text:
Qırım «qaş qararğan vaqıt mıntaqasında» bulunğanına yaqında dört yıl tolacaq, lâkin dünya cemaatçılığı yarımadanıñ Rusiyege ait olğanını tanımağa istemey, atta Rusiyeniñ ittifaqdaşları olğan devletler bile. Rusiyege yapılğan basqı azalmayıp, ep arta. Elbette, Qırımnıñ ura-vatanperverleri maña taş atmağa azırdır, lâkin Kreml Qırımnen bağlı dolandırıcılıqqa kirgenlerine biñ peşman olğanlarını teklif etip baqmam mümkün. Böyle bir yüknen yaşamaq pek ağır olıp qaldı.
Rusiye tarafdarı olğan Qırım sakinleri Kremldeki rejimge işanaraq, öz ayatlarını «qaş qararğan vaqıt mıntaqasından» ğayrı, yüksek bir istiqrarsızlıqqa mahküm etti. Dersin ki, sarsılmaz rejim olarğa – kerçek Rusiye sakinlerine saip olğan – bütün aqlar berilecegini vade etken edi. Afsus ki, atta Rusiye Sberbankı bile Qırımnen asla bir iş tutmağa istemey.
Bügün, meselâ, Yavlinskiy kibi bazı rusiyeli muhalifetçiler, Rusiye prezidenti saylâvında ğalebe qazanğan taqdirde, Qırımnı Ukrainağa keri qaytaracağı aqqında ayta. Yani Qırım sakinleri «em qaytarır, em qaytarmazlar» degen alda yaşaylâr. Rusiyede keçecek ögümüzdeki ya da kelecek saylâvlarda hususan böyle bir namzet ğalebe qazanmaycağına bir garantiya barmı? Men ise sizlerge, iç bir garantiya yoq, dep aytam. Atta bundan ziyadesini bile aytayım: Rusiyeniñ simdiki akimiyeti yarın «bu büyük bir hata edi, biz Qırımnı keri qaytaramız» deyceklerinde iç bir eminlik yoq.
Vaqit ep kete, amma Qırımda ve Qırım etrafındaki vaziyet stabilleşmeden – aksine, ep kerginleşe. «Ğalipler taqımınıñ» Qıırımdaki duşmanlarnen bağlı soñki yayğarası buñıñ isbatıdır, işte.
Qanun qaçaqlarından toplanğan «Ğalipler taqımı» bir yol tapıp, yarımadanıñ statusı qanuniy olğanını isbatlamağa tırışa. Ancaq bunı iç bir şekilde yapıp olamaylâr. İnsan aqları boyunca Qırım kontakt gruppasınıñ koordinatorı Abdureşit Cepparov, Qırımnıñ Rusiye tışındaki regionlarnen işbirlik yapmağa istegeninen meraqlanğanı aqqında ikâye etip berdi.
«Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti tış alâqalar ve protokol İdaresinden alınğan cevapqa köre, soñki üç yıl devamında olar tek Abhaziyanen işbirlik qurıp olğan ekenler», – dep bildire uquqqoruyıcı.
Qırımda qaş qararğan vaqıt ep qoyulaşa, ğarez arta, yürek telaşı daa ziyade büyümekte
«Şimdiki vaqıtta Qırım Cumhuriyeti nazirler Şurası, Qırım Cumhuriyeti nazirler Şurası (Rusiye Federatsiyası) ve Abjhaziya Cumhuriyeti nazirler Surası arasında iqtisadiy-ticariy, ilmi-tehnik ve gumanitar saalarda işbirlik Sözleşmesi tizildi», – denilmekte, Cepparov alğan cevap metininde.
Böyleliknen, üç yıl zarfında qırımlı «ğalipler taqımı»«qaş qararğan vaqıt mıntaqası» olıp, daa bir tanılmağan Abhaziya cumhuriyetinen sözleşme tizip olğan. Öyle ise, buña oşağan işbirlik yapması Qırım akimiyetiniñ: Pridnestrovye Cumhuriyeti, Ğarbiy Papua Cumhuriyetii Dağlı Qarabah ... kibi büyük bir potentsialı bar.
Aslında, bularnıñ epsi pek kederli şeyler. Bir zamanlarda cennet köşesi olğan Qırım, bir anda «qaş qararğan vaqıt mıntaqasına» aylândı. Qırım sakinleriniñ yürekleri rahatsız, yazıqsınuv ve peşman ep arta. Qırımda qaş qararğan vaqıt ep qoyulaşa, ğarez arta, yürek telaşı daa ziyade büyümekte.Daa neler olacaqtır, aceba...
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (telüke havfından muellifniñ adı ve soyadı deñiştirilgendir)
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün.


c: text/html

text:
Noyabr 7-sinde qırımtatar rejissör Nariman Aliyevniñ "Evge" filmi numayış etildi. Ukrainada resmiy taqdimden evel o, "Ecnebiy tilde film" kategoriyasında "Altın globus" mükâfatınıñ uzun cedveline (long list) kirdi, ve "Halqara uzun film" kategoriyasında "Oscar" Amerika kino mukâfatınıñ uzun cedveline kirdi.
Radio Svoboda, içtimaiy ağlardan filmge ilk tefsirlerni topladı - bazılar tüşüncege daldı, birv ilhamlandı, başqaları ise muğaydı. Artıq bir çoq internet qullanıcısı bu filmni, 2019 yılda seyir etilme kerek olğan film olaraq belgiledi.
Bu filmge daa barmağan olsañız, sizge bir qaç argument ketireyik. Ve spoler yapmacaqmız, dep söz beremiz.
Süjetke köre, baş qaraman Mustafanıñ (bu rolni qırımtatar asıllı ukrainalı oyuncı ve rejissör Ahtem Seitablayev – QA) büyük oğlu Ukraina şarqındaki cenkte elâk ola. O, onı vatanda, Rusiye işğal etken Qırımda defin etmege qarar ala. Küçük oğlu ve elâk olğan oğlunıñ naaşınen beraber Mustafa yarımadağa yol ala.
«Evge» filminiñ ilk taqdimi mayıs 22-sinde Cannes festivaliniñ «Ayrı bir baqış» yarış programmasında yapıldı.
Kyivde ilk tantanalı numayış noyabr 5-inde oldı. Tefsirlerinen paylaşqan birincilerde rejissör ve sabıq siyasiy mabüs Oleğ Sentsov edi: "Bediiy taraftan bir qaç qusur tapmaq mümkün, daa doğrusı - qabartmalarnı, amma men bunen oğraşmaycağım. Bu filmnen Ukraina ğururlana bile, Cannes festivaliniñ ekinci yarışına saylav da bunı isbatlay".
Halq mebus ve çalğıcı Svyatoslav Vakarçuk, "Evge" filmini kazak halq destanına oşattırdı.
Ukraina siyasiy erbap Emine Cepparnı film, ukrainlerniñ ve qırımtatarlarnıñ munasebetleri aqqında tüşünmege ilhamlandırdı: "Menimce, qırımtatarlar aqqında daa çoq rusiye uydurmalarını yıqmağa kerek olacaq. Ukraina ve ukrainler aqqında kibi".
Yırcı Camala, "Evge" filmi - bu yıl mıtlaq baqılmaq kerek olğan filmdir, dep ayttı.
Publitsist Nadiya Balovsâk, filmni ağrı duyğusınen qıyaslar: "Bu ağrı aqqında kino. Ve onı baqmaq ağır. Çunki o tarif etken ikâye, alâ daa pek ağıra. Qırımnı terk etkenlerde de. Qardaşlarını ve tuvğanlarını defn etkenlerde de. Aqçanen yardım etkenlerde de. Çoqusında".
Jurnalist Sevgil Musayeva, bu film - ana-babalar ve balalar aqqında bir ikâye, dep yazdı.
Jurnalist Kristina Berdinskih, film teessuratınen ve müellifi aqqında ikâyenen paylaştı.
Amma, seyircilerniñ çoqusı, kinoteatrlerde seanslarnı tapmaq qıyın olğanına şikâyet ete edi.
Ve aktörlarnıñ qarardan ziyade edebiyleştirilgen ukrain tiline.
Umumen, içtimaiy ağlardaki tefsirlerniñ çoqusı müsbettir...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımtatar faali, Bağçasaray regional Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası, Bütündünya qırımtatar kongressi icra komitetiniñ azası, sabıq Bağçasaray rayon şurasınıñ deputatı Ervin İbragimov bugün qorantası ve dostları ile beraber 36-ncı doğğan kününi qayd etecek edi.
Amma 2016 senesi qural aynıñ 24-de o, Bağçasaray şeerinde belgisiz şahıslar tarafından zorbalıqnen ğayıp etilgen edi. Ervin İbragimovnıñ babası onıñ boş arabasını soqaqta tapqan edi. O, hırsızlav adisesini qayd etken video nezaret etüv kamerasından yazuvnı elde etip oldı. Eki şahıs, olardan birisi sözde ”uquq qorçalav organlarınıñ” urbasına kiyingen edi, Ervinni arabasından sürüp çıqardı, mikroavtobusqa oturttı ve alıp ketti. O vaqıttan berli Ervin İbragimovnıñ bulunğan yeri belgisizdir.
İşğalci Rusiye Federatsiyası akimiyeti 5 yıl devamında onıñ bulunğan yeri aqqında malümat bermey, semereli taqiqat alıp barmay.
Bugün qorantasına ve yaqınlarına küç-quvet tilep, ”Ervin, biz seni hatırlaymız!”, dep aytmağa isteymiz.
Ümer ağa, Lilâ hanım, Siznen beraber bekleymiz, eminmiz, bu cinayetni işlegen şahıslar ille de mesüliyetke çekilecek!
Bulunğan yerleri bu küngece belgisiz olğan daa 14 şahısnı, yani Valeriy Vaşçuk, İvan Bondarets, Vasıl Çernış, Tımur Şaymardanov, Seyran Zinedinov, İslâm Cepparov, Cevdet İslâmov, Eskender Apselâmov, Fedor Kostenko, Muhtar Arislanov, Arlen Terehov, Ruslan Ganiyev, Arsen Aliyev ve Eskender İbrayimovnı zorbalıqnen qaçırğan şahıslar da, eminmiz ki, mesüliyetke çekilecektir.


text:
Yanvar 20-sinde aqşam Keriçte olıp keçken yol qazası neticesinde, eki adam elâk oldı, birisi yaralandı. Bu aqta Rusiye FVN-niñ Qırım idaresiniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
“Yoq qazası Keriçte, Geroyev Staliningrada yolunda oldı, hadimlerimiz zararlanğanlarnı maşnalardan çıqardı. Yol qazası aqşam 20.55 olıp keçti”, - dep haber ettiler matbuat hızmetinde.
“Krıminform” malümatına köre, yol qazasında Renault Logan ve Skoda Fabia maşnaları iştirak etti.
“Kerç.FM” yerli matbuat vaqianıñ videosını derc etti.
Qurtarıcılar, aydavcılar yol areket qaideleriniñ kütmelisini hatırlattı, hususan, sürat sıñırlavına, ozıp keçmekniñ qaidelerinine uymaq ve havfsızlıq quşağını qullanmaqqa çağırttı.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Ukraina bayrağı işğal etilgen Qırım üzerinde kene de köterilecegine işana. Bu aqqında devlet yolbaşçısı Poloniya seyminde çıqışta bulunır eken ayttı, – dep haber ete çarşenbe künü, dekabr 17-de, RBK-Ukraina.
«Bugün Qırım işğalciler akimiyeti altında qaldı... Lâkin men ve bizler epimiz Ukraina bayrağı yarımada üzerinde kene de köterilecegine inanamız», – dedi Poroşenko.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl aytqanı kibi, Qırım Rusiye nezareti altına keçkeninden soñ, Meclisniñ ağır vaziyetine baqmadan, onıñ regional temsilcilikleri yarımadada sınavlarğa dayanıp oldı.
Bu aqta o Avdet gazetasına bildirdi.
«Regional meclislerniñ çoqusı şu eki yılnıñ sınavlarına dayandı ve biz olarnıñ faaliyetiniñ ğayrıdan tiklenmesine çoq diqqat ayıramız. Amma şunı añlamaq kerek ki, şimdiki regional ve yerli meclislerde olğan problemlerninñ tarihı uzun ve tek subyektiv degil, daimiy hasiyetlerge maliktir», – dedi Celâl.
Onıñ sözlerine köre, öz ve tuvğanlarınıñ havfsızlığını tüşünip, milliy areketten çetleşkenler de bar.
«Umumiy ümde ve maqsatlarğa inanğanlar ise yanımızda qaldı, yañı insanlar peyda oldı. Bugün halqı ögünde mesüliyetli olğan insanlarnıñ büyük taqımı meydanğa kele», – dey Celâl.
Rusiye Qırımnı 2014 senesi baarde işğal etkeninden soñ, qırımtatarlarnıñ yetekçileri Refat Çubarov ve Mustafa Cemilevge yarımada kirişini beş yılğa yasaq ettiler.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text: Volga buyı federal oqrugında Öfö aźıq -tülekkä xaqtar buyınsa urtasa urındı biläy. Bıl xaqta Başqortostan Xökümäte Prem`er-ministrı belderźe. Rafael Baydäülätov äyteüensä, iñ źur xaqtar Perm, Žamar, Tübänge Novgorod, Žarıtau, İjevsk, Ulyanovsk häm Kirov qalalarında terkälgän. Mäśälän, hıyır itenä iñ tübän xaq Yoşkar-Ola la, unda itteñ kilohı 116 hum. İñ qıybatı- Tübänge Novgorodta. Unda ber kilogramm itte 180 humğa hatalar, tine Rafael Baydäülätov. Ä Öfölä itteñ xaqı 124 hum. Şulay uq tauıq itenä kilgändä, Öfölä ul 78 hum, Žarıtauźa-88 hum. İñ qıybat kolbasa Žamar qalahında. Kartuf häm kişer Öfölä iñ arzanı. Xökümät prem`er-ministrı ikmäk mäsälähenä tuqtalıp xaqtar ayırmalığına ayırım baśım yahanı. Volga buyı federal oqrugında Başqortostanda igen onona iñ tübän xaqtar bula torop ta, äźer produksiyağa xaqtar, kirehensä, yuğarı qala. Mäśälän Žarıtauźa ikmäkteñ ber kilohı 14 hum 80 tin, ä Başqortostanda ul 21 hum 12 tin. Unıñ qarauı respublikala ikmäkteñ sotsial sorttarına xaqtar iñ tübändärźeñ berehe. Rafael Baydäülätov könbağış mayına xaqtarźı arzanaytıu mäsälähenä lä tuqtaldı. Şişmä zavodında etärlek külämdä may hığıla. Läkin hığılğan mayźı şeşälärgä tultırıu Siläbe qalahı şirqätendä başqarılıu arqahında ul Başqortostan qullanıusılarına qıybat xaqqa kilep etä, tine Rafael Baydäülätov.


text:
«Qırımdan vaqtınca yaşamaq içün insanlar kelmege devam eteler. Bugünde bugün, regionlardan kelgen malümatqa köre, olarnıñ sayısı 7723 insan oldı» – dedi Denisova.
Onıñ aytqanı kibi, köçip kelgenler içtimaiy siyaset nazirliginiñ organlarında qayd etildi. Söz tek grajdan ealisi aqqında kete, «arbiy hızmetçileri esapqa alınmay».
«Eñ çoq Kiyev şeerinde – 2111 insan. Amma bu tek qayd olunğanlar. Bilem ki, qayd etilmegen ve vaqıtınca bir de bir territoriyada bulunğanı aqta malümat kâğıtnı elde etmegenler de az degil. Amma biz olarğa da qol tutmaq azırmız», – dedi nazir.
Qırımnıñ işğali sebebinden Ukraina vilâyet vokzallarında Qırım qaçaqlarına informatsion yardımnı köstermek içün mahsus noqtalar açıldı.


text:
Qırım paytahtında iyül 15-den avtomobil yollarınıñ tamir işleri başlanacaq, dedi Qırımnıñ rusiyeli Devlet şurasınıñ iqtisadiy, maliyeviy ve bergi siyaseti boyunca komitet reisi Vitaliy Nahlupin.
Bunı Qırım parlamentiniñ matbuat hızmeti bildire.
Onıñ sözlerine köre, al-azırda Aqmescitte 2015 senesi avgust 1-ne qadar biritilmesi planlaştırılğan tamir işleri keçirile.
«İyül 15-den biz Aqmescitniñ belediye yollarınıñ tamirine başlaycaqmız. Buña ayırılğan para miqdarı – 800 mln ruble», – dey Nahlupin.
O şunı da bildirdi ki, Qırım yollarınıñ tamirine 5,5 mlrd ruble miqdarında qoşma para vastalarını ayıracaqlar.
«Bir milliard ruble Aqmescit şeeri yollarınıñ tamirine ayırıla, 4,5 milliard – «Aqmescit» halqara ava limanından Yalta şeerine qadar avtomobil yolunıñ tamirine», – dey o.
Aqmescitte iyün 9 künü küçlü yağmurdan soñ bazı soqaqlardaki asfalt suvnen yuvuldı. Şu cümleden, asfaltsız qısmen Krılova soqağı qaldı. Aqmescit memuriyetiniñ başı Gennadiy Baharev aytqanı kibi, şeer yollarında yapılğan işler – tam tamir degil de, «yol ketenniñ saqlanılması boyunca areket»tir.


text:
Jıl basınan beri respublikanıñ jer-jerinen 48 jüyrik aqın aytısqa tüsken «ASSYL DOMBYRA» aqındar aytısınıñ superfinalı Almatıdağı «Alatau» dästürli ön..
Bügin, 30 şilde küni Almatı jwrtı rejisser, oppoziciya qayratkeri Bolat Atabaevtı aqtıq saparğa şığarıp saldı. Ziyalı qauım arasınan halıq jağında twr..
Belgili rejisser, Qazaqstannıñ eñbek siñirgen öner qayratkeri, «Aqsaray» teatrınıñ körkemdik jetekşisi, dissident qayratker Bolat Atabaevtıñ qaytıs bo..
Bügin, 21 mamırda qazaqstandıq tanımal akter Farhat Äbdirayımov qaytıs boldı. Bwl aqparattı "Qazaqfil'm" kinostudiyası habarladı. Kinostudiyasınıñ mäl..
Sıbaylas jemqorlıqqa qarsı is-qimıl agenttiginiñ Şımkent qalası boyınşa departamenti Şımkent qalalıq mädeniet üyiniñ qızmetindegi sıbaylas jemqorlıq t..


text:
Kreml nezaretindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi «Veciye Kaşka davasınıñ» mabüsi Bekir Degermencige dava malümatlarını ögrenüv müddetini oktâbrniñ 23-ne qadar sıñırladı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühibiri.
Tahqiqatçı Sergey Pogorelovnıñ malümatına köre, dava iştirakçilerinden er biriniñ malümatlarnen tanışma müddetleriniñ sıñırlanması boyunca mahkemege muracaatlar berildi. Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki, tahqiqatçınıñ fikirince, advokatlar «tanışuv esnasını soza».
«Esnasnıñ diger iştirakçileri, hususan – zarar körgenler, diger qabaatlanğanlar, haberdar etilmegenini, tahqiqatçı dava malümatlarınen tanışmağa başlamağa imkân bermegenini aytsaq da, tahqiqatçı vaqtımıznı oktâbrniñ 15-ne qadar sıñırlamağa endi rica etken eken. Qadı bizge biraz daa vaqıt berdi, oktâbrniñ 23-ne qadar. Bu künge qadar malümatnı ögrenip, muracaatlarnı azırlamaq kerekmiz», – dedi advokat Edem Semedlâyev.
Bundan evel advokat Edem Semedlâyev mabüsni izolâtorda ziyaret etip, Aqmescit SİZOsında «Veciye Kaşka davasınıñ» iştirakçisi Bekir Degermenciniñ alı fenalaştı, dep bildirgen edi.
2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Rusiye telükesizlik hadimleri – Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermenci kibi bir gruppa qırımtatarnı tutıp aldı. Olar Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etüvde şeklene. Rusiye telükesizlik hadimleri olarnı tutqan maalde qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramay. Daa soñra qadın vefat ete.
Bekir Degermenci astma hastasıdır, onıñ alı SİZOda ağırlaştı. Qırım Yuqarı mahkemesine «ilk yardım» çağırılğan edi.
Dekabrniñ 14-ne keçer gecesinde o, reanimatsiyağa tüşti, bundan soñ onı pulmonologiya bölügine keçirdiler. 2018 senesi yanvar 2-de onı kene SİZOğa avuştırdılar.
Qırımtatar faali Asan Çapuh SİZOda mikroinsult keçirdi ve acele sürette hastahanege yatqızılmaq kerek edi.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
40-tan çoq qırımlı çetelde buluna, on turist Mısırda zor vaziyetke oğradı ve yardım etilmesini talap ete.
Bu aqta Rusiye kontrolindeki Qırım baş nazir muavini İgor Mihayliçenko koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına qarşı tedbirler aqqında er künlik maruza vaqtında bildirdi.
«43 qırımlı: Mısır arap cumhuriyetinde – 10, Türkiyede – 11, Taylandda – 11, Birleşken Arap Emirliklerinde – 6 insan, Şri-Lankada – 1 insan, Dominikana Cumhuriyetinde – 2 insan, Abhaziya Cumhuriyetinde – 2 insan. Mısır Arap Cumhuriyetinde bulunğan qırımlılarımız zor vaziyetke oğradı», – dedi o.
Mihayliçenkonıñ aytqanına köre, bu gruppada altı büyük ve dört bala bar. Onıñ malümatına köre, turistler Mısırğa martnıñ 16-nda keldi, ve olarğa yerli musafirhaneler ve uçaqlar karantin sebebinden işini toqtatmaycaq, dep aytıldı.
Faqat martnıñ 21-nde yuqunçsızlaştıruv yapılacaq dep, qırımlılar politsiyanıñ yardımınen raatlanğan musafirhaneden çıqarıldı.
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov, zarar körgenlerden olarğa nasıl etip yardım etmeleri mümkün olğanını bilmege vazife berdi.
Qırımda ilk koronavirus hastası tasdıqlandı.
Yarımadanıñ Rusiye akimiyeti bildirgenine köre, Qırımda hastanen alâqada olğan er kes ve atta onı alıp ketken taksi aydavcısı tapıldı ve tecrit etildi.
İşğal etilgen Aqyarda martnıñ 22-nde saba koronavirus hastaları tasdıqlanmadı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Amerikalı ESPN saytı ukrain boksçusı, Qırım sakini Aleksandr Usikni ağır yük kategoriyasında dünyanıñ eñ yahşı boksçusı olaraq qayd etti.
«Usik çempion quşağını qazanmaq içün eñ az uruş boyunca divizion rekordını aldı. Ukrain sportçusı içün Evander Holifildni (12 uruş) artta qaldırmaq içün 10 uruş yeterli oldı. Usik, akemlerniñ bir ağızdan qarar alğanınen Maykl Hanterni yeñip, muvafaqiyet ile quşağını ekinci sefer qorçaladı. Endi Usik Dünya boks superseriyasında iştirak etmek qararını aldı, o yerde oña birinci san berildi», – dep añlattı ekspertler öz qararını.
Usikten ğayrı, cedvelge on sportçu, bu cümleden, Dünya boks teşkilâtınıñ (WBO) versiyası boyunca onıñ eñ yaqın raqibi olğan alman Marko Huk kirsetildi.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Dünya mayıs 18-inde qayd etken qırımtatar halqınıñ sürgünliginiñ 75 yıllığı eskiden bar olğan meseleni kene kösterdi: cemiyette yıllarnen beslenilgen qırımtatarlarğa sevmemezlik bir yerge yoq olmadı. Qırımlılar içtimaiy ağlarda bu vaqialarğa öz munasebetini bildire ve genotsid qurbanlarınıñ hatırasını aña.
Stalinciler ve tatarlarnı sevmegenler, qırımtatarlar qurban ketken ecdatlarını hatırlap ağlağan künü mıtlaq canlana. Amma milletler ve insan ara zıddiyet çıqarğanlar biz ceza çekecekelerine, içtimaiy ağlar qullanıcıları pek şübelene.
Aynı vaqıtta Qırım cemaatınıñ başqa vekillei 1944 senesi mayıs ayınıñ facialı vaqialarını aña edi.
Rusiye quvetçileri, sürgünlik yıldönümine bağışlanğan kütleviy merasimlerge olğanı qadar yol bermemege tırıştı. Amma, yapqanlarına baqmadan, adamlar açıq yerlerde toplanıp, genotsid qurbanlarınıñ hatırasını aña edi.
Mında kösterilgen bütün yazılar açıq menbalardan alındı


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi fevralniñ 5-nde rusiyeli advokat Nikolay Polozovnıñ qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşkanıñ ölümi davasındaki «tahqiqatçınıñ qanunsız areketlerinen» bağlı şikâyet arizasını qanaatlendirmedi.
Qadı Oksana Aykaşeva birinci instantsiya mahkemesiniñ qararını deñiştirmedi, dep bildire «Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsi Facebook saifesinde.
Bundan evel Polozov oña «Veciye Kaşka davasınıñ» FSB videosını baqmağa imkân berilmedi, dep bildirgen edi.
2017 senesi noyabrniñ 23-nde 82 yaşında Veciye Kaşka vefat etti. Qırımtatar milliy areketiniñ veteranı FSB ve SOBR hadimleriniñ mahsus tedbir şaatı oldı. Uquq qoruyıcılar Aqmescit qavelerinden birinde qırımtatarlar Kazim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini tutıp aldı. Olarnı Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etkenlerinde qabaatlaylar.
FSBniñ resmiy malümatına köre, Veciye Kaşka yaramadı. Qadınğa «tibbiy yardım» çağırıldı, lâkin hastahanege ketkende Veciye Kaşka can berdi.
Qırımtatar Milliy areketiniñ faali Nariman Celâlnıñ bildirgenine köre, faallerniñ tutulmasına sebep olğan Türkiye vatandaşı Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızladı.


text:
Ukraina gimnası
Ukraina Gimnası — "Shche ne vmerla Ukrainy i slava, i volia" (Ukraince: Щe He BMepлa ykpaïHи i cлaBa, i Boля, yaki gagauzça "Taa ölmedi Ukrainada şan hem serbestlik") kabledildi muzıkası 15 yanvar 1992-ci yılda ikinci kerä istoriyada.
Ukraina Milli Gimnasının muzıkasını 1863-cü yılda Mıhailo Verbıtski, laflarını 1862-ci yılda da Pavlo Chubınski yazdılar. Gimnanın lafları kabledildi 6 mart 2003-cü yılda.
Gimnanın birinci cümnäsinin lafları farklıy originaldan angısını yazdı 1862-cı yılda Ukrainanın baş kasabası Kievdä oturan anılmış etnografist Pavlo Chubınski. Öbür yılda Günbatısı Ukrainadan urum-katolik kompozitor Mıhailo Verbıtski, düzdü muzıka o laflar için. Seftä gimna seslendi 1864-cü yılda Lvov Ukraina Teatrusu horu tarafından.
1917-ci yılda "Taa ölmedi Ukraina" seçildi Ukraina Halk Respublikasının gimnası angısı pek aaz yaşadı. Ama 1920-ci yılda Ukraina geçti Sovet kuvedinin altına da bu gimna yasaklandı eni rejim tarafınnan.
"Taa ölmedi Ukrainada şan hem serbestlik" de-fakto Ukraina Milli Gimnası oldu 5 dekabri 1991-ci yıldan o gün ani Ukrainanın ilk prezidenti Leonid Kravçuk emin etti.
Ukraina Gimnasını çevirdi gagauz diline Kiev Devlet Universiteti üüredicisi, Ukraina Gagauz Birlii başı, poetessa Tudora Arnaut.
- UKRAİNA MİLLİ GİMNASI
Щe He BMepлa ykpaïHи Hi cлaBa, Hi Boля.
Щe HaM, бpaTTя ykpaïHцi, ycMixHeTbcя дoля.
ЗrиHyTb Haшi BopoжeHbkи, яk poca Ha coHцi,
ЗaпaHyєM i Mи, бpaTTя, y cBoïй cTopoHцi.
Дyшy й Tiлo Mи пoлoжиM зa Haшy cBoбoдy,
I пokaжeM, щo Mи, бpaTTя, koзaцbkoro poдy.
Taa ölmedi Ukrainada şan hem serbestlik.
Taa bizä kardaşlarım gülecek kısmet.
Yok olcek duşmannarımız nasın çii güneştä,
Biz da saabi olacez bizim memlekettä.
Canımızı hem güüdemizi serbestlää verecez
Hem kozak soyundan geldiimizi gösterecez


text:
Soñki vaqıtları Qırımda Federal havfsızlıq hızmeti (FSB) adamlarnı sıq-sı çağırıp başladı. İnsanlarnı esasen telefon vastası ile subetlerge davet eteler. İnsan aqları Qırım alan missiyasınıñ uquq qorçalayıcıları (KPM) böyle vaziyetlerde yapılacaq areketler cedvelini tizdiler.
FSB hadimleri ile qonuşmanıñ esas çeşitleri – ya sorğu, ya da adiy bir subet.
1. FSB sorğuğa yalıñız celpname ile çağıra bile (Rusiye Federatsiyası Cinaiy-protsessual kodeksiniñ 188-inci maddesi). Celpnamede bular qayd etilmeli: kim ve kim olaraq çağıra (taqiqatçı ya da zarar körgen insan), kimge ve angi adres boyunca, sorğu sanı ve vaqtı, sebepsiz kelmemesiniñ aqibetleri (ekseriy allarda bu zornen yapıla). Bu malümat sizge telefon vastası ile yetkizilse, celpname berildi kibi sayılmaqta.
Bu vaziyette adliyecini alıp kelmek aqqını qullanıñız (RF CPK 189-ıncı maddesi 5-inci qısmı).
Siziñ kendine ve tuvğanlarına qarşı malümat bermemek aqqıñız bar (RF CPK 56-ncı maddesi 4-ünci maddesiniñ 1-inci noqtası).
Siziñ ana tilinde ya da bilgen tiliñizde cevap bermek aqqıñız bar. Şaat olaraq cinaiy iş içün müim olğan malümatnı bermek kereksiñiz, lâkin er şeyni hatırlamay bilesiñiz. Sorğu toqtamayıp dört saatten ziyade devam etemez. Kün devamında sekiz saatten ziyade sorğuğa çekmek aqqları yoq (RF CPK 187-nci maddesi). Sorğu protokolınıñ mündericesini ögrenmeyip, onı imzalamañız. Protokolğa bir şey ilâve etecek ya da deñiştirecek olsañız – vesiqanınıñ tüzetilmesini talap etiñiz (RF CPK 190-ıncı maddesi). Protokolda siziñ adıñızdan malümat qoşulacaq yer olmağanından emin oluñız.
2. Sizge telefon etip, yalıñız «subetleşmege» davet etseler, buña «yalıñız davetke» kibi yanaşıñız. Barmaycaq olsañız – barmañız. Bir kimse sizni subetleşmege zorlayamaz. FSB hadimleri sizni futbol ya da moda dünyası aqqında subetleşmege çağırmazlardır. Olar ya siziñ, ya da etrafıñızdaki insanlar aqqında malümat alaycaq olalar. Bu malümatnı sizge ya da tuvğanlarıñızğa qarşı qullanacaqlar. Bu sebepten bunıñ kibi subetlerden uzaq turıñız.
Şunıñ içün FSB ile subetke barmağa qarar alğan olsañız, mıtlaqa üçünci şahıslarğa (dost, soy, adliyecige) ne vaqıt ve qayda, angi iş çerçivesinde ve nasıl bir statusta çağırılğanıñıznı haber etiñiz
Belli sebeplerden körüşüvden vazgeçmek imkânıñız olmasa, «subet» yerini ve vaqtını kendiñiz belgileñiz. Körüşüv içün adam çoq olğan yerni saylañız. Elbet de, bir özüñiz kelmeseñiz de olur – dostlarıñıznı yanına alıñız. Ne aytacağıñıznı özüñiz belgilemelisiñiz.
Siz FSBnıñ «adiy subetine» ketmege qarar berdiñiz (bunı taqiqatqa yardım etmek istegi ile añlatmaq mümkün), lâkin statusıñıznı ve angi iş çerçivesinde sualler berilgenini añlatmadılar. Siz yalıñız cevap bermekten degil, subetten de vazgeçe bilesiñiz. Subet ya da sorğu vaqtında sizge «Cinayet yapılmasında şeklenüv aqqında haber» bere bileler. Neticede sizge şeklengen şahıs statusını bereler. Şunıñ içün FSB ile subetke barmağa qarar alğan olsañız, mıtlaqa üçünci şahıslarğa (dost, soy, adliyecige) ne vaqıt ve qayda, angi iş çerçivesinde ve nasıl bir statusta çağırılğanıñıznı haber etiñiz.
İrina Sedova, İnsan aqları Qırım alan missiyasınıñ matbuat koordinatorı
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyet ile aynı olmaması mümkün


text:
ABD prezidenti Donald Trump cuma künü Dünya sağlıq teşkilâtı ile alâqalarını kese, dep bildirdi. ABD teşkilâtqa para da bermeycek, çünki, onıñ aytqanına köre, «DST koronavirus ile küreş vazifesini becerip olamadı, çünki bu büyük teşkilât tamamen Qıtay kontroli altında buluna», dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Trumpnıñ aytqanına köre, Qıtay akimiyeti mecburiyetlerini körmemezlikke urıp, Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirusnen bağlı yalan aytsın dep, oña basqı yaptı.
ABD Dünya sağlıq teşkilâtınıñ bücetine 450 million dollar bere, Qıtay tahminen 40 million dollar bere, dep qayd etti Trump.
ABD – Dünya sağlıq teşkilâtına eñ çoq para bergen memleket. Washingtonnıñ Dünya sağlıq teşkilâtından çıqmaq qararı bu teşkilâtnı zayıflatır, dep beklenile. Trumpnıñ aytqanına köre, Amerikanıñ maddiy yardımı dünyada sağlıq saasında olğan diger acele meselelerniñ çezilmesine kösterilecek.


text:
Qırımnıñ rusiye ükümetiniñ tasil, ilim ve gençler nazirligi bildirgeni kibi, Qırım mezunları arasında kiriş kampaniyası vaqtında eñ rağbetli ve çoq saylanılğan yönelişler sırasına tibbiyet, ruhiyat, başlanğıç ve mektepten evel tasil, imalat ile bağlı zenaatlar kire edi.
«Abituriyentlerniñ esas qısmı – qırımlılardır. Rusiye Federatsiyasınıñ diger subyektlerinden 300-den ziyade ariza keldi», – denile beyanatta.
Olğan malümatqa köre, kampaniya neticeleri avgust 21 künü belli olacaq. Al-azırda aliy oquv yurtları abituriyentlerniñ yarış cedvellerini tizdiler.
2015 senesi Qırım aliy oquv yurtlarında bücet yerleriniñ sayısı deñişmeyip, 9 biñ yer miqdarında qaldı.


text:
KrımSOS malümatına köre, kinorejissör Oleg Sentsovnıñ yaqalanğanından soñra FSB hadimleri mayıs 16 künü Aqmescitte Aleksandr Kolçenkonı yaqalap, Moskvağa yolladılar.
Şimdi malüm olğanı kibi, onı, Oleg Sentsovnı kibi, terrorizmde qabaatlaylar.
«Saşa pek belli olmasa da, Qırım studentlerine, Herson maşnaquruyıcı zavodınıñ hadimleri, «Krımtrolleybus» hadimlerine qol tutuv numayışlarda iştirak ete edi», – dep haber ete KrımSOS.
Avtomaydan aktivisti, rejissör Oleg Sentsov FSB hadimleri tarafından Aqmescitte mayıs 11 künü yaqalanğan edi.
Mayıs 18 künü yarımadada sürgünlikniñ 70 yıllığına bağışlanğan rekviyemni keçirmege yasaq ettiler, Aqmescit merkezini OMON ve arbiy tehnika sarıp aldı. Mayıs 19-da gece «Qırım imayesi» Qırım jurnalisti Osman Paşayevni ve matbuat vastalarınıñ daa bir qaç vekilini yaqaladı. Jurnalistlerni 10 saat devamında sorğudan keçire ediler. Olardan telefon, planşet, noutbuk ve diger tehnikanı tutıp aldı ve alâ daa qaytarmadılar.


text:
Qırım gazetaları sanlarınıñ esas maqalelerini yarımadadaki zor koronavirus vaziyetine bağışladı.
«Krımskaya pravda» «Lokalnıy karantinı» («Lokal karantinler») maqalesinde koronavirus hastaları qayd etilgen 21 Qırım mektebiniñ 46 sınıfı uzaqtan tasilge keçti, dep bildire. Eñ çoq hasta İslâm Terek ve Aqmescit rayonlarınıñ tasil müessiselerinde qayd etildi. Daa çoq ocalar hastalana, olarnen alâqada olğan balalar yapılğan tedqiqlerden soñ oquş esnasına qayta.
«Bütün mekteplerniñ uzaqtan tasilge keçmesi artıq aytılmay. Amma müessiseler özüni izolâtsiya etüv rejimine qayta bile. Cumhuriyetniñ ükümeti Rospotrebnadzor talaplarına riayet etmegen ticaret obyektlerini qapatmağa qarar aldı», – dep yaza gazeta.
«Komsomolskaya pravda. Krım» «Mest net, leçites doma» («Yer yoq, evde tedaviylenmeñiz kerek») maqalesinde Qırım hastahaneleri bütün koronavirus hastalarını ne içün qabul etip olamağanını tarif ete. «Oktâbrden itibaren alı yahşı olğan koronavirus hastaları evde tedaviylenecek. Hastahanelerde yer yetmey, «pnevmoniya» diagnozınen bile hastahanege almaylar, bu da bazı vaqıtları ölüm sebebi ola. Turistler ketkeninen yer sayısı artmadı – er kün tahminen 70 COVID-19 hastası qayd etile ve er ekincisi Aqmescitte ola», – dep qayd ete gazeta.
«Krımskiye izvestiya» muarrir sutunında ekimlerniñ koronavirus hastalarını saylap ala, dep aydınlata. «Soñki adise şaşırttı. 47 yaşında aqmescitli yaramadı. O, yardım çağırdı. Kelip onı oksigen ballonına bağlağanlar. Er adamı nefes alıp başladı, daa yahşı olğanını ayttı. Ballonnı söndürip alıp ketkenler. Eki saattan soñ Vefat etti. Jurnalistler tafsilâtlarnı ögrene. Şunıñ içün adres ve soyadlarını şimdi aytıp olamayım. Amma telükeli bir işaret», – dep yazdı müellif.
Muarrirniñ fikirince, «ekimlerniñ pervasızlığı ve tsinizmi – kütleviy degil, Qırım sağlıq naziriniñ böyle kederli şeyni aytmaq sebebi olğanına yazıqsınamız: «Yüksek sıcağı olğan sakinlerni evde qaldırıp kete ekenler. Er bir adiseni baqamız».


text:
Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi, «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ koordinatorlarından biri Server Mustafayev vicdan mahkümi olaraq tanıldı. Bu aqta Amnesty International halqara aq qorçalayıcı teşkilâtınıñ saytında derc etilgen haberde aytıla.
«Birinciden, onıñ esnasını daa tafsilâtlıca közetmek içün belli bir sebep bar. Halqara vekiller bu esnasqa diqqat ayıra. Qabaat tarafınıñ delilleri tek davada iştirak etken advokatlar tarafından talil ettirilmeycek, halqara toplulıq da talil yapacaq. Ve, tabiiy ki, açıq olması – qoruv aletlerinden biridir. Davada olacaq bütün bozuvlar qayd etilip, bir şeyni isbatlaycaq: Qırımdaki qırımtatarlar, musulmanlar – terrorist degil ve olarnı tek faal vatandaş areketleri, diniy ve milliy baqışları içün taqip eteler», – dep izaatladı Amnesty International beyanatını advokat Lilâ Gemeci.
Onıñ fikirince, Server Mustafayevniñ Amnesty International «vicdan mahkümleri» cedveline kirsetilmesi azat etilüvine yardım etecek.
«Artıq bütün halqara körüşüvlerde ve halqara bağlarda Amnesty International vesiqalarını köstere bilemiz. Em de qanunsız taqipke cevap şekillerinden biri ola. Ümüt etem ki, bu status onıñ azat etilmesini, ailesine qavuşmasını ve aq qorçalayıcı faaliyet yoluna qaytmasını yaqınlaştırmağa imkân berecek», – dep qoştı advokat.
Daa evel Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» eki mabüsi Timur İbragimov ve Server Mustafayev Krasnodar SİZOsında bulunalar, dep haber etilgen edi.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
«Avropa birdemligi» firqasından halq deputatı İrına Ğeraşçenkonıñ sentâbrniñ 14-ünde bildirgenine köre, Kremlniñ sabıq siyasiy mabüsi, qırımlı Volodımır Baluhnıñ alı ağır qala.
O, ekimlerniñ aytqanına köre, olacaq tedaviyleme içün tamam şimdi müim zaman başlana dep ayttı.
"Alı stabil ağır. Hasta ve bizim içün 7-10-uncı künler pek müimdir. Patsiyent er şeynen temin etildi, kerekli er şeyni yapamız", - yazdı Ğeraşçenko Facebookta.
Onıñ bildirgenine köre, Volodımır Baluhnıñ alı aqqında ekimlernen qoşma mesleatlar keçirildi. Oña ameliyat yapıldı ve reanimatsiyağa alğanlar. Daa soñra Baluh aqcigerlerni suniy avalandıruv cihazına bağlandı. Onıñ ağır qafa-miy yarası bar.
Baluh köteklengenini Oleg Sentsov haber etti. Onıñ malümatına köre, faal sentâbrniñ 7-nden 8-ne keçer gecesi köteklendi. Ağır alda hastahanege alındı – qolu ve köpürçik kemigi sındırıldı.
Kiyv politsiyasınıñ malümatına köre, qırımlı 10-15 kişinen «Gidroparktaki» qavelerden birinde raatlanğan edi. Soñki sefer onı yarı gecede körgenler. Uquq qoruyıcılar Ukraina Ceza kodeksiniñ 187-inci maddesiniñ 4-ünci qısmına istinaden (aydutlıq) cinaiy tahqiqat başlattı.
Ukraina prezidentiniñ ofisi qırımlığa yapılğan ücüm sebebinden qasevetlengenini bildirdi.


text:
Qırımnıñ şimalinde Rusiye arbiy tehnikası avuşmaqta, dep bildire dekabrniñ 20-nde şaatlar. Qırım.Aqiqat mühbiri haber etkenine köre, Ermeni Bazar tarafından memuriy sıñırğa taba zırhlı taşıyıcılar, toplar ve tarla aşhanesi kolonnaları kete.
Berilgen malümatqa köre, kolonnalardan biri «Krımskiy titan» zavodı civarlarında, yoldan bir qaç kilometr mesafesinde yerleşti.
Ukraina Devlet sıñır hızmeti yolbaşçısınıñ yardımcısı Oleg Slobodân Qırım.Aqiqatqa bildirdi ki, sıñırcılar vaziyetni közete.
«Vaziyetni közetemiz, dep tasdıqlay bilem. Amma şimdilik izaatlap olamayıq, çünki bütün malümat umumiyleştirile ve areket planı çerçivesinde qullanıla», – dedi Slobodân.
Ukraina Mudafaa nazirligi vaziyetni izaatlamayıp, muracaat yollamağa teklif etti.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bildirdi ki, avgust ayınıñ soñundan başlap Rusiye Ukraina sıñırı boyunca askerlerniñ bulunmasını quvetleştirdi. Onıñ qayd etkenine köre, Qırımda ve Donbasnıñ işğal etilgen topraqlarında Rusiye arbiy tehnikasınıñ sayısı artqanı qayd etildi.
«Ukraina sıñırı boyunca Rusiye ordusınıñ yerdeki taqımları Donbasnıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarında ve Qırımda 28 taktik gruppa batalyonı, 1120 tank, 2600 zırhlı maşina, 1230 topçı sistema ve 442 raketa sisteması, 6 operativ-taktik raketa kompleksinden ibarettir», – dep yazdı Poroşenko.
2018 senesi noyabrniñ soñunda Canköyde S-400 uçaqquvar-raketa kompleksiniñ dörtünci divizionı arbiy nevbetçilikke başladı.


text:
Qırımda kelecek on künde küçlü yagmurlar tahmin etile. Bunı "Sputnik v Krımu" radiosınıñ efirinde "Fobos" ava merkeziniñ baş mütehassısı Yevgeniy Tişkovets ayttı.
"Yalta ve Foros tarafında şimal-şarqta 17-den 78 mm qadar yağanaq yağacaq, bu, yarımada özen ve gölleri niayet suvnen tolacağına ümüt bere", - dedi sinoptik.
Mütehassısnıñ tahminlerine köre, yarımadada yaz bir aftadan soñ başlanacaq: atmosfera cebelerinde aqıntılarnıñ çevirilüvi baarniñ soñ künlerinde olacaq.
"Rubikon - mayısnıñ 28-i, cumaaqşamı künü, aqıntı artıq ğarp ve cenüp-ğarp olğanda, başta Atlantikanıñ nefesi, soñra Qara deñizniñ nefesi. Mayısnıñ bu soñki künlerinde ava arareti turğunlaşacaq, normağa qaytacaq: Qırım içün bu gece +9...+14, kündüz +20...+25 olacaq", - qayd etti Tişkovets.


text:
Merkeziy saylav komissiyası ekinci turı aprelniñ 21-nde keçirilgen Ukraina prezidenti saylavları prokotollarınıñ 100%-ını teşkerdi.
Bu malümatqa köre, şoumen Volodımır Zelenskıy 13 541 530 rey (73.22%) qazandı, Ukrainanıñ şimdiki prezidenti Petro Poroşenkoğa ise 4 522 320 saylayıcı (24,54%) qoltuttı.
Umumen saylavlarda 18 491 840 vatandaş iştirak etti.
Bülletenlerniñ 2,31%-ı bozuldı. Saylavlarda iştirak etkenlerniñ sayısı 61,37% oldı.
Merkeziy saylav komissiyası saylavlarnıñ soñki neticelerini 2019 senesi mayısnıñ 1-ne qadar çıqarmalı. Yañı saylanğan prezidentniñ inauguratsiyası iyünniñ 3-ne qadar ötkerilmeli.


text:
Oktâbr 4-7 künleri Qırım musulmanları İslâm dininde eki eñ müim bayramından biri olğan Qurban bayramını qayd etecekler. Bayram Qırımnıñ bütün camilerinde qılınacaq namazından başlanacaq.
Bunı Qırım musulmanları Diniy idaresi (QMDİ) bildirdi.
«Qırımnıñ bütün rayonlarında Qurban bayramda qurbanlar çalınacaq. Eyi işler ve dualarnen musulmanlar Allahnıñ rizasını qazanmağa tırışacaqlar. Bu künü acılıqqa ketken semetdeşlerimiz Qırım ilerilemesi ve qırımtatar halqınıñ birligi içün dua etecekler. Bayram namazınıñ vaqtı – 8.30», – aytıla beyanatta.
QMDİ matbuat hızmeti bildire ki, İslâmda Qurban bayramınıñ manası ve qıymeti ğayet büyüktir. Musulmanlar camilerde bayram namazını qılalar, dua eteler, biri-birini bayramnen tebrikleyler, soñra ise qurban çalalar. Etni fuqare qorantalar, ana-babası olmağanlar, saqatlarğa, em de soy-sop ve qomşularına bereler. Bayram künleri qavğa etken adamlar barışalar, biri-birinden afu soraylar.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Qurban bayram arfesinde Qırımda cami açılacaq.


text:
Nikita nebatat bağçası «Lâleler paradı»nıñ açılışı künü – aprel 13-te ressamlar içün açıq kiriş ilân etti. Bunı nebatat bağçasınıñ matbuat hizmeti bildire.
Matbuat hizmeti: «Bu – acayip anane. Biz, studentlerimiznen beraber Lâleler paradında mutlaqa iştirak etecekmiz. Mahsus çalışmaq içün, temaşacılarnı öz etüdlerimiznen quvandırmaq içün ertece, resmiy açılıştan üç-dört saat evel kelirmiz», – dep, Qırım muendislik ve pedagogika univeristetindeki Dekorativ sanat kafedrasınıñ mudiri Yelena Kotlârnıñ sözlerini naqil ete.
Qırımnıñ Cenübiy yalısında ananeviy «Lâleler paradı» keçecek. Sergide 80 biñ çiçek, 250-den ziyade lâleniñ cınsı taqdim etilecek.
Nikita nebatat bağçası 1812 senesinde cenübiy yalıdaki Nikita köyünde tesis etilgen edi. Onıñ territoriyasında türlü ösümliklerniñ yüzlerce çeşiti öse, kaktuslar oranjereyası ve küçük bir bambuk ormanı bulunalar. Bağçanıñ territoriyasında er yıl küz çiçeginiñ oyun aqşamı, lâleler, güller, susamlar, kün güzeli çiçekleri ve sarmaşıqlarnıñ sergileri ötkerile.


text:
Ózbekstan Respublikası Qurallı Kúshleri-elimiz tınıshlıǵı hám qáwipsizliginiń kepilligi!
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2019-jıl 13-dekabrdegi «Ózbekstan Respublikası Qurallı Kúshleri dúzilgeniniń 28 jıllıǵın jáne Watan qorǵawshıları kúni belgilewge tayarlıq kór ...Tolıq oqıw »
Konstituciya – huqıq hám erkinlerimiz, abadanshılıǵımız kepili
Ózbekstan Respublikası Konstituciyasınıń qabıl etilgenine 27 jıl tolıwı múnásibeti menen hám usı jıldıń 22-dekabr kúni Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Nızamshılıq palatası, Qa ...Tolıq oqıw »
Watan – muqaddes, onı qorǵaw maqtanıshlı minnet!
Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2018-jıl 13-dekabrdegi «Ózbekstan Respublikası Qurallı Kúshleri dúzilgeniniń 27 jıllıǵın hámde Watan qorǵawshıları kúnin belgilewge tayarlıq k ...Tolıq oqıw »
Elimiz Ǵárezsizliginiń 27 jıllıǵı aldınan
Elimiz ǵárezsizliginiń 27 jıllıq bayramına baǵıshlanǵan «Áziz hám jalǵızımsań, janajan Ózbekstanım!» súreni astında respublikamızdıń barlıq aymaqlarında mádeniy-aǵartıw ilajlar, u ...Tolıq oqıw »
SHaraf Rashidovtıń tuwılǵanına 100 jıl
Mámleketimiz baslıǵınıń usı jıl 27-marttaǵı «Ataqlı mámleket ǵayratkeri jazıwshı SHaraf Rashidov tuwılǵan kúniniń 100 jıllıǵın belgilew haqqında»ǵı qararına muwapıq 2017-jıl 10-no ...Tolıq oqıw »
Erkin hám abadan, demokratiyalıq Ózbekistan mámleketin márt hám ullı xalqımız benen birge quramız
23.12.2016 j. 2016-jıldıń 23-dekabr kúni Ózbekistan kásiplik awqamları Federaciyasınıń Qaraqalpaqstan kásiplik awqamları shólkemleri birlespesi Keńesinde «2016-jıl 14-dek ...Tolıq oqıw »
Saylawlar xalqımız razılıǵı hám demokratiyanıń jarıq aynası
30.12.2016j. 2016-jıldıń 30-noyabr kúni Ózbekistan kásiplik awqamları Federaciyasınıń Qaraqalpaqstan kásiplik awqamları shólkemleri birlespesi Keńesinde usı jıl 4-dekabr kúni bolı ...Tolıq oqıw »
Konstituciya – huqıq hám erkinlerimiz, abadanshılıǵımız kepili
29.11.2016j. Ózbekistan Respublikası Konstituciyasınıń qabıl etilgenine 24 jıl tolıwı múnásibeti menen orınlarda saltanatlı ilajlar, ushırasıwlar hám sáwbetler ótkerilmekte. Usı ...Tolıq oqıw »


text:
Mayısnıñ 28-nde Vilniuste «Qırım istilâsınıñ üçünci yılından soñ qırımtatarlar: şimdiki vaziyet ve dünya cemaatı içün kelecekteki srtategiya» mevzusında halqara konferentsiya ötkerilmekte. Bunı öz Facebook saifesinde jurnalist Yuriy Lukanov haber etti.
Onıñ yazğanına köre, konferentsiya qırımtatar muzıka aqşamınen açıldı, milliy nağmalerni Kyivden kelgen «Aq deñiz» ansabli ce Litvaniyalı «İl suv» ansambli icra etti.
«Konferentsiya devamında Qırım istilâsınen bağlı olğan çeşit mevzular muzakere etilecek: işğal vaqıtında halqara uquqnıñ bozıluvı, Qırımda insan aqlarınıñ alı. İnsan aqları aqqında malümat metkezi Qırımda söz serbestligi mevzusına dair esabat azırladı», – dep yazdı Lukanov.
Onıñ bildirgenine köre, mayısnıñ 28-nde konferentsiyada Ukraina millet vekili Refat Çubarov, «Uquq quveti» cemaat areketiniñ yetekçisi Andriy Sençenko, Ukrainanıñ Litvaniyadaki elçisi Volodımır Yatsenkovskiy ömür arqadaşı Roksolananen beraber, Litvaniyanıñ Urainadaki elçisi Marius Janukonis, ve Qırımtatar Milliy Meclis azaları iştirak etti.
«Bazarertesi künü konferentsiyağa Litvaniyanıñ Seimas azaları, eksperler, alimler qoşulacaq. Konferentsiya Litvaniyanıñ parlamenti ve Dünya qırımtatarlar kongressi tarafından Litvaniya Tışqı işler nazirligi, Demokratiya içün parlement forumınıñ desteginen teşkil etildi», – dep haber etti jurnalist.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Bağçasaray – Telüke vaqtında Vatan onı orduğa çağırttı. 20 yaşında student-filolog Kursk civarındaki qanlı küreşlerde sağ qalıp, ta Berlinge qadar barıp yetti. Amma, sovet ükümeti bir taraftan cenkniñ eñ ileri saflarına yollap, mukâfatlandırdı, diger taraftan tuvğanlarını vatandan marum etti. O ana tili ocası olıp olamadı. Anasını qırq yıldan soñra, diger memlekette quçaqlap oldı.
Reşat Sadreddinov Qarasuvbazarda 1922 senesi doğdı. Onıñ babası Sadreddin Tamalla küçlü olıp, milliy soprt çeşiti – küreşnen meraqlana edi. 20-nci yılları Qırım Merkeziy İcra Komitetiniñ reisi Veli İbraimov onı eñ eyi küreşçi olğanı içün altın medalnen taqdirledi. Bir qaç yıldan soñ qurşunğa tizilgen firqa lideri ile bağ tutqanı içün, belli küreşçini halq duşmanı olaraq on yılğa apis ettiler.
Mektepni bitirgen soñ, Reşat Sadreddinov şimdiki Tavriya milliy universiteti kibi belli, o vaqıt ise, Frunze adına Qırım pedagogika universitetiniñ fizika-riaziyat fakultetine kirdi. Amma, 1937 senesi qırımtatar tili ve edebiyatı fakultetiniñ dekanı onı rast ketirip, esap derslerini bergen ocalar çoq, tuvğan tilni ögretecek adam az, dep ayttı.
Faqat oca olmağa qısmet olmadı. 1941 senesi studentlerni Aqyardaki zenit-artilleriya oquv yurtuna aldılar, altı aydan soñ, azır komandanlarnı cebege yolladılar.
«Qırımtatarı olğanım içün, meni uruşlarda qazanğan mukâfattan marum qaldırdılar»
Kursk civarındaki uruşlarda Sadreddinovnıñ reberliginde küreşken 74 adamdan tek 15 sağ qaldı.
– Biraz tınçlanğan soñ, biz duşmanlar etrafımıznı sarıp alğanını añladıq, cebe sıñırları ise, 10-12 km. uzaqlıqta edi. O vaqıt men askerlerge öldürilgen nemselerniñ kiymlerni öz urbaları üstüne kiymege emir ettim. Bizim zabitlerimizden biri nemse tilini yahşı bile edi. Bizni yaqalasalar, er kesniñ adından o laf etecegini tüşündik. Bizimkilerge barıp yetken soñ, olar bizni vlasovetsler yerine tanıp, askerlerni köteklep başladılar, amma vaziyetni tez añladılar. Em de, bu ceenemde nasıl etip sağ qalğanımızğa pek şaştılar, – dep hatırlay veteran.
1944 senesi, noyabr ayı. Poloniya civaındaki Sambor şeerinde askerlerni mukâfatlandırdılar.
– Maña Qızıl Bayraq Cenkâver Nişanını berecek ediler. Cevap kelgen soñ, asker ve zabitlerim mukâfatlarnı aldılar, maña bir şey yollanmadı. Men polk ştabı yolbaşçısından mesele nede, dep soradım. O ise ,maña: «Sizniñ taqdirlenüv kâğıtıñıznı tasdiqlamadılar. Bütün qırımtatarlarnı mayısta Qırımdan sürgün etkenlerini bilmegen ediñizmi?», dep ayttı. Tek o vaqıt men qırımtatarlarnı sürgü etkenlerini bildim, – añlattı Sadreddinov.
«Maña Qırımnı 24 saat içinde terk etmege emir etiler»
Almaniya mağlübiyetke oğrağan soñ, Reşat Sadreddinov bulunğan arbiy qısımlarnı Avstriyağa avuştırdılar. Tamam şu vaqıt, raatlıq almağa imkân peyda oldı. Aqmescitke kelgen soñ, şaşıp qaldı: iç bir yerde iç bir qırımtatarnı rast ketirip olamadı. Birden NKVD binasına yöneldi, arbiy kiyimlerde, köküsi nişan ve medallernen tolu, bahşış etilgen «TT»-de yanında edi.
– Keldim, anda nassıldır leytenant otura. Oña yapıştım: ne, nasıl oldı? O da, maña doğrusını aytmay, men de onı eşçekni atıp, öldüririm, dep tüşündim. Pıştavımnı çıqardım. Apansızdan, artımdan kimdir emir bere.
– Aylan! Odadan çıq!
Emirni yerine ketirem, çıqam. Soñ, yanıma bir adam keldi ve ayttı: «Siz kibi, qırımtatar zabitleri eki ay evelsi kelgen ediler, qorantalarnı ne sebepten sürgün etilgenlerni añlatmağa talap ete ediler. Olarnı ise, 200-250 adamnı avtobuslarğa yüklep, Qarasuvbazarğa alıp kettiler ve Aq-qaya yanında qurşunğa tizdiler. Sizniñ Qırımnı terk etmek içün 24 saatınız bar».
Ale daa o adam kim olğanını bilmeyim. Aqmescitten birden Moskvağa kettim.
«Qırımtatarlarnı yertolelerge yerleştirdiler, esir etip tutılğan nemselerni daa yahşı şaraitlerge avuştırdılar»
Üç künden soñ, Reşat Sadreddinov qoarantası Özbekistanda, Bekabadta bulunğanını ögrendi. Anda kelgen soñ, yertolelerde, açlıq ve hastalıqlardan ölüm alında bulunğanını kördi.
– Halqımız dayanılmaycaq şaraitlerde yaşadı. Şu yertolelerde evelden esirlerni tutqanlar. Nemselerni biraz eyice şaraitlernen teminlep, olarnıñ yerine kelgen qırımtatarlarnı qoyğanlar. Yerli özbekler arasında büyük teşviqat işi keçiildi. Olarnı qandırıp, halq duşmanları kelgenlerni aytqanlar. Er kün bir adam öle edi, – dep hatırlay qartbaba.
Öz parasına Sovet ordusınıñ kapitanı qomşu Ferganada küçük bir ev satın alıp, tuvğanlarını anda köçürdi, özü ise, kene de orduğa qayttı. Tek 1946 senesi kene tuvğanlarını körip oldı.
«Anamnen körüşmek izinni Şevardnadze özü berdi»
Bir sıra nişan ve mukâfatlarğa baqmadan, Reşat Sadreddinov Özbekistanda diger qırımtatarlar kibi mahsus rejimge oğratıldı. Bir rayondan diger rayonğa barmaq içün mahsus komundaturada izin almaq kerek edi. Aksi alda – 20 yıl ağır işlerde çalışmağa mecbur ete ediler. Eñ tuvğan adamlarnı o yıllar keçken soñ körip oldı.
– Nemseler Qırımnı işğal etken soñ, er kes tarafından ürmet etilgen ve bilingen babamnı Qarasuvbazar Musulman komitetiniñ reisi olaraq sayladılar. Qırımğa Qızıl ordusı yakınlaşqanda, babam endi öz tecribesinden bilgeni kibi, yahşılıq olmaycağını duydı. Anam, oğlan ve qız qardaşımnen beraber Türkiyege köçtiler. Babamnı öyle de körip olamadım. Ferğanada olğanda, Sovet birliginiñ o vaqıttaki tış işler naziri Eduard Şevardnadzege yazdım. Öz anamnı körmege istegenimni yazdım. Şevardnadze telegramma yollap, maña memleketten çıqmaq izni berilmesini emir etti. Türkiyede tuvğanlarımnı kördim. Biz olarnen 47 yıl körüşmedik…
1990-ncı senelerden başlap, Reşat Sadreddinov Bağçasarayda yaşay, yigirmi yıldan ziyade Bağçasaray veteranları şurasınıñ resi muavini ola. Onıñ qorantasında 3 bala, beş torun ve on torundan torun bar.


text:
«Biz endi bir qaç afta onıñ azatlıqını talap etemiz, amma cevapnı daa almadıq. Tek şunı bilemiz ki, onı Rusiye Federatsiyasınıñ Mudaafa Nazirliginiñ temsilcileri degil de, Rusiye mahsus hızmetleriniñ birisi tutmaqtadır», – dedi o.
Andriy Sençenkonıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı ukrain zabitni ne maqsat ile tutqanını añlatmay.
«Bizde oña berilecek suallerimiz bar», öz memleketiniñ toprağında arbiy borcunı amelge keçirgen namuslı zabitke nasıl sualler ola bile? O, Rusiye Federatsiyasınıñ toprağına kirip, anda çeşit areketlerni etmedi de», – qayd etti memur.
Bundan da ğayrı, daa bir ukrain zabiti Qırımdan çıqıp olamay, çünki Novofedorovka qasabasında rus askerleri tarafından mayor Stanislav Karaçevskiyniñ öldürüvinde şaattır.


text:
Zagrebde (Hırvatistan) «Tavriya» ve «Sevastopol» Qırım futbol klublarınıñ mühlisleri Rusiye elçiligi yanında aktsiya keçirgenleri içün yaqalandı.
Bu aqta mühlislerden biri, faal Maksim Kitsük Facebook saifesinde yaza.
Bildirilgen malümatqa binaen, futbol mühlisleri bir qaç ukrain bayrağını açıp, şiarlarını bildire edi: «Qırım – bu Ukraina». «Tavriya» ve «Sevastopol» Qırım futbol klublarınıñ mühlisleri Zagreb şeerine Ukraina cıyma taqımına mart 24-te keçirilgen avropalı Dünya Çempionatı-2018 Hırvatistan taqımı ile matçında destek köstermek içün keldi.
2016 senesi avgust ayından başlap Ukrainanıñ qıtaiy qısmında Qırım Futbol federatsiyası yañıdan çalışıp başladı. Aqmescitli (Simferopol) «Tavriya» futbol klubu 2016 senesi aveskârlar arasında Ukraina Çempionatına kirsetildi. Taqımıñ baş idmancısı Sergey (Yakovleviç) Şevçenko, klub reisi ise, Sergey Kunitsin oldı, dep bildire «Qırım.Aqiqat».
Avdetniñ evel bildirgenine köre, Avropa futbol assotsiatsiyaları birligi (UEFA) Qırımda futbol inkişafına €1 million ayırdı.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
İkeyözle ministr
Franśiyädä süz iregen yaqlawçı mäğarif ministrı matbuğatqa basım yasadı
Süz irege sıltawı belän İslam häm möselmannarnı mısqıllawçı Franśiyädä mäğarif ministrı Jan-Mişel’ Blanke matbuğatta üze turındağı komiksnı oşatmadı. “Süz irege çiklärennän çığa” digän säbäp belän basım yasap anı tıydı.
Mediapart internet säxifäse Trembley şähärennän uqıtuçı Kristof Tard’ye icat itkän “Redemium” komiksın çığara. Ber bülemendä Blanke “däwlät mäktäbe täcribäse bulmağan, bik liberal’ fikerlärgä iyä, xakimiyät söyüçe keşe” bularaq tasvirlana. Ministr advokatlar yärdäme belän Mediapartqa basım yasıy. Ul üze turındağı bülemneñ süz irege çiklärennän çığuı häm şäxsi tormış belän bäyle buluın äytä. Basımnan soñ internet säxifäse komiksnıñ ministr turındağı öleşen beterä.
Äsärneñ avtorı Tard’ye 17nçe oktybar’dä mäğarif ministrınıñ süz irege turında bik qaynar çığış yasawın, komiksnı alıp atu taläbeneñ şul säbäple şaqqattırğıç buluın assızıqladı.
“Ministrnıñ ikeyözlelege: qarşığızda süz iregen yaqlar, artınnan yazuçığa höcüm itär,”-dide Tard’ye.
Bäyläneşle xäbärlär
Livanda maşina yörtüçeläreneñ yağulıq protestı
Livan başqalası Beyrutta maşina yörtüçeläre artqan yağulıq bäyälärenä rizasızlıq belderü öçen maşinaları belän yullarnı transport xäräkätenä yaptı
İzrail çüplären Fälästingä iltep tügä
Fälästin xökümäte räise Möxämmät İştiyyä İzrailneñ üzlären çüplek bularaq qullanuınnan zarlandı


text:
«Birinci sefer hırsızlıq, ekinci kere de qadınnıñ namusına keçüv içün makhüm etilgen edi» – bu sözler 2015 senesi sentâbr 22-de Rusiye telekanallarınıñ birinde Qırım vatandaş faalleriniñ qamaçavı kösterilgen levhasına aittir, onıñ mündericesi de qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ tercimeiyalı ile bağlı eken. Rusiye telejurnalistikasınıñ yalan aytmaq ve seyircilerge yañlış malümat bermek qabiliyetini red etmek zor. Lâkin Mustafa Cemilevniñ ne alâqası bar añlaşılmay?
Mustafa Cemilevniñ ekinci esnası aqqında endi yazğan edik. Bugün ise onıñ birinci mahkeme esnasını aydınlatayıq.
«Qırımtatar gençleriniñ birligi» dağıtılğan ve 1962 senesi küzde Mustafa Cemilev işten boşatılğan soñ Taşkentniñ suvarma ve köy hocalığınıñ mehanizatsiyası müendisleri institutına oqumağa kire. O, öz halqınıñ tarihını ögrenmege devam etken, belli organlar ise onı taqip etmekten vazgeçmegen edi.
Özbek SSC prokuraturasınıñ vesiqalarında şunı oquymız: «...Cemilev 1962 senesi Taşkentte KGB tarafından yoq etilgen «Qırımtatar gençleriniñ birligi» qanunsız teşkilâtınıñ faal iştirakçisi edi. Onıñnen keçirilgen subetlerge baqmadan, o, faaliyetini toqtatmayıp, 1963 senesinden başlap «Qırım tarihınıñ öçerki» adlı milletçi malümatlarını yaza ve tarqata.
1965 senesi mart 22-de Cemilev «Lenin bayrağı» gazetasınıñ muarririyetini ziyaret etip, hadimlerini tatarlarnıñ Qırımğa avdet oluv meselesiniñ al etilmesine keder etkenlerinde qabaatladı ve kommunistler firqasından nefret etkenini ve kommunistlerden «telükeli duşmanlarından» kibi qorqqanını bildirdi: mart 29-da Cemilev muarririyetke subetke davet etildi, oña fikirleri yañlış olğanını añlatmağa tırıştılar. Faqat o, firqanıñ milliy meselege yanaşuv siyasetinen razı olmağanını bildirip, andaki insanlarğa oña birdemlik kösterip, firqa biletlerini teslim etmege teklif etti».
1965 senesi institutnıñ rektorlığı ve komsomol şurası «Mustafa Cemilevniñ milletçiler toplaşuvlarında iştiraki, «XIII-XVIII asırlarda Qırımnıñ türk medeniyeti aqqında qısqa tarihiy öçerk» yazması ve komsomolğa kirmekten vazgeçüvine dair şahsiy işini» açtılar.
1965 senesi aprel ayınıñ soñunda onıñ areketleri Taşkentniñ suvarma ve köy hocalığınıñ mehanizatsiyası müendisleri institutı rektorlığınıñ keniş toplaşuvında muzakere etilgen edi. Prokuraturanıñ malümatına köre, «muzakerede Cemilev hatalarını tanımayıp, özüni lâyıq şekilde köstermedi».
Mustafa Cemilev SSCB baş prokurorı Roman Rudenkoğa ariza berip, şunı yazdı:
«1965 senesi aprel 29-da meni Taşkent irrigatsion institutınıñ rektorlığı, firqa ve komsomol şurasınıñ toplaşuvına çağırdılar, bu institutnıñ üçünci sınıf talebesi edim, toplaşuv devlet havfsızlığınıñ mayorı Svalov tarafından teşkil etilgen edi. Meni gizli milliy cemiyetlerde iştirak etüv ve «Qırım tarihına dair ilmiy iş» azırlamasında qabaatladılar. Delil olaraq 1963 senesi yazğan «XIII-XVIII asırlarda Qırımnıñ türk medeniyeti aqqında qısqa tarihiy öçerk» maqalem kösterildi, onı milletçilik ile bağladılar. Bu toplaşuvda institut rektorı Pulatov S.P. bildirdi ki, menim institutta qalmam meselesi yazma şekilde öz baqışlarımdan vazgeçmem ve qırımtatarlarnıñ vaziyeti ile bağlı meselenen bir daa oğraşmamaq vadesini bermeme bağlı. Ayrı subet vaqtında institutnıñ firqa komiteti Gelâzitdinov D. de aynısını ayttı, institut hadimleri bölüginiñ yolbaşçısı Gaminâtsnıñ yanında sovet akimiyeti içün telükeli olmağanımnı bildirip, etraftaki arqadaşlarıma ğayelerim tesir ete bilecegini qayd etti. Men rektornıñ insan itibarı içün o qadar alçaq bir teklifini qabul etemedim, ve «etraftaki arqadaşlarıma tesir etmemek içün» ğıyabiy bölükke keçmek içün ariza bermege ve «NİİSTROMPROYEKT» institutına çalışmağa kirmege mecbur oldım. Ğıyabiy bölükniñ dekanı Antsiferov ğıyabiy fakultetniñ imtian aldı dersleri oktâbrniñ ortasında keçirilgenini aytıp, bu vaqıtqa qadar vesiqalarnı resmiyleştirip, kontrol vazifelerini almağa teklif etti.
Faqat, 1965 senesi sentâbr 8-de Mustafa Cemilev vesiqalarnı resmiyleştirip, institutqa vazife almağa kelgende 1965 senesi sentâbr 7-de çıqqan buyruq esasında instituttan quvulğanını ögrendi: «İş resmiyleştirilmesine kelmegeninden ve yaramay baalarnı alğanından instituttan quvmaq», o, dekan aytqan vaqıtta keldi, baaları ise daa yoq edi, çünki ğıyabiy bölükte daa qayd etilmegen edi.
Mustafa Cemilev devam ete: «Muracaat etkenim institut uquqçısı bu qanunsız areketke qarşı çıqıp, 1965 senesi sentâbr 7 buyruğını lâğu etmege talap etti. İnstitut rektorınıñ muavini Artamonov uquqçığa «bu mesele onıñ vazifesi olmağanını» ayttı... İnstituttan quvulğanımnen faal oğraşqan devlet havfsızlığınıñ yerli komitetine er şeyni haber ete edim, ve bunı Yuqarı Şurağa bildirmek niyetinde olğanımnı bildirdim. Devlet havfsızlığı mayorı Svalov külip, ariza olarnıñ qollarında «baqılacağını» ayttı.
Artamonov instituttan quvulğanımnı bildirip, arbiy komissarlıqnı şahsiy imzası ile askerlikke çağırılacağımdan haberdar etti. Böylece, Artamonov buyruqnıñ mantıqsız bir mündericesini uydurıp, meni instituttan çıqarmağa qarar aldı. İtibarımnı aqaretlegen ve adaletke olğan işançımnı bozğan Artamonov aynı vaqıtta qollarıma memleket sıñırlarını imaye etmek içün silâ tuttırmaq kerek olğanını tüşüne.
Bir qaç künden soñ arbiy komissarlıqtan zabit kelip, celpname berdi ve yanımda olacağını ayttı. Arbiy tibbiyet komissiyasını keçtim, instituttan qanunsız şekilde quvulğanımnı tüşüngenimni ve itiraz bildirecegimni haber etip, arbiy komissarlıqtan maña bir qaç künge pasportımnı qaldırmağa rica ettim. Ricamnı qabul ettiler, institutımız kirgen Köy hocalığı nazirligine vaziyetni yazıp añlattım».
Bese-belli, uquq qoruyıcı organları tarafından Mustafağa kösterilgen «vasiylikniñ» sebebi KGB hızmetçileriniñ qırımtatar milliy areketinden faal gençlerni uzaqlaştırmaq istegi olğan edi.
Bu müddet devamında uquq qoruyıcılar Cemilevniñ «milletçi faaliyetini» diqqat ile nezaret etken ediler. Özbek SSC prokuraturasınıñ vesiqalarından şunı ögrenemiz, «avgust ayında tatarlarnıñ toplaşuvını teşkil etmek içün ğayret kösterip, provokatsion areketlerinen toplaşuv iştirakçilerini faalleştirgen edi. Sentâbr ayında Cemilev meslekdeşleri ile «toplaşuv» keçirip, vazife berdi – Moskvağa baracaq «delegatlarnı» azırlamaq, muracaatnı azırladı ve kelgenlerni muracaat altında imza toplamağa çağırdı».
Böylece, student etrafındaki çatışma ğayet meraqlı olğan edi...
(SOÑU BAR)
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Prezident Memuriyeti başlığınıñ muavini Magomedsalam Magomedov Büyük Cuma cami qurucılıq meydanını ziyaret etti. Moskvadan kelgen musafirni Qırım ve Sevastopol Müftisi hacı Emirali Ablayev, Cumhuriyetniñ Nazirler şurası başlığınıñ muavini Mihail Nazarov, Milletlerara munasebetler boyunca devlet komitetiniñ reisi Ayder Tippa, Qırım Devlet Müendislik-Pedagogika universitetiniñ rektorı Çingiz Yakubov qarşıladılar.
Esas qurucı şirketniñ temsilcisi Magomedsalam Magomedovnı cumhuriyetniñ eñ büyük diniy külliyeniñ qurucılığınen tanış etip, al-ı azırda keçirilgen işlernen tanış etti. Bundan da ğayrı, eyet külliyeniñ memuriy bina ve musafir binasınıñ qurucılığınen de tanış oldı. Şu binalar 75-80% azırdır.
Qırım ve Sevastopol Müftisi hacı Emirali Ablayev Magomedsalam Magomedovğa Prezident Memuriyetiniñ işbu obyektke köstergen diqqatı içün teşekkür bildirdi.
“Büyük Cuma caminiñ qurucılığı devlet prezidentiniñ nezareti astındadır. Ümüt etemiz ki, pandemiya azalıp başlağan soñ, işler eski suratnen alıp barılacaq ve yaqın kelecekte biz Qırım musulmanlarını, yarımadamıznıñ sakinlerini ve musafirlerini Qırımnıñ temsil merkezi olacaq dülber caminiñ açılışınen quvandıracamız”, – dedi Müfti efendi.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
2020 senesi «Qırım inciri» ukrain-qırımtatar edebiyat yarışında bıltır kibi 125 müelli iştirak etti. Olar em yazğan eserlerini, em tercimelerini yolladı. Umumen 284 iş keldi, dep bildire yarış teşkilâtçıları.
Olarnıñ malümatına köre, 223 eser ukraince yazılğan, 25 eser qırımtatarca, 36 iş qırımtatarcadan ukraincege ve aksine tercime etildi.
Qırımtatarcadan ukraincege tercime etilgen müellifler arasında – klassikler Noman Çelebicihan, Umer İpçi, Yunus Qandım, Şakir Selim, zemaneviy müellifler Şükri Appaz, Şeryan Ali, Elmaz Bahşış, Seyran İbragim, Zeyneb İbraimova, Uriye Kadırova, Aliye Kenci-Ali, Seyare Kokça, Emine Usein, Tair Halilov.
Qırımtatarcağa tercime etilgen müellifler arasında – Taras Şevçenko, Aleksandr Dovjenko, zemaneviy müellifler Svetlana Diduh-Romanenko, Mila İvantsova, ve keçken sene «Qırım inciriniñ» finalisti olğan Natalya Smirnovanıñ povesti.
«İştirakçilerniñ coğrafiyası – Ukrainanıñ bütün regionlarıdır. Qırımdan Aqmescit, Bağçasaray, Keriç, Saq, Kezlev, Kefe, Sudaq, İçki, Qarasuvbazar ve olarğa yaqın yerlerden yarışqa işlerini yollağanlar oldı. Qayd etmeli ki, müelliflerimiz em büyük ve vilâyet şeerlerinde (meselâ, Kyiv, Dnipro, Odesa, Harkiv, Çerniğiv, Ujğorod), em vilâyet merkezleri olmağan yerlerde (Nova Kahovka, Novodnestrovsk, Oster, Kaluş) ve köylerde yaşay. Türkiye, Finlândiya, Almaniya ve Gürcistanda yaşağan iştirakçilerden de eserler keldi», – dep tarif ete teşkilâtçılar.
Qayd etilgenine köre, koronavirus pandemiyası da yarışqa tesir etti.
«Pandemiya yarışqa nasıl tesir etken olsa, Qırımdaki gumanitar buhran da insanlarnı tuta, çünki böyle zor zamanlarda ilham tapıp icat etmek qıyın ola. Kelecek sene qırımtatar metinleri çoq olacaq dep bekleymiz, 2020 senesiniñ adise-vaqialarına refleksiya olaraq», – dep qayd etti yarış teşkilâtçısı Alim Aliyev.
Oktâbr ayında «Qırım evi» «Qırım inciri. Demirci» kitabını online taqdim etti. Kitapqa 2019 senesiniñ «Qırım inciri» ekinci yazıcı-terciman yarışınıñ eserleri kirdi.
«Qırım inciri» ilk yazıcılar yarışı 2018 senesi yazda ötkerildi. Yarışqa bütün Ukrainadan 135 müellifniñ 244 işi keldi.
Bıltır Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Osman Arifmemetov ve Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Server Mustafayev«Qırım inciri» ekinci edebiyat yarışı çerçivesinde «Söz serbestligi» nominatsiyasında mukâfat aldı.


text:
İşğal etilgen Qırımda patlayıcı maddeni alıp saqlağanından şübheli sayılıp apiske alınğan qırımlı Denis Kaşuknı yarımadada qalğan ömür arqadaşı ve balasınen şantaj ete bileler. Bu aqta Kaşuknıñ eki doğmuş qız qardaşı Yelena Güseynova Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
Onıñ malümatına köre, yanvarniñ 12-nde Kaşuk 2019 senesi dekabr ayında Qırımdan Kyivge köçken anasına SİZOdan ilk sefer telefrn etti.
«O, (Kaşuk – QA) özüni qorçalamadı, mustaqil advokatı yoq ve bu «apayı yahşı» olğanını isbatlamaq içün berilgen FSB telefonı olğandır. Onı ömür arqadaşı ve balasınen şantaj etmeleri mümkün», – dep tüşüne Kaşuknıñ qız qardaşı.
Onıñ aytqanına köre, Kaşuk kamerada kimnen oturğanını, tutuv şaraitlerini tarif etip olamay.
«Onı qorçalağan mustaqil advokatı yoq. Vaziyetni daa beter etken tayinlengen advokatı bar. Mahkemede bir ricası oldı, qorantasınıñ Qırımdan ketmesini istedi. Qorantanıñ bir qısmı – anası ve onıñ aqayı ketkenler. Apayı ve oğlu qalğanlar. Olar şantaj obyekti ola bile. Ve, ne yazıq ki, bunı añlap olamaylar. Mustaqil advokat ve mustaqil yardım almağanınıñ sebebi Qırımdan ketmege razı olmağan ömür arqadaşı içün qorqu ola», – dep ayta Güseynova.
Rusiye FSBsi Aqmescit sakini Denis Kaşuknı silâ satın alğanından ve saqlağanından şübheli sayıp tuttı. Denis Kaşuknıñ ömür arqadaşı Olga Qırım.Aqiqatqa izaat berip, dekabrniñ 17-nden berli bağda olmağanını ve evlerinde tintüv keçirilgenini bildirdi.
Advokat Nazim Şeyhmambetov, FSB Kaşuknı eki madde – Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci ve 222.1-incisine istinaden («qanunsız satın aluv, satış, saqlap, silâ, onıñ esas parçalarınıñ taşıması») – şübheli saya, dep bildirdi.
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi dekabrniñ 20-nde Aqmescit sakini Denis Kaşuknıñ sıñırlav tedbirini belgilep, onı 2020 senesi fevralniñ 18-ne qadar SİZOğa aldı.
Kaşuk, mustaqil imayeden vazgeçti. Bu malümatnı Qırım.Aqiqatqa advokat Nazim Şeyhmambetov tasdıqladı. O, aqmescitliniñ imayecilerinden biri edi.
Apiske alınğannıñ tuvğanları Kaşuknıñ mustaqil advokatlardan vazgeçkenini tasdıqladı, amma bunı yaqınlarınıñ telükesizligi içün yapmağa mecbur edi, dep bildire.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Aqmescit sakini Denis Kaşuknıñ tutuluvı ve qanunsız aldı azatlıqtan marum etilüvi sebebinden Ukraina Ceza kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (qanunsız alda azatlıqtan marum etüv) cinaiy tahqiqat başlattı.


text:
1938 senesi martnıñ 19-ında Qırımda Aluşta rayonınıñ Korbek köyünde doğa. Babası, Avcıköylü Memet Çapçaqçı – Bağçasaray rayon icra komitetinde balcılıq boyunca instruktor olıp çalışa edi. Anası, Quvuşlı Rebiya Asan qızı, şu komitetniñ kâtibi edi. Ulu Vatan cenkiniñ birinci aylarında nemseler Qırımnı bütünley zapt etip ala. işgal yıllarınıñ başında partizan areketi başlana. Quvuşnıñ ealisi partizanlarğa yardım ete. Onıñ içün nemseler köyni eki kere yaqa. Köy halqı çoq vaqıt dağ içinde saqlanıp yüre. Rebiya apte de eki balası – Server ve Seyrannen – anda ola, soñ Bağçasarayğa kelip, aptesi Eminege yaqın, kirağa bir ev tutıp, otura.
1944 senesi Sovyet ordusı Qırımnı nemselerden azat ete. Azatlıq köründi degence, halqımız Qırımdan sürgün etile.
Seyran o vaqıtta altı yaşında bala edi. Mayısnıñ 18-inde saba saat 6-da qapılarını qaqqan ve evlerinden çıqmaqnı emir etken avtomatlı sovyet askerleri, qıyır-çıyır etilgen bala-çağa, qadınlar ve qartlarımıznı demiryol stantsiyasına ketirip, vagonlarğa yüklegenlerini, sostavlar köçken soñ, o bitli ve kirli vagonlar içinde adamlarnıñ aşsız, suvsız çekişkenlerini, hastalıq ve ölümlerni Seyran öz közünen köre. Özbekistanğa sürgün etilgen soñ, anda ağası Server açlıqtan öle. Seyran da anasınen beraber ölüm alına kele. Böyle vaziyette olarnı babası kelip tapa, Ferğana yanındaki Arsif degen qışlaqqa alıp kete ve açlıq ölüminden qurtara.
Qayğı-qasevet ve azaplaren tolıp taşqan bu künler Seyrannıñ bala aqlında ömürlik qala, yaş yüreginde teren bir iz qaldıra. 1953 senesinden başlap, yarım asırğa yaqın Seyran ağanıñ yaşayışı Ferğana şeerinen bağlı ola. Orta mektepniñ 10 sınıfını bitirgen soñ, köy mektebinde işlep başlay. 1958 senesiniñ yanvarında Sovyet ordusına alına. Moskva arbiy okrugındaki Kosterevo stantsiyasında topçılar qısmında hızmet ete.
1960 senesi (eki buçuq yıldan soñ) Ordudan qaytıp, Ferğana devlet pedagogika institutınıñ filologiya fakültetine kire.
1961 senesi evlene. 1965 senesi institutta oquvı bitken soñ, mekteplerde ocalıq ve terbiyecilik yapa. Yahşı işlemege tırışa. İşinde yahşı neticelerge irişkeni içün çoq kereler taqdirlene.
1986 senesi Maarif işlerinde örnek köstergeni içün Seyran Useyinovğa «Özbekistan Maarif Alâacısı» belgisi berile.
Seyran, babası kibi, çoq yıllar devamında halqımız Vatanına qaytarılması içün milliy arekette faal iştirak ete. Yura Osmanov, Riza Asanov, Nariman Umerov, Safet Asanov, cenk veteranı Server ağa kibi vatanperverlernen beraber toplaşuvlar keçire, mektüpler yaza, imza toplay, bir qaç kere Moskvağa barıp kele, Komüist Parti Merkez Komitsinıñ qabulında ola. Bu işlernen oğraşqanı içün onıñ evi organlar tarafından eki kere tintile ve çoqqa barmay: “Siyasiy pişkinsizlik kösterdi”, – dep kürsü başqanlığı işinden çıqarıla.
1987 senesi Qırımğa yol açılğanda, Seyran Useyinov birincilerden olıp, Aqmescitke qayta, yarım ev satın ala, qorantasını köçürip ketire ve tuvğan toprağında yaşap başlay. Böyleliknen, yıllarnen asretlik çekken toprağı – sevimli Qırımnen qavuşa.
1988 senesi Sürgünlikten qaytıp kelgen soñ, Qırımda milliy mektepler (sınıflar) açılmasınıñ teşebbüsçisi olaraq, olarnıñ ayaqqa turması oğrunda çoq işler yapa.
Şu seneniñ mart ayında Qırımda üç köyniñ (Mamut-Sultan, Tav-Dayır, Söyin-Acı) mektebinde, anda oquğan balalarımızğa, bismillâ dep, qırımtatar tilini ögretip başlay. Bir yıl devamında ocalıq yapa.
Şu yılı da Ocalar ihtisasını yükseltüv institutına qırımtatar tili ve edebiyatı boyunca usulcı vazifesine alına. Peşinden yürip, «Qırımtatar tilinde derslikler ve qullanmalar azırlap çıqaruv laboratoriyası»nı açtıra ve onıñ reberi ola.
Laboratoriyanıñ bir buçuq yıllıq faaliyeti neticesinde I-IV sınıflar içün komplekt derslikler rus tilinden qırımtatar tiline çevirile, lâkin basılmayıp qala, çünki Aqmescitte Qırım oquv-pedagogika neşriyatı açılğan soñ, derslikler azırlav işlerini neşriyat öz boynuna ala. Şu yılı, laboratoriya hadimleriniñ ve ziyalılarımıznıñ narazılığına baqmadan, Maarif nazirligi tarafından (ve kimer özümizden çıqqan pahıl «dostlarımıznıñ yardımınen») laboratoriya qapatıla. Seyran ocanı Maarif problemaları merkezine avuştıralar.
Ep şu senesi filologiya ilimleri doktorı A. A. Garkavetsniñ 7-nci sınıf içün tertip etken “Ana tili” ve “Ana tilinde” dersliklerniñ muarriri ola.
Şu senesi de Seyran oca talebeler içün şiirler yazıp başlay ve şimdiki vaqıtta olarnıñ (ve soñ yılları yapqan tercimeleriniñ) sayısı 250-den ziyadedir. Onıñ şiirlerine muzıka yazıldı. O yırlar çeşit ansambllerde iştirak etken balalarnıñ yır repertuarına kire.
Rus tilinden qırımtatar tiline tercime etilgen yırları – «Bülbüller» ve “Teselli” balalar ansamblleriniñ repertuarlarını teşkil ete.
Kene şu yılı maarif saasında yahşı işi içün Seyran Useyinov «Emek faali» medalinen taqdirlene.
1989 senesi filologiya ilimleri doktorı A. A. Garkavetsniñ 8-nci sınıf içün tertip etken “Ana tili” ve “Ana tilinde” derslikleriniñ muarriri ola. Şu senesi de “Qırımtatarca-Rusça luğat»nıñ müelliflerinden (Ş. A. Asanov, A. L. Garkavets, S. M. Useyinov) biri ola.
Ep şu senesi Enver Aqmollayev tertip etken “Elifbe”niñ muarriri ola.
1990 senesi Qırımtatar balaları içün Kiyevde çıqqan yır cıyıntığınıñ teşkilâtçısı ve tekstler müarriri de o ola. Ondan soñ daa bir yır cıyıntığına Seyran ocanıñ çoq eseri kirsetile.
Şu senesi de 3-nci sınıflar içün 1940 senesi çıqqan “Qırımtatar tili” dersligini eskirgen materiallardan temizlep, neşirge azırlay, ve o derslik 30 biñ tirajnen basıla.
Qırım oquv-pedagogika neşriyatı tarafından çıqarılğan 3-nci sınıf içün “Ana tili” dersligini azırlamasında iştirak ete.
1991 senesi Seyran oca müellifdeşi V.A.Mireyevnen beraber 2 qısımdan ibaret «Qırımtatar tilini ögreniñiz» (40 ders) adlı qullanmasıñı ve ilâve olaraq «Rusça-Qırımtatarca Luğat»ni (7 biñ söz) 5 biñ tirajnen çıqara.
Şu senesi de Sultaniye Harahadı tertip etken “Kencelerge oquñız” qıraat kitabınıñ muarriri ola.
Ümumen 1991-94 seneleri içinde 28 fenden tertip etken ve neşirge azırlağan terminler luğatçıqları çıqa.
Ep şu senesi Seyran oca Qırımtatar maarif hadimleriniñ “Maarifçi” Assotsiatsiyasınıñ mektep işleri boyunca bölüginiñ reberi olıp çalışa, soñ ise reis muavini ola.
Assotsiatsiyanıñ hadimlerinen beraber Qırımnıñ çeşit rayonlarına bara, mektep direktorlarınen, ocalarnen körüşe, milliy mektepler (sınıflar) açılması kerek olğanını ana-babalarğa añlata, ciddiy problemalarnen kütleviy informatsiya vasıtalarında çıqışlarda buluna.
1992 senesi Seyran oca «Qrırımtatar adları» risaleçigini çıqara. Anda onıñ toplağan 4 biñden ziyade insan adı kirdi.
Ep şu seneden başlap Seyran Useinov Qırım maarif problemaları merkezinde Qırım halqları tilleriniñ inkişafı laboratoriyasınıñ reberi olıp çalışa.
Balalarımızğa öz tilini, medeniyetini, urf-adetlerini ögretmek yollarını qıdıra ve bu hususta maqalelerinen çıqışlarda buluna. İcadiy işlerini de toqtatmay, balalarğa ep yañı şiirler yazıp tura. 1993 senesi Aliye Veliyullayevanen beraberlikte mekteplerimizge pek kerek olğan «1993-94 oquv yılına orta umumtasil mektebiniñ programması: qırımtatar tili ve edebiyatı» – degen programmaları basılıp çıqtı ve mekteplerge dağıtıldı.
Şu senesi de Sultaniye Harahadınen beraber – kesip qullanıla bilgen “Qırımtatar elifbesi”ni çıqardı.
1994 senesi Seyran ocanıñ 30 yıllıq işi – «Qrımtatarca-Rusça Luğat» adlı luğatı 20 biñ tirajnen çıqtı. Bu luğat o vaqıtta onıñ eñ büyük işi oldı.
Bu luğat aqqında belli türkolog, Rusya İlimler akademiyasınıñ akademigi Edgem Rahimoviç Teneşevniñ yazğan balaban maqalesinde böyle sözler bar: “… luğat türkologiya ve qırımtatarşınaslığını kerçek bir yutuğı, bu luğatnıñ dünya yüzü körgeni qırımtatar halqınıñ til ve yazuv bayramıdır”.
Şu senesi de Seyran Useyinov Sultaniye Harahadınıñ ekinci sefer basılıp çıqqan “Kencelerge oquñız” kitabınıñ muarriri oldı. Ep şu yılı V.A. Mireyevnen beraberlikte «Ukraince-Qırımtatarca söyleşüv»ni “Poçatkova şkola” jurnalında bastırıp çıqardı.
1995 senesinden başlap Seyran oca Aqmescit devlet Mühendislik-pedagogika institutında ders bere. “Qırımtatar şiveşınaslığı”, “Qırımtatar nutqu medeniyeti”, “Natıq sanatı”, “İfadeli oquv”, “Qırımtatar tilini ögretüv usuliyeti”, «Onomastika» ve diger fenler boyunca qullanmalar işlep çıqardı ve bu fenlerni qırımtatar tilinde alıp bara.
1996 senesi «Esap» dörtlükler kitapçığı (1-10 raqamları aqqında) çıqtı.
1997 senesi Seyran oca proyektler yazıp, “Vidrocjennya” Ukraina fondunıñ bağış aldı. 1, 2, 3-ci sınıflar içün “Matematika”, 2, 3-ci sınıflar içün ise “Tabiatşınaslıq” dersliklerini tercime etip, neşirge azırladı ve plan boyunca 1998 senesiniñ başında olar çıqtı. Ondan soñ o, 5, 6-ncı sınıflar içün “Matematika”, 1, 2, 3-ci sınıflar içün “Botanika”, yır derslikleri üstünde işledi ve olarnı neşirden çıqardı.
1998 senesi Seyran oca yañı grafika esasında çıqacaq imlâ luğatnıñ işçi gruppasında oldı.
Kene şu senesi onıñ “Men anamnen laf etem” ve “Oquñız, balalar!” adlı şiirler cıyıntıqları basılıp çıqtı.
1999 senesi «Esap» kitapçığı ekinci kere Kiril grafikası esasında çıqtı. Şu yılı da «Ariflernen ekilikler» degen kitapçığı çıqtı. Ep şu yılı «Mevsimler» şiirler cıyıntıçığı çıqtı.
Şu yılı da «Biyologiya», 6 sınıf dersligini qırımtatar tiline tercime etip çıqardı.
2000 senesi «Biyologiya», 7-nci sınıf dersligini çıqardı.
Şu yılı da «Matematika», 6-ncı sınıf dersligini qırımtatar tiline tercime etip çıqardı.
2001 senesi Pedagogika ilimleri doktorı Müeddin Hayruddinovnen beraberlikte yapılğan «Qırımtatarlarınıñ edebi» kitapları çıqtı.
Kene şu senesi Müeddin Hayruddinov ve Kravtsova L. F. «Kiçik mekteplilerni inkişaf ettirici oqutuvnıñ esasları» kitabını qırımtatar tiline tercime ete. Şu yılı da «İsmail Gasprinskiy – ulu maarifçi» kitabınıñ 72-101-nci saifelerini qırımtatar tiline tercime ete.
Kene şu senesi «Men anamnen laf etem. Şiir ve yırlar» cıyıntığını çıqardı.
2002 senesi V. A. Mireyevnen beraber yapılğan «Ukraince-qırımtatarca sözlik» adlı luğat çıqtı.
Şu yılı da «Yılnıñ dört mevsimi bar» risaleçigini çıqardı.
Boş daqqalarında Seyran oca “Qırımtatarca-rusça luğat”nıñ üstünde işni devam etti. Rametli Basir ocanıñ: “Seyran! Bizge balaban luğat kerek! Men onı senden bekleyim!” – degen sözleri onı luğat işine pek mesuliyetli baqmağa mecbur etti. 2003 senesi A. N. Garkavetsnen beraber yapılğan «Qırımtatarca-rusça-ukrainca büyük luğat»nıñ 1-nci cıltı (tomı) çıqtı. Şu yılı da filologiya ilimleri doktorı Adile Emirovanen beraber yapqan «Rusça-qırımtatarca sözbirikmeleri ve ekvivalent sözler» luğatları çıqtı. Ep şu yılı «Kündelik defter»ler tertip etip çıqardı.
Ep şu yılı L.P. Koçina ve N.P. Listopadnıñ yapqan «Matematika»sını (1 sınıf) tercime etip çıqardı. Ep şu yılı «Hayırlı yaşlar olsun, dostlar!» 1-nci hayırlavlar cıyıntığını çıqardı.
2004 senesi A. N. Garkavetsnen beraber «Qırımtatarca-rusça-ükraince büyük luğat»nıñ 2-nci cıltını çıqardı.
Şu senesi de L.P. Koçina ue N.P. Listopadnıñ yapqan «Matematika»sını (2 sınıf) tercime etip çıqardı. Ep şu senesi L.P. Koçina ve N.P. Listopadnıñ yapqan «Matematika»sını (3 sınıf) tercime etip çıqardı. Ep şu yılı «Hayırlı yaşlar olsun, dostlar!» 2-nci hayırlavlar cıyıntığını çıqardı.
2005 senesi professor YE.S. Reguşevskiynen beraberlikte ukrain tilinde tertip etilgen «Qırımtatar yer adları ve soyadları» adlı cıyıntıq çıqtı.
Şu yılı da «Qırımtatarca-Rusça luğat»nı çıqardı.
Ep şu yılı «Rusça-Qırımtatarca cep sözlügi»ni çıqardı.
2006 senesi «Rusça-Qırımtatarca luğat» (A-D arifler) adlı luğatını çıqardı, çoq cıltlı olacaq bu luğatnıñ üstünde işini devam ete.
Şu yılı da «Qırımtatarca-Rusça-Ukraince büyük luğat»nıñ yañı tertibiniñ 1-nci cıltını bitirip çıqardı (Ukrain tiline Galina Hmilovskaya-Alekseevanen beraberlikte tercime etildi).
2007 senesi «Qırımtatarca-Rusça-Ukraince büyük luğat»nıñ 2-nci cıltını bitirip çıqardı.
Ep şu senesi «Qırımtatarca-Rusça-Ukraince büyük luğat»niñ 3-nci cıltı çıqtı.
Şu senesi de «Rusça-Qırımtatarca, Qırımtatarca-Rusça Luğat»nı (37 biñ söz) bitirip çıqardı.
2008 senesi «Qırımtatar tiliniñ morfologik luğatı» adlı luğatı çıqtı.
Şu senesi de onıñ «Hayırlı yaşlar olsun, dostlar!» 3-nci hayırlavlar cıyıntığı çıqtı.
Ep şu senesi «Balalar içün şiirler» kitapçığı çıqtı.
Seyran oca eki yıldan berli «Maarif işleri» gazetasınıñ er bir sayısında özüniñ «Seyran ocanıñ dersleri» saifesini çıqarıp kele (25 ders) ve kimerde aynı mevzularğa bağışlanğan maqaleler bastıra.
«Alla maña biraz ömür daa bağışlasa, yapacaq işim daa çoq. Olarnıñ içinde müellifdeşlernen beraber tertip etecek «Qırımtatar tiliniñ orfoepik luğatı», «Qırımtatar tiliniñ frazeologizmleri» luğatı ve daa digerleri bar», – dey ocamız. Seyran oca bütün mektep problemalarınen oğraşa. Ocamıznıñ maarif ve tasil saasında etken işleri büyüktir.
2008 senesi fevralniñ 18-inde tasil sistemasında çoq yıllıq elâl emegi içün «Qırım mühendislik-pedagogika universiteti» adlı Cumhuriyet aliy oquv yurtunıñ qırımtatar ve türk filölogiyası kafedrasınıñ üyken ocası, İlmiy-tedqiqat merkeziniñ üyken ilmiy hadimi, “Maarifçi” birleşmesiniñ Milliy tasil keñeşiniñ reberi Seyran Useinov Qırım Muhtar Cumhuriyeti Parlamentiniñ qararınen «Qırım Muhtar Cumhuriyetinde nam qazanğan maarif hadimi» şerefli unvan taqdim etildi.
2012 senesi martnıñ 19-ında Seyran oca 74 yaşını tolduracaq. Onıñ qızı ve oğlu bar. Ekisi de – oquğan, aliy malümatlı. Oğlu – Dilâver, televizyonda işley.
Seyran ocanıñ ömür arqadaşı Dilâra hanım ağır hastalıqtan soñ keçingenini ocamız pek yürekten çekti, şimdi de ömür yoldaşı daima onıñ hatırasında, amma halqınıñ maarif saasında ağır vaziyeti onı kene de qoluna qalem almağa mecbur etti. Yaqında Seyran oca 500 saifeli öz tuvğan köyüne bağışlap «Quvuş ve quvuşlılar» kitabını çıqardı. Bu kitap qırımtatar halqınıñ ülkeşınaslığına büyük isse oldı. Şimdi Seyran ocanıñ usuliy qoltutuvında maarifçiler «Rusça-Ukraince-Qırımtatarca terminler luğatı»nı tertip etmekteler. Qısqa vaqıt içinde bu milliy mektepler içün pek kerekli olğan luğat dünya yüzüni körecek.
Ustamıza ileride de aman-esenlik ve maarif işlerinde muvafaqiyetler tileyim.
*
Safure KACAMETOVA, Qırım parlamentiniñ millet vekili, Qırımtatar maarifçiler Assotsiatsiyasınıñ reisi


text:
Yermay fiyatınıñ tüşmesi ve Rusiye federal bücetiniñ qısqartuvı 2020 senesine qadar Qırım federal okrugınıñ içtimaiy-iqtisadiy programmasına kirsetilgen Qırım leyhalarına tesir etmez, dep tüşüne Qırım «başı» Sergey Aksönov.
Bunı o brifing devamında jurnalistlerge bildirdi.
«Federal yekâne programmasına tesir etmez. Prezident Qırım – muqaddes olğanını bildirdi. Qırımğa böyle miqdarda para iç bir vaqıt kelmey edi, bundan sebep, Qırım içün federal yekâne programmasınıñ qaıqartuvı olmaz», – dedi Aksönov.
Brent yermaynıñ fiyatı yanvar 21 künü bir barrel içün 49 dollardan aşağı tüşti. 2014 senesiniñ neticelerine köre, yermay fiyatı eki qat ücüzlaştı.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin bir daa Qırım Ukrainağa «iç bir şartlarda» keri qaytarılmaycağı aqqında ayttı. Bu aqta o, «Rossiya» kanalınıñ jurnalisti Andrey Kondraşovnıñ «Putin» adlı filminde söz yürsete.
«Ne aytasıñız ya, aqıldan azdılarmı, yoqsa? İç bir şart yoq ve iç bir vaqıt olmaz», – dey Putin, Qırım Ukrainağa ne şartlarda keri qaytarılması mümkün degen sualge.
Jurnalist Dmitriy Kiselöv Andrey Kondraşovnıñ «Putin» adlı filmini «Vkontakte»de derc etken. Kiselövnıñ sözlerine köre, yañı filmde prezident Vladimir Putin, «balalıq ve gençlik devrindeki arqadaşları, mektep ocası, KGBdaki meslekdeşleri ve Staside çalışqan zenaatdaşları aqqında ikâye ete eken».
Putin «tarihiy noqta-ı nazardan» Qırımnıñ kimge ait olğanına dairmesele 2016 senesi qapatılğanı aqqında aytqan edi. «Evelki sistemağa qaytmaq degen şey umumen yoq. İç bir şekilde», – degen edi o, o vaqıtta.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
İyülniñ 7-nde saba «Qırım birdemliginiñ» faalleri Bağçasaray rayonında yaşağan qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvler aqqında bildirdi. Daa soñra yarımadanıñ farqlı rayonlarında bir qaç tintüv keçirilgeni belli oldı.
Faallerniñ malümatına köre, tintüvler saba erte Jeleznodorojnoye köyünde Sufyanov Alim ve Süyür Taş (Belokamennoye) köyünde Hayretdinov Seyrannıñ evinde başlandı. Soñra Qırımnıñ diger rayonlarında da qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvler aqqında haber etildi: Büyük Onlar qasabasında Emil Ziyadinov, Aqmescit rayonında İsmet İbragimov, Aluştada Alim Sufyanovnıñ evinde.
Tintüv sebepleri belli degil, Qırımnıñ Rusiye quvet müessiseleri vaziyetni izaatlamay. Qırım.Aqiqat tafsilâtlı malümat almağa tırışa.
Rusiye işğal etken Qırımda insan aqlarını bozmağa devam eteler, işkence ve söz serbestliginiñ sıñırlanması qullanıla, dep bildirdi iyülniñ 2-nde BM insan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bachelet. Rusiyeni işğal etilgen Qırımda taqiplerni toqtatmasına çağıralar.
2014 senesiniñ Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ mustaqil jurnalist, vatandaş faali, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Qırımda «Soçi-Aqyar» marşrutınen ketken «Bova» markalı avtobus yandı. Bu aqta avgust 16-da, salı künü Fevqulade vaziyetler nazirligi Qırım boyunca idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Elde etilgen malümatqa köre, vaqia Qarasuvbazar rayonındaki Kökey (Rusakovka) köyüne buruluş yanında yüz berdi. Yanğın meydanı tahminen 8 kvadrat metrni teşkil etti.
«Avtobus yolcuları ve aydavcısı yanğın neticesinde zararlanmadı: olar naqliyeni terk etti. Umumen olaraq, avtobusta 41 kişi bar edi, olarnıñ arasında balalar yoq edi. Rusiye Fevqulade vaziyetler nazirliginiñ qurtarıcıları vatandaşlarnı havfsız mesafege alıp ketirdi ve yolcularnıñ aynı yolnen ketken naqliyenen yollanılmasını teşkil etti», – dep aytıla beyanatta.
İlk tahminlerge köre, yanğın avtobusnıñ motor bölüginde yüz berdi. Ekspertler sebeplerni ögrene, dep qayd ettiler müessisede.
Bu, Qırımda yolcu avtobusı ilk yanması degil. İyün 23-te Aluşta-Aqmescit yolunda Aqyardan Krasnodarğa ketken MAN turistik avtobusı yandı. Avtobusta 44 yolcu bar edi, olardan 37 kişi 8-10 sıñıf talebeleri edi. Olar zararlanmadı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımda altı yañı koronavirus hastası qayd etildi, hastalanğanlarnıñ umumiy sayısı - 712 adam, dep bildire Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov.
Onıñ malümatına köre, dört hasta qırğılıq ile küreş tedbirleri, 2 hasta sağlam insanlarnıñ skriningi neticesinde ve 1 kişi tibbiy yardım içün muracaat etkende qayd etildi. Hastalar hastahanege alındı, alâqada olğanlar belli, olarğa qarşı profilaktika tedbirleri keçirile.
Tünevin bütün yarımadada umumen 17589 adam koronavirus infektsiyasına teşkerildi.
Ukrainada iyülniñ 3-üne qadar 46 763 COVID-19 hastası qayd etildi, 1212 adam vefat etti, 20 558 hasta yahşı oldı.
Dünyada 10,9 millionğa yaqın koronavirus hastası qayd etildi. 521 298 adam vefat etti, 5,7 milliondan ziyade adam yahşı oldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
İşğal etilgen Aqyarda qızdıruv mevsiminiñ başlanuvınen suv masrafı künde 5 biñ kubometrge arttı. Şunıñ içün Çernokeriç suv anbarında suv yedegi bir ayğa yetecektir.
Bunı Aqyar «akimiyetiniñ» matbuat hızmeti «Sevgorvodokonal» müdiri Nikolay Peregudağa esaslanıp bildire, haber ete Krıminform.
64 mln kubometrni içinde sığdırğan suv anbarı şeer ealiniñ 70% teminley. Anbarda suvnıñ 40-50% olğan zamanda şeer teminlevini yerine ketirmek mümkün, – haber ete neşir.
«Sevteploenergo» malümatına köre, oktâbr 21 künü Aqyarda 39 qızdıruv tertibatı işke başladı, olar 994 ev, 29 bala bağçasını, 21 oquv yurtını, 12 hastahaneni qızdırmaqta. Bu aftanıñ soñuna qadar 114 şeer qızdıruv tertibatı işke başlaycaq.


text:
İşğal etilgen Qırım akimiyeti bildirdi ki, 2014 senesi sentâbr 28-de Aqmescit civarındaki Kezlev ve Nikolayevka yollarını birleştirgen yol qısmında yüz bergen omrav yerinde tamir işleri başlandı.
Lâkin yanvar 27-de Qırım.Aqiqat mühbirleri anda barıp, bekçiden ğayrıdan başqa bir şey körmediler. Mahsus tehnika ve donatmalar bile yoq, yalıñız ışıq generatorı bar edi.
Quruyıcılar gruppasınıñ reberi kelip, «tamir işleri keçirilgenini» bildirdi, lâkin izaatlardan vazgeçti.
Qırımnıñ naqliyat «naziri» Anatoliy Tsurkin «Rossiya segodnâ» radiosınıñ yayınında dedi ki, omrağan yol yerinde tamir işleri Taqiqat komitetiniñ izni ile keçirile.
Onıñ aytqanına köre, geodeziya ve geologiya tedqiqleri keçirildi.
«Rossiyskaya gazeta» yaza ki, omrav yeri yanında qurucılar şeerçigi tiklenildi.
Tsurkin bildirdi ki, Aqmescitniñ aylanma yolu yazğa qadar tamir etilecek. Onıñ qayd etkenine köre, işbu obyektniñ baş şirketi «Yujdorstroy» faciadan soñ işlerde iştirak etmeycek. Yolnı ise «Krımavtodor» şirketi ğayrıdan tikleycek.
Cinaiy işniñ taqiqatı bitken soñ qazadan olğan maddiy zarar şirketten alınacaq.
Hatırlatamız, 2014 senesi sentâbr 28-de yerli saatke köre saat 3.30 aylanma yolunıñ bir qısmı omradı. Yolda çuqur peyda oldı. Bir maşina çuqurğa tüşti. Yol qazası neticesinde altı insan, şu cümleden eki bala elâk oldı. Daa eki bala ağır yaralandı. Facia sebebinden cinaiy iş açıldı.


text:
Qırım akimiyeti turistik saasında muayyen bir añlaşma olğanını bildire. Qırım Nazirler Şurasınıñ reis muavini Ruslan Balbek kütleviy turizm inkişafı meseleleri boyunca toplaşuvda «Solneçnaya Tavrika» Qırım delvet şurasınıñ sabıq yolbaşçılığı tarafından aracı sheması meydanğa ketirilgenini bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, sabıq reber Yelena Nikitenko «Kurort tükânı» Yekâne kurort ağı» mesuiyeti sıñırlı olğan cemiyetke devlet şirketi adından kurort hızmetlerini satmağa izin bergen añlaşmanı imzalağan eken.
«Ebet, merağlanğan şahıslarnıñ zenginleştirüv shemasını qurğan temelli aracı şirketler bar olmalı», – dey Ruslan Balbek.
Qırım ükümetiniñ matbuat hızmetinde aytılğanı kibi, añlaşma 2014 senesi dekabr 30-da bir senege qabul etildi.
«Saa siyasetini teşkil etken nazirlik bunı mıtlaqa bilmek kerek edi. Bilmese –tecribesizlik meselesi, bilse, merağı bar, demek», – dedi Balbek.
Malüm olğanı kibi, evel Ruslan Balbek Qırım kurort Nazirligi Rusiyeniñ eñ büyük turopretorı ile işni qurıp olamağanını bildirgen edi.


text:
Rusiye, em Ukraina, em de Moldova saylavlarına kirişe, dep bildirdi Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dekabrniñ 28-nde Moldova-Ukraina sıñırındaki «Palanka – Mayaki-Udobnoye» kiriş noqtasınıñ açılış merasiminde.
Prezident, Ukraina ve Moldova içün umumiy olğan devlet sıñırlarını ve topraq bütünligini qorçalav meselelerine diqqat ayırdı. O, 2019 senesi Ukraina ve Moldovada olacaq saylavlar aqqında hatırlattı.
«Moldova Cumhuriyetiniñ printsipial parlament saylavları ve Ukrainada prezident ve parlament saylavları bar. Ve, ne yazıq ki, Rusiye saylav esnasına kirişmege başladı. Çapıp Rusiye ile teslimiyet şartlarında muzakerelerge azır olğan «beşinci kolonna» qullanıla. Qayd etem ki, biz, ukrainlerden, ziyade barışıq istegen yoq, amma barışıq halqara uquq ve Ukrainanıñ milliy menfaatları esasında olmalı, teslimiyet şartlarında degil. Rusiye, Ukraina ve Moldova reberliklerini aşalamaq içün zemaneviy informatsion tehnologiyalarnı qullanmağa tırışa», – dep ayta Poroşenko.
Onıñ fikirince, Ukraina ve Moldovanıñ doğru cevabı Avropa birligi integratsiyasına taba areket olacaq.
«Palanka – Mayaki-Udobnoye» kiriş noqtası Odesa vilâyetinde yerleşmekte. O, Avropa birliginiñ yardımı ile ğayrıdan quruldı.


text:
Frenkistanda 77 yıl evelsi riyaziyatçı, publitsist, SSCB uquq qoruyıcı areketiniñ iştirakçisi Leonid Plüşç elâk oldı.
Bunı Radio Svobodağa Aleksandr Ginzburgnıñ tul qadını Arina Ginzburg bildirdi.
Leonid Plüşç 1938 senesi Qırğızistanda doğdı, birazdan ailesi Ukrainağa köçti, mında o Kiyev universitetiniñ müendik-riyaziyat fakultetini bitirdi. Aktiv sürette uquq qoruyıcı faaliyetini alıp bara, Moskva ve ukrain dissidentleri arasında bağ qura edi, samizdata maqaleleri çıqa edi. 1964 senesi Nikita Hruşçövniñ istifasından soñra Sovet Birliginiñ Komunistik Firqasınıñ Merkeziy Komitetine sovet sistemasınıñ demokratizatsiyası aqqında teklif mektübini yolladı.
1968 senesi Leonid Plüşç «Komsomolskaya pravda» gazetasında Aleksandr Ginzburg ve Yuriy Galanskov üzerinde işniñ yañlış aydınlatuvına qarşı qattı narazılığı ile mektüpni yollağanından soñ «börü bileti» ile Kibernetika İnstitutından işten boşatıldı. Bir yıldan soñ SSCB insan aqlarını qoruv teşebbüs gruppasınıñ azası oldı.
1972 senesi Leonid Plüşç sovetlerge qarşı teşviqatnı alıp barğanında qabaatlana ve Dnepropetrovskta mahsus ruhiy hastaları içün hastahanege yatqızdırıla.
Halqapa kampaniya neticesinde Leonid Plüşç azat etile ve 1976 senesi SSCB-den kete. Frenkistanda yaşay, 1977 senesinden Ukrain Helsinki gruppasınıñ çetel temsilcisi ola. Taras Şeçkenko aqqına monografiya, «Tarih karnavalında» kitabınıñ müellifi, «Malorossiyadan Ukrainağa» vesiqalı filminiñ müellifi ola.
Leonid Plüşç SSCB İnsan aqlarını qoruv teşebbüs gurappasınıñ tesisçilerinden biri edi. Gruppanıñ diger azaları ile, Mustava Cemilev de şu cümleden, BMT İnsan aqları boyunca komissiyasına mektüpni imzaladı. Mında faaller Sovet birliginde insan aqlarınıñ esas soyunıñ bozulğanna diqqat ayırmağa çağırdı».
1974 senesi qırımtatarlarnıñ sbürgünligi 30 yıllığına Teşebbüs gruppası BMT Baş kâtibi Kurt Valdhaym adına mektbüpni yolladı. «Halqnıñ doğru ifadelengen iradesine baqmadan, mecburen quvğunlıqta tutılğan qırımtatarlarğa Vatanına qaytmasına isse qoşmaq» kibi ricası aşkâr etilgen edi.


text:
Kremlge boysunğan Qırım prokuraturası qoşma taqiqattan soñ yarımada Yuqarı mahkemesine 2014 senesi fevral ayında Qırım parlamenti yanıda yüz bergen kütleviy nizamsızlıq aqqında cinaiy işni teslim etti. Bu aqta TASS agentligi, mahkemeniñ resmiy temsilcisine esaslanıp, bildire.
«İş mahkemege teslim etildi, azırlıq diñlemesi iyül 20-ge belgilendi, o, qapalı şekilde keçirilecek», – dep ayttı agentlikke intervyu bergen subetdeş.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahküm etmege başladılar.
«Memorial» uquq qoruyıcı merkezi Rusiyede «Fevral 26 işi» boyunca qabaatlanıp apiste bulunğan Ahtem Çiygoz, Ali Asanov ve Mustafa Degermencini siyasiy mabus olaraq tanıdı.
2016 senesi fevral ayında Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ toplaşuvında bu işni qoşma taqiqatqa yollamaq qararı alındı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Sabıq Ukraina Tış işler naziri Pavlo Klimkin Rusiyedeki ilâvesinde Qırım ve Aqyarnı Rusiye toprağı olaraq qayd etken Apple Amerika şirketiniñ gacetlerinden vazgeçmege çağırdı.
«Apple Qırımnı Rusiye olaraq tanımağa azır olsa, onıñ mahsulatından vazgeçip olursıñızmı? Başqasına keçemiz, bunı ise artıq tanımayıq demege küç yetermi? Jobs yoq). Böyle brend 1 nomer olamaz, sağlıqnen qalıñız!», – dep yazdı Klimkin Twitterde.
Apple şirketi, Rusiyede Qırım ve Aqyarnı «Ava» ilâvesinde «Rusiye» toprağı olaraq qayd etip başladı. Esas Ukrainada ve işğal altındaki yarımadada Aqyar, Aqmescit, Keriç ve diger şeerler ne Ukraina, ne de Rusiye olaraq qayd etile.
Ukraina Tış işler naziri Vadım Prıstayko Apple Amerika şirketiniñ ilâvelerinde «Rusiyege ait» Qırım ve Aqyarğa cevap berdi.
Amerika şirketi bunı daa izaatlamadı. Qırım.Aqiqat, Apple şirketine izaat almaq içün muracaat etti.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aprelniñ 12-nde Rusiyeniñ Rostov-na-Donudaki Cenübiy bölgesiniñ arbiy mahkemesinde «Hizb ut-Tahrir davası» boyuncaAyder Azamatov olıp keçti. Mahkeme oturışı vaqtında Emil Ziyadinovnıñ davasınıñ aslı baqılıp başalndı. Bunı Facebookta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber etti.
Advokat Ayder Azamatovnıñ bildirgenine köre, mahkeme oturışınd qabaatlav hulâsası ilân etilgen.
«Bugün devlet qabaatlayıcısı qabaatlav hulâsasını ilân etti. Emil Ziyadinov bu qabaatlav hulâsasına munasebetini bildirdi: oña qarşı açılğan dava vu bu qabaatlavnen kesen-kes razı degil, dep ayttı», – dedi Azamatov.
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi fevralniñ 2-nde «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Vadim Bektemirov ve Emil Ziyadinovnıñ apiske alınmasına qarşı berilgen imaye istinafını red etti.
2020 senesi iyülniñ 7-nde Rusiye quvetçileri yedi qırımtatarınıñ evini tintti: Qurman rayonınıñ Büyük Onlar qasabasında Emil Ziyadinov, Aqmescit rayonınıñ Kurtsı qasabasında İsmet İbragimov, Bağçasaray rayonınıñ Jeleznodorojnoye köyünde Alim Sufyanov, Bağçasaray rayonınıñ Süyür Taş (Belokamenka) köyünde Seyran Hayretdinov, Bağçasaray rayonınıñ Sevastyanovka köyünde Aleksandr Sizikov, Aqmescit rayonınıñ Bavurçı (Kamenka) köyünde Vadim Bektemirov ve Aluştada Dilâver Memetovnıñ. O, tintüv keçirilgende evde degil edi, onı qıdırmağa devam eteler.
Rusiye FSBsiniñ malümatına köre, mahsus hızmetniñ hadimleri Qırımda «Hizb ut-Tahrirni» teşkil etkeninden ve iştirak etkeninden şübheli sayılğan yedi insannı tuttı. FSB, bu insanlar «Qırım sakinleri arasında terror mefküresini yayıp, qırımlı musulmanlarnı öz saflarına celp etti», dep bildire. Rusiye mahsus hızmetiniñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, «(teşkilât) azalarınıñ yaşağan yerlerinde Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir al-İslami» propaganda malümatları, terror faaliyetinde qullanılğan bağ vastaları, elektron malümat taşıyıcıları tapılıp alındı».
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye quvetçileriniñ areketlerini takbih etti, Milliy politsiyanıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar Baş idaresi ise Ukraina Ceza kodeksiniñ 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden (mesken tiyilmemezligini bozuv) cinaiy tahqiqat başlattı.
Hizb ut-Tahrir davası
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
«VKontakte» içtimaiy ağında bir qaç yazını paylaşıp, nefret ve duşmanlıq doğurğanında qabaatlanğan Yalta sakini Elina Mamedovanıñ advokatı Rusiye prokuraturasında tahqiqatçınıñ cinaiy işni toqtatmağa razı olmağanını temyiz etti. Bu aqta advokat Aleksey Ladir Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
Onıñ qayd etkenine köre, Mamedovanıñ «duşmanlıq, nefret doğurmaq ve millet mensüpligine köre insanlarnı aşalamaq» niyeti yoq edi. Bunı qıznıñ şeklengen kişi olaraq sorğuğa çekilmesinde aytqanları isbatlay, o, «maqalelerni paylaşqanda olarnı destekleycek bir tefsir qaldırmağanını» qayd etti.
Rusiye tahqiqatçısı, red qararına Mamedovanıñ ana-babasınıñ evinde tintüv keçirilgen soñ ve imayecisi olmağanda Rusiye FSB idaresinde bergen izalarını qoştı. Tahqiqatçınıñ fikirince, Yalta sakininiñ qabaatını içtimaiy ağlarda yazğanlarınıñ psihologik-lingvistik ekspertizasınıñ neticeleri isbatlay.
Bu sene iyünniñ 13-nde Rusiye FSBsi hadimleri Elina Mamedovanı Autka (Çehovo, Yalta) köyündeki evini tintken soñ tuttılar. Rusiye Tahqiqat komitetinde olğan sorğudan soñ onı yiberdiler.
Mamedovağa qarşı Rusiye Ceza kodeksiniñ 282-nci maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca «VKontakte» içtimaiy ağında 2014 ve 2015 seneleri paylaşqanları içün cinaiy iş açıldı.
Noyabrniñ 15-nde Rusiye Devlet dumasınıñ deputatları paylaşuv içün cinaiy mesüliyetni lâğu etecek qanun leyhasını birinci oquvda qabul etti. Bu sene iyünniñ 7-nde olğan canlı yayında Rusiye prezidenti Vladimir Putin bunıñ kibi areketler içün cezalar «marazm ve absurd» olmamalı, dedi.