text:
Aydar Xälim Tuqaynı döres açqanmı?
Xäterliseñme, sin, äle kiçä genä,
Uyandıq bez qışqı yoqıdan.
Yalğannar yurğanın açıp attıq ta bez,
Atladıq tanış tügel yuldan.
Bik kübäw idek bez, kükrägen qağuçı
Barırlar näselle qurqaqlar.
Kübebez tuqtadı, kemnärder sayladı
Aqçalı häm tınıç suqmaqlar.
Kütäreleş çorında uyanıp, inde çigenä başlağan tatarlarnıñ, milli ideallarınnan waz kiçüe turındağı bu cır, äle yaña ğına dönyağa kilgän. Ul bügen efirda berençe tapqır yañğırıy. İlfaq Şihapov häm İlsöyä Bädretdinova icat itkän “ Xäterliseñme?” cırı Aydar Xälimneñ yaña publitsistik çığışına awazdaş.
“Şähri Qazan” gäcitendä (27, 28 aprel' sannar) çıqqan “Tuqaynı yañadan açu. Yegerme berençe ğasırda tatar milläte häm sotsial' ömet” digän mäqäläsendä Aydar Xälim tatar şiğriäteneñ ictimaği missiäsen analizlasa da, avtor ğomumili xäräkätneñ xälen taswirlıy. Tuqaynıñ “Millätçelär” äsäre bügenge uquçını da siskänderep cibärä:
Tatar xalqı! Sin ülärgä mäxküm inde,
Daru ütmäs däräcädä mäsmüm inde;
Tiberçenmä, terelmiseñ, yul östendä
Yatma aunap, üzeñne üzeñ küm inde...
Millätçe bik qurqaq bit ul, sudan qurqa,
Gärçä millät diep awız suın qorta.
Qaysı çaqta küpersä dä tiz şiñä bit
Tege işek aldındağı ata kürkä...
Äle yöz yıl elek G.Tuqay üz milläten uyatırğa teläp, anıñ üz xoquqları, üz azatlığı öçen köräşmäwenä borçılıp yazğan. Xalıqnıñ milli üzañı tübän buluğa açuı kilgän şağir şundıy ayanıçlı yullar icat itkän.
Soñğı siksän yılda tatarnı çeretep ölgergän köräşsezlek şäxessezlek öçen borçılıp, Aydar Xälim şundıy yullar yaza: yazuın belderä: “Tuqaynıñ tatarda buluı belän tatar bäxetle bulsa, Tuqay äle üzeneñ tatarı tarafınnan haman da tieşle däräcädä uqılmawı belän bäxetsez. Tuqayıbız belän milli qurçaq belän soqlanğanday, soqlanıp qına yäşägänbez ikän, ul qaldırğan oluğ icatnı tieşençä uqımağanbız, annan alğan sabaqlarnı üzläştermägänbez”-, di. Häm yazuçı Tuqaynıñ “Maqtanışu”, “Mädräsädän çıqqan şäkertlär ni dilär?”, “Oluğ yubiley mönäsäbäte belän xalıq ömidläre” şiğerlären yañadan uqıp üz-üzebezne yañadan açaçaqbız dip belderä. 100 yıl elek Tuqay millätebez qolağına menä digän sotsial' ömet, yäşärü çatqısı pışıldağan bula.
“1908 yılda yazılğan “Millätçelär” şiğerendä Ğabdulla Tuqay millät terelsen öçen qorban sorıy, ä bügen qorbansızlıq, geroysızlıq- tatar milläteneñ iñ xätär doşmanı. Qorbansızlıqtan qotıla almasaq, kiläçägebez yuq! Räsäy öçen Çeçnyada qorban bulğançı, üz milläteñ öçen qorban bulu kiräk.”, - di Aydar Xälim.
Läkin mäqälä avtorı kem belän köräşergä öndi? Niçek köräşergä çaqıra? Añlaşılmıy.
Çeçnyada qorban bulğan soldatlar da xärbi xezmättän alındı tügelme soñ? Kem üz teläge belän ülemgä barır ide ikän? Bügenge “rekrutlarnıñ” küpmese Tuqay, taqtaş icatı belän tanış digän soraw çänçep kitä.
1980-1990 yıllarda Gorbaçev perestroykası çorında milli tereleş, yañarış öçen mömkinçeleklär tuğan ide. Ämma zamana milli xäräkätne qorban birüdän, yäğni milli yañarıştan saqlap qalıp, bezne tağın da “qorsaq köräşe” yulına kertte, di avtor. Bügen üz milläte, tatar tele üseşe öçen köräşkän şäxeslär xalıqqa da, Mäskäwgä dä yaraqlaşırğa mäcbür.
Äytäse süzlärne äytergä yarağaç,
Däşmäskä öyrändek tırışıp.
Uylanğan niätlär çüp-çarğa kümelde,
Tormadıq bez cilgä qarışıp.
Däşkännär sataştı, telsezlärdän kötep
“Bez bergä bit!”- digän süzlärne.
Tuzanlı qar kümde yul başında qalğan,
İñ döres atlağan ezlärne.
Şulay itep Aydar Xälim milli xäräkätne häm şiğriätne qurqaqlıqta, köräştän taypıluda ğayıpli. Qazan şähäreneñ Ciñel sänäğät texnikumında tatar tele uqıtuçısı Gölfizä Mullanurova bu turıda üz fikerlären äytte.
“Böyek Tuqayıbız üz äsärlären monnan 100 yıl elek yazğan. Ul waqıtta başqa däwer bulğan, xäzerge waqıttağı kebek tellär turında qanun da qabul itelmägän bulğan. Ägär Ğabdulla Tuqay bügen yäşäp icat itkän bulsa, bälki ul mäs’älälärne başqaçaraq ta kütärälär ide. Tarixnı belergä kiräk. Häm ayıq aqıl belän eş itärgä. Ni öçen digändä babalarğa belem, tärbiä birgändä üz telen, milläten häm başqa xalıqlarnı xörmät ietergä öyrätü bezneñ burıçıbız. Küpmillätle Rusiädä här millät tarixi şäxeslären “yañadan açıp”, üz xoquqların dawlağan mäqälälär bastıra başlasa, tınıçlıq xaqında süz yörtü bik qıyın bulır ide. Şuña kürä matbuğat çaraların xalıqqa faydalı, döres yul kürsätüdä faydalansaq ikän. Köräşkä kütärelergä kiräk. Tik nindi köräş bulırğa tieş ul? Millätebezne üsterü, alğa barışın yaxşırtu häm başqa millätlärne dä xörmät ietergä tieşbez”.
başqa däwer bulğan, xäzerge waqıttağı kebek tellär turında qanun da qabul itelmägän bulğan. Ägär Ğabdulla Tuqay bügen yäşäp icat itkän bulsa, bälki ul mäs’älälärne başqaçaraq ta kütärälär ide. Tarixnı belergä kiräk. Häm ayıq aqıl belän eş itärgä. Ni öçen digändä babalarğa belem, tärbiä birgändä üz telen, milläten häm başqa xalıqlarnı xörmät ietergä öyrätü bezneñ burıçıbız. Küpmillätle Rusiädä här millät tarixi şäxeslären “yañadan açıp”, üz xoquqların dawlağan mäqälälär bastıra başlasa, tınıçlıq xaqında süz yörtü bik qıyın bulır ide. Şuña kürä matbuğat çaraların xalıqqa faydalı, döres yul kürsätüdä faydalansaq ikän. Köräşkä kütärelergä kiräk. Tik nindi köräş bulırğa tieş ul? Millätebezne üsterü, alğa barışın yaxşırtu häm başqa millätlärne dä xörmät ietergä tieşbez”.Mäqälä avtorı fikerläwençä mäktäplärdä dä balalarnı Tuqay äsärläre nigezendä tarixi köräşçe itep tärbiälämilär, un'läp uqıtu yuq. Ä bit tatar xalqınıñ bu böyek şäxese üz äsärlärendä tatarnı sotsial' ömetkä yunältü, anı mäñgelekkä “ömidle itü” problemasın kütärä. Ädäbiätebez da barı tik soqlanu ädäbiäte bulıp qına qaldı häm bu mänsez wä moñsız,millätsez wä imansız makulatura xrestomatiäläre bezne basıp alıp, tatar balalarında çarasızlıq, moñsızlıq, il öçen, millät öçen, din öçen qorbansızlıq, fidaisızlıq çiren tärbiäläde häm bügen bulsa da şulay tärbiäläwen däwam itä, dip belderä Aydar Xälim.
Yañadan Gölfizä Mullanurovanıñ cawabın tıñlıyq:
“Yäşlärne tärbiäläw barmıy dip äytmäs idem. Menä min inde 32 yıl tatar tele uqıtam. Niçek kenä bulsa da ber yıl eçendä tatar telen añlarğa öyränep bulsa da kitkän çit ölkälärdän kilgän tatar telen öyränüçe çuaşlar, marilar häm başqa millät keşeläre bar. Tellärne genä tügel bezneñ dinebezne, traditsiälärebezne öyränälär. Şundıy balalar bar waqıtta min hiç kenä dä riza bula almıym bu avtornıñ äytkän süzläre belän. Ul äytkänçä “quyan yözle xrestomatiäbez, teşsez ädäbiätebez” belän dä kileşä almıym. Şul “teşsez ädäbiätlärne” bez xörmät itkän keşelär yazıp çığarğannar bit. Mäsälän, Azat Äxmädullin, Tälğat Ğaliulla, Nil Yuzeewlar. Bu ädäbiätlär berniçek tä teşsez bula almıy, Çönki bez şul uq ädäbiättän Ğayaz İsxaqinı, Fatix Ämirxannı, Ğabdulla Tuqaynı uqıtabız. Härber uqıtuçı üze buldıra alğan çaqlı milli tärbiä birä. Şuña kürä min şundıy qatı kizängän keşegä äytä alır idem: bik aşığıp kizänäsez”.Tatarstannıñ möstäqillegen yaqlap İrek mäydanında açlıq totqan Aydar Xälim, Fäwziä Bäyrämova häm başqa millätpävärlär belän bergä kürenekle şağir Räşit Äxmätcanov. Häm ul şul waqiğalarnı üz eçenä alğan “Açlıq mäydanı” digän poema icat itte. İñ soñğı häm köçle köräş çarası bulıp açlıq iğlan itü sanala. Äsärdä köräşkä, azatlıq yabularğa çaqıru belän bergä, anda bulğan waqiğalarnı surätläw, ayırım şäxeslärneñ süzläre dä monologlar räweşendä urın alğan. Xalıqlınıñ yörägenä barıp citmi, milli añın, xislären uyatmıy torıp, däwlätçelek tergezü, ayaqqa bastıru mömkin tügel, digän ideyäne ütkärä şağir.
Tanıdım. Tege dawıl bu.
Nigezgä bärä! Dimäk,
Ul tınsın öçen upkınğa
Qorban birergä kiräk...
Tön citte. Çirat –mineke
Sırıp alır ağım...
Häm bulır upkınnan çığıp
Başnı qalqıtır çağım.
.............................................
Soñğı kürenü bulır ul,
Soñğı ürelülärem,-
Batarmın tuğannarımnıñ
Ozaytıp ğömerlären.
Räşit Äxmätcanov icatındağı häm köräştäge qıyulığı, maqsatçanlığı belän tatar xalqı üseşenä öleşe kertte.
Läkin, tatar milläte öçen qorban bulır çikkä citep yalanğan azatlıqnı härkem üzençä añlağan bulıp çıqtı. Şulay da tatar xalqınıñ kiläçäge öçen borçılu, köräşkä äydäw bar. Ä qorbannı da härkem üzençä añlıy. Üz waqıtıñ, sawlığıñ qorban itep tuğan telen uqıtuğa milli çaralar uzdıruğa, milli kitap taratuğa ğömeren bağışlağan şäxeslär haman bar. Baylıq häm däräcälär öçen milli idealların onıtqan, namusların may börgän elekke millätçelär Aydar Xälimne qäläm alırğa mäcbür itkän. Ä çın millätpärvärlär üz imanınnan waz kiçmi. Şiğriättä dä, milli xäräkättä dä. İşetüçelär, añlawçılar barmı ikän soñ?
Niçänçe märtäbä qışqı uyeş cilne,
Yaz diep uylap bez yalğıştıq.
Moğcizağa susap qorığan ağaçta,
Yafraqlar kürergä tırıştıq.
Qayçandır “Uyanıyq!”,- dip bezgä qıçqırğan
İptäşlär tamağın tuydırıp,
Doşmanğa quşıldı, tirmängä biklände,
İşeklärgä yozaq uydırıp.
El'mira Gazizova


c: text/html

text: Opozitsiädäge partiälärneñ bügen ütkän matbuğat oçraşuında deputat Adaxan Madumarov üz saylawçıların referendumğa baykot belderergä çaqıraçağın äytte. Anıñ süzlärençä, bu referendum ilne “absolut monarxiägä” äyländerergä mömkin. Konstitutsion Mäxkämä räise Çulpan Baekova, täqdim itelgän üzgäreşlär watandaşlar, deputatlarnıñ mäxkämägä möräcğät itü mömkinlegen kimetä dip, referendumğa, şulay uq, tänqit belderde. Opozitsiä wäkilläre äytüençä, alarnıñ täqdimnäre kire qağılğan, ä yaña konstitusiä Akaevqa kiñ wäkälätlär biräçäk. Yaña üzgäreşlär nigezendä Akaev tağın ike 5-yıllıq möddätkä prezident bulıp qala alaçaq. Gärçä ul – 2005-tä kitergä wäğdä itkän ide.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Çeçnyänıñ matbuğat ministrı Bislan Gantamirov ministrlıq bötörölöü säbäple waziwahınan buşatılğan. Gantamirovtı wazifahınan buşatıu turahındağı farmanğa Çeçnyä prezidentı wazifahın başqarıusı Anatolıyy Popov qul quyğan. Unıñ hüzzärenä qarağanda, respubliknıñ bötörölgän ike ministrlığı- matbuğat eştäre häm millät eştäre buyınsa ministrlıqtar urınına milli säyäsät häm mäglümät ministrlığı oyoştorola. Uğa Taws Djabrailov yetäkselek itäsäk. Bislan Gantamirov Çeçnyänıñ Äxmät Qadırov yetäkselegendäge älege xaqimiäte eşmäkärlegen küp tapqırzar tänkitlägäyne.


text:
Russiä xökümäte Sişämbedä salım burıçın qaplau öçen Yukosnıñ töp produksiä öleşen konfiskatsiäläp sataçağın belderde. Yuganskneftegaz şirkäten tartıp alu, Yukosnı nefte reservasınıñ öçtän ike öleşennän häm kön sayın çığarılğan nefteneñ 60 protsentınan mäxrum itüne añlatır ide. Bu adım üz vaqıtında Könbatışneñ ere nefte şirkätläre belän konkurensiägä kerergä omtılğan Yukosnı Russiä nefte bazarında täsiren yuğaltqan ikençe sıynıf uyınçı xälendä qaldıraçaq. Bu xaqta amerikan gazetası "Washington Post"ta basılıp çıqqan maqäläneñ eçtälege.
Gazetanıñ yazuınça, Yukos imperiasınıñ üzägenä höcüm , küpkenä investorlarnı şaqqtaırdı häm aksiälärneñ qimmäten yuğaltuına kiterde. Finans bazarı analizçılarınıñ fikerençä, iñ yaman senario çınnan da ğämälgä quyılsa , bu Russiäneñ xalıqara bazardağı abruyın töşeräçäk häm investorlarnıñ aqçaların alıp kitülärenä kiteräçäk. Yuganskneftegaz konfiskatsiälängän xäldä, bu xökümätneñ SSSR tarqalğannan soñ, ere xosusi milekne berençe märtäbä tartıp aluı bulaçaq. Tartıp alıp satu eşeneñ niçek bulaçağı xaqındağı mäğlümätlär qapma-qarşılılqlı. Qayberävlärneñ fikerençä, dävlät Kremldä previligiäsen yuğaltqan şäxestän xosusi milken üzqimmätenä tügel, ä arzanğa almaqçı. Şunnan soñ ul milek dävlätneñ energetika şirkätenä birelä ala, yaki politik taraftarına bazar bäyäsennän tübäneräkkä satıla ala. Bu farazlar döres bulıp çıqqan xäldä, monnan Yukosqa ğına tügel, ä Russiägä dä zur zian kiläçäk. Yukos aksiäläreneñ bäyäse 13 protsentqa töşte inde. Yukosqa ğına tügel, ä anıñ töp aksionerlarına da höcüm prezident Putin Kremeleneñ Russiäneñ iñ bay keşese Xodorkovskiynı tezländerü dip bäyälänä. Yuganskneftegaz Russiä nefte industriäseneñ iñ aldınğı sektorı bulıp xisaplana. Ul dönyada iñ küp nefte çığaruçı il Säğud Ğäräbstan belän yaqınça yarışırlıq xäldä. Yustitsiä ministerlege Yuganskneftegaznıñ ğına tügel, ä Samaraneftegaz häm Tomsknefteneñ dä aksiä häm xucalıq dokumentların konfiskatsiälägänen belderde. Qayber investitsiä bankaları Yuganskneftegaz şirkätenneñ qimmäte 12 belän 15 miliard dolar arasında dip belderälär. Dävlät anıñ bäyäsen 2000-nçe yılğı salım burıçı miqdarında yäğni 3 miliard 400 milion dolar tiräsendä dip xisaplarğa ciına digän xäbärlär yöri. Qayber belgeçlär xökümät Yuganskneftegaz şirkätenä qarata äytep kitelgän planın ğämälgä quyar dip ışanıp betmilär. Läkin, başqa berävlär Putin Yukosnıñ bankrotlıqqa töşüen telämim dip beldersä dä, dävlät Yukosnı bülgälärgä, tarqatırğa niätlänä digän fikerdälär.
Färit İdelle, Praga.


text:
Bu atna azağı summitlarğa bay. Citäkçelär Peterbur oçraşuınnan soñ Fransiägä Evianğa yul totaçaqlar. Evianda industriäläre alğan kitkän 7il plus Russiä citäkçeläre oçraşıp iqtisadi häm säyäsi mäsälälär turında mäslixätläşäçäk. Mätbuğat, Ğıraq suğışınnan soñ berençe märtäbä küreşäçäk AQŞ, Fransiä vä Germaniä citäkçeläreneñ berbersenä möğämäläsenä , ğomumän summitnıñ atmosferasına iqtibar itäçäk dip kötergä kiräk. Xälbuki cıyınnıñ kön tärtibendä G8 illäreneñ xälsezlängän iqtisadın canlandıru mäsäläse tora.
Bıyılğı G8lärneñ oçraşuı ğädättägennän kübräk iqtibar cälep itäçäk.Çönki prezident G.Bush berençe märtäbä Ğıraq suğışına nıq qarşılıq kürsätkän Fransiä citäkçese J.Chiraq , häm Germaniä kanslerı G.Schroeder belän oçraşa.Kiñ küläm mätbuğat çaraları könnärdän birle şul xaqta söyläp kilä. Bush belän Schroeder arası salqın bulıp qalaçaq, ämma Bush belän Chiraq kerşän yağarğa qarar birgän kebek kürenälär. Aqyort süzçese Ari Fleischer äytüenä qarağanda (audio)
Minemçä prezident (Bush) bu oçraşuda alğa taba qarayaçaq.Bezneñ mönäsäbätlärdä kierenkelek bulğanı çınbarlıq.Ämma AQŞ belän Fransiä qatnaşırğa tieşle möhim eşlär bar. Sez ike citäkçeneñ berektäşlek ruxında berberse belän söyläşüen küräçäksez dip uylım. Russiä,Britaniä,İtaliä, Kanada Yaponie citäkçeläre şulayuq Fransiäneñ däğwätenä esasän täräqi itüçe 24 ilneñ liderları da Evianğa kilä häm 3könlek summitnıñ berençe könendäge söyläşülärgä qatnaşa. Summit G8 illäreneñ iqtisadi probelmaları kiskennäşkän waqıtqa turı kilä. Yevropada Germanie belän İtaliä resetsiägä yaqın tora. Niderlandt inde resetsiädä dip qarala Yaponie ekonomikası ülem tüşägendä, Quşma Ştatları älege waqıtta zur budjet defitsitı astında cafalana . Londonda urnaşqan iqtisadçı Katinka Barysch fikrençä Evianda ekonomik mäsälälärne ähämiät üzägenä kütärü, trans-atlantik partörları arasındağı säyäsi kierenkelekne sülpäytügä yardäm itäçäk. Barysch süzlärençä(audio)
Ğıraq suğışınnan soñ ,tışqı säyäsät vä iminlek mäsäläsendä zur ayrımalar küzgä bärelä.Ämma ekonomika häm finans mäsälälärendä AQŞ belän yevropalılar arasında urtaq mänfäğätlär bar, çönki alar berberseneñ säwdä partnörları .Tağı da möhimräge Atlantiknıñ här ike yağına zur çit il investitsiäläre yasala, şunlıqtan taraflar mönäsäbätlären yaxşırtu belän nıq qızıqsına.
Londonda Yevropa Reforma Üzägendä eşläwçe Barycsh Doha raundında körçekkä terälgän dönya säwdä söyläşülären canlandıru öçen citäkçelärgä köçle basım yasala äytä. Anıñ süzlärençä ike yaq ta fiker ayrımalıqların ciñep Doha raundın canladırırğa teli, säwdäne liberallaştıru paketı tikşerelergä tieş, ul älege waqıtta dönya iqtisadın canlandıru öçen bik kiräkle. Kön qadağında torğan başqa möhim mäsälä isä dollarnıñ bäyäsen yuğaltuı, moña AQŞnıñ zur budjet defitsıtı säbäp bulıp tora. Barysch ( audio)
Citäkçelär Evianda älege waqıtta dollar belän yevro arasındağı zur ayırmanı kimetü , valyuta bazarın totırıqlandıru öçen çaralar kürer
Köçle yevro Yevropa illäre mallarınıñ satıluın qıyınlaştıra , bu isä bolay da yaxşıdan bulmağan iqtisadnı tağı da naçarlandıra . Evian summitı köntärtibendä turıdan turı 3nçe Dönya illärenä qarağan mäsälälär şulsanda, Afrikada açlıq, yarlılıq , SPİD epidemiäsen kontrol itü. Bush summitta Afrika häm Karib utraularında spidqa qarşı köräşü öçen 15milliard dollarlıq programmasına G8-neñ başqa äğzaların da qatnaşırğa çaqıraçaq. Evianda yaqın könçığış tınıçlıq protsesı, terrorğa qarşı köräş kebek eşlär dä tikşereläçäk.Prezidet Bush Evian summitınnan ber kön elegeräk kitep İzrael häm fälästin citäkçeläre belän oçraşuğa äzerlänäçäk .
Färidä Xämit, Praga


text: Mäskäw - Rusiä däwlät duması bügen matbuğatta yala yağuga qarşı çikläwlär kertkän taqdimne küpçelek tawış belän xuplap qabul itte. Älege qanun buyınça, mäxkämälärgä keşelärgä yala yaqqan yazmalarnı yabarğa röxsät itelä. Bu taqdim parlamenttağı küpçelek urınnı alğan Prezident Vladimir Putinneñ Berdäm Rusiä partiäsendäge qanun çığaruçı deputatlar tarafınnan alğa sörelgän ide. Kertelgän üzgäreşlär belän monnan arı, belä torıp keşeğä maxsus yala yaqqan däwlät serlären yazğan yäisä ekstrimist fikerlär taratqan yazmalar mäxkämä tarafınnan yabıla alaçaq.


text:
Ğiraqta AQŞ bilgeläp quyğan Ğiraq İdarä Şurası äğzaları ilneñ waqıtlı konstitutsiäse turında söyläşülärne däwam itä. Daimi konstitutsiä äzerlängänçe ğämäldä bulırğa tieşle waqıtlı konstitutsiä qabul itü öçen birelgän waqıt kiçä ük çıqtı. Ämma fiker ayırmalıqları qalu säbäple söyläşülär däwam itä. Xäbärçelär äytüençä, şura äğzaları bügen kileşügä ireşerä ömetlänä.
Şura äğzaları kontitutsiädä Şäriğätneñ role, Körd cirläre statusı häm xatın qız xoquqları turında urtaq fikergä kilä almıy.
Bügen Bağdadta AQŞ citäkçelegendäge koalitsiägä eşläwçe Eston soldatı yulğa quyılğan bomba şartlawdan hälak buldı.
Estoniä räsmiläre äytüençä, bu Estoniäneñ Ğiraqtağı berençe yuğaltuı. 12 keşelek cäyäwle kizü bombağa yulıqqan. 10 Eston soldatı yaralanğan.
Estoniä premyer-ministrı bu soldatnıñ üleme Ğiraqta totrıqsızlıq däwam itüe häm anda tınıçlıq urnaştıru kiräklege turında söyli dide.
Ğiraqtağı AQŞ citäkçelegendäge koalitsiädä 45 eston soldatı bar.


text:
Söğüd Ğärabstanı xakimiätläre terrorğa qarşı köräşne köçäytü zarurlığı turında belderde.
AQŞ räsmiläre mondıy belderülärne bik xuplap qabul itsä dä, qayber säyäsi küzätüçelär Söğüd Ğärabstanınıñ çınnan da qatı çaralar küräçägenä ikelänep qarıy.
AUDİO: Düşämbe könge faciğäle waqıyğa Söğüd Ğärabstanına, Quşma Ştatlarğa, dönyadağı tınıçlıq söyüçän barlıq xalıqlarğa qarğı qatı orım buldı. Bez tırışlıqlarıbıznı arttırırğa, terrorçılarnı bik qatı ezärleklärgä häm räximsez räweştä cäzalarğa tieşbez.
Älege höcümne Äl-Qaidä terror çeltärenä bäyläp qarıylar. Kiçä Söğüd Ğärabstanı Äl-Qaidägä bäyle buluda şiklänelgän 4 keşeneñ qulğa alınuın iğlan itte. Eçke eşlär ministrı urınbasarı Äxmät äs-Sälam barlıq dälillär dä alarnıñ äl-Qaidägä bäyle buluın kürsätä dide.
Aq Yort süzçese Ari Fleischer äl-Cubayrneñ äytkänen xuplap bu höcüm Söğüd Ğärabstanına qatıraq pozitsiädä bulu kiräklegen kürsätä dide:
AUDİO: Bu höcüm Söğüd xakimiätlärenä häm Söğüd xökümätenä üz illärendä terrorğa qarşı köräşneñ ni qädär möhim buluın iskä töşerä. Çönki terror Quşma Ştatlarğa häm Söğüd Ğärabstanında yäşäwçe könbatış keşelärenä genä tügel, Söğüd xökümätenä dä yanıy. Häm Söğüd xökümäte yaxşı reaksiä kürsätte.
Fleischernıñ älege çığışına qädär Quşma Ştatlarnıñ Söğüd Ğärabstanındağı ilçese Riad AQŞnıñ höcüm turındağı kisätülären ällä niçä märtäbä iğtibarsız qaldırdı dip zarlanğan ide. İlçe Robert Jordan äytüençä, 29-nçı aprel''dän başlap ul Söğüd eçke eşlär ministrlığına AQŞ watandaşları yäşägän yortlar tiräsendä iminlekne arttırunı sorap 3 märtäbä möräcäğät itkän bulğan. Eçke eşlär ministrlığına şundıy soñğı möräcäğät terror höcümenä duçar bulası yortlar yanına barıp qarağannıñ ikençe könendä 7-nçe mayda kitkän.
Terror höcümen tikşerü öçen Söğüd Ğärabstanına AQŞ Federal'' Tikşerülär İdaräse törkeme kertelsä dä, Quşma Ştatlarnıñ qayber belgeçläre Söğüdlär dälillärne häm şiklelärne amerikalılarğa tulısınça açmasqa mömkin dip isäpli.
Waşingtondağı analitik üzäk Miras Fondınıñ Yaqın Könçığış belgeçe Jim Philips Azatlıq radiosına söğüdlärneñ ber öleşe terrorçılarnı yaqlarğa mömkin dip belderde:
AUDİO: Minemçä, Söğüdlärneñ räsmi öleşe Laden terrorçılığına hädäf buluın añlasa da, patşa ğailäsendä çittäräk torğan qayber şahzadälär Ladennıñ radikal plannarın aktiv räweştä yaqlarğa mömkin.
Waşington qayber Söğüd ximayäçeläre äl-Qaidägä aqça birä dip şiklänüen beldergän ide. Äl Cubayr Söğüd räsmiläre mondıy ğäyepläwlärne inde tikşerde dide:
AUDİO: Bez aqça ağımın, ximayäçelek bozıqlıqların tuqtattıq. Bez bu turıda sezneñ belän dikäbr ayında uq söyläşkän idek. Şunnan soñ bez başqa qayber çaralar da kürdek. Bez söğüdlärneñ barlıq ximayä ğämällären tikşerdek, Söğüd Ğärabstanınnan çittäge 4-läp ximayä eşçänlegen dä tikşerdek.
Ämma xäzer Amerikada dönya bazarına neft'' çığaruçı töp il bulğan Söğüd Ğärabstanında üzgäreşlär taläp itü tawışı köçäyä bara. Küplär ni öçen demokratik bulmağan bu il Amerikanıñ şul qädär yaqın berektäşe bula ala digän soraw quya.
Soñğı könnärdä Waşingtonda, Londonda häm Berlinda räsmilär yaña terror höcümnäre bulu mömkinlege turında kisätülär yasadı. Britaniä hawa şirkäte terror höcümennän qurqıp Keniägä oçışlarnı tuqtattı. Soñınnan Britaniä watandaşlarına terror qurqınıçı bar dip Djibuti, Eritrea, Efiopia, Somalia, Tanzania, Ugunda kebek illärgä barmasqa kiñäş itelde. Keniä Xakimiätläre Somali çige yanında äl-Qaidäneñ mäğlüm ber äğzası kürende dip xäbär itkännän soñ AQŞ häm Germaniä dä şundıy kisätülär yasadı. AQŞ küzläw xezmätkärläre Riyadtağı terror höcüme aldınnan bulğan kisätü kebek ük ışanıçlı mäğlümätlär yaña höcüm mömkinlegenä işarä itä dip belderä.
Bügen İnternational Herald Trubune gazetı yazuınça, terrorğa qarşı köräş xezmätkärläre äl-Qaidäneñ yañadan üz aktivlığın arttıra başlawı, Könçığış Afrikada künegü lagerları açuı turında söyläwçe mäğlümätlär bar dip äytkän. AQŞ küzläw xezmätkärläre Amerikada äl-Qaidä öçen yaña hädäflärne öyränüdä şiklänelüçe berniçä keşe totıldı dip beldergän.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Vladimir Putinneñ Ukraina säfäre, möhim däwlätara mäs''älälär ike prezidentnıñ şäxsi oçraşuında ğına xäl itelä
Comğa könne Rusiä prezidentı Vladimir Putin räsmi säfär belän Ukraina başqalası Kievkä kilä. Anda ul Ukraina citäkçese Leonid Kuçma belän oçraşaçaq häm alar soñraq, törle mädäni waqiğälär häm kürgäzmälär belän bilgelängän Ukrainadağı Rusiä könnären yabu tantanasında qatnaşaçaq. Xäzer bez şuşı ike il arasındağı mönäsäbätlärgä tuqtalırbız.
Audio, Valeri Çalıy
"Minemçä bu säfär Ukraina-Rusiä mönäsäbätlärendä yıl buyı barğan täräqqiatkä näticä yasaw bulıp tora" di Kievtäge säyäsi belgeç. Uzğan yıl Kievneñ könçığıştağı olı kürşese belän mönäsäbätläre, Azaq diñgezeneñ Kerç buğazındağı Tuzla utrawı tiräsendä bulğan häm çaq qına Ukrainanıñ xärbi köç qullanuına kitermägän ber waqiğä belän bilgelände. Prezidentlar bu mäs''äläne dä qarar dip kötelä. Ul xaqta inde urtaq kileşügä ireşelgän ide, häm Ukrainanıñ xalıqara iminlek institutı mödire Anatoli Hutsal fikerençä, älege bäxäsneñ näticäläre ike il öçen dä uñay bula ala.
Audio, Anatoli Hutsal
"Azaq diñgeze häm Kerç buğazı turındağı kileşü tänqitkä duçar itelügä qaramastan, minemçä ul kiläçäk täräqqiat öçen köçle etärgeç birä. Şul kileşü nigezendä bez xäzer töbäktä citdi töstä xezmättäşlek itüne başlap yatabız. Bu Yevropa Berlegeneñ üzendäge töbäk proyektları belän eşlägän eşne xäzterlätä, bez monı Rusiä belän Azaq diñgeze töbägendä eşlibez, bez başqa taraf belän niçek xezmättäşlek itü xaqında uylıybız" di Anatoli Hutsal. Ukrainada, mondıy xezmättäşlektän faydanı Rusiä genä kürä dip uylawçılar da bar. Alar fikerençä, prezident Kuçma Mäskäw belän eş itkändä tieşle qatılıq kürsätmi. Elek Aqyar/Sevastopolne häm Qara diñgez flotın Rusiägä ciñel genä birgän kebek, xäzer dä Rusiä taläplären qarşılıqsız qabul itä. Elek telgä alınğan Valeri Çalıy ike prezidentnıñ çirattağı oçraşuı uñayınnan başqa ber närsägä iğtibar itä. Ukraina häm Rusiä arasındağı möhim däwlätara mäs''älälär Putin häm Kuçmanıñ şäxsi fiker alışuında ğına xäl itelä, moña belgeçlär häm tübänräk xakimiat wäkilläre cälep itelmi häm näticädä cämğiatneñ kiñ qatlamnarı däwlätara mäs''älälärne çişüdän çitläşterelgän xäldä qala birä.
Kärim Kamal, Praga


text:
Özbekstannıñ Resey` bastağan Ewrazïya ékonomïkalıq odağına (EAÉO) kirw josparı joq dep mälimdedi Özbekstan ükimetiniñ ökili.
centralasian.org-tıñ xabarlawınşa, Özbekstan sırtqı ékonomïkalıq bay`lanıstar mïnïstriniñ orınbasarı Şavkat Tolaganov 29 qaraşada Taşkentte jwrnalïsterge özbek sarapşıları EAÉO-ğa kirw «Özbekstanğa eşqanday` artıqşılıqtar äpermey`di, tipti key`bir tustarda zïyan şektiredi» degen qorıtındı jasağanın ay`ttı.
Tolaganov 4 jeltoqsanda ötetin prezïdent say`lawına kandïdattar sırtqı sayasattı «baqïlıq bolğan prezïdent Ïslam Karïmovtıñ nusqawı boy`ınşa tüzetinin» endigi mälimdep qoy`ğanın ay`ttı. Kremlʹdiñ ïntegracïyalıq bastamaların qoldamağan Ïslam Karïmovtiñ qay`tıs bolğanı 2 qırküy`ekte xabarlanğan.
Resey` prezïdenti Vladïmïr Pwtïn Armenïya, Belarwsʹ, Qazaqstan jäne Qırğızstan da müşe EAÉO-nı Mäskewdiñ burınğı Sovet odağı awmağındağı ıqpalın nığay`tw üşin jäne Ewropa odağı men NATO-ğa qarsı turwğa pay`dalanğısı keledi.


text:
Tatarstannıñ 12 rayonında “Buran” digän maxsus plan kertelde
Qazanda ikençe täwlek küz açqısız buran bulsa da, räsmi mäğlümat çaralarında bu täbiğät kataklizmı turında älläni xäbär yuq. Gärçä Semberdäge ğäcäp xällär, yullar tomalanuı, şähär transportı tuqtalu turında Rusiä TVsendä här xäbärlär çığarılışında söyläp torıla. Qazanda häm Tatarstannıñ qayber rayonnarında da şundıy uq xällär küzätelä. Qayber çığanaqlarğa qarağanda, ber-ike täwlek eçendä ber aylıq yawım-töşem bulğan. Qazanda transport bökeläre küzätelä, yul xaläkätläre, ike tapqır artqan. Ğädättäntış xällär ministrlığı matbuğat üzägennän belengänçä, Tatarstannıñ 12 rayonında “Buran” planı kertelgän. Qayber yullar yabılğan, respublikanıñ olı yullarına maxsus yärdäm itü, qotqaru törkemnäre çığarılğan. Meteorologlar qar-burannardan soñ suıqlar kilä, dip kisätä. Atna başında awıl xucalığı ministrlığı citäkçeläre qatnaşlığında ütkärelgän brifingta, ägärdä şundıy salqınnar 2-3 kön däwam itsä, ucımğa şaqtıy zur zıyan kiläçäk, dip belderelgän ide.


text:
Abxaziäneñ yaña prezidentı äle dä yuq, iskese wazğiätne üz qulına alırğa tırışa
Gruziäneñ üzbilgelängän bu respublikasında bäxäsle prezident saylawlarınnan soñ ike atnadan artıq waqıt uzuğa qaramastan, yaña prezidentnıñ iseme äle dä bilgesez bulıp qala. Saylaw komissiäse küpçelek tawışnı oppozitsiä namzäte cıydı dip beldersä, anıñ köndäşe bu qararnı yuğarı mäxkämägä birde. Ul arada wazifasınnan kitüçe prezident Vladislav Ardzinba dilbegäne yänä üz qulına ala sıman. Düşämbedä deputatlarğa möräcäğät itep ul oppozitsiä qaraşlarında torğan baş prokurornı urınınnan alırğa çaqırdı. Şul uq waqıtta bäysez mäglümät çaralarına basım yasala digän xäbärlär bar.
Audio (Rauf Korua): "Gali rayonında saylawlar şoma ğına ütmäsen öçen, Bagapşnı qaralaw maqsatınnan yalğan dokumlar qullanılğan. Prokuratura bu xälne açıqlap cinäyät eşe açtı."
Prezident Ardzinbanıñ prokorurnı urıınnnan alu taläben parlament düşämbedä kire qaqtı. Abxaziädäge säyäsi qarşılıqlarnı sürätlägän tağın ber xäl: düşämbedä Yuğarı mäxkämä äğzası Alla Avidzba urınınnan kitüen belderde. Säbäplären açıqtan äytmäsä dä, Yustitsiä ministrlığı räsmiläre France Presse agentlığına äytüençä, ul bu adımı belän xökümätneñ basımına protest beldergän.
Ul arada Abxaz räsmiläre respublikanıñ bäysez mäglümät çaraların çikli başlağan digän xäbärlär bar. Düşämbedä däwlät näşriäte räsmie, texnik säbäplär arqasında bäysez gäzitlär waqıtlıça basılmayaçaq digän belderü yasadı. Abxaziädäge 4 bäsyez gäzitneñ berse "Çegemskaya Pravda" atnalığınıñ möxärrire häm xucası İnal Xaşig Azatlıqqa bolarnı äytte:
Audio (İnal Xaşig): "Sişämbe irtäsendä beryulı 4 bäysez gäzit çığası ide, alar berse dä çıqmadı, näşriättä monı texnik säbäp belän añlattılar. Bu bik säyer xäl, çönki bu texnik säbäplär Suxum häm dä Soçi näşriätendä beryulı buldı. Bu texnik tügel, säyäsi säbäpkä oşağan."
Bu 4 gäzit möxärrireneñ premier-ministr Nodar Xaşba belän oçraşu tırışlıqları tormışqa aşmadı. Berniçä deputat bu mäsälädä räsmilär belän söyläşergä wäğdä itte. Ämmä Xaşig fikerençä, monıñ näticäse bulmayaçaq:
Audio (İnal Xaşig): "Bügen xakimiätneñ törle tarmaqları ber-bersennän bik yıraq. Härberse üzençä xäräkät itä. Monıñ küpmegä suzılasın äytüe qıyın, şul isäptän bezneñ gäzitlär yazmışı turında da."
Xaşig fikerençä, Ardzinbanıñ soñğı adımnarı anıñ wazğiätne üz qulına alırğa tırışuın kürsätä. Läkin bu adımnar kiresençä, kierenkelek artuğa kiterä ala, di ul.
Abaxziädän kilgän soñğı xäbärlärgä qarağanda, prezidentlıqqa xakimiät namzäte Raul Xajimba şikäyäten tikşerüçe Yuğarı mäxkämä üzeneñ utırışın çärşämbegä küçergän. Xajimba sayalawlarda xärämläşülär bulğan dip belderä häm qabat saylawlar ütkärergä taläp itä.
-Ali Gilmi


text:
Stärletamaq şähärendä «Teatr yazı» bäyräme däwam itä
Bıyılğı festiwäl İkençe bötendönya suğışında ciñüneñ 60 yıllığına bağışlap oyıştırıldı. Şuña kürä bäygeneñ temtiqası da xärbi yünäleştä. Küp teatrlar üz tamaşaların näq menä şuşı festiwälgä maxsus säxnäläşterde.
Stärletamaqtağı sänğät bäyrämenä Başqortstandağı ike tatar teatrı – Ufa «Nur» tatar däwlät drama teatrı belän Tuymazı tatar däwlät teatrı da üz premeräları belän kilde. Ufa «Nur» tatar teatrı Tatarstan autorı Danil Sälixovnıñ «Küñellärdä kömeş qıñğırawlar» äsären säxnäläşterde. Anıñ premeräsı yaña ğına tamaşaçılarğa täqdim itelgän ide. Ä Tuymazı tatar däwlät teatrı Aleksey Dudarevnıñ kiñ bilgele «Ryadowoylar» äsären säxnäläşterde. Mäğlüm buluınça, älege tamaşa ilneñ küp teatrlarında elekke yıllarda uq uynala kilde. Tuymazılılar «Ryadowoylar»ğa başqa küzlektän qarağan häm äsärne säxnägä bik qızıqlı itep quyğan. Şuña kürä festiwäldä bu tamaşa üze ber açış bulır dip kötelä. Bügen festiwäldä näq menä Tuymazı tatar däwlät teatrınıñ çığışı köne.
«Teatr yazı – 2005» bäygesendä teatrlarnıñ çığışlarına bäyäne abruylı jyüri birä. Başqortstandağı kürenekle rejisserlar häm sänğät belgeçlärennän tış, anda Mäskäwdän kilgän ataqlı sänğät belgeçläre dä kerä. Stärletamaqtağı teatr sänğäte bäygese 17 aprelgä qädär däwam itep, şul könne ğala-konsert häm ciñüçlärne qotlaw, büläkläwlär belän tämamlanaçaq.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Etiket arşivi: Pembe İncili Kaftan cevapları
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 88’in Cevaplari Meb Yayınlari
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 3.tema Kavramlar ve Çağrışımlar meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 88'in Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, Pembe İncili Kaftan cevapları
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 87’nin Cevaplari Meb Yayınlari
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 3.tema Kavramlar ve Çağrışımlar meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 87'nin Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, Pembe İncili Kaftan cevapları
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 86’nın Cevaplari Meb Yayınlari
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 3.tema Kavramlar ve Çağrışımlar meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 86'nın Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, Pembe İncili Kaftan cevapları
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 85’in Cevaplari Meb Yayınlari
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 3.tema Kavramlar ve Çağrışımlar meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 85'in Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, Pembe İncili Kaftan cevapları
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 84’ün Cevaplari Meb Yayınlari
Yazan: kinafulu Kasım 28, 2012 in Uncategorized
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 3.tema Kavramlar ve Çağrışımlar meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 84'ün Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, Pembe İncili Kaftan cevapları
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 83’ün Cevaplari Meb Yayınlari
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 3.tema Kavramlar ve Çağrışımlar meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 83'ün Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, Pembe İncili Kaftan cevapları
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 82’nin Cevaplari Meb Yayınlari
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 3.tema Kavramlar ve Çağrışımlar meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 82'nin Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, Muhsin çelebinin özellikleri, Pembe İncili Kaftan cevapları, Sadrazamın özellikleri, Şah ismail'in Fiziki özellikleri


text:
Tellär turında yazu aqça kiterä
Tatarstan respublikası telläre turındağı qanun häm älege qanunnı tormışqa aşıru buyınça däwlät programması nigezendä tapşırıla torğan grantlar ğämälgä inde berniçä yıl elek kertelde. Alar yılğa ike märtäbä tapşırıla. Bu eşkä aqçalar respublika byudjetınnan birelä. Grantlarğa, yäğni aqçalata tüläwlärgä, tellär, alarnı saqlaw, üsterü turındağı yazmalar öçen Tatarstanda eşläp kilüçe mäğlümät çaraları däğwä itä ala. Yazmalar ike däwlät telendä dä täqdim itelergä mömkin. Üzläreneñ tapşıruların yäki yazmaların layıqlı dip sanağan mäğlümät çaraları, ä alar arasında gäcit-jurnallar ğına tügel, ä elektron mäğlümät çaraları da bulırğa mömkin, respublikanıñ Tatmedia massaküläm kommunikatsiälär agentlığına möräcäğät itärgä tieş. Grant alu öçen tutırılğan ğarizağa tellär temasına tapşırular ürnäkläre yäki näşer itelgän mäqälä, yazmalar da östälä. Şulay uq, yaña proyektlar, tellär ölkäsendä tormışqa aşırırğa telägän ideyalar da qarala ala. Mäsälän, küptän tügel genä Yaña ğasır kanalında efirğa çığa başlağan Kitap kiştäse rubrikası näq menä Tatmedia tapşırğan grant aqçası xisabına eşli başladı.
Kilgän ğarizalarnı bäyge komissiäse qarıy. Anı Tatmedia agentlığınıñ general direktorı Marat Moratov citäkli. 21 sentäberdä 2005 yılnıñ ikençe yartıyıllığınıñ grantların tapşıru buyınça komissiä utırışı ütte. Anda ğalim Döriä Ramazanova, Tatarstannıñ Ministrlar Kabinetı wäkile Ğalimcan Ğilmanov, jurnalist Rimzil Wäliev häm başqalar qatnaştı. Qızğanıçqa qarşı, Tatmedia agentlığında 21 sentäberdä tapşırılğan grantlar turında bezgä mäğlümät birmädelär. Älege mäs’älä belän şöğellänä torğan xezmätkär bik citdi häm aşığıç eşläre bulu säbäple, kemgä häm närsä öçen aqçalata yärdäm tapşırılu turında mäğlümät birüdän baş tarttı. Azatlıq radiosı belä alğan mäğlümätlärgä qarağanda, bu yulı grantlar aluçılar arasında Sabıyğa häm Mäğärif jurnalları, şulay uq Tatarstan teleradiokompaniäse dä bar.
Älbättä, tapşırıla torğan aqçalar ällä ni zur tügel. Mäsälän, 2005 yılnıñ berençe yartıyıllığında tapşırılğan bar grantlarnıñ küläme 550 meñ sumnı täşkil itte. Şularnıñ 100 meñe basma, 450 meñe – elektron mäğlümät çaralarına tapşırıldı. Bu yulı aqçalata yärdäm aluçılar arasında Tatarstan yäşläre, Tatar ile gäcitläre, Täteş rayonınıñ Avangard rayon gäcite, Yaña ğasır, Tatarstan teleradiokompaniäläreneñ berniçä tapşıruı, Älmät häm Tübän Kama teleradiokompaniäläre dä grantlarğa layıq buldı. Birelä torğan aqçalata yärdäm alay zur bulmasa da, finanslarğa tamaqları tuymağan mäğlümät çaraları öçen alar da yarap quya. Mäsälän, İntertat.ru elektron gäcite şuşı grant xisabına berniçä yaña kompyuter alıp cibärde. Läkin, qızğanıçqa qarşı, tel, anıñ yazmışı xaqında bik möhim, sallı, töple fikerle yazmalar urnaştıra torğan küp kenä gäcit, jurnallar, bigräk tä tatar tellelär, grantlarnı alu öçen bäygedä bötenläy qatnaşmıylar. Ä bit östämä aqçalar alarğa da yarap quyar ide.
Gölnaz İlgizär


text:
Pänceşämbe könne Ministrlar Kabinetınıñ İqtisadıy häm sotsial' ezlänülär üzäge 4 keşelek ğailägä isäplängän yäşäw minimumı 12 aprilgä 1.451 rubl' täşkil itte digän xäbär tarattı. Ber atnağa yäşäw minimumı 0,1% ğına arttı dip “şatlandıralar“ xäbärdä. Şul uq waqıtta xökümät çinovnikları xäyerçelek sızığına turı kilgän minimal' qullanu büdjetı 80 rublgä artuı häm 3.936 rubl täşkil itüe, ä inde ratsional' qullanu byudjetı 12.805 rublgä citüendä ireşterälär. Ratsional' büdjetnıñ närsä ikänen añlatırğa da märxämät itälär xäkümät çinovnikları. Layıqlı tormış itü öçen, dilär alar, mondıy 4 keşedän torğan tipik ğailädä ata-ana ikesenä 51 meñ, yäğni $1.640 külämendä xezmät xaqı alırğa tieşlär. Mondıy ğailä büdjetına ireşkännärne avtomobil' alu, gastrollärgä kilgän danlıqlı sänğat'kärlär konsertlarına baru, Qırımda, Kaf tawlarında yal itü mömkinlekläre ayırıp tora dip añlatalar älege xäbärdä.
Läkin bolay matur itep isäpli belüçelär Tatarstannan başqa cirlärdä dä bar bit. Äle küptän tügel genä ber abruylı Rusiä gäzite Rusiä xalqınıñ tormış däräcäsen analizlap, şundıy layıqlı tormış däräcäsenä ireşeçülär bar xalıqnıñ 2% ğına täşkil itälär digän näticä yasağan ide.


text: Bağdadtan könyaqqa taba urnaşqan küpçelek şiğilär yäşägän bu şähärdä yäşelçä bazarında maşinağa quyılğan bomba şartladı. Näticädä kimendä 10 keşe häläk buldı, 30ğa yaqını cärähätlär aldı. Basra räsmiläre xäbär itüençä kiçä şähärdä polisiä maşinaları qamawğa elägep kimendä 4 polisiä xezmätkäre häläk bulğan. Pänceşämbe könne Balad şähärendä 3 maşina şartlap 100gä yaqın keşe häläk buldı. Ğısyançılar 15nçe üktäbergä bilgelängän Ğiraq konstitusiäse turındağı referndumnı ütkärügä dä qomaçawlıq itäçäklären citkerde. Yaña xökümättä küpçelekne täşkil itkän şiği möselmannarı wäkillärenä Al Qaida suğış iğlan itte. Sönni ğäräp citäkçeläre xalıqnı konstitusiäne yaqlamasqa çaqırıp, töp qanun sönnilärne şiğilär häm kördlär belän çağıştırğanda tübänräk däräcädä qaldıraçaq, dip belderde.


text:
Gayaz Zakirovnı uran şaxtalarında eşlätkän il cawaplılıqtan baş tarta
Naif Aqmal: Sälam, xörmätle tıñlawçılar. Keşe xoquqlarına bağışlanğan bügenge tapşıruda sezgä xärbi xezmätkä çaqırılıp däwlät tarafınnan uran çığaru eşlärendä eşlätelgän, bügenge köndä sälamätlege bik nıq qaqşağan Ğayaz Zakirov turında söylärbez, mart ayında Russiä däwlät dumasında berençe uqılışta qaralaçaq “Keşe belän säwdä itügä qarşı qanun” proyektı äzerlkänü uñayınnan russiädä qol säwdäse turında süz alıp barırbız. Tapşıru axırında keşe xoquqların yaqlaw eşçänlege yañalıqları bulır.
İskändär Nurmıy: Berniçä kön elek böten Rusiä watannı saqlawçılar könen bäyräm itte. Şul bäyräm könnärendä böten ilebezneñ däwlät mäğlümät çaraları watanğa xärbi xezmät itüneñ här ir keşe öçen iñ izge burıç buluın islärebezgä töşerergä tırıştı. Äye, Rusiä Konstitutsiäseneñ 67-nçe matdäse buyınça bu ilneñ grajdannarı xärbi xezmätne ütärgä tieş. Bezneñ bügenge yazmabızda Qızıl Armiädä bulğan borınğı ğädätlär turında suz baraçaq. Bu ğädätlärne belü bik möhim, çönki belüegezçä xäzerge Rusiä Armiäse elekkege Sovet Armiäseneñ warisı bulıp tora.
Äydägez äle tarixqa küz salıyq. Bezneñ xatiräbez 50-läp yıl elek başlanıp kitä. Böyek Watan suğışınnan soñ, älege suğışta ciñüçe illär – Sovetlar Berlege, Amerika, Böyek Britaniä häm Fransiä, ciñelgän Germaniäne 4 öleşkä bülgännär. Sovet ile Germaniädäge uz sektorında qoral yasaw öçen cir astınnan uran digän radioaktiv matdä çığara başlıy. Şul waqıtlarda uq, xalıqara xoquq tarafınnan andıy eşçänlek tıyıla häm anı buldırmas öçen maxsus xalıqara komitet tikşerülär uzdıra başlıy. Şuña kürä, Sovet ile urannı yäşeren räweştä çığarunı başlar öçen Germaniädä xalıqara inspektorlar kerergä xoquqları bulmağan üz xärbi büleklärendä Vismut digän yabıq şirkäten buldıra. Şulay itep, 1947-nce yıldan başlap bu oyışma eşli başlıy. Berniçä yıldan soñ anda Tatarstannan xärbi xezmätkä çaqırılğan 125 yäş yegetne cibärälär. Alardan başqa uran şaxtalarında 700-gä yaqın äsirgä alınğan Alman keşese häm Sovet ilendä ozın sroklarğa xökem itelgän cinayätçelär dä eşli torğan bulğan. Tatarstannan kilgän yegetlärneñ berse, Qazanda yäşäwçe Ğayaz Zakirov, üzeneñ yäş çaqların şulay xäterli.
AUDIO
Vismut şirkäteneñ İlmenau häm Rudolstadt şähärlärendäge filiallarında eşläp qaytqan 1200 Sovet ğäskäriennän bügenge köndä 16-sı ğına isän. Urannı taşıp häm eşkärtep yörgän soldatlarnıñ kübese 30 yäşenä dä citmiçä yaqtı dönyadan kitkännär. Andıy xäl niçek mömkin bulğan, dip sorasağız, anıñ cawabı açıq. Ul waqıtta Sovet ilendä uranlı bombalar yasarğa tırışsalar da, bu matdäne niçek itep qullanırğa, niçek saqlarğa ikänen tögäl belmägännär. Xärbi xezmättän qaytqannan soñ, äñgämädäşebez Ğayaz äfändeneñ sälämätlege bik nıq qaqşağan. Anıñ xäzerge diagnozı - qalqınsıman bizneñ, urısça äytkändä, sçitovidnıy jelezanıñ yaman şeşe. Ämma, şuşı yaman cirenä qaramastan, Ğayaz Zakirovqa bernindi dä östämä pensiä, yäisä başqa sotsial yaqlaw ğämälläre kürsätelmi, çönki anı uran şaxtalarında eşlätkän il cawaplılıqtan baş tarta. Menä inde 8 yıl buyı törle instansiälärgä möräcäğät itep Ğayaz Zakirov üzeneñ statusın Çernobıl, Semipalatinski atom energiäsenä bäyle faciğälärdän zıyan kürgän grajdannar belän ber däräcägä kütärergä tırışa.
AUDIO
Rusiä Dumasına Tatarstannan saylanğan deputatlar aşa bezneñ äñgämädäşebez Rusiä Saqlanu Ministrlığı, başqa xärbi oyışmalarğa möräcäğät itep qarağan. “Soverşenno sekretno” tamğası astında saqlanğan dokumentlar buyınça, anıñ Vismut oyışmasında çınlap ta eşläwe isbatlanğan. Ämma, bu oyışma ser astında eşlägäç, anıñ xezmätkärläreneñ konkret eşläre turında mäğlümät alu mömkin tügel.
Beraz waqıt ütkäç, Rusiä Saqlanu Ministrlığı Ğayaz Zakirovqa üz respublikasındağı däwlät ekspertları şurasına möräcäğät itärgä täqdim itkän. İmeş, bu şura anıñ uran şaxtalarında eşe hem anıñ xäzerge çire arasında elemtä buluın açıqlarğa tieş. Bu eşlänmäsä, Sotsial yärdäm ministrlığınıñ aña maxsus pensiä tülärgä nigeze yuq ikän.
Şuña östäp Rusiä xärbiläre aña räsmi cawabında, sezneñ belän eşlägän keşelärneñ mäs’äläse buyınça berkem dä eş alıp barmıy, çönki böten kiräkle dokumentlar haman yabıq arxivlarda totıla, dip yazğannar.
Zakirov sotsial ministrlığınıñ maxsus ekspertiza oyışmasına ğariza yullağaç, bu oyışmanıñ başlığı aña menä nindi cawap yazğan – bez sezgä yärdäm itä almıybız, çönki sezneñ qulığızda kiräkle xärbi meditsina dokumentları yuq. Läkin alar bula da almıy, çönki bu qäğäzlär serle arxivlarda.
Sotsial ministrlığı räsmilären şunısı da qızıqsındırmıy – Tatarstan onkologiä üzäge birgän mäğlümät buyınça Ğayaz Zakirovnıñ çire Herosima, Nagasaki, Çernobıl faciğäläre qorbannarında bulğan çirlärdän ayırılmıy, çönki qalqansıman bizeneñ yaman şeşe atom belän yaqın kontaktta bulğan keşelärdä genä oçrıy.
Uzğan yıl azağında Zakirovnıñ Sotsial yaqlaw ministrlığına qarşı birgän däğwäsın Qazannıñ Yaña Savinov mäxkämäse kire qaqtı. Monıñ säbäbe bik yaxşı añlaşıla - 7 klassnı ğına tämamlağan ğadi pensioner sotsial yaqlaw ministrlığınıñ täcribäle häm professional xoquqçıları belän köç sınaşa almıy.
Xäzer ul üz xoquqların yaqlaw öçen Tatarstan Yuğarı Mäxkämäsenä kasatsion şikäyät yullağan. Mart ayında mäxkämä anı qararğa tieş. Bu qatlawlı eş turında belgeç fikere belän tanışır öçen bez Yuğarı Mäxkämäneñ äğzası Rafail Şakiryanovqa möräcäğät itärgä buldıq. Rafail äfände üze xäkim bulıp eşlägäç, minem Yaña Savinov rayonı mäxkämäse qararına añlatmalar birergä xaqım yuq, dide. Läkin sud qararı belän kileşmägän här keşeneñ anı däğwälaw mömkinlege bar. Yaña Savinov mäxkämäseneñ qararın üzgärter öçen citdi dälillär kiräk bulaçaq, dide ul. Çönki Germaniädäge uran şaxtaları turındağı Rusiä gäzit-jurnallarında basılıp çıqqan mäqälälär mäxkämä öçen citärlek dälil tügel.
AUDIO
Qazan keşe xoquqların saqlaw üzäge belgeçe Pavel Çikovnıñ bu mäs’älägä qaraşında optimizmı kübräk.
Audio
Anıñ süzlärençä, Ğayaz äfände üz mäxkämä eşendä ciñär öçen Yuğarı Mäxkämäne Saqlanu Ministrlığına häm FSB arxivlarına möräcäğät itärgä sorarğa tieş, çönki mäxkämä zaprosı bulsa, anı bernindi däwlät oyışması da kire qağa almıy. Qazan Keşe Xoquqların yaqlaw üzäge bu protsess belän qızıqsınğan häm Ğayaz äfändegä üz yardämen wäğdä itkän. Alarnıñ fikerençä, bu eş ömetsez tügel. Däğwä birüçedän ber genä närsä taläp itelä - emotsiälärgä birelmiçä mäxkämägä şikäyätlär yullawnı däwam itü.
Menä şulay, xörmätle tıñlawçılar, här keşeneñ watan aldındağı izge burıçı turında soñğı waqıtta bik yış işetelsä dä, watan üz grajdannarı aldında bulğan burıçları turında bik xäterlämi. Ğayaz Zakirovnıñ eşe monı bik yaxşı isbatlıy. Bu mäxkämä eşeneñ barışı belän kiläçäk tapşırularıbızda bez sezne tanıştırıp torırbız, xörmätle tıñlawçılar. Ä Ğayaz äfändegä älegä barı tik uñışlar ğına telise qala.
Naif Aqmal: Fevral’ ayında Russiä eçke eşlär ministrlığınıñ oyışqan cinayätçelekkä qarşı köräş idaräse xezmätkärläre Mäskäwneñ Qazan vokzalında eşlägän qol säwdägärlären qulğa aldı. Tikşerü barışında älege qollar satu çeltäreneñ eş tärtibe dä açıqlanğan. 15-20 keşelek cinayätçelär törkeme Qazan vokzalında Üzäk Aziädän kilüçe poyezdlarnı qarşılap, başta Mäskäwgä aqça eşlärgä kilüçelärne açıqlağan. Soñraq alarnı talap, dokumentların tartıp alğannar häm Mäskäw tiräsendäge tözeleşlärneñ brigadirlarına satqannar. Ministrlıq xezmätlärläreneñ İnterfax xäbär agentlığına äytüençä, şundıy ber qolnıñ bäyäse 1500–3000 dollar tora.
Küp kenä könbatış belgeçläre isäpläwençä, xäzer dönyada yılına 4 millionlap keşe qol bularaq satıla. Ämma bu sannıñ döreslegenä ışanu qıyın. Çönki bügen beräw dä qol säwdäse turında mäğlümätlär tuplaw belän şöğellänmi. Bıltır AQŞ däwlät sekretare Colin Powell da dönyada qol säwdäse turındağı xisabında şundıy uq sannar kiterde. Älege xisapta dönyadağı illär 3 törkemgä bülenep, Russiä qol säwdäse iñ nıq tamır cäygän 19 il arasına kertelgän. Bıltır qol säwdäse problemaları turında Russiädä ütkän xalıqara konferensiädä qatnaşuçılar Russiä qanunnarında xätta “qol säwdäse” digän töşençäneñ dä bulmawına basım yasap monıñ Russiädäge wäzğiättä bin nıq çağıluı turında belderde. Näticädä Russiä xoquqıy standardlarnı saqlamawçı ğına tügel, alarnı bilgelärgä dä telämäwçe krizis törkeme illäre arasına kertelä. Russiä inde küptännän qayber çit illärdäge fäxeşxanälär, yort eşläre häm tübän kvalifikatsiäle eşlär öçen qollar çığanağı bulıp tora. Russiädäge çit illärdä eş täqdim itüçe qayber cinayätçel oyışmalar aşa çit ilgä kübräk xatın-qızlar kitä. Anda barğaç alarnıñ barlıq dokumentların tartıp alıp, bik astında eşlätälär. Ul eş öçen barı tik aşarğa ğına birälär. Xatın-qızlarnı şundıy aldaw yulı belän Mäskäwgä kiterep anda da qol itep satu küreneşe kiñ cäyelgän. Belgeçlär fikerençä, qol säwdäse bik zur tabış kiterä torğan käsep.
Mart ayında Russiä däwlät dumasında berençe uqılışta qaralaçaq “Keşe belän säwdä itügä qarşı köräş qanunı” Russiädä qol säwdäsen kimetergä yardäm itär dip ömetlänäse kilä. Dumanıñ qanun çığaru komitetı räise urınbasarı Yelena Mizulina bu qanun Cinayät kodeksına berniçä yaña matdä östi dip belderde. Mizulina bu qanunnıñ töp ähämiäte Russiädä keşelär belän säwdä itü buluın häm anıñ törlären açıqlaw dide. Qanun proyektında “keşe belän säwdä itü qorbanı” digän töşençä kertelä häm anı yaqlaw çaraları qarala. Mizulina äytüençä, bu bik tä möhim, çönki qol säwdäse qorbannarı üzlären qorban dip tanımıy, yäki tanısa da, qol säwdägärläreneñ üç aluınnan qurqıp, xoquq saqlaw oyışmaları belän xezmättäşlektän baş tarta. Ä alarnıñ xezmättäşlegennän başqa qol säwdägärlären cawapqa tartu bik qiın eş.
Yaña qanun russiä armiäsenä çaqırılıp qol urınına eşlätelüçelärne yaqlıy alırmı, monı äytü älegä qıyın. Watan aldındağı burıçnı ütärgä kiräk dip xärbi xezmätkä çaqırılğan üsmerlärne xärbi citäkçelär, törle eşmäkärlär, xakimiät wäkilläre öçen yortlar tözergä, yäki başqa eşlärdä eşlärgä mäcbür itü oçraqları beräwgä dä ser tügelder. Amurdağı Komsomolski şähärennän İra Tajieva Yıraq Konçığışta da şundıy qollar buluı turında xäbär itte.
AUDİO
Tapşıruıbız axırında ğädättägeçä Gölnaz İlgizär sezgä keşe xoquqların yaqlaw eşçänlege turında qısqa xäbärlär qätdim itä.
Gölnaz İlgizär: 20 fevral''dä Tatarstan Däwlät Sovetınıñ 14 sessiäse ütte. Anda qanun çığaru, zakonlıq, reglament häm deputat etikası mäs’äläläre komissiäse tarafınnan kertelgän «Tatarstan respublikasında keşe xoquqları buyınça wäkil turında»ğı qanun qaraldı häm öçençe uqılışta qabul itelde. Älege qanunnı äzerlägän waqıtta komissiägä respublikanıñ Prezident, prokuror, Ministrlar kabinetı tarafınnan 32 östämä kertelde. Alarnıñ şaqtıy öleşe qabul da itelde. Läkin deputatlar respublikanıñ här rayonında keşe xoquqları buyınça wäkilneñ daimi wäkilleklären buldırunı kire qaqtılar, çönki alar öçen byudjettan östämä aqçalar taläp iteläçäk. Läkin elege wäkilçeleklär oyıştırılıp, ictimaği oyışma räweşendä eş itä alalar.
Qazan şähäreneñ keşe xoquqların yaqlaw üzäge üzeneñ matbağasınıñ çirattağı sanın näşer itte. «Xoquq yaqlaw vestnigı»nıñ älege sanında uquçı Tatarstan respublikasında köz könne ütkän xärbi xezmätkä çaqıru näticäläre belän tanışa ala, törmädä sälämätlekne niçek saqlap qalu turında uqıy ala, şulay uq vestnik Qazannıñ tikşerü izolyatorlarında xälläre, anda eläkkän keşelärneñ xoquqları belän tınıştıruın dä däwam itä. «Xoquq yaqlaw vestnigı»nıñ bu sanında da Tübän Novgrod xoquqçıları tarafınnan yazılğan «Xoquq saqlaw orğannarında cazalarğa qarşı» digän äsbaptan özeklär kiterelä.
Şuşı arada ğına Tatarstanda ber qızıqlı basma dönya kürde. Qazan şähäreneñ xoquq yaqlaw üzäge tarafınnan äzerlänep, Tatarstanda keşe xoquqları buyınça wäkil yärdämendä tözätü uçrejdenielärennän irekkä çığuçılar öçen beleşmä bastırıldı. Bu basmada Tatarstan tözätü oyışmalarınnan irekkä çığuçılar öçen iñ kiräkle mäğlümatlar cıyılğan. Elekkege totqınnar älege beleşmädän respublikanıñ iqtisadi xäle, anıñ citäkçäçelege, töp statistik mäğlümatlar, bäyälärneñ üseşe turında ğına tügel, ä yaña ğına irekkä çığuçılarğa kiräk bulğan barlıq mäğlümatnı dä taba ala. Mäsälän, törle dokumentlarnı, räsmi käğäzlärne qayan häm niçek alırğa, niçek keşegä meditsina, sotsial'', yuridik yärdäm alırğa mömkin, eşkä urnaşu, pensiäne räsmiläşterüne niçek oyıştırırğa häm başqa şundıy mäğlümat. Şulay uq monda törle ğarizalar yazar öçen ürnäklär häm alarnı tapşırır öçen räsmi oyışmalarnıñ adresları da birelgän. Beleşmädä Tatarstandağı psixologik yärdäm kürsätü üzäkläre dä iğtibarsız qaldırılmağan. Alarnıñ adresları, telefonnarı belän berrättän, bälägä tarığan keşelär öçen ışanıç telefonnarı da kürsätelgän.
Tatarstandağı möselman xatın-qızları pasportta xicap kiyıp fotoğa töşärgä röxsät alu öçen köräşlären däwam itälär. İsegezgä töşerep ütik, alar Rusiä Federatsiäse Eçke eşlär ministrlığınıñ pasporttağı xicaplı fotolarnı tıyuçı kürsätmälärne üzgärtüne sorap inde uzğan yıldan birle mäxqämä suqmağın taptıylar. 2002 yılda ütkän Tatarstan möselmannarı qorıltayı, Diniä näzaräte dä bu uñaydan maxsus qarar qabul itkän ide. Läkin älegä qädär pasport-viza xezmäte idäräse yawlıq kiep töşkän fotolarnı tıyıp kilälär. Xäzer inde qayber dinçelär tarafınnan, zarurlıq, yäğni mäcbür bulu arqasında fotoğa xicapsız da töşärgä mömkin, digän fikerlär yañğırıy başladı. Alay da, möselman xatın-qızları köräştän baş tartmıylar. Alar Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän prezidentnıñ İdelbuyı federal'' okrugındağı wäkälätle wäkile Sergey Kirienkoğa xatlar yulladılar. Alarnı Rusiä Däwlät Dumasında Flera Zıyätdinova citäkçelegendäge xatın-qızlar törkeme dä yaqlap çıqtı. Bu törkem tarafınnan Eçke eşlär ministrlığına zapros ta cibärelgän ide. Läkin cawap äle haman da kilmägän. Ber törkem möselman xatın-qızları respublika mäxkämälärendä alarnıñ şikäyätläre kire qaytarılğaç, Mäskäwgä mäxkämäsenä möräcäğät itälär. Şulay itep, 5 mart könne Rusiä Federatsiäseneñ Yuğarı mäxkämäsendä alarnıñ ğarizaları qaralaçaq. Bez üz fikerebezne xoquqı yaqtan döres, dip sanıybız, bezneñ şikäyät Rusiä konstitutsiäseneñ 28 matdäsenä nigezlänä, dilär alar. Häm Mäskäwdäge mäxkämä utırışına şaqtıy keşe baraçağı turında äytälär. Tatarstan möselman xatın-qızlar oyışması räise İlmira xanım Ädiätullina äytüenä qarağanda, Mäskäw mäxkämäsenä bu könne respublikadan ğına tügel, ä Dağstan, kareliä, İjaw, Sarıtawdan da kiläçäklär ikän.
Xäyer, yaqın kiläçäktä Rusiä möselmannarnıñ xoquqların ayırım keşelär yäisä törkemnär genä tügel, ä maxsus belgeçlär yaqlıy başlar digän ömet bar. İslam.ru saytı xäbär itüençä, Rusiädä möselmannarnıñ xoquq yaqlaw oyışması tözeläçäk. Anıñ maqsatları bulıp Rusiädä möselmannarnıñ xälen beleşep toru häm kiräk oçraqlarda alarğa yuridik yärdäm kürsätep toraçaq. Älege oyışma möselmannar qıyırsıtu oçraqlarına qarşı eşçänlek alıp baraçaq häm üz eşçänlegendä törledän-törle xalıqara, däwlät, ictimaği keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları belän tığız mönäsäbättä toraçaq. Möselmannarnıñ xoquqların yaqlaw oyışması üzeneñ eşçänlegendä Rusiäneñ üzäge belän genä çiklänmiäçäk. Maxsus äzerlängän regional'' inspektorlar yärdämendä oyışma wäkilläre Rusiäneñ härber töbägendä mäğlümatlar tarataçaq, yuridik yärdäm oyıştıraçaq, şulay uq kürenekle din belgeçläre tarafınnan Şäriğät qanunnarı buyınça konsul''tatsiälär ütkäräçäk. Xäzerge waqıtta oyışmanıñ regional'' inspektorların uqıtuğa äzerlek bara.
Naif Aqmal: Xörmätle tıñlawçılar, sez keşe xoquqlarına bağışlanğan tapşıru tıñladığız. Anı äzerläwdä Qazannan İskändär Nurmi belän Golnaz İlgizär häm Amurdağı Komsomolskidan İra Tacieva qatnaştı.


text:
İslamabad,Pakstan başqalasında Möxämmäd päygämbär karikatularına qarşı demonstratsiä oyıştıruçılarnı politsiä havağa ut açıp häm yäş ağızğıç gaz qullanıp tarattı. Xakimiätlär elegeräk planlaştırılğan cıyınnı tıydı häm aldan uq 100dän artıq radikal möselmannı qulğa aldı. Elegeräk bulıp alğan demonstratsiälärdä in kimendä 5 keşe ülde.
Suğut Ğäräbstän basmalarında bügen karikaturnı basıp çığarğan Daniä gazetasınıñ ğafu ütengän yazması kön kürde . protestlar bügen Törkiäneñ İstanbul şährendä Hindistannın Uttar Pradesh ştatında ütte. İndoneziä başqalası Jakartada AQŞ ilçelegenä taş, yomırğa häm tomatlar taşlandı


text:
Eş taşlawlar dulqınınan soñ 2000-nçe yılnıñ 5-nçe üktäberendä meñnärçä keşe parlament binasına bärep kerde häm Miloşeviç saylawlarda Voislav Koştunitsağa ottırıuın tanırğa mäcbür buldı.
Miloşeviç xäzer suğış cinayätlären qarawçı Haag mäxkamäsendä xökem itelä.
Politika gazetında basılğan kommentariyda xäzerge Serbiä prezidentı Boris Tadic xäzerge premyer ministr Koştunitsanı xalıq kütäreleşe ideallarına xiänät itüdä ğäyepläde.
Kiçä kiç däwlät televideniesenä interviewda Koştunitsa Yewropa Berlegeneñ bu atnada Serbiä belän tığızraq mönäsäbätlär turında söyläşülär başlarğa qarar itüe döres yünäleştä baruıbıznı kürsätä dide.


text: AQŞ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld NATO berektäşlären yaña yanawlarğa qarşı torırday itep berläşergä çaqırdı. Rumsfeld, Germaniäneñ Garmisch-Partenkirchen şähärendä Pentağon yärdäm kürsätep torğan xalıqara öyränü üzägendä xärbilär häm räsmilär qarşında çığış yasadı. Ministr Äfğanstanğa ber batalion xärbilär ozatqan häm yaqın kiläçäktä Ğiraqta häm Rumıniädäge küpmillätle kontingent başında toraçaq Pol'şanıñ tırışlıqların yuğarı bäyäläde. Rumsfeld irtägä Brüsseldä NATO illäreneñ saqlanu ministrları belän oçraşaçaq.


text:
Borınğı Ufa şähären saqlaw probleması turında tügäräk östäl bulıp ütte. Anda başqort ğälimnäre , arxitektorlar , jurnalistlar qatnaştı. Çaranı oyıştıruçı — Bötendönya başqortları qorıltayı başqarma qomitetı.
Tügäräk östäldä töp çığışnı Başqortstan xalıqları Assambleyäsı räise aqädemik Niäz Mäcitov yasadı. Ul Ufanıñ könyäk öleşe bik borınğı tarixlı buluın äytte. Anıñ fikerençä , 5-6nçı ğasırlarda anda başqortlarnıñ İman Qalası bulğan.İman Qalada başqort xannarı rezidensiäse urnaşqan bulğan. Niäz Mäcitov ul urınnarda 2002—2004nçe yıllarda qazu eşlärendä keramiqa kisäkläre , kömeş ceplär , qayış öleşläre çığu şuña dälil dip sanıy.Tügäräk östäldä başqa çığış yasawçılar da şul fikerne xupladı häm Ufağa nigez salınunıñ tögäl datasın açıqlaw kiräklege qarar itelde.


text:
20 nçe ğinwar könne irtän Tömändä 26 däräcä salqın ide. Şulay buluğa qarmastan xalıq şähärneñ Yañawıl öleşendäge cämiğ mäçetenä ağıldı.
-Bäyräm belän sezne!
-Sezne dä şulay uq!
-Kemnär dip beläbez?
-Güzäl. Minem apam Xanä.
-Mäçetkä kiläsez ikän, 26 däräcä salqınlıq bit bügen.
-Telägän keşegä salqın qomaçawlamıy. Bäyräm, Allağa şöker, bäyrämgä kiläbez. Üzebezgä isänlek-sawlıq, balalarğa tınıçlıq, illärgä tınıçlıq telibez. Allaqay ikençe yılğa da şuşı könnärne kürergä yazsın isän bulıp.
Tömändäge cämiğ mäçeteneñ işek aldı bügen keçkenä genä bazarçıqnı xäterlätä. Qapqadan kergänçe ük xäläl it töyälgän ciñel maşina arbaları tora. Mäçet işege töbenä dini äsbaplar: yawlıq-tübätäy namazlıqlar, kitaplar, awdio tasmlar quyılğan rätlär tezelep kitkän. İşek aldında, eçtäräk täkälär bäeldäşä. Qayberäwlär furgon maşinadan sata, qayberäwlär kirtäläp alğan utarçıqtan säwdä itä.
-Xaywannar küp asırıysızmı üzegez?
-Nu poka çto, xäywan belän jivem.
-Niçä sıyır, niçä atığız bar?
-Nu v dannoye vremyä nelzyä je ob etom goworıyt. Alla skol'ko birde, stol'ko i täwbä, di 270 çaqrım ütep Armizon rayonınnan uq kilgän qazax Zara apa. Zara apa bügen kilosın 60-70 sumnan xäläl it sata. “Bez xäläl it belän bu yaqlarğa yış kilep torabız. Ber qayçan da artıq qıybatqa, bazardağı bäyälärne dä arttırıp satqanıbız bulmadı. Şuña Xoday üzebezgä dä bäräkäten kiterep tora”,- di ul. Mäçet işek aldına täkä stawçılar yanına ütik äle.
-OTkyдa пpиBeзли?
-Mы из TюMeHckoй oблacTи.
-A жeлaющиM пpoдaeTe дa?
-ЭTo KypбaH бaйpaM... Kak эTo жeлaeT, y koro ecTb дeHbrи ToT пokyпaeT. Mы 2000 kM oбъeздeли чTo бы kyпиTb BoT эTo. PaHbшe MHoro дepжaли, a чac Maлo дepжaT.
-A пpиMepHo ckoлbko пoлyчaeTcя?
-EcTb пo 2000 pyблeй, ecTb 2500, бoлbшиe ecTb- 3 Tыc. İsemegez kem sezneñ?
-Zöxrä.
-Zöxrä apa, sarıq alasığız kiläme?
-Sarıq alasıbız kilä, äye. Anı min qızıbızğa atağan idem. Qızımnıñ isänlek-sawlığına dip. Gölnaz. 19 yäş tula martta. Ul kiäwdä Başkiriädä.
-Ä üzegez Tömän keşeseme?
-Yuq min Başkiriäneke. Monda 24 yıl yäşim.
-Yıl da şulay qorban çalasızmı?
-Fäniskä suyğan. Näzer qorbanı itep. Üzebezgä suyğan. Menä qızıma isemlägän idem.
İrtänge säğät 6 dan uq söyli başlağan Tömän radiosı möselmannarnı bäyräm belän täbrik itep, bıyıl diniä idaräse 45 quynı suyıp, iten fäqirlärgä tarataçaqlar, digän xäbär äytte. İdaräneñ räise Ğälimcan xäzrätne tıñlıyq äle.
-45 kenä tügel inde 60 yaqınayıp quydı. Çit illärdän bezneñ sponsorıbız Qazanğa kilgän ikän. Bügen ul zvonit itte: “Tağın alığız”,- dip. Qorbannarnı küp awıllarğa cibärdek. Terelätäy. Menä bügen qayberläre kilep alıp kitä. İnde ber xätlesen, bezneñ mädräsälärebez bar, alarnı da täemin itäbez. Qalğanın xalıqqa taratabız. Monda inde taratmıybız. Monda küpme taratsañ da citmi torğan, ğawğa bula torğan. Ber yılnı bez 7 zur xäywan suydıq, 40 tan artıq quylar qorban qıldıq. Läkin, şulay bulsa da, küp süzlär buldı. Ansına citeşmägän, monsına citeşmägän... Şunıñ öçen spisok tözep keşelär taratırlar inşalla.
Ğälimcan xäzrät süzlärençä, xäzer qorbanlıq tabular da zur problemğa äylängän. Tömändä dä, awıllarda da qorban çaluçılarnıñ sanı yıldan-yıl kübäyä.
Qorban bäyräme namazına kilgännär belän mäçetneñ ike qatı, basqıçlar, işek töpläre tuldı. Bäyräm wäğäzendä Ğälimcan xäzrät Qorban ğayete belän täbrikläp anıñ maräsemnäre turındağı süze belän berrättän dönyawi problemnarnı da çitlätep uzmadı. “Xizbut-taxrir äl-İslami” yünäleşeneñ çın islamğa yat küreneş ikänlegen äytte. “Tatar türälärenä Rusiä prezidentı Putinnan ürnäk alırğa kiräk. Ul dini bäyrämnärdä çirkäwlärgä bara. Ä bezneñ tatar türäläre mäçetlärgä yöregez, itağätle bulığız dip süz söylilär dä namaz waqıtı citä başlağaç, şıbırılışıp çığıp qaçalar, dini bäyrämnärdä mäçetlärdä kürenmilär”,- dide.
Qorban bäyräme könne böten Rusiä külämendä yal itmäsälär dä, mätbuğat çığanaqları möselmannar şatlığına bitaraf bulmadı. Ämma qayber yazmalarda citdi yalğışlar da kitte. Misal öçen “İntertat” saytı, “Tömändä qorban bäyrämenä zur mäğnä salalar” digän mäqälädä “Tömän ölkäse möselmannarı Diniä Näzaräte räise Fatıyx Ğärifullin süzlärençä”,- dip yaza. Tömän ölkäse diniä idaräse, yäisä nazäräte räise Ğälimcan xäzrät Bikmullin. Fatıyx xäzrät tügel. Fatix xäzrät Rusiäneñ Aziä öleşe möselmannarı diniä idaräseneñ Tömän töbäge qazıye. Newsprom saytınnan kitkän bu yalğışnı “BeчepHяя TюMeHb” gazetası da küçerep alğan.
Nail-Alan, Tömän


text:
Ukraina häm Gruziädäge üzgäreşlärneñ Üzäk Aziä illärenä täesire turında
Qayber belgeçlärneñ fikerençä, Üzäk Aziädäge avtoritar rejimnar öçen dä dönya üzgärä. Ukraina häm Görcstanda xökümätlärne çigenergä mäcbür itkän üzgäreş cilläre Üzäk Aziädä dä sizelä. Läkin, bu xätfä revolutsiägä kiteräçäk mikän?
Audio
"Ukraina häm Görcstandağı saylaular häm monıñ näticäsendä kilgän üzgäreşlär bu illärdäge oppozitsiä yäisä bäysez köçlär öçen dä qıulandıruçı işarä bulıp tora. Bigeräk tä Qırğızıstanda bäysez, demokratiä yaqlı köçlärneñ quätlänüe sizelä."
Hudaknıñ fikerençä, bu regiondağı aftoritar rejimnar kilüe ixtimal bulğan quqınıçnı añlıylar häm dilbegäne qatıraq tartalar.
Audio
"Bu illärdäge citäkçelärneñ häm xökümät dairälärenneñ borçıluları açıq kürenä , alar vazğiät kotroldän ıçqınır, vaqiğälärneñ täräqqiätenä yünäleş birä almaslar dip xafalanalar. Ukraina häm Görcstan yaxşı misal bulıp tora."
Üzbäkstan prezidentı Karimov häm Qırğızıstan prezidentı Akayev bu xaqta açıqça söylädelär. Karimov parlamentta yasağan çığışında xökümäteneñ Ukrainadağına oxşaş fetnäne buldırmaslıq köçkä iä buluın belderde. Üz nävbätendä Akayev Nezavisemaya Gazetağa birgän ängämäsendä Qırğızıstanda üzenä kürä xätvä revolutsiäsen buldırırğa tırışuçılar vatandaşlar suğışına säbäpçe bula alalar dip belderde. Başqa ber küzätüçe, Janes strategic information centereneñ xezmätkäre Alex Vatanka Ukraina häm Görcstan belän Üzäk Aziä arasında oxşaşlıq az digän fikerdä. Anıñ süzläençä, Üzäk Aziä citäkçeläre Kuçma häm Şevardnadzegä qarağanda xakimiättä nığııraq utıralar. Görcstan belän Ukrainadağı üzgäreşlärdän alda, xakimiät elitasında bülgälänü buldı, ber fraksiä demokratiä dip prezidentqa qarşı çıqtı. Vatankanıñ süzlärençä, Üzäk Aziädä andıy üzgäreş –tarqalış kürenmi.
Audio
"Üzäk Aziä illärendä elitada andıy eşçänlek kürenmi, tarqalış bulmadı."
Elitanıñ tarqalmauınıñ säbäpläre törle. Törle resurslardan meselen neftedön kilgän aqçadan pay alu şularnıñ berse. Annan başqa sivil çämğiätneñ ölgerep citmäve dä Üzäk Aziä illärendä xätvä revolutsiäneñ bulaçağına şik tudıra.
Färit İdelle, Praga.


text:
Şağir Xarras Äyupneñ 60 yıllıq kiçäse
9 oktäber könne Milli- mädäni üzäktä Tatarstannıñ atqazanğan sänğät eşleklese tanılğan şağir Xarras Äyupneñ 60 yıllıq yubiley kiçäse uzdı. Yubiley kiçäse uzğan milli mädäni üzäkneñ zalında alma töşär urın da yuq ide, tatarnıñ zıyalı cämäğätçelege cıyılğan zal şığrım tulı buldı. Qunaqlar xätta Tatarstannnıñ Möslim yaqlarınnan da kilgännär ide.
“ Xarras Äyup ul Tatarstan kitap näşriätendä 24 yıl buyı xezmät quyğan keşe. Anıñ 12 yılın ul baş möxärrir bularaq eşläde. Här yıl sayın 100 artıq yazuçınıñ kitapların çığarğanın isäpkä alsaq, 24 yıl buyına ul meñnär kitap bastırıp çığarğan keşe.”dide anıñ turında TR yazuçılar berlege räise İlfaq İbrahimov.
Xarras Äyupneñ yubileyena bağışlanğan “Ğämäl däftäre” dip atalğan icat kiçäse Aydar Fäyzraxmanov citäklägän tatar däwlät fol'klor ansamble çığışı belän başlanıp kitte. Alar yubilyarnıñ şiğerenä Mäsgüdä Şämsetdinova yazğan köy belän tuğan “Ğömerlär uzıp bara” cırın başqardılar.
Kiçä barışında Xarras Äyupneñ küpsanlı şiğerläre uqıldı: Xarras Äyupneñ şiğerlärenä küp kenä kompozitorlar köy yazğannar. Zöfär Xäyretdinov anıñ şiğerenä yazılğan cırların üze başqardı. Ä Xarras Äyupneñ şigerenä Zöfär Xäyretdinov icat itkän “Qayda sin garmun? cırın Zakir Şahban başqaruında tamaşaçı ayıruça bik cılı qarşı aldı. Xarras Äyupneñ şigerlären yäşlär dä yarata. Yäş cırçılardan Marat Fäyruşin “Awıl qarçıqları” cırın, Närkäs Xarasova “Bez bit bolay tübän tügel idek” cırın başqardı.
Cırçılar Vil' Usmanov, Zölfiä Zaripova, Möslimnän kilgän İndira Fazlıytdinova çığışın da tamaşaçı zur alqışlar belän qarşı aldı.
Xarras Äyup konsertta qatnaşuçılarğa üzeneñ räxmätlären belderde häm Namaz turındağı şiğeren tamaşaçı aldında uqıdı.
Yubilyarnı qotlarğa TR Mädäniät ministr urınbasarı Ayrat Cabbarov kilgän ide. Ul TR Premyer-Ministrı Röstäm Miñnexanovnıñ “Räxmät xatı”n häm yazuçılar fondınnan matdi yärdäm tapşırdı. TR Yazuçılar berlege räise İlfaq İbrahimov Xarras Äyupneñ icatında tabiğät, keşelekneñ ruxı, keşe yazmışı, ruxıbıznıñ saflığı tuğrılıq häm mäxäbbät bar dide. Anıñ üze häm şağirneñ anıñ yaqtaşları turında ul menä närsä dide.
“ Xarras Äyup ul Möslim yağınnan. Ğomumän bügenge kön ädäbiäten bez Möslimdä tuıp üskän şağirlär, yazuçılardan başqa küz aldına da kiterä almıybız. Foat Sadriev, Zölfät, Nais Gambär , Daniä Zahidullina, Marsel' Bakirov, Flüs Latifi häm başqalar. Bügenge köndä Möslimdä şulay uq yäş ädäbitçelärneñ ör yaña buını üsep kilä. Bu yubiley kiçäsendä bez alarnı da barlıybız. Ädäbiätebezneñ kiläçäge ömetle”dide ul. Tatar kongressı räise Rinat Zakirov anıñ şiğriäten bik yıraqlarda , çit illärdä dä toyıp yäşägän millättäşlär isemennän räxmätlären citkerep “Räxmät xatı”n tapşırdı. “ Möslimä”gäzite baş möxärrire Älmira Ädiätullina aña şämail büläk itte häm ul Xarras Äyup turında bolay dide.
“Bezneñ şuşındıy ruxiät dönyasın ğämle itep yaqtırta belüçe şağirebez bar, annan ürnäk alığız !
Şulay uq şağirneñ tuğan yağı Möslimnän anıñ yaqtaşları zur ber delegatsiä belän rayonnıñ xakimiät başlığı Räşit Xäbipov citäkçelegendä kilgän ide. Alar arasında Xarras uqığan waqıtta mäktäp direktorı bulıp eşlägän uqıtuçı da bar ide. Tatarstan kitap näşriäte kollektivı qotlawın Damir Şakirov citkerde.
Mälikä Basıyr


text:
Başqortstanda prezident urnına däğwa itergä cıyınğan berençe keşe üz isemen kiñ cämäğätçelekkä iğlan itte.
Ul-liberal-demokrat Aleksey Mitrofanov. Şulay qayber namzätlärneñ äle räsmi saylawaldı kampaniäse başlanğançı uq isemlektän töşep qalğannarı turında mäğlüm buldı. Kemnär turında süz barğanın beler öçen Azatlıq radiosınıñ Başqortstan xäbärlären tıñlağız.
Başqortstan belän Tatarstanda yuğarı uqu yortlarına kerü tiräsendä xällär ber törle qızu torsa da-saylanğan belgeçleklär arasında ayırma bar.. Kiçä Tatarstan yuğarı uqu yortlarındağı wazğiätkä küzätü täqdim itkän idek, bügen Azatlıq dulqınnarında bu xaqta Başqortstannıñ mäğärif ministrlığı belgeçe fikerläre belän tanıştırırbız.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Räximov pravoslav dinen uqıtuğa qarşı
Başqortstan Prezidentı Mäskäwdä Rusiä Federatsiäse Däwlät Şurası utırışında qatnaşıp qayttı. Rusiä Prezidentı Vladimir Putin räislegendä uzğan ul utırışta ildäge mäğärif sistemasın üsterü mäs’äläse tikşerelgän. Anda çığış yasap Mortaza Räximov mäktäplärdä pravoslavie dine däreslären, armiädä ruxanilar institutın kertü turındağı fikerlärgä qarşı buluın beldergän.
Başqortstan parlamentı deputatları da bu uñaydan Rusiä citäkçelegenä möräcäğät yulladı. Anda pravoslavie mädäniäten uqıtu, armiädä ruxanilar wazifasın kertü täqdimnärenä rizasızlıq belderelgän.


text: Taşkent. Üzbäkstan tışqı eşlär ministrı Sadıyq Safaev, ildä äle haman da islam suğışçıları eş itä dip belderä. Bu xaqta ul bügen Taşkentta xäbärçelär belän aralaşqanda äytte. Berük waqıtta ul, Quşma Ştatlarnıñ Äfğanstanda alıp barğan suğışı radikal' "Üzbäkstan islam xäräkäte" qüwäten kimette häm ul xäzer däwlätkä zur qurqınıç tudırmıy dip isäpli. Bu atnada Üzbäkstanda 4 kön buyı barğan höcüm häm şartlawlar artında näq menä "Üzbäkstannıñ islam xäräkäte"nä bäyle köçlär tora dip farazlanğan ide. Şul höcümnärdä 45-läp keşe hälak buldı.


text:
Qabulda yänä ber şartlaw
Bügen Qabül üzägendä darı häm qoral kiräk-yaraqları saqlagıçında bulğan şartlaw näticäsendä 6 keşe ülde, berniçäse yaralandı. Şartlaw tirä-yündäge qayber yortlarnı häm kibetlärne dä cimerelde. Başta terror ğamäle dip belderelgän bulsa, sonınnañ politsiä monıñ qoral saqlağıçındağı kiräk-yaraqlarğa ut qabu säbäbçe buluwın açıqladı. Bu waqıyğa yaña intihar höcümnären kötep qurqıp yäşägän, Afğan başqalası xalqın yañadan borçuğa saldı.
Afğan Politsiası häm İminlek wäkilläre zararnı açıqlap, soñgı näticälärgä qaraganda 6 keşeneñ hälak buluın, 9-ınıñ yaralanuın xäbär itte.
Politsiä belderüençä, ülgännär sanı arta ala, şartlaw urınında äle haman da çistartu eşläre alıp barıla ikän.
Ütkän yılnı Qabul bik küp tapqır terror höcümnärennän intekkän ide, şular näticäsendä anda distälägän keşe ülde. Prezident Xämit Qarzaynıñ xakimiätenä qarşı köräş alıp barğan Taliban ğisyançıları şundiy höcümnärneñ bıyıl da däwam itäçäge belän kisätep tora.
İnde äytelgänçä, soñğı şartlawnıñ säbäben politsiä awçı qoral häm şuña kiräk-yaraqlar sata torgan ber kibettä darı häm dinamitlärneñ yalğış şartlawı belän añlata.
Şartlawlarda ike tuganın yugaltqan, Xaci Qudbuddin xäbärçelärgä bulay dip söyläde:
"Minem ike tuğanım şartlawda hälak buldı, aña närsäneñ säbäb bulganıñ belmibez, bik qurqınıç häm zur şartlaw ide. Närsäneñ şuña säbäbçe bulganıñ xoday üze gena beläder", dide şartlawda tuğannarın yuğaltqan äfğanlı.
AFP belderüençä, şartlaw urınında 3 metrlıq çoqır xasil bulğan, tirä-yüngä saqlağıçtağı qoral häm mıltıqlar taralğan.
Kibetneñ xucası şul ülgännär arasındadır dip farazlana. Şul xätle darınıñ häm dinamitnıñ nigä şul kibettä saqlanganı añlaşılıp betmägän, läkin isemen açıqlanuwın telämägän ber politsiä xezmätkäre, şul materiallarnıñ qanunsuz qazu eşlärendä qullanılğanın belderde.


text:
Başqortstannıñ Kuşnarenko rayonında miting ütte
Uzğan atna azağında Başqortstannıñ beryulı berniçä rayonı häm şähärendä urınnardağı xakimiät başlıqlarına qarata qarşılıq çaraları ütäçäge iğlan itelgän ide.
Şularnıñ berse – kümäk keşe qatnaşlığındağı miting Ufadan altmış çaqrım ğına yıraqlıqtağı Kuşnarenko rayonı üzägendä oyıştırıldı. Andağı cämäğätçelek rayon xakimiäte başlığı Sergey Qasatkinnı wazıyfasınnan alunı taläp itep uram cıyını ütkärde. 2005 yılda Ufadağı ber şirkättän kiterep quyılğan Sergey Qasatkinnıñ eş itü ısulların urındağı xalıq başbaştaqlıq dip sanıy. Başqortstanda çığuçı “Awraziä prospektı” dip atalğan gazetada ike bit tulısınça Sergey Qasatkinnıñ qırın ğämällärenä häm xalıq belän tupas möğaläma qıluına bağışlanğan. Andağı qayber faktlarnı uqısañ, baştağı çäçlär ürä torırlıq bula.
Kuşnarenko rayonı xalqınıñ 24 martta ütkärgän qarşılıq çarasında törle qatlam xezmätçännär, cämğısı 400ләп keşe qatnaştı. Uram cıyınında qatnaşuçılar xakimiät başlığın ğäyeplägän bixisap şiğar'lär dä totqan ide. Rayon xakime Sergey Qasatkinnı da aldan uq şuşı çarağa kilep xisap totarğa çaqırğan bulsalar da, bu mitingta bulmadı ul. Şuşı çara aldınnan ğına, respublikadağı iñ yaxşı şifaxanälärneñ berse – Krasnousol şifaxanäsenä yal itärgä kitüe mäğlüm buldı anıñ.
Rayon üzägendä ütkän uram cıyının oyıştıruçılarnıñ berse – rayonnıñ “Ağidel” isemendäge krästiän-fermer xucalığı räise Fähim Korbanov äytüençä, şuşı ğämäle belän dä rayon xakime Sergey Qasatkin Kuşnarenko xalqına qarata nindi mönäsäbättä buluın açıq kürsätte. “Xakimiät başlığı üzenä däğwälar belderüçe xalıq belän küzgä-küz oçraşırğa da qurqıp, yalğa çığıp kitkän”, - dide Fähim äfände.
Mitingnı rayondağı xörmätle keşelärneñ berse, eşquar Rawil Nurislamov açtı. Anıñ fikerençä, rayon xakime Sergey Qasatkinnıñ ike yıl eşçänlege däwerendä rayon iqtisatı kisken tübän tägärägän, sotsial' mäs'älälär xäl itelmi. “Sergey Qasatkin xalıq belän üzen dorfa tota, ul xuca, ä bez anıñ qolları kebek qılana, - dide Rawil äfände. – Rayon xaqimen wazıyfasınnan alu öçen, rayon Sovetı deputatlarına da möräcäğät itkän idek, ämma alar da xaqimgä qarşı barırğa qurqa. Bezgä andıy deputatlar da kiräkmi”.
Mitingta cämğısı 15 läp keşe çığış yasadı. Alar arasında eşquarlar, krest'yan-fermer xucalıqları citäkçeläre, mäktäplär häm balalar baqçaları direktorları, başqa hönär iäläre bar ide. Çığış yasawçılarnıñ berse – Baytallı mäktäbe direktorı İlfir Kotdusovnı rayon xaqime ber säbäpsez eştän buşatu öçen kisätü cibärgän. Bu kisätü ber ayğa täğäyenlängän. 28 mart könne anıñ waqıtı çığa. İñ ğacäpländergäne şul – Baytallı mäktäbe şuşı uqu yılına Rusiä prezidentınıñ 1 million sumlıq grantın otqan. İlfir äfände üze bu mäktäpkä 18 yıl buyı citäkçelek itep, Başqortstannıñ atqazanğan uqıtuçısı, Rusiäneñ mäğärif otliçniğı isemnären dä alğan. İlfir Kotdusov üz çığışında bezgä rayon xalqın izüçe häm qurqıtıp totuçı xakim tügel, ä üzebez saylağan buldıqlı citäkçe kiräk, digän fikeren ütkärde.
Mitingqa cıyılğan bar xalıq Sergey Qasatkin, kiçekmästän, üz wazıyfasınnan da töşerelergä tieş, alay ğına da tügel, rayonnan da çığıp kitärgä tieş, dip taläp itte. Miting axırında şundıy taläplär yazılğan qarar da qabul itelde.
Kuşnarenko rayonı üzägendä ütkän qarşılıq çarasına Blagoveşçen şähärennän dä zur ğına törkem ber wäkillek kilgän ide. Alar da üz şiğar'lären totqan. Blagoveşçen şähärendä dä xalıqnıñ rizasızlıq dulqını kütärelä. Şähär cämäğätçelege biredäge xakimiät başlığı Änfäs Nuretdinovnı wazıyfasınnan alunı taläp itä. Nuretdinov äfändene bixisap korrupsiä ğämällärendä häm başqa gönahlarda ğayıpläwçe Blagoveşçen xalqı anıñ östennän prezident Mortaza Räximovqa xat ta yullağan.
Respublikanıñ tağın ber töbägendä – Beloret şähärendä dä 27 mart könne şähär häm rayon xakimiäte başlığın eşennän alu öçen qarşılıq çarası ütäçäge mäğlüm. “Şuşındıy qarşılıq çaralarınıñ ber-ber artlı oyıştırıluınıñ töp säbäbe – rayonnar häm şähärlär başlıqlarınıñ Başqortstan şartlarında haman da östän quyıluı, prezident tarafınnan täğäyenlänüe, - dip belderelde Kuşnarenkoda uzğan mitingta. - Ägär xakimnärne urınnardağı xalıq üze saylasa, yuğarı türälär xalıq mänfägat'lären yaqlar, anı sanğa suğar ide. Ä bolay alar üzlären xan häm xuca dip kürä, niçek teli - şulay eşli”.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Tatarstan Fännär akademiäseneñ Tarix institutı 5 yıllığın bäyräm itä
Bu könnärdä Tatarstannıñ Tarix institutı yış qına telgä alındı. Monıñ säbäpläre berniçä. Berençedän, çärşämbe, 13 fevral' könne, Tatarstan Fännär akademiäseneñ Tarix institutı üzeneñ 5 yıllıq yubileen bilgeläde. Şuşı uñaydan respublikanıñ küp kenä bilgele ğalimnäre, cämäğät eşlekleläre qatnaşlığında tantanalı cıyılış uzdı. Sişämbe könne isä, şuşı institutnı citäkläwçe Rafael äfände Xäkimov üzeneñ 55 yıllığın bäyräm itte. Şulay uq, 12 fevral' könne Tarix institutında «Böek İdel yulı» dip isemlängän jurnalnı täqdir itü kiçäse uzdı. Bu jurnal Tatarstanğa bağışlanğan häm anda respublikanıñ tarixı, bügenge tormışı, kiläçäge, Tatarstanda yäşäwçe xalıqlar, alarnıñ mädäniäte turında mäğlümätlär birelgän.


text: Mäskäw -- Rusiä deputatları bügen Yewropa kollegalarına möräcäğät itep, çit il yäşeren xezmätläreneñ xökümättän bäysez oyışmalarnı finanslaw tärtibenä tänqit bälderergä çaqırdı. Bu möräcäğtne Dumanıñ 415 deputatı xupladı. Dokumentta Britan şpionnarı Rusiäneñ xökümättän bäysez oyışmaların finanslağan digän soñğı ğäyepläwlär kiterelä. Älege mäsälägä bügen Peterburda Rusiä prezidentı Vladimir Putin da tuqtaldı. "Xökümättän bäysez oyışmalar (XBO) turındağı qanunnıñ ni öçen qabul itelgänen xäzer küplär añlıy dip uyılıym. Bu qanunnıñ maqstı – çit illärneñ Rusiäneñ eçke eşenä tıqşınuına çik quyu, xökümättän bäysez oyışmalarnı finanslawğa uñay-açıq şartlar buldıru," di Rusiä prezidentı. Putin şpionlıqta ğäyeplängän Britan diplpmatların ildän quu mäsäläse äle xäl itelmägän dide. Bu atnada Rusiäneñ İminlek xezmäte Mäskäwdäge Britan ilçelegeneñ 4 xezmätkären şpionlıq itüdä, xökümätän bäysez berniçä oyışmağa yärdäm itüdä ğäyepläde. Britan xökümäte moña cawap qaytarmadı. Rusiäneñ xökümätän bäysez oyışmaları FSBnı Kremlne tänqitlägän oyışmalarğa bäylänüdä ğäyepläde.


text:
Başqortstanda tatar kitapların çığaru artırmı?
Başqortstandağı tatar ädäbiätınıñ bügenge xäle xaqında, kitaplar näşer itü problemnarı turında fiker alışuğa ädiplär Başqortstan Tatar milli oyışmaları berlege räise, Tatarstannıñ Başqortstandağı Säwdä – iqtisadí wäkilçelege citäkçese Ramil Bignovnı da çaqırdılar. Başqortstan Tatar telle yazuçılar berläşmäse räise Räşit Sabit tikşerelüçe tem buyınça qayber mäğlümatlarnı birde. Tatarça ícat itüçe tanılğan şağirlär häm prozaiklarnıñ näşriätqa tapşırılğan cíıntıq qülyäzmaları biş yıldan alıp un yılğa qädär yatarğa da mömkin ikän. Ni öçen digändä, Başqortstan «Kitap» näşriätı tatar telendä ädäbi kitaplar basıp çığaruğa aqça bulmawğa sıltanıp, yılına dürt – biş kitapnı ğına näşer itü planına kertä. Älbättä, qayber yazuçılar bay eşquarlar belän kileşep, alardan ximaya aqçaları cía – cía üz kitapların tizräk näşer itügä ireşä. Ämma andí ğına oçraqlar belän ğomum küreneşkä älläni üzgäreş kertep bulmí şul. Räşit Sabit tatar ädäbi kitapların kübräk külämdä näşer itüne cayğa salunı sorap, Başqortstan xökümätenä xat yazıp cibärelüe xaqında äytte. Ämma şaqtí waqıtlar ütsä dä, bügengäçä ul xatqa bernindi cawap ta – ni tiskäre, ni uñay cawap alınmağan. Şunı isäpkä alıp, Räşit Sabit xäzer inde şundí uq xatnı prezident Mortaza Räximovqa da yazarğa täqdim itte.
Başqortstan Tatar milli oyışmaları berlege räise Ramil Bignov Mortaza Räximovnıñ 2003 yılnıñ yül ayında republík tatar cämäğätçelege wäkilläre belän oçraşuı waqıtında Başqortstanda tatar ädäbi kitapların bastırunı arttırırğa wäğdä birüen dä iskä töşerde. Räximov äfände imzalağan «Başqortstanda yäşäwçe tatarlarnıñ milli – mädäni ixtíacların tulıraq qänäğätländerü buyınça çaralar» dip isemlängän maxsus qararda da tatarça ädäbi kitaplar näşer itüne işäytü turında kürsätmälär bar. Ämma, Ramil Bignov äytüençä, ul qarar da, prezidentnıñ tatar cämäğätçelege belän oçraşuda äytkän wäğdäläre dä saylaw aldı süz quyırtuı, buş wäğdälär genä bulıp çıqtı.
– Qayber yazuçılar üzebezdä tatar kitapları bastırıp bulmağaç, Tatarstanğa yärdäm sorap möräcäğät itä, – dide Ramil Bignov. – Ämma bu hiç kenä dä döres tügel. Başqortstanda yäşäwçe million yarımğa yaqın täşkil itkän tatar xalqınıñ eş yäşendägeläre republík búdjetına salım tüli, dimäk anıñ yazuçılarınıñ xökümät yärdämendä tatarça kitaplar çığarırğa tulı xoquqı bar. Älbättä, Tatarstan yağı da Başqortstan tatarlarınıñ kitapların çığara ala. Ämma ber Tatarstan tatarlar yäşägän barlıq töbäklärgä dä yärdäm itep beterä almayaçaq. Şuña kürä Başqortstan tatar yazuçıları üz kitapların çığarunı näq menä Başqortstan citäkçelärennän taläp itärgä tieş. Awızıbızğa su qabıp torğanğa kürä, bezneñ tatar telen Başqortstanda däwlät tele statusınnan mäxrüm ittelär. Endäşmi torğaç, Başqortstanda uzğan xalıq isäben aluda tatarlar öçençe urınğa torıp qaldı. Şuşı üşänlek arqasında bez bötenläy dä üz xoquqlarıbıznı yuğaltıp beterergä mömkinbez, – dide Ramil Bignov. Çığış yasawçı şulay uq üzeneñ eşlekle täqdimnäre belän dä urtaqlaştı. Yaqın kiläçäktä Başqortstanda tatar milli xäräkäten zur köçkä äyländerü mömkinlege barlığın äytep, ul tatar xalqınıñ härtörle mänfäğätlären yaqlawğa täwäkkälräk totınu yulların äytte. Ul şulay uq republíkta oyıştırılğan häm yazuçı, professor Räif Ämirov citäklägän Tatar yazuçıları berlege belän Başqortstan Yazuçılar berlegeneñ tatar yazuçıları berläşmäseneñ dus – tatu yäşärgä tieşlegen assızıqladı. «İke oyışma da urtaq burıçlar quyıp eşlärgä, üzara ığı – zığıların tuqtatırğa tieş», – dip belderde Ramil äfände.
Utırışta çığış yasawçılardan tanılğan yazuçılar Sufín Powarísov, Räsix Xannanov, Äxät Nigmätullin, Azat Mağazov häm başqalar da Başqortstanda tatar telendäge ädäbi kitaplar bastırunı xökümättän taläp itü buyınça üz kiñäş – täqdimnären yañğırattı. Üz çığışına yomğaq yasap, yazuçı Azat Mağazov tübändägelärne äytte.
(AUDİO)
Tatar yazuçıları üz kiñäşmäsendä republíkta çığıp kilüçe «Tulpar» yäşlär jurnalı belän xezmättäşlekne kiñäytü xaqında da fiker alıştı. Bu jurnal üzeneñ äberuyın yıldan – yıl arttıra bara. Bügenge köndä 19 meñgä yaqın uqçısı bar anıñ. Tirajı buyınça tatar jurnalları arasında berençe urında tora ul. Yäşlär basması sanalsa da, älege jurnalda yäş yazuçılarnıñ ğına tügel, ä ölkän ädiplärneñ dä äsärläre basılıp tora. Ämma republík tatar yazuçılarınıñ «Tulpar» curnalı möxärrirenä häm anıñ xezmätkärlärenä qayber däğwaları bar ikän. Misal öçen, alar rubríklarnıñ azraq buluına, Başqortstan tatar yazuçılarına äsärlären bastıru öçen azraq urın birelüenä zarlandı. Tatarstan yazuçılarınıñ üz basmaları da küp buluğa qaramastan alarğa da şuşı bäläkäy genä külämle «Tulpar» da urın birü döres tügel, digän ğäyeplär dä taşlandı. Älege söyläşügä kilgän «Tulpar» jurnalı möxärrire Ramil Miñneäxmätov barlıq däğwalarnı da tıñlap torğaç, bu täñgäldä üz fikerläre belän dä urtaqlaştı. Yäş häm başlap yazuçılarğa ädäbi ícat cimeşlären bastıru öçen zur urın birelüe xaqında äytep, ul kiläçäktä qäläm ähelläre äsärlärenä tağın da kübräk urın birep bulır ide dip äytte.
(AUDİO)
«Tulpar» jurnalı möxärrire jurnalnıñ statusın häm külämen arttıru kiräklege turında da äytte. – Ägär jurnalnı qalınraq itep çığaruğa fatíxa ala alsaq häm bu eşkä aqça bülensä, hiçşiksez, bezneñ jurnalda tatar yazuçılarınıñ äsärlärenä dä urın şaqtí artır ide, – dide Ramil Miñneäxmätov.
Utırış azağında Tatar yazuçıları berläşmäse citäkçese Räşit Sabit Başqortstan Yazuçılar berlegenä qabul itü öçen öç yaña keşene – jurnalist häm yazuçı Färit Fatqullinnı, yazuçı Finä Latípowanı häm şağir Mönir Wafinnı täqdim itte. İdarä äğzaları alarnıñ hämmäsen dä Yazuçılar berlegenä kerergä layıklı dip taptı häm tieşle doqumentlarnı äzerli başlarğa kileşte.


text:
Urkaina prezidentı Viktor Yuşçenkonıñ Bezneñ Ukraina partiäse Viktor Yanukoviçnıñ Rusiä yaqlı Töbäklär partiäse belän yaña koalitsion xökümät tözü söyläşüläre alıp baruın iğlan itte.
Şul uq waqıtta ul elekke Äflisun inqilabı berektäşlärenä dä söyläşülär öçen işek açıq qala dide.
Mart ayında ütkän parlament saylawlarında iñ küp tawışnı Töbäklär partiäse cıydı.
Ämma ellekke Äflisun inqilabındağı berektäşlär – Bezneñ Ukraina, elekke premyer ministr Yulia Timoşenko partiäse häm Sotsialist partiä öçese bergä parlamentta kübräk urınnnar aldı.


text:
Tatarstan xökümäte citäkçese R
Tatarstan xökümäte citäkçese Röstäm Miñnexanov 1 nçe ğinwarda yalğa kitte. Qayber mäğlümätlärğä qarağanda, ul üzeneñ yalın «Paris-Dackar» avtouzışlarında qatnaşıp uzdırırğa cıyına. Ä dekaberneñ soñğı könnärendä, premier-ministr jurnalistlar belän oçraşıp, ütkän yılğa yomğaq yasadı. Ul Saesqan tawı-Murzixa kiçüendäge kuperneñ Kama aryağı belän totaştırunı «yıl waqiğası» dip atadı. “Bu tözeleş Tatarstan öçen genä tügel, Rusiä öçen dä iñ ähämiätle waqiğa”, dide ul. «2002 yılda neft' çığaru külämen 28-30 meñ tonnadan arttıru mömkin bulmağanlıqtan, iñ zur ömet — neft' ximiäsendä. Şulay uq, maşina tözeleşe büdjetnı bayıtırğa mömkinlek birergä tieş»,— dip söylägän Röstäm Miñnexanow.


text:
KÜLTEGİN JAZBASI – KÖNE MWRA
Qazaq ruhaniyatı men mädenietinde ayrıqşa ornı bar Kültegin eskertkişiniñ köşirmesi 2001 jılı Elordadağı L.N.Gumilev atındağı Euraziya Wlttıq universitetiniñ bas ğimaratına ornalastırılğan edi. Türkitanuşı ğalımdardıñ nazarın audarıp, ... » Tolığıraq »
Äbu-Dabidegi äriptestik jüzdesu
Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti N.Ä.Nazarbaev 2017 jılı 15 qañtarda Birikken Arab Ämirlikterine (BAÄ) eki kündik resmi saparmen bardı. Äbu-Dabi hanzadası Mwhammed bin Zaidäl-Nahayyanmen, memleket qayratkerlerimen jäne iri ... » Tolığıraq »
Boranbay bi eskertkişi
Şığıs Qazaqstan oblısı Tarbağatay audanınıñ Qızılkesik auılında el Täuelsizdiginiñ 25 jıldıq mereytoyı ayasında qazaq tarihında esimi qwrmetpen atalatın äygili bi, batır Boranbay Qalqamanwlınıñ eskertkişi aşıldı. Aşılu ... » Tolığıraq »
Roza Bağlanovanıñ alğaşqı mahabbatı
Önerge özindik bet-beyne, dara talant, qırıq qatpar qır, san qilı soqpaqpen kelgen sirek jaratılıs, eren änşi Roza Bağlanova jaylı jazılğan kitap, maqala, oçerk, sır-swhbattar men qwjattı ... » Tolığıraq »
KÜLTEGİN JAZBASI – KÖNE MWRA
Qazaq ruhaniyatı men mädenietinde ayrıqşa ornı bar Kültegin eskertkişiniñ köşirmesi 2001 jılı Elordadağı L.N.Gumilev atındağı Euraziya Wlttıq universitetiniñ bas ğimaratına ornalastırılğan edi. Türkitanuşı ğalımdardıñ nazarın audarıp, … »
Jeñis serigimizge aynalsın
Mırzağabıl ağamızdıñ üyinde qonaq bolıp otırmız. Jaqsı tilekter aytılıp jatır. Eñ soñında ağamızdıñ kenje wlı, tötenşe jağdaylar salasında qızmet etetin Mereyge de kezek berildi. Jürekjardı lebizderin … »
Äbu-Dabidegi äriptestik jüzdesu
Qazaqstan Respublikasınıñ Prezidenti N.Ä.Nazarbaev 2017 jılı 15 qañtarda Birikken Arab Ämirlikterine (BAÄ) eki kündik resmi saparmen bardı. Äbu-Dabi hanzadası Mwhammed bin Zaidäl-Nahayyanmen, memleket qayratkerlerimen jäne iri … »
Onlayn-tirkeu iske qosıldı
Elimizde azamattardı uaqıtşa tirkeu jüyesi qanatqaqtı rejimde iske qosıldı. Bwl turalı Qazaqstan Respublikası Aqparat jäne kommunikaciyalar ministri Däuren Abaev öziniñ Feysbuktegi paraqşasında habarladı. Onda: «Ministrlik aytqan … »
WLT KÖSEMİ – ÄLIHAN BÖKEYHAN
Wrandı wltımız 2017 jılı atap öter eleuli oqiğa – Alaştıñ 100 jıldığı. Mıñ ölip, mıñ tirilgen qazaq osıdan bir ğasır bwrın wlt-azattıq maydanına şığıp, bas biriktirdi … »
Wyımdastıru mäselelerin talqıladı
Aqordada Qazaqstan Respublikası Prezidentiniñ şeşimimen qwrılğan Memlekettik biliktiñ tarmaqtarı arasında ökilettikterdi qayta bölu mäseleleri jönindegi jwmıs tobınıñ alğaşqı otırısı bolıp ötti. Jwmıs tobı müşeleri wyımdastıru mäselelerin … »
Igi jwmıstar quantadı
Almatı qalasınıñ «Bilim salasındağı baqılau departamenti» respublikalıq memlekettik mekemesi bilim beru salasındağı birıñğay memlekettik sayasattı iske asıru bağıtında köptegen jwmıstar atqarıp keledi. Departament basşısı Gülnär Ermekbaeva … »
Wlttıq tanım ayşıqtarı
Ğalım Ä.Älmetovanıñ «Lingvomädeniettanu negizderi» oqu qwralı jayında oytolğam Qazaqstan Respublikası qoğamı el Täuelsizdiginiñ 25 jıldığın bükil älemge paş etip dürkiretip atap ötti. Täuelsizdik ata-babamızdıñ san ğasırlar … »
Boranbay bi eskertkişi
Şığıs Qazaqstan oblısı Tarbağatay audanınıñ Qızılkesik auılında el Täuelsizdiginiñ 25 jıldıq mereytoyı ayasında qazaq tarihında esimi qwrmetpen atalatın äygili bi, batır Boranbay Qalqamanwlınıñ eskertkişi aşıldı. Aşılu … »
Öleñ özegi – Mäñgilik El
Almatıdağı Dostıq üyinde Qazaqstan Respublikası Täuelsizdiginiñ 25 jıldığına oray Qazaqstan Jazuşılar odağınıñ bastamasımen, halıqaralıq «Altın Qıran» qayırımdılıq qorınıñ qoldauımen jarıqqa şıqqan «Mäñgilik Elim meniñ – Veçnaya … »
«Ör Torğay – erlik mekeni»
Astanadağı «Marriott» qonaqüyinde jurnalist Abılay Maudanovtıñ «Ör Torğay – erlik mekeni» attı jaña kitabınıñ tanıstırılımı ötti. Kitap osınday taqırıpta wyımdastırılğan ekspediciyanıñ jürip ötken jolın, öñirdegi tarihi … »
«Abay jolı» atalatın boldı
Biıl «Abay jolı» roman-epopeyasınıñ avtorı, kemeñger jazuşı, wlt maqtanışı Mwhtar Äuezovtiñ tuğanına 120 jıl toladı. Osı orayda Abay muzeyi wjımınıñ wyımdastıruımen jergilikti äkimşilik jäne qoğamdıq wyımdarı … »
Dalanıñ darqan dauısı
H.Dosmwhamedov atındağı Atırau memlekettik universitetinde Qazaqstan men Qırğızstan Respublikalarınıñ eñbek siñirgen qayratkeri, kompozitor, muzıka zertteuşisi Il'ya Jaqanovtıñ 80 jıldıq mereytoyına arnalğan şığarmaşılıq keş ötti. Keşti universitet … »
Qayırımdılıq – jürekten
Äleumettik jağınan älsiz jandarğa kömek beru – qayırlı is. Äsirese, balalar üyinde tärbielenip jatqan säbiler meyirim men qamqorlıqqa zäru. Osı orayda äl-Farabi atındağı Qazaq wlttıq universitetinde … »
Roza Bağlanovanıñ alğaşqı mahabbatı
Önerge özindik bet-beyne, dara talant, qırıq qatpar qır, san qilı soqpaqpen kelgen sirek jaratılıs, eren änşi Roza Bağlanova jaylı jazılğan kitap, maqala, oçerk, sır-swhbattar men qwjattı … »
Kimderge ümit artamız?
Almatıdağı 28-şi Düniejüzilik qısqı Universiada oyındarına dayındıq jwmıstarı jalğasuda. 25 qañtar küni Universiada alauı Astana qalasındağı Nazarbaev Universitetinde twtanadı. Sodan keyin öñirlerge jetkizilip, jospar boyınşa barlıq … »
Auıldıñ säni – qañtardıñ qarı
Aq kiimdi, deneli, aq saqaldı, Soqır, mılqau, tanımas tiri jandı. Üsti-bası aq qırau, tüsi suıq, Basqan jeri sıqırlap, kelip qaldı… Abay Mine, qıs mezgiliniñ ekinşi ayına … »


text:
Hamid Riza Asefi: İranğa höcüm belän yanap İzrail "xätär xata" yasıy
Iran tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Hamid Riza Asefi, yäkşämbe könne, İzrailneñ Tähranğa qarşı xärbi höcüm belän yanap – "xätär xata" yasıy, dip belderde.
"Forsattan faydalanıp İran prezidentı Ähmädinecadqa möräcäğät itäsem kilä. Sez, ilegez belän näfrät, terror häm anti-semitizm ideologiäsendä idärä itäsez. Sez iñ yaxşısı – tarixqa äylänep, sezneñ kebek yähüdlärne yuq itergä tırışqan yulbaşçılarnıñ yazmışlarına qarağız. Alarnıñ şul ğämälläre üz xalıqların yuq itügä kitergän."
İzrail ministrı İranğa qarşı xörbi çara ixtimalı turında açıqtan açıq äytmäde. Ämma Mofaz, İzrail, atom qoralına iä bulğan İranğa ber nindi şartlarda da riza bulmayaçaq, häm ägär dä diplomatik çaralar belän kileşügä ireşep bulmasa – nizaqnı çişer öçen başqa yullar äzerläwe turında belderde.
İran tışqı eşlär ministrlığını matbuğat wäkile Hamid Riza Asefi, İzrail barı tik könbatışnıñ yoğıntısına quşılıp, Tährannı atom programmasın tärräqi itüen buldırmas öçen mondıy belderülär yasıy, dide. Mofaznıñ süzlären, Asefi, psixologik suğış dip bäyäläde, häm inde, äykänemçä, İzrail öçen – İranğa höcüm itüne – "xätär xata" bulır ide, dip atadı.
İrannıñ yäkşämbe könge belderüläre İzrailgä qarşı çığış belän genä çiklänmäde. İran parlamentı räise Ğöläm Ali Hadad-Adel, Fransiä prezidentınıñ uzıp baruçı atnada yasağan belderüen kire qaqtı.
Pänceşämbe könne Fransiä prezidentı Jacques Chirac, Fransiä, üzenä terror belän yanağan illärgä cawap qaytarır öçen üzeneñ atom qoralın qullanu xoquqına iä, dip beldergän ide. Hadad-Adel, Chiracni İran säyäsäten üzenä niçek şulay kürüdä ğäyepläde:
"Könbatış citäkçeläre "terror" süzen üzlärenä niçek kiräk – şulay qullana. Könbatışqa buysınmağan häm üzeneñ bäysez mädäniätenä iä bulğan här il terror häm terrornı yaqlawda ğäyeplänä ala. Fransuzlar xattä möselman qızlarınıñ yawlıq kiyüen dä terrorğa bäyli. Xatın-qızlarnıñ yawlıq bäyläwe – İslamdağı ğädät."
İran şulay uq 2 fivralgä bilgelängän Xalıqara Atom Energiäse İdaräseneñ utırışın da täñqitläp çıqtı, ministrlıqnıñ matbuğat wäkile Asefi, bu cıyınnı – "kiräkmägän säyäsi ğämäl" dip atadı. İran räsmiläre, atom programması mäsäläseneñ BMOnıñ İminlek Şurasına tapşırulu ixtimalına da borçılmawların belderde.
alsu qormaş


text:
Uzbäk krizisı qaya taba borıla ala?
Sonğı könnärdä Üzbäkstandağı waqıyğälärgä qarata unnarça soraw quyıp bula . Comğa könge Andijandağı qanlı waqıyğälär artında kem toradan alıp ni öçen iminlek saqlaw köçläre ut açtı, küpme keşe häläk buldı. Bu sorawlarğa cawap tabu öçen ozaqraq waqıt ütäçäk. Ämma ber närsä açıq:köç qullanu Üzbäkistannıñ avtoritar çitäkçese İslam Karimovqa in zur qurqınıç tudıra. Krizis qaya taba bara ala?
Karimov (audio)
Bez barlıq isemnärne beläbez alar Hizb ut Tahrir äğzaları , Andijanda xäräkät Äkrämiyä dip atala. Alarnıñ töp mäqsatı konstitutsion strukturanı cimerü häm barlıq islamçılarnı berläştergän xälifälek oyıştıru. Xäräkät barlıq konstitutsion oyışmalarğa sekular täräqiätkä qarşı Bu alarnı mäqsatı bulıp tora.
Ämma küp kenä küzätüçelär Karimovnıñ Andijandağı waqığälärne Taşkent belän qorallı islamçı törkemnär arasındağı küptänge konfrontatsiä dip taswirlawın soraw astında qaldıra.Radiobıznıñ analitiğı Daniel Kimmage Andihjnadağı waqıygälärne islamistlar oyışıtruın kürsätkän dälil yuq di
Kimmage(audio)
Bez qoral alıp xärbi garnizaon häm törmägä höcüm itüçelärneñ köç qullanırğa teläwen beläbez. Bu çınbarlıq. Ämma bez älegä bu keşelärneñ radikal islamçı törkem äğzası buluın isbatlağan ışanıçlı dälilgä iä tügel.Xökemgä tartılğan eşmäqärlär belän radikal oyışmalar arasındağı elemtälär açıq tügel min älegä ışandırıçı dälillär kürmim.
Bilgele bulğança comğaqa qarşı ber törkem keşelär garnizondan qoral urlıy törmägä höcüm itep 23 eşmäqärne irekkä çığara. Alar Ärkämiye äzğası buluda ğäyeplänep qulğa alınğan ide.Meñnnärçä keşe üzäk mäydanda okupatsiälängän bina aldında Karimovnıñ säyäsi häm iqtisadi säyäsätenä ptotest belderä. İminlek köçläreneñ ut açuı belän bilgesez sanda keşe häläk bula, Xökümät 30 alar arasında militsionerlar da bar dip äytsä, şaxitlär häm xoquq yaqlaw oyışmaları ülgän sivillär sanın 500 dip belderä.Parijda urnaşqan Fänni Tikşerülär öçen Milli Üzäktä cirle belgeç Olvier Roy radiobızğa xalıq kütäreleşeneñ qayber aspektların kürüe turında äytte
Roy(audio)
Min bu törkemnärneñ köntärtiben belmim.Ämma demonstratsiä törmädä totıluçılarnıñ ata anaları,ğailäläre tarafınnan ütkärelde.Minemçä, xakimiätlärgä qarşı çıquçılar berençe urında totqınnarnı irekländerergä teläde. Alar berençe bulıp xökümät binalarına tügel ä törmägä höcüm itte. Min moña nindider tör xalıq kütäreleşe dip qarim çın säyäse motivlı xäräkättän kübräk totqın ğailäläreneñ protestı
Kimmage älbättä bez ütkän yılda da yış qına xalıqnıñ iqtisadi säbäplärdän protest belderüen kürdek , sonğı waqıyğälärgä dini ekstremizmda ğäyeplänüçelär östennän ütkärelgän mäxkämä protsesı säbäp bulsa da bu konteksta alğa taba adım bulıp tora dip söyli.Fargana üzänendä urnaşqan Andijanda iqtisadi xallär yaxşıdan tügel. Küplär Karimov xökümäte sovet çorınnan bik az ayırmalı iqtisadi säyäsät alıp bara, yaña eş mömkinçelekläre bik az dip belderä. Töp soraw: Andijandağı waqıyğälär xalıq kütäreleşeme yäki islamçılar ruxlandırğan başkütärü bularaq Üzbäkistannıñ başqa urınnnarında da qabatlanaçaqmı ällä xökümätneñ köç qullanuı xalıqnı qurqıtıp wazkiçteräçäkme. Kimmage fikrençä krizis ilneñ eçendä häm çittä Karimov xökümäte cämğiätne ğıysyannardan saqlımıymı ällä ayausız köç qullanu bu qurqınıçmı arttıramı digän qızu debatlarğa säbäp bulaçaq
Kimmage(audio)
Karimov här waqıtta da bez bik zur qurqınıç aldında torabız aña qarşı toru öçen in kisken çaralar kürü zarur digän argument qullandı , anı tänqitläwçelär isä näk şul bäğersez çaralar xalıqnı radikallşterä yuq isä ildä alar konstruktiv opozitsiä bulır ide di
Radiobıznıñ Üzbäk bülege citäkçese Addolat Nayimova , debatlarğa qaramastan üzenä qurqınıç tudıruçular dip bäyälägän keşelärgä qarata Taşkentnıñ säyäsäten üzgärtü ixtimale yuq kebek dip äytte färidä xämit


text: Ğäräp liğäsınıñ general sekretare Ämer Musa Ğiraq citäkçelegeneñ ildäge çualışlarğa çik quyu maqsatında tatulaşu planı buldıruın xuplap çıqtı. Ämer Musa süzlärençä älege plan Ğiraqtağı bar säyäsi törkemnär arasında da çın wä häryäklı dialoğ başlaw öçen yaxşı mömkinlek bulıp tora. Ul şulay uq älege tatulaşu planı ilneñ yaña qorallı köçläre äzerlegen arttırıp Ğiraqtan çit il ğaskärlären dä çığaruğa da yärdäm itär dip ömetlänä. Älege plannı premer ministr Nurıy Kamil Äl-Mäliki yäkşämbe könne iğlan itkän ide. Bu atnada anı parlament äğzaları tikşerä başlayaçaq dip kötelä.


text:
Möslimälär qorıltayı
Pasportqa yaulıqtan töşüne dawlağan, uramdağı äxlaqsız yazular, sıraxanälär, tönge klublar belän köräşkän bu oyışmanıñ qazanışları bik küp. Un yıldan artıq cämäğät oyışması bulıp torğannan soñ, nihat' ul räsmi räweştä terkälde. Düşämbedä Tinçurin teatrında uzğan möslimälär qorıltayında küp kenä soraw kütärelde. Läkin töp mäs'älä öçäw ide: möslimälärneñ eşçänlegen tikşerü, oyışmanıñ başlığın saylaw häm rezolyutsiä qabul itü.
Möslimälärne iñ borçığan sorawlarnıñ berse olılarnı ğına öyrätep qalu tügel, ä keçe buınğa da islam tärbiäsen birü buldı. Bu xaqta möslimälär qorıltay utırışı aldınnan da fiker alıştı. Älege fiker qorıltay däwamında da iñ ähämiätlese buldı. Qorıltayda qatnaşqan Tatarstan premyer-ministrı urınbasarı - mädäniät ministrı Zilä Wälieva da bu mäs’älägä ayıruça iğtibar itte. Ul bigräk tä yätimnär yazmışı xaqında uylanırğa çaqırdı
Bezneñ töp maqsat yätimlekne yuqqa çığaru. Bügen bezneñ däwlät älege balalarnı ğailälärgä urnaştıruğa qağılışlı programma äzerli Möslimälär qorıltayında küp mäs'älälär kütärelde. Censi azğınlıq, narkomaniä, eçkeçelek häm başqalar. Küplärne azart uyın qorbannarına äwereldergän uram avtomatları da çittä qalmadı.
Bügenge qatlawlı, küpmillätle häm küpdinle cämğiättä möslimälärneñ dini mänfägat'lären yaqlap, däwlätneñ tulı xoquqlı wäkile bulıp qalu öçen yärdäm itü kebek mäs'älälär Tatarstan möslimäläre berlege eşçänlegeneñ töp yunäläşläre sanala. Çişeläse problemalar äle bik küp, ämma alarnı xäl itü öçen cawaplı häm fidaqär şäxeslär kiräk. Un yıldan artıq Tatarstan möslimälären Älmirä xanım Ädiätullina citäkläp kilde. Möselman xatın-qızlar öçen çığuçı berdänber “Möslimä” gäziteneñ baş möxärrire Älmirä xanım bügen möslimälär berlege sostavı äğzası bulıp qaldı. Ä berlekneñ citäkçese itep isä Diniä Näzaräteneñ mäğärif bülege xezmätkäre Nailä Cihanşina saylandı. Döres, Nailä xanım äle bik yäş, ämma ul şäriğät qanunnarı buyınça balalarnı tärbiäläwdä zur köç quyıp, üzen tanıtıp ölgergän inde.
Älege utırış qayberäwlär äytüençä, dönyada kiñ taralğan feminizmnı xäterlätä kebek. Ni öçen soñ äle xatın-qızlar irlärdän ayırılıp eş itä. Älege soraw belän bez turıdan-turı möslimälär berlegeneñ citäkçesenä möräcäğät ittek
Bezneñ islam dine ul yaqtan totıp ala. Zur eşlärne tormışqa aşıruda bez, xatın-qızlar, irlärne därtländerep tä cibärergä tieş. Xatın-qızlar küp problemalı cämğiättä yäşi. Häm min uylıym, xatın-qız xatın-qıznı yaxşıraq añlıy. Xatın-qıznıñ qulında ğailä, tärbiä.Päygambärneñ xädise buyınça, ir-tän, ä xatın-qız ul can bula. Bu oçraqta da, bar närsäne däwlätkä genä qaytarıp qalu döres bulmastır. Can atıp, üz östenä millätneñ ruxi tärbiäsen aluçı xanımnar bulğanda, kiläçägebez ömetle kürenä.
Ädilä Gaynetdin, Al'bina Zäynulla


text:
Baqıy Urmançığa 105 yıl tuluğa bağışlanğan kürgäzmälär açıldı
Baqıy Urmançığa 105 yıl tuluğa bağışlanğan kürgäzmälär açıldı
Yubiley uñayınnan Qazannıñ berniçä muzeenda rässämnıñ şäxsi kürgäzmäläre eşli. Mäsälän, Ğabdulla Tuqay muzeenda Baqıy ağanıñ moñarçı berqayda da kürsätelmägän, bernindi al'bomnarğa da kermägän, rässämnıñ tormış iptäşe Flora xanımnıñ ğailä arxivında saqlana torğan 30-ğa yaqın grafikası, kürenekle şäxeslärneñ sınnarınıñ fotosürätläre, soñğı yıllarda töşkän fotoları, aña büläk itelgän häm qayber şäxsi äyberläre quyılğan. Monda kürsätelä torğan grafikalar nigezdä Tuqaynıñ «Şüräle» häm «İsemdä qalğannar» äsärlärenä bağışlanğan. Tatarstannıñ sınlı sänğät muzeendağı kürgäzmä isä, kübräk Urmançı icatınıñ Urta Aziädäge çorına bağışlanğan. Şulay uq anda Därdmänd şiğırlärenä eskizlar, Tuqaynıñ «Kisekbaş» äsärenä bağışlanğan räsemnär dä urın alğan. Baqıy Urmançe rässäm, sınçı ğına tügel, ä talantlı cırçı, şağıyr dä ikän. Anıñ repertuarında äle moñarçı xalqıbız işetmägän cırlar da saqlana ikän. Tanılğan cırçı İdris Gäziev xäzerge waqıtta Baqıy ağanıñ ğailä arxivında saqlanğan şuşı cırlarnı tamaşaçılarğa citkerü niäte belän yöri. Ul bu cırlarnı cıyıp, başqarıp, «Cırlı, moñlı sınçı Urmançı» digän fil'm çığarırğa uylıy ikän.


text: Awropa berlege, Üzbäkstanda oppozitsiädägelärne ezärlekläw üsä baruğa borçılu belderde. Awropa berlegeneñ möräcäğätendä “Qoyaşlı Üzbäkstan” partiäse citäkçeläre Sancar Umarov häm Nadir Xidiätovnı turında äytelä. Alar mart başında härberse 10 ar yılğa iregennän mäxrüm itelgän. Alar xalıq aldında çığış yasap, xäkimiätlärneñ 2005 yılnıñ mayında, Andicandağı uram çığışın köç belän bastıruların tänqıyt itep çıqqan idelär. Şuşı könnärdä xoquq yaqlawçı Muxtabar Tacibayıwa da 8 yılğa iregennän mäxrüm itelgän. Awropa berlege Taşkenttan oppozitsiä äğzälärenä qararta çığarğan xökem qararların yañadan tikşerergä çaqırdı.


text:
Başqortstan oppozitsiäsenä cinayät eşe açılğan
Proquror qarşılıq aqsiäläre säyäsi säbäplärdän tügel, andıy çaralar ütkärü cinayät dip sanıy. Bu xaqta ul «Başinform» mäğlümat ağentlığında ütkän matbuğat oçraşuında belderde. Proqurornıñ älege süzläre uñayınnan Başqortstannıñ berläşterelgän oppozitsiäse eşçänlegen kileşterü şurası möräcägät qabul itte. Anda mäxkämä qararınnan başqa cinät dip belderü respublikğa bilgele keşelärneñ abruyın töşerü dip bäyälänä. Proqurordan çığışı yañğırağan häm taşqa basılğan xäbärdarlıq çaraları aşa ğafu ütenü taläp itelgän. Möräcägätne ğälimnär, törle çaqırılış deputatları häm başqa bilgele keşelär imzalağan.