text:
Kelt tärese
Kelt tärese ul Xristian xaçınıñ ber töre, bu täre kiseşüendä alqa urnaşılğan. Kelt tärese Kelt Xristianlığına xas tamğa bula, läkin ul Xristianlıqtan elek bulğan çığanaqlardan kilä, ixtimal.
Çığanaqlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İrlandiä häm Britaniäneñ Kelt töbäklärendä ayırım basıp tora torğan vertikal tärelär – yä biyek tärelär – iñ kimendä 7 ğasır'da torğızılalar. Qayber tärelärdä runalar yazılğan. Saqlanıp qalğan biyek tärelär Kornwall häm Wels'tä, İona häm Hebrid utrawlarında, häm İrlandiäneñ küp urınnarında oçrıylar. Başqa tärelärne Kumbria häm Şotlandiä çiklärendä oçratıp bula, läkin alardan qayber Anglo-Sakson tärese traditsiälärendä yasalğan. İñ tanılğan Kelt täreläre - Meat öyäzendäge Kells'tägese häm Lout öyäzendäge Monasterboice'tagısı.
Täre belän alqanı totaştıruçı täre surätläre xristianlıqqa qädärge çorlarda da yış oçrıylar. Qoyaş tärese atalğan mäcüsi tärelärne Tönyaq-könçığış Awrupada (Borınğı Norvegiäle Odin täñreseneñ tamğası bularaq) häm Pireney yarımutrawında tabıp bula. Şundıy häykällärneñ Xristian xaçları belän bäyläneşe kürenmi. Şunısı da qızıq: täre İske İnglizçä rood bula. Zamança İnglizçädäge cross İske Norvegiälelärçä kross aşa Latinçanıñ crux, crucis süzennän kilä. Şulay itep, mäcüsi basqınnar Vikinglärneñ süze Xristian anglo-saksonnarnıñ töp tamğasına küçkän.
Säyäsi tamğa[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Kelt häm Qoyaş täreläreneñ mädäni assotsiatsiäläre - Xristianlıq, Könbatışlıq häm borınğı Aryannar yolaları arqasında şundıy tärelär, stilläşkän bulıp, 1960 yıllardan ultrauñnarnıñ tamğaları bulıp qalalar. Şundıy, nigezdä Fransiädäge, törkemnär şaqtıy tanılğan Occident häm GUD eçenä alalar. Soñğı yıllarda Kelt tärese Aq tänle Millätçelek xäräkäte tarafınnan Aq tänle Awrupalılarınıñ tamğası bulıp qabul itelde. Şulay uq ul Öçençe Pozitsiä yä Katolik Millätçelege tarafdarı, radikal millätçeläre belän oxşatıla. Frantsiä, İtaliä häm başqa Awrupa illärendä bu yaña simbolizm tärelärneñ borınğı mäğnäsen qapladı. Kelt tärelären Awrupanıñ keçe Kelt xalıqlarınıñ azatlıq köräşe oyışmaları belän dä bäyläp bula, mäsälän Breton millätçelege.


c: text/html

text:
Britaniä törkeme Rusiä diñgezçelären qotqardı
"5 minut elek bulğan mäglümätkä kürä ekipajnıñ xäle qänäğätlänerlek. Alar tüzemlek, ixtiar köçe kürsättelär. Forsattan faydalanıp qotqaru eşendä qatnaşqan üzebezneñ diñgezçelärgä, häm dä bezgä duslıq qulı suzğan çit illärgä räxmätemne belderäm."
Okean töbendä 200 metr tiränlektä balıq yätmäse häm kabellärgä çornalıp qalğan batiskafnı Rusiälelär başta yarğa taba tartıp qarağan ide. Läkin bu näticä birmägäçä, alar çit illärdän yärdäm soradı. Britaniä, Yaponiä häm Quşma Ştatlar şunduq üzläreneñ qotqaru törkemnären cibärde. Qaza urınına berençe bulıp Britan törkeme kilep citte. Britannarnıñ Çittän torıp idarä itelä torğan Scorpio 45 dip atalğan apparat su astına töşep, batsikafqa çornalğan yätmä, kabellärne ber-ber artlı kisep çıqtı. Şunnan soñ tışawdan arındırılğan 55 tonnalı batiskaf su östenä kütärelde. Diñegzçelär batiskafnıñ işegen üzläre açıp çığa aldı. Xärbi köymä belän alar yarğa kiterelde. 3 kön su astında ütkärgän diñgezçelärneñ xälen tabiplar qänäğätlänerlek dip taptı. Qotqaru operatsiäse tämamlanuğa Rusiä admiralı Vladimir Pepelyaev bolay dide:
"Britan kollegalarıma barı tik räxmät äytä alam. Alarnıñ yärdäme belän bez qotqaru eşlären waqıtında, yağni batiskafta hawa betkänçe tämalıy aldıq."
Britan komandirı Jonty Powis bu operatsiäne Britan törkeme öçen ğädäti eş dip atadı. Berdän-ber awırlıq – batiskafta hawanıñ çiklängän buluın belü ide, dide ul. Rusiä räsmiläre äytüençä, diñgezçelär hawanı saqlap totqan, öskä kütärelgännän soñ da alarnıñ tağın 17 säğätläp hawası qalğan bulğan.
7 keşeneñ ğömeren qotqarğan Scorpio 45 – çittän idarä itelä torğan robot bulıp tora. Zurlığı 3kä 2 metr çaması, awırlığı ber-yarım tonna. 12 säğät eçendä Britannar anı dönyanıñ teläsä qaysı noqtasına kiterä ala. Comğa könne ul Şotlansiädän maxsus oçqıç belän Petropavlovsk-Kamçatskiğa, annarı köymä belän qaza uırına kiterelde. Britan törkemendä barlığı 29 keşe ide. Scorpio - Britaniä Saqlanu ministrlığına qarağan Qotqaru xezmäteneñ cihazı. Anıñ belän kontrakt nigezendä maxsus belgeçlär idarä itä.
Yaponiä häm Quşma Ştatlar törkemnäre dä qaza urınına näq şundıy cihazları belän kilde. Tik alar kilgändä Britannar qotqaru eşen inde başlağan ide.
-Ali Gilmi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Human Rights Watch düşämbedä iğlan itkän xisabında, Saddamnı bärep töşerü öçen alıp barılğan suğışnı humanitar intervensiä dip aqlap bulmıy , Ğıraqta humanitar krizis yuq ide häm Saddam rejimın cimerü öçen barlıq legal yullar qullanılmağan ide dip äytelgän. Xisapta Äfganstan vä Çeçnädäge xällärgä dä borçılu belderelä.
Xoquq yaqlaw törkeme Human Rigts Watch mäxsus şartlarda suveren däwlät çiklären ütep humanitar intervensiä yasala ala , ämma ütkän yılda Ğıraqta bu kriteriägä turı kilgän xäl yuq dip belderde.Oyışma Saddam Xösäin rejimınıñ 1980dän başlap eşlägän barlıq yawızlıqlarnı sanap , rejim in kimendä 250meñ keşeneñ üleme öçen cawaplı dip äytä.Ämma oyışma keşe xoquqları turındağı yıllıq xisabınıñ kereş mäqaläsendä ütkän mart ayında AQŞnıñ Ğıraqqa intervensiäsen aqlağan krizis yuq ide dip yazılğan.1994nçe yılda Rwandadağı kebek küpläp üterülärne tuqtatuda sonğı çara bularaq humanitar nigezdä intervensiä yasala ala .Oyışma xezmätkäre Steve Crawshaw radiobız xabärçesenä bolay dip äytte(audio)
Humanitar intervensiä çın säbäplärgä tayanırğa , yanaw,qurqınıç bulırğa tieş..yuq isä uñnnan, suldan urtadan suğış başlatıp bula,köçle xökümät köçe citsä suğış başlatu xoququ bar dip uylayaçaq.Çınlap ta qurqınıçlı ürnäk birelde.
Xisapta xalıqara cämäğätçelek Saddamnı xalıqara xökem itep çitlätä almadı dip äytelgän.Xisap xäzer Haagada cawapqa tartılğan Yugaslavieneñ eleke prezidentı Miloşeviç häm ütkän yılda ildän qaçqan Liberiäneñ eleke citäkçese Charles Taylornı misal itep kiterä häm xalıqara xökem itü diktatorlarnı zäğiflätä ala dip belderelä. Crawshaw süzlärençä törle çaralar täcribä itelergä , suğış berençe tügel ä in soñ saylaw bulırğa tieş. AQŞ hä Britan citäkçeläre Ğıraqnıñ küpläp üterü qoralları säbäple suğış başlattı.Alar İminlek Şurasınıñ rezolutsiäläre küpläp üterü qoralların yuq itü öçen Saddamğa 12yıl waqıt birde dip äyttelär.AQŞ vä britan räsmiläre Ğıraqqa qarşı suğış şuranıñ eleke rezolutsiälärendä yaqlandı dip belderde ayruça alar suğışnı humanitar nigezdä dä aqladı.
Älegä küpläp üterü qoralları tabılmadı. Suğışnı yaqlawçılar närsä äytä soñ ?Konservativ oyışma Heritage Foundationda eşläwçe Nile Gardiner (audio) AQŞ belän Britaniä xärbi aksiä oyıştırmağan bulsa ide, Saddam distälärçä yıl xakimiättä utıraçaq ide. Anıñ ğailäse buınnar buyı Ğıraq belän idarä itär ide.Xalıqara xökem itülär , BMO yäisä xalıqara mäxkämä diktatorlarnı çitläter dip ışanıp bulmıy.Qayçaqta xärbi aksiä kiräkle.
Gardiner HRW Saddamnıñ bärep töşerelüenä şatlanırğa tieş ide dip äytep(audio)Ğıraq xalqı Saddamnan soñ küpkä yaxşıraq yäşi, tanılğan xoquq yaqlaw oyışmasınıñ könbatışnıñ suğış başlatuı xata ide dip äytüe ğädättän tış küreneş di.
Elekege kongersmen Lee Hamilton humanitar intervensiä komissiäsendä eşlägän.hamilton däwlät üz watandaşların tuqtatuı mömkin bälä, fäciğälärdän saqlarğa tieş, ägär dä eşli almasa , ul çaqta bu xalıqara cämäğätçelekneñ cawaplılığı bulıp tora dip söyli .Hamilton Saddamnı bärep töşergän suğış moral häm legal yaqtan aqlansa da, suğışnı başlatu säbäbe eşne qatmarlandıra di.HRW xisabında, xalıqara cämäğätçelekneñ Äfganstan belän qızıqsınuı kimede dip äytelgän.Xisapta ayruça AQŞnıñ totrıqlılıqnı saqlaw öçen qabile başlığı,suğışçan törkem citäkçelärenä xakimiät, aqça , qoral birüe tänqitlänä.Oyışma xezmätkäre Crawshaw bu citäkçelär täsireneñ artuı , xalıqara qızqsınu, täsirneñ kimüe näticäsendä Äfganstan yañadan firqalar suğışqan qaranğı däwergä qayta ala dip söyli.HRW xisabında Çeçnädä keşe xoquqlarınıñ bozıluın tuqtatmağan Russiägä,yevropa illäre häm AQŞnıñ basım yasamawı da tänqitlängän.Çeçnädä ütkän yılda başbaştaqlarça qulğa alu, cafalau. yuğalular ğädäti xälgä äylände , sivil xalıqqqa qarata cinayät eşläwçelär cawapqa tartılırğa häm töbäkkä xoquq yaqlaw oyışmaları xezmätkärlärenä kerü röxsäte birelergä tieş dip äytelgän
färidä xämit,praga


text: Altay ölkä mäxkämäse märxüm gubernator Mixail Yevdokimovnıñ ülemendä gäyeplänep, 4 yılğa iregennän mäxrüm itelgän Oleg Çerbinskiynıñ xökem qararın ğämäldän çığardı. Advokatlarnıñ dälilläre belän kileşkän mäxkämä, bu eşne tuqtattı. Advokatlar Yevdokimov haläk bulğan qazada, berençe çiratta kirägennän artıq qızu barğan ğubernator maşínasın yörtüçe gäyeple, dip rasladılar. Soñğı könnärdä Rusiäneñ küp kenä şähärlärendä Çerbinskiynı yaqlap küp törle aksialär ütte. Xökem qararın ğämäldän çığaru xaqında yöz meñnärçä imzalar cıyıldı.


text:
Yevropa AQŞnıñ İsrael planın xuplawına riza tügel
Bu atnada İsraelneñ ber yaqlı tınıçlıq planın Amerika Quşma Ştatları xuplasa - Yevropa''da moña başqa törle qaraş buldı.
Waşingtonnan kilgän yaqlaw – ğaräp dönyasında açu tudırdı. İsraelneñ 1967nçı yılğa qadär bulğan çiklärne qaytaruı mömkin tügel. Yevropa Berlege, Gazadan İsraelnıñ çığuı – "yul xaritası" dip isemlängän tınıçlıq kileşüen ğamälgä kertä başlaw öçen möhim adım bula ala, dip belderde. Ministrlar fikerençä – "yul xaritası" – nizaqnı beterep İsraelneñ kürşesendä Fälestin däwläte tözüneñ berdän ber yulı.
Bügen Könbatış Yarda häm Gaza sızığında uram cıyınnarı uzdı. Fälestinnär bu könne – İsrael törmälärendä utırğan 6 mrñgä yaqın millättäşlären iskä aldı. Bush''nıñ Şaron planın yaqlawına açulı çığışlar yañğradı.
Yevropa Berlege komissionerı Patten, Amerikanıñ plannı xuplap çığuı – zur ziyan kiterde, dip belderde. Berlekneñ tışqı säyäsäte başlığı Javier Solana, Yaqın Könçığış "kvartetı": BMO, AQŞ, Yevropa Berlege häm Rusiä wäkilläre 4 may könne New Yorkta oçraşaçaq, dip belderde.Bügen İsrael belän Gaza çigendäge Erez çik buyı noqtasında intixar terrorçı üz üzen şartlatqan. İsrael radiosı xäbär itüençä, näticädä kimendä 4 keşe yaralanğan. Höcüm öçen cawaplılıqnı üz östenä Hamas häm Al-Aqsa intixarçıları brigadası alğan.


text: Seul. İrtägä Tönyaq Koreä başqalası Pxenyanda, Könyaq häm Tönyaqnıñ ministrlar däräcäsendä 3 könlek söyläşüläre başlana, häm Seul xökümäte şular barışında Tönyaqqa basım yasap, anıñ üzendäge atom qoralları programmasınnan waz kiçüwenä ireşergä teli. Bu xaqta, Könyaq Koreäneñ Däwlät İminlege Şurası, bügen maxsus utırış ütkärgännän soñ bäyän itkän belderüwendä xäbär itä. Anda, Seul Pxenyannı nıq itep üz mönäsäbäten üzgärtügä öndiäçäk dielä. Bu atnada Pekindä Tönyaq Koreäneñ Quşma Ştatlar belän dä söyläşüläre uzğan ide. Amerikan wäkilläre, oçraşu barışında Pxenyan üzendä atom qoralı buluwın häm 8 meñläp atom yağulığı çıbığın qorallarda qullanu däräcäsenä citkerü eşen alıp baruwın tanıdı dip belderde. Quşma Ştatlar şuşı krizisnı älegä diplomatik yullar yardämendä çişärgä tırışuwın qabatladı.


text:
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ ğömüm mäclese BMOnıñ yaña Keşe xoquqları şurasına kerüçe illärne sayladı.
Şurağa kerüçe illär arasında keşe xoquqların yaqlaw oyışmaları tarafınnan keşe xoquqların bozuçı bularaq tanılğan illär dip bäyälänüçe däwlätlär dä bar. Alar Kuba, Azärbäycan, Rusiä, Qıtay, Paqstan häm Söğüd Ğärabstanı. Ämma İran, Venetsuela häm Qıtay bu şurağa kertelmägän.
Human Rights Watch xoquq yaqlaw oyışmasınıñ advokatlar mödire Mariette Grange Azatlıq radiosına bu saylaw döres yünäleştäge adım buldı dide.
"Ğömümän alğanda bez berniçä ay elek isäplägän belän çağıştırğanda qänäğät diärgä bula. Çönki dönyanıñ qayber töbäklärennän qayber iñ töp xoquq bozuçılar bu saylawlarğa üz namzätlären çığarmadı" dide Grange.
Şuradağı buşağan urınnarğa Ukraina, Rumıniä, Britaniä, İndoneziä häm Könyaq Afrika kilde.


text:
Ermitaj citäkçese Qazanda at kürgäzmäsen açtı
Qazanda törle qızıqlı kürgäzmälär bik yış bulıp tora. Läkin ayıruça zur iğtibarnı älbättä, Qazanda uzğan yılda açılğan Ermitaj üzägendä oyıştırıla torğannarı cälep itä. Çönki anda iñ zur häm bay muzeylarnıñ berse bulğan Ermitajdan kilgän äyberlär kürsätelä. Üzäk açılğannan birle Qazanda inde ike kürgäzmä eşläde. 26 ğinwarda isä üzäktä çirattağı kürgäzmä açıldı. Ul atqa bağışlanğan. Anda törle xalıqlar, sivilizatsiälär, çorlarğa bäyle eksponatlar yärdämendä atnıñ keşegä xezmät itü tarixı taswirlana. Şulay uq monda at obrazın äkiätlärdä häm miflarda çağıldırğan materiallar da urnaştırılğan. Kürgäzmäne açu tantanasına Ermitaj muzeyınıñ citäkçese Mixail Piotrovskiy üze kilde. 600dan artıq bersennän-berse qızıqlı eksponatlardan torğan älege kürgäzmä xaqında ul menä närsälär äytte.
Kürgäzmä bik qızıqlı, bez üzebez dä aña soqlanabız. Monda skiflarnıñ altın äyberläre dä, seber xalıqlarınıñ atlı bizäklär ürnäkläre, rus patşaları Yekaterina häm Petr I neñ iärläre, Rastrelli tarafınnan ağaçtan eşlänelgän at başı sını häm başqa siräk häm unikal’ äyberlär. Min bu kürgäzmä keşelärgä oşar dip ömetlänäm, bigräk tä yäş tatarstanlılarğaÄlege kürgäzmäneñ Tatarstanda oyıştırıluı oçraqlı tügel. Bilgele bulğança, tatar xalqınıñ tormışında at bik ähämiätle urın alıp torğan. Atlarnı respublikanıñ prezidentı Mintimer Şäymiev tä bik yarata. Şuña da, anıñ älege kürgäzmäne açu tantanasına kilüe berkemne dä ğäcäpländermäde. Tantanada ul Qazanda Ermitaj üzäge açıluına Mixail Piotrovskiyğa räxmätlären belderde.
Rusiädä berençe bulıp Qazanda açılğan Ermitaj üzäge öçen bez Mixail Piotrovskiyğa räxmätle bulırğa tieş. Dönyada da Ermitajnıñ bülekçäläre barı tik Las-Vegas, Amsterdam häm Londonda ğına bar. Dimäk bez moña layıq häm bez monı saqlarğa tieşbez Açılu tantanasınnan soñ, qunaqlar bergäläşep bik qızıqsınıp kürgäzmä belän tanıştı. Bu ekskursiäne alarğa Ermitaj muzeyı citäkçese Mixail Piotrovskiy üze ütkärde. Atqa bağışlanğan kürgäzmä belän Ermitaj üzägendä 23 sentäbergä qädär tanışırğa mömkin bulaçaq.
Gölnaz İlgizär


text:
Qarabolaq faciğäsenä bağışlanğan kitap täqdim itelde
Küptän tügel Çiläbe ölkäseneñ Tatar Qarabolağı awılında yazuçı Fäwziä Bäyrämovanıñ “Atom atawında yäki tatarlarğa qarşı atom genotsidı” dip atalğan kitabın täqdir itü kiçäse bulıp uzdı. Bu kitap Çiläbe ölkäseneñ tönyaq-könçığışında urnaşqan tatar awılları xalqınıñ ayanıçlı, faciğäle yazmışına bağışlana.
1957Hчe yılda, “Mayaq” ximkombinatı şartlağannan soñ, bu cirlärdä yäşäp yatuçı meñlägän keşe radiatsiädän zarar kürgän. Bu xäl kiñ cämäğätçelekkä üzgärtep qoru cilläre isä başlağaç qına, Çernobıyl' faciğäsennän soñ bilgele buldı. Kitapnıñ avtorı Fäwziä xanım Bäyrämova, bu temanı 90Hчы yıllar başınnan uq öyränä başlap, törle arxivlarğa ütep kerep, teträndergeç faktlarğa tap buluın äytte. Älege kitap östendä eşli başlawı da bu xälne xalıqqa, xoquq yaqlawçılarğa, kiñ cämäğätçelekkä citkerü maqsatı belän bulğan.
Qarabolaq, Möslim kebek awıllarda yäşäwçe isän qalğan olı keşelär iskä alğança, şartlaw waqiğasınnan soñ rus awılların küçergändä, avariä qaldıqların yuqqa çığaru öçen tatarlarnı quğannar. Annan soñ bu awıllarğa cäy sayın ällä qaylardan zur-zur ğalimnär, vraçlar kilep, keşelärne tikşergännär, analizlar alğannar, teşlären, söyäklären qarağannar. Ni ğäcäp, däwalaw bilgeläwçe genä bulmağan. Nurlanış mäkere arqasında bügengä qädär niçä buın keşelär integä. Qarabolaq misalın ğına alıyq. Ul waqıtta 5000 keşe yäşägän Qarabolaqta bügen 400 keşe yäşi. Awılda un zirat bar, qalğanın inde sanamıylar, sanawnıñ mäğnäse yuq, iske ziratlarnı inde urman dip kenä atıylar. Awıl mäktäbendä 2003Hчe yılda 80HәH artıq bala uqısa, bügen alarnıñ sanı 38. Yekaterinburg şähäre bol'nitsasında 5 yäşlek Qarabolaq balası böyer yaman şeşe awıruı belän yata. Fäwziä xanım äytüençä, tağın bik küp faktlar kiterergä mömkin äle.
Qarabolaq xalqı başqa tirä-yun'däge awıllarda yäşäwçelärgä qarağanda üzlären kübräk räncetelgän dip sanıy. Bu köngä qädär biredä yäşäwçelär atom qaldıqların yuйqa çığaruda qatnaşuçı statusın alu, aña bäylängän taşlamalarğa layıй bulu öçen köräşä. Barı tik 2003Hчe yılda ğına, Bötendönya tatar kongressınnan ber törkem delegatsiä biregä kilep eşläp, xakimiät orğannarına çığıp, sud arqılı dokumentlar yasarğa yärdäm itä başlağaç qına, iñ berençe uñay üzgäreşlär kürenä başlağan. Awılğa qädär asfal't yul kergän, 18 keşe sudlaşıp “likvidator” digän status alırğa ireşkän. Alar bu köndä ayına 400 sum aqça alalar. 400 keşe yäşägän awılda barı tik 20 eş urını bar. Eş bulmağanlıqtan, alar şul 400 sumğa da quanıp yäşilär. Ä inde awılğa gaz kertü, aşığıç yärdäm maşinası bilgeläw, telefon kertü kebek ğadi sivilizatsiä äyberläre älegä wäğdädä genä qala birä.
Qarabolaq awılınıñ mäktäp binasına täqdir itü kiçäsenä küp bulıp cıyılğan xalıq bu turıda bik açınıp söyläde. Keşelärneñ üzägenä ütkän inde bu xällär. Qarabolaq faciğäsenä bağışlanğan kitap ta alarda zur tä'sirlär qaldırğan. Alar belän yañadan oçraşıp, xalıq qayğısın yañadan ber tapqır yöräge aşa kiçergän Fäwziä Bäyrämova söyläwençä, xalıq Tatarstan xökümätenä, tatar kongressına olı räxmätlär yullağan. Avtor fikerençä, bu temanı kütärüneñ mäğnäse yuй diyuçelär bardır. Ul waqiğalarğa ille yılğa yaqın waqıt ütkän bit inde. Ämma “Mayaq” şartlaw waqiğasın berniçek tä inqar itep bulmağan kebek, radiatsiäneñ keşelek öçen bulğan zararın da inqar itü mömkin tügel. Bu temanı kütärü bu xällär bütän qabatlanmasın öçen, keşelär yäşi torğan cirlärgä yaqın urınnarda atom qorılmaları tözüne tuqtatsınnar öçen, cirneñ kiläçäge öçen kiräk.
Fäwiä Safiullina Yekaterinburg


text:
Udmurtiä başqalası İjawdağı tatar gimnaziäse uquçısı Obninskida uzğan fänni konferensiädä laureat isemen yawladı
Şuşı könnärdä Mäskäw ölkäseneñ Obninsk şähärendä mäktäp uquçılarınıñ fänni konferensiäse bulıp uzdı. «21–nçe ğasırnıñ fänni potensiäle» dip atalğan konferensiädä İjaw şähäreneñ tatar gimnaziäse uquçıları Alsu Yuziqayıva belän Rozalina Ğataullina da qatnaştılar. Alsu sigezençe, Rozalina unınçı sıynıfta uqilar. Qızlar ikese dä tellär belän qızıqsınalar. Gimnaziädä oyışqan uqıtuçılar häm uquçılarnıñ fänni berlegendä dä bik teläp şöğellänälär. Tatar, rus häm ingliz telendä mäqällärne çağıştıruğa bağışlanğan eşe belän Rozalina Ğataullina şähärdä uquçılar konferensiäsendä dä uñışlı çığış yasağan ide. Gimnaziä direktorı Gölzirä Äxmätşina süzlärençä, Alsu Yuziqayıvanı Udmurt däwlät universitetı uqıtuçıları tıñlap, anı inde xäzer universitetnıñ çit tellär bülegendä kürergä telibez dip beldergännär.
Obninsk şähärendä Rusiädän cıyılğan uquçılar aldında Rozalina Ğataullina şulay uq üzeneñ öç — rus, tatar, ingliz tellärendä mäqällärne çağıştıruğa bağışlanğan eşe belän çığış yasağan. İjawnıñ tatar gimnaziäse uquçısı yaxşı bäya alğan. Rozalina äle şundıy däräcäle zur konferensiälärdä berençe tapqır qatnaşa. Konferensiädä qatnaşuı belän bik qänäğät, üzem öçen bik küp kiräkle närsälär beldem, bigräk tä tellärne tağın da tiränräk öyränü teläge arttı, dip urtaqlaşı Rozalina Ğataullina konferensiädän qaytqaç.
—audio—
Mäktäp yıllarınnan uq balalarnı fän belep qızıqsındıra gimnaziä uqıtuçıları, alarnı çağıştırırğa, näticä yasarğa öyrätä. Ul ğına da tügel, üzläreneñ ezlänüläreneñ näticäläre belän başqalar aldında da çığış yasap, köçlären sınıp qararğa mömkinlek tudıra. Dörestän dä, yatqan taş müklänä di tatar xalqı, Şulay itep, balalar üzläreneñ qazanında ğına tügel, üz dairäsen kiñäytep, başqalar belän aralaşıp, belemnären arttıra. Rozalina äytüençä, fänni eş belän şöğellänü tuğan teleneñ neçkäleklären belergä dä etärgeç birä.
Xämidä Ğayfullina, «Azatlıq» radiosı, Udmurtiä.


text:
Miloşeviçnı xökem itä almğan Xalıqara Mäxkämäneñ abruyı töşteme?
Xalıqara mäxkämä prokurorı Carla del Ponte, elekke Yugoslav prezidentı Slobadan Miloşeviçnıñ xökemgä qädär wafat buluı, suğış cinäyätlärendä ğäyeplängän başqa citäkçelärne – Radovan Karadjiç belän Ratko Mladiçnı - mömkin qädär tizräk totıp mäxkämä aldına bastıru mäsäläsen kön tärtibenä quya, dip belderde. Ul arada, qayber belgeçlär, Haag tribunalnıñ 4 yıl buyına Miloşeviçqa xökem çığara almawı, tribunalğa qarata ışanıçnı kimetä, dip sanıy.
Balkandağı elekke ilçe Lord David Owen, bu xälne Miloşeviç qorbannarı öçen genä tügel, ä serb xalqı öçen dä "tragediä" dip atadı. "Xökemneñ çığarılmawı - tragediä. Niçä yıl ütep tä, xalıq anıñ cinäyätläre turında bäysez mäxkämädän işetmi qaldı. Min qorbannarnıñ xälen añlıym. Şul uq waqıtta bu, ul cinäyätlär qılınmağan dip sanağan serblar öçen dä naçar. Xökem alarğa yärdäm iter ide. Serblarnıñ Srebrenicada möselmannarnı küpläp üterüe turında Serb TVndä kürsätelgän film bik köçle yoğıntı yasadı. Xökem ğäyepläwneñ soñğı noqtası bulır ide", dide ul.
Dimäk, monı Tribunalnıñ xatası dip atarğa bulamı? Belgiäneñ Gent universitetında xalıqara xoquq professorı Marc Cogen bu sorawğa "äye" dip cawap birä. Germaniä Naziların xökem itkän mäşxür Nürenberg mäxkämäse belän çağıştırğanda Haag mäxkämäse wazifasın ütämäde di ul. "Qızğanıçqa qarşı bu elekke Yugoslaviä genä tügel, Rwandağa da qarıy. Bu xalıqara tribunallarnıñ ikese dä waqıtında qarar çığara almadı", di Marc Cogen.
Miloşeviçqa barlığı 66 ğäyepläw belderelgän ide: Xorvatiä, Bosnia-Herzegovina, Kosovo suğışları waqıtında genotsid, suğış cinäyätläre, keşeçelekkä qarşı cinäyätlär. Näticädä tıñlawlar qatmarlı eşkä äylände. Saqlanuçı taraf utırışlarnı kiçekterä aldı. Misal öçen, Miloşeviçqa 1600 keşedän torğan şahitlär isemlege tuplarğa mömkinlek birelde.
Belgiä professorı Marc Cogen eşneñ bolay kiñ oyıştırıluın xata dip sanıy. Anıñ süzlärençä, prokuror Carla del Ponte berniçä möxim ğäyepläwne saylap alıp, eşne tizräk totırğa tieş ide. "Del Ponte bik köçle xoquqçı. Moña şigem yuq. Tik prokuror öçen ul artıq akademik. Tarixçı şikelle, ul Balkanda bulğan här waqiğanı terkäp bara. Prokuror bulsañ, sin töp mäsäläne tikşergä tieş, qalğanın – tarixçılarğa qaldır", di Marc Cogen.
Şunısı qızıq, Bağdadta barğan Saddam mäxkämäsendä prokurorlar näq menä ber ayırım waqiğanı alıp başladı. Tik bu mäxkämä barışına da kisken täniqtlär äytelä.
Londondağı İqtisad mäktäbendä xalıqara xoquq professorı Christopher Greenwood süzlärençä, andıy ısul Miloşeviç mäxkämäsenä turı kilmäs ide. Miloşeviçqa ber yulı küp ğäyepläw belderüne ul xata dip sanamıy. "Bosnia häm Kosovoda bulğannarnıñ tarixi ähämiäten iskä alğanda, Milioşeviçqa berniçä genä ğadi ğäyepläw belderü xata bulır ide. Qorbannarnıñ kübese monı räncetü dip qabul iter ide", di London professorı.
Tik menä Miloşeviç qorbannarı xäzer üzlären tağı da kimsetelgänräk itep xis itergä mömkin. Bosnianıñ Saraevo qalasında çığa torğan abruylı "Oslobodenje" gäzite şundıy tarixi yuanıç tapqan. Üzeneñ bügenge sanında ul bolay dip yaza: "Hitler da berqayçan da xökem itelmäde, läkin anıñ närsä qılğanın bar dönya belä."
Ali Gilmi


text: İzrael köçläre bügen Gaza Sızığında Rafah moxacirlar lagerında suğışçan fälästinnär belän bulıp alğan bäreleşlärdä 3keşe şulsanda ber xatın qıznı üterde. Fälästin çığanaqları, ülüçelärdän berse Hamasnıñ cirle citäkçese dip belderde.Armiä Rafahta ber törkem qorallı fälästinnärneñ ut açuı belän bäreleşlär başlandı dip xabär itte.Armiä ütkän atnada Rafahta radikal törkemnärneñ Misırdan yäşren yullar belän qoral kiterü öçen qullanğan tünellärne ezli.Fälästinnär belderüenä qarağanda İzrael bu operatsiä waqıtnda 100dän artıq yortnı cimergän, meñnäñ artıq keşe yortsız qalğan.


text: İstanbul. Bügen biredäge Bilgi Universitetında törek häm körd zialılarınıñ oçraşuı başlandı, anda süz ilneñ könyaq-könçığış ölkälärendä inde 22 yıl däwam itkän ğisyanğa çik quyu yulları tikşerelde. İke kön baraçaq şuşı cıyında elekke deputatlar, yazuçılar, ğalimnär häm jurnalistlar qatnaşa. Anda xökümät wäkilläreneñ qatnaşuı qaralmağan. Radikal' törek millätçeläre şuşı cıyınğa qarşı ul barğan bina qarşında protest çarası ütkärde. Törkiädäge 70 million xalıqnıñ yaqınça 20 protsentın kördlär täşkil itä dip sanala.


text:
Tönyaq Kavkazda wäzğiät kierenke bulıp qala birä. Belgeçlärneñ fikere
Çeçennärneñ citäkçese Aslan Masxadov uzğan ayda Russiä soldatlarına höcmnärne tuqtatırğa quşqan ide. Mäskäv Çeçnädä bäreleşlärneñ tuqtala töşüennän faydalanıp, kürşe respublikalarda militantlarnı yuq itü tırışlığın köçäytte. Russiä häm cirle xökümätlär andağı radikal möselmannarğa qarşı köräşne köçäytüläre säbäple , köç qullanu artaçaq kebek.
Audio
"Kremlneñ Tönyaq Kafkaz öçen ozın möddätle säyäsäteneñ bulmauı Çeçen konfliktınıñ bu regionğa cäyelüenä säbäpçe. Suğış xäzer Çeçnägä genä xas tügel, ul Dağıstan häm İnguşetiägä dä çäçräde. Militantlar Kabardin-Balqar häm Karaçay-Çerkesiädädä aktivlıq alıp baralar häm bu daimi . Tönyaq Osetiädä dä konflikt böten respubikağa cäyelä bara. Bu xärbi genä tügel, ä sivil konfrontatsiä. Bu täräqqiät üzara bäylängän häm bu Russiä qorallı köçläreneñ häm federal üzäkneñ cavapsız säyäsäteneñ näticäse."
Üzäge Londonda urnağqan Suğış häm Solıx İnstitutınıñ Kafkaz Proyektı citäkçese Thomas De Waal cirle xalıq qatlamnarınıñ radikallaşuına Çeçnä suğışına qarağanda cirle politik täräqqiät küberäk täsir itte digän fikerdä.
Audio
"Mäsälän Kabardin Balqarda ğädättäntış aftoritar xökümät , köçle FSB xezmäte , oppozitsiäne ezärlkeläv bar häm mäscetlär yabıla. Anı Üzbäkstannıñ keçeräk modelı dip atap bula. Cirle İslam xäräkäteneñ üsüe öçen barlıq cirlek bar."
Tönyaq Kafkaz militantlar üzlären İslam ruxlandıra dip beldersälär dä, de Waalnıñ fikerençä, din politik häm sotsio-ekonomik taläplär öçen qoral ğına bulıp xezmät itä.
Audio
"Alar üzlären İslamçılar dip atıylar , läkin, alarnıñ İslamnı nindi däräcädä belülären kürsätkän dälil yuq. Minemçä, İslam sotsio-ekonomik taläplär quyu öçen Bayraq itep kenä qullanıla. Bez monda 20-25 häm xätta keçeräk yäştägelär turında söylibez. Alarğa yäşägän cämğiättä urın yuq. Şul säbäple alar bu yulnı saylıylar."
Russiä prezidentı Putin üz xakimiäten nığıtu öçen Tönyaq Kafkazda möddäte tulğaç yaña cirle citäkçelär bilgeliäçäk. Ul vaqıtqaça isä regionnı kontrol astında totu öçen köç qullanuğa tayanaçaq. Monı anıñ 22-nçe Fevraldä Eçke eşlär ministere Räşit Nurgalievqa möselman militantlarğa qarata räximsez bulırğa quşqan süzläre dä çağıldıra.
Audio
Kafkaz mäsäläläre buyınça belgeç Grigori Şvedov Kremlneñ köç qullanu belän reaksiäse kürsätüe, körçekkä kenä alıp baraçaq digän fikerdä.
Audio
"Mömkin bulğan qädäre küberäk (qoştırnaq eçendä) "terroristnı" üterügä nigezlängän säyäsät ber qayda da alıp barmayaçaq. Minemçä, başqa yulnı saylarğa kiräk. Russiä cämğiäte terrornı tuqtatırğa telägän xäldä, başta monıñ säbäplären tikşerergä tieş. Läkin, cämğiät bügenge köndä Çeçnä yäisä Tönyaq Kafkazdağı terrornıñ säbäplären tikşerü belän qızqsınmıy. Dävlätkä kilgändä ul monıñ belän qızıqsınmıy ğına tügel, ä monı kütärep çıqqannarnıñ tormışın çıdamaslıq xälgä kiterä häm terrornı kimetü mömkin bulaçaq digän ömetne dä üterä."
De Waal da Tönyaq Kafkazda tıñğısızlıqnı beterü mömkin bulaçaq dip ışanmıy.
Färit İdelle. Praga.


text:
Neşet Çelebi - Erciyes ten Kar İstersin
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Erciyes ten Kar İstersin
Etiketler : Neşet Çelebi - Erciyes ten Kar İstersin türkü indir, Neşet Çelebi - Erciyes ten Kar İstersin türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Erciyes ten Kar İstersin mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Erciyes ten Kar İstersin türküsü, Erciyes ten Kar İstersin sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Erciyes ten Kar İstersin bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Etek Sarı Sen Etekten Sarısan
Neşet Çelebi - Karnı Büyük Koca Dünya
Neşet Çelebi - Beyaz Giyme Toz Olur
Neşet Çelebi - Ara Ver Ara Ver
Neşet Çelebi - Karga Olan Gül Kıymeti Bilmez
Neşet Çelebi - Sarı Yaylamda Yaylayamadın


text: Bügen Rusiä xärbiläreneñ Çeçnyadağı wäkile İlya Şabalkin Groznıynıñ Zavodskoy rayonında urnaşqan mäktäpneñ idäne astında ike bomba tabılu turında xäbär itte. Alar şartlawğa qädär zararsızlandırıldı, dide ul, ämmä tabılunıñ waqıtın tögäl äytmäde. Ul şulay uq, İnguşetiädä çeçen suğışçısı Naşxo Xamzatovnıñ üterelüe turında äytte. Şabalkin süzlärençä, Xamzatov urlaw, üterü, terror ğämälläre äzerläwdä ğäyeplängän bulğan. Anıñ öyendä qoral tabılğan, änise totqarlağan. Şulay uq bügen Groznıyda, blokpostqa ut açqan ike cirle keşe totqarlanğan. Alarnıñ berse Çeçnya militsiäse xezmätkäre bulıp çıqqan.


text:
Däwlät Şurasında Prezidium utırışı buldı. Anda kiläse plenar utırışqa çağarılası mäs’älälär tikşerelde. Mäsälän, Prezidium 8 mäs’äläne täqdim itkän, alar arasında milli-mädäni berläşmälär, mäşğüllek häm sälämätlek saqlaw turındağı qanunnar bar.
Şunıñ belän bergä anda «bäyrämnär häm istälekle könnär» turındağı qanun 3 nçe uqılışta qabul itelergä tieş. 26 aprelgä qädär, qanunğa Prezident ta qul quyıp ölgersä, Tuqaynıñ tuğan köne - tuğan tel köne bularaq räsmi räweştä bilgeläp üteläçäk. 11 aprelgä bilgelängän plenar utırışta, şulay uk, keçe eşmäkärlekne üsterü turındağı däwlät programması da raslanırğa tieş. Şunısı qızıqlı, Kama Alanında Atom elektr stansiäseneñ tözeleşen yañartu turındağı mäs’älä ütkän plenar utırışnıñ kön tärtibennän töşep qalğan ide, 11 aprel’dä bulası utırışqa kertelerme, yuqmı äle bilgele tügel.


text:
Respublika üźäk haylau komissiyahı tağı la ber tapqır haylau üźensälektären tikşerźe
Respublikanıñ üźäk haylau komissiyahı bögön 2-se dekabrgä täğäyenlängän haylauźarğa äźerlek mäsäläläre buyınsa täüge ultırışın ütkärźe. Žaylau komissiyahı räyese Barıy Kinyäğolov bıl haylauźarźı la oyoşqan ütkäreü käräklegen bildäläne.Barıy Kinyäğolov mäğlümättärenä qarağanda, respublikala äle 2 million 863 meñ 105 keşe haylau xoquğına eyä. Ularğa watandaşlıq burısın ütäü ösön 3 meñ yarımdan aşıu haylau uçastkahı oyoştorolasaq. Berense tapqır haylau uçastkaları aeroporta häm timer yul voqzalında la asılasaq.
Barıy Kinyäğolov haylau üźensälektäre lä tuqtaldı. Bıl üźensälektärźe haylau komissiyahı belgestäre Evropa ölgöhöndä qabul itelgän aźım tip bahalanı. Barıy Kinyäğolov Däülät Dumahına haylauźar yuıl yulı la Başqortostanda tınıs şarttarźa üter tigän ışanıs belderźe.


text:
Ğiraqnıñ elekke Finans ministrı qulğa alındı
Bügen Riadta ütkän oçraşuda Ğiraqnıñ kürşe illäre Amerikan häm Britan xärbilären Ğiraqtan kitergä çaqırdı. Bu oçraşuda Söğüd Ğäräpstanı, Küwäyt, Süriä, İordania, Törkiä, İran häm şulay uq Bahrein belän Misır Tışqı eşlär ministrları qatnaştı. Ministrlarnıñ urtaq belderüendä äytelgänçä, Ğiraq xalqı üz ile belän üze idarä itergä, ä ilne tözekländerüdä töp rolne BMO başqarırğa tieş. Ministrlar şulay uq Quşma Ştatlarnıñ Süriägä yanawlarına tänqit belderde. Waşington Süriäne Ğiraq rejimı wäkillären sıyındıruda häm ximik qoral citeşterüdä ğäyepli. Süriä bu ğäyepläwlärne kire qağa.
Ğiraq başqalasın aluda qatnaşqan diñgez pexotası bügen Bagdatan kitä başladı. Alarnıñ urının Quşma Ştatlarnıñ ğadi xärbiläre alaçaq. Bu xärbilär şähärdä tärtip urnaştıru, su häm elektr sistemasın erätläw belän şögellänäçäk. 5 millionlı Bagdad qalası menä inde 10 kön elektrsız utıra. Kibetlärneñ kübese eşlämi, ämmä avtobuslar inde yöri başladı, yul politsiäseneñ ber öleşe eşkä çıqtı. Bügen yözlägän ğiraqlı eşkä çığu turında xäbär ezläp xökümät binalarına ağıldı. Amerikan xärbiläre anda tärtip saqlarğa tırıştı. Bügen Bagdadqa İordaniädän BMOnıñ azıq-tölek qärwanı kilde. Amerikan xärbiläre äytüençä, malnı taratu öçen cawaplı keşelär bilgelängänçe, ul saq astında toraçaq.


text:
Qısqa dulqınlı radioalğıç ezläp kibettä yörü
Böten tatar dönyası tıñlağan “Azatlıq” radiosınıñ Pragadan tapşırılğan 1 säğätlek töp programması 1 marttan Tatarstanda häm İdel buyı töbäklärendä FM dulqınnarında işetelmi başlağaç, küplärneñ Azatlıq tapşıruların tıñlaw mömkinlege çiklände , kemder radioalğıçnı yabıp quyıp, Azatlıq tawışın onıttı, ikençelär, bu radionı tıñlaw teläge belän qısqa dulqınlı radioalğıçlar ezli başladı. Alarnı qaydan häm niçek satıp alıp bula mikän . Menä şuşı mäs’älägä açıqlıq kertergä tırışıp , bez Qazan şähäre kibetlärenä çığıp kittek.
Qazanda Xösäyen Yamaşev uramında Ciñü parkı tuqtalışında urnaşqan Park House dip atalğan bik zur säwdä kompleksı eşli başlağan ide. Şunda “Texnosila” kibete bar . Bez xäzer şunda yul alıyq äle.
Häm aldağı söyläşü inde şul kibet eçendä baraçaq. Anda bezne satuçı Rişat Xaliullin qarşı aldı.
Xäzer bezdä qısqa dulqınlı radioalğıçlar berniçä genä qaldı. SW dip yazılğanı 990 sumlıqları bar. “Tomson” digäne 2590 sumlığı, 11 metrlı dulqınnan başlap 120 metrğa qädär . Nemetskaya firma, sifrlı, bik yaxşı cıelğan. Knopkağa basasıñ, quyasıñ kiräkle yışlıqqa, häm tıñlıysıñ . Ezläp cäfalanmıysıñ. Batareya quyasıñ, Qazan waqıtı belän kiçke säğät 19.00-20.00 qädär 25 metrnıñ 11.875 quyasıñ häm tıñlıysıñ. Totabız . Ämma kibet eçendä naçar qabul itä. “ Azatlıq” söylägäne, işetelep qaldı,- Ämma signallar bik tübän. Ä menä teläsä nindi rus radioları, alar köçle dulqınlarda söylilär, häm yaxşı işetelälär. Ğomumän , radiolar xäzer törle FM dulqınnarında yaxşı işetelä. Tatar radiosı da menä yaxşı işetelä. -İñ yaxşı radiolar qaysı zavodnıqı? -Fillips, Tomson , Grindik, Panasonic.
-Fillips, Tomson , Grindik, Panasonic.-Qaylarda eşlilär alarnı ?
- Kübese Qıtayda cıyıla. - Qazanda çığamı soñ ?
- Belgänemçä, Qazanda yuq .- Rusiädä iñ yaxşı radiozavod qayda ?
- Äytä almıym. Radiolarnıñ kübese xäzer FM , AM dulqınında. Azatlıqnı da FM dulqınında birsälär, äybäträk bulır ide. Lyuboy priemnikta bar FM dulqını.
Radiolarnıñ kübese xäzer FM , AM dulqınında. Azatlıqnı da FM dulqınında birsälär, äybäträk bulır ide. Lyuboy priemnikta bar FM dulqını.-FM dulqınında Azatlıq üzeneñ tapşıruın birä ul , Daydjest formasında 20 minutlıq qına , ämma xalıq anıñ 1cәraTbлek tulı programmasın işetäseläre kilä. Ul 4 tapqır qabatlana. Menä şulay, Texnosila kibete satuçısı Rişat Xaliullin äytüençä, Azatlıq radiosın SW-2 qısqa dulqınnarda tıñlar öçen bu kibettä radioalgıçlar bar ikän. Tik kilep alırğa ğına qala. Häm alarnıñ bäyäläre dä bu kibettä 990 sumnan alıp, 2590 sumğa qädär. Ä bälki başqa kibetlärdä oçsızrağı bardır, tik ezlärgä genä kiräk.
Mälikä Basıyr


text:
Qazan bazarları şaw-şuı
Berär şähärdäge ayırım ber bazar yazmışı millätneñ kiläçägenä dä, xäzergesenä dä ällä ni yoğıntı yasamıy. Läkin, awıllardan kilep, millek, käbestä –kişeren satıp yatqan, şul tirädä yäşägän tatar zıyalıları oçsızraqqa rizığı-fälänen satıp alğan, şunda oçraşıp gäp qora torğan, köz aylarında mäşhür Arça yaqlarınnan kilep konsertlarnı tamaşa qılıp bulğan, xätta üzenä kürä ber klubqa äylängä bazar yabıla digän süz qazan xalıqnı şok xälenä kiterde. Süz Qazannıñ mäğlüm Çexov bazarı xaqında. Bazar tiräsendä tağı şaw –şu.
Bez bu uñaydan, bazarnıñ idäräsenä möräcäğät ittek. Ni öçen xalıq, nigezdä ğadi intelligentsiä yäşägän rayonda bazarnı yabalar. Bazar idäräsendä citäkçe köne buyı nindider kiñäşmädä ide. Särkätip qısqa ğına itep, bezgä bolay añlattı. Qazannıñ Waxitov rayonı başlığı, yäğni bazar urnaşqan rayon citäkçese qarar çığarğan, bazarnıñ ber öleşen yabarğa. Palatkalarda satu öleşen. Ä bazarnıñ sovet çorında tözelgän binada urnaşqan öleşe eşläyäçäk. Yabılğan öleşendä närsä bulır, anısın älegä äytä almıybız dip belderde.
Qazanda bügenge köndä 36 bazar eşli. Häm alarnıñ härqaysı Xoday birmeş ber könne eşläwdän tuqtap qaluı ixtimal. Ni öçen disägez, Qazan xakimiät başlığı da, bazarlar turında qarar çığarğan bulıp çıqtı. Qazan şähär xakimiäteneñ Säwdä buyınça idärä citäkçese wazifaların başqaruçı Nadejda Tyulenova söyli:
N.T.Min äytä alam. Qazan xakimiäte başlığı dekaber başında bazar säwdäsen tärtipkä kiterü turında qarar çığardı. Bu qarar nigezendä, barlıq bazarlar da, qağidälärgä turı kilmägän oçraqta, eşlämäyäçäklär. Yaña yılnıñ berençe ğinwarınnan şähärneñ tarixi öleşendä, 1 iyüldän böten şähärdä dä.
R.C.Ä qağidälärgä turı kilmägän bazarlar Qazanda küpme soñ?
N. T. Min äytä almıym. Bez bügenge köndä tikşerü, inventarizatsiä uzdırabız. Annan soñ qarar qılırbız. Alar bazarlarnı qağidälärgä turı kiterer öçen älegä waqıt bar.
Monnan berniçä kön elek kenä Qazannıñ Adoratski uramındağı bazar tiräsendä dä ğawğa quptı. Sanitar normalarğa turı kilmi dip, Qazan xakimiäte bazarnı yabarğa qarar çığarğan, ä satuçılar, alarnıñ xucaları, bazar äybät dilär. Xalıq alar tarafında. Çönki oçsızraq rizıqnı şunnan yünätälär. Yaqında ğına yaña tözelgän dä, elegräk açılğan da säwdä üzäkläre dä bar yuğisä. Şunnan ğına alası da bit kiräk-yaraqnı. Läkin, ğadi xalıqnıñ kesäsen teşli ikän bäyälär. Şuña bazar qäderle.
Şulay itep, qaysı Qazan bazarın nindi yazmış kötä, kiläçäktä bilgele bulaçaq. Ä älegä yabılğan bazarlar urınında, yäki şul tirädä törle säwdä üzäkläre açıla tora. Älbättä, bazarlar ğauğasız ğına yabılmıy. Ğadi xalıqqa bit oçsız tuar kiräk bulsa, anda satuçılarğa kön itärlek bulsa da tabış kiräk. Bazar yabılsa bit, alar da waqıtlıça bulsa da eşsez qalalar. Alarnıñ xoquqların kem yaqlar? Säwdägärlärgä yärdäm itü komitetına köne buyı şundıy cawap buldı.
Bez, kileşmiçä, bu xälgä bernindi dä añlatma birä almıybız. Tulı informatsiäne alar ğına belä. Ber yartı säğät- qırıq minuttan soñ şaltıratıp qarağız äle.Alar digäne, komitet citäkçeläre inde.
Yarar. Dimäk, meñyıllıq aldınnan, Qazan bazar reformaların da küräçäk. Bu yaxşımı-naçarmı, här kem üz kesäsennän çığıp bäyäli. Läkin, bügenge köndä mäğlüm Qazan bazarı yazmışı, qazanlılarnı ğına tügel, böten respublikadan ağıluçı bazar klientların borçıy. Läkin, äytep ütelgänçä, alar yıraq, alar digänem, älege dä bayağı, citäkçelär, ä xalıq añlarğa, qayçanda bulsa yaxşı bulaçaq digän süzlärgä ışanırğa telämi.
Räfis Cämdixan.


text:
Groznıy. Çeçnänıñ Ğudermes rayonında eçke eşlär ministrlığı xezmätkärläre Dağstan milisiäse utırğan maşínağa ut açtı. Ber keşe yaralandı. Yörtüçe maşínanı tuqtatmağan. Tikşerü eşe bara. Açxoy-Martan rayonında keşelärne urlağan dip uylanılğan ber keşe totqarlanğan. Soraw alğan waqıtta ul Asinovski awılı ruxainien häm kürşe töbäktän kilgän maltabarnı urlawda qatnaşqanlığın tanığan.
Azatlıq radíosı xäbärçese, Şali häm Açxoy- Martan rayonnarında qorallı ike suğışçı xakimiätlärgä birelgän, dip xäbär itä.


text: Başqortstan Prezidentı Mortaza Räximov 19 sentäber Mäskäwdä Gazprom başı Aleksey Miller belän oçraştı. Oçraşuda süz ike yaqlı xezmättäşlek, Başqortstanda gaz ütkärü häm respublika xalqın gaz belän täemin itü xaqında bardı. Bügen respublikada awıl xalqınıñ 80%qa yaqını, şähär xalqınıñ 90%tan artığı “zäñgär yağulıq” belän täemin itelgän. Şuñamı, tügelme, ğaz öçen tüläwdä burıçlar da zur. August ayına respublikada gaz öçen tüläwdä burıç ber milliard sumnı uzdı. Küpçelek burıçlılar energetiqä tarmağı şirqatläre.


text: 9 May – Ciñü könenä bağışlanğan çaralar da inde ütkärelä başladı. 7 mayda Qazannıñ rayonnarına suğışta qatnaşqan veterannar belän oçraşular, alarnı qotlaw, bäyräm konsertları buldı. Küp kenä kafe häm aşxanälärdä bäyräm aşları ütkärelä. 7, 8, 9 Mayda ölkän buın keşelärenä Ciñü köne belän qotlaw telegrammalarına 20% taşlama bireläçäk. Ä 9 may könne veterannar BDB häm Baltiq buyı illärendäge xezmättäşläre häm dusları belän 10 minut eçendä buşlay söyläşä ala. Bu xaqta elemtä ministrlığı xäbär itte. 8 Mayda Piramida binasında veterannar belän Tatarstan prezidentı da oçraşaçaq. Ä 9 Mayda, bäyräm uñayınnan, Ciñü parkında tantana ütkäreläçäk. Tatarstanıñ «Yaña ğasır» televideniese bu çaranı turı efirda kürsätergä isäpläp tora.


text:
Astronomiä: Küktä 8 planet qaldı, Pluto "kärlägä" äylände
Närsä ul Pluto? Qoyaş sistemasında niçä planeta bar? Bu sorawlarğa soñğı waqıtqa qädär ğalimnär dä tögäl cawap birä almadı. Şuşı mäsäläne xäl itü öçen alar bu könnärdä Pragağa cıyıldı.
Şuşı bäxäs berniçä yıl bardı. Urtaq fikergä kilä almağaç, dönya ğalimnäre Çexiä başqalasına Xalıqara Astronomiä Berlege mäclesenä cıyıldı. Praganıñ Kongress üzägendä 2500 astronom 10 kön buyı fiker alıştı. Nixayät, 24 Awgust könne Pluto mäsäläse xäl itelde. Ul planeta buludan tuqtadı.
"Planeta" süze grek telennän kilä, möhacir digänne aňlata. Yänäse, alar yoldızlar kebek ber urında elenep tormıy, xäräkät itä. Läkin bu bilgelämä inde iskergän. Astronomiä Berlege Praga mäclesenä yaňasın äzerläde, ul tawışqa quyıldı häm qabul itelde.
Planeta dip atalır öçen xäzer cisem – yoldız tiräli äylänep yörergä, tügäräk xälgä kilä alırlıq däräcädä awır bulırğa tieş, häm dä anıñ tiräsendä anıñ zurlığında başqa cisezmnär bulmasqa tieş. Pluto şuşı soñğı şartqa cawap birmi. Anıñ üze xätle Xaron digän iärçene bar. Östäwenä, Pluto yäşägän Koyper bilbawında başqa cisemnär tabıldı. Misal öçen älegä şartlı räweştä Xena dip yörtelgän UB313, ul Plutodan da zurraq. Şuña kürä Plutonı planetalar safınnan çığarıp, "kärlä planetalar" safına kertergä qarar itelde.
Şuşı näticälär turında yaña bilgelämä äzerläwçelärneñ berse Dr. Richard Binzel Azatlıqqa bolarnı söyläde:
"Fänni oyışma bularaq bez berençe tapqır planeta süzenä bilgelämä birdek. Bu süz xäzer qoyaş sistemasındağı 8 klassik planetağa qarıy, menä alar: Merkuri, Venera, Cir, Mars, Yupiter, Saturn, Uran häm Neptun. Pluto xäzer başqa kategoriädä, ul kärlä planeta dip atala" di Dr. Binzel.
Bu kärlä planetalar törkemendä Plutodan tış anıñ iärçene Xaron, Plutonıñ däräcäsen töşerüçe Xena, Mars belän Yupiter arasındağı orbitada äylänep yörüçe Ceres asteroidı bulaçaq. Ämmä Dr.Binzel äytüençä, yaqın kiläçäktä alarğa yañaları östäläçäk:
"Bez açışlar çorında yäşibez. Pluto tiräsendä äle küp yaña cisemnär tabılaçaq, alar barısı da kärlä planeta dip atalaçaq" di Dr.Binzel.
Bu ike törkemgä kerä almağan wağraq cisezmnär öçen öçençe törkem buldırıldı – alar "qoyaş sistemasınıñ keçkenä cisemnäre" dip atalaçaq.
Añlaşıla ki, bu üzgäreşlärne xäzer ğämälgä kertergä kiräk. Elekke modellär iskerä, kitaplarnı üzgärtergä kiräk bulaçaq, di Xalıqara Astronomiä Berlegeneñ Planetalar bilgeläw komitetı äğzası Dr. İwan Williams:
"Fän-uqıtu äsbapları üzgärtelergä tieş. Çönki Pluto planeta, ä yaña tabılğan Xena planeta tügel dip yörep bulmıy, ul bit Plutodan da zurraq. Şuña kürä kitaplarnı üzgärtergä kiräk bulaçaq. Yaña qarar bu eşne ciñeläytä, çönki planetalar 8 genä qala" di Dr. Williams.
Şulay itep, qoyaş sistemasında yaña tärtip urnaştırıldı. Niçämä-niçä buın mäktäplärdä üzläşterep kilgän belem üzgärtelä, kitap-däresleklärne tözätep yazarğa kiräk bulaçaq. Yaña uqu yılına yaña açış. Xäyer, andıy açışlar äle kiläçäktä dä bulır. Bu dönya bit - fän dönyası. Azatlıq dulqınnarında qalığız.
Ali Ğilmi


text:
Törkiäneñ "Sabah" gazetına birgän äñgämäsendä Ğiraq prezidentı Cäläl Talabani, Ğiraqta ber qayçan da İslam rejimı bulmayaçaq, ämma küpçelekneñ möselman buluı härçaq xörmät iteläçäk, dip belderde.
Talabani, Ğiraqnı demokratik, federal häm parlament sistemasına taba üsterüne teläwen belderde, ämma Ğiraq deputatlarınıñ İslam nigezlärenä qarşı qanunnar qabul itmiäçägenä dä üz farazların äytte.
"New York Times" gazetı yazuınça, Waşington Körd häm Şiği säyäsätçelärgä qarşılıqlarnı beterep berläşergä häm xökümät tözergä çaqırğan. Ğiraq premyer-ministrı İbrahim al-Cağfari'nıñ ministrlar isemlegen iğlan itüe kötelä.
Uzğan töndä tönyaqtağı Kirkuk şähärendä ğısyançılar neft qırına höcüm itkännär. Yanğın äle dä sünderelmägän, dip xäbär itelä.
Yün ayında Brüsseldä Ğiraqqa bağışlanğan xalıqara konferensiä ütäçäk. Cıyınnıñ ximayäçeläre – Yevropa Berlege häm AQŞ. Konferensiä, Ğiraqnıñ yaña xökümätenä säyäsi yardäm kürsätügä bağışlanaçaq. Anda kürşe däwlätlär häm xalıqara oyışmalar wäkilläre qatnaşaçaq dip xäbär itelä.


text:
cишәMбe, 24 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 04:07
22 dekaberdä Çallıda, Tatar ictimaği üzäge citäkçese Räfis Kaşapov östennän mäxkämä eşe bulırğa tieş ide. Ämma ğäyepläüçe yaq şäxidläre kilmäw säbäple, mäxkämä eşen tuqtattı. Annan soñ Räfis Kaşapov qulğa alındı. Prokuratura qulğa alu säbäplären añlatırğa telämäde. Belgänegezçä, Räfis Kaşapov millät-ara ızğışnı tudıruğa çaqıru matdäse belän cawaplılıqta tartılğan ide. Bötentatar ictimaği üzäge, xäzerge waqıtta, qarşılıq yözennän qulğa alınuğa qarşı maxsus belderü äzerli.
Ğafiulla Ğaziz.


text:
Yevropanıñ Ğäläm İdaräse belgeçläre Mars planetasında boz tabuları turında xäbär itte. Mars-Express isemle aparat yärdämendä yasalğan bu tabış Marsta su buluın raslıy. Ğalimnär äytüençä, boz kisäkläre planetanıñ Könyaq qotıbında tabılğan. İdarä citäkçese David Southwood, kiläçäktä yaña tabışlar bulaçaq, dip belderde:
Audio (David Southwood)
"Bu äle başı ğına. Bez pärdäneñ ber çiten genä açtıq. Aldağı 2 yılda yaña tabışlar bulaçaq."
Ğalimnär fikerençä, Marsta su tabılu, anda qayçandır tormış buluğa dälil bulıp tora.


text:
Las Vegas - dönyanıñ iñ zur uyın şähäre
Amerikanıñ üzennän genä tügel, dönyanıñ başqa küp kenä illärennän dä aqça qapçıların üzenä suıruçı, çül urtasında urnaşqan Las Vegas şähäre härber diärlek tatar yäki başqort awılınnan yäşräk. Tarixi çığanaqlarğa qarağanda aña 1905 yılda ğına nigez salınğan. Las Vegas alannar dip tärcemä itelä. Küräseñ zamanında bu urınnıñ çül urtasındağı oazis buluı täesir itkän. Häm çül aşa ütüçe poyezdlar biredä yağulıq, su alırğa, yal itärgä tuqtala torğan bulğan. 1920 yıllarda Las Vegasta yäşäwçe xalıq sanı 5-6 meñnän artmıy.
Ämma 1931 yılda şähär tarixına iskitkeç zur täesir yasağan waqıyğa bula. 20-nçı ğasır başında Quşma Ştatlarnıñ böten öleşlärendä dä tıyılğan kasino kebek qomarlı uyınnarnı Nevada ştatında röxsät itüçe qanun çığa. Bu qanunnı yaqlawçılar kazinolar ştatnıñ büdjetın tulılandırırğa yardäm itäçäk, ul aqçalar mäğärifne finanslawğa totıla ala digän dälillär kiterä.
Bu çınnan da qıyın yıllar bula. Amerika iqtisadı zur depressiä kiçergän çaq. Kazinolarnı röxsät itü, qomarlı uyınnar açılu da Nevada büdjetına, mäktäplärgä ällä ni zur yardäm itmi.
Ämma İqtisadıy kütäreleş başlanu belän näq menä Las Vegasqa taba millionnarça dollarlar ağıla başlıy. 1978 yılda New Gersy ştatınıñ Atlantic City şähärendä Nevadadan çittäge berençe räsmi röxsät itelgän kazino açılğançığa qädär kazino yaratuçı amerikalılar üz illärendä kazinoda aqça tuzdıru öçen barı tik Las Vegasqa ğına yöri torğan bula
Qayber çığanaqlarğa qarağanda ul çaqta biredä tözelgän zur kazinolarda, qunaqxanälärdä Mafiä bik zur rol uynıy. Häm bu küp kenä kinolarda, şul isäptän Martin Scursesenıñ Casino isemle filmında da soñraq 80 yıllar Las Vegası şulay sürätlänä.
Bügen yartı millionlı Las Vegas üzeneñ qunaqların hawa alanında uq uyın maşinaları belän qarşılıy. Xäyer oçqıçtan çığu belän ul maşinalarğa taşlanırğa kiräkmi. Hawa alanınnan qunaqxanägä, şähärneñ üzendäge maşinalarğa, kazinolarğa barıp citü öçen bik ozaq tüzägrä kiräkmi.
Qunaqxanälärgä kilgändä, alar qunaqlarnı cälep itü öçen bersennän bersen uzdırırğa, şaqqatırırğa tırışa. Xätta xäzer küplär Las Vegasqa kasinolarda uynar öçen tügel, ber niçä kön buyı şul qunaqxanälärne, alardağı tamaşalarnı qarap yörü öçen genä dä kilä. Biredäge qunaqxanälärgä yözlärçä milliard dollar salınğan. Häm yaña qunaqxanälär şul qädär zur ki, alar üzläre ber keçkenä şähär xätta ilgä oxşatıp tözelgän.
Mısırdağı Heops piramidasına oxşatıp tözelgän Luksor qunaqxanäsendä 4400 bülmä, Artur patşa sarayına oxşatıp salınğan Ekskalibur saray-qunaqxanäsendä 4000 bülmä, Venetsiägä oxşatıp tözelgän Venetsiäle qunaqxanäsendä 4 meñ bülmä, Eurfel manarasınıñ 2 märtäbä keçeräytelgän küçermäse, häm Parijnıñ başqa küçermäläre belän tözelgän Parij qunaqxanäsendä 3 meñläp bülmä, New Yort küçermäläre belän tözelgän New York New York qunaqxanäsendä 2 meñ bülmä, MGM qunaqxanäsendä 5700-läp bülmä bar.
Qısqası Quşma Ştatlardağı iñ zur 30 qunaqxanäneñ 20-se Las Vegasta urnaşqan. Ä qunaqxanälär sanı anda berniçä yöz belän isäplänä. Dönyanıñ iñ zur turism üzäklärennän berse sanalğan New York ta Las Vegasqa qunaqxanä bülmäläre sanı yağınnan küpkä ottıra.
Ul qunaqxanälärdä 15 metrlı şarlawıqlar da, Van Gog, Picassolarnıñ çın äsärläre belän bizälgän restorannar da, 8 qatlı yort bieklegendä su atıp bii torğan fontannar da, borınğı korablar bäreleşe tamaşaları da, başqa törle küñel açu çaraları da bar. Qısqası härqayda şaqqatırırğa telilär. Şuña kürä küplär biregä balaları belän tamaşa qaraw öçen kilä. Şunısın da äytergä kiräk, balalar, döresräge baliğ bulmağannar uyın yortlarına kertelmi. Ä küplär Las Vegasqa öyläneşü öçen kilä. Biredä niqaxnı terkäw bik çiñel, tiz başqarıla, yılına 100 meñnän artıq tuy uynala.
Ämma uyın avtomatları, Kazinolar Las Vegasnıñ töp kerem çığanağı bulıp qala.
AQŞ Turizm sänäğäte berläşmäse ütkärgän fiker beleşü näticälärenä qarağanda, Amerikannarnıñ 38 protsentı ber genä märtäbä bulsa da Las Vegasqa barğan. Qomarlı uyınnar başqalasında baruçı härber keşe urtaça alğanda anda 4 kön bulğan. Härber 10 qunaqnıñ 9-ı qomarlı uyınnar uynağan. Härber uyınçı kazinoda urtaça 4 säğät bulğan. Häm urtaça 580 dollar tuzdırğan. Näticädä Nevada ştatı turistlar iñ küp aqça qaldıra torğan başqa ştatlar arasında 5-nçe 6-nçı urınnarda tora.
Las Vegasta canıñ telägän qädär aqça belän uynarğa bula. Telägän keşe berär sentlı maşinalarda uynıy. Döres andıy maşinalarda iñ zur otış ta barı 15 dollar ğına bula ala. Ämma andıylarnı iñ qızıqtırğanı maşina töymäsenä basqalap utırunıñ arzanlığı. Aqçaları kübräk bulğannar ayırım bülmälärdä uyınğa millionnarça dollar quya ala. Mondıy uyın yortları xucalarınıñ töp qağidäse, uynawçını üzlärendä mömkin qädär ozağraq totu. Ozağraq uynağan sayın kübräk aqça qaldıra. Şuña kürä uyın yortlarında ber çirdä dä säğät elenmi. Uyın yortlarında täräzälär bulmıy. Uynawçı waqıt ütkänen, kiç citüen, tañ atuın sizmäskä tieş. Uyın yortları berqayçan da yabılmıy. Qunaqlar ğına çıdasın. Şähär berqayçan da yoqlamıy.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Respublikanıñ ekologiä häm tabiğät baylıqların saqlaw ministrlığı 2-3 atna elek su buyındağı munçalarnı sanap yörgän ide. Ul yörüläre näticäsez bulmadı, Yuğarı Oslan rayonı xalqına munçalarığıznı Zöya yılğası buyınnan başqa cirgä küçeregez dip xafağa salıp kittelär. “Azatlıq” radiosına şul ministrlıqnıñ wäkile Damir Wälullin:
- Zöya yılğası buyındağı munçalarnıñ tieşsez urnaşqannarı açıqlandı. Mähkämä qararı näticäsendä munça xucaları 15 sentäbergä xätle munçaların sütärgä, başqa urınğa tözergä tieşlär. Bezneñ inspektorlarnıñ mäğlümatları buyınça 5 munça sütelerä, çönki bu yılğağa zıyan kiterä!
- digän ide.
Bu könnärdä tabiğätne saqlaw oyışmaları Qazanda tağın ber qanun bozu oçrağın tapqannar. Qazan rayonara tabiğätne saqlaw prokuraturası “Elgra” cawaplılığı çiklängän şirkätkä qarşı cinayät eşe quzğatqan.
Bu şirkät tieşsez cirdä, Qazansu yılğasınıñ su saqlaw zonasında sport binası – Köräş sarayı tözep yata ikän. Bu xaqta “Azatlıq” radiosına tulıraq itep Qazannıñ rayonara tabiğätne saqlaw prokurorı yärdämçese Rämil Äxmätcanov menä närsälär söyläde:
- “Elgra” cawaplılığı çiklängän şirkäte eşçeläre Qazansu yılğasınıñ su saqlaw zonasında Ämirxan uramında firma citäkçelege häm şähär xakimiäte arasında teldän kileşüne buyınça qorılma tözi başlağan. “Elgra” Köräş sarayın cir öçen dokumentlar häm tözeleş proyektı bulmağan kileş tözi. Östäwenä, şirkätneñ däwlät ekologiä ekspertizasınnan uñay näticäse dä yuq. Älege oçraq buyınça “Elgra” şirkätenä mönäsäbätle administrativ xoquq bozu turında proizvodstvo quzğatılğan. “Tik predpriätie tözeleşne tuqtatu turındağı prokuratura taläben cawapsız qaldırdı. Bu xäl sudqa eşlärne mäcbüri tuqtatu turında däğwä ğarizası täqdim itär öçen nigez buldı. Xäzerge waqıtta däğwä sudta tikşerelü stadiäsendä.
Qanun buyınça tözelergä tieşle binanıñ proyektı däwlät ekologiä ekspertizasın ütärgä tieş ikän. Ul binanı däwlät tözergä quşqanmı, ällä şäxsi keşelär tözime ansı möhim tügel di tabiğätne saqlaw prokuraturası. Ägär tözüçe oyışmada ekologiä ekspertizası näticäse, röxsäte yuq ikän, ul oyışmağa bötenläy bina tözergä yaramıy bulıp çığa. Läkin bu oçraqta xäl başqaçaraq, respublikada kiläçäktä sport üseşen arttırırğa tieşle Köräş sarayı Qazansu yılğası buyında tözelä başlağan inde. Tabiğätne saqlaw prokuraturası da üz eşen eşlägän. Xäzer sud näticälären kötäse qala dip däwam itte süzen Rämil Äxmätcanov:
- 24 avgustta mähkämä bulaçaq. Anda inde älege sport sarayınıñ yazmışı xäl iteläçäk. Älegä tögäl berni äytep bulmıy, barı farazlar ğına.
Mähkämä tabiğät ana faydasına bulırmı ällä “Elgra” şirkäte faydasınamı? – älegä bu cawapsız soraw. Xäyer kötärgä küp qalmadı, barı berniçä kön…
Röstäm İsxaqi


text:
İran-Ğiraq oçraşuına Süriä dä quşılırmı, quşılsa – bu oçraşudan ni kötergä?
Şuşı atna axırında Tähranda İran belän Ğiraq prezidentlarınıñ oşraşuı ütäçäk. Ğädättän-tış xäl tügel, bu ike ilneñ citäkçese daimi oçraşıp tora. Ämmä anda Süriä prezidentı da çaqırılğan digän xäbär bu oçraşuğa iğtibarnı bermä-ber arttırdı. Bigräk tä Quşma Ştatlarda, "zolım illäre" dip sanalğan İran häm Süriä belän söyläşülär başlarğa kiräk, digän öndäwlär köçäygän sürättä.
Ämmä şuşı ğädäti oçraşu "ğädättän-tış"qa äylänergä mömkin. Eş şunda ki, anda Süriä prezidentı Başar Assad çaqırılğan digän xäbärlär bar.
Zamanında amerikan prezidentı George Bush İran belän Süriäne "zolım illäre" dip atağan ide. Washington alarnı Ğiraq ta ğına tügel, Libanda da wazğiätne qızdıruda ğäyepli.
Assad Tähranğa barsa, anda Washingtonnıñ ike doşmanı oçraşa digän süz. Sişämbe Bäyrüttä bulğan üterü sürätendä bu oçraşu kierenkelekne tağı da arttıraçaq. Liban ministrı Pierre Gemayel üeterelgäç berniçä säğät ütügä Bush näq menä Dämäşq belän Tähranğa tänqit belderde:
"Süriä belän İrannıñ Libanda totrıqsızlıq, çualışlar tudıru tırışlığına qaramastan, bez Libannıñ üz demokratiäsen yaqlaw, Liban xalqınıñ tınıçlıqta yäşäw omtılışın xuplıybız. Bu üterü artında torğan keşelärne tabu öçen centekle tikşerü ütkärergä çaqıram" dide amerikan prezidentı.
Kongress saylawlarında ciñgän demokratlar, xäzer Bushnı, Ğiraqtağı wazğiätne cayğa salu öçen, Süriä häm İran belän söyläşülär başlarğa öndi.
Tik menä andıy 3-yaqlı söyläşülär näticä birerme, äytüwe qıyın. Çönki bu 3 tarafnıñ, Ğiraqta totrıqlılıq teläsälär dä, niätläre qapma-qarşı.
Quşma Ştatlar İrannı Ğiraqtağı şiğilärgä yärdäm itüdä ğäyepli. Monnan tış Washington belän Tährän atom tiräsendä tartqalaşa, ber-bersennän çigenü taläp itä.
Süriä Ğiraqtağı ğisyançılarğa yärdäm itüdä ğenä tügel, ä Libanda da wazğiätne qızdıruın däwam itüdä ğäyeplänä. Üz näübätendä Dämäşq üzenä bulğan basımnı kimetergä, İzrail ğäskärlären Golan qalqulığınnan kitergä taläp itä ala.
Qısqası, mänfäğätlär butalçıq wä qapma-qarşı, ä cawapsız sorawlar küp. Washington, Tähran häm Dämäşq berär törle urtaq fikergä kilergä sälätleme? İran-Süriä oçraşuı Washington belän ixtimal söyläşülär aldınnan bu ike ilneñ bäyä kütärüeme? Nixayät, Assad Tähranğa baraçaqmı? Bu sorawlarğa älegä cawap yuq.
Ali Ğilmi


text:
Pxenyannıñ atom programması tiräsendä qarşılıqnı çişü maqsatı belän, ministrlar däräcädendä oçraşu 21-24 ğinwarda ütäçäk häm Tönyaq Korea atom programmasın yañartqannan birle berençe şundıy oçraşu bulaçaq. Quşma Ştatlarnıñ Aziädäge naxsus wäkile James Kelly, bu oçraşuda Pxenyannıñ atom qoral programmasın yaptıru maqsatı belän, aña basım yasap bulır digän ömet belderde. Pekinda Qıtay räsmiläre belän söyläşülär alıp barğan Kelly, xaılqara cämäğätçelek Tönyaq Korea mäsäläsendä urtaq ğämällär kürergä tieş, dide.
Ul arada Tönyaq Koreanıñ komunist citäkçeläre Amerikağa qarşı çığışların däwam itä. Bügen alar Waşingtonnı atom qoral taratuda häm Korea mäsäläsen döres cişmäwdä ğäyepläde.


text: Alğa taba berniçä fatírı bulğannarğa, artıq toraq öçen arttırıp tülärgä turı kiläçäk. Bu xaqta “Töbäklärne üsterü ministrlığı” üz täğdimnären äzerli. Anıñ başlığı Vladimir Yaqovlev süzlärenä qarağanda, xäzer küplär fatirlarnı yäşär öçen tügel, arendağa birep, üzenä aqça eşläw öçen satıp ala. Bu xäl küçemsez milek bazarında bäyälärneñ üsüenä kiterä. Bu xälne normalläşterü öçen, xäkimiät, ikençe , öçençe fatir aluçılar öçen bäyälärne arttırırğa niätli. Şunıñ östenä, Vladimir Yaqovlev, Böten dönya kreditqa yäşi, bu yaqtan Rusiä artqa qala dip, fatir mäsäläsen çişkändä ipoteqä kreditınıñ möhimlegen äytep, anı 7% qädär töşeregä kiräk dip belderde.


text:
Yäşlär tel mä’säläsen qayğırta
Konferensiädä Qazan yuğarı uqu yortları studentlarınnan tış Udmurt, Mari däwlät universitetı, Başqortstannıñ Sibay institutı, Älmät munitsipal' institutı, Alabuğa däwlät pedagogika universitetı uqıtuçıları häm studentları qatnaştı.
Biş törkemgä bülenep eşlägän yäşlär Törki häm fin-ugor telläre häm ädäbiäteneñ tarixı, bügenge xäle turında söyläştelär.
Mari häm Udmurt respublikalarınnan kilgän studentlar yäşlärneñ tuğan tellären belmäwlären borçılıp söyläde.
Udmurt däwlät universitetı talibäse Natal'ya Şudegova bolay di
Bezdä udmurt tele barı milli gimnaziälärdä genä uqıtıla. Üzara barı fakul'tetlarda ğına aralaşabız udmurt telendä. Olılar belä, ämma barıber kübese urısça söyläşä.Ägär fin-uğor telläre wäkilläre tuğan telläreneñ onıtılıp baruınnan zarlansa, başqortlar häm tatarlar isä kiresençä soñğı yıldağı tel, ädäbiät üseşe belän maqtana aldı. Ayıruça Sibaydan kilgännär başqort teleneñ kiñ qullanışqa ütep kerüen, häm awıldağı ğına tügel, ä qaladağı yäşlärneñ dä üz tuğan tellären öyränergä aşqınuların äytte. Udmurtiädä, Mari respublikalarında tuğan telläre kübräk fakul'tativ räweşendä genä uqıtılsa, Başqortstanda böten mäktäplärdä, yuğarı uqu yortlarında başqort tele mäcbüri kertelgän.
Tatarstanda şulay uq tatar tele uqıtılışı yuğarı däräcädä dip bilgeläp uzdı qunaqlar. Sezdä tel genä tügel, milli mädäniät, ğöref-ğadätlär saqlanğan. Bu Qazan uramında yörgändä ük kürenä didelär. Ämma tatar filologiäse häm tarixı fakul'tetı dekanı İskändär Gıyläcev un yıl elek bulğan därt sünde dip sanıy
1990 yıllarda tatar tele üseş ala başlağan ide. Qızğanıç xäzer bu eş ber qalıpqa salında, eş şulay ber kileş barır dip uylıylar kebek. Däwlättän dä iğtibar kimede. Ämma tel mä’säläse bik çeterekle, aña iğtibar kiräk.Sez İskändär Gıyläcev fikerlären işettegez.
Konferensiäneñ plenar utırışında seksiälärdä iñ yaxşı çığış yasawçılarnı büläkläw häm fiker alışu buldı. Anda çittän kilgän qunaqlar Tatarstandağı tel uqıtu täcribäsen kiläçäktä üzebezdä dä qullanaçaqbız dip belderdelär.
Landış Xarrasova


text:
Migratsion eş qullarına bağışlanğan Mäskäw konferensiäse
Üzäk Aziädän Könçığış Yevropağa eş qullarınıñ migratsiäse mäsäläsenä bağışlanğan Mäskävdäge öç könnek konferensiä Çärşämbe könne tögällände. Migratsiä mäsäläse buyınça Xalıqara Oyışma tarafınnan oyıştırılğan konferensiädä BDB illäre , Yevropa Berlege häm AQŞ väkilläre qatnaştılar. Anda eş qularnıñ bigeräk tä Rusiägä kilüen kontrol itü mäsäläse tikşerelde.
Audio
"Bez xökümätlärgä bu xaqta qat qat äytäbez. Alar migratsiä ber fenomen häm anı tuqtatıp bulmayaçağın añlıy başladılar. Rusiä öçen bu bik kiräk. Şul säbäple anı idaä itä başlau xäyerleräk. Töp süz migratsiä belän idarä itü."
Bälkim küplärgä mäğlum tügelder. AQŞ häm Germaniädän qala Rusiä immigratsiä mäsäläsendä öçençe urında tora. Xäzerge vaqıtta Rusiädä 3-4 milion çit il eşçese eşli . Zur küpçelege BDB illärennän Rusiä iqtisadındağı üseşkä alar öleş kertälär. Rusiädäge migrant eşçelärneñ yrtısıan küberäge anda terkälmiçä eşlilär. yäğni illegal eşçelär. Şul säbäple alarnıñ ber nindi xoquqı yuq häm eş birüçelärneñ häm xakimiätlärneñ märxämätennän bäylelär. Älbättä, alar salım da tülämilär. Rusiä Fännät Akademiäseneñ xezmätkäre bu mäsälälär buyınça belgeç Janna Zayonçkovskaya bu ike yaqqa da zian kiterä , rişvätçelekkä häm oyıştırılğan cinayätçelekkä alıp bara digän fikerdä. Anıñ süzlärneçä, xökümät migrant eşçelärgä amnistiä iğlan itüne planlıy , läkin, kirätälär küp. Xäzerge qatmarlı burokratiä xezmät häm yäşäv röxsäten alunı korrupt räsmilärneñ qulına birä. Eş birüçelär belän dä eş şulay uq.
Audio
"Migrant eşçelär öçen xezmät häm toraq mäsäläsendä tieşle şartlar buldırudan bik yıraq torabız. Eş birüçelär östennän kontrol bik yomışaq . Küplär isä xezmät standartınıñ minimumen da ütämilär. Militisä kürmäsen öçen illegal eşçelär podvallarda häm yäşäv öçen tözelmägän urınnarda yäşilär."
Zayonçkovskayanıñ süzlärençä, Rusiägä yaqın kiläçäktä milionağan eş qulı kiräk bulsa da, ruslarğa monı añlatu qıyın. Migratsiä buyınça Xalıqara Oyışmanıñ texnik direktorı Claus Folden Rusiä, Könbatış Yevropa illärenä qarağanda äle uñay vazğiättä, aña yaña dulqın emigratnarnı innetgratsiäläv mäsäläsendä baş qatırırğa kiräkmi.
Audio
"Rusiäneñ vazğiäte başqaçaraq , Ul SSSRnıñ ber öleşe ide. Rusiädäge migrant eşçelärneñ zur öleşe elekke sovet vatandaşları. Şul säbäple alarnıñ tel kirtäse yuq , tarixları da nindider ber däräcädä urtaq."
Demograflarnıñ belderüençä, eş qullarına ixtiaç böten Yevropa illärneä qarıy , Küpkenä illär yaqın kiläşäktä migrant eşçelär öçen üzara yarışaçaqlar. Bügenge köndä immigratsiägä döşmanlıqnıñ buluın küz aldında totqanda, bu zur üzgäreş bulaçaq.
Färit İdelle. Praga.


text:
Mäskäw ğalimnäre Tatarstanda latinnı tıyunı xuplıy
“Rusiädä küptellelek. Çınbarlıq häm kiläçäk” dip atalğan bu matbuğat oçraşuda Rusiä fännär akademiäseneñ Tel beleme institutı ğalimnäre, professorlar Möxämmät İsaev häm Wida Mixal'çenqo qatnaştı.
Mäskäw qunaqları, tatar xalqı mäqälendägeçä, qunaq bulsañ, tıynaq bul, digänne istä tottı bulsa kiräk. Tellärne üsterüdä Tatarstan täcribäsen xuplap, tellär säyäsäte uñışlı alıp barıla, anı başqa töbäklärgä dä taratu kiräklegen äytsälär dä, Rusiädäge tellär säyäsätenä bik kerep kitärgä aşıqmadılar. 1992 yılda Tatarstanda tellär turındağı zakon qabul itelgäç, küp närsägä ireşelde. Ämma tatarlar Rusiä külämendä añlaw tapmadı şikelle. Şunlıqtan saylağan yulnı aqrın ğına üzençä däwam itte. Rusiä fännär akademiäseneñ Tel beleme institutı ğalime, professor Möxämmät İsaev matbuğat oçraşuında Tatarstan citäkçelären artıq tıynaq häm saylağan yulığız dörester dide.
Qunaqlarnıñ süzlärennän añlaşılğança, alar eşlägän üzäk respublikadağı tellär üseşe belän qızıqsınıp tora. Nindider ber telneñ üseşe öçen, anıñ qullanış dairäse kiñ bulu kiräk, älbättä. İkençe Mäskäw ğalime Wida Mixal'çenkonı Tatarstan yuğarı uqu yortında tatar telle belgeçlär äzerläw, respublikada tellärne törle ölkädä qullanu faktı tañ qaldırğan. Tuqsanınçı yıllar başınnan birle respublikada ike däwlät telen ğämälgä kertü protsessı bara. Tatar telen dä däwlät xezmätendä, käğäzlärdä faydalanu digän süz inde. Ämma tatar tele äle Xökümät türendä tügel. Wida xanım tel üseşe öçen näq menä şuşı faktor kiräk di. Anıñ öçen telneñ köçle buluı zaruri. Milli mädäniät, massaküläm mäğlümat çaralarında telneñ canlılığı töp rol'ne uynıy.
Tatarstanda tatar telen üsterü öçen barlıq şartlar tudırıla dip äytelsä dä, Xökümätneñ tellärne üsterü bülege Kim Miñnullinğa ni säbäple respublikanıñ 16 rayon üzägendä tatar mäktäbe yuq digän soraw quyıldı. Menä anıñ cawabı
Balalarnı tatar mäktäplärennän rus mäktäplärenä birü yäki rusçağa uqıtuğa küçerü mäs’äläne xäl itmi. Minemçä, menä bu mäktäplärneñ sıyfatın kütärergä kiräk. Mäktäplärneñ kadrlar mäs’äläsen xäl itärgä kiräk, ğomumän tatar mäktäbeneñ kiläçägen küzallıy torğan adımnar yasarğa kiräk. Bügen bu mäktäplär xaqında tulı cawap birä almıym. Söyläşüdä latin imläsen torğızu mäs’äläse dä kütärelde. Bu sorawğa Mäskäw ğalime Wida Mixal'çenqo - latinnıñ tıyıluı bälki döres adım bulğandır dide. Çönki älifbanı üzgärtü mädäni üseşne totqarlawğa kiterer ide, dip sanıy Mäskäw ğalimäse. Ämma şul uq waqıtta yazunı saylaw xoquqın tıyu Konstitutsiägä qarşı kilä dide ul.
Az sanlı xalıqlarnıñ tellären saqlaw öçen dönyada maxsus xartiäneñ eşläp kilüe dä oçraşuda telgä alındı. Anıñ Rusiä tarafınnan tanılmawı añlı räweştä eşlänä, dide Mäskäw ğalimnäre. Çönki az sanlı xalıqlarnıñ tellären saqlaw Xartiäse tanılğan oçraqta, millätlärgä tuğan tellärendä belem alırğa, milli tormışların alıp barırğa şartlar tudırılmağan öçen Rusiägä dönya cämäğätçelege aldında cawap totırğa turı kiläçäk.
Al'binaZäynulla


text:
Amerikan xärbiläre Ğiraqtağı İran oppozitsiä törkeme belän atışlarnı tuqtatu turında kileşü qabul itergä tırışa. Qatardağı xärbi idarädä Amerikan generalı Vincent Brooks, Quşma Ştatları ğaskärläre Mujahideen I-Xalq suğışçılarına höcüm itte, dip belderde, läkin kiläse berniçä köndä alar belän tınıçlıq kileşüe tözelüenä ömet bar, dide Brooks. Amerikan köçläre şulay uq tönyaqtağı Mosul şähärendä dä tärtip urnaçtırırğa tırışa. Brooks, “Mosuldağı wazğiätne totrıqlı dip äytep bulmıy. Äle dä şähärdä qanunsızlıq, köç qullanu xökem sörä, häm bolay däwam itergä çaqırular yañğrıy”, dide.
Amerikan ğaksärläreneñ üzäk xärbi idaräse Bağdadta Säddäm Hösäinneñ yaqın tuğanı qulğa alındı dip xäbär itte. Ğiraqlılardan alınğan yäşren mäğlümattän faydalanıp Amerikan xärbiläre Barzan İbrahim al-Tikritinı qulğa alğan. Barzan 1979nçe belän 83nçe yıllar arasında Ğiraqnıñ Küzläw Xezmäten citäkläde häm 88nçedän alıp 1997nçe yılğa qadär Ğiraqnıñ Berläşkän Millätlär Oyışmasındağı wäkile ide. Yäkşämbe könne Amerikan xärbiläre Süriä çige buyında Säddämneñ tağın ber yaqın tuğanı Watban İnrahim Hasan al-Tirkitinı qulğa aluların beldergännär ide. Alar ikese dä-Amerika tarafınnan ezlängän Ğiraq räsmiläre isemlegendä ide.
Ğiraqtağı koalitsiä köçläre başlığı amerikan generalı Tommy Franks Ğiraqqa yasağan säfärennän soñ-Bağadta tärtip urnaşa baruın belderde häm xärbi kampaniä belän qanäğät qaluın äytte. Kuwaitta jurnalistlar belän oçraşqanda Franks, “Ğiraqlılar problemaların üz östenä ala xäzer” dide. Bağdadta 2 meñ 200 Ğiraq keşese qorallanmağan politsiädä xezmät iter öçen möräcäğät itkän. Franks kontrolendä bulğan ğaskärlär isä xäzer humanitar yardäm mäs’äläläre belän şöğellänä.
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ Dönya Azıq-Tölek Programması wäkilläre, Ğiraqqa Jordaniä aşa 50 yök maşinası yardämneñ kilep citäçägen belderde. Moña qadär humanitar yardäm Ğiraqqa Törkiä aşa ğına kilä ide.
Bağdadtan kilgän xäbärlärgä qarağanda, başqala xalqınıñ küpçelegendä su bar, amerikan xärbiläre irtägä qadär şähärneñ yartısın bulsa da elektr belän tä’min itergä süz birä. Farsı Qultığındağı Britan ğaskärläre başlığı, Basra şähärendä su häm elektr utı tä’minatı suğışqa qadär bulğan xälenä qayttı, dup belderde.


text:
Qazanda XIV Yazuçılar qorıtayı uzdı
Comğa könne Qazanda zıyallılarıbıznıñ oluğ cıyını -- Tatarstan Yazuçılar berlegeneñ XIV qorıltayı uzdı. Elegeräk ul biş yılğa ber bula torğan waqiğa ide, ä xäzer berlek qäläm tibrätüçelär qarşında öç yılğa ber xisap tota. Tatarstan yazuçıları soñğı un yıl eçendä baytaq üzgäreşlär üz küzläre belän kürdelär. Alğa baru da, artqa çigenüe dä, uñğa-sulğa kitülär dä buldı, berlekneñ yulında. Ğomer baqi qaläm ostaları millätkä yul kürsätep, üzläreneñ tuğrı süzlären äytep xalıqnıñ qiblasın täğäyenladılar, anıñ küñelen yuattılar, fikerlären açıqlarğa yärdäm ittelär. Soñğı qorıltay aldınnan da yazuçılar «turı äytkän tuğanğa oşamas» digän mäqälne onıtıp älege icadi oyışmanıñ citäkçelege eşe turında matbuğatta kinänep yazdılar.
Damir Ğismetdin


text:
Sişämbedä Waşingtonda G.Bushnıñ ilneñ wazğiäte turındağı çığışın tıñlauçılar arasında Ğıraq İdarä Şurasınıñ çirattağı citäkçese Adnan Paçaçı da bar ide. Prezident çığışın tuqtatıp anı kongress äğzaları häm xalıqqa täğdim itte. Çärşämbedä Paçaçı AQŞ Mätbuğat Klubındağı çığışında Ğıraqtağa xällär bigräk tä könqadağında torğan saylawlar mäsäläsenä tuqtaldı .
G.Bush Kongressnıñ ike palatası aldında yasağan çığışında Adnan Paçaçını sälämläp bolay dide(audio)
Ğıraqlılar ütkän här ay sayın üzläreneñ kiläçäge, iminlege öçen kübräk cawaplılıq ala .Bu kiç Ğıraqnıñ in xörmätle citäkçelärennän berse –Ğıraq İdarä Şurasınıñ älege citäkçese Adnan Paçaçını sälämläü bäxätenä ireştek.Ğıraq xalqı irekle tınıç il oyıştırğanda Amerika sezneñ yanda tora.
Adnan Paçaşı çärşämbedä AQŞ mätbuğat klubında çığış yasağanda anıñ töp kündermäse mondıy buldı: BMOsı Ğıraqqa qaytırğa häm saylawlar yaqın arada ütkärelä alamı yuqmı qarar birergä tieş.Ğıraqlılar şulsanda täsirle şığı citäkçse Ayatolla Ali al Sistani üz yullarınnan barmaqçı. Paçaçı jurnalistlarğa, problemalarğa qaramastan ildä nindider canlanu sizelä, Ğıraq Saddamnıñ bärep töşerelüennän soñ işe bulmağan demokratik täcribägä kereşte.(audio)
duçar bulğan barlıq qıyınlıqlarğa qaramastan,bez töbäktäge başqa illärgä ürnäk bulaçaq demokratiä tözüdä uñışlı bulaçaqbız.
yaña demokratiägä niçek ireşeläçäk, bu suğıştan sonğı Ğıraqta töp mäsälä bulıp tora. Waşington 30nçe iyündä xakimiätne bilgelängän xökümätkä ğıraqlılarğa tapşırunı planlaştırğan.al Sistani citäklägän şığı küpçelege başta il külämendä saylawlar ütkärelsen dip taläp itä.AQŞ planına kürä may azağında töbäklärdä waqıtlı assambleya-meclesqä äzğalar saylanıp alınaçaq . Şul mäcles iyün azağında xakimiätkä kiläçäk xökümätne bilgeli.2005nçe yılda ğomumi saylawlar ütkärelä.Ämma sonğı könnärdä al Sistani taraftarları saylawlar taläp itep şau-şulı demonstratsiälär ütkäräbaşaldı. . Ğıraqta BMOğa möhim rol birüne kire qaqqan Waşington xäzer Dönya Oyışması ilgä mäxsus törkem cibärep, saylawlarnı 30nçe iyüngä qädär ütkärü mömkinme digän mäsälädä qarar birsen dip sorıy. BMO general sekretarı K.Annan belgeçlärdän torğan törkem cibärergä äzerlänä. Kiçä Almanyada mediä büläge tapşırlğan Annan BMO bäysez häm bitaraf bulıp qalırğa tieş dide. Paçaçı Mätbuğat klubındağı çığışında Ğıraqta här kem saylawlar ütkärelüen teli , ämma 3ay eçendä ütkäreläçäk saylaw, ğädel häm döers bulırmı digän soraw tora di.Ul BMO törkeme mömkin dip qarar birsä, anı ütkärergä tieşbez çönki basım bik köçle dip söyläde. Ämma ul (audio)
BMO ğädel, däres vä ışanışlı saylawlarnı 3 ay eçendä ütkärü mömkin tügel digän näticägä kilsä , minemçä al Sistani dä moñı añlayaçaq dide .
Waşingtonda tınıçlıq institu xezmätkäre Mamun Fandy süzlärençä(audio)näticä nindi genä bulmasın BMOnı qatnaştıru belän mäsälä säyäsi häm xoquqi yaqtan Sistani, körd citäkçese Jäläl Talibani , kördlär häm üzäk Ğıraqtağı sönnilär tarafınnan qabul iteläçäk.
Paçaçı ägär dä şartlar saylawlar ütkärügä mömkinlek birmäsä, al Sistani riza bulaçaq alternativalar tabu mömkin. Töbäklärdä mäcleskä bilgelänäçäk şäxeslärne açıq, ütä kürenmäle, kübräk ğıraqlılar qatnaştırılğan protessta bilgeläp bula dip söyli. BMOnıñ rekonstruksiä mäsäläse belgeçe, BMOnıñ moxacirlar öçen eleke yuğarı komissarı Frederick Barton ägär dä Paçaçı äytkän kebek eşlänsä, Sistannıñ borçıluı kimer di. (audio) Minemçä Sistani AQŞ alıp barğan protsessta duslarınayardäm itü mäqastın quymıy, protses açıq vä ğädel digän nindider garantielär kürergä teli.
Adnan Paçaçı BMOnı Ğıraqta tizlektä yaña missiä açırğa häm augustta bombalauda üterelgän De mello urınına yaña wäkil bilgelärgä çaqıra.
färidä xämit,praga


text:
Rusiäneñ Soldat Anaları Komitetı Washingtonda brifing ütkärde
Uzğan atnada AQŞ Helsinki komissiäe Russiäneñ Soldat Anaları komitetınıñ ike väkile belän Washingtonda tıñlaular ütkärde. Şunda Çeçnädä suğış häm Rusisädä sivil cämğiät mäsäläse tikşerelde.
Audio
Melnikova bu xaqta uzğan atnada AQŞ Helsinki Komissiäsendä ütkärelgän brifingta äytte. Soldat anaları komitetı 1989-nçı yılda oyıştı häm ul Russiä armiäsendä keşe xoquqlarınıñ bozıluın faş itü häm protest belderüe belän abruy qazandı. Komitet rekrutlarğa häm alarnıñ ata-analarınaq qanuni xaqları turında kiñäşlär belän yardäm itä. Ul şulay uq Kremlneñ Çeçnädäge xärbi qorbannar sanı turında döres mäğlümät birmävdä dä ğäyepli. Tübän Novgorod şähärendäge Soldat Anaları komitetın citäklägän Nataliä Jukova da bu brifingta qatnaştı. Anıñ süzlärneçä, ruslarnıñ küpçelege inde bişençe yıldır dävam itkän Çeçnä suğışınıñ küpmegä töşüe xaqında bixabär.
Audio
Jukovanıñ süzlärençä, komitet här yıl sayın diärlek 700 tiräsendä deseretorgä dä yardäm itä. Alar keşeleksez möğämälä, meditsina yardämeneñ kürsätelmäve, qıynaular häm qol kebek eşlätelüläre säbäple üz büleklärennän qaçuçılar. Ul da Melnikova da Çeçnä suğışı turında mäğlümätneñ bulmauı vazğiätne qıyınlaştıra. Küpçelek ruslar suğış turında bozıp kürsätelgän mäğlümät alalar häm bu çit il yallı ğäskärlärenä häm Al Qaeda büleklärenä qarşı suğış dip ışanalar dip belderdelär.
Audio
Melnikova Putin administratsiäsen suğışnı aqlau öçen propoganda kampaniäsen alıp baruda ğäyepläde häm Könbatış xökümätlären häm medianı Çeçnädäge aktivlığı öçen Kremldän xisap sormauın tänqitläde.
Audio
Melnikova tağı çit il citäkçelären solıxqa taba hiş bulmağanda qayber adımnar atlauı öçen Putingä basım yasarğa da ügetläde.
Färit İdelle, Praga.


text:
Aqşanı tïındap jïnağan almatılıq turğın onı bankke barıp, kwpyurağa ay`naldırmawınıñ sebebin tüsindirdi, - dep xabarlay`dı Tengrinews.kz tilşisi. Söy`tsek, ol élektronïka dükeniniñ satwşıların tañğaldırğısı kelipti.
«Telefonğa bir jarım jıl boy`ı tïın jïnadım. Dükendegiler meni körip, qattı tañğaldı. Men keşki sağat jetilerde barğanmın, biraq olar kelesi küni tañerteñ kelwimdi suradı», - dey`di jaña smartfonnıñ ïesi Anatolïy`.
Erekşe satıp alwşınıñ ay`twınşa, ol bastapqıda tïındardı sanaw üşin bankke barıp, qaptardı plombalaptı. Biraq dükendegiler banktiñ plombasına seniñkiremey`, tïındardı sanap şığwdı uy`ğarıptı. Söy`tip, dükendegiler tïındardı tört sağattay` sanağan, sebebi Anatolïy` bergen tïındar 5 teñge men 50 teñge aralığındağı nomïnalda bolıptı.
«Mende 13 500 bes teñgelik, 6 750 ondıq tïın, 3 375 jïırmalıq jäne 1350 elw teñgelik tïındar boldı», - dey`di Anatolïy`.
«Bankte barlığı esepteldi, biraq olardı qağaz aqşağa awıstırğım kelmedi, sebebi osılay`şa qızıq boladı ğoy`. Dükende barlıq derlik satwşı sanawğa qatıstı», - dey`di äzilqoy` jigit
Almatılıqtıñ ay`twınşa, däl osılay` aqşa jïnaw qoy`ılğan maqsatqa jetw jolındağı şıdamdılıq pen onı orındawşılıqtıñ nätïjesi. Smartfon ïesi munday` iske birinşi ret barğanın ay`tadı. Biraq ol munımen toqtap qalmay`, aldağı waqıtta da osı ädisti jasay`tının ay`ttı.
Almatıda satıp alwşı cïfrlıq texnïka dükeninen jaña smartfon alw üşin toğız qap tïın bergen bolatın. Qaptardağı tïınnıñ mölşeri 240 mıñ teñgeni qurağan.


text:
Almatınıñ Medeu rayonı mäxkämäse oppozisiä citäkçese Altınbek Sarsenbayevqa Qazaxstannıñ iñ zur Xabar isemle mäğlümat agentlığınıñ däräcäsen töşerüdä ğäyepläw belderep, 7 meñ 500 dollar ştraf cäzasın bilgeläde. Mäxkämä qararında şulay uq Sarsenbayev, üktäber ayında Respublika gazetına äytkän süzlären kire qağırğa häm monı yañadan bastırırğa tieş, dielä. Äñgämädä Sarsenbayev, prezident Nursoltan Nazarbayevnıñ qızı Dariğa Nazarbaeyva qulında bulğan mäğlümat çaralarında Qazaxstan räsmiläre monopoliäne beterergä tieş, dip beldergän ide. Anıñ süzlärençä, bügenge köndä Qazaxstandağı mäğlümat bazarı Nazarbayeva häm anıñ Asar isemle säyäsi firqase mänfäğätlärenä xezmät itä.
Oppozisiädäge "Ğadel Qazaxstan öçen" xäräkät citäkçese Sarsenbayev, yuğarıraq mäxkämägä möräcäğät itäçägen belderde.


text:
Qazan mäçetläre balalarnı sälämätländerä
Söläyman mäçetendäge möselman balaları alanı bişençe yıl ğämäldä tora. Ruxi häm fizik sälämätländerüne küzdä totqan älege alanğa kilergä teläwçelär şaqtıy küp bula. Yıl sayın törkem-törkem qızlar häm yegetlär mäçetkä kilep künegülär ala, räxätlänep yal da itä. Bıyıl cäyneñ berençe ayında alanda malaylar buldı. Alar Mäskäw, Çiläbe, Yoşkar-Ola, Qazan, Tübän Qama, Yar Çallı häm başqa küp kenä şähärlärdän kilgän ide. 5-6 yäştän alıp 15 qädär bulğan şuşı malaylar, yegetlär 20 kön däwamında islam nigezlären üzläştergän, sport belän şöğellängän.
Älege tärbiäwi çaranı oyıştırğan Söläyman mäçete malaylarğa ayıruça iğtibar belän qarıy. Çönki älege mäçettä qor’än xafizlar äzerläw mäktäbe dä eşläp kilä. Uzğan şimbädä Söläyman mäçetendä balalar belän sawbullaşu tantanası uzğan. Anda Qazan möxtäsibe Mansur xäzrät Cäläletdin da qatnaşqan. Balalar Söläyman mäçete imam-xatıbı İldar xäzrät Bayyazitovqa häm üzläreneñ tärbiäçelärenä, uqıtuçılarına räxmätlären citkergännär. Balalarnı ozatqanda uqu yağınnan da, ädäp-ählaq, sport yağınnan da iñ aldınğılar büläklängän. Mäçet xezmätkärläre alarğa velosiped, muzıkal' üzäk, magnitofon häm başqa büläklär tapşırğan. Ä iñ keçkenälärenä, mäktäpkä barırğa äzerlänüçelärgä mäktäp buqçası birelgän.
5 iyüldän isä Söläyman mäçete alanına üsmer möslimälär cıyılaçaq. Alar biregä şulay uq Rusiäneñ törle töbäklärennän kiläçäk. Älege alannıñ üzençälege tağın şunda. Monda ğadi alanğa kilä almağan, fizik yaqtan zägıyf' bulğan balalar da şöğellänä, yal itä.
Söläyman ğına tügel, Tatarstannıñ başqa küp kenä mäçetlärendä dä mondıy alannar eşläp kilä. Alar Mädinä, Bolğar, Märcäni häm başqa mäçetlärdä bar. Älmirä xanım Ädiätullina şuşı tärbiäwi çaranı Rusiäneñ törle töbäklärendä bulğan mäçetlärdä dä oyıştırırğa kiräk dip sanıy:
Bügenge köndä ğälämät zur tizlek belän taralğan narkomaniä afätennän yäşlärebezne fäqät dini ğilem birü yulı belän genä saqlap buladır.“Möslimä” gäzite baş möxärrire, “Möslimä” oyışması räise Älmirä Ädiätullina buldı. Ul Qazannıñ Söläyman mäçetendä eşläp kilüçe möselman balaları alanı xaqında söyläde.
Al'bina Zäynulla


text:
Rusiä: Mixail Xodorkovski Seber törmäsenä cibärelgän
Rusiä räsmiläre tanılğan eşquar, xärämläşü häm salımnan qaçuda ğäyeplänep 8 yıl törmägä xökem itelgän Mixail Xodorkovskinıñ Mäskäwdän 5000 çaqırım yıraqlıqta urnaşqan Seber törmäsenä cibärelgänen rasladı. Eşquarnıñ advokatları häm keşe xoquqların yaqlawçılar räsmilärne Xodorkovskinı dönyadan ayırıp, anıñ ruxın sındıru niätendä ğäyepli.
60nçı yıllarda bu törmädäge totqınnar yaqındağı uran bayıtu qorılmasın tözüdä qatnaşqan bulğan. Xäzer alar tuqıma tuqu belän şöğellänä, läkin töbäktä nurlanış qalğan digän şöbxälär bar. Pleşkov äytüenä qarağanda, törmädä meñgä yaqın totqın utıra, qurqınıç cinäyätçelär tügel, urlaw-talaw kebek ğämällär öçen xökem itelgännär.
Tik bu süzlär Xodorkovskinıñ advokatların häm keşe xoquqların yaqlawçılarnı tınıçlandırmas sıman, alar xakimiätlärne, Xodorkovskinı şulay yıraqqa olaqtırıp anı dönyadan ayıru, ruxın sındıru niätendä ğäyepli.
Xärämläşü häm salımnan qaçuda ğäyeplänsä dä, küplär Xodorkovskiğa çığarılğan xökemne Kremlneñ säyäsi köndäşen yuqqa çığaru, Rusiäneñ strategik neft yatmaların kontrolgä alu ğämäle dip bäyäli.
Böten Rusiä keşe xoquqları xäräkäte citäkçese Lev Ponomarev süzlärençä, Xodorkovskinı Sebergä cibärü Rusiäneñ, totqınnar cäzanı yäşägän urınnarına yaqın ütärgä tieş digän qanunın bozu bulıp tora:
"Bu ilbaşları, şäxsän Putinnıñ üç aluı, qanunnarnı bozu bulıp tora, çönki tuğannarı anı barıp kürä almıy. Bezneñ il belän waq keşelär, üç aluçılar idarä itä, moña başqa añlatma yuq."
Ponomarev süzlärençä, bu wazğiättä ul barı tik Könbatışqa ömetlänä:
"Minemçä, Könbatış citäkçeläre moña mönäsäbäten belderergä tieş. Bu reaksiä bulır häm ul Rusiä räsmilären üz qanunnarın ütägä mäcbür iter dip ömetlänäm."
Xodorkovskinıñ advokatları äytüençä, anı ber cirle advokat inde barıp kürgän, yağni karantin waqıtı betkän bulıp çığa. Yaqın arada alar häm dä Xodorkovskinıñ xatını İnna anda barırğa cıyına. Mäskäwdä saq astında utırğan 2 yılnı isäpkä alsañ, Xodorkovski tağın 6 yıl utırırğa tieş bulaçaq. Anıñ şundıy uq xökemgä tartılğan iptäşe Platon Lebedev Yamal-Nenes töbägendäge törmägä ozatılğan.
Ul arada Rusiäneñ tağın ber tanılğan oligarxı comğa könne şulay uq ilneñ tönyaq-könçığışında ide. Ayırma şunda, Kreml belän yaxşı mönäsäbättä bulğan Roman Abramoviç tağın ber möddätkä Çukotka gubernatorı bulıp raslandı.
-Ali Gilmi


text: Anda 10 automaşıyna qatnaşa, säfärçelärne Rusiäneñ bäysez hönär berlekläre räise urınbasarı Vyäçeslaw Ğonçarov citäkli. Anıñ citäkläweneñ säbäbe şuña – autoçabış Rusiä hönär berleklärenä 100 yıl tuluğa bağışlanğan. Säfärçelär Tatarstan çigen uzıp Başqortstanğa kergän cirdä alarnı respublik hönär berlekläre räise Ämirxan Sgmirxanov qarşı aldı. Artaban Oqtyäbrskiy şähäre cämägätçelege belän oçraşu buldı. Anda eşsezlek häk annan qotılu yulları turında süz barğan. Autoçabışçılar Ufağa 27nçe iyül kilep citäçäk.


text: May ayında Üzbäkstannıñ könçığışındağı Ändican şähärendä xalıq kütäreleşen oyıştıruda ğäyeplängän 15 keşe östennän xökem eşeneñ soñğı öleşe başlandı, utırışlar kiläse atnada tämamlanır dip farazlana. Räsmi sannarğa qarağanda fetnädä 187 keşe, küpçelege – islam suğışçıları häläk bulğan, ämma xoquq oyışmaları bu san küpkä yuğarıraq, häm ülüçelärneñ kübese – tınıç xalıq ide, dip belderä. Prokurorlar, xalıq ber berenä ut açqan, di. Ämma Şahidä Mahbuba Zokirova bu räsmi mäğlümatne kire qağıp, ğäskärlärneñ xalıqqa atqanı turında tanıqlıq itte. Totqınnıñ 15se dä üzlärenä belderelgän ğäyepläwlärne – tıyılğan İslam oyışması äğzase bulu, terror häm üterüne tanıdı. Üzbäkstanda bolar öçen ülem cäzası yanıy. Frans Press mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, prokurorlar ğäyeplänüçelärgä 15tän alıp 20 yılğa qadär törmä bilgeläwne sorağan. Üzbäk räsmiläre süzlärenä qarağanda, Ändicandağı waqiğälär belän bäyle 100gä yaqın keşe qulğa alınğan.


text:
Gazprom nizağı Yevropanı alternativ energiä çığanaqları ezlärgä mäcbür itä
Gazpromnıñ nindi genä säbäptän bulmasın Ukrainağa aqqan gaznı yabıp quyuı Yevropada şunduq yagulıqnıñ kimüenä şulayuq açu häm qurquğa säbäp buldı . Sonğı waqıyğä Russiäneñ ışanıçlı energie täminatçısı digän imicinä zian kiterde, şulayuq yevropalılarğa salqın suğış zamanındağı naçar xätirälärne iskä töşerde. Gaz krizisı Yevropanı alternativ çığanaqlar ezlärgä mäcbür itä, alar ışanıçlımı soñ?
Yevropa energiä täminatında açıq berdäm berbersenä bäylängän säyäsät alıp barırğa tieş.Bügen energiä täminatında här il üze öçen genä uylıy , çınbarlıqta bez Yevropa külämendä mönäsäbät kürsätergä tieş.
Berlekneñ älege prezidentı Avstriänıñ iqtisad ministrı Martin Bartenstein şuluq press konfrensiädä Avstriä 6 aylıq prezidentlığı waqıtında energiä iminlegenä töp ähämiätne biräçäk dide. Yevropanıñ in zur iqtisadına iä Almanya tabiğıy gaznıñ öçtän ber öleşen , Polşa 60% ä Finländiä Baltıyq illäre , üzäk häm könçığış Yevropa bu mäsälädä tämam Mäskäwdän bäyle. 2006nçe yıl başlanğannan birle könbatış mätbuğatı Yevropa Mäskäw ütkärgeçlärennän qotılırğa tieş digän mäqalälär , komentarlar belän tulğan. Ämma bu bik ciñel eş tügel Döres yevropada küp kenä illärdä tabiğıy gaz bar häm xäzer produksiäne arttıru öçen tırışlıqlar da arttı.Yevropada gaz tikşerüläre belän şägellängän Cambridge Energiä Berläşmäse citäkçse Simon Blakey
Älbättä Yevropa çeltärenä quşılmağan alternativ çığanaqlar bar.Alarnıñ kübese tikşerelä, tabıla Kaspi töbäge gazı, Mısır gazı misal öçen ul yordaniä,Süriä aşa Törkiägä kiläçäk ,alarnıñ hämmäse sonğı çiktä Yevropa çeltärenä quşılaçaq
Älbättä bu çığanaqlarnıñ Yevropa çeltärenä quşu öçen yaña ütkärgeçlär tözelergä tieş. Yaña transit illär .. Ütkän könnärdä bulğan kebek gaz nizaqları xasıy bula ala dip söyli Blakey.
Şunlıqtan Germaniä Baltıyq Dingeze töbännän ütäçäk Rusiä gazın turıdan turı Almanyağa totaştıraçaq bäxäsle ütkärgeçne tözü turında Mäskäw belän kileşte. Ämma bu Almanyanıñ kürşese Polşanıñ çittä qaldırıldıq dip açuın çığardı. Qayber illär tabiğıy gaznı nıq suıtıp LNG yäğni sıyıqça gaz xälenä kiterep neft kebek tanker , kimälär belän taşunı uylıy başladı. Şulay itep bu Qatar Aljir kebek dingez belän bäyleneşe bulğan illärneñ turıdan turı gaz bazarına kerüenä yul aça.Blakey qaraşınça Amerika LNGnı in küp satıp alğan il bulaçaq .Yevropa istiğmalçıları AQŞ belän yarışa almıyaçaq , satuçı il quyğan şartlarnı qabul itergä tieş bulaçaq. Başqa ber mömkinçelek isä atom energiäse Çernobıl bälä qazasınnan soñ Yevropada atom energiäse külägädä qaldırılığan ide. Germaniä kebek illär bu energiädän aqırınlap vaz kiçä, eraktorların yaba başlağan die. Ämma bu könnärdä Germaniädä atom energiäse yañadan köntärtibenä mende. Finländiä älege köndä Dönyanıñ in zur atom reaktorın tözi. Anda cämäğätçelek Rusiä energiäsennän bağlı buludan qotılırğa teli , reaktornıñ tözelüen yaqlıy.Ämma Yevropanıñ başqa illärendä xalıq atom energiäsenä närsä äyter mikän.? Berlekneñ energie komissarı Piebalgs ägär dä Yevropa tışqı dönyadan bäyle bulırğa telämi ikän energiäne ekonomiälärgä yaña energiä çığanaqları täräqi itergä tieş dip söyli färidä xämit


text: Rusiä Prezidentı Vladimir Putin 3 sägättän artıq däwam itkän matbuğat oçraşuın ütkärde. Anda Rusiä häm çit illärdän meñnnnän artıq jurnalist qatnaştı, barlığı 69 soraw birelde. Rusiä Prezidentı Rusiäneñ eçke häm tışqı säyäsäte, Rusiä yagulığın kürşelär cire aşa quyu qıyınlıqları, Anna Politkvoskaya häm Aleksandr Litivenko ülemnären tikşerü, Rusiä säyäsi firqäläreneñ üseşe häm korrupsiä belän köräş turındağı sorawlarğa cawap birde. Ayırm alğanda, Putin Quşma Ştatlarnıñ raketlardan saqlanu sistemasın Yevropa illärendä urnaştıru plannarına, Rusiäneñ cawabı tağı da näticäleräk bulaçaq, dip belderde.


text:
Oyışmanıñ Qaçaqlar yuğarı komissionerı Ruud Lubbers bügen Qabulda çığış yasap, inde yardäm törkemnäre oyıştırıldı, häm AQŞ xärbi höcüm başlağan oçraqta qaçıp kitärgä mömkin keşelärgä qayber kiräk-yaraqlar äzerläde dide.
Lubbers jurnalistlarğa bezneñ agentlıq Ğiraqnıñ kürşeläre bulğan İran häm Törkiädäge yardäm oyışmaları belän eşläsä dä, başqa däwlätlärneñ häm oyışmalarnıñ kübräk yardäm itüe zarur dip äytte.
Lubbers Agentlıq Törkiäneñ häm İrannıñ Qızıl Yarımay oyışmaları belän tığız xezmättäşlek itäçäk dide
Qabulda ul äfğän qaçaqların öylärenä qaytaru eşe turında söyläşülär alıp bara.


text:
Aşğabad häm Taşkent arasındağı qarşılıqlar: Törkmänstan üzbäk ilçesen quwıp çığardı
Quşma Ştatlar üz watandaşlarına, ägär dä alar yaqın aralarda Törkmänstanğa barırğa cıyına ikän, şul säfärneñ kiräklegen yañadan ber küzdän kiçerüne kiñäş itä. Bu üzenä kürä ber kisätü dä bulıp tora, häm moña, uzğan ayda törkmän prezidentı Niyazovqa höcüm yasaw häm şunnan soñ kürelgän iminlek çaraları säbäp bulıp tora. Qurqınıç ber amerikan watandaşlarına ğına yanamıy, şuşı könnärdä genä Törkmänstan, Aşğabadtağı üzbäk ilçesen persona non grata dip iğlan itte, häm anı ildän quwıp çığardı.
Audio, Qorbanbibi Atacanova
Şulay itep, Törkmänstannıñ baş prokurorı Qorbanbibi xanım süzlärenä qarağanda, Şihmoradov Törkmänstanğa yäşeren räweştä üzbäk yağınnan kergän, häm il eçendäge oppozitsiäneñ tağın berniçä wäkile, ayırım alğanda İqlimov, Cumayıv häm başqalar belän bergä ul, törkmän xalqınıñ yörägen, böyek citäkçe Saparmorad Törkmänbaşınıñ ğömeren urlarğa tırışqan. Üzbäkstannıñ tışqı eşlär ministrlığı, räsmi Taşkentnıñ Aşğabadtağı höcümgä az ğına da qatnaşı buluwın kire qaqtı, ministr Ğäbdelğäziz Kämilov, şaqtıy waqıt törkmän tışqı eşlär ministrı bulğan Şihmoradovnıñ üzbäk dusları küp bula ala, läkin Üzbäkstan xökümäteneñ moña bernindi dä qatnaşı yuq, ul Şihmoradovqa Törkmänstanğa kerüdä bulışmadı dip belderde.
Audio, Ğäbdeläziz Kämilov
Üzbäkstannıñ üzendäge oppozitsiä wäkilläre isä ministr Kämilovnıñ şuşı belderüwenä şiklänep qarıy, häm, ike ildä dä - Törkmänstanda da, Üzbäkstanda da avtoritar xakimiat bulu säbäple, çınbarlıqta nilär buluwın beläse bik awır dip isäpli. Üzbäkstannıñ Erk demokratik partiäsennän Atanazar Ğäripov.
Audio, Atanazar Ğäripov
Ägär dä Üzbäkstannıñ moña berär törle qatnaşı bar ikän, monıñ nindi räweştä eşlänüwe, andağı anti-demokratik xakimiatneñ, idarä itüneñ ber cimeşe bulıp tora dip isäpli üzbäk oppozitsiäse wäkile. Törkmänstan xakimiateneñ Aşğabadtağı üzbäk ilçesen quwıp çığaruwı ike il arasındağı kiyerenkelekne şaqtıy arttırdı, qayber xäbärlärdä xätta, ike yaq ta çik buyına östämä ğäskärlär tuplıy dielä. Läkin soñğı mäğlümatqa qarağanda, andağı wäzğiat älegä tınıç bulıp qala birä.
Kärim Kamal, Praga


text:
Yekaterinburda tatar deputatları kiñäşmäse uzdı
Mäğlüm bulğança, ağımdağı közdä Sverdlovski ölkä Dumasına bulıp uzğan saylawlardan soñ, ölkädäge tatar deputatları sanı arttı. Bügenge köndä Sverdlovski ölkäse Zakonnar Cıyılışında dürt, Yekaterinburg şähär Dumasında biş tatar deputatı eşli.
Elegräk tarixta kürelmägän bu xäl ölkädä yäşäwçe tatar xalqınıñ milli mänfägat'lären qayğırtunı entuziazm däräcäsennän xakimiät däräcäsenä kütärep bulır digän uylar tudıra. Älege mömkinçelekne faydalana başlaw niäte belän, Yekaterinburg şähärendä eşläp kilgän Milli media-xoldingnı ğämälgä quyuçı tatar yegetläre, bügenge köndä ölkä Zakonnar Cıyılışı deputatları bulıp saylanğan Rinat Sadriev häm Al'bert Abzalov, barlıq tatar deputatların cıyıp, utırış uzdıru başlanğıçı belän çıqtılar.
Bu könnärdä Yekaterinburg şähäreneñ xalıq telenä “Aq yort” (“Belıy dom”) dip kergän xökümät yortı binasında Sverdlovski ölkä häm Yekaterinburg şähär dumasına saylanğan tatar deputatları kiñäşmäse bulıp uzdı.
Ölkä Duması räise urınbasarı Nail äfände Şäymärdanov, kiñäşmä başlanır aldınnan, bu yortta deputatlarnıñ milli bilge buyınça cıyıluınıñ tarixta berençe tapqır buluın iskärtep ütte. Bez berkemne dä milläte buyınça ayırırğa tieş tügel, digänräk fiker dä yañğıradı.
Ämma deputat Rinat Sadriev, xalıq ışanıp saylağan tatar deputatlarınıñ qayber milli mäs’älälärne xäl itärgä cıyılışuında bernindi yaraqsız xäl kürmäwen äytte. Bigräk tä bügen bezneñ bergäläp xäl itäse mäs'älälär küp, dide ul.
Kiñäşmä waqıtında Sverdlovski ölkäse tatarlarınıñ milli tormışındağı aktual' mäs’älälärne xäl itü yulları turında söyläşü alıp barıldı. Şulay uq 1-2 dekaberdä Yekaterinburg şähärendä bulıp uzaçaq “”Berdäm Rossiä” säyäsi partiäse syezdında qatnaşu öçen Tatarstan respublikasınnan zur däräcäle delegatsiä kilüe uñayınnan uzdırılaçaq waqiğalar turında fiker alışu buldı.
Bügenge köndä küp tatarlarnı borçığan mäs'älä – “Tatarstan-Yaña ğasır” sputnik televideniese tapşırularınıñ Yekaterinburg teleekrannarınnan yuqqa çığuı. Tabış artınnan quuçı kabel' televideniese çeltärläre başlıqları, TNV signalın tamaşaçığa citkerü öçen xalıqtan cıyğan aqçağa ğına riza bulmıyça, monıñ öçen bezgä xökümät yäisä Tatarstan aqça tüläsen digän süz belän, 100 meñgä yaqın tatar xalqı yäşägän ölkä üzägendä TNV signalın birüne tuqtattılar. Yekaterinburg şähär Duması deputatları, bu mäs’äläne inde öyränülären äytep, bernindi byudjettan da eşquarlar ixtıäcın qaplaw öçen aqça birü mömkin tügellegen belderdelär. Ämma deputat Nail Şäymärdänov bu eştä şähär xakimiäte säyäsäte belän kileşmäwen äytte. Anıñ fikerençä, xakimiät kabel' televideniese citäkçelärenä berär yoğıntı yasıy alır ide. Ä deputat Sadriev fikerençä, bu mäs’äläne çişüneñ başqa yulların ezlärgä kiräk.
Ölkä televideniese üz tapşıruların retranslyatorlar aşa böten ölkägä tarata. Texnik yaqtan andıy mömkinçelekne dä öyränep, bälki Tatarstan signalın retranslyatorlar arqılı efirğa çığarıp bulır? Ul waqıtta barlıq tatar awıllarında yäşäwçelär dä Tatarstan tapşıyruların klublarda yäisä mäktäplärdä genä tügel, öylärendä qarıy alır ide.
Kiñäşmä waqıtında moña qädär kübräk iğänäçelär qaplıy torğan Ölkä Sabantuyı çığımnarın byudjet tarafınnan finanslaw mömkinçelekläre, Sverdlovski ölkäsendä Federal' sabantuy uzdırıp qaraw täqdime turında fiker alışu bulıp uzdı. Şulay uq küp sanlı tatar milli oyışmalarınıñ tarqawlığı, berläşep eşli almawı da deputatlarnı borçıy bulıp çıqtı.
Deputatlar barlıq borçığan mäs’älälärne urtağa salıp söyläştelär. “Berdäm Rossiä” syezdı könnärendä Yekaterinburgka Tatarstan respublikası prezidentı Mintimer Şäymiev häm başqa däräcäle qunaqlar kilü uñayınnan, yaqın kiläçäktä Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil Bikbov qatnaşında tağın ber kiñäşmä cıyarğa süz quyışıp taralıştılar.
Fäviä Safiullina,Yekaterinburg


text:
Neşet Çelebi - Cerrahpaşa
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Cerrahpaşa
Etiketler : Neşet Çelebi - Cerrahpaşa türkü indir, Neşet Çelebi - Cerrahpaşa türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Cerrahpaşa mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Cerrahpaşa türküsü, Cerrahpaşa sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Cerrahpaşa bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Akşam Oldu Kırat
Neşet Çelebi - Pencereden Bakan
Neşet Çelebi - Yol Üstüne Oturdum
Neşet Çelebi - Harmana Serdiler
Neşet Çelebi - Esme Deli Rüzgar
Neşet Çelebi - Cananısın Canısın
Neşet Çelebi - Yorma Beni Dünya


text: Qazaxstan başqalasında cıyılğan Azerbaycan, Gruziä, Üzbäkstan häm Ukraina saqlanu ministrları, Bäysez Däwlätlär Berdämlegendä, çeçen suğışçıları tarafınnan qullanılğan "cir-hawa" raketaların satunı çikläw turındağı täqdimgä riza bulmadı. Berdämlekneñ 12 äğza däwlätläreneñ saqlanu ministrları kiçä Astanada üz utırışların başladı. Cıyınğa üz wäkilen cibärmägän Törkmänstan da, Rusiädän kilgän bu täqdimne xuplamawı turında belderde. Çeçnyada federal köçlärneñ boralaqların bärep töşerer öçen qullanılğan İgla häm Strela isemle raketlarnı satunı çikläwne-Rusiä täqdim itte.


text:
Omski ölkä Sabantuyına niçä keşe barır?
Omskida ölkä külämendä ölkännär öçen ike yılğa ber märtäbä ütkärelä torğan “Tatar cırı” bäygese bıyıl 16 iyün könne bulaçaq. Döres, cır konkursları yıl sayın, çiratlaşıp oyıştırılıp tora, – ber yılnı balalar, ikençesendä ölkännär öçen. 2002 yılda balalar öçen berençe märtäbä oyıştırılğan bäygedä qatnaşqan cırçılarnıñ qayberläre xäzer inde törle üzeşçän sänğät kollektivlarında şöğellänälär, cır bäygelärendä dä qatnaşa başladılar. Şulay itep, tatar cırın başqaruçılar sanı yıldan-yıl artıp tora. “Umırzaya” ansambleneñ alıştırğısız bayançısı Nägim Möxämädullin süzlärençä, 90 yıllar başında 5-6 cırçı belän genä dä konkurslar ütkärgän çaqlar bulğan. Ä bıyılğı konkursnıñ Omskida yal könne ütkän berençe turında 38 keşedän torğan “Umırzaya” ansamble, 17 yalğız häm 4 parlı cırçılar qatnaştı. Jyuri – tatar moñına bäyä birüçe ölkä Mädäniät ministrlığı belgeçläre, ikençe turda köç sınap qararğa öç yalğız başqaruçını, ber duetnı häm ansambl'ne layıq dip taptılar.
Ällä sostavında ber genä tatar, ul da bulsa tel belgeçe bulğan jyuri äğzaları bik taläpçän buldılar, ällä tawışlar naçar çıqtı – ömetle, xätta qayber başqa konkurslarda uñışqa ireşkän cırçılarım da töşep qaldı, di “Umırzaya” kollektivı citäkçese Ğafiä Aleeva.
Citäkçe dä, käyefläre qırılğan cırçılar da xäzer aptıraşta. Eş närsädä soñ? Eş şunda ki, bäygeneñ ikençe turın häm yomğaqlaw öleşen, ölkä üzägennän 500-gä yaqın çaqrım yıraqlıqta urnaşqan Tevriz rayonında ütkärü küzdä totıla. Ä inde ikençe könne, yäğni 17 iyündä, älege rayonnıñ Utızı awılında ölkä Sabantuyı bulaçaq. Sabantuynıñ töp oyıştıruçısı – Duslıq yortı häm anıñ direktorı Natal'ya Stepanova tarafınnan ölkä üzägennän bäyrämgä 25 kenä keşe bara ala dip qatı çikläw quyıldı. Çönki ber-ber artlı ütäçäk konkursqa häm saban tuyına barıp qaytu öçen öç kön waqıt kiräk bulaçaq häm direktor xanım süzlärençä, şunnan artıq keşene urnaştırırğa da, aşatırğa da mömkinlek yuq, kollektivnı alıp baruçı avtobus ta 25 kenä keşene sıydıra ala ikän.
Omski ölkäseneñ Tara, Ust'-İşem, Tevriz, Kolosovqa, Bol'şereç'ye rayonnarında da bu könnärdä tatar cırı bäygesenä häm Sabantuyğa äzerlek bara.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Ruslan Xasbulatovnıñ Çeçnä belän bäyläneşle soraularğa cavapları.
Russiä Yuğarı Sovetınıñ elekke räise Ruslan Xasbulatov 1993-nçe ylda prezident Boris Yeltsinneñ parlamentnı taratu tırışlığına qarşı çıqqan ide. Armiä Yeltsinneñ qararı belän parlamentnı taratqannan soñ, Xasbulatov vaqıtlıça qulğa alınğan, qısqa vaqıttan soñ amnistiädän faydalanıp irekkä çığarılğan ide. Xasbulatov Kremlneñ Çeçnä säyäsätenä qarşılıq kürsätep kilde häm problemanı xäl qılu eşendä xalıqara cämağätçelek qatnaşırğa tieş digän pozitsiädä tora. Russiä Fännär Akademiäseneñ dä ağzası bulğan Xasbulatov, Azatlıq Radiosınnıñ 50 yıllığı uñayınan ütkärelgän tantanalarda qatnaştı. Radiobıznıñ xäbärçese Kremlneñ Çeçnädäge soñğı inisiativaları turında anıñ belän ängämäläşte.
Audio
Xasbulatov dävam itep tağı bolay dide. Minem qaraşımça amnistiäneñ ike säbäbe bar. Berençe maqsät federal köçlärneñ xalıqara cinaytlär mäxkämäse tarafınan xökemgä tartıluın buldırmau. Russiä ofitserları mondıy täräqqiättän qurqalar. Ber kem dä federal köçlärneñ aktivlığı turında söylämi. Härkem Çeçen köräşçelärenä barmaq töbäp kürsätä. Federal köçlär turında läm ber süz dä äytelmi. İkençe maqsät çeçennär arasındağı agentlarnı küz aldında tota. Alar köräşçelär kebek xäräkät itsälär dä, asılda Russiä yäşeren xezmäteneñ agentları. Şul säbäple, amnistiäneñ Çeçnö respublikasınıñ da, çeçen xalqınıñ kiläçäge öçen dä ber nindi dä ähämiäte yuq.
Amnistiä turındağı debatlardan elek, Kreml Çeçnädä referndum oyıştırdı häm xalıqnıñ 98 protsentı Çeçnäneñ Rusisä federatsisäendä qaluın yaqladı dip iğlan itte. Berniçä aydan soñ Kreml Çeçnädä prezident saylauları ütkäräçäk. Bolar Mäskävneñ centekläp äzerlägän strategiäseneñ çağılışı bulıp toramı ? Şulay bulsa bu strategiäne niçek añlatır idegez?
Audio
Xasbulatovnıñ fikerençä, köräşçelären tügel, ä çeçnä xalqına qarşı köç qullanıp Çeçnäne buysınndırıp bula. Här närsä xalıq ixtiyarın, anıñ cimeçle elementlarn , ruxın häm mädäni qimmätlären cimerüne küz aldında totqan planğa kürä eşlänä. Monıñ zamança dönyanıñ humanitar qimmätläre belän bäyläneşe yuq.
Qayberävlärneñ fikerençä, Kreml Mäskävyaqlı Çeçnä administratsiäsenä zur xakimiät birep , çeçennärneñ üzaralarında vatandaşlar suğışı çığaru yağın qarıy. Monıñ belän kileşäsezme?
Audio
Ike ay elek Yevropa Şurası Parlamentar Asambleye Çeçnä öçen xalıqara suğış cinayätläre tribunalın buldıru ideasın yaqlağan rezolutsiä qabul itte . Sez monı yaqlıysızmı ?
Audio
Sez Ruslan Xasbulatovnıñ radiobız xäbärçesenä birgän ängämäsennän üzeklär tıñladığız.
Färit İdelle, Praga