text: Moña qädär Vladimir Ğusinskiy, Boris Berezovskiy, Mixäil Xodorqovskiylarnıñ eşlären tikşerep tanılğan Salawat Kärimov küptän tügel respublik proqurorı urınbasarı itep bilgelängän ide. Bu wazıyfasında ul berençe zur eşkä alındı. Proquror urınbasarı “Yıvraziä” qompaniäsendä tikşerülär başladı. Anıñ süzlärenä qarağanda, qompaniä qanunsız yullar, xätta köç qullanıp, qayber şirkätlärne qulğa töşergän. Qanunsız ğämällär başqaruda alar militsiä yärdäme belän faydalanğan. Şundıy şirkätlär arasında ber telewizion häm öç radio qanallar da bar.


c: text/html

text:
Prezident Bush Saddamnı, "uyın inde tämam" dip kisätä
Amerika Quşma Ştatları prezidentı George Bush Berläşkän Millätlär oyışmasınıñ İminlek Şurasında Ğiraq mäs’äläsendä yaña qarar qabul itüne xuplap qarşılayaçağın äytsä dä, ägär dä Şura bu eşne bik ozaqqa suzsa, Bagdadnı qoralsızlandıru eşenä Waşington BMO fatixasınnan başqa ğına da kereşäçäk dip belderde.
Audio
Saddam Xösäyenneñ amerikan xalqına yanaw öçen üz säbäpläre, çaraları, başsızlığı häm näfräte citärlek, Saddam Xösäyen tuqtatılaçaq dip kisätä Quşma Ştatlar prezidentı. Anıñ süzlärenä qarağanda, Saddamğa soñğı mömkinlek birelgän bulğan, läkin ul anı faydalanmağan häm inde şulay itep üz yulın saylağan.
Audio
Saddam üz yulın sayladı, häm xäzer İminlek Şurasındağı däwlätlär dä üzeneken saylarğa tieş dip isäpli George Bush. Aq yortta yasağan çığışında amerikan prezidentı İminlek Şurasında Ğiraq mäs’äläsendä yaña qarar qabul itü kiräklegenä dä qağıldı. Mäğlüm ki, küp kenä illär Bagdadqa qarşı suğışnı barı tik Berläşkän Millätlärneñ fatixası belän genä başlap bula dip isäpli, ä monıñ öçen isä İminlek Şurasınıñ Ğiraqqa qarşı xärbi köç qullanunı röxsät itkän yaña ber qararı kiräk. Ğämäldä bulğan 1441-nçe qarar barı tik, Bagdad xalıqara inspeksiä belän tieşle däräcädä xezmättäşlek itmägän xäldä anı citdi näticälär belän genä kisätä. Bu uñaydan prezident Bush, Berläşkän Millätlärneñ andıy qırısraq qararı amerikan citäkçelege yağınnan hiçşiksez xuplap qarşı alınaçaq, läkin bu eş Şurada bik ozaqqa suzıla ikän, Quşma Ştatlar Ğiraqnı qoralsızlandıruğa Berläşkän Millätlärneñ fatixasınnan başqa ğına da kereşäçäk dip belderde. Prezident üzeneñ täwäkällegen yuğarıda kiterelgän süzlär belän añlattı – Saddamnıñ amerikannarğa näfräte citärlek, alarğa yanaw öçen çaraları da bar, şuña kürä anı tuqtatırğa kiräk häm ägär dä Berläşkän Millätlär bu eştän çitläşä ikän, Quşma Ştatlar monı üzläre dä eşli ala. Prezident şuşı belderüwen yasağanda Pentagon Farsı qultığı töbägenä kiläse atnalarda tağın 50-60 meñläp ğäskäri cibärü ämeren äzerli ide. Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrlığı wäkilläre äytüwençä, fivral azağında Ğiraq tiräsendä 200 meñläp amerikan xärbie tuplanaçaq häm Waşington mart başlarında Ğiraq suğışın başlap cibärerlek qüwättä bulaçaq. Älegä Aq yort bar tırışlıqların İminlek Şurasına häm anıñ äğzalarına yünälderep, anda Ğiraqqa qarşı xärbi çaralar kürüne yaqlağan yaña qarar qabul itügä yünälderä. Berük waqıtta Waşington üzeneñ şul yaña qararnı, ul şunda uq qabul itelerlek bulğan oçraqta ğına yaqlawın belderä. Bu isä üz çiratında, Ğiraq suğışına qarşı çıqqan illär, bigräk tä Şuranıñ daimi äğzaları Fransiä, Rusiä häm Qıtay belän ügetläw eşläre alıp barunı taläp itä. Qıtay ğädättägeçä, Rusiä häm Fransiä qarşı çıqmasa, üzeneñ qararğa veto salmayaçağına işarä itä. Mäskäw belän Paris arasında amerikannar öçen iñ qatlawlı eş fransuzlar belän bulır kebek, Bush härxäldä üzeneñ Putin belän tizräk kileşä aluwına ömetlänä.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Räsmi bulmağan mäğlümatlarğa qarağanda,
Şvetsariä xalqı bügen ütkän refendumda möhäcirlek qanunnarınnıñ qırıslanuın xuplağan. Xäbärlärğä qarağanda, tawış birüdä qatnaşqan keşeneñ öçtän ike öleşe yaña qanunğa rizalıq birgän. Tawış birügä immigrantlarğa qağılışlı qanunnarnı qırıslatu häm sıyınu birüneñ yaña tärtibe turındağı soraw quyılğan. Yaña qanunnar, sıyınu sorağan keşelärdän şäxes tanıqlığın taläp itä. Älege dokument bulmasa, çittän kilüçe keşe ildän quyılaçaq. İldän çığarılğançı anı saq astında totaçaqlar. Humanitar säbäplär belän sıyını sorawçılar kire qağılaçaq, andıy sorawçılarğa aqçalata yärdäm kürsätelmäyäçäk. BMO häm xoquq yaqlawçılar bu qanunğa daimi tänqit belderep kilde.


text:
Vilnius utırışında, Yäşeren keşe taşu mäsäläse qarala
“Yäşeren keşe taşunı tuqtatu, aña qarşı çaralar häm çişeleş yulları” Bu bügen Litvanıñ başqalası Vilnius şähärendä barğan xalıqara cıyınnıñ iseme. 2 kön däwam itäçäk cıyılış, Yewropa iminlek häm xezmättäşlek oyışması, Litva xökümäte häm BMOnıñ narkotik häm Cinayätçelek bülege tarafınnañ berlektäoyıştırıla. Cıyılışta, keşe taşunı kisätügä qarşı matbuğat çaralarınıñ qullanıluı mäsäläse häm başqa temalar qaralaçaq.
“Litva keşe taşuçılarnıñ transit ütkän illärdäñ berse. Geografik urnı säbäble il Transit bularaq qullanıla, şuña da bu cıyılış bu illärdäñ bersendä uzdırıluına qarar itelde. Maqsat barı tik iğtibarnı bu temağa tartu tügel, şul uq waqıtta bu tiskäre yoğıntığa qarşı çaralar kürü öçen başqalar belän fiker urtaqlaşu.”
Yewropa iminlek häm xezmättäşlek oyışmasınıñ yäşeren keşe taşunı kisätü wäkillegeneñ yuğırı kiñäşçese, Vera Gracheva, Yäşeren keşe taşu digändä, yışqına yarlı illärdäñ könbatış illärenä faxişälekkä alıp kiterelgän keşelär aqılğa kilä di,
"Bez anıñ böten törlär xaqında söylibez. Faxişä bularaq eşlätüçelär me yäisä awır eşlärdä eşlärgä mäcbür itüçelär me, köçläp öyländerergä teläwçelär, xäyer soraşuçılıqnı oyışturu diseñ me, anıñ bik küp törläre bar."
Cıyılışta, matbuğat çaralarıñ bu köräşkä qarşı qullanunıñ ähämiätenä tuqtala. Wazgiätne barlıq yaqları belän añlatıp birmäyençä, barı tik xisle äkiätlär söyläw belän genä känäğatlänü citmäs di Gracheva.
Bu cıyılışqa Litva jurnalistläre genä tügel, törle illärdäñ kilgän matbuğat ähelläre dä qatnaşa.
Gracheva, cıyılışta matbuğat mäsäläsennäñ başqa, arzan eşçelek taläplären kimetü, kebek temalarda qaralaçaq di,
Qanunsız keşe taşu, Yewropa Berlege eçendäge illär arasında da zur problem di Gracheva, fäqirräk bulğan illärdäñ, könbatışqa äybäträk eş tabırğa kitä xalıq.
Älbättä bu eşdäñ, taşuçılar faydalana. Jusys, küpkenä könbatışta awır häm aqçası äz eşlärdä eşlägän Litvalılar, pasportları cinäyätçelär tarafınnañ alına häm axırda, ber nindi dokumentsız häm aqçasız qalalar di.
2008nçe yılnıñ Ğinvar ayınnañ başlap bu xällär tağın da qatlawlanaçaq. Çönki Yewropa Berlegenä yaña quşılğan illärneñ Schengen kileşüenä kirüe belän çiklär beterelä. Bu da taşuçılarnıñ, Yewropa Berlege illäre arasındağı eşeñ tağın da ciñeläyäçäk.


text:
“Tatarstan dulqınında” bäygesendä kübräk urıs tapşıruları ciñde
“Tatarstan dulqınında” cirle tele-radiokompaniäläreneñ VIII festivalendä respublikanıñ 21 televizion häm 10 radiokompaniäse qatnaştı. Aqtanış, Aznaqay, Älmät, Bawlı, Saba, Bögelmä, Leninogorsk, Çallı, Möslim, Nurlat, Çirmeşän häm başqa rayon-şähärlär tele-radiokompaniäläre “Tatarstan dulqınında” bäygesenä 150dän artıq eş täqdim itkännär ide. 15 keşedän torğan jyuri alar arasınnan ber ciñüçe häm berniçä diplomantnı bilgeläde.
Bäygedä tatar häm rus tellärendä iñ yaxşı televizion häm radio tapşırular alıp baruçı, iñ yaxşı mäğlümatı tapşıru, mädäniät häm sänğät turında iñ yaxşı tapşıru, televizion proyekt, sotsial'' häm reklama roligı; iñ yaxşı di-djey, iñ yaxşı operator, rejisser, "Böyek Ciñü" häm "Yubileylı Qazan" digän nominatsiäläre bar ide. Monnan tış televidenie öçen jyuri berniçä maxsus nominatsiä dä kertkän bulıp çıqtı. Ul yäşlär, balalar tapşırularına qağılışlı ide.
Ciñüçelärne qotlaw barışında küp kenä nominatsiälärdä Bögelmä, tele-radiokompaniäse ciñep çığuı bilgele buldı. Bögelmäneñ “MTV 51” tele-radiokompaniäseneñ tatar telendä “İzhar” mäğlümatı tapşıruı, mädäniät häm sänğät nominatsiäsendä “Qaytawaz” tapşıruın jyuri uñışlısı dip tapqan. “Tatar telendä iñ yaxşı televizion tapşırular alıp baruçı”sı da Bögelmädän Alsu Mökatdäsova buldı.
Bezneñ tapşırular 15 minut bara, ämma bezdä tatarça söyläwçe keşelär tabuı awır interv''yu öçen.
“Böyek Ciñü”, “Yubileylı Qazan” häm “İñ yaxşı proyektlar, roliklar” nominatsiälärendä barı urıs tapşıruları ğına ciñep çıqtı. “Yubileylı Qazan” nominatsiäsendä Aqtanışnıñ “Qılıçtan ütkän miras” häm “Saba dulqınnarı” tele-radiokompaniäseneñ “Qazan 1000 yıllıqta” tatar tapşıruları barı diplomant isemenä genä layıq buldılar.
Bäygedä küp tatar tapşıruların täqdim itkän “Saba dulqınnarı” tele-radiokompaniäseneñ radio tapşıruları könenä 12 säğät yañğırıy, ä televidenie tapşıruları atnasına 2 säğät bara ikän. Älege tele-radiokompaniä belän ber ay elek kenä Kamil Xisamiev citäkçelek itä başlağan. Berniçä yıl elek kenä ul universitetnıñ jurnalistika bülegen tämamlağan ide. Festival'' turında ul “Azatlıq” radiosına
Min festival''dä küp yañalıq beldem, bu sıyfatlı mäğlümat citkerügä yärdäm itäçäk.
Festival''dä ciñüçelärne “Tatarstan Yaña Ğasır” tele-radiokompaniäse, “Tatmedia” agentlığı citäkçeläre qotladı häm alarğa awırlığı 3 kilo bulğan “cilkänle köymä” sını tapşırıldı.
Landış Xarrasova


text:
İran nihilism häm feminizmnı yaqlağan çit il filmnären tıya
Iran sekularizm, feminizm,etikağa qarşı qılanış, köç qullanu yäki narkomaniä turındağı çit il filmnären tıya. Şul tıyu prezident Mäxmud Axmedinejad citäkçelek itkän Mädäni İnqilab öçen Yuğarı Şura tarafınnan raslandı. Älegä tıyu turındağı kürsätmä niçek ğämälgä quyılaçaq häm ilneñ film industriäsenä niçek täsir itäçäk bilgele tügel
Älegä qädär ğämäldä bulğan ğomum säyäsät şul ide äle bälkim kiskenräk bulır ,ämma min bernindi yañalıq kürmim .Bolar här waqıt bik näzberek mäsälälär.
Tehernada film tsenariäläre yazuçı Ali Reza Motamedi ütä konservativ prezidentnıñ saylanuı belän çit il filmnäre öçen dä kiskenräk qağıydälär bulaçaq dip kötelä ide , şulay da yaña tıyu kötelmägän eş buldı di.Motamadi:
Küp kenä keşe öçen bu kötelmägän närsä buldı. Minemçä xökümätneñ yaña äğzaları här närsäneñ kontrol astında buluın kürsätü öçen andıy adım atladı.Alar üzläreneñ berençe cıyılışında uq yaña qağıydä quydı.Başqa säbäp kürmim,ber dä professional qarar tügel , küp uylamıy añı iğlan ittelär.
Motamadi qaraşınça bu qağydäne ğämälgä quyu , qulay bulmayaçaq . Motamadi:
Nihilizm ,sekularizm kebek äytelgän konsepsiälär bik ğomumi, film industriäse bik abstrakt , şunlıqtan qaysı film sekuralizm, nihilizmnı yaqlıy äytüe qıyın .Yäki ber film çınlap ta feminizmnı yaqlımıy yuqmı äytüe awır Çınbarlıqta çit il filmnärenä kilgändä bez patriarxik sinematografiäne yaqlarğa telibez.
İranda küñel açu mömkinçelekläre bik çikle bulğanlıqtan kowboy filmnäre bik popular.Küpçelek Holywood filmnären qara bazarda satıp ala yäki televidiniädä iärçen-tälinkä aşa qarıy.Sonğı yıllarda kinolarda kübräk kowboy filmnäre kürsätelsä dä, anda bulğan sex, alkol häm yalanğaç keşelär qaraytılğan, renzurlanğan ide. Sonğı waqıtlarda Terminator 3 kill Bill häm Aviator kebek filmnär kürsätelde. Motamadı, sonğı kürsätmälär İranda çit il filmnärenä ällä ni täsir itmiäçäk di .Anıñ süzlärençä kübräk Hindistan yäki Hong Kongnıñ moral filmnäre kürsätelä. Yevropa filmnäre küptännän birle kürsätelmi.AQŞnıñ misal öçen 9-11 Fahrenheit digän filme kürsätelde , çönki ul Bushqa qarşı . Prezident saylawları waqıtında Axmedinejad Könbatış mädäniätenä qarşı köräşäçägen ,İran cämğiätendä Qorän kulturasın cäyelderü öçen çaralar küräçägen äytkän ide. Qayberäwlär yaña işarälär bälkim dä islam Respublikasında mädäni säyäsätneñ qırıslaşaçağın añlata dip borçıla.Raxşan Bani Etemad isä mäsälä şunda kürsätmä niçek tefsilläner.Bu problema här waqıt bar ide, yañalıq tügel, minemçä İranda film yasauğa täsir itmiäçäk dip söyli färidä xämit


text:
Albert Şakirov: Tatarstanda kino tarmağın üsterü programın buldırırğa kiräk
Uzğan atnada Qazanda şawlap-görläp Altın mönbär dip atalğan II Xalıqara möselman fil’mnarı festivale ütte. Anıñ qısalarında qazanlılar küp kenä illärdä, törle millät keşeläre tarafınnan töşerelgän dokumental’, animatsion häm näfis fil’mnar belän tanışa aldı. Altın mönbär nibarı 6 ğına kön däwam itsä dä, ul tamaşaçılarğa şaqtıy yañalıq alıp kilde, bik küp avtorlar häm fil’mnar belän tanışu mömkinlegen tudırdı. Festival’dä möselman illäre, xalıqları tormışı, möselman rejisserları, avtorları tarafınnan yasalğan fil’mnar täqdim itelde. Mondıy fil’mnar yıldan-yıl kübäyä, alarnıñ sıyfatı arta bara, dide bu xaqta Altın mönbärneñ saylap alu komissiäse räise Ğädelşa Agişev. Festival’dä Rusiä, İran, Äfğanstan, Fälistin, Qazaqstan, Qırğızstan, Üzbäkstan, Misır, Tunis, Aljir, Britaniä, Äzerbäycan, İtaliä, Katar, Törkiä, Hindstan, İrannan kartinalar täqdim itelde. Şularnıñ 34 bäygedä qatnaştı, ä 19 bäygedän tış kürsätelde. Şunısın da äytergä kiräk, uzğan yıldan ayırmalı bularaq, qazanlılar ikençe festival’gä bik teläp, küpläp yörde. Näfis kenä tügel, xätta bäygedän tış kürsätelgän dokumental’ fil’mnarnı qararğa da keşelär zal tutırıp kilde. Utırırğa urını bulmağannar, basıp qaradı xätta. Bu añlaşıla da, bez tağı qayda İran, Äfğanstan yäisä Katar rejisserları tarafınnan töşerelgän fil’mnarnı qarıy alabız.
Ä festival’dä tamaşaçılarnıñ da, belgeçlärneñ dä iğtibarın cälep itärlek kartinalar bar ide. Jyuri äğzäläre İran, Äfğanstan, Katar, Äzerbäycanda töşerelgän fil’mnarnı bilgeläp ütte. Alarnıñ iğtibarı älege fil’mnarnıñ törle nominatsiädä ciñüe häm Altın mönbär alu belän bilgelände. Tamaşaçılar isä Törkiä, Fälistin, Hindstan, Qazaqstan kartinaların üz itte. Qazaqstan fil’mnarı xaqında ayırım äytep kitärgä dä kiräkter, möğayın. Altın mönbärdä Qazaqstan kinosı köne ütte. Anıñ qısalarında qazanlılarğa bäygedän tış Oljas Söläymanov turında dokumental’ fil’m häm Koçevniki dip atalğan näfis fil’m kürsätelde. Qazaxlarnı tarixına bağışlanğan bu kartina Holliwood kinematografistları yärdämendä töşerelgän. Koçevniklarnı Rusiä kinoteatrlarında qararğa mömkin xäzer. Şulay itep, şaqtıy ğına aqça totıp, äybät belgeçlärne cälep itep qazaxlar menä digän fil’m töşergännär häm anıñ aşa xäzer Qazaqstannı, qazaxlarnı dönya buylap tanıtalar. Ä menä Tatarstan finanslağan häm 10 yıldan artıq Bulat Mansurov tarafınnan töşerelgän fil’m bezne dä şulay tanıta alaçaqmı? Bolğar cillärennän Saga o Voljskoy Bulgariiğa äylängän kartina Altın mönbär festivalendä qatnaştı. Läkin belgeçlärneñ dä, tamaşaçılarnıñ da iğtibarın ällä ni cälep itmäde kebek. Härxäldä, jyuri anı nindi dä bulsa büläkkä layıq dip sanamadı, fil’mnı qarawçılar da anı şaqtıy yomşaq dip bilgeläde, bigräk tä, şul uq qazaxlar töşergän Koçevniki belän çağıştırğanda. Xäyer, anı qarawçılar da ällä ni küp bulmadı, çönki Saganı festival’ räsmi räweştä başlanğançı uq kürsätelep quyıldı.
Monnan tış, festival’dä Tatarstannan nindi fil’mnar qatnaştı, alar nik bik az, älege tarmaqnı niçek üsterergä? Şuşı xaqta bez Altın mönbärneñ programmalar direktorı Al’bert Şakirov fikerläre.
Bu yulı Altın mönbärdä Tatarstannan ber dokumental’ häm ber animatsion fil’m täqdim itelde. Bezneñ öçen bu bik az. Bezneñ bik zur ädäbi mirasıbız bar, alarnı kürsätergä kiräk. Annarı tatarlarnıñ xäzerge tormışı, alarnıñ yäşäyeşe xaqında fil’mnar töşerergä kiräk. Törle illärdä, törle cirlärdä kino tarmağında eşläwçe millättäşlärebez, yaxşı belgeçlär bik küp. Läkin respublikada kino tarmağın üsterer öçen Tatarstanda maxsus programma qabul itelergä tieş. Rusiädä xäzer ber näfis fil’mnı töşerü bäyäse – 1 million dollar. Ä respublikada kinoğa birälär 7-9 million sum. Menä şul aqçağa berniçä dokumental’ fil’m töşerälär dä inde Ä älegä, üz kinolarıbız bulmağan waqıtta, bezgä başqortlar, qazaxlar, iranlılar häm başqalar töşergän fil’mnarnı qarap, alarğa könläşep, kiläçäkkä ömetlänep utırırğa qala. Möselman fil’mnarı festivale Qazanda ütsä dä, ni qızğanıç andıy fil’mnar tatarstanda töşerelmi diärlek.
Gölnaz İlgizär


text:
Vietnam Ğiraq öçen sabaq bula alamı? Bush Ğiraqta çigenmäskä çaqırdı
Comğa könne amerikan prezidentı George Bush Aziä-Tın Okean İqtisadi xezmättäşlek forumında qatnaşu öçen Vietnamğa kilde. 30 yıl elek Vietnamda ciñelü kiçergän ilneñ citäkçese xäzer Ğiraqta barğan suğışta cigenmäskä çaqırdı. Ul arada Ğiraqnıñ üzennän Quşma Ştatlar öçen küñelsez xäbärlär kilä tora.
"Ägär çigenmäsäk, bez ciñäçäkbez. Koalitsiä köçläre eşen betermiçä çığıp kitmäsä, Ğiraq xökümäte ciñügä ireşäçäk" di amerikan prezidentı.
Bush suğıştan soñğı Vietnamğa kilgän ikençe amerikan prezidentı buldı. Aña qädär 2000 yılda anda Bill Clinton bulıp kitkän ide.
Quşma Ştatlarnıñ üzendä Ğiraq suğışına qarşılıq arta bara. Ğiraqtan naçar xäbärlär kilügä qaramastan, Bush dönyanı häm amerikan xalqın tüzemle bulırğa çaqıra.
Hanoida jurnalistlar belän oçraşıp ul, Vietnam suğıştan soñ ütkän waqıt eçendä alğa taba zur adım yasadı, tüzemle bulsaq, Ğiraq ta axır çiktä näq şulay eşliäçäk dide:
"İreklek ideologiäse näfrät ideologiäsen ciñer öçen ozaq waqıt kiräk. Bez bügen näticä şunduq bulsın digän dönyada yäşibez. Ğiraqta äle şaqtıy eşlärgä kiräk" di amerikan prezidentı.
Ul arada Ğiraqtan küñelsez xäbärlär kilä tora. Quşma Ştalarnıñ xärbi mäxkämäse Ğiraqta cinäyät qılğan tağın ike xärbine xökem itte.
14 yäşlek Ğiraq qızın köçläp, üzen häm ğailäsen ütergän amerikan xärbie James Barker 90 yıl törmägä xökem itelde. Ülem xökemennän qotılu öçen ul ğäyeben tanıdı häm bu cinäyättä qatnaşqan iptäşläre östennän tanıqlıq itergä rizalaştı.
April ayında Xämdäniä qalasında 52 yäşlek İbrahim Awadnı üterüdä ğäyeplängän keçe kapral Tyler Jackson 21 ay törmägä xökem itelde. Bu cinäyättä ğäyeplängän tağın ike xärbi elegräk xökem itelgän ide.
Comğa kilgän xäbärlägä qarağanda könyaqtağı Nasiriä qalası yanında Ğiraqta eşlägän ber Küwäyt şirkäteneñ qärwanı qamawğa eläkkän. 14 keşe, şul isäptän 4 amerikan urlanğan dip xäbär itelä.
Ali Ğilmi


text:
Osama bin Ladennıñ solıx täqdimnären Yewropa citäkçeläre kire qaqtı
Atnakiç könne ğäräp telendä tapşıruçı Äl-Ğäräbiä televideniese Osama bin Laden tawışı yazılğan dip sanalğan tasma yañğırattı. 7 minutlıq çığışında Äl-Qaidä citäkçese, möselman illärenä qarşı xöcümnären tuqtatqan Yewropa illärenä solıx täqdim itä. Ğäskärlären çığaru öçen ul alarğa 90 kön waqıt birä. Yewropa citäkçeläre bu täqdimne bertawıştan diärlek kire qaqtı.
Äl-Ğäräbiä televideniesendä yañğıratılğan bu tawışnıñ Osama bin Laden tawışı ikäne älegä tögäl isbatlanmağan, ämmä tasmanı centekläp tikşergän belgeçlär, anıñ çınlap ta şulay ikänendä şiklänmi diärlek. Ägär şulay bulsa, bu tasmadan berniçä näticä yasap bula. Berençedän, Osama bin Laden isän digän süz. İkençedän, isän genä tügel, dönyadağı möxim waqiğalarnı iğtibar belän küzätep bara. Tasmanı tikşergän belgeçlär fikerençä, bu çığış, zamança, salmaq, diplomatiä telendä äytelüe belän Osamanıñ elekke çığışlarınnan ayırılıp tora. Çığışta 22 Martta İzrael tarafınnan üterelgän Hamasnıñ qart häm ğärip citäkçese şäix Äxmät Yassin öçen üç alınaçağı turında äytelä. Şulay uq Ğiraqta milliardlağan dollar kerem qazanuçı Halliburton isemle amerikan şirkäte telgä alına. Bilgele bulğançä, bu şirkät artında Quşma Ştatlarnıñ yuğarı räsmiläre, şul isäptän vitse-prezident Dick Cheney tora dip sanala. Tasmada äytelgänçä, 11 sintäber New York xöcümnäre Amerikanıñ yäxüdlär belän berläşep Fälestinnärgä qarşı suğışuı, Ğäräp yarımutrawına basıp kerüe öçen bulsa, 11 mart Madrid şartlawları – Yewropanıñ Ğiraq häm Äfğanstandağı ğämälläre öçen üç alu bulıp tora.
Çığışta Yewropa xalıqlarınıñ kübese suğışqa qarşı buluı turında äytelä häm Yewropa illäre möselman illärennän ğäskärlären çığarğan oçraqta alarğa solıx täqdim itelä. Şul uq waqıtta Amerika häm İzrael belän bernindi solıx bula almıy, dip basım yasala. Çığış yasawçınıñ xalıqara wazğiätne küzätep baruı şunnan da kürenä: uylanu öçen ul 3 ay waqıt birä, 30 Yündä, Ğiraqta xakimiät tapşıru könenä qädär, digän süz. Küzätüçelär bu çığışnı bik osta başqarılğan, Yewropa belän Amerika arasında çöy qağu niäte dip bäyäläde. Yewropa citäkçeläreneñ kübese, törle süzlär belän bulsa da, bertawıştan diärlek, älege täqdimne kire qaqtı. Menä cawaplarnıñ berniçäse. Britan tışqı eşlär ministrı Jack Straw:
Audio (Jack Straw) "Äl-Qaidäneñ monıñ işe täqdimnärenä tieşle näfrät belän qararğa kiräk. Bu – köç qullanu belän aşmaslıq maqsatlarğa barğan, üterüçe oyışma bulıp tora."
Germaniä kanslerı Gerhard Şröder:
Audio (Gerhard Şröder) "Minemçä, Madrid xöcümnäre bar Yewropağa qarşı xöcüm buldı, häm bez moña berdäm cawap qaytarırğa tieş. Ğiraq suğışına qarata törle qaraşlarıbız buluğa qaramastan. Minem fikerem şul."
Yewropa komissiäse prezidentı Romano Prodi:
Audio (Romano Prodi) "Terrorçıl yanaw astında bernindi söyläşü mömkin tügel."
İspaniäneñ yaña premier-ministrı Jose Luis Rodriquez Zapatero terrorğa qarşı köräşne däwam itergä wäğdä itte. Quşma Ştatlar däwlät sekertare Colin Powell Yewropanıñ mondıy berdäm reaksiäsenä qänäğätlänü belderde:
Audio (Colin Powell) "Bu bik turı häm açıq reaksiä bezneñ bu terrorçığa bireşmäwebezne kürsätä. Minemçä xalıqara cämäğätçelek añlıy, mondıy yanawğa bireşergä yaramıy. Bu bezneñ terorğa qarşı köräştä köçebezne arttıra. Osama ben Ladennı cawapqa tartu öçen bez barısın da eşliäçäkbez."
Şulay da, amerikan xärbiläre ben Ladennı totu waqıtı turında xäzer bik söylämäskä tırışa. Elegräk Osama şuşı yılda totılaçaq digän farazlar äytelgän ide. Xäzer xärbilär bez bu yünäleştä eşlibez, läkin nindi dä bulsa tögäl waqıt bilgeläw mömkin tügel dip belderä.
Ali Gilmi, Praga


text:
İtaliäneñ Turin şähärendä ütüçe qışqı olimpiä uyınnarında xatın qızlar arasında 15 çaqrımlı biatlon yarışında rusiäle Svetlana İşmuratova altın medal' yawladı. Bu yarışta rusiäle Olga Pıleva kömeş, alman Martina Glagov bronza medal aldı.
Bügen Xalıqara Olimpiä komitetı tıyılğan matdälärgä, dopingqa qarşı moñarçı ütkärelgän 160-lap tikşerüdä ber sportçıda alar tabılmadı dide.
Bozda näfis şuunı bäyäläwçe Azärbäycan xäkime İrina Neçkina Olimpia xäkimnär şurasınnan çığarıldı. Bu turıda qarar kiçä ük çıqqan bulğan. Neçkina soñğı 3 yılda 4 märtäbä şeltä alğan bulğan. Xäkimnärgä şeltä xökem eşendäge zur xatalar yäki berär tarafnı yaqlağan öçen birelä.


text:
Bush administratsiäse 8 Martta Äfğan häm Ğıraq xatın-qızların qabul itte
Bush administratsiäse Xalıqara xatın-qızlar könen ber törkem äfgan häm ğıraqlı xatın qıznı qabul itep qotladı.Qunaqlar Bush , xatını Laura, däwlät sekretarı C.Rice häm kongress äğzaları belän küreşte. Qunaq xanımnar ütkän atnada BMO komissiäseneñ Xatın qız statusı turındağı sessiäsenä qatnaştı.Waşingtonda ütkän mätbuğat oçraşuında wäkilçelekneñ citäkçeläre yäğni Äfganstan wä Ğıraqnıñ xatın qız mäsäläläre ministırları äle sonğı berniçä yılda xatın qız ireşkän uñışlarnı bäyräm itü waqıtı dip äytsälär dä alar här ike ildä tängällek öçen köräş başlana ğına dip basım yasadı.
Dobriansky(audio)
Ğäräb dönyasında arta barğan sanda xatın qıznıñ ministır, säyäsi häm sivil oyışmalarnıñ citäkçelegenä saylanuı qıyulandıruçı işarälär bulıp tora. Sonğı waqıtlarda Ğıraq, Marokko , Yordaniä häm Fälästin territoriälärendä xatın qızlar parlamentqa saylandı. Bu illärdä häm Äfganstan, Yemen, Tunisiä ,Bahrain,Oman, Qatarda häm berençe märtäbä Berläşkän Ğäräb Ämirlegendä xatın qızlar ministır itep bilgelände.
Waşingtonda Äfganstannıñ xatın qız ministır Massuda Jalal bez Taliban cimerelgännän soñ inde 3 nçe yıl xatın qızlar bäyrämen qotlıybız dide. Üktäber ayında prezident saylawlarında ilbaşı öçen namzät bulıp torğan M. Jalal äfgan xatın qızı sivil cämğiätneñ säyäsät, mäğarif häm mädäniät kebek barlıq aspektlarına qatnaşa, alar yış qına ir at ozatuçı bulmıy da xalıq aldında kürenä ala dip söyläsä dä ministır xanım barlıq äfgan xatın qızın irekle dip äytep bulmıy, qayber oçraqlarda alar ireklekne belmi dä alar ir at östenlek itkän cämğiättä yäşi dip azsızıqladı.
Jalal (audio)
Äfgan xatın-qızınıñ problemaları eçke, alarnıñ köndälek tormışın täşkil itä, alarnıñ kübese anı problema dip tä belmi.İlneñ säyäsät, içtimağıy iqtisadi häm mädäni tormışında tängälelekkä ireşü öçen alarnıñ barası yul ozın
Jalal xatın qıznı bu problemadan qotqaru öçen Äfgan konstitutsiäsen ğämälgä quyu kiräk, konstitutsiä ir at xatın qız tängällegen garantiäläsä dä , bu garantiä köndälek tormışta ğämäldä tügel dip söyli. Press konferensiädä Ğıraqnıñ xatın qız mäsäläläre ministrı Narmin Othman tizdän yazılaçaq Ğıraq konstitutsiäse Äfganstannıqı qädär dä xatın qız xoquqların garantiälämi digän borçılu belderde.Othman 30nçe ğıynuar saylawlarında şığı partiäläre ciñep çıqtı ä şığı säyäsätçeläreneñ kübese konservativ dini qaraşta dip äytte.
Othman(audio)
Bälkim dä alar şäriğät , konstitutsiä öçen in zur çığanaq bulaçaq dip qarıy. Bu isä xatın qız xoquqların çikliäçäk.
Othman Ğıraq konstitutsiäseneñ xatın qızğa qarata yomşağraq buluı öçen Ğıraq xatın qızına çittäge törle oyışma, xökümätlärneñ yardäme zarur dip kürä.Ämma ul şulay da ildä ütkärelgän saylawlarğa xatın qıznıñ küpläp qatnaşuı parlamenttağı 80urınnı xatın qızlarnıñ biläünä şatlana häm ilneñ kiläçäge turında
Othman(audio)
Bez uñışqa ireşäçäkbez. Saylawlar bezneñ bu ışanıçnı nığıta . Bez uñışlı bulaçağıbızğa, xalıqqa ışanabız. Min ilneñ kiläçäge bik yaqtı bulaçaq dip qarıym
Othman ğıysyançılar Ğıraq demokratiäsenä qurqınıç ämma demokratiä qurqınıçlarğa qarağanda köçleräk dip äytte. färidä xämit


text: Ukraina prezidentı Viktor Yüşçenko Yuğarı Radağa ütkän partia citäkçeläre belän oçraşular uzdırdı. 26 marta ütkän parlament saylawlarınıñ räsmi näticäläre kiçä iğlan itelde. Berençe urında Viktor Yanuqovçnıñ “Töbäklär partiase”, anda barlıq tawışlarnıñ 32 %, annan soñ Ulia Timoşenko blogı kilä, 22 %, prezidentnıñ “Bezneñ Ukraina” blogı 14 % tiräsedäge tawışlarnı cıyğan, Aleksandr Moroznıñ Sosialistlar partiasendä 6% tiräse tawış, ä inde Petr Simonenkonıñ kommunistlar partiase 3% yarım tawışqa iä bulğan. Alar pänceşämbe könne urtaq kileşügä ireşergä tırışaçaq dip, bügen prezident belän söyläşülär ütkärgän Yulia Timoşenko belderde. İñ küp tawışqa iä bulğan “Töbäklär partiase” citäkçese Viktor Yanuqovç, anıñ partiase kiñ koalisiägä kerä alaçaq digän ömeten belderde.


text:
Çallıda "Tatar malayları"
Tatar yegete bäygeläre xaqında radio tıñlauçılarıbız işetep, uqıp belälär inde. Ä menä tatar malayı bäygese Çallı qalası öçen yañalıq bulıp tora. Bäygeneñ başı 2006 yılnıñ noyäber ayında başlandı häm şuşı ayda 5-8 sıynıflarda uquçı malaylar üz mäktäplärendä köç sınaştılar. Köç sınaşu digänne tatarnıñ ğöref- ğädätlären, yolaların belü, üzeñneñ hönärläreñne kürsätü belän bäyle ide. Uzğan yıl mäktäplärdä ciñü yaulağan tatar malayları menä bıyıl, ğinwar ayınıñ soñğı könnärendä "Çaqmataş" isemen yörtkän balalar icat üzägendä yarımfinal uyınnarında qatnaştılar. Şunısın iskärtik, bu- Çallı tatar malaylarınıñ berençe bäygese ide. Yarımfinalda 36 malay qatnaştı häm şularnıñ 13e, berniçä aydan soñ şähärneñ iñ däräcäle bulğan Sara Sadıyqova isemendäge konsertlar zalında final uyınnarında qatnaşaçaq. İnde, "Çaqmataş" balalar icatı üzägendä bulğan malaylar yarışına kilsäk, ul şaqtıy qızu da, bäxäsle dä, mawıqtırğıç ta ütte. Tatarstannıñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre Bulat Säläxov citäkçelegendäge xökemdarlar komissiäse tege-yäki bu malayğa östenlek birä almadılar. Şuña kürä, bulıp uzğan çığışlarnıñ videotasmasın qabat-qabat qarağannan soñ ğına finalğa uzuçılarnıñ isemnäre bilgele bulaçaq. Jyuri äğzäläre bu eşne şuşı atnada tögällärgä wäğdä birdelär. Şuña kürä, "Tatar malayı" bäygesendä qatnaşuçılarnıñ xökemdarlar fikeren genä belik. Azatlıq xäbärçesenä jyuri ägzäse Venera Zaripova häm jyuri räise Bulat Säläxov bolay didelär:
- Bäyge bik oşadı, yegetlär nıqlap äzerlängännär, milli ğöref-ğadätlärebezne onıttırmaw yünäleşendä zur eş başqardılar. - Bäygeneñ iseme "Tatar malayı" bulsa da, min anda qatnaşuçılarnı malaylar dip äytmäs idem. Alar- çın tatar yegetläre. Tatar betä, betä dilär. Şuşı bäygedän soñ bu fiker belän kileşmim. Bez yäşäyäçäkbez äle.
- Bäygeneñ iseme "Tatar malayı" bulsa da, min anda qatnaşuçılarnı malaylar dip äytmäs idem. Alar- çın tatar yegetläre. Tatar betä, betä dilär. Şuşı bäygedän soñ bu fiker belän kileşmim. Bez yäşäyäçäkbez äle."Tatar malayı" bäygese uñayınnan Bulat Säläxov häm Venera Zaripova fikerläre buldı.
Bulat äfände äytüençä, tatar malayı bäygese kiläçäktä tatar yegete bäygesenä yañadan aña sälätle balalar biräçäk.
Çallı, Ğafiulla Ğaziz


text:
Mäğlüm ki, bu yılnıñ üktäber azağında Başqortstannıñ xalıq şağire Mostay Kärimgä 85 yäş tula. Şuşı uñaydan, respublikada Ministrlar kabinetınıñ maxsus färmanına asäsan, bixisäp mädäni çaralar oyıştıru bilgelängän.
Xalıq şağireneñ yübileyenä äzerlek bügennän ük bik nıqlı bara. Äle Başqortstan «Kitap» näşriätı Mostay Kärimneñ istäleklärdän torğan «Tormış mizgelläre» isemle kitabın näşer itte. Mostay Kärimneñ tormış häm icat yulına bağışlanğan kitaplar da dönya kürä. Yañaraq İlyäs Wälievnıñ «Mostay Kärim: yawgir, şağir, grajdanin» dip atalğan kitabı basılıp çıqqan ide. Mäskäwdäge Xalıqara kitap kürgäzmä – yärminkäsendä şuşı kitapnıñ isem tuyı bulıp ütte.
«Başqortstan» däwlät kinostudiäse dä Mostay Kärimgä kürkäm yübileye uñayınnan ike büläk äzerli. Anıñ berse näfis film, ikençese – doqumental film. Başqortstan kino töşerüçeläre xalıq şağireneñ «Ozın – ozaq balaçaq» poweste buyınça näfis filmnı töşerep betep kilä. Kinostudiä rejisserı Bulat Yosıpov äytüençä, filmnıñ isemen «Kendek» dip atarğa bulğannar. Bilgele ki, Mostay Kärimneñ bala çağındağı quşamatı da «kendek» bulğan.
Kino töşerüçelär Mostay Kärimneñ tormış yulın häm icatın tulıraq çağıldırğan doqumental filmnı töşerüne dä üz östenä alğan ide. Ğäyät zur häm mäşäkätle bu eş tä tämamlanuğa bara. Mostay Kärimneñ 85 yäşlek yübileye üktäber azağında Başqortstan däwlät opera häm balet teatrında ütäçäk. Älege köndä xalıq şağire Ufanıñ qayber yuğarı uqu yortlarında häm mäktäplärdä, gimnaziälärdä uquçılar belän yübiley aldı oçraşuların başladı da inde. Çirattağı şundıy oçraşu Başqortstan däwlät uniwersitetında ütte. Mostay Kärim yuğarı belemne näq menä şuşı uniwersitetta alğan. Studentlar häm möğallimnär belän oçraşu bik matur oyıştırılğan ide. Kiçä şiğerlär uqu häm istäleklär söyläw, şulay uq cır – moñ belän aralaşıp bardı. Uniwersitet talipları oluğ ädipkä istälekle büläklären dä tapşırdı.


text:
Törkiä-Ğiraq mäsäläse Waşingtonda xäl itelä
Törkiä premyer-ministrı Recep Tayyip Erdoğan bügen Waşingtonda AQŞ prezidentı George Bush belän oçraşa. Köntärtibendä torğan töp mäsälä – Törkiä belän Ğiraq çik buyındağı körd ğısyançıları. Törkiä Ğiraqnıñ tönyağına kerep PKK suğışçılarına qarşı xärbi çaralar kürü belän yanağan ide. Törkiä Ğiraqqa ğaskär kerterme? Bügen Waşingtondağı oçraşuı bu sorawğa küpmeder däräcädä cawap birer dip kötelä.
Törkiä citäkçelegeneñ sabırlıq betä, dip bügen Aq Yorttağı oçraşu – xäl itäçäk digän işarälär yasadı. Londondağı Chatham House adlı analitik üzäkneñ Törkiä belgeçe Fadi Hakura, Waşingtondağı bu oçraşunıñ mäğnäse zur, dip sanıy:
"Änkara, Erdoğan-Bush oçraşuınıñ Törkiäneñ Ğiraqqa PKKğa qarşı ğaskär cibärü-cibärmäwenä genä tügel, Törkiä belän Quşma Ştatlar arasındağı mönäsäbätlärgä yoğıntı yasayaçağına işarä itkän ide. Monı açıq itep premyer-ministr parlament qarşında äytte häm xärbilär işaräse buldı. Taraflar – xökümät häm xärbilär, Erdoğan häm Bush äfändelärneñ oçraşuın häm anıñ näticäsen kötülären belderde."
Törkiä, Waşingtonnıñ cirle Kördistan xökümätenä bulğan täsiren töbäktäge 3 meñgä yaqın PKK suğışçısına qarşı çaralarda qullanuın teli.
Soñğı atnalarda çik buyındağı köç qullanu distälägän tınıç keşe häm xärbilärneñ ülemenä säbääp buldı. Törkiädä, körd suğışçılarına qarşı çaralar kürergä digän çaqırular arttı.
Parlament üktäber ayında çik aşa ğaskär kertü qararın xupladı häm Tärkiä Ğiraq çigenä 100 meñlek ğaskär kiterde.
Bügenge oçraşu – mäsäläne diplomatik yul belän çişü öçen soñğı çaralarnıñ berse dip bäyälänä. Yulğa çığar aldınnan, Törkiä premyer-ministrı, Quşma Ştatlardan citdi qararlar kötüen beldergän ide. Erdoğan belän Waşingtonğa şulay uq Törkiäneñ tışqı eşlär häm saqlanu ministrları kilde.
Yäkşämbe könne PKKnıñ 2 atna elek qulğa alğan törek xärbilären azat itüe – Tärkiäneñ kierenkelegen küpmeder yomşarta alır ide tösle. AQŞ Däwlät Departamentınıñ matbuğat wäkile Sean McCormack, Ğiraqnıñ Törkiä xärbilären irekkä çığarırğa yardämen xuplap, Ğiraq belän Törkiä arasında kübräk xezmättäşlekkä çaqırğan ide.
Londonnan Törkiä belgeçe Hakura isä, xärbilärneñ azat itüe xälne üzgärtäçägenä ışanmıy:
"Oyışma xäzer yaxşıraq kürensä dä, bu barıber problemanıñ tamırın yuq itmi, hiç yuğı Törkiä küzlegennän qarağanda, PKK suğışçılarınıñ tönyaq Ğiraq tawlarında qaluı.."
Törkiä-Ğiraq mäsäläse däwam itkändä, köntärtibenä İran kördläre menergä mömkin. "İndependent" basması yazuınça, PKKnıñ totqındağı citäkçese Abdulla Ocalannıñ bertuğanı Osman Ocalan, PKK üz köçlären Ğiraqtan İranğa küçerä başlağan. İranda da tönyaq Ğiraqta kebek 6 millionnap körd ğömer itä.


text:
Ğiraq suğışında tağın ber kön: Säddam Ğiraqqa ciñü wäğdä itä
Bügen Hilla häm Diwania şähärläre yanında bäreleşlär däwam itte. Ğiraq mäğlümät ministrı Möxämmät Säit äs-Sahaf Ğiraq ğäskärläre Britan köçläreneñ Mosul şähäre tiräsenä töşep utıruına yul quymadı dide. Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw Ğiraqta koalitsiäneñ xätbi kampaniäse totrıqlı xäräkät däräcäsenä citte, ämma bäreleşlär däwam itkändä xärbilär häm tınıç xalıq arasında yaña qorbannar bulırğa mömkin dip belderde.
Hawa höcümnäre isä daimi räweştä däwam itä. Bügen Bağdad, Kerbala häm Basra şähärläre qatı bomba utına totıldı. Bağdadtan 80 çaqrımlap könyaqtaraq urnaşqan Hilla şähärendäge xastaxanä mödire Murtaba Abbas koalitsiäneñ bügenge bombalawlarınnan tınıç xalıq arasında 33 keşe hälak buldı, 300-dän artıq keşe yaralandı, alar arasında xatın qızlar häm balalar da bar dip belderde. Anıñ äytüençä, şähärneñ könyağındağı, xalıq yäşi torğan öleşe bombalanğan. Ämma bu belderüne bäysez çığanaqlar aşa raslaw mömkin tügel. Bu xastaxanägä barğan Reuter xäbärçeläre xastaxanägä kimendä 11 mäyet kiterelüen kürüläre turında belderä. Alarnıñ kübese balalar dielä. Xalıqara Qızıl Xaç oyışmasınıñ Bağdadtağı wäkile Roland Huguen-Benjamin üz törkeme belän Hilla xastaxanäsenä baruı häm anda izelgän distälärçä mäyet kürüe turında belderde.
Kiçä AQŞ xärbiläre tikşerü qapqası yanında tuqtawdan baş tartqan maşinağa ut açqannan soñ andağı kimendä 8 xatın-qız häm bala hälak bulğan ide. Bügen Şatra şähäre yanında şundıy uq xäl qabatlanıp qoralsız ber ğiraqlı üterelde. AQŞ Generalı Vincent Brooks atna axırında tikşerü qapqasında 4 amerikan soldatın ütergän intixarçı höcümennän soñ iminlek protseduraları qırıslatıldı häm anı yomşartırğa cıyınmıybız dip belderde. Brooks tınıç xalıq arasında qorbannar buluı qotılğısız dip äytte. Bügen Ğiraq vitse prezidentı Taha Yassin Ramadan tağın ber märtäbä, AQŞ citäkçelegendäge köçlärgä qarşı intixar höcümnäre däwam itäçäk dip kisätte.
AQŞ generalı Brooks älegä ğiraqta küpläp üterü qoralları tabılmadı dide:
AUDİO: Älegä bez bernindi dä küpläp üterü qoralı tapmadıq. Ämma bez monıñ mömkinlegen kürsätüçe, alarnı qullanu teläge buluın kürsätüçe dälillärne taba kiläbez. Tik älegä alarnıñ üzlären tapmadıq.
Bügen Ğiraq mäğlümät ministrı äs-Sahaf Ğiraq prezidentı Säddam Xösäinneñ Ğiraqqa ciñü wäğdä itkän çığışın uqıp birde. Älege çığışta Cihad ul burıç dielä. Televidenie Säddamnıñ üzen soñğı märtäbä uzğan şimbädä kürsätkän ide. Anda Ğiraq citäkçese ministrlar belän oçraşuda kürsätelde.
BMOnıñ UNİSEF oyışması humanitar yök töyägän ike maşina 3 kön tamojnyada totılğannan soñ bügen Törkiädän Ğiraqnıñ tönyağına kerde dip xäbär itte. Alar 16 tonna azıq-tölek häm su çistartu öçen 6 tonna maxsus matdä alıp kilä. Çik buyında humanitar yardäm kiterüçe tağın 40-lap maşina tora dielä.
Älegä Ğiraqnıñ könyağındağı Um-Qasr portı yabıq tora. Port humanitar yardäm kitergän ber genä korapnı qabul itte. Ul uzğan comğada buldı.
Bügen Yewropanıñ tärräqiät häm humanitar yardäm komissionerı Poul Nielson humanitar yardäm taratuda AQŞ häm Britan xärbiläre qatnaştırılmasqa tieş dide. Anıñ äytüençä, bu humanitar yardäm eşenä zıyan kiterä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Fälestin suğışçan törkemnäre İzrail' belän höcümnärne tuqatatıp toru turında çiklänmägän möddätle kileşügä tuğrı qalaçağın belderde.
13 töp fälestin suğışçan törkemeneñ citäkçeläre Qahirädä oçraşıp İzrail'neñ fälestinlelärgä höcümnären tuqtatıp toruına häm fälestin totqınnarnıñ azat itelüenä almaşqa İzrail'gä höcümnär oyıştırmıy torırğa kileşte.
Alar iğlan itkän belderüdä atışlarnı beryaqlı tuqtatu tulı solıxtan ayırıla dielgän.
Fevral' ayında Mısırda oçraşıp İzrail' premyer ministrı Ariel Şaron belän Fälestin citäkçese Mäxmüt Abbas uzara höcümnärne tuqtatu turında kileşkän ide.
İzrail' tışqı eşlär ministrlığı süzçese Mark Regev Tel Aviv haman da Abbastan suğışçan törkemnärne taratunı kötä dide.


text:
HRW Äfğänstanda keşe xoquqların bozular turında xisabın iğlan itte
Dönyada keşe xoquqları torışın küzätep baruçı New Yorkta terkälgän Human Rights Watch oyışması Äfğänstanda xoquq bozu oçraqları terkälgän xisabın iğlan itte. "Sine üterü bezneñ öçen bik çiñel närsä" dip atalğan bu xisapta xakimiät häm qorallı törkemnär äğzalarınıñ tınıç xalıqnı talawı, urlawı häm köçläwe turında bäyän itelä.
Xisapta köç qullanılğan cinayätlärneñ, säyäsi qurqıtularnıñ häm matbuğat senzurasınıñ kiläse yılğa bilgelängän saylawlarğa yanawçı qurqu xäle tudıruı turında yazıla. "Äfğänstannıñ mömkinleklär täräzäse tiz yabıla bara. Yaña konstitutsiä häm ilküläm saylawlar äzerlänep kilgändä cärbi xitäkçelär yamanlanğannan yamanaya bara... Ägär dä alarğa monı cäzasız däwam itü irege quyılsa bu bozıqlıqlar Äfğänstanlılarğa zamancha demokratik däwlät tözü mömkinlege birmäyäçäk" dielä xisapta.
Human Rights Watch kiñküläm xoquq bozularnı tuqtatırğa yardäm itü öçen Quşma Ştatlarnı Qabuldağı häm töbäklärdäge citäkçelärgä basım yasap qanunnarnı ütärgä mäcbür itärgä çaqıra. Xalıqara cämäğätçelekneñ tınıçlıq saqlaw köçlären başqalada ğına tügel, tügel töbäklärdä dä urnaştırırğa tieşlege äytelä.
Bügenge iminsezlek, keşe xoquqların bozular wäzğiäte qotılğısız küreneş tügel, bu Äfğänstandağı tabiği yäki tuqtatıp bulğısız sotsial yäki säyäsi köçlärneñ tä''sire näticäse dä tügel, bu bigräk tä Quşma Ştatlar xökümäteneñ koalitsiädäge başqa illär xökümätläreneñ häm Äfğänstan xökümäteneñ ber öleşeneñ qararları, ğämälläre häm citeşsezlekläer näticäse dielä anda.
Äfğänstanda xakimiätkä AQŞ yardäme belän kilgännärneñ häm xäzer dä anıñ belän xezmättäşlek itüçelärneñ ğämälläre öçen töp cawaplılıq Amerika östendä buluı ayırım atap äytelä.
Keşe xoquqların yaqlawçı oyışma yäş qızlarnıñ häm watınnarnıñ qorallı keşelär häm xärbi citäkçelär xökem sörgän Äfğänstanda ayıruça nıq integüe turında belderä. Anıñ äytüençä, Taliban cimerelgännän soñ xatın qızlarğa ireklek kilde dip sanalırğa tieş bulsa da, alarğa qarşı censi ezärlekläwlär şul qädär artqan ki alar öylärennän yözlären qaplamıyça çığa almıy. Çensi ezärlekläwlär säbäple xatın-qızlarnıñ belem alu, eşläw, şäxsi tormış alıp baru, sälamätleklären saqlaw mömkinleläre çiklänüe tänqitlänä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Başqortstandağı prezident saylawlarınıñ berençı turında qatnaşqan namzät Rälif Safin saylaw eşlären yomğaqlap matbuğat oçraşuı ütkärde. Anda ul saylawlarda xakimiätlärgä buysınmağan keşelärne ezärlekläwlär başlandı dip andıylarğa yaqlaw wäğdä itte. Saylawlarnıñ ikençe turında qatnaşuçı Sergey Veremeyenko, inde xäbär itelgänçä, saylaw aldı köräşennän baş tarttı. 21-nçe dikäberdä tawış birü barışın ul Mäskäwdän torıp qına küzätäçäk. Tawış birü urınnarında bu yulı anıñ häm başqa namzätlärneñ küzätüçeläre bulmayaçaq. Saylawlardağı ğädelsezleklärgä protest yözennän açlıq totuçılar kiñäşläşkännän soñ bu çaranı däwam itärgä kileşte.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
AQŞ Ğiraq xärbilärenä qarşı psixologik suğışın köçäytte.
Waşington Ğiraqtağı xärbi çaraların başlağançı inde küptän bu suğışnıñ tınıç öleşen başlap cibärde. Ğiraq xärbi citäkçelären häm ğiraqlılarnı Amerika, Britaniä armiäsenä qarşı suğışudan baş tartuğa ügetläw eşläre inde berniçä ay buyı däwam itä. Soñğı könnärdä Waşinton üzeneñ Ğiraqtağı psixologik suğışın ayıruça köçäytep cibärde. Xärbi çaralarnıñ tiz tämamlanuı häm yuğaltularnıñ azraq buluı psixologik suğışnıñ ni däräcädä uñışlı ütüenä bäyle bulaçaq.
AUDİO: Xäzer Ğiraq xärbiläreneñ berdämlege häm alarnıñ Säddam Xösäingä tuğrılıqlığı bik zur şik astında. Bez andağı şuşı fiker ayırmalıqların beläbez häm alarnı tağın da arttıru öçen buldıra alğannıñ barısın da eşlibez. Psixologik suğış bezgä fiker ayırmalıqların faydalanu öçen ğäcäyep zur mömkinleklär birä.
Düşämbe kiçendä Säddamğa ultimatum beldergändä AQŞ prezidentı George Bush ta Ğiraq xärbi citäkçelärenä turıdan turı möräcäğät itep älege psixologik suğışqa üzennän yaña öleş kertte.
AUDİO: Min Ğiraq armiäseneñ häm küzläw xezmätläreneñ härbez äğzasın suğış başlanğan oçraqta suğışmasqa çaqıram. Ülä baruçı xakimiät sezneñ ğömeregezgä tormıy. Ğiraqnıñ barlıq xärbiläre häm sivil xezmätkärläre bu kisätüne iğtibar belän tıñlasın. Härbez suğışta sezneñ yazmışığız üz ğämälläregezgä bäyle bulaçaq.
AQŞ räsmiläre äytüençä, Bushnıñ turıdan turı möräcäğätlärennän tış ta Ğiraq ofitserlarına elektron poçta, telefon, häm Ğiraqtan qaçıp kitkän keşelär aşa alarnı suğıştan baş tartırğa ügetläwlär däwam itä. AQŞ kiñküläm mäğlümät çaraları xäbär itüençä, Ğiraq xäbri citäkçelärenä häm alarnıñ ğäskärlärenä, ägär dä alar üzläreneñ küpçelek qoralların tapşırıp suğışmasqa wäğdä itsä, äsirlekkä alınmıyça üz baraklarına qaytu mömkinlege birü täqdim itelä. Kapitulätsiä kileşüe dip atalğan bu täqdimnär qabul itelsä, suğışta qorbannar sanı azraq bulaçaq, Säddam xakimiäte tizräk cimereläçäk, suğış irtäräk tämamlanaçaq.
Terrorçılıq häm ışanıçsız xakimiätlär belgeçe Raymontd Tanter bu uñaydan küpmeder däräcädä Äfğänstan misalı ürnäk itep alına di. Äfğänstanda Waşington Talibanğa häm Äl-Qaidägä qarşı suğışta törle xärbi törkemnärneñ citäkçelären üz yağına awdaru öçen aqça häm başqa qızıqsındıru çaraları täqdim itkän ide.
AUDİO: Ägär dä Ğiraq generalları häm daimi armiä citäkçelgendäge başqa keşelär xezmättäşlekkä barsa, Säddamnan çitläşü häm qarşı yaq koalitsiägä quşılu öçen alarğa aqça häm härtörle başqa qızıqsındıru çaraları täqdim itelergä mömkin.
Şul uq waqıtta Bağdadtağı xärbi citäkçelekkä, ägär dä alar ximik yäki biologik qoral qullansa, monıñ näticäläre sezneñ öçen bik yaman bulaçaq digän yanawlar da citkerelä. Allard Ğiraq xärbi citäkçelärenä monıñ nindi uyın ikänen häm bezneñ alar turında barısın da belep toruıbıznı añlatu öçen şunnan da yaxşıraq yul bula almıy di.
Prezident Bush düşämbe kiçendäge möräcäğätendä küpläp üterü qoralları qullanmasqa, neft’ qoyıların şartlatmasqa öndäde.
AUDİO: Küpläp üterü qoralları qullanu turındağı ber färmanğa da buysınmağız. Suğış cinayätlären tikşerü bulaçaq. Suğış cinayätçeläre cäzağa tartılaçaq. Häm min färmannarnı ğına ütädem digän aqlanu qabul itelmäyäçäk.
AQŞ xärbiläre, şulay uq, Ğiraqqa törle süzlär yazılğan, fotolar töşerelgän qäğäzlär taratu aşa da tä’sir itärgä tırışa. Ğiraqnıñ könyağına şundıy listovkalar inde berniçä ay buyı yawa. Soñğı könnärdä alar tağın da artıp kitte. Bu käğäzlär ğiraqlılarnı öylärennän çıqmasqa, amerikalılarğa qarşı suğışmasqa öndi. Şul qäğäzlärneñ bersendä yarlı xatın belän bala yanında qimmätle kiem kigän Säddam Xösäin töşerelgän häm “Sez yäşäw öçen köräşkändä Säddam mullıqta yözä” dip yazılğan.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Japoniä belän Qıtaydan küçep kilgän urta buınnı ber keşe üz insiatavası belän oyıştıru uñışlığın kürsätte
Törkiädäge Tatarlar Rossiädägelärenä iş tarqalğan räweştä yäşilär. Gomumän İstanbul, Ankara, İzmir kebek zur şähärlärdä urnaşqannar.Tulayım alğanda böten Törkiädä ber-ike meñ üzen Qazan Tatarı dip isäpläwçe bar, monda Qırım Tatarların bu isäpkä kertmibez.Menä şul tatarlarnıñ isemnäre niçek kenä bulmasın ber niçä insiativa törkeme bar, alarda da aktif bulğannar ber quldağı biş barmaq xätle dä tügel. 1950-nçe yıllarda Qıtay belän Japoniädän Törkiägä küçkännär 30 yıl çaması üz ara oyışmalar tözep görläp yäşädelär diärgä mömkin. Läkin soñğı 20-25 yılda alarnıñ da sulışı kimede.
Şulay da Japoniä belän Qıtaydan küçep kilgän urta buwınnı ber keşe üz insiatavası belän oyıştıru uñışlığın kürsätte. Ul da bulsa çığışı belän Japoniädän urta buın wäkile injener Räşit Laiş. Ul internet aşa kem ülgän, kem öylängän, kem nişlägän kebek cämğiävi xäbärlärne tarata başladı.Soñında tarqalıp yäşägän berberen niçä yıllar kürmägän bu buın wäkillären yılına ber märtäbä atna azağında ber qunaq yortında cıya başladı.
Bıyılğı çıyılış 2 belän 4-nçe Mayda ütkärelde. İrle xatınlı 90 keşe qatnaştı. Ankaradan 40, İstanbulda 30 tiräse keşe qatnaşqan. Insiativanıñ qızıq yağı isä tugız keşeneñ AQŞ-tan qatnaşuı. Germaniä, Avstarliädän dä kilüçelär bulğan. Qısqası dimäk xätta ber keşe genä dä insiativa kürsütsä, tırışsa zur uñışqa ireşä ala.


text:
Britaniä iminlek şirkäte Bağdadnıñ nıq saqlanğan yäşel zonasında üzeneñ 4 xezmätkäreneñ üterelüe, 15 xezmätkäreneñ yaralanuı turında belderä.
Şirkänteñ süzçese Tim O'Brien äytüençä alarğa kiçä höcüm bulğan. Ul bu höcüm turında häm qormannarnıñ qaysı il watandaşları turında täfsilleräk mäğlümät birüdän baş tarttı.
AQŞ xärbie äytüençä bu minaatqıç yäki raketa höcüme bulğan. Yäşel zonada Amerikan häm Britan ilçelekläre häm Ğiraq xakimiät binaları urnaşqan.
Ğisyançılar yäşel zonağa yığ qına minaatqıç yäki raketa belän höcüm itä. Uzğan ayda nıq saqlanğa bu rayondağı ber kafeda ike intixarçı bomba şartlatqan ide.


text:
İrandağı prezident saylawlarında xärämläşülär buluğa zarlanular arta
İnde bilgele bulğança, bu comğada İranda prezident saylawlarınıñ ikençe turı uzarğa tieş, bu yulı inde anda berençe turda tawışlarnı iñ küp qazanğan ike nämzät - elekke prezident Äkbär Xaşemi Räfsancani häm Tähran xakime Mäxmüt Äxmädinecad kenä qatnaşaçaq. Alardan azğa ğına qalışqan häm ikençe turğa çığa almağan Mähdi Qarubi isä, İrannıñ ruxi citäkçese ayatulla Xameneigä yazğan xatında, tawış birü waqıtında törle xärämläşülär buldı dip zarlana. Moña cawap yözennän saylaw ähelläre oçraqlı räweştä alınğan 100-läp saylaw sandığın yañadan sanaw kürsätmäsen birde.
Audio, Mähdi Qarubi
"Min bügen ber säğät kenä yoqladım, ber uyanıp kitkäç, qarıym, Bağuçılar Şurası räise näticälärne añlatıp utıra. Şunnan soñ eçke eşlär ministrlığındağı saylaw komissiäse belän elemtägä kerep, alar miña alda Räfsancanineñ baruın, ikençe urında isä min buluın äytte. Häm kötmägändä wäzğiat üzgärde dä quydı " di Qarubi, soñraq ikençe urınğa Äxmädinecadnıñ çığuın iğlan itü xaqında häm üzeneñ şunnan soñ xäzerge prezident Xatami belän bäyläneşkä kerüen, anıñ da monı tikşerü öçen eçke eşlär ministrlığına baruın äytä. Ul arada Mähdi Qarubineñ ayatulla Xameneigä yazğan xatın bastıruları öçen İrandağı öç basmağa düşämbedä tıyu çığuı mäğlüm buldı. Tawış birü waqıtında xärämläşülär bulu ixtimalına İrandağı reformaçılar ğına tügel, tawışlarnıñ älegä küpçelegen cıyğan Räfsancani yağı da işarä itä. Anıñ yaqın tarafdarlarınnan berse Ämir Mohseni "Guardian" basmasına, qadimilär nämzäte Äxmädinecad şul xätle tawış qazanırlıq tanılmağan ide, bu şikle ber närsä dip belderde. Räfsancani üze yäkşämbedä, bar iranlılarnı ikençe turda, "ektremistlarğa" qarşı tawış birergä öndäde. Xäzer Tähran xakime bulıp torğan Mäxmüt Äxmädinecad 2003-nçe yılda şuşı urınğa kilgäç, başqaladağı berniçä mädäniat üzägen ğibadätxanägä äyländergän ide, ul qırıs dini qaraşlarda tora. İrandağı prezident saylawlarınıñ ikençe turı şuşı comğada uzaçaq.
Kärim Kamal


text:
BMO Ğiraq rezolyusiäse mäs'äläsendä utırışın däwam itte
Süriäneñ Berläşkän Millätlär Oyışmasındağı wäkile Fayssal Mekdad, Oyışmanıñ baş fatirında uzğan söyläşülärdän soñ, böten äğzalärneñ Ğiraqta yaña xökümät tözü eşenä kübräk Berläşkän Millätlär Oyışmasın qatnaştırası kilgäne bilgele buldı, dide.
Rezolyutsiä Ğiraqnı tözekländerüdä Berläşkän Millätlär Oyışmasına urın birsä dä, Ğiraq xökümäten tözü, Ğiraq neftennen kilgän aqçalarnı niçek totu mäs'äläsendä soñğı qarar birü xoquqın barıber Amerika Quşma Ştatları häm Britaniägä qaldıra.


text:
Ukrainanıñ elekke prezidentı Leonid Kuçma Çexiädäge Karlovı Varı şähärendä yalın özep Kievqa qayttı. Elekke ilbaşı general prokuraturğa çaqıru kötüen, häm yuğalğan jurnalist Heorgi Gingadze eşe turında tanıqlıq itäçägen farazladı. Kuçma üzeneñ ğayepsez ikänen qabatlıy, häm tikşerüçelär belän xezmättäşlek itäçägen belderä:
"Alla aldında, xalıq aldında, Gongadze aldında da ber ğayebem yuq," dide Kuçma
Bügen irtän Ukraina iminlek xezmäte başlığı Alexander Turçinov, elekke eçke eşlär ministrı Yuri Kravçenkonıñ üz üzenä ike tapqır atqanın qabatladı. Kravçenko comğa könne, Gongadze eşe turında mäxkämädä tanıqlıq itügä berniçä säğat qalğanda üle kileş üze öyendä tabılğan ide.
İtar-Tass mäğlümat agentlığına, Turçinov, Kravçenkonıñ üler aldınnan, barısında da Kuçmanı ğayepläp xat yazıp qaldırğanı turında belderde.


text:
Qazanda tatarlar arasında möselman yañarışın tikşerälär
23 iyündä Qazanda “Tatar cämğiätendä islamnıñ torğızıluı, problemalar häm perspektivalar” digän temağa bağışlanğan bötenrusiä fänni-ğamäli konferensiäse uzdı. Qol Şärif mäçete açılu aldınnan, bu çaranı Tatar kongressı belän berlektä Tatarstan Diniä näzaräte oyıştırdı. Rusiäneñ şaqtıy küp töbäklärennän kilgän tatar millätçeläre häm din ähelläre, ğalimnär belän berlektä tatarlarda xäzerge köndä İslam dineneñ torışın, islam yañarışında kilep tuğan problemnar xaqında söyläştelär.
Qazannıñ “Aqbars”yäşlär üzäge yanında bügen çalma tübätäyle din ähellären, yawlıqlı, möselmança törengän xanım, apa, äbilärne küpläp kürep bula ide. Xäyer bu könnärdä, moña ğäcäplänergä kiräkmi. Qol Şärif mäçete açıla bit. Şuña bik küp qunaqlar Qazanğa ağıla. Läkin, “Aqbars”yäşlär üzägendä uzğan “Tatar cämğiätendä islamnıñ torğızıluı, problemalar häm perspektivalar” dip atalğan konferensiädä çalma tübätäylär kigän keşelärneñ küplege tügel, ä Ufadağı Üzäk näzarät möftie Tälğät Tacetdin, Mäskäwdäge Rusiä möftiläre şurası räise Rawil Ğäynetdin , Tatarstan möftie Ğosman İsxaqinıñ prezidium östäle artında yänäşä utıruı ide. Ğäcäplänerlek küreneş. Ufa belän Mäskäw möftiläre Rusiä islam ömmäte arasında köndäşlär sanalalar. Alar xätta Rusiä prezidentı Putin cıyğan cıyınnarda da yänäşä kürenmilär. Qazanda bergä utıruları häm çığışlarda ber –bersen xuplawları – küzätüçelär öçen yañalıq ide. Bälkem bu räsmi tatulıq qınadır, läkin Qol Şärif mäçeten açılu aldınnan, simvolik mäğnägä iä ide. Ni disäñ dä, tatar cämğiätendä İslam yañarışın möftilärsez küz aldına kiterep bulmıy. Ä bu yañarış, inde 15 yıllap, Rusiädä tarqawlıq, näzarätlärneñ mäxällä büleşüläre, üzara ğäyepläwlär belän bardı. Ä Qazanda bu tarqawlıqnıñ pänceşämbedä eze dä bulmadı. Monısı ber küreneş. İnde konferensiäneñ eşenä kilgändä, ul irtänge yaqta räsmi qotlawlar belän başlandı. Qazan şähäre merı Kamıl İsxaqov ta qotladı. Annan soñ çığış yasağan Tatar kongressı räise Rinat Zakirov çığış yasadı.
Rinat Zakirov Rusiädäge tatarlarnıñ milli yañarışı islam belän ürelep barğanın, läkin soñğı yıllarda küp kenä din ähelläre tatar telenä iğtibar itmi başlawların bilgeläp ütte. Tarqawlıq mä’säläsen dä quzğattı. Rusiä möselmannarı arasında, tögälräge din ähelläre, möfti mullalarnıñ üzara tartqalaşuı kemgä dä ser tügel. Ä menä, Rusiädä islam yañarışı häm tatar tele mä’säläse yaña küreneş. Çınlap ta, Rusiäneñ küp kenä mäçetlärendä eş urıs telendä bara. Belgeçlär, Rusiädä tatar tele mäçetlärdä üz köçen yuğalta bara dilär. Monda kem ğäyeple, monısı ber mäsälä. Monnan berniçä yıl elek, qayber säyäsät texnologları Pycckий иcлaM digän proyektta tözegännär ide. Bu proyektta mäçetlärdäge wäğäzlär urıs telendä genä barırğa tieşlege kürsätelä. Rinat Zakirov kütärgän mä’sälälärgä, berençe itep, Rusiä möftiläre şurası räise Rawil Ğäynetdin cawap birde.
Tatarlar mäçetlär tözilär, mäxällälär oyıştıralar, läkin ğibädätkä üzläre bik az yörilär. Qısqaça äytkändä, Rawil xäzrätneñ añlatması şulay buldı. Rusiädäge möselman dine häm tatar tele mä’säläsen başqa çığış yasawçılar da quzğattılar. Häm töp säbäp itep, küpçelege tatarlarnıñ mäçetlärdä az buluı kürsätelde. Konferensiädä tağın ber ütä qızıqlı mä’sälä kütärelde. Ul da bulsa, mäxällä bulıp yäşäw. Tatar zıyalıları arasında mäxällä turında süz yış quzğatıla. Läkin, bu mä’säläne kütärep çıqqan säyäsät fännäre doktorı Räfiq Möxämmätşin, mäxällä oyıştırunıñ teoretik yağı öyränelgän, ğämäli yaq yuq dip belderde.
Ä şähär şartlarında, tatar-möselmannar sibelep yäşägän cirlärdä mäxällä tözü ürnäkläre bötenläy öyränelmägän dide Räfiq Möxämmätşin.
Monnan tış, dini kadrlar äzerläw, Rusiädä möselmannarğa däwlät mönäsäbäte mä’säläse häm başqa küreneşlärgä çığış yasawçılar iğtibar ittelär. Sarıtaw möftie Möqäddäs Bibarsov, urıs telendä yasağan, xisle çığışında, qabat tatar telenä äylänep qayttı. Tatar tele Rusiä möselmannarınıñ üzara aralaşu tele buludan tuqtadı dide ul.
Yazuçı Fäwziä Bäyrämova berniçä mä’säläne kütärde. Tatarlar öçen yañalıq bulğan, islam ädäbiäte, yäğni ädäbi äsärlär bulmaw, tatar telendäge dini kitaplarnıñ küpçelege fälsäfädän yıraq buluı, ä kübräk qorı din qağidälärenä genä qaytıp qaluına zarlandı.
Konferensiädä, qayber din ähelläre, çığış yasap, Rafail Xäkimov täqdim itkän Evroislam dip atalğan küreneşkä zur iğtibar birdelär. Tänqit küp yawdı. Cäditçelek traditsiälären däwam itü ber xäl, ä Evroislam ul döreslekkä turı kilmi didelär çığış yasawçılar. Yevropaça islam, awrupa illärenä küçenep kilgän möselman keşeläre öçen möhim, läkin tatarla r ğomer buyına awrupalı möselmannar bulıp kildelär dip bäyälädelär. Rafail Xäkimov, üze çaqırulı bulsa da, konferensiädä bulmadı. Ä qunaqlar bulıp, berniçä ğäräp keşese dä kilgän ide. Alar arasında Küwäytneñ Wakıflar ministrı da bar ide. Ul da çığış yasadı. Qazan, elektän, İslam dönyasında islam fäne üseşeneñ aldağı sızığında bardı. Berençe basma Qor’än dä Qazanda basıldı. Kiläçäktä , şuşı İslam üzäkläreneñ berse bulıp yañadan kütärelsen ide dide. Häm tatarlarğa qarata ğäyät cılı süzlären citkerde.
Aldağı könnärdä, älege konferensiä eşenä bağışlanğan maxsus tapşıru bulır.
Räfis Cämdixan


text: Bu soñarğan ğafu 1999 yıl waqiğalarına bäyle. 1999 yılda “Yabloko” firqäse listovkasın Mortaza Räximov üzeneñ abruyın töşerüdä ğäyeplägän ide. Listovkada “Mortaza Räximovnıñ nomenklatur-feodal rejimı Başqortstannıñ baylığın urlıy”, ”xakimiät xalıqqa, saylawçılarına xezmät itmi” häm başqa şundıy ğäiplär taşlanğan ide. Şunnan soñ Başqortstan prezidentı “Yabloko” başın mäxkämägä birde, Mäskäwneñ Kunsevo mäxkämäse Yavlinskiydan 20 000 sum aqça tülätü turında qarar çığarğan ide. İnde mäxkämä qararına yaraşlı, Griğoriy Yavlinskiy matbuğat aşa Mortaza Räximovtan ğafu ütende. Anda ul ğäypläwlärneñ döreslekkä turı kilmäwe äytelgän.


text:
Qazaqstan Respublikasındağı Qıtay Halıq Respublikasınıñ Tötenşe jəne ökiletti elşisi Çjan Han'huey qıtay azamatı men qazaq qızdarınıñ arasındağı nekege qatıstı oyın bildirdi. Bwl QazAqparat habarlaydı. «Eki el azamattarı nekelesip jatatın jayttar kezdesedi….
«Qazaqtıñ jalqaulığınan bäri de. Äytpese memleket üy aluğa mümkindik berip otır ğoy. Ne de bolsa öziñnen kör!» deydi üyi barlar. Iä, özimizden köremiz. Basqa kimnen? Biraq, aytayıq degenimiz bwl emes.
Jazuşı Marhabat Bayğwt bizdiñ oyımızda jürgen dünieni döp basıp kötergen eken. “Beşbarmaq” sözi qazaqtı otarlağan orıstıñ oylap tapqanı” deydi ol.
Belgili ğalım, filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor Mekemtas Mırzahmetwlı Sır öñiriniñ student jastarmen birneşe kezdesu ötkizip, kezdesu barısında wlı Abaydıñ qarasözderi men öleñderindegi adam tärbiesine baylanıstı tağılımdı oyların ortağa saldı. Kezdesu…
Jurnalist Janbolat Mamay Putindi sınaymın dep bası bälege qalğan aqtöbelik Sanat Dosovtıñ jağdayına qatıstı pikirin bildiripti. Bwl turalı ol öziniñ äleumettik jelidegi paraqşasında jazğan eken.
Iñğaysız boldı. Öte ıñğaysız boldı. Akter Änuar Nwrpeyisov şındıqtı aytam dep sözge qaldı.
QR prezidenti Nwrswltan Nazarbaev Täuelsizdik künine oray ötken saltanattı jiında qatısuşılardan özine jağımpaz maqtaular aytudı doğarudı swradı.


text:
Sişämbe könne Bötendönya tatar kongressı binasında Oscar records prodyuserlıq üzäge “Tatarda berençe tapqır Al'ternativa”- digän cırlar tuplanğan diskknı täqdir itü aldınnan jurnalistlarnı cıyıp söyläştelär. Bu Oscar records prodyuserlıq üzägeneñ respublika jurnalistları belän berençe matbuğat oçraşuı ide. Oyıştıruçılar äytüençä, diskknı täqdir itü 11 ğinwarda Qazan üzägendäge “Feşın” tönge klubında bulaçaq. 5-6 törkem, cırçı bu töndä çın muzıka qoralları belän üz tawışları belän cırlayaçaqlar ikän. Tatar cırında törlelek yaratuçılar bu tatar al'ternativ cırların täqdir itüne soñğı un yıldağı iñ zur waqiğalarnıñ berse dilär. Al'ternativ cırlar başqaruçı cırçılarnı buldıru, xalıqqa tanıtu “Üzebez” yaña buın xäräkäte ideyäse bula. Ayırım alğanda älege xäräkätneñ koordinatorı Rafis Jämdixannıñ. Tatar al'ternativ cırı ideyäsen buldırıp, cırçıların tabıp ul Oscar rekords prodyusserlıq üzägenä birde. Ocqar küptän tügel “Tatarda berençe tapqır al'ternativa”- digän roq, rep, djaz, qantri, popsadan qala başqa stil'lärdä yazılğan cırlarnı tuplağan lazer tälinkäse çığardı. Menä sişämbe könne älege muzıykal' cıyentıyknı täqdim itkänçe, tatar al'ternativ cırın äydäp baruçılar respublikanıñ radio-televidenie, gazeta, elektron matbuğat çaraları jurnalistları, Oscar rekords prodyuserlıq üzäge citäkçelege, al'ternativ cırçılar “al'ternativa” turında ğap qordılar, fiker alıştılar. Berençe süz itep “Tatarda berençe tapqır al'ternativa” lazer tälinkäsen çığarğan Oscar records citäkçese Färidä Bibarsova 11 ğinwarda Qazan üzägendäge “Feşen” tönge klubında uzaçaq al'ternativ tamaşa turında tanıştırıp kitte. Lazer tälinkäse turında da ber ike süz äytte:
- Bu disknı yäşlärgä zur büläk dip äytergä bula. Tatarça popsadan başqa stil'dä yazılğan cırlarnı tıñlarğa yaratqan tatar yäşläre öçen.
Älege muzıykal' cıyentıykqa cırları kergän: “Alqanat”, “İsmail” “İttifaq” törkemnäre, Mubay, İlsöya Bädretdinova, “Barbekiyu” ansamble yeget-qızların jurnalistlarğa, 11 ğinwarda menä şuşı cırçılar üz tawışları belän muzıqa uyın-qorallarında uynap cırlayaçaqlar dip tanıştırdılar. Al'ternativ cırçılar xaqında cämäğät eşleklese, tanılğan jurnalist Rimzil Wäli, Oscar recordsnıñ citäkçeseneñ urınbasarı Ayrat Volkov üz fikerlären citkerdelär. Süzgä cırçılar, jurnalistlar da quşılıp aldı. İlsöya Bädretdinova söyli:
- Mondağı cırçılar aqça eşlärgä teläp tügel, küñel öçen cırlıylar. Alarnıñ xärber cırları menä digän.
Matbuğat oçraşuındağı qaysıber jurnalistlar älege al'bomdağı cırlarnı tıñlap alırğa da ölgergännär. “Molodej' Tatarstana” gazetası jurnalistı İlşat Säetov üzenä oşağan al'ternativ cırçılarnı sanadı:
- İsmail, İlsöya Bädretdinova oşıy. “İttifaq”nı xip-xopnı yaratmağanğa bik ük qabul itep beterä almıym.
Soñğı un yılda mädäniät dönyasında bulğan waqiğalar rätendä tatarda al'ternativa barlıqqa kilü iñ zur waqiğanıñ berse dip başlağan ide älege matbuğat oçraşuı. Axırında, Oscar records citäkçese Färidä Bibarsova beldergänçä, bıyılnıñ aprelendä İdel-Ural töbäge buyınça al'ternativ tatar cırı festivale ütkärergä cıyınabız digän süz belän tämamlandı. Kilgän qunaqlarğa 11 ğinwarda uzaçaq al'ternativ konsert -tamaşağa çaqıru biletları birelde.
Röstäm İsxaqi


text:
Tibettä polisiä binalarına höcüm
Soñgı könnärdä Qıtay xaqimiätenä qarşı rizasızlıq beldergän Tibetle törkemnär polisiä binalarına höcüm itä başladı.
Däwlät mäğlümat çaraları xäbärenä qarağanda, ruxanilär belän bergä yözlägän keşe, kürşe Qinghai wilayätendä, tibet azçılıqlar yäşägän rayondagı polisiä binasına höcüm itkän. Tibetle törkemnärneñ polisiäga qarşı oyıştırgan höcümdä, xezmätkärlärnen ciñel yaralanuı xäbär itelä. Cirle sägat belän kiçä töşkedän soñ başlağan waqıygalarda, polisiä 100 ruxanine qulğa alğan.
Tibetneñ sörgendäge ruxi citäkçese Dalay Lamanıñ, Qıtayga qarşı uñışsız tämamlangan baş kütärü xäräkäteneñ 60 yıllıgı uñayınnan, Pekin xaqimiäte soñgı aylarda Tibet häm aña kürşe başqa wiläyätlärdä iminlekne nıgıtqan ide. Qıtay çit il xäbärçelären töbäkkä kerüenä röxsät itmäde.


text:
Serbiädäge parlament saylawı referendumğa tiñlänä
Serbiädä waqıtınnan alda parlament saylawı ütä. Könbatışqa yöz totuçı prezident Boris Tadiç koalitsiäse belän millätçe Radikal partiäneñ köçe ber-berenä bik yaqın.
Bu saylaw Kosovo bäysezlek beldergännän soñ eçke qarşılıqlar çığu näticäsendä mart ayında koalitsion xökümät tarqalğannan soñ iğlan itelde.
Ul qarşılıq Yewropa Berlegeneñ Kosovo bäysezlegenä yardam itüenä niçek itep cawap birü turında urtaq fikergä kilä almawdan ğibarät ide.
Millätçelär Brüsselgä art belän, Mäskäwgä yöz belän borılırğa täqdim itte. Könbatış yaqlı firqälär isä, Yewropa Berlegenä bik açuları çıqsa da, iqtisadıy maqsatlarnı küdä totıp Brüssel belän yaqınayu yulın däwam itärgä kiräk dide.
Şulay itep, bu saylawnı axır çiktä menä şuşı 2 täqdimne xalıq referendumına çığaru dip bäyäläp bula.
Saylaw komissiäse tawış birüçelärneñ moñarçı kürelmägän däräcädä küp qatnaşuın belderde.
Brüssel bu saylawnı zur iğtibar belän küzätä. Saylaw aldınnan, bu atnada ul serblarnıñ mönäsäbäten yaxşırtu maqsatında Yewropa Berlegeneñ 17 ilenä viza öçen qıybat xaq aludan baş tartuın belderde.
Uzğan atnada isä ul Serbiä belän Totrıqlandıru häm yaqınayu kileşüen imzaladı. Bu kileşü Berlek äğzası buluğa taba berençe adım sanala.
Bolar Boris Tadiç citäkçelegendäge, könbatış yaqlı Demokratik Partiäneñ ciñüenä ömetne arttırdı. Tadiç häm anıñ tarafdarları kileşüne Serbiäneñ Yewropa Berlegenä quşılu yulınnan baruın kürsätüçe işarä dip atadı.
Belgradta üz tawış birgännän soñ Tadiç Serblar Yewropa Berlegenä quşılunı saylar dip ömetlänüen äytte. "Min Serbiä xalqı Yewropadağı kiläçäk öçen häm bezneñ Kosovodağı xoquqıy mänfäğätlärebezne mömkinleklärebezgä qarap yaqlaw öçen, territorial berbötenlegebezne häm suwerenlığıbıznı yaqlap tawış biräçäk dit tulısınça ışanam," - dide Tadiç.
Ämma şulay uq küp tawış cıyarğa ömetlänüçe millätçe Radikal firqa Yewropa Berlegen serblarnı könbatış firqälärgä tawış birergä cälep itü öçen yalğan wäğdälär birüdä ğäyepli.
Xätta Tadiçnıñ elekke koalitsiadäge berektäşe, premer-ministr wazıyfaların ütäwçe Vojislav Koştunica Yewropa Berlege belän imzalanğan kileşüne tawışlarnı satıp aluğa tiñläde.
Serbiä Kosovodağı alban xökümäteneñ häm BMO idaräseneñ qarşı buluına qaramastan Kosovoda da parlamentqa häm cirle şuralarğa saylawlar ütkärä.
Küzätüçelär fikerençä, ägär bu parlament saylawında Bryüselgä qarşı yäki anıñ yaqlı firqäneñ berse dä xälitkeç küpçelekkä ireşä almasa, Serbiädä yaña totrıqsızlıq çorı başlanaçaq.
Kosovodağılarnı da isäplägändä, barlığı 6.7 million saylawçı terkälgän.


text: Amman- Dönya ekonomik Forumına qatnaşqan däwlät sekretarı ütkärgän press konferensiädä ğıraqlı totqınnnar cafalanğan öçen ğafu ütende. Minem ğafu ütenüem G.Bushnıñ ezärlekläw öçen ğafu ütenüen nığıta dip söyläde. Bu ğafu ütenü pentagonnıñ AQŞ saqlanu ministırı ğädättän tış soraw alu metodlarına röxsät itte digän mätbuğat xabärlären kire qaqqan waqıtqa turı kilde. Kiçä New Yorker jurnalınıñ web siden-da Rumsfeld Äfgsantanda al Qaida äğzalarınnan küzläw mäğlümäte alu öçen elek anda qullanılğan metodlarğa röxsät itte dip yazılğın ide. Pentagon NYker jurnalınıñ xabären tulısınça kire qaqtı.


text:
Berlinda tatar mädäniäte könnäre  "Tatarlar: Tel häm Mädäniät" simpoziumı
26-30 May könnärendä Berlinda Tatar Mädäniäte könnäre uzdı. Anı Berlindağı Tatar-Başqort üzäge belän bergä Berlinnıñ Azat universitetı qarşındağı Türkologiä institutı oyıştırdı.
Atna buyı barğan çara "Tatarlar: Tel häm Mädäniät" dip atalğan fänni simpozium belän tämamlandı. Simpozium turıda beraz soñraq. Ä başta Tatar könnäreneñ nindi ruxta başlanıp kitüe turında. Berençe könne ütkän kiçädä Tatarstan qunağı, Qazan universitetı professorı Flera Safiullina üzeneñ çığışında bolay dide:
Audio (Flera Safiullina)
Çaranı oyıştıruda Berlindağı Tatar-Başqort üzäge küp köç saldı. Üzäk äğzalarınıñ berse İldar Xarisov:
Audio (İldar Xarisov)
Kiçädä balalarnıñ da qatnaşuwı aña ber yäm östäde. Läylä Gerasimov başqaruında Şayan pesi.
Audio (Läylä Gerasimoff)
Berlinda ütkän Tatar mädäniäte könnäreneñ başqa çaraları turında min anı oyıştıruçalırnıñ berse, Türkologiä institutnıñ xezmätkäre İlmira Miftaxova belän söylöşep aldım.
Audio (İlmira Miftahova)
Simpoziumnıñ programması mindä dä qızıqsınu uyattı. Min İlmiranı, anda yasalğan çığışlar belän qısqaça bulsa da tanıştırıp kitergä soradım. Menä tıñlap qarağız äle, çit il ğalimnäre Belin mönbärennän tatar mäsäläse turında nindi çığışlar yasıy.
Audio (İlmira Miftahova)
Fänni simpoziumda çığış yasağan ğalimnär arasında Qazan universitetı professorı Flera Safiullina da bar ide. Forsattan faydalanıp Flera apa belän dä söylöşep aldıq. Min monda üzemne tatar dönyasında kebek xis itäm, dide ul.
Audio (Flera Safiullina)
Berlinda ütkän fännni simpozium turında Qazan universitetı professorı Flera Safiullina söyläde. Menä şulay xörmätle tıñlawçılar, waqıt-waqıt Qazannıñ da tatar şäxäre buluına şiklänep quyarğa turı kilä, ä monda Germaniä başqalası... Berlin tatarları üzläreneñ kem ikännären onıtmasqa tırışa. Tel däreslären başlap cibärgännär, yün ayında Sabantuyı ütkärmäkçelär. Bu tapşırunı, alar başqaruında "Tuğan tel" belän tämamlıym. Çittä yäşägän tatarlar öçen bu cır üzenä kürä gimn bulıp tora. "Tuğan Tel" Berlinda ütkän Tatar könnärendä dä yañığradı.
Audio ("Tugan Tel")
Ali Gilmi, Praga


text:
Mart aźaqtarında qoş kiźyıüyınä qarşı waqsinalarźıñ täüge ölöşö Başqortostanğa kilep yıtäsäk. Räsäy awıl xujalığı küźäteü xeźmäteneñ Başqortostandağı idaralığı älegä 1 million 700 meñ doza waqsina alasaq. Weteräinar xeźmättär äprel baştarında qoştarğa uqol yähay başlayasaq. Täü siratta qoş kiźyıüyı xäüyefe bulğan yılğa- kül, bıua buyźarında urınlaşqan awıldarźağı şäxsi xujalıqtarźağı qoş-qort waqsinalana. Belgestär isäpläüyınsä, xäüyefle törkömdä 1 meñ 793 awıl-qasaba bar. Ularźa 1 million 700 meñ samahı qoş-qort isäplänä. Veterinaria xeźmäte huñğaraq tağı la kiźyıügä qarşı dawa alırğa mäjbür bulasaq.- Küpte kürgän xalıqtı qoş kiźyıüyı örkötmäy. Älenän ük inqubatorźarźan qaź- öyräk, bäpkäläre, tawıq sebeştäre alıusılar bar. Sawźa belgestäre qoş kiźyıüyı arqahında baźar- kibettärźä qoş itenä bötönläy horaw bulmas tip xäüyıflänhä lä, asılda xäldär ğäźäti dawam itä. Baźarźarğa qoş-qort rizığı xaqı elekkesä. Azatlıq radíohı xäbärsehyı Öfönöñ ber baźarında it hatıusılar häm hatıp alıusılar menän äñgämäläşte. Xalıq Sebeşte köź hanayźar tigän tapqır mäqäl bar. Alğan bäpkä-sebeştär üsep, xujahınıñ rizığına yäźhın. Ber kem dä qoş-qortto aqsahı artıq bulğanı ösön almay, ä aźmı küpme yalğanır ösön täüäkälläy. Ayırıusa ğümer buyı aqsahıź intekkän awıl keşeläre.
Baytulla Fatqullin, Öfö


text:
Başqortostandıñ 8 balalar yorto Mäskäwźeñ Qarawhıź balalarğa yarźam itew üźägenän xäyriä yarźamı aldı. Äbyälil, Büzdäk, Qırmıźqalı, Baymaq, Kügärsen, Blağowar rayondarı häm Däwläkän, Blağöweşçen qalalarına maxsus ılawźar yullandı. Här balalar yorto ösön yañı keyem, ayaq keyemdäre häm kitaptar bülengän. Bıyıl Başqortostandıñ 7 balalar yorto oşonday yarźam alğaynı inde, bıl yulı Respublikanıñ mäğärif ministrlığı tağı la 8 tärbiä uçrejdeniehın isemlekkä indergän. Bıl balalar yorttarı başlısa alıź rayondarźa urınlaşqan häm ular küptän tügel eşläy başlağan. Äle Başqortostanda 30–źan aşıu balalar yortonda 2 meñdän aşıu yetem tärbiälänä. Patronat ğäilä xaqında qanun qabul itelewe sosial yetemdär mäsälähe ıñğay xäl iteler, balalar yorttarı hanı kämer tigän ömöt uyata.
Baytulla Fatqullin, Öfö


text:
Ä xäzer inde comğa könne bulğan beryaqtan qızıqlı, ä ikençe yaqtan beraz moñsuraq waqiğä turında, xörmätle tıñlawçılar. Dönyada tawış tizlegennän dä citezräk oşqan berdänber oçqıç, mäğlüm "Concorde" comğa könne hawağa soñğı märtäbä kütärelde. "British Airways" şirkäteneñ New Yorktan Londonğa oçqan şuşı oçqıçı şulay itep 27 yıllıq tarixqa noqta quydı.
Döresen genä äytkändä, "Concorde"nıñ soñğı oçışı alay uq soñğısı da bulmasqa mömkin, çönki süz biredä älege oçqıçlarnı ğädäti oçışlarda, yäğni hawa yulçıların taşuda qullanunı tuqtatu turında bara. Äytik nindider tamaşalarda, kürgäzmälärdä ul kiläçäktä dä qatnaşa ala. Läkin niçek kenä bulmasın, comğa könne New Yorktan kütärelgän "Concorde", şartlı räweştä äytkändä, tarixqa yul tottı - anıñ Londonnıñ Heathrow hawa alanına kilep töşüwe belän şuşı oçqıçnıñ 27 yıllıq tarixına noqta quyıldı. Oçışları tuqtatıluğa qaramastan ul älegä yulçılar taşığan berdänber şundıy tizoçışlı oçqıç bulıp qala. "Concorde", döresräge "Concorde"lar belän xuşlaşu tantanası näq menä şuşı minutlarda bara - New Yorktan kilgän häm bu uñaydan törle kürenekle şäxeslär belän tulı oçqıç Londonğa Qazan waqıtı belän kiçke sigezençelärdä töşte, aña qädär Heathrow hawa alanına Şotlandiä başqalası Edinburghtan kütärelgän häm Atlantiknıñ Biskay qultığı östennän xuşlaşu oçışı yasağan tağın ike "Concorde" töşkän ide. Ğädäti oçqıçlar Atlantik aşa kimendä 6-7 säğät oçqan yulnı, tawış tizlegennän dä citezräk bulğan "Concorde" 3 yarım säğättä qaplıy. Läkin monıñ üz bäyäse bar, älbättä - Londonnan New Yorkka ike oçqa alınğan bilet bu oçqıçta 12 meñ 800 amerikan dolları tora ide. Şuña da qaramastan "Concorde"nı "British Airways" ğına tügel, fransuzlarnıñ "Air France" şirkäte dä qullandı. Ul añardan uzğan may ayında waz kiçkän ide. Älege ğäcäep oçqıçnıñ yazmışın 11-nçe sintäbrdäge terror höcümnäre xäl itte diärgä bula, mäğlüm ki, şunnan soñ aviatsiä bar dönya buylap tirän krizis kiçergän ide. "Concorde" oçışları üzen finans yaqtan aqlamıy başladı. Andıy qibatlı oçışlarğa bazarnıñ bik tar buluwı açıqlandı. Şuña kürä dä, zamança texnologiälär aylap tügel, könläp täräqqi itügä qaramastan, "Concorde" kebek oçqıçnıñ ikençe buwının buldıru tırışlıqları bötenläy yasalmıy. Şul da bilgele, zamanında tawış tizlegennän citezräk oçqıçnı här ölkädä Könbatış belän yarışqan Sovetlar Berlege dä yasap qarağan ide, tarixqa ul Tu-144 dip kerep qaldı, läkin ul oçqıçnıñ yazmışı "Concorde"nıqınnan da küñelsezräk buldı. Añarda oçuwı bik xäwefle buluwı açıqlanğaç häm ber Ty-144 hälakätkä oçrağaç sovetlar añardan baş tarttı. Hälakät "Concorde"nı da çitlätep uzmadı, 2000-nçe yılnıñ 25-nçe yülendä Parisdan New Yorkka oçqan şundıy oçqıçnıñ berse hawağa kütärelügä cirgä kilep töşte, anda barlığı 109 yulçı hälak buldı. Läkin bu comğada "Concorde"nıñ soñğı oçışı tulı ide, ägär dä oçqıç Atlantik aşa härzaman şulay tulı oçsa, "British Airways" bälkem dä añardan waz kiçmäs ide. Nindider üzençälekle, tantana ruxı bügen kire Londonğa qaytqan"Concorde"nıñ ber kön elek New Yorkka oçuwı waqıtında uq sizelgän. Yulçılarnıñ berse Karen Taylor.
Audio, Karen Taylor
"Äyye.. oçqıçta üzenä kürä ber küñel açu atmosferası ide, bez bik küp köldek.. çınnan da şäp ide" dip bäyäli "Concorde"tağı soñğı oçışlarnıñ bersendä bulğan Karen Taylor. Bügennän alıp ul "Concorde"ta oçqan siräk keşelärneñ bersenä äylänä, danlıqlı britan-fransuz oçqıçı şuşı mizgellärdä üzeneñ soñğı oçışın tögälläde...
Kärim Kamal, Praga


text:
Bügen Amerika Quşma Ştatları Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasına Ğiraqqa qağılışlı yaña rezolyutsiä ölgesen täqdim itte. Rezolyutsiädä- Britaniä häm Quşma Ştatlarğa Ğiraq belän tağın kimendä 1 yıl idarä itürgä röxsät sorala, monnan tış Ğiraqqa qarşı sanksiälärne kiläse aydan başlap beterü häm Ğiraq neften Berläşkän Millätlär Oyışması kontrolennän alu turında süz bara. Waşington, neft satudan kilgän aqçanı tözekländerü fondına salıp barırğa täqdim itä. Bu aqçalar belän Berläşkän Millätlär Oyışması, Dönya Bankı häm Xalıqra Valyuta Fondı idarä itäçäk.
Rezolyutsiägä xuplaw tabu öçen Däwlät Sekretare urınbasarı Kim Holmes kiçä Rusiä tışqı eşlär ministrlığı wäkilläre, bügen Germaniä räsmiläre belän oçraştı.


text:
"Öçençe dönya" illäre Ğiraqtağı inspeksiälärne däwam itüne yaqlıy
Yewropa Berlegeneñ Ğiraq mäs’äläsendä diplomatik çişeleş yulın saylawı häm bigräk tä uzğan atna azağında bar dönya buylap diärlek suğışqa qarşı ütkän uram cıyınnarınnan soñ, Berläşkän Millätlärdäge illär İminlek Şurasına, Ğiraqnı suğıştan başqa ğına qoralsızlandıru basımın arttıra. Şurada quşılmağan illär xäräkäte taläbe belän fiker alışular ütkärelde, anda Ğiraq mäs’äläsen tınıç yullar aşa xäl itü tağın da nığraq yaqlaw qazandı. Läkin Quşma Ştatlar haman da, Bagdad tulısınça qoralsızlanmıy torıp aña qarşı xärbi çaralar kürü ixtimalı kön tärtibennän töşmäyäçäk dip belderä.
Audio
Älegä qädär birelgän mäğlümatneñ ber genä kisäge dä İminlek Şurasınıñ inspeksiälärdän waz kiçep, şunda uq citdi näticälär belän yanawğa küçüwen aqlamıy kebek di Könyaq Afrikanıñ Berläşkän Millätlärdäge wäkile. Anıñ süzlärenä qarağanda, qoralsızlandıru eşlärenä yardäm itü maqsatında Ğiraqqa Könyaq Afrikadan ber törkem belgeç cibärelä. Bu ilneñ qoralsızlanu ölkäsendä üz uñay täcribäse bar, Könyaq Afrika zamanında ixtiari räweştä üzendäge atom qoralların buldıru programmasınnan waz kiçkän ide, Berläşkän Millätlärneñ qoral inspektorları monı maqtap telgä ala. Ğiraqnıñ kürşelärenä kilgändä dä, alar Saddam xakimiaten kisken tänqitläsä dä, suğışnıñ töbäktä kübräk tiskäre näticälärgä kiterä aluwınnan qurqa. İrannıñ Berläşkän Millätlärdäge wäkile Cäwad Zarif bu uñaydan Bagdadnıñ da, Waşingtonnıñ da säyäsäten kisken tänqitläp çıqtı. Tähran, iranlılar 80-nçe yıllar suğışı waqıtında Bagdadnıñ ximik qoralların qullanuwınnan äle haman da cäfa çigä dip belderä, ämma berük waqıtta İminlek Şurasınıñ Ğiraqnı qoralsızlandıru qararın ğämälgä quyu öçen suğış belän yanaw ixtiacı yuq dip isäpli.
Audio
Bez 1441-nçe qararnıñ inspeksiälär tügel, ä qoralsızlanu turında buluwı belän kileşäbez, läkin ägär dä inspektorlarnıñ citäkçeläre eşlären däwam itü telägen belderä ikän, monı tuqtatıp, bilgele häm bilgele bulmağan cimergeç näticälärgä kitererlek xärbi çaralarğa küçü öçen nigez yuq di İrannıñ Berläşkän Millätlärdäge wäkile Zarif. İminlek Şurası utırışında çığış yasağan törek wäkile Umit Pamir da suğışnıñ berençe çiratta üz ilendäge häm bar töbäktäge iqtisadi xällärgä tiskäre yoğıntı yasaw ixtimalına iğtibar itte. Ämma ul berük waqıtta kilep tuğan wäzğiat öçen cawaplılıqnıñ zur öleşe Ğiraqta yata dip belderde.
Audio
Niçek kenä bulmasın, Ğiraqnıñ kiçekmästän, bernindi şartlarsız häm tulı qoralsızlanuwı 1991-nçe yıldan birle yäşäp kilgän iñ zur borçu bulıp tora di Berläşkän Millätlärdäge törek wäkile. Älegä qädär, Ğiraqqa qarşı qırıs xärbi çaralar kürüne alğa sörgän ike töp däwlät – Quşma Ştatlar häm Britaniä, İminlek Şurasına şul çaralarğa fatixa birerlek yaña qarar täqdim itärgä äzerlänüwen belderep kilgän ide.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Ekrem Çelebi - Adana nın Bayırına
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Adana nın Bayırına
Etiketler : Ekrem Çelebi - Adana nın Bayırına türkü indir, Ekrem Çelebi - Adana nın Bayırına türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Adana nın Bayırına mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Adana nın Bayırına türküsü, Adana nın Bayırına sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Adana nın Bayırına bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Son Bakışım Oldu
Ekrem Çelebi - Gel Sevdiğim Gel
Ekrem Çelebi - Bu Ayrılık Neden Oldu
Ekrem Çelebi - At Üstüme Toprağı
Ekrem Çelebi - Derdimi Kimlere Desem
Ekrem Çelebi - Zülüf Dökülmüş Yüze
Ekrem Çelebi - Çiçekler İçinde Menevşe Baştır
Ekrem Çelebi - Sefaleti Çeksinler De Görelim
Ekrem Çelebi - Halime nin Aşıkları


text:
Ekrem Çelebi - Gör Halimi
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Gör Halimi
Etiketler : Ekrem Çelebi - Gör Halimi türkü indir, Ekrem Çelebi - Gör Halimi türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Gör Halimi mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Gör Halimi türküsü, Gör Halimi sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Gör Halimi bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Bu Dağın Karı Erimez
Ekrem Çelebi - Boz Bulanık Nehir
Ekrem Çelebi - Karadır Kaşları
Ekrem Çelebi - Ezanlar Bizim İçin Okunuyor
Ekrem Çelebi - Ham Meyvayı Kopardılar Dalından
Ekrem Çelebi - Gayrı Dayanamam
Ekrem Çelebi - Uyur İdik Uyardılar
Ekrem Çelebi - Al Gonca Gül Deremedim


text:
BMO Süriä turında rezolutsiä qabul itte
BMO İminlek Şurası düşämbedä eleke Livan premyere Rafik Haririniñ üterelü eşen tikşerü öçen Süriädän tulı xezmättäşlek taläp itkän rezolutsiäne ber tawıştan qabul itte.Damask rezolutsiägä kileşle xäräkät itmägän xäldä aña qarşı çaralar küreläçäk ,şulay da bu dokument sanksiälär belän kisätkän ölgegä qarağanda yomşağraq.Rezolutsiäneñ ximyäçeläre Süriä arta barğan izolatsiägä kerä bara dip äytte
Bügenge qararıbız belän bez, yalğan belderülär, terrornı yaqlaw, kürşeläreneñ eşlärenä tıqşınu häm yaqın könçığıştağı totrıqsızlandıruçı qılanışları belän Süriägä xalıqara cämğätçelektän izolalatsiälängänen kürsättek Süriä xökümäte xäzer qılanışların tämam üzgärtü öçen strategik qarar qabul itergä tieş dip belderde AQŞ däwlät sekretarı.
Rezolutsiäneñ ximäyäçeläre AQŞ, Britaniä häm Fransie xezmättäşlek itmägän xäldä Süriäne sanksiälär belän kisätkän öleşne , Şura äğzaları Rusiä häm Qıtaynıñ ütenüe belän töşerep qaldırdılar. İminlek Şurası, BMOnıñ Detlev Mehlis citäklägän komissiäse Haririne üterügä Süriä häm Livan räsmiläre dä qatnaşqan digän näticägä kilgännän soñ rezolutsiäne qabul itte. Süriä barlıq ğäyepläwlärne kire qağa. Süriä turındağı rezolutsiä Süriä , Livan räsmiläre şulayuq üterügä qatnaşı buluda şiklänelgän keşelärneñ säyäxät itülären tıya , baylıqların tuñdırunı yaqlıy. Älege dokumentta ekonomik çikläwlär turında süz bulmasa da, Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw süzlärençä:
Bez Süriä xökümätenä sabrıbıznıñ çikle buluın xäterlätäbez,ul tulısınça xezmätäşlek itmägän xäldä İminlek Şurası östämä aksilär küräçäk
İminlek Şurasınıñ älege prezidentı Romıniä tışqı eşlär ministrı Mihai Razvan Ungureanu jurnalistlarğa Livandağı qurqınıçlı xälne kontrol öçen bu aksiä kiräkle ide digän Ungureanu:
Ğıraqtağı wazğiät, İrandağı sonğı säyäsi täräqiät , yaqın könçığışta däwam itkän tınıçlıq protsesın küzdä totqanda zäğiflängän Livanğa şuşı köçle kündermä säyäsi cinayätkä alıp barğan şartlarnı açıqlağan öçen bik waqıtlı
Süriä mätbuğatı AQŞ täsire astında äzerlände dip beldergän rezolutsiäne nıq tänqitläsä dä, prezident Assad Livan räsmiläre häm BMO tikşerüçeläre belän xezmättäşlek itü öçen xoquqçılardan torğan mäxsus komitet oyıştırırğa quştı färidä xämit


text:
Tatar oyışmaları wäkilläre kiñäş qordı
Başqortstan Tatar cämäğätçelek oyışmaları berlegenä kerüçe yegermegä yaqın milli oyışma citäkçeläre häm aktiv wäkilläre comğa könne üzläreneñ çirattağı zur kiñäşmäsen ütkärde. Anda respublika rayonnarınnan häm şähärlärennän dä Başqortstan tatar milli-mädäni moxtariäte bülekläre häm BR Tatar kongressı filialları citäkçeläre dä kilgän ide.
Kiñäşmädä ağımdağı baytaq qına mäs'älälär tikşerelde häm kiläçäkkä uy-niätlär äytelde. Başqortstan Tatar cämäğätçelek oyışmaları räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin utırışnı açtı häm berençe bulıp çığış yasadı. Ul, nigezdä, küptän tügel Qazanda ütkän Federal' Tatar milli-mädäni moxtariäte konferensiäsendä bilgelängän burıçlar belän tanıştırdı. Anıñ süzlärençä, Başqortstan tatar milli-mädäni moxtariätläreneñ eşen canlandıru ayıruça töp şart bulıp tora. İl buyınça moxtariätlärgä xäzer küp mömkinleklär açıla. “Şuña kürä dä Başqortstan rayonnarında häm şähärlärendä tatar moxtariätläre büleklären açu häm näticäle eşlätü çaraların kürergä kiräk, - dide M. Xucin. – Älbättä, bu eştä xätta tatar rayonnarı xakimiätläre dä ayaq çala. Här cirdä başqort qorıltayları bülekläre tözügä yäşel ut yanıp torsa da, tatar oyışmaların açuğa teşe-tırnağı belän qarşı kilälär. Qazanda federal' tatar moxtariäte cıyınında Başqortstan tatarları xäle xaqında bäyän itüne dä respublikada yala yağu dip qabul ittelär”, - di Mäcit Xucin.
Töbäklärdäge tatar oyışmaları, iñ berençe çiratta, Başqortstanda tatar telen saqlap qalu, tatar mäktäplären başqortlaştıruğa qarşı mömkin bulğan barlıq çaralarnı kürergä tieş, - di Mäcit äfände.
Başqortstan Tatar cämäğätçelek oyışmaları berlege räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin fikerlären işettegez.
Ufada ütkän kiñäşmädä rayonnardan kilgän wäkillär dä çığış yasadı. Alar bigräk tä üzlärendä tatar tele yazmışı xaqında küp söyläde. Çaqmağış, Dürtöyle, Kuşnarenko kebek saf tatar rayonnarınnan kilgän wäkillär raslawınça, alar yäşägän töbäklärdä xäzer tatar mäktäplärendä uqıtu barışında Tatarstanda çığarılğan däresleklär qullanılmıy. Ayıruça altınçı-cidençe sıynıflarğa xätle xäzer gel Başqortstanda näşer itelgän kitaplar ğına faydalanıla ikän. Ä ul däresleklärdä materialnıñ 80-90 protsentı çaması barı tik Başqortstan xaqında, başqort yazuçıları, başqort ğalimnäre turında ğına. Şulay itep tatar balaları xäzer berniçä yıldan Tatarstanda yäşäwçe millättäş yazuçılarnı da belmäyäçäk, ğomumän, andağı yäşäyeştän dä, tarixtan da xäbärdar bulmayaçaq, dip bilgelände.
Kiñäşmädä Başqortstan tatar uqıtuçıları arasında bäyge oyıştırılmawğa da tänqit fikerläre yañğıradı. Mäğärif ministrlığı başqort häm urıs uqıtuçıları arasında yıllıq konkursnı oyıştırdı, ä tatar uqıtuçılarınıqın ütkärü turında läm-mim, dip äytelde. Xäzer inde bu bäygene Başqortstan tatar oyışmaları, üz köçläre belän bulsa da, oyıştırırğa cıyına ikän. Bu xaqta da täqdimnär buldı. Bäygedä ciñüçelärne büläkläw öçen, tatar milli xäräkäte citäkçeläreneñ berse Ramil Bignov üz isäbennän 200 meñ sum aqça küçerä.
Utırışta Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı räise Ruşan Ğallämov ta çığış yasadı. Ul bıyıl respublika tatarları kongressınıñ çirattağı qorıltayın ütkärü mäs’älälärenä qağıldı. Bu qorıltaynı cäyge aylarda ütkärü bilgelängän ide. Ämma şuşı xaqta respublika citäkçelegenä möräcäğät itkäç, alar bıyıl 450 yıllıq yubiley mäşäqätläre küp buluın iskärtkän. Qorıltaynı kiläse yılda ütkärüne kiñäş itkän alar. Ämma Ruşan Ğallämov başqa çığanaqlardan matdi yärdäm tabıp bulsa da, bu yıl azağına taba qorıltaynı ütkärü kiräk dip sanıy.
BR Tatar kongressı Başqarma komitetı räise Ruşan Ğallämov buldı.
Tatar oyışmaları kiñäşmäsendä qatnaşuçılar cäyge yallar çorında da eşçänlekne aktiv alıp baru kiräklegen bilgeläde. Ayıruça rayonnarda yaña uqu yılı aldınnan ata-analar arasında tatar mäktäpläreneñ kiläçäge xaqında añlatu eşläre alıp barunı canlandıru xaqında kileştelär.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Udmurtiä mäğärif sisteması xezmätkärläreneñ avgust konferensiäse bıyıl 25 avgusta İjauda opera häm balet teatrında ütte. Ğädättägeçä, kiñäşmädä respubliqa Prezidentı Aleksandr Volkov, Däwlät Sovetı Räise İğor Semenov, başqa vedomstvo citäkçeläre dä qatnaştı. Konferensiäne balalar icat tärkeme açıp, keçkenä genä teatralläştergän konsert kürsätte. İğtibarnı cälep itkäne şul — balalar awızınan mäktäplärneñ problemaları prezident häm başqalarnıñ qolaqlarına citkerelde — iñ berençe çiratta — mäktäplärneñ äle komp''yuterlar belän tieşle däräcädä tä''min itelmäwe belderelde, häm uquçılar, «internet jdem, prezident», dip tä möräcäğät ittelär.
Soñraq, Prezident Aleksandr Volkov uzeneñ çığışında ütkän uqu yılında maxsus awıl mäktäplären komp''yuterlaştıyru programması buyınça 40 million rubl''gä cihazlar alındı, bıyıl prezident fondınnan durt millionnan artıq rubl'' monıñ öçen birelde häm mäktäplärgä tağın 230 zamança qom''yuter quyıldı dip belderde. Şulay uq uqıtuçılarnıñ toraq mäs’äläsen xäl itü öçen dä byudjetta aqça qaralğan, awıl mäktäplären avtobuslar bälän tä''min itü dä kän üzägendä tora. Xezmät xaqı waqıtında tülänelä. Şulay uq awıllarda, rayon uzäklärendä yaña mäktäplär tözeleşlärendä prezident üze bulıp, ä ul üze dä tözüçe, bu mäs''älä respubliqa başlığı küzätüä astında tora. Bıyıl berençe sentäberdä respublikada yaña täzelgän häm remont eşlere tögällängän unike mäktäp balalarnı qabul itäçäk. Monı prezident awılğa eşkä cibärelgän belgeçlärneñ kiläçäktä anda töplänep qaluı belän bäyli.
Şulay uq bıyıl berençe sentäber balalar öçen ayıruça istälekle bulıp qalaçaq. Respubliqa prezidentı planı buyınça 1943—nçe yılda İjauda tözelgän sirk binası cimerelep, sirk 10—yıldan artıq elek yabılıp, cimerek xäldä tordı, anıñ urınına yaña bina torğızıldı, häm näq berençe sentäberdä 1600 iñ yaxşı uquçı berençe däreslären yaña sirkta berençe tamaşada ütkäräçäk. Şulay uq berençe sıynıfqa uqırğa kerüçe balalarğa sirkqa biletlar buşlıy taratılaçaq.
Prezident uz çığışında da, meğerif ministrı wazifasın başqaruçı Natal''ya Sudarikova häm başqa doklad yasawçılar da — mägärif ölkäsendä tärbiä, uqıtu eşlären bülgälämiçä bergä alıp barırğa kiräk dip basım yasap üttelär. Natal''ya Sudarikovanıñ dokladınıñ küp öleşe mäktäpkäçä yäştäge balalarnı tärbiäläwgä, uqu yortlarında klasstan tış eşlärdä iğtibarnı patriotik ruxta tärbiäläuğä yunältergä kiräklegenä, uquçılarnıñ sälämätlegen saqlawğa qağılsa, milli teldä uqıtuğa, milli kul''turanı uzläşterügä bik az tuqtaldı. Xättä udmurt gimnaziä, litseylarnıñ eşe xaqında da berniçä cömlä genä äytep uzdı, inde başqa milli — tatar, mari, çuaş sıynıfları eşe, bu klasslarda däresleklär belän tä''min itelüeneñ haman problema bulıp toruı, uqıtuçılarnıñ yaña alımnar qullanıp, milli regional'' komponent programmaların yazıp, alar nigezendä eş alıp baruı ministr wazifasın başqaruçığa bilgele tügelme, ällä inde aña çığışın yazarğa yärdäm itçelärneñ milli teldä uqıtuğa, tärbiäläwgä qaraşları salqın buluımı, yäisä belgeçlärneñ cäyge yalda bulıp, mäğlumat citmäwe qomaçawlağanmı, äytüe qıyın. Ämmä milli respublikada yäşäwçe täp xalıqnıñ da, başqalarnıñ problemaları, uñışları berniçek tä bilgelänmäde konferensiädä. İjau şähäre mägärif idaräse başlığı Kopinov ta çığışınıñ küp öleşen sport yarışlarına bağışlawı da Russiä prezidentı qararın ütäwä xisap bulıp yañğıradı. E Udmurtiä uqıtuçılarınıñ uñışlı eşläwe küptän tügel Russiä mägärif ministrı tarafınnan yuğarı bäya aldı bit, yuğisä. Russiä häm respublikanıñ eksperimental'' mäydançığı bulğan uqu yortları sanı da küp, tatar gimnaziäse dä şul isäptä, utızlap balanıñ Russiäküläm olimpiada, bäygelärdä qatnaşıp, ciñügä ireşüläre dä çığış yasawçılar tarafınnan iğtibarsız qaldı. Däres, küp yıllar mäktäptä belem birgän uqıtuçılar bilgelänep utelde, alar arasında awıl mäktäplärendä eşläwçelär sanı küp buluı söenderde. Konferensiädä çığışlarnı tıñlap, biğräk tä milli mäsälägä qağılğan sorawlarğa açıqlıq kertä almağaç, alarnı ministıyrlıqnıñ milli bülege xezmätkäre Älfiä Ğaysinağa yulladım. Anıñ äytüençä, yaña uqu yılında tatar sıynıfları açılğan mäktäplär sanı artaçaq, älegä tögäl sannar yuq, alar beraz soñraq bilgele bulaçaq, ä tatar sıynıfları xaqında şunı ğına äytä alam, İjau şähäreneñ 10,12, 38,55,73 mäktäplärendä, tatar gimnaziäsendä berençe sıynıfqa balalar tuplanğan, dide Älfiä xanım.
Älfiä Ğaysina däresleklär belän tä''min itu buyınça Tatarstan belän Udmurtiä respublikaları arasında tözelgän kileşü nigezendä eş alıp barıla, may ayında Qazannan altı meñ sumğa deresleklär alıp qaytqannar, äle tağın 20 meñ sumğa däresläklär, metodik yärdämçeklär qaytarılırğa tieş.
Bıyıl uqu yılında tatar sıynıflarına yeruçe ata—analar arasında da eşne aktivlaştıyru küzdä totıla. Kadrlar mäsäläsenä tuqtalıp, Älfiä xanım bolay dide: "Kadrlar mäsäläsenä kilgändä, Udmurt däwlät universitetınıñ häm İjau pedagogiqa kölliäteneñ tatar tele büleklären tämamlawçılar İjauda qalırğa tırışa, ä alar awıl mäktäplärendä eşlären başlap, belem biru buyınça täcribä tuplaw äçen yäş belgeçlärgä bik kiräkle bulır ide, annan — awıl mäktäpläre kadrlar belän tä''min iteler ide".
Xamidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
Rusiäneñ Üzäk federal' okruğında Milli eşlär buyınça Şura oyıştırıla
İnde milli eşlärgä kilsäk, Rusiädä millätlär ministrlığı bulmasa da, anıñ ministrı Vladimir Zorin bar. Häm millät tiräsendä törle ğämällär tuqtalmıy. Elegräk Vladimir Putin qarşında tatarlar buyınça ber sovet tözelü turında xäbär çıqqan ide. Mondıy sovet räsmi räweştä niçek häm küpme eşlär, anısı turında xäbär yuq. Ämmä, Rusiä prezidentınıñ Üzäk federal' okrug apparatınnan Qazanğa ber xat kilde. Mäskäw tiräsendäge şuşı okrug üzeneñ millät häm etnik mäsälälär buyınça sovetın buldıra ikän. Yäğni, milli säyäsät federal' üzäktä dä praktik ğämälgä küçmi, federatsiä subyektlarında da -- ni tegeläy, ni bolay. Şuña kürä, federal' okrug däräcäsendä dä millät ğarmunın uynatıp qararğa cıyınalar. Kemnär xäl itär soñ milli mäsäläne? Mäskäw tiräsendäge federal' okrugtağı Şurağa tatar milli avtonomiäseneñ 4 keşese çaqırıla. Bu sovetqa kerügä Mäskäw avtonomiäse wäkilläre dä, Tatarstannıñ Mäskäwdäge wäkile Mirixanov ta däğwa itä ikän. Ä Tatarstan respublikası, bigräk tä İndus Tahirov citäklägän federal' milli-mädäni avtonomiä, bu sovetqa kemne täqdim itär ikänlege xäzergä açıqlanmağan. Şunısı ap-açıq. Federal' okruglarda real' iqtisad dilbegäläre bulmasa da, mäğlümät, säyäsät eşlärendä okrugnı mömkin qädär yışraq qullanırğa omtılış bar. Okruglar şäbäysä, respublika, ölkälärneñ däräcäse kimi bara.


text:
Sonğı aylarda tığız çaralar kürgän TBMM, yalğa kerä
Abdullah Gülneñ wazidağa başlawı belän TBMM däge urınnarnı bülü ütkän atna planlaştırılğan ide. Erdoğan belän bergä 25 ministırdañ torğan yaña xökümät programı bu atna mäcliskä tapşırıldı häm (ışanıç) tawışı birü buldı. 60nçe xökümätneñ tanıluı öçen kimendä 276 wälkilneñ tawışı keräkkän mäclestä, yaña xökümät 337 tawış belän ışanıç yawladı.
Erdoğan, 60nçı Xökümätneñ alğa taba proğrammasında 59nçı Erdoğan xökümäte waqıtında başqarılğan xezmätlären däwam itterü bulaçağın belderde. Premyer, oppozisiä beldergän tänqiytlär alğa taba alıp barılaçaq säyäsättä möhim rol uynıyaçaq dide. Alğa taba demokratiäne kiñ külämdä cäyelderü maqsatında plannarı bulğanıñ açıqlağan xökümät, şul uq totırıqlılıq belän Yewropağa äğzälek häm iqtisad reformalarında da alğa baraçaqların ışandırdı.
Saylawlar säbäble, tığız programı bulğan mäcles bu atna yal könnären başliy. Mäcles wäkelläre Üktäbrneñ berenä qadär yalğa çığa.
Bu atnanıñ tağın möhim waqiyğalarınnañ berse, Angliä tışqı eşlär ministırı David Millibandnıñ Törkiägä säfäre buldı. Änqaradağı yaña xökümätneñ berençe çit it qunağı bulğan Angliä Tışqı eşlätr ministrı, Elekke Premyer Tony Blairneñ, Yewropa Berlegenä äğzälek mäsäläsendä Törkiägä birgän tulı yaqlaw säyäsäteñ däwam itteräçäkbez dip wäğdä birep, Yewropa Berlegenä äğzälek mäsäläse xaqında bolay däwam itte:
(INSERT AUDIO -- Miliband in English -- length :29 -- NC090626) “Yewropa Berlege öçen, Bu berlekneñ barı tik üz eçendä yabıq Xristian klübe dip atawı mäğnäsez. Äğzälek dini ışanıçlarnııñ törlelege belän urtaq qimmät häm urtaq dairädä tigez kündäşlek itä aluın kürsätergä tiyeş. Min şuñada, tartınmıyça äytä alam, Yewropanıñ alğa taba tulısınça häm tigez şartlarda Törkiäneñ urnıñ belgeläwne açıq maqsat itep kütärergä ixtiacı bar.
Törkiyädä soñğı 2-3 ayda, Abdulla Gül namzätlekkä çığıu belän başlağan bäxäslärne möhim dip tapğan ministr, monıñ Törkiäneñ üzenä qaraşı häm demokratik qimmätlären sınawda bik ähämmiäle ber waqiyğa buldı, Törkiäneñ däräcäse arttı häm dönyanıñ Törkiyäğä başqa küzlektäñ qaraş mömkinçelege tudırdı dip söyläde çit il qunağı.
Bu atnağı küzätüebezne sälämätlek xäbäre belän tämamlibız. Küp kilolardañ qısqa waqıt eçendä qotılırğa xıyallanğan keşelär kibet wä daruxanälärgä ağılsa, qaysı ber citeşterelgän darularnıñ, qanunsuz yasalğan nösxäläre keşe tormışıñ qurqınıç astına quya. Soñğılardañ bulıp 40 yäşlek ber ir keşeneñ üleme kiterüdä şiklänelgän Lida isemle yabiğu daruı bu atna Törkiyädä iñ küp bäxäs quptarğan mäsälälärdäñ berse ide. Sälämätlek ministrlığı tarafınnañ tıyılğan bu produktnı äle dä qanunsız satıla bulğan. Bu uñaydañ, Törkiyä matbuğatı, doktor kiñäşe bulmıyça, belmägän darularnı qullanmasqa çaqırıp, xalıqqa bu mäsälädä törle kiñäş häm mäğlümätlärlär birde.


text:
İqtisadçı dollarnıñ tağın da töşüen küzallıy
Aprel başınnan birle AQŞ dollarınıñ euroğa qarata bäyäse 8 protsentqa töşte. Analitiklar fikerençä, dönya finans ministrları AQŞ belän Qıtay kebek illär arasında nıq bozılğan säwdä balansın yaxşırtu öçen dollarnıñ bäyäsen töşerergä qarar itkän. Azatlıq radiosı dollarnıñ kiläçäge häm anıñ arzanayuınıñ elekke Sovetlar Berlege illärenä täersire turında sorawlar belän Xalıqara İqtisad İnstitutı citäkçelärennän berse Anders Aslundqa möräcäğät itte.
ASLUND: Bu finans ministrınıñ xalıqara eşlär öçen cawaplı yardämçese Clay Lowery iğlan itkän räsmi säyäsät. Bu AQŞnıñ zur ağımdağı xisap defitsitın tözätü öçen eşlänä. Dollarnıñ bäyäsen töşerü zarur. Minemçä ğömümän alğanda bu qabul itelä. Xäzer import amerikanıñ tulayım citeşterü külämeneñ 35 protsentına, eksport isä 25 protsentına turı kilä. Häm bu däwam itä almıy. Berär närsäne üzgärtergä kiräk. Üzgärergä mömkin närsä isä almaştıru bäyäse.
AZATLIQ: Bush administrsiäse dollarnıñ bäyäse artıq töşep kitmäsen öçen saq eş itergä tieş tügelme?
ASLUND: Ni disägez dä, bu irekle bazar. Häm alar aña barı tik açıq möräcäğätlär aşa ğına tä''sir itä. Kiläçäktä dollarnıñ bäyäse tağın da, häm küpkä nığraq töşäçäk dip kötelä. Ämma ikençe yaqtan, bıltır da şulay kötelgän ide. Häm töşmäde. Küräseñ AQŞqa neftedollarlarnıñ kötelgännän kübräk kilüe şulay tä''sir itkänder.
AZATLIQ: Dollarnıñ töşüe Könçığış Yewropa, bigräk tä Rusiä, Ukraina häm Belarus iqtisadlarına niçek täesir itäçäk?
ASLUND: Anıñ öç törle turıdan-turı tä''sire bar. Berse dollarda bäyälängän tawarlarğa tä''sire. Tawar bäyäläre aldan bilgelängängä kürä Rusiä üz ekportı öçen çağıştırmaça azraq ala digän süz.
AZATLIQ: Neft'' häm gaz kileşüläre dä dollarda bäyälänäme?
ASLUND: Ägär ber yılğa yäki annan da kübräk waqıtqa dollarda bäyälängän barlıq gaz satunı alsağız, bu Rusiäneñ kötemägän zur tabışın kimetä. İkençe täesire. Cıyğan aqçaların dollarda saqlawçılar bar. Häm bu urta sıynıfqa zıyan kiterä. Urta sıynıf cıyğan aqçaların inflätsiä näticäsendä genä tügel, dollarnıñ arzanayuı arqasında da yuğalta bara.
AZATLIQ: Öçençe täesire nindi?
ASLUND: Öçençese. Şaqtıy ğına xezmät xaqları dollarğa qarap bilgelänä. Alarnı üzgärtü zarur. Bu xosusıy tarmaqtağı eş xaqlarına qarıy. Monda da urta sıynıfqa zıyan kilä. Minemçä bu iñ zur täesire. Alarnıñ cıyğan aqçaları da, xezmät xaqları da kimi.
AZATLIQ: Monıñ ozın möddätle täesire euroğa taba awışu bulmasmı, Rusiä satıluçı energiä çığanaqların euroda bäyäli başlamasmı?
ASLUND: Bu zur soraw. Ruslar bu mäsäläne waqıt-waqıt cämäğätçelek aldında kütärep tora. Öleşçä amerikannarnıñ açuın çığaru öçen, öleşçä üz eksportların import belän turı kiterü öçen. Çönki alarnıñ importı berençe çiratta euro töbägenä turı kilä, ä üzläre çitkä dollarda bäyälänüçe tawarlar sata.
AZATLIQ: Dollarnıñ töşüe Üzäk Aziä illärenä niçek täesir itäçäk?
ASLUND: Alar Yewropa belän bik az säwdä itä. Qazaxstanğa bu beraz täesir itäçäk, ämma bik nıq tügel. Törkmänstanğa älbättä. Törkmänstan gaz satu xisabına yäşi. Häm anıñ bäyäse dollarda bilgelänä. Ämma ni genä bulmasın anıñ bäyäse bolay da bik yuğarı.


text:
Argentina prezidentı xakimiätne saylawlarda ciñgän xatınına tapşıraçaq
Argentinanıñ berençe xanımı Cristina Fernandez de Kirchner ildä ütkän prezident saylawlarında ciñü iğlan itte. Dikäberdä ul xakimiätne ire qulınnan üzenä alır dip kötelä. Irle-xatınlı Kirchnerlarnı inde Könyaq Amerika Klintonnarı dip tä atıylar.
Şuña küräder dä Argentina başqalası Buenos Airesta cıyılğan üz tarafdarları aldında çığış yasap Cristina ireneñ eşen däwam itäçägen belderde.
"Barığızğa da räxmät. Şulay uq bu keşe – prezident Kirchnernı yaqlawığız öçen dä zur räxmät" dide Cristina.
Küp kenä argentinalılar Nestor Kirchnernı 2001 yılda iqtasıy upqınğa tägärägän ilne qotqaruçı dip sanıy. 2003 yılda Nestor xakimiätkä kilgändä Argentina iqtisadıy krizisqa häm burıçlarğa çumğan, ilneñ aqça berämlege peso qimmäten yuğaltqan, xalıqnıñ yartısı diärlek yäşäw minumumınnan azraq aqça ala ide.
Xäzer isä burıçlarnıñ şaqtıy öleşe tülängän, Ğömümi Citeşterü Küläme yılına 8 yarım protsenqa üsä, urta sıynıf yañadan ayaqqa basıp kilä.
Cristina Fernandez de Kirchnernıñ säyäsi yulı küpmeder däräcädä elekke AQŞ prezidentı Bill Clintonnıñ xatını Hillary Clintonnı xäterlätä. Hillary Clinton da kiläse prezident saylawlarında demokratlar namzäte bulırğa cıyına.
Nestor üzeneñ säyäsi karyerasın ällä ni tanılmağan töbäk başlığı bularaq başlap prezident däräcäsenä kütärelde. Cristina federal senator bulıp saylanıp monı säyäsi kütäreleş öçen etärgeç bularaq faydalandı.
Nestor Kirchnernıñ prezidentlıq möddäte ildäge iqtisadıy uñış belän bilgelände häm ul ikençe möddätkä dä saylana alır ide. Ämma Nestor bu yulı üze urınına xatının täqdim itte.
Näticädä Argentinanıñ torğızılğan demokratik traditsiälärenä qarşı kilüçe yaña säyäsi ğailä barlıqqa kilüe turında süzlär dä çıqtı.
Cristina Fernandez de Kirchnernıñ saylaw aldı kampaniäse başqalarnıqına oxşaş bulmadı. Ul üz köndäşläre belän debatlarda qatnaşmadı, kiñküläm mäğlümät çaralarına da bik iğtibar birmäde häm berniçä genä saylaw aldı cıyını ütkärde.
Ämma ildäge iqtisadıy xällär yaxşıra baru säbäple bu närsälär küpçelek argentinalılarnı ällä ni borçımıy.
Küzätüçelär Cristinanıñ prezident urının aluı Nestorğa ikençe möddätkä qalğanda bulırğa mömkin xatalardan qotılu häm şunıñ belän bu wazıyfanı tağın 4 yıldan uñışlı ğına kire Nestorğa qaytaru mömkinlege birä dilär.


text:
Russiä prezidentı Putin dävlät vizitı belän Londonğa kilde. Anı oçqıç maydanında prins Çarles qarşı aldı. Şunnan soñ anı patşa bikä Elizabeth İkençe qarşı alıp, Patşa bikä anıñ ire häm Putin belän xatını patşa karetasına menep Bakinxam Sarayına kildelär.
. Prezident Putin 129 yıldan soñ Russiäneñ berençe citäkçese bularaq patşa kebek qarşı alındı. Gärçä annan elegeräk, SSSR prezidentı Gorbaçev häm Russiä prezidentı Yeltsin Londonğa vizit yasap patşa bikäneñ qulın qıssalar da. alarnıñ vizitları dävlät vizitı dip xisaplanmadı. Britaniädä dävlät vizitı yasalğanda, xuca patşa bikä bula. Ğädättä dävlät vizitı yılına ike märtäbä genä bula . Däğvätnamälär patşa Bikä isemennän cbärelsä dä, kemne çaqırunı premier minister häm tışqı eşlär ministerlege xäl qıla. Härber vizit Sişämbedän alıp Comğağa qädäre suzıla häm qunaqlar Bakingxam Sarayında, Windsor nığıtmasında yaki Edinborodağı Holyroodhouse Sarayında qalalar. SSSR häm Russiä citäkçelärennän bu xörmät prezident Putingä eläkte. Ul Bakinxam Sarayinda qalaçaq. Britaniä belän Russiä häm soñğaraq SSSR arasındağı mönäsäbätlär Britan patşası näselennän bulğan Nikolay İkençeneñ häm ğailäsenneñ bolşeviklar tarafınan üterelüe belän salqınayğan ide. İke aradaşı cepşü Britan patşa bikäsenneñ 1994-nçe yılda prezident Yeltsinneñ çaqıruına esasän Mäskävgä vizitı belän başlandı. Putinneñ xakimiätkä kilüe belän mönäsäbätlär yaxşırdı, xätta Blair belän dusarça mönäsäbätlär urnaştı dip tä äyterg bula. Läkin, Ğıraq suğışı şuşı mönäsäbätlär öçen sınau buldı. Britaniä şartsız AQŞnı yaqlağanda, Russiä Fransiä belän Germaniä tarafın tottı. Läkin, şulay da ike ilneñ urtaq mänfäğätläre az tügel. Putin Ğıraqnı tözekländerü mäsäläsendä Russiägä öleş çığarırğa teli. Blair Russiä bazarlarna küberäk ütep kerergä teli. Ğıraq suğışınnan soñ ike il arasındağı mönäsäbätlär yaxşıra töşsä dä, problemmalar da yuq tügel. Russiäneñ İran belän atom reaktorı ölkäsendäge xezmättäşlege Britaniäne borçıy. Annan başqa deputatlar häm keşe xoquqların yaqlau oyışmaları Blairğa Çeçnädä keşe xoquqlaınıñ bozıluın xökem itüe öçen basım yasıylar. Human Rights Watch Blairğa cibärgän xatında Çeçnädä keşe xoquqlarınıñ torışı yaxşırmıy , ä kiresençö naçarlana. Xökmät statistikası anda här könne urtaça alğanda ike keşeneñ ezsez yuğaluın kürsätä. Britaniä Russiäneñ iñ möhim parnerlarınıñ berse . Sezneñ bu mäsäläne kütärep çığuığız meñnärçä çeçeneñ tormışın uñayğa üzgärtä ala dielgän. Ämnisti İnternationalnıñ Britaniädäge direktorı Kate Allen dä Putinneñ Britaniägä vizitı xalıqara säxnädä zurıraq rol uynau telägen çağıldıra ikän, ul çaqta Russiä Russiädä , şul sanda Çeçnädä ğadellek häm xoquqnıñ xökem sörüen buldırırğa tieş dip belderde. Putinneñ vizitına Çeçnä konfliktı ğına tügel, ä bäysez media östennän kontrol urnaştıruı, döreseräge anı aqırınlap yuqqa çığaruı da külägä täşerä. Vizit aldınnan ğına TVS äfirgä çığaudan tuqtaldı. Räsmi añlatma nindi genä bulmasın, küpkenä küzätüçelär bu adım dikäber ayında parlament, kiläse yılnıñ mart ayında prezident saylaularınan alda bäysez informatsiä çaraların avızlıqlau digän bäyä birälär. Putin belän Blair Pänceşämbedä genä qısqa vaqıtqa oçraşaçaqlar. İnde şuşı oçraşuda üzara ekonomik mäsälälär, suğıştan soñğı Ğıraq, İran kebek mäsälälärneñ tikşereläçägen küz aldında totqanda, Çeçnä häm Russiädä media ireklege mäsälälärenä küp vaqıt qalmas kebek. Blair bu temalarğa da qağılırmı-qağılğan xäldä nindi kiskennektä, anısı älegä bilgesez. Läkin, bu mäsälälär kütärelgän xäldä dä, bu Russiä infromatsiä organnarında telgä alınırmı, alınğan xäldä dä niçek digän sorauğa da älegä cavap birep bulmıy. Läkin, ber närsä açıq, Russiä vatandaşlarınıñ küpçelegen, keşe xoquqları da, Çeçnä suğışı da tügel, ä Rusisäneñ zur dävlät buluı küberäk qızıqsındıra. Şul säbäple Putinneñ Britaniägä dävlät vizitı, anıñ patşa bikä belän bergä patşalıq karetasında utıruı, Russiäne super dävlät itep kürergä telävçelärne qänäğätländerer häm şulay itep Putingä dä kiläse saylaularda ciñep çığuına yardäm itär.
Färit İdelle, Praga.