text:
Özdenleni Albert'ni tanımagan, anı haparın eşitmegen, cırlarına tıngılamagan Karaçay'da da, Malkar'da da adam tabıllık bolmaz. Kart bolsun, caş bolsun, har kimni da cüregine anı sözleri ençi (öz) col tabıb, ne türlü insannı da kölün alıb, esine singib kalıb ketedile, ne seyir ese da. Alay bolmay da kalay bolur, Albert'ni fahmusu köb türlü kebden çıgadı (kabına sığmayan yetenek), bir adamnı madarına sıyınngan zatladan tışında turadı, nek deseng, ol poet (şair) da, kompozitör (besteci) da, cazuvçu da, cırlavçu da, soguvçu da, dramaturg (tiyatro yazarı) da, alim da, bu sagatlada va kral kullukçu da bolub, tuthan işlerini barında da ayırmay cetişimle körgüztüb keledi. Milletibizge da, honşularıbızga da.
Nazmucu, Kompozitör (Besteci), Cazıvçu, Cırlavçu, Soguvçu, Dramaturg (Tiyatro Yazarı), Alim, Bagalı Tamadalarıbızdan
ÖZDENLANI ALBERT BLA SÖLEŞGENBİZ
Dudalanı Musa
Özdenleni Albert'ni tanımagan, anı haparın eşitmegen, cırlarına tıngılamagan Karaçayda da, Malkarda da adam tabıllık bolmaz. Kart bolsun, caş bolsun, har kimni da cüregine anı sözleri ençi (öz) col tabıb, ne türlü insannı da kölün alıb, esine singib kalıb ketedile, ne seyir ese da. Alay bolmay da kalay bolur, Albert'ni fahmusu köb türlü kebden çıgadı (kabına sığmayan yetenek), biradamnı madarına sıyınngan zatladan tışında turadı, nek deseng, ol poet (şair) da, kompozitör (besteci) da, cazuvçu da, cırlavçu da, soguvçu da, dramaturg (tiyatro yazarı) da, alim da, bu sagatlada va kral kullukçu da bolub, tuthan işlerini barında da ayırmay cetişimle körgüztüb keledi. Milletibizge da, honşularıbızga da.
"KÜZGÜ" jurnaldan Koçharlanı Murat Tarcan Albert'ni üsünden cangı cuk zat tabıb cazallık mısa, deb tilegeninde, men köb sagış etmey, anı kesine telefon bla söleşib, cumuşumu aytdım. Albert bla meni kart atalarıbız karnaşla bolganları sebebli, biz anı bla birbiri üyübüzge kire-çıga türabız, kuvançda, buşuvda da tübeybiz da, sora ortada uyalmay karnaşlaça uşak etib, men talay soruvga cuvab aldım da, ol uşaknı maganasın sizge teceyme.
Musa: Başlay turub kesingi üsüngden bir söz aytsang razı edik. Sen cırlap ne cılıngdan beri başlagansa? Gitara bla ecüv eterge kaydan kelgendi esinge?
Albert: Bizni üydegibiz 1957 cıl Kazagistan'dan Karaçayga kelib bir kesek zamandan ızına kaytıb ketib, andan Karaçayga 1962-çi cıl entda bir kaytıb kelgendi. Ol zamanda, Kazaklılanı cırcıları dombrada (domra, müzik aleti) oynaganların körüb, alanı ızlarından aythanların erikleb aytıb bara edim. Beri kelgenimde gitarada oynaganlanı köre turub, anda oynarga ürendim. 14 cılımda kesim cırla kurab, millet allında alanı cırlab başlagan edim.
Musa: Seni busagatda cırlaganıng, sahnaga çık-ganıng az bolgandı. Çıgarmaçılık işlering tohtab mı turadıla, ogese bizni cangı zatla bla kuvandırlık mısa?
Albert: Men çıgarmaçılıgımı ne az da tohtatmayma. Busagatda Moskvada basmadan nazmularımı bir kitabı çıkgandı, 100 nazmusu bla. Meni cazgan nazmularımı sanları 600-den atlaganı sebebli, alanı barın da 6 tomu (cilt) bolgan kitabda basmalar muratım bardı. Anı tısında dramaturgiyamı bir kitab etib, proza (düzyazı) bla cazgan çıgarmalarımı da bir kitab etib çıgarırga deb turama. Kuru nazmu bla, cazuvçuluk bla kalmay, ilmu canından da dissertatsiya (tez) caza turama.
Musa: Albert, sen Karaçay-Çerkesni kulturasını ministerstvosunda (bakanlığında) işlegenli, nazmuga-cırga, kalgan tvorçestvo (yaratıcılık) bla küreşirge zamanıng cetişe midi, kral işing çıgarmaçılıgınga tıygıç bola mıdı?
Albert: Ogay, ol menge çırt da tıygıç bolmaydı. Tıygıç bolgan koy, kün sayın cangı adamlaga tübeb tursam, esime da cangı temala kelib turadıla, cangı sagışlaga açılama, maganalı zatlaga türtüleme. Ol barı da menge ullu sebeb boladı cangı çıgarmala kuraganda.
Musa: Kesing az cırlasang da, seni cırlarıngı köble cırlay bolurla.
Albert: Ol aythanıng tüzdü. Karaçayda, Malkarda da cırlarımı köble cırlaydıla. Baykullanı Soltan, Gazalanı Alim, Aliylanı Horlam degença cırçıla, "Üçkeken", "Cögetey", "Karça" degença ansamblle (grupla). Barın da aytırça tüldü. Cırçılanı aslamısı em azında birer-ekişer cırımı hayırlandırmay koymaydı la.
Musa: Ösüb kelgen tölüde va köremise fahmulu sabiyleni? Sen alaga boluşluk bergen
kimleni aytallıksa.
Albert: Fahmulu sabiyleribiz sözsüz da bardıla. Aliyleni Zaurnu aytsak sözge, ol ne türlü festivalga barsa da, andan bir savga almay kaytmaydı. "Karça" degen ansambl da bek milletni sıyın költürlük, atların aytdırlık sabiyledile.
Musa: Men eşitgen, seni kesingi caşıng da seni sokmagıng bla barıb, nazmu kitab çıgargandı.
Albert: Gitçe ulanım, Şamil busagatda Rossiyada em caş professional literatorga sanaladı, "Rossiyanı Cazuvçuların Soyuzunu" çlenid (Rusya Yazarlar Birliği Üyesi), kesini nazmu kitabların basma-lagandı
Musa: Kalgan sabiyleringi üsünden da bir-eki kısha söz aytsang.
Albert: Tamadaları, Rustam, Rossiyskaya Pravovaya Akademiya Ministerstva Üstitsiini (Rusya Adalet Bakanlığı Hukuk Akademisini boşab, anı aspiranturasında (masterliğinde) turadı. Sledovatel (sorgu yargıcı) bolub işleydi. Fatima da ol intstitutnu boşab, busagatda südnü (mahkeme) sekretarı bolub turadı.
Musa: Üy biyçengi üsünden kesim aytayım da koyayım. Cukkalanı Muhammatnı kızı Venera kerti da asuvlu adam, hürmetli tişiruvdu derge bollukdu. Nença tübeseng da çarık betli, cılı köllü karavçandı konagına, cuvugunada. Karnaşıbız, Albertge da kanat da bolub, bilek da bolub turadı. Aytırın, eterin da bilib, üy cumu-şun da, ana cumuşun da sıyı bla tolturub, ne canında büsürev alırnırça bir kelinibizdi. Allah anı üydegisinden kuvandırganlay tursun. Endi, sorlugum Albert, seni ata canıngda, ana canıngda cırga, nazmuga usta adamla bilemise, ogese seni fahmung kuru çerde mi ornalgandı?
Albert: Meni anamı tuvgan karnaşı Kaziylanı Soltan Hamit cırga da, tepsevge da bek üstadı. Ol kesi talay cır cazgandı, Allah ayt-sa, busagatda anı cırlarından bir bölegin "Karaçay" gazetge basmaga berib turabız. Anı karnaşı Soltan Murat da usta cırlay, tepsey da biledi. Ata canımdan, kart atamı karnaşı, Özdenleni Adil, sözge usta adam bolgandı, talay cır da cazgandı. Anı cırları mende cazılıb, cıyılıb turadıla, alanı da basmalar muratım bardı. Alanı bir karnaşları, Abulkerim, seni kart atang, küçlü din tuthan adam da bolgandı, cır kuraşdıra da bilgendi.
Musa: Seni allay bir çıgarmalarıngdan, kesing em sayla¬maga sanab carathanıng kaysısı bolur?
Albert: Meni nazmularım sabiylerimçadıla. Caşab barganınga köre bir kün munu aytsam igi bolur deb, ekinci kün bılay cazsam igi bolur deb cazıb barama. Sora alanı biri birinden ayırgan, kesingi sabiyleringi biri birinden ayırgança bolub kaladı.
Musa: Albert, sen kesi caşavungda cırt Türkge barganıng bolgan mıdı, anda Karaçaylıla bla şagırey se? Alanı caşav halların, adetlerin kalayda köreşe?
Albert: Men 1992 cıl Türkge barıb, bir ay çaklı turub, kaytıb dagıda ızıma barıb entda bir ay turub kelgenme. Andagı Karaçaylılanı bek carathanma. Ala, men körgenden, carık adamla, adeblerin-namısların saklagan, dinlerin tuthan, gitçesi ullusun esgergen, konakga sıy bergen, hıyla-fitnaları bolmagan adamladıla, kesleri da Karaçaynı igi corukların, aşhı adetlerin bizden ese igi tuthannga sanayma.
Musa: Anda Karaçay kulturanı daracasın örge kötürür üçün ne cumuşlanı eterge tıyınşlı köreşe?
Albert: Türkdegi Karaçaylılanı Dernekleri Milletge Karaçay tilni üyretirge kerekdile. Ol cumuşda alaga boluşluk eterik mundan Karaçay tilde diskleni, kassetalanı, nazmulanı, tepsevleni, cırlanı arı eltib, anda sabiylege körgüztüb tururga kerekdi. Demekle kesleri da köbürek cıyılıb, camagatha caravlu cumuşla etib turmasala cararık tüldü, Andan sora, madarga köre, Karaçayga fahmulu adamların aşırıb, ala munda bir ay turub kral ansambllede Karaçay halk tepsevlege üyrenib, keşlerin bilimlerin da körgüztüb, arada kultura baylamlık cürürge kereklisin tıyışlı köreme. Ol zatlanı kral daracada cürütürge kerekdi, kralnı kolunda işlegen adamlanı üsü bla.
Musa: Karaçaydan Türkge barıb kaythan ansamblle, andagı Karaçaylılanı üsünden ne hapar aytuvçandıla, alanı konakbaylıklarına razı bola mıdıla?
Albert: Bırda bek razı bolub kaytadıla, Türkdegi Karaçaylılanı konakbaylıklarına köb mahtav aytuvçandıla ne zamanda da. Men kesim da andagı konakbaylarına birda bek razıma, alanı kuru igi canı bla esgerib turama.
Musa: Endi sözübüznü ahırında, "KÜZGÜ" jurnalga ne söz aytallıksa?
Albert: Alaga aytırım a oldu: Ogur bla caşasınla, tilni saklarca, adebni saklarça bolsunla. Ençi tilerim kral politikaga teren kirmesinle, cangı çıkgan din mazhablaga koşulmay, burunngu kelgen din col bla barsınla, pantürkistlege keslerin teriltmey, ne türlü milletni da sıyın körüb, honşuları bla ariuv tilli bolsunla. Ol zamanda Allah işlerine ong berir. Bu sagatda bizniça gitçe milletlege Rossiyaça, Türkiyaça ullu krallaga kesibizni hırtha ururga kerek tüldü, başha tış krallanı adamlarına da kesibizni kısha akıl natsionalistle (milliyetçi) körgüztmezge kerekbiz. Kimge da ariuv söleşib, siy berib... kesibiz da alay sıylı bollukbuz. Alay bolmay, kaydagı hıyla-fitna cürütgen organizatsiyala bla, din harakalaga koşulsak, tambla künübüz bek sagışlanırça bollukdu. Allah tuthan işigizde boluşsun.
Küzgü 2009


c: text/html

text: Hatice Muazzez; Hatice Muazzez szultána; XaTиджe Myaззeз CyлTaH; Hatice Muazzez; XaTыджэ-Myaзeз-cyлTaH; خدیجه معزز سلطان; Hatice Muazzez; خدیجہ معزز سلطان; Hatice Muazzez; חדיג'ה מועזז סולטאן; Chadidia Muazzez Sultan; Muazzez Sulton; Hatice Muazzez Sultan; XaTиџe Myaзeз cyлTaH; Muazzez Sultan; মুয়াজ্জেজ সুলতান; Hatice Muazzez; Hatice Muazzez; Hatice Muazzez; Hatice Muazzez; Hatice Muazzez; Hatice Muazzez Sultan; Hatice Muazzez Sultan; ჰატიჯე მუაზეზ სულთანი; Hatice Muazzez; Xədicə Müəzzəz Sultan; Խադիջա Մուազզիզ; خدیجه معزز سولطان; خديجه معزز سلطان; Hatice Muazzez Sultan; Muazzez Sultan; خديجة معزز سلطان; XatιtZέ MouaZέZ Eouλtάv; XaTiджe Myaззeз CyлTaH; Sultan l.İbrahim'in eşi ve Osmanlı Padişahı ll.Ahmet'in validesi,Haseki Sultan; II. Ahmed oszmán szultán anyja, Ibrahim oszmán szultán felesége; Third Haseki of Ibrahim I of the Ottoman Empire, mother of Ahmed II; konkubína osmanského sultána; Terza Haseki di Ibrahim I, madre di Ahmed II; Hatice Muazzez Sultan; Muazzez Hatice Sultan; Haseki Hatice Muazzez Sultan; Hatice Muazzez; Muazzez Hatice Sultan

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Maruzada böyle aytıla: «Ukraina grajdanlıqnıñ saqlanıp qalması ve neticede Rusiye Federatsiyasınıñ grajdanı tanılmaması aqqında arizalarnıñ qabul olunuvı 2014 senesi aprel 1-den başlandı. Aqmescitte Rusiye Federatsiya grajdanlığından red etüv arizalarnı tek bir punkta qabul ete edile. Bütün Qırımda ise tek 3 bölük bar edi (Aqmescit, Qarasuvbazar, Bağçasaray). Al-azırda 8 bölük çalışa (Yalta, Kezlev, Saq, Kefe, Canköy, Aqmescit, Aqyar, Bağçasaray), amma bu da yeterli degil. Neticede vatandaşlarda belgilengen müddette arizanı bermege imkânları yoq oldı. Vatandaşlarnıñ çoqusı Rusiyeniñ «grajdnları olmağan» insanlarnıñ vaziyeti aqqında aqiqiy malümatnı bilmegeni içün de 2014 senesi aprel18-ye qadar kendi içün müim qararnı alıp olamadı».
Bunıñnen beraber maruzada: «Qırım sakinlerine Ukraina grajdanlıqnıñ saqlanması aqqında qararnı iç olmağanda 2014 senesi dekabr 31-ne qadar almaq imkâniyetni bermege. Ukrainanıñ diger vilâyetlerinde yaşağan soy-soplar ile munasebetler coyulmaması içün Rusiye Federatsiyasınıñ vatandaşı olmağa istemegen Qırım sakinlerine nisbeten mahsus bir qanuniy aktlarnı qabul etmemek», – degen tevsiyeler bardır.


text: Berdaq atındaǵı QMU Geografiya hám tábiyiy resurlar fakulteti Geografiya tálim baǵdarınıń 4A-kurs studenti Atabaev Arıslanbek tiń Nókis qalası 22-sanlı qánigelestirilgen mekteptiń 9B-klası ushın «Jáhán xalqınıń jas, jınıslıq hám rasalıq quramı» temasında tayarlanǵan bir saatlıq ASHIQ SABAQ ISLENBESI Nókis 2022- jıl 9-klass Tema: Jáhán xalqınıń jas, jınıslıq hám rasalıq quramı Sabaqtıń maqseti: Bilimlendiriw maqseti: Oqıwshılarǵa jáhán xalqınıń jınıslıq quramı, olardıń dúnya ellerinde qanday qatnasta ekeni tuwralı, jáhán xalqınıń jas quramı, onıń quramınıń qáliplesiwi haqqında, dúnya xalqınıń rasalıq quramı, olardıń kelip shıǵıwı, tarqalıwı haqqında maǵlıwmat beremen Tárbiyalıq maqseti: Oqıwshılarǵa bir birine,watanǵa degen húrmet,oqıwshılarǵa sabaqlıqtan tısqarı ádebiyatńardı oqıwǵa,tábiyattan ónimlerinen aqılǵa muwapıq paydalanıwdı uyretiw tiykarında ekologiyalıq kóz qarasın hám mádeniyatın keńeyetiriw. Rawajlandırıwshı maqseti: Toparlarda islew arqalı óz ara erkin pikirlew, birge islesiw kónlikpesin rawajlandırıw, sóylew mádeniyatın jánede jetilistiriw, ózin ózi basqarıwǵa, tez hám anıq oylap juwap berip, oqıwshılardıń tapqırlıǵın rawajlandırıw Tayanısh kompetenciyalar: Kommunikativ, informaciya menen islesiw, ózinózi rawajlandırıw, ilim-texnika jańalıqlarınan xabardar bolıw hámde paydalanıw sıyaqlı tayanısh kompetenciya elementlerin qáliplestiriw. Sabaqtı qurallandırıw: 9-klass Geografiya sabaqlıǵı, dunyanıń siyasiy kartası, tarqatpa materiallar, bahalaw qaǵazları, kórgizbeli qurallar Sabaqtıń tipi: Jańa bilim beriw Sabaq túri: Dástúriy emes Sabaq metodı: Aqılıy hújim, kishi toparlarda islew Altın qaǵıyda Óz ara húrmet Intizam Shaqqanlıq Oń qol qaǵıydası Tıńlaw Anıq juwap beriw Sabaqtıń blok sxeması 1 Shólkemlestiriw 2 minut 2 Úyge tapsırmanı soraw 8 minut 3 Taza temanı túsindiriw 15 minut 4 Temanı bekkemlew 15 minut 5 Sabaqtı juwmaqlaw 2 minut 6 Úyge tapsırma beriw 3 minut Shólkemlestiriw: Oqıwshılar menen sálemlesip, náwbetshi arqalı búgingi sabaqta oqıwshılardıń qatnasın, oqıwshılardıń sabaqlıq hám dápterleri bar ekenligin kózden ótkerip olardıń sabaqqa tayarlıǵın sorayman. Keyin úyge tapsırmanı sorayman, búgingi sabaqtıń maqseti haqqında tusinik beremen Úyge tapsırmanı soraw: Jáhán xalqınıń sanı, ósiwi hám jaylasıwı Taza tema: Jáhánniń jas, jınıslıq hám rasalıq quramı Xalıqtıń jas quramı. Jáhán xalqı jas quramına qaray, balalar (0-14), miynetke jaramlı jastaǵılar (15-64) hámde kekseler (65 jas hám onnan joqarılar) sıyaqlı iri toparlarǵa bólinedi. Usı toparlar arasındaǵı qatnas táriyxıy dáwirler dawamında ózgerip kelgen. Aldınları uzaq waqıtlar dawamında jáhán xalqınıń jas quramında kekselerdiń salmaǵı júdá tómen bolıp kelgen, XX ásirge kelip, jıldan-jılǵa usı topar wákilleriniń salmaǵı arta basladı. Buǵan birinshi náwbette, medicinanıń rawajlanıwı hám turmıs dárejesiniń jaqsılanıwı nátiyjesinde ortasha ómir súriw jasınıń artıwı sebep boldı. Dúnyanıń túrli bóliminde jas quramı hár túrli, olar bir-birinen sezilerli parq etedi. Ásirese tábiyiy ósim joqarı bolǵan Afrika xalqınıń quramında jas balalardıń salmaǵı kekselerge qaraǵanda ádewir joqarı ekenligi kózge taslansa, demografiyalıq krizis júz berip atırǵan Evropada bunıń kerisi baqlanıp atır. Jáhán mámleketleri arasında balalar salmaǵı Niger (50%), Mali (48%), Uganda (48%) sıyaqlı Afrika mámleketlerinde eń joqarı dárejede. Bul boyınsha eń tómen kórsetkish Yaponiya (12%), Italiya (13%), Germaniya (13%), Gerciya (14%) sıyaqlı mámleketlerde baqlanǵan. Xalıqtıń jas quramında miynetke jaramlı jastaǵılar (15-64 jas) toparı úlken áhmiyetke iye, dúnya xalqı quramında úlken salmaqqa iye bolıp 65% ti quraydı. Tuwılıw dárejesi eń joqarı bolǵan Afrikada bul jastaǵılar eń tómen, Aziya, Amerika hám Evropada úlken jastaǵılardıń kórsetkishi ortashadan joqarı. Xalıqtıń jınıslıq quramı Jáhánde erler sanı menen hayallar sanı derlik teń, erler sanı kóbirek hám hayallar sanı kóbirek bolǵan region hámde mámleketlerdi ajratıw múmkin. Jáhán xalqınıń jınıslıq quramında er adamlar 50,5 %, hayallar 49,5 % ti quraydı. Afrika, Qubla Amerika, Avstraliya hám Okeniyalarda jınıslıq quramı teń salmaqlıqta, Evropa hám Arqa Amerika mámleketlerinde hayallar salmaǵı biraz artıq. Aziya mámleketlerinde, ásirese Shıǵıs, Qubla hám Qubla-batıs Aziyalarda er adamlar salmaǵı hayallarǵa qaraǵanda joqarı. Buǵan sebep usı regionlarda hayallardıń sociallıq dárejesiniń tómen ekenligi. Arab ellerinde bolsa er adamlardıń kópligi jumısshı kúshiniń sırtqı migraciyası arqalı. Xalıqtıń jas hám jınıslıq quramın analizlewde jas-jınıs piramidasınan paydalanıladı. Rawajlanǵan mámleketlerde xalıq arasında jıldan-jılǵa tábiyiy ósiw dárejesiniń tómenlewi aqıbetinde balalar salmaǵı azayıp, orta hám kekse jastaǵılar salmaǵı artıp barmaqta. Rawajlanıp atırǵan mámleketlerde jas balalardıń salmaǵı joqarı, sonday-aq erler sanıda hayallarǵa qaraǵanda kóbirek. Rasalar Rasa – adamlardıń sırtqı kórinisindegi belgileri (teri, shash, kóziniń reńi, denesiniń dúzilisi, beti, murnı, lábiniń forması hám t.b.) menen óz ara parq etiwshi toparları. Rasalar payda bolıw sebepleri biologiyalıq kategoriya bolıp, insan organizminiń sırtqı ortqalıqqa úyrenisiwi/sáykeslesiwi (adaptaciya) nátiyjesinde qáliplesken. Jáhán xalqınıń úlken bólimi (70 % ke jaqını) 4 tiykarǵı rasaǵa (evropoid, mongoloid, negroid, avstroloid), qańǵan bólimi aralas rasalarǵa tiyisli. Evropoid rasası Jáhán xalqınıń 40 % ten aslamı evropoid rasasındaǵı adamlar bolıp, olar Evropa, Amerika, Avstraliya hám Okeaniya xalqınıń tiykarǵı bólimin quraydı. Sonday-aq, Qubla, Qubla-batıs hám Oraylıq Aziya hám Arqa Afrikada kóp sanlı evropoid rasasına tiyisli xalıqlar jasaydı. Arqa aymaqlarda jasawshı evropoidlarǵa ashıq túsli teri, tolqın tárizli yaki tegis, jumsaq shash, tiykarınan kók reńdegi kóz, qırlı murın, juqa hám orta qalıńlıqtaǵı erin sıyaqlı belgiler tán. Qublaǵa barǵan sayın tábiyiy ortalıq penen baylanıslı túrde denesi, shash hám kóziniń reńleri toyǵınlasıp baradı. Sol sebepli, evropoid rasası 3 ke – arqa, Orta Evropa hám qubla tarmaqlarǵa ajratıladı. Mongoloid rasası Mongoloid rasası wákilleri qońır reńdegi teri, tegis, qattı, toyǵın reńli shash, kóziniń toyǵın túsli reńleri, qırlı yaki ortasha jalpaq murın, kóziniń astındaǵı qabaǵınıń ajralıp turıwı, jelke bóliminiń keńeygenligi menen parqlanadı. Mongoloidlar tiykarınan Shıǵıs hám Qubla-shıǵıs Aziya mámleketlerinde keń tarqalǵan. Sonday-aq, Rossiyanıń Aziya bólimindegi hámde Amerika kontinentiniń túpkilikli xalıqları da mongoloid rasasına tiyisli. Negroid rasası Negroid rasası wákilleri tiykarınan Afrika hám Amerika mámleketlerinde jasaydı. Qara reńli teri; tegis, qattı, buyra qara reńdegi shash; kóziniń toyǵın reńleri; jaǵınıń ajralıp turatuǵını; jalpaq murın, qalıń erin menen parqlanadı. Afrika bul rasa wákilleriniń haqıyqıy ana watanı esaplanıp, olardıń úlken bólimi XVI-XVIII ásirlerde Amerikanıń túrli aymaqlarına májbúriy tárizde qul etip alıp ketilgen. Avstraloid rasası Avstraloid rasası uzaq waqıtlar dawamında negriod rasasınıń bir kórinisi dep kelingen. Biraq sońǵı jıllardaǵı izertlewler olardıń kelip shıǵıwı negroidlar menen baylanıslı emesligin kórsetpekte. Toyǵın túsli teri (negroidlardan biraz ashıqlaw), kelte moyın, júdá keń jalpaq murın, toyǵın qońır reńli shash hám kóz, qalıń erinlerge iye bul rasa wákilleri tiykarınan Avstraliya hám Okeaniyada tarqalǵan. Tiykarǵı rasalar arasında aralıq rasalarda payda bolǵan. Jáhán xalqı arasında metis, mulat, sambo kórinisindegi aralas rasa wákilleri bar. Bular Amerika kontinentinde keń tarqalǵan bolıp, metisler evropoid hám amerikalı indeecler, mulatlar evropoid hám negroidlar, sambo amerikalıq indeec hám negroidlar aralasıwı nátiyjesinde qáliplesken. Onnan basqa efiop, ural, dravid, pamir sıyaqlı aralas rasalarda bar. Rasalar haqqında aytǵanda, sonı atap ótiw kerek, sırtqı belgiler adamlardıń intellektual qábiletleri hám insaniylıq pazıyletlerine tásir kórsetpeydi. Sonlıqtan barlıq rasalar huqıyqıy jaqtan óz ara teń bolıwı kerek. Koloniyalizm hám qulshılıq shárayatında ayrım mámleketlerde qáliplesken racism (rasalar arasında fizikalıq hám aqılıy teńsizlik bar ekenligi haqqındaǵı kózqaras) ideyasına qarsı gúresiw maqsetinde BMSH tárepinen 1965-jılı Rasalıq kemsitiwdiń barlıq formaların tamamlaw haqqında Xalıqaralıq Konvenciya qabıllanǵan. Bekkemlew: 1. Xalıqtıń tábiyiy ósiw páti xalıqtıń jas-jınıs quramına tásir etedima? AWA 2. Xalıqtıń jas quramına qaray neshege bólinedi? 3 3. Balalarǵa neshe jastaǵılar kiredi? 0-14 4. Miynetke jaramlılar she? 15-64 5. Kekseler? 65 + 6. Neshinshi ásirge shekem kekselerdiń ulıwma xalıqta úlesi tómen bolǵan? XX ásir 7. Afrika hám Aziya ellerinde balalar salmaǵı qanday? Joqarı 8. Depopulyaciya júz berip atırǵan Evropa ellerinde qanday? 9. Niger, Mali, Uganda? Derlik 50% jas balalar 10. Balalar úlesi eń tómen eller? Yaponiya, Germaniya, Italiya, Greciya 11. Xalıqtıń jınıslıq quramı qanday? Erler menen hayallar derlik teń 12. Qaysı materiklerde erlerdiń, qaysılarında hayallardıń salmaǵı joqarı? Evropa, Arqa Amerikada hayallar, qalǵanı erler 13. Rawajlanǵan ellerde jıldan-jılǵa kekseler salmaǵı kóbeyip, jaslar úlesi azayıp barmaqta? Tuwrıma 14. Qaysı mámleketlerde erler basım? Rawajlanǵan/rawajlanbaǵan 15. Rasa? Rasa sırtqı kórinis arqalı bir-birine parq etiwshi adamlar toparı 16. Dúnyada neshe tiykarǵı rasa bar? 4 17. Sol 4 rasa neshe % adamdı óz ishine aladı? 70% 18. Rasalardıń sırtqı kórinisi olardıń qábiletleri hám insanıylı pazıyletlerine tásir eteme? Yaq 19. Racizm ideyası qanday? 20. Neshinshi jılı Rasalıq kemsitiwlerdiń barlıq formaların tamamlaw haqqında Xalıqaralıq Konvenciya qabıllandı? 1965-jılı 21. Evropoid rasası 2 ge bólinedi? Nadurıs 3 ke bólinedi 22. Arqa Amerikada hayallar salmaǵı kóp. Durıs 23. Mulatlar evropoidlar menen hindulerdiń aralasıwı arqalı. Nadurıs 24. Afrikada tuwılıw eń tómen. Nadurıs 25. Mongoloidlar tiykarınan qay jerde jaylasqan? 26. Greciya balalar salmaǵı eń joqarı mámleket. Nadurıs 27. Jáhán xalqında erler úlesi 49,5 %. Nadurıs 28. Qubla Amerikada demografiyalıq krizis baqlanbaqta. Nadurıs 29. Efiop hám ural bul...? Aralas rasa 30. Ullı geografiyalıq ashılıwlar Amerikadaǵı rasalarǵa qanday tásir etken? Uyge tapsırma Ótilgen temanı úyde jaqsılap oqıp keliw


text:
«Voda Krıma» müessiseniñ yolbaşçısı Vladimir Bajenov bildirdi ki, qışnıñ eki ayı devamında Qırım suv anbarlarına suv kelmedi, Aqmescit suv anbarı ise aman-aman boş. Bu aqta o, fevralniñ 1-nde suv teminlevi problemleri operativ ştabınıñ toplaşuvında bildirdi.
«Suv anbarlarına kelgen suvnı saymaymız. Pek az. Qışnıñ eki ayı bitti, şunıñ içün şeer ve mesken noqtalarını yazda qabul etilgen suv teminlev rejiminde tutamız», – dedi o.
Bajenovnıñ aytqanına köre, Aqmescit suv anbarınıñ yedekleri bitmek üzere.
«Anda olğan suvnıñ qoqusı da pek yahşı degil, bu meseleni çezdik», – dep işandırdı o.
Bajenov qayd etkenine köre, Aqmescit suv anbarına tehnik bağlılıq Dzerjinsk suv borusı açılğan soñ bite.
2020 senesi noyabr ayında Kyivde Qırımnıñ suv resurslarınıñ monitoring neticeleri taqdim etildi. Olarğa köre, yarımadanıñ «suv küzgüsi meydanı» 2015 senesine baqqanda 2020 senesi tahminen 32% eksildi.
Bıltır dekabr ayında Qırımnıñ mesken-kommunal hocalıq nazirligi Qırım suv anbarlarınıñ tolmasına dair statistik malümat derc etti. Oña binaen, yarımadanıñ eñ az beş suv anbarı «ölü seviyege» yaqın.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Bunı Ukraina devlet hızmetiniñ saytı bildire, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Saat 14:15 maşınadan Donetsk sıñır bölüginiñ idaresine granatomöttan bir qaç atış etildi. Neticede hızmet binası, 3 sıñırcı zarar kördi», – denile beyanatta.
«Bundan da ğayrı, «LHC» boyeviklerinden «İzvarino» kiriş noqtasınıñ sıñır bekçilerine qorquzuv keldi. Olardan saat 21-ge qadar silânı teslim etip, «LHC» tarafını almağa talap eteler. Aks alda boyevikler kiriş noqtasını blok etmege ve sıñırcılarnı yoq etmege vade eteler», – dep bildire matbuat hızmeti.
Evelleri Devlet sıñır hızmeti şarqiy sıñırda 8 kiriş noqtasınıñ vaqtınca qapatıluvı aqqında ilân etken edi.


text:
Twitter mikrobloglar ağı Rusiye TİN-niñ Aqmescitteki temsilciliginiñ saifesini tasdıqladı. Bu, mavı tasdıqlav işareti peyda olğan Rusiye müessisesiniñ saifeçinden belli oldı.
Ukraina TİN birinci muavini Emine Ceppar buña “qabul etilmez” dedi.
"Dünya toplulığı ve BMT-niñ bir çoq azası Qırımnıñ işğalini tanımağanda ve Qırım bu Ukraina olğanını açıq-aydın bildirgende, Qırımdaki Rusiye TİN saifesiniñ tasdıqlavı qabul etilmez, dep qayd etemiz", - dep yazdı o.
Twitter, Qırımdaki Rusiye nazirliginiñ saifesini ne içün tasdıqlağanını açıq tefsir etmedi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Martnıñ 2-nde, Ukraina sıñırcıları kirüv-çıquv nizamını bozıp, Qırımnı qanunsız sürette ziyaret etken teatr ve kino akrtisası, Rusiyede nam qazanğan artistke Ukrainağa kirüvni yasaq etti. Bunı Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ matbuat hızmeti haber etti.
Berilgen malümatqa köre, aktrisa «Borıspil» ava limanına «Minsk-Kyiv» reysi ile kelgen.
«Rusiye vatandaşınıñ añlatqanına köre, Ukrainanıñ yarımadasına 2020 senesi baarden şahsiy yolculıqnen barğan. Amma aynı zamanda, Rusiye işğal etken Qırımğa diger yolculıqları da qayd etilgen. Ukrainada o kino çekişlerinde iştirak etecek edi», – dep yazıla bildirmede
Rusiye vatandaşı Memuriy uquq bozuvı aqqında Ukraina Qanunnamesiniñ 204-2 maddesine binaen memuriy mesüliyetke çekilgen. Onı Ukrainağa yibermegenler ve 3 yılğa kirüvni yasaq etkenler.
Aktrisanıñ adı ve soyadını belli degil, tefsirleri de yoq.
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ Herson bölüginiñ sıñırcıları memleketke bir çetel adamnı kirsetmegenler. Haber etilgenine köre, erkek “qanunsız Qırımnı ziyaret” etken.
İdareniñ malümatına köre, 2020 senesi sıñır nezareti vaqtında bölükniñ arbiy hızmetçileri türlü sebeplerden 50 kişini memlketke yibermegen.
Qırımnı qanunsız ziyaret etken Rusiye vatandaşını Ukrainağa yiberegenler. Bu aqta dekabrniñ 26-nda Ukraina Devlet sıñır hızmeti haber etti.
Evel, sıñırcılar Rusiye telekanalınıñ alıp barıcısına Ukrainağa kirişni üç yılğa yasaq etken ediler.
Bundan ğayrı, Ukraina Devlet sıñır hızmeti memleketimizge RT Rusiye telekanalınıñ operatorını yibrmegen edi.


text:
Mozambikta xoleradan 2 keşeneñ ğomere özelgän
İldä xolerağa qarşı köräş çaraların köçäytkännär
Berençe mäğ’lümatlarğa qarağanda, Mozambikta xoleradan 2 keşeneñ ğomere özelgän.
Sälamätlek saqlaw ministrlığı xolerağa qarşı köräş çaraların köçäytkän.
"Vibrio" dip atalğan bakteriya arqasında kilep çıqqan xolera azıq-tölek häm su aşa yoğa.
Köçle êç kitügä häm organizmda su yuğaltuğa kiterä torğan xolera, däwalanmasa, ülemgä kiterergä mömkin.
İldä çista su citmäw, tiz häm näticäle mediśina yärdäme kürsätä almaw awıru häm ülem qurqınıçın arttıra.
Bäyläneşle xäbärlär
Aşlıq koridorınnan uzğan korablar...
Qara diñgezdäge koridor aşa 501 korab belän 12 million tonnadan artıq aşlıq taşıdılar
İtaliyädä cir ubıluda yuğalğannarnıñ gäwdäläre tabıla
26nçı noyabr’dä bulğan afättä yuqqa çığuçılarnı êzläw däwam itä


text:
2019 jıldıń 29 sáýirinde «Tildarın» oblıstıq tilderdi oqıtý ortalıǵınıń oqıtýśısı A.Mırkemelova 7 mamır – Otan qorǵaýśılar kúnine oray memlekettik tildi úyrenip júrgen QR İİM Qostanay oblısınıń MQQB qızmetkerlerimen «Elin súygen er bolar» taqırıbında aśıq sabaq ótkizdi.
Sabaqtıń maqsatı – tıńdaýśılardı ultjandılıqqa, otansúygiśtikke tárbıeleý, patrıottıq sezimderin uśtaý.
Sabaq sayıs túrinde ótkendikten, tıńdaýśılar sabaqqa belsene qatıstı. Sayıs «Kúś bilimde», «Posterge salý», «Árip terý», «Maqal –sózdiń máyegi» dep atalatın kezeńderden turdı. Kezeńderdi eńserý barısında tıńdaýśılardıń bilimi, jańa álipbıdi meńgerý deńgeyi sınǵa tústi. Sonday-aq olar Otan, týǵan jer týralı maqal-mátelder men elimizdi qorǵaǵan batırlar týralı jaqsı biletindikterin kórsetti.
Sabaq Qazaqstan azamattarynyń patrıottyq rýhyn kóteretin «Kók týdyń jelbiregeni» ánimen ayaqtaldy.


text:
Aqyarda martnıñ 9-nda Oktâbr inqilâbı caddesinde bulunğan ukrain şairi, yazıcısı ve ressamı Taras Şevçenkonıñ abidesine yerli sakinler çeçekler qoydı. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Aqyarnıñ Ukrain milliy-medeniy cemiyetiniñ azaları Margarita Litvinenko, Oleg Leus ve Mihail Galunka birinciler sırasında çeçek qoyıp, şairniñ şiirlerini oqudı ve onıñ ayat yolu aqqında ayttılar.
Faaller şairniñ abidesinde bir qaç granit taşı qırılğanını qayd etti.
Lâkin kommunal hızmetler Tamir işlerine daa başlamadı.
Bir saat içinde bir qaç on yerli sakin daa çeçek ketirdi, bazıları şiir oqudı ve dua etti.
Ukrainada martnıñ 9-nda ukrain şairi ve ressamı Taras Şevçenko doğğanınıñ 205 yılı qayd etile.
Yalta sakinleri Şevçenkonıñ abidesine çeçek qoydı. Aqmescitte Rusiye tarafdarları da çeçek qoydı.
Taras Şevçenko 1814 senesi martnıñ 9-nda dünyağa kelip, edebiyat ve ressamlıq icadı sayesinde meşur oldı. O, ukrain medeniyetiniñ eñ büyük timsallerinden biri ola.


text:
Qırım energetik qamaçavınıñ aqibetleri içün halqara qanuniyetke köre mesuliyetni «işğalci-memleket Rusiye degil de, Ukraina çekecek». Bunı Qırım.Aqiqatqa Qırım uquq qoruyıcı gruppasınıñ idarecisi Vissarion Aseyev bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, qırımlılar içün Rusiye mesuliyetli olğanına baqmadan, yarımadanıñ energetik qamaçavından mesuliyet ukrain devletine keçecek, çünki o yarımadanı elektriksiz qaldırğan meseleni iç te çezmege tırışmay.
«Ukrain akimiyeti, birinciden, yapılğan cinayetni taqiq etmey – Herson vilâyetinde strategik inşaatlarnıñ bozuluvı. Eñ azından, cemaat bu taqiqat aqqında bir şey bilmey. Ekinciden – elektrik energiyasınıñ ğayrıdan berilmesine imkân yaratmay. Qırımlılardan bazıları İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesine muracaat etse, mesuliyet episi bir Ukrainağa qalacaq», – dey Aseyev.
Uquq qoruyıcınıñ fikrine köre, elektrik energiyasınıñ olmaması qırımlılarnıñ ayatına telükelidir. «Qırım sakinleri bu aqta halqara davalarnı azırlağanı aqqında malümat şimdi yoq. Ve biz, çoq şükür, yarımadada olğan fevqulâde vaziyetniñ qurbanları aqqında bir şey eşitmedik. Amma elektrik energiyasınıñ olmamasından bir kimsenen bir şey olsa, Ukraina mesuliyetli olacaq, şübesiz. Bundan da ğayrı, Rusiye işğalci-memleket olaraq mesuliyet çekecekmi, emin degilim», – dey o.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Qırım Fevqulâde işler nazirligi fevqulâde vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında teniyeley edi. Noyabr 23 künü yarımadada raatlıq künü olaraq ilân etilgen edi.
Noyabr 24 künü «Ukrenergo» bildirgeni kibi, işçiler bozulğan tiremelerniñ birini – «Kahovka – Titan» tamirlediler, amma faaller onı işlettirmege bermey. Qırım qamaçavınıñ idarecisi Lenur İslâmov Rusiye tarafından siyasiy mabüslerniñ, şu cümleden qırımtatarlarnıñ azat etilmesinde israr ete.
Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımda cuma künü Rusiyeden daa 300 generatornıñ kelmesini bekleyler. Bu afta andan endi o qadar generator ketirilgen edi.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.


text: QR Ūlttyq akademialyq kıtaphanasy - aqparattyq teñsızdıktı tömendetuge arnalğan memlekettık bağdarlamasynyñ qatysuşysy jäne kıtaphananyñ oqyrmandaryna, ärıptesterge är türlı treniñterdı, konsültasialardy, seminarlardy, aqparatty ızdestıru jäne IT-tehnologialar boiynşa jeke sabaqtar ūsynady. Sabaqtar elektrondyq resurstar zalynda, katalogtar zalynda, kıtaphananyñ aqparattyq bibliografialyq servis bölımınde ötkızıledı. Aldyn ala mälimdemeler qabyldanady. Treniñter: «QŪEK qalai jūmys jasau kerek» «Elektrondyq ükımet: tırkelu, ızdeu, on-line qyzmetterı» «Ğalamtorda aqparattardy ızdestıru» «Elektrondy poştamen jūmys ısteu(e-mail)» «Qaşyqtyqtağy tolyq mätındı derekter qorynyñ bazalarynda ızdeu» «Kömpüterde jūmys ısteudıñ negızderı» Kelesı telefon arqyly jazyluğa bolady: 47 27 15, İnternet zalynda, (№ 305 kab.). Konsültasialar jäne jeke sabaqtar: Elektrondyq katalogta ızdeu Zañ derekter bazalarynda ızdeu Kelesı telefon arqyly jazyluğa bolady: 47 26 57, Aqparattyq bibliografialyq servis qyzmetınde


text:
Kyivde yanvar 28-de Bütün dünya qırımtatar kongressi (BDQK) icra komitetiniñ yedinci toplaşuvı keçirile. Muzakere etilgen esas mevzulardan biri Qırımda qırımtatar halqınıñ vaziyeti ve qırımtatar açıq diplomatiyasınıñ strategiyası oldı. Bu aqqında Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi, halq deputatı Mustafa Cemilev Facebookta bildire.
«İşğal etilgen Qırımda olğan soñki adiselerden sebep BDQK icra komitetiniñ kün tertibine advokat Emil Kürbedinov ve faal Seyran Saliyevniñ yaqalanması kirsetildi», – dep yazdı Cemilev.
Yanvar 30-da Dünya qırımtatar kongressiniñ azaları Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonını ziyaret etmege planlaştıralar.
Bundan evel Dünya qırımtatar kongressi farqlı memleketlerniñ ükümetlerine 1944 senesi qırımtatar sürgünligini genotsid olaraq tanımaları içün muracaat etken edi.
Muracaat Avropa, Amerika, Latin Amerika, Afrika ve BMT yanında temsil etilmegen Birleşken milletler ve halqlarnıñ devlet azalarınıñ 300 memleketiniñ akimiyetine yollanılğan edi.
2015 senesi noyabr 12-de Ukraina 1944 senesi mayıs 18 qırımtatar sürgünligini genotsid olaraq tanığan edi.


text:
Sergey Aksönov, Moskova nezaretindeki Qırım başı ve Nazirler şurasınıñ reisi vazifelerini ayırmağa Qırımnıñ rusiye parlamente teklif etti.
Qırım parlamentiniñ saytındaki vesiqada yazılğanı kibi, Aksönov, 2014 senesi oktâbr 9-ından "Qırım Cumhuriyeti başı vazifesiniñ Qırım Cumhuriyetiniñ Nazirler Şurasınıñ reisi vazifesinen birleştirmek" qararını amelsiz tanımağa muracaat ete.
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönovnı kene beş yıllıq müddetke sayladılar. Bu qararğa sentâbr 20-sinde Kreml nezaretindeki Qırım parlamentiniñ mebusları bir ağızdan rey berdiler. Şu künü Qırım ükümetiniñ rusiyeli başlığı da istifa etti.
Sergey Aksönov, ükümetniñ yañı terkibini toplamaq içün eki aftağa yaqın vaqıt kerek, dep ayttı ve Nazirler şurasınıñ vazifesini vaqtınca becermege Yuriy Gotsanükni tayinledi.


text:
Qırım yalısında zapt etilgen ve bir yıldan soñ Rusiye tarafından Ukrainağa qaytarılğan «Nikopol», «Berdânsk» ukrain katerleri ve «Yañı Qapu» buksiriniñ çarşenbe-cumaaqşamı künleri kelmesi beklenile. Bu aqta Ukraina Silâlı quvetleri Arbiy-deñiz quvetleriniñ komandanı İgor Voronçenko UNN agentligine izaat berip bildirdi.
«(Gemiler – QA) avuştırıla. 20-21-nde (kelmesini – QA) bekleymiz», – dedi o, agentlikke.
Voronçenko, qayda kelecegini tam olaraq aytmadı. Qırım.Aqiqatnıñ arbiy menbaları bildirgenine köre, gemiler Mıkolayıv vilâyetiniñ Oçakov limanına kelecek. Muarririyet, bu malümatnı teşkere.
Bazarertesi künü, noyabrniñ 18-nde, bir yıl evelsi Qara deñizde Keriç boğazı yanında zapt etilgen «Nikopol», «Berdânsk» ukrain katerleri ve «Yañı Qapu» buksiriniñ Rusiye tarafından qaytarıluv esnası başlatıldı, dep bildirdi Ukraina Arbiy-deñiz quvetleriniñ komandanlığı. Bundan evel ukrain gemileriniñ Ukrainağa qaytarılması aqqında Rusiye Tış işler nazirligi bildirgen edi.
2018 senesi noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, berilgen malümatqa köre, üç Ukraina arbiy gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Ukraina deñizcileriniñ 6 yılğa qadar azatlıqtan marum qalması mümkün edi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
«Qırım» qırımtatarlarnıñ cemaat areketi aqımdaki seneniñ soñuna qadar şekillendirilecek. Qurultaynı dekabr ortasında keçirmege planlaştırıla. Ondan soñra areket kendi faaliyetini cumhuriyet ve Aqyardan tış – Rusiyeniñ sekiz regionında – tarqatmağa planlaştıra.
Bu aqqında «Qırım» areketini meydanğa ketirmek teşebbüsçilerinden biri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ sabıq azası Remzi İlyasov oktâbr 20-de Aqmescitteki matbuat konferentsiyasında bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye qanunları boyunca meydanğa ketirilgen yañı areket Mecliske qarşı çıqmaycaq ve Qırım ve Rusiyeniñ federal akimiyetleri ile iş tutıp, qırımtatarlarnıñ problemlerinen oğraşacaq, «Qırımnıñ» esas maqsatlarından biri – 2020 senesine qadar halq ilerilemesiniñ köntseptsiyasını azırlamaqtır.
«Qırım» cemaat areketi qırımtatarlarnıñ idare alternativaları olaraq meydanğa ketirilmey, bizim aramızda em Meclis azaları, em de Qurultay delegatları bar. Bizler qırımtatar halqı aqqlarınıñ ğayrıdan tiklenmesi ve imayesi işinde evelden Qurultay belgilegen bazı ğaye ve printsiplerge qol tutamız. Bugünde-bugün er bir delegat ne yapılacağını tüşünmeli, em de Qurultay qarar alğanda mesülietli olmaq kerek», – dep qayd etti Qırım «devlet şurasınıñ» spiker muavini.
Meclisniñ daa bir sabıq azası – uquqçı Teyfuk Gafarov bildirdi ki, dekabr ayına qadar «Qırım» yarımada regionlarında 5-6 toplaşuv keçirip, yañı teşkilâtnıñ nizamnamesini belgileycek ve qurultay delegatlarını saylaycaqlar.
Umumen, İlyasovnıñ aytqanına köre, «Qırım» 10 subyektni qaplap almağa planlaştıra: Qırım, Aqyar, Krasnodar ülkesi, Tataristan, Başkortostan, Rostov-na-Donu, Samara, Moskva, Moskva vilâyeti ve Sankt-Peterburg.
Onıñ bildirgenine köre, «Qırım» «qapuları» ayrı faaller ve cemaat teşkilâtları içün açıqtır.
Malüm olğanı kibi, 2014 senesi avgust ayınıñ soñunda Qırımtatar Milliy Meclisi Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım «akimiyetinen» ibirlik tutqan üç azanı Meclis erkânınan çıqardı. Olarnıñ arasında Remzi İlâsov, Teyfuk gafarov ve Zaur Smirnov barlar.


text:
Ukrainanıñ topraq bütünligine destek bildirmek içün keçirilgen miting. Ahtem Çiygoz – sadeve Qırımttatar Milliy Meclis reisiniñ öuavini degil. O menim eski dostım da ola, ve endi 2 yıl ve 3,5 ay devamında qanunsız surette Aqmescitniñ apishanesinde tutıla.
Ahtem Çiygoz esaretniñ maneviy ve cısmiy eziyetleri erkekçe cesür surette çıdamaqta. Ahtem Çiygoz bügün – öz halqına, ümde ve işançlarına, öz toprağına sadıq olmasınıñ nümünesidir.
Men, Qırımtatar Milliy Meclis reisi olaraq, Aqmescitte 2014 senesi fevralniñ 26-nda Ukrainanıñ topraq bütünligine destek bildirmek içün keçirilgen mitingke tamamınen mesuliyetlim.
Ahtem Çiygoz bügün – öz halqına, ümde ve işançlarına, öz toprağına sadıq olmasınıñ nümünesidir
İşğal olunğan Qırımda bügün Ahtem Çiygoz ve Ali Asanovnen Mustafa Degermenciniñ aqqından keleler.
2014 senesi fevralniñ 26-nda olğan mitingniñ ketişatını ve Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şura binası qarşısındaki kütleviy vaqianıñ devamında areket etken taraflarnıñ davranış tarzı ve rollerini obyektiv olaraq ögrenmek – mahkeme içün iç te meraqlı olmağanı maña ayan-beyandır.
Bundan da ğayrı, Ahtem Çiygoznıñ ve başqa qırımtatarlarnıñ aqqlarını ezgen Rus işğalci mahkemesi, Rusiye tarafından, halqara uquqnı ve öz qanunlarını bozıp, vaqıtınca işğal etilgen topraqta adaletli qararlar çıqarmaq mümkün degil.
Ahtem Çiygoz ve başqa saiyasiy mabuslar, olarğa qarşı iddia etilgen qabaatlar ne qadar saçma ve toqal olğanını köstermek içün «mahkeme meydanlarını» qullanalar
Rus işğalci mahkemeniñ qararına dair hayallarımız yoq.
Amma, kene de, Ahtem Çiygoz ve başqa saiyasiy mabuslar – qırımtatarları – olarğa qarşı Rusiye işğalci akimiyeti tarafından iddia etilgen qabaatlar ne qadar saçma ve toqal olğanını bütün dünyağa köstermek içün «mahkeme meydanlarını» qullanalar.
Olğan vaziyette, 2014 senesi fevralniñ 26-nda kütleviy mitingniñ teşkilâtçılarından biri olıp, RF CK 456-ci maddesi esasında, Ahtem Çiygoznıñ imayesi tarafından esas şaat olaraq «mahkemede» şahsen sözge çıqmaq kerek olğanımı tüşünem.
Refat Çubarov, Qırımtatar Milliy Meclis resisi
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
(Refat Çubarovnıñ Facebook saifesindeki yazısından alınğan)


text:
Söläyman I Qanuni
Söläyman I Qanuni (ğosmanlıça سليمان اول — Süleymân-ı evvel, törekçä Birinci Süleyman, Kanuni Sultan Süleyman; 1494-1566) Ğosman İmperiäse 10-nçı soltanı (1520 yıldan), xälifä (1538 yıldan).
Söläyman Ğosmannar näselennän iñ böyek soltanı bulıp sanala, ul idärä itkän çorında Ğosman İmperiäse üseşe iñ yuğarı däräcäsenä citä.
Awrupada Söläymannı Söläyman Zinnätle dip yörtelä, möselman dönyasında Söläyman Qanuni dip atala.
Tärcemäi xäleYзrәpTү
Söläyman I 1494 yılda Trabzon şähärendä soltan Selim I häm Äyşä Soltan Xafsa (Qırım xanı Meñle Gäräy I qızı) ğailäsendä tuğan.
1512 yılğa qädär Söläyman Qırımda Käfä şähärendä bäkläribäk (törekçä Beylerbeyi) bulıp xezmät itä.
1520 yılda soltan Selim I ülgännän soñ 26 yäşlek Söläyman Ğosman täxetenä utıra.
Üz xäkimlege başında Söläyman Misır äsirlären törmädän azat itä.
YawlarYзrәpTү
Aktiv höcümçän säyäsät näticäsendä Söläyman I 1521 Belgrad şähären basıp ala.
1526 yılda Moxaç yanındağı suğış näticäsendä Söläyman I Macarstan patşası Layoş II citäklägän ğäskärne tar-mar itä, Layoş II qaçıp çigengändä sazlıqta bata. Suğış näticäsendä Macarstannıñ zur öleşe Ğosman imperiäsenä quşıla.
1530 yıllarda Söläyman I Ğiraq, Rodos utrawı, Egey arxipelağı küp utrawları, Tripolitaniä, Älcäzäir illären basıp ala.
1533 yılda soltan Azärbäycanğa höcüm itkäç, Täbriz şähären basıp ala.
Söläyman I Qawqazda İranğa qarşı kisken köräşne alıp bara.
Söläyman Qanuni häm tatar däwlätläreYзrәpTү
Söläyman Qanuni idärä itkän çorında Qırım xanlığı Ğosman İmperiäsenä kerä.
Qırım xanlığı başqalası Baqçasaray qalasında tuğan Safa-Gäräy Qazan xanlığı täxetenä 1524 yılda utırğaç Ğosman İmperiäsennän bäylelegen tanığan, xättä Seber xannarı Ğosmannardan protektoratnı tanığandır.
1541, 1552, 1555, 1555 yıllarda Qırım xanlığı belän töreklär Rusiägä qarşı yawlarnı oyıştıra.
Soñğı suğışYзrәpTү
1566 yılda Söläyman 13-nçe xärbi yawğa barğanda Macarstanğa qarşı suğışta Sigetvar kirmäne qamalışı waqıtında wafat bulğan.
Söläymaniä mäçete yanındağı ziratta yaratqan xatını Roksolana törbäse yanında kümelgän.
Qanun-namäYзrәpTү
Söläyman I idärä itkän çorda qanunnamä eşkärtelä häm qabul itelä: idärä tärtibe, aqça tärtibe, wiläyätlär tärtibe, xärbi-xucalıq tärtibe, bilämälär häm krestiannar torışı turında qanunnar raslana. Şunıñ öçen Qanuni dip yörtelä.
Söläyman I mäçetlär, saraylar, nığıtmalar tözeleşenä zur iğtibar birgän. Söläyman I idärä itkän çorda Sinan Miğmar mäşhür binalar tözi.
ĞailäYзrәpTү
Söläymanğa ulın tapqan berençe känizäge - Fülane bulğan.
Söläymannıñ ikençe känizäge - Gölfäm Xatın bulğan.
Öçençe känizäge - çerqas näselennän Maxidevran Soltan yä Gölbahar bulğan.
Söläymannıñ dürtençe känizäge häm berençe qanunlı xatını - Anastasiä (başqa çığanaqta Aleksandra) Lisovskaya yäki Hürrem Soltan, Awrupada anı Roksolana dip yörtelä. Ul qızın Mihrimah, ulın Abdalla, ulın Selim, ulın Cihangir taba. Roksolana häm Söläyman ulı Selim soñraq täxetkä utıra.
SurätlärYзrәpTү
Sinan tözegän Söläymaniä mäçete İstanbulda
SıltamalarYзrәpTү
- CyлeйMaH BeлиkoлeпHый. ПporpaMMa «Эxa MockBы» из циkлa «Bcë Tak»
- Гapoлbд ЛэMб CyлeйMaH. CyлTaH BocToka 2019 eлHың 22 июHb kөHeHдә apxиBлaHraH.
- A. A. ШapибжaHoBa, P. B. ШapибжaHoB. CиMBoлиka BлacTи ocMaHckoro cyлTaHa: фaHTacTичeckиe зBepиHыe oбpaзы Ha яTaraHe CyлeйMaHa BeлиkoлeпHoro 2012 eлHың 21 okTябpb kөHeHдә apxиBлaHraH.
- MaBзoлeй CyлeйMaHa BeлиkoлeпHoro Ha ИckyccTBo иcлaMa(үлe cылTaMa)
- A. Б. Шиpokopaд CyлTaH CyлeйMaH BeлиkoлeпHый и ero иMпepия 2013 eлHың 15 ceHTябpb kөHeHдә apxиBлaHraH.


text:
Qoğam ökilderiniñ arasında narazı toptardıñ köptigine jäne saylau turalı zañdarğa özgeris engizudiñ qajettiligine qaramastan 10 qañtarda saylau ötkeli jatır. Qoğamdıq pikirler aluan türli. Biri jaqtap, biri dattap, san-saqqa jügirtip jatqardar da köp. Bilik partiyasına degen qoğamdıq senimniñ jıldan jılğa tömendeni jasırın emes, tipti onı "Nwr Otan" müşeleri de aşıq moyındap otır.
Sondıqtan da, saytımızda aldağı saylauğa baylanıstı birqatar partiyalardıñ ökilderi qatısqan "Swhbat seriyası" jobasın jasağan bolatınbız. Oğan saylauğa tüsip jatqan 5 partiyanıñ ökilderi qatısıp, swraqtarğa jauap berdi. Atalğan swhbat seriyasın Demokratiyalıq partiya ökili, azamattıq belsendi Irısbek Toqtasın qorıtındıladı. "Aldağı saylau demokratiyalıq alğa basudıñ ornına keri ketudi körsetedi" degen Dempartiya ökili saylau men saylaudıñ ädildigi jäne özge de taqırıptarğa qatıstı swraqtarğa jauap berdi. Tolığı swhbatta...
Arnamızğa jazılıp, täuelsiz basılımğa qoldau körsete ketuleriñizdi ötinemiz!.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ ofisi Ukraina Medeniyet nazirligine qırımtatar tiliniñ latin urufatınıñ kirsetilmesi ile bağlı teklifi ile muracaat etti. Mütenasip mektüp Ukraina baş nazir muavini olğan medeniyet naziri Vâçeslav Kirilenko adına yollanıldı.
«Öyle oldı ki, qırımtatar tiliniñ kitabeti bir qaç kere islâattan keçti, amma SSCB vaqtında onıñ kirill elifbesine keçüvi eñ zor mesele oldı. Qırımtatar tiliniñ fonetik tertibatını köz ögüne alğan mütehassıslar defalarca qırımtatar tiliniñ latin urufatına keçüviniñ zaruriyeti aqta sualni kötergen edi», – denile Vekâletliniñ matbuat hızmetiniñ beyanatında.
Qırımtatar Milliy Qurultayı 1993 senesi qırımtatar tiliniñ latin urufatı esasındaki yañı elifbesini qabul etti. 1997 senesi Qırım Yuqarı Şurası qırımtatar tiliniñ elifbesini latin urufatına keçirmek kibi qararnı aldı, amma işbu qararnı müddetinde öyle de amelge keçirmediler.
«Nazirlikniñ devlet til siyaseti boyunca vekâletini közde tutıp, qırımtatar tiliniñ latin urufatı negizinde qullanılması boyunca sualni baqıp çıqmağa rica etem. Şu cümleden, latin urufatına keçüv vazifelerini, basamaqlarını ve planlaştırılğan tedbirlerniñ yapılması üzerinde nezaretni», – dep yaza qırımtatarlarnıñ yetekçisi Mustafa Cemilev.
Nazirge Vekâletliniñ faaliyetini temin etken bölük mütehassıslarınıñ işbu meselege qoşulmağa azır olğanları aqta haber ettiler.


text:
Cumaertesi künü, oktâbr 4-te, Ukrainanıñ musulman cemiyetleri musumanlarnıñ eki büyük bayramlarından biri olğan Qurban bayramını qayd etecekler.
Bu sene «Umma» Ukraina musulmanları Diniy idaresiniñ din cemiyetleri Qırımdan ve Donbassta keçirilgen arbiy areketler yerlerinden köçip kelgen adamlarğa qurban etini tarqatmağa qarar berdiler.
Bunı «Umma» UMDİ matbuat hızmeti bildire.
Cumaertesi künü saat 8:30 bayram namazı qılınacaq. Onı «Umma» UMDİ müftisi Said İsmagilov Kiyev İslâm medeniyet merkeziniñ camisinde keçirecek. Ondan soñra balalar ve büyükler içün kontsert ötkerilecek.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, bayram tedbirlerinden soñ ve bayramnıñ ekinci künü qurbanlar çalınacaq. İmkânı olğan er bir musulman adamı qurban çalmaq kerek.
«Bu sene «Umma» UMDİ din cemiyetleri qurban etini Qırım ve ATO yerlerinden köçip kelgen adamlarğa bermege qarar aldılar. Paytahtnıñ (Kiyevniñ – muarrir) yardımğa muhtac musulmanları ve köçip kelgenler bazar künü, oktâbr 5-te, etni alacaqlar», – dep bildire UMDİ.
Buğa, qoy ve tekeler qurban ayvanları sayıla. Bayram namazından soñ, ya da bayramdan soñ eki kün içinde qurban çalına. İmkânı olğan er bir musulman qurban çalıp, yardımğa muhtac olğan adamlar ve musafirlerinen paylaşmalı.
Qurban etini üç parçağa böleler: birincisini özüne qaldıralar, ekincisini musulmanlarğa hayriye olaraq bereler, üçüncisini ise – soy-soplarğa bereler.
Musulmanlarnıñ Qurban bayramı Qırımda raatlıq künü olaraq ilân etildi. Bundan sebep işğal etilgen yarımada sakinleri oktâbr 6-da raatlanacaqlar.
Qurban bayramı – hac ibadetiniñ yekünlenmesini ifade etken islâm bayramıdır, onı Oraza bayramından 70 kün keçken soñ qayd eteler.


text:
Rusiye akimiyeti, "Tavrida" trassası 81%-ğa azır, dep haber ete. Aynı vaqıtta Qırımnıñ rusiyeli ükümetiniñ reisi Yuriy Gonçar, inşaat işleriniñ tış icracısı Ao "VAD"-ğa qarşı iç bir şikâyet olmağanını ve "VAD" ileride de Qırım yollarınıñ qurulışına sımarışlarnı alacağını, ayta.
"Eñ büyük federal leyhalarında olğan "Tavrida" trassası, yekünlenmekke yaqınlaşa. Qırım başı ile (Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov - QA) yolnı aylanıp, inşaat işlerini teşkerdik. Bugünde-bugün trassa 81%-ğa azır. Kefe (Feodosiya) civarındaki Primorskiy qasabasından Qarasuvbazarğa (Belogorsk) qadar 85 kilometrlik arazide faal tarzda işler yapıla. Bu, tış icracısına iç bir şikâyet olmağan, er şey semereli ve cedvel boyunca yapılğan siyrek allardan birisidir. Yahşı nufzunıñ degeri büyüktir. Tamam bunıñ içün "VAD", Qırımda belediye ve rayon yollarınıñ yekâne qurucısı olacaq", - dedi Gonatsük.
Onıñ aytqanına köre, trassa qurulışı yerinde yerleşken topraq paylarınıñ qırımlılardan satın alınması problemalı bir mesele olıp qala.
"Yılnıñ soñuna qadar biz, bütün kerekli añlaşmalarnı imzalap, adamlarnen bu meseleni çezmelimiz", - dep qayd etti Qırım ükümetiniñ başı.
Rusiye tarafdarı olğan Qırım faal Lenur Usmanov, Qırım.Aqiqatqa tefsir bergende, becerilgen işniñ keyfiyeti aqqında netice çıqarmaq daa erte, dep ayttı.
Tek yolnı eki yıl qullanğan soñ ise, tış icracısınıñ iş keyfiyetinde emin ola bilirmizLenur Usmanov
"Becerilgen işlerniñ keyfiyeti aqqında aytmaq daa erte, çünki şimdilik yolnıñ bu qısmınıñ qurulışınıñ yalıñız körülme tarzında qiymet kese bilemiz. Tek yolnı eki yıl qullanğan soñ ise, tış icracısınıñ iş keyfiyetinde emin ola bilirmiz. Qırımlılar, Kefe trassasınıñ millionlarce rublege yapılğan tamirinden deral soñra süyrelip başlağanını daa yahşı hatırlay", - paylaştı faal.
Rusiye jurnalisti Oksana Yakubets, onıñ malümatına köre, "VAD" işhanesi Qırımda yol qurulışınıñ eñ yahşı kontraktlarını endi "elge keçirgenini" aytıp berdi.
"VAD" Qırım yol aqçalarına bayağı vaqıt uzana edi. Umumen, bu struktura ya da onen bağlı şirketler, Qırımnıñ eñ paalı leyhalarını öyle de zapt etti", - qayd etti jurnalist.
O, "Tavrida" trassasında çoq qaza olğanı içün, oña "ölüm yolu" degenlerini ve bu, trassanıñ eksiklerini köstere, dep qoştı.
Kerçek icra budjetniñ esaplağanına uymay. "Tavrida" "ölüm yolu"nda qazalarnıñ sayısı, bunı yahşı köstereOksana Yakubets
"İşniñ keyfiyeti, şübesiz, belediye unitar müessiseleriniñ (MUP) asfalt töşemesinden yahşıca, amma kerçek icra budjetniñ esaplağanına uymay. "Tavrida" "ölüm yolu"nda qazalarnıñ sayısı, bunı yahşı köstere. Aksönov, Qırım "qazanı" başında qalmaq içün, qıta şorbacılarını olğanı kibi piyazlay", - qayd etti jurnalist.
Rusiye içtimaiy palatasında çalışqan mimar ve cemaatçı Olga Veçerge köre, Qırımnıñ rusiyeli ükümeti, "VAD"nıñ yekâne tış icracısı olaraq saylanılğanını kerçek sebeplerini aydınlatmaz.
"Tecribeme köre, Qırım akimiyetiniñ iç bir sözüne inanmaq olmaz. Onıñ içün, Qırımda yekâne inşaatçını saylanuv kerçek sebepleri, büyük ihtimal ile, Gotsanükniñ aytqanınen bir kelmey", - dedi Qırım.Aqiqatqa cemaatçı.
"VAD" şirketini bu mesuliyetli vazifege lâyıq sayğan rusiye blogeri Aleksandr Gornıy, Qırım yollarınıñ yekâne qurucısınıñ saylanmasına biraz daa optimistik baqa.
"VAD" şirketiniñ qıtada (qomşu Rusiyede - QA) büyük ihtisaslı itibarı bar, bunı biz Qırımda "Tavrida" qurulışında da kördik. Qırımlılar, mahsus yol qurulışını baqmaq içün kele edi, çünki işlerniñ tezligi ve koordinatsiyasına şaşa edi. Şübesiz, şirket idaresi pek küçlüdir. Tış hızmetçilernen problemalarımız oldı, amma umumen alğanda işlerniñ keyfiyeti ve süratından memnünim. İşhane ileride de Qırımda çalışacağını tahmin etmek mümkün, çünki o, Qırım kerçeklerini endi añlay ve olarnen çalışmağa bile. Onıñ içün, bu şirket yekâne icracı olacağına qarşı itiraz etip olamayım, ve Qırım yol şirketleri "VAD"dan örnek alacaqlarına ümüt etem", - paylaştı öz fikrinen bloger.
Malümatname: "Tavrida" trassası qurulıp bitken soñ, Qırımnıñ rusiyeli memurlarına köre, o, künde 40 biñ maşna qabul etip olacaq. 2019 senesi avgust ayında AO "VAD" şirketiniñ baş müdiri Valeriy Abramov, "Tavrida" trassası 2020 senesi dekabrde teslim olunacaq, dep Rusiye prezidenti Vladimir Putinni işandırdı.


text:
Qırımnıñ rusiyeli Naqliyat Nazirligi, Yaltada turistlerni Ay Petri yaylasına taşıcaq "ekspress-taksi" çalışıp başladı, dep bildire.
Müessisege köre, bilet satqan kassalar avgustnıñ 16-sında çalışıp başladı. "Ekspress-taksi"niñ fiyatı 450 ruble.
Taksiniñ, Yalta Avtomobil Vokzalınıñ aşağıdaki platformasından ve "Mishor - Ay Petri" alat yolunıñ aşağıdaki ve yuqarıdaki stantsiyalarından qatnağanı bildirile.
Ay Petri platosına yol yük maşnaları ve yolcu avtobusları içün qapalı, amma bu yasaq ağırlığı 3,5 tonnağa qadar olğan yengil naqliyatqa ükümsürmey.


text:
Keriç keçiti mart 25 künü saat 15-ke qadar işlemeycek.
Bunı Yekâne naqliyat müdirligi bildire.
«Keriç keçiti bugün «Qırım» limanında tamir işlerniñ alıp barılmasından sebep 6:45 – 15:00 saatleri arasında çalışmaycaq. Faqat, «Kavkaz» limanından Keriç deñiz ticariy limanına «Glükofilousa» paromı qatnaycaqtır», – deyler müessisede.
Müdirlikniñ malümatına köre, saba çarşenbe künü, «Kavkaz» limanında nevbette 500 yengil, «Qırım» limanında – 5 yengil maşina tura edi.
Krasnodar diyarı tarafından yük yolağında 1476 maşina qayd etilgen. Olardan Novorossiysk – Keriç deñiz ticariy limanı marşrutı boyunca 240, Kavkaz – Qırım limanı marşrutı boyunca – 1236 maşina çıqacaq ola.
Qırım tarafından 414 yük maşinası qayd etilgen. Keriç deñiz ticariy limanı – Novorossiysk limanı – 46 maşina, Qırım-Kavkaz limanları – 366 maşina nevbbette tura.
Keriç parom keçitinde iskele tamirine yañı yıl bayramlarından soñ başladılar.


text:
Şañıraq oqiğasına baylanıstı 18 jılğa sottalğan dissident aqın Aron Atabek auruhanada jatır. Bwl aqparattı alğaş bolıp qwqıq qorğauşı Baqıtjan Töreğoj..
Bügin Türkistan qalasında Türki tildi memleketterdiñ Parlamenttik assambleyası Plenarlı otırısı bastaladı. Otırısqa Türki tildi memleketter Intımaqtas..
Soltüstik Koreya Japon teñizine zımıran attı, bwl turalı Oñtüstik Koreyanıñ aqparat qwraldarı habarlardı. «Yonhap» agenttigi taratqan mälimetke qarağ..
21-26 qırküyek aralığında Soltüstik Qazaqstan oblısı Mağjan Jwmabaev audanı Lebyaj'e auılındağı jeti qojalıqta barlığı mıñnan asa qws twmaudan qırılğa..
Keşe, 27 qırküyekte Qapşağay qalalıq sotı "terrorizmdi nasihattadı" degen ayıppen sottalğan belsendi Kenjebek Äbişevtiñ şarttı türde merziminen bwrın ..


text:
İşğal etilgen Qırımdan Rusiye açqan ateş neticesinde bir Ukraina sıñırı elâk oldı. Bu aqta Ukraina Devlet sıñır hızmeti bildire.
«Vaqtınca işğal etilgen Qırımdan raketa sistemalarından açılğan ateş neticesinde Herson vilâyetindeki Preobrajenka mesken noqtası rayonında bir sıñırcı elâk oldı. Ölgen diger insanlar aqqında malümat alına», – dep bildirdi Devlet sıñır hızmeti.
Ukraina Devlet sıñır hızmeti bildirgenine köre, Ukraina devlet sıñırı Rusiye, Beyazrusiye ve işğal etilgen Qırım tarafından Rusiye ordularınıñ ücümine oğradı.
Fevralniñ 24-nde saba 5-te Rusiye prezidenti Vladimir Putin «DNR» ve «LNR» gruppirovkalarınıñ ricasından soñ Donbasta mahsus operatsiya başlana, dep bildirdi.
ABD prezidenti Joe Biden Rusiyeniñ Ukrainağa kerçekleştirgen «sebepsiz ücümini» takbih etti. Onıñ aytqanına köre, vaziyetni Beyaz Saraydan ve milliy telükesizlik hızmetiniñ muntazam haberlerini taqip etecek.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Cenk vaziyetini ilân etti.
Amerika istihbaratı Rusiye Ukrainağa ücüm ete bile, dep tenbilegen edi. Moskva Ukraina sıñırlarında tahminen 150 biñ arbiy ve tehnikanı topladı. Kreml, ücüm etecegini inkâr etken edi.


text:
Qırımtatar muzıkalı-dramatik teatri taqımınıñ bazı hadimleri onıñ bediy reberi Bilâl Bilâlovnıñ işten boşatılğanı aqqında qarar alınğan soñ, işten boşaycağına dair ariza yazdı. Bu aqta avgustnıñ 30-nda Crimean tatars saytı haber ete.
“Tünevin teatr hadimlerini yañı yolbaşçısınen tanıştırdılar. Narazılıq maqsadınen 15-ten ziyade hadim işten boşaycaq oldı. Olar arasında baş rejissör Rinat Bektaş ve arasında 30 yıldan ziyade çalışqan eñ parlaq aktör ve solistler bar”, – denilmekte haberde.
“Bu ömürde bir kere emin yetilir. Men bizim qırımtatar teatrimizde 30 yıldan ziyade çalışam ve bunen ğururlanam. Bugün bizge kösterilgen namzetlernen razı degilmiz. Men öz istegimnen boşaycağım aqqında ariza yazdım”, – dep ayttı teatr aktörı Dilâver Settarov.
Haber etilgenine köre, Bilâl Bilâlov vazifesine keri qaytarılğan taqdirde, işten boşağan aktörlar işke qaytacağına ümüt ete.
Avgustnıñ 7-nde Qırımtatar muzıkalı-dramatik teatriniñ bediy reberi, Ukraina nam qazanğan sanat erbabı Bilâl Bilâlov işten boşatıldı. Rejissör uydurıq bir sebeplerden dolayı işten boşatıldı dep saya.
Rejissör daa evel işten boşatılğanı içün mahkemege muracaat etecegini haber etken edi. Teatr taqımı yolbaşçısına bütünley qol tuttı. Oña qol tutqanı aqqında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov da aytqan edi.
Bilâlov Qırımtatar muzıkalı-dramatik teatrinde 1989 senesi çalışıp başlay, 1994 senesinden itibaren onıñ bediy reberi-mudiri ola.


text:
NATO, Qara deñizdəki telükesizlik meselelerində Ukraina və Gürcüstan ilə işbirlikni geñləştirmege devam etecek ola, dep birldirdi aprelniñ 13-nde Brükselde brifing vaqtında alyansnıñ başı kâtibi Yens Stoltenberg.
«Ukrainanı daa turğun yapqan ve Avropatlantik istekleriniñ ilerilemesine yardım etken kenişmiqyaslı islâatlarını destekledik ... Qara deñizdeki telükesizlik meselelerinde Ukraina ve Gürcüstan ile işbirligimizni keñleştirmege devam etecekmiz ve Ukrainanıñ inkişaf etken imkânlarğa malik bir ortaq statusından tam şekilde faydalanıp olması içün çalışamız», – dedi o.
NATO baş kâtibi Yens Stoltenberg Rusiyeni Ukraina ile sıñırda, Qırımda ve Donbasta arbiy kerginleşmeni toqtatmağa çağırdı.
Martnıñ 30-nda Ukraina silâlı quvetleriniñ baş komandanı Ruslan Homçak bildirdi ki, Rusiye, «Zapad-2021» strategik talimlerine azırlıq manaçığınen Ukrainanıñ şarqiy sıñırlarına taktik gruppalarını çeke. Kreml, Rusiye ordusınıñ Rusiyede areket etmesi diger memleketlerni, hususan Ukrainanı qasevetlendirmemeli, dedi.
Ukrainanıñ ğarbiy ittifaqdaşları oña qol tutqanını bildirdi. Aprelniñ 2-nde ABD ve Ukraina prezidentleri Joseph Biden ve Volodımır Zelenskıy telefonda laf ettiler. Beyaz saraynıñ malümatına köre, «prezident Biden Rusiyeniñ Donbas ve Qırımdaki istilâsı vaziyetinde Ukraina suvereniteti ve topraq bütünligine qol tutqanını tasdıqladı».
Daa soñra Avropa Birliginiñ Tış siyaset ve telükesizlik siyaseti yuqarı temsilcisi Josep Borrell Ukraina akimiyetini Rusiye tarafından yapılğan istilâ vaziyetinde «Avropa Birligi destek köstergenine» işandırdı.
Sıñırda ve Donbasta olğan adise-vaqialar sebebinden NATO da Ukrainağa qol tutqanını bildirdi.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/12-11
Andrey Makareviç (pyc. AHдpeй BaдиMoBич MakapeBич) (11 dekäbr 1953, Mäskäw) - Sovet häm Räsäy cırçısı, muzıkantı, şağire, rässame, prodüsere, rok-törkeme "Maşina Vremeni" citäkçese, Atqazanğan Räsäy artistı (1991), Xalıq Räsäy artıstı (1999) A. Makareviç 11 dekäbrendä 1953 yılda Mäskäwdä tuğan. Ätise Vadim Makareviç (belorus-polyak milläte) - Böyek Watan suğışınıñ veteranı, suğış ğäribe, Karel frontında qatnaşuçı, suğıştan soñ näqeşçe häm uqıtuçı bulıp eşlägän. Änise Ninä Makarevıç (Şuylovıç, yähüd milläte) - tabibä (ftiziätr) bulıp eşlägän.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Türkimenstan prezidenti Qwrbanğwlı Berdimwhamedovtıñ wlı Serdar Berdimwhamedov Mäjilis deputatı bolıp saylandı. Jergilikti BAQ ökilderiniñ mälimetinşe..
Osı aptada Iran prezidenti Türkimenstanda resmi saparda boldı. Eki el arasında ıntımaqtastıqtı damıtuğa qatıstı 13 türli qwjatqa qol qoydı. Intımaqtas..
Özbekstannıñ YAngul' audanında mektep oquşılarına ata-analarınıñ tabiği gaz, elektr quatı men suğa qarızdarın bilip keludi tapsırğan. Bwl turalı Orta ..
Düniejüziniñ geografiyalıq kartasında özgeris boluı mümkin. Keşe Rumıniya parlamenti tarihta "Bessarabiya" degen ataumen belgili Moldova jeriniñ Rumın..
29 naurız küni «Atameken» alañında beyne baylanıs arqılı Wlttıq palata wsınğan «Twtınuşılardıñ qwqığın qorğau salasın damıtu arqılı qoğamdıq baqılaudı..


text:
Avropa parlamenti Rusiye ile munasebetler qararını tasdıqlap, hususan Qırım işğali sebebinden sanktsion basqını quvetleştirmege çağırdı. Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba sentâbrniñ 16-nda keçirilgen brifingde bu qararnı «sert» dep adlandırdı ve Ukraina tarafı «memnün qaldı», dep bildirdi.
Qararğa 494 Avropa deputatı rey berdi, 103 – qarşı çıqtı, daa 72 – bitaraf qaldı.
Avropa parlamenti aydınlatqan malümatta esas maddeler mevcut. Avropa Birligi içün em Avropa Birliginde, em onıñ tışında eñ esası «azatlıq, istiqrarlıq ve barışıq» ola, dep aytıla. Qararda «Rusiye akimiyetiniñ tecavuzcı siyaseti» bu qıymetler içün telükeli ola, dep qayd etile, Qırım işğali, Ukraina, Gürcistan ve Moldova topraq bütünliginiñ bozuluvı örnek olaraq kösterile.
Avropa parlamenti, Vladimir Putin akimiyette qalğan vaqıt devamında AB memleketleriniñ Rusiye gazı, cermayı ve diger maddelerden energetik bağını eksiltmege tevsiye ete.
Qararda qayd etilgenine köre, AB «Rusiye akimiyeti, Rusiye oligarhları, prezident Putinniñ ortaqları ve qorantalarınıñ azalarına qarşı insan aqları bozulğanı içün sanktsiyalarnı kirsetüv imkânlarını quvetleştirmeli».
«Bizim içün müim olğan şey vesiqanıñ normal işbirligine qaytmaq imkânsız olğanını qayd etmesidir, business as usual degen şey, Rusiye tecavuzcı siyasetini ve Avropa Birligine, Ukraina ait olğan Şarqiy ortaqlıq memleketlerine qarşı gibrid cenkini toqtatmalı, Gürcistan, Moldova ve Ukrainanıñ topraq bütünligi halqara seviyede tanılğan sıñırlarda ğayrıdan tiklenmeli», – dep qayd etti brifingde Kuleba.
Rusiye, Avropa parlamentiniñ qararını daa tefsir etmedi.
Mayısta haber etilgenine köre, Avropa parlamentinde Rusiye ile munasebetler strategiyasınıñ tevsiye leyhası azırlanıldı.
Avropa parlamentiniñ vesiqaları tevsiye olaraq qabul etile. Deputatlar Moskvağa qarşı bayağı sert siyaset çağıruvlarınen bir sıra qararnı qabul etken edi, amma Avropa komissiyası ve onıñ memleketleri – AB azaları bir çoq tevsiyeden faydalanmadı. Aynı vaqıtta Avropa komissiyası Rusiye AB ile yüzleşüv yoluna çıqtı, dep bildire, ve Moskva ile yañı munasebet strategiyası olmalı, dep aytıla.
Rusiye Avropa parlamentniñ reisi David Sassolige qarşı sanktsiyalar aqqında ilân etti.
Rusiye 2014 senesi Qırımnı işğal etti, soñra Ukraina, ABD ve Avropa Birligi er yıl uzatılğan iqtisadiy sanktsiyalarını kirsetti. 2021 senesi Ukraina akimiyeti yarımada işğaliniñ toqtatılması içün halqara meydançıq olacaq «Qırım platforması» quruluvınıñ teşebbüsçisi oldı.


text:
Çiñ sülâlesi
Çiñ sülâlesi (mancurca: Daicing gurun; çince 清朝 - Qīng Cháo; tercimesi - “temiz”) ya da Büyük Çiñ (çince 大清 - Dà Qīng) - Miñ sülâlesi yoq etilgen soñ 1636-1912 seneleri Çinni idare etken mancur sülâlesidir[1]. Aysin Göro aqraba tarafından qurulğan. Dzin mancur devletiniñ temelinde asıl olıp, adı 1636 senesi Çiñ soyuna deñiştirilgen edi. Mancur arbiyleri 1646 senesi Çinniñ aman-aman bütün territoriyasını zapt etken ediler. Lâkin vilâyetlerniñ patsifikatsiyası ve qavmiy çinlilerniñ (hân) çıqışlarınıñ bastıruvı, 1683 senesine qadar sürgen edi.
Çiñ sülâlesi idare etüv vaqtında basqıncı mancurlar pek çinleşti, amma bunen beraber, köçebelik tarzınıñ bazı unsurlarını saqlap olğanlar. İmperatorlıq azbarı, olarnıñ özüne tabiligini tasdiqlatmaq içün, memleketniñ erkek ealisine başlarnı tıraş etip mancur tarzına uzun saç örmesini yapmaq mecbur etken.
Çiñniñ inqiraz devri XIX asırda başlanğan. O, Ğarp memleketleriniñ tış istilâsı, memleket merkezi ve cenübinde hân isyanları ve cenkte mağlübiyetler müitinde keçken. Tış ve içindeki basqılarına qarşı çıqıp olamayıp, sülâle 1912 senesi fevralniñ 12-sinde Sinhay inqilâbınıñ neticesinde devrilgen edi. Sülâleniñ soñki ükümdarı, imperator Pu Yi, yapon cenkseverlerinden teşkil etilgen mustaqil Mancur devletina (1932-1945) yolbaşçılıq etmege birazdan soñ razı olğan.
- ↑ Gascoigne, Bamber. (2003). The Dynasties of China: A History. New York: Carroll & Graf Publishers. ISBN 0-7867-1219-8 (Paperback).


text:
Ukraina ile sıñırnıñ yanında yerleşken Rusiye Ğarp arbiy bölgesiniñ 20-nci ordusı taqım-ştab talimleri çerçivesinde köterildi. Bunı noyabr 17-de Rusiye Mudafaa nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Nazirlik qayd ete ki, talimlerde «strategik yönelişlerden birinde duşmannı yoq etüv vastaları qullanacaqtır. Rusiye arbiyleri idare sisteması boyunca malümatnı paylaşmağa tırışacaqlar, dep aytıla Rusiye Mudafaa nazirliginiñ haberinde».
Matbuat hızmeti qayl ete ki, talimler plan boyunca ve «2016 senesi Ğarp arbiy bölgesi ordusınıñ azırlıq programması çerçivesinde keçirile».
Noyabr başında Rusiye ve NATO Balkanlarda talimler keçirgen ediler.


text:
Lviv jurnalisti Yuriy Lelâvskıy 2014 senesi Qırım ilhaqınıñ tesadufiy şaatı oldı, Rusiye-Ukraina cenki başlağanda şarqta çalıştı, eki kere Rusiye tarafdarı aydutlarğa esir tüşken edi. Qırım ve Donbastaki adise-vaqialar, esirlikten soñ ayatındaki deñişmeler, icadiy jurnalist planları aqqında Yuriy Lelâvskıy Azatlıq Radiosına tarif ete.
– Esirlikte çoqtan, 2014 senesi, olğan edim, onı büyük bir facia olaraq körmegen edi – buña cenk vaqtında hususiy bir vaziyetke kibi yanaştım. Elbet, esirlikten soñ başqa oldım: raat barışıq ömürniñ qıymetini bilip başladım, er vaqıt deñişe bilecegini añlayım.
– Ne vaqıt orduğa ketmege qarar aldıñız?
Qırım ilhaqını öz közümnen körgende bu fikir ilk sefer peyda olğan edi. «Yeşil adamçıqlar» yüre, sanki «Mars ücüm ete» filminden çıqtılar
– Qırım ilhaqını öz közümnen körgende bu fikir ilk sefer peyda olğan edi: anda jurnalist olaraq keldim, ve bir çoq şey acayip körüne edi. «Yeşil adamçıqlar» yüre, sanki «Mars ücüm ete» filminden çıqtılar. Qırımdaki arbiy bazalarımıznı «Don qazaq askerleri» blok ete.
Qırımğa ketmege azırlanğanda jurnalist Andriy Kulıkov maña yardım etecek qırımtatarlarınıñ telefonlarını berdi. Aqyarğa kelem, tarif etilgen insannı körem – o, men özümni tanıtacam, dep bekley. Lvivde qayd olğanımnı pasportta kösterdim.
– Yani «kimlik» esnası muvaffaq oldı?
Qırımtatarlar cesür edi, olar Qırımnı qorçalamağa azır ediler
– E. Meni eñ çoq ayrette qaldırğan şey: yanımda olğan qırımtatarlar cesür edi, olar Qırımnı qorçalamağa azır ediler. Meni istihbaratqa kelgen gizli arbiy dep saydılar. «Yeşil adamçıqlar» olğan yerni, Rusiyege qoltutqan memurlar qayd olğanını, dağlarda nasıl areket etecegimni köstere bileler, dep aytqan ediler.
Qırımda çoq şey çıqardım, ve niayet «ZiK» telekanalında birinci Qırım levham çıqtı, menim yañı qırımlı dostlarım pek darıldı: «Vay, kerçekten adiy jurnalist ekensiñ». Levham yayınğa çıqqanına quvanğan edim, olar ise gizli arbiy ya da istihbaratçı olmağanımdan bozulğanlar. O vaqıt ne içün asker olmayım dep tüşündim.
– Orduğa arbiy komissarlıq vastasınen kettiñizmi?
– E. Amma bundan evel göñülli batalyonlarından birine barmağa istegim bar edi, esirlik sebebinden anda ketmedim.
Soñra arbiy komissarlıqqa bardım, 2016 senesi mayıs ayından eki buçuq yıl devamında (2018 senesi oktâbr ayına qadar) onuncı ayrı dağ-ücüm tuğayında hızmet ettim.
O vaqıt Rusiye-Ukraina cenki başlamasa, iç bir vaqıt orduğa ketmeycek insanlar Silâlı quvetlerde çoq edi
O vaqıt Rusiye-Ukraina cenki başlamasa, iç bir vaqıt orduğa barmaycaq insanlar Silâlı quvetlerde çoq edi. Olar askerlik yapmadı ve arbiy tecribeleri tek arbiy kafedra olğan edi. Özüm böyle insanlardan biri olam ve menim içün de olğan er şey tesirli edi.
– Şimdi nenen oğraşasıñız?
– Stsenariy yazam ve cenk aqqında filmniñ qurğusını yapam. Bu vesiqalı film tek ukrainalı seyircige degil de, adiy avropalılarğa da añlaşılsın isteyim, Ukrainadaki adise-vaqialar, memleket şarqındaki cenk aqqında bilsinler.
Menim eñ büyük problemim – stsenariy, o, çetel seyircige malümatnı añlayışlı ve tam bir şekilde bermeli.
Metinniñ aslı Azatlıq Radiosınıñ saytında derc etildi


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ faali Narima Celâl ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidenti saylâvları çerçivesinde saylâvcılarğa yapılğan tazyıq faktları aqqında haber ete. Bu aqta o Qırım.Aqiqat bergen izaaatında ikâye etip berdi.
«Sınıf başları ya da yataqhanelerniñ komendantları telefon vastasınen studentlerni azarlap, ciddiy nahoşluq çıqaracaqlarınen qorquzaraq, olarnı saylâv noqtalarına barıp, bülletenlerniñ fotosuretini çekmege mecbur eteler. Beñzer haberlerni çeşit türlü tibbiy, tasil müessiselerinden alamız. Anda vazifedar şahıslar iş kollektivi azalarına telefon açıp, saylâvğa barğan barmağanı aqqında soraylâr. Aslında yalan aytmağa fursatları yoq, çünki saylâv noqtalarınen daimiy bağ bar ve olar şu arada bu insan barğan ya da barmağanı aqqında haber eteler», – dep misal ketire faal.
Celâl ayrıca, ilhaq etilgen Qırımda saylâvlarnı serbest taqip etken kimse olmağanını qayd etti.
Qırım uquqimaye gruppası Qırım sakinlerine daa evel tazyıq yapılğanını qayd etip, hususan işhanelerniñ yolbaşçıları qırımtatar hadimleri saylâvlarğa qatnaşmasa işten boşatılacaq dep tehdit etken.
Martnıñ 18-nde Rusiyede prezident saylâvları ötkerile. Saylâvlar ilhaq etilgen Qırımda da teşkil etildi. Resmiy Kyiv, ayrıca bir qaç halqara teşkilât ve dünyanıñ bir çoq devleti yarımadada keçken saylâvlarnı tanımay. Qırım.Aqiqat metin yayınlavını yürseterek, Qırımda olıp keçkenlerni taqip ete.
Ukraina MİDi martnıñ 18-nde ilhaq etilgen Qırımda ötkerilgen saylâvlar qomşu Rusiyedeki prezident saylâvlarınıñ qanuniyligini şübe doğurğanını beyan ete.
Yanvar ayında Qırımtatar halqı Milliy Meclisinıñ reisi Refat Çubarov çeşit millet mensübi olğan Qırım sakinlerini Rusiye prezidenti saylâvlarını boykot etmege çağırğan edi.
Fevralniñ 16-nda Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya cemaatçılığını ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidentiniñ kelecekteki saylavlarınıñ neticelerini tanımamağa çağırğan edi.
İlhaq etilgen Qırımda Rusiye prerzidentiniñ saylâvları tanılmaması aqqında ABniñ çetel işleri ve havfsızlıq siyaseti boyunca yüksek temsilcisi Federika Mogerininiñ beyanatında söz yürsetilmekte.
OSCE Rusiyedeki saylâvlarnı taqip etecek Demokratik institutlar ve insan aqları Bürosının (DİİAB) közeticileri, ilhaq etilgen Qırımdaki saylâv bölüklerinde iştirak etmegenleri aqqında haber ettiler.
Danimarka, Estoniya, Latviya, Litva, Poloniya, Romaniya, İsveç ve Ukraina MİDleriniñ yolbaşçıları Rusiye Qırımnı ilhaq etkenine dört yıl tolğanı munasebetinen umumiy beyanat azırladılar. Metinde qayd etilgenine binaen, Avropa tış işleri nazirleri «Qırımnıñ halqara kün tertibinden çoyulmasına musaade etmeycekler».


text:
Moskva şeer mahkemesi Moskva SİZOsında 70 kün devamında açlıq tutqan ukrain uçucısı Nadejda Savçenkonı apiste qaldırdı.
Bunı onıñ adliyecisi Nikolay Polozov Twitter saifesinde bildirdi.
Onıñ diger adliyecisi Mark Feyginniñ bildirgenine köre, mahkemeniñ Savçenkonıñ cezasını deñiştirmek «ya da oña ölmege imkân bermek» içün «soñki fursatı qaldı». Ukrain uçucısı mahkemede video bağı vastasınen iştirak etti.
Nadejda Savçenko dekabr ayında açlıqqa başlap, oña devam ete.
Fevral 19-da uçucınıñ imayesi bildirdi ki, o, glükozadan bile vazgeçti. Savçenkonıñ adliyecileri onıñ alı fenalaşqanını aytalar. Rusiyede Nadejda Savçenkonı Donbassta elâk olğan Rusiye jurnalistleriniñ ölümine alâqası olğanında qabaatlaylar.
İyünniñ soñunda separatistler onı esir alıp, Rusiye arbiylerine teslim ettiler. Bundan soñra Savçenkonı Rusiyede apiske aldılar. İmayeniñ malümatına köre, onıñ jurnalistlerniñ ölümine alâqası yoq, çünki o, esarette edi. Savçenko bütün qabaatlarnı red ete.
Yanvar ayınıñ soñunda taqiqatçılar Savçenkoğa qarşı sıñırdan qanunsız keçüv aqqında daa bir cinaiy iş açılğanını bildirdiler.


text:
Noyabr 18-inde Qırımda ava suvuqlaşacaq, deñişici bulutlılıq beklenile, yağanaqlar tahmin etilmey, Aqyarda gece ve saba yalıda bazı yerlerde duman.
Yarımada Gidrometeomerkeziniñ tahminlerine köre, Aqmescitte deñişici bulutlılıq, yağanaqlarsız. Ğarbiy yel 7-12 m/s. Ava arareti kündüz 16…18º.
Aqyarda deñişici bulutlılıq. SGece ve saba yalıda duman. Cenüp-şarqiy yel 5-10 m/s. Ava arareti kündüz 13…15º.
Qırımnıñ cenübiy yalısında deñişici bulutlılıq. Yağanaqlarsız. Şarqiy yel 7-12 m/s. Ava arareti kündüz 16…18º.
Keriçte deñişici bulutlılıq. Yağanaqlarsız. Şimaliy yel 5-10 m/s. Ava arareti kündüz 13…15º.
Yüksek yanğın telükesi sebebinden yarımadada furtuna havfı ihtarını noyabrniñ 18-ne qadar uzattılar.


text:
Estoniya Qırımnıñ qanunsız ilhaqını tanımamağa devam ete. Bunı BMT BA 76-ncı sessiyasında umumiy munaqaşalar vaqtında Estoniya prezidenti Kersti Kalyülayd ayttı.
«Biz işğal etilgen Qırımnı ve Ukraiananıñ şarqındaki vaziyetni unutıp olamaymız. Biz Ukrainanıñ topraq bütünligi, suvereniteti ve Rusiye tarafından Qırımnı ilhaq etme ıntılıvnı tanımama siyasetini desteklemege devam etemiz. Telükesizlik bölünmez. Ukraina telükesizligi - bizim de telükesizligimiz. BMT azası olaraq, menim memleketim Telükesizlik şurasınıñ kün tertibinde Rusiyeniñ Donbasqa qarşı tecavuzı ve Qırımnıñ qanusız işğal etilmesi meselelerini saqlamağa devam ete, – dedi o.
BMT Baş Assambleyası Donbas ve Qırım meseleleri çezilecek meydançıqlardan biri ola, dep tüşüne Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba Volodımır Zelenskıynıñ BM Baş Assambleyasınıñ sessiyasında iştirak etmek içün ABDge kerçekleştirecek ziyareti vaqtında «bütün muzakerelerde Qırım qırmızı yip» olacaq, dep bildirgen edi.
BM Baş Assambleyası yetmiş altıncı sessiyasını sentâbrniñ 14-nde açtı. BM Baş Assambleyasınıñ umumiy munaqaşaları sentâbrniñ 21-nden sentâbrniñ 27-ne qadar keçirilecek.
Sentâbrniñ 9-nda BM Baş Assambleyası «Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarındaki vaziyet» maddesini saqlav qararına ve onı Baş Assambleyanıñ 76-ncı sessiyası kün tertibiniñ leyhasına kirsetüvge qoltuttı.


text:
Ukraina vizalı rejimniñ kirsetilmesi aqqında qarar alsa, Kremlinde «Rusiyeniñ menfaatlarını közge alıp» tedbir köreceklerini vade eteler.
«Sade adamlarnıñ aqlarını biraz sıñırlamağa qarar alsalar, ve eger de viza rejim kirsetilse, soñ, elbette ki, bu vaziyet baqılacaq ve rus tarafı öz menfaatları içün kârlı sayğan qararlarnı alacaq», – dedi Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov.
Bu afta başında Ukraina Yuqarı Rada Yolbaşçısı Andriy Parubiy uyğunlaşuv toplaşuvı devamında deputatlarğa Rusiye ile vizalı rejimnı kirsetmek meselesini baqmağa teklif etken edi. Rusiyege şahsiy niyetlerinen kelgen «Ukrinform» ukrain agentliginiñ muhbiri Roman Suşenko, Moskva şeerinde yaqalanıp, «casuslıqta» qabaatlanğan soñ Parubiy böyle beyanatnen çıqtı.
Oktâbr 6 künü Yuqarı Rada kün mevzularına kirsetilgen bu sualni, yani Rusiye ile vizalı rejimniñ qullanılması meselesini, öyle de baqmadı.


text:
Qırımda koronavirus pandemiyasınen bağlı karantin tedbirleriniñ küçleştirmesini devam eteler. Yarımadanıñ rusiyeli akimiyeti, aprelniñ 3-ünden 6-sınace tam özüni izolâtsiya etüv rejimi kirsetilgenini ilân etti. Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov, bu, yarımadada kütleviy infektsiya olmasında vazgeçmek içün yapılğanını ayta.
Bu rejim altında bütün şeerara avtobuslar lâğu etildi, şeer içinde saba ve aqşam ekişer saat çalışalar. 65 yaşından büyük adamlarğa evlerinden 100 metrden çoq mesafege çıqmağa yasaq, qalğanlarına sadece tükân ve ilâchanege barmağa izin berile. Buña daa dayanmaq mümkün, amma aynı vaqıtta işten çıqaruvlar başlandı, adamlar paralarını coya. Körüngeni kibi, Qırım karantini uzanacaq.
Aprelniñ 2-sinde koronavirusnen küreş ştabınıñ oturışında Qırım parlamentiniñ spikeri Vladimir Konstantinov adamlarnıñ aqçasız qalğanını tanıdı. Amma bir qaç büyük inşaat şirketinde payı olğan spiker, Federal Maqsatlı Programmanıñ obyektlerini qurıp bitirmege kerek dep, qurucılıq şirketleriniñ işiniñ devam ettirmesini talap ete edi.
Ne deyim, adamlar raatsızlana. Rusiye Anayasasına köre, er adamnıñ yürmege ve çalışmağa aqqı bar. Ve yalıñız komendant saatlarınen fevqulâde vaziyet rejimi böyle sıñırlayıcı tedbirlerni kirsetmege imkân bere. Amma olar onı ilân etmey. Bilesizmi ne içün? Çünki fevqulâde vaziyet rejiminde ealiniñ kerekli mal, ilâc ve ilâhre seylernen teminatını devlet becermeli. Amma körüne ki, Rusiye reberligi bu vazifelerni öz başına almağa istemeyip, adamlarnıñ özüne qaldıra. Amma mında başqa sual: kelir olmağan vaqıtta iş adamları ne etip aylıq, kira ve başqa ödevlerni tölesin? Ya işsiz qalğan qırımlılar qorantalarını nenen aşatsın?
Qıta Ukrainadan erzaq olmaycaq, Rusiyeniñ Krasnodar ülkesi ise karantin sebebinden qapatıla. Neticede Qırım izolâtsiyada qala
Adamlar atta havuç ve soğannıñ fiyatları öskenini raatsızlıqnen közete. Mesele em de ondan ibarettir ki, operativ ştabnıñ esabatlarına köre, erzaq yedekleri o qadar da çoq degil qala, amma soñra ne olacaq? Operativ ştabınıñ oturışında, vaziyet nezaret altında dep ayttılar. Buña inanmaq qıyın, çünki qıta Ukrainadan erzaq olmaycaq, Rusiyeniñ Krasnodar ülkesi ise karantin sebebinden qapatıla. Neticede Qırım izolâtsiyada qala, ya da şimdi aytılğanı kibi - özüni izolâtsiya ete. Amma Qırımda az şey istisal etilgenini köz ögüne alsaq, perspektivalarımız pek parlaq da degil. Amma bunıñ da bir hayırı bar - niayet tükânlarda ötmeklerni paketlep başladılar. Daa bir afta evel olar alıcılarnıñ tiymeleri, qoqumaları ve aqsırıqlarından qorunmayıp tura edi.
Suv meselesi aqqında da unutmayıq. Mart keçip ketti - bir yaracaq yağmur olmadı. Suv anbarları yarı quru. Budır qırımlılar içün daa başqa bir potentsial sınav
Bundan ğayrı, Rusiyeniñ 2020 senesine büdjeti cermay barreli içün 40 dollar fiyatını közde tutıp tizilgen, amma şimdi o eki kere ucuzca. Onıñ içün yaqınlarda, ğaliba, aylıq ve pensiyalarnıñ keç qalması başlanacaq.
Vaziyet pek kergindir. Telâşnı arttırmağa istemeyim, onıñ içün satırlarnı "bilgen - azırlanğan" baqımından oqumañıznı rica etem. Bu menim tahminiy fikrimdir, farzlarım kerçekleşmese, quvanırım. Aytılğanı kibi, yahşılıqqa ümüt etip, yaramaylıqqa azırlanamız.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Oktâbrniñ 17-nde saba Rusiye ordusı kamikadze pilotsız uçqan cihazlar ile Kıyivge ücüm etti. Bunı Ukrayina prezidenti ofisiniñ yolbaşçısı Andriy Yermak.
"Kıyivde patlavlar. Paytahtqa kamikadze pilotsız uçqan cihazlar ile ücüm etildi. Rusiyeliler bunıñ olarğa yardım etecegini tüşüneler, amma bu agoniyadai. Bizge daa çoq ava mudafaası sistemaları kerek. Yavaş areketelr içün vaqtımız yoq. Semanı qorumaq ve duşmannı yoq etmek içün daa çoq silâ kerek. Böyle de olacaq", - dep yazdı o.
Bunda evel Kıyiv şeer başı Vitaliy Klıçko Şevçenko rayonında eki patlav aqqında haber etken edi.
Onıñ sözlerine köre, ücüm neticesinde yaşayış içün kelişmegen binada yanğın peyda olğan, bir qaç mesken bina zarar körgen, yaralanğanlar aqqında malümat alına.
Oktâbrniñ 10-nda saba Rusiye ordusı Ukrayinağa bir çoq yerden ateş açtı. Ukrayina Silâlı quvetleri 43 raketa tüşürildi ve Rusiye Ukrayinağa qarşı 83 raketanı qullandı, dep bildirdi. Ukrayina arbiyleri 12 Shahed-136 İran uçucısızını tüşürdi.
Ukrayina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ aytqanına köre, Rusiye ordusınıñ eki nişanı bar – memleketniñ energetik obyektleri ve insanlar. Ukrayına baş naziri Denis Şmığal bildirgenine köre, Rusiyeniñ ücümleri neticesinde 8 regionda ve Kıyivde 11 «müim infrastruktura obyekti» zarar kördi.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Ukrayinağa, hususan energetika obyektlerine ücüm etilgenini tasdıqladı. O, «Rusiye topraqlarında terakt ıntıluvları» devam etse, yañı ücümlernen qorquza.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.