text:
2008 Pekin Olimpia uyınnarında säyäsät häm sport
2008 Olimpia uyınnarı yaqınaya bargan sayın, sport belän säyäsät bergä telgä alına başladı. Küp kenä keşe xoquqları aktivistları, Qıtaydağı keşe xoquqları torışına kübräk iğtibar yünälderä.
2008 Pekin olimpia uyınnarı aldınnan iğtibarnı cälep itkän waqıyğalarnıñ iñ soñgısı bu ay başında buldı. “Jurassic Park” isemle mäşhür kino belän dönyağa tanılğan Amerikalı film citäkçese Steven Spielberg, 2008 Pekin olimpia uyınlarında sänğat kiñäşçelege wazifasınnan baş tartuın belderde. Säbäbe isä, Qıtaynıñ Sudan Darfurdağı qan quyunın beterelüen sorap kiräkkän basımnı yasamawı ide. Qıtaynıñ Darfurdagı tä’sere isä şaqtıy köçle. Qıtay Sudannan zur külämdä yağulıq satın ala häm qarşılığında Sudanga xärbi kiräk-yaraqlar tämin itä. Läkin Spielberg bu qararında yalğız tügel. Anın belän bergä küp sanda keşe xoquqları aktivistläre bu waqıyğanı forsat itep, üz borçıluların dönya iğtibarına citkerergä tırışa.
New Yorkta urnaşqan Keşe xoquqların küzätü üzäge äytüençä, törkem Qıtaynıñ xäzergäçä keşe xoquqların bozu oçraqların barlıy başlağan. Alar arasına olimpia äzerlekläre barğan waqıtta artqan xoquq bozularda telgä alına. Ul ber şirkättä eşlägän Yang Chulin isemle beräwneñ xälen söyläp birde. Yang keşe xoquqları aktivistlärenä, olimpia uyınnarında keşe xoquqları mäsäläsenä kübräk iğtibar birergä çaqırğanı öçen qulğa alına.
Läkin säyäsät dönyası tänqit belderüdän tıyıla. İñ soñgı misal, Britan tışqı eşlär ministrı David Millibandnıñ, başqa mäsälälärgä iğtibar yünälderü öçen Olimpia uyınnarınnıñ qullanuına kisken qarşı çığuı ide. Bügen Pekindä matbuğat cıyılışında çığış yasagan Milliband, Keşe xoquqları däwamlı ber mäsälä, bu barı tik Olimpia waqıyğalarında ğına telgä alınırga tiyeş mäsälä tügel dide.
“Äye Qıtaydağı uñışlarnı häm anın birgän wäğdäne ütäw tırışlığın barlıq xalıqara cämäğatçelek belän bergä Olimpiada qotlarga bula. Läkin bu şul uq waqıtta bezneñ öçen bik qaderle qimmätlärneñ ğamägä aşmawın çağıldıru urınlı tügel.”
Matbuğat oçraşuında Millibandtañ soñ çığış yasagan Qıtay tışqı eşlär ministrı Yang Jiechi, bu forsattan faydalanıp Qıtayğa qarşı arta barğan täñqitneñ tä’seren kimetergä tırışıp:
“Qıtaydağı keşe xoquqların tänqit beldrep, xalıqara cämäğatçelekneñ olimpia uyınnarın boykot itärgä äzerlänüen äytergä tırışmagız çönki bu yalğan.”
Milbandnıñ bu çığışısınnan ber kön alda, Amerika prezidentı George Bush, “Darfurda bulğan wazğiyät ni qadär borçuğa salsa da bu mine Olimpia uyınnarına qatşudan tuqtata almas” dip äytkän ide.
Bush, minem Olimpia uyınnarına qaraşım ber sport waqiyğası bularaq qalsa, Spielbergneke üzgä bulırga mömkin, bu şäxsi qaraş mäsäläse dip äytte.
Ber başqa qaraş isä, Yewropaga citäklçelek itkän il Sloveniadan kilde. Slovenia Sport ministrı Milan Zver, “Sport säyäsättän möhimräk" dide. Häm ul Yewropalı sportçılarnı, uyınnar barışında keşe xoquqlarına qağılışnı mäsälälärne kütärep çıqmasqa çaqırdı. Avgustta başlıyaçaq Olimpia uyınnarı waqıtında qaysı ber yewropalı uyınçılar yarışlar barışında protest belderä alır digän farazlar bar.
Läkin çit illär, Könbatış illäre dä şul isäptän nigä Qıtayga bu qadär yomşaq mönäsäbättä tora? Bu sorawnı bälki Qıtaynıñ iqtisadi köçendä ezlärgä kiräkter.
Misal öçen Britaniä Premyerı Gordan Brown uzğan ay ğına, ike il arasındağı säwdäne 50 %qa yäğni aldağı 4 yılda säwdä külämen 60 milliard dolarga arttırırga kileşte. İke il dä bu iqtisadi uñışqa säyäsätneñ kirtä buluın telämi.
Qıtay tarafı isä, Olimpia uyınnarın üzen modern dönyaga tanıtu öçen yaxşı ber forsat bularaq faydalana.


c: text/html

text: Respublika Däülät Yıyılışı – Qoroltay bögön üźeneñ sirattağı ultırışında 34-se mäsälä itep mitingtar ütkäreügä bäyle qanun proyektın qaranı. Unıñ menän deputattarźı Zöfär Yenikeyev tanıştırźı. Oppozitsiälağı bernisä deputat bıl qanun ösön tawış birmäskä saqırıp qaranı. Üźźäreneñ arğumenttarın kilterźe. Zöfär Yenikeyev äyteüensä, Başqortostandıñ mitingtar häm xalıq qatnaşlığında başqa saralar ütkäreü turahındağı qanunıyäte federal qanundarğa tap kilterelä. Deputattar bıl qanun menän nimälär uylap sığarmay. Yañı qanunğa yaraşlı, mitingtar häm başqa saralar oyoştorousılar 500-źän aşıu keşe yıyırğa uylay ikän täüźä Respublika xökümätenän rizalıq alırğa teyeş. Kire osraqta miting qanunhıź tip tabılasaq häm unı oyoştorousılarźıñ yawaplılıqqa tarttırılıu ixtimal.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tatarstan yazuçılarınıñ XIV qorıltayı tämamlandı
Tatarstan yazuçılarınıñ XIV qorıltayı tämamlandı
Ä menä Tatarstan yazuçılarınıñ XIV qorıltayında şaqqattırğıç fetnä, cancallar, säyäsi yanğınnar bu yulı kürenmäde. Älbättä, yazuçılar qızıp-qızıp bäxäsläştelär, idärä räisen tänqitlädelär. Ämmä, wäzğıät çamadan çığıp kitmäde. Mintimer Şäymievneñ çığışı, millätne böten itep qarau häm aña yärdäm itü, berläşü, tatarlıqqa däülät yärdäme turındağı fikerläre cämäğätçelekkä uñay tä’sir yasadı. Qorıltay eşe tönge säğät 12-dän soñ tämamlandı. İdärä räise itep yañadan Foat Ğälimullin saylandı. 39 däğwaçıdan 22 idärä äğzası yäşeren tawış belän saylandı. İdärägä kerä almıy qalğan 17 däğwaçınıñ isemnäre qızıqsındıradır. Mine dä qızıqsındıra. Läkin xäzergä idärägä kemnär kergänen, ä kemnärneñ tieşle tawışlarnı cıya almıyça töşep qalğanın äytep bulmıy. Xäyer, qorıltay ütkän, yäşärgä, eşlärgä kiräk. Prezident yazuçılarğa gonorarnı yaqın arada arttırırğa wäğdä itkän. Busı inde iñ qızıq yañalıq.


text:
13-nçe noyäberdä republíktağı ictimağí-säyäsi wäzğiät , milli-mädäni moxtarít tözügä äzerlek häm başqa mäsälälär qaraldı.Mäcit Xucin möxtäriätne oyıştıru qorıltayına republíkta urın birmäwläre säbäple , anıñ Mäskäwdä ütäçägen belderde.Utırışta rezolúsí häm cırçı Wener Mostafinnıñ trağik üleme uñayınnan maxsus möräcäğät qabul itelde.Anda milli säyäsät häm mädäniät ministerı Xäläf İşmoratovnı eşennän alırğa , filarmoní direktorı Damir Ğaynullinnı cawaplılıqqa tarttırırğa taläp itelgän.
Mönir Wafin, Ufa.


text:
Közen parlament däwlät budjetın qarawğa kereşä. Şunıñ aldınnan säyäsätçelär häm räsmilär belän oçraşuda Putin alarnı yaxşılap uylamıyça eş itüdän tıyılıp qalırğa çaqırdı.
Rusiä citäkçeläre beryaqtan kiläçäktä neft' bäyäläreneñ töşüe säbäple qıyın çorlar citü mömkinlegen küzdä totıp aqça tuplarğa, ikençe yaqtan östämä keremnärne faydalanırğa teli.
Parlamenttan qatı basım näticäsendä xökümät üzeneñ uzğan ayda raslağan 2006-nçı yılğı büdjet ölgesendä çığımnarnı 10 milliard dollarğa arttırığa mäcbür buldı.


text:
Omskinıñ tatar xäräkäte aktivistları xalıqnı Qazannıñ meñ yıllıq yubilee belän tanıştıralar
Omskinıñ tatar xäräkäte aktivistları cäyge yallardan soñ üzläreneñ berençe utırışların ütkärdelär. Älege utırışqa şähärneñ tatar cämäğätçelege dä çaqırılğan ide. Süz anda asılda Qazannıñ 1000 yıllıq yubilee xaqında bardı. Bäyrämdä qatnaşqan Omski delegatsiäse äğzaları cıyılğan xalıqqa Qazannıñ bügenge maturlığı, anda kürgän tamaşalar, bulğan oçraşular turında söylädelär, küñellärendä tuğan xisläre, fikerläre belän urtaqlaştılar.
Mäğlüm ki, ölkädän çaqırılğan 18 keşeneñ 14 – tatar oyışmaları aktivistları - bu bäyrämdä qatnaştılar, ä Galiev, Särvärov, Girfanov, Bikvavov kebek yuğarı wazıyfalı millättäşlärebez, törle säbäplär arqasında, Qazanğa barmadılar. Utırış barışında Omski delegatsiäseneñ räise Xäkim Sadıykov Qazan belän törle töbäklärdä yäşäwçe tatarlar arasındağı mönäsäbätlär turında söyläde. Anıñ süzlärençä, soñğı 5-10 yıl eçendä üzara mönäsäbätlärdä ällä ni üzgäreşlär sizelmi. Şulay da Qazannıñ çit töbäklär belän bäyläneşlärendä üseş alu protsessı äkren bulsa da üseş ala bara dip assızıqladı moxtariät räise. Ul “Tatarstannıñ eşlekle partnerları” oçraşuında buluı turında da söyläde. Xäkim äfände fikerençä, 5eл elek mädäniät, tatar ideyäse, eşmäkärlek, bazar, iqtisat niçek bulğan xäzer dä şul urında häm yaqın arada üzgäreşlär kötelmi.
Utırış barışında kön qadağı bulğan tağın ber soraw turında da äytep ütärgä kiräk. Moxtariät urnaşqan bina öçen uzğan yılnıñ oktäber ayınnan birle tülänmägän burıçlar xaqında buldı bu soraw. Härwaqıttağıça burıçlarnı tüläw buyınça törle täqdimnär buldı, fikerlär yañğıradı. Eşmäkärlärgä möräcäğät itü, tüläwle kiçälär ütkärü häm başqa törle çaralar qaraldı. Döres, täqdimnärneñ tormışqa aşuına ömet zurdan tügel, şulay da barsı da bu yünäleştä eşne köçäytergä kiräk digän fikerne alğa sördelär.
Rozaliä Sayganova, Omski.


text:
Törkiä wäkillegeneñ säfäre däwam itä
Comğa könne qunaqlar Törkiä tözüçeläre tarafınnan Ufanıñ Şaqşa bistäsendä tözelep betkän Şeşälär citeşterü şirkäten açu tantanalarında qatnaştı. Biregä Başqortstannıñ barlıq yuğarı citäkçeläre dä kilgän ide.
Annan soñ Törkiä wäkillären Başqortstan Prezidentı Mortaza Räximov ayırım da qabul itte häm üzara xezmättäşlekne arttıru xaqında söyläşülär alıp bardı. Anıñ süzlärençä, äle Törkiä belän Başqortstan arasındağı üzara alış-bireş ike respubliknıñ zur mömkinleklärenä täñgäl kilmi, üzara säwdäne berniçä tapqırğa arttıru öçen barlıq şartlar da bar, dide ul.
Törkiä däwlät ministrı Körşäd Tüzmän üz çığışında soñğı berniçä yılda Törkiä belän Başqortstan arasında faydalı xezmättäşlekneñ totrıqlı üsä baruı xaqında äytte:
"Başqortstan belän Törkiä arasında xezmättäşlek arta. Äle menä şeşälär citeşterü şirkäten açu da zur adım. Kiläçäktä, älbättä inde, üzara bäyläneşlärne tağın da arttıraçaqbız."
Törkiä däwlät ministrı Körşäd Tüzmän süzlärençä, Törkiä belän Başqorstan arasında üzara xezmättäşlek tege yäki bu tawarlar belän säwdä iteşü häm tözeleş ölkälärendä genä tügel, ä neft häm neft ximiäse tarmağında da alıp barıla ala. Xäzer bu turıda da aldan qayber kileşülär bar inde.
Törkiä wäkillegeneñ Başqortstanğa eş säfäre däwam itä. Qunaqlar Ufadağı qayber şirkätlärdä häm oyışmalarda bulaçaq, törek eşçeläre belän oçraşaçaq.


text:
Sibayźa aqsa aşausı keşe yäşäy
Döröśöräge ul aqsanı sarahıźźan, enäyät eźźären yuyıu ösön aşağan. Sibay keşehe narqotiktar menän sauźa itkän. Unıñ enäyätsel eşmäkärlegen urındağı militsiya xeźmätkärźäre ber–nisä yıl dauamında iśbatlay almağan. Ber yarım gramm heroin hatqandı küźätep torğan militsiya xeźmätkärźäre, enıñ yortonda tenteü ütkärä häm heroin, aqsa taba. Başqortostandıñ narqotiktar äyläneşen küźäteü buyınsa xeźmäte enäyyättärźeñ bıl törö artıuğa etdi borsolou belderä. Respublikala huñğı altı ayźa qılınğan 3 meñ yarım enäyätteñ 1 meñ 200 gä yaqını narkotiktarğa bäyle. Oşo arala narkotik matdälär eşlägän 9 yäşeren laboratoriya yuq itelgän. Eske eştär ministrı Rafail Divaev äyteüensä, Başqortostandağı kriminal xälgä milekkä bäyle enäyättär źur yoğonto yahay.


text:
Mäktäptärźä yanğın xäüefe kämemäy
Respublika Mäğarif usaqtarında yanğın xäüefheźlege haman qırqıu bulıp qala. Ğäźättän tış xäldär häm yanğın xäüefheźlegen tämin iteü buyınsa xökümät qomissiyahı ultırışında oşolay tip äytelde. Mäktäptärźä yanğındı iśkärteü buyınsa maxsus awtomatik qoramaldar menän yıhazlandadırıu hülpän bara. Äle respubliqanıñ 2 meñdän aşıu belem usağında maxsus yıhazdar qorolmağan. Oşonday eteşheźlektär bulğan rayon häm qalalar etäkselege tänqitlände. Räsäy ğäźättän tış xäldär ministrlığınıñ Başqortostan idaralığı tarafınan başqarılğan küp hanlı tikşereüźär barışında şulay uq yanğın xäüefheźlege qağiźälären tupaś boźou osraqtarı la terkälgän. Balalarźı ewaquatsialau yuldarı bildälänmägän, täźrälärźän timer räşätkälär alınmağan. Yıl başınan yanğın xäüefheźlege talaptarına yauap birmägäne ösön 100-gä yaqın belem usağınıñ eşmäkärlege tuqtatılğan.


text:
Anton Chexov
Anton Pavlovich Chexov (russha: AHToH ПaBлoBич ЧexoB; 29 yanvar, 1860 – 15 iyul, 1904) shıpaker qa'niygeligine iye orıs jazıwshısı ha'm dramaturgi bolg'an. Ol qısqa gu'rrin'ler jazıwshısı retinde du'nya a'debiyatında u'lken abroyg'a iye. Do'retiwshiligi da'wirinde Chexov dramaturg retinde ko'plegen pesa jazg'an, solardın' to'rtewi klassikalıq da'rejege ko'terilgen. Ol o'zinin' a'debiy karerası dawamındada shıpakerlikti toqtatpag'an ha'mde bir waqıtları mınanday degen: "Meditsina bul menin' nızamlı zayıbım, al a'debiyat oynasım. Birewinen zerikkenimde ekinshisine barıp tu'neymen". Onın' ataqlı pesaları: Shag'ala, Vanya ag'a, U'sh apalı-sin'liler ha'm Shiye bag'ı.


text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin Keşe xoquqları mäs'äläsendä BMOnıñ yaña bäyäläw standardların buldıruın teläwe turında belderde.
Monı ul BMOnıñ Mäskäwgä kilgän keşe xoquqları komissionerı Louise Arbourğa äytte.
Putin terrorğa qarşı operatsiälär häm keşe xoquqların yaqlaw mäs'äläse turında Rusiäneñ üz qaraşları bar dide.
AUDİO: Rusiäneñ bar dönyada, şul isäptän terrorğa qarşı operatsiälär qısalarında keşe xoquqlarınıñ niçek yaqlanuı häm saqlanuı turında üz qaraşı bar. Rusiäneñ möhim mänfäğätläre bulğan dönyadağı qayber töbäklärdä häm illärdä alarnıñ niçek saqlanu turında. Minemçä, bu uñaydan älege bik tä näzberek häm möhim ölkädä bergäläp urtaq strandardlar häm añlaw buldıru öçen eşläw bik tä möhim.


text:
Yevropa Berlege "gastarbeiter"lar çaqırırğa äzerlänä
Çärşämbedä Yevropa Komissiäse 2010 yılğa qädär çiklängän sandağı imigrantlarğa Yevropa Berlegenä işek açırğa teläwen belderde. Komissiä fikerençä, berençedän, Berlek eş qullarına moxtac, ikençedän, bu adım qanunsız imigratsiäne kimetergä yärdäm itäçäk. Berlektäge äğza-illärneñ kübese bu planğa qarşı çığa.
Distä yıllar buyına üzenä "gastarbeiter"larnı teläp qabul itkän Yevropa Berlege illäre soñğı yıllarda Berlektä qanuni imigratsiäne röxsät itü adımnarına qarşı çığa.
Ğärçä, balalar az tuğan häm qartaya barğan Yevropada xalıq sanı bügen fäqät imigratsiä bäräbärenä arta. Ämmä Yevrokomissiä fikerençä, 2025 yıldan soñ xalıq sanın tulılandırırğa xäzerge imigratsiä dä citmäyäçäk.
Yevrokomissiäneñ Yustitsiä komissarı Franco Frattini süzlärençä, yaña plannıñ maqsatı – imigratsiä ölkäsendä koordiantisä buldıru, ä inde küpme möhacir qabul itergä ikänen äğza-illär üzläre xäl itäçäk. Komissiä, şulay uq, bu plan qanunsız imigratsiäne dä kimeter dip ömetlänä. Yevropa Berlege illärenä yıl sayın yartı million çaması qanunsız imigrant kilä dip sanala.
Franco Frattini süzlärençä, Berlek möhacirlärneñ tuğan illäre belän xezmättäşlek itergä cıyına. "Bez bu ilär belän tığızraq bäyläneşkä kerep, Yevropağa kilergä teläwçelärgä, misal öçen, tel öyrätü, Berlekneñ qanunnarı belän tanıştıru eşen oyıştırırğa telibez, dide ul.
Frattini süzlärençä, Yevropa Berlege başqa illärdäge "mi ağımın", yağni "aqıllı başlarnıñ" ildän kitüen köçäytergä telämi, şulay da, Berlek täcribäle belgeçlärne üzenä cälep itkän Quşma Ştatlar häm başqa illär belän yarışırğa tieş. "Şunı da iskä alırğa kiräk, Quşma Ştatlar, Kanada häm Australiäneñ üzenä yuğarı däräcäle belgeçlärne cälep itü mömkinlege bar, bez isä, täcribäsez keşelärne cälep itäbez," di Frattini.
Frattini süzlärençä, xäzerge waqıtta dönyadağı yuğarı däräcäle belgeç sanalğan imigrantlarnıñ 54%ı Quşma Ştatlarğa kitä, ä menä täcribäsez imigrantlarnıñ 84%ı Yevropa Berlegenä kilä.
-Ali Gilmi


text:
Celal Yarıcı (İber Türküleri) - Yaram İçerden
Sanatçı : Celal Yarıcı (İber Türküleri)
Türkü : Yaram İçerden
Etiketler : Celal Yarıcı (İber Türküleri) - Yaram İçerden türkü indir, Celal Yarıcı (İber Türküleri) - Yaram İçerden türkü dinle, Celal Yarıcı (İber Türküleri) türküleri, Yaram İçerden mp3 indir, Celal Yarıcı (İber Türküleri) türküleri Yaram İçerden türküsü, Yaram İçerden sözleri, Celal Yarıcı (İber Türküleri) mp3 dinle, Celal Yarıcı (İber Türküleri) download, Yaram İçerden bedava mp3, Celal Yarıcı (İber Türküleri) türkü sözleri, Celal Yarıcı (İber Türküleri) türkü dinle, Celal Yarıcı (İber Türküleri) son albüm indir


text:
Ukraina berdämlek dokumentın imzaladı
İrtän Yuçenko Töbäklär firkäse başlığı Viktor Yanukoviçnı premer-ministr urınına täqdim itte. Tawış birüneñ qayçan bulası älegä bilgele tügel. Kommunistlar firkäse başlığı Petr Simonenqo aldan tawış birü comğa bulaçaq, digän ide.
Quşma Ştatlarnıñ Kievtağı ilçese William Taylor Waşington Ukrainanıñ demokratik yul belän barlıqqa kilgän yaña xökümäte nindi genä bulmasın, anıñ belän xezmättäşlek itäçäk, dide.
“Kem idarä itäsen barı tik Ukrain xalqı üze genä xäl itä. Ul inde anı marttağı saylawlarda äytte. Yuğarı Rada deputatları bernçä ay buyı törle koalisialär oyıştırdı. Quşma Ştatlar wazğiätkä saq qına, hiç ber tarafqa östenlek birmi genä qarıy”,- dide Taylor.


text:
Rusiädäge prezident saylawlarındağı namzätlärneñ berse İvan Rıbkin prezidentlıq yarışınnan baş tartuın iğlan itte.
Rıbkin Mäskäwdä jurnalistlar aldında çığış yasap min monnan arı bu kämittä qatnaşırğa telämim dide.
Berniçä kön yuğalıp torğannan soñ, berniçä atna Rusiädän çittä yäşägän Rıbkin Mäskäwgä qayttı. Moñarçı çittä toruın ul iminlek öçen dip añlattı.
Rıbkin tağın ber märtäbä, Rusiä prezidentı Vladimir Putinnı qatı tänqitlägän öçen säyäsi ezärlekläw qorbanı buluı turında äytte.
Rıbkin 14-nçe martta ütäçäk prezident saylawlarında qatnaşuçı 6 namzätneñ berse ide. Saylaw aldı yarışında aña Britaniädä säyäsi sıyınu xoquqı alğan kürenekle eşmäkär Boris Berezovski yardäm itte.


text:
Yortnı üzgärteü yanğınğa kilterä ala
Blağoveçensk qalahında sıqqan yanğın barışında, balalarźı qotqarırğa tırışqanda, häläk bulğan yanğın hündereüseneñ ğailähenä fatir bireleüe ixtimal. Yanğın hündereü köstäre idaralığı etäkselege kiñ mäğlümät saraları xäbärselärenä şunday beldereü yahanı. İdaralıq üź xeźmätkäreneñ ğailähen sitkä tipmäyäsäk tine, yanğın hündereü köstäre idaralığı etäksehe Räis Äxmätov
5 qatlı yorttoñ podvalınan tötön sığıuı xaqında xäbär alına. Podwalda mäktäp uqıusıları barlığı asıqlana. Tın yuldarın haqlausı maxsus keyemdäge yanğın hündereüselär ut sığanağın eźläp, fatirźarğa yullana. Tötön sıqqan urındarźı qarağanda, yanğın hündereü bülege qarauılı etäksehe Vladislaw Tyufyaqov iźändäge lyuqqa töşöp kitä. Unı fatir xujaları üźźäre, röxsät almayınsa, timer–beton iźände tişep, eşlägän bula. Vladislaw Tyufyaqov yanğındıñ iñ köslö urınına elägä. Yanğın hündereüselär unı tiź arala yalqından sığarıp, tabiptar qulına tapşıra, ämmä meditsina xeźmätkärźäre Vladislaw Tyufyaqovtıñ ğümeren qotqarıp qala almay. Utta alğan yäräxättärźän yanğın hündereüse wafat bula. Yortta sıqqan yanğın ihä hünderelä, unda yäşäüselär zıyan kürmäy. Vladislaw Tyufyaqov tıuğan auılı – İlin Yalanında erlände. Yanğın hündereüsene 2 yäşlek balahı häm qatını, tuğandarı, xeźmättäştäre huñğı yulğa oźattı. Yanğın hündereüselär fekerensä, xujalar röxsätheź fatir proektın üźgärtmähä, fajiğäne iśkärtergä mömkin bulır ine.


text:
«Tatarstan poçtası» Rusiäneñ bötenlegenä yanıymı?
Xatlar yazam siña, xatlar yazam dip cırlana ber cırda. Xäzer, telefon häm internet zamanı bulsa da, käğäz xatlar cibärü ixtiacı betmi. Moña qädär, qaysı poçta aşa xatnı cibärü mäs’äläse tormıy ide. Ämma Tatarstan poçtası oyışması xosusıylaştırılğaç häm Rusiä Poçtasınıñ Tatarstanda bülege açılğaç, yazmaça sälämnäreñne kemgä tapşıru sorawı uylandıra başladı. Rusiä häm Tatarstan poçtaları arasındağı qarşılıq turında xäbär itkän idek inde. Ütkän ayda Tatarstan Poçtası añlatmalar birep, jurnalistlar belän oçraşqan ide. Rusiä poçtası isä, baş direktor isemennän, Tatarstan xalqına maxsus möräcäğät tarattı. Anda, Tatarstan xakimiätläre ayırımlanu, üzlärençä yäşäw, qanunsız eşläwdä ğäyıplänä.«Rusiä poçtası»nıñ Tatarstandağı bülege respublika cirendä eşen başlap cibärde. Bu xaqtağı xäbärne mäğlümat agentlıqları tarattı. Oyışqan waqıtta materiallar, maşina belän, Tatarstannıñ Çuaşstan belän çiktäş şähärgä Qanaşqa qädär alıp barılıp, annan soñ, poçta vagonnarı belän ğädättäge yul belän Rusiä buylap taratılaçaq ikän. Şuşı xäbär belän bergä, Rusiä poçtasınıñ internet säxifäsendä, oyışmanıñ baş direktorı İgor Sırtovnıñ Tatarstan xalqına möräcäğäte basılıp çıqtı.
Anda bolay dip äytelä. «Rusiä poçtasın üsterer öçen zur adımnar yasar bu zamanda, Tatarstandağı qayber şäxeslär, Tatarstan poçtasınıñ möstäqil yuldan baruın teli. «Tatarstan poçtası» Rusiä poçtası, Unitar däwlät oyışmasına kermäde häm Tatarstan xökümäte qararı belän xosusıylaştırıldı.» - dielä älege xatta. Şulay uq, baş direktor, Tatarstan poçtasınıñ poçta xezmätlären kürsätergä maxsus röxsät kägäze, litsenziäse yuq, dip belderä. İgor Sirkov, «Tatarstan poçtası» xat, banderol’lär respublika eçendä häm annan çittä barıp citär dip garantiä birä almıy, dip yaza älege xatında.
Bu mäs’älädä añlatmalar sorap, «Tatarstan poçtası» oyışmasına möräcäğät ittek. Bezneñ sorawlarğa oyışmanıñ xoquq bülege başlığı Yuldaş Musin cawap birde. «Tatarstan poçtası» bezneñ eşläw röxsäte bar häm Rusiä poçtası beldergän däğwälar nigezsez, dide ul. Xäzerge waqıtta, Tatarstan poçtasınıñ barlıq bülekçäläre eşli Xoquq belgeçe Yuldaş Musinnıñ äytüenä qarağanda, 122 federal qanun belän bergä elemtä turındağı qanunğa da tözätmälär kergän bulğan. Anıñ nigezendä, cirle poçta oyışmaları yä federal qaramaqqa birelälergä tieş, yä xosusıy oyışmağa äwerelergä tieş. Federal qaraqqa küçerelü waqıtı 2004 yılnıñ 31nçe dekaberenä qädär mömkin bulğan. Aña qädär, Rusiä Potçası da, bu yünäleştä ber nindi adımnar yasamadı, «Tatarstan poçtası» da anda kermäde .Xosusıylaştıru ütkärmiçä, başqa çarabız yuq ide, dide bezgä xoquq belgeçe Yuldaş Musin. Rusiä poçtası oyışması wäkilläre, barınnan da bigräk, buşlay, üzlärenä Tatarstan poçtasınıñ milegen tapşırunı taläp itä. Respublika elemtäçeläre, bu Tatarstannıñ üzeneñ milege, dip äytep kilä. Nizag däwam itä. Belgängezçä, Rusiä Poçtası Tatarstanda üz bülekçäsen açırğa buldı. «Tatarstanda bezgä här yaqlap kirtä qoralar», dip belderä İgor Sırtsov üzeneñ xatında. «Binanı arendalağanda, telefon kertkändä qıyınlıqlar tuıp tordı, salım xezmäte «Rusiä poçtası» bülekçäsen başta terkäde, annan soñ, qararın tuqtattı». İkençe yaqtan, «Rusiä poçtası», «Tatarstan poçtası» cihazları aşa tamğalanğan xatlar, qanuni tügel dip, federal poçta aşa taralmayaçaq, dip yanıy. Ämma, xäbärlärgä qarağanda, Tatarstan poçtası tamğalaw maşinaları urınına, maxsus marka yabıştırılğan oçraqta, problema xäl itelä. Bu wäzğittä, närsä eşlärgä qala? Tatarstan poçtası xoquqçısı Yuldaş Musin elekkeçä, Tatarstan häm Rusiä poçtaları arasında kileşü tözep, eşne däwam itärgä täqdim itä. Rusiä potçası da, şul yulnı saylağan. Kileşülär tözegän. Ämma baş direktornıñ xatında, bez monı eşlärgä mäcbür buldıq, dip bilgeläp ütelä. Anda şulay uq, Tatarstanda qabul itelgän qararlar, Rusiä poçta bötenlegen cimerä, digän gäyepläw dä äytelä. Xäzerge waqıtta, ike yaq arasındağı nizag mäxkämädä qarala. Şul xaqtağı utırış bu könnärdä bulırğa tieş ide, ämma 26 ğinwarğa küçerelgän. Ä aña qädär, ike poçta da, kileşelgänçä, eşlären däwam itäçäk.Bikä Timerova.


text: Rusiäneñ Gazprom şirkäte ägär dä Minski energiä öçen yuğarıraq tariflar belän tülärgä riza bulmasa Belarusqa tabiği gaz cibärüne tuqtataçağı turında belderde. Rusiäneñ energiä çığanaqlarına bäyle bulğan Belarus moñarçı gaznı töşerelgän bäyä belän satıp ala ide. Küpmeder waqıt Rusiä bäyälärne arttırırğa tırışa. Ämma bügen Gazprom vice prezidentı Aleksandr Ryazanov, söyläşülär näticäsez buldı, dip belderde. Şirkät üze 2004nçe yılnıñ başınnan birle Belarusqa gaz cibärmäde, ämma bäysez İtera häm TransNafta gaz tabu şirkätläre Gazprom tarafınnan raslanğan kileşülär nigezendä Belarusnı yağulıq belän tä'min itep tordı. Kompaniäneñ matbuğat wäkile äytüençä, ägär dä Belarus şuşı bäysez şirkätlär belän yaña kileşülär tözemäsä – anda 5-6 könnän gaz betäçäk.


text:
İspaniä başqalasında bulğan terror höcümendä hälak bulğannarnıñ sanı 202dän 190 keşegä kimede. Eçke eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Richard İbanez, bu – DNA testları yasalğannan soñ mäğlüm buldı, dip xäbär itte.
İspaniä mäxkämäse Madrid şartlawları belän bäyle buluda şiklänelgän tağın 4 keşene älegä törmädä qaldıru turında qarar qabul itte. 3 Morokko watandaşı häm ber ber ispan keşese – tikşerülär barışında törmädä qalaçaq.
Şulay uq terror höcümnärenä qatnaşı buluda şikänelgän 13 keşe, alar arasında Morokkonıñ 10 watandaşı totqında qala.
Rusiä prezidentı Vladimir Putin bügen, İspaniädäge höcümnär – terrorğa qarşı suğışnı berlektä alıp baru kiräklegenä tağın ber dälil, dip belderde. Xalıqara cämäğätçelegeneñ köçen berläşterü – terrornı yuq itü öçen genä tügel, başqa global problemalarnı çişü öçen dä faydalı bulaçaq, dip östäde Rusiä ilbaşı.


text:
BMOnıñ Ğiraqta wäkälätläre artırmı?
Quşma Ştatlar Ğiraqtağı tınıçlıq saqlaw eşlärenä kübräk illär cälep itergä tırışa. Qayber illär bu eştä qatnaşırğa qarşı tügel, läkin başta Berläşkän Millätlär Oyışmasına Ğiraqta kiñräk wäkälätlär birelüen taläp itä. Älegä bu wäkälätlärne kiñäytü plannarı turında äytelmi, läkin Waşington belän BMO arasındağı soñğı bäyläneşlär, şul isäptän, Afrikada xezmättäşlek itü niätläre, küpmeder ömet uyata...
Amerikan häm Britan xärbiläre Ğiraq kampaniäsen yalğızı yırıp çıqtı, läkin xäzer räsmi Waşington Ğiraqta tınıçlıq saqlaw eşenä başqa illärne dä cälep itergä teli. Qayber illär bu eştän tartınmıy, läkin anıñ BMO qaramağında alıp barıluwın taläp itä. Uzğan atnada Germaniä kanslerı Gerhard Şröder, BMO möräcäğät itsä genä, Berlin Ğiraqqa xärbilär cibäräçäk dip belderde. Näq şul süzlärne kiçä Fransiä prezidentı Jak Şirak äytte. Hindstan, Paqstan häm Bangladeş, Ğiraqqa xärbilär cibärergä äzer, läkin alar da monıñ öçen BMOnıñ fatixasın alırğa teli.
Ber amerikan räsmie äytüenä qarağanda, älegä BMOnıñ Ğiraqtağı wäkälätlären arttıru turında süz barmıy, ä menä Ğiraqqa xärbilär cibärergä telägän illär belän ayırım söyläşülär bara. Däwlät departamentı süzçese Riçard Bauçer süzlärençä,
Audio: "Ğiraqta tınıçlıq urnaştıruda qatnaşırğa telägän illär baytaq. Alar anda yä üz mänfägätlären kürep, yä BMOnıñ moña öndägän qararın küzdä totıp bara."
Älegä Ğiraqta 2300 Polşa xärbie bar. Bolğarstan, Macarstan, Rumınia häm Litva xärbiläre belän bergä alar 1nçe brigada täşkil itäçäk. 1640 Ukraina xärbie – ikençe, 1100 İspan xärbie – öçençe brigadağa keräçäk. Ämmä, bu xalıqara köçlärneñ äzerlege tübänräk bulğanğamı, Amerikanıñ 3nçe cir öste diviziäse älegä Ğiratqan kitergä cıyınmıy.
Niçek kenä bulmasın, BMOğa kübräk wäkälätlär birelü, tınıçlıq saqlaw köçlären tuplawğa ğına tügel, ä Ğiraqnı tözekländerü eşlärenä bay illärne cälep itergä dä yärdäm itä ala. Şuşı yılnıñ üktäberendä Quşma Ştatlar häm donor illär Ğiraq öçen aqça tuplawğa bağışlanğan xalıqara konferensiä ütkärergä kileşte. Tışqı bäyläneşlär Şurası xezmätkäre William Nash süzlärençä, Waşington, bu konferensiägä qädär ük, BMOnıñ wäkäläten kiñäytü mäsäläsen kütärep çığarğa tieş:
Audio: "BMOnıñ role artqan sayın, törle illärneñ Ğiraqqa aqça birü teläge bermä-ber arta baraçaq. Konferensiä uñışlı bulsın öçen, aña qädäre çaralar kürergä kiräk."
Xärbi belgeç William Nash süzlärençä, BMOğa kiñräk wäkälätlär birelsä, bu Ğiratqa eşlärgä telägän ilärgä säyäsi nigez bula ala. Alay da, Ğiratqağı xalıqara tınıçlıq saqlaw köçläre moña qarap üzennän üze artmas sıman. Germaniä häm Fransiä räsmiläre üz köçläreneñ, inde bolay da, Balkan, Äfğanstan häm Afrikada qatnaşularına basım yasıy.
Ali Gilmi, Praga


text:
9 May bıyıl Tatarstanda ğädättägedän tantanalıraq ütte. Veterannar sanı kimegän sayın, faşizmnı ciñüdän soñ ütkän waqıtlar yıraqlaşqan sayın Ciñü utları yaqtıraq kürenä. Küräseñ, mondıy ciñü, mondıy bäxetle mizgel sağındıradır. Ni disäñ dä, bez ciñüçe, bez buldırabız digän käyef belän yäşäwe räxäträk. Tatarstan başqalası Qazan Rusiäneñ saqlanu ministrı Sergey İvanov färmanı buyınça tup atıp, feyerverk ütkärüçe şähärlär isemlegenä kermägän. Mäskäw, Tula, Samara, Volgograd kebek xärbi waqiğalarğa bäyle şähärlärdä genä bäyräm salyutı täğäyenlängän ide. Xäyer, küp kenä şähärlär Mäskäwdän kürsätmä kötep tormıy. Suğış waqıtında un meñ xärbi oçqıç yasap cibärgän häm patronnar äzerläwçe Qazan Ciñüneñ qäderen belä. Tatarstannan suğışqa 550 meñ keşe kitep, şunıñ 300 meñnän artığı häläk bulğan. Dimäk, yartısınnan kübe. Nindi xätär tamük utlarına kergän bu yaqtaşlarıbız? Häm alar nindi qaharman bulğan. Här ike keşeneñ berse tögäl, ä öç keşeneñ ikese diärlek suğışta başın salğan.
Bäyräm salyutı, äytkänemçä, Mäskäwdän qalışmağandır. Bıyıl bigräk tä xalıq küpläp yäşi torğan Qazan-su buylarındağı 39 kvartal, Azino mäxällälärendä yäşäwçelär dä küktäge utlı çäçäklärne kürsen öçen salyut tupları yaña urınnarğa quyılğan ide. Ä inde Qazan Kremle häm şundağı küper tiräsendäge tamaşağa böten şähärdän keşelär kildelär.


text:
Bu könnärdä Qazanda uzğan bäyräm çaralarında küp sanlı qunaqlar arasında Mäskäw ölkäse tatarlarınıñ Milli Mädäni Möxtariäteneñ iñ aktiv eşläwçe 25 äğzası da bar, xörmätle tıñlawçılar... Alar yal itep yörgän arada Azatlıq dulqınnarında bez Möxtariät eşläre turında söyläşik äle. İñ soñğı qazanışlarnıñ berse-elek çığıp soñınnan tuqtatılğan Watandaşlar gazetı yañadan dönya kürde häm bezne basmanıñ daimi çığıp baraçağında ışandıralar...
Ölkä buylap uzğan çaralarda da möxtariät wäkilläre här çaq qatnaşa. Bezneñ Mäskäwdäge xäbärçebez alarnı şulay uq küptän tügel uzğan Puşkino şähäre bäyrämendä dä oçratqan..
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Berektäşlärgä qarşılıqnı oyıştıru mäsäläsendä Saddamnıñ role zur bulmağan.
AQŞ häm Ğıraq citäkçeläre , Saddam Xösäinne qulğa eläkterü ildä iminlek urnaştıru tırışlığında borılış noqtası bulaçaq dip belderälär. Läki, küplär Saddamnıñ qulğa alınğandağı xäle, anıñ AQŞ köçlärenä qarşılıq kürsätü mäsäläsendä zur rol uynauına şik tudıra digän fikerdälär.
Audio
"Min bu Saddamnı yaqlauçılar häm köräşüçelär arasında ruxi töşenkelekkä säbäp bulaçaq dip ışanam. Çünki alar ideologik ruxlandırudan mäxrum qalalar. Saddamnıñ irektä buluı, qurqu señgän küpkenä ğıraqlılarnı ilne tözekländerü eşendä aktiv qatnaşudan totlıp qalularına kitergän ide."
Saddamnıñ qulğa alınuı fetnäçelärgä psixologik orım bulaçaq dip iqrar itelsä dä, bu AQŞ häm berektäşlärenä qarşı höcümnärdä zur rol uynayaçaq dip kötelmi. Saddamnıñ inde aylardan birle qaçıp , yäşerenep yörüen häm qulğa alınğanda käräzle telefonınıñ da bulmauın küz aldında totqanda, ul berktäşlärgä qarşılıq kürsätüne oyıştıruda zur rol uynağandır dip ätüe qıyın. Londondağı Strategik tikşerenülär İnstitınıñ kontr-terror buyınça spetsialistı Jonathan Stevensonnıñ radiobız xäbärçesenä belderüenä qarağanda, anti-AQŞ operatsiälärdä Sadamnıñ idarä häm kontrol mäsäläsendä turıdan-turı role bulmağan.
Audio
"Anıñ nindi şartlarda qulğa alınuın küz alında totqanda , başkütärüdäge kontrol funksiäse yuq ide dip äytergä bula. Operatsiä belän citäkçelekne başqalar alğan bulırğa tieş."
Analizçınıñ süzlärençä, Ğıraqtağı qarşılıq kürstüçelärne ikegä bülärgä bula. Berençedän, elekke rejimğa turılıqlılar häm ikençedän, İslam militantları. Stevensonnıñ fikerençä, Saddamnıñ qulğa alınuı, kübesen çit illärdän kilgän köräşçelär täşkil itkän möselman militantlarnıñ zurıraq rol uynıy başlaularına kiter ala. Amerikan räsmi şäxesläre dä, Saddamnı qulğa eläkterü Ğıraqta köç qullanunı tuqtatuğa kitermiäçäk, läkin, qarşılıq kürsätüne zäşğiflätügä alıp bara alaçaq digän fikerdälär. Milli İminlek kiñöşçese Condoleezza Risneñ fikerençä,
Audio
"Bu köräş dävam itäçäk. Köç qullanu tuqtalmas dip kötäbez. Previligiälären yuğaltqan häm üz vatandaşları Ğıraqlılarğa qarşı terror belän şöğellängännär, bu eşne dävam itäçäklär dip kötäbez."
Yomğaqlap şunı äytergä bula. Ğıraqtağı qarşılıq kürstünı kontrol häm koordinatsiäläv mäsäläsendä Saddamnıñ turıdan-turı role zur bulmağan. Läkin, anıñ qulğa alınuınıñ qarşılıq kürsätü xäräkätenä psixologik täsire bulmıy qalmas.
Färit İdelle, Praga.


text:
Rusiä mart başında Rusiä köçläre belän bäreleştä üterelgän Çeçen citäkçese Aslan Masxadovnıñ mäyete cirlände dip belderde.
Rusiäneñ könyaq federal okrugı öçen cawaplı baş prokuror urınbasarı Nikolay Şepel' Masxadov Rusiäneñ terrorğa qarşı qanunı nigezendä yäşeren urınğa cirlände dide.
Älege qanun nigezendä, Rusiä köçläre tarafınnan üterelgän, terrorçı dip qaralğan keşeneñ mäyete anıñ tuğannarına tapşırılmıy.
Çeçnä xalqı tarafınnan prezident itep saylanğan Masxadov sivil xalıqqa qarşı terror ğämällärendä berqayçan da qatnaşmağanlığın täqrarlap kilde.


text:
Hindstan premyer ministrı Manmohan Singh uzğan şimbädä Dählidä 60-tan artıq keşeneñ ğömeren özgän 3 şartlawnıñ çit il belän bäyläneşe buluın kürsätüçe işarälär bar dip belderde.
Ämma ul nindi çit il bäyläneşläre buluın atap äytmäde.
Aña qädär Singh Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf belän telefon aşa Paqstannañ terrorğa qarşı köräş turında wäğdäsen ütäräg tieşlege turında söyläşte.
Möşärräf aña qayğı uqtaqlaşu öçen şaltıratqan ide.
Şimbä şartlawlarınnan soñ Hindstanda iminlek çaraları haman da arttırılğan kileş qala.
Şartlawlar öçen cawaplılıqnı Kaşmirdağı moñarçı bik mäğlüm bulmağan ber suğışçan törkem üz östenä aldı.


text:
Rusiä Yandarbievne üterügä qatnaşı buluın kire qağa, läkin Qatarda qulğa alınğan urıslarnıñ maxsus xezxmätlärdä eşläwen tanıy
Bu könnärdä Rusiäneñ Farsı qultığındağı keçkenä genä ber däwlät - Qatar belän araları kinät kierenkelänep kitte. Anda elekke çäçän prezidentı Zälimxan Yandarbievne üterüdä ğäyeplänep ike urıs keşese qulğa alınğan ide. Rusiä tışqı eşlär ministrlığı monı kisken xökem itep çıqtı häm Qatarnı xalıqara qanunnarnı bozuda ğäyepläde.
Audio, İgor İvanov
Şulay itep İgor İvanov Qatarda qulğa alınğan urıslarnıñ elekke çäçän prezidentı utırğan maşinanı şartlatuğa häm näticädä anı üterügä qatnaşı bulmawın belderä. Läkin ul şulay da alarnıñ maxsus xezmätlärdä eşläwen tanıy.
Audio, İgor İvanov
"Älege xezmätkärlär Qatarda tieşle qanun nigezendä, däräcäläre quşqança ilçelekkä berketelgän kileş qalğan ide, alar cirle qanunnarnı bozmıy ğına xalıqara terrorğa qarşı köräş qısalarında mäğlümat cıyu eşen alıp bardı" di Rusiä tışqı eşlär ministrı Qatarda qulğa alınğan ike urıs watandaşı turında. Ämirlekneñ politsiäse başta 3 şikle keşene totqarlağan ide, läkin şularnıñ bersendä diplomatik pasport bulu säbäple ul anıñ xucasın azat itte. Cäxär Dudaevtan soñ çäçän prezidentı bulıp torğan, läkin soñğı yıllarda Qatar ämirlegendä yäşägän Zälimxan Yandarbiev näq ike atna elek, comğa namazınnan çığıp maşinasına utırğannan soñ, anda bomba şartlaw näticäsendä hälak buldı. Yandarbiev belän tağın ike keşe üterelde, ä anıñ yäşüsmer ulı qatı cäräxätlär aldı dip xäbär itelgän ide. Qatar yağı şuşı şartlawnı oyıştıruda şiklänelgän häm xäzer inde cirle mäxkämä tarafınnan räsmi töstä ğäyeplängän Rusiä watandaşlarınıñ isemen atamadı. Ğomumän, şuşı waqiğä tiräsendä mäğlümat qıtlığı nıq sizelä. Şuña da İgor'' İvanovnıñ Mäskäwdäge soñğı belderüläre, häm anıñ bigräk tä, Qatarda qulğa alınğan urıslarnıñ ilçelek belän bäyläneştä torğan maxsus xezmät keşeläre buluın tanuı Rusiä belän Qatar arasındağı cäncalğa iğtibarnı tağın da arttıra ğına. Räsmi Mäskäw beryaqtan Yandarbievne üterügä qatnaşı bulmawın täqrarlap torğanda, tışqı eşlär ministrı däräcäsendä keçkenä genä Qatardağı Rusiä ilçelegendä maxsus xezmät keşeläre eşläwen açıqtan-açıq tanuı Mäskäwneñ çınnan da elekke çäçän citäkçesen üterü teläge zur buluın kürsätä ala. Mäğlüm ki, Rusiä inde elek tä Qatar xakimiatennän Yandarbievne üzenä tapşırunı taläp itkän ide. Monı xalıqara terrorğa qarşı köräşkä bäyläw yözennän Mäskäw soñğı yılların berqaya da çıqmıy Qatarda yäşägän Zälimxan Yandarbievne 2002-nçe yıl üktäbrendä Dubrovkadağı teatrnı yawlap aluğa qatnaşı buluda da ğäyepläp qaradı. Moñardan tış, ul çäçän suğışçıları öçen ğäräp dönyasında aqça tuplawçı bularaq sürätlänep kilde. İgor'' İvanov şuşı ğäyepläwlärne yänä qabatladı häm Qatarnı da, terrorğa qarşı köräş ölkäsendä alğan yöklämälären ütämäwdä ğäyepläde.
Audio, İgor'' İvanov Rusiä tışqı eşlär ministrınıñ şul däräcädä qırıs belderü belän çığuı Farsı qultığındağı keçkenä genä ämirlekne beraz qurqıtıp, başqalarnı da çäçännärgä yardäm itüdän kisätü maqsatın quyğan bulsa kiräk. Tağın şul da bar - prezident Putin qoraçaq yaña xökümättä tışqı eşlär ministrınıñ başqa isemdä buluı da bik mömkin.
Kärim Kamal, Praga


text:
Rusiä saqlanu ministrı Sergei İvanov, Rusiä Süriägä raketalar satunı däwam itäçäk, dip belderde.
İzrael bu tör säwdägä qarşı çığa. Süriädä, Tel Aviv tarafınnan terror oyışmaları dip iğlan itelgän Hamas, İslam Cihadı häm Hezbolla oyışmalarınıñ baş fatirları urnaşqan. Rusiä süzlärenä qarağanda, raketalar saqlanu öçen satıp alına. Elegräk İvanov, älege raketalar İzraelgä höcüm itü öçen qullanıla almıy, çönki alar 4-5 çaqrımğa ğına oça, dip beldergän ide.
Rusiä prezidentı Vladimir 4 könlek Yaqın Könçığış säfärenä kitte. Çärşämbe könne ul ike könlek säfärgä İzraelgä bara. Bügen kiç Rusiä ilbaşı Misır başqalası Qahirädä bula.


text:
Tokyoda çığış yasap Äl-Baraday Ğiraq tapşırğan dokumentlarnıñ döres bulu-bulmawın tikşerü öçen qoral inspektorlarına kübräk waqıt birü kiräk dide. Tikşerülär öçen waqıt kiräk. Tikşerü ul täñkä çöyep äyye bu döres yäki buq bu döres tugel dip kenä äytü tügel, dide Äl-Baraday.
Düşämbe könne BMO qoral tikşerüçeläre Bağdadtan könyaqta urnaşqan Ät-Tuayda atom qorılmasına 3-nçe märtäbä kilep tikşerülärne däwam itte. İkençe ber törkem Bağdadnıñ tönyağında ber urınnı tikşerde dip xäbär itelä.
Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralları programması bulu-bulmawın tikşerü öçen yäkşämbedä biregä tağın 25 tikşerüçe kiterelde.
Yäkşämbedä Ğiraq cibärgän dokumentlar New-Yorktağı BMO idaräsenä häm Vienadağı Xalıqara Atom energetikası agentlığına kilep citte. Ğäräp telen belüçe tärcemäçelär şunda uq alarnı tärcemä itügä kereşte. BMO räsmiläre bu dokumentlarnıñ berniçä küçermä nösxäsen yasap BMO iminlek şurasında daimi äğza bulğan Britaniä, Qıtay, Fransiä, Russiä häm Quşma Ştatlarğa tapşırırğa buldı. Baraday 10 kön eçendä BMO iminlek şurası öçen bu dokumentlarğa küzätü yasiaçaq dip xäbär itelä.


text:
Amerikan belgeçläre Ğäräp dönyasına qarata säyäsätne üzgärtergä kiñäş itä
Bush administratsiäse Ğiraq häm Fälästin cirlärendä ütkän saylawlarnı, Livandağı soñğı täräqqiätne küpmeder däräcädä qazanış dip bäyäli ala. Ämmä Washingtondağı bäysez tikşerenü üzäge iğlan itkän yaña xisapqa qarağanda ğäräp-amerikan mönäsäbätläre soñğı distä yılda iñ tübän däräcäsenä töşkän. Älege xisapta Quşma Ştatlarğa Yaqın könçığış säyäsäten üzgärtergä kiñäş itelä.
Strategik häm xalıqara tikşerenülär üzäge yärdämendä ütkärelgän tikşerü waqıtında Morokko, Söğüd Ğäräpstanı, İordaniä, Livan, Mısır, Berläşkän Ğäräp Ämirleklärendä yäşäwçe 3 meñläp ğäräptän soraşular ütkärelgän. Näticädä, Ğäräp Amerikan institutı belgeçe James Zogby süzlärençä, şul açıqlanğan: bu keşelär öçen iñ ähämiätle mäsälä – Ğiraq ta tügel, üz illärendäge reforma da tügel:
Audio (James Zogby)
"Bezneñ söyläşülärdän şul açıqlandı, di Zogby, ğäräplärneñ Quşma Ştatlarğa mönäsäbäten bilgelägän töp mäsälä ul – Ğäräp-İzrail konfliktı. Şuña kürä, ägär Quşma Ştatlar demokratik, imin İzrail belän yänäşädä demokratik, imin Fälästin däwläte tözüzne alğa sörmäsä, bu kiñäşlärneñ faydası küp bulmayaçaq."
Zogby süzlärençä, cawap birgän ğäräplär Amerikanıñ İzrailne xuplawdan tuqtawına häm ğädel aradaşçı bula aluına ışanmıy. İzrail-Fälästin mäsäläse berençe urında torsa da, ğäräplär üz illärendä dä üzgäreşlär teli, tik bu oçraqta alarnı borçığan töp närsä – demokratiä tügel:
Audio (James Zogby)
"Bez alarğa: sezneñ öçen iñ möhim mäsälä närsä, sezneñ ildä närsäne üzgärtergä kiräk, digän sorawlar birdek. Kübese – yäşäw şartların dide. Mäğärif sistemasın yaxşırtu, eş urınnarın arttıru, sälämätlek saqlaw, yaxşıraq tormış, tirä-yün moxit, didelär. Häm şunnan soñ ğına demokratiä, reforma, säyäsi bäxäs, xatın-qız xoquqları äytelde."
Zogby süzlärençä, cawap bürüçelärneñ kübese Quşma Ştatlarnıñ alarnıñ eçke eşlärenä tıqşınuın telämäwenä basım yasağan.
Xisapnı äzerläwçelärneñ berse, zamanında Morokkoda ilçe bulıp torğan Edward Gabriel süzlärençä, alğa taba Bush administratsiäse ayırım ilbaşlarına ğına tügel, ä kiñräk ğäräp cämäğätçelegenä tayanırğa tieş:
Audio (Edward Gabriel)
"Minemçä, bu xisapta açıq çağılış taptı: bez kiñräk, tiränräk partnerlıq buldırırğa tieş, bezneñ belän riza bulğan keşelär belän genä tügel."
Xisap öçen cawaplı komissiä räise, Bill Clinton çorında saqlanu ministrı wazifasın tartqan William Cohen süzlärençä, xäzer Yaqın könçığışta demokratiä urnaştıru ideası, berniçä yıl elek kebek, "tozsız" bulıp kürenmi. Şulay da, demokratiä bu töbäkkä tiz arada kilmäyäçäk, Quşma Ştatlarğa tüzemle bulırğa kiräk:
Audio (William Cohen)
"Bez, ğäräp citäkçeläre, ğäräp xalqı ni äytkänen tıñlarğa, isäpkä alırğa tieş. Mädäniäten, dinen, yäşäw räweşen, teläklären añlarğa. Bez demokratiäne köçläp tağa almıybız, bez anı taläp tä itä almıybız. Bez anı tärbiälärgä, çäçäk atsın öçen çaralar kürergä tieş."
William Cohen süzlärençä, ğäräp dönyasın iğtibar belän tıñlaw, beryaqtan Quşma Ştatlarğa qarata bulğan doşmanlıqnı kimetäçäk. İkençe yaqtan, bu töbäktä yaña duslar tabuda yärdäm itäçäk.
-Ali Gilmi


text:
Başqortstan Xatın-qızları berlege wäkilläre Beslanğa kitte
Başqortstan Xatın-qızları berlege isemle cämägätçelek oyışması bıltır da Beslan faciğäsendä qaza kürüçelär ğäilälärenä yärdäm fondı açıp, bik küp eş başqarğan ide. Ul çaqta şuşı oyışma üze genä dä 2,5 million sum aqça cıydı häm anı Beslanğa säfäre barışında qaza kürüçelär fondına tapşırdı.
Älege baruda da Başqortstan Xatın-qızları berlege wäkilläre baytaq külämdä aqça alıp bara. Säfär barışında Başqorstan wäkillege Beslanda Tönyäk Osetiäneñ qayber citäkçeläre belän dä, faciğädä hälaq buluçılarnıñ ğäiläläre äğzaları belän dä oçraşırğa niätli.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Başqortostanda ütäçäk «İlham çişmäläre» festivalendä Tatarstan yazuçıları da qatnaşaçaq
Başqortostanda ütäçäk «İlham çişmäläre» festivalendä Tatarstan yazuçıları da qatnaşaçaq
22 martta Bäläbäy texnika yortında «Yäyğır-2002» dip atalğan şiğri kitapnı täqdir itü bulaçaq. Bu çaranıñ üzençälege nidä soñ? Ğädättä Başqortostanda tuğan tel, millät, töp xalıq digän töşençälär arasında bäxäs, tartışlar, kimsenülär bulğalıy. Ämmä Bäläbäydä ütä torğan «İlham çişmäläre» festivalendä şiğergä, milli ädäbiätkä ğaşiq bulğan hämmä keşe dä tigez sanala. «Yäyğır» kitaplarında şiğerlär rus, çuwaş, başqort, tatar tellärendä basıla häm bu şuşı dürt teldä icat itüçe, dürt teldä şiğer uquçılar öçen bernindi qarşılıqlar tudırmıy. Moña qädär Bäläbäydäge mädäniät häm milli üseş bäyräme bik uñay tä'sirlär qaldıra ide. Bıyıl, xalıq sanın aluğa äzerlängän aylarda, qayber millät wäkilläre üzläreneñ sanın qärdäşläre xisabına arttırırğa tırışqan çaqta, milli üseşneñ Bäläbäy ürnäge elekkeçä saqlanırmı ikän? Monısın inde «İlham çişmäläre» festivale ütkäç kenä äytep bulaçaq.


text:
Başqortstan respublikında VİÇ infeksiäneñ taraluın kisätü mäsäläläre buyınça vedomstvoara komissiäneñ çirattağı utırışı bulıp ütte. Älege citdi söyläşüne Başqortstan vitse – premyerı Fidus Yamaltdinov alıp bardı.
Utırışnıñ kön tärtibenä 5 mäsälä kertelgän ide. Şul isäptän Başqortstanda VİÇ infeksiäse belän awıruçılar däräcäsen tikşerü häm respublikta narkotiklarnıñ qanunsız äyläneşe belän köräşneñ torışı mäsäläläre dä buldı. Berniçä cawaplı oyışma citäkçeläre häm wäkilläre üzläre atqarğan eşlär xaqında xisap tottı häm kiläçäkkä qayber täqdim – kiñäşläre belän urtaqlaştı.
VİÇ infeksiäse taralu cähätennän Başqortstan xäzer iñ xäwefle töbäklärneñ bersenä äylänep bara, dip bilgeläde küpçelek çığış yasawçılar. Älege köndä respublik buyınça cämğıse 5 meñgä yaqın keşe SPİD çiren yoqtırğannar isemlegendä terkälgän. Ämma bu san tulı mäğlümatnı birmi. Çönki utırışta söyläwçelär äytüençä, äle räsmi terkälmägän çirlelär sanı da şaqtıy buluı ixtimal. VİÇ infeksiäse küp oçraqta, atap äytkändä, 70 protsenttan artıq oçraqta narkomaniä yätmäsenä elägüçelär arasında tarala ikän. Alar äfyünne enä belän kertkändä älege zäxmätne yoqtıra. Respublikta xäzer SPİD belän çirläwçe analardan tuğan balalar sanı da arta. Andıy sabıylar ayırım tikşerü astına alına. SPİDnı däwalaw häm kisätü buyınça Üzäkneñ baş tabibı urınbasarı Sergey Zaysev süzlärençä, aldağı yıllarda VİÇ infeksiäse yörtüçelär sanı tağın da artaçaq. Çönki äle bu protsess nıqlap başlanıp qına tora, ä anı kisätü çaraları näticäle tügel.
Utırışta çığış yasağan Däwlät narkokontrol idaräse citäkçese urınbasarı Vitaliy Martınov ta bik xäwefle sannar kiterde. Uzğan 2003 yılda Başqortstanda röxsätsez narkotiklar äyläneşe ölkäse belän bäyle cinayätlär 4255 oçraqqa citkän. Şularnıñ yartısınnan kübräge awır cinayätlär ikän. Martınov äfände süzlärençä, soñğı biş yılda Başqortstanda meditsinağa qağılışı bulmağan xäldä narqotik häm psixotrop matdälär qullanu ike yarım tapqırğa qädär artqan. Narkomaniä bigräk tä yäşlär arasında kiñ tarala. Äfyünnär qullanuçılarnıñ häm äfyünnär belän mawığuçı cinayätçelärneñ 70%nan artığı 30 yäşkä qädärge yäşlär.
Vitaliy Martınov aldağı yıllarğa narkotiklar belän bäyle cinayätlärneñ tağın da artaçağın farazladı. Anıñ fikerençä, bar Rusiä buyınça bu afät kiñ taralğanda Başqortstan ğına çittä ber imin utraw bulıp qala almıy. Citmäsä, Başqortstan yullar çatında da tora äle. Şuña äfyünnärneñ baytaq öleşe respublik aşa uza häm ber öleşe şuşında üz qullanuçıların da taba.
Utırışta zaman tudırğan bälalärgä qarşı köräş çaralarınıñ bıyılğa qayber plannarı tikşerelde häm qabul itelde. Qäğäzdä genä qalmasalar yarıy da inde ul plannar.


text:
Rusiä yaña vakuum bombasın sınadı
11 sentäber könne Rusiä dönyada iñ köçle vakuum bomba sınawı turında xäbär itte. Rusiäneñ general ştab başlığı urınbasarı Aleksandr Rukşin süzlärençä, anıñ quäte atom bombası belän çağıştırırılıq, läkin atom bombasınnan ayırmalı bularaq, ul tirä-yün moxitne pıçratımıy. Bügenge köndä dönyada aña tiñ qoral yuq, dide ul. Mäskäwneñ şuşı belderüe artında närsä yata?
"Sınaw näticäläre şunı kürsätte: anıñ qüäte atom bombası belän çağıştırırlıq. Şuña basım yasıysı kilä, ul atom bombasınnan ayırmalı bularaq tirä-yün moxitkä zıyan kitermi" dide Rusiäneñ general ştab başlığı urınbasarı Aleksandr Rukşin sişämbedä Rusiä televideniesenä.
Vakuum bombasınıñ prinsibı şunnan ğibärät: başta hawağa şartlatqıç matdä taratıla. Şuşı däxşätle bolıt bina-qorılmalarnı qamap alğannan soñ, üze şartlatıla. Bik köçle häm qaynar hawa dulqını xasil bula, anıñ täesirendä tirä-yaqtağı bar närsä yanıp kölgä äylänä.
"Jane''s hawa qoralları" isemle jurnal möxärrire Robert Hewson süzlärençä, asılda bu qoral Rusiä öçen yaña närsä tügel:
"Bu termobar qoralğa oxşağan. Bik yuğarı däräcädä cılılıq häm basım tudıra torğan şartlatqıç. Rusiälelär elektän-elek bu qoralnıñ ostası sanala. Alar anı Äfğanstanda, Çeçnädä qullandı. Bu yaña bomba fäqät moñarçı bulğannarnıñ iñ zurısı" di Robert Hewson.
Soñğı aylarda Rusiä xärbi muskulları belän yış uynıy. Küptän tügel yaña qitğa-ara ballistik raketa sınalğan ide. Uzğan ayda ğına bombalawçı oçqıçlarınıñ 1992 yılda tuqtatılğan çiktän-çikkä oçuları yañaqrtıldı. İlneñ xärbi köçlären yañartuğa Kreml 100 million dollar bülep birde.
Yaña vakuum bombanıñ äxämiäten general şatab başlığı urınbasarı bolay añlattı:
"Ul bezgä ilneñ iminlegen täemin itergä häm dönyanıñ teläsä qaysı töbägendä xalıqara terrorçılıqqa qarşı torırğa mömkinlek biräçäk" dide Aleksandr Rukşin.
Qoral belgeçe Robert Hewson fikerençä, bu yaña sınaw turındağı xäbärneñ başqa maqsatları da bar:
"Minemçä, bu Rusiäneñ üzen köçle xärbi quät itep tanıtu kompaniäseneñ ber öleşe. Bomba üze ällä ni möxim tügel, anı oçqıçtan taşlarğa kiräk, yağni nindider konfliktta qullanılmastır. Läkin ul bik däxşätle häm iğtibarnı cälep itä. Häm bu iñ möxim maqsat" di Robert Hewson.
Yaña vakuum bombanıñ sınawı Rusiä belän Quşma Ştatlar arasında qarşılıq çorınıa turı kilde. Waşingtonnıñ Yewropada raketa qalqanı buldıru niätenä Mäskäw qarşı çığa. Qayber küzätüçelär bu bombanı Mäskäwneñ üzenä kürä cawabı itep kürä.
Başqalar isä, yaqınlaşıp kilgän parlament häm kiläse yıl prezident saylawların iskä alıp, bu xäbär Rusiäneñ üzendä, yağni "eçke qullanış" öçen digän fikerdä.
ali ğilmi


text:
S.Mıñbaev Qazaqstan Prezïdentine ulttıq kompanïyanıñ 2016 jılğı 9 ay`dağı jumısınıñ qorıtındıları men tayaw keleşekke arnalğan josparları twralı bayandadı, dep xabarlay`dı Aqordanıñ baspasöz qızmeti.
Kezdeswde kompanïyanıñ öndiristik-qarjılıq jäne älewmettik saladağı qızmetine, sonday`-aq jaña jobalardı iske asırwına qatıstı mäseleler qarastırıldı.
Budan bölek, Memleket basşısına munay`-gaz öñdew önerkäsibindegi iri jobalardıñ iske asırılw barısı, sonıñ işinde Teñiz ken ornınıñ öndiristik qwattılığın arttırw, Qaşağandağı alğaşqı kezeñdegi jumıstar, Qaraşığanaq ken ornın damıtwdıñ perspektïvaları jöninde xabarlandı.
«QazMunay`Gaz» AQ basşısı munay` bağasınıñ tömendegenine qaramastan, kompanïya öndirgen jäne öñdegen munay` köleminiñ arta tüskenin ay`ttı.
Nursultan Nazarbaev kezdesw qorıtındısı boy`ınşa birqatar naqtı tapsırma berdi.


text: Ul republika xalqına häm cämäğätçelek oyışmalarına yullanğan. Älege dokumentnıñ tuuına Başqortstan däwlät cíılışında qabul itelgän republíkadağı administrativ-munitsipal büleneş çikläre turında qanun säbäpçe. Anda cirle xakimiät citäkçelären saylaw tärtibe dä qaralğan. Aña qarağanda, cirle üzidärä orğannarı strukturları mäsäläse turında rayon häm şähärlärdä xalıqtan imza cíular oyıştırılırğa tieş. Rayon häm şähärdä yäşäwçelärneñ 3%tınnan cíılğan imzalar qanun köçenä kergännän soñ ber ay eçendä republíknıñ saylaw komíssísına tapşırılırğa tieş. Bu ütälmäsä, xakimiät citäkçelären cirle deputatlarnıñ şähär yäki rayon şurası saylí. Älege qanun 28 dekäberdän köçenä kerüen, ozaqqa suzılğan bäyrämnärneñ imza cíuğa bulışlıq itmäwen iskä alğanda, bu xakimiät başlıqları urındağı şuralarda saylanaçaq digän süz. Monı cirle üzidärälärne üsterü fondı xalıqnıñ saylaw xoquqları bozılu dip bäyäläp, älege mäsälä buyınça referendum ütkärü öçen imza cíarğa çaqıra.


text:
2006 yılda Sember tatarları
Räsäy kiñleklärendä milli tellärne qorıtu säyäsäte köçäyä barğanda, Mäläkäs-Dimitrovgrad şähärendä tatar balaları öçen açılğan mäktäpneñ nıqlı adımnar belän atlawı, anıñ Mäläkäs tatarları öçen mäğrifät kenä tügel – töp mädäniät uçağına da äylänüe, älbättä, küñelle küreneş. Bıyıl bu mäktäpneñ gimnaziä statusına iä buluın da şatlıqlı waqiğa dip atarğa bula. Tatar cämäğätçelege monı ölkä başlığı Sergey Morozovnıñ üz süzendä tora belüçe siräk türälärneñ berse buluınnan kürä. Sergey İvanoviç isä 2006-yılda ölkä üzägendä dä şundıy uq mäktäpkä yul açıp, mondıy fikerne tağın ber märtäbä rasladı. Yuğisä, bu mäktäp, baytaq yasalma kirtälärne cimerep, iyün ayında ğına räsmi qarar qılınğaç, balalar tuplaw yağınnan bixisap qıyınlıqlarnı ciñü arqasında ğına tua aldı. Tik şunısı bar: äle dä anıñ aldında qıyınlıqlar yuq tügel. Berençedän, ber ük binada ike mäktäp buluı milli möxit tudıruğa qomaçawlıy.
Tatarstan büläk itkän komp'yutorlı kabinettan tış, ber genä kabinet ta tieşle däräcädä cihazlanmağan. Bülmälär dä citeşmi. Törle fännärne uqıtır öçen ayırım kabinetlar yuq. Kitapxanä yuq. Muzıka belgeçe dä, uyın qoralları da yuq. Mäktäp kollektivı bu cähättän avtonomiä yärdämenä moxtac.
Avtonomiä digännän, bu mäktäp açılunıñ da töp etärgeçe itep anda citäkçelek alışınunı sanarğa kiräk. Näq Mäläkästä yäşäwçe Roza xanım Äxmätcanovanıñ anı citäkläp kitüe avtonomiä eşen canlandırıp cibärgän ide iç. Anıñ qısqa ğına eş waqıtı çorında barlıq milli oyışmalarnı ber fikerdä ber maqsatqa tuplıy aluı – üze ber izge ğämäl dip atalırğa xaqlıdır. Ğibrätle mizgel: “Ägär minemçä uylamasañ, sin minem doşmanım” – digän psixologiä artqa çigende. Avtonomiä qorıltayında mäğlüm fransuz filosofı Jan-Jak Russodan qalğan ğibärä yañğırawı da tä'sir itkänder, bälki. “Min sineñ fikereñne kürä almıym, ämma siña anı äytergä mömkinlek birü öçen canım fida” digän süz avtonomiädä citäkçelekkä kire qaytqan elekke aktivistlar da döres añladılar, küräseñ. Härxäldä, qapma-qarşılıqlar küzgä çalınmıy. Avtonomiä citäkçelege kiläse yılğa eş planın tözegändä barlıq milli oyışmalarnıñ plan-niätlären cıydı. Ğomum plan buyınça bergä eşlärgä, dip. Häm, äytergä kiräk, monda Sergey Morozovnıñ da tä'sire bulğandır.
Yaña gubernatornıñ bıyılğı tağın ber uñay ğämäle – “Oktäber” isemle kinoteatr binasın Tatar mädäni üzäge qaramağına qaytaru. Elegräk bu binada Tatar mädäni üzäge yaxşı ğına eşläp alğan ide. Mädäni çaralar, yäşlär kiçäläre xalıqnı tuplawda yarıysı ğına näticä birgännär ide. Ämma Şamanov waqıtında anı tartıp aldılar. Sergey Morozov isä anı yänä qaytaru turında qarar qıldı. Läkin remont öçen aqçanı tatar üze tabarğa tieş.
Mädäniät ölkäsendä tağın ber möhim yañalıq: noyäber axırında ğına Tatar mädäni üzäge direktorı Gölsinä Gerasimova urınına cırçı häm muzıkant – cegärle yeget Rinat Sadıyqov bilgelände. Sänğät citäkçese wazifaları fidaqär zat Älfiä Ramazanovağa yöklände. Häm milli cämäğätçelek mondıy üzgäreşlärne uñay qabul itte.
Mäğlümat çaralarına kilsäk, “Ömet” gäziteneñ abruyı yuğarı däräcädä saqlanıp kilde. Xakimiät aldında da, uquçılar arasında da. Xakimiätkä çığımnarınıñ 85 protsentın üze qaplawı oşasa, uquçığa - eçtälegeneñ millilege, sıyfatı. Yazılu bäyäse artuğa qaramastan. Ä menä “Ömet”neñ igezäge “Çişmä” televizion tapşıruı, anıñ östendä 2003Tә başlanğan bixisap qısqartu täcribälärennän soñ, 2006дa bötenläy tomalandı.. Bu isä ğomum il byudjetında tatar-çuaş-muqşılarnıñ öleşe yuq digänne añlatadır inde. Efirda tatar süze östälmä tüläw arqasında ğına yañğırıy ala. “2*2” kanalında “Muzıkal' qotlawlar” - qotlawçılar xisabına, ä TNT kanalındağı dini wäğäzlär atnasına ike märtäbä 10 minut satıp alğan maltabar İlgiz Nasıybullov aqçasına. Bu wäğäzlär dinebezne nığıtu yağınnan yarıysı ğına öleş kertä, diärgä dä urın bar. Öleş, digännän, dinebezne nığıtu wazifası, älbättä, mäçetlärdä häm alar qaramağında eşläp kilüçe mädräsälärdä inde. Wırıpay, Yaña şähär mäçetläre qaramağındağı mädräsälär bu yaqtan ayıruça abruylı. Ayırım çaralardan Wırıpay mäçetendä uzğan balalar arasında Qor'än uqu bäygese, Çallı imamı İdris xäzrät oyıştırğan wäğäz ürnäkläre, ölkä xakimiäte oyıştırğan Möselman yäşläre qorıltayı kebek çaralarnı äytep uzarğa bula. Tik şunısı da bar: xakimiät oyıştırğan dini çaralarda İslam süzen ekstremizm töşençäsenä täñgälläşterü omtılışları ise dä kilä. Bu cähättän, mart başında palnamuç Konovalov tarafınnan oyıştırılğan yuğarı däräcäle kiñäşmä ayıruça ğibrätle buldı. İseme dä şul uq yünäleştä: “Yäşlär arasında säyäsi häm dini ekstremizmğa yul quymaw”ğa bağışlanğan ide ul cıyın. Süz isä anda “säyäsi” tügel – barı tik İslam ekstremizmı turında ğına bardı, diärgä dä bula.
Ä süzebezne uñayraq fiker belän tämamlaw da urınlıraqtır. Möftiläre arasındağı tartqalaşlar belän dan alğan Sember ölkäsendä uzğan yılda, şöker, tınıçlıq xökem sörde. İke möfti saqlanıp kilügä qaramastan. Eş yänä Sergey Morozovqa barıp törtelä: ul ike möftine kileşterep, öç yaqlı Kileşü tözegän ide bit qış könnärendä. Tatar cämäğätçelege häm ike möfti tarafdarları qatnaşlığında uzğan urtaq cıyılışta tantanalı şartlarda qul quyıldı.
Xäzer isä barlıq möhim çaralarda ike möfti yänäşä utıralar. Şulay da Fatıx xäzrätkä kübräk ixtiram sizelä. Härxäldä, Möselman yäşläre qorıltayında näq anı berençe itep säxnägä çaqıru, berençe süz birü, aña uq master-klass digän çara tapşıru şundıy fiker tudıra.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Tönyaq Osetiädä yözlärçä keşe qorallı törkem tarafınnan totıq itep totıla
Könneñ töp teması - Rusiä buylap ütkän terror dulqını, xörmätle tıñlawçılar. Keşelär anda uzğan atnada ike yulçı oçqıçın şartlatu dähşätennän arınıp ta ölgermäde, düşämbe kiçen Mäskäwdäge "Rijskaya" metro stansiäse yanında yaña bomba şartladı. Ämma düşämbe irtän bu höcüm dä niçekter artqa çigende - qorallı törkem Tönyaq Osetiäneñ Beslan şähärendä berençe qıñğıraw bäyrämenä cıyılğan uquçılarnı häm alarnıñ yaqınnarın totıq itep aldı.
Audio, Zaurbek Tsumartov
"Bez uquçılar safında tügel, ä qapqa töbendä tora idek, cır uynağanda min avtomat kütärgän berniçä keşeneñ yögerep kerüen kürdem, başta monı ber şayaru dip uylağan idem, läkin alar hawağa atarğa totındı häm bez çaba başladıq" dip taswirlıy kürgännären Beslan mäktäbeneñ höcümçelärdän qaçıp qotılğan ber uquçısı. Totıqlarnı alğannan soñ mäktäp yanında bulğan atışta kimendä ike, qayber mäğlümatqa qarağanda öç keşe üterelgän, 11-e törle cäräxätlär alğan, şularnıñ kimendä ikese uqıtuçı häm öç militsiä xezmätkäre dip xäbär itelä. Yalın özep aşığıç räweştä Mäskäwgä qaytqan prezident Putin Beslan şähärenä ilneñ eçke eşlär ministrı Räşit Nurğalievne häm Federal'' iminlek xezmäte başlığı Nikolay Patruşevne cibärde. Totıqlar xälen çişü eşenä anda älegä qädär Tönyaq Osetiä prezidentı Aleksandr Dzasoxov citäkçelek itä ide. Ul arada, höcüm itüçelär üzlärenä qarşı höcüm yasalıp anda alardan berärse üterelsä, cawap itep berniçä distä, Tönyaq Osetiä eçke eşlär ministrı Kazbek Dzantiev süzlärenä qarağanda, 50 totıqnı ataçağın belderde digän xäbär kilde. Zur höcüm başlanğan oçraqta alar bar mäktäp binasın şartlatu belän yanıy. Totıqlarnı alar sportzalda tota dip farazlana. Köne buyı höcümçelär belän elemtä urnaştıru tırışlıqları yasalsa da, alar moña bik telämi genä bara. Aralaşu täräzädän taşlanğan yazmalar aşa ğına alıp barıla. Qayber mäğlümat çaraları, taläplär arasında Tönyaq Osetiä wä İnguşetiä prezidentları belän oçraşu, Mäskäwdän mäğlüm tabib Leonid Roşal''ne çaqıru, Rusiä törmälärendä totılğan çäçän wä inguş suğışçıların azat itü, Çeçnädän federal'' ğäskärlärne çığaru kebekläre bar dip xäbär itä.
Kärim Kamal


text:
Pötr İlyiç Çaykovski
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Pötr İlyiç Çaykovskiy (Rusça ПëTp Илbич ЧaйkoBckий) - romantik çorğa qarağan rus kompozitorı.
Çaykovskiy dönyaküläm şöhrät qazana. Biograf yazuçı Anthony Holden assızıqlawınça, Çaykovskiyğa qädär rus muzıkası xalıq cırlarınnan häm kapella yañğırawlarınnan torğan. Şulay uq Çaykovskiy berençe tapqır çit il tıñlawçısın rus muzıkası belän tanıştıra. Mäsälän, Mixail Glinka (Mиxaил ГлиHka) üz tormışında berdänber tapqır çit il konsertın Parijda birä.
Tormışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Pötr Çaykovskiy 1840 yılnıñ 7 mayında xäzerge Udmurtiä respublikasınıñ Votkinsk şähärendä dönyağa kilä. Ätise – İlya Petroviç şaxta injenerı, änise – fransuz tamırınnan bulğan Aleksandra Andreyevna Assier. Çaykovskiy öyendä pianino tawışı tuqtmağan. Pötr berençe muzıka däreslären 5 yäşendä başlıy. Öç yıl eçendä ul notalarnı uqıtuçısı däräcäsendä uqıy alırday yuğarılıqqa kütärelä.
1850 yılda Çaykovskiy Sankt-Peterburgnıñ Xoquq mäktäbenä kerergä dip äzerlek klassların ala başlıy. 1858 yılğa xätle ul şul mäktäpne tämamlıy. Şunnan soñ ul Yustitsiä Ministrlığına bilgelänä. Bu eşne ul öç yıl däwamında alıp bara.
1862 yılda Çaykovskiy Anton Rubinstein qulı astında muzıka däreslären ala başlıy.
1891 yılda Çaykovskiy konsertları belän AQŞnı qolaçlıy. Carnegie Hall açılu tantanasında ul Slavonic March äsären başqara.
1893 yılda Çaykovskiyğa Cambridge universitetınıñ Muzıka fännäre doktorı däräcäse birelä.
Kompozitor 1893 yılda dönya quya.
Şäxsi tormış[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ozaq yıllar däwamında Çaykovskiy icatın öyränüçelär anıñ gomoseksual sıyfatların tikşerep kildelär. Bu ezlänülär Sovet xökümäte waqıtında ber çiktän ikençe çikkä taypıla. Läkin, närsä genä bulsa da, 1870nçe yıllar tiräsendä Çaykovskiy ğäilä qoru teläge belän yana başlıy.
Ozaq yıllar buyınça Çaykovskiyğa emotsianäl yaqtan zur teräk bulıp Nadejda fon Mek tora. Bu xatın belän ul berqayçan da oçraşmasa da, anıñ patornatı häm finans yärdäme belän dönya kürä. Alarnıñ küpsanlı xatları Çaykovskiyneñ şäxsi tormışı turında bay mäğlümatlnı açıqlıy.
Töp äsärlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Romeo häm Juillet
- Könbatış Sonata
- 1812 yıl Uvertyurası
- Slaw Marşı
- Çikläwek Watuçı (The Nutcracker)
- Yevgeni Onegin
- Berençe Pianino Konsertı
- İolanta


text:
Omski ölkäsendä tatar telen uqıtu yuqqa çıqmasmı
Üktäber ayında Omskida Pedagogiä marafonı ütkärelde. Ölkä Mäğärif ministrlığı tarafınnan inde öçençe märtäbä oyıştırılğan bu çara ğädättä ber ay däwamında bara. Düşämbe könne älege marafon qısalarında “Tellär häm mädäniätlär dialogı” digän temağa etnomädäni komponentlı mäktäplär uqıtuçısı köne buldı. Anıñ eşendä ölkäneñ awıl-rayonnarı häm şähär mäktäpläreneñ tuğan tel uqıtuçıları, Mädäniät ministrlığınıñ din häm milli säyäsät komitetı belgeçläre, tatar, qazax oyışmaları wäkilläre häm qayber irekle tıñlawçılar qatnaştı.
Pedagogiä marafonınıñ milli belem birügä bağışlanğan älege çarasınıñ açu öleşendä “Omski ölkäsendä milli mönäsäbätlär” digän temağa doklad yañğıradı. Anda ölkädä millätara mönäsäbätlärneñ tınıç buluı assızıqlandı, milli-mädäni oyışmalarnıñ eşçänlegenä qısqaça küzätü yasaldı, ğomum alğanda, ölkädäge milli mädäniätlär üseşenä uñay bäyä birelde.
Bol'şereç'ye rayonı Ülänkül mäktäbeneñ rus tele uqıtuçısı Zälifä Raxmangulova rus tele däreslärendä tatar ädiplären kürsätü mömkinlekläre turında doklad belän çığış yasadı.
Annan soñ, etnomädäni komponentlı mäktäplär uqıtuçısı köne programmasında qaralğança, tatar, qazax, nemes telläre buyınça master-klasslar buldı, axırda etnomädäni komponentlı mäktäplärdä rus häm tuğan tellärne uqıtu problemaları buyınça fiker alışu ütte .
Tatar tele buyınça Ğabdulla Tuqaynıñ tormış yulına, icatına bağışlanğan açıq däres – master-klassnı 1-nçe sanlı pedagogiä kolliäteneñ tatar tele uqıtuçısı Gölsinä Äxmärova ütkärde. Däres barışında Tuqaynıñ 120 yıllığı uñayınnan çığarılğan interaktiv kitap qullanıldı, kolliät studentları şağirneñ äsärlärennän özeklär uqıdılar, “Umırzaya” üzeşçännäre Tuqay şiğırlärenä icat itelgän cırlar başqardılar.
Däresneñ yomğaqlaw, fiker alu öleşendä awıllardan kilgän uqıtuçılar mondıy mömkinleklär bezdä dä bar, komp'yuterlar bar, älegä bezneñ qullanıp qarağanıbız yuq didelär.
Fiker alışu waqıtında Tevriz rayonınıñ Tuyçı awılı mäktäbe uqıtuçısı Al'bina Mozaffarova, tatar tele däresläreneñ atnağa ber säğätkä genä qaldırıluı, bıyıldan uqıtu programmasına kertelmäwe turında borçılıp äytte.
Tara rayonında da şundıy uq xäl. Bu xaqta Turalı awılı mäktäbeneñ tatar tele uqıtuçısı Finnura İnayatova bäyän itte. Alarğa cawap itep Ülänkül mäktäbe mödire urınbasarı Rimma Maçitova, xäzer mäktäplärgä bazisnıy plan birelä, teläk bulsa tatar tele däreslärenä waqıt tabarğa mömkin, däreslär birergä dä mömkinleklär – kitaplar, äsbaplar bar dip belderde,
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Qazan Xalıqara Möselman kinosı festivale
Qazan Xalıqara Möselman kinosı festivale, elekke Altın Mönbär kinofestivale - Qazanda ürkärelä torğan kinofestival. Festival qısalarında konkursqa Möselman ruxın çagıldırgan filmnar täqdim itelä. Festivalne ütkärü fikereneñ avtorı "İslam dönyası" televideokompaniasennän Zawdi Mamirgov. Oyıştıruçılar arasında Räsäy möftiläre şurası häm Tatarstan Mädäniät ministırlığı bar.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 5 - 11 sentäber 2005. yıl
- 10 - 15 sentäber 2006. yıl
- 6 - 12 sentäber 2007. yıl


text: Kiev – Ukraina prezidentlığına däğwa itkän Viktor Yanukoviç, premier-ministr bulıp eşlägän çorında rişwätçelektä ğäyeplänü säbäple, düşämbe köngä militsiägä çaqırılğan. Eçke Eşlär Ministrlığı belderüençä, alar Donetskida xalqara hawa alanı tözü öçen material satıp aluğa 900 meñ dollar aqça birü turındağı qanunsız qararğa Yanukoviçnıñ qatışı bulu-bulmawın tikşerergä teli. Uzğan yılnıñ dikäberendä ütkän prezident saylawlaırnda Yanukoviç Viktor Yuçenkoğa ottırdı. Yuçenko korrupsiägä qarşı köräşne töp maqsatı itep quydı.


text: AQŞ xärbiläre wäkile Roger King Quşma Ştatlarnıñ B-1 bombalaw oçqıçları häm Yewropalılarnıñ höcüm oçqıçları uzğan töndä bu urınnı qat-qat bombaladı dide. Kiçä bu tirädä atışlar bulğan ide. Bäreleşlärdä AQŞ maxsus köçläreneñ 200-läp suğışçısı qatnaşa. Bügen biregä östämä köçlär dä cibärelde. Bu bäreleş uzğan yazda bulğan Anakonda operatsiäsennän soñ Äfğänstanda bulğan iñ külämle bäreleş. King älege taraf almaştıruçı suğışçılarınıñ elekke Taliban wäkilläreme, Äl-Qaidä äğzalarımı buluın äytmäde. Kiñ äytüençä, alar elekke äfğän premyer-ministrı Gulbutdin Xikmätyarğa bäyle dip isäplänelä. King süzlärençä, uzğan töndä doşman yaqnıñ 18 suğışçısı üterelgän. AQŞ xärbiläre häm alarnıñ berektäşläre yağınnan yuğaltular yuq dielä.


text:
Töbäklär häm federal’ üzäk aqça büleşä
Tatarstanda cäyneñ urtası, bik esse, qızu hawa tora. Bar mömkinçelege bulğan keşe şähärdän yıraqqaraq kitep, tabiğättä, su buylarında yata. Läkin şuşındıy esse waqıtta da, Rusiä xakimiäte yal itep yatmıy. Şuşı könnärdä genä Rusiäneñ Federatsiä Şurasında salımnarnıñ federal’, töbäk häm cirlelärgä yaña büleneşen tikşerdelär. Parlamentnıñ Yuğarı palatası deputatları Nalog kodeksınıñ qayber matdälärenä üzgäreşlär kertä torğan qanunnı rasladılar. Älege qanunnan kürengänçä, xäzer federal’ qaznağa kitä torğan 10 salım bar. Elek alarnıñ sanı 16 ide. Läkin alarnıñ sanı äzäysä dä, sıyfatı arttı. Çönki federal’ bulıp iñ ähämiätle, iñ keremle salımnar qaldı. Alar arasında elek cirle byudjetqa aqça kiterä torğan suğa salım da bar. Regional’ salımnarnıñ sanı yaña qanun buyınça 3 kenä – transport, oyışmalar milkenä häm uyın biznesına salımnar. Munitsipalitet däräcäsendä, yäğni cirle salım, ike – cir öçen häm fizik zatlar salımı. Şuşı üzgäreşlärne kertüçe qanun 2005 yılnıñ 1 ğinwarınnan eşli başlayaçaq.
Citmäsä, yaqın kiläçäktä Rusiädä barlıq sotsial tarmaqnı da töbäktäge xakimiät tä’min itärgä tieş bulaçaq. Qazanda cıyılğan respublikanıñ finans oyışmaları citäkçelärenä Rusiäneñ finans ministrlığı wäkile Aleksey Lavrov näq menä şuşı xaqta söyläde. Ministrlıqnıñ byudjet säyäsäte departamentı citäkçese Lavrov byudjetara mönäsäbätlär reformasın ütkärüçelärneñ berse bulıp tora. Şuña da, anıñ süzlären ayıruça iğtibar belän tıñladılar. Ul här töbäk byudjetına üze aqça eşläp, anı üze taratırğa tieş, dide. Läkin, şul uq waqıtta, älege aqçalarnı taratu mäs’äläsendä, citäkçelär bik qırıs qısalarda eşläyäçäk, dip iskärtte ul. Yaqın arada xökümät wäkillären genä tügel, deputatlarnı da bik qızu eşlär kötä. Şul uq Aleksey Lavrov süzlärenä qarağanda, byudjet ölkäsendä federal’ üzäk häm töbäkara mönäsäbätlärne caylaw öçen şaqtıy ğına qanunnar da kiräk bulaçaq. Mäsälän, inde bıyıl közen ük respublika xakimiäte balalar aqçasın niçek häm nindi külämdä tüläw turında mäs’äläne tikşerergä tieş. Ä bit mondıy tiz arada xäl itüne sorawçı mäs’älälär distälärçä, dip qurqıttı Aleksey Lavrov Tatarstannıñ finans oyışmaları citäkçelären.
Kürengänçä, finanslar tarmağında respublikanı yaqın kiläçäktä şaqtıy zur üzgäreşlär kötä. Läkin älegä deputatlar da, xökümät wäkilläre dä bu xaqta bernindi añlatmalar birmi, üzläreneñ fikerlären beldermi.
Gölnaz İlgizär


text:
AQŞ İrannıñ berençe reaksiäsenä uñay bäyä birde
Sişämbedä BMO İminlek Şurasınıñ biş daimi ağzasınıñ häm Germaniäneñ qatnaşı beäln äzerlängän täqdim Teheranda İran xakimiätlärenä tapşırıldı. Bu täqdim İrannıñ atom energiäse programmasınıñ qayber aspektların tuqtatuı, ğadi itep äytkändä atom qoralı eşläp çığarmauı öçen yasaldı. İran räsmiläreneñ bu täqdimne citdi tikşerergä väğdä itülären Washington uñay işarä dip bäyäläde.
"Bu uñay dip uylıym. Min bu mäsäläne diplomatiä arqılı cişärgä telim häm, Havier Solananıñ İranlılarğa, Amerika, Rusiä, Qıtay , Britaniä, Fransiä häm Germaniä bu problemanı xäl qılırğa telilär digän kündermäne tapşıruna raxmätlemen."
Älegä täqdimnärneñ eçtälege bilgele tügel. Qayber mäğlümätlärgä kürä, anda atom qoralı eşlävne qıyınlaştırğan ciñel sulı atom reaktorın tözügä yardäm itü , Dönya Sävdä Oyışmasına kerüne yaqlau , törle texnologik transfer häm sävdägä qarağan täqdimnär bar. Şuşı täqdim möhim ber mäsälädä elekkelärennän ayırıla. Washington Post gazetası qayber amerikan häm yevropa räsmiläreneñ, bu täqdimdä İrannıñ üz cirendä urannı bayıtu mömkinlege mäsäläse açıq qaldırılğan digän süzlären sitat itep kiterä. Könbatış elegeräk İran Uran bayutunı tulısınça tuqtatırğa tieş dip taläp itep kilgän ide. İseme äytelmägän räsmi şäxes läkin İran Xalıqara Atom Energiäse agentlığınıñ häm BMOsı İminlek Şurasınıñ barlıq şartların da ütärgä tieş bulaçaq dip beldergän. AQ Yort süzçese Şon McCormick täqdimnärneñ eçtälegen faş itne kire qaqtı häm jurnalistlarn raslanmağan xäbärlärne taratudan saq bulırğa çaqırdı.
"Bugen İran xäkümätenä täqdim itelgän paketta häm etärüçe häm çiklävçe çaralar bar. İran xäkümätenä ike yulnıñ bersen saylau mömkinlegen birä Söyläşülär yulın yäisä küberäk izolätsiägä kerüne."
AQŞ İrannı uran bayıtudan vaz kiçep söyläşülär östälenä utırırğa üstämä qızıqsındıru çarası bularaq Fransiä, Germaniä häm Britaniä belän bergä Teheran belän turıdan-turı söyläşülärdä qatnaşaçağın beldergän ide. Buş moña qağılıp bolay dide.
"İranlılarnıñ bezneñ täqdimne citdi itep qabul itep itmävlären kürerbez. Alar saylarğa tieş. Min alar kontrol itü mömkin bulğan bayıtu eşen tuqtatqan xäldä, AQŞnıñ alar belän ber östälgä utırıp söyläşäçägen äytkän idem."
AQŞnıñ İrannı turıdan-turı söyläşü partnerı dip qabul itüe Teherannıñ statutın kütärer häm anıñ östenleklär dä, çiklävlär dä bulğan täqdimnär paketın qabul itüen ciñeläyter ide. AQŞ İrannıñ aylar tügel, ä atnalar eçendä cavap birüen teli.
Färit İdelle, Praga.


text:
Elekke Fälestin citäkçese Yassir Arafatnıñ tuğanınıñ ulı Nasir äl-qidwa bügen Arafat turındağı tabiblar xisabın Fälestin Xakimiätlärenä tapşırdı.
Ämma anıñ süzlärençä, bu dokumentta arafatnıñ üleme säbäpläre açıq qına äytelmi. Fransuz tabibları Fälestin citäkçeseneñ ni säbäple ülgänlegen açıqlamağan dide ul.
Äl-Qidwa BMOdağı fälestin wäkile dä. Ul 558 bitlek dokumentnı häm rentgent sürätlären waqıtlı fälestin prezidentı Rauhi Fatuxqa tapşırdı.
Arafat 11-nçe noyäberdä Parij yanındağı xastaxanädä wafat bulğannan birle Arafatnıñ sälamätlege turındağı dokumentlar fälestin xakimiätlärenä tapşırılmağan ide.
Anıñ ni säbäple ülgänlege äle dä iğlan itelmäde. Ämma Fälestin räsmiläre törle imeş-mimeşlärne häm spekulyatsiälärne beterü öçen anıñ üleme säbäben cämäğätçelekkä açarğa wäğdä birde.


text:
Pakstan oppozisiäse 6 İslam firqasennän torğan koalisiä deputatları , Pakstan belän İzrail arasındağı berençe räsmi söyläşülärgä qarşılıq yözennän bügen parlament utırışın taşlap çığıp kitte. Kiçä Törkiädä Pakstan häm İzrail tışqı eşlär ministrları Xurşeed Kasuri häm Silvan Şalom oçraşqan ide.
Kasuri bügen, kiçäge oçraşu İslamabadqa Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştıru eşenä äwzemräk qatnaşırğa mömkinlek biräçäk, dip belderde.
Prezident Pärwäz Möşärräf, tağın ber tapqır, irekle fälestin däwläte tözelmi torıp, Pakstan İzrail belän diplomatik mönäsäbätlärgä kermiäçäk, dip qabatladı.


text:
İnvalidlıqqa çığuçılarnı üzgäreşlär kötä
“Tatarstan meditsina- sotsial' ekspertiza baş byurosı” oyışmasınıñ yıllıq utırışına Mäskäwdän, respublika Xökümätennän, Tatarstan däwlät Şurasınnan da wäkillär qatnaştı. Oyışmanıñ citäkçese Xäydär İksanov uzğan yıl eşçänlegenä näticä yasap, olı buın belän berrättän balalar arasında da invalidlıyqqa çığuçılar artuın äytte. Şähär belän awıllar arasında invalidlıyqqa çığuçılarnıñ san ayırmasına tuqtaldı. Yöräk, yaman şeş awıruları näticäsendä invalidlıyqqa çığuçılarnıñ sanı kübäyuen bilgeläp uzdı.
İnvalidlıyqqa çığarğa tezläwçelär sanınıñ soñğı yılda artuı küptän tügel qabul itelgän qanun belän dä bäyle ikän. “Tatarstan meditsina- sotsial' ekspertiza baş byurosı” federal' däwlät oyışması citäkçese Xäydär İxsanov bolay dide
Yaña 122 qanun qabul itelgäç federal' däräcädäge aqçalata tüläwlär alırğa teläweçlär kübäyde. Ayıruça awıl cirendä.
Yıllar buyı xezmät xaqı kürmägän awıl xalqınıñ invalidlıq alıp bulsa da äzme-küpme aqçalı bulırğa teläwe turında äledän-äle söylänep kilä. Şuña fermada barmaq sındırıp, ayaq-qulların awırttırıp invalidlıq sorap kilüçelär dä arta bar ikän. Ämma invalidlıq bilgesen alu bügenge köndä şaqtıy qatlawlı bulıp qala. Anı yıllar buyı yörep tä ala almawçılar şaqtıy. Läkin yıllıq cıyılışta äytelgänçä, bıyıl möräcäğät itkän xalıqnıñ 90 protsentqa yaqını invalidlıq alğan. Ämma şuşı könnärdä genä yaña qarar qabul itelgän. Anıñ buyınça invalidlıq alırğa tezläwçelärgä taläplär arta ikän. Bu mäs’äläne yıllıq utırışta bik quzğatmasqa tırıştılar. Xäydär İksanov
Kiçä genä yaña dokument aldıq, anda şaqtıy normalar üzgärtelgän. Berençe çığarğan qarar belän qänäğät bulmasa, invalid yaña sostavqa ber ay ğına möräcäğät itä ala.
İnvalidlıq alu yäki anı qabat ozınaytu öçen şaqtıy ğına käğäzlär tutırırğa kiräk. Tikşerülärneñ dä barısı da tüläwle häm şaqtıy qimmätkä töşä. “Tatarstan meditsina- sotsial' ekspertiza baş byurosı respublikanıñ Sälämätlek saqlaw ministrlığı belän individual' reabilitatsiäläü programmasın tutırğanda anı kiläçäktä ğadiläşterüne küzdä tota ikän. Xäydär İxsanov
Yañalıqlar küp bulaçaq. Awırular tikşerüneñ sıyfatın arttırunı niätlibez, yaña dokumentlar äzerlibez. İndividual' reabilitatsiäläü programmasın kübräk invalidlarğa birergä telibez. Çönki küp çaralar şul programma nigezendä eşlänä.
Landış Xarrasova


text:
Yaqın Könçığışta ikençe qaynar noqta, İzrael belän fälästinnär arasındağı nizaq. Bilgele bulğançı Prezident Yasir Arafat belän premier ministır Mäxmud Abbas arasında xakimiät öçen köräş bara. M.Abbas bugen parlamentta yasağan çığışında tınıçılq planın ğämälgä quyu öçen yä miña östämä xakimiät biräsez yä dä mandatnı kire alasız dip deputatlarğa möräcäğät itte.Läkin parlament ike ut arasında qalmaw häm waqıt otu mäqsatında ışanıç tawışı birü eşen kiçekterde
Fälästin premiäre Abbas wazıyfasına başlauına 100 kön tulı uñayınnan parlamentta yasağan çığışında tınıçlıq planınıñ körçekkä terälüenä säbäp bulğan krizis öçen İzrael yağı ğäyeple , şulay da plannı canlandıru tırışlıqları däwam itäçäk dip belderde.Abbas süzlärençä (audio) İzraelneñ Nablus vä Hebrondağı üterüläre atışlarnı tuqtatu kileşüeneñ köçtän çığuına säbäp buldı. Premier İzrael vä fälästinnär arasında däwam itkän köç qullanu aksiäläre häm kürsätelgän reaksiälär sıqlı tuqtatılırğa tieş dide. Ul''yul haritası'' dip yäretelgän tınıçlıq planın äzerlägän kuartet yäğni AQŞ, Yevropa Berlege , Russiä häm BMOnı plannı qotqaru ,canlandıru öçen qatıraq eşlärgä çaqırdı. Yasir Arafat belän alıp barğan xakimiät köräşe säbäple aftoritetı şaqtıy kimegän Abbas ,parlamentqa yä mine yaqlıysız yä dä öygä qaytarıp cibäräsez, min bu çiksez qıyın postnı saqlap qalu öçen köräşmiäçäkmem dip äytte. Premier AQŞ tarafınnan yaqlanğan planda progress buluı öçen mina tulı aftoritet birelergä tieş dip söyläsä dä, ul ışanıç tawışı turında süz quzğatmadı.İzrael Amerika tarafınnan yaqlanğan Abbasqa ,fälästinnär ällä ni simpatiä belän qaramıy.Anıñ ışanıçsızlıq tawışı aluı, 3 yıldan birle däwam itkän intifadanı tuqtatu häm fälästin däwlätçelege öçen alıp barılğan tırışlıqlarğa zur orım bulır ide. Çığışında ul Arafat belän üze arasındağı konfliktqa , xökümät belän fälästin citäkçelege arasında qayber problemalar bar dip kenä äytte. Abbas Arafatnıñ iminlek köçläre östennnän urnaştırğan kontrolne üzenä tapşırıluın sorıy Älege waqıtta här citäkçe 4 qorallı xezmätne kontrol itä.Arafat xakimiäteneñ sonğı tayanıçın tapşırırğa ber dä aşıqmıy. AQŞ belän İzrael fälästinnärdän qorallı törkemnärne taratuların sorıy , bu tınıçlıq planında da taläp itelä. Ämma Abbas andıy qurqınıçlı eşkä kereşä almıy, monıñ watandaşlar suğışına alıp baraçağın bik yaxşı belä. Bugen ul parlamentta bu xökümät opozitsiä törkemnäre belän problemanı politsiä tügel ä dialog aşa xäl qılaçaq dip äytte. M.Abbas 18 säxifälek çığışında, premierlek wazıyfasına başlağannan soñ ütkän100 kön eçendä ireşkän iñ zur uñış dip, qorallı törkemnärneñ 29nçe iyündä iğlan itkän ber yaqlı atışlarnı tuqtatu kileşüen telgä aldı.Ul İzraelneñ qulğa alu ,üterüläre kileşüneñ bozıluına kiterde dip anı ğäyepläp çıqtı. Ul şulayuq İzrael provakatsiälären tuqtatu öçen AQŞ citärlek eşçänlek alıp barmadı dip tä äytte. Ul politik kiläçägemne parlament qulına tapşıram , min bu posqa yäbeşep yatmim , bu bik qıyın missiä, xätta qayberäülär başqaru mömkin dä tügel dip qarıy disä dä premier, yä xakimiät resursların tapşırıp mine yaqlağız, yä mandatnı kire alığız dip süzlären tämamladı. Parlamentnıñ yaqlauın alu älbättä Abbasqa Arafat belän konfrontatsiädä yardäm itär ide. Ciñelü tınıçlıq planınıñ yuqqa çığuı kebek näticälär öçen ğäyeplänmi postınnan çigenüenä mömkinlek birer ide. Parlamentnıñ mäxsus sessiäse başlanğanda Fatax xäräkäteneñ 200çaması aktivistı Arafatnı yaqlap, demonstratsiä ütkärde, bitleklär kigän ber niçä keşe parlament binası täräzälären wattı. İzrael ägär dä M.Abbas urınınnan çitlätelsä, Arafat bilgeläp quyğan xökümät belän eş itmiäçäkbez dip aldan belderep quydı. Töbäktäge AQŞ diplomatları Abbas urınınnan kitsä Waşington yaqın könçığışta bälkim dä aradaşçı rolen kimeter dip äytä. Fälästin parlamentı kiläse atnada yañadan cıyılıp Abbas turında qarar biräçäk dip kötelä.
färidä xämit, praga


text:
Tatarstanda urıp-cıyu bara
Abiturientlar öçen awır waqıtlar artta qalsa, awıl xucalığı öçen qızu uraq öste äle başlanıp qına kilä. Tatarstanda urıp-cıyuğa kereştelär. Qazannıñ Efir telekompaniäseneñ xäbärlär programması bu xaqta, respublikanıñ iñ yaratqan küñel açu çarası waqıtı citte, dip äytte. Xäbärlärdä här könne tege yäki bu rayondağı berençe ikmäkne tapşıru tantanaların kürsätep toralar. Xäyer, kemgä küñel açu, ä kemgä bik awır häm cawaplı eş. Şuşındıy qorı häm esse könnärdä bıyılğı uñışnı urnaştırıp qalırğa da ölgerergä kiräk bit. Respublikanıñ awıl xucalığı ministrı Marat Äxmätov süzlärenä qarağanda, bıyılğı uñış ta bıltırğıdan qalışmasqa oxşağın. Şunısın da äytergä kiräk, däwlät ambarlarında äle bıltırdan qalğan ikmäk tä saqlana ikän. Dimäk, kiläse yıllarda ikmäk alay uñmasa da, Tatarstannıñ açtan ülmäslek zapası bar. Bu xaqta ministr üzeneñ çärşämbe könne Tatarstan radiosında yasağan çığışında äytep kitte. Şulay uq ul anda awıl xucalığı xezmätkärläreneñ küp sanlı soraularına da cawap birde. Şuşı söyläşüdän alınğan tağın ber qızıqlı mäğlümät. Awıl xucalığı akademiäsen häm veterinariä institutın tämämlawçı belgeçlärneñ 7 protsentı ğına eşkä awılğa qayta. Qalğanı awıl xucalığın şähärdä genä üsterüne qulay kürä. Xäyer, Tatarstannıñ citäkçelegendä dä şuşı yuğarı uqu yortların tämämlawçılar küpçelekne täşkil itkänne iskä alsañ, bu san ber dä säyer kürenmi.
«Azatlıq» radiosı öçen Tatarstan xäbärläre belän Qazannan Gölnaz İlgizär


text: İran räsmiläre Rusiä belän atom yağulığı turında bügen imzalası kileşüneñ kiçekterelüe turında xäbär itte. Alay da İminlek Şurası wäkile Ali Ağa-Möxämmädi, ul yäkşämbedä imzalanır digän ömet belderde. Bu kileşü nigezendä, yağulıq qaldıqların kire qaytaru şartı belän, Rusiä, İrannıñ Büşär stansiäsen yağulıq belän täemin itäçäk. Kileşü imzalansa İran reaktorı bıyıl uq eşli başlıy ala. Quşma Ştatlar, Tähran, reaktor sıltawı belän atom qoralı eşli ala dip, kileşügä qarşı çığa. Rusiä, qaldıqlar qaytarılğan oçraqta, İran atom qoralı eşli almıy, dip belderä.


text:
Başqortlarnıñ üz irekläre belän Rusiägä quşıluın bäyräm itü töp iğtibar üzägenä mende. Bu uñaydan kön kürgän mäqälälärdä, xäbärlärdä urıs däwlätenä quşılu geosäyäsi yaqtan mantıyqqa turı kilüe äytelä.Mäsälän, “Yäşlek” gäziteneñ 17 sintäbr sanında çıqqan mäqäläne alıyq. Aña qarağanda, imeş, Ural böten Yevraziäneñ üzäge. Kem Uralğa iä – şul dönyağa iä. Bu geosäyäsi töbäkne Hitler da, yapon militäristları da basıp alırğa teläde. NATOnıñ Rusiäne tarqatu planı da Uralğa bäyle. Mondıy ähämiätle töbäkne başqortlar üzläre genä saqlap qala almas ide. Şuña Rusiägä quşılu mantıyqqa turı kilä.Şulay dip “Yäşlek” gäzite yazıp çıqtı.
Cämägätçelek autobusı totuçı eşquarlar häm däwlät yul xäräkäte iminlege xezmätläre arasında qarşılıq başlandı. Eş şunda, Rusiädä “Autobus” isemle operatsiä başlanğan ide. Operatsiä barışında militsiä autobuslar texnik tözeksez dip yulğa çığarmıy. Qayber könnärdä Ufada 300gä yaqın autobus passajir taşudan çitläşterelä. Näticädä cämägätçelek transportına çiratlar xasıyl buldı. Ä bu autobuslar, yuğisä, şul uq yul xäräkäte iminlegendä qaralıp, texnik tözek dip tabılğan bulğan. Autobus xucaları militsiägä qarşı mäxkämälärgä ğarizälar yawdıra. Bügenge köndä mäxkämägä 15 ğarizä birelgän.


text:
Tatarstanda yaña-iske xökümät raslandı
Tatarstan Däwlät Şurasınıñ utırışı aldınnan başta Mädäniät, fän, mäğärif häm milli mäs'älälär buyınça komitetı utırışı bulıp uzdı. Anda Zilä Wälievanı Premyer-ministrınıñ urınbasarı - TR mädäniät ministrı itep bilgeläwne xuplandı. Şulay itep, soñğı könnärdä iñ qızıqlı mä’sälälärneñ berse bulıp torğan mä’sälä xäl itelde. Zilä Wälieva citäkçelegendä nindi ministrlıq bulaçaq, mädäniät ministrlığımı yä bulmasa mädäniät häm mäğlümatı kommunikatsiälär ministrlığımı oyıştıru turında bäxäs comğa könne qabınıp kitkän ide. Xökümätkä başqa nämzätlär mondıy zur qızıqsınu tudırmadılar. Çönki, nämzätlär üzläre elek bilägän urınnarına täqdim itelgän ide. Barı tik tağın ber nämzät – Boris Pavlov qına vitse-premyerlıq eşendä yaña keşe buldı. Ä Zilä Wälieva isä älegä qädär vitse-premyer eşen başqarğan ide, xäzer dä şul uq däräcädä qaldı. Moña östäp Mädäniät ministrı portfelen dä aldı.
İskä töşerep ütäbez,pänceşämbedä Däwlät Sovetı komitetlarınıñ urtaq utırışında parlamentarilar Zilä Wälievanı Premyer-ministrınıñ urınbasarı - TR mädäniät häm massaküläm kommunikatsiälär ministrı wäqälätenä bilgeläw mä’säläsen kön tärtibennän töşerep qaldırdılar, çönki mädäniät ministrlığı belän «Tatmedia»nı quşu yuridik yaqtan döres formalaştıruda sorawlar tudırğan.
Däwlät Şurasınıñ Mädäniät komitetı utırışında comğa kön säğät tuğızda Premyer-ministrı wazifaların başqaruçı Röstäm Miñlexanov qatnaştı. Ul qabul itelgän qararğa añlatma birep, ul Mädäniät ministrlığı häm massaküläm kommunikatsiä çaraların koordinatsiäläw eşendä struktur üzgäreşlärneñ törle variantları qaraluın bilgeläp ütte. "Bügen massaküläm mäğlümat çaraları belän maxsus orğan - "Tatmedia" agentlığı şöğellänä. Bazar üzgärtep qorularınıñ älege etabında däwlät idäräsendä üzgäreşlär kiräkmi. Zilä Wälieva vitse-premyer wäqälätendä dä wazifalarnı bülü näticäsendä ictimaği oyışma, media-xezmätlär eşen koordinatsiäläyäçäk." dip añlattı Röstäm Miñlexanov.TR mädäniät ministrı wazifasına respublikanıñ ğına tügel, ä böten dönya tatarlarınıñ mädäniät mä’säläläre da kerüen iskä töşerde.
Ä Däwlät Şurasınıñ comğadağı sessiäse kön tärtibenä 58 mä’sälä kertelgän ide. Alar arasında respublika prokurorı protest birgän qanunnarnı qaru, töbäk parlamentları täqdim itkän qanun proyektların tikşerü, häm Tatarstan parlamentınıñ mönäsäbäten belderü, Tatarstan ictimaği palatası turında qanunnı berençe uqılışta qaru kebek mäsällär bar ide. Älbättä, töp säyäsi mä’sälä, ul parlament tarafınnan Respublika Xökümäteneñ berençe citäkçelären raslaw. Sessiädä, prezident täqdim itkän Xökümät citäkçeläre raslandı. Şulay itep, Röstäm Miñlexanov yañadan respublika ministrlar kabinetı räise itep saylandı. Anı yaqlap 82 deputat tawış birde, 6 deputat qarşı çıqtı.
Parlamentarilar prezident Mintimer Şäymievneñ Rawil Moratovnı häm Boris Pavlovnı- Premyer-ministrınıñ berençe urınbasarı - TR iqtisat häm sänäğät ministrı, Vladimir Şvetsovnı Premyer-ministrınıñ urınbasarı - TR transport häm yul xucalığı ministrı, Marat Äxmätovnı TR Premyer-ministrınıñ urınbasarı - awıl xucalığı häm azıq-tölek ministrı, Zilä Wälievanı - Premyer-ministrınıñ urınbasarı - TR mädäniät ministrı wäqälätenä bilgeläw täqdime belän kileşep, tawış birdelär.
Xäzer Tatarstan premyer-ministrınıñ ike berençe urınbasarı päyda buldı. Monnan tış, biş vitse-premyer da ministrlıq portfelläre iäse buldı. Qızığı şunda, premyernıñ ike berençe urınbasarı da iqtisat mä’säläläre buyınça belgeçlär. Monnan tış Tatarstan prezidentı Xökümät başlığı urınbasarları xäl itäçäk mä’sälälärne bilgeläde. Şulay itep, Tatarstanda yaña da, ber ük waqıtta öleşçä iske dä bulğan Xökümätneñ berençe citäkçeläre parlament tarafınnan raslandı. Başqa ministrlıqlarğa kilgändä, alarnıñ citäkçelären prezident üzeneñ Färmanı belän genä dä bilgeli alaçaq, Däwlät Şurasınnan alarnı raslaw kiräk tügel.
Şulay da, sessiädä ministrlıqlarğa qayber üzgäreşlär dä kertelde. Yäşlär häm sport ministrlığı, Däwlät Şurası qararı belän, xäzer turizm öçen dä cawap biräçäk.
Parlamentarilar, şulay uq İctimaği palata turındağı qanunnı da berençe uqılışta qaradılar.
Räfis Cämdixan


text: 26 martta Rusiä prezidentı Vladimir Putin “EдиHaя Poccия” firqäseneñ citäkçelegen qabul ite. Bu oçraşuda firqäneñ Yuğarı şurası räistäşe bularaq, Mintimer Şäymiev tä qatnaştı. “EдиHaя Poccия” 29 martqa bilgelängän qorıltayına äzerlänä. Oçraşu barışında qorıltaynıñ kön tärtibe, firqäneñ manifestı häm programması tikşerelde, dielä räsmi xäbärlärdä. Tatarstan mäğlümat çaraları Vladimir Putinnıñ “EдиHaя Poccия” citäkçelegen maqtawına, ayırım Mintimer Şäymievneñ abruyına, täcribäsenä iğtibar cälep itep, däwlät tözeleşe buyınça yış qına oçraşıp kiñäşüe turında äytüenä iğtibar itälär. “EдиHaя Poccия”neñ respublika bülege eşçänlege, anıñ totqan urını turında “Azatlıq” radiosı daimi söyläp kilä. “EдиHaя Poccия”neñ respublikada totqan urınına törle qaraş bar. Mäsälän, “ЗBeздa ПoBoлжbя” yazuına qarağanda, Tatarstan kommunistları 3 meñläp respondent arasında soraşu ütkärgän: xäzerge waqıtqa Qazanda kommunistlarnıñ reytingı yaqınça 29%, ikençe urında - “Яблoko” (15% artıq), öçençe urında - “EдиHaя Poccия” (13%), annan soñ “ПapTия ЖизHи” (4%).


text:
Törkmänstannıñ yaña xaqimiätenä 1yıl tuldı
Xäbärlärdä yış qına Törkmänstannıñ yaña prezidentı dip iseme qabatlanğan yaña ilbaşı Birdemöxämmädovnıñ wazifağa başlawına bu könnärdä ber yıl tuldı.
Törkmänstan bäysezlegen iğlan itkännän birle, ilneñ ikençe citäkçese bulğan Birdemöxämmätov, yaña reformalar başladı. Bu xäl isä elgärese Safatmarat belän çağıştırğanda, üz eçendä biklängän ilne dönya cämağatçelege arasında tağın da äwzemräk kürergä forsat birer digän ömet qaldıra.
Qorbanguli Birdemöxämmätov, 1991 yılda Törkmänstan bäysezlegen iğlan itkännäñ soñ berençe tapqır uzdırılğan prezident saylawında bik añsatqına ciñep çığıp prezident bulğan ide. Saylaw täcrebäse bulmağan ildä bu saylawnıñ açıq häm ğadel bulmawı turında söyläp toru da urınsız.
İlneñ elekke sälämätlek saqlaw ministrı bulğan, ä hönäre buyınça teş doktorı Birdemöxämmätov, matbuğat çaraların saylaw aldı çaralarında yaxşı qullanu belän prezidentlıqqa saylandı saylanuın, läkin ul şunın belän zamança dönyanıñ iñ säyer xaqimiäten üz cilkäsenä alğan buldı.
Bäysez Törkmänstan, Niyazovnı yäisä üzenä oşağan quşamatı belän äytkändä "Törkmänbaşıñ" zurlaw belän tözelde. Törkmänbaşı digännäñ, ul çınnañ da Törkmänstandağı böten eşneñ başı ide. Ul ilbaşı, yaña törkmän tarixıñ yazuçı häm ilneñ ruxi tormışına yul kürsätkän ruxi başlığı buldı. İldäge säyer üzgäreşlärneñ başı da annan başlandı. Balet, teatr, kino kebek mädäni çaralarnı tıydı, kön häm aylar isemeñ yañadan üzgärtte.
Birdemöxammätov xaqimiätkä kilü belän Niyazov waqıtında qılınğan xatalarnı tözätä başladı.
Birdemöxammätov 1 yıl eçendä,
· Mäktäplär sanın arttıru,
· Pensia aqçaların arttıru,
· Säyäxat itü mömkinçeleklären ciñeläytü,
· Balet teatr kino kebek mädäni çaralarnı xalıqqa qaytaru
…kebek ildä zur reformlarga kereşte.
Läkin il matbuğatınıñ anıñ ber yıl eçendä yasağan bu reformalarnı küpertep, Birdemöxämmätovnıñ prezidentlığına ber yıl tulı uñayınnañ yasağan çığışına bäyläp, bu ber yılnı "yañadañ üseş çorı" dip atawı iğtibarnı cälep itä.
“Xäzer Törkmänstan üz üseşeneñ yaña ber çorına ayaq basa. Matbuğatta bu, “zur üseş çorı” dip çağılış taptı. Ägär dä bez bu zur üseş çorın başlıybız ikän, tiz arada iqtisat ölkäsendä başta wazifalarnı bilgelärgä tiyeşbez yäğni qaysı eşne qaysı wazifanı ğamälgä aşırabız, alar turında qarar qılıp, anı uñışlı ğına başqarırğa tiyeşbez.”
Eçke reformalardan qala, Birdemöxämmätov xaqimiätendä iñ zur üzgäreş tışqı säyäsättä buldı dip äytergä nigez bar. Ber yıl eçendä çit il belän aralar nığıdı. Birdemöxämmätov, Rusiä, Üzbäkstan, Qazaqstan (2 tapqır) häm İran prezidentı belän bergä AQŞ häm Qıtaynıñ yuğarı däräcäle räsmiläreñ qabul itte. Şunnan qala ul üze dä törle xalıqara cıyınnarğa qatnaştı. Yaña citäkçe bilardan qala, könbatış häm könçığıştan kilgän invsetorlar taqdimnärenä dä qolaq sala.
Bu üzgäreşlär, ildän quılğan oppozisiä başlıqlarınıñ xaqimiätkä qarşı qaraşın da üzgärtä başlağan. Oppozisiä äle dä üzgäreşlär kötä, läkin bu üzgäreşlärne başqaru öçen Birdemöxammätov belän bergä eş itärgä teli. Oppozisiä taqdim itkän üzgäreşlär isä: xalıqnıñ yäşäw şartların yaxşırtu, ilneñ demokratik buluı häm säyäsi totqınnarnıñ irekkä çığarıluı.
Läkin oppozisiä kütärep çıqqan bu taläplär öçen äle alda başqarılası eş küp.
İldä äle bäysez matbuğatqa häm xökümättän bäysez çit il oyışmalarına eşlärgä röxsät itelmi. Birdemöxammätovnıñ xaqimiätkä kilüwe belän ministr häm başqa xökümät räsmiläre üz eşlärendä tağın da cäwaplıraq bula başladı. Läkin alarnıñ çığımnarnı niçek qullanuı häm qayğa, niçek sarıf itüe turında räsmi häm bäysez ber belderü yuq.


text:
Yekaterinburda “Taw xakimlege häm XVIII ğasır başqortları” digän konferensiä uzdı
Bu könnärdä Yekaterinburg şähärendä “Taw xakimlege häm 18Hчe ğasır başqortları” dip atalğan fänni-ğamäli konferensiä bulıp uzdı. Konferensiä qısalarında şundıy uq isemdäge kitap täqdir itelde. Kitapnıñ avtorı häm tözüçese– Rusiä fännär akademiäseneñ Ural bülegenä qarağan tarix häm arxeologiä institutınıñ fänni xezmätkäre Niqolay Korepanov.
Başqortstannıñ Sverdlovski ölkäsendäge daimi wäkillege oyıştırğan älege fänni-ğamäli konferensiädä küp kenä Başqortstan häm Ural ğalimnäre, Sverdlovski ölkä gubernatorı xakimiäte wäkilläre, küptörle milli oyışmalar citäkçeläre häm başqort cämäğätçelege qatnaştı. Çığış yasawçı ğalimnär unsigezençe yözdä Ural cirendä ğömer itüçe başqortlarnıñ urıs xökümäte wäkilläre belän bulğan üzara mönäsäbätläre turında qızıqlı mäğlümatlar birdelär.
Konferensiäneñ maqsatı häm küp kenä tarixi mäğlümatlar turında bez filologiä fännäre doktorı, professor, Rusiä fännär akademiäseneñ Ufa bülegenä qarağan tel häm tarix institutı direktorı Firdäwes xanım Xisametdinova belän äñgämä qorıp aldıq. “Här xalıq üzeneñ tarixın belergä tieş, - dip sanıy Firdäwes xanım, - şuña kürä, mondıy tarixi konferensiälär faydağa ğına, - di ul. - Başqortstan respublikası Rusiägä quşıluınıñ 450 yıllığın bäyräm itärgä cıyına. Şul uñaydan bez ata-babalarıbız quyğan maqsat ütälgänme, yuqmı, – çittä yäşäwçe millättäşlärebez belän bergä şul sorawğa cawap ezlibez,” dide ul.
Äñgämä waqıtında Firdäwes xanım tarixqa küz saldı. Anıñ söyläwençä, başqort xalqınıñ Räsäy belän quşıluınıñ töp maqsatı bulıp başqortlarnı berläşterü, tuplaw torğan. Başqort xalqı ul çordağı xanlıqlarğa, Seber xanlığı, Qazan xanlığı, Astraxan' xanlığı, Nuğay urdasına bülenep, betügä duçar itelgän millät bulğan, di Firdäwes Gıyyl'metdinovna. Ata-babalar millättäşlärne tuplaw çarası itep Räsäygä quşılunı kürgännär, dide ul.
Süz Rusiä xökümäteneñ bügenge milli säyäsätenä küçte. Qayber säyäsätçelärneñ xalıqlarnıñ milli üzençäleklären beterep, berböten “rusiäle” millätennän torğan xalıq yasarğa mataşuların da kürmi mömkin tügel. Bilgele inde, “awırtqan” tema – tatar-başqort temasına qağılmıy mömkin bulmadı. Firdäwes xanım üzeneñ dokladında üzlären bügen tatar awılları dip sanawçı Sverdlovski ölkäse awılların tarixi yaqtan başqort awılları ikänlegen iskärtep ütkän ide. Ämma “Rusiäneñ general' büleneşe turındağı iktisadi iskärtmälär” dip atalğan arxiv mäğlümatlarına qarağanda, här awılda elek-elektän törle millät keşeläre yäşägänen berniçek tä inqar itep bulmıy, di ul. Awıllarnıñ bügen “tatarlaşuın” ğalim bolay dip añlata: “Tabiği ki, küp kenä awıllarda tatarlar häm başqortlar küpläp, bergäläp yäşägännär, -dide ul, - Başqort awıllarında da, monı berniçek tä inqar itep bulmıy, din ähelläre uqımışlı tatarlar bulğan. Alar xalıqnı uqıtqannar, din aşa köçle yoğıntı yasağannar. Änä şulay demografik yaqtan köçle etnos başqalarğa yoğıntı yasap, küp awıllarnıñ tatarlaşuına, söyläm teleneñ tatarçağa äwerelüenä kitergän”.
Firdäwes Xisametdinova fikerençä, tatar belän başqort arasında soñğı waqıtta yış kilep çığa torğan añlaşılmawçanlıqlarğa hiç kenä dä yul quyarğa yaramıy. Qayber säyäsätçelärneñ tarqatu säyäsätenä yul quymıyça, ike tuğandaş millät ber bulıp, ber-bersen yaqlap, bergäläp dönya xäzinäsen bayıta torğan tuğan tellären, mädäniätlären saqlap qalıp, kiläse buınnarğa citkerergä tieş. Bu mäs'älä millätneñ zıyalıları östenä töşä. Zıyalılar törle nizağlardan östen bulırğa tieş.
“Taw xakimlege häm 18Hчe ğasır başqortları” digän fänni-ğamäli konferensiädä ğalimnär çığışınnan soñ üzara fiker alışular bulıp uzdı. Fiker alışularda yaqut milli oyışması wäkilläre bigräk tä aktiv qatnaştı. Alar Ural-Altay xalıqları turındağı tarixi ezlänüläre belän urtaqlaştılar.
Soñınnan “Göllär” başqort üzeşçän sänğät ansamble tarafınnan bik matur konsert quyıldı.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Foto: erkindik.kz
Xalıq arasında türli-tüsti şaştarımen, qası-közin boyağan bayawlarımen, qulaqqa taqqan sırğalarımen tanımal bolğan atışwlı «Ninety one» tobı bügin Qarağandıda koncert bermek. Qarağandı jastarınıñ basım köpşiliginiñ qarsılığına qaramastan atalğan toptıñ koncerti Qarağandı cïrkinde ötedi, dep xabarlay`dı Baq.kz-tiñ Qarağandıdağı tilşisi.
«Ninety one» tobı jay`ında qarağandılıq jastardıñ pikirin surap bilgen edik.
«Käristerge qattı eliktey`tini körinip turadı. Şaştarın ärtürli tüske boyap alıp, salaqtağan kïim kïgenderi de közge oğaş körinedi. Qazaqqa jat närse. Qazir mektep oqwşılarınıñ osı topqa qattı eliktey`tinin bay`qap jürmin. Bozbalalar da osılay`şa awı salaqtağan nemese jırtıq şalbar kïip jüredi. Bulay` jalğasa berse balalarımız qulaqtarına sırğa tağıp, qası-közin boyay`tın bolatın şığar», - dey`di Nazïra esimdi qarağandılıq turğın.
«Ninety one» tobınıñ änderin süy`ip tıñday`mın. Dawıstarı ädemi. Xalıqtıñ bul toptıñ önerine nege qarsı ekenin tüsinbey`min. Toptıñ stïli köpşiliktiñ köñilinen şıqpawı mümkin. Biraq bul olardıñ müldem talantı joq degen söz emes qoy`», - dedi Marjan esimdi boy`jetken.
Qarağandılıq jigitter «Ninety one» deseñiz ürke qaray`dı eken.
«Müldem tıñdamay`mız, tanımay`mız, tanığımız da kelmey`di», - dep aşwlandı jigitter.
Qarağandıda bügin osı toptıñ koncerti ötetindigin ay`tqanımızda munday` änşisımaqtardıñ «önerine» arnay`ı waqıt arnap, qarjısın şığınday`tındardıñ isin tüsinbey`tindikterin ay`ttı.
«Sırt kelbetteri adam şoşırlıq. Mümkin elge tanılw üşin istey`tin isteri şığar. Bul topqa jastardıñ eliktegeni durıs emes. Jastarımızdıñ odan da Mey`rambek, Qay`rat sïyaqtı azamattarğa eliktegenin qalay`mın», - dedi Arnur esimdi bozbala.
Ay`nur esimdi boy`jetkenniñ ay`twınşa, toptağı jigitterdiñ qazaq bola tura osılay` kïinwine bastı sebep tanımaldılıqqa ïe bolw.
«Uyalı telefonıma bir öleñin jazıp alğanmın. Anda-sanda tıñday`mın. Biraq bey`neklïpterin qaramay`mın. Älewmettik jelilerdegi paraqşalarına da jazılmağanmın. Jalpı, bul toptı közben körw zïyan dep oy`lay`mın. Özderimen özderi äwre bolıp jürgen top qoy`. Qalay` tanımal bolsaq, qalay` jarnama jasasaq dep ne isterlerin bilmey` jür. Müldem köñil awdarmasaq, azdağan waqıttan soñ qurıp ketedi dep oy`lay`mın. Sondıqtan da jarnama jasawğa atsalıspay`-aq qoyay`ıq», - dey`di Ay`nur.
Cïrk qızmetkerleriniñ ay`twınşa, «Ninety one» tobınıñ koncertine bïletter satılıp jatır. Bïlet satıp alwşılardıñ basım köpşiligi mektep jasındağı balalar. Osığan qarap, toptıñ oqwşı jastar arasında ülken qoldawğa ïe ekendigin bay`qawğa boladı.


text:
"Başqort millätle çinovniktar aź"
Rumil Aźnabayıv ayırısa qala yerźärendä başqort balalar baqsaları yetemäwenä borsolow belderä. Qatnaş ğäilälär küp bulıuı başqort balaların üź telendä genä höyläşewźän sitläşterä, baqsalar asıuźa qıyınlıqtar tıuźıra, ti ul. Äle respublikala başqort telendäge 522 genä baqsa eşläy.
Respublika yuğarı uqıu yorttarında 135 meñgä yaqın student uqıy, ularźıñ 20 meñ samahı ğınahı başqort millätle. Uları la başqort däwlät universitetı, pedagogia universitetı, sänğät akademiahı kewek uqıu yorttarında humanitar yünäleştä genä uqıy, yäki ağrar universitetta awıl xujalığı belgese bulıp sığa, ä texnik qadrźar äźerläwgä iğtibar bötönläy yuq.
Yetäkse wazífalarźa başqorttarźıñ aź bulıuın Qoroltay qadrźar menän eşläwselärźeñ üź eşen eşläp yetkermäwenän kürä. Başqorttar başqa millättärźän naźan tügel, tip belderä ular.
Rumil Aźnabayıv ber añlaşılmağan logika buyınsa urınbaźarźar bildäläw tärtiben dä añlamay. Ägär rayon yäki qala xäkimiäte başlığı urıs ikän, unıñ urınbaźarı la urıs, başlıq başqort ikän, berense urınbasar yänä urıs millätenän täğäyenlänä.
2002 yıldağı Bötä Räsäy xalıq iźäben alıu mäğlümättärenän kürenewensä, Başqortostanda yäşäwselärźeñ 36,2% urıstar, 29,8% başqorttar häm 21,4% tatarźar.


text: Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf, bügen poezğa bulğan höcüm – Hindstan belän Paqstan arasında barğan tınıçlıq söyläşülären tuqtatırğa tieş tügel, dip belderde. Küpçelek paqstanlılar bulğan poezda şartlaw näticäsendä 65 keşe häläk buldı, poez Hindstannan Paqstanğa yul totqan bulğan. İslamabad Dählidan şartlawnı tikşerüne kötä. Paqstan bu höcümne "terror ğämäle" dip atadı. Premyer-ministr Şäwkät Äziz höcümne kisken täñqitläp çıqtı. "Paqstan bu xälne täñqitli häm, Hindstan räsmiläre, tikşerü näticäläre belän urtaqlaşır dip ömetlänäbez." dide Paqstan xökümäte başlığı. Hindstan tikşerüçeläre süzlärenä qarağanda, poezda yanğın ike bomba şartlawı näticäsendä başlanğan.


text:
Başqortstan Prezidentı qarşındağı cämägät kiñäşmäse utırışı bulıp ütte.Anda aldağı yılnı narkomaniä , eçkeçelek häm tämäke tartu belän bäyle sotsiäl awırularnı kisätü yılı dip iğlan itü mäsäläse qaraldı.Älege afätkä qarşı aqtivraq eşlärgä çaqırıp respublik xalqına möräcägät qabul itelde.
4nçe dekäbr Ufada töbäkära fänni-ğämäli konferensiä bulıp üttte.Ul “Küpmillätle Rusiä cämägätçelege üseşe problemnarı“ dip ataldı.Anda Başqorstan ildäge millätara stabil üseşkän töbäk bularaq bilgelände.
Başqortstandağı iñ zur sänägät berläşmäsendä qarşılıqlar başlandı.Süz Ufa motorlar tözü berläşmäse xaqında bara.Qarşılıq zawodqa kerü tärtiplären üzgärtkännän soñ başlanğan.Zawod citäkçelege terror aqtlarınnan saqlanu öçen dip , sumka , paket , barsetka kebek äyberleläre bulğannarnı kertmäw turında qarar çığarğan ide.Näticädä eşkä kerälmäwçelär zawodnıñ saq xezmäten bärep ütkän.Aqsiädä qatnaşuçılarnı eştän qısqartu belän yanağannar.Zawod citäkçelege eşçelär belän oçraşudan baş tartqan , hönär berlekläre eşçelärne yaqlawdan tıyılıp tora.