldan.
Baz bir kempir twra almas,
Twrğın dese ornınan.
Baz bireui basınğan
Belsendilerdi jerleydi.
«Äruaq, Qwday» dep nalıp
Ötkenderdi terbeydi.
«Qanday bolıp otır dep?»dep
Balasın aytıp eñireydi.
***
Qoyşı menen qolañşı,
Jwlma şapan kedeyler
Abaqtıda köbeydi.
Jwlma şapan kedeyler
Abaqtığa sıymaydı.
Buındırğan nemedey
Wrmay-soqpay qinaydı.
Ölip qalğan ölikti
Bir bwrışqa jinaydı.
Tolıp jatır äñgime
Aytuğa auzım qimaydı.
Ardaqtap baqqan ardomnıñ
Şirek kem qadaq nanı bar.
Käpista-käräm qaynağan
It işpes sorpa tağı bar.
Sol auqatpen ardaqtap,
Meymandarı äziz bağılar.
Kirpikteri qimıldap,
Tek şıqpağan janı bar.
Auru sırqau adamdar
Tür-türimen tabılar.
Rwqsatpen esik aşılıp,
Eseppenen jabılar.
Qalağa şığu tärtibi
Düjirnayğa bağınar.
Bılay deuge şama joq,
Ädinöşke degen tağı bar.
Ölim-jitim kem emes,
Är kün keler tört-besten.
Oñay ölim tabıldı,
Mañdayınan şertpesten.
Qarmenen kömip jatırmız,
Jerleuge quat jetpesten.
Jañadan bolğan qala edi,
Öziñiz körgen Sarıağaş
Qızıltu jağı birdi ölik
Qarmenen jatqan aralas.
Kün de jılıp keledi,
Sasıp ketse jaramas.
Iq jağında mekeme
Audanğa eşkim bara almas.
Solaqay sodır, wr da jıq-
Tötennen kelgen bwl da jwt.
Eseñgirep el sorlı:
«Bola ma-deydi jılda jwt?»
Mwnıñ atı nemene,
Asıra silteu bolmay ma?
On jıldan kesik bolmasa,
Tüzelip kedey oñbay ma?
Äzirgi zaman kimdiki,
Bwrınğı sorlı sorlay ma?
Öletwğın boldıq qoy,
Ölgende endi qorğay ma?
Jetinşi ağus zäkönı
Negizinde sonday ma?
Baylarğa jaza körsetti,
Kedeydi tağı zorlay ma?
Ölikti jolğa qaldırdı,
Ötkize almay är jayğa.
Saudagediñ malınday
Qamap qoyğan tar jayğa.
Şırqıratıp, şulatıp
Sabap jür domzaq dorbayğa.
Endigi zañ kedeydi,
Osılayşa qorlay ma?
Mına küyde jatqanda,
Tüzelip adam bolmaymız.
Ölip ketsek ökpe joq,
Qalsaq ta tiri oñbaymız.
Kedey şarua qalmaydı,
Şındığında sondaymız.
Sol sebepti, azıraq
Öleñmen sözdi torlaymız.
Bolğan isti bayandap,
Aldıñızğa joldaymız.
1933 jıl
Hat mazmwnı kimdi de tebirentpey qoymaydı, onıñ üstine qospasız şındıq aytılıp twr.
Isabek mwraların köp jıldan beri zerttep jürgen Twrsınäli Aynabekov Isabektiñ osı hatına oray arnayı komissiya kelip, Sarıağaş türmesiniñ 40-tan astam kinäsiz otırğan beybaqtarğa bostandıq berilgenin ayttı. Isabek te sol toppen birge bosanadı.
Isabek zadında küresker bolatın. El basına tüsken qiyamet-qayım auırlıqtı, solaqay sayasattıñ zilzala zardaptarın köre twrıp ündemey qala almadı. Auzın aşsa ot jalınday ötkir söz ağılıp twrğan Isabekti tağı da bostandıqta köp jürgizbedi. Ol kezde ökimet sayasatına kereğar bir auız söz aytqan adamdı qamap, kerek dese atıp tastau ädettegi is edi.
Bwl jolı Sarıağaş, Şımkent, Almatı türmelerinde wzaq jatıp, Bekbauov deytin bireudiñ äreket kömegimen 1935 jılı bir-aq bosanadı. Türmeden şıqqan boyı tura Säken Seyfullinniñ üyine baradı. Säken joq eken. Jwpını, jüdeu, beytanıs adamdı äyeli ıqılassızdau qabıldaydı, söytse de meymanına şäy qoyıp berip, meymandostıq bildiredi.
Säken kelgen soñ Isabek «Säken ağa, men Sır boyınıñdağı belgili Maylıqoja aqınnıñ kende balası edim. Köp jıl otırıp, abaqtan bügin şıqtım. Rwqsat bolsa, dombırañızdı alayınşı» dep Säkenniñ dombırasın qolına alıp, Säkenge degen öleñin sol jerde suırıp salıp aytadı.
Öleñde Isabektiñ birjola aqındıq, jazuşılıq jolğa tüsem be degen arman-nietin añğartatın mınaday joldar bar:
Belgili Maylı aqınnıñ balası bop,
Ösip em bozbalanıñ sarası bop.
Önerden, sayasattan bosqa qaldım,
Qazaqtıñ jürgen jerim rası bop.
Ädet ğıp bwl öleñdi jastay aldım,
Qıdırıp toy-tamaşa, asqa barım.
Äure bop at şabardıñ aytqanımen
Önerdiñ bärinen de bosqa qaldım.
Deuşi edim Almatığa barar ma edim,
Säkenge bir jolığıp qalar ma edim
Tärbie azın-aulaq bolsa eger,
Jazuşı qatarına jarar ma edim.
Säken Isabekti juındırıp, kiindirip, bir kün meyman qılıp, onıñ termelerin tıñdap, rahattanadı. Erteñine aq batasın berip, qarjılandırıp, eline şığarıp saladı. Asa bir baqıttı sätterdi basınan keşirip, eline quanışpen bet alğan Isabek armanına jete almadı. Onıñ temirdey mıqtı densaulığı qaytar jolda küdiktene jegen bir astan kürt sındı. Älde bireuler u berdi degen joramal da aytıldı. Äset aqınınñ ölimindey ölimge tap boldı.
Jır bwlağınıñ qaynar közi biteldi.
Bwl 1935 jıl bolatın.
Maqala 1991 jılı jazılğan
Ädiham Şilterhanov
Şığarmaları İİ tom,zertteuler men maqalar. Şımkent: «Ordabası» 2007 jıl


text:
Rusiyege boysunğan Yol areketiniñ havfsızlığı boyunca Devlet inspektsiyasınıñ (GİBDD) Qırım idaresinde Qurman (Krasnogvardeyskoye) rayonında yüz bergen qaza aqqında bildireler. O yerde yolcu taşığan avtobus yoldan çıqıp, tereklerge uruldı. Neticede altı insan zararlandı, olardan dört kişi çeşit sınıqlar aldı.
Müessiseniñ malümatına binaen, qaza tünevin yüz berdi. TEMZA PRESTIJ avtobusınıñ aydavcısı Aqmescit tarafından Canköy tarafına kete edi.
«Aqay kişi aydap olamadı, yoldan sağ tarafqa çıqtı ve maniaga (tereklerge) uruldı», – dep aytıla beyanatta.
Aydavcı ve bir yolcu yaralandılar, dört yolcu el-ayağını, qaburğalarını sındı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
«Melomen» tobınıñ änşileri jol apatına uşıradı, — dep xabarlaydı Baistars.kz. Saytımızğa mälim bolğanday, änşiler 7 aqpan küni tañğı sağat 4-ter şamasında Almatı qalasında Äl-Farabï dañğılımen Lexus köligimen Alma-Arasan şatqalına köterilip bara jatıp, jol kölik apatına uşırağan. Tizginde Jiger Awıpbaev bolğan. Ol ruqsat etilgen jerden solğa qaray burılıs jasağan sätte art jaqtan qattı jıldamdıqpen Nissan markalı jol talğamaytın kölik soqqan. Qattı soqqıdan Jiger Awıpbaev jürgizip kele jatqan kölik bir awnap, şetke uşıp tüsken. Abıroy bolğanda, toptağı üş jigitke zaqım kelmedi. Al tizginde otırğan Jiger ornınan qozğala almay qalğan.
Oqïğa ornına jetken jedel järdem qızmetkerleri Jigerdi qalalıq №12 awrwxanağa alıp ketti. Qazirgi tañda Jiger em qabıldap jatır.
Ayta keteyik, 10 aqpan küni «Melomen» tobı jäne Jiger Awıpbaev özi bastı röldi somdağan «72 sağatta üylenw» fïlminiñ tusawkeserine qatısw kerek bolğan. Bul fïlm 11 aqpannan bastap barlıq kïnoteatrlarda körsetiledi dep xabarlağanbız. Endigi rette änşiniñ janküyerleri därigerlerden jağımdı aqparat kütwde.
baistars.kz
Kommentarïï


text:
Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı Vladimir Jirinovskiyniñ fikirince, Qırımğa Tavrida adı berilmeli.
Bunı o Lifenews telekanalına ayttı.
Onıñ bildirgenine köre, yarımadanıñ şimdiki adı «ter-temiz qırımtatar adı», asılında ise yunan sözü olmalı.
«Tavrida – yunan adı. Aqyar, Kefe, Keriç, Kezlev – bularnıñ episi yunan sözleridir. Qırım – ter-temiz qırımtatar adı. İlk adlar olmaq kerek! Volgograd degil, Tsaritsın, Kirov degil, Vâtka, Ülyanovsk degil, Simbirsk, Noginsk degil, Bogorodsk», – dedi Jirinovskiy.
Jirinovskiy dey ki, LDPR Devlet dumasınıñ Rusiye Ükümetine Qırım yerine Tavrida adınıñ qullanması aqqında muracaatını teklif etecek.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Avgust 1-den Qırım naqliye naziri vazifesine Anatoliy Volkov buyuracaq, dep bildire Kremlge boysunğan Qırım ükümetiniñ «ruporı» olğan «Krıminform» saytı, Qırım Nazirler şurasındaki menbağa esaslanıp.
Bildirilgenine köre, iyül 30-da Kremlge boysunğan Qırım ükümetiniñ yolbaşçısı Sergey Aksönov videoselektor toplaşuvında ilân etti ki, Volkovnı nazirlik kollektivine bazarertesi künü taqdim etecekler.
«Naqliye naziri Volkov Anatoliy Anatolyeviç şahsiy terkipke bazarertesi künü taqdim etilecek. Anatoliy Anatolyeviç, esnasqa qoşulıñız, bazarertesi künü sizni resmiy şekilde taqdim etemiz», – dep bildirdi menba Aksönovnıñ sözlerini.
Neşirniñ qayd etkenine köre, 2013 senesine qadar Anatoliy Volkov «Kuban» federal yollar idaresiniñ yolbaşçısı vazifesini eda etken edi, şimdiki vaqıtta o «Kaspiy» Federal yol agentliginiñ Federal avtomobil yolları idaresi» Federal devlet müessisesiniñ müdiri ola.
İyül 19-da Aksönov Kremlge boysunğan Qırım naqliye naziri Andrey Bezsalovnı istifağa yolladı.
Bundan evel iyül ayında Aksönov Rusiyege boysunğan Qırım ükümetiniñ Meskün-kommunal hocalığı naziri Aleksandr Jdanovnı, bundan soñ onıñ birinci muavini Aleksey Boçarovnı istifağa çıqardı.


text:
Qırım adliyecisi Rustem Kâmilev, Kremlniñ kontroli altında olğan Bağçasaray rayon mahkemesiniñ, Bağçasarayda «Salaçıq» qırımtatar qavehanesiniñ çalışmasını toqtatuv aqqında qararına qarşı şikâyet bermek niyetinde. Bunı qorçalayıcı Qırım.Aqiqat muhbirine bildirdi.
Kâmilev: «Salaçıq» qavehanesi boyunca mahkeme protsessindeki siyasiy komponenti aqqında söz yürsetilmedi. Prokuratura tarafından dava açmaq içün berilgen arizada, eñ azından, beş sanitariya-epidemiologiya normasınıñ bozuluvı aqqında aytıla: suvnıñ keyfiyetinden tutıp, aşnıñ pişirilmesi içün ayrı odalarnıñ olmamasına barğance. Biz, bugünki qararnı qolğa alğanımız ile, oña qarşı mutlaqa şikâyet berecekmiz», – dedi.
Aynı zamanda Kâmilev, prokuraturanıñ, qavehaneniñ işinde sanki bozuluvlarnıñ tapılması aqqında qararı «tam manada siyasiy harakterge malik», dep saya.
Buña ilâve olaraq o: «Er kesniñ bilgenine köre, qavehaneniñ saibi – qırımtatar Marlen Asanov. Şimdi o, «Hizb ut-Tahrir işi» figurantı. Bugün mahkeme qavehaneniñ işini toqtatmaq qararını çıqardı. Biz buña, Marlenniñ qorantasına tazyiq etüv, dep qıymet kesemiz», – dedi.
Kremlniñ kontroli altında olğan Bağçasaray rayon mahkemesi mayıs 24-teki oturışuvında «Salaçıq» kervan-sarayı faaliyetiniñ toqtatılmasına dair qarar aldı.
Daa evel qavehaneniñ memuriyeti, «Rusiye mahkemesiniñ qararı ile» «Salaçıq» öz işini vaqtınca toqtata, dep bildirdi.
2017 senesiniñ oktâbrinde Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif etilgen Marlen Asanov muessiseniñ saibi ola.
2017 senesiniñ oktâbrinde Rusiye telükesizlik hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakinini yaqaladı. Bular – Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametov. FSB olarnı Rusiye ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara siyasiy İslâm teşkilâtınıñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletleriniñ bir İslam hilâfeti içinde birleştirilmesi, dep köstereler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarnıñ qullanılmasını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. 2003 senesinde Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi «Hizb ut-Tahrir»ni, «terroristik» tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetip, yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ qorçalayıcıları, taqipniñ diniy alâmetke köre yapılğanını tüşüne. Advokatlar, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca taqip etilgenler esasen qırımtatarlar ve olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruppalarğa ait Qırım sakinleri olğanını qayd eteler. Halqara uquq, işğal etilgen territoriyada işğal etken devletniñ qanunlarını tatbiq etmekni yasaq ete.


text:
29 Mayıs 2015 Cuma
Her sabanıñ bir tılsımı bar… (Şair Riza Halid 8O yaşında)
Mayıs 29, 2015 Edebiyat ve tenqit, Qandımov Yunus No comments
Tañnıñ, sabanıñ kelmesinde nasıldır bir tılsım olğanı kibi, şairniñ doğmasında, şiiriyet bağçasında bir gül peyda olmasında, edebiyatnıñ kâde keñ, çıtırmanlı, kâde tar, sakin yolunda mağrur yolcu kibi adımlamasında nasıldır bir mana - közge körünmegen bir mana bar. Bu mana, yalıñız, aqiqiy qalem saiplerine, bu cümleden Riza Halidge de ait ola bilir.
Şairlik istidatınıñ urlugı yalıñız bol, cümert qalbde tamır ata, yapraq aça, çeçekley ve meyva bere bilir. Riza Halid özüniñ semereli icadınen bunı isbatladı. İşkirlik, fedaiylik ve sevgi maden birikmesi kibi, bir yerge birikip, yekâne bütünlikke çevirildiler. Ve, işbu bütünlik oña nazm ve nesirde tayanç noqtası oldı...
Riza Halid bundan tamam 80 yıl evelsi Qırımnıñ Yayla boyundaki Boyka dağlarınıñ eteginde yerleşken Bağatır köyünde düñyağa keldi. Riza Halid ta balalıqtan oqumağa ve yazmağa aves edi. Köy mektebini bitirgen soñ Kökköz köyündeki kolhoz yaşları mektebine oqumağa kirdi. Mektepni bitirgen soñ Yalta pedagogika oquv yurtunda ve Aqmescitteki Frunze adına pedagogika institutında til ve edebiyat fakultetinde oqudı. İnstitutnı muvafaqiyetnen bitirgen R. Halid aspiranturağa kirdi... Lâkin millionlarnen insanlarnıñ taqdirini alt-üst etken, Avropanıñ haritasını yañı-baştan kesip-dograğan amansız cenk onuñ ordu ümütlerini qanatlarını küydürdi...
Görkiy şezrinde arbiy topçular mektebini bitirgen Rizanı, leytenant unvanında Leningrad şeerini qorçalamağa yollaylar...
Riza Halid cenkni kapitan rutbesinde bitirdi. Cenkten soñ arbiy qısımlarda tehnik ve injener, diviziya ştabı başınıñ muavini, soñradan diviziya ştabınıñ başı vazifelerinde hızmet etti. Arbiy hızmetteki yıllarında polkovnik Riza Halid komandanlıqnıñ 200-den ziyade teşekkürini qazandı, hükümetniñ 14 orden ve medalinen mukâfatlandı...
Arbiy hızmet ne qadar ağır, ne qadar meşaqatlı olmasın, Riza Halid edebiyatqa olğan sevgisini bir an bile unutmadı. Aksine, Riza Halid olsun nazmde, olsun nesirde — qalemi astından çıqqan her bir satırğa yürek araretini qoşıp, icat etti.
1964 senesi Taşkentte neşir olunğan "Sevem seni, ömür!" kitabı şairniñ icadında burulış oldı desek yañlış olmaz. Bu kitap onuñ uzun icadiy yolunda özüne has bir burulış, özüne has bir yekün oldı. Bir de-bir şairniñ icadı haqqında söz keter eken, yekün, netice degen sözlerden olduqça qaçınmaq isteysiñ. Lâkin yaratıcılıqtaki her bir yekün bu — başlanğıçnıñ başlanğıçıdır. İcattaki yekün — bu özüne has bir başlanğıçtır, yañı tüşünceler, yañı duyğular, yañı mevzular, keder ve yanıqlar, quvanç ve tebessümler, muvafaqiyet ve mağlübiyetlerniñ başlanğıçıdır. Böyle başlangıçlar Riza Halidde az olmadı.
Riza Halid mahsuldar ve semereli çalışqan ediplerimizden biridir. O, 20-den ziyade kitapnıñ müellifidir. Bular şairiniñ I Cian muarebesinden soñ yazgan eserleridir. Yuqarıda qayd etkenimiz kibi, 1964 senesi "Sevem seni, ömür!" kitabından soñ R. Halidniñ "Bagçada bülbuller" (1969), "Eyilik" (1972), "Çoq yıllar keçken soñ" (1974), "Ögurlı yollar" (1977), "Baar mücdesi" (1979) kibi kitapları dünya yüzü kördiler. Riza Halidniñ şiirleri onlarnen tillerge tercime etilgendir, ayrı kitaplar şekilinde neşir etilgendir. Tek, rus tilinde Moskvada, Leningradda bir qaç kitabı çıqtı. "Gornaya reka" (1965), "Zabıt ne mogu" (1967), "Grozd vinograda" (1978), "Navstreçu lübvi" (1969), "Leytenantskiye godı" (1979), "Kust sireni" (1981), "Solneçnıy liven" (1984) ve digerleri bular cümlesindendir.1989 senesi Riza Halid "Peşraf" romanını yazıp bitirdi ve bu kölemli, panoramalı eser ayrı kitap olıp çıqtı.
Şairniñ eserlerini oquyıcılar ne içün begenip oquylar? Elbette, bunıñ sebebi, şairniñ eserlerindeki samimiylikten, eyilikperverlikten yolbaşçılıq alıp yazılğanındadır. Eserlerindeki naziklik, paklik, ateşinlik, sağlamlıq da, tasvirlilik, ahenkdaşlıq da bulardan kelip çıqa.
Er sabanıñ kelişinde
bir tılsım bar:
Deñiz sakin, ufuq
qızıl, sanki yanğan...
Nurlar içip, dağlar,
qırlar allanğanlar,
Ayudagnıñ üstü ise
mavılanğan.
("Ayudağ")
Riza Halidniñ lirikası kendine has bir özgünliknen ayırılıp tura. O ne haqqında yazmasın, nasıl mevzuğa muracaat etmesin bu şey körünip tura.
Riza Halidni 80-nci baarinen hayırlar, oña uzun ömürler tiler ekenmiz, yüreginde qaynağan icat çoqraqları daima qaynap turmasını, şiiriyet mühlislerini yañı-yañı eserlerinen quvandırmasını Allahdan isteymiz.
CENKÇİ, ŞAİR, NESİRCİ…
Zemaneviy qırımtatar edebiyatınıñ körümli vekillerinden biri, küçlü, ateşin, samimiy şiirler ve nesir eserlerniñ müellifi Seitümer Emin 1921 senesimayıs 15-te Bağçasaray rayonınıñ Albat köyünde doğdı. O daha yedi yaşında ekende, babası çölge zahire almağa ketkende, Aybar köyünde bir hırsız rus onu pıçaqlap öldüre. Qoranta anasınıñ elinde qala. Anası kolhozda çalışa. Seitümer köyde dörtünci sınıfnı bitirgen soñ, Duvan-köyde orta mektepte oquy. Soñra Büyük Özenbaş köy mektebine avuşa ve onu 1939 senesi bitire.
Orta mektepni bitirir-bitirmez, Seitümer Kuybışev rayonındaki "Udarnik" gazetasında ilk vaqıtlarda edebiy hadim, soñra mesül kâtip, Ekinci cian cenki başlağan senesinde ise gazetanıñ mesül muharriri olıp çalışa.
Cenkke mobilizatsiya başlağanda Seitümerni sağlıq vaziyeti kelişmey diye, askerlikke almaylar. Lâkin Seitümer bunıñnen razılaşıp olamay ve 1941 senesiniñ avgustında göñülli olaraq cenkke kete. Aqyar mudafaasında iştirak ete, ağır yaralana ve gospitalge tüşe. Andan Novorossiyskke yollanıla faşist basqıncılarınen cenkleşüvni devam ete.
1942 senesi Soçige avuştırılğan "Qızıl Qırım" gazetasına işke davet eteler. Biraz vaqıttan soñ, onu kendi istegine binaen şu gazetanıñ vekili sıfatında Qırım dağlarındaki Merkeziy partizan otrâdına yollaylar. İşte, şu vaqıttan başlap ta 1944 senesiniñ aprel 11-ne qadar Seitümer Emin partizanlar arasında buluna, yavuz duşmanğa qarşı küreşini devam ettire. Qırım nemse-faşist basqıncılarından azat etile. her kes bol nefes almağa, yañı ümütler, yañı planlar qurmağa başlay. Lâkin amansız qara mayıs kele. Mayıs 18-de tañda Seitümer Eminni bütün qırımtatar halqınen beraber sürgün eteler. Qara eşelonlar cenüpke taraf yel alalar.
Seitümer Emin bulunğan eşelonnı Özbekistannıñ Bekabad şeerine ketirip tökeler. Bu yerde o Farhad GESinde beton qarıştırıcı olaraq çalışa. Aradan çoq vaqıt keçmeden onu şu qurucılıqnıñ medeniy işlerine yetekçi olaraq tayin eteler. Bu devirde Seitümer Emin sürgün etilgen artistlerden ibaret bir ansambl tize. Soñundan Seitümer Emin teşkil etken ansamblniñ iştirakçileri namlı "Qaytarma" qırımtatar oyun ve yır ansambliniñ temelini qoyalar. Farhad GESi qurucılığından soñ, Seitümer Emin şeer-rayon kino kösterüvler idaresine yolbaşçılıq yapa.
Sürgünlik yerlerinde yaşağan halqımız vatan Qırımğa qaytmaq oğrundaki oy-fikirlerini, tüşüncelerini bir daqqağa bile unutmadı. Milletimizniñ eñ cesür insanları sovet totalitar rejiminiñ eskenceli tazıyığına baqmadan, bütün milletimizni vatanğa qaytarmaq, onuñ aq-uquqlarını ğayrıdan tiklemek oğrundaki amansız küreşini qulaç aldırdı. Milliy areketimiz kün sayın, ay ve yıl sayın ep qulaç almağa başladı. Cenkçi, şair, jurnalist, ve eñ esası, şu halqnıñ evlâdı olğan Seitümer Emin milliy areket faalleriniñ saflarına qoşuldı. Hususan yetmişinci senelerniñ ortalarında endi Krasnodar ülkesinnde Novorossiysk şeerinde yaşağan Seitümer Emin milliy areketimizniñ ög saflarında ketken insanlarımızdan birine çevirildi.
Seitümer Emin 1965-74 senelerinde Taşkentte Ğ. Ğulam adına Edebiyat ve sanat neşriyatında qırımtatar edebiyatı bölüginde muharrir olaraq çalıştı. Orta Asiya universitetini bitirdi. Bundan soñ, yuqarıda qayd etkenimiz kibi, Novorossiysk şeerine köçti.
Seitümer Emin edebiy yaratıcılıqnen ta gençlik çağından oğraşıp başladı. Onuñ maqaleleri, öçerk ve şiirleri rayon ve cumhuriyet gazetalarında sıq-sıq körünip tura ediler. Arqadaşları askerlikke ketkende, olarğa bağışlanğan "Arqadaş, yolğa!" serlevalı manzumesi onuñ ilki yazğan şiirlerindendir.
Seitümer Emin semereli icat etti. O, öz eserlerini eki tilde - qırımtatarca ve rusça serbest yazğan ediplerimizdendir. Şairniñ "Beyaz çiçekler" adlı birinci şiirler cıyıntığı 1968 senesi Taşkentte Ğafur Ğulam adına Edebiyat ve sanat neşriyatı tarafından neşir etildi. 1969 senesi ise şairniñ şiirleri ve poemalarından tertip etilgen "Ateşli künler" adlı ekinci kitabı dünya yüzü kördi.
Seitümer Emin qalemini nesir eserler yaratuvda da sınadı. "İrade deryası" romanı, "Yavrum da Salğırnıñ boyu", "Qar tübünde qalğan topraq", "Sepet içinde qalğan çeçekler", "Bülbülniñ elâk oluvı" povestleri, "O, küz çiçeklerini sever edi", "Hatırlav", "Şefiqa", "Yapalaq-yapalaq qar yağa" ikâyeleri bularğa misal ola bileler.
Şair ve nesirci Seitümer Emin bediiy tercimeler sahasında qalemini sınap baqtı. O, bir sıra qardaş halqlarnıñ şair ve nesircileriniñ eserlerini ana tilimizge çevirdi. Özbek yazıcısı Aybekniñ "Muqaddes qan", qaraqalpaq yazıcısı Tulepbergen Qaipbergenovnıñ "Qaraqalpaq qızı" romanlarını, rus klassik ediplerinden İ. Turgenevniñ. M.Lermontovnıñ, bir çoq diger şair ve nesircilerniñ eserlerini qırımtatar tiline tercime etti.
Seitümer Eminniñ rus tilinde yazğan eserleri rus matbuatında sıq-sıq derc olunmaqnen bir sırada ayrı kitaplar şekilinde de dünya yüzü kördiler. Şairniñ "Opalennıye volnı" (1977), "Dorogi" (1980), "Golosa" (1983), "Gorı" (1987) adlı şiirler ve poemalar cıyıntıqları Krasnodar ülke neşriyatında basılıp çıqtı.
1994 senesi Aqmescitte, "Tavriya" neşriyatında edipniñ "Seniñ yıldızıñ" romanı, 2000 senesinde ise şairniñ qırımtatar ve rus tillerinde yazğan eserlerinden tertip etilgen "Sen olmasañ... - Yesli b ne bılo tebâ..." kitabı neşir etildi.
Yazıcılar birliginiñ azası Seitümer Eminniñ hızmetleri Ukraina devleti tarafından diqqatsız qaldırılmadı. Oña 1993 senesi Ukrainada nam qazanğan sanat erbabı unvanı berildi. "Sen olmasañ... - Yesli b ne bılo tebâ..." kitabı içün Seitümer Emin yaqında Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ devlet mukâfatınen taqdirlendi.
Gazetamıznıñ adından, biñlernen oquyıcılarımıznıñ adından biz Seitümer Eminni 80 yıllığı ve alğan yüksek devlet mukâfatınen hayırlaymız, oña sağlıq-selâmetlik, uzun ömürler tileymiz.
Yunus Qandım


text:
«Nemetskaya volna» bildirgenine köre, saylav kampaniyasınıñ ve rey berüv ketişatınıñ nezaretine endi 10 million avro ayırıla eken. Evelden 5 million aqqında aytıla edi.
OBSE eyyeti tahminen biñ ekspert miqdarındadır. Çetel işler naziri Frank-Walter Steinmeier tahminen 100 közetici Almaniya Federativ Cumhuriyetiniñ vatandaşları olğanını aytqan edi.
Ukrainada OBSE eyyetiniñ faaliyeti Avropa Birliginiñ barışıqnıñ ve Ukrainada mayıs 25 künü keçirilecek prezident saylavlarınıñ azırlavına cemiyetniñ işançınıñ pekitilmesine yönetilgen mahsus leyhası çerçivesinde olıp keçe. Avropa birliginiñ tışqı siyasiy bölüginiñ matbuat-relizinde maliye desteginiñ artırması Ukrainada OBSE eytine Avropa birliginiñ çeşit memleketlerinden, em de oña qoşula bilecek devletlerden 100-den ziyade nezaretçiniñ celp etilmesini nazarda tuta eken.
Avropa nezaretçileri şu künleri Herson, Odessa, Lvov, İvano-Frankovsk, Harkov, Donetsk, Dnepropetrovsk, Çernovtsı ve Luganskta çalışa.


text:
Maqale ve çıqışlar
Yuriy Stets: "Türkiyedeki vaziyetniñ istiqrar olmağanı Ukraina inkişafına fayda ketirmez"
18 Oraq ayı, 15:03
Ukraina haber cemiyetiniñ meydanğa kelüvi
16 Bozarğan ay, 13:48
Nazir Yuriy Stets ICTV telekanlınıñ saba yayınında 5 daqqa içinde 55 sualge kerçek cevapnı berdi
28 Çiçek ayı, 23:10
İnformatsion siyaseti Naziri Yuriy Stets "Bukva" inftervyüsinde İSN informatsion atalarğa qarşılıq köstergeni aqqında tarif etti
12 Çiçek ayı, 12:01
Yuriy Stets: "Akimiyet vekili akimiyetni tenqitke oğratması mümkün degil - bu nonsens"
4 Çiçek ayı, 16:50
Yuriy Stets Niderlandtaki "Ukraina AŞ" referendumı aqqında
4 Çiçek ayı, 16:49
Ukraina informatsion siyaseti Naziri Yuriy Stetsniñ Business Ukraine mecmuası içün intervyüsı
21 Saban ayı, 13:07
Yuriy Stets "Ukraina akimiyeti ATR telekanalı içün bücetten paranı tapmağa borclu"
10 Saban ayı, 18:43
Yuriy Stets: "Akimiyetke yañıdan çalışmaq içün bir afta yeterlidir"
10 Saban ayı, 17:33
Yuriy Stets: "Akimiyette mahkeme islâatını yılnıñ soñuna qadar keçirmekten diger variantları yoq"
10 Saban ayı, 17:31


text:
Aqmescit eglence salonlarınıñ birinde tütün qarışmalarınıñ («spays») satıcısı yaqalandı. İlk malümatlarğa köre, student Belâl Bilâlov bu qarışma ile zeerlenip, vefat etti.
Bu aqqında Aqmescit boyunca MVD idaresiniñ yolbaşçı muavini Sergey Nikitin bildirdi, dep haber ete Qırımnıñ öz başına ilân etilgen akimiyet ruporı Krıminform saytı.
Onıñ malümatına köre, satıcı Qırım paytahtınıñ Merkeziy rayonında yaqalandı.
Malüm olğanı kibi, salı künü, oktâbr 14-te, Aqmescitte ğayıp oolğan gençlerden biri Belâl Bilâlovnıñ cesedi tapıldı. İlk malümatlarğa köre, oğlan tütün qarışması ile zeerlenip öldi. Ekinci student, Artöm Dayrabekovnı, ekimler qorçaladılar.
Gençler bazarertesi künü künü ğayıp oldılar. Soy-sopları politsiyağa muracaat etken ediler.


text:
Kyivde oktâbr 20-de «Cemaat-siyasiy deñişmeler şaraitlerinde Qırım (1940-2015)» cıyıntığı taqdim etilecektir. Neşirni Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ Saa devlet arhiv ve Ukraina tarihı institutı ve merkezi devlet arhivleri azırladılar.
«Cıyıntıqqa sovetlerniñ devlet akimiyeti organlarınıñ 1940-ıncı yılları Stalin reberiyetiniñ sürgünlik siyasetini aks ettirgen vesiqa ve malümatlar kirdi, qırımtatarlarnıñ 1950-1980-inci seneleriniñ tarihiy vatanlarına qaytuv küreşini aks ettire», – dep aytalar taqdim merasiminiñ teşkilâtçıları.
Cıyıntıq müellifleri bildire ki, onıñ içinde Qırımnıñ cenkten soñraki tarihınıñ belli olmağan saifeleri, Qırımnıñ Ukraina terkibine kirmesi içün iqtisadiy ve medeniy sebepleri, qırımtatarlarnıñ ukrain içtimaiy-medeniy ve siyasiy toplulığına alışması ve integratsiyası aydınlatıla.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası sovetler akimiyetiniñ qırımtatarlar ve diger tamır halqlarnıñ yarımadadan sürgün etmesi boyunca cinaiy taqiqat açtı.


text:
Aqmescit – Meclis reisi muavini Nariman Celâlnıñ fikirince, 2014 senesiniñ soñunda Qırım ealisiniñ cedvelge aluv tedbirlerinde qırımtatarlar faal iştirak etmeliler.
Qırım.Aqiqatqa izaat bererek, Nariman Celâl: «Qırım federal vilâyeti» boyunca ealiniñ cedvelge qayd etilüvi ğayesi Mecliste muzakere etilmedi. Biz Mecliste qırımtatarlarnıñ sayısını belgilemekni çoqtan tüşüngen edik, amma esaplarımız bu bayağı masraflı tedbirler olğanını kösterdi, onıñ içün yardımsız kendi küçümiz ile bunı yapamaycağımıznı añladıq», – dedi.
Mecliste qırımtatarlarnıñ sayısı tahminen 300-den 350 binğni teşkil etkenini tüşüneler. Amma, bu raqam doğrumı ya yoq – belli degil.
«Bu cedvelge aluv tedbirleri açıq ve doğru ötkerilmesi pek müim. Eñ esası – neticeler bizge belli etilmeli. Çünki, sovet zamanlarında çeşit millet vekillerini başqa halq temsilcisi kibi kösterile edi, qırımtatarlarnı asılında ayırı millet olaraq közge alınmay edi», – dedi Celâl.
Soñki kere Bütün Ukraina boyunca ealiniñ qayd etilüvi 2001 senesi ötkerilgen edi. «O vaqıt neticege irişmedik, qırımtatarlarnıñ sayısı aydınlatılmadı», - dep qayd etti Meclis reisi muavini.
Aynı zamanda, Nariman Celâl, akimiyet qırımtatarlarnıñ sayısını azlaştırıp köstermege isteycegini istisna etmey. «Küçük sahtecilikler de yapıla bile. Ve bu yañlış malümatlar akimiyet içün elverişli, halqımız içün aksine zararlı olur», - dep qayd etti o.
Hatırlatamız, evelden Rusiye Federatsiyasınıñ ükümeti 387 million ruble ayırıp, «Qırım federal vilâyetinde» ealiniñ cedvelge aluvına azırlıqnıñ ve tedbirniñ keçirilüvini avale etti.


text:
Mart 30-da Aqmescitniñ Demir yol rayon mahkemesi ukrain şairi Taras Şevçenkonıñ hatıra merasiminde Ukraina bayrağını qullanğan Qırım faali Kurtseit Abdullayevni mecburiy işler ile cezaladı. Faalniñ adliyecisi işbu qarardan Moskvada şikâyet etmege niyetlene.
Bunı mahkemeden soñ Abdullayevniñ adliyecisi Cemil Temişev jurnalistlerge bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Adliyeciniñ fikirince, Ukraina bayrağınıñ qullanması yasaq etilmemek kerek.
«Al-azırda Qırım sakinleriniñ vatandaş aqları sıñırlana. Şimdi Ukraina bayrağını qullanmağa yasaq eteler, yarın daa beter ola bile. Sağlam tüşüngen er bir adam buña qarşılıq köstermek kerek», – dedi adliyeci.
O, Qırım mahkemelerinde adalet olmaycağına emin.
«Mence, Qırımda kerçekni tapamaycaqmız, belki de, Moskvada», – dep ayttı Temişev.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Aqmescit Demir yol rayon mahkemesinde mart 30 künü Aqmescitte mart 9-da ukrain şairi TarasŞevçenko hatırasına keçirilgen aktsiyada iştirak etken Kurtseit Abdullavniñ işi boyunca mahkeme toplaşuvı keçti. Oña ceza olaraq 20 saatlik mecburiy işler berildi.
Malüm olğanı kibi, Aqmescitte «politsiya» hadimleri Şevçenko doğğan kününe bağışlanğan mitingniñ teşkilâtçısı Leonid Kuzmin ve daa eki iştirakçini yaqaladılar. Politsiya hadimleriniñ sözlerine köre, sebep – mitingde ukrain timsalleriniñ olması. Mahkeme üç faalni mecburiy işler ile cezaladı. Faaller mahkeme qararına şikâyet ettiler.


text:
Yarımadada mezunlarğa berilgen Rusiye attestatları Ukraina ve yarımada işğalinden sebep sanktsiyalarğa qoşulğan memleketler içün vesiqa degil. Böyle mezunlar yalıñız Rusiye aliy oquv yurtlarına kire bile.
Bunı Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba efirinde sentâbr 7 künü «Almenda» vatandaşlıq maarif merkeziniñ tasil programmalarınıñ idarecisi Valentina Potapova bildirdi.
«Qırım attestatını alıp, o bir şey elde etmey. Bir yerde oquğanı aqqında malümat kâğıtını ala. Bu kâğıt yalıñız Rusiyede tanılacaq, başqa iç bir yerde. Ukraina ve Avropa dünyası ve sanktsiyalarğa qoşulğan diger memleketler içün vesiqa degildir», – dey Potapova.
Onıñ sözlerine köre, tasilni ukrain ya da avropalı aliy oquv yurtlarında almağa istegen Qırım attestatlarınıñ saipleri kene oquşqa kirmeli, misal içün, 9 sınıfnıñ bitirgeni aqta şeadetnamesi olğan telebe tekrar 10-11 sınıflarını bitirmek kerek.
Qırım mektepleri mezunlarınıñ çoqusı yarımada ya da Rusiye aliy oquv yurtlarına kirmege qarar ala ve ukrain aliy oquv yurtlarına vesiqalarnı bermey. Bıltır Ukraina universitetlerine yalıñız 302 qırımlı kirdi, bu sene daa da az. Sebep – ukrain vesiqalarınıñ elde etüv ketişatınıñ qıyın olmasıdır.
Qırım Rusiye tarafından 2014 senesi fevral 20 künü işğal etilgen. Ukraina Yuqarı Şurası bu tarihnı yarımadanıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuvı olaraq belgiley.