text:
Bunı «Krımskiy fors-major: svoboda kreditov» cemaat areketiniñ koordinatorı Viktoriya Jukovskaya bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Bizler uquqçılar olaraq buña yeñilmegen küç alı dep aytamız. Çünki bir kimse böyle bir fors-major olacağını tüşünmegen edi, mında em Ukraina, em de Rusiye qanunları çalışa», – dep ayttı Jukovskaya.
Onıñ bildirgenine köre, Ukrainanıñ Grajdanlıq kodeksinde 607-inci madde bar, oña köre, yeñilmegen küç alı olsa, bütün añlaşmalar bozula.
«Rusiye qanunları boyunca – Grajdanlıq kodeksiniñ 416 maddesine binaen, Rusiye ukrain bankları ile tizilgen kredit añlaşmalarınıñ borclarını temin ete, bu añlaşmalarnı boza. Bizler Rusiye Federatsiyasında bulunamız, Rusiye vatandaşları olamız, onıñ içün bu madde ukrain bankları ögünde olğan borclarımıznı qapata», – dep qayd etti uquq qorçalayıcı.
Leyha koordinatorları ukrain banklarına para qaytarmaycaq yarımada sakinlerine Ukrainağa barmamağa tevsiye eteler, çünki anda olarnı apske almaları mümkün.
Hatırlatamız, 2014 senesi mayıs 6-da Ukraina milliy bankı vaqtınca işğal olunğan yarımadada ukrain banklarınıñ müessiseleri ve bölükleriniñ işini mecburen toqtatmağa qarar aldı.


c: text/html

text:
Filmni rejisser Ahtem Seytablayev taqdim etti. O, filmniñ çıqaruvında qırımtatarlarnıñ yardımı aqqında tarif etti. Er kes çoq vaqıt devamında aytılmağan tarihınıñ facialı saifesi ile millionlarce seyircilerni tanış etmek içün areket ete edi.
Rejissör ve qırımtatar cemaat vekilleri halqnıñ kederli tarihı 70 yıldan soñ kene tekrarlanğanını qayd ettiler.
Qırımtatar halqı alâ daa sürgünlikniñ menfiy tesiri altında buluna ve birlikte olmaqtan ğayrı olarğa bir şey qalmay, dedi Seytablayev.
Bu sene qırımtatarlarnıñ sürgünliginiñ 70 yıllığıdır. Er yıl qırımtatar milliy Meclisi Aqmescit merkeziy meydanında matem tedbirlerni keçire. Faqat Rusiyeniñ Qırım işğalinden sebep, işbu tedbirlerniñ keçirilmesi daa sual astındadır. Qırımtatarlarnıñ yetekçisi Mustafa Cemilevniñ aytqanı kibi, Qırım «akimiyeti»nden alâ daa mitingniñ keçirimesine resmiy izin yoqtır.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova ATR telekanalınıñ saibi Lenur İslâmovğa qarşı Qırımdaki dava esnasını «qanunsız mahkeme» dep adlandırdı ve dekabrniñ 10-nda çıqarılğan ükümni takbih etti. O, halqara toplulıqnı Aqmescitteki mahkeme qararına cevap bermesine çağırdı.
«İşğalci akimiyetniñ areketlerini takbih etem ve sahte «Qırım Yuqarı mahkemesiniñ» qararını tanımayım, çünki Ukraina vatandaşına qarşı bütün qabaatlavlar uydurıldı ve siyasiy sebepleri bar, sekiz maddege istinaden açılğan cinaiy dava ise sahte ola», – dep yazdı o, Facebookta.
Denisova, bu esnasta Avropa İnsan aqları şartnamesi bozuldı, dep qayd etti.
«Bu ayıp qanunsız mahkeme başlağanından berli Lenur İslâmov davanıñ adaletli baqıluv, adalet ve semereli uquqiy imaye aqqından marum etildi, bu da Avropa insan aqları şartnamesiniñ 6, 13 maddelerini boza», – dep qayd etti ombudsmen.
O, «halqara uquq normalarına riayet etilmesi» içün halqara toplulıqnı «Ukraina vatandaşlarına qarşı yapılğan repressiyalarğa cevap berip, Rusiyege qarşı basqını quvetleştirmesine» çağırdı.
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi dekabrniñ 10-nda ATR telekanalınıñ saibi Lenur İslâmovnı 19 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına ğıyabiy şekilde üküm etti. İslâmovnıñ özü bu esnasta iştirak etmedi.
Qadılar, ükümde İslâmovnıñ kütleviy haber vastalarınıñ faaliyetinde 2 yıl iştirak etmesini yasaqladı ve 1 yılğa azatlığını sıñırladı.
Rusiye FSBsi 2015 senesi oktâbr ayında Lenur İslâmovğa qarşı cinaiy dava açıp, onı federal qıdıruvğa ilân etti.
Rusiye akimiyeti İslâmovnı federal qanunğa zıt bir şekilde silâlı birleşme qurğanında (Rusiye Ceza kodeksiniñ 208-inci maddesiniñ 1-inci qısmı), diversiyalar yapıp, büyük mülk zararı ketirgeninde (Rusiye Ceza kodeksiniñ 281-inci maddesiniñ 2-nci qısmınıñ «a», «b» noqtaları), kütleviy haber vastaları üzerinden Rusiye topraq bütünligini bozmağa çağırğanında (Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı, 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmı) qabaatladı.


text:
Saban tuyı
Hikäyä
Bütän keşelärneke niçek bulgandır, bezneke, çama belän äytkändä, menä mondıyrak buldı.
Faydalanılmagan ber yal könem dä bar ide, şunı da kuşıp, irtägä saban tuyı yakşämbese digän könne, hatınımnı alıp, hatınım yanına tagı keçeräk kenä ber kul çemodanı da alıp, tuzan koyıp kaytu niyäte belän, Arça yagına säfär kittek. (Süz arasında kıstırıp ütüem: min üzem şähär saban tuyların yaratmıym — iserektän häm iserek irlären arttan igäüläp yörüçe hatınnarınnan başka, fu, närsäse bar soñ alarnıñ!) Äye, şulay. Äye, kittek Arça yaklarına...
Ber-işe keşeneñ bezneñ kulıbızdagı älege keçkenä çemodan belän kızıksınuı mömkin: yänäse, närsä aldılar bolar üzläre belän? Törleçä yuraularga urın kaldırmas öçen, çemodannı başta uk açıp kürsätäm. Astrahan yaklarınnan küçtänäç bulıp kilep töşkän berniçä baş bik şäp vobla, hatın peşerep tıkkan cide-sigez pärämäç, annarı tagın... annarı tagın hatınnan yäşerep tıkkan ber savıt konyak. .Döres, min üzem, allaga şöker, eçemlek belän mavıga torgan keşe tügel, ämma läkin saban tuyı vakıtında, citmäsä tagı ayak astınnan berär tanış ta oçrap kuysa, eçne tişmäs. Äye, şulay. Äye, kittek Arça yaklarına...
Kazan belän Arça arasında yöri torgan prigorodnıy poyızdnı küz aldıgızga kiterä torgansızdır. Komfort digännäre ällä ni tügel, ämmä ozınlıgı bar. Ozınlıgı, min siñaytim, käğazgä karap söylänä torgan eçpoşırgıç doklad hätle. Ber oçınnan ikençe oçına qadär baram disäñ, berniçä märtäbä tuktap su eçärgä kiräk. Kemgä kemgä, ämma hatınım Saimä belän miña tanış inde bu ozınlık. Nik disäñ, buşrak urın ezläp, vagonnarnıñ elek bersenä, annarı ikençesenä başıbıznı tıga-tıga, koyrıktan parovozga hätle, annarı, şul uk tärtip belän, parovozdan koyrıkka barıp çıkkançı ikeme, öçme ütkän keşelär bez. Şulay da küñelebezgä yatışlı, yäki, hiç yugı, Saimäm miña, min Saimäm cankisägemä yantaep barırlık urın taba almadık. Bassa da basar ikän poyızdnı kunak! Yartı Kazan Arça yagına agıla diyärseñ. Böteneseneñ dä, minem kebek, faydalanılmagan yal könnäre buldımı ikän, ällä kayberläre, eşne kazaga kaldırıp, yal könnären aldan — avans tärtibendä faydalanırga uyladılarmı ikän? — bu qadäresen hiç açıklap bulmadı. Äye, şulay. Äye, kittek Arça yaklarına...
Min üzem böten vagonnar öçen dä cavap birä almıym, min hätta üzebez utırıp bargan vagondagılar öçen dä cavap birä almıym — närsä bulmas Arça saban tuyına kitep barganda. Mäsälän, cır, garmun kıçkırtu yäki karar küzgä täüfıyklı gına ber yegetneñ, äytik, üze belän rättän utırıp baruçı çibär genä ber tutaşka iskärmästän genä orınıp kuyıp, biçara kıznı çırıldatıp kıçkırtıp cibärüe — monıñ işe vak-töyäklärne kem isäpläp torgan inde anda. Kürerdäyen kürdem, şulay da, mäsälän, ber gucı vagonga kerep utıruı belän totındı tavık ite aşarga, keşegä läm-mim süz katmadı, bütännär kölgändä, kölep vakıtın äräm itmäde, yul buyı — tavık artınnan tavık — täki aşadı da bardı. Säbäbe dä bulgan ikän, häyer. Vagonnan töşkändä barlık kızıksıngan keşelärgä beryulı, anda da artık köç sarıf itärgä telämägän kebek, kıska gına itep serne açtı bu:
— Yödättegez, häyer. Köräşkä çıgarga äzerlänä torgan keşe ällä aç barırga tiyeşme, sezneñçä? Köräşkä çıgarga dip baram min!"
Äye, şulay. Äye, barabız Arça yaklarına...
Kunaklar arasında şau-gör kilep bara torgaç — bezme kürep aldık, alarmı bezne kürep aldı — yakında gına utırgan irle-hatınlı keşelär belän tanışıp kittek. Sez kaydan da, bez şunnan. Sez kaya da, bez şunda — küpme kiräk yulda tanışıp kitü öçen. Ütä açık çıraylı süzçän keşelär bulıp çıktılar bolar, ire Bişbaltadagı kaysıdır ber ärtildä tegüçe bulıp eşli ikän, hatını — şul uk ärtildän öygä alıp kaytıp eşläüçe, äytüenä karaganda, «cenlänep totınsa, aylıknı unbiş köndä äyländerep sala» torgan, ä häzergä isä «cene», tugan avılına saban tuyına kaytıp, kardäş-ıruları arasında ber görläp alu yagına taba kuzgalgan ber adäm ikän. Saban tuyı vakıtında tugan avılga kunakka kaytu — ay-hay la, räteñ «röhsät itsä», monnan da hup närsä barmı soñ tatarıñ öçen. Busı anıñ şulayın şulay da, bik ük şulay bulıp citmägäne bar, menä häzer şuñarga yakınlaşabız. Üzläre şundıy kiñ küñelle hoday bändäläre bulıp çıktılarmı, söyläşä torgaç, bezneñ berär üzebez belmägän söykemle söyägebezne kapşap taptılarmı, kayta torgaç, döresräge, üzeneñ tugan-üskän Käçe avılına citäräk, monıñ hatını, Käçe keşeläreneñ barısına da diyärlek has bulgan riyäsızlık häm katgıylık belän, bezneñ alga mäsälä kiterep kuydı:
— Bügen saban tuyı Arçada tügel, abıy, — dip başlaganda uk bik tä özderep başladı bu açık çıraylı hatın, — bügen saban tuyı bezneñ Käçedä. Häzer bez menä bolay itäbez: bergäläp bezneñ Käçegä töşep kalabız, bergäläp bezneñ Käçe saban tuyın karıybız, irtägä bergäläp Arça saban tuyına menep kitäbez, şunnan arı küz kürer tagı...
Bu süzlärne äytkändä, içmasam, yä irenä, yä bezneñ ikebezneñ berenä karasın, bezneñ ul täqdimne niçek karşı aluıbız belän kızıksınsın ikän. Äyterseñ bu şulay ällä kayçan söyläşenep, häl itelep kuyılgan. Äyterseñ bu turıda ike törle uylaunıñ buluı mömkin dä tügel! Döres, min üzem, bälki, bu bik tä caylı täqdimgä karşı da tügelder tügellekkä. Bäyrämdä altmış koymak ber tiyen, digändäy, şuşı yäşemä citep, Käçe avılında ber kiç kunganım da, ber çümeç suların da eçkänem yuk. Şundıy kiñ küñelle keşelär üstergän Käçe avılında yul uñayınnan ber kiç kunıp, turı kilsä, ber munça kerep kitkännän cir cimerelmäs. Şulay da minem belän genä eş betmi, minem bit äle alnı-artnı bik tä uylap eş itä torgan hatınım, Saimäm cankisägem bar, bu şakkatırgıç täqdimgä anı niçek künderergä ikän? Künderep bulırmı ikän? Annarı tagı mäsäläneñ ikençe yagı da bar: bu kiñ küñelle Käçe tuması keşe öyenä kunak çakırırga batır batırlıkka da, ämma tege ni... bez kaytıp işelergä tiyeşle öyneñ hucaları bulırga tiyeşter bit äle: alar niçek karar bez yuldan tabılgan kunaklarga?
Häyer, ozak uylap torırga vakıt bulmadı, bezneñ poyızd ber genä slucebnıy yorttan häm berniçä torak karaltıdan torgan Käçe razezdına kilep tä tuktadı. Kilep tuktavı buldı — kayda monda ozak satulaşırga vakıt — hanım bezneñ älege keçkenä çemodannı kulına alıp, minem ikelänebräk kalgan Saimä cankisägemne ikençe kulı belän cilterätep, şul arada irenä «äyberlärne kaldırma» digän katı färmanın da birep, vagon işegennän çıgarga da ölgerde. Üzegez hökem yörtep karagız, min nişli alam di andıy vakıtta? Yağni köpä-köndez Saimä cankisägemne kulımnan tartıp alıp kitkän vakıtta? Älbättä, min dä tizräk sikerep töşü yagın karadım.
Döresen äytkändä, bezgä cirgä töşep ozak torırga, hätta yak-yagıbızga kararga da turı kilmäde, şunduk timerle arbaga tuk kına alaşa cikkän beräü, ut uynatıp, kilep tä citte. Şau da gör, tugannarça koçaklaşu, küreşü. Bu at belän almaga kilüçe Mäsruräneñ enese bulıp çıktı, ä Mäsrurä digänem — minem Saimäne cilterätep alıp kitüçe, ä min— üzegez beläsez — Saimäm cankisägem itägenä tagılgan itağatle ir. Enese bolarnıñ üzlärenä karaganda da, açık, kiñ küñelle, kunakçıl ber adäm bulıp çıktı. Bernindi soraşu, anketa tutırıp toru bulmadı, küz açıp yomgançı bezne timerle arbanıñ türenä, palas belän törelgän yomşak peçän östenä mengezep, Saimäm belän rättän, ayaklarıbıznı törep utırttılar bolar. Apası belän ciznäse ike yak üräçägä niçek kiräk alay elägep ölgerde häm kitte elderep älege tuk alaşa, kitte elderep... Küz açıp yomgançı bez inde alarnıñ işegaldında idek.
Monda da şulay bik tä kızu tottılar bezne. Öyneñ hucası Latıyp — Mäsruräneñ enese bula inde ul — eşne apasına karaganda da kızurak tota torgan keşe ikän. Bäyräm kön itep aldan da çak kına kızdırıp ölgergän ide bulsa kiräk, töptän yuan çıkkan, traktor kebegräk ber keşe. Tanışkaç belep aldık, üze dä şul traktor brigadası brigadirı ikän. Kuırırga öyrängän: «Äydägez, mäydanga hätle ber utırıp alabız», — dip kenä tora. Üze şunda tagı kaudarlanu arkasında bulsa kiräk, kiresen dä sukalap taşlıy: «Mäydanı da kaçmıy, obşom, bezdän berse dä kaçmayaçak... İrkenläp ber utırabız da, at bezneñ karamakta, töyäläbez dä kitäbez mäydannarına». Kemneñ kem artınnan kerergä tiyeşlegen çamalap torgan yuk, barıbıznı da kua bu östäl artına. Kıskası, un-unbiş minuttan bez inde tügäräk öyneñ türendä idek. Koymak, kabartma, salkın it, kaynar it, äçe bal, töçe bal, şälyaulık, şärä muyın, piçätlese, kismäklese, çakırıp kilgän kunak, yuldan tabılgan kunak — barısı bergä butalıp betkän ide inde. Bezneñ tege bäläkäy çemodandagı baylık ta, älbättä, yarap kuydı. Bigräk tä voblası. Latıypnıñ hatını, yäş kenä kilençäk, üze tel yazmadı — olılardan oyala, yänäse. Biçaranıñ balaga uzıp yörgän vakıtı ikän, tansık aş voblanı kürgäç, bötenläy täqatsez kalgan tege. Şulay da Latıybına tel yazmıyça buldıra almagan. Ä Latıybı — hatını digändä minem kebek cilyagrak ber adäm ikän — anı-monı uylap tormastan, tabınnan voblanı därräü alıp kitü yagın karadı.
— Bu malga başka ber avtoritetlırak urınnan bik katı sorau bar, yegetlär, — dide ul, tantanalı räveştä belderü yasap, — ğayepläştän bulmasın, häzergä likvidirovat itep toram min monı.
Ozın süzneñ kıskası şul, Astrahannan kaytkan vobla arkasında bezneñ bäyä tagın da kütärelä töşte monda. Hätta, äytergä mömkin, yuldan tabılgan kunaklarnıñ qadere, çakırıp kaytarılgan kunaklarnıñ qaderenä karaganda, bermä-ber üsep kitte.
Äye, şulay. Äye, yöribez Käçe cirlärendä fırt-fırt basıp. Monda bez — yuldan tabılgannar faydasına eşli torgan tagı ber tarih kilep çıktı, anısı turında, tile keşe äytmeşli, tuktap, bilbaularnı çişep söylämiçä bulmıy.
Şulay, bik tügäräklänep, şau-gör kilep, sıylanıp, kemneñ kayda hezmät itüe belän tanışıp häm, baş bik katı eşli başlagaç, bazarnı kütärü öçen ara-tirä borçak ta sipkäläp, kıskası, käyef tämam kilgäç, mäydanga barırga cıynala başladık. Menä şunda kunak hatın Mäsrürä üzeneñ häläl kiyäve Häyrine, Käçe avılı keşelärenä ayıruça şäp itep kürsätü niyäte belän bulsa kiräk, bezdän ayırıp, çolanga alıp kerep kitte häm biçaranı, arttırıp cibärgänlege öçen, nık kına peşekläde. Çolan taktası arkılı alar-nıñ barlık süzläre dä bezgä işetelmäde, häyer, işetelgän bulsa da, çıgarmas idem — bergä aşap-eçkän keşeñneñ gaybäten satu kileşäme soñ! Kıskası, çolannan çıkkanda, Mäsrürä hanımnıñ Häyri bäğırkäye tämam huşına kilgän, artıknı ber süz dä söylämi, hätta hatını soraganda kirägen dä äytmi, şulay da Mäsruräse anı, avıldaşları aldında matur kürsätäse kilep, çın-tözü itep, baştanayak ör-yañadan kiyenderep çıgargan ide.
Hatın-kız äylänä almıyça kaldımı dip äytim, ällä tege çolanda Mäsrürä belän Häyri kiyäü arasında bulıp algan «pışıldaşu» täesirendä inde, närsä bulsa da bulgandır, bez—irlär—mäydanga, niçekter, ayırımrak kittek. Bügengedäy küz aldımda: koyaş töşlektän avışkan, ämma şulay da kön bik esse, mäydan bulaçak bolın älseräp yatkanday kürenä häm şul älseräp yatkan bolınnıñ äle tege tugayınnan, äle bu borılışınnan bezne çakırgan da, ürtägän dä kebek bulıp Kazanka suı yıltırap kilep çıga ide. Bezneñ yort hucası, barısın da belä, barısın da aldan çamalıy torgan älege şul traktorçı Latıyp:
— Äle mäydanga irtä. Ällä, yegetlär, mäydanga hätle su kerep, salkın cıyıp alabızmı? Bezneñ monda bik şäp ber tugayıbız bar, — dip, iskärmästän genä küñelne iläslände-rep kuymasınmı! Küpme kiräk keşegä oçıp kitü öçen. Bigräk tä saban tuyı vakıtında. Bigräk tä östän koyaş, eçtän tege «şaytan suı» kızdırıp torganda. Bez, älbättä, Latıypnıñ täqdimen bertavıştan kütärep aldık. Ä Latıypnıñ ciznäse — älege tege Mäsrürä hanım çolanga alıp kerep peşekläp häm ör-yañadan kiyenderep çıgargan keşe — bolay üze ber dä artık oçıngan kebek tügel ide. Küräseñ, barısı da eçendä bulgandır. Kilep citüebez buldı tugayga, borılıp kararga da ölgermädek, çişenep-mäşäqatlänep tormıyça, äle genä kiyenep çıkkan ör-yaña öste-başı belän, öç metrlı yardan tup-turı çoñgılnıñ näq küzenä ırgılıp töşmäsenme!
Citmäsä tagı rätläp yözä dä belmi ikän. Ber kalkıp çıktı bu, ike kalkıp çıktı, öçençe märtäbä özek-özek tavış birep kuydı: annarı başındagı beretı kalkıp kilep çıktı häm şunıñ belän kiyävebez-biçara tämam... dip nişlärgä belmiçä torganda, bar ikän täväkkällek hucabız Latıypta: tup şikelle ırgıldı bu suga. Anıñ artınnan bez ırgıldık. Beretı kadalıp kitsen, ayagındagı sandaletkalarınıñ da berse agıp kitkän, ämma cıynaulaşıp ezli torgaç, kiyäüne niçek kiräk alay çoñgıl töbennän tartıp çıgardık, äy. Küzgä taşlanganı tagı şul buldı: bu vakıygadan soñ barıbız da, bigräk tä kiyäü üze, därräü aynıp kalgan idek.
Älbättä, ul könne saban tuyın rätläp kürep bulmadı. Bez kiyäüneñ eçenä kergän Kazanka suın häm Kazannıñ üz «suın» niçek kiräk alay buşatıp, anıñ östen-başın kiptereşep, härhäldä, biçaranı azmı-küpme adäm kıyafätenä kertep, mäydanga barıp citkändä, soñgı çülmäklärne vatalar ide inde. Şulay da bez, bütännärebez, köräşne, balalar çabışkannı kararga ölgerdek. Tik Häyri kiyäügä genä kürü nasıyp bulmadı. Küzgä kürenüe belän anı Mäsrürä hanım tırnagına kaz bäbkäse elekterel kitkän tilgän kebek eläkterep, öygä alıp kitte häm kiçkä hätle çolanga bikläp kuydı.
Kiç belän terelep, östen-başın alıştırıp çıkkan ide, häyer. Tämam akılga utırıp, hatını Mäsrürä hanım belän, kala kunakları sıyfatında, kultıklaşıp avıl karap, şul ber uñaydan avılga üzlären kürsätep yörergä dip tä toralar ide. Kulıña-ayagıña «kunak» dip atala torgan tışau salıngaç, üz telägeñ belän yörerseñ, bar. Kiçkä Latıypnıñ ölkän abzıysı çäygä däşte. Alardan çıguga Latıypnıñ hatını yagınnan babaları kötä, imeş. Alardan çıguga şul uk Latıypnıñ yugarı oçtagı kendek äbisenä... Altı poçmaklı yaña öy citkergännär, öy tuyı belän saban tuyı bergä bulaçak, imeş, di.
Yarıy inde, alarnıñ üz eşe. Tugan-tumaça şuşındıy zur bäyrämdä ber cıyılgan ikän, äydä, yöreşä birsennär. Läkin min kem monda? Minem Saimäm kem? Ni öçen min öydän öygä kunakka yörep, azap çigärgä tiyeş? «Barısı da sineñ arkada. Sin nıgrak torgan bulsañ, bez mondıy çıtırmanlıkka kilep kapmagan bulır idek», — dip ısıldıym hatınga keşe kürmägändä genä. Ä hatınım avızın yırıp tik tora. Tür başında kunak bulıp utıruga tämam iyäläşkän. «Nik alay diseñ, kartım? Rähät iç keşe belän bergä, şau-gör kilep, kunak bulıp yörü», — dip telenä salına. Rähäten rähät tä, şulay da kem soñ bez monda? Menä närsä eçtän kimerä mine.
Aptıragaç, çakıra kilgän keşelärneñ bersenä şulay dip äytep tä karagan bulgan idem. Avız da açtırmadı. «Kem bulsañ da bul, sin bügen bezneñ kunak. Ä bezdä kunaktan anketa tutırtu ğadäte yuk», — dip kenä cibärde.
Şundıy yazmışka duçar bulganbız ikän, nişlämäk kiräk, tüzärgä turı kilä şul. Ber yorttan ikençesenä, ikençesennän öçençesenä küçä-küçä häm, äytergä kiräk, barısında da tür başında — iñ däräcäle urında utırıp, buldıra algan hätle akıllı süzlär söyläp, ä tulayım alganda, bulgan barlı-yuklı akılıbıznı da yugaltıp, säğat tönge berlär töşendä köç-häl belän kaytıp audık. Älbättä, rätläp yokı almadı, çönki poçetlı kunak itep, Saimäm cankisägem belän miña urınnı öygä, öyneñ dä näq türenä — mamık tüşäk belän mamık yastık tüşälgän karavatka salgannar ide. İrtädän alıp, könneñ-kön buyına rizık, aş-su peşkän öydä bolay da esse ide, inde kilep küpertep cäyelgän mamık tüşäk belän mamık yastık östenä Saimäm-timer miçem belän rättän menep kunaklagaç, bötenläy tüzär ämäl kalmadı. Citmäsä tagı çak kına yaktılık sirpelä başlau belän, elek berse, annarı ikençese, annarı bişençese, annarı unbişençese — çeben kuzgaldı.
Yuk, şunda min, kunaklıknıñ böten şartların cimerep, ayakka bastım.
— Bulmıy, — didem min, Saimämneñ baş oçında pışıldap, — sin teläsäñ nişlä, min peçänlekkä menep yatmıyça buldıra almıym.
Köndez lapas tübäsendäge tezmädä kipkän peçän kürgän idem, bernärsä dä almıyça, kittem şul peçänlekkä. Berazdan mışkıldap Saimäm cankisägem dä menep citte. Huş isle yäş peçängä başlarıbıznı kuyıp, rähätlänep yoklap kitkänbez.
Ozak yoklaganbızdırmı, ber zaman şau-şuga uyanıp kittem. Asta, öy-kelät arasında hatın-kıznıñ, tıyıla töşep, läkin şulay da täşvişle tavış belän, bersennän-berse taptıruları işetelä:
— Kayda buldılar soñ? Ällä, hodayım, cäyep kuygan urınıbıznı oşatmadılar mikän? — di berse.
— İre anıñ kiçneñ kiç buyı: «Kitik-kitik!» — dip kımırcıtıp tordı, ällä irtänge salkın belän kitüläre şul buldımı? — di ikençese.
Öçençese, minem urındık arkasına kiyertep kuygan kostyumnı kürep algan bulsa kiräk, beryulı kisterde:
— Änä iç käçtüne elenep tora, käçtün-çalbarsız kaya kitsen di keşe.
Kayda monda yokı, bezne — poçetlı kunak itep — yaña gına ölgergän çista munçaga ezläüläre ikän. Başıña töşkäç, ber nişläp tä bulmıy — küzebez açılır-açılmas köygä, kittek şul Saimäm cankisägem belän munçaga. Döresen genä äytkändä, bötenese dä Häyri kiyäüneñ kiçä artık şaukımga birelüe arkasında. Ör-yaña ös-baş belän suga sikermägän bulsa, yugıysä, bügen çista munçaga Mäsruräse belän anı cibärergä tiyeş bulgannar. Küpme kiräk soñ küzdän töşü öçen!
Munçadan çıkkaç, kiçäge tärtip belän diyärlek, yänä başlanıp kitte. Elek, älbättä, hucalarnıñ üzlärendä munça çäye. Annarı alarnıñ uñ yak kürşeläre däşte, alardan çıguga ölkän hucanıñ, yağni Latıypnıñ änise — tugan-üskän yortka — barmıy kara andıy olı urınga.
Alardan kaytkaç, «Bezgä dä bezgä!» — dip, tagı öç keşe çiratka baskannar ide dä, ul arada Latıyp-yäş huca araga kerde:
— Beregezgä dä tügel, häzer Arçaga saban tuyına menäbez, — dide ul, suzıla başlagan süzlärne traktor gusenitsası belän özdergän kebek itep.
Arça saban tuyında kürgännärne söyli yäki yaza kitsäñ, kitap bastıra torgan «Dom peçati» digän biş katlı yortnıñ käğaze tötmäs, yä bulmasa smenama soñga kalırmın. Saban tuyı bulgaç, saban tuyı inde: şau-şuı da, cırı-garmunı da, ayak tıpırdatıp biyulär dä, at çabışları da, köräş tä buldı. Köräş digännän, tege bezneñ belän ber vagonda yul buyı tavık ite töyep kilgän keşe dä köräşkä çıkkan ide, häyer, ozak çualıp yörergä birmädelär. Beräüne niçek kiräk alay äümäkläp salgaç, ätäçlänep tagı kerep baskan ide, ikençe ber yomrı gına adäm monı baş arkılı şundıy tomırdı, mäydan halkı «Ma-la-dis!» — diyärgä genä ölgerep kaldı. Berençe algan belemem şul buldı: yuk ikän, guclık belän genä aldırıp bulmıy ikän saban tuyında.
İkençe işetkänem tagı şul buldı: kiçädän birle bezne kunak itkän Latıyp, familiyäsen dä kuşıp äytkändä, Latıyp Şakircanov gadi traktor brigadası brigadirı gına tügel, Arça rayonındagı aldıngı brigadirlarnıñ berse ikän! Anıñ brigadası yazgı çäçüne, iñ yahşı kürsätkeçlär belän, iñ aldan yırıp çıkkan. Latıypnıñ iseme ordenga kuyılgan, imeş. Kara äle sin keşene, utıra sineñ belän, söyläşä sineñ belän, sıylıy sine, ä üzeneñ nindi şäp keşe buluı turında läm-mim. Saban tuyı komissiyäse predsedateleneñ mäydannı açkanda söylägän reçennän işetep kalmasam, täki belmiçä kitäçäk ikänmen. Bar şul äle bezdä kilep citmägän yaklar.
«Kitäse» digännän, kitü yagın min çınlap ta korı tottım. Käçedä kunakka çakırıp çiratka baskan keşelär dä küñelgä kurku salgan ide, irtägä irtük eşkä dä barasım bar, açıp kergän işekne vakıtında yabıp çıga da bel. Häyer, bez kergän işektän tügel — ul işekkä yañadan äylänep kaytsak, bezgä tiz genä çıgu yuk ide. Kunakçıllıgı öçen Latıypka, anıñ vobla yaratuçı yäş käläşenä, anıñ aş-suga bik osta änisenä, anıñ kiñ küñelle kardäş-ırularına bik küp, bik küp rähmätlär äytep, küñel öçen üzen dä şunda kuldan kilgänçä sıylap, Arça arkılı üzebezneñ Kazanıbızga kaytıp kittek.
Äye, şulay. Äye, buldık bez Arça yaklarında. Kürdek bez kiñ küñelle äybät keşelär.
1966


text:
Bunı Qırımdan köçip kelgenlerniñ koordinatorlarından biri Andrey Şçekun bildirdi, dep haber ete Tsentr jurnalistskih rassledovaniy.
«Ukraina Yuqarı Radası tarafından qanun leyhasınıñ bu variantnı qabul etüvi bizni şaşırttı. Alternativ variant bar edi – ihtisasiy, yahşı körüngen, halqara teşkilâtlar ve cemaat faalleri tarafından tanılğan soyu. Bu aqiqiy leyha edi, – dep ayta Şçekun. – Qabul etilgen qanun köçip kelgenlerniñ problemlerini çezmez».
Koordinatornıñ aytqanına köre, qabul etilgen qanun mecburen köçip kelgenlerniñ problemlerini «Nazirler şurasına qaldıracaq».
«Ğayrıdan azırlanmasına yollarlar, deñişmelerni qabul etip başlarlar ve er şey eñ azından bir yılğa qadar sozulacaq. Ukrainada qırımlılarnıñ problemlerini kerçekten al etmege azır degiller. Alternativ variantı bar edi de. Lâkin boş qanun qabul etildi, adamlarğa iç bir fayda ketirmeycek. Olarğa yardım etken qırımlılar ve cemaat teşkilâtlarınen nasıl etip aqıl tanışmadılar», – açuvlana Şçekun.
O, Qırım uquq qorçalayıcılarınıñ Ukraina prezidenti tarafından «mecburen köçip kelgenler» qanunınıñ yasaq etilmesine qol tutqanını bildirdi ve bunıñnen bağlı muracaat P.Poroşenkoğa azırlanğanını aydınlattı.


text:
`Sadır Japarov` Näticälär
Xäbärlär [15]
- Törkiyä parlamentı başlığı Qırğızstan İlbaşı belän oçraştı
- Qazaqstan İlbaşınıñ Qırğızstan säfäre
- Toqayıv Qırğızstanğa säfär yasadı
- Qırğızstan ilbaşınıň Azärbaycanğa säfäre
- Azärbaycan häm Qırğızstan arasında strategik partnyorlıq
- Törki Şura Däwlät başlıqları sammitı İstanbulda uzaçaq
- Qırğızstan ilbaşınıñ töbäk illärgä säfäre
- Törkiyä saqlanu ministrı Qırğızstanda
- Qırğızstan ilbaşı Sadır Caparovnıň Törkiyägä säfäre
- Ärdoğan: “Cirlärebezne mañqortlardan qotqara alğança kiläçägebezgä ışanıç belän qarıy alaçaqbız”
- Ärdoğan: “Törkiyäneñ Qırğızstanğa yärdäme däwam itäçäk”
- ӘpдoraH KыprызcTaH ИлбaшыH kapшы aлды / Ärdoğan Qırğızstan İlbaşın qarşı aldı
- Qırğızstan ilbaşı Törkiyägä säfär yasıy
- Çavuşoğlu Qırğızstanda
- Qırğızstanda İlbaşı saylawı häm referendum ütkärelde


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, mobilizatsiyanıñ 4 dalğasına çağırılğan arbiy hızmetçileriniñ vazefisendinden boşatılması boyunca fermannı imzaladı. Bu aqta, o, memleket telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ toplaşuvında bildirdi.
«Devletimizni ağır vaziyette qorçalağan 45000 arbiy hızmetçiler içün pek güzel haberden başlamaq isteyim. Mobilizatsiyanıñ 4 dalğa arbiyleri aqqında söz yürütilmekte. Men 2014 senesi iyülniñ 21 ve 2015 senesiniñ yanvarniñ 14 fermanları boyunca çağırılğan arbiy hızmetçilerini terhis etilmesi boyunca ferman imzaladım», - dep ayttı Poroşenko.
Onıñ sözlerine binaen, terhis etilüvi boyunca ferman ukrain devletiniñ telükesizlik qabiliyetine tesir etmez.
Poroşenkonıñ qoşma malümatlarına köre, keçken senege nisbetten, bu sene muqaveleler tizilmesi tezligi daa çoqtır.
«Muqaveleci asker ATO zonasından tış 7000 grivnâdan az almay, ATO zonasında ise maaşı 11000 grivnanı teşkil ete bile», - dep qoştı Poroşenko.
Ukraina silâlı quvetler baş ştabınıñ yolbaşçısı Viktor Müjenkonıñ bildirgenine köre, nevbetteki mobilizatsiya martnıñ soñunda - aprel başında keçirilecek edi. Bundan evel ise, 4- nci aqını arbiy hızmetçilerinen toldurmaq kerekligi aqqında aytılğan edi, bundan sebep mobilizatsiyanıñ 7 - nci dalğası keçirilecek edi.
Bundan evel, Petro Poroşenko, nevbetteki mobilizatsiya aqqında qararnı almağanı sebebinden, Ukraina Yuqarı Radasına onı yollamağan edi.
Donbassta cenk 2014 senesinden başlap devam etmekte. O vaqıt Ukraina akimiyeti, Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde antiterroristik operatsiyasınıñ keçirilmesini ilân etken edi. Donbass, Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ bir sıra noqtaları Rusiye askerlerinen işğal etilgen. OON-nıñ malümatlarına köre, 2014 senesinden başlap, Donbassta 9000 ziyade asker elâk oldı, daa 21000 yaralandı.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko yanvarniñ 5-nde İstanbulda Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan ile körüşip, Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi ve işğal etilgen Qırımda insan aqları bozulğanını muzakere etti.
Bu aqta Ukraina prezidenti Memuriyetiniñ saytında aytıla.
«Devlet yolbaşçısı Türkiyeniñ devletimizniñ topraq bütünligi ve sıñırlarına deñişmegen qoltutuvına yüksek qıymet kesti ve Türkiye Cumhuriyetine 2018 senesi dekabr ayında qabul etilgen BM Baş Assambleyasınıñ Qırım ve Azaq deñiziniñ Rusiye tarafından askeriyleştirilüvini takbih etken qararını azırlamağa yardım etkeni içün teşekkürler bildirdi. Qanunsız şekilde mahküm etilgen Ukraina vatandaşlarınıñ Rusiye apishanelerinden azat etilmesi ve Qırımda Rusiye işğali şaraitlerinde Ukraina vatandaşları, hususan qırımtatarlarnıñ aqlarını temin etüv tedbirlerine ayrı diqqat celp etildi», – dep aytıla haberde.
Yanvarniñ 5-nde İstanbulda Fener Rum Patrigi Bartholomeos Ukraina Ortodoks kilsesi içün tomosnı imzaladı.
Poroşenko, tomosnı imzalav tedbirinde iştirak etmek içün yanvarniñ 5-nde İstanbulğa keldi.
Keçken sene oktâbr ayında Rusiye işğal etken Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Ümerov Türkiyege teslim etilgen edi. Resmiy olmağan malümatqa köre, Çiygoz ve Ümerovnıñ teslim etilmesi aqqında Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğannıñ Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile keçirgen körüşüvinde añlaşılğan edi.
Aq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, 60-tan ziyade Ukraina vatandaşı Rusiye ve işğal altındaki Qırımda siyasiy sebeplerden azatlıqtan marum etilgen edi. Ukraina Tış işler nazirligi Rusiyege 300 kere narazılıq bildirip, anda tutulğan ukrainalılarnıñ azat etilmesini talap etti.


text:
Aqmescit «Hizb ut-Tahrir davası»nıñ iştirakçileri Üzeir ve Teymur Abdullayevler, Ayder Saledinov, Rustem İsmailov ve Emil Cemadenovnı yaqın vaqıtta rusiyedeki Rostov-na-Donu şeeriniñ SİZOsına avuştıracaqlar. Bunıñ aqqında avgustnıñ 27 advokat Emil Kurbedinov “Qırım birdemligi” cemiyet birleşmesiniñ toplaşuvında aytıp berdi dep haber ete Qırım.Aqiqatnıñ mühbiri.
Kurbedinovnıñ sözlerine köre, qabaatlanğanlar ve olarnıñ advokatları cinayet davasınıñ malümatınen tamamınen tanıştı. Yaqın vaqıtta o Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesiniñ baqılmasına yollanılacaq.
“Aqmescit yigitleri Rostovğa etapqa azırlana, olarnıñ davaları boyunca esnas anda başlacaq. Dava malümatınen tanışuv endi bitti. Qabaatlav tarafınıñ areket tarzı deñişmey: aynı şu ekspertler, gizli video çeküvler ve gizlengen şaatlar”, - dedi Kurtbedinov.
“Qırım birdemligi” cemiyet birleşmesiniñ er aylıq toplaşuvı avgustnıñ 27 Aqmescitniñ yanındaki bir köyde keçirile. Qırım.Aqiqat mühbiriniñ haber etkenine köre, toplaşuvğa Qırımnıñ çeşit köşelerinden 50 qadar adam keldi. Olarnıñ arasında - siyasiy mabüslerniñ soyları, advokatlar, qırımtatar ve ukrain faalcileri.
Keçken ay, eki yıl devamında birinci sefer toplaşuv ötkerilmedi, çünki faalciler toplaşuv keçirmek içün bina tapıp olamadı.
Avgustnıñ 10 Kreml nezareti altındaki Qırım Yuqarı mahkemesi Aqmescit «Hizb ut-Tahrir davası»nıñ iştirakçileri Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov, Rustem İsmailov, Üzeir Abdullayevniñ apis müddetini eki ayğa uzattı. Bir kün evel Qırım mahkemesi bu “dava”nıñ daa bir iştirakçisini - Ayder Saledinovnı tevfiqte qaldırdı.
2016 senesi oktâbrniñ 12-sinde Qırımda beş musulman qorantasınıñ evleri tintildi. Tintüvler neticesinde Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlanğan beş qırımtatar: Rustem İsmailov, Uzeir Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov ve Ayder Saledinov tevqif etildi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı dep saya. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye küç organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti islâm dinini kütken qırımtatarlar, bundan ğayrı - ukrain, rus, tacik, azeri ve diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
İyülniñ 1-den Qırımda 65 yaşından büyük olğan insanlarğa cemaat naqliyatınen qatnavnı yasaq etecek olalar. Bunı Qırımnıñ Nazirler şurasınıñ reis muavini, emek ve içtimaiy qoruv naziri Yelena Romanovskaya teklif etti.
«65 yaşından büyük olğan insanlarğa cemaat naqliyatınen qatnavnı sıñırlamağa teklif etem. Cemaat naqliyatınen bedava qatnağanlarğa aşı yapmağa imkân bermek içün, sıñırlavnı iyülniñ 1-nden tayin etmege teklif etem», – «Krım24» Romanovskayanıñ aytqanlarından alıntı ketire.
Onıñ aytqanına köre, şimdi aşı yapqanlarnı közetmek mümkün, olarnıñ kartları blok etilmeycek.
«Kurort şeerlerinde marşrutkalar ağzı burnunen tolu olğanını köremiz», – dep qayd etti o.
İyünniñ 16-nda Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçı muavini Dmitriy Krutikov er aftalıq brifing vaqtında soñki afta Qırımda koronavirus hastalarınıñ sayısı 16% arttı, dep bildirdi. Eñ çoq hasta Yaltada qayd etildi, soñki üç aftada yañı COVID-19 hastalarınıñ sayısı 74% oldı.
Aynı brifingde Qırım sağlıq naziri Aleksandr Ostapenko ealini aşılav planınıñ tek 29%-ı yerine ketirildi, dep haber etti.
Regionda maska taquv rejimi ve mesafege riayet etilmese, hasta sayısı ise eksilmeyip artsa, Rospotrebnadzor Qırımnıñ koronavirus ile küreş operativ ştabına COVID-19 pandemiyası sebebinden kirsetilgen sıñırlavlarnı sertleştirmege teklif etecek ola.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
“Nariman Celâlnı vaqtından evel serbest etmege yekâne fırsat - deñişüvdir”, - Nikolay Polozov
Vaqtınca işğal etilgen Qırımda tahminen eki ay içinde qırımtatar halqnıñ Meclis baş muavini Nariman Celâlov apiste buluna. Bu vaqıt içinde onı taqiqat tevqifhanesinden psihiatrik hastahanesine alıp keçirdiler. Narimannıñ sağlıq alı ve davanıñ inkişafı aqqında Suspilne Qırımnıñ muhbirlerine advokat Nikolay Polozov tarif etti.
Nariman Celâliv davası boyunca şimdi ne oluna?
-Şimdiki zamanına qadar Nariman Celâlovnıñ davasında vaqtından evel taqiqatı oluna. Taqiqatnı Qırım Cumhuriyeti boyunca FTH tahqiqiy idaresi keçire. Şimdi, Narimanğa dair tahqiqiy areketler sebebinden evelden Ruhiyat statsıonar hastahanesiniñ ruh ekiminen tayin etilgen ekspertizalarnı keçireler. Aynı bu ekspertizanıñ keçirilmesi sebebinden Narimannı psihiatrik hastahanesine yerleştirdiler. Anda o, endi üçünci afta buluna, daa bir afta bulunacaq, ğaliba. Ekspertiza mzü, 21-28 künge qadar sürecek.
Tahminkeriñizge köre, Nariman Celâlnı daa qaç vaqıt içinde tutacaqlar?
Onı eñ ızun vaqıt içinde tutacaqlar dep tüşünem. O, tevqif müddeti soñuna yetkeninen bağlı. Bu aftanıñ soñunda ya da kelecek aftanıñ başında makeme oturışı olıp keçecek. Anda ise apiste bulunuv müddetiniñ devam etilmesi aqqında şefaatını baqacaqlar. Narimannı makemege ketirmemek içün onı psihiatrik hastahanesinde ileride de tutacaqlar, çünki böyle kibi makeme oturışına ekspertizadan alıp ketirmeyler.
Bunı ne içün yapalar?
Nariman, makemede çıqışta bulunıp olamayıp cinaiy davası, tutuv şaraitlerine dair öz munasebetini haberdar etip olamasıñ dep rusiye akimiyeti, onıñ susturmağa tırışa dep tüşünem. Asan ve Aziz Ahtemovğa da dair tahqiqiy areketler keçirilmeyler. Taqiqat, ekspertizalarnıñ sırasını tayin etti. Bu ekspertizalarnıñ azır olğan vaqtını bekleyler, ğaliba. Taqiqiy organlar bu davanı soñuna qadar tahqiq etkenleri, makemege alıp bergenleri, rusiye akimiyetine kerek olğan ükümni qabul eteceklerinde iç bir şübe yoq.
Narimannı qurtarmaq içün fırsatları barmı?
Narimannı müddetten evel qurtarmağa yekâne fırsatı, şübesiz, siyasiy müzakereler, belki de deñişüv, amma ne vaqıt, nasıl tarzda olacağı belli degil.
Bu davadan neni bekleysiñiz?
Bu davadan neni bekleyim soracaq olsañız - yahşı soñunı degil. Menimce, bu davanıñ ciddiy siyasiy aqibetleri olacaqlar, çünki rusiye akimiyeti, qırımtatar halqnıñ Meclisini terroristik teşkilâtı dep tanıycaq. O ise - Qırımda Qurultay azaları, yerli, vilâyet Meclislerde olğan insanlarğa qarşı kütleviy basqılarnıñ başlamasına imkân yaratacaq. Yani, Hizb ut-Tahrir davasında olğanı kibi “terrorist” ola bilgen 3-4 biñden ziyade insan aqqında laf kete. Anda iç bir delilniñ olması lâzım degil, bir-eki gizli şaatı yeter. Olarnıñ şaatlığı esasında 12-18 yılğa qadar mahküm eteler.
Tuvğanlar ve imaye tarafınen Narimannıñ bildirişüvi nasıl oluna?
-Bildirişüv, pek qıyın, mektüplerni almay. Narimannıñ ömür arqadaşı, soy-soplar, dostlar mektüplerni yollağanına baqmadan, Nariman olarnı almağan edi. Mektüpler taqiqat tevqifhanesinde bulunalar. Psihiatrik hastahanesine maktüplerni yollamaylar. Mektüplerni yazğan birev olsa bile, Nariman, olarnı alıp olamaz. Mektüplerni taqiqat tevqifhanesinde saqlaylar. Buna köre, tışqı dünyasınen bağ tutmağa yekâne yolu - advokatlardır. Ömür arqadaşından malümatnı paylaşamız. Nariman Celâlov, öz nevbette, esarer şaraitlerinde nasıl bulunğanı aqqında tarif ete.
Narimannen kötüşüv vaqtında ne aqqında laf etesiz? Onıñ alı nasıl?
Körüşüvler tışqı nezareti astında olunalar. Sanki bizni diñlemek keregi yoq, amma öyle degil. Nariman, taqiqat tevqifhanesiniñ tışında olıp keçkeninen meraqlana. Narimannıñ bulunğan kamerasında ne televizor, ne gazetalar bar, dünyada olıp keçkeni aqqında oñatarif etemiz. Onıñ ailesi, dostlar nasıl olğanı aqqında ep soray. Öz nevbette, Nariman, apishanedeki şaraitlerni tasvir ete. Nariman, mektüplerni yaza, olarnıñ içinde ise rusiye apishanesine oğramaq ne demek olğanını tafsilâtlıca añlata. Pek kederli.
Psihiatrik hastahanesinde tutuv şaraitleri nasıl?
Psihiatrik hastahanesinde, bu bölüginde bulunuvı, taqiqat tevqifhanesindeki bulunuvına beñzegenini, em de daa beter olğanını añlamaq pek müim. Çünki taqiqat tevqifhanesinde alıp bermek mümkün olğan şeylerniñ nomenklaturası daa küçük. Taqiqat tevqifhanesinde qabul etilgen, mında ise etilmegen şeyleri bar. Oña [Nariman Celâlğa] sıcaq urbasını berip oldıq, çünki Qırımda endi suvuq, qızdıruvnı tek soñki künlerde yaqtılar. Tek aşayt mallarnı alıp bermege fırsatımız bar. Nariman anda kitaplarnı da tapa. Edebiyatnıñ küçük yedegi bar. Oqumaq istegeni degil, amma o da yahşı. Buna köre, oquy, yaza ve öz türme yaşayışını yaraştırmağa tırışa.
Psihiatrik hastahanesinde Nariman, tolu olğan 5 yerli kamerasında bulunğanını qayd etmege isteyim. Onen beraber öldürüv, dolandırıcılığında qabaatlanğan insanlar. O, pencerelerde parmaqlıqsız, eki qatlı yataqlarnen, 5x4 olğan kamerası.
Narimannıñ ruhiy alı nasıl?
Narimannıñ ruhiy alını tasvir etsek, apiste eki at içinde bulunaraq eki kilogrammğa azğan. Suratı pek yahşı degil. Lâkin buna baqmadan, öz maneviy ruhunı coymağan. Tek öz iradesi oğrunda degil, bütün qırımtatar halqı oğrunda da küreşmege azır. Çünki qırım yarımadasınıñ işğaline, işğal akimiyetiniñ qabul etmemesine dair öz mevamını saqlamay edi.
Menba: Suspilne Qırım


text:
Törekmänstanda xalıqara reyslar başlana
İlbaşı Särdar Bärdimöxämmädov ozaqlamıy xalıqara oçqıç säfärläreneñ qabat başlatıluı öçen boyırıq birde
Törekmänstan ilbaşı Särdar Bärdimöxämmädov ozaqlamıy xalıqara oçqıç säfärläreneñ qabat başlatıluı öçen boyırıq birde.
Törekmänstannıñ räsmi televideniye kanalı Altın Ğasır beldergänçä däwlät başlığı Bärdimöxämmädov onlayn uzğan Ministrlar Şurası cıyılışında dön’yadağı koronavirus oçraqlarınıñ normal’läşüen häm şaqtıy ildä xalıqara säyäxätlärneñ başqarıluın äytte.
Bärdimöxämmädov ozaqlamıy xalıqara reyslarnıñ qabat başlatıluı öçen boyırıq birde.
Törekmänstan 1nçe iyun’nän başlap atnada ber tapqır Aşxabad-Dubay häm Aşxabad-Kazan tariflı oçqıç säfärlären başlatqan ide.
Bäyläneşle xäbärlär
Oktay Törekmänstanda
Törkiyä İlbaşı urınbasarı Fuat Oktay Törkiyä-Azärbaycan-Törekmänstan xezmättäşlege belän Törekmänstan gazın TANAP ütkärgeçenä qudırıp Anadoluğa citkerä alaçaqların belderde
Äliyıv: “BMO İminlek şurasında reforma ütkärelergä tiyış”
Azärbaycan İlbaşı İlham Äliyıv Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek şurasında reforma ütkärelüen yaqlawların äytte
Şäntop Äliyıv belän küreşte
Törkiyä Böyık Millät Mäclese Başlığı Mostafa Şäntop Quşılmawçılar xäräkäteneñ parlamentariylär çeltäre Baqı konferenśiyäsendä qatnaşu öçen kitkän Azärbaycanda İlbaşı İlham Äliyıv tarafınnan qabul itelde


text:
Ukrainanıñ Çehiyada elçiligi, oktâbr 28-inde Çehiya Cumhuriyeti devlet bayramı sebebi ile resmiy tedbirge "Qırım birligi" rusiyeli qırımatatar teşkilâtınıñ vekilleriniñ davet etilmesine qarşı keskin narazılığını bildirdi.
Bunıñ aqqında ukrain elçilikniñ beyanatında aytıla.
"Biz, suveren Ukrainanıñ topraqlarını ilhaq etmek içün bu Rusiyeniñ qanunsız areketlerini qanuniyleştirmek maqsadınen yapılğan areketlerni nevbetteki provokatsiya kibi ve Ukraina ile Çehiya munasebetlerine kirişüv kibi köremiz", - denile beyanatta.
Elçilik, "işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ temsiliy organı - Meclis yasaq olğan ve yüzlerce qırımatatarlar taqip, apis, basqı etilgen vaqıtta, Qırımnıñ rusiyeli teşkilâtlarınen böyle "oyunlar", daa ziyade tsinik körüne.
"Ümüt etemiz ki, bütün dünyanen beraber Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Rusiye tarafından işğalini tenqit etken Çehiya Cumhuriyetiniñ resmiy organları ve şahısları kelecekte işğalci akimiyet ve onıñ vekillerinen bağlardan saqınacaq", - denile elçilikniñ beyanatında.
Bundan evel matbuatta, Çehiya prezidenti Miloş Zeman, Kreml nezaretindeki "Qırım birligi" qırımtatar teşkilâtınıñ vekillerini tantanalı ziyafetke davet etkeni aqqında malümat peyda oldı.
"Qırım birligi"niñ Facebook saifesinde, Pragada tedbirni hayriye leyhalarnıñ reberi Tamila Bezaziyeva ziyaret etkeni yazılğan.
Şimdilik Ukraina narazılığına Çehiya akimiyetiniñ cevabı yoq.


text:
Qazaqstan halqı köşede maska tağıp jüruge mindetteldi. Memlekettik bas sanitarlıq däriger Ayjan Esmağambetova jaña qaulığa qol qoydı.
Qaulığa säykes, qazaqstandıqtar jabıq nısandarmen birge köşede jäne kölikte maska tağıp jüruge mindetteldi. COVID-19 boyınşa küdikti adamğa kömektesetin sau azamattarğa jäne koronavirus infekciyasına wqsas auru belgileri payda bolğan jağdayda qaulınıñ bwl böligi mindetti türde orındaluğa jatadı. Bwl talap saqtalmağan jağdayda kinäliler äkimşilik jauapkerşilikke tartıladı.
Älemde koronavirus jwqtırğandar sanı 17,2 million. Qaytıs bolğandar 672 mıñnan astı. Soñğı mälimetter boyınşa, Qazaqstanda epidemiya bastalğalı barlığı 89 078 adamnıñ koronavirus jwqtırğanı rastalğan. Sarapşılar Qazaqstandağı koronavirustan qaytıs bolğandardıñ sanına kümänmen qaraydı. Sebebi bilik koronavirustan qaytıs bolğandardıñ statistikasına aptasına bir ret jariyalap otır jäne koronavirus jwqtırğan kem degende 319 marqwmdı «ölimine basqa dert sebep boldı» dep resmi statistikağa qosqan joq.


text:
UNESKO İcraiy şurasınıñ 197 sessiyası çerçivesinde, programma ve tış munasebet meselelerinden komissiya toplaşuvında Qırım Muhtar Cumhuriyetinde vaziyetniñ teşkerüvi aqqında qarar aldılar.
Ukraina Tış işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, bu qarar UNESKO organınıñ 12 memleket-azası ile birlikte Ukraina teşebbüsi ile alındı.
«Qarar leyhasına AB 28 azasından 26 (Malta ve Hirvatistandan ğayrı) qol tuttı, Kanada, Norvegiya, AQŞ, Türkiye, İsveçre ve Yaponiya da şu sırada. Vesiqa Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarovnıñ tarafından icraiy komitet baquvına berildi», – denile beyanatta.
Rusiye QMC vaziyetiniñ teşkerüvine qarşı çıqıp, bunı «UNESKO faaliyetiniñ siyasetleştirilmemesi ve mustaqil devletlerniñ işlerine qarışmaması ile añlattı».
Dört memleket qarşı çıqtı: Rusiye Federatsiyası, İndistan, KHC, Kuba.
Qırım Rusiye tarafından 2014 senesi fevral 20 künü işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası bu tarihnı yarımada işğaliniñ başlanuvı künü olaraq ilân etti.


text:
Barışıq, yatırım, keyfiyetli infrastruktura – Ukraina prezidentiniñ fikirince, Ukraina içün «kelecek formulasını» şekillendirecek faktorlarnıñ bir qısmı.
Bu aqta Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy «Novoye vremâ. Mir v 2020» («Yañı zaman. 2020-de barışıq» – QA) içün sutunda yaza. O, beş şeyni ayta, dep yazıla dekabrniñ 12-nde «Novoye vremâ» internet saytında.
Barışıq olmasa, inkişaf olamaz. Bizim şartlarımıznen barışıq olmasını isteymiz. Yani Ukrainağa topraqlar ve insanlarımız qaytarılmalıVolodımır Zelenskıy
Birincisi – barışıq. «Barışıq olmasa, inkişaf olamaz. Bizim şartlarımıznen barışıq olmasını isteymiz. Yani Ukrainağa topraqlar ve insanlarımız qaytarılmalı», – dep qayd ete Volodımır Zelenskıy.
Ekinci faktor olaraq «semereli institut ve er kes içün mecburiy olğan temiz oyun qaideleri», qabarcılıqqa qarşı ğalebe ve adaletli mahkemeler, qanun ögünde er kesniñ aynı olması, mülk aqlarınıñ qoruvını ayta.
«Biznes inkişafını toqtatqan baryer ve kereksiz regulâtsiyalarnı yoq etmege kerek olacaq», – dep añlata Zelenskıy üçünci faktornıñ şartları – yatırımlarnı.
Onıñ aytqanına köre, dördüncisi «keyfiyet olaraq bam-başqa infrastruktura», tek yollar degil, amma olar da – ilk nevbette.
«Bular insanğa Ukrainada yaşamağa ve muvaffaq olmağa yardım ete. Tibbiyet ve tasil, raqamiy ve energetik, maliye ve kommunal infrastruktura», – dep yaza prezident «Novoye vremâ» (NV) sutunında.
Beşinci faktor – halqnıñ akimiyeti. «Deklarativ degil, kerçek. İnsanlarğa akimiyetniñ qararlarına tesir etmege imkân berecek mehanizm – cemiyet seviyesinden prezident seviyesine qadar», – dep tüşüne Volodımır Zelenskıy.
Ukraina prezidenti, al-azırda memleket topraq, arbiy küç ve faydalı qızıntılar ya da «tehnologiya ve sanayı potentsialğa» köre lider ola bile. Faqat Ukraina «dünyanıñ eñ dinamik inkişaf etken memleket olması» mümkün.
NV baş muarriri Vitaliy Sıç, mahsus sannıñ ukrain qısmındaki kiriş sözünde prezidentniñ sutunını izaatladı. «Ümüt etem ki, kelecek yılnıñ dekabr ayında «Mir v 2021» sanında prezidentniñ sutunında tek planlar aqqında degil, endi yapılğan ve yapılacaq işler aqqında oqurmız», – dep qayd etti Vitaliy Sıç.
Prezident taqımınıñ içtimaiy missiyası
Volodımır Zelenskıy «1+1» telekanalınıñ «Pravo na vlast» («Akimiyet aqqı» – QA) programmasınıñ yayınında yoqsullıq devri o prezident olğanda bitecek, dep ayttı.
«Men daa prezident olğanda olacaq. Bunı adım-adım yapamız. İqtisadiyatnıñ «kölgeden çıqarılması», demonopolizatsiya, deoligarhizatsiyanen bağlı çoq qanunı qabul ettik. Bu bücetni tolduracaq. Bu memlekette er kes bergi tölemeli. Pensiya, aylıq qaydan alınacaq? Aylıq arta. Şimdi taqımımız içün içtimaiy missiya müim – para olmağanda azğariy aylıq arttırılmalı», – dep bildire dekabrniñ 12-nde Ukraina prezidentiniñ ofisi Volodımır Zelenskıynıñ aytqanlarını.
Memleketniñ inkişaf planı ya da reklama?
Siyasetşınas Oleg Pasternaknıñ fikirince, bunıñ kibi «kelecek formulasına» dair beyanatlarnı memleket lideriniñ «piar menfaatlarınıñ inkişafı» üzerinden baqmaq mümkün.
«Bu, Donald Trump impiçmentiniñ esnası başlağan ve «normand formatındaki» sammit keçken soñ Volodımır Zelenskıy etrafında olğan diqqatnıñ qullanılmasıdır. Ukraina prezidenti matbuatta tanıluv seviyesini arttırmaq içün bunı muvafaqiyetli şekilde qullana», – dep ayta Oleg Pasternak «Amerikanıñ Sesi» Rus hızmetiniñ mühbirine.
Vatandaşlar barışıq olsun dep, uzlaşuvğa azır, amma er şeyni feda etmege azır degiller. Memleket lideriniñ areketleri ukrain cemiyetiniñ içtimaiy beklevlerine uyğun olacaqOleg Pasternak
Aynı vaqıtta, Ukrainada yaşayışnıñ arttırıluvı prezident Zelenskıynıñ saylavaldı vadelerinden biri ola ve onıñ şahsiy maqsadlarına uymaq kerek.
«Onıñ sözleri iç dünya, iqtisadiyat, içtimaiy inkişaf baqışlarına uysa, memleket keleceginiñ idraqı içün memleket lideriniñ esas olğan qaideleri bar olsa, bu yahşı bir şey», – dep qayd ete Oleg Pasternak.
Siyasetşınasnıñ qayd etkenine köre, ukrainalılar içün barışıq mevzusı esas mevzulardan biri ola, amma vatandaşlarnıñ ekseriyeti şarqta barışıq olması içün er şeyni feda etmege azır degil.
«E, vatandaşlar barışıq olsun dep, uzlaşuvğa azır, amma er şeyni feda etmege azır degiller. Memleket lideriniñ areketleri ukrain cemiyetiniñ içtimaiy beklevlerine uyğun olacaq», – dep tüşüne Oleg Pasternak.
Avropa memleketleriniñ tecribesi ve ABD yardımı
Ukrainanıñ «kelecek formulasına» siyasetşınas Aleksey Luponosov ciddiy yanaşmağa çağıra. Onıñ fikirince, cemaatçılıqqa mücerret yapılar degil, memleket inkişafınıñ strategik planı taqdim etildi.
Zelenskıy strategiyasınıñ aslı – Ğarbiy ve Şarqiy Berlinde olğan strategiyanıñ yerine ketirilüvi, şeerniñ şarqiy qısmından insanlar divarnı yıqıp, ğarbiy dünyadaki yaşayışnıñ üstünligini kördAleksey Luponosov
«Çatışuvnıñ kerginleşmesine yol berilmese, bu daa çoq Rusiyege bağlı, – suvuq stadiyağa ketirilse. Zelenskıy strategiyasınıñ aslı – Ğarbiy ve Şarqiy Berlinde olğan strategiyanıñ yerine ketirilüvi, şeerniñ şarqiy qısmından insanlar divarnı yıqıp, ğarbiy dünyadaki yaşayışnıñ üstünligini kördi. Bunı Ukrainada yapmaq mümkünmi? Mümkün», – dep ayta Aleksey Luponosov «Amerikanıñ Sesiniñ» Rus hızmeti mühbirine.
Onıñ fikirince, Ukrainadaki ilerilev bir qaç yolnen kerçekleştirile bile: halqara yardım vastasınen – ABD ve Avropa Birligi, ve qomşu Avropa memleketleriniñ içtimaiy ve iqtisadiy inkişaf modellerini yerine ketirilse.
«Ekinci İoann Pavelniñ muvafaqiyeti sayesinde Avropa Birliginde desteklengen Poloniyanıñ tecribesi ve inkişaf modelini almaq kerek. Ukraina, yaqın beş yılnıñ «kelecek formulasını» yerine ketirmek içün Birleşken Devletlerniñ böyle yardımına işana bile», – dep qayd ete Aleksey Luponosov.
Onıñ aytqanına köre, Gürcistannıñ tecribesi inkişaf planı ve dünyanıñ ilerilegen memleketleri – ABD ve Avropa Birligi – ile olğan sıqı işbirligi olğan memleketniñ nasıl deñişe bilecegini köstere.
«Gürcistanda ABD yardımınen o qadar mücize oldı! Gürcistan şeerleri quruldı, gürci oligarhları birden özleri er şey berdi. Ukrainanıñ da memleketniñ uzun inkişaf kelecegi bar. Eñ eyileri memleketten qaçqanda – çatışuv kerginleşse, ateş açılsa, yatırımlar aqqında laf olurmı? Cenkniñ suvuq devri başlasa, Gürcistan ve Türkiye arasında olğanı kibi, o vaqıt yatırımlarnıñ celp etilmesi, emek köçüniñ sıñırlanması aqqında aytmaq mümkün», – dep qayd ete Aleksey Luponosov.
Onıñ fikirince, Ukrainanıñ büyük iqtisadiyat imkânlarınıñ yerine ketirilmesi devlet bütünligini quvetleştire.
«Bunı siyasiy irade ve vatandaşlarnıñ avropalı sistemada yaşamaq istegi yardımınen yerine ketirmek mümkün», – dep ayta siyasetşınas.
(«Amerikanıñ Sesinden» alındı)


text:
Qazaq kinosınıñ tarihındağı eñ qımbat kartinalardıñ biri «Köşpendilerge» 2003 jılı 30 million dollar qarajat bölingen edi. Tarihi fil'mderdiñ qatarın ..
«Çernobıl'» serialı Emmi televiziyalıq sıylığına ie boldı. 71-şi marapattau räsimi Los-Andjelestegi Microsoft teatrında ötti. Translyaciyanı Fox telea..
Elordada memlekettik hatşı Marat Täjinniñ törağalığımen Abay Qwnanbaywlınıñ 175 jıldıq mereytoyına dayındıq jäne onı ötkizu jönindegi memlekettik komi..
Bügin danışpan Asqar Süleymenov aytqanday «Keler qazaqtıñ işer uı da, tatar balı da» bolğan adamzattıñ «häkimi» Abay Qwnanbaywlınıñ tuğan küni. Artın..
Almatıda "äl-Farabi-örkeniet oyşılı" derekti fil'miniñ körsetilimi boldı. Bügin äl-Farabi atındağı Qazaq Wlttıq Universitetiniñ kinoteatrında "äl-Fara..


text:
Çırçıq vaqiaları – Gülnara Bekirova
1967 senesi akimiyet SSCB Yuqarı Şura Prezidiumınıñ «Qırımda yaşağan tatar vatandaşları aqqında» buyruğını qabul etti, lâkin vesiqa esas qırımtatar meselesini çezmedi – halq tarihiy vatanına avdet olamadı. Qırımğa yol alğan bir sıra qırımtatarını uquq qoruyıcılar toqtattı. Qırımtatarlarnı tek qayd etmemek degil, 23 yıl evelsi olğanı kibi – 1944 senesi mayıs 18-de, – yarımadadan quva ediler.
Lâkin o vaqıt qırımtatarlar bu küreşte artıq yañğız degil ediler. 1968 senesi milliy areket iştirakçileriniñ SSCB-niñ demokratik, ya da uquq qorçalayıcı, areketi ile işbirligi müim bir vaqia oldı. Milliy areket iştirakçileriniñ Moskva meslekdeşleri ile bağları bundan evel de bar edi. Lâkin eki cemaat areketniñ işbirlik başlaması olaraq 1968 senesi mart 17 künü sayılmaqta, qırımtatar areketiniñ faalleri Moskvanıñ «Altay» qavehanesinde repressiyalarğa oğratılğan halqlarnıñ meselelerine dair «Kiçik ve unutılğanlar aqqında» işiniñ müellifi olğan yazıcı Aleksey Kosterinniñ 72 yıllığı munasebetinen tedbirni teşkil etken ediler.
Kösterin hasta olıp, aqşamğa kelip olamadı, lâkin yaqın dostu Petro Grigorenkodan tedbirni ziyaret etmege rica etti. Grigorenko qırımtatarlarğa muracaatta bulunıp, şöyle dedi:
– Qanun siziñ tarafıñızda. Lâkin, buña baqmadan, aq-uquqlarıñız bozulmaqta. Ne içün?! Zanımızca, esas sebep şu ki, sizler duşmanıñızğa yeterli qadar qıymet kesmeysiñiz. Sizler samimiy insanlarnen laf etkeniñizni tüşünesiñiz. Öyle degil. Halqıñıznıñ başına kelgenini tek Stalin yapmadı. Onıñ ortaqları sağ olıp, mesüliyetli yerlerni alalar. Sizler ise firqa ve ükümet reberligine yazma muracaatlar ile barasıñız. Şübesiz aq-uquq olmağanda rica eteler, meseleñiz onı al eteceklerge şübeli, davalı bir mesele olaraq yetkizile… Bunı toqtatmaq içün, bir şeyni añlamaq kereksiñiz – aqqıñız olğan er şeyni rica etmeyler, talap eteler!
Talap etmege başlañız. Bir qısımnı, bir parçanı talap etmeñiz, qanunsız alda alınğan er şeyni talap etiñiz… Talaplarıñıznı beyanname yazılmasınen sıñırlamañız. Anayasa bergen bütün imkânlarıñıznı qullanıñız – söz ve matbuat, miting, toplaşuv ve numayışlar serbestliginden faydalañız. Küreşte tar milliy qabuqqa qapanmañız. Diger milletlerniñ ilerilegen adamlarınen bağ quruñız… Dünya toplulığı ve halqara teşkilâtlardan yardım isteñiz.
Tantanalı aqşamdan soñ, dep hatırlağan edi Petro Grigorenko, «Qırımğa qaytmaq, cumhuriyetni ğayrıdan tiklemek qararına… büyük… numayış ile qoltutmağa qarar alındı».
Böyle bir numayışnıñ keçirilmesi 1968 senesi aprel ayınıñ soñuna planlaştırılğan edi…
Qırımtatar milliy areketiniñ qaraman vaqiaları ile zengin olğan tarihında 1968 senesi aprel 21-de Özbekistannıñ Çirçik şeerinde yüz bergen adise-vaqialar yer ala. O kün qırımtatarlar «Derviza» milliy bayramını qayd etmek içün şeer bağçasında toplaştılar.
Bir kün evelsi firqanıñ şeer komitetine muracaat etip, şeer bağçasında bayramnı qayd etmek içün izin alacaq eyyet şekillendirilgen edi. Lâkin şeer komitetiniñ kâtibi Yakubov qırımtatarlarnıñ toplaşmasına kesen-kes ruhset bermeycegini ayttı. «Büyük bayramğa toplaşsañız, – dep ayttı o, – sizge qarşı küç qullanılacaq».
Mında bulunğan Özbek SSC-niñ cemaat nizamını qoruv nazirliginiñ general-mayorı Şeraliyev bunı tasdıqlamaq içün Taşkentke telefon etip, şunı emir etti: «Çirçikke ordularnı çağırmaq!».
Şeerniñ bir çoq müessisesinde qırımtatarlarnı reberlerniñ odalarına çağırğan ediler, KGB (Devlet havfsızlığı komiteti) hadimleri olardan aprel 21-ge keçirilmesi belgilengen kütleviy numayışta ketmeycegini tasdıqlaycaq vesiqanıñ yazmasını talap etken ediler. Aks alda işten boşatacaqlar, vazifeden çıqaracaqlar, dep qorqutqan ediler. Firqa toplaşuvları keçirilgen edi, qırımtatarlar aprel 21-de Sovet akimiyetine qarşı büyük miting toplap, «sabıq general Grigorenkonıñ sovetlerge qarşı laflarını» seslendirecekler kibi malümat berilgen edi.
1968 senesi aprel 21-de saba Çirçik yollarında militsiya tura edi, maşinalarnı toqtatıp, şeerge ketken qırımtatarlarnı çıqarğan, aydavcılarnıñ ise aydavcı
şeadetnamelerini alğan ediler. Uquq qoruyıcılardan yalıñız qırımtatarlar degil, yanında vesiqaları olmağan ve qırımtatarlar olaraq qabul etilgen vatandaşlar da zarar kördiler. Lâkin, bunıñ kibi tenbi tedbirleri yapılsa da, şeer bağçasında bayağı adam toplaştı, milliy nağmeler ve qırımtatar halq yırları yanğıramağa başladı.
Faqat er kes şeñlenmege başlağan soñ yaqınlaştırılğan yanğın maşinalar adamlarnı suv ve urbada beyaz leke qaldırğan hlor şingenlikleri ile suvarmağa başladılar. Militsiya hadimleri ve askerler rezina tayaqlarınen adamlarnı köteklemege başladılar. Tayaqnen urıp, adamlarnı yatqıza, qollarını bağlay ediler, bazılarını apis maşinalarına alğan ediler. Niayet, adamlar militsiya hadimleri ve askerlerniñ zıncırını keçip, kolonnağa tizildiler ve narazılıq şiarları ile şeer boyu ketip, firqanıñ şeer komitetine yol aldılar. Numayışçılarğa kene de suv yöneltken edi. Militsiya hadimleri ve askerler şeer bağçasında milliy yırlarını icra etmege cesaret etken qırımtatarlar ile gecege qadar küreştiler.
Aman-aman 300 insan apiske alınğan edi. Gece ve daa bir qaç kün devamında bir qaç kişini evde yaqaladılar. Bazıda o kün bayramğa barmağan ve şeerde bile olmağanlar apiske alınğan edi.
Petro Grigorenko böyle hatırlağan edi: «Moskva saatine köre kündüz saat on ekilerde bizler Çirçikte yüz bergen adiseler aqqında telegrammanı aldıq. Böyle bir telegrammanıñ kelmesi hucur ola bile, lâkin bu olğan şey. Ve areketimizniñ artqan itibarını tasdıqlay. Bizge qoltutqan adamlar bağ ağlarında oturğan ediler. Olar meraqlı bir metn aqqında malümat bermediler, vazifesini yapıp, onı alıcığa yetkizdiler. Haber alıp, birden Aleksey Yevgrafoviçke telefon ettim, o, çetel mühbirlerini çağırdı. Çirçik adiseleri aqqında haber o kün efirge çıqqan edi».
O vaqıt, aprel 21-de aqşam, Moskvağa Çirçik adiseleriniñ faal iştirakçisi keldi – Ayder Bariyev. Grigorenko yaza: «O, suvdan qaçqanı kibi keldi, – urbada silinmegen lekeler ile.
Urbası yolda quruğan. Bariyev suv topları, militsiyanıñ tayaqları ile fotoresimlerni ketirdi. Biz Alekseynen ekinci matbuat konferentsiyasını topladıq. Ertesi kün Çirçikten daa adamlar keldi. Tarif ettiler. Numayış aqşamğa qadar devam etti. Militsiya bir şey olur dep, qorqup ketti. Qırımtatarlarnıñ reberleri adamlarnı zornen evge qaytmağa mecbur ettiler. Gece adamlarnı apiske aldılar».
1968 senesi aprel 23-te areket faalleri Sovetler Birliginiñ Kommunistler Firqası Merkeziy Komitetiniñ Siyasiy bürosı, SSCB Yuqarı Şurası, SSCB Nazirler Şurası ve Baş prokurorına narazılıq bildirip, apiske alınğanlarnı azat etmege ve Çirçik adiselerini taqiq etmek içün qırımtatarlarnıñ temsilcileri ile mahsus firqa ükümet komissiyasını şekillendirmege talap ettiler.
Lâkin taqiqat olmadı. Apiske alınğanlarnıñ çoqusı militsiya bölüklerinde köteklengen ve 15 künge qadar «kiçik yaramazlıqta» qabaatlanıp apiske alınğan edi. 10 insannı kütleviy numayışlarnıñ teşkil etilmesinde, akimiyetke qarşılıq köstergeninde qabaatlap, cinaiy işni açtılar, daire tintüvi vaqtında milliy areket ile bağlı vesiqalar tapılğan adamlarğa qarşı sovetlerniñ cemaat ve devlet qurumını aqaretlegen vesiqalarnıñ azırlanması ve tarqatılması içün cinaiy işler açıldı.
Mayıs 30 künü, iyün 2 ve 5 künleri Taşkent vilâyetiniñ mahkemesinde Çirçik adiseleri vaqtında apiske alınğan Refat İzmailov, Reşat Alimov ve Sadi Abhairovnıñ mahkemesi keçirildi. Olarnı 3, 2,5 ve 2 yılğa qadar azatlıqtan marum qaldırğan ediler. Apiske alınğan daa yedi insannıñ işi 1968 senesi iyül 18-den 26-ğa qadar Taşkentte baqılğan edi.
İlk sefer qırımtatarlarnı Moskva adliyecileri qorçalağan edi
Olarnı Çirçikte mart 24-te, aprel 7-de olıp keçken qırımtatar mitingleriniñ ve 1968 senesi aprel 21-de halq bayramınıñ teşkil etilmesinde qabaatladılar, mahkeme buña «qırımtatarlarnıñ toplaşuvları» dedi. Mahkeme er birini qabaatlı olaraq tanıp, Ridvan Seferovnı 2,5 yılğa qadar, İbraim Abibullayevni – 2 yılğa qadar, Enver Abdulgaziyevni – 1,5 yılğa qadar, İdris Zekeryayevni – 1 yılğa qadar, Amet Molayev, Halil Saledinov, Eşref Ahtemovnı – 3 yılğa qadar şartlı olaraq azatlıqtan marum qaldırdı.
Qayd etmeli ki, ilk sefer qırımtatarlarnı Moskva adliyecileri qorçalağan edi (Petro Grigorenkonıñ şahsiy ricası ile) – Sofya Kallistratova, Leonid Popov, Yuriy Pozdeyev, Vladimir Romm. Daa bir qaç yıl devamında qırımtatar faallerini Moskva adliyecileri qoruğan edi, lâkin bunıñ kibi işlerde adliyecilerniñ tecribesi müim olmağan edi, adliyeciniñ areketleri ise oña ciddiy zarar ketire bile edi (işten boşatıluv kibi), mahküm etilgen bir çoq qırımtatarı özüni kendisi qorumağa başladı.
Grigorenkonıñ fikirince, Çirçik adiseleri «qırımtatar milliy areketini… dünyaca meşur etti».
Milliy areketniñ faalleri Çirçik adiseleri ve mahkeme cezalarına qıymet kesip, «İnformatsiya №82»de bunı qayd etken ediler: «Akimiyet qırımtatarlarğa olarnıñ milliy hususiyetlerini bildirüv, Vatanları Qırımnıñ urf-adetleri ve ananelerine sevgini kösterüv sert şekilde cezalaycağını ifadeleycek edi».
Maalesef, bundan soñ olğan adise-vaqialar bu sözlerniñ kerçek olğanını isbatladılar…
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası
Memba ktat.krymr.com/a/26976973.html
Foto müellifi: Osman Mustafayev


text:
Qırımda avgustnıñ 31-nde Rusiye silâlı hızmetleri Kiyev Patriarhatı Ukraina Ortodoks Kilisesine ait olğan Aqmescitteki katedral kilseni qapattı. Bunı Qırım.Aqiqatqa Aqmescit ve Qırım arhiyepiskopı Kliment bildirdi.
Arhiyepiskopnıñ sözlerine köre, o kilsege yiberilmey.
«Saba saat 10-da icracı hızmeti kilsege kirdi, birinci qatnın qapılarını bozdı, ekinci qatta mihrabnıñ qapısı qırıldı, kelgenlerge kiriş qapalğan. Birinci qatnıñ odaları, kira añlaşmasına binaen, Yeparhiyanıñ idaresine ait olğanına dair deliller keçmey. Olar mahkemeniñ bazı qararlarını köstere, olarğa binaen Ruhaniy merkez binanı terk etmeli, albu ki Ruhaniy merkez endi eki yıldan berli Yeparhiya idaresinde mevcut degil», – dedi o.
«Milliy gazeta-mecmua neşriyatı» Devlet müessisesiniñ müdiri Andriy Şçekun Qırım.Aqiqatqa bildirdi ki, Qırımda ukrain kilsesiniñ ibadethanesine zarar berildi.
«Kilitler üzülgen, barbarlar ibadethanege kirip mihrabnı qıra, ikonalar musadere etile», – dedi Şçekun.
İcracı hızmetinde bu adise aqqında izaat berilmedi. Qırım.Aqiqat vaqianıñ tafsilâtını ögrenmekte.
Qırım istilâsından sıñ Kremlge tabi olğan akimiyet Kiyev Patriarhatı Ukraina Ortodoks Kilisesine ait kilseniñ bir qısımını zapt etti ve kilseniñ bazı odalarını icarege tüşürmek içün yarış ötkerdi. Kiyev Patriarhatı Ukraina Ortodoks Kilisesiniñ Aqmescit ve Qırım arhiyepiskopı Kliment, dünya toplulığına muracaat etip, Qırımda Ukraina vatandaşlarınıñ milliy, medeniy ve diniy aqlarını qorumağa çağırdı.
Qırım ve Aqyarda ortodoks hristian kilseleriniñ çoqusı Moskva Patriarhatı Ukraina Ortodoks Kilisesine tabi olğan.


text:
Qırımlı Ukrayina kirişinde işğal etilgen yarımadada berilgen Rusiye pasportını yaqtı. Bunı Ukrayina Devlet sıñır hızmeti haber etti.
"İşğalciler yarımadağa kelgende o 10 yaşında edi eken. Propagandan ve Kreml omuzdaşları 8 yıldır balanı o Rusiye vatandaşı olğanını innandırmağa tırıştılar, amma er şey nafile edi. Ukrayina ükümetiniñ nezareti altında olğan topraqlarğa kelgeninen, o, ukrayin olğanını ve işğaljiler tarafından qabul ettirilgen degil de, öz memelketiniñ vatandaşı olmağa istegenini bildirdi", - dep haber ettiler sıñırcılar.
Ukrayina Devlet sıñır hızmeti tarafından yayınlanğan videoda qırımlı RF pasportını öz isteginen degil de, Qırımnıñ işğali vaqıtnda mecburen alğanını bildirdi.
"Men Rusiye vatandaşlığından red etem", - dedi qız ve Rusiye pasportını yaqtı.
Ukrayina ve Avropa Birligi Rusiye işğal etken Qırımda berilgen Rusiye pasportlarını tanımay.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Ukraina telükesizlik hızmeti, Rusiye Federal telükesizlik hızmeti «Canköy» keçiş noqtasında Lviv vilâyetiniñ sakinini tutıp aldı, dep bildire.
«Dört saat devamında maneviy ve fizik basqı yapıp, er adamdan uquq qoruyıcı organlarınıñ vekilleri, Ukraina Silâlı quvetleriniñ arbiyleri ile bağlar, bölükleriniñ yerleşüvlerine dair malümat bermesini talap ettiler», – dep aytıla Ukraina telükesizlik hızmetiniñ Facebook haberinde.
Müessiseniñ malümatına köre, Rusiye quvetçileri ukrainalını «mündericesini añlamağan» vesiqanı imzalamağa zorlap, esas Ukrainağa qaytardı.
«Rusiye FSBsiniñ hadimleri maşinası, naqliyat vastasını aydav aqqına dair vesiqaları ve 2000 euro miqdarında paranı aldı», – dep qoştı UTH.
Tünevin işğal etilgen Qırım çıqışında Rusiye FSBsiniñ hadimleri Ukraina vatandaşını tuttı, dep haber etilgen edi. Qırımdaki Rusiye FSBsi sıñır idaresiniñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, er adam «yarımadanı amfetamin ile terk etmege tırıştı».
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Házirgi kúnde baslı mashqalarınıń birine aynalıp atırǵan korrupciya illetiniń aldın alıw hám oǵan qarsı gúresiw boyınsha ushırasıw keshesi bolıp ótti. Ushırasıwdı ximiya-texnologiya fakulteti dekanı B.Nurımbetov ashıp berdi hám ushırasıwdıń maqseti haqqında tanıstırp ótti. Bunnan soń rektor másláhátshisi T.Aytmuratov shıǵıp sóylep, biz rawajlanıp atırǵan jańa mámleketimizdiń keleshegin, jańalanıwlar menen gúllendiriwimiz kerek, onı hár qıylı kesent beriwshi islerden awlaq etiwimiz kerek, atap aytqanda korrupciyaǵa tikkeley bárshemiz birgelikte gúresiwimiz kerek ekenligin atap ótti. Bunnan soń korrupciyaǵa qarsı gúresiw Kompleans qadaǵalaw bólimi baslıģı K.Uteniyazov shıǵıp sóylep, házirgi waqıtta korrupciyanıń aldın alıw boyınsha alıp barılıp atırılǵan is-ilájlar, jańadan endirilgen qararlardıń orınlanıp atırılǵanlıǵın, korrupciya halatı júz bergende olardın arnawlı bántler menen jazalanıwı haqqında, jánede korrupciya halatınıń tálim sistemasında ushırap atırǵanı ashınarlı jaǵday ekenin aytıp ótti. Ushırasıwda ximiya-texnologiya fakulteti proffesor oqıtıwshıları, tyutorları qatnastı. Ushırasıw juwmaǵında bul korrupciya degen jaman illetke bárshemiz teńdey birgelikte gúrseiwimiz kerek ekenligi bunda pedagok jámáátiniń ornı ayrıqsha ekeni aytıldı hám proffesor oqıtıwshılar óz pikir hám usınısların bildirdi.
Nilufar Kuzdibaeva
Ximiya-texnologiya fakulteti jetekshisi


text:
Tağın ber qara tänle üterelde
AQŞta tağın ber qara tänle poliŝiya qırıslığı qorbanı buldı
Cirle mediadağı xäbärlärgä kürä Tön’yaq Karolina ştatınıñ Elizabet şähärendä poliŝiya êzläw ämere belän ber öygä yul tottı.
Ğailä äğzaläre häm şahitlar süzlärenä kürä bu waqıtta 40 yäşendäge Afrikalı Êndryu Braun maşinasına utırıp, kitärgä telägändä poliŝiya tarafınnan 6 yäisä 8 tapqır açılğan utta üterelde.
Ğailäse 10 bala ätise bulğan Braunnıñ östendä qoral bulmawın häm berkemgä dä zıyan kitermäwen belderde.
Waqıyğa urınında cıyılğan yarsulı keşelär monıñ poliŝiya qırıslığı buluın, Braunnıñ sırtınnan atıluın äytep, waqıyğanıñ neçkäleklären açıp saluların soradı.
Tön’yaq Karolina ştatınıñ Tikşerü byurosı waqıyğa belän bäyle tikşerü êşe başlatuın citkerde.
Bäyläneşle xäbärlär
Rusiyä Ukrainanıñ 4 töbägen üz cirlärenä quştı
Däwlät başlığı Vladimir Putin Mäskäwdä mäs'älä belän bäyle açıqlaw yasadı
Rusiyä konsullıq xezmätlären tuqtattı
Rusiyäneñ Qarataw (Çernogoriya-Montenegro) ilçelege ildä wazıyfalı 6 diplomatınıñ telänmägän keşe bulıp iğ’lan itelüennän soñ konsullıq xezmätläreneñ tuqtatıluın belderde


text:
Moskvada er ay keçirilgen «Strategiya-18» aktsiya çerçivesinde qırımtatarlarına qol tutmaq maqsadınen halq faalleri bir kişilik piketler keçirdiler. Böyleliknen moskvalılar bir daa Qırımdaki repressiyalarğa qarşı öz itirazını bidirdi. Aqşam Tverskaya soqağında keçken pikette oktâbrniñ 18-nde yigirmige yaqın insan iştirak etti, dep bildirmekte Azatlıq Radiosı.
«Rusiyeli akimiyet Qırımdan teşkil etken taqipler, – işte kerçek bir repressiyalar. Terroristler – rusiyeli akimiyetni qabaatlağan insanlar degil de, Qırım sakinlerine qarşı terror teşkil etkenlerniñ özleridir. «Yeşil adamçıqlar» peyda olmasından evel Qırımda terror yoq edi», – dep saya aktsiyanıñ iştirakçisi Vera Lavreşina.
Faaller ellerinde qırımtatarlarnı taqip etilmemesi, Ahtem Çiygoz, Vladimir Baluh, «Oleg Sentsov davasına» alâqası olğanlarnıñ azat etilmesini talap etken plakatlar tuta ediler.
Aktsiya iştirakçileri ayrıca, oktâbrniñ 14-nde Qırımda keçken bir kişilik piketlerde iştirak etken qırımtatar faalleriniñ talapları yazılğan plakatlarnı da numayış ettiler. O künü, küç hızmetleriniñ qırımtatarlar ve musulmanlarğa qarşı yapılğan repressiyalarğa itiraz bildirmek içün 100-den ziyade insan çıqqan edi.
Tamam böyle bir aktsiya Sankt-Peterburgta da ötkerildi.
VladiSankt-Peterburg ve Moskva faalleri qırımtatarları sürgün etilgen 18 mayıs 1944 senesine bağişlayaraq, «Strategiya-18» adlı müddetsiz aktsiya teşkil etken ediler.Er aynıñ 18-nde faaller şeer soqaqlarına çıqıp, işğal etilgen Qırımdaki vaziyet aqqında ikâye ete, Rusiyeli cemaatçılıqnı bozulğan insan aq-uquqları aqqında malümat bere.
Rusiyeli muallefetçi faalleri muntazam sürette siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, Rusiye Ukrainada öztecavuzını bitirmesi ve Qırımnıñ azat etilmesinen bağlıbarışıqsever piket ve aktsiyalar keçireler.


text:
Noyabrniñ 25-nde Keriç boğazında üç Ukraina arbiy katerine yapılğan ücüm neticesinde Rusiye 20-den ziyade Ukraina askerini esir aldı.
Bu aqta noyabrniñ 26-na keçer gecesi Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilcisi Boris Babin Facebookta yazdı.
«İstilâcı gemi ve ekipajlarını zapt etkenini tasdıqladı. Belli qararlarnıñ alınması içün tam bir vaqıt – ya da başka imkân olmaycaq kibi bir telüke bar», – dep yazdı Babin.
Esir alınğanlarnıñ sayısını ögrenmege tırışalar.
Bundan evel Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilcisi Boris Babin bildirdi ki, FSB Keriç boğazında Ukraina gemilerine qarşı silâ qullandı. Soñki malümatqa köre, FSB açqan ateş neticesinde altı Ukraina deñizcisi yaralandı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanılğanını tasdıqlap, yaralanğan üç Ukraina deñizcisi aqqında haber etti.
Noyabrniñ 26-nda gece Ukraina milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ toplaşuvında cenk vaziyetini kirsetmek içün azırlıq körmege qarar alındı.
Noyabrniñ 25-nde Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirdi ki, Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Qırımdaki Rusiye FSB idaresi bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Ukrainağa ait üç arbiy gemi «Rusiyeniñ devlet sıñırından qanunsız» keçip, Keriç boğazı yolunda «telükeli areketler» yaptı.
Daa soñra Rusiye Keriç boğazını vatandaş gemileriniñ keçmesi içün qapattı. Aynı vaqıtta, Rusiye üç gemisini Keriç boğazından yiberdi, amma Ukraina gemileriniñ Azaq deñizine keçişini blok etmege devam etti.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiyeniñ noyabrniñ 25-nde Qara ve Azaq deñizlerinde yapqanlarını tenqit etti.
Soñki vaqıtları Azaq deñizi Rusiye uquq qoruyıcıları, birinciden Ukraina limanlarına ketken ve andan kelgen gemilerni tutqan sıñırcıları, tarafından yapılğan provokatsiyalarnıñ yeri oldı.


text:
Aqmescit rayonınıñ Ulu Çoqraq köyünde salı künü, martnıñ 10-unda 4,7 gektar orman yanğan. Bunı Rusiye nezaretindki Qırım FVN-niñ başı Sergey Şahov bildirdi.
"Qaza yerine kelgen yanğıncılar, Aqmescit ve Qarasuvbazar rayonlarınıñ sıñrındaki orman çöplügi yanğanını kördi. Bütün mesuliyetli hızmetlerniñ operativ işleri neticesinde saat 10:49 4,7 gektarlıq yanğın söndürildi", - denile beyanatta.
Daa evel bildirile edi ki, keçken afta devamında Qırım qurtarıcıları 133 yanığnnı söndürdi.
Martnıñ 2-nde saba saat 10-nda Qurman rayonında yanğın çıqtı.
Fevralniñ 27-nde Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirligi Qırımda yanğın telükeli mevsim başlağanını ilân etti.


text:
Yalta "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ iştirakçisi Muslim Aliyevni Rostov-na0Doni tahqiqat izolâtorından Taganrog SİZOsına etap ettiler.
Qadını Naciye Aliyeva "Qırım birdemligi" faallerine bildirgeni kibi, Muslim Aliyevni bir kişilik kamerada tutalar.
"Tünevin, mayıs 14-ünde, oña 10 daqqalıq resmiy telefon etüvni yapmağa razı oldılar. O mahsus blokta, bir kişilik kamerada buluna. Tutuluv şaraitini pek şikâyet etmey. Tek suvuq olğanını ayttı", - dedi Aliyeva.
Onıñ aytqanına köre, Musloim Aliyev vatandaşlarından iftarlıq aşlarnı aldı.
Rostov-na-Donu şeeri Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi noyabrniñ 12-nde Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» altı mabüsini koloniyada qalmasına üküm etti. Mahkeme qararına köre, Muslim Aliyev 19 yılğa, İnver Bekirov 18 yılğa, Emir-Usein Kuku 12 yılğa, Vadim Siruk 12 yılğa, Arsen Cepparov 7 yılğa ve Refat Alimov 8 yılğa üküm etildi. Olar sert rejimli koloniyada qalacaqlar.
Rusiyeniñ Amnesty International reisi Aleksandr Artemyev işbu ükümni «siyasiy taqip» dep adlandırdı.
Ukraina Tış işler nazirligi bu üküm sebebinden Rusiyege narazılıq bildirdi.
Bu dava boyunca qabaatlanğanlar 2016 senesi fevral-aprel aylarında Yaltada tutulğan edi. Olarnı Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtına alâqaları bar olğanında qabaatlaylar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Qırım işğali yıllığında qırımtatar studentleri Lviv sakinlerine teşekkür sözleri ile muracaatnı yazdılar. Ukrain tilinde yazılğan muracaat Lviv sakinleriniñ yaqında qırımtatar tilinde yazğan muracaatına cevap oldı.
«Halqlarımıznıñ ağır taqdirlerinde umumiy noqtalar çoq. Topraq, devlet, til ve medeniyetimizden marum qaldıra ediler. Öz toprağımızda saip olmaq aqqımıznı tutıp ala ediler. Amma biz dayandıq», – denile muracaatta.
«Belâda dostlarnıñ destegi er vaqıt yardım ete. Biz yalıñız degilmiz. Bizni kimse yeñip olamaz. Çünki artımızda – aqiqat bar», – deyler qırımtatar studentleri.
(YouTube qullanıcısı ElvirSagirmannıñ videosı)
Belli olğanı kibi, «Krım SOS» cemaat teşebbüsi ve «Lviv Qırım evi» qırımtatar medeniy merkezi Rusiye tarafından Qırım işğaliniñ yıllığında qırımlılarğa «Biz mıtlaqa beraber olacaqmız» degen muracaatnı yazğan ediler.
Yazıcı, student, aktör, jurnalist, çalğıcı ve Lviv şeer başı Andriy Sadovıynıñ videomuracaatı qırımtatar tilinde yazılğan edi.


text:
Ukrayına prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ bildirgenine köre, Ukrayına Silâlı quvetleri Rusiye işğal etken Qırım ve Aqyarda Rusiyeniñ arbiy anbarlarını ve bazalarını yoq etecek. O, yarımada sakinlerini Rusiye arbiy obyektlerinden uzaq olmağa çağırdı. Bu aqta, avgustnıñ 30-nda yapqan muracaatında ayttı.
Zelenskıy, Rusiye ordusınıñ «telükesiz bazası, tınç bir yeri olmaycaq», dep bildirdi.
«İmayecilerimiz işğalcilerniñ bütün anbar ve ştablarını, tehnikasını yoq etecek. Aqyarda olsa – Aqyarda. Luganskta olsa – Luganskta. Bu Ukrayına toprağı ve işğalcilerniñ tek eki çaresi bar: ya qaçacaqlar, ya esirlikke teslim olacaqlar. Başqa çare qaldırmaymız», – dedi Zelenskıy.
«Bugün Qırımdaki insanlarımıznıñ diqqatını daa bir kere celp etmege isteyim: lütfen, Rusiye arbiy obyektlerinden uzaq oluñız, Rusiye bazaları ve arbiy uçaq alanlarına yaqlaşmañız ve Ukrayına mahsus hızmetlerine işğalciler aqqında malümat beriñiz, Qırım daa tez azat etilsin», – dep qoştı Zelenskıy.
Avgustnıñ 23-nde Ukrayına prezidenti Volodımır Zelenskıy «Qırım platformasınıñ» sammitini açıp, qırımlılarğa Ukrayına akimiyeti Qırımnı «mıtlaqa keri alacaq», dep ayttı.
Avgustnıñ 30-nda Ukrayına Tış işler naziri Dmıtro Kuleba «bu cenkte Ukrayınanıñ ğalebesi – onıñ topraq bütünliginiñ ğayrıdan tiklenmesi, arbiy ve diplomatik yolnen», dep bildirdi.
Soñki aftaları Qırım ve Aqyarda aman-aman er kün patlavlar ola. Rusiye akimiyeti bunı «Ukrayını uçucısızlarınıñ tüşürilüvi» ve «ava mudafaa sistemasınıñ işi» dep añlata.
Avgustnıñ 16-nda saba işğal etilgen Qırımnıñ Canköy rayonında patlavlar oldı. Silâ anbarları, transformator alt stantsiyasında patlavlar ve demir yolnıñ zarar körgeni aqqında haber etildi. Rusiye akimiyeti Canköy rayonınıñ Qalay köyünden 3 biñden çoq sakin tahliye etildi, dep bildirdi.
Rusiye Mudafaa nazirligi Qırımnıñ şimalinde olğanlarnı «diversiya» dep adlandırdı. Qırımda cinaiy iş açıldı. Şübheli ya da tutulğanlar aqqında malümat berilmey.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısınıñ mesleatçısı Oleg Krüçkov Qırımdaki patlavlarnı «terakt» dep adlandırdı.
The New York Times neşri yüksek rutbeli Ukrayına memurına atfı etip, işğal etilgen Qırımnıñ Canköy civarındaki patlavlarğa «elit ukrayin bölüginiñ» alâqası bar, dep bildirdi. Neşirniñ qayd etkenine köre, memur adı gizli olğanını istegen.
Avgustnıñ 9-nda Saq rayonınıñ Novofedirivka qasabasınıñ arbiy uçaq alanında patlavlar oldı. Rusiye akimiyeti «yaqın evlerden» tahminen 30 kişi tahliye etildi, dep bildirdi. 60-tan çoq mesken ev zarar kördi.
Rusiye Mudafaa nazirligi Novofedirivkada (Saq) arbiy uçaq alanında olğan patlavlarnıñ sebebi «bir qaç aviatsiya silâsınıñ detonatsiyası» oldı, dep bildire. «İnterfaks» Rusiye neşiri Rusiye Federatsiyasınıñ Mudafaa nazirligindeki menbasına esaslanıp haber etkenine köre, müessise patlavlarnıñ esas sebebi olaraq «yanğın telükesizligi qaideleriniñ bozuluvını» saya.
Ukrayına akimiyeti ve arbiyleri Rusiye işğal etken Qırımdaki patlavlardan mesüliyetini tanımadı.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Bergäläp mäglümati texnologiyalär dönyasına çumabız! ← kire kaytirga
22-26 iyul könnärendä Bilär muzey-tıyulıgında X Xalıkara «Sälät» yaşlär uku-ukıtu forumınıñ bişençe smenası – IT BILÄR FORUM uzaçak.
IT BILÄR FORUM mäglümati texnologiyalär keşe tormışınıñ böten ölkälärendä dä möhim rol uynawına ışanuçılarnı berläşterä. Forumnıñ töp yunäleşläre: IT häm mägarif, IT-trendlar, IT häm biznes. Smena wakıtında alarga kagılışlı profille ostaxanälär häm mäglümati mäydançıklar oeştırılaçak.
Belgeçlär katnaşında uzaçak diskussiya mäydançıkları katnaşuçılarnı mawıktırgıç tsifralı dönya belän genä tügel, eşmäkärlek yunäleşe belän dä tanıştıraçak.
Forum katnaşuçıları – töbäk Sälät klubları liderları, Tatarstan Respublikasınıñ mäktäp yaki rayon aktiwistları, başka töbäklärdä ütkän fän olimpiadaları häm konferentsiyalärneñ prizlı urın iyaläre yaki Sälät oeşmasınıñ profille smenalarınıñ bersenä saylap alu etabın uzgan ukuçılar.
Forumda mäglümatnı näticäle ezläü häm eşkärtüneñ aktual instrumentlarına, innowatsiyale produktlarnı tormışka aşıru häm yasalma intellekt tudıruga bagışlangan profille ostaxanälär häm uku-ukıtu mäydançıkları eşläyaçäk.
Smenaga spiker bularak çakırılgan kunaklar arasında Tatarstannıñ top-blogerı, blogosfera häm şäxsi brend buença spiker, Tatarstan Respublikası Yaşlär eşläre ministrlıgı karşındagı ictimagıy sowet ägzası Alinä Gimaltdinowa, prodyuser, telewizion programmalar rejisserı belgeçlege buença Mäskäüneñ telewidenie mäktäben tämamlauçı Nadejda Boldowa, SkySmart onlayn-mäktäbe ukıtuçıların adaptatsiyaläü bülege citäkçese, produkt-menedjer Darya Bondarewa, programmalaştıruçı, üz yunäleşe buença Çikagonıñ Illinoys uniwersitetı grantın otuçı (University of Illinois at Chicago) Darya Sabirowa, wideomeyker Artem Pronin, Ozon mäglümat sistemaların uylap tabuçı Dmitriy Xolodow, Mäskäü politexnika uniwersitetı mögallimnäre bar.
Forumda uku-ukıtu yunäleşennän kala, sport häm mädäni çaralar da ütkärelä. Smena barışında «Närsä? Kayda? Kayçan?» intellektual turnirı uzaçak. Anı «Närsä? Kayda? Kayçan?» telewizion uenında Bällür yabalak iyase Denis Galiäkbärow alıp baraçak.
Bıel Sälät moxitenä öydän çıkmıyça gına da çumarga mömkin. «SeletLive» proektı forumdagı wakıygalarnı karap barırga, onlayn-rejimda yañalıklar belän tanışırga mömkinlek birä. Translyatsiyalär forumnıñ räsmi akkauntlarında: Instagram, WKontakte häm YouTube wideoxostingında alıp barıla. IT BILÄR FORUM däwamında här kön 18:30da turı efirga kuşılırga mömkin.


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ Rusiyege boysunğan Yuqarı mahkemesi sentâbr 1-de «fevral 26 işi» çerçivesinde Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygozğa qarşı işni baqmağa devam etecek.
Mahkemede şaatlarnı diñlemege devam etecekler. Umumen olaraq, qabaatlav boyunca şaatlarnıñ sayısı tahminen 80 kişini teşkil ete.
Bundan evel qabul etilgen sentâbr ayında keçirilecek nevbetteki toplaşuvlarnıñ cedveline binaen, merasimler aftada üç kere keçirilecek.
Ahtem Çiygoz 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radası binası yanında Ukraina topraq bütünligine destek olaraq keçirilgen mitingde iştirak etkeni içün 2015 senesi yanvar ayında yaqalandı. İşğal etilgen Qırımnıñ rusiyeli ükümeti onı kütleviy nizamsızlıq yapqanında qabaatlay.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiyedeki Tatarstanda tatar tiliniñ mecburiy ögrenilmesi lâğu etildi. Böyle qaideler Rusiye Tasil nazirligi tarafından işlep çıqılğan oquv planında bulunmaqtadır, dep bildire noyabrniñ 29-nda Aqiqat Radiosı.
Tatarstan prokurorı İldus Nafikovnıñ bildirgenine köre, bu cumhuriyette mektep talebeleri tilni göñülli olaraq, ana-babalarınıñ yazılı şeklindeki razılığı esasında aftada eñ çoq 2 saat qadar ögrenecekler. Buña beñzer qaideler bütün Rusiye territoriyasındaki cumhuriyetlerniñ devlet tillerine nisbeten qullanılacaqlar.
Tatarstan Anayasasına binaen, rus ve tatar tilleri, devlet tilleridir. Olar mekteplerde mecburiy şekilde ve musaviy kölemde ögretilmek kerekler. Rusiye qanunları ise tatar tiliniñ göñülli olaraq ögrenilmesini közde tuta. Noyabrniñ ortasında Tatarstan prezidenti Rustam Minnihanov, tatar tili cumhuriyetniñ bütün mektep talebeleri içün mecburiy qalacaq, amma onı aftada evelki altı saat yerine eki saat ögretecekler, dedi. Onıñ bildirgenine köre, bu şartlar Rusiye akimiyetinen uyğunlaştırıldı.
Ağustosnıñ soñunda Rusiye prezidenti Vladimir Putin, rusiye vatandaşlarına berilgen bölgeniñ yerli ve milliy tillerni göñülli olaraq ögrenmek ve rus tili boyunca programlarnı tolu kölemde keçmek aqqı bölgelerde nasıl temin etilgenini teşkermek vazifesini berdi.
Rusiye Prokuraturası, ülkeniñ cumhuriyetlerinde milliy tillerni yalıñız istekke köre oqutmaq mümkün olğanına dair qarar berdi. Daa evel rus tilinde laf etken balalarnıñ ana-babaları tatar tiliniñ rus tiline köre daa büyük kölemde ögretilgenini şikâyet ettiler. Analardan biri mahkemede Tatarstan rehberlerine qarşı dava açıp, kompensatsiyanıñ ödenmesini talap etti.


text:
KIRIM’DA 380 YILLIK BÜYÜK ÖZENBAŞ CAMİSİNİN MİNARE YAPIMI İÇİN PROJESİ HAZIRLANDI
Kırım Büyük Özenbaş camisi 1640 yılında kuruldu. 5 camiden 1 tanesi kaldı.18 mayıs 1944 Kırım Tatar sürgününde, Bu Büyük Özenbaş camisi Konsola çevrildi.
Komsomol, Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin gençlik yapılanması. Erkek üyelerine “Komsomolets“, kadın üyelerine “Komsomolka” denir. Komsomol, Genç Komünistler Birliği’nin kısaltmasıdır. Tam adı Leninist Genç Komünistler Birliği’dir. Sovyetler Birliği’nde en etkili politik gençlik örgütüdür.
380 Yıllık Büyük Özenbaş camisine abdest alabilmek ve Kırım Tatar halkının bu çeşmeden yararlanabilmesi için Şadırvana, Kırım semalarında Ezan sesi yankılanması içinde minareye ihtiyaç bulunmaktadır.Dünya Kırım Tatar Derneği, Kırımda Büyük Özenbaş camisinin bütün işleri ile ilgilenen Ayder Mustafayevle ve Kırımdaki çeşme ve sebillerin uzmanı Genel Koordinatörümüz Prof.Dr. Akdem Celilov ile görüşerek çeşme ve minare yapılması konusunda mutabakat sağlandı.
Büyük Özenbaş Camisinin Minare ve Şadırvanı için proje çizimi yapıldı.
Baki kalan bu kubbede, kıyamete kadar kalacak bir iz bırakalım mı! 1640 yılından beri ayakta durmaya çalışan bu camimizi el birliği ile Rabbimizin sedaları ile tekrar dolduralım mı! Öncelikle şadırvan ve minaresi, iç ve dış bakımları için yapılacak onarımına yardımlarınızı bekliyoruz.
şevket öndüç
KIRIMDA EZAN SESİ KOMİTESİ
Mustafa Sarıkamış
Şevket Öndüç
İsmail Hakkı Temizkök
Avrupa : Mehmet Akyel
Dünya Kırım Tatar Derneği
Genel Koordinatör : Prof. Dr. Aktem Celilov
EZAN SESİ
Aqşam üstü, ezan sesi cañğıra,
Dertlilerni Haq qatına çağıra.
Ezan sesi – minareden cayıla,
Kökke çığa, muñlu, yorğun bayıla…
Çay qatında aq saqallı qartbabay
Titrek qolun salqın suvda uvalay…
Derenlerden “Allah!” sesi hoş kele,
Aq mañlaylar cerge tiye, yüksele…
Men ğaripmen, mescidim yoq kirecek…
Mihrabına muñlu betim sürecek…
Ezan sesi bu yaqlarğa kelalmay,
Tatlı, tatlı qulağıma tiyalmay…
Aq saqallı qoñşu mazin yaşaymı?
Kene “Allah!” dep sözüne başlaymı?
“Alla!” dese eşitkenler bolamı?..
“Tañrım, qurtar!” dep camisi tolamı?..
Yoqsam kene bir-birini qarğaylar?
Bir-birini caqtırmaqçün cılaylar?..
Özün taşlap, ğarip curtqa sarılğan,
Barmı “Curtum!” dep sesçigi qarılğan?..
“Haq!” degende ne duasız curt içün?
Curt kemirgen bir qaç melün qurt içün?
Ezan sesi bu yaqlarğa kelalmay,
Tatlı, tatlı qulağıma tiyalmay…
Ep camiler şay qapanmay bir gece,
Qart mazinler ölmez burun gizlice…
Cıylışıñız, ezan sesin qaçırmay,
Günañıznı Salğırdayın taşırmay…
Qol köterip aq yürekmen köklerge,
Başıñıznı yalmay qoyıp sert yerge,
Haq qatında yurt savlığın tileñiz!
Özüñizge yahşı ölüm isteñiz!
Ezan sesi bu yaqlarğa kelalmay,
Tatlı, tatlı yüregime tiyalmay…
Bekir ÇOBANZADE
kırım büyük özenbaş camimiz


text:
Äzirbayjan astanası Bakude elektr energiyasın qoqıs qaldıqtarın öñdeu arqılı taratatın zauıt salındı. Bwl turalı MIR-20 habarladı.
Baku mañındağı qalanıñ birinde şamamen 70 adam twradı, qajetti infraqwrılım bar. Alayda, biraz uaqıttan beri elektr stanciyalarınıñ jwmısında twraqtı aqaular jii orın ala bastağan. Atalğan mäseleni şeşu maqsatında qala mañında örtenip jatqan qoqıstan elektr quatın alatın zauıt salındı. Bwl jerde jılına şamamen jartı million tonna qoqıstı örteydi. Alınğan energiya 100 mıñ jeke menşik üyge jetkilikti. Al şikizat qaldıqtardı basqaru qondırğısınan keledi.
Qoqıs qaldıqtarı swrıptaudıñ üş kezeñinen ötedi: iri kölemdi qoqıstardı wsaq qoqıstan şığaru, metall qaldıqtardan arnayı magnittiñ kömegimen şığaru jäne qolmen swrıptau. Zauıt jaqsı jeldetkişpen jabdıqtalğan jäne qızmetker arnayı betperde jwmıs isteydi. Zauıt qızmetkerleriniñ aytuınşa, alğaşqı künderi jwmıs auır bolğan. Sebebi, organikalıq qoqıs arnayı poligonğa jiberiledi jäne arnayı geombranalıq qabıqpen jabıladı. Qoqıs qaldıqtarın öñdeu barısında payda bolğan sudı arnayı qwrılğılar tazartadı jäne ağaştardı suaru üşin paydalanıladı.
Äzirbayjanda ekologiyağa ziyan tigizetin, rwqsat etilmegen qoqıstardıñ payda boluı zañ boyınşa qatañ qadağalanadı. Zañnamanı bwzğandar üşin ayıppwl qarastırılğan. 2019 jıldıñ basınan beri arnayı bap boyınşa 157 akt jazılğan.


text:
Advokatlar Qırımtatar halqı lideriniñ oğlu Hayser Cemilevniñ azat etilmesine Rusiyedeki Ukraina konsul hızmetlerini celp etmek isteyler. Bunı noyabr 22-de mahküm etilgenniñ Rusiye advokatı Nikolay Polozov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, bunı Cemilevler qorantasınıñ onı azatlıqqa çıqqan soñ Kyivge ketirme planlarınen bağlı risklerni eksiltmek içün yapacaqlar.
«Hayser ketecek hızmet naqliyatında konsullar apishanege kelecek. Bu naqliyat baqılmay ve toqtatılmay. Ümüt etem ki, Rusiye uquq qoruyıcıları oña qarşı provokatsiyalar yapmaycağınıñ küçük kefili olacaq», – dep ayta advokat.
Polozovnıñ qayd etkenine köre, Hayser Cemilevge Rusiyeni terk etmege yasaq etile bile, çünki oña nisbeten üç yıllıq memuriy nezaret kirsetildi. Bundan ğayrı, advokat Rusiyede mahküm etilgenge qarşı cinaiy iş açılacağını red etmey.
«Hayserge qarşı yañı iş açılacağını red etmege mümkün degil. Misal olaraq, apishanede bir şey hırsızladı ya da saqçığa ücüm etti. O, azat etilgen soñ da provokatsiyalar ola bile. Birisi çapıp kelir, patronı atar, onı tekrar yaqalamaq içün sebep olur. Hayser azat etilecek vaqıt Rusiye uquq qoruyıcı organlarınıñ hadimlerini yaqınlaştırmamaq kerek», – dep ayta Nikolay Polozov.
Onıñ bildirgenine köre, Hayser Cemilevge Ukrainağa çıqmağa izin berilmese, onı Rusiyedeki ukrain konsullığına alıp ketecekler ve mesel al etilgenine qadar o anda qalacaq.
Hayser Cemilevniñ apis cezası cumaertesi künü, noyabr 26-da, soñuna kele, amma Rusiye qanunlarına köre, onı soñki iş künü, yani cuma künü, noyabr 25-de azat etmek kerekler.
Hayser Cemilev 2013 senesi mayısta Bağçasaraydaki eviniñ azbarında babasınıñ silâsından qoranta tanışı Fevzi Edemovnı öldürmesi ile qabaatlana. Qırım işğalinden soñ Rusiye taqiqat organları işni ğayrıdan taqiq etmege qarar alğan edi. Hayserni Aqmescit SİZOsından Krasnodar ülkesine alıp kettiler.
Hayser Cemilev Astrahanniñ №10 apishanesinde cezasını çeke.
Rusiye mahkemesi sentâbr 15-de Hayser üç yıl devamında memuriy nezaret altında olacağını belgiledi. Çıqarılğan qararğa binaen, Hayser Cemilev Qırımdan çıqamaz, saat 22-den saba saat 6-ğa qadar Bağçasaraydaki yaşağan yerinden çıqamaz, işnen bağlı allar istisna ola. Cemilevniñ oğlu ayda eki kere «yaşağan yeri ya da qayd olğan yerniñ içki işler organına kelmege» mecburdır.


text:
Rusiye baş naziriniñ muavini Dmitriy Kozak, Rusiye akimiyeti ilhaq etilgen Qırımda benzin ve dizel yaqıtınıñ fiyatlarını turğunlaştırmaq içün tedbirler azırlağanını bildirdi. Olar yılnıñ ortasına qadar Qırım fiyatlarını Rusiye fiyatlarınen bir etecek ola.
Bu aqta o Yaltada iqtisadiy forumda bildirdi, dep haber ete “Krıminform” matbuatı.
“Bütün Rusiyeden farqlı olaraq, Qırımda Yañı yıldan soñ benzin foyatları yüksetilmegen edi, dizel yaqıtınıñ fiyatları ise, Rusiyege köre, azca köterile edi. Biz bir sıra tedbirler kördik, tafsilâtnı açmacam, amma Qırım yarımadasına yaqıt temin etecek bir qaç yañı şirket de taptıq. Şimdi Qırımğa yaqıtnıñ teslimatını temin etmeknen bağlı meseleler çezile. Menimce, Qırım fiyatlarını Rusiye fiyatlarınen teñ etip olurıq. Yılnıñ ortasına qadar”, - dedi o.
2019 senesi martta “TES” Qırım yaqıt şirketiniñ stantsiyalarında benzin fiyatınıñ paalılaşması qayd etildi.
Aprel ayında Rusiye antimonopol hızmeti yarımadağa cermay mahsulatlarını teslim etken doquz şirketke qarşı dava açtı.
Qomşu Rusiyege köre Qırımda benzin fiyatları yüksekçe olğanını ve bu Keriç keçitiniñ işine bağlı olğanını iyülniñ ortasında Qırımnıñ rusiyeli başlığı – Sergey Aksönov qayd eteken edi.


text:
Bügin, 12 säuir küni adam balasınıñ ğarışqa wşqanına 60 jıl tolıp otır. 1961 jılı osı küni Sovet ğarışkeri YUriy Gagarin Bayqoñır aylağınan Jer orbitasına wşqan edi. Osılayşa SSSR ğarıştı igerude Amerikadan ozğanday boldı. Gagarinniñ wşuı AQŞ-qa qalay äser etti? Alpıs jıl işinde ğarıştı igeru qay deñgeyge jetti? Ilon Mask kosmonavtika simvolına aynaldı ma? Azattıq radiosınıñ Orıs qızmeti osı jäne özge de swraqtardı Djordj Vaşington universitetiniñ professorı Djon Longsdonmen jäne Russianspaceweb saytınıñ jetekşisi Anatoliy Zakpen talqıladı.
Amerikalıqtardıñ öz ğarış qaharmandarı bar jäne ğarış tarihı da bay. Al Resey halıqaralıq ğarış stanciyasına jasağan dramalıq qiın-qıstau saparlarımen eske tüsedi. Djon Logsdonnıñ aytuınşa, AQŞ-tıñ ğarıştı zertteu bağdarlamasın qolğa aluına, Ayğa saparğa dayındaluına Gagarin türtki bolğan.
– Keñes Odağınıñ bwl jetistigin (Adamdı ğarışqa birinşi bolıp wşıruın – red.) bükil älem tañdana qabıldadı, – deydi Djon Logsdon. Tipti, Rim papasınıñ özi Gagarinniñ ğarışqa saparın bärine ortaq igilik dep atadı. Alpıs jıl ötkennen keyin Gagarin ğarışqa wşpağanğa deyin neni bilmegenimizdi elestetudiñ özi qiın. Biz adamdardıñ ğarış keñistiginde jäne jerge kelgennen keyin tiri qalar-qalmasın da bilmedik. Jerdi aynalıp şıqqannan keyin Gagarinniñ qaytıp keluiniñ özi bastı jetistik boldı dep aytar edim. Amerikanı bwl jañalıq eseñgiretip tastadı. Sovet Odağı Jerdiñ jasandı serigin jiberip, bizdi (Amerikanı – red.) basıp ozdı. Odan keyin sovet ğarış apparatı Ayğa qondı. Artınan sovet ğarışkeri ğarışqa wştı. Jas prezidentimiz Djon Kennedi mwnı öreskel jağday dep atap, Ayğa adam jiberu mindetin qoydı. AQŞ pen SSSR ğarışqa adam wşırudı bir uaqıtta josparlay bastadı. Biraq Sovet Odağı R-7 qwrlıqaralıq ballistikalıq zımıranınıñ arqasında bizdi basıp ozdı. Bwl zımıran auır yadrolıq oqtwmsıqtı jetkizu üşin qwrastırılğan edi. Bizde 50-jıldarı orbitağa auır ğarış kemesin jetkizuge qabiletti zımıran bolğan joq, sondıqtan biz qattı asıqpadıq. Biraq Gagarinniñ saparı jağdaydı özgertti.
– Keyingi 60 jılda adamdı ğarışqa wşırudağı jetistikti qalay bağalaysız? Biz planetaaralıq sapardı armandağanımızben, Jer orbitasınan alısqa şığa qoymadıq qoy?
– Äueli, 1969-1972 jıldarı Ayda 12 amerikalıqtıñ bolğanın wmıtpau kerek. Keñes Odağı Ayğa wşuğa säl-aq qalğanımen, N-1 asa auır zımıranın qoldanısa almadı. Keminde 21 jıl boyı halqaralıq ğarış stanciyasında ünemi adam boldı. Qazir AQŞ ta, Resey de adamdı Jer orbitasınan tıs jerlerge jiberuge nietti. Ärine, ğarış keñistigin avtomat ğarış apparattarı arqılı qoldanatınımızdı da wmıtpau kerek. Baylanıs jüyesi, navigaciya, barlau turalı aytıp otırmın. Mwnıñ bäri – ğarıştı zerttegenniñ jäne igergenniñ nätijesi. Basqarılatın saparlardı aytsaq, bwl aldımen bizdiñ qiyalımızğa äser etedi. Bwl bizdi şabıttandıradı. Jaña närseni bayqap köru, adamzattıñ täjiribesin keñeytu, jer atmosferasınan tıs jerlerde bolu – adamdardıñ ğarışqa saparınıñ negizgi qwndılığı.
– Ğarışqa adam wşıruda alda ne kütip twr dep oylaysız?
– Meniñşe, AQŞ pen onıñ seriktesteri aldağı onjıldıqta – 2030 jılğa qaray Ayğa adam jiberedi. Odan erte jiberui de mümkin. Resey men Qıtay Ay stanciyasın qwru turalı memorandumğa qol qoydı. 2040 jılı Jer twrğındarınıñ Marsqa da jetui ğajap emes. Bizdiñ Marsqa qonıstanuımız ekitalay, biraq tehnikalıq mümkindik bar kezde mwnday ğarış saparı bäribir jüzege asırıladı.
– Keyingi kezderi AQŞ Resey men Qıtaydıñ sputnikke qarsı qarudı sınağanın jii jazadı. Siz birlesken zertteu, ğarıştı qoldanu turalı aytıp otırsız, biraq bwl oqiğanıñ ekinşi aspektisi de bar ğoy. Bwl ğarıştı militarizaciyalau. Bwl fenomen qanşalıq qorqınıştı?
– Ğarış Gagarinniñ saparına deyin de militarlanğan edi. Äskeriler alğaşqı sputnik wşırılğannan-aq ğarıştı öz maqsatında paydalanuğa tırıstı. Ğarıştağı basqa ob'ektilerdi joyu maqsatında ol jerde qaru wstau tendenciyası alañdatadı. AQŞ, Resey, Qıtay ğarışta paydalanuğa bolatın qaru-jaraq jüyesin jasap jatır. Osı künge deyin ğarış keñistigi qarulı qaqtığıstardan ada edi. Bolaşaqta da bwğan jol bermeymiz dep ümittenemin. Biraq ğarışta eşqaşan äskeri qaqtığıs bolmaydı dep oylau añğaldıq bolar edi, – deydi Djon Logsdon.
– Anatoliy Zak, «Roskosmostıñ» qazirgi basşısı Aydı otarlau nemese igeru, Marsqa sapar turalı aytqandı jaqsı köredi.
– Qazirgi tañda Reseyde (Aydı) otarlauğa qajetti tehnikalıq qwraldar men tehnikalıq mümkindikter joq. «Roskosmos» basşısı aytqan şeñberde de oğan tehnikalıq mümkindik joq. Biraq ğarışkerlerin Ayğa qondıru Reseydiñ ğarışqa adam wşıru bağdarlamasınıñ resmi maqsatı sanaladı. Ekonomikalıq jäne tehnikalıq mümkindigi jetse, Resey mwnımen sözsiz aynalısadı.
– 70-jıldarı sovet adamdarın Ayğa adam jiberudiñ qajeti joq, roverdi wşırsa jetedi dep sendirdi.
– Resey – öz propagandasınıñ qwrbanı. Sebebi sovet ğarışkerleri Ayğa qona almağanda, olar Ay roveri mwnı adamnan da artıq orındaydı degen wran tarattı. Biraq şın mäninde Ay roverleri qanşalıq jetilgen bolsa da, adamnıñ qonuı jaña mümkindikter aşadı. Biraq qay jerde adam, qay jerde tehnika qajet ekeni äli anıqtalmağan.
Men ğarış tehnikası jetilgen sayın adamnıñ Ayğa wşatınına, ol jaqta geologiyalıq barlau jasaytınına, irgeli zertteuler, ğılımi jäne öndiristik zertteuler jürgizetinine senimdimin. Sebebi, adamzatta Jerden tıs jerde ömir süru mümkindigi boluı kerek. Mäsele tehnikalıq deñgeyde mwnıñ qalay jüzege asatınında.
Ay men Marstı igeru üşin radiaciya, şañ, jer betindegi ötkir tastar, tabiği kedergiler sekildi mäselelerdi de şeşu kerek. Bwl mäselelerdi aşıq ğarışta, halıqaralıq ğarış stanciyasına wqsaytın modul' bazaların salu arqılı şeşken jeñilirek. Ayğa qonu da, Marsqa qonu da jüzege asırılatınına kümänim joq. Biraq adam özi baratın wzaqmerzimdi bazasın Ayda sala ma, Marsta ma, älde jasandı qonıstanu jasay ma – bwl äli de jauabı joq swraq.
– Reseyde keyingi 10-15 jılda kütpegen jäne mıqtı qarsılas payda boldı. Bwl – Ilon Mask pen onıñ SpaceX kompaniyası. Bwl amerikalıq ğarış bağdarlamasın jekeşelendiru nätijesi deuge de boladı. Osılayşa NASA orbitalı wşuğa ğarış kemesin jasau procesinen özdiginen şettetildi.
– Ilon Mask Reseydi kommerciyalıq narıqtan ığıstırıp tastadı. Reseyde qazir şağın sektor ğana qaldı jäne Resey sonı damıtuğa tırısıp jatır. Mısalı, kişigirim apparattar «Soyuz» zımıranımen wşırıladı. Biraq qımbat twratın, eñ tabıstı segmentti Resey işki isterdiñ dwrıs wyımdaspağanınan jäne Ilon Masktiñ iskerliginen joğaltıp aldı.
– Ol naqtı neni joğalttı?
– Ol geostanciyalıq orbitağa kommerciyalıq maqsatta wşıru, orta jäne tömengi orbitalarğa ülken apparattar jiberu, zamanaui baylanıs sputnigi narığınan ayırıldı. Al sputniktik baylanıs – bwl milliondağan, tipti milliardtağan payda äkeletin biznes. Ol aynalu uaqıtı Jerdiñ aynalu uaqıtımen säykes keletin orbitada boluı kerek. YAğni, Jerde twrğan adam üşin bwl sputnik qozğalmaydı, siz oğan antennañızdı ilip qoyasız. Sputniktik telearna, radio osılay jwmıs isteydi. Bwl apparattar geostanciyalıq orbitada boladı jäne olardı ol jerge jetkizu üşin quattı zımırantasığıştar qajet. Sebebi ol Jerden 36 mıñ şaqırım qaşıqtıqta ornalasadı. Paydağa keneltetin bwl salanı Sovet odağı ülken küş salıp özine alğan edi, keyin Resey zımırandardıñ apattı jağdayı kesirinen joğaltıp aldı. Ilon Mask pen SpaceX kompaniyası kerek kezde kerek jerden tabıldı jäne olar osı narıqtı aldı. Ilon Mask kommerciyalıq jäne federaldı tapsırıstardan köp paydağa keneldi jäne onıñ zımıran tehnikasın da, ğarış tehnikasın da damıtuğa ülken mümkindigi bar. Olar qazir bükil älemge internet taratu isinde revolyuciya jasaytın sputnikter tobı – «Starlinkti» qwrastırıp jatır.
– Mask birneşe märte qoldanuğa jaraytın zımıranımen Reseyden qanşalıq ozdı?
– Iä. Ilon Mask keyingi jıldarı san ret wşıruğa jaraytın zımırandardı paydalanıp jür. Al Reseyde bwl tek qağaz jüzinde ğana jäne mwnday zımırandardı jasau üşin köp uaqıt ketedi. Reseydegi zımıran tehnologiyalarınıñ damu täjiribesi qolda bar zımırantasığıştardıñ özin jetildiru Reseydiñ jağdayında köp uaqıt alatının körsetedi. Ilon Mask federaldı jäne kommerciyalıq kelisimşarttar arqasında öte jii jäne köp wşadı. Ol sözsiz bwl bäygede alda keledi.
Ğarış salasında Resey AQŞ-tan qalıp baradı
– Jaqsı, Mask Reseydi basıp ozdı jäne onıñ kompaniyası Reseydi tabısınan jäne adamdardı halıqaralıq ğarış stanciyasına jiberuden ayıradı delik, biraq ğarışta keyingi onjıldıqta Qıtay da körinip jür ğoy. Qıtay Reseyge bäsekeles bola ala ma?
– Qay twrğıdan qarağanğa baylanıstı. Biraq qazirdiñ özinde ğarış igerudiñ köptegen salasında Qıtay Reseyden alda keledi. Mısalı, Resey äli künge deyin Ayğa wşatın apparatımen bas qatırıp jür. Ol biıl wşa ma, wşpay ma, bilmeymiz. Qıtay keyingi onjıldıqta Ayğa birneşe apparat qondırdı. Onıñ biri Aydıñ körinbeytin betine qondı. Qıtayda Aydı aynalıp jüretin jäne baylanıs ornatatın stutnik-retranslyator bar. Onıñ sonday-aq Ay betinde jürgen roveri bar. Al Reseyde Ay roveri jobası äli jasalmağan. Aydı igeru salasında reseylik bağdarlama ondağan jıl artta deuge boladı. Biz tağı bir mañızdı aspektini wmıtıp kettik. Memleket oqşau bağıt alğanda, ondağı ğılım men tehnika ünemi japa şegedi. Resey bwl jarısta seriktesteriniñ soñında qalıp qana qoymay, onıñ ğılımi-tehnikalıq narıqtağı jağdayı Mäskeu sayasatınıñ saldarınan da naşarlap jatır.
Azattıq radiosı Orıs qızmetiniñ N'yu-Yorktegi tilşisi YUriy Jigalkinniñ swhbatınan ıqşamdalıp audarıldı. Tüpnwsqanı silteme arqılı taba alasız.
Azattıq radiosı