text: İzrael xökümäte Fälästinnär belän ireşelgän kileşü nigezendä yaqın könnärdä irekkä çığarılaçaq 500 fälästinleneñ isemen täsdıyqladı.İzrael Könbatış Yardan quılğan distälärçä suğışçan fälästinlegä öygä qaytu röxsäte birä häm şulayuq könbatış Yardağı 5 şähärne aqırınlap fälästin kontrolına quya.Ul şulayuq aylardan soñ berençe märtäbä 200dän artıq fälästinle eşçegä Gaza Sızığına kerü röxsäte biräçägen äytte.Bu çaralar ütkän atnada ireşelgän atışlarnı tuqtatunı nığıtrağa tırışqan prezident M.Abbasqa cawap bulıp tora dip qarala


c: text/html

text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin Başqortstannıñ Blagoveççen şähärendäge waqıyğalarnı tikşerü axırına qädär citkereläçäk dide. Monı ul bügen Rusiä keşe xoquqları wäkile Vladimir Lukin belän oçraşu waqıtında äytte.
Düşämbe könne Putin Rusiä eçke eşlär ministrınıñ 6 urınbasarın wazıyfalarınnan aldı. Şularnıñ berse Blagoveççen waqıyğaların tikşerü belän şöğellängän cämäğätçelek iminlege xezmäte başlığı Sergey Ççadrin.
Keşe xoquqların yaqlawçılar Başqortstan Omonınıñ uzğan dikäber ayında Blagoveççen şähärendä maxsus operatsiä barışında berniçä yöz keşene qıynawı turında beldergän ide.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
BDB summitı: täsirsez, ni öçen BDB illäre citäkçeläre oçraşıp tora?
Qazannnıñ meñ yıllıq bäyräme qısalarında bügen irtän Tatarstan başqalasında prezident V.Putin citäkçelegendä Rusiä Däwlät Şurasanıñ küçmä utırışı buldı. Ä töştän soñ BDB illäre citäkçeläreneñ summitı cıyıldı. Eleke sovet respublikları arasında saqlanu häm iqtisadi elemtälärne saqlaw bulğan mäqsatına oyışma ireşte dip äytep bulmıy.Nigä soñ BDB illäre citäkçeläre oçraşıp tora. Oyışma turıda küzätüçelär närsä äytä?
Malashenko(audio)
Ägär dä bez anıñ täsirlelegen SSSRdan sonğı säyäsi iqtisadı möhittä nindider tärtip urnaştıru belän ülçibez ikän, summitlarnıñ ähämiäte nulğa yaqın
Malashenko qaraşınça BDB koordinatsiälängän tışqı säyäsät buldıra almadı ,ä iqtisadi xezmäätşlek häm başqa sferalardağı progress yuq dip äyterlek.BDB 1991nçe yılda Sovetlar Berlegeneñ cimerelüe belän oyıştı.15 eleke sovet respublikasınnnan 3 Baltıq respublikası ğına qatnaşmadı aña. Malashenko däwlät citäkçeläreneñ şäxsi elemtäläre häm mäslixätläşü urını bulıp torğan oyışma alğa taba niçek täräqi itär ,äytüe qıyın di.
Malashenko(audio)
Bu summit häm kiläçäktäge ber ike summittan soñ oyışmağa närsä bulaçağı añlaşılır.Bez BDB bötenläy yuqqa çığaçaq yäki ber törle prezidentlar klubı bulıp qalaçaq.
BDB summitları , citäkçelärneñ kierenkelekne kimetü häm ber nindi yäklämä almıy kiñäşläşü urını dip söyli Carnegie Üzäge analitiğı.Ämma dä läkin BDB illäre citäkçeläre cämäğätçelek aldında başqa törle qaraşlar täqdim itä.Qazaxstan prezidentı Nursultan Nazarbayev comğa könne Qazanda jurnalistlarğa xalqıbıznıñ tormış standartın yaxşırtu häm iqtisadi intergratsiä öçen BDB oyışma bularaq saqlanıp qalırğa tieş dip äytte. Ukraina prezidentı Viktor Yushchenko UKraina belän başqa BDB illäre arasında xezmättäşlekne arttıru öçen Qazanğa yaña täqdimnär şulsanda BDB eçendä irekle säwdä zonası buldıru fikeren alıp baraçağın äytkän ide. Ämma Londonda urnaşqan Economist İntelligence Unit xezmätkäre Stuart Hensel BDBnı canlandıru Ukraina öçen prioritet tügel di.
Hensel(audio)
Minemçä ukrainnar bik belep Rusiä belän böten mömkin elemtä häm yullarnı açıq totuların kürsätä häm alar här mäsälädä söyläşergä äzer.Minemçä BDB yäki Mäxsus Ekonomik Zona aşa här törle integratsiä Ukrainanın mänfäğätenä turı kilä.Minemçä alar moñı kire qaqmayaçaqlar
Hensel qaraşınça, Rusiä östenlek itkän säwdä sisteması urınına çınlap ta irekle säwdä zonası buldıru Ukrainanıñ mänfäğätenä turı kilä.Rusiä bu ideağa qarşı mänfäğätlär konfliktı integratsiäne tuqtataçaq. Yuschenko belän Gruziä citäkçese Mixael Saakashvili BDBnıñ funksiäsen tänqitläp kilsälär dä , alar summitlarğa qatnaşa.Malashenko moñı añlau ciñel di
Malashenko(audio)
Yushchenko da Saakashvili dä Yevropağa yaqınayunıñ şunduk sikerü tügel ä anıñ bik ozın , ozaq protsess buluın , çınbarlıqta ber buınnıñ kiräk bulaçağın añlıylar.BDBnı bötenley kire qağu, häm anıñ belän bernindi bäyläneşe yuq dip qılanu bala çağalarça bulır ide
Gruziä belän Ukraina Yevropa Berlege häm NATOğa äğzalıqnı prioritet itep kürä. Yushchenko belän Saakashvili ike atna elek Gruziädä oçraşıp eleke sovet tirälegendä demokratiäne cäyelderü öçen regional berektäşlek turında söyläşte. färidä xämit


text:
Mäskäwdä jurnalistlarnı büläklädelär
Rusiäneñ kitapxanälär assotsiatsiäse, häm yıl sayın ütkärelä torğan matbuğat kürgäzmäseneñ oyıştıru komitetı, näq ber yıl elek, Rusiä külämendä basıla torğan köndälek matbuğatnıñ iñ yaxşı dip sanalğannarın, “Matbuğatnıñ altın fondı”na kertelüe turında ayırımlılıq bilgesen iğlan itkän inde. 2006 yılnıñ fevralendä Rusiä külämendä matbuğatnıñ altın fondına 223 basma kertelü turında beldersälär, bıyıl ul isemgä 338 basma layıq bulğan. 12 fevral'dä Rusiäneñ baş kitapxanäsendä, böten Rusiädän kilgän jurnalistlar aldında maqtawlı isemgä layıq buluçı gazeta jurnalllarğa häm jurnalistlarğa büläklär tapşırıldı. Kiläse yıldan “Matbuğatnıñ altın fondı”na kertelgän basmalar matbuğatqa yazılu kataloklarında da ayırım bilge, yäğni altın fondqa kertelü bilgese kürsätelep urın alaçaqlar. Bıyılğı Mediasezonnıñ tantanalı açılışında iñ berençe büläk “Tatarstan” jurnalına tapşırıldı. “Tatarstan” jurnalı 14 nçe xalıqara hönäri matbuğat kürgäzmäseneñ “Altın beydj” bülägenä layıq buluı turında iğlan itelde häm ul büläk jurnalnıñ baş möxärrire Rifat Fättäxovqa tapşırıldı. Şunısın da äytergä kiräk, “Tatarstan” jurnalı Rusiä matbuğatınıñ altın fondına uzğan yıl uq kertelgän ide. Ä inde “Altın beydj” büläge bıyıl barı tik “Tatarstan” jurnalına ğına birelde. Bu xaqta baş möxärrir Rifat Fättäxov: “Bu büläk “Tatarstan” jurnalı öçen genä tügel, Tatarstan öçen dä zur ähämiätkä iä. Çönki monda büläkne professionallegebez öçen birälär” dide. Ğömümän alğanda bıyılğı matbuğat büläklärenä layıq buluçılar, berençelär arasında öç respublika- Tatarstan, Başqortstan. Çeçen respublikaların ayırıp äytergä bula. Bıyıl Başqortstannan 31 basma Rusiä matbuğatınıñ altın fondına kertelü turında tanıqlamalar aldı. Başqortstanlılarğa şulay uq matbuğat kürgäzmäsendä iñ yaxşı bizäleş alğan stend öçen dä ayırım diplom tapşırdılar. Bu xaqta Başkortstannıñ jurnalistlar berlege räise Marsel Sälimov: “Bıyıl bezneñ respublikada zur bäyräm. Başqortstannıñ Rusiä däwlätenä üze teläp kerüenä 450 yıl tula. Bu büläklärne respublika bäyräme büläge dip qabul itäbez, dide ul. Ä diplomnar belän Tatarstannan 12 basma büläklände. Alar arasında “Söyembikä”, “Yalqın” jurnalları häm “Saban tuyı” gazetası da bar ide.
Şulay itep bügen, Mäskäwdä Başqortstan häm Tatarstan matbuğatı häm juranlistlarına üzläreneñ hönäre ostalıqlarına iä bulğanlıqnı tanıta torğan diplomnar tapşırıldı.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text: 4 kön elek Qızıl diñgezdä köymä batıp xäbärsez yuğalğan keşelärneñ açulı tuğannarı bügen köymä xucası bulğan şirkätkä bärep kerde. Söğüd Ğärpstannan Mısırğa yul totqan köymädä 1400gä yaqın keşe bar ide, 420gä yaqın yulçı isän qalğan, 190nnıñ mäyetläre çığarılğan. 4 kön tabılmağan tuğannarı turında xäbärsez yäşägän keşelär bügen Safağa portında şirkätneñ ofisların tar-mar itte. Polisiä alarnı yäşländerü gazın qullanıp tarattı. İsän qaluçılar häm häläk bulğannarnıñ tuğannarı şirkätne iske, iminlek standartlarına turı kilmägän köymäne säfärgä çığaruda ğäyepläde. Şulay uq qotqaru çaralarınıñ da soñarıp başlanuı da küp sorawlar tudıra.


text:
Belgeçlär xäzer dä xalıqnıñ fenol belän ağulanmayaçağına garantiä yuq, çistartu eşläre başqarılmağan dip äytä. Blagoveççen şähärendä militsiäneñ xalıqnı küpläp qıynawı turında yazğan öçen Başqortstan eçke eşlär ministrı urınbasarı Anatoliy Smirnof Oteçestvo gazetın mäxkamägä birgän ide. Mäxkamä Smirnofnıñ däräcäsenä tap töşerü turındağı ğäyepläwlärne kire qaqtı. Başqortstan yuğarı mäxkamäse Rusiädä tıyılğan Xizbut-Taxrir oyışması äğzaları buluda ğäyeplänüçelär eşen qarıy başlandı.
İrşat Tläümbät, Ufa.


text:
Ğiraq suğışınıñ 26nçı könendä Amerikan xärbiläre Saddamnıñ Tikrit şähären aldı. Xäzer töp mäsälä – Ğiraqta tärtip urnaştıru, ilneñ waqıtlı xökümäten tözü
Şulay itep, koalitsiä köçläre 26 kön eçendä Ğiraqnıñ bar möxim şähärlären alıp beterde. Ämmä şähärne alu ber närsä, anda tärtip urnaştıru – ikençe mäsälä. Koalitsiä köçläre kergän här şähärdä, bigräk tä başalada xakimiätneñ yuqqa çığuwın şäyläp alğan xalıq, urlaw-talaw eşenä kereşte. Xökümät binalarına basıp kerep alar närsä bar şunı taşıdı. Ğiraq politsiäse yuqqa çıqtı, ä kolaitsiä köçläre moña çik quya almadı. Xalıqara küzätüçelär dä, cirle xalıq ta Amerikan häm Britan xärbilären tärtip urnaştıra almawda ğäyepläde. Bügen Britanäneñ saqlanu minstrı Geoff Hoon suğıştan soñ küpmeder waqıt tärtipsezlek qotılğısız närsä dip añlattı:
Audio: “Bagdad häm Basra kebek şähärlärdä şuşı wazğiät belän faydalanırğa telägän cinäyätçel elementlar bulu ğäcäp tügel, andağı talawlarnı kürdek, koalitsiä köçläre cirle xalıq belän bergä moña qarşı torırğa tırışa.”
Amerikan xärbiläre Ğiraqnıñ politsiä citäkçläre belän söyläşülär ütkärep, alarnı çaralar kürergä çaqırdı. Bügen Bagdadta 2 meñläp politsiä xezmätkäre eşkä çıqqan. 5 millionlı şähär öçen zur san tügel, suğış başlanğançı başqalada politsiä sanı 40 meñ ide. Ğiraq politsiäse häm Amerikan xärbiläre Bagdadta urtaq patrul oyıştırmaqçı. Andıy patrulne Britan xärbiläre berniçä kön elek könyaqtağı Basra şähärendä buldırğan ide. Xäyer, bu ğına çaralar citärlek tügel diyüçelär bar. Londonda urnaşqan Ğiraqta keşe xoquqları yaqlaw oyışması wäkile Sahib Äl-Xakim:
Audio: “Bu älbättä citärlek tügel. Bezgä televideniedän qayber şähärlärne kürsätälär. Läkin televidenie barıp citmägän keçekenä qalallarda niçek? Andağı wazğiät bik borçıy, bez koalitsiä köçlären Ğiraqta tärtip urnaştıru öçen cawaplılıqnı üz östenä alırğa taläp itäbez.”
Ğiraqtağı tärtipsezleklär ilneñ üzenä genä tügel, ä bar dönya mädäniätenä zıyan kiterä. Bilgele bulğança, Ğiraq muzeyları häm kitapxanälärendä sivilizatsiä yaralışına qarağan bäyäläp betermäslek qimmätle kitaplar, eksponatlar, dönya yädqärläre saqlana ide. Menä şul muzeylar talanıp bette. Bagdadtağı mäşxür Milli muzeydan 5 meñ yıl elek yasalğan Örek vazası yuğalğan dip xäbär itelä. Xäyer, koalitsiä citäkçeläre cawaplılıqtan qaçırğa cıyınmıy. Bügen Quşma Ştatlar däwlät sekretare Colin Powell bolay dip belderde:
Audio "Dönyadağı iñ böyek muzeylarnıñ berse bulğan Bagdad muzeyınıñ talanuwı borçılu uayta. Quşma Ştatlar bu muzeynı qaytaru, tözekländerü östendä eşliäçäk."
Ğitaqta tärtip urnaştıru mäsäse irtägä Äl-Nasiriä şähärendä ütäçäk cıyılışta töp urın alıp toraçaq. Amerikan yağı oyıştırğan bu çarada Ğiraqnıñ çittäge häm ildäge opozitisä wäkilläre qatnaşa. Cıyılışnıñ töp maqsatı - Ğiarqnıñ küçeş xökümäte turında söyläşülär başlaw. Berniçä aydan bu xökümät amerikan xärbi administratsiäsen alıştırırğa tieş bulaçaq. Söyläşülär ciñel barmas sıman. Berençedän, sörgendäge häm ildäge opozitsiä arasında qarşılıqlar bar. İkençedän, xökümät tumas borın, ul Waşingtonnan idarä iteläçäk „qurçaq xökümät“ bulaçaq digän şöbxälär äytelä. Waşington bu şiklärne taratırğa tırışa. Öçençedän, Baath partiäse äğzaların xökümätkä kertergäme-yuqmı digän bäxäslär äle dä tınmağan. Kemder, misal öçen Geoff Hoon kertergä kiräk di, kemder ayaq teräp qarşı. Nixayät, xökümätneñ citäkçese kem bulır, bu soraw äle dä elenep tora. Namzätlärneñ berse – Milli Kongress citäkçese Äxmät Çalabi Nasiriägä berniçä yöz suğışçısı belän kilde. Läkin utırışta qatnaşmıy, wäkilen cibärergä cıyına. Cıyınğa şulay uq İran-taraflı Yuğarı Şura, Kördstannıñ Patriotik Berlege çaqırılğan. Aq Yort, Pentagon, Britaniä häm Avstralia üz wäkilären cibärä. Utırışnı Aq Yortnıñ bu töbäktäge maxsus wäkile Zalmay Xälilzad alıp baraçaq.
Ali Gilmi, Praga


text:
Xikmätle xällär
Säyäsättä dä şulay. Qayberäwlär äle ber partiädä, äle ikençesendä, äle genä xakimiät çinovnigı, ä ikençe qarasañ, oppozitsiägä basıp, qıçqırıp yörilär, çırayların televizor ekrannarında yaltıratıp, Mäñgelek ut cılısında artların qızdıruçı malaylarnı xäterlätälär. Mäydanğa çığuçılarnıñ köräşçeme, suqbaymı ikänen bilgeläw çınnan da awır.Däwlät Dumasına saylawlar ütte. Tatarstanlılarnıñ 60% idärä, xakimiät çinovnikları, iñ zur citäkçelär yaqlağan Berdäm Rusiä firqäsenä tawış birde. Mintimer Şäymievnıñ süze ütte, Rusiä aldında birelgän wäğdäse ütälde. Bu yulı Däwlät Dumasında iñ kimendä 12lәp Tatarstan deputatı eşläyäçäk. Ämma alar nindi soñ? Alar teräkle, aqçalı, zur citäkçelärdän fatixa alğan. Uzğan ğasır başında Rusiä Dumasında deputat bulğan Sadri Maqsudiğa oşağanmı alar? Ul waqıtta Qazan deputatlarınıñ sanı zur bulmağan. Sadri Maqsudi Rusiä Duması isemennän Angliägä barıp, küpmillätle Rusiä turında çit teldä notıqlar söylägän. Anıñ çığışlarına qolaq salğannar. Rusiäneñ küpmillätle ikänlegen, Rusiä möselmannarınıñ nindi ikänlegen belep torğannar. Min xäzerge deputatlarıbızğa qarıym. Ber ğasır eçendä üskänbezme, ällä keçeräyep, artqa çigengänbezme? Menä bit xikmätle soraw...
Duma saylandı, ämma mart ayında bulaçaq Däwlät Sovetı saylawlarında teläsä nindi firqä isemennän Tatarstan parlamentına kerep utırıp, respublika dilbegäsen qulğa alırlıq köçlär bar. Bulaçaq Däwlät Sovetında Mäskäwdän idärä itelä torğan täcribäle kiselgän säyäsätçelär belän ayaq teräp söyläşerlek deputatlarıbız bulırmı ikän?İñ xikmätle xäl Başqortstanda, älbättä. Kiläse yäkşämbedä anda saylaw bulmıy. 21nçe dekaberdä tik berdän ber nämzätne saylatu ğına bulaçaq. Nindider köçlär berençe turda ciñelep, üz xalqınıñ ışanıçınnan çıqqan Räximovnı sazlıqtan tartıp çığaruğa kereşte. Anıñ köndäşe Veremeyenkoğa agitatsiä, köräş alıp barırğa, xätta saylawdan baş tartıp, isemen byulletennän aldırırğa da tıyıldı. Mondıy xikmätne berkem dä kürmägänder. Räximov öçen öçen tawış birergä çaqıruçılarnıñ berse kürenekle şağir Mostay Kärim. Ul Başqortstandağı tatarlar bik bäxetle dip söylärgä yarata. Älbättä, tatar bulu mäcbüri tügel. Mostay ağanıñ başqa millät wäkile bulıp kitärgä xaqı bar. Ämma başqalarğa, millionnan artıq tatarğa nişlärgä? Alarnıñ barısı da milläten üzgärtsä, Mostay Kärimgä birelgän däräcälär, isemnär, östenleklär barısına da birelerme soñ? Şağir Robert Miñnullin canisäp turındağı şiğer yazğan ide. Bügen şul äsärneñ tämamlanğan variantın sezgä täqdim itäbez.
Qaya yuğaldığız tatarlarım?!2002Hчe yılğı canisäptän soñ Başqortstanda yuqqa çıqqan tatarlarğa märsiä
Qaya buldığız sez, tatarlarım?
Ällä sezne utqa tıqtılarmı?
Ällä inde suğa saldılarmı,
YÄ bulmasa tupqa tottılarmı?...
Kiçä genä äle bar idegez,
Bar idegez, tatar idegez sez
Tatarlarıbızğa par idegez!
Qaya buldığız sez tatarlarım?
Xökemnärgä sezne tarttılarmı?
Astılarmı sezne, attılarmı?
Törmälärgä ällä yaptılarmı?
Başqa yulın ällä taptılarmı?
Ällä inde başqa ber xalıqqa
Qollar itep sezne sattılarmı?
Ällä inde sez üz-üzegezne
Ciñel genä şulay sattığızmı?
Äbi-babaylarnıñ ämanäten
Sez çüplekkä totıp attığızmı?
Ber yartığa satıp eçtegezme?
Närsä buldı sezgä, millättäşlär?
Şuşı köngä kilep töştegezme?
Ä başqalar änä ürçi tora
Tatarlarnı ällä peçtelärme?
Nik däşmisez, nigä endäşmisez
Telegezne ällä kistelärme?...
Sez qaylarğa kitep yuğaldığız?
Qanlı ğasırlardan isän çığıp,
Niçek kenä bolay bulaldığız?
İşetelä kebek yıraqlardan
Zarlarığız sezneñ, ahlarığız...
Yaw qırında niçek sirägäysä,
Sirägäyä şulay saflarığız.
Nigä äle oran salmadığız?
Nilär eşlär menä kiläçäktä
Bu afättän isän qalğanığız?...
Nilär buldı sezgä, tatarlarım?-
Ni disäñ dä sezgä süz yuq inde.
Ciñel bulsın awır tufrağığız!-
Tatar öçen xäzer sez yuq inde...
Ullarığız sezne, onığığız!...
Yä xuşığız! Yä ber doğa qılıyq!
Cännätlärdä bulsın urınığız!
Şağir Robert Miñnullin yuğalğan, kimegän millättäşlär ruxına doğa qılsa da, Başqortstandağı yöz meñlägän millättäşlärebez isän dip ömetlänik. Alarnıñ säyäsi uyınçılar, millätlär arasında adaşqan suqbaylar bulıp kitüenä ışanası kilmi.Rimzil Wäli


text:
Tağın tatar teleneñ latin älifbasına küçüe turında
Bu atna totaş xikmätle xällärdän genä tora, duslar. Rusiä xalqınıñ 2-3% ğına täşkil itkän tatar milläteneñ tele, bigräk tä yazması, Rusiä xakimiäteneñ iñ zur problemasına äylände. Konstitutsion mäxkämäse, Prezident administratsiäse, Däwlät Duması, Federatsiä Şurası wäkilläre baş wata – nişlätergä bu tatar telen. Awızlardağı telläre, älbättä, üzläreneke, niçek telilär, şulay mığırdasınnar yäki sayrasınnar, yäki cırlasınnar. “Ä” awazları da, “Җ” awazları da üzläreneke, ä menä xäreflär xäzer däwlätneke. Yazsalar – barı tik kirilça ğına yazsınnar. Ägär dä başqaça xäref belän yazsalar, Rusiä cimereläçäk. Menä şundıy ruxta xäl itelä milli lingvistika mäs’äläse. Xikmät monıñ belän genä betmi. Beräwlär tawış kütärälär – latin älifbasına küçsäk, aqça qayan tabılır? Milliard täñkä dilär. Ämma xäzergä niçäme yıl şuşı turında sağız çäynäp, latin xärefe belän ber genä gäzit yäki jurnal çığıp qaramağan. 1992 yıllarda ber törkem zıyalılarıbız üz xisabına çığarğan “Dönya” gäziten iskä almağanda. Stalin zamanında latinçadan kiril xärefenä küçkändä, aqça qayan tapqannar ikän? Bigräk xäyerçe zamanalar bulğan bit. Berniçä atnadan ğäräpçäsen dä, latinçasın da, kirilçasın da belüçelär tatarlarnıñ küpçelegen täşkil itkän.
Annan äytälär, kiril xärefe bigräk kileşä inde bezneñ tatarlarğa, äldä 1939 yılda kertkännär anı. Ber däwlät bit. Ber däwlättä ike törle xäref bula almıy. Ämma bu xata, patşa zamanında latin xärefläre dä, kiril xärefe dä bulğan. Ämma dvoryan morzalar latin xärefendä yazışqannar. Nu başlı bulğannar üzläre, xäzerge computer kebek.
Tağı ber xata. Tatar telen kirillitsağa Stalin 1939 yılda küçermägän ul. Ä iñ berençe kiril tatar älifbasın 1880 yılda missioner İl'minskiy keräşen tatarlarına yasap birgän. Maqsat – provaslav dinendä ber genä xäref bulsın, başqa xäref yazıp, xristian tatarlar yazıp kitmäsen. 60-70 yıl ütkäç, şuşı älifbanı beraz kamilläşterep, böten tatarlarğa da taratqannar. Maqsat elekke, yäğni şul uq, niçek tä ber dingä, ber telgä yaqınaytu. Şuşı yılnıñ may ayında, Kiril häm Mefodiy bäyrämendä “ИзBecTия” gäzitendä ber ğalim yazıp çıqtı: kiril älifbası ul rus milläteneñ üzbilgelänüe forması, dide. Bötenläy başqa tel törkeme, törkilär mädäniäte öleşe bulğan tatarlar ni öçen ruslarnıñ üzbilgelänüenä qatnaşırğa kiräkter, äytelmi.
Latin xärefe ğämälgä kersä, tatar xalqı bülenep tarqala diyu üze ber äkämät. Yıl sayın, ay sayın tatarça uquçı balalarnıñ sanı kimi. Gäzit-jurnallarnıñ tirajı 20 tapqır kimede. Rusiä töbäklärendäge yäş buın uqu tügel, “raxmat”, “äti”, “äni”, “abika”dan başqa tatarça äytmi dä. Yäşlär matbuğatınıñ uquçıları küzgä kürenep kimi. Çönki alarnıñ küpçelege 50-60 yäşlärdä. Ä olığaya töşkäç, alar xäref kürmi başlıy. Ä yäşlär İnternetta ğına yazışa, ämma tatar telendä tügel.
Häm tağın ber xikmät. “Latin xärefen belmim, uqırğa caysız ul”, dilär. Ä üzläre mäktäptä 8-9 yıl ıştan tuzdırıp, ingliz, fransuz, nemes telen uqıy. Maşina yörtü pravası häm texnik pasportı şul uq qähär suqqan latin imlasında yazılğan. Computernı açsañ, İnternetqa kersäñ, “ИзBecTия”, “KoMcoMoлbckaя пpaBдa” dip näq şul xäreflär belän kürsätäseñ. Diñgez korabına telegramma yazğanda häm başqa tarmaqlarda - biologiädä, hawa torışın ülçäwçe sinoptiklar eşendä maxsus latin xäreflär belän yaza torğan dokumentlar bixisap. Tabiplar, retseptlarnı äytäse dä yuq. Bu turında maxsus Rusiä qanunnarı häm xökümät qararları çığarılğan. Latinça rus älifbası ürnägen Däwlät Duması tügel, ä Rusiä eçke eşlär ministrlığı qararı belän raslağannar. Şuşı älifbanıñ ürnäge här poçta bülegendä pıyala astına salınğan, yäki mödirneñ seyfında yata ul. Çit ilgä telegramma yazsañ – räxim it. Bu döres tä. Çönki bügen ber genä tel häm ber genä älifba belän yäşäwçe bik azdır. Bulsa da alar cir qazu yäki awır-awır büränälärne maşinağa töyüdän başqa käsepkä yaramıy. Ä menä tatarğa üzeneñ çit illärdäge, şul isäptän Üzbäkstandağı, Äzärbäycandağı, Finländiädäge, qärdäşlärenä urtaq törki älifba belän xat yazarğa mömkinlek yuq. Çönki ğomum tanılğan älifba ürnäge yuq. İñ dörese, Rusiäneñ eçke eşlär ministrlığı tatarlarğa da latin xärefläre ürnägen raslap räsmiläştersen ide. Ul waqıtta bulmağan cirdän bälä, yuqtan problema tudırıp, baş qatırırğa turı kilmäs ide.
Rimzil Wäli


text:
Tatarstan 3 milliard tonna neft çığarğanın bäyräm itmäkçe
Belgännärgä iskä töşerü bulır, belmägännär belsennär, Tatneft' ul waq-'öyaq kenä äyber tügel. Ul Rusiäneñ distälägän töbäklären, üzeneñ salım xisabına aşatıp toruçı da, ul Tatarstannıñ yartıdan artıq byudjetın buldıruçı da, ul yöz meñlägännärne eşle itüçe dä. Bu ğına tügel. Elekkege SSSRnıñ nigezdä, nifet sänäğäte Tatarstannan başlandı. Romaşkina awılı yanında, cir mayı üze bärep çıqqannan. Ul xäzer, Putin Tatarstan nifeteneñ sıyfatı naçar, Seberneke yaxşı di. Üzläre, Rusiäne äytäm, naçar dip, Tatarstan nifete kitergän salımnardan ber dä baş tartmıylar. Ä elek, Tatar cire nifet birä başlağançı, Seber turında süz dä yuq ide. Seber ul, urman, tayğa ide. Tatarstan nifete SSSRnıñ iqtisadıy iminlege garantiäse bulıp tordı. Küp kenä Awrupa illärenä Tatarstannan çıqqan nifet, Drujba dip atalğan nifetütkärgeç aşa, çit illärgä quıldı. Ul Tatar cirennän çıqqan nifet arqasında, SSSRda, nifet eşkärtü, fänni eşçänlek bazası, mäktäbe buldırıldı. Xäzerge Rusiädä dä, başqa nifet şirkätläre tamırı Tatarstan nifet sänäğätenä barıp totaşa. Şunnan öyrändelär, şunıñ arqasında açlıqtan saqlanıp qaldılar.
Tatarstan cire, dönyağa 3 milliard tonnağa yaqın nifet birde. Sovet çorında bigräk tä küp suırttılar ul cir mayın. İmperiäne bit totıp torırğa, xärbi sänäğäten buldırırğa kiräk ide. Ul çaqta ul, Tatarstan cirennän nifet ağıp torsa da, awıl cirlärendä yul bulmadı, qırlarında, cünle igen üsmäde, ağulanğan. Çişmäläre qorıdı. Böten kerem –faydası imperiä qorsağına kitte. Belgeçlär, ul çaqta, Sovetlar berlege Tatarstannan çıqqan nifettän bulğan keremneñ 2-3 protsentı ğına Tatarstanğa qalıp bardı dilär.
Üzgäreşlär, nifet ölkäsendä dä Rusiädä demokratiä cilläre isä başlağaç başlandı. Tatarstan suverenlıq öçen köräşkändä, milli xäräkät belän yäşellär xäräkäte, Awrupağa nifet tiennärgä aqmasın öçen, xätta Drujba nifet ütkärgeçen qaplağan da buldılar. Rusiädä Tatarstannıñ niçet keremeneñ küpçelegen üzendä qaldıru belän rizalaştı. Läkin ul çaqta, dönya bazarında nifet bäyäse bik arzan ide. Üzgäreşlär, tağın ber qat, Rusiä dä yaña prezident saylanğaç buldı. Wät, şağir äytmeşli, şayarttı bu tormış. Rusiägä yaña xakimiät tä kilde, alarnıñ bäxetenä dönya bazarında nifetkä bäyälär dä arttı. Moña qadär kürenmägän bäyälär. Rusiä iqtisatı kütärelep kitkän kebek buldı. Mäskäw, Tatarstan nifetenä bulğan salımnarnı, kergän keremnärne dä üzenä ala başladı. Menä küz aldına kiteregez. Bäysez belgeçlär nindi sannar kiterä. Tatarstannıñ nifet çığarudan kergän yıllıq kereme 12 milliard dollarnı täşkil itä. Şunıñ ber milliardı şirkätneñ üzenä qala, milliard yarımı Tatarstan byudjetına qalğanı Rusiä kesäsenä. Kimendä dilär, belgeçlär, Rusiä Tatarstannan çıqqan nifettän yıl sayın 8 milliard dollar aqça tartıp ala. Bu xäzerge bäyälär belän. Äle östäwenä, Qazan meñ yıllığına 1 milliard dollar aqça birdek dip küperenä Mäskäw. Kitkän aqça küpme dä, birgän aqça küpme.
Läkin, niçek kenä bulmasın, Tatarstan nifetne suırta tora. Az bulsa da, aqça üzenä qala birä. Qalğanın bäräkätle itep totarğa tırış. 90 yıllarda nifet çığaru naçarlanğan ide, xäzer isä sovet çorı däräcäsenä kütärergä tırışa, yılına 30 million tonna çığaraçaqbız dilär türälär. Şulay itep, kiläse yılda Tatar cirennän 3 milliard tonna nifet çığarunı bäyräm dä itmäkçelär. Bu zur çara bulırğa oşağan, Şäymiev färmanı nigezendä, bu çaralarnı, tantananı ütkärüne premyer Minnexanov citäkläyäçäk. Mondıy bäyrämnär anısı bulır, älegä tatar cirendä nifet, cir mayı bulğanda. Xäzer inde, ul arta barmıy. Soñğı yıllarda qaldıq-positıq nifet urınnarın eşkärtä başladılar. Cir astında diñgez kebek cıyılğan nifet urınnarı, yapmaları qalmağan dilär. Monnan tış, Respublika, soñğı yıllarda nifet çığarıp, anı çi kileş satunı ğına tügel, ä üzendä ük çimalğa, äzer çimalğa äyländerep bazarğa çığaru säyäsäten alıp bara. Bu inde, yaña keremnär digän süz. Ä yaña keremnär yaña bäyrämnärgä dä säbäpçe bula. Aqçasız bäyräm itep bulmıy bit ul.
Räfis Cämdixan


text:
Ğiraqta yaña xakimiatkä xezmätkä alınğan 49 keşe üterelde
Ğiraqtağı radikal'' ğisyançılar çit il keşelären urlaw häm üterü belän genä çiklänmi, andağı waqıtlı xakimiat häm amerikannar belän xezmättäşlek itkän ğiraqlılarğa qarşı da höcümnär yasıy. Şulay itep alar Ğiraqnıñ Quşma Ştatlar yaqlawı belän qorılğan waqıtlı xakimiatenä ışanıçnı yuq itärgä tırışa. Uzğan atna azağında ğisyançılar Ğiraqnıñ Milli Guardiäsendä xezmät itkän, xärbi mäktäptän tuğannarın kürergä dip qaytqan 49 ğäskärine üterde.
Audio, Jässim äl-Saadi
"Badra Qazaniä yanındağı wäxşät turında bezgä kiçke 10-da xäbär itelde, politsiä häm Milli Guardiäneñ urtaq kizüe şunda uq höcüm urınına yul tottı, bez ber säğättän anda idek. Üterelgännär unikeşärläp başlarına atılğan xäldä yata ide" di yaqındağı Mandali şähärndäge Ğiraq xärbie Yässim äl-Saadi. Tän yaraları şunı kürsätä - Milli Guardiä xezmätkärläreneñ ber öleşe cäzalaw räweşendä atıp üterelgän, unnan artığı qaçarğa tırışqanda yuq itelgän. Şuşı höcüm öçen cawaplılıqnı mäğlüm radikal Äbu Musab äl-Zärqawi alğan. Ul citäklägän törkem ber islam säxifäsendä, möcähidlär alarnıñ barısın da üterde, ike maşinasın yawlap aldı häm alarğa xucaları tülägän aqçanı da üz qulına töşerde dip belderä. Belgeçlär fikerençä, Ğiraqnıñ xärbi ostalıqnı äle yaña ğına öyränep kilgän ğäskäriläre radikal'' ğisyançılar öçen bik qulay xädäf bulıp tora. Yaxşı qorallanğan Könbatış ğäskärlärenä töşe citmäw säbäple alar xäzer waqıtlı xökümät belän xezmättäşlek itkän ğiraqlılarğa höcüm itä.
Audio, Phillip Mitchell
Londondağı Strategik tikşerenülär institutı xezmätkäre Phillip Mitchel süzlärençä, ğisyançılar Ğiraq köçlären ciñelräk xädäf itep kürä. Alarnıñ şul cirle köçlär turında mäğlümat cıyu mömkinlekläre dä kiñräk dip belderä Mitchel. Quşma Ştatlarnıñ "Wall Street Journal" basması yazuına qarağanda, şundıy höcümnärdä Ğiraqnıñ yaña iminlek köçlärennän inde meñ yarımnan artıq keşe hälak bulğan. Amerikan ğäskäriläre arasında bu san 1100 tiräsendä, moña äle suğışlardan ğäyre hälak bulğannar da kerä. Belgeçlär, ğisyançılarnıñ Ğiraq iminlek köçlärenä höcümnären arttıruı barı tik alarnıñ tübän däräcäle äzerlege belän genä añlatılmıy, biredä başqa maqsat ta bula ala dip isäpli. Misal öçen, alar ğadi ğiraqlılarğa, amerikannar yaqlağan xakimiatneñ köçsez buluın, anıñ üzen dä yaqlıy almawın kürsätergä tırışa ala. Andıy fikerne ütkärü kiläse ğinwarğa bilgelängän saylawlar aldınnan yaña Ğiraq xökümäte öçen bigräk tä qurqınıç bula ala. Elek amerikan küzläw oyışmaları, Ğiraqta 2 meñnän alıp 7 meñgä qädär ğisyançı bula ala dip belderep kilä ide, xäzer isä Quşma Ştatlarnıñ räsmi wäkilläre bu sannıñ tağın da yuğarı bula aluı, yaña xakimiatkä häm Könbatış köçlärenä qarşı 8 meñnän alıp 12 meñläp suğışçınıñ köräşü ixtimalı turında söyli.
Kärim Kamal


text:
Foto: Tengrinews.kz
QR Mädenïet jäne sport mïnïstri Arıstanbek Muxamedïulı dopïng qoldandı dep jüldelerinen ay`ırılğan Ïlʹya Ïlʹïn bastağan olïmpïada çempïondarınıñ jağday`ın qattı way`ımdap jürgenin ay`ttı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
Osınıñ aldında QR Mädenïet jäne sport vïce-mïnïstri Säken Musay`bekov dopïng qoldanğandardı qılmıstıq jawapkerşilikke tartwdı usınğan bolatın.
Vïce-mïnïstr: «Parlamentte dene şınıqtırwğa qatıstı zañğa özgeris engizgimiz keledi. Dopïng qoldanwdıñ jazasın qılmıstıq jawapkerşilikpen bay`lanıstırwdı josparlap otırmız. Yağnï sportşığa, bapkerge, därigerge, osı preparattardı jetkizgen adamdarğa jaza qarastırıladı», - degen edi.
Parlament Mäjilisiniñ plenarlı otırısınan key`in jwrnalïster osı zañ jobasına qatıstı Mädenïet jäne sport mïnïstrine sawal tastağan edi.
«Kelesi jılı biz dopïng qoldanğandardı qılmıstıq jawapkerşilikke tartwğa bay`lanıstı zañ engizgimiz keledi. Ne üşin? Qazir kinäli tek sportşılar bolıp otır. Al sol kezde sporttı basqarğan azamattar qay`da? Nelikten därigerler jawapkerşilikti öz moy`nına almay`dı?», – dey`di Arıstanbek Muxamedïulı.
Mïnïstr sportşılar üşin qattı way`ımdap jürgenin ay`tadı.
«Men qazir özimizdiñ sportşılardı oy`lap, qattı way`ımdap jürmin. Onıñ işinde Ïlʹya Ïlʹïn jäne dopïng dawına ilikken özge de awır atletter bar», – dey`di vedomstvo basşısı.
Ay`ta ketey`ik, Xalıqaralıq olïmpïada komïteti Ïlʹya Ïlʹïndi 2008 jäne 2012 jılğı altın jüldelerinen ay`ırğan bolatın. Sonday`-aq, medalʹdan ay`ırılğandar qatarında Svetlana Podobedova, May`ya Maneza, Zwlʹfïya Çïnşanlo, Marïya Graboveckaya, Äset Mämbetov, Tay`mwraz Tïgïev bar.


text: Ufada “Xalıq demokratik xäräkäte”neñ töbäk bülekçäsen oyıştıru cıyılışı bulıp ütte. Älege xäräkät başında Rusiäneñ eks -premerı Mixäil Kasyanov tora.Oyıştıru cıyılışında Mäskäwdän kilgän xäräkätneñ idarä äğzası İwan Stariqov ta qatnaştı. Xäräkätneñ Başqortstan bülekçäsenä baş itep Wiktor Şmakov saylandı. May ayında anıñ qulğa alınuın Şmakovnıñ xatını Lyudmila älege xäräkät belän bäyläp añlatqan ide. İmeş, may axırı Kasyanovnıñ Ufağa bulırğa tieşle säfären özü öçen Şmakov maxsus qulğa alınğan. Çönki säfärne oyıştıru Viktor Şmakovqa yöklängän bulğan. Rusiä Prezidentı öçen däğwa itärgä cıyınğan Kasyanovnı respublikağa kertmäw öçen bu maxsus oyıştırılğan. Kasyanov Ufağa yıl axırında kilergä cıyınuın beldergän.


text:
Tatarstannıñ Milli muzeyı büläklär kötä
Tatarstannıñ Milli muzeyında bu könnärdä Büläklär köne uza. Respublikanıñ Milli muzeyında Büläklär könen uzdıru matur ber ğädätkä äwerelde. Mondıy çara muzeyda 1997 yıldan birle ütkärelep kilä. Bıyıl ul 1 yünnän 6na qädär däwam itä. Şuşı könnärdä här telägän keşe Milli muzey öçen üzläreneñ şäxsi arxivlarında saqlanğan äyberlären tapşıra ala. Älbättä, muzeyğa eksponatlarnı başqa waqıtta da tapşırıp bula, läkin şuşı çara ütkän könnärdä kilüçelär ayıruça küp bula. Muzey xezmätkärläre bäyäsenä dä qaramastan härber tapşırılğan eksponatnı şatlanıp qabul itälär. Şunısın da äytergä kiräk, Büläklär köne Milli muzeynıñ üzendä genä tügel, ä rayon, awıl muzeylarında da ütkärelä. Mäsälän, şuşı könnärdä genä Minzäläneñ Tuğan yaq muzeyı, Çüpräleneñ Cir häm keşelär muzeyı şuşı çara qısalarında üzläreneñ ekspozitsiälär öçen şaqtıy qızıqlı äyberlär tupladı. Ä Milli muzeyğa Büläklär könnärendä närsälär alıp kilälär soñ? Bu xaqta muzeynıñ ädäbi bülege ölkän xezmätkäre Flürä xanım Däminova söyli.
Bezneñ muzeynıñ Büläklär könendä şaqtıy ğına keşe qatnaşa. Alarğa törle näşriätlär dä quşıla. Bez bar çıqqan kitaplarnı da satıp ala almıybız, ä alar bezgä üzläreneñ basmaların büläk itälär. Şulay uq, yazuçılar, tanılğan keşelär dä onıtmıy bezne. Mäsälän, bu yulı Rawil Fäyzullin, Ğädel Qutuynıñ malayı Röstäm Qutuy ätisenä qağılışı materiallar tapşırdıXäyer, Büläklär könendä muzeyğa üzläreneñ äyberlären tanılğan, bilgele keşelär genä tügel, ä ğadi qazanlılar da, balalar da tapşıralar ikän. Alar üzläre tapqan qomğan, çülmäk qıypılçıqların alıp kilälär. Şulay uq çigüle sölgelär, namazlıqlar häm başqa küp kenä äyberlär tapşıralar muzey xezmätkärlärenä bu könnärdä. Tapşırılğan äyberlär ğalimnär tarafınnan öyränelep, alarnıñ tarixi qimmäte bilgelängännän soñ, Milli muzeynıñ ekspozitsiäsendä tieşle urının alaçaq, di Flürä Däminova. Häm bar Azatlıq radiosı tıñlawçılarına möräcäğät itep, bezneñ muzeyğa äyberlärne tağın da kübräk tapşırsınnar ide, dip östi. Xäzerge waqıtta Qazan kremle tiräsendä yaqın kiläçäktä açılaçaq Böyek Watan suğışı muzeyına materiallar tuplaw bara. 1 yünnän 6 qädär däwam itäçäk Büläklär könnärendä älege muzey öçen dä eksponatlar kötep qalalar.
Gölnaz İlgizär


text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin Kosovodağı soñğı köç qullanunı kisken täñqitläp çıqtı häm bu waqiğalärne "etnik çistartular" dip atadı. Putin süzlärençä, Rusiä Kosovodağı xällärgä bitaraf qala almıy. Anda çärşämbedän birle albannar belän serblar arasında bulğan bäreleşlärdä kimendä 30 keşe hälak buldı, berniçä yöz keşe cärähätlär aldı.
Putin Könbatış xökümätlärgä häm töbäktäge NATO citäkçelegendäge totrıqlandıru köçlärenä möräcäğät itep – Kosovodağı serb azçığılığın yaqlar öçen tiz arada näticäle adımnar yasarğa çaqırdı. Putin şulay uq Rusiäneñ Ğadättäntış Xällär ministrı Sergei Şoyguğa Serbiä häm Çernogoriägä barıp
serb qaçaqlarına yardäm itergä quştı.
Kosovo premyer-ministrı Bajram Recepi serblarnıñ yuq itelgän milken yañadan buldıru öçen maxsus fond açılağaçağın iğlan itte. Kosovo prezidentı İbrahim Rugova, xalıqara cämäğätçelektän östämä yardäm soradı: " Tınıç xalıqqa häm xalıqara xärbilärgä höcüm itü – qabul itelerlek äyber tügel häm Kosovo mänfäğätlärenä turı kilmi. Böten bu waqiğalärgä bez kisken täñqit belderäbez", dide İbrahim Rugova.
Kosovoğa bügen Germaniäneñ 2 meñ keşelek xärbi köçläre kilde, alar töbäktä urnaşqan 18 meñ NATO ğaskärienä töbäktä totrıqlılıq urnaştırırğa yardäm itäçäk. Bügen Kosovoda köç qullanu oçraqları bulmadı, dip xäbär itelä.


text:
Enver Demirbağ - Görmedim Alemde
Sanatçı : Enver Demirbağ
Türkü : Görmedim Alemde
Etiketler : Enver Demirbağ - Görmedim Alemde türkü indir, Enver Demirbağ - Görmedim Alemde türkü dinle, Enver Demirbağ türküleri, Görmedim Alemde mp3 indir, Enver Demirbağ türküleri Görmedim Alemde türküsü, Görmedim Alemde sözleri, Enver Demirbağ mp3 dinle, Enver Demirbağ download, Görmedim Alemde bedava mp3, Enver Demirbağ türkü sözleri, Enver Demirbağ türkü dinle, Enver Demirbağ son albüm indir
Enver Demirbağ Türküleri
Enver Demirbağ - Çatalkaya Kışladır
Enver Demirbağ - Kar Mı Yağmış
Enver Demirbağ - Dağlar Dağımdır Benim
Enver Demirbağ - Evleri Uçta Yarim
Enver Demirbağ - Yel Eser Kum Savrulur
Enver Demirbağ - Hüseynikten Çıktım Şeher Yoluna
Enver Demirbağ - Yüksek Ayvanlarda
Enver Demirbağ - Yere Kum Savrulur
Enver Demirbağ - Görmedim Alemde
Enver Demirbağ - Harput Divanı
Enver Demirbağ - İndim Yarin Bahçesine
Enver Demirbağ - Bu Dere Buz Bağlamış


text:
Dilmöxämätov tiräsendä säyäsi futbol
27 martta Ufanıñ Kirov rayonı mäxqamäsendä, nihayät, oppozitsion başqort xäräkäte liderı Ayrat Dilmöxämätovnıñ eşe qaraldı. İsegezgä töşeräbez – Başqortstan citäkçelege Ayrat Dilmöxämätovnı bıltır ütkän mitinglarda xalıqnı köç qullanıp respublika xakimiäten bärep töşerergä çaqıruda ğäiplägän ide. Yıldan artıq waqıt ütsä dä mäxqämä maşinası ber urında taptala: bıltır bu eşne Ufanıñ Kirov rayonı mäxqamäse qarıy başladı da şunda uq, bu bezneñ qaramaqta bulırğa tieş tügel, dip anı Başqortstannıñ Yuğarı mäxqamäsenä yunältte. Başqortstannıñ Yuğarı mäxqamäse, üz çiratında, bu eşne kire Kirov rayonı mäxqamäsenä qaytardı. Häm menä 27 martta ütkän mäxqamä utırışında yänä bu eş qaralıp tormadı. Mäxqamä utırışında qatnaşqan prokuratura wäkile Azat Äxmädullin Dilmöxämätov eşen Ufanıñ Kirov rayonı mirovoy mäxqamäsenä tapşırunı soradı. Häm Ufa waqıtı belän 14 säğät 30 minutta mäxqamäçe Zilä Ğabidullina prokuratura wäkileneñ sorawın qänäğätländerde.
Ayrat Dilmöxämätovnıñ advokatı İlnur Sälimcanov eşlärneñ mondıy yünäleş aluın, Başqortstan femidasınıñ, nihayät, qanun buyınça eşli başlawı bilgese dip belderde. Advokat fikerençä, ägär mäxqamälär kiläçäktä dä qanun qısalarında barsa, Ayrat Dilmöxämätov ğayıpsez dip tabılaçaq.
Ayrat Dilmöxämätov üzeneñ ğäipsezlege turında belderde häm aña qarata cinayät eşe açıluın yalğan saylaw byulletennäre basıluın faş itkänem öçen respublika citäkçelegeneñ üç aluı bulıp tora dip añlattı.
Yaña mäxqamä utırışı qayçan bulır - älegä bilgele tügel.
Kärim Yauış, Ufa


text:
Xikmätle xällär...
Bu misal millättän waz kiçü, dinnän qotılu, tuğan teldän, mädäniättän bizü nindi näticägä kitergänen kürsätä. Rusiä Fännär Akademiäse etnologiä institutı direktorı Valeriy Tişkov bu atnada xikmätle interv'yu bastırdı. Millät beräw genä bulmıy, di ul. Yarıy, monısı belän kileşergä bula. Qatnaş ğailä balası yäki çığışı belän ber millät, dine belän öçençe, yäşägän ile, cämğiäte buyınça dürtençe millät wäkile bulırğa da mömkin. Ämma Valeriy Tişkov monıñ belän genä çiklänmi, ul millätlär, tellär qoru – tabiği, däwlät tarafınnan ayırım millätlärne üsterü programmaların tözü hiç kiräk närsä tügel, - di. Ägär dä räsmi säyäsät kiläçäktä dä Tişkovça barsa, ağayne, däwlätkä tügel, kübräk üzegezgä ışanığız. Ä qayçaq däwlät strukturaları, kiresençä, yuq cirdän ayırım millät yasaw öçen tırışa. Bu atnada Nikolay Maksimov keräşennär turında añlatma birgännän soñ, älege temağa ğalim-ekspert fikeren dä östäp quyıyq. Xäzer xalıq sanın isäpkä alu tämamlanğaç, millätlär pasportta kürsätelmägän çaqta, ni öçen dinen üzgärtsä dä, telen-mädäniäten üzgärtmägän, bik üzençälekle cır-moñnarı, awız icatı belän ğäcäpländergän tatar keräşennäre ayırım millät itep bülälär soñ? - digän sorawğa tarix fännäre doktorı Damir İsxaqov cawap birä.Berençedän, rus pravoslav çirkäwe Tatarstan cirendä xristian dinen totuçılarnıñ sanın arttıru yağında. İkençedän, soñğı waqıtta respublikabızğa Qazan anaqayı ikonasın qaytaruğa bäylängän küp kenä konfliktlar bulıp aldı. Bu da keräşennärne tatarlardan bülüneñ ber säbäbe. Çınlıqta isä keräşennär – ayırım xalıq tügel, ä bälki tatar milläteneñ konfessional' yaqtan ayırılğan ber öleşe.Bu atnanıñ soñğı xikmätle xäle tağın Başqortostan belän bäyle. Qazanda TVT firmasınıñ çıbıqlı televideniesen kertkän 20 meñ ğailä xäzer Başqortostan sputnik televideniesen qarıy ala. Menä siña küçtänäç. Ufalar da tırışqan, qazanlılar da qomaçawlamıy, içmasam, menä Tatarstan belän Başqortostan arasındağı kileşüneñ ber matdäse ütälde. Xäzer başqortça tapşırularnı Qazanda räxätlänep qarıylar. Tärcemäçe kiräkmi. Näq «Azatlıq” radiosındağıça.
Rimzil Wäli


text:
Vienada ille biş il wäkile, başlıça Yewropa illärennän, antisemitizmnıñ yaña oçraqları belän köräşü mäs'äläsen qarıy.
İke kön buyı konferensiädä qatnaşqan 400 keşe antisemitizmnıñ yaña şäkelläre, internettağı basmalar, Yewropada häm elekke Sovetlar Berlege respubliklarındağı yähüdi ziratlarındağı wäxşileklär belän köräşü ısulların tikşeräçäk.
"Yewropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması" sintäber ayında rasizm, xalıqlarnı küräalmawçanlıq mäs'älälärenä bağışlanğan xalıqara oçraşu ütkärergä cıyına.


text:
Tatar Kongressı uzğan yıl eşlären yomğaqlıy
16 dekaberdä Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı zur cıyın uzdıra. 2002 yıl yomğaqlarına bağışlanğan bu cıyılışqa Rusiädän häm yaqın çit illärdän 200-läp keşe çaqırıldı. Alarnıñ barsı da diärlek millätkä xezmät itüçelär. Tatar däwlät akademiäse teatrı binasında uzaçaq bu kiçädä süz belän cır ürelep baraçaq. Kongress aktivistların törle büläklär belän söyenderü dä küzallana. Bıyıl avgust axırında uzğan III qorıltaydan soñ küp waqıt ütmäsä dä, Bötendönya tatar kongressınıñ Başqarma komitetı näticäle eşläwne tuqtatıp tormasqa buldı. Şuña da bu çarada xisap totu belän berrättän alda torğan burıçlar turında söyläşü dä zur urın alaçaq.


text:
Tatar xalqı xoquqları ombudsmennar cıyınında qaraldı
Ğadi keşelärneñ xoquqların dönya buylap yaqlawçı keşelär, 16 yun könne Qazanda cıyıldı. Ombudsmennar konferensiäse «Zamança mädäniätlärneñ totrıqlı üseşe bularaq tolerantlıq» digän isem astında ütte. Oyıştıruçılar arasında, Yevropa Şurasınıñ keşe xoquqları öçen cawaplı komissarı, Tatarstandağı keşe xoquqları öçen cawaplı keşe, Tatarstan parlamentı da bar. Fänni-ğämäli cıyın, Evropa illäre, här Rusiä ölkäse wäkile, Tatarstan häm Başqortstan räsmi keşeläre qatnaşlığında ütä. Rusiäneñ keşe xoquqları öçen cawaplısı Vladimir Lukin, çığış yasağanda, qayber belderülär yasadı. Mäsälän ul «Rusiä urıslar öçen» digän belderü yasawçılarnı gäyep itte, mondıy süzlär ilne tarqatuğa ğına kiterä ala, dide. Vladimir Lukin şulay uq, cirle xalıqqa mädäniätlär belän yaqın bulğan illärdän kilgän qaçaqlarnı kertmäw, yäki kilergä röxsät itmäw, däwlät mänfäğätlärendäge säyäsät tügel, dip tä belderde. Ämma şul uq waqıtta, anıñ fikerençä, çittän kilüçelärgä dä, cirle xalıqnıñ ğöref-gädätlärenä, yäşäw räweşenä tüzemleräk bulu kiräklegenä basım yasadı. Federal iminlek xezmäteneñ elekke başlığı, ä xäzer parlament räise urınbasarı Aleksandr Gusev, keşe xoquqları yassılığında federalizm mäs’äläläre xaqında çığış yasadı, keşe xoquqları öçen cawaplı keşelärneñ eşen Rusiä häm anıñ watandaşları öçen bik kiräkle häm möhim eş itep atadı.
Jurnalistlarnıñ iğtibarın xalıqara Xelsinki törkeme oyışması citäkçese, tanılğan xoquq yaqlawçı Lyudmila Alekseyeva cälep itte. Anıñ xäbärçelär äyländerep aldı häm törledän törle temağa sorawlar yawdırdı. Ul mäsälän, töbäk citäkçelären östän bilgeläw turındağı mäğlüm qanunı, keşe xoquqların bozu, dip bäyäläde, cirle saylawçılar, kemneñ qul astında yäşärgä teläwe turında üzläre xäl itärgä tieş, dide. Rusiä kebek däwlät, unitar bulıp, berdämlegen saqlıy almayaçaq, töbäklärneñ mänfäğätläre isäpkä alınğan, cirle xalıq üze xäl itä alğan oçraqta ğına, ilneñ bötenlege saqlanaçaq, dide ul. Tatarstandağı xälne bäylägändä Lyudmila Alekseeva, monda keşe xoquqları belän bulğan xäl, iñ awır da tügel, iñ yaxşısı da tügel, dide. Xalıqara Xelsinki törkeme citäkçese Lyumdila Alekseeva fikerläre belän deputat Razil Wäliev ta, küpmeder däräcädä kileşä. Ul bu konferensiädä, Tatarstandağı millätlär xoquqları turında çığış yasıy. Razil Wäliev fikerençä, millätlär xoquqları turında ombudsmennar belergä tieş. «Qazandağı urıs keşeläre, mäsälän, bar mömkinlekkä dä iyä, ä Mäskäwdäge tatarlarnıñ, millätlären üster öçen, mäktäbe dä, yuğarı uqu yortı da, teatrı da, kitabı da yuq. Bu mäsälälärne bez, xalıqara däräcädä dä kütärergä tieş.»
Keşe xoquqları öçen cawaplı wäkillärneñ cıyılışında, Macarstan, Azerbaycan, Makedoniä häm başqa illärdäge wäzğiät xaqında mäğlümat tıñlandı. Tatarstanda tüzemlelek tärbiäläwneñ missalları xaqında islam häm pravoslav dine wäkilläre çığış yasadı. Konferensiä äle berniçä kön baraçaq, axırğı qararlarğa nindi teläk-täqdimnär kerteler, älegä bilgele tügel.
Bikä Timerova.


text:
Brüssel'dä NATO illäreneñ saqlanu ministrları oçraşuında, xärbi köçlär belän operativ idarä itü niätennän komandovaniäneñ berläşkän ştabın Ewropada, Bel'giäneñ könyağında qaldırırğa digän qarar qabul itelgän.
Komandovaniäneñ Amerikada Virjiniä ştatına urtnaşqan ştabı, xärbi modernizatsiä öçen cawaplı bulaçaq.
Brüssel'dä, utırış açılır aldınnan çığış yasağan, Germaniäneñ saqlanu ministrı Peter Struck, xäzer inde elek bulğan kebek suğışlar bulmıyaçaq, dönya cämäğätçelege terrorçılardan çıqqan qurqınıçqa qarşı torırğa äzer bulaçaq dip belderde.


text:
Taciqstan üzäk saylaw komissiäse uzğan yäkşämbedä ütkän parlament saylawlarında xakimiättäge Xalıq Demokratik Partiäse iñ küp tawış aluçı buldı dide.
Bu saylawlar näticäsendä Parlamentnıñ tübän palatasındağı 63 urınğa wäkillär saylandı.
Komissiä başlığı Mirzoali Boltuyev äytüençä, partiälärgä birelüçe 22 urınnıñ 17-sen Xalıq Demokratik Partiäse alğan.
Ul şulay uq Kommunistlar Partiäseneñ 3 urın häm İslam Yañarış partiäseneñ ike urın aluın belderde.
Boltuyev saylawlarda qatnaşqan tağın 3 partiä, atap äytkändä Sotsialist Partiä, Sotsial Demokratik Partiä häm Taciqstan Demokratik Partiäse partiä isemleklären nigezendä parlamentqa kerü öçen zarur bulğan 5 protsent kirtäsen ütä almadı dide.


text:
Ufa Mäskäw belän kileşüne yañarta alırmı?
Başqortstan räsmi matbuğatında bu könnärdä 12 yıl elek bulğan ber tarixi waqiğa xaqında baytaq qına yazmalar dönya kürä. Näq menä 12 yıl elek, 1994 yılnıñ 3 avgustında Rusiä Federatsiäse belän Başqortstan Respublikası arasında wäqälätlärne büleşü turında Kileşügä qul quyılğan ide. Ul Kileşüneñ xäzer inde älläni faydası qalmasa da, Başqortstan xakimiätläre häm başqort milli oyışmaları citäkçeläre ul Kileşüneñ Başqortstan öçen bik tä ähämiätle bulğanlığı xaqında äytä. “Uzğan ğasırnıñ tuqsanınçı yıllarında Rusiädä törle butalçıqlıqlar häm säyäsi tartqalaşlar başlanğanda, Başqortstan xakimiätläre Rusiä belän wäqälätlärne büleşep, respublikada totrıqlılıqnı saqlap qaldı”, - dip belderä alar.
Çınlap ta, Tatarstannan soñ ikençe bulıp, Rusiä belän üzara Kileşü tözü arqasında, Başqortstan Respublikası küp östenleklärgä iä bulğan ide. Kileşügä yaraşlı, respublika däwlät qorılışı, milek, byudjet, qanunnar çığaru, mäxkämä sisteması, xalıqara häm tışqı iqtisadi eşçänlekkä qağılışlı mäsälälärne üzallı xäl itü xoquqın aldı.
Ämma soñğı berniçä yılda, ul dokumentnıñ möddäte çığu säbäple, Rusiä belän Başqortstan arasında imzalanğan ul Kileşü eşlämi diärlek. Mäskäw tarafları Tatarstan belän Başqortstan alğan xoquqlarnı artıq küp, dip sanadı häm alarnı kire tartıp alu öçen küp eşlär başqardı. Başqortstan Konstitutsiäse ör-yañadan üzgärtelde häm anda yazılğan üzallılıq, däwlätçelek digän möhim töşençälär yuq itelde, iqtisattağı küp xoquqlar da beterelde.
Xäzer inde Başqortstan xakimiätläre Rusiä federal' üzäge belän 12 yıl elek tözelgän Kileşüne yañartu teläge belän yana. Ämma Mäskäw tarafları moña aşqınıp tormıy. Qayber belgeçlär fikerençä, xätta ul Kileşü tözelgän oçraqta da, anda Başqortstan öçen birelgän elekke zur östenleklär çağılış tapmayaçaq inde. Härxäldä, älege federal' xakimiätlär vlast'tä qalğanda, çağılış tapmayaçaq, dilär.
Başqortstannan Rusiä Däwlät dumasına deputat bulıp saylanğan Mansur Äyüpov süzlärençä, Rusiägä Başqortstan häm Tatarstan kebek quätle respublikalar belän yaña Kileşülär tözüdän dä xäyerlese yuq. “Şul Kileşüne yañartıp, Rusiä Federatsiäse üzeneñ köçen genä kürsätäçäk häm añardan otaçaq qına, - di Mansur äfände. – Şuña kürä qayber köçlär yağınnan bu Kileşüne yañartuğa qarşılıq buluğa da qaramastan, iñ yuğarı citäkçelär anı yaqlar häm yañartu öçen fatıyxasın birer”.
Rusiä Däwlät Dumasına Başqortstannan saylanğan deputat Mansur Äyüpov fikerlären işettegez.
Başqortstan belän Rusiä arasında yaña Kileşü tözüne Başqortstandağı räsmi xakimiätlär belän bergä başqort milli oyışmaları wäkilläre dä yaqlıy häm härdaim şunıñ öçen çığış yasıy. Ämma respublikadağı baytaq qına başqa millätlärneñ cämäğätçelek oyışmaları häm Berläşkän oppozitsiägä kerüçe qayber partiälär Başqortstan belän Rusiä arasında yaña Kileşü tözüne yaqlamıy ğına tügel, ä, ğomumän, Başqortstannı respublika statusınnan da mäxrüm itep, anı ölkä itep üzgärtüne yaqlıy başladı. Bu täqdimnären alar Başqortstanğa ayırım östenleklär birü barı tik respublikanıñ “töp milläte” atamasın alıp ölgergän başqortlar öçen genä faydağa buldı, ä başqa xalıqlarğa anıñ suqır ber tien dä faydası bulmadı, dip añlata. Şuşı fikerne Başqortstan Berläşkän oppozitsiäsenä kerüçe yegermegä yaqın oyışma häm partiä yaña ğına Ufada ütkän Watandaşlar forumında da yañğırattı häm şul xaqta il prezidentı Vladimir Putinğa möräcäğät tä yulladı.


text:
Äl-Cäzirä telekompaniäse Osama ben Ladennıñ yaña tasmasın kürsätte
Çärşämbe kiçendä, 11 sintäber könenä turı kiterep, Qatarnıñ Äl-Cäzirä telekompaniäse Osama ben Laden häm anıñ yärdämçese Ayman Zawahiri töşerelgän yaña tasma kürsätte. Bu tasmada Äl-Qaidä citäkçeläre Amerikağa yaña terror xöcümnäre belän yanadı
Niçek kenä bulmasın, tasmadan şul kürenä, Äl-Qaidä citäkçeläre äle da isän-saw, alay ğına tügel, Quşma Ştatarğa qarşı izge suğışnı däwam itergä çaqıra, yaña terror xöcümnäre belän yanıy.
Osama ben Laden, ike yıl elek Amerikağa qarşı intihar xöcümnär başqarğan yegetlär xaqına doğa qıldı. Berniçäsen xättä isemnäre belän atadı. Şunnan soñ, Amerika belän solıx mömkin tügel, dip cihadqa öndäde. Qurquçılarğa çunı äytäm, tawğa menergä qurqasız ikän, oyağızdan çıqmıy ğına çoqırda utırığız, dide ul.
Ayman Zawahiri, Amerika belän çın suğış äle alda dip, yaña terror ğämälläre belän yanadı. Ğiraqtağı amerikan xärbiläre analarına möräcägät itep, balalarığıznı qaytarığız, yuq isä alar tabutta qaytaçaq, dip kisätte. Fälestin xalqına möräcägät itep, Ayman Amerika täqdim itkän "yul xaritası"na aldanmasqa çaqırdı. Bu yul tämüğqa iltä, dide ul häm Fälestinlelärne cihad yulı belän barırğa öndäde.
Amerikan belgeçläre xäzer bu tasmanıñ çınlığın tikeşerä. Osamanıñ televideniedä küptän kürengäne yuq ide. Amerikan xärbiläre 2001neñ dikäberendä ul Tora-Bora xöcümnäre waqıtında nıq yaralanğan dip beldergän ide. Ämmä kiçäge tasmada, Osama çağıştırmaça sälämät kürende. Qayber küzläw belgeçläre, Äl-Qaidä citäkçeläre çığışınan soñ ğädättä terror ğämälläre bula, dip itibarnı köçäytergä çaqırdı. Ä menä saqlanu ministrı Donald Rumsfeld, bu tasmanı Äl-Qaidä citäkçeläreneñ PR tamaşası dip atadı, yänäse, alar tarafdarlarına xälläre äybät ikänen kürsätergä tırışa.
Çärşämbedä FBİ mäktäbendä yasağan çığışı waqıtında George Bush Osamanıñ isemen telgä almıy ğına, Äl-Qaidä citäkçeläreneñ 3-tän ikesen yuq itelde dide. Äl-Cäzirä tasması turındağı sorawğa ul, min anı kürmädem, digän cawap qaytardı.
Ämmä, prezidentlıqa däğwa itkän qayber demokratlar, soñğı waqıtta Osama isemen yış qına telgä ala başladı. Äytik, sişämbedä Baltimiorda ütkän debatlar waqıtında, Al Sharpton, Bush Osamanı totırğa wäğdä itkän ide. Xäzer Osamanıñ video tasmaları kino yoldızınıqınnan da kübräk, ä üze qaya soñ ul, digän soraw birde.
Ali Gilmi, Praga


text: Peterbur -- Peterburnıñ Eçke eşlär idaräse häm Ermitaj citäkçelege, muzeydan qimmätle eksponatlar urlanu eşe açılğan, digän xäbärne älegä raslamıy. Rusiäneñ mäglmät çaraları - üzğan töndä bu cinäyättä ğäyeplängän 2 keşe totqarlanğan, alar inde ğäyeben tanığan, digän xäbärlär taratqan ide. İnterfax mäglümätlärenä qarağanda, "qimmätle äyberlär muzeydan 6 yıl buyına çığarılğan. Bu eştä totqarlanğannarnıñ berseneñ xatını - muzey xezmätkäre yärdäm itkän, küptän tügel ul wafat bulğan. Barlığı 200läp eksponat urlanğan, älegä şunıñ 2se tabılğan.


text:
1 Mayda Ufada säyer häm qarşılıqlı çara ütte
Ämma, bu çara başlanırğa ber säğät qala, Ufa waqıtı belän unberlär tiräsendä Ufanıñ Lenin isemendäge mäydanınıñ üzäk öleşen maxsus autobuslarda kiterelgän, aq çıpta yabınğan 4 meñläp başqort yäşläre biläde. Oppozitsiä citäkçese Ramil Bignov süz alğaç ta başqort yäşläre timer miçkälär qağıp, sızğırıp, aqırıp, şiğärlar qıçqırıp aña söylärgä irek birmädelär. Mäydanda qolaq tondırğıç: “Räximov, Räximov... Putin, Putin... Başqortstan, Başqortstan... Qızğılt-sarı faşistlar olaqsın!”,- digän tawışlar bertuqtawsız yañğırap tordı.
Başqort yäşlärennän başqa älege çarada ber meñläp kommunistlar bayrağı astındağılar, ike meñläp başqalar qatnaştı. Ğädättägeçä, xalıq arasında respublikanıñ yuğarı türäläre dä kürenä idelär.
Kärim Yauşev, Ufa


text:
Öfölölär ekologia menän qänäğät tügel
Öfölä yäşäüselärźyıœ 87 prosentı qala yämäğät transportı menän fayźalana. Xalıq fekeren beleşeü mäğlümättärenän oşo bildäle buldı. Öfö xalqınıœ küpselege marşrut autobustarı xeźmättäre menän qullanıuı la bildäle. İkense urında Ğäzeldär, 3-sö urında munitsipäl autobustar. ª bına elektr transportında yöröüselär ul tiklem küp tügel ikän. Respondentarźıœ yawaptarın bildäle bulıuınsa, Öfölä 1 keşe transportqa ayına 520 hum sarıf itä. Bıltır bıl xaq 380 hum bulğan. Elektr transportına ixtıyajdıñ źur bulmawın iźäpkä alıp qala yetäkselege Naxal kiźeleş tip yörötölgän yuldan tramwayźarźı alırğa qarar itkän. Äle bında yuldar hütelä.


text:
Title News
”Başqortostandağı älege säyäsät inde küptän ütkärelep kilä. Anıñ başı uzğan ğasırnıñ utızınçı yıllarına barıp totaşa. Bez monı kürmämeşkä genä salıştıq. Anıñ berençe çatqıları tatar yazuçıları häm başqalarnı başqort yazuçıları itep raslarğa tırışuda üzeneñ çağılışın taptı. Tatar xalqınıñ ruxi mirası xisabına başqort mädäniäten bayıtırğa tırışular alğa taba da däwam itte” /Şähri Qazan/
«Xörmätle redaksiä! Sezgä Qazandağı psixiatria xastaxanäseneñ 11-nçe irlär bülegennän Xalit yaza. Min monda niçek eläktemme? Röxsät itelmägän urınga, yäğni Kreml buyına kergäç, avtoinspektorlar tuqtattı. Militsionerlar belän bäxäskä kerdem. Şunnan soñ mine biregä kiterdelär. Üz rizalığımnan başqa däwalarga kereştelär. Min bit saw-sälämät keşe. Awırular arasında üzemne «sorı qort» kebek xis itäm. Çönki aşıym, yoqlıym häm bernärsä dä eşlämim. Ä eşem tik tora. Yaqınnarım minem qaya ikänlekne belmilär. Şuña kürä, Tatarstan Yuğarı sudına möräcäğät itärgä mäcbür buldım. Ämma älegä annan cawap yuq. İnde nişlärgä dä belmim. Sezdän yazmışım belän qızıqsınuığıznı, älege waqiğädän çittä qalmawığıznı, hönäri namuslıq kürsätep, mine yaqlawığıznı sorıym».
Xalitnıñ älege xatınnan soñ jurnalist xastaxanägä yul tota, ämma baş tabib añlaşu öçen işeklärne açarga bik aşqınıp tormıy. Tatarstan respublikasında keşe xoquqları buyınça wäkälätle wäkillek yuristı Lyudmila Kryukova belän xastaxanägä kilgäç kenä yuğarı kategoriäle tabib-psixiatr Näsimä Akulova belän oçraşalar. Ul isä anı eneläre, abıyları mäcbüri räweştä däwallattırunı xuplıy, di. Şul taläp 18 üktäbr könne Sovet rayonı sudınıñ küçmä utırışında da qänäğätländerelgän. Xalit üze isä, «Mine rizalığımnan başqa däwalıylar. Törmädä dä keşe xoquqların bu qädär bozmıylar. Ä monda sudta yaqlawçı xezmätennän faydalanırğa da röxsät birmilär»,- di. Anı alıp çığıp kitkäç, Näsimä Akulova, «Qaragız äle, bu iptäş moñarçı tınıç qına yörgän ide, ä xäzer nindi süzlär söyli. Soñğı könnärdä üzenä tabletka ğına birä başlagan idek. Ul alarnı qullanmıy, axrısı. Küräseñ yañadan ukol salırga kiräkter», - di. Äyye, yülärlär yortına eläkteñ isä - çıqtım yuq. Xalit belän dä şundıy uq xäl. Anı monda yatqızu küräseñ kemgäder qulay digän fiker uzdıra «Şähri Qazan» gazetı.
Ğomumän, bügenge zamanda qulay bulmağan, kemneñder nindider eşendä ayaq çalgan keşelärne yülärlär yortına yabu açıq küreneş. Küptän tügel «BызoB» kitabınıñ isem tuyın ütkärergä Qazanga qaytqaç, xalıqara hawa alanınnan kire torğan cirenä quıp cibärelüçe millättäşebez Vil Mirzayanov:
«Ägär Rusiädä kemder niçekter türä bulsa, ul üzennän-üze «aqıllı» däräcäsen ala. Monda tormış nıqlap urnaşqan yünäleş buyınça ağa da ağa, yäğni min türä - sin yülär, sin türä - min yülär. Bu «zamana - köçleneke» ğibäräsenä ğämälgä aşarga mömkinçelek birüçe bügenge cämğiätneñ awıru yaşäw räweşe».
30 avgusta Rusiä Prezidentı Vladimir Putin Qazanda kongress qunaqları belän oçraşqanda kürşe respublika wäkile – Bäläbäydäge tatar gimnaziyäse direktorı, «Başqortostanda tatar buluı ciñel tügel», digän cömläne ıçqındırğaç, änä urındagı xäkimiät tarafınnan niçek kenä ezärleklänmäde. «Aqıllı keşe Prezident Mortaza Räximov yanında mondıy süzne äytmäs», - dip, yülärlär yortına ğına bikläp quyası qaldı», - di «Şähri Qazan» jurnalistı Bädretdinov. Dimäk «azatlıq», «demokratiä» dip, yarıy-yaramıy sızığınnan çıgudan Allam saqlasın.
«Tatarstan yäşläre» gazetındağı «Telegezgä salınmagız» digän yazmada da, Mäskäwdä bulıp uzğan soñğı qotoçqıç waqiğadan soñ matbuğat häm mäğlümät çaralarınıñ irege qısıla başlaw mömkinlege turında äytelä. Süz irege isä Rusiädä «demokratiä» dip atalğan närsäneñ iñ zur qazanışlarınıñ berse ide, tik xäzer ul da «süz irege» digän «närsägä» genä äylänep qalırga mömkin.
«Rusiä matbuğat çaraları Çeçnäne terrorçılıq oyası dip kürsätä. Masxadov isä ilne suğışqa kiterep, anıñ iqtisadın cimerttergän, ädäm yäşi almaslıq xälgä citkergän ikän. Ä niçä yıllar däwamında çeçen ciren näq menä Rusiä armiäseneñ cirdän, küktän ayawsız utqa totuı turında däşmilär. Kiläçäktä küp närsälär xaqında awız açarga da yaramas. Monnan soñ «baş kütärüçelär», «azatlıq öçen köräş» digän süzlär äytü – terrornı yaqlaw, dip bäyälänäçäk. Dimäk, artıq telebezgä salınırğa yaramıy», - dip yaza «Tatarstan yaşläre» gazetı.
Bilgele, Rusiädä qaysı ğına ölkäne alıp qarasañ da, aña ğına xas bulğan üzençäleklär bar. Rus demokratiäse dä iskärmä tügel. Döresräge, bezneñ böten ekzotik yäşäw räweşe änä şul demokratiäneñ moñarçı berqayda da bulmağan ğärip formanı aluı näticäse tügel mikän. Damir İsxakovnıñ «ЗBeздa ПoBoлжbя» gazetında dönya kürgän yazmasındağı qayber faktlar da şul xaqta söyli. Xalıq sanın isäpkä alu buyınça Başqortostanda başqortlar ikençe urınğa çıqqannar, digän süzlär yöri, - dip yaza İsxakov. Alarnıñ sanı qayber versiälär buyınça 29 protsent, qayberläre buyınça - 30 protsenttan da artqan dilär. Başqortostan respublikası Prezidentı Mortaza Räximov xalıq sanın isäpkä alır aldınnan, başqortlar dürt protsentqa artaçaq, digän ide. Ul oçraqta başqortlar 26 protsent bulırğa tieş ide. Närsägä dä qaramastan, başqortlar sanı 3-4 protsenqa artqan. Bu 160 meñnän 200 meñgä yaqın digänne añlata. Dimäk, Başqortostanda yaşäwçe tatarlar şul xätle yuğalğan. «Min monı uylağanda Amerika Quşma Ştatlarınıñ ğalim, professor, paqıstanlı Maliknıñ süzlären isemä töşerdem, - di İsxakov. Ul kürşe Respublikada bulğannan soñ, Başqortostan Mäskäw belän yäşeren kileşü tözegän, bu bit açıqtan-açıq kürenä digän ide. Dimäk bu çınnan da şulay bulgan», -di ul.
«Şähri Qazan» gazetında Yaxya Abdullinnıñ «Tatar-başqort mönäsäbätendäge ayanıçlılıq», digän mäqäläse dä şul mäs’älägä qarıy.
«Başqortostandağı älege säyäsät inde küptän ütkärelep kilä. Anıñ başı uzğan ğasırnıñ utızınçı yıllarına barıp totaşa. Bez monı kürmämeşkä genä salıştıq. Anıñ berençe çatqıları tatar yazuçıların häm başqalarnı başqort yazuçıları itep raslarğa tırışuda üzeneñ çağılışın taptı. Tatar xalqınıñ ruxi mirası xisabına başqort mädäniäten bayıtırğa tırışular alğa taba da däwam itte», - di Abdullin.
Başqortlarnıñ bu qılanışına bolşeviklarnıñ, Rusiä xökümäteneñ tatarlarğa qarata ütkärelgän säyäsäte yul açtı. Rusiä xakimiät dairäläreneñ bu säyäsäte hiçqayçan tatar faydasına bulmadı. Bügen dä isä Valeriy Tişkov kebeklär monı quyırta. «BocToчHый эkcпpecc» gazetındağı «Zurlarnı örketü, yäğni Mäskäw ğalimnäre tatarlar belän kemne qurqıta», digän mäqälä Tişkovnıñ «HeзaBиcиMaя raзeTa»da basılğan «Qazan därte» mäqäläsenä cawap bulıp tora. Häm bu mäqälä äle kiläçäktä şaw-şuğa, törle bäxäslärgä säbäp bulır tösle.
Küptän tügel Kamal teatrında «Küktaw» tatar kinosınıñ premyerası uzğan ide. Bu atnada Tatarstannıñ küp kenä basmaları berençe tatar kinosına qarata üz fikerlären belderde. Alar arasında xuplağannarı da, tänqitlägännäre dä bar.
Noyäbrdä çıqqan «Aqçarlaq» atnalıq gazetınnan cırçı Zöhrä Şärifullina, İlsaf, kinoda töşüçe millättäşebez Çulpan Xammatovanıñ irennän ayırıluı häm başqa säxnä keşeläre turında qızıqlı yazmalar uqırga mömkin.
«ЖизHb» gazetında çıqqan «Şärä Alsu tözägeç astında» digän yazmada Alsunıñ berençe tapqır Mäskäwdä bulğan kontsertın taswirlawdan tış, millättäşebezne «qaraltırğa» tırışqan faktlar da şaqtıy kiterelä.
«İdel» jurnalınıñ 10-nçı sanı Raşat Nizaminıñ «Qayda sez, tatar yäşläre» digän yazmadan başlana. Ul anda III Bötendönya tatar kongressında yäşlär mäs’äläse kirägençä qaralmadı, digän fiker uzdıra. “Kiläçäk – yaşlär qulında, dip söylärgä yaratabız. Ämmä alarnı añlı räweştä, oyışqan töstä, ideologik häm strategik ber yünäleş belän zur säyäsätkä tartıp kertü citenkerämi bezdä», - di «İdel» jurnalı baş möxärrire Nizami.
Rkail Zaydullin isä: «Ğomümän, älege kongress tatar türäläreneñ rejisserlığında quyılğan qupşı spektakl’ sıman tä’sir qaldırdı. Delegatlar monda tawışsız statistlar ğına ide», - di ul «Qañgıraş» digän yazmasında.
«İdel»neñ «Milliät» säxifäsendä İldüs Ämirxan belän basılğan äñgämä dä bik qızıqlı. “Mäskäw tozagınıñ cime – ul bezneñ näfesebez. İllärne, däwlätlärne ciñep bula. Ä üz näfeseñne ciñep bulamı?” - digän soraw quyıp uquçını uylandırırğa mäcbür itä.
«Tatarstan» jurnalınıñ çirattağı ünberençe sanı Çiläbe ölkäsendä ütkän Tatarstan Respublikası könnärenä bağışlanğan reportaj belän açıla häm respublikanıñ säyäsi tormışındağı möhim waqiğalarğa analitik küzätü yasıy.
Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı Prezidiumı äğzası Marat Ğälievneñ mäqäläse Tatarstan Konstitutsiäse qabul itelügä un yıl tuluğa bağışlana. Ul anda 1992 yılğı Konstitutsiäneñ Tatarstan tarixında küpmillätle respublika xalqınıñ tögäl ixtıarın çağıldırğan berençe Konstitutsiä buluın bilgeläp ütä.
Çit cirlärdä yäşäp üz ilen häm üz xalqın danlağan tatarlar şaqtıy. Alar üzlärennän soñ säyäsättä, meditsinada häm başqa ölkälärdä onıtılmaslıq ez qaldırdılar. Qıtaynıñ iñ yaña tarixına kürenekle däwlät eşleklese bulıp kerep qalğan Borhan Şäxidi turında yazma «Tatarstan» jurnalında täqdim itelä.
«Söyembikä» jurnalınıñ 10-nçı sanında Mädinä Afzalova «Tatar – ul böyek millät, ul berböten häm bülenmäs xalıq» digän yazmasında kongress turındağı uylanuların, qızıqlı şäxeslär, kongressqa kilgän delegatlar belän äñgämäsen täqdim itä. İlsöyär Xäyrullinanıñ «Aqıl wä xis bizmänendä» digän mäqäläsendä Tatarstan respublikası Premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälieva tormışı açıq çağıla. Jurnalda uquçılar küñelen cälep itärlek tağın şaqtıy ğına yazmalar dönya kürgän.
Landış Xarrasova


text:
Äfğanstandağı iñ tä'sirle xärbi citäkçelärneñ berse sanalğan etnik üzbäk generalı Abdul Räşid Dostum bügen üzenä yasalğan höcümnän cärähätlär belän qotılıp isän qaldı. Dosum yanında berniçä metrda yäş intixarçı üz üzen şartlattı. Älege waqıtta anıñ kem bulğanın açıqlıylar.
Şartlaw ğayet namazın uqıp betergän çaqta yañğrağan. Dostum üze ul höcümne menä niçek iskä ala: "Ayağıma kiep yata idem. Tän saqçıları – mine ğayet belän qotlarğa teläk beldergän bik küp keşene ayırırğa tırışqanda – şartlaw yañğradı. Allağa şöker, miña ber ni dä bulmadı," dide general. Tabip Hasoon Arif, Azatlıq radiosına, Dostum belän intixarçı arasında bulğan 20gä yaqın keşe yaralandı, dip söyläp birde.
Dostum xosusi tärip saqlaw köçlären citäkli. Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ qoralsızlandıru programması waqıtında alar qoralların tulısınça tapşırmadı.
Dostum 2001nçe yılnıñ azağında amerikan koalisiäsenä Taliban xakimiätenä qarşı suğış alıp barırğa yardäm itte, soñıraq küçeş çorı xökümäteneñ saqlanu ministrı urınbasarı buldı. Äfğanstan prezidentı Hamid Qarzai, uzğan üktäber saylawlarınnan soñ anı yaña xökümätkä täqdim itmäde.
Aldağı 6 ay Äfğanstan öçen kierenke çor bulaçaq. İl parlament saylawlarına äzelänä. Äfğanstanda narkotiklarğa qarşı köräş ministrı Habibulla Qaderi belän oçraşqan NATOnıñ Qabuldağı wäkile Hikmet Çetin, NATO üz köçlären könbatış Äfğanstanğa da cibärer digän ömet belderde.


text: Başqalabıznıñ 1000 yıllığına äzerlek eşe buyınça törle çaralar uzıp kilä. Comğa könne Mäskäwdä tışqı eşlär ministrlığınıñ kollegiä utırışı da älege çarağa qarıy. Anda 1000 yıllıqqa äzerlänüdä xalıqara aspektlar anıñ neçkälekläre, tışqı eşlär mäs’äläse qaralaçaq. Älege utırışta Tatarstan respublikası premyer-ministr urınbasarı Zilä Wälieva, şähär başlığı Kamil İsxakov häm Tatarstan Respublikası Prezidentınıñ tışqı elemtälär departamentı direktorı Timur Akulov qatnaşaçaq. Zur bäyrämgä äzerlänü barğan waqıtta tuğan telebezgä dä iğtibar kübräk birelä başladı.


text:
BMO: Neftkä almaşqa azıq-tölek programmasınıñ elekke xezmätkäre rişwätçelektä ğäyeplänä
BMO täminat bülegeneñ eleke xezmätkäre Aleksander Yakovlev düşämbedä yaqınça ber million dollar rişwät aluda ğäyeple tabıldı.Yakovlev BMOnıñ neftkä almaşqa azıq-tölek programmasındağı rişwätçelek cäncalında cinayätçelektä ğäyeplängän berençe BMO räsmie bulıp tora.Bäysez Tikşerü Komissiäse 3nçe xisabın iğlan itüennän soñ şunduq diärlek Yakovlev New Yorkta FBIğa birelgän.Komissiä BMOnıñ humanitar programması belän yawızlanğan ike eleke xezmätkär östennän cinayät eşeneñ quzğatıluın soradı. Ber säğät tä ütmi Yakovlevnıñ diplomatik qağılmazlığı köçtän çığarılıp qulğa alındı.BMO general sekretarı K.Annan ikençe räsmi, humanitar programma başlığı Benon Sevannıñ da diplomatik imunitetı ğämäldän çığarıldı dip belderde.
Volcker(audio)
Xisab BMO satıp alu xezmätkäre Aleksander Yakovlenıñ neftkä almaşqa azıq tölek programması belän bäyläneşle bularaq aktiv rişwät aluı turında dälillär kiterä.Anıñ şulayuq BMO belän kontrakt tözegän başqa şirkätlärdän dä rişwät aluın kürsätkän işarälär bar
52 yäşlek Yakovlev neftkä almaşqa azıq tölek programmasında üz aktivlıqları tikşerelä başlağaç ta 22.iyündä postınnan çigende. Volcker xisabında Yakovlevneñ BMOdağı törle kontraktlardan alğan 950meñ dollar rişwät aqçasın offshore bank xisabına quyğan buluı açıqlana.Komisiäneñ äwälge xisabında millionnarça dollarlıq kontraktqa qul quyğan Şwitsariäneñ Cotecna firması turında süz bar ide. Şuşı şirkättä K.Annannıñ ulı Kojo Annan eşläde. Volcker komissiä Yokovlevneñ aktivlıqların tikşerergä däwamitäçäk .Çönki Cotecna şirkäten saylaw eşenä dä Yokovlev qatnaşqan dip äytte.
Volcker(audio)
Komitet Yakovlevneñ programma belän bäyleneşle ğämällären tikşerüne däwam itäçäk. 1998nçe yılda Ğıraqqa kergän humanitar tovarlarnı qarap barğan Cotecna inspeksie şirkäte belän kontraktnı tözüdä täminat xezmätkäreneñ rolen belergä telibez
AQŞları neftkä almaşqa azıq tölek programması bäysez räweştä tikşerelergä tieş dip taläp itte häm barlıq äğza illärne xezmättäşlekkä çaqırdı. Ämma Volcker düşämbedä AQŞ xökümäteneñ qayber agentlıqları bigräk tä NYnıñ könyaq bülgese prokuror ofisı xezmättäşlekne kire qağa dip şikäyät itte. Bülge prokurorı David Kelley Yakovlevqa quyılğan ğäyepläwlärne iğlan itte. BMO general sekretarınıñ ştab başlığı Mark Brown Yakovlev mäsälsäe BMOda reformalar zarurlığın kürsätep tora dide
Brown(audio)
Bez teminat, satıp alu ölkäsendä eşläwçe räsmilär östennän kontrol urnaştıru mäsäläsendäge problemalarnı xäl qıla almadıq. Alarnıñ artığı belän küp avtoritetı bar , bez küzätü kontrol dairäsen yaxşırtırğa tieşbez .
Volcker citäkçelegendäge komissiä sintäber häm üktäber aylarında yaña xasabların täqdim itäçäk
färidä xämit


text:
Amaro kompleks
Amaro kompleks namê obceyo ke matematik de esto. Amaro komples dı leteyan ra yeno meydan ; letey reel u letey imacinal. Mısal eke amaranê a u b qısımanê jü amaro kompleksio enay şekıl de nusiyeno;
Seba amaro kompleski nuştene herfa z yeno istifade kerdene. Hısusiyetê de herfa qısımo imacinalo. Qısımo reel yeno menay qısımo raştıkên, qısımo imacinal yeno menay qısımo ğeyali. Muhendisiya Elektrik u Elektroniki de seba qısımo imacinal nusiyeno. Fezay amaro kompleksi nusiyeno. Formulê yew amaro kompleksio pêroy : o.
Fezay kartezyeni[bıvurne | Çımey bıvırnê]
ve


text:
Foto: BNews.kz
Xalıqaralıq qarjı uy`ımdarınan elimizdi swmen qamtamasız etwge 17,9 mlrd teñge bölingen. Bul twralı bügin ükimet otırısında Ulttıq ékonomïka mïnïstri Qwandıq Bïşimbaev mälimdedi, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Aqbulaq» jobası jüzege asırılğan 2011-2015 jıldar aralığında ortalıq sw jüy`esimen qamtw qalalarda 5 %-ğa, awıldarda 9%-ğa dey`in östi. Ortalıq sw burw jüy`esi qalalarda – 8%, awıldarda 2,2% ulğay`dı. Sw qubırlarınıñ tozwı 6,1 %-ğa tömendedi.Osı maqsatqa respwblïkalıq byudjetten 396,7 mlrd teñge bölindi. Awıldar men qalalarda sw burw jüy`esi salasında 1393 joba jüzege asırıldı. «Nurlı jol» jäne öñirlerdi damıtw bağdarlamaları arqılı 75 jobanı jüzege asırw üşin 62,1 mlrd teñge bölindi. Xalıqaralıq qarjı jäne özge de reswrstardı tartw tetikteri engizildi. Bügingi tañda xalıqaralıq qarjı uy`ımdarınan 17,9 mlrd teñge tartıldı»,- dey`di Q.Bïşimbaev.
Mïnïstr Ewropa qay`ta qurw jäne damw banki elimizdiñ 4 ay`mağında sw arnaların salwğa qarjı böletinin ay`ttı.
«Kommwnaldıq jäne jekemenşik sw arnaları xalıqaralıq qarjı uy`ımdarınan aqşa tartw jäne ulttıq qordan qarjılandırw arqılı iske asırıladı. Bul jumıs kelesi jılı da jalğasadı. Bügingi tañda Ewropa qay`ta qurw jäne damw banki kelisimderge qol qoy`ğan 4 sw arnasınıñ jobasın day`ındap jatırmız. Olar: Qostanay`, Kökşetaw, Semey`, Öskemen sw arnaları. Qaladağı sw arnaların byudjetten tıs qarjılandırw közderin qurw üşin Qazaqstannıñ damw ïnstïtwttarı, «Bäy`terek» ulttıq basqarwşı xoldïnginiñ mümkindikterin pay`dalanw usınıladı», -dey`di mïnïstr.


text: Qıtaynıñ tönyaqkönbatışında su basular näticäsendä ülüçelär sanı 64kä citte. Xinhua mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, kiçä Helon-gjiang vilayätendä su dulqını bärep kergändä mäktäptä 6dan alıp 14 yäşkä qadär 350 bala häm 30ğa yaqın utqıtuçı bulğan. Xäbärsez yuğalğannarnıñ sanı bilgesez. Qıtaynıñ könyağın da su basa başladı, yılğa yarlarında moña qarşı eşlär bara. İldäge Su Basunı kontrol itü häm Qorılıqnı buldırmaw däwlät agentlığı xäbär itüençä, su basuğa kitergän qatı yañğırlar tönyaq häm üzäk Qıtaydan könyaqqa taba bara.


text: İspaniä eçke eşlär mimistrı Jose Antonio Alonso, polisiä, al-Qaida belän bäyläştä torğan Aljirda tıyılğan islam törkemenä aqça birep toruda şiklänelgän 7 keşene qulğa aldı, dip belderde. Älege keşelär İspaniäneñ könyağındağı Costa Del Sol diñgez buyı töbägendä tabılğan, tıyılğan oyışmağa aqça urlaw, qanunsız äfyün satu häm yalğan kredit kartlardan kilgän bulğan. Matbuğat oçraşuında, Alonso, qulğa alınğan keşelärneñ İspaniädä terror ğämälläre oyıştırğannarına dälillär yuq, dide. Ministrlıq belderüendä isä, qulğa alınğan keşelärneñ sanı 10ğa yaqın bulırğa mömkin, häm alarnıñ 2se – xatın-qız, dip xäbär itelä.


text:
Rusiä prezidentı urınına namzät İvan Rıbkin saylaw-aldı debatlarınnan baş tarttı
Audio (Ivan Rıbkin)
"Başta miña yärdäm itkän keşelär belän oçraşırğa kiräk. Alar imza cıyuğa küp köç, aqça saldı. Min cawasız keşe tügel, alarnıñ fikere miña bik möhim."
İkençe namzät, Vladimir Putinğa iärep, Rıbkin saylaw-aldı debatlarında qatnaşmayaçağın äytte. Bügen Exo Moskvı radiosına kilep, Rıbkin, üzeneñ berniçä köngä yuqqa çığuwın küzläwdän qaçu teläge belän añlattı. Soñğı könnärdä ul Ukrainada buluın äytte, ämmä säfäreneñ neçkäleklären kitermäde.


text:
Respublika parlamentına haylauźarğa äźerlek başlana
Däülät Dumahına haylauźarğa äźerlek mälendä ük respubliqa üź Qoroltayına haylauźar tärtiben bildäläy başlanı. 4-se saqırılış Däülät yıyılışı- Qoroltay deputattarı 60 oqruğ buyınsa haylanasaq. Respubliqa parlamentı ultırışında ber mandatlı haylau oqruğtarı buyınsa qarar qabul itelde. Respubliqa üźäk haylau qomissiyahı räyese Barıy Kinyäğolov äyteüensä, 4-se saqırılış Qoroltayğa 120 deputat haylanasaq. Ular täüge tapqır qatnaş sistema buyınsa bildälänä. Yäğni 60 deputat ber mandatlı haylau oqruğtarı häm qalğan 60-ı berźäm respubliqa oqruğı buyınsa haylana.
Respubliqa parlamentına haylauźar il prezidentınıqı menän ber köndö- 2008-se yıldıñ martında bulasaq.


text:
Ayrat Arslan: “Çiklär yabıq, totalitar çorda bez, tatar artistları Suomi yaqlarına barıp, konsertlar quydıq, millättäşlärebez belän oçraşıp, duslaşıp qayttıq. Bezne Qazanğa ozatqanda, Finlyandyadä yäşäwçe millättäşlärebez: “Bez moña xätle Tatarstan turında bernärsä belmi idek. Sez ike il arasında duslıqqa berençe suqmaqlarnı saluçılar buldığız” – didelär”. Säxnä
Ğasırlar awazı jurnalınıñ çirattağı sanı dönya kürde. Tarixıbıznıñ iñ qızıq mizgellären şäxeslären, bay arxivlardan berkemgä bilgele bulmağan faktlarnı tabıp, yaqtırtıp kilüçe oşbu fänni-dokumental' basma bu yulı da yotlığıp uqırlıq yazmalar urnaştırğan.Mäğlüm ki, xäzer Sabantuy bäyrämen UNESCOnıñ xalıqara şedevrlar isemlegenä kertü turında söyläşülär bara. Ğasırlar awazı şul xaqta Qazan yağınnan qabul itelgän räsmi dokumentlarnı şähär xakimiäte başlığınıñ xatların häm başqa materiallarnı bastırğan. Süz uñayınnan äytik, jurnalnıñ baş redaktorı Damir Şäräfetdinov Sabantuy temasın törle yaqtan, tiränten öyrängän jurnalist häm ğalim. Ul xalqıbıznıñ borınğı bäyräme turında berniçä kitap yazğan keşe dä.
İdel Bolğarstanında islam dinen räsmi räweştä qabul itüneñ datasın açıqlağan ğalim Rail İmanovnıñ mäqäläsendä dä şaqtıy qızıqlı fänni ezlänülär tarixı yaqtırtıla. İbn-Fadlannan başlap bügenge köngä xätle bu data turında törle farazlar bulğan. Rail äfände älege mäs’äläne tiränten öyränep, uquçığa şiklänmäslek dälil kiterä:Bolğarstanda islam 922 yılnıñ 21nçe mayında qabul itelgän digän näticä yasıy.Ğasırlar awazında şulay uq “Tatarstan Stalin tarafınnan attırılğannar isemlegendä” digän İndus Tahirovnıñ ”Qazandağı Oktäber - yaña uqılış”, Damir Ğarifullinnıñ “Mäxmüt Bödäyle” isemle mäqälälärendä baytaq yaña, qızıqlı faktlar kiterelä.Älbättä, qısqa ğına radiotapşıruda qalın jurnallar turında awız tutırıp söyläp bulmıy. Xäyer, qızıqsınğan keşelärgä qayber yazmalarnı atap kitü dä citä. Qazan utlarınıñ 6nçı sanında külämle äsärlärdän Tälğät Ğaliullinnıñ "Tönge yullar" romanı, Äsxät Salaxnıñ "Qayınnar yulı” poveste, Aydar Xälimneñ “Qırımda kürgännärem” digän yazmaları iğtibarğa layıq. Jurnal ğädättägeçä, şiğriäteñ matur ölgelären täqdim itä. Bu yulı uquçı küñelen ayularğa Şäwkät Ğädelşa, Rim İdiätullin, Änäs İsxaqov, Säydä Zıyalı alınğannar. Säydä Zıyalı, mäsälän, tormışıbızda şağirlär totqan urınnı yuğarı bäyäläp bolay dip yaza:
Törle töstä qırnıñ çäçäkläre.İse kitep baqqan igençe.
Cirgä nindi yazmış yazılğanınSizemlägän şağir berençe.
Qazan utları üzeneñ arxivınnan istälekle fotoräsemnär bastırunı bu sanda da däwam itkän. Xäzer inde çäçlärenä çal kergän Zölfätneñ, Rinat Xarisnıñ, Rädif Ğataşnıñ, Robert Miñnullinnıñ yäş çaqtağı fotoların kürep, yılmayıp quyasıñ. Taqmaqnı iskä töşeräseñ. Bar ide yäş çaqlar – Kesä tulı borçaqlar…Miras jurnalınıñ yunäleşe küpqırlı ikänen anıñ berençe bitendä basılğan iğlan yaxşı kürsätä – Bötendönya tatarlarınıñ aylıq milli-mädäni, milli-tarixi, fänni-populyar, ictimaği-säyäsi häm ädäbi-näfis, akademik jurnalı. Çınnan da, yün ayında dönya kürgän sanında bu temalarnı yaqtırtqan yazmalarnıñ kübese bar. Mäsälän, Ğalişär Näwaineñ ”Färxäd häm Şirin” şiğri romanı, Yunıs Äminovnıñ “Ülemneñ ülüe” komediäse, Räis Dawtovnıñ Näcip Dumavinıñ tuuına 120 yıllığına bağışlanğan “Zatlı mirasıbız yädkäre” oçerkı häm başqa materiallar Mirasnıñ iseme cisemenä turı kilüen raslap tora.
Därteñ bulsa – jurnal çığar. Säğit Rämievneñ şiğerennän bu süzlär belän Säxnä jurnalınıñ yaña sanın anıñ baş möxärrire Zinnur Xösniar täqdir itä. Mäğlüm ki, moña xätle älege basma gäcit bularaq çığa kilde. Menä xäzer üzgäreş: Säxnä jurnalğa äwerelgän. Berençe qaraşqa, Säxnä tar ber dairäne – sänğät'kärlärne, yäğni artistlarnı, teatr ähellären qızıqsındıra torğan basma. Läkin jurnalda urnaştırılğan mäqälälärne uqığaç, anıñ sänğät söyuçän xalqıbızğa adreslağan ikänen añlıysıñ.“Xel'sinkida küñelle oçraşu” digän yazmasında Ayrat Arslan 1977 yılda Finlyandiä başqalasına säyäxäte turında iskä ala. Jurnalnıñ tışlığınnan Xel'sinkiğa barğan törkemnän İlham Şakirov, Rimma İbrahimova, Ayrat Arslanov yılmayıp qarap tora. Ayrat abıy üzeneñ mäqäläsendä bolay dip yaza: “Çiklär yabıq, totalitar çorda bez, tatar artistları Suomi yaqlarına barıp, konsertlar quydıq, millättäşlärebez belän oçraşıp, duslaşıp qayttıq. Bezne Qazanğa ozatqanda, Finlyandiyadä yäşäwçe millättäşlärebez: “Bez moña xätle Tatarstan turında bernärsä belmi idek. Sez ike il arasında duslıqqa berençe suqmaqlarnı saluçılar buldığız” didelär”.
Xäzer inde çit illärgä yörü tabiği närsägä äylände. Şul uq Finlyandiyadä yäşägän tatarlar üzläre bezgä kilep spektakl' – konsertlar kürsätälär, Qazannan käläşlär alıp kitälär. Säxnädä xökümät citäkçeläre çığışı-qotlawları da, Rabit Batulla, Marsel' Galiev yazmaları da, Läbib Leron parodiäläre dä urın alğan. Qayber basmalardan ayırmalı bularaq, Säxnä avtorları 1nçe sanğa qısqa wä qızıqlı mäqälälär tuplağannar.Tatarstan jurnalı soñğı yıllarda küzgä kürenep üzgärä. Zäwıqlı, zamança dizayn, qimmätle käğäz belän näşer itelgän basma general' direktorlar, ministrlar turında da, tabiplar, uqıtuçılar xaqında da ber di qızıq yaza, temalar häm problemalarnı törle yaqtan yaqtırta. Yün sanında türälärgä beraz kübräk iğtibar birelüe küzgä taşlana. Jurnal 2002 yıl citäkçese turındağı konkursqa bağışlanğan yazma belän açıla. Tatarstan buyınça İdel buyı federal' okrugınıñ inspektorı Marsel' Ğalimärdänov belän interv'yu, “Tatmedia” agentlığı citäkçese Marat Muratovnı, Tatarstan Prezidentınıñ iqtisat buyınça kiñäşçese Marat Safiullinnı uquçılarğa täqdir itü, professor Ağdäs Borhanovnıñ “Bügenge Räsäydä xakimiät kem qulında?” digän mäqäläse zur qızıqsınu belän uqıla. Soñğı waqıtta Rusiädä administrativ reforma uzdıru teması quyırtıla başladı. Bıyıl Tatarstan jurnalı 2nçe sanda “KTo oбижaeT cTapшero бpaTa?” (“Kem ölkän tuğannı qıyırsıta?”) digän mäqäläsen bastırıp çığarğan ide. Anda Tatarstanda yäşäwçe urıs milläte üzen niçek xis itä häm respublikada nindi urın tota digän sorawlarğa cawap ezlänä häm citäkçe dairälärdä tatarlar proporsiägä qarağanda, kübräk digän farazlarnıñ çınbarlıqqa turı kilmäwe xaqında süz bara.Obninsk şähärennän säyäsmän Eduard Samoylov bu mäqäläne uqıp , Tatarstan jurnalına “Пoka Poccия He paзBaлилacb'” (“Älegä Rusiä tarqalmadı”) digän yazma yullağan.Nigezdä Samoylov Rusiäneñ milli säyäsäten tänqitläp, xalıqlarnı yäşägän urınnarnı qısrıqlap çığaru ilne tarqaluğa kiterä dip sanıy. Mäqälä avtorın, berençe çiratta, Kavkazdan kitügä mäcbür bulğan urıslar probleması borçıy. Ul tora bara mondıy protsesslar üzäk Rusiägä dä küçärgä buldıra dip sanıy. Samoylovnıñ bu mäs’äläne yuridik yaqtan çişüne täqdim itüe, milli azçılıqlarnıñ üzläreñneñ cämğiätlären tözärgä kiräklege häm dinnär arasında dialog buldıru xaqındağı farazları belän isäpläşmi bulmıy. Äytergä kiräk, starşiy brat arasında bolay fikerläwçe säyäsmännär barmaq belän genä sanarlıq. Mäqäläneñ axırında Eduard Samoylov Tatarstandağı milli tolerantlıqnı, üzara dustanä yäşäwne iskä alıp ütä.
Damir Ğısmetdin. Qazan


text:
Rusiä qaçaqlarnıñ Çeçnyağa mäcbüri qaytarıluwın kire qağa, Äxmät Zakaevnıñ irekkä çığarıluwına rizasızlıq belderä
11-nçe sentäber waqiğasınnan soñ Rusiäneñ Çeçnya säyäsätenä tänqiten bermä-ber kimetkän Könbatış soñğı waqıtta Çeçnyağa yänä iğtibar birä başladı. Rusiä räsmiläreneñ İnguşetiädäge qaçaqlar lagerların yabu qararına törle xalıqara oyışmalar, Quşma Ştatlar borçılu belderde. Sişämbedä Daniäneñ Yustitsiä Ministrlığı Mäskäw sorawı belän qulğa alınğan Çeçnya wäkile Äxmät Zakaevnı, Rusiägä tapşıru öçen dälillär citärlek tügel dip, irekkä çığardı. Räsmi Mäskäw moña qänäğätsezlek belderä.
Ministrlıqnıñ xalıqara bülek başlığı Jakob Şarf süzlärençä, alarnı küp närsä şikländergän, misal öçen, şaxitlärdän alınğan kürsätmälär. Berençedän alar tögäl tügel, ikençedän, ikençe quldan alınğan, öçençedän, kübese noyaber ayına qarıy. Yağni, Rusiä başta Zakaevnı üzenä tapşırırğa sorıy, annarı anıñ ğäyeple buluı turında mäglümät cıya başlıy. Daniä belgeçlärenä tağın şul säyer kürengän: ğäyepläwlär 1996-99-nçı yıllarğa qarıy, Rusiä prokuraturası alarnı ni barı 2002-dä tikşerä. Yağni, ägär Mäskäw anıñ cinäyätçe ikänen belgän ikän, ni öçen elegräk tikşermägän, ni öçen prezident wäkile Viktor Kazansev anıñ belän söyläşülär ütkärep yörgän digän urınlı sorawlar tua.
Çärşämbedä Äxmät Zakaev Azatlıq/Azat Yevropa radiosınıñ Tönyaq Kavkaz redaksiäsenä birgän äñgämäsendä, bu qarar minem yazmış turında tügel, ul küpkä möximräk dip äytte:
Audio
Çeçennarnıñ qarşılıq xäräkäten xalıqara terorizm belän bäyläwne Zakaev yalğan dip atadı:
Audio
Rusiä räsmiläre Daniä qararına qänäğätsezlek belderde. Tışqı eşlär ministrı İgor İvanov, Yustitsiä ministrı Yuri Çayka anı säyäsi qarar dip atadı. General’ Prokuraturanıñ xalıqara idarä başlığı Robert Adelxanän, qaysı ilgä genä kitmäsen, Rusiä Zakaevnı üzenä tapşırırğa taläp itäçäk dide.
Quşma Ştatlar isä Daniä qararın tanuwın belderde. Sişämbedä Däwlät departamentı wäkile Philip Reeker, bez Daniäneñ xoquq sistemasına tulısınça ışanabız, dip äytte.
Ä menä Rusiä räsmiläreneñ İnguşetiäge qaçaqlar lagerların yabu qararına Quşma Ştatlar borçılu belderä. Philip Reeker monı “keşelärne yäşägän cirennän kitergä mäcbür itü” dip atadı. Räsmi Waşington Mäskäwdän añlatma sorağan.
İnguşetiä belän Çeçnya çigendä urnaşqan Aki Yort awılı yanındağı İman lagerınıñ yabıluwı turında, uzğan tapşıruda söylägän idek. Ul lagerda yäşägän 2 meñ çaması qaçaq kire Çeçnyağa qaytırğa mäcbür. Dekäberneñ 20-senä qädär tağın 5 lagernı yabu küzdä totıla. Bu lagerlarda 20 meñnän artıq qaçaq yäşi. Rusiä räsmiläre äytüençä, Çeçnyada xällär inde normalläşkän, şuña kürä lagerlarnıñ kiräge yuq. Keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları monıñ belän kileşmi. Çeçnyada tieşle yäşäw şartları ğına tügel, ğadi iminlek tä yuq, bu wazğiättä çatır-lagerlarnı yabu – qaçaqlarnı köçläp qaytaruğa tiñ, di alar.
Rusiä räsmiläre bar närsä ixtiarıy räweştä başqarıla dip täqrarlıy. Eçke Eşlär Ministrlığınıñ Migratsiä bülege başlığı Aleksandr Rostovsev äytüençä, meñnän artıq qaçaq Çeçnyağa üz ixtiarı belän qaytqan, alarğa matdi yärdäm birelä. Äytkändäy, bu yärdämneñ küläme täwlegenä 20 rubl çaması.
Tik menä keşe xoquqların yaqlawçılar äytüençä, bu eşne ixtarıy dip hiç kenä dä äytep bulmıy. Äle genä İnguşetiädän qaytqan Memorial üzäge wäkile, berük waqıtta prezident qarşındağı keşe xoquqları komitetında ägza bulıp torğan Svetlana Gannuşkina süzlärençä, nigezdä qaçaqlarnıñ saylaw mömkinlege yuq:
Audio
Çeçennarnıñ Milli Qotqaru komitetı räise Ruslan Badalov süzlärençä, Rusiä räsmiläre bu çatırlarnı xalıqara cämägätçelek, jurnalistlar küzennän yuq itergä teli, häm bu maqsatqa ireşü öçen här çarağa bara:
Audio
Ali Ğilmi, Praha


text: Yevropadağı keşe xoquqları mäxkämäse Rusiäneñ, federallar tarafınnan üterelgän çeçennarnıñ tuğannarına aqça tülämäw turındağı möräcäğäten kire qaqtı. Yıl başında mäxkämä, Rusiä, mäxkämägä möräcäğät itkän 6 keşeneñ xoquqların bozğan, digän qarar çığarğan ide. Rusiä ğämälläreneñ Yevropanıñ keşe xoquqları konvensiäsenä turı kilmäwe açıqlandı. Yevropa Şurası wäkile bularaq, Mäskäw konvensiäne ütärgä tieş. Mäxkämäneñ matbuğat wäkile Stephanie Klein, Rusiäneñ möräcäğäte kire qağıldı, dip belderde. Mäskäw, Çeçnyada Rusiä ğäskärläre tarafınnan üterelgän 6 çeçen keşeseneñ ğailälärenä distälägän meñ dollar aqça tülärgä tieş bulaçaq.


text:
Azattıq alw, bey`bit ömirge qol jetkizw qay` xalıqqa bolsın oñay` tüspey`tini anıq. Osıdan 27 jıl burın jawlaswdan köz aşpağan azamattar keşegi awğan soğısınıñ zardabın kördi. Otan aldındağı mindetti arqalağan 22 mıñ qazaqstandıq jawınger soğıs qïmılına qatısqan bolatın. Jazıqsız tögilgen qan, qaralıda näwbet jıldarında biri opat bolsa, biri mügedek atandı, biri müldem is-tüssiz joğalıp ketti. Al, tarïxtıñ qara betinde paraqtalıp qalğan sol bir on jıl işindegi zulmattı oqïğanıñ män- jay`ın, naqtı anıq - qanığın öz közimen körgen, bel ortasında jürgen qay`sar da, erjürek ağalarımız ğana biledi. Ötken aptada awdandıq Ümbetey` jıraw atındağı mädenïet üy`inde el Täwelsizdiginiñ şïrek ğasırlıq ay`twlı datasımen oray`lasqan 25 juldızdı kün ayasında «El bolaşağı – birlikte» attı kezdesw ötti. Jïnalğan jurtşılıq awğan soğısında qaza tapqan batırlardı bir mïnöt ünsizdikpen eske aldı. Qala äkimi Tölewtay` Muxamedjanov mey`mandarğa jılı lebizin arnadı. Awğan soğısı ardagerleriniñ oblıstıq keñesiniñ törağası Dwanbay` Ibıraev: «25 jıl burın eşkim bizdi bilmegen edi. Elbasınıñ salïqalı sayasatı arqasında damığan memlekettiñ qatarına endik. Qazirgi tañda sizder bey`bit elde ömir sürip jatqan baqıttı jas urpaqsızdar», – dep alğı sözin ay`ttı. Jalpı awğan soğısı ardagerlerin äspettewge arnalğan jüzdeswde ïnternacïonalïst jawınger jerlesterimiz jäne oblısımızdıñ är ay`mağınan kelgen qonaqtarğa QR Parlamenti Mäjilisiniñ depwtatı, respwblïkalıq ardagerler uy`ımınıñ üy`le stirw keñe siniñ törağası, Xalıq Qaharmanı general-ley`tenant Baqıtjan Ertaevtıñ qolı qoy`ılğan Alğıs xat tabıstaldı. Sonday` - aq qalamızdıñ ortalığında awğan jawıngerleri eskertkişin ornatwğa, arnay`ı alleyasın bezendirwge qosqan sübeli ülesi üşin qala äkimi Tölewtay` Muxamedjanov Xalıq qaharmanı atı añızğa ay`nalğan Bawırjan Momışulınıñ «Batır şapağatı» medalimen kötermelendi. Aqmola oblıstıq mäslïxatınıñ depwtatı Janbolat Kämelïdenov awdan äkimşiligine alğısın bildirdi. Barşa qawımdı ay`twlı data – Täwelsizdik merekesimen quttıqtay` kele, ärbir öskeleñ jastıñ boy`ında Otanğa süy`ispenşilik, patrïottıq sezim qalıptaswı kerektigin alğa tarttı. Awdannıñ qorğanıs isteri böliminiñ basşısı Dwlat Dildebaev Elbası tapsırması boy`ınşa türli salada joğarı jetistikterge jetwdegi keleli oy`- pikirimen bölisti. Ümbetey` jıraw atındağı awdandıq mädenïet üy`iniñ köpke tanımal önerpazdarı qonaqtarğa arnap rwxtı änderin şarıqtata şırqadı. Tağılımı mol kezdeswden soñ şara mey`mandarı Ardagerler sayabağına bet aldı. Awğanstanda erlikpen qaza tapqan qaharmandar eskertkişine gül şoğın qoy`dı. Al batırlıq ülgisin körsetken olardıñ rwxına tağzım etw, közi tirilerine qurmet körsetw – bügingi urpaq parızı.
G.QANAPÏYaNOVA Swretti tüsirgen avtor.


text:
Fiker beleşülär AQŞnıñ xalıqara abruyı töşüne kürsätä
Waşingtondağı däräcäle fiker beleşü oyışması Pew tikşerenülär üzäge uzğan ber yıl eçendä Quşma Ştatlarnıñ xalıqara abruyı töşte dip belderä. Bu üzäkneñ fiker beleşüe näticälärenä qarağanda, Amerika belän Könbatış arasındağı upqın tağın da zurayğan, möselmannarnıñ borçu xisläre köçäygän, terrorçılıqqa qarşı suğışnı yaqlaw kimegän.
AUDİO: Ğiraq suğışı çınnan da dönya cämäğätçelegeneñ Quşma Ştatlarğa qarata fikerenä tiskäre tä''sir itte kebek. Häm anıñ abruyı 2002 yıldağıdan da tübänräk töşte. 2002 yılda isä 1999 häm 2000 yıl belän çağıştırğanda töşkän ide.
May ayında oyıştırılğan "Üzgärüçän dönyadağı qaraşlar 2003" dip atalğan fiker beleşüdä 20 ildä häm fälestin cirlärendä 16 000 keşe qatnaşqan. Gross äytüençä, AQŞ perzidentı George Bush Ğiraq suğışın Möselman dönyasında demokratik häm iqtisadıy reformalarğa etärgeç bularaq faydalanırğa teläsä dä, bu fiker beleşü xäzer Yaqın Könçığışta könbatışça demokratiägä ışanıçnıñ kimüen kürsätä.
Xalıqara Tınıçlıq Öçen Carnegie Fondı wäkile Minxin Pei bu fiker beleşü näticäläre turında mondıy fiker äytte:
AUDİO: Pew üzäge ütkärgän fiker beleşüdä iñ-iñ ğäcäbe anti-amerikanizm artunıñ zur öleşe Amerika qimmätlären tanığan keşelär arasında.
"Amerika qimmätläre universal qimmätlär, alar qanun östenlege häm liberal demokratiä ideyäläre, ämma amerikan säyäsäte bik tar AQŞ mänfäğälären qayğırtqanda, başqa illärdäge xalıqlar açıq iğlan itelgän Amerikan idealları belän Amerikanıñ ğämäli säyäsäte arasında täñgälsezleklärne häm qarşılıqlarnı şunda uq kürep ala" di Pei.
John Hopkins universitetı ğalime Francis Fukuyama ikeyözlelek tiskäre fikerneñ artuına zur öleş kertä di. Ämma Amerika dönyanıñ berdänber superdäwläte bularaq üzençä tormış ısulın häm üz mänfäğätlären qayğırtqanda köç häm başqa çaralar qullanırğa mäcbür bulıp, küpmeder däräcädä ikeyözlelektän qotıla almıy di Fukyama. Şul uq waqıtta ul monı Amerikanıñ dönyada iminlek, dönyaküläm irekle säwdä öçen tırışuı näticäse dip qarıy.
Ämma Pew ütkärgän fiker beleşü näticäläre xätta Amerikanıñ NATOdağı töp 7 berektäşennän bişeseneñ xalqı iminlek mäs''äläläreneñ Waşintonnan bäysezräk buluın teläwe turında söyli. İminlekneñ Waşingtonnan bäysezräk buluın Fransiädägelärneñ 76 protsentı, Törkiädä belän İspaniädä 62, İtaliädä 61 häm Germaniädägelärneñ 57 protsentı teli. Gross äytüençä, Ğiraq suğışınnan soñ dönyada Waşingtonnan qurqınıç yanawın kürüçelär sanı artqan. Nigeriälelärneñ 54 protsentı AQŞ bezneñ ilgä höcüm itärgä mömkin dip qurqa. Paqstanda 47, Russiädä 43, AQŞnıñ berektäşläre bulğan Törkiä belän Küwäyttä 35 protsent Waşingtonnan qurqa. Bu Pew ütkärgän fiker beleşü näticäläre. Şul uq fiker beleşügä qarağanda Ğiraq xärbiläreneñ nığraq qarşılıq kürsätä almawı ğäräplärneñ käyefen qırğan. Morokkolılarnıñ 93 protsentı Säddamnıñ tiz ciñelüen oşatmağan. İordaniädä andıylar 91, Törkiä, İndoneziä, Livan häm Fälestinlelär arasında 80-läp protsent täşkil itä.
Fransiädägelärneñ 30 protsentı Ğiraq xärbiläreneñ köçsezlegenä borçılğan. Xätta AQŞnıñ Ğiraqqa qarşı teläktäşlek koalitsiäsendäge İspaniä belän İtaliädä dä andıylar 17 häm 11 protsent.
Gross äytüençä, Ğiraq suğışına qarşı bulğan qayber illärdä cämäğätçelek xäzer Ğiraqlılarnıñ tormışı yaxşırır dip isäpli:
AUDİO: Yewropanıñ küp kenä urınnarında xalıq Ğiraq suğışın xuplamasa da, Säddam Xösäinnän başqa ğiraqlılarnıñ xäle yaxşıraq bulır dip uylıy. Ämma Yaqın Könçığıştağı xalıqlar Ğiraqlılarnıñ xäle naçaraya dip isäpli.
Ğiraq suğışınnan soñ Yaqın Könçığış illärendä mäğlüm terrorçı Usama bin Ladennıñ abruyı artu kürenä. Xäzer Yaqın Könçığışta iñ xörmät itelgän keşelär Fälestin citäkçese Yassir Arafat, Söğüd şahzadäse Abdulla, Fransiä prezidentı Jacques Chirac häm dürtençe urında bin Laden. Ğiraq suğışına qarşı oppozitsiäne citäklägän Chirac İordaniä, Livan häm Morokkoda xätta berençe urında. Bush isä ul isemlektä bötenläy yuq.
Könbatış Yewropada Amerikanıñ häm amerikalılarnıñ abruyı uzğan ber yıl eçendä şaqtıy kimegän. Fransiädä 15 Germaniädä 10 protsentqa töşkän. Şul uq waqıtta Britaniä belän İtaliädä Amerika turında uñay fikerdä buluçılar artqan. Pew fiker beleşüläre Amerikanı iñ nıq xörmätläwçelärneñ İzrail''lelär buluın kürsätä. Alarnıñ 79 protsentı Quşma Ştatlar turında uñay fikerdä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Mansur Mortazin - “Şähri Qazan”nıñ yaña baş möxärrire
Şuşı könnärdä 4 yıldan artıq Şähri Qazannıñ başmöxärrir wazıyfaların başqarğan Mirsil Ähletdinov üz teläge belän eşennän kitte. Xäzer isä Şähri Qazan gäziteneñ baş möxärrire itep Mansur Mortazin bilgelände. Moñarçı ul Watanım Tatarstanda redaktor urınbasarı bulıp eşlägän ide. Bügenge köndä gäzit awır xäldä, yaña citäkçe kilep gazetada üzgäreşlär bulırmı, digän soraw belän bez Mansur Mortazinğa möräcäğät ittek.
“İñ berençe çiratta gazetanıñ yözen üzgärtergä ide. Ul qulğa alğaç, nindider cılı, nur börkep torsın ide. Uquçıda anıñ iñ berençe bitennän alıp, iñ axırğı bitenä qädär qarap çığu teläge uyansın ide. Çönki bügenge köndä iñ zur rol'ne gazetanıñ role uynıy. Şuña kürä bez ikençe yartı ellıqqa niçek tä gazetanıñ dizaynın üzgärtep, materiallarnı birü räweşen üzgärtep, gazetanı yaña formada uquçılar qulına citkerü östendä eşliäçäkbez. Älbättä gazetanı bizäw belän genä bulmıy. Gazetanı totıp tora äyber ul eçtäle. Eçtälek mäs’äläsendä üzebezneñ jurnalistlarnı da, çittäge avtorlarnı da tartırğa. Bez bit inde Kazan gazetası, şuña kürä älbättä Qazan problemaların yazırğa, läkin hiç kenä dä milli problemalardan çigenergä uylamıybız. “Şähri Qazan” näq menä milli dulqında barlıqqa kilde monnan 16 yıl elek. Häm ul şuşı qiblasına tuğrı bulıp qalırğa tieş, millättän, milli problemalardan çitläşergä tieş tügel. ”
Gölnaz Şäyxetdin


text:
İçkeriä
Çeçen Cömhüriäte İçkeriä yä ki İçkeriä Qawqazda Çeçennär ilendä urnaşılğan tanılmağan däwlät. Çeçennär üzläre üz ilen Noxçiyn Respublika İçreria itep atílar. İçkeriä süze Çeçen yäşäw cireneñ Törki iseme. İçkeriä Könyaqta Görciä, Çığış yaqta Dägstan, Batış yaqtan İnguşetia wä Tön Osetiä belän çiktäş.
ЭчTәлek
Taríx[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1991. yılda Coxar Duday'ev prezidänt wazífasın başqaru waqıtında Çeçen Şurası üz cömhüriätne möstäqil dip íğlan itkän wä möstäqillekne Talíban ğına tanığan. İnguşlar isä Çeçennärdän ayırılıp, ayırım cömhüriät íğlan itkännär.
1994. yılnıñ Dekäber ayında Räsäy prezidänte Boris Yeltsin, cirmay belän bay bulğan İçkeriäneñ Könyağın basıp alu öçen, 40 000 ğäskär cibärä, “Berençe Çeçen Suğışı” başlana. Suğış Urıs niäte buyınça qısqa bulırğa tieşie, ämma çınlıqta bik qanlı 13-aylı suğışqa äwerelgän. Keşelär belän tulı Çeçen başqlası raketlar belän bombılarğa kümderelgän. Berençe Suğış waqıtında Urıslar 100 meñnän artıq Çeçen keşesen ütergännär. Urıs cirbasarları dä 10-35 meñ çaması ülgännär, kübese çerep kümelmiçä Çeçen cirendä qalğannar.
1996. yılnıñ Äpril ayında urıslar raket cibärep, Coxar Duday'ev prezidänten üterälär. August ayında 2-yaqlı şartnämä tözep urıslar üz ğäskärlärne Çeçen cirennän çığalalar.
1997. yılnıñ Ğínwar ayında Çeçen xärbiläre başı Aslar Maskhad'ov prezidänt bulıp saylana. Urıs xäkimiäte İçkeriädäge xällärne bozarğa tırışa.
1999. yılda İçkeriä Şäriğät buyınça yäşi başlí.
Säyäsät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1997. yılda xalıqara cämğiätläre küzätüendä torğan İçkeriä prezidänte saylawında 4-yıllıq wazífağa Aslan Masxad'ov saylana. 2001. yılda, suğış waqıtında yaña saylaw uzdırırğa mömkin bulmaw säbäple, Aslan Masxad'ov üz wazífasın tağın ber yılğa ozınaytqan. Soñğı waqıt İçkeriä başqalasın qaldırıp, Çeçen ğäskärläre qaramağında bulğan İçkeriäneñ Könyaq tawlı töbäklärenä kitkän. Prezidänt Aslan Masxadov räsmi qararlarnı çığarıp tora. İçkeriä xäkimiäteneñ Awrupı wä Ğäräp illärendä üz wäqälätläre bar. İlneñ zur öleşe Urıs ğäskäre basıp alğan.
2003. yılda Räsäy Föderasísı xäkimiäte İçkeriä cirendä “qurçaq” xäkimiäten yasap mataşa wä İçkeriä ciren Çeçen Republígı itep atí başlí. Mäskäw Gudermesle Waxxabit bulmağan möfti Axmad Kadyrovnı Çeçen präzidentlegenä utırtalar.
2004. yılda 1. Mayda Çeçen separatist ğäskärläre Axmad Kadyrovnı şartlatıp, uñışlı ütergännär. Şul uq 2004. yılda Urıs xäkimiäte yaña “qurçaq” prezidäntne - Alu Alxanovnı - utırta.
2004. yılda Beslan şähärendä höcümennän soñ Çeçen separatist xäkimiäteneñ abruyı töşä.
Läñkerlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- İçkeriä xäkimiäteneñ Tışqı Elemtälär wäziräteneñ säxifäse
- ChechenPress.info – İçkeriäneñ räsmi matbuğat çarası
- KavkazCenter.info – Yañalıq xezmäte (İnglizçä, Törekçä, Urısça)


text: Xökümät binası qarşında qızğanıç belderü kitabına imza quyu öçen yözlärçä keşelek çirat tezelde. Bügen Belgradta Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät öçen cawaplı ölkän wäkile Javier Solana Serbiä citäkçeläre belän oçraşa. Djindjiç belän xuşlaşu yolasında Yewropa Berlegeneñ tışqı mäs’älälär komissionerı Chris Patten da qatnaşa. Ul Serbiä citäkçelärenä Djindjiçnıñ üterelüe säbäple ildäge demokratik protsesslarnıñ çigenüenä yul quyılmayaçaq dip äytäçägen belderde. Çernogoriä premyer-ministrı Milo Djukanoviç Djindjiçnıñ üterelüen demokratiägä qarşı çirqanıç höcüm dip atadı. Bügen Serb politsiäse premyer-ministrnı üterüdä ğäyeplänelüçe cinayätçe törkemgä turıdan turı yäki başqaça bäyle bulğan 40-lap keşene qulğa aldı. Ämma Belgrad politsiäse başlığı Milan Obradoviç äytüençä, töp şiklelär, şul isäptän törkemne citäkläwdä ğäyeplänüçe, elekke maxsus köçlär başlığı Milorad Lukoviç qulğa alınmağan. Matbuğat oçraşuında Obradoviç Djindjiçqa höcüm turında täfsilleräk mäğlümät birde. Anıñ äytüençä, höcümdä 3 keşe qatnaşqan. Alarnıñ 2-sendä pistolet bulğan. Öçençese Djindjiç xökümät binası qarşında maşinasınnan çıqqaç binadan 60 metr yıraqlıqtağı yortnıñ 2-nçe qat täräzäse aşa märgän mıltığınnan atqan. Djindjiç şimbä könne Belgradnıñ töp ziratında cirlänäçäk.


text: Bügen yaña tör üpkä yalqınsınuı, SARS virusınnan ülgän keşelär sanı 100gä citte. Hong Kongta yäşägän 78 yäşlek xatın-qız çirneñ 100nçe qorbanı buldı. Dönya Sälämätlek Oyışması belgeçläre Qıtaynıñ Guangdong provinsiäsendä awırunıñ çığanağın tabırğa tırışa. Oyışmanıñ general direkotrı Gro Harlem Brundtland, virus turında baştan uq xäbär itmägäne öçen Qıtayğa täñqit belderde. Quşma Ştatlarnıñ sälämätlek saqlaw räsmiläre bügen kongressmennar aldında xisap tota. Amerikada şuşı çirne 115 keşe yoqtırğan. Dönya buylap 30dan artıq ildä yaqınça 2 meñ 700 keşe şuşı SARS virusın yoqtırğan dip isäplänä.


text:
“Rus tele saqçıları” respublikabızda böyek Puşkin tele qısırıqlana, tieşle däräcädä öyränelmi digän fikerne tarata. Alar mäktäplärdäge tatar tele däresläre rus telen sıyfatlı üzläşterergä mömkinlek birmi dip çañ suğa. Türälärebezneñ Tatarstanda ike däwlät tele, şuña da tellär arasında tigezlek saqlaw möhim digän dälilläre isä bik kisken qabul itelä.
1 aprel – kölke könendä Tatarstannıñ rus mädäniäte oyışması ber törkem citäkçelärgä medal'lär taqtı. “Märtäbäle büläklär”gä Tatarstan Prezidentı Röstäm Miñnexanov, Tatarstan Däwlät Sovetı räise Färit Möxämmätşin, Tatarstan Premyer-ministrı İldar Xalikov, Tatarstan Mäğärif häm fän ministrı Engel Fättaxov layıq buldı. Oyışma wäkilläre alarnı üz süzlärendä tormawda, rus balalarına tatar tele däreslären köçläp tağuda ğäyepli.
Rus telen yaqlawçılar fikerençä, mäktäplärdä tatar tele däresläre uqıtılu säbäple rus telenä iğtibar az birelä. Ğämäldä isä respublikabızda rus tele başqa töbäklärdäge kebek ük, urtaq bilgelängän külämdä öyränelä. Faktlar isä böyek Puşkin teleneñ qısrıqlawlarğa duçar buluın inqär itä.
Respublika uquçılarınıñ rus telen belü däräcäse dä üsä genä. Monı Berdäm däwlät imtixannarı näticäse açıq dälilli. Tatarstan uquçılarınıñ imtixan buyınça urtaça balları il külämendäge urtaça balldan yuğarıraq. Soñğı öç yılda respublikada rus telennän BDİ näticäläre buyınça iñ yuğarı ball cıyuçı uquçılar sanı da arta.
Şulay da respublika citäkçelege xalıqlar duslığın nığıtu, millätlär arasında tınıçlıq-iminlek saqlaw mäs'älälären härçaq iğtibar üzägendä tota. Tuğan telne öyrätü tieşle külämdä tügel diüçelär fikere dä isäpkä alındı - mart başında Tatarstan mäktäplärendä tuğan tellärne öyränü öçen östämä säğätlär kertü turında qarar qabul itelde. Ata-analar teläge belän balalar atnasına östämä 1 säğät tuğan tel öyränä ala. Bu tatar tele dä, rus tele dä, udmurt, mari, çuaş tellläre dä bula ala. Ämma bu däreslär barı tik teläk belderüçelär öçen genä – bernindi mäcbüriläw bulırğa tieş tügel dip aldan uq kisätep quydılar.
Tatarstan Mäğärif häm fän ministrlığı mäğlümatları buyınça, respublikabızda tuğan telne östämä öyränü telägen 180 meñnän artıq uquçı beldergän. Şularnıñ 91 meñe rus telen öyränergä teli, 52 meñe tatar telen saylağan, 37 meñ uquçı mari, mordwa, udmurt, çuaş telen yaxşıraq üzläşterergä omtıla.
Ämma “rus tele saqçıları”nıñ fikerläre isäpkä alınğaç ta, alar wäğdälärneñ äle dä ütälmäwen bilgeli. Martta uqıtıla başlanırğa tieşle däreslär qayber mäktäplärdä äle dä süzdä genä qala birä, di alar.
Telägän telne öyräner
Tatarlar tuğan telebezgä iğtibar-ixtiram yuq dip borçılsa, ruslar arasında isä üz telläre kimsetelgän dip sanawçılar da bar. Respublikabız mäktäplärendä tatar tele däresläre mäcbüri quyılunı qabul itmiçä, alar inde berniçä yıl “üz xoquqların” yaqlıy.
1 Fiker
-
Fiker belderü
ЧәpшәMбe, 09 Aпpeлb 2014 08:58
Will yazgan
tatar telne yahşı belergə tieşbezŞikayat belderü


text:
Qazan Yaña Yılğa äzerlänä
Törle qızıqlı çaralar da citärlek. Mäsälän, şuşı könnärdä genä Qazanda çırşı belän berrättän Yaña Yılnıñ töp simvolları bulğan Qış babaylar häm Qar qızları bäygese bulıp ütte. Şähärneñ törle rayonnarınnan kilgän distädän artıq Qış babay häm alarnıñ yardämçeläre — Qar qızları älege bäygedä cırladılar, biedelär, xalıqnıñ, bigräk tä jürinıñ küñelen açtılar, teläklär telädelär. Oyıştıruçılar süzlärenä qarağanda, şuşı bäygedä ciñüçe par 31 dikaber tönendä Kreml' yanında Yärminkä mäydanında uzaçaq Qazannıñ iñ töp bäyrämendä qatnaşaçaq ikän. Tizdän şähärdä tantanalı räweştä üzäk çırşılarnıñ açılu bäyrämnäre dä başlanıp kitärgä tieş. Ä «Qazan» milli-mädäni üzäge aldındağı mäydanda bozdan törledän-törle sınnar yasıylar. Yaña Yılda alar arasında da ciñüçelär saylanaçaq.
Tatar yäşläre dä başqalardan qalışmıy. Alar da bäyräm çaraların ütkärä başladılar. Sişämbe kiçendä Ğalimnär yortında «Şärıq» tatar yäşläre klubı, yäş ğalimnär häm aspirantlar assotsiätsiäse Yaña Yıl bäyrämen uzdırdı. Anda «Säğädät» truppasınıñ teatral'läşkän tamaşası, tatar diskotekası uzdı, Qış babay, Qar qızı, su anası, ubırlılar yardämendä törle uyınnar ütkärelde.
Gölnaz İlgizär, Qazan.


text:
"Baştransgaz": gazğa qıtlıq bulmayasaq
Başqortostan xalqı Boyondoroqhoź Däülättär berläşmähenä ingän ildär menän gazğa bäyle wäzğiät kilep sığıuğa bäyle borsolou belderä. Bıl borsolouźarźı ,,Baştransgaz,, şirqäte etäkselege kire qaqtı. Qala–auıldarźı täbiği gazğa totaştırıu räsmi räüeştä milli proektqa inderelmähä lä, bıl eş Räsäy ösön bişense öśtönlöklö yünäleş hanala. Kilähe ös yılda bıl ölkägä investitsiyalar külämen ös tapqırğa arttırıu qarala, Baştransğaz,, yämğiäteneñ baş injenerı Sälix Qoźaqaev. Unıñ hüźźärenä qarağanda, Başqortostan da Räsäy töbäktären ğazifikatsiyalau proğrammahınan sittä qalmayasaq. Gaz ütkärgestär töźöügä 2007-se yılda respublikağa üźäktän 500 million humdan aşıu aqsa yünälteler tip kötölä. Haulıq haqlau, mäğarif, auıl xujalığı häm torlaq töźölöşö menän ber rättän däülätteñ huñğı yıldarźa ğazifiqatsiyalau proğrammahına iğtibarın kösäyteü ber źä osraqlı tügel. Räsäyźä qala–auıldarźıñ tik yartıhı ğına täbiği yağıulıqqa totaştırılğan. Başqortostanda qala–qasabalarźa yäşäüselärźeñ 90, ä auıl xalqınıñ här ikensehe bögön zäñgär yağıulıq menän fayźalana ala. 2006-sı yılda ğaz indereügä respubliqala 300 million hum aqsa yälep itelä. 2007-se lä inde külämdär tağı la artasaq. Gazprom şirkätenän genä yartı milliard humğa yaqın investitsiya bülenäsäk tip kötölä. Ular gaz ütkärgestär töźöügä totonolasaq. Bınan tış, auıl–qasabalarğa ğaz torbaların halıuğa respublika byudjetında 260 million hum qaralğan. Döyöm alğanda, respublikağa ğaz indereü proğrammahı planğa yaraşlı bara häm yaqın arala Başqortostan tulıhınsa täbiği ğaz menän tä`min iteläsäk, tip bildäläy gaz predpriyatieläre etäkseläre.
131-se federal qanun tulıhınsa ütälmäy.
Urındağı üźidaralıqqa qağılışlı 131-se federal qanundıñ ğämälgä ineüenä 1 yıl tuldı. Başqortostan xäbär iteüebeźsä, unı ildä täügelärźän bulıp boyomğa aşıra başlağaynı. Döülät yıyılışı–Qoroltay deputatı Zöfär Enikeev äyteüensä, bıl fedjeral üźäkteñ aşığıs aźımı bulğan. Sönki xäźer, ber yıl ütkäs, eteşheźlektär öśkä qalqıp sıqqan. Şuğa la Däülät yıyılışı–Qoroltay parlament tıñlauźarı la ütkärergä mäjbür.
Respublika prezidentı xakimiätenän alınğan mäğlümättärgä qarağanda respublikala urındağı üźidaralıqtarźıñ tik ber–nisäühe genä üź–üźen tä`min itä ala. Bınday şarttarźa respublika qaźnahı töbäktärgä finans yarźam kürhäteüźe tulıhınsa üź öśtönä alğaynı. Respublika byudjetı yıl hayın tierlek defitsit menän qabul itelä. Şuğa la xäźer Başqortostan deputattarı qanundı qamillaştırıu täqdime menän federal üźäkkä täqdim inderergä niätläy.