text:
Ukrainağa qarşı sanktsiyalar, Aksenovnıñ yañı muavinleri ve Oleg Sentsovnıñ alı. Keçken künniñ eñ müim mevzuları ve adise-vaqiaları aqqında tarif etemiz.
Qısqadan
Oleg Sentsov mektüp yazıp, alı «eyileşkenini» bildirdi, dep haber etti Rusiye aq qorçalayıcısı Nikolay Şçur.
Ukraina sıñırcıları: Qırımğa ve Qırımdan yolcularnıñ sayısı ep eksile.
FSB, yarımadada «Ukraina silâlı birleşmesiniñ azası» tutulğanını bildirdi.
Almaniya baş naziri Angela Merkel Kyiv’ni ziyaret etti.
«Kimni qorqutasıñız…»
Rusiye 322 Ukraina vatandaşına qarşı sanktsiyalar kirsetti. Olarnıñ arasında – siyasetçi, cemaat erbapları, medeniyet erbapları ve 69 Ukraina şirketi. Cedvelde olğan qırımlılar arasında Mustafa Cemilev, Refat Çubarov, Yuliy Mamçur bar (cedvel mında bar).
«Bu yararlıqlarnıñ neticesi olsa, cedvel tolu degildir» – ukrain içtimaiy ağları bunıñnen bağlı şaqa, quvanç ve istizalarnen toldı.
Aksenovnıñ «adamları»
Qırımnıñ problemli iqtisadiyat saaları ve Federal maqsat programmasından artıq Qırım deputatı Yevgeniy Kabanov ve maliye naziri İrina Kiviko mesüliyetli olacaqlar. Olar Sergey Aksenovnıñ muavinleri olaraq tayin etildi.
Yañı ıntıluv
Qırımda «devletleştirilgen» müessiseni satmağa tırışalar. Laf Ukrainağa ait altı devlet müessisesi aqqında kete. Jurnalist Valentina Samar qayd ete ki, yarımadada mal-mülkniñ bölünmesi devletleştirüv sayılamaz, buña Rusiye qanunları bile zıt kele.
Qırım ekspert merkeziniñ yolbaşçısı Aleksey Starodubovnıñ fikirince, Ukraina akimiyeti Qırımdaki müessiseleri içün daa faal küreşmek kerek, dep tüşüne.
Kelecegi olmağan Qırım
Rusiye Qırımnıñ yalı boyunı UNESCOnıñ Rusiye mirası cedveline kirsetemez, dep yaza Vitaliy Portnikov. Onıñ fikirince, rusiyelilerni Qırım Moskva ya da Voronej kibi Rusiye toprağı olğanına işandıracaq olalar.
«Qırımnıñ Rusiye Federatsiyasınıñ bir qısmı olaraq tanılmaması, Rusiyeniñ yarımada işğali sebebinden inkişaf etmege imkânsız olğanı – UNESCO ya da başqa bir teşkilâtnıñ problemi degil. Köremiz ki, Rusiyeniñ problemi ola. İlk evelâ da Qırımnıñ problemi ola, çünki işğalci onıñ kelecegini tutıp aldı», – dep qayd ete közetici.
Bağçasaraynıñ eski şeerinden küz fotoresimlerimizni baqıñız.


c: text/html

text:
«Vinogradnayağa burulırım»: Qırımnıñ Cenübiy yalısında evler nasıl qurula (fotogalereya)
Vinogradnaya soqağı Qırımnıñ pek çoq yerinde bar. Livadiya qasabası olardan istisna degil. Mında Vinogradnaya soqağı eñ uzun soqaqlardan biri. O, özüniñ adına pek kelişe. Çünki onı, iç olmadı, elit yüzümlikler sarıp ala. Ondan ğayrı, Vinogradnaya soqağında «Livadiya» başlanğıç şarap yapıcılığı zavodı ile onıñ içindeki «Magaraç» Yüzüm ve şarap institutınıñ yañı eksperemental bazası bulunalar. Bunıñnen birlikte soñki zamanda Vinogradnaya soqağında intensiv surette evler qurula. Kottedjler, pansionatlar ve çoq qatlı evler bağlarını sıqı bir alqa içine almaqta.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Geniçesk – Qırımnıñ Rusiye prokurorınıñ Qırımtatar Milliy Meclisini yasaq etmek talabı boyunca birinci mahkeme toplaşuvı munasebetinen Qırım.Aqiqat sıñırdaki regionnıñ qırımtatar cemiyetinden bu aqqında tüşüncelerini soradı.
Herson vilâyetinde aman-aman 10 biñ qırımtatarı yaşay. Ekseriyeti – Geniçesk rayonında. Qırımda olğanı kibi mında da qırımtatar milliy idare organları mevcut: qırımtatarlar toplu yaşağan yerlerde yerli meclisler saylana. Herson vilâyetinde qırımtatar regional meclisi de çalışmaqta. Keçken sene onıñ reisi olaraq Novoalekseyevka mektebiniñ müdiri Lenur Lümanov saylanğan edi. O, regional meclisniñ esas vazifeleri olaraq Qırımnıñ Ukraina uquq alanına qaytarılmasını, qırımtatar tili ve medeniyetini saqlap qaluv ve inkişaf ettirilmesini qayd etti.
«Bir programmamız bar – tuvğan Qırımımıznı Ukraina devletine qaytarmaq», – dep aytqan edi Herson vilâyetinde yañı saylanğan Meclis reisi.
Bundan ğayrı, regionda yaşağan bir çoq qırımtatarı, yerli meclislerniñ temsilcileri «Qırımnıñ vatandaş qamaçavına» qoltuttı ve iştirak ettiler. Olar aktsiyanıñ iştirakçilerine aşayt mahsulatı ve sıcaq urbanı ketire, aş pişire ediler.
Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıquv künü yerli meclisler yerli rayon devlet memuriyeti ve «Vatandaş qamaçavı» vekilleriniñ yardımınen avtoyürüşi ve yürüşni teşkil etkenler.
Aynı bu sebepten yerli faallerniñ Qırımnıñ Rusiyege boysunğan prokurorı Natalya Poklonskayanıñ Qırımtatar Milliy Meclisini yasaq etmek ve onı ekstremistik teşkilât olaraq tanımaq talabına açuvlanacağını tahmin etmek mantıqlı olur edi.
Cevapları sert oldı. Faaller bunıñ kibi bir yasaqqa qarşı çıqıp, Qırımda Rusiyege boysunğan organlarnıñ qararları bir de bir uquqiy küçke saiplermi, dep soraylar.
Böyle etip, Herson regional meclisiniñ reisi Lenur Lümanov qayd etti ki. Al-azırda Qırımda idare etken qurulış ve şahıslarnıñ bir de bir qarar almağa, em de faaliyetni yasaq etmege uquqiy esasları yoq.
«Poklonskaya kim eken? Böyle bir şeymi olur?! Yasaq etmek, izin bermek – bu meselede qarar almağa aqları barmı?», – dedi o.
Qırımtatar faalleri Poklonskayağa muracaat azırladılar
Arabat belindeki Sçastlivtsevo köyüniñ (Geniçesk rayonı) meclis reisiniñ muavini Artur İzmaylov Qırımdaki semetdeşlerine, şu cümleden Meclis azalarına qoltutqanını bildirip, ruhtan tüşmemege tiledi.
Onıñ qayd etkenine köre, Ukrainanıñ qıtaiy qısmında qırımtatarlar milliy idare qurulışında saylana ve iştirak ete bileler, ve Meclisni yasaq etmek ğayesi oña imkânsız kele.
«Mında, qıtaiy qısımda nesi yahşı: ifade serbestligi bar. Poklonskaya bunı añlap olamaz. Qırım Ukraina terkibine qaytsın isteymiz. Aksenov, Konstantinov, Poklonskaya bizge keder etemezler. Yavaş olsa da, bu ğayege ıntılamız, Qırımda Meclisni yasaq etseler de – bir şey qazanamazlar. Meclisni yoq etmek imkânsızdır», – dep qayd etti o.
Faal Susanna İzmaylova Qırımda Meclisni yasaq etmek talabına «daa bir olmaycaq şeyge» kibi yanaştı.
«Ukraina olğanını inkâr etseler, Qırım er daim Rusiyege ait olğanını aytsalar da, bu olmaycaq şeyler. Qırımtatarlarnı daa bir kere sıqıştırıp, özüne zarar ketirdiler, içleri çürük olğanını kösterdiler. Bundan evel qırımtatarlarğa Ukrainadan yahşı yanaşacağını ayta ediler ve ilâhre. Ebet, Ukraina qırımtatarlarğa yeterli diqqat ayırmadı, amma Rusiyege baqqanda – qıyaslanacaq çoq şey bar. Daa bir genotsid olmasını isteyler», – dedi o.
Yerli sakin Alim oña qoltuttı: «Qırımda Poklonskaya kim eken? Kimse! Meclis – qırımtatarlarğa ait. Bunı Putinniñ qoqlaları degil, qırımtatarlar al etecek. Poklonskaya istese, Rusiyege barsın, anda Putinge ne qapatacağını, ne açacağını aytsın. Bu onıñ işi. Amma men, qorantam, dostlarım ve tanışlarımnıñ çoqusı buña qarşı».
«Cemidan, vokzal, Magadan! Vatanıñ anda, bilgen Vladimirni anda alıp kete bilesiñ», – dep ayttı faal işğal etilgen Qırım prokurorına muracaat etip.


text:
İyülniñ 2-nde üyleden soñ ve iyülniñ 3-nde künniñ birinci yarısında Qırımnıñ özenlerinde suv seviyesi bir buçuq metrge köterilecektir. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirligi haber ete.
Qurtarıcılarnıñ tevsiyeleri bar: şahsiy naqliyatnen sıñırlı çıqmaq, mümkün olsa, evde qalmaq, telükesizlik qaidelerine riayet etmek, alçaq yerlerge barmamaq ve köpürlerden keçmemek, özenlerni keçüvnen bağlı ekstremal sport çeşitlerinen oğraşmamaq.
Qurtarıcılar vatandaşlardan dağ ve ormanlarğa çıqmamalarını, şahsiy ev ve yazlıq topraq damartılarınıñ saiplerinden drenaj sistemalarını temizlemelerini rica ete.
Qırımda cumaaqşamı künü, iyülniñ 2-nde, boranlı yağmur, küçlü yağmur ve burçaq yağması beklenile. Tahmin etilgen yaramay ava sebebinden Qırımnıñ Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ idaresi yarımada sakinlerini ve musafirlerini deñizge çıqmamağa, furtuna vaqtında yalı kenarı yaqınlarında olmağa çağıra.
Yarımadada eki aftadan berli yaramay ava qala. Aqmescit soqaqlarını eki kere suv bastı. Aqyarnıñ Kazaçya körfezinde küçlü yağanaqlar neticesinde topraq eşildi. Ekologlarnıñ ilk esaplarına köre, umumen 500 tonna topraq eşildi.
Aqmescit rayonınıñ Biy Tanış (Pervomayskoye) köyünde 50 evni suv bastı.


text:
Fevral 18-de Qırımda milliy areket veteranı, belli qırımtatar faali Şefiqa Konsulnıñ 80 yıllığı qayd etile.
Onı hayırlamaq içün milliy areket faalleri, medeniyet, ilim ve tasil erbapları keldi.
Şefiqa Konsul (İslâmova) 1937 senesi fevral 18-de Bağçasaray rayonınıñ Kökköz köyünde Kazim Aliyevniñ qorantasında doğdı.
1956 senesi orta mektepni bitirgen soñ, Şefiqa hanım qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçisi Mustafa Konsulğa aqayğa çıqa. Soñra Konsul ailesi Samarqandda milliy areketniñ faal iştirakçilerinden biri ola. Toplaşuvlarda, mitinglerde Şefika Konsul vatandaşlarını haberlernen tanıştıra edi. Muzıka oquv yurtunda kitaphane müdiri vazifesinde çalışıp, boş vaqtını arhivlerde keçire edi. Onıñ sözlerine köre, olar çoqusını milliy areketniñ üykenlerinden ögrene edi. Bu, ilk evelâ, Asan Emirov, Bekir Umerov, İlyas Mustafayev, bundan soñ İdris Asanin, Ferat Useinov, Mustafa Cemilev, Rolan Kadıyev, Enver Ablâzizov, Veli İsmailov, Riza Yunusov. Konsullarnıñ evinde defalarca tintüvler keçirile edi.
Halqta Şefiqa Konsulğa, onıñ güzel sesi saibesi olğanı içün, milliy areket «bülbüli» dep aytalar. Bundan da ğayrı o, muzıka ve yırlar içün şiirler yaza, çoq masal, atalar sözlerini ve aytımlarnı bile.
Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız


text:
Macaristannıñ Eğri şeeri 1596 senesi Osmanlı devletine boysunmağa başlağan edi. Lâkin onı osmanlılar zapt etmediler. Onı Qırım şahzadesi, qalğa halefi Fethi Giraynıñ yolbaşçılığı altında qırımtatarlar alğan edi. Faqat Macaristan ve Türkiye tarihçıları bunı çoq aytmaylar. Birinciler yeñilme aqqında aytmaq istemeyler. Digerlerni ise olarğa ait olmağan ğalebe ruhlandıra.
Qırımtatarlar ve olarnıñ devletçiligi, Şarqiy Avropanıñ eñ nufuzlı devletlerinden biri – Qırım hanlığı tarihınıñ acınıqlı saifeleri – Qırım.Aqiqatnıñ yañı leyhası – Qırım tarihçısı Gülnara Abdullanıñ «Tuğra» adlı video bloklarında.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki aqiqatına olğan hususiy bir anahtardır.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki aqiqatına olğan hususiy bir anahtardır
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar.
Videoda «Larişes» müzeyi saytından, Freelyshout saytından ve Qasevet mecmuasından alınğan resimler, Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikirler müelliflerge ait ve muarririyetniñ fikir-tüşünceleri ile aynı olmaması mümkün


text:
Qırım ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresinde (QMDİ) Rusiyege boysunğan Qırım uquq qoruyıcı organları Molodöjnoye köy camisi ziyaretçileriniñ vesiqalarını teşkergen soñ Qırım musulmanlarına şahıs şeadetnamelerini yanında taşımağa tevsiye ettiler.
QMDİ matbuat hızmetinde, uquq qoruyıcılarnıñ malümatına esaslanıp, yüz bergen vaqia teşkerüv olğanını bildirdiler.
«Köçüv qanunlarınıñ bozulmamasını teşkermek maqsadınen keçirilgen operativ-qıdıruv tedbirlerniñ sebebi camide ya da onıñ yanında iqamet izini ve vatandaşlığı olmağan Orta Asiya regionından şahıslarnıñ yaşabilmeleri oldı», – dep qayd ettiler QMDİ matbuat hızmetinde.
Muftiyatta qayd etkenlerine köre, teşkerüvler cuma künü keçirildi, bu kün ise musulmanlar içün muqaddestir, ve musulmanlar içün bu vaqia «menfiy keldi».
«QMDİ vatandaşlarğa özüne ve bir-birine diqqatlı olmağa, şübe doğurğan insanlarğa diqqat etmege muracaat ete, ve yanında şahıs şeadetnamelerini taşımağa çağıra», – dep bildirdiler matbuat hızmetinde, ve mayıs 6-da vesiqalar teşkerilgen soñ bütün musulmanlar evge yiberilgenini qayd ettiler.
Mayıs 6-da cuma namazından soñ Molodöjnoye köy camisinde 50-den ziyade silâlı insan musulmanlarnı yaqaladı.
Yüz bergen vaqia boyunca Qırımnıñ rusiyeli uquq qoruyıcı müessiseleriniñ resmiy izaatları yoq.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ qırımtatarlarnıñ evlerinde, camilerde pek çoq tintüvler keçirilip başladı, bunı Meclis ve uquq qoruyıcılar qayd ete.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiyede 15 yılğa azatlıqtan marum etilgen «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» («Aqyardaki dört») mabüsi Ruslan Zeytullayev Qırımdaki vaziyetni aydınlatqan jurnalistlerge muracaat etti. Onıñ muracaat metnini derc etemiz.
Az küneşli Başqırtistandan epiñizge sıcaq selâmlar ve hayırlı künler. Menim işlerim lager ayatınıñ normalarına uya. Olıp keçken adise-vaqialar aqqında yazıp, Qırım tışında bulunğan jurnalistlerge muracaat etmege ister edim.
Ebet, ne yazıq ki, bugünde-bugün Rusiyedeki mustaqil jurnalistikadan pek az şey qaldı. Mında jurnalistika degen şeyni, maña köre, «insanlarnı aldatuv» ya da daa doğrusı – «yañlış tüşüncenen baş aylandıruv aleti» dep adlandırmaq mümkün. XXI asır «informatsion» ola, ve bir çoq devlet dünyadaki informatsion boşluğı içün areket ete. Maliye on qat arttırıldı. İnformatsion boşluqtaki lirderlik raqipligini çoq aytmaq mümkün. Amma muracaatımnıñ maqsadı başqa. Bir ibare bilem: «Malümatı olğan biri dünyağa saip çıqa».
Rusiyede ve eski sovet memleketlerde olğan o «mustaqil» ya da bugünde-bugün «vatandaş» jurnalistikasına muracaat etem. Bir qaç müim şeyni aytmağa isteyim.
1. Qırımda dört yıldan berli olğan adden aşır şeyler. Jurnalistikanıñ umumiy cevabı ve jurnalistlerniñ ayrı cevabı.
2. Qırımdaki adise-vaqialarğa dair haberler kimler vastasınen dünyağa aydınlatıla.
3. Bugünki «informatsion dünyağa» emiyet berilse, Qırım yeterli qadar aydınlatılamı. Bu mevzularnen oğraşqanlar ne içün az.
Birincisi. Bugünki künde Qırımda «mustaqil jurnalistika» yoq desem, kimse şaşmaz. Mında olıp, er şey ne qadar fena ve qıyın olğanını talil etip olamayım, amma, uquqçı, baş konsullıq ve ömür arqadaşımdan Qırım yarımadasınıñ vaziyeti aqqında haberler alam, bir şeyni tam aytmaq mümkün: dünyada bu region ne qadar az aydınlatılsa, zulum o qadar da çoq ola: «ektremizm ve terrorizmde» qabaatlav, din ya da millet mensüpligi sebebinden basqı, hususan qırımtatarlarğa qarşı. Bunıñ sebebi – olarnıñ zulumğa faal surette qarşı çıqması ve uquq qoruyıcı hızmetleriniñ cezasız qalmasıdır. Bu ve daa çoq şey bugün de devam ete.
Bütün qıyınlıqlarğa baqmadan, faal olmalısıñız. Dünyada Qırım yarımadasınıñ meselesi nasıl kösterilecek siziñ işiñizge bağlı
Jurnalistlerge muracaat etip, ne aytmaq ister edim. Bütün qıyınlıqlar ve «suv altı taşlarğa» baqmadan, faal olmalısıñız. Dünyada Qırım yarımadasınıñ meselesi nasıl kösterilecek siziñ işiñizge bağlı. Qırımnıñ vaziyeti yañı tarihımızda qalacaq. Amma bu tarihnı halqlar bilsin dep, o, gazeta, mecmua, ayrı maqale, levha, haber kanallarında aydınlatılmalı. Bütün bular daimiy sürette «mustaqil jurnalistika» dep adlandırılğan şeynen bağlı bir şey Qırımda olmağanını köstere.
Aytmaq istegenim ekinci şey – bugünde-bugün bu meseleni vatandaş jurnalistleri aydınlata. Olar qabaatlağanlardan, qıyınlıqlardan qorqmayıp, er kün uquq qoruyıcılarnıñ yapqanlarını aydınlata. Şu sebepten sıq-sıq tutula, misal olaraq, Nariman Memedeminov kibi uydurılğan davalar boyunca apiske alına. Çoqusı allarda vatandaş jurnalistleriniñ uquq qoruyıcılarnıñ zulumını çıqarğan bütün tehnikası çekip alına. Bu tehnikanı ise vatandaş faalleri ve vatandaş jurnalistleri öz parasına satın ala.
Buña baqmadan, olar boldurmayıp, malümatnı yayınğa bere. Bu malümatnı qullanğan bir çoq «siyasetçi» ise PR-kampaniyalarını keçire. Adiy vatandaşlar ise daimiy basqı altında buluna. Bütün bular belli fikirler doğura.
Bugün Qırımnıñ tışında olğan kütleviy haber vastaları pek az çalışa. Bu regionnı aydınlatmağa istegen jurnalistler ise qıyın vaziyetke oğray ve desteksiz qala. Bu kederli bir şey.
Teslim olmañız. Biliñiz ki, küreşimiz devam etse, adalet yeñecegine daima bir ümüt bar
Üçüncisi. Bugünde-bugün Qırım aqqında pek az malümat bar. Elbette, dört yıldan berli mında olıp, dünyadaki infomatsion boşluqta Qırımğa olğan munasebetniñ doğru talilini bererim, dep tüşünmeyim. Bir şey qayd etmege isteyim, dünya kütleviy haber vastaları Qırım ve vatandaşları aqqında pek az ayta. Ebet, bir şey yapmayıp, bu regionnı bilgen oyuncığa er şeyni yüklemek qolay. Amma men bunıñ yañlış olğanını tüşünem. «Mustaqil kütleviy haber vastalarına» muracaat etip, şunı aytmağa isteyim: bu regionda olacaq halq vaziyetni aydınlatmağa devam etecek. Amma siz – Qırımnıñ tışında olğanlar – çetten baqıp otursañız, tezden halqnıñ resursları biter. Neticede biz kene «milletçilik» ve «din» sebebinden kütleviy zulumğa oğraycaqmız.
Soñunda insanlarnıñ taqdirine lâqayt qalmağanlarğa şunı aytmaq isteyim. Bu regionnı aydınlatuv işini qaldırmañız. Duşmannıñ bu region etrafında qurmağa istegen divarnı öz işinen yıqmağa tırışıñız. Müsbet bir netice olmasa, teslim olmañız. Biliñiz ki, küreşimiz devam etse, adalet yeñecegine daima bir ümüt bar. Bugünki künde informatsion boşluqnı toldurğan yalannı inkâr etiñiz. Bizler ise mında olıp, özümizni ve daa iç bir şey bitmegenini hatırlatacaqmız.
Er daim adalet ve aqiqat tarafdarlarınıñ yanındam.
Ruslan Zeytullayev, vicdan mabüsi, qırımtatarı, Rusiyede 15 yılğa üküm etilgen musulman.
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Lviv Ukrainanıñ medeniy paytahtı adını sıq-sıq ala. İşğal başlanğan soñ bayağı qapalı olğan bir şeer Qırım ve Ukrainanıñ şarqından köçip kelgenlerni qabul etti. Lvivdeki qırımtatarlarnıñ medeniy ve diniy yaşayışı aqqında «KrımSOS» ve «Lvivdeki Qırım evi» esasçılarından biri Alim Aliyev tarif etti.
– Alim, Lvivge köçip kelgen qırımtatarlarnıñ medeniy yaşayışı aqqında umumen tarif etiñiz.
– Kiriş sözünden başlayım. Qırım işğalinden evel Lvivde tahminen 20 qırımtatarı yaşay edi. Şimdi, sayısına baqsaq, Lviv ve Lviv vilâyetinde aman-aman 2000 kişi bar. Mında farqlı gruppalarnı temsil etken qırımtatarlar keldi: universitetlerge kirgen studentler, Qırımda yaşaması zor olğan cemaat ve medeniyet erbapları. Diniy merasimlerni keçirgen musulmanlar da bar, olar islâmnıñ farqlı areketlerini temsil eteler. «KrımSOS» – işğalniñ ilk künlerinden itibaren çalışmağa başlağan bir teşkilâttır. Men özüm de qısmen Kiyevde yaşay edim, çünki teşkilâtnı anda qurğan edik. Lâkin qırımtatarlar ve qırımlılar Lvivge köçip kelmege başlağanını añlağan soñ mında faal çalışmaq kerek, dep qarar aldıq. Bugünde-bugün Lvivdeki «KrımSOS» Qırım boyunca diger teşebbüslerni toplay, içtimaiy meselelernen bağlı olğan (gumanitar yardım, uquqiy mesleat, ruhiyatçı tevsiyeler) farqlı leyhalarnen beraber integratsiya leyhalarını da keçire, olar bizim içün ğayet müim, Lvivdekiler ve köçip kelgenler, şu cümleden qırımtatarlar, bir-birini tanıp, bir-birini ögrenmeliler ve, böyle etip, yıllar devamında şekillengen yañlış fikirlerni yoq etmek kerekler.
Bu sebepten bizler qırımtatar, ukrain, ingliz tilleriniñ kurslarını açmağa başladıq, qırımtatar oyunlarını açtıq. Festival, lektsiya ve diger vaqialar üzerinde çalışmağa başladıq. Bunıñ episi – integratsion bir iş, medeniyetnen bağlı. Onı bizler «Lvivdeki Qırım evi» ile beraber yapamız, bu teşkilâtnı işdeşim Halil Halilov ile beraber qurdıq, o, medeniyet erbabı, Qırımdan köçip, qırımtatar medeniyeti meselelerinen oğraşa. Al-azırda Lvivde sentâbr 4-6 künleri keçirilmesi beklenilgen köçip kelgenler ve Lvivdekiler bayramını azırlaymız.
– Siz işğalden evel de Lvivde yaşay ediñiz. «Qırım evini» açmaq ğayesi ne vaqıt peyda oldı? İşğalden evel böyle bir fikir yoq edimi?
– Men Lvivdeki «Qırımtatar medeniyetiniñ künleri» festivaliniñ teşkilâtçılarından biri edim. İşdeşlerim İrina Magdış ve Oles Dzıdra ile birlikte onı farqlı yerlerde keçire edik. Menim sevgen işim edi. O vaqıt esasen matbuatnen oğraşqan edim. Media mesleatçısı olıp çalışqan edim ve şimdi de ara-sıra çalışam. Lâkin ne ola? İşğal ola, ve mında medeniyet erbapları kele. Qırımtatarlarnı Qırım ve Şarqtan köçip kelgen diger insanlardan ayırğan bir farq bar. Er kesniñ eki esas meselesi bar: ev, iş. Qırımtatarlarnıñ üçünci müim çizgisi bar – hususiyetlerini saqlap qaldırmaq: til, medeniyet, din. Bizler eki şeyge diqqat ayırlıq: til, medeniyet – bunı «Lvivdeki Qırım evi» yapa. Diniy hususiyetler – bunı ortaqlarımız, «Alraid» teşkilâtı, baqa.
– «Lvivdeki Qırım evi» içün Teslenka, 4 adresi boyunca bina ikâyesini tarif etiñiz.
Men añlattım, – bu yerde Lvivde yañı ğayeler şekillene, mında qırımtatarlarnı acımaq içün kelmeyler, mında bir sıra meraqlı, faydalı şeyler ola, bu yerde tek qırımtatarlar degil, diger köçip kelgenler, em de Lviv sakinleri toplaşalar
– İyül ayında yerli akimiyet Lvivde «Qırım evi» içün bina berilmesi boyunca ekinci kere rey bergen edi. Mayıs ayında birinci ilk rey berüvde men olmadım ve o neticesiz keçti. Sebebini ögrenmege başlasaq, deputatlarnıñ ekseriyeti bu leyhanen razı olmağanını añladıq. Bizler bunıñ siyasetnen iç bir alâqası olmağanını añlattıq. Olar Sadovoynıñ leyhası ya da daa bir cami, diniy bir yer olacağını tüşüngen ediler. Men «Lvivdeki Qırım eviniñ» tesisçilerinden biri ve faal iştirakçisi olaraq añlattım, – bu yerde Lvivde yañı ğayeler şekillene, mında qırımtatarlarnı acımaq içün kelmeyler, mında bir sıra meraqlı, faydalı şeyler ola, bu yerde tek qırımtatarlar degil, diger köçip kelgenler, em de Lviv sakinleri toplaşalar.
Binanıñ özü – eki qatlı bina, fena alda, anda bayağı para kerek, amma bu endi bizge bağlı, bizler bir şey yapmağa yardım etecek yatırımcılarnı qıdırmağa azırmız.
– Şimdi bu adres boyunca ne bar?
– Anda himik laboratoriyası bar edi. 400 metr kârelik bir bina, amma oñaytsız qurulğan. Büyük keniş ayatlar, olar çoq yer alalar. Eñ azından binanıñ üçte birini, atta yarısını alalar. Deputatlar red etmek içün tam bir sebep aytıp olamadılar. Ve ne oldı? Köçip kelgenlerni ATO askerleri ile aynı terazege qoyğanlar, bu endi tam bir oyun oldı. Bu insanlarnı qıyaslamaq mümkün degil. Bizler mında, aksine, bu eki gruppanı birleştirmek içün leyhalarnı teşkil etemiz, köçip kelgenler ATO askerleri içün bir şey yapalar. Meselâ, zıddiyet alanına gumanitar yardımnı yollaymız... Lvivde bulunğan köçip kelgenler arasında onlarnen ATO askeri bar, bazıları şimdi askerlik yapalar, digerleri endi qaytıp keldiler ve mında oturalar.
– Deputatlar bu meselede köçip kelgenlerni ATO askerleri ile nasıl qıyasladılar?
Böyle dediler: bizler keçken afta ATO askerlerine küçük bina berdik, siz ise 400 metr kâreni isteysiñiz
– Böyle dediler: bizler keçken afta ATO askerlerine küçük bina berdik, siz ise 400 metr kâreni isteysiñiz. Diger fraktsiyanıñ deputatı ise şöyle dedi: bizim imkânımız olsa, yarın şeerniñ merkezinde ATO askerleri içün 1000 metr kâreni ayırırmız. Men böyle bir qararnı beklemedim, çünki deputatlarnıñ ekseriyeti meni añlağanını ve rey berecegini bildirgen edi. Aynı vaqıtta Lvivniñ bir sıra yerli cemaat faali bizge muracaat etti: yapqan işiñizni, faaliyetiñizni bilemiz. Bizler olarnen ortaqmız, petitsiya yazmağa azırmız, faal olacaqmız. Vazgeçmeycekmiz, çünki, maña köre, bu bir adaletsizliktir. Ne sebepten qırımtatarlarnıñ medeniyet evi olmaycaq? Bu siyasiy, diniy bir şey degil, bu medeniyetnen bağlı bir şeydir, medeniyet ise er şeyniñ temelidir.
– Al-azırda «Lvivdeki Qırım eviniñ» binası yoq, aytqan medeniy tedbirleriñiz qayda keçe?
– Er şey Krivaya Lipa keçitindeki «KrımSOS» ofisinde keçe edi, büyük merasimlerni iş ortaqlarmızda keçire edik: «Müzey İdey», «Dziga», «Mediateka», Kurbas teatri ve ilâhre. Şimdiki vaziyette «KrımSOS» bir binadan ekinci binağa köçe, tezden yañı binada olacağımızğa ümüt etem.
– Onıñ binası qayda yerleşecek?
– Merkezde, adamlar qolay kelsin dep.
– Yaqında Lvivde İslâm medeniyet merkezi açıldı. Şeerde islâm dinini kütken insanlarnıñ sayısı artqanındanmı ya da planlaştırılğan bir adımmı?
«İslâm medeniyet merkezini» mında çoq yıllar devamında çalışqan ortaqlarımız, «Alraid» teşkilâtı, açtı
– «İslâm medeniyet merkezini» mında çoq yıllar devamında çalışqan ortaqlarımız, «Alraid» teşkilâtı, açtı. Qırımtatar musulmanlarınıñ sayısı artqanından sebep eski bina endi küçük oldı, Avraam Linkoln soqağında «İslâm medeniyet merkezini» açmağa qarar aldılar, onıñ maqsadı – musulmanlar ibadet etecek yer olmaqnen beraber islâm dini añlatılacaq bir yerdir, çünki bu mevzu üzerinde bir sıra yañlış fikir mevcut. Lviv – diniy bir şeer, esasen ortodoks, er şeyni añlatmasañ, soñra añlaşmasızlıq ola bile. Olar bu işni yapalar, ve böylece bizge de yardım eteler, cami yerleşecek bina bar ve qırımtatarlar içün medeniy bir ev olacaq.
– Alim, islâm dinini kütken insanlar Lvivde özüni nasıl is etkenini bilesiñizmi? Lviv sakinleriniñ çoqusı ortodoks, musulmanlar özüni raat duyalarmı?
– Bilesiñizmi, Qırım işğali başında meni bu mesele pek qasevetlendire edi, qırımtatarlarnıñ din cemiyetiniñ vekilleri mında kütleviy sürette kelmege başladılar. Lâkin bizler intervyü keçirdik, tedqiq neticelerine köre, olar ekseriyette ortodoks degil, ateist olğan ruslar arasında, Qırımda özüni o qadar raat is etmegen ediler, Lvivde daa raatlar. Olar aytalar: Lviv sakinleri pek dindarlar, Allahqa işanalar. Bu iman bizni birleştire. Bir qaç külkünçli vaqia da olğan edi, saqallı qırımtatarlarnı ortodoks papazları dep tüşüngen ediler.
– «The Ukrainians» içün intervyüda dediñiz ki, qırımtatarlarnıñ işğalinden soñ 73 esnaftan yalıñız 4 danesi qaldı. Angileri, angileri ğayıp oldı ve olarnı ğayrıdan tiklemek mümkünmi?
Eki taraflı nağışımıq yoq oldı, şimdilik bunıñnen oğraşacaq ustalar yoq
– İlk evelâ – keramika, kölmekçilik, altın yipli nağış ve demir sanatı – şimdilik bu ğayrıdan tiklenildi. Eki taraflı nağışımız yoq oldı, şimdilik bunıñnen oğraşacaq ustalar yoq. Toquyıcılıq bar, meşur erbabımız Mamut Çurlu bunıñnen Qırımda oğraşa. Bizler medeniyet erbaplarını ara-sıra Lvivge davet etmege tırışamız, ukrain medeniyet faalleri ile işbirlik tutsınlar isteymiz. «Muzıkalnıye kollaboratsii» leyhasını ömürge keçirgen edik, qırımtatar ve ukrain çalğıcıları halq aynenilerini qırımtatarca ve ukraince yırladılar. Nağme resmi o qadar beñzey ki... İşğal neticesinde qırımtatarlar içün büyük bir facia yüz berdi, lâkin, diger taraftan, şimdi bizler bir-birini tanıymız, eskiden yapqanlarımıznı ögrenemiz, qırımtatarlar ise özüni yañıdan açalar.


text:
Ukraina halq deputatları Yuqarı Radanıñ Rusiye Devlet Duması ve Rusiye Federatsiyasınıñ prezidentine ukrain uçucısı ve VIII çağırılış Ukraina halq deputatı Nadejda Savçenkonıñ azat etilmesi aqqında №1095 muracaatına qoltuttılar. Buña 321 halq deputatı rey berdi, – dep haber ete RBK-Ukraina.
«Bundan ğayrı, Ukraina parlamenti Oleg Sentsov, Nikolay Andronoviç ve Rusiye Federatsiyasınıñ Ukraina istilâsı neticesinde esir alınıp Rusiyege alıp ketirilgen ve şimdige qadar anda zornen tutılğan diger adamlarnı azat etmege çağırdı», – aytıla beyanatta.
Rada Ukraina Tışqı işler nazirligine çetel devletleriniñ milliy parlamentleri, halqara teşkilâtları ve parlamentlerara assambleyalarına mezkür muracaat aqqında haber etmege ve Ukraina Yuqarı Radasınıñ reisine muracaat metnini Devlet şurası ve Rusiye prezidentine yollamağa avale etti.
33 yaşında Nadejda Savçenko – yuqarı leytenant, Ukraina Silâlı quvetleriniñ Ava küçleri ordu aviatsiyasınıñ 3-ünci ayrı polk Mi-23 vertolötiniñ şturman-operatıdır. Donbasstaki terrorizmge qarşı tedbirlerde «Aydar» batalyonı erkânında öz isteginen iştirak ete edi. Aynı vaqıtta Ukraina Silâlı Quvetleriniñ zabiti olıp qala edi. Lugansk civarında Metallist qasabası yanında uruşlarda iştirak etip, ya iyün 18-de, ya da 19-da esir alındı. İyül 8-de Savçenkonıñ Rusiyede Voronej taqiqat ceza evinde bulunması belli oldı. Rusiye akimiyeti Savçenkonıñ eki Rusiye jurnalisti İgor Kornelük ve Anton Voloşinniñ ölümine alâqası bar olğanını ayta.


text:
Cuma künü, noyabr 6-da, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcileri qırımtatar teşkilâtlarınıñ vekilleri ile Kiyevde Rusiye Federatsiyası elçihanesi divarları yanında narazılıq numayışını keçirecekler. Bunı Ukraina haber siyaseti naziri Emine Ceppar Kiyevde matbuat konferentsiyası devamında bildirdi, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Ceppar aytqanı kibi, aktsiya çerçivesinde Rusiye elçihanesi yanında Qırımda Rusiye akimiyeti tarafından qırımtatarlar ve Ukraina vatandaşlarına nisbeten etilgen repressiyalarına qarşı fleşmob keçirilecek.
«Fleşmob iştirakçileri – maska kiygen gençler – elçihane yanında indemeyip turacaq, böyleliknen Qırım ve Rusiyede yüzüni köstermek ve öz vatandaşlıq mevamını açıqtan bilidirmege mümkün olmağanını kösterecekler. Bu maskalar serbest fikir ve onıñ bildirüvi yasaq olğanını temsil etecek», – dey Ceppar.
Aktsiya saat 15:00 başlanacaq.
Soñki künleri Qırımda qırımtatarlarğa qarşı repressiyalarnıñ yañı aqımı başlandı.
Noyabr 2-de saba Qırımda ATR telekanalınıñ sabıq hadimleri Lilâ Bucurova, Elzara İslâmova ve telekanal saibi Lenur İslâmovnıñ ana-babası yaşağan evleri, em de Moskvadaki evinde tintüvler yapılmağa başladı.
Qırımnıñ Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti (FSB) idaresiniñ malümatına köre, tintüvler ATR saibine qarşı açılğan cinaiy iş çerçivesinde keçirile.
Ukraina İçki işler nazirligi ATR qırımtatar telekanalınıñ müdiri Lenur İslâmov ve telekanalnıñ sabıq hadimleriniñ evlerinden keçirilgen tintüvler, em de Qırım işğaline qarşı çıqqan cemaat teşkilâtlarınıñ faaliyetine keder etüv kibi insan aqlarınıñ bozulması boyunca eki cinaiy taqiqatqa başladı.
Ukrain nazirliginde berilgen malümatqa köre, cinayet malümatları mahsus bazağa kirsetildi. Sentâbr 20-de qırımtatar liderleriniñ teşebbüsi ile Qırımğa aşayt mahsulatı ve mallarını alıp ketken yük naqliyatını blok etüv aktsiyası başlandı.


text:
Mahkeme cemaat erbabı Nariman Celâlnı 2 ayğa qapatmaq ükümini çıqardı. Onı bozğuncılarğa qoltutqanında qabaatlaylar. İşte baş qabaatlılar ağa-qardaş Asan ve Aziz Ahtemovlar. Taqiqat olarnı Aqmescit rayonı Perevalnoye köyünde avgust 23-te gaz borularını bozuvda qabaatlay. Bundan ğayrı daa eki 2 qırımtatarı Eldar Odamanov ve Şevket Üseinov da yaqalandı. Olar memuriy madde boyunca suçlandı. Beş neferi de sentâbr 3-4 kügnleri evlerinde olğan tintüvlerden soñ yaqalandı.
oпyблиkoBaHo: 28.09.2021
ИзBиHиTe. ДaHHыx пoka HeT.


text:
Osventsim
Kontsentratsion häm ülem lagere Osventsim (almança Konzentrationslager Auschwitz, poläkçä Obóz Koncentracyjny Auschwitz), Kontsentratsion häm ülem lagere Birkenau (almança Konzentrationslager Auschwitz-Birkenau, poläkçä Obóz Koncentracyjny Birkenau) - alman kontslagerläre häm ülem lagerläre kompleksı, 1940-1945 yılda Osventsim şähäre yanında (Krakov qalasınnan 60 km arada) urnaşa.
1939 yılda Adolf Hitler ämere buyınça Osventsim Öçençe Reixka quşıla häm yaña isemen "Auşwits" birelä.
Dönyada yağni faşist Almaniäda qullanılğan "Auşwits" iseme astında tanılğan , läkin sovet häm Rusiä kitaplarında poläk iseme astında - Osventsim dip yörtelä.
Osventsim ülem lagerendä 1941-1945 yılda 1 400 000 keşe üterelgän, şul isäptän 1000000 yähüd.
Osventsim - iñ zur alman natsist ülem lagere, Holokostnıñ töp simvolı bulıp sanala.
Azat itü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1945 yılnıñ 27 ğinwarında palkawnik Fedor Krasavin citäkçelegenäge Sovet ğäskärläreneñ 263-nçe uqçı tömäne häm yanaral-palkawnik Kuroçkin citäkçelegendä 1-nçe Ukrain frontınıñ ğäskärläre Osventsim ülem lageren azat itälär.
1945 yılnıñ 27 ğinwarında Qızıl Ärme yanaral-mayor Krasavin citäkçelegendä ğäskärläre Auşwits ülem lageren azat itälär.
1945 yılda Oswentsim şähäre häm andağı kontslagernı azat itü burıçı quyıla. 4,5 meñ gektar cirne bilägän ülem şähären ike pexota diviziäse, tanklar, ayırım batalionnar, ä lagerne SS batalionı saqlağan. Sovet ğäskärläre artilleriä faydalana almıy, çönki totqınnarğa da zıyan kiterüdän qurqa. Şturm 1945 yılnıñ 27 ğinwarında irtänge säğät 7dä başlana. Töşkä sovet ğäskärläre şähär östenä qızıl bayraq qadap, isän qalğan un meñ totqınnı irekkä çığara. Şturm waqıtında Krasavin diviziäse 67 suğışçısın yuğalta, 119 keşe yaralana. Krasavin üzeneñ xärbi beldermäsendä faşistlar üzläreneñ cinäyätlären yäşerü öçen biş krematoriynıñ dürtesen şartlatırğa, häm yuq itelgän totqınnarnıñ äyberlären, kiem-salımın Germaniägä cibärü öçen saqlağan 35 skladnıñ 29ın yandırırğa ölgerüen xäbär itä. Qalğan skladlarda ğına da 800 meñ xatın-qız kieme, 350 meñ ir-at kieme häm ayaq kiemnäre, 7 tonna xatın-qız çäçe, distälägän meñ altın teş protezları tabıla[1].
Soñraq Krasavin Qazannıñ garnizonı komandirı itep bilgelängän. 1947 yılda Fedor Krasavin ülgännän soñ, Qazannıñ Arça ziratında kümelgän.
Azat itü suğışında 234-350 sovet soldatı wafat bulğan.
1947 yılda Osventsim lagerendä muzey açıla, ul YUNESKO Bötendönya Mirası isemlegenä kertelgän.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Marty Bloomberg, Buckley Barry Barrett. The Jewish Holocaust: an annotated guide to books in English / Buckley Barry Barrett.. — 2. — Wildside Press LLC, 1995. — 312 p. — (Studies in Judaica and the Holocaust). — ISBN 9780809504060
- Heckoлbko пopTpeToB Ha фoHe koлючeй пpoBoлokи 2012 eлHың 26 июлb kөHeHдә apxиBлaHraH.
- KoHцeHTpaциoHHый лarepb AyшBиц. 38 фoTo.
- OcBeHциM: koHцлarepb AyшBиц-БиpkeHay
- KoHцeHTpaциoHHый лarepb AyшBиц: фoToaлbбoM B Myзee Яд BaшeM
- ДeлoBaя raзeTa Bзrляд: KoHцeHTpaциoHHый лarepb AyшBиц MoжeT иcчeзHyTb.
- AyшBиц B rлaзax CC — djvu Bepcия kHиrи(үлe cылTaMa)
- KoMeHдaHT K л AyшBиц. ABToбиorpaфичeckиe зaпиckи Pyдoлbфa Гecca (пoлHoe издaHиe)(үлe cылTaMa)
- ФCБ oбHapoдoBaлa HoBыe дaHHыe o koличecTBe пorибшиx B OcBeHциMe
- KoHцeHTpaциoHHый лarepb AyшBиц rлaзaMи Xecca (Гecca) 2010 eлHың 13 aпpeлb kөHeHдә apxиBлaHraH.
- Video Tour AUSCHWITZ — BIRKENAU — Schindler Factory


text:
Qırım territoriyasında 2015 senesi noyabr 22-den qıtaiy Ukrainadan elektrik energiyasınıñ berilmesi toqtatılğanından sebep fevqulâde vaziyet rejimi saqlanıl
Yalta mahkemesi qırımtatar faalini eki ayğa yaqaladı
Yaltada maşinalarnı ateşke berüvde şeklengen Muedin Alvapovnı Yalta şeer mahkemesi eki ayğa yaqaladı – mart 23-ne qadar. Bu qararnı yanvar 25 künü mahkeme toplaşuvı berdi, dep bildireler Qırımtatar Milliy Meclisinde.
Malümatqa köre, toplaşuvnı qapalı tarzda keçirmege istey ediler.
Yaltala maşinalarnı ateşke berüvinde şeklengen üç insannı yaqaladılar. Müedin Alvapovnı «mülkniñ aselet yoq etüvi ya da bozuluvı»nda şekleyler. Bu maddege köre beş yıllıq apis cezası belgilene.
Alvapovnıñ tuvğanları onıñ qabaatsızlığında eminler.
Yanvar 24 künü Muedin Alvapovnıñ yaqalanğanı aqqında Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildirdi.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin ilhaq etilgen Qırımğa keldi. Mında o Telükesizlik şurasınıñ azalarınen toplaşuv keçirmege niyetli ve «Tavrida» gençlik forumını ziyaret etecektir.
Kremlin matbuat hızmeti Putinniñ işğal etilgen Qırımda keçirgen ziyareti aqqında malümat şimdilik yerleştirmey.
Bundan ögüne Vladimir Putin ilhaq etilgen Qırımnı mart 18 künü ziyaret etken edi. O vaqıt o helikopternen Keriç köpürüniñ qurulğan yerlerini nazardan keçirdi ve Qırımnıñ içtimaiy-iqtisadiy inkişafına bağışlanğan muşavere ötkerdi.
İyül 25 künü Qırımda ziyaret ile Rusiye baş naziri Dmitriy Medvedev bulunğan edi, o vaqıt o Qırımda yollarnıñ qurulması mevzusınen bağlı muşavere keçirdi. Bundan ögüne yapılğan Qırım ziyareti çerçevesinde mayıs 22 künü Medvedev Kefe şeerinde işğal etilgen Qırım muzeyleriniñ yolbaşçılarınen körüşken edi.
Soñki vaqıtları Moskva ve Kyiv arasındaki kerginlik beterleşti.
Avgust 10-da Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti ilân etti ki, işğal etilgen Qırımda «yarımada infrastrukturası ve ayat teminlemesi içün pek müim obyektlerde» teraktlarnıñ ögüni kördi, Ukraina Mudafaa nazirligi Baş istihbarat idaresini bunı azırlağanında qabaatladı, «diversiya» teşkilâtçılarından biri yaqalanğanı aqqında bildirdi. Rusiye prezidenti Vladimir Putin, FSB beyanatını izaatlar eken, Kyivni muzakere yollarını qıdırmaq yerine teror usullarına keçkeninde qabaatladı.
Ukraina Arbiy quvvetlerniñ baş merkezinde FSB beyanatını inkâr ettiler ve onı provokatsiya kibi tanıdılar. Ukraina Devlet sıñır hızmeti Rusiyeniñ soñki künler devamında qıtaiy Ukraina ve işğal etilgen Qırım arasındaki memuriy sıñırğa yañı tehnika ile arbiylerni yaqınlaştığanı aqqında beyan etti, ve ukrainlilerni yarımadanı ziyaret etmemege çağırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Bunı Qırım «akimiyetiniñ» ruporı «Krıminform» saytı bildirgeni kibi taqiqat komitetiniñ reisi Aleksandr Bastrıkin haber etti.
«Bugün Qırım ve Aqyarda taqiqat komitetiniñ bölükleri endi çalışmaqta, olar Aqyarda, Qırım Cumhuriyetiniñ 24 rayonında nizamnı nezaret ete, olar cinaiy işlerniñ taqiqatına ve qabarcılıq ile küreşke başladılar. Biz bar küçümiznen çalışamız», – qayd etti Bastrıkin.
Bastrıkin aynıñ soñuna qadar «Qırım ealisi bütünley Rusiye qanunınıñ imayesi altında olacağını» aytıp keçti.
«Rusiye taqiqat komiteti qoşulğan Qırım toprağına birinci olıp kirdi ve birinci olıp taqiqat-cinaiy ve protsessual mecburiyetleriniñ yerine ketirilmesini başladı», – dedi Bastrıkin.


text:
Aqmescitte mayısnıñ 28-nde Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesiniñ Sohiba Burhanovanı Özbekistanğa yollav qararına qarşı istinaf şikâyeti baqılğan oturışuvında polis hadimleri kelgen insanlarnı sarıp aldı. Qadınnıñ ömür arqadaşı Nabi (Ayub) Rahimov Aqmescit civarında mayısnıñ başında evde FSB tarafından keçirilgen tintüv vaqtında öldürildi.
Bu aqta «Qırım birdemligi» birleşmesi Qırım.Aqiqatqa haber etti.
Faallerniñ malümatına köre, mahkeme ögüne avtozaklar keldi, mahkemede OMON hadimleri toplaştı. Mahkemege kelgen diñleyiciler oturışuvğa alınmadı ve vesiqaları baqıldı.
Oturışuv saat 14:00-da teneffüsten soñ yañıdan başladı. Toplaşqanlar mahkeme qararını bekley.
Saba mahkeme Burhanovanıñ imayesi bergen muracaatnı qanaatlendirmeyip, onıñ Krasnodar ülkesinden video konferentsiya vastasınen mahkeme oturışuvında iştirak etmesine izin bermedi.
Bir kün ögüne berilgen malümatqa köre, Avropa insan aqları mahkemesi, mahkeme reglamentiniñ 39-ıncı qaidesine köre, Qırımda tintüv vaqtında öldürilgen Özbekistan vatandaşı Nabi Rahimovnıñ ömür arqadaşı Özbekistan vatandaşı Sohiba Burhanovanen bağlı qarar çıqardı. Avropa insan aqları mahkemesiniñ qararına köre, mahkeme Burhanovanı Özbekistanğa quvuv qararını qabul etip olamaz.
Daa evel belli olğanına köre, Sohiba Burhanova çetel vatandaşı ya da vatandaşlıqsız şahıs tarafından Rusiyege kiriş qaidelerini ya da bulunuv rejimini bozğanında (Rusiye Memuriy bozuv kodeksiniñ 18.8 maddesiniñ 1.1 qısmı) qabaatlana.
Hatırlatamız, mayısnıñ 11-nde İçki rayonınıñ Yanış Taqıl (Zavetnoye) köyünde tintüvden soñ Nabi Rahimovnıñ ömür arqadaşı Sohiba Burhanova ve 15 yaşında oğulları Taqyuddinni tapıp olamağan ediler. Faaller, qadınnı İçki rayonındaki Rusiye İç işler nazirliginiñ migratsiya meseleleri bölügine alıp ketkenler, dep bildirgen edi.
Mayısnıñ 11-nde saba faaller Qırımda İçki rayonınıñ Yanış Taqıl (Zavetnoye) köyünde Ayub Rahimovnıñ evinde keçirilgen tintüv aqqında bildirdi.
Daa soñra «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Aqmescit civarındaki Dubki köyünde daa bir tintüv başlandı, dep bildirdi. Anda İçki rayonı Yanış Taqıl (Zavetnoye) köyündeki evinde tahqiqat tedbirleri keçirilgen Ayub Rahimov buluna, dep tahmin etilgen edi.
Qırım ve Aqyardaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi «uquq qoruyıcı organları hadimleriniñ ayatına qast etkeninden» şübheli sayılğan 49 yaşında Aqmescit sakinine qarşı cinaiy dava açıldı, dep bildirdi. Müessise, erkek «operativ vazifede» olğan FSB hadimlerine qarşı ateş açtı, dep bildirdi.
Şübheliniñ adı ve soyadı, adiseniñ tafsilâtları Tahqiqat komiteti tarafından aydınlatılmay.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası, Özbekistan vatandaşı Ayub (Nabi) Rahimovnıñ Aqmescit civarındaki Dubki köyünde öldürilüviniñ tafsilâtlarını bilmek içün «kerekli tedbirler» alına, dep bildirdi.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesiniñ qadısı Olga Kuznetsova Qarasuvbazardaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Enver Ömerov, Riza Ömerov ve Ayder Cepparovnıñ sıñırlav tedbirini uzattı.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, dava mabüsleri SİZOda 2020 senesi aprelniñ 5-ne qadar qalacaq. Bu aqta Riza Ömerovnıñ qız qardaşı ve Enver Ömerovnıñ qızı Fatma İsmailova Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
«Oturışuv Qapalı oldı. Qarar seslendirilgende bile bizni kirsetmediler. Qarar aqqında advokattan malümat aldıq. Sağlıq vaziyetini aytsaq, babamnıñ tibbiy teşkerilüvine dair qarar azır. Faqat SİZO hadimleri esnasnı belli olmağan sebeplerden soza. Qardaşım Riza tiş ekimine baqtırılmalı. Vaziyet aynı: qarar bar, amma ekimge onı öyle de alıp ketmediler», – dep aytıla haberde.
2019 senesi iyünniñ 10-nda Aluşta, Qarasuvbazar ve Aqmescit rayonlarında keçirilgen tintüvlerden soñ 8 kişi tutuldı: Ruslan Nagayev, Eldar Kantimirov, Ruslan Mesutov, Lenur Halilov, Riza Ömerov, Enver Ömerov, Ayder Cepparov ve Eskender Suleymanov.
Rusiye FSBsi, tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtını quruv ya da anda iştirak etüv) açılğan cinaiy dava çerçivesinde keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtınen bağlı, dep bildirdi. Ukraina uquq qoruyıcı organları Rusiye quvetçileriniñ Qırımda keçirgen tintüvleri sebebinden cinaiy tahqiqat başlattı.
Ukraina Tış işler nazirligi, Qırımdaki apiske aluvlarğa qarşı narazılıq bildirip, Rusiyege qarşı siyasiy, iqtisadiy ve sanktsiyalar basqısını quvetleştirmege çağırdı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Beyanatnıñ metninde yazılğanı kibi, Rusiye ve Qırım adliye vekilleriniñ resmiy körüşüvinden soñ, ukrain qanunları boyunca çalışqan notariuslarnıñ kelecegi aqqında bir de bir açıq-aydın netice peyda olmadı.
«Qırım notariuslarınıñ Rusiye ve Qırım notarius yolbaşlçıqları ile körüşüvde aytılğan şeylerden ve Qırım ile Aqyar notariuslarınıñ Rusiyege keçüvi boyunca alınğan qararlarnıñ mündericesinden al-azırda Qırımda ukrain notarisularğa ve notariuslarnıñ yardımsız qalağan sakinlerge ne yapmağa añlaşılmayıp qaldı», – dep aytıla beyanatta.
Rusiye mütehassısları notarius faaliyetini amelge keçirmek içün aqqı boyunca Ukrain şeadetnameleri olğan, amma qoşuluv vaqtında çalışmağan şahıslarnıñ statusını da belgilemedi.
«Bu er şey Qırım ealisi arasında keñ tarqalğan «Qırım içün 10 garantiya» degen manifestiniñ 3-ncı maddesine baqmadan olıp keçe. Oña binayen «evel elde etilgen şeadetnameler, malümat kâğıtları, diplom ve Qırım MC ve Ukraina devlet organları tarafından berilgen vesiqalar Rusiye Federatsiyasında öz küçüni coymamaq ve tamamen qabul olunmaq kerek edi. Olarnıñ Rusiye vesiqalarğa deñiştirüv ketişatı keçici vaqıt içinde yapılacaqtır», – qayd etile beyanatta.
Aqiqatta ise bam-başqa areketler yüz bere – Qırım notariuslarından ekseriyeti şimdi Rusiyede işsiz gruppanı teşkil eteler. Olar pasportnıñ alınuvıdan, oqutuvdan, ihtisas imtiannıñ tapşıruvıdan, litsenziyanıñ el etüvinden (eger de tapşırıp olsañ), kvotalardan soñ (berseler eger) bir de bir vazifege iddia ete bile.
Metinde qayd olunğanı kibi, böyle şaraitlerni begenmegen insanlarğa Ukrainağa ketmege teklif eteler.
«Ya da, belki, Qırımnıñ notarius oligarhlarına bu keçici müddetten faydalanıp, Qırım notariuslarınıñ sayısını azlaştırmağa elverişlidir. Em de añılğan toplaşuvda Qırım notariuslarınıñ sayısı Rusiye standartlarına ters kelgeni de aytılğan edi», – tarif etile beyanatta.
Yuqarıda aytılğan sözlerge köre ve «Qırım içün 10 garantiya» manifestine tayanıp, Qırım notariusları rica eteler:
–Ukraina notariuslarınıñ Qırımda olğan statusını ve keçici müddet devamında yapıla bilecek areketlerini uquqiy aktnen qayd etmge;
–qoşuluv vaqtında çalışqan Qırım notariusları içün kvotalarnı saqlmaq;
–qoşuluv vaqtında işlemek aqqını bergen Ukraina adliye Nazirliginiñ şeadetnameleri olğan şahıslarğa RF litsenziyanıñ aluvını qolaylaştırmaq;
–kündüz oqutuvdan keçmek içün imkânları olmağan şahsılarğa öz başına oqumağa izin bermek.


text:
Qırım Müftiliginde Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresiniñ “Elâl” sertifikatsiyası merkezi tarafından daa bir sertifikat berildi.
Qırım Müftisiniñ muavini Ayder İsmailov sertifikatnı iş adamı Mamedov Aziz Alizaroviçke taqdim etti. Onıñ şirketi büyük ve kiçik baş ayvanlarnı soyıp sata. Mezbahhane Armânsk şeeri, Suvorovo köyü, Batova soq., 6 adresi boyunca yerleşe.
“Sizge milletimizniñ, bütün Qırım sakinleriniñ eyiligi içün çalışmaqlar tileymiz. Allah hayır işleriñizde yardımcıñız olsun”, – dedi Ayder İsmailov.
Merkezniñ hadimleri şirkette talimat keçirip, ayvanlarnıñ soyuluvı, iş yeri ve donatımınıñ çalışması şartları aqqında tarif ettiler, konsultativ yardımnı kösterdiler. QMDİ “Elâl” sertifikatsiyası merkezi tarafından qoyulğan şartlarnıñ episi yerine ketirilgen soñ, iş adamına bir yılğa sertifikat berildi.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
İşğal etilgen Keriçte Keriç şeer şurasınıñ deputatları memuriyet başı vazifesine Sergey Pisarevni lâyıq kördiler. Bunı cuma künü, noyabr 21-de, Keriç şeer şurasınıñ matbuat hızmeti bildirdi.
Belli olğanı kibi, memuriyet başı namzetleri Rusiye qanunları boyunca olğan bilgileriniñ teşkerüvinden ve mahsus komissiya azaları ile subetten keçtiler.
Neticede Keriç şeer şurası toplaşuvında eki namzet kösterildi – Viktor Dahin ve Sergey Pisarev.
Açıq saylavlardan evel Dahin deputatlarğa muracaat etip, öz namzetliginden vazgeçkenini bildirdi.
Pisarevge toplaşuvda bulunğan 26 deputattan er biri qol tuttı,– deyler matbuat hızmetinde.
«Şeer yolbaşçılığı ögünde olğan meselelerni akimiyetniñ eki pıtağı amelge keçirilmeli – uquq çıqarıcı ve icraiy yolağı. Böyle alda muvafaqiyet olacaq. Bu şeer insanlar içün bir şeer omlalı, bu – bizim esas vazifemizdir», – dep ayttı yañı saylanğan memuriyet başı.
52 yaşında olğan Pisarev 2002-2006 seneleri Ukraina halq deputatınıñ muavini edi, 2010-2014 seneleri – Keriç şeer şurasınıñ deputatı, 2014 senesi «Yedinaya Rossiya» firqasınıñ azası ve Qırım Cumhuriyetiniñ Şurasınıñ deputatı oldı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarov (Blok Petra Poroşenko firqası) Ukraina ükümetinden şu künleri Qırımğa elektrik energiyasınıñ berilmesini toqtatmağa talap etti.
«Qırımda işğalcilerge küç bergen yekâne resurs – elektrik energiyasınıñ berilmesi. Biz Qırımda ayırımlarnıñ yañı aqımını toqtatmaq içün ükümetke yaqın künleri ükümet qararını almaq ve Ukraina vatandaşlarına qarşı ayırımlarnı toqtamtaq içün Qırımğa elektrik energiyasınıñ berilmesini lâğu etmek talabımız ile muracaat etemiz», – dedi Çubarov noyabr 4 künü Yuqarı Radanıñ toplaşuvında.
Onıñ sözlerine köre, soñki künleri yarımadada Ukraina vatandaşları – qırımtatarlarğa qarşı ayırımlar faalleşti. «İşğalciler şaşmaladı, şunıñ içün soñki künleri qırımtatarlarğa, Qırımnıñ «vatandaşlıq» qamaçavınıñ faallerine ve aile azalarına nisebeten ayırımlarğa başladı».
Siyasetçi Ukrainanı Qırımda vatandaşlarınıñ aqlarını qorumağa çağırdı.
«Ükümet ileride de uzatsa, böyle vaziyette özüni, qorantalarını qorçalamağa mecbur olğan insanlar Ukraina qanuniyetine köre, Ukraina topraq bütünliginiñ ve yaşayışınıñ qoruvı boyunca qararlarnı ala bile», – qayd etti Çubarov.
Noyabr 2-de saba Qırımda ATR telekanalınıñ sabıq hadimleri Lilâ Bucurova, Elzara İslâmova ve telekanal saibi Lenur İslâmovnıñ ana-babası yaşağan evleri, em de Moskvadaki evinde tintüvler yapılmağa başladı.
Qırımnıñ Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti (FSB) idaresiniñ malümatına köre, tintüvler ATR saibine qarşı açılğan cinaiy iş çerçivesinde keçirile.
Noyabr 2-de saba Rusiyeniñ Merkeziy bankı İslâmovğa ait OOO «Cast Bank» müessisesiniñ litsenziyasını lâğu etti. Qırımtatar iş adamınıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, bu tedbirlerni Qırım qamaçavı ile bağlay. O, onıñ teşkilâtçılarından biri ola.
Ukraina İçki işler nazirligi ATR qırımtatar telekanalınıñ müdiri Lenur İslâmov ve telekanalnıñ sabıq hadimleriniñ evlerinden keçirilgen tintüvler, em de Qırım işğaline qarşı çıqqan cemaat teşkilâtlarınıñ faaliyetine keder etüv kibi insan aqlarınıñ bozulması boyunca eki cinaiy taqiqatqa başladı.
Ukraina Baş prokuraturası yanındaki QMC prokuraturasında da işbu vaqialar boyunca cinaiy iş açıldı.


text:
Keriç parom keçitinde dekabr 5 künü, saba, paromlar adiy şekilde çalışa, amma nevbette turğan maşinalarnıñ sayısı büyüktir.
Bu aqta Yekâne naqliyat müdirliginiñ matbuat hızmetiniñ beyanatında aytıla.
Soñki malümatqa köre, «Kavkaz» limanında paromnı 10 yengil ve 190 yük maşinası, «Krım» limanında – 5 yengil ve 6 yük maşinası bekley.
«Novorossiysk» limanında yük yolağında – 170, Slavânsk-na-Kubani limanında – 390, Keriç ava limanında – 165 maşina tura.
«Şimdilik Keriç keçitinde ava şaraitleri güzel, yel suratı 6-11 m/s. Paromlar çalışa», – deyler müessisede.
Müdirlikniñ malümatına köre, keçken kün devamında 1800 maşina ve 5150 yolcu avuştırıldı.


text:
«15 minut» saytı ve «Lâle» telekanalı artından Qırımda «Meydan» radiosı qapatıla. Bu aqta QHA haber agentligine radiostantsiyasınıñ baş muarriri Asan Hayretdinov bildire.
«Meydan» radiosınıñ taqımı dağıtıldı. Şimdi bazanı azırlayım ve Kiyevge berem. Andan yayınlaycaqlar. Mında «Meydan» olmaycaq», – dedi o.
Onıñ sözlerine köre, media resursınıñ qapatıluvı sebebi «15 minut» saytı ve «Lâle» telekanalı işiniñ toqtatılması ile birdir: – saibi brand aqqını bildirdi. İşine devam etmege istegen hadimlerge Kiyevge köçip kelmege teklif eteler.
«Kim istese, Kiyevge keliñiz, dediler, sizge iş bererim, amma Qırımda çalışmaycaqsıñız. Şimdi radiostantsiyasınıñ taqımından bir kimse Kiyevge azırlanmay», – qayd etti Hayretdinov.
Dünyada yekâne qırımtatar «Meydan» radiostantsiyası Roskomnadzordan iş litsentsiyasını alıp olamağanından soñ, 2015 senesi aprel 1-den, İnternetten yayınlay edi. Bu sene radio 10 yıllıq yubileyini qayd etti.
Çarşenbe künü Qırımda ATR qırımtatar telekanalı ile bir media-holdingge kirgen «15 minut» haber saytınıñ hadimleri ve «Lâle» bala telekanalı muarririyeti yarımadada işiniñ toqtatılması aqqında bildirdiler.
Aytılğanı kibi, soñ vaqıtları sayt ATR qırımtatar telekanalınıñ sabıq baş müdiri Elzara İslâmova ve onıñ sabıq muavini Lilâ Bucurova meydanğa ketirgen «QaraDeniz Production» studiyasınıñ terkibinde çalışa edi.
«15 minut» saytınıñ hadimleri «yap-yañı internet-leyhasınıñ meydanğa ketirilmesi üzerinde çalışmağa» niyetini bildirdi.
ATR media-holdinginiñ saibi Lenur İslâmov Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, «15 minut» saytını qıtaiy Ukrainağa avuştırmağa ve bu maqsadı ile Qırımdan hadimlerniñ köçip kelmesini teşkil etmege planlaştıra. İslâmov şunı qayd etti ki, saytnıñ hadimlerinden bar qısmı yarımadanı terk etmege istemey.
2015 senesi aprel 1-den dünyada yekâne ATR qırımtatar telekanalı, «Lâle» bala telekanalı, «Meydan» radiosı Roskomnadzor litsenziyasını alalmayıp, işğal etilgen Qırımda yayınlavını toqtatmaq mecbur oldı. İyün 17-den ATR ve «Lâle» Kiyevden yayınlavına devam etti, «Meydan» internette çalışmağa başladı.
Dekabr 8 künü Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksenov «Tatlı ses» bala istidat yarışınıñ teşkilâtçıları ve ğalipleri ile körüşüvde «Lâle» telekanalına litsenziyanı bermege vade etti.
«Lâle» telekanalınıñ saibi Lenur İslâmov oña Qırımda telekanalnıñ çalışmasına litsenziya kerek olmağanını bildirdi.
Lenur İslâmov Qrımınıñ Rusiye akimiyeti takbih etken Qırım vatandaşlıq qamaçavınıñ teşebbüsçisi ola, yerli prokuratura oña qarşı cinaiy işni açtı. Mında Lenur İslâmovnıñ mülkiyetiniñ apis etilmesi aqqında da bildirgen ediler.


text:
İşğal etilgen Qırımda Rusiyeniñ FSB hadimleri, qırımtatar milliy bayraqlarını taqip etip, qırımtatar halqınıñ sürgünlik qurbanlarınıñ Hatıra künü münasebetinen ötkerilgen matem merasimleriniñ iştirakçilerini tutalar. Bunı Qırım.Aqiqat Radiosınıñ aqşam efirinde Radio Svoboda jurnalisti Anton Naumlük haber etti.
«Aktsiyalar, resmiy olsa da, ğayrı resmiy olsa da, qırımtatar bayraqlarınen keçe, bayraqlarnı qırımtatarları tuta, ve aktsiya devamında kimse olarğa toqunmay bu bayraq sebebinden. Bunı siyasiy şiar kibi qabul etmeyler ve aktsiyalarnı qanunsız tanıtmaylar. Lâkin aktsiya yekünlengen soñ, aynı bayraq içün adamlarnı tutalar, olarnı memuriy qanun bozuvlarında ve ruhsetsiz kütleviy tedbirlerniñ keçirilmesinde qabaatlaylar. Adamlar sadece qırımtatar bayraqlarını tutıp, kelip çiçek qoyğanları içün, olarnı tutalar. Bu sebepten bügün bir-qaç onluq insan tutıldı», – dedi Naumlük.
Mayısnıñ 18-nde Aqmescitte qırımtatar bayrağını tutqan bir-qaç adamnı tuttılar.
Bundan ğayrı mayısnıñ 18-nde Bağçasarayda Rusiye politsiyası qırımtatar bayraqları pekitilgen beş maşnada ketken gençlerni tuttı, maşna aydavcılarına qarşı protokollar tizildi. Cuma künü, mayısnıñ 19-nda Bağçasarayda aydavcılarnı mahkeme etecekler.
Ukrainanıñ qıtaiy qısımında, işğal etilgen Qırımda, ve dünyanıñ çeşit memleketlerine mayısnıñ 18-nde qırımtatarlarnıñ sürgünlik qurbanlarını añuv Künü munasebetinen hatıra merasimleri teşkil etilecektir. Er sene bu künü 1944 senesiniñ faciası añıla, o vaqıt Qırımnıñ tamır halqı yarımdadan Orta Asiyağa sürgün etilgen edi. Cemi sayıda, 200 biñden ziyade adam sürgün etildi.
Ukrainada qırımtatarlarınıñ sürgüni genotsid dep tanıldı.


text:
Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresi yarımadada keskin nefes virus yuqunçı hastalarınıñ sayısı arta, dep bildire. Müessise yolbaşçısı Natalya Penkovskayanıñ malümatına köre, keçken aftağa baqqanda hasta sayısı eki qat, keçken senege baqqanda 4 qat arttı.
«Aqmescitte epidemiologik sıñır 13% büyük. Qırımda virus yuqunçı hastalarınıñ vaziyeti farqlı. 4 regionda virus yuqunçı hastalarınıñ sayısı cumhuriyet raqamından yüksek – Ermeni Bazarda, Sudaqta, Aqmeçet ve İslâm Terek rayonlarında. Mında hasta sayısı cumhuriyet raqamından eki qat ziyade. Keçken aftağa baqqanda Ermeni Bazar ve Aluştada hasta sayısı üç qat, Qarasuvbazar ve Aqşeyh rayonlarında 4 qat ziyade. Sudaqta ve Bağçasaray rayonında – 5 ve 6 qat ziyade», – dep bildirdi Penkovskaya yanvarniñ 20-nde COVID-19 ile küreş operativ ştabınıñ toplaşuvında.
Keçken afta Rospotrebnadzor yarımadada keskin nefes virus yuqunçı ve gripp hastalarınıñ sayısı eksile, dep qayd etken edi.


text:
ABD OSCE missiyası yolbaşçısınıñ muavini Courtney Austrian bildirgenine köre, Rusiye Qırım üzerindeki kontrolni Ukrainağa qaytarmasa, Amerika oña qarşı Qırım ilhaqı sebebinden kirsetilgen sanktsiyalarnı lâğu etmeycek.
«Rusiyeniñ Qırım ilhaqını tanımaymız ve iç bir vaqıt tanımaycaqmız. Rusiyege qarşı Minsknen bağlı sanktsiyalar (Donbas işğali ve silâlı zıddiyette Rusiye aydutlarına qol tutuv içün – QA) Minsk vazifeleri yerine ketirilgenine qadar devam etecegine dair beyanatta Avropa ve diger ortaqlarımızğa qoşulamız. Qırım ilhaqı sebebinden sanktsiyalar Rusiye yarımada üzerindeki kontrolni Ukrainağa qaytarğanına qadar devam etecektir», – dep bildirdi Austrian fevralniñ 11-nde Viyanada.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bunı o, Ukraina şarqında yüz bergen adiselerni izaatlap, Rostov na Donu şeerinde bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, yañı ukrain akimiyeti memlekette olıp keçken vaqialar içün cinaiy mesülietni çekecek eken.
«Ukraina endi bir ayağı ile vatandaşlıq cenkine adım attı, bugün Ukraina içün «acele saylavlar degil de, muzakereler müimdir», – dedi sabıq prezident. Yanukoviç şunı da bildirdi ki, Ukrainadaki adiselerine AQŞ alâqası da bar ve olar «bu memlekette başlanğan vatandaşlıq cenki içün mesülietlidir».
Viktor Yanukoviç Ukraina Yuqarı Şurası tatarfından fevral 22 künü vazifesinden boşatılğan edi, memleketten qaçıp, Rusiyede buluna. Ukrain akimiyeti onı Kiyevdeki kütleviy narazılıq numayışlarda mahsus öldürüvlerde ve anayasa qurulışnıñ yoq etmek içün çağıruvlarda qabaatlay.


text:
Qarasuvbazar rayonınıñ Sinekamenka köyündeki 16 asırğa ait olğan camide tamir işleri keçirile. Caminiñ mihrabında saqlanılğan yazığa binayen, soñki sefer tamir işleri mında 1895 senesi yapılğan edi. Pervasız olmağan qırımlılarnı caminiñ ğayrıdan tiklenüvine isse qoşmağa çağıralar.
Bunı Qırım musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
QMDİniñ malümatına köre, bu sene oktâbr ayında musulmanlar öz ğayreti ile camini tiklemege başladılar. İlk nevbette, mında divarlarnıñ qaviyleştirilüvi, pencerelerniñ qoyulması boyunca işler yapıldı.
«Caminiñ minaresi bugünge qadar saqlanılmadı, em de onıñ eski şeklini qurmaq içün iç bir foto ya da malümat yoqtır. Caminiñ bir tarafından divarğa yaqın olğan meydançıq bar, qurucılarnıñ fikrine köre, mında minareniñ temeli edi. Bu yerde qurucılar olacaq minare içün temelni azırladılar»,– deyler matbuat hızmetinde.
Cami tiklenüviniñ teşebbüsçilerinden biri aytqanı kibi, eski caminiñ tamir işlerine para bütün Qırımdan kele. Bundan da ğayrı, cuma namazlarından birisinde QMDİ tarafından da para toplanılğan edi, neticede camige 54 biñ ruble berildi.
Tamir işlerni soñunace yapmaq içün toplanılğan para azlıq ete. Bu sebepten Qırım musulmanları 16-ncı asırğa ait olğan caminiñ saqlanılmasında yardım etmege çağıralar.


text:
Rusiyede oktâbrniñ 23-nde saba 17 340 yañı COVID-19 hastası qayd etildi – bu epidemiya başlağanından rekord sayı ola. Bu aqta Rusiyeniñ koronavirus ile küreş operativ ştabı bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Rusiye statistikasına işğal etilgen Qırım ve Aqyarnıñ hastaları da qoşula.
Bundan evel eñ büyük hasta sayısı Rusiyede oktâbrniñ 20-nde qayd etildi – bir künde 16 biñden çoq hasta.
Soñki künde COVID-19 diagnozı tasdıqlanğan 283 hasta vefat etti, 11 263 hasta tüzeldi.
Eñ çoq hasta Moskvada qayd etildi – 5 478. Rusiyede umumiy hasta sayısı – 1480646.
Dünya sağlıq teşkilâtı oktâbrniñ 22-nde dünyada eñ büyük rekord COVID-19 hastasını qayd etti – 423 819.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Avtojir
Avtojir (grekçä aύtός — "üz", Yύpoς — "tügäräk") - vintqanatlı oçuçı apparat, avtorotatsiä rejimında äylänä torğan vint öslegenä oçışta tayana.
Avtojirnıñ bütän isemnäre:
- giroplan (FAA-AQŞ qullana),
- girokopter (Bensen Aircraft qullana),
- rotaplan.
ÜzençäleklärYзrәpTү
Avtojir boralaq kebek kütärü köçen buldırır öçen kütärüçe vintka iä, läkin avtojirda vint aerodinamik köçlär tä'sire näticäsendä irekle äylänä. Ul kütärü köçen genä buldıra, vint uñay höcüm poçmağına iä. Boralaq vintı tiskäre höcüm poçmağına iä.
Kütärüçe rotordan tış avtojirda etärü vintı bar, ul avtojirnıñ yatma tizlegen buldıra.
Avtojir törläre:
- Tartuçı vintlı avtojirlar (xäzer iñ taralğan). Üzençälege: kabinadan yaxşı küreneş.
- Etärüçe vintlı avtojirlar. Üzençälege: dvigatelne yaxşıraq suıtılu, iminleräk bulıp sanala.
TarixYзrәpTү
Avtojir 1919 yılda ispan injenerı Xuan de la Sierva tarafınnan açılğan. Berençe oçış - 1923 yılda.
ÜzleklärYзrәpTү
- Avtojirnıñ kütärelep kitü öçen cirdän baruı yulı bik qısqa (5-50 m)
- Avtojirnıñ utırıp töşü öçen cirgä baruı yulı bik qısqa (0-5 m)
- Avtojir - oçqıç häm boralaq arasındağı torğan oçuçı apparat.
Monı da qarağızYзrәpTү
ÄdäbiätYзrәpTү
- БpaTyxиH И. П. ABToжиpы. Teopия и pacчëT. — ГocMaшMeTиздaT, 1934. — 110 c.
- ЖaбpoB A. A. ABToжиp и reлиkoпTep. — 2-e изд. — ЦC OCOABИAXИMa CCCP, 1939.


text:
Rusiyege boysunğan Qırım akimiyetinde aprel 21-de qaza sebebinden yarıqsız qalğan Aqmeçit rayonındaki köyler aqqında bildireler.
«Elektrik ağlarında qaza yüz bergen sebebinden Camal, Qara Acı, Tarpançı, Can Baba köyleri yarıqsız qaldı. Tamir işleri alıp barıla», – dep bildirile rusiyeli Qırım akimiyetiniñ beyanatında.
Köylerde yarıq ne vaqıt peyda olacağı bildirilmey.
Saba Qırım Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ baş komitetinde kergin ava sebebinden yarıqsız qalğan Saq rayonındaki köyler aqqında bildirdiler. FVN-niñ malümatına binaen, 3757 insan yarıqsız qaldı.
Qırımğa qıtaiy Ukrainadan elektrik energiyasınıñ berilmesi 2015 senesi noyabr ayından başlap toqtatıldı. Şimdi Qırım Rusiyeden ketirilgen generator aletleri ve Kubandan uzattırılğan energetik köprü vastası ile özüni yarıqnen teminley.
2016 senesi aprel 14-te Rusiye Federatsiyası Energetika naziri Aleksandr Novak Rusiyeden Qırımğa uzattırılğan energetik köprüniñ üçünci yipi işke tüşürilgenini bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
«Er kes aynı» ve «iç bir şey deñişmey» – bu diagnoz degil de, günah çıqartmaqnıñ yolu. İnsanlar bizge yalıñız nasıl olğanları aqqında ikâye eteler.
İçinde edebsizlik seviyesi artqan anda cemiyetniñ ayaqta qalabilme qabiliyeti ep eksilip bara. O arada o dağılıp başlay ve tıştaki qozğayıcılarğa diqqat ayırmay qoya. Er türlü miqyastaki sarsıntılar onıñ qalbinde ne ğam-qasevet, ne birlik, ne de birdemlik kibi kütleviy duyğularnı uyandırmay. Cemiyet aralarında iç bir türlü bağ olmağan ayrı insanlardan tertiplenerek atomlaşa. İşte tamam bu maalde bu cemiyetni istegen şekliñe soqmaq mumkün.
İçinde edebsizlik seviyesi artqan anda cemiyetniñ ayaqta qalabilme qabiliyeti ep eksilip bara. İşte tamam bu maalde bu cemiyetni istegen şekliñe soqmaq mumkün
«Er kes aynı» – işte bu añlaşmamazlıqtaki birlik formulasıdır. Böyle degenlerniñ episi, sadece areketsizligini aqlaycaq bir vasıta qıdırmaqta. O, komforttan ayrılmağa ve iç bir şey deñiştirmege ismeyip, tenbellik ve prinsipsizlikniñ advokatlığını yapa. İdealsız insanlar onıñ yardımınen bulunğan soylârına yardım etmekni red eteler.
«İç bir şey deñişmey» degen mevzunen bağlı mulâazalar – günah çıqartmaqnıñ yolu. Tsinizm –işte birdeger kontsepsiyasıdır, onıñ ğayesi insandaki yüksek motivlerni inkâr etmekten ibaret. O insannıñ içinde eyilik bar olğanına inanmamaq üzerine qurulğan ve yalıñız ondaki yaramaylıqlarnı esapqa ala. Ve er bir vaziyette öz içki dünyasınıñ etrafındaki kerçek ayatqa yapılğan proyektsiyasıdır.
Degerlerge inanmamaqnıñ kinayesi şudır ki, zemaneviy Rusiyeniñ esas mündericesi bundan ibarettir. Yalan ve dolan dünya quruluşınıñ alfa ve omegası olğanını tekrarlamağa usanmağannıñ mündericesidir. Rusiye o manada iç bir qayde bozmay ve qırmızı sızıqtan kesip keçmey, yalıñız er kes yapqan şeyni yapa. Onıñ içün Qırım ya da razı olmağanlarğa qarşı küreş ve Donbass hususındaki yalacılıqnen bağlı er angi bir yüzlevni o, «sen özüñ delisiñ» formulasınen savuştırıp yibere.
Degerlerge inanmamaq – zemaneviy Rusiyeniñ esas mündericesidir. Onıñ içün Qırım ya da razı olmağanlarğa qarşı küreş ve Donbass hususındaki yalancılıqnen bağlı er angi bir yüzlevni o, «sen özüñ delisiñ» formulasınen savuştırıp yibere
«Hainlikniñ» optikası şudır ki, onıñ bozulması bir qalıp, norma dep ilân etile. Eyilikniñ eñ yüksek derecesi – köz qaytması sayıla. Birisi eñip çıqmaq aqqında aytqan maaldeki yüksek noqtalardan tiklengen bir çeşit yalan köz qıpma şekli. Ve buña beñzer er bir kibirli üküm göñilli teslimni añdıra.
Çünki insan zayıftır ve başqalarına özüne köre qıymet keser.Öz baqış ve qatiy işançını o, başqalarına qıymet kesecek bir norma ve ölçü olaraq qabul ete. İşte bu sebepten onıñ içün dünya, o özü yañı bir şeyler yapmağa başlağan vaqıtta «deñişip başlay». Alışqanlıqları tışına alıp ketken bir şeyler yapmağa başlağandan soñ. Onıñ temel aqqındaki tüşüncesini deñiştirmege başlağan soñ.
Etrafındaki dünyanı tarif etüv – şahsiy duyğularnıñ küzgüsidir. İnsan aqiqatnı tasvirlev şekli – bu onıñ içki dünyasınıñ aksidir. Murekkep insannıñ dünyası murekkep, qolay insannıñ dünyası- qolay, mülâyim insannıñki – cevapkâr, sarannıñ dünyası ise – qara niyetli.
Bu sebepten, «iç bir şey deñişmey» denilgenini eşitseñiz– demek, ögüñizde iç bir zaman deñişmegen insan tura. Özüni umumiyleştirmesin bare.
Pavel Kazarin, Qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqatnıñ közeticisi
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Rusiye tarafından istilâ etilgen Qırımnıñ energetik sistemasını teminlegen elektrik ağlarınıñ dörtü de şimdi köçürilgen, yük arttırılmaqta. Bunı Rusiyeniñ «FGC UES» energetik şirketiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Krasnodar vilâyetinde 220 ve 500 kV ağlarında qazanı toqtatqan avtomatika çalıştı. Bundan sebep, qoşulğan ağlarda elektrik aqımı kesilgen. Acele avtomatika keregi kibi işledi. Qısqa tutaşuvlar olmadı, Qırımnı elektriknen teminlegen ağlarda çalışqan hadimler de hata yapmağan. Bütün ağlar endi köçürildi, yük arttırılmaqta», – dep ayttı şirketniñ temsilcisi.
Bunen beraber «FGC UES» şirketinde qayd etildi ki, qazağa qarşı avtomatikanıñ işlev algoritmleri ve qaideleri sistema operatorı tarafından tain etile eken.
«Soñ neticelerni umumiy taqiqat belgileycektir», – dep bildirildi.
Qırımdaki Rus akimiyetiniñ bildirüvlerine köre, şimdiki vaqıtta elektrik aqımı bütünley tüzetildi.
Qırımda Rusiyeniñ FVN idaresi dedi ki: Qırımda ışıq söngeni sebebinden vatandaşlarnıñ ayatı ve havfsızlığı içün telüke yoq.
Bundan evel, bütün Qırımda ışıqnıñ sönmesi avanıñ fevqulâde derecege qadar qızğanı sebebinen bağlı olğanı bildirilgen edi.
İşğal etilgen Qırım iyülniñ 28-nde bütünley ışıqsız qalğan. Bunıñ sebebi qomşu Rusiyeniñ Krasnodar vilâyetinde yüz bergen qaza eken. Elektrik aqımını ketirgen ağlarnıñ dörtü de qaza sebebinden kesilgen.
2015 senesi dekabr ayından başlap, Herson vilâyetinde elektrik direkleriniñ bozulmasından sebep, Qırımğa qıtaiy Ukrainadan elektrik aqımı toqtatıldı. Şimdiki vaqıtta Qırım özü çıqarğan energiya, Rusiyeden yarımadağa ketirilgen generator ve Rusiyeniñ Krasnodar vilâyetinden keçirilgen energo köpür ile elektriknen temin etile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Bäräncärlär
Bäräncärlär (Bäläncärlär) , Törki qäbilälär berläşämäse. Ğäräp yazmalarında 6. yöz urtalarınnan telgä alına. 370. yıllarda Tönyaq Qawqazğa Ural artyağınnan Hunnar belän bergä kilgännär dip farazlana. 6. yözneñ 2. yartısınnan Törki Qağanlıqqa buysındırğannar. 630. yıllarda Qaspí Diñgezenä qoya torğan Terek belän Sulaq yılğaları arasındağı tübänlektä berläşmä isemendä däwlät häm şähär tözelä. 630. yıllar azağında ul däwlät Xäzär Qağanlığına buysındırıla. 9-10. yözlärdä bu qäbilälärneñ ber öleşe Bilär şähäre tirälärenä küçep utıra häm İdel buyı Bolğarı xalqı eçtälegenä kerä.


text:
Hazirgi kúnde jaslar arasında kitapqumarlıq mádeniyatın asırıw maqsetinde birqansha jumıslar ámelge asırılıp kelmekte. Usı jumıslar dawamı esabında «Jaslar aylıg’ı» sheñberinde Nókis garnizonı Ruwxıylıq hám ag’artıwshılıq orayında jas áskeriy xızmetshiler ortasında «Eñ jaqsı jas kitapxan» tañlawınıñ arqa-batıs okrugı basqıshı ótkerildi. Tañlaw tórt shárt boyınsha ótkerildi:
1) Ózbek ádebiyatı bilimdanı
2) Jáhán ádebiyatı bilimdanı
3) Ullı shayır hám jazıwshılar ómiri ha’m dóretiwshiligi
4) Poyeziya.
Qatınasıwshılardı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti kitapxanası bas kítapxanashısı, «Kitapqumarlar» klubı basshısı Rawshan Qalmurzaeva, qaraqalpaq filologiyası ha’m jurnalistika fakulteti 4-kurs studenti Joldasbaeva Biybixadisha, shet tiller fakulteti 1-kurs studenti Kokanova Nursuliu bahalap bardı hám tañlawdı ótkeriwge ámeliy járdem kórsetti.
Tañlaw júda qızıqlı bolıp, keskin básekilik tiykarında bolıp ótti. Tañlawda jámi altı áskeriy xızmetshi qatınasıp, 1-orıng’a Javlonbek Raximov,2-orıng’a Kamaladdin Abdullaev ham 3-orıng’a Muxriddin Muxitdinov ılayıq dep tabılıp, diplom hám de estelik sawg’alar menen sıylıqlandı.
1-orın iyesi J.Raximov avgust ayında Tashkent qalasında bolıp ótetug’ın tañlawdıñ Ózbekstan Respublikası basqıshına jollama aldı.
Ótkerilip atırg’an hár bir tañlaw jaslar arasında kitapqumarlıq mádeniyatın asırıw ushın izbe-iz qoyılıp atırg’an qádem esaplanadı. Usınday jarıs hám úgit-nasiyhat jumısların úzliksiz alıp barıw arqalı áskerlerdiñ tek qana fizikalıq jaqtan emes ruwxıy tárepten de kúshli bolıwın táminlew múmkin. Mine usı sebepten, universitet kitapqumarlar klubı hám arqa-batıs áskeriy okrugı turaqlı túrde birge islesip kelmekte.


text:
İşğal etilgen Qırımda mart 16-nı – «referendum» ötkerilgen kününi – tatil olaraq ilân ete bileler. Bunı Qırım «spikeri» Vladimir Konstantinov «Rossiya segodnâ» radiosınıñ efirinde bazarertesi künü, dekabr 8-de, bildirdi, – dep haber ete Qırımnıñ öz başına ilân etilgen ükümet «ruporı» Krıminform saytı.
«Cumhuriyetimiz içün ğayet müim bir kündir. Bizler birinci yıllıqqa yaqınlaşamız, bu bayramnıñ cumhuriyet bayramı olması müimdir. Bizler bu künni tatil olaraq ilân etip, bizler içün ve bütün Rusiye içün ğayet müim bir kün olğanı içün onı yüksek seviyede qayd etecekmiz», – dep qayd etti o.
2014 senesi fevralniñ soñunda, martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ «ananeviy dinlerge» has olmağan din teşkilâtları qayd etilgende Rusiye adalet nazirliginde teşkerilecek.
Bunı cumhuriyet medeniyet nazirliginiñ din ve milliy-medeniy cemiyetler işleri boyunca bölük reisi Aleksandr Selevko dekabr 5-te Qırım «Devlet şurasınıñ» medeniyet ve medeniy miras qoruma komitetiniñ toplaşuvında bildirdi, – dep haber ete Krıminform.
Selevkonıñ qayd etkenine köre, teşkerüvni Rusiye adalet nazirligi keçirecek, çünki Qırımda din mütehassısları yoq.
2014 senesi fevralniñ soñunda, martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Kiyev – Kiyevde dekabr 17-de «Qırımtatar tarih ve medeniyet yadikârlıqları» mevzusında tögerek masa ötkerildi. Munaqaşa iştirakçileriniñ fikirince, yarımada işğali şaraitlerinde yoq olmaq havfı altında qalğan Qırım tamır halqınıñ medeniyet yadikârlıqlarını qoruv meselesi baqıldı. Tögerek masa Ukrainanıñ eñ eski musulman inşaatı – Eski Qırımdaki Özbek han camisiniñ 700 yıllığına bağışlandı.
Tögerek masada tarihçı, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, em de akimiyet temsilcileri iştirak ettiler.
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Aslan Ömer Qırımlı munaqaşanı açar eken, Qırımdaki adise-vaqialar XVIII asırnıñ soñunda Rusiye imperatorlığı yapqan Qırım işğaliniñ devamı olğanını ayttı.
«Bu devir bizim içün medeniy ve maneviy qıymetlerniñ yoq etilmesi olaraq belgilendi. Bugün bizler medeniyet qıymetlerimizni ğayrıdan tiklemek ve canlandırmaq içün toplaştıq», – dedi Meclis reisiniñ muavini.
O, bu sene 700 yıllığı olğan Özbek han camisi yaqın zamanda ğayrıdan tiklenecegine ümüt beslegenini bildirdi.
Tarihçı Gülnara Abdullayeva iştirakçilerge bu inşaatnıñ tarihını hatırlattı. Onıñ aytqanına köre, 1314 senesi açılğan Özbek han camisiniñ taqdiri pek zor oldı.
«1944 senesi qırımtatarlarnıñ sürgünliginden soñ cami baqılmadı ve zornen yoq etilmedi. 1979 senesi atiqiyatı Mark Kramarovskiy tamir işlerini başladı. Aynı bu adam anbar yerine qullanğan binanı boşattı», – dep ayttı tedqiqçi.
Abdullayevanıñ fikirince, bugünki künde Özbek han camisi, qırımtatarlarnıñ diger yadikârlıqları kibi, Rusiye akimiyeti tarafından iddia etile bile.
«Eki sene evelsi Eski Qırım civarında belgisiz işçiler qabristannı açtılar. Bu yerni yerli sakinler izzet eteler. Bir vaqıtları anda eski Kemal-ata dürbesi yerleşe edi – bu adam XIII asırda islâm derslerini bergen edi. Bugün bu qurğan aman-aman yoq etildi», – dep qayd etti tarihçı.
«Qırımtatarlarnıñ cemiyeti» teşkilâtınıñ koordinatorı Elvina Kadırovanıñ zanınca, al-azırda qıtaiy Ukrainada yerleşken qırımtatar medeniy yadikârlıqlarınıñ ğayrıdan tiklenmesine diqqat ayırmalı.
«Bir şeyni añlamaq kerekmiz ki, Qırımda yaramay bir şey olsa, halqımıznıñ elinde yalıñız qıtaiy Ukrainada yerleşken medeniy obyektler qala bile. Çünki bizim atalarımız mında da yaşadılar», – dedi Kadırova.
Lâkin, onıñ aytqanına köre, memleketniñ qıtaiy qısmında qurucılığına qırımtatarlarnıñ alâqası olğan yalıñız bir cami qaldı. O, Dnepropetrovskta yerleşe, onı ğayrıdan tiklemege başladılar.
«Onıñ qırımtatar tamırlarını tasdıqlağan tarihiy vesiqalar bar. Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ teşebbüsinen onıñ ğayrıdan tiklenmesinde ilk adımlar atıldı», – dep ayttı Kiyevdeki qırımtatar cemiyetiniñ vekili.
Tögerek masada bulunğan Kiyevdeki Türkiye elçihanesiniñ birinci kâtibi Fatih Öztürk Qırım işğali ve qırımtatarlar meselesi onıñ memleketiniñ tışqı siyasetiniñ müim bir mevzusı olğanını ayttı.
«Türkiye Qırımda ve ondan tış yerlerde qırımtatarlarnıñ medeniy-tarihiy mirasınıñ ğayrıdan tiklenmesi ve qorumasına qoltutmağa devam ete. Tarih – müim bir şey. Bugünki künde bu daa da müim oldı», – dedi diplomat.
Tögerek masa neticesinde onıñ iştirakçileri bütün maruzalarnı toplap, bir mecmua şekline ketirmege qarar aldılar.


text:
Moskova şeer mahkemesi, zapt etilgen ukrain deñizcilerniñ 2019 yılınıñ oktâbr ayınace uzatılğan tevqifine apellâtsiya baqıluvını avgustnıñ 16-sına tayin etti.
Bu hususta Rusiye advokatı Nikolay Polozov öz Facebook saifesinde yazdı.
"Moskova şeer mahkemesi, 2019 senesi avgust 16-sına saat 11:00-ge cenk esiri olğan ukrain deñizcilerniñ apellâtsiya şikâyetleriniñ baqıluvını tayinledi", - dep yazdı Polozov.
Advokat, bu mahkeme oturışı cenk esiri olğan deñizcilerniñ birinci gruppasına - Denıs Ğrıtsenko, Vyaçeslav Zinçenko, Mıhaylo Vlasük, Boğdan Ğolovaş, Serğiy Popovğa ait, dep qoştı.


text:
Tünevin aqşam Dağcılar Yalta orman qoruğında Botkin soqağı civarında 0,6 gektarnı qaplap alğan yanğınnı söndüre ediler. Bunı VKontakte içtimaiy ağında "Podsluşano Yalta" gruppasında qullanıcılar haber ete.
"Kene dag yana... Aydındır ki, aselet yaqılğan, şimdi endi Botkin soqağınıñ başı yana", - denile beyanatta.
Matbuatta bu haberni Qırım nazir müavini Vladimir Filatov tasdıqlay.
"Yanğın büyük mıntaqanı qaplamadı - qararnen 0,6 gektar. Amma yanğın yerine barıp çıqmaq qıyındır. Maşnanen barmaq mümkün degil, onıñ içün suvnı qopqa-çantanen taşıylar", - dedi o "Krıminform"ğa.
Daa evel bildirile edi ki, aprelniñ 5-inde Yalta orman qoruğında olğan yanığn söndürildi.
Rusiyeniñ Qırım boyunca FVN-niñ malümatına köre, kecken afta yarımadada 84 yanğın oldı.
Qurtarıcılaq martnıñ 16-sında aqşam Yalta dağ-roman qoruğında Üç Qoş deresindeki olğan yanğınnı söndürdi. Bunı Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi bildirdi.
Daa evel haber etilgeni kibi, Qırımnıñ cenübinde Yalta dağ-roman qoruğı yana edi. Qırımdaki Rusiye FVN bildirgeni kibi, saat 7-de saba ateş tarqalmasını toqtatıp oldılar. Yanğın 0,42 gektarnı qapladı.
Avgustnıñ 11-inde üyleden soñ Üç Qoş deresinde yanğın başlandı. Fevqulade vaziyetler hızmetiniñ (FVH) haber etkenine köre, yanğın uzaq dağlıq yerinde, 45-80 derecelik bir bayır capında başlandı. Ateşniñ söndürmesine, derede 15-20 m/s qadar köterilgen küçlü yel mania ola.


text:
«Borıspil» halqara ava limanında İranda tüşürilgen Ukraina halqara ava yolları uçağında elâk olğanlarnen vedalaşuv merasimi başlandı. Qaza neticesinde elâk olğan 11 ukrainalınıñ naaşları yanvarniñ 19-nda saba uçaqnen ketirildi.
Azatlıq Radiosı yayın yapa.
Ukraina Tış işler nazirligi, İranda Ukraina uçağınıñ tüşürilüvi neticesinde elâk olğan ukrainalılar cesetleriniñ identifikatsiyası yekünlendi, dep bildirgen edi.
«Ukraina halqara ava yolları» ava şirketiniñ PS752 seferli Boeing 737-800NG uçağı yanvarniñ 8-nde saba Tehrandan Kyivge yol alıp, İran paytahtınıñ halqara ava limanından çıqıp tüşti. 176 insan elâk oldı, 167-si yolcu ve 9 ekipaj azası edi. Elâk olğanlar arasında – 11 Ukraina vatandaşı (ekipaj azaları ve 2 yolcu).
Uçaq 2016 senesi yapıldı. Şirketniñ bildirgenine köre, bir problemi yoq edi ve yanvarniñ 6-nda uçuştan evel tehnik teşkerüvi yapıldı.
Daa evel bir sıra kütleviy haber vastası ABD ve diger memleketlerniñ istihbarat menbalarına esaslanıp, Ukraina halqara ava yolları ava şirketiniñ «Boeing» uçağı İran raketasınen tüşürildi, dep bildirdi, daa soñra bunı Kanada ve Büyük Britaniya liderleri de ayttı. İran akimiyeti 176 insan elâk olğan Ukraina uçağı tüşürilgenine dair versiyanı inkâr etken edi.


text:
Törkiyäneñ yaña ciläk-cimeş êksportı artqan
Törkiyäneñ yaña ciläk-cimeş häm yäşelçä êksportı avgustta 14%qa artqan
Yaña ciläk-cimeş häm yäşelçädä sıyfatlı, qurqınıçsız, bay uñış törlelegenä iyä Törkiyäneñ global’ bazarlardağı kütärelüe däwam itä.
Urta diñgez yaña ciläk-cimeş häm yäşelçä êksportçıları berlege başlığı Näjdat Sin yazma belderüendä: "Yaña ciläk-cimeş häm yäşelçädä avgust ayında uzğan yılnıñ şul uq çorına qarağanda 14% artış täêmin itep, 148 million 300 meñ dollar külämendä êksport başqardıq. Avgustta Greśiya bazarında 18 märtäbä artış bulsa, Liviya häm İzrail êksport külämendä iñ yuğarı artuğa ireşelgän başqa illär buldı”, - dip äytte.
Sin yaña ciläk-cimeş häm yäşelçä tarmağınıñ avgustta 247 meñ 155 tonna uñışnı êksport bazarlarında täq’dim itüen belderde.
Avğustta iñ küp êksportlanğan êşlänmäneñ 21% artu häm 36 million dollar belän yözem buluın citkerüçe Sin annan soñ 4% azayu häm 26 million 100 meñ dollar belän persik häm 85% artu häm 20 million 200 meñ dollar belän pomidornıñ buluın iskärtep uzdı.


text:
Eñ azdan 45 qaçaq elâk oldı, daa onlarca kişiler ğayıp oldı. Bu Aq deñizde olarnıñ rezina qayığı avdarılğan soñ oldı. Vaqia mayıs 27-de yüz berdi, dep bildire İtaliya yalı qaravullığı.
Cuma künü İtaliya arbiy deñiz flotunıñ «Vega» gemisi yalı qaravullarınen beraberlikte suvğa batayatqan qayıqtan tahminen 135 insannı qurtardı.
«Vega» gemisiniñ taqımı 45 elâk olğan kişini taptı, ve alâ daa qırıduv işlerini devam ete.
İtaliya yalı qaravullığınıñ bildirgenine köre, suvnıñ isinmesi ve deñizniñ tınç olğanı Avropağa Libiyadan kelmege tırışqan insanlar sayısınıñ artqanına sebep oldı.
Birleşken Milletler Teşkilâtı ve yalı qaravullığınıñ malümatına binaen, soñki afta devamında tahminen 14 000 kişi qayıqlardan tüşürildi, daa yüzlerce insanlar batqan ola bile, amma elâk olğanlar aqqında resmiy malümat bildirilmegen.
Deñizden keçip, Avropağa barıp yetmek içün qaçaqlar yüzlerce ya da biñlerce dollar töley, olarnıñ çoqusı yüzmege bilmey ve olarda qurtarıcı yelekleri olmay.


text:
Cäyge Saban tuyı könnäre citte. Bu atnalarda ”Azatlıq” radiosı tapşırularında kön sayın diärlek fälän cirdä saban tuyı ütä, irtägä tege cirdä bäyräm bula dip söyläp tora. Ölkä, federal', şähär saban tuyı bula, dilär. Xäzer bu süzneñ mäğnäse üzgärä. Globalizatsiä çorı sabantuylarnı biş-altı töskä buyadı. Awıldağı keçkenä sabantuy, rayondağı, şähärdäge, ölkä-respublikadağı, federal' sabantuylar. Xätta alar ber-bersenä oxşamağannar. Zur sabantuylar zur aqça çığarıp ütkärelä. Federal' häm xalıqara däräcädä, zur citäkçelär qatnaşlığında, şähär parklarında, mäydannarda, stadionnarda saban tuyları görli. Ä soñğı waqıtta onıtılğan awıllarda sabantuylar ütkärelmäw, onıtılğan keşelär turında xäbärlär kilä başladı. ”Bezneñ gäcit” gazetası, İlfat Fäyzraxmanov alıp barğan ”Äybät-ğibät” televidenie tapşıruı saban tuyları ütmi torğan keçkenä awıllar yazmışı turında borçılalar. Bu caysız tema bulsa da, älege söyläşüne tuqtatuçı kürenmäde. Bu tema haman aktual' bulıp qala. Xakimiät belän ğadi xalıq tormışın, fikerlären qarşı quyuçı bu küreneş iğtibarğa layıqlı.
Çınnan da, ä ni öçen çit illärdä, töbäklärdä, zur şähärlärdä sabantuy ütkärgändä keşelär üzläreneñ 50 öyle awıllarında saban tuyı ütkärmäskä tieş? Ni öçen aña qayandır röxsät kiräk? Qaydadır bu bäyrämne ütkärergä röxsät birmilär digän xäbärlär dä bar. Döresme bu? ”Azatlıq” radiosınıñ bügenge ”tügäräk östäl” söyläşüe näk menä şul xaqta. Saban tuyın ütkärergä kem röxsät birä? Kiräkme bu röxsät? «Yaña ğasır» telekanalınıñ ”Äybät-ğibät” tapşıruında çığış yasağan şäxeslär belän şuşı turıda fiker alışabız. Anda qatnaşalar ”Bezneñ gäcitneñ” baş möxärrire häm şuşı fikerne kütärep çıqqan İlfat Fäyzraxmanov, bilgele yazuçı häm jurnalist İlfaq Şihapov, fol'klorçı ğalim Räşit Yagfarov häm Teläçe rayonınıñ Tämte awılı wäkile Svetlana Borisova. Äñgämäne Rimzil Wäli alıp bara.
Rimzil Wäli. İlfat, bu tema qayan kerep çıqtı soñ? Saban tuyı ütkärelmäw turında fikerlär xakimiätkä qarşı tügelme?
İlfat Fäyzraxmanov. Yaqtaşlarım belän oçraşqan waqıtta sabantuy qayçan bula digän sorawlar tua bit. Oçraşqaç, sabantuy qayçan bula dip soramıylar, bıyıl yışraq sabantuy bulamı işetergä turı kilä. Uzğan yılnı da süz çıqtı, minem awılımda sabantuyı bulmıy dip. Niçäder kön qala, sabantuy ütkärergä buldılar.
Rimzil Wäli. Kemgä zıyanı bar soñ, sabantuyınıñ? İnvestorlar da tatar keşese bit, xalıq ta teli ikän…
İlfat Fäyzraxmanov. Min üzem dä aña aptırıym. Bälki xalıq baylıqqa ireşkän sayın, nindider ruxi qimmätlärne onıta baradır. Şuşı äyberneñ tamırına balta belän kizängän keşelärneñ niçek yöräkläre citä ikän?
İlfaq Şihapov. Sez, kommunistlar çorında yäşägän keşelär, küz aldığızğa kiteregez, berär awılda partiä röxsätennän başqa berär sabantuy tügel, yegerme keşe cıyılıp tuy da ütkärä almadı bit. Bezdä xäzer dä şul. Diniä näzaräte, möftilät 1861 yılnı, 1884-1884 yıllarda sabantuylar häm cıyınnar ütkärüne tıydı. Untuğızınçı ğasırda da, sovet çorında da. Xäzer dä şul. Sabantuy – ul xalıqnıñ küñelennän çıqqan ber bäyräm. Bezdä xäzer keşe cıyılsa, anı miting dilär. Säbäp tabıp bula.
Rimzil Wäli. Uzğan ğasırnıñ siksänençe yıllarında min ”Komsomol'skaya pravda” gäzitendä eşlädem. Bezgä Mamadış rayonınıñ Petrovo digän awılınnan xat kilgän ide. ”Bezgä tönge sabantuyın ütkärergä röxsät birmilär” dip yazılğan bu xatnı min raykomğa cibärdem. Tikşeregez: bu çınnan da şulaymı? Mömkin bulsa, ul tönge saban tuynı kürer idek, dip şaltırattım. Kürgän närsä tügel bit bu tönge cıyınnar? Berazdan sabantuyına kilegez dip şaltırattılar. Barsam, qoyaş batqanda bik küp xalıq cıyılğan, barısı da bäxetle. Şulay itep, siksän ikençe yılda da, xalıq sorağaç, xätta tönge tönge saban tuyı ütkärgännär. Xalıq üze sarıq bulmasa mömkin ikän. Räşit äfände, mäs’äläneñ xoquqi yağı östenräkme, ällä mädäni, fänni yağımı? Sabantuyına röxsät kiräkme?
Räşit Yagfarov. Minemçä, sovet zamanınnan qalğan inertsiä bara xäzer. Xalıq kürsätmä belän eşlärgä öyrängän. Ä xäzer minemçä kürsätmäwsez dä eşläp bula. Mäsälän, Perm ölkäsendä Küçänti-baş digän awıl bar. Bez soñğı öç-dürt yılda şunda qaytıp saban tuyı uzdırabız.
İlfat Fäyzraxmanov. Miña bügen genä tapşıru aldınnan Älki rayonı Alpar awılınnan şaltırattılar, awılda sabantuyın oyıştıruçı qalmadı, dip. Eş tä citmi. Bezneñ awıl keşeläre kürşe awılğa barıp eşli, di. Nişläp soñ bu şaltıratqan keşelär bäyrämne Derbışqada yatıp uzdıralar? Nişläp bergäläşep da qaytmasqa, saban tuyın uzdırmasqa?
Rimzil Wäli. Cirle üzidarä turında söyläşkändä Prezident Mintimer Şäymiev tä, Färit Möxämmätşin da,”sez – cirneñ xucası!” dilär. Älbättä, aqçağız citärlek tügel, beraz birebez, dilär. Xakimiät cirle xalıq qulında. Cirle üzidarä däwlättän ayırılğan dip sanala. Anı xalıq saylap quymıy meni?
İlfaq Şihapov. Döres, bügen sovet zamanı tügel. Ämma xalıqnı qayan alasıñ soñ? Ul sovet zamanınnan kilgän.
Rimzil Wäli. Sabantuyın ütkärergä küpme aqça kiräk?
İlfat Fäyzraxmanov. Oyıştırıp qarağan yuq şul. Bez betep barğan Östiäl awılında sabantuyın oyıştırğanda başta ziratqa barabız, anı tärtipkä kiteräbez. Annarı awılğa keräbez, utız, qırıq keşe cıyılırğa mömkinbez. Balalarnı uynatabız, kesälärdä bulğan uyınçıqlarnı çığarıp, yarışlar oyıştırabız. Nişläp şulay eşlämäskä?
Rimzil Wäli. Tatarstan Prezidentınıñ bu xaqtağı ukazında şundıy çaralarnı tıyu yuq buğay..
İlfat Fäyzraxmanov. Kemgä kiräk anı tıyarğa?
Rimzil Wäli. Menä Svetlana Borisova awıldan kilgän. Sezneñ awılığız zurmı?
Svetlana Borisova. Bezneñ awılıbız bik keçkenä. Elek zur bulğan. Ämma tormış üzgärde. Bügen awılda zur zirat bar. Elek zamanda ayırım-ayırım xucalıqlar bulğan. Üzebez bäyräm ütkärgän könne alma töşär urınıbız da qalmıy. Bäyräm şulay başlana. İrtän şähärdän kilgän yäşlär, balalar, onıqlar yualıqlar, sölgelär cıyalar. Ziratta qäberleklärne barlıylar. Kiç köne başta balalar köräşenä, annarı olılar köräşenä cıyılalar. Şuşı köräş barğan waqıtta bezneñ tügäräk uyınıbız bar, awılıbız cırın cırlıybız. Xätta bezdä zur büläklär yuq.
Rimzil Wäli. Kem oyıştırıp yöri?
Svetlana Borisova. Oyıştıruçılar üzebez.
İlfaq Şihapov. Uzğan yıl Balıq bistäse rayonına köräşen awılına çüp bäyrämenä bardım. İsem kitte. Bu çınnan da elekke zamannardan kilgän. Ul räsmi tügel. Xalıq bireşmiçä, üz bäyrämen kiçkä qaldırıp ütkärä ikän, monda çın xalıqnıñ ruxı bar digän süz. Bälki, berniçä yıldan yaña buın kilep çıqqaç, kemder iskä töşerä dä başlar. Bez sovet çorınnan qalğan mirası belän yäşibez äle.
Rimzil Wäli. Monı awılda yäşägän keşelär kübräk kütäräme, yä qaytuçılarmı?
Svetlana Borisova. Yuq, bezgä şähärlärdän, töbäklärdän qaytqan keşelär küçtänäçsez qaytmıylar. Ber- ike yıl elek köräşkän batır belän oçraşırğa turı kilde. Avariäğa eläktem, xastänägä yatqırdılar, dide. Köräşä alsam ide, Xodaydan soradım, dide. Küregez mine, min büläk öçen kilmädem, bäyrämegezne däwam itü öçen kildem, dide. Bäyräm ütkärü – bu bezneñ izge burıçıbız. Babalarıbız elekke qıyın waqıtlarda da ütkärgännär anı.
İlfat Fäyzraxmanov. Sez balalarığızğa biräsezme şul ğädätne?
Svetlana Borisova. Bezgä Alabuğadan milli fol'klor kiemnärgä kiengän ansambl' ike yıl ber rättän kilgäne bar. Änilärebez cırlağan cırlarnı onıtmıybız.
Rimzil Wäli. Tuydırmıymı sabantuyı?
Räşit Yagfarov. Sabantuylar elek bik räxät bula torğan ide. Härber awıl üz sabantuyın üze bilgeli ide. Partiä qısarğa tırıştı. Xäzer prikaz buyınça – şuşı könnärdä awılda sabantuyı ütkärelä, şuşı könnärdä – şähärlärdä, rayon üzäklärendä. Qaysına barıp ölgerergä? Här ber awıl waqıtın üze quyarğa tieş dip uylıym. Nindi saban tuyına barsañ da, böten cirdä ber törle uyınnar, şunısı naçar, minemçä. Här ber awılnıñ üz traditsiälär bar, saban tuyı üzençä uzarğa tieş. Qayber awıllarda başta ziratqa baralar, annarı mäydanda cıyılalar. Başqalarda – atlarnı qızdıralar, annan balalar saban tuyın uzdıralar. Törle variantlarnı saqlarğa kiräk.
Rimzil Wäli. Axırda äytik, saban tuyın awılda ütkärergä röxsät kiräkme, yuqmı? Zakonnarnı da beläbez bit. Öç keşe cıyılsa da, ul cıyılış bula.
İlfat Fäyzraxmanov. Bernindi röxsät kiräk tügel. Xalıqnıñ üzennän genä tora. 2 48 70 40 telefonı aşa saban tuyı bulmağan awıllar şaltıratsınnar, ”Bezneñ gäcitkä”.Svetlana Borisova. Minem fikerem dä şundıy uq. Saban tuyın ütkärergä bernindi fäman kiräk tuğel. Min artistlar belän eşlim. Bügen alar yılap utıralar. Eşlise dä kilä sabantuyda, tuğan awılına da qaytası kilä. Törle urında, törle waqıtta ütsä, bigräk tä yaxşı.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Ukraina İçki işler Nazirliginiñ Qırım boyunca mahsus idaresiniñ teşkil etilecegini alğışladı ve hadimler arasında qırımtatarlarnıñ olacağına ümüt besley.
Bunı Vekâletliniñ matbuat hızmeti bildire.
«Yañı mahsus idare işke Qırım vaziyeti aqta bilgen uquq qoruyıcılarnı, şu cümleden qırımtatarlarnı da, işke celp etmege imkân yaratır. Yani, qırımlılar bu kibi tertibatlarğa milliy mensüpligi sebebinden qabul etilmegen zamanları artta qaldı», – deyler müessisede.
Mında şunı da qayd ettiler ki, Mustafa Cemilev Ukraina içki işler naziri Arsen Avakovğa mektüp yolladı.
«Ukraina qanuniyeti ile militsiyağa vatandaşlarnıñ ayat, sağlıq, aq ve serbestligini, tabiatnı, cemiyet ve devlet menfaatını qanunsız areketlerden qorumaq mesüliyeti yüklenilgenine köre, işbu vazifelerni Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeerini nazarğa almayıp, amelge keçirmege mümkün olmağanını tüşünem», – denile mektüpte.
Evel bildirilgeni kibi, Ukraina İçki işler naziri Arsen Avakov Qırım Muhtar Cumhuriyeti boyunca İçki işler Nazirliginiñ mahsus idaresiniñ teşkil etilmesi aqta bildirdi. İşbu bölükniñ yolbaşçısı vazifesine Odessa vilâyetiniñ militsiya baş bölüginiñ sabıq başı İvan Katerinçuk tayinlendi.


text:
İşğal etilgen Qırımda «narazılıq meydanlarınıñ» iştirakçileri nevbetteki matbuat-konferentsiyasını keçirdiler. Qırım.Aqiqat mühbiri bergen malümatqa köre, iştirakçilerden bazıları «Sebat» cemaat teşkilâtınıñ vekilleri ile Qırım «Devlet şurası» deputatlarına muracaatnı yazğanlar, mında olar topraq meselesi boyunca öz noqtaiy nazarını bildirdiler.
«Biz, «narazılıq meydanlarınıñ» iştirakçileri olıp, meseleni çezmek içün soñki vaqıtları qabul etilgen qanun leyhalarında ihtiyac yoq olğanını tüşünemiz. «Narazılıq meydanlarınıñ» iştirakçilerine topraq berüv meselesinde muayyen bir neticelerge irişken evelki ükümetniñ işine tayanıp, keçici müddet devamında meseleni Ukraina Qanunlarına köre al etmege yeterli olur edi. İşbu qanunlarda er bir vatandaşnıñ topraq damartasınıñ saibi olmaq aqqı yazılğan, böyleliknen Qırımda işbu problemanı yoq etmek mümkün olur edi», – dedi «Sebat» cemaat teşkilâtnıñ reisi Reşat Seydaliyev.
Faallerniñ fikrine köre, bu kibi topraq ziddiyetlerine alâqası olğan akimiyet vekillerini ve mütehassıslarnı celp etip, komissiyanı teşkil etmek kerektir.
«Mezkür meseleni çezmek ve topraq damartasını elde etmek aqqını on yıllarnen talap etken adiy insanlarnıñ istegini yerine ketirmek içün kerek», – dedi «Sebat» teşkilâtınıñ azası Fazıl İbragimov.
Avgust ayından qırım akimiyeti topraq saası ve meseleleri boyunca uquq çıqarıcı teşebbüsini alıp barmaqta, amma memurlar, qanun leyhalarını qabul etip, akimiyet organlarına cemaatçılıqtan yollanılğan deñiştirüvlerni körmemezlikke urdılar.
«Bu meselede yardımnı federal akimiyet, prezidentten soramalımız. Prezident qarışmağance, Qırım akimiyeti bu meselede bir şey yapmaz», – dedi «Sebat» cemaat teşkilâtınıñ azası Seydamet Gemeci.
Qırım.Aqiqat mühbiri aytqanı kibi, matbuat konferentsiyasında Qırımnıñ «uquq qoruyıcı organlarınıñ» hadimleri bulunıp, ketişatnı kamerağa çektiler.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırım meskün yerleriniñ adlarını Ukraina Yuqarı Radasınıñ mütenasip qanunına binaen deñiştirmek içün Google harita servisi olğan Google Maps hadimlerine vaqıt kerek oldı, çünki şirket hadimleri topografik adlarnı tercime etmek mecbur edi. Bunıñ içün Google Maps online haritasında yañı adlar tek iyül 28-de peyda oldı, dep bildirdi Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında ukrain IT-mütehassısı Mihail Koltsov.
«Olarnıñ bu adlarnı, añlamlarnı tercime etüv boyunca büyük işi bar edi, tek bundan soñ implementatsiya oldı. Mesele şu ki, olarnıñ taqımı pek büyük degil, ve olar er şeyni tertip boyunca yapalar. Ğaliba, biz nevbetke tüştik», – dep qayd etti o.
Aynı vaqıtta, Qırım haritasına bundan evel olğan sovet adlarını qaytarmaq içün, Google Mapske tek bir kün kerek oldı, çünki bu areket tehnikiy taraftan qıyın degil ve «bir noqtağa basuvnen» çezile, dep añlattı IT-mütehassıs.
İyül soñunda Google Maps servisi Qırım meskün yerleriniñ adlarını bir qaç kere deñiştirgen edi. İyül 28-de servis, Ukraina Yuqarı Radası tarafından qabul etilgen dekommunizatsiya aqqında qanunğa esaslanıp, yarımada bazı rayonları, şeerleri ve köyleriniñ adlarını deñiştirdi. Bir kün keçken soñ Google adlarnı kene de sovet adlarına deñiştirdi, bunıñ ögüni rusiyeli kütleviy haber vastalarında bir sıra narazılıq neşirleri aldı.
Google mütehassısları tarafından yapılğan adlarnıñ bütün deñiştirilmeleri Ukraina Yuqarı Radasınıñ «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyarnıñ ayrı meskün yerleri ve rayonlarınıñ adları deñiştirilüvi aqqında» qanunından alındı. Vesiqağa binaen, yañı adlar yarımada Ukraina uquq saasına qaytarılacağından soñ işke tüşürilecektir.
Mayıs 5-te Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bundan evel Yuqarı Rada tarafından qabul etilgen «Ukrainada kommunizm ve natsizm totalitar nizamınıñ takbih etilmesi ve olarnıñ timsalleriniñ teşviqatını yasaq etilmesi aqqında» qanunını imzaladı. Qanun boyunca, sovet reberiyetinen bağlı bütün coğrafik adlarnı deñiştirmeli. Qırımda 75 meskün yeri ve beş rayonnıñ adı deñiştirildi. Yañı adlarnıñ çoqusı qırımtatardır.


text:
90 yäş'lek aktyer ğalämgä oçtı
Tanılğan serial "Star Trek"ta uynağan Uil’yam Şetner ğalämgä oçqan iñ qart keşe buldı
'Star Trek' (Yoldızlı yul) serialınnan kapitan Kürk ğalämgä çıqqan iñ qart keşe buldı. Döresräge, älege rol’ne başqarğan aktyer Uil’yam Şetner êşmäkär Djeff Bezosnıñ “Blue Origin” şirkäte oyıştırğan ğaläm säyäxätendä qatnaştı. Mission NS-18 dip atalğan säfärdä tağın maxsus çaqırulı 3 keşe bula.
Kanadalı aktyer ğalämğä oçqan iñ qart keşe isemen aldı. 90 yäş’lek sänğat’çene bu oçışqa milliarder üze çaqıra. Djeff Bezos kapitan Kirknıñ fanatı.
Oçırtu Texasnıñ Van Xorn töbägennän tormışqa aşırıla. 10 minut däwam itkän säyäxättä ğaläm korabı 106 çaqrım biyeklekkä kütärelä häm soñınnan çülgä paraşyut belän töşep utıra.
Bäyläneşle xäbärlär
35 meñ keşe ut êçendä
Yämändä Marib, Şabva häm Äl-Bäyda cirleklärendä soñğı atnalarda suğışlar köçäyde


text:
Yarımadada aprel 1-den itibaren yayınını toqtatqan ATR birinci qırımtatar telekanalınıñ saibi Lenur İslâmov dey ki, Rusiyeniñ yarımadada tamır halqı ve onıñ milliy kütleviy haber vastalarına qarşı yapqan areketleri rus ealisiniñ bir qısmını raatsızlay.
Bunı o, «Otkrıtaya Rossiya» neşirine bergen intervyüsında ayttı.
«Men mediaholdingimizde çalışqan ruslarnı daa çoq acıyım. Olar da birlik ğayemiznen yaşaylar. Olar daa çoq zarar köreler: olar añlap olamaylar, çünki olar içün ana olacaq Rusiye asılında qara qalpli ögey ana olıp çıqtı. O, olarnı qabul etmey, çünki olar qırımtatarlarnen beraber keteler», – dedi İslâmov.
O, ATR telekanalınıñ qapatılması – qırımtatar ealisine nisbeten ayırımnıñ daa bir adımı, böyle etip tamır halqı kütleviy şekilde köçip kete bilecegine emin.
«Bu Yekaterina zamanında olğan göñülli sürgünliktir. Hatırlağan olsañız, o, böyle yazğan edi: «Qarşı çıqmamaq, ve atta qoltutmaq», – şimdi de bunı körecekmiz. Esnas başladı artıq. Onı toqtatmasaq, halq Qırımnı terk ete bile, ve Rusiye içün bu kederli bir şeydir. Çünki bu artıq genotsidke yaqın olmasa da, amma buña yaqındır», – dep ayttı ATR qırımtatar telekanalınıñ saibi.
Aprel 1-den itibaren ATR yayınını toqtattı. Mart ayınıñ soñuna qadar ATR media-holdingi Rusiye qanunlarına köre kütleviy haber vastası olaraq öyle de qayd olamadı.
Şirket Roskomnadzorğa vesiqalarını bir qaç kere bergen edi, lâkin olarnı farqlı sebeplerden keri qaytara ediler. Aprel 1-ge keçer gecesi ATR telekanalı, Lâle bala telekanalı işini toqtatmağa mecbur oldılar. «Meydan» ve «Lider» radioları da diñleyicilerinen sağlıqlaştılar. Reberlik telekanalnı qayd etmege tırışacağını bildirdi.
ATR qapatılğan soñ cumhuriyetniñ akimiyeti cemaat qırımtatar telekanalını açmağa teklif etti. Olarnıñ fikirince, qırımtatarlar kerçek malümatnı almaq aqqını qullanacaqlar.


text:
Ankarada Bütündünya qırımtatar kongressine Özbekistandan qırımtatarlarnıñ kelmegeni olarnıñ memleket yolbaşçılığı tarafından sıqıştırılğanını tasdiqlay, dep bildire «Tış işler Maydanı» fondunıñ eksperti Andrey Klimenko.
«Bu – qırımtatarlarnıñ sayısı çoq olğan territoriyalardan biri – sürgünlikniñ esas yerlerinden biridir, anda şimdi de bir 100 biñ qırımtatarı yaşay. Eminim ki, bu memleketniñ şimdiki yolbaşçılığınıñ mevamı ile bağlıdır. Qırımtatar teşkilâtlarına qaba sürette kongresste iştirak etmemege tevsiye etkendirler», – dedi o Qırım.Aqiqat mühbirine.
Aynı zamanda Klimkin Kongresste Rusiye vekilleriniñ bulunğanını qayd etti.
Avgust başında Türkiye paytahtı Ankarada II Bütündünya qırımtatar kongressi keçirildi. Mında qırımtatarlarnıñ Vatanı – Qırımdaki vaziyetleri muzakere etildi. Toplaşuv devamında Kongress prezidentini sayladılar ve dünya toplulığı, qırımtatarlarğa bir sıra muracaat ve beyanname qabul etildi.


text:
Qırım Müftisiniñ muavini Esadullah Bairov Bulğar islâm akademiyasınıñ açılış merasiminde iştirak etti. E. Bairovnıñ aytqanına köre, bu, em Rusiye, em de Qırım müsülmanları içün büyük bir vaqia.
“Bu oquv yurtu İslâm dünyasında mevcut olğan ve ileri ketken oquv ocaqlarından artta qalmay. Ümüt etemiz ki, oquv programmaları ve mezunları al-Azhar, Karauin ve başqa universitetlerniñ mezunlrı kibi belli olurlar”, – dedi Müfti muavini.
Bulğan islâm akademiyası İslâm ilimleri magistrleri ve doktorlarnı azırlaycaq. Esadullah Bairovnıñ aytqanına binaen, Qırım Müftiyatı İslâm ilimleri bakalavrlarını daa yüksek tasil almaları içün şu oquv yurtqa yollaycaq.
QMDİ MDT matbuat hızmeti