text:
Yevropa Berlegeneñ yaña komissionerı Rocco Buttiglione qanunsız möhacirlekkä qarşı yaña çaralar täqdim itte
Çirattağı küzätüebez möhacirlek turında. Yevropa Berlegeneñ yaña Yustisiä häm Eçke Säyäsät komissionerı Rocco Buttiglione, immigrasiäne – "säğatle bomba" dip atadı. Möhacirlär ağımın kontrol itü eşendä Berlek äğzaläre xezmättäşlek itergä tieş. İmmigrantlarnıñ sanın şulay uq – fäqir illärgä yardäm itü aşa da kimetep bula.
Monıñ säbäbe, belgeçlär fikerençä, här ilneñ säyäsi wağziätendä... Häm şulay uq iqtisadi tikşerenülär – Yevropağa eşçelär kiräk bulğanın kürsätä, ämma sotsial yaqtan boların idarä itü awır. Carrera däwam itä: NC082441 "Älbättä, bu mäs''älälär här il öçen çeterekle. Äğza däwlätlär, Yevropa Berlege ilgä kilüçe migrantlar sanın çiklär dip qurqa. Ämma bu da – iñ awır mäs''älä tügel", di Yevropa säyäsäte belgeçe.
11 sintäber terror höcümennän soñ mäs''älä tağın da qatlawlandı. NC082442 "11 sintäbr höcümennän soñ Yevropa Berlegeneñ töp säyäsäte – iminlek mäs''älälärenä, qanunsız möhacirlekne häm keşelär belän säwdä itüne tuqtatuğa yünältelgän ide. Bu da kiräk, kileşäm. Ämma bezgä qanunsız immigrasiäne beterü säyäsäten genä tüegel, ä migrantlarğa kilergä röxsät birgän programmalar buldıru säyäsäten alıp barırğa kiräk. Qanunsız möhacirlek problemasın bälki şuşı yul belän çişep bulır?," dide Yevropadağı säyäsi analitik Sergio Carrera.
Komissiäneñ yaña başlığı bulaçaq Buttiglione, Yevropa Berlege, säyäsi möhacirlärgä qarağanda kübräk iqtisadi qaçaqlar belän eş itkänen añlarğa, häm moña qarap kiräkle çaralar kürergä tieş, dip sanıy. Genevada urnaşqan Xalıqara Migrasiä Oyışması matbuğat wäkile Niurka Piniero, mondıy legal programmalar inde eşläp kilä, dip belderde. NC082443 "Bezneñ eşçe möhacirlär öçen programmalarıbız bar. Misal öçen, Ekuador belän İspaniä arasındağısı – iñ uñışlılardan sanala. Älege keşelär Xalıqara Migrasiä Oyışmasınıñ Ekuadordağı wäkilçelegendä terkälä. Xäzerge waqıtta bezneñ programmağa 25 meñ keşe kertelgän. İspaniädä eşçelär kiräk bulğanda alarnı şuşı isemlektän saylap alalar. Bu yul belän İspaniägä inde 2 meñnän artıq keşe kitte. Alarnıñ xäzer daimi eşe, sosial taşlamaları bar. Alarnı eş birüçelär dä, cinäyätçel törkemnär dä ezärlekli almıy. Bu – eşläp bula torğan äyber, möhacirlekne näq şulay idarä itergä kiräk, " dip fikerläre belän büleşte Migrasiä oyışması wäkile.
Yaña Komissionernıñ tağın ber täqdime – Yevropa Berlege tışında möhacirlärne tuplaw öçen oyıştırılaçaq üzäklär yäisä "lagerlarğa" tuqtalıyq. Buttaglione äytkännärenä qarasañ – älege cıyılu üzäklärendä immigrantlarğa humanitar yardämtäqdim itäçäklär häm Yevropada urnaşu yulları turında mäğlümat biräçäklär.
Näq şunda – qaçaqlarnıñ qaysısınıñ Yevropağa säfären däwam itä aluı, ä qaysısınıñ kire öyenä cibäreläçäge dä xäl iteläçäk. Mondıy üzäklärne elek ük "kons-lagerlarğa" oxşatıp, keşe xoquqların bozu bulaçaq, dip täñqitlägännär ide. Ämma Piniero süzlärenä qarağanda, bu täqdim iğtibarğa layıq: NC082444 "Qayber qaçaqlar öylärenä dä qayta almıy, başqa cirgä dä kitä almıy, çönki alarnıñ aqçaları – üzlären qanunsız räweştä qaçırıp alıp kilgän cinäyätçelärgä betkän bula. Şulay itep alarnıñ barır cirläre, aşarğa rizıqları qalmıy, " dide Xalıqara Migrasiä Oyışması wäkile.
Ämma bu oçraqta lager eşenä böten taraflar da qatnaşırğa tieş. Migrantlar taşlap kitkän illär xökümätläre, alarnı üzläre aşa ütkärgän däwlätlär häm Yevropa Berlege.


c: text/html

text:
Tatar häm başqortlar mäğarif öçen köräştä berläşä
Bügen intertat.ru saxifäsendä, tatar häm başqortlarnıñ tuğan tel häm milli mäktäplärne yaqlağan urtaq belderüe dönya kürde. Bu urtaq belderü Başqortstan böten dönya qorıltayı häm böten dönya tatar kongresınıñ baqarma komitetı tarafınnañ äzerlände.
Belderüdä 2007 yılda mäğarif ölkäsenä kertelgän üzgäreşlär, xalıqlarnı urtaq borçuğa saldı diyelä.
Qanunğa üzgäreşlär urta mäktäplärdä tuğan ilne öyränü, tuğan tel, ädäbiät kebek fännärne uqıtunı ğämäldän çığara. Bu isä Rusiäneñ töp xalıqlarınıñ tuğan telläre yazmışın qurqınıç astına quya.
Başqort häm tatar cämäğätçelege mäğärif turındağı qanundağı milli töbäk öleşen saqlaw öçen federal xakimiatkä möräcäğät itkän ide. Läkin ul cawapsız qaldırıldı.
Xäzer ike qardäş il, üz il xoquqlarınıñ qısıluına urtaq protest belderä. Alar elekke xoquqlarnı kire qaytarıluın taläp itä. Tatar häm başqort milli cämäğätçelegeneñ urtaq belderüendä: tigezllek, sabırlıq, barlıq etnik törkemnärneñ xoquqların xörmät itü bulır dip ömetlänä. Älege belderü xäzergä federal mäğlümat çaralarında basılıp çıqmadı. Häm anda äytelgän taläplärne iskä alu ğämälläre xäzergä kürenmi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Elekke NATO komandirı Wesley Clark AQŞta prezidentlıq köräşenä quşıldı
Pensiädäge Amerikan generalı Wesley Clark kiläse yılda uzaçaq prezident saylawlarında nazmät bularaq qatnaşıp Aq Yortta xäzeerge prezidentı George Bushnı almaştırırğa cıyınuı turında belderde.
AUDİO: Minem isemem Wes Clark. Min Arkanzastağı Little Rocktan. Häm min monda Amerika Quşma Ştatları prezidentı bulu öçen köräşergä cıyınuımnı iğlan itäm.
Clark ayıruça 1999-nçı yılda Kosovonı bombalağan NATO köçläreneñ yuğarı citäkçese bularaq dan qazandı. Añarçı ul 92-nçe 95-nçe yıllardağı Bosniä suğışın tuqtatu öçen diplomatik tırışlıqlar alıp barğan ide.
Çığışı belän elekke AQŞ prezidentı Bill Clinton kebek ük Arkanzas ştatınnan bulğan Clark bıltır Waşingtonnı BMOdan fatixa almıy torıp Ğiraqta suğış başlamasqa çaqırdı häm monıñ belän yañadan matbuğatnıñ iğtibar üzägendä buldı.
Säyäsi küzätüçelär fikerençä, il xalqı xalıqara terrorçılıqtan qurqınıç yanıy dip isäplägändä demokratlar namzäte Clarknıñ xärbi häm diplomatik täcribäse aña saylawlarda zur östenlek birer ide.
Cato İnstitutınıñ eçke säyäsät belgeçe Patrick Basham:
AUDİO: Tışqı säyäsättä yäki xärbi ölkädä täcribäse bulmağan küp kenä demokrat namzätlärdän ayırmalı bularaq, Wesley Clarknıñ härkemnekennän köçleräk ütkäne bar. Häm ul xärbi, saqlanu, milli iminlek mäs''äläläre turında tormış täcribäsendä tayanıp äytä ala.
Ämma Clark prezidentlıq köräşenä şaqtıy soñ kerde. Demokratlar nazmäte bulırğa teläwçe başqa 9 namzät saylawlar öçen aqça cıyu, agitatsiä eşlärenä inde küptännän başlap cibärde. Häm küzätüçelär fikerençä, bu yaqtan ul üz köndäşlärenä ottıra.
Şulay da ul saylaw aldı köräşen bötenläy ük buş kesä belän başlamıy. İnternetta anı yaqlawçılarnıñ häm anıñ saylaw aldı köräşenä aqça birergä äzer buluçılarnıñ küp ikänlege açıqlandı. Matbuğat çaraları Hollywoodnıñ da aña aqça belän yardäm itü mömkinlege turında xäbärlär tarattı. Monnan tış Clarknıñ saylawlar komandasına Clintonnı Arkanzas gubernatorı wazıyfasınnan prezident känäfienä kütärgän küp kenä säyäsi belgeçlär kerä.
Clark kiçäge oçraşuda Amerika citäkçelegen almaştırırğa teläwçe uñ yaqqa da sulğa da möräcäğät itep urtaçıl säyäsätçe bularaq çığış yasadı:
AUDİO:Ni öçen Amerika 2.7 million eş urının yuğalttı? Ni öçen Amerika 5 trillion profitsit mömkinlegen yuğaltıp anıñ urınına kön dä arta bariçı 5 trillion defitsitlı buldı? Ni öçen Amerika dönyada şul qädär küp keşeneñ xörmäten yuğalttı?
Clarknıñ tıñlawçıları bolar öçen Bushnı ğäyepläde.
Xäzerge waqıtta töp demokratik namzät sanalğan, elekke Vermont ştatı gubernatorı Howard Dean Ğiraq suğışın tänqitläw belän saylawçılar iğtibarın cälep itte. Ämma küplär fikerençä, elekke tabib Dean xärbi häm tışqı säyäsät täcribäse bulmaw säbäple iminlek mäs''älälärendä Bush belän yarışa almıyaçaq. Dean belän Clark berniçä märtäbä oçraşıp bu turıda söyläşüläre turında belderde. Deannıñ Clarknı vitse prezident bulırğa çaqıruı turında da xäbär itelä. Clark Dean ciñep çıqqan oçraqta vitse prezident bulırğa rizalıq beldersä bu Deannıñ pozitsiäsen şaqtıy köçäyter ide. Saqlanu häm iminlek mäs''älälärendä genä tügel, suğışqa qarşı pozitsiä nığır ide.
Ber yıl elek AQŞ Senatınıñ Qorallı Köçlär Komitetında Ğiraq mäs''äläsendä Clark ikelänmiçä Bushqa qarşı çığıp, Ğiraq suğışına aşqınmasqa, äl-Qaidägä qarşı köräşne, terrorğa qarşı suğışta xalıqara berektäşlek tözüne däwam itärgä çaqırdı. Clarknıñ ul fikeren başqa küp kenä yuğarı xärbiläre dä yaqlap çıqtı.


text:
Başqortstan Respublika könen bilgelärgä äzerlänä
Başqortstan bu könnärdä bäyräm ruxında yäşi. 11 üktäber könne Başqortstan üzeneñ töp bäyrämen – Respublika könen bilgeli. Başqortstan Xökümätendä şuşı bäyräm çaraların ütkärügä äzerlekne tikşergän utırış bulıp ütte. Anı Xökümät räise urınbasarı BR mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İlişev alıp bardı. Kiñäşmädä Respublika köne bäyrämeneñ töp çarası – Ufadağı tantanalı utırışnıñ 10 üktäber könne ütäçäge xaqında äytelde. Bäyrämdä tege yäki bu çaralarnı oyıştıru öçen cawaplı bulğan keşelär xisap tottı.
Bıyılğı Respublika könen bäyräm itügä bäyle barlıq tantanalar Başqortstannıñ Rusiägä quşıluına 450 yıl tulunı bäyräm itügä äzerlek ruxı belän suğarılaçaq. Xäyer, respublikada närsä genä eşlänsä dä, anı 450 yıllıq yubiley belän bäyläp söylilär, şuña bağışlana dip täqrarlıylar.
Bäyräm köne 11 üktäber bulsa da, aña bağışlanğan törle çaralar küpkä aldan başlandı. Respublika citäkçeläre bäyräm uñayınnan törlese törle rayonda yaña binalarnı, küperlärne häm başqa tözeleş ob'yektların faydalanuğa tapşıruda qatnaşa. Prezident Mortaza Räximov belän premyer-ministr Rafael' Baydäülätov soñğı könnärdä küp kenä rayonnarda bulıp, şaqtıy ğına yaña ob'yektlar açu tantanalarında qatnaştı.
Başqortstannıñ Üzallılıq turında Deklaratsiä qabul itüennän soñ bäyräm itelä başlağan Respublika köne xäzer inde ğädätkä kerde. Möstäqillek üze betsä dä, xakimiätlär anı kiläçäktä dä bäyräm itü yaqlı. Ğomumän, respublika citäkçeläre dä, başqort ğalimnäre häm başqort milli oyışmaları wäkilläre dä Başqortstannı Rusiäneñ ışanıçlı teräge, dip isäpli. Misal öçen, şuşı bäyräm aldınnan jurnalistlar belän oçraşuda tanılğan ğalim, akademik Fänil Fäyzullin Rusiäneñ federal' qorılışın buldıruda Başqortstan belän Tatarstan kebek qüätle respublikalarnı äydäwçe töbäklär dip sanıy.
— Rusiäne federal' qorılış qına nığıta ala. Ä monıñ öçen iñ berençe çiratta Başqortstan häm Tatarstan kebek qüätle milli respublikalarğa tayanırğa kiräk. Elekke kebek Tatarstan belän Başqorsttan Rusiädän çığa digän süzlär fantastika bit ul. Alar Rusiä eçendä häm berqaya da çığarğa cıyınmıy. Alarğa kübräk üzallılıq qına birelsen. Bu isä federalizmnı nığıtaçaq. Ä Başqortstan öçen uzğan unaltı yıl küp närsä birde. Tanılğan başqort ğalime, akademik Fänil Fäyzullin fikerlären işettegez. Äye, tizdän Başqortstan üzeneñ olı bäyrämen bilgeli. Anıñ qayber çaraları başlandı da inde. Atna azaqlarında oyıştırıluçı awıl xucalığı yärminkäläre dä şuşı bäyrämgä bağışlana, törle sport häm mädäni çaralar da anıñ uñayınnan oyıştırıla.
Äye, räsmi matbuğatta Başqortstan respublikası köne bäyrämenä zur iğtibar birelä. Xakimiät dairäläre bıyıl xalıqqa zur tantanalar, kiñ qolaçlı bäyräm çaraları wäğdä itä. Artistlarnı xätta küp aqçalar tüläp Mäskäwdän dä çaqıralar. Yevrovideniedä qatnaşıp şaqtıy uñışlı çığış yasağan Dima Bilan digän cırçını da kötä Başqortstan yäşläre.


text:
Ukrainada yaña berektäşlek, bu yulı Yanukoviç tiräsendä tuplanğanı
Ukrainada yaña "äflisun mäydanı" çığarğa tora - Yuğarı Radanıñ berniçä kön elek kenä saylanğan räise Aleksandr Moroz Kievtä nigezdä Rusiägä qarawçı köçlärneñ yaña "anti-krizis" berektäşlege tözelüen iğlan itte, häm bu parlament eşenä yänä kirtälär qoruğa kiterde. Bu yulı inde äflisunçı "Yuliä Timoşenko berläşmäse" yağınnan.
Yuğarı Radanıñ yaña citäkçese itep saylanğan Aleksandr Moroz sotsilaistları elegräk "äflisunçılar" belän bergä bulsa, sişämbe irtän alar inde oppozitsiädäge Töbäklär partiäse belän yaña berektäşlek qoruın belderde, monı Moroz üze iğlan itte:
"Min Ukraina Yuğarı Radası idaräsendä yaña deputat berläşmäse qorıluın häm terkälüen iğlan itäm. Şuşı deputat berläşmäse Töbäklär partiäse, Ukraina sotsialistlar partiäse häm Ukrainanıñ kommunistlar partiäse başlıqları tarafınnan imzalanğan berektäşlek kileşüe nigezendä qorıla, anıñ Yuğarı Radada 238 deputatı bula häm alar barısı da bu kileşüne imzaları belän berkette", digän ide sişämbe irtän Yuğarı Rada utırışın açqanda Aleksandr Moroz.
Moroznıñ şuşı belderüen anıñ yaña berektäşläre alqışlar, ä äflisunçılar "satlıq", "Yähüd" digän awazlar belän qarşı aldı. Şunnan soñ Yuliä Timoşenko berläşmäse deputatları parlament utırışın özärgä tırışıp qaradı, ämma Yanukoviçneñ Töbäklär partiäse wäkilläre moña qarşı çığıp, parlament mönbären çornap aldı. Şunnan soñ inde Yuliä Timoşenko tarafdarları eşkä megafonnar cigep, zaldağı fiker alışunı sirenalar belän tomalıy başladı.
450 urınlı parlamentta yaña "anti-krizis" berektäşlegeneñ üz qararların ütkärü öçen küpçelege citärlek bulaçaq. Ul inde sişämbedä premyer-ministr urınına Viktor Yanukoviçne täqdim itüen belderde dä. Mäğlüm ki, "äflisun inqilabı"na kitergän 2004-nçe yılğı prezident saylawlarında xäzerge prezident Viktor Yuçenkonıñ töp köndäşe bulıp näq menä Yanukoviç torğan ide.
Xäzer inde Yuçenko şuşı köndäşen çınnan da xökümät başına täqdim itü ixtimalı aldında qala ala. "Äflisunçı" köçlär bu urınğa Yuliä Timoşenkonı täqdim itkän ide, ämma Yuçenko, premyer-ministrnı bilgelär aldınnan Yuğarı Rada başta ilneñ Konstitutsiä mäxkämäsen raslarğa tieş, dip belderde. Xäzer Kievtä, yaña "anti-krizis" berektäşlegenä Yuçenkonıñ "Bezneñ Ukraina" xäräkäte dä quşılıp, ul konstitutsiäne üzgärterlek küpçelekkä iä bula ala, digän farazlar äytelä.
Ämma Yuçenko yağı başqa ber ixtimalnı da tikşerä - prezident Yuğarı Radanı taratıp ildä yaña parlament saylawları iğlan itä ala.
Prezident Yuçenkoğa yaqın torğan Petro Poroşenko näq şulay dip belderä dä. Ul yaña saylawlar ütkärüne yaqlıy.
Kärim Kamal


text:
ISO 8859-1
ISO 8859-1, tögälräk äytkändä ISO/IEC 8859-1, wä Latin-1 iseme belän dä yöri torğan standard ul ISO tarafınnan çığarılğan ISO/IEC 8859 standardnıñ 1. öleşe bula. Ul Latín yazulı tellär öçen 1. sanlı Latín älifbası atala, üzendä 191 xäref tota, wä alarnıñ härese 8-bítlı bäyä belän bilgelängän. Bu bilgelämä mondí Awrupa telläre öçen yarí: Albança, Basqıça, Katalança, Dança, Dutch, İnglizçä, Färösçä, Finçä, Almança, Íslandça, İrişçä, Ítalíança, Norwegiçä, Portugalça, Rhaeto-Romanic, Scottish, Íspañíolça, İswäcçä. Bolardan başqa Afrikança wä Swahili öçen dä qullanıla. Yäğni bu bilgelämä Amerika kontinentı, Batış Awrupa, Australia wä Afrika cirlärendä şaqtí kiñ qullanuda yöri.
20. urın alğan bilge ul BUŞLIQ bilgese, A0 – ÖZELMÄSLEK BUŞLIQ. AD – YOMŞAQ KÜÇERÜ bilgese, wä ul browserlarda bötenläy kürsätelmi.
Bu 00-1F, 7F, wä 80-9F urınnarı ISO/IEC 8859-1 standardında qullanılmí.


text:
Milli problemalar döres yaqtırtılamı?
Proyektnı tormışqa aşıru buyınça näq menä Yekaterinburg şähären saylaw ğäcäp tügel. Berençedän, Yekaterinburg şähäre Rusiäneñ näq urtasında, ike sivilizatsiä – Yevropa belän Aziä totaşqan urında urnaşqan. İkençedän, säyäsi totrıqlılıq belän ayırılıp torğan, iqtisadi yaqtan alğa kitkän bu töbäktä 130дaH artıq millät wäkilläre yäşi. Proyektnıñ töp maqsatı itep milli oyışmalar wäkillären häm jurnalistlarnı üzara tığız elemtädä eşlärgä öyrätü quyıldı. Süz dä yuq, cämğiättä tege yäki bu xälgä qarata qaraş yä fiker formalaşu massaküläm mäğlümat çaraları arqılı bara. Şuña kürä dä massaküläm mäğlümat çaralarınıñ bigräk tä milli azçılıq wäkillärenä qağılışlı materiallarnı döres häm qızıqlı itep birä belüe bik möhim. Bu urtaq proyektnı tormışqa aşıru aldınnan Millätara mäğlümat üzäge tarafınnan bik zur analitik eş alıp barıldı. İñ berençe çiratta cirle massaküläm mäğlümat çaraları buyınça monitoring ütkärelde. Biredä eşläp kilüçe unaltı televizion kanal arasınnan cidese etnik törkemnär problemaların yaqtırtu buyınça öyränügä layıq diep tabıldı. Tikşerenülär tübändäge näticälärne kürsätte. Berençedän, milli oyışmalar wäkilläreneñ jurnalistlar belän tığız elemtädä eşlämäwe arqasında, milli mäs'älälär mäğlümat çaralarında bik siräk yaqtırtıla. Milli mädäniätlarğa qağılışlı temalar, mäsälän, Ural xalıqları köne, bik uñay aspektta kürsätelä. Ä menä qızdırılğan faktlarda, bigräk tä cinayät temasına bağışlanğan xäbärlärdä rus bulmağan cinayätçelärneñ millätenä basım yasala. Bu xäl isä böten ber millätkä tiskäre qaraş formalaşuğa kiterä.
Mondıy xällärgä yul quymas öçen, milli oyışmalar wäkilläreneñ jurnalistlar belän tığız elemtädä eşläwe bik möhim. Seminarnıñ berençe ike könendä bu temağa ayıruça zur iğtibar birelde. Milli oyışmalar wäkillären mäğlümat sıltawı yasaw, intervyu äzerläw, press-relizlar yazu kebek jurnalistlar belän aralaşu serlärenä öyrättelär. Seminarnıñ soñğı, öçençe köne şähärdä eşläwçe barlıq massaküläm mäğlümat çaraları wäkilläre häm milli oyışmalar citäkçeläre qatnaşında uzdı. Biredä cıyıluçılar iğtibarına proyekt qısalarında alıp barılğan eş näticäläre täqdim itelde häm alğa taba bergäläşep eşläw alımnarı qaraldı. Milli mäsällärne yaqtırtu ısulları, jurnalist etikasına bulğan taläplärgä ayıruça tuqtalıp ütelde. Millätara problemalarnı yaqtırtu bar xalıqlar öçen bulğan urtaq teldä – rus telendä bulırğa tieş dip kileşelde.
Fiker alışular waqıtında çeçennar häm başqort oyışmaları yağınnan kön temasına qağılmağan zarlanular bulıp aldı. Mäsälän, çeçennar törle yaqlap ezärlekläwlärdän zarlanıp aldılar. Ä başqortlar, üzläreneñ Uralnıñ töp, cirle xalqı bulularına basım yasap, başqort telendä belem birüçe urta häm yuğarı uqu yortları bulmawı, üzläreneñ massaküläm mäğlümat çaraları yuqlığı problemalarına tuqtalıp üttelär. Ğomumän, tulayım alğanda, milli oyışmalar häm massaküläm mäğlümat çaralarınıñ üzara xezmättäşlege turındağı seminar bik qızıqlı häm faydalı bulıp uzdı.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Foto: Nur.kz
«Qazgïdromet» RMK elimizdiñ birqatar oblısında dawıldı eskertw jarïyaladı, dep xabarlay`dı Baq.kz.
«18 qazanda kündiz Oñtüstik Qazaqstan oblısında, 18 qazanda kündiz jäne 19 qazanda tünde Jambıl, Almatı oblıstarında jawın-şaşın, key` jerlerde qattı jawın-şaşın kütilwde. Key` jerlerde köktay`ğaq, soltüstik-batıs pen batıstan 15-20 m/s jıldamdıqpen jel soğadı, ekpini 23 metrge dey`in jetedi.
Al 19-20 qazanda tünde Qızılorda, Oñtüstik Qazaqstan, Jambıl, Almatı oblıstarında awa temperatwrası -1-6 gradwsqa dey`in, key` jerlerde – 9 gradwsqa dey`in tömendey`di», - delingen xabarlamada.


text:
Livanda Süriägä qarşı çığuçı kürenekle şäxes George Hawi üterelde
14-nçe fevral'dä Livanda Süriägä qarşı çığuçı elekke premyer ministr Räfiq Xäriri üterelgän ide. BMO wäkile Xäriri üleme turında Livannıñ prezident saqçıları brigadası başlığınnan soraw alu başlandı dide. Oppozitsiä iminlek xezmätläreneñ berniçä citäkçesen, şul isäptän brigada generalı Mostafa Hamdannı Xäririne üterügä qatnaşı buluda, yäki kimendä üterüçelärne yäşerergä bulışuda ğäyepli. İke kön elek kenä Livanda ütkän parlament saylawlarında küpçelekne süriägä qarşı çığuçı oppozitsiä yawladı.


text:
4 Ocak 2011 Salı
Tuğba Ekinci Frikikleri
02:27 Tayfun Yorum Yok
Tuğba Ekinci frikik,Tuğba Ekinci frikikleri,Tuğba Ekinci bacakları,Tuğba Ekinci gögüsleri,Tuğba Ekinci kalçaları,Tuğba Ekinciayakları,Tuğba Ekinci seks,Tuğba Ekinci sex,Tuğba Ekinci porno,Tuğba Ekinci erotik,Tuğba Ekinci sevisme sahnesi,Tuğba Ekinci öpüsme sahnesi,Tuğba Ekinci cırılcıplak,Tuğba Ekinci cıplak,Tuğba Ekinci üstsüz,Tuğba Ekinci banyo yaparken,Tuğba Ekinci mayo,Tuğba Ekinci bikini,Tuğba Ekinci corap,Tuğba Ekinci etek altı,Tuğba Ekinci bacak arası,Tuğba Ekinci mini etek,Tuğba Ekinci dekolte,Tuğba Ekinci bacak şov


text:
Çuvaşiya
Çuvaşiya, resmiy adı Çuvaş Cumhuriyeti (Çuvaşça: ЧăBaш EH, ЧăBaш Pecпyблиkи; rusça ЧyBaшия, ЧyBaшckaя Pecпyблиka) - Rusiyeniñ bir muhtar cumhuriyetidir. Cumhuriyetke adını bergen Çuvaşlar, Türkiy halqlarından birevidir. Çuvaşiya, Rusiyeniñ orta kesiminde yer ala ve 1920 senesi iyün ayında muhtar cumhuriyet qurulğandır. Meydanlığı 18 300 km². Ealisi tahminen 1 350 000 adamdır. Paytahtı Şupaşqardır.
Çuvaşlarnıñ, X-XVI asırlarda eski Türk boylarınıñ (Edil Bulğarınıñ) qarışmasından meydanğa kelgenleri yazılğandır. Ayrıca Çuvaşlarnıñ Suvar ya da Suvaz adlı Türk adından kelgeni de ögge sürüle. Çuvaşlarnıñ 15% Başqurtistan ve Tataristanda otura.
Çuvaşlarnıñ oturğan regionı XVI asırda Ruslarnıñ eline keçken, regionda 1920-de muhtar memuriy birligi olğan, 1925 senesi aprelinde de muhtar cumhuriyet alına kelgendir. ŞSCBniñ dağılmasından soñ da (1991) Çuvaşiya Cumhuriyeti adını alğandır.
Çuvaşlar Orta Edil regionında, qapalı bir cemiyet olaraq yaşaylar. Cumhuriyetniñ meydanlığı 18 300 km². Memleketniñ üçte biri ormanlarnen qaplıdır. Ealisi 1 500 000 adamdır. Ancaq Çuvaş nufusı 2 000 000-ğa yete. Nufusnıñ 60% şeerlerde otura.
Saat quşağı[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Çuvaşistan Moskva Saat quşağındadır (UTC+3).
İqtisadiyat[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Çuvaşiya iqtisadiyatı sanayı ve ziraatqa dayana. Sanayı qolunda maşna, toquma, elektrik, alkogol, kâğıt, kereste, himiyadır. Çuvaşiyada tahminen 300 sanayı qurulışı bardır.
Ziraat[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Başlıca mahsulatı zahire, kenevir, qartop, sebze, keten, şeker çükündir ve tütündir. Regionda ayvancılıqnıñ domuz asravcılığı de müim yer tuta. Ziraat kolhoz ve sovhozlarda yasala. Et, süt, yımırta işlep çıqaruvı yüksektir.
Din[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Çuvaşlarnıñ esas dini Hristian Ortodokslığıdır.
Maarif[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
İlk olaraq 1872-de Çuvaş tili yasalğandır. Çuvaşlarda maarif seviyesi diger cumhuriyetlerde olğanı dayın yüksektir. Şimdi ülkede:
- 24 başlanğıç mektepte 22 000 talebe,
- 702 orta mektepte 280 000 talebe,
- 3 universitette 19 000 talebe
bar olıp, maarif Çuvaş tili yasala. Halqnıñ 77% Çuvaş tilini qullana.
Ayrıca, Çuvaşiyada 801 kitaphane, 1200 klub bar olıp, yılda 3 million kitap basıla ve 30 gazeta neşir etiledir.
Naqliyat[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Memleketniñ naqliyat ağı qara ve deñiz yolunen yasala. Demiryolları ve qara yolları Moskva, Nijniy Novgorod, Qazan, Ulyanovsk ve paytaht Şupaşkar ile bağlıdır.


text:
Qazaqstan el täwelsizdiginiñ 25 jıldığına oray` sottalğandarğa raqımşılıq jasamay`dı jäne bul täjirïbeden tübegey`li bas tartpaq. Endi keşirim jasaw twralı ötiniş bildirgender ğana bostandıqqa şığwı mümkin. Bul twralı Ükimet üy`iniñ dälizinde QR işki ister mïnïstri Qalmuxanbet Qasımov mälimdedi, dep xabarlay`dı vlast.kz.
«Raqımşılıq – keñestik kezeñniñ sarqınşağı. Äri qaray` qalay` bolatının bilmey`min, alay`da raqımşılıq twralı zañ (täwelsizdiktiñ 25 jıldığına oray` – red.) äzirlenbey`di», - dep atap ötti Qasımov.
Tutastay` alğanda, İİM basşısınıñ ay`twınşa, Qazaqstan sottalğandarğa raqımşılıq jasaw täjirïbesinen ketip, edäwir jaña ädisterge köşedi.
«Xalıqaralıq täjirïbe boy`ınşa keşirim jasawdı qoldanamız, ötiniş berw – bostandıqqa şığwdıñ jalğız jolı», - dep tüsindirdi mïnïstr.
«Yağnï, kimde-kim keşirim jasawdı ötinse (…), onda onı (bul mäseleni – red.) komïssïya qaray`dı», - dep tüy`indedi ol.
Ay`ta ketey`ik, elimizde buğan dey`in sottalğandarğa birneşe ret raqımşılıq jasaldı. Soñğı ret awqımdı amnïstïya täwelsizdiktiñ 20 jıldığına oray` ötkizildi.


text:
Törkiädä Qıtayğa qarşı köçle reaksia
Törek cämäğätçelege bu atnada Könçığış Törkestanda bulğan waqiğalarnı zur borçılu belän küzätep bardı. İlneñ törle şähärlärendä Qıtayğa qarşı protestlar buldı.
Prezident Abdullah Gül Öremçegä säfär yasağannan soñ, qıtaylar uyğırlarğa “sezneñ prezidentığız kilsä dä, bez sezne üteräbez” digännär.
Törkiäneñ İstanbul, Ankara, Adana, Bursa, Afyonkarahísar, Kayseri, Mersin kebek şähärlärendä protestlar buldı. Ankarada törle oyışmalar Qıtay ilçelege binasına qara çäçäk bäyläme quydı. Xätta industria ministrı qıtay mallarına baykot iğlan itü täqdimen kertte.
Rabiğä Qadirgä Törkiädän viza
AQŞ-ta yäşäwçe “Uyğırlarnıñ anası” Rabiğä Qadir 8 yüldä Törkiäneñ NTV kanalında “Monnan soñ qıtaylar belän berğa yäşäw mömkin tügel” dip äytte.
Zamanında eşquar Rabigä Qadir Qıtaynıñ iñ bay xatınnarnıñ berse bulğan. Soñraq anı törmägä yabalar, berniçä yıl törmädä totılğannan soñ anı çit illärneñ basımı belän AQŞ-qa cibärälär. Dürt yıl inde ul biredä Bötendönya uyğırlar kongressın citäkli.
İke tapqır viza taläbe kire qağılğan Rabiğä Qadirğa Törkiägä kerä aluı öçen premyer Erdoğan viza birelsen digän boyırıq yasadı. Qısqası, Törkiä räsmi räweştä dä uyğırlar başına kilgän hälaqatkä reaksia kürsätä. Bu bälki Törkiäneñ “berençe märtäbä” gädelsezlekkä oçrağan ber törki xalıq yaqlı şundıy qatı pozisia aluı diyärgä mömkin.
Barlıq televidenie kanalları belän gazetalarnıñ berençe teması şul buldı. Törle oyışmalar, şul isäptän İstanbul advokatlar berlege citäkçese Muammer Aydın: “Sincandağı waqiğalar keşelek gäebe häm isäpsez köç qullanılğan, bez demokratik cämğıäwí oyışmalardan, universitetlardan, advokat berleklärennän demokratik protest belderülären kötäbez”, digän matbuğat belderüe yasadı.
Premyer Erdoğan da: “Wäxşät däräcäsenä citkän bu waqıyğanıñ tiz arada betüe, cawaplılarnıñ xisapqa tartıluı häm tieşle çaralarnıñ xalıqara keşe xoquqları qısalarında kürelüen kötäbez”, dip belderde.
“2009 belän 2010 yıllarda BMO İminlek Şurası waqıtlı äğzası bularaq keşelek isemennän bu platformada östebezgä töşkän wazıyfanı urınına citkeräçäkbez”, dip östäde.
Tışqı eşlär ministrlığı Ahmet Davudoğlu da Törkiäneñ bu mäsäläne küzätep baruı tabíği. “Törkiä xalqı, törki tuğanlıq cepläre belän bäyle uyğır xalqın üzenä bik yaqın itä. Ul, Uyğır xalqı Törkiä belän Qıtay arasında köçle ber duslıq küpere”, digän belderü yasadı.
Qıtay ilçese ministrlıqqa çaqırıldı
Oppozisiadäge Millätçe Xäräkät Partiase başlığı urınbasarı Oqtay Wural üz partiasennän 58, AQ partiadän 5-10 äğzanıñ Törkiä-Qıtay Parlamentara Duslıq gruppasınnan ayırılğan buluların belderde. “Törek milläteneñ zur qayğısı qarşısında bu gruppada äğza bulunıñ mäğnäse bulmayaçağın uylıybız”, dide.
Üzläre dä azçılıq kördlärneñ ber öleşen wäkillek itkän Demoqratik Cämğeyät Partiase dä “azçılıqlarğa qarata mondıy mögälämä kürsätelü bertörle raslana, qabul itelä häm bu wäxşät aldında däşmiçä tora almas digän belderü yasadı.
Xakimiattäge AQ partiagä köndäş dinçe Säğädät partiase dä hälaq bulğan uyğırlarnı iskä alu öçen 12 yüldä İstanbulda ber mitin oyıştıraçaq.
Qıtaydağı uyğırlarnıñ ğömümän azçılıqlarnıñ ayanıç xäle qanlı waqıyğalar belän genä kön tärtibenä menä. Rusiäneñ isä Qıtaynı yaqlaw pozisiasenä kiçüe törek matbuğatı öçen bik säyer toyıldı. Bu da bälki töreklärneñ Rusiäne belmäwennänder.


text:
Gruziä-Rusiä raketa mäsäläsen ikençe ber törkem tikşerä
Russiä yağınnañ ber suğış oçqıçı Görcestan il çigenä kerep raketa taşlap kire äylänep qayttı dip beldergän Görcestannıñ bu däğwäsen ber törkem belgeç tikşerä başladı.
Britania, Polşa häm Estoniädäñ kilgän ber törkem belgeç, üz tabışlarıñ, 6nçı avgustta bulğan qaza xaqında çıqqan berençe xalıqara tikşerenü xisabı dälilläre belän bergä quşıp näticälären iğlan itte.
Davit Dondua, Görcestan Tışqı eşlär Minstrlığı süzçese, bu ike tikşerenüneñ dä tarafsız häm bäysez bularaq başqarıluı xaqında radiobızğa bolay belderde.
" Bu ike törkem dä Görcestan täqdime belän tözelde. Bu ike xalıqara törkemneñ wazifäläsı, bäysez tikşerenülär ütkärü. Bäysez süzennäñ añlatırğa telägän ber yaqnıñ da mänfäğaten qayğırtmiça bitaraf törkem äzerlände häm bu törkemgä ike taraftanda Rusiä häm Görcestannañ wäkelläre quşılmadı. Bu eşne bolay eşläw bik möhim "
Läkin Rusiä, Görcestannıñ hawa çik kiñlegenä kerüen kire qağa häm Tiflisne yasalma äkiätlär çığaruda ğayeple.
Rusiäneñ BMOdağı ilçese Vitali Churkin, Sişämbe könne, Görcestan birgän Radar mäğlümätläre xaqında şik belderep monıñ Görcestan tarafınnañ Mäskäwne provakatsiäläw yünäleşe bulada ğayepläde.
"Rusiä belgeçläreneñ 16 – 17nçe Avgustta Görcestanda yasağan tikşerenüläre waqıtında cıyılğan barlıq faktlar häm mäğlümätlär häm Görcistan tarafınnañ bulğan ğayepläw, 6nçı avgustta bulğan waqiyğanıñ ike aranı bozarğa telägän Görcestandağı keşelärneñ tarafınnañ bötenläy provakatsiä maqsatında eşlängän dip äytergä mömkin."
Churkin, Görcestan Rusiäle belgeçlär belän eş itmäde, häm alarnıñ tikşerünüläreñ maxsus totqarlap raketa tabılağan çoqırnı qaplap quydılar dip belderde.
Görcestannı Tışqı Eşlär ministrı , Merab Antadze Çurkin yasağan belderüne oyatsız sovyet diplomasiäsı dip atap, tänqitläde.
Bu qarşılıqqa kiyerenkelek östägän iñ soñgı ğamäl isä, Görcestan tışqı eşlär ministırınıñ, Sişämbe könne räsmi internet saxifäsenä elengän belderüe buldı. Ul, anda Rus suğış oçqıçlarınıñ Görcestan hawa çigen ike tapqır bozuın belderä.


text:
Rusiä premyer-ministrı Vladimir Putin 6 awgust köne ber könlek säfär belän Ankarağa kilep-kitte. Törek kiñküläm mäğlümät äsbapları şuşı vizitqa zur ähämmiät birde.
Barlıq televidenielär Putin vizitın häm anıñ Erdoğan belän matbuğat konferensiasen turıdan turı canlı tapşırdı. 15 däwlätara, tulayım 20 kileşü belän berketmägä qul quyıldı.
Şularnıñ kübese energia turında ide. Ber protokolğa italían premyerı Berlusconi da qul quyğanlıqtan ul da mätbuğat konferensiasenä quşıldı.
Gazetalarnıñ internet bitlärendä çıqqan rubrikalar töreklärneñ Putin oçraşuınnan dulqınlanğan buluwın kürsätte. Akşam “Öçle yuğarı oçraşudan kileşü çıqtı”, Hürriyet “Ğasır imzaları”, Sabah “Ğasır kileşüe”, Vatan “Ankarada tarixi imzalar” häm Zaman “Erdoğan belän Putinnan tarixi imza” digän baş isemnär belän şuşı kileşülär turında mäğlümät birde.
Putin belän küreşüdän soñ italían premerı Berlusconi da qatnaşqan öçle oçraşu buldı. İtalia energia ölkäsendä tığız mönäsäbäte bulğan ber il. Bu öçle oçraşuda Zängär Ağım ğaz ütkärgeçen ozaytu, Samsun belän Ceyhan arasında neft ütkärgeçe salu proyektları tikşerelde.
Tabiği, bu kileşü häm protokollarğa qul quyıluı ike il arasındağı ışanıçnıñ artqan buluına işarä itä. Läkin Qara diñgez yarındağı Samsunnan Urta diñgez yarındağı Ceyhanda 550 km ozınlıqtağı neft ütkärgeçen salu öçen kimendä 2 milliard dollar, ä Akkuyuda atomtöş elektr stansiasen tözü öçen 18 milliard dollar aqça kiräk. Başqa zur proektlarğa kiräk bulğan miqdarlarnı sanap ta tormıybız.
Qısqası, ekonomik krizisnıñ tiskäre täsirlärenä sabışqan bu ike il aqçanı qayan tabaçaq? Ayıruça Rusiä belän Törkiäneñ bu däräcädä yaqınlaşuına Yewropa Berlege belän AQŞ nindi bäyä biräçäk? Östäwenä kavkazda Gruziä belän Russiä, Ärmänstan belän Azärbaycan arasındağı nizaqlar çişelmiçä torıp bu rayonnan uzğan ütkärgeçlärneñ imenlege niçäk tämin iteläçäk kebek qatmarlı mäsälälär bar.
Döres, bu waq protestlar Ankaranıñ iqtisadi säyäsäten üzgärtügä kitermi, ämma Ankaranıñ Rusiädäge bu tuğandaş xalıqlarğa diqqät itüenä dä säbäp bula.
Putin wizitı säbäple Ankarada Greenpeace, yäğni yäşel tınıçlıq xäräkäte belän İstanbulda çäçännärneñ protestları buldı. Radikal gazetasınıñ 1 august sanında dr. Gönül Pultarnıñ tatarlarğa yasalğan basımnar turında mäqäläse dönya kürde. Şuşı mäqälägä komentar yazğan Dr. Fazıl Ağış törek xökümäten wazıyfağa çaqırdı, Xäbär Törek televidenieseneñ 6 august tapşıruında isä prof. Däwlät Rusiädä keşe xoquqlarınıñ bozıluwın häm azçılıqlarnıñ tuğan teldä belem alularınıñ tıyılğan buluwın iskä töşerde.
Qısqası, 6 augustta Anqarada köçle Putin cile iste häm Törkiä bu cil belän kiläçäk yanğır zur bäräkät kiteräçäk dip ışana.


text:
Baqıda militsiä Azärbäycannıñ oppozitsion Milli Demokratik Partiäse başlığı häm elekke eçke eşlär ministrı İskändär Xämitovnı totqarladı
Kiñküläm mäğlümät çaraları xäbär itüençä, pänceşämbe könne Xämitov belän bergä anıñ ike yardämçese dä totqarlanğan.
Azärbäycannıñ ANS televideniese äytüençä, eçke eşlär ministrlığınıñ matbuğat üzäge Xämitov Baqı uramında röxsätsez narkotik satuçılarğa qarşı reyd eşenä tıqşınırğa mataşqannan soñ toqarlandı dip beldergän.
Xämitovnıñ advokatı Yawar Xösäin äytüençä isä Xämitov häm anıñ yardämçeläre eş urınınnan çıqqaç ta ministrlıqnıñ oyışqan cinayätçelekkä qarşı köräş bülege xezmätkärläre tarafınnan totqarlanğan. 1995-nçe yıla Xämitov aqşa üzläşterü häm wazıyfasınnan yaman faydalanu ğäyepläwläre belän 14 yılğa iregennän mäxrüm itelgän ide. Yewropa Şurasınıñ bu ğäyepläwlär nigezsez digän basımı näticäsendä ul 2003-neñ dikäberendä irekkä çığarıldı.


text:
яkшәMбe, 22 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 11:13
Tähran –İrannıñ könyağındağı Şiraz şähärendä şimbä kiç belän Şiraz mäçetendä bulğan şartlawda İran däwlät mäğlümat çaraları xäbär itüençä kimendä 12 keşe hälaq buldı. İran räsmiläre şartlawnıñ qaza belän çığuı ixtimalı turında belderä. Fars wiläyäte polisiä başlığı Ali Moayri, mäçettäge 1980-1988 İran-Ğiraq suğışı xäteräsenä bağışlanğan kürgäzmädä kürsätelgän suğış qorallarınıñ şartlawğa säbäbçe buluın belderä. Polisiä başlığı şartlawnıñ mäxsus oyıştırıluı ixtimalın kire qağa. Şimbä kiçendä bulğan şartlawda, şulay uq 202 keşe yaralanğan ide.
Xäbärlärgä qarağanda şartlaw waqıtında mäçet imamı şiğiy İran xaqimiäte tarafınnañ tıyılğan waxabi häm bahai tariqatları turında añlatma birä bulğan.


text:
Ukrainanıñ yaña xökümäte texnokrat xökümät bulırğa mömkin
Xakimiät dairäsendä korrupsiä cancalı häm üz-ara köräş sürätendä atnakiçtä Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko Yuliä Timoşenko xökümäten urınınnan alıp, premier-ministr wazifaların Dnepropetrovski gubernatorı Yuri Yexanurovqa tapşırdı. Yaña xökümät tözü mäsäläsendä söyläşülär başlağan Yexanurov üzeneñ töp maqsatı itep totrıqlılıq urnaştırunı quydı. Qayber belgeçlär fikerençä, bu krizis näticäsendä Ukrainada texnokratlar xökümäte tuarğa mömkin.
"İñ möxime – ildä totrıqlılıq, ğadi keşe ildä prezident, xökümät, parlament bulğanın, xakimiät anı qayğırtqanın toyarğa tieş."
Soñğı fiker beleşügä qarağanda Ukrain xalqında xökümätkä ışanıç çınlap ta kimi barğan. Razumkov üzäge ütkärgän tikşerügä kürä august ayında cawap birgännärneñ 43%tı Ukraina yalğış yuldan bara digän. April ayında bu san 23 kenä % bulğan. Yılnıñ berençe yartısında üseş ni barı 4% täşkil itkän, uzğan yıl isä ul 14% bulğan. Razumkov üzäge citäkçese Oleksandr Lytvynenko süzlärençä, Yexanurov bu ışanıçnı qaytara ala:
"Yuri Yexanurov Ukrainada şaqtıy mäglüm keşe. 90nçı yıllar urtasında ul Däwlät milke fodnın citäkläde, xosusıylaştırular anıñ citäkçelegendä bardı. Xökümättä ul vitse-premier da, ministr da buldı. Yağni ul däwlät eşen dä, iqtisadnı da belä."
Belgeçlär fikerençä, bu wazğiättä Yexanurov premier-ministr urınına iñ qulay keşe bula ala. Oppozitsiädä aña qarata tiskäre qaraşlar yuq. Yuçenko partiäsendä bulsa da, anıñ Yuliä Timoşenkonıqı şikelle säyäsi däğwaları yuq. Ul säyäsätne çitkä quyıp, belgeçlärdän torğan texnokratlar xökümäte tözi ala. Elekke premier isä prezident belän yış qına qarşılıqqa kerä ide. Timoşenko prezidentnıñ anı çitlätü qararına ükeneç belderde:
"Bu qarar bezgä qarata bik tä, bik tä ğädelsez. Bez, berençe äflisun xökümäte, 7 ay eçendä başqa xökümätlär 14 yılda eşli almağannı eşlädek."
Qayber belgeçlär fikerençä, xäzer Timoşenko elekke dustı Yuçenkoğa qarşı köçle oppozitsiä tözergä mömkin. Razumkov üzäge başlığı Oleksandr Lytvynenko moña şik belderä, Timoşenko Yuçenko belän yänşä torıp qına dan qazandı di ul.
Kiläse yılnıñ yazında Ukrainada parlament saylawları ütäçäk. Bu saylawlarda Yuçenkonıñ "Bezneñ Ukraina"sı Timoşenko bloğı belän qulğa-qul totınıp barır dip kötelgän ide. Xäzer bu turıda onıtırğa bula. Kiresençä, alar arasında qızu köräş bulırğa mömkin.
Xalıqara reaksiägä kilgändä, Yuçenkonıñ qararına Rusiä belän Gruziä prezidentları, Quşma Ştatlar däwlät departamentı häm Yevropa Berlege xuplaw belderdelär.
-Ali Gilmi


text:
Freedom House: 2005 yılda dönyada ireklek artqan, tik bar cirdä dä tügel
19 Dikäberdä Freedom House oyışması üzeneñ yıllıq xisabın bäyän itte. Älege xisapqa qarağanda, ütep baruçı 2005 yılda dönyada, ğomümän alğanda, ireklek artqan. Ukrainada wazğiät yaxşırğan, Üzbäkstanda, kiresençä, naçarayğan. Törkmänstan haman da ireksez il bulıp qala.
Tikşerülär citäkçese Arch Puddington: "Bez illärne 25 törle yaqtan qarıybız. Prezident, parlament saylawları irekleme, partiälärneñ xäräkät itü mömkinlege barmı, korrupsiä däräcäse yuğarımı h.b. Şuşı 25 sorawdan çığıp illärgä ballar birelä, alar quşıla, bilgele ber külämdä ball cıyğan illär irekle, öleşçä irekle, yä ireksez dip tabıla."
Bıylğı xisapta Ukraina "öleşçä irekledän" "ireklegä" küçerelgän. Şulay itep, Baltiq illären sanamağanda, Ukraina "irekle" törkemgä kertelgän berençe ellek sovet ile buldı. Xisap avtorlarınıñ berse Christopher Walker süzläre belän äytkändä, Kiev bu törkemneñ tupsasın atladı: "Ukrainada uzğan yılğı waqiğalardan soñ yaxşıru küzätelä. Bigräk tä media ölkäsendä. Xäzer ul küpkä irekleräk. Härxäldä kürşelär belän çağıştırğanda. Ukraina irekle illär tupsasın atladı," di Walker.
Ä menä Rusiädä tiskäre täräqqiät küzätelä. Ber yıl elek Freedom House Rusiäne "öleşçä irekledän" "ireksezgä" küçergän ide. Bıyılğı xisapta äytelgänçä, Kreml 2005 yılda oppozitsiäne awızlıqlaw, mäglümät çaraların qısu, mäxkämlärne buysındıru eşen däwam itkän.
Tikşerülär citäkçese Arch Puddington: "Perestroika başında Rusiä küpmeder däräcädä irekleräk ide. Cämğiätneñ qarağñı poçmaqların matbuğat bügengä qarağanda kübräk yaqtırta ide. Yäşlärdä, zıyalılarda kütärenkelek bar ide. İkençe yaqtan qarağanda, säyäsi ireklek, saylawlar, irekle iqtisad yuq ide. Xäzer urta klass, eşquarlar, qayber irekle institutlar bar."
Xäyer, elekke sovet kiñlege gel andıy sorı töstä tügel. Äytik, Qırğızstan bıyıl "ireksezdän" "öleşçä ireklegä" küçkän. Gruziä "öleşçä irekle" törkemdä qalsa da, yuğarıraq basqıçqa kütärelgän. Üzäk Aziä häm Kafkaznıñ başqa illärendä çigeneş küzätelä. Äzärbaycan, Qazaxstan häm Törkmänstan "ireksez illär" säkesendä urınnarın tağı da nığıtqan. Yıl buyı üz watandaşların qıyırsıtu belän şöğellängän Üzbäk rejimı isemlektä Törkmänstan däräcäsenä töşep, xäzer Tönyaq Korea, Liviä, Kuba kebek illär belän yänäşä.
"Törkmänstan belän Üzbäkstan keşe xoquqları ölkäsendä yaqınaydılar. Çiklären häm ilen dönyadan yapqan Törkmänstan belän çağıştırğanda Üzbäkstan soñğı waqıtqa qädär beraz açığraq ide. Üzbäk rejimı üz watandaşların ezärlekläwen köçäytkäç wazğiät kisken üzgärde," di Christopher Walker.
Ğomümän alğanda, Freedom House, 2005 yılda dönyada ireklek artqan dip sanıy. Barlığı 49 il irekle dip tabılğan. Bu cir şarındağı xalıqnıñ yaqınça yartısı digän süz. 18%tı "öleşçä irekle" illärdä yäşi, andıy illär 58. Ä menä xalıqnıñ 1/3e "ireksez" illärdä yäşi, andıy illär 45.
-Ali Gilmi


text:
Ğarif Soltan arxivı Qazanğa qayttı
Ğarif Soltan Başqortstanda tuıp, ikençe bötendönya suğışı waqıtında almannarğa äsirlekkä töşä, ğalim Äxmät Timer yärdämendä azat itelä. Suğıştan soñ Ğarif Soltan Almaniädä qala häm tatar xalqına xezmät itep yäşi. Törle oyışmalarnıñ citäkçese bula, şulay uq “Azatlıq” radiosınıñ tatar-başqort redaksiäse başlığı bulıp tora. Şul däwerdä anıñ şaqtıy ğına küp dokumentları tuplana. Alarnıñ küpçelege ingliz, alman, törek tellärendä, azçılığı ğına tatar häm rusça. Şulay uq dokumentlar arasında şaqtıy ğına fotolar da bar. Düşämbe könne här telägän keşe alarnı tatar kongressında kürä aldı. Älege şäxsi dokumentlarnı Tatarstan arxivına tapşıru yunäleşendä söyläşülär küptännän bardı. Anı Tatarstanğa Myunxen şähärennän alıp qaytqan ğalim İskändär Ğıyläcev:
Çit illärne çağıldırğan yazmalar, “Azatlıq” radiosında eşlägän waqıtları, fotolar bar. Bu ğäcäyep bay cıyılma. Amerika oyışmaları belän alışqan xatları, “Amerika awazı” radiosınıñ tatarça tapşırular, bol'şeviklarğa qarşı Liganıñ eşçänlege, İslam konferensiäläre eşçänlegenä qarağan dokumentlar.İskändär Gıyläcev äytüençä, älege dokumentlarnı Tatarstanğa tapşıru Ğarif Soltanğa ciñel bulmağan, çönki sorawçılar şaqtıy ikän. İskändär Ğıyläcev:
Başqortstan da, Amerika da sorıy. Läkin Ğarif Soltan üze Tatarstanğa qaytaru yağında bula.KDU tatar filologiäse häm tarixı fakul'tetı dekanı İskändär Gıyläcev kongressta uzğan Ğarif Soltannıñ şäxsi dokumentların Tatarstan milli arxivına tapşıru çarasında bäynä-bäynä kürgännären söyläp birde. Cıyılğan ğalimnär, yazuçılar, cämäğät eşlekleläre arasında soraw birüçelär dä şaqtıy buldı. Bilgele ki, Sovet zamanında Ğarif Soltan satlıqcan tamğası belän yörde. Sorawlar da kübräk şul yaqqa yunältelgän ide. İskändär Ğıyläcev:
Törle bäya birüçelär bulırğa mömkin. Läkin bez alarnıñ eşçänlegenä qarap obyektiv bäya birergä tieşbez. Ğarif Soltan ğomer buyı tatar däwlätçelege torğızılır dip xıyallana häm şul yunäleştä eşli.
Dokumentlarnı milli arxivqa tapşıru çarasında Bötendönya tatar kongressı Rinat Zakirov:
Kiläçäktä möhacirlär muzeen buldırırğa uylıybız häm şul yunäleştä eşlär başqarabız.Rinat Zakirov häm cıyılğan ğalimnär dä tatar möhacirläre arxivındağı dokumentlarnıñ ütä dä qimmätle buluın assızıqladılar. Häm Ğarif Soltan arxivı äle anıñ ber öleşe genä didelär.
Landış Xarrasova


text:
Qazan tağın 15 yıl üsäçäk äle
Qazan şähäre xalıq deputatları şurasınıñ 19 sessiäseneñ ikençe utırışı tonıq qına başlanıp kitte. Räis Kamil'' İsxaqov deputatlarnıñ könnän kön azaya baruına zarlanıp aldı. Kvorum öçen 84 deputat kiräk ikän, ä zalda 89 deputat. Saylawlardan soñ şaqtıy ğına keşelär Däwlät Şurasına küçkän. Kön tärtiben tikşergändä ber deputatnıñ Qazanda xristian mäktäbe açu täqdime dä utırışnı canlandırıp cibärä almadı. Kamil'' İsxaqovnıñ söyläw tonı mondıy cäncallı mäs''älälär kertergä mataşularğa bernindi di ömet qaldırmadı. Artıq därtlänergä säbäplär yuq şul. Qazan şähäre xalıq deputatları şurası sessiäseneñ 25 martta uzğan berençe utırışında Mintimer Şäymiev qatnaştı. Şura räise Kamil'' İsxaqovnıñ şähär administratsiäseneñ uzğan yılda başqarılğan eşlär turındağı xisabın kisken tänqitläde. Äye Qazan tuzğan toraq programmasın tormışqa aşıruğa zur öleş kertte. Qazannıñ 1000 yıllığına äzerlek öçen zur eşlär başqarılğan. Läkin şul “cäyelderelgän eşlärne” cıyıp alırlıq tügel. Prezident fikerençä böten şähär totaş ber tözeleş mäydanına äyländerelde. Äye Qazannıñ meñ yıllığı xalıq bäyräme bulırğa tieş. Läkin Qazan çüptän arındırıluı, uramnar, işek alları, yortlarğa kerü urınnarı çistalığı yağınnan respublikanıñ häm Rusiäneñ Mäskäwdän başqa şähärlärennän närsäse belän ayırılıp tora? Qazanda yullar häm trotuarlar yaxşıraqmı? Yuq. Toraq-kommunal'' xucalıq xezmäte öçen tüläwlär arzanraqmı? Yuq. Transport yaxşıraq eşlime? Yuq. Mäktäplär häm xastäxanälär torışı başqa şähärlärgä qarağanda yaxşıraqmı? Yuq. Prezident tarafınnan Qazan şähäre administratsiäse häm şurası uzğan yıldağı eşçänlegenä menä şundıy bäya aldı. Şuña kürä sessiäneñ 31 marttagı däwamı citdi häm eşlekle şartlarda ütte. Deputatlar “2004-2008 yıllarğa Qazan xalqına transport xezmäten yaxşırtu” “2004-2010 yıllarğa su belän tä''min itüne yaxşırtu” programmaların qabul ittelär, “2015 yılğa xätle Qazannıñ strategik üseşe” turındağı şähär şurası qararınıñ ütäleşen tikşerdelär. Älbättä bolar prezident tänqitennän soñ aşığıç uylap çığarılğan programmalar tügel. Bu küptän uylanılğan, äzerlänep quyılğan programmalar. “Qazannı su belän tä''min itüne yaxşırtu” programmasında 2010 yılğa şähärdäge xalıq sanı isäp öçen 1089000 dip alınğan bulğan. Bu 2002 yılnıñ 1 ğinwarına turı kilgän san. Küräsen soñğı mizgeldä genä çinovniklar iskä kilep quldan ğına bu sannı 1240000 dip tözätep quyğannar. Qazanda soñğı xalıq sanın alu näticälärençä 1 million 105 meñ 306 keşe yäşi.
Yunıs Ätnäle.


text:
Tatarstan jurnalistları Putinnan ni soramaqçı bulğan?
Rusiädä säyäsät belän qızıqsınıp baruçılar sişämbedä köne buyı Putinnıñ jurnalistlar belän oçraşuın tikşerdelär. Tatarstannan da bu oçraşuğa tuğız jurnalist bardı. Yıl sayın baralar anısı. Bıltır da, ber tatarstanlı jurnalistı soraw birgän ide. Bıyıl da beräwgä soraw birü bäxete tätede. Rusiä prezidentınıñ jurnalistlar belän oçraşuına ni pıçağım bu qädär iğtibar birelä soñ dip aptırarğa kiräkmi. Bu matur ber säyäsi texnologiä. Tatarstannan tuğız jurnalist qatnaştı didek. Alar arasında, “İntertat, tatar- inform, Tatarstan, Yaña Ğasır tele kanalları, Watanım Tatarstan, Respublika Tatarstan ” gäzitläre baş möxärrirläre yäki jurnalistları qatnaştı.
Respublikadan tuğız jurnalist qatnaşsa da, barı tik berse genä şulay itep soraw birälde. Ä Tatarstanda eşläwçe, Putin belän oçraşuğa çaqırılmağan başqa jurnalistlar da bit bua buarlıq. Azatlıqnıñ sişämbedäge Açıq mikrofon säxifäse şul xaqta. Tatarstandağı Putin oçraşuında bulmağan jurnalistlar Rusiä ilbaşına nindi sorawlar birerlär ide.
“Möslimä” ictimaği oyışması räise, Möselman jurnalistları berlege, Rossiädä “İslam mirası” oyışmasınıñ prezidium äğzası Älmirä Ädiätullina:
-Bügen iñ citdi mäs'älä Rossiädä din ara häm millät ara duslıqnı qaqşatmıyça däwam itü. Bezneñ däwlät şurası maxsus möräcäğät qabul itte alarğa. Menä şuşı möräcäğätne barlıq citäkçelärneñ üzäklärenä ütärlek itep añlatırğa kiräk!?Böten dönyağa taraluçı “Tatar radiosı”nıñ general' direktorı - Almaz Tahir ulı Mirğayazov :
- Älbättä min byudjet sferasında eşläwçe keşe tügel. Läkin şuña da qaramastan mine xalıqnıñ yäşäyeşen tä'min itüçe keşelärneñ yäşäyeş däräcäsen kütärü öçen nindiräk eşlär eşlänä ikän?! Ä inde bolay şäxsän sorawlarnı Putinğa tügel, ä başqa keşelärgä birer idem. Rossiä prezidentına cämğiätne, däwlätne sälämätländerü häm niçä yıllar buyı däwam itkän krizis şartlarınnan çığu yulların bar mikän. Nindi çaralar kürelä ?! “Mädäni comğa” atnalıq-ictimaği gazetasınıñ baş möxärrire, şağir - Zinnur Mansurov:
- Rossiä elek-elektän küp millätle il bulıp sanala, ämma läkin küp millätle buluğa qaramastan şuşı ildä bügenge köngä qädär milli säyäsät konsepsiäse eşlänmägän. Min inde bu eş üzgärtep qoru çorında, demokratiälätü waqıtında eşläner dip uylağan idem…Ämma älegä qädär mondıy konsepsiä yuq. Sez bu mä’sälägä niçek qarıysız?
“Cir sulışı” gazetasınıñ baş möxärrire – Firdüs Gıymaltdinov:
- Xörmätle Vladimir Vladimiroviç, sez soñğı yıllarda Rossiädäge awıl xalqınıñ 25,2 millionı xäyerçelekneñ arğı yağında yäşägänen beläsezme? Däwlät statistqa komitetı mäğlümatları buyınça bu barlıq awıl keşeläreneñ 66% tı digän süz. Alarnıñ xällären yaxşırtır öçen närsä eşlärgä cıyınasız?“Quray” radiosı di-djee, “Aqçarlaq” gazetasınıñ jurnalistı – Gabderäxim:
- Putinğa ike soraw birer idem. Berençese, ni öçen xökemät gazetalarnı-jurnallarnı ayıra? Qayber gazeta-jurnallarğa aqça tüläp tora, ä qalğannarına bötenläy tülämi… Beterergä ide bu xällärne. Mäsälän “Tatarstan” jurnalına fälän xätle million tülilär, pıçağım da uqırlıq äyber yuq. Tatarçası turında süz bara, rusçasında äle uqırlıq yazmalar taptım diärgä bula. İkençese, pensionerlarnı şunıñ qädär mäsxärä itälär. Menä minem jurnalist bularaq 2000 pensiägä yäşäp qarıysım kilä. Annan soñ taza ber biznesmennı yäşätäse ide. Bu bit inde mısqıl itü, keşe ğömer buyı eşlägän ikän aña tülärgä kiräk. Hiç yuğı alıyq inde 10 meñ. Räxätlänep yäşäp qalsınnar, kübese ülep yaqtı dönyanıñ räxäten dä kürmi kitä bit. Tege dönyada alar cännätkä elägäme ällä tämuğqamı, ansı da bilgesez.“Sabantuy” balalar gazetası jurnalistı Räzinä İsmägıylova:- Balalar matbuğatı üz könen üze küralmıy. Aña reklama birüçelär dä tiraj bulmağaç suğılmıyça ütälär. Şuña kürä finans mä’säläsen kütärep bulmıymı balalar matbuğatınıñ?Röstäm İsxaqi, Räfis Cämdixan


text: Tiflis. Gruziä parlamentı bügen, Rusiädän Gruziädä urnaşqan ike xärbi nığıtmasınnan kitüen taläp itüçe qarar ölgesen tikşerde. Anda Tiflis häm Mäskäwgä bu mäs'älädä urtaq qararğa kilü öçen waqıt 1-nçe mayğa qädär genä birelä. Ägär dä şuña qädär kileşügä ireşelmäsä, ölgedä, Gruziädäge Rusiä nığıtmalarınıñ eşe 2006-nçı yılnıñ 1-nçe ğinwarennän tuqtatılaçaq dielä. 1999-nçı yılda Rusiä üzeneñ Gruziädäge bar nığıtmaların da yabaçağın beldergän ide. Älegä qädär şularnıñ ikese yabıldı. Başta räsmi Mäskäw, qalğan ike xärbi nığıtmanı da yabu öçen 10 yıl waqıt kiräk bulaçaq digän ide, xäzer inde kimendä 3-4 yıl turında süz alıp bara.


text:
Rusiädä korrupsiägä qarşı köräşep bulamı?
Comğa könne Rusiäneñ yaña premier-minsitrı Viktor Zubkov prezident Vladimir Putinğa yaña xökümät turında täqdimnären citkerde. Näq ber atna elek, Dumada raslanır aldınnan yasağan çığışında, Zubkov korrupsiägä qarşı köräşne töp maqsatlarınıñ berse dip atağan ide. Rusiäneñ yaña xökümät citäkçese şuşı maqsatına ireşä alırmı?
"Korrupsiä cämğiätebezgä señep kergän. Şuña kürä, mömkin qädär tizräk çaralar kürergä kiräk. Başlap, korrupsiä turında qanun qabul itergä. Çönki bu turında küp söylibez, ä anıñ närsä ikänen, aña qarşı niçek köräşergä ikänen berkem dä belmi" dide Rusiäneñ yaña premierı.
Berençe qaraşqa, korrupsiägä qarşı köräşü öçen Zubkovtan da qulayraq keşe bula almıy. 7 yıl finans küzläw idaräsen citäklägän keşe Rusiädä här milekneñ qayan häm niçek kilep çıqqanın yaxşı belergä tieş.
Läkin, ikençe yaqtan, küzätüçelär Zubkovnıñ bu köräştä uñıqşa ireşä aluına şiklänep qarıy. Korrupsiägä qarşı köräşlär Rusiä tarixında da, sovet çorında da küp buldı, näticälär ällä ni quanırlıq tügel.
Xalıq Fikere Fondı uzğan atna ütkärgän fiker beleşügä qarağanda, rusiälelärneñ 2/3-se korrupsiäne beterü mömkin tügel digän fikerdä. 4/5-e bu mäsäläne eş xaqların kütärep kenä xäl itep bulmıy digän. 28%-tı şuşı yılda kimendä ber tapqır rişwät birgän.
Mäsälä şunda – korrupsiä Rusiädä säyäsi sistemnıñ iñ tübäsenä qädär ütep kergän. Duma räise urınbasarı LDPR partiäse citäkçese Vladimir Jirinovski Ekspert jurnalına äytüençä, Rusiädä ministr urındığı 10 million euro tora, gubernator urını da şul çama, deputat bäyäse – 5 million çaması.
Zamanında Vladivostok merı, xäzer Duma deputatı Viktor Çerepkov Regnum agentlığına äytüençä, 2 dikäberdä ütäçäk parlament saylawlarında partiä isemlegendä yaxşı urın alu öçen 7 million dollar tülärgä kiräk. 2004 yıl belän çağıştırğanda bu 3 millonğa kübräk, di ul.
Dönyada korrupsiäne küzätep baruçı Transparency İnternational oyışması belderüençä, korrupsiä ğädättä xakimiät büleneşe häm civil cämğiät bulmağan, qarar qabul itü qağidäläre añlaşılmağan cämğiätlärdä çäçäk ata.
İndem atlı tikşerenü törkeme citäkçese Georgy Satarov fikerençä, bu şartlar Rusiädä ütälä: xökümät, burokratiä östennän kontrol dä, säyäsi köräş tä, çın oppozitsiä dä, matbuğat ireklege dä yuq däräcäsendä.
Äytergä kiräk, korrupsiä belän säyäsät arasında çiklärneñ qalmağanın yuqğarı citäkçelek üze dä tanıy. Fradkov xökümäten taratıp, anıñ urınına, korrupsiägä qarşı köräşergä tieşle yaña xökümät bilgeläw qararın Putin näq menä kiläse saylawlar waqıtında ışanıçlı xakimiät kiräklege belän añlattı.
Tik menä, inde äytelgänçä, Rusiädä korrupsiägä qarşı köräşlär küp buldı. Vladimir Putin anı 1999 yılda, prezident kompaniäse aldınnan, annarı 2003 yılda Duma saylawları aldınna iğlan itkän ide.
Şuña kürä, bu yañası da, saylawlar ütep, 6 aydan soñ onıtılsa, berkemgä dä ğäcäp bulmastır.
ali ğilmi


text:
Kiläçäktä yaña däwlät proyektları kötelä
bulmaw belän bäyle. Älege qanun proyektı tizdän Däwlät Dumasında qaralırğa tieş ikän.
İldar Ğıylmetdinov äytüençä, bügenge köndä Rusiädä yäşlär säyäsätenä qarağan programma bötenläy yuq. Yäşlärneñ yazmışı bügen bilgesez. Çönki 2005 yılğa qädär qabul itelgän federal' programmanıñ waqıtı yuq, ä yañası eşlänmägän. Bilgele bulğança, İldar Ğıylmetdinov Däwlät Dumasında mädäniät, sport häm yäşlär säyäsäte komitetı räise urınbasarı bulıp tora. Häm ul yäşlärneñ bügenge köndä zur köç buluın bilgeli. Däwlät alarnı quldan ıçqındırsa kiläçäktä bu qotoçqıç xällärgä kiterergä mömkinlegen iskärtä. Çönki yäşlärne üz mänfägat'lärendä qullanıp tartuçı başqalar tabılırğa mömkin.
Bügenge köndä yuğarı uqu betergän studentlarnıñ 50 protsentı üz belgeçlege buyınça eş taba almawı äytelde matbuğat oçraşuında. Deputatlar närsä eşläp utıra diärseñ. Baqsañ alar qanunnarnı qabul itä ala, ämma alarnı tormışqa aşıru öçen Rusiä Xökümäte aqça yuqlıqqa sıltıy häm ayaq teräp qarşı tora ikän. Bıyıl Prezidentnıñ däwlät proyektları barlıqqa kilgäç bigräk tä. 4 proyektnı tormışqa aşıru öçen 170 milliard sum aqça bülengän. Älege aqçalar sälämätlek saqlaw, mäğärif, toraq-kommunal' ölkäne häm awıl xucalığın yaxşırtuğa nigezlängän. Proyekt nigezendä
meditsina xezmätkärlärenä, klass citäkçelärenä eş xaqın arttıru, häm xastaxanälärgä yaña cihazlar satıp alu küzdä totıluın äytte İldar Ğıylmetdinov. Awıl mäktäplärenä avtobuslar birü, bala tabuçı analarğa posobie arttıru qaralğan. Ämma toraq mäs’äläse bügenge köndä iñ qatlawlı bulıp qala. Çönki fatir alu öçen kredit protsentlarınıñ yuğarı – 14 protsent tiräse buluı mäğlüm. 2010 yılğa anı 7-8 protsentqa qaldıru küzdä totıla ikän. Awıl xucalığına kilgändä, xällär tağın da möşkelleräk. Bötendönya säwdä oyışmasına kersäk, bezneñ awıl xucalığı çit illär belän köndäş itä almayaçaq. Şul säbäple yaña texnikalar alu zarur.
Älege 4 däwlät proyektınnan tış tağın ber yaqlanmağan ölkä bulıp mädäniät qala. Anıñ buyınça proyekt bulaçaqmı digäç İldar Ğıylmetdinov
Uzğan yılnı tağın berniçä proyekt qabul itelergä tieş. Şular arasında mädäniät bulır dip ömetlänäm. Çönki ul iñ yaqlaw sorıy torğan ölkä.
İldar Gıylmetdinov şulay uq “Rusiä balaları” digän däwlät proyektı eşlänäçägen bilgeläp uzdı.
Landış Xarrasova.


text:
Altay balaları tuğan tellären yaxşı belä
Tatarstannan milli häm töbäklär massaküläm mäğlümat çaralarınıñ III kongressınnan qaytıp kilgändä Mäskäw-Omski poyezdında bezgä Altay balaları belän tanıştıruğa turı kilde. 8-12 yäşlek küpçelege altay millätennän bu balalarnıñ Çallıdan, cır häm xoreografiä festival'-konkursınnan qaytıp kileşläre ide. Qızlarnıñ 18 keşelek biü ansambl'läre altay telendä “Erdine”, tatarça äytkändä “Ence” dip atala. Älege kollektiv Tawlı Altay respublikasınıñ Ust'- Qan awılındağı sänğät mäktäbendä eşli. Alar 2005 yılda Törkiädä oyıştırılğan “Törki balalar festivalendä” qatnaşqannar häm anda Çallı balalar sänğät mäktäbe direktorı Liliä Nurmöxämmätova belän tanışqannar. Şul waqıtta Liliä xanım alarnı Çallı festivalenä çaqırğan. “Erdine” ansamble 15-17 iyün könnärendä Çallıda uzğan festival'-konkursta qatnaşıp, xalıq biü nominatsiäsendä absolyut ciñüçe isemen ayulağan. Ansambl' belän Altaydan yalğız cırçı Ay-Tana Molçoeva da kilgän. Ul da bu konkursta uñışqa ireşkän, xalıq cırı nominatsiäsendä berençe büläkkä layıq bulğan. Balalar Çallı Sabantuyında da qatnaşqannar. Berençe märtäbä genä bulsalar da alarğa Tatarstanda bik oşadı, ayıruça Sabantuy bäyräme-,dip söyläp kitte “Erdine” biü ansamble citäkçese Anjeliqa Molçoeva. Bezgä tatar iyülläre, cırları bik oşadı, kiläçäktä ansambl' belän tatar biüen quyarğa uylıybız,- di ul.
Östäp şunı da äytäse kilä, balalar rus telen dä, altay telen dä qamil belälär ikän. Pozdda barğanda alarnıñ üz tellärendä söyläşüläre bezne ayıruça soqlandırdı. Bezneñ Respublikada tuğan telne uqıtu Däwlät däräcäsendä quyılğan, altay tele däresläre atnasına biş säğät uqıtıla-, dide Anjeliqa Molçoeva.


text:
Ukrainada yaña "äflisun" xökümät tözelä
Yaña parlament saylawları ütkärü yanağan Ukrainağa şuşı qurqınıçnı älegä kiçekterü nasıyp buldı - 2004-nçe yılda "äflisun inqilabın" oyıştıru artında torğan öç partiä nihayät ilneñ xökümäten qoru xaqında kileşä aldı. Saylawlar äle mart ayında uq üzsa da, yaña berektäşlekkä kergän partiälär älegä qädär yuğarı urınnarnıñ kemgä bireläçägen xäl itä almağan ide. Xäzer isä taraflar qarşılıqlarnı çişüen belderä.
"Min zur ğorurlıq belän bar il öç ay buyı zarığıp kötkän xäbärne citkeräm, "Bezneñ Ukraina", Yuliä Timoşenko blogı häm Sotsialistlar partiäsennän torğan demokratik köçlärneñ berektäşlege tözelä", di Yuliä Timoşenko.
Şuşı yaña berektäşlekneñ 450 urınlı Yuğarı Radada 243 tawışı bulaçaq, xäzer inde oppozitsiägä küçäçäk Töbäklär partiäse häm kommunistlarda isä 207 bula. Mart saylawlarında iñ zur yaqlawnı näq menä Töbäklär partiäse qazanğan ide, ämma Rusiägä qarağan şuşı partiäneñ deputatlar sanı xökümät qoru öçen citärlek bulmadı häm ul Yuğarı Radadağı başqa köçlär belän dä berektäşlek qora almadı.
Andıy berektäşlekne qoru "äflisun"çılar öçen dä ber dä ciñel bulmadı. Alarnıñ yuğarı citäkçeläre arasında tirän şäxsi qarşılıqlar, ber-beren önämäw yäşäp kilä. Andıy ışanmawçanlıq prezident Viktor Yuçenkonıñ xakimiatkä kilep 8 ay ütü belän premyer-ministr bulıp eşlägän Yuliä Timoşenkonı urınınnan aluınnan soñ tuğan ide. Ul çaqta Yuçenko Timoşenkonı çamadan tış xakimiatkä omtıluda ğäyepläde. Xäzer inde ul bu tänqiten tuqtatırğa mäcbür - Yuliä Timoşenko blogı saylawlarda ikençe kilgän ide häm xäzerge waqıtta ul yaña berektäşlekneñ töp köçen täşkil itä.
Üze öçen şuşı tantanalı mizgeldän faydalanıp Timoşenko pänceşämbedä Yuğarı Radada yasağan çığışında Mäskäw yaqlı Töbäklär partiäsen dä tertterep aldı. Viktor Yanukoviçneñ şul partiäse "äflisunçılar" arasındağı qarşılıqlardan faydalanırğa tırışıp qarağan ide:
"Sez "äflisun inqilabınıñ" "banditlar törmädä utırırğa tieş" digän şiğaren "banditlar ministr bulırğa tieş" digänenä almaştırırğa telägän idegez. Andıy närsä bulmayaçaq, xörmätle wä ğizzätle duslarım", di Yuliä Timoşenko, elekke yıllarda cinayät qıluda ğäyeplängän Yanukoviçneñ bu yulı da xakimiatkä kilä almawına quanıp.
"Äflisunçılar" arasında kileşügä ireşü öçen töp kirtä bulıp prezident Yuçenkonıñ Yuğarı Rada räise känäfienä üzeneñ iñ yaqın berektäşe Petro Poroşenkonı täqdim itüe tordı. Poroşenko Yuliä Timoşenkonı açıqtan-açıq häm ber dä qıyınsınmıw tänqitläwçe keşe ide.
Kärim Kamal


text:
Jose Luis Rodrigues Zapatero İspaniäneñ premyer-ministrı buldı
14 martta uzğan saylawlarda Zapatero häm anıñ sotsialistlar firqase kötelmägän ciñü yawladı. Tawış birü aldınnan ğına 191 keşeneñ ülemenä säbäp bulğan Madrid höcümnäre bulğan ide. Comğa könne parlament aldında çığış yasağanda, Zapatero, terrorğa qarşı ayawsız köräş alıp baraçağın belderde. Şulay uq, Ğiraqta ğaskärlär 30nçı iüngä qadär Berläşkän Millätlär Oyışması qaramağına küçerelmägän oçraqta – ispan xärbilären Ğiraqtan çığaraçağın belderde.
Kiçä Şvetsiädän qaytışlıy Madrid hawa alanında qulğa alınğan 23 yäşlek Bosniälı Sanel Sjekirica'ğa ğayepläwlär belderelmäde. Soñğı 10 yılnı İspaniädä yäşägän Sjekirica üzeneñ Madrid höcümnärenä qatnaşı buluın kire qaqtı. Ämma şul 11 mart höcümnären oyıştırğan dip sanalğan Serhan Ben Abdel-macid Faxet isemle keşe belän qayçandır ber fatirda yäşägänen tanıdı. Abdel-macid Faxet isä – polisiä binağa bärep kergändä üz üzlären şatrlatqan 7 terrorçınıñ berse ide.


text:
Yewropa keşe xoquqları mäxkamäsen üzgärtü turında protokol Rusiä däwlät dumasında kire qağıldı.
Yewropa Şurasındağı 46 äğza ildän barı Rusiä genä bu protolnı raslamıy qaldı. Ä Rusiädä raslanmıy torıp ul ğämälgä kerä almıy.
Yewropa şurası bu mäxkamädä qaraluçı eşlär küp cıyılu säbäple bu protokol nigezendä mäxkamäneñ eşçänlegen ğadiläştergä teläwen belderä.
Bügen Däwlät Dumasında barı 27 deputat qına anı yaqlap tawış birde. Bu dokument ütsen öçen isä anı dumadağı küpçelekneñ, yäğni kimendä 226 deputatnıñ xuplawı zarur.


text:
BMOnıŋ Iminlek Şurasında Ğıraq belәn qәnәğәtsezlek arta barsa da, qatıraq çaralar kürü mәsәlәsendә urtaq fiker yuq.
BMO Iminlek Şurasında ağza bulğan illәrneŋ diplomatları, BMOnıŋ qoral inspektorlarınıŋ başlığı Blixnıŋ tәnqitle çığışınnan soŋ, Ğıraqnıŋ qoralsızlanuğa mөnәsәbәtenә borçılalar. Lәkin, Ğıraqnı Şuranıŋ rezolutsiәsen ütөrgө etөrü өçen nindi çaralar kürü mәsәlәsendә fikerlәr ayırıla. Çәrşәmbe kiçen Iminlek Şurası ağzaları yabıq işeklәr artında Blix hәm ElBaradai belәn oçraşalar. Bәlkim bu Şura ağzalarınıŋ pozitsiәlәren yaqınlaştıruğa yardәm itәr.
Audio
Misır prezdentı Mubaraq ta Ğәrәp gazetasına birgәn intervyusında Ğıraq Iminlek Şurasınıŋ rezolutsiәsenә buysınmasa hәm inspektorlarına kirtәlәr quyuın dәvam itsә, ul xәrbi orımğa duçar bulaçaq dip kisәtte. Şıraq prezidentı Saddamnıŋ өlkәn kiŋәşçese Amir Raşit, inspektorlarnıŋ xisabı balanslı tügel ide hәm ul çınbarlıqnı çağıldırmıy dip belderde. Raşid Ğıraqnıŋ massa külәm yuq itü qoralları yuq dip tә әytte. Inspektorlar isә Ğıraq rәsmilәre belәn küzәtüsez әngәmәlәr dә ütkәrә almıylar. Bu alarnıŋ eşen qıyınlaştıra. Iminlek Şurasınıŋ bügenge hәm 5-nçe Fevraldә bulaçaq utırışları, anda ağza bulğan illәrneŋ pozitsiәlәren azmı-küpme açıqlauğa hәm şulay uq Ğıraqnıŋ nindi dәrәcәdә xezmәttәşlek itüen bilgelәvgә өleş kerter dip kөtelә.
Fәrit Idelle, Praga.


text:
Qazanğa bernçe "töyerle" säfär
Başqortstannıñ Kümertaw şähärendä yäşäwçe İnzilä xanım belän ulı Röstäm Kilsinbayıwlar Qazanğa berençe tapqır kilgännär. Millättäşlärebezgä Qazan bik nıq tä'sir itkän. Qol Şärif mäçete, Söyembikä manarası, Altın Urda tarixın çağıldırğan Ermitaj berkemne dä, alarnı da bitaraf qaldırmağan. Yaña tözelgän metro, milli teatrlar häm meñellıq tarixi başqala Kümertaw millättäşlärebez öçen zur tabış bulğan.
Läkin qaytıp barğanda, millättäşlärebezneñ küñele beraz qırılğan. Qazan eçendäge Ämät stansiäsen uzıp barğan Qazan-Ufa poyezdınıñ täräzäsenä zur taş ırğıtılğan. Şöker, taş eläkkän kupeda ber keşe dä bulmağan, ä kürşedäge kupe kümertawlılarnıqı. Täräzäne watıp kergän taş, älbättä, passajirlarnı qurquğa salğan. Poyezd xezmätkärläre äytüençä, mondıy ğälämätlär elek yış bulğan. Soñğı aralarda ğına poyezd täräzälärenä höcüm itü bik küzätelmägän.
Älege mäs’älägä beraz açıqlıq kerter öçen “Azatlıq” xäbärçese transport militsiäsenä möräcäğät itte. Militsiäneñ baliğ bulmağannar belän eşläw bülege räise Aleksandr Kvaşnev söyli
Poyezdlarğa taş atular - zur problemalarnıñ berse bulıp qala. Çönki bit timer yullarnıñ kübese şähär eçennän ütä. Bıyıl ğına poyezdlarğa 68 tapqır mondıy höcümnär yasalğan. Şularnıñ bersendä passajir zıyan kürgän. İñ yış höcüm itelgän rayonnar - Därwişlär bistäsendäge häm Yäşel Üzän timer yulı.Aleksandr Kvaşnev äytüençä, mondıy höcümnärne nigezdä yäşlär oyıştıra. 13-14 yäştän alıp, 18gä qädärge yäşlärneñ eşe bu. Profilaktik çara bularaq militsiä xezmätkärläre mäktäp uquçıları belän söyläşülär, añlatu eşen alıp baralar. Läkin bu ğına citmi, çönki baliğ bulmağan balalarnıñ mondıy xataları öçen ata-analar üzläre cawap tota.
Qazannı kürergä kilgän meñärlägän mosafirlar arasında, näq menä kümertawlılar şundıy oçraqqa yulığu- matur xäl tügel anısı. Älbättä, beraz käyefläre töşsä dä, säfärçelär, Qazannan tulayım bik qänäğät kitkännär.
Al'bina Zäynulla


text:
Rusiä saqlanu ministrı Sergey İvanov uzğan ayda Üzbäkstannıñ Ändican şähärendä bulğan kütäreleşneñ Üzbäk xakimiätlären bärep töşerergä telägän cittäge törkemnär tarafınnan oyıştırıluı turında täfsille mäğlümät bar dide.
İvanov monı Mäskäwdä Üzbäk prezidentı İslam Kärimov belän oçraşudan soñ äytte.
Ändican çualışlarında üzbäk xakimiätläre äytüençä 176, xoquq yaqlawçılar äytüençä 500-dän artıq keşe hälak bulğan.
Rusiäneñ RTR televideniese ike citäkçe bu cäydä ike ilneñ armiäläre Sovetlar Berlege tarqalğannan soñ berençe märtäbä urtaq künegülär ütkäreläçägen iğlan itte dide.
Rusiä citäkçelegeneñ Äfğänstanda künegülär ütkän suğışçılar üzbäk xökümäten bärep töşerü öçen Üzäk Aziägä ütep kerä digän belderüen Äfğän räsmie kire qaqtı. Äfğän prezidentı Xämit Qarzainıñ tışqı mönäsäbätlär kiñäşçese Rangin Dadfar Spanta Äfğänstandağı problemalar belän Üzbäkstandağı xällär arasında bernindi bäyläneş tä yuq, Äfğän xakimiätläre ber törkemgä dä çit illärneñ eşene tıqşınu mömkinlege birmi dide.


text:
Latin älifbası
Latin älifbası (Roman älifbası kebek tä yöri) ul Könbatış häm Urta Awrupa tellärendä, häm ğomumän dönyada, iñ kiñ qullanıla torğan yazu töre. Bu älifba 19 həm 20 ğasırlarda Awrupa bulmağan tellärdä dä şulay uq qullanıla başlıy.
ЭчTәлek
Älifba xärefläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İngliz telendä dä qullanıla torğan xäreflär bolar:
Baş xäreflär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Keçe xäreflär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Başqa xäreflär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
bu xäreflär qayber tel yazularında qullanıla.
Tatar älifbası[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
2012 yılda Tatarstan Däwlät Şurası yaña "Tatarstanda tatar telen däwlät tele bularaq qullanu qanunı" qabul itä. Qanun buyınça Kirill, Latin, Ğärab älifbasın qullanu röxsät itelä.
Tatar İrekle Entsiklopediäse - Wikipediädä kirill häm latin älifbalarında yazuı röxsät itelä.
Räsmi räweştä qabul itelgän tatar latin älifbası:
Üseş-barış[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Baştan Latin älifbası şundí ide:
Başta tellärdä qullanu[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Başqa tellärdä tezelü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Latın nigezendä yasalğan älifbalarda ayırmalı tezelü tärtipläre qullanıla:
Küptelle açraqlarda Ünikod Tezü Tärtibe qullanıla ala.


text:
Räfqät Zaripov: “Azatlıq” radiosın 50 yıl tıñlıym
Azatlıq radiosı tapşıruları äle tomalanğan çorlarda ber tatar awılındağı fizika uqıtuçısı radioalğıçına östämä caylanma quyıp timer pärdä aşa zur dönyadan mäğlümätlär ala häm alarnı ser itep awıldaşları belän büleşä. Azatlıq radiosınıñ 50 yıl buyı tıñlap kilgän Räfqät Zaripov belän äñgämäne Rimzil Wäli täqdim itä.
RZ: - “Azatlıq” radiosınıñ iñ ölkän tıñlawçılarınıñ berseder. Çönki “Azatlıq” turında berençe tapqır monnan 50 yıl elek işettem. Ul waqıtta äle min 6-7 sıynıfta uqıp yöri idem. Awılıbızda urta häm qısqa dulqınlı ber-ike genä radio bar ide. Kürşe awıl kolxozı isä radiouzel satıp alıp, här yortqa çıbıqlı radio kertte. Şul waqıtta ber yeget tatarça söyli torğan radioğa tap bulğan. Amerika, Törkiä, Fransiä, SSSR häm başqa illärdä ber xezmät xaqına niçä kilo şikär alıp buluı xaqında söylilär ide anda. Ğomumän, bik qızıqlı mäğlümatlar birä ide ul. Anı böten awıl işette. Ul waqıtta “Azatlıq” äle yaña söyli başlağan ide. Anı "gluşit" itmilär ide äle anda. Ä bez inde malaylar belän detektor radiosı yasap, ozın dulqında Qazannı, Mäskäwne tıñlıybız, tatarça çit ilne dä tıñlıysı kilä. Läkin yuq, ul qısqa dulqında ğına ikän. Student bulğaç “Azatlıq”nı ezli idem, ämma tabıp bulmıy ide. Şul qädär köçle "gluşit" itälär ide. Ul waqıtta “Azatlıq” irtän, kiç yartı säğät söyli ide.
“Azatlıq”nı saf, açıq itep 70nçe yıllarda ğına tıñlıy başladım. Anıñ da üz xikmäte bar ikän. Fizika uqıtuçısı bularaq radiotexniqanı min yaxşı beläm. Radio dulqınnarınıñ şundıy üzençälege bar – 17-19 metrlı qısqa dulqınnarda yıraqtan kilgän dulqınnar, ul waqıtta Münxennan, kire bezgä qaytıp citälär, ä qoyaş bayıp, ike säğät ütkännän soñ "gluşit" itelgän dulqınnar bezgä barıp citmi ikän. Häm şul waqıtta, qoyaş bayığaç, 17-19 metrda “Azatlıq” radiosı bik açıq işetelä. Alar bolay itep başlıy ide ul waqıtta. “Çit illärdä yäşäwçe watandaşlarığız söyli. 48 yılnıñ 10 dikäberendä Berläşkän millätlär oyışması qabul itkän keşe xoquqları turındağı rezolyutsiä nigezendä härkem üzenä kiräkle mäğlümatnı qaydan teli şunnan ala ala”. Şuña kürä min mäğlümatnı qurıqmıyça ala idem. Läkin SSSRda ber genä radioalğıç ta 17-19 metrlını qabul itmi, bötenese 25 metrdan ğına eşli başlıy ide. Min inde VEF Spidola digän östämä diapazonı belän 17-19 metrlıda tıñlıy idem. Häm şunısı da bar bu dulqınnarda anı barı tik qış könnärendä genä tıñlap bula ide. Ul waqıtta Niğmäti, Ğärif Soltan, Färit İdelle söyli ide. Bik küp mäğlümat ala idem min şul waqıtta. Klubta xalıqqa leksiä uqığanda mine awız açıp tıñlıylar ide. Mäğlümatnı qaydan alğannı äytmägäç, alar inde Qazan lektorlarınnan kilä dip uylıy ide.
RW: - Lektor, propagandistlarğa inde mäğlümat cıyarğa yarıy ide.
RZ: - Härxäldä “Azatlıq”tan tügel. Ul waqıtta yaramıy ide. 30 minutlıq “Azatlıq”nıñ 20 minutı çit il xäbärlärenä, ä qalğan 10nı tatar dönyasına bağışlanğan ide. Ul waqıtta SSSRdan ber genä xäbärçe dä yuq ide. Mäğlümatnı alar ğäzeta-jurnallardan cıyğandır. Mäğlümatları isä xäyran qızıqlı bula ide. Şul waqıtlarda, mäsälän, min berençe tapqır Tuqaynıñ basılmağan şiğer yulların, Ğayaz İsxaqıy, Ğalimcan İbrahimov, Soltan Ğäliev häm ildä tıyılğan başqa bik küplär turında işettem. “Azatlıq” minem awıldağı däräcämne, reytingnı kütärde.
RW: - Ä bügen “Azatlıq”nı tıñlıysızmı soñ?
RZ: - Älbättä, bügen dä “Azatlıq”tan ayırılmıym. Miña bigräk tä tapşırunıñ berençe öleşe oşıy. Anda böten dönyada bulğan mäğlümatlar birelä, waqiğalarğa qısqaça analıyz yasala. Bik oşıy Başqotostan xäbärçeläreneñ eşläwe.
RW: - Başqortostandağı konfliktlı xällärne tıñlıysız, şulaymı?
RZ: - Alar qurıqmıyça birä inde. Annarı Sember, Tömän xäbärçeläre yaxşı söyli. Teläklärem şul - awıl tormışı turında kübräk söylägez. Qazan xäbärçelärenä qıyuraq bulırğa, tiränräk kerergä kiñäş itär idem. Bezgä döres mäğlümat kiräk bit.
Äñgämä 5 Yün yäkşämbe tapşıruında.


text:
Yañadan açılğan «Qazan» radiosı tatarça söylämäyäçäk.
Monıñ säbäpläre xaqında «Qazan» studiäseneñ baş möxärrire Tatyana Pivovarova bolay dide : « Bälkem kiläçäktä, ximayaçılar häm fidaqärlär tabılsa, tatar redaksiäse açılır da. Älegä rus redaksiäsen torğızu turında süz bara. Bezneñ ğämälgä quyuçı «Radioteleset» kompaniäseneñ texnik bazası, radio cihazları saqlansa da, kadrlar mäs’äläsendä qıyınlıq bar. Şuña min tatar törkeme turında tögäl genä cawap birä almıym. Ämma, minemçä, «Tatarstan» tele-radiokompaniäse bu eşne uñışlı başqarıp kilä häm milli tellärdäge tapşırularnıñ sanı citärlek».Tatyana Pivovarova süzlärençä, radionıñ tıñlawçıları şaqtıy bulırğa mömkin. Çıbıqlı radioalğıç barlığı 200 meñgä yağın urında eşläp kilä. Aş bülmälärendäge häm sänäğät şirkätlärendäge elekke radioalğıçlar yanına tıñlawçılarnı cälep itü - parlament saylawları aldınnan bik möhim mäs’älä bulıp tora. Saylaw aldı kompaniäsendä qatnaşırğa cıyınuın «Qazan» studiäseneñ baş möxärrire Tatyana Pivavarova da inqär itmäde. Läkin radionıñ säyäsi qiblasın älegä açıqlarğa telämäde.
Bikä Timerova, Qazan.


text:
Kommunistlar firqäsendä fetnä däwam itä
Ğäli mäclestä saylanğan yaña räis Vladimir Nesterov isä üzen wäqälätle dip isäpli. Elekke citäkçelekne oppozitsiä belän berläşüdä, tatar oyışmaları şurası berlege räise Ramil Bignov belän eş itüdä ğäyepli. Anıñ uyınça, milli xäräkät belän yaqınayu döres tügel, kommunistlar ayırım millät mänfäğäten yaqlarğa tügel, ä internatsional bulırğa tieş. Ul Ramil Bignov 2007 yılda bulaçaq Rusiä Däwlät dumasına saylawlarda kommunistlardan firqä isemlege belän deputat itep saylanırğa omtıla dip tä uylıy. Ramil Bignov isä üzeneñ firqä äğzası bulmawın belderde.
Başqortstan kommunistları arasındağı tartqalaşnı xäl itü öçen yaqın könnärdä Mäskäwdän, üzäk komitettan wäkillär kiläçäk.


text:
Bar Könbatış dönyası Rıştuanı bäyräm itsä dä, Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı qoral inspektorları öçen yal yuq, xörmätle tıñlawçılar, alar üz eşen bu könnärdä dä däwam itte. Räsmi Bagdad isä, Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqqa qarşı suğış başlawı ixtimalına işarä itep pänceşämbe könne, ğädättän tış oçraqlar öçen ildäge azıq-tölek külämen arttırırğa cıyınuwı xaqında belderde.
Rıştua könnäre, dönyalarnıñ tınıç wä imin buluwına öndäwlär häm şuña bağışlanğan ğibadätlär belän bilgelänsä dä, suğış ixtimalı Yaqın Könçığış ofığınnan yuğalmadı. Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı qoral küzätüçeläre üz eşen şuşı bäyräm könnärendä dä däwam itte, pänceşämbedä alarnıñ berse Bagdadtağı Texnologiä Universitetı mödire Mazen Möxämmädne kürep söyläşte, törle şikle qorılmalarnı tikşerü belän bergä xalıqara inspektorlar xäzer, Ğiraqnıñ qayber ğalimnäre häm texnik belgeçlärne dä soraştıra, bu asılda Washington taläbe belän eşlänä, ul şulay itep, Saddamnıñ tıyılğan qorallar citeşterüwen kürsätkän dälillär tabarğa teli. Älegä qädär inspektorlarnıñ 27-nçe noyäbrdä başlanğan tikşerü eşläre andıy dälillär tabuğa kitermäde. Quşma Ştatlar ğomumän, qoral citeşterügä qatnaşı buluda şiklänelgän ğalimnärne, alarğa Saddam xökümäte yağınnan basımnı buldırmas öçen Ğiraqtan çittä, öçençe ber ildä soraştırunı alğa sörä, xätta alarnı şahid bularaq yaqlaw programmasın qabul itärgä dä äzer tora. Ämma älegä inspektorlar soraştırunı Ğiraq räsmi wäkilläre qatnaşında ütkärä. Ul arada Ğiraqnıñ säwdä ministrı Möxämmäd Mähdi Salix, Amerikanıñ üz ilenä qarşı suğış başlaw ixtimalı artu säbäple, xalıqqa satıla torğan azıq-tölek miqdarın arttıru turında qarar qabul itelde dip belderde. Şulay itep alarğa, ul-bu bula qalğan oçraqqa küpmeder külämdä aşamlıqlar tuplaw mömkinlege birelä. Mähdi Salix süzlärenä qarağanda, ul citäklägän ministrlıqqa, suğış çığa qalsa ildäge iqtisadi wä säwdä xällären kontrol itü wazifası yöklängän, şul maqsatta ul, keşelärneñ torğan cirlärendä kimendä 3 ayğa citärlek azıq-tölek buldıru öçen däwlättän tä’minatnı arttıru turında qarar birgän. Kiläse aylarda bu tağın da arttırılaçaq, bu ölkädä härkem üzen imin xis itärgä tieş dip belderde Ğiraqnıñ säwdä ministrı. Şuşı ildä, Sovetlar Berlegendäge tösle ük, här ğailä däwlättän azıqlarnı küpmeder miqdarda ğına ala. Bügenge köndä şuşı isemlekkä on, döge, qorı söt kebek produktlar kerä. Yıl başındaraq Bagdad, ike ayğa ber xalıqqa, ikelätä miqdar azıq-tölek birä başlağan ide. Üz ileneñ şulay itep mömkin tışqı höcümgä äzerlänüwe turında xäbär itkän säwdä ministrı, Ğiraqqa qarşı kürelgän teläsä nindi xärbi çara, doşmannıñ üzenä dä zur yuğaltular kiteräçäk, bez Watanıbıznı, üz cirebezne saqlaw öçen bar tieşle çaralarnı da kürdek, bu ber dä ciñelçä genä säyäxät qılıp qaytu bulmayaçaq dip belderde. Bagdadnıñ şuşı kisätülärenä qaramastan, suğışnıñ qotılğısızlığı turında süzlär torğan sayın arta bara, İzrailneñ xärbi küzläw citäkçese general Aharon Ze’evi Farkaş fikerençä, monı 27-nçe ğinwarğa bäylärgä kiräk, näq şul köngä, BMOnıñ Ğiraqtağı qoral inspektorları İminlek Şurasına üzläreneñ xisabın tapşırırğa tieş. İzrail premyer-ministrı Ariel Şaron da, Bagdadqa qarşı suğışnı fivral başlarına farazlarğa bula dip isäpli.
Kärim Kamal, Praga


text:
Qazannıñ 1000 yıllığı närsälär belän istä qalır?
Qazan 1000 yıllığına bağışlanğan bäyräm çaraları, kötkännän dä äybäträk buldı. Cirle televidenie kanalları soraştıru ütkärgän, cawap birüçelär, şulay, dip cawap birde. 2005nçı yılğı bäyräm, ğädättäge 30nçe avgust tamaşaçılarınnan, qolaçlıraq, tamaşalarınnan tekäräk, çaqırılğan säxnä yoldızlarınıñ yaltırraqları belän ayırılıp tordı. Şunıñ belän bergä, bäyräm çaraları moña qädär bulmağan iminlek çaraları belän qazanlılar küñelendä istä qalır. Şähär televideniese mäğlümatlarına qarağanda, bäyräm çaralarında 100 meñläp keşe qatnaşqan. Kamal teatrı qarşındağı mäydanda, Bulaq häm Bauman uramnarındağı tamaşalar tämamlanğannan soñ, bäyrämne däwam itärgä teläweçlär, Üzäk Stadion häm Yärminkälär mäydanında yunälde. Üzäk Stadiondağı bäyräm tamaşasına här kemne buşlay kertergä röxsät itelgän ide. Ämma tärtip saqlawçılar bu xaqta xäbärdar bulmağanğa küräme, tamaşa qararğa teläweçlärne kertmäde. Üzläreneñ pozitsiälären alar, stadion tulğan, basıp torırğa da urın yuq, dip añlattılar. Xätta bilet satıp alğan, çaqıru biletların alğan keşelär dä kerä almadı. Militsiä xezmätkärläre, qullardan totınışıp, tere çılbır yasap, xalıqnıñ basımın totıp tordı. Ämma, xökümät maşinasın ütkärer öçen stadion kirtäseneñ qapqası açılğaç, xalıq ağımı, militsiä yasağan kirtälärne cimerep, bärep kerde. Stadionğa üzenä kergändä dä şundıy uq xäl qabatlandı. Keşelär, minem anda onıqlarım çığış yasıy, dip militsiä xezmätkärlärenä yalındı. Başqalar, bäyrämne küräse kilä dip, eçkä kertergä soradı. Kemder, bilet biregez, alarnı qayan alıyq, dip ber bersenä taşlandı. Tärtip saqlawçılar, bar işeklärne saqlap, başta, biletları bulğan keşelärne genä ütkärde. Azatlıq radiosı xäbärçese, nigä keşelärne kertmäwe turında tärtip saqlawçılardan soradı.Ämma cawap ala almadı. Soñıñnan, ber işektän bulmasa, ikençesennän, bar tişeklärdän biletlar bulğan keşelär dä kerde. Stadiondağı urınnarınıñ kübese buş bulıp çıqtı. Üzäk, Könyaq häm Tönyaq tribuna utırğıçları ğına alınğan ide. İnde bäyräm tamaşasına kilgändä, ul 1000 yıllıq korabına utırıp säyäxät itü fikere belän suğarılıp bardı. Konsert tamaşası İlham Şakirov cırı belän başlanıp kitte. Xäzerge tatar estrada yoldızları ber-ber atlı berär kuplet cırlap çıqtı. Biyuçe balalar, Tatarstanda yäşäwlär niqädär bäxetle buluın çağıldıruçı biyulär, küp keşe qatnaşlığındağı tamaşalar kürsätte. Tatarstan şähär balıqları törkeme, Qazannıñ 1000 yıllığı üzençä büläk yasadı. Bremen muzıkantları äsärendäge cırnı üzgärtep, şähär iseme yazılğan külmäklär kiep, bez naçaq keşelär tügel, dip cır başqardılar. Qazanda 1 meñ balağa mäktäp äsbäpların büläk itte.
Tatarstannıñ atqazanğan artistı Alsu Safina ber niçä cır başqardı. Berençesen urısça cırladı. Annan 1 cırnı tatarça başqardı häm Mintimer Ğäymeyıvqa bağışladı. Ul «Ätkäy» cırı bulıp çıqtı. Alsu kebek cırçını, tamaşaçılar, köçle alqışlar belän sälämläde. Bäyrämdä tağın urısça, tatarça, patriotik cırlar başqarıldı.
Axırdan, simfonik orkestr belän bergä, Dmitriy Xvosrostovskiy çıqtı. Anı tamaşaçılar, tağı da köçleräk alqışladı. Ul berniçä cır başqardı, ämma alqışlar tuqtamadı, ul tağın berniçä cır cırladı. Bäyräm külämle feyerverk,salut belän tämamlandı, Qazan 1000 yıl digän yazular, utlap çäçep qabınıp kitte.
Soñınnan Yärminkälär mäydanındağı bäyräm başlandı. Stadionnan çıqqan xalıq şähärneñ başqa bäyräm tamaşalarına kilgän qazanlılar häm qunaqlar, zamança cihazlanğan säxnä, Kreml divarları yanına ütep kerergä teläde. Aldanraq kilgän keşelär, tınıç qına, tikşerülär uzıp mäydanğa ütep kerde. Ämma, kiçe 10narda, xalıq ağımın xärbilärgä, militsiä xezmätkärlärendä tuqtatıp, totıp torırğa turı kilde. Meñlägän keşelärne öleşläp, öleşlär, metall ezläwçe ramnar yanına kiterep, tikşergä tırıştılar, ämma xalıq ağımı bik köçle bulğanğa kürä, centekläp tikşerü mömkin bulmadı. Barı quldağı äyberlärne tikşerep, östän östän genä tikşerü bardı. Mäydanda eçemleklär satu bulmasa da, ayaq astında çüp häm buş şeşälär küpläp aunap yattı. Yärminkälär mäydanındağı bäyräm, kiçke 10narda başlanıp kitte. Anı rusiä estradası artistları alıp bardı, ämma aralarında Qazan şähär başlığı kamil İsxaqovnıñ qızı Tereza kamalova da bar ide. Qazan häm baqa töbäklärdän kigän tamaşaçılar, Rusiä estradası yoldızları çığışların qaradı. Axırdan, tatarça da ber niçä cır yañğıradı. Cırçı Alsu soñğı cırın başqarğanda, salyut başlanıp kitte. Yärminkälär mäydanındağı lazer yaqtırtqıçlar yärdämendä ut uynatıp tamaşa başlandı. Qazannıñ 1000 yıllığına 1000 meñ tapqır salyut bäylämnäre tönge kükne yaqtırttı. Şunıñ belän bergä lazer şou buldı, anda tatarstannıñ däwlät simvolları, mäçet manaraları, çirkäwlär, qazan bayrağı, şähär küreneşläre sürätläre, xätta Kreml däkürsätelde. Här räsemne, tamaşaçılar tawışlar belän, alqışlap, çıqçırıp, qarşı aldı. Bäyräm tamaşaları tönge 1gä qädär bardı.


text: Bryüsseldä Europa berlege sammitında qatnaşuçılar, Belarusqa qarata kerteläçäk yaña sanksiälär turında qarar qabul itte. Europa berlege citäkçeläre Belarusta prezident saylawları tupas bozular belän ütkän dip belderde.Europa berlegendä räislek itüçe Austria, Belarus xäkimiätlären, uzğan töndä Minskiyda totqarlanğan oppozisia yaqlılarnı irekkä çığarırğa çaqırdı .Austrianeñ tışqı eşlär ministrı Ursula Plassnik bolay dide: “Belarus xäkimiätläreneñ bu ğämälläre, saylaw näticäläre çınlap ta döres itep kürsätelmägängä dälil bulıp tora. Europada iminlek häm xezmättäşlek oyışması beldergänçä, saylawlar tupas yalğışlar belän ütkän. Bez Belarus xäkimiätlären cıyılışlar iregen xörmät itärgä häm qulğa alınğannarnı azat itärgä çaqırabız.” Quşma Ştatlar, belarus xäkimiätlären gäyepläp bu xällär keşe xoquqların bozu bulıp tora dip belderde.


text:
Penza ölkäseneñ könbatış yağında, Paçelma rayonında, 3 tatar awılı bar dip sanala. Räşäten häm Çulpan awılları rayonnıñ könçığışında urnaşqan häm bu awıllar Altıawıl gruppasına kerälär. Paçelma rayonınıñ könbatış-tönyäk poçmağında tağı ike tatar awılı bar – Tataro-Niqol'skiy häm Nikitkin awılları. Bötenese bergä 4 awıl bulsa da, räsmi räweştä rayonda 3 tatar awılı ğına isäplänä. Nikitkin awılın bernindi yaña qartada, bernindi yaña räsmi doqumentlarda taba almıysıñ. 70 yıllar axırında rayon xaqimiätläre xalıq sanın alırğa ciñelräk bulsın dip Nikitkin awılın kürşe Malaya Qaşayıvqa urıs awılına quşqannar.
Bu ber xikmät. İkençe xikmät şul. Mondağı awıl sowetına 5 awıl kerä: Bol'şaya häm Malaya Qaşayıvqalar, Russqo-Niqol'sqoyı, Arxangelsqoyı häm Tataro-Niqol'skiy awılları. Awıl sowetınıñ üzäge Tataro-Niqol'skiy bulsa da, awıl xaqimiäte monda utırsa da, nikter Qaşayıvskiy selskiy sowet diep isäplänä.
Öçençe xikmät tä bar. Tataro-Niqol'skiy awılı şulay uq mondağı awıl xucalığı qooperatiwınıñ üzäge dä, ämma bu qooperativ “Tataro-Niqol'skiy” diep äytelmi. Sowet zamanında monda “Arxangelskiy” sovxozı bulğan, xäzer dä şulay uq “Arxangelskiy” isemle çiklängän cawaplı şirkät dip sanala.
Tataro-Niqol'skiy awılında urnaşqan Qaşayıvqa awıl xaqimiäte başlığı Zinnur İsmail ulı Beglov üze tumışı belän Nikitkin awılınnan. Anı tıñlağız:
– 86 yılğa glawoy administratsii buldım, wopros zadawät ittem, bardım arxivğa, Penzağa, monda rayispolqomnan soradım: “Na qaqom osnowanii sez uprazdnili tuğan awılımnı?” Alar miña, wıt, obyasnili, “ştobı anda lişniy woloqıytalar perepista bulmasın, bez vklyüçili awılığıznı selo Qaşayıvqağa”. Wot begengä çäke xazer bez sçitayımsyä sele Qaşayıvqa. Nikitkin, qaq taqowoğo, istoriäda ğına qaladır. V bumağax, v perepisyäx i doqumentax yuq.
Qızıqlı xäl bit. Ber tatar awılın, Nikitkinnı, keçkenä dip, xalıq az tora dip, kürşe urıs awılına quşalar häm şunıñ belän beterälär, qartadan cuyalar. İke kilometrda ğına urnaşqan ikençe tatar awılın, Tataro-Niqol'skiynı, kürşe urıs awıllarınnan zurraq buluına qaramastan, monda awıl xaqimiäte üzäge buluına qaramastan, monda awıl xucalığı qooperatiwınıñ üzäge dä buluına qaramastan, ber qayda da iskä alırğa telämilär – awıl sowetın kürşe urıs awılı iseme belän atıylar – Qaşayıvskiy selskiy sowet, sovxoznı ikençe kürşe urıs awılı iseme belän atıylar – “Arxangelskiy”. Menä şundıy xalıqara duslıq häm härwaqıt nikter tatarlar xisabına.
– Zinnur abıy, seznen bu selsowetnın üzäge Tataro-Niqol'skiyda, ämma nikter ul Qaşayıvskiy diep ätelä. Nik?
– Beläseñ, elekke qaçan wıt ide Çerqasskiy selskiy sowet. Ä soñ anı totındılar sovxozlarnı razuqrupnili. Potomu çto “Çerqasskiy” sovxozdan yasadılar ike sovxoz – “Arxangelskiy” sovxoz wıt buldı i “Çerqasskiy”. İ zaodno eşlädelär selskiy sowet. Potomu ştı predsowetnı izbrali Qaşayıvqadan, ul, mujıt bıt', şılay reşil dı rayispolqom belän, ştubı sentr bıl Qaşayıvqa, selskiy sowet. Qänişnı, doljın, administrativnıy qaya qontor, anda duljın bulırğa i soğlasno s awıl atına duljın bulırğa i selskiy sowet – Tataro-Niqol'skiy.
Tataro-Niqol'skiy häm Nikitkin awıllarına 17 ğasır axırında nigez salınğan dip isäplänä. Urıs däwläteneñ tatarlarnı çuğındırunıñ berençe köçle basımınnan qaçıp xäzerge Ryäzän ölkäseneñ Qadom, Yermiş tirälärennän tatar morzaları monda kilälär. Tataro-Niqol'skiy awılında tatar knyäzläre Maminnar torsa, Nikitkinda tatar morzaları Beglovlar torğan. Mäsälän, 1917 yılnıñ qäğäzläre buyınça Tataro-Niqol'skiyda 177 xucalıq bulğan. Şularnıñ 127sendä gel Maminnar torğan. Nikitkin awılında 1917 yılda 38 xucalıq bulğan, şulardan 27 xucalıqta Beglovlar yäşägän.
Kürşe urıs awıllarında yäşäwçelär kübese Maminnarnıñ häm Beglovlarnıñ krepostnoy krestyännarı näselennän. 18 ğasırnıñ berençe yartısında, Petr Berençe färmannarı belän tatar knyäzlären häm morzaların çuğındıru köçäygäç, bu urıs krepostnoylar qollıqtan azat itelgän. Şul waqıtlarda küp kenä Maminnar häm Beglovlar tatarlarnı izü säyäsätennän qotılırğa teläp xäzerge Başqortostan territoriäsenä küçep kitkännär. Nikitkin häm Tataro-Niqol'skiy awıllarınnan sowet zamanasında da, ayıruça 30nçı häm 50 yıllarda, küp tatarlar çığıp kitkännär – kem Leningradqa, kem Mäskäwgä, kem Rostovqa. Xazerge waqıtta da yäşlär awıldan kitä başlağan.
– Perestroyqa belän wes sovxozlar, kolxozlarnı razwalili. Yäşlär qalmıylar, monda eş yuq. Fermalar yuq, traqtornıy park razwalilsyä i wot, xalk, wes yäşlär monda wapşe qalmıylar dı. Soldatlar kilä idelär, qızlar qala idelär, niçekter tuylar uni idek. Ä xazerge waxıtta, wıt ike yıl inde, yäşlär uqıp beterälär, kitälär qalağa, to Leningradqa, to Mäskäwgä, käsı qaya. Yäşlär, malıylar dı, armiädan kilep kitälär, i qızlar dı, ışqulnı beterep kitälär.
Tataro-Niqol'skiyda 7-yıllıq mäktäptä 50 yıllarğa qädär tatar tele uqıtılğan, ämma annan soñ tatar telen betergännär. Monda 20 yıl inde urta mäktäp eşli, xäzer anda 113 bala uqıy, ämma alarnıñ 23e genä tatar balası, çönki Tataro-Niqol'skiyğa böten tirä-yaq urıs awıllarınnan uqırğa yörilär ikän. Tatar telen yañadan uqıta başlarğa teläk bulsa da, ber zur problem bar: mäktäptä tatar telen uqıtırğa sälätle ber uqıtuçı da yuq.
– Belmim, xazer tora wot ni natsionälnıy wopros, qänişnı, na urovne ğosudarstwa reşätsyä itä. Mujıt bıt', v dälneyşem osoznayıt meselman üz telen, üz denen. Zainteresowannost' bar, qänişnı, so storonı administratsii. Mujıt bıt', kem bulsa şılay izyawıyt jelanie, üzebeznekennän, jelatelno, ştubı üz xalğınnan uq uqısın, ştob mında tırığa i xalknı uqıtırğa yäşlärne.
Tataro-Niqol'skiyda tatar tele 40 yıldan artıq inde uqıtılmıy, sowet zamanında awılğa küp tatar bulmağan keşelär kilä – xäzer awılnıñ 376 keşesennän 173 genä tatarlar, 2 muqşı häm 1 uqrain ğäiläläre, qalğannarı urıslar. Şuña qaramastan, mondağı tatarlar äle üzläreneñ knyäz-morza babaların onıtmıylar häm üzlären yaxşı xis itälär.
– Da, tatarlar, niçek ätergä, dominiruyıt ta tatarlar Tataro-Niqol'skiyda, ştu aqılğa ätergä, ştu yaqşı süz sülärgä, poqa tatarlar. Urıslar poqa tıñlap torıylar tatar süzlärenä, ni äterlär tatar, şılay bulır dı.
Tataro-Niqol'skiyda tatar telen uqıtu älegä qaytarılmasa da, islam dine monda terelä bara.
– Bezdä üzebezdä mäçet, qänişnı, yuq. Elekke waxıtta mäçet ide üzebezdä. Partiynıy vlästta wattırdılar üzen. Xazer wıt silami tatar yiyılıp, za sçet mestnoğo byüdjeta, za sçet tatarlardan üzebezgä eşlädek, niçek xazer ätergä, molelnıy dom kebek. Qajdıy coma, znaçit, qartlar un-unike keşe yerilär comağa. Zur bäyrämnärdä vse vremyä yiyılabız mäçetkä. Mulla, znaçit, bezneke izbran xalktan, uqımağan-nitmägän, prosto qaq samouçqa, Çembulatov Rifat İbrağimowiç, yegerme yidençe yılğı. Begengä çäke xazer mäçettä yiyıldı inde utız biş meñ aqça, pojertwowanie. Ğorodlardan yebärälär, to qorbannarğa, to blağoustroystwo mäçetkä, käberlärgä.
Bu Penza ölkäseneñ Paçelma rayonı Tataro-Niqol'skiy awılında urnaşqan Qaşayıvqa awıl xaqimiäte başlığı Zinnur İsmail ulı Beglov ide.
İrek Bikkinin, Penza


text:
Serb suğış cinäyätçese Karadciç tabıldı
II Dönya suğışınnan soñ Yewropada bulğan iñ qanlı häm küpläp üterüne oyıştırğan serb başlığı Karadzic, 13 yıldan soñ nihayät tabıldı.
Radovan Karadciç, Yewropada Holokosttan soñ küpläp üterüne oyıştırğan, meñlägän keşeneñ tormışın özgän suğış citäkçese. 13 yıldan berle suğış cinayätçese bularaq ezlängän Karadciç düşämbe könne kiç belän qulğa alındı.
Karadzic xäzer qılğan qanlı zolmnarı öçen xalıqara mäxkämä aldında cäwap totaçaq.
Karadciçneñ qulğa alınu xäbäre taraluğa, Bosnia başqalası Sarajevoda xalıq uramnarğa çığıp älege waqıyğanı bäyräm itte. Bilgele bulğança Sarajevo 1992-96 yıllarıında Karadzic citäklegendäge serb köçlär tarafınnan basıp alınğan ide. 43 ay däwam itkän suğış waqıtında meñlägän keşe üterelgän, Yewropadağı iñ qanlı zolımnar Bosniada qılınğan ide.
Karadzic Haguedağı xalıqara cinäyätçelek mäxkämäse tarafınnan ike tapqır suğış cinayätçelegendä ğayeplände. Karadciç Sarajevonı basıp alğanda 12 meñ gönahsız keşeneñ ğömeren özde. Häm ul monnañ qala 1995 yılda Serebenicada 8 meñ möselmannı küpläp üterüne oyıştıruda ğayeplänä.
Karadciçneñ qulğa alınuı turında belderü yasağan räsmilär anıñ kiçä Belgrad şähärendä avtobusqa utırğanda qulğa alınuın belderde. Mäğlümatlarğa qarağanda Karadciç 13 yıl buyı bütän isem familia häm dokumentlar belän üzennen kem buluın yäşerep yäşägän. Tanılmaw öçen saqal üstergän Karadciç, Yaña Belgrad bistäsendä alternativ medisina üzägendä eşlägän.
Bu turıda xalıqara suğış cinayätlege mäxkämäse belän xezmättäşlektä cäwaplı Serb ministrı Rasim Ljajic söyläde:
"Karadciç, Dragan Dabic isemen qullanıp şul isemdä yalğan dokument häm passportlar belän tabıldı. Karadciç Serbia watandaşı tügel, häm ul kem buluın yäşerä alğan. Ul yäşär öçen alternativ medisina üzägendä eşlägän, häm ul yaña Belgrad bistäsendä yäşägän bulğan”
Yalğan dokumentlar belän bergä qulğa alınğannan soñ Karadciç, Haguetağı xalıqara mäxkämäse kileşüenä kürä tözelgän Belgradtağı suğış cinayätçelege mäxkämäsenä cibärelgän.
Mäxkämä räsmiläre Karadzicneñ qulğa alınuı, Serbianıñ Yewropa berlege şart quşqan suğış cinäyätçelären Haguega tapşıru talabenä tuğrılıqlı buluınıñ ber işaräse buluın äytte.
Karadciçneñ qulğa alınuı bügen Yewropa Berlegeneñ Brusseldä Serbianıñ berlekkä quşıluı mäsäläsen söyläşü cıyını waqıtına turı kilä.
Yewropa berlege cıyını öçen Brusselgä barğan Serbia tışqı eşlär ministrı matbuğat aldında yasağan çığışında älege basım yasap bolay dide:
“Bez üzebezneñ Yewropa Berlegendäge kiläçägebez turında bik citdi qayğırtabız. Häm bez monı kiçä kürsättek. Bez Yewropa Berlegenä äğza bulırğa telibez. Häm bez töbäktäge tınıçlıq häm totrıqlıqnı saqlawda möhim rol uynarğa telibez”
Karadciçneñ qulğa alınuı şulay uq, 8 möselman Bosnialınıñ küpläp üterelgän Serebenica faciğaseneñ 13 yıllığına da turı kilä.


text:
Ser tügel, Quşma Ştatlarnıñ Ğiraq säyäsäte Yevropada ğına tügel, bar dönyada qarşılıqlı fikerlär uyatuğa säbäp bulıp tora. Bu bigräk tä möselman illärenä xas. İnde menä ike yıl buyı maxsus töstä Amerikanıñ tışqı qiäfäten maturlaw kampaniäse alıp barıluğa qaramastan, möselman dönyasında Quşma Ştatlarğa qarata doşmanlıq xise kimemi, kiresençä, qayber illärdä arta ğına.
Atnakiç Quşma Ştatlar Kongressınıñ xisap bülege tarafınnan ütkärelgän maxsus ber tikşerenü näticäläre bäyän itelde, xörmätle tıñlawçılar. Şunnan kürengänçä, däwlät departamentınıñ ike yılğa yaqın ğäräp häm möselman illärendä Amerika yözen güzälländerü maqsatında ütkärelgän kampaniäsenä qaramastan Quşma Ştatlarğa qarata mönäsäbät anda uñay yaqqa üzgärmägän. Kiresençä, küpçelegen möselmannar täşkil itkän illärdä Amerikağa qarşı doşmanlıq xisläre 2001-nçe yınıñ 11-nçe sintäbrennän soñ tağın da artqan ğına dielä Kongress xisabında. Monıñ töp säbäpläre arasında anda, şul möselman illärneñ tellären belgän äzerlekle diplomatlarnıñ citeşmäwe, bulğannarınıñ kampaniäne niçek itep tağın da yaxşırtu yulların kürä belmäwe, törle programmalarnı bergä alıp bara almaw häm alar arasında üzara köyläw bulmaw kebek problemalar atala. "Amerikanıñ yözen maturlaw ölkäsendäge tırışlıqlarnı ülçäw, näticälegen tikşerü, Quşma Ştatlar säyäsäten añlawdağı täräqqiatne açıqlawda tügel, ä qayber programmalarnıñ kölkele näticälären dälil itep kiterü belän genä çiklänä" dielä Kongress xisabında. Tikşerenü şunı açıqlağan - İordaniä, Livan, Marokko, Törkiä häm Pakstanda Amerikanı uñay bäyäläw soñğı 3 yıl eçendä kisken kimegän. İordaniädä, misal öçen, 2002-neñ urtasında andıy fikerdä toruçılar sanı 25 protsent bulsa, 2003-neñ başına ul 1-gä genä qalğan. Livanda isä bu san 35-tän 27-gä töşkän. 2000-nçe yıldan alıp xäzergä qädär Marokkoda Amerikanı uñay bäyäläw 77-dän 27-gä, İndoneziädä 75-tän 15-kä, Törkiädä 52-dän 15-kä, Pakstanda 23-tän 13-kä töşkän. İslamçılar köçle bulğan Pakstanda Quşma Ştatlarğa qarata doşmanlıq xisläre inde bolay da bik köçle ide, Waşingtonnıñ Äfğanstanda häm Ğiraqta xärbi köç qullanuwı alarnı tağın da nığıttı ğına. Häm moña AQŞ däwlät departamentınıñ radio, televideniä, mädäni çaralar, matbuğat häm İnternet yardämendä alıp barğan, Amerika qiäfäten maturlaw kampaniäse kirtä quya almağan. Kongress xisabın äzerläwçelärneñ süzlärenä qarağanda, departament üz eşendä açıqlanğan şul citeşsezleklärne iskä alıp, kampaniäne näticäleräk itü maqsatında tieşle çaralar kürüne wäğdä itä. Bu uñaydan däwlät oyışmaları cämäğät diplomatiäse ölkäsendä xosusi şirkätlärneñ alımnarın da qullanu yulların tikşerergä tieş digän fiker äytelä, Quşma Ştatlar Kongressınıñ, Amerikağa qarata mönäsäbätne yaxşırtu eşlären tikşergän xisabında.
Kärim Kamal, Praga


text:
Tönyaq Korea atom programmasınnan baş tartırğa wäğdä itä
Tönyaq Koreanıñ atom programmasına bağışlanğan 6-yaqlı söyläşülärdän düşämbedä quanıçlı xäbär kilde. Räsmi Pxenyan bar atom programmaların tuqtatırğa, Atom Qoralın Taratmaw kileşüen ütärgä wäğdä itte. Moña cawap itep söyläşülärdä qatnaşqan qalğan 5 il Tönyaq Koreağa iminlek qarantiäläre birde, anı energiä belän täemin itergä teläk belderde. Şuşı wäğdälär Tönyaq Korea tiräsendäge krizisınıñ betüen añlatamı?
"Tönyaq Korea bar atom qoralınnan häm programnarınnan baş tartırğa, Atom Qoralın Taratmaw kileşüenä häm Xalıqara atom idaräse taläplärenä qaytırğa wäğdä itä."
2003 yılda Pxenyan atom qoralına iä buluın häm Atom Qoralın Taratmaw kileşüennän çığuı turında iğlan itkän ide. Amerikan küzläwçeläre mäglümätenä qarağanda anıñ berdän alıp öçkä qädär atom bombası bar.
Pxenyan wäğdäsenä cawap itep söyläşülärdä qatnaşqan 5 il Tönyaq Koreanı neft häm energiä belän täemin itergä teläk belderde. Washington isä Tönyaq Koreanıñ möstäqillegen ixtiram itüen häm aña qarşı höcüm itergä cıyınmawın iğlan itte. Quşma Ştatlar şulay uq Korea yarımutrawında atom qoralı totmawın da rasladı. Tönyaq Koreanı "zolım ile" dip atağan Quşma Ştatlar xäzer anıñ belän mönäsäbätlärne caylarğa niät belderde. Şunıñ uq Yaponiä dä eşlärgä cıyına.
Belgeçlär, bu äle yaxşı niät belderüe genä, kileşüneñ neçkäleklären xäl itep beteräse bar, disälär dä, xäzer kübese Tönyaq Korea krizisı tınıç yul belän xäl iteler digän ömet belderä. Singapordağı Könçığış Aziä institutı belgeçe Lai Hongyi radiobızğa bolay dide:
"Bu ireşelgän kileşügä min ğäcäplänäm dä beraz dulqınlanam da. Bu bik uñay täräqqiät taraflarnıñ söyläşülärneñ körçekkä terälüen telämägänen kürsätä."
Ämmä Hongyi süzlärençä, söyläşülär körçekkä terälergä dä mömkin, çönki qayber iñ çeterekle mäsälälär kiläçäkkä qaldırılğan. Şularnıñ berse – Tönyaq Koreanıñ tınıç atom proramması bulaçaqmı-yuqmı?
Elegräk Washington Pxenyannıñ tınıç atom programmasına qarşı çığıp kilde. Könbatış Tönyaq Koreanıñ tınıç programma pärdäse artında qoral yasawınnan qurıqtı. Şuşı üz-ara şiklänülär Quşma Ştatlar belän Tönyaq Korea arasında 1994 yılda tözelgän kileşüneñ dä çäl-pärämä kilüenä kiterde. Soñraq Pxenyan üzeneñ atom qoral yasawın Washingtonnan saqlanu ixtiacı belän añlattı.
Şuşı üzara şiklänülärneñ ni däräcädä kimegänen kiläse söyläşülär kürsätäçäk. Alarnıñ çirattağı öleşe noyäberdä Pekinda ütäçäk. Tögäl köne äle builgelänmägän.
-Ali Gilmi


text:
Tatarstan Hindstan belän xezmättäşlek turında söyläşä
Respublikanıñ premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov isä Hindstanğa kitte. Tatarstan belän Hindstan arasındağı säwdä-iqtisadi bağlanışlarnı Miñnexanov citäkçelegendäge respublika delegatsiäse 5 dekabergä qädär kiñäytäçäk. 3 dekaberdä Hindstan respublikasına Rusiä prezidentı Vladimir Putin da kiläçäk. Şuşı könnän başlap tatarstanlılar Putin delegatsiäse qısalarında eş alıp baraçaq.
Hindstannan soñ Rusiä prezidentı Törkiägä yul totaçaq. 3-4 dekaberdä anda Mintimer Şäymiev tä kiler dip kötelä. Kommersant gäcite mäğlümätlärenä qarağanda, Şäymiev Tatneft şirkäteneñ general direktorı Şäfäğät Tähäutdinov belän bergä Tupras kompaniäseneñ yazmışı xaqında söyläşülär alıp baraçaq. Törkiä xökümäte 1 dekaber könne älege kompaniäne yañadan satuğa quyuı turında iğlan itte. Tatneft’ isä Tuprasnı äle haman alırğa teli. Läkin bu yulı tatarstanlılar aldan tülängän 1,3 milliard dollar tügel, ä kübräk tülär, dip farazlıy belgeçlär. Tatneft’ şirkäte wäkilläre bu xaqta älegä bernindi añlatmalar da birmilär.
Qazanda pänceşämbe könne Tatarstannıñ 100 iñ äybät tawarı digän bäygeneñ näticäläre bilgele buldı. Bıyıl inde ikençe märtäbä ütkärelä torğan bu bäygeneñ maqsatları – respublika iñ sıyfatlı, konkurentlı tovar citeşterüçelärne barlaw. Tatarstannıñ KamAZ berläşmäse Başqortstannıñ Neftekama şähärendä çığara torğan NefAZ avtobusları älege bu bäygedä ciñmäsä dä, alarğa soraw zur. Şuşı könnärdä genä 100 NefAZ avtobusı Ufanıñ transport parkın tulılandırdı.
Gölnaz İlgizär


text:
Rusiäneñ problemaları könbatıştağı kürşeläre belän genä tügel, üzendäge möselmannar belän dä arta bara. Soñğı aralarda Rusiä xakimiate alar arasında radikal'' qaraşta toruçılarnı açıqlaw, alarnı törleçä ezärlekläw eşen alıp bara. İlneñ törle töbäklärendä möselmannarnı tıyılğan "Hizb-ut-Tahrir" törkemenä bäyläp mäxkämälärgä tartular oyıştırıla.
Uzğan yıl azağı häm şuşı yılnıñ başlarında Rusiäneñ möselmannar yäşägän berniçä töbägendä, ildä tıyılğan "Hizb-ut-Tahrir" radikal'' islam xäräkätenä bäyle buluda ğäyeplängän keşelärne qulğa alular dulqını uzdı. Alar barısı da bu yulı tatar-başqortlar yäşägän töbäklärgä turı kilde diärgä bula, Tönyaq Kavkazdağı möselmannar andıy basımğa çäçän suğışı başlanğannan birle duçar itelep kilgän ide inde. Mäskäw andağılarnı xalıqara terrorğa, ğäräp radikallarına bäylärgä tırışsa, İdel buyı, Ural häm Seber möselmannarı ikençe ber radikal'' oyışma "Hizb-ut-Tahrir" äğzası buluda şiklänelä. "Hizb-ut-Tahrir" üz eşçänlegen nigezdä Üzäk Aziä illärendä alıp bara häm anda islam xälifäsen qoru maqsatın quya. Ämma ul moña köç qullanıp tügel, ä fäqät tınıç yullar aşa ğına ireşäçägen belderä. Şuña da qaramastan Rusiä "Hizb-ut-Tahrir"ne 2003-nçe yılda terror oyışması dip iğlan itte, Federal'' İminlek xezmäte anı Çeçnädäge ğisyançılarğa yardäm itüdä ğäyepli. Uzğan atnada Başqortstanda, äle dikäberdä ük qulğa alınğan 9 şundıy keşeneñ mäxkämä eşe başlandı. Alar barısı da xakimiat tarafınnan terrorçılıqta qatnaşuda, cinayätçel törkem oyıştıruda, qanunsız töstä qoral saqlawda ğäyeplänä. Bu mäxkämä Rusiäneñ başqa ölkälärendä bulğan näq şundıy uq waqiğälärneñ soñğısı ğına. Noyäbr ayında şul uq Başqortstanda militsiä "Hizb-ut-Tahrir" qäğäzlären taratqannarı öçen 16 keşene totqarlağan ide, ul çaqta alarğa qarşı cinayät eşe açılmadı. Ä aprildä, misal öçen, Tatarstandağı ber mäxkämä "Hizb-ut-Tahrir" belän xezmättäşlek itü häm şikle dini basmalar taratu öçen 5 keşegä şartlı xökem çığardı. Möselman wäkilläre häm keşe xoquqların saqlawçı oyışmalar xakimiat tarafınnan ezärleklänügä ğadi xalıq duçar bula dip zarlana. Seber möselmannarı möftie Näfiğulla xäzrät Aşirov, militsiä tentüläre xäzer inde Rusiäneñ möselman mäxälläse öçen ğädäti ber küreneşkä äylänä bara dip belderä:
Audio, Näfiğulla Aşirov
"Eçke eşlär ministrlığı xezmätkärleneñ comğa namazı waqıtında mäçetlärne qamap alıp, annan keşelärne passportların tikşerep çığaruı siräk tügel, qızğanıç ki bu xäzer arta bara häm küp kenä şähärlärdä qabatlana" di Rusiäneñ Seber häm Aziä öleşe möselmannarı möftie Näfiğulla Aşirov. Alay ğına da tügel, keşe xoquqların yaqlawçı oyışmalar, militsiä möselmannarnı "Hizb-ut-Tahrir" äğzası buluda ğäyepläp qulğa alır aldınnan alarğa şartlatqıçlarnı, radikal'' basmalarnı, xätta äfyün-narkotiklarnı üze quya dip belderä. Aşirov, möselmannarnı ezärlekläw öçen xakimiat maxsus töstä "Hizb-ut-Tahrir" häm "wahhabiçelek" töşençälären uylap çığardı dip tä zarlana:
Audio, Näfiğulla Aşirov
"Bolar barısı da tärtip saqlaw oyışmalarınıñ möselmannarğa qarşı çaralar kürüe öçen uylap çığarılğan töşençäläre. Ägär dä sezne wahhabi, yäisä "Hizb-ut-Tahrir"çe dip atıylar ikän, dimäk sezgä qarşı teläsä närsä eşläp bula digän süz" di Näfiğulla xäzrät Aşirov. Keşe xoquqların yaqlawçı oyışmalar fikerençä, xakimiat şundıy qırıs çaralarğa, Rusiädä radikal'' islamnıñ cäyelüennän şürläp bara.
Kärim Kamal