text:
Qırımtatar Miilliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildirgeni kibi, Avropa Şurası eyyeti yanvar 31 künü Qırımda işini bitirip, yarımadadan ketti.
Bunı Çubarov Facebookta yazdı.
«Jerar Ştudman efendi ve onı ozğarğan üç işdeşi olarğa yarımada işğalci akimiyeti teklif etken Qırımdaki bulunuv programmasını bütünley deñiştirip ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları, qırımtatar ve ukrain cemaat teşkilâtlarınıñ vekilleri, faaller, jurnalistler ile körüşip oldılar”, – dep yazdı o.
Çubarov Meclis adından Avropa Şurasınıñ Baş kâtibi Turbyern Yaglendge işbu ziyaret içün minnetdarlığını bildirdi.
«Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yolbaşçılığı ileride de yarımadada Qırımnıñ işğali şaraitlerinde insan aqlarınıñ nezareti boyunca Halqara eyyetiniñ daimiy bulunuvı içün areket etecek», – dedi Çubarov.
Avropa Şurasınıñ eyyeti tarafından Qırımda işiniñ bitirmesi aqqında resmiy malümatı daa yoq.
Dört insandan ibaret olğan ve İsveçre diplomatı, elçi Jerar Ştudman reberliginde Avropa Şurasınıñ eyyeti Qırımğa yanvar 25 künü keldi. Avropa Şurasınıñ baş kâtibi Turbern Yagland degeni kibi, eyyetni Qırımğa yarımadada insan aqları ile bağlı vaziyetke qıymet kesmek içün yolladı. Bunıñ ile eyyetniñ işi mustaqil olacağını qayd etti, onıñ işi Qırımnıñ territorial statusına bağlı degil eken.
Avropa Şurasınıñ közeticileri Qırımğa soñki bir buçuq yıl içinde kirgen halqara teşkilâtlarnıñ ilk temsilcileri oldı.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


c: text/html

text:
Aqmescitte, oktâbrniñ 14-nde qırımtatarlarğa qarşı yapılğan repressiyalarğa narazılıq bildirmek maqsadınen ötkerilgen bir kişilik piketlerniñ iştirakçileri, birinci maqam mahkemeleri tarafından özlerine dair 10 biñden 15 biñge qadar rublelik (4,7 biñden 7,1 biñge qadar hrivnalıq – QA) cöremelerni tayin etmek qararlarına qarşı kütleviy surette appelâtsiya şikâyetlerini berdiler.
Qırım.Aqiqat muhbiri, şikâyetlerni bermek içün 50-den ziyade qırımtatar faaliyetçileri keldi, dep bildire .
Aq-uquq qoruyıcısı Lutfiye Zudiyeva: «Appelâtsion mahkeme bu qararlarnı lâğu etmese, biz İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesine (İAAM) şikâyetler berecekmiz», – dedi.
Bir kişilik piketniñ iştirakçısı Lenur Kerimov, «(oktâbrniñ 14-ndeki – QA) aktsiyağa öz başıma çıqtım, evelden kimsenen kelişmedim», dep bildirdi.
Kerimov: «Ve kerek olsa, öz fikrimi ifade etmek içün bir daa çıqarım. Bizni qorquzacaq olalar, lâkin, fikrimce, bir şey yapıp olamazlar», – dedi.
Qırımda oktâbrniñ 14-nde, Rusiye tarafından ilhaq etilgen yarımadada telükesizlik hadimleriniñ qırımtatarlarğa, musulmanlarğa qarşı repressiyalarına narazılıq köstermek maqsadınen bir sıra bir kişilik piketler ötkerildi.
Dekabrniñ 18-nde, daa evel tintüvler ve tevqiflerge cevaben bir kişilik piketlerge çıqqan qırımtatarlarniñ işleri boyunca mahkeme oturışuvları ötkerildi. Olarğa qarşı, piket ötkerilmesiniñ tayin etilgen tertibini bozğanları içün (Rusiyeniñ Memuriy tertip bozuv aqqında kodeksi, madde 20.2, 5-nci qısım) memuriy protokollar tizildi.
Mahkeme oturışuvları, cümleden, Aqmescit, Canköy, Aluşta, Suvdağ ve bunıñ kibi de İçki, İslâm-Terek, Qarasuvbazar ve Qurman rayonlarında ötkerildi. İçki işler nazirliginiñ Qırım boyunca ekspertiza merkezi tarafından «piketler bir maqsat, bir niyet ve umumiy teşkil etilüv ile birleştirileler» şeklinde berilgen hulâsa, qabaatlav tarafınıñ esas delili olaraq qabul etilmekte.
Rusiye tarafından ilhaqından soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına alâqası bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette tintüvler yapıla.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma çoq inanmaylar. Bu aqta Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqatqa ayttı.
«Rusiyeni bu platformada iştirak etmege davet ettik. Ebet, 6 yıl devamında olarnıñ deve quşu yapqanlarını, Ukrainağa ve halqara uquqqa qarşı özüni tsinik yanaşqanını körip, Rusiyeniñ bu platformada iştirak etecegine pek az ümüt bar», – dedi Ceppar.
Onıñ aytqanına köre, bu platformanıñ vazifelerinden biri Qırımda olıp keçken adise-vaqialarnı taqip etmek olsa, Ukraina Tış işler nazirligi laf «Rusiyeniñ Qırımda yapqan cinayetleri aqqında ketkenini» añlay.
«Eminmiz, 2014 senesi Qırımda ve Donbasta olğanlar – Ekinci cian cenkinden soñ olğan dünya nizamınıñ bozuluvıdır. Tek Ukraina adaletniñ ğayrıdan tiklenmesini istemey. Bu ğarbiy memleketler içün bir test», – dep bildirdi Ceppar.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-inci sessiyasınıñ umumiy munaqaşalarında çıqışta bulundı. O, Qırımda insan aqları vaziyetine dair yañı qararğa qol tutmağa ve yarımadanı işğalden qurtaruv halqara Qırım platformasınıñ qurulışında iştirak etmege çağırdı.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, onıñ nazirliginde Volodımır Zelenskıy içün Qırımnı işğalden qurtaruv muzakereleri içün halqara platformasını quruv teklifi azır, dep bildirgen edi.
Bundan evel Külebanıñ qayd etkenine köre, Ukraina, Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasınıñ liderlerinden biri Poloniya olacaq, dek bekley. O, Qırımnı işğalden qurtaruv meselesi boyunca halqara meydançıq işinde Rusiyeni körmey, dep aytqan edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Mayıs 21 künü, 2018 senesi Qırımda birden eki tevfiq yapıldı. Topçıköyde (Dolinnoye) «Qırım birdemligi»niñ koordinatorı Server Mustafayevden ğayrı Edem Smailovnıñ evinde de tintüv keçirildi. Olarnı Rusiye Federatsiyası Cinaiy Kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmını (“Rusiye Federatsiyasında terroristik teşkılâtı olaraq tanılğan teşkilâtnıñ faaliyetinde iştirak etüv”) bozğanlarında qabaatlaylar. Olarnıñ işlerini Timur İbragimov, Marlen (Suleyman) Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Asanovnıñ Bağçasaray “Hizb ut-Tahrir işi”nen birleştirdiler.
Smailovlar qorantasınıñ tintüvi saba erte başlandı. Evde Edem Smailov ve onıñ üç qızı edi. Qadını ve qızlarnıñ anası, Lilâ Kelâmova, o künniñ arfesinde dostlarına iftarğa barğanlarını ayta. “Maşnada yer qalmadı, onıñ içün men dostlarımızda gecelep qaldım. Saba erte birinci avtobusnen evge qaytmaq içün yolğa çıqtım, tatam şu arada qızım telefon etip tintüv aqqında ayttı”, - dey o.
Balalarnı evden yibermek ricağa, qızlar özlerini yahşı duya dep ayttılar. “Olar içün vaziyet ne qadar qıyın olğanını men añlay edim, mıtlaqa da küçük qızım içün. Amma buña cevap olaraq, qızlar raatlana dep ayttılar”, - hatırlay qadın.
Bir qaç ay endi keçti, amma o sabanıñ yañı tafsilâtını Lilâ alâ daa qızlarında eşite, daima olıp keçken anler olarnıñ aqıllarına tüşe. Rus küç organları hadimleri özlerini “terbiyeli alıp bardılar: qapılarnı qırmadı, ters laf etmedi”, - dey qızlar. Amma öz ara laf etmege ve babalarına muracaat etmege razı olmadılar. Smailovlarnıñ küçük qızı Esma on eki yaşında. Onı telükesizlik organları hadimleriniñ tintüv içün maliyeviy mukâfatnıñ miqdarını muzakere etkenleri eñ çoq taaciplendirdi dep ayta.
Endi bir qaç aydan berli Edem Smailov Aqmescit SİZOsında buluna. Esma babasına resimler sıza ve mektüpler yaza. Bir top cıyıp, soñ yollamağa istey. Mayısnıñ 21-ine pek qorqqanını ayta. “Eñ çoq babam içün, ebet”, - dep ağlay bala.
Tintüvden soñ ertesi künü Edemniñ doğğan künü edi, o 50 yaşını toldurdı.Bir aydan büyük qızı Fatimeniñ toyu olmaq kerek edi: “Babasınen olıp keçken vaqiadan soñ o merasimni lâğu etmege istedi. Adetlerimizge köre, toy ve nikâhta babanıñ bulunması pek müim sayıla. Toynı pek sade keçirdik. Edem içün eñ yahşısı – balalarımıznı olduqça bahtlı etmek, dep tüşündik”.
Lilâ ve qızları daima beraberlikte keçirilgen aqşamlıqlarnı aileniñ güzel bir adeti kibi hatırlay. “Onıñ yanımızda olmağanı er aqşam aşamağa oturğanımızda eñ pek duyula. Edemsiz evimiz öyle bir boş tura. Babamız biznen aşağanını endi atta unutıp başlay dep ayta qızım”, - dey Lilâ. Aş pişirgende, adetince, Edemni de esapqa alğanını de ayta. “Aş qalsa, pek acınam, birden o anda ne şaraitte bulunğanı, ne aş aşağanı aqlıma kele”, - dep qoşa Lilâ.
Lilâ, olarnıñ evine “ziyaret”niñ ve aqayınıñ tevqif etilmesiniñ sebebini, qırımtatarlarğa sistematik basqınç yapılğanında köre. “Aqayım sade işçi. E, o mahkemelerge qatnadı, onıñ öz noqta-i nazarı bar edi, onı köyde ve Bağçasarayda yahşı tanıy ediler. Olar bizim evlerimizge kele, ve körem ki, tek “Hizb ut-Tahrir”ge bağlı olğanlarğa degil, “Veciye Kaşka işi”ne, Mecliske bağlı olğanlarğa da. Demek, mahsus bizim halqımızğa keleler, onıñ peşinden.”


text:
Nazirler şurası Qırım ve Aqyardan köçip kelgen adamlarnıñ vaqtınca yaşavını temin etmek içün 25 mln grivna ayırdı.
Nazirler şurasınıñ naziri Ostap Semerak bildirgenine köre, tünevin ükümet Qırım ve Aqyardan köçip kelgen şahıslarnıñ vaqtınca yaşav teminlevi aqqında qararnı qabul etti, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Onıñ malümatına köre, bu sermiya vilâyet devlet memuriyetleriniñ ihtiyaclarına köre şekillendirildi.
Er bir adamğa sutkada 200 grivna sarf etilmesi beklenile.
Sermiya insannıñ vaqtınca yaşağan şifahane ya da istiraat evine yollanılacak, dedi Semerak.
BMT qaçaqlar işleri boyunca yuqarı vekiliniñ İdaresi bergen malümatına köre, Ukrainada memleket içinde köçip kelgen insanlarnıñ sayısı aman-aman 49 biñni teşkil ete, ve bu raqam ep arta.


text:
Aqmescit – Qırımda yaşağan Türkiye vatandaşları farqlı nezaret hızmetleri tarafından diqqat ile közetile. Hızmetler Türkiye vatandaşlığı olğan hadimler aqqında malümat toplay, migratsion hızmetleri ise mahkeme qararlarına esaslanıp, Türkiye Cumhuriyetiniñ vatandaşlarını Qırımdan çıqaralar. Cemaatçı ve uquq qorçalayıcı teşkilâtlar insan aqlarına riayet etüv alanında olğan bozuvlarnı qayd eteler.
Türkiye sıñırında Rusiyege ait Su-24 cenk uçağı tüşürilgen soñ Rusiyede Türkiye vatandaşları içün migratsion qaideleri bayağı deñişti. Bundan ğayrı, Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Türkiyege qarşı kirsetken cezalarına köre, 2016 senesi yanvar 1-den itibaren Türkiye vatandaşlarını işke almaq yasaqtır. Bu sıñırlar 2015 senesi dekabr 31-ne qadar Türkiye vatandaşları ile qurulğan iş munasebetlerine tesir etmey.
Aqımdaki seneniñ noyabr soñu – dekabrniñ başından başlap Rusiyedeki nezaret hızmetleri Türkiye vatandaşları tarafından migratsion qanunlarınıñ bozulmasını qayd eterek, mahkeme qararına esaslanıp, bu adamlarnı memleketten sürgün eteler. Rusiye Federatsiyasınıñ uquqı altında bulunğan Qırım istisna olmadı. Nezaretçilerniñ malümatına köre, şimdige qadar yarımadadan bir qaç Türkiye vatandaşı quvuldı. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Gayana Yüksel bergen malümatına köre, yarımadada bulunğan türklerni «birer-birer organlarğa çağırıp, subet keçire ve belli olmağan kâğıtlarnı imzalamağa zorlay, parmaq izlerini alalar».
Yükselniñ bildirgenine köre, bundan soñra Türkiye vatandaşlarını rusça imtianlarına yollaylar, çünki Rusiye Federatsiyasınıñ qanunları bunı talap ete. «Türkiye vatandaşı olmağan apayları bile yardım etemeyler, amma keçken sene adamnıñ Qırımda qalması içün bu bir imkân ve sebep edi. Soñra Qırımdan quvalar. Qırımda qaç yıldan berli yaşağanına, nasıl etip para qazanğanına, qaç adamğa ötmek parasını qazanmağa imkân bergenine ve 2014 senesi olğan deñişmelerge pek quvana ya da quvanmağanlarına baqılmay. Buña iç qulaq asılmay», – dep bildirdi Yüksel Facebook saifesinde.
Meclis azasınıñ aytqanına köre, mahkeme qararı esasında yarımadada 10 yıldan berli iş yapqan Türkiye vatandaşı ve oğlu, em de bir qaç türk iş adamı Qırımdan sürgün etildi.
Qırım.Aqiqat Yükselge muracaat etip, mezkür adamlarnıñ soyadlarını ve olarğa ait müessiselerni aytmağa rica etti, faqat o, adamlar taqip etileceginden qorqalar dep, bu malümatnı berip olamadı.
«Bir mücize bekleyler»
Qırım İnsan aqları bağ gruppasınıñ koordinatorı Abdureşit Cepparov Gayana Yüksel bergen malümatnı Qırım.Aqiqatqa tasdıqladı.
«Böyle şeyler oldı, bilemiz, amma muracaat etken adamlar adlarını aytmamağa rica eteler. Bir mücize bekleyler: bu mesele olarğa tesir etmeycegine ümüt eteler», – dep ayttı Cepparov.
O, Qırımda qorantasınen beraber yaşağan Türkiye vatandaşı aqqında tarif etip, adamnıñ müessisesinde soñki vaqıtları bir sıra teşkerüv keçirilgenini qayd etti. «Bir kün sanitar-epidemiologik stantsiyası, bir kün bergi hızmeti, bir kün migratsion hızmeti, soñra prokuratura, FSB (Federal Havfsızlıq Hızmeti) kele – er kes kele bile. Vesiqaları doğru, amma raat qaldırmaylar», – dep ağlattı Qırım insan aqları bağ gruppasınıñ koordinatorı.
Daa bir vaqia Türkiye vatandaşınen bağlı, mahkeme onı Qırımdan quvmağa qarar aldı, amma adam Qırım uquqçılarına muracaat etip, işbu qararğa itiraz bildirecek ola.
«İçki rayonında mahkeme oldı, Türkiye vatandaşını sürgün etüv meselesi baqılğan edi. Migratsion hızmetiniñ vekili Türkiye vatandaşına qarşı iddiaları olmağanını ayta, mahkemeci ise şunı dedi: «Men çaresini taparım, ve onı çıqarırlar. Olar (türkler) qardaşımıznı (tüşürilgen cenk uçağınıñ pilotlarından biri aqqında laf kete – QA) öldürdiler. Bu siyasiy bir mesele, bu sebepten olarnı (Türkiye vatandaşlarını) mından quvmaq içün bütün manaçıqlarnı qullanmağa tırışalar», – dedi o.
Vesiqaları bar, amma kene de zorluq çekelerAbdureşit Cepparov
Cepparovnıñ qayd etkenine köre, qayd etilgen Türkiye vatandaşları Qırımda qanunğa riayet etip bulunalar, er biriniñ oturma izni bar. «Vesiqaları bar, amma kene de zorluq çekeler», – dep ayttı Cepparov.
Qırım insan aqları bağ gruppasınıñ temsilcileri yuqarı organlardan migratsion qanunlarını al etmege rica ettilermi sualine Cepparov keçken afta Devlet şurasınıñ reis muavini Remzi İlyasov ile bu mevzuda körüşüv keçirilgenini ayttı.
«Remzi İlyasovğa muracaat ettik, ya özü bu işlerge kirişsin, ya da bizni cumhuriyet yolbaşçısı (Sergey Aksenov – QA) seviyesine malümatnı yetkizmek içün ketirsin istedik. Remzi İlyasov bu işni özü baqacağını aytıp, devletler arasındaki munasebetler zor ve bu qolay bir iş olmağanını qayd etti. Neticesini o da aytıp olamay», – dep tarif etti Cepparov.
Prezident buyruğına esaslanıp, malümat toplaylar
Qırımnıñ Emek ve içtimaiy qoruv Nazirligi yarımadanıñ icra akimiyet organlarından Türkiye Cumhuriyetiniñ vatandaşları aqqında malümat berilmesini talap etmege qarar aldı.
Qırım uquq qorçalayıcı gruppasınıñ (KUQG) malümatına köre, nazirlik Rusiye Emek Nazirliginiñ mektübine esaslanğanını bildire. «Türkiye vatandaşlarını celp etüv teklifleri aqqında» mektüpte nazirlik Qırımnıñ icra komitetlerinden Türkiye vatandaşları çalışqan teşkilâtlardan sual cedvellerini toplamağa talap ete.
«Toplanğan malümat arasında: hadimlerniñ sayısı, şu cümleden Türkiye vatandaşlarınıñ, ve 2016 senesi kerek olğan Türkiye vatandaşlarınıñ sayısı. Böyle bir malümat toplamasınıñ sebebi olaraq Rusiye prezidentiniñ 2015 senesi noyabr 28-de çıqqan 583 nomeralı «Rusiye Federatsiyasınıñ milliy havfsızlığını teminlev ve Rusiye Federatsiyası vatandaşlarını cinaiy ve qanunğa uymağan diger areketlerden qoruv ve Türkiye Cumhuriyetine qarşı mahsus iqtisadiy tedbirlerniñ alıp barılması aqqında» buyruğı qayd etile», – dep aytıla mektüpte.
Qırım uquq qorçalayıcı gruppasınıñ reberi Olga Skripnikniñ zanınca, Türkiye vatandaşları diger devletlerniñ vatandaşlarına baqqanda işke kirgende ya da migratsion vesiqalarını alğanda diskriminatsiyağa oğratıla.
«Böylece, kelecek sene Türkiye vatandaşlarınıñ emek faaliyeti içün vesiqalarnıñ berilmesi sıñırlana bile. Qırımda, iqtisadiyat alanından ğayrı, Türkiye vatandaşları tasil, medeniyet ve islâm dinini kütken insanlar içün müim olğan din saalarında çalıştılar», – dep qayd etti Skripnik.
QUQG koordinatorı Vissarion Aseyevniñ fikirince, bunıñ kibi areketler Qırımdaki qırımtatarlarnıñ aq-uquqlarını da bozmaqta. «Qırımda yaşağan ve çalışqan bir çoq Türkiye vatandaşı qırımtatarıdır. Böylece, Rusiye akimiyetiniñ Türkiye vatandaşlarına qarşı yapqanları neticesinde Türkiye vatandaşlığı olğan qırımtatarlar tamır halqnıñ temsilcileri olaraq etnik vatanında bulunmaq aqqından marum qala bileler», – dep ayttı Aseyev.
Qayd etmeli ki, şimdige qadar Qırımnıñ resmiy organları ve hızmetleri tarafından mezkür vaqialarğa dair bir de bir malümat kelmedi.
Metnde Qırım yarımadasında resmiy şekilde qullanğan ıstılalar mevcut


text:
Ukraina telükesizlik hızmeti Ukraina ve Rusiye arasında tutulğan şahıslarnı deñişüv künü belgilengen soñ onı kütleviy haber vastalarına bildirmege vade ete. Bu aqta UTH spikeoi Olena Ğitlânska Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Kün belgilengen soñ onı birden cemaatqa bildirecekmiz. Biraz bekleñiz ve onı (deñişüvni – QA) yekünlemege beriñiz», – dedi Ğitlânska.
BBC Ukraina içün izaat bergen Ğitlânska deñişüv künü daa yoq, dep bildirdi.
Azatlıq Radiosınıñ Ukraina uquq qoruyıcı organlarındaki menbası kütleviy haber vastalarında çıqqan memurlarnıñ aytqanlarını izaatlap, Ukraina ve Rusiye arasında tutulğan şahıslarnıñ deñişüvi kelecek aftağa qaldırıla, dep bildirdi.
Deñişüv kelecek afta ola bilecegini bir qaç Rusiye vatandaşınıñ advokatı Valentin Rıbin bildirgen edi. Onıñ qayd etkenine köre, müvekkilleri alâ daa Ukrainadaki SİZOda buluna, deñişüv künü ise salı, sentâbrniñ 3-ü, ola bile, dedi.
Rusiyede tutulğan deñizcilerniñ tuvğanları olarnıñ Ukrainağa kelgenini Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Faqat bu malümat resmiy şekilde öyle de tasdıqlanmadı.
Ukraina telükesizlik hızmetiniñ spikeri Olena Ğitlânska avgustnıñ 30-nda saba bildirdi ki, «reinelerni deñişüv boyunca zor muzakereler esnası devam ete». O, jurnalistlerni «yañlış malümat tarqatmamalarına» çağırdı.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ ofisi avgustnıñ 30-nda saba bildirgenine köre, tutulğan şahıslarnı deñişüv esnası devam ete. Ukraina prezidentiniñ matbuat kâtibi Yuliya Mendel de tutulğan şahıslarnı deñişüv esnası devam ete, dep yazdı.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ hadimi Anna İslamovanıñ Facebookta bildirgenine köre, «deñişüv yekünlendi» ve ukrainalılar evge kele. Onıñ yazğanlarını Yuqarı Rada tayin etken Ukraina baş prokurorı Ruslan Râboşapka paylaştı.
Daa soñra ukrainalılarnıñ uçağı «Kyiv» ava limanına qondı, dep haber etildi. Qırım.Aqiqat mühbirleriniñ bildirgenine köre, ava limanında jurnalistler toplaştı.
Ukraina Silâlı quvetleri komandanlığındaki menbalarnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, Rusiye esir alğan ukrainalı deñizci ve siyasiy mabüsler ava limanında resmiy şekilde qarşılanmaycaq, olarnı birden hastahanege alıp ketecekler.
Kütleviy haber vastaları Rusiye ve Ukraina «33-ke 33» deñişüv aqqında añlaştılar, dep bildirgen ediler. Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Ukraina ve Rusiye arasında tutulğan şahıslarnı deñişüvniñ «birinci neticeleri» eñ yaqın vaqıtta olacağına ümüt etkenini bildirgen edi.


text:
Politsiya «İnter» telekanalınıñ ofisini yaqma işi boyunca şeklenilgen altı kişini yaqalağanı aqqında bildire. Bu aqta «112 Ukraina» telekanalınıñ yayınında Kiyev Milliy politsiyası baş idaresiniñ yolbaşçısı Andrey Krişenko ayttı.
Onıñ sözlerine köre, uquq qoruyıcılar cinayetni nevbetteki maddeler boyunca taqiq ete: Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 296-cı (yaramazlıq) ve 194-ci (malnı mahsus bozuv) maddeleri.
Milliy politsiya hadimleri Şevçenko rayon bölügine bu yanğınnen bağlı olğanında şeklenilgen 6 kişini ketirdi, olarnıñ şahsiyetleri ve yanğınnen bağlı olğanları belgilene, dep qoştı Krişenko.
Kiyev politsiyasında bildirdiler ki, sentâbr 4-te şahıslar taqımı, tahminen 20 adam, Şuseva soqağındaki bina yanına keldi, turistik çadırlar qoydı ve çemberler (şinalar) ketirdi, bundan soñ çemberlerni yaqtılar ve binağa, ilk malümatlarğa binaen, tuman şaşkasını attılar, yanğın başlandı.
Bundan soñ «İnter» telekanalı ilân etti ki, yanğın neticesinde «Podrobnosti» programmasınıñ studiyası bütünley yandı, bunen beraber, bazı hadimler zararlandı.
Ukraina Fevqulade vaziyetler devlet hısmetinde haber ettiler ki, bu yanğın söndürilgen vaqtında elâk olğanlar ya da yaralanğanlar olmadı.
Terkibine «İnter» telekanalı kirgen Inter Media Group vaqia şaraitini obyektiv şekilde taqip etmesini talap ete, bunen beraber, Ukraina prezidentine «qanunnı ve uquqqa qarşı areketlerden saqlavnı tiklemek» maqsadınen vaziyetke kirişmek çağıruvınen muracaat ete.
«İnter» telekanalına qarşı endi bir qaç sefer piket yapılğan edi, hususan fevral ayında yüz bergen vaqia sebebinden, o vaqıt «Podrobnosti nedeli» («Afta tafsilâtları») programmasınıñ prodüseri rusiyeli Mariya Stolârova canlı yayında sögüş sözlerini ayttı, bundan soñ onı Donbasstaki silâlı taqımlarğa nisbeten simpatiya duyğanında qabaatladılar ve devletten sürgün ettiler.
2013 senesiniñ başında Dmitriy Firtaşnıñ GDF Media Limited şirketi Valeriy Horoşkovskiyniñ K.H. Media Limited şirketinden Inter Media Groupnı satın aldı.
«İnter» telekanalı Ukrainanıñ üç eñ populâr telekanalından biri ola.


text:
Qırım.Aqiqat haber ilâvesi
Qırım.Aqiqat jurnalistleriniñ azırlağan üksek keyfiyetli ve obyektiv malümatları – iOS ve Anroid esasında çalışqan aqıllı telefon ve tabletler içün yañılanğan ilâvede mevcut.
22 tilde yayınlanğan soñ daqqanıñ haberleri, talil, fotoresim, video, audio yazı, blog ve maqalelerini daa raat şekilde izleye bilesiñiz.
YAÑILIQLAR SIRASINDA:
Canlı TV yayını, video ve audio yazılarınıñ daa keyfiyetli taqdimi, ve özüñizge köre seçilgen haberler – yañı şekillenüvnen faydalanıp, Radio Svobodanıñ çeşit bölüklerinden alınğan haberlerni bir sırağa tize bilesiñiz.


text:
Yarımada işğalinden soñ Qırımnıñ bücet müessiseleri hadimleriniñ aylıq ve nefaqası eki qat arttırıldı. Yañı Rusiye akimiyeti bu da başı olğanını aytqan edi. Amma 2015 senesi keldi ve qırımlılar nefaqalar artıq artmaycağını ögrendiler, bazılarınıñ aylıqları ise qısqartıldı.
Qırımnıñ bom-boş büceti, iqtisadiy problemlerniñ artması ve işğal etilgen yarımadada mal-mülkni bölüv dalğası aqqında – «24» haber telekanalında çıqqan «Qırım.Aqiqat» yayınında.
Studiya musafiri – «Maydan inostrannıh del» fondunıñ eksperti Yuriy Smelânskiy, alıp barıcı – Qırım jurnalisti Aleksandr Yankovskiy.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 (Aqmescit saatine köre saat 19:30) ve bazar künü saat 11:30 (Aqmescit saatine köre saat 12:30) efirge çıqa.
Radio Svobodanıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Jeleznodorojnıy rayon mahkemesi qırımtatarı Kazim Ametovnıñ SİZOğa qarşı davasını qanaatlendirip, kameradaki şaraitler yahşı olmağanı içün oña 190 000 ruble tölemesine qarar berdi.
Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber ete.
Kazim Ametovnıñ advokatı Rustem Kâmilev bildirgenine köre, Aqmescit SİZOsına qarşı dava tolusınen qanaatlendirilmedi – imaye oña 521 000 ruble tölemege rica etken edi. Advokat, qarar tolusınen seslendirilgen soñ onı Avropa insan aqları mahkemesine şikâyet etmege niyetlene, dep bildirdi.
«Men normalar bozulıp berilgen vesiqalarğa mahkemeniñ diqqatını celp eter edim. Hususan – bu iş talimatı, cinaiy-icra sistemasında er kes oña riayet etmeli», – dedi Kâmilev.
Bundan ğayrı, advokat, tahqiqat izolâtorı bergen bütün deliller şaraitler alâ daa insaniyetlik talaplarına riayet etmey, dep qoştı. İmayeci, pencereler yoq, ayaqyollar qapatılmay, yaramay qoqu bar, avalandıruv yoq, dep delil köstere.
Rusiye kontrolindeki Sudaq şeer mahkemesi 2021 senesi aprelniñ 12-nde «Veciye Kaşka davası» boyunca mahküm etilgen Kazim Ametovnıñ şartlı apis cezasını lâğu etti, mahkümiyetini bağışladı.
2020 senesi dekabrniñ 4-nde «Veciye Kaşka davasınıñ» 63 yaşında mabüsi Kazim Ametovnıñ evinde Rusiye quvetçileri tintüv keçirdi. İlk malümatqa köre, anda «tahqiqat tedbirleri» oldı. Qırımtatar milliy areketiniñ faali Nariman Celâl bildirgenine köre, FSB hadimleriniñ tintüvi Ametovnıñ oğlunen bağlı.
Ametov, evlerinde keçirilgen tintüv tafsilâtları aqqında tarif etti.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası ve Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Milliy politsiyası cinaiy tahqiqat başlattı.
«Veciye Kaşka davası»
2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Rusiye uquq qoruyıcıları Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini tutıp aldı.
Olar Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etüvde şeklene. Rusiye uquq qoruyıcıları faallerni tutqanda qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. İlk yardım maşinasında qadın can berdi.
Qırımtatar Milliy areketiniñ faali Nariman Celâlnıñ bildirgenine köre, faallerniñ tutulmasına sebep olğan Türkiye vatandaşı Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızladı.
2019 senesi aprelniñ 7-nde Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi para talap etüvde qabaatlanğan «Veciye Kaşka davasınıñ» mabüslerine üküm çıqardı. Ruslan Trubaç, Bekir Degermenci ve Kazim Ametov 3 yılğa şartlı olaraq üküm etildi, 3 yıl sınav müddeti olaraq belgilendi. Asan Çapuh 3,5 yıl şartlı apis cezasını aldı, 3 yıl sınav müddeti olaraq belgilendi.
Bekir Degermenci, Asan Çapuh, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaç qabaatlarını tanımadı.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Hillary Clinton salı künü aqşam Demokrat firqadan prezident vazifesine namzet köstermek içün olğan küreşte ğalip çıqqanını ilân etti.
Faqat California ştatında olıp keçken firqa içindeki saylavlarnıñ neticeleri daa belli degil: California sakinleriniñ yarısından ziyadesi poçta vastasınen rey berdi, bu bülletenler cuma künü kelse ve rey berüv kününden soñ yollanılmağan olsa, o vaqıt sayılacaq. Hillary Clinton prezident olsa, Rusiyeniñ istilâsı ve Ukrainadaki vaziyetke nasıl baqacaq?
Hillary Clinton Beyaz saray içün küreşte Amerika Qoşma Ştatlarınıñ büyük siyasiy firqalarından birini idare etecek birinci qadın olacaqtır.
Hillary Clintonnıñ tışqı siyasiy mezepi Barack Obama ve Donald Trump mezeplerinden daa mantıqlıJeffrey Stacey
«Bugünki ğalebe – bir insannıñ zaferi degil. O, böyle olması içün elinden kelgenini yapqan qadın ve erkeklerge aittir», – dep ayttı demokratlardan prezident vazifesine namzet kösterilmesi beklenilgen qadın.
Hillary Clintonnıñ tışqı siyasiy mezepi Barack Obama ve Donald Trump mezeplerinden daa mantıqlı, dep yaza Foreign Affairs mecmuasında Jeffrey Stacey.
O, Rusiye istilâsına qarşılıq köstermek içün Şarqiy Avropada askeriy quvetlerni yerleştirecek. Rusiye Ukrainağa istilâ etkende akimiyet onıñ elinde olsa edi, memuriyeti birden ukrainlerge silâ berir edi, dep eminliknen ayta Jeffrey Stacey.
O vaqıt, 2014 senesi mart ayında, Hillary Clinton Putinniñ yapqanlarını Gitlernen qıyasladı.
«Putin ve diger ruslarnıñ rus azlıqlarını qorçalamaq içün Qırım ve, belki de, soñra Şarqiy Ukrainağa kirmege mecbur oldıq kibi lafları 30-ıncı yılları natsist Almaniyanıñ Poloniya, Çehoslovakiya ve Avropanıñ diger memleketlerinde alman ealisini qorçalamamız kerek beyanatlarını añdıra», – dep ayttı Hillary Clinton.
Mence, prezidentniñ taqımında devlet kâtibi olğan soñ onı dos-doğru tenqit etmege istemey. Amma onıñ Putin siyasetiniñ talili ve Rusiye istilâsı problemleri arasındaki farqlarnı köremizJohn Herbst
Ukraina üzerinde Malayziya ava yollarınıñ «Boeing» uçağı tüşkende Hillary Clinton Rusiyeniñ alâqaları bar olğanını tahmin etip, qabaatı isbatlansa, neler yapıla bile añlatqan edi.
«Bundan soñra Avropalılar üç yönelişte daa ziyade çalışmaq kerekler: birinciden, cezalar arttırılacaq. Ekinciden, «Gazprom» alternativası tapılmalı, bunı açıq aytmaq kerek. Üçünciden, Ukraina Silâlı quvetlerine yardım köstermek – eñ yahşı silâ, talimler bermek», – dep aytqan edi Hillary Clinton.
Umumen alğanda, onıñ beyanatları Barack Obama memuriyetiniñ baqışlarına yaqın. Faqat bir vaqıtları Hillary Clinton ile Devlet departamentinde çalışqan Ukraina AQŞ sabıq elçisi John Herbstniñ fikirince, onıñ Rusiyege nisbeten siyaseti Obamağa köre daa sert olacaq.
«Mence, prezidentniñ taqımında devlet kâtibi olğan soñ onı dos-doğru tenqit etmege istemey. Amma onıñ Putin siyaseti talili ve Rusiye istilâsı problemleri arasındaki farqlarnı köremiz. O, prezident olsa, Qoşma Ştatlar bu meselede lider yerini alacaqlar», – dep ayttı John Herbst.
Hillary Clinton Rusiye ile munasebetlerni yañıdan baqmaq siyasetinden sebep tenqitke oğray
Ukraina AQŞ sabıq elçisiniñ zanınca, Hillary Clinton, şübesiz, cezalarnı devam ettirecek, amma arbiy meselelerde de küçlü olacaq.
«Menim fikirimce, Ukrainağa arbiy yardım kösterilmesi meselesini ciddiy bir şekilde baqacaq, prezident Obama bunı yapmağa istemey», – dep qoştı John Herbst.
Qayd etmeli ki, Hillary Clinton Rusiye ile munasebetlerni yañıdan baqmaq siyasetinden sebep tenqitke oğray. O, Sergey Lavrovğa meşur «perezagruzka» dögmesini tuttırğan soñ Rusiye ile munasebetler eyilişmedi. Ekspertlerniñ aytqanına köre, bunıñ da müsbet tarafları bar, asılında.
«Rusiyeniñ Afğanistanğa Amerika askerlerine yük taşıması içün naqliyat ayatını bermege azır olğanı körüne edi. Usāmah Bin Lādinge qarşı tedbirlerniñ müim bir şartı edi. Rusiye İranğa qarşı qoşma cezalarğa da razı oldı», – dep ayta Amerika universitetindeki halqara hızmet mektebiniñ dekanı James Goldgeier.
John Herbstniñ aytqanına köre, yuqarıdaki deñişmeler sayesinde Amerika Qoşma Ştatları içün nükleyer silâ meselesindeki deñişmeler de elverişli oldı.
Hillary Clinton prezident vazifesine namzet kösterip, Rusiyeni telükeli bir memleket dep adlay, amma AQŞ ve Rusiyeniñ menfaatları bir olğan meselelerde muzakereler keçirile bile, dep ayta.


text:
Tarih Ädebi älem
ALJASQAN ĞASIR (Äñgime)
“Aşarşılıqtı sayasilandırmau kerek” deu “dımıñdı şığarma” dep wlttı twnşıqtıru. Bwl tarih pen wltqa jasalatın qiyanat!
…közi jwmılmay, «bwnıñ ne?» degen tañdanıstı swraq anıq oqılatınday adırayıp, tas qoranıñ töbesine qarağan küyi qalıptı. Mwrınnan ketken qan eki wrttı sağalay barıp, kepken özenniñ arnasınday bılqıldap, toñğa aynala bastaptı. Sıpataydıñ da eki wrtınan bastap omırauına deyin – iñirdegi batıs kökjiektey qıp-qızıl. Entigin endi basıp, auzına kelgen dämniñ qoşqıl tatitının, onıñ qannıñ dämi ekenin tüysingen. Tüysingen sätte loqsıp qwsa bastadı. Bwnısı jetpis bes jasqa kelip, Täşkenttegi ağaş qorasına kirip, qayıs arqanğa asılıp barıp tınşu tapqanşa jalğasatın loqsu ekenin, ärine, ol kezde bilgen joq. Bir närseni türtip, tanıp alarğa mwrşası da joq. Şökesinen otıra ketip, jansız bastı qwşaqtap, qasqırdıñ wlığanına wqsas, bälki odan da äri bir zar şığardı. Qwdaydan bastap, äruaq ataulını, ömirdi, ajaldı, auılınan tigerge twyaq qaldırmağan aştıqtı şetinen lağınettep şıqtı. Jaña ğana özi aynaldıra keskilep, moyın omırtqasınan jwlqılap, aq jwlın mayın aqtarıp alğan qas-jauınıñ basın endi ayalap, bauırına basıp, äldilep otır…
Bwlar auıldan şıqqanda beseu edi. Bwl jürip ötken jolda üş oba jatır. Oba deytindey oba da emes, taspen jabılğan töbeşik. Tuası şoynaq, aştıqtan köp bwrın ayağın süyrep basatın Ädilgerey älsirep qaldı. Jüruge hali joq. Onı bir talğa süyep, özderi jua teruge ketken. Jwt – jeti ağayındı. Äşeyinde är tastıñ tübinen ırğap-ırğap jwlıp alıp, jüre beretin jua da joq. Ömir «öltirmeyin» degendey, ärqaysısınıñ qoldarına eptegen qoyantamaq iliktirdi. Biraq sol mezette tas tübine üñile jürip, bükşeñdegen qalpı, qolındağıların qaujap bolğan. Olja jaylı eşqaysısı tis jarmadı. «Jılan jalmağanday» desti. Tek qaytıp kele jatqanda ğana işterinen Ädilgereydiñ aştan qatatının oylap, köñilge küp kirdi. Biraq bwl qinalıs jäy kündegiden basqa. Säl ıñğaysızdanğanı bolmasa, bäri qalıptı. «Aştıqta ar bolmaydı eken» dep oyladı Sıpatay. Bwlar ketkeli süt pisirim uaqıt ötti. Qaytıp kelse, Ädilgereydiñ bası ğana qalıptı. Bastı köterip qarap edi, qan joq. Osıdan jıl bwrın kesilgen bas sekildi. Tänin süyrep äketken iz jatır. Biraq onda da qan izi bayqalmaydı. Qan izi twrmaq, aştıqtan arığan dene jolındağı şöpti japıruğa da jaramaptı. Tek espe qwmda ğana jazılğan hattay iz jatır. Aşıqqan adamda qan bolmaytın şığar dep şeşti bwlar. Aqıldasa kelip, tändi süyrep äketken jaqtan aulaq, qarsı betke jürdi. Odan keyin olar közi qarauıtıp, qwlauğa şaq qalğan kezde sausaqtarın yaki bilekterin tistelep, qan şığarıp, ölimderin boljaytın ädet tapqan.
Odan keyin törteuiniñ arası wzay berdi. Soñında «ayağın şañğışı qwsap süyrep kele jatqan aldıñğı top osı wzaqqa barmaydı-au»,–dep şeşken şartıq Kenjebay. Şartıq degen «märtebeli» atağınıñ jwqanası da joq. İşin aua keulep ketken. Juıp, bürlep, keregege ilip qoyatın may salar qarın sekildi. Türtse – dañğwr-dwñğır etedi. Odan keyin – qabırğası balıqtıñ jelbezegine wqsap ırsiıp, közi şüñirek tartıp, kepterdikindey qızarıp twratın Oljabay. Bota tirsek Tileş eñ aldında. Bwl sonı bağdar qılıp, qalmauğa tırısıp, ilese ilbip keledi. Ärkim öz basındağı alaudı öşirip, aqıldan aljasıp qalmau üşin üzilmeytin oydıñ sorabına tüsip alğan. Aşıqqan adamnıñ aljasıp ketetinin wqqannan beri saqtandı. Şaşı jalbırağan, tırnağı orala ösken bir kempir kürek tisin ırğap otırıp, özin: «Altın saqa» ertegisindegi Mıstan kempirmin», – dep tanıstırğanda «qarttıqtan aljıdı ma, älde aştıqtan aljıdı ma?» dep zerttep baqqan. «Mıstan kempir» aljasarday käri emes, äri ketse elu men alpıstıñ arası. Aştıqtan ekenine şübä qalğan joq…
Jazıqqa tüskeli beri jağday tipti qiındadı. Bağıt joq, bağdar joq. Bir ğana maqsat. Jüru Häm jüru. Osı maqsatpen jüre berip, Kenjebaydıñ qayda qalğanın da bilmeydi. Kenjebay Sıpataydıñ nemere inisi-twğın. Qalmannıñ jalğızı. Keyin bwrılıp, izdese bolar edi. İzdemek te bolğan. Biraq izdep barğanda ne qayran qılmaq? «Aman qalsam, süyegin jinap, kömermin» dep, aynalanı jattap alğısı kelgendey köz işine qotara saldı. Bwl tumısınan qatigez de, antwrğan da emes edi. İşi-bauırı ezilip, bauırın joqtap keledi-aq. Namıs ta bar. Biraq eki ölikten bir ölik jaqsı. «Äuletten eñ qwrımağanda bireu tiri qalsa» dep öksidi. Osı oyğa bekip, ilbip kele jatqanda Kenjebaydı kördi. Arqasına qanat bitken be, bük tüsip, qos qanatımen jerdi keri ısırıp, kökke qaray köterilip baradı eken. «Jarıqtıq, Qwday, mına şartıq qwlın aljasqan ğasırdan qwtqarıp, qanat bitirip, kökke alıp ketti» degen düdämal oy jılt etti. Bwl bir sät esi auıp, kün kölegeylep, kökke qarap twrıp qaldı. Qolın da bwlğağan sekildi.
Soñındağı Oljabayğa qarap edi, toqta dep, qol köterip işara jasap keledi eken. Bwlar da jüruge şama qalmağan soñ, toqtauğa beyil. Oljabay qız bwrımınday sozıla ağıp jatqan bwlaqtıñ etegine jetip jığıldı. Bwrın bwl jerde mamırajay tirlik keşken jwrt Wzınbwlaq dep atağan bolar dep oyladı üşeui. Biraq läm-mim söylesken joq. Söyleuge älderi qwrığan künnen bastap, bwlar bir-birin oyşa wğuğa köşken. Basında jobalap, dolbarmen tüsinisetin edi. Soñıra sözbe-söz söylese alatın jağdayğa jetti. Keyin mwnı ğalımdar «telepatiyalıq baylanıs» dep ataytının bwlar ol kezde qaydan bilsin? Ondaydıñ mümkin ekenin de oylauğa häl joq. Oylağan künniñ özinde tañdana almas edi. Bwlardı tañdandıratın ne qaldı özi? Adamdar bir jıl işinde qattı qartayıp ketti. Bir qalağa kirgende ölgen äkesi men şeşesiniñ basın kesip alıp, qwşaqtap, sandıraqtap, eki bastı kezek-kezek süyip jürgen segiz ben on jas arasındağı qızdı kördi. Arqadan şıqqannan Sırğa deyin keuip, isinip ketken ölik qaraqws pen qwzğınğa, qarsaq pen qasqırğa, jalpı añdar patşalığına jayılğan wlan-ğayır dastarhan tärizdi. Özge añ-qws jeytinin jep bolğan soñ, toydan keyin dastarhan jinaytın dayaşı qwsap, mäyitterdi kömip jatqan qarğalardıñ qılığı da bwlardı tañdandıra alğan joq. Ittiñ süyek kömetini sekildi erteñgi künniñ qamın küyttedige jorığan. İşindegi kökiregi oyau, äldeqanday oqığanı bar, Sıpatay ğana Abıl men Qabıl qissasın, adamzattıñ alğaşqı qılmısın eske tüsirgen. Tüsirgen de ğadettegi dünie sekildi samarqau qarap, qoya saldı. Odan keyin bir keyuananı qasqır qorşap, şañıraqtıñ otı sönbes üşin, estiyar wlın artına jasırıp, it-qwsqa kenje balasın itere salğanı jaylı jan türşiger oqiğanı keyipkerdiñ öz auzınan estidi. Keyuana äldeneden arılğısı kelgendey, özin aqtağan janday jolay kezikken jannıñ bärine osını aytıp jür.
«Bılay» dep wlın artına jasırğanın körsetkende aştıqtan meñireyip qalğan bala, közi üreyge tolıp, mıñ ret qaytalanğan qoyılım boyınşa şeşesiniñ etegine orala ketedi. Keyuananı tas-twnjır qwsap ünsiz tıñdap, öz jayına ketetin özgelerdiñ qılığın bwlar da qaytaladı. Odan beri de kezdeskenderdiñ äñgimesi bwdan da qayğılı bolmasa, kem emes. Qayda barsañ da qırğın, qaza. «Joldı kisi jegişter toruıldap jür» degendi aytıp saqtandırğandar da boldı. Oğan da kepken balıqtıñ keskinimen qarağan da qoyğan. Kisi jegiş degennen qorıqqannan göri jiirkeniş basım. Söytse de, tiliniñ qıjırtpası bar bota tirsek Tileş: «Ölip bara jatsaq, şartıq atı bar, Kenjebaydı birinşi jeymiz. Odan keyin seni…» – dep qaljaqtağan boldı. Qanşa qaljıñ bolsa da, işinen bir oydıñ jılt etkeni ras edi. Mınau sol oydıñ buı bolatın. Bir jaqsısı, olar ol kezde oymen tildesudi bilmeytin. «Qwday saqtasındı» kezergen erinderin äreñ jiıp, adıraya qarap ayttı.
Közderi ilinip ketken eken. Bwl – ädettegi köz şırımın alu emes, qaljırau. Ölimniñ alğaşqı habarşısı. Oljabay bağana suğa bas qoyğan jerinde äli jatır eken. Qarını qara sudan şermiip ketipti. Bwl bota tirsek Tileştiñ qwrdası. Sol qwrdastığı esine tüsip ketkendey, biraq qaljaqtaspaq twrmaq dauıs şığaruğa şaması joq bota tirsek Tileş, jaña tapqan söylesu täsilimen eki-üş ret «twr» dep körip edi, anau erine qozğalğanı bolmasa, twratın ray tanıtpadı. Baydıñ şoljañı qwsap jatqan qwrdasına sol sät ızası kelgen Tileş qarın twstan teuip kep qalğanda şermiip twrğan qarın qors etip jarıldı. Selk ete qalğan Oljabay kepterdikindey qızıl közderin bwlarğa qadap jatqan küyi jan täsilim etti. «Jan azabımdı jeñildettiñ ğoy, qoş, Tileş» degen oyı ap-ayqın estildi. Ekeui de mına swmdıqtan üreylenip qalğan. Äsirese, Tileş. Bayağı jaymaşuaq kez bolsa, bwlar añırap twrıp jılap, qaqırap twrıp qayğırar me edi?! Ökinişke qaray, ayauşılıq sezimderi tübegeyli ölip, ömir üşin küresu, jan saqtau sezimderi oyanıp, ayqwlaqtanıp kele jatqan. Äbden arıp, şökken mäyitti büktep jatqızıp, ekeulep jürip bes-altı taspen bastırıp kete bardı. Müsäpir halderine qaramay, «amanatqa qoydıq» dep uağdalastı.
Kün jürip, bir qwzdıñ etegine kelgende tağdır bir jarılqadı. Äueli qıran toyattap, artınan it-qws toy toylağan bir maqlwqattıñ är jerde şaşılğan süyegin körip, ekeui de ekpettey jatıp kemirip, bir süyekten ekinşisine bauırlap jıljıdı. Tipti jilinşiktiñ mayına deyin şağıp jedi. Kişkene toyınğannan keyin barıp, «eş januarğa wqsamaytın bwl ne maqlwqat boldı eken?» dep oylana bastadı da, ol raylarınan tez qayttı. Bwnıñ adam denesi ekenin, tipti özine jaqın, nemere inisiniñ etin jegenin, qalğan ömirin osı süyekti izdeumen ötkizgen Sıpatay jetpis bes jasqa kelip, asılıp ölgenşe sezgen joq. Sezbeytin de jöni bar. Bir uıs mäyitti bauırına basıp jep otırğan bürkitti bir üyirli şiböri qaumalap ürkitip, mäyitti jwlmalap tastağan. Bwl qwlan tüstes qwla dalada jortqan tışqan kezikpeytin bolğalı bürkit te azğındap, öleksege üyirsektep, jan saqtap jür. Qayta kelip toyat izdegende enşisine közi, mwrını, qwlağı, tipti, qwyqasına deyin müjilgen bas qana tigen. El aqımaq hayuanğa jatqızsa da, bwl mına basta äli de bolsa bir jwtım astıñ barın sezdi. Zäu biikke köterildi de, jaqpar tastı nısanağa alıp, tastay saldı. Anasınıñ jatırınan şığu üşin qısılıp, qayta qwralğan bas süyek tura sol jikterinen qars ayırıldı.
Ekeui süyek-sayaq müjip, işine «el» qonğannan keyin az-kem qayımdasqan bette ünsiz söylesu qasietinen ayırıldı. Meyli dep qoya salğan. Äñgimelesuge ekeui de qwlıqsız. Otırğan jerlerine jata-jata ketti. Tün ortasında bota tirsek Tileştiñ kübirlep söylep jatqanın estidi. «Bwl da sandıraqtaydı eken-au» dep qwlaq türgen. «Erteñ aştıqqa şıdarmın. Odan keyin qaytem? Mınanı jemesem, bolmaydı… Tileş…» – degen sözin ap-anıq estidi. Osıdan keyin seriginiñ är-qimılın bağıp, tün balası wyqı körmey şıqtı. Tañ ata bota tirsek Tileştiñ tağı da ünsiz söylep twrğanın körgende onıñ eşkimmen aqıldaspağanına, tek ünsiz söylesu qasietteriniñ qayta oyanğanına köz jetkizdi. Bwl oğan quana qoyğan joq. Oyşa söylesu silesin qatıratın aştıqtıñ sahih habarşısı ekeni dausız edi.
Ekeui odan beri de eki kün jol jürdi. Osı eki kün boyı qas-jauına aynalğan Tileşten köz alğan joq. Ünemi artında jüredi. Bir jerge ayaldasa, alıs otıradı. Keşe iesiz qalğan auıl üstinen ötkende tintkilep jürip, kezdik tauıp alğan. Köñilge medet sol. Tileştiñ bwnı jayratıp jemek oyı är adım sayın ayqındalıp kele jatqan. Ekeui ünsiz söylesudi qoyğan sätte ol öz oyın küyttep ketetin de, bwl sonı jaudıñ şifrin şeşken jauınger qwsap, şumaqtap jinap kele jatatın. Kez kelgen qamsız sätte onıñ qarnınan bir-aq şıqpaq. Ekeui iesiz qalğan bir tas qorağa kep toqtadı. Bwrın däuleti asqan bir baydıñ üyi dep şeşti. Bota tirsek Tileş salğan betten bük tüsip, wyıqtap qaldı. Sıpatay qanşa qaljırasa da, wyıqtamauğa bekindi. Kezdikti mıqtap wstap, ötken ömirine sayahattay jönelgen oyın «qazir men seni…» – dep silekeyi şwbıra söylegen bota tirsek Tileştiñ sözi bölip jiberdi. «Qamsız qaldım ba?» dep şoşıp ketken bwl mısıqşa atılıp, bük tüsip jatqan deneni piskiley bastadı. Piskilegen jeri pırs etip jarılatın sekildi. Bota tirsek Tileş äuelde ne bolğanın tüsinbey qalğanday. «Bwnıñ ne, Sıpatay?» – dedi ünsiz söylep. Osını qaytalay berdi. Sıpatay mına oydıñ äuezi aldıñğıdan basqa ekenin sonda bildi. «Bwnıñ ne?..» degen sözden janı alqımğa tirelip, twnşığıp baradı. Arın şımşıp wstap, şıñğırtıp otqa şıjğırıp jatqanday. «Aştıqta ar bolmaydı» degeni ädiram eken. Öñeşin köktep ötip, şıñırau tüpten «ah» degen dıbıs şıqtı. «Bwnıñ ne, Sıpatay?» degen oy aldıküngi tünde talmausırap jatıp özi estigen oydan da, «men qazir seni…» degen qauipten de bölek. Basqa. Qarasa, bota tirsek Tileş: «Bwnıñ ne?» – degendi aqırğı quatın sarqıp, erinderi äreñ jıbırlap aytıp jatır eken. Bwdan arığa şıdamadı. Tamağın orğılay bastadı. Orğılap jatıp beti qızarğanday boldı. Tipti betinen qızıljalqın nwr jerge tamıp ketkendey. Keskilep jatır. Sonda da «bwnıñ ne?..» sözi basın deneden twtastay ajıratıp tastağanşa toqtağan joq. Közi qarauıttı. Sılq etip otıra ketti. Bir esin jisa, auqattan keyin juınğan mısıq qwsap qanğa malınğan alaqanın jalap otır eken. Bireu saq-saq küldi. Bağanağı dauıs – osı. Onıñ öz işinen şığatınına közi endi anıq jetti. Qu jandı saqtau üşin miı qwrğırdıñ osınşa aylağa bararın kim bilgen? Eñ wlı jırtqış adamnıñ oyı degen kesim jasadı jöpeldemede. Bwnıñ boyına özdiginen bir quat payda bolğanday. Qwdaydı qarğap otırıp, «nege meni Qwday jarattı, meniñ nege öz tañdauım joq, nege meniñ bar tağdırım mensiz şeşilui kerek?» degen saualdarğa dalbasalap jauap izdedi. Ärine, Qwday oğan jauap qatqan joq. «Täñirimen oyşa söylesuge bola me eken?» dep swradı aldındağı bastan. Äldene esine tüsip, selt etti. Bwl öziniñ aştıqtan aljasıp ketkenin sonda wqtı. Biraq qay kezden bastap aljasqanın esine tüsire almadı. Qay kezde aljastı? Ol osını oylap, ötken uaqıtqa qarsı bağıtta jüre berdi. Jüre berdi…


text:
Mayısnıñ 5-de Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonında «Qırımtatar masalları» kitabınıñ taqdimnamesi ve qırımtatar ustası Rustem Skibinniñ master-klassı ötkerildi. Bunı Qırım.Aqiqatnıñ muhbiri bildirmekte.
Tedbirler qırımtatarlarınıñ ekseriyet olıp yaşağan Novoalekseyevka ve Rıkovo qasabalarında keçirildi.
Ukrain tilinde çıqqan «Qırımtatar masalları» kitabını tanıtmaq içün «Veselka» bala edebiyatı milliy neşriyatı adına onıñ müdiri Aleksey Bondarenko keldi.
Tanıtuvlarnıñ ekisinde de bu kitapnıñ süslenmesinde qullanılğan örneklerniñ muellfi olğan qırımtatar ustası Rustem Skibinniñ çölmek ve fotoresim sergisi de teşkil etildi.
O, Novoalekseyevkadaki balalar içün qıırımtatar ornamentalistikası boyunca eki dane master-klass keçirdi. Rıkovo qasabasında ise, tanıtuv esanasında çölmeklerniñ süslenmesinen bağlı qırımtatar ananeleri boyunca lektsiya oqudı.
Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında Rustem Skibin böyle tedbirlerniñ kerek olğanını qayd eterek, olar vastasınen çeşit halqlar biri-biriniñ medeniyetini tanımağa fursat qazanacaqlarına diqqat çekti.
«Avası deñiz qoquy, semetdeşlerimiz çoq, tolusınen evde –Qırımda olğanımnı is ettim», - dep qıymet kesti Geniçesk rayonını ziyaret etken qırımtatar ustası.
Kitap tanıtuvı ve master-klasslar mayısnıñ 6-sı cumaertesi künü Hıdırlez bayramı çerçivesinde de ötkerilecek.
Daa evel haber etilgeni kibi, Qırım sıñırında yerleşken Herson vilâyeti Geniçesk rayonında mayısnıñ 6-da qırımtatar Hıdırlez bayramı qayd etilecek.
Sçastlivtsovo bala eglence parkında kündüz bayram tedbirleri başlanıp, qırımtatar kureşi boyunca yarış, ziyafet, daa keççe qırımtatar taqımlarınıñ kontserti ötkerilecek.
Herson vilâyeti Qırım yarımadasınen qomşudır. Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonı qırımtatarlarınıñ Ukraina ana toprağında eñ sıq yaşağan yerleri dep esaplana.


text:
Bu könne närsälär bulğan?
Tarixta bügen - 23.11.2019
Bügen 2019 nçı yılnıñ 23 nçe noyabre. Bu kön tarixqa nindi waqıyğalar belän kerep qalğan soñ?
1942 nçe yılnıñ 23 nçe noyabrendä “Kasablanka” fil’me berençe tapqır New-Yorkta kürsätelä. Fil’mneñ rejisserı – Maykl Kertiz. Baş rol’lärdä Xamfri Bogart belän İngrid Bergman uynıy.
1946 nçı yılnıñ älege könendä Franśiya belän Tön’yaq V’yetnam arasında suğış başlana. Fransiya V’yetnamnıñ Xayfon qalasın utqa tota. Höcümdä ğadi xalıqtan 6 meñ keşeneñ ğomere özelä.
1970 nçe yılnıñ 23 nçe noyabrendä Bryussel’dä Törkiyäneñ urtaq bazar äğ’zalığı öçen 22 yıllıq küçü däweren küzdä totuçı protokol imzalana.
1980 nçe yılnıñ bu könendä İtaliyanıñ kön’yağındağı Avellino häm Bazilikat töbäklärendä 6,9 ball zurlığında cirteträw barlıqqa kilä. Zilzilädä 3 meñnän kübrak keşe yaqtı dönyadan kitä, 7700 keşe yaralana, 250 meñ keşe yortsız – cirsez qala.
1985 nçe yılnıñ 23 nçe noyabrendä Afinadan Qahirägä baru öçen kütärelep kitkän Misır hawa yulları oçqıçın hawa yulbasarları urlıy. Mal’tağa töşerelgän oçqıçqa Misır maxsus köçläre operaśiya oyıştıra. Anda aralarında yulbasarlar da bulğan 60 keşeneñ ğomere özelä.
1996 nçı yılnıñ älege könendä Êfiopiya hawa yulları oçqıçın urlıylar. Yağulığı betkän oçqıç Hind okeanına kilep töşä ,waqıyğada 123 keşe ülä.


text:
Bunı Yalta şeer başı muavini İvan Zabruskov bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat.
Onıñ aytqanına köre, marşrutka aydavcıları 2,75 grivna yerinde 3 grivnanı ala ve ufaq paranı qabul etmege istemeyler.
Taşıyıcılarınıñ böyle areketleri, Zabruskovnıñ aytqanı kibi, qanunsızdır.
«Taşıyıcılar Yalta şeer şurasınıñ icraiy komitetine bildirmeyip, yol parasını öz başına kötereler. Böyle areketleri qanunsızdır», – dep qayd etti o.
Şeer başı muaviniñ aytqanına köre, naqliye müessiseleriniñ saiplerine «yazma iddialar» endi azırdır.
«Eger de olar öz areketlerine devam etseler, icraiy komitetiniñ nevbetteki toplaşuvında olarnen añlaşmalarınıñ toqtatılmasını baqacaqmız. Yani, olar şeer territoriyasında artıq çalışmaycaqlar», – dedi Zabruskov.
Evelleri yañı «Qırım akimiyetiniñ» temsilcileri endi böyle areketler içün taşıyıcalarnen añlaşmalarını toqtatmağa vade etken ediler.


text:
2020 senesine qadar Qırım ve Aqyarnıñ içtimaiy-iqtisadiy inkişafı boyunca federal maqsat programma leyhasında Qırımdaki «Artek» eñ büyük bala lageri inkişafına 21 mlrd ruble ayırılması da qayd etilgen.
Bunı Rusiye ükümetiniñ reis muavini Olga Golodets bildirdi, dep haber ete Qırım «ükümetine» yaqın olğan Krıminform saytı.
«Artek» inkişafına 21 mlrd ruble ayırmağa planlaştırıla, bu dört yıl devamındadır», – dep ayttı jurnalistlerge Golodets. O, Habarovskta yüz bergen suv basuvı neticesinde zarar körgen balalar raatlanğan Kezlevdeki «Beregovoy» bala şifahanesini ziyaret etti.
Baş nazir muavininiñ aytqanına köre, kelecek sene Qırımdaki yaz bala raatlığınıñ programması «Artekniñ» 90 yıllığından başlanacaq. Bunıñnen bağlı merasimlerni yüksek derecede keçirmege vade eteler.


text:
Mayıs 30-da Ukraina akimiyeti «Gazpromğa» aman-aman 800 million dollarnı töledi. Kiyevde berilgen malümatqa köre, gaz fiyatı tolusınen ödenildi. Lâkin Moskva Kiyev borcunı ödemedi, dep bildire.
Rusiye energetika naziri Aleksandr Novaknıñ aytqanına köre, mayıs soñunda gaznıñ 10 milliard kubometri ödenilmedi.
Bazarertesi künü, iyün 2-de, Rusiye, Ukraina ve Avropa Birligi üç taraflı muzakerelerniñ dörtünci basamağı ötkerilecek. Moskva ile añlaşmamazlıq olsa, Kiyev Stokgolm arbitraj mahkemesinde dava açtıracaq.
Ukraina akimiyetiniñ fikirince, bu mahkeme gaznıñ yañı fiyatınen bağlı meseleni al etmeli. Malüm ki, şimdi Ukraina içün tabiiy gaz fiyatı aman-aman 500 dollarnı teşkil ete. Mart ayında akimiyet deñişken ve Rusiye Qırımnı işğal etken soñ, Ukraina içün endirimler lâğu etildi.
Bugün «Naftogaz Ukrainı» «Gazpromğa» qoşma añlaşma leyhasını yollap, 2009 senesiniñ añlaşma şartlarında gaz fiyatı, miqdarı ve şartlarını deñiştirmege teklif etti.


text:
Aqmescitte Qırımtatar bayraq Künü munasebeti ile esas merasimler başlandı. Olar Borçoqraq mikrorayonında keçirile.
Radio Svoboda ve Qırım.Aqiqat saytı saat 17.00 den (Kiyev vaqtına köre saat 16.00 dan) başlap, canlı şekilde bu tedbirlerni kösterecekler.
Esas tedbirler Aqmescitniñ Borçoqraq qasabasında, qurulıp bitirilmegen mektepniñ ögündeki meydançıqta teşkil etildi.
Kündüz iyün 26-da Aqmescitniñ Bala bağçasında milliy kiymilerde insanlar qırımtatarlarğa qol tutuv fleşmobnı keçirdiler. Balaları ile qadınlar milliy urbağa kiyinip, qollarında qırımtatar ve ukrain bayraqlarını tutıp, kezindiler.
Qırımtatar Bayraq künü bayramı munasebetinen iyün 26 künü Kiyev ve Tbiliside tedbirler keçirile.
Qırımtatarlarnıñ bayrağı altın tamğalı kök tüste bir ketendir. Qırımtatar bayraq künü 2009 senesi teşkil etildi. Er yıl Qırımtatar bayraq künü munasebeti ile tedbirler Aqmescit merkezinde keçirile edi.


text:
Kreml kontrol etken Aqmescitniñ Demiryol rayon mahkemesi mart 20, bazarertesi künü Qırımlı jurnalist, Radio Svobodanıñ muellifi Nikolay Semenağa qarşı açılğan davanıñ asılını baqacaq.
Ögündeki toplaşuv fevralniñ soñunda keçirilgen edi. O zaman imaye tarafı lingvistik ekspertizağa qarşı itiraz bildirgen edi.
2016 senesi baarde Qırımda Qırım.Aqiqat ile işbirliginde şeklengen jurnalistlerniñ evlerinde tintüvler olıp keçti. Nikolay Semenağa qarşı Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozmaq çağıruvları şeklenmesi ile cinaiy iş açıldı. Rusiye taqiqatı oña yarımadanı terk etmege yasaq etti.
Dekabr 7-de taqiqatçı jurnalist Nikolay Semenağa Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmındaki «Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozacaq areketlerge açıq çağıruv yapması» ile qabaatlanğanını aydınlattı. Taqiqatçı tizgen cinaiy iş 6 cılttan ibaret, advokatlar malümatlarnı ögrenmege başlay.
FSB sorğusında Nikolay Semena yazğan işlerinde «fikirini bildirme» aqqını qullandı, dep bildirdi.
Nikolay Semenanıñ advokatları, Halqara ve Avropa jurnalistleri Federatsiyası, em de OSCE ifade serbestligi meseleleri Temsilcisiniñ ofisi, FSBge muracaat etip, onı Qırımdan tedaviylenmesi içün yibermege çağırdı, lâkin müsbet cevap şimdige qadar daa berilmedi.
Ukraina Tışqı işler nazirligi işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşları, şu cümleden Nikolay Semenanıñ taqip etilmesinden qasevetlengenini bildirip, oña qarşı yapılğa basqını toqtatmağa çağırdı.


text:
İslâm alimleri Yüce Rabbimiz yat, hırsızlanğan, zapt etilgen topraqta qılınğan namaznı qabul etemi-yoqmı, dep tartışa. Ekseriyeti namaz qabul etile, dep tüşüne. Amma böyle bir topraqta ibadet etmek olmağanını aytalar. Bunı esas Ukrainadaki musulmanlarnıñ diniy idare müftisi Ayder Rustamov Qırım.Aqiqatqa aydınlattı.
«Qayd etmeli ki, mında er bir qırımtatarınıñ vazifesi bar – vatanını işğalden azat etmek içün ne yapqanını tüşünip yatmaq ve uyanmaq kerek. Qırımdan tış olmağa mecbur insanlar da bunı tüşünmeli. Yüreklerimiz aynısını dese, arzumız kerçekleşir – işğalciden qurtulırmız... Namaz islâm dininiñ farzıdır, qırımtatarlar ibadet etmege mecburlar. Qırımtatarlar zapt etken topraqta degil, olar zapt etilgen vatanlarında yaşaylar», – dep ayttı Rustamov.
Müfti qayd etti ki, «işğalci akimiyetke yardım etip iş tutqanlar günâh işleyler», olarnen «ibadet aqqında degil, başqa şeyler aqqında» laf etmek kerek.
2016 senesi noyabr 19-da 14 qırımtatar din cemiyeti Kyivde toplaşip, müftiylikni qurdılar. Müfti Ayder Rustamov oldı, o, Kyivdeki qırımtatar cemiyeti yanında Musulmanlarnıñ diniy qıymetleri komitetiniñ yolbaşçısı ola. Alimler şurası da quruldı, onıñ yolbaşçısı olaraq Ukraina musulmanları birliginiñ reisi Suleyman Hayrullayev saylandı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev Moskva merkezinde cuma künü öldürilgen Rusiye muhalifi Boris Nemtsovnıñ tuvğanlarına taziyelerini bildirdi.
«Moskvada muhalif Boris Nemtsov öldürildi. Onıñ tuvğanlarına ve safdaşlarına taziye bildiremiz. 21-nci asırda Sovet birliginiñ eñ yaramay şaraitlerinde, «istenmezlerniñ» yoq etilmesi normal bir şey olğan memlekette yaşağan Rusiye halqına taziye bildiremiz», – dep bildire Cemilevniñ sözlerini matbuat hızmeti.
Prezident vekâletlisiniñ beyanatında aytılğanı kibi, Boris Nemtsov soñ aftaları Rusiyede cenkke qarşı mitingni azırlay edi, bunı o Kiyevde fevral 26 künü keçirilgen konferentsiya arfesinde bildirdi.
«Moskvada mart 1 künü keçirilecek buhran ve cenkke qarşı mitingniñ teşkil etilmesi ile meşğulim. Şunıñ içün, teessüf ki, kelip olamacam. Mustafa Cemilevge ve yahşı insanlarğa selâm yollayım»,– dep bildire Nemtsovnıñ sözlerini Mustafa Cemilevniñ matbuat hızmeti.
Boris Nemtsovnı Moskvanıñ merkezinde fevral 27-de aqşam öldürdiler. Şaatlarnıñ aytqanına köre, eñ azından dört kere ateş açıldı. Nemtsov vaqia yerinde can berdi. Öldürüv boyunca cinaiy iş açıldı. Ukraina, AQŞ ve AB yetekçileri yüz bergen adiseden şaşıp, qabaatlı insanlar cezasını körecegine ümüt besleyler.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin muhalifniñ öldürüvini takbih etip, vaqianı tarik olaraq adladı.
Mart 1 künü Moskvada Boris Nemtsov hatırasına yürüş keçecek. Muhalifet tarafdarları numayışnı «Baar» yürüşi yerinde keçirecekler.
Boris Nemtsov ile salı künü, mart 3-de, Moskvada Saharov merkezinde vedalaşacaqlar.


text:
Bu vaziyet yarımadanı adım-adım iqtisadiy ve maliye kerginlikke itere. Kommunal hızmetleri ve aşayt mallarnıñ fiyatları endi östi, yerli qaznalarnı toldurğan turistler ise, ep kelmeyler.
Yerli sakin, küçük raatlıq eviniñ saibi Anastasiya Melnik şikâyet ete: «Rusiye ve akimiyet bizni turistlernen temin etmege vade etken edi. Qayda olar? Mayısta söz bergen ediler, endi iyunniñ bir aftası keçti, yalılar bom-boş, qasabada bir kimse yoq. Tükânlarnıñ da yarısı qapalı».
Rusiye devlet Duması alğışlağan, yarımadanı kumar oyunları mekânına çevirmek ğayesine qırımlılar daa ziyade teñqid ile baqalar.
Yerli sakin Yelena Dudnik Qırım.Aqiqatqa şunı ayttı: «Ya bizden kim soradı? Moskvada er şeyni bizsiz al ettiler. Bizge bala kurortını vade etken ediler, turistik marşrutlarnıñ inkişafını ileriletecek ediler, onıñ yerine qolay yolunı taptılar – kazino açacaqlar emiş».
Qırımlı Sergey Gorodniçiy dey: «Bizge o kerekmi? Bizim qasabamızğa o tekmil kerek degil. Qırımnıñ bir qaç şeerlerinde kumar merkezlerini açacaqlarını aytsalar da, eminim, qolay para qazanacaqlar tez tapılır».
«Merametli» hızmetniñ hususiyetleri
Adetince, qırımlılar içün mayıs bayramları ve iyunniñ birindci aftası, kelecek yaz mevsiminiñ nasıl olacağını kösterecek bir köstergiçtir. Bu sene, Qırımnıñ sanator- kurort kompleksi 30% -ğa tolu, bu ise, keçken seneniñ mayısına baqqanda 2-2,5 kerege azdır. Bunı ta mayısta Qırım Nazirler Şurasınıñ toplaşuvında «kurort ve turizm naziriniñ birinci muavini» İgor Kotlâr bildirgen edi.
«Bugünki künde Qırımda regionlarğa baqanda raatlıq merkezleri 28-30% -ğa tolu. Bu raqam da, keçken senege baqqanda, 2-2,5%-ğa azlaştı. Mayıs bayramlarına bir deñişme köz etildi, amma kene de, keçken sene ile teñeştirsek, adamlar daa az kelgenini köreremiz», - qayd etti Kotlâr.
Tükânlarnıñ yarı boş beştahtaları kerçekten de raatsız etmekte, bank saasında ötel ve ratlıq merkezleri varaqalarnı qabul etmeyler. Bunen bir sırada, elektroenegiya ve suvnen ile bağlı meseleler, avia ve demir yol alâqasını da közge alsaq, Qırımda «Rusiyeniñ mulâyim hızmetini» añlamaq mümkün.
Faqat Rusiye bu aylar içersinde 165 kurort merkezini saipleştirip, Qırımnıñ qoruqlarını, milliy parklarnı kendine boysundırdı. Bui se, 155 ga. topraqnı teşkil ete. İşğalden evel, hususiyetine köre, qoruqlar, milliy parklar ya Ukraina Milliy ilimler Akademiyası, ya Tabiat Nazirligi, ya Tasil Nazirligine bağlı ediler.
«Hoş keldiñiz, ürmetli ukrainliler»
Qırımnıñ yañı akimiyeti kene de kurort mevsimi muvafaqiyetli olacağına işandırmağa devam ete. Mayısnıñ soñunda Qırım kurort «naziri» Yelena Yürçenko şunı aytqan edi: «Keçken sene, qırımğa kelgen turistlerniñ 25% rusiyeliler, 65 % -ukrainliler edi. Sıñırda bir de bir qıyınlıqlar olmasa, ukrainliler kene de kelirler. Rusiyeden kelgenlerniñ da sayısı artar, dep tüşünemiz».
Aynı zamanda, aprelde qırımlı «ükümet» turistlerniñ sayısı 8 millionğa yetecegi aytqan edi, bir ay keçmey, raqam deñişti – 3 million oldı.
Faqat, mütehassıslarnıñ aytqanına köre, turistik saasınıñ faaliyeti 90% -ğa çalışmaycaq. 2013 senesi turizm bücetni 12 million grivnağa toldurğan olsa, bu sene 1,5 million arz etile.
Çetel turistlerni mında celp etmek küç olacaqtır. Esas sebepler – Qırımnıñ belgilenmegen statusınen bağlı. Ukrainliler ise, bu sene devletniñ Ğarbına, Azaq deñizi ve Türkiye, Mısır, Bulğaristan, Hırvatistanğa ketmege niyetindeler. Rusiye medeniyet nazirligi ise, adamlarnı tek Qırımda raatlanmağa çağıra, ve yarımadanı «eñ hafsız mekân olaraq» adlay.
Nefretten sevgige qadar
Rusiyeniñ telekanallarında alıp barılğan teşviqat – bu ayırı mesele. Soñki bir qaç yıl içinde, Rusiye matbuat vastaları Qara deñizniñ astında saqlı turğan «himik çapçaqlar», cenkâver yunus balıqları ve diger uydurmalarnen qorquza ediler.
Böyleliknen, NTV kanalı 2012 senesi oktâbr 13 künü köstergen levhasında Qara deñizniñ astında himik çapçaqlarnıñ bulunuvı aqqında ikâye etken edi. Qırım işğal etilgen soñ, yarımada «incige» çevirildi. Bu ssılka ile qullanğan er kes, «turistlerniñ qaynap taşqanını» özü köre bile. Mında, Qırımnıñ aman-aman er kurort şeeri ve yalısı kösterile. İzaatlar, kerek degil, dep tüşünemiz…


text:
Qobazı daglarında (Aqmescit rayonı) turist, taşlı captan tüşkende başını yaraladı, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi.
Yaralanğan ilk yardım kösterge qurtarıcılar çağırtıldı: steril sarğı sarıp, Şants yaqasını taqtılar.
“Qırım qurtarıcıları, mahsus sediyenen aqaynı iş maşnasına ketirip, Aqmescit hastahanesine alıp ketti. Aqay - 1973 senesi doğma Aqyar sakini”, - denile beyanatta.
Qırım FVN, bir künge bile dağlıq yerine ketken turistler, daglarda telükesizlik qaidelerini diqqatnen ögrenmeli ve ilk-evelâ qolay urba ve ayaqqap saylamasına ciddiy şekilde baqmaq kerek olğanını hatırlata.


text:
Zencefil ve limon koronavirustan qorumay, bunı ekimler bütün dünyada ayta. Ekimlerniñ aytqanlarına baqmadan, Qırımda bu mallarnıñ fiyatı arta. Artıq yarımadada zencefil ve limonnı er kes alıp olamay.
Aqyarnıñ Merkeziy bazarında karantin daa ilân etilmegende satıcılar fiyatlar artqanı içün olarnı sıq-sıq deñiştirmege mecbur edi. Peştahtada bir kilogramm portaqal 85 rubleden (30 ğrıvnâ – QA), pomelo – 150 ruble (54 ğrıvnâ – QA), limonlar dört qat paalılaştı – 480 ruble (172 ğrıvnâ – QA) oldı. Ticaret noqtalarından birinde ilân asılğan: «Bir insanğa eñ çoq bir kilogramm limon berilecek».
«Türk limonı – bir kilo içün 500 ruble (tahminen 180 ğrıvnâ – QA), özbek limonı ise – biñ ruble (tahminen 360 ğrıvnâ – QA). Zencefil – bir kilo 7 biñ (tahminen 2,5 biñ ğrıvnâ – QA), 700 ruble (250 ğrıvnâ – QA) – 100 gramm», – dep ayta satıcı.
Amma zencefil bu fiyatta bile er peştahtada yoq.
Bağçasaraydaki supermarket rafları tolu, amma alacaq kişi yoq. Olar evde oturıp para masraf etmeyler, dep ayta yerli sakinler.
«Kün-künden fiyatlar arta, karantin ise devam ete. İnsanlar çalışıp olamay, para qazanıp olamay ve, elbette, özüne azıq mallarını bile alıp olamay», – dep tarif etti Bağçasaray sakini.
Yerli bazarda satıcılar sarımsaq ve limonlarnı peştahtalarğa fiyatsız qoyıp başladı. Müşterilerni qorquzmağa istemey ekenler. Keçken afta bir kilogramm sarımsaq ve limon fiyatı 450 rublege qadar arttı (tahminen 160 ğrıvnâ – QA). Zencefilni satın alğan satıcılar çoq degil, müşterilerge pek paalı kele, deyler.
«Koronavirustan soñ fiyatı pek arttı, fiyatnı pek arttırdılar. Zencefil – 7 biñ ruble (tahminen 2,5 biñ ğrıvnâ – QA). Men 500-den (tahminen 180 ğrıvnâ – QA) aldım, ertesi künü ise 900 oldı (tahminen 320 ğrıvnâ – QA), soñra baqsam – 3 biñ (tahminen 1700 ğrıvnâ – QA), soñra – 7 biñ. «Amma da fiyat!» dedim. İnsanlar deli kibi bu zencefilni alalar: parça-parça çayğa koyalar, til astına», – dep tarif etti satıcı Qırım.Aqiqatqa.
İspaniyada rus tilli ekim Oksana Fomina yañı koronavirustan profilaktika ve halq tedaviylevi yoq, dep hatırlata.
«Bir afta immunitetni küçlendirecek ve virustan qoruycaq zencefil çayı, island yosunı, tılsımlı bal ya da başqa bir şey yoq. Mücizeli ilâc, yaşlandırğan almaçıqlar, tılsımlı bir tayaqçıq yoq, sizni qoruycaq bir şey içmege ya da aşamağa imkân yoq», – dep ayta Oksana Fomina.
Qırımda paratsetamolnı da alalar, endi Qırım memurları da koronavirustan qorumağanını aytalar. Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov toplaşuvlardan birinde paratsetamol tek sıcaqnı tüşüre, dep hatırlattı. Qırımdaki Roszdravnadzor yolbaşçısı Vasiliy Klimov ise qırımlılarnı bu toqtatmay, dep cevap berdi: bir kişi 30-ar paket ala.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti kolbas, balıq, qartop, soğan ve ösümlik yağı paalılaşqanını qabul etti.
«Şimdi oraza tutamız, et fiyatları pek artmadı. Pasha ve mayıs bayramlarına yaqın et mallarınıñ fiyatı artacaqtır», – dep qayd etti Qırımnıñ Rusiye köy hocalığı naziri Andrey Rumşin.
Memurlarnıñ aytqanına köre, fiyatlarnı istisalcılar arttırdı: birisi ruble ucuzlaşqanı içün, birisi COVID-19 sebebinden olğan ajiotaj sebebinden. Qırımnıñ Rusiye ükümeti inkâr etmey: mal fiyatları artmağa devam etecek.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiyeniñ Federal havfsızlıq hızmeti (FSB) «Ukraina Herson vilâteinde qanunsız silâlı teşkilâtlandıruvnıñ meydanğa ketirilmesi» sebebinden cinaiy işni açtı, bunı cumaaqşamu künü, yanvar 21-de, Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskayağa esaslanıp, TASS bildire.
«Herson vilâyetinde qanunsız silâlı teşkilâtlandıruvnıñ meydanğa ketirilmesi içün cumhuriyet prokuraturası tarafından Qırım boyunca FSB idaresiniñ taqiqat organlarına malümat yollanıldı. Bugün Rusiye CK 208 maddesi 1-nci qısmı boyunca cinaiy işniñ açılması aqqında qarar alındı», – dey Poklonskaya.
Bu maddege köre 15 yıllıq apis cezası belgilene.
Yaqında Bütündünya qırımtatar kongressiniñ reisi, Meclis reisi Refat Çubarov alâ daa batalyonnıñ teşkil etilmesi aqqında resmiy qarar olmağanı aqqında bildirgen edi.
Bundan evel «Qırım vatandaşlıq qamaçavı» aktsiyasınıñ yetekçisi Lenur İslâmov Noman Çelebicihan adına qırımtatar göñülli batalyonınıñ teşkil etilecegi aqqında ilân etken edi.


text:
Ukraina Yuqarı Radası Qırımdaki «Aqmescit» ava limanına Sovetler Birliginiñ eki defa qaramanı, uçucı-sınavcı Amet-Han Sultannıñ adını berdi.
Qararğa binaen, artıq ava limanınıñ adı «Amet-Han Sultan adına «Aqmescit» ava limanı» olacaq.
Ava limanı adınıñ deñştirilmesi aqqında vesiqa Yuqarı Radada mayıs 8-de qayd etilgen edi.
Bundan evel qırımlılar qırımtatar halqınıñ uçucısı, Sovetler Birliginiñ eki defa Qaramanı, efsaneviy uçucı-sınavcı Amet-Han Sultannıñ adını bermege çağırğan ediler. Yaqında bunıñ kibi teşebbüsni Qırımdaki «Ukrain medeniyet merkeziniñ» faalleri seslendirdiler. Amma olarnıñ açıq mektübi Qırımnıñ Rusiye devlet şurası ve Nazirler şurası, em de Rusiye Federatsiyasınıñ ükümetine berildi.
2015 senesi fevralniñ soñunda «Qırım birligi» teşkilâtı ve Qırımtatar halqınıñ cemaat şurası Rusiye prezidenti Vladimir Putinge «Aqmescit» halqara ava limanına Sovet Birliginiñ eki defa Qaramanı Amet Han Sultannıñ adını bermege ricası ile muracaat etken ediler.
Sovetlerniñ uçucısı Amet-Han Sultan 603 cenk uçuşını yaptı, 30 uçaqnı şahsen ve 19 uçaqnı taqım içinde qırdı. Yaz işi devamında uçucı 100 uçuş vastasını ögrendi. 1971 senesi fevral 1-de Amet-Han Sultan Tu-16 uçuş laboratoriyasında sınav uçuşında elâk oldı. Moskvada defn etilgen edi.
2014 senesi mart ayında yarımada Rusiye tarafından işğal etilgen soñ Qırım ava limanları Ukraina ükümetiniñ qararı ile qapatıldı. Anda yapılğan uçaq seferleri Ukraina qanunları ve halqara qaidelerni bozmaqta, bu sebepten ava şirketleri Ukraina ve ICAO halqara cezalarına oğray bile.
Al-azırda Qırımdaki uçaq seferleri yalıñız Rusiye ava şirketleri tarafından kerçekleştirile.


text:
Qırımda yerli şuralarğa rusiye saylavları, olduqça alçaq faallikni kösterdi. Bundan evel saylav protsessinden tek qırımtatarlar vazgeçse, endi başqa qırımlılar da "Rusiye saylavları" adlanğan bu temaşadan közleri qayttı. Qomşu Rusiyeniñ bölgelerinde akimiyet partiyasınıñ vaziyeti yahşıca degil. Menimce, bu, çürük sistemanıñ soñu başlanmasınıñ eñ parlarq köstergiçlerinden birisidir.
"Yedinaya Rossiya" ("Yekâne Rusiye") akimiyet partiyası alâ daa reberliktedir, amma onıñ mevamı hayli zayıflaşa. Saylavlardan soñra Qırımnıñ rusiyeli parlamentinde bile, keçken çağırışqa köre, partiya mebusları azlaştı. Onıñ "şüreti" unutılıp başlay, oña qoşuluv endi, kelecekte istenilmegen aqibetlerni ketire bile.
Buña baqmadan, qırımtatarlar arasında da bu bataqqa başını soqqan "aq qarğalar" tapıldı. Em de "Yekâne Rusiye"ge qoşulğanlarnı aqlamasañ, eñ azından añlamaq mümkün. Bu, ükümge ıntılğan adamlarğa, partiya, deputat mandatlarını berdi, qalğanlarğa rutbe de berir. Amma "Rodina" ("Vatan") adlı qoqla partiyasına qoşulğanlarnıñ nasıl añlamaq mümkün?
Rusiye akimiyetine Qırımda tamam bu kerek - olur-olmaz usullarnen qırımtatarlarnıñ birligini zayıflaştırmaq
Saylavlarda bu partiyanıñ başı - Rusiye mesleatçısı Sergey Glazyevniñ safdaşı Konstantin Knırik oldı. Olarnıñ ekisi de, Ukrainağa qarşılıq faaliyetinen belli. Bu partiyanıñ ne 2014 senesi, ne bu yılnıñ saylavlarında keçmek şansları yoq edi. Bellesem, qırımtatarlarnıñ bu partiyadan kösterilgeni - sadece bir yamanlıqtır. Rusiye akimiyeti, "böl ve üküm et" printsipini Qırımda çoq qullana. Buña köre, az olsa da, amma qırımtatarlarnı öz cedvellerine qoyıp, bu firqa Qırımda öz vazifelerinden birisini becerdi.
Endi bu partiya temsilcisi olğan qırımtatarlar, istegen ükümni almağanından ğayrı, kollaborantlarnı istemegen qırımtatar cemiyetiniñ tışında da qaldı. Rusiye akimiyetine Qırımda tamam bu kerek - olur-olmaz usullarnen qırımtatarlarnıñ birligini zayıflaştırmaq. Ve "Rodina" partiyası bu planda öz vazifesini becerdi. Knırik efendi, bu işi içün nasıldır Kreml bonuslarını da alır, dep tüşünem.
"Rodina" partiyasına qoşulğanlarnıñ vatanı - kârlı yerde, qırımtatar halqı içün ise Vatan - bu Qırım
Amma qırımtatarlarnıñ ekseriyetine, "Rodina" ("Vatan") partiyası azalarınıñ ve, belli vatandaşları olsa da, bu partiyadan namzet köstergen qırımtatarlarnıñ taqdiri iç meraqlı degil. İşte, er kesniñ vatanı başqa. "Rodina" partiyasına qoşulğanlarnıñ vatanı - kârlı yerde, qırımtatar halqı içün ise Vatan - bu Qırım.
2016 yılı mayısta ğayıp olğan Halqara Qırımatatar Qurultayınıñ icra komitetiniñ azası Ervin İbragimovnıñ taqdiri ise, alâ bugüngece bütün qırımtatarlarnı ve dünya topluluğını raatsızlay.
İşte, "Rodina" ya da "Yedinaya Rossiya"nı saylağan qırımtatarlar tüşünsinler, öz halqından ürmetsizliknen ödelgen keçip-ketken menfaatnıñ artından çapmaq kerekmi? Ahır-soñu, böyle, menfaat qıdırıp çapqanlarnı unutalar, amma Reşat Ametov ve Ervin İbragimov kibi küreşçilerniñ adları qırımtatar tarihında ebediy qalacaq.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Eki Amerika arbiy uçağı – deñiz keşfiyatçısı P-8A Poseidon ve uzaq menzilli uçucısız ağır RQ-4A Global Hawk yanvar 7-de Qırımnıñ territoriyasını qaplap alğan keniş mıqyaslı bir keşfiyat operatsiyasını amelge keçirdiler. Bunı, Ğarp avacılıq resurslarınıñ monitoring malümatlarına esaslanıp, «İnterfaks-Ukraina» haber agentligi bildire.
Misal içün, olranıñ malümatına köre, Donbassta ayırma sızığı boyunca keşfiyat yapqan kögertesinde 12-2050 nomeralı AQŞ Arbiy ava quvetleriniñ (AAQ) Global Hawk uçucısız uçqan apparat bundan soñ bir qaç saat devamında ğarptaki ucundan tutıp, Keriç boğazına qadar Qırım yalısı boyunca uçuş yaptı, dep yaza neşir.
«İnterfaks-Ukraina»nıñ bildirgenine köre, aynı zamanda İtaliyadaki Siciliya adasında bulunğan Sigonella uçaq bazasından avağa köterilgen ve Aqyar yanında qayd etilgen, kögertesinde 168432 nomeralı, PS076 adı ile bağ tutqan AQŞ AAQnıñ gemilerge qarşı P-8A Poseidon keşfiyat qolu uçağı, ondan ğayrı, ilhaq etilgen yarımadadan tutıp, ğarp ve cenüp taraflarına uçuşlar yaptı.
Ukrainanıñ qıtadaki qısmınıñ, ilhaq etilgen Qırımnıñ ve qomşu Rusiyeniñ akimiyetleri tarafından bu malümat şimdilik resmen tasdiqlanmadı.
2017 senesi noyabr 7-de Qırım ile memuriy sıñır yanında Rusiyeniñ uçucısız uçağı keşif etildi.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ve yarımada arasında şeklen memuriy ve amelde aqiqiy «sıñır» peyda oldı. Memuriy sıñırda üç kontrol kiriş/çıqış noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplinka».
Qırımnıñ ilhaqından soñ Rusiye akimiyeti Qırım sakinlerini öz ordusınıñ saflarına alalar. Yarımadada bir çoq kütleviy tedbirlerde Rusiye Silâlı quvetlerinde hizmet etüv teşviqatı yapıla. Halqara qanunları ve BMT Baş assambleyasınıñ qararlarına baqmadan Qırım sakinlerini Rusiye ordusına hizmetke kirmege çağıralar.


text:
Aqmescitte bazı yerli sakinlerni yolbaşçılar mayıs bir bayram yürüşinde iştirak etmege zorladılar. Bunı cuma künü, mayıs 1-de, QHA bildire.
Neşirniñ bildirgenine köre, Aqmescitte tasil saalarınıñ hadimlerinden biri dedi ki, tedbirge kelmegen ocalar mukâfatsız qala bile.
«Er kes istep kelmedi, reberlik bizni «bonus» parasız qaldırırmız dep, paradğa yolladı», – dep tekrarlay Qırım neşiri tasil saası hadiminiñ aytqanlarını.
Malüm olğanı kibi, Aqmescitte mayıs 1-de olıp keçken numayışlarda Qırım akimiyet organlarınıñ hadimleri, siyasiy firqalar, cemaat teşkilâtlarınıñ vekilleri iştirak ettiler, umumen 35 biñ kişi oldı.
Qırım Devlet şurasınıñ spikeri Vladimir Konstantinov bildirdi ki, onıñ fikirince, numayışta «tahminen 50 biñ adam» iştirak etti.
Qırım.Aqiqat saytı bildirdi ki, Aqmescitte yürüş ciddiy telükesizlik tedbirleri ile keçirildi. Aqmescitniñ bütün merkeziy soqaqları naqliyat içün qapatılğan ve DPS hadimleri tarafından nezaret etilgen edi.
Qırım reberligi etrafında madeniy qoralar qoyuldı. Mayıs bir numayışı içün kolonnalar şekillengen şeer soqaqlarını uquq qoruyıcılar sarıp alğan edi. Bu zonağa maden detekrolardan kirmek mümkün edi.


text:
Almaniyalı Siemens şirketi Rusiye devletiniñ nezaretinde olğan teşkilâtlarğa donatma teslim etmeycegini ilân etti. Bu iyülniñ 21de derc etilgen şirketniñ beyanatında bildirile.
Böyle qararnıñ sebebi ̶ gaz turbinaları sanktsiyalardan gizlenip Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa ketirilgeni olğan.
Bundan ğayrı Siemens, Rusiyeli «İnteravtomatika» teşkilâtından çıqqanını ilân etti. Almaniyalı şirket bu teşkilâtnıñ 45,7% isse senetlerine saip çıqa edi. Şirketteki fikirge köre, tamam bu teşkilâtnın yardımınen Siemens turbinaları Rusiyeniñ Krasnodar vilâyetinden Qırımğa ketirilgen edi.
Turbinalar elektrik stantsiyalarında qullanılsın dep qanunsız şekilde Qırımğa ketirilgenleri aqqında 2017 senesi iyül ayınıñ başında malüm oldı. Bundan soñ Siemens şirketi, bu adisenen bağlı olması ihtimallı olğan üç rus şirketine qarşı mahkeme davalarını başlatqan.
Krasnodar vilâyetinde qullanmaq içün, turbinalar işbu almaniyalı şirketniñ ve rusiyeli «Silovıye maşını» teşkilâtınıñ umumiy işhanesinde inşa etilgen edi. Bundan soñ olar «Rosteh» şirketielirnde deñiştirilip Qırımğa teslim etilgen.
Avropa Birliginiñ sanktsiyaları (sıñırlamaları) Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa er angi donatma ve mahsulatnı teslim etmege yasaqlay.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Donbasnıñ işğal altındaki rayonlarındaki vaziyetni çezüv Üç taraflı bağ gruppası Ukraina eyyetiniñ reisi Leonid Kravçuknıñ işğal etilgen Donbas topraqları ve işğal etilgen Qırım meseleleri referendumını keçirmek teklifini izaatladı.
Çubarovnıñ aytqanına köre, Ukrainada «Ukraina toprağını istilâcı memleketke bermege istegen insanlarnıñ sesleri ket-kete daa çoq yanğıray».
«Ukrainalılarnıñ aqlını qarıştırmaq içün motivatsiyalar uydura… Halq referendumda endi işğal etilgen topraqlarınen Ukraina topraq bütünligine qol tutqanını isbatlasa, devlet o vaqıt onı qaytaruv usulını tapar eken. Devlet tarafından istilâcı memleketniñ vekillerinen muzakere keçirmek vekâletini alğan siyasetçilerden böyle yaman fikirler eşitmek qat-qat igrenç», – dep yazdı Çubarov Facebook saifesinde.
Onıñ qayd etkenine köre, Qırım «Ukrainanıñ ayırılmaz parçası ve qırımtatarlarnıñ vatanı» ola.
Donbasnıñ işğal altındaki rayonlarındaki vaziyetni çezüv Üç taraflı bağ gruppası Ukraina eyyetiniñ reisi, sabıq Ukraina prezidenti Leonid Kravçuk şimdi işğal etilgen Donbas topraqları ve Qırım meselelerinen bağlı umumukrain referendumını keçirmege teklif etti.
Onıñ aytqanına köre, «insanlar bugün Ukraina kontrol etmegen, amma Ukraina toprağı olğan regionlarnıñ yaşayışı nasıl olacağını aytsın dep», referendum keçirilmeli.
Yanvarniñ 26-nda Ukraina Yuqarı Radası «Umumukrain referendumı vastasınen halq iqtidarı» qanunını ekinci oquvda ve tamamen qabul etti. Bu qanunnıñ qabul etilüvini istegen ve qabul etilgenini alğışlağan prezident Volodımır Zelenskıy onı daa imzalammadı, ve qanun daa işke tüşürilmedi.
Qabul etilgen qanun metni daa aydınlatılmadı. Ekinci oquvğa çıqarılğan metin «Ukraina mustaqilligini yoq etüv, devlet suverenitetini, Ukraina topraq bütünligini bozuv» meseleleriniñ umumukrain referendumına çıqarıluvını yasaqlay, lâkin Ukraina toprağını deñiştirüv meselelerini umumukrain referendumına çıqarmağa izin bere.
Ekinci oquv qanunınıñ metninde «Ukraina toprağınıñ deñiştirilüvinen bağlı umumukrain referendum rey aqqı olğan Ukraina vatandaşlarınıñ Ukraina Yuqarı Radası qabul etken Ukraina toprağını deñiştirüv halqara añlaşmasını tasdıqlav qanunını tasdıqlav qanunını qabul etüv şeklidir».
Yuqarı Radanıñ Baş uquq idaresi bu leyhağa tenbi bildirip, qanun leyhasınıñ bu maddesi Ukraina Anayasası ve qanunlarına zıt kele», dep qayd etti.
Bundan ğayrı, «Ukraina toprağını deñiştirüv meselesi Ukrainanıñ iç meselesi ola, ancaq umumukrain referendumınen al etile bile ve halqara añlaşma meselesi olamaz, şunıñ içün qanun leyhasında qayd etilgen Ukraina toprağını deñiştirüv halqara añlaşmasını tasdıqlav qanunı umumukrain referendumına çıqarılamaz ve tasdıqlanamaz», dep aytıla vesiqada.
Umumhalq referendumı qanun leyhasınıñ metni devlet anayasası belgilegen Ukraina topraq bütünligini tasdıqlav referendumı imkânını bermey.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ukraina Tış işleri nazirligi Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda «fevral 26 işi»niñ beş figurantına qarşı ükümlerni taqbih ete ve olarğa «iç bir emiyetsiz» dey. Bu hususta Twitterde Ukraina TİNi spikeri Maryana Betsa yazdı.
Bildirüvde: «İşğalciniñ qanunsız mahkemeleri tarafından çıqarılğan iç bir emiyetsiz ükümlerni taqbih etemiz. Halqara mahkemelerge teslim etmek içün Rusiyeniñ cinayetlerini isbatlağan daa bir delil», – denile.
Bu mevzuğa dair: «Fevral 26 işi» boyunca mahküm etilgenler: olar kim?
İyün 19-da Kremlniñ kontroli altında olğan Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi «fevral 26 işi» figurantlarını şartlı apis müddetlerine mahküm etti. Ali Asanov ve Mustafa Degermenci 4 yıl ve 6 ay şartlı apis müddetine, Arsen Yunusov ve Eskender Kantemirov 4 yıl şartlı apis müddetine ve Eskender Emirvaliyev 3 yıl ve 6 ay şartlı apis müddetine mahküm etilip, episine 3-er yıl sınav müddeti tayin etildi.
2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutqanlar ve qarşı çıqqanlarnıñ keniş mıqyaslı mitingi keçti. Birinciler sırasında qırımtatarlar ve Ukraina tarafını tutqan faaliyetçiler buluna edi. Olarğa qarşı Rusiyeniñ tarafını tutqan faaliyetçiler çıqtı. Olar, şimdi Rusiyege tabi Qırım ükümetiniñ başında turğan Sergey Aksönov başlığındaki «Rus birligi» liderleri tarafından teşkil etilgen ediler.
2015 senesiniñ yanvarinde Rusiye Tahqiqat komitetiniñ Qırımdaki idaresi fevral 26 mitingi esnasındaki kütleviy qarışıqlıqlar boyunca cinaiy iş açtı.
Yaqalanğanlar arasında Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutqanlardan: Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz ve, ondan ğayrı, faaliyetçiler Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nebiyev buluna ediler.
Daa soñra mahkeme, baş şübheli – o vaqıt Qırımda amelde Meclis lideri rolüni eda etken Ahtem Çiygoznı ayrı bir protsesske ayırıp, «fevral 26 işi»ni ekige böldi.
Advokat Cemil Temişevniñ teşebbüsi ile faaliyetçi Talât Yunusov ve ATR telekanalınıñ operatorı Eskender Nebiyev, bergen ifadeleriniñ «fevral 26 işi»niñ diger figurantlarına qarşı delil olaraq qullanılmaması şartı ile tahqiqatnen añlaşma yapıp, özlerine qarşı qabaatlavlarnı tanıdılar. 2015 senesinde Talât Yunusovğa şartlı olaraq 3,5 yıl ve Eskender Nebiyevge aynı bunıñ kibi, şartlı olaraq, 2 yıl ceza müddeti berildi.
2017 senesi sentâbr 11-de Rusiye mahkemesi Çiygoznı, yarımadanıñ Rusiye tarafından ilhaqı ile bağlı narazılıqlarnı közde tutqan «kütleviy qarışıqlıqlar»nıñ teşkil etilmesinde qabaatlav boyunca sert rejimli koloniyada sekiz yıl apis cezasına mahküm etti.
2017 senesi oktâbr 25-te Rusiye ükümeti, Qırımda mahküm etilgen Ahtem Çiygoznı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra o, Kyivge keldi.


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri Han sarayını Qırımnıñ Rusiyege tabi ukümeti tarafından yapılğan «restavratsiya işleri»nden qorçalamaq ricası ile UNESCOğa berilecek muracaat tübünde imzalar toplaylar. Bunı Qırım.Aqiqatqa qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Zevcet Kurtumerov bidrdi etti.
Onıñ malümatına köre, imzalarnıñ toplanması Qırımtatar Mlliy Meclisiniñ teşebbüsinen başlandı.
Kurtumerov: «Han sarayını restavratsiya dep yıqqanları aqqında endi bütün dünya bile. Bu işlerni çare olğanı qadar eñ qısqa vaqıtta toqtatmaq içün qırımtatarlar, UNESCOğa berilecek muracaat tübünde imzalar toplamaq qararına keldiler. Eki afta içinde biz bir qaç biñ imza toplap oldıq», – dep ikâye etti.
O, imzalarnıñ toplanması ne qadar devam etecegini bildirmedi.
Aprel 19-da Bağçasarayda «Han sarayı» kompleksiniñ kirişi yanında yarımadanıñ tamır halqına ait bu medeniy miras abidesini qorçalamaq maqsadınen ekisi de bir kişilik olğan eki piket keçti. Birinci bir kişilik piket esnasında iştirakçiniñ (Edem Ablayevniñ) yanına Rusiye polis hadimi keldi. Bundan soñ piketçiniñ tedbiri toqtatıldı. Onı, «suhbet» keçirmek içün çetke alıp kettiler. Birazdan soñ daa bir erkek, üstünde «qırımtatar tarihınıñ yoq etilmesini» toqtatmaq talabı olğan plakatnen çıqtı.
Qırımnıñ Rusiyege tabi ukümeti Bağçasaraydaki Han sarayında «qazağa qarşı ilk nevbetteki işler»ni yapmağa devam ete. Ukraina Medeniyet nazirligi, Qırımdaki Rusiye ukümeti tarafından Bağçasaray qoruğınıñ territoriyasında işlerniñ yapılması neticesinde Han sarayınıñ baş binası içün mahv etilmek telükesi bar, dep iddia ete.
Bağçasaraydaki Han sarayı muzeyi – qırımtatarlarnıñ tarihı ile alâqalı olğan eñ belli muzey, Qırımda olğan Geray hanlarına ait yazlıq rezidentiya yeri. Muzey kompleskiniñ territoriyasında saray, harem binası, han mezarlığı ve cami bulunalar. O, UNESCOnıñ Dünya mirası cedveline kirsetilmege namzettir.


text:
Qıtaiy Ukraina tarafından Qırımnıñ deñiz qamaçavı şimdi olğan şaraitlerde mümkün degil. Bunı qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi, yarımada qamaçavınıñ teşebbüsçilerinden biri Mustafa Cemilev bildirdi.
«Deñiz qurşavı – qıyın sual. Arbiy gemilerniñ sayısı yeterli olğanda, deñiz qamaçavı da mümkün. Bizde böyle imkân yoq. Havfsızlıq şurasınıñ qararı olsa, NATO gemileri kelse – bu endi başqa mesele. Keriç keçitiniñ işini toqtata bilecek bir qaç leyhamız bar, amma bundan ziyade degil», – dep tarif etti o «RBK-Ukraina» neşirine.
Keriç boğazından parom keçiti 2014 senesi başından Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnı Rusiye Federatsiyasınıñ Krasnodar diyarı ile bağlağan yekâne naqliyat arteriyasıdır.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Ava şaraitleriniñ bozuluvı ve ava areretiniñ tüşmesi sebebinden Qırım qamaçavı boyunca aktsiyanıñ bir çoq iştirakçisi sağlıq problemalarına rastkele, bazıları aq ciger yanğısına hastalandı. Bunı Qırım qamaçavı boyunca aktsiyanıñ liderlerinden biri Lenur İslâmovğa esaslanıp, Herson vilâyet devlet memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Aynı vaqıtta, noyabr 26-da Lenur İslâmov bildirgeni kibi, aktsiya iştiraçikçilerinde bütün zaruriy şey bar. Sözlerine binayen, em erzaq, em ilâc, urba, qızdıruv malzemeleri de bar.
«Ebet, erzaq teminlevi ile bizge göñülliler, Herson vilâyetinde yaşağan vatandaşlar, akimiyet temsilcileri yardım ete. Şunıñ içün, yaşayış içün ne kerek olsa, bizde er şey bar», – dedi o.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Noyabr 22-ne keçer gecesi Herson vilâyetiniñ Çaplinka qasabası rayonında patlavlar yüz berdi. Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq qamaçavı ştabında bildirilgeni kibi, «Qırımnı elektrika ile teminlegen elektrik bericileriniñ yolağı tüşti ve ğayrıdan tiklenemez».
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Qırım Fevqulâde işler nazirligi fevqulâde vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında teniyeley edi. Noyabr 23 künü yarımadada raatlıq künü olaraq ilân etilgen edi.
Noyabr 24 künü «Ukrenergo» bildirgeni kibi, işçiler bozulğan tiremelerniñ birini – «Kahovka – Titan» aman-aman tamirlediler.


text:
Qırımnıñ Rusiyege tabi ukümeti Bağçasarayda qırımtatarlarnıñ Hıdırlez bayramı munasebeti ile kütleviy şeñlikler teşkil etti. İçtimaiy ağlarnıñ qullanıcıları bayram etilgen yer ve onıñ medeniy programmasına dair iddialarda bulundılar.
Qırım memurları ve akimiyetke sadıq KHVler Hıdırlez şeñliklerinden yapılğan renkli reportajlar ile paylaştılar. Olarnıñ malümatına köre, olarda bütün Qırımdan 55 biñ kişi toplandı.
Lâkin bunı iza etkenler bayramnıñ teşkil eticileri tarafnından ilân etilgen raqamlardan şübhelendiler.
Eñ külünçlisi – 55000 kişi toplanğanı))))) Şöyle, bilgiñiz içün, Bağçasaraynıñ bütün ealisi – 27000. Anda 5000 kişiden ziyade olmağanını mahsus alet qullanmayıp da körmek mümkün. Ondan da ğayrı, olarnıñ yarısından ziyadesi qırımtatar olmağan kişiler. Bu, 4 yıl içinde Qırımdaki ukümetniñ, qırımtatarlar tarafından loyallikni öyle de qazanıp olamağanını ve qazanamaycağını nevbetteki kere köstere.
Ya ne o qadar az yazdıñız? Birden 550 biñ yazmaq kerek edi :-)
Bayram şeñlikleriniñ tenqitçileri onıñ keçirilgen yerine diqqat ettiler.
Getto hronikası. Kemikler üstünde mecburiy bayram ya da közyaşlı haytarma
…Asılında, bugünki Hıdırlezden bütün fotoresimler «Bu yerden Ervin İbragimovnı alıp qaçtılar» alt yazısı ile olsa, yahşı olur edi.
Uçurım. Tüpsüz…
Muzakere iştirakçileri medeniy programmağa dair da iddialarda bulundı.
Şimdiki Qırımda böyle bayramlarnıñ siyasiyleştirilmesi ve onıñ menfiy neticelerine Illona Karaçan diqqat çekti.


text:
1944 senesi mayıs 18-20 künlerinde NKVD-NKGBniñ mahsus operatsiyası esnasında bütün qırımtatarlar Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Uralğa sürgün etildi (resmiy malümatqa köre, 194 111 kişi sürgün etildi). Qurultaynıñ mahsus komissiyası «Unutma» umum halq kampaniyasını keçirdi. Onıñ esnasında sürgünlikniñ şaatlarına ait 950 hatırlav toplandı. Qırım.Aqiqat bu arhivlerde yer alğan şaatlıqlarnı derc ete.
Men, Şükri İbadullayev, 1931 senesi dekabrniñ 3-nde Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Kuybışev (1944 senesinden başlap Bağçasaray – QA) rayonınıñ Foti-Sala köyüniñ orta maallesinde (1945 senesinden başlap Golubinka köyü – QA) dünyağa keldim.
Qorantamıznıñ erkânı: babam İbadulla Cabbarov, anam Edaye Cabbarova, tatam Münever İbadullayeva (d.s. 1930), men, Şükri İbadullayev (d.s. 1931) ve qardaşım Zekerya İbadullayev (d.s.1940).
Sürgünlikten evel qurucılığı bitken eki qatlı evimiz bar edi. Sığır, buğa, buzav, qoy ve çoq balqurt sepetimiz bar edi. Evde çoq şeyimiz bar edi.
Adamlarnı köy ortasına çıqarğanlar, biz urba ve aş almağa unuttıq
1944 senesi mayısnıñ 18-nde silâlı askerler kelip, bir şey añlatmadı ve 15 daqqa içinde toplanmamıznı emir etti. Babamnen anam bizni, balalarnı, topladı ve şaşmalap qaldı. Adamlarnı köy ortasına çıqarğanlar, biz urba ve aş almağa unuttıq. Anam ağlap başladı ve zabitten soradı: evge qaytıp, aş almağa mümkünmi dep. Zabit izin bermedi. Anamnıñ altın yüzük ve sırğaları bar edi, olarnı çıqarıp, zabitke berdi. Soñra eki asker berdi ve anam olarnen evge ketti. Hamur, yarım çuval un, yataq çamaşırını aldı.
Bizni tañda alıp ketkenler. Bizni minderlerni kesip, yun alğan silâlı askerler sarıp aldı. Baqır savutlarnı almağa izin bermediler. Aqşamğa doğru bizni Süren stantsiyasına alıp ketkenler. Anda üç qatlı mal vagonları (üç qat yataq olğan vagonlar – QA) tura edi, bizni mindirip başladılar. Vagonlar kirli edi, insanlarnıñ üstüne bit tüşe edi. Bizni vagonğa sanki çapçaqqa arınğa toldurğanlar: insanlar yerde (esasen qartlar) oturğan, qat yataqlarında yatqan edi. Süren stantsiyasında çoq turdıq.
Eşelon areket etkende qapular açıldı, qapu aralığındaki parmaqlıqtan ava kirdi. Eşelon toqtağanda insanlar bir-birine aş bere edi. Eşelonımız pek uzun edi, eki parovoz onı Qazahistanğa qadar tartıp ketti. Yol qıyın, suv ve aşsız edi. Yolda insanlar öldi, olarnıñ cesedlerini vagondan çıqarıp, yol kenarında qaldıra ediler.
Komendant babamnıñ pasportını ve doğum şeadetnamelerimizni alıp yaqtı, vesiqasız qaldıq
Qazahistanda bir parovoznı qaldırıp, bizni Özbekistanğa alıp kettiler. Eşelon Namangan şeerine keldi, bizni kolhozlarğa yerleştirdiler, bizler, tahminen 25 aile, Kukunbayğa tüştik. Ertesi künü bizni pamuq çapçimege yollağanlar, soñra 5 qorantağa bir oda bergenler. Bu ev degil, aran edi. Yazda suv meselesi zor edi, içinde balçıq bar edi, onı temizlep içe edik. Noyabrniñ soñunda insanlar aç qalıp başladı.
Babam bizni aldı, ve qorantamız Namanganğa qaçtı. Bir vesiqamız yoq edi, komendant babamnıñ pasportını ve doğum şeadetnamelerimizni alıp yaqtı, vesiqasız qaldıq. Babam vilâyetniñ komendaturasına bardı, epimizni apiske aldılar, anda bir afta yattıq, soñra vilâyetniñ komendantı keldi. Babamnen anam bizni apishanege qapatırlar dep ağladılar. Komendnant acıdı ve malümatname yazdı.
Bu malümatname esasında işke kirdik: babam – qaravul, anam – cıyıştırıcı, tatam – toquyıcı fabrikasına talebe, men – çızmacınıñ talebesi oldım, qardaşım ise bala evine berildi. Epimiz aç edik, o vaqıt er keste açlıq edi. Soñra babam dizenteriyadan öldi. 1946 senesi tamir zavodına talebe olıp kirdim ve 6-ncı sınıf işçi oldım.
Er vaqıt aşalanğan edik, O vaqıt bizim, qırımtatarlarnıñ, ne gazeti, ne mecmuası, ne mektebi bar edi. Er şeyni coydıq.
1969 senesi iyül ayında verbovka vaqtında qorantamnen beraber Qırımğa qayttım. Kene aşalav, aqaretlev oldı. Qızım aqayğa çıqtı, köy şurası evlilikni qayd etmedi. Oğlum Moskva garnizonında hızmet etti, onı qayd etmegen ediler, yarım yıl sozdılar, soñ yataqhanege qayd etkenler…
Men 47 yıl motorist olıp çalıştım, şimdi pensiyadam. Niayet, Vatanıma qayttım, amma tuvğan köyüme yerleşemedim. Şimdi Yedi Quyu rayonınıñ Davut Eli (Marfovka) köyünde yaşaymız.
(2009 senesi noyabrniñ 24-nde yazılğan hatırlav)
Neşirge Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halqınıñ genotsidini ögrenüv ve onuñ neticelerine qarşı çareler körüv boyunca mahsus komissiya reisiniñ muavini Elvedin Çubarov azırladı


text:
Qırımnıñ «halq imayesine» 2015 senesi 258 million ruble masraf etilecek. Bu para miqdarı Qırımnıñ kelecek senege bücetinde qayd etilgen.
Mütenasip qarar dekabr 23 künü «Nazirler şurası» toplaşuvında qabul etildi, dep haber ete Krım Media.
Neşirniñ malümatına köre, «halq imayesiniñ» komandanı ayda 27 biñ ruble, muavini – 26 biñ, bölüklerniñ reberi – 22 biñ, inspektorlar – 13 biñ ruble alacaq eken.
«Yüksek neticeler ve faallik içün aylıqnıñ 100% miqdarında ödevler ve – aylıqnıñ 25% miqdarında mukâfatlarnıñ» berilecegi de nazarğa alına.
Evel bildirilgeni kibi, aylıqtan ğayrı, «halq imayesine» maşina, avtobus, yük maşinaları ve arbiy tehnikanı berecek olalar.


text:
Bolaq artı respublikası
«Bolaq artı respublikası» - Eşçe, soldat häm krästiän deputatlarınıñ Qazan sovetı belän tatar milli-demokratik köçläreneñ tatar xalqınıñ däwläti üz bilgelänüen (milli moxtariatın) iğlan itü öçen 1918 yılnıñ köräşkän könnärendä barlıqqa kilgän töşençä.
İdel-Ural Ştatına qarşı sovetlar höcüme[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1918 yılnıñ ğinwarında Qazan sovetı initsiativası belän tatar xalqınıñ İdel-Ural Ştatın räsmiläşterü omtılışına qarşı toru öçen İdel-Ural töbäge Sovetları syezdı çaqırıla.
Sovet citäkçeläre, syezdnıñ İdel-Ural ölkälärendä yäşäwçe millätlärneñ İdel-Ural Sovet Respublikası räweşendä üzbilgelänü mömkinlege turındağı qararı belän kileşmiçä, Qazan Sovet Eşçe-Krästiän Respublikasın tözergä häm anıñ ğädättän tış orğanı bulğan İnqıylabi ştabın oyıştırırğa qarar qılalar (1918 yıl, 26 fevr.).
İdel-Ural citäkçelären bastıru[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İdel-Ural Ştatın räsmi iğlan itü Bötenrusiä möselman ğäskäriläreneñ ikençe qorıltayında 1918 yılnıñ 1 martına bilgelängän bula. İnqıylabi ştab 28 fevral'gä qarşı töndä qorıltay prezidiumı başlıqlarınnan İ. Alkin, C. Alkin, Ğ. Toqımbätov häm Y. Mozaffarovlarnı qulğa ala.
Milli qarşılıq xäräkäte[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qazan tatarları, moña rizasızlıq belderep, 1918 neñ 28 fevralendä uramnarğa çığalar. 10 meñ çaması keşe qatnaşqan demonstratsiä, qulğa alınuçılarnıñ irekkä çığarıluın taläp itep, Qazan sovetına wäkillär cibärä. Läkin alarnıñ taläbe ütälmi.
Wäisovnı üterü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Wäisilär xäräkäte ştabı urnaşqan urında da xalıq cıyılğan bula. Xäräkät citäkçese Ğaynan Wäisov, kilep tuğan mondıy wazğiätne üzara kileşep xäl itärgä kiräk, dip belderä. Ber provoqator tarafınnan ul atıp üterelä.
«Bolaq artı respublikası»n iğlan itü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Berniçä könnän soñ Bötenrossiä möselman ğäskäriläre qorıltayı eşen şähärneñ tatarlar yäşägän öleşendä - Bolaq artında, 95 nçe zapas uqçı polk kazarmasında däwam itterä.
Qorıltay qararları[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İnqıylabi ştab şähärneñ bu öleşen «Bolaq artı respublikası» dip belderä (atama avtorı Qazan sovetı äğzası L.R. Milx), anı üzenä buysınğan ğäskäri köçlär belän qamıy başlıy. Qorıltayda Möselman xalıq komissariatın oyıştıru häm Ğ. Monasıypov citäkçelegendä Möselman İnqıylabi ştabın tözü qararı qabul itelä.
Qorıltay qararı belän «İdel-Ural ölkäse» gazetası näşer itelä başlıy.
Bolaq artı respublikasına qarşı sovetlar höcüme[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qazan Xalıq Komissarları Sovetı, östämä xärbi köçlär tuplap, şähärneñ Bolaq artı öleşen qamap aluğa ireşä häm 1918 neñ 27 martında Möselman İnqıylabi ştabına ber täwlek däwamında qoralsızlanu ultimatumın quya.
Ultimatum[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ultimatumda bilgelängän waqıt ütkäç, 28 mart könne töştän soñ Qızıl Ärme qorları (otryad), şul isäptän Mäskäwdän yañaraq qına kilgän matroslar otryadı, «Bolaq artı respublikası» urnaşqan tarafqa tup häm pulemyotlardan ata-ata höcümgä küçä.
Milli gvardiä çigenüe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Az sanlı milli gvardiä drujinaları qoralsızlandırıla. Tatar milli demokratiä liderları qan qoyudan baş tartalar, alar yoğıntısında bulğan ğäskäri berämleklär, şul isäptän zapas polk suğışçıları üz kazarmalarında qala.
Üterelgän xıyal[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
«Tärtipsez atışularğa çik quyu» h.b. çaralar kürü öçen «Şähärneñ tatarlar yäşägän öleşeneñ Waqıtlı inqıylabi ştabı» oyıştırıla, ul Möselman xalıq komissariatı häm Möselman inqıylabi ştabı wäkillären qulğa ala, alarnıñ öylärendä häm eş urınnarında tentülär ütkärä.
Bastıru tärtibe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bol'şevik L.R. Milx «Bolaq artı respublikası»nıñ yuqqa çığarıluı turında 1918 neñ 1 aprelendä Mäskäwgä xäbär itä.
Xärbi Şura wäkilläre belän Qazan Sovet respublikası başlıqları arasındağı qatlawlı söyläşülärdän soñ qulğa alınğan qorıltay citäkçeläre azat itelä, Xärbi Şura tarafınnan oyıştırılğan möselman ğäskäri berämlekläre Qazan xärbi okruğına buysındırıla. Xärbi Şura citäkçelege kiläçäktä İdel-Ural Ştatın ğämälgä aşıru çaralarına kereşmäskä süz birä.
Bolşevik xäkimiäteneñ üçe[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Xärbi Şuranı tıyuı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
RSFSR Xalıq komissarları sovetınıñ 1918 neñ 24 mart dekretı belän Xärbi Şura eşçänlege tıyıla. Dekretta şulay uq Tatar-Başqort Sovet Sotsialistik Respublikasın tözü tärtibe dä iğlan itelä.
Bäysez Tatar Cömhüriäte tämamı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1918 neñ aprelendä Milli İdäräne taratu färmanı çığarıla. Şul räweşle 1917 yılda Bötenrossiä möselman qorıltaylarında oyıştırılğan häm saylanğan barlıq törki-tatar milli-demokratik idärä oyışmaları may ayında tämam ğämäldän çığarıla.
Tatar milli-demokratik oyışmaların beterü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
«Bolaq artı respublikası» - tatar xalqınıñ milli azatlıq häm üz däwlätçelegen torğızu omtılışı tarixındağı iñ faciğäle ber etap. Bu waqiğa barışında tatarlarnıñ milli-demokratik yul belän saylanğan barlıq oyışmaları beterelä, üzara kileşü tärtibendä milli üzbilgelänü mömkinlege tormışqa aşırılmıyça qala. «Bolaq artı respublikası» tiräsendä barğan waqiğalar bol'şeviklarnıñ milli federal' däwlät tözeleşenä bulğan mönäsäbäten açıq çağıldıra.
Fäciğäle näticälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1930 yıllarda başlanğan säyäsi repressiälär waqıtında milli-demokratik oyışmalar eşçänlegendä qatnaşu iñ zur ğäyep sanala. Sovet tarix fänendä «Bolaq artı respublikası» waqiğaları tatar milli burjuaziä wäkilläreneñ Sovet xakimiätenä qarşı oyıştırılğan köräşe bularaq bäyälänä.
İdel-Ural ştatı häm Bolaq artı Cömhüriäte - tatar däwlätçelegen torğızu omtılışları bulğan. Mäskäw Azatlıq xıyalların yuq itkännän soñ tatar milli citäkçeläre bastırılğan häm üterelgän.
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tışqı sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ИcTopия HaциoHaлbHoй rocyдapcTBeHHocTи TaTapckoro Hapoдa и TaTapcTaHa. KaзaHb, 2000