text:
Qazannıñ tağın ber citäkçese bulaçaq
Qazannıñ başqarma komitet başlığı itep, ber tawıştan İlsur Metşin saylandı. Ütkän şimbädä, şähär Dumasınıñ utırışı buldı. Anda deputatlar, 2 nämzättän bersen, Metşinnnı sayladı. Bu xäbärne işetkän qazanlılar, aptıraşta qaldı. Çönki küplär, munisipal reformanıñ asılın añlamıy bulıp çıqtı. İlsur Metşinnı, Prezident ber tapqır üzeneñ qararı belän bu urınğa bilgeläde bit inde, nigä tağın saylawlar ütkärü kiräk buldı digän sorawlarnı işetergä turı kilä. Tatarstan başqalasında, xäzer, 2 törle xakimiät ğämäldä. Qazan şähär idäräse häm anıñ deputatlar şurası wäqäläte 2005 yıl axırında betäçäk. Anıñ urınına munispal xakimiät kiläçäk. Xäzer – küçeş çorı bara. Şuña kürä, idärä itü oyışmalarnıñ ike törlese eşläp kilä. İkençese tör xakimiät, munisipal oyışmalar, äle oyışıp qına kilä. Munisipal berämlek deputatlar cıyılışı 16 üktäberdä saylandı. Alar arasınnan, munisipal berämlek başlığı barlıqqa kilde. Xäzer şuşı munisipal xakimiätneñ başqarma komitetı da oyışa başladı. Kamil İsxakovnıñ Yıraq könçığışqa kitüe bilgele bulğançığa qädär, elekke Qazan şähär idäräse başlığı urınında da, munisipal berämlek başlığı urınında da, ul üze utıra ide. Elekke Qazan şähär idäräse başlığı urınına İlsur Metşinnı Prezident bilgeläde. Ämma anıñ wäqälätläre yaña yıl tönendä ğämäldän çığaçaq ide. Çönki berençe ğinwardan, munisipal xakimiätneñ waqıtı citä. Munisipal berämlek idäräse başlığı urınına ütkärelgän bäygedä İlsur Metşin da qatnaştı. Bäyge turında, ütkän tapşıruıbızda söyläğän idek. Anda 8 keşe yarıştı. Şulardan, 2 keşe saylap alındı, ä şimbä könne, yaña munisipal berämlek deputatları, 2 keşeneñ bersen, İlsur Metşinnı, ber tawıştan saylap quydı. Ämma şul uq waqıtta, munisipal berämlek başlığı itep, Kamil İsxaqov qaldı. Çönki, qanunda başqarma komitet başlığı ber närsä, munispal berämlek başlığı bötenläy başqa närsä, dip bilgelängän. Başlıq, mer – ul cawaplı keşe, ämma çınlıqta, xäl itü xoquqı, başqarma komitet citäkçesendä bulaçaq. Kamil İsqakov, Vahapov okrugında saylanğan deputat häm munisipal berämlek başlığı wazifalarınnan 16 dekaberdä qaytqanda baş tartam, dip belderde. Dimäk, Qazannıñ merı, digän tağın ber citäkçe bulaçaq. Başlıq ta, başqarma komitet citäkçese dä, ber uk keşe bula almıy ikän. Qanun röxsät itmi. Bu xaqta ul, yäkşämbe könne, «Yaña ğasır» kanalınıñ analitik tapşıruında da xäbär itte.
Munisipal berämlek deputatları cıyını, kiläçäktä, Şähär Duması dip atalırğa mömkin. Bu süz, torğan sayın nığraq qullanışqa kerep bara. Elekke şähär xakimiätlärenä qarağan sotsial, mädäniät, sälämätlek häm başqa yünäleştäge büleklärne dä, üzgärtep qorular kötä. Alar, atamaların ğına tügel, eşlägän belgeçlär yağınnan da yañarırğa mömkin. Şähär belän idärä itügä kilgän İlsur Metşin, iñ berençe eş itep, başlıqnıñ urınbasarın alıştırdı. Soñınnan, apparat citäkçese urınına yaña keşe kilde. Küptän tügel, finans idärä citäkçese itep 24 yäşlek, London finans mäktäben betergän, yeğet raslandı. İlsur Metşinnıñ berençe belderülärneñ berse, xosusi avtobuslarğa marşrutlar bülü turında ide. Bu ölkädä tuğan xälne cayğa salaçaqmın, dide ul. Agentlıqlar xäbär itelgänçä, avtobuslarnıñ eşe şundıy itep tärtipkä salınğan ki, xosusi avtobus xucaları bayı, ä cämäğät transportı zur zıyan kiçerä. Älege belderülärdän soñ, analitiklar, bu biznesta yuğaltular, rişwätçelek skandalları kilep çığu, qırıs çaralar kürelü mömkin, dip sanıy.Bikä Timerova.


c: text/html

text: Däwlät Şurasınıñ 15nçe sessiäsendä Federatsiä Şurasında başqarma xakimiät wäkile Rafqät Altınbaevnı wazifasınnan buşatu sensatsiäse beraz suınğaç, mäglümat çaraları sessiädä qabul itelgän başqa möhim mäsälälärgä dä iğtibar ittelär. Sişämbe räsmi xäbärlärendä sessiädä “İnformatizatsiä turında” qanun proektı berençe uqılışta qabul itelüenä añlatmalar bar. Älege qanun xalıq deputatları başlanğıçı belän täqdim itelde. Deputatlar monıñ belän xalıq ixtiacların belüläre, xalıqtan yıraqlaşmawların kürsätergä telilär. Çönki toraq-kommunal' xucalıq sistemasın reformalaw başlanu belän ğadi xalıq, bigräktä olı buın öçen problemalar başlandı. Fatir, kommunal' xezmät öçen aylıq tüläwlärgä kompyuterdan çıqqan sölge buyı xisap käğäzläre kilä başladı. Eş alarnıñ ozın, külämle buluında ğına tügel. Ozaqlap utırğaç añlarğa bula. Tik keşelärne nindider burıçlar qalğan dip aptıratıp yörtülär, añlaşu öçen dilbegä buyı çiratlarğa tezep totular başlandı. Soñınnan säbäben bik ğadi itep kompyuter özeklelege belän añlattılar. Ä inde az keremle qatlam öçen fatirğa tüläwdä subsidiälär kertkäç, bötenläy başlar butaldı. Kemgä, küpme subsidiä kiräk ikänen şaytan da, çinovnik ta belmi, bulıp çıqtı. Çönki ğailälär, alarnıñ keremnäre häm çığımnarı turında mäğlümatlar bankı yuk ikän. Döres, tözeleş, sotsial', salım ministrlıqlarınıñ mäğlümatları bar, läkin alar üzlärenä yabılğan häm kiñ qullanışqa yaraqsız bulıp çıqtılar. Bu xälne caylaw öçen berniçä ay elek “2003-2007 yıllarğa informatizatsiä häm elemtä ölkäsendä däwlät säyäsäte” konsepsiäse raslanğan ide. Läkin deputatlar bu ölkädä barlıq grajdannar, oyışmalar häm ministrlıqlar häm Ministrlar Kabinetı öçen dä ber bulğan qanun kiräk dip sanıylar. Grajdannarnıñ matdi xäle genä tügel, ministrlıyklar qabul itkän reforma proektları, qararlar, şul isäptän büdjet ta, barlıq keşe öçen açıq häm añlayışlı bulırğa tieş, didelär Däwlät Şurasında.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Midxät Farukşin «Säyäsättä avtoritarizm elementları bar häm 90nçı yıllarda üsä başlağan federalizmnı beterü qurqınıçı sizelä. Xäzer ber soraw tuya: Putin ikençe tapqır saylanğaç, säyäsät nindi borılışı alır?» ЗBeздa ПoBoлжbя
Ul anda qızıqlı fiker äytä. Başta Fänis Yarullin açlı-tuqlı yäşägän yıllarnı iskä ala.: «Bez suğış çorı balaları cirdäge barlıq tereklekne totıp toruçı närsä ikmäk ikänen belep üstek. İkmäk yuq ikän – dönyada ber nindi qızıq yuq». Bu mäqäläsendä ul neft’ne häm ipine bäyli. Menä mäqälädän ber tağın özek.:«Niçek kenä paradoksal toyılmasın, ipi bezgä neft belän bergä kilde. Monnan 60 el elek bezneñ yaqlarda neft çığa başladı. Bu waqiğanıñ tormışıbızda nindi urın alaçağın küplär añlamadı. Läkin qulına aqça totıp qaramağan awıl yegetläre neft’çe hönären üzläşterep, üç tutırıp aqça ala başlağaç, niçekter, turayıp kittelär. Alarıñ küñellärenä ğorurlıq qayttı. Malay çaqta xıyallanğan, tuyğançı aşarlıq ipine bezgä neft’çelär alıp kilde. ...Neft’çelär belän bergä awılğa elektr utı kilde. Kolxozlarğa küpläp-küpläp texnika qayta başladı. ...» dip yazdı Fänis Yarullin.
Yazuçı neft tabunıñ tiskäre yaqları xaqında da xäbärdar bilgele, läkin ul bezneñ yaqlarda neft ikmäk belän gel yänäşädä yörde, neft belän bergä ikmäk üste, dip yaza. Nindi genä ekologik zıyan turında söylämäsennär, yazuçınıñ fikere qatğıy : «ägär Rusiäneñ törle töbäklärendä neft çıqmasa, ilneñ yartı xalqı açtan ayaq suzır ide». Fänis Yarullin biredä, neft’ne suverenlıq belän dä bäyläp kürsätä. Mäsälän ul bolay yaza: «Bez yış qına, «Tatarstanğa suverenitet berni dä birmäde,» - dip zarlanırğa yaratabız. Min säyäsätçe tügel, şağir-yazuçı keşe. Şulay da, suverenlıq bernärsä dä birmäde, digän keşelär belän kileşep betäse kilmi. Respublikabıznıñ härber yortına diärlek gaz kerde, küp kenä awıllarnıñ uramınnan asfal’t yul uza. Cäyelep söyläsäñ, säyäsätkä kerep kitelä. Ä min, äytkänemçä, säyäsätçe tügel. Ämma şağir küzenä dä şaqtıy närsälär kürenä. Menä şähärebezdä metro tözep yatalar.... Tağın ber närsä : tizdän Respublika xalqı Qazanıbıznıñ 1000 yıllığın bäyräm itärgä ciena. Bıyıl Tatarstan neft’çeläre üzläreneñ 60 yıllıq yubileyların uzdırdı. Älmät şähäre 50 yäşen tutırdı. .... Ä suverenlıq ul, minemçä, üz respublikañnı kirtälär belän genä äyländerep alu tügel. Bez üz xalqıbıznıñ olılığın häryaqlap raslap kilergä tieşbez. » - dip yaza Fänis Yarullin.
Yaña yıl aldınnan saylawlar şawqımı barıber tınmadı. Respublika rayonnarında häm şähärlärendä cirle deputatlar cielıp aldı. Başqortstanda saylawlarğa näticälär yasaldı, Däwlät Şurası saylawları köne bilgelände. MockoBckий koMcoMoлeц gäziteneñ Tatarstandağı quşımtası bu atnada Däwlät Şurasınıñ kiläse çaqırılış deputatları nindi bulaçağı turında uylandı. Gäzit xäbärçese, kiläse parlament xäzerge kebek uq süzne tıñlawçan bulırmı, digän soraw quya. Prezident, üze dä ber partiä basımı astında yäşäw küñelsez bulır, dip ıçqındırğan ide. Bälkem Tatarstan parlamentında uñ küçlärgä, häm küpmeder oppozitsiägä urın birerlär, dip yaza xäbärçe. Ämma anıñ fikerençä, bik az sanlı oppozitsiäneñ bulğan oçraqta da, tä’sire bulmasqa da mömkin.Gäzit saylawlar ütmi torıp ta, parlamenttağı urınnarnı üzençä bülep quya. Mäsälän, xakimiät firqäse 35 urın alsa, 14 urınnı uñnarğa birsälär, häm 1 ber yäşerten kommunist ütep kersä, Tatarstan böten dönyağa liberal däwlät itep tanılır ide, dip fikerläre belän urtaqlaşa gäzit xäbärçese. Ul şulay uq, parlament räise üz urının saqlap qalır axırsı di, saylawlarğa Dumağa ütä almağan nämzätlärneñ kübese häm azraq bayığan eşmäkärlär dä baraçaq, dip farazlıy. Anıñ isäpläwençä, xäzerge deputatlarnıñ kübese üz urınnarın saqlap qalırğa telär. Daimi eşläçe deputatlardan, Midxät Qormanovnı saqlap qalırğa kiräk, kem bulsa da nıqlap eşlärgä tieş bit, dip gäzit xäbärçese şuşı deputatqa maqtaw süzlären belderä. Tulayım alğanda, gäzit Däwlät Şurası saylawları kötelmägän näticälär dä kürsätergä mömkin, digän näticä yasıy.
Şähri Qazan gäzite dä saylawlar, deputatlar häm qanunnarğa tulı ber gäzit biten bağışlap çığardı. Ber mäqälä avtorı anda «Qızlarnıñ barısı da yaxşı, naçar xatınnar qayan kilä?» digän mäzäktän çığıp, nämzätlärneñ barısı da äybät ide, naçar säyäsätçelär qayan çığa, digän soraw östendä uylana.
«Duma deputatı bula alğan 4 keşeneñ bu saylawlardan töşep qaluın, administrativ basım belän genä añlatu xaqiqätkä bik turı kilep betmäs ide», dip yaza gäzit xäbärçese. «Alarnıñ uñışsızlıqqa ireşüen tulayım respublika häm anıñ xalqı mänfäğätlären tieşençä yaqlıy almawlarınnan ezlärgä kiräk», digän fikerdä tora älege yazmanıñ avtorı. Anıñ Ayrat Xäyrullin turında äytkän süzläre dä qızıqlı. «Sıra qaynatu häm qanunnar çığaru ikese ike närsä bit», dip yaza ul. Ämma şul uq waqıtta, «yäş, ğäyrätle eşmäkärneñ Rusiä parlamentında da uñışlı eşläyäçägenä ışanam», dip ikençe törle fiker belderä.
Yıl axırı digändä jurnallar da, yıl yomğaqların yasadı. Qazan utları jurnalınıñ 12nçe sanı çıqtı häm anda 1 yıl eçendä basılğan äsärlärneñ isemlege dönya kürde. Tışlıqta, rässam Änwär Säyfetdinovnıñ «Tatar qızı» räseme basılıp çıqtı. Jurnal Xarras Äyupnıñ «Bez – qoyaştan» isemle äsäre belän açılıp kitä. «Çäçmä äsärlär» säxifäsendä Qawi Latıypnıñ «Ädrän diñgez» digän povest-istälege basılıp çıqtı. Ğosman Sädäneñ şiğerlär tuplanması da iğtibarnı cälep itä. Ğäläm «module» turında yaza ul... Almaz Ğimadievnıñ «Balalar öçen xikäyälär»e dä jurnalda urın alğan. Şulay uq, Färit Miñnegali isemle avtor «Qazan uramnarı ni söyli?» digän yazma belän çığış yasıy. Ul anda başqala uramnarı buylap yörgändä tuğan fikerlär belän urtaqlaşa. Mäsälän ul, «Latış uqçılarınıñ Qazanğa nindi fayda kitergäne bar?», digän soraw quya. Adoratskiy uramın da avtor Xudäkov uramında alıştırırğa täqdim itä. Yazmanıñ axırında ul, tatar xalqı öçen qäderle isemnärne Tatarstannan çittä dä mäñgeläşterergä kiräk, digän fiker äytä.Bikä Timerova.


text:
Ukrainanıñ İminlek Xezmäte Yuçenkonıñ ağulanuına qatışı buluın kire qağa
Bügen Ukraina prezidentı Leonid Kuçma üzeneñ küptänge säyäsi tarafdarı Stepan Havrişnı Konstitutsiä mäxkämäsenä bilgeläde. Uzğan atnağa qädär Havriş premier-ministr Viktor Yanukoviçnıñ saylaw aldı kompaniäsendä eşläde. 52 yäşlek yurist Stepan Havriş Yuğarı mäxkämäneñ 21 noyäberdä ütkän ikençe tur näticälären köçtän çığaru qararına kisken qarşı ide. Konstitutsiä mäxkämäseneñ ildäge bar qanunnar, şul isäptän Yuğarı mäxkämä qararların qabat tikşerep köçtän çığaru wäkäläte bar.


text:
Amerikan belgeçe Putinneñ Çeçnä säyäsäten tänqitli
Beslanda totıq alu vaqiğäse dönyanıñ diqqäten yañadan Çeçnä suğışına cälep itte. Totıq aluçılar monı Çeçnäneñ bäysezlege öçen eşälvlären belderdelär. Bu fäciğä vaqıtında 300dän artıq kşeeneñ hälak buluı prezident Putngä Çeçnä krizisın xäl qılu öçen basım yasıy. Putinneñ qatı qul politikası vazğiätne kiskkenäşteräçäk digän boçılu bar. Washingtondağı John Hopkins universitetı belgeçe Frederick Starr änä şundıy fikerdä.
Audio
"Anıñ xakimiäte yuq. Dumanıñ xakimiäte çiklände häm şunnan birle ul bäysez organ tügel. Duma belän oşraşu bügenge köndä ber närsägä dä kitermi."
Starrnıñ fikerençä, Beslan fäciğäsennän soñ, Putin Çeçnä problemmasın ekonomik yardäm birü yulı belän xäl qılmaqçı. Läkin, bu problemmanıñ yartısın ğına xäl itä ala häm xätta bu da şikle.
Audio
"Minem fikeremçä, Putin xäzer yardäm itü häm tärriät öçen aqça birü yulı belän, yäğni satıp alu yulı belän Çeçnä problemmasın xäl qılmaqçı. Läkin, täräqqiät aqçasınıñ urlanmıyça barıp citüe ikele. Moña ireşelgän xäldä dä politik legitimlıq mäsäläse xäl itelmiçä torıp, näticägä ireşü mömkin bulmayaçaq."
Starrnıñ süzlärençä, Putinneñ xäzerge säyäsäte säbäple, ruslar häm çeçennär kiñeräk külämle suğış qına kötä alalar.
Färit İdelle, Praga.


text:
“Qazan utları” jurnalınıñ 1001 sanı: “Mäxäbbät cırçısı - şağir Rädif Ğataşqa 65 yäş
Qazan utları“ jurnalınıñ 1001 sanı “Ruxi ğälämdä yäşärgä” digän isem astında Prezident Mintimer Şäymiev belän jurnalnıñ baş möxärrire, şağir Rawil Fäyzullin äñgämäsennän başlanıp kitä. Şiğriät häm çäçmä äsärlär säxifäsendä Möxämmät Mirzanıñ “Robağilar”ı, 70 yäşen tutırğan Klara Bulatovanıñ yaña şiğerläre, Şämsiä Cihangirovanıñ ”Yaralanğan ber qoş sıman” dip atalğan şiğri şälkemnäre belän berrättän Marat Ämirxanovnıñ äsir töşkän möselmannarnıñ İdel -Ural legionı turında “ İ, qılğan doğam minem” dip atalğan poveste, häm Zahit Mäxmüdinıñ Çeçen suğışında kontrakt tözep suğışta qatnaşuçılar turındağı “Härkemneñ üz yulı ”dip isemlängän zur külämle romannıñ başı urın alğan.
Şulay uq yäşlär şağirälär, El'mira Cälilova häm Liliä Ğibadullinanıñ şiğırläre birelä. “Qazan utları” jurnalınıñ şuşı 1001 sanında kürenekle şağir Rädif Ğataullinnıñ şiğerläre dä basılğan. Bez anı Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosına çaqırdıq.
Ul Başqortstannıñ Kuşnarenko rayonı Mars awılında tuğan. Qazan universitetın tämamlağannan soñ ul ber yıl Tatarstannıñ Möslim rayonında mäktäptä balalar uqıta. Xäzerge köndä tanılğan zur ädiplär , şağirlär Zölfät, Nais Gambär , Färit Ğilmi kebek şäxeslär, ul uqıtqan waqıtta anıñ uquçıları bula.
Menä inde ul 30 yıl buyı “Qazan utları” jurnalında xezmät itä. Küp yıllar buyı jurnalnıñ poeziä bülegen citäkli.
“Qazan utları ”jurnalında turıdan-turı şiğriät xucalığı öçen cawap biräm şağirlär öçen yanam. Här yaña şağirneñ äsäre ğomumän, şağirlärneñ ör-yaña poemaları , şiğerläre minem aşa uza”,- dide ul.
Jurnalnıñ 1001 sanında basılğan şiğerlärdä 65 yäşlek olpat şağir Rädif Ğataşnıñ ğömer-säxifäläre iseme astında anıñ uylanuları, kiçereşläre, birelä.
Ä xäzer ul “Çaqıru”, “Tuğannar” digän şiğerlären uqi.
Rädif Ğataşnı tatar xalqı anı mäxäbbätkä dan cırlawçı şağir itep qabul itä. Zaman xatın-qızlarına qarata sezneñ mönäsäbätegez niçek? -digän sorawğa da cawap birde.
Mälikä Basıyr, Qazan .


text:
“Tatar qızı” bäygese
Bäygeçe qızlar cır-biyudä, tapqır süzdä, osta xucabikä bularaq häm säxnädä üz-üzlären matur tota belüdä köç sınaştılar. Tamaşaçılarnı Waxitov rayonı sıluı Gölnara Mullanurovanıñ moñlı tawışı, İdel buyı qızı Gölnara Xakimovanıñ iyülläre äsir itte. Häm “Tatar qızı- 2007” isemenä dä Gölnara Xakimova layıq buldı.
Mäğärif ministrlığı oyıştırğan älege bäyge tatar xalqı öçen nindi ähämiätkä iä soñ?-, digän sorawğa Azatlıq radiosında belän Tatarstannıñ xalıq cırçısı, Tatar däwlät gumanitar pedagogiä universitetı ğalime Mingol Galiev cawap birä.
“Yäşlärneñ şulay ruxi tärbiä aluları- ul çın mäğnäsendä, bütän millätlär yanında , alar rätendä matur, tärbiäle bulıp kürenüe öçen kiräk dip sanıym. Häm şuşı yuldağı eşlär, mondıy bäygeneñ uzdırıluı,bik ähämiätle.”
İrtägäse köneñne bügen uyla, dilär xalıqta. Dimäk, millätneñ kiläçäge turında da bügen qayğırtu kiräk. Yäş buınnı milli ruxta tärbiäläwdä “Tatar qızı” bäygeseneñ yoğıntısı aldağı yıllarda da bulır, dip ışanası kilä.
Elmira Gazizova


text:
Qırım ve Türk dünyası içün kara kün, Türkiye’de Qırım ve Qırım Tatarları aqqında en çok aber yapqan, makale yazğan jurnalist Kemal Çapraz rahmetli oldu.
Jurnalist Kemal Çapraz içün onu sevğen binlernen insan 17 sentiyabırda İstanbul’da Tuzlada Merkez camisindeki cenaze namazında bir arağa keldi. Tabutunun üstüne Türkiye bayragından gayri, Şarkiy Türkistan, Azerbaycan, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, ve İstanbul Qırım Tatar cemiyeti reisi Celal İçtenin koyğanı Kırım Tatarlarının Kökbayrağı serildi.
Cenaze Namazına başta İstanbul Qırım Tatar cemiyeti reisi Celal İçten ve cemiyeti idarecileri, çeşit şerlerdeki Qırım Tatar cemiyetlerinin idarecileri, Tataristan, Azerbaycanğa, Makedonyadan şarkiy Türkistanga Türkiyedeki umum Türk dünyasının vekilleri, Türk Dünyası meselesinin aktivistleri, üniversitetlerden ocalar, pek çok şeer ve kasabanın belediye reisleri, deputatlar, partiyaların vekilleri iştirak etti.
Cenaze namazı vaktında da cenazesinin cıyılğanı vakitte de onu sevğen yuzlerce adamın közünden yaşlar aqa edi.
Onbinlerce adamnı terenden üzğen rahmetli Kemal Çapraz 1964 senesinde Kastamonu şeerinin araç kasabasında dogdu. İstanbul üniversiteti gazatacılık fakültesin bitirgen son gazatacılıqqa başladı.. Fakülteden son Kırım Türk Basını ve İsmail Gaspıralı adlı tezinen aspiraturasın korçaladı…
Birinci kere Qırımdakı samazahvalar, Köreyiz ve Çatalkaya’dakı vakialar aqqında ve o devirde QTMH teşkilatı reisi oğlan Mustafa Kırımoğlunen yapılğan interviv Türkiye gazatasının birinci sayfasından ken olarak aber olaraq neşir etildi. Böyleliknen Qırım Tatarlarının vatanlarına qaytışları Türkiyeğe ve dünyağa böyleliknen eşittirmeğe başladı. Taa son defalarca ketip keldi ve haberler ve serial yazılar yazdı…Kemal Çaprazın Qırım ve Qırım Tatarları aqqındakı aberlerin anlakmağa tırışsak künlerce laf etmek kerek.. Kemal Çapraz “Sürgünde Yeşeren Vatan Kırım” adlı bir kitapta yazdı. Kemal Çapraz evli edi ve kiçkene kızı Çağla daa 4 yaşında edi. Taa ayatının en semereli vaktinde rahmetli oğlan Kemal Çaprazğa bizde Allahdan rahmet tileymiz. Onun Türk Dünyası ve ususan Qırım ve Qırım Tatarları asla unutmaycaktır. Onun adı mutlaqa Qırım Tatarlar yaşağan bir yerde bir sokaqqa berilecek adı Kırımda ebediy yaşatılacaqtır…
Zafer KARATAY
İstanbul


text:
Yevropa Berlege "Zäñgär tanıqlıqlar" kertä
Yevropa Komissiäse bügen belgeçlär citmägän ölkälärgä çittän keşelär cälep itü mäsäläsen qarıy başladı. Belgeçlärne saylap alu sisteması bulaçaq. Älege sistema Yevropa Berlegeneñ barlıq 27 däwlätennän dä xuplansa, çittän kilüçelärgä "zäñgär karta" bireläçäk. "Zäñgär tanıqlıq" AQŞ daimi yäşäw öçen birelgän "Yäşel tanıqlıq" misalında eşlänsä dä, anı aluçı Yevropa Berlegeneñ teläsä qaysı ilendä yäşi almayaçaq..
"Zäñgär karta-tanıqlıq" saylanğan keşelärgä genä bireläçäk. Alar – Yevropada eşlärgä keşe bulmağan tarmaqlarda belgeçlär bulırğa tieş. Yevropa Komissiäse prezidentı Jose Manuel Barroso, Yevropağa eşçe qullar citmäwe – ser tügel, dide bügenge utırışta:
"Berlektä demografiäneñ bezgä qarşı buluın yäşermibez. Kiläçäktä bezdä qayber tarmaqlarda eşlärgä belgeçlär citmiäçäk. Bezneñ iqtisadıbız häm eçke bazarıbız belgeçlär häm tiz xäräkät itüçän eşçe qullarğa bäyle."
Programmanıñ maqsatı – Yevropa Berlegendä köndäşlekne arttıru. Qayber illär, misal öçen AQŞ, Kanada häm Avstraliädä belgeçlärne cälep itü programmaları küptän bar inde. Yevropa Berlege bu mäsälädä äle artta qala ide.
"Zäñgär tanıqlıq" alğan keşe Yevropa Berlege watandaşı yäisä Berlektä ozaq yäşäwçe belän ber tigez xoquqlarğa iä bulaçaq. Atap äytländä, xezmät xaqları, salımnar häm medetsina xezmäte ölkälärendä Yevropa watandaşınnan ayırma bulmayaçaq.
Alay da "Zäñgär tanıqlıq" iäse Yevropanıñ başqa illärenä kitep yäşi alğançı, başta şul dokumentnı birgän ildä berençe eşendä niçäder yış eşlärgä tieş bulaçaq. Programmanıñ ählaqi yağı da qaralğan. Belgeçlär bolay da küpläp kitkän illärdän küp keşe saylanmayaçaq.


text:
Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurası diplomatlarınıñ Äfğanstanğa 5 könlek säfäre tämamlandı. İldä iñ zur problema – iminlek bulmawı. Germaniäneñ Berläşkän Millätlär Oyışmasındağı wäkile Guenter Pleuger, ildä xakimiät öçen köräşkän etnik törkemnär köç qullanunı tuqtatıp qanunnarnı xörmät itä başlarğa tieş, dip belderde: "Totrıqlı cämğiät, iqtisadi, säyäsi sistemalı totrıqlı däwlät buldırır öçen iñ möhime – qanun xakimiäten buldıru kiräk. Bigräk tä ilneñ tönyağında urnaşqan qoral xakimiäte, qanun xakimiätenä üzgärtelergä tieş, " dide Pleuger.
Köndäş etnik törkemnärneñ yulbaşçıları, Abdul Räşid Dostum häm Atta Möhammät belän oçraşqannan soñ, Berläşkän Millätlär Oyışması diplomatları, xalıqara cämäğätçelek, ike yulbaşçınıñ da Äfğanstannı tözekländerügä zur öleş kertülärenä ömetlänä, dip belderde.


text:
Yukos häm Xodorkovskiy mäsäläse şaqtıy zur şau-şuğa häm xakimiät dairäläreneñ törle reaksiäsenä säbäp buldı. Prezident Putin prokuraturanıñ çaraların xuplap çıqqan bulsa, anıñ ştab başlığı Voloşin urnınan çigende, yaña ştab başlığı Medvedev prokuraturanıñ eşçänlegen çamalı ğına bulsa da tänqitläde. Premier Kasyanov ta bu adımnı xuplamadı. Elekke premierlärdän Primakov häm oligarxlarğa qarşı ğäyeplävlär alğa sörgän Duma deputatı Vladimer Yudin Sişämbedä Kasyanovnı tänqitläp çıqtılar. Bu xaqta Moscow Timesta basılıp çıqqan maqälä.
Gazetanıñ yazuınça, Yukos mäsäläsen köntärtibenä mendergän Vladimer Yudin Kasyanovnıñ da rişvätçelektä ğäyeplänü ixtimallığınıñ buluın işarä itte. Anıñ süzlärençä, Kasyanov ere eşquarlarnıñ salım tülämävlärenä küz yomdı häm monıñ öçen cavap birergä tieş bulaçaq. Yudin şulay uq prokuratura Sibneftne xosusiläşterü eşen dä tikşerergä tieş dip äytkän. Baş prokuratura süzçese bu mäsälädä qarar ber atna eçendä qabul iteläçäk dip belderde. Yudin genä tügel, ä elekke premierlärdän Primakov ta Kasyanov citäklägän xökümätne eşçänlegen täqit itte. Ul Exo Moskvı radiosına birgän intervyusında Voloşinnıñ üz postınnan kitüen xupladı. Anıñ süzlärençä, Voloşin oligarxlar belän xakimiätneñ yuğarı xierarxiäse arasında elemtäçe rolen uynadı. Ul baylarnıñ salım tülävlären buldırası urnığa, alarnıñ telägäneçä xäräkät itülärenä yul quyıp, üze oligarxqa äylände dip belderde Primakov. Ul şulay uq ilne nindi dä bulsa administratsiä väkilläre tügel, ä prezident Putin tiräsendä berläşergä çaqırdı. Politik küzätüçe Sergey Markovnıñ fikerençä, Kremldäge dusı Voloşinnı yuğaltqan häm Yukosnıñ elekke başlığı Xodorkovskiy tormädä utırğan çaqta Kasyanovnıñ politik yaqtan yäşäp qaluı, prezident Putin qulında. Anıñ süzlärençä, Kasyanov täsirle politik berektöşe Voloşinnı yuğaltqanan soñ, höcüm obyektına äylängän. Prezident anı yaqlamağan xäldä, ul säxnädän yuğalaçaq. Primakov tağı , küpken deputatlar häm senatorlar oligarxlar faydasına qanunnarnıñ hä tüzätmälärneñ qabul itelüe öçen lobbi alıp baralar dip tä äytte häm Xodorkovskiynıñ qulğa alınuınıñ säbäben dä işarä itte. Ul oligarxlar arasında säyäsät belän iñ küp şäğellängäne Xodorkovskiy ide dip äytte dielgän Moscow Timesta basılıp çıqqan maqälädä.
Färit İdelle. Praga.


text:
Törkiä parlamentı kiçä Quşma Ştatlar citäkçelegendäge xärbi hawa köçlärenä Törkiäneñ hawa kiñleklären qullanu röxsäten birü turında qarar qabul itkän bulsa da bügen kileşüneñ detalläre turında söyläşülärne däwam itte.
Kiçä Törkiäneñ Millät Mäclese xärbi oçqıçlarğa Törkiädäge bazalarğa töşep yağulıq alu mömkinlege bulmayaçaq, digän qararğa kilgän ide. Rezolyutsiädä şulay uq Törek ğaskärlärenä tönyaq Ğiraqqa ütep kerergä röxsät birelä. Xökümät başlığı urınbasarı Abdulatif Şener , kileşüne äle eşläp beteräse bar digän xäbärlärne rasladı.
Törkiä, Ğiraqtan qaçaqlar ağımın kimetü öçen tönyaq Ğiraqqa törek ğaskärlären keretergä kiräk digän fikerdä. Läkin Amerika Quşma Ştatları bu oçraqta Törek xärbi köçläre belän Ğiraq kördläre arasında bäreleşlär bulır dip borçıla.


text: Uralsib korporasiahı Başqortostanğa yañı sit il kombayndarı hatıp alıunı finanslağan. Bıl turala korporasia prezidentı Nikolay Svetkov Respublika prezidentı Mortaza Räximov menän osraşıuında beldergän. Bınan tış bank Yomağuja hıuhaqlağısınıñ huñğı etabı tözölöşön finanslawğa la äwzem qatnaşqan. 2 aralağı xeźmättäşlekte Respublika prezidentı la yäqşı bahalay. Mortaza Räximov beldereüyınsä, xeźmättäşlekteñ ike yäq ösön dä fayźalı bulıuı waqıt menän tikşerelgän. Xäźer awıl xujalığı, torlaq töźölöşöndä ipoteqä kreditı, başqa sosial' proekttar östöndä eşmäkärlek alıp barılasaq. Başqortostan xökümäte menän Uralsib finans korporasiahı arahında xeźmättäşlek turahındağı kileşeügä bıltır qul quyılğaynı.


text:
Xakimiättäge xatın-qızlar: Segolene Royal
Düşämbe könne Fransiädä räsmi töstä saylawaldı kampaniäse başlanuı iğlan itelde. Köräş inde küptännän bara ide, ämma monnan soñ namzätlärgä televideniä häm radioda waqıt bireläçäk. Fiker beleşülärgä qarağanda, xalıq xäzer xakimiättäge konservativ firqa namzäte Nicolas Sarkozynı yaqlıy. İkençe urında, Fransiä tarixında prezident urınına däğwa itkän berençe xatın-qız Segolene Royal.
Sinegalda 8 balalı ğailädä 4nçe bulıp tuğan Segolenenıñ ätise – minem 5 balam häm 3 qızım bar dip äytergä yaratqan.... Qırıs dini tärbiä alğan Segolene ğömer buyı belem alu öçen köräşkän. Anıñ ätise – qız balağa irenä buysınıp bala tabu citkän dip sanağan. Katolik mäktäpne tämamlağaç, qız bala barıber franzuslarnıñ säyäsi qaymağı ğına uqıy torğan mäktäplärgä kergän häm üzeneñ säyäsi yulın elekke prezident Francoise Mitterand çorında başlağan. Segolene Royalga 53 yäş, anıñ tuğan köne 22 sintäberdä. Üz üzenä ışanğan, çibär häm aqıllı xanım, sosialistlarnıñ prezidentlıqqa namzät itep anı bilgeläwne – inqilapqa tiñläde:
"Idealar köräşen citäkläwçe häm ömet birüçe itep xatın-qıznı saylaw belän Sosialistlar firqase – Fransiä xalqı aldında ğına tügel, böten dönya aldında, soñğı 20 yıldan artıq waqıtta – inqilabi adım yasadı."
Başqa sosialistlardan bu xanımnı tağın şul ayıra – ul çeterekle mäsälälärne urap ütmi häm qaywaqıt kisken belderülär yasıy. Segolenenıñ berniçä belderüen mäğlümat çaraları äle dä xäterli... Fivral ayında Parijda ul, Kanada radiosına birgän äñgämädä, Kanadanıñ fransuzça söyläşüçe Quebec vilayäteneñ bäysezlege yaqlı bulyın beledergän ide. Bu süzlär Kanadanıñ açuın çığardı, premyer-ministr Stephen Harper, Royalnıñ belderüen – Kanada eşlärenä tıqşınu dip bäyäläde häm, cawap itep, bälki Fransiäneñ üzendäge Korsika utrawında da bäysezlek birergäder dip soradı. Royalnıñ kiñäşçese Jack Lang şunda uq kierenkelekne yomşartırğa tırışıp wazğiätkä açıqlıq kertkän ide.
Segolene Royalnıñ dönyanı şaqqatırğan tağın ber belderüe – kommunistik Qıtaynıñ yuridik sistemasın xuplawı ide. Häm Libanda bulğan çaqta Yevropa Berlege tarafınnan terror oyışması dip sanalğan Hezbolla wäkilläre belän oçraşuı ide...
Säyäsi yaqtan bu kötelmägän adımnarğa qaramastan, Fransiädä anıñ belän qızıqsınu arta... İlneñ üzendä dä ul şundıy kötelmägän adımnar yasıy. Misal öçen ul, baliğ bulmağan cinäyätçelärne törmägä utırtu urınına – ğaskärgä alunı täqdim itte. 35 säğätlek eş atnasına da Segolene Royal qarşı, andıy zamannar ütte inde dip sanıy ul.
Fransiä prezidentı urınına däğwa itkän xanımnıñ ğailä xälläre dä qızıqsındıradıradır sezne. Segolene Royal häm anıñ tormış iptäşe Francois Holland bergä 4 bala üsterälär. Holland äfände Fransiäneñ sosialistlar firqaseneñ berençe sekretare. Bu yulı – ire tügel, ä tormış iptäşe dip äytü bik urınlı, çönki Segolen belän Fransois öyläneşmägän.
Fransiädä saylawlar 22 april, yäkşämbe könne ütäçäk. Namzätlärneñ berse dä 50%tan artıq tawış ala almasa, tawış birüneñ ikençe turı bilgelänäçäk.
Alsu Qormaş


text:
Üzbäkstanda ezärleklängän keşelär torğan sayın kübräk Qazağstanğa kilä
Xakimiat belän qarşılığı bulğan üzbäklärneñ Ändicandağı qanlı waqiğälärdän soñ ildän kitüe däwam itä. Uzğan atnada ğına Berläşkän Millätlärneñ qaçaq idaräse kürşe Qırğızstanğa qaçıp çıqqan 440-lap keşene waqıtlıça Romaniägä ozatqan ide. Üzbäkstanda ezärleklänülärgä duçar bulğannar arasında küpçelekne bäysez xäbärçelär, keşe xoquqların yaqlawçılar täşkil itä. Şularnıñ berse, Nämanğan şähärendä yäşäwçe Sabitxan Ostabayev berniçä kön elek 23 yäşlek malayı belän Qazağstanğa qaçıp çıqtı.
Audio, Sabitxan Ostabayev
"Berençe kisätü miña äle törmädä ük yasaldı", di Sabitxan Ostabayev. "Alar, yäğni xakimiat wäkilläre, miña, Sabitxan, añlıysıñdır, 15 täwlek soñğısı bulmayaçaq, yaña ğäyebeñ açıqlanğaç prokuror sineñ xaqta yaña qarar çığaraçaq. Ä azat itügä öç kön qala alar ğomumän, sin inde ölkän ulıñnıñ tormışın cimerdeñ, xäzer keçe ulıñ yazmışı turında uylap qara dip belderde. Häm bu miña citä qaldı" di Qazağstanğa qaçıp çıqqan Sabitxan Ostabayev. Ändican waqiğälärennän soñ şundıy yanaw häm ezärlekläwlärgä Üzbäkstanda şaqtıy ğına keşe duçar buldı. Şular arasınnan berençe bulıp Qazağstanğa Ändican kütäreleşe bastırıluğa keşe xoquqları aktivistı Lotfulla Şämsetdinov qaçıp çıqtı. Ul aña qädär Ändicanda radikal'' Äkrämiä törkemenä berläşüdä ğäyeplängän 23 eşmäkärneñ mäxkämä eşen küzätep barğan ide. Näq menä şul mäxkämä säbäple Ändicanda çualışlar başlandı da. Yün başında inde Qazağstanğa kilgän Şämsetdinov üzbäk xakimiate taläbe nigezendä Qazağstanda qulğa alındı, Taşkenttağı xökümät anı terrorçı dip bäyäläp, ul kire Üzbäkstanğa qaytarılırğa tieş dip belderde. Läkin Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ qaçaqlar idaräse anı häm anıñ 6 ğailä äğzasın "qaçaq" dip tanıdı. Berläşkän Millätlär şunnan soñ Qazağstan xökümätenä basım yasap, anıñ 1951-nçe yılğı Jeneva kileşüen ütäwen taläp itte, ä anda qaçaqlar häm sıyınu sorawçılar üz illärenä qaytarıla almıy dielgän. Axırğı çiktä Qazağstan Şämsetdinovnı azat itte häm ul ber Yewropa ilenä kitep, anda säyäsi sıyınu qazandı. Qazağstan iminlek köçläreneñ bu oçraqta üzbäk basımına birelmäwe başqalarnı da sıyınu ezläp näq menä şul ilgä kilüenä kiterä. Bäysez jurnalist Rizaxuca Abidov şundıylarnıñ berse, may ayında ul Ändicandağı qanlı waqiğälärgä bağışlap şiğer yazğan bulğan, şunnan soñ xakimiat anı Üzbäkstan prezidentı namusına tap töşerü häm mäsxäräläwdä ğäyeplägän. Älege şiğeren Abidov äle may ayında uq "Azatlıq" dulqınnarında uqığan ide:
Audio, Rizaxuca Abidov
Şuşı şiğerne yazuçı Rizaxuca Abidov Qazağstanda, elek telgä alınğan Lotfulla Şämsetdinov kebek ük "qaçaq" isemen aldı häm xäzer şulay uq Yewropağa kitüne kötep yata. Ul da, Sabitxan Ostabayev ta bügenge Üzbäkstanda keşe xoquqların yaqlaw eşen alıp barıp bulmıy, häm bez anda ğomumän üzebezne imin xis itä almıybız dip belderä. Alar şulay uq üzläreneñ Üzbäkstanğa andağı xakimiat almaştıy torıp kire qaytmayaçağın äytä.
Kärim Kamal


text:
Foto: Otyrar.KZ
Kökşetawda Täwelsizdiktiñ 25 jıldığına arnalğan «25 juldızdı kün» akcïyası ayasında 45 päterlik 2 turğın üy` pay`dalanwğa berildi, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
Üy` ïelerin Aqmola oblısınıñ äkimi Sergey` Kwlagïn jaña qonıstarımen quttıqtap, turğındarğa päter kiltterin tabıs etti.
«Memleket basşısı Nursultan Nazarbaevtıñ jürgizip otırğan sayasatınıñ maqsatı – ärbir qazaqstandıq otbasınıñ öz şañırağı bolwı kerek. Elimizde key`ingi jıldarı jüzege asırılıp jatqan «Qoljetimdi baspana» memlekettik bağdarlaması arqılı tek bizdiñ öñirde ğana emes, Qazaqstannıñ tükpir-tükpirinde köptegen otandastarımız jaña päterge ïe bolıp jatır. Bul bağıttağı jumıstar aldağı künderi de jalğasın tabatın boladı»,–dedi öñir basşısı.
Jalpı, oblıs boy`ınşa jïırma jıl işinde awmağı 58309 şarşı metrdi quray`tın 20 turğın üy` pay`dalanwğa berilip, 755 otbası päterli boldı. Bul jolı pay`dalanwğa berilgen turğın üy`ler oblıs ortalığındağı «Sarıarqa» şağın awdanında «Qoljetimdi baspana-2020» memlekettik bağdarlaması boy`ınşa salınıp otır. Köpqabattı jaña turğın üy`den baspanalı bolıp otırğandardıñ deni – jas jäne köp balalı otbasılar, byudjettik sala qızmetkerleri jäne üy` kezeginde turğandar.
«Segiz jıldan beri päter kezeginde turdım. Täwelsizdik merey`toy`ı qarsañında baspanağa qol jetkizgenimizge öte qwanıştımız. Jaña päterimizdi bala-şağamızben birge aralap kördik. Qurılıs jumıstarınıñ sapası köñilimizden şıqtı. Qonısımız otbasımızğa qwanış äkelip, urpaqtarım baqıtqa bölene bersin. Oblıs, qala basşılığına qamqorlıqtarı üşin ay`tar alğısımız şeksiz»,– dey`di jaña baspanağa qol jetkizgen qala turğını Rïma Bay`mağambetova.
Aqmaral AY`ĞARA


text:
7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 106’nın Cevaplari Meb Yayınlari
Yazan: kinafulu Aralık 16, 2012 in Uncategorized
Etiketler: 2012-2013 yılı Türkçe meb yayınları çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Meb Yayınları Türkçe çalışma kitabi cevapları, 7. sınıf Türkçe 4.tema Milli Kültür meb çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe dersi çalışma kitabı cevapları, 7. sınıf Türkçe meb çalışma kitabı cevapları, 7.sınıf türkçe cevapları, 7.sınıf Türkçe meb yay çk cevapları, 7.Sınıf Turkce Calisma Kitabi Sayfa 106'nın Cevaplari Meb Yayınlari, meb yayınları çk cevapları, miras keçe cevapları, Miras Keçe metni cevapları, Türkçe çalışma kitabı cevapları


text:
Ekrem Çelebi - Niğde Bağları
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Niğde Bağları
Etiketler : Ekrem Çelebi - Niğde Bağları türkü indir, Ekrem Çelebi - Niğde Bağları türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Niğde Bağları mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Niğde Bağları türküsü, Niğde Bağları sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Niğde Bağları bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - İsmini Haber Aldım
Ekrem Çelebi - Dağlar Bizim Dağlarımız
ekrem çelebi - can özümden besmeleyi çekince-sultanım (kırıkkale)
Ekrem Çelebi - Gezdir Ağam Kıratı
Ekrem Çelebi - Açmayın Pencereyi
Ekrem Çelebi - Dünya (Neyleyim Seni)
Ekrem Çelebi - Gelin Hey Ne Olur
Ekrem Çelebi - Felek Değirmenin Döndü Mü
Ekrem Çelebi - Oyun Havaları ve Halaylar
Ekrem Çelebi - Çakmak Çakmaya Geldik
Ekrem Çelebi - Sarı Yazma Yakışmaz Mı Güzele
Ekrem Çelebi - Yürü Güzel Yürü


text:
Qızılqum
Qızılqum sho'listanı tiykarınan qumlı tegisliklerden turadı, bul qumlı tegislikler Qızılqum arqa-batıs bo'legin o'z ishine alıp maydanı 3,5 mln ga jerdi iyeleydi. Arqa-batıs Qızılqum ken' tegislik bolıp (75-100 m) jaylasqan. Aral ten'izi sho'l zonalar menen qorshalg'an ten'izdi arqa-batısın Qızılqum ha'm batısında A'miwdarya deltası menen shegaralang'an. Qızılqumda to'beshikli jerler ushırasıp olardın' biri Beltaw, onın' eni 1-2 km uzınlıg'ı batıstan-shıg'ısqa deyin 100 km di iyeleydi. Ortasha biyikligi 70-80 m (ten'iz betinen) ba'lentlikte, al arqa ta'repi ten'izge qaray jıljımaqta. Ken' maydandı iyeleytug'ın Jan'adarya u'lken tegisliklerdi o'z ishine aladı, ol jerde tiykarınan taqırlı taslandı jerler esaplanadı.
Shıg'ıs ta'repinde Sultanuzdag tawı, ol A'miwdaryanın' go'ne deltasınan baslap shıg'ıstan-batısqa deyin Xojako'lge shekem sozılg'an bolıp uzınlıg'ı 40 km, eni 10-15 km aralıqqa deyin sozılıp, onın' ten'iz betinen 485 m ba'lentlikte jaylasqan. Taw shoqqılarınan Nurataw, Sultanuzdag ha'm olardın' arasınan a'yyemgi to'beshiklerinen paleozoydan qalg'an porodaları ushırasadı. Topıraq quramı sazlı ha'm taslı jerlerden turadı. Suw deregi tiykarınan grunt suwları na'tiyjesinen bolıp, onın' teren'ligi 6-60 m teren'likte jaylasqan. Qızılqumda mın'lag'an qudıqlar qurılg'an, olardın' ko'pshiliginde dushshı suw bolıp onı mal sharwashılıg'ında shopanlar ken'nen qollanadı.
Klimatı ju'da' qurg'aq bolıp, keskin kontinentallı, Chabazg'an meteostantsiyası mag'lıwmatı boyınsha ortasha jıllıq temperatura 10-12 C qa jetedi (maksimal +41,5+45C, minimal +22+28C), qısı suwıq bolıp arqadan arktika suwıq ag'ımı keledi. Qıs ayları qardın' qaplap jatıwı 8-22 ku'n. Birinshi qar oktyabrden tu'sip, en' son'ı aprelde toqtaydı. Jıllı ku'nler 157-191 ku'n dawam etedi. Atmosferalıq jawın-shashın jılına 67-136 mm di quraydı. Ulıwma jawın-shashın jıllıq mug'darı az jawadı.


text:
дүшәMбe, 23 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 07:40
Düşämbe könne BTİÜ Qazanda matbuğat oçraşuı ütkärde. Däwlätçelek, suverenitet turındağı şiğärlärne, öndäwlärne yañartunıñ säbäbe bar. Matbuğat oçraşuın alıp baruçılar Räşit Yäğfärov häm Yunıs Kamaletdinov fikerençä 13 yıl elek möstäqillek turında deklaratsiä qabul itelgäç, milli xäräkät häm xakimiät arasında pozitsiälär yaqınlaşu protsessı başlanğan. Läkin xäzerge wäzğiättä- federal' üzäk basımına bireşep Tatarstan konstitutsiäsen mäğnäsezländerü protsessı barğan da milli xäräkät däwlätçelek, möstäqillek öçen köräşne yañarta. 30nçı avgust - bäyräm könne ictimaği üzäk Qazan mäydannarına bäyrämgä elekkege isemen “Suverenitet köne” isemen qaytaru taläbe belän çığaçaq. BTİÜ säyäsi köräş mäydanına çığarlıq därmanı bar dip sanıy. Xäzerge waqıtta alarnı xalıqnıñ 15 protsent çaması xuplıy. Aldağı parlament saylawlarında ictimaği üzäk milli mäs’älälärne çişüne maqsat itep quyğan firqälärne xuplıy. Şundıy firqälärdä toruçı aktivistları Däwlät Dumasına häm Tatarstan parlamentına saylanırlar dip ömetlänä. Matbuğat oçraşuında işetelgän başqa yañalıqlar: Tatarstan keräşennäre üzlären ayırım xalıq dip tanıtu turında Rusiä prezidentına xat yazğannar. İctimaği üzäk bu keräşennärgä Mäskäw köçläp taqqan ideyä dip sanıy. Keräşen zıyalıları tatardan bülenep çığarğa telämi. Bıyıl köz Qazanda BTİÜ başlanğıçı belän keräşennär problemasına bağışlanğan konferensiä ütkäreläçäk. Häm azaqta BTİÜ räise Räşit Yäğfärovnıñ Azatlıq radiosı tıñlawçılarına ireşterergä telägän xäbäre. Şuşı könnärdä ul citäklägän fol'klor öyränü törkeme Ural yaqlarınnan fänni ekspeditsiädän qayttı. Şulay itep tatar fol'klorı bayıy. Tizdän 16 tomlıq tatar fol'klorı cıyıntığı 20 tomlıq itep kiñäytelep näşer iteläçäk. Anda märxüm Rif Möxämmätcänov xezmätläre dä kerteläçäk.
Yunıs Ätnäle.


text:
İzrail xökümäteneñ fälästin radikalları citäkçesen üterergä tırışuwın Amerika Quşma Ştatları prezidentı George Bush ta tänqitläp çıqtı, xörmätle tıñlawçılar. Anıñ süzlärenä qarağanda, şuşı ğämäl, küptän tügel genä Yaqın Könçığışqa täqdim itelgän yaña solıx planın tormışqa aşıruğa ayaq çala ala.
İnde mäğlüm bulğança, sişämbedä İzrail ğäskäriläre Gaza sızığında, radikal'' möselmannarnıñ "Xämäs" törkeme citäkçelärennän berse bulğan doktor Äbdeläziz Rantisine üterü tırışlığın yasadı - xärbi boralaqlar ul utırğan maşinağa ut açtı, läkin şuşı höcüm näticäsendä "Xämäs" citäkçese qatı cäräxätlär genä aldı. İzrailneñ şuşı ğämäle, ä anıñ boralaqları Gazada berniçä urınğa höcüm yasadı, tirä-yündäge ğäräp illärendä genä tügel, Quşma Ştatlarda da zur qänäğätsezlek uyattı. Höcümnän soñ berniçä säğät ütü belän amerikan prezidentı George Bush Aq Yortta Uganda prezidentı belän oçraşqanda, "İzrail boralaqlarınıñ ut açuwı mine borçuğa saldı, min alar, fälästin citäkçelegeneñ terror ğämällärenä qarşı köräşen tağın da qatlawlandırır dip qurqam, min şulay uq höcümnärneñ İzrail iminlegen nığıtuwına ışanmıym" digän süzlär äytte. Amerikan citäkçelegeneñ başqa yuğarı däräcäle wäkilläre dä İzrail ğämällären kisken tänqitläp çıqtı, alar arasında prezidentnıñ däwlät iminlege kiñäşçese Condoleezza Rice, däwlät iminlege idaräsendäge Yaqın Könçığış eşlären bağuçı Elliott Abrams, däwlät sekretareneñ Yaqın Könçığış ölkäsendäge yardämçese William Burns ta bar ide. Amerikan däwlät sekretare Powell üze xäzerge waqıtta räsmi säfär belän Könyaq Amerikada yöri, läkin ul da Buenos Airesta çaqta İzrailneñ soñğı höcümnären şulay uq tänqitläde. Quşma Ştatlar citäkçelegendä Yaqın Könçığış mäs''äläsendä äle haman törle qaraşlar yäşäp kilsä dä, Gazadağı höcümnär uñayınnan Waşington üzeneñ qänäğätsezlegen İzrailgä bu yulı berdäm belderde. Soñğı täräqqiat çınnan da amerikannarnıñ zurdan qubıp täqdim itelgän yaña solıx planın ğämälgä quyunı şik astına ala. Prezident Bushnıñ İordaniädä İzrail wä fälästin premyerları belän oçraşuwınnan soñ yañartılır dip kötelgän solıx söyläşüläreneñ xäzer yänä tuqtap qaluwı ixtimal. Moña yul quymas öçen Waşington çärşämbegä Berläşkän Millätlär general'' sekretare Kofi Annan, prezident kiñäşçese Rice häm däwlät sekretare Powell arasında ayırım söyläşülär ütkärüne bilgeläde. Soñğı xällär prezident Bushnıñ İzrail-fälästin aralaşuwına tağın da nığraq qatnaşuwın taläp itä, bu basımnı İzrailgä arttıru öçen genä tügel, fälästin yağın da qıyulandıru öçen kiräk. Uzğan atna azağında, yaña solıx planın qabul itmäwen beldergän berniçä radikal'' fälästin törkeme, alar arasında "Xämäs" tä bar ide, bergäläşep İzrail köçlärenä qarşı berniçä höcüm oyıştırdı. Bu ber yaqtan alarnıñ yähüd däwlätenä bulğan mönäsäbäten häm alarnıñ suğışnı tuqtatırğa cıyınmawın kürsätsä, ikençe yaqtan fälästin radikallarınıñ premyer Mäxmüd Abbas alıp barğan solıx säyäsäten kire qağuwın da añlatırğa tieş ide. Basımnı Waşington ber İzrailgä genä tügel, fälästin terrorına qarşı qırıs çaralar kürügä etärep Abbas xökümätenä dä yasıy, tik älegä fälästin idaräse bu ölkädä zur uñışqa ireşä almadı. Quşma Ştatlar da, İzrail dä soñğı aralarda fälästin yağınnan barı tik Mäxmüd Abbas belän genä eş alıp barunı saylağan ide, Arafat isä xäzer niçekter çittä qaldı. Yaqın Könçığışta terrornıñ kinät kenä kiskenläşep kitüwe artında anıñ kire zur säyäsätkä qaytırğa teläwe dä yata ala. Arafatnıñ fälästin radikallarına yoğıntısı Abbasnıqına qarağanda zurraq.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Washingtonda Quşma Ştatlarnıñ Rusiägä qarata säyäsäten qırıslatuğa öndägän tawışlar yañğırıy
Kiläse atnada Slovakiä başqalası Bratislavada Amerika Quşma Ştatları häm Rusiä prezidentlarınıñ oçraşuı uzaçaq. Şuşı ike citäkçeneñ araları şäxsi däräcädä bik yaqın buluı mäğlüm, prezident Bush qayçandır xätta, Putinneñ küzläre aşa min anıñ ruxın kürä aldım dip beldergän ide. Ämma soñğı aralarda Quşma Ştatlarda, Rusiädä demokratiäne qısqan Putinğa qarata prezident Bush qırısraq bulırğa tieş digän taläplär yañğırıy. Pänceşämbe könne senatta bu uñaydan maxsus tıñlawlar uzdı.
Audio, Condoleezza Rice
"Rusiädä bez demokratiä yulınıñ sikältäle buluın häm anıñ anda ciñüe älegä garantiälänmäwen küräbez. Ämma soñğı yıllar tarixı kürsätkänçä, qayber urtaq problemalar ölkäsendä bez Rusiä belän bik tığız xezmättäşlek tä itä alabız. Häm bu eşne alıp barğanda bez demokratiäne nığıtu mäs''äläsen dä onıtmayaçaqbız, Rusiädäge demokratiäneñ AQŞ-Rusiä mönäsäbätläre öçen xälitkeç ähämiatkä iä buluın belderep toraçaqbız" di däwlät sekretare Rice. Pänceşämbe könne Quşma Ştatlar senatınıñ tışqı mönäsäbätlär komitetında uzğan tıñlawlarda Putin idaräsen bäyäläw küpkä tänqitçänräk ide. Washingtondağı "Küçeş demokratiäläre proyektı" dip atalğan üzäkneñ mödire Bruce Jackson prezident Putin xakimiateneñ bu ölkädä närsägä ireşüen bolay bäyäläde:
Audio, Bruce Jackson
"Min, Rusiädä demokratiä çigende diüne tögäl tügel dip sanıym. Anda demokratiä üterelde häm bu añlı räweştä eşlände" di Bruce Jackson. Senat tıñlawlarında barlığı 6 keşe çığış yasadı, alar arasında YUKOSnıñ başqarma mödire Steven Theede dä bar ide. Ul asılda Rusiädä business tiräsendä xasil bulğan soñğı wäzğiatkä, Putin xökümäteneñ YUKOSqa qarata nindi çaralar kürüenä tuqtalsa, başqalar isä säyäsi täräqqiatkä, Mäskäwneñ Belarus'', Qazaqstan kebek illärdäge avtoritar idarälärne yaqlawına, Gruziä häm Ukrainadağı eçke wäzğiatkä tıqşınuına basım yasadı. Alar iğtibarnı şulay uq Putinneñ elektron mäğlümat çaraların nıq kontrol itüen häm töbäk citäkçelären üze bilgeli başlawın da iskä aldı. Şunnan soñ tıñlawlarda qatnaşuçılardan senatorlar, Quşma Ştatlar, ayırım alğanda prezident Bush Putinneñ şuşı säyäsätenä qarşı nindi çaralar kürä ala soñ dip soradı. Cawaplarda, Rusiäneñ Dönya Säwdä Oyışmasına kerüenä qarşı çığu, anı aldınğı "cidelek" illäre oçraşularınnan çığaru kebek täqdimnär yañğıradı. Washingtondağı Carnegie fondınnan Anders Aslund, prezident Bush xätta, elek Putinne maqtap yasağan belderülärennän dä waz kiçärgä tieş dip belderde. 2003-neñ sintäbrendä Bush, "min prezident Putinneñ Rusiädä qanuni idarä häm demokratiä qoru omtılışlarına soqlanam" dip beldergän ide. Aslund, prezident Bushnıñ Putin belän oçraşqanda şul süzlären kire alu öçen äxlaqi xoquqı bar dip isäpli.
Audio, Anders Aslund
Aslund, Rusiäneñ demokratiä yulında qaluı öçen Quşma Ştatlarnıñ Putingä basım yasap toruı kiräk dip belderä.
Kärim Kamal


text: Tailand sälämätlek saqlaw räsmiläre çärşämbe könne 5 yäşlek ber ir balanı H5N1 virusınnan ülgänen rasladı. Ministr Pinit Çarusombat bügen bu xaqta matbuğat oçraşuında belderde: "Ul 7 dikaberdä köndezge 4nçe yartıda ülde. Ülemeneñ säbäbe – qoş kizüe, H5N1 virusı." Balanıñ ğailäse tawıq üstergän bulğan. Tailandta qoş kizüennän ülgän keşelärneñ sanı şulay itep 14kä citte. Aziädä 2003nçı yıldan birle barlığı 70kä yaqın keşe ülde. Qıtay pänceşämbe könne – ber xatın-qıznıñ şul virusnı yoqtırğanın xäbär itte. Yevropada qoş-qort kizüe – Ukraina, Rusiä, Rumıniä häm Törkiädä tabılğan ide.


text:
Google Qıtayda keşe xoquqların bozamı?
Bu yazmada süz internet turında barsa da, anı "Aqça häm Demokratiä" digän şälkemgä kertep bulır ide.. Uzğan ayda İnternetta ezläw programmaların yasawçı mäşxür Google kompaniäse şuşı programmanıñ Qıtay şäkelen eşkä cigärgä, ämmä Qıtay xökümäte telämägän mäglümätlärne töşerep barırğa kileşte. Bu xäbärdän soñ, aqça artınnan quğan şirkätlär repressiv xökümätlär belän niçek eş itergä tieş, digän soraw tiräsendä şaw-şu quptı. Bu çärşämbedä Google wäkilläre añlatma birü öçen Kongress tıñlawlarına çaqırıldı.
Amerikan karikaturistı Mark Fiore yasağan bu reklam, Qıtay bazarınıñ maylı qalcasın eläkterü öçen üz prinslipların satqan amerikan kompaniälären mısqıl itü bulıp tora.
Uzğan ayda Google kompaniäse İnternetta ezläw maşinasınıñ Qıtay şäkelen yasawın iğlan itte. Bu program internetta ierogliflar belän ezlärgä mömkinlek birä. Tik menä Qıtay xökümäte röxsät itmägän, çeterekle säxifälär kürsätelmiäçäk, ilänep barılaçaq. Google''nıñ şuşı adımı Quşma Ştatlarda kisken tänqitkä duçar buldı.
Kongressmen Tom Lantos şuşı ayda ütkän tıñlawlara "Amerikanıñ yuğarı texnologiä şirkätläreneñ mäglümät ireklegen bastırğan xökümätkä yärdm itüe, anıñ belän xezmättäşlek itüe qotıçqıç tamaşa bulıp tora", dide.
Google kompaniäse bu borçularnı añlawın belderde. "Ezläw näticälären iläk aşa ütkärü, älbättä, bezneñ missiägä qarşı kilä, läkin dönyanıñ 5-tän-beren täşkil itkän ilgä Google programın birmäw – tağı da yamanraq" dide kompaniä wäkile Andrew McLaughlin. Härxäldä, bez senzura buluın yäşerergä cıyınmıybız dip ösätäde ul. Keşe xoquqları, Tibet mäsäläse, uyğırlar xäle kebek çeterekle mäglümätneñ töşerelep qalğanı turında, qullanuçılarğa xäbär iteläçäk.
Kisken tänqitlärgä qaramastan, Google''nıñ adımın yaqlawçılar da bar. Oxford''tağı İnternet institutınnan Victoria Nash fikerençä, "Bu wazğiättä tik utıruğa qarağanda xäräkät itü mäslixäträk, bu yul belän süz ireklege ideasın señderep bulaçaq."
Qıtay senzurası belän xezmättäşlek itüçe ber Google ğına tügel. Anıñ köndäşe Yahoo Qıtay räsmilärenä ber disidentnı qulğa aluğa kitergä mäglümät tapşırğan öçen şulay uq kisken tänqitkä tartıldı. Microsoft kompaniäse dä säyäsi yaqtan çeterekle ber aralaşu taqtasın yabıp quydı.
Googlenıñ "zıyan kitermä" digän şiğärenä qaramstan, belgeçlär mondıy kompaniärne berençe çiratta tabış qızıqsındıra di. Qıtaynıñ Keşe xoquqları törkeme başlığı Şaron Hom süzlärençä, "Çit il kompaniäläre bik tä keremle Qıtay bazarına aşqına. Näticädä anı zamança texnologiä belän qorallandıra, bolay da yuağrı däräcädä bulğan küzläw, kontrol itü sistemasın tağı da köçäytä. Şulay itep bu şirkätlär dönäydä iñ köçle senzura buldıruğa öleş kertä."
Mondıy çeterekle tarmaqlarda, şul isäptän, İnternetta eşläwçe kompaniälär öçen maxsus qağidälär buldıru kiräklege turında süzlär inde küptän yöri. Äytergä kiräk, Google üze dä monı xuplıy. Çärşämbedä ütäçäk kongress tıñlawlarında bu mäsälä qabat kütäreler dip kötergä kiräk.
Ali Gilmi


text:
2004nçe yılnıñ soñğı 6 ayı – Ğiraqtağı amerikan ğaskärläre öçen iñ däxşätle çor buldı. 503 xärbi hälak bulğan. Köç qullanu Ğiraqnıñ ildäge xakimiätne üz qulına aluınnan soñ köçäyep kitte. İñ qaynar ay – noyaber ayı buldı, 141 amerikan xärbie hälak buldı, sönnilär şähäre Fallucada iñ qatı bäreleşlär bardı.
Dikaberdä 75 xärbi üterelde, alarnıñ 14e – tönyaq Ğiraqta Al Qaidağa bäyle intixar terrorçınıñ amerikan bazasına höcüm itüe näticäsendä hälak buldı. Üktäberdä Ğiraqta – 67, sintäberdä – 87, avgust häm iül aylarında – 75 häm 58 amerikan xärbie hälak bulğan.


text: Rusiädä bügen Tula häm Rostov ölkälärendä oçqıç qazalarında hälaq bulğannarğa mätam köne. Rostov ölkäsendä 46 keşeneñ 45 neñ mäyete tabıldı. Ezläw däwam itä. Tula ölkäsendä 35 yulçı häm ekipajnıñ 8 äğzasınıñ da mäyetläre tabıldı. Hälaqät säbäplären tikşerüneñ barışı turında Rusiä prezidentınıñ Könyaq federal oqruğındağı wäkile Vladimir Yakovlev bolay dide: “Tula ölkäsendä häm Rostov ölkäsendä tabılğan üz yazğıçlarnı tikşerü ber närsädä birmäde. Alar totaştıruğa uq eşläwdän tuqtadı. Ber nindi dä mäğlümät ala almadıq. Bu tağın ber tapqır dälilli, bik tiz arada närsäder bulğan. Äkipaj bernindi dä xäbär birä almağan”. Rusiä prezidentı Putin xökümätkä kiçekmästän oçışlarda iminlek küzätüen eçke eşlär ministrlığına tapşıru turında qanunğa üzgäreşlär kertüne äzerlärgä quştı.


text:
Bu könnärdä resbuplikada investitsiälär, kreditlar alu mäsäläse kön üzägendä tora. Älege yılnıñ 6 ayında Tatarstanda, mäsälän, iqtisat häm sotsial’ tarmaqqa 57 milliard rubl’dän artıq aqça cälep itelgän. Bu xaqta tözeleş häm arxitektura ministrlığı belgeçläre söyläde. Şul uq waqıtta, Tatarstan eşmäkärlärenä kredit alunıñ yaña ısulları buldırıldı. Xäzer alar 500 meñnän alıp 3 million rubl’gä qädär aqçanı äcätkä alıp tora alar. Aqçanı 3 yıl däwamında tüläp beterergä kiräk. Şuşı mömkinçelek belän inde 50gä yaqın eşmäkär qullanğan da ikän. Bu sannarnı Tatarstannıñ eşmäkärlekne üsterü agentlığı wäkilläre jurnalistlar belän uzğan oçraşuda kiterde.
Şulay itep, keçe eşmäkärlärgä xäzer kreditqa aqça alıp, üzläreneñ eşçänlegen kiñäytergä mömkinleklär açıla. Läkin kreditqa aqçanı ğadi keşelär dä ala. Ğomumän, äcätkä alunıñ şuşı ısulı xäzerge köndä xalıqta bik populyar. Belgeçlär xätta tizdän banklarğa alğan aqçalarnı qaytara almawçılar sanı artaçaq, dip sanıy. Şuña da qaramastan, banklarğa aqça sorap möräcäğät itüçelärneñ sanı arta ğına bara. Bügenge Açıq mikrofon säxifäsendä bez qazanlılardan, ä sezneñ kredit alğanığız barmı, anı sez närsä öçen alır idegez dip soraştıq. Menä alarnıñ fikerläre:
- Minem “Rossiä” bankınnan kredit alğanım bar, bik oşadı miña. Başta min 20 meñ sum alıp, tormış iptäşemä çarduğan belän qäber taşı alıp quydım. Bu aqçanı tüläp betergännän soñ tağın 35 meñ sum aldım, ansına inde baqçadağı öyne tözekländerdem. Bik faydalı närsä, bik qänäğät min, protsentları da zur tügel. Äytik, menä min 35 meñ sum alğaç, 38 itep tülädem. Tağın alır idem dä, läkin anda 73 yäşkä qädär genä birälär kreditnı, ä miña inde ozaqlamıy 73 tula.
- Banklardan kredit alğanım yuq häm kiläçäktä dä almam dip ışanam. Çönki min iñ elek kiräkle äybergä aqçamnı cıyam da, annarı ğına äyberne satıp alam.
- Küp keşelär xäzer kreditlar alalar, läkin anıñ protsentları bik zur. Ägär dä anı äzäytkän bulsalar, alıp bulır ide. Min üzem kredit almıym, çönki minem eş xaqım citärlek.
- Minemçä, kredit ul yaxşı äyber. Çönki küp kenä keşelärneñ xezmät xaqları äyberlär satıp alırğa citmi. Şul uq aqçağa aşarğa, eçärgä, kienergä dä kiräk. Üzemneñ kreditqa alğan yuq, ä äti belän äni gel alalar. KызraHыч үзeM reHә kpeдиT aлa aлMыйM, чөHkи xeзMәT xakыM җиTәpлek Tүreл. Ay sayın kredit tüläp barmas aşarğa da aqça qalmıy. Ä bolay kreditqa bik uñay qarıy, keşe öçen yasalğan häm bik uñaylı.
- Min kredit almas idem, çönki anıñ protsentların bik köp tülärgä kiräk.
- Kredit alğanıbız bar, alabız häm bügenge tormışta alaçaqbız da. Çönki bezneñ aylıq aqçabız, tögäl genä äyber alırlıq tügel.
- Kredit mäsäläsenä kilgändä, minem üzemneñ ber genä tapqır alğanım bar. Häm başqalarğa kredit almasqa täqdim itär idem. Çönki soñınnan anı arttırıp tülise bula.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Başqalada şuşı könnärdä ütkän xalıqara konferensiä, yuğarı hönäre belem birü däwlät mäğärif uçrejdeniese “Tatar däwlät gumanitar-pedagogiqa universitetı” oyışuğa 130 yıl, tatar tele häm ädäbiäte belgeçläre äzerli başlawğa 80 yıl tuluğa bağışlanğan ide.
90 yıllar başınnan alıp Tatarstanda tellär turındağı qanunnı ğämälgä aşıru buyınça keçe häm zur eşlär alıp barıla. Şuşı waqıt aralığında törle uqu yortları bazasında da, fännär akademiäse initsiativası, Tatarstan Däwlät şurası, ministrlar kabinetı täqdime belän fänni-ğamäli konferensiälär, belgeçlär-ğalimnär belän cıyılışlar ütkärelep kilä. Qazannıñ Tatar däwlät gumanitar - pedagogika universitetınıñ yaña açılğan binasında uzğan xalıqara konferensiä başqalarınnan masştablığı belän ayırılıp tora di şuşı uqu yortınıñ uqu-uqıtu eşläre buyınça prorektor, filologiä fännäre doktorı, professor Rädif Cämäletdinov. “Küp telle däwlät şartlarında tuğan tellärne saqlaw häm üsterü: problemalar häm perspektivalar” – dip atalğan xalıqara fänni-ğamäli konferensiä turında qısqaça Rädif Cämäletdinov bolayraq täfsilläde:
- Konferensiädä 500rә yaqın ğalim qatnaşa:Rossiäneñ törle töbäklärennän, çit illärgä kilgändä AQŞ dan, Fransiädä, Germaniädän, Qıtaydan. Alar 30 yaqın. Konferensiädä bik küp çığışlar yasaldı, mäsälän Törkiädä kilgän ğalimnärneñ çığışları ayıruça iğtibarğa layıq.
Törkiädän digännän, älege konferensiägä qatnaşuçı, Qazanğa berençe tapqır kilgän Ozqan Östekten “Törek tele dialektında tatar süzläre” – digän fänni eşe belän çığış yasıy. Ozqan äfände Törkiädäge EĞE universitetınıñ törek tele häm ädäbiäte professorı:
- Bez üzebez İdel-Ural töbägen bigräk tä tikşeräbez. Min törek dialektındağı tatarça süzlärne qaradım, 20дәH artıq süz taptım, şul xaqta çığış yasadım.
Sez Törkiä professorı Ozqan Östektenne tıñladığız. Tatarstannıñ ministrlar kabinetınnan mädäniät häm tellärne üsterü başlığı Kim Miñnullin xalıqara konferensiädä qatnaşa. Ul üz çığışında tatar teleneñ däwlät däräcäsenä citkerü yağına tuqtalıp kitte:
- Bügenge köndä ike däwlät telen dä ber däräcädä alıp baru mexanizmnarın kürsätkän normativ dokumentlar bulırğa tieş. Läkin alar bezneñ eşlänmägän. Mäskäw normativ bazasında, zakonnarda birelgän mömkinlekkä barıp citärgä kiräk. Normativ dokumentlar eşlär öçen belgeçlär kiräk, tatar öçen eşläwçe belgeçlär kiräk.
Konferensiä 3 teldä alıp barıla: tatar, rus, ingliz. Açılışta TDHPU nıñ rektorı Cämil Nigmätov ta 3 teldä söyli. Qalğan illärdän, mäsälän Fransiädän kilgännär - fransuzça, töreklär – törekçä çığış yasıylar. Xalıqara konferensiäneñ teması şaqtıy kiñ quyılğan ide, anda ber telne genä ayırıp qarap bulmıy. Läkin bez tuğan telebez tatar tele bulğaç, şunda qatnaşqan tatar tele uqıtuçısı fikere belän dä tanışırğa buldıq. Qazan däwlät universitetı tatar telen öyrätü kafedrası dotsentı Räsimä Şämsetdinova söyli:
- Älege çara bik produktiv ütte. Oyıştıruçılar bik äybät äzerlängännär hä äzerlägännär. Tatar filologiäse ölkäsendä eşlägän ğalimnärneñ dä çığışları nindider dejur çığış qına tügel, ä tatar tele öçen yanıp yörülären kürsätkän çığışlar buldılar.
Törle ölkä-illärdän kilgän ğalimnär Tatarstanlılar belän ayırım 4 seksiägä bülenep ber-berseneñ täcribäläre belän urtaqlaştılar, fikerlär alıştılar. Qunaqlar Qazan Sabantuyında da buldılar. Xalıqara konferensiä kiläçäktä Tatarstanda tel ölkäsendä barğan waqiğalarğa tä'sir itärme yuqmı, menä ansın belgeçlär üzläre dä äytä almıy. Bälki 10-15 yıldan, bälki yartı ğasırdan soñ nindider tögäl üzgäreşlär buluı mömkin, läkin bu äle farazlar ğına di alar.
Röstäm İsxaqi


text:
Mäğübä Sırtlanova häykälenä çäçäklär quyıldı
Oçuçı Mağübä Sırtlanova xezmät itkän 46Hчы xatın-qızlar polkın faşistlar açudan “tönge ubırlı qarçıqlar” dip yörtälär. Çönki alar küp oçraqta tönnären oçıp doşmannarnıñ qoralları urnaşqan bazalarnı tar-mar itälär. Häm Mäğübä Sırtlanova alar arasında iñ batırlarınnan sanalğan. Düşämbe könne dä 52 gimnaziä işegaldında tatar xatın-qızı Mäğübä Sırtlanova xaqında küp matur süzlär äytelde. Uquçılardan Sırtlanova turında sorağaç, 9 sıynıfta belem aluçı Läysän Minnikaeva:
1912 yılnı Başqortstannıñ Bäläbäy şähärendä tua, Taşkentnıñ hawa yullarında texnik bula. 1935 yılnı oçuçı bula. Suğışnıñ berençe könnärennän ük soñğı qädär frontta bula. 782 xärbi oçış yasıy. Sovetlar Berlege qaharmanı, Lenin ordenı belän büläklänä.Läysän Minnikaeva şulay uq 82 yılnı açılğan muzey eşçänlege turında söyläde:
Muzeyğa Mäğübä Sırtlanova turında xäbärlär cıyıla. Yıl sayın veterannarnı çaqırabız. Kilgän veterannar isä Mäğubä Sırtlanovanıñ häykäle yañartılğan öçen xakimiät başlığına räxmätlären citkerdelär. İdel buyı rayonı başlığı bu häykälne şähär qaznası xisabına tügel, ä eşmäkärlär aqçasına tözekländerelgänen äytte. Başqortstanda tusa da, Mäğübä Sırtlanova suğıştan soñ Qazanda yäşi. Şuña älege 52Hчe gimnaziä yanındağı uramğa da anıñ isemen birgännär. Kübese anı bu oçraşuda da yaqtaşıbız dip söyläde.
Mäğübä Sırtlanova berdäm-ber Sovetlar Berlege qaharmanı isemen alğan xatın-qız. Ul doşmannarnıñ qorallı bazaların tar-mar itkändä, oçqıçın asqa qädär töşerä torğan bula, bombalarnı qul belän atqanda tögäl urınına barıp töşsen öçen.
Cıyında isä Sırtlanovanıñ batırlığı bügen küp kenä üsep kilüçe buınnarğa ürnäk dip bilgeläde veterannar. Läkin muzee urnaşqan häm işegaldında häykäle quyılğan 52 gimnaziädä dä äle batırlıq eşlägän bu xanım turında uquçılarnıñ siräge genä belän tösle toyıldı.
Landış Xarrasova


text: Washington- Üzäk Küzläw İdaräse yäşren agentınıñ isemeneñ faş itelüe belän bäyleneşle 2 yıl däwam itkän tikşerülär tämamlandı.Comğa könne vitse prezident D.Cheneyneñ ştab başlığı Lewis Libby bäysez prokuror tarafınnan yustitsiäne totqarlau , ant itkän kileş yalğan söyläw, tikşerüçelär häm grand jurigä yalğan mäğlümät birüdä ğäyeplände. Ägär dä Libby ğäyeple tabılsa aña 30yıl törmä cäzası birelä ala . Bushnıñ säyäsi kiñäşçese östennän tikşerülär däwam itä. (Aqyortnı selketkän skandalnıñ tışqı säyäsätkä täsire bulırmı yuqmı bu turıda mäğlümät küzätülärdä)


text:
Tatarstannıñ ber törkem yazuçıları häm cämäğät eşlekleläre Bäläbäygä «İlham çişmäläre» festivalenä cıyına
Tatarstannıñ ber törkem yazuçıları häm cämäğät eşlekleläre Bäläbäygä «İlham çişmäläre» festivalenä cıyına
Axırda berniçä qısqa ğına mädäniät yañalığı. Çärşämbe, 20 mart könne Mäskäüneñ Çaykovskiy isemendäge Zur konsertlar zalında Tatarstan respublikasınıñ xalıq uyın qoralları ansambleneñ berdän-ber konsertı buldı. Anda tamaşaçılar orkestrınıñ repertuarında tatar xalıq cırların, Näcip Cihanov, Salix Säydäşev, Röstäm Yäxin kebek tatar häm başqa kompozitorlarnıñ äsärlären tıñlıy aldılar. Konsertta Tatarstannıñ kürenekle artistları İlham Şakirov, Venera Ğanieva, Mixail Kozakov, Aydar Fäyzraxmanov, Röstäm Malikov häm başqalar qatnaştılar.
21 martta, pänceşämbe könne, qazanlılar Näürüzne bäyräm itäçäklär. Bäyräm çaraların Qazanda uzbäklärneñ milli-mädäni moxtariäte oyıştıra. Ä zamança muzıkanı yaratuçılar Qazanda mart axırında ütäçäk «Yevropa-Aziä» dip isemlängän cır festivalenä äzerlänälär.
«Azatlıq» radiosı öçen Tatarstan xäbärläre belän Qazannan Gölnaz İlgizär


text:
Mordowiä möselmannarı, ayıruça Mordowiänıñ Azyurka awılı möselmannarı teması Rossiänıñ törle massaküläm çaralarında berniçä yıl inde yaktırtılıp kilä. Mäskäw gazetalarınnan berençe bulıp Azyurka awılı turında 1997 yılda “Komsomol''skaya pravda” gazetası yazğan ide. Mordowiänıñ üz gazetaları, televideniesı, Rossiänıñ RTR, NTV televidenie kanalları da bu temağa üz öleşlären kerttelär. Bu awılnı Rossiä öçen ekzotik küreneş dip tä kürsättelär, Rossiänıñ doşmannarı, – vaxxabitlar, ekstremistlar yäşägän ber anklav itep kürsätergä tırışuçılar da baytaq ide. Azatlıq radiosında da uzğan yılnıñ martında häm aprelendä Azyurka awılı turında häm Mordowiänıñ möselmannarı eşçänlege turında ike tapşıru işetterelgän ide. Bu tapşırularda Mordowiäda ike möftiät eşläp kilüe, alarnıñ berse Mäskäwdäge möfti Rawil Gaynetdin belän, ä ikençese Ufadağı möfti Talğat Tacutdin belän eşläwläre kürsätelde. Şulay uq bu tapşırularda berençe möftiätneñ Azyurka awılında bulğan wäxşi ber adät belän köräşüe tasvirlangan ide. Bu qırğıy adät – yäş qızlarnı urlaw, alarnı köçläw, ä annan soñ şul köçlängän qızğa niqax uqıtıp öylänü. Öç meñ keşe yäşägän bu awılda yılına 8-9 şundıy oçraq bula ide. Bu militsiä häm prokuraturağa citkän oçraqlar ğına. Ä küpmese citmi bulğan? Anısı bilgesez. Talğat Tacetdin belän eşläwçe ikençe möftiätneñ din äxelläre bu köräşkä quşılmasalar da, şundıy urlanğan qız belän urlawçı häm köçläwçe yegetlärgä niqax uqudan baş tartmasalar da, berençe möftiät üz maqsatına ireşte dip äytergä bula – 2001 yılnıñ közennän birle Azyurkada köçkä urlaw oçraqları küzätelmi. Azyurqa qızları 13 yäşkä citkäç, mäktäpkä yörmilär ide, çönki mäktäpkä barğanda da, mäktäptän öygä qaytqanda da qızlarnı urlıy idelär. Äle qızlar mäktäpkä yöri başlağannar. Awılğa tikşerü artınnan tikşerü kilä. Tikşerüçelär awılda xällär uñaylana barğanlığın tanıylar.
Ravil'' Gaynetdin belän eşläwçe Mordowiänıñ dini näzäräteneñ möftieneñ berençe urınbasarı Qamil Badretdinov belän äñgämä qordıq. Qamil Çallıda 1996 yılda “Yoldız” mädräsäsen tämämlağan, annan soñ Mäkkädä aräp tele institutında uqığan, soñraq Dar-ul''-xadis uqu yortında. 1998 yılda ul kire Mordowiäğa qayta häm üzeneñ tuğan Aqsyun awılında yaña mäxällä oyışıtırıp, imam bula. 2000 yılda Mordowiä möftiäte oyışqaç, möselmannar Qamilne möfti urınbasarı itep saylıylar. Qamilgä bıyıl 33 yäş tula, anıñ Äxmät isemle 2 yäşlek ulı bar. Tuğanda birelgän iseme Qamil bulsa da, küp üzgä möselmannarğa iärep, Qamil dä üzenä yaña isem aldı. Äle anı Moxammäd xazrät dip atıylar.
-Moxammäd xazrät, sezneñ möftiät 2000 yılnıñ dekabrennän eşläp kilä. Uzğan yıl aprel'' ayında Azatlıq radiosın tıñlawçılar qarşında sez Azyurka awılında qızlar urlaw adäte belän köräşüegez turında söylägän idegez. Şulay uq sezne Azyurka awılı urta mäktäbenä balalarnıñ, ayıruça qızlarnıñ, ölkän klasslarğa uqırğa yöremäwe borçıy ide. Sezneñ möftiätegezneñ bu izge köräşendä nindi üzgäreşlär bar?
- Üzgäreşlär bar häm ul üzgäreşlär yaxşı, kürkäm yaqqa taba. Küptän yuk qına, noyabr'' ayında, Azyurqa awılına kilgän idelär täftişmän, yäğni xökümät tarafınnan, upravlenie ministerstva yustitsiidan, annan soñ şulay uq FSB organizatsiäsınnan, şulay uq televidenie. Alar kilgän idelär, bağarğa nindi üzgäreşlär bar awılda, nindi üzgäreşlär bara mäktäp eçendä. Şuşı täftiş kilep, awıl eçendä inde yöredelär. Alar iñ berençe, äwwäl, tikşerdelär bezneñ dini mäxällälärebezne, qaysıları kerälär bezneñ dini näzärätebezgä. Annan soñ, şulay uq televidenie tarafınnan interv''yular aldılar: mufti xazrättän, Xalikov Abd-Räşit xazrättän, şulay uq bezdän interv''yu aldılar inde. Annan soñ alar barıp qaradılar awılnıñ mäktäben häm şunduq inde açıq räweştä kürenä başladı, yäğni üzgäreşlär bar awılda häm alar yaxşı yakqa taba. Mäsälän, awılnıñ mäktäbe inde quzğalıp kitte, yäğni uqu eşläre bara. Yäşlär, zur klasstağı bulğan, şulay uq qızlar da häm ceget malaylar da, mäktäpkä yöri başladılar. Yörü mäktäpkä artıp kitte, elkege waqıtqa qarağanda, häm alar buş säbäpsez tügel, çönki dini näzäräte cıyğan ide imamnarnı häm oyıştırılğan ide popeçitel'' komitetı mäktäptä. Bügenge köndä, kiräk äytergä inde, yaxşı üzgäreşlär bar, balalar yörilär, däreslär birelä, mäktäptä tärtip. Xökümät tarafınnan da ışandıralar yärdäm birergä mäktäptäge bulğan sportzalnı remont eşlätergä. Işandıralar komp''yuternıyy klass eşlärgä häm komp''yuterlar kiterergä awılğa. Şulay uq bu kilgän täftiş komissiäse yöredelär böten awılnıñ mäçetlären suğıp yöredelär televidenieğa häm qayber mäçetlärendä buldılar, qatnaştılar mäxällädäge bulğan möselmannarman, qaysıları biş waqıt namazğa yörilär. İñ axırında, Tereşkin digän zamnaçal''niqa upravleniä ministerstva yustitsii po Respublike Mordowiä, ul interv''yu qıldı ber un-unbiş minutqa, süläde awılnıñ üzgäreşen, ätäbez şulay, yaxşı yakqa taba. Berençedän ul äytte, bernindi qanunnarnı, xökümätneñ qanunnarın bozu häm totmaw, yäki nindider qarşılıq kürsätü xökümät qanunnarına, kürenmi awılda. İkençedän, äytte, yaxşı üzgäreşlär bara awıl mäktäbendä häm ul şiksez dini säbäplärmän, yäğni muftiätneñ häm dini imamnarnıñ säbäbe buyınça. Öçençedän, isereklek, p''yanstvo digän närsä awılda kürenmi. Qızlarnı, yäş qızlarnı, köçläp urlamıylar kiäwgä, niçek elek yıllarnı kürenä ide eşlär. İ şulay uq ul äytte, ömetlänäbez, di, Azyurqa awılında, din äxelläre, imamnarı arqılı, bu awılda tağın da yaxşıraq üzgäreşlär bulır kiläçäktä, tağın da äybäträk yaqqa taba.
– Moxammäd xazrät, sezneñ möftiätkä qarağan mäxällälärneñ möselmannarın, ayıruça Azyurka möselmannarın, üzen Rossiänın baş möftie dip atawçı Talğat Tacetdin berniçä qat vaxxabizmda, ekstremizmda ğayıplägän ide. Rossiä televideniesına birgän interv''yularında ul häm anıñ belän eşläwçe Färit Salman Mordowiäda qorallanğan vaxxabitlar, boyıwiklar bar dip, alar Rossiäğa qarşı çığarğa cıyınalar, dip tä xäbär itkän ide. Bu süzlärgä mönäsäbätegez nindi? İkençe soraw: Mordowiäda möfti Tacetdin belän eşläwçe möftiät belän mänäsäbätläregez nindi?
– Berençedän kiräk äytergä, ul süzlär, älbättä, döres tügel. Çönki ul süzlär äl''-waqıyğa, real'' digän närsägä turı kilmi. Menä bu täftiş komissiäsı da, alar tarafınnan äytelgän ide, awılda bernindi ekstremizm digän, yäki vaxxabizm digän, anda, nilär, büleklär häm keşelär kürenmilär. Ul süzlär, älbättä, Talğat Tacutdin tarafınnan äytkän süzlär döres tügel, çönki anarğa dälillär yuktır häm ul süzlär turı kilmi tormışqa. Niçek äytelä islam dinendä, keşe bu dönyada närsäne eşli häm närsäne äytä, üze cawaplı bulaçaq Allahu söbxanatälä qarşında. Älbättä inde, nindi keşe niätmän bu süzlärne äytkänder, bez belmibez. Wä läkin tağın da qaytıp äytäbez, bu süzlär döres tügel. İkençe, şul, regional'', Ufa tarafınnan bulğan muftiätman bezneke mönäsäbätlärebez urtançı. Niçek Rabbıbız Allahu Qoranda äytä: “fästä biqul xayrät”, “uzışığız, di, izge bulğan eşlärdä”. Bez alarğa şundıy naçar yawızlıqman qaramıybız. Bez äytäbez, al''xamdulillya, alar şulay uq möselmannar. Häm bez tırışabız üzebezne eşmän kürsätergä, süzmän genä tügel. Häm bezneñ eşlärebez inde, bezneñ dini idaräbez ike yıl ğına äldä bulsa da, öçençe yıl, bezneñ inde eşlärebez, xayırle, yaxşı eşlärebez inde, şaqtıy räweştä kürenä başladı.
– Moxammäd xazrät, Mordowiäda revolyutsiäğa qadär berniçä mädräsä bulğan, ä xäzerge waqıtta ber dä yuk, şunnan sezneñ möftiät islam uqu yortlarında uqırğa telägän yäşlärne Rossiänıñ törle töbäklärenä häm çit illärgä dä cibärergä mäcbur.
-Bügenge köndä, äl-xämdül''-il''lyaxi-rabbil-alämin, Mordowiädän şäkertlär bar. Ul niçek ir zatlar, malaylar, cegetlär, häm şulay uq qızlar da barlar. Çit ildä genä bezneke un östenä şäkertebez bar, çit ildä uqıylar. Şulay uq uqıylar bezneñ şäkertlärebez Tatarstan mädräsälärendä. Alarnıñ arasında berse uqıy yuğarı uqu yortında, Rossiä islam universitetında, Qazan şähärendä. Şulay uq uqıylar anda Çallı şähärendä, qızlar anda Dar-us-salyam uqu yortında. Annan soñ bezneñ yegetlärebez uqıylar anda Orenburg öleşendä, Buguruslan mädräsäsendä uqıylar şäkertlärebez. Barlar şäkertlär, qaysıları uqıylar Tatarstannıñ Nurlat mädräsäsendä. Häm şulay uq Penza ölkäsendä uquçılarıbız da bar.
– Moxammäd xazrät, möfti Ravil'' Gaynetdin Saranskiğa uzğan avgust ayında kilgän waqıtta Mordowiä xökümäte belän oçraşqanda Saranskida mädräsä açu problemasın kütärgän ide. Şul mädräsä turında nindi bulsa yañalıqlar barmı?
– Yañalıqlar, äl-xämdül''-il''lyaxi-rabbil-alämin, bez xökümätkä birgän idek dokumentlarıybıyznı, upravlenie ministerstva yustitsiäğa. Häm ramadan ayında aldıq registratsiänı häm ul bezneke, Allahunıñ yärdämemän, bulaçaq mädräsä Saransk şähärendä häm bälki anıñ şulay uq filialları da bulaçaq anda. Ul äytelä “Duxowno-obrazovatel''noe uçrejdenie islamsqoyı medrese «Abu-Xanifä»”. Ömetebez bar Saransk şähärendä kiläçäktä açırğa mädräsä.
İrek Bikkinin, Mordowiä


text:
Antuan de Sent-Ekzüperi
Antuan de Sent-Ekzüperi, tatar äyteleşe: Antuan de Sañ Ekzüperi (fransuzça Antoine de Saint-Exupéry )(29 iyün, 1900 - 31 iyül, 1944) - böyek Fransiä yazuçısı häm oçuçı.
ЭчTәлek
Tormış[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Antuan Mari Rocer de Sent Ekzüperi (fransuzşa Antoine Marie Roger de Saint-Exupéry) Lyon şähärendä yäştä bulğan inde ğailädä tua. Başlanğıç mäktäben tamamlağaç, miğmarlıq öyränü öçen École des Beaux-Arts (äyteleşe: Ekoli de Bo-Art) uqırğa kerä. 1921. yılda ul xärbi xezmät safına basa häm oçuçığa öyränü öçen ul Strasburg şähärenä cibärelä. Kiläse yılda ul röxsätnämä iäse bula häm aña xärbi oçqıçta eşlärgä täqdim itälär, ämma ğailäse riza bulmağaç, ul Paris şähärendä şirkät eşendä qaldırıla. Anıñ eşe tarqala, häm kiläse berniçä yıl eçendä fälän eş almaştıra.
1926. yılda ul tağın oça başlıy, Tuluz häm Dakar arasında hawapoştıda eşli. Anıñ L'Aviateur (Oçuçı) atlı berençe xikäyä Le Navire d'argent jurnalında bastırıla.
1928. yılda ul Courrier-Sud (Könyaqtan xat) atlı berençe kitap bastıra häm Kasablanka/Dakar arasında oça. Saharada Rio de Oro'dağı Cap Juby (äyt. Kap Jübi) hawa alanı mödire bula.
1929. yılda Sañ Ekzüperi Könyaq Amerikağa küçerelä, häm ul anda Aeroposta Argentina Company mödire bularaq eşli başlıy.
1931. yılda, Prix Femina bäygesendä ciñgän, Vol de Nuit (Tönge Oçış) bastırıla. Şulay itep üz oçu/yazu eşen suğışqa tikle däwam itä.
1931. yılnıñ 11. aprelendä ul Consuelo Suncin Sandoval de Gómez (äyt. Konsuelo Sunsin Sandoval de Gomes) qızğa öylänä.
İkençe Bötendönya Suğışı waqıtında ul Fransiäda xärbi ezläwçe squadronda oça tora. Annarı ul New York şähärenä qaça wä, doşman belän suğışu öçen, kire Urtacirgä qayta.
44 yäşle Sañ Ekzüperi, Ron yılğası yanında cıyılğan Alman xärbiläre turında belem cíu mäs'äläsenä oçarğa rizalıq belderä. Şulay itep 1944. yılnıñ 31. iyülendä ul tönge oçuğa çığıp, annan kire qaytmıy inde. Ber xatın-qız 1. Avgust tiräsendä oçqıç töşü kürüe turında xäbär itä häm beraz soñraq Frans xezmätkiemendä ber mäyet tabıla, Sañ Ekzüperi itep kümelä.
1998. yılda ber balıqçı Marsel sähärennän könyaqtaraq kömeş beläzegen taba. Baştan bu xäbärgä yawız şayartuğa kük qarıylar, ämma soñraq Sañ Ekzüperi tabıluın tanıylar.
Anı Almannarnıñ Focke-Wulf Fw 190 höcüm-oçqıçtağı Robert Heixel atıp töçergän, dip faraz iñ ışanıçlı bularaq sanala.
Äsärlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- L'aviateur (1926)
- Courrier sud (1929)
- Vol de nuit (1931)
- Terre des Hommes (1939)
- Pilote de Guerre (1942)
- Lettre à un Otage (1943)
- Le Petit Prince (1943) (Tatarçağa Näni Prins kük küçerelgän: ISBN 5-7761-0842-X, ISBN 978-5-298-03087-8)
- Citadelle (1948)
Östämälär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Fransiäneñ 50-frank aqçasında anıñ suräte ide.
- Lion şähärendä Saint-Exupéry isemle Xalıqara Hawa alanı bar.
- 1975. yılda ber asteroidqa 2578 Saint-Exupéry isemen quşqannar, berazdan soñ Petit-Prince asteroid tabıldı.


text:
Bäläbäydä «İlham çişmäläre» şiğriät bäyräme başlandı
Başqortstannıñ Bäläbäy rayonında häm şähärendä «İlham çişmäläre-2006» şiğriät bäyräme başlandı. Yıl sayın yaz başında oyıştırıluçı şuşı matur mädäni çara bıyıl unınçı tapqır ütä. Anda, här yıldağıça, şağirlär, yazuçılar, jurnalistlar häm artistlar qatnaşlığında baytaq tantanalı oçraşular qaralğan.
Başqortstannıñ tanılğan icat häm sänğät ähellärennän tış, Bäläbäy rayonındağı häm şähärendäge bäyrämgä Tatarstan belän Çuaşstannan da qunaqlar çaqırılğan.
«İlham çişmäläre» bäyräme barışında Fatix Kärim isemendäge premiälär dä tapşırılaçaq. Bäyrämgä kilüçelär öçen bıyıl da bik bay mädäni programma äzerlängän. Qunaqlar rayonnıñ Nadejdino awılında Aksakovlar ğailäseneñ yort-muzeenda, Ösän-İvanovkadağı tarixi-mädäni üzäktä, Slakbaş awılında, Bäläbäy şähäreneñ pedagogiä köllätendä, 8 nçe sanlı urta mäktäptä, awıl xucalığı, maşina tözüçelär texnikumnarında häm başqa istälekle urınnarda bulaçaq.
Şiğriät bäyräme barışında, här yıldağıça, bıyıl da dürt teldä:rusça, başqortça, tatarça häm çuaş telendä näşer itelgän çirattağı «Salawat küpere» kümäk cıentıgınıñ isem tuyı da ütäçäk. Bu kitapqa yözgä yaqın qäläm äheleneñ şiğri äsärläre kergän. Bäläbäy töbägendäge bäyräm açıluğa turı kiterep, balalar icatına bağışlanğan «Qaläm sınaw» isemle kitap ta dönya kürgän ide, anıñ da isem tuyı ütäçäk.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Şäymiev räsmi säfär belän Perm'dä buldı
Perm'dä M.Şäymiev ike cıyılışta qatnaştı. Anıñ berse, Rusiä prokurorı Yuri Çayqa räislegendä uzğan tarmakara kiñäşmäse. Älege kiñäşmädä İdel buyı federal' okrugında cinayätçelek häm rişwätçelekkä qarşı köräşne köçäytü, xoquq bozularnı kisätü häm xoquq tärtiben nığıtu mäs’äläläre xaqında fiker alıştılar. Çarada Rusiäneñ eçke eşlär ministrı Räşit Nurgaliev, Rusiä prezidentınıñ İdel buyı federal' okrugındağı wäkile Aleksandr Konovalov, okrug töbäkläre citäkçeläre qatnaştı.
Perm'dä Tatarstan prezidentı qatnaşqan tağın ber räsmi çara - İdel buyı federal' okrugnıñ töbäk citäkçeläre oçraşuı. Älege oçraşuda su häm urman xucalıqları belän idärä itü strukturaların kamil'läşterü, bu ölkädä wäkälätlärne töbäklärgä tapşıru mäs’äläläre xaqında da fiker alışqannar. Utırışta Rusiäneñ tabiği resurslar ministrı urınbasarı Anatoliy Temkin, federal' su resursları agentlığı citäkçese Röstäm Xämitov, Federal' urman xucalığı agentlığı citäkçese Waleri Roşçupkin, İdel buyı federal' okrug töbäkläreneñ citäkçeläre qatnaşqan. Tatarstan citäkçelege isä alda telgä alınğan wäkälätlärne töbäklärgä qaytaru kiräklege xaqında inde berniçä qat söyläp kilde. M.Şäymiev belderüençä, su häm urman xucalıqları belän idärä itü wäkäläten töbäklärgä tapşıru mexanizmı eşkärteläçäk häm Perm'dä uzğan utırışnıñ berketmä qararları Rusiä Xökümätenä cibärelgän.
İdel buyı federal' okrugnıñ töbäk citäkçelege oçraşuların bik faydalı dip sanıy Tatarstan prezidentı. Anıñ äytüençä, soñğı un yıl eçendä Rusiä Federatsiäse Xökümäteneñ gubernatorlar häm respublika citäkçeläre belän cıyılıp, nindi dä bulsa konkret mäs'älälär turında fiker alışqanı bulmadı. Töbäk başlıqlarınıñ könüzäk problemalar xaqında fiker alışıp, üz täqdimnären kertä torğan berdänber däwlät oyışması ul - Rusiä prezidentı qarşındağı Däwlät Şurası, dip bilgeläp uzdı M.Şäymiev jurnalistlar belän bulğan äñgämäsendä.
İdel buyı federal' okrugında Rusiä prezidentınıñ tulı wäkälätle wäkile qarşındağı Şuranıñ kiläse utırışı şuşı yılnıñ dekaber ayında Başqortstanda uzaçaq. Älege utırışta aviatsiä sänäğäten üsterü turındağı notıq belän Tatarstan prezidentı da çığış yasar dip kötelä. Monnan tış, Ufada uzaçaq bu utırışta töbäk başlıqları İdel buyı federal' okrugında ilküläm proyektlarnı häm yäşlär säyäsäten tormışqa aşıru mäs’äläläre xaqında da fiker alışaçaq.
Al'bina Zäynulla


text:
Mintimer Şäymiev Federatsiä Şurasın üzgärtergä täqdim itä
Soñğı ike köndä Tatarstanda ğına tügel, Rusiädä dä Tatarstan prezidentınıñ süzläre iğtibar üzägendä. 7 yündä Mintimer Şäymiev İnterfax agentlığına birgän äñgämäsendä, Rusiäneñ Federatsiä Şurasın üzgärtergä kiräklege turında belderde. Bilgele bulğança, Rusiädä ike palatalı parlament eşli. Federatsiä Şurası – şunıñ yuğarı palatası. Monı qanunı räweştä 1993 yılnıñ 12 dikäberendä qabul itelgän Rusiä Konstitutsiäse bilgeli. Şura Rusiä töbäkläreneñ mänfäğätlären yaqlaw öçen buldırıldı. Ul waqıtta Şurağa ilneñ här töbägennän ike wäkil saylana ide. Berençe saylawlar 1993 yılnıñ 12 dikäberendä Rusiäneñ Konstitutsiäsen qabul itü buyınça uzğan referendum belän bergä uzdı. Ul waqıtta Tatarstan referendumda da, saylawda da qatnaşmadı. Şuña da, Federatsiä Şurasına da respublikadan wäkillär barı tik 1994 yılnıñ 13 martında ğına, Rusiä belän Tatarstan arasında federativ kileşü imzalanğaç qına saylandı. Şuranıñ berençe çaqırılışında Tatarstannı Mintimer Şäymiev belän Färit Möxämmätşin wäkil ittelär. Soñınnan yuğarı parlamentqa wäkillärne yullaw ısulı üzgärde. 1995 yılnıñ axırında Federatsiä Şurasın oyıştıru tärtibe turında qanun qabul itelde. Anıñ nigezendä, Şurada töbäkneñ qanun çığaru oyışması häm başqarma xakimiät citäkçeläre genä wäkil bula ala ide. Läkin 2000 yılnıñ 8 avgustında Federatsiä Şurasın yaña oyıştıru turındağı qanun qabul itelde. Anıñ buyınça, Şura äğzası itep töbäkneñ citäkçese yullağan wäkil quyıla başladı. Parlamentnıñ şuşı ısul belän bilgelängän yuğarı palatanıñ öçençe çaqırılışı 2002 yılnıñ 16 fevralennän eşli başladı. Şunı da äytep kitik, Tatarstannı xäzer Şurada Äqzäm Ğöbäydullin häm Aleksey Paxomov wäkillek itä.
Menä şunnan soñ Federatsiä Şurasına töbäklärdän kem genä yullanmadı da, kem genä qayğırtmadı alarnıñ mänfäğätlären. Wäkil bulıp bilgelänüçelär arasında yışraq töbäkkä bernindi dä qatnaşı bulmağan bay eşquarlar, başqa cirgä saylana almağan yäki elek xökümättä eşlägän keşelär yullana başladı. Şuranıñ äğzäläre arasında Ryazan’ ölkäsennän wäkil Räfqät Altınbaev, Novgorod ölkäsennän Gennadiy Burbulis, İnguşetiä respublikasınnan Vasiliy Lixaçev, Tıvadan Sergey Pugaçev, Altay respublikasınnan Ralif Safin bar. Xätta, zur summa aqça öçen wäkil wazifasın satıp ta alıp bula digän imeş-mimeşlär yörde. Östäwenä, Federatsiä Şurası äğzäläre soñğı arada törle qırın eşlärdä qatnaşu turında mäğlümätlär dä işetelä başladı. Monda törle cinayätlärdä ğäyeplängän eşquar Röstäm İsxaqovnı, şuşı könnärdä genä zur aqçalar, küptän tügel genä rişwät birü eşläre tiräsendä iseme yañğırağan Levon Çaxmaxçyannı, waqıtınnan alda Primor’ye wäkile buludan azat itelgän İgor’ İvanov häm başqalarnı iskä alıp bula.
Menä şundıy oçraqlarnı istä totıp, Tatarstan prezidentı federatsiä Şurasın oyıştırunıñ xäzerge tärtiben üzgärtergä kiräklegen belderde İnterfax agentlığına. Anda nigezdä aqça qapçıqları cıyılğan, üzläre wäkil itkän töbäkläreneñ mänfäğätlären yaqlarğa tieş buluğa da qaramastan, alar ul mänfäğätlär turında belmilär dä, dide Mintimer Şäymiev. Ul Rusiä parlamentınıñ yuğarı palatası niçek oyıştırılırğa tieşlege turında üz täqdimnären dä citkerde. Anıñ fikerençä, Şurada töbäkne cirle parlament citäkçese urınbasarı häm başqarma xakimiäte äğzäse wäkil bulıp torırğa mömkin. Älege tärtip Rusiä Konstitutsiäsenä dä qarşı kilmi, dip sanıy ul.
Rusiä parlamentınıñ yuğarı palatasın oyıştıru tärtibe küplärne qänäğätländermi, anı üzgärtergä kiräklege turında şaqtıydan süzlär yöri. Tatarstan prezidentınıñ da älege xaqta inde berençe genä äytüe tügel. Läkin moña qädär Rusiä prezidentı bu yünäleştä bernindi ğämällär dä qılmadı. Xäzer isä, belgeçlär fikerençä, Mintimer Şäymievnıñ täqdime tormışqa aşırğa da mömkin. Tatarstan prezidentınıñ avtoritetı zur, Putin anıñ süzlärenä qolaq sala, di alar. Federatsiä Şurası deputatları tiräsendäge şaw-şular Mäskäw kremleneñ üzenä dä zıyan salğanın iskä alğanda, Şäymiev täqdimnäreneñ bu yulı tiz arada qabul iteläçägenä ömet zur, dip yazıp çıqtı pänceşämbe könne Mäskäw gäcitläre.
Gölnaz İlgizär


text:
Neftekamada «Duslıq moñı 2004» tatar-başqort cır festitvalendä Udmurtiädän yäş cırçı uñışlı çığış yasadı
Ütkän atnada Başqortstannıñ Neftekama şähärendä bulıp uzğan «Duslıq moñı 2004» dip atalğan xalıqara tatar-başqort cırların başqaruçılar festivalendä Udmurtiä başqalası İjawdan 16 yäşlek cırçı Dilärä Ğadal'şina qatnaştı. Tatar cırların osta başqaruı öçen yäş cırçığa yuğarı bäyä birelgän. Ul başqarğan cırlarnıñ berse — cirle avtorlar icatı cimeşe — süzlären İbrahim Biektawlı, muzıkasın Räif Bahawetdinov yazğan.
Dilärä muzıkantlar ğailäsendä üsä — anıñ ätise Möxämätnur Ğadal'şin elek Rusiädä tanılğan cırçı Edita P'yexa gruppasında cırlağan, 80-nçe yıllarda Soçida xalıq—ara cır bäygesendä qatnaşıp, ikençe urınğa layıq bulğan ide. Änise dä Fäniä xanım Qazanda däwlät cır häm biü ansamble sostavında un yıllap cırlap yörde. Ğadal'şinnarnıñ olı qızları Liliä osta biüçe. Dilärä ätiseneñ köçle tawışın, änisennän moñ alğan. Kiçälärdä, törle tamaşalarda xalıq yäş qıznıñ başqaruın yaratıp qabul itä. Cırlar belän genä çiklänmi Dilärä, muzıka uyın qorallarında da osta uynıy. Neftekamada bulıp ütkän bäygedä, ğomumän şuşındıy bäygelärdä, berençe qatnaşam, — dip urtaqlaştı Başqortstannan qaytqaç yarışlardan soñ tuğan fikerläre, xisläre belän Dilärä. Süzne yäş cırçı Dilärä Ğadal'şinanıñ üzenä biräbez.
Audio
Dilärä Ğadal'şinanıñ änise Fäniä xanım da, Dilärä üze dä kiläçägen cır, säxnä belän bäyläyäçägenä niätlänä. Dilärä xäzer İjaw şähäreneñ muzıka uçilişçesında uquın däwam itä, Qazanda konservatoriädä belem alırğa teläge yuq tügel. Belgeçlär bu qızda ömet bar dip belderä. Ä xäzer Dilärä qadal'şina başqarğan cırlarnıñ bersen — başqort xalıq cırı «Gölcamal»nı, xörmätle tıñlawçılar, bergäläp tıñlıyq äle.
Audio
Udmurtiä başqalası İjaw şähärendä üsep kilüçe yäş cırçı — Dilärä Ğadal'şina belän Xämidä Ğäyfullina tanıştırdı.


text: Gruziä premier-ministrı Zurab Noğaidelinıñ AQŞ başqalasına säfäre däwam itä. Ul kiçä Quşma Ştatlar Däwlät sekretare Condoleezza Rice belän oçraştı. Söyläşüneñ töp teması Gruziä-Rusiä mönäsäbätläreneñ krizisı, ayırım alğanda, Tiflis Rusiädän kiterelä torğan gaz bäyäseneñ ike tapqır artuı belän kileşmäsä, Mäskäwneñ gaz kertüne tuqtatu belän yanawı turında buldı. Waşington Gruziäneñ yağulıq çığanağı itep İrannı saylasa känäğätlänmäwen belderä. Bügen Nogaideli Quşma Ştatlar vitse-prezidentı Dick Cheney häm Kongress äğzäläre belän oçraşa.


text:
Yewropa Berlege xälitkeç oçraşuğa cıyıla
Atnakiç könne Brusseldä Yewropa Berlegeneñ 2 könlek sammitı açlıa. Oçraşunıñ kön törtibendä – Berlekneñ yaña kileşüen tikşerü. Polşa, üzenä kübräk tawış birelmäsä, kileşügä qarşı çığu belän yanıy. Yewropa Komissiäse citäkçese Jose Manuel Barroso, bu oçraqta Berlek berdäm xäräkät itü mömkinlegen yuğaltaçaq, dip kisätte.
Mäğlüm bulğança, Yewropa Berlegeneñ Konstitutsiäse dip atalğan dokument tormışqa aşa almadı. Fransiä belän Hollandiä, referendum ütkärep, anı kire qaqtı.
Berlektä räislek itüçe Germaniä Brussel oçraşuına "Reformalar kileşüe" dip atalğan beraz yomşartılğan yaña dokument äzerläde. Läkin ansına xäzer Polşa qarşı çığa.
Yaña tawış birü qağidälären illärneñ kübese xupladı, barı tik Warşaw, Germaniäneñ tawışı artıq küp, Polşanıqı – az bulaçaq, dip zarlana. Älegä qädär, Germaniädä xalıq sanı Polşadan ike tapqır kübräk bulsa da, alarnıñ tawışları ber çama ide.
Yewropa komissiäse prezidentı Jose Manuel Barroso, kileşügä ireşelmäsä, Yewropa Berlege üzeneñ yözen yuğaltaçaq, dip kisätte:
"Niçek itep bez, yewropalılar – üzebezneñ oyışma mäsäläsendä dä kileşä almasaq - klimatnıñ üzgärüe, globalläşkän dönyanıñ terrorçılıqtan alıp yarlı illärgä yärdäm itügä qädär mäsäläläre turında citdi süz alıp bara alabız" dide Yewrokomissiä citäkçese.
Yaña ölgedä "ike küpçelek" digän formula salınğan. Başqaça äytkändä, qararlar Berlektäge xalıqnıñ 65%-tın wäkillek itkän, äzğa illärneñ 55%-tı tarafınnan xuplanırğa tieş. Bu formula iñ küp sanlı xalqı bulğan Germaniägä östenlek biräçäk. Polşa moña qarşı çığa.
Warşaw üze – ildäge xalıq sanınıñ tamırına nigezlänergä täqdim itä. Anıñ fikerençä, bu sistem keçkenäräk illär öçen ğädelräk bulaçaq. Polşanıñ premier-ministrı Yaroslav Kaçinski bu sistem öçen "canın biräçägen" belderde.
Küp kenä alman küzätüçeläre Warşawnıñ Germanigä şulay "ayaq teräp" qarşı toruın, ikençe dönya suğışı waqıtında basıp alğan öçen, tarixi üç alu dip atıy. Abruylı Frankfurter Allgemeine Zeitung yazuınça, Polşanıñ prezidentı häm premier-ministrları, igezäk tuğan kaşinskilar, balalar baqçasınnan birle, almannarğa SS keşeläre dip qarağan.
Yewropa komissiäse prezidentı Jose Manuel Barroso, bar citäkçelärne, Brussel sammitımda berdämlekkä çaqırdı. Anıñ süzlärençä, bu berdämlekneñ bulmawı Polşanıñ üzenä dä zıyanğa bulaçaq. Çönki, Rusiä kebek illär belän eş itkändä, Polşa üze dä Berlekneñ bedämlegenä moxtac, dide ul.
ali ğilmi


text: Anıñ äytüençä, BMO Ğiraqtan bu oçqıçlarnıñ iminlegen garantiäläwne sorağan. Möxämmät Ämin bu mömkin tügel, çönki Ğiraqnıñ xärbi oçqıçlarğa qarşı artilleriäse kön sayın doşman AQŞ häm Britan oçqıçları belän qarşılıqta tora dide. Ul şulay uq Ğiraq üz ğalimnären BMO qoral tikşerüçeläre belän xosusıy söyläşülärgä häm şundıy söyläşülär öçen ildän çitkä kitärgä mäcbür itä almıy dide. BMO atom energetikası agentlığı başlığı Möxämmät äl-Baraday, ägär dä Bağdad küzätü oçışların häm üz ğalimnären belän xoqusıy söyläşülär ütkärüne röxsät itärgä äzer buluın kürsätsä, bez qoral tikşerüçelär citäkçese Hans Blix belän bergäläp Bağdadqa söyläşülärgä bara alır idek dip äytte. Kiçä AQŞ prezidentı George Bush Ğiraqnı tınıç yul belän qoralsızlandıru tırışlıqları tağın berniçä atnı ğına däwam itäçäk dip kisätte.


text:
Soñğı könnärdä Başqortstannıñ yuğarı citäkçeläre Rusiä töbäkläre başlıqların kiläse yıldan saylap tügel, ä täğayınläp quyu turında prezident Putin täqdimenä qarata üz fikerlären yañğırata başladı. Älegä il citäkçelegenä häm Däwlät dumasına nindider räsmi möräcägätlär cibärelmäde. Şulay da üz fikerlären äytüdä Başqortstan citäkçelege üzäk matbuğat çaraların qullana.
Mäskäwneñ qayber matbuğat basmaları bü mäsälädä Başqortstan Däwlät Cıyılışı räise Konstantin Tolkaçevnıñ da fikeren beleşte. Tolkaçev äfände Putin reformalarınıñ ğömümän alğanda kiräkle buluın äytep, anıñ qayber öleşlärenä tänqit küzlegennän dä bäyä birde. Ul ayıruça Rusiä prezidentınıñ töbäklär parlamentların quıp taratu ixtimallığınıñ döres bulmawına basım yasadı. «Älege xäl ildä tuqtawsız parlament krizisına kiterüye mömkin», – di Konstantin Tolkaçev. Töbäklär citäkçelären täğayınläp quyu turındağı qanunnı Däwlät Dumasında ikençe uquda qaraw aldınnan, Başqortstan parlamentı bu mäsälädä üzeneñ mönäsäbäten belderergä cıyına ikän. Monı da Başqortstan parlamentı spikerı äytte.
Şulay itep, Tatarstan citäkçelegeneñ häm, ayırım alğanda, prezident Mintimer Şäymievneñ Putin täqdimnäreneñ qayber polojenielärenä qatği däğwa belderüye Başqortstannıñ qayber citäkçelären dä qıyulandırıp cibärde, şikelle. Kiläçäktä başqort türäläreneñ fikere tağın qaysı yünäleşne alır, anısın waqıt kürsäter.
Prezident Mortaza Räximov isä atnaqiç könne Rusiäneñ NTV telewidenie qanalına birgän äñgämäsendä Putinnıñ täqdimen tulısınça xuplawın belderde: "Vladimir Putinnıñ töbäk citäkçelären saylaw qanunına üzgäreşlär kertü täqdime döres, – dide Mortaza Räximov. – Citäkçelärne täğayınläp quyu praqtiqası bezneñ Başqortstanda 1993 yıldan birle qullanıla inde. Min rayonnar häm şähärlär başlıqların üzem täğayınlim."
Şulay itep, Putinnıñ täqdimen xuplaw belän bergä, Mortaza Räximov Başqortstannıñ bu mäsälädä dä bar dönyadan alda baruı belän maqtanıp quydı.


text:
Gruziä "avtoritar xakimiat"kä taba bara dip kisätä ildäge qayber demokratik oyışma wäkilläre
Comğa könne Tbilisineñ hawa alanında, Parisğa yul totaçaq oçqıçta elekke prezident Eduard Şevardnadzeneñ kiyäwe qulğa alındı. Gruziäneñ yaña prezidentı Mixail Saakaşvili tiräsendäge köçlär monı, ildäge rişwätçelekkä qarşı başlanğan köräşneñ ber öleşe dip bäyäli. Läkin Gruziädäge demokratik oyışmalar Saakaşvilineñ korrupsiägä qarşı ğämällären çamadan tış qırıs hämqaywaqıt xätta urınsız dip tänqitli. Moñardan tış ildä qayber bäysez jurnalistlarğa höcüm itülär dä küzätelde.
Audio, Zviad Poçxua
"Xökümät xäzer jurnalistlarğa açıqtan-açıq basım yasıy, alar eşlägän mäğlümat çaraların yabu belän yanıy" di Zviad Poçxua häm monı raslağan qayber oçraqlarnı telgä ala.
Audio, Zviad Poçxua
Radiobız xäbärçese belän söyläşkändä Poçxua "İberia" televideniäsen yaqlaw maqsatında ütkärelgän uram cıyınında qatnaşa ide. Aña qädär, berniçä säğät elek şul telestansiäneñ idaräsendä Gruziä politsiäse tarafınnan tentü ütkärelgän bulğan. Xakimiat şuşı çara "İberiä"neñ xucası, "Omega" tämäke şirkäten tikşerü maqsatında kürelde dip belderä. Gruziäneñ baş prokurorı İrakli Okruaşvili süzlärenä qarağanda, "Omega" salımnar tüläwdän qaçuda şiklänelä häm "İberiä"däge tentüne xökümätkä qarata tänqiti bulğan tawışlarnı bastıru tırışlığı dip bäyälärgä yaramıy. Saylanır aldınnan Mixail Saakaşvili, Gruziädä kiñ cäyelgän rişwätçelekne beterü, häm şunnan soñ il iqtisadın üsterüne wäğdä itkän ide. Soñğı atnalarda ğına da anda distälägän keşe yä totqarlandı, yä alardan soraw alındı. Şularnıñ zur öleşen elekke xakimiat wäkilläre yäisä Şevardnadzeneñ tuğan-tumaçaları täşkil itä. Saakaşvili tarafdarlarınıñ rişwätçelek belän niçek köräşüe, nindi alımnar qullanuı küplärdä sorawlar uyata. Gruziägä kilgän Walter Schwimmer, Yevropa Şurasınıñ general'' sekretare, çärşämbedä räsmi Tbilisine, "rişwätçelekkä qarşı köräş qanun çiklärennän çıqmasqa tieş" dip kisätte. Gruziäneñ keşe xoquqların saqlawnı bağuçı maxsus wäkile Teymuraz Lomsadze xakimiatneñ köräş alımnarı turında bolay di:
Audio, Teymuraz Lomsadze
"Rişwätçelek belän iñ yuğarı däräcädä köräşergä kiräklegen Gruziädä berkem dä inkär itmi, ämma bu hiç kenä dä qulğa alularnı niçek itep ütkärüne häm totqınnarnıñ xoquqların bozunı aqlamıy. Bezneñ citäkçelär Gruziä watandaşlarınıñ xoquqları turında söylägändä, şul xoquqlarnıñ berük waqıtta bozıluı bik yaman närsä häm bez moña üz mönäsäbätebezne belderep täwäkkäl qarşı çığarğa tieşbez" di teymuraz Lomsadze. Ul, min elegräk Gruziädäge matbuğat ireklege torışına ällä ni borçılmağan idem, läkin xäzer wäzğiat qurqınıç yaqqa awışa bara dip belderä.
Kärim Kamal, Praga


text:
Condoleeza Rice, Amerika Quşma Ştatları däwlät sekretare wazifasında Aziä buylap berençe säfären tämamladı. Qıtay başqalası – ber atna däwam itkän säfärneñ soñğı tuqtalışı ide. Qıtayğa qadär Rice Hindstan, Äfğanstan, Paqstan, Yaponiä häm Könyaq Koreada buldı.
Qıtay, Könyaq Korea häm Yaponiädäge söyläşülärneñ köntärtibendä Tönyaq Koreanı atom qoral programmalarınnan baş tartırğa ügetläw, 6 il qatnaşında söyläşülärne yañartu mäs'äläse tordı. Pekinda Rice, ägär dä Tönyaq qarşılıqlarnı beterügä taba barmasa, Quşma Ştatlar nizaqnı çişer öçen "xalıqara sistemada başqa yullar" tabaçaq, dide:
"Ägär dä atom qoralınnan azat Korea yarım utrawın buldıru awırlıqlar tudırsa häm Tönyaq monıñ kiräklegen qabul itmäsä, älbättä bez başqa yullar turında da uylarğa mäcbür qalaçaqbız, çönki bu mäs'älä Amerika Quşma Ştatların, häm bu töbäktäge här ilne bik borçıy," dide Rice.


text:
Baku-Ceyhan ütkärgeçe: Könyaq Kafkazğa baylıq, iminlek..
Bügen Azärbaycan, Gruziä, Törkiä häm Qazaxstan citäkçeläre, Xäzer Dingeze neften Urta dingezgä totaştıraçaq 4milliard dollarlıq eksport neft ütkärgeçeneñ Bakuda ütkän inaguratsiäsenä qatnaştı.Üzäk Aziäne könbatış Yevropağa totaştırğan Kafkaz töbägen trasport koridorına äyländerüne mäqsat itep quyğan planda töp element bulıp Baku—Tiflis-Ceyhan yäki BTC dip atalğan 1760 çaqırımlıq ütkärgeç tora. Amerikannnar , könyaqtağı eleke sovet iärçennäreneñ Rusiä energiesennän bäylelegen kimetü öçen bu proyektnı äzerläde. Ämma cirle belgeçlär ,proyektnıñ iqtisadi faydaları sonğı çiktä geo-strategik ähämiättän zurıraq bulaçaq dip ışana
Tvalchrelidze (audio)
İqtisadi yaqtan qarağanda, ütkärgeç tözelü waqıtında uq Gruziäneñ tulay milli produksiäsen 2%qa üsterde .Şunlıqtan proyekt häm Gruziä häm dä töbäk öçen bik faydalı dip äyter idem
İqtisadçı,energiä mäsäläsendä Rusiädän nıq bäyle bulğan Gruziä öçen ike ütkärgeç anıñ eşen qulaylaştıraçaq dip qarıy.Transit ile bularaq Gruziä yaña energieneñ ber öleşen buşlay alaçaq.Bik zur çığımnarğa qaramastan BTC Azärbaycannı bik möhim energie eksport itüçe ilgä äyländeräçäk.Washington neft häm gaz ütkärgeçe başlıça Rusiä häm İrannı küzdä tota dip äytüdän totılıp qalmadı. İran AQŞ tarafınnan sponsırlanğan proyektlarğa tänqitle qaraş beldersä dä, Rusiä inde fikren üzgärtkän. Baku-Tiflis-Erzurum proyektına 10% öleş kertkän Mäskäw äle fikren üzgärtep BTC iqtisadi yaqtan ışanıçlı dip äytä. Ütkän yılda ul xätta üz ekport ütkärgeç çeltären Azärbaycannıqına totaştıru ideaların kütärep çıqqan ide .1990nçe yıllarda Azärbaycan tışqı eşlär ministrı bulıp torğan Tovfik Zulfuqarov Baku-Ceyhan ütkärgeçeneñ geopolitik aspektı ähämiätle bulıp qalsa da sonğı çiktä ul iqtisadi täsirne küzdä totqanda ikençe urında bulaçaq dip äytä.Energie belgeçläre BTC Üzäk Aziäda neft çığarğan başqa illärne dä cälep itäçäk dip äytä. Qazaxstan Aqtau portı belän Baku arasındağı suastı ütkärgeçe tözelep betkeç üz nefteneñ ber öleşen BTC aşa eksport itäçägen iğlan itte. Qazaxstannıñ BTCgä qatnaşu mäsäläse turında küptännän birle spekulativ fikerlär yöri.Nazarbayevnıñ energie elemtäläre Rusiä Qıtay häm İran belän . Bügen Bakudan 40çaqırım yıraqta Sangaçal neft tuplağıçında dönyanıñ 40ilennän kilgän energiä räsmiläre şulsanda Azärbaycan, Gruziä Törkiä häm Qazaxstan prezidentları yaña ütkärgeçne açtı. 2001nçe yılda tözelä başlağan ütkärgeçneñ bäyäse planlaştırılğan 3 milliard dollarnı ütep kitte Märasımğa qatnaşqan prezidentlarnıñ barısı da anıñ ähämiätenä basım yasadı. Gruziä citäkçese Saakaşvili ilebez nixayät ber genä energie täminatınnan bäyle bulmayaçaq ,ütkärgeç energiä bäysezlegebezneñ in möhim garantı bulaçaq dip söyläde . Törkiä prezidentı Axmed Sezer yaña ütkärgeç turında (audio)
21nçe ğasırnıñ cifäk yulı dip isemländerelgän Baku-Tiflis-Ceyhan ütkärgeçe könçığışnı –könbatışqa totaştırğan trasport koridorında in möhim element bulıp tora.Ul töbäkneñ totrıqlılıq häm iqtisadi üseşenä möhim öleş kertä.
1760 kilometrlıq ütkärgeçne tutıru öçen aylarça waqıt kiräk bulaçaq . Törkiä energie häm tabiğıy resurslar ministırı Hilmi Güler Anadolu xabär agnetlığına Ceyhanğa neft sintäber ayında ğına kilep citäçäk dip äytkän.2009nçe yılda ütkärgeç könenä ber million miçkä neft cibärä başlayaçaq. Çärşämbedä Törkiä, Azärbaycan häm Gruziä citäkçeläre Törkiäneñ Kars şähre belän Bakunı totaştırğan timer yulı tözü turınağı deklaratsiägä qul quydı. färidä xämit


text:
Ädäbiät, sänğät yılı yomğaqları
Uzıp baruçı yılnıñ iñ soñğı tügäräk östäl söyläşüe ädäbiät häm sänğät turında. Tatarstan prezidentı Mintemir Şäymiev ukazı belän 2006 yıl ädäbiät häm sänğät yılı itep iğlan itelde. Şuşı yıl ütep tä kitte. Närsälär kiterde bu yıl? Närsälär eşlänergä tieş ide, nindi maqsatlar buldı häm alarğa ireşeldeme, yuqmı? Nindi qazanışlar, ciñülär, bälki citeşsezleklär häm ciñelülär buldı? Bu äñgämädä qatnaşalar Tuqay büläge iäse, kürenekle etno—muzıykolog Mäxmüt Niğmätcanov, Tatarstan mädäniät ministrlığınıñ sänğät bülege mödire Zölfirä Salixova häm Tatarstannıñ atqazanğan sänğät eşleklese, Qamal teatrı xezmätkäre Zöhrä Şakircan. Äñgämäne Rimzil Wäli alıp bara.
Rimzil Wäli. Tatarstan şuşı yılnı ädäbiät häm sänğät şiğare astında ütkärde. İnde Yaña yıl yaqınlaşa. Yomğaqlar nindi?
Zölfirä Salixova. Çınnan da, bıyılğı yıl zur waqiğalarğa bik bay. Bez Musa Cälilneñ 100 yıllığın, Ğabdulla Tuqaynıñ 120 yıllığın, yaratqan cırçıbıznıñ Sara Sadıyqovanıñ yöz yıllığın ütkärdek. Dönyada bilgele kompozitorıbız Sof'ya Ğubaydullina 75 yıllığın ütkärdek. Yubileylar bik küp, isemnär bik yuğarı, bezneñ töp maqsatıbız — ul isemnärne yäşlärgä tapşırırğa.
Rimzil Wäli. Şulay bulğaç, mädäniätkä, sänğät'kä iğtibar artırğa tieş. Däwlät tarafınnan da, cämäğätçelektän dä, ğadi keşelärdän dä. Zöhrä xanım, bıyıl üzgäreşlär buldımı, barıp çıqtımı plannar?
Zöhrä Şakircan. Minemçä bu yıl bik kütärenke ruxı belän ütte başqa yıllarğa qarağanda da. Bıyıl min niçä matur yubileylarnıñ şahitı bulıp şunda qatnaşqan keşe bularaq bäxetlemen. Ğabdulla Tuqaynıñ yubileen Mäskäwneñ Keçe teatrında ütkärdek, Törkiäneñ Stambul şähärendä Tuqay könnären anda da bilgeläp uzdırdıq, Bakuda sänğät ostalarnıñ däwlät citäkçelär belän oçraşu buldı, Ufada «Tuğanlıq» festivalendä qatnaşu.
Rimzil Wäli. Ğomumän, bu çaralarnı oyıştırğan keşegä dä, qarağan keşegä dä arıp betärgä mömkin bu xällärdän. Tuymadımı xalıq monnan?
Zölfirä Salixova. Minemçä, yuq, xalıq tuymadı.
Mäxmüt Niğmätcanov. Süz sänğät häm ädäbiät yılı turında bardı bit. Sänğät'kä iğtibar här yılnı bulırğa tieş. Bu waqiğalar ni däräcädä tatar millätneñ ruxın kütärde, anıñ problemaların kütärde. Bezneñ problema — tatar xalıqnıñ mädäniäten, mäğrifäten, telen, sänğäten saqlaw häm kamilläşterü. Böten bezneñ eşlärne oyıştırğanda bez mäcbüri räweştä xalıqnıñ kamilläşterü turında, sänğäten üsterü turında uylarğa tieşbez.
Zölfirä Salixova. Bıyıl Yar Çallıda Sara Sadıyqovağa bağışlanğan berençe vokal' konkurs uzdı. Anda Tatarstannıñ yözdän artıq yäş cırçılar qatnaştı. Konkursnıñ şartlarında tere tawış belän cırlıybız dip yazılğan ide. Bu milli ruxın däwam itü, konkursta yäş talntlarnı çığaru, sänğat'kä yaqınlaşu.
Zöhrä Şakircan. Min Räşit Vagapov isemendäge festival' belän Rossiäneñ küp şähärlärendä buldım. Bu festival' küpme yäş talantlarğa üzlärneñ repertuarların xalıq cırları belän bayıtırğa mömkinlek birde. Xäzer xalıq cırlarnıñ qaytu tendensiäse bara.
Mäxmüt Niğmätcanov. Min Venera Zaripova, Ğali İl'yasov, başqa kürenekle şäxesebezlärneñ turında konsert, alarnıñ icatın propagandalaunı işetmädem. Yıl ütte, İl'yasovnıñ 70 yıllığı ütte, ä televidenie bernärsä birmäde.
Zölfirä Salixova. Tatar muzıkasın, tatar sänğäten çit illärgä çığarırğa, Rossiäneñ regionnarğa çığarırğa — monda bik küp eş eşlängän ide. Tuqay könnäre Mäskäwdä, Törkiädä, Orenburgta, Ural'skida ütkärelde. Tatarlarnıñ mädäniäten kürsätüdä, kütärüdä bik küp eş eşlände.
Mäxmüt Niğmätcanov. Tömännän alıp Ästerxängä xätle bezneñ konsertlarnı yasaw, bezneñ sänğät'neñ däräcäsen kürsätü bik möhim, säyäsi waqiğa. Xalıq susağan moña.
Rimzil Wäli. Menä Sankt—Peterburg şähärendä Tuqayğa häykäl quyıldı, Ural'skida yañadan muzey açıldı, Rusiäneñ iñ zur däwlät büläklärneñ berse bezneñ «Qıssa—i—Yosıf» baletnıñ avtorlarına birelde. Andıy xällär distä yıllar da bulmıy bit. Uylap toram, aqça qayan citkerdelär moña?
Zölfirä Salixova. Sänğät'kä finans yağınnan bik küp aqça kiräk. Teatrnıñ, operanıñ gastrol’läre Qazaqstanğa, Londonğa bik küp sorıylar. Şuña kürä yärdäm bik zur ide. Bezneñ töp teatrlarğa, Qamal teatrına, Opera häm balet teatrına, Kaçalov teatrına prezidentnıñ grantları birelgän.
Rimzil Wäli. Dimäk, sänğät kütärelmi dip äytep bulmıy. Ä citäme soñ bu eşlär bezneñ millätkä? Millättäşlärebez kildeme bu zallarğa, kürdeme, bälki tuyıp ta kitteme törle konsertlardan?
Mäxmüt Niğmätcanov. Millättäşlär qatnaşu öçen bezneñ mäğrifät sistemabız bulırğa tieş.
Rimzil Wäli. Konstruktiv, tänqidi qaraş barmı, teatr tänqite, konsert tänqite häm sotsial' tormış tänqite?
Zölfirä Salixova. Muzıka, estrada turında bügen bik küp yazalar, ämma aña iğtibar citep tormıy axrısı.
Rimzil Wäli. Ägär dä muzıykal', teatr häm ädäbi tänqit bulsa, ul respublikanı xurlaw bulırmı?
Barısıda. Yuq!
Rimzil Wäli. Rawil Fäyzullin prezidentıbız belän oçraşqanda Mintemir Şäymiev bolay dip äytte: bez, di, çigenmibez milli eşlärdä, bez alğa taba bara almıy başladıq.
Zölfirä Salixova. Tänqit, älbättä kiräk. Tänqitçelär citmi.
Rimzil Wäli. Elek här çıqqan spektakl'gä, här konsertqa dürt—biş retsenziä kürä idek bit. Ä xäzer zur talantlar bulsada, qul çababızda, banketına barıp qaytabız.
Zöhrä Şakircan. Ä minemçä Sovet zamanında tänqitçelek az buldı.
Rimzil Wäli. Şulay itep, sänğät häm ädäbiät yılı bik qızıqlı häm bay ütte. Bik küp yaña açışlar buldı. Bälki, citeşsezleklär dä bar. Bezneñ söyläşü mäğnäse — şuşı üzgäreşlärne analizlau, keşelärgä citkerü.
Mäxmüt Niğmätcanov. Xıyal bar mädäniät belän mäğrifät, mäğärif sistemasın berläşterü, çönki mädäniät mäğrifätsez bula almıy.
Rimzil Wäli. Şulay itep, 2006 yıl sänğät yılı bularaq ütep bara, ütkän waqiğalarnı terkärgä, bäyälärgä, iskä alırğa häm sabaq alırğa waqıt citkän.