text:
Bir zamanda bar eken, bir zamanda yoq eken. Bir elniñ beş parmağı bar eken. Olar bir elniñ parmaqları olğanları içün olarğa “beş qardaş”, dey ekenler.
Bir kün parmaqlar arasında nasıldır añlaşılmazlıq peyda ola. Meselâ, Çinatiy parmaq digerlerine böyle dey:
– Men parmaqlar arasında eñ kiçkenesi ve sevimlisim. Meni sevmegen olmaz. Ayvanlarnıñ bile balaçıqları pek sevilir. Amma “Quş qonğan” oyunında er zaman mektepten kelip, aç qalğan men olam. Oyunda olsa bile, bu – aqsızlıqtır. Büyükler aşap da, kiçkenelerniñ aç qalğanı qayda körülgen?!
Yüzük parmağı:
– Sen iç de şikâyet etme, kiçkene, – dey oña. – O oyunda eñ sevilgen parmaq sensiñ. Biz, başqa parmaqlar ise, açköz ve fikirsiz olıp körünemiz. Aslında mına buña aqsızlıq demek mümkün.Ne içün men açköz ve fikirsiz olayım? Öyle olsam, yüzükni maña taqar edilermi? Yoq! Demek, men alicenap ve zarifim…
Şu arada lafqa Orta parmaq qoşulıp:
– Siz neden tartışasıñız, ya? Arañızda eñ büyügi, eñ uzun böylü soyu men olsam da, siz kibi laf etmeyim, – dey.
Baş parmaq buña dayanalmay, söz qata:
– Mesele boy-postta degil, efendim. Bütün iş beceriklikte. Menim çevikligime baqıñız. İç biriñiz menim yapqanımnı yapıp olamazsıñız. Mensiz bir topnı bile yerden alıp olamazsıñız. Öyle degilmi?..
İşte, olar davalarını devam ettiler. Bir maalden soñ bir şey yapıp olamağanlarını köreler. Çinatiy parmaq özüniñ iç bir işke yaravsız olğanını duya. Yüzük parmaqqa üstündeki yüzügi ağırlıq ete. Baş parmaq ise başqa parmaqlarnıñ bir sırada olğanlarını pahıllap, şu sebepten özüni pek yañğız is ete.
Faqat “Şehadet parmaq” adınen tanılğan işaret parmağı olarğa güzel şeylerni işaret etip, tenbiyelemege tırışsa da, bunıñ faydası olmay.
Elbet, beş qardaşnıñ biri-birine böyle küskün munasebeti, biri-birinen añlaşıp olamağanı olarnıñ beraber areket etmelerine keder ete. Netice öyle ola ki, elniñ saibi bir filcan suv bile içip olamay.
İşaret parmaq böyle vaziyetni toqtatmaq qararına kelip:
– Qardaşlarım, sizge pek müim bir şeyni aytmaq isteyim, – dey. – Eger böyle devam etsek, alımız fena olur. Şübesiz, bir elniñ beş parmağı olğan soñ er birimizniñ emiyetli yerimiz bar. İşke yaravsız olsa edik, bizni yaratmaq da kerekmez edi.
Orta parmaq bu sözlerden coşıp:
– Qardaşım doğru ayta. Oña “Şehadet parmağı”, dep nafile aytmağanlar. Keliñiz, aramızdaki tartışmadan vazgeçeyik! – dey.
Baş parmaq:
– Razım, amma özara añlaşıp, meni çette qaldırmañız, – dep tenbiyeley.
– İç öyle olurmı? Seniñ yapqan işiñe epimiz şaatmız. Men seniñ eñ yaqın qardaşıñ ve yardımcıñ olam. Demek, daima seniñ yanıñda olurım, – dey İşaret parmaq.
Yüzük parmağı da Çinatiy parmaqqa hitap etip:
– Sen de, qardaşım, özüñni yañğız sayma. Asılında sen bizim çinatiyimiz, küçük yardımcımızsıñ, – dey.
Çinatiy parmaq da bu tatlı sözlerden sevinip, Yüzük parmağına yaslana ve şundan soñ aralarındaki bütün sıqıntılar yoq ola.
Böyleliknen, beş qardaş birlikniñ ne qadar müim olğanını añlay. “Meger birlik olsaq, ne qadar güzel işler yapıp ola ekenmiz”, – dep tüşüneler.
Etraflarına baqıp, muabbetlikte çalışqan diger ellerniñ becerikli parmaqlarını, şu parmaqlarnen neler-neler yapılğanını köreler.
İşte, o künden soñ olar özlerini daa küçlü is etip başlaylar. Tek bir yumruq kibi areket etseler, er angi qapılarnı açıp ola-caqlarını, er angi duşmannı yeñeceklerini añlaylar.


c: text/html

text:
Reaktiv dvigatel
Reaktiv dvigatel — (a'detde, janılg'ı janıwınan payda bolatug'ın gazeyimon birikpeler) ag'ımı esabına reaktiv ku'sh (tartıw ku'shi) payda qılatug'ın dvigatel. Reaktiv dvigatelde tu'rli tu'rli energiya (issıllıq, yadro, quyash ha'm elektr energiyası, ximiyalıq energiya)nın' mexanik energiyag'a aylanıwı esabına is birikpeleri ag'ımının' kinetik energiyası payda boladı, bunnan tısqarı, is birikpeleri dvigatelden atılıp shıqqanda teskeri ku'sh payda bolıp, dvigateldi iyteredi. Sonın' ushın R.d.di qıyın dizim dep aytıw mu'mkin. Bul dizim birlemshi (dastlepki) energiya siltemesi (Mas, quyash energiyası), is birikpeleri ha'm energiyanı bir tu'rden ekkinshi tu'rge aylantırıwshı qurılma (yag'nıy R.d.din' o'zi) nen ibarat boladı.
Reaktiv ha'reket ideyası qadimnen belgili. Geron jaratqan shardı R. d.nin' keleshegı dep aytıw mu'mkin. 10-a.den Qıtayda paroxlı raketalar payda boldı ha'm Shıg'ısda, keyinshelik Evropada mushaqbazlıq, signal ha'm urısvar raketalar spatında bir neshe asir dawamında qollanilip keldi. Ha'm, 20-a. basına kelip (1903) K.E. Siolkovskiy suyıq janılg'ılı R.d.nın' tiykarın saldı. R. Goddard 1926 j. suyıq janılgılı raketalardı ushirdi. V. P. Glushko ja'hande birinshiler qatarında suyıqlıqlı reaktiv dvigateldi jaratdı. Onın' basshılıgında elektrotermik R.d. Jaratıldı ha'm sınaldı. 2-ja'han urısı (1939—45) jıllarında hawareaktiv dvigatelleri samolyotlarg'a ornatıldı. Urısdan keyingi jıllarda elektr raketa dvigatelleri ha'm yadro raketa dvigatelleri jaratıldı. R.d. barg'an sarı rawajlantırılıp barılmaqda.
R.d. isep atqan waqıtda atrapdag'ı (hawa)dan paydalanıwı ya'ki paydalanbawına qarap, 2 tiykarg'ı toparg'a bolinedi. Atira'pdag'ı hawadan paydalanatug'ın R.d. hawareaktiv dvigateli, paydalanilmaytug'ını raketa dvigateli (RD) dep ataladı. Barsha hawareaktiv dvigatellerinde energiya siltewi — janılg'ıg'a dvigatel bortında boladı, is bo'imlerinin' ko'p bo'legi (hawa) bolsa atrapdan alınadı. RD da bolsa is bo'leklerinin' ba'rshe komponentleri onın' bortında boladı. R. d. texnika (aviatsiya, kosmonavtika ha'm b.) da qollanadı.[1]
SiltemelerӨңдey
- ↑ Бoлbшoe coбeTckaя eHциkлoпeдия

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kremlge tabi olğan Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov, onıñ talabı ile semeresiz çalışmaları sebebinden Qırımnıñ millitlerara munasebetler devlet komitetiniñ yolbaşçısı Zaur Smirnov istifa arizasını imzalağanını haber etti.
«Smirnovnıñ işi semeresiz olğanını tüşünem. Milliy siyaset saasında komitet tarafından ötkerilgen tedbirler, esas olaraq, resmiyet sıfatında keçti. Bütün milletlerniñ vekillerinen çalışmaq, vatandaşlarnı qabul etmek, er kün sistematik iş alıp barmaq yerine, iç bir mana taşımağan bayram tedbirlerine diqqat ayırıla edi», – dep yazdı Aksönov Facebookta.
Qırımnıñ rusiyeli yolbaşçısı dey ki, millitlerara munasebetler – pek mürekkep ve hassas bir saa olıp, «mevcut olğan problemlerniñ çezilmesinde bir taraflı yanaşmanı qabul etmez».
«Zametli olıp, bütün milletlerniñ vekillerinen çalışmaq lâzim», – dep aytıla bildirüvde.
Rusiyeli KHV oktâbrniñ 19-nda haber ettiler ki, Kreml nezaretindeki Qırımnıñ millitlerara munasebetler devlet komitetiniñ yolbaşçısı Zaur Smirnov vazifesinden ketecegine dair ariza yazğan.
1999-2013 seneleri devamında Smirnov Yalta şeer şurasınıñ millitlerara meseleler ve migratsiya idaresiniñ yolbaşçısı olıp çalışqan edi.
Qırım Rusiye tarafından istilâ etilgen soñ, 2014 senesi aprel ayından berli Qırımnıñ millitlerara munasebetler devlet komitetiniñ yolbaşçısı vazifesine tayin etilgen edi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Qırımdaki qırımtatarlarnı mayısnıñ 18-nde qırımtatar halqı genotsidi qurbanlarınıñ hatıra yerlerini ziyaret etmelerine çağırdı. Bu aqta o, Facebook video muracaatında ayta.
O, hatıra yerlerini ekişer-üçer kişi olaraq, eñ çoq beş kişilik gruppalarnen mayısnıñ 18-nde saba saat 8:00-dan 15:00-ğa qadar ziyaret etmege çağırdı.
Çubarov, qırımtatarlarnı evlerinde, balkonlarda qara şeritli qırımtatar bayraqlarını asmalarına çağırdı.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi aktsiyada iştirak etip, qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanlarını añmağa çağıra.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada qırımtatar halqı ile birdemlik aftası başlana – «Bir acı. Bir tarih». O, qırımtatar halqı genotsidiniñ yılına bağışlanğan bir sıra aq qorçalayıcı ve media leyhasından ibarettir.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqından zarar körgen işhanelerniñ Ukrainadan zararnıñ ödenmesini talap etmek aqqı yoq. Bunı halqara adliyecisi, Kyiv halqara munasebetleri institutınıñ ocası Anton Korineviç, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ canlı yayında Krasnoperekopsk balıq iqtisadiyatı işhanesiniñ Ukrainağa qarşı açqan davasını izalar eken, söyledi.
«Qırım işhaneleriniñ Ukraina mahkemelerinden bir ümütleri bar dep tüşünmeyim. Bunıñ pek sade bir sebebi bar. Elbette, Qırım Ukraina toprağı sayıla, lâkin o, işğal etilgen. Demek, anda olıp keçkenler içün işğalci devlet cevapkâr. Rusiye balıq iqtisadiyatı işhanesini suvnen temin etip olmasa, bu, Ukrainanıñ problemi degil. Qırım Ukrainanıñ adliy ükmü altında qalsa, suvnı kimse kestirmeyceği bellidir», – dep qayd etti adliyeci.
Krasnoperekopsk rayonından bir işhane ilhaq etilgen yarımadağa suv berilmesiniñ toqtatıluvı neticesinde körgen zararı içün Kyivniñ iqtisadiy mahkemesinde dava açtı. Bunı Rusiyege tabi Qırım akimiyeti yanındaki halqara uquqı meseleleri boyunca mutehassıslar şurasında bildirdiler. Ondan ğayrı bu muessisede ayrı şahıslarğa qarşı qullanılğan sanktsiyalar ve umumen Qırımğa qarşı qabul etilgen sıñırlamalarnıñ qanunsızlığını isbatlamaq maqsadınen Avropa mahkemesine davalar azırlap başladılar.


text:
İşğal altındaki Aqyarda Rusiye Federatsiyasınıñ Kommunistler firqasınıñ (RFKF) şeer komiteti oktâbr avdarmasınıñ 99-ıncı yıllığını miting ve yürüş keçirip qayd etti. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Mühbirniñ aytqanına köre, tedbirler başlamazdan evel Aqyar kommunistleriniñ reberleri Soñsuz ateşke çeçeklerni qoydı.
Mitingni RFKF şeer komitetiniñ reisi Vasiliy Parhomenko açtı. Onıñ aytqanına köre, 1917 senesi olıp keçken «oktâbr avdarmasından» soñ «içtimaiy adalet zamanı» keldi. Vasiliy Parhomenko «inqilâp qazanğan içtimaiy eyiliklerni yoq etken dünya bayları» halqnıñ şimdiki ağır vaziyetinden mesülietli olğanını ayttı.
Bundan ğayrı, mitingde RFKF rayon bölükleriniñ reberleri çıqışta bulundı, olar admiral Kolçak, general Denikin ve diger «çar generallarınıñ» abideleri tiklenmesine qarşı çıqtılar.
Mitingden soñ Nahimov caddesi boyunca RFKF şeer komitetine qadar yürüş olıp keçti.
Noyabr 5-de Aqyar kommunistleri şeerde risalelerni tarqatıp, «oktâbr inqilâbınıñ» 99-ıncı yıllığına bağışlanğan miting ve numayışqa qoşulmağa çağırdılar. Tedbir şiarı – «İşçilerniñ akimiyetine sen ve men qoltutamız, noyabr 7 bizim künümiz».
Soñki yılları noyabr numayışında bir qaç yüz kişi iştirak ete. Bu sene teşkilâtçılar eki yüz iştirakçini celp etmege planlaştıra. Kommunistlerden ğayrı, bayramğa veteran, komsomolcı ve arbiy cemaat teşkilâtlarınıñ azaları kelecek.


text:
Qırım.Aqiqat közeticisi, qırımlı jurnalist Mıkola Semena fevralniñ 18-nde Qırımdan esas Ukrainağa tedaviylenmege yol aldı.
Soñki yılları 69 yaşında jurnalistniñ sağlıq problemleri başlandı. Mahkeme esnasında yürek ve omurğa problemleri ortağa çıqtı. Qırımda kerekli tedaviylev körip olaamdı, çünki anda bu alanda ihtisaslı mütehassıslar yoq. Kyiv neyrohirurgiya institutınıñ mütehassısları onı tedaviylemege razı oldı, amma Rusiye tahqiqatçıları Mıkola Semenağa anda tedaviylenmesine izin bermedi. Moskva hastahaneleriniñ tekliflerine jurnalist razı olmadı.
2018 senesiniñ soñunda Aqmescitte öt quvuğı kesip alındı ve zafra yollarından taşlar çıqarıldı.
Yanvarniñ 28-nde Semena sınav müddetiniñ vaqtından evel toqtatılğanı ve mahkümiyetiniñ lâğu etilüvine dair qararnı aldı.
RFE/RL prezidenti Jamie Fly Qırım.Aqiqat müellifi, qırımlı jurnalist Mıkola Semenadan Rusiye mahkümiyetiniñ alıp taşlanmasını tebrikledi.
Mıkola Semena – qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat müellifi, Ukrainada nam qazanğan jurnalist. 2016 senesi aprel ayında Mıkola Semenanıñ evine FSB hadimleri kelip tintüv keçirdi. Daa soñra jurnalistniñ yarımadanıñ vatandaş qamaçavına dair maqalesi sebebinden cinaiy dava açıldı, dep bildirgenler. Qırım.Aqiqat saytınıñ «Fikir» rubrikasında derc etilgen maqaleni Rusiye tahqiqatçıları Rusiye topraq bütünligini bozmaq çağıruvı (Rusiye topraq bütünligini bozmaq açıq çağıruvları (Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesi) olaraq tanıdı.
2017 senesi sentâbrniñ 22-nde Aqmescitteki Rusiye mahkemesi Semenanı üç yıl sınav müddeti ve üç yıl açıq faaliyetnen oğraşmaq yasağı ile eki buçuq yılğa şartlı olaraq apiske almağa qarar berdi. Şu yılnıñ dekabr ayında Kreml kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Semenanıñ ükmüni qısmen yımşatıp, açıq faaliyet yasağını eki yılğa qısqarttı.
Mıkola Semenanıñ bildirgenine köre, öz maqalelerinde o, «fikirni serbest bildirüv» aqqını qullanğan edi.
Ukraina Tış işler nazirligi, ABD Devlet departamenti, Avropa Birligi ve bir sıra halqara teşkilât Semenağa çıqarılğan ükümni takbih ettiler.
Radio Free Europe/Radio Liberty sabıq prezidenti Tom Kent jurnalist Mıkola Semenağa qarşı qabaat delilsiz ola, dep aytqan edi. O, Kreml kontrolindeki Qırım mahkemesiniñ qararı lâğu etilmeli, dep qayd etken edi.
Mıkola Semenanıñ imaye tarafı Aqmescitteki Rusiye mahkemesiniñ qararını Avropa insan aqları mahkemesine şikâyet etti. Lâkin Avropa mahkemesi Mıkola Semenanıñ şikâyetini prioritetli baqmağa razı olmadı.


text:
Bunı GTRK «Krım» efirinde Qırım «parlamentiniñ» topraq, agrar, ekologiya ve maqul tabiat qullanuv meseleleri boyunca daimiy komissiya reisi Dmitriy Rogaçöv bildirdi, dep haber ete Argumentı nedeli-Krım.
«Eger de evelsi köyniñ er bir sakininiñ Ukraina Anayasa boyunca topraq damartasınıñ bedava qullanuvğa aluvına aqqı olğan olsa, Rusiyede böyle şey yoq, o tek ayırı imtiazlılar içün berile bile», – dedi Rogaçöv.
O qayd etti ki, bedava topraq damartasını almaq içün nevbette turğan qırımlılar onı endi yalıñız mezatta ala bilir.
«Fiyatı topraq damartasınıñ kadastr qıymeti ile belgilenecek»,– dedi Rogaçöv ve fiyat regionğa bağlı olğanını da ayttı.
O şuna da ümütini bildridi ki, Devlet Dumasına kirsetilgen işbu qanun imtiazlı vatandaşlarnıñ cevdelini ğayrıdan baqıp çıqmaq içün imkân berir, şu cümleden, sürgün etilgen vatandaşlarğa topraqnıñ ayırılmasını çezer.
«Vedomosti» gazetasınıñ malümatına köre, Rusiye, infrastrukturanı qurmaq içün, Qırımda topraqlarnı tutıp alacaqtır. Topraqlarnıñ tutıp alınuv ketişatı Rusiye iqtisadiy inkişaf nazirliginde azırlanğan qanun leyhasında yazıla.
Oña köre, akimiyet topraq saibine onıñ tutıp alınacağı aqqında qarar alınğanından soñ bir afta devamında bildirmek kerek. Saipniñ ise bu qarar ile razı olmaq içün 3 ay olacaq, aks alda topraqnı mahkeme vastası ile alacaqlar. Mahkeme qararına itiraznı bildirmek içün saipte 10 kün olacaq.


text:
Bügin, 19 tamız Euraziya Ekonomikalıq odağı elderiniñ ükimet jetekşileri Qırğızstanda bas qospaq. Eki künge jalğasatın şarada ekonomikalıq odaq işindegi tauar tasımalı, sırtqı sauda jäne salıq mäseleleri qarastırılmaq.
Şolpan-Atada bolatın sammitke Qazaqstan prem'er-ministri Asqar Mamin, Qırğızstan ministrler kabinetiniñ törağası Wlıqbek Maripov, Bel'arus prem'eri Roman Golovçenko, Resey ükimetiniñ törağası Mihail Mişustin, Armeniya prem'er-ministri Nikol Paşinyan jäne Euraziya ekonomikalıq komissiyası alqasınıñ törağası Mihail' Myasnikoviç qatısadı.
Kuba Özbekstan men Kuba prem'er-ministrleri onlayn qatıspaq. Qırğız prezidenti S.Japarov Şolpan-Atağa jinalğan ükimet jetekşilerimen kezdesudi de josparlağan.
Eki künge jalğasatın jiında EAEO-ğa müşe elderdiñ özara jäne özge eldermen saudasın qamtamasız etudi, tauar tasımalındağı belgilengen birjaqtı tariftik emes şaralardı üylestiru jäne eksporttan tüsetin salıq mäselelerin talqılaydı delingen resmi mälimetterde.


text:
Rusiye Federal migratsion hızmetinde Qırımda migratsion vaziyetiniñ kerginleşüvini qayd eteler. TASS añlatqanı kibi, müessisede bunı işğal etilgen Qırımğa çetelden ve Ukraina şarqıdan kelgen vatandaşlarnıñ sayısınıñ arttıruvı ile bağlaylar.
Migratsion hızmetinde qayd etilgeni kibi, Qırımda Moldaviya, Ermenistan, Azerbeycan ve Orta Asiyadan iş migrantlarnıñ kelmesi belgilene eken.
«Al-azırda regionda migratsion vaziyetniñ kerginleşüvi qayd etile, bu al yarımadağa kirgen çetel vatandaşlarnıñ ve şarqiy Ukrainadan kelgen qaçaqlarğa bağlıdır. Moldaviya, Ermenistan, Azerbeycan, Orta Asiyadan iş migrantlarnıñ kelmesi de qayd etile. Bunıñ ile vatandaşlıqnıñ qabul etilmesi ile bağlı muracaatlarınıñ sayısı da ğayet arttı», – deyler müessisede.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev iş ziyareti ile Frenkistanda buluna.
Matbuat hızmeti bildirgeni kibi, aprel 15-17 künleri Pariste Ukraina ve vaqtınca işğal etilgen Qırım meselelerine bağışlanğan bir sıra tedbirniñ keçirilmesi beklenile.
«İş künü (Cemilevniñ – muar.) Frenkistanda Ukrainanıñ Fevqulâde ve Vekâletli Elsiçi Oleg Şamşur ve UNESKOda Ukrainanıñ daimiy temsilcisiniñ muavini Viktor Voytoviç ile körüşüvinden başlandı», – deyler matbuat hızmetinde.
Esas tedbir aprel 15 künü keçirilecek. Şu cümleden, UNESKO icraiy keñeşininiñ 196-ncı sessiyasında Ukraina vaziyeti muzakere etilecek: medeniy mirasnıñ qoruvı, tasil, til siyaseti, matbuat serbestligi, jurnalistlerniñ havfsızlığı ile bağlı meseleler ve ilâhre.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Türkiye Ukrainanıñ devlet sıñırları ve topraq bütünligine qoltutıp, Rusiyeniñ Qırım ilhaqını tanımaycaq.
Bunı Türkiye Cumhuriyeti Tış işler naziriniñ muavini Yavuz Selim Kıran Ankarada Ukraina-Türkiye diplomatik munasebetleriniñ 100 yıllığına bağışlanğan konferentsiyada ayttı, dep bildire «Ukrinform».
«Ukraina – Türkiye Cumhuriyetiniñ tış siyasetinde merkeziy yerlerden birini alğan işançlı bir ortaqtır. Türkiye Ukrainanıñ topraq bütünligi ve devlet sıñırlarına er daim qoltutqan edi ve qoltutmağa devam etecek, em de Ukrainadaki vaziyetniñ barışıq usullarnen al etilmesi içün ğayret kösterecek», – dep qayd etti Yavuz Selim Kıran.
2016 senesi avgustnıñ 20-nde Türkiye Cumhuriyetiniñ prezidenti Recep Tayyip Erdoğan Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ile telefonda laf etip, Ukraina topraq bütünliginen bağlı fikirleri deñişmegenini qayd etti. Türkiye prezidenti, Türkiye Cumhuriyeti Qırım işğalini tanımayıp, qırımtatarlarğa yardım köstermege devam etecegini bildirdi.


text:
«Eurovision-2016» ukrain milliy saylavında ğalip çıqqan qırımlı Jamala Kiyevdeki finalda çıqışta bulunğan ve alâ daa muzakere etilgen anter aqqında tarif etti.
«Mükemmel bir qıyafet... tabiiy ki, Stockholmde başqa anter olacaq. Anterde nağışlanğan er bir çeçek – nesiller bağınıñ timsalidir: güller ana-qadınnı ifadeley. Badem – genç bir qız. Qaranfil – qart bir qadın, qartana, ikmet timsalidir. Dal ise qadın elementidir: mayışqan, deñişken», – dep yazdı yırcı Facebookta.
Nağış müellifi – ressam ve eykeltraş Rustem Skibin. Nağış – Ruslan Pançuk. Anter – LAKE brendi, dep ayttı Jamala.
Fevral 21-de «Eurovision-2016» yarışınıñ milliy saylavında jüri azası Konstantin Meladze qırımlınıñ qıyafetini tenqit etti.
«Çıqışıñıznı kördik, yırıñız – ayrı ikâye, sanalaştıruv – ekinci ikâye, siziñ tış körünişiñiz ve anteriñiz – üçünci ikâyedir. Bu üç ikâyeniñ bir-birine alâqası yoq, bir-birinden mustaqil şekilde yapılğanlar, çünki yırnı bir insan yazdı, sanalaştıruv diger insanğa ait, anter – üçünci insannıñ işidir. Eurovisionda taqım ile beraber ğalebe qazanmaq mümkün, taqımnen beraber çalışmaq kerek, taqımğa işanmaq kerek, adamlarnı celp etmek kerek, er bir müim bir yer ala... Bu anterde, bu körüniş ile bir «Eurovisionda» ğalip çıqamamız», – dep ayttı o.
«Eurovision-2016» milliy saylavınıñ neticeleri ilân etilgen soñ Jamala Ukrainanı yır yarışında lâyıq bir şekilde temsil etecegini bildirdi. Jamala qırımtatar halqınıñ faciası aqqında «1944» yırını taqdim etti. Onıñ aytqanına köre, bu kün – «hatıradır. Bu sene biñlernen qırımtatarlarınıñ ayatını yoq etti».
Ukraina prezidentiniñ matbuat kâtibi Svâtoslav Tsegolko dey ki, Jamala «1944» yırı ile «Eurovision yarışında dünyada qırımtatarlarğa qarşı cinayetler aqqında hatırlatır.
Ukraina «Eurovision» yarışını 2005 senesi qabul etti. Ğalebeni 2004 senesi Ruslana Lıjiçko qazandı, aynı şu senesi Ukrainada nam qazanğan artisti unvanını qazandı.


text:
Qırım ealisi içün içme suv yedekleri 2020 senesi mart ayına qadar yetecek. Bu aqta noyabrniñ 12-nde Rusiye ükümetiniñ baş nazir muavini Andrey Rumşin jurnalistlerge bildirdi.
«Mart ayına qadar yedeklerimiz bar. Amma yağanaqlar noyabr-dekabr aylarında yağadeaq, em de qarlı yanvar ve fevral bar», – dep bildire Rümşinniñ aytqanlarını Qırım ükümetine yaqın olğan «Krıminform».
Baş nazir muavininiñ qayd etkenine köre, ealige berilgen suv sıñırlanması planlaştırılmay.
Qırım gidromettsentri, yağanaqlar az olğan sıcaq küz qurğaqlıq ve yarımadanıñ tabiiy aquv suv anbarlarına suv bergen esas özenlerniñ qurumasına sebep oldı.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.


text:
Qırım «parlamentiniñ» «spiker muavini» Remzi İlyasov qırımtatar milliy Meclisiniñ saylavlarnı boykot etmege qararına baqmadan, 2014 senesi sentâbr 14 künü keçirilecek saylavlarğa firqa cedvelleri boyunca qoşulmağa niyetindedir.
Bunı İlyasov Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
Onıñ fikrine köre, Meclisniñ qararı birazdan deñişe bilecek.
«Saylavlarda iştirak etmege qarar aldım,– dey siyasetçi. – Prezident Putinniñ fermanı amelge keçirilmesine 15-20 qanun leyhasınıñ qabul etilmesi içün taqımımız ile elimizden kelgenini yaparmız. Eger de bunı becersem, qırımtatar halqı meseleleriniñ çezilmesine isse qoşarım, dep tüşünem».
Remzi İlyasov al-azırda «spiker muavini» vazifesini qırımtatar milliy Meclisi azalığınen ve qırımtatarlarnıñ milliy parlamenti – Qurultay azası mandatı ile birleştire.
İlyasov Meclisniñ resmiy mevamına qarşı çıqmaq qararı sebebinden milliy tertibatlarda temsilciligini coya bilecegini de közde tuta.
«Meni vazifelerimden tek Qurultay boşata bile. Elbette ki, böyle al hoşsuz olur. Men mevamımnı daima açıq aydınlatam ve aytam. Belki de, yañlışam, amma saylavlarda iştiragimiz zaruriy olğanını yalıñız men tüşünmeyim. Böyleliknen biz kimsege qarşı çıqmağanımıznı kösteremiz», – dey İlyasov.
Bunıñ ile o, «Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet şurasına» Rusiyeniñ angi siyasiy küçü terkibinde saylanılacağı aqqında izaat bermedi.
«Bunı aytmağa daa vaqıt kelmedi», – dedi o.
Qırımtatar milliy Meclisiniñ nevbetteki toplaşuvınıñ keçirilmesi Hersonda planlaştırıla. Tedbirge qırımtatar milliy yetekçesi Mustafa Cemilevniñ qoşulması beklenile. Rusiye tarafından Qırımnıñ işğalinden soñ yerli «akimiyet» oña yarımadağa kirişini yasaq etti.
Kün tertibi daa belgilene, amma malüm ki, toplaşuvda qırımtatar milliy Qurultayınıñ bazı azalarınıñ Qırımdaki küz saylavlarında iştirak etüv imkâniyeti muzakere etilecektir.


text:
Aqmescit – Rusiye qırımtatar halqı lideri Mustafa Cemilevge qarşı qorantasını qullanıp basqı yapmağa devam ete. Bunı Cemilevniñ özü ve uquq-qorçalayıcılar söyleyler. Mustafa Cemilevniñ oğlu Hayser, şimdiki vaqıtta Qırımda buluna ve mahkemeniñ qararını bekley. Faqat, onı angi devletniñ qanunları boyunca mahkeme etmeliler: Rusiye ya da Ukraina qanunlarına köre? Asılında Hayser Cemilev Ukraina vatandaşı, amma onıñ işini Rusiye qanunları esasında taqiq eteler.
Rusiye Federatsiyasınıñ Qırım boyunca taqiqat komitetiniñ matbuat hızmeti malümatnı tarqatıp, 32 yaşında Hayser Cemilevni cinayetni yapqanı ve qanunsız silâ qullanğanı içün Rusiye Cinaiy qanunlarınıñ birden üç maddesi boyunca qabaatlanğanını bildirdi.
Tamam şu maddeler Yanukoviçniñ ükümdarlığı zamanında Hayserni ukrain prokuraturası qabaatlağan cinaiy maddelernen bir kele.
Mustafa Cemilevniñ özü Qırım.Aqiqatqa bergen intervyüsında ara-sıra bu kibi malümatlar peyda oluvınıñ sebeplerini añlattı.
«Olar, qanunlarğa baqmay, onı (Hayserni – müel.) esir etip mahsus anda tutalar. Bunıñ ile menim Rusiyege nisbeten davranışımı deñiştirecek olalar. Boşuna ümüt eteler, elbette. Amma, ep bir oğlannı qıynamağa tırışacaqlar», – dedi Mustafa Cemilev.
Evelden Facebook içtimaiy ağlarında Rusiyeniñ Federal Migratsion hızmetiniñ gizli malümatı tarqalğan edi. Bu malümatqa köre, Hayser Cemilev Rusiye pasportını alğanı bildire edi. Tasdiqlayıcı delil olaraq foto resimler de qoyuldı.
Hayser Cemilevniñ adliyecisi Aleksandr Lesovoy bu malümatnı red etip, mahküm Kiyevde qayd etilip, yaşağanını ve Ukraina vatandaşı olğanını qayd etti. Bundan da ğayrı, rusiyeli vatandaşlığından vazgeçmek maqsadınen bütün kerekli vesiqalar vaqtında tapşırıldı.
«Menimce, Rusiye Federatsiyasınıñ cinaiy qanunlarınıñ 13-nci maddesine köre, Rusiyeniñ qanunları bu insanğa keçmey. Hayser Cemilev Ukraina qanunları boyunca mesülietlikke çekilmeli», - dep qayd etti Aleksandr Lesovoy.
Şimdiki vaqıtta, şeklengen Bağçasaraynıñ vaqtınca bulunuv apishanesinde buluna. Mahkeme işi Qırım «prokuraturasına» teslim etilgen soñ, vaqia sebeplerini kene de incelep başladılar ve «hatalarnı tüzetmek» maqsadınen taqiq işlerini ğayrıdan keçirdiler. Hayser Cemilevniñ adliyecisi aytqanı kibi, şimdiki vaqıtta taqiqat devam ete, amma mahkeme künü ne vaqıt olcağını o daa bilmey. Aynı zamanda, mayıs 15 künü rusiyeli qoruyıcılar halq vekilniñ Bağçasaraydaki evinde tintüv ötkerildi, bunı, evelki taqiqatqa işanmağanları içün yapqanlar.
Cemilev insan aqları boyunca Avropa mahkemesine muracaat etecek
Ukraina vatandaşını Rusiye qanunları esasında mahkeme etseler, Cemilevlerniñ qorantasına tek bir şey qala, adaletli mahkemege aqqından marum etilüvine şikâyet etip, insan aqları boyunca Avropa mahkemesine muracaat etecekler.
«Elbette, biz Avropa mahkemesine muracaat etecekmiz. İşğalcilerniñ bu areketleri em Rusiye, em Ukraina qanunlarnıñ, halqara qaidelerniñ bozuluvıdır», – dep qayd etti Mustafa Cemilev.
Harkov uquq qoruyıcılar gruppasınıñ vekili Böris Zaharovnıñ fikirince, rusiyeli qoruyıcılarnıñ adımları, Kremlniñ «sımarışına» oşay.
«Mustafa Cemilev ile bağlı bütün vaqiyalar – insan aqlarınıñ qaba bozuluvıdır. Ve elbette, bizim devletimiz bu numayışnı qabul etmez»,– dedi uquq qoruyıcı.
2013 senesi mayıs ayında Hayser Cemilev Bağçasarayda öldürüvde şeklenip yaqalanğan edi. Evelki neticelerge köre, Hayser Cemilev muqaytsızlıqnen silâ ile qullanıp, apansızdan ateş açtı. Qurşun bağçada çalışqan erkekni urdı. Rusiye cinaiy kodeksine köre, Hayser Cemilevni 15 yıl müddet ya da ömürlik apis cezası berilmek mümkün.


text:
Bиkипeдия:Saylanğan mäqälä/Arxiv
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bu elek saylanıp, Baş bitkä çığarılğan mäqälälär arxivı. Yañalarnı saylaw protsessı öçen WP:Saylanğan mäqälägä namzätlär qara.
Baş bittägeseYзrәpTү
Böyek Bolğar ile (viz. Πaλaιά MeYάλn BouλYapίa; bolg. Beлиka Бълrapия, 632-671) — Hunnar imperiäse tarqalğannan soñ Könçığış Awrupada barlıqqa kilgän qäbilälär berläşmäse, bolğarlarnıñ tarixi däwläte. Başqalası Fanağöriädä urnaşqan.
Azaq buyında yäşägän bolğarlar häm qärdäş qäbiläläre üzlären buysındırğan Törki qahanlığına qarşı köräştä zur häm qüätle berlegen tözi alğannar. Bu eşne başlağan kenäz Orğana, däwlätne nigezläğan tuğanı Qubrat xan da üz waqıtında hunnarnıñ başlığı Attila çıqqan Dulo ıruınnan bulğannar. Şulay uq fin-uğır telle häm başqa xalıqlar yäşägän Böyek Bolğar ilendä täñreçelek ışanuları xökem itkän.
Kürşe Vizantiä imperiäse belän dustanä mönäsäbätlärdä torğan, berençe citäkçelärneñ xättä Xristian dinen qabul itülärenä işarälär bar. Yuqqa çığuı xäzär qäbilälärneñ keçlänue arqasında barlıqqa kilgän Xäzär qahanlığı üseşenä bäyle.
WP:Şäp mäqälä/1.12.2004: BilärYзrәpTү
Bilär ul Törki-Tatar taríxında iñ olı şähärder.
11.–13. yözlärdä şähär 620 ha tiräse alan alğan, tışqı nığıtmaları ilä anıñ alanı 800 ha citä ide. Bilär şul çaqtağı Awrupınıñ iñ olı şähäre ide.
Bilär şähäre bik yaxşı cíhazlanğan ide, anda su-uzdırğıç ta, pıçraq su-uzdırğıç ta bar ide. Yortlarnı idän eçendä urnaşılğan köpçälär arqılı qaynar su yögertep cılıtqannar, bügen bu teknologí “cılı idän” dip atala. Yörtlar täräzäläre píalalı ide. Munçalar da bik olı ide, tışqı küreneşe belän bügenge Ğosmalı Törkiädäge munçalarğa oxşaş.
WP:Şäp mäqälä/11.12.2004: Sovet BerlegeYзrәpTү
Sovet Sosialistik Republiklar Berlege yä Sovet Berlege, qısqaça SSSR (Sovet çorı Tatarça: CoBeT CoциaлиcTиk Pecпyблиkaлap Coюзы, CoBeTлap Coюзы, CCCP, Urısça:Coюз CoBeTckиx CoциaлиcTичeckиx Pecпyблиk, CCCP, CoBeTckий Coюз), elekke Rusiä İmperiäse bilämäseneñ zur öleşendä barlıqqa kilgän häm 1922-1991 yıllarda ğämäldä bulğan däwlät. 1922 yılnıñ 30 dekäber Kileşüe nigezendä SSSRnı tözüdä Belarus (Belorussia SSR), Ukraina (Ukraina SSR), RSFSR, Qawqaz artı Sovet Sosialistik Republiklar Federatsiäse (1936 yıldan berlektäş respublikalar Azärbaycan SSR, Ärmänstan SSR häm Görcästan SSR qatnaşalar). 1925 yılda alarğa Üzbäkstan (Üzbäkstan SSR) belän Törekmänstan (Törekmänstan SSR), 1929 yılda Tacikstan (Tacikstan SSR), 1936 yıldan Qazaqstan (Qazaqstan SSR) belän Qırğızstan (Qırğızstan SSR), 1940 yıldan Moldova (Moldavia SSR), Estoniä SSR, Litva SSR, Latviä SSR quşılalar.
WP:Şäp mäqälä/21.12.2004: TrakaiYзrәpTү
Trakai ul Lituada şähär häm kurort ide, Trakai Milli Parkınıñ ber öleşe, rayon üzäge. Trakai Vilniustan 28 km Könbatışraq urnaşqan. Tirä-yağında 200 kül bar, alardar Galvė küle 3.88 km² mäydan tutıra, Vilkokšnis küle - 3.37 km², Skaistis küle - 2.96 km². Rayonda Trakai Trakai Taríxí Milli Park häm Aukštadvaris Regional Parkı urnaşılğan.
Qulyazmalar buyınça, Gediminas böyek kenäz, uñışlı awdan soñ Kernave başqalasınnan yıraqta bulmağan matur urını taba häm monda qälğäne tözergä qarar itä. Bu Senieji Trakai'da (şul waqıtta Trakai'nıñ iseme şulay buldı) qälğä tözü turında yazma. Trakai qalası iñ elektä Alman qulyazmalarda 1337. yılda iskä alğan, xäzer bu yıl şähärneñ räsmi nigezgä salu yılı sanala. Gediminas qatğí Vilniusqa küçergändä, Senieji Trakai'nı Gediminas'nıñ ulı Kęstutis kenäz míras itep ala. Trakai Lituanıñ iñ kürenekle idaräçeneñ Böyek Vytautas'nıñ tuu urını. Trakai törle millätle keşelär tözgän häm saqlağan şähär. Monda Karaimnar (Karaylar) cämğiäte yäşi. Karaimnar - Yähüd dinendä Karait yünäleşen totuçı Törkilär (yäki Törkiçä söyläşäwçe Yähüdlär - bäxesle), 14. yözdä Vytautas anı Qırımnan küçerä,alardan iñ tanılğan şäxes - Isaac Troki isemle karait. Başqa millätlär: Tatarlar, Lituannar, Urıslar, Yähüdlär häm Läxlär.
WP:Şäp mäqälä/1.01.2005: Adolf HitlerYзrәpTү
.
Adolf Hitler (20 aprel, 1889 - 30 aprel, 1945) Nazi Almanía diktatorı häm Nazi Firqäse citäkçese buldı. 1933-1945. yıllarda ul da Almanía kanslerı, xökümät başlığı häm däwlät başlığı bulıp eşli. Dönya taríxında Hitler iñ däräcäle citäkçelärdän berse. Hitler yärdämendä üskän Xärbi-İndustrial Kompleks Almaníanı 1. Bötendönya Suğışı arqasında iqtisadi problemnärennän soñ ayaqqa bastıra. Şulay uq waqıtta Hitler xökümäte Awrupınıñ zur öleşen tikşerä. Hitlerneñ armísı qoral taşlawğanğa qädär, ul üz-üzen Berlindä üterä.
Hitler Holokostnıñ başlap cibärüçelärdän berse, 1939. yılda 2. Bötendönya Suğışınıñ töp oyıştıruçı. Hitler arqasında berniçä distä million keşe wafat bulalar.
WP:Şäp mäqälä/11.01.2005: Maxsus çağıştırmalılıq theoriseYзrәpTү
: Çağıştırmalılıq theorise yä Maxsus çağıştırmalılıq theorise - ul 1905. yılda bastırılğan Albert Einstein'nıñ fizik teorise. Anıñ belän Newton fizikasın almaştırdı, häm elektromagnitizmtä Maxwell'neñ tigezlämälär yärdämendä kürsätkän. Bu theori maxsus atlı, çönki çağıştırmalılıqnıñ Einstein prinsiplärendä tartılu köçe qaramağan. Un yıldan soñ Einstein general çağıştırmalılıq theorisen bastırıla, bu theorigä tartılu köçe kertkän.
1. Berençe postulat (çağıştırmallılıq postulatı)
Törle inetial küzätüçelärdä fizik küreneşlär küzätülärneñ näticäläre üz-üzenä häm real täbiğät küreneşenä yaraşırğa tieş. Yäğni, Ğälämneñ sífatları inertial küzätäçeneñ urınlaştırudan bäyle bulmílar. Här inertial küzätüçe öçen här fizik theori metematikçä bertörle.
2. İkençe postulat (c-nıñ daimilege)
Vakuumda yaqtı tizlege (c) böten inertial küzätüçelärgä bertörle, böten yünäleşlärgä bertörle, çığanaqnıñ häm küzätüçeneñ tizlegenä bäyle bulmí. Eksperimentalçä tikşertkän. Berençe häm İkençe postulattan şundí sözemtä ide: yaqtı taratu öçen bernindi moxít ("äfer" dä) kiräkmi.
WP:Şäp mäqälä/21.01.2005: Böyek MacarstanYзrәpTү
Böyek Macarstan (Magna Hungaria), Macarlarnıñ riwäyätlärdä taswírlanğan borınğı watanı. Qayber taríxí çığanıqlardan häm istäleklärdän mäğlüm. Şul riwayätlärdä taswírlanğança, Böyek Macarstan qayçandır Skíflar berlegeneñ ber ölkäse sanalğan, doşmannarınnan ciñelgäç, xalıqnıñ ber öleşe Almuş citäkçelegendä Pannoniagä (Dunaynıñ urta ağımı ölkälärenä) küçenep kitä.
WP:Şäp mäqälä/1.02.2005: Wäisilär xäräkäteYзrәpTү
Wäisilär xäräkäte, dini häm ictimağí-säyäsi xäräkät, milli-sosial tigezsezlekkä qarşı köräşneñ ber çağılışı. Tatar igençelären, hönärçelären häm urta qul säwdägärlärne berläştergän. 1908. yılda Qazan gubernasınıñ Qazan, Arça, Zöyä öyäzlärendä, orenburg häm başqa kürşe gubernalarda, Urta Asíada Wäisilär xäräkäte 15 meñläp keşene berläştergän. Wäisilär xäräkätneñ töp taläpläre - grajdanlıq qanunnarına häm cirle xakimiätkä buysınmaw, fäqät şäriğät quşança, Qör'änçä yäşäw, káfirlär armísında xezmät itmäw, salım tülmäw, ike başlı qaraqoşlı pasportnı almaw.
WP:Şäp mäqälä/19.02.2005: Mendeleyev Dmitri İvanoviçYзrәpTү
Mendeleyev Dmitri İvanoviç (Urısça: MeHдeлeeB ДMиTpий ИBaHoBич) (1834-1907), ximik, ensiklopädist-ğälim, cämäğät eşleklese, Peterburg Fännär Akademisenıñ möxbir äğzası.
Ximik elementläreneñ anıñ iseme belän atalğan periodik qanunın aça. 1857-1890. yıllarda Peterburg Universitätendä, professor. Fundamental xezmätläre ğomumí ximiä, ximik texnologí, fizika, metrologí, hawada oçu, meteorologí, awıl xucalığı, iqtisad, xalıq mäğärife h.b. ölkälärgä qarí. Räsäydä organik ximiädän berençe däreslek, "Ximiä nigezläre" digän klassik xezmät autorı.
WP:Şäp mäqälä/1.03.2005: Xäzär QağanlığıYзrәpTү
Xäzär Qağanlığı, borınğı feodal däwlät. 7. yöz urtalarında Tübän İdel buyı häm Qawqaz aldı cirlärendä oyışa. Könbatış Törki Qağanlıq tarqalğannan soñ barlıqqa kilä. Başqalası Sämändär, İtil şähärläre. 7. yözneñ 2. yartısında Xäzär Qağanlığı Böyek Bolğar däwläten häm Sawir, Bäräncär qäbiläläre däwläti berläşmälären, İdel häm Don buylarında yäşäwçe xalıqlarnı (Bolğarlar, Bortaslar, Mordwalar h.b.), qayber Slaván qäbilälären üzenä buysındıra. 8. yöz – 10. yöz başında, Xäzär Qağanlığınıñ iñ yuğarı kütäreleş çorında, aña Qawqaz aldı töbäge, Azov Diñgeze buyı, Qırım yarımutırawınıñ zur öleşe, Könçığış Awrupanıñ Dniper buylarına qädär suzılğan dala häm urman qatnaş dal ölkäläre kerä.
WP:Şäp mäqälä/11.03.2005: NEPYзrәpTү
Yaña İqtisadi Säyäsät (NEP) (Urısça: HЭП – HoBaя эkoHoMичeckaя пoлиTиka ), 1921. yılnıñ Martında RKP(b)nıñ 10. qorıltayında qabul itelä; Xärbi Kommunizm säyäsätenä almaşqa kilä. Töp eçtälege: prodrazvórstkanı prodnalog (çiklängän külämendä salıp tüläw) belän alıştıru, bazar mönäsäbätlärennän, yallanğan xezmättän, törle räweştäge milektän häm citeşterü çaraların arendalaw mömkinlegelärennän faydalanu. Tatarstanda xucalıq apparatın üzgärtep qoru ğämälgä aşırıla, sänäğät xucalıq isäbenä küçerelä.
WP:Şäp mäqälä/21.03.2005: İske Tatar ädäbi teleYзrәpTү
İske Tatar ädäbi tele (İske imlâ: يسكى تاتار تلى ), qayber etnik qärdäş xalıqlarnıñ – Tatar, Başqort, öleşçä Qazaq häm Nuğaylarnıñ ğomumí yazma ädäbi tele. İske Tatar ädäbi tele İdel buyı Bolğarında häm Altın Urdada qullanılğan borınğı Törki ädäbi telneñ cirle variantı nigezendä barlıqqa kilä. 12-14. yözenlärdäge ädäbi tel İske Tatar ädäbi tele formalaşunıñ başlanğıç çorı itep qarala. Ul matur ädäbiättä (Qol-Ğäli, 13. yöz). xalıq awaz ícatı äsärlärendä, dini ädäbiättä, qäber taşları yazmalarında kiñ çağılış taba.
WP:Şäp mäqälä/1.04.2005: Vasili Blajennıy ÇirkäweYзrәpTү
Vasili Blajennıy Çirkäwe (Yar buyı Poqraw soborı (cämiğ çirkäwe)), Mäskäwdäge Urıs dini míğmarlığınıñ mäşhür istälege.
1555-1561. yıllarda Barma häm İvan Postnik tarafınnan Qazan Xanlığın yawlap alu istälege itep tözelä. Çirkäw tiräsen äyländerep alğan yabıq tübäle galerí urtasına çatır tübä astındağı olı ğíbadätxanä bínası tiräli üzara eçke yullar belän totaşqan 8 keçeräk çirkäw urnaştırılğan. Bizäklärneñ güzällege häm baylığı belän ayırılıp tora. 1588. yılda Çirkäwgä Vasili Blajenní altare östälä, 1670. yıllarda 8 qırlı çañ manarası tözelä.
WP:Şäp mäqälä/11.04.2005: Adam OleariusYзrәpTү
Adam Olearius (yaqınça 1599-1671), Alman säyäxätçese. 1633-1634. yıllarda Schleswig-Holstein ilçelege belän Räsäygä kilä. 1635-1639. yıllarda İdel buylap İranğa barıp qayta. İke märtäbä Qazanda tuqtalış yasí, şähär küreneşlären surätli (1636-1638).
WP:Şäp mäqälä/21.04.2005: Antoine de Saint-ExupéryYзrәpTү
Antoine de Saint-Exupéry (29 iyün, 1900 - 31 iyül, 1944) ul Frantsiä yazuçısı wä oçqıççı ide.
Antoine Marie Roger de Saint-Exupéry Lion şähärendä yäştä bulğan inde ğäilädä tua. Başlanğıç mäktäben tamamlağaç, miğmarlıq öyränü öçen École des Beaux-Arts uqırğa kerä. 1921 yılda ul xärbi xezmät safına basa wä oçqıççığa öyränü öçen ul Strasburg şähärenä cibärelä. Kiläse yılda ul röxsätnämä iäse bula wä aña xärbi oçqıçta eşlärgä täqdim itälär, ämma ğäiläse riza bulmağaç, ul Parij şähärendä şirkät eşendä qaldırıla. Anıñ eşe tarqala, wä kiläse berniçä yıl eçendä fälän eş almaştıra...
5 iyul 2005: EtoumbiYзrәpTү
Etoumbi ul Kongo Cömhüriätendäge Cuvette-Ouest wilâyäteneñ könyaq-könbatışta urnaşqan ber qala. Qalaqılarnıñ küpçelege kürşe urmanda aw belän şäğellänälär.
Etoumbi - Ebola virusınıñ soñğı çığanaqlarınnan berse. Virus urmanda ülgän xaywannarnıñ ite aşaw näticäsendä keşelärgä küçte. 2003. yılda bu qalada virus taratıp cibärü näticäsendä 120 keşe wafat buldı. 2005. yılnıñ Mayında virusnıñ taratıp qabatlaw säbäple xäkimiät quarantin itte.
25 iyul 2005: Jean Charles de MenezesYзrәpTү
Jean Charles de Menezes (7 ğinwar, 1978–22 iyül, 2005) Londonnıñ könyağında urnaşqan Tulse Hill bistäsendä yäşäwçe elektrikçe ide. Katolik, Barziliädäge Gonzaga, Minas Gerais'tä tuğan Menezes Böyekritaniädä 3 yıl däwamında yäşägän. 21 iyül Londonnı bombalaw säbäple pülisä höcüme näticäsendä terrorist bulmağan De Menezes atıp üterelgän.
23 awğust 2005: HarmonikaYзrәpTү
Harmonika yä iren ğarmunı ul kompakt kesäle tınlı muzıkal qoral ide. Christian Friederich Ludwig Buschman tarafınnan 1821. yılda uylap tabıla. Harmonikanıñ berençe ürnäge – Könçığış tın organı. Tınlı organnar häm harmonika "telçekle" qorallarğa qağılalar. Berençe tapqır Könçığış tınlı organ Awrupağa Qıtaydan 18. yöz urtalarında kilgän. Bu qoral 17 törle ülçämle bambuk köpşälärdän torğan. Här köpşä mönşteklärgä berketelgän baqır telçelklär urnaşılğan. Buschmannıñ aura digän 15-tişekle plastin küreneşle dönyada berençe harmonika kamertonğa bigräk oxşağan. 1826. yılda Richter isemle Bohemiale 10-tişekle häm 20-telçekle harmonikanı eşläp çığarğan. Här tişektä sulış alu häm çığaru öçen ayırım telçek urnaşılğan. Bu küreneş standart bulıp taralğan. Almança bu qoral Mundharmonika atala başlağan. 1857. yıldan harmonikalarnıñ iñ ere eşläp cığaruçı Matthias Hohner nizgelängän şirkäte saní. 1862. yılda Hohner Amerikannarnı harmonika belän tanışqan.
20 noyabr 2005: Ostankino manarasıYзrәpTү
Ostankino telemanarası - ul Mäskäwdäge televizion häm radiotapşıru manarası. Anıñ beiklege - 540 m, Torontodağı CN Tower manarasınnan soñ dönyada iñ biek bina, ä Awrasiädä iñ biege.
Manaranıñ baş injenere Nikolay Nikitin, arxitektorları L. Batalov belän D. Burdin. Manara 1963-1967. yıllarda tözelgän, şundí waqıtlarda dönyanıñ iñ biek bínası bulğan. Tözeleştä küp innovasiä qullanılğan, alardan qorıç troslar qısılğan kierelgän timerbeton. Şundí uylap tabu manara qorılışın ğädi häm ışanıçlı yasağan. Başqa progressiv fikerlärdän say fundamentnı atap bula. Manaranıñ totrıqlığın massiv nigeze garantiäli: nigez massası maçta massasınnan qat-qat arttıra. Bu telemanara Böyek Manaralar Bötyendönya Föderasiäseneñ äğzası.
26 ğınwar 2006: Roman AbramoviçYзrәpTү
Roman Arkadieviç Abramoviç, Çukotka gubernatorı, Räsäy oligarxı, Forbes mäğlümätläre buyınça Räsäydä baylıq buyınça ikençe keşe, anıñ mullığı berniçä milliard dollar bilgelänä.
1966 yılnıñ 24 oktäberendä Saratov şähärendä tua. Anası İrina Vasilyevna, Saratov çığışı belän, Sıktıvkarda yäşi häm Roman 1,5 yäşle bulğanda ülä. Atası Arkadi Naximoviç Sıktıvkar sovnarxozında (milli xucalıq şurasında) eşli häm Roman 4 yäşle bulğanda tözeleştä bulğan avariä näticäsendä häläk bula. Yätim Romannı atasınıñ bertuğanı Leyba Naximoviç üz ğäiläsenä ala. Romannıñ yäşüsmer çağı Komi Cömhüriätendä ütä. 1983. yılda Roman Abramoviç 2. şähär mäktäben tämamlí, İndustrial institutına uqırğa kerä, ike kurs uqırğa citeşä, institutnı betermägän Abramoviçnı Sovet Armiäsenä alalar. Armiädä Abromoviçqa anıñ sport belän mawığu bulışa. Ul futbal komandasın nigezli, anıñ bulışı belän xärbi bülektä üzeşçän sänğät barlıqqa kilä. Armiädän soñ Abramoviç ber Mäskäw institutına kerä, anı tämamlamí. Şundí uq waqıtta "Uyut" ("Yäm") kooperativın oyıştıra, bu kooperativda polimerlardan uyınçıqlar yasílar. Soñraq, kooperativ buyınça xezmättäşlär "Sibneft"neñ citäkçelek buını bulıp kiläçäklär... Däwamı
4 mart 2006: KaradjordjeYзrәpTү
Karadjordje, yä Karađorđe (Kirill älifbasında: Kapaђopђe), (1768, 3 noyäber? – 1817, 13 iyül) ul Ğosman İmperiäsenä qarşı Berençe Serb Fetnäse citäkçese, Serbiäneñ Karadjordjević näselenä nigez saluçı bulğan. Đorđe (George) Petrović (Ђopђe ПeTpoBић) bulıp tua. Qoñğırt çäçle buluı säbäple, Đorđe'ğa Qara (Törekçä: Kara) quşamatı birelä.
Karadjordje Viševci awılında tua häm balaçağında kötüçe bulıp eşli. 1787. yılda Törekne üterüdän soñ ul Habsburglar Austriäsenä qaça häm Freikorps'qa kerep, 1787-1791. yıllardağı Austro-Törek Suğışında qatnaşa. Sistova solıxınnan soñ, ul Serbiägä qayta häm Topolada urnaşıp, mal kötep, säwdä belän şöğellänep, görlep yäşi häm oçraqlı räweştä Hayduklarğa quşa. Däwamı...
WP:Şäp mäqälä/3.06.2007: Mathias RustYзrәpTү
Mathias Rust (1968 tua, Hamburg) — ul Alman häwäskär pilotı, 1987. yılda Hamburgtan Mäskäwgä sanksiälänmägän oçış yasap, Qızıl Mäydanğa töşte. Rustnıñ iskitkeç totqarsız oçıp ütüe Sovetlar Berlegendä zur yañğırış taptı, hawa höcümenä qarşı sistemasınıñ köçsezlegen belderde häm saqlaw ministerlegendä küp otstavkalar quzğattı.
1987.neñ 28. Mayında 19-yäşle Mathias Rust aéroklubnıqı dürturınlı ciñel Cessna-172B Skyhawk oçqıçında Hamburgtan oçıp kitä. Helsinki-Malmi aeroportında tutırıp salu öçen utırıp, dispätçergä Stockholm'ğa oçuın belderä. Kinät Rust elemtäne tuqtata, häm Mäskäwgä kurs alıp, Sipoo yanında Fin radarlarınnan yuğala. Şundí urınğa cibärelgän qotqaruçılar kerosin timgellären tabalar, bu timgellär häläkät dälilläre bulıp sanalar.
Şul waqıtta Rust Estoniädä SSSRnıñ däwlät çigen boza. 14:29 ul saqlaw radarında barlıqqa kilä. "Üze-çit" sistemasına cawap birmägännän "tsel nomer 8255" bilgelänä. Öç division anı kötkän, läkin töşeregä boyırıq bulmağannan anı tüşermilär. PVO suğışçan äzerlegenä äylänä häm ike oçqıç anı tabarğa cibärelä. 14:48 Gdov yanında ber pilot "Yak-12 şikelle" aq sport oçqıççığın taba, anı töşerergä röxsät sorí, läkin sorawnı kire qağalar. Annan soñ oçuçılar anı yuğaltalar häm Staraya Russa yanında Rust radarlarınnan çığa. Radar sayın, Rust yuğala häm barlıqqa kilä. Läkin Pskov yanında xärbi öyränülär bulğanlıqtan cirle PVO başlıqları anıñ "üze-çit"-kä cawap qaytarmawı täcribäsez yäş pilotlarğa xas totış bulıp sanalar häm bu rayonda cawap qaytarmawçı oçqıçlarğa "üzelär" statusın birälär.
20 iyun 2006: Evora SezariyaYзrәpTү
Evora Sezariya - 1941 yılnıñ 27 avgustta Kabo Verde'nıñ São Vicente utırawındağı Mindelo port qalasında tuğan folklor cırçı xatın. Sezariya "Yalanayaqlı diva" isemendä bilgele, çönki ul yarlı häm öysez watandaşlarğa solidarlığınnan säxnädä härwaqıt yalanayaqtan başqara.
Sezariya Portugal fado janrınnan kilep çıqqan Kreol-Portugal telendä başqarala torğan morna isemle moñlı janr patşası, ul sentimental sağışılı häm moñlı xalıq cırların gitara, cavaquinho, skipka, akkordion häm klarnet akustik tawışları akkompanementı belän qatnaştırıp cırlıy. Evora'nıñ Kabo Verde blüzı – ilneñ qatı häm ozın tarixı, izolätsiä häm qollıq tarixı turında, şulay uq ul emigratsiä turında – Cabo Verde xalqınnıñ öçtän ikese çit illärdä yäşi.
Evora'nıñ tawışı – melanxolik häm yağımlı, beraz qarlıqqan, ayırım süzlärenä basıp yasap Sezariya'nıñ emotsional täğbirene tapşıra. Xättä tamaşaçılar Evora'nıñ telen añlamıylar da, alarnı başqaruına ap-açıq xisläre tarta. Däwamı...
WP:Şäp mäqälä/1.08.2007: KarmenYзrәpTү
Karmen — Jorj Bize tarafınnan yazılğan iñ tanılğan operalarnıñ berse.
Romantik yıllardan başlap küpsanlı yazuçılar, kompozitorlar häm sänğät ähellären İspania üzenä tartqan. Şularnıñ berse Fransuz yazuçısı Prosper Mérimée. Ğäiläse Romantik çor belän bäylänmägän bulsa da, Mérimée şul stildä dä äsärlär icat itügä ireşä. İñ tanılğan äsärläre arasında Colomba häm Carmen.
Carmen süjetın dönyaküläm tanıtqan daxi isä - Bizet bula. Ul Prosper Mérimée'neñ romanın muzıkağa küçerä, häm opera formasında säxnäläşterä. Bizet Carmen äsären yazunı 1873 yılda başlıy, häm berençe repetisialär şul uq yılnıñ Öktäberenä täğäyenlängän bula. 1873. yılnıñ cäyendä avtor berençe aktnı tämamlí, opera quyılışı Opéra-Comique teatrında kiçekterelä, häm Bizet ikençe opera yazuğa küçä. 1873. yılnıñ Öktäbrendä Opéra yana häm Bizet'neñ äsäre kön tärtibennän töşep qala. Däwamı...
11 okT 2006: AcehYзrәpTү
Nanggroe Aceh Darussalam ul İndoneziäneñ maxsus töbäge (daerah istimewa), Sumatra utırawınıñ tönyaq qıríında. Elekke zamanda Aceh bäysez bulğan. Bäysezlegen saqlanıp tırışqanda Aceh'lelär Holland kolonistlarına häm İndoneziä xakimiätenä qarşılıq kürsätälär. Aceh'neñ tabiğät baylıqları şaqtí zur, Aceh gaz yatmaları dönyanıñ iñ zurısıdan berse. Başqa İndoneziä belän çağıştırğanda Aceh dini konservatizm belän ayırılıp tora. Aceh 2004. yılğı Hind Okeanı cirteträweneñ episentrenä in yaqındağı cir buldı. Cirteträw tudırğan tsunami könbatış yarnı ağızıp alıp kitte, başqalası Banda Aceh zían kürgän toraq punktlarda da. 130,000 - 238,000 keşe hälâk yä xäbärsez yuğalğan, 500,000 öysez qalğan.
Könyaq-könçığış Asiägä Íslam 8. yözdä Aceh aşa kerä. Berençe Möslim Peureulak patşalığı 850. yılda xäzerge Könçığış Aceh'tä barlıqqa kilä, Banda Khalifah anıñ başqalası bula. Annan Samudra Pasai däwläte kilep çığa (bu däwlättän Sumatra utrawınıñ iseme kilä), bu däwlättäge soltan Malik uz Zahirnıñ idaräse Marco Polo häm Bine Batuta äsärlärendä yazılğan. Keçkenä Aceh patşalığı xäzerge Banda Aceh cirendä 12. yözdä nigezlänä. Çäçäk atu çorında patşalıq yoğıntısı könyaq Thailanddağı Satun, Malay yarımutrawıdağı Johor, İndoneziäneñ xäzerge Riau töbägedäge Siakqa qädär cäyelä. 16. yöz başlarınnan Aceh Soltanlığı Portugaliägä qarşı köräşenä tartıla, ä 18. yözdän Britan belän Holland kolonial imperiälärgä qarşı. 18. yöz azaqlarında Malaydağı Kedah häm Pinang Britaniägä birergä mäcbür. Däwamı...
1 avgust 2008: TörkiäYзrәpTү
Törkiä, yä isä Türkiye — Awrupa ilä Asiada urnaşqan il. Ataması ime öleştän tora: Eski Türkçede Türk sözi qatı, nıq, bögelmäs añlata, iye sözi bu könge Türkçede şolkeliş qullanıla. Başqaça äytmeşli nıq kişiler iye bulğan il añlata. Däwamı...
13 awğust 2010: Keçe ÇınlıYзrәpTү
Keçe Çınlı – Tatarstannıñ Çüpräle rayonı sostavına kergän awıl. Keçe Çınlı yelgasi buena urnaşqan häm şuŋadırmı rayonnıŋ iñ zur awıllarınnan sanala. Awıl cirlegeneñ gomumi mäydanı 6405 geqtar, sörü cirlege 5423 geqtar.
Awılda 582 xucalıq, 1407 keşe yäşi.
Awıl cirlegendə Keçe Çınlı urta gomumi belem birü mäktäbe urnaşqan. Ul 1925 yelda dürtyellıq mäktäp itep barlıqqa kilä, ä 1931 yelda – tulı bulmagan urta mäktäp, annan soñ 1972 yelda – urta gomumi belem birü mäktäbe dip üzgätelä.
Awılda 350 urınlıq Mädäniyät yortı, 5 şäxsi kibet, 1 däüdät qaramagındagı kibet, tegermän, awıl tulısı belän gazlaştırılgan. Xalıqnıñ 30% üzäkläşkän su sistemasınnan qullanıla, üzäk uramnarda 1993-95 yellarda asfal't tüşälgän. Rayon üzägenä qadär 30 qm.
1 SENTABER 2010: Baraq Husseyın Obama IIYзrәpTү
Baraq Husseyın Obama II — Amerika Quşma Ştatlarınıñ 44-çe prezidente.
Barack Obama çığışı belän Kenyadan bulğan möselman ber äti belän aqtänle Amerikalı ber änineñ ulı bularaq 1961 yılnıñ 4 avgust könne Amerika Quşma Ştatlarınıñ Hawaii ştatındağı Honolulu qalasında dönyağa kilde.
Obamanıñ änise häm ätise ätiseneñ çit il uquçısı bularaq kilgän Hawaiida tanıştı häm öylände. Yaña öyläneşkän par Obama äle 2 yäşendä genä bulğan çaqta ayırıldı. Harvard universitetında stipendiat bularaq uqığan äti Obama, 1965 yılda Kenyağa qaytıp, xökümät öçen eşlägän bulsa, änise isä şulay uq çit il studentı bulğan İndoneziyalı Lolo Soetoroğa kiyäwgä çığa.
Obamanıñ äti-änise ayırılğannan soñ barı tik ber tapqır qına Amerika Quşma Ştatlarına yasağan säyäxäte waqtında 1971 yılda küreşep söyläşkän ätise 1982 yılda Nairobidä avtomobil qazasında ülde. Änise isä, 1972 yılda ikençe irennän ayırılıp, Amerika Quşma Ştatlarına kire qayttı häm 1995 yılda analıq yaman şeşennän ülde. Obamanıñ äni yağınnan 1 ügi bertuğanı, äti yağınnan isä 7 ügi bertuğanı bar.
11.11.2012-2.04.2014: Qazan Xalıqara AeroportıYзrәpTү
Qazan Xalıqara Aeroportı - baş grajdan Qazan aeroportı, ICAO=UWKD,IATA=KZN. Şähärdä tağıda bütän aerodromnar bar: KAPO (Borisoglebskiy) ICAO=UWKG; KVPO (Yudino) ICAO=UWKW; bäläkäy aviatsiä öçen: Qurqaçı (ICAO=XWKR) häm Vişnevka (ICAO=ZC7L).
Qazan Xalıqara Aeroportı 26-28 şähärdän kilometrda urnaşqan. 1.2 million artıq passajirlar 2011 yılda xezmät kürsätä. 1979 yılda bu urında açılğan. İske aeroport Qazan-2 Sovet rayonında Qazanda 1930-2005 yıllarda urnaşqan ide häm cirle hawa yulların xezmät kürsätä ide.
2-30.04.2014: Bolğar şähäreYзrәpTү
Bolğar (pyc. Бoлrap) — Tatarstannıñ könyaq-könbatışında, İdelneñ sul yaq yarında (Kuybışev susaqlağıçı) urnaşqan, rayon buysınuındağı şähär. Spas rayonı üzäge (1930 yıl). 1991 yılğa çaqlı Kuybışev. Bolğar şähärlege çitendä, borınğı häykälläre yanında "Bolğar" aerodromı urnaşa.
Çardaqlı timer yulı stantsiäsennän tönyaqqa taba 71 km yıraqlıqta (Ulianovsk — Ufa yünäleşe). Qazanğa qädär — 140 km. Mäydan — 8 km². Xalıq sanı — 8,3 meñ keşe (2009).
İdel Bolğarında berençe şähärlär X yözneñ 20 nçe yılları başında kürenä başlıy. Berençe bolğar şähärläreneñ üsep çığuı islam qabul itü çorına turı kilä.
İdel belän Çulman totaşqan cirgä — Könçığış Awrupanıñ iqtisadi häm strategik yaqtan zur ähämiäte bulğan ike zur su yulı buyına utırğan. Başqalanı şundıy möhim urında tözü bolğar cirlären ber üzäk däwlätkä berläşterüdä, İdel Bolğarın häm anıñ başqalasın Könbatış belän Könçığış arasında iqtisadi häm mädäni elemtälär üzägenä äwerelderüdä ifrat zur rol' uynağan.
1.05-1.06.2014: Urıs yazıYзrәpTү
Urıs yazı yä Ukrainada Rusiä yaqlı protestlar - Ukrainanıñ könyaq-könçığış töbäklärendä bulğan Rusiä Federatsiäse yaqlı şiğärlär belän xökümätkä qarşı yünältelgän mass-külämle protest çaraları. 2014 yılnıñ mart ayında Yevromäydan näticäsendä konstitutsion bulmağan ısul belän Kievta üzäk xäkimiäte alıştırudan soñ başlana.
Protest mitingları Könyaq-Könbatış Ukraina şähärlärendä uza. Küp kenä ukrain MMÇları protestarda qatnaşuçılarnı «separatistlar» dip atıylar. Rusiä MMÇları isä alarnı «federalizatsiä tarafdarları» terminı qullana; yaña ukrain xökümätenä qarata yış qına «xunta» häm «Kiev uzurpatorları» terminnarı qullanıla.
Şuşı waqiğalarğa qädär Aqyarda mitinglar uza häm Qırım krizisı (2014) başlana. Qırım Cömhüriäte Ukrainadan bäysezlegen iğlan itä, Qırım statusı turında referendumın ütkärä (16-18 martında - Rusiädän başqa illär tarafınnan tanılmağan bäysez däwlät), näticädä Rusiä Federatsiäsenä kerü qarar qılına.
1.06-1.07.2014: Tatar teleneñ orfografiäseYзrәpTү
Tatar teleneñ orfografiäse — Tatarstan Respublikası Prezidentı tarafınnan 1999 yılnıñ 15 sentäberendä qul quyılğan qanunda qabul itelgän tatar älifbasına nigezlänep tözelde, 2012 yılnıñ 24 dekäberendäge Tatarstanda tatar telen däwlät tele bularaq qullanu turında qanunı arqasında yañartıldı (Räsmi latin yazılışı oechen urtaq törki älifbası xärefläre qullanıla: ä, ñ, ö, ü).
Yaña latin yazuına nigezlängän tatar älifbası 34 xäreftän tora: anda suzıq awazlarnı belderüçe — 9, tartıqlarnı belderüçe — 25 xäref kürsätelgän.
Apostrof, siräk qullanılğanlıqtan, alfavitta ayırım urın almağan, ul, hämzäne (tä'min) belderüçe häm neçkälek bilgese bularaq, barı orfografiädä genä isäpkä alına.
Bu qanundağı alfavit, nigezdä, 1927—1939 yıllarda qullanılğan “Yañalif” alfavitın yañadan torğızuğa qaytıp qala. Läkin biredä “Yañalif”ne tulısınça şul kileş kire qaytaru yuq, häm ul bula da almıy, çönki anıñ qullanılmawına 60 yıl ütte, tormış üzgärde: yazuları latin grafikasına nigezlängän Könbatış tellären öyränü massaküläm küreneşkä äylände, xalıqara urtaq sanaqlar belän eş itü, xätta dönyaküläm informatsiä sistemasına — internetqa çığu ğädätkä kerde, törki xalıqlarnıñ üzara aralaşa, ber-bersen ruxi bayıta alu mömkinlekläre açıldı.
Menä şul şartlarda “Yañalif” üzgärtelmiçä torğızılğan bulsa, tatar balası, tatar häm çit il latinitsaları arasındağı ayırmalarnı kübräk kürep, qıyın xäldä yışraq qalır ide, tatar keşese, sanaq qullanğanda, bigräk tä anıñ yärdämendä internetqa çığıp eşlägändä, qıyınlıqlarnı kübräk kürer ide, törki tuğannarınıñ yazuların uqırğa turı kilsä dä, törle çitenleklärgä duçar bulır ide.
Şuşı äytelgännärne istä totıp, TR Däwlät Sovetı Zakonğa “Yañalif”ne beraz üzgärtep tözelgän yaña alfavitnı täqdim itte, häm ul, bilgele, kimçelekläre bulsa da, xäzerge zaman taläplärenä nığraq cawap birä.
1.07.2014-22.01.2015: Maxsus çağıştırmalılıq teoriäseYзrәpTү
Maxsus çağıştırmalılıq teoriäse - Albert Einstein'nıñ fizik teoriäse (1905), Makswell tigezlämäläre yärdämendä kürsätelän. İsaak Nyuton fizikasın almaştırdı.
Teoriäne böten fizik cämäğät qabul itä. Teoriägä qarşı eksperiment näticäläre xata bulıp sanalalar. Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse eksperimentlarga täñgäl kilä, şunlıqtan gravitatsiäneñ başqa teoriälärgä yul qardırmıy.
22.01.2015-29.08.2015: Möxämmät-Ämin xanYзrәpTү
Möxämmät-Ämin xan (1469-1518, Qazan xanlığı) — 1487-1495, 1502-1518 yıllarda Qazan xanlığı belän idärä itkän xan, İbrahim xannıñ ikençe xatını Nursoltannan tuğan ulı.
Atasınıñ 1479 yılda ülüennän soñ, änise citäklägän Böyek Mäskäw kenäzlege belän kileşü tözep tatu mönäsäbättä yäşäw yaqlı partiä ciñelä, 10 yäşlek Möxämmät-Ämin Mäskäwgä ozatıla. Anda aña tizdän Kaşira şähäre belän idärä itüne tapşıralar.
Möxämmäd Äminneñ 12 yullıq «Ğiqab» («Üç») isemle şiğere bilgele.
29.08.2015-4.09.2016: Ğäräp älifbasıYзrәpTү
Ğäräp älifbası bügenge dönyada ayıruça kiñ taralğan älifbalardan berse. Qayber mäğlümätlärgä qarağanda, ul dönyada barlıq xalıqnıñ yaqınça yözdän unına xezmät itä. Berençe näwbättä ul – Ğäräp tele öçen. Monnan tış, Ğäräp älifbası İranda Farsı tele, Päqstanda Urdu tele, Äfğänstanda Puştu wä Däri tele öçen, öleşçä Hindstanda milli älifba bularaq qabul itelgän. Ul şulay uq İslam dine kiñ taralğan başqa illärdä dä (Bangladeş, Xäbäşstan, Filipin, İndoneziä, Malayziä, Mozambik, Nigeriä w.b.) aktif qullanılışta yöri. XX ğasırnıñ 30 yıllarda tulısınça Latin älifbası belän alıştırılğança, Sovetlar Berlegendä yäşäwçe törki xalıqlarnıñ, şulay uq Ğosman imperiäsendäge törekläreneñ milli yazuları da şuşı älifbağa nigezlängän ide.


text:
Bu könne närsälär bulğan?
Tarixta bügen - 9.09.2020
1922nçe yılnıñ 9nçı sentyabrendä törek armiyäse, Zur höcüm häm Dumlupınar mäydanı suğışında ciñüdän soñ, okkupaśiyälängän İzmirgä kerä. Anı azat itkännän soñ Anadoluda ber grek ğaskäriye dä qalmıy.
1976nçı yılda bu könne Qıtay xalıq cömhüriyätenä nigez saluçı Mao Śzedun 83 yäşendä ülä. Anıñ wafatınnan soñ kommunist partiyäse êçendä berara xakimiyät köräşe bula. Anda reformaçılarnıñ citäkçese Dên Syaopin ciñä.
1982nçe yılnıñ 9nçı sentyabrendä Törkiyäneñ Burgaz konsullığı attaşesı Bora Süelkan ärmän terrorçıları tarafınnan üterelä.
2004nçe yılda bu könne İndoneziyanıñ başqalası Djakartada Avstraliyä ilçelegenä bombalı höcüm oyıştırıla. Anı Äl-Kaida belän bäyläneşe bulğan terrorçı oyışma Cämaat-i İslami başqara. Terrorçılıq aktında 10 keşeneñ ğomere özelä.


text:
Moskvanıñ Lefortovo rayon mahkemesi ukrain rejissöri Oleg Sentsovnıñ apis müddetini mayıs 11-ge qadar arttırdı.
Böylece, mahkeme Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti baş taqiqat idaresiniñ muracaatını qabul etti, – dep haber ete Radio Svoboda.
Oleg Sentsov 2014 senesi mayıs ayında Rusiye FSB hadimleri tarafından Qırımda yaqalanğan edi. Onı Aqmescit, Yalta ve Aqyarda teraktlarnıñ azırlanmasında qabaatlaylar. Sentsovnıñ adliyecisi SİZOda onı çekiştirgenlerini bildirgen edi. Rejissör qabaatını red ete. Bundan ğayrı, bu iş boyunca daa üç kişi yaqalandı.
Sentsovnıñ bir çoq işdeşi ve uquq qorçalayıcılar onı siyasiy mabus olaraq tanıp, onı azat etmege çağıralar. Olarnıñ fikirince, Sentsovğa qarşı qabaat sahte ola. Sentsov – Euromaydannıñ faal iştirakçisidir.


text:
Kreml kontrolindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesi qırımtatarı Osman Muratovnı yarımadada ilk olğan «çaqmamazlıq davası» boyunca qabaatlı tanıp, oña 10 000 ruble para cezasını berdi. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri haber ete.
İmaye ükümni «sebepsiz» sayıp, qadı Olga Kuznetsovanıñ qararına qarşı temyiz arizasını berecek ola.
«Çıqarılğan üküm qanunğa uyğun degil ve sebepsiz ola. Mahkeme qararını şikâyet etmek içün 10 künümiz bar. 10 biñ para cezası bu mahkeme esnasında sarf etilgen siñir ve vaqıt o qadar para etmez, dep aytmaq mümkün. Amma üküm şikâyet etilmese, bu madde boyunca diger insanlarnıñ mesüliyetke çekilmesi içün temel olacaq», – dedi Muratovnıñ advokatı Lilâ Gemeci.
Onıñ qayd etkenine köre, qadı Kuznetsova esnas vaqtında advokatlarnı «kompetentsiz» dep adlandırdı, muracaatlarını red etti, olarnıñ qanaatlendirilmesi qabaatlav tarafınıñ delillerini red ete bilecek edi, munaqaşa vaqtında imayeniñ sözüni böldi.
«Müvekkilimniñ qabaat delilleri olaraq kösterilgen esaslar mahkeme tahqiqatı vaqtında isbatlanmadı. Ekspert 2017 senesi satın alınğan cep telefonında 2016 senesiniñ yazışuvı nasıl tapılğanını öyle de añlatıp olamadı. Mahkeme salonında keçirilgen tahqiqat eksperimenti kösterdi ki, cep telefonında tarih ve saat deñiştirilse, böyle bir yazışuv yapıla bile. Lâkin qadı buña qulaq asmadı. Mahkeme esnası devamında böyle yanaşuv oldı», – dedi Gemeci.
Keçken sene noyabr ayında işğal etilgen Qırımda Rusiye FSBsine çaqmamazlıq boyunca ilk dava açıldı.
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Qırımda Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.6 maddesine istinaden açılğan birinci çaqmamazlıq davasını baqmağa başladı. FSB tahqiqatınıñ malümatına köre, qabaatlanğan kişi soyu Suriyege İGİL tarafında cenkleşmege ketkenini uquq qoruyıcılarğa bildirmedi.
Qırımda bu adise «Yarovaya qanunı» çerçivesinde qabul etilgen deñişmelerden soñ ilk olacaqtır. Çaqmama maddesine köre 100 biñ rublege qadar para cezasını almaq ya da eki yılğa qadar azatlıqtan marum qalmaq mümkün.


text:
Martnıñ 26-nda saba Qırımnıñ memuriy sıñırında Rusiye sıñırcıları «Qırım birdemliginiñ» faalleri Remzi Bekirov ve Ruslan Suleymanovnı tutıp aldı. Bu aqta Bekirovnıñ ömür arqadaşı Halide haber etti.
Berilgen malümatqa köre, tutulğan faallerniñ «kimlik vesiqaları sıñır hızmeti hadimleriniñ şübhesini doğurğan eken».
«Qırım birdemliginiñ» bildirgenine köre, 2017 senesi fevral ayında ekisi de Marlen Mustafayevniñ evi yanında tutulıp, mahküm etilgen ve qanunsız mitingde iştirak etkeninde qabaatlanıp, memuriy apis cezasını alğan edi.
Fevralniñ 21-nde faal Marlen Mustafayevniñ evinde tintüv keçirilgen edi. Rusiye uquq qoruyıcıları onı eki yıl evelsi içtimaiy ağlarda paylaşqan Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ timsalleri içün tuttı. Bunı videoğa çıqarğan daa 10 qırımtatarı tutulğan edi. Mustafayev 11 künge apiske alındı, qalğanları – 5 künge («qanunsız kütleviy tedbir» sebebinden).
Ukraina Tış işler nazirligi işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşlarınıñ taqip etilüvinden raatsızlanğanını bir çoq kere bildirip, Rusiyeni yerli sakinlerge basqı yapmamasına, tutulğanlarnı ve siyasiy sebeplerden apiske alınğanlarnı azat etmesine çağırğan edi.


text:
Sentâbr 30, Cuma künü Çelâbinsk cemaat nezaret komissiyanıñ azaları Olga Frolova ve Dina Latıpova Kopeysk şeerindeki 6 sanlı Apishaneni ziyaret ettiler. Bu yerde Rusiyede maküm etilgen qırımlı Aleksandr Kolçenko buluna.
Cemaatçılarnıñ bu ziyareti aqqında Facebook saidesinde evelki siyasiy mabus Hennadii Afanasiev haber etti.
2015 senesi avgust 25 künü Şimaliy-Kavkaz vilâyet arbiy mahkemesi Oleg Setsovnı 20 yıl qattı nizam cezasına, Aleksandr Kolçenkonı – 10 yılğa maküm etken edi.
Olarnı terraktnıñ teşkil etilmesinde qabaatladılar, sanki olar Qırım paytahtında «Ebediy alev» memorialı ve Lenin abidesi yanında patlav azırlamağa niyetli ediler.
Sentsov ve Kolçenko öz qabaatlarını red ettiler. Uquq qorçalayıcı teikilâtlar bu qabaatlavlarnı esassız ve siyasiy sebeplerden aytılğanını tasdiqlaylar.


text:
Jenevadaki BM ve diger halqara teşkilâtlarnıñ Rusiye temsilciligi BMge muracaat etip, işğal etilgen Qırımnıñ suv temini vaziyetine «qıymet kesmege» çağıra.
«BM insan aqları şurası, BM insan aqları Yuqarı komissarınıñ idaresi ve BMİAŞ mahsus bölüklerini yarımada sakinleriniñ tatlı suv aqqını bozğan Kyivniñ Qırımnıñ suv qamaçavı areketlerine qıymet kesmege çağıramız», – dep aytıla haberde.
BM Ukraina Monitoring missiyası Qırım yarımadasınıñ işğaline esaslanıp, «Rusiye Qırımda qorçalanğan insanlarnıñ suvnen temin etilüvinden mesüliyetlidir», dep israr ete.
Sentâbr ayında Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar BM insan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bachelet ile online körüşip, yarımada sakinlerini suvnen temin etüv aqqında tafsilâtlıca tarif etti.
Ukrainanıñ BM Serğiy Kıslıtsânıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, Rusiye Ukraina akimiyetine resmiy şekilde muracaat etse ve özüni işğalci memleket dep qabul etse, Dnipro suvınıñ işğal etilgen Qırımğa berilmesi mümkün olacaq.
Gidromettsentr, sentâbr yağmurları yarımadanıñ suv anbarlarını toldurmadı, dep bildirdi. Rusiye kontrolindeki Aqmescit memuriyeti şeerlilerni suvnen teminlev vaziyetini «stabil» dep saya. Rosgidromet sentâbrniñ 30-nda yağanaqlarnı arttırmaq içün Aqmescitke uçaq keldi, dep bildirdi.
Sentâbrniñ 7-nden itibaren Aqmescitte, Bağçasaray ve Aqmescit rayonlarında qurğaqlıq ve suv anbarlarında suv azlaşqanı sebebinden suv berüv sıñırlarınıñ üçünci, eñ sert etapı başlatıldı.
Qırımnıñ Rusiye ükümeti bildirgenine köre, yarımadanıñ suv teminatı ile «eñ yaramay stsenariyge» azırlanalar. Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ bildirgenine köre, Rusiye Qırımnıñ suv teminatı vaziyeti fevqulâde olğanını tanıy. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.


text:
NAUDERO - Paqstanda intihar höcümendä üterelgän Paqstandağı oppozisiä başlıqlarınnañ Binazer Bhuttonıñ – Paqstan xalıq partiäse bügen yaña citäkçeneñ kem bulası mäsäläsen xäl itä.
Partiä citäkçeläre şulay uq, ğinvar ayında bulaçaq saylawlarğa qatnaşu mäsäläsendä söyläşte. Bhuttonıñ ire Asif Ali saylawlarğa qatnaşaçaqların belderde. Paqstanda saylawlar 8 ğinvarga planlaştırılğan.
Bhuttonıñ öye urnaşqan Naudero şähärçegendä, bügen oçraşırğa cıyınğan partiä citäkçeläre, Bhuttonıñ ire Asif Ali Zardari häm Bhuttonıñ yärdämçese Mäxdum Amin Fahim isemnäre arasında qarar qılırğa tiyeş ide.
Bügenge söyläşülärdä, partiäneñ kiläse citäkçese kem buluı mäsäläse xäl itelde. Yaña citäkçe üterelgän Binazer Bhuttonıñ 19 yäşendäge ulı Bilawal bulaçaq. Bhuttonıñ ire Asif Ali isä partiä başlığı yärdämçese bulaçaq.
Cıyında şulay uq Bhuttonıñ wasiätedä uqılırğa tiyeş.
Saylawlarğa qarata, elekke premyerlardañ bulğan, Nawaz Şärifneñ oppozisiä partiäse saylawlarğa boykot belderep, Bhutto partisen dä saylawlarda qatnaşmasqa çaqırğan ide.
Xaqimiät saylawlar turında äle belderü yasamadı. Şuña saylawlar bula mı yuqmı älegä belgesez. Bu mäsälädä söyläşer öçen saylaw komissiäse düşämbe könne ber cıyın uzdırır dip kötelä.
Bhutto partiäsı şul uq waqıtta, xökümätneñ Bhuttonıñ ülünä äl-Qaidä cäwaplı digän belderüen kire qaqtı. Partia Bhuttonıñ iminlegen saqılyalmawda xökümätne ğayepläp çıqtı.
Şul uq waqıtta, Rawalpindidä Bhuttonıñ üterelüennäñ soñ çıqqan ğisyan xäräkäten tuqtatu öçen xökümät saqlanu köçlären xäräkätkä kiçerde. Ğisyanda 40 keşe ülgän mal häm kibetlärdä millionlağan dollarlıq ziyan kilgän ide.
Bhutto partiäseneñ kiläçäge xäl itelde
NAUDERO - Paqstanda intihar höcümendä üterelgän Paqstandağı oppozisiä başlıqlarınnañ Binazer Bhuttonıñ – Paqstan xalıq partiäse bügen yaña citäkçeneñ kem bulası mäsäläsen xäl itä.


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ Aqşeyh rayonındaki Rusiye politsiyasınıñ hadimleri ğayıp olğan qızçıqnı qıdıra. Bu aqta Qırımdaki Rusiye İç işler nazirliginiñ saytında haber etile.
«2019 senesi noyabrniñ 12-nde 2013 senesi noyabrniñ 28-nde doğğan Darya Pilipenko Aqşeyh rayonınıñ Toq Şeyh (Kropotkino) köyündeki evinden belli olmağan yerge ketip, alâ daa qaytmadı», – dep aytıla haberde.
İç işler nazirliginiñ malümatına köre, qıznıñ üstünde pembe renkli kurtka ve pembe pötük bar edi.
Bu sene Aqyarda üç yaşında qızçıqnıñ ğayıp oluvı aqqında haber etilgen edi.


text:
Ukraina aq qorçalayıcıları, cemaatçıları ve ekspertler Ukraina parlamentiniñ kelecek deputatlarına muracaat etip, «ilhaq etilgen Qırımnı ve Donbasnıñ işğal etilgen topraqlarını Ukraina kontroli altına qaytarmaq içün işğalden qurtaruv, reintegratsiya ve cemaat işançını pekitilüvi» içün işbirligi añlaşmasını tizmege teklif etti.
Bu aqta «Day pât!» teşebbüsiniñ saytında derc etilgen beyanatta aytıla.
Faaller ve ekspertler «yañı parlamentte vaqtınca işğal etilgen topraqlarğa nisbeten sistem iç siyasetini tizmek ve yerine ketirmek içün» halq deputatlarını beş esas qararnı qabul etmesine çağırdı.
Kelecek deputatlarnı Ukraina Yuqarı Radasında Vaqtınca işğal etilgen topraqlarnıñ meseleleri komitetini ve keçici adliye mehanizmlerini azırlaycaq işçi gruppanı qurmağa çağıralar.
Bunıñnen beraber, koalitsiya añlaşmasında Reintegratsiya ve milliy birlik nazirliginiñ qurulmasını köz ögüne almağa teklif etile.
Olacaq halq deputatlarını arbiy-vatandaş memuriyeti qanunına «mümkün olğanı qadar tez» deñişmeler kirsetmege çağıralar. Bunıñ maqsadı olarnı arbiy-vatandaş işbirliginiñ servis mehanizmlerine çevirmek ve Qırım ve Donbastan vaqtınca köçken vatandaşlarnıñ saylav aqqı qanun leyhasını qabul etmektir.
Cemaatçı ve ekspertlerniñ fikirince, bu «köçip kelgenlerge bütün saylavlarda rey berüv aqqını qullanmağa imkân berir».
Beyanatnıñ teşebbüsçileri: «Vostok SOS» hayriye teşkilâtınıñ icra müdiri, qırımlı Aleksandr Dvoretskaya, aq qorçalayıcı Aleksandr Dmitriyev, ZMINA İnsan aqları merkeziniñ imaye idarecisi Alena Luneva, «Gruppa vliyaniya» cemaat holdinginiñ icra müdiri Tatyana Durneva ve İlko Kuçeriv «Demokratiçeskiye initsiativı» fondunıñ siyasiy talilcisi Mariya Zolkina.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiye, işğal etilgen Qırımda etnik gruppalar, hususan qırımtatarlar ve ukrainlerniñ ayırımı maqsadınen qanunlarnı qullanmağa devam ete. BM ırq ayırımını yoq etüv Komitetiniñ tevsiyeleri körmemezlikke urula, dep aytıla «Memorial» Rusiye aq qorçalayıcı merkeziniñ haberinde.
«Komitet ekspertleri, Rusiye ükümetini İnsan aqları Yuqarı komissarına vaziyetniñ monitoringi içün Qırımğa kirmesine izin bermesine daa bir kere çağırdı. Komitetniñ qayd etkenine köre, Qırımda vatandaşlıq, ukrain tilini ögrenüv, din cemiyetleriniñ qayd etilüvi ve qırımtatar idare organları, hususan Meclis faaliyeti mesellerinde etnik gruppalar ve tamır halqlarnı ayırımğa oğratqan qanunlar qullanıla ve memuriy tedbirler alına», – dep aytıla haberde.
Merkezniñ qayd etkenine köre, Rusiye, qırımtatarlarnıñ aqlarını bozğan, hususan insanlarnı hırsızlağan, tutqan ve insaniyetsiz yanaşqanlarnı mesüliyetke çekkeni ve tahqiqat keçirgenine dair malümat bermedi.
Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ idare reisi Olga Skripnik Qırım.Aqiqat Radiosına bildirgenine köre, Qırımnıñ Rusiye akimiyeti yarımada sakinleriniñ malümat aqqını muntazam sürette boza.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğaliniñ yıldönüminde «Büyük yedi devlet» gruppasınıñ Tış işler nazirleri Ukrainanıñ suvereniteti, topraq bütünligi ve mustaqilligini qatiy desteklegenini bildirdiler.
«Bugün, Rusiy tarafından Qırım Muhtar Cemhuriyetiniñ ve Aqyar şeeriniñ qanunsız zapt etüv ıntıluvlarından yedi yıl soñra, Ukrainanıñ topraq bütünligine, suverenitetine, mustaqilligine ve halqara seviyede tanılğan onıñ sıñırlarına öz destegimizni ve sadıqlığımıznı tasdıqlaymız», – dep yazıla beyanatta.
«Qırım Muhtar Cemhuriyetiniñ ve Aqyar şeeriniñ muvaqqat işğalini takbih etemiz. Rusiyeniñ işğalni qanuniyleştirmege ıntıluvları nafiledir. Yarımadada Rusiye tarafından insan aqları bozuluvlarını tenqit etemiz, ayrıca qırımtatarlarğa dair. Rusiyeni, onıñ halqara mecburiyetlerine riayet etmege, halqara közetiçilerini yibermege ve qanunsız sürette tevqif etilgenlerni deral azat etmege çağıramız», – deq qayd etile.
G7 memleketleri Ukrainanıñ «Qırım platforması»nı meydanğa ketirmege teşebbüsini alğışladılar.
Qırımda martnıñ 16-nda, dünya tanımağan «referendum» yılında, Türkiye Tış işler nazirligi Ukraina suvereniteti ve Ukraina topraq bütünligine qol tutıp, al-azırda Rusiye kontroli altında olğan yarımadadaki «vaziyetni tanımaycaq», dep bildirdi.
Bundan evel ABD ve bir sıra ğarbiy memleket Rusiyeniñ Qırımda yapqanlarını takbih etip, işğalni toqtatmasına çağırdı. Kreml, 2014 senesi Qırımda «referendum» «qanunğa uyğun» şekilde keçirildi, dep bildirdi, Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov ise Qırım ve Aqyar «daima Rusiyenen» qalacaq, dep ayttı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
1683 senesi Qırım hanı I Murad Geray Osmanlı sultanınıñ Avstriya imperatorlığı ile cenkte iştirak etmek resmiy davetini ala. 1683 senesi iyül ayında Murad Geray yolbaşçılığında ordu vaqialarnıñ esas yeri olğan Viyanağa yaqınlaştı.
Qırım hanlığı ve Qırım tarihınıñ saifeleri – Qırım.Aqiqat leyhasında, Qırım tarihçısı Gülnara Abdullanıñ «Tuğra» video bloglarında.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır.
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar.
Videoda Rusmilhist.blogspot ve E-reading.club saytlarından resimler, em de belli Qırım müellifleri ve icracıları Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.


text:
Qırımtatar halqınıñ liderleri ABD prezidenti Donald Trumpnen körüşip, ilhaq etilgen Qırımda Rusiye yapqan repressiyaları aqqında ikâye etmek kerek, belki bu o devletke qarşı sanktsiyalarnıñ quvetlendirilmesine yardım eter. Bu fikirni Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde tatar uquimayecisi, Bütüntatar cemaat merkezi prezidiumınıñ azası Rafis Kaşapov beyan etti.
«Men qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovqa ABD prezidenti Donald Trumpqa muracaat etkenlerini tevsiye etmek ister edim. O, olarnı qabul etse, halqına nizbeten neler yapılğanı aqqında ikâye etip olur ediler. ABD qol tutqan taqdirde (qırımtatarlarğa - QA), oña bütün Avropa devletleri qoşulır edi», – dedi Rafis Kaşapov.
BMT Qırım ve Ukrainanıñ menfaatlarını «daa da sert bir şekilde» qorçalamaq kerek, çünki Ukrainağa qol tutulmasa, onıñ Rusiye arbiy tecavuzına qarşı turması pek qıyın. «Eger dünya cemaatçılığı Donbass ve Qırımda olıp keçkenlerge köz yumacaq olsa, soñu facia olur», – dep ilâve etti Rafis Kaşapov.
Tatar uquimayecisi Rafis Kaşapovnıñ tolu intervyusını yaqın künlerde Qırım.Aqiqat saytında oquñız.
2015 senesi sentâbr ayında rusiyeli Tatar cemaat merkeziniñ yolbaşçısı Rafis Kaşapov, Qırımnıñ ilhaqını tenqit etip, separatizmge çağıruv yapqanında qabaatlanıp, üç yıl apıs cezasına mahküm etildi. Kaşapov İnsan aqları Avropa mahkemesi şikâyet etken edi. Kaşapov 2017 senesi dekabrniñ 26-nda azat etildi.
2018 senesi fevral ayında Rafis Kaşapov Rusiyeni terk etti.
Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ, FSB yarımadada muntazam surette insanlarnı tutıp ala, tintüvler keçire, mustaqil jurnalist, qırırmtatar faalleri, muallefet ve Ukraina tarafdarı olğan cemaat erbapları ve diniy azınlıqlarnı teşkil etkenlerni sorğulay. Uquq qorçalayıcılar rusiyeli küç hadimleriniñ işbu areketlerini siyasiy ceetke esaslı dep tanıy.


text:
Çarşenbe künü, iyünniñ 23-nde, Avropa Şurası Parlament Assambleyası musaviylik ve diskriminatsiyağa qarşı komiteti işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ aqlarınıñ qorunmasına dair qararğa Ukrainanıñ teklif etken tüzetmelerniñ çoqunı qabul etti. Bunı öz Facebook saifesinde PACE-deki daimiy delegatsiya azasınıñ muavini Yevgeniya Kravçuk haber etti.
«Bu tüzetmeler qaranı daa da sertleştire, Rusiye işğalci organları tarafından yapılğan siyasiy taqiplerniñ siyasiy sebeplerini añlata, diniy sebeplerden taqiplerge diqqat çeke», – dep yazıla bildirmede.
Kravçuknıñ bildirgenine köre, rey berilgen soñ qararnıñ adı deñişecek.
«Bitaraf «Qırımtatalrlar ile bağlı vaziyet»ten daa qattı «Qırımtatarlarğa qarşı yapılğan insan aqlarınıñ bozuluvı»na», – dep yazdı o.
İyünniñ 21-nde, bazarertesi künü, Avropa Şurası Parlament Assambleyasınıñ yaz sessiyası başlana. Kün tertibinde – Rusiye işğal etken Qırımda qırımtatar halqınıñ aqlarınıñ qorunmasına dair qarar.
Ukrainanıñ delegatsiyası, Rusiye bu qararğa müsbet rey bermesiniñ qarşısını alacağını bekley.
«Qararnıñ baqılması başqa vaqıtqa qaldırılmaması biz içün pek müim edi. Bu mevzuğa qaytmaq müim bir ğalebedir, çünki Qırımdaki işğal organlar tarafından qırımtatarlarnıñ aqlarınıñ bozulması alâ daa devam ete, adamlarnıñ qoruv ve adaletke ihtiyacı bar. Rusiye delegatsiyası müsbet rey berilmesine keder etecegini bekleymiz», – dep yazdı Facebookta PACE-deki daimiy temsilcilikniñ azasınıñ muavini Yevgeniya Kravçuk.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aqmescitte yağğan küçlü yağanaqlar neticesinde Qırım paytahtınıñ bir sıra soqağı suv altında qaldı.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki,yollar tamir etilecek yerlerde aydavcılar çuqurlarğa tüşeler, çünki olarnı suv qapata. Aynı böyle vaziyetni 1 Konnoy Armii soqağında körmek mümkün edi.
Mında birden eki maşina çuqurğa tüşti. Diger maşinalarnıñ aydavcıları ve qomşu evlerniñ sakinleri taşlarnı ketirip maşinalarnı çıqarmağa yardım ettiler.
Maşinalarnıñ saipleri yollarnıñ vaziyetine açuvlanalar, em de şeerni bunıñ kibi furtunalarğa azırlamağan kommunal hızmetlerni sögeler.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, iyün 9-da aqşam yağğan sağanaq neticesinde Aqmescitniñ merkezi suvğa battı, yollar tam bir özenlerge çevirildi, aydavcılar maşinalarnı taşlap ketmege mecbur ediler.
Küçlü yağmurdan soñ bazı yollarnıñ asfalti yoq oldı.
Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov iyün 10-da bergen malümatına köre, yaqın vaqıtta şeerniñ sağanaq kanalizatsiyasını tüzetmek imkânsız. O, kommunal hızmetlerniñ keyfiyetsiz işini qayd etti.
Aksenov mal-mülki zarar körgen sakinlerden afu soradı.


text:
Amerika Qoşma Ştatları da Romaniyanıñ şarqında yerleşken «Mihail Kogelniçanu» abiabazasında arbiy adamlarnıñ sayısını arttıracaq.
Bunı Romaniya prezidenti Trayan Besesku memleket parlamentine mektübinde qayd etti. Onıñ aytqanına köre, bu bazada bulunğan 1000 adamğa daa 600 insan qoşulmalı.
Bunıñnen beraber Vaşington «mahsus missiyalar» keçirilmesi içün NATO ittifaqdaşına muracaat etip, aviabazada qoşma aviatehnika yerleştirüvini istedi.
«Mihail Kogelniçanu» aviabazası Ukraina ile sıñırdan pek uzaq degil. Romaniya prezidentiniñ mektübinde «mahsus missiyalar» ibaresi Ukrainanen bağlı areketlerni ifadeleymi belli degil.


text:
Qirim.Aqiqatnıñ malümatına köre, yarışını Rusiye istimalcılar birleşmesiniñ Qırımdaki bölügü, «Tütünsız Qırım» Koalitsıya qol tutuvı ile keçire.
«Tütünsız Qırım» adlı yarışı aprelnıñ soñunda içtimaiy ağlarnıñ birisnde başlacaq.
«Yarışnıñ maqsadı – cemaatçılıqnıñ diqqatını passiv tütün içmesine celp etmek, adamlarnı tütünden qorçalağan qanunlarğa qol tutmaq ve tütün içmegen adamnıñ musbet sıfatını körsetmektir», – bildireler teşkil ekenleri.
Yarışta Qırım, Rusiye ve Ukrainada yaşağan istegen sakinleri iştirak etip olalar.


text:
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kulebanıñ fikirince, Avropa Birliginde Qırım vekili vazifesi acele açılmalı. Bu aqta o, «Anadolu Ajansına» bildirdi.
Kulebanıñ fikirince, AB Ukraina içün yahşı ortaq ola ve zıddiyet başlağanından berli memleketke qol tuta.
«AB Qırım mahsus vekili vazifesi olsun ister edik. Bu buhranlar Avropağa yaqın olsa da, olar Avropada da ola ve ayrı diqqatqa lâyıq», – dep añlattı Ukraina naziri.
Kuleba, Qırım işğalinden soñ Kreml yarımadanı «ruslaştırmağa» tırışa, dep qayd etti.
«Qırımtatar Milliy Meclisi – temsiliy organı – yasaqlandı. Ukrain tilinde tasil Qırım mektep talebeleriniñ ancaq 0,2%-ında bar. Bu halqara gumanitar uquqnı boza», – dep qayd etti o.
Kuleba, «Rusiye nasıl olsa Qırımdan ketecek, Ukraina ise suverenitetini qaytaracaq», dep eminliknen bildirdi.
2020 senesi noyabrniñ 18-nde BM Baş Assambleyasınıñ Komiteti Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvını takbih etken quvetleştirilgen qararnı taqdirledi. Rey berüvden soñ Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba OSCE ve BM insan aqları missiyasını Rusiye işğal etken Qırımda monitoringni quvetleştirmelerine çağırdı.
Rusiye Tış işler nazirligi qabul etilgen Qırım qararı leyhasınıñ «siyasetniñ tesiri altında qaldı», dep bildirdi.
Ukraina akimiyeti AB ve Ğarp memleketlerini Yarımadanı işğalden qurtaruv Qırım platformasında iştirak etmesine faal sürette celp ete. Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Qırımnı işğalden qurtaruv sammitini Kyivde 2021 senesiniñ mayıs başında ötkermege planlaştırıla, dep bildirdi.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Rusiye vatandaşlarınıñ 16 faizğa yaqını üçünci cian cenkiniñ başlaycağından qorqa. «Levada-Tsentr» devletten tış teşkilâtı tarafından keçirilgen soñki içtimaiyat tetqiqatı böyle neticeler berdi.
Teşkilântıñ malümatına köre eki yıl evel Rusiyede böyle adamlarnıñ sayısı eki qat az edi.
2016 senesinde Ukraina halq deputatı Nadejda Savçenko, «Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaq etilmesi neticesinde üçünci cian cenki başlamaq mümkün», degen edi.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımda «TSK-Tavriya» futbol klubı Qırım futbol birliginiñ premyer-ligası superkubogınıñ saibi oldı. Avgust 15-te «Krıminform» saytı bildirgen malümatqa köre, Aqmescit futbolcıları matçta «KFU-Bağçasaray» taqımını yeñdi.
Bildirilgenine köre, matç Aqmescit rayonındaki Agrarnoye köyünde keçirildi, oyun 2:0 esabınen yekünlendi.
Qırım futbol birliginiñ premyer-ligası ekinci çempionatı avgust 20-de başlanacaq.
2014 senesiniñ soñunda Avropa futbol assotsiatsiyaları birligi Qırım klublarına Rusiye çempionatında iştirak etmege yasaq etti. UEFA işbirliginen Qırım futbol birligi teşkil etildi. Yazda-küzde birlik Qırımda premyer-liga çempionatınıñ birinci qısmını keçirdi. Qırımnıñ sekiz şeerinden sekiz taqım iştirak etti.
UEFA Qırım boyunca mahsus temsilcisi Avropa futbol assotsiatsiyaları birligi (UEFA) icra komitetiniñ azası Frantişek Laurinets oldı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Kreml nezareti altindaki Qırım Yuqarı mahkemesi Bağçasaraylı «Hiz ut-Tahrir işi»niñ eki iştirakçisi - «Qırım birdemligi»niñ faali Server Mustafayev ve musulman qırımtatarı Edem Smailovnıñ avgustnıñ 9-na qadar imayecisiniñ SİZOda tutuluv muddetine qarşı bergen şikâyetini red etti. Bu aqta Qırım.Aqiqat muhbiri haber ete.
Şikâyetniñ baqıluvınen bağlı mahkeme oturışuvı qapalı rejimde keçti. Mahkemeci işbu iş iştirakçileriniñ havfsızlığı telüke altında olğanını esapqa alaraq, mahkeme oturışuvınıñ qapalı rejimde keçmesine qarar berdi.
Mustafayev ve Smailov mahkeme binasına ketirilmedi ve oturışuv videobağ vastasınen keçti.
Mustafayevnıñ adliyecisi Sergey Legostov belli bir sebeplerden dolayı mahkeme oturışuvına kelip olamadı. Tevqif etilgen qırımtatar faaliniñ menfaatlrını mahkemede tayin etilgen adliyeci Yemelyanov temsil etti.
«Öz şikâyetimde men Kyiv rayon mahkemesiniñ apis muddetini uzatuvnen alâqalı qararınıñ lâğu etilmesini, imayem altındaki şahıs daa da yımsaq muitke yani ev apsine keçirilmesini, ayrıca men mahkemeniñ qapalı rejimde keçirilüvi lâğu etilgenini rica etken edim», – dep ikâye etti Edem Smailovnıñ adliyecisi Konstantin Rustemov.
Esas talaplarnıñ iç birisi qanaatlendirilmeyip, appelâtsion şikâyet red etildi dep ilâve etti o.
Mayısnıñ 21-nde Rusiye telükesizlik hadimleri «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatar musulmanı Edem Smailovnı tutıp alğan edi. Olarnıñ işi Bağçasaraylı «Hizb ut-Tahrir işi»nen birleştirildi.
«Qırım birdemligi» birleşmesiniñ koordinatorı Dilâver Memetovnıñ malümatına köre, Smailov soñki 15 yıl devamında Bağçasarayda musulman diniy merasimleriniñ ötkerilmesinen oğraşqan.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesiniñ «Qırım birdemliginiñ» faalleri Lutfiye Zudiyeva ve Mümine Saliyevanıñ memuriy davaları boyunca oturışuvı bugünge daa keç bir saatqa qaldırıldı. Bu aqta aq qorçalayıcılarnıñ advokatlarına mahkeme yazıhanesi haber etti, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Mahkeme Saliyevanıñ davasını saat 12-de ve Zudiyevanıñ davasını saat 14-te baqacaq.
«Mence, esnas standart olacaq. Tünevinki tutuvlarda körgenimiz kibi, quvetçilerniñ usulları tek qadınlarnıñ yüreklerinde degil, aqaylarınıñ yüreklerinde de qorqu doğurmaqtan ibaret», – dep izaatladı mahkemeniñ başqa vaqıtqa qaldırıluvını advokat Lilâ Gemeci.
Rusiye quvetçileri mayısnıñ 30-nda eki qırımtatar faalini tuttı: aq qorçalayıcı ve vatandaş jurnalisti Lutfiye Zudiyevanı ve Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ ömür arqadaşı, «Qırım balalığı» teşebbüsiniñ koordinatorı Mümine Saliyevanı.
Ekisi de Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine istinaden qabaatlana – yasaqlanğan timsallerniñ numayışı. İşbu madde boyunca memuriy apis cezası berile.
Zudiyevanıñ aytqanına köre, dava malümatlarında qullanıcı Tagir Minibayevniñ 2014 senesi aprel ayında paylaşqan yazısı bar, Zudiyeva anda qayd etile.
Ukraina Tış işler naziri Pavlo Klimkin dünya toplulığını mayısnıñ 30-nda ilhaq etilgen Qırımda tutulğan qırımtatar aq qorçalayıcıları Lutfiye Zudiyeva ve Mümine Saliyevanıñ azat etilüvini talap etmesine çağırdı.
Al-azırda Qırım ve qomşu Rusiyeniñ müessiseleri bir de bir izaat bermediler.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmili Denisova Rusiye nezaretinde olğan Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesini oktâbrniñ 11-nde mahkeme binası ögünde Rusiye polisi tarafından yaqalanğan qırımtatar faalerine para cezalarını bermesi içün takbih etti. Bunıñ aqqında oktâbrniñ 12-nde ombudsmannıñ matbuat hızmeti bildirdi.
Qayd etilgeni kibi, Denisova emindir ki, tecavuzcı cöremeler yardımı ile işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarğa vatandaş noqta-i nazarıni mudafaa etkenlerine köre tazyıq etmege devam ete.
"İşğalci memleket öz areketlerinen insan aqlarınıñ ve esas serbestliklerniñ mudafaası aqqında Şartnameniñ 10-uncı maddesini boza. Bu maddege köre, er kes fikrini ifade etme azatlığı aqqına maliktir", – dep qayd etti Denisova.
İnsan aqları vekâletlisi, dünya toplulığını Qırımnıñ tamır halqına qarşı etilgen basqılarnı toqtatmaq içün Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı ve siyasiy tazyıqnı devam etmege çağırdı.
Rusiye nezaretinde olğan Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi oktâbrniñ 11-nde mahkeme binası ögünde Rusiye polisi tarafından yaqalanğan daa beş qırımtatar faalini para cezasına mahküm etti. Cöremeniñ umumiy miqdarı 55 biñ ruble teşkil etti. Bundan evel, qırımtatar faalleri Dilâver Memetov ve Reşat Paralamovğa 20 ve 10 biñ ruble para cezası berildi.
Aqmescitteki Rusiye İç işler nazirligi idaresiniñ «Merkeziy» üçünci polis bölügi ögünde eñ az beş kişi tutuldı, olarğa qarşı Rusiye Memuriy uquq bozuvları kodeksiniñ 20.2 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden memuriy protokollar tizildi.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Aqmescitte Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» ükmüne qarşı istinaf baqılacaq olğan mahkeme binası ögünde Rusiye quvetçileri 15 qırımtatarını tuttı.
Bundan evel mahkeme ögünde bir qaç insannıñ tutulğanı belli oldı.
Rusiye kontrolindeki Qırım uquq qoruyıcıları bugün Aqmescitte olğan kütleviy tutuvlar aqqında bildirmey ve tefsir etmey.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ fikirince, koronavirusnıñ tarqaluv telükesi bar olğanından karantin tedbirleri daa eki aftağa uzatılacaq. Bu aqta o, aprelniñ 1-nde koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına qarşı operativ ştab toplaşuvında bildirdi.
«Federal akimiyetniñ kelecek aftanen bağlı qararını bekleymiz. Rejim (karantin – QA) daa bir aftağa uzatılacaq, dep is etem. Şimdilik er şey bunı köstere, kelecek aftağa da karantin tedbirlerini azırlanmaq kerek», – dedi Aksenov.
Bundan evel o, Keriç köpründe yarı gecede blokpostlar qurulacaq, dep bildirdi.
Rusiye kontrolindeki Qırım Sağlıq nazirliginiñ martnıñ 31-nde bildirgenine köre, 2832 insan tibbiy közetüv altında buluna, 2758-i evde dinamik közetüv, 64 kişi hastahanede, 10 insan observatorlarda buluna.
Martnıñ 31-nde saba Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov koronavirus yuqunçına oğrağan ekinci yerli insan tasdıqlandı, dep bildirdi. Böylece, Qırımda 16 kişi qayd etildi. Olardan 14-ü kelgenlerde, ekisi – yerli. Aqyarda 5 kişi koronavirusnen hastalandı.
Martnıñ 31-nde Aqyar kirişlerinde blokpostlar quruldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiye nezaretindeki Aqmescit memuriyetinde, tış icracısı, kontraktqa köre Salğır ve Küçük Salğır yalı kenarlarınıñ temelli tamirini bitirdi, dep bildireler.
Bu beyanat dekabr 6-sında memuriyet saytında derc etilgen edi.
"Yapılğan işlerniñ sımarışçı tarafından qabul etilmesi protsessi bar. Kontraktqa köre bütün işlerni tamamladılar: özen yataqları temizlendi, qoralar qoyuldı, yol taşı töşeldi, yataqnıñ beton kenarları boyalandı, köpürler tamirlendi, tış yarıqları tiklenildi", - aytıp berdi "Asgard" şirketiniñ baş müdiri İgor Anatskiy.
Qırım.Aqiqat mühbiri haber etkeni kibi, cuma künü Salğır yalısında alâ daa işçiler çalışa edi, kimer soqaqlarda alâ daa töşeme taşı qoyulmadı.
Mayıs 29-ında Aqmescit akimiyeti, Salğır yalısınıñ temelli tamiri başlandı, dep bildirgen edi. Daa evel tender neticelerine köre, tamir işlerini yapacaq şirket kibi “Asgard” işhanesi saylandı.
2018 senesi Aqmescit özenleriniñ yataqlarınıñ temizlemesini yapmaq içün leyha azırlamaq içün “Asgard” 15 million ruble alğan edi.
“Asgard” öz işi içün 498,259 million ruble soradı. Tamir işler vaqtında özen köpürçikleri de tamirlendi.


text:
Qırım qamaçavınıñ iştirakçileri aşayt malları ve bütün zaruriy şeylernen teminlengen. Bunı Geniçesk rayon memuriyetiniñ (Herson vilâyeti) reisiniñ muavini Aleksey Sışçenko bildirdi, haber ete vilâyet devlet memuriyetiniñ matbuat hızmeti.
«Rayon akimiyeti tarafından aktsiya iştirakçilerine bütün zaruriy şeylerni bermege tırışamız. Misali içün, ilâclar, aşayt malları. Odun, keçken afta cuma kününe, daa üç aftağa yetecek miqdarında edi», – dey Sışçenko.
«Faaller bizden yardım sorasalar, elimizden kelgenini yapmağa tırışamız», – dey o.
Onıñ sözlerine köre, aktsiya tınç keçe, iştirakçileri tarafından bozuluv, tarikler yapılmay.
Sışçenkonıñ aytqanı kibi, noyabr 19-na qadar «Çonğar» kiriş/çıqış nezaret noqtasınıñ gümrük ve sıñır hızmeti hadimleriniñ bulunuv yeriniñ avuştırıluvı boyunca işler soñunda yetecek.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.


text:
Gripp mevsiminde epidemiyanıñ yayılması, diger vaqıtlarğa nisbetten, daa çoq imkân tapa bile. Lâkin işğal etilgen Qırımda alıp barılğan isaiyat, hastalarnıñ sayısını ve epidemiya seviyesini tam olaraq esaplap olamay. Böyle fikrini dekabr 27 künü Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba efirinde Ukraina Sağlıq saqlav naziriniñ muavini Oleksandr Linçevskiy seslendirdi.
«Evel, Sovet Birliginde isaiyat, ve şimdi Qırımda isaiyat nasıl esaplanılğanı köz ögüne alsaq – bu raqamlarnıñ iç birine işanmağa mümkün degil. Demek ki, oña emiyet bermege, ve bundan da ziyadesi, diñleyicilerge yetkizmek – bu yañlıştır», – dep qayd etti Linçevskiy.
Suvuq avadan sebep şiddetli virus nefes hastalıqları Qırımda keñiş surette yayıldı ve epidemiya seviyesini 15% aştı. Bunı dekabr 20 künü Kreml kontrolündeki Qırımniñ baş sanitar ekimi Natalya Penkovskaya beyan etken edi.
Ayrıca, Penkovskayanıñ sözlerine köre, epidemiya seviyesi Qırımnıñ üç regionında aşqan: Keriç, Yedi Quyu ve İçki rayonlarında.
Baş sanitar ekim bildirdi ki, şimdi endi 156 insan gripp hastalığına oğrağanı qayd etilgen, olarda A H3N2 (Hong Kong virusı) gripp çeşiti tapıldı. Bu sene bu gripp çeşiti olacağı evel de bildirile edi.