text:
Global İdeya
(hikäyä)
Üterä. Başnıñ zur buluı ber bäla ikän ul – gel uylattıra da uylattıra.
***
Açış karañgılıkta yasaldı.
Eştän kaytuga vannaga kerep, tozlı su belän koyına torgan ğadäte bar Sadriyevnıñ.
Köndezge smenadan kaytamı, kiçkedän yäki töngedänme – barıber koyınıp çıga. Eşkä kitkändä ük tutırıp kaldırgan vannaga, kaytuga, ber uç “okean tozı” sala da, şul sap-salkın suga kerep yata. Annarı gına cılı su kranın aça. Anısı da bulgan könnärdä yuınıp, bulmagan könnärendä tozlı kileş sudan çıga. Koyınmıyça da bulmıy, çönki korım zavodında eşli – tehnik uglerod citeşterälär. Cide kat kiyensäñ dä, tängä ütep, tiregä señä torgan korımnı şulay tozlap yuıp kına neytralläşterep bula. Monı Sadriyev
“Nauka i cizn” curnalınnan küptän yalap algan. Şul curnal anı gadi tokardan ayıra da inde...
Ä şulay da bügen açış yasalır dip berniçek tä uylanmagan ide.
Tönge smenadan kayttı. İrtänge yak. Baskıçtagı pıçrak öçen cıyıştıruçını eçtän genä sügä-sügä bişençe katka cäyäü mende. Fatirına kerde. İteklärne salırga iyelgändä baş stenaga bärelde.
- Ih, hramıñnı!
“Hramı” bu şähärdä tözelgän iñ berençe yortlarnıñ berse bulganga kürä, baş avırtmıy, çönki stena – gipstan.
Ällä bärelä-bärelä häm küp uylaudan baş ta taş kebek katkanmı soñ inde? Bulır, bulır, nik bulmasın!
O-ho, bügen cılı su da bar äle monda! Yahşı gınamı soñ! Koyınabız anı!.. Kızık, su molekulaları temperaturanı hava molekulasına karaganda nişläp naçarrak ütkärä ikän?
Ä bit atom däräcäsendä barlık elementlarnıñ cılınu tizlege ber törle bulırga tiyeş kebek...
Öy eçe tınıç. Hatın – eştä. Malay – mäktäbendä. Şkaf artındagı karavatta tınsız yoklap yatuçı Sambist kuşamatlı mäçedän başka can iyäse, stenadagı säğattän başka tavış çıgaruçı yuk bu öydä. Şul tavışlarga kuşılıp, häzer Sadriyevnıñ vannada çupıldap suga töşkäne genä işetelde.
Yuk, tänenä sabın tidermi ul monda. Sabın-munçala belän tsehnıñ duşında da yuınıp bula ul. Anda teläsä kaysı vakıtta da sunıñ cılısı bar, salkını bar, hätta göcläp torgan läükägä menep, çabınıp ta çıgarga bula. Keräseñ şunda häldän tayıp argan kileş, iñ biyek säkegä menäseñ, tezeleşep utırgan ir-atlar arasınnan artka ütäseñ, suzılıp yatasıñ. Artta gel urın bula, artka berkem dä uzmıy. Un minut şunda yatasıñ. Artıgın yaramıy! Artıgı hälne genä beterä. Un minut yatasıñ, biş minutlap çabınasıñ. İke-öç köngä ber bulsa da şul mäslihätne täneñnän häm başıñnan kiçermäsäñ, dönyaları kadalıp kitsen! Kalgan könnärne cılınıp, duşta koyınıp çıksañ da citä. Ä monda, öydä, vanna ul, Sadriyev fikerençä, anıñ öçen tügel. Öydägese anıñ Sadriyevka tozlı suda koyınır öçen.
İke-öç minutlap ütkänder. Başta haman tege tirän uylar. Vakıt, prostranstvo, materiyä, temperatura turında. Ğaläm tözeleşe, atom-molekulyar strukturalar turında.
Uylıy da uylıy şularnı Sadriyev, häm berniçek tä başına tutırıp, sıydırıp beterä almıy. Döresräge, tirängäräk kitkän sayın ul uylarnıñ tagı da tiränräk, töpsez tiränräk buluın gına añlıy. Menä şuña ise kitä anıñ, şuña aptırıy. Mäsälän, di ul üz-üzenä, planetar sistemalar tözeleşeneñ atom tözeleşe belän oşaşlıgı oçraklımı?
Elementar kisäkçälärneñ tiktorış halätendä massası bulmagan kebek, galaktikanıñ da mäñgelek häräkäte tuktalu anıñ yukka çıguına kiteräme?
Kinät, uylarnı bülep, ut sünde. Vanna bülmäse karañgılık dönyasına çumdı. Döm karañgı. İşek yarıgınnan enä küze qadär dä yaktılık kermi, çönki vanna, Sadriyev fikerençä, bezneñ ilneñ torak programması şartlarında universal yabık prostranstvo ul. Anıñ küp sanlı funktsiyälärennän berse – fotolaboratoriyä. Ä fotolaboratoriyä yaktılıknı yaratmıy... Çü!.. Çıktı!.. Teläsä nindi himik elementnıñ atomı häm koyaş sisteması ohşaşmı? Ohşaş! Planetalar yoldız tiräsendä äylänäme? Äylänä! Elementar kisäkçälär dä atom töşe tiräsendä äylänäme? Fakt!.. Dimäk... Sadriyevnıñ başın äyländerep cibärgän logik ezleklelek anıñ bügenge dahi açışına kiterde: soñ, yoldız tiräsendä äylänep yörüçe millionlagan planetalarnıñ küpmesendäder tereklek bulgaç, atom-töş däräcäsendä dä tereklek bulırga mömkin läbasa! Ut sünü häm absolyut diyärlek karañgılıkka çumu häyerlegä bulıp çıktı. İdeya bit dahi, ideya – genial! Keşelär parallel tormışlarnı kayan ezli? Materiyä genä tügel, hätta yaktılık, radiodulkın, hätta uy da mäñge barıp citä almaslık yırak planetalardan ezlilär! İkençe törle äytkändä, gorizontal prostranstvoda ezlilär. İ-yıh, döres ezlämilär! Vakıt äräm itälär! Sadriyevnıñ keşelek dönyasına zur açış büläk itü mömkinlegennän, tsivilizatsiyä tarihında kisken borılış küzallaudan tamagına töyer tıgıldı. Gorizontal tügel, ä vertikal yünäleştä ezlärgä kiräk bit, ahmaklar, digän ör-yaña teoriyädän anıñ hätta kerfek töplärenä küz yäşläre kilep aldı. İ-yıh, ä?! Bu ideya şul qadär dä kötelmägän urında, uylamagan-kötmägän cirdän akılga kiterep suga ikän – iseñ kitär, vallahi!
Ut kabınmadı. Närsä buldı ikän inde tagın? Bolayga kitsä, sudan çıgu vakıtı turında signal birergä tiyeşle rele da eşlämäs bit inde... Nindi ğadelsezlek, ä! Global ideyalär belän mäşgul ber vakıtta vak-töyäk könküreş mäşäqatkä nindi zur iğtibar taläp itelä! Yä lift yörmi, yä bädräftä baçoktan su agıp torıp astagı kürşelärne su basa da, alar belän remontın kaygırt, tormışın yañadan köylä; yä bulmasa kön üzäge dimi, tön urtası dimi – uylana başlaganda gına kaysı da bulsa “bik kiräkle kişer yafragı” kerep, üz kaygısın kolakka elärgä totına. Utır annarı, mäsälän, tatarnıñ “bişmät häm bäräñge” milläte buluı turında Morzanurnıñ fälsäfäsenä “ıhı şul” dip möher sugıp. Anıñ säyäsi näticälären raslap tormasañ, bötenläy diskussiyä açarga, dimäk, hälne tagın da kiskenläşterergä turı kilä. Şunıñ işe vak-töyäk säbäplär arkasında keşelek öçen arhi möhim küpme açış yasalmıy, küpme dahi uylar tämamlanmıyça kala! Ya hoda, küpme uy cilgä oça da, fayda kitermiçä prostranstvoga tarala!
Ya-ke-le-me-ne-o! Menä häzer dä keşelek dönyası öçen galaktika bulgan superprostranstvonıñ vertikal ülçämdä nindider däräcägä karata barı tik atom töşe genä, ä şul uk keşelek dönyası öçen tiktorış halätendä hätta massası da bulmagan atom töşeneñ başka däräcägä karata yoldız sisteması, bälki hätta galaktika buluı turındagı uylarnı üsteräse, tiränäytäse, cäyelderäse urında şul qadär dä sorı, şul qadär dä köndälek, şul qadär dä eç poşırgıç fikerlärgä çualıp äräm bulıp utır inde: vannada ut nidän sünde ikän?!
Sadriyev katgıy kararga kilde: elektr utı nik şunda kadalıp betmäsen, ä sudan çıkmaska! normanı tutırırga kiräk! Närsä, suda utsız yatıp bulmıymı ällä? Karañgı bulsa ni dä, yaktı bulsa ni tügelme soñ? İñ möhime – nindi fiker kilde bit başka, ä?!
Küñelgä gorurlık hise kerep tuldı. Käyef kütärelep kitte. Kemgäder ber yahşı süz äytäse kilä başladı. İh, i-yıh, böten dönyadagı barlık keşelärgä kıçkırası ide: äy sez, keşekäylär-meskenkäylär, kosmoska raketalar, küpellık ekspeditsiyälär cibärep, halık akçasın tuzdırıp, vakıt äräm itmägez, yakınnanrak ezlägez!.. Läkin...
Läkin teoriyäne üsterügä kereşep bulmadı – fatirda işek kıñgıravı çıltıradı. Çü, dip aptıraşta kaldı Sadriyev, elektr kıñgıravı eşlime? Eşli! Dimäk, vanna bülmäsendä genä süngän. Kıñgırau tavışı artınnan uk başka kilgän berençe keçkenä açış şundıy buldı.
Anıñ artınnan Sadriyevnıñ avızınnan kanına señgän süze oçıp çıktı:
- Ih, hır-ramnar-rıgız-znı!
Karañgıda kapşana-kapşana çamalap, Sadriyev rakovinaga borının señgerde. Menä bit, digän uy yögerde baş miyendä, organizm eşçänlegeneñ kaldıgı bulgan şul sıyıkça matdä sostavındagı atomnarda da millionlagan tere dönya bulırga mömkin. Häm alar da, raketalar cibärep, yıllar, üzlärençä ğasırlar äräm itep, bersen berse ezlilärder.
Kızık, alarnıñ ğasırı bezneñ sekundnıñ niçä milliardtan ber öleşe ikän? Bolarnı, vannadan çıkkaç, häm ul işekkä şaltıratuçını ozatkaç, tege däftärgä terkäp kuyarga bulır... Balkonga ram kuyası bar, menä şul eşne eşlägändä teoriyägä kaytılır, uylanırga vakıt bulır. Nervılarnı da tınıçlandıra torgan şögıl arasında baş andıy uylarnı yahşı peşerä ul. Smenaga kitkänçe dürt-biş säğat vakıt bula, dimäk, alga – teoriyäne üsterergä! Mondıy teoriyäne bit teläsä kem uylap çıgara almıy. Kızık teoriyä bit, şaytan algırı! Menä şul sudagı vodorod atomı eçendä dä milliardlagan Koyaş sistemaların berläştergän galaktika bar digän süz bit inde bu! Ä vanna bülmäsendäge absolyut karañgılık alar öçen yaktılık ta tügel, karañgılık ta. Bu oçrakta hätta yaktılık digän närsä üze dä çagıştırmaça töşençägä äylänep kala.
Tışkı yaktan vannanıñ işegen şakıdılar:
- Fizik äfände, sin vannadamı ällä? – digän tavış işetelde.
“Uf, bu Hoda Bändäse nişläp yöri inde tagın, äträk äläme bulıp”, dip uylasa da,
Sadriyevnıñ cavabı kıskarak buldı:
- Ihı şul!
Şunda uk “çik” itkän rele tavışı artınnan, sudan çıgu vakıtın belderep, budilnik çäreldäde. Dimäk, vannada lampoçka gına yangan bulırga tiyeş. Alıştırası bulır. Öydä lampoçka barmı ikän soñ?!
Hoda Bändäseneñ eşe hutta anıñ – oyalu-nitüneñ närsä ikänen dä belmi, kiräksä-kiräkmäsä dä yögerä dä menep citä, yögerä dä menep citä. Anıñ yä “şesterka” starterı turında konsultatsiyä alası bar, yä anı bankada kileş balkonda torıp öşegän tozlı käbestä probleması tirän borçıy, yä aña ulyan yagı mişärlärendä nikah mäclese tärtibe turında “nu, hatäbe ber-ike süzlek kenä mäğlümat bir”, çönki “bulaçak kiyäü sezneñ yaktan bit, malay”... Ä bügen yomışı, çınlap ta, bik citdi ikän.
- Sin, dustım, açulanma inde, - dip söylänä-söylänä Sadriyevlarnıñ aş bülmäsenä ütte ul, häm kürşeseneñ “çäynekne genä gazga utırtıp cibär äle” digän üteneçen kanäğatländergännän soñ dävam itte, - tagın üzemä kiräkkäç kenä kerdem inde.
“Kürenmäsäñ soñ, sagınıp kötep tä tormıylar äle”, digän uy belän Sadriyev vannadan çıktı. Halat bilbavın bäyli-bäyli Hoda Bändäse yanına kuhnyaga kerde. Ä tele kunakçıl anıñ:
- Kaya yugaldıñ soñ? Nik ber dä kürenmiseñ? – yänäse.
- Äy, malay, söyläsäñ ozakka kitär, söylämiçä dä tüzep bulmıy. Annarı sineñ kiñäş tä kiräk äle...
“Äy, Hoda Bändäse,- digän ide kayçandır Sadriyev bu keşegä,- böten cirgä kısılasıñ, barısına da citeşergä, ölgerergä tırışasıñ – niyeñä soñ bolar siña?” Tanışularınnan soñ berniçä ay uzgaç kına bulgan şul söyläşüdän soñ Sadriyev ikençe kattagı bu kürşesen “Hoda Bändäse”nnän başka isem belän ataganı da yuk. Şul korım zavodında stanoklar köyläüçe slesar gına dimä, ozak yıllar zararlı tsehta eşläüdän küz töpläre karalsa da, yöze gel balkıp, nindider gadilek nurı belän yaktırıp torır anıñ; gazaplanıp biş bala üsterüdän dä zurrak rähät kürgäne bulmasa da, bitendä cıyırçıklar ällä bar anıñ, ällä yuk. Brigadasındagı här slesarnıñ ğailä hälen belä, mäçet tözeleşenä üz initsiativası belän keşelär cıyıp ömägä bara... Ber dä tik tormıy, öydä yatmıy.
Zavodta tanışıp, ber ük yortta kürşelär bulıp toruları açıklangaç, Sadriyevka “Hoda
Bändäse” dä üzençä isem taptı: Fizik äfände. Çönki Sadriyev bu şähärgä kilgänçe üzeneñ yugarı beleme belän avıl mäktäbendä fizika ukıtıp mätäşkän ide.
- Närsä buldı tagın, - dip soradı Fizik ere genä. – Davay, sayrap kara!
Älläkem bulıp mahsus kılanuı tügel bu anıñ, intelligentlıgın kürsätü dä tügel – holkı şundıy, nişläsen inde.
Häm Hoda Bändäse “sayrarga” totındı. Alarnıñ brigadasındagı Molotkovnıñ invalid atasına zakon buyınça birelergä tiyeşle “Oka”nı profkom tiräsendägelär kemgäder üz keşelärenä “ıçkındırgannar” ikän. Menä häzer şul ğadelsezlekneñ oçına çıkmıy torıp, ni üze, ni başkalar tınıçlana almıylar ikän, çüt zabastovkaga barıp citmägännär.
- Üzem genä yögännän tartıp toram, yugıysä, harap.
Annarı, çäynekne plitädän kütärep alıp östälgä utırttı da, zarlanıp aldı:
- Hay, üzgärde zamanalar, barısı da aldaşırga gına karap tora, malay. Bötenese üz tiresen kaygırta. Şulmı ikän inde ul demokratik cämgıyät, ä?
Sudan çıkkanda Sadriyevnıñ isäbe gadi häm açık ide: bu abzıynı çäy belän sıylıy da, “baş avırtıbrak tora äle” digänräk säbäp belän annan kotıla. Ul çıgıp kitügä, tege teoriyäne alga taba “sörä” başlıy. Galaktikalar häm atomnar turında irkenläp, rähätlänep, tämen belep uylanırga ide isäbe. Balkon ramı öçen agaç reyka şomartkanda ayagürä dä, başnı ike kullap kısıp totıp ta, tersäklär belän balkon kırıyına tayanıp ta, yal itärgä kergäç, känäfigä cäyelep utırıp häm ayaklarnı divanga kütärep salıp ta uylanırga ide! Läkin kürşeñdä Molotkov kaygısı bulganda, ä Molotkovnıñ şikayät yazarga gramotası citmägändä nişliseñ inde? Döres, şul şikayätne yazarga bulışasıñ! Ä yaza beläseñme soñ? Anısın sinnän soramıylar. Andıy täcribäñ bulmasa da, intelligent digän danıñ barmı – bar! Şuña kürä utır, yaz! Änä närsä di bit:
- Molotkovnıñ imanı kamil, atasınıñ bisplatnıy maşinaga çiratı citkän bulgan, ämma spisoknı “yukka çıgargannar”. İsbatlarga gına kiräk, tikşerergä...
Hoda Bändäseneñ bu kereş süzlären tıñlaganda Sadriyev uylanıp utırdı: äy allam, çınlap ta oçına çıgıp bula dip ömetlänä bit inde bu biçaralar, prezident tärtip sala dip ışanalar...
Kürşe ul arada tıkıldadı da tıkıldadı:
- Kuhnägez bigräk börkü, malay, kaya, fortoçkañnı açıyk äle... Ber bülmäle kvartir ber bülmäle inde ul, äyeme?
Sadriyev endäşmäde. İşek artına berketkän közgegä karıy-karıy çäçlären taraştırgaladı, peläşen kaplaştırganday itte, ak işegen kügärek noktalar basa başlagan iske suıtkıçtan may, varene çıgarıp kuydı. Şaytan da ikän, hätta şul may molekulasında da elementar kisäkçälär – millionlagan planetalar labasa!
- Tagın çäy östimme, kürşe?
- Östä soñ!
- Min äytäm, bälki, çınlap ta Molotkovnıñ atasınıñ çiratı citmägänder, ä? Nigä srazı prezidentka kizänergä? Monda açıklap beterergäder başta...
Ihı, belmilärder sineñ hätle genä! Hoda Bändäseneñ kompromisslarga isäbe yuk:
- Barısı da tikşerelgän, açıklangan. Totarga da yazarga gına kaldı. Bötenebez kul kuyaçakbız.
Ul ozak uylanıp utıra torgannardan tügel, tezde dä tezde genä: anıñça, direktorın da, profkomın da, şähärneñ sotsial yaklau idaräse başlıgın da böten kırın eşläre öçen yahşı gına akılga utırtıp alırga kiräk, bu forsattan faydalanıp.
Östäl astında hucasınıñ ayaklarına sılanıp yörgän Sambist kötmägändä Sadriyevnıñ tezenä sikerep menep kunakladı.
- Per-res, oyatsız, - dip, anıñ kolagına çiyertte hucası.
Sadriyevnıñ bu dorfalıgın bik oşatıp betermäsä dä, Sambist älläni üpkäläp tormadı –
“i, mäğnäsez” digändäy başın selkep, idängä sikerde.
- Närsä-ä, - dip suzdı “oyatsız”nıñ kemgä äytelgänen añıştırmıy kalgan Hoda Bändäse.
Anıñ barmagı borın yafragın çemetkän kileş kattı da kaldı.
- Siña tügel lä, - dide Sadriyev, - mäçegä äytäm.
Kürşeseneñ zarların tıñlıy-tıñlıy, Sadriyev mäçegä söt salıp birde. Tik mäçe genä appetitı yuklıgın kürsätep, koyrıgın turı katırıp, kitep bardı. Aña mondagı süzlär kategoriçeski kızık tügel ide.
Algı yakka çıktılar. Prezidentka petitsiyä yazu protsessı başlandı. Hoda Bändäse käğazen dä üze alıp kergän. Yazarga kereştelär. Sadriyevnıñ başı başka yünäleştäge uylar belän tulı bulsa da, gazaplı ozak mataşu näticäsendä berençe cömlä ak käğazgä sılanıp kaldı:
“Hörmätle prezident!”
- Ällä prezidentnı zur häreftän yazargamı soñ, niçek uylıysıñ, - dide kürşe.
Keçkenädän kaldırdılar, çönki, dip añlattı Sadriyev bik populyar räveştä, slesar da, prezident ta hönär ataması bularak tip-tigezlär.
“...Zakonnarnı karusız ütäüçe namuslı gracdanin bularak, yärdäm sorap Sezgä – ilebez
Konstitutsiyäseneñ töp garantına – möräcäğat itärgä mäcbürmen...”
Şulçak vakıygaga tagın Sambist kuşıldı. Bu yulı ul bötenläy ärsezlände – prezidentka yullangan hat tuıp kilüçe keçkenä östälgä menärgä batırçılık itte.
- Bigräk pırdımsız inde mäçegez, - dip rizasızlıgın belderde kürşe.
- Nindi soñ inde ul yağni mäsälän?
- Yağni mäsälän bespardonnıy!
- Ä-ä!
Älbättä, täpiläre astında nindi möhim dokument tuıp kilgänne beraz gına bulsa da añlasa, menmäs tä ide mäçe anda. Läkin belmäde, şuña mende. Häm bu yulı da eläkte inde, tagın eläkte. Üpkäläde – karavat astına uk kerep şıldı.
- Vät nahal, - digän kommentariyen taşlap kaldı aña Hoda Bändäse.
Hat ozak yazıldı. Bik küp köç kuyıldı aña, intuitsiyäne şaktıy eşkä cigärgä turı kilde.
Nihayät, töş vakıtı citkändäräk tögällädelär. Annarı ul hat Fiziknıñ portativ maşinkasında bastırıldı häm Hoda Bändäseneñ kultık astına kıstırılıp ikençe katka töşep kitte.
Tönge smenada eşläp kayt ta, yünläp aşamagan da kileş tagın öç-dürt säğat buyına baş katırıp hat yazıp utırıp kara! Cäza bit bu! Mondıy tauşaludan soñ Sadriyev ta yoklarga yatmıyça tüzä almadı. Yokı anıñ atom- planetar teoriyäsenä dä bireşmi. Ul Fiziknıñ küzlären basa, añın tomalıy häm, nihayät, gorizontal halätkä suzıp sala. Kitä
Sadriyev. Sünä. Dönya baştan çıgıp yugala.
***
Sadriyevnıñ yokısı da yokı tügel bit içmasam. Anı härvakıt “irtä uyatalar”. Uyatuçılar haman şular inde – yä hatın bulır, yä malay. İkese dä fän doşmannarı. Alar öçen dönyada açılmagan teoriyä kalmagan, şuña kürä ätiläreneñ barlık açışları, fikerläre – alarga nul böten nuldän nul.
- Sin nästä, kart, begen urın da cäyep tırmıyça augansıñ, kapmagansıñdır iç?!
İreneñ printsiptan eçmägänen belä bit inde, ä barıber şiklänä.
“Yokısı yarar, - dip uylandı Sadriyev, anıñ şulay vakıtsız kaytıp kerep uyatkanına bik üpkälämäsä dä. – Tik menä tege teoriyäne uylap beterep bulmıy inde häzer”.
- Kayttıñdamıni, karçık?
- Ällä katmaska ideme?
- Sizmi kaldım diyüem inde, - dide dä Sadriyev, prezidentka şikayät yazu vakıygasın söyläp aldı.
- Çäy kuyıp cibärmässeñme?
- Bälki üzeñ kuyıp cibärerseñ... Anda aş ta bardır, cılıtsak ta yarıydır, şät?
Eştän soñ oçraşunı utız biş yäşlek “kart” belän annan yäşräk “karçık” här könne diyärlek şulay, ber-bersenä soraular belän, başlıylar. Söyläşkändä sizelmi üze. Läkin alarnıñ aralaşu cayı şundıy: “min sine yaratam” tügel, ä “min sine yaratmıymmı soñ inde?”, “televizornı kabız äle” tügel, ä “televizornı kabızmassıñmı ikän”.
Sadriyev gaz plitäse yanında çırt-çırt şırpı kabızganda “karçıgı”nıñ tavışı fatirnı yara:
- Minem halatnı kürmädeñme? Ezläp kenä birmässeñme?
Ä üze şkaf artında.
“Kartı” añlıy, bik yahşı añlıy: hatın häzer çişenep taşlagan da şärä kileş karavatta suzılıp yata bulsa kiräk. Anıñ “halat kitermässeñme”se häylä genä, çakıru ısulı gına.
Tugız yıl bergä torgan “kartı”na törtterä ul: yanıma kilep, ber koçaklamassıñmı ikän, malay prodlenkadan kaytkançı berär eş maytarırga ölgermäbezme, yänäse...
- Belmim şul, änise, kiterermenme ikän, - digän bula Sadriyev, häm aş ozagrak cılınsın öçen gaznı kısa töşä dä “karçık” yanına yünälä. Başnıñ ber tirän poçmagında tege uy-fikerlär tagın iskärtep ala: gaz yana, temperatura üzgärü protsessında ul kislorod belän reaktsiyägä kerä dä yaña törle gazga äylänä. Anıñ sostavındagı atomnar üzgärmi, molekulyar tözeleş kenä bozıla. Bu üzgäreşlär atom däräcäsendäge galaktikaga täesir itäme ikän? Şaytan algırı, ällä nindi yakları bar ikän bit äle bu teoriyäneñ!
- Närsä mıgırdanasıñ anda? Nindi teoriyä ul tagın? Tagın nindi uylar belän baş katırıp yöriseñ?
- Yuk, yuk, änise, bolay gına...
- Tizräk kilä almassıñmı ikän?
Kilä “kartıñ”, kilä. Nişläp kilmäsen?! Tizräk tä kilä. Şkaf artına kerä. Kürä: yılkıldap tora torgan gäüdäle, şoma tänle yäş hatın yata. Östendä kiyem diyärlek bernärsä yuk. Mendärne kükräk turısına koçaklap yöztübän yatkan da curnal aktara.
Tirlägän, imeş, şuña çişengän. Suınıp yata, yänäse...
Ämma böten yatmışınnan ir belän yäşäüneñ närsä ikänlegen yaña belä häm anıñ tämenä äle kerä genä başlagan utız yäşlek hatın-kız temperamentı çäçräp tora. Nu sibä häzer
Sadriyev krasinnı bu çatkıga! Ayn momentum, di. Monda inde bötenläy başka teoriyä, başka praktika, başka fizika häm başka koral taläp itelä. Nu, “karçık”, tüz genä!
- Nu, karçık, erotikaga karap, erotika kürsätep yatam dimä keliseñ inde, damı?
- Nästä, kürsäterlegem yukmı ällä?
- Niçek kenä äle! Sindä dä bulmasa, kemdä genä bulır ul tagın, - dip söylänä-söylänä, Sadriyev hatın yanına kilep utırdı. Ber kulı üzeneñ külmäk töymälären çişä, ikençese hatınnıñ arkasına massac yasagan bulıp kılana.
- Nik soramıysıñ, närsä buldı dip, - dide hatın, curnaldagı erotikadan küzen kütärmiçä genä.
- Närsä buldı çınlap ta, niçek bolay kızmaça kayttıñ äle?
- Trofimovanıñ tugan köne dip äytmägän idemmeni irtän? Äytmägän idemmeni?
- Äytkän ideñmeni?
Äytkän di! Tagın närsä?! Hatınnıñ bötenläy başına kitkän ikän, uylap kına kuyganın da “äytkän idem” dip yata. Eçü kileşmi şul hatın-kızga, hay, kileşmi...
Sadriyev hatının da künderep beterde inde: yäş çaknıñ qaderen böten yaklap belep kalırga kiräk. Eşe dä, teoriyäläre dä kaçmas, ä menä hatın, teliseñme-yukmı, şilä dä başlar. Şuña kürä yäş çakta här minut isäptä, häm menä malay mäktäptän kaytkançı änisen çamalap ölgerü – berençedän, izge burıç, ikençedän, dönyadagı berdänber häm iñ rähät säğadät, öçençedän peşkän cimeşne vakıtında tämläp kalu.
- Äy, yülärder dä inde bez sineñ belän, kart, ä?
- Äytmä dä inde!..
Sadriyev çalbarın saldı. Divannıñ kırıyına utırıp, oyıkbaşların salırga dip ürelgän ide
– tagın açış yasadı: bäräç, yalanayak ikän bit! Üz hatınıña kızıgıp, bötenläy baş äylängän.
Nihayät, hatın, çişenep betkän irenä karadı da:
- Şkaf başınnan ber rezinka eläkterep töşmässeñ mikän, - dide.
- Ällä kiräkmästäme soñ, - dip karşı töşep karadı Sadriyev. – Bit ikençe balaga nigez salırga vakıttır inde? Bälki ni...
- Tü-tü-tü! Onıttıñmıni kaçyanga süläşkänebezne?
Ber karaganda, bu mişär kızları şul uk hatın-kız inde: şul uk buy-sın, şundıy uk küzlär, borın, kolaklar. Ämma närsäder tagın bar alarda – Sadriyev tanışularına un yıl ütkäç tä şunı añlap beterä almıy.
Menä ul şkaf başındagı kiştädän, bökläp tezgän kerlär arasında kapşana-kapşana, prezervativ ezläde. Ayak oçlarına ürelep kapşanu gına näticä birmäde – rezinka tabılmadı. Şkaf yanına urındık kuyıp, şuña menep basırga turı kilde. Şulay azaplana torgaç tabıluın da tabıldı ezlägän äyber, tik... anı faydalanırga gına ölgerep bulmadı. Sadriyev şärä kileş urındıkta basıp tora ide, hatını “karale” dip äytergä avızın da açkan ide, läkin älege dä bayagı işek kıñgıravı çıltıradı.
Bu yulı “i-eh, hramnarı” äytelmäde, başka süzlär yañgıradı:
- Tipteme biyä tärtägä, karçık?!
Aña cavap itep, hatın yılmaydı gına:
- Özelgän ömet – avızdan talap alıngan rizık!
Malay kayttı. Öydä tınıçlık bette. Äyterseñ, üze genä tügel, ä tulı ber klass bala-çaga, yartı Afrika halkı kilep kerde. Pır tuzdı keçe Sadriyev: baştan östäl tiräsen tentede: närsäneder isnände, närsäder kaptı, yottı, eçte, annarı suıtkıçka reviziyä yasadı, “cılına torsın!” dip mıgırdana-mıgırdana östälgä söt alıp utırttı, şul arada üze böterçek urınına böterelde, ä tele avtomat kebek takıldadı:
- Tagın koçaklaşıp yattıgız inde, e-eme? Çäy dä cılıtmagannar... Aşıgız kaynap utıra tügelme? Botka peşermädegezme ällä?! Äti, sin miña eşeñnän uncidelegä şöreplär alıp kaytalmassıñ mikän? Hezmät abıysı soradı. Yegermeläp kiräk!.. O, ä bu nindi curnal inde tagın? Erotikadır inde, nästä bulsın bezneñ “prodvinutıylar” öyendä... “Salavat küpere” kilmädeme, äni?.. Närsä genä beläsezder, belmim. Aptıragan sezneñ belän!..
Bıyıl Törkiyägä barabızmı?
Bähete tulı ğailäneñ köndezge tormışına kiçkese kuşılıp kitte. Üstererseñ monda teoriyä! Üsterep kara! Atom töşe däräcäsendäge galaktikanıñ yaktılık tizlegen bezneñ yaktılık tizlege belän çagıştıru öçen mondıy şartlar turı kiläme soñ? Oh, kilmi! Häm gomumän, anıñ öçen gomer buyı yalgız yäşäü kiräkter, mögayın. Yä tirän uylar uylap, yalgız gına yäşäp, genial açışlar yasıysıñ inde, yä bulmasa öylänäseñ dä, gomer buyı “menä irtägä totınam, menä irtägä uylıy başlıym, menä irtägä yazarga kereşäm” dip, üz-üzeñne buş hıyallar belän yuandırıp gomer yandırasıñ.
Şulayın şulay, ämma bit hätta ğailä tärtäsenä cigelgän, şul arkan belän tışaulangan kileş tä başka änä nindi açışlar kilep kerä! Häm cayın tabarga, vakıtın tabarga kiräk. Uylap beteräse, oçına çıgıp citäse, keşelärgä belgertäse kilä. Halık sanın arttıruga gına tügel, tsivilizatsiyä üseşenä, keşelek cämgıyateneñ kamilläşüenä dä öleş kertäse, tarihta ez kaldırası kilä. Älbättä, üzeñä almaşka bala üsterü dä keşelek dönyasına öleş kertü inde ul. Kaysısı möhimräk, dip sorau kuyu da hätta urınsız. Tik çagıştırıp kara äle: keşelekneñ san yagınnan artuına küpme iğtibar häm nindi şartlar da, sıyfat yagınnan yahşıruına nikadär genä! Biologik ürçügä, tamak kaygırtuga – böten vakıt, barlık köç. Teoriyäne üsterügä – annan-monnan urlangan yırtık mesken minutlar.
- Şäkertebez sin bezneñ, - dip, karşı töşärgä cörät ittelär keçe Sadriyevka olı
Sadriyevlar. – Bälki baştan kiyemnäreñne alıştırırsıñ da yuınıp çıgarsıñ, ä?
Şäkert şkaf artına kerep çumdı, änise – anıñ şeltälären tıñlıy-tıñlıy aş bülmäsenä, ätise – balkonga. Läkin balkonga çıgıp bargan cirdän televizor töymäsenä baskan ide – anda yañalıklar diktorın kürep, terälep kaldı.
Läkin bu malay siña yañalıklar tıñlatamı soñ?! Şkaf artınnan başta anıñ “Nu, äni, kem şulay taşlap kaldıra inde” digän tavışı çıgıp, televizorga yabışkan ätiseneñ kolagına kilep bärelde. Annarı äniseneñ kolgotkası oçıp çıktı. Kuhnyadan bu kolgotkinıñ hucası kilep çıktı da, yılmaep irenä karadı, annarı kolgotkanı türdäge divannıñ mendäre astına tıgıp kuydı.
Şäkert ikesen dä kızu tabaga bastırdı.
Balkonga rama yasalmadı bügen, teoriyägä dä üsep kitärgä cay çıkmadı. Keçkenä
Sadriyevnıñ aktivlıgı ätiseneñ dä, äniseneñ dä böten vakıtın aldı. Klasstagı ber malaydan ber genä kiçkä alıp kaytkan videokassetanı karadılar bergäläp, annarı film turında fiker alışular oyıştırıldı. Ölkän Sadriyev hätta kosmik buşlıknıñ da çınlıkta ber atom töşenä sıygan prostranstvo gına ikänlegen isbatlau formulası turında uylanu urınına Şäkertä Stallone yäki Vann Damm kebek bulır öçen “gel bişlegä genä ukırga tırışırga häm sport belän şögıllänergä” kiräklegen señderep utırdı. Annan soñ irtägegä portfel cıyu, yugalgan däftärne ezläü, penal remontlau, kiçke gimnastika şulay uk Şäkertneñ berüze tarafınnan gına başkarılmadı – bu eşlärdä dä ğailä Şäkert tiräsenä tıgız tuplangan yadrä ikänlegen kürsätte.
* * *
Zavodka qadär aranı vahta avtobusı yartı säğat çaması bara. Sadriyev bu mömkinlekne berkayan da kuldan ıçkındırmıy – rähätlänep üz uylarına çumıp yözä. Tirä-yündäge keşelärdä, avtobusnıñ ıñgıraşuında, yulnıñ çokırlı-çakırlı buluında anıñ ber tiyenlek tä eşe yuk. Eşkä baruçı halık uysız, moñsız häm küñelsez. Tonık ut yaktısında ber tirädäge utırgıçlarga oyışıp, biş-altı proletariy kärt suga: köleşep alganday bulalar, sügenü dä ıçkıngalıy tellärdän, ä küzläre – ber-berseneñ kärtlärendä.
Utırırga urın citmägängä kürä basıp barırga kalgan ike yäş kızga karap alırga da vakıtarı yuk – “eş”läre kızu. Ä ul kızlar, başka hatın-kızlardan ayırılıp, küzlärne kızıktırıp torırlık itep kiyengännär. Baş östendäge totıngıçka totıngannar. Basıp barırga “oyalgan” ir-at halkınıñ küze täräzägä terälgännäre dä ara-tirä şul kızlarnıñ yañgırap algalagan kölü tavışlarına iğtibar itep kuygalıy. Oyalçannarınıñ küze täräzädä bulsa, kıyuraklarınıkı – tege kızlarıñ kükräk turısınnan ayak çeltärenä qadär arada. Alar küzläre belän bu kızlarnı yaratalar, bik yaratalar. Kıska itäk kigän häm totıngıçka ürelüdän botları tagın da açıla töşkän kızga bu yartı säğat eçendä gaıyk buluçılar – yartı avtobus...
Hätta Sadriyev bulıp Sadriyev ta, bügen keşelek dönyası tarihında iñ möhim açışlarnıñ berseneñ avtorı Sadriyev ta ber mälgä üz uylarınnan uyanıp kitte dä, kızga karap, küzlärenä yal birde. Teoriyä belän tulı bulsa da, başı beraz fantaziyägä dä bitaraf tügel bit anıñ. Tegesen genä kara sin anıñ! Çalbarı niçek kısıp tora figurasın! Ä monısı? I-ıh, hramnarın!.. Zavodka eşkä bara dimässeñ bolarnı, berär nindi “Miss” konkursına çıgıp baskannarmıni! Ul yubka belän futbolka astında tagın berär kiyem kisäge, ay-hay, barmı ikän soñ?! Bulsa, nindi töstä ikän? Kızıl mikän sarı mikän?..
İ-eh, ıh-ıh! Çukınıp kına kitkere, siña anıñ trusigınıñ töse ni çurtıña, siña bit teoriyä möhimräk, teoriyä! Menä närsä turında baş vat sin! İdeyañnı üster, alga sör, tiränäyt! Oçına çıgıp citärgä tırışıp kararga kiräkter bit inde?! Läkin çıgıp bulırmı ikän? Ay-hay, tirän iç!
Dimäk, bolay...
Sadriyev, teoriyäseneñ köne buyına uylanılgan öleşen, nihayät, logik ber ezleklelekkä salıp, gomumiläşterergä, üze äytmeşli, sistemaga töyenlärgä kereşte.
Dimäk, bolay... Elementar kisäkçälärneñ tiktorış halätendä massası yukmı? Yuk! Cir häm başka kük cisemnäre şul uk atom däräcäsendäge kisäkçälär genä bulgaç, alarnıñ da tiktorış halätendä massası bula almıy labasa! Zurlık, küläm, yağni prostranstvoda alıp torgan urınnıñ ähämiyäte yuk monda. Vakıt kına çagıştırmaça bulıp çıga. Teläsä nindi konkret äyber , äytik, änä şul kızıynıñ kolagında elenep torgan alka sostavındagı altın atomı eçendä planetalar bar. Döresräge, anı “bar” dip äytep tä bulmıydır, äytergä ölgerep tä bulmıydır, çönki şul “bar”nıñ berençe avazı äytelep, soñgısına barıp citkän arada ul planetalar öçen millionlagan, milliardlagan yıllar ütep kitkän buladır... Şuña kürä dä bezneñ däräcädän ul mikroplanetar däräcägä küçep, ütep kerep tä bulmaska tiyeş. Çönki vakıt tizlegeneñ ayırması añ citmäslek zur.
Sin monda yartı säğat buyı avtobusnıñ çokır sanap baruınnan sikerä-sikerä kızlar sıyragı küzätkän arada üz täneñdäge küzänäklärne täşkil itkän ällä niçä million atomda ällä niçä million tapkır tormış barlıkka kilep, meñlägän tapkır dinozavrlar çorı, keşelär barlıkka kilü, sugışlar, kosmos üzläşterü, kommunizm tözü, planetalar arasında hälaqätle konfliktlar häm başka protsesslar kabatlangandır. Läkin monnan anda, annan monda ütep kerep bulmıy. Bulmaska tiyeş tä. İkençe yaktan, bezneñ galaktika üze dä kem öçender atom töşe genä, häm bez milliard yıl dip sanagan vakıt ta kemder öçen kerfek kagıp algan ara gınadır...
- Nigä aldaşasıñ, anda korol yuk bit, - digän gayrätle tavış, şunnan kitkän bähäs belän kart suguçı keşelär – kiçäge kommunistik hezmät aldıngıları häm bügen tämäke alırlık ta akçaları bulmagan häyerçe aktsionerlar – avtobusnıñ soñgı tuktalışka borıluın sizmi dä kalgan idelär. Sadriyev baya kızıgıp karap kilgän kızlar artınnan çıktı. Ämma artlarınnan malay-şalay kebek selägäy agızıp barudan östenräk buldı – berniçä adımnan soñ uk alarnı uzıp ta kitte. Arttarak kalıp baruçı yegetlärneñ süzläre kolakka çalınıp ütte:
- Ber töngä yarap torır ide äle bolar... İke yözne kızganmas idem tegesenä.
Kızlarnıñ da süzläre älläni ser tügel ide bugay:
- Andri Palıçnıñ kabinetın kürsäñ ide!..
- Kem ul?
- Soñ, cidençe tseh näçälnige...
- Eläkterdeñmeni äle anısın da? Nu tı dayış!
- Mine monda eşkä närsägä yöri dip beläseñ soñ, ällä alarnıñ çıpçık häyere hätle zarplatası öçenme?..
Äy, bolarnıñ mäşäqatläre! Hi, bolarnıñ kaygıları! Bu da tormış inde bolarnıñ! Şul da eş! Yap-yäş kileş bit. Bulsa, ber untugız-yegerme yäşlär bulır inde ikesenä dä, ä änä niçek tormışnı tiränten öyränep ölgergännär inde! Sadriyev üzeneñ genial, dahi açışın bolarnıñ çüplek tuzanı hätle vak problemaları belän çagıştırıp karadı.
Biçaralar, yannarınnan nindi geniy uzıp barganın sizmilär şul. Bu proletariatka eştä kazınıp yatarga bulsın da, hezmät hakı turında yılap yörergä bulsın! Bu kızlarga täti kiyenergä bulsın da, üzlärenä karap soklanuçılar, kızıguçılar gına kimemäsen! I-ıh, meskennär! Cälläp tä kuydı şulçak bu halıknı Sadriyev. Añlatıp kara sin bu kontingentka kosmosnıñ atomnar arasındagı buşlık kına ikänen!..
Nindi zur açış bit! Nindi zur, dahi açış! Bu bit keşelek dönyasın ğasırlar buyı borçıp kilgän küpme sorauga cavap! Dönya tözeleşenä karaşlarnı yöz dä siksän ber graduska boraçak lasa bu ideya! Älegäçä bulgan barlık teoriyälärneñ astın öskä kiteräçäk bit bu! Şul kanatlı uyları, baş äyländergeç hıyalları belän Sadriyev zavod kapkasınnan niçek ütep kitkänen dä sizmi kaldı, tsehka da barıp kergän. Berzaman cirgä töşsä – çişenep, kiyemnären alıştırıp mataşa ikän inde. Ütep-sütep kitkäläüçe iptäşläre belän dä üzennän-üze isänläşelä, kiyem şkafın da kullar avtomatik räveştä üzläre aça ikän. Keşe organizmı mondıy vakıtlarda kompyuterga äylänä – programma buyınça häräkätländerepme häräkätländerä.
- Sälam Fizik äfände! – Sadriyevnı dönyaküläm möhim uylarınnan büldergän replika şul buldı.
Karşıda, yılmaep, Hoda Bändäse basıp tora ikän. Tämäkeseneñ kölen çitkä örde dä, dävam itterde:
- Nik çakırmadıñ? Aşıkkansıñdır inde... Sin gel şulay bit!
Sineñ kaygıñ gına di monda – Sadriyevnıñ başında bötenläy başka närsä! Ällä sine istä totsın ul, ällä üzeneñ galaktikası turında uylap ölgersen...
Hoda Bändäseneñ däğvası urınsız bulsa da, aña cavap tiyeş ide. Häm ul cavap alındı:
- Bügen eşkä barmıym dip äytkän ideñ tügelme soñ? Şuña kürä kerep tä tormagan idem şul...
- Kayçan alay didem, kit äle! Bulmagannı...
- Nigäder şulay digän ideñ kebek istä kalgan şul.
- Yu-uk, sin närsä?! Bez sineñ belän ul turıda bötenläy söyläşmädek bit!
- Söyläşüen dä söyläşmädek şul ahırısı... Yünle sigaret tartasıñ bugay, berne sıylale!
Kabızdılar.
Şul arada yannarına Molotkov kilep çıktı. Anıñ başında üz kaygısı inde. Kilä-kileşkä brigadirına endäşte:
- Garipıç, prezidentka hat mätäşterep karagan idem...
- Häy, üzeñ dä yazdıñmıni? Ä bez tagın menä Sadriyev belän şul turıda töşkä qadär vakıtıbıznı çukındırıp utırdık. Yäle, kürsät “äsär”yeñne! – dip, Hoda Bändäse üzeneñ eşçesen iyärtep alıp kitte.
Sadriyevnıñ käyef tagın da kütärelep kitte – menä iç, konkret keşegä yärdäm dä kürsätergä ölgerdelär, nindi kıymmätle, zatlı fiker cimeşe dä “peşerelde”. Oçıp kına yörde ul, arıganlık sizelmäde dä. Smena buyına eşe dä älläni küp bulmadı: küçär sıman böterelep eşli torgan Kamilneñ stanogında ber podşipnik alıştırıldı, annarı
Molotkovnıñ stanogına su kilmi başlagan ide – şunı rätlädelär, smena ahırında çuaş
Kuläyneñ kran-balkası belän beraz çilänep alırga turı kilde. Kuläy häyläkär: slesarlar kran belän azaplangan arada, ventilyatsiyä öçen dip suzılgan, arkılısı ike metrlı torbanıñ eçenä kerep yata. Ventilyatsiyä digän sistemanıñ eşlägänen zavod veterannarı da häterlämi, şuña kürä torba eçendä üze urnaştırgan yomşak maşina utırgıçında rähätlänep çerem itä ul.
Kran yasalıp betü şatlıgınnan remontçı slesarlar kärt sugarga utırırga ölgermädelär
– unber tularga soñgı minut kalıp barganda alar yanına smena başlıgı Sabır Galiyeç kilep çıktı. Ğadättä aña iğtibar itüçe dä yuk, uynauların dävam itkän bulırlar ide, läkin bügen eşe bar ikän:
- Täk, - dide ul, berençe itep Sadriyevnıñ küzlärenä tekälep häm näq aña gına söylägän kebek. – Gaspada kärtücniklär häm dä kärt suga belmäüçe eşçelär! Eş bar – million tülilär.
- Närsä, närsä, - dip, çın küñeldän kızıksınu belderde çuaş Kuläy, tüläü turında konkret başlagannarına kızıgıp. – Nindi eş?
... Söyläşülär, annarı kileşülär ozakka suzılmadı, çönki “tere” akça eşläü mömkinlege keşelärgä uñay täesir itte. Üz smenalarınnan soñ yal itep, küñelne aldap tormaska buldılar – Molotkov äytmeşli, “s hodu i na hodu” bulırga tiyeş. Sabır Galiyeç üzenä kiräkle biş keşene tiz cıyıp aldı: Hoda Bändäse, Sadriyev, Molotkov, Kuläy häm üze. – Artıgın almıyk, - dip añlattı detallärne başlık. – Atu isä akçanı küpkä bülergä turı kiläçäk.
Mondıy argumentka karşı kilüçe bulmadı, gärçä eşneñ biş kenä keşegä bik avırga töşäsen sizensälär dä. Ä eş, çınlap ta, muyın sındırgıç, Kuläy äytmeşli, “gurbunıñnı çıgargıç” ide. İrtägä saylaular belän bäyle yal köne bulganga kürä, irtän zavod tuktıysı, ä zavodka bügen kiç kenä tulı ber eşelon çimal kitergännär. İrtängä qadär şul unber vagonnı buşatıp beterergä kiräk, yuksa ştraf çäpilär. Çimal kabul itü tsehı üzeneñ köçe belän genä ölgerä almıy, imeş. Şuña kürä başka tsehlardan yärdäm kötälär.
Sabır Galiyeç citäkçelegendäge “bişlek”kä – ber vagon. Şul vagon öçen – meñ yarım sum.
- Dur-raklardır bez, - dip mıgır-mıgır sügengäli başladı haman şul Kuläy, beraz “gurbunı çıga” başlagaç. – İke meñne sorıysı kalgan ikän...
- Äye şul, - dide anıñ belän kileşep Hoda Bändäse dä. Anıñ da muyını sına başlagan ide inde bugay, şuña kürä “tartıp almıykmı soñ?” digän initsiativa belän çıktı.
Tämäkese kesädän çıgıp bara ide inde – açılgan avızga kerep tä kısıldı. Älbättä, anıñ initsiativası uñdırışlı tufrakka töşte häm, äytergä kiräk, brigada äğzaları arasında kiñ yaklau taptı. Därräü tämäkegä yabıştılar. Sabır Galiyeç anekdotlar yançıgın çıgardı. Şulay da ike keşeneñ başında yaña brigadanıñ urtak tormışınnan başka uylar östenlek itä ide. Sadriyev global vertikalizm (menä içmasam, yaña teoriyägä layıklı atama!), ä Molotkov invalid atasına tiyeşle maşina yünäleşendä tirän uylarnı ber minutka da istän çıgarmadılar - anekdot tıñlap kölsälär köldelär, süz arasında profsoyuznı süksälär süktelär, ämma tulısınça birelep tügel. Sadriyevnıñ bu keşelärgä, gap-gadi şul Cir keşelärenä üzeneñ teoriyäse turında äytäse kilä dä bit... Yuk, äytä almıy, çönki añlamaslar, ä ul añlatıp beterä almas kebek. Äle añlatırlık ta tügel şul. Uylaştırası küp, konkretlaştırası, sistemaga salası, tärtipkä kiteräse...
Şunsız... Nu, närsä dip äytep añlatırga ul ideyanı keşelärgä? minem kan sostavındagı teläsä nindi atomda, planetadagı kebek, tereklek bar diyärgäme? İsbatla, diyärlär!
İsbatlap bula torgan tügel, diyärseñme? Alaysa, başnı katırma fantaziyäläreñ belän, diyärlär. Haklı bulaçaklarmı? Bilgele, haklı bulaçaklar. İh, beraz gına belem dä citep betmi bugay şul Sadriyevnıñ üzenä dä. Aspiranturaga kalası keşe ide bit ul, yugıysä. İñ yugarı fizikanı kır urınına söräse, stanok urınına sütep cıyası ide.
Bulmadı. Nasıyp bulmadı. Ğailä kamıtı tormış stsenariyena üzeneñ tözätmälären, östämälären kertä-kertä tämam kertep beterde. Ber karaganda, ğailädän başka tormışnı tormış diyep tä bulmıy, läkin ikençe yaktan – yä ğailä, yä fän turındagı global plannarıñ inde. İkesen bergä tartu, ay-hay, mömkin tügelder. Altın baldakka barmaknı tıkkan könnän soñ Sadriyev ta monı añlagan ide inde.
- Kuzgaldıkmı, gaspada kuryaşniklar, - digän süzläre belän Sabır Galiyeç tänäfeskä nokta kuydı.
Fikerlär arasında adaşkan Sadriyevka da, üzeneñ eçke dönyasın taşlap torıp, timer yul rampasında torgan vagon yanına çıgarga turı kilde.
Rampa buyındagı başka vagonnar yanında avızların respiratorlar belän avızlıklagan häm şunıñ arkasında gayre tabigıy can iyälären häterlätkän keşelär katnaşa. Havada korım tuzanı elenep tora. Şunıñ arkasında lampoçkalar da tonık kına kürenä.
“Gaspada kuräşniklär” telär-telämäs kenä urınnarınnan kuzgaldılar. Respiratorlarga borınnar tıgıldı.
“Anıñ karavı, şıtırdap torgan öç yöz sum belän kaytam bit inde”, digän mesken uy belän Sadriyev tege teoriyäseneñ ükeneçen neytralläştergändäy itte. İnde ike säğatläp eşläsälär dä, vagonnıñ äle yartısı da buşatılmagan ide. Çimal tutırılgan käğaz kapçıklarnıñ kübese yırtılgan yä tişelgän, şunıñ arkasında poroşoknı yaña kapçıkka tutırırga turı kilä. Ä ul pırhıldap tora, kabähät! Köräk belän alıp kapçıkka salgan sayın, atom bombasın häterlätep, tuzan bolıtı kütärelä. Kayber kapçıklar, kütärep bargan cirdän yırtılıp kitä dä, uglerod poroşogı belän taşkümer şlagı katnaşmasınnan torgan ayausız yavız, zararlı massa kiyem eçenä, iteklärgä kerep tula.
“Menä nigä vagon buşatuçılarnıñ kübese tatar ikän, - dip, tagın ber açış yasadı üzençä Sadriyev-säyäsätçe. – Mondıy kara eştä eşlätep kara, mäsälän, yähüdne! Mesken tatar yä şul çuaş, sukır tiyennärgä aldanıp, sälamätlegen beterä, üz-üzen kıra, belemgä omtılışın häm yäşäü därten yugaltıp, tomanalıkka bata bara, şul kara eştä çilänü milli traditsiyägä äylänä, yäş buın da citäkçe karyerası turında hıyallanası urında, haman şul mesken biş-altı sum artıgın tülägännärenä aldanıp kara eştä butalıp yata”.
Şul vakıt cilkädäge kapçık poçmagınıñ uçtan şuıp çıgıp barganı sizelde. Ämma totıp kalıp bulmadı – kapçık, görseldäp, beton idängä yıgılıp töşte dä şartlap yarıldı.
Annan kütärelgän korım tuzanı Sadriyevnıñ üzen dä, başkalarnı da mähşär eçendä kümep kaldırdı.
- Yoklama, - dip kıçkırdı Kuläy. Urısçası çamalı bulsa da, ber-ike borıçlı süzne urısça çäpäde.
Sabir Galiyeçnıñ sabır kapçıgı monda da şartlamadı – ul:
- Karap kına, yegetlär, bu sezgä kärt sugu tügel, - digän şeltä belän çiklänep kaldı.
Avız-borınnar respirator eçendä ide – ber-berseneñ süzlären añlap uk betermäsälär dä, Sadriyev ta sügenmiçä buldıra almadı:
- Tipteme biyä tärtägä!
Kapçıgın kütärep, anıñ artınnan uk kilüçe Hoda Bändäse ällä işetep, ällä oçraklı turı kiterep, üzennän östäp kuydı:
- Tuldı korım üpkägä!
Kulnı turı suzıp karaganda barmak oçları kürenmäslek tuzan bolıtı eçendä brigada äğzaläreneñ strategiyäse törleçä bulıp çıktı. Sabır Gali äle vagonda yatkan kapçıknı cilkägä seltärgä genä cıyıngan ide – kütärmiçä katıp kaldı. Hoda Bändäse isä, kiresençä, skladka barıp citäräk kapçıgın töşerde dä, kulları belän seltänergä totındı. Sadriyevnıñ aldınnan atlap baruçı Kuläy kapçık şartlagan tavışka siskänep borıldı häm, tuzan kütärelgäç, baskan urınınnan kuzgalmadı. Molotkov üzeneñ respiratorın tezlärenä bärgäli-bärgäli kagıp tora ide – az gına artka çigende dä, kapçıklar öyeme östenä çügäläde. Ber Sadriyev kına kara bolıtnı rampa urtasında baskan kileş uzdırıp cibärergä kaldı. Tuzan, imeş, cirgä yatsın äle, annarı küz kürer. Robot tügel läbasa alar! Hava açılgaç ta eşlärgä ölgererlär. Kaya aşıgırga?!
Niyemä dip kırılırga? Üpkägä tuzannıñ bik intensiv tuluı gına eçne poşıra.
Respirator da aña kirtä tügel, ä iläk kenä bit! Şul iläk aşa küpme uglerod atomı tula üpkägä! Küpme dönyalar! Küpme galaktikalar! Hätta baş miyendä dä bar bit alar.
Bälki baş miye atom däräcäsendäge tereklekne üz eşçänlegeneñ produktı itep çıgaradır äle... Uylarga... Uylarga da uylarga!.. Ä baş miye eşläüdän tuktasa, keşeneñ hätere şuña çaklı saklagan, tuplagan mäğlümat kaya kitä ikän?.. Soraumı? Sorau! Cavabı barmı? Cavabı?.. Bälki ul atom däräcäsendäge tereklekkä küçäder...
Şul çak Sadriyev kinät arttan işetelgän säyer tavışka borıldı. Läkin ul tarafta korım bolıtınnan başka ber närsä dä kürenmäde... Kürenüen kürenmäde, tik Sadriyev ber mizgel eçendä şomlı kurkınıç yakınlaşuın toydı. Älege añlaşılmagan toygı nindi dä bulsa uyga äylänergä dä ölgermäde – küz aldında uk elektrokar päyda buldı.
Döresräge, Sadriyev anı üzenä kilep bärelgän mäldä genä kürep ölgerde. Kürep tä ölgerde, maşina aña barlık tizlege, böten avırlıgı, barlık ütergeç köç-kuäte belän kilep tä bärelde. Gäüdä, ällä niçek kilbätsez käkeräyep, maşinanıñ mañgayına sılandı da, maşina yörtüçe, añga kilep, tormozga basıp, bu timer aygırnı tuktatuga, cansız yök bulıp beton idängä şuıp töşte. Uy tügel, ä baş miye yıllar buyı cıygan mäğlümat zihen yomgagınnan çäçräp çıktı da çiksez kiñlekkä, töpsez tiränlekkä, mäñgelek buşlıkka taraldı. Kosmosnıñ keçkenä genä ber kisäge bulgan galaktika prostranstvosına, planetalarga äylänep, “Äni!” digän uy täşkil itkän atomnar oçtı, “şäkert ulım!” digän uy kisäge milliardlagan galaktikalarnı berläştergän ber atom töşe räveşendä gäüdädän ayırıldı; Koyaş sisteması ber molekula gına täşkil itkän şul superdönyada Sadriyev familiyäle ber gap-gadi tatar, canı tänennän ayırılgan mäldä “teoriyä” digän fikerne dä uylap ölgerde. Läkin anıñ şul uynı baş miyennän çıgaru vakıtı, Koyaş sistemasındagı Sadriyev ülçäme belän isäplägändä, mäñgelekkä tiñ ide.
Sadriyev mäñgelektä inde. Ul haman bu dönyadan kitep bara. Anıñ başınnan ıçkıngan uylar, atomnı tözegän kirpeçlär bulıp, planetalarga äverelälär. Yaña dönyalar, yaña tereklek çıganakları tua tora. Bezneñ öçen yäşäü belän ülem arasındagı ber mizgellek vakıt kaysıdır dönyalar öçen Koyaş gomere läbasa. Mäñgelek şulay mäñge dävam itä...
1995-96 yıllar
"Beznekelär bit ul!" kitabınnan


c: text/html

text:
Abideler ve körülmege lâyıq yerlerniñ meseleleri boyunca Halqara şura yanındaki Ukraina milliy komitetiniñ icraiy mudiri Yelena Serdük, Ukraina ukümeti Rusiyege qarşı yalıñız ilhaq etilgen Qırımdan muzey kollektsiyalarnıñ çıqarılması içün degil, aynı zamanda arheologiya abideleriniñ çaypalması içün de uquqiy iddialarını bildirmek kerek, dep saya.
Memur: «Rusiyeliler muzey kollektsiyalarından taşılğan degerliklerni naqil etkenlerinden ğayrı, arheologiya abideleriniñ çaypalması yapıla. Bunıñ emsali yoq. Bu, degerlikleri Ermitajğa alıp ketilgen Suvdağğa aittir. Eski Kermen, Mangup Qale, Tavriya Hersonesi qoruğında qanunsız arheologik tetqiqatlar yapıla. Ukraina Cinaiy kodeksine binaen bu, 298-nci madde – abidelerni qanunsız tetqiq etüv ve çaypav. Böylelikle, Ukraina Rusiyege qarşı yalıñız muzey kollektsiyaları içün iddialarınıñ bildirmesi ile sıñırlanmamalı. Bütün bu cinayetlerni qayd etip, olar aqqında dünya toplulığını haberdar etmek kerek», – dep qayd etti.
Daa evel Ukraina Medeniyet nazirliginde Qırım.Aqiqat Radiosınıñ talabına cevaben, Qırım muzeyleriniñ mudirleri ve vazifeli şahıslarını medeniyet degerliklerini Ukrainanıñ sıñırından keçirgenleri içün mesuliyetke çekmek ve ondan ğayrı medeniyet sanktsiyaları deye bilingen sanktsiyalarnı tatbiq etmekni planlaştırğanlarını bildirdiler.
Muessiseniñ malümatına köre, 2016 senesinde İvan Ayvazovskiy adına Milliy resimler galereyasınıñ qararnen 38 resimini ilhaq etilgen Qırımdan Rusiyege alıp kettiler. Bu munasebet ile Ukrainada aqsız yerde öz başına iş körüv maddesi boyunca cinaiy işniñ alıp barılmasını başladılar. Rusiye tarafı, öz yurisdiktsiyası çerçivesinde areket etkenini iddia ete.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Şäxes
Elwin Grey: «Maksatıgızga ireşergä teläsägez - tırışıgız häm bar köçegezne kuegız».
Bilärdä Elwin Grey täxällüse astında tanılgan cırçı, Tatarstan Respublikasınıñ atkazangan artistı Radik Yulyakşin belän icadi oçraşu bulıp uzdı. Oçraşu barışında sälkeşlär aña kızıksındırgan sorauların birdelär, şulay uk muzıkant belän bergä yaratkan cırların başkardılar.
Sälät belän tanışuı, cırçı karerasın başlawı häm Yuriy Şatunow belän duslıgı turında bezneñ interyuda ukıgız.
Sälät belän niçek tanıştıgız?
Minem bu yaşlär forumı turında küp işetkänem buldı, läkin berençe tapkır biredä äle küptän tügel genä buldım, bez Saşa Golowin belän bergä kilgän idek. Bu iskitkeç moxitkä çumdım da: «Min mäktäptä ukıganda mondıy forumnıñ bulmawı bigräk kızganıç», - dip uylap kuydım. Min bäläkäy wakıtımda mondıy cirgä kilergä bik telär idem. Anı xäzer kürä aluıma şatmın.
Sälät - sälkeşlär kızıklı kunaklar häm artistlar belän tanışa, tugan tel moxitendä bula algan iskitkeç urın. Sälät telne saklau öçen bik zur eş başkara. Balalarnıñ üz tamırlarınnan tartınmawı, tatarça tekä cırlar tıñlawı möhim. Min üzem dä muzıka aşa moña yardäm itärgä tırışam.
Balalarım tugaç, «Sälät» atmosferasın üzläre sizsennär öçen min alarnı biregä cibärermen dip uylıym
Sezneñ cırçı kareragız niçek başlandı?
Min üzemne bik ozak ezlädem häm küp ölkälärne sınap karadım. Muzıkant bularak yulım kuray muzıka koralına gaşıyk bulgan mizgelemnän başlandı. Min anarda uynarga bik ozak öyrändem häm ber mizgeldä cırlarga teläwemne añladım. Moña mine ukıtuçım etärde.
Yakınça 14 yaşemdä min cırlıy başladım häm şul uk yaştä üzemneñ berençe cırımnı yazdırdım. Ul şunda uk radiostantsiyagä eläkte häm miña populyarlıkka ireşergä yardäm itte.
Monda utıruçılarnıñ kübese öçen sez kumir bulıp torasız, ä sezneñ kumirlarıgız barmı?
Äle bäläkäy wakıtımnan uk Yuriy Şatunow minem kumirım buldı. Min anıñ cırların bik yarattım häm, äytergä kiräk, alarnı tıñlap üstem. Ber kızıklı oçrak ta bulgan ide äle. Ber wakıt min anıñ cırları belän kasseta satıp aldım, kassetanıñ ikençe yagında: «Ägär sez muzıka, aranjirowka yaki cırlar yazasız ikän, miña üz materiallarıgıznı cibäregez», - dip yazılgan ide. Ul wakıtta miña 16-17 yaş ide häm min aña üz cırımnı cibärep kararga buldım.
Ul çakta min ällä nigä ömetlänmädem dä häm tizdän bu xakta bötenläy onıttım. Bernikadär wakıttan soñ miña bik küp nullärdän torgan säer nomerdan şaltıratu kilde. Bu Yuriy Şatunownıñ prodyuserı ide. Ul mine üzläre belän bergä eşlärgä çakırdı. Min Mäskäügä bardım, Yura belän aralaştım, bez anıñ belän duslaştık häm xätta bergä cırladık ta.
Yaş muzıkantlarga sez nindi kiñäşlär birer idegez?
Muzıkada niçä yaştä buluıñnıñ aerması yuk. Maksatıgızga ireşergä teläsägez - tırışıgız häm bar köçegezne kuegız. Yaratkan eşegezdä härwakıt uñışka ireşersez.
Sez närsä turında xıyallanasız?
Balaçakta minem prezident bulu xıyalım bar ide, läkin şulay kilep çıktı inde, min cırçı buldım. Xäzer min barı tik gailäm belän bäxetle itep yaşärgä häm tamaşaçılarnı üz cırlarım belän söenderergä telim. Muzıka aşa sin xis-kiçereşläreñ belän büleşä alasañ, keşelär sine tıñlasa - minem öçen ul tormışta iñ zur bäxet.
Aydar Cabbarow: «Cälättä min icat itär öçen ilham alam»
Bilärdä Media Bilär Forumda (Media/Media) G.Kamal isemendäge Tatar däülät akademiya teatrı, Mäskäü däülät «Sowremennik» teatrı, A.P. Çexow isemendäge Mäskäü sängat teatrı rejisserı, «Altın bitlek» premiyase nominantı, GITIS ukıtuçısı Aydar Cabbarow ostaxanä alıp bardı.
Aydar, sez forumga artistlar öçen treninglar äzerläp kildegez. Elegräk «Cälät – Ruxiyat» alanına ukıtuçı bularak kilgän idegez. Söylägez äle, niçek sezgä Cälät moxite?
Minem öçen Cälät - ul energiya almaşu, min moña «Cälät – Ruxiyat» alanında ukıtuçı bulganda uk töşendem. Min täcribäm belän büleşäm, ä balalar minem belän yaşlek, şatlık häm bäxet energiyase belän urtaklaşalar.
Biredä 4-5 kön eçendä tuplangan köç, ilham ber elga citä. Cälättä icat itü, xatalar yasau, alarnı tözätü häm alga taba xäräkät itü öçen ilham alasıñ.
Kızganıç, eş arkasında berniçä el monda kilü mömkinlegem bulmadı. El saen bu energiya kimi bara, ber mizgeldä xätta monı sizmi dä başlıysıñ. Cälätkä kaytkaç kına, küpme närsä yugaltkanıñnı añlıysıñ. Şäxsän min monı kiçä sizdem.
Sez üz däresläregezdä balalarnıñ igtibarın niçek yaulıysız?
Minem barlık ostaxanälärem dä niçek bulsa da teatr belän bäyle. Mäsälän, bügen bez improwizatsiyagä häm igtibarnı nıgıtuga künegülär yasadık. Soñgı künegülär aeruça da möhim ide, çönki xäzer tormış bik tiz ritmlı. Bezneñ beraz tın alırga, tuktalırga häm ber-berebezgä igtibar itärgä wakıtıbız yuk.
Aralaşu da formal gına bulıp kaldı, balalar ber-bersen kürä häm toya belü säläten yugalta. Mäsälän, berkem dä üzneñ säxnädäge partnerınıñ küzläre bügen ni öçen moñsu buluın soramayaçak. Min şaktıy çiklängän wakıt eçendä balalarnı ber-berse belän dialog alıp barırga öyrätergä tırıştım. Älbättä, bu ber däres eçendä genä eşlänmi, ämma bu gayat möhim.
Däres axırına balalar berläşte, bez «Cinayatçe häm şpion» dip atalgan künegü başkardık. Älege uenda ciñü yaular öçen 30 keşe bergä berläşergä tieş ide.
Sez balalarnı niçek cälep itäsez, alarnı üz däresläregezdä niçek ukıtasız?
Döresen äytergä kiräk: min lektor tügel, min - praktik. Gadättä minem ostaxanälärem bolay eşli: min tema saylıym häm aña yaraklı künegülär barlıym. Min keşe närsäne dä bulsa üze eşläp karawı yaklı. Barı üzeñ aşa ütkärgäç kenä, närsäneñ çınnan da sineke, ä närsäneñ yuk ikänenlegen añlarga mömkin. Xata yasadıñmı sin, ällä barısın da döres eşlädeñme.
Pedagogika ölkäsendäge berençe täcribäm Cälättä başlandı. Şul wakıtta min iñ yaxşısı - ukuçınıñ ukıtu protsessında katnaşuı ikänlegen añladım. Studentlar barısın da yazıp alsın öçen lektsiya söyläü ber närsä, ä sin närsä dä bulsa söylägäç, keşeneñ şunda uk sineñ alda monı eşläp karawı - bötenläy başka.
Kaywakıt min, mäsälän, balalarga nindider sorau biräm, kiñäş sorıym, häm alar şunda uk protsesska cälep itelälär häm üz energiyalären birä başlıylar. Tormışta da şul uk xäl - balalarnı maksimal räweştä kızıksındıru öçen mömkin kadär kübräk eşkä cigü möhim. Närsäne dä bulsa alar barı tik şulay gına öyränäçäklär.
Sezneñ spektaklläregez bik populyar. Äytegez äle, tamaşaçılarda aeruça zur kızıksınu uyatkan temalar barmı?
Soñgı arada min bik küp spektakllär kuydım, temaları da törle: ülep baruçı awıllar, millätara nikaxlar, mäxäbbät, tsenzura, ambitsiyalär. Tema üze bik möhim dä tügel. Iñ möhime - ul rejissernıñ üzen, «çirläterlek» itep, çın-çınlap dulkınlandırsın. Tema sineñ küñeleñne ixlastan borçısa gına, sin anı çın-çınlap aça alasıñ häm tamaşaçı monı hiçşiksez toyaçak.
Elmira Kälimullina: «Sälät - ikençe gailä şikelle»
Bilär tarixi-arxeologik muzey tıyulıgı territoriyasendä XI Xalıkara «Sälät» yaşlär uku-ukıtu forumınıñ ikençe smenası - ICAT BILÄR FORUM (Tworçestwo/Arts) uza.
Forumda Tatarstan häm Rossiyaneñ kürenekle mädäniyat häm sängat eşlekleläre cıeldı. Bu elnıñ iñ yaktı häm istä kalırlık kunaklarınıñ berse - cırçı, aktrisa, Tatarstan Respublikasınıñ atkazangan artistı häm «Golos» proektı finalistı Elmira Kälimullina.
Sälät belän tanışu, cırlauda fänni alımnıñ ähämiyate häm wokal miflar turında Elmira Kälimullina belän interwyuda ukıgız.
Sez Sälät belän niçek tanıştıgız?
Min forumga ostaxanälär ütkärergä inde öçençe tapkır kiläm. Kızganıç, katnaşuçı rolendä monda berkayçan da bulganım yuk, ämma bu lagerneñ oeşuına inde küp ellar buluın häm Sälät aşa ber genä buın balalar ütmägänen beläm. Eldan-el balalarnıñ säläte arta, kayberlären inde berençe genä tapkır kürmim. Dimäk, keşelär biregä kire kayta häm monnan başka buldıra almıylar. Ul ikençe gailä şikelle.
Şunsı möhim: monda tatar telen populyarlaştıralar, ä balalar biregä kilgän spikerlar yardämendä bähasez täcribä alalar.
Bıel sez zamança wokal sängate buença ostaxanä belän kildegez. Niçek ütte ul?
Bügen min berençe ostaxanäne ütkärdem, anda tawış apparatı turında söylädem häm küpsanlı miflarga açıklık kerttem. Bıel min katnaşuçılarga Nyu-Yorktagı xalıkara wokal ukıtuçıları mäktäbendä uku wakıtında algan yaña belemnäremne alıp kildem.
Küplär şundıy külämdäge yaña mäglümatka gacäpländelär, çönki bezneñ wokal buença mägarif sisteması kübräk toemlaularga häm xislärgä tayana. Ämma problema härkemneñ törleçä xis itüendä.
Xäzer texnologiyalär şulkadär alga kitte ki, fänni mäglümatlardan başka wokal belän şögıllänü, kızganıç, mömkin tügel. Ägär dä bez tawış apparatı muskullarınıñ niçek eşläwen belmibez ikän, bez totrıklı cırlıy almıybız.
Nindi miflarga açıklık kertelde?
Mäsälän, bez diafragmanı totıp toru häm barısınıñ da sulauga gına nigezlänüe turındagı mifka açıklık kerttek. Anatomiyane beraz belgän teläsä kaysı keşe anı totıp toru mömkin tügellegen añlıy.
Şulay uk küplär cırlagan wakıtta bez barı tik hawa agımına gına tayanabız dip uylıy. Ämma çınlıkta tawış çıksın öçen tawış apparatınıñ muskulları yardämgä kilä. Tawış çıguına barı tik tawış apparatınıñ tözeleşe genä yogıntı yasıy. Stil yaki janrga bäysez räweştä - muskullar ber törle eşli.
Sez dä balaçakta, mögaen, bu yalgış fikerlär belän oçraşkansızdır?
Wokal sängatendä «cır gömbäze» dip yörtelä torgan närsä bar. Öskä kütärelgän añkau belän cırlaganda, tawışnıñ «yomrılangan» şikelleräk işetelüen şulay atıylar. Min wokal ukıtu belän küptännän şögıllänäm. Keçkenä çagımda, monıñ närsä ikänen añlarga tırışıp, başımnı wata idem.
Xäzer 20 ellap wokal belän şögıllänergä kiräkmi – bu wakıt küpkä kıskardı, çönki patentlı tikşerenülär bar. Ni öçen alarnı faydalanmaska häm balalar belän büleşmäskä?
Täcribämnän çıgıp, şunı äytä alam, ägär dä keşe döres cırlau turında, ukıtuçısınıñ fikere belän turı kilgän, üzeneñ tögäl karaşların buldırgan ikän, yaña sistemaga küçü bik katlaulı.
Ämma keçkenä çaklarında, yaña ısullar kürsätsäñ, balalar kolak salaçak.
Ostaxanädä närsälär belän şögılländegez?
Bez aralaştık, künegülär yasadık. Äytik, balalar çın tawış yarılarınnan tış, yalgannarı da buluın belmägännär. Bez alarnıñ ni öçen kiräklege häm alar yardämendä niçek, rok şikelle muzıkal yunäleşlärgä xas, üzençälekle tawış effektları buldıru turında beldek.
Min balalarga yalgan tawış yarıların toyu alımnarın kürsättem. Älbättä, älegä işetü ısulı belän genä. Küp kenä katnaşuçılarga bu bik oşadı.
Uzgan osaxanälärdän tanış balalar buldımı?
Katnaşuçılarnıñ kübese - yaña sälkeşlär. Ämma berniçä el rättän kilgän balalar da bar. Sälättä balalar başka: alar igtibarlırak, kızıksınuçanrak, bik küp soraular birälär häm xatalar cibärüdän kurıkmıylar. Miña şul kiräk tä - miña ostaxanädä döres cawaplar kiräkmi. Min balalarnı fiker yörtergä häm möstäkıyl räweştä näticälär yasarga öyrätergä telim.
Muzıka Sälätneñ möhim öleşe bulıp tora. Sez bıelgı «Au» cırın tıñlarga ölgerdegezme inde?
Äye, älbättä. Ul şäp, miña bik oşıy. Min sotsial çeltärlärdä dä Ilgiz, Zärinä häm Islamnı bik teläp xupladım. Miña alarnıñ unikal üz muzıkaların buldıruları häm tatar telen populyarlaştıruları möhim. Bez alar belän xezmättäşlär häm duslar. Alar şundıy şäp eş başkarganda, min niçek çittä kalıym?
Sez kiläse elda forumga kilergä telär idegezme? Bälki berär yaña programma belän?
Kiläse elda da şatlanıp kiler idem. Min dä ber urında tormıym, üseş alam bit, yaña belemnäremne balalarga da biräsem kilä. Ämma min mögaen bıelgı programmanı nıgıtır idem. Şul uk yaşlär belän şögıllänäse häm alarnıñ dinamikasın karıysı kilä - alar yaña ısullarnı kullanaçakmı, ällä yukmı.
Aygöl Gabdraxmanowa: «Bezneñ burıç - balalar öçen üseş mäydançıgı buldıru»
Bu könnärdä Bilärdä XI Xalıkara «Sälät» yaşlär uku-ukıtu forumınıñ berençe smenası - HÖNÄRLÄR BILÄR FORUM (Remesla/Junior skills) uza. Bez Sälätkä sälkeş bulıp kilgän, ä bügenge köndä oeşma direktorı bulgan, Sälät moxiten toep, traditsiyalären kürep üskän, ä xäzer alarnı üz eşçänlegendä däwam itüçe keşe - Aygöl Gabdraxmanowa belän aralaştık.
Bıelgı yañalıklar, pandemiyaneñ forum formatına niçek yogıntı yasawı häm Sälätneñ Kırımdagı yaña bazasında nilär buluı xakında interwyuda ukıgız.
Aygöl apa, forumda katnaşuçılarnı bıel nindi yañalıklar kötä?
Forum formatında bez 2012 eldan birle eşlibez, moña kadär, 1997 eldan başlap, bez «Sälät» festiwale oeştıra idek. El saen bez forum infrastrukturasın yañartabız. Bıel bez kerü öleşen üzgärttek, yaña art-obektlar östädek, här katnaşuçınıñ çäçäklär yaki yaşelçälär utırtırtu mömkinlege bulgan «Sälät utarı» buldırdık, tizdän territoriyadä komanda uennarı öçen yaña mäydançıklar barlıkka kiläçäk.
Yaña eko-mäydançık aerım igtibarga laek. Ul üz eçenä törle tabigıy materiallardan torgan cirleklärne ala. Monda kom, kabırçıklar, kürkälär häm taşlar zonası bar.
Monnan tış, el saen uku-ukıtu programması yañartıla - yaña temalar häm belgeçlär barlıkka kilä. Bıel berençe smena kızıklı hönärlärgä bagışlangan. Mäsälän, balalar IT-ölkä belän tanışa häm lektsiyalärdä, ostaxanälärdä häm gamäli däreslärdä soñgı eko-trendlarnı belä alaçak.
Pandemiya säbäple lager territoriyasennän çıgu mäşäkatle ide, bıel alay tügelme?
Äye. Bıeldan başlap kowidka karşı çaralar beraz yomşardı häm xäzer katnaşuçılar Bilär muzey-tıyulıgı territoriyase belän tagın da yakınnanrak tanışa alaçak. Balalarnıñ Izge çişmäne, şulay uk kürşedäge taunı yakınnan kürü häm anıñ belän bäyle küp kenä riwayatlärne belü mömkinlege barlıkka kilde.
Pandemiya forum eşçänlegenä nindider uñay üzgäreşlär kertteme?
Pandemiya säbäple bezneñ tormışta uñay üzgäreşlär dä küzätelde. Mäsälän, karantin kertelgännän soñ, bezneñ katnaşuçılar sanı kisken kimede. Bu xälne niçek tä bulsa xäl itü öçen, bez «Canlı Sälät» (SeletLive) turı efirlar studiyasen buldırdık. Bez translyatsiyalär oeştırabız häm Bilärdä forumnıñ niçek uzuın kürsätäbez.
Bu üz balalarınıñ tormışın kararga telägän ata-analar öçen dä, forumga elägä almagan balalar öçen dä bik uñaylı. Alar öçen bu, kıska wakıtka bulsa da, Sälät atmosferasına çumu mömkinlege.
Rospotrebnadzor kürsätmälärennän tış, balalarnıñ kurkınıçsızlıgın täemin itü öçen sez tagın närsälär eşlisez?
Balalar bezgä ruxi häm fizik yaktan sälamätlänü öçen kilä. Bez alar öçen iñ uñaylı häm kurkınıçsız yaşäü şartları tudırırga tırışabız, şuña kürä älege mäsälä bezneñ öçen berençe urında. Bez SanPin, Gadättän tış xällär ministrlıgı, Rosgwardiya häm Eçke eşlär ministrlıgı taläplären ütibez. Monnan tış, 18 yaştän ölkänräk zatlar forum territoriyasenä tiskäre PTsR-test belän genä kerä ala.
Berençe smenada kemnär katnaşa?
Bezgä «Adımnar» Polilingwal kompleksınnan balalar kilde. Komplekslar törle şähärlärdä urnaşkan, şuña bez alarnı uku elına äzerläü, urtak kalendar tözü häm täcribä belän urtaklaşu öçen cıydık.
Adımnardan kilgän katnaşuçılardan tış, monda forumga kadär bulgan Bolgar-Tugan Tel profille smenasındagı balalar da bar. Gomumän, smenaga balalarnı bez portfolio sisteması buença, törle konferentsiyalärdä, konkurslarda ciñüläre bulgannarın saylap alabız.
Bıltır Sälätkä konkurs bik zur ide, xäzer xällär niçek tora?
Bıel konkurs iskitkeç zur. Sälät yortındagı telefonnar bertuktausız şaltırıy, poçtaga häm sotsial çeltärlärgä bixisap xatlar kilä. Mäsälän, ikençe smena ICAT BILÄR FORUMga (Tworçestwo/Arts) bez 1000 katnaşuçını gına sıydıra alabız, gärçä garizalar 2500dän artık bulsa da.
Başka profille smenalarda ber urınga yakınça 7-8 keşe turı kilde. Kızganıç, bez şulkadär laeklı yaşlärne sıydıra almıybız, tik alar ber smenaga bulsa da elägä alırlar dip ömetlänäbez.
Balalar arasında aeruça populyar bulgan smenalar barmı?
Mögaen, ICAT BILÄR FORUM (Tworçestwo/Arts) - ul icadi yaşlär arasında zur populyarlıkka iya. Ixtıyac zur, çönki bu eçtälek yagınnan karaganda konkurs mäydançıgı tügel – bez, kiresençä, balalarnıñ täcribä almaşuına häm belem alularına kübräk igtibar birergä buldık. Bu smenaga Tatarstannan, Mäskäüdän, Sankt-Peterburgtan häm icadi laboratoriyalär, ostaxanälär uzdıra torgan başka küp kenä töbäklärdän mädäniyat häm sängat ölkäsendäge bik köçle belgeçlär kilä.
Forumnıñ här smenası bilgele ber yunäleşkä bagışlangan, ä alarnı berläşterüçe urtak temalar barmı?
Bezneñ tel häm tarix yunäleşe bar. Anıñ asılı şunda ki, biregä kilep eläkkäç, balalar Bilär tarixı belän tanışa - welcome-turdan häm belem birü uennarınnan başlap, palatkalarnıñ bizäleşenä kadär. Mäsälän, alarnıñ kübesennän monda nindi xannar idarä itkänlege turında ukırga mömkin.
Balalarnıñ törlese kilä: kayberäüläre tatarça äybät söyläşä, kayberäüläre bik ük tügel, ämma berniçä könnän alarnıñ tatar telenä mönäsäbätläre üzgärä. Alar şuşı moxitkä çumalar häm Sälätneñ ber öleşenä äwerelälär.
Mäsälän, bezneñ forumda zamança muzıka yañgırıy. Balalar, cırnıñ nindi teldä ikänlegen añlamıyça da, anı cırlap yöri başlıylar, alarnıñ kızıksınuı arta. Muzıka küñellärenä kerä, alar öylärenä kaytıp kitkäç tä, ul cırlarnı tıñlıylar, ä tora-bara alarda: «Bu süzlär gomumän närsäne añlata soñ?»- digän sorau tua. Şulay itep, tatar telen öyränügä kızıksınuları arta.
Forumnan kitkändä, balalar hiçşiksez tatar telendä 100-150 yaña süz beläçäk.
Forumnıñ tagın ber urtak teması - ekologiya. Forumda bez çüp-çar cıyunıñ aerım punktların oeştırabız, uen sessiyaläre, oçraşuları häm törle aktiwlıkları bulgan uku-ukıtu mäydançıkları oeştırabız.
Forumga kilüçe balalardan kire elemtä - Sälätneñ möhim öleşe. Bıelgı yañalıklarnıñ kaysıları alarnıñ sorawı buença barlıkka kilde?
Balalarnıñ şärexläre gadättä könküreş mäsälälärenä häm tuklanuga kagıla. Bez alarnı härwakıt isäpkä alabız häm eldan-el şartlarnı yaxşırtırga tırışabız, mäsälän, yaña yokı urınnarı häm uñaylırak bädräflär östibez.
Bıel bezdä «Sälätkafe» barlıkka kilde häm anıñ öçen menyunı bez forumda katnaşuçılarnıñ bäyalämälärenä tayanıp tözedek.
Kire elemtä programmada da turıdan-turı çagıla. Nindider spikerlarnı nık oşatalar, kayberlären – bik ük tügel. Bez küp täcribälär yasıybız, yaña çaralar häm formatlar östibez häm balalar yardämendä nindi yunäleştä xäräkät itärgä kiräklegen añlıybız.
Bıel forum könnäreneñ berse Asıltaş mäktäbe balalarına häm alarnıñ äti-änilärenä bagışlanaçak. Bu turıda tulırak söylägez äle.
Asıltaş mäktäbe – Sälättä üseş aluçı proektlarnıñ berse. Bu bezneñ kiñlektä üzebezneñ başlangıç mäktäbebez diyarlek. Anda Sälätneñ el däwamında kullana torgan iñ yaxşı täcribäläreneñ zur kontsentratsiyase tuplangan.
Xäzerge wakıtta mäktäptä berençe häm ikençe «Ä» sıynıfları bar. Xäzer bez tagın ber törkem äzerläü belän şögıllänäbez. Monnan tış, bezdä mäktäpkäçä belem birü törkeme bar.
«Ä» sıynıfı şartlı «A» sıynıfınnan tögäl närsä belän aerıla?
Ukıtu planında zur aermalar yuk. Bezdä GOST programması bar, ämma şul uk wakıtta balalar östämä räweştä tellärne tiränten öyränü, fän, şaxmat häm başka fännär belän şögıllänä.
Belem birü sistemasınıñ töp aerması - Asıltaşta uku häm ukudan tış eşçänlekkä büleneş yuk. Balanıñ üseş moxite - anıñ öçen tulaem belem alu. Bu sistemaga ul gına tügel, ukıtuçılar häm anıñ äti-äniläre dä kertelgän.
Balalar atnaga 5 kön ukıylar, ä yal könnärendä bezneñ uku-ukıtu lagerları nigezendä uza torgan çaralarda katnaşalar, teatrga yörilär häm üz gailäläre belän yal itälär.
Kırımda Sälätneñ yaña bazası açıldı, ul xäzer ni xäldä?
Älege baza Röstäm Miñnexanowtan ukuçılar öçen zur büläk dip äytergä mömkin. Bu - 250-300 keşelek «Sälät Ak Bars» yaşlär üzäge, ul Kırımda Foros bistäsendä urnaşkan.
Xäzer anda berençe yaşlär smenası «Sälät Krım» başlandı, cäy köne bez tagın öçne uzdırırga, ä alga taba profille yunäleşlär buença eşlärgä planlaştırabız.
Sälätneñ kiläse elga plannarı nindi?
Gomumän alganda, bez sıyfat östendä eşlärgä cıenabız, el saen şulay eşlibez dä. Bezneñ öçen Sälätneñ aeruça mägnäle öleşlären: keşelärne, komandalarnı häm infrastrukturanı kamilläşterü bik möhim. Professionallar bularak bezneñ burıç - balalarga üz mömkinleklären tagın da sıyfatlırak üsterü kiñlege buldıru.
Kiläse elnı bez «Sälät» neñ 30 ellıgın bilgeläp ütäbez, minemçä, bezne alda yaña däräcälärgä küçüneñ tagın bik küp etapları kötä.
ARTS BILER FORUM (Icat/Tworçestwo)-nıñ art-direktorı — Islam Waleew
ARTS BILER FORUM (Icat/Tworçestwo) bişençe cäebezgä nindi näticälär belän ayak basa? Här elnı yañalık östäü öçen oeştıruçılar ilhamnı kaydan ala? Saund-prodyuser, muzıkant, didjeyForumnıñ art-direktorı Islam abıy Waleew belän şul xakta söyläştek.
— Islam abıy, sez inde berniçä el däwamında forumnıñ art-direktorı wazifasın ütisez. Icat keşese bularak, bu sezgä nindi täcribä birä?
— Forumda mine yaña buın sälkeşläre, yaşlär ilhamlandıra. Alarnıñ icatı, sängatkä karaşı, härwakıt üzgä, yaña. Forumga kilgäç, yaşlär belän aralaşıp, söyläşep, üsep baruçı buınga karap, yaşärep kitäm. Bez, täcribäle icatçılar, eş kına üzebez salgan, iyalängän yuldan barsak, balalar öçen icatta nindider kısalar yuk, alar yañalıkka açık.
Katnaşuçılar yanında üzeñne dä irekleräk toya başlıysıñ. Sälkeşlär belän genä tügel, pedagoglar, master-klass ütkärüçe spikerlar belän dä aralaşu, täcribä büleşü urını ul forum, Bilärdä ör-yaña kollaboratsiyalär tua. Mäsälän, uzgan el Xäkim belän cır yazdık, duslaşıp, aralaşıp kitte.
— ARTS BILER FORUM (Icat/Tworçestwo)-nıñ bıel berençe yubilee. Aña bez nindi näticälär belän kildek?
— ARTS BILER FORUM (Icat/Tworçestwo)nıñ formatı üzgärde. Ul — yarış, konkurs tügel, ä Bilärdä icat itü, yaña duslar tabu mäydançıgına äylände. Bu üzgäreşlärneñ iñ şäbe, minemçä! Uzgan el forumda icat itelgän yaña performanslar, çıgışlarnı gına misal itep alıyk. Mäsälän, ARTS BILER FORUM (Icat/Tworçestwo)da dönya kürgän «Sälät marşı» «Sämrux» premiyase säxnäsendä dä yañgıradı.
— Här cäy forumga ber yañalık alıp kilä. Ideyalär niçek tua? Ilham çıganakları dip närsäne atıy alasız?
— Ilham çıganagı — ul keşelär! Bilär tabigate! Xätta şähärdän kaçu da üzenä kürä ber ilham birä diyar idem. Detoks (Kölä). Tabigat koçagında — kırda, urman häm çişmä buenda palatkalarda yaşäp, şähär ıgı-zıgısınnan yal itü mömkinlege dä üz öleşen kertä.
Teatr yunäleşe citäkçese – Liliya Nurel
ARTS BILER FORUM (Icat/Tworçestwo)-nıñ yunäleş citäkçeläre belän tanıştırunı däwam itäbez. Çiratta — Liliya apa Nurel. Kazan Yaş tamaşaçı teatrı aktrisası häm rejisserı bıel da teatr yunäleşen citäkli.
Bu cäydä forum katnaşuçıların nindi yañalıklar kötä? Yunäleş citäkçeseneñ üzennän soraştık.
— Liliya apa, teatr sezeñ öçen närsä ul?
— Minem öçen teatr — ul aktual sotsial temalarga fiker alışu mömkinlege. Ul tamaşaçıga üzeneñ eçke dönyasın añlarga yardäm itä, möhim soraular xakında uylandıra. Östäwenä, teatrda törle xislär kiçerergä mömkin: geroylarnıñ tormışı öçen borçılasıñ da, söenäseñ dä, köenäseñ dä. Teatr keşene bäxetle itärgä sälätle! Teatrga yörergä, mömkin kadär kübräk spektakllär kararga kiñäş itäm. Bigräk tä bu yunäleş belän citdi kızıksınuçılarga. Tatarstanda teatrlar az tügel, üzebezneñ rejisserlar da, çakırılgannarı da bik kızıklı spektakllär täkdim itä. Kaysısına barırga ikänen härkem üze saylıy.
— Teatr yunäleşendä katnaşırga telägän balalar häm yaşlärne bıel närsälär kötä?
— Forumga äzerlek tulı köçenä bara: spikerlar belän aralaşabız, master-klass temaların bilgelibez, laboratoriyalär programmasın tözibez. Bıel katnaşuçılarnı respublikabıznıñ iñ yaxşı belgeçläre, tanılgan şäxeslär belän aralaşu mömkinlege kötä!
— Icadi nomernıñ uñışı öçen iñ töp komponent ul?
— Ücätlek. Kuelgan maksatnı axırına kadär citkerergä omtılu.
— Teatr yunäleşenä kemnärne kötäsez?
— Bez forumda teatr sängate, akterlık ostalıgı, rejissura, dramaturgiya, konferans, KWN belän mawıguçılarnı kötep kalabız! Gariza cibäregez, kilegez — Bilär cirendä wakıtnı küñelle häm faydalı itep ütkäräçäkbez. Forumda oçraşırbız!
Forumda katnaşu öçen kollektiwlar häm aerım başkaruçılar gariza cibärä ala.
Wenera Galimowa
Xoreograf-kuyuçı, yugarı kategoriyale pedagog. ARTS BILER FORUM (Icat/Tworçestwo)-nıñ biyu yunäleşeneñ alıştırgısız citäkçese. Wenera Galimowa belän bıelgı forum – yañalıklar, üzgäreşlär häm syurprizlar xakında söyläştek.
– Sezneñ öçen biyu närsä ul?
– 6 yaşemdä bii başladım. Şuña da üzemne belgännän birle tuktausız xäräkättä yaşim. Biyu — tormışımnıñ aerılgısız ber öleşe.
– ARTS BILER FORUM (Icat/Tworçestwo)-ga äzerlek niçek bara? Bıel katnaşuçılarnı närsälär kötä?
– Bez inde aktiw räweştä äzerlek eşläre alıp bara başladık. Xäzerge wakıtta pedagoglar isemlegen tözibez, biyune yaña yaktan aça alırlık yaña isemnär ezlibez. Katnaşuçılarnı, härwakıttagıça, kızıklı uku-ukıtu programması, icadi oçraşular häm bik küp eksperimentlar kötä! Bıel berençe tapkır KINOBIYu buença laboratoriya oeştırılaçak!
– Sez berniçä el biyu yunäleşen citäklisez. Uzgan ellardagı täcribägä karap, forumda, katnaşuçılarında nindi üzgäreşlär sizäsez?
– Eldan el balalarnıñ yañalıkka omtıluı köçäya. Işanıç arta. Yaña täcribä tuplarga, yaña yunäleşlärdä üzlären sınap kararga äzerlär. Bez dä törle formatlar buldırırga tırışabız. Mäsälän, icadi laboratoriyalär. Katnaşuçılar öçen dä, ostazlar öçen dä kızıklı täcribä buldı. Ideya, komanda, yañalıkka omtılu näticäsendä ör-yaña performanslar barlıkka kilde.
– Wenera Galimowa fikerençä, ARTS BILER FORUM (Icat/Tworçestwo)-da katnaşu öçen töp 3 säbäp.
– Ilham, yaña tanışular, tabigat!
Aliya Äxmätowa
«Asıltaş» Sälät mäktäbe koordinatorı
Tanış bulıgız: Aliya Äxmätowa – «Asıltaş» Sälät mäktäbe koordinatorı.
Beleme:
- KFU (buxgalter isäbe, analiz häm audit);
- KFU, ingliz tele bülege (professional-orientlaştırılgan tärcemä);
- KNITU-KXTI, magistratura (sotsial ölkädä mäglümati texnologiyalär).

Eş täcribäse:
- 2 el «Bala Siti» üzägendä direktornıñ östämä belem häm därestän tış eşçänlek buença urınbasarı bulıp eşlägän.

Sälättä 2013 nçe eldan: sälkeş, äydaman («Rauşan», «Monreal», «Olimp»); başcitäk («Rauşan», «Ostalar bistäse», «Bolgar-Tugan tel»); 2015-2018 nçe ellarda Sälät klubları kuratorı; «El ölkän äydamanı - 2017»; oeştıruçı (Sälät marafonı, «Sämrux» el premiyase, «BikaFest»).

Xobbie: biyu, räsem yasau, welosipedta yörü, timerayakta häm çañgıda şuu.
Sälättä tizdän küçmä ädäbi mäktäp başlana
Xäzerge wakıtta «Sälätkä nur bulgan yoldızlar» proektınıñ «Akkoş küle» klubına garizalar kabul itü bara. Älege proekt xakında bez anıñ koordinatorı Aygöl Wäliullina belän söyläştek.
- Aygöl, «Sälätkä nur bulgan yoldızlar» konkursınıñ küçmä mäktäbe – ul närsä?
– Küçmä sessiya-smena F.Latıyfi isemendäge «Sälätkä nur bulgan yoldızlar» açık ädäbi konkursı kısalarında ütkärelä. Bu proekt ädäbiyatka säläte bulgan balalarga häm yaşlärgä yardäm itü häm tatar tele, ädäbiyatın populyarlaştıru maksatı belän oeştırıla. Xäzerge wakıtta selet.biz saytında garizalar kabul itü bara, alar 5 nçe oktyabrgä kadär kabul iteläçäk.
- Programmada närsälär kötelä?
– Küçmä sessiya smenası programması lektsiyalär, ostaxanälär, öy eşen analizlau, treninglarda katnaşu, Tatarstan Respublikasınıñ tanılgan mädäniyat eşlekleläre belän üzeñneñ äsärläreñ östendä eşläü, sessiya näticäläre buença iñ yaxşı äsärlärne saylap alu häm respublika jurnallarında alarnı bastırıp çıgarunı üz eçenä ala.
- Küçmä ädäbi mäktäp – ul ör-yaña format. Nindi maksatlar kuyasız, konkurstan närsälär kötäsez?
– Töp maksatlar – yaşlärne tatar ädäbiyatı belän bäyle çaralarda katnaştıru, balalarnıñ icadi potentsialın üsterügä yunälderelgän «Akkoş küle» ädäbi klubı eşen oeştıru, törle ädäbi janrlarda icat itüneñ töp künekmälärenä öyrätü häm, älbättä, talantlı tatar yazuçısı häm «Sälät» berläşmäseneñ ostazı Flüs Latıyfi istälegen mäñgeläşterü.
- Ni öçen näk menä küçmä mäktäp formatı saylandı?
– Bezneñçä, mondıy format bilgele ber balalar kontingentı belän eşlägändä näticäle. Katnaşuçılar ber-berse belän tanışa, spikerlar, belgeçlär belän tıgız elemtädä eşli, häm alar bergäläp yaña äsärlär icat itä.
Zakir Subxankulow – «Asıltaş» Sälät mäktäbe ukıtuçısı
«Asıltaş» Sälät mäktäbeneñ ingliz tele ukıtuçısı Zakir Subxankulow belän tanıştırabız.
Beleme:
- SamGIIYa. Belgeçlek: Ingliz filologiyase.
- Pune State University. Belgeçlek: Public Administration and English.
– Min tumışım belän borıngı Sämärkand şähärennän häm bezneñ gailädä barıbız da berniçä teldä söyläşä: äni belän äti – 4, abıy 3 teldä. Şunlıktan min härwakıt ike eş belän şögılländem: ingliz tele häm turizm.
Üzbäkstan, Hindstan, Kıtay häm başka illärdä ukıttım. Walt Disney kompaniyasendä, şulay uk Kıtay uniwersitetlarında belem birdem. Üzemneñ FeelEng dip atalgan ukıtu metodikamnı buldırdım, Kazanda ingliz telen öyränü üzäge açıp cibärdem. Ingliz tele östenlekle bulgan gimnaziyalärdä dä ukıttım, – di Zakir.
Sertifikatları:
TESOL, UK.
TEFL-C, USA.
CELTA, UK.
Xobbi:
Säyaxät itü, kitaplar, belem, sport.
Närsä soñ ul FeelEng:
Ul pazl metodikasına korılgan, yagni däreslärdä ukuçı (bala yaki olı keşe) çit telne pazl cıygan şikelle intuitiw räweştä öyränä. Telne bu metodika yardämendä üzläştergändä ütkän materialnı gel kabatlap öyränergä kiräk tügel – här därestä soraular, uennar, biremnär yardämendä bilgele ber kabatlaular algoritmı bar çönki.
Landış Fättaxowa - Sälät mäktäbe ukıtuçısı
«Asıltaş» Sälät mäktäbe ukıtuçıları belän tanıştıra başlıybız! Landış apa Fättäxowanı «Bäläkäç» klubına yörüçelär belä inde.
KDPUnıñ muzıkal belem bülege, muzıka ukıtuçısı;
I.Ya.Yakowlew isemendäge ÇDPU «Estrada wokalı ukıtuçısı».

Eş täcribäse:
2001-nçe eldan 24-nçe balalar muzıka mäktäbendä ukıtuçı;
2014-nçe eldan I.W. Äühädiew isemendäge Kazan muzıka kölliyatendä estrada wokalı ukıtuçısı;
2015-nçe eldan «Şarm» sängat üzägendä estrada wokalı ukıtuçısı.

Xobbi:
yözü, yögerü, üz kulları belän närsäder yasau.

- «Asıltaş» mäktäbendä kursta icadi fikerläüne, muzıkanı toemlaunı, ritm xisen häm intonatsiyaneñ saflıgın üsteräbez, üzeñne cır aşa kürsätergä öyrätäbez. Xalık aldında çıgış yasau serlärenä töşenderäbez, säxnädä üzeñne kıyu totarga häm kollektiw belän dustanä mönäsäbättä bulırga öyrätäbez, - di Landış apa.
«Balalarnıñ yanıp torgan küzläre häm çiksez talantı oşadı»
LEADERS BILER FORUM kısalarında «Tatmedia» Respublika matbugat häm massaküläm kommunikatsiyalär agentlıgı citäkçese urınbasarı Xäyrullin Eduard Färit ulı belän icadi oçraşu uzdı. Ul forum katnaşuçılarına respublikabıznıñ soñgı 100 ellıgına bagışlangan «Tatarstan 100: elek häm xäzer» kitabı turında söyläde. Bez anıñ belän aralaşıp, forumnan algan täesirlären beldek.
- Niçek sezgä LEADERS BILER FORUM?
- Miña balalarnıñ yanıp torgan küzläre häm çiksez talantı bik oşadı, şuña kürä bu forum miña bik küp energiya birde. Şulay uk monda üzara söyläşep, ber-bereñä soraular birep buluı da mine bik şatlandırdı. Axırga taba bezneñ oçraşuıbız interwyu formatına küçte. Ä bu janr yaxşı interwyuerlarnıñ bik az buluı belän, kunaknı soraştıru häm anıñ soraularına cawap birüe belän dä katlaulı. Şuña kürä min soraular birüçelärgä çiksez räxmätle, çönki alar arkılı uk balalarnıñ kızıksınuı kürenep tora.
- Sezneñçä, lider nindi sıyfatlarga iya bulırga tieş?
- Iñ elek, lider energiya belän tulı bulırga tieş. Aña keşe «yoldız» bulganı öçen tügel, ä başkalarnı çınlap torıp üz artınnan alıp bara alganı öçen tartılırga tieş. Lider şulay uk barısı da planlaştırılgança bulıp çıkmawınnan kurıkmaska tieş, miña kalsa.
- Sezneñ «Tatarstan 100: elek häm xäzer» kitabıgız Tatarstannıñ bulaçak liderlarına niçek yardäm itä alır ide?
- Bu kitap bulaçak liderlarga 1920 elda respublikanı citäklägän keşelärne belergä yardäm itär dip uylıym. Şunısın da bilgeläp ütärgä kiräk, ul citäkçelär däülät belän bik yaş çakta uk idarä itä başlagan. Alarnıñ üz burıçların niçek ütäwe, bu respublikanı tözi başlawın küzätü bik kızıklı. Bu yaşlärneñ barısına da ireşä aluın raslıy. Kitap - yaşlärneñ xäzerge köngä kadär köçen yugaltmagan respublika tudıruınıñ misalı.
- Ägär Sälät turında kitap yazsagız, ul närsä turında bulır ide?
- Min ul kitapnı monda bulgan här keşegä bagışlar idem: ul Sälätkä üz şähärennän närsä alıp kilgän, başka rayondagı iptäşenä närsälär äytergä teli... Miña balalarnıñ energiya, mäglümat häm teläkläre belän üzara alışuı bik möhim bulır ide.
«Forumnıñ masştabı gel kiñäyue kuandıra»
LEADERS BILER FORUM öçençe el rättän Räsäy mäktäp ukuçıları xäräkäte belän berlektä uzdırıla. Ike oeşmanıñ duslıgı häm forumnan algan täesirläre belän RDŞ uku-ukıtu departamentı citäkçese Andrey Tolkaçew urtaklaştı.
- Andrey, Sälät belän RDŞ-nıñ urtak eşe turında närsä äytä alasız?
- Min Sälätne 2013 eldan birle beläm, çönki bez monda eş kına Studentlar ligası belän urtak master-klasslar ütkärdek. Küptän tügel Sälät häm RDŞ arasındagı duslık mönäsäbätlären nıgıta başladık. Miña kalsa, bu oeşmalar arasındagı iñ şäp berdämlek.
- LEADERS BILER FORUM uzgan ellarda ütkärelgän Sälät forumnarınnan närsä belän aerıla?
- Monda Sämrux stelası barlıkka kilgän! Elek min bu simwolnıñ mägnäsen añlap betermi idem, läkin lager tirälege buylap ekskursiyadän soñ Sälätneñ xätta şundıy isemdäge premiyase dä buluın beldem. Mine forumnıñ masştabı gel zurayuı kuandıra, kiläse elda forum katnaşuçıları sanı tagın da kübräk bulır dip ömetlänäse kilä.
- Sezneñçä, RDŞ başka balalar ictimagıy oeşmalarınnan närsä belän aerıla?
- Balaçakta min üzem dä respublikabıznıñ balalar xäräkätlärendä katnaştım. Äytik, bezdä Sälät, balalar oeşmaları Sowetı, «Soyuz naslednikow Tatarstana» kebek berläşmälär bik nık üseş algan. Ä RDŞ - şuşı balalar xäräkätlären berläşterüçe oeşma. Tik şul uk wakıtta monda alar üz möstäkıyllegen yugaltmıy. RDŞ-nı federal oeşmalar belän çagıştırganda, şunı da onıtmaska kiräk: bu balalar ideyalären tormışka aşıru öçen üzençälekle mäydançık. Şulay uk RDŞ Bötenrossiya balalar üzäklärenä baru mömkinlege birä torgan koordinatsiyaläüçe oeşmalarnı da berläşterä.
- Yaña uku elına nindi yaña proektlar planlaştırılgan?
- Xäzerge köndä inde küp proektlar gamälgä aşırıla, ämma planlaştırılgan eşlärneñ serlären açıp beterä almıym. «RDŞ belän Şoping» proektı yunäleşe häm iseme üzgäräçägen genä äytä alam. Anıñ yardämendä balalar akçaların döres itep totarga öyränäçäk. Bu alarga kiläçäktä dä bik kiräk bulaçak, minemçä.
- Forumda katnaşuçılarga närsä kiñäş itär idegez?
- Iñ elek oyalmaska häm üz ideyaläreñne tormışka aşırırga kurıkmaska kiñäş itäm. Şulay uk proektlarıñnı tiz arada kürep aluın da telim. Sez barısına da ireşä alasız, monı onıtmasagız ide!
«Forumnıñ formatı bik üzençälekle»
MEDIA BILER FORUM-ga Şayan TW kanalınıñ korrespondentı häm telewizion blogerı Taliya Töxfätullina da kilde. Ul forum turındagı fikerläre belän urtaklaştı.
- Taliya, MEDIA BILER FORUM sezdä nindi täesirlär kaldırdı?
- Forumga min kurkıp kına kilgän idem, çönki monda min üzem öçen yaña bulgan ukıtuçı obrazında katnaştım. Läkin berençe ostaxanäläremnän soñ uk kurku xise yukka çıktı. Min monda üzemneñ köçemne, belgänäremne balalarga birdem, ä alar miña anı tagın da kübräk külämdä kaytargan şikele buldı.
- Niçek uylıysız, mondıy formattagı forumnar kiläçäktä dä uzdırılırga tieşme?
- Älbättä, çönki forumnıñ formatı bik üzençälekle. Monda bez ber-berebez belän aralaşıp, energiya, belemnär belän almaşa alabız. Keşe başka kızıklı şäxeslär belän aralaşkanda bu köç tagın da kübäya. Äytik, mondagı ike keşeneñ köçen bergä kuşsak, ike tügel, ä yöz energiya barlıkka kilä!
- Balalar belän eşläüdän sez nindi täesirlär aldıgız?
- Äytkänemçä, monda kurku xise belän kilgän idem, çönki forumda katnaşuçılarnıñ kübese minem yaştäşlärem. Şuña kürä minem söylägännärem alarga kızıklı, faydalı bulırmı ikän digän uylar bik küp buldı. Tik kurkular urınsız bulıp çıktı, çönki mine yaxşı kabul ittelär. Ostaxanälärdä alar tıñlap kına utırmadılar, ä kızıksındırgan sorauların birdelär, xisläre belän urtaklaştılar. Şuña kürä alar mindä barı tik cılı täesirlär genä kaldırdı.
- Balalarga nindi kiñäşlär birer idegez?
- Aralaşırga häm açık bulırga! Sin üzeñ duslaşırga oyalsañ da, küñeleñ açık bulsın. Mondagı barlık mömkinleklärne kullanıp ölgerergä kiräk. Çönki bu energiya, ideyalär, birelgän kiñäşlär kiläçäktä kiräk bulırga mömkin. Şuña kürä ber dä oyalmaska, här mizgeldän täm alırga kiñäş itäm.


text:
Halıqarlıq valyuta qorı (HVK) COVID-19 koronavirusımen küresu üşin 50 mlrd dollar bölmek. Qarjı narıqtıq ekonomikası qalıptasıp kele jatqan kedey meml..
Densaulıq saqtau ministri Eljan Birtanov 5 naurız küngi brifingte «elde koronavirus küdigimen mıñğa tarta adam karantinge jatqızılğanın», onıñ 601-i ü..
Jaña koronavirus – COVID-19 virusı bayqalğan elderdiñ sanı 81-ge jetti. Vloomberg mälimetinşe, älem boyınşa 97869 adamnan virus tabılsa, 3383 adam öl..
Jaña koronavirus – COVID-19 virusı bayqalğan elderdiñ sanı 75-ke jetti. Vloomberg saytındağı öñdelgen mälimetter boyınşa, qazirgi uaqıtta koronavirus..
Koronavirus jäne onıñ qaupi anıqtalğannan keyin virus jwqtırğandardıñ arasında jazılıp şıqqandar sanı 50 mıñnan astı, al soñğı 14 künde jazılıp şıqqan..


text:
Tawıqlar
Tawıqlar - tawıqlar quslar arasında yen' ko'p bag'ılatug'ın u'y qusı bolıp yesaplanadı. Ha'zirgi tawıq porodaları tropikalıq tog'aylarda jasawshı jabayı bankiv tawıqlarınan kelip shıqqan. Ma'yek beriwshi porodalardan orıs aq tawıg'ı ha'm lekgorn bag'ıladı. Wolar salıstırmalı da'rejede kishkene bolıp, salmag'ı 1,6-2,4 kg, biraq tez jetiledi ha'm ha'r biri jılına 200-300 ha'm wonnanda ko'birek ma'yek tuwadı. Ma'yek-go'sh beriwshi tawıq porodaları (Zagorsk, Nyugempshir, Permovaysk) biraz u'lkenirek bolıp, salmag'ı 2,5-4,0 kg keledi. Go'sh beretug'ın tawıqlar (Kornuel Plimutrok) porodalarının' salmag'ı 3,0-4,5 kg g'a jetedi, az ma'yek tuwadı. Wolar tek sho'je alıw ushın bag'ıladı, yeki aylıq sho'jelerinin' salmag'ı 1,6 kg ha'm wonnanda zıyatıraq boladı.


text:
25 QADIR GECESİNDE NE YAPMALIMIZ | RAMAZAN NEFESI
Malümdır, sonunki Mubarek aynıñ 10 künniñ çerçevisindemiz. Ve bilemizki ResulülLah (sallâ-LLahu aleyhi ve sellem) bizge emir etti bu geceni soñ 10 Ramazan aynıñ gecelerde qıdırmağa. Eger de bu Ramazanda şimdiye qadar yüregiñiz yımışamadı, Quranı oqurken ten-bedeniñiz titremedi, ümütsüzlükke tüşmeñiz. Daa vaqıt bar ve daa kim bilir belki de Qadır gecesiniñ sevabına nail olursıñız. Yeter ki siz bunı ihlâsnen isteniniz. İşte bu mubarek gecede, Vahiy gecesinde, bütün mahlüqatlarnıñ qaderleri yiberilgen gecesinde, biñ aydan hayırlı gecesinde ne yapmalımız? Bu sualge bugünki “nefesimizde” cevap inşaAllah berecekmiz…


text:
Ha'disler
Ha'disler - o'z da'rejesi boyınsha Qurannan son'g'ı muqaddes kitaplardın' biri.
Diniy alımlardın' pikirinshe, Ha'dis kitapları ko'p jıllar ha'm a'sirler dawamında jazılg'an. Tolıqtırılıp ken'eytilgen. En' tolıq jazılg'an Ha'dis Muxammed payg'ambar o'liminen bir a'sir son', VII a'sirde payda bolg'an degen mag'lıwmatlar da ushırasadı. İslam dini hu'kimranlıq etken ma'mleketlerde Quranı Ka'rimge tiykarlana otırıp, musılmanshılıq nızam-qa'deleri ken'eytiw ha'm teren'lestiriw maqsetinde Quran su'relerinin' mazmunın ko'pshilikke ele de aydınlastırıp beriw za'rirligi payda bolg'an. Sonlıqtan Ha'dislerdin' mazmunı payg'ambarlardın' o'miri menen baylanıslı.
Muxammed payg'ambar o'zi tiri waqtında sahabalarına mol-du'nyadan alınatug'ınlıg'ın jazıp barıwdı tapsırg'an. Usıg'an baylanıslı Ha'dislerdin' da'slepki nusqaları payda bolg'an. Geypara sahabalar Ha'dislerdi yadqa bilgen eken. Ha'dislerdi en' birinshilerden toplawshı sahabalardın' qatarına Abdulla ibn A'mir ibn Anas, Ali ibn Abu Ta'lib kiredi.
Qa'nige alımlardın' ko'rsetiwinshe, Ha'dislerdi toplawda arab hu'kimdarlarının' biri xalıfa Omar ibn Abula'ziz qolg'a alıptı. Al en' birishi Ha'dis jazıwdı İbn Shixab az Zahariy jolg'a tu'siripti. Ha'dis jazıwda u'sh jo'nelis bar eken.
- "Musnad". Bul jo'nelistegi Ha'disler o'z mazmunı boyınsha a'lipbe ta'rtibinde jaylastırılıptı. Bul bag'dardı Abdulla ibn Muwsa, imam Axmet ibn Xanbal jolg'a salıptı.
- "Saxix". Bul jo'neliske imam Buxariy tiykar salaptı. Ol Ha'dislerdin' en' za'ru'r , en' isenimli dep esaplanılg'anların saylap kitap halına tu'siripti.
- "Sunan". Bul jo'nelistegi Ha'diste isenimli ha'm isenimsiz Ha'disler aralasıp ketgen. Qa'nigelerdin' jazıwınsha İysa at Termeziy, an Nasaniy, İbn Majaniy Ha'disleri usınday bag'darda eken.
"Saxix" bag'darında jazılg'an "Ha'dis" tin' tiykarın salg'an A'biw Abdulla Muxammed ibn İsmayıl al Buxariy xijriy 194-jılı Buxarada tuwılg'an. Mag'lıwmatlarg'a qarag'anda ol 600 mın' ha'dis jıynap, usılardın' tek 100 mın' g'ana toplamg'a kirgizgen ha'm og'an "Hadis" (Al Jami as Saxix) dep atalg'an to'rt kitap 1991-jılı Tashkentte "Entsiklopediya (Qamus) baspasında basılıp shıqtı. Kitap bir neshe bo'limlerge bo'linedi: İyman kitabı, İlim kitabı, Haj kitabı, Namaz kitabı, Hayat kitabı, Ku'nnin' tutılıwı kitabı, Oraza kitabı h.t.b.
Bunday ha'disler ko'plep ushırasadı. Ma'selen, "Qırıq ha'dis" (Qırıq namaz). Ha'distin' en' kerekli dep tabılg'an qırqın o'z aldına toplam etip shıg'arg'an.
XV a'sirde jasag'an shayır A'bdiraxman Ja'miydin' parsı-ta'jik tilinde jazılg'an "Chil Ha'dis" (Qırıq ha'dis), A'liysher Nawayının' tu'rkiy tilinde jazılg'an "Qırıq ha'dis" kitapları solardın' qatarına kiredi.


text:
Bazar künü, sentâbrniñ 14-nde işğal etilgen Qırımda birinci kere Rusiye qanunlarına köre, «Devlet şurası», Aqyarda ise, «Şeerniñ qanun çıqarıcı toplaşuvı» akimiyet organlarına saylavlar başlana. Bunen beraber yerli akimiyet organlarna da saylavlar ötkerilecek.
Yarımadada 1205 saylav uçastkası bar, olardan 43 - muvaqat sayıla, olar saba saat 8.00-den aqşam saat 20.00-ge qadar çalışacaqlar. Qırımda 27 territorial saylav komissiyası, Aqyarda - 4 saylav komissiyası meydanğa ketirildi, 190 bölük açıldı.
Qırım parlamenti ya da Devlet şurası kibi bilingen organğa saylavlar qarışıq sistema boyunca ötkerilecek. 75 deputtan 50-si firqa cedvelleri boyunca, 25 – bir mandatlı majoritar bölükler boyunca saylanacaqlar.
Aqyarda «Qanun çıqarıcı toplaşuvğa» saylavlar qarışıq sistemağa köre keçirilcek. 24 halq vekilinden 16 siyasiy firqalarnı temsil etecekle, 8 – zi bölüklerde saylanacaqlar.
Qırım İçki İşler Nazirliginiñ beş biñ hadimi ve şahsiy qoruv teşkilâtlarnıñ 200 vekili saylavlar devamında tertip nizamnı temin etecekler.
İşğal etilgen Qırımnıñ akimiyeti saylaycılarnıñ sayısı 80%dan çoq olacağını tahmin eteler.
Bundan evel Meclis reisi Refat Çubarov Qırım sainlerni sentâbr 14 künü ötkerilecek saylavlarnı boykot etmege çağırğan edi.
Ukraina baş prokuraturası, işğal etilgen Qırımda saylavlarnıñ ötkerilüvi akimiyetni elde etmek ıntıluvı, dep bildirgen edi. Saylavlar teşkilâtçılarnı 10 yılğa qadar müddet bekley.


text:
Qırımtataq halqınıñ lideri Mustafa Cemilevniñ yaşayışı aqıında tarif etken «Mustafa» adlı vesiqalı film Berlin Halqara film festivalinde numaiş etilecek. Bunı «Crimea SOS» teşebbüsiniñ yolbaşçısı Tamila Taşeva haber etti.
Onıñ sözlerine köre, fevralde film eki kere European Film Market (EFM) programmasında kösterilecek.
Facebookta Taşeva: «Fevral 11-20 künleri Berlinde, Berlinale festivalinde olacamız. Bizde European Film Market (EFM) çerçivesinde filmniñ eki kösterüvi olacaq: 12.02 saat 17:40 CinemaxX 18 hall salonında, 14.02 saat 18:30 CinemaxX 14 hall salonında. Bundan da ğayrı, elbette, Berlinde bir sıra alman ortaqlarımıznen eki taraflı körüşüvlerimiz olacaq», – dep yazdı.
«Mustafa» filmi, oktâbr 28 künü Kyivte keçirilgen «Molodist» halqara film festivalinde «Ukrain gala numaişleri» programmasında taqdim etilgen edi.
«Mustafa» filmi seyircige ukrain siyesetçisi ve cemaat erbabınıñ ayat yolu añlata, sovetler devirinde qırıtatarlarnıñ Qırımğa qaytmalı içün küreşkeni, apis etilgeni, açlıq ilân etkeni aqqında tarif ete. Film qırımtatarlarnıñ milliy lideriniñ şahsiy çizgilerini köstere ve Cemilevniñ şimdiki yaşayışını, Qırımnıñ azat etilmesi içün küreşkenini tarif ete. Tarih qaramannıñ öz sözlerinen, tarihçı, sovet dissidentleri, Cemilevniñ yaqınları tarafından ikâye etile Rejissör Ahmed Sarıhalil qırımtatar milliy lideriniñ bazı hatıravlarını sanalaştırıtı, bazı yerlerde intervyü ve vesiqalı malümatlarnı qullandı.
Filmniñ rejissörı – Ahmed Sarıhalil, baş rolni zenaatı aktör olmağan Maksim Pasiçnik icra etti.
Filmniñ azırlanılmasına Demokratiya içün Milliy Fond tarafından ayırılğan 50 biñ dollar ve hayriye olaraq toplanılğan 150 biñ grivna kerek oldı.


text:
Kreml kontrolindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesi qırımtatarı Osman Muratovnı yarımadada ilk olğan «çaqmamazlıq davası» boyunca qabaatlı tanıp, oña 10 000 ruble para cezasını berdi. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri haber ete.
İmaye ükümni «sebepsiz» sayıp, qadı Olga Kuznetsovanıñ qararına qarşı temyiz arizasını berecek ola.
«Çıqarılğan üküm qanunğa uyğun degil ve sebepsiz ola. Mahkeme qararını şikâyet etmek içün 10 künümiz bar. 10 biñ para cezası bu mahkeme esnasında sarf etilgen siñir ve vaqıt o qadar para etmez, dep aytmaq mümkün. Amma üküm şikâyet etilmese, bu madde boyunca diger insanlarnıñ mesüliyetke çekilmesi içün temel olacaq», – dedi Muratovnıñ advokatı Lilâ Gemeci.
Onıñ qayd etkenine köre, qadı Kuznetsova esnas vaqtında advokatlarnı «kompetentsiz» dep adlandırdı, muracaatlarını red etti, olarnıñ qanaatlendirilmesi qabaatlav tarafınıñ delillerini red ete bilecek edi, munaqaşa vaqtında imayeniñ sözüni böldi.
«Müvekkilimniñ qabaat delilleri olaraq kösterilgen esaslar mahkeme tahqiqatı vaqtında isbatlanmadı. Ekspert 2017 senesi satın alınğan cep telefonında 2016 senesiniñ yazışuvı nasıl tapılğanını öyle de añlatıp olamadı. Mahkeme salonında keçirilgen tahqiqat eksperimenti kösterdi ki, cep telefonında tarih ve saat deñiştirilse, böyle bir yazışuv yapıla bile. Lâkin qadı buña qulaq asmadı. Mahkeme esnası devamında böyle yanaşuv oldı», – dedi Gemeci.
Keçken sene noyabr ayında işğal etilgen Qırımda Rusiye FSBsine çaqmamazlıq boyunca ilk dava açıldı.
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Qırımda Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.6 maddesine istinaden açılğan birinci çaqmamazlıq davasını baqmağa başladı. FSB tahqiqatınıñ malümatına köre, qabaatlanğan kişi soyu Suriyege İGİL tarafında cenkleşmege ketkenini uquq qoruyıcılarğa bildirmedi.
Qırımda bu adise «Yarovaya qanunı» çerçivesinde qabul etilgen deñişmelerden soñ ilk olacaqtır. Çaqmama maddesine köre 100 biñ rublege qadar para cezasını almaq ya da eki yılğa qadar azatlıqtan marum qalmaq mümkün.


text: ahşap merdiven, ahşap merdiven korkulukları, merdiven ahşap, ahşap merdiven imalatı, dubleks merdiven, ahşap merdiven istanbul, ahsap merdivenler, dublex merdiven, ahşap döner merdiven, merdiven imalat, ahşap merdiven küpeşte, ahşap merdiven çeşitleri, ahşap merdiven resimleri, döner merdiven fiyatları, ahşap merdiven modelleri, tahta merdiven, dublex merdiven fiyatları, dubleks merdivenleri, dubleks ahşap merdiven, dublex ev merdivenleri, dublex merdiven modelleri, istanbul ahşap merdiven,ataşehir ahşap merdiven,kadıköy ahşap merdiven