text:
Ózbekstan Respupublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoevtiń basshılıǵında 26-aprel kúni «Abat awıl» baǵdarlamasın ámelge asırıwdı nátiyjeli shólkemlestiriwge baylanıslı máselelerge hám bul baǵdarda eń áhmiyetli wazıypalarǵa baǵıshlanǵan videoselektor májilisi ótkerildi.
Májiliske Bas ministr, onıń orınbasarları, ministrlikler menen vedomstvolardıń juwapker adamları, Qaraqalpaqstan Respublikası basshıları, wálayatlardıń hákimleri qatnastı. Tiykarǵı itibar «Abat awıl» baǵdarlamasınıń ámelge asırılıwına baylanıslı máselelerge qaratılıp, keleshektegi wazıypalar belgilep alındı.
Atap ótilgenindey, ótken jıllar dawamında elimizdiń barlıq aymaqlarında keń kólemli dóretiwshilik jumısları alıp barıldı. Biraq alıs awıllarda jasap atırǵan ápiwayı adamlardıń jasaw sharayatın jaqsılawǵa jetkilikli itibar qaratılmadı. Bunday jaǵday usı aymaqlarda xalıqtıń narazılıǵına sebep bolıp kiyatırǵan edi.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoevtiń baslaması menen bunday qatnas jasawǵa shek qoyılıp, xalıqtıń jasaw sharayatın bunnan bılay da jaqsılaw boyınsha anıq hám maqsetli sistema jaratıldı. Mámleketimiz basshısınıń 2018-jıl 29-marttaǵı «Abat awıl baǵdarlaması haqqında»ǵı pármanına muwapıq, bıyıl hár bir rayonda 2 awılda, keyingi jıldan baslap bolsa hár jılı hár bir rayonda 3 awılda keń kólemli qurılıs-abadanlastırıw jumısları ámelge asırıladı.
«Abat awıl» baǵdarlamasınıń ámelge asırılıwın muwapıqlastırıw boyınsha Respublikalıq komissiya hám onıń aymaqlıq shtabları tárepinen bıyıl abat etiletuǵın 368 awıl dizimge alınıp, tastıyıqlandı.
– Sońǵı 25 jıl dawamında úlgi joybarda turaq jay qurıwdı esapqa almaǵanda, awıldıń sırtqı kórinisin jaqsılaw hám abadanlastırıw boyınsha birde-bir ámeliy jumıs islenbegen, bul ushın qarjı qárejetleri ajıratılmaǵan, – dedi mámleketimiz basshısı. – Kópshilik awıllarda kósheler, sociallıq sala obektleri, ishimlik suw, elektr támiynatı sıyaqlı áhmiyetli tarawlar jıllar dawamında qarawsız hám itibarsız qalıwı aqıbetinde tómen awhalǵa kelip qalǵan.
Prezidentimiz xalıqtıń turaq jay hám imaratlardı zamanagóy normalarǵa ámel etpegen halda, tártipsiz jáne óz bildiginshe qurıp alıwı da ápiwayı jaǵdayǵa aylanǵanına itibar qarattı.
Atap ótilgenindey, awıl xalqı «bizge usı da bola beredi», degen pikirge kónligip, óziniń kóshesin, turaq jayın hám háwlisin abat etiwge ulıwma itibar bermey qoyǵan.
Sonı esapqa alıp, bıyıl Jizzaq wálayatı Doslıq rayonındaǵı turaq jaylar menen infrastruktura obektleri sıqılsız jaǵdayǵa kelip qalǵan Manas awılında abadanlastırıw boyınsha keń kólemli jumıslar ámelge asırıldı. Nátiyjede tek ǵana 1,5 ayda bul awıl pútkkilley zamanagóy kóriniske iye boldı. Eń áhmiyetlisi, awıl xalqınıń keypiyatı, turmıs dárejesi, dúnyatanıwı hám ómirge kózqarası ózgerip, olarda erteńgi kúnge bekkem isenim payda boldı.
Sırdárya wálayatı Xovos rayonındaǵı Xovosabad awılı da abat etilip, háwes etse arzıytuǵın aymaqqa aylandırıldı.
– Manas biz ushın sonday tájiriybe mektebi boladı, eger awıllardı zamanagóy orınǵa aylandırıwdı, sociallıq-ekonomikalıq ortalıqtı jaqsılawdı, adamlardıń keypiyatın unamlı tárepke keskin ózgertiwdi aldımızǵa maqset etip, izbe-iz háreket etsek, oǵan erisiw múmkin ekenine adamlardı isendire aldıq, ózimizde de bekkkem isenim arttı, – dedi Shavkat Mirziyoev.
«Abat awıl» baǵdarlamasın orınlaw ushın zárúr bolatuǵın qarjı resurslarınıń 80 procenti mámleketlik byudjet, mámleketlik kárxanalardıń qarjıları hám olarǵa tartılatuǵın shet el kreditleriniń esabınan támiyinlenedi. Qalǵan 20 procenti isbilermenlerdiń ózlerine tiyisli bazar infrastrukturası obektlerine jumsalatuǵın qarjıları hám bank kreditleri bolıp tabıladı.
Májiliste bul baǵdarda barlıq resurslardı hám qarjılardı iske qosıw zárúrligi atap ótildi.
– Sıqılsız hám bereketi joq jerde jasap atırǵan xalıqtıń keypiyatı da, keleshekke umtılıwı da bolmaydı, – dedi Prezidentimiz. – Eger biz awıllardı abat etsek, ol jerdegi xalıqtıń keypiyatı ózgeredi, óziniń turmısın jáne de jaqsılawǵa umtılıs payda boladı, awıllardıń ekonomikası artadı. Bulardıń bári Watanımızdıń abadanlıǵı hám ekonomikalıq jaqtan rawajlanıwı ushın jáne bir áhmiyetli túrtki boladı.
Májiliste mámleketimiz basshısı bıyıl «Abat awıl» baǵdarlaması tiykarında ámelge asırılıwı zárúr bolǵan eń áhmiyetli wazıypalarǵa ayrıqsha toqtap ótti.
Bıyıl 127 mıń turaq jaydı ońlaw hám átirapın abadanlastırıw, 1 mıń 900 kilometr ishimlik suwı tarmaǵı, 850 sociallıq taraw hám 2 mıń 400 bazar infrastrukturası obektlerin qurıw jáne iri ońlaw, derlik 2 mıń kilometr elektr hám 263 kilometr gaz tarmaqların, 440 kilometr jollardı iri ońlaw, 470 zamanagóy avtobus satıp alıw, 330 dan aslam bándirgi qurıw hám jańa qatnaw baǵdarların ashıw rejelestirilgen. Bul maqsetler ushın 3 trillion 447 milliard sum qarjı ózlestiriledi.
Ótken dáwirde qurılıs-abadanlastırıw jumısları ushın 292 milliard sum qarjı qaratılıp, sonnan 87 milliard sumı tikkeley jergilikli byudjettiń esabınan ajıratıldı.
Sonıń menen birge, Tashkent, Sırdárya wálayatları hám Tashkent qalasında ajıratılǵan qarjılar jetkilikli emes. Ayırım aymaqlardıń hákimleri bul máselege ekinshi dárejeli jumıs sıpatında qarap atırǵanı kózge taslanbaqta.
Májiliste mámleketimiz basshısı qurılıs jumısların qarjılandırıw óz waqtında ámelge asırılmay atırǵanın, usı waqıtqa shekem tek ǵana 6 awıl boyınsha bas reje islep shıǵılǵanın, 81 awılda abadanlastırıw jumısları baslanbaǵanın atap ótti. Atap aytqanda, Qaraqalpaqstan Respublikası, Jizzaq, Sırdárya, Qashqadárya, Buxara, Namangan hám Samarqand wálayatlarında awıllardı abat etiw máselesine jetkilikli itibar berilmey atırǵanına toqtap ótip, bul jumıslardı jedellestiriw boyınsha juwapker adamlarǵa zárúr tapsırmalar berdi.
Kóp kvartiralı turaq jaylardıń ulıwma paydalanıw bólimlerin ońlaw, turmıslıq infrastruktura obektlerin ornalastırıw, qorshaǵan ortalıqtı tártipke keltiriw boyınsha úlgi talaplardı islep shıǵıp, jumıstı sol tiykarda shólkemlestiriw, barlıq aymaqlardaǵı qurılıslarǵa arzan hám sapalı materiallardı óz waqtında jetkerip beriw boyınsha da wazıypalar belgilendi.
Májiliste aymaqlardaǵı 336 awıllıq balalar baqshası, 318 mektep, 109 shańaraqlıq poliklinika, 79 máhálle orayı hám basqa da obektlerdiń texnikalıq jaǵdayın úyreniw, imaratlardıń sırtqı hám ishki bólegin zamanagóy talaplar tiykarında ońlaw, úskenelew, átirapın abadanlastırıw jumısların shólkemlestiriw boyınsha tapsırmalar berildi.
Jergilikli hákimliklerge awıllarda turmıslıq xızmet komplekslerin qurıw ushın zárúr jer maydanları hám bos turǵan imaratlar ajıratılıwın támiyinlew, awılǵa sanaattı alıp kiriw arqalı ıqsham hám zamanagóy jańa jumıs orınların jaratıw tapsırıldı.
Mámleketimiz basshısı abat etiletuǵın 368 awıl xalqınıń qıytaq jerlerine dáramatlı eginler egiliwin támiyinlew, kishi ıssıxanalardıń qurılısına ámeliy járdem beriw boyınsha juwapker adamlarǵa anıq wazıypalar tapsırdı.
Eń áhmiyetli máselelerden biri awıl xalqınıń ruwxıy dúnyasın bayıtıw hám huqıqıy mádeniyatın bunnan bılay da arttırıw esaplanadı. Prezidentimiz bul baǵdarda Manas awılında ámelge asırılıp atırǵan jumıslardı mısal etip keltirdi. Awıllarǵa ádillik, huqıq qorǵaw, mádeniyat, sport, bilimlendiriw, densawlıqtı saqlaw hám basqa da tarawlardıń wákilleri turaqlı túrde barıp, xalıqtıń huqıqıy, medicinalıq mádeniyatın, bilim dárejesin hám ruwxıylıǵın arttırıw boyınsha túrli ushırasıwlar, sáwbetlesiwler ótkerip barıwı zárúrligi atap ótildi.
Májiliste «Abat awıl» baǵdarlamasın ámelge asırıw boyınsha júzege kelgen kemshilikler hám olardı saplastırıwǵa qaratılǵan jumıslardı shólkemlestiriw baǵdarında kórilip atırǵan ilajlar boyınsha juwapker adamlardıń esapları tıńlandı.
Kórilgen máseleler boyınsha anıq wazıypalar hám zárúr ilajlar belgilendi.
ÓzA
28.04.2018, 15:52 | 131 ma'rte ko'rildi


c: text/html

text:
Qaraqalpaqstan Respublikası Ózbekistannıń arqa-batıs bóliminde, Ámiwdáryanıń tómengi jaǵında, Aral teńiziniń túslik jaǵalarında jaylasqan. Respublika túslik-batıs tárepten Qaraqum shóline tutasqan. Onıń arqa-batısında Ústirt tegisligi, arqa-shıǵıs tárepinde bolsa Qızılqum shóli bar. Aral teńiziniń túslik aymaǵı qaraqalpaq jerinde jaylasqan. Qaraqalpaqstannıń ulıwma jer maydanı 166,6 mıń kvadrat kilometrden ibarat bolıp, ol aymaǵınıń úlkenligi jaǵınan Ózbekstan Respublikası wálayatları arasında birinshi orında turadı. Xorezm, Nawayı hám Buxara wálayatları menen shegaralas.
Respublikanıń hákimshilik-aymaqlıq dúzilisi 15 rayon hám 1 qaladan ibarat. Bular - Ámiwdárya, Beruniy, Qaraózek, Kegeyli, Qońırat, Qanlıkól, Moynaq, Nókis, Taxtakópir, Tórtkúl, Xojeli, Taqıyatas, Shımbay, Shomanay, Ellikqala rayonları menen Nókis qalası.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
MİLLET BAYRAĞIBIZ, TAMĞABIZ emda ORAYDABIZ
Colubuz bizni tüzleden tawlağa, Teyriden Allahha keltirgendi. Ol bizni tarihibizdi, qadarıbızdı. Millet Bayraq, Tamğa, Orayda halqnı cazıwun körgüztgen belgiledile. Bu simvollanı men halqıbız reabilitatsiyası üçün örge qobhan 1990-çı cıllada caraşdırğanma, artharaqda milletibizni «Camağat» atlı demokrat orğanizatsiyası alanı qabıl etgen edi.
Em alğa açıq etib qoyarğa izlegenim: Bayraqnı, Tamğanı caraşdırğan, qabıl etgen sağatda da, «Qaraçay», «Malqar» deb, ekige bölünñen halqıbıznı birligin esde tuthanbız. Millet Oraydabıznı sözlerin cazğan sağatda, eki türlü etgenme: Malqar canı razı bolsa, «As-Alan» («Qaraçay-Malqar») atlı variantı qallıqdı, alay bolmasa – quru «Qaraçay» atlı variantı soğulluqdu, cırlannıqdı. Birin Qaraçayğa, birin da Qaraçay-Malqarğa coralab, eki türlüsü bla da bolluqdu hayırlanırğa.
Bayrağıbıznı keñi, uzunu duniyada cürügen standart ölçeledile. Bayraq üç teñ kesekge üleşinedi. Baş canında boyaw – köm-kökdü – çeksiz çuwaq Köknü belgisi; biz Teyri adamı, Teyri halqı, Türq halqı bolğanıbızğa şağatlıq etedi. Ekinçi kesegi – cap-caşil betlidi; büğün biz islam musliman halq bolğanıbıznı belgisidi. Teyriden Allahha keltirgendi colubuz. Caşil boyawda, caşil nürde uçub barğan çımmaq-aq qanatlı – Miñi Tawubuz – Kavqaz curtubuznu, miyiklikni, tazalıqnı belgisidi. Bayraqnı em tübünde boyaw – qızıldı. Bu curtnu cawladan saqlay, halqnı tögülgen qanını belgisidi.
Bayrağıbızda bolğan boyawla-mağanala saqlanadıla Tamğabızda da. Cañız, Kökden Cerge-Curtha sozulğan Aynı quçağındadı Miñi Taw cetimüyüş culduzu bla başında. Aq bars çekni saqlaydı. Aq bars (qar bars) Alan qralıbızdan kelgen belgidi. Ay bla culduz islam dinni belgisidi. Culduznu cetimüyüş bolğanı – «cetini»- taşa, turu da köb mağanası bolğanından çığadı. Tamğa üç boyawlu qurşownu içindedi.
Teatr taqqıçdan başlanadı deydile, halq a – bayraqdan. Duniyanı başında bayrağı, tamğası, oraydası bolmağan halq barmıdı? Coqdu. «Börü atarıq – börkünden» deydile. Bayraq – ol halqnı börküdü. Adamnı (manqurt bolmay, adam ese ol) atı, tuqumu bolmay madar bolmağança, Halqnı da (sürüw bolmay, halq ese ol) Bayrağı, Tamğası, Oraydası bolmay amal coqdu. Bizni halq ömürleni uzağına qral bola, qrallıq cürüte kelgenine şağatlıq etgen – Flag, Gerb, Gimn sözle bizni tilibizde bardıla – Bayraq, Tamğa, Orayda. Ömürleni uzağına ol simvolla türlene kelgendile. Barın da esge ala, caraşdırğanma bu sıylı millet belgileni. 1990-çı cıllada «Camağat» qabıl etgen Bayraqnı, Tamğanı, Oraydanı halqıbız örge tutar deb, umut eteme.
Milletlearası Türq Aqademiyanı emda Qaraçay-Çerkes qral universitetni sıylı doqtoru, Qaraçay-Çerkes cumhuriyetni halq şayırı, «As-Alan» derginHalqıbıznı millet oraydası-marşı-gimni AS-ALAN Beş Taw Eli – qoşulğan cer nür bla kar – Bashan, Çegem, Holam, Bızıñı, Malqar; Beştaw canı, Arhız, Mahar, Teberdi...
Cer cannetin ullu Allah bizge berdi, Miñi Tawnu Senñe tıyınşlı kördü, Oy Qaraçay-Malqar halqı – As-Alan!
Teyri adamı, Teyri halqı, as-salam!
Qara tanığan bilim halqı, orayda!
Ne zalimni allında da bügülmey, Qara kün da erkinlikden tüñülmey, Taş başında caşaw ete kelgense, Ötgür millet, öhtem millet As-Alan!
Ötgür millet, öhtem millet, as-salam!
Qablan köllü cigit millet, orayda!
Nença kere Künü, Ayı tutulğan, Ança kere celmawuzdan kutulğan, Temirlege, Kurçlağa da katılğan, Oy türq halqı, aq bars halqı, As-Alan!
Türq-musliman Kavqaz halqı, as-salam!
Türq-musliman Kavqaz curtu, orayda!
Üzmegense eçki, arpa urluğun, Cigitlikni, adamlıqnı korluğun, Burun kibik kral kuradıñ-qurduñ, O nart halqı, alan halqı, As-Alan!
O nart halqı, alan halqı, as-salam!
O nart halqı, alan halqı, orayda!
Bardı seni imanıñ da, diniñ da, Ösüb kelgen sarıcilik tölüñ da, Qatılmazla Saña kartlıq, ölüm da, Ömürlege caşarıqsa As-Alan!
Şan Qaraçay-Malqar halqı – As-Alan!
Şam Qaraçay-Malqar curtu – As-Alan!
Büğünüñe, tamblaña da as-salam!
Büğünüñe, tamblaña da orayda!
i baş redaktoru Laypanlanı Bilal
Qaraçaynı millet oraydası-marşı-gimni QARAÇAY Beştaw canı, Arhız, Mahar, Teberdi...
Miyik Curtnu bizge Teyribiz berdi, Miñi Tawnu Senñe tıyınşlı kördü, Culduz halqı, Teyri halqı Qaraçay!
Miñi Tawnu Senñe tıyınşlı kördü, Culduz halqı, Teyri halqı Qaraçay!
Ne zalimni allında da bügülmey, Qara kün da erkinlikden tüñülmey, Taş başında caşaw ete kelgense, Ötgür millet, öhtem millet Qaraçay!
Taş başında caşaw ete kelgense, Ötgür millet, öhtem millet Qaraçay!
Nença kere KÜNÜ, AYI tutulğan, Ança kere celmawuzdan qutulğan, Temirlege, Qurçlağa da qatılğan, Dew halisin körgüztgendi Qaraçay!
Temirlege, Qurçlağa da qatılğan, Dew halisin körgüztgendi Qaraçay!
Üzmegense nartüh, arpa urluğun, Cigitlikni, adamlıqnı qorluğun, Burun kibik qral quradıñ, qurduñ, O nart halqı, alan halqı Qaraçay!
Burun kibik qral quradıñ, qurduñ, O nart halqı, alan halqı Qaraçay!
Bardı seni Allahıñ da, tiliñ da, Ösüb kelgen sarıcilik tölüñ da, Qatılmazla Senñe qartlıq, ölüm da, Ömürlege caşarıqsa Qaraçay!
Qatılmazla Senñe qartlıq, ölüm da, Ömürlege caşarıqsa Qaraçay!


text:
Aqmescitniñ Demir yol rayon mahkemesi üç Qırım faaliniñ memuriy bozuv işiniñ baqılmasını mart 12 künü sabağa qaldırdı. Bunı Qırım.Aqiqatnıñ mühbiri mahkemeden bildire. Faallerni ukrain şairi Taras Şevçenkonıñ hatırasına keçirilgen mitingde yaqalap, protokol tizilgen soñ azat ettiler.
Yaqalanğan faallerniñ adliyecisi Emil Kürbedinov işni ögrenmek içün muracaat etken soñ mahkeme yarınğa qaldırıldı. Mahkemeci Natalya Urjumova muracaatnı qabul etti.
Malüm olğanı kibi, Leonid Kuzmin, Aleksandr Kravçenko ve Vilidar Şukurciyevni politsiya hadimleri yaqaladı, olarnıñ sözlerine köre, sebep – mitingde ukrain timsalleriniñ olmasıdır.
Miting teşkilâtçısı Leonid Kuzminni Rusiye Federatsiyasınıñ memuriy bozuluvlar aqqında Kodeksiniñ 20-maddesi boyunca qabaatlaylar – toplaşuv, miting, numayış, yürüşniñ belgilengen nizamınıñ bozuluvı.


text:
Şığıstanuşı ğalım, tarih ğılımdarınıñ doktorı, professor Äşirbek Momınov şığarmaşılığınıñ auqımı keñ jäne jan-jaqtı. Ol – jalpı jäne otandıq tarih, tarihnama jäne derektemetanu, arab älemi häm Ortalıq jäne Oñtüstik Aziya elderindegi islam tarihı, onıñ qazirgi damuı boyınşa jwmıstardıñ avtorı jäne redaktorı. Ğalımnıñ keybir jwmıstarı şet tilderine audarılğan. Äsirese, islamtanu mäselelerimen aynalısuşı otandıq şığıstanuşılar üşin soñğı jıldar osı saladağı professor Ä.Q.Momınov pen onıñ jolın quğan ğalımdar eñbekteriniñ mañızı zor.
Ä.Momınov şığıstanuşı ğalım retinde ötken ğasırdıñ 1982-1990 jıldardı qalıptastı. Ol Tayau jäne Orta Şığısta, Oñtüstik Aziya men Soltüstik Afrikada wlttararalıq jäne konfessiyaaralıq şielenesterdiñ örşi tüsken, arab älemindegi halıqaralıq jağdaydıñ kerneui ayrıqşa artqan kez bolatın. Egipet, Aljir, Iran, Liviya, Livan jäne basqa elderdegi jağdaylarğa baylanıstı swraqtarğa jauap izdeu Ä. Momınovtıñ onan keyingi zertteulerine äserin tigizdi. Beyini keñ maman bola twra ol bükil şığıstanuğa, äsirese, islamtanu mäselesine köp köñil audardı.
Onıñ şığarmaşılığın «Aqın armanı, qatañ tarihşı, sizdi qamşılap!» degen poetikalıq joldarmen sipattauğa boladı. Onıñ şığıstanuşı-tarihşılıq şeberligi üş faktor boyınşa qalıptastı. Birinşiden, jaqsı bilim aldı. Ekinşiden, zertteu nısanı bolğan şığıstanu men üşinşiden, Ä. Momınovtıñ bükil qızmetine onıñ S. Prozorov sekildi reseylik körnekti islamtanuşı asqan wqıptılıqtı talap etti. Şığıstanuşı tälimgermen qarım-qatınası ıqpal etti. Olardıñ jas zertteuşige bergen bilimi aldımen avtordıñ özine, eñbegine degen talğampazdıq, wstamdılıq, talğağıştıq qasietin boyına siñirdi.
Täuelsizdik alğannan keyin Qazaqstanda äleumettik-ekonomikalıq, qoğamdıq-sayasi jäne ruhani-mädeni qwbılıstardıñ bwrın bolmağan serpini arta tüsti. Osı ürdis körinisteriniñ biri – wlttıq mädeniet pen dinniñ qayta örkendeu üderisterin qarqındatu boldı. Etno-dini qwrılımnıñ aluan türliligi, özgergen jağdaydı paydalanıp qalğısı kelgen ortalıq aziyalıq aymaqtağı ärqilı radikaldı-dini qozğalıstardıñ jandanuı, osı üderisterdi qiındatıp jiberdi. Ärtürli äleumettik ortada beleñ ala bastağan türli ağımdar birkelki bolğan joq. Osılardıñ bäri Qazaqstan jäne Ortalıq Aziyanıñ basqa da respublikalarındağı, keñirek alsaq, aymaqtağı erte jäne ortağasırlıq islamnıñ elimizge jayılu, damu tarihın zertteu qajettigine alıp keldi. Al dini közqarastardı esepke almay, Ortalıq Aziya halıqtarınıñ tarihi-mädeni mwrasınıñ erekşelikterin ayqındau mümkin emes edi.
Söytip birte-birte mwsılman Şığısı elderindegi etno-dini üderisterdi zerdeleudiñ özektiligi arta tüsti. Olar qoğamdıq-sayasi faktorlarmen tığız baylanıstı bolğandıqtan, köbinese osı elder damuınıñ ortaq bağıtı determindegen (negizdegen, anıqtağan) är memlekettiñ erekşelikteri bar ekendigi mälim. Öz kezeginde bolıp jatqan dini üderister äleumettik-sayasi ömirdiñ basqa salalarına da öz äserin tigizdi. Osı elderde islam faktorın esepke almay şeşiletin birde-bir tübegeyli mäsele joq.
Ä. Momınovtıñ islamtanu mäselelerin köterui, Qazaqstanda zerdeludiñ teoriyalıq qana emes, ülken täjiribelik mänge de ie boluına sebepşi boldı. Sonımen qatar eltanu-aymaqtıq mäselesin jahandıq twrğıdan da qarastıru qajettigi ayqındala tüsti. Ä. Momınov qazirgi dini mäseleler statikada (teñ qalıpta) emes, dinamikada (serpinde) qarastırıluı qajet dep sanaydı.
Islamnıñ damu tarihı men onıñ jayıluın zerdeleu ğılımi-tanımdıq qızığuşılıq ta tudıratını kümänsiz. Tarihi qwbılıstardıñ san aluan türde bilinui men sabaqtastığın elemey, olardıñ köptegen qırların adekvattı (barabar) tüsinuge bolmaydı. Dinniñ tarihi ötkenine qızığuşılıqtıñ etno-dini sana-sezimniñ jappay ösimimen de baylanısı bar. Onıñ eñ mañızdı komponentteriniñ (qwramdastığınıñ /qwrauıştığınıñ) biri – halıqtar men olardıñ dininiñ tarihi-mädeni ortalıqtarı turalı közqaras deu kerek. Ä. Momınov şığarmaşılığı bir taqırıp, yağni tarihi zertteu salasımen ğana twyıqtalmay, qazirgi zamannıñ tolğaqtı, zäru problemalarımen ündesui de mañızdı. Onıñ mwsılman qozğalıstarı men ağımdarına, radikaldı islam bağıttarınıñ twrpattamaları, dini men zayırlılıqtıñ araqatınası, dästürli islamnıñ mäni men mañızdı sipattarına jäne basqa da jaqtarına qızığuşılıq tanıtuı da osıdan.
Ä. Momınovtıñ şığarmaşılığı mwrağat derekközderi men olardı tizimdemeleu, Qazaqstannıñ tarihı, mädenieti, sonday-aq dini boyınşa şığıs jäne batıseuropalıq derekközderdi jinau men olardı öñdeuge nazar qoyuımen de köñil audaradı. Söytip qazaqtar jäne Ortalıq Aziyanıñ basqa da halıqtarınıñ ruhani-mädeni mwrasın tolığıraq zertteu, tüsinu jäne qayta wğınudıñ mümkindikterin aşqan derekközderdiñ keşeni qalıptastırıldı. Oğan «Hİİ–HVI ğasırlardağı şığarmalardan üzindiler» (2006); «Arab derekközderindegi Qazaqstan tarihı» (2007); «Disputes on Muslim Authority in Central Asia (20th Century): Critical Editions and Source Studies» «Manuscrits en écriture arabe du Musée regional de Nukus» (République autonome du Karakalpakstan, Ouzbékistan): Founds arabe, person, turkĭ et karakalpak. Roma: Istituto per I’Oriente C.A. Nallino, Mazar Dokuments from Xinjiang and Ferdhana (Facslimile)» attı eñbekteri kuä. Osı dünielerde aymaqqa islamnıñ jayılu üderisi men qalıptasuı, sopılıq ağımnıñ taraluı jäne olardıñ köşpendiler ortasındağı pwtqa tabınu nanımdarımen ärekettestik üderisteri körsetilgen.
Qazaqstan men twtas Ortalıq Aziyadağı islamnıñ damu tarihın qarastıratın birqatar irgeli jwmıstar Ä. Momınov redakciyasımen jarıq kördi. Bwğan «Şaqpaq ata jerastı meşiti men qorımınıñ epigrafikası» (2009); «Qoja Ahmet Yasaui kesenesi. Mavzoley Hodja Ahmeda YAsavi. Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi» (2009); «Nasap name»: «Birinşi-üşinşi kitaptar» (2013) tärizdi ğılımi basılımdardı atauğa boladı.
İrgeli zertteulerdiñ ärtürli bağdarlamaları şeñberinde Ä. Momınov eñbekteri Qazaqstanğa islamnıñ jayılu tarihın ob'ektivti zertteuge; Ortalıq Aziya halıqtarınıñ erte, ortağasırlıq jäne qazirgi mädenietindegi dinniñ röli men onıñ ornın wğınuğa mümkindik berdi. Onıñ ğılımi aynalımğa keñinen kirgizgen jaña materialdarı negizinde halqımızdıñ körşiles jwrttarmen san aluan pişindegi tarihi-mädeni jäne ruhani baylanıstarı meylinşe ädil körsetilgen. Bizdiñ zertteulerimiz körsetkendey, osı baylanıstardıñ alğışarttarı erterek qalıptassa, keybiri orta ğasırlar jäne jaña kezeñ basında qarqındı irge tepken. Onan basqa, köptegen jağdaylarda halıqtıñ barlıq toptarın innovaciyalardıñ (jañartudıñ) qamtımağanın, qoğamdıq qızmettiñ barlıq täsilderi men olardı jüzege asıru türlerin qozğamağanın körsete otırıp, osı mäselelerge qatıstı keybir twjırımdarğa sıni twrğıdan qarauğa boladı. Osılayşa, Qazaqstanğa islamnıñ taraluı bwrınğı dini tüsinikterdi (mısalı, baqsılıqtı) joyğan joq.
Ä. Momınovtıñ dindi tereñirek zertteuine XV–XIX ğğ. Qazaqstan men Ortalıq Aziyanıñ tarihı, mädenieti jäne dini boyınşa jazbaşa jäne auızşa derekközderin zerdeleui sebepşi boldı. Bwl zertteulerde Qazaqstandağı memlekettiliktiñ erteden jaña zamanğa deyingi tarihi damuı jüyeli türde taldandı. Sonıñ arqasında XV–XVİ ğğ. Qazaqstan men Ortalıq Aziyanıñ tarihı boyınşa qwndı narrativtik derekközder aynalımğa engizildi. Sol sebepti de Ortalıq Aziya, Ündistan, Türkiya, Iran jäne t.b. elderine jazılğan arab, parsı jäne türki tildi şığarmalardağı mälimetterdiñ baylığı men sanaluandığı mälim boldı. Alğaş ret parsı, türki tildi narrativtik şığarmalardıñ biobibliografiyalıq şoluları dayındaldı. Sonımen qatar sirek kezdesetin jäne äli de belgisiz, ğılımi aynalımğa endi ğana engizilip jatqan eñbekterdiñ tarihi-derektemetanuşılıq zertteuleri dayındaldı. Olardıñ arasında qazaqtardıñ islamğa deyingi közqarastarı men tanımdarı, islamnıñ enu joldarı jäne sopılıq ağımdardıñ jergilikti halıq arasındağı qızmeti, qojalar men seyitterdiñ röli jaylı qwndı mälimetter bar.
Ä. Momınov Qazaqstannıñ Şığıs jäne Ortalıq Aziya elderimen mädeni jäne dini özara baylanısınıñ tarihın körsetetin qazaq tilindegi arabografiyalıq derekközderdi öñdeu men zerdeleuge de birşama köñil böldi. Osığan baylanıstı, Batıs Qazaqstannıñ jerleu keşenderiniñ arabografiyalıq mätinderiniñ alğaş ret «Şaqpaq ata jerastı meşiti men qorımınıñ epigrafikası» (2009) degen atpen jarıq körui mañızdı oqiğa boldı. Düniejüzilik ğılımda Qazaqstan aumağındağı arab tildi epigrafiyalıq jädigerlerdi zertteuge qatıstı osı künge deyin birden-bir jariyalanım, birde-bir epigrafikanıñ mätini bolğan joq. Epigrafikalıq jädigerlerdi tübegeyli zertteu osınday keşenderdiñ salınu erekşelikterine jañaşa qarauğa mümkindik berip qana qoymay, olardıñ mädeni-tarihi keñistiktegi ornı men rölin anıqtauğa da kömektesedi.
Ä. Momınov memlekettik ğılımi bağdarlamalar şeñberinde Qazaqstan men Ortalıq Aziyağa islamnıñ taraluı men damu tarihın keñ, bölekten jekege, biraq mañızdılığı jağınan kem tüspeytin twrğıdağı türli derekközderdiñ materialdarın aştı. «Halıqtıq» nemese «twrmıstıq» islam zerdelendi. Bwl jayt egemen Qazaqstannıñ mädenieti men ruhanilığın qayta örkendetudiñ mañızdı problemaların zerdeleuge jäne jaña bolaşaq twjırımdamalıq nwsqamalardı dayındauğa mañızdı tirek boldı. «Arab derekközderindegi Qazaqstan tarihı» attı eñbeginiñ şığuı Qazaqstan men Ortalıq Aziya aumağına islamnıñ jayıluı jäne damuınıñ köptegen qırların jete rekonstrukciyalaudı (qayta jañğırtu/qayta qwrudı) mümkin etti. Bwl kitapta Qazaqstan men irgeles jerlerdiñ halıqtarı men taypalarınıñ tarihı jäne mädenieti boyınşa qwndı derekköz bolıp tabılatın İH–Hİİ ğğ. sayahatşılar men geograftar Tamim ibn Bahr, Sallam at-Tardjuman, äl-Djahiz şığarmaları jäne jazbaları jäne olardıñ arabşa mätinderi materialdarınıñ audarması bar. Arabşa şığarmalardıñ basım böliginiñ orıs tiline audarması alğaş ret ğılımi aynalımğa engizildi. Bwl zertteude Hİİ–HVI ğğ. 23 arab tildi avtorlardıñ eñbekterinen alınğan mätin üzindilerine tüsinik berilgen. Olar Qazaqstannıñ ortağasırlıq tarihı men mädenietinen mälimet beredi jäne äskeri-sayasi tarih, halıqaralıq qatınastar, ärtürli konfessiyalardıñ ruhani mädenieti men olardıñ ömir salalarına qatısı barlığın aytqan jön. Sonımen qatar 100-den astam iri ğalım jäne mädeniet qayratkerleriniñ ömiri men jazba mwraları bayandaldı. Qazaqstannıñ Emil, Qayalıq, Qarasman, Zernuq jäne basqa da iri ruhani, mädeni, dini ortalıqtarında bolğan ğılımi ömir zerttelgen.
Ğalımnıñ küşimen bwrın wmıt bolğan jäne tıyım salınğan esimder tarih qaqpasınan jarıqqa şıqtı. Olardıñ Mwhammed payğambardıñ (s.ğ.s) ümbetterine, qazaq qojalarına arnalğan eñbekteriniñ tarihi-ruhani qwndılığı mol. Ä. Momınov öz eñbekterinde qazaqtardıñ auız ädebietine, şejirelik hikayalarına, tarihi-mädeni jäne etnografiyalıq materialdarına ayrıqşa nazar audarğan. Dala eposına engen auızşa tarihnama, fol'klorlıq janrlar eñbekterin jazuda negizgi derekköz boldı. Avtordıñ payımdauınşa halqımızdıñ tarihnamalıq dästüri qoğamdıq ideologiyanıñ qalıptasuı men onıñ damuına äser etkeninde. Ol – wrpaqtan wrpaqqa auızşa berilip kelgen halıqtıñ tarihı, atalarımızdıñ erlik isterin añız ben jır türinde äñgimeleytin jäne özimen ötkeni turalı tarihi aqiqat naqzatınıñ jadı.
1990-jıldar ayağında Qazaqstan jäne Ortalıq Aziyanıñ basqa da respublikalarında dästürli emes islam qozğalıstarı men ağımdarı oqıs jandandı. Olardıñ eñ radikaldıları (batıl ärekettegileri) Täjikstan, Özbekstan jäne Qırğızstandağı oqiğalar kuä bolğanday, öñirdegi qoğamdıq-sayasi jağdaydı twraqsızdandıru qaupin töndirdi. Öñirdegi dästürli emes islam ağımdarı qızmeti küşeyuiniñ izinşe, jergilikti halıq işinde öz ideologiyasın engizuge tırısqan şet memleketterdiñ dini wyımdarı da qızmetin jandandıra bastadı. Olardıñ qızmeti, wlttıq qauipsizdikti qamtamasızdandıru, qoğamdağı etnikaaralıq jäne dinaralıq tatulıqtı nığaytuğa baylanıstı mäselelerdi tıñğılıqtau qajettiligine ayrıqşa nazar audarıldı. Eldegi qoğamdıq-sayasi twraqtılıqtı nığaytu jäne dini birlestikter men wyımdardıñ qızmetine qatıstı birqatar zañdar qabıldandı. Dini ekstremizm men lañkestikpen küres twjırımdaması el basşılığı därejesinde resmi tanılıp qana qoymay, ğılımi zertteulerdi keñeytuge de negiz boldı. 2000 jıldıñ basına jobalanğan birqatar öte mañızdı ğılımi-zertteu bağıttarı osı twjırımdamağa negizdeldi. Osı jağday Ä. Momınovtıñ islamtanu problemaların zertteu ayasın keñeytti.
«Ortalıq Aziya jäne mwsılman Şığısı elderindegi qazirgi islami ağımdar: tarihi tamırları, ideologiyalıq jäne sayasi-qwqıqtıq negizderi» attı jobağa say mwsılman Şığısı elderindegi islami qozğalıstar men ağımdarınıñ payda bolu sebepteri, olardıñ Ortalıq Aziyadağı jayılu ürdisteri, qoğamdağı mañızı, ornı jäne röli, Qazaqstanda jäne twtas öñirdegi qoğamdıq-sayasi jağdayğa äseri mäseleleri zertteuşi nazarında boldı.
Ä. Momınovtıñ qazirgi dini ürdisterdi tereñ zerdeleui Qazaqstannıñ ärtürli öñirlerinde tüzdik zertteulerin jürgizuine türtki boldı. Jinalğan materialdardıñ köpşiligi aynalımğa engizildi. Onıñ eldiñ ärtürli aymaqtarındağı dini jağday turalı jwmıstarı, sonday-aq körşiles ortalıq aziyalıq respublikalarda jürgizilgen ekspediciyalardıñ nätijesi jariyalanğan şığarılımdar payda boldı. 2006 jıldan bastap, mwsılman Şığısı jäne Ortalıq Aziya elderinde de islamnıñ sayasilandıru üderisin tereñirek zertteu bastaldı. Bwl, äueli, säykes şaralar jasap, onı jürgizudi talap etetin eldiñ wlttıq qauipsizdik müddelerin qorğau qajettigi payda bolğan Qazaqstan sayasatı basşılığındağı basımşılıqtardıñ özgeruimen şarttalğan. Bwl şaralar ğılımi äzirlemeler negizinde din salasın retteytin säykes kursqa engizildi. Mwsılman Şığısınıñ qoğamdıq-sayasi ömirindegi dini faktordıñ röli men mañızı Ä. Momınov basşılığımen «Qazaqstan Respublikası wlttıq qauipsizdigi twjırımdaması konteksindegi Ortalıq Aziyadağı sayasi islamnıñ erekşelikteri» atta jobanı, sonday-aq älemniñ ğılımi ortalıqtarı zertteuşilerimen halıqaralıq jobalar äzirleudiñ bastaluına sebepşi boldı:
1) Germaniyamen birlesip Keñestik kezeñde jäne TMD elderinde islamnıñ payda boluı.
2) AQŞ jäne Şveycariyamen birlesip Ortalıq Aziyadağı islamdanu jäne minäjat şejire: narrativtik jäne geneologiyalıq (şığu tek jüyesi) dästürdegi Isqaq baba mwrası.
3) AQŞ jäne Şveycariya, Özbekstanmen birlesip, HH ğasırda Ortalıq Aziyadağı mwsılman dini bedelderiniñ pikirtalastarı: sıni basılımdar jäne derekközderdi zertteu. Jobalarmen jwmıs nätijesi boyınşa mwsılman Şığısı jäne Ortalıq Aziyadağı islam damuınıñ özekti problemaları boyınşa maqalalar men monografiyalar jäne kitaptardıñ wzın sanı jariyalandı. Olardıñ işinde «Jahr zikrı jäne samanı negizdeytin fatualar jinağı», «Islam üşin jol aşu: Isqaq baba turalı äñgimeler, XIV–XIX ğğ.» attı zertteulerdi erekşe aytuğa boladı.
Twtas alğanda, Ä. Momınov pen onıñ jwmıs tobınıñ islamtanu problemasın zerdeleui üdeme bağıt boyınşa, sabaqtastıq jolımen jäne bwrınğı jıldardağı ğılımi äzirlemelerden jaña, qazirgi realiler (ayqındılıq) men zaman talabına say, satılı auısu arqılı jürgizildi. Mwnda memleket pen qoğam müddelerin esepke ala otırıp, Qazaqstanda, sonday-aq mwsılman äleminiñ Iran, Auğanstan, Päkstan, Arab Şığısı memleketteri, Türkiya jäne basqa da elderdegi islamnıñ damuına ob'ektivti bağa beru mindeti qoyıldı.
2009 jıl Qazaqstannıñ sırtqı jäne işki sayasat salasında ayqındauşı merzim boldı. Sol jıldan bastap Qazaqstan EQIW «üştigi» qwramında öz mindetterin orındauğa kiristi. Osı sätten (2010 j.) EQIW-dağı törağalıqqa dayındıq kezeñi bastaldı. Qazaqstan EQIW törağasınıñ qızmeti men ökilettiligin tiimdi jüzege asıruda olardı sätti orındauğa qoyılar bazalıq talaptardı anıqtau qajet. Olardıñ biri – Mwsılman älemi men Batıs arasındağı sındarlı ünqatısudı ornatu. Osı twrğıdan qarağanda Qazaqstannıñ etnikaaralıq jäne konfessiyaaralıq tatulıqtıñ jağımdı täjiribesi ülgi retinde wsınarı bar. Qazaqstandıq ğılım aldına tarihi jäne qazirgi materialdar negizinde etnikaaralıq jäne konfessiyaaralıq özara qarım-qatınastardı, olardıñ qazirgi damu täjiribesin keñinen jäne tereñinen aşu mindeti qoyıldı. Olardı şeşude Ä. Momınov «Mwsılman älemi jäne Batıs ünqatısuın nığaytu konteksinde Qazaqstandağı dinaralıq özara qarım-qatınastardıñ qalıptasuınıñ erekşelikteri, qazirgi jağdayı jäne bolaşağı» attı jobanı äzirlep, iske asırdı.
Onımen qatar, batıseuropalıq ğılım ortalıqtarı jäne zertteuşilerimen ıntımaqtastıq damıdı. Büginde Ä. Momınovtıñ Anke fon Kyugel'gen, Devin Di Uis, Mihail Kemper, Komatsu (Japoniya), B. Babajanov (Özbekstan) jäne basqaları tärizdi belgili ğalımdarmen qızmeti jemisti. Olardıñ köpşiligimen birlesken jobalar jasaldı jäne olar orındalıp ta jatır. Osı ıntımaqtastıq nätijeleriniñ biri «Ortalıq Aziyadağı islamdanu jäne minajattı şejireler: narrativtik jäne geneologiyalıq (şığu tek jüyesi) dästürlerdegi Isqaq baba» (2009) attı irgeli eñbeginiñ jarıq körui boldı. Onda HİH–HHİ ğasırlardağı «Nasab namenıñ» orıs tiline audarılğan mätinniñ altı redakciyası wsınıldı, onıñ özi aldağı zertteuler üşin senimdi derektemetanuşılıq negizin jasaydı.
Bügingi küni zertteuşiler aldında Qazaqstan kitaphanaları qorlarında joq derekközderdi ayqındau jäne jinau boyınşa orasan zor arheografiyalıq jwmıs jürip jatır. TMD jäne şet memleketterdegi qoljazba qorlarınıñ ärtürli ortalıqtarın jüyeli tekseru qajet. Odan basqa, ğalım zertteu bağdarlamaları şeñberinde Qazaqstan aumağında saqtalğan materialdıq artefaktilerdi, köptegen epigrafikalıq jazbaları bar eskertkiş-qorımdardı, jerastı meşitterin, kesene-sarkofagtardı zerdeleytin birlesken ekspediciyalar jürgizudi wsınıp otır. Mwnıñ özi ğalımnıñ problemağa auqımdı qarauın, materialdıq jäne ruhani derekközderge erekşe köñil böluin bayqatadı.
Ä. Momınov eñbekterin zerdeley otırıp, biz otandıq şığıstanudıñ bügini men erteñine köz jügirtemiz: onıñ basşılığı jäne özi de jürgizgen irgeli zertteuler jariyalanuın jalğastıruda. Osığan baylanıstı «Ortalıq Aziyadağı islamdanu jäne minäjattı şejireler: narrativtik jäne geneologiyalıq (şığu tek jüyesi) dästürlerdegi Isqaq baba» attı zertteuin tağı bir atap ötken jön.
Äşirbek Momınovtıñ eñbekteri jäne jaña şığarmaşılıq oylarımen quantarlıqtay küş pen quatqa tolı. Otandıq jäne şeteldik şığıstanuşı-islamtanuşılar, Qazaqstannıñ ılımi jwrtşılığı Äşirbek Momınovqa zor densaulıq jäne aldağı qızmetiniñ barlıq salasına tabıs tileydi.
Äbsattar qajı Derbisäli,
R.B .Süleymenov atındağı
Şığıstanu institutınıñ direktorı,
QR Joğarı mektep Ğılım akademiyasınıñ akademigi,
filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor
Äbsattar Qajı Derbisäli. Ejelgi tarihtıñ tamırşısı // Äbsattar Qajı Derbisäli jäne Qazaqstannıñ şığıstanu ğılımi men ruhani jañğıru mäseleleri: Halıqaralıq ğılımi-teoriyalıq konferenciya materialdarı / Qwrast.: B. Jwbatova, L. Erekeşeva. B. Batırhan. – Almatı: Qazaq universiteti, 2017, bb. 222-227.


text:
Qırımtatarı Emine Ziyatdinova Ukrainada ve Amerika Qoşma Ştatlarında tasil aldı, jurnalist olaraq çetel neşirleri ile işbirligi yapa, amma özüni içtimaiyatçı da saya. «İzolâtsiya» leyhası çerçivesinde yapqan installâtsiyasını öz halqınıñ üç nesiliniñ qırımtatar genotsidiniñ nasıl añlağanına bağışladı. Başından keçirgenini Emineniñ 1932 senesi doğma qartanası, 1961 senesi doğma anası ve Özbekistanda dünyağa kelip, üç yaşında vatanğa avdet olğan müellif tarif ete. Emine dey ki – halq afızası deñişe bile.
İnstallâtsiyada Emine Ziyatdinova qoranta arhiviniñ fotoresimlerini qullandı. O, soñki sefer evine barğanda «Sayğı tahtasında» öz fotosüretiniñ yanında Putinniñ fotosüretini ve Georgiy şeritlerini kördi. Qırımtatar sürgünligi aqqında bir söz bile yoq.
– Bediiy aktsiyalarda iştirak etüv tecribesinen paylaşıñız. Bunıñ kibi bir şey yapqan ediñizmi?
– Bu installâtsiya – ayatımda yapqan birinci installâtsiyamdır. Fotoresimler sergilerim olğan edi, keçken sene Amerikan evinde sürgünlik yıllığına bağışlan sergim olıp keçti. Onıñ adı «Başqa evim yoq», şahsiy bir sergi edi. Fulbright evinde sergim olğan edi, taqım sergilerinde de iştirak ettim. Men fotoresimlernen oğraşam ve jurnalistikadan çetleşip, kontseptual şeylerge diqqat ayırmağa tırışam. Bu mültimedia işidir, amma eñ esası, bütün ğayeler – ortaq afızası, şahıs afızası aqqında – bir vaqıtları içtimaiyatta ögrengenim şeyler.
– Tuvğan yerlerini terk etmege mecbur olğanlarnıñ hatırasına bağışlanğan «İzolâtsiyada» iştirak etmek içün sebep ne oldı?
Menim içün büyük bir sual bar – balalar mektepke barıp, Rusiye Federatsiyası reberliginiñ fotosüretlerini köreler, qırımtatarlarnıñ ortaq afızası ne olacaq, qırımtatar kimligi ne olacaq
– Bu sergini ne içün yapmağa istedimmi? 2014 senesiniñ adiselerinden sebep bütün açıq subetler aşhanege avuştı. Anam videoda ayta: anası tizelerinen aşhanede laf etip oturğanda anam kirgen olsa edi, er kes lafını kese edi – qorqqan ediler. Menim içün büyük bir sual bar – balalar mektepke barıp, Rusiye Federatsiyası reberliginiñ fotosüretlerini köreler, qırımtatarlarnıñ ortaq afızası ne olacaq, qırımtatar kimligi ne olacaq. Qırımda tarihnı ğayrıdan yazalar, Rusiyege köre, qırımtatarlar ve qazantatarlar – bir halq, er kes Sovetler Birligini sağına kibi yazalar.
– Qırımtatarlar sovetlernen bağlı er şeyden uzaq turmaq içün sert bir aşı olaraq sürgünlikni körgenler. Buña baqmadan, Qırımda Rusiye akimiyetinen işbirligi yapqan insanlar da bar, o vaqıtnıñ sovet degerleri ve teşviqat klişeleri qayta. Bunı añlatıp olursıñızmı?
Belli bir yaşqa kelgen soñ saña satqın dep köstergende añlaysıñ, ana-babanı iç bir qabaatı olmağanda sürgün etkenler, qırımtatarlar içün bu büyük bir faciadır
– Mence, qırımtatarlar aşılanğan kibi bir stereotip ve hayal bar. Ana-babam, qartana ve qartbabam yaşlarında insanlarnen laf etseñiz, bunı añlarsıñız, men çoq subetleşken edim, bu teren bir içtimaiy subetler olğan edi. Ortaq hatıra seviyesinde olar sürgünlik, Sovetler Birligi, Stalin, Leninni takbih etken olsalar da, qart adamlar Sovetler Birligini şahıs olaraq hatırlaylar. Er kes aşı olğan aytmaq zordır. 60-ıncı, 70-inci yılları ve soñra da Sovetler Birligi ve parlaq kelecekke inanğan ediler. Sistema bunı nasıl etip qabul etecegiñe tesir ete. Ebet, er şeyni tüşünip yapqan insanlar da bar, amma çoqusı bunı yapıp olamay, ukrain, rus ya da qırımtatarı olsun, farqı yoq. Belli bir yaşqa kelgen soñ saña satqın dep köstergende añlaysıñ, ana-babanı iç bir qabaatı olmağanda sürgün etkenler, qırımtatarlar içün bu büyük bir faciadır. Soñra özüne sual bermege başlaysıq. Amma çoqusı insanlar bunı yapmay.
– Bir çoq «sovet» adamı içün Sovetlerniñ dağılması şahsiy bir felâket oldı. Amma qırımtatarlarnıñ orta nesili ecdatlarınıñ topraqlarına qaytıp, ev qurmağa başladılar. Demek, Sovetler nostalgiyası olsa da, Qırımğa avdet olmağa ve yañı ömür başlamağa keder etmedi?
– İçtimaiy tecribe berile. Qırımtatarlar qısqa bir müddet içinde üç kere sıfırdan başlağan ediler. Qartanam yañı yerde ev qurğan edi, ana-babam ev qurğanlar, ağam Aqmescitte qırımtatarlar toplu yaşağan yerde yañı ev qurdı. Sistema saña yardım etmese, sen bu tecribeni alasıñ. Qırımtatarlarğa 90-ıncı seneleri de kimse yardım etmegen edi, er kes bir-birine yardım etti. Seniñ ve qorantanıñ amanlığı saña bağlı olsa, bunı yapasıñ. Ana-babanıñ teşebbüsi bar edi, qartana ve qartbabalarnıñ teşebbüsi bar edi, olarnıñ başqa çaresi yoq edi, mecbur ediler. Seniñ de teşebbüsiñ olacaq.
Qırım menim evimdir, anda qaytacağımnı tüşüngen edim, elli yaşlarında olğanda işim şekillenir degen edim. Şimdi – bilmeyim...


text:
Bunı operatornıñ korporativ idaresi ve nezareti boyunca müdiri Oleg Projivalskiy bildirdi, dep haber ete İnterfaks-Ukraina.
«Bilgenime köre, Qırımda kartlarnı MTS şirketiniñ Krasnodar filialı sata. Bizim noqtaiy-nazarımızğa köre – bu qanunsız bir şeydir, çünki Qırım ukrainalıdır», – dep qayd etti o.
Projivalskiyniñ aytqanına köre, «MTS Ukraina» bu kartlar içün roumingniñ sıfır stavkalarını belgilemeycek.
Projivalskiy qayd etti ki, «MTS Ukraina» – ukrain biznesi, ve bu meselede kerileme olmaycaq.
Onıñ bildirgenine köre, Rusiye «MTS Ukraina» işini Qırımda yasaq etse, ağnıñ işi Qırımda toqtatılacaq.
Hatırlatamız, OAO «Mobilnıye Telesistemı» (MTS) Qırımda rusiyeli sim-kartlarnı satıp başladı, dep bildirdi operatornıñ matbuat kâtibi Dmitriy Solodovnikov.
Onıñ aytqanına köre, Qırımda +7 kodınen Krasnodar ülkesiniñ MTS ağına ait olğan 978 prefiksli kontraktlar endi bar.
Kontraktlarnı satın alğan abonentler «MTS-Ukraina» rouming ağında «SuperMTS» tarifi boyunca hızmetnen faydalana bilecekler.


text:
Yigirmi beş yıl evelsi, 1989 senesi dekabr 14 künü, XX asırnıñ belli alimi – Andrey Dmitriyeviç Saharov vefat etti.
Andrey Saharov 1921 senesi Moskvada fizika ocası ailesinde dünyağa keldi. Moskva devlet universitetiniñ fizik fakultetini bitirip, Ulyanovsktaki arbiy zavodına yollanıldı. 1947 senesi namzetlik dissertatsiyasını qorçaladı ve fizik-nazariyeci olaraq çalışmağa başladı, bir yıldan Termoozek bombanıñ çıqarılması ile oğraşqan İgor Tammanıñ taqımında Atom leyhası üzerinde işke celp etildi. Buña Saharov ömrüniñ 20 yılını bağışladı ve sovet termoozek bombanıñ çıqarılması boyunca işlerniñ icadiy yolbaşçısı oldı.
1950-1960 ss. O – Sotsialistik emekniñ üç defa Qaramanı, Lenin ve Devlet mukâfat namzeti ola.
Saharovnı «sovet gidrogen bombanıñ babası» olaraq adlaylar, amma onıñ özü aytqanı kibi, «bu tasvirlev umumiy müelliflikniñ vaziyetini yañlış sürette aks ete». Faqat bugün biz akademikniñ kerçketen de muvafaqiyetli alim-fizik tercimeialı ile bağlı olğan cemiyet faaliyeti aqqında söz yürsetecekmiz.
Alim insandan XX asırnıñ eñ belli gumanistine qadar ruhiy yolu qolay degil edi…
Saharov firqağa kirmek tekliflerden bir qaç kere vazgeçe edi – o vaqıt mudafaa işlerinde emiyetli vazifelerden birini eda etken insan içün ğayet siyrek rastkelgen bir al. Daa 1957 yılı onı özek silânıñ denevinden peyda olğan insan qurbanları meselesi raatsızlatmağa başladı. Bunı «strategik muvazene» ile añlatmağa mümkünmi – bu kibi sualni o, siyasetçi ve arbiylerden cevap körmeyip, öz-özüne bere edi.
1963 senesi o, yasaq etilgen özek sınavlar boyunca Moskva añlaşmasına tesir etip oldı. Bundan soñ o, cemiyet meseleleri ile meraqlanmağa başlay.
Akademikniñ ayatında müim vaqialardan biri – 1968 senesi yazılğan «İnkişaf, barışıq yaşayış ve intellektual serbestlik aqqında tüşünceler» adlı işi oldı. Mında onı alim ve vatandaş olaraq qasevetlegen tüşünceler toplanılğan edi – SSSRde ğayeviy dogmatizmden azat olunmaq, stalin zamanınıñ cinayetçiliklerni tanımaq kerekligi aqqında fikirler. Maqalede o vaqıtları içün isyanci olaraq sayılğan sotsializm ve kapitalizmnin yaqınlaşuvı aqqında ğaye bildirilgen edi. Saharov, işi KGB ve, belki de, çetelge barıp çıqacağını añlap, «Tüşüncelerni» Samizdatqa bastırmaq içün berdi. Öyle de oldı. Bundan soñ onı gizli işlerden çıqardılar ve Saharov kene de Fizika İnstitutınıñ nazariye bölüginiñ hadimi oldı.
1970 sneleri başında Sahoravda belli bir immunitet bar edi. Böyleliknen oña akademik unvanı ve devlet ögünde yararlıqlar berile edi. Bundan fadylanıp, qanunsız sürette akimet tarafndan taqip etilgen insanlarğa yardım etmege başladı. Bu vaqıtları dissident areketiniñ faal iştirakçileri ile tanış oldı. Pötr Grigorenko ve Aleksandr Soljenitsin ile SSSR uquq qoruyıcı areketiniñ yetekçilerinden odı.
Bu er şey onıñ tercimeialında aksini taptı. Onıñ fikirlerini tenqit etken birinci maqale 1973 senesi fevral ayında peyda oldı. Avgust ayında Saharovnı Prokuraturğa çağırıp, areketleri devlet sırınıñ aşkâr etilmesi olaraq tanılacağı aqqında tenbiyelediler. Soñra gazetelarda onı tenqit etken mektüp basıldı, mektüpni qırq alim imzaladı.
Andrey Dmitriyeviç qırımtatarlarnıñ aqları qorçalavında iştirak ete edi. «Dünya. İnkişaf. İnsan aqları» Nobel lektsiyasında SSSRde insan aqları bozuluvları arasında o, qırımtatarlarğa nisbeten etilgen ayırımnı da qayd etken edi.
Bundan soñ gazetalarda Saharovnı menfiy sürette köstergen «işçilerniñ mektüpleri» basılamğa başladı. Bu kibi areket bir qaç kere tekrarlandı – hususan, 1975 senesi, «Memleket ve dünya aqqında» Saharovnıñ kitabı çetelde basılğanından ve oña Nobel mukâfatı berilgeninden soñra yüz bergen edi. Akimiyet oña mukâfatnı elde etmek içün Osloğa çıqmağa izin bermedi. Tantanalı tedbirde onıñ adından ömür-arqadaşı – Yelena Bonner çıqışta bulunıp, Nobel lektsiyasını oqudı.
1970 ss Andrey Dmitriyeviç qırımtatarlarnıñ aqları qorçalavında iştirak ete edi. «Dünya. İnkişaf. İnsan aqları» Nobel lektsiyasında SSSRde insan aqları bozuluvları arasında o, qırımtatarlarğa nisbeten etilgen ayırımnı da qayd etken edi. «Areket etüv, iş yerniñ ve mesken qıdıruv serbestligi… 30 yıl evelsi merametsizliknen Qırımdan sürgün etilgen ve tuvğan toprağına qaytıp olamağan qırımtatarlar içün alâ daa bozulmaqta».
O, 1970 seneleri devamlı sürette apiste bulunğan Mustafa Cemilevniñ aqlarını qorçalay edi.
1976 senesi aperl ayında Cemilevni Omskta maküm ete ediyer. Mahkeme bir qaç kere lâğu etildi. Bu vaqıtqace Cemilev çoq kün devamında açlıq tuta edi. Mahkeme işini nezaret etmek içün Omskqa akademik Saharov ve Yelena Bonner, qırımtatar areketiniñ iştirakçileri kelgen edi.
Soñkilerniñ sırasında Ayşe Seitmuratova da bar edi. O, bunı Azatlıq Radiosında etilgen radioreportajlar kitabında hatırlay: «Militsiya mahkemege ana ve ağalarından ğayrı kimseni kirsetmey. Andrey Dmitriyeviç ve Yelena Georgiyevna kirmege areket ete edi. Kirmek içün men yanıma anamnıñ pasportını aldım – onıñ qız soyadı Cemileva. Militsioner elimden pasportnı çekip çıqarmağa tırıştı, pasportnı tutqan elimni aşağı yolladım, o, aşadan onı çekmege areket etti. Militsioner menim elim olğanını tüşündi ve onı sıqmağa başladı. Amma bu Yelena Georgiyevnanıñ qolu edi. O, aman «Ellerimni sıqalar» dep qıçırdı. Andrey Dmitriyeviç çoq tüşünmeyip, millitsionerni urdı. Bonner mahkeme işiniñ ketişatını yazmaq içün magnitofonnı alğan edi. Çantasını sallamağa başladı. Qopıp, çantası odanıñ bir çetine uçıp ketti… Anda millitsionerler çaptı, amma men, sabıq sportçu olaraq, olardan tezce çapıp keldim – çantanı alıp, artıq bir yerde taşlamadım. Bonner ve Saharova meni andan alıp ketmege çalışa edi, men ise elelrimnen qapunı tuta edim. Ve bu yerde Saharovnıñ sesini eşittim: «Ayşe, elleriñni almağa emir etem: meni qaptsalar – azat eterler, seni ise apiske atarlar. Mustafanı azat etip olamaymız, soñra seni de tüşünmek kerek olacaq». Men de Saharovnıñ «emrine» boysunmaq mecbur edim. Alâqacılarımız yardımı ile 15 daqiqada Moskvağa Saharovnıñ yaqalanğanı aqqında haber ettik. Saharov tüşken millitsiya bölüginde, millitsioner, onıñ vesiqalarını – akademik, Sotsialistik Emekniñ üç defa Qaramanı şeadetnamelerini körip, qorqıp qaçtı. Saharov Mustafanı alıp ketken maşina artından çapıp: «Dayan, dostum, dayan», dep qıçıra edi. Saharov Mustafa ile körüşip, oña açlıqtan vazgeçmek rica etecek edi».
1979 senesi yanvar ayında o baş kâtip Leonid Brejnevge «Açıq muracaat»nı yolladı: «Qırımda, 1978 senesi avgust 15-den №700 SSSR Nazirler Şurasınıñ gizli qararına esaslanıp, qırımtatarlarnıñ kütleviy sürette sürgün etilmesi, satın alğan evlerniñ tutıp alınuvı ve yoq etilüvi, qayd etüvsiz yaşağan qırımtatarlarnıñ taqibi yüz bere, Qış urbası olmağan bala ve qartlarnı açıq çöllerge alıp ketireler. Qırımtatarlarnı apiske qapatalar… Bu kibi areketler insanlarnıñ aqlarını boza ve iç bir aqlavğa uymay. Sizni, memleketniñ yuqarı akimiyet organlarını yalıñız şimdiki qanunsızlıqnı toqtatmaq degil de, 35 yıl evelsi halqqa qarşı stalin memuriyeti tarafından etilgen tarihiy adaletsizlikni doğurtmaq çağıram».
Saharovnıñ 1979 senesine ait olğan qırımtatar areketi aqqında bildirüvi de diqqatqa lâyıq: «O vaqıt Taşkentte yaşağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri ile tanış oldım. Çoqusı yıllarce apiste bulunğan edi. Meraqlı, qırımtatarlarnıñ Vatanına avdet ğayesine sadıq olğan insanlar edi».
1980 senesiniñ başında – sovet ordularınıñ Afğanistanğa kirsetilüvinden soñra ve Moskva Olimpadasınıñ arfesinde, – başqace tüşüngenlerge qarşı basqı daa da faal oldı. Yanvar ayında akimiyet Saharovdan da qurtulmağa qarar aldı. Mahkeme qararı olmağanına baqmadan, bütün mukâfatlarını tutıp aldılar ve Moskvadan Gorkiy şeerine sürgün ettiler. O vaqıt bu şeer çetel vatandaşlarnıñ ziyareti içün qapalı edi. Mında o KGB nezareti altında yaşamağa mecbur eti. Telefonı yoq edi, mektüplerini oqup çıqa ediler, odası yanında mahsus tertibat olğanı sebibinden, radionı da diñlemege imkânı yoq edi.
Şimdi özü yardımğa muhtac edi. Matbuat vastalarında akademikni aqaretlev kampaniyası başlandı. O vaqıt Yakutiyada sürgünlikte bulunğan Mustafa Cemilev öz dindaşlarına muracaatı ile bulundı: «BÜTÜN MUSULMANLARĞA! Irq, millet ve din mensüpligi farqlı olğan insanlarnıñ aqları oğrunda küreşken itibarlı insannıñ, Nobel mukâfatınıñ laureatı Andrey Saharov ve onıñ qadını Yelena Bönnerniñ yaşayışı ölüm telükesi altındadır. Öz küçüni o, qanunsızlıqqa qarşı küreşke, taqip etilgenlerniñ, şu cümleden musulmanlarnıñ – qırımtatarlar, afğanlarnıñ aqlarını qoruvına bağışladı.
Açıq göñülli insanlarğa, ilk nevbette, öz dindaşlarıma, eñ barışıq dinlerniñ biri olğan – islâmnı kütkenlerge muracaat etem. Dünyamıznıñ eñ güzel insanlarnıñ ayatını qorçalamaq içün areket etiñiz! Mustafa Cemilev. Yakutiya. 5.12.1981 s.».
Saharov ve Bonner işbu sürgünlikten tek 1986 senesi – yedi yıllıq yaqalanuvdan soñ azat etildiler. Ve… – Saharov aman cemiyet faaliyetine, şu cümleden qırımtatarlarnıñ qorçalavına qayttı.
Andrey Dmitriyeviç baş kâtip Mihail Gorbaçevğa yazğan mektübinde qırımtatarlarnıñ meselesini SSSRniñ eki eñ müim milliy problemleri (Nagornıy Karabah vaziyeti de nazarğa alına) sırasına kirsetti
Andrey Dmitriyeviç baş kâtip Mihail Gorbaçevğa yazğan mektübinde qırımtatarlarnıñ meselesini SSSRniñ eki eñ müim milliy problemleri (Nagornıy Karabah vaziyeti de nazarğa alına) sırasına kirsetti. «Ğayrıdan quruv qaçınmamazlığı» maqalesinde uquq qoruyıcı: «SSSR Yuqarı Şurası Prezidiumnıñ yanında teşkil etilgen komissiya adaletlikni pekitmek içün yollarnı tapmadı. Qırımğa qaytmağa areket etken qırımtatarlarğa qarşı ayırım devam ete. Vaziyet kerginleşe. Qırımtatarlarnıñ cenk vaqtında almanlar ile işbirligi aqqında delil qullanıla. Amma halqnıñ ayırı vekilleri tarafından etilgen areketlerniñ mesülietini bütün milletke yüklemek doğru degil. Milliy areket azalarını ekstremist olaraq adlaylar. Amma olarnıñ areketi er vaqıt qanuniy sürette keçe edi».
1989 senesi noyabr 27 künü Anayasa komissiyasınıñ birinci toplaşuvında Saharov Komissiya reisi Gorbaçevğa Anayasa leyhasını taqdim etti. Onıñ leyhası yekâne edi. «Avropa Sovet Cumhuriyetler Birliginiñ ve Asiya Anayasa leyhası» olaraq adlana edi. Amma, 1989 senesi dekabr 14 künü, halq deputatlarınıñ Ekinci Toplaşuvı olacaq zamanında, ilmiy ve içtimaiy faaliyetiniñ eñ pişkin vaqtında Saharov elâk oldı.
Bugün, uzun vaqıttan soñra, biz alâ daa, o sağ olsa ve onıñ ğayeleri amelge keçse edi, SSSRde demokratiya taqdiri nasıl ola bilecegi aqqında tüşünemiz. Menimce, böyle olsa edi, bugün biz diger memlekette ve diger bir dünyada yaşaycaq edik…
Gülnara Bekirova, qırım tarihçısı, Ukraina PEN-klubınıñ azası


text:
SUN YAT SENGE DAUIS BEREMİZ BE, ÄLDE YUAN' ŞIKAYĞA MA?
Eldeç Orda
Bwl swraq 1912-1913 jıldarı Pekin ortalıq qwrıltayına jol alıp bara jatqan Qazaq depudattarınıñ kökeyindegi swraq edi. Tipti, twtas Qazaq halqınıñ kökeyindegi swraq-tı. Äsirese, jer-su mäselesi kün tärtibinen tüspey äbden jauır bolğan sol däuirdiñ eñ özekti şaruası edi. Pekinge attanğan Qazaq depudatı turalı da Alaş baspasözi qwr jibermedi, Pekinge attanğan Qazaq depudattarınıñ jer-su isin sätti şeguine dem berip, jılt etken jañalığın gazetke basıp halıqqa qwlağdar ğıp twrdı.
Qazaq depudattarı bastapta ne sebepti Sun YAt Senge dauıs bermekşi boladı? Nege YUan' Şikay zorlıqpen özine dauıs bergiztedi? Qazaq depudattarın kimder sayladı? Şenderi qanday? Olar jeke jeke YUan' Şikay men Sun YAt Senge kezdeskeni ras pa? Qanday mäseleler köterildi jäne bir qızığı Qazaq depudattarı kim atınan saylauğa tolıq qatısa alu qwqına ie boldı? Ol däuirde Qazaqtar Şıñjañ äkimşilik basqaru biligine qaramaytın edi, olardı kim saylap, kim atınan ortalıq qwjatqa enip otır?!


text:
Petropavlda Qojabergen jırawdıñ alıp eskertkişi ornatıldı PETROPAVL. QazAqparat - Petropavlda Qojabergen jırawğa arnalğan alıp eskertkiş saltanattı türde aşıldı. Tulpar minip, dombıra ustağan batırdıñ eñseli müsini şaharğa körik berip qana qoymay, ultımızdıñ, xalqımızdıñ tarïxı men bolmısınan sır şertedi, dep xabarlaydı QazAqparat.
Darxan Qıdırəli: Ulı Dalanıñ teñdessiz tarïxnaması ASTANA. QazAqparat - Raşïd ad-dïnniñ «Jamïğ at-tawarïx» şığarması qazaq tilinde jarıq kördi. Osığan oray Egemen Qazaqstan gazetinde basılımnıñ basqarma törağası, Xalıqaralıq Türki akademïyasınıñ prezïdenti Darxan Qıdıräliniñ «Ulı dalanıñ teñdessiz tarïxnaması» attı maqalası jarïyalanıp otır, dep xabarlaydı QazAqparat.
Professor Wyama Tomoxïko qazaq jäne japon tilderiniñ uqsastığına mısal keltirdi ASTANA. QazAqparat - Elordadağı Beybitşilik jäne Kelisim sarayındağı «Türki kitapxanasında» japon professorı Wyama Tomoxïko Ortalıq Azïya elderi men Japonïyanıñ tarïxı jäne bügingi qarım-qatınası twralı däris oqıdı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Raşïd ad-dïnniñ «Jamïğ at-tawarïx» şığarması qazaq tilinde jarıq kördi ASTANA. QazAqparat - Raşïd ad-dïnniñ «Jamïğ at-tawarïx» şığarması qazaq tilinde jarıq kördi. Osığan oray Egemen Qazaqstan gazetinde basılımnıñ basqarma törağası, Xalıqaralıq Türki akademïyasınıñ prezïdenti Darxan Qıdıräliniñ «Ulı dalanıñ teñdessiz tarïxnaması» attı maqalası jarïyalanıp otır, dep xabarlaydı QazAqparat.
«Abılay xannıñ qara jolı» ekspedïcïyası Türkistanğa jetti TÜRKISTAN. QazAqparat - Bügin Türkistan qalasına «Abılay xannıñ qara jolı» ekspedïcïyası kelip jetti. Bul ekspedïcïya Elbasınıñ «Bolaşaqqa bağdar: rwxanï jañğırw» bağdarlaması ayasında Bwrabaydağı Abılay xan alañınan bastalğan, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
«Qazaqtanw» jobası boyınşa respwblïkalıq lektorïy Qızılordadan bastaldı QIZILORDA. QazAqparat - Qazaqstan xalqı Assambleyasınıñ «Qazaqtanw» mädenï-ağartwşılıq jobası negizinde qoğamdıq kelisim men jalpıulttıq birliktiñ qazaqstandıq ülgisin nığaytw boyınşa respwblïkalıq lektorïy Qızılordadan bastaldı. Bul şara elimizde eñ aldımen Qızılorda oblısında qolğa alınıp otır, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Atırawda «Babalar izimen» xalıqaralıq jobası jüzege asırılmaq ATIRAW. QazAqparat - Atırawda «Babalar izimen» xalıqaralıq jobasın jüzege asırw josparlanwda. Atalğan bastama Elbasınıñ «Bolaşaqqa bağdar: rwxanï jañğırw» maqalasınıñ «Twğan jer» bağıtı boyınşa jüzege asadı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Semey polïgonınıñ jabılğanına bügin 27 jıl toldı ASTANA. QazAqparat - 1949 jılı 29 tamızda Semey yadrolıq polïgonında tuñğış ret atom bombası sınaqtan ötkizilgen bolatın. Arağa twra 42 jıl waqıt ötkennen keyin ğana - 1991 jılı zulmattı sınaqtarğa nükte qoyğan «Semey sınaq yadrolıq polïgonın jabw twralı» Prezïdent Jarlığı şıqtı. Osınaw 40 jıldan astam waqıttıñ işinde polïgon awmağında «mıñdağan Xïrosïmalar jarılğan» edi.
ŞQO-da ülken köne şahardıñ ornı tabıldı ÖSKEMEN. QazAqparat - Besqarağay awdanınıñ Jetijar awılı mañında ejelgi qalanıñ ornı tabıldı, dep xabarlaydı QazAqparat altaynews.kz silteme jasap. «Tarïxı tereñ twğan jer» ğılımï-täjirïbelik konferencïyasında pavlodarlıq arxeolog Vïktor Merc osınday jañalıqpen bölisti.
«Kerwlen ekspedïcïyası» türki tarïxına qatıstı sensacïyalıq jañalıqtı jarïyaladı ULANBATIR. QazAqparat - TWESCO-nıñ (Xalıqaralıq Türki akademïyası) Kerwlen alqabındağı arxeologïyalıq ekspedïcïyası türki tarïxına qatıstı sensacïyalıq jañalıqtı jarïya etti. Bul twralı Ulanbatır qalasında ötken baspasöz mäslïxatında Moñğolïya ulttıq mwzeyiniñ dïrektorı Dagvaadorjïyn Süxbaatar məlimdedi, dep xabarlaydı QazAqparat.
Darxan Qıdıräli: Tarïxtı jazw- tarïxtı jasawmen birdey ASTANA. QazAqparat -Xalıqaralıq Türki akademïyasınıñ prezïdenti Darxan Qıdıräli NDH portalına suxbat berip, TWESCO türkologïya, altaïstïka salaları, Moñğolïyadağı türki däwir eskertkişteri jaylı tıñ derekterimen bölisti, dep xabarlaydı QazAqparat.
Berel jazığında panteon bolğan ba ASTANA. QazAqparat - Qatonqarağaydıñ törinde Örel, Berel deytin egiz awıl bar. Öreldi tañbalı jartastar men üñgirlerdiñ parki dewge boladı. Al Berel «Altın adam» tabılğan patşalar jazığımen tanımal. Jılanday ïreleñdegen qara jol bolmasa, qorımdı kartasız tabw mümkin emes. Quddı duşpannıñ suğınan jasırıp qoyğan panteon dersiñ.
arı qaray
Murağat
Joğarı qaray


text:
Ukraina memurları Azaq deñizini bloklağanı içün Rusiyeniñ Qara deniz limanlarına qarşı sanktsiyalar kirsetilgenini istey. Ukraina infraterkip naziri Volodımır Omelyan bu aqta «112.Ukraina» telekanalınıñ efirinde ayttı.
«Bizim avropalı ve amerikalı ortaqlarımıznen beraber, Azaq deñizi ve Azaq deñizindeki ukrain limanlarını bloklağanı içün Rusiyeniñ Qara deñiz limanlarına qarşı kerek sanktsiyalar kirsetilüvinen bağlı körüşüvler keçiremiz», – dedi nazir.
O, ayrıca, Keriç köpüri qurğanı içün «rusiyeliler paalı fiyat töler» dep ilâve etti.
Mevzunen bağlı olaraq: Keriç köpüri Ukrainanıñ havfsızlığına bir telükedir teşkil ete – Turçinov
«Körgenimiz qadar, sanktsiyalar dalğası eksilmeden, aksine ep artıp bara. ABD Kongressiniñ sanktsiyalar cedvelini keñleştirüv ve umumen Rusiyeni terrorizmge sponsorlıq yapqan devlet sıfatında tanılma ihtimali, butün vahşiyliklerine yeterli derecede cevap bergenden köre ziyade bir şey. Köpür qurulışınen oğraşqan AB altı kişi, zaten sanktsiyalar altında olğanını köremiz», – dep ilâve etti Omelyan.
Ukraina memurları, Rusiyeniñ sail muafızları Keriç boğazıniñ kirişinde gemilerni eñqastan totqanları aqqında ayta.
Ukraina Devlet sıñır hızmeti rusiyeli hızmetler Keriç boğazından keçken «gemilerni qaba bir şekilde toqtatıp nezaret etkenerini» bildire. Devlet hızmetiniñ haberine köre, aprelniñ 30-ndan başlap, nezaret ve gemi ekipajınıñ şahsiyetini tayinlemek maqsadınen Rusiyeniñ mahsus hızmetleri gemilerni er kün toqtata eken.
Mayısnıñ 16-nda rusiyeli memuriyet Keriç boğazı üstünde qurulğan köpürniñ avtoyol qısmı yengil avtomobillerniñ areketi içün açıldı. Köpürniñ demiryol qısmı şimdilik qurulıp bitirilmedi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Rusiye ilhaq etken Qırımda Keriç köpüriniñ qurğanı Kremlniñ halqara uquqqa sayğısızlıq köstergeniniñ nevbetteki misali olğanı aqqında aytqan edi.
Avropa birligi Rusiye ve ilhaq etilgen Qırım arasında qısmen açılğan Keriç köpürini tanqit etken edi.2014 senesi Qırım ilhaq etilgen soñ, Ukraina Rusiye ile tizilgen köpür qurulışınen bağlı muqaveleden çıqtı.
İyünniñ 18-nde Avropa Birliginiñ Şurası Rusiye ilhaq etken Qırımğa qarşı kirsetilgen sanktsiyalarnı bir yılğa uzattı. Sıñırlavlar AB territoriyasında bölükleri olğan şahıs ve şirketlerge nisbeten kirsetilip, 2019 senesi iyünniñ 23-ne qadar devam etecek.
İyülniñ 18-nde AB azaları olğan devletlerniñ elçileri Keriç köpüriniñ qurtucılığına alâqası olğan 6 şahısqa qarşı hususiy sanktsiyalar kirselecegine dair qarar qabul etti.


text:
Ukraina çetel işler naziri Pavlo Klimkin milliy azlıqlarnıñ işleri boyunca OBSE yuqarı komissarı Astrid Tors ile sentâbr 16 künü keçirilgen körüşüvde Rusiye Federatsiyası tarafından Ukrainağa nisbeten olğan istilâ ve Qırım yarımadasınıñ işğali neticesinde milliy azlıqlarnıñ aqlarınıñ teminlevini muzakere etti.
Bu aqta Ukraina çetel işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
«Qırım Muhtar Cumhuriyetinde milliy azlıqlarnıñ aqları ve azatlığınıñ teminlevi saasında vaziyetniñ kerginleşmesi pek ciddiy bir meseledir. Yarımadada yaşağan qavmiy ukrain ve qırımtatarlarnıñ aqları bozula. Ukraina qanunları ve Anayasasında belgilengen vaqtınca işğal etilgen territoriyada yaşağan vatandaşlarnıñ aqlarınıñ bozuluvı boyunca mesüliet Rusiye Federatsiyasına aittir», – dedi Pavlo Klimkin.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, saba sentâbr 16 künü qırımtatar milliy Meclis azası Eskender Bariyevniñ evinde de tintüv keçirildi, neticede onıñ bilgisayarı tutıp alındı.
Bundan soñ qırımtatar milliy Meclis binasını da sarıp aldılar, anda şimdi tintüvler keçirile.


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokurorı Günduz Mamedov, Ukraina halq vekili Andriy Artemenkoğa qarşı cinaiy iş açacaq ola. Bunı «Petro Poroşenko blokı» firqasınıñ fraktsiya vekili, qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev bildirdi.
Millet vekili: «Öz antına hıyanetlik yapıp, bu adam bizim toprağımıznı işğalcilerge kiralaycaq ola. Men bugün Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokurorınen qonıştım ve o «Ukrainanıñ territorial bütünligine ücüm» maddesi boyunca oña qarşı cinaiy iş açacaq ola. Ve bu doğrudır», – dedi.
Cemilevniñ fikirine köre, «bu mesele Rusiyeniñ emirinen de çıqarılmaq mümkün edi».
«Bu mesele Rusiyeniñ emirinen de çıqarılmaq mümkün edi. Bu olarnıñ strategiyası – bir de bir ğayeni seslendirip, şu ya da bu siyasiy strukturalarnıñ böyle fikirge nasıl davranğanlarını ögrenmege isteyler. Onıñ içün bu deputatnıñ Rusiyeli tehnologlar ile añlaşması da olmaq mümkün», – dep qayd etti Cemilev.
New York Times gazetinde derc etilgen maqalede yazıla ki, Milliy telükesizlik suallerinde AQŞ prezinetniniñ mesleatçısı Michael Flynn, istifağa ketmezden bir afta ögüne, Donald Trumpqa yaqın olğan şahıslardan Ukrainadaki umumiy vaziyetiniñ tüzetilmesi çerçivesinde Rusiyege qarşı kirsetilgen sanktsiyalarını toqtatmaq tekliflerini aldı.
Neşirde qayd etkenlerine köre, Trumpnıñ advokatı Michael Cohen, SSBC-de doğğan AQŞ prezidentniñ iş ortağı, Rusiyede biznes saasında oña yardım etken Felix Sater ve Ukraina millet vekili Andriy Artemenko bu tekliflerniñ azırlanmasında iştirak ettiler. Neşirniñ malümatına köre, muabbetlik planı – Ğarbiy Ukrainadan bütün Rus ordularınıñ çıqarılması ve Qırımnıñ Rusiyege 50 ya da 100 yılğa kirağa berilecegi aqqında Ukrainada referendumnıñ ötkerilmesi kire edi.
Ukraina Yuqarı Radasında «Radikal fırqanıñ» yolbaşçısı Oleg Lâşko firqa azası Andriy Artemenkodan, Qırımğa dair fikirleri sebebinden, Ukraina halq vekiliniñ mandatını qaldırmağa talap etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Yeqinda Malivay yezisidiki Mädäniyät šyidä šziniŋ yeqimliq avazi bilän kšpçilikkä tonuluvatqan yaş sän°ätkar Mehrat Rähmätҗanniŋ «Qälbim sadasi» namliq yäkkä kontserti bolup štti. Mehrat šzi malivayliq. Ottura bilimnimu moşu yezidiki mäktäptä aldi. Uniŋ kiçigidinla sän°ätkä bolğan iştiyaqini säzgän ustazi Adilҗan Mämätov bilän bovisi Rähmätҗan uni rohiy җähättin qolliğan edi. Hatalaşmaptu. Mehrat mäktäptin keyin Çaykovskiy namidiki muzıkiliq kolledjğa oquşqa çüşüp, šziniŋ talantini muzıka rähbiri Sabirҗan Manaşovniŋ rähbärligidä tehimu käŋäytti. Boş vaqitlirida çoŋ-kiçik kontsert-konkurslarğa qatnişip, mukapatliq orunlarğa erişti.
Mehrat kontsertini җapakäş hälqimizniŋ muŋ-zari bilän şatliq-hissiyati ipadilängän «Çäbayat» muqaminiŋ märğuli bilän başlidi. Andin zaldiki muhlisliri uniŋ nahşiliri arqiliq birdä «İli boylirini» çarlisa, birdä büyük «Vätinim» täğdirigä çšmgändäk boldi. Umumän, Mehrat kona milliy nahşilirimizni babiğa yätküzüp orunlap, täşna kšŋüllärgä mälhäm hädiyä qildi. Şundaqla zamaniviy uyğur, šzbäk nahşiliri bilän birqatarda opera iҗra qiliştimu šziniŋ talantliq nahşiçi ekänligini toluq ispatlidi.
Kontsertta ataqliq sän°ätkar Marat Noruzov sšz elip, «Milliy sän°itimizgä qiziqidiğanlar kšp, lekin uniŋğa bar vuҗudi bilän muhäbbät bağliğan Mehrattäk talantlar az. Muqamni kšrüngänla sän°ätkar iҗra qilivärmäydu. Muqamni Mehrattäk qabiliyätkä egä nahşiçilarla eytalaydu», däp şagirtiğa juquri bahasini bärdi. Yaş talant egisiniŋ däsläpki kontsertini «Pärvanä» ansambli, Seyitҗan Zayitov, Bähtiyar Rähmidinov, Şahmurat Bahamov, Molutҗan Tohtahunov vä Bägzat Bährimҗan ohşaş sän°ättiki dostliri täbrikläp, tamaşibinlarğa yeqimliq nahşiliri bilän arambähş dämlärni hädiyä qildi. Ändi «Yasmin» ansambli bolsa, ävrişim häm näpis ussulliri bilän kontsertniŋ tehimu җanlinişiğa šzliriniŋ birkişilik hässisini qoşti.
Qisqisi, Mehrat Rähmätҗan šziniŋ yäkkä kontsertida ayrim nahşiçilar ohşaş fonogramma bilän ämäs, bälki җanliq avazi arqiliq barçiniŋ kšŋlini aldi vä şu alahidiligi tüpäyli yänä bir qetim muhlisliriniŋ hšrmät-alqişiğa muyässär boldi.
Abdulҗan AZNİBAQİEV.
Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.
Qälblärni tävrätkän qälb sadasi
Yeqinda Malivay yezisidiki Mädäniyät šyidä šziniŋ yeqimliq avazi bilän kšpçilikkä tonuluvatqan yaş sän°ätkar Mehrat Rähmätҗanniŋ «Qälbim sadasi» namliq yäkkä kontserti bolup štti. Mehrat šzi malivayliq. Ottura bilimnimu moşu yezidiki mäktäptä aldi. Uniŋ kiçigidinla sän°ätkä bolğan iştiyaqini säzgän ustazi Adilҗan Mämätov bilän bovisi Rähmätҗan uni rohiy җähättin qolliğan edi. Hatalaşmaptu. Mehrat mäktäptin keyin Çaykovskiy namidiki muzıkiliq kolledjğa oquşqa çüşüp, šziniŋ talantini muzıka rähbiri Sabirҗan Manaşovniŋ rähbärligidä tehimu käŋäytti. Boş vaqitlirida çoŋ-kiçik kontsert-konkurslarğa qatnişip, mukapatliq orunlarğa erişti.


text:
Bunı Kreml saytı bildire.
Kazakov Rusiye devlet yolbaşçısına «Qırımda qol tutqanı içün» minnetdarlıq bildirdi.
«Soñki daqqağa qadar qıyın edi, lâkin Siz soñuna qadar bizlernen beraber ediñiz. Bilesiñizmi, halq kerçekten de soñuna qadar bizlernen olğanıñıznı is etti, bu qıyın daqqaları qorqudan titremediñiz», – dedi sportçı.
Olimpik çempionı Qırım sportçılarına Rusiye çempionatlarında ve halqara yarışlarda iştirak etmege imkân berilmesini istedi.
«Vladimir Vladimiroviç, doğrusını aytqanda, epimiz Sizge işanamız, unutmañız, bizler daima Siznen olacaqmız», – dep ayttı Kazakov.
Putin Qırım ve Aqyarnıñ sport ayatı aqqında söz yürütip, bunıñnen bağlı er bir şey Rusiye sport ayatınen bağlanacaq, dep bildirdi.
«Sizde yahşı, yüksek dereceli sportçılar bar», – qayd etti Rusiye prezidenti.
Hatırlatamız, olimpik çempionı Rustem Kazakov «Bütünrusiye halq frontu» Bütünrusiye cemaat areketiniñ reislerinden biri ola.


text:
Rusiye Donbassta «melez» (gibrid) cenk başlağanında, men bir zenaatdaşım, belli moskvalı bir jurnalistnen, kerçek bir cenkniñ başlanuvı yani – ilân eterek, muntazam ordunıñ kirsetilmesi, uçaqlar qullanaraq, Kyivge ücüm etüv ihtimalini muzakere etken edim. Kreml koridorlarındaki keyflerni yahşı bilgen zenaatdaşım maña böyle bir cenk ancaq bir şartta başlaması – yani ukrain topraqlarında NATO ordusı peyda olğanında mümkün olacağını ayttı. Lâkin Rusiye buña iç bir vaqıt musaade etmez!
İç bir şübem yoqtır ki, o bütünley Rusiye akimiyeti temsilcilerinden eşitken tezislerni bir-bir tekrarağan edi. Lâkin bizler– Kyivdeki paradta adımlağan NATO devletleriniñ askerlerini, ABD mudafaa naziri ve diger NATO azaları bulunğan devlet arbiy nazirlerini köremiz.
Ve iç kimse iç bir türlü «kerçek» cenkni başlatmay. Ondan da ğayrı, zavallı Donbassta ateş kesilüviniñ ilk alâmetleri körünip başlay.
Aslında, men asla şübelenmey edim. Kreml ancaq quvvet ve qatiylikni seve. Rusiye NATOnıñ Avropa şarqına kenişlemesine qarşı narazılıq bildire edi, lâkin alyansqa sabıq Warszawa añlaşmasına kirgen devletler qabul etilip başlağan soñ, Moskva daa evel Sovetler Birliginiñ «tesiri altında» bulunğanlarnı yat ve el uzatılması yasaq olğan bir territoriya sıfatında qabul etip başladı. Bundan soñ Rusiye NATO tamam sabıq sovet sıñırları boylap keçken «qırmızı sızıqtan» keçip olamaz dedi. Añlaşılğanı üzre Moskva, 1940 senelerde Stalin tarafından işğal etilgen Baltika devlerini de SSCBniñ bir qısmı dep bile edi. Amma Latviya, Litva ve Estoniya NATOğa qabul etilgen soñ, Rusiye cenk çıqarmadı.
Rusiye Ukrainağa, o iç bir blokqa kirmeycegini resmiy olaraq ilân etken vaqıtta ücüm etti
Rusiye Gürcistan ve Ukrainağa qarşı cenk çıqardı. Eki devlet de NATO azası olacağına dair plan almağan edi – Ğarptakiler sabıq sovet cumhuriyetleri Avroatlantik integratsiyasını başlağan taqdirde vaziyet kerginleşeceginden qorqıp başladı. Albuki, Avroatlantik integratsiyanıñ olmaması, vaziyetniñ kerginleşmesine alıp bardı. İşte, er şey tamam tersine aylândı!
Rusiye Ukrainağa, o iç bir blokqa kirmeycegini resmiy olaraq ilân etken vaqıtta ücüm etti. Vatandaşlarnıñ ekseriyeti Ukrainanıñ NATOğa kirmesine qol tutmağan vaqıtta ücüm etti. Ukrain ordusı Rusiye ordusına qarşılıq kösterip olamağan ve Yanukoviç qaçmazdan evel, hususiy hızmet ve küç-quvet muessiselerine rusiyeli hainler yolbaşçılıq yapqan vaqıtta ücüm etti.
Rusiye kerçek bir cenkte iştirak etmege istemey. Rusiye talim, hususiy operatsiya, diversiya ve paradlarda istirak etmek istey
Amma eger de Ukraina. NATO azası olmaq çette tursın, aza olacağına dair plan alğan olsa edi, büyük bir ihtimal, iç bir türlü ücüm yapılmaz edi. Avropa da barışıq içinde yaşar edi. İşte bunı, ukrainalılarniñ ekseriyeti añlamay edi. Ve bu, alâ daa Avropadakilerniñ ekseriyeti añlap olamağan bir mesele. Rusiye kerçek bir cenkte iştirak etmege istemey. Rusiye talim, hususiy operatsiya, diversiya ve paradlarda iştirak etmek istey.
Tamam bunıñ içün o er zaman ondan zayıf olğanlarğa ücüm ete.
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Astanada dawıldı jel soğıp, burşaq jawdı
ASTANA. QazAqparat - Astanada qattı dawıl soğıp, burşaq aralas nöser jawdı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi.
Dawıl saldarınan qala awmağındağı qorşawlar qïradı.
Buğan deyin, Qazgïdromet Qazaqstannıñ basım böliginde jawın jawatının eskertken edi.
«Aqmola, Qostanay, Pavlodar, Şığıs Qazaqstan, Soltüstik Qazaqstan, kündiz Qarağandı, Batıs Qazaqstan, Aqtöbe, Atıraw, Jambıl oblıstarınıñ birqatar aymaqtarında jeldiñ jıldamdığı sekwndına 15-20 metrge deyin jetedi. Soltüstik Qazaqstan oblısında tünde jäne tañ ata tuman tüsedi, - delingen Qazgïdromet xabarlamasında.
Sonday-aq, Oñtüstik Qazaqstan jäne Qızılorda oblıstarınıñ birqatar aymaqtarında jeldiñ jıldamdığı sekwndına 15-20 metrge jetedi dep kütilwde.


text:
Bïik üylerdi janay ötken äskerï uşaq jurttı şoşıttı
12.10.2018 03:11
ASTANA. QazAqparat - Awstralïyadağı Brïsben qalasınıñ turğındarın twra terezeleriniñ aldınan Boeing C-17 äskerï jük uşağınıñ janay ötwi qattı üreylendirdi. Jurttıñ köpşiligi 2001 jılğı teraktini eske alıp, polïcïyağa jappay qoñıraw şala bastağan, dep xabarlaydı Daily Mail.
Älewmettik jelige salınğan vïdeodan äskerï «Boïngtiñ» turğın üylerdiñ arasında manevr jasap, kez kelgen sätte bïik üylerdiñ birine soqtığısw qawpin twındatqanı bayqaladı. Öte qorqınıştı körinister.
Anıqtala kele, bul äskerï uşaqtıñ qawipti manevri jıl sayın dästürli türde äwe avïacïyalıq şowmen ayaqtalatın Riverfire mädenï festïvaline arnalğandığı anıqtaldı.
Degenmen Brïsben qalasınıñ turğındarı tap üyleriniñ mañında ötken bul merekege dayın bolmay şıqtı.
Jurttı dürliktirgen oqıs oqïğadan eşkim zardap şekken joq, biraq ïnternet paydalanwşılar özderiniñ jergilikti äskerï-äwe küşterine degen aşw-ızaların jazıp-aq jatır.


text:
Aqmola oblısında qola däwiriniñ jädigerleri tabıldı
KÖKŞETAW. QazAqparat - Aqmola oblısınıñ Zerendi awdanı awmağında keyingi qola däwirine tän äşekey zattar tabıldı, dep xabarlaydı QazAqparat tilşisi Aqmola oblıstıq tarïxï-mädenï muranı qorğaw jäne paydalanw ortalığı basşısınıñ orınbasarı Serik Isqaqovqa silteme jasap.
S.Isqaqovtıñ aytwınşa, qundı jädiger Aqmola oblıstıq tarïxï-mädenï muranı qorğaw jäne paydalanw ortalığı janınan qurılğan oblıstıq ekspedïcïya tarïxï-mädenï mura obektilerine qorğaw-qutqarw jumıstarı kezinde tabılğan.
«Qazba jumıstarı barısında b.z. deyingi 7-8 ğasır, qola däwirine jatatın dïametri 8 jäne 9 metr üş qorğanda jürgizildi. Onıñ birinde 4 molanıñ ornı tabıldı. Bul molalardıñ üşewi jalğan, bos bolıp şıqtı. Al, birewinde eki altın jäne bir qola bilezik pen qoladan jasalğan monşaq tabıldı. Keñötkel arxeologïya eskertkişi №2 qabir şuñqırında 19 küygen ağaş qaldıqtarın anıqtadı (bul kremacïya räsimin sïpattaydı), janwar süyekteriniñ qaldıqtarı, onıñ işinde öñdelgen (kündelikti ömirde quraldar retinde paydalanılğan degen boljam bar).
Adam süyekteri sonımen qatar altın buyım tabıldı. Qoladan jasalğan bileziktiñ sırtı qalıñdığı 2 mm-den aspaytın altınmen qaptalğan. Alınğan materïalğa süyene otırıp, bul jerde rwbasınıñ äyelin jerlegen degen boljam bar. Sonday-aq qış ıdıstardıñ sınıqtarı men fragmentter tabıldı. Tabılğan zattar Aqmola oblıstıq tarïxï-ölketanw murajayına tapsırıldı», - deydi Serik Isqaqov.
Sonımen qatar, ol arxeologïyalıq eskertkişterge qorğaw-qutqarw jumıstarın jürgizw barısında, tarïxtı zerdelew üşin qızıqtı, basqa da jädigerler tabılwı mümkin dep otır.
Ayta keteyik, qola däwiri - adamzat qoğamındağı tarïxï-mädenï kezeñ. Ol qola metallwrgïyasınıñ keñ qanat jayıp, eñbek quraldarı men qarw-jaraq jasawğa arnalğan negizgi materïalğa aynalwımen sïpattaladı.
Atalmış ekspedïcïya mawsımnıñ 4-i men şildeniñ 4-i aralığında ötkiziledi. Oğan Ş.Wälïxanov atındağı Kökşetaw memlekettik wnïversïteti men A.Mırzaxmetov atındağı Kökşetaw wnïversïtetiniñ stwdentteri jäne Kökşetaw texnïkalıq ïnstïtwtınıñ kwrsanttarı men 10-11 sınıp oqwşıları qatıswda.


text:
Er ay qırımtatarlarğa ve Qırım işğaliniñ eñ qısqa vaqıtta toqtatılmasına qol tutmaq maqsadınen açıqtan yapılğan tedbirlerge çıqqan «Strategiya-18» birleşmesiniñ Moskvadaki faaliyetçileri, 2018 senesi mart 18-ge tayin etilgen saylavnı boykot etmek niyetindeler. Bunı Qırım.Aqiqatqa faaliyetçileriniñ biri, Vera Lavreşina bildirdi.
O, adaletli saylavğa inanmağanını bildirdi.
Faaliyetçi: «Rey nasıl berilecek, muim degil, muimi, bunı nasıl sayacaqlar» printsipi deñişmey. İç bir yerde, bu sayuvlarnıñ iç bir basamağında aqiqiy kontrol yoq ve olmaq mumkün degil. Çünki bizim esamemizni oqumaylar. Biz bu, bizmki degil de, hırsızlanğan Qırım, qanı aqıp turğan Donbass, hlor gazı ile zeerlengen Şarqiy Gutası olğan olarnıñ ülkesinde kimse degilmiz. Oyle ise, «saylav»nıñ nasıl kontroli aqqında söz yürsetmek mumkün!», – dedi.
Lavreşina, faaliyetçilerniñ yalıñız ufaq qısmınıñ bu fikirge qatılğanını qayd etti. Bir çoqları, sahtecilikke yol bermemek içün saylavda iştirak etmege qarar berdi.
«Strategiya-18» iştirakçisi: «Bu şübheli ketişatnıñ közeticisi olaraq baracaq dostlarımıznıñ bir qısmı, ihtimal ile, özleriniñ faydalı işini yapacaqlar. Olarnıñ qolunda bozuluvlarnıñ aqiqiy delilleri olacaq. Kelecekte böyle statistika işke yarar. Rey berecek ve boykot etecek faaliyetçilerniñ faiz olaraq nisbetini aytmaq qıyın. Maña köre, er vaqıt olğanı kibi – yarı yarısına», – dep, ilâve etti.
Fevralniñ soñunda Moskva ve Sankt-Peterburgda Kremlniñ Rusiye prezidenti saylavını ilhaq etilgen Qırımda keçirmek niyetine qarşı bir kişilik piketler ötkerildi.
Sankt-Peterburg ve Moskvadaki Rusiye faaliyetçileri, qırımtatarlarnıñ 1944 senesi mayıs 18-de sürgün etilüvi hatırasına «Strategiya-18» adlı muddetsiz tedbir içün birleştiler. Er aynıñ 18-nci kününde faaliyetçiler, ilhaq etilgen Qırımdaki vaziyet aqqında ikâye etmek ve Rusiye cemaatçılığına insan aq-uquqları ve ürriyetleriniñ bozuluvı vaqiaları aqqında haber bermek içün şeerniñ soqaqlarına çıqalar.
Rusiye prezidentiniñ saylavı 2018 senesi mart 18 kününe – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqınıñ yıllığına tayın etildi. Onda sekiz namzet iştirak etecek – Sergey Baburin, Pavel Grudinin, Vladimir Jirinovskiy, Vladimir Putin, Kseniya Sobçak, Maksim Suraykin, Boris Titov ve Grigoriy Yavlinskiy.
Fevral 16-da Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya toplulığını ilhaq etilgen Qırımda kelecekteki Rusiye prezidenti saylavınıñ neticelerini tanımamağa davet etti.


text:
Barselonada satıp alınğan «EuroMillones» lotereya bïletiniñ ïesi 47,8 mïllïon ewrodan astam qarjı utıp aldı, dep xabarladı RÏA Novostï.
Bağı janğan adamnıñ esimi äzirge belgisiz. Belgilisi, ol ïnternet boyınşa bes türli kombïnacïyağa bäs tikken, dep xabarladı EFE agenttigi. Solardıñ biri qomaqtı qarjını uttı.
«EuroMillones» - bul 2004 jılı francwzdıq Francaise des Jeux, ïspanïyalıq Loterias y Apuestas del Estado jäne brïtanïyalıq Camelot Group iske qosqan ultaralıq lotereya. Lotereyağa Ulıbrïtanïya, Francïya, Ïspanïya, Avstrïya, Belgïya, Ïrlandïya, Lyuksembwrg, Portwgalïya jäne Şveycarïya turğındarı qatısa aladı. Lotereya ir aptanıñ seysenbi men juma künderi Parïjde oynatıladı. Lotereyalıq bïlettiñ qunı eki ewro.
Derekközi: QazAqparat
Kommentarïï


text:
Oskar büläklärenä yaña kategoriya östälde
Oskar büläge 2001nçe yıldan birle täwge tapqır arttı
Kinosänğat’ häm fännäre akademiyäse tarafınnan birelüçe dön’yanıñ iñ tanılğan kinemotografiya büläge Oskarda qayber üzgäreşlär bula.
91nçe büläkläw tantanasınıñ turıdan-turı êfirı 3 säğat’ belän çiklänäçäk. Monnan tış, çara tağın da irtäräk köngä quyıla. Öçençe häm iñ möhim üzgäreş - “Ğadättän tış uñışqa ireşkän populyar fil’m” digän yaña kategoriya östälä.
Oskar büläge 2001nçe yıldan birle täwge tapqır arttı. Ul waqıtta “İñ yaxşı mul’tiplikaśion fil’m kategoriyäse östälgän ide.


text:
Aqmescitte şeer naqliyatında yol parasını deñiştirecek olalar. Bu aqqında Qırımnıñ «Fiyatlar ve tarifler boyunca devlet komitetiniñ» matbuat hızmeti bildire.
Komitetniñ reis vazifelerini eda etken Ölga İgoşinanıñ zanınca, bunı çoqtan yapmaq kerek edi. «Yañı tarifler iqtisadiyat ceetten belgilenmek kerek ve qırımlılarnıñ menfaatlarına uymalı», – dep ayttı o.
Naqliyat ve içtimaiy saada tarifler belgilenmesiniñ bölük reberi Gölina Polâkova bildirdi ki, yol parasını eksiltecekler:
Yañı yol parası noyabr ayından başlap olacaqtır.
Hatırlatamız, oktâbr ortasında Aqmescitte «Merkeziy Ava limanı – Trenöv bağçası» №49A gece marşrutı çalışıp başlaycaq.


text:
Bolğarlar
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bolğarlar (Bulğarlar), Törki qäbilälär törkemeneñ cıyılma ataması.
Berençe märtäbä Bolğarlar 5-6. yözlär Vizantiä çığanaqlarında telgä alınalar. Kilep çığışların Könyaq Seber häm Ural töbägennän Könbatış Qawqaz belän Don buylarına küçengän Törki-Uğır qäbilälär törkeme belän bäylilär.
6-7. yözlärdä Bolğarlar utriğur, kutriğur dip Vizantiä çığanaqlarında iskä alına.
6. yöz urtalarınnan Bolğarlar Törki qahanlığına buysınğannar.
630. yıllar tiräsendä Qubrat xan citäkçelenedä Böyek Bolğar däwläte oyıştırıla.
Xäzär Qağanlığı belän köräş barışında Bolğarlarnıñ ber öleşe 670. yıllarda Dunay yılğası tamağı buylarına küçenep kitkän (q. Berençe Bolğar patşalığı), ber öleşe üz cirlärendä qalğan, Xäzär Qağanlığına buysınğan häm soñraq Tönyaq Qawqaz töbägenä qısrıqlanğan (q. Balqarlar, Qaraçaylar). Şulay uq qayber Bolğar qäbiläläre Pannoniägä (xäzerge Macarstan) häm Tönyaq İtaliägä küçep kitkän.
Vizantiä çığanaqları buyınça Qubrat xanınıñ ulı Qotrag cıtäkçesendä bolğarlarnıñ ber öleşe (kutriğurlar) 600 yılı? tiräsendä İdel buyına küçep kıtkännär. 7-8. yözdä Ğäräp-Xäzär suğışları köçäyüe nöticäsendä Bolğar ıruğ-qäbilälärennän Bolğarlar, Bäräncärlär, Barsillar , Bilärlär, Sawirlar häm başqalar, Xäzär Qağanlığı cirlären qaldırıp, Urta İdel buylarına küçengännär.
9. yöz azaqlarında - 10. yöz başlarında, Bolğarlar İdel-Ural aralığındağı Törki häm Fin-Uğır qäbilälären berläşterep, İdel buyı Bolğar däwläten tözegännär. Bolğarlarnıñ Urta İdel belän Ural aralığında yäşäwçe xalıqlarnıñ (Tatar, Çuaş, Bisermän, Başqort h.b.) etnokultur tarixına zur yoğıntısı bulğan.
Borınğı Bolğar tormışınıñ küreneşläre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Päräwezdä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Essential History of Bulgaria in Seven Pages
- Ж. BoйHиkoB. ПPOИЗXOД И ПPECEЛEHИЯ HA ДPEBHИTE БЪЛГAPИ (B TъpceHe Ha HoB пorлeд Bъpxy cTapия Bъпpoc). 2012 r. ...(HoBo!)


text:
Cemaat erbabı, «Euromaidan-Qırım» areketiniñ koordinatorı Sergiy Mokrenük Ukrainanıñ vaqıtnca işğal etilgen topraqları ve mecburen köçkenkerniñ sualleri boyunca Nazirligi tarafından ilân etilgen yarışğa ğalip olıp, nazirlikte Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ sualleri boyunca idare yolbaşçısı vazifesini qazandı. Yarış neticeleri iyülniñ 13-nde nazirlikniñ sitesinde derc etilgen.
«Nazirlikniñ işini evel tenqit ete edim. Nasıl olsa da, tenqit etecek olsañ, özüñ de bir şeyler yapmaq kereksiñ. Men bu vazifede kerçekten çalışıp, Qırım meselesinde yapqanım cemaa faaliyetine devlet hızmetini de qoşmağa isteyim. Öz işimi aqıllıca teşkil etip olacağımda eminim», – dedi Sergiy Mokrenük Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında.
2016 senesi aprelniñ 20-nde Ukraina Naşirler Şurasınıñ toplaşuvında Ukrainanıñ vaqıtnca işğal etilgen topraqları ve mecburen köçkenkerniñ sualleri boyunca Nazirligi tesis etilecegine dair qarar qabul etilgen edi. Müessiseniñ yolbaşçısı Vadim Çernış oldı, bundan evel o Donbassnıñ ğayrıdan tiklev sualleri boyunca Devlet Agentliginiñ reberi edi.


text:
Qazaqstandıq käsipker Keñes Raqışev «Jetinşi arnanı» satıp almaqşı. Bul twralı Tengrinews.kz xabarlaydı.
Sayttıñ jazwınşa K.Raqışevtıñ özi äli kelisim jürip jatqanın aytqan.
«(…) Kelisim jüzege asqan kezde mindetti türde xabarlaytın bolamız. «Jetinşi arnanıñ» texnïkalıq bazası qalıptasqan. Telearnanıñ bağıtı negizinen tanımdıq boladı. Biz qazaqstandıq medïa-kontent qorın sapalı önimmen toltıratın bolamız. Al, jañalıqtar şığarılmaydı, josparımızda joq. Barınşa öz önimderimizdi damıtwğa küş salamız. Qazaqstandıq jäne şeteldik öndirwşilermen birlese jobalar jasaw közdelip otır»,- dedi K.Raqışev.
Onıñ aytwınşa, alğaşqı waqıtta kadrlıq awıs-tüyister bolmaydı jäne telearnanıñ bas keñsesi Astana qalasında qala beredi.
«Arna qızmetkerleri jumısın jalğastıra beretin boladı. Barlıq jumıskerler öz ornında qaladı, mümkin biraz kadrlıq awıstarwlar bolatın şağar, alayda qazir emes»,- dedi ol.
Kommentarïï


text:
Üşinşi toqsanda Facebook älewmettik jelisindegi akkawnttardıñ sanı 60 mïllïonğa ösken. 30 qazandağı jağday boyınşa atalğan älewmettik jelini paydalanwşılardıñ sanı 1,55 mïllïardtan asıp otır. Bul twralı kompanïyanıñ xabarlamasına siltememen VVS xabarlap otır. Bul körsetkiş ay sayın ölşenedi.
Amerïkalıqtar ğalamtorda ötkizetin waqıtınıñ 20 payızı Facebook pen Instagram älewmettik jelilerine jumsaladı, dep rastap otır älewmettik jeliniñ äkimşiliginen. Qırküyekte älewmettik jelilerge kün sayın jüginetin mobïldik paydalanwşılardıñ sanı 27 payızğa ösip, 894 mïllïon adamdı qurağan.
"Aldağı ortaşa jäne uzaq merzimdi bolaşaqta biz Facebook pen Instagram-nıñ bir-birimen bäsekeles emes dep sanaymız. Biz buqaralıq aqparat quraldarınıñ basqa türlerimen bäsekelestik quramız", - dep mälimdedi kompanïyanıñ bas operacïyalıq dïrektorı Şerïl Sandberg (Sheryl Sandberg). Onıñ sözderin Reuters jazdı.
Facebook künine 500 mïllïonğa jwıq adamnan quralğan awdïtorïyanıñ 8 mïllïard ret vïdeo köretinin tirkegen.
Derekközi: QazAqparat
Kommentarïï


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Mezarlıqlarnı yoq etüv – insanlarnıñ eski ananesidir, sağ olğanlarğa yer yetmegende – ölüler yer bermeli. Barınaqlarnıñ medeniy miras ya da «tarihiy yer» («historic sites») statusı medeniy dünyada qast etüvni toqtata. Amma soñki dört yıl Qırımda bunı köremezsiñiz.
Qırım hanları paytahtınıñ tarihiy civarındaki Salaçıq Asma-Quyu rayonında olacaq işler aqqında ilk kederli haberler yılnıñ başında keldi. Bağçasaray memuriyetiniñ saytında «Bağçasaray şeeriniñ Basenko ve Gasprinskiy soqaqlarınıñ gaznen temin etilmesi içün gaz borusınıñ qurucılığı: obyektniñ qurucılıq-montaj işleriniñ yapılması» tenderi başlanğanına dair ilân derc etildi. Bağçasaraynıñ eski qısmı tar derelerde ve yılğalarda yerleşken binalardan ibaret. Derelerniñ capları boru qoyulacaq yekâne yol ola.
İşbu gaz borusınıñ yolunda Top Qaya (II – IV as.), Salaçıq (II – VII as.) ve Eşek Soqmaq deresindeki Salaçıq qabristanı (XVI – XX as.) bar. «Salaçıq Asma-Quyu musulman mezarlığı» yıllar devamında qullanılğan bir qabristan ola. O, Kala-Astı capınıñ cenüp-şarqını ve çatlaq tübüni ala. Bağçasaray saray müzeyiniñ birinci müdiri Üsein Bodaninskiy mezarlıq camisiniñ minaresi XVI asırda qurulğanını tahmin etken edi. XVIII asırnıñ soñunda vaqıf mülki Bağçasaraynıñ bir qaç topraq damartısı ve ticaret tükânından ibaret edi.
1862 senesi Cuma Cami olğan camige 194 qoranta kele edi. 1867 senesi bina suv basuvından zarar körip tamir etildi.
1921-1922 seneleri Qırımda sovet akimiyeti tiklengen soñ vaqıf topraqları ve cami binası bolşevikler tarafından devletleştirildi. Devlet mülkine keçken binalarnı akimiyet organları yerli musulman cemiyetlerina añlaşmalar esasında bergen edi: cami masraflarını cemiyet azaları qarşılay edi, olar imam ve müezzinniñ qazna masraflarını da ödemek kerek edi.
1924 senesi aprelniñ 5-nde Salaçıq Asma-Quyu camisiniñ musulman cemiyeti diniy merasimlerniñ kerçekleştirilmesi içün bina qullanacağına dair añlaşma tizdi. 1927 senesi küzde yüz bergen yer teprenüvi vaqtında cami büyük zarar kördi. 1929 senesi oktâbrniñ 21-ne qadar «Eski cami/ minare/ Salaçıq Asma-Quyu» adlı bina Qırımnıñ sanat, eski zamanlar ve halq turmuşı abidelerini qoruv komitetiniñ cedvelinde bar edi. Esapqa alınğan vaqıtta camide diniy merasimler keçirile edi.
1937 senesi avgustnıñ 27-nde Bağçasaray rayonı icra komitetiniñ prezidium toplaşuvında Salaçıq köy şurasına Salaçıq Asma-Quyu camisiniñ binasını klub olaraq qullanmağa ruhset berildi. Cami ve yerastı dürbesi yıqıldı, qurucılıq malzemeleri mesken evlerniñ qurucılığına ketti. Mezarlıqtan er şey hırsızlandı, tek beş baştaş qaldı.
Basenko soq., 109 adresi boyunca 1920-nci senelerge qadar Salaçıq Asma-Quyu camisiniñ imamı yaşağan bina qaldı. Bina ve bağçası vaqıf mülki edi. Cami qapatılğan soñ binanıñ bir yanında köy şurası, ekincisinde mektep yerleşken edi. Bugün anda mesken ev bar.
2005 senesi Qırım musulmanları diniy idaresi Bağçasaray köy şurasına para olğanda Salaçıq Asma-Quyu camisini ğayrıdan tiklemek niyeti aqqında bildirip, eski cami yerleşken topraqnı başqa maqsadlarğa bermemege rica etken edi. Mimarcılıq yadikârlıqlarından ev qurğan «ulu qurucılarnıñ» balalarına qırımtatarlarnıñ topraqtaki medeniyetini yoq etmek az oldı. Olar ölülerni raatsızlap, eski Bağçasaraynıñ eñ büyük mezarlıqlarından birinde gaz borusını qurmağa qarar aldı. Avgust ayınıñ soñunda şaatlar çöküçlernen borular qoyulğanını bildirgen edi.
Bu meselede borularnı qoyğan (III derece şahzade Olga nişanınen taqdirlengen) Nina Kapkovanıñ «Alfagazinvest» şirketi ve miras yerini qorçalaycaq sabıq prokuror, Han sarayınıñ «restavratsiyasında» «büyük mütehhasıs» olğan meşur baş müdir Vadim Martınükniñ yolbaşçılığında Bağçasaray tarihiy-medeniy ve arheologik qoruğınıñ memuriyeti lâqayt qaldı.
Mezarlıq statusı ve mütehassıslarnıñ arheologik tedqiqatlar keçirilmegence topraq işlerini keçirmemek talabına baqmadan, gaz borusı qurula – Eşek Soqmaq deresinde tayanğıçlar azırlandı ve borular qoyuldı. Bağçasaraynıñ rus «prokuraturası» çıqarğan qarar esasında qurucılıq şimdilik buzlatıldı – arheologik tedqiqatlar keçirilecek. Olardan soñ mezarlıqnıñ taqdiri belli olacaq.
«Medeniyet qoruyıcıları» ve Qırımdaki qurucılar eskisi kibi tek para köre. 39 million ruble öz başına bölünmez
Han sarayınıñ Büyük Han Camisindeki «tamir işleri» etrafında olğan adise-vaqialarnı hatırlatqan aşıqmanıñ sebebi ne? Qırımtatar medeniyetiniñ yadikârlıqlarını yoq etecek olalarmı? Kene yahşı, «medeniyet qoruyıcıları» ve Qırımdaki qurucılar eskisi kibi tek para köre. 39 million ruble öz başına bölünmez. Yerli ealiniñ ekseriyeti ölüler yerine 30 gaz kümüş parçasını bekley.
Qırımtatar cemaatı gaz borusınıñ qoyulmasına narazılıq bildirgen soñ Vadim Martınük ve Bağçasaray «memuriyetiniñ yolbaçısı» Aleksandr Trânov onıñ temsilcilerini «Rusiye akimiyetine» qarşı narazılıqlarda qabaatlamağa başladılar. Bu endi şeer ikâyesi olacaq, çünki «beyler» Rusiye Ceza kodeksiniñ 282-nci maddesindeki «Nefret ya da duşmanlıq doğuruv, insan itibarınıñ tüşürilmesinden» qorqqanı kibi Ukraina mahkemesinden de qorqa. Körgenimiz kibi, oña oğramaq da bir şey degil eken.
Aleksey Motov, Qırım arheologı (adı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında aytılğan fikirler müelliflerniñ baqışlarını aks ettirip, muarririyetniñ fikirlerinen aynı olmaması mümkün


text:
Qırım «akimiyetiniñ» yaqında qabul etilgen «qanunınıñ» bazı maddeleri Qırımtatar Milliy Meclisine açıq tedbirlerni yasaq etmek içün aselet qayd etildi.
Bunıñ kibi fikirni Meclis Kâtibiyetiniñ yolbaşçısı Dilâver Akiyev Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
Meclis vekiliniñ qayd etkenine köre, cumhuriyet «qanunında», aynı rusiyeli qanunına köre, tedbir teşkilâtçıları içün bir talap bar – yuridik şahısnıñ qayd etilmesi aqqında şeadetnameni köstermektir.
«Añlağanıma köre, bu şey aselet yapıldı, Qırımtatar Milliy Meclisine açıq tedbirlerni – barışıq miting ve ilâhre – keçirmege imkân bermemek içün yapıldı, çünki onıñ böyle bir şeadetnamesi yoq», – dep ayttı Akiyev.
Bunıñnen beraber, o, ukrain ve yañı qanunları arasında farqlarnı qayd etti, onıñ fikirince, yañı qanunlar barışıq toplaşuv aqqlarınıñ yerine ketirilmesini qıyınlaştıra.
İşğal etilgen Qırımda Qırımtatar bayraq künü munasebetinen tedbir keçirilmesini yasaq etken ediler. Bundan evel mayısnıñ 18-de Sürgünlik künü munasebetinen matem tedbir keçirilmesini yasaq etken ediler.
İyülniñ 9-da «şeer şurasınıñ» nevbetten tış sessiyasınıñ birinci oquvında «Qırım Cumhuriyetinde toplaşuv, miting, numayış ve piketler aqqında» qanun qabul etildi.
Mütehassıslarnıñ fikirince, işbu vesiqa qırımlılarnıñ aq-uquqlarını sıñırlay.


text:
Rusiyege boysunğan Aqyar gubernatorı Sergey Menâylo emin ki, rusiyeli turistler içün Türkiye yönelişi açılğanına baqmadan, raatlanıcılar ep bir Qırımğa kelecek. Onıñ fikrince, şimdiki vaqıtta Türkiyedeki vaziyet çoqusını qorquza.
Bu aqta o, mühbirlernen körüşüvde ilân etti, dep bildire şeerniñ rusiyeli akimiyetiniñ matbuat hızmeti.
«Er raatlanıcı istiqrar olğan yerge kete. Türkiyedeki vaziyet raatlanıcılarnı qorquza. Elbet, o yerde hızmetler seviyesi bayağı yüksekçe. İklimiy şarait bu yerde mükemmeldir. Raatlanıcılar Qırımnı tek raatlanmaq içün degil de, amma yarımadanıñ itibarğa lâyıq yerlerinen tanış olmaq içün de saylay. Aqyar kurort bir şeeri degil, amma bu yerdeki er taş tarihtır. Biz berilgen hızmetler ve infrastruktura seviyesini avropalı seviyege ketirmek kerekmiz», – dedi o.
İyün soñunda Rusiye prezidenti Vladimir Putin Türkiyege turlarnıñ satılmasına sıñırlanmanı red etti. Bunen beraber, Rusiye ve Türkiye arasında çarter ava seferlerine yasaq lâğu etildi.
Rusiye ve Türkiye prezidentleri Vladimir Putin ve Recep Tayip Erdoğan iyün 29-da telefon lafı çerçivesinde turizm saasında işbirlik yañıdan tiklemesi ve ticariy-iqtisadiy munasebetlerniñ eyileştirilmesi başlaması aqqında añlaştılar.
Kremlniñ qayd etkenine köre, bu, Erdoğan 2015 senesi noyabr ayında elâk olğan uçucınıñ qorantasından afu sorağanı ve taziye bildirgeninden soñ mümkün oldı. O vaqıt Türkiye arbiy ava quvetleri Türkiye ve Süriye arasındaki sıñır yanında rusiyeli Su-24 cenk uçağını urdı.
O vaqıt Moskva Ankarağa qarşı sanktsiyalar kirsetti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text: Rusiyeniñ Qırım işğaliniñ ekinci yıllığında Qırım.Aqiqat Qırım işğali nasıl oldı ve oña qarşı çıqqanlar ne yapqanını aks ettirgen arhiv fotoresimlerini derc ete. 2014 senesi mart 3-te bir qaç yüz Qırım qadını barışıq içün ve Qırımda Rusiye istilâsına qarşı aktsiyağa çıqtı. Olar yol boyunca Ukraina bayraqları, sarı-mavı toplar ve levhalarnen tura ediler. «Qırım — Ukraina», «Cenkleşmek degil, sevmek», «Putin, toqta!», «Balalarımıznı barışıq ve baht içün östüremiz», «Qırımtatarlar, rus ve ukrainler barışıq istey», «Bizge barışıqnı qaytarıñız!» ve diger levhalar bar edi. Tedbir iştirakçileri Ukraina topraq bütünligine qoltutıp, Rusiye istilâsına qarşı çıqqanını bildire ediler.


text:
Bu afta Ukraina informatsion siyaset naziri OSCE temsilcileri ile körüşecek. Körüşüvde Qırımda söz ve matbuat serbestliginiñ bozuluvı aqta maruzanı taqdim etecekler. Bunı Ukraina informatsion siyaset naziriniñ keñeşçisi Sergiy Kostinskıy mart 16 künü Kiyevde matbuat konferentsiyası devamında bildirdi.
«İnformatsion siyaset nazirligi halqara institutları ile işbirlik arttırması ile oğraşacaq. Şusı müim ki, bu körüşüvlerde yalıñız belli olğan malümatnıñ tesbiti degil de, Qırımda mustaqil matbuat vastalarınıñ ve söz serbestliginiñ yoq etilmesine qarşılıq yolları da işlep çıqarılacaq», – dedi Kostınskıy.
Onıñ sözlerine köre, nazirlik yarımadanıñ aqiqiy vaziyetini aks ettirgen mustaqil qırım matbuat vastaları, jurnalist, bloggerlerge destek kösterüvi ile oğraşacaq, söz serbestliginiñ saqlanılmasını nezaret etecektir.
Bunıñ ile nazirlik işğal etilgen topraqlarda Ukraina vatandaşlarınıñ aq bozuluvlarına merkeziy akimiyet organlarınıñ reaktsiyasını temin etecek ola.
«İnformatsion siyaset nazirliginiñ esas vazifelerinden biri – Qırımda söz ve matbuat serbestliginiñ sıñırlavı. Bizim içün söz serbestligi – Qırımda Rusiye teşviqatına qarşılıq aleti ola», – dedi nazir keñeşçisi.
Kostınskıy Qırımda matbuat vastalarına basqı kösterilmesi ep devam etkenini qayd etip keçti.


text:
Qırımdaki mahkeme Bağçasarayda qırımtatarlarnıñ evlerinde olıp keçken tintüvlerniñ şaatı Osman Belâlovnıñ şikâyet arizasını taqdirlemedi. O, qanunsız kütleviy aktsiyalarnıñ iştirak etmesi ile qabaatlana. Bunı Qırım faali Anna Bogaçeva Facebooktaki «Qırım birdemligi» saifesinde bildirdi.
«Mahkeme şikâyet arizasını qanaatlendirmedi, qarar deñişmesiz qaldı», – dep yazdı Bogaçeva.
Yanvar soñunda Bağçasaraydaki mahkeme Osman Belâlovğa 10 biñ ruble miqdarında para cezasını berdi.
Bildirile ki, al-azırda aynı ceza qavehane saibi Marlen Asanov ve bir qaç iştirakçi, şu cümleden Enver Şerfiyevge berilgen edi.
Mayıs 12-de Bağçasarayda Rusiye uquq qoruyıcıları musulmanlarnıñ evlerinde ve yerli qavehanede tintüvler keçirdi. Bağçasaraynıñ dört sakini terrorizm ile qabaatlanıp yaqalandı: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov ve Enver Mamutov. Olarnı Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etmesi ile qabaatladılar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
İşğal altındaki Qırım sakinleri hastahanelerdeki nevbet ve ekimlerniñ yavaş qabul etkenlerinden şikâyetçiler. Meselâ, Qarasuvbazar poliklinikasında Qırım sakini olğan Yelena Melkonyan yalıñız talon almaq içün aman-aman eki saat nevbette beklemege mecbur qalğan. Kreml nezaretindeki memurlar bunı sağlıq saqlav sistemasınıñ tekmil olmağanını sebep olaraq kösterip, «Rusiye vatandaşlarınıñ sağlığını saqlav esasları» federal qanunına deñişmeler kirsetmege rica eterek, poliklinikalardaki tar saa mütehassıslarına doğrudan yazılmasını uyğun dep köstermekteler. Umumrusiye halq frontınıñ ekspertleri keçken sene Qırımdaki kösterilgen tibbiy yardım keyfiyetinen bağlı monitoring keçirererk, bazı bir hatalarnı tapqanlar.
Aynı zamanda yarımadada tibbiyetniñ irişilir olmasına tibbiyet mütehassıslarınıñ yetişmeyuvı da bir sebeptir.
Aqyarlı jurnalist Andrey Vasilyev qayd etkenine köre, hastalar tek bir ekimni ziyaret etmek içün ayrı bir qaç nevbette beklemege mecbur qala ekenler.
Bölük terapevtine kirmek içün 3-4 kün evelsi yazılmaq mümkün, tar saada çalışqan mütehassısqa kirmek içün 10 künden başlap üç aftağace beklemek kerekAndrey Vasilyev
– Maña köre, bu sistema insanlarnı daa ziyade horlamaq içün qurulğan kibi kele. Dersin ki, aslında hastalarnıñ qaydı bilgisayar vastasınen yapıla ve bu esnas tez ve qolay olmalı, amma online talon alınğanına baqmadan, epbir hastahanege barıp, 40-50 kişi artında nevbet bekleyerek, kene de bilgisayar vastasınen yapılğan blanknı toldurmaq kerek. Bu da ekim kirmesten evel yapıla, ondan da ğayrı ekimge kirmek içün nevbette beklemeli. Talonğa köre nevbet bir qaç kün, atta aftadan soñ kelmesi mümkün. Men bellesem, bu mesele mütehassıslarnıñ, hususan terapevtlerniñ işten ketmesinen bağlı. Bir çoq yer ekimsiz qaldı. Men taqip etip baqqanıma köre, bölük terapevtine kirmek içün 3-4 kün evelsi yazılmaq mümkün, tar saada çalışqan mütehassısqa kirmek içün ise 10 künden başlap, üç aftağace beklemek kerek.
Andrey Vasilyevniñ sözlerine köre, Aqyarnıñ rusiyeli akimiyeti hastalar aqışını belli bir derecede bölmek maqsadınen poliklinikalarğa, işğalden soñ yasaq etilgen ekimlerniñ paralı qabul etmesi kibi ticariy hızmet şeklini keri qaytarmaq niyetinde.
Aqyarlı Qızıl haçnıñ sabıq yolbaşçısı, Qırımndan köçip kelgen ekim-mammolog Aleksandr Kovalenko, yarımadanıñ sağlıq saqlav sistemasında kompleksli bir çoq porblemler toplandı dep saya.
Şimdi problemlerge mütehassıs eksikliginden ğayrı, bürokratiya da sebep olmaqta. Ekimlerniñ vaqtını, hastalarnıñ vaqtını çalğan kereksiz yazıv-sızıv almaqta.Aleksandr Kovalenko
– İşğalden evel sistema yahşı çalışa edi: poliklinikağa ihtiyacıñ olğan künü barıp, kerek mütehassıs yardımını alabile ediñ. Şimdi problemlerge mütehassıs eksikliginden ğayrı, bürokratiya da sebep olmaqta. Ekimlerniñ vaqtını, hastalarnıñ vaqtını çalğan kereksiz yazuv-sızıv almaqta. Bulardan da ğayrı ilâclarnıñ keyfiyeti de bozuldı. İlaclarnıñ ekseriyetini bedava almaq mümkün, lâkin olar Rusiyede yapılğanı içün, obyektiv olaraq ukrain ilaclarındaki küçke saip degil. Qırımnıñ bazı sakinlerini men Kyivde qabul etken soñ, keri qaytqanda olar pek çoq ilac alıp ketmege ıntılalar.
Qırımlı radiodiñleyici böyle bir pissimistik qıymet kesüvinen razı degil:
«Asılında Ukraina zamanındsa da ekimler etişmey edi. Nevbetler kerçekten de bar, bu problem, ebet, amma Qırımda tibbiyetyernen kök kibi, musbet tarafqa deñişti. Anam Yalta hastahanesinde yatqanında, er şey bedava yapıldı, pamuq sarğı bezi alınmaq kerek degen bir ricalar yoq edi. Çetel ilacları da bedava. Onıñ içün, o zamannen şimdiki tibiiyet arasında – yernen kök arasındaki kibi farq bar».
Qırımlı cemaat erbabı olğan Edem Dudakov tahminlerine köre, Rusiyeniñ sağlıq saqlav sisteması ekimlerni bile-bile paralı klinikalarda çalışması içün itep çıqara.
Ekim künde 30 kişiden ziyade hasta qabul etmege istemey, çünki artqaç çalışqanı içün oña kimse ilâve para tölemey.Edem Dudakov
– Hususan köy yerlerinde olmaq üzre, bir çoq tibbiy müessiseler qapatılğanı sebebinden, köy sakinleri şeerlerge barmağa mecbur qalğanından dolayı nevbetler toplana. Ekim siziñ şikâyetleriñizni diñlemesinden evel pek çoq kâğıt toldurmağa mecbur qala. O, künde 30 kişiden ziyade hasta qabul etmege istemey, çünkü ziyade çalışqanı içün oña kimse ilâve para tölemey. Bir de bügünkü nevbetni tünevin kirip yetiştiralmağanlar «beslep tura». Bu şartlardan dolayı ekimler işten boşap, özlerine hususiy klinikalardan iş qıdırıp başlaylâr. Belki, işte bu Qırımda tibbiyetniñ bücet segmentini azaltmaq oğrunda yapılğan devletniñ bir strategiyasıdır.
(Matirialnıñ metin şeklini Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Öldürilgen Rusiye muhalifet siyasetçisi Boris Nemtsovnıñ işdeşleri ve ortaqları Ukrainağa qarşı Rusiye istilâsını tasdıqlağan yañı delillerni aydınlatqan maruzanı taqdim etecekler. «Putin.Cenk» adlı esabat endi derc etildi.
Nemtsov prezident Vladimir Putinniñ eñ sert tenqitçilerinden biri edi ve Rusiyeniñ Ukraina istilâsına qarşı çıqqan edi.
Onı fevral 27-de aqşam Kremlniñ yanında atıp öldürdiler. O vaqıt Nemtsov maruza üzerinde çalışa edi.
Esabatnı Nemtsovnıñ dostu İlya Yaşinniñ yolbaşçılığında bir sıra muhalifet faali ve jurnalist yekünlediler.
Kreml Ukraina ve Ğarpnıñ Donbassta ukrain ordusına qarşı cenkleşken separatistlerge Rusiyeden silâ ve adamlar yardım olaraq kelgeni aqqında qabaatlarını red ete.