text:
Ukraina parlament saylawları näticäläre: Yanukoviç ciñep tä ottırır kebek
Ukrainada yäkşämbe könne ütkän parlament saylawlarınıñ täğäyen näticäläre sişämbe könne genä mäğlüm bulaçaq. Ämma berençel näticälärgä qarağanda Viktor Yanukoviçnıñ Mäskäwgä yöz totuçı Regionnar Partiäse 27 protsent tawış cıyıp berençe urın alırğa oxşıy. Ämma ul bu saylawlarda berençe bulıp ta ottırırğa mömkin. Ägär Äflisun inqilabında bergä bulğan, parlament saylawlarında köndäşlärgä äwerelgän ike partiä yañadan berläşsä Yanukoviç yaña xökümät tözi almıyaçaq, parlamenttağı urınnar belän genä çiklänergä mäcbür bulaçaq. Yanukoviç Kievta Mäskäwgä qarağan xökümät oyıştırır dip ömetlängän Rusiä öçen bu naçar xäbär bula ala.
"Bez ukrain yäki rus buluına, äflisun tösendäge yäki zängär şarflı buluına, Donetski, Qırım, Kiev yäki Lvivta yäşäwenä qaramastan härber Ukrain watandaşınıñ bügengese häm kiläçäge öçen cawaplılıqnı östebezgä alırğa äzer. Bügen bez berdäm Ukraina" dide Yanukoviç.
Ämma saylawlardan soñ waqıt ütkän sayın Ukrainanıñ kiläçäk xökümätendä äflisun töse köçleräk bulırğa, ä Yanukoviç partiäse töse, yäğni zängär tös bötenläy bulmasqa oxşıy bara.
Yuşçenkonıñ Bezneñ Ukrainası öçençe urında ğına buluına qaramastan xökümätne üz qulında saqlap qalır kebek. Bezneñ Ukraina saylawlarda 23 yarımlap protsent tawış belän 2-nçe urınğa çıqqan elekke premyer ministr Yulia Timoşenko blogı häm Oleksandr Moroznıñ sotsialist partiäse belän xökümät koalistiäse tözer dip kötelä. Sotsialist partiä 7 protsent çaması tawış cıyğan. Yäkşämbe kiçendä Timoşenko mondıy mömkinlekkä zur ışanıç beldergän ide.
Sotsialist partiä citäkçese Yosip Vinskiy Bezneñ Ukrainanı koalitsiä kileşüen kiçekterüdä ğäyepläsä dä, prezident yardämçese İvan Vasyunuk Prezident koalitsiä tözü turında saylawlarnıñ täğäyen näticäläre iğlan itelgännän soñ ğına söyläşergä teli dide.
Ukrainada yañadan äflisun xökümäte tözelep reformalarnıñ däwam itüen Könbatış xuplar kebek. Ä menä Rusiägä bu kiresençä oşamasqa mömkin.
Mäskäwdäge Säyäsi Tikşerenülär İnstitutı mödire Sergey Markov. Ukrainağa ul Rusiä Cämäğät Pulatınıñ küzätüçelär törkeme äğzası bularaq kilgän.
"Şäxsän, Rusiä wäkile bularaq min Regionnar partiäsen, Komunistlar partiäsen, Vitrenko partiäsen, Ne Tak partiäsen, Lıtvın blogın berläşterüçe koalitsiä tözelüen, alarnıñ Rusiä belän mömkin qädär yaqınayırğa omtıluın telim. Koalitsiäneñ törle çiklärgä yul quymawın telim. Çönki äflisun koalitsiäse Ukrainanı Rusiädän köç belän tartıp alırğa häm ikegä bülergä tırışuı belän zur totrıqsızlandıruçı köç buldı" dide Markov.
Yanukoviç başqa partiälärne dä koalitsiägä berläşergä çaqırğan. Ämma anıñ 450 urınlı parlamentta küpçelekne cıya aluı bik şikle.
Ä parlamentta küpçelekkä iä bulu bik möhim. Çönki yaña xökümätneñ zur öleşen parlament tözi. Premyer ministrnı da parlament raslıy.
Saylawlar aldınnan Yuşçenko palramentta Yanukoviç belän koalitsiä tözergä mäcbür bulaçaq digän farazlar da buldı. Äflisun koalitsiäse turında kileşügä ireşä almasalar, andıy Yanukoviç-Yuşçenko koalitsiä tözelü mömkinlege bar. Qayberäwlär mondıy çişeleş Könbatışnı da Rusiäne dä qänäğätländerer ide dip isäpli.
Yuşçenko citäkçelgendä Kiev Mäskäw mönäsäbätläre haman salqın kileş qala. Uzğan ber yılda bu ike kürşe, tabiği gaz bäyäläre, Rusiäneñ Aqyardağı xärbi diñgez flotı öçen arenda bäyäläre, Dnestr buyı töbäge öçen Ukrainada yaña tamojnya qağidäläre kertüenä bäyle berniçä märtäbä çäkäläşep aldı.
Markov Ukraina xakimiätendä teläktäş parnerlarnıñ az qaluına Rusiä üze dä öleşçä ğäyeple di.
"AQŞ häm Yewropa Berlegennän ayırmalı bularaq, soñğı 15 yılda Rusiä Ukrainadağı berektäşlärenä az yaqladı itte. Şuña kürä anda premyer wazıyfasına Rusiä yaqlı ber genä namzät tä yuq diärlek. Anda yä Bezneñ Ukrainanıñ Yexanurovı kebek Rusiägä qarşı, yä Yanukoviç kebek tarafsız, yä Yulia Timoşenko kebek çağıştırmaça açılmağan ideologiäle nazmätlär. Anıñ qay yaqqa borılaçağı berkem dä äytä almıy" di Markov.
Şulay da Timoşenko Rusiä belän mönäsäbätlärdäge ber adımı turında aldan uq äytep quydı. Ul premyer wazıyfasına kilgän oçraqta Rusiädän tabiği gaz alu bäyälären kütärü turında bu yıl başında tözelgän kileşüne yañadan qarıyaçağın belderde.
Naif Aqmal, Praga.


c: text/html

text:
Rusiä finans ministrı Aleksey Kudrin äytüençä, mäğlüm eşmäkär Mixail Xorokovskinı törmä cäzasına xökem itü aldağı berqädär waqıtqa ilneñ iqtisadına tä'sir itäçäk.
Kurdin Xodorkovski eşeneñ Rusiä iqtisadına ışanıçnı kimetüen tanıdı. Bu ışanıçnı torğızu öçen berqädär waqıt kiräk bulaçaq dide Kudrin.
Kiçä mäxkamä Yukos neft' şirkäteneñ elekke citäkçese Xodorkovskinı xärämläşüdä häm salımnan qaçuda ğäyepläp añı 9 yıl törmä cäzası bilgeläde. Yukos zur salımnar tüläw öçen töp milken satarğa mäcbür buldı. Kudrin Yukos qıyssası böten il öçen zur sabaq buldı dide häm monıñ yañadan qabatlanmawın teläwe turında äytte.
Bu xökem eşen tänqitläwçelär Xodorkovski mäxkamäsen Kreml' oyıştırğan, häm bu anıñ oppozitsion partiälärne finanslawın cäzalaw, anıñ säyäsi ambitsiälären bastıru öçen eşlände di.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«Tatnet yoldızları-2004» bäygese başlandı
Ütkän yılda uzdırılğan bu bäyge internet cämäğätçelegendä zur qızıqsınu uyattı. Ul kompyuter, virtual dönyada qaynıy torğan az sanlı belgeçlärne genä tügel, dönya päräwezennän yıraq torğan tatar cämäğätçek wäkillären dä cälep itte, bäygeneñ danı yıraqlarğa taraldı.
Anda mäsälän, latin xäreflärendäge saytlarınıñ eçtälegenä «Azatlıq» radiosı xäbärçese Näzifä Kärimova bäyä biräçäk. Tatarça kirilça säxifälärne İrek Bikinin häm Alfiä Miñnullina qarayaçaq. Äle här säxifäneñ qullanuçılar öçen uñaylığı, bizäleşe, tözeleşe ayırım belgeçlär tarafınnan bäyälänäçäk. Bu: «Tatshop» virtual kibete redaktorı – Lenar Zakirov, Kazaxstan İnternet säxifäläre belgeçe – Aleksandr Läxov, tatar.ru saytı wäkile Azat Axtareev häm başqalar.
«Tatnet yoldızları-2004» bäygeseneñ başlanıp kitüe uñayınnan, jyuri äğzäse häm oyıştıruçı Alfiä Miñnullina belän söyläşep aldıq. Ul äle «İntertat» elektron gäziteneñ tatar bülegen dä citäkli. Anıñ äytüenä qarağanda, «Tatar internetı» xalıqara oyışmasınıñ Prezidium utırışı 7nçe aprel könne uq, bäygeneñ eş käğäzlären äzerläp quyğan, Belgeçlär Şurasın häm anıñ wazifaların bilgelägän. Şuşı «Tatnet yoldızları» bäygesenä täqdim itelgän saytlarğa Belgeçlär Şurası bäyä biräçäk.
«Kem xökem itä?» digän sorawğa cawap taptıq. Xäzer «Närsägä kiräk bu bäyge?», digänenä dä äyter süz ezläp qarıyq.«TaTapckaя raзeTa»nıñ forumında «Tatnet yoldızları» bäygeseneñ başlanıp kitüe turında xäbär elengäç, anıñ tiräsendä fiker alışular başlandı. Mäsälän, tatar internet cämäğätçelegenä Bıltır iseme belän tanış idäräçe, bäyge belän qızıqsınuın belderde. Virtual dönyada Bıltır, ä real tormışta Azat Säyfetdinov isemnären yörtkän bu idäräçe, ütkän yılğı bäygedä, tatar-bashkir.narod.ru digän saytı belän qatnaşıp, ciñep çıqqan ide. Bu yulı ul pemr-barda.narod.ru häm tatarica.narod.ru saytların täqdim itärgä teli. Anıñ äytüenä qarağanda, aña eşlägän säxifäneñ kemgä dä bulsa kiräk buluı häm idäräçeneñ quyğan xezmäten bäyäläw qäderle.
Ägär sez dä, sayt yasap, bäygegä köç sınap qararğa telisez ikän, kiräkle mäğlümatlarnı, şuşı könnärdä açılaçaq maxsus saytta taba alırsız. Adresın ayırım iğlan itärbez. Älegä sayt äzerlänep betmägän. «Azatlıq» radiosında çığıp kilüçe «Tatnet» tapşıruı, bäygeneñ barışın daimi yaqtırtıp barırğa wäğdä itä.Bikä Timerova. bike@azatliq.ru


text:
Mäskäw energiä aşa Yewropada täesiren köçäytergä tırışa
Yewropa Berlegeneñ üz energiä täeminäten törleländerü omtılışına qarşı Rusiä tağın ber zur orım yasadı. Gazprom bu atnada Italiäneñ Eni şirkäte belän Könyaq Ağım dip atalğan gazütkärgeçe tözü turında kileşte. Bu Yewropa energiä yulların Mäskäw qulına töşerüçe çirattağı tözeleş bulaçaq. Könbatış Balkan illäre Yewropa Berlegen kiñäytüneñ aqırın baruına nıq käyefsezlängändä Mäskäw energiä quäten qullanıp bu töbäktä üz täesiren köçäytergä tırışa.
Yäkşämbe könne Xorvatiä başqalası Zagrebta Balkan energiä sammitında çığış yasap Putin Mäskäwneñ Yewropa energiä bazarında totqan urının tağın da kiñäytü maqsatındağı yaña kileşü turında äytte.
"Belüegeçä, kiçä Gazprom Italiäneñ Eni şirkäte belän Qara Diñgez töbennän gazütkärgeç tözü mömkinlege turında memorandum imzaladı" dide Putin.
Ikençe könne Istanbulda Qara Diñgez Iqtisadıy Xezmättäşlek Oyışması oçraşuında isä ul oyışmadağı äğza illärne ozın möddätle kileşülär belän töbäkneñ energiä bazarlarındağı iminlekne nığıtırğa çaqırdı. Putin Rusiä belän kileşülärne küz aldında totqan dip qarala.
Soñraq ul xäbärçelärgä Balkan häm Qara Diñgez töbäge härçaq Rusiä öçen maxsus ähämiätkä iä buldı dide häm yañadan köçäyep kilüçe Rusiäneñ biregä qaytuı tabiği xäl dip östäde.
Putinnıñ energiä diplomatiäsendä Gazprom-Eni kileşüe zur ähämiätkä iä bulaçaq. 2011-nçı yılda tözelep betärgä tieşle ul ütkärgeç Qara Diñgez töbennän Bolğarstan portında yılına 30 milliard kubometr Rusiä gazın qudıraçaq. Ütkärgeç soñraq ikegä ayırılıp tönyaq öleşe Awstriägä, könyağı Italiägä kitäçäk.
Energiä mäsäläläre analitikları fikerençä Könyaq Ağım ütkärgeçe Yewropa Berlegeneñ üz energiä täeminäten törleländerü, Rusiägä bäylelegen kimetü tırışlıqlarına qarşı bik zur orım bulaçaq.
Rimdağı Quät häm Mänfäğät xäbärläreneñ energiä analitigı Federiko Bordonaro "Bu şuşı şaxmat uyınında çirattağı möhim adım. Bu başqa mömkin proyektlarnı beterä dip uylamıym. Ämma bu ul proyektlarnıñ ähämiätle bulu mömkinlegen beterä" dide.
Älegä Yewropa Berlege strategiäsendä möhim urınnı täqdim itelgän Nabucco ütkärgeçe alıp tora. Ul Üzäk Aziä häm Kaspiy töbäge gazın Rusiägä kermiçä Törkiä häm Balkan aşa Könbatış Yewropağa qudıra alır ide.
Bu strategiägä qarşı çara kürü häm östenlekkä ireşü öçen Mäskäw Könyaq Yewropadağı energiä yulların üz qulına töşerergä tırışa. Ul çaqta Kaspiy häm Üzäk Aziä gazı da xalıqara bazarğa Rusiä aşa çığaçaq.
May ayında Putin Qazaxstan belän Törkmänstanğa barıp ul illärneñ citäkçeläre belän yaña ütkärgeç tözü turında kileşte. Ul ütkärgeç Kaspiy yarları buylap uzıp Törkmän gazın Yewropağa Qazaxstan häm Rusiä aşa qudıraçaq.
Könyaq Ağım isä şul yulnıñ çirattağı zur öleşe bulaçaq.
Londondağı Global Energiä Tikşerenüläre üzägeneñ ölkän analitigı Julian Lee "Minemçä, bu Nabucco ütkärgeçe kebek proyektlarnı yaqlawnı küpkä qatlawlandıra. Bigräk tä ägär Könyaq Ağım Bolğarstanğa kilgäç ikegä ayırılıp berse Italiägä, berse Awstriägä kitä ikän, bu ikençe tarmaq Nabuccoğa köndäş bulaçaq" dide.
Atom energiäsen qullanmawçı Germaniä belän Italiäneñ elektr energiäse citeşterü öçen Rusiä energiäsenä bik nıq bäyle buluı da Yewropa Berlegeneñ strategiäsen nıq qıyınlaştıra.
Mäskäw şulay uq mart ayında Macarstan kebek illär belän dä Gazpromnıñ Qara diñgez töbennän ütüçe başqa ber ütkärgeçen, Zäñgär Ağımnı Yewropağa taba ozaytu mömkinlege turında kileşte. Ul plan nigezendä Maçarstan Rusiä gazın Yewropada törle yünäleşlärgä taratuçı bulaçaq.
Italiä analitigı Bordonaro "Ägär bez bolarnıñ barısına da kiñräk itep qarasaq, Rusiäneñ täesiren kimetü maqsatındağı strategiä ällä ni uñışlı eşlämi. Minemçä Rusiä aqıllı strategiä belän çawap birde" di.
Tizdän Putinnıñ energiä säyäsäte turında kitap çığaraçaq pensiädäge amerikan professorı Marshall Goldman Rusiäne küzätep baruçı başqa küp kenä belgeçlär kebek ük Putinnıñ energiä säyäsäten şaxmat uyınına tiñli. Goldman Gazpromnıñ kiläse adımı Üzäk häm Könbatış Yewropada gaznı taratu torbaların da üz kontrolenä alu öçen tırışu bulaçaq di. Goldman, şulay uq başqa küzätüçelär Rusiäneñ töp strategiäse Yewropa energiä bazarında östenlekkä iä bulu ğına tügel, 1991-nçı yılda Sovetlar Berlege tarqalğannan soñ Yewropa mäsälälärennän çitläşterelgän Mäskäw üzeneñ energiä quäten faydalanıp yañadan bu qitğada täesiren köçäytergä teli di.


text:
Mäskäw ölkäse milli mädäni möxtäriäte uzğan atna axırında xisap saylawlarınnan soñ berençe oçraşuın ütkärde.Bu oçraşuda möxtäriätneñ räise saylandı häm aldağı yılğa eş planı da tikşerelde. Räis itep yañadan, üze bu cıyılışta bulmasa da, möxtäriätneñ elekke citäkçese İlşat Mirzahit ulı Säfärğaliew bilgelände. Mäskäwneñ milli mädäni möxtäriätennän ayırmalı bularaq, Mäskäw ölkäse möxtäriäte räsmi terkälü alu belän üzeneñ basma orğanı bulğan “Watandaşlar” gazetasın çığara başlağan ide. Törle säbäplär belän bu gazeta berniçä märtäbä çığudan tuqtalıp ta tordı. Ä inde soñğı oçraşuda ike teldä çığa torğan “Watandaşlar” “Naşi sooteçestvenniki” gazetasınıñ yaña redaktorın da tägdim ittelär. Gazetanı torğızu eşenä curnalist , näşir Romen Gindulla ulı Gözäirow alındı. Annan başqa, bıyıl inde öçençe tapqır ütkäreläçäk “Mäskäw ölkäsenä Tatar sänğate” dip atalğan festival'neñ eş planı da tikşerelde. Bu cıyılışnıñ iñ yuğarı noqtası Kolomna şähärendä citeşterelä torğan xäläl rizıqlarnı tägdir itü buldı disäm, hiç tä yalğış bulmas. Kolomna şähärendä “Bäxräm” iseme belän citeşeterelä torğan törle- törle qolbasalar, at itennän peşerelgän rizıqlar , sıyır itennän yasalğan vetçinalardan awız itte oçraşuğa kilgän xalıq. Şunda ul rizıqlarnı satıp alırğa da bula ide. Bu xäläl rizıq Rusiäneñ Yevropa öleşe dini idaräse möxere belän citeşterelä, häm alar bu rizıqlarnıñ sıyfatın da tikşerep torlar ikän. İt rizıqları citeşterüçe şirkätneñ citäkçese urıs millätennän bulsa da, bezneñ suğımçılar barısı da möselmannar, bez Törekmänstanda tuıp üskän keşelär, möselman ğoref ğadätlären beläbez, biregä kilgängä ele barı tik 3 kenä yıl dide şirkätneñ citäkçese Niqolay Boçkarev. Minem tormış iptäşem törekmän millätennän anıñ iseme Näzek dide ul. Bez inde rizıqlarıbıznı Tatarstan bazarına da ozata başladıq. Alğa taba çit illärgä çığarırğa da plannar bar, berençe çiratta Macarstan belän Gollandiädä eşlerğe uylıybız dide ul. Min rizıqlarnı awız itkäç, tabında utırğannardan da fikerlären soradım. Alar barısı da bu rizıqlarnıñ çınlap xäläl buluına inanğannarın belderdelär. Häm täm yağınnan da yaxşı fikerlär äyttelär. Ägär dä Qazannıñ yä bulmasa Tübän Qamanıñ kibetlärendä “Bäxräm” dip yazılğan xäläl rizıq kürsägez, ber dä tartınmıyça awız itä alasız, bu oyışma Mäskäw möftiäte kontrolendä eşli. Häm şirkät citäkçeläreneñ antlarına qarağanda çınlap ta möselmança citeşterelgän xäläl rizıq.
Uzğan atnanıñ yäkşämbesendä Mäskäwneñ danlıqlı curnalistlar yortında şağır Äxmät Sattarnıñ “Saw bul 20 ğasır” dip atalğan robağilar, şiğırlär kitabın tägdim itü buldı. Bu oçraşuğa mäskülelär dä, mäskäw ölkäsennän dä Äxmät Sattarnıñ şiğırlären yaratuçılar, Mäskäwneñ yazuçılar berlegennän şağirlär häm ädäbi tänqitçelär kilgän ide. Şunısın da äytergä kiräk bu oçraşunıñ töp säbäbe yaña kitap çığu belän bergä, Äxmät Sattarnı Tatarstan yazuçılar berlegenä äğzä itep alu waqiğasına da bäyle ide. Häm añar bu oçraşuda äğzälek bilgelese bulğan Tatarstan yazuçısı digän tanıqlama da tapşırıldı. Oçraşuda Qazannan Tatarstannıñ xalıq Rusiäneñ atqazanğan artistı Emil Cäläletdinow ta qatnaştı. Häm Röstäm Yäxinnıñ Axmät Sattar süzlärenä yazğan tatar cırlarınıñ altın fondına kergän “Yalğız Ağaç” häm “Serle küzlär” digän cırların başqardı. Tübän Novgorodnıñ Serğaç rayonı Qoçqa Pocar awılında tuğan Äxmät Sattar balaçağınnan başlap Mäskäwneñ Arbat uramında yäşägän. Häm ul oçraşuda şağır Woznesinski, Vladimir Vıysotskiylarnıñ anıñ Arbattağı bülmäle fatirında şiğırlären uqığan idelär dip iskä aldı. Äxmät Sattar Rus telendä dä tatar telendä dä yaza. Ul şiğırlärne balaçağınnan uq yaza başlasa da, zamanında Kreml' aşxanäsendä metrodotel, yagni ölkän ofiöiant bulıp eşlägän. Häm bu turıda “Kreml metrodotile” digän istäleklären dä basılıp çıqqan. Bu oçraşuda şulay uq Londan kitapxanäsenän, İstanbuldan , Tatarstannan kilgän qotlawlar da uqıldı. Oçraşuda şulay uq Rusiäneñ atqazanğan artistkası Nailä Fatexova da qatnaştı. Ul Äxmät Sattar süzlärenä yazğan cırların başqardı. Tamaşaçaı Äxmät Sattarnıñ cırların da şiğırlären dä alqışlap qabul itte. Tatarstan yazuçılarnıñ äğzäse buluı belän qotladı. Kiçäne “Watanım” radiosı diktorı Alsu İrkäbäy alıp bardı.
Mäskäwdän “Azatlıq” radiosı öçen Näzifä Kärimowa


text:
Aygöl Sağınbayıva - tatar estradasınıñ yoldızı
Nik Altın Bars tege yäki bu cırçığa eläkmäde, ni öçen cırlarnıñ avtorları häm kompozitorlarına büläk birelmäde, tege yäki bu keşegä Tatar cırına bilet eläkmäde kebek sorawlar yañğıradı bu tapşıruda. Studiädä utıruçılarğa xalıq telefon aşa sorawların citkerde. Nigezdä şaltıratıp, tatar cırın qayğırtuçılar arasında ölkän yäştäge keşelär buldı. Şunısı qızıq, qayberäwlär festival'dä qatnaşqan yäş cırçılarnıñ şärä kendekläre, eçke kiemnäre turında kübräk süz quyırttı.
Rämis Äymät isemle şağir, anıñ süzlärenä yazılğan cır ciñüçelär isemenä eläksä dä, üzeneñ buşlay Piramidağa kertelmäwe turında başta televidenie ekrannarı aşa, annarı turıdan-turı efirğa kilep qızıp-qızıp söyläde. Festival'ne oyıştıruçılar eşneñ bolay kitäsen belsä, möğayın başta anı häm başqa şağirlärne ezläp tabıp, tür başına utırtır idelär. Ämma töp süz ul turıda tügel. Rämis Äymät häm telefon aşa şaltıratqan ber tamaşaçı festival'dä başqort cırçıları küp qatnaştı dip qänäğätsezlek belderdelär. Rämis Äymät xätta bu yuğarıda utırğan Başqortstan wäkilläre tarafınnan yasalma eşlänä digän säyer fiker ıçqındırdı. Robert Miñnullin mondıy faraznı provokatsiä dip atadı, çönki Zilä Sönğatullina, Xäniä Färxi, İdris Ğaziev, Salawat, Xämdünä Timerğaliewa, İl'dar Xäkimov, Aydar Galimov häm başqa bik küplär tanışlıq aşa tügel, ä üz talantları aşa yul açqan cırçılar. Studiädä utıruçılar alar başqortlar tügel, ä Başqortstannan çıqqan tatar cırçıları dip tözättelär Rämisne. Şunıñ belän süzne tämamlarğa da mömkin. Ämma xaqiqät mäcbür itä. Bıyılğı ciñüçe Aygöl Sağınbayıwa Başqortstannıñ Uçalı rayonında tuıp üskän çın başqort qızı, anı cırçı Salawat tabıp, üz programmasına kertkän. Xäzer Aygöl Qazannıñ mädäniät sänğät Akademiäsendä uqı. Häm menä digän itep cırlıy, layıqlı räweştä tatar cırı konkursında ciñep çıqtı. Berniçä yıl elek mädäniät ministrlığı ütkärgän tatar cırı konkursında Ufada yäşägän başqort yegete Xäsän Usmanov tatarnıñ Ällükien başqarıp, berençe urın alğan ide.
Şulay itep tatar cırı bäygesendä barı tik Tatarstannıñ rayonnarında tuğan cırçılar ğına qatnaşsa, bu bötenläy başqa küreneş bulır ide. Tatar sänğäte häm ädäbiäte tamırların tirängä häm yıraqqa suzuı belän köçle. Turı efirda qatnaşuçılarnıñ kübese şulay dip sanıy. Ämma şulay da ayırım şäxeslärneñ mondıy provokatsion ğämälgä baruları küñeldä yoşqı qaldıra. Ufada da, Qazanda da, başqa cirdä dä matur yaña cırlar tuıp, anı yäş cırçılar başqarsa, kemgä zıyan?
Başqort qızı üz xalqınnan ayırılmıyça, tatar sänğätenä işek aça ikän, bu yäşlärne quandıra. Milli estrada ğına tizräk kütärelep, ayaqqa bassın ide.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
Açıq mikrofon: Tatarça kitaplar uqıysızmı, soñğı alğan kitabığız nindi?
Mäktäptä ädäbiät kitapların uqıdım, ä xäzerge waqıtta min ğomumän tatarça gäzit-jurnallar, kitaplar uqımıym. Xätta mäktäptä uqığanda da qayber süzlärne añlamıyça icekläp uqıy idem. Ädäbi tel yuq bezdä, menä monsı naçar.
Küptän inde kitaplar satıp alğan yuq. Ä elek alğalıy idem. Kübräk min rusça uqıym.
Elek alğannarın uqıym. Läkin xäzer küzem naçar kürä, bik uqığanım yuq.
Äbi yanına awılğa qaytqanda min tatarça gäzitlär uqıym. Ansı da bik siräk kenä.
Tatar kitapların soñğı waqıtta ber dä uqığanım yuq. Mäktäptä ädäbiät däresennän uqıy idem ansı. Ä menä xäzer yuğarı uqu yortına uqırğa kergäç kiräkle kitaplarnı ğına uqıym. Bezneñ barlıq däreslär rus telendä bulğaç kitaplarnı da rus telendä uqırğa turı kilä.
Kitaplarnı bik küp uqırğa turı kilä, tatarça, rusça dip ayırıp utırmıym, ike telne dä äybät beläm. Satıp alğanım yuq, ğomumän mäktäpne betergännän birle tatarça kitaplarnı bik siräk uqırğa turı kilä.
Min tatarça kitaplarnı uqıym. Tuqay, Cälil, Säydäşevlarnı yaratıp uqıym.
Min tatarça kitaplarnı bik yaratıp uqıym. Ul kübräk ädäbi äsärlär, şulay uq tarixi kitaplarnı satıp alam.Gölnaz Şäyxetdin


text:
Millitsiä, saqallı möselmannarğa bäyräm waqıtında tüzärğä kiñäş itä
Eçke eşlär ministrı Äsxät Säfärov, jurnalistlar belän oçraşqanda, militsiäne tänqitlämäskä häm kiresençä, alarğa teläktäşlek kürsätergä çaqırdı. Qazannıñ 1000 yıllığına äzerlekkä xäzer Tatarstan militsiäse böten köçe taşlağan, äle alay ğına da tügel, 7,5 respublika militsiäsenä, tağın 11 meñläp çittän kilgän militsiä, xärbilär, uçileşe kursantları cälep iteläçäk. Başqa Rusiä töbäklärennän tärtip saqlawçılar inde kilä başlağan, alar arasında Krasnodar militsiäse xezmätkäre mäsälän. Zur çaralar ütkärelgändä, Qazanda quyılğan 150 video kamera aşa küzätü alıp barıla, mäsälän, Qol Şärif mäçete açılışı waqıtında ul küzläw sisteması inde sınalğan. 21nçe yuldä, anı Blagoveşenie soborı açılışında dä eşkä cigeläçäk ikän. Terrorğa qarşı öyränülär, küplärgä oşamasa da, däwam iteläçäk, dide Eçke eşlär ministrı Äsxät Säfärov. Yartı yılğa näticä yasağanda, ministr qayber sannarnı kiterde. Migratsiä tärtiplären bozğan öçen 1606 çittän kilüçe Tatarstannan quyılğan. Bu ber yılğa quyıla torğan san bulsa da, çitkä sörü anıñ belän genä betmi, dip añlattı Äsxät Säfärov. Terrorğa qarşı toru teması turında, Eçke eçlär ministrı beraz mäğlümat birde, ämma jurnalistlarnıñ ber sorawına da cawap qaytarmadı. Äsxät Säfärovnıñ äytüenä qarağanda, Tatarstanda terror ğämällären äzerlägän törkem totılğan. Kiläçäktä mäxkämä eşläre bulaçaq, waqıtında barısın da belersez, dide ministr. Qayçan totılğan, niçä keşe, tağın niçä terrorçını ezlilär, bolar xaqında ul ber süz dä äytmäde. Ämma, «Xiz but tahrir», «Cämäät» häm başqa şundıy ekstremist ruxlı oyışmalar belän üzebezne liberallarça totmayaçaqbız, dip wäğdä itte ul. Saqal yörtkän möselmannarğa da, militsiä xezmätkärläre tarafınnan çamadan tış iğtibar bulırğa mömkin. Küptän tügel, Qazan däwlät universitetında waqıtlıça totqarlanğan saqallı möselman yegete turında xäbär itkän idek. Yawlıqlı möselman xatın-qızlar da, saqçılar tarafınnan şikle keşelär rätenä kerüenä zarlana. Bu xällärgä eçke eşlär ministrı urınbasarı Foat Zinnurov terrorğa köräş taläpläre belän añlattı. Tüzärgä turı kiläçäk alarğa, dide ul.
1000 yıllıqqa äzerlänü maqsatınnan Eçke eşlär ministrlığı Qazan xalqına möräcäğät itep, 16 qağidäne ütärgä çaqıra. Mäsälän, här waqıt pasport yörtergä, balalarnı iğitibarsız qaldırmasqa, dokument tikşerdergändä tınıçlıq saqlarğa, şäxsi maşinada yörergä tırışmasqa,taşlap qaldırılğan äyberlärgä iğtibar itärgä, uyaw bulırğa, xökümät maşinaları uramnan barğanda balkonğa çıqmasqa, qoral bulsa, üzegez belän yörtmäskä, bäyärm könne köymädä yözmäskä, keçkenä oçqıçlarda yörmäskä kiñäş itelä.


text:
Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov, Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasına Yaponia täqdim itkän rezolutsiä ölgesen “qabul itep bulmaslıq” dip atadı. Bu ölgedä raketa sınawları ütkärgän öçen Tönyaq Körea xökem itelä.
“Yaponia, üzeneñ wäkilläre arqılı, böten illär dä Yaponia telägänçä tawış birergä tieş, dip belderä. Rizalaşmasalar, bu illärne yaman näticälär belän kisätä. Min bu belderüne berniçek tä qabul itep bulmıy dip uylıym”,- dide Lavrov.
Rusiä, İminlek Şurasınıñ başqa äğzaları belän berlektä, Pxenyan sınawlarına protest belderde. Ämma, çikläwlär kertügä qarşı bulıp, Qıtay belän bergä urtaça mönäsäbät aldı. Lavrov fikerençä, İminlek Şurasınıñ rezolusiase qatğıy, ämma kisätülärsez bulırğa tieş.


text:
Açıq mikrofon: 8 mart könne irlär ni büläk itä, ä xatın-qızlar nindi büläk alırğa teli?
Rusiädä 8 mart xalıqara xatın-qızlar bäyräme räsmi yal köne bulğanğa, Respublikada ällä ni säyäsi çaralar da, citdi utırışlar da yuq dip äyterlek. 8 nçe martnı xalıq telendä änilär bäyräme dip yörtsälär dä, nänilär, yäşüsmer qızlar, apalar, änilär, ğomumän barça xatın-qızlar irlär qulınnan, yılğa ber tapqır, tuğan könnän qala älbättä, büläk ala torğan kön yaqınlaşa. Şunlıqtan Qazanda çäçäk bäyäläre ikelätä artqan. Göläp çäçäkläre ğädättä 60 sumnan 120 sumğa qädär bulsa, 8 nçe mart aldınnan 120 sumnan başlap 200 gä qädär kütärelgän. Yaña yılnı qarşılağandağı kebek kibetlär, bazarlar xalıq belän tulğan kön ul 8 nçe mart aldı. Xalıq fikeren beleşü näticälärenä kürä, bıyıl Rusiädäge irlär uzğan yıllar belän çağıştırğanda kübräk büläk birergä cıyına ikän.
Bu bäyrämdä irlär ni büläk itä, ä xanımnar nindi büläk alırğa teli?
Matur sawıtlar büläk itsennär ide.
Büläkneñ törlese bula inde. Ğädättä yäş buyınça barsaq, küptän tügel genä tanışqan qızlarğa yegetlär çäçäk büläk itä ala. Şulay uq inde tabın da äzerläp tä bula. Ul könne kuxnyada yegetlär genä qaynaşa. Kötep alınğan büläk bulırğa da mömkin, kem äytmeşli inä dä büläk, döyä dä büläk.
Minem öygä keçkenä genä remont yasasalar şul citä, alaysa tüşämnän su ağa.
Çäçäk birülären telär idem, çönki iñ matur büläk minemçä ul çäçäk.
Bügenge köndä xatın-qızlarğa sezneñ radio aşa berär matur cır büläk itär idem.
Xatın-qızlarğa çäçäk inde. Menä bügen bezneñ eştä ir-atlar bezgä berär çäçäk birde, ber genä çäçäk bulsa da küñellär bik kütärelde.
Miña altınnan eşlängän berär zärkän eşlänmä birsennär ide, berär beläzek, muyınsa bulsa äybät bulır ide.
8 mart bäyrämenä min üzemneñ söygän yarıma ul rok yaratqanğa kürä, min rok konsertqa biletlar aldım. Äniemä çäçäklär biräm.
Miña berär yonlı, yomşaq mäçe balası büläk itsennär ide.
Min 8 martqa üzemneñ yegetemnän qızıl rozalar büläk itep, berär kinoğa yäisä restoranğa alıp baruın telär idem.
Şaltıratıp qotlasalar, minem öçen annan da zurraq büläk bulmas ide.
Min qızlarğa bik küp çäçäk büläk itär idem.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Penza tatarlarınıñ milli oyışmaları
Sovet zamanında däwlät köçe, xaqimiät köçe böten xalıqlarnı berdäm sovet xalqı itep quşarğa yunältelgän ide. Älbättä, bu sovet xalqı urıs telendä söylär ide, urıs mädäniätın, urıs tarixın yaratır ide, qısqaça, urıs bulmağan keşelär urıs keşesenä äverelergä tieş ide. Häm bik küp oçraqlarda şulay bula bardı da. Dimäk, çınında sovet xaqimiätläre urıs patşalarınıñ urıslaştıru säyäsäten däwam itä bardılar, tik sovet kommunistları, patşa xaqimiätlärenä qarağanda, urıs bulmağan xalıqlarnı uñışlıraq urıslaştırdılar. SSSR prezidentı Mixail Gorbaçev xaqimiätkä kilgäç, 1980 nçe yıllar axırında, üzgärtep qoru çorında, milli eşlär belän şöğıllänüçelärgä qarata repressiälar kimegäç, urıs bulmağan xalıqlarnıñ milli xisle keşeläre milli oyışmalarğa berläşä başladı. Milli xisle keşelär añlıy ide: mäktäplärdä tuğan telne uqıtunı da, tuğan teldä uqıtunı da kire qaytarırğa kiräk, milli ğazet, radio, televidenie buldırırğa kiräk. Qızğanıçqa qarşı, bu maqsatlar, 15 yıldan artıq waqıtlar ütsä dä, älegä qadär öleşçä genä ütälde.
Penza ölkäsendäge tatarlarnıñ milli yañarışına, nindi genä paradoks itep kürenmäsen, urıs keşese etärgeç bulğan ikän. Monıñ turında Penza ölkäseneñ “Yaqtaşlar” isemle tatar milli-mädäni cämğıäten oyıştıruçı häm anıñ ozaq yıllar buyınça citäkçese bulğan Näzıyf abıy Gildeev söyli. – Bu 1989 yıl ide. “Penzenskiy pravda”da ber stat'ya bar ide, qaysı tatarlar, mordvalar häm başqa millät xalqında ana tellären belmäw turında problema quyğan ide. Ul problemanı kütärde direktor kraevedçeskogo muzeya Poluboyarov Mixail Sergeewiç. Ul miña ätä: “Sez tatarlar, Bыcший oбpaзoBaHиe иMeeTe, пoчeMy бы BaM He зaHяTbcя kyлbTypoй cBoero Hapoдa, пoдHяTиeM ypoBHя зHaHий cBoero Hapoдa, изyчeHиeM иcTopии”. Tabıldı berniçä keşe yäşlärdän – Qadir Akjigitov, xudojnik, Kupaev Ümär. Bez öçäwläp, may ayında, şul problemanı kütärep initsiativnıy gruppa sozdawat ittek. Şul initsiativnıy gruppağa annan vraçlar kildelär, uqıtuçılar berniçä keşe. Şılay itep bez bu bezneñ tatar millät obşçestvasın organizovat' itär öçen konferensiä cidıq, 27 sentäberda 89 yılda. Küp keşe kilde, ber öç yöz keşe, rayonnardan kildelär, şähär xalğı. Monda bezneñ iñ awxatlı, avtoritetlı keşebez bar ide, Ümär abıy Miluşev, zaslujennıy vraç RSFSR. Ul bezgä äytte: “Balalar, bu waqıt mömkinlek birä bu eşne amälgä aşırırğa”. Miña räis bulıp rekomendovat' ittelär, min anı alınmadım, eşem bik küp ide. Min predlagat' ittem bolee svobodnıy keşene, Daşkinnı, no ışandırdım, şto min bu eştä bulışırmın niçek kiräk, şunın qadär. Şılay itep obşçestvo dönyağa kilde. Minem iñ zur xıyalım ide: oyıştırığa tatarlarnı, alardan general'nıy liniä wırabotat itep, anı äkren genä amälgä aşırığa. Sovetlar waqıtında Malıy sovet digän bar ide orğan, oblispolkomda. Ul Malıy sovet üzeneñ deputatların çaqırdı, bezneñ predlojenielar buldı. Min yartı säğättän artıq vıystuplenie yasadım, şul vıystuplenieda po punktam meropriätielarnı pereçislyat' ittem. İ şunda här organizatsiäga birdelär poruçenie: mäktäplär, Doma kul'turı i başqa, başqa urınnar, şularnı ğamälgä aşırığa, no alar bulmadı.
Penza ölkäseneñ “Yaqtaşlar” cämğıäte 90 yıllar başında bik aktiv eşli, küp plannar qora, qayber maqsatlarına ireşä dä. Ämma soñğı yıllarda milli eş sülpänäygän, “Yaqtaşlar”nıñ iñ kürenä torğan eşe – Penza şähärendä tatarlar öçen eşläp kilüçe yakşämbe mäktäbe. Älbättä, Penza şähärendä yıl sayın ütkärelä torğan Saban tuyın oyıştıruda da “Yaqtaşlar” aktiv qatnaşa. “Yaqtaşlar”nıñ elekke citäkçese Näzıyf abıy Gildeev tırışlığı belän Mäçäli awılı mäktäbenä bıyıl Sovetlar Soyuzı Geroe Azis Akjigitov iseme birelde. Şulay uq Penzada SSSRnıñ iñ berençe komp'yuterların tözüçe konstruktor, injener, texnik fännär doktorı Bäşir Rameev eşlägän bina stenasına anıñ xäter taqtası berketelde. Şulsın da äytergä kiräk, Başir İskändär ulı Rameev – ul tatar şağire Därdmändneñ onuğı bula ikän. Ämma “Yaqtaşlar” küpme genä tırışmasın, älegä qadär Penzanıñ ber uramın da tatar iseme belän atamağannar, ä bit Penza tatarları arasınnan bik küp kürenekle keşelär çıqqan.
“Yaqtaşlar”nıñ älegä qadär çişelmägän tağı ber probleması – Tenişewlar usad'basın tatarlarğa qaytarıp beterü. Bu usad'bağa mäçet häm toraq yort kerä. Revolyutsiäğa qadär usad'banıñ xucası dönya külämendä bilgele tyurkolog, akademik Ädxäm Tenişewnıñ äbise Xäbibcamal Xäbibulla qızı Tenişewa bulğan. Akademik Tenişev äbiseneñ usad'basın tatarlarğa qaytarunı xuplasa da, Rusiäneñ mädäniät fondında küp eşläsä dä, akademik Dmitriy Lixaçevnıñ dustı bulsa da, bu eşne eşlärgä anıñ köçennän kilmägän. Döres, Tenişewlar mäçeten 1991 yılda Penza möselmannarına qaytardılar, ämma Tenişewlar yortın äle dä qaytarmıylar. Ä bit bu yortta dramaturg Ğafur Kulaxmetov ta yış qunaq bulğan, monda 1930 yıllarda tatar mäktäbe häm tatar balalar baqçası urnaşqan. 1990 yıllar başında bu usad'bağa rekonstruksiä eşlär öçen “Tatarlarnıñ milli ağartu kompleksı” isemle maxsus arxitektura proektı ta eşlängän bulğan. Ämma Tenişewlar yortı, Penza şähäreneñ mädäniät idaräse qaramağında qalıp tora häm taşlandıq xälgä kilgän inde.
– Bezdä “Usad'ba Tenişewıx” ätälär. Yaqşı ber yort bulğan, mäçet häm başqa stroenielar. Şunda bez “Tatarski kul'turnıy sentr” bulır diep uylağan idek. Ul mäsäläne 89 yıldan birle bez tırışabız amälgä aşırığa, başınnan çığalmıybız. 21 dekaberda min yazıldım deputat zakonodatel'nıy sobraniäğa priemğa şul problema belän. Bezneñ ministr kul'turı Penza ölkäseneke äytä: “ПaMяTHиkoB kyлbTypы Mы He MoжeM caMи oдHи пoдHяTb. ЭTo Haдo дeлaTb coBMecTHo c HapoдoM, a MoжeT быTb, koe-koMy и пpoдaTb”. Şılay itep, Tenişev ülep kitte, usad'banıñ küp eşlären eşlärgä mömkinlege bar ide. Ul Bötenrossiä fond kul'turıysınıñ küp eşlär alıp bardı. Anarğa Lixaçev ta küp märtäbä bulıştı şul eşlär bulır diep, ul eşnen başınnan çığalmadıq. Ä başqa eşlärgä qalğanda, uylar küp, plannar zur, mömkinleklär yuq. Zur uñışlı eşlär eşlär idek, ägär dä bezneñ tatar xalqında sabırlıq bulsa ide, ber-berenä qarşı barırğa, bulışırğa. Ä bezdä ul eşlär eşlänä almıylar kiräkçä. Üzara bülälär, “min bayıraq, sin yarlıraq”. Niçek ätälär, “ayırılğannı ayu aşıy, di, bülengänne büre aşıy”. Berdämlek bulmağaç, eş tä bulmıy. Kiläçäktä, şulay uylanam, bulır yäşlär, qas'ıları bezneñ täcribädän çığıp, kiläçäkne uylap, üzläreneñ kiläçäk tormışların uylap, ana telen yuğat'masqa, dinne belergä, häm kul'turanı, tarixnı beler öçen, bälki uyanırlar bu eşneñ kiräklegen sizep, bez niçek uyandıq sigzänençe yıllarda.
– Şulay itep, Näzıyf abıy, sezdä tatar ğazetı yuq dip äytergä bula, radio yuq, tatarça televidenie yuq. Däwlät, Penza ölkäse xaqimiätläre Penza tatarlarnıñ aqçaların salım itep, nalog itep cıyalar, ämma tatarlarnıñ ruxi ixtıäcların qanäğätländerergä aşıqmıylar. “Yaqtaşlar” bit ictimaği oyışma ğına, ul däwlättän, ölkä byudjetınnan tatar problemaların çişär öçen aqça alalmıy. Ä bay tatarlardan aqça çığaru ul bik zur awır xäl. Şul aqça yuqlıqqa, däwlätneñ tatar eşlärenä kürsätkän naçar mönäsäbätenä karamastan, Penza ölkäsendä, “Yaqtaşlar”dan başqa, tağı ber tatar oyışması barlıqqa kilgän, avtonomiä, milli-mädäni moxtariät. 2003 yılnıñ 22 aprelendä Penza ölkäsendä ber milli-mädäni moxtariät oyıştırılğan ide inde. Xaqimiätlär añarğa bik qarşı torıp, oyıştıru eşlärenä bik köçle qomaçawlap, ul milli-mädäni moxtariätne terkämädelär dä. Ä annan soñ, ul da bulmadı, xaqimiätlär aşığıç räweştä berniçä tatar rayonında, urındağı tatarlarnıñ milli-mädäni moxtariätlären oyıştırıp, alar nigezendä ölkä konferensiäse ütkärep, tatarlar öçen ölkä milli-mädäni moxtariätı oyıştırdılar. Şul ikençe avtonomiänıñ räise itep Lopatin rayonınıñ başlığı Rifqat Altıynbaev saylandı, anıñ urınbasarı Fatıyma Tuğuşewa. Şulay itep, xäzer Penza ölkäsendä ike tatar oyışması eşli. Berençese – “Yaqtaşlar” cämğıäte, anıñ räise Ravil' Salyukov. İkençese – xaqimiätlär oyıştırğan tatar avtonomiäse. Bu milli-mädäni moxtariätnıñ rayonnardağı büleklärenä küpmeder aqça da birelgän dip äytälär. Ä alarnıñ eşläre kürenäme? – Ul avtonomiänıñ uçreditel'nıy konferensiäsında min bulmadım. Minem uyça, ul konferensiä bulırğa tieş ide, anda bulırğa tieş idelär “Yaqtaşlar” da. Arı cıyılğannar “uzki krug”, niçek rus xalğı äytälär, i şunda kilep çığa tatar avtonomiäsı. Xazerge köngä minem informatsiä nindi bar, min alarnın eşlären işkänem yuq, kürgänem yuq. Berne genä işettem, Sosnovoborskiy rayonında ütkärgännär smotr-konkurs tatarskix pesen i plyaski, kulturı diep. Andıy eşlär bezneñ waqıtta här yıl ütä ide: “Иrpaй, rapMoHb”, “TaлaHTы пeHзeHckиx TaTap”, ul meropriätielar här yıl ütä ide. İ bezneñ daje eşlägän waqıtta ike kollektivqa birgän idelär “narodnıy” diep. Berse anıñ şul Sosnovobor rayonınnan İnderqa awılınnan, ikençese Kamenka rayonınnan Kamenka şähärennän. İke kollektiv bik yaqşı idelär. Ä xazerge köndä min işetmimen alarnıñ eşläre. Bälki eşli dä torğannardır, tik informatsiä yuq.
Bu Penza ölkäsendä 20 ğasırnıñ 80nçe yıllar axırında tatar milli xäräkäten başlap cibärüçe Näzıyf abıy Gildeev ide.
Azatlıq radiosı öçen Penza şähärennän İrek Bikkinin


text: İslamabad. Pakstan parlamentındağı oppozitsiä bügen, prezident Pärwäz Möşärräfneñ ilneñ yuğarı mäclese qarşında yasağan çığışına qomaçawlarğa tırıştı. 1999-nçı yılda xärbi fetnä näticäsendä xakimiatne üz qulına alğannan birle bu anıñ parlamentta berençe kilüe ide. Anıñ 40 minutlıq çığışı däwamında oppozitsiä törleçä şawlawın tuqtatmadı. Üz çığışında Pakstan prezidentı parlamentnı häm üz ile xalqın, ekstremizmğa qarşı cihad iğlan itügä öndäde. Anıñ süzlärenä qarağanda, az sanlı radikallar üzläreneñ tar fikerle qaraşların bar cämğiatkä tağarğa tırışa, kiñ cämäğätçelek isä moña qarşı çığarğa tieş.


text:
Rusiä ğäläm industriäse wäkilläre Columbia hälakätennän soñ Xalıqara Ğäläm Stansiäsen tä''min itep toru öçen aşığıç çaralar kiräk dip belderä
Amerikanıñ Calumbia ğäläm korabı hälakätennän soñ AQŞ ğäläm korabları programması tuqtalıp qalğanda ğälämne öyränüçelär bar ömetlären Russiägä bağlıy. Bügen Russiä Xalıqara Ğäläm Stansiäsenä yök häm keşelär ilterdäy ğäläm korablarına iä bulğan berdänber il bulıp qala. Ämma Russiäneñ ğäläm programması bügen östämä yöklämälär alu tügel, xäzerge burıçların da bik zur awırlıq belän genä başqarırlıq xäldä. Ğäläm industriäse wäkilläre häm analitiklar ägär dä bügenge awır xäldä Russiäneñ kosmik korabların faydalanu kötelä ikän, kiçekmästän Russiäneñ ğäläm industriäsenä yardäm itärgä kiräk dilär.
Şulay da, uzğan yäkşämbedä Russiäneñ çittän idarä itelä torğan, keşesez Progress yök korabı Xalıqara Ğäläm Stansiäsenä azıq tölek häm yağulıq alıp kitte. Alar stansiädäge 2 Amerikan 1 Russiäle astronavtqa iyün ayına qädär ğälämdä eşlärgä citäçäk. Astronavtlar martta Cirgä qaytırğa tieş ide. Xäzer inde qaytu kiçekterelä. Monnan tış kiläçäktä Stansiädäge astronavtlar sanın 3-tän 2-gä genä qaldırıru zarurlığı tuarğa mömkin.
Russiä bu yılda ğälämgä barlığı 5 raketa oçırunı planlaştırğan. Ämma Xalıqara Ğäläm Stansiäsendäge 3 astronavtnı tä’min itep toru öçen Russiä tağın kimendä östämä 3 oçış yasarğa tieş bulır ide. Räsmilär äytüençä Xalıqara stansiägä Russiä genä yök taşığan oçraqta ber märtäbä qullanıla torğan, keşesez 6 Progress korabı häm keşele 2 Soyuz korabı kiräk bulır ide. Häm bu ber yılğa ğına. Monıñ öçen aşığıç räweştä zur yardäm kiräk bulaçaq. Barınnan da bigräk Quşma Ştatlar Russiägä aqça belän yardäm itärgä tieş bulaçaq.
Russiäneñ Rosaviakosmos Ğäläm agentlığı wäkile Sergey Gorbunov Waşington Xalıqara Ğäläm Stansiäsen tä’min itü öçen närsä eşlärgä kiräklegen açıqlap Mäskäwgä räsmi räweştä möräcäğät itärgä tieş di. Anıñ äytüençä, texnik belgeçlär inde şimbä könne ük telefon aşa ber-berse belän bäyläneşkä kergän.
Gorbunov äytüençä, Stansiäne tä’min itüçe Russiä şirkätläre närsälär iltergä kiräklegen inde xäzerdän ük açıqlıy başlağan. Ämma Russiäneñ ğäläm korabları Stansiäneñ ayırım öleşlären tözüne däwam itü öçen kiräk bulğan awır yökne iltü quätenä iä tügel. Progress korabları 5 tonna ğına kütärä ala.
Xäzergä Rusiäneñ 2 genä Soyuz korabı bar. Alarnıñ berse Xalıqara Ğäläm Stansiäsenä quşılğan xäldä tora. İkençese aprel’ ayındağı oçışqa äzerlänä ide. Bügen inde ul oçış ta bilgesez xäldä qaldı. Öçençe Soyuz korabı äle tözelep kenä kilä. Russiä räsmiläre äytüençä, finanslaw bügenge külämdä qalğanda tözeleş tizlege tağın da aqrınayaçaq. Quşma Ştatlarnıñ yıllıq Ğäläm budgetı 14 milliard dollar bulsa, Russiäneke 250-312 million dollar külämendä genä.
Amerika aqça belän yardäm itsä bu Russiäneñ ğäläm industriäse öçen zur otış bulır ide. Ämma Gorbunov ta, Russiäneñ oçışlarnı idarä itü üzäge wäkile Vsevolod Latışev ta Russiä Ğäläm industriäse Columbia hälakätennän faydalanıp tabış alıp qalırğa tırışmıy di. Columbia faciğäse 95 milliard dollarlıq xalıqara ğäläm stansiäse proyektında qatnaşuçı barlıq 16 ilgä dä orım buldı di Latışev.
HoBocTи KocMoHaBTиkи jurnalı xezmätkäre İgor Lisov töp mäs’älä aşığıç räweştä finans yardäme birügä qaytıp qala di. Lisov fikerençä, citärlek aqça bulğan oçraqta kiläse yılğa 6 progres korabı tözep bulır ide.
Russiädäge qayber ğäläm belgeçläre xätta xalıqara stansiädä eşne tuqtatıp anı saqlaw xälenä küçerü turında uq söyli başladı. Ämma Grobunov fikerençä ul oçraqta stansiä kontroldän çığarğa mömkin
Naif Aqmal, Praga


text:
Sokolski: Iran, Tönyaq Korea – "tügelgän söt"
Iran häm Tönyaq Koreanıñ atom programnarı tiräsendäge wazğiät iğtibar üzägennän töşmi. Düşämbedä radiobızda bu ölkädä tanılğan belgeç, Waşingtonda urnaşqan Qoral cäyeldermäw üzäge citäkçese Henry Sokolski bulıp kitte. Forsattan faydalanıp bez aña berniçä soraw birdek.
Sokolski: İke oçraqta da süz ozaqqa suzılğan bäyge turında bara. Atom programın alga sörü alarnıñ mänfäğätendä tügel ikänen añlatu öçen waqıt kiräk bulaçaq. Atomnan baş tartqan başqa illär belän dä şulay buldı: Braziliä, Argentina, Könyaq Afrika, Ukraina. Soñğı ikeseneñ xättä atom qoralı bar ide. Äytäse kilgänem şul: bu illär atom çigen inde berniçä tapqır ütte. Şuña kürä alar belän atom telendä genä söyläşü näticä birmiäçäk.
Azatlıq: Ul çağında sez närsä täqdim itäsez, äytik, şul uq Tönyaq Koreada, älegä xakimiät alışınırğa cıyınmı?
Sokolski: Bu il Berläşkän Millätlärneñ keşe xoquqları ölkäsendä berniçä qararın boza. Anda çın Gulaglar bar, anda keşelär ülä, üterelä. Alar ildän kitergä aşqına, kitsälär, kire kertelmilär. Tönyaq Koreada häm anıñ kürşese Qıtayda şul uq xäl. Monıñ öçen alar cawapqa tartılırğa tieş.
Azatlıq: Ä İran belän niçek? Xalıqara cämäğätçelek Tährannı atom plannarınnan bizderü öçen tağın närsä eşli ala?
Sokolski: Minemçä, İran, bez anıñ atom programın tuqtatu öçen här adımğa bara alabız, dip uylıy häm şunnan faydalanırğa teli. İkençedän, ul bezne Hormuz boğazına bäyle dip uylıy, yänäse, ul anı yabıp quysa, bez neftsez qalaçaqbız. Anı bu xıyallardan azat itergä kiräk. Töbäktäge neftne boğaz aşa ütmiçä dä alıp bula, yaqında berär ütkägeç suzıp. Ösätwenä, bu bit xalıqara sular, küp kenä illär anda xalıqara kileşülärneñ ütälüen teliäçäk, xätttä İran üze dä.
Azatlıq: Sez dönyanıñ 31 ilendä zur reaktorlar bar, tağın 13 il anı buldırırğa teli, didegez. Qaysı illär ayıruça borçu uyata?
Sokolski: İñ berençe aqılğa Mısır kilä, Törkiä, Libiä, Cäzäir. Minemçä, iqtisadi moxtaclıqları arıtq zur bulmasa, alar kötep tä tora ala. Bu illärneñ neft, gaz häm başqa energiä çığanaqları bar. Ägär inde töp säbäp iqtisad tügel ikän, dimäk monda iminlek mäsäläläre dä bar digän süz.
ağ


text:
Yaponiä Yewropanı Qıtayğa qoral satmasqa çaqıra
qoral satunı tıyuçı Berlek çikläwen ğämäldän çığarmasqa çaqırdı. Monı ul bügen Lüksemburgta başlanğan Yewropa Berlege – Yaponiä sammitında äytte. Xäzer Yewropa Berlegen citäkläwçe Luksemburgnıñ premyer ministrı Jean-Claude Juncker Koizumiğan ägär berlek qoral cikläwen betersä bu Qıtayğa qoral satunıñ Aziädäge iminlekne qurqınıç astına quyarlıq däräcädä artuına kitermäyäçäk dide.
Älege yuğarı däräcä oçraşu waqıtında Koizumi belän Berlek räsmiläre sınaw räweşendä atom sintezı reaktorı yasaw plannarı turında da söyläşä. Taraflar bu reaktornı qayda tözü turındağı bäxäsne çişärgä tırışa. Yaponiä, Könyaq Korea häm Quşma Ştatlar anıñ Yaponiädä tözelüen, Fransiä Rusiä, Qıtay Fransiädä tözelüen teli.


text:
Yewropa Parlamentı bıyılğı Saxarov isemendäge keşe xoquqları bülägen avgust ayında Bağdadta hälak bulğan Ğiraqtağı BMO wäkile Sergio Vieira de Mello istälegenä dip Berläşkän Millätlär Oyışmasına tapşırırğa buldı.
Yewropa Parlamentı wäkile Alison Suttie bu büläk BMO General' Sekretare Kofi Annannıñ häm xezmätkärlärneñ barısına urtaq büläk bulaçaq dide.
Bu büläkkä täqdim itelgän başqa namzätlär arasında Ğiraqtağı BMO qoral tikşerüçeläreneñ elekke citäkçese Hans Blix, BMOnıñ Xalıqara Atom Energiäse İdaräse başlığı Möxämmät äl-Baraday, häm İrannıñ törmägä yabılğan jurnalistı Akbar Ganci da bar ide.
Andrey Saxarov isemendäge büläk yıl sayın, keşe xoquqları häm ireklekläre öçen köräşüçe şäxeslärgä yäki törkemnärgä birelä.
Parlament bu büläkne ğinwar axırında Annan Brüssel'gä kilgäç anıñ qulına tapşırırğa cıyına.


text:
Qazada milli Qış babayğa ixtiac yuq däräcäsendä
Yaña yılğa ber niçä, kön qala, dönyalar çırşı bäyrämnäre, qış babay, büläklär belän şaşa başlıy. Bu könnärdä, här oyışma diärlek üz xezmättäşläre arasında yaña yıl kiçälären uzdıra. Aqçaları azraq bulğanı, tıynaq qına eşlägän cirdä öställär qora. Bay oyışmalar, restorannarda urınnar alıp, artistlar çaqırıp, tamaşalar uzdıra. Mäktäplär, balalar baqçalarında da yaña yıl kiçäläre uzdırıla. Yaña yıl aldınnan Qış babaynı çaqırtu xezmäte, aqçalar eşläp ala. Qazanda andıy oyışmalar bixisap. Alar aşa tuğannarınıñ balaları yanına, xezmättäşlär belän kiçägä, mäktäptäge bäyrämgä dä, Qış babaylarnı çaqırtırğa bula. Ber säğäte – 400 sumnan başlap. 31 dikaber yaqınlaşqan sayın, bäyälär arta, mäsälän näq yaña yıl aldınnan, Qış babay belän Qar qızın öyegezgä kitertergä uylasağız, inde 400-600 tügel, ä 800 sum tülärgä turı kiläçäk. Qış babay xezmätläre küp, ämma alarnıñ barısı da diärlek, urısça ğına söyläşüçe artistnı täqdim itä aldı. Berniçä qotlaw xezmätenä şaltırattıq. Andağı tutaşlar, zakazlarnı qabul itäbez, ämma tatarça söyläwçe Qış babaylarıbız yuq bezneñ, dip cawap birdelär. Şuşı uq, xezmättä, andıy milli qış babaylarnı sorawçılar bar, ämma bik siräk, dip cawap birdelär.
İkençe cotlaw xezmäte belän elemtägä çıqqan idek. Anda da, tatarça tamaşa ütkärüçelär yuqlığı açıqlandı. Qazanda bu zur problema, tatarça belüçe äzerlekle kadrlar yuq, dip cawapladılar. Şuşındıy ixtiacnı belä torıp, tatar jurnalistı Amil Nur, tanışları belän bergä, tatarça Qış babay häm Qar qızı xezmäte kürsätep qararğa bulğan. Ämma biznes uñışlı bulmağan. Amil Nurnıñ äytüenä qarağanda, tatarça qış babayğa ictiac yuq däräcäsendä, kübese urısça sorala. Balalar öçen genä tügel, olılar öçen dä eşlärgä çaqıralar di ul. Xezmättäşlär kiçälärenä mäsälän. Ämma milli Qış babay urısça söylärgä häm iserek kampaniäneñ käyefen kütärep yörergä alınmıy ikän. «Möslimä» xatın-qızlar oyışması citäkçese Almira Aiduatullina isä, yaña yılğa gomumän möselman küzlegennän qararğa täqdim itä. Anıñ fikerençä, Gäysä päyğämbärneñ tuğan yılın tügel, ä Möxämmät päyğämbärneñ Mäkkädän Mädinägä küçüdän isäplänä başlağan möselmança yıllar almaşuın bäyräm itügä kübräk iğtibar birergä kiräk.
Bikä Timerova.


text:
2003nçe yılda matbuğat çaraları niçek yäşäde? Yıl näticäläre.
Bu yılda Tatarstan däwlät mäğlümat çaraları Elemtä ministrlığı qaramağınnan, «Tatmedia» digän agentlıqnıñ qulı astına küçtelär. Ütkän yılda, yaz könendä barlıqqa kilgän. Cäyen nıqlap torıp eşli başlağan bu oyışma inde gäzit jurnallarnıñ byudjettan birelä torğan aqçaların bülügä bik aktiv töstä kereşte. Agentlıq, iñ başta uq, möxärrirlär här tienne närsägä totaçağın raslağannan soñ ğına açqa alaçaq, dip kisätep quyğan ide. Näq şulay kilep çıqtı da. Grantlar sisteması turındağı wäğdälär dä bu süz bulıp qalmadı. «Tatmedia» agentlığı äle küptän tügel genä, däwlät telläre qanunnıñ tormışqa aşırılu barışın yaqtırtu öçen bilgele ber açqanı bäygedä otıp alırğa täqdim itte. Häm anda rayon, respublika häm şähär gäzitläre, elektron mäğlümat çaraları qatnaştı. Ğomumän yaña agentlıq gäzit-jurnallarnı sıyfatın arttıru maqsatın quyğan ide. Älegä üzgäreşlär bik sizelmi. Alğa taba qararbız.2003nçe yılda 2 räsmi gäzittä baş möxärrirlä alışındı. Cäyen «Şähri Qazan» gäzitenä yaña redaktor bilgelände. Gäzitneñ qiblası, eçtälege şul uq qalsa da, formatı häm bizäleşe – zamançaraqqa taba üzgärde.
Äle küptän tügel genä, töp räsmi gäzittä –«Watanım Tatarstan»da baş möxärrir alışındı. Anda, «Tatarstan yäşläre» gäziteneñ baş möxärrir urınbasarı bulıp eşlägän täcribäle häm osta qäläm iäse Minnäzim Säfärov küçte. Gäzit uquçıları, yaña baş möxärrir, tatarça, qızıqlı häm zur tiraj cia ala torğan gäzit çığaru täcribäsen, «Watanım Tatarstan» gäzite eşçänlegendä dä qulla alır, dip ömetlänä.2003nçe yılda, tirajları beraz kimesä dä «Tatarstan yäşläre» gäzite äbünäçelär sanına qarasañ iñ aldınğı gäzit bulıp qaldı. Ul xäzer 70 meñ dänä belän tarala. 2003nçe yılda här yazılu kompaniäse bäyäneñ artuın alıp kilde. Küp kenä basmalarnıñ tirajları kimüen şunıñ belän dä añlatıp bula. Bu xäl tatar matbuğatına ğına tügel, rus telle gäzit jurnallarğa da qağıldı. Tirajlar kimi bardı.
2003nçe yılda yaña gäzit çığa başladı, iseme ğadi - «Bezneñ gäzit». Bu da üzenä kürä qızıqlı täcribä. Bu matbağanı barı berniçä keşe genä çığara - İlfat Fayzraxmanov häm anıñ dusları. Öy şartlarında çığarıla torğan älege gäzit, citdi redaksiälärdä äzerlängän basmalar belän çağıştırğanda ber yağı belän dä kim tügel. Bälkem zamançaraqtır da. Läkin urtaq yaqları da citärlek. «Bezneñ gäzit» dä – finanslar citmäw reklama tabu, äbünä kompaniäsen ütkärü kebek qıyınlıqlar belän köräşergä mäcbür.Niçek kenä qarasaq ta, urıs telle matbuğatınıñ xäle tatarnıqı belän çağıştırğanda barı ber yaxşıraq. Äbünäçeläre dä kübräk, 2003nçe yılda mäğlümat çaraları Duma saylawların yaqtırtuda qatnaştı. Bu da üzenä kürä sınaw buldı. Xäzer gäzitlär aldında – yaña saylaw aldı kampaniäse tora. Tatarstan parlamentı häm Rusiä Prezidentı saylawları. Saylaw qanunı da üzgärde, byudjet aqçaların bülü tärtibe dä başqa xäzer. Bu şartlarda Tatarstan matbuğatı üz urının tabırmı, ütkän yıldan sabaq alırmı? İnde yaqın arada kürerbez.
Bikä Timerova.


text:
Beslan faciğäse öçen cirle räsmilär ğäyeple, di parlament komissiäse
Çärşämbedä Beslan faciğäsen tikşerüçe parlament komissiäse başlığı Aleksandr Troşin, faciğädän soñ 16 ay ütügä, komissiä eşeneñ berençel näticäläre belän tanıştırdı. Parlamentnıñ ike palatası aldında yasağan çığışında Torşin, ul qan qoyunı buldırmıy qalıp bulğan bulır ide dide, häm cirle räsmilärne buldıqsızlıqta ğäyepläde.
3 kön däwam itkän totıq alu faciğäse waqıtında bixisap xatalar cibärgän öçen dä Torşin cirle citäkçelärne ğäyepläde. "Totıqlarnıñ yaqınça sanı 1 Sintäber töştän soñ uq bilgele buldı. Ul arada räsmilär täwlek buyına 354 totıq turında söyläp tordı. Xoquq saqlaw buınnarı arasında koordinatsiä zäğif ide. Mäktäp tiräsenä quıylğan saqçılar balaların qotqarırğa aşqınğan ata-analarnı tuqtata almadı. Bu isemlekne däwam itergä bula," di Aleksandr Torşin.
Torşin süzlärençä, terror höcümnären kisätü çaraları da, militsiä citäkçeläreneñ äzerlege dä tieşle bulmağan.
Totıq alu faciğäse 3 Sintäberdä Rusiä xärbiläre belän Çeçnädän Rusiä ğäskärlären çığarırğa taläp itkän totıq aluçılar arasında atışular belän tämamlandı. Näticädä 330dan artıq keşe häläk buldı, kübese balalar.
Räsmi añlatmağa kürä, mäktäp eçendä bulğan şartlawdan soñ Rusiä xärbiläre totıqlarnı azat itü operatsiäsen başlağan. Qorbannarnıñ kübese şul yanğında häläk bulğan.
Ämmä qorbannarnıñ tuğannarı räsmilärne qotqaru operatsiäsen döres başqarmawda, xataların yäşerü niätendä ğäyepli.
Anetta Gadieva, totıqlarnıñ berse, Beslan mäktäbendä qızın yuğaltqan. Torşin çığışın televizor aşa qarağan häm älegä qänäğät qalğan. "Torşinnıñ qotqaru ştabın tänqitläwe yaxşı. Älbättä, tulı xisapnı küräse kilä, şunnan soñ bäyä birep bulır ide. Älegä äytelgännär belän bez qänäğät," di Anetta Gadieva.
Torşin komissiäse näticäläre ber kön elek prokuratura bäyän itkän xisapqa qapma qarşı kilä. Sişämbedä baş prokuror urınbasarı Nikolay Şepel, belgeçlär törkeme Beslan faciğäse waqıtında räsmilärneñ xataların tapmadı dip beldergän ide. Bu belderü qorbannarnıñ tuğannarında açu xisläre uyattı. Alar maxsus köçlärne höcüm waqıtında ut atuçı qoral, tanklar qullanuda ğäyepläp kilde. Räsmilär üzläre monı kire qağa. Äytkändäy, bu awır qoral qullanu mäsäläsendä, Torşin komissiäse dä räsmi añlatmanı qabatladı.
Şul uq waqıtta, Torşin süzlärençä, küp sorawlar älegä cawapsız qala. Bu sorawalarğa açıqlıq kerter öçen ul prokuraturadan östämä dokumentlar soradı.
Baş prokuraturağa tikşerü ütkärergä Rusiä prezidetı Vladimir Putin quşqan ide. Ä menä parlament komissiäsenä ul başta qarşı çıqqan ide. Beslan faciğäsen tikşergän öçençe törkem – Tönyaq Osetiä parlamentınıqı. Bu törkem qotqaru operatsiäsendä citdi xatalar bulğan digän näticä yasadı häm monıñ öçen ğäyeple räsmilärne cawapqa tartırğa çaqırdı.
-Ali Gilmi


text:
Ekrem Çelebi - Oya Yazma Başında
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Oya Yazma Başında
Etiketler : Ekrem Çelebi - Oya Yazma Başında türkü indir, Ekrem Çelebi - Oya Yazma Başında türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Oya Yazma Başında mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Oya Yazma Başında türküsü, Oya Yazma Başında sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Oya Yazma Başında bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Halime nin Aşıkları
Ekrem Çelebi - Bende Bir İnsanoğluyum
Ekrem Çelebi - Zülüf Dökülmüş Yüze
Ekrem Çelebi - Sitem Taşlarına Vurdum Başımı
Ekrem Çelebi - Dost İle Sohbet Edelim
Ekrem Çelebi - Yine Bir Hal Oldu
Ekrem Çelebi - Yardan Ayrı Düşeli
Ekrem Çelebi - Hafız Mektepten Gelir


text:
Tacıq oppozitsiäse yaña saylawlar taläp itä
Audio (Şadi Şabdalov) "Şiqäyät itkännän soñ bezne küplär ni öçen atap äytmisez dip ğäyepläde. Xäzer bez saylaw waqıtında tärtip bozular turında 85 dokument tapşırdıq."
Üzäk saylaw komissiäse räise urınbasarı Muhibullo Dodaconov, şiqäyätlär aluın tanısa da, anda ayırım tärtip bozu oçraqları terkälmägän dide. Räsmi näticälärgä kürä ciñüne prezident Emomali Raxmonov partiäse yawlağan. Bügen Yevropa Berlege - Yevropada iminlek häm xezmättäşlek oyışmasınıñ bäyälämäse belän kileşüen belderde. Oyışma Tacıqstan saylawları xalıqara demokratiä taläplärenä turı kilmäde dip bäyälägän ide.


text: Mäskäw. Rusiä xakimiate, äle haman da üzendä, Groznıydağı xökümät yortın şartlatu artında kemnär toruwına işarä itkän dälillär bulmawın belderä. Comğa könne, şartlatqıç tutırılğan ike yök maşinası, Çeçnäneñ Mäskäw tarafınnan bilgelängän xakimiate binası qarşındağı kirtälärne cimerep kerep, andağı şähidlär şul binanı şartlatqan ide. Mäskäw yaqlı çäçän xökümäte räise Mixail Babiç bügen, şunıñ näticäsendä kimendä 52 keşe ülde, 153-e cäräxätlär aldı dip belderde. Çeçnäneñ eçke eşlär ministrı Äxmät Dakayev, şuşı höcümne oyıştıruğa qatnaşı buluda şiklänelep älegä berkem dä qulğa alınmadı, tikşerüçelär, şartlaw artında toruçılarğa iltkän nindi dä bulsa bäyläneşlär ezläwne däwam itä dip äytte. Kiçä, Rusiä prezidentınıñ Könyaq federal’ okrugtağı wäkile Viktor Kazantsev, Groznıydağı höcüm, iminlek köçläre arasında kiñ taralğan cawapsızlıq häm wayımsızlıq arqasında buldı dip beldergän ide. Çäçän prezidentı Aslan Masxadov isä, üzeneñ, şuşı höcümne oyıştıruçılar qullanğan alımnarnı yaqlamawın äytte.


text:
Küñelne däwalawçı tabiplar kiñäşmэsendä
Psixiatriä bügen mäxkämä psixik ekspertizasın yasağanda yış qullanıla. Tat'yana Dmitrieva üz çığışında şundıy mäğlumatlar kiterde. Narkomaniä, alkogolizm çirläre beraz tübänäysä dä, stress häm psixik awırular soñğı un yılda bik yuğarığa mende, bigräk tä irlär arasında. Häm näticädä irlärneñ üz üzlären üterü oçraqları bik nıq artqan. Xäzerge zaman keşeläreneñ, bigräk tä yäş buınnıñ häm irlärneñ psixik yaqtan çirläwe Rusiä külämendä dä Tatarstanda da arta baruı sotsial' kierenkelek, yäşäw şartları belän bäyle.
Yärdämgä moxtaclar psixiatrda däwalanu çit illär öçen ğädäti xäl bulsa, Rusiädä äle barı tik cinayät yasawçılarnı xökem itkändä tikşerälär. Psixikanı däwalawğa moxtac bulğan keşelär teläsä nindi qatlamda oçrıy.
Mondıy çirgä ğadi eşçe dä, yuğarı citäkçe dä duçar bula. Prokuror Qafil Ämirov şundıy misal kiterde. Ber bankirğa cinayät eşe quzğatılğan. Ul ber-niçä yöz million dollarnı üz isemenä küçerep quyğan. Qulğa alınğaç xökem-psixik ekspertizasın ütkändä anıñ epilepsiä öyänäkläre açıqlana. Bankir psixiatriä şifaxanäsenä salına. Ämma küp tä ütmi ul aqça tüläp şifaxanädän qaça häm bügenge köndä dä qaydadır qaçıp yöri. Bu oçraqta psixik awırudan xäyläne ayırıp aluı bik çiten ikän. Qazandağı cıyılışta ekspertlarnı äzerläw, çirlelärne däwalaw turında söyläşep, aqnı qaradan, aqıllını tiledän ayıru täcribäsen urtaqlaşalar.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
Yekaterinburg şähärendä zur sport bäyräme bulıp uzdı
Näcmetdinovalar familiäse zamanında dönyalarğa yañğırağan familiä. Böyek Watan suğışına qädär Sverdlovski şähärendä eşläp kilgän tatar teatrı akterları Zäynäp apa belän Bilal ağa ğailäsendä tuıp üskän dürt qız bala tatar familiäsen böten dönyağa dan ittelär. Ölkän qız – Liliä Näcmetdinova – näfis gimnastika tarixında berençe sport masterı, bu yaña sport tören dönya arenasına berençe tapqır alıp çıqqan keşe, 1960nçı yılda uzdırılğan iñ berençe xalıqara yarışlarda ciñep çığuçı, 1965nçe yılda uzdırılğan dönyaküläm yarışlar prizyorı. Näfis gimnastika tarixın üsterüdä kertkän binihayä zur öleşe öçen bik küp xökümät büläklärenä layıq bulğan, Rusiäneñ häm Tatarstannıñ atqazanğan fizik kul'tura eşleklese.Älfiä Näcmetdinova – tasma belän bulğan gimnastik künegülär buyınça dönya çempionı, küptörle yarışlarda qatnaşıp ciñep çıqqan keşe. Rozaliä häm İlmira Näcmetdinovalar da Rusiä, Sovetlar Soyuzı, dönya külämendä uzdırılğan bik küp yarışlarda prizlı urınnarnı alıp kilgännär.
1978nçe yılda näfis gimnastika buyınça balalar häm yäşüsmerlär sport mäktäbenä nigez salına. İñ berençe könnärdän başlap biredä ataqlı gimnastlar – apalı-señelle dürt qız tuğan Näcmetdinovalar eşli başlağannar. Menä inde 25 yıl buyı alar armıy-talmıy qız balalarnı näfislek, güzällek serlärenä öyrätälär. Çirek ğasır eçendä alar SSSR häm Rusiä buyınça 18 sport masterı, 120 masterlıqqa kandidat, 150 berençe razryadqa iä bulğan näfis gimnastika ostaları, meñnän artıq yäşüsmerlär razryadına iä bulğan sportsmennar tärbiäläp çığarğannar. Qızlarnıñ ğorurlığı – uquçıları Yuliä İvanova 1996nçı yılda Atlantada uzdırılğan Olimpiadada bronza prizğa layıq bulğan, atqazanğan sport masterı.Älege mäktäptä tärbiälänüçe biş qız bala törle däräcädäge maturlıq konkurslarında ciñep çıqqannar. Çın mäğnäsendä güzällek, näfislek tärbiäläwçe bu mäktäpneñ danı könnän-kön arta, biredä tärbiälänergä teläweçlärneñ sanı kimemi.
Näfis gimnastika buyınça Yekaterinburg balalar häm yäşüsmerlär sport mäktäbenä Sverdlov ölkäse gubernatorı Ukazı belän küptän tügel “Bertuğan Näcmetdinovalar” iseme birelde.Mäktäpneñ çirek ğasırlıq yubileyına qunaqlar bik küp çaqırılğan ide. Kollektivnı qotlap Sverdlov ölkäse fizik kul'tura, sport häm turizm ministrı Vladimir Vagenleytner çığış yasadı. Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile urınbasarı Xäydär Ğilfanov “Bertuğan Näcmetdinovalar mäktäbe”nä Tatarstannıñ yäşlär häm sport eşläre buyınça ministrı Marat Bariev isemennän diplom tapşırdı. Bäyrämneñ töp sponsorları – Milli Media-Xolding citäkçeläre üzläreneñ täbrikläw çığışında bertuğan Näcmetdinovalarnıñ Sverdlov ölkäse tatarlarınıñ ğorurlığı, millätebezneñ yözek qaşı ikänleklären bilgeläp üttelär, alar isemen yörtüçe mäktäpkä bu isemgä layıq buluların, güzällek tärbiäläwçe sport tören üsterüdä tağın da zur uñışlar telädelär. Kiçädä şulay uq törle ictimaği oyışmalar wäkilläre dä çığış yasadı.
“Bertuğan Näcmetdinovalar mäktäbe”ndä tärbiälänüçelär kilgän qunaqlar aldında näfis gimnastika buyınça törle kompozitsiälär belän çığış yasadılar. Biregä cıyıluçılar öçen kötelmägän büläk bulıp bertuğan Näcmetdinovalarnıñ çığışı buldı. Rozaliä Näcmetdinova “Min yaratam sine, Tatarstan” cırına tatar biüe elementları kertep kompozitsiä äzerlägän. Anıñ äytüençä, tatarlarnıñ öçençe Bötendönya kongressında qatnaşıp qaytqannan soñ, alar Tatarstan yağınnan häryaqlap qayğırtuçanlıq sizep toralar ikän. “Tatarlar bezgä gel yärdäm itep toralar. Üzebezne tatar xalqınıñ ber kisäge itep toyıp, şunıñ belän ğorurlanıp yäşibez”, - didelär qızlar bertawıştan.Qunaqlar öçen tağın ber kötelmägän büläk – Liliä Näcmetdinovanıñ çığışı buldı. Näfis gimnastika legendası bulıp sanalğan Liliä xanımğa inde 67 yäş buluğa qaramastan, buyı haman da zifa, xäräkätläre yäşlärgä alıştırğısız sığılmalı, tögäl, iskitärlek güzäl. Anıñ “Küñelem fantaziäse” dip atalğan irekle kompozitsiäsen xalıq tın da almıy qaradı häm axırdan köçle alqışlarğa kümde. Säxnägä, Liliä apaları yanına mäktäpneñ 7 yäşkä qädär bulğan tärbiälänüçeläre kilep sırılıştı.
Çäçäklärgä kümelep, sabıylarnı qoçaqlap, bäxetle yılmayıp fotoğa töşüçe Näcmetdinovalar ğailäsenä qarap soqlanmıy mömkin tügel ide. Ğömer zayağa uzmağan, änä küpme almaş üsep kilä! Yañadan-yaña uñışlarğa ireşergä nasıyp bulsın alarğa!Fäwiä Safiullina.Yekaterinburg.


text: Almatı. Venada urnaşqan Keşe xoquqların saqlaw ölkäsendäge Helsinki komitetı mödire Aaron Rhodes, Könbatış Üzäk Aziädä keşe xoquqları torışına iğtibar itmi, anda cirle citäkçelär terrorizmğa qarşı köräşne üz xakimiaten tänqitläwçelärneñ awızın qaplaw öçen qullana dip belderde. Qazağstannıñ Almatı şähärendä yasağan çığışında Rhodes, keşe xoquqların yaqlaw ölkäsendä Qırğızstan, Üzbäkstan, Törkmänstan, Taciqstan wä Qazağstanda soñğı unyıllıqta nigezdä bernindi dä uñay täräqqiat bulmadı, kiresençä, bu illär xätta artqa tägäräde dip äytte. Rhodes süzlärençä, üz xakimiatenä qurqınıç tudırğan härkemgä Üzäk Aziä illärendäge citäkçelär terrorist digän tamğa suğa. Könbatıştağı qayber xökümätlär monıñ belän kileşä di Helsinki komitetı mödire Rhodes.


text:
Rıfat Balaban - Gökyüzünde Bölük Bölük Turnalar
Sanatçı : Rıfat Balaban
Türkü : Gökyüzünde Bölük Bölük Turnalar
Etiketler : Rıfat Balaban - Gökyüzünde Bölük Bölük Turnalar türkü indir, Rıfat Balaban - Gökyüzünde Bölük Bölük Turnalar türkü dinle, Rıfat Balaban türküleri, Gökyüzünde Bölük Bölük Turnalar mp3 indir, Rıfat Balaban türküleri Gökyüzünde Bölük Bölük Turnalar türküsü, Gökyüzünde Bölük Bölük Turnalar sözleri, Rıfat Balaban mp3 dinle, Rıfat Balaban download, Gökyüzünde Bölük Bölük Turnalar bedava mp3, Rıfat Balaban türkü sözleri, Rıfat Balaban türkü dinle, Rıfat Balaban son albüm indir
Rıfat Balaban Türküleri
Rıfat Balaban - Odana Serdim Halı
Rıfat Balaban - Alim Gitme Pazara
rıfat balaban - odana serdim hali (orta anadolu)
Rıfat Balaban - Höyüklünün Etrafı Köşk Olsun
Rıfat Balaban - Gökyüzünde Bölük Bölük Turnalar


text:
Pervouralskida Qor’än uquçılar bäygese uzdı
Sverdlovski ölkäseneñ Pervoural'ski mäçetendä Qor’än uquçılar bäygese bulıp uzdı. Ölkä külämendä uzdırılğan bu bäygene Sverdlovski ölkä möselmannarınıñ Qazıyat idaräse oyıştırdı. Bäygedä öç yäştän alıp citmeş yäşkä qädär bulğan möselmannar qatnaştı. Qatnaşuçılarnıñ belemnären Qazan şähärennän häm Sverdlovski ölkäsennän kilgän märtäbäle din ähelläre bäyäläde.
Qazan şähärennän kilgän Cälil xäzrät bäygedä qatnaşuçılarnı sälämläp yasağan çığışında alarnı Allahınıñ nurın xalıqqa citkerüçelär dip atadı.
“Miña bu mäçetneñ açılu tantanasında da qatnaşırğa turı kilgän ide. Açılıp qına qalmağan ikän, bik äybät eşläp tä kilä ikän. Menä şundıy kürkäm sabıylardan ölkän yäştäge keşelärgä qädär Qor’än uquçılarnı kürep bik söyendem. Bu bit Tatarstan da, Başqortstan da, Qazaxstan da, Üzbäkstan da tügel. Rossiädä, ruslar arasında dinebezne şulay kütärä alğanığız öçen Allahınıñ räxmäte yausın sezgä”, - dide ul.
Xatın-qızlar arasındağı bäygene bäyäläwçe jyuri räise bulıp Qazannan birle kürenekle millättäşebez, tanılğan möslimälärebezneñ berse Älmirä apa Hädiä kilgän ide. Ul üz tä'sirleren bolay dip belderde:
“Çal Uralğa bu bäygegä çaqıru alğaç ta bik dulqınlandım, çönki bu bäläkäy eş tügel. Bäygedä qatnaşuçılar mine bik söyenderde. Çönki alar şulqädär ixlaslar! Bez küptän tügel üzebezdä “Ğasır abıstayı” digän nominatsiädä ölkän, ğasırlarnı totaştıruçı tirän belemle abıstaylarıbızğa büläklär birgän idek, menä min şundıy öç-dürt abıstaynı biredä dä kürdem”.Abıstaylarnıñ ğına tügel, öç yäşlek, biş, altı yäşlek sabıylarnıñ da bäygedä köyläp, matur itep qor’än sürälären uquların soqlanmıyça tıñlaw mömkin tügel ide. Ä menä un öç yäşlek Liliä küp kenä sürälärne yattan belä, namazın da qaldırmıy. Anıñ äbise Salixa apa İsmäğileva onığı turında bolay dip söyläde: -
“Mäktäpkä kermägän ide äle, minem yanıma namazğa basqan waqıtında. Üzem isän çaqta öyrätim didem. Älxämdellülähi şöker, irtän torıp, mäktäpkä kitär aldınnan irtänge namazın uqıp kitä. Balalarıbıznı dingä bastıru bezneñ iñ zur burıçıbız”.
Ul könne mäçetkä ğömerendä berençe tapqır ayaq basuçılarnı da oçratırğa turı kilde. Bitimka bistäsennän kilgän Mädinä xanım belän tanışıp kittek.
Mädinä xanım Ufa däwlät universitetınıñ tatar tele bülegen tämamlap, tatar tele uqıtuçısı belgeçlegen alğan keşe ikän. Uqıp betergäç tä, citmeşençe yıllar başında yazmış cilläre anı Ural yaqlarına alıp kitkän. - “Üz belgeçlegem buyınça ber genä kön dä eşlämädem, rus balalarına alarnıñ tuğan telen uqıtıp, pensiägä çıqtım, di ul. – Qızğanıçqa qarşı, bez üskändä berniçä buın ateizm çorında, dönyavi belem belän üste. Äti-äni kommunist ide, qart äni namaznı alardan qaçıp uqıdı. Balalarıbız da dinne belmiçä üste. Alarnı, onıqlarımnı telgä, dingä yaqınaytasım kilä. İyün ayınnan başlap Yaña ğasır tapşıruların qarıybız, öyebezdä tatar tele yañğırıy başladı, bik zur räxmät alarğa”, - dip söyläde ul.
Millätne, telne saqlap qaluda dinneñ ähämiäte bik zur. Tömän yağınnan kilgän Fatıyx xäzrät Ğarifullin fikerençä, mäçetneñ töp wazifalarınıñ berse bulıp millätne saqlap qalu tora. Demografik vazğıätkä dä islam dine uñay yoğıntı yasarğa tieş. Äxlaqi tärbiä alğan yäşlär arasında xäyerle nikaxlar bulsın, saw-sälamät kiäwlärebez, kilennärebez taza balalar tudırsın, ul waqıtta bügenge kebek balalar bulmaw arqasında tatar awıllarında mäktäplär yabılmas ide, dide ul.
Çınlap ta, balalarnı keçkenädän ük mäçetkä yörtü, yäşlärne dingä tartu, ölkännär belän eş alıp baru cämğiätneñ äxlaqi nigezen nığıtır ide. Sverdlovski ölkäse möselmannarınıñ Qazıyat idaräse üzäge bulğan Pervoural'ski mäçeteneñ bu yunäleştä alıp barğan eşe küzgä kürenep tora.
Fäwiä Safiullina,Yekaterinburg


text:
Tallinndağı Ciz Soldatnı tiräsendäge qarşılıq tärtipsezleklärgä kiterde
Estoniä xakimiätläre, Tallinn üzägendäge Ciz soldat häykälen urınınnan alğannan soñ, başqalada kilep çıqqan tärtipseleklärdä kimendä ber keşe ülde, 40tan artığı yaralandı. Xökümätneñ süzçese, häykäl başqa cirgä küçerelep tordı, dip belderde. Rusiäneñ moña mönäsäbäte kisken buldı, Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov Mäskäw Estoniädä qarşı citdi çaralar kürü belän kisätte, parlament wäkilläre Prezident Putinnı Estoniä belän böten diplomatik mönäsäbätlärne özärgä çaqırdı.
Şuşı aylarda, Talinndağı häykälne häm anıñ yanındağı qäberlärne şähär üzägennän cirle ziratka küçerü turında täqdimnär yañğıratıldı. İke yaqnıñ qarşılığı, ütkän töndä bulğan tärtipsezleklärgä kiterde. 1 meñläp Rusiä yaqlı yäşlär, şul urınğa ciyılıp, politisiä belän qarşılıqqa kerde “Pozor” dip kiçqırıp tordı
Yäşlär iminlek köçläre quyğan kirtälärne cimerep ütärgä tırıştı. Politisiä su häm küz yäşe gazın sipte. Bäreleşlärdä yaralanuçılarnı, alar arasına politsiä ofitserı da buldı, küpmeder waqıttan soñ, aşığıç yärdäm maşinaları belän alıp kittelär.
Protest çaralarında qatnaşuçılarneñ qayseberläre yaqındağı kibetlärne, täräzälärne wattı maşinalarnı äyländerep saldı.
Talin politsiäse başlığı Raivo Kuut, soñnan, şuşı tärtipsezleklär waqıtında 43 keşe yaralandı, berse ülde, dip xäbär itte. Xakimiätlär, ülgän keşegä, politisiä wäkilläre tügel, qarşılıqta qatnaşqan ikençe ber keşe pıçaq belän qadağan, dip belderä. Şuşı tärtipsezlär waqıtında 300läp keşe qulğa alınğan ide.
Mäskäwneñ moña reaksiä tiz kilde. Oslodadağı ciyında bulğanda, Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov, häykälne alıp atu - keşeksez ğämäl, dide häm Mäskäw Estoniägä qarşı citdi çaralar küräçäk dip kisätte.
Rusiä parlamentınıñ yuğarı pulatı, Federatsiä Şurası, Estoniä belän diplomatik mönäsäbätlärne özärgä çaqırıp, Prezident Putinğa möräcäğät itte. Spiker Sergey Mironov monı böyek ciñüne mısqıl itügä tiñläde.
Estoniä premyer-ministrı Andrus Ansip bügen jurnalistlarğa, xökümät häykälne küçerüne yäşermiçä häm tieşençä ütkärergä telägän ide, ämma köç qullanu häm vandalizmğa oçradı, dip belderde. Xäzer Estoniä xakimiätläre, häykäl yanında cirlängän soldatlarnıñ qäberlären qazu eşen tuqtatıp tordı, häm Mäskäw belän Tallin arasındağı qarşılıq niçek bulıp betär, ölegä bilgesez bulıp qala.
Bikä Timerova.


text:
Başqortstan teatrları gastrollärdän qayttı
Ä Başqortstan teatrlarınıñ qayberläre bıyılğı icat mizgelen elegräk yabıp, inde çit töbäklärdä gastrol'lärdä dä yörep qayttı. Tuymazı tatar däwlät teatrı Qazaqstannıñ Kustanay şähärendä icat säfärendä buldı. Anda tatar teatrı ike spektakl' alıp barğan ide. “Qazaqstanğa säfärebez bik uñışlı ütte”, - dip belderde Tuymazı tatar teatrı direktorı Firzät Ğabidullin comğa könne jurnalistlar belän Ufadağı oçraşuında.
Başqortstannıñ tağın ber sänğät kollektivı - Salawat şähärendäge başqort däwlät drama teatrı kollektivı da icat säfärennän äylänep qayttı. Bu yulı alar Üzbäkstan başqalası Taşkent şähärendä buldı. Teatr direktorı Nailä Baykova äytüençä, soñğı yıllarda Taşkentqa Başqortstan teatrlarınıñ barğanı bulmağan. “Şuña kürä dä anda bezne bik ixlas qabul ittelär, bik küp oçraşularda da buldıq”, - di Nailä xanım. Ufada jurnalistlar belän atnakiç könne ul da matbuğat oçraşuı oyıştırdı.
Salawat başqort däwlät drama teatrı direktorı Nailä Baykova ätyüençä, Başqortstannan Taşkentta soñğı 15 yılda sänğät kollektivları barmağan. Oçraşular ixlas ütkän. Andağı millättäşlär tuğan telne işetügä dä susağan.


text:
Qazan kremlendä – sensatsion tabıldıq
Qazan kirmänendä fänni sensatsiä bulırğa layıqlı xannar törbäse tabıldı. Söyembikä manarası töbendä qazu eşlären alıp baruçı eşçelär, borınğı binanıñ nigezenä tap bula. Arxeologlar anı xannar kümelgän törbä, mavzoley qaldıqları dip, farazlıy. Qazan xanlığınıñ tarixında yaña säxifä açılırğa tora. Şuşı tabıldıq turında turıraq itep, Tarix institutınıñ milli arxeologik tikşerenülär üzäge citäkçese Ayrat Sitdiqov söyläde.
Bu Qazannıñ iñ borınğı öleşe. Mavzoleylar üzläre Mäxmüt xan ülgäç 15 ğasırlarda tözelä. Ana bar xanlarnı da kümep bara torğan bulalar. Barısı 6 xan bulırğa tieş. Xäzergä 3 mastaba açıldıBelgeçlär añlatqança, mastaba – ul qäberlär östen qaplıy torğan taş plitä, qorılma. Anıñ astında xannar söyäkläre yatarğa tieş. Xäzerge waqıtta belgeçlär, bu xannar törbäse turında fiker alışa. Açırğamı anı, yuqmı, ällä kiläse ğasırlarnıñ texnologiälärenä ömet itep, aldağı ber 100 yılğa saqlap qalırğamı, dip uylana ğalimnär.
70nçı yıllarda Alfred Xalikov ütkärgän tikşerenülärne sanamağanda, Qazan arxeologlarnıñ däwlät eşlekläreneñ kümelgän cirläre tabılğanı bulmağan. Şuña kürä bu tabıldıqnıñ tarix fäne öçen bik zur. Xan törbäse açılğan oçraqta, ğalimnär bu waqiğa, mäğlümät çaraları wäkillären dä çaqırırğa uylap tora. Bez dä Azatlıq radiosı tıñlawçılarına alarnı citkererbez.
Bikä Timerova


text:
Mangazeya
Mangazeya (Urısça: MaHraзeя, Nenets tärcemä itelmi torğan etnonimnan) – Polár Tügäräge artında häm Könçığış Seberdä berençe Urıs qala.
Mangazeyağa 1601. yılda Turuxanski Kray'da, Taz yılğasınıñ biek uñ yaqta nigez salğannar. Karskoye diñgezeneñ Taz gubasınnan (qultığınnan) 300 kilometerdä urnaşqan.
ЭчTәлek
Taríx[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Nigez[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1600. yılda Räsäy patşası Boris Godunov Mangazeya ciren basıp alu maqsatı belän bu yaqqa strelets ğäskäre cibärä. Şundí waqıtta Mangazeya yaqlarında ähämiätle tabíğí baylıqlar – aq tölke tirese, morj teşläre, altın tabıla. Cirle xalıq basqınnarnı duslarça oçraşa. Ğäskärlär citäkçese Miron Şaxovski Taz buyında taşlandıq Pomorlar bistäne taba häm 1601.neñ yazında qälğägä nigez sala.
Räsäydä Bolğawır Zaman başlanğaç, küp xalıq Sebergä küçä başlí. Mangazeyada xalıq sanı bik tiz üsä. İqtisadına töp öleşe keş häm aq tölke tirese belän säwdä kertä. 1608. yılda Räsäy patşası Vasili Şuyski Mangazeyanı şähär bulıp iğlan itä. Bu waqıtta Mangazeyada diwarlı kirmän, bistä, öç çirkäw, säwdä yortı, patşa ambarları urnaşa. Bar bínalar mäñgelek tuñlıqta toralar. Fundamentlar tuñdırğan yomıçqa belän nığıtqannar. Fundament astına qayın tuzınnan eşlängän tabaqlar salalar, grunt sulardan nığıtu maqsatında. Şähärdä 500 yort bula, 1500dän artıq keşe yäşi.
Kirmän diwarlarında 5 manara urnaşa: Spasskaya (ütädän-ütä yöri torğan), Uspenskaya, Zubtsovskaya, Ratilovskaya häm Davıdovskaya. Qalanı äyländerep ike ineş: Ratilovka häm Osetrovka ağalar. Mangazeya çirkäwlär başları altın belän qaplanğan ide. Şähär Rus Tönyağınıñ iñ matur şähärlärdän berse sanala.
1619. yılda könläşkän kürşe Tubıl voyevodası İvan Kurakin Mäskäwgä Mangazeyadağı çit il keşeläre belän aqçalata cíımsız säwädä turında äläk cibärä. 1619. yılda Mixail Fedoroviç patşa Pomoryedän Mangazeyağa diñgez yulnı yaba. Sebergä yul Beryozov şähäre aşa bulu turında färman çığara.
Azaq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şuña qaramastan, Mangazeya Seberdä zur röl uyní äle. Läkin mangazeylılar keşkä varvarlarça awlílar. Keş başqa cirlärgä üçä. 1642. yılda zur yanğın kilep çığa. Yanğınnan soñ şähär yaıadan torğızıp almí. iwayät buyınça, ber çirkäw yanında cirdän tabut çığa. Tubíl arxiyepiskobı Simeon Mangazeyağa İvan Semyonov ataqaynı cibärä. Tabutnı açqaç, ataqay 16-yäşle Vasili Fedorovnıñ mäyete taba. Vasili ber Mangazeya bayda xezmät itkän, şundí bay anı açqıç belän bärep ütergän. Tabut yanında moğcízalar häm tereltülär kilep çığalar. Vasili Mangazeyskiy izgeläre rätenä kerttelä, seberneñ iñ xörmätle izgelärdän berse sanala. Anıñ xörmätenä Taz yılğasında käşänä tözilär. Läkin 1960. yıllarnıñ azağında mäyet qaldıqları Turuxanskqa küçerälär. 1672. yılda Mangazeyanıñ soñğı toruçılar Turuxanskqa da küçälär.
Xäzerge kön[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Ütkän ğasırlada Mangazeya mäñgelek tuñlıqqa batıp kitkän. 1900. yılda Urıs säyäxätçese V.İ. Markgraf Mangazeya qaldıqların taptı. 1946. yıldan arxäologik qazılmalar ütkärälär


text:
Ğiraqta äs-Sadrğa qarşı xöcüm däwam itä
Basradağı Britan xärbi süzçese kaptan Chris Ford, radiobızğa bügenge höcümnär turında bolay belderde:
"Basradağı xällär bik çiterekle. Ber niçä zur suğışçı törkem bar. Häm alar üz eçendä dä keçkenä törkemnärgä bülengän. Bez höcümgä qarar birep çıqqanda, xällär kinät üzgärde. Häm ul gel üzgärep tora. Läkin eşneñ yaxşı tarafı üzgärü waqıtında Ğiraq köçlärenen waqıtında anda buluı.”
Bäğdäd şähärendä uramğa çığu bügen dä tıyıla. Bäreleşlär şiğılärneñ izge şähärlärennän berse bulğan Kärbälağa da cäyelgän. Kiç belän bulğan bäreleştä 12läp keşe üterelgän. Könyaqtağı Nasiriä häm şähär teräsendäge cirlärdä qatı bäreleşlär başlanuı xäbär itelä. Polisiä belderüençä Qut şähärenen üzendä genä 50läp keşe hälaq bulgan.


text:
Räzil Wäliev: “Tatarnıñ latinğa qaytuwı Makedoniädä tikşereläçäk”
Räzil Wäliev: “Tatarnıñ latinğa qaytuwı Makedoniädä tikşereläçäk”
R.W. Monnan ber yıl elek, 11 sentäbergä berniçä kön qala, min duslarım belen Säwdä üzäge tiresendä bulgan idem, anda xättä çäy dä eşep çıqqan idem. Amerikadan qaytip töşügä şul xäräbne işettem, tetrendem. Bu häl dönyanıñ bik keçkenä buluın kürsätä. Bu waqiğa dönyanı üzğärtte. İslam dinenä naçar mönäsäbät urnaştı.
B.T. 11 sentäberdä Rusiäneñ Däwlät Duması da eşen başlap ciberde. Latin grafikasın tıya torğan qanunnıñ kiläçäğe turında yañalıqlar yuqmı?
R.W. Duma berençe könne ük bu qanunnı 23 sentäberdä qararga digän kön tärtiben rasladı. Duma wäkilläre Qazanga kilğäç, bu qanunga äylänep qaytnmasqa wäğdä itsälär dä, süzlärendä tormadı.
Razil Wäliev latin grafikasına qağılışlı tağın ber xäbär citkerde. Kiläse atnada Makedoniädä yazuçılarnıñ bötendönya Pen klub kongressı açılaçaq. Anda Tatar pen-klub täqdime belän tatar alfavitın latin grafikasına küçeru mäsäläse qaralaçaq. Häm Razil Wäliev ätkänçä, yazuçılar bu mäsälägä bitaraf tügel, älege problemağa qaytawazlar Qazanğa inde kilä başlağan ikän. Şulay itep dönyanıñ 154 yazuçısı qatnaşında ütkän kongressta tatar mädäniäten häm yazuın saqlaw mäsäläse qaralaçaq, alarnı yaqlap möräcäğätlär qabul itelergä mömkin.


text:
Arafat premyer-ministr xökümäten üzenä täqdim itü turında tözätmä kertkän ide.
49 deputat bu tözätmägä qarşı, 22-se xuplap tawış birde.
Näticädä fälestinlelärneñ premyer-ministrın bilgeläw kiçegergä mömkin.
Uzğan atnada AQŞ prezidentı George Bush 2005-nçe yılda Fälestin däwläten tözü turında AQŞ tarafınnan xuplanğan plan, fälestin premyer-ministrı bilgelänmi torıp, iğlan itelmäyäçäk digän ide.
Uzğan ayda Arafat xalıqara basım astında Fälestin premyer-ministrı wazıyfası buldıruğa rizalaştı. Premyer-ministr fälestin xökümäteneñ köndäleş eşlären alıp baraçaq.


text:
Rusiä tışqı eşlär ministrı İgor İvanov, Amerika belän Rusiä arasındağı qoral kontrol itü turındağı kileşü Rusiä öçen möhim, läkin Ğiraqta barğan suğış kileşüne raslawnı totqarlıy ala, dip belderde. Bügen İvanov bu xaqta Federatsiä Şurası aldında äytte. Tışqı eşlär ministrlığı Däwlät Dumasınıñ Strategik Qoralnı Qısqartu turındağı bu kileşüne raslawı öçen täqdim kertäçäk. Läkin bu eş kiçekterelergä mömkin, çönki Quşma Ştatları Ğiraqta suğış alıp barğanda bu adım psixologik yaqtan urınsız, dide İvanov.
Şulay uq, Amerikan citäkçelegenä möräcäğät itep, Rusiä tışqı eşlär ministrı-Mäskäw -Waşington mönäsäbätläreneñ sülpänäyüen ozaqqa suzmasqa çaqırdı. Quşma Ştatlarnıñ Rusiäne Ğiraqqa tıyılğan cihazlar satuında ğayepläwe Rusiä Federatsiä Şurasında da borçılu tudırdı. Bügen İgor İvanov tağın ber tapqır monıñ döreslekkä turı kilmägäne turında belderde. Kiçä Waşingtonda Amerikan däwlät sekretare Colin Powell, İvanovqa, ğayepläwlärneñ böten dälilläre tapşırıldı, dip xäbär itte.
Şulay uq, Federatsiä Şurası aldında çığış yasağanda İvanov, Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı kampaniäsen-xalıqnı Säddäm xakimiätennän azat itü dip atawı -çınbarlıqtan yıraq, dide.


text:
Ber yıldan artıq däwam itkän söyläşülärdän soñ berniçä milliard dollarlıq atom sintezı reaktorın Fransiädä tözergä qarar itelde.
Xalıqara Termoatom-töşe Sınaw Reaktorı proyektında qatnaşuçı 6 ilneñ wäkilläre bügen Mäskäwdä şundıy qararğa kilde. Bu proyektta Rusiä, Yaponiä, AQŞ, Yewropa Berlege, Qıtay yäm Könyaq Korea qatnaşa.
13 milliard dollar töşär dip kötelgän bu reaktor Fransiäneñ könyağında tözeläçäk. Fransiä prezidentı Jaques Chirac bu qararğa şatlanuın äytep anı Fransiä öçen zur uñış dip bäyäläde.
Yaponiäneñ fän ministrı Noriaki Nakayama Yaponiä üz mänfäğätlären yaqlap qala aldı, ul bu proyektnı üzeneñ tikşerenü cihazları belän tä'min itäçäk dide. Sınaw reaktorı atom sintezınıñ zur häm imin energiä çığanağı bula aluın tikşerü öçen faydalanılaçaq. Kiläçäktä bu çığanaq hawanı pıçratuçı ğadi yağulıq qullanunı kimetergä yardäm itä ala.
Brüssel'dä Yewropa Komissiäse süzçese Pia Ahrenkilde Hansen Komissiä atom sintezı reaktorın tözü bu yıl axırına qädär başlanır dip isäpli dide.
AUDİO: Xäzer bez bu proyekt turında täğayen texnik kileşüne tämamlap tözeleşne mömkin qädär tizräk başlıy alabız. Bez monı bu yıl axırına bulır dip isäplibez. Häm bez älbättä bu proyektqa xalıqara tikşerenüçelärneñ tulısınça xezmättäşlege belän alğa taba baru mömkinlege birüçe çişeleş taba aluıbızğa bik tä şatbız.


text: Qandahar. Şuşı wilayätneñ xakime Äsädulla Xälid süzlärenä qarağanda, comğa könne xökümät köçläre häm Taliban qaldıqları arasında bulğan bäreleşlärdä Talibannıñ 41 suğışçısı häm 6 politsiä xezmätkäre hälak bulğan. Suğışlar Qandahardan 40 çaqrım könyaq-könbatışta yatqan Sanğisar şähärendä başlanıp kitkän häm köne buyı barğan. Wilayät xakime, şuşı bäreleşlär näticäsendä ğadi xalıq arasında da yuğaltular buldı, dip belderde. Xökümät köçlärenä yardämgä Äfğanstandağı amerikan ğäskäriläreneñ xärbi boralaqları da cälep itelgän.


text: İran, BMOdan "yanawlar" buluına qaramastan, üzeneñ uran bayıtu programmasın teläsä qaysı waqıtta yañarta aluın belderde. İrannıñ küzläw eşläre ministrı Ali Yunesi, İran uran bayıtunı üz teläge belän tuqtattı, şulay uq üz teläge belän yañarta ala, dip belderde. Şimbä könne Xalıqara Atom Energiäse Agentlığı İrannı älege uran bayıtu programmasın tuqtatırğa çaqırğan häm 25nçe noyabrgä üzendäge atom eşçänlege turında tulı xisap äzerlärgä quşqan rezolüsiä qabul itte. Yevropa Berlege bügen İrannı rezolüsiäne ütärgä çaqırdı. İranda atom qorılması tözegän Rusiä dä Tährannı Xalıqara Atom Agentlığınıñ taläplären ütärgä çaqırdı. Quşma Ştatlarnıñ, İranda atom qoralı citeşterelä digän ğayepläwlären Tähran üze kire qağıp kilä.


text:
“Azatlıq” irekkä susağannarğa kiräk
İñ başta şunı äytik. “Azatlıq” radiosı ul tatar, başqort millätläreneñ telendä, alarnıñ mädäniäte, tarixı, bügenge demokratiä xällärendä qatnaşuı turında söyli torğan radio. Ul “İrekle Yevropa – Azatlıq” dip atalğan utızlap teldä söyli torğan radionıñ ber bülege, tatar-başqort redaksiäse. Rus, ukrain, belorus, rumın, qazaq, üzbäk, gruzin, ärmän, farsı, ğäräp, urdu häm başqa tellärdä yañğırağan tapşırular arasında bezneñ tuğan telebezdä dä yañğırıy torğan tapşırular äzerlänä. Ğomumi säyäsi çığanaqlar urtaq bulsa da, här redaksiä üzençä söyli. 1952 yılınıñ berençe iyülendä efirğa çıqqan rus telendäge tapşırular üz yulınnan bara, ä tatarlarnıñ, başqortlarınıñ üzläreneñ awırtqan cirläre dä, quanıçları da başqaçaraq bulırğa mömkin.
Anıñ xikmäte şunda – distä häm yöz million keşe söyläşkän tellär belän bergä bezneñ dä telebezdä tapşırular sputnik häm kosmos yärdämendä efirğa çığa, internet aşa taratıla. “Azatlıq”nıñ barlıq tellärdäge tapşıruların cirle stansiälär aşa da retranslyatsiälilär. Menä şuşı cirle efirda qabat yañğırata torğan retranslyatorlarnıñ sanı öç yözgä yaqın. Dimäk, öç yöz töbäktä ber dä qurıqmıyça üz antennaları aşa “Azatlıq”nı üz töbäklärendä yäşäwçelärgä işetterälär. Dimäk, bu tapşırular kiräk häm alardan berkemgä dä zıyan yuq. Zıyan bulsa, anıñ külämen häm kemgä qortqıçlıq yasaluın yazıp cibärgän bulırlar ide.
İkençe xikmät şul –“Azatlıq” radiosınıñ iñ yuğarı maqsatı häm xıyalı - yabılu. Äye, oyışma häm mäğlümat oyışması bularaq yuqqa çığu, tarixta qalu maqsatı belän eşlibez. Aprel' ayında “Azatlıq”nıñ törle töbäklärendäge bülekçäläre kiñäşmäsendä bezneñ öçen iñ zur ciñü nindi digän sorawğa cawap ezlädek. Qaysı äytä kommunizmnı botarlap taşlaw, ikençeläre terrorizmnı ciñü turında uylıy, öçençeläre – başqa mäğlümat çaraların uzıp kitü turında xıyallana. Ä iñ döres cawap şul ikän – mömkin qädär kübräk keşeneñ ixtiacın qänäğätländerü, alarnı cälep itü häm al'ternativ, östämä mäğlümatqa ixtiacnı yuqqa çığaru. Yäğni cirle mäğlümatnı çığarıp xaqiqät'ne açıqtan açıq söyläşä başlasaq, keşelär fatir, it, kolbasa belän genä tügel, hiçyuğı kiräkle mäğlümat belän tuq häm qänäğät bulsa şul bik citkän bulır ide. Menä bit yözlärçä, meñnärçä mäğlümat kanalları söyläp tora, ä televidenie cirneñ tege yağındağı mäğlümatnı söyläp, kürsätep tora, qayberäwläre xätta külmäk saldırıp ällä nindi urınnarın da ozaq itep kürsätä, qolaqqa säyer itep işetelgän muzıka qıçqırta, keşe quış suğışnı tönnär buyı tamaşa itterä. Ä kiräkle mäğlümat citmi ikän. Äz genä ireksezlek, ruxi köçläw bulsa, keşe şunı sizä häm kiçlären kuxnya işegen yabıp, şkaf artındağı radiosın alıp, şıtır-şıtır digän tawışlar aşa berär döresräk xäbär ezli başlıy. Soñğı waqıtta mondıy xällär yışayıp kitte. Mäğlümat, xäbär küp ul, nu bit yış qına aldıylar yäki şomartalar, bigräk tä millät, xörriät digän närsäne onıtalar. Kemnärgä kiräk inde sineñ tatarıñ, tatarnıñ, başqortnıñ tarixı, ällä qayçan onıtıla başlağan bäyetläreñ. Qart-qorı yäşägän awıllardağı uftanular, alar bit kemgä dä aqça yäki xakimiät kitermi. Menä şul waqıtta millät häm xörriät turındağı xäbär bik tansıq ikän. Ä qayberäwlär üzläre dä nider äytergä teli, fikerlären, borçuların citkerergä tırışa. Näq 1июлb könne “Azatlıq” radiosına xikmätle ber xat kilde. Konvert eçendä ber käğäz kisäge dä yuq. Ämma qom'yuter disketası bar. Bilgesez keşe Qazan byurosınıñ adresına kilgän disketasında bik xikmätle fikerlär äytkän. Tatarlarğa kemnärgä ışanırğa, kemgä ışanmasqa. Erotika, pornografiä, azğınlıqqa niçek qararğa. Dinnär, allahlar turında da yazılğan anda. Disketağa yazılğan soñğı bişençe xat milli televidenie turında. Äytergä kiräk, bik ğibrätle bäyälär häm täqdimnär anda. Şundıy aqıllı keşe şundıy aktual' fikerlär citkerep tä, avtor üzeneñ isemen yazmıy ikän, dimäk bu oçraqlı xäl tügelder. Bu säyäsi häm ictimaği ber äkämät. Anonim yäki isemsez fikerlär häm xatlar irekle cämğiättä bulmıy. Dimäk, al'ternativ, östämä xäbär cibärüçe radio kiräk. Bik kiräk.
Kolonizatorlar säyäsäte imperiäneñ çäçäk atuı, milli ğädellekneñ citmäwe turında sızlanu öçen genä tügel. Änä bit bu atnada nindi genä bäxäslär çıqmadı tatar cämäğätçelegendä. Qol Şärif mäçete açılğaç anda yañğırağan azan döres uqılamı, wahapçılıq fälän yuqmı. Bulsa, ni öçen yul quyıla bu eşkä? Menä şulay dip matbuğatta äläkläşü işetelep tordı. Qazanda yäşäwçe ber yäş ğalim saqal üsterä ikän. Eşlägän urınında aña bäylänä başlağannar ikän. Yäisä ğadi könçeleklär, däräcälär alu tiräsendäge ığı-zığı. İñ aqıllı, iñ sälätle millättäşlärebez nişli? Bilgele inde yä maqtawlı isem, yä däräcäle büläk alu, professor, akademik iseme, deputat mandatı yaulaw öçen millät häm fän turında bik tä aqıllı häm kinayäle mäqälälär yazalar, çığışlar yasıylar. Läkin äle bit xalıq ta bar. İñ ziräk millätpärvärlärebezne işetmägän häm añlamağan ğadi keşelär, salım tüläwçelär, çögender utawçılar, maşina, traktor remontlap mayğa batıp yörüçelär, ğomum läwkädä qızınuçılar. Alar da bit millättäşlär. Alarnıñ da balaları üsä, ğöref-ğadätlärebezne ullarına-qızlarına alarnıñ da ämanät itep tapşırası kilä. Qaya inde ul menä şul meñnär häm millionnar. Millät qaymağınıñ iñ yuğarı sortlarınıñ borçıluların belsäñ. Alar bit Tuqay bülägen, Musa Cälil, İsxaqi, Fatix Xösni premiälärennän ayırılmasqa da mömkin. Namaz uqığanda qulnı qayda totu, niçä bitle kitap çığaru turındağı bäxäslärdän dä yıraq alar. Menä şular barısı da, akademigı da, balta ostası da üzeneñ tarixi xälen, milli ixtiacın häm zamança yäşäw räweşen belsä, “Azatlıq” möğayın yabılır ide. Ä xäzergä bezneñ xıyal menä şularnıñ barısına da tawışlarıbıznı işetterü. Üzegez ni dä bulsa äytergä teläsägez, räxim itegez. Qazan 12 elemtä bülege 155 abonent tartması. Sezneñ xikmätle xatlarığıznı kötep qalabız.
Rimzil Wäli


text:
Häźiä Däwlätşina isemendäge premianıñ täwge lawreatınıñ iseme ataldı. Ul Gölfiä Yunısova-İźelbayıva. Gölfiä Aźnağol qıźı keskäyźär ösön "Tup uynarğa saqıra", "Min donyanı öyränäm", "Serle utraw", "Balalar ösön yöź isem" kitaptarı buyınsa yaqşı tanış. Gölfiä İźelbayıva Başqortostan yaźıusılar berlege ağzahı. Premia küläme 75 meñ hum. Ul mart ayında Häźiä Däwlätşinanıñ tıuğan könöndä tapşırıla. Gälfiä Yunısova täwge tä'źorattarı menän urtaqlaşıp Azatlıq radíohı xäbärsehenä bına nimä tine. (audio)
Respublika prezidentı tarafınan häźiä Däwlätşina isemendäge premia bıyıl 1 sentyäbrźa buldırılğaynı. Gölfiä İźelbayıwanan tış premianı alıuğa Kätibä Kinyäbulatowa häm qursaq teatrınan Gölnara Wälitowa la däğüä itkäyne.


text:
Sember Pedagogiä Universitetınıñ yäş uqıtuçısı xiyalı-üze uqıtqan milli törkemnärne däresleklär belän tä’min iter öçen aqça tabu. Çulpan Firğaleeva bu uqu yortın üze dä äle uzğan yılda ğına betergän, şunıñ öçen uqu-uqıtu problemaların kitaplardan tügel, ä çınbarlıqtan üze dä yaxşı xäterli. Urıs häm tatar tele vä ädäbiätı belgeçlegenä uquçılar başqa fännär belän ber rättän iske slavyan telen yatlarğa da mäcbür. Uqıtuçılar tuğan tel häm ädäbiätqa waqıt äz qala dip borçıla. Tatarstannan çittä dä tatar tele uqıtuçısı belgeçlegen alu mömkinlege bar. Nindi şartlarda uqıy bulaçaq tuğan tel belgeçläre? Yäş uqıtuçı Çulpan Firğaleeva belän äñgämäne Azatlıq dulqınnarında tıñlağız!
Airat İbrahim, Sember


text: Mäskäw. Bügen biredä, 1999-nçı yılda Volgodonski häm Mäskäwdä berniçä toraq yortnı şartlatuda ğäyeplängän Yosıf Qırımşamxalov häm Adäm Dekuşev eşen qarawçı mäxkämä açıldı. Şul şartlawlar näticäsendä 246 keşe hälak bulğan ide, räsmi Mäskäw monı ikençe çäçän suğışın başlap cibärü öçen qullandı. Mäxkämä qarşına basqan älege ike keşe Rusiägä Gruziädän qaytarıldı, alar anda Çeçnä belän çiktäge Pankisi tarlawığında sıyınu tapqan ide. Qırımşamxalov häm Dekuşev tıyılğan qorallı törkemdä äğza buluda, oyışqan cinayät törkemendä qatnaşıp terror ğämäle qıluda, belä torıp keşe üterüdä häm yäşeren töstä qorallar citeşterüdä wä alarnı totuda ğäyeplänä. Rusiäneñ räsmi mäğlümat çaraları, Qırımşamxalov üzen ğäyepläwlärne öleşçä tanıdı dip xäbär itä.


text:
Mordoviä xökümäte tatar gäziten çığara
Ä yaña tatar gazetı Mordoviä xökümäte xisabına çığa başladı. Anıñ iseme dä cisemenä bik turı kilä – “Yuldaş”. Bu yaña gazet, älbättä, Mordoviä xakimiätläreneñ tuğrılıqlı yuldaşı bulıp eşlärgä tieş, monarda hiç tä şik yuq. Bu gazetta xakimiätlär quşqannı ğına yazarğa äzer buluları turında “Yaqtaşlar” cämğıäte räise Şämil Bikmaev ta, gazetnıñ baş möxärrire Almira Gabunova da berniçä qat qabatlap äyttelär. Yänäse, Mordoviäda muqşı häm erzya xalıqları öçen “Moqşen pravda” häm “Erzyän pravda” gazetları küptän inde çığa. Alar gel xakimiätne maqtap torsa da, küpmeder däräcädä muqşı häm erzya tellären saqlawğa öleş kertälär. Şulay uq xakimiätlärne maqtap toruçı tatar gazetı da buldırırığa kiräk digän fikerne “Yaqtaşlar” cämğıäte räise Şämil Bikmaev berniçä yıl inde qabatlap tordı. Nixayät, bu teläk tormışqa aştı.
“Yuldaş” gazetınıñ baş möxärrire Almira Xamzä qızı Gabunova “Azatlıq” radiosı eçen berniçä süz äytergä riza buldı.
– Almira xanım, nixayät, bıyıl april ayında sezneñ “Yuldaş” gazetınıñ berençe nomerı çıqtı. Xazer sezneñ bu yaña tatar gazetın çığaruda şaqtıy ğına täcribägez tuplandı.
– Mömkin bulsa, min urısça cawap biräm sezgä. TeMaTиka oбычHaя, kak Bo Bcex дpyrиx pecпyблиkaHckиx raзeTax – oбщecTBeHHo-пoлиTичeckaя. Ho ecTb oдHa ocoбeHHocTb – HaпpaBлeHHocTb ee B ToM, чTo эTo raзeTa для TaTap MopдoBии и o TaTapax MopдoBии, иx жизHи, иx пpoблeMax, иx иcTopии, kyлbTypы. A зaдaчa caMaя rлaBHaя, kopeHHaя, cocToиT B ToM, чToбы y TaTapckиx жиTeлeй MopдoBии Boзpoдилocb чyBcTBo caMocoзHaHия, HaциoHaлbHoй ropдocTи. Mы бы xoTeли eщe пpиoбщиTb людeй k poдHoй kyлbType, k poдHыM TpaдицияM и k языky. K coжaлeHию, дaжe Moй личHый пpиMep roBopиT o ToM, чTo пocлeдHee пokoлeHиe TaTap MopдoBии, Hy, cTaли пoдзaбыBaTb и Tpaдиции cBoero Hapoдa, и языk. Tak Beлocb oбpaзoBaHиe B шkoлax, чTo poдHoй языk, oH cTaHoBилcя kak бы Ha oдHoM ypoBHe c иHocTpaHHыM.
– Almira xanım, sezneñ xäzerge eşegezdä nindi awırlıqlar bar häm niçek sez ul awırlıqlarnı ciñep çığarğa uylıysız?
– ЗapплaTы oчeHb MaлeHbkиe... Ho Mы и He paccчиTыBaли Ha kakyю-To бoлbшyю зapплaTy, Ha kakиe-To MaTepиaлbHыe Takиe лbroTы и Tak дaлee. ДeHbrи, HaBepHoe, пpидeTcя зapaбaTыBaTb caMиM. ГлaBHoe ceйчac HaM – HaйTи cBoиx чиTaTeлeй, чToбы люди зaиHTepecoBaлиcb эToй raзeToй и чиTaли ee. To, чTo kacaeTcя BoT TaTapckиx шpифToB, HaM ocHoBaTeлbHo пoMorлa “TaTapckaя raзeTa”, peдakTop “TaTapckoй raзeTы”, koTopaя yжe BыxoдиT B pecпyблиke, koTopyю зHaюT и pecпyблиke y Hac, и B cTpaHe, и, Hackoлbko MHe изBecTHo, зa pyбeжoM Toжe.
Bu “Yuldaş” gazetası başqa Mordoviä gazetları kebek uq eşli. Anda ekonomika, respublika yañalıqları, tämle aşlar reseptları häm başqa ğadäti närsälär basıla. Urıs häm muqşı gazetlarınnan ayırma da bar, älbättä. Gazet materiallarınıñ kübese urıs telendä bulsa da, här nomerda Mordoviä tatarları turında nindi bulsa materiallar birelä. Mäsälän, soñğı nomerlarda Musa Cälil belän bergä Pletsenzee törmäsendä cäzälänğan jurnalist, desantçı Äxmät Simaev turında, akademik Mirza Mäxmütov turında zur materiallar çıqtı. Şulay uq Germaniäda yäşäwçe, änise nemes, ätise tatar bulğan nemes yazuçısı Mädinä Mamleewa turında material çıqtı. Mädinä Mamleewanıñ babaları, morza Mamleewlar, XVIII ğasır axırında, XIX ğasırnıñ berençe yartısında, Mordoviädan Başqortostanğa küçkän bulğannar ikän. Gazetta törle tatar awılları turında da materiallar çığa başladı. Şulay uq här nomerda islam temalarına da xäbärlär bula.
Redaksiädä 7 keşe eşli. Alar arasında tatar milli xäräkätendä aktiv bulğan keşelär yuq. “Yuldaş” jurnalistlarınıñ kübesen, ä alar 4 keşe, ciñel genä mankurt dip tä atarğa bulır ide. Ämma alar, tatar gazetasın çığara başlağaç, tatar dönyasınıñ problemaların da az-maz ğına añlıy başlağan kebek tä buldılar. Älbättä, älegä “Yuldaş” gazetı ber möhim tatar problemasına da qağılğanı yuq, ämma tora-bara, inşalla, xakimiätlärneñ “Yuldaş”ınnan tatarlarnıñ “Yuldaş”ına äwerelüe dä ixtimal.
İrek Bikkinin, Mordoviä


text: Kiläse ayğa bilgelängän bu oçraşuda AQŞ, Russiä, Britaniä, Fransiä häm Germaniä wäkilläre dä qatnaşaçaq. Abxaziä Gruziä köçläre belän 2 yıl suğışqannan soñ 1993-nçe yılda de facto bäysezlekkä ireşte. Russiä separatist Abxaziäne ğäyre-räsmi räweştä yaqlap, aña yardäm itep kilä. Abxaziädä Russiäneñ xärbi bazası häm 1800-läp tınıçlıq saqçısı bar. Moñarçı Abxaziäneñ statusı mäs’äläsendä körçektän çığu turındağı söyläşülär häm xalıqara aradaşçılarnıñ tırışlıqları fayda kitermäde. Abxaziä mäs’äläse Mäskäw belän Tbilis arasındağı mönäsäbätlärne dä kierenkeläşterde. Gruziä yış qına Russiä tınıçlıq saqçıların separatistlarğa yaqalwda ğäyepläp kilä häm tınıçlıq saqçıları 300 meñläp görcine Abxaziädäge üz öylärenä qaytarırğa bulışmıy dip zarlana.


text:
Gruziä vaqiğäläreneñ kürşe Azerbaycan belän Ärmänstanğa täsire bulırmı?
Gruziäneñ kürşeläre Ärmänstan belän Azerbaycan da , andağı vaqiğälärne diqqät belän küzätep baralar. Küpkenä azerbaycannarnı Görcstanda yäşävçe yartı milionğa yaqın millättäşeneñ xäle borçıy. Qayber törkemnär isä Gruziädge xalıq ciñüe üzlärendäge demokratiäne nığıtuğa da ürnäk bula ala digän fikerdälär.
Audio
"Qayberävlär Gruziä demokratik tügel, ä butalçıq il dip äyterlär . Läkin, anda partiälär, citäkçelär, regional citäkçelär arasında fiker törlelege bar."
Zaman da möhim rol uynıy. Ägär dä Ärmänistan belän Azerbaycanda saylarlar ütmägän , ä kiläçäktä bulsa ide Gruziä vaqiğäläre oppozitsiäseneñ pozitsiäsen nığıtır ide. Azerbaycannıñ oppozitsiädäge Xalıq Frontı Partiäse väkile Ali Karimovnıñ süzlärençä, Görcstanda demokratiäneñ nığıuı Azerbaycan öçen dä ümet tudıra.
Audio
"Azerbaycanıñ kürşedäge strategik berektäşendä demokratiä prinsipta ciñde. Gruzidä demokratiäneñ ciñüe Azerbaycanda da demokratik täräqqiätne canlandıraçaq."
Oppozitsiä tarafınnan saylaularda xarämläşülär buldı digän ğäyepläv yañğırağan Ärmänstanda, prezident Robert Kocaryan , Gruziädä totrıqlıqnıñ buluın xuplıym, çönki Ärämänstanğa transport yulı annan ütä dip belderde. Ä inde oppozitsiä väkile Stepan Demirçian Gruziädäge üzgäreşlärne xalıqnıñ ciñüe dip bäyäläde häm Ärmän xalqı da soñğı çiktä ciñep çığaçaq dip belderde. De Waalnıñ fikerençä, Gruziä vaqiğäläre säbäple Kafkazda politik üzgärşelärneñ buluı mömkin, läkin, üzgäreşlärneñ yaqın kiläçäktä buluı şart tügel.
Färit İdelle, Praga .


text:
Foto: ckpиHшoT
Moñğolïyanıñ astanası Ulan-Batır qalasında ötken «Mongolia’s got talent» jobasına qatıswşı Nurbek Janarbekulı esimdi jas önerpaz talanttar say`ısına äy`gili «Moldabay`dıñ änimen» şıqtı. Onıñ orındawındağı quy`qıljığan änniñ keremettigine tänti bolğan töreşiler Nurbekke rïzalıqtarın bildirdi, dey`di BAQ.kz tilşisi.
Nurbektiñ önerin bağalağan tört töreşiniñ biri: «Mağan talanttar bäy`gesine qatıswşı köptegen jigitter ğaşıq boldı. Al mağan nege bir qazaqtıñ jigiti ğaşıq bolmay`dı dep oy`lap otırmın. Sen meni jaqsı körmey`siñ be?», - dedi.
19 jastağı stwdent jigit töreşiniñ qaljıñına qaljıñmen jawap berip: «Saxnada turıp kelbetiñizdi anıq köre almay` turmın, qasıñızğa barıp körsem bola ma?», - dey`di.
Töreşilerdiñ ruqsatımen qastarına kelgen Nurbek Janarbekulı älgi töreşi qızğa eki awız öleñmen jawap berdi.
Töreşilerdi tamsandırğan jas talant qazir stwdent ekenin, maxabbatpen bas qatırıp jürwge waqıtı joq, sabaqqa ğana köñil böletinin ay`ttı.
Esteriñizge sala ketey`ik «Moldabay`dıñ änin» şırqağan jas önerpaz osıdan biraz waqıt burın «Täwelsizdiktiñ 25 jıldığına 25 taw» akcïyasın ötkizip, elimizdiñ Täwelsizdik merekesine tamaşa tartw jasağan bolatın. Ol öziniñ äkesi tanımal tawşı Jarabek Aqıbïmen birlesip Moñğolïyadağı eñ bïik 25 tawğa şıqqan edi.


text:
Küp kenä illärdä terrordan qurqu tormışnıñ ber eleşenä äwrelde.Moña 3 yıl elek bulğan 11nçe sintäber fäciğäse säbäp bulıp tora. Ber köndä 3 meñ keşeneñ üleme, al Qaida yäki annan ilham alğan başqa terror törkemnären yuq itü mäqsatında Dönyadağı bik küp illärne zur koalitsiädä berläşterde. 11nçe sintäber turındağı bügenge yazmada bu koalitsiäneñ terror törkemnärenä qarşı uñışı häm bu suğışta ciñü öçen eşlänäse eşlär turında süz bara.</
11nçe sintöberne yaxşı oyıştırılğan , yaxşı finansiälängän zur doşman al Qaida oyıştırdı. al Qaida äle dä bar anıñ citäkçese Osama bin laden äle dä tabılmağan.Ämma törkem sonğı 3 yılda 11sintäber belän çağıştırırlıq höcüm oyıştıra almadı.Dewam itkän terror höcümnärendä bomba, atışularda unnarça yäki yözlärçä keşe häläk bula ämma meñnäçä tügel. Kontr terrorizm belgeçläre fikrençä terrorğa qarşı suğış al Qaidanı taratuda nindider däräcädä uñışqa ireşkän.Şotlandiädä S.Andrew Universitetında Terror häm Säyäsi Köçqullanu Üzäge direktorı Magnus Ranstorp uñış öleşçä küzläw xezmätläreneñ yaxşıraq eşläwendä di(audio)
Minemçä 11nçe sintäberdän soñ, hiç bulmağanda AQŞ perspektivasınnan qarağanda terrorğa qarşı suğış şaqtıy uñışlı. Ul global koalitsiä buldırdı. 90il bälkim dä 100 il küzläw mäğlümäten urtaqlaşa.
Küzläw mäğlümäten urtaqlaşu Suğut Ğäräbstäne häm Pakstanda bıyıl al Qaidanıñ yuğarı däräcädäge keşeläreneñ qulğa alınuına, terror törkemnäreneñ finans çığanaqların tuqtatuğa kiterde.Ämma Ranstorp terror törkemnäre basımğa qarşı uñışlı qarşılıq kürsätep , zur operatsiälär urınına azıraq aqça sarıf itelgän,keçkenätäk külämle operatsiälär oyıştıra başladı dip äytä.11nçe sintäber waqıyğäsen tikşergän AQŞ komissiä , höcümne oyıştıru öçen 2yıldan artıq waqıt häm 400-500meñ dollar sarıf itelgän digän näticägä kilde. İspanyada mart ayında islamistlar poezda bombalar şartlatıp 191keşeneñ ülemenä säbäp buldı. Madrid törkemeneñ budjetı 34meñ yevro ide. Bu summa aqçanı törkem küzläw oyışmalarınıñ iqtibarın cälep itmi ciñellek belän tabıp qullandı dip söyli Ranstorp.
Belgeçlär terrorğa qarşı suğışta ciñü öçen yıllar xätta distä yıllar kiräk bulaçaq,şulayuq iminlek çaraların arttıru , küzläw mäğlümäte cıyu , politsiä eşçänlege zarur dip belderä. Ämma qayber küzätüçelär bu çaralar citärlek tügel yaña höcümnärne buldırmau yartı yul, ikençe yartısı isä terror törkemnärenä yaña keşelärneñ alınuın tuqtatu dip äytä.Londonda çığa torğan ğäräb telendäge Al-hayat basmasınıñ säyäsi komentatorı Hazem Saghie fikrençä terrorğa qarşı suğış belän bergä al Qaida kebek oyışmalarğa qarşı idealar suğışı da alıp barılırğa tieş. Könbatış möselman dönyasında säyäsi,iqtisadı reformalarnı qıyulandırırğa häm keşelärne radikal oyışmalarğa etärgän açu qıyınlıqlarnı ciñeläytergä tieş. Anıñ süzlärençä könbatış möselmen dönyasın ''progressiv köntärtibe '' belän ruxlandırırğa tieş. (audio)
Yaqın Könçığış häm 3nçe dönya illärendäge Üz cämğiätläreneñ üzgärüen anıñ progressiv mädäni xälgä kilüen teläwçelär öçen üzençälekle, kübräk wäğdälär birgän progressivraq köntärtibe täqdim itelergä tieş.
İyün ayında İndustriäläre alğa kitkän illär citäkçeläre cıyılışında şundıraq adım atlandı Progress häm bergälek kiläçäk öçen partnörlıq oyışıtırıldı.Bu çara kiñräk Yaqın Könçığış häm Tönyaq Afrikada iqtisadi häm sotsial reformalarnı yaqlıy. Qayber analitiklar idealar suğışı ekstremistlarnıñ fikerlären üzgärtügä kiterer dip uylamıy ämma başqa keşelärneñ alarğa çıdamlıq kürsätüen kimetügä yäki yaqlamawına kiterüe mömkin dip äytä.AQŞta Maryland Universitetında säyäsi fännär profesorı Benjamin Barber süzlärençä, terroristlar problema tügel , ber niçä genä tile terrorçı bar. Bik küp keşe terrorçı bulmasa da terrorçılarğa yaxşı küz belän qarıy yäki alarnı yaqlıy. Menä bu problema bulıp tora.Osama Bin Ladennıñ fikeren üzgärtä almisın, ämma sin anıñ tiräsendä imin zona buldırğan bik küp keşeneñ fikeren üzgärtä alasın , bu isä küp yaqlı xezmättäşlek taläp itä dip äytte profesor Barber. Kiläçäktä höcümnär buldırmau häm terrorçılarnıñ üzlärenä taraftar cälep itüen kimetüdän başqa terrorğa qarşı suğışta ciñep çığu öçen küp kenä küzätüçelär tağı ber çarağa iqtibar itä:terrorğa qarşı köräş alıp baruçı däwlätlär terror oyışmaların yuq itkändä xalıqnıñ sivil irekleklären kimetmäskä tieş. Üzbäkstanda xoquq yaqlau oyışması Mazlumnıñ citäkçese Otanazar Aripov terrorğa qarşı köräş başlağanda bu Üzbäkstannı AQŞqa anıñ demokratik qimmätlärenä yaqınlaştıraçaq dip ömed itsäm dä iminlek öçen operatsiälär başlanğaç xoquqlar qısılaçaq dip borçılğan idem (audio)
kötkänçe qurıqqan närsä döres bulıp çıqtı Üzbäkstanda säyäsi opozitsiägä qarata repressiv säyäsät kimemäde , kiresençä köçäyde dip äytte
Aripov Taşkent xökümäten terrorğa qarşı suğışta xezmättäşlekne üz mäqsatları öçen qullanuda ğäyepli . Üzbäkstan xökümäte opozitsiä törkemnärenä qarata repressiv säyäsät alıp baruın kire qağa. Kontrterrorizm belgeçe Magnus Ranstorp terrorğa qarşı suğışta ciñep çiğu, iminlekne garantiäläw belän bergä yuğarı bäyä birelgän sotsial qämmätlärne saqlap qalu arasında tängällek buldıru dip äytä.Här törle töngälsezlek kiläçäktä yaña problemalarnıñ kilep çığuına säbäp bulaçaq
färidä xämit


text:
7 namzät arasında elekke prezident Akbar Haşemi Rafsanjaninıñ ciñü ixtimalı zur dip farazlana ide. Anıñ iñ köçle köndäşläre – elekke polisiä başlığı Möhammäd Bäker Qalibaf häm elekke reformaçıl mäğärif ministrı Mostafa Moin.
İran eçke eşlär ministrı Abdul-wähed Mussawi-Lari, Frans Prezz mäğlümat agentlığına, tawış birergä teläwçelär sanı yuğarı, dip belderde.
İrannıñ yuğarı ruxi yulbaşçısı Ayatolla Ali Xameni, bügenge tawış birüne "igelekle ğämäl" dip bäyäläde:
"Konstitusiä quşqança tawış birergä kilgänbez ikän, bez hiçşiksez konstitusiä häm sistema öçen tawış biräbez, kemne saylawıbızğa qaramastan," dide Xameni.
İrannıñ atom aradaşçısı Hassan Rowhani, saylaw näticäse – İrannıñ atom säyäsätenä yoğıntı yasamayaçaq, dip belderde.
Saylanaçaq prezident moña qadär inde ike möddät bu wazifada bulğan Mohammäd Xataminı alıştıraçaq. Ägär namzätlärneñ berse dä ciñü öçen kiräkle 50% tawışnı almasa, iñ küp tawış alğan ike namzät arasında saylawlar kiläse atnada ütäçäk. Bügen tawış birergä teläwçelär sanı küp buluı säbäple saylaw waqıtı ike säğatkä ozaytılğan, dip xäbär itelä. Tawış birü urınnarı cirle waqıt belän kiçke 9da yabıla. Qazanda bu waqıtta kiçke 9nçı yartı bula.