text:
Tatarstan jurnalına 85 yıl. Tatarstan yäşläre - Robert Miñnullin: “Möxämmätle dönya, Mäxäbbätle Mähdi!”
“ Tatarstan” jurnalınıñ noyäber sanında “1дekaбpb- “Tatarstan” jurnalınıñ tuğan köne. Bezgä-85!” dip jurnalnıñ “mañğayına” yäğni, tışlıqnıñ iñ öske öleşendä uq yazılıp quyılğan. Ämma bu turıda aldaraq söylärbez. Älegä , här ayda ike teldä ike jurnal : rus häm tatar tellärendä çığıp kilgän bu ictimaği säyäsi jurnalnıñ bu sanında nindi mäs'älälär kütärelüe turında beler öçen jurnalnıñ eçen açıp qarıyq äle. İñ başta jurnalda xokümätneñ alıp barğan säyäsät teması çağıldırıla, yäğni, bügenge könüzäk mäs’äläse kütärelä. Anda Cirle üzidarä här grajdanğa demokratiä yulı belän , keşelärneñ üzläre yäşägän cämğiätne üzlärenä üzgärtep qorırğa qatnaşa alu mömkinleklären toyarğa bulışa” digän fiker belän RF Prezidentı qarşındağı Rossiä däwlät xezmäte akademiäse professorı, säyäsi fännär doktorı Mixail Stolyarov çığa.
“Tatarstan” jurnalınıñ Meñyıllıq qaytawazı säxifäsendä xökümät mönbäre isem astında Tatarstannıñ Premyer-ministrı urınbasarı- mädäniät ministrı Zilä Välieva redaksiäneñ aña birgän bik küp sorawlarına cawap birä. Qazan şähäre meñyıllığınıñ mädäni- tamaşa programmasın koordinatsiäläp, turıdan –turı yubiley çaralarında qatnaşuçı bularaq, ul ütkän millenium, Tatarstannıñ sotsial'- mädäni häm ruxi üseşeneñ yaña yünäleşläre turındağı fikerläre belän urtaqlaşa. (15 bittä).
Bu süzlärne qüätläp, “Tatarstan yäşläre ” neñ 1 dekaberdäge sanında “Bezne belälär!” dip atalğan yazmadağı ber mäğlümatnı iskä töşerep kitäse kilä. Anda süz Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievneñ ildäge Federal' agentlıqnıñ mädäniät häm kinematografiä buyınça citäkçese Mixail Şvıdkoy belän Qazanda oçraşıp söyläşüe turında. Alarnıñ oçraşıp söyläşüendä süz Qazanda qurçaq teatrına yaña bina tözetügä , Qazan konservatoriäse binasın yañartıp tözü turında barğan. Şulay uq alar “Kul'tura”nıñ yaña milli proyektın tözüdä Tatarstannıñ yuğarı zıyalılar mädäniäten saqlawğa ğına tügel, ä awıl mädäniäten saqlawğa , anı üsterügä zur iğtibarın bilgeläp, bu mäs’äläne şuşı “Kul'tura” milli proyektına kertüne zarur” dip bilgelägännär.
Böten dönya tatarlar tormışı säxifäsendä iğtibarnı bik tä nıq cälep itkäne “Tatarlarnıñ Şäreqtäge küçemsez milkeneñ yazmışı ni xäldä?”digän isem astında Azat Axunovnıñ ezlänüläre, anıñ bu tema buyınça berniqädär xezmäte birelä. Audio Anda şulay uq Arxiv dokumentları ni söyli? Kemnär alar yort xucaları? Diplomat tatarlar, yäğni Ciddädä (Ğaräbstan) SSSRnıñ General' konsulı Kärim Xäkimov häm Rossiäneñ Törkiädäge ilçese Nikolay İgnat'yevlar turında da bik küp kenä mäğlümatlar birä. “Ğosmanlılar arxivı dokumentları ni söyli?” digän sorawlarğa cawaplarnı açıqlarğa omtıla Azat Axunov.
Şulay uq Çit cirlärdä yäşäwçe millättäşlärebez turında bik küp materiallar birelgän. Anıñ berse Finlyandiädä yäşäwçe kürenekle millättäşebez Abdulla Alinıñ 80 yäşlege uñayınnan.
Häm inde Başqortstan tatarları arasınnan “Cırçı bulu- käsep tügel, ä ruxiät... ”digän isem astında cırçı Färidä Kudaşevağa jurnalda bik zur urın birelgän . “Ber qanatım- tuğan cirem- Başqortstanım bulsa, , ikençese- icatıma härçaq iğtibarlı , cır-moñıma mökibbän- Tatarstanım”,di ul, “Häm tatar başqort estradasında çın rejissura yuq däräcäsendä ”..dip bu yazmanı uqığan keşene uylanırğa mäcbür itä.
3 dekaber - Sälix Säydäşewnıñ tuğan köne. Aña 105 yıl tulu uñayınnan Qazan däwlät konservatoriäse professorı Şamil Monasıypovnıñ “Säydäşle moñ xäzinäse”digän mäqäläse bastırılğan. Bu mäqälädä muzıka professorı böten tatar xalqınıñ söyekle, talantlı ulı , tatarnıñ professional' muzıkasına nigez saluçı kompozitorı “Sälix Säydaşewne rus muzıkası danın kütärgän Glinka şikelle çın mäğnäsendä dahi itep sanıy alabızmı? digän soraw quya.
Häm şulay uq şağir Xäsän Tufanğa da bıyıl 105 yıl tulu uñayınnan “ Kiläçäk keşese” digän isem astında yazuçı Rafail' Mostafin “Xäsän Tufan XX ğasırnıñ yartısında tatar şiğriäteneñ formal' bulmağan liderı ide” dip yaza. Tufannıñ icatı turında ul bolay di: audio
Jurnalnıñ bu sanında 1дekaбpbдә yazuçı Möxämmät Mähdievqa 75 yıl tulu uñayınnan anıñ icatı turında mäğlümat birelä. Anıñ Wafat buluına 10 yıldan artıq waqıt ütügä qaramastan anıñ iseme gazeta häm jurnal bitlärennän töşmi”. Anıñ 1968 yılda uq inde berençe zur äsäre “Bez – qırıq berençe yıl balaları” dip atalğan povesten böten tatar dönyası yaratıp uqı. Häm bu çınnan da şulay.
Menä “ Tatarstan yäşläre” gäzite 1 dekaber sanında Tatarstannıñ xalıq şağire Robert Miñnullinnıñ “Möxämmätle dönya, Mäxäbbätle Mähdi!dip isemlängän külämle mäqäläsen urnaştırğan. Robert Miñnullin bu mäqäläsendä üzeneñ student çaqların isenä töşerä. audio. Anıñ şäkerte bularaq ta anı sağınuın belderä.
İnde menä jurnalnıñ üzeneñ yubiley turında söylärgä dä waqıt citte. Anıñ turında filologiä fännäre doktorı Qazan däwlät universitetı professorı Wasil Ğarifullin “Tıynaq yubilyarnıñ kürkäm uñışları”dip isemlängän yazmasında “Tatarstan” jurnalın respublikanıñ jurnal tibında çığuçı berdänber ictimaği-säyäsi basması”,- dip atıy. Häm yazma avtorı tatar milli matbuğatınıñ yegermençe yözdä ike tapqır yañarış kiçerüe turındağı tarixın, häm tatar jurnalistikası tarixındağı rolen bilgeläp ütä.
Massaküläm mäğlümat çaraları bazarında uñışlı çığış yasaw ürnäge bulıp “Tatarstan” jurnalı tora”- dip belderä Wasil Ğarifullin .audio
Şuşı könnärdä, yäğni comğa könne 2 dekaberdä “Tatarstan” jurnalı redaksiäsenä Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev kilep anıñ xezmätkärläre belän oçraşuı turında sezgä xäbärne ireştergän idek inde. Ä yubiley aldı könnärendä jurnalnıñ redaksiäsendä älege basmanıñ veterannarı belän bügenge “tatarstanlılar”nıñ oçraşuı bulıp uzğan ide. Anda ike distä yıl buyına “Tatarstan kommunistı” nda möxärrir bulıp eşlägän Şäwkät Väliev “Ğomummilli ideyäne buldıruda üzegezdän layıqlı öleş kertsägez ide” digän telägen belderä.
Ä jurnalnıñ elekke fälsäfä häm fänni kommunizm bülege mödire Waleri Rusakovlar çorında jurnalistika, ideologik yaqtan ayırım ber qısalarda buluın xäterläp, jurnalistlarnıñ bügenge buınına: “härber MMÇ bilgele ber ideologiägä qorılğan bula ul, häm “jurnalistika –un yuğarı matematika ul, şunı istä totu zarur”,- dip, üzeneñ fikeren citkerä.
Mälikä Basıyr, Qazan.


c: text/html

text:
Noğaybäklär Qazanğa kilde
Noğaybäklärneñ “Saraşlı” fol''klor ansamble başqarğan cır monnan küp ğasırlar elek tarix yomğağı urağan yazmışların çağıldıra. Ğalimnär äytüençä, Ekaterina Berençe 18 ğasırnıñ berençe yartısında Qazan artı awıllarındağı tatarlarnı çuqındırıp, xäzerge Kurgan, Çiläbe, Cayık yaqlarına küçerä. Keräşen tatarları 17 kälgä, yäğni krepost'' tözep bik ozaq yıllar däwamında qazaqstan belän Rusiä arasındağı çikneñ iminlegen tä''min itälär. “Bezneñ awıl elek “Saraşlı” dip yörtelgän. Xäzer inde Astrolenko. Awılıbıznıñ borınğı isemen yäş buınnıñ isenä töşerep toru öçen, fol''klor törkemebezne dä “Saraşlı” dip atadıq”,- di anıñ citäkçese Elizaveta İsupova. 12 yıl däwamında xalıq isemen yörtkän bu ansambl''neñ Tatarstan başqalasına 3- nçe tapqır kilüe.
Bezneñ repertuarıybıyz borınğı cırular. Äbilärdän, babaylardan menä şulay otıp yazıp cırlıybız.
di Elizaveta İsupova. Qazan keräşennäre isemennän säxnägä kütärelgän cırçı Lidiä Äxmätova, sezneñ konsertnı qararğa kilgän xalıqnıñ öçtän ikese keräşennär, dip Noğaybäk yaqlarındağı qärdäşlärenä Qazan keräşennäre xatın-qızlarınıñ baş kieme “süräkä” büläk itte.
Tamaşaçı, ğomumän, “Saraşlı” törkeme çığışın da, “Aygöl” ansambleneñ kümäk iyüllären häm cırçılarınıñ çığışın yaratıp qaradı. Bu törkemnärneñ Qazan şähärenä kilüen oyıştırğan Çiläbele Cämilä Mavrina äytüençä, säxnädä barsı da üzeşçännär ide. Yäşlär “Aygöl” törkemenä üz teläkläre belän yöri. Soñğı iñ zur quanıçları- ölkä xakimiät birgän 100 meñ sum aqçağa biyü kiemnäre tektergännär.
Çiläbe ölkäsennän kilgän millätäşlärneñ çığışın Bötendönya tatar qonğressı başqarma komitetı räise Rinat Zakirov ta qaradı.
800 urınlı zalda Çiläbe ölkäsennän kilgän cilgän millättäşlärebezne cılı qabul itüläre yuqqa ğına tügel. Tatar dönyası ul ber böten. Qayda ğına yäşäsä dä anıñ sänğäte dä, cır iyülläre dä ğomum millätebezneñ cırları häm iyülläre. Çiläbedä yäşäwçe millättäşlärebezneñ Qazanğa kilep çığış yasawı zur märtäbä dä, zur imtixan da.
İmtixan digännän, Çiläbelär aldında çınnan da zur imtixan tora. 2007 yılnıñ Federal'' Sabantuyı Çiläbedä uzaçaq.
Nail Alan

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tatarstan fännär akademiäseneñ 15 yıllıq tarixında akademiklıykka saylawlar isemlege mondıy ozın bulğanın ğalimnär xäterlämi. Çönki bıyıl 64 fän doktorı 26 akademik urınına ğariza birgän. Här ike yıl sayın uzğan saylawlarda akademiklar sanı bolay artsa, darda akademikka äylänmäsme, diüçelär dä tabılır. Läkin barısı da xökümät tarafınnan qaralğan. İke yıl eçendä dönya quyğan 16 akademik urınına yañaları kilsä, 10 ğilmi urınnı prezident M.Ş.Şäymiev östägän. Äle barlığı akademiädä 66 möhbir äğza, 33 xaqiqi äğza, yäki akademik bulsa, bıyıl isä alar sanına tağın 26ra artaçaq dip kötelä. Yaña däräcägä ireşkän fän eşlekleläre matdi yaqtan da qayğırtıla ikän: möhbir äğzalarınıñ eş xaqına 10 meñ, akademiklarğa 20 meñ stipendiä östälä. Kiläçäktä möhbir äğzası bulıp tormıyça turıdan-turı, akademik däräcäse alırğa su buyı çirat bulsa da, aptırawçılar bulmastır.
Akademiklıykka saylawlar 7 yünäleştä bulaçaq: gumanitar, ictimaği-iqtisadıy, meditsina häm biologiä, awıl xucalığı, matematika, fizika, ximiä fännäre buyınça. Şulay uq yaña belgeçleklär barlıqqa kilüe mäğlüm. Mäsälän, uzğan yıl belän çağıştırğanda, “Etnografiä, etnologiä, antropologiä” digän yaña belgeçlek açılğan. Anda bıyıl barı ber genä kandidat, tarix fännäre doktorı Damir İsxaqov. Şulay uq doktorlar: sotsiologiä belgeçlegendä- Yöri Komlev, farmakologiädä- Rämil Gäräev, maşinovedeniedä- Yöri Gortıyşev, din beleme fänendä- Räfıyk Möxämmätşin, geologiä belgeçlegendä- Rinat Möslimov iñ yuğarı fänni däräcägä berdän-ber kandidatlar.
Läkin ädäbiät fänendä xällär qatlawlı. Monda ber urınğa dürt abruylı däğwäçılar: filologiä fännäre doktorları Daniä Zahidullina, Kim Miñnullin, Miñneäxmät Säxäpov, Färit Yaxinnar. Qayber belgeçleklärdä kandidatlar sanı xätta altığa uq citä.
Tatarstan fännär akademiäsenä 26 iyündä yaña prezidium saylana. İnde 70 yäşen uzğan vitse-prezidentlar Mirqasıym Gosmanov belän Şamil Çabdarov yañadan saylanırmı, yuqmı älegä bilgesez. Akademiädä barğan üzgäreşlär turında Ş.Çabdarov bolay dide:
Akademiä sostavı katastrofik xäldä qartaya. Yäş baru belän keşeneñ fikerläw säläte saqlana, olı yäştä dä ğalimnär ğilmi eş yaza yäki ğilmi citäkçe bula ala, läkin, taläp itelgänçä, energiäle oyıştıruçı, menedjer bulu aña awırğaraq turı kilä. Häm ikençedän bu eş, yäş ğilmi xezmätkärlärne eşkä alu telägennän başqarıla. Läkin bez küpmeder protsent aqsaqallarnı alaçaqbız, çönki ğilem däräcäse yıllar belän isäplänä torğan fännär bar, bu birgeräk tä gumanitar fännärgä qağıla. Saylawlar ike köndä baraçaq. Berençe könne akademiäğa 26 äğza saylanaçaq, ä ikençe könne büleklärdä yañartılğan, tulılandırılğan sostavta cıyılışlar uzaçaq. Häm anda inde yaña prezidium saylanaçaq.
Akademik digäç çal çäçle, tayaqqa tayanğan, dönyada küpne kürgän häm fännärne su kebek eçüçe 70 yäşlärdäge babay küz aldına kilä. Unbiş yıl elek oyışqan fännär akademiäsendä dä şundıyraq xäl. Ä zamana fänneñ yäşärüen taläp itä. Küptän tügel akademiä prezidentı bulıp çağıştırmaça yäş häm täcribäle citäkçe Ä.Mazgarov saylanğan ide. Xäzerge qanunnar buyınça korrespondent äğzalarınıñ yäşe 50dän, ä akademiklarnıñ 55 tän dä artmasqa tieş. Alay da, iskärmä räweşendä, 9 korrespondent äğzasınıñ yäşe quyılğan qısalardan çıqsa da, fännär akademiäsenä saylana ala ikän. Sanawlı ğına isemlekkä kerergä teläweçlär möğayın küp bulır, dip farızlıy belgeçlär.
Qayber fän doktorları öçen ikelätä saylaw. Akademiklıykka däğwä belderü belän bergä Yöri Gortıyşov texnik universitetqa, ä German Dyakonov texnologik universitetqa rektor vazıyfasına saylanırğa äzerlänälär. Saban tuyı könnärendä ğalimnär bäygese bik qızu bulırğa oşağan.
El'mira Gazizova


text:
Äfğanstan belän Paqstan çik buyında ber Paqstan xärbie häm İrannıñ İRNA mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, 15 äfğan xärbie hälak bulğan. Bäreleşlär düşämbe könne Paqstannıñ Tönyaq Waziristan töbäge belän Äfğanstannıñ Xost provinsiäse çigendä bulğan. Paqstan räsmiläre atışlarnı başlawda äfğan köçlären ğayepli. Äfğanstandağı amerikan xärbi köçläre – atışlar "añlaşılmawçanlıq arqasında buldı" dip xäbär itte.
Äfğanstanda prezident Hamid Qarzai waqıtlı yuğarı mäxkämene bilgeläde. Üz färmanı belän Qarzai 9 xakimne bilgeläde, mäxkämä başlığı itep konservativ islam ruxanie Fazl Hadi Şinwari'nı quydı.


text:
BMO qoral inspektorları citäkçeläreneñ xisabına nindi möğämälä kürsätelä?
Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı qoral inspektorları citäkçese Hans Blix düşämbe kiçen İminlek Şurasında yasağan çığışın bernindi tarafnı da almawğa qordı diärgä bula, ul Ğiraq citäkçelegeneñ ildäge inspektorlar belän xezmättäşlek itüwe tieşle däräcädä bulmasa da, küzätü eşlären aldağı aylarda da däwam itü kiräk dip belderde. Ğiraq mäs’äläsenä törle qaraş beldergän taraflar monı üz faydasında qullanırğa tırışa, Blix xisabına kürsätelgän möğämälä şul xaqta söyli.
Audio
Bügen bäyän itelgän mäğlümattan yaxşı kürenä ki, Ğiraq buysınırğa telämi, Ğiraqta haman da küpläp yuq itü qoralları saqlana, çönki ul alar xaqında xisap birmägän, häm Ğiraqnıñ şulay buysınırğa telämäwe inspektorlarnıñ ber tirädä äylänep yörüwenä kiterde dip belderä Aq yortnıñ matbuğat wäkile Ari Fleischer. Britannarnıñ qaraşı da Waşingtonnıqına yaqın, elek tä, xäzer dä London amerikannarnıñ iñ yaqın häm iñ tuğrı berektäşe bulıp qala. Tışqı eşlär ministrı Jack Straw.
Audio
Xäzer anıñ, yäğni Saddamnıñ, inspeksiälärdän ber serle tabışmaq yasawın kürsätkän anıq dälil bar, ul alarnıñ texnik yaqtan barışı ölkäsendä xezmättäşlek itä, ä menä asıl mäs’älälärdä yuq di Straw. İkençe yaqtan Fransiä, Germaniä, Rusiä häm Törkiä, tağın qayber illär belän bergä, Blix häm Baradey äzerlägän xisap, inspektorlarğa üz eşen däwam itü öçen tağın da kübräk waqıt birü kiräklegen kürsätä dip belderä. Germaniäneñ tışqı eşlär ministrı Joschka Fischer bu uñaydan bolay dide.
Audio
İnspektorlar bar qurqınıçnı urında tikşerü häm şul qurqınıçnı beterü ölkäsendä iñ möhim çara bulıp tora, alarğa üz eşen däwam itü häm tögälläw öçen waqıt birelergä tieş di Germaniä tışqı eşlär ministrı Joschka Fischer. Quşma Ştatlar citäkçelegen Ğiraqqa qarşı suğış başlaw belän bik aşıqmasqa öndäwlär ilneñ tışında ğına tügel, eçendä dä işetelä. Senattağı demokratlar citäkçese Tom Daschle, Aq yort ilneñ üzendä dä, bar dönyada da ışanıçnı yuğalta dip kisätte. Läkin ğinwar azağına qädär Farsı qultığı tiräsendä 150 meñläp ğäskärien tuplayaçaq Waşington inde sabırlığı qalmawın belderä. Xäzer töp waqiğä bularaq, prezident Bushnıñ 31-nçe ğinwarda britan premyer-ministrı Blair belän oçraşuwı kötelä, bu atnada Waşingtonda şulay uq, amerikannarnıñ ikençe berektäşe, italyan premyerı Silvio Berlusconi dä kötelä. Söyläşülär üzägendä, Ğiraqqa qarşı suğış başlaw öçen İminlek Şurasınıñ yaña qararın qabul itü mäs’äläse toraçaq dip belderelä.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Diniä näzaräte tatar islamın sağında
Tatarstan möselmannarı diniä näzaräte qarşındağı ğölämälär şurasınıñ çirattağı utırışı ağımdağı yılğa eş planı raslaw mä’säläsen häm Çallıdağı Täwbä mäçete imamı İdris Ğäläwetdinneñ ike kitabın tikşerügä bağışlanğan ide. Monnan tış, fän häm din ğalimnären üz eçenä alğan älege ğölämälär şurasına yaña äğzalar kertü dä qaralğan ide. Yaña äğzalar digännän, ğolämälär şurasınıñ ber äğzası, Üzbäkstannan kilgän din ğalime Xizbut-tahrir oyışmasında qatnaşuda ğäyeplänep qulğa alınğan ide.
Ä İdris xäzrät Ğäläwetdinneñ «Allahnıñ berlegen bel» dip atalğan kitabı zur bäxäs quptardı ğölämälär arasında. Eş şunda ki, täwhid dip atalğan iman qağidäläre, yäğni allahnıñ berlegen, sıyfatların, päyğämbärlärgä ışanu häm başqa mä’sälälär İslam dinendä iñ berençe urınğa quyıla häm anı başqa dinnärdän ayırıp tora. İdris xäzrätneñ älege kitabı da şul turıda. Läkin ber mä’sälä dä bar, ul da bulsa wahhabilarnıñ da töp basımnı iman, täwhidkä basım yasawları häm berniçä kitap çığaruları. Wahhabçılarnıñ atası bulğan Abdel-Wahhabnıñ “EдиHoбoжиe”dip atalğan rusça kitabı şundıylardan. Ğölämälär şurasınıñ äğzäse Cälil xäzrät Fazliev, İdris xäzrätneñ kitabı şunnan tärcemä itelmägänme digän şik belderde.
Ğölämälär şurası, älege kitap mä’säläsenä yañadan äylänep qaytırğa buldılar. Çönki, İdris xäzrät üzeneñ kitabın Diniä näzaräte isemennän näşer itkän bulğan. Şuranıñ qayber äğzaları kitapta wahhabçılıq ideyälären tapqanğa, yäğni cirle traditsion islamğa, Äbü –Xänifä mäzhäbenä qarşı urınnar bar dip şik beldergängä, kitapnı tikşerüne däwam itärgä kiräk didelär.
Diniä näzaräteneñ ğalimnär şurası utırışına Tatarstan möftie Ğosman xäzrät, soñraq kilep quşıldı. Häm mä’sälägä açıqlıq kertte diärlek. Möftineñ küptän tügel genä Rusiä prezidentı administratsiäse başlığı urınbasarı Surkov belän oçraşuı waqıtında Vladimir Surkov dini kitaplarnı üzäkläşterelgän räweştä, cirle näzarätlär tikşerüennän soñ ğına näşer itärgä çaqırğan.
Ğölämälär şurasında qatnaşqan Tatarstan xökümäte qarşındağı din eşläre şurası xezmätkäre Venera Abdulxaeva da, İdris xäzrätneñ kitabı belgeçlär tarafınnan tikşerü ütte, ul tärcemä dip tabıldı dip belderde.
Älbättä, ber kitap yazmışın ğalimnärneñ şulay ozaq tikşerülären añlap bula. Tatarstan diniä näzaräte İslam yañarışı tatar ruxına turı kilergä tieş, ä bu barı tik tatarlarğa xas İmam Äbü-Xänifä mäzhäbe nigezendä genä bula ala dip sanıy. Şuña kürä, näzarät isemennän basılğan kitaplarnı inä küzennän ütkärergä tırışa.
Räfis Cämdixan


text:
Wäliulla Yaqub Tatarstanda möfti wazifasın beterügä qarşı
Tatarstan möselmannarı Diniä näzaräte räiseneñ berençe urınbasarı Wäliulla Yaqub berençe bulıp Rusiädä vitse-prezident wazifasın kertü turında üz fikerlären äytte.
Rawil Gaynetdinnıñ Prezident urınbasarı wazifasın kertügä bez qarşı, çönki ul bezgä törle problemalar kiterep çığarırğa mömkin. Belüebezçä kübese bezneñ yaqlı tügel. Ul wazifanı kertsäk konstitutsiä üzgäräçäk. Häm bezgä zıyanğa bulırğa mömkin.
Xäzerge waqıtta möselmannar 3 möftiätkä bülengän. Anıñ berse Mäskäwdä, ikençese Ufada, ä öçençese Ton'yak Kavkazda.
1992 yılda Aurupa öleşendäge möselmannar Diniä näzaräte küp öleşlärgä bülengän ide. Qayber farazlar buyınça alar 40ka yaqın buldı. Häm şular üzara ike üzäkkä ayırıldı. Beräwläre Mäskäwdä Rawil Gaynetdinga, ä ikençeläre Ufada urnaşqan Tälğät Tacetdinnıñ Rusiä möselmannarınıñ üzäk diniä näzarätenä qarıy başladılar. Xäzer älege üzäklärne berläşterü turında süzlär bara. Ämma bu törle qarşılıqlar kiterep çığarmasmı. Bu xaqta Wäliulla xäzrät
Bezdä östän quyılmıy möfti. Şuña nizaxlar kiterep çığarmayaçaq. Xalıq üze saylıy.
Rusiädä ber genä möselmannar üzägen qaldıru ideyäse belän çıqqan
Rusiä Möftilär Şurası räise Rawil Gaynetdin şulay uq ber genä möfti qalırğa tieş digän fiker belän çığa. Ä töbäktäge möftilär imam dip atalırğa tieşlegen äytä. Wäliulla xäzrät monı Soğud Gärabstanına oxşatıp eşläw di. Ämma andağı qaraşlar bezneke belän turı kilmäwen äytä.
Bezgä Soğud Gäräbstanı tügel, ä Törkiä ısulı turı kiläçäk. Çönki ul da dönyawi däwlät.
Wäliulla xäzrät möselmannarnı ber möftiyatkä quşu uñışlı bulaçaq. Berdäm bulırğa yärdäm itäçäk dide. Kübräk şul mäs’älägä tuqtalırğa kiräk, ä ayırım wazifalar bülü buyınça aşıqmasqa dide. Şulay uq Rusiä pravoslav çirkäwe patriarxı Aleksiy İİ ne böten dönyada xörmät itülären belderde. Ägär möselmannar da berläşep, aqıllı citäkçe saylasalar da ixtiramğa kübräk layıq bulaçaqların äytte.
Monnan tış matbuğat oçraşuında jurnalistlarnı yaqınlaşıp kilüçe Ramazan ayı qızıqsındırdı. Wäliulla xäzrät sişämbe qoyaş bayığannan soñ berençe täräwix uqılaçağın äytte. Uraza 5Hчe oktäberdä başlanıp 3 noyäberdä tämamlanaçağın belderde. Düşämbe Tinçurin teatrında Gabdelxäbir xäzrät Yärulinnıñ 100 yıllığına bağışlanğan yubiley kiçäse uzaçağın häm anda Ramazanğa bağışlap wäğäz uqılaçağın assızıqladı. Gabbdelxäbir xäzrät 1964 yıldan 1994 yılğa qädär ul yıllarda berdänder bulğan Märcäni mäçete imamı bulıp torğan.
Tatarstan möselmannarı diniä näzaräte räise Ğosman İsxaqinıñ sälämätlege belän qızıqsınğan jurnalistlarğa, möftineñ bernindi sınğan urını bulmawın, üzen yaxşı xis itüen äytte. Düşämbe reanimatsiädän ğomum palatağa küçerelergä tieşlegen belderde.
Landış Xarrasova.


text: İndoneziädä uzğan prezident saylawlarınıñ berençel näticälärenä qarağanda, xäzerge ilbaşı Megawati Sukarnoputri'nı ikençe urında qaldırıp, berençelekne elekke armiä generalı Susilo Bambang Yudhoyono alıp bara. 7 million tawış sanalğanda – Yudhoyono öçen 58.6, Megawati öçen – 41.3% tawış birelgän ide. Yudhoyono jurnalistlar aldına çığıp , ciñä aluıma ışanam, dide. "Işanam, häm ciñä aluıma säbäplär dä bar," dide Yudhoyono. Uzğan saylawlar İndonesiädä – berençe turıdan turı tawış birü buldı. Elek ilneñ çitäkçelären parlament saylıy ide. Prezident saylawlarınıñ berençe turında iül ayında da Yudhoyono alda bara ide, ämma ilbaşı bulır öçen citärlek tawış cıya almadı. Bu saylawlar İndonesiäneñ 1998nçe yılda basqan demokratiä yulındağı möhim adım dip bäyälänä. Añarçı ildä 32 yıl buyına elekke diktator Suharto xakimlek itte.


text:
Çit il eşmäkärläre bezneñ xäläl rizıqlar belän qızıqsına
Xäläl rizıqlar, qazılıq citeşterüçe şirqat'lär ay sayın 30-40 protsentqa kübräk rizıq çığara ikän. Alarnı citeşterügä ük kibetlär alıp kitep baralar, xätta suıtqıçlarğa da quyarğa citeşmi it şirqat'läre. Xälälgä ixtıäc zur buluı xaqında bügen “Tatar-inform” agentlıysında uzğan matbuğat oçraşuında Tatarstan möselmannarı Dini Näzaräteneñ “Xäläl” standart komitetı citäkçese urınbasarı Röstäm Xäbibullin äytte. Tizdän Qazanda barı xäläl äyberlär genä satıla torğan zur säwdä üzäge açılır dip farazlana. Äzerlek eşläre inde başlanğan. Anda xäläl digändä küzallanğan it rizıqlarınnan tış, möslimälärgä bizänü äyberläre, kiem-salım, täm-tomnar häm başqa küp kenä äyberlär satılaçaq. Bilgele Tatarstanda xäläl üseş ala. Monı çit illärdä dä sizemläp alğannar. Nik digändä Malayziä investitsiälär biräçägen wäğdä itkän. Añlaşıla ki, tabışsız yunäleşkä berkem aqça birergä aşıqmıy. Bu xaqta “Xäläl” komitetı citäkçese Röstäm Xäbibullin:
Malayziädän törle täqdimnär belän eşmäkärlär çıqtı. Alarnıñ kerteläçäk investitsiäläre 1 milliard dollarğa yaqın. Xäzer bez alarnıñ täqdimnäre buyınça söyläşülär alıp barabız. Qayber şirqat'lär tulayım xälälgä genä küçärgä dä riza. Xäzerge waqıtta Tatarstanda “Xäläl” komitetqa 22 oyışma terkälgän. Alarnıñ barısı da xäläl citeşterügä rizalıq alğan. Tağın 30 şirqat şundıy uq bilgelämä alu öçen ğariza birgän. Monda Tatarstan ğına tügel, ä Rusiä töbäklärendäge şirqat'lär dä kerä. Mäsälän Yoşkar-Ola şähärendäge it kombinatı qazılıqları inde küp ölkälärgä mäğlüm.
Rusiä Bötendönya Säwdä Oyışmasına kergäç, küp kenä it kombinatları köndäşlekkä sälätle bulmıyça, zarar kürergä mömkinnär, ä xäläl produksiä çığaru alarnı isä saqlap qala alaçaq dielde matbuğat oçraşuında. Bu xaqta Röstäm Xäbibullin:
Çit illär üz produksiäse belän kerep böten bazarnı alaçaqlar, çönki beznekelär köndäşlekkä sälätle tügel. Ä xäläl produksiägä ixtıc zur. Dimäk, beznekelär monıñ belän otaçaq.Röstäm Xäbibullin äytüençä, möselmannar arasında xäläl qazılıqlarğa da şiklänep qarawçılar bar. Yäğni, qayberäwlär xäläl dä xäräm da ber cihazlar belän eşlänä dip sanıy. Xäläl komitetı wäkile äytüençä, it kombinatları cihazları kiçtän yaxşılap yuıla, ä irtän berençe bulıp alarda xäläl rizıqlar eşlänä ikän. Şuña şikläner urın yuqlığı bilgelände.
Landış Xarrasova


text:
Almatada Qazaxstan eçke eşlär ministrı Baurjan Möxämätcanov kürenekle opozitsiä citäkçese Altınbäk Sarsenbaevnı üterü eşen tikşerüdä AQŞ Federal' tikşerülär idaräse FBİ da qatnaşaçaq dip belderde. Sarsenbayev kiçä Almatada cirlände. Möxämätcanov äytüençä, üterü eşendä berniçä mömkinlek tikşerelä häm härber mömkinlekne ayırım törkemnär tikşerä.
Möxämätcanov bu cinayät eşen çişärgä yardäm itäçäk mäğlümät öçen 10 million dollar büläk wäğdä itte.
Sarsenbayev Çın aq yul partiäse räistäşläreneñ berse ide. Sarsenbaevnıñ, anıñ tän saqçısınıñ häm maşina yörtüçeseneñ mäyetläre düşämbe könne Almata yanında tabıldı. Alar atıp üterelgän. Opozitsiä aktivistları bu üterüdä xakimiätlärneñ qulı bulğan di. Räsmilär isä säyäsi üterü mömkinlegen kire qağa.


text:
Niçek tatar bulıp qalırğa?
Bügenge zamannıñ mäğlümat alu, mäğlümat birü çaraları şul qädär küp millätle häm küp telle, häm alarnı saylap alğanda, här xalıqnıñ küñelendä tuğan şikelle, tatarlarda da iñ berençe çiratta:“Niçek tatar bulıp qalırğa soñ ?-digän soraw tua. Häm bu sorawğa cawapnı Tol'yattida yäşägän balalar da ezli ikän. Bu turıda bezgä Tol'yattidän kilgän “Olimpiä” progimnaziäseneñ citäkçese Läysän Äxmädieva söyläde.
“Rezida apa Wälievanıñ şigerlären uqi-uqi, tıñlıy-tıñlıy , cırların cırlıy-cırlıy bezneñ balalar tatar bulıp yäşäp kilälär.”dide ul. Läysän Äxmädievanı bez K.Tinçurin teatrında şağirä Rezidä Wälievanıñ yubileena bağışlanğan kiçädä oçrattıq. Rezida Wälievanıñ icat kiçäsenä qazanlılardan başqa, bik küp cirlärdän qunaqlar kilgän ide. Anı tuğan yağı Başqortstannıñ Salawat rayonınnan, Qiğı, İglin rayonnarınnan häm Ufadan - Başqortstan tatar xatın- qızları oyışmasınnan da qotladılar. Rezidä Wälieva üze kiçädä kilgän qunaqlarğa räxmätlären belderep, “Ätiemä” häm “Ulıma” digän şiğerlären uqıdı.
Ğomereñdä ägär awır xälgä qalsañ,
Yul tabalmıy aptırasañ, arıp talsañ,
Yöz çöersä yaqınnarıñ, söygän yarıñ,
İseñä töşer bu dönyada Anañ barın...
.
Şağirä Rezida Wälievanı qotlarğa TR Yazuçılar berlegennän, mädäniät ministrlığınnnan , respublikanıñ törle rayonnarınnan, xätta Mäskäwdän kilüläre dä älläni ğäcäp kürenmi.Ä menä bik küp kitaplar avtorı häm populyar şağiräne qotlarğa, urıslar yäşägän ölkädäge yäşlär şähäre, 30 meñ tatar yäşägän Tol'yattidän ädäbiät, şiğriät söyüçe dusları da kilgännär ide. İñ xikmätlese şul – mondağı yäşlär üzläreneñ tatar balaları ikännären tanıp, ğorurlanıp yäşilär ikän. Alar äle 14 mayda Qazanğa kilep konsert belän qazanlılarnı şaqqattırırğa äzerlänälär ikän. Ğ.Kamal teatrında Samara şähäreneñ “Yalqınlı yäşlek”ansamble belän berlektä Olimpiä” mäktäbe balaları üzläreneñ “Söyembikä ” moda teatrı häm “İdel Bolğarstanı” dip atalğan tarixi küreneş kürsätäçäklär”-dide Olimpiä mäktäbe citäkçese Läysän Äxmädieva. Menä şundıy xıyallar belän yäşilär Tol'yatti balaları. Alar häm tağı bik küplär Qazanğa milli rux, sänğät belän tanışırğa kilsälär, qaywaqıtta alar şähärdä tatar ruxı citmäwenä iğtibar itälär. Bu yulı isä alarnıñ yulları uñdı. Alar milli ruxlı şağirä Rezidä Wälievanıñ yubiley kiçäsendä buldılar. 300 dan artıq şiğerenä cır yazılğan Rezidä Wälieva icatı yäş buın tatarlarınıñ milli ruxın uyattı. Mälikä Basıyr , Qazan.


text:
Livan eçke eşlär ministrı Söläyman Franjie Livannıñ elekke premyer ministrı Rafiq Haririnı ütergän kiçäge şartlawnı tikşerüneñ berençel tänicälärenä qarağanda bombanı intixarçı şartlatqan dide.
Politsiä äytüençä, Hariri utırğan häm ozata baruçı maşinalar uzıp barğanda bulğan şartlaw näticäsendä kimendä 13 keşe hälak bulğan, 100-dän artıq keşe yaralanğan.
Francie jurnalistlarğa bombalı maşina xäräkättä bulğan häm Häriri maşinasına yaqınlaşqaç şartlağan dide.
Häririneñ üterelüe Süriä yaqlı Livan xökümäte belän anı üterüdä Dämäşqne ğäyepläwçe oppozitsion köçlär arasında kierenkelekne arttırdı. Livanda 14 meñlek ğäskär totuçı Süriä Häririne üterüçelärne ğäyepläde. Livanda 3 könlek matäm iğlan itelde.


text:
Rasaçılıq häm ksenofobiä problemaların öyränü üzägeneñ, bügen iğlan itelgän xisabında, möselmannarğa höcüm häm yanawnıñ yözlärçä oçrağı kiterelä. Üzäk mödire Beate Winkler: “Yewropa Berlegendä küplägän möselmannar diskriminatsiägä duçar. Alarnıñ beleme urtaçadan tübän. Tormış şartları naçar, ä alar arasında eşsezlek urtaçadan yuğarı. Küpçelek oçraqta möselmannar belgeçlek taääp itelmägän eşkä alına”,- dide.
Belgeçlär, Yewropa Berlege räsmiläre möselmannar integratsiäsenä zur ixtibar birergä tieş dip belderä. Häm şul uq waqıtta möselmannar üzläre dä monıñ öçen aktivlıq kürsätergä tieş.
Yewropa Berlege illärendä 13 millionnan alıp 15 millionğa qädär möselman yäşi.


text:
Yıraq Könçığıştağı benzol hälakäte Qıtaynıñ da, Rusiäneñ dä moxitkä tökerep qarawın kürsätä
Şulay itep Rusiäneñ Yıraq Könçığışı şomlanıp kürşe Qıtayda ximik matdälär belän ağulanğan sularnıñ yaqın aralarda üzenä kilep citüen kötä. Xakimiat xalıqnı tınıç buluğa öndi häm şuşı moxit hälakätenä tieşle kirtä quyaçağın äytä. Bu qaza Qıtayda ğına tügel, Rusiäneñ üzendä dä tabiğätkä yırtqıçlarça qaraw säyäsätenä, industriäneñ moxitne pıçratuğa bitaraflıq kürsätüenä cälep itä.
"Pıçratunıñ ikençel näticäse kiläse yazda, boz erüe häm suğa yänä ağulı matdälär elägüe belän çığaçaq, bu älbättä Amur yılğasınıñ biologik tormışına da, keşelär sälämätlegenä dä tä''sir itäçäk. Beläbez ki, benzolnıñ küpläp keşe organizmına ütep kerüe köçle baş awırtularğa, ä ul tağın da kübräk bulğan oçraqta suqırayuğa kiterä ala", di ekolog Mitasov.
Şunısı da mäğlüm, Qıtaydağı şartlawdan soñ andağı sularda benzol ğına tügel, anilin, nitrobenzol kebek zararlı matdälär buluı da açıqlanğan ide. Alar keşeneñ nerv çeltärenä häm tudıru sälätenä zian kiterä ala. Moxitne saqlawçılar berük waqıtta, mondıy pıçratular Rusiä yağında da, Qıtayda da ğädäti küreneş, yılğalarğa törle ximikatlar yış ağızıla, dip belderä. Rusiäneñ Moxit säyäsäte üzäge mödire Aleksey Yablokov, moxitne saqlaw eşläre bar Rusiädä bik tübän däräcädä, dip isäpli:
"Bezneñ xökümät säyäsäte bötenläy başqa yünäleştä bara. Ul de-ekologizatsiä dip atala, xökümät kiläçäkne, mömkin näticlärne qayğırtmıy, ul barı tik tizräk tabış kürüne genä alğa sörä", dip zarlana Aleksey Yablokov. Anıñ süzlärençä, Qıtaydağı benzol hälakäte ere şähärlärneñ andıy qazalarğa äzerlegen xäzer inde beraz kütärügä etärsä dä, wağraq şähärçeklär häm bigräk tä awıllarnıñ xäle elekkeçä qala birä. Ä andıy awıllarda nigezdä milli azçılıqlar ğömer kiçerä häm moxit hälakäte alar öçen zur qurqınıç tudıra. Moñardan tış, Amur yılğası tirälege Ussuri yulbarısı, qaplan kebek siräk oçrıy torğan häm qurqınıç yanağan xäywannarnıñ yäşäw urını bulıp tora.
Kärim Kamal


text:
Qaytqan watandaşlarğa yärdäm itärgä cıyınalar
Şulay itep türälär küçep qaytırğa riza buluçılarnıñ yul çığımnarın qaplarğa, ternäklänep kitü öçen matdi bulışırğa, eş, toraq mäs’äläsendä dä yärdäm itärgä wäğdä itä. Sişämbe könne ministrlar kabinetında uzğan brifingta süz şuşı xaqta da bardı. Älege programma qısalarında Tatarstanğa da qaytuçılar bulırmı? Rusiä Federal' migratsiä xezmäteneñ Tatarstandağı idäräse citäkçese Yevgeniy Däwlätşin qaytuçılar bulır dip sanıy. “Elegräk alarnıñ kübese yortsız, mölkätsez, eşsez qaludan qurıqtı. Xäzer isä däwlät yärdäm itärgä süz birä, dide idärä citäkçese.
Problemaları çınlap ta şaqtıy bulsa da, moñarçı da respublikağa qaytuçılar häm kilüçelär az bulmadı. Bu yılnıñ berençe altı ayına alınğan mäğlümatlar buyınça ğına da, Tatarstanda 46 meñgä yaqın çit il keşese terkälgän. Alarnıñ kübese Üzbäkstan häm Törkiädän kilgän. Xäyer, alarnıñ kübese monda toru öçen tügel, ä eşkä, uqırğa häm başqa säbäplärdän kilde. Brifingta äytelgänçä, çit illärdän kilüçelärneñ 5 meñe eşläw öçen röxsät alğan. Alarnıñ kübese tözeleştä, qalğannarı satu, sänäğät oyışmalarında xezmät kürsätä.
Älbättä, alar arasında tuğan cirlärenä qaytuçılar, yäşärgä kilüçelär dä az tügel. Qaytqan watandaşlarğa yärdäm xaqında qaytuçılar üzläre ni uylıy ikän? Menä Qazanğa Ukrainadan qaytqan watandaşıbıznı tıñlap qarıyq:
Bezgä yärdäm kiräk tügel. Bez üzebezgä üzebez yärdäm itä alabız. Tuğan cirebezgä qaytabız bit. Tik menä watandaşlıq alğanda bezgä bik küp problemalar yasıylar. Dokumentlarnı oformlyat' itkändä bik nıq talıylar! Niqädär küp aqçalar tügäbez şunda. Bu bit iskitmäle küreneş. Alay yaramıy!Watandaşlarğa yärdäm itü buyınça Putin çığarğan ukaz äle sentäberdä genä köçenä keräçäk. Bügen isä tuğan illärenä qaytuçılarnıñ kübese haman da üzenä urın taba almıyça yöri.
Al'bina Zäynulla


text:
Paqstan prezidentı Pärwäz Möşäräf, Hindstan belän Paqstan, Kaşmir mäsäläsendä söyläşülär başlarğa kileşte, dip belderde. Anıñ süzlärençä, Aprildä Hindstanda saylawlar ütkännän soñ, May yä Yün ayında ike ilneñ Tışqı eşlär ministrları oçraşu ütkäräçäk. İke ilneñ tışqı eşlär ministrları 3 kön buyına İslamabadta söyläşülär alıp bardı. Paqstan ministrı Riaz Xoxar süzlärençä, alar Kaşmir öçen üzenä kürä "yul xaritası" tözegän, häm mäsäläne suğış belän xäl itep bulmıy digän fikergä kilegän:
Audio (Riaz Xoxar)
"Bu yul xaritası Hindstan belän Paqstan arasındağı bäxäsne xäl iter häm axır çiktä soılxqa kiterer, dip ömetlänäbez."
Düşämbedä başlanğan söylöşülär, atom qoralları bulğan ike kürşe arasında soñğı 3 yılda berençe oçraşu buldı. Kaşmir töbäge öçen alar inde 2 suğış başlağan ide.


text: Britaniä premyer-ministrı ministrı Tony Blair yäkşämbe könne Mäskäwgä ike könlek säfärgä kiläçäk. Rusiä tışqı eşlär ministrlığı belderüençä, oçraşular köntärtibendä – ike yaqlı xezmättäşlek bulaçaq, ayırım alğanda Rusiä prezidentı Vladimir Putin häm Britaniä premyerı Zur 8lek eşçänlege, tärtip saqlaw ölkäsendä xezmättäşlek häm Britaniäneñ Rusiägä ximik qoralnı yuq itü yardäme turında söyläşäçäk, dip kötelä. Ministrlıqnıñ matbuğat wäkile Aleksander Yakovenko süzlärenä qarağanda, London belän Mäskäw arasında säwdä äyläneşe 2003nçe yıl belän çağıştırğanda uzğan yılda 2 tapqır artıp 9 milliard dollarğa citkän.


text:
19 may – Tatarstan Matbuğatı köne
19 may könne Tatarstanğa räsmi vizit belän Yaroslavl’ ölkäse gubernatorı Anatoliy Lisitsin kilde. Şunısı qızıq, ul Qazanğa başqa töbäk citäkçelärennän ayırmalı bularaq, maxsus oçqıçta tügel, ä köymädä kilep töşte. Başqalanıñ Yılğa portında gubernatornı respublika prezidentı Mintimer Şäymiev qarşı aldı. Älege räsmi säfärneñ töp maqsatı – Qazannıñ meñyıllıqqa äzerlänüe belän tanışu. Çönki 2010 yılda Yaroslavl’ dä üzeneñ 1000yıllıq yubileyın bäyräm itärgä cıyına ikän. Anatoliy Lisitsin Mintimer Şäymiev belän bergä Qazanda çärşämbe könne uzğan matbuğat bäyrämendä dä qatnaştı, respublikanıñ massaküläm mäğlümät çaraları belän tanıştı.
Ğomumän, 19 mayda Tatarstanda bulğan küp kenä waqiğalar häm çaralar matbuğat belän bäyle. Çönki bu könne respublika matbuğatı köne bäyräm itelä. Şuşı uñaydan Tatarstannıñ premyer-ministrı urınbasarı Zilä Wälievanıñ qotlawı dönya kürde. Ul anda massaküläm mäğlümät çaralarınıñ xäzerge waqıtta ğayät zur rolen bilgeläp ütep, jurnalistlarnı, matbuğat xezmätkärlären häm uquçılarnı bäyräm belän qotlağan. Tatarstanda matbuğat çaraları bik küp bulğanğamı, ällä inde Tatmedia agentlığınıñ tırışlığımı, bäyräm Qazanda bıyıl bik zurlap ütkärelde. İnde xäbär itkänebezçä, respublikanıñ Tatmedia agentlığı 19 may könenä bağışlap Rusiä töbäklärennän häm Tatarstannıñ törle rayon, şähärlärennän kilgän jurnalistlar öçen Media-forum oyıştırdı. Älege forum qısalarında tanılğan jurnalistlar belän qızıqlı oçraşular, master-klasslar, jurnalistlarnıñ ber-berse belän aralaşular, möhim söyläşülär ütte. Çärşämbe könne isä Media-forumğa cıyılğan qunaqlar Tatarstannıñ Däwlät Şurasında uzğan Tügäräk östäl utırışında qatnaştı. Ul parlamentnıñ häm mäğlümät çaralarınıñ xezmättäşlek mäs’älälärenä bağışlandı. Tügäräk östälneñ utırışında Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin, Zilä Wälieva, Jurnalistlar berlege räise Rimma Ratnikova, Tatmedia agentlığı citäkçese Marat Moratov qatnaştılar.
Şul uq 19 may könne kiçen Qazannıñ Piramida küñel açu üzägendä Tatarstan matbuğatı könenä bağışlanğan tantanalı kiçä uzdı. Anda respublikanı jurnalistlarınıñ Bällür qäläm isemle bäygesendä ciñüçelärneñ isemnären atap, alarnı büläkläw uzdı. Çärşämbe könne tağın ber çara – başqalanıñ üzäk Bauman uramında oyıştırılğan massaküläm mäğlümät çaralarınıñ uramı uzdı. Älege bäyräm dä Tatarstan matbuğatı köne uñayınnan uzdırıldı. Älege qızıqlı çarada Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosı da qatnaştı. Bez dä üzebezneñ tıñlawçılarıbız belän oçraştıq, alar belän yaqınnanraq tanıştıq, üzebezneñ keçkenä genä bulsa da istälekle büläklärebezne tapşırdıq. Äytergä kiräk, respublikada bezne tıñlawçı keşelär az tügel. Şunlıqtan, inde işetkänegezçä, Bauman uramında da bezneñ yanğa kilüçelär küp buldı. Mömkinçelektän faydalanıp bez alarnıñ tormışları xaqında soraştıq, fikerläre belän qızıqsındıq. Älbättä, bezne tıñlawçılarıbıznıñ Azatlıq radiosı turında uy-fikerläre dä bitaraf qaldırmadı. Ayıruça, alarnıñ radiobızğa, anda eşläwçe jurnalistlarğa täqdimnäre häm kiñäşläre qızıqlı buldı.
Gölnaz İlgizär


text:
25 Noyäber – xatın-qızğa qarşı köç qullanunı beterü öçen xalıqara kön
Fransiädä öydäge köç qullanu urtaça alğanda dürt köngä ber xatın qıznıñ ülemenä säbäp bula.Aziä, Afrika illärendä wazğiät tağı da yamanraq häm bu borçılu uyata. BMO 1999.yılda 25.noyäbernı xatın qızğa qarşı köç qullanunı beterü öçen xalıqara kön itep bilgeläde häm xökümätlär, xalıqara oyışmalar häm ğäire-räsmi oyışmalarnı - NGOlarnı şul köndä cämäğätçelekneñ mäğlümäten arttıru öçen aktivlıqlar oyıştırırğa çaqırdı.
bez ütkärgän tikşerü xatın qızğa qarşı köç qullanunıñ dönyanıñ barlıq illärdä kiñ taralğanın häm barlıq cämğiätlärdä keşe xoquqların bozunıñ ğadi küreneşe buluın kürsätä dip söyli Aİ süzçese
Xätta Fransiädä çığarma tügel.AFP agentlığı mäğlümätenä qarağanda Fransiädäge sonğı tikşerü anda öydäge köç qullanu näticäsendä här 4.könne ber xatın qıznıñ üterelüen kürsätä . Tikşerü 2003 häm 2004 .yıllarda Fransiädä öydäge köç qullanularda 164 xatın häm 47 ir atnıñ üterelüen kürsätte. Bersennän qala bar xatınnar da irlär tarafınnan üterelgän , näk şunı uq üterelgän irlär turında da äytep bula , bersennän tış alar xatınnar tarafınnan üterelgän Dönya Sälämätlek Oyışması (WHO)nıñ çärşämbe könne iğlan itkän xisabında, xatın qızğa in küp köç qullanuçılar çit keşelär yäki tanış beleşlär tügel ä in yaqın keşe ire yäki partnörı dip yazılğan.Dönya Sälämätlek Oyışmasınıñ tikşerüe 24meñ ängämägä nigezlänä. Ängämälär un ilneñ awıl häm şähärlärendä Bagladeşten alıp Braziliä Xabeşistan, Yaponiä, Namibia Peru Samoa ,Serbiä Çernogorie, Tailand häm Tanzaniädä ütkärelgän. WHOnıñ Jenevadağı direktorı1 Lee Jong-Wook tikşerü öydäge köç qullanunıñ bik möhim sotsial mäsälä buluın kürsätä di. Qıtay şul tikşerügä kertelmäsä dä ul öydä köç qullanu kiñ cäyelgän il.Qıtayda xoquq yaqlawçılar köç qullanu qorbannarına kiñäş birü kebek yardäm kürsätergä tırışa. Pekingdäge Öränge isemle xatın qız üzägenä kilep yardäm soraw mömkinlege bulğan qorbannarğa psixologlar bulışlıq kürsätä Şul üzäktä kilgän ber xanım Reuters Agentlığna bolarnı söylägän:
İremnän ayrılğanda , irem şul qädär qyınağan ide ki tän cäräxäte genä tügel ä söyäklär dä sınğan ide. Mindä moñı raslağan tabiplar raportı bar Min tıştan qarağanda normal kürensäm dä , sälämätlek problemalarım küp dip söylägän qıtay xanım.
Qıtayda yılına 9% belän üskän iqtisad, sotsial şartlarnı da nıq üzgärtte, yäş kozmopolit qıtay xatın qızı öydäge köç qullanuğa kübräk duçar bula .Öränge Xatın qız Üzägen oyıştırğan Wang Xingjuan Reutersqa qıtay xatın qızınıñ üzgärä barğan dönyağa yaraqlaşırğa tırışuı bik küp problemalar tudıra di.Belgeçlär dä Qıtaynıñ bazar iqtisadına küçüe , millionnarça keşeneñ eştän çığarıluına säbäp bulıp tora, andağı çın xällärne belü qıyın ,çönki traditsion qıtay cämğiätendä ğailä probelmaları turında söyläşelmi dip äytä. Ä inde Öränge üzägenä barıp citüçeläre bik qıyu xatın qızlar bulırğa tieş. Aİ mäğlümätenä qarağanda Russiä Federatsiäsendä här kön 36meñ xatın ire yäki partnörı tarafınnan qıynala , 40minut sayın, xatın qız öydäge köç qullanuda üterelä.Här 4. ğailädä köç qullanu tormışnıñ ber öleşe bulıp tora. Äytep kitkän sannarnı BMOnıñ xatın qızğa qarşı köç qullanunı beterü komitetı CEDAW-ğa Russiä xökümäte tapşırğan. Rusiädä 14meñ xatın qız yıl sayın ire yäki yaqınnarı tarafınnan üterelä ikän färidä xämit


text:
Artes Webcam Driver Yazılımları
En son güncellenen Artes webcam driver yazılımları. Aradığınız artes driver bu listede bulunmuyorsa driver arama aracını kullanabilirsiniz.
-
Artes HD PLN Driver İndir
Artes HD PLN webcam'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. Artes HD PLN webcam incelemesi, satış fiyatı ve artes webcam teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
Artes ART-12LCD Driver İndir
Artes ART-12LCD webcam'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. Artes ART-12LCD webcam incelemesi, satış fiyatı ve artes webcam teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
Artes ART-12SPD Driver İndir
Artes ART-12SPD webcam'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. Artes ART-12SPD webcam incelemesi, satış fiyatı ve artes webcam teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
Artes ART-12BRN Driver İndir
Artes ART-12BRN webcam'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. Artes ART-12BRN webcam incelemesi, satış fiyatı ve artes webcam teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
Artes ART-12GK Driver İndir
Artes ART-12GK webcam'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. Artes ART-12GK webcam incelemesi, satış fiyatı ve artes webcam teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
Artes ART-12RN Driver İndir
Artes ART-12RN webcam'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. Artes ART-12RN webcam incelemesi, satış fiyatı ve artes webcam teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
Artes ART-12RK Driver İndir
Artes ART-12RK webcam'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. Artes ART-12RK webcam incelemesi, satış fiyatı ve artes webcam teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
Artes ART-12SNR Driver İndir
Artes ART-12SNR webcam'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. Artes ART-12SNR webcam incelemesi, satış fiyatı ve artes webcam teknik servis bilgileri yer almaktadır.


text:
Gripp
Gripp ko'p ushırasatug'ın keselllik. Ol juqpalı sonlıqtan bir adamnan ekinshi adamg'a an'sat o'tiwi mu'mkin. A'dette ol ma'wsim epidemiyasında du'nya boylap jayıladı. 20-a'sirde millionlap adamlardın' o'liwine alıp kelgen u'sh u'lken epidemiya (pandemiya dep atalg'an) bolg'an. Qus grippi gripptin' bir tu'ri. Adamlar ko'pshilik jag'daylarda grippti a'piwayı ayaz benen aljastıradı. Gripp joqarg'ı dem alıw jollarına ha'm o'kpege jaman ta'sir etedi.
Ha'zirgi waqıtqa shekem gripptin' emi tabılmag'anı menen gripptin' aldın alıw ushın ha'r jılı alınıwı kerek bolg'an vaktsina bar.
Belgileri[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Geybir belgileri:
- Issılıq
- Qaytarıw
- İsh awırıwı
- Bas awırıwı


text:
Rusiäneñ çikläwlärennän ğadi gruzinnar zıyan kürä
Rusiä belän Gruziä arasındağı kierenkelek däwam itä. 2nçe öktäberdä Rusiä Gruziä belän yullarnı yaptı häm poçta aşa elemtälärne özde. Mäskäw, bu Gruziä citäkçelgeneñ gämällärenä cawap yözennän eşlände disä dä, monnan kübesençä gadi gruzinnar zıyan kürä.
Rusiädä küpme gruzinnıñ yäşäwen ike ildä dä tögäl äytä almıylar. 400 meñnän alıp 1 million keşegä qädär, dip farazlana. Çittäge gruzinnarnıñ illäreneñ iqtisadına yasağan yoğıntısın, Gruziä Üzäk bankı misalında kürep bula. Bank 2006 yılnıñ berençe yartısında Rusiädän Gruziägä 220 million dollar küçerelgän. Bu Gruziäneñ tulayım citeşterü külämeneñ yaqınça 15 protsentın täşkil itä. Rusiäneñ Gruzigä kertkän çikläwläre, ğadi keşelärneñ tormışına nindi täesir yasawın, Mäskäwdä yäşäwçe ber gruzin gailäse misalında qarıyq.
Lado Kvikviniyağa 48 yäş. Ul injiner. Mäskäwgä 1994 yılda küçep kilgän, 4 yıl elek ul Rusiä watandaşılığın alğan. Kvikvinia, injinerlar öçen Gruisädä eş bulmadı, di.
“Eş tabıp bulmıy ide. Sez yaxşı beläsez, Gruziädä xäzer genä tözi başladılar. Elek, cimerälär genä ide. Şuña kürä min ber nindu eş taba almıy idem.”
Kvikvinia äytkänçä, Mäskäwdä dä eş tabu cineñ tügel. Alayda, anıñ Tbilisi Politexnik institında alğan belem aña östenlek birä häm xäzer ul tözü şirkäteneñ ber bülekçäsen citäkli. Rusiädä alğan açqaları, bik zur tügel, di ul. Läkin alarğa ul Mäskäwdä 3 keşdän torğan gailäsen tota häm Gruzidäge ber tuğanına da beraz açqa cibärep tora. Kvikvinianıñ tuğanını malayı, 20 yäşlek İlia Çaçibaia, Rusidäge abıysı cibärgän açqlar gailäsenä yäşäp qalırğa yärädm itte, di. Çaçibaianıñ uramda satuçı bulıp eşlägän açqaları tormış itärgä citmi. Ämma anıñ süzlärençä, alar yäşägän Zugdidi şähärendä başqa eş tabıp bulmyı. Anda yäşäşäwçelär Rusiä tarafınnan kertelgän çikläwlärgä bik borçıla. Keşelär Rusiädäge tuğannar cibärgän aqçalar ala almawınnan qurqa. Çaçibaia söyli: “Zugdidağı keşelärneñ kübese Rusiädägn kilgän aqçaça yäşi. Küp keşe borçılıp bügen bankka bardı. Alar panikada, alar, dägättä Mäskäwdän kilep torğan açaqalrın, ala alamyılar.”
Çaçibaianıñ Rusiä yağındaşı abıysı, Lado Kvikvinia tuğanın tınıçlandırığa tırıştı.
“Açqa cibärü mömkinläre bulaçaq. Moña qädär, cibärgändä, aqçanıñ 1,5 protsetın tüli idek. Aqça küçerü öçen, zurraq protsent aluçı, başqa şirkätlär bar. Rusiä Western Unionnı aba almıy. Aqçanı Armenistan aşa küçerüne dä Rusiä tıya almyaçaq. Transport belän dä şulay. Annan kilü bik zur problema bulır, dip uylamyım, Minsikiyga poezd belän ber töndä barıp citep bula. Anan ber nindi qıyınlıqlsız oçarğa mömkin. Barı tik bilet bäyäläre ike tapqırğa arta.”
Çığımnarnıñ artuına qaramastan, Kvikvinia tuğannarına ay sayın aqça cibärüne tuqtatırğa uylamıy. Lado Kvikvinia häm Rusiädä yäşäwçe başqa gruzinnar öçen iñ yamanı şul, Rusiä belän Gruziä arasındağı mönäsäbätlärneñ kiläçktä dä naçarayuı mömkin.
Bikä Timerova.


text: İran eşkärtelgän atom yağıulığın kire qaytarıu turahındağı kileşeügä qul quymay torop Mäskäw Tähranğa Buşer atom elektr stansiähı ösön yağıulıq birmäyäsäk. Bıl turala Räsäy haqlanıu ministrı Sergey İvanov beldergän. İvanov äyteüensä, Mäskäw İran menän xezmättäşlektä xalıqara atom energiähı agentlığı bildälägän qatı qäğizälärgä tayanıp eş itä. Räsäy haqlanıu ministrı bildäläwensä, Räsäy texnologiäları nigezendä Tährandıñ atom qoralı buldırıuı mömkin tügel. Quşma Ştattar İrandı atom qoralı buldırıuza gäyepläy. İran ihä üzeneñ atom programmahınıñ tınıs xarakterza bulıuın belderä. Xalıqara atom energiähı agentlığı Tährandan atom qoralı buldırmağanın 31 üktäbergä tiklem isbatlawzı talap itä.


text:
Mäskäw ingliz canatarları höcümenä äzerlänä
Çärşämbedä Mäskäwdä Angliäneñ ike komandası arasında Yewropa futbol ligasınıñ final uyını ütäçäk. Bu uyınğa Angliädän meñlärçä canatar kilä. Rusiä räsmiläre alarğa ilgä vizasız kerü röxsäten birde.
"Bu bik döres qarar, - di Chelsea klubınıñ canatarlar törkeme räistäşe Peter Trenter. – Bu qısqa waqıt eçendä bez viza eşlären başqarıp çığa almas idek."
Rusiä räsmiläre xäzer sportqa ğayät zur äxämiät birä. Bu uyın Rusiä öçen zur sınaw dip sanala. Şuña kürä räsmilär ingliz canatarlarına çığarma yasarğa buldı da, di Rusiäneñ futbol berlege süzçese İgor Vladimirov.
"Añlarğa kiräk, mondıy çara Rusiädä berençe tapqır ütä. Räsmilär anı yuğarı däräcädä ütkärergä teli" di İgor Vladimirov.
Rusiä-Britaniä mönäsäbätläre soñğı waqıtta şäptän tügel. Qayber küzätüçelär Mäskäwneñ bu adımın London belän mönäsäbätlärne caylaw niäte dip kürä.
"Bu säyäsi qarar,- di Heritage Foundation oyışmasınıñ Mäskäw bülege citäkçese Yevgeniy Volk. – İke il arasıdağı mönäsäbätlär körçekkä terlägän, Medvedev alarnı yaxşırtu telägen kürsätergä teli."
İngliz canatarları üzläreneñ qaynar xolqı belän tanılğan. İke komanda canatarları arasında çualışlarnı buldırmas öçen alarnıñ oçqıçları törle hawa alannarına töşerelä. Mäskäw räsmiläre köç qullanuğa yul quyılmayaçaq dip alarnı aldan kisätep quydı. Uyın waqıtında stadionda tärtip saqlawğa 2 meñnän artıq militsiä xezmätkäre cälep itelä. Tağın 5 meñe şähär buylap toraçaq.


text:
Rice iğlansız Bağdadqa kilde
"Premier-ministr häm anıñ törkeme mindä köçle täesir qaldırdı. Alarnıñ eşläwenä qarağanda, Ğiraq xalqı öçen yaña çor başlana dip ömetlänergä bula" dide Rice.
Amerikan häm Ğiraq xärbiläre Bağdadta kiñ külämle xärbi ğämällär başlağannan birle, Rice anda kilgän iñ yuğarı amerikan räsmie buldı. Älegä xärbilär Bağdadta citdi qarşılıq kürmi. Rice Ğiraq räsmilären şuşı uñay wazğiätne faydalanıp, qarşı torğan taraflar arasında solıx urnaştıru tırışlığın kürergä öndäde. Ğiraq räsmiläre - premier-ministr Nuri Äl-Mäliki – şiği, prezident Calal Talabani – körd, vitse-prezident Tariq Äl-Xaşimi – sönni. Alar belän oçraşuda Rice solıx mäsäläsenä basım yasadı. Neft keremnären büleşü qanunın töğälläp, cirle saylawlar ütkärergä çaqırdı.


text:
Russiä Görcstandağı Çeçen qaçaqlarınıñ Çeçnägä qaytuların teli. Alar isä aşıqmıylar.
Çeçnädä suğış başlanğannan birle 300 meñ keşe Çeçnäne taşlap kitärgä mäcbür qaldı. Küplär kürşedäge İnguşetiädä sıyınğan bulsa , başqalar Görcstanğa qaçıp çıqtı. Tbilisi alarğa xalıqara qaçqınnar statutın tanıdı. Läkin, Russiä xäzer alarnıñ kire qaytuların teli. Keşe xoquqları aktivistları Mäskäv monı Çeçnädägä çın xälne yäşerü häm xalıqara tänqitne yomışartu öçen genä eşli digän fikerdälär. Radiobıznıñ xäbärçese bu turıda qayber şäxeslärneñ fikerlären soradı.
Audio
Uzğan yılnıñ April ayında ütkärelgän çeçennär sanın alu näticäsendä anda 4200 çeçennän yäşägäne bilgelände. ber yıl elegeräk isä alarnıñ sanı 8 meñ ide. Görce xakimiätläre soñğı 14 ayda alarnıñ sanı ber az artqan bulırğa tieş dip farazlıylar. Qaçaqlarnıñ zur öleşe yaqınca 3 meñ 800-e Rusisä çigenä yaqın Pankisi Gorgedä yäşi. Görce xakimiätläre ber nindi dä bäyläneşe yuq dip beldersälär dä, çeçennärneñ sanın alu , Russiä räsmi şäxesläreneñ çeçen qaçaqların Çeçnägä kire qaytu öçen ügetläv maqsäte belän respublikağa kilgän vaqıtqa turı kilde. Russiäneñ ğädättäntış xällär ministereneñ urınbasarı Yuri Brajnikov Pankisi yaqınındağı Duisi auılında ber törkem çeçen qaçaqları belän oçraşıp, Mäskäv alarğa kire qaytırğa yardäm itäçäk dip väğdä itte.
Audio
Ul Mäskäv qaçaqlarnı aftobuslar belän Tbilisigä kiterü häm annan Çeçnägä oçqıç belän qaytaru öçen görce xakimiätläre belän kileşte inde dip belderde. Qaçaqlar telägän xäldä alarğa passport bireläçäk häm alar çikne üz başlarına problemmasız ütä alaçaqlar dip tä äytte. Bu adım Mäskävneñ Çeçnädä qorallı bäreleşlär bulsa da, armiä kontrolne qulında tota digän räsmi pozitsiäsenä turı kilä. Çeçnä aktivistı Abdurzakov , Mäskävneñ monı keşeçelek noqtasınan çığıp eşlävenä ışanmıy. Anıñ fikerençä,
Audio
Ul şulay uq Pankisidäge Çeçen qaçaqları Russiä iminlek turında garantiä birmiçä torıp, Çeçnägä qaytırğa telämilär, ä Mäskäv andıy garantiä birmäde dip tä belderde.
Audio
BMOnıñ Qaçaqlar agentlığı da Çeçnädäge şartlar qaçaqlarnıñ imin räveştä qaytuların tämin itärlek tügel digän fikerdä. Oyışmanıñ Tbilisidäge väkil Katerine Bertrand Çeçnädäge vazğiät yaxşırmağan möddätçä , Görçstan 1951-nçe yılğı Jeneva Qaçaqlar Konvensiäse şartların ütärgä tieş, yäğni qaçaqlarnı kire cibärä almıy dip belderde.
Audio
"Oyışmabıznıñ pozitsiäse bik açıq. qaçaqlarnı repatriätsiäläv ixtiari , imin bulırğa tieş. Bez yäğni BMOnıñ qaçaqlar agentılığı bügenge köndä Çeçnädä xalıqnıñ iminlege garantiälängän dip uylamıybız."
Bertrand xanımnıñ süzlärençä, uzğan atnada çeçen qaçaqlarınıñ yartı distäse genä Russiä väkile Brajnikov belän oçraşırğa rizalıq birgän. Alarnıñ berse dä yaqın kiläçäktä vatanına qaytu telägen beldermägän.
Färit İdelle, Praga.


text:
Yätim tatar balasın kem yaqlar?
Yätim tatar balaları öçen yort bar ide inde Qazanda. Mäçet, mädräsälär tözätkän tatar millionerları Yunısovlar tota ide ul yortnı. Ämma revolyutsiä, xakimiättäge kommunistlar tatar bayların da mileklärennän mäxrüm itä. Şul yıllarda Yunısovlar totqan yätimnär yortı da beterelä.
Monnan soñ maxsus tatar balaları öçen yätimnär yortı tözelmäde. Soñğı berniçä yılda milli cämäğätçelek yänä bu mäs’äläne kütärde. Ata-ana nazın kürmägän sabıylarğa inde yort ta birelgän ide. Ämma ni säbäptänder bu eş tuqtatıldı. Häm bala yortı açılmadı.
Xäzer Yunısovlar da, Apanayıwlar da yuq. Yätim tatar balasın kem yaqlar? Düşämbe könne xäyriä eşlärenä bağışlanğan Qazandağı forumda älege xaqta da süz çıqtı. Milli balalar yortın tözü kiräklege turında forumda Tatarstannıñ “Möslim”berlege citäkçese Nailä Cihanşina çığış yasağan. “Azatlıq” radiosına Nailä xanım bolay dide:
Oyışma wäkilläre belän yätimnär yortlarına yış qına barabız. Xäyriä aksiäläre uzdırabız. Balalar sağınıp kötep ala bezne. Bez şundıy küñelsez küreneşkä tap bulabız. Ul yortlardağı tatar balaları urısqa äylänä. Bu xälne tuqtatuı qıyın, şulay da bulıdaır. Monıñ öçen milli balalar yortın tözergä kiräk. Alarğa tuğan tel, ğöref-ğadätlärne señderü bezneñ burıçıbız.Forumda Nailä Cihanşinanıñ bu täqdime uñay qabul itelgän. Anda milli balalar yortın tözü turındağı rezolyutsiä dä qabul itelgän. “Möslimä”berlege citäkçese Nailä Cihanşina bu täqdimneñ tormışqa aşu mömkinlekläre zur dip sanıy. Ul üzeneñ älege ışanıçın respublika Xäyriä Şurasın Tatarstan prezidentı M.Şäymiewneñ citäkläwe belän añlattı. Şulay da älege izgelekne eşlärgä aşqınıp toruçılar kürenmäde forumda. Häm dä milli balalar yortınıñ qayçan tözeläçäge dä älegä bilgesez qala.
Al'bina Zäynulla


text:
İzrail' premyer ministrı wazıyfaların başqaruçı Ehüd Olmert idaräse fälestinlelärgä qarşı yaña qatı çaralar kertü mäs'äläläre yäkşämbegä kiçekterelde, ul könne xökümät bu mäs'älälärne qarap tawış biräçäk dide.
Olmert şimbä könne Fälestinneñ suğışçan Hamas törkeme küpçelekne täşkil itkän yaña parlamentı eşli başlağaç fälestinlelärgä İzrail'dä eşläwne häm Könbatış Yar belän Gaza arasında yörüne tıyu qararın xuplar dip kötelgän ide.
İzrial' räsmiläre äytüençä, bu çaralarnıñ maqasatı Hamasnı köç qullanudan baş tartırğa häm İzrial' däwläteneñ yäşäw xoquqın tanırğa mäcbür itü.


text:
Mädäni comğa - İldar Nizamov: Tatarstanda “Azatlıq” nigä tındı?
Xörmätle radio tıñlawçılar! Aprel'neñ öçençe atnasında Tatarstan matbuğatında Tuğan tel könenä bağışlanğan yazmalar zur urın alğan. Şular arasında “Mädäni comğa” gäzite üzeneñ maxsus säxifäse belän iğtibarnı cälep itte. Gäzitneñ “İ tuğan tel ...”dip atalğan säxifäsendä tel beleme ğalimnäreneñ dä yazmaları urın alğan. Bu säxifädäge möxärrir fikere astında birelgän İldar Nizamovnıñ “Tatarstanda “Azatlıq” nigä tındı?- digän mäqäläse, aprel' ayınnan “Tatarstan” radiokanalın yabu säbäple, “Azatlıq” radiosınıñ ber säğätlek tatarça tapşıruları da tuqtatıluı turında. Zamanında Qazan radiosı da tatarça ber säğät buyı söyli ide. Waqıtlıça dip özdelär dä. , xäzer inde “torğızıldı”sanala. Tik “Radioteleset'” digän ul tapşırunıñ tatarçası 10 minuttan artmıy. İseme dä adäm mäsxäräse: “tatarski blok” . Härxäldä “Azatlıq” kebek yuğaltularğa duçar bulğanda “Tatarstan” radiosınıñ da nindi “blok”larğa kiseläçägen çamalaw älläni qıyın tügelder. . Cirle radiostansiälärneñ bolay qısıluına Rusiäneñ başqa töbäklärendä dä baştuq rizasızlıq belderä başladılar. Bezneñ qayber cämäğät oyışmaları häm ädäbiät-sänğat ähelläre dä respublika citäkçelegenä möräcäğät belän çıqtılar. Bezneñ dä mondıy faktlarğa qul seltärgä xaqıbız yuq.Çönki bu mäs'älälär bezneñ gäzit uquçılarıbıznı da borçıy. Ä alarnıñ fiker täqdimnärenä iğtibarsız qala almıybız ,- dip yaza İldar Nizamov üz mäqäläsendä.
Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Kinşasa
Kinşasa (1968 yılğa qädär Leopoldvil) - Kongo Demokratik Cömhüriäteneñ başqalası (1960 yıldan).
Kongo yılğasında, Brazzavil qalası qarşında urnaşa.
Xalıq sanı 10 076 099 keşe (2009), läkin 60% şähär cire awılça kürenep tora.
Xalıq sanı buyınça Afrikanıñ öçençe şähäre (Yohannesburg bergä, Qähirädän häm Lagostan soñ).
Xalıq kübese frantsuzça söyläşä.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
XV ğasırda biregä portugallar kilälär, annan soñ belgiälelär basıp alalar.
1881 yılda mäşhür Afrikanı tikşerenüçe Henri Morton Stenli säwdä şähärlegenä nigez sala.
Berençe şähär iseme - Leopoldvil - Belgiä patşası Leopold II istälegenä dip yörtkän.
1920 yıldan Belgiä Kongosınıñ başqalası.
1960 yılda Kongo Belgiädän bäysezlegenä ireşä.
1966 yılda yaña isem - Kinşasa - birelä.
1974 yılda Kinşasa qalasında mäşhür boks suğışı Möhämmäd Ali häm Corc Forman arasında ütkärelä, bäyge näticäsendä Ali awır ülçäw buyınça ciñüçe titulın kire qaytara.


text:
İtaliädä saylawlar yaqınlaşa, Berlusconi xakimiättä qalu öçen köräşä
İtalia premier-ministrı Silvio Berlusconi Yewropada iñ qarşılıqlı citäkçelärneñ berse. Eşquar, millarder, AC Milan futbol klubın häm ildäge mäglümät çaralarınıñ zur öleşen kontrol itä. Şuña da qaramastan, 5 könnän ütäçäk saylawlarda anı awır köräş kötä. Soñğı fiker beleşügä qarağanda, anıñ köndäşe Yewropa komissiäseneñ elekke prezidentı Romano Prodi 3-5 protsentqa alda bara.
"Bar saylaw aldı köräşe Berlusconi şäxsiäte tiräsendä bara. Sulçılar aña qarşı, uñçılar – anıñ öçen, möxim mäsälälär tiräsendä ällä ni bäxäs yuq", di Jean-Pierre Darnis.
Saylaw aldı köräşeneñ bu qarşılıqlı şäxsiät tiräsendä baruın añlap ta bula: mäğlmät çaraları, reklama, azıq-tölek, tözeleş, sport – cämğısı 12 milliard dollar külämle imperiä başında toruçı Berlusconi äledän-äle korrupsiädä ğäyeplänä.
Uzğan töndä Berlusconi belän Prodi arasında soñğı televidenie debatları ütte. Yewropa komissiäseneñ elekke prezidentı Romano Prodi ilneñ iqtisadın sälämät dip kürsätergä tırışqan Berlusconinı iserek belän çağıştırdı:
"Yazuçı Bernard Shawnıñ şundıy süzläre bar: uydırma sannarğa tayanğan keşe bağanağa tayanğan iserek kebek", di Romano Prodi.
Tieşle cawap qaytara almağaç, Berlusconi Salqın suğış çorı öräklären iskä töşerde, Prodinıñ partnerları arasında keçkenä genä komunnistlar partiäse buluın iskärtte. Bu turıda ul yış iskä ala, äytik uzğan atnada xättä bolay digän digän ide:
"İmeş min kommunistlar balalarnı aşıy, yä aşağan dip äykänmen. Alar xaman şulay dip kilä. Läkin "Kommunizmnıñ qara kitabı" digän kitapnı uqıp qarağız. Anda Mao çorında Qıtayda balalar aşlama itep qullanılğan dielgän. Bu qotıçqıç, läkin xaqiqät", di Silvio Berlusconi.
Saylaw aldı köräşe şaqtıy qızu barsa da, älegä Berlusconinıñ köndäşläre anıñ çit ilärdä abruyı tiskäre buluına basım yasamıy. Könbatışta Berlusconi üz mänfäğätlären östenräk quyğan, xakimiätkä yabışıp yatuçı, tupasraq citäkçe dip qabul itelä. Möselman dönyası isä anıñ 11 Sintäber höcümnärennän soñ äytkän süzlären äle dä xäterli.
"Bez üzebezneñ sivilizatsiäneñ östenlegen, xalıqlarğa mullıq kiterüen, keşe xoquqların, dinnärne ixtiram itüen añlarğa tieş. Möselman illärendä andıy ixtiram yuq", digän ide Berlsuconi Berlinda ber İtalian jurnalstına.
Küzätüçelär fikerençä, xäzer Berlusconi da, Prodi da kemgä tawış biräsen xäl itep betermägän saylawçılar öçen köräşä. Eş urınnarın arttıru, salımnarnı kimetü, iqtisadnı üsterü wäğdäläre birelä.
Zur 8-lekkä kersä dä, İtaliäneñ burıçqa batqan, exportqa tayanğan iqtisadı Euro valutasına küçkännän birle töşenkelek kiçerä. Yaña premier kem genä bulmasın, şuşı wazğiätne tözätü öçen çaralar kürergä mäcbür bulaçaq.
ali ğilmi


text:
Tatyana könöndä studenttar aynıtqısqa ozatılmay
Bögön studenttar Tatyana könön bildäläy. Räsäyźä studenttar könö prezident Putin farmanı menän, Mäskäü uniwersitetı asılıuźıñ 275 yıllığı xörmätenä 2 yıl elek buldırılğaynı. Başqortostan xoquq haqlau orğandarı bögön käyef–safa qorousı bulasaq belgestärźe uramda bolğanışıp yörögändäre ösön yapmaśqa wäğäźälägän. Komsomolsqaya prawda gäzite Studenttar könö aldınan bildäle keşelärźeñ yäşlek yıldarı xaqında la qıźıqlı mäğlümättär baśtı. Unda mäśälän prezident Mortaza Räximovtıñ uqıu yıldarında matematika fänen yaratıuı yaźılğan. Bulasaq prezident üźallı eştär mälendä uqıtıusılarźıñ häm sinıftaştarınıñ şıbırlauın yaratmağan. Kemder uğa auır mäsäläne sisergä yarźam itergä telähä, student Mortaza Räximov barıhın da üźem añlap eşlämägäs, nisek itep zawodta laboranttarźı tikşerergä öyränäm huñ tip yauap birgän. Şul uq gäzit yaźıuınsa, bulasaq prezident sinıftaştarı matematiqa buyınsa yarźam horağanda ularğa bulışqan. Unı kurstaş studenttar xörmät itkän.


text:
Xakimiätlär pensionerlar mäs’äläsen xäl itü yulların ezli, uram cıyınnarı däwam itä
Xakimiätlärneñ uram cıyınnarına nindi cawap qaytaraçağın belergä dip, jurnalistlar irtänge 10ğa matbuğat oçraşuına cıyılğan ide. Ämma cawap biräse keşelär kilmäde, brifing köndezge 2gä küçerelde, ämma ul waqıtta da bulmıy qaldı. Xakimiätlärneñ cawabı äle äzer tügel ide.Ämma äytäse süzlärne inde xäzer uq çamalap bula. Tatarstan Prezidentınıñ matbuğat üzäge düşämbe kiçendä ber xäbär tarattı. Anda Mintimer Şäymievnıñ Rusiä xökümäte utırışında yasağan çığışı häm pensionerlar mäs’äläsen xäl itü öçen yasağan täqdimnäre turında süz bardı. Täqdimnär arasında pensionerlar öçen aylıq bilet birü digänne dä bar ide. Tatarstan prezidentnı şulay uq, yaqın arada pensionerlarnıñ ğözerlären iskä alıp konkret çaralar kürü mömkin häm kiräk, dip sanıy, dielä räsmi xäbärlärdä.
Qayber mäğlümatlarğa qarağanda, sişämbe könne Tatarstan Prezidentı Röstäm Miñnexanov häm başqa cawaplı keşelär belän oçraşıp, pensionerlar problemasın niçek xäl itü turında cıyılış uzdırırğa tieş ide. Qarşılıq belderüçelärdän eşlekle törkem xakimiätlär belän söyläşülär uzdıruı bilgele. Düşämbe könne şähär başlığı Kamil İsxaqov häm xökümät räise urınbasarı Zilä Wälieva qarşılıq belderüçelär belän söyläşülär uzdırdı. İke yaqnıñ nindi näticägä kilüe turında ber qayan da belep bulmadı. Şähär başlığınıñ pensionerlar mäs’äläsen xäl itü öçen nindi yuldan barırğa täqdim itüe turında da şähärneñ kiñ cämäğätçelek belän eşläw idäräsendä nindider añlatmalar birüdän baş tarttılar. Sişämbe könne belgänegezçä, ber törkem qarşılıq belderüçelär, Däwlät şurası binasında Färit Möxämmätşin belän oçraştı. Älege oçraşu turında beräm-särän mäğlümat çıqtı. Räsmi mäğlümat çaraları uram cıyınnarı turında mäğlümatnı birgändä bik saranlana, yä bötenläy birmi, yä bik az ğına.Anıñ qarawı, qayber taşlamalarnıñ qaytarıluı turında xäbärlär küp buldı. Mäktäp aşları öçen bäyälär ike tapqırğa arta digän borçılu yazmalar, televidenie reportajlarınnan soñ Tatarstan xökümäte balalar aşatu tärtiben iskeçä qaldırırğa buldı. Küp tä ütmäde, Tatarstan Eçke eşlär ministrlığı wäkillärennän, militsiä xezmätkärlärenä transportta buşlaw yörü qaytarıla, digän belderü yañğıradı. Bu xäbär äfirğa äzerlängän waqıtta, yuğarı citäkçelekneñ qayda niçek itep oçraşuı, nindi näticägä kilüe turında äle bilgele tügel ide.
Bikä Timerova.


text:
Putindı 3-sö tapqır prezident iteü turahında säyäsmän fekere
Säyäsmän Fänil Fäyzullin referendum xaqındağı hüźźärźe quyırtmaw yağında. Sönki älenän ük yämäğätselek fekeren öyränewselär mäğlümättärenän kürenewensä, Räsäy xalqınıñ 60-70 prosentı Putindı 2008 yıldarźağı haylawźarźan huñ il başlığı itep kürergä teläy. Bınıñ 2 säbäbe bar, ti Fänil Fäyzullin. Berensenän, Vladimir Putin vlasqa kilgäs, Räsäy baytaq nığındı, Yıltsin xäkimlığı osoronan huñ köslö qullı yetäkse barlığı hiźelde. Xalıq ildeñ artaban da nığıuın teläy häm üźeşte barı Putin iseme menän genä bäyläy. İkensenän, nisek kenä bulmahın beźźä xalıq beräw awıźınan sıqqandı eläkterep ala, yalağayıraqtar unı şunda uq iñ döröź qarar tip oran hala. Yäğni referendum uźğarılha, Putin his şikheź tağı ber möźźätkä vlastä qalasaq. Bıl ihä ildeñ töp qanunınıñ 81-se stätyähına qarşı kilä. Unda äytelewensä, ber ük keşe Räsäy prezidentı wazífahında 2 möźźättän dä oźağıraq ultırırğa teyeş tügel. Fänil Fäyzullin fekerensä, vlasqa Putin başlağandarźı dawam iterlek başqa keşe kilergä teyeş, ul konstitusianı üźgärtmäw yağında. Fänil Fäyzullin Vladimir Putindıñ 2008 tügel, ä tağı 4 yıldan huñ yänä prezident bulıu ixtimallığın da inqar itmäy. Bınday alım konstitusiağa qarşı kilmäy.
Räsäy prokurorı Vladimir Ustinovtıñ otstawqağa yebärelewen dä küptär Prezident haylawźarı yaqınlaşıuına bäyläy. Ustinov kitkäs prokuraturalağı yañı qomandala Başqortostandıñ elekke prokurorı, xäźer prezidenttıñ İźel buyı oqruğındağı wäkile Aleksandr Konovalov ta bulasaq tigän xäbärźär quyırźı. Kemder unı Ustinov urınına ultırasaq tihä, ikenseläre baş prokuror urınbaźarı qänäfienä narıqlanı. Akademik Fänil Fäyzullin Konovalov menän yaqından tanış tügel, şulay źa yäş keşe astan başlarğa teyeş tip iźäpläy.


text:
Öfölä täüge köźgö yärminkälär ütte
Baş qalanıñ töp mayźandarında Respublikanıñ 40 – qa yaqın rayonı eşsändäre üźäre üśtergän menän sauźa itte. Sauźağa başlısa it rizıqtarı, yäşelsä - emeş, bal sığarılğaynı. Yäşelsälär tigändän bında küberäk qartuf buldı, sögöldör, käbeśtä eźläüselär küp ine, tik ularźı hatıusılar ğına aź buldı. ,,Köźgö yärminkälär,, bıyıl da dekabrźeñ huñğı şämbehenä tiklem oyoştorola. Öfögä aźna hayın ike - ös tiśtä rayon xujalıqtarı kiläsäk. Azatlıq radiohı xäbärsehe Kirov rayonındağı sauźa barışın qarağaynı. Avrora kinoteatrı ergähendäge mayźanda başlısa Ğafuri rayonından kilterelgän rizıq hatıldı. Ber kön esendä bında 40 tonna qartuf, 18 tonna it, 12 yarım tonna bal hatılğan. Qala xakimdarınıñ yärminkälä xaqtar arzanıraq tigäne bik ük döröślökkä tura kilmähä lä, xalıq yärminkägä öyrängän, kibetkä qarahğanda, bında taźaraq ta sifatlıraq ta rizıq tiźär ular, hatıusılar źa üź tauarın maqtap ütkärä belä.


text:
Rice: "bez xäzer totrıqlılıq digän bulıp demokratiäne bozuğa küz yoma almıybız"
Üzeneñ Yaqın Könçığış säfären Söğüd Ğäräbstanında tämamlağan amerikan däwlät sekretare Condoleezza Rice, moña qädär bulğan Mısırdağı tösle ük, Riadta da töbäkne demokratiäläşterü öndämäläre belän çıqtı. Anda ul, ireklekkä omtıluğa kilgändä söğüdilär başqalardan ber dä kim tügel dip belderde. Mäğlüm ki, amerikan xakimiate xäzer töp maqsatlarınıñ berse itep bar möselman dönyasın demokratiäläşterüne quya häm Rice üzeneñ säfäre barışında monı yänä ber qabatladı. Ämma anıñ şuşı süzläre Yaqın Könıçığışta härkemneñ dä küñelenä xuş kilde dip äytep bulmıy.
Audio, Condoleezza Rice
"6 distä yıl buyı minem ilem - Quşma Ştatlar, bu töbäktä berençe çiratta totrıqlılıqnı saqlaw xaqına demokratiägä iğtibar birmi kilde - näticädä bez bernigä dä ireşä almadıq. Xäzer inde bez başqa yul belän baraçaqbız, bar keşelärneñ dä demokratiägä omtıluın yaqlayaçaqbız" di Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Rice. Şunnan soñ ul Mısırdağı qayber qanunnarnı, uram cıyınnarına qarşı kürelgän qırıslıqnı tänqitläp, Mısır xökümäten üz xalqına kübräk ışanırğa öndäde. Sintäbrdä bu ildä berençe märtäbä prezident saylawları kimendä ike nämzät qatnaşuında ütäçäk. Moña ireşü öçen prezident Xösni Möbäräkkä köçle amerkan basımı yasaldı, belgeçlär, bu üzgäreş Möbäräkkä ällä ni zur qurqınıç tudırmas dip isäpläsä dä, Condoleezza Rice monı "ruxlandırğıç ber täräqqiat" dip atıy. Qahirä çığışında Rice ber Mısır belän genä çiklänmäde, bar xalıq mänfäğätendä säyäsi reformalar ütkärügä Söğüd Ğäräbstanı xakimiaten dä çaqırdı. Ämma anıñ şuşı öndämäläre Qahirädä dä, Riadta da şaqtıy suwıq qarşı alındı. Mısır tışqı eşlär ministrı matbuğat oçraşuında Rice süzlären işetmämeşkä salışıp, amerikannarnıñ Guantanamo häm Ğiraqtağı totqınnarnı cäberläwen iskä töşerde, ä anıñ söğüd wazifadaşı äl-Fäysal, Condoleezza Rice çığışın älegä kürmägänen äytte, ämma şunda uq, islamnıñ izge urınnarı urnaşqan däwlät bularaq Söğüd Ğäräbstanı çittän täqdim itelgän reformalarnı qabul itä almıy dip belderde. Amerikannarnıñ Yaqın Könçığışnı demokratiägä etärü niäte xaqında, xakimiatkä bäyle bulmağan ictimaği oyışmalarnıñ wäkilläre dä qarşılıqlı fiker belderä.
Audio, Ämir Mäxül
Ämir Mäxül, İzraildäge fälästin oyışmaların berläştergän İtticah törkemen citäkläwçe, "Rice süzläre alğa kitü tügel, ägär dä bez Mısırdağı, yäisä Küwäyt yä Söğüd Ğäräbstanındağı xakimiatkä qarasaq, alar barısı da Quşma Ştatlarnıñ yaqın berektäşe bulıp tora, bu ike törle standart qullanu säyäsäte" dip belderä. Läkin amerikan basımınıñ qayber oçraqlarda faydağa kitüen tanu da bar, misal öçen, Küwäyt xatın-qızlarına tawış birü xoquqın birü mäs''äläsendä. Andağı universitet professorı Äyäd Manna menä närsä di:
Audio, Äyäd Manna
"Xatınnarnıñ tigez xoquqlılığına ireşü, moña ğäräp xökümätlären künderü eşendä amerikannar rolen kire qağıp bulmıy" dip belderä Küwäyt professorı Manna Quşma Ştatlarnıñ Yaqın Könçığış häm bar möselman dönyasın da demokratiäläşterergä tırışuı xaqında.
Kärim Kamal


text:
Putin BMOnı Ğiraqqa qaytarırğa çaqıra
Audio (Vladimir Putin)
Küptän tügel Ğiraq İdarä Şurasınıñ Mäskäwdä buluın iskä alıp, Putin monı Şuranı xuplaw ğämäle dip atadı. Putin şulay uq, Rusiä belän Quşma Ştatlar arasında mönäsäbätlärdä uñay täräqqiät buluın, Ğälämne öyränü ölkäsendä xezmättäşlek itü mömkinlegen äytte. Soñraq Powell Rusiäneñ Tışqı eşlär häm Saqlanu ministrları belän oçraştı. Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare bu säfäre waqıtında Rusiädä demokratiä torışı, Gruziä häm Moldovadağı xärbi nığıtmalar, häm küpläp üterü qoralınıñ taraluwı turındağı çeterekle mäsälälär kütärer dip kötelä.


text:
Tatar gimnaziäsenä birelgän bina yazmışı niçek bulır?
Başqortstannıñ berläşterelgän oppozitsiäse başı Rämil Bignov Mäskäwdä bulıp qayttı. Ul anda Rusiä Prezidentı xakimiäte häm Cämäğätçelek palataları wäkilläre belän oçraşqan. Alarğa tatar gimnaziäsenä birelgän bina yazmışı xaqında mäğlümat, cämäğätçelek oyışmalarınıñ bu uñaydan qabul itelgän dokumentların tapşırğan.
Başqala xakimiäte başlığı urınbasarı Rämil Xälimovnıñ älege bina turında fikerläre şundıy:“Bina cir häm şähär tözü qanunnarın bozıp tözelgän. Bina tözelä başlağanda tatar gimnaziäsenä dip täğäyenlänmägän. Ul mäktäp öçen sanitar-gigiena taläplärenä turı kilmi”.
Rämil Bignov binanı saqlaw öçen bez barsına da, şul isäptän Oktäber prospektındağı xäräkätne tuqtatuğa qädär baraçaqbız dip belderde.
Älege binanıñ yazmışı 10Hчы aprel'dän soñ xäl iteläçäk. Anı şähär xakimiäte, Mäğärif ministrlığı häm başqa oyışmalardan kilgän wäkillär tikşeräçäk.


text:
Dnestr buyı bäysezlek turında referendumğa äzerlänä
Moldovanıñ Dnestr buyı töbägendä 17 sintäber yäkşämbe könne bäysezlek turında referendum ütäçäk. Xalıq, töbäkkä kiläçäktä Rusiägä quşılu öçen bäysez bulırğamı yäisä Moldova eçendä qalırğamı, digän sorawğa cawap biräçäk. Moldova räsmiläre referendumnı kisken täñqitläp çıqtı. Xalıqara cämäğätçelek añlatmalar birüdän tıyılıp tora. Rusiä isä, bıyıl Montenegroda uzğan bäysezlek turındağı referendumnı – Dnestr buyına ürnäk itep quyğan ide.
Rusiä, räsmi töstä bulmasa da, töbäkkä zur yardäm kürsätä. 555 meñlek xalıqnıñ 3tän ike oleşe rus yäki ukrain telendä söyläşä. Küplär Rusiä pasportına iä. Rusiä üz ğaskärlären 2002nçe yılğa qadär çığarıp beterergä tieş bulsa da, töbäktä äle dä meñ yarımğa yaqın Rusiä xärbie bar.
Yäkşämbe könne xalıq ike sorawnıñ bersenä cawap birergä tieş bula:
1. "Sez Dnestr buyınıñ bäysezlekkä taba säyäsät alıp baruın häm kiläçäktä Rusiä Federasiäsenä kerüen telisezme."
2. "Dnestr buyınıñ bäysezlektän baş tartıp kiläçäktä Moldovağa quşıluın mömkin dip uylıysızmı?"
Küpçelek – bäysezlek häm Rusiä belän bergä bulunı saylar dip farazlana. Ämma tawış birügä kilüçelär sanınıñ ğına az buluı mömkin, çönki töbäktä eşli alırlıq 400 meñgä yaqın keşeneñ küpçelege çit illärdä. Yäkşämbe könne 262 saylaw urını eşliäçäk. Referendum uzsın öçen tawış birüçelärneñ 50%tınıñ saylawğa kilüe kiräk.
Moldova häm xalıqara oyışmalar aldan uq tawış birüne qanunsız dip atadı:
"Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışması referendumnı tanımayaçaq. Bez, Moldova respublikasınıñ territorial bötenlegen häm bäysezlegen şik astına quyğan ber yaqlı ğämälne yaqlarğa da, küzätergä dä cıyınmıybız. Bigräk tä sorawlar tözeleşe – ber yaqlı. Här soraw ike öleştän tora, tawış birügä 4 soraw quyılırğa tieş ide. Sorawlardan – nindi cawap kötelgäne añlaşıla," dide oyışmanıñ Moldovadağı wäkile Louis O''Neill.
Yevropa Berlegeneñ tışqı mönäsäbätlär komissionerı Benita Ferrero-Waldnernıñ matbuğat wäkile Emma Udwin, referendum ber ni üzgärtmiäçäk, dip belderde:
"Bez Dnestr buyın däwlät bularaq tanımıybız, bez anıñ bäysezlegen tanımıybız, anı ber il dä tanımıy. Referendumnı Yevropa Berlege tanımayaçaq, Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması da anı tanımayaçaq, şuña kürä bu – xalıqara mäğnägä iä ğämäl tügel."
Rusiä isä Dnestr buyınıñ referendumğa äzerlänüen yaqlap kilde. Tışqı eşlär ministrlığı bügen yasağan belderüdä: "referndumnar – demokratik cämğiätlär bilgese häm sivil cämğiätneñ nigeze" dielgän. 12 noyaber könne Mäskäw tarafınnan yaqlanğan Gruziäneñ Könyaq Ossetiä respublikasında da referendum ütäçäk. BDB illäre İnstitutı citäkçese häm Dumada Berdäm Rusiäne wäkillek itkän deputat Konstantin Zatulin, Rusiä referendumnarnı yaqlıy, dip belderde:
"Rusiä, xalıqlarnıñ üz yazmışların referendum yulı belän xäl itüen yaqlıy. Minemçä, Rusiä Dnestr buyınıñ Moldovadan bäysezlegen tanırğa äzer. Bu bäysezlek bolay da bar."
Rusiä üzennän çittäge töbäklärneñ çit däwlätlärdän bäysezlek iğlan itüen yaqlağan ber mäldä üz eçendäge töbäklärgä andıy xoquqlar birmi. 1992nçe yılda Mäskäwneñ qatı basımı astında Tatarstanda referendum uzdı. Xalıqnıñ 64%tı respublikanıñ bäysezlegen yaqlap tawış birde. Mäskäw ul referendumnı qanunsız dip atadı.
Alsu Qormaş


text:
Qoşlarnı isän qaldırırğa buldılar
Qoş kizüe kilep citkänçe ük, Rusiädäge qoşlarnıñ qırılıp betü qurqınıçı barlıqqa kilde. Tik alar virustan tügel, ä keşe qulınnan ülep yuqqa çığaçaq axrısı. Çönki ilneñ baş sanitariä tabibı Gennadi Onişçenko awıru taratırğa mömkinnär dip, qarğalarnı zur şähärlärdä atıp beterergä kiräk dip belderde. “Qarğalar - “qanatlı bürelär” - alar üläksä belän tuqlana, şul isäptän gripptan ülä torğan qoş tüşkälären dä aşarğa mömkin. Şunıñ öçen alarnı qızğanmıyça yuq itärgä kiräk dide ul. Rusiäneñ baş sanitariä tabibı Gennadi Onişçenkonıñ bu täqdimenä şik belderüçelär bar. Bu xaqta “Watanım Tatarstan” gäzite yazdı. Virus preparatların fänni tikşerü institutı direktorı Yuri Gendon, mäsälän, nik qarğalarnı ğına beterergä, kügärçennär bu uñaydan tağın da qurqınıçraq - virus ta tarata, keşelär belän dä daimi aralaşa dip sanıy. Qoşlarnı saqlaw berlegeneñ prezidentı Viktor Zubakin qoşlarnı üterügä riza tügel. Anıñ fikerençä, keşelär höcümennän qaçıp, qarğalar virusnı tağın da kiñräk cirlekkä taratırğa mömkin.
Dönyada ber genä mäxlük ta yuqqa ğına yaratılmağan. Tabiğät'tä yäşägän härber can iäseneñ dä üz wazıyfası bar. Rusiäneñ baş sanitariä tabibı qoşlarnı atarğa fatixa birgäç, küp kenä keşe uzğan ğasırnıñ 50nçe yıllarında Qıtayda bulğan häläkätne iskä töşerde. Çıpçıq awıl xucalığına zıyan kiterä dip, xalıq bu qoşnı il külämendä atıp betergän. Ä annarı üz xataların distälärçä yıllar buyınça tözätergä mäcbür bulğan. Çönki çıpçıqlar yuqqa çıqqaç, qırlarnı qortqıçlar basqan. Bügen Qazanda ber millionğa yaqın ala qarğa bar. Küselär isä - 5 millionlap. Qarğalarnı küpläp üterä başlasalar, küselär tağın da kübäyäçäk.
Düşämbedä awıl xucalığı ministrlıysında qoş kizüen kisätügä bağışlanğan utırış buldı. Anda böten respublikadan qoş fabrikalarınıñ xucaları, veterinariä inspektorları çaqırtılğan ide. Tatarstandağı qoşlarnıñ yazmışı nindi bulır soñ? Bu xaqta ministrlar kabinetınıñ baş veterinariä idäräse citäkçese Bulat Kamalov söyli
Qoşlar hiçşiksez atılmayaçaq. Alarnı beterep kenä, bu afättän qotılıp bulmıy. Ä inde qurqıtu, qoş-qort fabrikaları yanınnan quıp cibärü, ul problemanı berniqädär xäl itär ide. Şähärdä isä bu qarğalardan qotılu şähärneñ çistalığına bäyle. Azıq-tölek çüplekläre aunap yatmasa, anda bernindi qoş ta kilmi. Qoşlarnı atu bernindi fayda da kitermäyäçäk. Faunağa häm başqa zıyannar ğına bulırğa mömkin.Al'bina Zäynulla


text:
zülküf altan - hele yar zalim yar (diyarbakır)
Sanatçı : Zülküf Altan
Türkü : hele yar zalim yar (diyarbakır)
Etiketler : zülküf altan - hele yar zalim yar (diyarbakır) türkü indir, zülküf altan - hele yar zalim yar (diyarbakır) türkü dinle, Zülküf Altan türküleri, hele yar zalim yar (diyarbakır) mp3 indir, Zülküf Altan türküleri hele yar zalim yar (diyarbakır) türküsü, hele yar zalim yar (diyarbakır) sözleri, Zülküf Altan mp3 dinle, Zülküf Altan download, hele yar zalim yar (diyarbakır) bedava mp3, Zülküf Altan türkü sözleri, Zülküf Altan türkü dinle, Zülküf Altan son albüm indir
Zülküf Altan Türküleri
zülküf altan - mendilim işle yolla (elazığ)
zülküf altan - kara köprü narlıktır (şanlıurfa)
zülküf altan - al yanaktan al yanaktan (elazığ)
zülküf altan - karanfil eken bilir malamın (diyarbakır)
zülküf altan - bende yetim-beşiri hoyrat (diyarbakır)
zülküf altan - yara benden-elezber hoyrat (elazığ)
Zülküf Altan - Köprünün Başlarında
zülküf altan - bu handan kervan işler bu handan (şanlıurfa)
Zülküf Altan - Arkadaşlar Benim Derdim Yeğindir
zülküf altan - şu dağın oylumuna (malatya)
zülküf altan - saray yolu incedir (elazığ)
Zülküf Altan - Uzun Uzun Kamışlar
zülküf altan - maraş maraş derler bu nasıl maraş (şanlıurfa)
zülküf altan - kemend attım dala ben (erzincan)
zülküf altan - kalenin bedenleri (muş)
zülküf altan - ezo gelin benim olsaydında seni (gaziantep)
Zülküf Altan - Tükendi Nakdi Ömrüm
Zülküf Altan - Dağlar Ağardı Kardan
zülküf altan - ne ağlarsın benim zülfü siyahım (erzincan-tercan)


text:
“Berdäm Rusiä” saylawlarğa äzerlänä başladı kebek
Rusiädä xakimiät firqäse sanalğan “Berdäm Rusiä”dä wäzğıät ber qaraşqa ğına tınıç kebek. Çınlıqta isä, firqäne äzme-küpme eçtäge tartqalaş borçıy. Bu älbättä, başqa firqä-säyäsi xäräkätlärdäge kebek urın öçen köräş tügel. Ä fiker köräşe. Küptän tügel genä Mäskäwdä ber törkem berdämrusiälelär firqäğä eçke plyuralizm citmi, bälkem, firqä eçendä uñ fikerlär tarafdarları qanatı buldırırğa kiräkter digän fikerlär belän çığuı moña misal bulıp tora. Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev tä, älege firqä liderlarınıñ berse bulıp torsa da, qayber säyäsi mäs’älälär belän kileşmägänlegen gel belderep kilä. Ämma, monıñ işe belderügä firqäneñ üzäk komitetı qolaq ta salmıy. Berdäm Rusiäneñ liderı Grıyzlov küptän tügel genä, firqä eçendä bernindi dä uñ yäki sul qanatlar bula almıy dip belderde.
Sişämbedä, “Berdäm Rusiä”neñ Tatarstan bülekçäse ştab-kvartirasında uzğan cıyılış ta, partiäneñ eçke säyäsätenä kübräk bağışlandı. Bu cıyılış, firqäneñ Tatarstan bülekçäse säyäsi sovetınıñ Konsul'tativ şurası cıyılışı dip ataldı. “İl üseşendä kilep tuğan problemnarın maqsatçan xäl itü yulları” dip atalğan cıyılışnı Tatarstan parlamentı räise Färit Möxämmätşin alıp bardı. Ul, älege firqäneñ Tatarstan bülegen citäkçese bulıp tora. Bu cıyınğa Rusiä Däwlät Dumasınıñ mäğlümatı säyäsät komitetı citäkçese urınbasarı, şulay uq “Berdäm Rusiä” firqäse äğzası Pavel Pijaylo da kilgän ide.
Färit Möxämmätşin da, Pajel Pijaylo da qatnaşuçılarnı açıqtan-açıq söyläşergä çaqırdılar. Firqäne küp närsä borçıy ikän. Şul isäptän, kiläse parlament saylawları da. Pijaylo süzlärenä qarağanda, firqä administrativ köçkä tayansa da, keçe häm urta eşmäkärlekkä tayana almıy. Çönki, xakimiät firqäse, bu tör eşmäkärlek üseşe öçen ällä ni eş maytarğanı yuq. Monnan tış, yamanatı çıqqan 122 qanun firqäneñ däräcäsen töşerä ikän. Bu, tege taşlamalarnı beterü turındağı qanun inde. Färit Möxämmätşin, firqäneñ Mäskäwdäge citäkçeläre töbäklär süzenä qolaq salmıylar. Bu qanun qabul itelgäç tä, awızları peşte digänräk süzlär citkerde. Monnan tış, profsoyuzlar, invalidlar oyışması, dini oyışmalar wäkilläre çığış yasadılar.
Alar härberse dä, firqä säyäsätenä üzgäreşlär kertergä täqdim ittelär. Älbättä, et örer, kärwan barır digändäy, bu täqdimnärgä Mäskäw qolaq salır mikän. Cıyılışta qatnaşqan Mäskäw qunağı bu söyläşü faydalı dip kenä belderde. Ä Färit Möxämmätşin isä mondıy cıyılışlarnı ay sayın ütkärergä kiräklegen äytte.
Räfis Cämdixan.


text:
Yäkşämbe könne Ğäräp Ligası ğäräp illärendä säyäsi reformalar ütkärü häm xalıqara terrorçılıqqa qarşı köräş turında programma qabul itte.
Bu plan tunis başqalasında 2 kön däwam itkän oçraşudan soñ iğlan itelde.
Bu ayda AQŞ däwlät sekretare Colin Powell ğäräp illäre citäkçelären üz illärendä demokratik häm iqtisadıy reformalar ütkärü öçen bergäläp eşlärgä öndägän ide. Ämma Tunis tışqı eşlär ministrı Xäbib bin Yaxya bu plan AQŞ basımınıñ näticäse tügel dide.
13 öleştän torğan bu programma 22 ğäräp ilen üz eçenä alğan älege oyışmanıñ reformalar ütkärü turındağı berençe urtaq dokumentı. Ğäräp Ligası qayber ğäräp illäreneñ tışqı eşlär ministrlarına bu programmanı 10-nçı yündä ütäçäk Sigezlek oçraşuına täqdim itärgä quştı. Köçle sänäğätkä iä illärne berläştergän Sigezlekneñ ul oçraşuına Bähräin, Yämän, Mısır, İordaniä häm Söğüd Ğäräpstanı da çaqırıla.
AQŞ xökümäte yündä ütäçäk Sigezlek oçraşuın Kiñräk Yaqın Könçığış İnitsiativasın başlaw urınına äwerelüen teli. Bu initsiativa Ğäräp dönyasında säyäsi, iqtisadıy reformalarnı yaqlaw öçen AQŞ, Sigezlek, Yewropa Berlege häm NATO arasında xezmättäşlek buldıruna maqsat itä.
Ğäräp Ligası İzrail''neñ Fälestin cirlärendäge xärbi ğämällären ğäyeplägän belderü dä qabul itte.
Ğäräp Ligasınıñ general'' sekretare Amr Mussa Ğäräp Ligası dönyanıñ İzrail''-Fälestin nizağına xalıqara prinsiplar nigeznedä qarawın teli dide:
AUDİO: Bez ğäräp dönyasını citäkçeläre barlıq xalıqara taraflarnıñ ğäräp-izrail'' nizağına qarata barlıq xalıqara xoquq prinsipları häm BMO rezolütsiäläre nigezendä mönäsäbät kürsätüen telibez. Ğäräp sammitına häm Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştıru turındağı xalıqara yaqlanğan planğa kileşle räweştä, bernindi çığarmasız, bu prinsiplar älege nizağqa qarata härtörle rezolütsiäneñ nigeze bulırğa tieş.
Baştaraq oçraşuda Ğäräp illäreneñ tışqı eşlär ministrları Ğiraqtağı wäzğiät turında da söyläşte.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Bügen İsrael boralaqlarınnan yasalğan höcüm näticäsendä fälestinnärneñ Hamas törkeme yulbaşçısı häm ruxi citäkçese Şeix Ahmed Yassin hälak buldı. Anı kümü yolasına 200 meñnän artıq fälestinle qatnaşqan dip xäbär itelä. İnde distä yılğa yaqın Gazada monıñ qadär keşeneñ cıyılğanı yuq ide. Fälestin suğışçıları Yassinnıñ üleme öçen üç alaçaqların belderde.
İsrael premyer-ministrı Ariel Şaron xärbi köçlärne uñışlı xärbi çara belän qotladı, İsrael radiosına birgän añlatmalarında Şaron "terrorğa qarşı suğış äle tämamlanmadı, ul här cirdä, här kön däwam itäçäk" dip belderde.
İsrael saqlanu ministrı Şaul Mofaz, Yassin 2000nçe yıldan birle Hamas İsrael xalqına qarşı oyıştırğan bik küp höcümnärdä ğayeple, dip belderde: "Ahmed Yassin – terrorçılar yulbaşçısı ide, fälestin Bin Ladenı ide. Anıñ qulları yähüdlär, balalar, xatın-qızlar häm yäş sabıylar qanına batqan ide. Ul İsraelgä qarşı höcümnär oyıştırırğa dip üz suğışçıların cibärde," dip belderde İsrael saqlanu ministrı.
Waşingtonda, Aq Yortnıñ Milli İminlek kiñäşçese Condoleezza Rice, İsrael bu höcümne Amerika Quşma Ştatları belän kileşep eşläde, digän fikerne kire qaqtı, ike yaqnı da köç qullanmasqa çaqırdı. Dönya cämäğätçelege Yassinnıñ üleme – Yaqın Könçığışta köç qullanunıñ yaña dulqını başlanuına kiteräçäk, dip borçılu belderde.


text:
Ğäräp Ligasınıñ Aljir sammitı: telgä alırlıq üzgereşlär bulmadı
Aljirda Ğäräp Ligasınıñ summitı bara. Anda qatnaşuçı citäkçelär AQŞnıñ Yaqın Könçığışta küberäk demokratiä bulırğa tieş digän basımına salqın mönäsäbät kürsättelär, bu çittän tağıla almıy dip belderdelär. Alar şulay uq İzraelgä 1967-nçe yıldağı çiklärenä kire qaytu şartı belän mönäsäbätlärne normallaştırunı da täqdim ittelär. Süriä prezidentı Asad April başlarında BMOna xärbilären Livannan çığaru planın täqdim itärgä väğdä itte.
Audio
"İzraellär keşelärne üterülären dävam itälär, daimi solıx urnaştırunı kire qağalar. Ğäräp dönyası bezdän Fälästin xalqın tulısınça yaqlaunı taläp itä."
Washington da Ğäräp ligası demokratiäne küberäk cäyelderü turındağı çaqıruına uñay işarä kötkän xäldä, yalğıştı. Ğäräp Ligasınıñ reaksiäse uñay bulmadı. Ğärçä bu mäsälä tikşerelmäsä dä, Buteflika, Ğäräplär reformalarnı üzläre telägäneçä ütkäräçäklär häm bu çittän tağılmasqa tieş dip belderde.
Audio
"Bez reformalar protsesında häm alarnı başlattıq ta. Bez yaña global strategiä turında söylägändä, Ğäräp mädäniätenä häm berlegenä tuğrılıqlı bulıp qalaçaqbız."
Londondağı Royal Unted Services İnstitutınıñ küzätüçese Turi Munthe radiobız xäbärçesenä AQŞnıñ demokratik reformalarğa çaqıruı häm Ğıraq belän Livanda bulğan çualışlar Ğäräp citäkçelären qurqıttı digän fikerdä
Audio
"Alar kürşedäge üzgäreşlärne iğtibarsız qaldırmıylar, monı kürälär häm qurqalar . Alar kontrolne ıçqındırmau östendä eşlilär. Regiondağı säyäsätneñ Aljir summitınıñ kötärtibenä täsire bar. Min autokratiäneñ aqlauçısı tügel. Läkin, alar eçke çualışlar çığar dip borçılalar."
BMOnıñ general sekretarı Kofi Annan Aljir summmitında qatnaştı, anda Süriä prezidentı Başar Asad belän dä oçraştı häm bügen summitta yasağan çığışında, Süriä xärbilären häm küzläv agentların Livannan çığaru, anda May ayinda bulaçaq parlament saylaularına qädäre tämamlanır dip kötäm dide.
Audio
Färit İdelle, Praga.


text:
Başqortstanda prezident saylawlarınıñ ikençe turına äzerlek barışı – respublika tormışındağı başqa waqiğälärne atrqı planğa çigerde kebek. Şulay da ber waqiğa iğtibarnı cäle itä. Başqortsan citäkçelege – xärbi xezmätkä çaqıru planın Rusiädä iñ berençelärdän bulıp ütäwen maqtanıp iskä alırğa yarata. Respublikanıñ sotsial xezmätläre isä – maqtanırlıq ber närsä dä yuq, çönki xärbi xezmättä hälak bulğannarnıñ ğailälälärenä yardäm, çirläp qaytuçılarnı däwalaw turında ber süz dä işetelmi,, dip çañ qağa.
İrşat Tläümbät, Ufa


text:
Tatarstan yañalıqları…
Ber ay elek Qazan aşa iñ borınğı qimmätle maşinağa utırğan ataqlı prins ta ütep kitkän ide. Qazannı urap ütü çınnan da ciñel tügelder. Düşämbe könne Rusiäneñ olimpiä komitetı räise Leonid Tyagaçov Qazanğa kilep, Tatarstandağı sport üsterü şartları belän tanıştı, respublika citäkçeläre belän söyläşülär alıp bardı. Tabiği ki, zur xalıqara sport yarışlarınıñ qayber törläre Qazanda da ütärgä mömkin.Tatarstannıñ fikere säyäsätçelär öçen dä bik möhim. Mintimer Şäymiev “İnterfax” agentlığına cawap birgändä, ike möhim belderü yasadı. Mintimer Şäymiev fikerençä, Duma saylawların Prezident saylawları niçek planlaştırılğan, şulay barırğa tieş. Tatarstan prezidentı xosusıylaştırunı kiregä qaytarıp, yäğni mölkät tiräsendä yaña ığı-zığılar çığarunı da xuplamıy. Busı inde qayber qüät strukturalarınıñ, “Yukos” häm başqa bay kompaniälärne tentep, Xodorkovskiynı doprosqa tarttırıp, böten dönyanı qurqıtuğa cawap bularaq añlaşıla.
Milli-mädäni tormış kübräk yuğarı mäktäplär tiräsendä. İnstitutlarda soñğı imtixannar, anda alınğan bilgelärne xisaplaw bara. Tatar kongressı xästärlägän kvotalarnı qullanu haman räsmi räweştä tanılıp betmägän. Kemneñ uquğa kerüe, kemneñ töşep qaluı – näq menä şuşı künnärdä bilgelänä.“Azatlıq” radiosınıñ yäkşämbe tapşıruında Başqortostan prezidentı administratsiäse xezmätkäre Ämir Yuldaşbaev Tatar kongressınıñ Başqortostan tatarlarına mönäsäbäte turında ber belderü yasağan ide. Anıñ qaraşınça, Bötendönya tatar kongressınıñ Başqortostan tatarları syezdın tanımaw älläni möhim tügel. “Başqortostan Tatarstannıñ filialı tügel”, dide Ämir Yuldaşbaev. Bu xaqta Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räise Rinat Zakirovnıñ da fikeren soradıq. Rinat äfände äytüençä, Tatar kongressı, Tatarstan Başqortostan tatarları problemaların ber waqıtta da tikşergäne yuq. Distä yıl däwamında ber genä küçmä utırışnıñ da Başqortostanda ütkärelgäne yuq. Çönki bu respublikada tatarlar turında mäğlümatnı barı tik räsmi orğannar ğına iğlan itä, yäisä tatarlar isemennän çığış yasawçı qayber çinovniklar äytä. Ä tatarlarnıñ ixtıäri cıyılışları, üzläreneñ qararları turında işetelgäne yuq. Millionnan artıq Başqortostan tatarı däwlät orğannarınıñ milke xälendä bulğaç, andağı kongress başqarma komitetı Bötendönya tatar kongressı ustavın ütäw belän qızıqsınmıy. İctimaği oyışmanıñ eşen tulısınça däwlät alıp baru grajdanlıq cämğiäte qısalarına sıymıy. Bälki Başqortostanda xällär al da gölder, ämma monı raslap bulmıy. Yäki inqar itep bulmıy. Çönki Eduart Xämitov xakimiätne maqtıy, ämma tatar çaraların üze ütkärmi, ütkärelgännärenä ğomumtatar oyışması wäkillären çaqırmıy.
Şulay itep, Bötendönya tatar kongressınıñ ağımdağı eşçänlegendä Başqortostan tatarlarınıñ räsmi oyışması citäkçelege bötenläy qatnaşmıy diärlek. Eduard Xämitov Qazanda ütkärelgän utırışlarğa kilmi, Ufadağı cıyılışlarğa Bötendönya tatar kongressı wäkilläre çaqırılmıy, başqa milli oyışmalar äzerlägän fänni konferensiälär räsmi dairälär tarafınnan kiçekterelä yäki bötenläy tıyıla. Möstäkıyl' fikerle keşelär Başqortostan tatarları qorıltaylarına kertelmägäç, alar üz problemaların xäl itär öçen Qazanğa yäki Mäskäwgä baralar. Şul uq waqıtta tatar milli oyışmalarınıñ çaraların Başqortostan xakimiät orğannarı üzläre ütkärep, dilbegäne qatı qullarda totalar. Mondıy şartlarda Başqortostandağı prezident saylawları tiräsendäge köräş bulmağan oçraqta da, mäs’äläneñ oçına çığarlıq tügel. Härxäldä, Qazandağı zıyalılar, kongress wäkilläre Başqortostan prezidentı kem bulaçaq, törle ximiä şirkätläre kem qulına eläkkän digän sorawlar belän bötenläy qızıqsınmıylar. Ä Başqortostandağı tatarlar räsmi orğannar äytkänçä, bäxetle häm tigez tormış kiçeräme, ällä ruxi basım astında yäşilärme ikänlegen hiç añlap bulmıy. Dimäk, haman da äle obyektiv mäğlümat, rayonnarda, şähärlärdä bulıp yatqan waqiğalar turında xäbärlär citmi.Rimzil Wäli. Qazan.


text:
100 sum närsägä citä yäki pensiä küläme küpme bulırğa tieş
Rusiädä yaña yıldan ğamälgä kergän "monetizasiä" yağni "tiennäşrerü" qanunınıñ mäğnäsen açıqlarğa kiräk yuq – moñarçı transportta buşlay yörgän pensionerlarğa bıyıldan başlap "tiennär" birelde. Azatlıqnıñ bügenge tapşıruında sez Rusiäneñ törle töbäklärdä yäşäwçe millättäşlärebezneñ şul "tiennärgä" närsä alırğa cıyınuı turında işetersez, Yevropa illärendä uram cıyınnarı täcribäse belän tanışırsız. häm inde här kemne qızıqsındırğan ber mäs''älä – dollarnıñ töşüe. Kiläçäkkä farazlar turında belgeçlär fikere bulır.
"Monetizasiä" – Rusiä pensionerları başına ğına töşkän afät tügel, xörmätle tıñlawçılar. Belgeçläre fikerençä – buşlay xezmät kürsätü urınına - pensiä yä eş xaqına östäp aqça tüläw – bazar iqtisadınıñ ber öleşe. Angliädä, misal öçen pensiägä 65 yäştän çığalar. Älbättä, törle säbäplärdän yalğa irtäräk çığuçılar da bar, ämma transportta buşlay yörü xoquqı 65 yäş tulğaç birelä. Başta Angliä pensionerlarınıñ taşlamaları yuq, taşlama digännän dä biredä – üz üzen qarıy almağan, eşli almağan keşelärgä genä däwlät aqça birä. Angliädä pensiäneñ küläme – soñğı yıllardağı eş xaqına ber niçek tä bäyle tügel. Här keşe pensiägä çıqqanda bilgele ber külämdä däwlät pensiäsen ala. Ägär dä ğömer buyı keşe üze nindi dä bulsa pensiä fondına aqça salıp barğan bulsa – dimäk däwlät bilgelägän külämnän kübräk alaçaq.
Germaniä turında uzğan atnada söyli başlağan idek, xörmätle tıñlawçılar. 2005nçe yılğa Germaniä 5 million eşsezlär sanı belän kerde, 1933nçe yılda xakimiätkä Hitler kilgändä bulğan krizis däräcäsenä citte. Räsmi bulmağan mäğlümatlär – eşsezlär sanı tağın da kübräk, 6-7 millionğa citä, di. Oppozisiädäge xristian-demokratlar Gerhard Şröder xökümäteneñ iqtisadi säyäsätenä kisken täñqit belderä. Rusiädä bik küp qarşılıqlar tudırğan 122nçe qanun belän ber waqıtta Germaniädä Harz-4 isemle qanun ğamälgä kerde. Biredä dä uram cıyınnarı häm qarşılıqlar Rusiädän kim bulmadı. Bu xaqta tulıraq mäğlümat alır öçen bez radiobıznıñ elekke xäbärçesenä, xäzer isä Germaniädä yäşäwçe İldar Äxmätşinğa möräcäğät ittek...
Ildar: Älbättä, älege qanun eşsezlekne kimetü öçen eşlängän. Qırıs qanun bu.......(tulıraq mäğlümat Azatlıqnıñ şimbä tapşıruında)
Älbättä, monda Germaniä beläm Rusiäne, bigräk tä xalıqnıñ sosial däräcäsen çağıştırunı maqsat itep quymadıq, xörmätle tıñlawçılar. Germaniänä urta qatlam bik köçle. Waq häm urta eşquarlıq – iqtisadnıñ nigezen täşkil itä. Germaniädä yaña yıldan çıqqan Harz-4 qanunı turında İldar Äxmätşinnı tıñladıq. Anıñ süzlärenä qarağanda, ilneñ üzendä eşsezlär sanı artuına qaramastan, çit illärdän belgeçlär kiterü tuqtatılmağan. Germaniä kiresençä üzenä faydağa eşli. Äytik, şul uq Rusiädän kilgän belgeçläre Germaniägä üz belemnäre, üz täcribälären alıp kilä....
Rusiägä kire qaytıp anda qanunnarnı qabul itkänçe – mäğlümat çaraları häm säyäsi dairälärdä fiker alışu mömkinlegen tikşerik. Mäskäw sosiologı Mark Urnov fikere:
"Bilgele bulğança Rusiä parlamentında küpçelekne "Berdäm Rusiä" täşkil itä, şunıñ öçen bäxäsläşep torunıñ mäğnäse dä yuq. Ämma fiker alışu mömkinlege bar. Räsmi xakimiätlär saylawlarda qatnaşuçılarğa basım yasamasa, oppozisiä irekle mäğlümat çaraları aşa üz fikeren belderä başlasa, älbättä, mäğlümat çaraları çınnan da irekle bulsa – şul oçraqta ğına belgeçlärgä fiker alışırğa yul açılaçaq. Şul çaqta Dumağa başqa törle fiker yörtüçelär elägä alaçaq, aldan xalıq arasında soraştıru ütkärelep – yaña täqdimnärneñ barlıq yaqları qaralıp, näticälär yasalaçaq. Ozaq eş bu, ämma demokratiä – tiz eşlänä torğan eş tügel. "
İnde pensiälär häm sosial taşlamalardan böten dönyanı, şul sanda Tatarstan häm Başqortstannı da qızıqsındırğan häm borçığan ber mäs''älägä tuqtalıyq. Dollarnıñ bäyäse töşä. Çit il aqçalarınnan iñ küp dollar xisapların totqan Rusiä bankları da soñğı waqıtlarda amerikan aqçasınnan arınıp yevroda eş itüne xup kürä. Qazandağı eşquar Leniza Muxtarova:
"Olılar elekkege kebek äle aqçanı dollar belän sanıy. Yäşlär yevroğa küçä inde. Çit illärgä çıqqanda da yevro alıp çığalar. "
Belgeçlär dollarnıñ kiläçägenä pissimistik qaraş belderä. Anıñ bäyäse tağın da töşäçäk dip farazlana. Üzäk banklar ğadättä – qaysı çit il aqçalarınıñ kübräk buluı turında mäğlümat birmi. Ämma uzğan ayda ütkärelgän tikşerülär, yevro xisaplarınıñ artuın kürsätä. New Yorktağı valyuta belgeçe Aşraf Laidi, bu - banklar dollarlarnı satıp yevro ala digän süz tügel, di.
"2 yıl elek Rusiädä çit il aqçaları külämeneñ 90%tı amerikan dollarında ide, xäzer bu san 80%. Häm qayber üzäk banklar monı tağın da kimetergä tırışa. Üzäk banklarnıñ kübese – bu mäğlümatne açıqlarğa telämi. Ämma çit il aqçaları belän säwdä itüçelär monı sizde," di Laidi.
Böten illär dä qotqığa birelmi. dollar bäyäseneñ töşüe Yaponiä banklarına ber nindi dä yoğıntı yasamağan. Londondağı iqtisad mäktäbe belgeçe Gianluca Benigno, üzäk banklarnıñ dollardan yevroğa küçü omtılışı – dollar öçen yaxşı yañalıq tügel, di.
"Üzäk banklar yevronı – qullanışta ciñel häm ışanıçlı aqça dip kürä başladı. Kiläse aylarda bu xaqta fiker alışular bulır äle. Rusiä dä – älege üzgäreşlär turında äle berniçä ay elek kenä xäbär itte. Äle bu mäs''älä turında söyläşülär bulaçaq" Amerikan dolları dönyada säwdä itü öçen iñ caylı häm ışanıçlı aqça berämlege däräcäsen şulay itep yuğaltamı inde? Eye, dip farazlana. Ämma tulıraq itep bu sorawğa Angliäneñ Leeds Universitetınıñ iqtsad professorı Malcolm Sawyer cawap birä:
"Dollar üz bäyäsen yuğaltqançı äle 10-20 yıl waqıt üter. Älegä dönyada dollar belä eş itälär, neft bäyäse dollar belän isäplänä, böten illärdä dollar qabul itelä. Şulay itep, uylawımça, dollar äle küpmeder waqıt üz däräcäsen saqlap qalaçaq, ämma barıber yevro däräcäsennän tübänräk bulaçaq"
100 sum dip atalğan şuşı tapşıruıbız bügengä tämam, xörmätle tıñlawçılar. Bu söyläşülärne bez kiläse atnalarda da däwam iterbez.
Fänis Fätxi, Ufa Nail Alan, Tömän Mälikä Basır, Qazan Alsu Qormaş


text:
Bu könnärdä Yekaterinburg şähärendä, Başqortstannıñ Sverdlovski ölkäsendäge daimi wäkillege binasında qorban bäyrämenä bağışlanğan kiçä uzdırıldı. Kiçägä ölkän yäştäge äbilär häm babaylar çaqırılğan ide. Daimi wäkil Näfisä xanım Tyumenseva cıyıluçılarğa Başqortstan xökümäte isemennän bäyräm qotlawı süzlären citkerde, Başqortstan möselmannarı diniä nazäräte räise, möfti Nurmöxämmät xäzrät Niğmätullanıñ Sverdlovski ölkäse möselmannarın qorban bäyräme belän täbrikläp cibärgän xatın uqıdı.
Tügäräk östäl yanına cıyıluçı ölkännär, bik moñlı itep qor’än ayätlären uqıdılar, il-köngä tınıçlıq teläp doğa qıldılar. Annan soñ alarnı maxsus suyılğan qorban itennän peşerelgän tämle aş häm pılaw belän sıyladılar.
Qunaqlar şuşı matur kiçäne oyıştırğanı öçen Näfisä Fäsxetdin qızına olı räxmät süzläre citkerdelär.
Möxtärämä apa söyläwençä, Näfisä Fäsxetdinovna ölkännärne biregä ay sayın cıymıy qalmıy. Şuşında kilep yäm tababız, di ul. 1970 nçe yıllar başında, yıraq başqort awılınnan Yekaterinburgqa küçep kilgän çaqların iskä töşerep aldı. Yal könnärendä ike balamnı iärtep, uramda yöri idem, başqort telendä berär süz işetsäm ide, berär başqort oçrasın ide, dip äytep, di ul. Şul qädär sağınuğa çıdap bulmıy ide dip iskä aldı.
Tuğan telne, tuğan moñnı işetergä zar-intizar bulıp yörgän çaqlar, şöker, ütte, dilär äbilär.
Tuqsanınçı yıllar urtasında Näfisä Tyumenseva tarafınnan tözelgän başqort qorıltayı eşli başlaw belän, menä şundıy aralaşu kiçäläre, konsertlar oyıştırıla başlağan. Yäm östenä yäm bulıp, bu könnärdä “Bezneñ dairä” isemle başqort telendäge televizion tapşıru üzeneñ eşen yañarttı.
“Bezneñ dairä” 2002Hчe yıl başınnan çığarıla başlap, 2003Hчe yılnıñ iyülendä tuqtalğan ide. İke yıl yarım tuqtap torunıñ säbäben aqça citmäwdän añlatalar tapşıru östendä eşläwçelär. Bu yıl başınnan Näfisä Tyumenseva tapşıru çığaru öçen çığımnar qaplaw cayın tapqan.
Elek tapşıru ölkä televideniese kanalında çığarıla ide. Älegä ul kanal citäkçeläre belän kileşü tabılmağan. Yañarğan başqort tapşıruı ATN digän kanalda çığarıla başladı. Qızğanıç, bu kanal tapşıruların Yekaterinburg häm yaqın-tirädäge şähärlärdä yäşäwçelär genä kürä ala. Ayına dürt tapqır qabatlaw belän çığarılaçaq tapşıru öçen efir waqıtına 35 meñ sum aqça taläp itälär. Ä ölkä televideniese kanalında çığarıla torğan tatar häm ärmän tapşıruları öçen efirğa moña qädär ayına 24әp meñ sum aqça tüllänelä ide. Döres, yaña yılda yaña kileşülärgä äle qul quyılmağan. Şulay da milli tapşırular saqlanıp qalır digän ömet bar.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Bush Pakistan belän Hindstanğa säfären başlıy. Problemmalar bar, xäl çarası kürenmi
AQŞ prezidentı Buş 1-nçe Martta Hindostan häm Pakistanğa visitların başlıy. Ul Pakistan belän elemtälärne nığıtunı häm Hindostan belän atom mäsäläsen tikşeräçäk dip kötelä. Läkin, Buşnıñ vizitı vaqıtında iñ qıyın problemma ike il arasındağı Kaşmir bäxäse bulaçaq.
"Bez dä, Hindostan da Buşnıñ vizitı vaqıtında şuşı ayıru turında kileşüneñ tözelüen telär idek. Bu turıda Buşnıñ vizitınnan alda kileşsäk şäp bulır ide. Kileşä almasaq vizittan soñ söyläşülärne dävam itärbez."
Qayber kongressmenner kileşüneñ mäğnäse yuq. Çönki Hindostannıñ atom qorılmalarınıñ qayberläre inspeksiägä açıq bulğan xäldä dä, ul bareber kontrol itelmägän atom qorallarına il bulıp qala birä digän fikerdälär. Buşnı bu regionğa vizitı vaqıtında atom qoralları mäsäläsennän tış tağı da qatmarlı ber problemma kötä. Kaşmir mäsäläse. Pakistan belän Hindostan bu töbäkne kontrol itü öçen ike märtäbä suğışıp ta aldılar. Buş 26-nçe Fävraldä Pakistan televideniäsenä birgän ängämäsendä Pakistan belän Hindostan arasında bu xaqta barğan söyläşülärneñ näticäle bulıp tämamlanu mömkinlegenä optemistik qarauın belderde.
"Minem Pakistan prezidentı häm premier minister belän söyläşülärdän başqaça mönäsäbät bar digän täsir qaldı. Min vizitım vaqıtında citäkçelekne problemmanı xäl qılu mömkin digän ideadan çığıp mäsäläne xäl qılu tırışlığın dävam itüläre öçen ügetliäçäkmen."
Washingtondağı Brooklings İnstitutı belgeçe Stephan Coheneñ fikerençä, Buşnıñ bu süzläre teläk kenä. Kaşmir mäsäläse xäl qılınudan bik yıraq, taraflar çittän beräv mäsäläsen AQŞ aradaşlıq itsä bu faydağa bulır ideme digän mäsälädä dä urtaq fikergä kilä almıylar. İslamabad Washingtonnıñ aradaşlığın yaqlasa, Hindostan xalıqara aradaşlıq telämi. Kohen radiobız xäbärçesenä bolay dide
"Hindostanlılar berençedän Pakistanlılarğa iğtibar itmäv häm ikençedän Kaşmir xalqı belän añlaşu yulı belän problemmanı Pakistansız xäl itü yağın qarıylar."
Cohennneñ fikerençä, Buşnıñ mömkinlekläre çiklängän häm kiläse ike yılda nindi dä bulsa möhim inisiativa bulmas.
"Buş ber närsä dä eşlämäs kebek. Ul Pakistannı qänäğätländerü öçen Kaşmir mäsäläsen kütärep çığar, çönki İslamabad AQŞnıñ üz yağında mona qatnaşuın teli. Läkin, Buş ber närsä dä eşlämäs kebek. Buş administratsiä qalğan yıllarda möhim inisiativa kürsätmäs."
Buş Hindostan belän Pakistan arasında söyläşülärneñ dävam itüen yaqlaudan başqa närsä eşlämäs kebek.
Färit İdelle, Praga.