text:
Atlar bäyräm könendä dä çabıştı
Yaña at sportı kompleksında ütkän bäyräm, Qazan saban tuyın xäterlätte. At çabışları da buldı, köräş, biülär, häm awıl xucalığı xezmätçännärne büläkläw dä oyıştırıldı. Qatı yañğır da, bäyräm itärgä telägän qazanlılarnı qurqıtmadı. İske aeroport cirendä urnaşqan at sportı kompleksına maşinalar belän kilü yulları yabıq bulu säbäple, avtobus tuqtalışınnan baru yıraq bulğanğa kürä, at çabışları uza torğan bäyrämgä barıp citkänçe, qunaqlar, irtän işep yawa torğan yañğırda çılanırğa ölgerde. Açıq tribunalar ğadiräk keşelär öçen bulsa, pıyala artındağı zatlı urınnar bik qäderle qunaqlar öçen ide. At çabışları başlanır aldınnan, awıl igençelären xörmätläw çarası buldı. Yaña ikmäktän peşkän ipine Tatarstan prezidentına tapşıru buldı. Urıp-cıyu kampaniäse bıyıl bik uñışlı bara ikän, gektardan urtaça 30 tsentr ikmäk cıyıla, dielde tantanada. Ğädättägeçä, Norlat rayonı başqalarnı uzdırıp cibärgän, gektardan 50 tsentr cıyğan ikän. Norlat yurtaqları da başqa yaqlardan kilgän atlardan küpkä yaxşıraq ikän. Berniçä kön elek, Rusiä prezidentı bülägenä ütkän at çabışlarında Norlat at zavodı yurtağı ciñgän bulğan. Şuşı atnı tamaşaçılarğa kürsättelär häm üsterüçelären, qarawçıların büläklädelär. 30nçe avgusttağı at çabışları Tatarstan prezidentı, Däwlät şurası, Awıl xucalığı ministrlığı, Qazan şähär başlığı häm başqa taraf büläkläre quyıp ütkärelde.
At çabışlarında barlığı 150 at qatnaşqan. Alar arasında Norlattan ğına tügel, Piträç, Aqsubay häm Qazan at zavodı yurtaqları da buldı. Alardan tış, Başqortstan, Tübän Novgorod, Leningrad, Çiläbe ölkäläre çabışqıları da yarışta qatnaştı. Atqa aqça quyıp uynatu xezmäte, totalizator da, 30 avgust çabışlarında populär buldı. Rusiä prezidentı bülägenä bulğan 27nçe avgust yarışlarında kebek bulmasa da, atlarğa aqça quyu bardı. İñ kimendä 30 sum quyarğa kiräk ide, iñ zur summa – çiklänüsez ide. Tapşırunı efirğa äzerlägän minutlarda, totalizatorda otqan iñ zur summa bilgele tügel ide. Ämma 700 sumğa qädär otqan keşelär buldı, dip xäbär itelde. At çabışların qararğa kilgän qunaqlar arasında Tatar kongressı delegatları da bar ide. At çabışları ütä torğan mäydan yanında «Tatarstan, urtaq yortıbız» digän cigär astında tatar-başqort, urıs, mari, udmurt, qazax-qırğız häm başqa millät wäkilläreneñ yortları salınıp, awıl öye küreneşläre taswirlanğan. Böten tatar-xalqı öçen bäyrämdäge xalıqnı arça üzeşçännäre biette. Könneñ salqınça häm yañğırlı buluına qaramastan bäyräm tamaşalarında biüçelär küp buldı. Başqort xalqın çağıldıruçı qorılma – bay itep bizälgän tirmä ide, anda Tatarstan başqortlarına Mortaza Räximovnıñ büläge dip yazılğan ide. Ni säbäpleder, tirmä yanında keşe bulmadı, başqort xalqı mädäniäte belän tanıştıruçı tabılmadı.
Bikä Timerova.


c: text/html

text:
Qıtay`dıñ Xénanʹ provïncïyasınıñ turğını Lï Yunçjï erekşe adam dewge boladı. Bulay` dewimizdiñ jöni bar. Ädette, tañerteñ adamdar as işwge dağdılanğan, dep xabarlay`dı Seykhuninfo.kz.
Al qıtay`lıq azamat dämdi tağamnan awız tïyuden göri aşşı burıştı jegendi jaqsı köredi. Qazirgi küni 44 jastı toltırıp otırğan onıñ ärbir küni osılay`şa ötedi. Bul tek bastaması ğana. Lï täwligine 2-2,5 keli burıştı jey`di. Onı tañğı, tüski jäne keşki asta da pay`dalanadı. Jalpı, Qıtay`dıñ bul provïncïyasında aşşı tağamdardı onşa jaqtıra bermey`di. Olardıñ key`biri aşşı tağamdardı jïi pay`dalanw adamnıñ terisine öte qattı äserin beretin körinedi. Alay`da oğan Lï eşbir män bermey`di. Lï çïlï dep atalatın burış türi öte dämdi ekenin ay`tadı. Onda temir men kalʹcïy` köp bolwı mümkin. Burın ol qurılıs salasında jumısşı bolıp eñbek etti. Köptegen ay`maqtarğa saparğa şıqtı. Sonda osınday` aşşı tağamdardı pay`dalanwğa köñil bölipti.
Qazirgi tañda çïpï onıñ negizgi käsip közine ay`nalğan. Ol dostarımen birge 40 gektar alqaptı satıp alğan. Odan jïnalğan önimdi satıp, kiris kirgizip jürgen jay`ı bar. 2001 jılı üş tabaq burış jep, jergilikti basılım betterinde jarïyalandı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Omskida milli mädäniät çaraları
İnde cäyge yallar yaqınlaşıp kilügä qaramastan Omskida milli yünäleştä alıp barılğan eşlär sürelmi, may ayında xätta kiresençä, uzğan aylarğa qarağanda canlanış ta aldılar. Säbäbe şunda ki, ölkädä ütkärelä torğan milli mädäniätlär festivale programmasında ay axırında tatar-başqort mädäniäte könnäre ütkärü qaralğan. Bu eştä töp cawaplılıq milli oyışmalar belän eşläwçe Duslıq yortına yöklängän. Yıldan-yıl törle millätlärneñ bäyrämnären ütkärep şaqtıy şomarğan älege oyışma xezmätkärläre xäzer tatar oyışmaları aktivistları belän berrättän ciñ sızğanıp eşkä kereştelär. Çärşämbe könne tatar oyışmaları citäkçeläre Duslıq yortında cıyılıp, tatar-başqort mädäniäte könnäreneñ programmasın tögällädelär, cawaplı keşelärne bilgelädelär.
Tatar-başqort mädäniäte könnäre 23-nçe maydan 3-nçe iyüngä qädär baraçaq. Programma qısalarında söyekle şağirebez Ğabdulla Tuqaynı, legendar şäxes Musa Cälilne iskä alu, törle xäyriä çaraları ütkärü, şul isäptän Balalar Yortında çığış yasaw, seminar-uqular oyıştıru häm “Yaña yoldız” dip isemlängän balalar cır konkursın ütkärü qaralğan. Şunsın da assızıqlap ütärgä mömkin, bu çaralar şähär külämendä genä bulıp qalmıyça, awıl-rayon cirlärenä dä barıp citäçäk.
Tatar oyışmaları aktivistları mädäniät könnären ütkärügä äzerlek belän mäşğül' bulsalar da, şähärdä ütkärelgän törle millätara çaralarda qatnaşırğa da waqıt tabalar. Şundıy, tatar aktivistları qatnaşqan çara –tügäräk östäl utırışı şimbä könne Seber yağında yäşäwçe xalıqlarnıñ mädäniäten üsterü xäyriä fondı “Watanım Seber” tarafınnan ütkärelde. Älege fond oyışıp eşli başlawınıñ 5 yıllığın bilgeläde, aktiv ägzälären räxmät käğäzläre belän büläkläde, başqarılğan eşlärenä yomğaq yasadı, aldağı eş plannarın qaradı. Anda çığış yasawçılarnıñ küpçelege, bügenge köndä Rusiädä sotsial' problemalarnıñ xökümät tarafınnan naçar xäl itelä, törle problemalar barlıqqa kilgändä keşelärgä yärdämne şäfqät'le eşmäkärlärdän häm xäyriä fondlarınnan kötärgä qala, dip assızıqladı.
Watanım Seber” fondı äğzälärenä ber qızıqlı mäğlümat tä citkerelde. Fondnıñ direktorı, Rusiä Däwlät Duması deputatı Oleg Smolin kürmäwçe deputat bularaq Dumağa 5-nçe märtäbä saylanğanı öçen Genneslarnıñ rekordlar kitabına kertelgän. Bu xaqta fondnıñ başqaruçı direktorı Ol'ğa Fedyäyewa belderde.
17 may könne şähär xakimiäte milli oyışmalar citäkçelären kiñäşmä utırışına cıydı. Anda şähärneñ mädäniät uçaqların tözekländerü sorawları qaraldı, kitapxanälär torışı, milli oyışmalarnın ixtiäcların isäpkä alu kebek sorawlar tikşerelde. Tatar milli-mädäni möxtäriäte tarafınnan ölkä kitapxanäsendä milli, şul isäptän tatar kitapları bülege buldıru zarur dip täqdim yasaldı. Mondıy täqdimne başqa milli oyışmalar citäkçeläre dä xupladılar.
Tatar aktivistları qatnaşqan tağı ber çara – Omskinıñ 95-nçe sanlı ğomumi belem mäktäbendä kiñ külämdä ğailä könen bilgeläw. Şunısı iğtibarğa layıq – anda törle millätlär ğailäläre kürsätelde, milli rizıqlar täqdim itelde. Älege çaranıñ konsert öleşendä milli kollektivlarnıñ çığışları da buldı. Bu çarada tatar mädäniäten “Umırzaya” ansamble qarşında eşläwçe “Ömet” törkeme yäşläre kürsätte.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Quşma Ştatları Tönyaq Koreağa qarata säyäsäten üzgärtmäsä, Pxenyan atom töş qoral sınauları başlarğa äzer
İnde xäbär itkänebezçä kiçä Tönyaq Korea atom qoralların cäyelderelmäw turındağı xalıqalara kileşüdän çığuın belderde. Bügen başqala Pxenyanda üz citäkçeläreneñ älege qararın xuplap millionnan artıq keşe uramnarğa çıqqan. Bu xaqta Tönyaqnıñ räsmi xäbärlär agentlığı xäbär itte.
Tönyaq Korea tiräsendäge tärräqiät belän bäyle tağın ber xäbärdä isä, Pxenyannıñ atom töş qoralı sınauların yañadan başlawına Amerika Quşma Ştatları säyäsäte säbäp buldı, dielä. Tönyaqnıñ Pekindağı ilçese Choe Jin Su, Tönyaq Korea säyäsäte –Quşma Ştatlarnıñ kiläçäktä nindi adımnar yasayaçağına bäyle, dip belderde.Bezneñ kiläçäktä nindi adımnar yasawıbız Quşma Ştatlarğa bäyle. Amerika üzeneñ bezgä qarşı bulğan säyäsäten tuqtatıp bezneñ ilgä sulış alırğa birsä, Tönyaq Korea bäysez tikşerülär yardämenä üzendä atom qoralı citeşterelmäwen Quşma Ştatlarğa isbatlıy alır ide, dide Pxenyannıñ Qıtaydağı wäkile Choe Jin Su.
Rusiä, Tönyaq Korea mäs’äläsen Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurasına çığarırğa irtä äle dip sanıy. Tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Aleksandr Yakovenko, Tönyaq Koreanıñ atom programmaları tiräsendäge eşçänlegen häm qoral cäyelderü kileşüennän çığuın İminlek Şurası köntärtibenä çığaru-waqıtınnan alda bulaçaq, dide. Mäğlüm bulğança İminlek Şurasına Tönyaq Korea mäs’äläsen çığarunı, häm Pxenyanğa sanskiälär belderüne Quşma Ştatları täqdim itkän ide. Tönyaq Korea kiçä, üzenä qarata sanksiälär bilgeläwne suğış başlaunı iğlan itü kebek qabul itäçäk, dip belderde. Bügen Rusiä tışqı eşlär ministrı İgor İvanov, telefonda Quşma Ştatları, Qıtay, Fransiä häm Könyaq Korea wäkilläre belän söyläşkändä, Tönyaq Koreağa basım yasaudan häm yanaulardan tıyılırğa çaqırdı.


text:
Yewropa Berlege-Rusiä xezmättäşlek kileşüe söyläşülären başlawğa Polşa qarşı çıqtı
Polşa Yewropa Berlege belän Mäskäw arasında yaña xezmättäşlek kileşüe söyläşülären başlawğa qarşı çıqtı. Bu kileşü 24 noyäberdä Helsinkida ütäçäk Yewropa Berlege-Rusiä sammitına äzer bulmasqa mömkin digänne añlata. Polşa Rusiä başta Yewropanıñ energiä xartiäsen imzalasın häm Polşadan azıq tölek kertü tıyuın ğämäldän çığarsın digän şart quya.
Sişämbe könne Berlekneñ tışqı säyäsät öçen cawaplı ölkän wäkile Javier Solana Azatlıq radiosına kileşügä ireşügä şiklänmäwen belderde.
"Kiçä Polşa Rusiä belän söyläşülär öçen Energiä Xartiäseneñ Rusiä tarafınnan imzalanuın teläwen belderde. Rusiä inde küp märtäbälär moña qarşı bulmawın, bu xartiäneñ fälsäfenä qarşı bulmawın, barı tik anda yazılğannarnı belderü ısulın qabul itä almawın äytte. Ämma bez Russiä belän Energiä Xartiäse mäsäläse turında söyläşülärne däwam itärgä cıyınabız. Häm min Polşa monı añlar dip isäplim" dide Solana.
Yewropa Berlege citäkçeläre belän üktäberdä Finländiädä ütkän ğäyre räsmi oçraşuda Rusiä prezidentı Vladimir Putin bu xartiäne imzalawdan baş tarttı.
Xartiä başqa taläplär belän berrättän Rusiädän anıñ energiä çığanaqların häm üktärgeçlären ışanıçlı qullanuğa yul açunı, investitsiäläreneñ iminlegen täemin itüne, Rusiä energiä bazarındağı eşçänlekneñ ütäkürenmälelegen taläp itä.
Putin Rusiä energiä mäsälälärendä Yewropa Berlege illäre belän ikeyaqlı eşçänlek alıp barırğa teli dide. Bu isä Rusiäneñ energiä täeminatına nıq bäyle bulğan küp kenä Berlek illären köçsez xäldä qaldırdı.
Yewropa Räsmiläre ike yaqnı da qänäğätländerüçe kileşügä ireşügä ömetlären yuğaltmıy, yäki hiçyuğı xäzerge kileşüneñ möddäten ozaytıp bulır dip isäpli.
Xäzerge waqıtta Berlekne citäkläwçe Finländiäneñ tışqı eşlär ministrı Erkki Tuomioja Berlek äğzaları bu mäsälädä urtaq fikergä kiler dip ömetlänüen belderde.
"Bez xezmättäşlek kileşüe çikläre mäsäläse belän eşne däwam itäçäkbez häm min bez anıñ çiklären bilgeli alırbız häm dip ömetlänäm. Moña Yewropa Berlege Rusiä sammitına qädär ireşep bulaçaq" dide Finländiä ministrı.
Yewropa Berlegeneñ küpçelek äğzaları Polşanıñ söyläşülärgä veto saluın oşatmadı. Polşanıñ azsanlı yaqlawşçılarınnan berse bulğa Litvanıñ tışqı eşlär ministr urınbasarı Zygimantas Pavilionis Azatlıq radiosına Litva üzeneñ Rusiä säyäsäten Polşa säyäsäte belän kileşterep alıp bara dide.
"Bu yılnıñ sintäberennän başlap Litva Yewropa Berlege Rusiä kileşüenä qarağan barlıq mäsälälärdä üzeneñ strategik partnerı bulğan Polşa belän daimi kiñäşläşep kilä. Polşa bezneñ partnerıbız bulğanğa kürä genä tügel, mänfäğätlär, bigräk tä energiä tarmağındağıları turı kilgängä kürä dä" dide Pavilionis.
Anıñ äytüençä, Litva da Polşa kebek Rusiäneñ energiä säyäsätenä borçılu belän qarıy.
Yül ayında Rusiä Litvanıñ Mazeykiyay neft eşkärtü qorılmasına neft cibärüne tuqtattı. Bu Baltıyq däwlätlärendäge iñ zur eşkärtü qorılması. Annan berniçä ay elek kenä bu qorılmanı Polşanıñ PKN Orlen şirkäte satıp alğan ide.
Litva belän Polşanı şulay uq Germaniä belän Rusiäneñ Polşa häm Baltıyq däwlätlären urap Baltıyq diñgeze töbennän gazütkärgeç tözü kileşüe dä siskänderde.
Häm alar Rusiäneñ energiäne üzen tänqitläwçe illärgä qarşı säyäsi qoral bularaq qullanuı turında çañ qağuçı illär rätenä quşıldı.
Rusiä isä Polşanıñ veto saluı qabul itep bulmaslıq dip belderde. Putinnıñ Yewropa Berlege belän mönäsäbätlär öçen cawaplı maxsus wäkile Sergey Yasterjembskiy Polşa üzeneñ Rusiä belän bulğan cirle mäsälälären Yewropa däräcäsenä kütätergä tırışa dide.
Yewropa Berlegendäge Rusiä wäkile Vladimir Çijov Polşa Yewropa Berlege illärendä yaqlaw tapmağan ultimatum quyuı belän yalğıştı dip belderde.
Bu Yewropa Berlegen kiñäytü näticäsendä tuarğa mömkin yaman xällär turında Mäskäwneñ elekke kisätüläreneñ döres buluın raslıy dide Çijov.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Räfqät Altınbaev: «Miñtimer Şäymievnıñ qabat saylanu xoquqı bar ide»
«Tormış» firqäse citäkçese urınbasarı häm oppozitsion säyäsätçe Rifqät Altınbayıv «Azatlıq» radiosı sorawlarına cawap birde.
B.T. Mintimer Şäymievnıñ yañadan Prezident bulıp saylanırğa teläwen niçek bäyälisez?
R.A. Anıñ andıy xoquqı bar ide, Rusiä Prezidentınıñ mömkinlege bar ide, berse ğariza yazğan, ikençe anı qaldırırğa rizalaşqan, barı şul ğına.
B.T.Sez töbäk citäkçelären Rusiä Prezidentı tarafınnan täqdim itüne xuplıysızmı?
R.A.Min xuplıym, saylawlar ğädel ütmäde. Bu yuldan barsaq saylawçılarnıñ xakimiätlärgä bötenläy ışanıçın beterer idek. Bu çir dawçalanğaç, yañadan turı saylawlarğa qaytırğa kiräk.
B.T.Sezneñ firqa munitispal saylawlarda qatnaşırğa cıyınamı?
R.A. Uylıybız ale, qanunnarın qabul itep betersennär, annan uylarbız.
B.T. Ukrainadağı xällär, xalıqnıñ uramğa çığuı, oppozitsiäneñ ciñüe, sezne dä ruxlandıramı?
R.A. Xalıqnıñ uramğa çığuı soqlandıra. Qalğanın belmim, inqilab yasarğa dimägän.
B.T. Sezneñ firqä nindi maqsatlar quya? Närsägä ireşergä telisez?
R.A. Mönbär kiräk, här firqä şuña ireşergä teli, Däwlät Şurasındamı, awıl şuralarındamı..
B.T.Sez xäzer Mäskäwdäme?
R.A. Äye, Min Federatsiä Şurası räise Sergey Mironovnıñ kiñäşçese bulıp eşlim häm «Tormış firqä»sendä citäkçe urınbasarı bulıp toram. Tuğan ilemne başqa närsägä alıştırmıym, kiläçäktä niçek bulır – tormış kürsäter.
Bikä Timerova.


text:
Putinnıñ belderülärenä dönya matbuğatınıñ reaksiäse
"Washington Post" basması, Rusiä Prezidentnıñ zur maqsatı, üz ilen Quşma Ştatlarğa balans bula alırlıq il rölenä qaytunı iğlan itü, dip yaza.
Sovetlar berlege cimerülen haläqät dip bäyälägän Prezident Putin, "salqın suğış"nı da sağınıp iskä ala. Neft tabuçı häm Yevropanı energiä belän täemin itüçe, atom köçlären yañartuçı, qoral häm atom texnologiälären İran, Süriä häm Sögüd Ğäräpstanı kebek däwlätlärgä birergä äzer bulğan Rusiäne, Quşma Ştatlar anıñ belän kileşmiçä ber genä dä adım yasıy almaslıq il xälenä qaytarırğa telär ide. Bu Vladimir Putinnıñ anıq ambitsiäse.
Mäskäwdäge “Novaya gazeta” basması iğtibarnı Rusiädä Könbatışta bulğan qaraşlarğa yünältä. Gäzit Rusiä cämğiäteneñ ikegä bülengänen äytä. Rusiä cämğiäteneñ yuğarı qatlamnarı, könbatışta yortlar satıp ala, balaların Yevropa häm Amerika yuğarı uqu yortlarında uqıta, çit ildägeçä yäşärgä tırışa, yäğni Könbatışça yäşi, di "Novaya gazeta. Rusiäneñ küpçelek xalqı turında alay äytep bulmıy, alar başqaça fikerli. “Yewropa Berlege-Rusiä” üzäge sorawı belän ütkärelgän fiker beleşü şunı kürsätä: Cawap birüçelärneñ yartısı diärlek Yevropa Berlege Rusiägä qurqınıç tudıra dip sanyı. Bu berençe çiratta Televidenie aşa alıp barılğan kiñküläm propaganda näticäse, dip yaza Novaya gazeta. Xalıqqa daimi räweştä Rusiäneñ uz ulınnan baruı turında söyläp toralar häm Amerika belän Yevropadağı mäkerle doşmannarnıñ qırın gämällären faş itälär. Rusiä xalqınıñ 90% diärlek könbatıştağı çınbarlıqnı häm andağı "doşmannarnı" üz küze belän kürmägängä, andıy qaraşlarnı xalıq ciñel qabul itä. Çit däwlätlär dä üzläre beleştermiçä, Yevropa Berlege häm Tönyaq Amerikağa barırğa teläwçelär öçen viza alunı qıyınlaştırıp, könbatıştan qurqunı tağı da nığıta. Rusiä propagadası öçen tağın ber dälil tua – Menä küräsezme, yevropalıalr häm amerikannar bezne yaratmyılar, alar bezneñ uñışlardan könläşä, şuña kürä yaña pärdä qoralar, bu yulı viza räweşendä,” dip äytä alar. Täcribä kürsätkänçä, Könbatışta Rusiädäge cinayätçelekneñ kilüennän saqlanu çarası bularaq qaralğan viza kağidälären qırıslatu näticä birmi. Çit ilgä naçar niät belän baruçılarnı ilçeleklär taläp itkän küp sanlı beleşmälär tuqtata almıy, dip yaza Novaya Gazeta, Rusiädä Könbatışqa qarata mönäsäbätne naçaraytuğa öleşne Könbatış üze dä kertüe xaqında.


text: Änkara. Törkiäneñ mädäniat wä säyäxät ministrı Erkan Mumcu bügen, üz ilendä, ğosmanlı çorında ärmännärne üterü turında film kürsätügä röxsät birüne xuplap çıqtı. Süz biredä çığışı belän ärmän bulğan Kanada rejisserı Atom Egoyannıñ "Ararat" filmı turında bara. Törek ministrı bu uñaydan, ägär dä keşelär anı kürergä teli ikän, alar monı eşli ala, "film şaqtıy däräcädä aqıl öyrätä torğan häm urını-urını belän xätta kölkele dä" dip belderde. Berençe dönya suğışı waqıtında könçığış Anadoludağı ärmännärne üterü mäs'äläse Törkiä öçen yılar däwamında qarşılıqlı ber mäs'älä bulıp tora. Ärmän yağı, şul çaqta million yarım keşe yuq itelde dip belderä häm monıñ genotsid dip iğlan itelüwen teli. Törkiä şul çordağı waqiğälärne alay bäyläwne kire qağa.


text:
3 martta Qazanda narkomaniägä qarşı köräşkä bağışlanğan xalıqara forum açıla
Küptän tügel premyer-ministr urınbasarı, “Tatarstan xatın-qızları” ictimaği oyışması citäkçese Zilä Wälieva narkomaniä problemaları xaqında “Pecпyблиka TaTapcTaH” gazetasında turında-turı elemtä ütkärgän ide. Mäğlüm ki, Tatarstanda Rusiä töbäklärendä berençelärdän bulıp, narkotiklar taratu häm qullanuğa qarşı toru programması eşlängän ide. Turıdan-turı elemtä waqıtında şundıy programmalar häm alıp barılğan eşlärgä qaramastan, Tatarstanda xäzerge waqıtta räsmi räweştä narkomaniä diagnozı quyılğan 7 meñ keşe bar, dielde. Belgeçlär real' san un tapqır artığraq, dip farazlıylar. Uzğan yıl xatın-qızlar arasında narkotiktan başqa tora almawçılar sanı 30% artqan. Balalar arasında alkogolizm arta. Turı elemtä waqıtında söyläşülär, äñgämälär şunı kürsätä – balaları narkotiklar qullanğanı belengän analarğa berdän-ber yardäm itärlek cir - ul da bulsa, reabilitatsiä üzäkläre. Häm xatın-qızlar şuşı reabilitatsiä üzäkläre tiräsendä berläşälär dä ikän. Turı elemtägä näticä yasap, Zilä Wälieva jurnalistlar yardäme belän narkomaniä problemasına zur iğtibar cälep itelde, dide. Häm bu problema cämğiätne niçek borçığanın, ni däräcädä kisken buluın şuşı söyläşü açıq kürsätte, dide.


text: Annapolis, Maryland -- Amerikan perzidentı George Bush bügen Marylandtağı Xärbi diñgez akademiäsendä yasağan çığışında Quşma Ştatlar Ğiraqnı taşlap kitmiäçäk dip belderde. "Ğiraqtan ğäskär çığaru waqıtın Waşingtonda utırğan säyäsätçelär tügel, ä Ğiraqtağı xärbi citäkçelär urında xäl itäçäk" dide Amerikan prezidentı. Bush Ğiraqnı terrorğa qarşı köräştä aldınğı front dip atadı. Doşmannıñ Ğiraq xalqına täqdim iterlek ber närsäse dä yuq, Quşma Ştatlar häm koalitsiä illäre bu suğışta ciñep çığarğa tieş dide ul. Ğiraq armiäsen tieşle däräcägä citkerü öçen waqıt kiräk bulaçaq. Amerikan xärbiläre Ğiraqta küpme kiräk, şul qädäre qalaçaq, dide Bush.


text: Çeçnyänıñ saylaw komíssísı republík prezidentı saylawlarında äşmäkär Mälik Saydullayıvnı namzätlekkä terkäwdän baş tartı. Saylaw komíssísı xäbärenä kürä, Saydullayıvnıñ pasportı yarasız dip tanılğan häm anıñ tuğan urını döres kürsätelmägän. Annan qala, başqa doqumentlarda da döres bulmağan momentlar tabılğan. Republíknıñ äçke äşlär ministerı Alu Alxanov älegä Çeçnyä prezidentı urnına berdän ber terkälgän nämzät bulıp qala. 29 nçı augustqa bilgelängän saylawlarda 10 keşe qatnaşırğa teläge bar ikänne belderde.


text:
Ahmet Yılmaz - Çatır Çatır
Sanatçı : Ahmet Yılmaz
Türkü : Çatır Çatır
Etiketler : Ahmet Yılmaz - Çatır Çatır türkü indir, Ahmet Yılmaz - Çatır Çatır türkü dinle, Ahmet Yılmaz türküleri, Çatır Çatır mp3 indir, Ahmet Yılmaz türküleri Çatır Çatır türküsü, Çatır Çatır sözleri, Ahmet Yılmaz mp3 dinle, Ahmet Yılmaz download, Çatır Çatır bedava mp3, Ahmet Yılmaz türkü sözleri, Ahmet Yılmaz türkü dinle, Ahmet Yılmaz son albüm indir
Ahmet Yılmaz Türküleri
Ahmet Yılmaz - Okulumu Çaldılar
Ahmet Yılmaz - Yetimlerin Türküsü
Ahmet Yılmaz - Ve Sen Gidiyorsun
Ahmet Yılmaz - Yaşanamadı Sevdalarımız
Ahmet Yılmaz - Çırpınırdı Karadeniz


text:
Awıl xucalığı ministrı urınbasarı Tahir Hadiev awıl xalqınıñ xäle turında
Awıl xucalığı ministrı urınbasarı Tahir Hadiev awıl xalqınıñ xäle turında
Bıyılğı qışnıñ cılı kilüe häm xäzerge hawa şartları cirneñ ölgerüen tizlätte. Şuña kürä qır eşläre tiz başqarırğa turı kilä. Xäzerge waqıtta respublikanıñ distägä yaqın rayonında çäçü tämämlanğan inde. Cir reforması barışı turında söylägändä, Tahir Hadiev xäzerge kümäk xucalıqlarnı awır matdi xäldän barı tik cirne towar äyläneşendä yörtep, anı zalog itep aqça alıp toru mömkinlege genä çığara ala, dip sanıy. Cirne eşli belgän çın xucası bulırğa tieş, xuca bula almawçılar bölgenlekkä çığıp, cirne başqa eşli aluçı keşelärgä satu mömkinlege buldıralaçaq.


text:
Qazanda Näwrüzne bäyräm ittelär
Könçığış xalıqlarınıñ, törkilärneñ Näwrüz bäyräme bıyıl bik üzençälekle buldı. Qar-burannar, salqın cil, 10 graduslı suıq ber dä yaz könenä oşamağan. Şulay da, soñğı yıllarda tarixi, milli añı üskän tatarstanlılar şuşı qışqı köndä yaznı qarşıladılar. Ğädättä, soñğı waqıtta kommunistlar häm monetizatsiädän intekkän pensionerlar miting ütkärä torğan urında, Qamal teatrı qarşında, Näwrüz bäyräme ütkärelde. Anda sänğät yoldızları çığış yasadı, milli uyın qoralları yañğıradı, Qış babaynı ozatıp, Näwrüzbikäne qarşılaw tamaşaları, bigräk tä üzbäk milli cämğiäte wäkilläreneñ çığışları borınğı milli ğöreflärne iskä töşerde. Bäyräm milli-mädäni cämğiätlär Assotsiatsiäse yärdämendä oyıştırıldı.
Näwrüz – yaña kön, yaña zaman, digän süz. Törki kalendare buyınça yaña yıl başlandı. Ä Tatarstanda bu atnada respublika citäkçesen yañartu yolası bulaçaq. 25 martta, comğa könne, Tatarstan Däwlät Sovetınıñ plenar utırışında Rusiä prezidentınıñ täqdime buyınça respublika prezidentı saylanaçaq. Mintimer Şäymievnıñ prezidentlıq waqıtı tämamlanırğa ber yıl qalsa da, ul yañadan biş yıllıq prezident waqıtına raslanırğa tieş. Şul uq könne yaña prezidentnıñ wazifalarğa kereşü yolası – inauguratsiä häm tantanalı konsert ta bulaçaq. Bu könnärdä Däwlät Sovetınıñ komitetları Vladimir Putinnıñ täqdimen üzläreneñ utırışlarında tikşerep, bulaçaq prezidentnıñ yazmışın xäl itälär.
Menä şulay, kommunistlar, demokratlar üzlärençä, milli xäräkät häm morzalar üzlärençä uzğan zamannar häm kiläçäk turında uylıylar. Azatlıq radiosı tapşıruların Tatarstan däwlät radiosı aşa tıñlawçılar tağın 10 könnän efir dulqınnarında Azatlıqnı tota almayaçaq. Çönki Tatarstan teleradiokompaniäse yabıla, şulay bulğaç, anıñ yaña tapşırular çeltärenä bezneñ tapşırularıbıznı retranslätsiäläw kermägän. Dimäk, Azatlıqnı tıñlawçılar qısqa dulqınnar yäki Tatarstan-Yaña ğasır radiosı aşa kiçke säğät 9 häm irtänge säğät 5Tә tapşırularıbıznı tıñlıy alaçaq. Radionıñ qazan byurosınıñ adresı häm telefonnarı da üzgärde. Bu düşämbedän başlap ul Gorki uramındağı 8 yortta eşli. Yaña telefon – 705 246.
Rimzil Wäli


text:
Prezident G.Bush atnakiçtä yasağan çığışında irekle Ğıraq ''global demokratik revolutsiä''neñ başlanğıçı bulaçaq ,Yaqın Könçığış häm başqa urınnarda diktatorlıqlar cimereläçäk dip belderde. İlbaşı moñı salqın suğış waqıtında Prezident Ronald Reagannıñ basımı astında kommunistik rejimnarnıñ yuqqa çığuı belän çağıştırdı
Mätbuğat häm politik köndäşläre tarafınnan Ğıraq säbäple nıq tänqitlängän Prezident G.Bush kiçä qarşı höcüm oyıştırıp irekle Ğıraq global revolutsiäneñ başlanğıç urını bulaçaq dip belderde. Demokratik bäyälärne cäyelderü öçen tırışqan National Endowment for Democracy oyışmasındağı notığında ilbaşı:
(audio)
Ğıraqta demokratiäneñ urnaşa almawı böten dönyada terrorçılarnı qıyulandıraçaq. Amerika xalqına qurqınıçnı arttıraçaq häm töbäktäge millionnarça keşeneñ ömetlären sünderäçäk. Ğıraqta demokratiä uñışqa ireşäçäk,häm bu uñış belän Damasktan Tehranğa qädär ireklek här ilneñ kiläçäge bula ala digän xabär cäyeläçäk.
Prezident Ronald Reagannıñ sovet kommunizmın cimergän kebek ,Bush yaqın könçığış häm başqa urınnarda demokratiäne cäyelderergä tırışa.Ul ğäräb ğalimnäreneñ küptän tügel genä äzerlägän xisabın telgä alıp,ireklek demokratiäneñ bulmawı säyäsi häm başqa ölkälärdä täräqiätkä kirtä buldı digän ğalimnärneñ süzlären sitat itep kiterde. Amerika soldatları här kön Ğıraqta häläk bulğan çığımnar astronomik sannarğa citkän ber waqıtta AQŞ kongresında häm mätbuğatında suğışnıñ bäyäse şul qädär yuğarı ki , ul bu bäyägä layıqmı digän sorawlar yışraq quyıla. Amerika cämäğätçelege Bushnıñ Ğıraq säyäsäten könnän kön azıraq yaqlı.Waşingtonda urnaşqan CATO institutı analitığı Patrick Basham süzlärençä demokratiäne cäyelderü –administratsiäneñ yaña kündermäse tügel,.älegäçä terrorğa qarşı köräş häm Ğıraq suğışı säbäple arttağı planda ide. Ämma politik şartlar şul sanda kiläse yılğı prezident saylawları säbäple ul yañadan iqtibar üzägenä kütärelde. Amerikannarnıñ zur öleşe R.Reagan sovetlarğa qarşı bik uñışlı köräş alıp bardı digän qaraşta . Bush üz tırışlıqların Reagannı qına bäylärgä tırışa . Basham süzlärençä Bush demokratik revolutsiä ideası yaqın könçığışta cäyelä bara dip ışana,prezident kündermäse ber yk waqıtta yaxşı politika bulıp tora .Basham
(audio)
Prezident Bush 2004nçe yıl saylawlarına böten xalıq , böten ilgä uñay kündermä cibärergä teli Minem kiläçäk öçen qaraşlarım bar, bälkim dä sez anıñ bötene belän kileşep citmisez, ämma min ilne qaya alıp barırğa teläwemne beläm, bezneñ tışqı säyäsät nindi bulırğa tieş min beläm. Min dönyanıñ nindi bulırğa tieşlegen beläm .ägär mine yaqlasagız bez bu mäqsatqa taba progress yasarbız.
Bush yaqın könçığışta demokratik üzgäreşlärgä çaqırsa da ,ul töbäkneñ ireklek häm progrestan yıraq buluında AQŞnıñ tarixi ğäyebe bar dip işarä itte. .Bush
Könbatış illäreneñ 60yıl buyına yaqın könçığışta ireklekneñ bulmawın qabul itep kilüe , bezne iminräk xälgä kitermäde.ozın möddätne küzdä totqanda totrıqlılnı ireklek xisabına satıp alıp bulmıy.Yaqın könçığış ireklekneñ çäçäk atqan urın bulmağan möddätçä, ul tınıçsızlıq köç qullanunı eksport itä torğan urın bulıp qalaçaq.
Bush islamnıñ demokratiä belän kileşle buluına basım yasap , Bahrain,Qatar ,Kuwait kebek AQŞ berektäşe illärneñ yasağan progressqa iqtibar cälep itte.İran ,Süriä kebek illär isä tänqitlände.İzrael-fälästin konfliktında İzrael okupatsiäse çitkä qağılıp,demokratik reformalarnı tuqtatuçılar fälästinnärneñ uñışqa ireşüenä kirtä bula dip äytelde. Bushnıñ yaqın könçığışta keşe xoquqları ,demokratiä turında söyläwe, bu mäsälädä töbäktä Waşingtonğa ışanıç küpme mikän digän soraw tudıra. Bushnıñ üz süzläre belän äytkändä AQŞ küp yıllar buyına Misır, Suğut Ğäräbstäne kebek illärne yaqlap kilde.Misır AQŞtan iñ küp yardäm alğan illär isemlegendä 3nçe urında tora.Ğäräb diplomatları häm ğäräb komentatorları Bushnıñ demokratiäne ğäräblärgä satuında töp problema , ğäräblärneñ aña ışanmawında , ägär dä siñ satuçığa ışanmasan anıñ satqan äybere yaxşı bulsa da , towarın satıp almisın dip söyli.
färidä xämit,praga


text:
Yäkşämbedä Könyaq Aziädä bulğan zilzilä häm köçle dulqın taşqınnarı näticäsendä qorbannar sanı 20 meñnän arttı. İndoneziäneñ Sumatra utrawı yanında Hind Okeanı töbendä bulğan cir teträwe näticäsendä qupqan köçle dulqınnar töbäkneñ berniçä ilendä zur qazağa säbäp buldı. İñ küp qorbannar sanı - 12 meñnän artıq - Şri Lankada. İndoneziädä 5 meñ çaması. Hindstan, Thailand, Malaysia, Bangladesh, Maldiv utrawları, xättä Könçığış Afrikanıñ Somali ilendä ülüçelär bar. Meñlägän keşe, şul isäptän çit il turistları, xäbärsez yuğalğan sanala. Hindstan Eşke eşlär ministrı Şivrac Patil xökümät keşelärgä yärdäm iter öçen qulınnan kilgänen eşli dide:
Audio (Şivrac Patil): "Xäzerge waqıtta alar transportqa moxtac: boralaqlar, oçqıçlar, köymälär birelä. Monnan tış çatırlar, yurğannar, azıq-tölek birelä. Soñraq finans yärdäm mäsäläse qaralaçaq."
Berniçä däwlät üzeneñ yärdämen täqdim itte. Xalıqara Qızıl Xac oyışması aşığıç yärdämgä 6-yarım million dollar bülep birde. Berläşkän Millätlär xalıqara yärdäm sisteması moñarçı kürelmägän sınaw aldında tora dip belderde.


text:
Yanukoviç mäxkamälärgä möräcäğätlären däwam itäçäk
AUDİO: Ägär Ukraina Yuğarı mäxkamäse bezneñ taläplärne qänäğätländermäsä, bezneñ ğämäldäge qanun nigezendä eş itü häm Yewropa Mäxkamäsenä möräcäğät itü xoquqıbız bar. Häm bez qabat saylawlar dip atalğan bu saylaw näticälären berqayçan da qabul itmiäçäkbez.
Yäkşämbe kiçendä Ukraina Üzäk Saylaw komissiäse 26-nçı dikäberdä ütkärelgän bu saylawlarnıñ räsmi tögäl näticälären iğlan itte. Yuşçenko 52 çaması, Yanukoviç 44 protsent tawış cıyğan. Bu xisap Yuğarı Mäxkamä tarafınnan raslanğannan häm 2 räsmi xökümät gazetında basılıp çıqqannan soñ Yuşçenko ant itü tantanası ütkärä alaçaq.


text:
Gruziä Acarstan citäkçese Abaşidzeneñ xakimiattäge säğätläre sanawlı dip belderä
Üzäk gruzin xökümäteneñ Acarstan citäkçese Aslan Abaşidze belän qarşılıqları könläp tügel, säğätläp arta bara. Çärşämbedä räsmi Tbilisi üzenä qarşı torğan acar citäkçese tiräsendäge dairälärgä üzäk xökümät yağına çığu taläben quydı. Acarstan başqalası Batumda oppozitsiä wäkilläre tuqtawsız uram cıyını ütkärä. Tbilisi Abaşidze belän dä söyläşülär alıp bara dip xäbär itelä.
Audio, Vano Merabişvili
"Min härkemne dä, bar qorallı törkemnärne häm Aslan Abaşidze yağındağı xakimiat wäkillären kisätergä telim - Abaşidze idaräseneñ säğätläre sanawlı ğına, sezneñ xäzer, qan qoyuğa yul quymıyça Gruziä xalqı yağına çığu häm Gruziä prezidentına buysına başlawığız öçen ike-öç säğätegez bar" digän taläp quya Acarstan yağına Gruziäneñ İminlek şurası başlığı. Elek Abaşidzegä tuğrı bulğan qayber räsmi wäkillär soñğı ike-öç kön eçendä üzäk xökümät yağına çığuın inde beldergän ide. Başqala Batumda da xäzer, Abaşidze ğädättän tış xäl kertügä qaramastan, aña oppozitsiädä torğan köçlär yışraq kürenä, anda alarnıñ uram cıyınnarı tuqtalmıy däwam itä. Räsmi Tbilisi Acarstan başlığına diplomatik basımnı da arttıra. Çärşämbedä Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili telefon aşa ike märtäbä Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän söyläşep aldı, şunda Mäskäwneñ Batumğa aldağı berniçä säğättä saqlanu ministrı Sergey İvanovnı cibäräçäge xaqında kileşende. Rusiä saqlanu ministrı Acarstanğa nindi maqsatta kilä, monısı älegä bilgele tügel. Xäzerge waqıtta acar çige yanında bulğan premyer-ministr Zurab Jvaniä dä Acarstannıñ eçke eşlär ministrı Camal Gogitidze belän söyläşülär ütkärä. Çärşämbe irtän Poti şähärendä ul Abaşidzegä qarşı cıyın ütkärüçe oppozitsiä wäkillärenä teläktäşlek belderep bolay digän ide:
Audio, Zurab Jvaniä
"Bez biregä Acarstannıñ küsäklärdän häm törle yanawlardan qurıqmağan qıyu wä qaharman keşelären yaqlawıbıznı kürsätergä dip kildek" di Gruziäneñ premyer-ministrı Zurab Jvaniä. Tbilisidäge xökümätneñ ikençe ber äğzası Giorgi Xaindrava da, oppozitsiäneñ Batumdağı cıyınına işarä itep, bu Acarstan keşeläreneñ Aslan Abaşidzegä nindi qaraşta buluın yaxşı kürsätä, anıñ xakimiattäge säğätläre sanawlı, berdänber döres qararnı - üzeneñ kitüen iğlan itü öçen Abaşidzeneñ waqıtı betep bara, di Gruziäneñ däwlät ministrı Xaindrava.
Audio, Giorgi Xaindrava
Giorgi Xaindrava şulay uq, ägär dä Aslan Abaşidze eşne ozaqqa suzmıy ğına xakimiattän kitsä, Rusiä aña säyäsi sıyınu birergä riza dip tä belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, bu xaqta prezident Mixail Saakaşviligä Vladimir Putin üze äytkän.
Kärim Kamal, Praga


text:
A380 Superjumbo Airbus däräcäsen üstererme?
Dönyanıñ iñ zur ike oçqıçın Airbus A380 Superjumbolarnı düşämbe kiçke säğätlärdä, bersen - Amerikanıñ New York, ikençesen – könbatış yarındağı Los Angeles şähärendä köttelär. Qanatı futbol qırınnan da zurraq, üz eçenä 550 yulçını ala alğan bu oçqıçlarnıñ kiläçäge nindi?
Sişämbe 20 mart könne şundıy uq oçqıç sınaw räweşendä dönyanıñ iñ zur hawa alannarınıñ bersenä, Chicagonıñ O''Hare hawa mäydanına yul alaçaq.
Yaña oçqıçlar – yulçılar häm yök taşu maşinaları bularaq qına tügel, ä problemalarğa batqan Airbus şirkäteneñ abruyın kütärügä etärgeç bularaq ta qarala.
Britaniädäge "Flight İnternational" jurnalınnan texnika belgeçe Robert Coppinger, citeşterüne kiçekterü şirkätneñ däräcäsenä külägä töşerde, dip belderde:
"Airbusnıñ image problemaları bar. Citeşterü problemaları minemçä xäzer inde artqı planda qaldı, sınaw programmaları yaxşı bara. Oçqıçnı tanıtu probleması bar, ämma oçqıç üze yaxşı eşli."
Närsä soñ ul Airbus?
Bu şirkät üzenä Yevropa Berlegendäge berniçä ilneñ hawa yulları şirkätlären berläşterä. Bigräk tä AQŞnıñ Boieng şirkäten dä üzenä alğaç, Airbusnıñ soñğı 20 yıldağı üseşe bik zur buldı. Yaña oqçıç tözeleşe waqıtında – şirkätneñ törle keçkenä şirkätlärdän toruı, alarnıñ törle illärdä buluı – qıyınlıqlar tudıra başladı. Misal öçen Germaniä belän Fransiäneñ komputer çeltärläre ber bersenä turı kilmäwe säbäple – A380 oçqıçı öçen äzerlängän böten elektr çeltärläre yuqqa çıqtı. Bu problemalarnı xäl itü 2 yılğa yaqın waqıt aldı, yaña oçqıçnı citeşterü kiçekterelde, hawa yulları şirkätläre aldan birgän möräcätlärennän baş tarta başladı, näticädä Airbus şirkäte 6 milliard 600 million dollar aqçasın yuğalttı. Bügenge köndä 166 Superjumbo oçqıçına taläp bar. Ämma taläp artmasa – Airbus şirkäte inde kilgän ziyannı qaplıy almayaçaq. Mäğlüm bulğança Airbus şirkäte Yevropada üzeneñ 10 meñ xezmätkären qısqarta.
Bu zur proyektqa kerüe belän şirkät üz östenä bik zur cawaplılıq aldı, dip sanıy belgeçlär. Boeing şirkäte dä Atlantik okean aşa oçır öçen üzeneñ yaña 787nçe modelen täqdim itä. Anı alırğa teläwçe şirkätlär sanı kübräk. Alaysa Airbus yalğış yuldamı? "Flight İnternational" jurnalınnan texnika belgeçe Robert Coppinger:
"Minemçä yıraq kiläçäktä alar ikese dä ciñä ala."
Alsu Qormaş


text:
İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicat AQŞ prezidentı George Bushqa ike il arasındağı kierenkelekne beterüneñ yaña yulların täqdim itep xat yulladı.
Bügen Tähranda bu xatnı Şwetsariä ilçesenä İran tışqı eşlär ministrı şäxsän üze tapşırdı. 26 yıl elek AQŞ belän İran arasında diplomatik bäyläneşlär özelgännän soñ anda AQŞ mänfäğätlären Şwetsariä ilçelege qayğırta.
İran tışqı eşlär ministrlığı süzçese Xämit Riza Asefi İran xäbär agetnlığına xatnıñ eçtälege cämäğätçelekkä waqıtı citkäç iğlan iteläçäk dide.
AQŞ uran bayıtunı tuqtatırğa telämägän Tährannı xalıqara izolyatsiädä qaldıru öçen tırışa. Waşington şulay uq İrannan barlıq uran bayıtu eşlären tuqtatunı taläp itüçe, Britaniä belän Fransiä äzerlägän BMO İminlek Şurası rezolütsiäse ölgeseneñ raslanuına ireşergä tırışa.


text:
Amerika hәm anıŋ tarafdarları, qoral plutoniyen citeşterüne dә küz aldında totkan Pxenyannıŋ atom tөş programmasın yaŋartu qararına cawap çaralar turında fiker alışa. Sөŋğı waqıtta, Tөnyaq Koreyanıŋ Enbondağı Atom-Elektr stansiәseneŋ eşe yaŋartıldı. Xalıqara atom agentlığı belgeçlәre quygan kontrol cihazları sütelde.
Amrikanıŋ dәwlәt sekretare Colin Pawell Qıtay, Kөnyaq Koreya, Rusiә hәm Yaponiә citәkçelәre belәn kiŋәşlәşә. Koreya xalıq demokratik respublikası tirәsendәğe xәl turında bügen Kөnyaq Koreyaınıŋ elekke hәm yaŋa saylanğan Prezidentaları fiker alışa.


text:
Sapanca’da Qırım tatar şiir ve edebiyat künleri
► Sabanca'da Qırım tatar yırları konserti ►Büyük Trakya Tepreçi ►Milliy meclis reisinin nobel mükafatına namzetligi
Sakarya valiligi,belediye reisligi, Tika ve Türkiye Medeniyet ve Turizm Ministırlıgının yardımınen sapanca kasabası idaresinin tertiplegeni 9. Milletlerara Sapanca şiir aqşamları programması:
26 Iyun 2009 Sapanca ögretmenevi zalı saat 15 00
Dokumanter film, Qırım rejisör Zafer Karatay
Qırım Tatar edebiyatı tögerek masa konferansiası
26 iyun 2009 Sapanca ögretmen evi saat 17 00
Alıp barğan. Dr. Ebubekir Sofoğlu
Doç. Dr. Şevket Yunus “19.ve 20 asır Qırım tatar edebiyatı”
Dr. Fera Seferova “Sürgünlük deviri Qırım tatar edebiyatı”
Dr. Nariman Abdülvaap” Hanlık deviri Osmanlı-Qırım edebiy münasebetleri”
Ablaziz veli “Qırım tatar edebiyatının keleceği”
Qırım tatar yırları konserti
Yer Sapanca gölü yalısı saat 20 30
Ayşe Kasarova ve Dilaver Osman
27 Iyun 2009 Cumartesi
Şiir akşamı.. Sapanca gölü yalısı saat 20 30
21 Şair şiirlerin takdim etecekler
Qırımdan, Ablaziz Velı, Dilaver Osman, Ayşe Kokiyeva, Naciye Üseyinova ve Şeran Ali de öz şiirlerin okuycaqlar..
Büyük Trakya Tepreçi
İstanbul qırım tatar cemiyeti yolbaşçılığında, Tekirdağ, Çorlu, Çatalca qırım tatar cemiyetinin tertiplegeni büyük trakya tepreçi 14 iyun pazar künü Tekirdag şeerinin, Büyük Yoncalı qasabasında keçirildi. Türkiyenin ünyağa belli firması Ülker’in saibi qırım tatarı Sabri Ülkerin dogan yeri olğan Büyük Yoncalıdaki tepreçni qırımdan kelgen sanatçılar server kakura ve asiye sali yaraştırdılar.
İstanbul Qırım tatar cemiyeti reisi celal içten, Trakyada ekinci kere tepreç tertiplegenlerin, asırlar devamında trakyağa binlernen Qırım tatarı köç etip kelğenin, olar arasında qırım ruhun canlandırmaq ve olarnın küçlerin vatan qırımğa yöneltmek için areket etkenlerin bildirdi. Celal içten, ev saipligi yapkan büyük Yoncalı Kasabasının belediye reisinen, Ukraynanın Istanbul konsolosuna qırım tatar qalpağı bağışladı.
Tepreçte yüzlernen qırım tatarı ve etrafdaqı köy ve qasabalardan insanlar iştirak etti.
Milliy meclis reisinin nobel mükafatına namzetligi
Birinci bütündünya Qırım tatar kongresinde Polşadan kelgen delegat Selim Hasbiyeviç’in teklifinen, Qırım tatar milliy meclis reisi Mustafa Qırımoğlu’nun nobel barış mükafatına namzet kösterilmesi qararlaştırılğan edi. Bu ancak 2010 senisi içün mümkün olabile. 2009 senesi içün 200 ge yaqın adamnın namzet kösterilgeni Norveç nobel komiteti tarafından ilan etildi.
2010 senesi içün namzet kösterilmesi sentiyabır ayından başlap 1 fevralgece devam eti. Norveç parlamentosu yanında teşkil olunğan nobel mükaftı komitetinin bir adamnın yada orğanizatsiyanın namzetligin dikkatğe alması için ancak belli organlar veya adamlar tarafından nobem komitetine müracat etilmesi kereğe..
Buga köre,
- Bir memleketni parlamentos veyahut hükümeti
- Daa evvel nobel barış mükafatın alğan laurentlerden birevi,
- Nobel barış komitetinin eski ve şimdiki azalarından birevi
- Nobel barış komitetinin sentiyabır ayında mektupnan aday köstermeğe teklif ve davet etkeni dünyadakı çeşit bilim adamlarından birevi
- Nobel barış komitetinin konsultantlarından birevi tarafından norveç nobel komitetine teklif etilmesi kerege...
Bu sebepten dünya qırım tatar komitesi azalarının dünya boyunca aktif faaliyet kösterip yukarıda qaydetilğen orğan yahut adamlardan birevi tarafından milliy meclis reisin teklif etilmesin teminlemeleri keregecek...


text:
Britaniä eçke eşlär minsitrı Charles Clarke London şartlatularınnan soñ xökümätneñ terrorğa qarşı çaralar turında yaña qanun ölgesen täqdim itte. Clarke parlamentta bu täqdimnär Britaniäneñ ildä ektremizmnı tıyu mömkinleklären arttıraçaq dide. Anıñ äytüençä, terrorçılıqnı yaqlaw bularaq bäyälänüçe qabul itelmäslek ğämällärneñ isemlege tözeläçäk häm qağidälärne bozğan çit il watandaşları ildä aftomat räwetşä tıyılaçaq. Clarke terrorçılıqqa etärüçe yäki ruxlandıruçı wäğäzlär söyläwne, internet säxifäläre totunı yäki mäqälälär yazunı misal itep kiterde.
AUDİO: Köç qullanuğa turıdan-turı etärü inde üze xäzer ük cinayät qılu dip qarala. Bu täqdim tıñlawçılarınıñ terrorçılıqqa ruxlandırıluın yaxşı belä torıp terror ğämällären turıdan turı bulmağan maqtawçılarğa häm röxsät itüçelärgä qarşı yünältelä.
Parlamentta premyer ministr Tony Blair Britaniä möselman radikalizmı problemasın çişü turında xalıqara konferensiä ütkärergä cıyına dide.


text:
Keräşen tatarları mäs’äläse yaña borılış aldı...
Gäzit xäbärçese, ni säbäple sezneñ institutnıñ eşe soñğı waqıtta ictimaği tormışnıñ üzägenä äylände, digän soraw birä. Valeriy Tişkov, etno-mädäni üzençäleklärne saqlaw mäs’äläse xäzer dönyada alğı planğa çıqtı, dip cawap qaytara. Şulay uq, gäzit xäbärçesen «Yaña xalıqlar qaydan barlıqqa kilde?» digän soraw da qızıqsındıra. Bu xälne Valeriy Tişkov bolay añlata: «Az sanlı xalıqlarğa däwlät yärdämen birü turındağı qanun qabul itelgäç, üzlären az sanlı millät dip iğlan itärgä cienğan bik küp keşelär kürenä başladı. Şunıñ östäwenä anıñ öçen fänni xezmätlärdä häm elekke canisäp näticälärendä nigez tabıp bula...». Misal itep ul, keräşen tatarların kiterä. 1926nçı yılğı canisäp waqıtında 100 meñ keşe üzlären keräşen dip atağan. Bu çınnan da pravoslav dinen totuçı tatarlar, dip söylägän etnologiä häm antropologiä institutı direktorı Valeriy Tişkov häm süzen bolay däwam itä: «Keräşennär ictimaği-säyäsi köç bularaq oyışa alğan, şuña kürä alar canisäp waqıtında ayırım millät itep atalırğa teli. Alarnıñ telägen isäpkä alıp, bez keräşennärne ayırım millät itep terkärgä, digän täqdim kertkän idek». Anıñ fikerençä, bu täqdim tatar millätçelären qurqıtqan, häm alar keräşennärneñ ayırılıp çığu qurqınıçında Tatarstan Prezidentın da ışandırğan. Valeriy Tişkov monda, yañadan, küp tapqır qabatlanğan ber añlatmanı kiterä: keräşen tatardan ayırılsa, Tatarstanda möselmannarnıñ sanı respublikada yäşäwçe xalıqnıñ yartısınnan kim bulaçaq.
Keräşennär mäs’äläsendä äle soñğı noqta quyılmadı häm saylaw aldı çorında ul yañadan küperteler, dip farazlap bula. Bu xaqtağı söyläşüne aldağı tapşırularda äle däwam itärbez.
Bikä Timerova.


text:
Moñğa öyrätüçe möğallim
Miñğol Ğäliev iseme Tatarstannıñ xalıq artistı, tanılğan cırçısı häm möğallime bularaq bilgele. Anıñ şäkertläre - uqıtuçılar, törle bäygelärdä lawreat häm diplomat isemnärenä layıq bulğan cırçılar. Alar arasında Georgiy İbuşev, Zakir Şahban, Aydar Ğälimov, Ferdinand Sälaxov kebek tanılğan isemnär dä bar.
20 yıldan artıq pedagogiä universitetında vokal däreslären uqıtıp, sälätle balalarnı tabu, alarnı milli sänğätkä iärtep alıp kerü belän Miñğol Ğäliev nıq şöğellänä. Xalıqçan cır sänğäteneñ neçkäleklären öyrätü belän bergä ul yäşlärgä ruxi tärbiä dä señderä. Moñlı keşe berqayçan da naçar bula almawına ul çın küñeldän ışana. Tatarstannıñ törle töbäklärennän, şulay uq başqa respublikalardan da aña sabaq alu öçen möräcäğät itüçelär şaqtıy küp. Alar arasında 3-4 yäşlek sabıylar da, ölkän yäştägelär dä bar. Möğallimneñ üzençälekle uqıtu metodikası tawışnı köyläwdän ğibärät. Tatar cırçılarınıñ tawışın tabiğiläşterügä Miñğol abıy zur öleş kertkän. Şulay da anıñ uqıtu metodikasına tel tiderüçelär dä şaqtıy bulğan. Ämma ul başqarğan eşlärneñ möhimlegen waqıt häm näticälär raslap tora. Küptän tügel genä, mäsälän, anıñ Orenburgta yäşäwçe şäkerte Yekaterinburgta ütkän Rusiä festival' konkursında ciñü ayuladı. Salix Säydäşevnıñ “Ädrän diñgez”e cırın başqarıp, xäzer Mäskäwgä “Salyut pobedı” konsertına çaqıru alğan.
Muzıka belgeçläre Qazanda şaqtıy küp bulsa da, qorı entuziazmda balalarnı çın sänğätkä öyrätüçe, konsert häm başqa çaralar uzdıruçı Miñğol abıylar bik siräk oçrıy. Şähärneñ törle mäktäplärendä konsertlar oyıştırıp, ul uquçılarnı da xalıqçan cır sänğätenä cälep itәrgä tırışa. Çirattağı säyäxät 12 aprel'dä Qazannıñ Mäwletov uramında urnaşqan medkolledj studentları yanına bulaçaq. Ul oçraşuda uquçılar Sara apa Sadıkovanı iskä alıp, anıñ cırların başqarır. Elek-elektän ük şuşı uqu yortında bulaçaq mediklar belän sänğät keşeläre oçraşıp torğan. Qayçandır Sara Sadıkova üze şuşı uqu yortı şäkertläre yanına kilgän. Şulay uq bulaçaq mediklar monda Röstäm Yäxin, Mäxmüt Xösäyen häm başqa küp kenä sänğät ähellären qabul itkän. Ä muzıka belän meditsina arasında bulğan bäyläneşne Miñğol Ğäliev bolay añlata. Daru belän alıştırıp bulmıy torğan närsälär bar. Muzıka ul keşe küñelenä iñ köçle tä'sir itä torğan awaz. Yağımlı awaz ul iñ köçle darularnıñ berse.
Başqa hönärlärgä qayda da öyränep bulsa da, tatar milläteneñ üzenä genä xas bulğan moñ sänğäten fänni yaqtan öyränü Tatarstanda ğına, Qazanda ğına mömkin. Möğallimneñ iñ zur xıyalı da böten dönyağa taralğan tatar milläteneñ sälätle balaların cıyıp uqıta alırlıq cır sänğäte üzägen oyıştıru.
Al'bina Zäynulla


text:
"Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı?” Prof. Dr. Nadir DÄWLÄT (6. öleş)
Yaponiädä urnaşqan törek-tatarlarları (däwam)
Yaponiä räsmi xaqimiäteneñ şundıy keçkenä cämğıätkä iğtibar kürsätüen asılda Yaponiäneñ İslam däwlätlären basıp alğanğa qadär bu din turında mäğlümat tuplarğa telägäwe belän añlatıp bulır ide. 1930 yıllarda här comğada Tokio İslamiä mäxälläse cämğıätenä kübese yapon säyäsi ofitserlar bulğan (Kempei) xärbilär kilä torğan häm alar yarım-yortı “kälimäi-şähädät” uqığannan soñ, alarnıñ möselman buluları turında dokument birelä torğan bulğan. Bu xärbilär soñraq İndoneziä, Singapur, Keçe Aziä häm xätta Qıtayğa kitep andağı möselman xalıqlarınnan mäğlümat cıyalar ide.
“Tokio İslam cämğıäte” 1941neñ noyäberennän soñ tulısınça yapon kontrole astına küçä. Tabiği yapon citäkçelege biredäge tatarlardan faydalanuıñ däwam itä. Gabdelhay Korbanali yäki Gabdürräşid İbrahimnıñ çaqıruwı buyınça Tokioğa kilgän ataqlı tatarlardan berese dä din ğalime Musa Yarulla Bigi (1875-1949) ide. Ul tarixta Korbanali äle Dairengä cibärelmägän (sörelmägän) bulırğa tieş. Biginıñ biredä ber nindi eşçänlek kürsätkän buluwı turında mäglümät yuq. Bälki 63 yäştä yaponça da belmägän ber şäxes öçen ällä nindi eş mömkinlege dä yuq ide. Ul da 1939-da suğış başlağaç ta Yaponiädan kitte.
Korea suğışı waqıtında Törkiä cömhüriäteneñ xökümäte Koreağa häm Yaponiäğa (Tokio häm Kobedäge xastaxanälärgä) kiterelgän törek xärbilärenä yärdäm itüçe tatar xatınnarı häm irlärenä törle medallär tapşırdı. Bu waqiğa asılda mondağı keşelärgä Törkiä cömhüriäteneñ watandaşlığı birelüenä dä säbäp buldı. 1938dä tözelgän Tokio mäçeteneñ 1986 yıldağı cir teträwendä ike divarı işelü näticäsendä Törkiä cömhüriäte monda yaña mäçet salırğa qarar birde häm 2000 yılda anı tämaladı. Çınlıqta isä bu mäçet salınğan cir Tokiodağı törek-tatarlarnıqı bulıp 1953 yılda törek watandaşlığı birelgännän soñ Törkiägä büläk itelde. Watandaşlıqqa iä buluçılarnıñ kübese Törkiägä küçep kildelär. Tokiodağı cämğıätneñ iseme dä “Tokio törek-tatarları”na alıştırıla. Tokioda 2004 yılda 30ğa yaqın tatar çığışlı (bolarnıñ qayberläre yapon-tatar qatış ğailälär) ğailä yäşi dip isäplänä.
Kobe şähärendä tağın da kübräk sanda tatarlar yäşägän, 1930 yıllarda alarnıñ sanı 600gä yaqın bulğan. Kobe cämğıäte tärbiä häm ğibadät eşlärenä dä zur ähämiät birep, 1935 yılda başqa möselmannar belän Kobe mäçeteneñ saluğa berençe bulıp kereştelär. Ber yıldan da äzräk waqıt eçendä tözü eşläre tämamlana. 1935 yılnıñ 11 oktäberendä 800gä yaqın keşe qatnaşında mäçet açılu tantanası uzdırıla. Açılu tantanasında çığış yasawçılar arasında Ğayaz İsxaqi da bar ide.
Mäçet İkençe dönya suğışında ameriqa xärbi hawa köçläreneñ bombalauları näticäsendä cimerelä. İmam Mad''yar Şämğuni 1938-dä wafat bulğaç imamlıq wazıyfasın 25 yıl buyına Xösäyen Killi alıp bara.
Ğayaz İsxaqi 1933 yılnıñ oktäberendä ikençe kilüendä Tokioda tağın ber tatar mäşhüre Qadıy Abduräşid İbrahim (1857-1944) yäşi ide. Küpqırlı şäxes Abduräşid İbrahim da 1908 yılda berençe tapqır Yaponiägä kilgän ide, läkin ul waqıtlarda Yaponiädä, tatarlar belän küreşüe turında hiç mäğlümat yuq. Anıñ ikençe kilüe isä İsxaqidan berniçä atnağa irtäräk.
1933 yılnıñ oktäbere. Ğayaz İsxaqi ni däräcädä millätçe bulsa, Abduräşid İbrahim häm anı monda çaqıruçı Tokio cämğıäteneñ mödärrise häm imamı Qorbanğali dä şul däräcädä islamçı idelär. Yäğni bu qapma-qarşı polyuslarnıñ qarşılıqqa kilüläre qotılğısız ide. Qorbanğali Ğayaz İsxaqinı üzen täxetennän bärep töşerä alırlıq häm iñ azınnan da ikençe planğa küçeräçäk ber şäxes itep qabul itüe dä çınlıqta nigezsez tügel ide. Monnan tış Qorbanğalinıñ çığışı belän Başqort buluwı häm Russiäda çaqta cäditçelär belän bulğan ızğışları, bälkim İdel-Ural ideyäsına qarşı çığuwı öçen citärlek säbäp bulğandır. Kötelgän xäl ozaqlamıy çınğa aştı.
Prof. Dr. Nadir DÄWLÄT-neñ “ Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı?” isemle xezmätennän özeklär tıñladığız. Däwamı kiläse tapşıruwıbızda.


text:
Qazanda 1 Mayğa bağışlanğan miting uzdı
Mitingnı “Berdäm Rusiä” firqäseneñ Tatarstan bülege häm respublikanıñ profsoyuz hönäri berlege başlap cibärde. Älege ike oyışma tarafınnan uzdırılğan miting milli-mädäni üzäk qarşında uzdı. Xalıq aldında Tatarstan Däwlät Şurası räise urınbasarı Rimma Ratnikova, respublikanıñ profsoyuzlar federatsiäse citäkçese Tat'yana Vodop'yanova “Berdäm Rusiä” säyäsi firqäseneñ Tatarstandağı başqarma komitet räise Viktor Budarin çığış yasadı. Miting “Xezmät iäsenä - layıqlı xezmät xaqı!” digän şiğar astında uzdı. Mitingtan soñ 3 meñnän artıq keşe tantanalı yöreştä qatnaştı. Profsoyuzlar Tatarstan eşçeläreneñ tübän xezmät xaqı aluğa, ä bigräk tä byudjet tarmağındağılarnıñ xäle bik qatlawlı buluğa borçılu belderde. Respublikanıñ profsoyuzlar federatsiäse citäkçese Tat'yana Vodop'yanova:
Här öçençe tabip, uqıtuçı, mädäniät xezmätkäre bügen fäqir yäşi. Baylar häm xäyerçelär arasındağı ayırma tağın da zuraya ğına bara. Ğomumän respublika xalqınıñ xezmät xaqı bik tübän. Ä şul uq waqıtta kommunal' xezmätlär häm ğomumän xaqlar ğälämät zur tizlek belän öskä ürmäli. Bezneñ pensionerlar bügengeçä yäşärgä tieş tügel ide. Alarnı mondıy tormışta yäşätü - kimsetü digän süz. Balalarıbız ğädel räweştä uqırğa kerä almıy. Sälätle bulsalar da, mömkinlege bulmasa uqudan mäxrüm qala. Bezneñ maqsatlar açıq: Layıqlı yäşärgä telibez! Xalıqqa layıqlı xezmät xaqı häm pensiä kiräk! Keşelärebezneñ sälämätlegen saqlawğa, xezmäte, mäğärife, estetik häm ğomumän üseşenä xoquqı saqlanırğa iteş!Ä şul uq waqıtta İrek mäydanında kommunistlar cıyıldı. Alar ğädättägeçä 1Maй mitingın Lenin häykäle qarşında uzdırdı. Kommunistlar cıyılışında barlığı 300läp keşe qatnaştı. Biredä Nigezdä çal çäçle xalıq aldında kommunistlar firqäseneñ Tatarstan bülege wäkilläre Näsimä Stolyarova, Robert Sadıyqov häm başqalar çığış yasadı. Biredä miting bik qızu bardı, patriotik ruxta, notıqlar, şiğar'lär belän. Çığış yasawçılar bügenge citäkçelärneñ säyäsätenä rizasızlıq belderde. Näsimä Stolyarova:
Kommunistlarnı töp şiğare tartıp alu häm bülü buluında ğayıplilär. Ämma bit 18nçe yılda xalıq üz qulları belän eşläp alğannı tartıp aldı. Ä bügenge xakimiätne alıyq. Demokratlar da bik küp närsäne tartıp aldı. Alar xalıq qulları belän eşlängänne alıp, üz-ara büleşte, xalıqqa isä çittä qaldı. Bezneñ xakimiät xalıqqa qarşı eşli. Alar amerikanlılarğa oxşarğa tırışıp, bez 50 million qalsın dip teli. Ämma bez monı buldırmayaçaqbız!Mitingtan soñ anda qatnaşuçılar 1 may mäydanına kilep, Musa Cälil häykälenä çäçäklär saldı. Şunıñ belän Tatarstandağı 1 may mitingı tämamlandı.
Al'bina Zäynulla


text:
Oljas Söläymanov: Tatarlar alğaraq kitkän
Oljas Söläymanovnıñ Qazanğa berençe kilüe genä tügel. Tatar-informda bulğan oçraşu waqıtında ul monı qat-qat iskärtte. Qazan üzgärde, maturaydı dip tä cibärde. Häm, meñ yıllıq könnärendä qazanda bulalmawı turında äytep ütte. Ä bu qazaq yazuçısınıñ kiläse bik kilgän ikän.
Qazan meñ yıllığı könnärendä ütkän BDB illäre citäkçeläre sammitında BDB bötenläy tarqalır dip kötkän idek, ä ul kiresençä kilep çıqtı, nığıdı ğına bu illärne- berdämlege dip cawap birde. Qazan sammitınnan soñ, Mäskäwdä BDB illäre zıyalılarınıñ cıyılışın ütkärergä bulğannar. Oljas Söläymanov , bu forumnan bik küp närsä ömet itä ikän. Ayırım alğanda, millätara aralaşu tele turında söyläşü bulaçaq. Älbättä, Sovet däwläteneñ çäçäk atqan çorında, urısçağa tärcemä qılınğan äsärläre belän tanılğan Oljas Söläymanov, BDB illäreneñ urtaq tele itep urıs telen kürä. Azatlıqnıñ, bälkem, urtaq tel itep, xäzerdän ük ingliz telen saylarğa kiräkmime digän sorawına, ul bolay cawap birde:
Bu kübräk añlaşılmawçılıq tudıraçaqOljas Söläymanov, üzeneñ tanılğan “AzıYA” dip atalğan kitabında, urıs xärefläre,yäğni kiril yazuın bolğar-törki qabiläläre uylap çığarğan digän fikeren belderä. Şuña kürä, törki tellärneñ latin yazuına küçüen xuplamıy ikän.
Anıñ qarawı tatar mädäniäte- sivilizatsiäseneñ törki dönyada totqan urını binihayä dip sanıy yazuçı
Soñğı ğasırlarda tatarlar Awrupağa yaqınraq yäşädelär, şuña kürä alar başqa törki xalıqlarğa qarağanda alğaraq kitkänOljas Söläymanov , bu süzlärenä misal itep, qazaqnıñ milli yözek qaşı Abaynıñ berençe kitabı, 1904 yılda Qazanda çığuın, Urta Aziägä, üzbäk, qazaq, qırğız xalıqlarına tatarlar Awrupa mädäniäten alıp kilüen, bu xalıqlarnıñ küp kenä zıyalılarınıñ äti-äniläre tatar buluın iskä alıp ütte.
Oljas Söläymanov, Qazaqstan prezidentı Nazarbaev kebek ük, Awraziä digän ideologiä tarafdarı. Ul, anı, elekkege SSSR xalıqların berläşterü çarası itep kürä. Azatlıqnıñ, ä bu ideologiäneñ maqsatı nidä, ni öçen bu kiräk, yaña imperiä ideologiäseme ul, Mäskäw qul astına xalıqlarnı yaña ideologiä belän tuplaw çarasımı digän sorawına, bu mäsälällärgä qarata kimendä ike konferensiä ütkärergä kiräk dip kenä cawap birde.
Oljas Söläymanov Qazaqstan Rusiä belän berlektä qazaqnıñ monnan ike ğasır elek yäşägän şağire Möxämmät Ütimisov turında fil'm töşerelä başlağanlığı turında söyläde. Älege fil'mda, Rusiä däwläte eçendä yäşägän Urta Urda däwlätçelege xanı Cihangir häm älege şağir turında bara. Ä bu xannıñ xatını, tatar qızı Fatıyma bula. Fatıyma turında Rusiädäge Fransuz ilçeläreneñ istälekläre saqlanğan. Ul, ul çaqtağı Irınbur möftie qızı bula. Fransuzlar, anıñ Rusiä imperatorı ballarında niçek itep güzäl biegänlekläre xaqında, fransuz telendä tatar xatınınıñ irekle söyläşüe turında yazıp qaldırğannar. Bu ike yöz yıl elek bulğan. Fil'mda ul xatın zur rol' tota.
Oljas Söläymanov:
Elek tatarlarnı kinolarda uram seberüçelär itep kenä kürsätsäldär, ä monda ul menä şundıy xanbikä kürsätelä
Räfis Cämdixan


text:
Äl-Mäliki: Säddam Ğiraqnıñ eçke eşe
"Diktatornı xökem itü bezneñ eçke eşebez. Bu fäqät Ğiraq xalqına qarıy, başqa illärneñ tänqitlären bez kire qağabız. Xökem izge köndä başqarıldı digän tänqitlär bezne bigräk tä ğäcäpländerä. Ğärçä, bu tänqitläwçelär Säddamnıñ 35 yıl buyına izge könnär belän niçek eş itkänen yaxşı belä" dide Ğiraq premier-ministrı.
Berniçä ilneñ citäkçese Säddamnıñ asıluı – üç ğämäle buldı dip tänqit belderde. Asu ğämäle töşerelgän video internetta taraldı. Säddamnıñ ğömereneñ soñğı minutlarında mäsxärä itelüe sönnilärdä näfrät xisläre uyattı.
Üze şiği bulğan Äl-Mäliki, xökemne ğädel dip atadı, ä bu tänqitlär Säddam qulınnan qorban bulğan keşelärneñ ğailälären räncetü bulıp tora, dide. Ğiraqnıñ eçke eşenä tıqşınğan, Ğiraq xalqınıñ telägen ixtiram itmägän illärgä, Äl-Mäliki, mönäsäbätlärne özü belän yanadı.
Tänqitneñ iñ köçlese, ülem xökemenä qarşı bulğan Yewropa Berlegennän kilgän ide. Misır prezidentı Xösni Möbäräk, asılğannan soñ Säddam "şähitkä" äylände dide.


text:
Törkiägä hawa reystarı tuqtatıldı
Öfö aeroportında qoş kiźewen iźkärtew yähätenän maxsus kontrol buldırılğan. Düşämbe respublika xökümätendä ütkän käñämäşmälä bıyıl yaź yılı yaqtan qoştar menän bergä qoş kiźewe lä kilewe ixtimal tip beldergändär. Unday osraqta xalıqtıñ qoş-qorto qırılasaq tigändär unda. Sibayğa qoş kiźewe yanay tigän mäğlümät ısınbarlıqqa tap kilmäy. Bıl turala beźgä qalanıñ veterinar xeźmätenän İlşat Yaqupov xäbär itte. (audio)
Qayhı ber mäğlümättär buyınsa, bıyıl respublikala qoş itenä xaqtar artır tip kötölä. Şunan sığıp, küptär bıyılğı huğımdarın kilähe qışqa qaldırğan. Äle qaź ite 500 hum torha, kilähe qış unıñ 1-2 meñ humğa yetewe ixtimal.


text:
Saq
Saq (ukraince Cakи, rusça Cakи) – Qırımnıñ ğarbiy yalısında, Qara deñizden 4-5 km uzaqlıqta bulunğan şeerdir, belli kurort. Qırımnıñ paytahtı olğan Aqmescit ve Saq arasındaki mesafe 45 km.
Münderice
Coğrafiya[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
İklim[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Saq iklim ve tabiat şaraitlerinen Kezlevge beñzey. Mında yalı boyu - çöl iklimi, pek qurğaqlı, yımşaq qış ile. Avanıñ orta yıllıq arareti +11,2 °C; yaz aylarınıñ orta arareti +22 °C, qış aylarında ise ava arareti sıfırğa yaqın ola. Yıl devamında küneşli saatlarnıñ orta miqdarı 2500.
Tarih[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Tarihçılar şimdiki Saq bulunğan topraqlarında insannıñ birinci yerleşmeleri ne zaman peyda olğanını daa tayinlemediler. Qırım Hanlığı devrinde Saq Mansur sülâlesine ait olğan köy edi. 1827 senesi Saqta Rusiyeniñ birinci çamur şıfahanesi quruldı. Qırım cenki olğanda Saq ve Qızıl Yar gölleri arasına, aylar devamında Aqyarnı qamaçavğa alğan koalitsiyanıñ ordusı kelip çıqtı. Mında 1855 senede fevralniñ başında, Kezlevde bulunğan duşmanlarnıñ ücüm etmesinden evel, general S.A. Hrulevniñ askerleri buluna ediler. Duşmanlar tarafından açılğan ateşler neticesinde Saq viran olundı. Qırım cenkinden soñ qırımtatarlarnıñ icretiniñ ekinci dalğası yüz berdi ve qırımtatar ealisiniñ çoqluğı Saqnı terk etti. Berbat olğan, taşlanğan qasaba yavaş tiklendi. 1858 senesi mında Poltava guberniyasından muacirler, soñra Konstantiniyeden (İstambuldan) köçip kelgen yunanlar peyda oldı.
Eali sayısınıñ dinamikası[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- 1805 — 396 kişi (378 qırımtatar, 16 çingene, 2 esir)
- 1926 — 2450 kişi (1792 rus, 327 ukrain, 112 qırımtatar, 52 ermeni, 48 yeudi, 14 alman, 12 eston)
- 1939 — 7786 kişi
- 1971 — 25 800 kişi
- 1989 — 33 690 kişi
- 2001 — 28 522 kişi
- 2006 — 26 400 kişi (66 % ruslar, 25 % ukrainler, 6,5 % qırımtatarlar, 2 % beloruslar, olardan ğayrı ermeniler, yunanlar, yeudiler, lehler, qaraylar ve qırımçaqlar)
Kurort saası[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Saq minerallı yalı boyu çamurlarınen belli eski kurorttır. Mında çamur şıfahanesi, suv şıfahanesi, bir qaç sanatoriy bar. Saqnıñ tuzlu gölüniñ tübü mineral çamurnıñ qalın qatlamınen qaplandı. Bu çamur unikal siyrek şıfalıq hasiyetlernen ayrılmaqta.
İqtisadiyat[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Şeerde Qırımnıñ eñ büyük himik zavodlarından biri bar. Mineral çeşmeler esasında mineral suvnı çıqarğan zavod çalışa. Saqta Qırımda ve Qırım tışında belli olğan "Krımskaya" («KpыMckaя») adlı mineral suv çıqarıla.
Naqliye[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Şeerde demiryol vokzalı, avtovokzal bar. Şeer yollarınıñ uzunlığı – 62 km.
Mahsus itibarğa lâyıq yerler[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Şeerde terek ve çalılarnıñ seksenge yaqın çeşitinden ibaret olğan Kurort parkı bar.
Lesâ Ukrainka ve Nikolay Gogol Saqta tedaviylengenini hatarlatqan abideler bar.
Beşinci kilometrde deñizcilerniñ, deñiz desantınıñ qaramanlarınıñ abidesini köre bilirmiz.
Bağlantılar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Atıflar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
Rinat Zakirov : “Tatarstan artistları barıber Başqortostanda kontsert oyıştıraçaq”.
Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı räise Rinat Zakirov, comğa könne Başqortostanğa tatar artistlarınnan häm jurnalistlarınnan torğan berniçä törkemneñ kitäçäge turında xäbär itte.
“Bu artistlar Başqortostanda Tatarstan däwlät anssamble xälendä kalmiaçaqmı şul uk xälğä oçramasmı?” - diğän soraw da birelde aña. Konsertlarnı oyıştıru artıq qatlawlı bulğan oçraqta da, mädäniät yortlarında tiskäre cawap alıngan oçraqta da, Tatarstan artistları konsert oyıştıru cayın tabarğa tieş, dide Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı räise.


text:
Ma'mleketlik shegara
Ma'mleketlik shegaralardın' tiykarg'ı wazıypası ma'mleketlik aymaq ko'lemin belgilewden ibarat. Ma'mleketlik shegara belgili sızıq ha'm usı sızıq arqalı o'tken vertikal tegislik bolıp tabıladı.
Ma'mleket aymag'ı qurg'aqlıq, suw ha'm hawa shegaraları kibi tu'rlerden ibarat.
Qurg'aqlıqtag'ı shegaralar qon'sı ma'mleketler menen sha'rtnama tiykarında ornatıladı. A'dette usı shegaralardın' relefi (tawlar, da'ryalar ha'm basqa arnawlı belgilerdi) esapqa alg'an halda o'tkiziledi ha'm orfografiyalıq shegaralar dep ataladı. Ayrım shegaralar eki noqattı bir-birine baylanıstırıp, tuwrı sızıq arqalı (geometriyalıq shegaralar), sonday-aq, meredian yaki paralellar arqalı (astronomiyalıq shegaralar)da o'tkiziledi.
Suw shegaraları da'rya, ko'l, ten'iz ha'm basqa suw hawızları arqalı o'tetug'ın shegara tu'rlerine bo'linedi. Da'ryalarda shegaralar qurg'aqlıq boyı ma'mleketlerinin' o'z-ara kelisiwi tiykarında ornatıladı: keme qatnaytug'ın da'ryalarda talvega boylap (da'ryanın' en' teren' jeri arqalı) yaki bas farvater (keme jolı) ortasınan, keme qatnamaytug'ın da'ryalarda da'rya ortasınan, ko'llerde ha'm basqa suw hawızlarında ma'mleket shegarası arqalı bir-birine baylanıstırıw menen ornatıladı.
Ma'mlekettin' ten'iz shegaraları onın' aymaqlıq ten'izinin' sırtqı shegaraları yaki shegaralas yaki qarama-qarsı jaylasqan ma'mleketlerdin' aymaqlıq ten'izleri shegarasın belgilewshi sızıqlar esaplanadı. Aymaqlıq ten'izdin' sırtqı shegaraları qurg'aqlıq boyı ma'mleketinin' nızam hu'jjetleri menen xalıqaralıq huqıqtın' ulıwma ta'n alıng'an printsip ha'm normalarına muwapıq ornatıladı. 1982-jılı qabıl etilgen Ten'iz huqıqı boyınsha BMSh Konventsiyasına ko're ha'r bir ma'mleket o'zinin' aymaqlıq ten'izi ken'isligin 12 ten'iz milyasınan aspag'an da'rejede belgilew huqıqına iye.
Ma'mleket hawa maydanının' ha'm biyiklik shegaraları ma'mleket aymag'ının' hawa shegaraları esaplanadı. Ma'mleketlik shegaralardın' qurg'aqlıq ha'm suw sızıqları boyınsha o'tetug'ın vertikal tegislik hawa maydanının' en shegaraların quraydı.
Ha'zirgi da'wirde ma'mlekettin' qurg'aqlıq ha'm ten'iz shegaraları qa'liplesken ta'jiriybege muwapıq shegaralas ma'mleketler arasında du'ziletug'ın sha'rtnamalar tiykarında ornatıladı.
Qurg'aqlıq shegaraları sızıqlarının' o'tkiziliwi xalıqaralıq sha'rtnamada izbe-iz ko'rsetiledi ha'm kartag'a tu'siriledi. Ma'mleketlik shegaralardı sha'rtnama tiykarında bunday anıqlaw protsessi delimitatsiya dep ataladı. Qurg'aqlıq shegaraları sızıqların anıqlaw ushın shegaralas ma'mleketler qospa komissiya du'zedi. Usı komissiya orınlarda shegara sızıqların arnawlı shegara belgilerin (demarkatsiya) ornatıw arqalı belgileydi.
Qon'sı ma'mleketler shegaralar qol qatılmaslıg'ın ta'miyinlew ushın sha'rtnama ta'rtibinde o'z-ara shegaralardın' ma'lim ta'rtibin belgileydi. Usı sha'rtnama ta'replerge shegara sızıqların lazım ta'rtipte saqlap turıw boyınsha huqıq ha'm minnetler ju'kleydi ha'm, sonday-aq, onı kesip o'tiwdin' tiyisli ta'rtibin belgileydi. Shegaralar ta'rtibin belgilew haqqındag'ı sha'rtnamalar, a'dette, orınlarda shegara sızıqlarının' kelip shıg'ıwı ha'm olardı belgilew, shegara belgilerin saqlap turıw, shegaralardı tekseriw boyınsha qosımsha komissiyalar haqqındag'ı, shegara suwlarınan, shegaralardı kesip o'tiwshi temir jol ha'm avtomobil jollarınan paydalanıw ta'rtibi, sonday-aq, aw, tog'ay ha'm awıl xojalıg'ı ja'ne ma'mleketlik shegaralarına jaqın jerlerde taw islerin iske asırıw haqqındag'ı qag'ıydalardı o'z ishine aladı. Ha'r qıylı shegara dawların o'z waqtında ta'repler kelisimi tiykarında sheshiw u'lken a'hmiyetke iye. Xalıqaralıq huqıqta qa'liplesken ta'jiriybege muwapıq, usı dawlardı ta'rtipke salıw maqsetinde shegara komissiyaları institutı du'zilgen.


text:
Germaniäneñ Fokus jurnalı yazuınça alman küzläw xezmätläre Bundestag äğzalarına tormışqa aşırılmağan bu höcüm artında elekke
Äfğän Premyer-ministrı Gölbuddin Xikmätyar tora dip isäplänelä digän. Xikmätyar Karzainıñ küpmillätle koalitsiäsenä kisken qarşı çığa. Fokus jurnalı yazuınça Alman küzläw xezmätläre Xikmätyar üz köçlären Paqstandağı berektäşlärenä tayanuçı elekke Taliban suğışçıları belän berläştergän dip äytä. Bu ayda Äfğän küzläw xezmätläre Äfğänstannıñ könçığışında röxsätsez tapşıruçı ber radio xalıqnı Karzainıñ küçeş çorı xökümätenä häm terrorğa qarşı AQŞ citäkçelegendäge koalitsiä köçlärenä qarşı kütäreleşkä çaqırdı dip belderde. Älege radio tapşıruı da Xikmätyarğa bäyle bulğan.


text:
İzraildä tawış birügä äzerlänälär, anda fälästinlelärdän ayırılu yaqlaw taba
Ukrainada tawışlarnı sanaw belän mäşğül bulsalar, İzrail saylawlarğa äle äzerlänä genä - sişämbedä anda knesset (parlament) saylana. Fiker beleşü näticälärenä qarağanda, saylawçılar östenlekne älegä elekke premyer-ministr Ariel Şaron oyıştırğan "Qadimä" ("Alğarış") partiäsenä birä. Anıñ xäzerge citäkçese, Şaron urının alğan Ehud Olmert, saylawlar ülem tüşägendä yatuçı Şaronnıñ fälästin cirlärennän ayırılu säyäsäte turında ber referendum bulıp tora, dip isäpli. Ämma ütä-uñ yähüd partiäläre "Qadimä"ne fälästinlelärgä çamadan tış taşlamalar yasawda ğäyepli.
Diwar qoru isä üz çiratında Könbatış yardağı qayber yähüd utarların beterüne küz aldında tota. Şunıñ xisabına Olmert xökümäte Könbatış yarda uqmaşıp urnaşqan utarlarnı ğına qaldırıp, Yirusalimneñ könçığış, ğäräp öleşen yähüd däwlätenä quşu yulların tikşerä. "Qadimä" partiäse, bu İzrailne küpçelege yähüdlärdän torğan däwlät itep saqlap qalu öçen kiräk, dip belderä.
İzrail saylawçısı küñelenä fälästinlelärdän tämam ayırılıp yäşäw xuş kilä kebek - fiker beleşü näticäläre härxäldä şunı kürsätä, xalıq östenlekne älegä "Qadimä" partiäsenä birä. Başqalar belän çağıştırğanda, "Qadimä"neñ plannarı anıq häm närsäneñ qayçan eşlänäçäge dä bilgele - belgeçlär fikere şundıy. Yäğni, beryaqtan ul fälästin problemasın, ayırım alğanda alarnıñ üz däwläten qoraçağın tanıy, ämma ikençe yaqtan, yähüd mänfäğätlären yaqlawnı da ikelänmi alıp bara. Tel-Aviv yanındağı Bar-İlan universitetınıñ Strategik tikşerenülär üzägendä eşläwçe Bernard Susser:
"1967-nçe yılğı altı könlek suğıştan soñ sez fälästin däwläten qorunı yaqlağan keşelärne tabarğa tırışsağız, alarnı ğadi ber telefon budkasına sıydırıp bulır ide. Xäzer inde, distälärçä yıllar uzu belän, parlament deputatları arasında fälästin däwlätenä qarşı çıqqannarnı 5-6-dan da kübräkne tabıp bulmıy", di Bernard Susser İzraildäge käyeflärneñ soñğı yıllarda üzgärüe xaqında.
"Qadimä"neñ kiläçäkkä plannarı şaqtıy qırıs bulsa da, ütä-uñ "Likud" partiäse anı fälästinlelärgä qarata yomşaqlıqta ğäyepli. Anıñ xäzerge citäkçese, elek şulay uq premyer-ministr bulğan Benjamin Netanyahu, İzrail Könbatış yarda yähüd utarların kübräk saqlap qalırğa tieş, dip belderä. "Yortıbız İzrail" digän ikençe ber uñ partiä, anı asılda elekke sovet cirlärennän kilgän yähüdlär yaqlıy, tağın da qızığraq täqdim belän çığa - Könbatış yardağı yähüd utarların İzrailgä quşu xisabına partiä citäkçese Avigdor Lieberman fälästinlelärgä, İzrailneñ üz ğäräpläre yäşägän öleşen birüne alğa sörä.
Ämma bar bu täqdimnär - "Qadimä"neke dä, "Yortıbız İzrail"neke dä, fälästinlelär tarafınnan qatği kire qağıla. İke ay elek üz saylawlarında alar radikal'' "Xämas"nı yaqlawın kürsätte, bu atnada "Xämas" xökümäte inde üz wazifaların ütäwgä kereşäçäk. Bu törkem ğomumän, İzrailne tanımıy.
Kärim Kamal


text:
Başqortostan başı üź xäkimiäte yetäksehe Radiy Xäbirovqa prezident xäkimiätendä ştattarźı qıźqartıu buyınsa täqdimdär inderergä quştı. Yañı ştat teźmähen häm unı totowğa sığımdarźı äźerläwźän tış, Radiy Xäbirov aldında tağı la ber yawaplı eş tora. İmenlek şurahı sekretarı, prezidenttıñ baş käñäşsehe häm yarźamsıhı, matbuğat sekretarı üź wazifalarında qalamı-yuqmı ikänen dä Radiy Xäbirov xäl itä. Bıl aźnala Däwlät Yıyılışı–Qoroltay premyer ministr wazifahında Rafael Baydäwlätovtı täğäyenläw xaqında Mortaza Räximov täqdimen qararğa teyeş. Parlamenttağı sığanaqtar xäbär itewensä, Rafael Baydäwlätovtı täğäyenläwźä qıyınlıqtar bulmaźqa teyeş. Oppozitsia baźmaları Mortaza Räximov kontrollek itkän parlament Rafael Baydäwlätovtı premyer ministr wazifahında bıl yulı la ber tawıştan xuplayasaq tip xäbär itä. Räsmi kiñ mäğlümät saraları parlamenttıñ kilähe ultırışında premyer ministr kandidaturahın qarawğa tügel, ikense yaqqaraq huqtıra - kilähe yılğa budjettı raźlaw kön tärtibenä sığarılğan iñ möhim mäsälä tip belderä. Parlamenttıñ budjet buyınsa komitetınan xäbär itewźärensä, bıyılğı qaźna awır şarttarźa qabul itelä. Defitsit bıyıl 5 milliard humğa yetä. Bıl inde qayhı ber programmalarźıñ ütäleşe siklänä tigände añlata. Ämmä finanstar ministrı Ayrat Ğäskärov yıl aźağına tiklem federal' üźäktän bülengän aqsalar, investisialar defitsittı tulıhınsa qaplar tip ışana.
Ayrat Ğäskärov deputattar budjettı qabul iter tip ışana. Premyer ministrı wazifahın başqarıusı Rafael Baydäwlätov qayhı ber eşqıuarźarźı ğäźel bulmağan yul menän aqsa eşläwźä ğäyepläy. Premyer wazifahın başqarıusı ularźıñ kem ikänen äytmäy. Ulay barha kilähe yılda beźźä 10 milliarder barlıqqa kiläsäk, huñınan dollarlı milliarderźarı la barlıqqa kiler äle tine ul xökümättä ütkän ultırışta. Älegä Başqortostanda yıllıq kileme milliard humdan aşqan 3 keşe bar. Bıl turala halım xeźmäte yetäksehe Rämzil Nizametdinov belderźe. Respublika yetäkselegen milliarderźar artıuı häm şul uq waqıtta küptärźeñ eşlägän aqsaların ala almawı borsoy. Äle tik ber nisä yetäkse genä yawaplılıqqa tarttırılğan, 53 yenäyät eşe quźğatılğan. 20 şirqättä eşläwselär ike ayźan aşıu xeźmät xaqı almay.
Respublikanıñ xeźmät inspeksiahı meñdän aşıw tikşerew ütkärep eş xaqın tüläwźe talap itep 283 iźkärtew yahağan. Şunan huñ ğına 29 meñ keşegä 84 million hum külämendä eş xaqı tülängän. 419 yetäkse 433 meñ hum ştraf tülägän.
Xökümät premyer ministrı wazifahın başqarıwsı Rafael Baydäwlätov, älbittä, bınday xäl menän riza tügel häm kiläsäktä aqsa yıusı eşqıuarźar häm banktar isemdären atarğa wäğäźä birźe.


text:
Bügenge könnärdä Putin citäkçelegendäge Rusiä iqtisat häm säwdä ministrlığı, RFnıñ Federal' Cıyılışı federatsiä şurası, Bäysez däwlätlär berlege häm Peterburg xökümäte oyıştırğan 10nçı xalıqara iqtisadıy forumı bara. Peterburg 13 - 14 iyün könnärendä iqtisadıy forumda qatnaşuçılarnı qabul itte. Anda respublikanıñ xökümät başlığı Röstäm Miñnexanov citäkçelegendäge Tatarstan delegatsiäse dä qatnaşa. Miñnexanov belän kitüçelär arasında, xökümät başlığınıñ berençe urınbasarı – iqtisat häm sänäğät ministrı Boris Pavlov häm başqa vedomstvo, ministrlıq wäkilläre dä bar dip xäbär itä “Tatar - inform” mäğlümat agentlığı. Ştıklap sanasaq Tatarstannan Peterburgtağı 10 iqtisadıy forumğa 60qa yaqın keşe kitkän bulıp çığa. Älege forumnı 400gä yaqın jurnalist yaqtırta, alarnıñ kübese bu zur çaranı Putin açuı xaqında xäbär ittelär inde. 15 iyüngä qädär baraçaq zur türälärneñ cıyılışında şulay uq Rossiäneñ küp kenä ministrları, alarnıñ urınbasarları, BDB, yıraq çit il xökümäte wäkilläre qatnaşa. Tatarstanlılarnıñ forumda qatnaşu maqsatları – “İnnovatsiä qazanışları” häm “İnvestitsiä proyektları” kürgäzmälärendä Tatarstannıñ investitsiä häm innovatsiä proyektların täqdir itü. Kürgäzmädä Tatarstanlılar üz äyberlären 45 kvadrat mäydanğa cäyep salıp 9 innovatsiä proyektı kürsätkännär. Tatarstannan kitkän iqtisatçılarnıñ Qazanda qalğan urınbasarlarınnan bez şaltıratıp östämä mäğlümat almaqçı idek, tik berse dä ber närsä dä äytmäde. Barı “Bu eşlär bezgä qağılmıy, cawaplı keşelär Peterburgqa kittelär”- dip qırt kistelär. Forum qısalarında global'läşterüneñ xäzerge taläpläre, üsep kilüçe illärneñ köndäşlelek östenlekläre, Braziliä, Rossiä, Hindstan, Qıtay iqtisatınıñ ğomum tendensiäläre, investitsiä säyäsäteneñ yaña qoralları belän bäyle mäs'älälär turında fiker alışalar. Zur türälär cıyılğan iqtisat forumında qatnaşuçılarğa ayırım mädäni çaralar da äzerlängän. Delegatlar häm qunaqlar teploxodlarda Peterburg buylap säyäxätkä çığıp şähärneñ tarixi urınnarın, yaña, zamança tözelgän rayonnardağı maturlıqların qarap ütälär. Tatarstan delegatsiäse forumda qatnaşu belän bergä biredä uzaçaq keçeräk cıyılışlarda qatnaşırlar dip kötelä.
10 xalıqara külämdäge iqtisat forumında Tatarstannıñ xökümät başlığı belän “Tatneft'” kebek ere oyışmalarnı citäkläwçe başlıqlar Peterburgta Tatarstannıñ iqtisatınıñ kiläçäge öçen yöribez bez diebräk äytsälär, mondağılar wağraq eşmäkärlär üz säwdäläreneñ mäşäkate belän xökümät başlıqlarınıñ qaya yörgänen dä belmi, belergä dä telimilär buğay. Başlıqlarnıñ çittä yörgändä bezgä ciñelräk tä äle di alarnıñ qayberläre…
Röstäm İsxaqi


text:
“Yalqınlı yäşlek” - Samar tatarlarınıñ közgese
İnde ğädäti küreneşkä äylänep bara, cäy aylarında Samar tatarları baqçalarda ciläk- cimeş üsterä, tabiğät qoçağında xozurlana, cäylären Samarda konsert- tamaşa siräk küreneş. Bıyıl közge konsert sezonın “Yalqınlı yäşlek” ansamble açıp cibärde. Cırnı da, iyünne dä, poeziäne dä eçenä alğan kollektiv zamança estrada, çamalap qına fol'klor elementların saqlap Samar tatar sänğäteneñ bizmäne bulıp qala birä. Yaña sezon turında ansambl' citäkçese İlgiz äfände Kälüç bolay dide:
- Sentäberneñ 25- dä bez üzebezneñ 36- nçı konsert sezonın açıp cibärdek. Här sezon üzenä genä xas bulğan üzençälek belän tarixqa kerep bara. Bıyılğı sezonnı bez ike zur waqiğağa- Musa Cälilneñ 100 yıllığına häm Gabdulla Tuqaynıñ tuuına 120 yıllıqqa bağışlıybız. Bu zur programma belän Sızran, Yaña Kuybıyşev, Tol'yatti, Samar häm awıl tamaşaçıların quandırırğa niätlänep yäşibez.
Aldağı sezonnı- gastrol'lär sezonı dip ömetlänäbez. Qazanıbıznıñ 1000 yıllığına bağışlanğan tamaşa- konsertnı Samarda kürsättek, çiratta Ul'yan, Orenbur ölkäläre häm Mäskäw qalası.
Yaña sezonda kollektivqa yaña yäşlär kildeme?
“Tuğan tel” oyışmasında uñışlı ğına yäşlär törkeme eşläp kilä. Menä şul törkemnän kvartet “Tatarstan “ isemle cır belän bezneñ säxnäne bizädelär. İke yeget häm ike qız çın tatar patriotik cırın säxnäläştergännär. Ğomumän duet, trio, kvartet teläsä qaysı konsert programmasınıñ yözek qaşı bit ul. Mäktäp uquçısı Färit Şafiğullin tamaşaçınıñ mäxäbbäten uyata torğannardan, biyu törkemenä dä yäşlär östälde.
Sezneñ säxnädä qoyıp quyğan, Tuqayğa oxşağan yeget konsertnı alıp bara. Ul nindiräk yeget?
Tuqayğa bik oxşağan yeget- ul İldar Mannanov. İke yıl ğäskär xezmätendä çınığıp qaytıp, politexnik universitetın tämamladı, ansabl'neñ bayançısı Güzäl Bikmöxämmätovağa öylände. Ul tışqı qiäfäte belän Tuqay, ä eçke xaläte- çın möselman tatarı. Student çağınnan uq biş waqıt namaz qaldırmağan yegetebez ansambl'neñ vizit kartoçkası.
İlgiz äfände, “Yalqınlı yäşlek” ansamble bügenge qatlawlı tormışnıñ közgese dip, äytep bula. Tormış awır, aqça citmi. Şul uq waqıtta yäşlär biep, cırlap, şiğer söyläp küñel aça. Ber yaqtan- araqı eçü, narkomaniä, ikençe yaqta-xäzrätkä kiäwgä birerlek artistlar ansambl'dä.
Äye, Güzälebez rus arasında tuıp üsep, Sankt-Peterburg sänğät akademiäsen tämamlap “Yalqınlı yäşlek” säxnäsendä ütä dä äxlaqi, milli, sänğät'çä iyüllär icat itkän şäxes ul. Güzälebez qoyıp quyğan sänğät keşese dä, maşinada çaba. Çittän qarap torsañ Güzäl tınıç, ıspay, ğacäyep neçkä küñelle näfis xanım. Xäzrätkä layıq xäläl cefete. Biş waqıt namazın qaldırmas. Äle genä üzen zur ğına mädäniät sarayına direktor yasap quydılar. Hiç şiklänmim, Güzäl bu wazıfanıda uñışlı başqarır, çönki ul eş yarata, eşli belä häm iñ möhime- aqırmıy-baqırmıy ğına eşlätä dä belä. Menä şundıy ğäcäyep şäxeslärgä bay ul “Yalqınlı yäşlek” ansamble.
İlgiz äfände, citmeşkä terälep kiläsez, alcıtmadımı äle bu mäşäqätlär. Konsert programmaları, yäşlärne tärbiäläw, gastrol'lär, transport yunältü, eşmäkärlärgä yalwarular yärdäm sorap.
Här yaña sezon ör- yaña ideya alıp kilä dä üzenä ber därt östäp cibärä. Xoday zihennän ayırmasın ide dä, sälämätlekne birsen ide dip yäşim. Xoday üz räxmätennän taşlamasın ide bändäsen.
Şamil Bahautdin, Samar.


text:
Brusseldä Yevropa Berlege citäkçeläre saqlanu säyäsäten nığıtırğa kileşte
Berlek summitı qısılarında çığış yasap Britaniä premyer-ministrı Tony Blair, Ğiraqta xärbi kampaniä aldan planlaştırılğança bara, läkin tiz waqıt eçendä genä ciñügä ireşep bulmas, dide. Ğiraq köçlärennän qarşılıq kötärgä kiräk, dide Blair. Şulay uq, suğıştan soñ Ğiraqnı tözekländerügä Yevropa üz öleşen kertergä tieş, dip östäde Britaniä xökümäte başlığı.
Germaniä kanslerı Gerhard Schroeder Ğiraq tiräsendäge krizis sürätendä Yevropa Berlege üzeneñ saqlanu säyäsäten nığıtırğa tieş, dip belderde. Brusseldä uzğan summitnıñ yabılu utırışında Schroeder Germaniä , Fransiä häm Belgiä qatnaşında Berlekneñ saqlanu säyäsäte mäs’äläsendä ayırım oçraşuı uzdıru turında Belgiä täqdimen xuplap çıqtı. Bu 3 däwlät berdäm fikerdä tora, dide Germaniä kanclerı: Yevropada Saqlanu häm İminlek Säyäsäten buldırudan kemne dä bulsa çitläşterü turında süz barmıy. Bezneñ belän xezmättäşlek itergä yä bäxäsläşergä teläwçelär öçen söyläşülär açıq bulaçaq. İkençedän, bu-NATOğa qarşı ğamäl dä tügel. Bu adımnı Yevropa bağanası belän NATOnı nığıtu bularaq añlarğa kiräk, dide Germaniä kanslerı. Germaniä eçke eşlär ministrlığı Ğiraq suğışı barğanda ildän ber Ğiraq qaçağı da quılmayaçaq, digän belderü yasadı.2002nçe yılnıñ azağında Germaniädä 83 meñ Ğiraq immigrantı bar dip isäplänä ide. Germaniädä säyäsi sıyınu xoquqı sorawçı Ğiraq möxacirläre 14%nı täşkil itä. Şulay uq, Brussel summitı axırında Tönyaq Koreanıñ atom töş programması tiräsendäge wazğiätne tikşerer öçen Yevropa Berlegeneñ tışqı eşlär ministrları, şulay uq Könyaq Korea häm Yaponiä wäkillären cıyılırğa çaqıru yañğradı.


text:
Tatarstan xakimiätendä üzara köräş başlandımi?
Düşämbedä Qazan jurnalistların beraz aptıraşta qaldırğan xäbär taraldı häm ozaq ta ütmi ul raslandı. “Tatar – inform” mäğlümat agentlığınıñ general' direktorı alışınğan. Ni öçen bu xäbär jurnalistlarnı aptıraşta qaldırdı soñ äle. Eş şunda ki, qayber küzätüçelär, monı respublika xakimiätendäge qayber üzgäreşlär belän bäylädelär. Nindi üzgäreşlär ikäne turında soñraq. Täwdä, närsä soñ ul “Tatar –inform” agentlığı xaqında añlatma birep ütik äle. Älege agentlıq monnan 15 yıldan artığraq oyıştırılğan ide. Däwlät xisabına yäşägän “Tatar-inform” mäğlümat tarata. Yäğni, küp kenä mäğlümat çaraları öçen operativ mäğlümat çığanağı bulıp tora. Döres, däwlätneke bulğaç, xakimiätkä nindi yünäleştä kiräk şul mäğlümat birelä.
Monnan ike yıl elek, “Tatar-inform” turında azraq işetergä bula ide. Agentlıknı xäzer vitse-spiker bulıp torğan Rimma Ratnikova citäklägändä, sülpän eşlägänlegen, bu äle yomşaq itep äytkändä, küp küzätüçelär raslıy ide. Rimma Ratnikova urınına kilgän Räşit Ğällämov isä, ber yıl, yıl-yarım eçendä, “Tatar-inform”nı başqa mäğlümat kanalları belän köndäş bulırlıq, xätta küp oçraqta berençelekne saqlarlıq däräcägä citkerde. Räşit Ğällämov, moña qädär “BocToчHый эkcпpecc” gäziten oyıştırğan häm qayber çığanaqlarğa qarağanda däwlät yärdäme belän näşer itep kilgän ide. “BocToчHый эkcпpecc” gäziten “Эфиp” televideniese xucası Grigoryev äfände satıp alğaç ta, baş möxärrir bulıp eşläde. Annarı annan kinät kenä kitte. Monı, küzätüçelär, Grigoryev häm Ğällämov arasında kilmeşenmäwçänlek bulğanlığı belän añlattılar. Çınlap ta, Ğällämov “BocToчHый эkcпpecc”tan kitkännän soñ, gäzittä, mäsälän, Tatar dönyası kebek säxifälär yuqqa çıqtı. Ozaq ta ütmi, Räşit Ğällämov, “Tatar –inform”nan Rimma Ratnikova kitkäç, anıñ urınına bilgelände. Düşämbedä, Räşit Ğällämovnıñ kinät kenä bu wazifasınnan kitü, häm anıñ urınına moña qädär “Tatarstan” däwlät TVsında kiçke yañalıqlar çığarılışın alıp barğan Leonid Tolçinskiynıñ bilgelänüe, küzätüçelär arasında säyersenü tudırdı. Tolçinskiy, moña qädär dä, Tatarstan xökümäte qarşındağı iqtisat häm sotsial' mä’sälälärne öyränü üzäge direktorı urınbasarı da bulıp tordı.
İnde, küzätüçelärneñ sağayuı närsädä soñ?
Kemgä dä ser tügel, böten xakimiättäge kebek ük, Tatarstan xakimiätendä dä üzara yarışıp, köndäşlek itep häm xakimiätne tağı da qulğa kübräk töşerü öçen köräş alıp barğan törkemnär bar. Şundıy törkemnärneñ berse, küzätüçelär vitse-premyer Rawil Moratov törkeme dilär. “Tatar-inform”ğa yaña citäkçe itep bilgelängän Tolçinskiy da, Rawil Moratov keşese. İnde küptän Tatarstanda iñ yuğarı citäkçelektä üz tä'siren saqlaw öçen köräş alıp barğan Rawil Moratov, şuña üz keşelären matbuğat orğannarına citäkäçe itep bilgelärgä tırışa dilär. Leonid Tolçinskiynı “Tatar-inform” agentlığına “Tatmediä” agentlığı xucası Marat Moratov täqdim itte. Küzätüçelär, Tatarstan xakimiätendä üzara yarışuçı köçlär, törkemnär arasında üzgäreşlär başlandı, “Tatar-inform”dağı soñğı üzgäreşlärdän çığıp, “Tatmediä” xucası Marat Moratov vitse-premyer Rawil Muratov belän urtaq tel tapqan, bu törkemgä tağı “Tatar-inform”nıñ elekkege xucası, xäzerge Däwlät Şurası räise urınbasarı Rimma Ratnikova da quşılğan dip añlatalar. Bu xaqta, Azatlıq radiosına isemen telgä almawnı sorap, xakimiättäge çığanaqlar da xäbär itte.
“Tatar –inform” citäkçelegennän kitkän Räşit Ğällämovnı, üz irke belän, üz ixtiarı belän kitte dip añlatalar räsmilär. Räşit, üzeneñ yaña biznes proyektları bulı belän añlata monı. Şunısın da äytergä kiräk, “Tatar-informğa” Räşit Ğällämov üz kadrları belän kilgän ide. Şular yärdämendä agentlıknı köndäşlek itärlek däräcägä çığarğan ide. İnde, soñı mäğlümatlarğa qarağanda, yaña citäkçe bilgelängäç, Räşit alıp kilgän keşelär eşlärennän kitä dä başlağannar. Sişämbedä, “Tatar-inform”nan ike keşe eştän kitkän digän xäbärlär buldı. Alarnıñ berse, tanılğan jurnalist Arslan Minwäliev.
Qısqası, qayber küzätüçelärneñ süzlärenä qarağanda, Tatarstan xakimiätendäge törle törkemnärneñ üzara yarışı, tä'sir köçenä kübräk iä bulırğa omtılunıñ bu başı ğına äle. Döresme, yuqmı, kiläçäktä kürerbez.
Şulay da, qayber küzätüçelär, Räşit Ğällämovnıñ “Tatar-inform”nan kitüen finans häm käsep iäläreneñ bik qimmätle proyekt başqaruın finanslarğa bulğanlıqları belän añlatalar. Xäzergä, döres bu proyektnıñ bäyäse bilgele tügel. Säyäsi qoral bulğan “Tatar-inform”nan Räşitneñ kitüe ber xäl bulsa, Tolçinskiynıñ kilüe tağı ber yaqtan qızıqlı. Ul inde finansnı säyäsätkä äyländerergä osta dilär.
Räfis Cämdixan


text:
Yevropa Berlegeneñ yuğarı däräcädäge cıyınına qarşılıq belderer öçen bügen Gretsiä başqalasında 7 meñgä yaqın keşe cıyıldı. Amerikan ilçelegenä taba yünälgän qarşılıq belderüçelär häm politsiä arasında bäreleşlär buldı. Yevropa citäkçeläre cıyınınıñ köntärtibendäge mäs’älälärneñ berse-Ğiraqnı tözekländerü… Berläşkän Millätlär Oyışması general sekretare Kofi Annan, Yevropa Berlege äğzaläre-Ğiraq mäs’äläsen küp däwlätlär qatnaşında çişüne yaqlıy, dip belderde. Oyışma, Ğiraqnı tözekländerüdä üzenä töp rolneñ birelüenä ömetlänä. Kofi Annan älegä-Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ eşe nidän ğibärät bulaçağı mäğlüm tügel, dip belderde.
Şulay uq bügen 10 yaña namzätneñ Berlekkä kerüe turındağı kileşügä qul quyu tantanası uzdı. 5 meñlek kileşüne10 yaña häm 15 xäzerge äğza däwlät wäkilläre imzaladı. Polşa, Macarstan, Sloveniä, Slovakiä, Litva, Çexiä, Estoniä, Latviä…Malta häm Kipr 2004nçe yılnıñ may ayında Yevropa Berlege äğzaläre bulır dip kötelä.
Yevropa Berlege konstitutsiäse ölgese İün ayınıñ 20sendä Gretsiädä uzaçaq yuğarı däräcädäge cıyında täqdim iteläçäk. Bu xaqta Fransiäneñ elekke prezidentı häm xäzerge waqıtta dokumentnı äzerläwçe 105 keşelek cıyın başlığı Valery Jiscard d’Estaing belderde.


text:
Amerika Quşma Ştatları citäkçelegendäge koalitsiä Säddäm Hösäin xakimiäte bärep töşerelgännän birle berençe tapqır Ğiraqlılarğa xezmät xaqı tüli başladı. Berençelärdän bulıp aqçanı-elektrstansiäsendä eşläwçe 10 meñläp keşe alaçaq. Waqıtlı xakimiät wäkile elekke amerikan generalı Jay Garner, 3nçe iüngä qadär däwlät eşendä xezmät itkän barlıq keşelärgä eş xaqları tülänep betergä tieş, dip belderde. Bügen tüläwlärne Bağdadtağı Rafidain bankı ğına başqardı, kiläse atnada bu eşkä Başqaladağı tağın 4 bank quşılır dip xäbär itelä.
Berläşkän Millätlär Oyışmasın Ğiraqta anıñ yaña saylanğan maxsus wäkile –oyışmanıñ keşe xoquqları başlığı Sergio Vieira de Mello wäkillek itäçäk. Räsmi töstä Vieiro de Mello sişämbe könne täqdim iteler dip kötelä.


text: Rim Papası Benedikt 16-nçı bügen “Şähärgä häm dönyağa” dip atalağan raştua ğıybädäte belän möräcägät itte. İzge Petr çirkäwendäge tönge ğıybädät waqıtında ul bala obrazındağı Ğäisä dönyağa balalarnıñ ğazapları turında iskä töşerergä tieş dide. “Bäyetlähem balası bezneñ qaraşıbıznı böten dönyadağı balalarğa, bigräk qıyırsıtılğannarğa häm ğazaplanuçılarğa, tamağı tuymağannarğa häm xärbi nizağlar, köç qullanular qan qoyular arqasında keçkenä xärbi bulğannarğa yünältä”,- dide katolik çirkäwe başlığı raştua ğıybädätendä. Ul üzeneñ çığışı waqıtında Giraqtağı wäzğıyatne dä iskä aldı. “Giraq yazmışı qullarında bulğannarğa möräcägät itäm. Köç qullanunı, wäxşilärçä yawızlıqnı häm qan qoyunı tuqtatığız. Bu ildäge här kem dä normäl tormış alıp barsın öçen, üzen iminlektä xis itesen öçen eşlägez”,- dide Rim Papası.


text: İran İzrailğa häm farsı qultığında Amerika xärbi bazalarına barıp yetärlek yañı ballistik raketaların kürhätte. Yüldä İran xakimiättäre armiä Şähäb-3 raketaları menän qorallandırılasaq tip iglan itkäyne. Bögön bıl raketalar täw tapqır Tährandağı xärbi paradta xalıqqa kürhätelde. Yañı raketalar Räsäy raketalarınıñ ayırım ölöştären üzläşterep Tönyaq Koreänıñ Nodong-1 raketaları nigezendä eşlängän. İran prezidentı Möxämät Xattami beldereüensä, unıñ ileneñ zamansa texnologiälarzı üstereügä xoquğına ber kem dä dägüä belderä almay.


text: Şuşı minutlarda Londonnıñ Heathrow hawa alanına soñğı okean-aşa säfären başqarğan Concorde oçqıçı töşte. 3 säğät-yarım elek ul New Yorknıñ JFK alanınnan kütärelgän ide. Tawış tizlegennän dä tizräk oçqan, oçlı-borınlı bu "timer qoşlar", 27 yıl xezmät itkännän soñ, qullanıştan çığarıla. Hawa kompaniälärenä alarnı totu artıq qimmätkä töşä başladı. 18 çaqırım bieklektä oça torğan bu oçqıçta 3 sägät yarımda Londonnan New Yorkka barıp citep bula ide. Barıp-qaytunıñ bäyäse 11 meñ dollar çaması. Şuşı 27 yıl eçendä barlığı 16 Concorde tözelde. Alarnı Air France belän British Airways kompaniäläre qullandı. Fransuzlar Concorde'ta oçularnı şuşı yılnıñ Mayında uq tuqtatqan ide.


text:
İsmail Gasprinskiy
İsmail Gasprinskiy (Gaspıralı, Gaspralı) (arap urufatında: اسماعیل گسپرينسكى) (1851 – 1914) – ulu qırımtatar mütefikkirdir.
Soyadı yazılışları (variantları)[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
İsmail beyniñ soyadınıñ üç türlü variantı qullanılmaqtadır: Gasprinskiy, Gaspıralı, Gaspralı. Qırımdaki Qırımtatar matbuatında onıñ soyadı Gasprinskiy (daa sıq) ve Gaspralı (daa siyrek) olaraq yazılğandır. Türkiyedeki Qırımtatarca neşirlerde çoqusı vaqıt Gaspıralı olaraq yazılır. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ saytında ise olarnıñ er birinen qarşılaşmaq mümkündir, lâkin Gaspıralı ve Gaspralı yazılışları biraz daa sıq rastkele. Aqmescitteki Qırımtatar Milliy Kitaphanesi Gasprinskiy adını taşıy, amma bazı maqaleler o kitaphane içün de diger soyadı variantlarını qullana. İsmail beyniñ abidesinde (resimde) soyadı Gasprinskiy olaraq, ev-müzeyi ögündeki levhalarda ise Gaspralı ve Gaspıralı olaraq yazılğandır. İsmail bey özü ise öz soyadını گاسپرينسكى (yani Gasprinskiy) olaraq yazğan edi.
Tercimeial[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
İsmail Gasprinskiy 1851 senesi mart 8 (20) künü Avcıköyde doğdı (şimdiki Bağçasaray rayonı). Vaqtı ile Aqmescitte, Moskvada, Voronejde, İstanbulda ve Pariste tasil aldı. Altı yıl devamında çeşit qırımtatar mekteplerinde rus tili ocası olıp çalıştı.
1879 senesi Bağçasaray şeer golovası olaraq saylandı ve bu vazifede 1883 senesine qadar bulundı. Publitsistikağa avesligi ve istidatı onı yavaş-yavaş gazetacılıq faaliyetine ketirdi.
İsmail Gasprinskiy 1883 senesi aprel 10 (22)- ten başlap ömüriniñ soñuna qadar “Terciman”, arada “Millet”, “Alem-i Nisvan”, “Ha-ha-ha”, “Alem-i Subyan” gazetaları ve mecmualarnı neşir etti. Özüniñ şahsiy kündelik matbuatından ğayrı, ilim ve turmuşnıñ çeşit saalarına bağışlanğan yüzlernen kitap ve risaleler basıp, milliy tasiliniñ derecesini çoq kereler yükseltti.
şiarınen türkiy halqlarnıñ biri-birine yaqınlaşuvı ve milliy medeniyetleri, siyasiy añları ösüvi oğrunda büyük hızmetler yaptı. Medeniy, içtimayi ve siyasiy faaliyeti içün 1910 senesi İsmail Gasprinskiy “Revue du monde musulman” adlı frenk mecmuasınıñ eyeti tarafından Nobel mukâfatına taqdim etildi.
Bediiy icadını 1887 senesi “Frenkistan mektüpleri”, “Dar ür-Rahat musulmanları”, “Afrika mektüpleri”, “Qadınlar ülkesi” kibi nesir eserleri, özüniñ esas qaramanları ve süjet yenelişleriniñ bir-birine mantıqiy surette bağlanuvınen, şartlı olaraq “Molla Abbas” roman-epopeyasını teşkil eteler. Bu yerdeki bediy metin – avtobiografik mizac taşığan elementler, tarih, cemiyetniñ iqtisadiy ve siyasiy qurulışı, çeşit farazlar kibi şeylerni qavrap ala. Öz vaqtında “Dar ür-Rahat musulmanları” parçası arap ve fars tillerine çevirilgendir. Cenkten soñ bu parça çeşit añlatmalar ve luğatlar ile “Yıldız” mecmuası (1993, No.1) ve “Qırımtatar edebiyatı” (1995) qullanma dersliginde neşir olundı.
1905 senesi müellifniñ “Kün doğdı” adlı romanı dünya yüzüni kördi. İsmail Gasprinskiyniñ er eki romanı ve diger bediiy parçaları türk ve umumen musulman dünyasınıñ siyasiy ve bediiy fikiriniñ şekilledirmesinde büyük rol oynadılar.
İsmail bey Gasprinskiy 1914 senesi sentâbr 11 (24) künü vefat etti ve Bağçasaraydaki Zıncırlı medrese azbarında defin olundı.
Kitaplar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Pycckoe MycyлbMaHcTBo (Rus Musulmanlığı) Aqmescit, 1881
- Salname-i Türki (Bağçasaray, 1882)
- Mirat-ı Cedid (Bağçasaray, 1882)
- Hoca-ı Subyan (Bağçasaray, 1884; 3.bas. 1892; 7. bas. 1898)
- Avropa Medeniyetine Bir Nazar-ı Muvazene (Bağçasaray, 1885)
- İslâmlara dair Nizamlar ve İmtiyazlar (Bağçasaray, 1885)
- Rusiye Coğrafiyası (Bağçasaray, 1885)
- Eki Bahadır (Bağçasaray, 1886)
- Qıraat-ı Türki (Bağçasaray, 1886; 2. bas. 1894)
- Maişet Muarebesi (Bağçasaray, 1886)
- Kolera Vebası ve Onıñ Deva ve Darusı (Bağçasaray, 1887)
- Bahtiyar Nazım (Bağçasaray, 1889)
- Atlaslı Cianname (Bağçasaray, 1889)
- Medeniyet-i İslâmiye (Bağçasaray, 1889)
- Ğaraib-i Adat-ı Aqvam (Bağçasaray, 1890)
- Arslan Qız (Bağçasaray, 1894)
- Mektep ve Usul-ı Cedid Nedir? (Bağçasaray, 1894)
- Risale-i Terkip (Bağçasaray, 1894)
- Pyccko-BocToчHoe CorлaшeHиe (Rus-şarq Añlaşması) (Bağçasaray, 1896)
- Esap. Muhtasar İlm-i Esap ve Mesail-i Esabiye (Bağçasaray, 1897)
- Er Kün Kerek Qanunlar (Bağçasaray, 1897)
- Reber-i İslâmiye (Bağçasaray, 1898)
- Şarait el-İslâm (Bağçasaray, 1897)
- Reber-i Muallimin (Bağçasaray, 1898)
- Türkistan Üleması (Bağçasaray, 1900)
- Mevlüd-ı Cenab-ı Azret-i Ali (Bağçasaray, 1900)
- Beden-i İnsan (Bağçasaray, 1901)
- İran. Resimli Mecmua (Bağçasaray, 1901)
- Mebadi-i Temeddün-i İslâmiyan-ı Rus
- Meşur Paytahtlar (Bağçasaray, 1901)
- Usul-ı Edep (Şarq ve Ğarb Qaideleri) (Bağçasaray, 1901)
- Zoraki Tabip (Bağçasaray, 1901)
- Malümat-ı Nafia (Bağçasaray, 1901)
- Tashih-i Aqaidden (Bağçasaray, 1901)
- Temsilât-ı Krılof (Bağçasaray, 1901)
- Asiyada Qomşularımız (Bağçasaray, 1903)
- Dar ür-Rahat Musulmanları (Bağçasaray, 1906)
- Musulman Kongressi (Bağçasaray, 1909)
Menbalar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Bağlantılar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- İsmail Bey Gaspıralı (Türkçe)
- Celebrating the Life of Ismail Bey Gaspirali (İnglizce)


text:
17 qañtar, 15:43
Arab Ämirlekterindegi vïllalar, Anglïyadağı esepşottar: qazaqstandıqtar tabıstarın qalay` jasıradı?
Zañdastırw akcïyası ayaqtaldı. QR qarjı mïnïstri Baqıt Sultanov zañdastırw qorıtındısı twralı ay`tıp berdi. Onıñ nätïjesin sätti dep atawğa boladı ma? Senim aqtaldı ma? Qazaqstandıqtar qay` elde mülik satıp aladı jäne osı «köleñkeli» aqşanı jasıradı? Bul twralı BNews.kz aqparat agenttigine QR Qarjı mïnïstrligi memlekettik kirister komïtetiniñ jedel monïtorïng basqarmasınıñ basşısı Sağınaev Erlan bayandap berdi.
Suxbat 589 Astana
11 qañtar, 13:55
05 qañtar, 15:22
Janbota Aldabergenova: Wnïversïadadağı bastı qarsılastarım – Qıtay`, Resey` jäne Belarwsʹtiñ sportşıları
Qısqı Wnïversïada-2017 oy`ındarında şañğı akrobatïkası boy`ınşa el namısın qorğay`tın Qazaqstannıñ frïstay`ldan quramasınıñ köşbasşısı Janbota Aldabergenova öz suxbatında alda kele jatqan oy`ındar qarsañında tolqınıs seziminde jürgeni jöninde jäne bastı qarsılastarı jay`ında äñgimelep berdi, dep xabarlay`dı Bnews.kz.
Suxbat 628 Almatı


text:
Ğiraq räsmiläre äytüençä uzğan töndä şığıylar utırğan ber keçkenä aftobusqa qorallı keşlär höcüm itkän. 6 ir ülgän, ber xatın qız yaralanğan. Alar tuğannarınnan qaytıp barğanda Bağdadtan 70 çaqrımlap tönyaq-könçığışta höcümgä eläkkän.
Aftobsuqan ni öçen höcüm bulğanlığı äle açıq tügel. Ul urında bik küp mäzhäbara bäreleşlär bulğan ide.
82 kön Ğiraqlı suğışçılarda totıq bulğan häm küptän tügel azat itelgän amerikan jurnalistı Jill Caroll Ğiraqtan öyenä qayta.
Säyäsi xällärgä kilgändä, premyer ministr İbrahim äl-Cäğfärine tağın ber möddätkä premyer ministr buluı niätennän çigenderü öçen basım arta bara. Cäğfäri süzçese äytüençä, ul bu niätennän çigenergä cıyınmıy.


text:
Xalıqara Migrasiä Oyışması mäğlümatlärenä qarağanda Paqstandağı 650 meñgä yaqın äfğan qaçağı Äfğanstanda şimbä ütäçäk prezident saylawlarında qatnaşır öçen terkälgän. Oyışmanıñ matbuğat wäkile Greg Bearup süzlärenä qarağanda, Paqstanda saylawaldı terkälü eşläre tınıç uzğan. Terkälgännärneñ 27%tı ğına xatın-qızlar, häm bu – borçılu tudıra, dide Bearup. Tawış birüne küzätäçäk Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması wäkilçelegeneñ başlığı Robert Barry, Äfğanstannan xalıqara standartlarğa turı kilgän ğadel häm irekle saylawlar kötü – yalğış bulır ide, dide.
Bu atnada Äfğanstanda ütäçäk prezident saylawlarına namzät itep terkälgän 18 keşeneñ 2se genä bügen saylaw aldı debatlarına kilde. Äfğanstannıñ waqıtlı prezidentı Hamid Qarzai da, anıñ töp köndäşe elekke eçke eşlär häm mäğärif ministrı Yunus Qanuni da, debatlarğa kilmägän. Barı tik Abdul Sattar Sirat häm Wakil Mangul, alarnıñ tarafdarları häm tağın ber namzätneñ wäkile bar ide, dip xäbär itelä. Söyläşü korrupsiä, suğış çorı cinäyätläre häm ilneñ kiläçäge turında barğan.
Äfğanstannıñ Mädäniät häm Sivil Cämğiät Fondı oyıştırğan şuşı söyläşüne qararğa 100gä yaqın keşe cıyılğan.


text: 24 mayda izge Kirill häm Mefodiğa bağışlanğan slavyan mädäniäte häm yazuı bäyräme başlanıp kitte. Älege izgelär yasap qaldırğan kirillitsa alfavitı bügengä xätle yäşäp kilä häm bu bäyräm Qazanda bıyıl 10nçı tapqır uzdırıla. Älege çaranı bilgeläp ütü ber köndä genä tämämlanmayaçaq. Yäkşämbedä slavyan mädäniäten xörmät itüçelär öçen Russkoe Nikolskoe awılında «Karavan» respublika rus folklor festivale uzdırılaçaq. Layış rayonında bulaçaq bu bäyrämgä Qazannıñ üzäk yal parkı yanınnan keşelärne maxsus avtobuslar belän alıp baraçaqlar. Qayçan monda latin imlası bäyrämen dä şulay zurdan qubıp, bilgeläp ütärbez ikän diärgä genä qala.


text:
Ukrainada 26-nçe dikäberdä qabatlanaçaq prezident saylawlarında yarışqan ike namzät düşämbe kiç böten ildä kürsätelgän televidiniä debatına qatnaştı. Opozitsiä citäkçese V.Yuşçenko belän köndäşe premyer V.Yanukoviç arasındağı duel 100minut däwam itte.
Yäkşämbe könne qabatlanaçaq saylawlardan elek ike namzät berbersen kameralar aldında ğäyepläp çıqtı, Opozitsiä namzäte V.Yuşçenko premyer Yanukoviçnı 21nçe noyäberda ütkärelgän 2.tur saylawlarda tawışlarnı urlawda ğäyepläde. Yuşçenko süzlärençä (audio)
Monda buluıbıznıñ ber säbäbe xärämläşelgän 21nçe noyäber saylawlarnıñ näticäse.3millionnan artıq tawış oponentım anıñ törkeme tarafınnan urlandı.
Yuşçenko bigräk tä ilneñ könçığış öleşlärendä xärämläşelde dide . Bilgele bulğança Yuğarı Mäxkämä Yanukoviç ciñde dip iğlan itelgän 2.tur saylawlarnı köçtän çığardı.Yuşçenko saylaw qanunnarı ğına urlawnı xökem itmi dip äytep bolay dip däwam itte(audio)
Sez bit ışanğan keşe, şulay bit, sez urlarğa tieş tügel, sez fabrikalarnı urlarğa tieş tügel sez tawışlarnı urlarğa tieş tügel
Opozitsiä citäkçese, Yanukoviçnı yaqlağan Russiäne Ukraina säyäsätenä qatnaşuda ğäyepläde Ul Rusiä yäki könbatışnıñ tıqşınuı bäysez Ukraina öçen kimsetüçe dip äytte.
Rus telendä söylägän Yanukoviç Yuşçenkonı AQŞ häm könbatış illäre yaqlıy dide. Ul Yuşçenkonıñ ciñüe ilne büläçäk digän qaraşta .
(audio)
Viktor Andreyeviç ägär dä sez ciñep çığıp Ukraina prezidentı bulaçağıgıznı uylasağız nıq yalğışasız. Sez Ukrainanıñ ber öleşeneñ genä citäkçese bulaçaqsız.Min moñı telämim. Ukrainanı bergäläp berläşterüebezne telim
Yanukoviç xakimiät öçen tügel ä qan tügelmäwe öçen köräşä ikän. Ul saylaw aldı kampaniäse waqıtında bulğan kileşsez eşlär öçen dä ğafu ütenep, saylawlardan soñ bernindi açu qalmasın dip telim dide (audio)
Yanukoviç demokratiä yaqlı protestlarnı puç dip atap , xäräkätne yaqlauçı prezident Leonid Kuçmanı ğäyepläde. Namzätlär 100minutlıq söyläşü waqıtında berbersenä sorawlar da birde. Yuşçenko sorawları iqtisadi mäsälälär , pensiä, budjet häm mäğaşlar turında ide. Premyer Yanukoviç Ukraina ekonomikasınıñ yaxşıruına basım yasadı. Küzätüçelär qaraşınça söyläşüdä här ike namzätneñ dä köçle mizgelläre bulsa da, Yuşçenko ciñüçe dip bäyälände. Kievta bäysez Rozumkov Üzägennän Oleksandr Lytvynenko qaraşınça Yuşçenko ciñüçe
(audio)
Söyläşüne yomğaqlağanda Yuşçenko oponentına qarağanda köçleräk ide, ul qapma qarşılıqlı sorawlarğa töğäl cawaplar birde.Bigräk tä könçığış Ukrainada tel, din turındağı sorawlarğa ,üzeneñ töbäklärgä iqtisadqa qarata mönäsbäte turında söyläde.
Tabiplar Yuşçenko dioksin belän ağulandı dip iğlan itkännän soñ namzätlär berençe märtäbä oçraştı . Ukrainada ağulaw eşe tikşerelä. Ämma söyläşülär waqıtnda mäsälä quzğatılmadı. Düşämbedä Rusiä prezidentı Putin belän Germaniä kanslerı Schröder Ukraina saylawlarınıñ näticäsen qabul itäçäklären beldersä, Yevropa Berlege saylawlarda ber tarafnı yaqlamıybız, ämma saylawlar irekle häm ğädel bulırğa tieş dip äytte
färidä xämit


text:
Bıyıl izge säfärgä – Xac säfärenä Başqortstannan baruçılar yıraq yulğa çığu aldınnan soñğı äzerleklär alıp bara. Här saw-sälamät möemin möselman öçen farız bulğan Xac säfärenä bıyıl Başqortstannan cämğıse 150 dän artıq keşe bara. Alarnı şuşı yıraq säfärgä Üzäk diniä näzaratı da, Başqortstan möselmannarı diniä näzaratı da, şulay uq Ufadağı «İxlas» mäçete dä äzerlägän, barlıq tieşle doqumentlarnı tuplarğa, räsmiläşterergä yärdäm itkän.
7 ğinwar könne «İxlas» mäçetendä Xac säfärenä çığuçılarğa fatıyxa birü, xäyerle yullar teläw cıyını bulıp ütte. «İxlas» mäçete aşa bıyıl cämğıse 55 möemin möselman şuşı izge säfärgä bara ikän. Alarnıñ härberse, üz tormışlarındağı şuşı istälekle säfärne ğämälgä aşıru öçen, 1 meñ yarım dollar aqça tapşırğan. «Xacilar arasında törle yäştäge törle hönär iäläre bar, – dip söyli «İxlas» mäçete imam-xatıybı Möxämmät xäzrät Ğalläm. – Ä qayberäwlär bu izge yulğa ikençegä häm xätta öçençegä dä çığa». 7 ğinwarda oşbu mäçettä, Xacğa baruçılarnı yıraq yulğa ozatu aldınnan xäyerle yullar teläw cıyınına, Başqortstan möselmannarı diniä näzaratı räise, möfti Nurmöxämmät xäzrät Niğmätullin da kilde. Anıñ fätwası bik xisle ide. Här möselmannıñ tormışındağı onıtılmaslıq ber waqıyğağa äylänäçäk şuşı izge ğämälne isän-saw atqarıp qaytuların teläde möfti xäzrätläre. Annan soñ ul Xac säfäre barışındağı tege yäki bu ğıybadätlär xaqında söyläde, xacilarnı qızıqsındırğan küpsanlı sorawlarğa cawaplar birde. Cıyılış tämamlanğannan soñ, bez Xac säfärenä çığuçı berniçä keşe belän qısqaça ğına äñgämä qorıp aldıq.
-Min Xac säfärenä barırğa dip 1975 yıllardan uq xıyallana idem. Ätiem şulay üz näzeren äytkän ide. Berniçä yıl elek farız Xac säfärenä baru nasıyp äyläde. İnde menä ikençegä baram. Xac säfären ber tapqır qılıp qına bar närsägä dä töşenep betep bulmıy, şuña kürä dä menä qabat barırğa täwäkkällädem. İsän-saw yörep qaytırğa yazsın inde.
-Min Ufa şähärennän. Xac säfärenä berençegä baram. Bu xaqta küptän xıyallana idem. İnde menä telägem, niätem tormışqa aşa. Här möselman öçen izge bulğan bu säfärgä bara aluıma çiksez şatmın.
-Min Ufa şähärennän. İzge Xac säfärenä baru könnären tüzemsezlek belän kötep aldım. Min bu säfärgä küptän äzerländem. Monıñ öçen xätta islam institutında uqıp maxsus dini belem aldım. Minem kebek altmış yäşne uzğaç mondıy belem alu yortına uqırğa kerüçelär yuq. Min isä 62 yäştä kerep, 68 yäştä tämamladım. Xac säfärenä şatlanıp baram.
Ufadağı «İxlas» mäçetenä yul fatıyxası alırğa cıyıluçılarnıñ härberse yıraq Xac säfärenä centekle äzerlängän. Yulğa kiräk äyberlär, säfär barışında qılası ğıybadätlär, üzeñne niçek totu qağidäläre xaqında imamnardan da, moñarçı Xacda bulğannardan da soraşıp beleşkän. Şuña kürä dä izge säfärgä çığuçılarnıñ küñele tınıç häm şat.
Fänis Fätxi, Ufa