text:
Ekrem Çelebi - Aklımı Başımdan Aldın
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Aklımı Başımdan Aldın
Etiketler : Ekrem Çelebi - Aklımı Başımdan Aldın türkü indir, Ekrem Çelebi - Aklımı Başımdan Aldın türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Aklımı Başımdan Aldın mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Aklımı Başımdan Aldın türküsü, Aklımı Başımdan Aldın sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Aklımı Başımdan Aldın bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Torşahin Misali
Ekrem Çelebi - Oya Yazma Başında
Ekrem Çelebi - Geze Geze (Barak)
Ekrem Çelebi - Bilmiyorum Hallerinden
Ekrem Çelebi - Mavilim Herkediyor
Ekrem Çelebi - Adana nın Bayırına
Ekrem Çelebi - Son Bakışım Oldu
Ekrem Çelebi - Açmayın Pencereyi
ekrem çelebi - can özümden besmeleyi çekince-sultanım (kırıkkale)
Ekrem Çelebi - Gayrı Dayanamam


c: text/html

text:
AQŞ prezidentı George Bush Ğiraqqa qarşı çikläwlärne beterergä çaqırdı
Ğiraqtağı qatı bäreleşlär tämamlanıp bu suğışta koalitsiä köçlären citäklägän AQŞ generalı Tommy Franks Bağdadqa kilgännän soñ iğtibarnıñ töp öleşe xärbi çaralardan Ğiraqnı tözekländerü, anda totrıqlılıq urnaştıru eşenä yünälde. Çärşämbe könne AQŞ prezidentı George Bush Ğiraqqa qarşı iqtisadıy çikläwlärne beterergä çaqırdı.
Bağdad belän säwdä elemtälären tıyuçı bu çikläwlär 1990-nçı yılda Ğiraq ğäskärläre Küwäytkä bärep kergännän soñ BMO İminlek Şurasında qabul itelgän ide. Ğiraq xalqınıñ azıq-tölek häm meditsinağa moxtaclığın iskä alıp 1995-nçe yılda neft’ öçen azıq-tölek programması buldırıldı. Häm Bağdad belän barı tik şuşı programma qısalarında ğına säwdä alıp baru röxsät itelde.
Çikläwlärne beterü yäki tuqtatıp toru xäzer Ğiraq neften satunı çiñeläytäçäk häm suğış cimerekleklären, 12 yıldan artıq däwam itkän izolyatsiäneñ iqtisadıy zıyanın tözätü öçen kübräk aqça tabarğa yardäm itäçäk.
Çikläwlärne beterü turında qarar BMO İminlek Şurasında maxsus rezolütsiä belän qabul itelergä tieş. Qayber küzätüçelär fikerençä bu mäs’älä qaralğanda Fransiä, Germaniä häm Russiä kebek illär üz taläplären quyarğa mömkin. Waşington suğıştan soñğı Ğiraqtağı tözekländerü eşlärendä töp rol’ne üzenä alırğa teläsä bu illär anda baş rol’ BMOğa birelergä tieş dip täqrarlıy häm Ğiraq belän eşmäkärlek, tözekländerü kileşüläre statusınıñ Waşingtonda bilgelänüenä qarşı çığa.
Quşma Ştatlarnıñ BMOdağı ilçese John Negroponte äytüençä, älegä AQŞ administratsiäse çikläwlärne beterü turında rezolütsiä proyektı äzerlämägän, ämma Waşingtonda inde bu proyekt turında söyläşülär bara. Aq Yort süzçese yaqın kiläçäktä çikläwlärne beterüçe rezolütsiä buldıru eşenä kereçäkbez dide.
Xäzer Bağdadta çağıştırmaça tınıçlıq urnaşsa da, ayırım bäreleşlär, talaw oçraqları bulğalap tora, elekr utı, su häm meditsina yardäme citmi. Ğiraq suğışın citäklägän AQŞ generarı Tommy Franks çärşämbe könne Bağdadqa kilgäç andağı ğäskärlär belän oçraştı häm prezident Bush belän videoelemtägä kerep Bağdadtağı wäzğiät turında xisap birde. Franks su häm elektr belän tä’min itü qorılmaları tözätelä, anarxiä könnärennän soñ xastaxanälär yañadan eşli başlıy dide. “Min çınnan da tağın 7 könnän xällär bügengegä qarağanda yaxşıraq bulır dip isäplim” dide Franks.
Çärşämbe könne Bağdadqa Ğiraq Milli Kongressı citäkçese, küp yıllar buyı ildän çittä yäşägän Äxmät Cäläbi qayttı. Pentagon Ğiraqtağı tözekländerü eşlärendä Cäläbine üzeneñ töp yardämçelärennän berse dip sayladı. Yardämçese Zaab Sethna äytüençä, Cäläbi Bağdad cämäğätçelege, dini citäkçelär belän oçraşaçaq, häm Ğiraqnı tözekländerü eşlärenä citäkçe itep bilgelängän pesniädäge general Jay Garner belän kileşenep eş itäçäk.
AQŞ räsmiläre Ğiraqtağı waqıtlı idarä berniçä könnän sivil xezmätkärlärgä eş xaqı tüli başlıy dip belderde. Räsmilärneñ berse xäzer bezneñ iñ berençe maqsatıbız iqtisasıy eşçänlekne mömkin qädär tizdäk canlandırıp cibärü dide. AQŞ xärbiläre äytüençä, tağın 8 atnadan Ğiraqnıñ neft’ qoyıları suğışqa qädär çığarılğan neft’neñ öçtän ike öleşe külämendä neft’ çığara başlar dip kötelä.
AQŞ xärbiläre Bağdad tiräsendä Säddamğa bäyle keşelärne ezläwne däwam itä. Säddamnıñ häm anıñ ike ulı Uday belän Qusaynñ xäzer qayda buluı da mäğlüm tügel. Älegä Ğiraqta suğış başlaw öçen töp säbäp bulğan küpläp üterü qoralları tabılmadı. Quşma Ştatlar qulğa alırğa telägän iñ möhim 55 keşeneñ barı ikese genä totıldı.
Naif Aqmal, Praga.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ğiraq şiğiları xökümätne bilgeläp tügel, saylap quyırğa taläp itä
Bügen Bagdadta Amerikan xärbiläre başlığı Ricardo Sanchez, tağın berniçä Ğiraq suğışçısın törmädän çığaru ixtimalın äytte. Läkin, alar öçen başta kemder cawaplılıq alırğa tieş, dide ul:
Audio (Ricardo Sanchez)
"Cawaplılıq aluçı keşe, totqınnıñ başqa köç qullanmayaçağın wäğdä itergä tieş. Ägär wäğdä bozılsa, ul koalitsiä köçlärenä bu turıda kilep xäbär itergä tieş."
Ğiraqta qalğan qorallı törkemnärgä möräcäğät itep, Sanchez, alarnı qoral taşlarğa çaqıdı, "yuq isä, sezne ülem, yä törmä kötä" dip kisätte.


text:
Amerikan Kongressında Qıtaynıñ İnternetnı çikläw tırışlıqlarına qarşı tawışlar yañğırıy
Bu atnada Quşma Ştatlar Kongressı üz iğtibarın Microsoft, Cisco Systems, Google, Yahoo kebek uñışlı ğına eşläp kilgän şirkätlärgä, döresräge alarnıñ Qıtaydağı eşçänlegenä yünältte. Mäğlüm Yahoo serverı küptän tügel genä, Qıtayda xökümätne tänqitlägän ike keşene qulğa aluğa bulışqan dip telgä alınğan ide.
Çärşämbedä şuşı çetrekle mäs''älägä Quşma Ştatlarnıñ kongressı da küz salırğa buldı. Demokratlardan saylanğan Chris Smith Qıtay xakimiate basımına birelgän şirkätlärne zamanında natsilar belän xezmättäşlek itkännärgä tiñläde. Bu uñaydan Smith äle genä uqıp betergän ber kitapnı telgä aldı, ul "İBM häm Hälakät" dip atala, häm anda computerlar citeşterüçe şul şirkätneñ natsi Germaniäse belän xezmättäşlege turında yazıla:
"Quşma Ştatlarnıñ yaña texnologiä şirkätläre başqa fikerlelärneñ tawışın özä torğan näq şundıy uq çirle xezmättäşlek alıp bara. 2005-nçı yılda Yahoonıñ Qıtaydağı yäşeren politsiä belän xezmättäşlege İnternettağı dissident Şi Taonı törmägä yabuğa kiterde", dip ğäyepli kongressman Chris Smith.
Anı bu tänqitendä ikençe ber firkädäşe Tom Lantos ta xuplıy:
"Minem bu şirkätlärgä äytäse süzem şul - sezneñ Qıtaydağı xäşärät eşläregez mäsxärä bulıp tora. Min şunı ğına añlamıym - niçek sezneñ şitkät citäkçelege tınıç yoqlıy ala ikän?" digän soraw quya demokrat Tom Lantos.
Kongressman Lantos tänqit süzläre belän genä çiklänep qalmadı, Qıtay xökümäte qullanğan İnternetnı sözüçe törle filtrlarnı ütä torğan yaña texnologiälär eşläw mäs''äläsen kütärep çıqtı häm moña aqça biräçäk yaña qanun ölgesen täqdim itte. Ä Chris Smith isä tağın da kiñräk başlanğıç turında belderde - ul Dönyaküläm Online İreklek Qanunın äzerläyäçägen äytte.
Şul uq könne Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Condoleezza Rice Dönyaküläm İnternet Törkemen qoraçağın iğlan itte, aña törle xökümätlärneñ İnternettağı säyäsi eçtälekle çığanaqlarğa kerüne tıyu tırışlıqların häm monıñ amerikan şirkätlärenä nindi tä''sir yasawın küzätep baru burıçı yöklänä.
Kärim Kamal


text: Abu Dabu. Amerika Quşma Ştatlarınıñ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld bügen Berläşkän Ğäräp Ämirlekläre citäkçeläre belän oçraşıp, alarğa Ğiraq mäs’äläsendä Waşingtonnı yaqlawı öçen räxmät belderde. Ministr alar belän şulay uq amerikan ğäskärläreneñ Farsı qultığında qalu mäs’äläsen dä tikşerde. Donald Rumsfeld Abu-Dabigä aldan qaralğanğa berniçä säğät soñğa qalıp kilde, İrlandiädä tuqtap alu waqıtında ul utırğan oçqıçta mexanik citeşsezlek tabılğan ide. Şul säbäple Rumsfeld elek planlaştırılğan Äfğanstan säfärennän waz kiçte, läkin amerikan wäkilläre äytüwençä ul Qabulğa kiläse atna azaqlarında barıp çığarğa cıyına. Bügen Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı şulay uq Farsı qultığında urnaşqan Qatarğa oça, anda anıñ İraq suğışın alıp barğan amerikan generalı Tommy Franks belän oçraşuwı qaralğan. Rumsfeld elegräk, Saddam xakimiaten bärep töşergännän soñ Quşma Ştatlar Farsı qultığındağı ğäskäri qüwäten kimetergä uylap tora dip beldergän ide. General Franks bügen, Ğiraq suğışınnan soñ töbäktäge amerikan köçlärendä üzgäreşlär bula ala, läkin bu hiçkenä dä alarnıñ sanın kimetüne añlatmıy digän süzlär äytte.


text:
Güzäliä Loqmanova: yegetlärebezne saqlap qalıyq!
Küptän tügel Rusiädäge dedovşçina başın qalqıtıp, anıñ açı näticäläre dönya cämäğätçelegenä bilgele buldı. Çiläbe tankistlar uqu yortında Andrey Sıçev imgätelgännän soñ başqa töbäklärdäge şundıy wäxşileklär dä açıla başladı. Bu atnada Ufada Nasrulla Dautov xärbilär tarafınnan qıynalıp, Ufa xastaxanäsendä wafat buldı. Ä Qazan xärbi tribunalında bu könnärdä Perm ölkäseneñ Barda rayonınnan xärbi xezmätkä alınğan El'mart Şäripovnı ğazaplağan keçe serjant Çipul'skiy östennän cinayät eşe qarala. Qazan tank uçilişçesında xezmät itüçe 19 yäşlek El'mart Şäripov xezmättäşe tarafınnan tuqmalıp, xezmäten taşlap qaçqan. Ul adaşıp, Qazan yanındağı ber yortnıñ podvalında aydan artıq biklänep yatqan. Berniçä distä kilogrammğa yabıqqan El'martnı oçraqlı räweştä tabıp, gospital'gä kiterälär. Ä anı ğazaplawçı mäxkämädä saq astına alınğan. Mondıy xällär turında borçılıp, xatlar yazuçılar kön sayın oçrap tora. “Azatlıq” radiosınıñ Qazan bülegenä bu atnada şundıy xat kilde.
“Här tuğan yaña kön armiä taraflarınnan qotoçqıç xäbärlär kiterä. Älege xäbärlärne tıñlağaç, çäçlär ürä tora, yöräk qısıla, yoqı qaça. Uylana torğaç mi küzänäkläre çänçelä başlıy, aqıl arıy”. Bu süzlärne Leninogorski rayonında yäşäwçe Güzäliä xanım Loqmanova “Azatlıq” radiosına yullağan xatı aşa citkerde. Güzäliä xanımnıñ tuğanı İl'dar Yauşev bu könnärdä Ul'yanda xärbi xezmäten üti. Xat avtorı ütkän qış üz tuğanı yanına baruı, anda baytaq tatar-başqort yegetlären oçratuı turında yaza. Ul yegetlärne xäwef-xätärlärdän saqlap qalırğa, alarğa yärdäm itärgä öndi. Sänğät ähelläre tarafınnan cır-moñ bäyrämen ütkärergä bula, xäzrät Rämil Yunısnıñ wäğäzläre dä xezmät itüçe yegetlärneñ küñelen kütärep cibärer ide dip yaza ul. Güzäliä xanım şulay uq baylarğa da möräcäğät itep, alar törle täm-tomnar, ciläk-cimeşlär belän yegetlärgä küñel bäyräme yasıy ala di.
Xatta maxsus “Azatlıq” radiosı xäbärçelärenä dä möräcäğät bar. Xärbi xezmät başlıqların, xärbi tabiplarnı, xärbilärneñ äni-ätilären çaqırtıp tügäräk öställär oyıştırırğa häm bergäläşep faciğäle xällärne buldırmaw yulların ezlärgä öndi Leninogorskida yäşäwçe tıñlawçıbız. “Azatlıq”nıñ urındağı xäbärçeläre yaqında urnaşqan xärbi şähärçeklärgä barıp, yegetlärebez belän küzgä küz oçraşıp, alarnı borçığan mäs’älälärne çişüdä yärdäm itsen ide, dip yaza Güzäliä xanım. Ul şulay uq “Azatlıq”nıñ Ul'yandağı xäbärçese Ayrat İbrahimğa möräcäğät itep, Ul'yandağı desantçı yegetlärneñ häm üz tuğanı Tuymazı rayonı yegete İl'dar Yäuşewnıñ xälen beleşergä ütende.
Bu Leninogorski rayonında yäşäwçe Güzäliä xanım Loqmanovanıñ “Azatlıq”nıñ Qazan byurosına yullağan xatı ide.
Al'bina Zäynulla


text:
Tatar bazarı: Suqır cırçınıñ xäläl aqçası
Qazannıñ Çexov bazarına kem närsä alırğa kilä inde. Kemder, munçağa dip, millek alu mäşäqätendä bulsa, kemgä it, azıq-tölek kiräk. Räxim it, barısı da bar. Teläsäñ, qaynar çäyen dä eçep bula, ixtiacın bulsa, kasset, sd disklar da satıp al, ber rät tözelep kitkännär. Häm xalıq, menä şul köndälek tuar ixtiacların tulılandırırğa dip kilä dä inde. Läkin, bazar da äzer produktsiä genä tügel, ä cır da satıla.
Audio
Bu Qazannıñ Çexov bazarı işek töbendä garmunda uynap –cırlap utıruçı suqır cırçı cırlıy. Bazarğa yörüçelär iğtibar itkännäre bardır, naçarraq kürüçe cırçı ike teldä - rusça häm tatarça cırlar başqara. Älbättä, kemneñ küpme tamızuına qaraptır inde. Anıñ üz bazarı.
R.C. Küptän monda utırasızmı şulay?
Cırçı. Ber öç yıl inde.
R.C. Bolay yäşärgä citäme soñ?
Cırçı. Citä, tartam. Ğailäm zur minem. Dürt balam bar. Xatın da bar. Ul da suqır. Balalarımnıqı kürä. Alar uqıylar äle.
R.C. Elek qayda eşlädegez?
Cırçı. Suqırlar oyışmasında eşlägän idem. Muzıkant bulıp. Xäzer bette, taraldı.
R.C. Xalıq kübräk tatar yäki urıs cırına zakaz biräme?
Cırçı. Xalıq tatar cırın yarata inde. Urıslar da qayçaqta tatar cırların sorıylar başqarırğa. Kübräk xalıq cırların. Läkin urısnıqın da yaratalar.
Älbättä, mondıy uram çatlarında utıruçı cırçılarğa iğtibar itüdän tuyıp kiläbez buğay inde. Şulay da, Qazandağı Çexov bazarı cırçısı ul tatar cırınıñ kürsätkeçe. Nindi teldä cırnı xalıq kübräk tıñlıy, zakaz birä. Cırçı üze tatarça kübräk cırlarğa mäcbür bulam di.
Älbättä, allağa şöker, bügenge köndä, tatar cırı uram çatlarındağı cırçılar tarafınnan ğına işetterelmi. Tatar cırın reklamlaw, ör-yaña sälätlärne dönyağa çığaru buyınça maxsuslaşqan şirkätlär dä eşläp kilä.
Pänceşämbedä, şundıy şirkätlärneñ iñ olısı bulğan, Qazanda Tatar cırın oyıştıruçı Bars-Media şirkäte citäkçeläreneñ matbuğat oçraşuı bulıp uzdı. Oçraşudan soñ, Azatlıqnıñ Qazan studiäsendä, Tatarstannıñ atqazanğan artistı Zahir Şaxban bulıp kitte. Anıñ belän bulğan äñgämädän ber öleş täqdim itäbez.
Zaxir Şaxban. Min kürmäwçe keşelärneñ Qazannıñ törle poçmaqlarında cırlap utırıp aqça eşläw oçraqların bik küp beläm. Läkin çexov bazarındağısın belmim. Alar bazar şartlarına yaraqlaşırğa tieş. Alar aqça eşläwne maqsat itep quyalar. Bu äyber normal' küreneş, miña qalsa, bügenge köndä bigräk tä. Kürmäwçelär öçen ayıruça möhim bulırğa tieş häm bernindi tänqitkä iä bulırğa tieş tügel bu. Çönki alar moxtac keşelär. Min, mäsälän, kürmäwçe keşe bularaq, üzemneñ urınımnı taptım. Estradağa, professional sänğätkä kerep kittem. Dimäk, minem ipigä-tozğa ğına tügel, tormışnıñ başqa maturlıqlarına da cayım bar. Ä alar bit, mäsälän, menä şuşı Çexov bazarında uynap utıruçı keşe, pensiä aqçasına ğına yäşärgä tieş. Bügenge köndä, şuşı ike meñ yarım, berençe gruppa invalid aqçasına ğına yäşäw mömkin tügel ul. Menä miña telefonğa ğına da citmi ul pensiä aqçam. Alarnıñ repertuarı bik kiñ häm bay bulırğa tieş. Çönki, Tatarstan ul küp millätle däwlät. Monda urıs ta, tatar da, çuaş-mari da yäşi. Alarnıñ repertuarı şul xalıqlarnıñ cırların da üz eçenä alırğa tieş. Äle alar Qazanda bik küp tügel äle. Mäsälän, Mäskäw metrosına teşsäñ, anda alar adım sayın. Alarnı da añlap bula, alar urlamıylar, alar keşeneñ kesäsenä kermilär, üz könnären üzläre kürep, xäläl ipilären tabalar.
Alarnıñ repertuarı bik kiñ häm bay bulırğa tieş. Çönki, Tatarstan ul küp millätle däwlät. Monda urıs ta, tatar da, çuaş-mari da yäşi. Alarnıñ repertuarı şul xalıqlarnıñ cırların da üz eçenä alırğa tieş. Äle alar Qazanda bik küp tügel äle. Mäsälän, Mäskäw metrosına teşsäñ, anda alar adım sayın. Alarnı da añlap bula, alar urlamıylar, alar keşeneñ kesäsenä kermilär, üz könnären üzläre kürep, xäläl ipilären tabalar.
Räfis Cämdixan


text:
Äfğanstan prezidentı "Taliban" tarafdarların ğomumi saylawlarda qatnaşuğa öndi
Äfğanstan prezidentı Xämit Qarzai kötelmägän belderü belän çıqtı, xörmätle tıñlawçılar. Ul elek xakimiattä torğan häm amerikannar yardämendä bärep töşerelgän "Taliban" xäräkäte tarafdarların ildä tizdän uzaçaq ğomumi saylawlarda qatnaşırğa çaqıra. "Taliban" wäkilläre sintäbrgä bilgelängän şuşı tawış birüne özärgä cıyınuın beldergän ide.
Audio, Xämit Qarzai
"Ägär dä millätneñ qalğan öleşe - "Taliban"mı ul, tügelme, ilgä kire qaytıp monda yäşärgä, monda eşlärgä häm igen igärgä cıyına ikän, räxim itsennär, bu alarnıñ ile, alrnıñ watanı. Bezneñ qarşılıqlar barı tik, Äfğanstannı tarqatuçı, bomabalar şartlatuçı, çit il keşeläre yardämendä ilgä cimerülär kiterüçe köçlär belän genä bar" di äfğan prezidentı. Anıñ süzlärenä qarağanda, räsmi Qabulnıñ elekke "Taliban" xäräkäte wäkillärenä yasalğan möräcäğäte barı tik, yaqınça 150-läp bulğan yuğarı däräcäle taliplärgä genä cäyelmi. Alar "äl-Qaidä"gä bäyle, Äfğanstannıñ doşmannarı bulıp tora häm bez haman da alarğa qarşı dip belderä Xämit Qarzai. 2001-nçe yılda Qabuldağı "Taliban" xakimiatenä qarşı suğış başlağan häm axırğı çiktä anı bärep töşergän Quşma Ştatlar äfğan prezidentınıñ soñğı täqdimen xuplıy kebek kürenä - Qabuldağı amerikan ilçese Zalmay Xälilzad elegräk, "Taliban" xökümätendä eşlägän, läkin terrorçılar belän xezmättäşlek itmägän häm törle cinayätlär qıluda qatnaşmağan keşelärne yarlıqaw ixtimalın yaqlap çıqqan ide dip xäbär itelde. Äfğanstan xakimiaten mondıy täqdim belän çığuğa ildä soñğı aylarda naçarayğan iminlek xäle etärä ala digän farazlar belderelä. Bu bigräk tä ilneñ könyağında, şul uq Qandahar tirälärendä sizelä. Yäkşämbe könne genä Äfğanstanda saylawlar aldınnan tawış birüçelärne terkäw eşen alıp barğan Berläşkän Millätlär, höcümnär artuı säbäple şul eşen tuqtatıp toruı xaqında xäbär itte. Äfğanstan belgeçe Vikram Parex, Xämit Qarzaineñ Qandaharğa baruı da, anıñ "Taliban" tarafdarlarına qarata yomşaq möğämälä kürsätergä buluı da sintäbrgä bilgelängän saylawlarnı tınıç itep ütkärergä tırışuı belän añlatıla dip isäpli.
Audio, Vikram Parex
"Saylawlar yaqınlaşu häm saylawçılarnı terkäw eşeneñ könyaqta häm könçığışta, ilneñ başqa ölkäläre belän çağıştırğanda, sülpänräk baruı belän Qarzai, "Taliban" qaraşları köçle bulğan töbäklärdä oppozitsiäne beterüneñ bu berdänber yulı bulıp tora digän fikergä kilä ala" di Äfğanstan belgeçe Parex. Qarzaineñ soñğı möräcäğätenä "Taliban" yağınnan älegä bernindi dä cawap alınmadı. Kiçäge çığışında Äfğanstan prezidentı üz xökümäteneñ inde berniçä ay däwamında "Taliban"nıñ azraq radikal'' wäkilläre belän söyläşülär alıp baruın äytte. Ul keşelärneñ kem buluı xaqında Qarzai alay da täfsilräk mäğlümat birmäde. Ğomumi saylawlar Äfğanstanda başta yündä ütär dip kötelgän ide, läkin alar xäzer sintäbrgä küçerelde. Tawış birü xoquqı bulğan 10 million äfğan saylawçısınıñ älegä barı tik biştän ber öleşe genä terkälde.
Kärim Kamal, Praga


text:
Masxadov cäsadın tuğannarına tapşırudan baş tartıp Mäskäw çäçännärneñ açuın ğına çığara
Çeçnäneñ üzendä Rusiä köçläreneñ elekke prezident Aslan Masxadovnı üterüe tiräsendä bäxäslär däwam itä. Mäğlümat çaraları federallarnıñ şuşı ğämäle turında törle ixtimallar belderü sürätendä, Rusiä xärbiläre Masxadov üz üleme aldınnan qaçıp yatqan dip bilgelägän yortnı cimerde. Xakimiat şulay uq elekke çäçän citäkçese cäsadın tuğannarına tapşırudan baş tarta, ul terrorçı ide häm andıy zatlar qanun nigezendä bilgesez urında cirlänergä tieş dip belderä.
Audio, Aleksandr Petrov
"Masxadov mäyeteneñ şulay yalanğaç kileş häm däwlät qulındağı bar telekanallar aşa kürsätelüe keşedä fäqät ciränü häm ükenü xise genä uyata ala. Bu tınıç ber çişeleşkä ireşü yulında bernindi şöbhäsez yalğış ber närsä, bigräk tä Çeçnä kebek cirdä" di Aleksandr Petrov. Çeçnä mäs''äläsendä üzeneñ şundıy çamadan tış qırıslığın, qayberäwlär fikerençä, keşesezlegen Mäskäw Masxadov cäsadın tuğannarına birmi, anı bilgesez ber cirdä cirlärgä tırışıp ta kürsätä dip isäpli xoquq yaqlawçı oyışma wäkilläre. Rusiä xakimiate terrorçılarnıñ mäyetlären ğailälärenä birmiçä, alarnı yäşeren urınnarda cirläwne küz aldında totqan qanun çığarğan ide, xäzer inde şuña nigezlänep, Masxadovnı da terrorçı dip sanawçı Mäskäw anıñ cäsadın tuğannarına qaytarudan baş tarta. Rusiä citäkçeläre, anıq dälillär kiterä almasa da, Aslan Masxadovnıñ berniçä terror höcümenä, şul isäptän Beslan mäktäben yawlap aluğa da qatnaşı bar dip belderep kilde. Läkin şaqtıy ğına çäçän öçen Masxadov 1997-nçe yılda qanuni töstä saylanğan prezident bulıp tora. Rusiäneñ "Memorial" törkeme belän xezmättäşlek itkän Usam Baysayıv, Masxadov cäsadı belän bilgesezlek anı prezident itep saylawçılarnı üzenä kürä yañaqlaw bulıp tora dip isäpli. Anıñ fikerençä, Rusiä çäçännärneñ ruxın qaqşatırğa teli, ämma ul şul ğämälläre belän näq kiresenä genä ireşä ala - çäçän yağı tağın da nığraq qarşılıq kürsätä başlayaçaq.
Audio, Usam Baysayıv
"Bu keşelärgä ruxi basım yasaw, räncetü, taptaw, yuq itärgä omtılu bulıp tora. Ämma monıñ bötenläy kire näticägä kiterüe dä ixtimal. Masxadov cäsadı tiräsendäge xälgä keşelär bik tiskäre qarıy, alar bu uñaydan üz açuın açıqtan-açıq belderä. Häm şuşı xällärdän soñ üzlären räncetkän dip isäplägän yäşlärneñ tawlarğa kitüe şik uyatmıy" di "Memorial" törkeme belän eşläwçe Usam Baysayıv. Düşämbedä Rusiä köçläre Aslan Masxadovnıñ soñğı sıyınu urını sanalğan yortnı cimerde, räsmän bu, anda şartlatqıçlar bulu belän añlatıldı. Läkin bu añlatu, häm ğomumän, Masxadovnıñ niçek ülüe turındağı räsmi xäbär tiräsendä törle imeş-mimeşlär yörüen däwam itä. Mäskäw Aslan Masxadovnıñ Rusiägä qarşılıq kürsätü qaharmanına äylänüennän häm çäçännärneñ anıñ qäberen tabınu urınına äyländerüennän şürli. Läkin çäçännär üzläre, islamda andıy tabınu yuq, barı tik cäsadnı cirgä salu ğına möhim dip belderä. Masxadovnıñ tuğannarı tarafannan cirlänüen xätta anıñ küptänge doşmanı, xäzer Rusiä Däwlät Dumasında utırğan çäçän deputatı Äxmär Zavgayıv ta yaqlıy.
Kärim Kamal


text:
III Bötendönya tatar kongressı “Bez berböten, bülenmäs millät” digän şiğär astında ütäçäk
Räsmi xäbärlärdä Ministrlar Kabinetında çärşämbe könne premyer-ministr Röstäm Miñnexanov räislegendä III Bötendönya tatar kongressın ütkärüne oyıştıru komitetı utırışı uzdı, dielä. III Bötendönya tatar kongressı Qazanda 28-30 avgustta ütäçäk. Ministrlar Kabinetı utırışında kongressın ütkärü programması tikşerelgän, eşçe törkemnär sostavı häm çaralarnı finanslaw tärtibe raslanğan. Röstäm Miñnexanov III Bötendönya tatar kongressın şiğare “Bez berböten, bülenmäs millät” dip iğlan itkän. III Kongress Bötendönya tatarların berläşterü qorıltayına äwerelergä tieş. Kongressta berençe urında Tatarstannan çittä yäşäwçe tatarlarnıñ mädäniäten, telen, yäşäw räweşen, ğoref-gädätlären saqlap qalu berençe urınğa çığarıla.


text:
Samarda Sömbelä bäyräme uzdı
Samarda 17 yıl elek tatar milli xäräkäte başlanıp kitkäç, iñ elek Sabantuy torğızıldı. Samarnıñ üzägendä şawlatıp, görlätep Sabantuylar ütä başladı. Sabantuynı ezgä salıp cibärgäç “Tuğan tel” cämğiäte aktivistları Näwrüzne ayaqqa bastırdılar. Bügen Samarda Sabantuy belän Näwrüz bäyrämnäre tatarnıñ vizit kartoçkasına äwereldelär inde. Soñğı 5 yılda Samar säxnälärenä Sömbelä bäyräme kütärelde. Moña qädär “Sömbelä”ne Samarda İske Yärmäk, Denis, Ğali, Yaña Mansur awılları kürsätkännär ide. Bıyıl bu bäyräm Qamışlı üzeşçännäre köçe belän tamaşaçını quandırdı.
Cir, su, hawa, qoyaş obrazları aşa cirdä, tufraqta üskän igenneñ, şul igenne ambarlarğa qaytarırlıq däräcägä citkezgän igençegä mädxiä cırlandı. Sömbelä bäyrämen açıp cibärgändä “Tuğan tel” cämğiäte äğzası Nailä xanım Sabircanova bolay dide:
“Sömbelä- ul uñış bäyräme. Tatar xalqı – ul cir, tufraqtan yarılğan diärseñ. Tatar xalqınıñ köndezge cirgä berekkändäy, şuña da bezneñ xalıqnıñ här bäyräme cir- tabiğät belän bäyle. Läkin dä ike bäyräm turıdan- turı buraznağa bäylängän. Yazğı qır eşläre tämamlanıp, igennär çäçelep, peçän östenä töşär aldınnan tatar görlätep Sabantuyın uzdırsa, qırlar urılıp, igennär suğılıp, aşlıq ambarlarğa kergäç, tatar üzeneñ tormışın tuylar belän bizägän, uñış bäyrämen- Sömbeläne uzdırğan.
Tatar yäşägän cirdä igen üsä. Watanıbız Rusiädä soñğı yıllarda iñ zur uñış – Tatarstan qırlarında. Yıl sayın respublika 4-5 mln tonna aşlıq cıyıp ala. Mondıy uñış tik Kanadada ğına küzätelä. Bügen säxnä türennän üzläreneñ uñışları turında Qamışlı rayonı üzeşçännäre dä äytep uzarlar äle.”
Bäyräm “Sömbelä” cırı belän bizälde. Qamışlıdan kilgän yegerme üzeşçän artistlar törle hönär iäläre, läkin dä alarnı ber kollektiv itep tatar sänğäte tuplağan. Xatın- qızlarnıñ tatar bizägenä mul bulğan külmäk- ayulıq- qalfaq –çiteklärennän nur sirpelep tora. Äyterseñ lä bu zifa qızlar, bäxetle yılmayulı xanımnarnı Qazannıñ üzennän kitergännär diärseñ. Tırışsañ awılda da Qazan bieklegendäge milli kiemnärne buldırırğa bula ikän bit.
Kiemnärneñ zatlılığı, tawışlarnıñ maturlığına täñgäl ide. Tahir Şäkurov- çın awıl moñına iä bulsa, Nailä Galimova tatar moñına estrada qanatı quyıp säxnädä çın milli, tıynaq, täüfıklı cırçı bularaq istä qaldı. Nailäneñ ire Eduard qulında tatar garmunı bılbılğa äylänä, garmunda tatar köylären siptergändä yözennän dä moñ ağıla sıman. Bu par sanduğaç- kollektivnıñ bäxete. Awıl cirendä irle- xatınlı konsertlar quyıp yörerlek keşelär barmaq belän genä sanarlıq bit ölkädä. Ä inde Nail Xäkimov äyterseñ lä konservatoriä beterep cırlıy diärseñ. Tatar säxnäsendä iksez- çiksez tawışlı, cuyır- taş arasınnan çişmä suı aqqanday saf tawışnı min äle Xäydär Bigiçevtan soñ Nail Xäkimovta ğına işettem. Menä şuña da Nail cırlap beterügä, “Tuğan tel” direktorı Nail Xäkimovnı Näwrüz bäyrämenä çaqırdı.
Qamışlı ansamblendä solistlar küp, törle, här cırçı sänğät ähele bieklegendä. Lenar Äbsattarov üzeneñ ozın buyı, qoyaştay yöze, aqtan- aq kieme, uttay küzläre belän zaldağı qızlarnı mäxäbbät utında dörlätep aldı.
Kollektiv citäkçese Güzäliä Şakirova mäktäp balalarınnan alıp siksänçe belän baruçı Zäkiä apa Başarovağa xätle keşelärne tuplap icat törkemen oyıştıra alğan. Sigezençe distä belän barğan Zäkiä apa biş cır başqardı, ä arunıñ närsä ikäneñ dä belmi. Ozın köylärdä ul üzen sudağı balıqtay xis itä.
Qamışlılarnıñ cırçılarına da, biüçelärenä dä tel- teş tidererlek tügel. Ädäbi- muzıkal' programma tügäräklängäç “Tuğan tel” cämğiäte kollektivqa tübändäge räxmät xatın tapşırdı.
“Xalqıbıznıñ ğöref- ğädätlären daimi räweştä isenä töşerep toruığız bezne quandıra. Tatar moñın yäşlär qolağına salıp toruığız bezne şatlandıra. Yäşlärebezne tuğan telebezgä yaqınaytuığız- izge ğämäl.
Aldağı yıllarda armıy- talmıy tatarnı mäñgelek itüdä xezmätegezne qızğanmağız. Qamışlını töbägebezneñ Mäkkäsenä äwereldererlek ruxığız bar. Eşlägän eşläregez däwamlı bulsın. Täñrebez däwamlı eşne xuplıy.
Sömbelä- 2005
Samar şähäre tatar milli- mädäni möxtäriäte räise Äxmädulla uğlı Cämil Wäliullin.
“Tuğan tel” isemle Samara ölkä tatar cämğiäte direktorı Sälemetdin uğlı Şamil Bahautdin.”
Säxnädäge tamaşa foyeğa küçkäç tamaşaçınıñ olısı- keçese üzläre artistqa äyländelär, biedelär, cırladılar, uyınnarda büläkkä layıq buldılar. Foyedağı tamaşa “Tatarlar kilä” isemle cır belän tämamlandı, cırnı kümäkläp başqardılar. Şunısı iğtibarğa layıq, äle uramğa çıqqaç ta yäş cilkänçelär qulların kütärep “Tatarlar kilä!”- dip cırlıy- cırlıy, şayara- şayara öylärenä taralıştılar. Foyedağı küñel açunı “Tuğan tel” cämğiäteneñ yäş muzıka belgeçe Al'bina Mäxmutova citäkçelegendäge yäşlär törkeme oyıştırğan ide. Qamışlı awıl üzeşçännäreneñ yuğarı hönärmänlär bieklegendäge konsert programmasın “Tuğan tel” cämğiäte yulbaşçıları tulısınça 2006 yılnıñ Sabantuy säxnäsenä dä çaqırdılar.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Räsmi Ufanıñ mäğlüm eşmäkär Sergey Veremeyenkoğa qarşı törleçä kirtä qoruwına qaramastan, ul Başqortstan prezidentı bulu öçen köräştä barıber qatnaşır kebek - düşämbe töştän soñ Rusiäneñ Üzäk saylaw komissiäse maxsus şuşı mäs'äläne qarap, Veremeyenko isemen nämzätlär isemlegenä üze kertergä buldı. Bilgele bulğança, Başqortstannıñ üzäk saylaw komissiäse ike monı eşläwdän, yäğni Veremeyenkonı terkäwdän ike märtäbä baş tartqan ide. Mäskäwdäge federal' komissiä qararı belän xäzer Ufadağı saylaw komissiäsenä Sergey Veremeyenkoğa terkäw turında tanıqlıqnı 3 kön eçendä tapşıru kürsätmäse birelä. Aleksandr Veşnyakov citäkçelegendäge Üzäk saylaw komissiäse şulay uq, Başqortstandağı komissiä diqqäten, Mäskäwdän kilgän elekke qararlarğa tieşle ähämiat birmäwenä cälep itä. Alay ğına da tügel, Rusiäneñ Üzäk saylaw komissiäse, Rusiäneñ baş prokuraturasına Başqortstandağı saylawaldı kampaniäseneñ barışın tikşerü, anda törle agitatsiä materialların bilgelängän tärtipne bozıp taratu oçraqların açıqlaw üteneçe belän çığa. Federal' saylaw komissiäseneñ düşämbe qararı şulay itep, Mäskäwneñ Başqortstandağı prezident saylawlarına iğtibarı artuwın kürsätä.
Kärim Kamal, Praga.


text:
İsegezgä töşeräbez, 2004 yılnıñ dikäberendä Blagoveçenda militsiä tazartu ütkärgän ide. Ul tazartuda meñnän artıq keşe “çistarğan”, yağni, tuqmalğan, böyerläre töyelgän, mobil telefon häm säğätläre izelgän ide. Keşe xoquqları oyışmasınıñ Başqortstan bülekçäse räise urınbasarı Vyaçeslav Bikbulatov älege uñaydan Mäskäwdä matbuğat oçraşuı ütkärgän. Oçraşu Rusiä däwlät duması binasında uzğan. Anda Bikbulatov bolarnı militsiägä qarşı çara dip bäyäläwen beldergän. Anıñ süzlärençä, respublikanıñ Eçke eşlär ministrlığı citäkçeläre östennän kompromat cıyu oyıştırılğan. “Älege eşkä militsiä, prokuratura häm mäxkämädä eşläwçelär dä cälep itelä. Bu kampaniä ayırım finans-sänägät törkemnäre zakazın üti”. Bikbulatov bu kampaniägä aqça bülüçelär arasında Boris Berezovskiy da bar dip, anıñ ber million amerika dolları bülüe turında mäğlümatqa iä buluı turında da beldergän. Xoquqçı Blagoveçenda başlanğan mäxkämäneñ ğädel qarar çığaruına şik beldergän. Anıñ uyınça, sudyanıñ ire dä militsiä tarafınnan totqarlanğan bulğan häm bu döres qarar çığaruğa qomaçawlayaçaq.
Respublikadağı oppozitsiädäge qayber xoquqçılar Bikbulatovnıñ bu adımı üze ük zakaz buyınça xakimiät tegermänenä su qoyu bulıp tora dip bäyäli.


text:
Aral suları, elekke yarlarına qaytırmı?
Üzbäkstan häm Qazaqstan çigendäge kibep baruçı Aral diñgezen, qotlaruğa yaña ömet tudı. Qazaqstan häm Dönya Bankı Aralnı bu faciğadañ qotqarır öçen qulğa-qul eşle başladı. Belgänegezçä, Aral awıl xucalığındağı yalğış säsät näticäsendä kibä başlağan ide. Dingezne tulılandıruçı yılğalarnıñ yünäleşe üzägertelde näticädä Aral yıl sayın kime bardı. Xällär bolay barsa, 2020 yılga Aral dingeze urınında qomlıq qına torıp qalır ide. Aralğa sularnı qaytaru proyektı, dingezne saqlap qalırğa yärdäm itärgä tieş.
“Ägär sez Aral tiräsenä barıp, andagı balıqçılar belän söyläşägez, alar sezgä inde 2-3 yıl elek bulğan suğa muxtaçlıq, sunıñ kimüe, sälämätlekläre naçarayuı xaqında tügel, ä başqa närsälär tuırında söylärlär.”
Aral ni säbäle kibä başlağan soñ? Bu sorawğa cäwabnı Sovet çorında ezlärgä kiräk. 1960nçı yıllarda Sovet Xakimiäte, Qazaqstan häm Üzbäkstandağı mamıq basularına su kitertü maqsatı belän, aral diñgezenä qoyğan ike zur yılğa Amu Darya häm Sır-Därya sularınıñ yulın üzgärtkän ide. Näticädä Üzbäkstan, dönyada iñ küp mamıq citeşterüçe ilgä äwerelde. Läkin şul uq waqıtta bu uñış, Aral dingezenä tiskäre yuğıntı yasadı. Ul qoryı başladı.
BMO bu xälne, keşe qulu belän qılınğan iñ zur tabiğat faciğası dip atıy. Aralnıñ kibä başlawı töbäktäge tereklekkä dä zur ziyan kiterde, balıq häm qoşlarnıñ küp törläre yuqqa çıqtı, tabiği bio sistemadağı bäyläneşlär bozıldı. Balıqçılıq häm başqa eşlär betü säbäple meñlägän xalıq, yäşägän cirlärdän küçenep kitärgä mäcbür buldı.
Sovetlär Berlege tarqalğan çağında, 1990 yılğa, Aralnıñ ni barı 4tän ber üleşe genä qalğan ide. Soñğı 15 yılda anı bu faciğadañ qotqaru maqsatında törle çaralar kürelde. Üzäk aziä respublikaları qaznasınıñ 1 protsentlek öleşe bu proyektkä bülep birelde häm Aral sularıñ qaytaru eşçänlege öçen, millionlağan aqça sarıf itelde. Bu proyektlärneñ zur iğanäçeläre - Dönya bankı häm Azia Teraqqiyat bankı.
Şuşı proekt nigezendä , dingezne ikegä ayırğan 13 kilometr kiñlegendäge susaqlağıç tözelde. Nätiäcädä su bieklege artırılıp diñgez kiñräk cirgä cäyelde. Qazaqstan xäkümäte bu eş eş öçen Dönya Bankından 68 Million dollar alğan inde. Aralnıñ Qazaqstan yağındağı sunı qaytaru proektı uñışlı ütälde dip sanala, dingezdä bulğan su küläme 40 protsentkä artqan.
Aral yañadañ üz yarlarında qaytır dip ömetlänep bulmiy älbättä, çönki bu torğızu eşläre tulayım alğanda Aralnıñ tönyaq öleşenä genä qağıla, ä Aralnıñ könyaq Üzbäkstan öleşendä isä su haman kimep bara.
Aralnıñ zur öleşe Qazaqstan häm Üzbäkstanda bulsa da, bu proyektta üz wazifaların ütärgä tiyeşle tağı 3 il bar, Törkmänstan häm Aralğa qoyğan töp yılğalar aqqan Qırğızstan wä Taciqstan. Läkin bu biş däwlät, tabigi baylıqlarnı bülüşü eşendä urtaq tel taba almiy. Şulay da, Dönya Bankı yağınann Aral dingeze proyktın citäklägn Stoutyesdik, diñgez sularınıñ kimeyueneñ barsınada qağılaçağın töbäkdäge bu illärnen monı añlarga tieşlegenä basım yasıy.
“Bez äle bu mäsälä turında uylamadıq, sunı niçek büleşü turında tulı kileşü yuq äle. Şulay da söyläşülärdä tärräkiyät bar, kilüşügä ireşü öçen dä säyäsi yaqtañ teläk bulğanı añlaşıla.”
Xäzer inde Dönya Bankasınnañ alınğan 126 Million Dollarlıq kredit belän, ikençe ber su saqlangıç tözekländereläçäk, näticädä isä Heralsk portına sularnıñ qaytarıluwına ömetlänelä.
M.K.


text:
Yaña hicri yıl belän!
Kemerovo ölkäse gubernatorı Aman Tuleyev ta, bu çaradan çittä qalmadı, Tatarstan möftie Ğosman xäzrät İsxaqiğa qotlaw telegrammasın cibärde. Aman Tuleyev ğadi möselman keşese tügel, ul äle xaci da ikän. Şuña da, möselman bäyrämnären Aman xaci onıtmıy, yaña yılğa da, zur möselman bäyrämnärenä dä yıl sayın qotlawların cibärep tora, dip xäbär itä İntertat.ru elektron gäzite. Qazan mäçetlärendä yaña hicri yıl başlanu uñayınnan ayırım bäyräm çaraları ütkärelmäde. Ämma Allahka möräcäğät itep, yaqınnarnı qotlarğa bula, dide bu kön xaqında Märcäni mäçeteneñ imam-xatibı Fatix xäzrät Xucin:
Audio: Hicri yıl isäbe Möxämmät päyğämbärneñ Allah Rabbıbız ämere belän Mäkkädän Mädinägä hicrät itüennän, yäğni küçep kitüennän başlana. Bıyıl inde bez 1424 hicri yılğa ireştek. Päyğämbärbez äytkän di, dinebezdä ike zur bäyräm bar – Qorban häm Uraza ğäyetläre, şuña kürä yaña yılnıñ başlanuı zurlap ütkärelmi.


text:
Qazanda prezidentlarnıñ atları çabışaçaq
Qazan yubileyına kilgändä, 27 avgustta Qazannıñ elekke häm keçeräk hawa mäydanı urınında xalıqara at çabışı kompleksı açılaçaq häm Rusiä Prezidentı prizına yarış ütäçäk. Ciñgän at, döresräge anıñ xucaları, 5 million sumlıq priz alaçaq. Bu yarışlar Tatarstan häm Rusiäneñ sport tarixında yaña bitne açaçaq. Könbatışta kiñ taralğan berençe kilüçe atlarğa, farazlar bäygese ütkärep, totalizatorda zur aqçalar uynatu ğädätkä kereşäçäk. Berniçä ay eçendä ber milliard sumlıq küz kürmägän, qolaq işetmägän qorılmalar ayaqqa bastırıla. Tözeleş äle däwam itä, ämma uzğan şimbädä yaña at kompleksında sınaw yarışları inde uzdı. Küräseñ, avgust axırında distälägän prezidentlar üzläreneñ atlarınıñ çapqanın tamaşa qıluın oyıştırunı küz allar öçen tözelep betmägän ippodromda sınaw çabışların Rusiäneñ awıl xucalığı ministrı häm Tatarstan prezidentı qarap tordılar.
İsegezgä töşeräbez, 26 avgustta Qazanda beryulı ike zur çara bulaçaq. Säğät 12дә Rusiä sub'yektları citäkçeläre qatnaşlığında Däwlät Sovetı utırışı, ä säğät 4Tә – Bäysez däwlätlär berlege prezidentlarınıñ sammitı. Näq şuşı könnärgä berniçä oçqıç belän prezidentlarnıñ häm başqa ataqlı şäxeslärneñ yaratqan çabışqıları Qazanğa kiläçäk. Başqa qızıqlı häm möhim oçraşular da näq şul könnärdä bulaçaq.
Rimzil Wäli


text:
Çardaqlı rayonı Ürän awılı mäktäbeneñ ana tele uqıtuçısı Älfiä Alimova 32 uquçısı belän märkäzebez Qazanğa säyäxät oyıştırdı
Älfiä xanım Bötendönya Tatar kongressı citäkçelegenä cılı qabul itüläre häm metodik qullanmalar, kitapları öçen tirän räxmätlären belderä.
Ölkädäge 23 awıl rayonınıñ öçesendä rayon başlıqları bulıp tatar keşeläre eşli. Şulardan barı tik Çınlı rayonı başlığı Xanäfi Ramazanov qına üz urınında qalır kebek. Gubernator Sergey Morozov Yaña Malıqlı rayonı başlığı Mansur Bakusevqa poselenielär wäkillären rayon Sovetına saylawdan üz kandidaturasın aluın täqdim itkän. Ä rayon başlığın bu wäkillär barı tik üzläre arasınnan ğına saylıy alalar.
İske Qulatqı rayonı başlığı Färit Sanjapovqa qarata höcüm astan oyıştırılğan bulıp çıqtı. Ölkäneñ töp räsmi basması “Narodnaya gazeta” tulı ber säxifäsen Sanjapovnı faş itügä bağışlağan. Andıy ike yazma bastırılğan: berençese – saylawda qatnaşırğa telägän kandidatlarnıñ ölkä başlığına möräcäğäte. Anda rayon başlığınıñ saylaw turındağı qanunnı bozuları taswirlana häm Morozovtan rayondağı säyäsi kierenkelekne yomşartuda yärdäm sorala.
İkençe yazma “Bolay yäşäw mömkin tügel”, dip qıçqıra. Färit Sanjapov isemenä yazılğan açıq xat - anıñ qıñğır eşläre, buldıqsızlığı turında. Andıy faş itülärgä bäya birü – xäbärçe eşe tügel. Läkin xättä ğäcäplänerlek närsälär dä bar. Menä berse genä. Vladimir Şamanov üz waqıtında rayonnı Elektrosvyaz'', Salım inspeksiäse, Saqlıq bınqınıñ rayon filialı, Rayon kassa üzäge kebek rayon öçen hawaday kiräk närsälärdän mäxrüm itkän ide. Baqsañ, xäzer bolar öçen dä Färit Sanjapov ğäeple ikän. Yuğisä, ul Cirle tatar avtonomiäseneñ soñğı Qorıltayında – xalıq aldında Şamanovtan bu xatasın tözätüne räsmi räweştä sorağan ide.
Mondıy “qazınularnıñ” tamırları turında farazlar qorırğa ğına qala. Arada älege xatlarnıñ östän oyıştırılğan buluı turında yämsez farazlar da işetelgäli.
Faraz – faraz ğına inde ul. Ä menä Räsäy şartlarında qanunlıq töşençäseneñ ÜZENÇÄLEKLÄRE ğomum mäğlüm. “Simbirskiy kur''yer” gäzitendä mäğlüm keşe – elekke Minatom ministrı Adamov häm anıñ “uñ qulı” bulıp torğan Valentin İvanovnıñ qıñğır ğamälläre turında tännärne öşeterlek yazma birelgän. İvanov – Semberneke. Elek - NİİAR (Atom reaktorları fänni institutı) direktorı, xäzer isä – Sember ölkäsennän Däwlät Duması deputatı. “Simbirskiy kur''yer” äytüençä, Sember ölkäsen atom çüplegenä äyländerü turındağı qanun da säyer qabul itelde. Başta deputatlarnıñ 90 protsentı qarşı ide, kötmägändä qanun şoma ğına qabul itelde dä quydı. Häm bu gäzit Adamov belän İvanovnıñ qıñğır ğämällärennän kergän aqça näq deputatlarnı “maylawğa” kitkänder dä inde, dip yaza...
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text: Haagalağı xalıq-ara tribunalda yäyge tänäfestän huñ Yuğoslawiänıñ eks-prezidentı Slobodan Miloşeviç eşe buyınsa protsess başlandı. Xäzer Xorvatiä häm Kosovoloğı huğıştar barışında xärbi yenäyättär xaqındağı materialdarzan tış- gäyepläwse yaq mäxkämäne Bosniäla mosolmandar genotsidı şahittarı häm doqumenttarı menän tanıştırasaq. Bögön protsesta şunday şahittarzıñ berehe 31 yäşlek Drajen Erdemoviç 1995-se yılda Srebrenitsa la mosolmandarzı küpläp yazalaw xaqında yentekläp höyläne. Yazalawzarza qatnaşqan ösön Erdemowiç tribunal tarafınan 5 yılğa irkenän mäxrüm itelgän bulğan, xäzer inde irekkä sığarılğan. Kisä basıp sığarılğan beldereüzä Miloşeviç Serbiänıñ elekke prezidentı İvan Stamboliçtıñ unıñ boyoroğo buyınsa urlanıuı häm ültereleüen kire qaqtı.


text:
Xäbär itüebezçä, 7nçe april Başqortstannıñ berläşkän oppozisiäse Mäskäwdä qarşılıq aksiäse ütkärergä cıyına. Oppozisiä 7nçe aprilgä «Boing» oçqıçına 1.034.000 sumlıq bilet alğan. Läkin respublika xakimiäte moña yul quymawı da ixtimal. Bu turıda «Revinform» mäğlümat ağentlığı xäbär itte. Aña qarağanda, respublika xakimiäte «VİM Avia» kompaniäsenä basım yasap, oçunı özüne sorağan. Qarşı oçraqta, oçqıçnı aeroporttan çığarmaw häm kompaniäneñ Başqortstandağı eşçänlegen tuqtatu belän yanağan. «Revinform» «Ufa» aeroportınıñ xalıqara aeroport buluın häm federal milek ikänlegen iskä töşerep, şulay bula qalsa, bu respublika xakimiäteneñ federal wäkälätlärgä qısıluı bulaçaq dip bäyäli.
Berläşterelgän oppozisiä eşçänlegen kileşterü şurası räise urınbasarı Mäcit Xucin oçunıñ özelü ixtimallığı turında federal inspektorğa xäbär itülären häm hawa kompaniäse citäkçelegenä säyäsi säbäplärdän oçışnı özergä yul quymasqa çaqıruların ireşterde.
Mäskäwdä uzaçaq çarağa 30ğa yaqın cämägätçelek oyışması häm firqa bülekçälärennän 150dän artıq keşe baraçaq. Alar Lubyanka mäydanında piket ütkäräçäk, Rusiä Prezidentı xakimiätenä Başqortstan Prezidentın alunı sorap cıyğan imzalar tapşırılaçaq. Aña barlığı 117 000 keşe qul quyğan. Şulay uq Rusiä däwlät Duması deputatları belän oçraşu planlaştırılğan. Bu oçraşunı, ayıruça, kommunistlar, liberal demokratlar häm «Rodina» firqäse bloqkları xuplağan. Qarşılıq aksiäsendä qatnaşuçılar şul uq könne Ufağa qaytaçaq.
Başqortstannıñ räsmi mäğlümat çaraları bu aksiäne pıçratu kampaniäsen cäyelderde. Alarda monıñ zakazlı buluı äytelgän, çara «babuinnarnıñ Mäskäwdäge biyüe» dip bäyälänä.
Ber cenesle ğäilälär tözüne qanunlaştıru öçen köräş däwam itä. Bu köräşne Başqortstan parlamentı deputatı Edward Murzin citäkli.Ul Mäskäw ZAGSına «Kwir» jurnalı möxärrire Mişin belän urtaq ğailä tözüne räsmi berketü turında ğarizä birgän ide. ZAGS anı qabul itüdän baş tartqaç, ul mäxkämäläşä başladı. Ostankino mäxkämäsendä uñay qararğa ireşmägäç, ul Mäskäw mäxkämäsenä birde. Anısı älege eşne 14nçe april qarayaçaq. Murzin barlıq mäxkämälärne uzıp, Konstitutsiä mäxkämäsenä barıp citärgä ömet itä.
Edward seksual azçılıqlar mänfäğäten yaqlaw öçen cämägätçelek oyışması töziäçägen ireşterde. Ul «Azçılıq xoquqları» dip atalaçaq.
Mönir Wafin, Ufa


text:
Aral ten'izi
Aral ten'izinin' qısqasha tariyxı[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Aral ten'izi qumlı qurg'aq klimatlı ortalıqta jaylasqan bolıp ol a'yiemgi Sarmat ten'izi qaldıqlarının' biri bolıp esaplanadı. Ten'izdin' uzınlıg'ı 1950 jılları 426 km bolsa, al eni 284 km di qurag'an, onın' en' shuqır jerinin' teren'ligi 68 metr bolg'an. Ten'izdin' 96%in suw menen qaplag'an, onın' 4%in qurg'aqlıq qurag'an. Ten'iz suwı aylanısı yamasa ha'reketi saat tili boyınsha ha'reket etedi. Ten'iz kaynozoy erası ortalıg'ında 21 mln. jılı, 1200 jıl burın Aral ten'izi Kaspiy ten'izi menen baylanısta bolg'an, bul 1573 jılg'a shekem dawam etken.
Burın A'miwda'rya (Okus) Uzboy deltasınan Kaspiy ten'izine quyg'an, al Torg'ay daryası Aralg'a quyg'an. Belgili grek alımı Klavdiy Ptolomey 1800 jıl burın jasag'an bolıp, ol o'zinin'"Almagest" (Ullı qurılısshı) miynetinde du'nyanın' kartasın sızg'an, ol kartanı 27 bo'lekke bo'ldi. Sonın' 22-kartasında Aral ten'izi menen Kaspiy ten'izleri su'wretlengen. Kartada ko'rsetiwinshe Kaspiyge Zarafshan ha'm A'miwda'rya (Okus) quyıp turg'an. A'miwda'rya 62000 jıl burın Tyanshan tawınan baslap Fergana oypatlıg'ınan ag'ıp o'tken. Sonın' menen birge sayaxatshı Marko Polo og'an "İon" dep at bergen, al Sırda'ryanı Yaskart dep atag'an. Aral ten'izi jag'asınan (Sarıqamıs, Akespe) den 80 m teren'likten arxeologiyalıq qazılmalar boyınsha tasqa aylang'an kit omırtqasının' ha'm qızıl balıqtın' su'yekleri tabıldı, ol oligatsena da'wirinde jasag'anı anıqlandı. Usı orıng'a jaqın yamasa No'kistin' qubla ta'repinde jaylasqan Shılpıqtın' a'tiraplarınan akula tisi qaldıg'ı tabıldı, bul sonnan derek beredi ten'iz a'yyemgi da'wirlerde du'nyalıq okeanlar menen baylansta bolg'anın ko'rsetedi.
A'yyemgi tariyxıy qol jazbalarda Aral ten'izin o'z da'wirlerinde ha'r qıylı atlar menen atag'an, mısalı: 880 jılı İbn Xordadbek onı "Kurder" ko'li dep atasa, 961 jılı İstaxdi "Kazbin" dep atag'an, al 1334 jılı Xafizi "Abduda" dep atag'an, son' XIII-a'sirden baslap ha'zirgi atı menen atalıp kiyatır.
Sayaxatshılar Aral ten'izin kartag'a ha'r qıylı da'wirlerde suwretke tu'sirgen. Onı kartag'a anglichanlı Djenkinson 1758 jılı kartag'a tu'sirgen bolsa, al 1664 jılı gollandlı Nikolay Bitsen tu'sirgen. Ten'izdin' ta'biyatın izertlewde Butakov penen Shevchenkonın' miynetleri ju'da' ko'p boldı. Butakov ekspeditsiyag'a eki qayıq tayarlap, kemenin' kapitanı etip Qara ten'izdin' ten'izshisin qoydı, al ekinshi kemede Shevchenkonın' o'zi 27 adam menen ten'izdi sayaxat etti. Aral ten'izin Butakov o'zinin' ekspeditsiyası menen birge ju'rip 1840 jılı kartag'a tu'sirgen.
Mag'lıwmatlar boyınsha 1592 jılı Barsakelmes atawının' batıs bo'limi qurg'aqshılıq penen qosıldı, al keyin ala ten'izdin' tolısıwı menen qaytadan qurg'aqshılıqtan ayırıldı. Angliyalı Tomson 1740 jılı jazıwınsha to'mengi A'miwda'ryada qaraqalpaqlar jasaydı dep ko'rsetken, olar qamıstan jasalg'an qayıqlarda ju'zip balıq awlaydı ha'm qamıstan jasalg'an u'ylerde jasaydı dep jazıp ketken. Son'g'ı XVI-XVII a'sirlerdin' baslarında Jan'a Qosjetpes, Uyalı, Vozrojdenie atawları payda boldı. Aral ten'izine Jan'a da'rya 1819 jıldan baslap suw quyıwın toqtattı, al Quwan da'rya 1823 jıldan suw quymay qaldı. Ten'iz 1870 jılları Sarı qamıs ko'li menen baylanısta bolg'an dep ko'rsetedi.
Rossiya en' birinshi ret Aral ten'izine o'z kemesin 1853 jılı tu'sirdi. 1886 jıl A.Nikolaevtin' basshılıg'ında Aral ten'izine ekspeditsiya sho'lkemlestirildi. Aral ten'iznin' arqa bo'leginde akademik L. Berg ten'izdin' balıqlar du'nyasın izertledi. Ten'izdi balıqshılıq retinde paydalanıw maqsetinde patsha Rossiyası 1905 jılı jan'a temir jol qurılısın basladı. 1913-jılı Aral ten'izi poselkasında 1026 adam jasag'an, ol 30 jılday qala dep ataldı. Aral balıqshılıq izertlew stantsiyası 1920 jılı du'zildi, 1970-jılg'a shekem Aralda 34 tu'r balıq bolıp, sonın' 24 tu'ri o'ndiriste a'hmiyetli bolg'an. Ha'zirgi waqıtta bul tu'rlerden hesh qaysı qalmag'an. Aral ten'izinde 1946-jılı 234-320 ts. balıq awlanıp, Qazaqstan bo'liminde 5 balıq zavodı, bir balıq kombinatı, al qubla Aralda 5 balıq zavodı 1 balıq konserva kombinatı, 20 balıq qabıllaw punkti bolg'an. Aral ten'izi jag'alawında Moynaq qalasında 33 milletke jaqın xalıq jasag'an. 1960-1990 jıllar aralıg'ında Moynaq qalasının' xalg'ı 15 mın' adamg'a qısqarıp, al Qazaqstannın' Qızıl orda oblastı jag'alawlarında 40 mın'g'a shamalas adamlar ko'ship ketken. 1992 jılı ten'izdin' qa'ddi 1948 jılg'a salıstırg'anda 50 metrge tu'sip ketti. 1961-1981 jılları suwdın' qa'ddi 8 metrge tu'sti. 1992 jılı 18 metrge tu'sip ketti, al ten'izdin' ko'lemi 3,1 metrge qısqarıp duzlılıg'ı 2,5-3 ma'rtebe astı. 1960-jılları Aral ten'izi basseynde su'rilgen jerlerge suwg'arıw 1913-jılg'a salıstırg'anda 3 mln ga o'sti. A'miwda'rya ha'm Sırda'ryanın' 64,6 kub metr suwdı suwg'arıw ushın paydalanıldı. 1957 jılı 58 gektarlı A'miwda'ryanın' ag'ımı bo'limindegi jerinde ondatra terisi jılına 1 mln. dana jetistirildi. Ha'zirgi waqıtta ol 10 mın' danag'a shamalas awlanadı.
A'miwda'rya menen Sırda'rya suw jıynawshı maydanı taw bo'liminde 350 km kv quraydı. Sırda'rya suw balansın qar ha'm muzlardın' esabınan toplap, al A'miwda'rya muzlı, qarlı ha'm jer astı suwları ha'm az mug'darda jawın-shashın suwları menen toyınadı.
Aral ten'izinin' suw resursı 127 kub km quraydı. 1970-jılları da'ryanın' suwg'armalı jerlerge paydalanıw boyınsha ha'r qıylı mag'lıwmatlar bar onın' 33,5-37,0 km kubtı qurag'an. Keyingi waqıtları ulıwma suw menen ta'miyinleniw sisteması joqarı ag'ısı 22 km kub, ortasha ag'ıs 10-12 km kub, to'mengi 10 km kub. 1930-40 jılları da'rya suwının' ortasha minerallıg'ı 0,25 ml/g bolsa, al joqarı bo'liminde 0,50 ml/g bolg'an. 1960-jıldan baslap suwdın' duzlılıg'ı joqarı da'rejede artıp ketti. 1960 jılları to'mengi A'miwda'rya bo'limindegi qamıslıqlar florası 200 mın' gektar bolıp, onın' o'nimdarlıg'ı 78-255 ts ge deyin boldı. Da'rya suwının' tartılıp ketiwi sebebinen bul jerlerde qamıslıqlar azayıp ketti. Ha'zirgi waqıtta onın' o'nimdarlıg'ı 5-15 ts ge tu'sip qaldı. A'miwda'rya tiykarınan muzlı qarlı suw menen ta'miynlenip onın' azg'antay bo'limin 1 mm jawın-shashın suwı menen ta'miynlenedi. No'kiske jaqınlag'anan baslap A'miwda'rya deltası baslanadı. Ol 7 mın' km kv iyeleydi. A'miwda'rya suwg'armalı jerlerdin' 2,5 mın' gektarın ta'miynleydi. Ulıwma Qaraqum kanalı aralıg'ında ha'zirgi waqıtta 1200 km den zıyat bolıp, kanaldın' suwının' 20% ti qumg'a sin'ip ketedi, al 22% ti ha'r qıylı tarmaqlarg'a ketedi. A'miwda'rya 1934-60 jılları Aral ten'izine 38,6 km kub di quyg'an. Ha'zirgi waqıtta 2-4 km kub suwdı jılına quyadı. Aral ten'izi basseynide biotanın' o'zgeriwi, jerdin' shorlanıwı, qurg'awı ulıwma 3,23 mln gektardı quraydı. Ha'zirgi waqıtta A'miwda'rya deltasında ten'iz jag'alawlarında ortasha jer u'stindegi fito massa yamasa qamıslıqlar 1876 ts ga bolıp qurg'aq jerlerde 37,6 ts ga, al duzlı jerlerinde 18,3 ts ga quraydı.


text: Möselman dönyası bügen izge äl-ädhä, üzebezçä äytsäk – Qorban bäyrämen bilgeli. Bügen şulay uq här sälämät häm aqçası bulğan möselman qılırğa tieşle farız – izge Söğüd Ğäräpstanda izge Hac ğämäle dä tämamlana. Mäskäw Kremlendä Rusiä prezidentı Putin bügen bäyräm uñayınnan Rusiäneñ möftilär şurası räise Rawil xäzrät Ğäynetdin häm Tönyaq Kavkaz möselmannarı şurası räise İsmail Berdiyev belän oçraştı. Rawil xäzrät Ğäynetdin tağın ber tapqır İslam dineneñ – tınıçlıq dine bulğanın azsızıqladı. Möselmannar bu könne qorban çala, bäyräm namazlarına qatnaşa, wäğäz tıñlıy, qunaqqa yöreşä, moxtaclarğa sädäqä birä.


text:
Zilä Wälieva: Bu kürgäzmäne Qazanda ğına kürep bula
Kürgäzmäne kürergä tezläwçelärgä mömkinle bar äle “Altın Urda: tarix häm mädäniät” isemle kürgäzmä üz eşen inde bu könnärdä tögällärgä tieş bulsa da, anı tağın ber atnağa ozaytqannar. Şunnan soñ bu kürgäzmäne näq xäzerge räweştägeçä kürü inde mömkin bulmas tösle. Bu xaqta TR Premyer-ministrı urınbasarı – mädäniät ministrı Zilä Wälieva
Bu unikal' kürgäzmä. Anı bezdä genä kürep bula. Bu kürgäzmäne oyıştıruda unlap muzey qatnaştı. 200 meñläp keşe buldı anda. Menä bügen ul konferensiä belän tämamlana. Häm konferensiädä Altın Urda berençe tapqır sivilizatsiä bularaq qarala.
Tatarstan xalqı da işelep kiler tösle ide uzğan yılda Ermitaj üzäge açılğaç. Läkin üzeñdä bulğan äyberneñ qädere şul xätle genä buğay. Qaydadır Peterburgqa yäki Mäskäwgä barıp qararğa yarata şul bezneñ xalıq. Anıñ qarawı çit illärdän häm Rusiä töbäklärennän küp ğalimnär qızıqsınıp kilgän. Tatarstannan çittä yäşäwçe ğadi xalıqta ta qızıqsınu uyatqan kürgäzmä. Bu xaqta “Qazan Kremle” däwlät muzey-tıyulığı citäkçese İldus Vaxitov
Monda Ul'yan, İjevsk häm Tatarstanğa kürşe bulğan barlıq töbäklärdän dä qatnaştılar. Uquçılar küp kilde. Ata-babalarıbız tarixı belän tanıştılar.
Çärşämbe könne açılğan konferensiädä fänni çığışlarğa nigezlängän ide. Anda Mäskäw, Ästerxan, Tübän Novgorod şähärlärennän, Londonnan ğalimnäre qatnaştı.
Ğalimnär yasağan çığışlar, ber yılğa yaqın eşlägän kürgäzmägä östämä buldı häm tağın da tulılandırıp cibärde.
Bilgele ki, tarixta äle tulısınça açılıp citmägän yaqlar şaqtıy. Mäsälän tatar-mongol yawı, yäğni tarixta bilgelängänçä iğo süze döres qullanılamı. Şuşı kürgäzmäne oyıştıruda yärdäm itkän Däwlät Ermitajınnan tarix fännäre doktorı Mark Kramarovskiy
Elek biç bulsa, xäzer iğo bularaq yazıla tarixta. Monı tikşerergä zarur. Läkin bu zur problema, monı bu konferensiädä genä xäl itep beterep bulmıy.
Konferensiä pänceşämbe könne däwam itäçäk. Ä 5Hчe mayda tatarlar tarixına bağışlanğan “tügäräk östäl” uzaçaq.
Landış Xarrasova


text: Kamçatkala 20-se augusta yuğalğan Mi-8 boralağı Apaçan yılğahı rayonında tabılğan. Boralaq tulıhınsa yemerelgän. Xärbi-diñgez flotı yetäksehe Vladimir Kuroedov xäbär iteüensä, Mi-8 bortındağı barlıq keşelärzeñ häläk bulıuı ixtimal. Kuroedov hüzzärenä qarağanda, yemerelgän boralaq Petropavlovsk-Kamçatskiyzan könyaq könbayışqaraq Opala tawında hawanan tabılğan. Unıñ ergähendä häläk bulıusılarzıñ käwzäläre lä tabılğan. Mi-8 bortında gubernator İğor Färxetdinov yetäkselegendä Saxalin ölkä xakimiäte delegätsiähı bula. Fajigä bulğan urında ğubernator İğor Färxetdinovtıñ, unıñ yarzamsıhı Yuriy Şuwalovtıñ, Saxalin xakimiäte matbuğat üzäge başlığı Dmitriy Donskoyzıñ käwzäläre tabılğan. Fajigälä 17-20 keşe ülgän. Prokuratura xezmätkärzäre häm qotqarıusılar häläk bulıusılarzıñ käwzälären tanıu buyınsa eştär alıp bara. Yaqınsa irtägä ular Saxalinğa kiltereläsäk.


text:
Tarixi häykällärne cimerüçegä qarşı mäxkämä
Uzğan comğa 3 mart könne Qazan şähärneñ Waxitov rayon mäxkämäsendä Nuraniä häm Liliä Sattarovalarnıñ ğarizası buyınça mäxkämä eşen başlaw aldınnan däğwätçı häm cawap birüçe yaqlarnıñ tıñlaw utırışı uzdı. Däğwägä cawap birüçe yaqlar, ayırım keşe tarixi häykällärne saqlaw maqsatında ğariza birä almıy, bu däwlät eşe dip sanıylar. Ämma qanun buyınça konstitutsiä nigezendä här keşe tarixi, mädäni häykällärne saqlarğa xaqlı. Anıñ xoquqların, yäğni keşeneñ üz xalqı, tarixı häm mädäniäten yaqlaw xoquqın inqar itärgä yaramıy. Bu oçraqta uzğan ğasırnıñ 30 yıllarında yazuçı G. İbrahimov häm Ğadel Qutuy yäşägän yortnı uzğan yılnıñ cäyendä iyül axırında, Qazannıñ meñellığına 1 ay qalğaç, cimerep taşlağannar.
Sütelgän yortnıñ kürşesendä yäşäwçe Liliä Sattarova kürälätä, elektr, ğaz çeltäre sünderelmägän kileş döber – şart cimerügä qarşı çığa. Ul ğorğaz, militsiä , prokuratura, tözeleş – arxitektura oyışmalarına möräcäğät itep, älege ğämälneñ qanunğa turı kilü – kilmäwen tikşertä. Şuşı keçkenä genä işegaldına, borınğı fligel' urınına xäzer “Stroyproektservis” oyışması zakazçı Fäxretdinov quşuı buyınça cir astı garajı, ofislar belän bergä 6 qatlı toraq yort tözergä niätli ikän. Tatarstannıñ tözeleş – arxitektura ministrlığınıñ räsmi xatında xäbär itelüençä yortnı tözü proyektı ekspertiza idäräsendä qaralmağan, anı tözügä röxsät maxsus inspeksiä tarafınnan birelmägän. Bu tözeleş tarixi häm mädäni häykällärne saqlaw buyınça däwlät orğanı tarafınnan röxsät alınmağan kileş başlana. Liliä Sattarova bezgä menä şundıy mäğlümatlar birde.
“Bu yort Muştari uramı 33 yort adresı buyınça urnaşqan. Elek monda Ğalimcan İbrahimov häm Ğadel Qutuy, ädäbiätneñ klassikları yäşägännär. Menä minem qulımda Tatarstannıñ ministrlar kabinetı qararı bar. Anda yazılğança, 1959 yılda bu yort saqlawğa alınğan häm tarixi yort bulıp sanala. Ä 1993 yılda qabul itelgän qararda bu yort arxitektura äsäre bularaq ta saqlawğa alınğan bulğan.”
Ämma Qazan şähär xakimiäte elekke yıllarda tarix häm mädäniät häykäle bularaq iğlan itelgän qorılmalarğa tözeleş mäydanın bularaq qına qarıy. Bigräk tä uzğan yılnıñ cäyendä, 1000 yıllıq bäyrämnäre aldınnan timerneñ qızuında suğu maqsatı belän şähär üzägendäge tarixi binaların sütü kompaniäse başlana. Älege fligel' uramnıñ tışqı qiäfäten dä bozmıy, berkemgä dä qomaçawlamıy, ul işegaldınıñ eçke yağında urnaşqan. Anı cimerü barı tik tizräk üz planın tormışqa aşığırğa telägän, yäğni şuşı cirne satıp alğan oyışmağa ğına kiräk.
“28 iyül könne min öydä eşläp utırğanda tik torğanda yortnı sütä başladılar. İşegaldında döber – şart kilgän tawışnı işetep uramğa çıqtım da alardan, sezneñ bu yortnı sütärgä nindi dokumentlarıbız bar dip soradım. Alar isä bezneñ böten dokumentlar da bar dip äyttelär. Min dä inde başta Qazannıñ 1000 yıllığı aldınnan işegaldın cıyıştıralardır dip uyladım. Ä başıma berdä qanunsız yortnı sütärlär dip uylamadım. Alar yortnı sütä başlağanda anda ut, ğaz yanıp tora ide. Annarı inde min üzemneñ ğömeremneñ öyemne, ğömeremne saqlap qalu öçen 04 telefon nomerına şaltırattım. Şunnan soñ inde yortnı sütep kotlovan qazıp, eşlären başladılar. Älege tözeleş bezneñ häm başqa yortlarğa bik yaqın urnaşqan. Annarı tözeleşne qoyma belän uratıp aldılar, läkin anda älege tözeleş turında bernindi dä beleşmä yuq. Kem tözi, närsä tözelä häm başqalar. Bu da qanunğa qarşı kilä. Xäzerge waqıtta da anda bernindi dä beleşmä yuq. Qapqası bikle, berkem dä açmıy. 22 fevral'dä monda Rusiä texnik küzätü oyışması wäkilläre kilgän ide. Häm alar tözeleş kranın bikläp, anıñ eşen tuqtattı. Şunnan soñ miña tözeleş ministrlıysınnan älege tözeleşneñ röxsäte bulmawı turında xat kilde. Anıñ proyektın däwlät ekspertizası qabul itmägän. Häm menä bu qanunsız tözeleş bügenge köndä dä däwam itä. Miña bilgele bulğança bu şäxes uzğan yılnıñ cäyendä älege cirne auksionda satıp alğan. ”
Tözeleş ğämälläre inqar itelmäsä dä şähär xakimiäte tarafınnan sütelgän tarixi bina urınına yort salu tuqtalıp tora. Tatarstannıñ respublika tözeleş- arxitektura ministrı urınbasarı Fäyzullin imzalağan räsmi xatta proyekt tieşle räweşle raslanğanğa qädär tözeleş tuqtatıla dip äytelsä dä, çınlıqta yortnıñ nigezen salu däwam itä. Vaxitov rayon mäxkämäse Nuraniä häm Liliä Sattarovanıñ däwçäse buyınça 21 martqa bilgelägän. “Azatlıq” radiosı bu wäzğıätne öyränep mäğlümat alğa taba da sezgä citkerep toraçaq.Gölnaz Şäyxetdin


text:
“Rässäm” kürgäzmäse
7 iyüldä Mäskäwneñ “Zamoskvareç'ye” galeriäsendä tatar başqort rässämnäreneñ “Rässäm” oyışması Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlap,üzläreneñ yubiley kürgäzmäsen oyıştırdı. Şuşı könnärdä “Rässäm” oyışmasına da biş yıl tuldı. Şuşı biş yıl eçendä alar Mäskäwdä genä tügel, Mäskäw ölkäsendä, Tatarstanda da küp törle kürgäzmälär oyıştırdılar. Şuña küräder Tatarstannıñ wäkälätle wäkillege dä bu kürgäzmägä bitaraf qalmağan. Berniçä rässämgä kürgäzmä açılır aldınnan Tatarstannıñ wäkälätle wäkillege maqtaw gramotaları häm räxmät xatları tapşırdı. Alar arasında tatar millätendä tanılğan familiälär –Apanaev, Yauşev familiäläre yañğıradı. Kürgäzmädä Şamil Apanayıvnıñ da, Röstäm Yäuşevnıñ da eşläre quyılğan ide. Ğomümän, Mäskäwdä nindi genä zur çara bulmasın, “Rässäm” oyışması çittä qalmıy. Kürgäzmä açılışı waqıtında çığış yasawçılar Mäskäwdä icat itüçe tatar başqort rässämnäreneñ eşendä milli çalımnar, tanılğan millättäşlärebezneñ surätläre barlıqqa kilüne söyenep qabul itkännären belderdelär. Tatar başqort rässämnären oyıştırğan bu oyışma xaqında Äxmät Galimov söyläde(audio). Rässämnär oyışması citäkçese Eduard Şağievnıñ atqa atlanğan ike prezident Mintimer şäymiev häm Vladimir Putin räsemnäre tamaşaçılarnı cälep itte. Bu räsem Mäskäw Saban tuyında, “Rässäm” oyışması kürgäzmäsendä quyılğan ide. Anda saban tuyğa kilüçelär ike prezident yanına basıp fotoräsemnärgä dä töşkän idelär. Min Eduard Şageevtan bu yarım şayartu belän yazılğan räsemne nindi uylar belän yazdığız dip soradım. Edard Şageev rässämnärne fälsäfäçe dip tä, şayarta belü ostalığına iä bulğan keşe dip tä atadı (audio). İnde kürgäzmä xaqında Möxämmät Minaçev ta üz fikeren äytte. (audio).Şulay itep Mäskäwdä rässämnärneñ yubiley kürgäzmäse açıldı. Ul «Zamoskvareç'ye» galeriäsendä ütä häm tağı ber ay däwam itäçäk.
Näzifä Kärimova, “Azatlıq” radiosı, Mäskäw


text:
Yapon tele
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Yapon tele ul Yaponída qullanuda yöri torğan söyläşüle wä yazulı tel. Yapon xalqı üz telen Nihongo 日本語 itep atí.
ЭчTәлek
Taríx wä törkemläw[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tel belgeçläre Yapon telen nindi törkemgä salu torında ber fikergä kilmägännär äle, bügenge köngä berniçä faraz bar:
- Yapon tele Altay tellärenä kerä dilär beräwläre. Bu törkemgä annan başqa Monğol wä Törki tellär dä kerälär. Suomi, Esti, Törki wä Korey telläre kük, Yapon tele dä yalğılmalı. Monnan tış, bu tellär arasında baytaq oxşaşlıqlar kürenä: ishi wä Törki taş/daş, yottsu wä Törki dört/dürt, man wä Törki men/meñ.
- Yapon tele Asía tellär törkemenä kerä. Bu faraz Yapon teleneñ, Korey tele kük, Çığış Asíanıñ başqa tellärennän yoğıntı buluına nigezlänä.
- Yapon tele Kön Asía tellärenä kerä. Bu faraz Tamil tele belän bäyläneş kürenüenä nigezlänä.
- Yapon tele ul Kreol teleneñ töre bulu uylawnıñ da tarafdarları bar, çönki Yapon süzläre arasında Austronesia tellärennän süzlär küp, tel tözeleşe Altay tellärendä kük bulsa da.
- Yapon tele ul Yapon telläre belän genä bäyle ayırılmalı tel.
Dönyada taralu[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Räsmi bulu[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Cirle söylämnär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Awazlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Yapon awazları şaqtí ciñel wä alarnı başqa tellärendäge belän şağıştırıp bula. İceklärneñ kübese ber suzıqtan wä ber tartıqtan tora. Yaponçada 5 suzıq wä 17 tartıq awaz bar.
Suzıqlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Diftonglar Yaponçada yuq. Suzıqlarda qızqa/ozın buluında açıq ayırılu bar. Yapon suzıqları: img:Yapon-suziqlari.png
Tartıqlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ímla[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Süzlek[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Yazu[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bügenge yazu törläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bügenge köndä Yapon telendä dürt yazu qullanıla:
- Kanji 漢字 ul üzläşterelgän Qıtay bilgeläre belän yazu. Bu yazu belän kiläsen yazalar:
- äyber iseme;
- sífat wä fiğel tamırı;
- Yapon iseme.
- Hiragana 平仮名 ul icekle yazu, qullanıla:
- sífat wä fiğel quşımtalarında (okurigana 送りがな);
- kisäkçelärdä (joshi 助詞);
- kanji'nı uqulışın kürsätkändä (furigana ふりがな);
- qayber süzlärne kanji'ğa qarağanda hiragana belän uqu ciñelräk bulğanda: mäsälän takusan (küp) süze 沢山 urınına yışraq たくさん kebek yazıla.
- Katakana 片仮名 ul ikençe icekle yazu, bu çaqlarda qullanıla:
- süzneñ cömlädä “yaqtırtılğan” buluı kiräk bulsa;
- çit teldä süzlärne wä isemnärne yazğanda;
- süz robot'çaraq uqılırğa tieş bulğanda;
- Rōmaji ローマ字 isemle Latín xärefle yazu bu çaqlarda qullanıla:
- sannarnı yazğanda;
- xalıqara ülçämnärne yazğanda;
- qısqartmalarnı yazğanda;
Mäsälän “min” mäğnäse belän watashi süze dürt yazu belän bolay yazıla.
Kanji yazuı Qıtay yazuınnan 6. yözdä Yaponída taraldı. Qıtay häm Yapon yazuları arasındağı qíınnıqlarnı beterü maqsatınnan ike yazu töre tözelä – Hiragana häm Katakana. Yapon tele öyränü maqsatınnan Latín älifbası nigezendä Rōmaji yazu tözelgän. Yapon xärefläre östän asqa, wä suldan uñğa yazıla. Elekkege zamannarda Yaponnar pumala belän yazğannar.
Öyränü[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Yapon telen öyränü eşe ímla, awazlar, yazu wä süzlek öyränüennän tora. Yapon awazlarını başqa tellärendägelär belän dä çağıştırıp bulsa, yazu wä süzlek isä Yapon mädäniätenä nıq bäyle, wä alarnı öyränü qatlawlıraq bula ala. Yapon telen öyränüneñ töp maqsatları arasında Yapon şirqätlärendäge eş urınına kerü. Yapon bulmağan keşelär tel belemen tikşerü öçen Japanese Language Proficiency Test (JLPT) isemle sınaw uzalar.
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tışqı mäğlümät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- About: Japanese Language – Yapon tele turında İnglizçä belem.
- Yapon tele kana Tëўpибë (PDF)


text:
Peterburgta tanışu problemamı?
Xäzerge zaman keşese öçen üz tiñen tabu, ğailä qoru- iñ citdi, qızğanıçqa qarşı yış qına xäl itä almaslıq problema .Awılda qızlar qalmaw säbäple öylänä almıy qartayğan yegetlär, şähärlärdä ata- anasınnan qalğan öç bülmäle fatirnıñ öç bülmäsendä yalğız qañğırıp utırğan illedän uzğan apa-señellär, tatar konsertlarına, dini bäyrämnärgä änilärenä iärep yöri torğan qırıqnı uzğan”malaylar”- bolar bügenge kön sivilizatsiäse cimeşläre. Peterburgta da bu problema şaqtıy kisken tora. Ä bit qayçandır piter tatarlarınıñ andıy probleması bulmağan. Çönki baştaraq tatarlar Peterburgta kümäkläp –bistä bulıp yäşägän, ber bersen yaxşı belgän, üzläreneñ “Cihan äbiläre” dä bulğan
.Soñınnanraq tanışular “Şärıq yortında”, küpsanlı tatar mäktäplärendä uzğan. Watan suğışınnan soñ mäktäplär dä yabılğaç, balaların başlı-küzle itü probleması ata- analar qulına qalğan.Tarixçı,”Tatarı Sankt-Peterburğa”kitabı avtorı Dawt ağa Äminovnıñ tormış iptäşe Mädinä apa süzlärençä, illençe yıllarda citkän qız-ulları bulğan ğailälär, çiratlaşıp, üz fatirlarında yäşlär kiçäläre uzdırğannar.Kiçälärgä tanışları täqdime belän ürnäkle tärtiple yeget häm qızlar ğına çaqırılğan.Üzen naçar yaqtan kürsätüçelär öçen mondıy kiçälärgä işeklär yabıla torğan bulğan. Şulay itep, ğailägä oçraqlı keşelär elägü qurqınıçı kimegän.
Annan altmışınçı yıllarda kiçälärne törle “qızıl poçmaqlarda” qaçıp- posıp uzdıra başlağannar.
Alarğa almaşqa klublar, kafelar kilgän, ä tanışu probleması qalğan. Tuqsanınçı yıllarda üzläre tanışa aludan ömetläre özelgän törle yäştäge qız-xanım, ir-yegetlär fotograf Mönirä Moratovağa yärdäm sorap möräcäğät itä başlağannar. Şulay itep, Peterburgta tanıştıru xezmäte”Xanuma”barlıqqa kilgän.
Xanumanıñ üzen dä tıñlap qarıyq: möräcäğät itüçelärne fotosurätkä töşerep,nindiräk keşe belän tanışırğa teläwen açıqlap, tanışlarım arasınnın variantlar täqdim itä idem. Cıyılır, küzgä küz qaraşıp söyläşer urın bulmağaç, bik qıyın ide. Menä şundıy mömkinçelekne bügen Millätlär yortı birde, bügen räxätlänep tanışu kiçäse uzdırabız, söyläşäbez, cırlaşabız”,-dip quana Xanumabız Mönirä xanım.
Şunısı quanıçlı, kiçäneñ programmasın tözüçelär häm alıp baruçılar yäşlär.Universitetnıñ fizika fakul''tetı aspirantı Nail Väliäxmätov Peterburgta tuıp üskän, telne dä yaxşı ğına belä, kiçäneñ tatarça öleşen ul alıp bardı.
Äytergä kiräk, kiçädä telne aktivlatıp cibärügä, xalıq cırların iskä töşerügä yunälderelgän bik küp uyınnar , konkurslar ütkärelde.Piroğlı çäy östäle artında törle yäştäge millättäşlärebezneñ söyläşep süzläre betmäde., kölü- şayartu tuqtap tormadı. Yäşlär desertqa keçkenä genä konsert programması da äzerlägän idelär.Xalıq bik qänäğät bulıp, yaña yıldan soñ tağın oçraşırğa süz quyışıp, taralıştı.
Rişat äfände fikerençä, menä şulay, qul quşırıp utırmıyça, üzebez oyıştırıp, üzebez qatnaşıp yörsäk kenä bu kiçälärneñ kiläçäge bulaçaq.
Şağirä Wiliä xanım:”Başqortstanda yäşägändä millätemneñ, telemneñ qäderen belmägänmen.Menä xäzer çittä yörep, Uqrainada küp yıllar yäşäp, Peterburgta torıp telneñ qäderen, tämen belergä öyrändem, räxätlänep söyläşäm. Mondıy kiçälär bik kiräk “, -di.


text: Quşma Ştatlar däwlät sekretare yärdämçese Älizäbet Djons Alma Atada bulğan waqıtta, Qazaqstan xakímítların bulaçaq parlament saylawların döres häm açıq itep ütkärergä çaqırdı. Ul Üzbäkstanda bulğan xälne iskä töşerde. Anda säyäsi üzgärtep qorularda üseş bulmağanğa, Quşma Ştatlar finans yärdämen tuqtattı. Ayırım alğanda Djons bolay dide: “Qazaqstannıñ häm başqa illärneñ xakímítların süz iregen tämin itü, reformalar ütkärü, keşe xoquqın saqlawnı buldıruda ışandıru öçen törle xoquqí çaralar qullanılırğa mömkin”.


text:
Latviä tışqı eşlär ministrlığı süzçese Dagniya Stukena Associated Press agentlığına NATOnıñ xärbi infrastrukturası turında mäğlümät tabarğa tırışqan, iseme atalmağan ber Rusiä diplomatınıñ ildän çığarılıp cibäreläçägen belderde.
Stukena äytüençä Rusiäneñ Latviädäge ilçese İgor' Studennikovnı Latviä tışqı eşlär ministrlığına çaqırğannar häm ğäyeplänüçe diplomatnıñ 72 säğät eçendä Latviädän çığıp kitüen taläp itkännär.
Rusiä tışqı eşlär ministrlığı bu Latviädäge xäzerge citäkçelek alıp barğan Rusiägä qarşı säyäsätkä turı kilüçe provokativ adım dip belderde häm Rusiä yağınnan da şundıy uq adımnar belän yanadı.
Fevral' ayında Litva şpionlıqta ğäyeplänüçe 3 rus diplomatın ildän çığarıp cibärgän ide.
Mart ayında Estoniä dä 2 rus diplomatın şpoionlıqta ğäyepläp çığarıp cibärde.
Latviä, Litva häm Estoniä Mart axırında NATOğa quşıldı. 1-nçe maydan alar Yewropa Berlegenä dä quşılaçaq.


text: Fransiä Prezidentı Jacques Chirac Libanğa suğıştan soñğı torğızu eşlärenä 7, 6 milliard dollar külämendä xalıqara yärdäm kiläçäk dip xäbär itte. Libanğa yärdäm kürsätüdä 40lap il häm xalıqara oyışma qatnaşa. Süğüt gäräpstanı bügen Libanğa 1,1 milliard dollar külämendä yärdäm biräçägen äytte. Liban premyer-ministr Fuat Siniora, matbuğat oçraşuında xalıqara yärdäm ildä tötrıqlıqnı törğızuğa yärdäm itäçäk, dide. Yevropa Komissiäse, yärdäm yäki kredit räweşendä 522 million dollar birü turında iğlan itte. Quşma Ştatarlar däwlät sekretere Condoleeza Rice, Quşma Şatatlarnıñ kredit häm grant räweşendä 700 million dollar artığraq yärdämne birü xaqında xäbär itte.


text:
Polşa däwläteneñ Krakov yanında pänceşämbe könne ütkän çaralar tatarlarğa da qağıla. Çönki faşizmnıñ qorbannarı arasında meñlägän tatarlar bar. Konslagerlardağı tormışnı taswirlağan Näbi Däwli, Musa Cälil, Ğazi Qaşaf äsärläre härwaqıtta keşelärne dulqınlandırdı. Fälän millät wäkile bulğan öçen keşene yuqqa çığaru, qıyırsıtu, mısqıllaw elek tä, xäzer dä iñ awır tä''sir itä torğan ğämäl. Älbättä, Polşada cıyılğan säyäsätçelär, zur däwlät eşlekleläre izge xaqiqätne äytte. Ämma, ictimaği añda, könküreştä andıy xällärneñ tamırı qorımağan äle. Peterburgta, Mäskäw tiräsendä çit millät keşelären üterü, imgätü oçraqları buldı. Xäzerge buın yäşläreneñ tärbiäse faşizmnan sabaq aluğa nigezlänmägän.
Häm tağın ber sabaq. Yähüdlär häm Könbatıştağı aldınğı fikerle säyäsätçelär Holokostnı, milli faciğäne ictimaği tormışta, sänğättä çağıldıra, tärbiä çarası itep qullanalar. Ä tatar tarixı häm milli faciğäse turında belüçelär bik az. Dimäk, andıy xällär qabatlanmas digän garantiä dä yuq.
Rimzil Wäli


text:
Bu qışta Russiädä salqın hawadan hälak buluçılar sanı 240-tan artıp kitte. Tabiblar äytüençä uzğan ber täwlek eçendä tağın 35 keşe xastaxanägä kiterelgän. Peterburda berniçä kön buyı cılıtılmıy torğan yortlarnı cılıtu öçen xärbilär keçkenä miçlär häm küçmä elektr stansiäläre urnaştırdı. Yıraq könçığışta qar häm boz belän dönyadan ayırılğan yortlarğa xärbilär älege ğädättän tış xäldä kiräkle yardäm kiterde. Russiäneñ Ğädättän tış xällär ministrlığı belderüençä, ildä barlığı 25 meñläp keşeneñ yortı çılıtılmıy.
Yewropada da bü könnärdä salqın hawa tora. Germaniädä, Baltıyq buyında, Slovakiädä häm İtaliädä tuñıp ülüçelär buluı turında xäbärlär kilde. Bu qışta Pol’şada salqın hawa 200-dän artıq keşeneñ ğömeren özde. Fransiä belän Britaniädä uzğan atna axırında küp kenä transport çaraları tuqtatılğan ide. Bügen bu illärdä xäl normal’läşä bara.


text:
Bäyräm mäşäqätläre – qıçqırıp torğan kontrast
Çülmäkçedän kürmäkçe digändäy, şirkät başlıqları da, rayon häm şähär citäkçeläre dä bu mäsälädä Mintimer Şäymievneñ xatın-qızlarğa mönäsäbäten, möğayın, ürnäk itep alğannardır. Ser tügel, respublika citäkçese, cayı çıqqan sayın, üzeneñ xatın-qızlarğa bitaraf tügel ikäneñ raslap kilä. Ä Tatarstan cirlegendä mäxäbbätkä, yağımlı süzgä, ixtiramğa layıq ilahi zatlarıbız citärlek.
Qayber fiker öyränülärgä qarağanda, ir-zatlarnıñ 91% xatın-qızlarğa ixtiram kürsätergä kiräk, dip sanıy ikän. Çınbarlıqta isä küpmese xanım-tutaşlarnı örmägän urındıqlarğa utırtmıydır – äytüe qıyın. Läkin bernärsä küzgä taşlana – qıçqırıp torğan kontrast. Kemnärder söygännären şampan şärabı tutırğan vannalarda qoyındıralar, ä kemnärder, häm alar, älbättä, kübräk, layıqlı tormış ta kürsätä almıylar. Çönki räximsez reformalar cämğiätne baylar häm yarlılarğa bülep, alar arasındağı upqınnı tiränäytä häm kiñäytä bara.
Şulay da, bäyräm aldınnan här xatın-qız ömetlänep yäşi. Kemder ber bäyläm yazğı çäçäkkä, kemder yaqtı kiläçäkkä, kemder täwge mäxäbbätkä.


text: Ğiraq premyer-ministrı İyad Allawi ğaskärlär belän qamap alınğan Falluca şähäre xalqına 2 million dollarlıq yardäm cibärergä wağdä itte. Kiçä häm bügen başqalada häm ilneñ tönyağındağı Mosul şähärendä şartlawlarda kimendä 14 ğiraqlı hälak buldı. Alar arasında polisiä xezmätkärläre dä bar. Amerikan ğaskärläre comğa könne qulğa alınğan Falluca şähärendäge aradaşçı Şeix Xaled Hamoud al-Jumail''nı irekkä çığardı. Al Jumaili, Reuters mäğlümat agentlığına, tınıçlıq bulsın öçen – ike yaqnıñ da teläge bulırğa tieş, dip belderde: "Çın tınıçlıq – anı urnaştırır öçen çın küñeldän teläk bulsa ğına bula ala. Xökümät Ğiraq xalqına möräcäğät itep – mäs''äläneñ citdi bulğanın añlatsa, ğiraqlılarnı berläşergä çaqırsa ğına bula ala," dide al Jumaili. Ğiraq premyer-ministrı – ägär Falluca xalqı şähärdä qaçıp yatqan Abu Musab al-Zarqawi ğaskärlären qulğa alırğa yardäm itmäsä – şähärgä basıp keräçägen beldergän ide. Amerikannar al-Zarqawi öçen 25 million dollar aqça wağdä itä.


text:
Belgiä häm Fransiä, iminlek säbäplärennän üz hawa mäydannarına töşergä röxsät birmägän hawa şirkätläre isemlegen iğlan itte. Belgiäneñ qara isemlegendä 9 hawa yulları şirkäte bar, alarnıñ kübese Afrikanıqı, şulay uq Ärmänstannıñ Van hawa yulları häm Ukrainanıñ Könyaq hawa şirkätläre bar.
Fransiä üzenä Afrika, Tailand, Tönyaq Korea häm Amerika Quşma Ştatlarınnan barlığı 5 şirkätneñ oçqıçlarınıñ kilüen tıydı.
Comğa könne Yevropa Komissiäse, Yevropa Berlege buylap mondıy qara isemlek 6 ay eçendä äzer bulaçaq, dip belderde.


text:
Matbuğat ireklege könendä Üzäk Aziädäge matbuğat ireksezlege
Maynıñ 3-endä dönya matbuğat ireklege könen bilgeli. Bu çara Berläşkän Millätlärneñ Ğomumi Mäclese qararı belän 1993-nçe yıldan birle ütkärelep kilä. Şul könne dönya cämäğätçelege matbuğat ireklege öçen köräşkän keşelärne, mäğlümat çaraların iskä ala häm şunıñ aşa xökümätlärgä, demokratiä nigezlären täşkil itkän şul irekleneñ ähämiaten citkerergä tırışa. Matbuğat ireklege belän xällär bigräk tä Üzäk Aziädä ayanıç.
"Keşe xoquqların yaqlawçılar kebek ük, jurnalistlar Üzäk Aziädä zur doşmanlıq şartlarında eşli. Andağı xökümätlärneñ küpçelege üz eşen, büdjet aqçaların sarıf itüne cämäğätçelek küzätüe astına quyuğa qarşı çığa, alar ğomumän xalıq aldında xisap totuğa qarşı. Bu isä jurnalistlar öçen zur problemalar tudıra - alar mäğlümat cıya almıy, üz eşlären tieşle itep başqarğan xäldä nindi awırlıqlarğa yulığuın añlıy häm şuña kürä üz-üzlären çikläwgä bara", dip taswirlıy Üzäk Aziä illärendäge jurnalist eşen Human Rights Watch wäkile Rachel Denber.
Bu wäzğiat, anıñ ğämäli tormıştağı çağılışları ildän-ilgä üzgärep torsa da, bar töbäkkä xas diärgä bula. Taciqstandağı xäl turında ilneñ bäysez media berläşmäse citäkçese Nuretdin Qarşıbayev bolay di:
"Oyışmabız eşläp kilgän 7 yıl eçendä bez şundıy fikergä kildek - saylawlar aldınan xökümät mäğlümat çaraların kontrol'' itüen haman qırıslata, xoquq bozular ğomumän artu yağında"
Töbäktäge başqa illärneñ xökümätläre dä yaqınça şul uq yuldan bara. Brüsseldäge Xalıqara jurnalistlar berlege mödire Oliver Money Kyrle misal itep Qazaqstannı, anda da saylawlar aldınnan kontrol''neñ qırıslandırıluın kiterä:
"Saylawlar media säyäsäteneñ häm media bäysezlegeneñ iñ qırıs çorı bulıp tora. Şul waqıtta xökümät xäbärçe eşenä bik sizger bula, ämma ikençe yaqtan, näq şul çorda xökümätneñ media ölkäsendäge säyäsäte dä çit illär küzätüe astına elägä", di Xalıqara jurnalistlar berlege citäkçese Money-Kyrle.
Saylawlar ber närsä, Üzäk Aziä xökümätläre mäğlümat çaraları eşen ayırım waqiğälärgä cawap itep tä nıq qatlawlandıra ala. Moña misal - Üzbäkstannıñ Ändican şähärendäge çualışlardan soñ alğan säyäsäte.
Näq ber yıl elek üzbäk xökümäte xakimiat ğämällärenä qarşı çıqqan xalıqqa ut açıp, räsmi mäğlümatqa ğına qarağanda da, 187 keşene üterde. Şunnan soñ İslam Kärimov xakimiate Ändican turında yazarğa batırçılığı citkän üzbäk jurnalistların ğına tügel, çit il mäğlümat çaraların da ildä eşläwdän tıydı. Üzbäkstanda matbuğat ireklege ölkäsendäge xäzerge wäzğiatne Ändican xälläre turında xäbär birep torğan bäysez jurnalist Ğälimä Boxarbayeva bäyäli:
"Üzbäkstandağı iñ zur problema bulıp bügen bäysez jurnalistikanıñ tulısınça tıyıluı tora", di Üzbäkstandağı xällär turında xökümät qaraşınnan ayırılğan, bäysez xäbärlär birep toruçı Ğälimä Boxarbayeva.
Kärim Kamal


text:
Räsäy prezidentı Vladimir Putindıñ federal yıyılışqa yullamahına kommentariy birgändä politolog Gleb Pavlovskiy Başqortostandağı xäldärźe lä iskä töşörgän. Unıñ hüźźärenä qarağanda, Vladimir Putin Ukraina, Gruziä häm Qırğıźstandıñ uram revolyutsiäların hanğa huqmasqa saqıra. Moskovskiy Komsomoles gazetahı yaźıuınsa, Putin hüźźärenä şunday añlatma bireü Başqortostanda oppozitsiä sığış yahağanda bik qıźıq bulıp toyola. Federal Yıyılışqa yıllıq xattı tıñlağan Respublika prezidentı Vladimir Putin sığışına äle ber nindäy źä añlatma birmägän. Kiñ mäğlümät saraları Mortaza Räximov yağınan bögön xatqa qarata nindäy źä bulha reaksiä bulır tip kötä. Ğömümän, Başqortostanda bıl xat nindäy źä bulha reaksiä tıuźırmanı? Vladimir Putin sığışına qarata älegä tik Däülät Dumahı deputatı Mansur Äyüpovtıñ ğına fekere bildäle. Ul dokument üźensälektäre turahında bına nimä tine.
Audio (Mansur Äyüpov)


text:
Xalıqara xoquq yaqlaw oyışmaları ber yıl elek Üzbäkstanda demonstratsiäçelärgä qarşı köç qullanudan zarar kürgännär öçen ğädellek buldırırğa çaqırdı.
Amnesti İnternational xoquq yaqlaw oyışması äytüençä, Üzbäk xakimiätläre bıltır Ändican şähärendä bulğan waqıyğalarnı watan iminlege xaqına dip häm terrorğa qarşı çara dip süz iregenä qarşı ğämällär öçen faydalana.
Human Rights Watch törkeme xökümät üterülärdä qatnaşqannarnı cawapqa tartmadı dide. Oyışma şulay uq Üzbäk xökümäteneñ xoquq yaqlawçılarğa, jurnalistlarğa, sivil cämğiät oyışmalarına qarşı çaralar başlawı turında äytä.
Üzbäk räsmiläre 2005-neñ 13-nçe mayında Ändicanda qorallı ğisyanda qatnaşqan 190-lap suğışçı üterelde dip belderä.
Ämma şahitlär häm xoquq yaqlaw oyışmaları ülüçelär sanı küpkä zurraq ide, alar arasında küp kenä qoralsız keşelär dä bar ide di.


text:
Çexiä başqalası Prağada Azatlıq Radíosnıñ yaña binasına berençe taş salu tantanası buldı. Bu çarada Çexiä xökümäte wäkilläre, çit il diplomatları häm jurnalistlar da qatnaştı. Quşma Ştatlarnıñ däwlät deportamentı wäkile Colleen Graffi bu waqıyğa uñayınnan: “Radíonıñ ozın häm kürkäm traditsiäse- başta elekke sovetlar berlege blogındağı häm Sovetlar Berlegendäge, annan soñ Üzäk Aziädäge bäysez illärdä, Kavkaz, Äfğanstan häm İrandağı üzeneñ tıñlawçılarına xezmät itü. Bu tantana, Radíonıñ missiäse bik ozaq däwam itäçägen añlata”,- dide.
Quşma Ştatlar Kongressı Azatlıq Radíosınıñ yaña binasın tözü öçen 15 million dollar, ä Çexiä xökümäte küçü eşlärenä millionnan artıq bülep birgän. Azatlıq- Quşma Ştatlar Konressı tarafınnan finanslanğan bäysez radío.


text:
Azatlıq radiosı Ana tele köne uñayınnan bäyge iğlan itä
Belgänegezçä, Tatarstanda fevral’ – Ana tele aylığı dip iğlan itelde. İsegezgä töşerep ütäbez, älege çara 21 fevral’dä bilgeläp ütelä torğan Ana tele köne uñayınnan uzdırıla. Aylıq qısalarında tellärgä, bigräk tä tatar häm rus tellärenä bäyle törle çaralar ütkärelü qaralğan. Mäsälän, Tel häm ädäbiät institutında ğalimnärneñ cämäğätçelek wäkilläre belän oçraşuı, Çallıda tel mäs’älälärenä bağışlanğan fänni-ğämäli konferensiä uzdıru, kitapxanälärdä kürgäzmälär, tügäräk östäl utırışları oyıştıru, mäktäplärdä, yuğarı uqu yortlarında uquçılar öçen yazuçılar, tel belgeçläre belän qızıqlı oçraşular ütkärü qaralğan. Şulay uq Ana tele aylığı barışında, Tatarstan-Yaña ğasır kanalınıñ Mädäniät dönyasında programmasınıñ ber çığarılışın da tellär mäs’äläsenä bağışlaw planlaştırıla. Bu xaqta bezgä respublika Ministrlar Kabinetınıñ Tellärne üsterü bülegendä xäbär ittelär.
Bu çaralar, alarnıñ barışı, ğomumän, Tatarstanda tellär mäs’äläseneñ torışı belän bez sezne äle tanıştırırbız. Bügen isä Azatlıq radiosınıñ Ana tele köne uñayınnan ütkärergä telägän ber çara turında. Bez tıñlawçılarıbız arasında tatar telen iñ äybät belüçe, iñ yaxşı tärcemäse isemenä bäyge iğlan itärgä buldıq. Bügen bez sezgä äytkän berniçä urısça süzne tatarçağa tärcemä itep, sez, xörmätle tıñlawçılar, alarnı bezgä xäbär itä alasız. Cawaplarnı elektron häm ğadi poçta aşa yazıp cibärergä, şaltıratıp äytergä mömkin. Adres häm telefonnarıbıznı bez sezgä yazmanıñ axırında iskä töşererbez. Ä älegä – tärcemä itärgä kiräkle süzlär.
CBEЖИЙ, ЗAПAC, ФAЛbCИФИKAЦИЯ, MEHEДЖEP, ЗAЛOГ, BEPTOЛET
Şulay itep, bäygedä qatnaşırğa teläwçelär, xäzer äytelgän süzlärne tatar telenä tärcemä itep, Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosına xäbär itärgä tieş. Bezneñ elektron adresıbız – azatliq@azatliq.ru. Poçta adresı – 420012 Qazan-12, 155 abonent tartması. Telefonıbız – 368102. Bez bäygedä qatnaşırğa teläwçelärneñ cawapların kötep qalabız.
Gölnaz İlgizär


text:
Uzbäkstan xakimiätläre höcümnär öçen Hizb-ut Tahrirrnı ğäyepläsälär dä, moña dälil yuq.
Üzbäkstan bu yılda ikençe märtäbä intexarçılarnıñ öcümenä duçar buldı. Höcüm obyektı bulıp AQŞ häm İzrael ilçelekläre häm Baş Prokuratura bürosı buldı. 7 keşe , şul sanda öç intixarçı hälak buldı. Ekstremizmnıñ köçäyä baruı turında kisätep kilgän Üzbäkstan xakimiätläre, höcüm öçen tıyılğan İslam oyışması Hizb-ut Tarhirnıñ ağzaların ğäyeplärgä aşıqtılar. Läkin, küzätüçelär mondıy räsmi qaraş belän kileşmilär, çönki törkem moñarça köç qullanmadı.
Audio
"Hzb-ut Tahrir gönaxsız sarıq, ziansız dip däğvä itkän üzlären keşe xoquqları oyışması dip atağan berläşmälär, oyışmalar, törkemnär bar. Çınbarlıqtra bu törkem küplärne aldıy häm yaña ağzalar cälep itä. Alarnıñ çın niäte küberäk höcümnär bulğannan soñ faş iteler. Läkin, ul çaqta inde soñ bulır."
Karimov Hizb-ut Tahrir Mart-April aylarında Taşkentta häm Buxarada bulğan höcümnär öçen dä cavaplı dip belderde. Ul insidentlarda 47 keşe, şul sanda 33 höcüm itüçe hälak bulğan ide. Hizb-ut Tahrirnıñ Londondağı bülekçäseneñ başlığı İmran Wahid , Çomğa könge häm bu yılnıñ başlarında bulğan höcümnärdä oyışmanıñ qatnaşı bulmadı dip belderde.
Audio
"Karimovnıñ rezimı zäğif. Hizb-ut Tahrir oyışmasınıñ Üzbäkstanda häm Üzäk Aziädä populärlege üsä bara. Şul säbäple Karimov anı pıçratırğa tırışa."
Üzäk Aziädä 20 meñ ağzası bar dip isäplängän bu törkemneñ regionda nindi dä bulsa köç qullanuda qatnaşqan buluı xaqında mäğlümät yuq. Üzbäkstan küzläv oyışmaları räsmiläre Üzäk Aziädä Xalifät buldırunı yaqlauçı oyışmanıñ köç qullana başlauı bik ciñel dip kisätälär. Britaniäneñ Üzbäkstandağı elekke ilçese Paul Bergne Azatlıq radiosı xäbärçesenä Hizb-ut Tahrirnıñ soñğı häm bu yıl bulğan ike höcümdä qatnaşqan buluına ışanıp betmi.
Audio
"Hizb-ut Tahrirnıñ köç qullanmau säyäsen üzgärtkän buluın kürsätkän ber nindi dä dälil yuq. Şul säbäple berençe qaraşta bombalaunıñ artında ul tora dip äytep bulmıy."
Bergneneñ süzlärençä, monıñ öçen Üzbäkstanda İslam xäräkäteneñ yäisä Taşkent häm Buxaradağı elekke höcümnär öçen dä cavaplılıqn üz östenä alğan Üzbäkstanda İslam Cihadı oyışmaınıñ cavaplı buluı küberäk ixtimal.
Färit İdelle, Praga.


text:
Sitemizde yayınlanan ders ve çalışma kitaplarının cevapları kesin doğruluk teşkil etmemektedir. Paylaşılan sayfalar, kendi cevaplarınız ile karşılaştırmanız için yayınlanmaktadır. Bu sebeple bu yayınlar ile ancak kendi cevaplarınızın doğruluğunu kontrol edebilirsiniz.
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı Cevapları 2016-2017
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 82.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 81.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 80.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 79.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 78.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 77.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 76.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 75.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 74.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 73.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 72.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 71.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 69.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 68.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 67.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 66.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 65.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 64.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 63.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 62.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 61.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 60.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 59.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 58.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 57.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 56.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 55.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 54.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 53.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 52.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 51.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 50.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 49.Sayfa Cevapları
»4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 48.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 46.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 45.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 44.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 43.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 42.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 41.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 40.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 39.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 38.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 37.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 36.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 35.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 34.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 33.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 32.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 31.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 30.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 29.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 27.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 26.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 25.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 24.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 23.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 22.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 21.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 20.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 19.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 18.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 17.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 16.Sayfa Cevaplar
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 15.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 14.Sayfa Cevaplar
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 13.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 12.Sayfa Cevapları
4.Sınıf Özgün Yayınları Türkçe Çalışma Kitabı 11.Sayfa Cevapları


text:
Dästür boy`ınşa bïılğı jılı da mïllïondağan qazaqstandıqtar Tuñğış Prezïdent künin atap ötwge asığadı. Bul eren eñbek ïesi, älem moy`ındağan ulı tulğağa degen twğan xalqınıñ qurmet- qoşemeti bolsa kerek. Elimizde eñkey`gen qarïyadan eñbektegen balağa dey`in Elbasın tanïdı, biledi desek, artıq ay`tpağan bolar edik. Elbasın közben körip, onımen jüzdesw qwanışı kez kelgen janğa buy`ıra bermey`tin baq. Desek te Elbasımen kezdesip, onıñ jılı lebizin estigen jandar aramızda bar. Sonday` jannıñ biri – «Şapağat» jawapkerşiligi şektewli seriktestiginiñ dïrektorı Eşnïyazov Serğalï Sıdıqulı tört ret Elbasımen kezdesw baqıtına ïe bolğan. – Elbasın alğaş ret körgenim 2005 jıldıñ 28 säwiri bolatın. Bul küni Qızılorda qalasında stwdentter saray`ında käsipkerler men jumıs berwşilerdiñ «Atameken» jalpıulttıq odağınıñ İ sʹezi ötti. Sʹezge Elbası Nursultan Äbişulı Nazarbaev qatıstı. Ol kezde ay`maqtı Ïkram Adırbekov basqaratın. Ay`maqtarda käsipkerler odağı qurılğan tarïxï kez edi. Kezdeswde käsipkerlik jay`ında keleli äñgimeler qozğalıp, ay`maqtıñ saladağı bağıt-bağdarı ay`qındaldı.
Prezïdent alqalı jïınnan soñ bir top käsipkerlermen eskertkişke swretke tüsti. Qolımızdı aldı. –Künde kezdese bermey`miz, birge swretke tüsey`ik,-dep özi usınıs jasadı. Elbasımen jarqın jüzdesw mağan ğana emes, Sır boy`ı käsipkerlerine tıñ serpilis bergeni sözsiz. 2005 jıldıñ 17 qaraşasında Astana qalasında respwblïka käsipkerleriniñ sleti boldı. Elbasımen ekinşi ret osı şarada jüzdestim. Al, üşinşi ret Bay`qoñır ğarış ay`lağınıñ 35 jıldıq merey`toy`ın merey`toy`ında, törtinşi ret Almatı qalasında 1996 jıldıñ 25 mamırında Prezïdenttik soñğı qoñırawda kezdeswdiñ säti tüsti. Balam Nurjan ol kezde №27 darındı balalarğa arnalğan mektepten 3 ret qatarınan bïologïya päni boy`ınşa respwblïkalıq olïmpïada jeñimpazı atandı. Elbası jıl köleminde jetistikke jetken jas darındılardı qabıldap, maqtaw qağazın tapsırdı. Sıy`ğa sağat sıy`ladı,-dey`di käsipker marqaya söy`lep. Ay`maqqa tanımal käsipker därixana käsibimen ay`nalısadı. Osı käsippen şuğıldana bastağanına üstimizdegi jıldıñ 27 jeltoqsanında 20 jıl tolmaq. Bügingi tañda ol jarı Alma Ïsabekovamen birge 8 adamdı jumıspen qamtıp otır. «Şapağat » JŞS awdan salığına jılına 3-3,5 mln. teñge köleminde tüsim tüsirip keledi. Käsipkerlik örken jay`ğan otbasında 3 perzent dünïege kelgen. Januyanıñ tuñğışı Nurjan Astana qalasında Qazaq Memlekettik zañ akademïyasınıñ xalıqaralıq quqıq fakwlʹtetinde ağa oqıtwşı bolıp qızmet etedi. JOO-nıñ doktorantı. Erjan käsipker, Erbol äl-Farabï atındağı Qazaq Memlekttik Ulttıq wnïversïtetiniñ «Mexanïka-matematïka » fakwlʹtetiniñ izdenwşisi. – Elbasımen ärbir kezdeswim-men üşin erekşe oqïğalar. Osınday` baqıtqa ïe bolğanımdı maqtanış etemin. Ol kisimen bolğan jüzdeswlerdegi ulağattı sözderinen alğan äserimdi ay`tıp jetkizw mümkin emes. Mine, elimiz üşin Tuñğış Prezïdent küni merekesi de jaqındap qaldı. Täwelsizdigimizdiñ 25 jıldığı merekesimen tuspa- tus kelip otırğan saltanatpen barşa jerlesterimdi quttıqtay`mın,-dey`di käsipker aqjarma tilekpen.
Särsenkül JAWDATBEKQIZI


text:
Azatlıq radíosınıñ Aşxabadtağı xäbärçese Oğulsapar Muradova inde 7 atna törmädä. Anıñ yanına advokatlarnı kertmilär häm ğäyepläw qararı da çığarılmağan. Azatlıq radíosı alğan xäbärlärgä qarağanda, Muradova qıynala. Azatlıq radíosı prezidentı wazífaların başqaruçı Jeff Trimble, bu “törekmän normalarınnan qarağanda da keşe xoquqların bozunıñ tupaslığı” dip belderde.
Jurnalistnı 18 yün könne qulğa alğannar. Annan soñ anıñ citkän 3 balası totqarlanğan. Säbäplären añlatıp tormıyça balaların ike atnadan soñ çığarğannar.


text:
Tömän qızı Miläwşä ministrlıqta iñ çibäre
-Miläwşä şul konkursı aldınnan bik borçıla. “Äniem, niçeklär genä ütkärep cibärermen”,- di. Min äytäm: “Borçılma qızım! Şuñarğa omtıldıñ inde. Barlıq omtılışlarıñnı tormışqa aşır”,- didem. -Qız keşeneñ xärbi kiem kiüe niçegräk? -Ä min üzem dä xärbi bulğaç, moñarğa ber dä isem kitmi. Xatın-qıznıñ härber cirdä eşli aluın dälilläw genä bu. -Sezneñ forma kiüegezgä niçä yıl buldı. -1 nçe oktäberdä 13 yıl bula. -Stroyğa da basırğa kiräk, tezelergä dä kiräk, atlarğa da kiräk. -Şulay barsın da eşlärgä kiräk. İr keşelär belän ber safta bulırğa kiräk. -Xatın-qıznıñ güzällegen qırıslandırmıymı bu äyber. -Yuq. Berdä qırıslandırmıy. Menä bezneñ eştä xatın-qızlar san buyınça äzräk ir keşelärdän. Şuña kürä, ir keşelärneñ iğtibarın da toyasıñ, küñellär härwaqıt kütärenke eştä. -Miläwşäneñ ciñep çığuına küñelegez ışanğan ideme? -Üze quyğan maqsatqa ireşä torğan ul. Işandım ciñep çığuına. -Maqsatına ireşä torğan buluı ätidänme, ällä änidänme? -Ätisennän dä, minnän dä dip uylıym.
-Qız keşeneñ xärbi kiem kiüe niçegräk?
-Ä min üzem dä xärbi bulğaç, moñarğa ber dä isem kitmi. Xatın-qıznıñ härber cirdä eşli aluın dälilläw genä bu.
-Sezneñ forma kiüegezgä niçä yıl buldı.
-1 nçe oktäberdä 13 yıl bula.
-Stroyğa da basırğa kiräk, tezelergä dä kiräk, atlarğa da kiräk.
-Şulay barsın da eşlärgä kiräk. İr keşelär belän ber safta bulırğa kiräk.
-Xatın-qıznıñ güzällegen qırıslandırmıymı bu äyber.
-Yuq. Berdä qırıslandırmıy. Menä bezneñ eştä xatın-qızlar san buyınça äzräk ir keşelärdän. Şuña kürä, ir keşelärneñ iğtibarın da toyasıñ, küñellär härwaqıt kütärenke eştä.
-Miläwşäneñ ciñep çığuına küñelegez ışanğan ideme?
-Üze quyğan maqsatqa ireşä torğan ul. Işandım ciñep çığuına.
-Maqsatına ireşä torğan buluı ätidänme, ällä änidänme?
-Ätisennän dä, minnän dä dip uylıym.
Miläwşä Tömän däwlät universitetın psixolog belgeçlege buyınça beterep menä ike yıl inde Ğädättän tış xällär ministrlığınıñ yanğınğa qarşı köräşü xezmäteneñ uqıtu üzägendä eşli. Ul yanğınğa qarşı köräşüçelär dinastiäseneñ däwamçısı. Ätise Äkräm İbragimov bu xezmätneñ polkovnigı, änise Mönirä kapitan.
Miläwşä Tömänneñ “Roşçina” hawa alanınıñ säfärdän kilüçelärne kötü urınına bällür tacın kiep çıqtı. Şul uq sekundta, tuğannar belän oçraşuğa uq, jurnalistlarğa tässirlären söyli dä başladı.
-İsän-saw qayttıñmı, qızım? -ПpиBeT! -OчeHb paдa. ДocToйHo BыcTyпилa и пoбeдy пpиBeзлa B TюMeHckyю зeMлю. yчacTHиц былo MHoro- 26. Из Bcex cyбъekToB ypaлbcko-пpиBoлжckoro perиoHaлbHoro цeHTpa. CaMый TpyдHый был пepBый дeHb. Бer Ha 800 MeTpoB. OkaзaHиe пepBoй MeдициHckoй пoMoщи. Haдo былo cдeлaTb иckyccTBeHHoe дыxaHиe. ЗHaHиe HopMaTиBHыx дokyMeHToB. BTopoй дeHb- Moй koHek. ЭTo TaHцы, дeфилe. Ceйчac Bыxoд B фиHaл Ha «Mиcc- MЧC Poccии». -ЗHaHиe cпacaeT Mиp, или kpacoTa Bce-Takи? -ЗHaющaя kpacoTa. Я Tak бы oTBeTилa.
-ПpиBeT!
-OчeHb paдa. ДocToйHo BыcTyпилa и пoбeдy пpиBeзлa B TюMeHckyю зeMлю. yчacTHиц былo MHoro- 26. Из Bcex cyбъekToB ypaлbcko-пpиBoлжckoro perиoHaлbHoro цeHTpa. CaMый TpyдHый был пepBый дeHb. Бer Ha 800 MeTpoB. OkaзaHиe пepBoй MeдициHckoй пoMoщи. Haдo былo cдeлaTb иckyccTBeHHoe дыxaHиe. ЗHaHиe HopMaTиBHыx дokyMeHToB. BTopoй дeHb- Moй koHek. ЭTo TaHцы, дeфилe. Ceйчac Bыxoд B фиHaл Ha «Mиcc- MЧC Poccии».
-ЗHaHиe cпacaeT Mиp, или kpacoTa Bce-Takи?
-ЗHaющaя kpacoTa. Я Tak бы oTBeTилa.
Miläwşä, iñ berençe çiratta, ciñüne Tömängä alıp qayta aluına quana. Bu bäygedä İdel buyı häm Ural Töbägendäge 21 subyekttan 26 qız qatnaşqan. Ğadättän tış xällär ministrlığında eşläwçe çibär qızlar säxnädä matur itep yörü belän berrättän tiz yögerergä dä, aşığıç meditsina yärdäme kürsätä belergä dä, normativ dokumentlarnı xäterlärgä dä tieşlär. Miläwşä bäygedä yögerü buyınça şäxsi rekordın quydı. 800 metrnı ul 3 minut 35 sekundta kilde. Anıñ näticäsen 4 ball belän bäyälädelär. Ä bişle alu öçen 3 minut 15 sekund kiräk ide. Biü bäygesendä aña tiñnär bulmadı. Törek qızı biüen başqarğaç, bäygene qızıqsınıp qararğa kilüçelär dä soqlanuların belderep, yanına kilep räxmät äytkännär.
Miläwşä Sarıtawğa Tömändä bulğan bäygedä ciñgäç kitte. Ölkä yarışında 11 qız qatnaşqan ide. Ciñüdän soñ: “Ätise türä bit, şuña kürä aña birgännärder”,- digän süzlär dä buldı. Äkräm İbrahimov- Ğädättän tış xällär ministrlığınıñ Tömän ölkäsendäge kadrlar idäräse başlığı.
-Tömändä ütkärgändä andıy süzlär bulğandır, ä menä bu Saratovta ütkän konkurstan soñ, andıy süzlär betär dip uylıym. Ul başqa däräcädä. Berniçek alarğa yaqın kilep bulmıy. Minnän tormıy.
“Min tatar milläte wäkile buluım belän ğorurlanam. Bezneñ tatarlar bik kiñ küñelle, qunaqçıl xalıq bit. Tuğan-tumaça, dus-işneñ şundıy berdämlegen başqalarda kürgänem yuq äle”,- di Miläwşä. Çınnan da, bäygedän qaytıp töşügä ük İbrahimovlarnıñ fatirına tuğan tumaça cıyıla başladı. Min Miläwşädän: “Bäygedä iñ awırı närsä buldı”,- dip soradım.
-Miña iñ awırı çabu buldı. İñ ciñele biü buldı. -Tatar qızları bar ideme soñ? -Min belmim inde, tatarmı, rusmı ikänne. Tatarstannan ber qız bulğan ide. Yekaterinburgtan İbragimova bar ide. Minem dä familiä İbragimova bit.
-Tatar qızları bar ideme soñ?
-Min belmim inde, tatarmı, rusmı ikänne. Tatarstannan ber qız bulğan ide. Yekaterinburgtan İbragimova bar ide. Minem dä familiä İbragimova bit.
Ğädättän tış xällär ministrlığınıñ İdel buyı häm Ural töbägendäge iñ çibär qızı Miläwşä İbrahimova bu bäygedän soñ: “Ğilemle çibär qız ğına dönyanı qotqarır”,- di.
Nail Alan. Tömän


text:
28 may çik saqçıları köne
Sovet çorınnan kilgän ğädät buyınça bu kön Tatarstanda, bigräk tä Qazanda bilgelänep ütä. Qazannıñ Üzäk yal parkına törle yıllarda armiädä çik saqçıları ğaskärlärendä xezmät itkän keşelär cıyıla. Şunısı qızıq, bu ğäyre räsmi cıyılu yıldan-yıl räsmiläşä bara. Yartılaş xärbi, yartılaş sivil kiemdäge häm yartısı isrek, yartısı ayıq irlär aldında veterannar, ğämäldäge ofitserlar çığış yasıy. Bıyıl da Tatarstanda yäşäwçe çik saqçıların premyer-ministr Röstäm Miñnexanov qotladı. Anda qotlawında “Rusiä çik saqçılarnıñ iñ yaxşı traditsiälären federal çik xezmäte saqçıları layıqlı däwam itterä. Bügenge köndä çik saqçıları bik zur häm cawaplı eş başqara. Federal çik xezmäte xezmätlärläre kilep tuğan qıyınlıqlarnı uñışlı ciñep, üzläreneñ xärbi burıçın namus belän üti, batırlıq häm yuğarı hönäri ostalıq, üz eşenä, Konstitutsion burıçına tuğrılıq kürsätep, köndälek tormışta batırlıq häm tüzemlelek ürnäklären çağıldıra”, dielä.


text:
İminlek Şurası Kosovo mäsäläsen xäl itä almadı
Çärşämbedä Berläşkän Millätlär oyışmasınıñ İminlek Şurasında ütkän tıñlawlar Kosovo mäsäläsenä yänä açıqlıq kertä almadı. Qarşı taraflar härberse üzenekendä qaldı. Kosovo wäkilläre yaqın arada bäysezlek iğlan itäçägen qabatladı. Serbiä citäkçeläre bu bäysezlekne tanımayaçağın belderde.
Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurası mönbärennän Serbiä prezidentı Boris Tadiç äğza illärne Kosovonıñ beryaqlı iğlan iteläçäk bäysezlegen tanımasqa öndäde. Tarixtan misallar kiterep yasağan yalqınlı çığışında ul bu adım Balkandağı torıqlılıqnı qaqşataçaq, başqa seperatist töbäklärgä ürnäk bulaçaq, dip kisätte. Tadiç 4 atna elek Serbiä premier-ministrı Voytslav Koştuitsa näq şuşı mönbärdän ätkän süzlärne qabatladı:
"Serbiä Kosovonıñ bäysezlegen berqayçan da tanımayaçaq, häm bar demokratik wä diplomatik çaralar belän üzeneñ bötenlegen häm möstäqillegen saqlap qalaçaq. Monıñ belän qabat şunı raslıym: Serbiä köç qullanırğa yä suğışqa barmayaçaq" dide Serbiä prezidentı.
Kosovo albannarı citäkçese Häşim Taçiğa räsmi belderü yasaw mömkinlege birelmäde. Berläşkän Millätlär oyışmasında andıy mömkinlek räsmi tanılğan däwlät wäkillärenä genä birelä. Tıñlawlar betkäç jurnalistlar aldına çığıp, Häşim Taçi bolay dide:
Waşington Kosovoğa bäysezlek birü yağında. Tıñlawda çığış yasağan Quşma Ştatlar wäkile Zalmay Xälilzad bäysezlek birüne küzdä totqan Marti Ahtisaari planın iñ döres çişeleş dip atadı.
Rusiä wäkile Vitaliy Çurkin Xäilzad fikerenä qarşı çıqtı, Kosovoğa bäysezlek birüneñ ber qanuni niegeze dä yuq dide:
"Ber yaqlı adım yasasa da, Kosovo xalıqara cämäğätçelek tarafınnan tulısınça tanılmayaçaq. Kemder, qararnı bozıp, bälki tanır da, tik ul barıber bu binağa tulı xoquqlı äğza bularaq kerä almayaçaq" dide Rusiä wäkile.
Çurkin telgä alğan İminlek Şirası 1999 yılda qabul itkän 1244 sanlı qararda Serbineñ bötenlege qağılğısız, digän süzlär bar. Ul qararnı 5 daimi äğza, şul isäptän Quşma Ştatlar da xuplağan ide. Läkin xäzer Könbatış Kosovonıñ bäysezlege töbäktäge çınbarlıqnı töğäläk çağıldıraçaq digän qaraşata.
Bu yäkşämbedä Serbiädä ütäçäk prezident saylawlarında da Kosovo mäsäläse töp urın alıp tora. Xäzerge prezident Boris Tadiç belän radikal säyäsätçe Tomislav Nikoliç arasında qızu köräş bulaçaq dip kötelä. Soñğı fiker beleşügä qarağanda, Nikoliç berniçä protsentqa alğa çıqqan. Belgeçlär monı näq menä Kosovo tiräsendäge kierenkelek belän añlata. Kosovo beryaqlı bäysezlek iğlan itügä taba awışqan sayın, Serbiädä moña yul quyılmayaçaq, digän radikal käyeflär köçäyä.


text:
Qazan xärbiläre irektän mäxrüm itelde
Böten Rusiädäge şikelle Tatarstan xärbi uqu yortlarında da dedovşçina çäçäk ata. Äle ike ay elek kenä xärbi mäxkämä Qazan garnizonınıñ keçe serjantı Pavel Çipul'skiynı yäş xärbilärne mısqıllağanı öçen ike ayğa irektän mäxrüm itkän ide. Xäzer isä tağın ike xärbi näq şundıy uq cinayät öçen cawaplılıqqa tartıldı.
Mäxkämägä qädär İlgiz Gäläütdinov häm Yevgeniy Lipovskiy ikese ike yaqta: İlgiz – räşätkä artında, Yevgeniy isä alar tarafınnan zıyan kürgän dürt yäş xärbi – Zuev, Orlov, Terent'yev häm Qorbanovlar yanında bulğan. Bu waqıtta Lipovskiy häm Gäläütdinov üz-ara ber dä elemtägä kermägän. Äyterseñ, alar ber-bersen belmi dä. Ä bit berniçä ay elek kenä Qazan xärbi yuğarı uqu yortı keçe serjantları Yevgeniy belän İlgiz xezmät itärgä 100 kön qaluın bergä bilgeläp ütärgä cıyınğan. Älege bäyrämneñ çığımnarın yäşräk xärbilär kütärer dip isäplägän alar. Häm här bersennän 300 sum taläp itkän. Tik yäşräk xärbilär qıyu bulıp çıqqan. Alar yodrıqlar belän aqça birmäyäçäklären añlatqan. Ämma inde ike aylap waqıt uzğaç, yäş xärbilärgä barıber taläp itelgän aqçanı cıyarğa turı kilgän. Häm alar şuşı xaqta uqu yortı citäkçelärenä dä xäbär itkän. Ul waqıtta inde yäş xärbilärneñ eş mäxkämägä qädär citkereläçäk dip başına da kilmägän. Uqu yortı citäkçelege mısqıllawçı xärbilärne urınğa utırtır, çüpne ızbadan çığarmas dip ışanğan alar. Ämma mäxkämä eşe açılğan. Zıyan kürgän xärbilär Lipovskiy belän Gäläütdinovnı kiçerep tä qarıy, ämma çıqmadı. Şulay da xökem qararın çığarğanda, monı isäpkä alıp, ğäyeplänüçelärgä 5 yıl urınına 2 genä yıl birelgän.
Ämma İlgiz ta, Yevgeniy da üzlären ğäyeple dip sanamıy. Xökem qararı äytelgändä, İlgiz Gäläütdinov küz yäşlären yäşermiçä yılağan. Yevgeniy Lipovskiy isä qararnı tınıç qına qabul itkän. İlgizneñ änise mäxkämädä bulğan xällär turında äle belmi. Xärbineñ ätise monı ser itep saqlıy. Ul İlgizneñ ğäyepsez buluına tulısınça ışana. Häm mäxkämäneñ mondıy qarar çığaruın uqu yortında dedovşçina yäğni ağayçılıq belän nıq qına köräşüen kürsätergä teläwläre belän añlata.
Şulay da xakim üz süzen äytte. Yäş xärbilärne mısqıllağan öçen İlgiz Gäläütdinov belän Yevgeniy Lipovskiy ike yılğa ğomum rejimlı koloniädä irektän mäxrüm itelä.
Al'bina Zäynulla