text:
Bush-Putin oçraşuı näticäläre - här yaq ta demokratiä töşençäsen üzençä añlıy
Rusiä prezidentı Vladimir Putin comğa könne üzeneñ Slovakiä säfären däwam itte, ä anıñ amerikan wazifadaşı George Bush isä äle pänceşämbedä ük kire Washingtonğa qaytıp kitkän ide. Xäzer inde küzätüçelär, şuşı ike yuğarı citäkçeneñ Bratislavada uzğan oçraşuına näticälär yasıy, yaqlarnıñ qaysı ölkälärdä uñışqa ireşü-ireşmäwen tikşerä. Bush-Putin oçraşuına "Azatlıq" radiosı da küz sala.
Audio, George Bush
"Rusiäneñ Yevropa ile bularaq täräqqi itüe öçen Rusiä xökümäteneñ demokratiägä häm qanuni tärtipkä tuğrı bulıp qaluı kiräk. Añlıybız ki, reformalar ber tön eçendä genä ğämälgä quyıla almıy, ämma bez Rusiägä bertuqtawsız, bergä buluıbız nigezendä irekle matbuğat, tormışçan oppozitsiä, wäkalätlärne bülü, qanuni tärtip prinsipları yatuın iskä töşerep torırğa tieşbez" di prezident Bush Quşma Ştatlar häm Yevropanıñ Rusiä belän xezmättäşlek itüe turında. Ämma pänceşämbedä George Bush üzeneñ şuşı köçle belderüennän küpmeder däräcädä çigenep, Rusiä xakimiaten ildäge irekle mäğlümat çaraların qısuı, YUKOS kebek şäxsi biznesnı ezärlekläwe öçen açıqtan-açıq tänqitlise urınğa, Rusiäneñ iskitmäle täräqqiatkä ireşüen maqtap çıqtı. Xäbärçelärgä ul, Putin demokratik reformalarnı kire bormasqa wäğdä itte häm min aña ışanam dip belderde:
Audio, George Bush
"Ägär dä ul, yäğni Putin, üzeneñ Rusiädä demokratiäne tulısınça yaqlawın, kire borılış bulmawın äytä ikän, bu minem öçen şäxsi söyläşülärebezneñ dä, şuşı matbuğat oçraşuınıñ da iñ möhim süzläre bulıp tora" di Quşma Ştatlar prezidentı Bush. Läkin şuşı ike yuğarı citäkçe "demokratiä" töşençäsen bertörle añlıymı, monısı bilgesez bulıp qala. Şul uq oçraşuda Vladimir Putin, demokratiäne nığıtu däwlätne kiresençä köçsezländerü xisabına eşlänä almıy dip belderde:
Audio, Vladimir Putin
"Tormışqa demokratik prinsiplarnı kertü däwlätneñ tarqaluı häm xalıqnıñ fäqirlekkä batuı belän bergä barırğa tieş tügel, bez, häm min dä şulay uylıym ki - Rusiä cirlegendä demokratiäne kertü häm anı nığıtu şul demokratiä töşençäsen pıçratuğa kitermäskä tieş, kiresençä, anıñ Rusiä däwläten nığıtuı häm xalıq tormışın yaxşırtuı kiräk" dip belderä üz ilendä demokratiäneñ niçek ğämälgä quyıla aluı xaqında prezident Putin. Rusiä yağı ğomumän, kübräk Bratislava oçraşuında ireşelgän uñışlar turında söyläwne xup kürä. İke prezident atom iminlege, terrorğa qarşı köräş, iqtisadi wä säwdä xezmättäşlegen arttıru ölkälärendä şaqtıy alğa kitä aldı dip xäbär itelä. Misal öçen alar, İrannıñ da, Tönyaq Koreäneñ dä üz atom qoralı bula almıy digän qatği fikergä kilüe xaqında belderde.
Kärim Kamal


c: text/html

text:
İndoneziäla mäxkämä bögön islam huğışsıhı İmam Samudrğa Bali utrawında terakt oyoştorğanı ösön ülem yazahı sığarzı. Samudr - bıl eş buyınsa gäyepläneüse häm yañıraq İndoneziäla qabul itelgän terrorğa qarşı qanun nigezendä ülem yazahına dusar itelgän ikense keşe. Bıltır oqtyäbr ayında terrorsılar Bali utrawında töngö ike klubta bombı şartlatqaynı. 200 keşe, başlısa, sit il turistarı häläk bulğaynı.
Afğanstanğa östämä räwyeştä aqsa bülende
Amerika Quşma Şttattarınıñ Afğanstanğa östämä räwyeştä 1 milliard 200 million dollar bülergä qarar iteüen Qabul xuplap qarşı aldı. Aqsanıñ östän ber ölöşö afğan milli armiähın häm politsiähın äzerläwgä sarıf iteläsäk. Ber-nisä kön elek Amerika prezidentı Djordj Buş terrorğa qarşı huğışqa, Ğiraq häm Afğanstanda xärbi operatsiälar ütkäreü häm tergezeü eştäre ösön 87 milliard dollar büleü ütenese menän kongresqa möräjägät itkäyne.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
20 august könne Ufada Başqortstan tatar milli oyışmaları berlegeneñ çirattağı utırışı bulıp ütte. Anıñ kön tärtibenä berniçä mäsälä kertelgän ide. Şulay da töp söyläşü Başqortstan tatarlarınıñ milli – mädäni ixtıyacların qänägätländerü yünäleşendä respublik citäkçeläreneñ elegräk birgän wäğdälläreneñ häm törle qararlarınıñ ütälmäwe tiräsendä buldı. Mäğlüm buluınça, 2003 yılnıñ 4 iyülendä Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov «Başqortstan tatarlarınıñ milli – mädäni ixtıyacların qänägätländerü yünäleşendä östämä çaralar» dip isemlängän färmanın imzalağan ide. Ul doqumentta Başqortstanda tatarça uqıtuçı urta ğomum belem birü mäktäpläre häm tatar klasslarınıñ sanın arttıru, tatar telen uqıtuğa qulay mömkinleklär buldıru burıçları quyılğan ide. Qararda şulay uq tatar xalqınıñ milli – mädäni mänfägätlären qänägätländerü öçen dä qayber täğayın çaralar bilgelängän. Ämma comğa könne ütkän utırışta respublik tatar milli xäräkäte oyışmaları citäkçeläre häm wäkilläre Başqortstan prezidentınıñ kürsätmäläreneñ tormışqa aşırılmawın qabat – qabat äytte. Çığış yasawçılar fikerençä, prezidentnıñ uqazı ütälmi genä tügel, ä kiresençä, ul doqumentta bilgelängän burıçlarğa qapma – qarşı ğämällär qılınıp yata. Tatar mäktäpläre häm klassları sanı artu urınına alar, kiresençä, kimegännän – kimi. Moña misal itep respublik Mäğärif ministrlığınıñ soñğı yäşeren kürsätmäsen dä kiterergä mömkin. Ul kürsätmägä asäsan, respubliktağı tatar mäktäplärendä häm gimnaziälärendä başqort tele atnasına berniçä säğät motlaq, mäcbüri uqıtılırğa tieş ikän. Tatar milli oyışmaları wäkilläre bu kürsätmäneñ qanunsız buluın äytep, Tellär turındağı qanunğa işaräläde. Mäğlüm buluınça, anda tege yäki bu telne mäcbüri öyrätü turında ber genä süz dä yuq. Ä mäğärif türäläre, başbaştaqlıq kürsätep, üzläre yaña qağidälär uylap çığara. Näticädä, respubliktağı tatar xalqınıñ xoquqları qısıla. Utırışta çığış yasawçılar fikerençä, saf tatar awıllarında yäşäwçe tatar balalarına üz ana telläre urınına başqort telen uqıtu arqasında, uquçılar ni tatarça, ni başqortça yünle belmi, butalıp betkän ber qatnaş tel barlıqqa kilä.
Başqortstan tatar milli oyışmaları berlege räise urınbasarı Mäcit Xucin tatar xalqı mänfägätlären tulıraq qänägätländerü maqsatında, Mortaza Räximovnıñ bıltır iyül ayında imzalağan färmanınıñ ütälmäwenä täfsilleräk tuqtaldı. «Prezidentnıñ kürsätmäsen ütäw buyınça respublikta bernindi eş tä alıp barılmağaç, tatar oyışmaları bıyıl fevräl ayında uq Mortaza Räximovqa xat yullağan ide, – di Mäcit äfände. – Ämma ul xatqa moña qädär bernindi reaqsiä bulmadı. Prezident bu xat buyınça çaralar kürü öçen, anı premer – ministr Rafael Baydäwlätovqa cibärgän. Ä xökümät citäkçese üz çiratında ul xatnı tieşle rezolyutsiäsen salıp üzeneñ urınbasarı, Mädäniät häm milli säyäsät ministrı Xäläf İşmoratovqa yullağan. İşmoratov äfände isä şulay uq «çaralar kürergä» digän süzlären yazıp ul xatnı ministrlıqtağı baş belgeç Roza Latıypowağa tapşırğan. Şulay itep tatar oyışmaları yazğan ul xat, tup urınına tibelä – tibelä, prezident östälennän Mädäniät ministrlığındağı xezmätkärgä qädär tägäräp töşkän. Töşüen töşkän häm şul kileş onıtılğan». Mäcit äfände räsmi oyışmalarnıñ tege yäki bu xatqa ber ay eçendä cawap birergä tieş buluın iskä töşerde. Läkin ber ay ğına tügel, yartı yıl ütsä dä, bernindi xäbär dä, cawap ta, eşlängän eş tä yuq, di Mäcit Xucin. (yazma)
Tatar oyışmaları wäkilläre bu utırışta prezident Mortaza Räximov isemenä üz kürsätmäseneñ ütälmäwen iskä töşerep, yañadan ber xat xat äzerlärgä buldı.
Söyläşüdä yaña uqu yılı başlanuğa bäyle, tatar mäktäpläreneñ yazmışı turında da fiker alıştılar. Tatar mäktäplären caylap – caylap qına başqortça uqıtuğa küçerü bıyılğı uqu yılında tağın da kiñräk qolaç alırğa mömkin. Ata – analarnıñ häm balalarnıñ rizalığınnan başqa mäcbüriläp başqortça uqıtuğa küçerü oçraqların nıqlı tikşerü, xätta andıy qanun bozularğa qarşı mäxkämägä möräcägät itü kiräklege assızıqlandı. Şundıy ber – ike oçraqta mäxkämädä ciñep çığu başqa mäktäplärdä tatar balaların köçläp başqortça uqıtırğa teläwçelärne beraz sürelter, ide digän fikerlär dä yañğıradı.
Tatar milli oyışmaları berlege wäkilläre çirattağı utırışın kiläse atna comğasına bilgeläde.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Comğa kiç “Efir” telekompaniäse Kreml'' diwarları astında Yärminkä mäydanında üzeneñ çirattağı 12nçe tuğan könen bilgeläp ütä. “Efir”da eşläwçe jurnalistlar şou-tamaşada qatnaşaçaqlar, tuğan köngä populyar sänğät''kärlär da çığış yasayaçaqlar. Mäskäwdän Hi-Fi gruppası kiläçäk. Hawada feyerverklar, uramda, möğayın, sıra bökeläre atılır. Çönki bäyrämneñ töp sponsorı “Qızıl şärıq” sıra şirkäte.“Efir” telekompaniäse 12 yıl eçendä nindi genä yubileylar uylap çığarmadı, fantaziäläre betä başlağaç, teleekranğa çığa torğan ayırım tapşırularnıñ 1-2-3-4-5 yıllıq yubileyları zurdan qubıp bäyräm itelde. Añlaşıla ki, här datanı uzdırğanda reklama yasarğa cay çığa, älbättä, sponsordan sämän dä kilä.
Damir Gısmetdin, Qazan


text:
Bügen Rusiäneñ Federasiä Şurası saylawlar uzdıruğa üzgäreşlär kertäçäk yaña qarşılıqnı qanunnı qabul itte. Monnan soñ parlament fraksiälärennän kitkän yä quılğan deputatlar bäysez nigezdä saylana almayaçaq. Qanun saylawlarğa xalıqara küzätüçelärne kitermäskä mömkinlek birä, firqalärneñ saylawlar aldınnan säyäsi bloklar tözüen tıya. Federasiä Şurasında bu qanunnı yaqlap 142 keşe tawış birde, 1 genä keşe qarşı çıqtı. Qanun ölgesen prezident Vladimir Putin täqdim itkän ide.
Täñqitçelär älege qanun Rusiädä Kreml säyäsäteneñ tağın da kiñräk cäyelüenä kiteräçäk, dip belderde.


text:
Russiä prezidentı Putin üzeneñ yıllıq kündermäsendä , ilneñ maqsäte demokratiä häm täräqqi itkän sivil cämğiät buldıru dip äytkän ide. Ul şulay uq Russiädä irekle cämğiät häm irekle keşelär buldırunı yaqlauın da äytte. Mondıy süzlär G-8 summitına qatnaşaçaq citäkçegä turı kilä. Läkin, kündermä tulısınça şuşı ruxta dip äytep bulmıy. Amerikan gazetası "Washington Post"nıñ bügenge sanında bu xaqta basılıp çıqqan maqäläneñ eçtälege.
Maqälä aftorı Xalıqara Helsinki Fondı prezidentı Ludmila Alekseyevanıñ yazuınça, Putin kündermäsendä xökümättän bäysez oyışmalarğa açıq kisätü dä bar ide. Bu Russiädä andıy oyışmalarnı yuqqa çığaru öçen işarä bulıp tora mikän ? Bügenge köndä anda 350 meñ terkälgän oyışma bar. Alarnıñ kübese sport, häväskär muzıyka törkemnäre, xäyriä oyışmaları , ğariplär, veterannar , yätimnär oyışmaları. Putin, sivil cämğiät bulmıyça torıp , xalıq aldında torğan kisken problemalarnı xäl qılıp bulmas , alar dävlät üti almağan vazıyfalarnı jöklänergä tieşlär dip beldergändä andıy oyışmalarnı küz aldında totqan bulırğa tieş. Ul xalıqnıñ çın mänfäğätlären yaqlamıylar, üzläreneñ mänfäğätlären genä küz aldında totalar dip beldergändä nindi oyışmalarnı küz aldında tottı ikän? Ul monda hiç şiksez, ictimaği häm humanitar yardäm kürsätüne genä tügel, ä bilgele ber qatlamnıñ xoquqların, demokratiä häm keşe xoquqların yaqlaunı maqsät itep quyğan xökümättän bäysez oyışmalarnı küz aldında tottı dip äytergä bula. Xakimiätlär andıy oyışmalarnı üz kontrolen alırğa telilär. Bu yañalıq tügel. 2001-nçe yılnıñ Noyäber ayında Russiäneñ biş meñ tiräse xökümättän bäysez oyışmalarnıñ ciını bulıp ütkän ide. Şöker ki, Russiäneñ aldınğı oyışmaları Mäskäv Helsinki Rörkeme, Memorial, Glasnost Salqanu Fondı , tabiği möhitnı saqlau oyışmaları häm başqalar ul ciında Kreml köntärtibeneñ östenlek itüenä yul quymadılar. Şulay itep bu oyışmalarnı dävlät kontrolendäge şämsiä astına kertü eşe barıp çıqmadı. Putinneñ kündermäse, bälkim bu eşkä kire qaytırğa kiräklegen işarä itä torğandır. Maqsät kontrol astına alınalmağan bäysez oyışmalarnı qanuni tügel dip iğlan itü bulırğa tieş. Mondıy kampaniälärdä ğädättägeçä berençe adım alarnıñ patriotizmına şik tudıru häm alarnı Russiäneñ igelege öçen eşlämävdä ğäyepläv. Bu inde yä salım inspektorlarınıñ yaki Kazandağı keşe xoquqları törkeme belän bulğanı kebek ciyatçelärneñ höcümenä yul aça. Putin üzeneñ kündermäsendä xökümättän bäysez oyışmalar mäsäläsen, alarğa yardäm birgän Xodorkovskiy kebek opponentlarına höcüm itü öçen dä faydalandı. Şuşı fondlarnı çit il fondları belän ber ük däräcägä quydı. Putin ber yaqtan Russiäneñ G-8 törkemeneñ ber ağzası buluı teli, ä ber ük vaqıtta andağı ağzalar birgän fondlarnı alğanı öçen bäysez oyışmalarnı kisätä. Putinne Russiä xalqınıñ demokratik qazanışların saqlau häm mul tormışqa iä buluı turında anıñ idealların bezneñ urtaqlaşuıbız turında künderergä kiräk. Läkin, ekonomik mullıqqa, G-8 törkemendäge başqa illärdä bulğanı kebek, Russiädä dä vatandaşlarınıñ xoquqları garantiälängän oçraqta yaxşıraq ireşep bulır.
Färit İdelle, Praga.


text: Başqalanıñ Meçan mäxkämäse Mixail Xodorkovski'nıñ 9 yıllıq törmä cäzası turındağı qararğa appelyasiä tıñlawların kiçekterep tora. YUKOS neft şirkäteneñ elekke xucası Xodorkovski häm anıñ xezmättäşe Platon Lebedev tıñlawlarğa kilde. Rusiäneñ mäğlümat agentlıqları xäbär itüençä, Xodorkovski advokatı xastaxanägä salınğan. Üze ul, advokatsız üz mänfäğätlären yaqlıy almayaçağın belderde. Lebedev üz advokatlarına kilep yörmäskä quşqan, ul böten bu tıñlawlarnı "tamaşa qılu" dip bäyäläde. Tıñlawlar 19 sintäber könne däwam itäçäk.


text:
Älemdegi eñ tanımal polïgam erkekterdiñ biri Mwxammed Bello Abwbakardıñ 97 äy`eli bar. Tayawda 92 jastağı nïgerïyalıq dünïeden ozğanı twralı qaweset tarağan, alay`da ol şındıqqa janaspay`tın bolıp şıqtı, dep xabarlay`dı Vaq.kz.
Independent basılımnıñ mälimetinşe, Abwbakar 107 äy`elge üy`lengen eken, alay`da 10-ımen ajırasıp ketipti. Osı äy`elderinen 185 bala süy`gen, köbisi qay`tıs bolğan.
Burınğı mektep muğalimi jäne musılman wağızşısı: «Osınşa äy`elmen bas qosıp, olardan urpaq örbitwime Jaratqan kömektesti», - dey`di.


text:
Skiflar
Skiflar - bezneñ erağa qädär Qara diñgez tönyaq buyında yäşägän küçmä qäbilälärneñ ğomumi iseme. Töp versiä buyınça skiflar tönyaq-İran tel törkemenä qarıylar.
Skiflar belän sarmatlar, massagetlar häm saqlar qärdäş xalıqlar bulıp sanala.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Berençe qaraş buyınça skiflar 14 b.e.q. ğasırda İdel buyınnan Könbatışqa küçkän xalıq. İkençe qaraş buyınça skiflar Üzäk Aziädän yä Seberdän çıqqan qäbilälär häm soñraq Qara diñgez tönyaq yarında torğan xalıqlar belän quşılğan.
7 b.e.q. ğasırda skiflar Midiä, Süriä, Fälästin illären basıp alğan.
6 b.e.q. ğasırda kimeriylär skiflarnı qısrıqlap çığarğannar.
Skiflarnıñ ezläre Tönyaq Qawqazda, Don häm Dunay yılğaları arasındağı dalalarda, Qırımda häm Qara diñgez tönyaq yarında tabılğan.
512 b.e.q. yılda skiflar farsı patşası Dariy I ğa qarşı suğıştan soñ tuplanğan.
5-4 b.e.q. Atey - skif patşası - böten xakimiät üz qulında tuplağan. 340 b.e.q. yılğa Atey Azaq diñgezdän Dunay yılğasına qädär skif qäbilälären berläştergän.
339 b.e.q. Atey Makedoniä patşası Filipp II qarşı suğışta hälaq bulğan.
3 b.e.q. axırına sarmatlar höcüme näticäsendä skiflar üz başqalasın Qırımğa küçergän. Yaña skif başqalası Skif Neapole (bügenge Aqmäscit şähäre yanında urnaşqan) tözelä.
2 b.e.q. ğasırda Qırımda urnaşqan Skif patşalığı çäçäk atuğa citä.
III ğasırda Qırımda urnaşqan Skif patşalığı gotlar tarafınnan yuq itelä.
Skiflar mädäniäte Qırımda häm Rusiä tönyağında torğan xalıqlarğa zur tä'sir itkän.
Şulay uq qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Бoлbшaя CoBeTckaя ЭHциkлoпeдия
- Ckифckиe ropoдищa 1975 T. H. Bыcoцkaя
- Ckифы. ИcTopия.
- Scythian mummy shown in Germany
- Ckифckий paздeл B «Eщe oдHoй OCR-библиoTeke»
- Kyлb-Oбa B пpoekTe «PekoHcTpykция» «HoBoro ГepoдoTa»
- ИcTopия и kyлbTypa ckифoB.
- B. MypзиH KpaTkaя иcTopия ckифoB
- BecTи.py: Ha AлTae oбHapyжeHы дpeBHeйшиe ckифckиe зaxopoHeHия, koTopыM okoлo дByx Tыcяч лeT (20.07.2011)


text:
Räcäp Erdoğan: Törkiä Ğiraq suğışın xuplamasa, bu aña zıyanğa bulaçaq
Britan premier-ministrı Tony Blair bügen Fransiäneñ Le Touquet şähärendä, Fransiä prezidentı Jak Şirak belän oçraştı. Taraflar Ğiraq mäsäläsendä, xärberse üz fikerendä qalğan.
Bügen İsraeldä, İsrael häm Amerikan xärbiläre Ğiraqnıñ ixtimal xöcümenä qarşı Patriot raketaların sınadı.
BMO inspektorları bügen Ğiraqta, küpläp üterü qoralı citeşterü urını bulırğa mömkin dip sanalgan, 10 cirdä buldı; şul isäptän, raketa motorları citeşterü şirkätendä, Bagdad çitendä urnaşqan ximia komleksında häm başqaladağı su-tazartu stansiäsendä.


text:
Tatarstanda nilär bulıp yata?
Düşämbe kiçendä Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev Mäskäwgä oçtı. Ul anda cirle üzidarälär mäs’älälärenä bağışlanğan cıyılışta qatnaşaçaq. Ägär dä gubernatorlar, prezidentlar Rusiä prezidentı tarafınnan täqdime belän raslansa, rayon, şähär başlıqları kemneñ fatixası belän bilgelänergä tieş bula. Tatarstan, Başqortstan häm başqa töbäklärneñ citäkçeläre uzğan atna axırındağı Däwlät Duması utırışına qadär töbäktäge qanun çığaru cıyılışların Mäskäw kürsätmäse buyıça taratmasqa häm şähär başlıqların bilgeläw xoquqın töbäk citäkçelärenä birergä taläp itkän idelär. Şuşı atnalarda nindi täqdimnärneñ qabul itelüe, ä nindilärneñ çüplek sawıtına oçuı xäl iteläçäk.1nçe noyäberdän başlap qayber poçta xezmätlärenä bäyälär töşä, dip xäbär itä «Tatar-inform» agentlığı. Süz poçta belän banderol, akça kilü turındağı beleşmäne cibärü bäyäse turında bara. Ä küñelsez yañalıq – ipi häm sötkä bäyälär artuı xaqında. Söt äyberläre 10-15% qıybatraq satıla başlasa, ä ipi – 11% arta.
Tatarstanda bu könnärdä ğädättän tış xäl buldı. Şarm –Al-Şäyxqa, dip oçıp kitkän Tu-154 oçqıçınıñ ber motorı eştä. Oçqıçta 141 passajir häm 12 keşelek ekipaj bula. 3 säğät buyı Qazan hawa alanı östennän oçıp yörgännän soñ Tu-154 cirgä utıra. Tabiplar, yanğın sünderüçelär, qotqaruçılar, keşelärgä yärdäm kürsätergä turı kilsä, dip äzerlänep torğan. Ämma waqiğa häwässez genä tämamlanğan. Qazan hawa alanı citäkçelege beldergänçä, Tatarstan oçqıçı belän andıy xälneñ inde bulğanı bar. Şarm –Al Şäyqa baruçılar, şul uq, könne ikençe oçqıçqa utırıp kitkän.
Rimzil Wäli, Qazan


text:
Cire üzidärä oyışmalarına kem eşlärgä barır?
Cirle üzidärä turındağı qanun qabul itelgäç, parlament wäkilläreneñ bar söyläşüläre, munisipal saylawlar turında bara. 23 may könne, Spas rayonınıñ Bolğar awılı yanında cirle üzidarä oyışmalarınıñ mäğnäse, eş tärtibe häm saylawlarğa äzerlek mäsäläläre turında kiñäşmä ütte. Anı respublikanıñ «Tatarstan-yaña ğasır» xäräkäte wäkilläre oyıştırdı. Respublika rayonnarında citäkçe urınnarda eşläwçe häm älege kiñäşmädä qatnaşqan keşelär äytkänçä, böten närsä aqçağa qaytıp qala.
Tatarstannıñ här awılında, här rayonında häm şähärlärdä, cirle üz idärä oyışmalarına saylawlar ütkäreläçäk. Cirle üz idäräne, xalıq demokratiäse, dip atıylar, xakimiätne keşelärgä yaqınaytu ısulı, dip äytälär. Ul, xalıqqa üzenä xäl itärgä mömkinlek birä, dip maqtıylar. İnde älege qanunnı tormışqa aşıru waqıtı da kilep citte. Parlament räise Färit Möxämmätşin, üze citäklägän xäräkät äğzäläre belän oçraşqanda, cirle izidäräne inqilab belän tiñläde. Anıñ süzlärençä, cirle üzidarä oyışmalarına saylawlar waqıtı kiçekterelergä mömkin. Xäzer qanunğa şundıy tözetmä äzerlänä. Xalıq wäkillären saylaw könen 25 sentäberdän, 16 oktäberenä küçerergä täqdim itelä. Yaña saylanğan munisipal oyışmalarğa oçraqlı keşelär eläkmäsen öçen, respublika xakimiätläre anda üz keşelären ütkärergä teli. Bu eşkä «Tatarstan-yaña ğasır» xäräkäte cälep itelä. Färit Möxämmätşin saylawlarğa xäräkät äğzäläre arasınnan nämzätlärne çığarırğa çaqırdı, şul isäptän yäşlär dä, xatın-qızlar da bulsın, dide ul. Başqarma xakimiät cirle üzidarä belän genä eşennän tuqtamıy, awıl häm rayonnarda anıñ wäkilläre, Başqarma komitet räweşendä eşliyäçäk. İke törle xakimiätneñ mönäsäbätläre nindi bulır, salımnar cıyılmasa, aqçasız munisipal xakimiät närsä eşli alır? Älegä küp sorawlar cawapsız bulıp qala. Cirle üzidarä reformasınıñ yazmışı häm rayonnarda yäşäwçe xalıqnıñ añlawı turında kiñäşmädä qatnaşuçılar belän söyläştek.
Biek tawdan kilgän tabip, Kamil Zıatdinov, üzidarä – zaman taläbe, dip sanıy. Anıñ näticäse bik küzgä kürenä torğan bulmasa da, ul barıber bulsın, di. Balıq bistäsennän kümäk xucalıq räise Fidail Älmiev, äytkänçä, awılda äle saylawlarğa äzerlek başlanmağan. «Minem öçen kiñäşmäde söyläşülär yañalıq buldı» dip belderde ul. Yuğarı Oslan rayonınan, Rafiq abzıy Äxmätşin isä, cirle üz idäräneñ eşe barıp çığuına şik belderä. Anıñ uylawınça, xalıq aña äle äzer tügel .«Salımnar cıyılsa da, alarnıñ küläme awıldağı eşlärne alıp barırğa citärlek bulmasqa mömkin. Aqçası da bulmağaç, eşe dä cawaplı bulğaç, ul üz idärä oyışmalarına eşlärgä kem barır?», - digän borçu belderde Rafiq abzıy. Teläçedän kilgän yäş keşe, Röstäm Niğmätcanov, cirle üzidarä sistemasın kertü, äkren-äkrenläp kiräk, dip sanıy. Ul, xäzerge buyın, üz cirenä xuca bulırğa öyränä almas, ä menä balalarğa yaña tormışnıñ faydası bulırğa mömkin, di.
Cirle üzidarä oyışmalarına, üz keşelären kertergä, dip milli xäräkät äğzäläre dä, kommunistlar da, başqa säyäsi köçlär dä cıyına. Şuña, «Qazannıñ 1000 yıllığı»n bäyräm itü belän bergä, Tatarstanda kiñ külämle säyäsi köräş kampaniäse dä baraçaq, dip farazlap bula.
Bikä Timerova.


text:
Robert Miñnullin Çuvaşiädä ütkän Respublika könendä qatnaştı...
23-24 yündä Çuaşstanda respublika köne uzdı. Alarda bu ğädät inde bik küptännän kilä. Tatarstannan 3 keşelek delegatsiä bardı häm Çabaqsardağı, Şemurşa rayonında ütkän çaralarda qatnaştıq. Bik matur bäyräm uzdırdılar. Şulay uq bez Batır rayonına da kerep çıqtıq, Şığırdan awılında buldıq. Min anda Däwlät Sovetı deputatları belän oçraştım, ike parlament arasındağı xezmättäşlek turında söyläştem. Şulay uq rayon xakimiätläre belän dä oçraşular uzdırdımRobert Miñnullinnıñ Çuvaşiädäge millättäşlärebezneñ xäle, alarnıñ tormışı turında fikerläre
Tatarlar Çuaşstanda bik aktiv tormış alıp baralar, barlıq bäyrämnärdä dä qatnaşalar. Çabaqsarda mäçet tä açqannar. Şähärdä tatarlar alay küp tügel, läkin Çuvaşstanda millättäşlärebez şaqtıy yäşi. Alar çuaşlar belän üzara bik tatu yäşilär, min şuña soqlanıp qayttım. Ğadi xalıq arasında bernindi dä milli problema yuq. Respublikada Tatarstan televideniesen dä qararğa mömkinçelek bar. Çuaşstandağı millättäşlärebez Tatarstan tormışı belän xäbärdar


text:
Annan Izrailne Libannan blokadanı alırğa künderä almadı
Berläşkän Millätlär Oyışması General Sekretare Kofi Annan İzrailne küktän häm diñgezdän Libannı blokadalawnı tuqatuğa künderä almadı. Yaqın Könçığışta säfär belän yörüçe, bu könnärdä Bäyrüt, İzrail häm Fälestin cirlärendä bulğan Annan İzrailneñ yuğarı räsmiläre belän oçraşuldarda blokadanı tuqtatırğa çaqırğan ide.
Olmert Xizbullağa qoral taşunı tuqtatu öçen Libanğa xalıqara köçlär kertelgänçegä qädär blokadanı yomşartu bulmıyaçaq dide.
Bu Libanğa östämä 13 meñläp xalıqara xärbi kertü öçen şartlarnı yaxşırtu maqsatında Yaqın Könçığış illäre buylap säfärdä yörüçe Annan aldında torğan qayber qıyınlıqlarnı kürsätä.
Annan töbäktäge illär arasında xezmättäşlekne nığıtırğa tırışqanda küp kenä illär berençe itep üz şartların quya.
Çärşämbe könne ul Libanda atışlarnı tuqtatu turındağı 1701-nçe BMO rezolütsiäsen barlıq taraflar da tulısınça ütämi torıp atışlarnıñ yañartıluın buldırmıy qalu mömkin tügel dide.
"1701-nçe rezolütsiä härnärsäne açıq itep bilgeli. Bu telägän närsäne genä alıp bula torğan tabın tügel. Bez anı tulısınça tormışqa aşırırğa tieşbez" dide Annan.
Annan şulay uq İzrail belän Xizbulla arasında 34 könlek suğışnı başlap cibärgän Xizbulla qulındağı 2 izraille totqın mäs''äläsen çişüdä dä äle uñışqa ireşä almadı. Xizbulla alarnı barı tik İzraildäge libanlı häl fälestinle totqınnar qaytarılğannan soñ ğına azat itäçägen belderde.
Ämma Olmert tağın ber märtäbä alarnıñ berşartsız qaytarıluın taläp itte.
"1701-nçe resolütsiäne ğämälgä quyunıñ bik möhim öleşe totıq itep alınğan İzrail soldatları Ehüd Goldwasser belän Eldad Regevnı qaytaru. Bu öleşe ütälmi torıp 1701-nçe resolütsiä tulırınça ütälgän sanala almıy" dide Olmert.
Tağın ber mäs''älä Libannan İzrail ğäskärlären tulısınça çığaru. Sişämbe könne İzrail saqlanu ministrı Amir Perets İzrail üz ğäskärlären anda citärlek sanda xalıqara köçlär kertelgännän soñ çığaraçaq dide. Ämma ul citärlek digänne san belän äytmäde.
Annan Min xökümätlär belän anda BMO tınıçlıq köçlären mömkin qädär tizräk arttıru turında eş alıp baram. Xäzer anda 2500 xärbi bar. Aldağı könnärdä häm atnalarda bez alarnıñ sanın 2 märtäbä arttırıp 5000-gä citkerergä cıyınabız. Min bez monıñ belän şäğellängändä İzrialneñ çigenüe däwam itär häm bez moña inde ireşkändä İzrail ğäskärlären tulısınça çığarıp betergän bulır dip ömetlänäm dide.
Annan "atışlarnı tuqtatu kileşüe axır çiktä İzrail belän Liban arasında tınıçlıq kileşüenä kiterer dip ömetlänüen dä äytte. Ämma Liban premyer ministrı Fuat Simiora Liban İzrail belän tınıçlıq kileşüen ğäräp illäre arasınnan iñ soñğı bulıp imzalıyaçaq" dide.
İzrail häm Fälestin cirlärennän soñ BMO general sekretare Abdulla patşa belän oçraşu öçen Ürdüngä kilde. Ul şulay uq Süriädä ädä bulaçaq. Şimbä könne ul Tähranda İrannıñ atom programmasına bäyle xalıqara krizis turında söyläşäçäk.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Ğiraq suğışı: 4-nçe kön
Audio (Ron Synovitz): Amerikanıñ 3-nçe cir öste diviziäse Ğiraqnıñ regular armiäsenä qarşı suğışa. Alarğa şulay uq tanklar häm Ğiraqnıñ gvardiäse, Äl-Qads häm Äs-Şamawal köçläre qarşı tora, bäreleşlär Basradan Bagdadqa alıp barğan yulda bara.
Şiği möselmannarnıñ izge qalası sanalğan bu şähär Bagdadtan 160 çaqırım yıraqlıqta urnaşqan. Ğiraq televideniese äytüençä, Nacaf bäreleşläre waqıtında Baath partiäseneñ cirle citäkçese xäläk bulğan.
Qatı bäreleşlär Ğifrat yılğasında urnaşqan, startegik yaqtan möxim bulğan Nasiriä şähäre tiräsendä bardı. Bagdadtan 375 çaqırım yıraqlıta urnaşqan bu şähärgä koalitsiä köçläre şimbägä qarşı töndä ük kilep citkän ide. Ğiraq räsmiläre Nasiriä yanında Amerikannarnıñ 16 tankı häm BTRı yuq itelde, 25 xärbi xäläk buldı dip äytte. Yuğaltular turındağı mäglümätlärne tikşerü awır. Xärbi bäreleşlärdän başqa Ğiraqta mäglümät suğışı da bara. Yäkşämbedä Ğiraqnıñ vitse prezidentı Taha Yasin Ramadan, Amerikan xärbiläre suğışnıñ ciñel baruwı belän aldanmasınnar, alarğa köçle qarşılıq kürsäteläçäk, dip äytte. Bagdadta ütkän matbuğat oçraşuında ul Nasiriä yanındağı bäreleşlär waqtında berniçä Amerikan xärbieneñ äsir itep alınuwın äytte. Amerkan xärbiläreneñ Qatarda urnaşqan idarä üzäge wäkile kapitan Stewart Upton bu belderüne yalğan dip atadı. Beraz waqıt uzuğa Qatarnıñ Äl-Cäzirä televideniese, äsir itep alınğan 5 amerikan xärbien häm xäläk bulğan tağın 4 xärbineñ mäyetlären kürsätte. Äsirlär soraw birüçegä üzläreneñ isemnären, qaysı ştattan kilwüen, nindi xärbi bülektän buluın äytte. Äsirlärneñ berse xatın-qız. Quşma Ştatlarnıñ General Ştab başlığı Riçard Myers mondıy belderü yasadı:
Audio (Riçard Myers): Berniçä Amerikan xärbie yuğalğan bulırğa mömkin, alarnıñ sanı 10-nan artmasqa tieş. Xäzer bez alarnıñ qayda häm nindi şartlarda buluların açıqlarğa tırışabız.
Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld suğış äsirlären televidenie aşa kürsätüne Geneva konvensiäsen bozu dip atadı. Ğiraqnıñ Saqlanu ministrı Soltan Haşim Äxmät, Ğiraq Geneva konvensiäsen ixtiram itäçäk, suğış äsirlären cazalamayaçaq, dip belderde. CNN televideniesenä birgän äñgämäsendä Rumsfeld Ğiraq citäkçelären ximik yä bilogik qoral qullanmasqa çaqırdı:
Audio: (Donald Rumsfeld): Koalitsiä köçläre andıy xöcüm bula qalsa niçek xäräkät itergä öytätelgän. Ägär bula qalsa, älbättä, bu eşlärne aqrınaytaçaq, läkin axır näticäne berniçek tä üzgärtä almıy.
Rumsfeld, ximik yä biologik qoral qullanırğa ämer birgän Ğiraq komandirları xökem iteläçäk, dip kisätte. Saddamnıñ xärbilär belän ni däräcädä idarä itäwe turında söylärgä äle irtä, bu Bagdaqa yaqınayğaç kürener, läkin Ğiraq citäkçelegendä butalçıq küzätelä, dide ul. Ğiraq televideniese bügen Saddamnıñ xärbi citäkçelär belän ütkärgän oçraşuınnan video-sürätlär kürsätte. Utırışnıñ qayçan ütkäne äytelmi, Saddam anda yaxşı qiäfättä kürende. Yäkşämbedä bäreleşlär suğışnıñ berençe könnärendä alınğan Umm Qasr häm Basra şähärlärdä däwam itte. Uzğan töndä Basra köçle bomba utına totıldı. Ğiraq räsmiläre 80-gä yaqın keşeneñ xäläk buluın xäbär itte. Xalıqara Qızıl Xac oyışması, bu xöcümne çamadan-tış dip atadı. Hawa xöcümenäre tönyaqtağı Mosul, Saddamnıñ tuğan şähäre Tikrit häm başqala Bagdadqa yasaldı. Ğiraq räsmiläre koalitsiäneñ 5 oçqıçın bärep töşerüwen belderde. Äl-Cäzirä televideniese Bagdad östendä bärelgän oçqıçnıñ ike pilotı paraşuttan sikergän dip xäbär itte. Ğiraq xärbiläre alarnı ezläsä dä, älegä taba aplamdı. Amerikan räsmiläre 5 sanın kire qaqsa da Ğiraqta ber oçqıçnıñ yuğalu ixtimalın tanıdı. Küwäyttä yuqqa çıqqan Britan oçqıçı yazmışına da açıqlıq kertelde. Amerikan häm Britan räsmiläre, bu oçqıçnıñ yalğışlıq belän Amerikanıñ Patriot raketası belän bärep töşerelüwen tanıdı. Üz qulınnan ülgän digännän, tağın ber şundıy xäbär Quşma Ştatlarnıñ tönyaq Küwäyttä urnaşqan 101nçe desant diviziäsennän kilde. Ber Amerikan xärbie iptäşläre yäşägän çatırğa granata taşlağan, näticädä distädän artıq xärbi yaralanğan, berse xäläk bulğan. Könbatış mäglümät çaraları, bu Amerkan xärbie dine belän möselman bulğan, dip xäbär itä.
Yäkşämbedä dönyanıñ törle illärendä Ğiraq suğışına qarşı demonstratsiälär ütte. Sydneyda 50 meñ çaması keşe uramğa çığıp, Ğiraqqa cibärelgän 2 meñ Avstraliä xärbien kire qaytarırğa taläp itte. İndoneziä başqalası Jakartada yözlägän keşe Amerikan ilçelege qarşına kilep Amerikan bayraqların yandırdı. Quşma Ştatlar däwlät departamentı Amerikan watandaşların İndoneziädän kitergä çaqırdı.
Ali Gilmi, Praga


text:
Lukaşenka aldında qıyın iqtisadi problemmalar tora.
Yevropa Berlegeneñ tışqı eşlär ministerläre 10-nçe Aprilde Belorusnıñ 31 ölkän räsmisenä, şul sanda prezidend Lukaşenkağa viza birüne tıydılar. Moña anda ütkärelgän prezident saylaularınıñ ğadel häm irekle bulmauı säbäp bulıp tora. Lukaşenko 3-nçe möddätkä prezidentlıq vazıyfasın üti başladı. Läkin, anıñ aldında qıyın problemmalar tora. İn qıyını Rusiäneñ Belorusqa tapşıra torğan gaznıñ bäyäsen kütärü ixtimallığı. Gazprom 2007-nçe yığı kontrakt turında söyläşülär başlanğaç, bäyäne öç märtäbägä kütärergä teläven belderde inde. Bu Belorus ekonomikasın üzgärtergä kiräklegen añlataçaq. Lukaşenko isä andıy üzgäreşlärne yaqlamas.
"Lukaşenkonı kiläse berniçä yılda ekonomik problemmalar kötä. Töp problemma Belorus iqtisadı üseşeneñ dävam itmiäçägendä."
İlneñ iqtisadı Rusiäneñ arzan bäyägä tapşırğan nefte häm gazınnan bäyle. Belorus ber meñ kibik metr gaz öçen 47 dolar tüli. BDB illäre arasında iñ arzanı. Könbatış Yevropa illäre şuluq miqdar öçen 240 dolar tülilär. Gazpromnıñ gaz bäyäsen kütärü niäte turndağı belderüe Belorusta borçılu tudırdı. Henselneñ süzlärençä, bäyäne ber az ğına kütärü genä dä Belorus iqtisadına tiskäre täsir yasıyaçaq. Läkin, Hensel 2007-nçe yılda bäyä kinättän kütäreler dip kötmi. Uzğan qışta Ukrain, Moldova häm Görcstan Rusiäneñ bäyälärne kütärüe belän kileşergä mäcbür qaldılar. Bu atnada Gazprom Ärmänstan belän yaña kileşü tözüne , İrannı Ärmänstanğa totaştıraçaq gazütkärgeçen üz kontrolenä kertü mäsäläse belän bäyliäçägen belderde. Rusiä belän Belorus arasında gaz bäyäse mäsäläsendä bäxäs çıqqan xäldä, Minsknıñ Beltranshaz gazütkärgeçe östennän kontrolen yuğaltuı mömkin. Rusiä bälkim mone telider dä. Minsktağı Beloruslar häm Bazar dip atalğan atnalıqnıñ ekonomik küzätüçese Tatyana Manionok Lukaşenkonıñ Rusiä belän üzenä faydalı bulğan kileşügä ireşüe bik ixtimal, çönki säyäsi säbäplärdän Mäskäv Belorusqa başqaçaraq mönäsäbät kürsätä digän fikerdä.
"Rusiä üzeneñ berdän ber berektäşe prezident Lukaşenkanı qıyın xäldä qaldırır dip ışanmıym. Bu Rusiä öçen faydağa bulmas. Şul säbäple häm gaz häm nefte bäyäse mäsäläsendä nindider kompromis tabılır."
Anıñ fikerençä, Belorus xärbi yaqtan häm Rusiä tovarları öçen transit il bularaq Mäskäv öçen bik möhim. Belorus Rusiä belän berläşergä telägän berdän ber elekke sovet respublikası. Läkin, Belorusnıñ ekonomik problemmalarına arzan energiädän bäylelek kenä säbäpçe tügel. Lukaşenkanıñ xakimiäte çorında Belorus ekonomik reformalardan çitläşte. Näticädä anda bazar ekonomkası yuq häm industriäneñ 80 protsentı diärlek dävlät qulında. Annan başqa Henselneñ süzlärençä, Lukaşenka xalıqnıñ yaqlauın alır öçen xezmät xaqların häm pensiälärne kütärep tora.
"Lukaşenko xakimiäte çorında xezmät xaqları bik tiz üste. Monı saqlap bulmas. Bu belorus şirkätlärenä konkurensiä mäsäläsendä zur basım yasıy."
Belorus fabriklarnıñ 60 protsentı zianğa eşli. Mondıy säyäsätne dävam itterü mömkin tügel. Lukaşenka üzeneñ ekonomik säyäsäteneñ qolına äylände. Bazar reformaların ütkärü , eş urınarınıñ yabıluına häm eşsezlekkä säbäp bulaçaq. Bu isä xalıqnıñ Lukaenkanı yaqlauın kimetäçäk. Ä inde reformalar näticäsendä xosusi käsepçelekneñ häm köçle urta sıynıfnıñ xasıyl buluı da anıñ xakimiätenä quqınıç tudırır ide. Şul säbäple Henselneñ fikerençä, Lukaşenka üzen üze qıyın xäldä qaldırdı. Ul elekkeçe dävam itä almıy , ber ük vaqıtta alğa taba da kitä almıy.
Färit İdelle, Praga.


text:
Axırda – tağın 20 ğinwar turında. Düşämbe kiçendä Kamal teatrında Tatarstan xalıq şağire, bilgele dramaturg İldar Yuzievnıñ 70 yıllıq yubileyına bağışlanğan icat kiçäse ütä. Ä şimbä könne, 18 ğinwarda, Yuzievnı Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev qabul itte. Ber säğät däwam itkän bu oçraşuda uzğan zamannar turındağı lirik xatirälär dä yañğıradı, qayber plannar turında da äytelde.
Tatarstan Prezidentı üze tuğan könne Qazanda bulsa, hiçşiksez Kamal teatrına barıp, İldar Yuzievnı 70 yäşlek yubileyı belän qotlağan bulır ide. Üze säfärgä kitär aldınnan ul şağirgä anıñ qabatlanmas icatı öçen çın küñeldän räxmät äytte.
Rimzil Wäli, Qazan.


text:
Rusiä prezidentınıñ Hindstandğa säfäre qısalarında, Rusiä tağın 4 atom reaktorın tözü turında Hindstan belän añlaşu momorandumın imzaladı. Kileşü turında dokument, Rusiä Prezidentı Vladimir Putin häm Hindostan premyer-ministırı Manmohan Singh belän bulğan oçraşudan soñ, illärneñ atom ministrları tarafınnan imzalandı. Rusiä Prezidentı, Kudankulam şähärendäge stansiäne tözep beterüne bik mohim, dip sanyıbız dide. Rusiä Hindstanda şuşı şähärdä ike reaktrtornı tözüdä qatnaşa. Bügen imzalanğan dokumentta yaña, 4 reaktorın tözü turında süz bara.
Atom ölkäsendä xezmättäşlek, Putinnıñ Hindostanğa säfäre barışında kön tärtibendä bulğan iñ möhim mäsälälärneñ berse bulıp tora.


text:
Qazanğa Rusiä vitse-premyerı Aleksandr Jukov kilde
Respublika Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin comğa könne Mäskäwdä buldı. Anda ul Rusiäneñ qanun çığaruçılar şurası utırışında qatnaştı. Vladimir Putin citäkçelegendä uzğan älege cıyılışta süz federal’ üzäk häm töbäklär, şulay uq cirle üzidarä oyışmaları arasında wäkälätlärne büleşü turında bardı. Mäskäwdän dä Qazanğa däräcäle qunaqlar kilde. Bu yallarda başqalada Rusiä xökümäteneñ vitse-premyerı Aleksandr Jukov bulaçaq. Äle üze genä dä tügel, ä ğailäse belän. Şulay uq Tatarstannıñ Rusiä Däwlät Dumasında deputatı Oleg Morozov ta üzeneñ yalın Qazanda uzdıraçaq. Aleksandr Jukov şimbä könne xatın-qızlar arasında şaxmat buyınça Rusiä çempionatınıñ yabılu tantanasında qatnaşaçaq. Çönki Jukov Rusiäneñ vitse-premyerı buludan tış, äle şaxmat federatsiäseneñ citäkçese dä. İlneñ iñ köçle şaxmatçıların qotlarğa Mintimer Şäymiev tä kiläçäk.
9 yün könne Qazanda tağın ber zur sport çarası tämamlandı. Ataqlı sportçılar bertuğan Znamenskiylar isemendäge ciñel atletika buyınça xalıqara turnir üz eşen yomğaqladı. Xäyer, tatarstanlılarnıñ bu yarışlar belän oçraşular alda da kötä äle. Çönki, Mintimer Şäymiev Rusiäneñ ciñel atletika federatsiäse citäkçeläre belän oçraşqanda Znameskiylar isemendäge turnirnı yıl sayın Qazanda ğına ütkärergä täqdim itte.
Gölnaz İlgizär


text:
Ğiraqta ilneñ säyäsi häm dini yulbaşçıların cıyğan 3 könlek ilküläm konferensiä – Än-Nacaf häm başqala Bağdadtağı yaña köç qullanu belän bilgelände. Cıyın Bağdadnıñ "yäşel zona" dip atalğan şähärneñ çağıştırmaça imin öleşendä ütsä dä bügen biredä şartlawlar yañradı. Konferensiägä qatnaşqan ber meñ 300gä yaqın delegat – Ğiraq Milli Şurasına keräçäk 100 äğzaneñ 81en saylarğa tieş. Şulay uq köntärtibendä – iminlek, demokratik reformalar, ilne tözekländerü häm keşe xoquqları kebek möhim mäs''älälär tora.
Berläşkän Millätlär Oyışması general sekratere Kofi Annan''nıñ maxsus wäkile Äşräf Qazi, konferensiädä qatnaşuçılar aldında çığış yasap – sezneñ eşegez – Ğiraqnıñ kiläçäge öçen zur ähämiätkä iä dip belderde: "İlne 2005neñ 31 Ğinwarında uñışlı saylawlarğa, häm şul uq yıl azağına konstitusion demokratiägä kiterü öçen – sezneñ eşegez bik möhim", dide Qazi.
Ğiraqnıñ waqıtlı premyer-ministrı İyad Allawi, delegatlarnıñ cıyılıp sişämbe könne tawış biräçägen – "Saddam çorınnan soñğı demokratik Ğiraq tözü eşeneñ berençe adımı" dip bäyälde.
Şul arada Nacaf şähärendä Moqtada as-Sadrnıñ Mähdi ğaskärläre häm Quşma Ştatları citäkçelegendäge xärbi köçlär belän Ğiraq köçläre arasında bäreleşlär däwam itte.
Ğiraq polisiäseneñ Nacaftan çığıp kitü taläbenä qaramastan şähärdä qalğan Frans Press agentlığı jurnalistı Nacafta tank häm mıltıqtan atu tawışları işetelä, dip xäbär itte. Şulay uq şiğilärneñ izge urını sanalğan İmam Ali mäçete tiräsendä dä qara töten kürergä mömkin.
Kiçä kiçke säğatlärdä Ğiraqnıñ Milli İminlek başlığı Mowaffaq Al-Rubaie, Än-Nacafta tınıçlıq urnaştıru turında söyläşülär uñışsız tämamlandı, dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda tizdän Ğiraq xökümät köçläre "çistartu" dip atalğan xärbi çaralar başlıyaçaq, maqsatı – qarşı torğan ğısyançılarnı yuq itü: "Ğiraqta qanun häm tärtip urnaştıru – xökümätneñ töp burıçı. Nacafta häm başqa şähärlärdä tärtip häm qanun buldırır öçen kiräk bulğan här närsäne eşliäçäkbez," dide Al-Rubaie.
Än-Nacafta bäreleşlär alıp barğan As-Sadr wäkilläre dä Bağdadtağı ilküläm cıyınğa çaqırılğan ide, ämma alar kilmäde. Şiğilärneñ başqa wäkilläre bar.
Cıyında qatnaşqan jurnalistlar, başqaladağı "imin zona" yanında kimendä 5 şartlaw işetelde, ğısyançılar raketadan ut açqan dip farazlana. Raketa höcümendä "imin zonanıñ" tışında kimendä 1 ğiraqlı hälak bulğan.
Alsu Qormaş, Praga


text:
Qoroltay törkömö Blagoveçen xäldären tikşerä
Blagoveçendağı xäldärgä Däülät Yıyılışı (Qoroltay) deputattarı la üž bahahın biräsäk. Oşo maqsatta danı bötä donyağa taralğan qalala parlament komissiahı eşläne. Kisä 10 keşenän torğan törköm tikşereü eştären tamamlanı. 10 keşeneñ 4-he Blagoveçenda, 6-hı Öfölä eşläne, dokumenttar menän tanıştı. Yaqınsa mäğlümättär buyınsa, deputattar, urındağı xakimiät häm xalıq Blagoveçendä tärtip urınlaştırıu käräk bulğan tigän urtaq fekergä kilgän. Sönki elegeräk habantuyžarža, kafelärža militsiä xežmätkäržärenä ber-nisä höjüm bulğan. Ämmä deputattar ža, xakimiät tä, xalıq ta OMON üž wäkälättären samanan tış arttırıp yebärgän tigän fekeržä. Komissiä ağzaları äyteüensä, ular bında kem ğäyeple ikänen asıqlar ösön kilmägän. Deputattaržı täü siratta rayonda sotsial ölkäneñ toroşo, yäştäržeñ buş waqıttarınıñ nisek oyoştorolouı, dikäber waqiğalarına kiltergän säbäptär qıžıqhındıra. Blagoveçen qalahı häm rayonı xakimiäte başlığı Änfäs Nurtdinov äyteüensä, dikäberžäge profilaktik saranıñ ber ayžan huñ ğına üžäk matbuğatta häm xoquq haqlawsılarža žur qıžıqhınıu uyatıuı añlaşılmay. Üžäk kanaldar häm baytaq gazetalaržağı mäğlümättärže ısınbarlıqqa tap kilmäüe lä borsolou uyata. Xakimiät başlığı urınbasarı Veronika Guryeva äyteüensä, huñğı osorža qalala eşqıuaržar elitähı barlıqqa kilgän. Ular qanunğa tököröp qaray. Xakimiät wäkildäreneñ fekere şunday. Xalıq fekere menän xörmätle tıñlawsılar hež tanıştığıž. Xalıq wäkildäre-deputattaržıñ fekere lä bildäle. Ämmä unıhı möhim tügel. Deputattaržıñ ike ay ütkäs kenä Blagoveçenğa barıuı - ularžı xalıqtan bik alıs torouın, kabinet yılıhın xalıq ah–zarınnan östön quyıuın kürhätep tora.


text:
Başqortstan tatarları prezidentlıqqa namzätlärneñ tatar tele statusın üsterü wağdälärenä ışanamı?
BR Üzäk saylawkqomissiäse räise Barıy Kincäğulov äytüençä, qayber kandidatlarnıñ saylawlar näticäläre buyınça däğwaları, şiqäyätläre haman da tikşerelä, ämma alar xäzer ğomum xälgä üzgäreş kertä almıy inde. Şulay bulğaç, saylawlarnıñ ikençe turın, aldan uq farazlanuınça, 21 dekäbrgä bilgeläw turında qarar qabul itelde. Prezidentnı qabat saylawlarda ike däğwaçı – Mortaza Räximov belän Sergey Veremeyenqo qatnaşaçaq. Barıy Kincäğulov belderüençä, älege qarar respublika räsmi matbuğat basmalarında dönya kürgännän soñ, kandidatlar yañadan üzläreneñ saylaw ağitatsiälären başlıy ala. Räsmi gäzitlärneñ bäyrämnän soñ häm yal könnärennän soñ, 16 dekäbrdä genä çığuın isäpkä alsañ, namzätlärgä cämägätçelek belän aralaşırğa, ağitatsiä xästärleklären kürergä nibarı dürt kenä kön qala digän süz. Äye, Başqortstan Üzäk saylaw komissiäse nihäyät saylawlarnıñ ikençe turı 21 dekäbrdä ütäçäge xaqında räsmi qarar qabul itte. Ämma köndäş qandidatlar Ralif Safin belän Aleksandr Arinin saylawlar näticäläreneñ bozıp kürsätelüye xaqında belderde häm berençe tur saylawlar yomğaqların ğämäldän çığaru öçen ğarizä yazıp, bixisäp şiqäyätlären BR Üzäk saylaw komissiäsenä tapşırdı. Xäzer inde Üzäk saylaw komissiäse bu şiqäyätlärgä iğtibarsız qalğaç, bu namzätlär saylawlar yomğaqların ğämäldän çığarunı taläp itep, Başqortstan Yuğarı mäxkämäsenä möräcägät itäçäklären belderde. Şul uq waqıtta, äle Sergey Veremeyenqoğa ikençe tur saylawlar aldınnan ağitatsiä eşlären cäyelderergä röxsät itelmäsä dä, Mortaza Räximov üzenä buysınğan räsmi mäğlümat çaralarında bu eşlärne kiñ qolaç belän başlap ta cibärde inde. 11 dekäbr könne Mortaza Räximov beryülı ike räsmi möräcägät belän çıqtı. Berençe belderüen ul Başqortstan televideniesı jurnalistı belän äñgämä räweşendä yasadı. Bu belderüdä Räximov üzeneñ prezident saylawlarnıñ ikençe turında motlaq qatnaşaçağı xaqında belderde. Mäğlüm buluınça, Räximov äfände 9 dekäbrdä Mäskäwdä Rusiä prezidentı Putin belän oçraşuda İslam konferensiäse oyışması eşçänlege xaqında da söyläşkännän soñ, qayber kiñ mäğlümat çaraları Mortaza Räximov saylawlarnıñ ikençe turında qatnaşmayaçaq, aña İslam konferensiäse oyışmasında ber citäkçe wazıyfası yökläteläçäk ikän digän farazların taratqan ide. Ämma prezident Räximov bu xäbärlärne yalğan dip kire qaqtı. «Bernindi Malayziägä dä kitmim, min üzem küpme köç salğan Başqortstanımda qalam häm saylawlarnıñ ikençe turında qatnaşam», – dip belderde ul. Anıñ bu äñgämäsen Başqortstan däwlät telewideniesı belän radiosı xäzer ike kön rättän köne – töne diärlek yañğıratıp tora. Aldaraq äytelüençä, 11 dekäbr könne Räximov äfände tağın ber belderü yasadı. Anısı Başqortstan xalqına möräcägät dip atala. Bu möräcägät iñ täwdä räsmi xaqimiätlär qaramağındağı «Başinform» ağentlığınıñ elektron säxifäsendä päyda buldı. Annan soñ anı respublik radiosı tapşıra başladı. Ä comğa könne prezidentlıqqa kandidatnıñ möräcäğäten barlıq räsmi gäzitlär dä bastırıp çığardı. Bu möräcäğätendä Mortaza Räximov tağın da respublik baylığına qızığıp, prezidentlıq känäfienä omtıluçı oliğarxlarnı sügä häm xalıqtan ruxi yärdäm sorıy. Räximov fikerençä, Başqortstan soñğı yıllarda zur qazanışlarğa ireşte häm alarnı nindider kilmeşäklärgä birü döres bulmas ide. Monısı tanış cır inde, aña älläni is tä kitmi.
Ämma bu möräcägättä Başqortstanda yäşäwçe tatar xalqın tämam aptıraşta qaldırğan fikerlär dä bar. Räximov fikerençä, imeş saylawlarnıñ berençe turı qayber millätlärneñ problemnarı buluın da kürsätkän ikän. Yänäse, tawış birülär näticäläre, misal öçen, respubliktağı tatar xalqınıñ telen üsterü häm yaqlaw problemı buluın da açıqlağan ikän. Alaysa, ägär saylawlar bulmasa, Räximov bu problemnıñ buluın belmi ikän. Monısı inde yä üz başıñnı axmaqqa salu, yä başqalarnı axmaqqa sanawğa oxşağan. İkeseneñ berse. Räximov bu problemnı bik yaxşı belä. Zamanında Başqortstanda tatar telenä däwlät tele statusı birü turında bäxäslär barğanda, ul üze ük aña kirtä quydı. Xätta bıyıl cäy Ufada Başqortstan tatarları qorıltayı aldınnan tatar milli oyışmaları citäkçeläre, tatar cämägätçelege wäkilläre belän oçraşu barışında da ul Başqortstanda tatar telenä berqayçan da däwlät tele statusı birelmäyäçäk dip, bik tupas räweştä beldergän ide. «Başqortstanda Tatarstan respublikası tözemäyäçäkbez», – dip qıçqırdı ul çaqta Mortaza Räximov. Monı tatar cämägätçelege bik yaxşı xäterli äle. Ä xäzer prezident saylawlarınıñ berençe turında ciñä almağaç, qabat saylawlar aldınnan Räximov respublik tatarlarına yararğa tırışıp şundıy belderü yasıy. İmeş, prezident saylawlarınnan soñ şunda uq ul tatar tele statusı mäsäläsen xäl itü öçen, Tellär turındağı qanunğa üzgäreşlär kertü burıçın quyaçaq. Nigä soñ Mortaza Räximov tatar xalqı niçä yıllar zarığıp kötkän bu belderüen saylawlarnıñ berençe turı aldınnan uq yasamağan. Çönki ul üzeneñ berkem tarafınnan da jiñelmäslek qodräte buluına nıqlı ışanıp, berençe turda uq ciñep çığarğa isäp totqan ide. Ämma xalıq başqaça uylıy bulıp çıqtı. Xätta xakimiätlärneñ binihäya citäkçelek, idarä itü mömkinlekläre, xalıqnı törleçä qurqıtuları da Mortaza Räximovqa ciñü kitermäde, kiresençä, ciñelü açısı tatırğa mäcbür itte. Ä xäzer ikençe turda ciñep çığu öçen, Räximov äfändegä respublikta yäşäwçe küp sanlı tatar saylawçılarınıñ tawışın da üzenä qazanu kiräk. Anıñ soñğı minutta ğına digändäy, ütep barışlıy ğına, etkä söyäk taşlağanday ğına, tatar tele statusın kütärergä ışandıruı respublik tatarların nıq räncette. Respubliktağı tatar milli oyışmaları prezidentlıqqa qandidatnıñ bu süzlärenä ışanmıy. Respubliktağı başqa tatar milli oyışmaları citäkçeläre dä Mortaza Räximovnıñ belderüendä äytelgän ışandırularına bik şiklänep qarıy. Saylawlar ütkäç tä onıtaçaq bit ul üz wäğdäsen, dilär alar. 12 dekäbr Rusiä Konstitutsiäse könendä Ufada saylawlarğa bäyle ber waqıyğa buldı. Başqortstan prezidentı wazıyfasına däğwaçı Ralif Safinnıñ tarafdarları başqala üzägendäge Sovet mäydanına cıyılıp miting ütkärep aldı. Mäydanğa xalıq köndezge säğät unike tulğançı cıyıla başlağan ide. Biredä miting bulaçağın añlağan ütep baruçılar da tuqtala başladı. Ämma şul arada, cir astınnan çıqqan kebek, ällä qayan ğına distälägän militsiä xezmätkäre kilep çıqtı häm mäydanğa baruçı uramnarnı kamap, anda başqa ber keşene dä ütkärmäde. Şulay itep mitingqa ütärgä telägän Ralif Safin tarafdarlarınıñ da kübese ütä almadı. Uram cıyınına kiñ mäğlümat çaraları wäkilläre, videokameralar belän televidenie jurnalistları da kilgän ide. Mitingta qatnaşuçılar qullarında berniçä şigär dä bar. Alarnıñ bersendä bolay dip yazılğan:«Senzura oyası bulğan Başqortstan däwlät televideniesı citäkçelären mäxkämägä tarttırırğa!». Bu şigärneñ yazıluı säbäbe dä bilgele. Çönki respublika däwlät televideniesı häm radiosı Ralif Safinnıñ qanun buyınça qaralğan tüläwsez efir waqıtında yazılğan tapşıruın da çığarmadılar. Uram cıyınında qatnaşuçılar saylawlarnıñ küp qanun bozular belän ütkänlege, ğomumän, Başqortstanda härtörle qanunnarnıñ, keşe xoquqlarınıñ tupas bozıluı turında da söyläde. Uram cıyını bik ozaq barmadı. Çönki militsiä xezmätkärläre anda qatnaşuçılarğa qarata törleçä basım yasıy başlağaç, qarşılıq aksiäsenä cıyıluçılar taralırğa buldı. Ämma alar biredä Başqortstan xalqınıñ Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa möräcäğäten taratırğa ölgerde. Respubliktağı 480 meñ keşe qul quyğan bu möräcägättä Başqortstandağı saylawlarnıñ ğädel ütmäwe, qanunsızlıq, xakimiätlärneñ xalıqnı sanğa suqmawı turında bäyän itelä. Möräcägät azağında aña imza quyuçılar Rusiä prezidentınnan Başqortstandağı xäwefle xällärgä qısılunı häm çaralar kürüne sorıy. Ägär ul yärdäm itmäsä, möräcägätkä qul quyuçılar respublikta xaqimiätlärgä buysınmaw ğämällärenä kereşäçäklären äytä.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Başqortostan preer ministrı millättäştärźe tıuğan erźärenä yäşärgä qaytırğa saqıra
Respubliqa prezidentı Räsäy migratsiya xeźmäte direktorı Konstantin Romodanovskiy menän osraştı. Bıl osraşıuźıñ üź säbäbe bar. Köźgä Räsäy Däülät şurahınıñ sirattağı ultırışı tap migratsiya mäsälälärenä arnalasaq. Şuğa la uğa xäźerźän ük äźerläneü möhim. Bıl osraqta Başqortostan Räsäy kimälendä migratsiya mäsälälären uñışlı xäl itkän töbäk bularaq kürhäteläsäk. Bığa tiklem Başqortostan menän federal migratsiya xeźmäte arahında kileşeü źä yuq ine. Yäğni, ike aralağı wäkälättär bötönläy bildälänmägäyne. Xäźer bıl eteşheźlek tä bötöröldö. İke arala nihäyät kileşeü töźölöp wäkälättär bildälände. Doqumentqa Xökümät premer ministrı Rafael Baydäülätov menän Konstantin Romodanovskiy qul quyźı. Rafael Baydäülätov kileşeügä qul quyıu tantanahınan huñ, min Başqortostanğa millättäştärebeźźeñ küpläp kileüen telär iner, tip belderźe. Ämmä respubliqa etäkselege älegä qasaqtarźı urınlaştırıu mäsälähen quźğatmay. Sönki Başqortostanda yäşäp tä fatirhıź yörögändär bixisap. Şulay źa Başqortostandan qıuılırğa teyeşle keşelärźe totou ösön kileşeügä yaraşlı, maxsus urındar töźöläsäk. Qanunhıź migratsiyağa qarşı köräşte artaban da kösäyteü qarala. Konstantin Romodanovskiy kileşeüźe bar punkttarı la teüäl ütäler tigän ışanıs belderźe.
Başqortostanda yaylap demoğrafik xäl totoroqlana bara. Respubliqa prezidentı bıl hüźźärźe här saq źur ğorurlıq menän äytergä yarata. Mortaza Räximov Başqortostanğa migranttarźıñ küpläp kileüen xalıqtıñ yäşäü kimäle yaqşırıu menän bäyläy. Huñğı biş ayźa ğına migranttar hanı 2 meñ keşegä artqan. Däülät şurahı köndärendä şulay itep, Öfö uramdarında qanunhıź migranttar bulmayasaq. Äle bıl sarağa etdi äźerlek bara. Räsäy prezidentı qortejı ütä torğan tağı la ber yul asıldı. Yulütkärges tuğıź ay samahı esendä töźölgän. Unıñ oźonloğo 73 metrźan aşıu, kiñlege 16 metr. Ös hıźatlı yuldan baş qalanan Şişmä yulına, Irımbur trassahına sığırğa mömkin. Töźöüselär äyteüensä, bıl yulütkärgesteñ transport xäräkäten köyläü yähätenän ähämiäte bahalap bötköhöź. Zubovo auılı yanında ayırıusa, yäy ayźarında baqsalarğa barıusılar yulda źur tığındar tıuźıra. Yulütkärges ihä Öfö-Irımbur trassahındağı kösörgäneşlekte kämetergä, awtomobildär xäräkäten xäüefheźeräk itergä mömkinlek birä ikän. Başqarılğan eştär sifatı menän yaqından tanışqandan huñ Başqortostan prezidentı ularźı yuğarı bahalanı. Başqortostan menän Räsäy berźämlegeneñ 450 yıllığına yulütkärges baş qala xalqı häm awtohäüäśkärźär ösön źur büläk tip bildäläne.


text: Pxenyan. Könyaq Koreäneñ Amerika Quşma Ştatları belän xärbi künegülär ütkärüe säbäple, Tönyaq Koreä Könyaq belän söyläşülärne kiçekterüe xaqında belderde. Kommunistik Tönyaqnıñ räsmi mäğlümat agentlığı xäbärendä, şundıy künegülär barğanda, ike Koreä arasında tınıçlıq söyläşüläre bula almıy, dielgän. Könyaq Koreäneñ Quşma Ştatlar belän här yılnı ütkärelä torğan xärbi künegüläre martnıñ 25-endä başlanırğa tieş. Anda 20 meñ amerikan xärbie qatnaşa, Könyaq Koreä yağınnan küpme ğäskärie buluı xaqında mäğlümat yuq.


text:
«Qayrat» fwtbol komandasınıñ şabwılşısı Jerar Gowğa reseylik CSKA klwbı qızığwşılıq tanıtqan. Bul twralı reseylik klwb ökilderi öz pikirlerin bildirdi, dep xabarladı vesti.kz.
Buğan deyin ïvwar fwtbolşısı CSKA-nıñ nazarına ilikkeni jaylı aqparattı alğaş ret life.ru portalı jarïyalağan. Mälimetterge säykes, soñğı eki jılda Jerardıñ oyındarına basa män berip kelgen.
«Negizi, biz sıbıstar jaylı pikir aytpaymız. Al munday aqparattı alğaş ret estip turmın», – dedi mäskewlik klwbtıñ selekcïyalıq qızmetiniñ jetekşisi Oleg Yarovïnskïy.
Sonımen qatar, Jerar Gowğa Francïyanıñ «Olïmpïk» ujımı da köz tikken bolatın.
Ïvwar oyınşısı men «Qayrat» arasındağı kelisimşart merzimi 2017 jıldıñ jeltoqsan ayında ayaqtaladı. Soñğı eki mawsımda ol Qazaqstan prem’er-lïgasında 22 goldan soğıp, bombardïr atanğan.
Ayta keteyik, 27 jastağı fwtbolşı Reseydiñ «Krasnodar», Türkïyanıñ «Kayserï Érdjïesspor», «Denïzlïspor», Şveycarïyanıñ «Ksamaks» Hayokkanıñ «Xassanï Agadïr», sonday-aq «Abïdjan JK» komandalarında öner körsetken.


text:
İşip otırğan şay`ıma taraqan tüsip ketti. Izalanğanım sonday` qurbım kinälidey` şay`dı betine şaşıp jibergim keldi. "Salaqsıñ! Bölmeni eşqaşan jïnamay`sıñ" dep ay`qay` saldım. Ol murnınıñ astınan "Bul jataqxanada taraqan qaptağanına bir jıldan astı. Edendi künine üş mezgil jwsañ da olardan qutıla almay`sıñ" dep miñgirledi. "Jüy`keni tınıştandıradı" dep jarnaması jaqsı jasalğan "Cïkorïy`diñ" üş qasığın bokalğa salıp, işe bastap edim, denem titirkenip ketti. Tilime jabısqan taraqannıñ balası edi. "Bulay` kedey`şilikte ömir sürgenşe ölip qalğanım jaqsı edi" dep bar dawsımmen ay`qay` saldım.
Ol: - Jurttar şayan men qurbaqanı da jey`di ğoy`. Onıñ qasında kişkentay` taraqandı juta salğannan ölip qalmay`sıñ,- dep kelemejdedi. Özin özi, şın mäninde, sıy`lay` biletin, jaqsı ömir üşin kürese biletin jigerli adam üş kün turmay`tın bizdiñ qaladağı kişkentay` bölmemiz tım jupını. Terezeni aşsaq, är jerinen jırtılıp, ajırağan qoñır tusqağazdar jelbirey`di. "Kim bolsa da, mına tusqağazdı talğamsız adam tañdağan" dep küñkildegenimizben, onsız da köñilsiz ömirimizdi onan say`ın kölegey`lep tastağan bölmege jöndew jumısın jürgizw eşqay`sımızdıñ oy`ımızğa kirip-şıqpadı. "Basqa jataqxanağa köşem". Ekewmiz de solay` oy`ladıq. Biraq biz köşpey`, sol eski jataqxanada turaqtap qaldıq. Dastarxan üstinde taraqandardıñ jügirip jüretinine de, olardıñ şay`ımızğa ne tamağımızğa tüsip ketetinine de boy`ımız üy`rendi. "Bizdiñ dostarımız" qañğalaqtap jürip, şay`ğa tüsip ketse, burqıldap jürip, tögip, keseni jwıp, qay`ta şay` işip, otıra beremiz. Tamaqqa tüsip ketse, tipti qïın. Birde dastarxanğa qoy`ğan qara swğa qay`natılğan kürişti taraqan aralap ketti. Üy`de basqa azıq-tülik joq, ay`dıñ soñı bolğandıqtan, qaltamızda kök tïın da qalmağan. Taraqan aralap ketken kürişti jewge twra keldi. Äzirge taraqandı jewge ğana boy` üy`retkenimiz joq. Key`de taraqandardıñ tösegimde, betimde jügirip jüretinin kötere almay`, jüy`kem şekten tıs qozıp, tünniñ bir wağında turıp alıp, olardı örşelene öltiretinim bar. Äsïma: - Jawızsıñ. Olar da Alla jaratqan tirşilik ïeleri. Olardıñ da ömir sürwge quqı bar,- dey`di. - Tım aqıldı ekensiñ. Onda olarğa tüsindir, jep otırğan tamağım men işip otırğan şay`ıma tüsip, meniñ jüy`kemmen oy`namasın. - Sende şïzofrenïyanıñ belgileri bar. Jüy`ke awrwların emdey`tin awrwxanağa jatqıñ kelmey` me? Erteñ aparıp tastay`ın,- dedi ol mısqıldap. - Jataqxanağa ay` say`ın aqşa tölemey`siñ, üş mezgil tegin tamaq, äri onda taraqan da joq, keremet qoy`, tipti, demalıs ornı dersiñ, oy`lanıp kör,- dep küldi. - Sende de jüy`ke awrwlarınıñ belgileri bar. Ekewmiz birge emdeley`ik,- dedim. - Joq, meniñ jüy`kem sap-saw, tek soñğı kezde qattı şarşadım, biraz demalsam, özime kelem,- dedi ol. - Al sağan "psixbälnisağa" jatam deseñ, kömektesem,- dep mazaqtap, öz sözine özi mäz bolıp külip aldı. Men onıñ külkisiniñ astarında muñ jasırınıp turatının bilem. Sosın ol jönsiz qaljıñdasa da, renjimewge tırısam. Ol äkesiniñ araqtı işip-işip köz jumğanın, qazir anasınıñ da işimdikke äwestigin menen jasırğan emes. Äkem men anam kezek-kezek telefon şalıp jatsa, "jurttıñ äke-şeşesi qızdarın izdey`di, al men eşkimge kerek emespin" dep burqıldap söy`lep qalatını bar. Al özi şeşesi telefon şalıp jatsa, jawap bermey`di. "Ol meni mas kezinde ğana esine aladı" dep uyalı telefonın söndirip tastay`dı.
Özi şeşesine öte sïrek telefon şaladı. Biraq ekewiniñ äñgimesi ılğï da urıspen bastalıp, urıspen ayaqtaladı. Osınday` sätterde meniñ täkappar "Mendigim" "Men oğan qarağanda baqıttı ekenmin ğoy`, äke- şeşemniñ qadirin bilmey`di ekenmin" dep bir qwanıp, bir ökinedi. Äkem men şeşemniñ jïi bolmasa da, key` kezderi Almatığa qatınap jatqan avtobwstardan sürlengen qazı men et berip jiberetini bar. Sonday` sätter- de de ol: "Jurttıñ äke-şeşesi balasınıñ aldındağı jawap- kerşilikti sezinedi, al bizdikilerdiñ biri ölip, biri ölwge jaqındadı. Men aştan ölsem de, şeşeme bäribir" dep qınjılıp, qıstığıp, jılap alatını bar. Osınıñ bäri meniñ jüregi- me salmaq salatın. Men onıñ aldında özimdi birtürli kinäli sezinetinmin. - Sen anañnıñ qadirin müldem bilmey`siñ. Jalğız özi tırbanıp, bazarda jazda basınan ıstıq ötip, qısta ayağınan sız ötip, seni oqıttı. Al sen şeşeñnen bezip, Almatıda qañğıp jürsiñ. Jalğız özi jabığıp, jalğızsırap işetin şığar,- dep men onıñ şeşesin aqtay` bastay`mın. - Qay`dağı jalğızsırağan? Üy`ge bir alqaştı kirgizip alıp, qazir ekewi birge işedi. Jïğan dünïesiniñ bärin satıp bitirdi. Äy`el işimdikke salınsa, onıñ tüzelwi qïın eken ğoy`. El-jurtqa külki bolmay`, äkem sekildi, bälkim, onıñ da ölip qalğanı jaqsı ma?- dep ol muñay`ıp qaladı. Bala eşqaşan äke-şeşesin tañday` almay`dı ğoy`. Sol sebepti äke-şeşesine renjip, özin baqıtsız sezinetin qanşama bala öz qïyaldarında nağız äke- şeşeniñ obrazın jasap köredi. - Sen äkeñe erkelegende qattı qızğanıp, jılağım keledi. Eger qız bala äkesine erkeley` alsa, demek, ol - öte jaqsı äke,- dey`di ol. Äwelgide äkemdi mïnïstrmen salıstırğım kelip turadı da, sosın: - Meniñ awıldağı äkemniñ bilimi qaladağı key`bir professorlardan kem emes,- dey`min maqtanıp. Qurbımnıñ baqıt- sızdığınan qanattanğan men däl bügin öz äkesin maqtawdan jarıs ötse, sözsiz birinşi orın alar edim. Özin-özi baqıtsız sezinetin adam özin baqıtsız sezinetin ekinşi bir adammen äñgimelesse, sözsiz odan baqıttı bolwğa tırısadı.
***
Bügin Äsïma tört ay`dan soñ anasına telefon şaldı. Ädettegidey` äñgime bası urıspen bastalıp, urıspen ayaqtaldı. Telefonın jerge atıp urğan ol bük tüsip, öksip-öksip jıladı. Men onı jubata almadım, tek şaşınan ünsiz sïpap otırdım. Ol jaratpadı. Qolımdı qağıp tastadı. Älden soñ sol teris qarap jatqan küy`i: - Qırıqqa jetsem, men de araqqa salınıp, tübime sol "şay`tannıñ swı" jetetin sekildi, dedi. - Men seniñ bir-aq ret işimdik işkeniñdi körippin. Bıltır köktem mezgilinde qolıña bir bötelke quşaqtap, dalada jañbır quy`ıp turğanda malmanday` sw bolıp, jılap kelgeniñ bar... - dedim. Ol: - Biz üşemizdiñ de baqıttı bolwğa qaqımız bar edi. Kim kimdi baqıtsız etti? Äkem şeşemdi me, älde şeşem äkemdi me? Meniñ jazığım ne edi, ay`tşı, jazığım ne edi? Eş bolmasa, mende bawır da joq qoy` muñ şağıp jılay`tın,- dep solqıldap jılap jiberdi. - Tizeñe jatay`ın, şaşımnan sïpaşı,- dedi ol. - Şirkin, bir tamşı w bolsa ğoy`, bar bolğanı bir-aq tamşı w. Men onıñ bir jetiden beri jwılmağan, ter ïsi şığatın basın sïpap otırdım. - Sen baqıttısıñ, seniñ bawırlarıñ bar. Ekewi de magïstr. Olar bolaşaq ğalım ğoy`. Sen olarğa endi ärqaşan arqa süy`ey` alasıñ,- dedi. - Men seni şınay`ı küle alatınıñ üşin, muñay`sañ da öziñdi baqıttı sezine alatınıñ üşin qızğanğam jäne qızğanam, keşirşi,- dedi ol. "Bawırlarım şetelde oqıdı" dep maqtanwdı bul jolı jön sanamadım. - Ayaş, bir tamşı w tawıp berşi. Köp emes, bir-aq tamşı. - Uy`ıqta, sen qattı şarşadıñ. - Ayaş, mağan dükenge barıp, bir bötelge araq äkelip berşi. Meniñ işim örtenip baradı. - Sağat qazir tüngi üş. Dükenderdiñ bäri jabılıp qaldı. - Ayaş, kelesi köşede jïırma tört sağat jumıs istey`tin düken bar edi ğoy`. Barıp mağan bir bötelke araq äkelip berşi. Men özim baray`ın desem, tük älim joq, jılap-jılap, közim de isip ketti, - dep ol mağan sonşalıqtı jalınıştı közqaraspen qaradı. - Jalğız özim qorqamın. Meni manyaktar öltirip ketsin dey`siñ be?- Ayaş, şkaftıñ eñ tömengi jağın qaraşı. Kïimge boyaw tïse ketiretin "Way`t-spïrt" bar. Ötkende ekewmiz köşede jañadan sırlanğan orındıqqa otırıp, kïimimizdi bılğap alğanda pay`dalanıp edik qoy`. Sonı berşi. Quramında spïrt bar. İşpesem, işim örtenip baradı. Onıñ oy`lı janarı, süy`kimdi jüzi äp-sätte müsäpir adamnıñ key`pine özgergen. - Ajalıñnan burın ölmeksiñ be? Benzïn sasïtın onı müldem işwge bolmay`dı. - Bulay` ömir sürgenşe, ölip qalğanım artıq,- dedi ol tistenip. Ol ornınan awrw adamday` äzer köterilip, şkaftı aşıp, izdegen zatın tawıp aldı. - İşpe, ölesiñ,- dep zatqa qolımdı apara bergen meni ïterip jiberdi. - Keşirşi. Ruqsat etşi, äy`tpese, işim örtenip baradı. Seniñ mağan şınımen dos ekeniñdi bilem. Däl qazir seniñ öligiñdi attasam da munı işpey` tura almay`mın,- dedi sonşalıqtı ayanıştı közben qarap. Ol kïimniñ boyawın ketiretin "Way`t-spïrtti" tıjınırıp otırıp aqırı işti de, älden soñ, uy`ıqtap ketti. Bul tañğı jeti mezgili edi. Meniñ de közim ilinip ketipti. Onıñ "Oy`bay`, ölip bara jatırmın, öldim" degen awırsınıp, älsiz jılağan dawsınan oyandım. Dükenge barıp, süt äkelip berdim. Ol eki kündey` qattı awırıp jürdi de, täwir boldı.
***
- Ayaş, bir tamşı w tawıp berşi, bir-aq tamşı. Şırt uy`qıda jatqan meni osı sözdi ay`tıp, ol jïi oyatadı...


text: Kiev,Ukraina awıl xucalığı ministırlığı testlar Qırımda qoş kizüe tibındağı virusnı rasladı dip belderde.Räsmilär könbatış xabär agentlıqlarına Qırımnıñ Sovetski häm Nijnegorski töbäklärendä tauq häm qazlarda H5 virusı tabılğanın äytkän.Test näticäläre Britaniä häm İtalya laboratoriälärendä tağı ber märtäbä tikşerelü öçen cibärelä. Sälämätlek saqlau räsmiläre Qırımnıñ könyağında 8 awılda bik küp qoş qortnıñ üleme turında xabär itä.İnterfax çir, şäxsi fermalardağı qoş qortnıñ 90%nın üterde dip belderä


text:
“Salawat cıyını” bäyräme uzdı
Bäyräm Baltaç rayonınıñ Nörkä awılı yanında ütte. Ul urında 1774 nçe yılda krest'yannar qarşılığı bulğan.
Bäyrämdä respublika Prezidentı Mortaza Räximov, Törkiäneñ Böyek Milli Cıyını räise urınbasarı Sadıyk Yaqut citäkçelegendäge törkem qatnaştı. Çaranı açu tantanasında çığış yasap Räximov: “Salawat Yulaev millätlär arasında duslıq häm xezmättäşlekkä zur mäğnä birgän, här xalıq üzeneñ ruxi qimmätlären saqlarğa tieş dip sanağan. Şuña kürä dä ul çın xalıq batırına äylände”,— dide.
Bäyrämdä köräş, uq atış, söñge ırğıtu häm başqa milli sport törläre buyınça yarış oyıştırıldı. Salawat turında teatrlaştırılğan tamaşa, mädäni çaralar uzdı.


text:
Udmurtiä başqalası 12 yündä şähär könen bäyräm itte
12 iyündä Rusiä bäysezlek iğlan itkän köndä — Udmurtiä başqalası İjaw şähäre köne dä bilgelänep ütelde. Bıyılğı bäyrämneñ üzençälege — ul inde 11 iyündä ük kiç — şähärneñ üzäk mäydanında xor kollektivları başqaruında konsert belän başlandı. Ul tüläwsez tamaşağa xalıq küp cıyılğan ide. Tamaşaçılarğa caylı bulsın öçen xätta bu uramnan transport yöreleşen dä tuqtattılar. Xor başqarğan cırlarnı yaratuçılar öçen bu ber bäyräm buldı. Balalar häm berniçä xor kollektivı başqaruında yañğırağan cırnıñ ber öleşen sezgä dä citkeräbez, xörmätle tıñlawçılar.
—audio—
Bu konserttan soñ şähärdä berençe tapqır tağın ber qızıqlı tamaşa buldı. İjaw qalasınıñ urtasındağı ike çirkäw häm İjaw maşina zavodı manaralarındağı qıñğırawlar berwaqıtta çıñlap, şähär üzäge açıq hawa astındağı konsert zalına äwerelde. Qıñğırawlarda başqaru öçen maxsus yazılğan Amerika kompozitorı Patrik Xeyzel äsäre yañğıradı.
—audio—
Şimbädä könneñ yañğırlı buluınnan da qurıqmıyça xalıq şähärneñ törle mäydannarında uzdırılğan çaralarda qatnaştı. Anda här millät wäkile üzeneñ küñelenä turı kilgän bäyrämdä qatnaşa aldı. Udmurtlar — qayınlıqta gerber bäyrämendä buldılar, ağaçlıqnıñ ikençe ber çitendä äzerbäycannar, koreyaleler, marilar, çuwaşlar şulay uq üz bäyrämnären oyıştırdılar. Tatarlar İjaw qalasınıñ Lenin rayonında — «Spartak» xalıq icat yortı qarşındağı mäydanda Kiçke sabantuyğa cıyıldı. Yañğır qoyıp yawıp torsa da xalıq taralmadı, üzeşçän artistlar da şämsiä totıp säxnädän çığışların däwam itte.
İjaw şähäre administratsiäse başlığınıñ yärdämçese, elek bu rayon citäkçese Sergey Protazanov ta tatarlar bäyrämendä qatnaştı. Häm här millät wäkile üzeneñ bäyrämnären onıtmasqa tieş, dip basım yasap, şul uq waqıtta bu duslıqnı da arttıra dip quydı.
—audio—
Duslıq mönäsäbätlären isäpkä alıp tözelgän programmada udmurtlar da, ruslar da çığış yasadı. Ä menä kiçke sabantuyğa kilüçelärneñ küñelenä bu bik oşap ta betmäde.
—audio—
Şundıy fiker belderüçelär başqa oçramadı, tik konsert programması belän genä çiklänmiçä, şunda elekkege yıllardağı kebek törle yarışlar, uyınnar da oyıştırılsa, tağın da küñelle bulır ide, şulay uq cırlar, iyüllär arasında süz ostaları da işetelsä, konsert programması da bayıraq bulır ide digän fikerlär işetergä turı kilde. Ä küpçelek xalıq qänäğät, artistlarğa quşılıp biede, cırladı, yañğırdan qurıqmadı.
—audio—
Bäyrämgä näticä yasağanda tatar yäşläreneñ bu mäydanda tügel, ä ikençesendä Mäskäwdän kilgän «Na-na» törkeme konsertın qararğa kitülären isäpkä alıp, mondıy çaralarğa yeget-qızlarnı cälep itär öçen Kiçke sabantuynı başqaçaraq oyıştıru kiräklege dä assızıqlandı. Tatar ictimaği üzäge 90nçı yıllar başında şuşındıy çaralarğa sponsorlar tabıp, törle yarışlar, uyınnar alıp baruçılarnı aldan bilgeläp, büläklären dä xäzerli ide. Ul ğädätne kire qaytarırğa ide dä bit, äle monısı öçen dä aqça birelmäde, artistlarnıñ initsiativasına tayanıp qına eşlädek dip urtaqlaştı «Spartak»nıñ direktorı Rezeda xanım Mirqasıymova. Şähär administratsiäse eşne sorıy, aqça birmi dip zarlanıp ta aldı. 3 iyüngä şähär sabantuyı bilgelängän, anı oyıştıruda millättäşlärebez öleş çığarmasa, ul da oyıştırılmas ide, dip östäp tä quydı Rezeda xanım.
Xämidä Ğäyfullina, «Azatlıq» radiosı, Udmurtiä.


text:
Ximäyäçelek
Ximäyäçelek (Protectionism) - iqtisadi ısullardan berese. Ximäyä süzeneñ mäğnäse yaqlaw yäki saqlaw dip tärcimä itep bula. Liberal iqtisatqa qapma-qarşı qaraş.
Ximäyäçelek - iqtisadi oyeşmanıñ (ürnäk: däwlät yäisä ber niçä ilneñ barlıqqa kitergän iqtisadi blok) üz qısalarında eş itkän iqtisadi beremleklärneñ mänfäğätlären ul iqtisadi oyeşmanıñ wäqalätle organnarı (ürnäk: xökemät) tarafınnan yaklaw säyäsäte. Kübesençä waqıtlı säyäsät ısulı bularaq qullanıla, töp maqsatı - iqtisadi aktörlarnıñ çittän kilğän (çit il iqtisadi aktörları, global bazar) basımğa çıdam xälğä kilep konkurent räweştä säüdä itä aluları öçen kiräkle şartlarnı tudıru.
Ximäyäçelek säyäsäteneñ qoralları[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Härqaysı iqtisadi ısulnıñ töp ülçäwe näticälelek. Ximäyä ısulın, ozaq waqıtlı perspektivada näticälelek öçen qısqa waqıtlı perspektivada baş tartu dip añlatıp bula.
- Xoquqi çikläw - tenderlarğa täqdim ciganda tenderğa çit ildän qatnaşuçılarnı çiklär öçen kiräkle kanunlar çığarıp, tenderğa üz ildän genä qatnasuçı çaqıru
- Ğamäli çikläw - çit il şirkätlärneñ il küläm bazarda xezmät birdermäs öçen barlıq şirkätlärne lisenzia aluğa mäcbur itü häm çit il şikätlärenä bu oçraqta qıyenlıq çığaru
- Yärdäm - üz ileneñ citeşterüçelärenä mallarnıñ totrıqlı qimmäten (fixed cost) töşerer öçen subvensia birü; citeşterüçelärğä häm eşquarlarğa salımnarnı kimetü yäki maratoriy iğlan itep almaw.
- Tamğa - il küläm säüdäne (bazarnı) saqlar öçen çit il mallarına tamgahänä aşa uzğanda zur tamgalar alınuwı yäki çit il mallarınıñ miqdarın çikläw.
Şulay uq qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Grieco, Joseph M. and G. John Ikenberry. State Power and World Markets: TheInternational Political Economy. New York: W. W. Norton, 2003.
- Goddard, C. Roe, Patrick Cronin, and Kishore C. Dash, eds. International PoliticalEconomy: State-Market Relations in a Changing Global Order. 2nd edition. Boulder, CO: Lynne Rienner Publishers, 2003.


text:
İldä nilär bulıp yata? - 21.III.2008
►Bäysezlek referendumın iskä alıp uram cıyını uzdı ►Açıq mikrofon: 1992 yılnıñ 21martında ütkän Tatarstan referendumın xäterlisezme, qatnaşqan idegezme? ►Pıçraq qar Tübän Qabanğa tügelgän ►Yäşli nikax tansıqmı? ►Tatar matbuğatı satudan alınırğa mömkin
►Bäysezlek referendumın iskä alıp uram cıyını uzdı
1992 yılda 21 mart könne Tatarstan däwläteneñ xalıqara statusı turında referendum uzğan ide. Şunı iskä alıp Qazanda uram cıyınnarı uzdı.
1992 yılda 21 mart könne Tatarstan däwläteneñ xalıqara statusı turında referendum uzğan ide. Yış qına anıñ uñay näticäläre iskä alınmıy. Tik bu referendum milli-demokratik xäräkätne haman da bitaraf qaldırmıy. Tatar ictimağıy üzägeneñ “eşläwçe” qanatı bu uñaydan Qazanda uram cıyınnarın yasadı.
İctimağıy üzäk liderı Yunıs Kamaletdinov radioğa bu turıda bolay dip söyläde. “Bez piketnı berniçä cirdä yasarğa telädek. Xalıq yanına yaqınraq bulırğa, anıñ xäteren yañartırğa telibez”, - dide ul. Piket oyıştıruçı Yunıs Kamaletdinov uyınça, tatarlarnı kimsetü däwam itä.
Marat Mölekov isemendäge ictimağıy üzäk piketta xalıqqa möräcäğäten taratıldı. Ul “Tatarstan bäysezlege turındağı deklarasia häm refrendum - xalıq teläge wä ixtıyarınıñ qağılsız köçe” dip atala. Anda: “Här xalıq öçen dä demokratia milli bäysezlege bulsa ğına qıymmätkä iä. Bäysezlektän başqa demokratia yuq ul”, - dip yazılğan.
Bäysezlektän çigengändä
Möräcäğättä, Tatarstan bäysezlegennän çigengändä, tatar xalqınıñ isän qalu mömkinlege dä qalmıy dip yazıla. “Tarix häm kiläse buınnar bezgä bitaraflıqnı häm bertuqtasız sabırlıq turında şapırınularnı kiçerä almas. Bez millät häm xalıq bularaq ayırım ber keşelärneñ genä bayıp kitüennän şatlanıp yäşi almıybız. Cir yözennän tälyän, moñlı cırlar tawışı astında därtle biülär belän bez yuqqa çığıp kitärgä telämibez”, - diyelä. Cıyınğa çığuçılar “ğömümi bäxetle tormış turındağı küz buyawdan” qotılırğa çaqırdı.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Açıq mikrofon: 1992 yılnıñ 21martında ütkän Tatarstan referendumın xäterlisezme, qatnaşqan idegezme?
- Qayan belim inde 16 yıl elek bulğan xälne. Kiçäge könne belmägänne.
- Ul çorda bezneñ respublikabızda, ğömümän, däwlät kiñlegendä zur demokratik ideälär, suverenlıq ideälärı kütärelep bara ide. Bu referendumda 62%tan artıq xalıqnıñ qatnaşuı, kürsätep tora ide, xalıqnıñ demokratiagä yöz totuın, anıñ demokratianeñ adımnarına bitaraf bulmawın. Üz çorı öçen bu referendum bik möhim buldı, xalıq añında tirän ez qaldırdı, dip uylıym min.
- Suğış aldınnan bulğan waqıtnı xäterlätte ul kön.Çönki ul könne xärbi texnikalarnı, diwiziälärne Kremldän zur-zur “tağaç”lar belän ozattılar. Üzem kürdem .
Vitaliy Loginov, Tatarstan Däwlät Şurası deputatı:
- Referendum bik uñışlı ütte. Ul respublikanıñ säyäsi yaqtan da, bar yaqtan da üseşen bilgeläde. Referendumnıñ uñışlı ütüe, Tatarstan respublikasınıñ Konstitusiasenä dä uñay yoğıntı yasadı.
Albert Ğafurov, ul waqıtta Çallı saylaw komissiase räise:
- Bez bik zur şatlıq belän qarşı aldıq referendumnıñ näticälären. Ul waqıtta ağitatorlar, ğädi keşelär yördelär Tatarstannıñ bäysezlege, anıñ üseşe öçen köräştä. Saylawnıñ sorawı Tatarstannıñ suwerenlığı turında ide. Referendum qabul itelde. Suwerenlıqqa qarşı agitasia alıp baruçılar da küp buldı. Mäskäwdän dä kildelär, xätta Seberdän kilgän ber tatar xatını da qarşı çıqqan ide,Tatarstannan bezne ayırmağız, dip.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Pıçraq qar Tübän Qabanğa tügelgän
Qazan däwlät universitetınıñ ğämäli ekologia kafedrası professorı Näfisä Minhaceva: “Tübän Qaban külendä balıq küpläp ülä”,- dip belderä.
Qazanda küpläp balıqnıñ ülüe berençe oçraq tügel. Mondıy xällär uzğan ğasırnıñ 80-90 yıllarında berniçä tapqır bulğan. “Ul waqıtlarda törle oyışmalar taşlandıq suların ağızu Qaban häm Tübän Qaban küllären üle xälgä kiterä yazğan ide inde”,- di Näfisä Minhaceva. Ä bügenge oçraqqa kilgändä isä ul bolay añlattı.
Qazan häm rayonara tabiğätne saqlaw prokurorınıñ ölkän yärdämçese Ramil Äxmätcanov äytüençä, Tübän Qabandağı balıqlar bötenläy başqa säbäp näticäsendä küpläp ülgän bulırğa mömkin. “Ekologia milisiase wäkilläre Qazan uramnarındağı qarnı tügüçe maşinalarnı Tübän Qaban küle yanında totqan ide. Bügenge köndä bezneñ proquraturı bu xäl uñayınnan tikşerü ütkärä”,- dide Ramil Äxmätcanov. Qazannıñ “Gorvodzelenxoz” şirkäte wäkilläre bu xälne uramdağı pıçraq qarnı tükkändä tieşle urınğa alıp barırğa şähär qaznasında aqça bulmaw belän añlatqan. Şuña kürä, aptırap tormağannar maşinalar qarnı Tübän Qaban küle yarınnan ğına buşatqan. Bu könnärdä tabiğätne saqlaw prokuraturası tikşerü eşe alıp bara. Näticäse atna-un kön eçendä bilgele bulaçaq.
Mondıy xäl Tatarstanda berençe oçraq tügel. Berniçä yıl elek Tübän Kama uramnarındağı pıçraq qar sulıqqa tügelgän bulğan. Tikşerü tabiğätkä zur zıyan yanawın beldergän. Qar tügüçe oyışma başlığı cinayät cawaplılığına tartılğan bulğan
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Yäşli nikax tansıqmı?
Yakemenko fikerençä, fatirsız, az keremle yäşlär ğailäsendä kiresençä balalar kübräk tua ikän. Ämma balalarnı ayaqqa bastıru, cämğeyätkä faydalı itep üsterü turında “Naşi” yäşlär xäräkäteneñ elekke citäkçese Vasiliy Yakemenko ber süz dä äytmi.
Rusiädä statistika kürsätkänçä, yäşli ğailä qoruçılar azayğannan-azaya bara. Däwlät tarafınnan törle programmalar qabul itelügä qaramastan, öyläneşüçelär häm kübräk bala tabarğa teläwçe artmıy. Misal öçen, yäş ğailälärgä ipoteka nigezendä taşlamalı fatir birü, ikençe bala öçen däwlätneñ 275 meñ sum aqçalata tüläme dä yäşlärne ğailä qoruğa etärgeç bulıp tormıy. Yakemenkonıñ yäşli nikaxlarnı arttıru täqdimen küplär nigezsez, uylanıp citmägän, di.
Statistika kürsätkänçä, yäşli öyläneşkännär arasında ayırılışuçılar kübräk. Yäşlär arasında qıznıñ kömänle buluı arqasında ğına qorılğan ğailä küp oçraqta tarqala, di belgeçlär. Ämma yäşli ğailä qorunı täqdim itkän Rusiä yäşlär eşläre däwlät komitetı citäkçese Yakemenko isä aqça azraq, fatirı keçeräk bulğan ğailälärdä kübräk bala bula digän fikerdä tora. Dimäk, Rusiädä yäşlär säyäsäten alğa sörgän keşe fäqıyrlektä balalar kübräk tua häm monı arttırığa kiräk digän fikerdä tora bulıp çığa.
Yäşlär küpçelege yuğarı uqu yortların tämamlağaç qına ğailä qoru yağın qarıy. Psixolok Marat Xäliullin "ayaqqa basqan” yäşlär arasında ayırılışular da azraq, di.
Dönyanıñ ber genä ilendä dä bala tabuğa öndäw öçen totılğan aqçanıñ kötelgän näticälär birgäne yuq. Xäzer Rusiädä yäşlärneñ küpçelege çit ildän ürnäk ala häm yuğarı belem alıp, yaxşı eşkä urnaşqaç qına ğailä qoru yağın qarıy.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Tatar matbuğatı satudan alınırğa mömkin
"Gorpeçät" qayber tatar gazetaları belän xezmättäşlek itüdän baş tarta. Bu towarnı satu fayda kitermi di şirkät
Ozaqlamıy tatar matbuğatı gazeta kiosklarınnan yuqqa çığarğa mömkin. Matbuğatnı taratu çeltärenä investor kergäç, tatar matbuğatı, kitapları annan qısrıqlap çığarıla başladı. Çönki şirkätlär berençe urınğa tabışnı quya. “Soyuz peçät”, “Ekspress peçät” çeltäre Tatarstannıñ räsmi gazetalarınnan baş tartqan ide inde, xosusi investor qulına küçkän “Gorpeçat” çeltäre dä xäzer tatar gazeta-jurnallarınnan baş tarta. Säbäbe – bu towarnı satu fayda kitermi.
Matbuğatnı taratuçı bu oyışma 2007 yılnıñ oqtyaberenä qädär Qazan şähär munitsipal berämlege qulında ide. Xäzer ul Mäskäw inwestorı milkenä äwerelde, ul inde üzeneñ tärtiben urnaştıra. Küptän tügel “Gorpeçat” oyışması respublika häm Rusiäneñ 100 läp näşriätenä xat taratıp çıqqan, alarnıñ yartısı respublikada çığa torğan gazeta-jurnallarnıñ redaksialärenä cibärelgän. Anda xezmättäşlekneñ özelüe turında äytelä.
Tatar matbuğatınıñ satudan çığarıluı gazeta-jurnallarğa faydağa bulmasa da, bik zur zıyan da salmas kebek. Çönki küpçelek milli gazetalar äbünäçelärgä, yazılu kampaniase näticäse bularaq, öylärgä kilep tora.
Alayda, tınıçlanırğa irtä äle, uquçılar öçen köräşergä, alarnı gazetanı aldıruğa künekterergä kiräk, dip sanıy “Şähri Qazan” gazetası baş möxärrire Mansur Mortazin.


text:
Semberdä İdel Bolğarstanı turındağı kitap belän tanıştıru çarası uzdı
Kitapnıñ iseme tarix fännäre doktorı Fayaz Xucinnıñ külämle genä mäqäläsennän alınğan: “Bolğar sivilizatsiäse – bezneñ miras”. Basmanıñ töp eçtälege dä – şul uq yünäleştä. Midxät İjbulatovnıñ “V sarstve razuma” digän yazması da kürenekle urın bili. Kitapnıñ töp öleşe isä qısqaça tarixi mäğlümätlärdän tora. İdel Bolğarstannan çıqqan ğalimnär häm alarnıñ xezmätläre, dön'yaküläm şäxeslärneñ Bolğarstan turındağı fikerläre, cirle arxeolog Yuri Semıkinnıñ Ul'yan ölkäse cirlärendä bolğar babalarıbıznıñ xucalığın açıqlawçı külämle genä yazması...
Kitapnıñ axırında Xärbi uqu yortları öçen N. N Pavlişçev tözegän häm 1845-yılda çıqqan “İstoriçeskiy atlas”tan alınğan xaritälär birelgän. Alar Urta İdelneñ çınlıqta bolğar cire bulğanına häm 1552-yılğa qädär şulay bulıp qalğanına inandırırlıq saylap alınğannar. 1054-yılda, mäsälän, Bulgariä üz eçenä Meşçera cirlären dä kertep, Perm'nän Xazariägä qädär İdelbuyın bili. 1224-yılğı xaritä buyınça, votyak, burtas, mordva, çeremislarnı üz eçenä alğan Bulgariä çiklärennän tışta – Kaspiy häm Qara diñgezlärdän tön'yaktarak sibelep yäşägän polovsı - qıpçaq, noğay belän çiktäş kürsätelä. Şunısı da iğtibarğa layıq: Bolğar däwläteneñ çikläre sızılğan, ä qalğannarınıqı – yuq.
16-ğasır xaritäsendä Uqraina häm Moskva arasında, az ğına könçığıştaraq, MORDVA(TATARI) häm tön'yaq-könçığışqa taba çeremisa kürsätelgän. Ä Urta İdel cirlärendä BOLĞARI(1552) dip yazıp quyılğan. Dimäk, Pavlişçev fikerençä, 1552-yılda cimerelgän Qazan xanlığı tatarnıqı tügel, bolğarnıqı bulğan.
Kitapnıñ öçtän ber öleşe çaması tatarça yazmalarğa da birelgän, qalğannarı – urısça. “Prezentatsiä” digän çara da urısça uzdı. Moña muqşı häm urıs millätennän bulğan arxeloglar qatnaşuı, şulay uq urısça mäğlümat çaraları wäkilläre çaqırılğan buluı da säbäp bulğan.
Kitapnı tözüçe häm anı dönyağa çığaruçı Şäwkät Bogdanov kereş süzendä Qol Ğalineñ Yosıf kitabınnan ber özek kiterde: “Dan bulsın ber Allağa, annan soñ Möxämmät ğaläy-äs-sälämgä, annan soñ säxäbälärgä häm barça dinnärneñ izgelärenä”. Qor'ännän soñ ikençe kitap bulıp sanalğan şuşı kitap ğasırlar buyına xalqıbızda başqa ömmätlärgä ixtiram tärbiälägän. Häm bügen modağa kergän “tolerantlıq” süze xalqıbıznıñ yörägendä, qanında bulğan. Qol Ğäli kebek böyek şäxesne onıtırğa xaqıbız yuq. Ägär dä bez Bolğar babalarıbız mirasınnan yöz çierep, üzebezne tatar dip atıybız ikän, Yosıf kitabına da xuca tabılır. Änä çuaşlar bügen ük Qol Ğäline üzläştermäkçe, dide Şäwkät Bogdanov. Anıñ tağın qayber mäğlümätläre tıñlawçılarda zur qızıqsınu uyattı. Ul Ärmänstanda yäşägän ikän, häm ärmännärneñ “Sitsirnak” (Sanduğaç) cırı bügenge tatarnıñ “Täftiläw” moñı belän täñgällegenä ğäcäplängän. Ä anıñ tanış ärmännäre bu cırnıñ tön'yaqtan kilgänen xäterlilär ikän. Ä Şähri Bolğarda Ärmän koloniäse bulğanı turında borınğı ärmän xälime Movses Xorenatsi (Moisey Xorenski) yazmalarında saqlanğan. Görcilärneñ ğorurlığı Şota Rustavelineñ ataqlı poeması da bolğar babalarıbıznıñ “Şan qızı dastanı” tä'sire astında yazılğan.
Annan soñ çığış yasağan Qazan ğalime Räşit Kadıyrov “bolğar” häm ”tatar” atamalarınıñ etimologiäse belän tanıştırdı.
Milläte yağınnan muqşı (erzä) bulğan arxeolog Vasiliy Ledyäykin bolğarlarnıñ kürşe uğro-fin xalıqları belän üzara mönäsäbätlären assızıqlawçı ber misal kiterde. Alar üz tawarların urman urtasındağı säwdä alanında qaldıralar. Ä bu tawarğa moxtaclar täqdim itelüçe tawarnı yänäşä quyıp kitälär. Başta quyılğan tawarnıñ xucası “barter” tawarın qarıy, oşasa alıp kitä. Säwdä tämam. Ägär oşamasa, üz tawarın ikençe cirgä küçerä. Ä tegese, bu tawar bik tä oşasa, anıñ yanına başqa närsä täqdim itep qaldıra. Ul şulay uq Bolğar çorı tabışlarına tayanıp, borınğı babalarıbıznıñ yuğarı mädäniäte häm könküreş äyberläreneñ üz zamanı öçen tiñsez kamillegenä tuqtaldı.
Urıs ğalime Yuri Semıkin da monı raslap: “Min moña ğäcäplänüemnän tıyıla almıym”, dip belderde.
Yuri Semıkinnı ayıruça bolğar şähärlekläreneñ faciğäle xäldä buluı borçıy ikän. Mäsälän Aşlı (Oşel') şähäre Bolğar belän Bilärdän soñ öçençe zur şähär bulğan. Ä anda arxelogik qazınular, nigäder, alıp barılmıy. Häm anı saqlaw da yuq. Yuri Aleksandroviç fikerençä, şuşı şähärleklärne kiläçäktä dä saqlap qalu öçen, tıyulıq oyıştırırğa kiräk. Bu ölkä qaznasına kerem dä kiterer ide.
Çarada şulay uq bolğar xärbiläre bulıp kiengän “Xärbi-memorial' üzäk” aktivistları da qatnaştı.
Çığışlar Bolğar ilenä bağışlanğan videokassetalardan özeklär qaraw belän çiratlaşıp bardılar. Çarada qatnaşuçılar bik qänäğät bulıp taraldılar. Üzläre öçen küp yañalıqlar açqannar ikän.
Rusiä rässamnarı berlege äğzası İrek Nuretdinovnıñ süzläre dä monı dälillider. Ul moña qädär dä Şähri Bolğarğa bağışlanğan waq-töyäk räsemnär yasağan. Ä xäzer ciñ sızğanıp barlıq köçen Bolğar tarixına bağışlayaçağın häm şuşı temağa tulı ber kürgäzmä yasarğa niäten belderde.
Çulpan Firğalieva, Sember.


text:
Tatar basmaları zur yuğaltu kiçermäde
Republíktağı tatar gäzit- jurnalları başqalar belän çağıştırğanda yaxşı xäldä dip äytergä bula. Misal öçen, «Ömet» tatar yäşläre gäzite uzğan yılğı tirajnı saqlap qına qalmadı, ä beraz arttıruğa da ireşte. «Tulpar» yäşlär jurnalı da üz sanın bıltırğı däräcägä citkerä alğan. Anıñ küläme 16 meñnän artıq. Tatar telendä çığuçı «Atna» isemle atnalıq gäzit haman da liderlar rätendä. Üzeneñ başqort häm urıs tellärendäge igezäklären ber yarım tapqırğa uzıp kitep, 31 meñ uquçısın buldırdı ul. Älege podpisqa çorında «Qızıl tañ» gäzite genä yuğaltu kiçergän. Öç meñ çaması abunäçesennän qolaq qağıp, üz tirajın 31 meñ danägä qädär asqa tägärätkän ul. Republíkta bu yıldan tatar telendä «Xalıq ixtíarı» häm «Qíbla» digän bäysez tatar gäzitläre dä daimi çığa başlí. Äle «Xalıq ixtíarı» basmasınıñ ike sanı dönya kürde dä inde häm şunda uq uquçılarnıñ söyüen yawladı ul. Tizdän «Qíbla» gäzite dä çığa başlarğa tieş. Äle anıñ eşçänlegen başlap cibärügä soñğı äzerleklär baruı mäğlüm. Şuşı ike bäysez gäzitkä republíktağı tatar milli oyışmaları häm tatar zíalıları zur ömetlär bağlí.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Başqortostanda xalıq-ara Aksakov bayramı asıldı
Sergey Aksakov iśtälegenä arnap uźğarılğan xalıq–ara bayram yıl hayın qupıraytıp uźğarıla. Bıyıl ul 17-se tapqır ütkärelä.
Bayram tantanaları Öfölä başlandı. Bında Aksakov isemendäge Bötä Räsäy premiyahı laureattarı täbriklände. Premiya ber–nisä yıl elek Başqortostan Prezidentı täqdime buyınsa oyoştorolğaynı. Törlö yıldarźa aqsalata büläkkä Vasiliy Belov, Valeriy Ganiçev, Valentin Rasputin häm Mixail Çvanov keüek urıś yaźıusıları layıq buldı. Aksakov bayramı qunaqtarın şulay uq Öfö rayonınıñ Zubovo qasabahında, Qırmıśqalı rayonınıñ İśke Qıyışqı, Bäläbäy rayonınıñ ,,Nadejdino,, auılındağı tarixi-mäźäni üźäktä lä kötälär. Bıyıl ul Başqortostandıñ Räsäygä quşılıuına 450 yıl tulıuğa arnap uźğarıla.
B Fatqullin, Öfö


text: Rusiäneñ "Prima" dip atalğan mäglümät agentlığınıñ baş möxärrire Aleksandr Podrabinek, "FSB Rusiäne şartlata" digän kitap tiräsendä açılğan eş qısalarında FSBnıñ tikşerü bülegenä çaqırtılğan. Aleksandr Litvinenko häm Yuri Felştinski yazğan häm Latviädä basılğan bu kitapnıñ tirajın Prima agentlığı satıp alğan ide. Ämmä Mäskäwgä kiterelgändä tiraj qulğa alınğan. Älege kitapta avtorlar 1999 yılda Mäskäwdä häm Volgodonskida bulğan şartlawlarğa üz qaraşın täqdim itä. Bu qaraş räsmi qaraşqa qapma qarşı.


text:
Paqstannıñ iminlek köçläre belän bulğan suğışta, bäluci cämäğäte başlığın üterü bu tärtipsezleklärgä säbäp bulğan. Tärtipsezleklärne bastırğan waqıtta 3 keşeneñ üleme bu qarşılıq ğämällären köçäytep cibärgän. Paqstan mäğlümat ministrı Tarıyq Gäzim Xan bolay dide: “Bez yulbaşçı Äkbär Buğtiğä zıyan kiterergä cıyınmadıq. Bulğan xäl - xökümät ğäskärläre eşe tügel. Mina şartlap bälucilär yäşerenep torğan mäğärä cimerelgän. Bez başlıqnı üterergä cıyınmağan idek”.
Quetta - Bälucistan başqalası. Wilayätneñ başqa şähärlärendä dä tärtipsezleklär başlanğan. Berniçä şähärdä baş kütärüçelär ut törtkän. Politsia belän bäreleşlär waqıtında 5 keşe yaralanğan.


text:
Category Archives: Video/Audio
Nazarbaev Qoyanbaevqa qonaqqa keldi (video)
Qazaqstan wlttıq telearnasındağı “Tüngi studiya” bağdarlamasına qatısqan Memleket basşısı Nwrswltan Nazarbaev künine neşe qwjatqa qol qoyatının jəne telearnalardıñ negizi maqsatı qanday ekenin aytıp berdi, dep habarlaydı QazAqparat. «Qay telearnanı, bolmasa,…
Qıtaydağı qazaqtardıñ qoñır tirligi
Qıtaydıñ SSTV telearnası Şınjañnıñ İle öñirindegi şağın auılda twratın qazaqtardıñ qoñır tirligin körsetti. Mal bağıp, qoñır tirlik keşip jatqan qazaqtardıñ negizgi uayımı – jayılımdıq jerlerdiñ tarıluı ekenin aytadı twrğındar.
Worldskills Kazakhstan bayqauı bastaladı
12-15 qırküyek aralığında Astana qalasında “Käsipqor” holdingi bastamasımen käsiptik-tehnikalıq mamandıqtı nasihattaytın Worldskills Kazakhstan bayqauı jalauın kötermek. Qarapayım jwmısşı mamandığın jastar arasında nasihattaytın jobağa qoldau bildireyik.
MS Saylaubek qwsın qolına qondırdı (video)
MS Saylaubek jwrtqa qalıñdığın tanıstırdı. Süyiktisin qolına qondırğan Säkeñniñ baqıttan bası aynalıp jür.
Ädilbek Niyazımbetov: “Qolımnan kelgenniñ bärin jasadım” (video)
Bokstan Rio-2016 Olimpiadasınıñ kümis jüldegeri Ädilbek Niyazımbetovtıñ finaldan keyingi sözi.


text:
Ekrem Çelebi - Ay Gülüm
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Ay Gülüm
Etiketler : Ekrem Çelebi - Ay Gülüm türkü indir, Ekrem Çelebi - Ay Gülüm türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Ay Gülüm mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Ay Gülüm türküsü, Ay Gülüm sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Ay Gülüm bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Kız Pınar Başında
Ekrem Çelebi - Mevlayı Seversen
Ekrem Çelebi - Başım Alıp Diyar Diyar Gideyim
Ekrem Çelebi - Hafız Mektepten Gelir
Ekrem Çelebi - Dünya (Neyleyim Seni)
Ekrem Çelebi - Bu Dağın Karı Erimez
Ekrem Çelebi - Çiçekler İçinde Menevşe Baştır


text:
Tatarstan Yuğarı mäxkämäse latin grafikasın torğızu turındağı qanunnı köçennän çığardı
Tatarstan Yuğarı mäxkämäse «Latin imlası nigezendä tatar yazuın torğızu turındağı qanun» Rusiä zakonnarına qarşı kilä häm köçennän çığarıla digän qarar çığardı. 2004 yılnıñ 24 dekaberendä Tatarstan qanunnarın Rusiänekenä täñgälläşterep beterü öçen birelgän waqıt tämamlandı, dip xäbär itte «İntertat» agentlığı. Başqa qanunnar inde küptän üzgärtep beterelde yäki ğämäldän çığarıldı. Latin grafikasın torğızu turındağı qanunnı täñgälläşterü eşe, zakonnıñ Konstitutsion mäxkämädä tikşerelgängä kürä, kiçekterelep tora ide. 2004 yılnıñ noyäberendä Konstitutsion Mäxkämä kiril xäreflären belän genä qullanırğa quşa torğan mäğlüm federal qanunnı Rusiä konstitutsiäsenä qarşı kilmi, dip qarar çığardı. Näticädä, latin imlasına qaytu turındağı qanunnı täñgälläşterüdän qotqaruçı çaralar qalmadı. 28 dekaber qararı belän Yuğarı mäxkämä xökemdarı Tatarstan prokurorı Kafil Amirov şikäyäten qarap, latinğa qaytu turındağı qanunnı köçennän çığardı.Bikä Timerova.


text:
Tөrkiädän Atnalıq Küzätü
Qısqası soñğı waqıtlarda Tөrkiäneñ ğomümän küpçelek Kөrdlär yäşägän kөnyaq-kөnçığış häm kөnçığış rayonnarında mitingalarda PKK-nı yaqlağan şiğarlarnıñ kütärelüwe, qırlıq rayonnarda PKK partizannarı belän imenlek kөçläre arasında bäreleşlär artuwı, PKK quyğan minalarda xärbilärneñ hälak buluwı, zur şähärlärdä, şul isäptän İstanbulda da bombalar şartlap, baytaq keşeneñ cäräxätlänüwe ilküläm teror qurquwı xasıyl itte. Şul säbäple xätta Kөrdlär pozitsiäsen yaqlawçı Premier Erdoğan da qatı eçtälekle çığışlar belän terornı häm alarnı yaqlawçılarnı tänqit itä başladı. Anıñ bu pozitsiäse kөnbatış mätbuğatı tarafınnan Premier millätçelek yulına bastı dip bäyälände. AQŞ jurnalı “Newsweeknıñ” bu turıdağı Owen Matthews mäqaläse “Erdoğan tawış alu өçen Avropa Berlege yulınnan yıraqlaşa” dip atala. Grek gazetası “Ta Neada” İrini Karanasopulunıñ 13-nçe Aprildä dөnya kürgän mäqaläsendä “ Tөrkiädäge täräqqiätlär Afinanı qurqıta” dielgän. Çit il gazetalarınıñ mondıy bäyälär birüwendä Premier Erdoğannıñ PKK-ğa qarata qatı süzlär äytüwe säbäpçe dip kürsätelä. Çөnki şuluq Erdoğan monnan ber-ike ay elek Tөrkiäneñ Kөrdlär probleması bar dip äytkän ide. Xäzer anıñ soñğı çığışları, yaña teror qanunı çığaru өçen säyäsi eşcänlek, Cirle Kөçlär Komandirı Büyükanıt belän oçraşuwı, xätta soñğı ber ike kөn sırxaw dip өyennän çıqmawı häm monnan älek bilgelängän qayber oçraşularınnan waz kiçüwe xärbi өlkädä citdi täräqiätlär bulaçağına işarä itä.
Ğabdulla Tuqaynıñ 120-nçe yılı uñayı belän Tөrkiädä dä qayber mädäni eşçänleklär alıp barıla başlawı diqqätle cälep itä. 14-nçe Aprildä Ankarada Tuqayğa bağışlanğan ber cıyılış ütkärelde. 19-nçı Aprildä isä säğat 22.40’ta Tөrek täläviziäseneñ TRT İnt kanalında maxsus programa buldı. Programağa Tөrkiädä Tuqay turında niçä yıllar elek dokratura dissertatsiäsen yaqlağan Prof. Dr. Fatma Özkan belän Dөnya Tatarlar Ligası citäkçese Dr. Gönül Pultar qatnaştılar. Monnan tış internet bitlärendä dä Tuqay belän bäyläneşle xäbärlär yışaydı. Ruşaniya Altay Tuqay turında şiğerlär yazğannar arasında konkurs uzdırılaçağı turında belderde. İstanbuldağı Tatarstan Respublikasınıñ Tөrkiä Respublikasındağı wäkalätle wäkilçelege dä 2nçe Yündä Tuqay konferentsiäse häm konsertı oyıştırırğa äzerlänä.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Jenevada BMO Keşe Xoquqları Komissiäseneñ yıllıq sessiäse açıldı
Jenevada BMO Keşe Xoquqları Komissiäseneñ 6 atnalıq utırışı üzenä yünälderelgän tänqitlär belän başlandı. Keşe xoquqları öçen BMOnıñ yuğarı komisionerı Louise Arbour 53 äğza ildän torğan komisiäne mädäni häm säyäsi ayırmalıqların çitkä quyıp tupas xoquq bozularnı tuqtatu öçen täsirle yullar tabarğa çaqırdı.NYta urnaşqan xoquq yaqlaw oyışması Human Rights Watch, BMO komissiäse Çeçnädäge xällärgä iqtibar itep konflikttağı här ike tarafnı da keşe xoquqların häm xalıqara humanitar qanunnarnı bozuın xökem itkän kisken rezolutsiä qabul itergä tieş dip belderde
Wibisono(audio)
keşe xoquqları mäsäläsendäge problemalarnı xäl qılunıñ in täsirle yulı xökem itü tügel ä xalıqara xezmätäşlek itü .Komisiä konstruktiv dialog häm kileşülär arqılı moña ireşergä tieş.
Ämma Arbour andıy pozitsiälär yış qına komisiäneñ eşçänlegen tuqtata dide
Arbour(audio)
Praktikada andıy sorawlar çın mäsälädän iqtibarnı başqa yaqqa cälep itü, waqıt yuğaltu bulıp tora.Ul bezneñ mäsälä belän qızıqsınmawıbıznı , çara kürä almawıbıznı ğına aqlayaçaq.Ğämälsezlek bitaraflıq , aldan xisaplaw ällä ömedsezlektänme tua dip soradı
Başta äytelgäneçä Human Rights Watch , keşe xoquqları komissiäseneñ 61nçe sessiäsenä Rusiä - Çeçnä konfliktında keşe xoquqları turındağı borçıluların belderde. Häm xalıqara humanitar qanunnarnı bozğan taraflarnı xökem itkän rezolutsiä qabul itelüen soradı. Human Rihgts Watch Çeçnä Yevropada qorallı konflikt säbäple kiñ keşe xoquqları krizisı däwam itkän sivillär üterelgän häm här kön keşelär yuğalğan berdänber urın bulıp tora dip belderä.Rusiä xökümäte 2004nçe yılda Çeçnädä wazğiät normalläşä digän räsmi pozitsiä alsa da , bulıp alğan küp kenä waqıyğälär monıñ kiresen kürsätä. Rusiäneñ 2004nçe yılda konfliktı çeçenläşterü säyäsäte näticäsendä(älege waqıtta premyer urınbasarı bulğan ) Ramzan Qadirov citäklägän köçlär Rusiä federal köçlärennän arta barğan räweştä xoquq saqlaw funskiälären üz östenä aldı.Bu köçlär başbaştaqlarça qulğa alu, cäberläw , atıp üterü häm yuğalular öçen cawaplı.Rusiä xökümäte üze qaramağındağı köçlär eşlägän cinayätlärne tikşerü öçen nıqlı protsess başlatuğa qarşılıq kürsätä. Älegä qädär barğan tikşerülär ber nindi näticälärgä alıp barmıy ,mäxkämä protsesı başlatılmıy qala Yevropa Mäxkämäsenä möräcäğät itüçelärne ezärlekläw, däwam itkän problema .Rusiä yuğalğan andıy keşelär öçen cawap birergä tieş. Human Rigts Watch çeçen suğışçılarınıñ da 2004nçe yılda sivillärgä qarata yasağan qotoçqıç cinayätlärne xökem itä. Oyışma keşe xoquqları komisiäsen koflikttağı här ike tarafnı da keşe xoquqların häm humanitar qanunnarını bozuda xökem itergä çaqıra. Rezolutsiä Rusiä xakimiätlären xalıqara häm Rusiä legal standartların ğämälgä quyarğa çaqırğan kebek çeçen başkütärü citäkçelären dä sivillärgä şulsanda ruslar belän xezmätäşlek itkän çeçennnärgä üç alu höcümnären tuqtatırğa çaqıra. häm nixäyät Rusiä Çeçnägä BMO wäkillärenä kerergä häm wäğdä itkäneçä keşe xoquqları yuğarı komisarınıñ Çeçnägä vizitın oyıştırırğa tieş dip belderä HRW färidä xämit


text:
Krasnoufim tatarları "Qazan" jurnalın teli
Küptän tügel Krasnoufim qalasında bulıp kitkän “Qazan” jurnalı redaksiäse belän oçraşunı bik qızıqlı itep söyläde Räsimä apa. “Qazan” jurnalı redaksiäse xezmätkärläre belän oçraşuda xakimiät citäkçeläre, uqıtuçılar, mädäniät bülekläre xezmätkärläre, kitapxanäçelär häm kiñ cämäğätçelek qatnaşqan. Tatar xalqınıñ iñ söyekle qalası bulıp isäplängän şähär dönyasın törle yaqlap yaqtırta torğan bay eçmälekle, matur bizäleşle bu jurnalnı alırğa teläweçlär küp tabılğan. Bigräk tä kitapxanäçelär häm mäktäp uqıtuçıları qızıqsınğan bu jurnal belän. Räsimä Safina tatar awılları mäktäpläreneñ tatar kitaplarına bulğan ixtıäcın öyränep, Qazannan kitaplar qaytartırğa häm tatar tele uqıtılğan mäktäplärgä waqıtlı matbuğat yazdırırğa bulışunı sorap möräcäğät itte.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinbur


text:
Citäkçelär säfärdä, xalıq – bäräkätlek kötä
Şuşı uq könne Tatarstannıñ mädäniät ministrı, vitse-premyer Zilä Wälieva Mäskäwdä Federal'' matbuğat häm massaküläm kommunikatsiälär agentlığı kollegiäsendä qatnaştı. Kollegiä Elektron mäğlümat çaralarınıñ ähämiätenä bağışlanğan ide. Zilä Wälieva Qazannıñ 1000 yıllığı bäyrämeneñ äzerlek eşendä qatnaşqan Rusiä prezidentı kiñäşçese Mixail Lesinğa, Matbuğat häm ğammäwi kommunikatsiälär federal'' agentlığı citäkçelärenä “Qazannıñ 1000 yıllığı istälege” medalen tapşırdı.
İtaliädän, Mäskäwdän Qazanğa äylänep qaytsaq, Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev Sloveniä Respublikasınıñ Rusiädäge Wäqälätle Wäkile Andrey Benedeyçiç belän oçraştı. Ğädättägeçä eşlekle söyläşü aqça kiterä torğan ölkälär turında bardı. Ul da bulsa ike respublika arasında yağulıq- energetiqa kompleksı, elemtä çaralarında xezmättäşlekne üsterü ide. Ä bu waqıtta Qazan başlığı İlsur Metşin sotsial'' yunäleştäge qararlar qabul itte. Ul qararlar invalidlar könenä äzerlek başlaw turında. Moña qädär küp balalı ğailälärneñ 2004 yılnıñ dürtençe kvartalı öçen toraq-kommunal'' çığımnarı qaplanmağan bulğan. Mer İlsur Metşin älege çığımnarnı qaplar öçen 1 million sum külämendä aqça bireläçägen wäğdäläde. Şulay uq az keremle ğailägä birelä torğan subsidiälär buyınça burıçnı qaplaw öçen aqça birergä ışandırdı. Ä bu aqçalar qayan kilä soñ disägez, anı Xalıqara üseş häm rekonstruksiä bankı birä, ä Qazan başlığı bülä.
Mäskäwdä “Rodina” häm “SPS” firqäläre qapma-qarşı çığışlar belän utkärelgän aksiälärgä qarata Tatarstanda reaksiä belderälär. Rusiä başqalasında demokratlar faşizmğa qarşı piket uzdırğan bulsa. “Qanunsız migrantlarğa qarşı oyışma” “Rodina” firqäse belän berlektä, ul''tra radikal taläplär belän çara uzdırğan. “Bez” “Mı” digän respublika ictimaği yäşlär xäräkäte, millätara duslıq yaqlı bez dip, Mäskäwdäge waqiğalarğa qarata qarşılıq belgertä. Äflisun inqilablarına qarşı torır öçen oyıştırılğan älege xäräkät, bügenge könneñ iñ zur bäläse itep, millätara nizağlarnıñ kilep çığuın kürä.
“Bez” ictimaği yäşlär xäräkäte aktivistları studentlar. Alar millätara duslıq oyıştırırğa mataşalar. Ä bu waqıtta başqa şayan telle tatar studentları 30 noyäberdä “Qazan” milli-mädäni üzägendä uzaçaq tatar KVN ligasınıñ Qazan zonası buyınça çirekfinal uyınnarına äzerlänälär. Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı xäbär itkänçä, bäyrämneñ kürkäm qunağı – yuğarı ligada uynawçı Yar Çallı şähäre tatar studentlarınıñ cıyılma komandası “Tatar sindromı” başqala tamaşaçısın şayan çığışları belän söyenderäçäk. Belgänebezçä, ayıruça güzäl zatlarıbız - änilär bu könnärdä üzlärenä qarata cılı möğalämäne sizgännärder. Çönki Rusiä buyınça “Analar köne”bilgeläp ütelde. Tatarstanda, Qazanda da änilärne bäyrämnäre belän qotlaw däwam itä. Rusiädä Analar köne berençe tapqır sigez yıl elek bilgeläp ütelä. Yılnıñ här köne nindider hönärgä, isem, cisemgä bäyläp bilgeläp ütelgän waqıtta, nihayät, maxsus Analar köne barlıqqa kilü zur ömetlär dä tudırğan ide.
Bu yal könnärendä Qazanğa Rusiäneñ sälämätlek saqlaw häm sotsial'' üseş ministrı Mixail Zurabov kilep kitte. Ul üzeneñ jurnalistlar aldında yasağan çığışında yaqındağı öç yılda Tatarstan 1 milliard dollar sumlıq meditsina cihazı alaçaq dip belderde. Şulay uq ul “Min respublika sälämätlek saqlaw ölkäsendä milli proyektlarnı çınğa aşıra başlaw eşläre belän qänäğät”, - dip tä beldergän.
Röstäm İsxaqi


text: Qabul. Äfğanstan xakimiate, küptän tügel genä prezident Xämit Qarzai citäklägän xökümät eşen tänqitläp mäqälälär bastırğan räsmi basmanı yabarğa buldı. Anıñ möxärrire Mirxäydär Motahar süzlärenä qarağanda, kiçä xökümättän gazeta çığarunı kiçekmästän tuqtatu turında kürsätmä kilgän. Ul, moña Qarzai xökümäten tänqitlägän mäqälälär bastıru säbäp bulıp tora dip isäpli. Äfğanstannıñ mäğlümat ministrı urınbasarı Abdul Xämit Möbärräz isä bu ğäyepläwlärne kire qağa, basma barı tik praktik säbäplärdän çığıp qına yabıldı dip belderä. Ul arada äfğan xakimiate, comğa könne Qandahardağı törmädän qaçqan 40-lap totqınnı totuda uñışqa ireşä almadı. Alarnıñ zur öleşen elekke Taliban suğışçıları täşkil itä dip belderelä. Taliban wäkile süzlärenä qarağanda, totqınnar törmädän, andağı saqçılarnı satıp alıp qaçqan.


text:
Kiçä Kosovo premyer-ministrı wazifasınnan kitüen iğlan itkän Ramuş Haradinaj, bügen üz teläge belän Haagqa kilep suğış cinäyätläre mäxkämäsenä birelde.
BMO tribunalı aña räsmi ğayepläw äle beldermäde. Ämma ğayepläwlär arasında 1998-99nçı yıllarda etnik alban ğısyançıları häm serb köçläre arasında waxşileklär oyıştıru turındağısı bulaçaq, dip farazlana Kiçä ul üzen ğayepsez dip belderde.
Serbiä räsmiläre etnik alban, Kosovonı Azat İtü ğaskärläreneñ elekke başlığı Haradinajnı, tınıç serb xalqın üterüdä häm başqa törle cinäyätlärdä ğayepläp çıqqan ide.
Haradinaj belän bergä Haagqa şulay uq ğayepläwlär belderüne kötkän Kosovonı Yaqlaw Köçläre wäkile Lahi Brahimaj da kilde.


text:
Abxaziädä berençel saylaw näticäläre iğlan itelde
Gruziäneñ üzbilgelängän töbäge, Abxazia räsmiläre Yäkşämbe könne uzğan parlament saylawları näticälären iğlan itte, saylaw komissiäse başlıgı Batal Tabagua, saylaw köräşendä 35 bülgedän 18endä kemneñ saylanğanı inde bilgele dide.
Ayırılırga telägän şuşı töbäktä, barlıq qatnaşuçılar sanı älegä 47 protsent çaması, saylawlarnıñ ğämäldä buluı öçen bu sannıñ 25 protsenttañ kübräk buluı da citä ide.
Abxaziyanıñ 35 urınlı Parliamentı öçen tawış birüdä 130 meñläp keşe qatnaşa ala.
Älegäçä saylangan 18 namzättäñ unbere Prezident Sergei Bagapşnı yaqlap kilgän, 3 säyäse partiä wäkile. Alar Berdäm Abxaziä, Aytayra häm Amtsaxara xäräkätläre.
Oppozitsiädän 5 namzät saylangan.
Gruziä Xökümäte, Abxaziyanıñ Bäysezlek däğwasın tanunı kire qağıp kilä. Bu mäs''älädä 90-nçı yıllar başında Gruziyä belän sugış ta çıqqan ide, anda meñlägän keşe hälak buldı, yözlärçä meñ Gruzin Qaradiñgez töbägennän köçenep kitärgä mäcbur itelde.
Gruziä Prezidente Mixail Saakaşvili Yakşämbe könge çıgışında, abxaz separatistları belän kileşü niyäte bulmawın belderde.
Ul, Abxaziädän kitkän xalıq sanı 400.000 belän 500.000 arasında, bu şartlarda mondıy qanunsız xälne säyäsi yaqtan aqlarğa tırışu qabul iterlek närsä tügel, bu xälne Gruziä xökümäte dä, Xalıqara cämägatçelek tä tanıy almıy, dide Gruziä prezidentı.
Gruziyä premyer-ministrı Zurab Noğaydäle dä şulay uq saylawlarnı kire qaqtı. Läkin şulayda, Gruziä xökümäte Abxaziä belän töbäk öçen “irken avtonomiägä kiteräçäk añlaşuga, tınıçlıq belän kileşergä äzer dip belderde.
Abxaziäne ber il dä räsmi räweştä tanımiy, ämma ul şul uq waqıtta töbäktä üzeneñ tınıçlıq saqlaw köçlären totqan Mäskäwneñ yaqlawın toyıp yäşi.
Abxaz xökümäte räsmiläre, töbäkneñ irekle häm ğadel saylawlar ütkärüe, anıñ bäysezlekkä omtıluın nığıtır, digän ömetä belderä.