text:
Australiä tışqı eşlär ministrı A.Downer belän äñgämä
Räsmi säfär belän Çexiä başqalasına kilgän Australiä tışqı eşlär ministrı Alexander Downer radiobızğa ikskluziv äñgämä birde. Kiñ külämle äñgämädä ul Ğiraq suğışı, Äfğanstan saylawları, Australiägä terror yanawları turında söyläde. Şulay uq, Gruziä, Ukraina, Qırğızıstanda bulğan inqilaplarğa häm Rusiädäge wazğiätkä tuqtaldı.
AD: - Älegä östämä ğäskär cibärergä telämibez. Bez bolay da iñ zur öleş kertkän illärneñ berse. Xäzer başqa çaralarnı da tikşerergä kliräk. Bez ber çaranı da kire qaqmıybız, läkin Ğiraqqa şaqtıy öleş kerttek.
Ğiraq suğışı arqasında dönyada terror höcümnäre başqarırğa teläwçelär sanı arta digän fikerne Downer kire qaqtı. Şul uq waqıtta Australiä ber islamçınıñ şuşı könnärdä yasağan yanawına citdi qarıy dide ul. Yäkşämbedä Quşma Ştatlarnıñ ABC televideniese kürsätkän video-yazmada çığışı belän amerikadan bulğan islamçı Los Angeles häm Australiäneñ Melbourne şähärenä höcüm äzerlänüen äytte.
"Ul yazmanı qaradıq, tikşerdek. Söylägän keşe citdi bulsa, yazması citdi. Läkin bu keşe başqalar isemennän söyli alamı, monısı soraw. Älbättä bu bez Australiädä terrorçılıq mäsäläsendä artıq tınıç digän süz tügel. Höcümnär hiçşiksez bulaçaq dimäsäk tä, alar ixtimal."
Bu yäkşämbedä Äfğanstanda ütäçäk saylawlar uñayınnan Australiä anda da iminlek saqlawğa 150 maxsus xärbien cibärde. Äfğan xalqına möräcäğät itep Downer, alarnı saylawlarda qatnışırğa, yazmışların cinäyätçelär qulına tapşırmasqa çaqırdı.
1968 yılda Vena tiräsendä yalda bulğan Downer sovet tanklarınıñ Pragaga kerep "Praga Yazın" bastırğanın yaxşı xäterli. 20 yıldan Çexoslovakiägä ireklek kilde di ul. Gruziä, Ukraina häm Qırğızstanda bulğan soñğı waqiğalar turında ul bolay dide:
"Axır çiktä keşelär bareber ireklek yağına tartıla, çönki yazmışıñnı üzeñ xäl itü teläge keşeneñ tabiğätendä. Şuña kürä keşelär ireklek citmäwen toysa, alar tege yä bu yul belän aña omtılaçaq."
Rusiädä prezident Putin çorında avtoritarizm köçäyü borçularına tuqtalıp, Downer, anda da irtäme-soñmı keşelär ireklekkä moxtaclığın äytäçäk dip sanıy:
"Rusiä bik awır häm qatlawlı il. Andağı xällärgä şikäyätlär bar. Şunı ğına äytä alam, soñğı yıllarda Rusiädä şaqtıy täräqqiät bar, şulay däwäm iter dip ömetlänäbez. Niçek kenä bulmasın, Rusiä xalqınıñ xäle yaxşırğan sayın, üz fikeren äytü teläge dä arta baraçaq."
Nixayät, Qıtayğa tuqtalıp Downer, bu ilneñ köçäyüwennän qurıqmasqa çaqırdı:
"Bezneñçä, Qıtay, cihadçılar yä zamanıda sovetlar şikelle nindi dä bulsa ekstremistik ideologiä taratmıy. İdeologiä urınına ul tawar tarata. Anıñ bar uyını – iqtisad. Qıtaydan qurqası, yuq, ul fäqät biznes ezli."
Küptän tügel Australiä Pekin belän energiä ölkäsendä berniçä millardlıq kileşü tözede. Qıtaynı uran belän täemin itmäkçe.
Australiä tışqı eşlär ministrı Alexander Downer Çex räsmiläre belän ike yaqlı mäsälälärne tikşerde. Praganıñ Xalıqara Xezmättäşlek Cämğiätnedä çığış yasadı.
-Ali Gilmi


c: text/html

text:
AQŞ xärbiläre Ğiraqnıñ Falluca şähärendä AQŞ citäkçelegendäge koalitsiä tözeleşlärendä kileşü nigezendä eşläwçe 4 çit il watandaşı hälak buldı dide.
Bu turıda Bağdadta AQŞ xärbiläre wäkile Mark Kimmet belderde. Anıñ äytüençä, ber törkem keşe alarnıñ maşinalarına ut törtkän häm üzlären kisäklärgä turağan.
Kimmett ul keşelärneñ qaysı il watandaşları bulğanlığın äytmäde.
Bügen Falluja tiräsendä maşinada minağa yulığıp 5 amerikan soldatı da hälak buldı.
Bügen Baquba şähärendä maşinağa quyılğan bomba şartlaw näticäsendä maşina yörtüçe hälak buldı, berniçä keşe yaralandı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sverdlov ölkäsendä sabantuylar başlandı
Cäyneñ yämle bu könnärendä tatar yäşägän här töbäktä şawlap-görläp sabantuylar bara. Sverdlov ölkäsendäge sabantuylar Rusiäneñ bäysezlek könendä başlandı. Xalqıbıznıñ yaratqan bu bäyräme Tübän Sırğa rayonınıñ Ürmäkäy, Ufa Şigere, Äräkäy, Şäkür, Aqbaş awıllarında, Äçit rayonınıñ Tübän Äri awılında, Krasnoufim rayonınıñ Yämanyelğa awılında uzdırıldı.
Här awılda, här cirdä sabantuylar üz tösmeren alıp, üzençälekle itep ütkärelä. Yämanyelğa awılında, mäsälän, traditsion sabantuy uyınnarınnan tış, tawğa menü yarışı da uzdırıla ikän. Mäydan yılğa yarındağı kiñ bolında urnaşqan, bolınnıñ ikençe yağın bik tekä qıyalı taw qaplap tora. Menä şul qıyağa kem aldan yögerep menep töşä, şul iñ citez, iñ qıyu yeget bulıp sanala. Ğadi al'pinistlardan bernindi straxovka bulmawı belän ayırılıp toralar bu yarışta qatnaşuçılar. Xätär buluğa qaramastan, qatnaşırğa teläweçlär bik küp.
Yämanyelğa sabantuyına Krasnoufim rayonınıñ bik küp awıllarınnan kilälär. Biredä menä inde un yıl rättän oyıştırıla bu bäyräm. Çığışı belän şuşı awıldan bulğan igelekle yeget, xäzerge waqıtta ölkä Dumasınıñ wäkillär palatası deputatı Al'bert Afzalovnıñ qazanışı inde bu. Ä menä başqa awıllarda sabantuylar bik küptännän oyıştırılmıy ikän. Üzlärendä sabantuy uzdıra almağan awıllar öçen dä onıtılmaslıq bäyräm bulsın dip tırışıp, Krasnoufim tatarlarınıñ milli-mädäni moxtäriäte, Milli Media-Xolding belän berlektä kiläse atnada, Bäyäk Tüz digän awılda regional' sabantuy uzdırırğa äzerlänä.
Sverdlov ölkäsendä tatar xalqı bik küp ük bulıp yäşämägän rayonnarda sabantuynı “Burazna bäyräme” formasında, rusça itep oyıştıralar. Sısert rayonınıñ Oktäberskiy poselogında şundıy uq bäyräm bulıp ütte. Bäyräm rusça alıp barıldı, ämma uyınnar, yarışlar sabantuy yolalarına täñgäl kilde. Biredä yäşäwçe tatarlar öçen ayırım konsert mäydançığı da bilgelängän ide. Moñlı milli cırlar, därtle garmun tawışı biregä küplärne cälep itte. Bäyräm bar xalıq öçen dä bik küñelle bulıp uzdı.
Sverdlov ölkäseneñ tönyağına taba urnaşqan Yuğarı Türä şähärendäge sabantuy yaxşı oyıştırıluı belän ayırılıp tordı. Yılğa buyında urnaşqan yäşel alanda irtädän kiçkä qädär cır-moñ tınmadı. Cıyılğan xalıq arasında ruslar da buluın isäpkä alıp, sabantuy rus häm tatar tellärendä alıp barıldı. Bäyrämgä Yekaterinburgtan tanılğan tatar cırçıları da çaqırılğan ide. Konsert xalıq küñelenä bik oşadı. Annan soñ da säxnägä menep üz ostalıqların kürsätergä teläweçlär küp buldı. Sabantuy säxnäsen matur cırlar, därtle iyüllär bizäde. Millättäşläre şundıy yämle bäyräm oyıştıruı öçen şähär duması räise Şamil Garifullinga häm anıñ belän bergä yanıp-köep yörgän duslarına olı räxmätlär belderdelär.
Sverdlov ölkäseneñ Berezovskiy şähärendä bıyıl unbişençe sabantuy uzdırıldı. Şähär urtasındağı zur stadionda bäyräm mäydanı allı-gölle itep bizälgän ide. Sabantuy parad belän başlanıp kitte. Paradnıñ başında saban bäyrämen gäwdäländerüçe cigelgän atqa tağılğan ağaç suqa, suqa artınnan igen çäçep baruçı igençe, anıñ artınnan ipi-toz kütärep baruçı malay belän qız, häm matur milli kiemnärgä kiengän, garmun tartıp moñlı cırlar suzuçı keşelär. Xalıq bu paradnı gör kilep, därräw qul çabıp qarşı aldı. Sabantuynı tantanalı räweştä şähär başlığı Vyaçeslav Brozovskiy açıp cibärde. Ul Tatarstan Respublikası prezidentı Mintimer Şäymiev isemennän kilgän däwlät telegrammasın uqıdı. Annan soñ cıyılğan xalıqnı Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil' Bikbov, Yekaterinburgtan kilgän milli oyışmalar häm Milli Media-Xolding citäkçeläre qotladılar. Sabantuy barlıq bizäkläre belän balqıp, bik küñelle itep bardı. Xalıq öçen bik zur bäyräm buldı bu.Sabantuynıñ şulay ğomumxalıq bäyrämenä äwerelüenä cirle xakimiät citäkçeläreneñ mönäsäbäte töp rol' uynıy. Şähär xakimiäte başlığı Vyaçeslav Brozovskiy tatar häm başqort xalıqlarınıñ mädäni mirasın Rusiä xalıqları kul'turası arasında töp urın alıp tora dip äytep, sabantuynı böyek bäyräm dip atadı. Sverdlov ölkäsendä sabantuylar däwam itä. İñ axırğı sabantuy iyül başında bulaçaq.
Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg.


text:
Sember mäktäplärendä tatar tele ni xäldä?
İdel-aryağı rayonında Etnomädäni komponentlı tatar mäktäbe açıluğa tatar cämäğätçelege bik qänäğät. Biredäge mäktäplärdä ayırım tatar sıynıfların bıltır yapqannan soñ, bu yañalıq şul yuğaltularnı qaplar ğına tügel, yaña uñışlarğa yul açar, dilär milli xäräkät aktivistları.
Şähärneñ başqa 3 rayonında xällär niçek soñ?
Timer yul rayonında – elektän ük barı tik şuşı rayonğa kertelgän Plodovıy awılında ğına fakul'tativ eşläp kilde. Häm bu däwam itäçäk.
Lenin rayonında 28-mäktäptä eşläp kilgän ayırım tatar sıynıfları şul uq “optimizatsiä” digän säbäp arqasında betereldelär. İke törkem fakul'tativ qına eşli: nänilär häm ölkänräklär öçen ayırım.
Zöyә aryağı rayonınıñ 55-mäktäbe “İdel buyı xalıqlarınıñ etnomädäni komponentlı mäktäbe” statusına iä. Bu mäktäp uquçılarınıñ 54 protsentı - tatar balaları. Näq biredä 1988-yılda berençe fakul'tativ, 1989 ayırım tatar sıynıfı açılğan ide.
Yıl sayın ayırım tatar sıynıfları tuplanıp kilde. Tik menä “poduşevnoe finansirovanie” digän närsä mondıy caylanğan eşneñ tamırına balta çaptı. . Mäktäp direktorı Vera Mozjuxina bıltır 1-sıynıfqa kilgän 22 tatar balasın, töp-tögäl ike tigez törkemgä bülep, 11 – tatar, 7 – çuaş, 3- urıs balasınnan torğan ike sıynıf yasadı. Älegä biredä elek tuplanğan 4, 5, 7, 8, 9-nçı ayırım tatar sıynıfları ğına eşlären däwam itälär. Häm kiläçäk bu mäs'älädä qarañğı. Şuña da qaramastan, ana tele uqıtuçısı Gölüsä Kärimeva küñelle xäbär belän dä urtaqlaştı. Östälendä tezelep yatqan ana tele häm tatar ädäbiäte buyınça ör yaña uqu kitapları şatlandırğan anı. Qazannarğa räxmät uqıy. Yaña şähärdä açılaçaq mäktäp öçen kitaplar kilgän ikän. Ällä Qazannan uq 55-mäktäpkä atap cibärgännärme, ällä fikerdäşläre büleşkän genäme – anısı möhim tügel. Tik menä bu kitaplarnıñ şuşı mäktäptä faydalanu ğömere az bulır şul. Gölüsä xanım äytüençä, älege sıynıflar mäktäpne tämamlaw belän bu mäktäptä ana telen ayırım tatar sıynıflarında uqıtu da betäçäk.
Bıyıl isä ayırım sıynıf turında uylaw da mömkin tügel: 1 sıynıfqa barlığı 25 bala kilgän dä. Alarnıñ 15e – tatar, 7ce – çuaş, 3e - başqa millätlär balaları. Häm bu sıynıfta da milli komponent turında süz yörtü yuq. Balalar sanınıñ kisken kimüe kürşe 85-nçe mäktäpkä kitülärennän ikän. Närsäse belän tarta soñ uquçılarnı bu mäktäp? Şuşı soraw belän mäktäp direktorı Mixail Seleznevqa barırğa turı kilde. Bu yaña mäktäp 12 yıl elek eşli başlağan. Anda zur sport bazası buldırılğan, başlanğıç sıynıflar öçen ayırım bina, Yuğarı uqu yortları belän kileşülär tözelgän, ber genä näwbät uqıylar – qısqası şartlar küpkä yaxşıraq. Monda uquçı Vırıpay yeget-qızları maqtap söylägängä, başqalar da omtıla başlağannar. Xäzer monda balalar sanı 55-mäktnekennän 3 märtäbä artıq. Tatar balaları 25 protsent täşkil itä.
Alarnıñ milli häm dini üzençäleklären iskä alasızmı soñ? - digän sorawğa, Mixail Yur'yewiç bäyrämnär könnärendä däreslärdä alar turında äñgämälär qorunı ğına äytä aldı. Ä çuaş-tatar tellärenä iğtibar itmäwne 55 – mäktäpkä konkurentsiä bulmasın digän maqsat belän añlattı. İmeş, bu - 55-mäktäp balalarınıñ tağın yartısın tartıp alır ide.
Bıyıl biredä 4 berençe sıynıf açılğan. 27 tatar balası uqırğa kergän. “Şularnı ayırım sıynıfqa tuplawnıñ nindi tiskäre yağın tabarğa bula?” - digän sorawğa da şul uq cawap: “Bez bu yaqtan 55-mäktäpkä konkurent bulırğa telämibez”.
“Mäktäp sisteması, nigäder, balanı tormışqa tügel – diplomlı bulırğa ğına äzerläwne üz burıçı itep quya. Tärbiä möhimräkter bit äle”, digän fiker belän mäktäp direktorı rizalaştı, häm bu “peregib” oçrıy, dide.
Urıs telendä apa-señel, abıy-enekäş, cizni-kiäw, ciñgi-kilen süzläre urınına barı tik brat, sestra, zyät, snoxa süzläre genä qullanıla: bay, quätle, böyek urıs telendä ölkänlekne ayırır süzlär yuq ta, çönki urıs mental'legenä bu kiräkmi dä. İçmasa, şunı istä totıp, tatar balaları öçen ayırım sıynıf açarğa kiräk ide, digängä Mixail Yur'yeviç: “Ata-analar tatar telen uqıtunı sorasalar, bez anı oyıştıra alır idek”,- dide.
”Ä menä yalğan tarix uqıtunı ata-analar sorıymı soñ? – digän soraw anı beraz yomşarta töşte. Läkin monda da cawap äzer: “Rossiä tarixın küp märtäbälär küçerep yazdılar, anısı döres. Läkin bez Mäskäw tözegän programma nigezendä, Mäskäw qararı buyınça birelgän sanda uqu säğätläre nigezendä eşlibez. Şulay eşlärgä tieşbez”, - dide.
Menä monısı ixlas küñeldän äytelgän süzlär inde. Çınlap ta, barısı da Mäskäw qulında: yalğan tarixı da, programmaları da, üzençälekle tärbiä ısulları da... Şulay uq, ilen taşlap kitep, çit illärdä yäşäwçe urıslarnıñ telen saqlap qaluğa totılğan ğomum byudjet aqçası da...
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Yuri Alaev: «Älbättä, bu qotoçqıç xäl, Columbia häläkäten Ğıraqqa qarşı suğış başlarğa cienğan Amerika citäkçelärenä nindider ilahi köçlärneñ kisätüe itep qabul itärgä mömkin... ämmä, min, başqa närsä turında uylıym…  Bu häläkätkä ber kön qala, Könçığış Timorda İl-76 yığılıp töşte, 6 keşelek ekipaj häläk buldı, rusiälelär. Ni säbäple böten dönya qayğığa batmadı, alar da şundıy uq keşelär bit. Bälkem, säbäp – alarnıñ urıs buluındadır?..» [ BpeMя и дeHbrи ]
Şuşı waqiğadan soñ, Ğiraq şähärläre häm awılları uramnarın şatlıqtan äsärlängän xalıq törkemnäre basqan. «Amerikağa Allahı Täğäläneñ qarğışı töşte! İzrailgä Allahı täğälä qarğışı töşte!» - dip qıçqırğannar alar bertawıştan. Amerika telekanallarınıñ bersendä: «Alla Amerikadan yöz çöyerde» - digän süzlär yañğırağan. Älege süzlär bik kiñ taralmasa da, bu uy här amerikalılarnıñ küñelenä kergängä oxşıy
BpeMя и дeHbrи gäzitneñ här sişämbe sanında çığa törgän möxärrir bağanasında bu yulı Columbia häläkätenä mönäsäbät belderelä. «Sizgerlek turında» dip atalğan yazmanıñ avtorı mondıy fikerlär äytä:
Älbättä, bu qotoçqıç xäl, älbättä, bu ğäläm häläkäten Ğıraqqa qarşı suğış başlarğa cienğan Amerika citäkçelärenä nindider ilahi köçlärneñ kisätüe itep qabul itärgä mömkin. Hiçşiksez, Shuttle häläkäte Amerikan qüätlelege niqädär totrıqsız buluın çirattağı tapqır kürsätte.. cir tiräsendä pilotlı oçışlarnı Rusiäneñ genä buldıra aluı açıqlandı... Bu äyberlärneñ açısı üzen sizderä, ämma, min, başqa närsä turında uylıym.
Bu häläkätkä ber täwlek qala, Könçığış Timorda İl-76 oçqıçı yığılıp töşte. 6 keşelek ekipaj häläk buldı, rusiälelär. Yuq, mäğlümät çaraları bu faciğäle xäl xaqında xäbär itmi qalmadı: yığıldı, 6 mäyet, ivanov, petrov, sidorov... telefon stansiäse öçen cihazlar alıp barğannar, toman... Ayırma närsädä soñ? Ni säbäple bötendönya qayğığa batmadı, Timorda häläk bulğannar şundıy uq keşelär bit yuğisä, alarnıñ da tuğannarı, xatınnarı, balaları bulğan. Bälkem säbäp – alarnıñ urıs buluıdır?.. Bezneñ üzebezneñ bulğan xälgä mönäsäbätebezdäme, ällä dönya cämäğätçelegeneñ mönäsäbätendäme säbäp? Urıslar tormışların ber tiengä dä quymıy, dip uylawdamı? Ä bälkem, säbäp, dönya televidenie kompaniäläreneñ tege oçqıç häläkäten küzätep barmawdadır, alarda täsirle «räsem» bulmawdadır? Min moña cawap taba almıym, läkin min küräm: Columbiada ülüçelärneñ sanı ber genä keşegä artıq bulsa da, ayırma -- dönya xätle zurlıqta.
Avtor şulay uq, Kursk su astı köymäseneñ batuı xaqında mäğlümätlärne äytep betermäw, Rusia mäğlümät çaralarınıñ bu xälgä iğtibarın 3 könnän soñ ğına yünältüwen iskä ala. Aña qädär Çeçnya tawlarında 96 Pskov soldatlarınıñ ülüe, analarınıñ küz yäşläre - suğışnıñ ber kisäge itep kenä qabul itelde, il qayğısına äwerelmäde, dip yaza gäzit möhärrire Yuri Alaev.
Tatarstan yäşläre gäzite xalıq sanın isäpkä alu waqıtındağı qanun bozular xaqında yazğanda «Rusia bu yulı da üzeneñ iäläşkän ğädätennän çitläşmäde» digän näticä yasıy. Sarıq kötüe räseme belän birelgän häm «Döres sanamağannar» digän baş isem astında çıqqan yazmada san aluçılarnıñ tuğan tel turında soraw birmäwe xaqında süz bara. Gäzit xäbärçese Duma deputatı Fändäs Safiullinnıñ: “Ni öçen prezident Putinnan häm anıñ xatınınnan tuğan telegez nindi dip soradılar, ä başqalardan yuq?” – digän mäsäläne kütärep çığuın iskä ala. «Döres sanamağannar» mäqäläsennän ber özek:
Statistika däwlät komitetı citäkçese V.Sokolinnıñ bu sorawğa cawabı çarlanğan deputatlarnı da telsez qaldırdı. Anıñ süzlärenä qarağanda, “qayber belgeçlär” (kemnär ikänlegen äytmägän) xökümät raslağan anketa sorawlarına “üz beldekläre belän” üzgäreş kertkännär häm şul üzgäreşne xökümätkä citkermiçä genä bastırıp taratqannar. Ğäcäplänüdän tiz genä islären cıep ala almağan deputatlar xökümät çinovnigınnan ni öçen soñ Putinnı raslanğan anketa belän isäpkä aldılar, ä qalğannarnı raslanmağan qäğäz belän sanadılar, ni öçen näq menä telgä qağılışlı soraw üzgärtelgän dip tä sorıy almağannar. Deputatlar belän añlaşu barışında bütän törle zakon bozular da açıqlanğan. Qısqası, zur aqça tügelep başqarılğan eşneñ öç tien dä tormawına bügen beräw dä şiklänmi.
Bikä Timerova, Qazan


text:
28 iyüldä Qazan-Mäskäw şartnamäseneñ qayber matdäläre ğämäldän çığarılaçaq.
Sişämbe könne, “Tatarstan - yaña ğasır” ictimaği-säyäsi xäräkätenä 3 yıl tulu uñayınnan, säyäsi şurasınıñ kiñäytelgän utırışı buldı. 3 yıl eçendä «Tatarstan - yaña ğasır» xäräkäte şaqtıy nığıdı. Bu xäräkät täqdim itkän 721 namzätneñ 649-ı xalıq deputatları itep saylanğan. Şuña kürä, ictimaği-säyäsi xäräkätneñ räise Färit Möxämmätşin şuşı deputatlar aşa ictimaği tormışqa real’ tä’sir yasıy alabız, dip sanıy. «Tatarstan - yaña ğasır»nıñ sişämbe könne ütkän yubiley utırışında da süz real’ mäs'älälär turında bardı. Rusiä belän Tatarstan arasında wäkälätlär büleşü turındağı şartnamägä üzgäreşlär kertü turında.
Möxämmätşin äytüençä, 1994 yılğı Şartnamä inde xäzer Federal üzäk taläplärenä turı kilmi. Anıñ federal qanunnarğa qarşı kilä torğan urınnarı bar. Şuña kürä, 28 iyüldän Şartnamäneñ şundıy qarşılıqlı matdäläre ğämäldän çığaçaq. Möxämmätşin yaña Şartnamä proyektı eşläwneñ berençe öleşe tämamlandı, dip belderde. Şuşı könnärdä maxsus kommisiä wäkälätlär büleşü kileşüeneñ yaña proektın prezidentaa täqdim itäçäk. Anda Tatarstannıñ ğömüm federal qırğa kermi qalğan wäkälätläre nığıtılırğa tieş. Häm iñ möhime, Şartnamädä, prezident wazıyfasına namzätneñ ike däwlät telen, urısça da, tatarça da belü taläbe kertelergä tieş. Şundıy nigezlämä inde Tatarstan Konstitutsiäseneñ yaña redaksiäsenä kertelgän.


text:
Qıtay xalıq kongressı yıllıq qorıltayğa cıyıldı
Anıñ äytüençä, bıyıl xökümät awıl xucalığın kütärü öçen 42 milliard dollar totarğa cıyına. Awıl cirendä sotsial xezmätlärgä dä milliardlarça dollar bireläçäk. Premyer awıl xucalığına zurraq iğtibar birü ilneñ iqtisadıy säyäsätendä iñ zur üzgäreşlär buluın añlata dide.
Wen şulay uq Qıtay üzeneñ ber öleşe dip sanağan bäxäsle Taiwan mäs''äläsenä dä tuqtaldı häm Qıtay Taiwannıñ bäysezlekkä omtılışına berşartsız qarşı bulaçaq dide."Taiwannı qitğadağı Qıtay belän berläşterü barlıq qıtay xalqınıñ urtaq teläge häm monı berkem dä tuqtata almıy" dide premyer minsitr.
Wennıñ 2 säğät däwam itkän çığışı Taiwan turında şundıy belderülär belän tämamlandı häm anıñ bu süzläre qorıltay wäkilläreneñ iñ köçle alqışları belän xuplandı.
Qıtay Taywannı äle dä üzeneñ ber öleşe dip sanıy häm anı kiräk bulsa köç belän dä qaytarırğa äzerlegen belderä. 1949-nçı yılda millätçe köçlär komunistlarğa ciñelep utrawğa qaçqaç Qıtay beläm Taiwan ayırıldı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Ekrem Çelebi - Ayşem
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Ayşem
Etiketler : Ekrem Çelebi - Ayşem türkü indir, Ekrem Çelebi - Ayşem türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Ayşem mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Ayşem türküsü, Ayşem sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Ayşem bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Kütahya nın Pınarları
Ekrem Çelebi - Su Sızıyor Sızıyor
Ekrem Çelebi - İki Keklik Seke Seke
Ekrem Çelebi - Kara Dağın Boz Yılanı
Ekrem Çelebi - At Üstüme Toprağı
Ekrem Çelebi - Ham Meyvayı Kopardılar Dalından
Ekrem Çelebi - Yaralandım Aşk Elinden
Ekrem Çelebi - Kızlar Maraş a Gider
Ekrem Çelebi - Felek Değirmenin Döndü Mü
Ekrem Çelebi - Yiğit Gurbet Elde Sağ Mı Olur


text:
6 iyün- böyek rus şağire A.S.Puşkinnıñ tuğan köne
Bu könne Puşkin häykälenä çäçäklär salındı, uqu yortlarında, kitapxanälärdä anıñ şiğerläre yañğıradı. Şähär xakimiäte häm tözeleş oyışmaları Qazannıñ üzägendäge Puşkin uramın tözekländerü turında operativ kiñäşmä ütkärdelär. Döres, Kirov uramındağı zamanında Puşkin bulıp kitkän ataqlı Fuqs yortı xäräbä xälendä qala birä. Anıñ qarawı Ğor'ki uramındağı Boratınski muzey tärtipkä kiterelep, kiçke säğät biştä anda Puşkinğa bağışlanğan ädäbi kiçä uzaçaq.
Tatar şağirläre häm ädäbi cämäğätçelek A.S.Puşkinğa zur mäxäbbät belän qarıy häm bu oçraqlı tügel. Tuqay üzeneñ «xäzrät Puşkin wä Lermontovtan ürnäk alam” digän yulları da bersäbäpsez äytelmägän. Ädäbiät belgeçläre Puşkin belän Möselman mädäniäte arasında tirän urtaqlıq häm ruxi ceplär taba.
Qazanda yäşäwçe bilgele din eşleklese Xaris xäzrät Salixcan A.S.Puşkinnıñ tormışı anıñ Qor’ängä, İslamğa mönäsäbäte turında qızıqlı tikşerenülär alıp barıp, bu turıda kitap ta çığarğan. Ul Puşkinnıñ icatın ezlekle räweştä Qor’änneñ ruxına häm ahäñenä bäyle räweştä öyrängän. Qor’ängä oşatu digän şiğerendä Puşkin üzeneñ estetik häm fälsäfi qaraşların açıqtan-açıq çağıldıra.
Puşkinnıñ Qor’ängä mönäsäbäte turında Xaris xäzrät bolay dide: Qor’ändä bändälärne izgelekkä çaqıru bar. Puşkin üz äsärlärendä yaza:
Äy, päygambär, kütärel,
Çaqır izgelekkä, şuldır siña ämerem.
Diñgezlärne kiçep, cir yörep äylän.
Xaq süz belän yandır, bändälärneñ bäğeren.
Çığışı belän kannibal näselennän bulsa da, rus milläteneñ ğorurlığına äylängän A.S.Puşkin patşa xakimiäte häm pravoslav çirkäweneñ xalıqlarnı häm dinnärne qısrıqlawın sizüen yäşermi häm ğädellek öçen räsmi sistemağa qarşı çığışlar yasıy:
Puşkin da Qor’ändäge kebek Alla ber genä di. Ä pawoslawie dinendä «wo imya sına, i svyatogo duxa”. Alla ber bulsa da öç sıyfatta dielä.
Säyäsi häm dini fikerlär öçen Puşkinnı sörgengä cibärälär. Şul waqıtta çığışı belän tatar bulğan Qaramzin şağirne yaqlap qala häm Puşkin sörgengä Moldaviägä cibärelä. Puşkinnıñ imperiä häm sistema öçen qurqınıçlığı, anıñ näq islam dinendägeçä allanıñ barlığın häm berlege tanuında.
Puşkin qarşılıqlı yıllarda pravoslavie dine belän köräş alıp bara, di Xaris xäzrät.
Şulay itep rus ädäbiätenä häm şiğriäten nigez saluçı Puşkinnı iğtibar belä uqığanda, anıñ mäğnäse tağın da kübräk, qatlawlıraq bulıp çığa. Qazanda Puşkinğa bitaraflıq bulmaw berdä oçraqlı tügel dilär.
El'mir Gazizova


text:
Samara tatarları möräcäğät itä
Ğäcäyep ildä häm ğäcäyep çorda yäşibez. Här buın kimendä ikeşär- öçär reforma belän ğazap çigä. Kreml' türäläreneñ uñ qulları yazğannı sul qulları belmi kebek.
Rossiädä faciğä. Yıl sayın bez millionğa yaqın keşebezne yuğaltabız. Şunısı ayanıç, xalıq sanın arttıruda xökümätebez konkret çaralar kürmi.
Rossiä prezidentı bala tabuçılarğa matdi yärdäm wäğdä itä. Läkin bit monda ber çara ğına tügel, ä kompleks çaralar kiräk. Samara tatar milli xäräkät liderları Rusiä prezidentı Vladimir Putinğa, Däwlät Dumasına, “Berdäm Rossiä” firqäse citäkçelärenä, Samar gubernatorına, Guberna Duma räisenä, ölkä mäğärif ministrlığına, Tatarstan İlbaşı Mintimer Şäymievkä tübändäge möräcäğätnämäne cibärdelär:
“Watanıbız Rossiädä balalar tabu öçen matdi yärdäm birü turındağı programmağız küplärne quandırdı. Bu bik waqıtlı häm möhim adımığız, çönki Watanıbız üzeneñ töp xalqı isäbenä genä köçle bula ala. Waqıtlıça eşkä kilgännär ilneñ töp patriotik köçläre bula almıy. Sez izge programmalar iğlan itäsez, ä töbäklärdäge awıllarda mäktäplärne ereländerälär. Urta mäktäplär sanı azaya bara, 8-9 klasslıqların başlanğıç sıynıfqa äyländerdelär. Balalarnı kürşe awıllarğa taşu kitte. Bişençe klasstan başlap balanı kürşe 10- 17 km yıraqlıqtağı awıllarğa taşığaç, niçek inde bala tapsınnar? Mäktäp bulmağan awılda nindi bala üseşen kötärgä? Balalarnı ikençe awıllarğa taşu zur küñelsezlärgä kiterü ixtimal (avariä, balalarğa suıq tiderü, ata- ana balasına töple tärbiä birä almıy, ata- analar belän uqıtuçılar arasında elemtä yuğala häm başqalar). Şul qädär problemalar tuğan çorda bala tabu teläge yuğalaçaq.
Bez ışanabız, 5- 10 yıldan balalar sanı artaçaq häm awıl mäktäplären ereländerü säyäsäten 10 yılğa tıyıp torırğa kiräk. Rossiäneñ altın zapası awıl uqıtuçısına eş xaqı tülärlek kenä tügelder bit?
Bulğan, cibärelgän xatalarnı qabatlamasqa ide. Berniçä yıl elek balalar baqçalarınıñ ber öleşen yaptılar, sattılar. Xäzer baqçalarda urın citmi.
Xörmätle Prezidentıbız!
Awıl mäktäplären, az sanlı uquçıları bulğan awıl mäktäplären yapmıyça, ereländermiçä saqlap qalsaq, bez Rossiäne saqlap qalaçaqbız.”
Şamil Bahautdin, Samar


text: Qabarda Balqarda militsiä xezmätkärläre belän atışqanda hälaq bulğan ike keşeneñ kem ikänlege açıqlandı. Militsiä mäğlümätlärenä kürä, alar Muslim Atayıv qorallı törkeme äğzaları. Atayıv ayıruça awır cinayätlärdä gäyeplänä häm anı äzlilär. Tikşerüneñ ber farazına kürä, Qabarda-Balqar eçke eşlär ministrı Xaçi Maşağıynovqa xöcüm oyıştırırğa telägännär. Kiçä respubliknıñ Çeget rayonında ministrnıñ yazlığı yanındağı urmanda 6 yäki 8 qorallı keşek törkemne totqarlarğa tırışqanda ike militsiä xezmätkäre hälaq buldı, dürtäw yaralandı. Qorallı törkemne äzläw däwam itä. Bu operatsiägä 400 gä yaqın xärbi häm militsiä xezmätkäre cälep itelgän.


text:
Krasnoperekopsk
Krasnoperekopsk (ukraince KpacHoпepekoпcbk, rusça KpacHoпepekoпck) – şimaliy Qırımda bir şeer, Krasnoperekopsk rayonınıñ memuriy merkezi, lâkin özü rayon terkibine kirmeyip cumhuriyetke boysunğan 11 şeerden birisidir.
Münderice
Coğrafiya[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Şeer Or boynunıñ cenübiy qısmında buluna. Aqmescitten şimalge taba avtomobil yolunda 124 km qadar uzaqlıqtadır. Krasnoperekopsknıñ yanında Şimal-Qırım kanalınıñ suvları keçe. Şeerniñ meydanlığı - 2241,98 km².
İklim[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
İklim yarım sahralıq, sıcaq, orta yımşaq qışlı. Yanvarniñ orta arareti –1,4°C, iyülniñ +27,3°C. Yıllıq yağanaqlar seviyesi — 301 mm.
Tarih[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- 1932 s. — Yañı Bromzavod qasabası meydanğa keldi.
- 1936 s. — Grajdanlıq cenki vaqtındaki Or boynunda olğan Perekop dögüşi şerefine qasabanıñ adı Krasno-Perekopsk dep qoyuldı.
- 1966 s. — Qasabağa şeer statusı berildi[4].
Eali[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Şeerniñ ealisi - 31 800 kişi (2001 s.), bu cümleden:
- ruslar — 16 561 kişi (50 %);
- ukrainler — 13 602 kişi (41 %);
- qırımtatarlar — 1 121 kişi (3 %);
- başqa millet vekilleri — 6 %[5].
Menbalar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.
- ↑ Tarih şeer şurasınıñ resmiy saytında
- ↑ ДHicTpяHcbkий M. C. ETHoпoлiTичHa reorpaфiя ykpaïHи. ЛbBiB: ЛiToпиc, 2006. C.452-453.


text:
Tatarstan Milli kitapxanäsendä «Ruxi mirasıbız cäwhärläre» digän kürgäzmä açıldı
Tatarstan Milli kitapxanäse qulyazmalar häm siräk kitaplar bülegeneñ 10 yıllığı uñayınnan älege kitapxanädä «Ruxi mirasıbız cäwhärläre» digän kürgäzmä açıldı. Ekspozitsiägä quyılğan tatar häm şärıq ädäbiätläre bülege kitapları arasında Ş.Märcänineñ «Kitabı möstäfädel - Äxbar fi äxwäle Qazan wä Bolğar» tarixi xezmäte, patşabikä Yekaterina II tatar telenä tärcemä itelgän ukazlar cıentığı, Qol Ğalineñ «Qıssai Yosıf» häm Şäyex Säğdineñ «Gölestan» äsärläreneñ qulyazma küçermäläre, K.Nasıyri, M.Ğafuri, G.Tuqay, S. Maqsudi kebek başqa mäşhür ädiplärebezneñ üzläre yäşägän däwerdä basılğan fänni xezmät häm ädäbi äsärläre, XX yöz başında çıqqan jurnallar belän tanışırğa bula, dielä «Tatar-İnform» agentlığı xäbärendä.


text:
İstanbul Atatürk hawa alanı
İstanbul Atatürk xalıqara hawa alanı (törekçä Atatürk Uluslararası Havalimanı, inglizçä Istanbul Atatürk Airport) - İstanbul şähäreneñ xalıqara hawa limanı, Törkiäneñ iñ zur hawa alanı.
2012 yılda passajir äyläneşe 45 mln. artıq keşe (Awrupada 6-nçı urın, Dönyada - 20-nçe urın).
Hawa limanı İstanbul şähäre Awrupadağı öleşendä, 24 km. tarixi üzäktän, Märmär diñgeze yarında urnaşa.
1980 yılda Törkiä Cömhüriäteneñ berençe prezidentı Mustafa Kemal Atatürk istälegenä atalğan.
Hawa limanında ike terminal bar: berençese - eçke oçışlar öçen, ikençese - tışqı oçışlar öçen.
Xalıqara terminal 2001 yılda, eçke terminal 1970 yılda tözelgän. İke terminal cir astı yulı belän totaştırılğan.
Hawa alanı yanında küp qunaqxanälär bar.
Turkish Airlines aviaşirkäteneñ baş idäräse urnaşa.
Ciñel metro hawa alanın belän Aqsaray rayonı totaştıra. Şulay uq avtobuslar belän barıp citep bula.


text: Kiläse çärşämbedä Bush häm AQŞ däwlät Sekretare Colin Powell BMO İminlek Şurasında Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralları häm terrorçı oyışmalar belän bäyläneşe turında küzläw mäğlümätlären iğlan itär dip kötelä. Bügen qayber däwlätlär, şul isäptän Russiä, Fransiä häm Germaniä Powellnıñ BMO iminlek Şurasındağı çığışın kötülären belderde. Şul uq waqıtta alar, Ğiraqqa qarata närsä eşläw turında qararnı Berläşkän Millätlär Oyışması çığarırğa tieş dide. Bügen BMO İminlek Şurası cıyılıp Ğiraqtağı qoral tikşerüçelärneñ 2 kön elek iğlan itkän xisabı turında söyläşä.


text:
Rämi Ğaripov tıuıuına 75 yıl tulıuğa arnalğan saralar başlandı
Bögön Salauat rayonında ,,Uqıusılarźa grajdanlıq sifatın tärbiäläüźä Rämi Ğaripov ijadınıñ ähämiäte,, tigän ğilmi–ğämäli konferentsiya asıla. Unıñ eşe şağirźıñ 75 yıllıq yubileyına arnalğan. Yıyında Rämi Ğäripovtıñ ijadın haqlau, donya äźäbiätendäge rolen öyräneü häm şağirźıñ isemen mäñgeläştereü mäs’äläläre tikşereläsäk. Rayondıñ mäğarif uçrejdenielarında oşo temağa arnalğan däres ölgöläre kürhäteläsäk. Ğilmi–ğämäli konferentsiyala respublika yaźıusılar berlege ağzaları, mäğarif belgestäre, uqıtıusılar qatnaşa. Ular Salauat rayonında şağirźıñ tıuğan auılı Arqauılda la bulasaq. Plenar ultırış irtägägä täğäyenlängän.


text:
Ğabdelfät Safinnıñ icatına 10 yıl
Bu könnärdä Qazan şähärendä Kärim Tinçurin isemendäge tatar drama häm komediä teatrı binasında Tatarstannıñ atqazanğan cırçısı Ğäbdelfät Safinnıñ konsertları bara. Bu konsertlarnı cırçı 10 yıllıq icadi eşenä ber yomğaq itep tä tamaşaçığa täqdim itä.Tamaşaçı da anı şulay qabul itä dä . Anıñ cırlağan cırları arasında kompozitorlar Färit Xatıyypov, İlfat Däwlätşin icat itkän cırlar da bar. Ğäbdelfät Safinnıñ «Çiälär»,«Xıänät»,«Ğaliäm», «Xatın—qızlarğa» isemle cırları belän tamaşaçı küñelen yawlağan artistnı cır, moñ söyçe tatar xalqı bik yarata. Bu könnärdä dä Ğäbdelfät Safinnıñ konsertına kilgän tamaşaçı belän konsert zalları şığrım tulı.


text: İğtibar itäsezme, soñğı yıllarda tatar familiäle sportçılar, artistlar, ğalimnär böten Rusiä häm xalıqara däräcädä tanılıp toralar. Şağir Röstäm Qutuy häm Al'bina Absalyamovadan başlap, kompozitor häm muzıkant Sufiä Ğobäydullina, romanslar yırlawçı Yuliä Cihanşinalarğa qädär üzläreneñ talantları belän populyarlıq yawlıy. Alarnıñ kübese tatar mädäniäten, tatar telen belä, dip äytep bulmıy. Ämma alarnıñ ruxi energiäläre, näsellär cebennän kilgän nindider programmaları sizelep tora. Härxäldä, Qazannan qarağanda şulay toyıla. Küptän tügel berkemgä dä bilgesez Qazan qızı Çulpan Xamatova xäzer çit illärdä bilgele artistka. Düşämbe könne ul “Yaña ğasır” televideniesendä çığış yasadı. Bik möläyem, bik zatlı millättäşebez Rusiä häm rus mädäniäteneñ iñ yuğarı qazanışların tudıra. Sişämbe kiçendä Çulpan Xamatova icatına bağışlanğan kiçä Ofitserlar yortında, yäki döresräge, elekkege “Пoбeдa” kinoteatrında ütäçäk. Çittän qarağanda, äle genä student urındığınnan torğan Çulpan böten dönyanı şaqqatırğaç, tuğan şähärenä qaytıp, xisap tota.


text:
Törkiäneñ kön tärtibendä - iqtisat
AK partiä konstitutsiä mäxkämäse tarafınnan yabılmağaç, küpçelek räxät sulış aldı. Törkiäneñ kön tärtibenä iqtisat kire qayttı.
Xäzer törek ekonomikası qaya bara digän sorawlarğa baş watuçılar kübäyde. Kürsätkeçlär bik yaxşığa barmawın isbatlıy. Avgust başında Törkiä statistika oyışması ütkän iyül ayı öçen inflyatsiä sannarın iğlan itte. Waqlap satıp aluda inflyatsiä 12 % artqan. Ä küpläp satıp aluda isä bäyälär 18,5 % kütärelgän.
Bu inde kiläse aylarda inflyatsiäneñ tağın da artaçağına işarä itä. Qayber ekonomistlar çın inflyatsiä yuğarıraq dip belderä. AQ partiä xakimiätkä mengändä inflyatsiäne ike sanlı sifrlardan ber sanlığa töşerü wäğdäsen birgän häm berençe 5 yıllıq xakimiäte çorında monı başqarğan da ide. Läkin eşlär kiregä taba bara başladı.
Bıyıl başınnan benzin, gaz, transport, kommunikatsiä häm ikmäkkä bäyälärne kütärde. Toraq bäyäläre 15 % arttı. Şulay uq elektr bäyäse dä 15-20 % arttı.
Ekonomik tormıştağı citeşsezlek öçen tik bu ğına säbäpçe tügel. Xökümät ekonomika belän idärä itüdä soñğı yıllarda uñışsız bula başladı. Tülänmägän veksellär bıyıl 6 % üskän häm miqdarı yaqınça 500 million, yäki 450 million dollar tiräsenä citkän. Yäşlär arasındağı eşsezlek 20 % citte.
Üzäk Banknıñ säyäsäte säbäple dollar belän yevro kebek çit il totrıqlı valyutaları asılda üz bäyälärennän tübändä totıla. Xökümät şulay itep importlanğan tovarlarnıñ bäyäsen töşerä häm yuğarıraq protsent belän çit illärdän kapital keremen artırırğa tırışa. Läkin bu wäzğıät bigräk tä törek eksportçıların awır xäldä qaldıra.
Bu atnada tekstil' sänäğäte citäkçeläre, industriä häm säwdä ministrı belän oçraşıp üz problemaların añlattılar. Alar Törkiädäge ekonomik şartlar säbäple tekstil' häm äzer kiem oyışmalarınıñ Misırda eşli başlawların telgä aldılar. Çönki anda byurokratik qıyınlıqlar az, xezmät xaqları tübän, energiä bäyäse dä yaxşı ikän. Alar ägär dä ber dollarnıñ bäyäse ber lira unbiş tien däräcäsendä, yäğni tübän buluın däwam itsä, bez fabrik-qorılmalarıbıznı yabarğa, mäcbür bulaçaqbız, dip ministrğa yanadılar.
Şulay uq küplär energiä bäyäläreneñ yuğarı häm eş birüçeneñ küp salım tülärgä tieş buluınnan zarlanalar. Xökümät bu turıda çaralar küräçäkme, yuğisä tekstil' industriäsen ayaqta totudan waz kiçäçäkme digän soraw tua. Çaralar kürelmäsä törek tekstile Hindstan, Qıtay, İndoneziä häm Malayziä kebek eş xaqı tübän bulğan illärneñ eksportları belän yarışa almayaçaq.
Mäğlüm, xäzer parlament ta ike ayğa yalğa kitä. Hawalar esse. Xälleräklär törle yal yortlarında köç cıya. Yäğni, psixologik yaqtan berkem dä naçar häm citdi xäbärlär belän baş watarğa telämi.


text:
Ukraina: qarşılıq çaraları däwam itä, Yuğarı Rada ğädättäntış utırış ütkärde
Yäkşämbedä ütkän prezident saylawlarınnan soñ anda kierenkelek arta. Düşämbedä üzäk saylaw komissiäse premier-ministr Viktor Yanukoviçnı ciñüçe dip iğlan itte. Oppozitsiä namzäte Viktor Yuçenko exit-poll näticälärenä tayanıp, xökümätne xärämläşüdä ğäyepli häm üzeneñ ciñünen belderä. Sişämbedä Kievta yöz meñläp keşe qarşılıq aksiäse ütkärde. Ukraina parlamentı ğädättän-tış utırışqa cıyıldı.
Audio (Viktor Yuçenko)
"Ukrain xalqında, tönen monda, salqında uzdırğan keşelär bulu belän min ğorurlanam, alar monı üzläre öçen tügel, Ukraina öçen eşli."
Kiev qalası häm Könbatış Ukrainanıñ berniçä töbäge räsmi näticälärne tanımawın, üz prezidentları itep Viktor Yuçenkonı sanawın belderä. Berniçä yuğarı uqu yortı studentları protest yözennän uquların taşladı. Oppozitsiä wäkilläre äytüençä, bu saylawlarda xakimiät, üz namzäte Yanukoviçnı prezident itü öçen küp sanlı xärämläşügä barğan, tawış birü tartmalarına yalğan bülettennär tutırğan, berük keşelärgä berniçä tapqır tawış birü mömkinlege birgän. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışması küzätüçeläre saylawlarnı demokratiä taläplärenä turı kilmägän dip taptı. Quşma Ştatlardan baş küzätüçe, senator Richard Lugar, bu xärämläşülärdä, ixtimal xökümät keşeläre dä qatnaşqan, digän näticä yasadı.
Oppozitsiä citäkeçläre Parlamentnıñ ğädättän-tış utırışın ütkärergä, Üzäk saylaw komissiäsen häm anıñ näticälären köçtän çığarırğa çaqırdı. Yuçenko xalıqnı tınıçlıq saqlarğa, provakatsiälärgä bireşmäskä, Rada binasına taba barırğa çaqırdı:
Audio (Viktor Yuçenko)
"Min parlamentta, Üzäk saylaw komissiäse häm anıñ cirle bülekçäläre totqan antların bozğan dip qul kütärerlek 226 keşe tabılıp dip ömetlänäm."
Ber säğätkä soñarıç başlanğan Rada utırışına ni barı 191 keşe terkälde, kübese älbättä oppozitsiä deputatları. Parlament räise Volodimir Litvin utırışnı açıp bolay dide:
Audio (Volodimir Litvin)
"Parlament bügen qarar qabul itergä tieş, yuq isä, irtägä bezneñ öçen xalıq qarar itäçäk."
Çığış yasawçılarnıñ barısı da, şul isäptän qırım tatarları wäkile Rifat Çubarov, Ukrainanıñ çın prezidentı itep Viktor Yuçenkonı tanuın äytte. Oppozitsiädäge Batkivçina partiäse citäkçese Yulia Timoşenko, anı xättä şuşı minittan uq prezident dip iğlan itte:
Audio (Yulia Timoşenko)
Rada başlığı Volodimir Litvin berniçä tapqır kisätülär yasap öndäwlär belän şägellänmskä çaqırdı, ämmä axır çiktä, Radanıñ iñ qart deputatı çığış yasağanda, utırışnı yabıq dip iğlan itep, çığıp kitte. Şulay itep, Rada älegä ber qarar da qabul itmäde.
Yevropa illäreneñ berse dä Ukrainada iğlan itelgän räsmi näticälärne tanımadı. Dönya citäkçelärennän ni barı ike keşe Yanukoviçnı ciñüe belän qotladı. Berse - Belarus prezidentı Aläksandr Lukaşenka, ikençese – Rusiä prezidentı Vladimir Putin.
-Ali Gilmi


text:
Biredä NATO illäreneñ tışqı eşlär ministrları xärbi planlaştıruçılarğa beryulı dönyanıñ 8 urınında xärbi operatsiälär alıp baru turında yaña eş qağidälären rasladı.
Bu qağidälär nigezendä NATO beryulı härbersendä 60 meñläp xärbi qatnaşqan 2 zur çara häm härbersendä 30 meñgä qädär xärbi qatnaşqan 6 keçkenäräk çara ütkärergä äzer bulaçaq.
Xäzer NATOnıñ 30 meñläp xärbie Ewropa, Afrika häm Aziädäge çaralarda qatnaşa.
NATO süzçese James Appathurai berektäşlär şulay uq tulayım citeşterü külämeneñ kimendä 2 protsentın saqlanu çığımnarına totarğa tırışırğa dip kileşte dide.
NATO general sekretare Jaap de Hoop Scheffer NATOnıñ Äfğänstandağı çaralarğa tuğrılığına da, anı başqaru mömkinlegenä dä şik belän qararğa tieş tügel dide.
"Äfğänstanda ozın möddätle çara bara. Häm berektäşlär bezneñ bu çaranı xärbi köç belän täemin itärgä täwäkkäl. Citärlek köçlärneñ kiterelüe monı inde kürsätte. Bezneñ maqsat Äfğänstan xökümätenä iminlek tä'min itü, şunıñ belän tözekländerü häm tärräqiätkä yul açu" dide de Hoop Scheffer.
NATO citäkçelegendäge Xalıqara İminlek Yardäme Köçläre yül ayında Äfğänstannıñ bäreleşlär barğan könyağında iminlek öçen cawaplılıqnı AQŞ citäkçelegendäge xalıqara köçlärdän üz qulına alaçaq.


text:
McDonald''s üzeneñ 50 yıllığın bilgeli
Xäzer inde beraz ciñelräk temağa - aşaw mäs''äläsenä tuqtap kitäbez, xörmätle tıñlawçılar. Comğa könne bar dönya buylap eşlägän mäğlüm McDonald''s çeltären qoruğa 50 yıl tula. Küp kenä illärdä köndälek tormışnı inde şuşı qapqalaw urınnanrınnan başqa küz aldına da kiterep bulmıy, gärçä qayber däwlätlärgä McDonald''s äle haman ütep kerä almadı.
Audio
"Bu tiz genä eşlänä häm tämle dä" - älege yäşüsmerne häm anıñ belän bergä bar dönya buylap 100-dän artıq ildä 50 millionlap keşene här könne McDonald''s restorannarına näq menä şul fiker kiterä. Yäğni dönyadağı bar xalıqnıñ ber protsentı kön sayın McDonald''sda qapqalap çığa digän süz. Monı başlap cibärgän amerikan eşmäkäre Ray Krocqa tiz genä aşap çığu urının buldıru ideäse 1955-nçe yılda, ul oçraqlı räweştä genä könyaq Californiädä McDonald''slar ğailäseneñ hamburgerlar satu çatırına kergäç kilä. Kroc bu eştä dä, Henry Fordnıñ maşinalarnı konveyerda cıyu ideäsen qullanırğa bula häm şul uq yılnı üzeneñ berençe McDonald''s restoranın açıp cibärä. Soñraq ul üz qağidäläre nigezendä eşlägän şundıy restorannarnı açu röxsäten başqalarğa da birä başlıy. McDonald''s tarixı menä şulay başlana.
Audio, Super Size Me
Ser tügel, McDonald''snıñ xäzerge dönyada nindi uñışlarğa ireşüe, anıñ bar dönyağa cäyelüe küplärdä kisken tänqit tä uyata. Äle genä yañğırağan cır Morgan Spurlocknıñ "Super Size Me" digän häm McDonald''s çeltäre turında töşerelgän filmınnan ide. Anda ay buyı McDonald''sta könenä öç märtäbä aşaw häm monıñ närsägä kiterüe sürätlänä. Şul restorannarda qapqalaw keşelärne tazarta, ul ğomumän, cirle mädäniatlärne beterügä kiterä digän ğäyepläwlär xäzer torğan sayın yışraq yañğırıy. Fransiä häm Gretsiädä isä McDonald''s xätta törle çualışlar çığuğa da sääbäp bulğan ide. Şuña da qaramastan, anıñ qapqalaw urınnarı yañadan-yaña illärdä açıla. İsemlektä xäzer Tatarstannı da kürep bula, Qazanda McDonald''s restoranına tarixi yadkärlärgä qarağanda da yışraq yörilär. Küp kenä illärdä standart bürgerlar satu häm xezmät kürsätüdän tış McDonald''s cirle üzençäleklärne dä iskä alırğa tırışa. Misal öçen, Çexiädä aş yanına sıra alıp bula, Hindstanda sıyır ite urınına bärän iten qullanalar. Qazanda tatar üzençälegen kertü niäte belän yörmilär mikän ällä niçek digän soraw belän "Azatlıq" andağı McDonald''sqa möräcäğät itkän ide, läkin andağılar, başta ğomumän, Mäskäw idaräsenä yullap, monı bez tügel, şirkätneñ Chicagodağı üzäge xäl itä dip belderdelär.
Audio, Svetlana Poläkova
Şulay itep, aşaw-eçüne citez genä oyıştırğan McDonald''s üzeneñ eçke eşlärenä kilgändä, bik serle, yabıq çeltär bulıp qala.
Kärim Kamal


text:
26 april könne Qazanda ğädättägeçä Tuqay bäyräme uzdı. Hawa salqınlığı 0 däräcä tiräse häm salqın cil issä dä, şiğer söyüçe ğadi keşelär häm şağirlär, tatar zıyalıları, cämäğät eşlekleläre bäyrämgä barıber cieıldı. Elekke yıllarnı şiğer bäyräme opera häm balet teatrı yanında, Tuqay häykäle qırında uzsa, bıyıl ul Kamal teatrı yanındağı mäydanda ütte. Şunda qorılğan säxnädä Tuqay büläge iälären dirijer Röstäm Äbäzovnı häm yazuçı Mäsäğit Xäbibullinnı büläkläw buldı, mäktäp uquçıları şiğer söyläde, bıltırğı Tuqay büläge laureatları yaña äsärlären uqıdı. Bäyrämneñ başında uq çığış yasağan, yazuçılar berlege räise Foat Ğalimullin bu bäyrämnän soñ, Qırlay häm Quşlawıçqa barırğa wäğdä itte. Yazuçılar yıl sayın anda yöri ikän, Tuqaynı anıñ tuğan yaqlarında iskä ala.
Tamaşanı oyıştıruda älläni yañalıq kürenmäde. Şiğer bäyräme ğädättägeçä, yäş häm ölkän buın şağirläre çığışları belän aralaştırıp bardı. «Yaña ğasır» kanalı älege çaranı turı efirda tapşırdı. Könneñ suıq buluına kürä häm ütkärü urını üzgärü säbäple bäyrämgä kilüçelär küp bulmadı. Teatr aldındağı mäydan tulmadı. Elekke yıllarda säğätlär buyı barğan älege çara, bıyılğı 26 aprildä 1,5 säğät yarımda tämamlandı.


text:
Mäskäwdä Rusiäneñ liberal säyäsätçeläre häm keşe xoquqları aktivistları bügen yıllıq qorıltayğa cıyılıp ilneñ bülgälängän oppozitsiäsen berläşterergä çaqırdı. İkençe yıllıq Böten Rusiä Watandaşlar qorıltayı Konstitutsiä könendä ütkärelde. Rusiä konstitutsiäse 1993-nçe yılnıñ 12-nçe dikäberendä referendum aşa qabul itelgän ide.
Keşe xoquqların yaqlawçı Mäskäw Helsinki törkeme citäkçese Lyudmila Alekseeva bu cıyınnıñ maqsatı konstitutsiä garantiälägän keşe xoquqlarına däwamlı höcümnärgä qarşı toru dide. Qorıltayda çığış yasawçılarnıñ berniçäse kiläse parlament saylawlarına kiñ koalitsiä tözergä çaqırdı. Rusiäneñ Uñ Köçlär Berlege citäkçese Nikita Belıx demokratik partiälärneñ citäkçeläre yäki demokratik partiälärneñ potensial citäkçeläre berläşergä häm aldağı parlament saylawlarında berdäm demokratik partiä bularaq qatnaşırğa cıyına dide.
Qorıltayda çığış yasawçılar arasında Yabloko partiäse citäkçese Grigoriy Yavlinskiy belän elekke premyer ministr Mixail Kasyanov ta buldı.


text:
Ğiraqta artıp kitkän köç qullanu säbäple ğädättän tış xäl möddäte ozaytıldı
Ğıyraqta saylaw köne yaqınayğan sayın köç qullanu da arta bara.Atnakiçtä törle insidentlarda 9 amerikan xärbie häläk buldı, yanaular säbäple saylaw räsmiläre urınınnan kitä. Ğıyraq premyere Ayad Allawi 30nçe ğıynuardağı saylawlardan elek xökümät köçlärenä kübräk xoquq birü mäqsatında ğädättän tış wazğiäteneñ möddäten ozayttı . Allawinıñ bu qararı saylawlarnıñ qanunilığın (legitimlığın) soraw astına quya.
Bez Ğıyraqnı tözekländergändä kübräk hädäf bulaçaqbız, zalim köçlär eşlärebezdä progres tügel ä alarnıñ körçekkä terälüen kürergä teli.
Britaniädä elek Xalıqara Mäsälälär öçen Patşalıq İnstitutı dip yöretelgän Chatham House ta Ğıraq belgeçe Dr Gareth Stansfield ğädättän tış wazğiät alda torğan saylawlarnıñ legitimlığın soraw astında qaldıra di. Stansfield (audio)
Kiñ cäyelgän ğıysyan barğan waqıttta ğädättän tış xäl köçtä bulsa saylawlarnı çınlapta irekle,ğädel häm qanuni dip atap bula mı? Allawi şulay eşlämäsä ğıysyançılar telägännären eşliäçäk.Minemçä Allawi öçen här ike saylaw da bik qıyın .Ul moñı eşlärgä tieş ämma şulay eşläw belän saylawlarnı qanunsızlaştıra.
Atnakiç Bagdadnıñ tönyaq könbatışında amerikan ğäskäriläre utırğan BTRğa atılğan bomba 7 keşeneñ häläk buluına kiterde. al Anbar wilayätendä 2 marin üterelde.Bu dikäber ayında Musulda xärbi bazağa yasalğan höcümdä 22 keşeneñ häläk buluınnan soñ in zur yuğaltu ide.
Ğıraqtağı AQŞ köçläreneñ komandirı general leytinant Thomas Metz qaraşınça ilneñ 18 weläyäteneñ 4de iminlek şartları bik naçar ämma saylawlarnı kiçekterü ğıysyançılarğa saylawçılarnı häm saylaw xezmätkärlären qurqutu öçen kübräk waqıt qına biräçäk. Ğıraq Saylaw Komisiäse äğzaları kisätülär säbäple urınnarınnan kitä. Alarnıñ 9 üterelgän. Radiobıznıñ Ğıraq mäsäläläre analitigi Kathleen Ridolfo(audio)
İlneñ törle öleşlärendä unnarça, yözlärçä saylaw xezmätkäre çigende.Saylaw Komissiäseneñ cirle räsmiläre üterü yanawları säbäple çigende . Bez saylaw räsmiläreneñ ezärleklänüen beläbez, suğışçan törkemnär saylawlarnı buldırmaw mäqsatında bu keşelärne hädäf itep ala
Atnakiçtä Yordaniä başqalası Ammanda ütkän cıyında Ğıraqnıñ kürşeläre saylawlarğa tıqşınmasqa wäğdä birep,barlıq ğıraqlılarnı saylawlarğa qatnaşırğa çaqırdı .Ğıyraq, Yordaniä,Süriä, Suğut Ğäräbstäne, Törkiä häm Kuweit tışqı eşlär ministırları häm İrannıñ ölkän räsmiä qatnaşqan konferensiä urtaq belderü belän tämamlandı. färidä xämit


text:
Tatar mäktäplären başqortlaştıru däwam itä
Ufada şimbä könne ütäçäk cıyında törle töbäklärdän kilgän tatar milli oyışmaları wäkilläre tatar balaların ana telendä uqıtu problemalarına qağılışlı küp sorawlarnı da kütäräçäk. Başqortstanda da tatar balaların tuğan teldä uqıtu probleması yıldan-yıl kiskenläşä bara. Küp kenä tatar mäktäplärendä xäzer tatar tele urının başqort tele däresläre yaulıy. Saf tatar rayonnarında da başqort telen däwlät tele bularaq uqıtu turında BR Mäğärif ministrlığı färmanı çıqqannan soñ, bu eş tağın da kiñräk cäyelderelä başladı. Dürtöyle, Kuşnarenko, Yañawıl, Çaqmağış, Baqalı kebek tatar rayonnarında bügennän ük inde başqort telen uqıtu mä’säläsen Başqortstan Mäğärif ministrlığı türäläre üzläreneñ qatı kontrole astına aldı.
Äle Ufada Başqortstanda tellär turında qanunnı tormışqa aşıru komissiäseneñ çirattağı utırışı bulıp ütte. Şunda Dürtöyle belän Yañawıl rayonnarı xakimiätläre başlıqları häm mäğärif idäräläre mödirläre üzlärendä başqort telen uqıtuğa bäyle xisap tottı. Yartı yıl elek bu rayonnar türäläre üz töbäklärendä başqort telen uqıtuğa iğtibar birmägännäre öçen, Ufadağı şundıy uq kiñäşmädä utlı tabağa bastırılğan ide inde. Xäzer alar üzlärendä xälneñ uñay yaqqa üzgärgänlege, yäğni mäsälän tatar mäktäplärendä başqortça uqıtu kiñräk külämdä cäyelderelüe turında maqtanıp söyläde. “Kiläçäktä bezdäge tatar mäktäplärendä başqortça uqıtu iñ yuğarı däräcägä quyılaçaq”, - dip ışandırdı alar.
Kiñäşmädä çığış yasağan Dürtöyle rayonı xakimiäteneñ mäğärif idaräse mödire Ramil Vahapov mäğlümatlarına kürä, Dürtöyle rayonınnan 30 uqıtuçı älege waqıtta Başqortstan uqıtuçılar belemen kamilläşterü institutında başqort tele uqıtuçıları buluğa maxsuslaşa. Alar moñarçı rayonda tatar telen uqıtqan. “Şuña östäp rayonnan 5 talip, barısı da tatar yegetläre häm qızları, bügenge köndä Ufadağı yuğarı uqu yortlarınıñ başqort filologiäse büleklärendä belem ala, di Vahapov äfände, - alar da Dürtöylegä qaytıp başqort telen uqıtaçaq”.
Vener Fättaxov: “Dürtöyledä başqortlaştıru däwam itä. Bezneñ rayon türäläre östän quşılğan ikän – yöz protsent urınına 120 protsent itep ütäp quya. Min başqortça uqıtuğa qarşı da bulmas idem. Ämma ul köçläp kertelergä tieş tügel bit. İxtıär buyınça bulırğa tieş, di
Başqortstandağı tatar mäktäplärendä başqort telen uqıtuğa küçerüne respublikadağı tatar milli oyışmaları mäcbüriläp uqıtu, dip sanıy. Başqort tele däwlät tele statusına iä, şuña kürä dä tatar balaları da başqort telen uqırğa tieş, digän taläp tatar balalarınıñ üz ana tellärendä belem alu xoquqın boza, dip belderä alar. Bu xaqta Başqortstan Tatar kongressınıñ Dürtöyle rayonı bülege citäkçese Vener Fättaxov fikerläre.
Başqortstan Tatar kongressınıñ Dürtöyle rayonı bülege citäkçese Vener Fättaxov.


text:
Tatar klassik muzıkasın saqlaw häm üsterü maqsatınnan yaña çaralar
1 oktäberdä äle xalıqara muzıka köne dä. Monısın da respublikanıñ räsmi dairälärendä iğtibarsız qaldırmadılar. Mädäniät ministrı İldus Tarxanovnıñ räsmi mäğlümat çaralarında çıqqan belderüendä respublikanıñ muzıka traditsiälärenä bay buluın, Fedor Şalyapin isemendäge opera, Rudolf Nuriev isemendäge balet xalıqara festivallären iskä ala. Milli kompozitorlarıbız mirasın klassik tatar muzıkasın saqlaw, taratu nisbätennän mädäniät ministrlığı bıyılnıñ dekaberendä Tübän Kamada vokalçılarnıñ S.Säydaşev isemendäge VI tübäk bäygesen, ä kiläse yılda vokalçılar häm konsertmeysterlarnıñ Röstäm Yäxin isemendäge I xalıqara konkursın ütkärergä äzerlänä.


text: Gruziä parlamentı üzeneñ aşığıç utırışında belderü qabul itte. Anda gruzin osetin nizağı töbägendä rusiäneñ tınıçlıq köçläre üzläreneñ mandatların tuqtatırğa tieş dielä. Qararda äytelgänçä, Rusiä anda “tınıçlıq saqlawçı, yäisä aradaşçı tügel, ä ber yaqnı yaqlí”.Bügen, atışlar däwam itkän töbäktä, nizağnı cayğa salunıñ Qatnaş kontrol' törkeme üzeneñ äşen qabat başladı. Kiçä Gruziä Qönyäk Osetiädä kisken naçarlanğan xälne cayğa salu öçen xalıqara cämäğätçelekne aradaşçılıqqa çaqırdı. Rusiäneñ tışqı äşlär ministerlığı töbäktä başqalarnıñ da buluı kiräk tügel dip saní. Könyaq Osetiä başlığı Äduard Qoqoyto, anıñ republígında, Gruziä premier ministerı Zurab Jvaní qortejına, atu turındağı xäbärne provokasí dip belderde. Qoqoyto süzlärençä, Äredwi awılı, aldanraq premier qortedjına anda atqannar dip xäbär itelgänçä, Gruziäneñ Äçke äşlär ministerlığı köçläre küzätüendä. Tbilisi bu döres bulmağan xäbärne töbäktä kiñ külämle xärbi xäräkätlär başlaw öçen qullanırğa mömkin, dide Qoqoyto.


text:
Tatarstanda bioetanol citeştereläçäk
Tatarstanda zamança yagulıqqa ber çimal - bioetanol çığaruçı qorılış buldırırğa äzerlänälär. Citeşterü urını - Buya rayonınıñ Borındıq awılı häm Arçadağı awıl xucalığı kompleksı nigezendä bulır dip uylanıla. Bu xaqta sişämbedä Tatnefteximinvest xolding oyışmasınıñ utırışında äytelde. Benzinnıñ sıyfatın yaxşırtu öçen kiräkle bioetanolnı bäränge, solı, arpa, boday, raps häm başqa üsemleklärdän yasap çığarıp bula.
Äle monnan berniçä distä yıllar elek kenä yäm-yäşel bulıp üsep, sap-sarı çäçäkkä törengän raps sıyırlarnıñ awız suların kiterep torğan, söt arttıru üläne bulsa, irtägä bu üsemlektän alınğan matdä hawanı ağulıy torğan, bügenge köndä Rusiädä bäyäse kvartalğa ber tapqır artıp torğan benzinnı alıştıraçaq. Bu matdä benzinğa quşıla häm anı kiläçäk yağulığı dilär.
Närsä soñ ul kiläçäk yağulığı? Anı bioetanol häm sellyuloza etanolı dip tä yörtälär. Bioetanolnı ağaç yomıçqasınnan, awıl xucalığı üsemlekläre qaldıqlarınnan, ülännän, kukuruzdan häm Tatarstanda planlaştırılğança rapstan da citeşterelergä mömkin. Qara altın bazları sayıqqanda, tabılğan nefttän sıyfatlı benzin citeşterü könnän-kön qıyınlaşqanda bu yağulıq İdel buyı öçen aktualeräk bula bara.
Bioetanol turında İdel buyında ğına tügel, Atlantikanıñ tege yağında da uylanalar ikän. Quşma Ştatlar prezidentı Djordj Buş yıl başında yasağan möräcäğätendä yağulıqnıñ yaña töre turında bolay digän ide: “Bezneñ maqsat- etanolnıñ bu yaña tören 6 yıl eçendä başqa yağulıq törläre belän yarışırlıq itü. Bu häm başqa texnologiälär ölkäsendä alğa kiteş bezgä böyek maqsatqa ireşügä- 2025 nçe yılğa Urta könçığış illärennän kiterelä torğan neftneñ 75 % başqa tör yağulıq belän alıştıruğa kiteräçäk”.
Buş şuşı yul belän üz ilen ğäräp illärenä bulğan bäylelektän qotıldırırğa teli. Çönki Quşma Ştatlar neftneñ küp öleşen ul yaqlardan ala bit. Nindi dä yañalıq bulsa, totalar da Quşma Ştatlar belän çağıştıra başlıylar, di qayberäwlär. Başqa qıytğalarğa küz salıyq äle. Rusiäneñ kürşese Qıtay da bu yaña yağulıq turında uylıy ikän. Maqsatı 2008 nçe yılda Pekinda bulaçaq Olimpia uyınnarı başlanğançı il başqalasın saf hawalı itü. Ä menä barıbız da utırıp öyrergä xıyallanğan Vol''va maşínası da tizdän benzin urnına bioyağulıq qullana başlayaçaq. Şvetsia xökümäte Saab häm Vol''vo avtomobil'' şirkätläre belän bergä şundıy yağulıq qullana torğan yök häm ciñel maşínalar proektlıy başlağan. İnde könyaq Amerikağa kilsäk, Brazilia kiläçäktä bioyağulıqnı şikär qamışınnan citeşterep, ildäge 80% maşínalarğa benzin urnına bu yaña tör yağulıqnı salırğa uylıy.
Bioetanol turında Mäskäwdä uzğan 3 nçe xalıqara ximia sammitında da süz buldı. Akademik İlyä Moiseev yarım şayarıp, “Rusiädä motor yağulığı itep bioetanol citeşterü citdi problemalarğa kiterergä mömkin. Etanol ul bit spirt. Ä spirtnı Rusiädä eçälär”,- dide.
Dönya yaña yağulıq citeşterü şawqımında. Tatarstan älegä bu tör yağulıqnı raps orlığınnan alaçaq. Kiläçäktä arış, boday, borçaq, bäräñge basuları urnına raps utırtıla başlasa ni bulır? Yılına 300 meñ tonna raps mayı citeşteräçäk yaña zawod öçen xäyran ğına cir bilämäläre kiräk bulaçaq. Bügenge köndä şirkätkä cir öçen genä dä 3 gektar urman kiselgän.
Bu problemanı okean aryağı ğälimnäre dä kütärä. Waşingtondağı Xalıqara çimal institutınıñ ölkän iqtisadçısı Syüzi Grinxalg: “Böten neftne dä etanol belän alıştırırğa yaramıy. Bu mömkin xäl tügel. Xalıq böten uñdırışlı cirlärne dä texnik üsemleklär üsterügä birep beterergä riza bulır dip uylamıym”,- dide.
Bu süzlärdän kürengänçä, etanolnıñ artıq zur kiläçäge dä yuq kebek. Ämma belgeçlär äytüençä, yağulıqnıñ yaña törlären tikşerü tarmaqların finanslaw neftkä bäyälärneñ äle töşep, äle nıq kütärelep toruı belän bäylängän. Tatarstan öçen bu bigräk tä ähämiätle. Respublikada neft yatmalarınıñ külläre sayığä, töpkäräk töşkän sayın ul eşkärtügä awır bireşüçän kükertkä bayıraq bula bara. Şuña da anda xäzer alternativ neft turında yışıraq söylilär.
Nail Alan


text:
Bush belän Blair terrorğa qarşı suğış strategiäsen yaqlap çığış yasadı
Sişämbe könne AQŞ Prezidentı George Bush häm Britaniä premyer ministrı Tony Blair, berse Waşingtonda ikençese Londonda, jurnalistlar aldına çığıp terrorçılarğa qarşı urtaq suğış häm Ğiraqtağı nizağ turında söyläde. Bush Ğiraqta demokratiä urnaştıru tırışlıqları axır çiktä uñışqa kiteräçäk dip ışanuın belderde. Blair bu suğış möselman dönyasınıñ zamançalaşırğa äzer bulu-bulmawına bäyle dide.
Bush Amerika xalqın tüzärgä öndäde häm Ğiraqta amerikan ğäskärläreneñ üze xakimiättän kitkänçegä, yäğni 2009-nçı yılğa qädär toru mömkinlegenä işarä itte. Ul Fiker beleşülärneñ Amerikada suğışnı yaqlawçılar kimi baruın kürsätüennän xäbärdär buluın, ämma yulnı üzgärtergä cıyınmawın, bu yul Ğiraqqa totrıqlılıq häm demokratiä kiteräçäk dip ışanın äytte.
"Min Ğiraqta uñışqa ireşäçägebezgä ışanam, inanam häm optimizm belän qarıym. Şulay bulmasa min ğäskärlärne çığarır idem. Ägär dä min ciñü planına ışanmasam xalqıbıznı zıyanlı yulda qaldırmas idem" dide Bush.
Bu matbuğat oçraşuı Bush idaräsenä suğışnı yaqlarğa öndäp xalıqqa möräcäğät itär öçen çirattağı mömkinlek birde. Uzğan ber atnada Bush inde şundıy 2 çığış yasağan ide. Anıñ urınbasarı Dick Cheney häm Aq Yorttağı başqa yuğarı räsmilär dä şundıyraq möräcäğätlär belän çıqtı.
Bush üz säyäsätenä çittän dä yaqlaw taptı. Düşämbe könne NATO General Sekretare Jaap de Hoop Scheffer Waşingtonda Bush belän oçraşıp NATOnıñ Ğiraqtağı cirle iminlek köçlärenä xärbi künegülär birüdä uñışlarğa ireşeü turında süz alıp bardı.
Sişämbe könne Londonda Britaniä premyer ministrı Blair terrorçılıqqa qarşı suğışnı mädäni nigezgä bäyläp çığış yasadı. Blair üz xökümetenñ bu suğışqa sivilizatsiälär arasındağı suğış dip tügel, ä sivilizatsiä öçen suğış dip qarawın belderde. Blair Möselman cämğiätlärendäge keşelärneñ açıq, törlelekkä nigezlängän häm dönyawi zamança mädäniätneñ uñay yaqların añlawın telim dide.
"Bez ul Könbatış digän süz tügel. Bez möselmannar, xristiannar, yähüdlär häm hindular. Bez başqalarğa qarata dini çıdamlıqnı, açıqlıqnı, demokratiäne, irekleklärne, dönyawi mäxkamälär küzätüe astındağı keşe xoquqların yaqlawçılar" dide Blair.
Britan premyerı ägär dä çıdamsız terrorçılar Ğiraqta yäki Äfğänstanda uñışqa ireşä ikän, alar Ğäräp häm Möselman dönyasınıñ zamança kiläçägen üterüçe orım yasıyaçaq dide. Blair demokratiäneñ ciñüe Äfğänstan belän Ğiraq öçen genä tügel, şulay uq Könbatış häm bar dönya öçen dä iminlek häm totrıqlılıqnı añlataçaq dide.
Yewropa belän Quşma Ştatlar tışqı säyäsättä nıq tırışlıq kürsätä dide Blair. Häm bu NATOnıñ Äfğänstandağı häm AQŞ belän Britaniäneñ Ğiraqtağı xärbi çaraların üz eçenä ala.
Blair äytüençä, Britaniä Fransiä häm Germaniäne üz eçenä alğan Yewropa öçlegeneñ İranda atom qoralı yasaluğa yul quymaw tırışlığı da şuşı säyäsätneñ ber öleşe. Blair bu säyäsätne tıqşınu säyäsäte, ämma diplomatiä belän genä çiklängän säyäsäy dip atadı.
Bush AQŞ häm Yewropa öçlege İranda atom qoralı yasaluğa qarşı berdäm tora dide.
"Ägär dä İranlılar atom qoralına iä bulsa alar dönyağa yanıy ala. Ägär İranlılar atom qoralına iä bulsa alar anı tarata ala. Ul xalıqara kileşülärdän çığa torğan il" dide Bush.
Bushtan kiläse atnağa bilgelängän turıdan turı AQŞ-İran söyläşülärendä İrannıñ atom progamması turında süz bulaçaqmı dip soradılar. Bush bu oçraşularda süz barı tik kürşe Ğiraqtağı mäzhäb-ara bäreleşlärgä İrannıñ qatnaşı bulu mömkinlege turında ğına baraçaq dide. Anıñ äytüençä, atom programması mäsäläse Yewropa öçlege qatnaşlığında qaralaçaq dide.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Benzol
Benzol — bik tiz qaynıy, suda eremi torğan, üzenä bertörle isle, tössez sıyıqlıq. Suıtqanda ul erü temperaturası 5,5 °S bulğan aq kristallik massa xasil itep qata.
Benzolnıñ molekulär formulası C6H6. Monnan benzolnıñ nıq tuyındırılmağan quşılma ikäne kürenä: çikle uglevodorodlarnıñ sostav formulasına citkerü öçen, anıñ molekulasında sigez vodorod atomı citmi.
Ägär dä benzolnı bromlı suğa yäki kaliy permanğanatı eremäsenä salıp bolğatsaq, çiksez quşılmalarğa xas bulğan reaktsiälär barmawın kürep ğäcäpkä qalabız. Monıñ säbäben matdäneñ ximik tözeleşennän çığıp añlatırğa kiräkter.
Benzolnıñ tözeleşen açıqlawnı anıñ sintezınnan başlıy alabız. Benzolnı 650 °S qa qädär cılıtılğan, aktivlaştırılğan kümer tutırılğan köpşä aşa atsetilen uzdırıp tabarğa mömkin.
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ЭHциkлoпeдичeckий cлoBapb юHoro xиMиka / CocT. B. A. KpицMaH, B. B. CTaHцo. — M.: Пeдarorиka, 1982. — 368 c., ил.
- HacToлbHaя kHиra yчиTeля xиMии 10 kлacc/O. C. ГaбpиeляH, И. Г. OcTpoyMoB. — M.:Дpoфa, 2010 r.
- CTpoeHиe Moлekyлы бeHзoлa, Bидeo


text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin Soçída Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov belän oçraştı. Räximov Putinğa, “urıp cıyu bıyıl uñışlı buldı” dip, ikmäkne cıyıp alu tögällängänlegen belderde. Başqortstandağı sotsial'-iktisadıy xälne söyläp, Räximov töp ixtibarnıñ milli proektlarğa yünälgän buluın äytte häm “Mäğärif” proektı qısalarında 44 yaña mäktäp açıldı dip östäde. Respublikada demografiäneñ naçar bulmawın, tuuçı balalar sanın arttıru öçen dä eşläwlären belderde.
Räximov süzlärençä, toraq tözeleşendä planlı eş alıp barıla. “Awıldağı toraqnıñ kvadrad metrı 10,5 meñ sum bulsa, şähärlärdä 24 meñgä citä”,- dide Başqortstan prezidentı.


text:
"Qazan utları" jurnalınıñ 9 sanı turında şağirä Näcibä Safina söyli
“Qazan utları” jurnalınıñ 9 sanı tışlığınıñ berençe bitendä Qazan şähäreneñ Arakçino bistäsendäge kürenekle rässam İldar Xanov citäkçelegendä tözelgän törle dini konfessiälärne berläştergän ruxi-däwalaw üzägeneñ fotosuräte urın alğan. Näcibä xanım , ä jurnalnıñ eçtälege närsäse belän uquçını üzenä cälep itä soñ?“Qazan utları ”jurnalı baş möxärrire, şağir Rawil Fäyzullinnıñ “Ğibrätlär alırlıq ütkän yul” dip atalğan yazması birelgän. Bu yazmada Tatarstan yazuçılar berlegeneñ 70 yıllıq yubileyına bağışlap, avtor tarafınnan qayber küzätülär, xatirä –uylanuları birelgän.( sitata) “Uylanırlıq säbäplär bar. Yazuçılar berlege- ictimaği oyışma. Ä älegä andıy oyışmalarnıñ yäşäyeşen bilgeläwçe qanun yuq. Dimäk , yuridik xäyät- bar belän yuq arasında. Bügenge köndä yazuçı xezmäten sotsial' yaqtan garantiälägän zakonnar yuq. ( şuña kürä dä Rossiädä bik küp yazuçılar fäqirlek däräcäsendä.....Ägär Respublika bulmasa, borınğıdan däwlät totqan xisne yörtkän zatlı qatlam bulmasa , eşlär bik möşkelgä äyläner ide. Xäyer, ğomumän nigä möşkel bulırğa tieş di äle. Talantlı bulu faciğä bulırğa tieşleme?(sitata tämam). Şağirneñ bu sorawına jurnal bitendä üzeneñ şiğere belän ikençe şağir Marsel' Ğäliev cawap birä tügelme digän uy mine tetränderde di Näcibä Safina. Şiğer “Yola”dip atala. Häm bu yola menä niçek bulğan: Bolğar cämğiätendä bik tä aqıllı keşe üsep citsä, “Bu –bezgä artıq. Bu – Täñregä kiräk!” dip anı tege dönyağa ozatqannar digän fiker äytä Marsel' Ğäliev şiğereneñ başında. Jurnalda Çallıdan Firüzä Camaletdinova, Ufadan Näcibä Ämineva şiğerläre dä iğtibarğa layıq. Ämma min tatar p'yesaları bäygesendä 2 urınğa layıq bulğan Rabit Batullanıñ “Cimerelgän bäxet” dip atalğan äsäre turında süz äytergä telim. Bu äsärdä dä yazuçı yazmışı häm kisätü: saq bulığız, sezneñ härberegez belän şulay buluı ixtimal. P'yesa, quyıludan bigräk, räxät uqıla. Äyterseñ lä, bu uqu öçen yazılğan drama äsäre. Jurnalda şulay uq Nurixan Fättäxnıñ tormış iptäşe Respublikanıñ atqazanğan tabibı –Rufina Fättäxovanıñ “Ber äsärneñ basılu tarixı” isemle yazması şulay uq yazuçılar tormışına bağışlanğan. Bu yazmanı uqıp çıqqaç, yänä ber qat Marsel' Ğäliev äytkän Yola zäxmäte tügelme ikän, dip uylanıp quyasıñ. Baqsañ, Nurixan ağa Fättäxnıñ Tuqay bülägenä layıq bulğan äsäre xalıqqa barıp citmäskä tieş bulğan ikän. Şundıy kirtälärne cimerä alğan yazuçıları bulğanğa ädäbiätebez böyek. Şuña kürä xalqıbız yazuçığa xaq süz iäse itep qarıy. Süzemne yomğaqlap şunı äytäm, jurnalnıñ aldağı sannarında basılıp barğan Adler Timerğalinnıñ ”Milliät süzlege” törki dönyabızğa iskitkeç baylıq çığanağı ul. Kiläçäktä bu süzlekne ayırım kitap bulıp çığuına ömetem zur”, - dide Näcibä Safina “Qazan utları” jurnalınıñ 9 sanına küzätü yasağanda.
Mälikä Basıyr.


text: Rusiä prezidentı Vladimir Putin Fransiä, Germaniä häm İspaniä citäkçeläre belän söyläşü öçen bügen Parijğa kilde. Başta Putin Fransiä prezientı Jak Şirak belän oçraştı. Alar bergäläp Parij çitendäge hawa nığıtmasına barı kilde. Soñraq alarğa Germaniä kanslerı Gerhard Şröder belän İspaniä premier-ministrı Xose Luis Zapatero quşıla. Mondıy 4-yaqlı oçraşu berençe tapqır ütä. Fransiä prezidentı idaräse belderüendä äytelgänçä, oçraşunıñ maqsatı – Rusiä prezidentına duslıq qulı suzıp, anı demokratiä häm iqtisadi üzgäreşlär yulınnan barırğa öndäw. Oçraşuda şulay uq, 10 Mayda Mäskäwdä ütäçäk Rusiä-Yevropa Berlege sammitına äzerlek barışı tikşereläçäk.


text:
Rusiä BMO İminlek Şurasınıñ İranğa çikläwlär kertü rezolutsia ölgesen xuplamıyaçaq. Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov, Yewropa Berlege täqdim itkän rezolutsia ölgese turında “Bu çaralar İrannı dönyadan tulısınça ayıru häm anıñ atom programması turında söyläşülär alıp baruçı wäkillären dä yalğızlıqta qaldıru digän süz. Söyläşülär alıp baru turında bez kileşkän idek inde. Häm aña ireşü öçen tırışaçaqbız. İran problemasına başqa çişeleş yuq”, - dide.
Tähran, atom-töş qoralı yasağanda qullanırğa mömkin bulğan urannı bayıtu eşlären tuqtatudan baş tartqaç, aña çikläwlär kertergä täqdim itelgän ide.


text:
Düşämbe kiçendä Kamal teatrı binasında Färidä-Alsu duetı konsert quya, icadi xisap tota. Bu populyar cırçılar ikese dä beryulı bala tapqannan soñ, yañadan estradağa kütärelälär. Ä Kamal teatrı artistları Samarğa barıp, Maksim Gorkiy isemendäge teatr binasında ike spektakl' quyğannar. “Zäñgär şäl” häm “Qara çikmän” spektakl'lären qararğa tamaşaçılar bik küp kilgän ikän. Ni disäñ dä, Kamal teatrı Samarda soñğı 30 yılda çığış yasamağan bulğan. Fevral' ayında Samarnıñ Maksim Gor'kiy isemendäge teatrı kamallılarnıñ säxnäsendä çığış yasayaçaq.
Rimzil Wäli, Qazan


text:
Räşid Salaxov – millätpärwär Samar eşquarı
Samarda milli xäräkätneñ asıl şäxeslärgä mullığı küzgä taşlanıp tora, soñğı yıllarda millätpärwärlär isemlege uñğan, buldıqlı eşquarlar isäbenä dä işäya bara. Menä şularnıñ berse - Räşid äfände Salaxovqa 50 yäş tuldı. Häm bu datanı tatar cämäğätçelege matur ğına bilgeläp uzdı. Ä Räşitebezne maqtarlıq ta, xalıqqa da kürsäterlek. Samar tatarlarınıñ ike zur çarasında - Näwrüz häm Sabantuyda Räşid Salaxov – töp sponsorlarnıñ berse. Äxmät uğlı Räşid Salaxov - yuğarı belemle, belem ofığın daimi kiñäytep, hönäri ostalığın kamilläşterep yäşäwçe ir zatı.
Räşid çın tatar ğailäsendä töple tärbiä alıp, Sovet ğäskärendä yegetlegen çınıqtırğan şäxes. Läkin dä Räşid Salaxovnıñ näsel orlığı kulak möheren çäpägän babası Minnäxmätkä barıp totaşa. Quılğan, bol''şevizm qähären zindannarda kiçergän Minnäxmät babay utırıp çıqqaç ta, tuğan awılında imam wazifaların üti. Räşitneñ ätisenä dä nuja babay şulpasın küp çemerergä turı kilä, yegerme yıl xärbi xezmätneñ eçenä böek Watan suğışı da sıyğan.
Çın möselman ğöref- ğädätlären här küzänägenä señdergän Räşid här adımın, här şöğelen tatar äxlağı küzlegennän bäyäli. Ğömerenä tatarlıqnı alğa sörep yäşägän şäxes din häm denlekne yöräk türendä tota. Ber digän tatar qızı Rauzağa öylänep, Şamil häm Nailä isemle millät kiläçägen üsterep yatqanda, Taşkentta yäşäwçe señlese Älfiä ülep kitkäç, anıñ ulı Nailne dä üz ğailäsenä alıp qayta häm öç balanı da tigez kürep, tigez tärbiäläp, yuğarı belem birep, zamanağa yaraqlı hönärle itä üzlären. Şamil dä, Nail belän Nailä dä- öçese dä üzlärenä firmalar açıp biznesta ürlär yawlıylar.
50 yäşlek Räşid Salaxov osta eşmäkär, ışanıçlı ir häm taläpçän äti. Dönyawi beleme östenä dini ruxiäten bayıta, Räşid öçen mäsced namazlığı- ğäziz urın. Räşid Salaxov menä 15 yıl inde cigelep mäscedlärgä, tatar moxitenä matdi yärdämne kürsätä. Şul uq waqıtta Räşid milli bocrada ğına qalmıyça, internatqa, invalidlarğa bulışa.
Samarda mal tabuçı tatarlar küp, läkin dä här tatar tamaşasında qatnaşuçılar, här tatar konsertında läzzätlänüçelär isemlege biznesmennar isemlegenä täñgäl tügel. Räşid Salaxov- tatar konsertlarınıñ türendä utıruçı.
Şamil Bahautdin Samar


text:
Böğrüdälekle Änwär äkädän ürnäk ber xäräkät
Törkiädä yäşäwçe Änwär Yıldırımnıñ Seber yağında yäşäwçe millättäşläreneñ dinne häm dini yolalarnı citärlek däräcädä belmäwlären kürep, xalıqqa din däresläre birü teläge tua.
Änwär abıy Rusiägä berençe märtäbä monnan öç yıl elek kilä. Şul kilüendä añarda, Seber yağında yäşäwçe millättäşläreneñ dinne häm dini yolalarnı citärlek däräcädä belmäwlären kürep, xalıqqa din däresläre birü teläge tua. Anıñ bu teläge inde tormışqa da aşa başladı.
Din ähele bularaq Änwär abıyğa yış qına tatar awıllarında bulırğa turı kilä. Şulay, Yalankülgä ber baruında ul, balalarnıñ cäyge yalda buluları xaqında işetä häm forsattan faydalanıp, däresläre birä başlarğa niät qıla. Ul awıl uqıtuçıları belän dä kiñäşläşä häm alar yağınnan da xuplaw taba. Uqıtuçılar aña aqbur, yazu taqtası, däftär kebek kiräkle äsbaplär birälär, ä awıl mullası däreslärne awılnıñ ğıybät yortında alıp barırğa röxsät itä.
Şulay itep, Änwär abıy balalarğa din sabaqları birä başlıy. Din däreslärenä, çaqırılğan bulsalar da, ölkän yäştägelär kilmi. “Balalar belän eşli başladım, mäktäp yäşendäge 50-läp balanıñ 12-se bik teläp yörde. Aralarında mäktäp yäşendägeçä ike bala da buldı. Ämma min alarğa ölkänräklärgä qomaçawlamasınnar öçen, irekle yörü mömkinlege tudırdım. Şulay bulsa bu nänilär dä berniçä doğa öyrändelär”, di Änwär abıy
Däreslär ike ay buyına bara. Bu waqıt eçendä balalar íslam dineneñ töp qanunnarın häm qayber doğalar öyränälär. Märxümnärne yuıp, käfenläp, cinaza uqıp, cirlärgä dä öyrätä alarnı Änwär abıy.
Äñgämä Ramazan ayında baru forsatınnan faydalınıp, Änwär abıy “Azatlıq tıñlawçılarına” da üzeneñ teläklären häm üget-näsixätlären citkerüebezne soradı. “Bu ay möselmannarğa Allahnıñ iñ zur bülägeder. Bu ayda bik küp doğa qılığız. Böten keşelär öçen doğa qılayıq, gönahlarıbızdan täwbä qılıyq, mömkin qädär yärdämle bulırğa tırışırğa kiräk”, dide Törkiä qunağı.


text:
Sember ölkäseneñ abruyı Räsäy küzlegennän
Räsäyneñ 1-nçe telekanalı Sember mädäniäte turında yarıysı ğına tapşıru birde. Ölkä “Yaxşı toraq” digän federal'' proyektta ciñüçelär rätenä kertelgän. Moña ölkä üzägeneñ “Yäş ğailälärne toraq belän tä''min itü” programması tä''sir itkän.
Tözüçelär öçen dä küñelle xäbär: tözeleş materialları çığaruçı kombinat tarqalu aldında ide. Şveytsariä firması anıñ baytaq aksiälären satıp alğan – xäzer biredä zamança cihazlaw eşläre bara. Rekonstruksiä, dilär.
Tözüçelär bäyrämen Semberdä irtäräk tä başladılar. Pänceşämbe könne ük Lenin Memorial'' üzägendä zur tantana uzdı. Moña nigez dä yuq tügel: yılnıñ 1-yartısında bezneñ töbäk tözeleş buyınça İdelbuyında 1-urınğa çıqqan ikän. Ä comğa könne İdel-aryağında Tözüçelär häykäle açıldı – miç torbası östendäge oyada läkläklär ğailäse räweşendä.
Tözeleş-tözeleş tä bit: şähärneñ näq üzägendäge ber yortnı, anıñ baqçaların, qoyaştan qaplap, ber “yaña urıs” oluğ bina tözep quyğan. Häm törle säbäplär tabıp, tege yort xucası belän sudlaşa başlağan. Cirle gäzitlär farazlawınça, satıp alınğan sud''yalar zapastağı polkovniknıñ yortın da, ciren dä satarğa mäcbür itärlär kebek.
“Yaña urıslar” digännän, “Berdäm Rusiä” firqäseneñ ölkä bülekçäse cirle parlamentta azçılıqta qaluı ixtimal, çönki oligarxlar tä''sire astına eläkkän däwläti firqä üz yözen yuğalta bara, dilär cirle küzätüçelär. Xäyer, elekke ük “slujivıylardan” torğan şuşı “Berdäm Rusiä” – KPSSnıñ mesken variantı ğına bit, dip tä östilär.
Uzğan atnada ber ğailäneñ Gidrometsentrnı, yalğan prognoz birgäne öçen, sudqa birüe turında xäbärlär bulğan ide. “Simbirskiy kur''yer” gäzite pänceşämbe sanında moña qarata uquçılarınıñ fikeren sorağan. Cawaplarnıñ küpçelege monı buş ğämäl yäki şayarış dip kenä bäyäli. Lidiä Vasilewna digän beräwneñ cawabı ğibrätleräk: “Bezneñ yaqtaşlar – çın moğciza inde menä. Kön sayın bitlärenä tökerälär, sörtep tä ölgermilär, ä sudlaşular yuq. Ä monda– ikençe çik. Miña bu bik tä oşıy. Barıp qarasın, bälki ğadi xalıqnı da keşegä sanıy başlarlar”.
Qısqası, püçtäk, dilär.
Ä menä citdiräk närsä. – “Reporter” telekanalına “reyderlar” digän yaña qäwem höcüme. Kompaniä citäkçelege yärdäm sorap prokuraturağa möräcäğät itkän. Ä ölkäneñ yanğınnar buyınça baş inspektorı Vladimir Pçelkin belderüençä, ölkä üzägendäge 91 mäktäpneñ nibarı 9ы ğına uqu yılına äzer. Başqalarında uqu-uqıtu tıyılırlıq xäldä.
Atna axırında “Cırlawçı metall” digän festival'' açıldı. Başqa şähärlär timerçeläre dä kiler, digännär ide dä – älegä kürenmädelär. Ä Semberneñ üzendä “Korç” isemle sänğäti timerçelek artele üz äyberlären kiterep urnaştırdı. Döres, alarnıñ töp ğorurlığı bulğan äyber - qoyıp yasalğan timer Gölçäçäkneñ fotoräsemnäre genä. Originalın Piterburnıñ 300 yıllığına büläk itkännär ide. Ä bu kürgäzmädä iñ iğtibarğa layıq närsä – timerdän qoyğan saksofon. Ostalar üzläre, çınlap ta. Läkin “kuznes” süzeneñ tatarça “kuznaçı”dan, yäğni “kümergä hawa örderep toruçı” digännän çıqqanın belmilär. Şulay uq artel''neñ iseme “qorç” süzen – borınğıraq Rus'' kuznetslarınıñ ataması, dip kenä añlattılar. Kilep çığışı tatar süze “QORIÇ”tan ikänen dä añlatırğa turı kilde.
Talanğan İske Qulatqı da yäşärgä tırışa
Ölkä başlığı Sergey Morozov saf tatar rayonı İske Qulatqı citäkçese Räximcan Bekerov belän oçraştı. Sänäğät şirkat''läreneñ tämen dä belmägän bu rayonnıñ xälläre maqtanırlıq tügel inde. 1990 yılda 22 meñ keşe yäşägän rayonda xäzer nibarı 16 meñ genä. Qulatqı xalqın kürşe Novospasski, Radişçev rayonnarındağı oluğ tözeleşlär, andağı yasalma awıllardağı uñay şartlar suırıp alğan. Biredä äle dä şul 16 meñneñ kübese – qartlar. Ä eş yäşendägelärdän 340 keşe räsmi eşsez sanala. Şulay da rayon citäkçelege tırışqanday. Räximcan äfände äytüençä, bıyılnıñ uzğan 6 ayında kerem buyınça plan 33 protsentqa arttırıp ütälgän. Moña söt eşkärtü, xalıqqa könküreş xezmäte kürsätü kebek ğämällär yärdäm itkän. Häm näq şul tırışlıq eşsezlär sanın da kimetkän.
Küñelleräk xäbär: Çardaqlı rayonınıñ Papaw awılında Dan ordenınıñ tulı kavalerı Däwli Kıyämov häykäle açıldı. Tantananı Ölkä Qanunnar çığaru cıyılışı räise Boris Zotov açıp cibärde. Anda rayon xakimiäte wäkilläre, rayonnıñ tanılğan tatarları, suğış veterannarı, ciñügä zur öleş kertkän awır xezmät veterannarı qatnaştılar.
Däwli ağa Kıyämov 3 märtäbä yaralanğan, ämma isän-imin tuğan yaqlarına qayta alğan. Boris Zotov äytüençä, “Küptän tügel yaqtı dönyanı qaldırıp kitkän qaharman bügen tuğan awılı uramında häykäl bulıp bastı”.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Rice Tönyaq Koreağa kisätü yasadı: yä "söyläşülär östäle", yä "başqa çaralar"
Düşämbedä Quşma Ştatlar däwlät sekretare Condoleezza Rice Tönyaq Koreanı bu ilneñ atom qoralı programması turındağı 6-yaqlı säyläşülärgä qaytırğa öndäde. Pxenyan xalıqara cämäğätçelekneñ niäten inqär itüen alğa taba da däwäm itsä, Washington üz tarafdarların "başqa çaralar" kürergä çaqıraçaq, dip kisätte ul. Bu kisätüen Rice Qıtay säfäreneñ soñğı könendä yasadı. Säfär barışında Taiwan mäsäläse dä kütärelde.
Audio (Condoleezza Rice)
"Atomsız Korea yarımutrawı digän maqsatqa ireşü qıyınlaşa bara. Ägär Tönyaq Korea monı eşlärgä kirägen tanımasa, bez älbättä başqa çaralar qarayaçaqbız. Çönki bu mäsälä Quşma Ştatlarda borçu uyata. Häm dä Quşma Ştatalarda ğına tügel, bu töbäkneñ başqa illärendä dä."
Bu belderüen Rice Yaponiä, Könyaq Korea häm Qıtayğa bulğan säfäreneñ axırında yasadı. Bu ilneñ öçese dä Pxenyannıñ atom programması turındağı 6-yaqlı söyläşülärdä qatnaştı. Söyläşülär näticä birmäde. Tönyaq Korea üzendä atom qoralı buluın iğlan itep, söyläşülärdän çığuın belderde.
Ägär Pxenyan fikeren üzgärtmäsä, Washingtonnıñ "başqa çaraları" nindi bula ala soñ? Belgeçlär fikerençä, höcümnän qala, teläsä nindi bula ala, şul isäptän, mäsäläne BMOnıñ İminlek Şurasına çığaru. Economist basmasında Korea xällären küzätep baruçı Robert Ward süzlärençä, ixtimal Rice, iqtisadıy çikläwlär kertü mäsläsendä Pekinnıñ xuplawın qazanırğa tırışqan. Läkin Qıtaynıñ moña rizalaşuı ikele di ul:
Audio (Robert Ward)
"Qıtaynıñ Tönyaq Korea belän mönäsäbäten iskä alğanda, Pekinnıñ rizalaşuı ikele. Tönyaq Koreadağı iqtisadi totrıqsızlıq Qıtay mänfäğätendä tügel. Şul uq qaçarlar mäsäläse. Bu illär çiktäş, Qıtayda, çik buyında korealılar bolay da küp. Wazğiät naçarlansa qaçaqlar ağımı köçäyergä mömkin."
Tönyaq Koreağa çikläwlär kertügä Rusiä dä qarşı kebek. Düşämbedä Rusiäneñ Timer yul citäkçese Genadi Fadeev ike il arasındağı xezmättäşlekne köçäytü kiräklegen äytte. Süz ike ilne totaştırğan timer yul tözü niäte turında bara.
Şulay itep Tönyaq Korea mäsäläsendä Rice ällä ni uñışqa ireşä almadı kebek. Tağın ber qaynar mäsälä, Taiwanğa kilgändä, näticä şul uq. Rice, Pekinnıñ utraw bäysezlek däğwa itsä köç qullanunı raslağan yaña qanunına tänqit belderde:
Audio (Condoleezza Rice)
"Bu qanunnı uñay täräqqiät dip bulmıy, çönki här beryaqlı adım, bigräk tä kierenkelek tudırğanı, yaxşığa tügel. Qıtay häm Taiwan bu mäsäläne yalğızı xäl itä almıy, alar anı bergäläp kenä xälitä ala."
Beryaqtan Quşma Ştatlar "Berdäm Qıtay" säyäsäten tanıy. İkençe yaqtan Taiwanğa häcüm bulğan oçraqta, Washington, kileşü nigezendä, utrawğa qoral belän yärdäm itergä tieş. Yağni Pekin belän Taiwan arasında bäreleş başlansa, Quşma Ştatlar awır wazğiättä qalaçaq. Şuña kürä Washington bu mäsälädä kierenkelekne mömkin qädär kimetergä, totrıqlılıq saqlarğa tırışa.
Bu uañaydan, Yevropa Berlegeneñ Qıtayğa qoral embargosın beterü qararı da Washingtonda borçular uyattı. Washington fikerençä, bu adım töbäktä köçlär tigezsezlege tudıra ala. Rice bu turıda açıqtan açıq äytte.
Ğömümän, Ricenıñ Qıtay säfäre ike il arasındağı qarşılıqlarnıñ köäyä baruın sürätläde diergä bula. Korea yarımutrawında Washington üzgäreşlär teläsä, Pekin, kiresençä, totrıqlılıq teli. Taiwanğa kilgändä, maqsatlar kiresençä: Pekin utrawnı tizräk üzenä quşırğa teläsä, Washington – wazğiätneñ üzgärmäwen teli.
-Ali Gilmi


text:
Elimizge öziniñ jeke brendi kerek emes. Bul köp şığındı qajet etedi. Şeteldik kölikterdiñ qurastırılğanı da jetkilikti. Bul twralı Ortalıq kommwnïkacïyalar qızmetinde «Otandıq avtokölik salası jumısınıñ qorıtındısı» taqırıbında ötken baspasöz mäslïxatında «QazAvtoProm» avtokölik salasındağı käsiporındar odağı» ZTB Basqarma törağası Oleg Alferov mälimdedi, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Qazaqstanğa öziniñ jeke brendi kerek emes. 17 mln xalqı bar narıqta jaqsı waqıttıñ özinde 163 000 avtokölik satılğan bolatın. Al narıq 3 mlrd AQŞ dollarına negizdelgen. Bizde reswrs ta, adamï kapïtal da, qarjı da, narıqtıq mümkindikter de joq», - dep jawap berdi törağa jwrnalïsterdiñ surağına.
Sonımen qatar, Oleg Alferov Qazaqstandı Kanadadan ülgi alwğa şaqırdı. Onıñ ay`twınşa, atalğan memleket öziniñ jeke brendi bolmasa da, älemdegi üzdik avtoöndirwşilerdiñ qatarına kiredi.
«Bul memleket – älemde qurastırılğan avtokölikterdi jetkizw boy`ınşa üzdikter qatarında. Sizder bir kanadalıq brendti bilesizder me? Ol bolwı mümkin. Biraq, olar (kanadalıq maşïna jasay`tın zawıt –red.) burın da jumısın toqtatqan. Kanadalıqtar bul mäsele jay`ında qısılmay`dı. Olarda ïnjenerlik kadrlar da, ïnvestïcïya da jetkilikti. Kanada aldına onday` maqsat qoy`ıp otırğan joq»,- dedi basşı.
Sonımen qatar, «QazAvtoProm» ZTB Basqarma törağası otandıq maşïnalardıñ Ortalıq Azïyağa satıla bastağandığın atap ötti. Alay`da, key`bir elderge qatıstı şeşimin tappağan mäseleler bar.
«Aldağı waqıtta otandıq kölikter Resey`ge jetkizile bastay`dı. Tek bul jerde äkimşilik kedergiler bar. Meniñ oy`ımşa, atalğan mäsele şeşimin tabadı. Ol jaqta ïnfrastrwktwra day`ın. Kölik jetkizwde problemalar twındağan joq. Biraq, kölikter şekaradan ötken soñ, olardıñ bağası ösedi. Mäsele osı jerde», - dedi Oleg Alferov.


text:
İzrael premiere A.Sharonnıñ küptänge köndäşe Yasir Arafatnı eksilgä cibärergä , izolatsiädä qaldırırğa tırışuı ber kemgä dä ser tügel. Düşämbedä Sharonnıñ Londonda,Arafat terrornı qıyulandıra ,tınıçlıqqa kirtä bulıp tora,anıñ belän mönäsbätläregezne özegez digän üteneçenä Britaniä, Arafat fälästinnärneñ demokratik räweştä saylanğan citäkçese, räsmilär anıñ belän eş itergä däwam itäçäk digän cawap qaytardı.
İzrael Yasir Arafatnı terrornı qıyulandıruda, premier Abbbasnıñ köç qullanunı tuqtatu tırışlıqlarına kirtä buluda ğäyepläp kilä. Ariel Sharon äle bu aralarda ğına amerikan televidinie şirkäte Foxa birgän ängämäsendä Arafat yaqın könçığışta yaqınça 3 yıl däwam itkän qan qoyu öçen ğäyeple, ul täsirle poslarınnan çitlätelergä tieş dip äytte. Xalıqara basım säbäple , ber dä telämiçä genä Yasir Arafat aprel ayında premier itep Abbasnı bilgeläp , xakimiätne büleşergä mäcbür buldı. Quşma Ştatları İzraelneñ Arafatqa baykotın yaqlıy, ämma Yevropa illäreneñ küpçelege Arafat fälästin xalqınıñ demokratik räweştä saylanğan prezidentı digän pozitsiädä tora. Yaqın könçığışqa kilgän yevropalı säyäsätçelär Ramalladağı cimerek yortında Yasir Arafat belän küreşä . Bu älbättä İzraelneñ açuın çığara.Misal öçen Yäkşämbedä Russiä tışqı eşlär ministırı İgor İvanov Yasir arafat ve maxmud Abbas belän söyläşkännän son bolay digän ide (audio) Premier Sharonnıñ Britaniä häm Norvegiegä säfärenä küplär bu bälkim dä İzraelneñ Yevropa belän mönäsäbätlärne yaxşırtu tırışlığıdır dip qarıy. İzraelneñ London belän mönäsbätläre ber dä yaxşıdan tügel. Ğıynuar ayında Britaniä fälästin reformaları turında konferensiä ütkärä, anda İzrael çaqırılmıy. İzrael fälästin delegatsiäsenä cıyılışqa qatnaşu mömkinçelege birmi. İzraeldä ğıynuarda ütkärelgän saylaulardan elek Tony Blair Sharonnıñ açuın çığarıp anıñ politik köndäşe leyborislar citäkçese belän küreşä ämma Sharonnıñ tışqı eşlär minsitırı Netanyahu belän söyläşüne kire qağa. Annan başqa İzrael xärbiläre 3 britan vatandaşına ut açtı. BMOsı yardäm oyışmasınıñ xezmätkäre üterelä, tınıçlıq aktivistı aprel ayınnan birle añsız xastaxanädä yata, öçençese isä büläklängän fotograf James Miller yaralana .London mäsälä tulısınça tikşerelsen, ğäyeplelär xökemgä tartılsın dip taläp itä. Düşämbedä Londonğa kilgän Sharonnıñ Arafat belän elemtälärne özegez digän taläbenä tışqı eşlär ministırı Straw yuq, bez anıñ belän küreşergä däwam itäçäkbez, çönki ul fälästin xalqınıñ saylanğan citäkçese dip beldergän. İzrael premiereneñ yevropalılarnıñ Arafat belän söyläşergä däwam itüläre tınıçlıq prosesın totqarlıy digän belderüennän soñ , Londonnıñ üteneçne kire qağuı Sharonğa ber dä oşamağandır. Ul Londonnıñ bu adımı premier Maxmud Abbasnıñ pozitsiäsen qaqşata dip äytte. Yartı säğät kenä Straw belän küreşkän Sharon kiçke aşnı T.Blair belän aşadı. Taraflar söyläşülär yaxşı ütte digän belderülär yasadı. Süzçelärgä qarağnda Blair Sharonnı Tınçılq planıñ ğämälgä quyarğa , okupatsiä astındağı territoriälärdä yähud utarların cimerergä çaqırğan. Straw da premiergä,utarlar mäsäläsen xäterlätkän häm Könbatış Üzänendä iminlek diwarı tözü idealarınnan waz kiçegez dip ügetlägän . İzrael diwar intixar terrorçılarnıñ İzraelgä ütep kerüen tuqtatu çarası dip äytsä dä küplär aña yaña säyäsi çik bulaçaq dip qarıy. Downing Stretta ike premierneñ oçraşuı uñay dip bäyälänsä dä, nigezdä Blair Sharonğa tınıçılq planı turında närsä äytkän, nindi basım yasağandır äytelmäde älegä . Düşämbedä Y.Arafat belän premier Abbas oçraşuı näticäle buldı, fiker ayırmalıqları xäl qılındı dip belderelde.Bilgele bulğança Abbas ütkän atnada Arafat citäklägän Fatax komitetınnan çigende häm İzrael belän tınıçlıq urnaştıru eşen bik yomşaq aqırın bara digän kollegalarınıñ tänqitınnan soñ premirlek wazıyfasın taşlayaçaqmım dip yanağan ide. Radikal fälästin törkemnäreneñ 29nçı iyündä 3 ayğa atışlarnı tuqtatırğa riza buluınnan soñ, yaqın könçığıştağı çağıştırmaça tınıçlıqnı bugen äl Aqsa şäxitläre brigadası bozdı. Tel Avivdä ber keşene çänçep üterde ikesen yaraladı.
färidä xämit, praga


text:
Brüsseldä Lissabon kileşüe häm bäyälär
Yevropa illäre inde küptän bulmağan kierenke häm awır wazğiättä qaldı. Brüsseldä Lissabon kileşüeneñ kiläçäge turında söyläşälär.
İke könlek cıyında Yevropa citäkçeläre berençe çiratta İrlandiäneñ Lissabon kileşüen kire qağuınnan soñ nişlärgä digän sorawğa cawap tabarğa tırışaçaq. Berlekneñ barlıq äğzaläre İrlandiägä qaramıyça kileşüne qabul itü yağında, Çexiä genä moña älegä şik belderä.
Elekkedän birle Yevropa Berlegenä yaña äğzalär aluğa qarşı bulıp kilgän Britaniä İrlandiä näticäsenä qaramastan kileşüne raslawın belderde. Xäzer Lissabon kileşüenä quşılğan illärneñ sanı 19 buldı.
Qayber säyäsätçelär Yevropanı kileşügä mönäsäbät nigezendä ikegä bülergä täqdim itä. Läkin Yevropağa kiresençä berläşü kiräk, şuña kürä Angela Merkel İrlandiä kebek illärne çitkä etärüne kire qaqtı:
"Bu eş yalıqtırğıç kebek toyılsa da bez barlıq kileşülärneñ ber tawıştan qabul itelüenä ireşergä tieş. Berdämlek kiräk, çönki ul kileşülärne berlekneñ äğza illäre tözegän, başqa äğzaläre dä alar belän rizalaşırğa tieş," - dide Germaniä kanslerı.
Sammit aldınnan Berlekneñ säwdä komissionerı Peter Mandelson, Yevropa ozaq yıllar haman kemnänder saqlanıp kilde, xäzer aña äwzemräk bulırğa, höcüm itüçe urının alırğa kiräk, dide. İrlandiä xökümäte kileşü mäsäläsendä referendum ütkärü aldınnan xalıqnı anı yaqlawğa öndämäwdä ğäyeplände. Sammitqa kilgän İrlandiä premyer-ministrı Brian Cowen üz üzen yaqlarğa häm aqlanırğa mäcbür buldı:
"Nindider yaña täqdimnärne alğa sörü äle irtä. Eye, kiläse aylarda çişeleş tabır öçen qatı eşlärgä turı kiläçäk, monı tanıybız," - dide İrlandiä xökümäte başlığı.
Yevropa Komissiäse prezidentı Jose Manuel Barroso İrlandiä referendumı näticäsenä qaramastan, qayber ölkälärdä, atap äytkändä – yağulıqnı saqlaw häm klшmat üzgäreşlärenä qarşı xezmättäşlekne däwam itärgä çaqırdı. Ämma İrlandiägä işarä yasap, inde ber qabul itelgän kileşüneñ eçtälegen ber il öçen genä yaraqlaştırıp bulmas, dide Barroso.
Yağulıq häm aşamlıqqa bäyälär krizisı da köntärtibendä qala, ämma Barroso bu ölkädä nindider ömetle süzlär äytmäde. Berlek äğzalären ul finans häm bäyälär säyäsätenä tıqşınmasqa, bazarnıñ bu xälgä üzenä yaraqlaşırğa irek birergä çaqırdı. Anıñ bu fikerlären Germaniä kanslerı Merkel dä yaqlap çıqtı.
Yök maşinaların yörtüçelär, balıqçılar häm awıl xucalığı yağulıq bäyäläreneñ artuına qarşılıq beldergändä küplär Yevropa räsmilären ber nindi dä çaralar kürmäwdä ğäyepläde.
Bu könnärdä Yevropa Berlege eçke problemaların xäl itä, kiläse atna, yünneñ 26sında isä Xantı-Mansida Yevropa Berlege-Rusiä sammitı ütäçäk. Berlekne Rusiä belän iqtisad, iminlek, mäğärif häm mädäniät ölkälärendä xezmättäşlek qızıqsındıra.


text: Ğiraq başqalasındağı polisiä akademiäsendä bulğan ike intixar höcüme näticäsendä 27 talip häläk bulğan, 37se yaralanğan. AQŞ xärbi köçläreneñ belderüendä, ike intixarçı uqu yortı binasına studentlar arasına kerep üz üzlären şartlatqan, dielä. 9 könnän Ğiraqta saylawlar ütergä tieş. Bügen Äl Cäzirä televideniäse, amerikan iminlek kiñäşçesen totıq itep alğan Ğiraq ğısyançıları törkemen kürsätte. Ğısyançılar, ägär dä AQŞ 48 säğat eçendä böten Ğiraq totqınnarın irekkä çığarmasa, totıqnı üterü belän yanıy. Quşma Ştatlar bu belderügä ber nindi dä añlatma birmäde. Al Cäzirä kürsätkän keşeneñ qulında amerikan pasportı häm iseme Ronald Schulz dip yazılğan ğäräp tanıqlıq kartası bar ide.


text:
Sverdlov ölkäsendä dini seminar açıldı
Sverdlov ölkäse möselmannarınıñ Qazıylat idäräse Pervoural''ski mäçete nigezendä irlär öçen ike aylıq dini seminar açıp cibärde. Biregä islam dine asılların öyränergä dip ölkäneñ törle poçmaqlarınnan häm Perm, Çiläbe, Tömän ölkälärennän yegermeläp keşe cıyıldı. Seminarnı alıp baruçı möğallim Gabderäxim xäzrät äytüençä, biregä kilüçelär arasında yäşlär dä, olı yäştäge keşelär dä bar. Alarnı toraq belän tä''min itü, tuqlandıru mä’sälälären mäçet üz östenä alğan.
Seminarda qatnaşuçılarnıñ kübese dinne üz belemnären kütärü öçen öyränä. Qayberäwlär şäriğätne döres itep öyränep, öygä qaytqannan soñ yaqınnarın, qärdäşlären dingä öndärgä cıyına. Äçit rayonınnan kilgän ber abzıy, Gäynä awılında inde küptän mäçet açıluğa qaramastan, anda bik az keşe yörüenä poşınıp söyläde. Qaytqaç xalıqnı dingä öndäp, däğwät belän şöğellänmäkçe ul.
Ufa Şiğerennän kilgän Nailgä yegerme biş yäş. Üzeneñ fermer xucalığı bar. Nail'' keçkenädän ük mäçetkä yörgän, biş waqıt namazın qaldırmıy. Ğilemle bulu berqayçan da artıq bulmas dip, qışın xucalıq eşlärennän arınıp torğan çaqta biregä kilergä uylağan.
İrlär öçen seminar 2Hчe aprel''gä qädär däwam itäçäk. Qazıylat idäräse citäkçese Danis xäzrät Däwlätov äytüençä, annan soñ seminar belemnären üsterergä teläwçe xatın-qızlar öçen oyıştırılaçaq.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Amerika massaküläm çaraları şaxmat yaratuçıları öçen şatlıqlı ber xäbär tarattı – Gata Kamski yañadan şaxmat uynıy başlağan. Monıñ turında New York şähäreneñ ber sport jurnalistı Sam Sloan xäbär itä. İyün ayınıñ ikençe yartısında Gata Kamski New Yorkta atna buyı barğan masterlar turnirında uynağan.
Gata Kamski Amerikanıñ şaxmat çempionı bulsa da, Amerika şaxmat federatsiäseneñ turnirlarında un yıl inde, 1994 yıldan birle uynağanı yuq ide. Gata Kamski Philadelphia şähärendä 2 iyüldä başlanaçaq dönyanıñ iñ zur açıq şaxmat turnirında uynarğa cıyına dip sanıylar.
New York turnirında öç uyınnı otıp, ber uyınnı ottıruı Kamskinıñ üzeneñ elekke formasına älegä kermägänlegen kürsätä. Ämma, xäzer ul Amerikanıñ iñ yaxşı şaxmat uynawçısı dip sanalmasa da, hiçşiksez, Amerikanıñ iñ yaxşı şaxmatçılarınıñ berse bulıp qala. New York turnirında Gata Kamski berençe uyında Latviädan kilgän grossmeister Daniel Fridman belän uynağan. Uyın başında uq naçar pozitsiäğa eläkkäç, Gata ottırğan. Ämma turnir barışında yulına oçrağan tağı 3 şaxmat masterın ul ciñgän.
Üz waqıtında millättäşebez Gata Kamski bötendönya şaxmatlarında öçençe reytinglı şaxmatçı ide. 1996 yılda pretendentlar matçın grossmeyster Anatoliy Karpovka ottırğaç, Gata şaxmat uyının taşladı häm xärbi meditsina akademiäsı studentı buldı. Şulsın da äytergä kiräk, tizdän Gata vraç buludan baş tarttı, meditsinanı taşlap, yuridik institutqa uqırğa kerde häm bıyıl may ayında yurist diplomı aldı.
1999 yılda Gata Kamski qısqa ğına waqıtqa şaxmatlarğa qayta häm FİDE versiäsı buyınça dönya çempionı titulı öçen grossmeister Aleksandr Khalifman belän öç uyınnan torğan matç uynıy. Berençe uyınnı ota, ämma tağı ike uyınnı ottıra. Şunnan soñ 5 yıl ütkäç kenä Gata yañadan şaxmatlarğa qayttı. Kamski yäş äle, ämma şundıy ozaq şaxmat uynamıyça, yañadan üzeneñ elekke formasına qaytırmı, yuqmı, ulsı bilgesez. Niçek kenä bulmasın, tatar milläte öçen Gata Kamskinıñ şaxmat dönyasına qaytuı anıñ berkemgä bilgesez Amerika yuristı bulıp eşläwennän yaxşıraq. Hiçşiksez, tatarlar äle Gatanıñ uñışları belän ğorurlanırlar.
Azatlıq radiosı öçen İrek Bikkinin


text:
Gaza Sızığı: Çigenüdän soñ da Abbas qıyınlıqlar aldında qalaçaq
İsrael xökümäte 1967nçe yılda okupatsiälägän Gaza Sızığınnan yähüdlärne çığarunı mäqsat itep quyğan 3 atnalıq programmanı ğämälgä aşıra. Qarşılıq kürsätkän qayber yähüdlär,fälästin radikal törkeme Hamasnıñ tıqşınmawı häm çigenüneñ tınıçlıq protsesına täsire in küp iqtibar cälep itkän mäsälälälär bulıp tora.Ämma Gazanıñ üze?Çigenü uñışlı tämamlansa töbäktäge fälästinnär iminlek mäsäläsendä närsä kötä ala ? Anıñ iqtisadı, İzrael belän mönäsäbätläre nindi bulaçaq? Washingtonda urnaşqan Brooking İnstititı Gazanıñ kiläçäge turında ike belgeç belän telefon aşa brifing oyıştırdı.
Telhami(audio)
Fälästin Xakimiäte çın xökümät bulmayaçaq. Fälästin xakimiäte Oslo kileşüendä äytelgänçe İzraelneñ çığıp kitüe belän kübräk aftonomiägä iä bulaçaq. Ämma suverenlekkä iä bulmasan legal status ta açıq tügel.İzrael tışqı dönya belän elemtäne kontrol itep torğan möddätçä okupatsiä tämam bette digän süz tügel.Bu iqtisadi şulayuq säyäsi küreneşne dä qatmarlandıra
Konferensiägä qatnaşqan İzraeldäge eleke AQŞ ilçe älege waqıtta Saban Üzägeneñ diräktorı Martin İndyk ,Abu Mazen iseme belän yöretelgän M.Abbasnıñ Hamasnı Fälästin Xakimiäteneñ qarar çiğaru protsesına qatnaştıruın azsızıqlap Abbas Gazanıñ kontrole mäsäläsendä köräş buldırırğa telämi häm ul üz teläklären Hamas bulmıy torıp ğämälgä quya almıy dide .İndyk Hamas öçen xäzer tarixi mömkinçelek xasıyl buldı ul äle üzeneñ suğışçan kampaniäsen däwam itä ala yäki barlıq energiäsen Gaza iqtisadına sala ala.Hamasnıñ qararı İzraelneñ Gaza çiklären ni däräcädä yabuına nıq täsir itäçäk
İndyk(audio)
Hamas, xakimiätne büleşü Gazanıñ iqtisadi täräqiäte üz mänfäğätenä turı kilä häm ul monıñ belän ğorurlana ala digän näticägä kiläse urınğa Gazanı İzraelgä höcümnäre öçen terrorçılar bazası itep qullansa , bu İzraelneñ Gazağa häm Gazadan keşe şulayuq tovarnıñ kerep çığuın bilgeläüendä rol uynıyaçaq
Xakimiätne büleşü, çigenü waqıtında fälästinnärneñ köç qullanmawına kiterde. Totrıqlılıq iqtisadi üseş öçen dä alşart bulıp tora. Ayruça Abbasnıñ Fälästin Xakimiäten Ramalladan Gazağa küçenderüe dä Gaza iqtisadında rol uynar dip kötelä.Bu turıda İndyk:
İndyk (audio)
İzraelneñ çigenüenä qarata fälästinnärneñ tınıç toruı şaqqattırlıq .Min anda kübräk köç qullanu bulır dip köttem-bu yaxşı işarä.Abu Mazennıñ xökümätne Gazağa küçenderüe bik az iqtibar cälep itte.Ul Hamas belän iminlek mäsäläsendä dä nindider kileşügä ireşkän kebek. Bu iqtisadi täräqiät öçen yaxşı işarä bula ala.
Telhami dä, İndyk tä fälästin iqtisadı bik nıq çittän bigräk tä AQŞ yardämennän bäyle bulaçaq digän qaraştalar. Bu turıda Telhami bolay dip äytä:
Telhami(audio)
Bu xökümätne zäğiflätte , çönki eleke xökümätlär aqçanı turılıqlıq satıp alu öçen qullandı. Yardämneñ Gazada taratıluı bik zur ostalıq taläp itkän eş. Ber yaqtan Fälästin xakimiäte aqçanı üze tulısınça ütäkürenmäle itep qullana ala , elek andıy xäl yuq ide –ikençese tik xalıqara proyektlar östendä genä eşläw bu isä Abu Mazengä ällä ni säyäsi etärgeç bulmas
İminlek xällären küzdä totqanda Gazada iqtisadi xällär şunduq täräqi itär dip kötep bulmıy feridä xämit


text:
Amerikan prezidentı Ğiraqta zur suğışlar betsä dä, anda äle awır eşlär şaqtıy dip belderä
Küplär öçen Ğiraq suğışı inde tämamlandı, häm andağı amerikan wä britan ğäskärläre xäzer suğışlar alıp barudan kübräk tärtipne saqlaw eşe belän mäşğül. Comğağa qarşı çığışında suğışnıñ tämamlanuwın Quşma Ştatlar prezidentı George Bush ta iğlan itär dip kötelgän ide. Läkin ul älegä, Ğiraqta zur suğışlar bette digän süzlär belän genä çiklände.
Audio
“Ğiraqta zur suğışlar inde tämamlandı. Quşma Ştatlar häm anıñ berektäşläre şuşı Ğiraq suğışında östenlekkä ireşte” di amerikan prezidentı. Läkin ul şunda uq, alda äle zur eşlär toruwı xaqında da äytte.
Audio
“Bezneñ öçen Ğiraqta awır eşlär tora. Bez älegä qurqınıç xäldä qalğan şuşı ildä tärtip urnaştıru belän mäşğül. Bez elekke xakimiat wäkillären ezläw häm alarnı tabu eşen alıp barabız, alar qılğan cinayätläre öçen cawapqa tartılırğa tieş. Bez yäşerelgän ximik wä biologik qorallarnı ezli başladıq, häm kiläçäktä tikşereleçäk yözlägän urınnı beläbez” dip belderä prezident Bush. Qayber belgeçälär, amerikan prezidentı Ğiraq suğışı tämamlanuwın iğlan itüdän añlı räweştä totılıp qaldı, çönki ul oçraqta Quşma Ştatlar üzendäge suğış äsirlären azat itärgä tieş bulır ide digän fikerdä tora. Alarnıñ qayberlärennän isä xäzer amerikannar soraw ala, bu Ğiraqta yäşerelgän küpläp yuq itü qoralların tabuğa, Saddam xökümäteneñ yuğarı däräcäle wäkillären açıqlawğa, xätta anıñ üzen totuğa da yardäm itä ala digän ömet bar. Ägär dä bu şulay ikän, Waşington üzeneñ suğış alıp baru ölkäsendä Jeneva kileşülären ütäwen kürsätergä teli bulıp çığa. Äle qayçan ğına Bush, Aq yortqa kilü belän Quşma Ştatlarnıñ tirä-yün moxitne saqlaw ölkäsendä Kyoto kileşüwennän çığuwın beldergän ide. Ğiraq mäs’äläsendä dä ul Berläşkän Millätlärne çitlätep üze genä eş itüne xup kürde. Bolar barısı da xäzerge amerikan idaräseneñ xalıqara cämäğätçelek fikere belän bik isäpläşergä cıyınmawın kürsätkän ğämällär buldı. Xäzer dä ul Quşma Ştatlarnıñ ciñü kötkän xalqı öçen tizräk suğış betüne iğlan itä ala ide, ä inde suğış äsirläre qalamı, yuqmı, Jeneva kileşüwe ütäläme, Bushnıñ moña ise kitmiyäçäk dip uylawçılar şaqtıy. Çınnan da, Jeneva kileşülärendä, suğışlar betü belän äsirlär cibärerelergä tieş digän taläp yuq, monı keşe xoquqları ütäleşen küzätep toruçı xalıqara oyışma Human Rights Watchnıñ xoquqi kiñäşçese James Ross ta tanıy. Citmäsä, teläsä qaysı äsir, ägär dä ul suğış cinayätläre qıluda ğäyeplänä ikän, tikşerü betkänçe saq astında totıla ala. Tağın şul da bar, andıy cinayätlärne qılu öçen cawaplılıq ğädättä yuğarı däräcäle xärbi wä säyäsi citäkçelärgä yöklänä, ğadi ğäskärilärgä qaramıy. Şuña da qaramastan amerikan citäkçelege älegä üzeneñ suğış alıp baru ölkäsendäge xalıqara kileşülärgä azmı-küpme xörmät belän qarawın kürsätergä tırışa sıman.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Tatarstanda dikäberdä yaz kilde
Hawa torışı soñğı aralarda bik aktual' mäsälägä äwerelde. Kalendar'dä inde dekaber' urtası citsä dä, uramda qışnıñ äsäre dä yuq. Keşelär inde borçılıp ta quya, Yaña yıl bäyrämen dä qarsız qarşı alu ällä niçek yat toyıla bit. Alay ğına tügel, qarsız ğına salqınnar kiterep bärsä, awıl xucalığına zıyan kilmäsme?
Ğädäti bulmağan bıyılğı dekaber ayı küplärne ğäcäpkä qaldırdı. Mäskäw xalqınıñ baqçalarında ağaçlar börelänä, xätta yazğı çäçäklär kürenä başladı, berni bulmağanday ülännär yäşellänä bara. Tabiğät'neñ sataşuın Qazan, Tatarstan da toya. Qazan zooparkında aq ayular yoqlaw urınına, yaz citkän ikän dip räxätlänep su qoyınalar. Belgeçlär isä tabiğät'täge canlanu arqasında respublika urmannarında ğömer itüçe 30 ayunıñ da keşegä zıyan salu qurqınıçı arta dip belderä.
Dekaber urtası buluğa da qaramastan, uramda 2-4 gradus cılı. Qarnıñ äsäre dä yuq. Äle citmäsä yañğırlar yawıp mataşa. Ğädättä bu waqıtta inde çın qış bula ide. Hawa torışın küzätüçe belgeçlär bıyılğı cılılıqnı Atlantik siklonnıñ tä'sire belän añlata. Älege siklon ğädättä cılı häm yueş hawa torışın alıp kilä. Bıyıl älege siklon Rusiä buylap şaqtıy kiñ cäyelgän. Şuña kürä salqın qış urınına yaz belän köz butalğan hawa torışın küzätäbez. Tabiğat'tä mondıy wäzğıät 60Hчы yıllarda da küzätelgän. Şulay da ul waqıtlarda cılı hawa torışı qısqa ğına waqıtqa kilgän. Ä bıyılğı sıman dekaber ayı inde 135 yıl däwamında küzätelmägän ikän. Şulay itep bıyılğı qış rekord quydı diärgä bula.
Aldağı könnärdä tabiğät tağın nilär kiterer digändä, gidrometiologiä belgeçläre älläni üzgäreşlär bulır dip wäğdä itmi.
Ä tabiğät'neñ bolay qılanuları awıl xalqın borçuğa saldı. Qarsız ğına salqınnar kiterep bärsä, ni bulıp betär? Qışnıñ bolay kilüe ciläk-cimeş ağaçlarına, kiläse yıl uñışına nindi yoğıntı yasar ikän? Awıl xucalığı fännäre kandidatı Sergey Ponamorev süzlärenä qarağanda, kinät kenä salqınnar kilsä, közge kul'turalar yuqqa çığarğa mömkin. Hawa torışın farazlawçılar dekaber'dä qatı salqınnar wäğdä itmi anısı. Şulay da dekaber' axırında - ğinwarda qış üzen sizderäçäk digän farazlar bar. 20 gradus salqınnar alda äle..
Al'bina Zäynulla


text:
Mintimer Şäymiev respublikada toraq-kommunal' xucalığınıñ torışın tikşerde
Mintimer Şäymiev respublikada toraq-kommunal' xucalığınıñ torışın tikşerde
Tatarstannı bu ölkädä nilär kötä soñ? Bu sorawğa tögäl cawap älege yuq. Çönki sişämbe könne ütkän cıyılışta äle bu bik qiın mäs’äläne härkemgä añlaw mömkinlege birerlek ğomümiläşterelgän proektnıñ berençe uqılışı, başlanğıç söyläşü genä bulğan. Ä konsepsiädän anıñ tormışqa aşuına qädär şaqtıy qatlawlı häm ozaq yul ütärgä kiräk. Şuña kürä dä bu söyläşüne Şäymiev qatnaşlığında respublika xökümäte utırışlarında däwam itärgä digän qarar qılındı. Älegä «Bezne närsä kötär soñ?» digän sorawğa cawap ezläwçelärne, Şäymievneñ şuşı cıyılışta äytelgän süzläre belän genä tınıçlandırıp bula. Prezident anda, toraq-kommunal' xucalığın reformalawnıñ qatlawlı buluı xalıqnıñ tormış däräcäsenä bäyle, häm bu faktornı hiç tä isäpkä almıy bulmıy. Bez härkem öçen häm iñ elek xalıq öçen qulay bulğan çişeleşlär tabarbız, dip ışandırdı.
Çärşämbe könne Tatarstan prezidentı Şäymiev Kremldä Rusiäneñ Federal' çik sağı xezmäteneñ Könyaq-könçığış idäräse citäkçese general-leytenant Mikael Oganesyan belän oçraştı.


text:
Düşämbe könne kiçkä taba Böten
Düşämbe könne kiçkä taba Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı byuro utırışında soñğı yılarda tatar xalqınıñ ruxi-mädäni üseşenä zur öleş kertkän şäxeslär häm şuşı yunäleştä möhim ğamällär turında mäs'älä qaraldı. Milli mädäniätkä häm tereleşkä zur tä'sir yasağan dürt ataqlı tatarğa Tatar kongressınıñ maxsus bülägen tapşıru turında qarar qabul itelde. Matbuğatta, radio, TVda büläklänüçelärneñ ismenären iñ berençe bulıp, sezgä citkeräbez. Tatar kongressınıñ maxsus büläklärenä Ufada yäşäwçe xalıq cırçısı Färidä Kudaşeva, ğalim häm cämäğät eşleklese, mägrifätçe Räif Ämirov, Udmurtiä tatar ictimağıy üzägeneñ berençe häm şäräfle räise Mäsxüt Garatuev, Latviä tatarlarınıñ İdel cämğıäteneñ berençe räise, xoquq belgeçe İldus Sabitov laeq buldılar. BK byurosı Başqort däwlät universitetınıñ tatar filologiäse bülege citäkçese professor Radik Sibagatovnıñ Başqortostanda tatar teleneñ xälenä bağışlanğan fänni xezmäte qulyazmasınıñ eçtälegenä yuğarı bäya birep, anı tiz arada bastırıp çığaru turında Tatarstan Prezidentına häm xökümätenä möräcäğät itärgä buldı.
Rimzil Wäli