text:
Şağir Räşit Gäräyneñ 75 yıllığı zurlap bilgelände
Minzälä yaqları şağir Räşit Gäräyneñ 75 yıllığın zurlap bilgeläp ütte. Räşit Gäräy rayonnıñ keçkenä genä Maltabar awılında tuıp üsä.Gömereneñ soñğı yılları Tübän Qama şähärendä ütä.Monnan 7 yıl elek 20 artıq kitap avtorı,şağirräŞit Gäräyneñ ğömere özelä.Şağir tuıp üskän Maltabar awılı xäzer Tuqay rayonına kersä dä,üze başqa şähärdä torıp icat itsä dä, Minzälälelär anı onıtmıylar.Räşit Gäräyneñ muzeen buldırğannar,balalar kitapxanäsenä isemen birgännär,aprel'' ayı azaqlarında küp törle çaralar ütte.Alarnıñ iñ zurısı 27 aprildä, Sabik Ömetbaev isemendäge Minzälä tatar drama teatrında,Qazan,Çallı,Tübän qamadan kilgän icat,sänğat keşeläre,tuğannarı,yaqtaşları qatnaşındı uzdı.Minzälä gazetası redaksiäse citäkçeläre köçe belän rayonda Räşit Gäräy isemendäge büläk buldırılğan ikän häm tantana barışındı 1 bulıp bıyılğı lawreatlar iseme ataldı.Menä alar:Näzirä Latfraxmanova, Zölayxa Zakirova,Gölnaz WälieMa,Räşit Gäräyneñ muzeen oyıştıruçı Leniza xanım şağirne tuğan yaq,Tabiğat cırçısı dip atadı.Qazannan kilgän yazuçı häm şağirlär Mädinä Malikova,Salisä Gäräyewa çığışlarında,bäxeten xalıq belän bergä,cirdä taptı-digän fikerne citkerdelär.Kiçädä, Räşit Gäräy süzlärenä yazılğan qayber cırlar da yañğıradı.Şularnıñ berse-tatar dönyasında tanılğan ''''Qır qazları kitkändä'''' cırı.
Räşit Gäräyneñ Küzkäy awılındağı uqıtuçısı, 86 yäşlek Ğamilcan abıy Väliev, Räşitneñ 6 sıynıfta uqığanda 1 şığır yazuın iskä aldı. Cirdän tayanıç ezlägän,şul tayanıçnı tapqan şağir tormışta nindi bulğan? Anıñ tormış iptäşe Mönirä apa Gäräyeva Azatlıqqa şuşılarnı citkerde:
“Soñğı yıllarında ul ädäbiätkä yaña ğına ayaq basuçılarça yärdäm itte.Şularnıñ qulyazmaları belän utırırğa yarata ide. Şunda min äytä idem , Räşit, nigä küzläreñne beterep utırasıñ, üzeñneñ dä yazası äyberläreñ bar bit, digäç, menä, çişmä sayığa ikän ul,-däp äytä torğan ide.Şul süzlärne yış qabatladı...”
.Çallıdan kilgän yazuçı Räşit Bäşär şağirneñ ruxın zurlawları, ädäbiätkä zur şäxes birüläre öçen Minzälälärçä räxmät süzlären äytte.Rayon başlığı Georgiy Kupriänov ta şağir istälegenä räsmi notıq tottı.
Räşit Gäräyneñ märxüm buluına 7 yıl ikänen äytkän idem.Şunısı mäğlüm buldı, şuşı waqıt eçendä anıñ yazıp qaldırğan äsärläre 1 tapqır da bastırılmağan.Döres, qayber näşirlär, märxümneñ 70 yıllığına da, 75 yıllığına da anıñ şağirlären bastırırğa wäğdä birgän bulğannar.Kürgänebezçä, şağirneñ 75 yıllığı da ütep kitte.Şunısı iğtibarğa layıq, urıs şähäre dip sanalğan Minzälägä, Räşit Gäräy ruxı, anıñ yubiley berqädär milli tösmer alıp kilde.Şäxeslär, ülgäç tä ilenä fayda kiterälär.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


c: text/html

text:
Rusiä prezidentı Vladimir Putin bügen Mäskäwda Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbayev belän oçraşıp, berniçä möhim kileşügä qul quydı: "Çik buyı kebek möhim mäs'äläne xäl ittek, monnan tış älegä qadär belgeçlär xäl itä almağan barlıq mäs'älälärne çiştek, Qazaxstannı häm Rusiäne Federasiäsen qanäğätländergän kileşügä ireştek," dide Vladimir Putin.
Qabul itelgän kileşülär arasında Rusiä-Qazaxstan çik buyı turında häm Qazaxstannıñ ikençe iñ zur gaz qırında – berlektä eşläw xaqında. Nazarbayev süzlärenä qarağanda, ike il şulay uq ğaläm eşlärendä xezmättäşlek itergä häm Qazaxstan iärçenen citeşterüdä bergä eşlärgä niät belderä.
Söyläşülär başında Rusiä prezidentı Putin, ike il arasında säwdä äyläneşe 50%qa arttı, dip belderde. Putin häm Nazarbayev şulay uq Bäysez Dälätlär Berdämlege illäre kergän Berdäm İminlek Kileşüe äğzalärenä Rusiädän tübän xaqqa qoral satıp alu mömkinlege turında da kileşkän.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Astana -- Qazaxstannıñ Üzäk saylaw komissiäse räise Onalsın Cumabekov, yäkşämbedä ütäçäk prezident saylawları aldınnan qayber küzätüçelär, bulaçaq tärtip bozular turında aldan uq yalğan xisaplar äzerli dip belderde. Bu küzätüçelärne ul rişwät aluda ğäyepläde, läkin isemnären äytmäde. Cumabekov süzlärençä, oppozitsiä, saylawlar waqıtında tärtip bozlular buldı dip protest çaraları oyıştırırğa cıyına. Yäkşämbedä ütäçäk saylawlarda 5 namzät qatnaşa, şul isäptän, 16 yıl xakimiättä torğan Nursoltan Nazarbaev. Tawış birülärne meñnän artıq küzätüçe qarap baraçaq.


text:
Süz Möxämmät päyğambär töşerelgän karikaturalar uñayınnan dönyada qupqan tawış xaqında bara. Başqortstanda barı tik ber genä keşe - Rusiä tışqı eşlär ministrlığınıñ respublikadağı wäkile genä qayber fikerläre belän büleşte. Zinnur Märdänovnıñ “Regnum” ağentlığına birgän bu xaqtağı kommentariında şulay dielgän: “Möxämmät päyğambärgä karikaturalar töşerüne süz irege belän añlatıp bulmıy. Bu etnik qağidälärne bozu bulıp tora. Ber genä, xätta dönyadağı iñ bäläkäy xalıqnıñ da dini xisläre mäsxärälänergä tieş tügel. Ä biredä süz dönyadağı iñ zur din turında bara. Däwlät citäkçelären, xakimnärne tänqitläw mömkin, läkin izgelärgä tel tiderelergä tieş tügel”.
Mobil telefonı bulğannarnıñ ber öleşe törek telendä elektron xat alğan. Anda Daniädä citeşterelgän äyberläne almasqa çaqırılğan.


text:
Qashqınlar
Qashqınlar - quwdalanıw aqıbetinde, a'skeriy ha'reketler yaki basqa ayrıqsha jag'daylar na'tiyjesinde turaqlı jasap turqan ma'mleketin taslap ketken shaxslar. Qashqınlar mashqalası bir qatar xalıqaralıq sha'rtnamalar menen retlestiriledi. BMSh ko'leminde qashqınlar mashqalasın sheshiwge ja'rdem beriw ushın qashqınlar isi boyınsha Bas komissariat basqarması (QBKB) du'zilgen. 1951 jıl 28-iyulda ko'p ta'repleme Qashqınlar da'rejesi haqqında konventsiya qabıl etilgen.
1966-jılı Bas assambleya konventsiyag'a ayırım o'zgerisler kiritiwdi na'zerde tutatug'ın qashqınlar da'rejesine tiyisli Protokoldı mag'lıwmat ushın qabıl etti. "Qashqınlar" ataması ta'biyiy apat aqıbetinde o'z ma'mleketin taslap ketkenlerge qarata qollanbaydı.
Konventsiya ha'm QBKB Ustavı "qashqın" tu'sinigine dini, puqaralıg'ı, belgili toparg'a kiriwi yaki siyasiy ko'zqarası aqıbetinde quwdalawg'a tolıq tiykarlı qa'wip astındag'ı da'slep puqarası bolg'an ma'mleketten tısqarıda jasawshı ha'm usı ma'mleket hu'kimeti qorg'awınan paydalana almaytug'ın yamasa bunday qorg'awdan paydalanıwdı qa'lemeytug'ın shaxslardı kirgizedi. Olar ko'bnese de facto puqaralıg'ı joq shaxs dep ataladı, sebebi olardın' siyasiy da'rejesi puqaralıg'ı joq shaxslardın' siyasiy da'rejesinen hesh na'rse menen o'zgeshelenbeydi.
Siyasiy qashqınlar kategoriyasına tiyisli bolıw siyasiy baspana alıwg'a dawagerlik etiwge tiykar sıpatında qaralıwı mu'mkin. Biraq, usı ma'selenin' aqırg'ı na'tiyjesi qashqınlar turg'an ma'mlekettin' nızamshılıg'ı ha'm siyasatına baylanıslı.
Qashqınlar mashqalasın tu'rli faktorlar ta'siri (qashqınlardın' sotsiallıq ha'm milliy quramı, olardı o'z jurtın taslap ketiwge ma'jbu'rlegen sebepler ha'm basqalar) astında birden-bir ta'rtip penen sheshiwge bolmaydı. BMShnın' ayırım organlarında xalıqtın' g'alaba ketiwi yaki keliwi haqqındag'ı ma'seleni insan huqıqların ayaq astı etiw menen baylanıstırıp bir neshe ma'rtebe ko'terip shıg'ılg'an. G'alaba ketiw (keliw) tu'sinigi qashqınlar mashqalasın ha'm halıqtın' ekonomikalıq migratsiya mashqalasın sezilerli da'rejede birlestiredi.


text:
Tatar matbuğatınıñ 100 yıllığı niçek ütäçäk
Bıyıl Qazanda 17 maydan 19 ğına qädär uza torğan Media-forum, oyıştıruçılar süzlärenä qarağanda, respublikada 2005 yılda ütä torğan töp çaralarğa – Qazannıñ meñyıllığına, Ciñü bäyrämeneñ 60 yıllığına bağışlana. Tağın ber zur waqiğa – tatar matbuğatı barlıqqa kilüeneñ 100 yıllığına da Media-forumnı ütkärüçelär ayıruça iğtibar biräçäklär. Näq menä şuşı çaralar Qazanda may urtasında ütäçäk çaranıñ üzençälegen häm eçtälegen bilgeläyäçäk.
Media-forumnı ütkärü, anıñ qısalarında uçazaq çaralar turında tulıraq mäğlümät alır öçen bez Tatmedia agentlığına möräcäğät ittek. Tatmedianıñ massaküläm mäğlümlät çaraları häm bülege citäkçese Färit Gäräev Azatlıq radiosına bu xaqta menä närsälär söyläde.
Әлere чapaHың MakcaTы, быeл pecпyблиkaдa билreләп үTeлә TopraH зyp юбилeйлap yңaeHHaH бyлca, иkeHчe MakcaTы, TaTap MaTбyraTыHың 100 eллыk TapиxыHдa kүpcәTү. ЧыHлaп Ta, бүreHre kөHдә 100 eллыk MaTбyraT TapиxыHa ия бyлraH MилләTләp Pycиядә биk aз
Forum qısalarında ütäçäk çaralar arasında milli matbuğatqa bağışlanğannarı da şaqtıy. Färit Gäräev däwam itä
Media-forum qısalarında 17 may könne Qazan däwlät universitetı belän berlektä, “Tatar waqıtlı matbuğatı: ütkäne, bügengese, kiläçäge” dip atalğan zur fänni-ğamäli konferensiä belän başlanıp kitä. Älege konferensiädä qatnaşırğa teläp, küp kenä tatarlar yäşi torğan töbäklärdän, qäläm ähelläre qatnaşırğa teläp ğarizalar cibärdelär. 18 may könne Tatar kongressı belän berlektä Tatar internetınıñ 3 forumı uzaçaq. Anda, Tatnet yoldızları bäygesendä ciñülär yawlağan keşelär häm tatar internetçıları qatnaşır dip köteläQazanda uzaçaq Media-forum tatar basma matbuğatınıñ 100 yıllığına bağışlana. Şuña kürä, töbäklärdäge tatar jurnalistları da maxsus çaqırılaçaq dip belderde bezgä oyıştıruçılar.
Gölnaz İlgizär


text:
Malayziädä İslam İlläre Konferensiäse oçraşuı bara
AUDIO: Bez möselmannar çınlıqta bik quätle. Ber milliard öçyöz million keşene ciñel genä beterep bulmıy. Yewropalılar 12 million yähüdneñ 6 millionın üterde. Ämma bügen yähüdlär ışanıç aşa dönyada xakimlek itä. Alar üzläre öçen başqalarnıñ suğışuına häm ülüenä ireşä.
Malayziä premyer-ministrı xäzer möselman däwlätläre cäberläwgä qarşı berläşergä tieş dide. Dönyadağı törle däwlätlärdä islamğa qara yağalar, izge urınnarnı mısqıllıylar, möselman illären okkupatsiälilär dide Möxämmät. Şuşı cıyında çığış yasap Süruä prezidentı Başar Assad Fälestinlelärneñ İzrail' okkupatsiäsenä qarşılığın xoquqıy, üz-üzlären yaqlaw ğämäle dip atadı häm anı terror dip bäyälämäskä çaqırdı. Bu cıyın 2001-nçe yılnıñ 11-nçe sintäber ğämällärennän soñ Möselman illäre citäkçeläreneñ iñ zur cıyını.


text:
Iran prezidenti Mehemmed Xateminin Orta Asiya ??lerine seferi - 2002-04-26
Iran prezidenti Mehemmed Xateminin Orta Asiya ??lerine seferi davam edir. Bu g??ehemmed Xatemi Daskendde ??k hemkari Islam Kerimovla g??m??r. Asqabadda Xezeryani d??tlerin sammiti bitinden sonra seferine baslayan Iran prezidenti regionun d??t bas穬iari ile m??lif meseleleri m??ire edir.
T??enistan paytaxtinda d??t bas穬arinin zirve g????n sonra Qazaxstanda olan Mehemmed Xatemi prezident Nursultan Nazarbayevle qazax neftinin neqli marsrutlarinin genislendirilmesi meselesini m??ire etmisdir. Burada neftin Iran erazisinden ke祠bilmesi meselesine de toxunulmusdur. ֺbekistan seferine geldikde ise Iran prezidentinin Islam Kerimovla danisiqlarinin neticesi olaraq bir sira ikiterefli senedin imzalanacagi g??nilir. Hele Qazaxstanda olarken Mehemmed Xatemi bildirmisdir ki, o, Amerikanin, ya da her hansi bir xarici q??nin Orta Asiyada m??dlugunun qeti eleyhinedir. Efqanistanda anti-terror emeliyyatlari ile bagli Amerika Birlesmis Statlari ve Avropanin bir sira ??lerinin herbi q??lerinin bir hissesi Orta Asiyanin ??e筩s sovet respublikasi, ֺbekistan, Tacikistan ve Qirgizistanda yerlesdirilmisdir. Qeyd edek ki, ֺbekistan Amerikanin bas穬iq etdiyi anti-terror kampaniyasinda Birlesmis Statlarin esas m??fiqlerinden biridir. Bele bir seraitde Iran prezidentinin xarici q??lerin m??dlugu ile bagli dedikleri ֺbekistan-Iran m??ibetlerine nece te'sir g??re biler. Basqa terefden, prezident Busun Irani "ser mehveri" ??leri sirasina daxil etmesinden sonra Orta Asiyada Amerikanin yaxin m??fiqi olan ֺbekistan Iranla m??ibetlerini hansi sekilde qurmalidir. Suallari serh eden Amerikanin Sesinin Daskenddeki emekdasi Behruz Resulov deyir ki, 1998-ci ilde ֺbekistanda islam d??ti qurmaq ugrunda herekat genislenerken prezident Kerimov ona qarsi m??izeye basladi. Bunun neticesi olaraq, islam herekatinin ??eri qonsu ??lere, Tacikistana ve Efqanistana ke筥li oldular ve Amerika anti-terror m??izesine baslayanda ֺbekistan onun hemkari, herbi m??fiqi oldu. Bu istiqametde ??k-Amerika eleqeleri genislendi. Bu yaxinlarda ֺbekistan prezidenti Amerikaya sefer ederken ikiterefli m??ibetlerin ehemiyyetini vurguladi ve bu m??ibetlerden her iki terefin qarsiliqli olaraq faydalandigini s??di. Yerli m??ide穬er ֺbekistanin Amerika ile m??ibetlerinin islam herekatina qarsi m??izede destek almaq esasinda quruldugunu g??rirler. Bununla bele, ֺbekistanda avtoritar rejim m??ddur ve q?? m??yinden danisan prezident Islam Kerimov g?? partnora ??nl??erecek. Indi Amerika ile m??ibetlere ??nl??erilir. Lakin m??qil bir d??t kimi tebii, ֺbekistan yaxin qonsulari ile m??ibetleri genislendirmekde maraqlidir. Bu g??rezidentler g??den sonra bildirdiler ki, herterefli m??ibetlerin genislendirimesi vacibdir. Mehemmed Xateminin bildirdiyine g?? Iran ve ֺbekistan arasinda m??ibetler daha 篸 iqtisadi istiqametde inkisaf etdirilmelidir. Iran prezidenti ??lerin daxili siyasetine qarismamaq prinsipini qeyd etdi ve burada daha 篸 iqtisadi inkisafdan s??t a礩. Tebii ki, Efqanistanda geden proseslerin ikiterefli m??ibetlere te'siri var. Burada m??feqiyyet elde edilerse Iran ֺbekistan m??ibetleri bundan faydalana biler. Daskendde Amerikanin Sesinin emekdasi Behruz Resulov Iran ֺbekistan m??ibetleri haqda. Bu g??anisiqlardan sonra Iran ve ֺbekistan prezidentleri Efqanistanda sabitliyin berqerar olmasinda maraqli olduqlarini bildiribler. Prezident Mehemmed Xatemi ??k hemkari ile danisiqlardan sonra jurnalistlere bildirib ki, iki d??t bir-birinin daxili islerine ve xarici siyaset meselelerine qarismamaqla bagli raziliq elde edibler.


text:
OSCE: Tacıqstan saylawları xalıqara taläplärgä cawap birmäde
Yäkşämbedä Tacıqstanda ütkän parlament saylawlarında saylawçılarnıñ 88 protsentı qatnaşqan dip xäbär itelä. Xalıqara küzätüçelär äytüençä, bu yulı saylawlar, 5 yıl elek belän çağıştırğanda, yaxşıraq ütsä dä, demokratiä taläplärenä turı kilep betmägän. Ciñüne aldan kötelgänçä, xakimiättäge xalıq-demokratik partiäse yawlağan.
Audio (Peter Eicher)
"27 Fivraldä Tacıqstanda ütkän saylawlar Yevropada iminlek häm xezmättäşlek oyışmasınıñ küp kenä töp taläplärenä häm dä başqa xalıqara standartlarğa cawap birmäde. Elekke saylawlar belän çağıştırğanda uñay yaqqa qayber üzgäreşlär bulsa da, bik küp tärtip bozular küzätelde."
Eicher şularnıñ berniçäsen sanap kürsätte: oppozitsiä wäkilläre cirle saylaw komissiäläreneñ barısına da kertelmägän, ä menä xakimiätttäge partiä äğzaları, kiresençä, bu komissiälärneñ başına utırtılğan. Eicher süzlärençä, mondıy xäl saylaw näticälärenä ışanıçsızlıq tudıra. Saylaw-aldı kampaniäse ğomümän räsmilär kontrole astında bardı, di ul.
Ä menä BDB küzätüçeläre şul uq saylawlarnı başqaçaraq kürgän. Berdämlekneñ başqarma sekretare Vladimir Ruşaylo saylawlarnı irekle häm ğädel dip atamasa da, alarğa cılıraq bäyä birde:
Audio (Vladimir Ruşaylo)
"Xalıqara häm cirle küzätçelärneñ buluı, saylawlarnıñ açıq ütüe Tacıqstan xakimiätläreneñ irekle häm demokratik saylawlar ütkärü tırışlığın kürsätä."
Oppozitsiä citäkçeläre isä Ruşaylo tügel, Eicher belän kileşä. Sotsial-demokratlar partiäse citäkçese Rahmatullo Zoirov şiqäyätlären yäkşämbedä ük belderde:
Audio (Rahmatullo Zoirov)
"Bezneñ wäkillär saylaw tärtibe bozılu turında küp şiqäyätlär aldı. Min bu saylawlar 2000 yıl belän çağıştırğanda ğädelräk bulır dip ömetlängän idem, läkin tärtip bozular tağı da kübräk buldı. Äytik, başqalanıñ Sino okruğında komissiä başlığı bületennär taratqanda, kem öçen tawış birergä kirägen öyrätep torğan."
Düşämbedä oppozitsiädäge 4 partiä küp sanlı tärtip bozular turında äytep, saylaw näticälären ğämäldän çığarırğa çaqırğan möräcäğät imzaladı.
Üzäk saylaw komissiäse, tawış birüdä saylawçılarnıñ 88 protsentı qatnaşqan dip xäbär itte. Peter Eicher mondıy san mömkin tügel di.
Komissiä räise Mirzoali Boltuev süzlärençä, mäcleskä älegä 3 partiä ütkän: xakimiättäge xalıq-demokratik partiäse, İslam Yañarış partiäse häm kommunistlar. Prezident İmomali Raxmonovnıñ xalıq-demokratik partiäse tawışlarnıñ 80 protsentın cıyğan dielä.
Tacıqstan Mäclesendä barlığı 63 urın. Şularnıñ 41e ber mandatlı okruglardan saylana. Qalğan 22se - 5 protsent kirtäne ütä alğan partiälär arasında, alğan tawışlarına qarap bülenä.
-Ali Gilmi


text:
Başqortstannıñ tışqı iqtisadi elemtälären nığıtuı respublikağa uzğan yılda fayda kitergän, säwdä eşläre cayğa salına. Älege tärräqiät-respublikanıñ üzendä citeşterüneñ kimüe sürätendä bara. Uzğan yıl räsmi terkälgän eşsezlär sanı 34 meñ keşe ide. Alay da Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov, bügen eşsezlek bulırğa tieş tügel, eş urınnarı küp, dip belderä. Bolar xaqında Ministrlar Kabinetınıñ kiñäytelgän utırışında süz bardı. Anda uzğan yılda sänäğätneñ barlıq tarmaqları eşçänlegenä yomğaq yasaldı.
İrşat Tläümbät, Ufa


text:
Haitidağı ğisyançılar başlığı Guy Phillipe qorallı tarafdarları belän başqala Port-au-Prinsqa kilde
AUDİO: Minemçä xalıqara köçlärneñ eşe suğış köçläre buludan kübräk politsiä küzätüe, jandarmeriä eşenä küçäçäk, häm bu köçlär Haiti xalqına yardäm itü maqsatındağı, turıdan-turı bäreleşlär başlawçı köçlärgä qarşı suğışmawçı şundıy xalıqara köçlär bulaçaq.
Aña qädär Fransiä Haitiğa anda yäşäwçe Fransiä watandaşların saqlaw öçen Fransiäneñ 50 xärbie kilde dip belderde. Fransiä xärbiläre Haitidağı AQŞ xärbilärenä quşıla.


text:
Marat Mölekov ülgängä 8 yıl
Comğada ber törkem tatar millätçelär Qazannıñ tatar ziratında buldılar. Alar Tatar ictimaği üzägeneñ berençe räise Marat Mölekovnıñ qäberen ziyärät qıldılar. Älege çarada qatnaşuçı ictimaği üzäk aktivistı Ence Dautova Azatlıq radiosına bu xaqta bolay dip belderde
Marat Mölekovnıñ wafat bulğanına bügen 8 yıl buldı. Ber törkem millätçelär, Marat Mölekov räis bulıp torğan Tatar ictimaği üzäge idärä äğzaları, tuğannarı, dusları anıñ qäberenä ziyärät qıldıq. İsxaq xäzrät Lotfullin doğa qıldı. Marat başlağan eş xäzerdä däwam itä. Ä ul eş – Tatarstannıñ bäysezlegeRäfis Cämdixan


text:
2006 yıl törle yubiley, istälekle datalarğa bik bay. Alarğa bağışlanğan tantanalı çaralar, kiçälär dä bik yış uza bıyıl Qazanda. Şularnıñ berse noyäber ayında da uzaçaq. Köz köne kompozitor häm cırçı Sara Sadıyqovanıñ tuuına yöz yıl tulaçaq. Tatarstannıñ xalıq artistçası, kürenekle kompozitor, cırçı Sara Sadıyqovanıñ tuuına 100 yıl tuluğa bağışlanğan töp çaralar ağımdağı yılnıñ oktäber – noyäber aylarında uzar dip kötelä.
Äytik, yubiley çaraları Çallı şähärendä Sara Sadıyqova isemendäge konsert zalında, kompozitornıñ tuğan yağı Apas rayonında da ütäçäk. Şunı äytergä kiräk, Sara Sadıyqova Qazanda tusa da, üzen Apas qızı dip sanıy ide. Noyäberdä isä Qazanda tantanalı zur kiçä uzaçaq. Tatar kitap näşriäte dä Sara Sadıyqova turında istäleklär kitabın näşer itärgä cıyına. Häm Sara Sadıyqovağa häykäle dä 1 noyäberdän dä qalmıy Qazannıñ İske tatar bistäsendäge danlıqlı Yunısov mäydanında quyılaçaq. Läkin bu äle kiläçäktä genä.
Sara Sadıyqova üzeneñ icadi eşçänlegendä 345 cır, 30 ğa yaqın spektakl''ğa köy, küp kenä instrumental äsärlär häm ike muzıkal komediä yazğan. Läkin bu mirasnıñ küp öleşe ayırım cıyıntıqlar bulıp dönya kürmägän. Äytik, Sara Sadıyqovanıñ 1962, 1965, 1972 yıllarda çıqqan cıyıntıqlarına 10-12 şär cır kergän. 1986 yılğısında - 24 häm soñğı 2000 yılda dönya kürgän cıyıntığında 31 cır ğına tuplanğan ide.
Sara Sadıyqovanıñ tuuına 100 yıl tulu uñayınnan, şuşı könnärdä Sara apanıñ qızı Älfiä Aydarskaya häm Peterburda yäşäwçe Fayzraxman Kamalov ğailäse bernindi yärdämsez, barı tik şäxsi köçläre belän kompozitornıñ 110 äsäre kergän mp3 lazer tälinkäsen çığardılar. Tälinkä “Dönya matur, dönya kiñ” dip atala. Azatlıqnıñ Qazan studiäsendä Fayzraxman Kamalov buldı häm älege tälinkäneñ yazılu tarixı belän urtaqlaştı:
“Sara Sadıyqovanıñ cırları bezgä inde bala – çaqtan küñelgä yatqan, anıñ cırlarınıñ köylärendä üskän balalarbız inde. Min menä Sara Sadıykovanıñ qızı Älfiä Aydarskaya belän oçraşıp aña Qazanda yärdäm itmäwläre turında äytte. Ul Sara apanıñ böten notaların, tuplap barğan materialların kürsätte. Al''bomnı niçek çığarırğa dip qayğırıp utırğanda, min üzem äyttem, äydägez bergä yasıybız dip. Şunnan yanıp kitte şuşı ideyä häm uzğan yıl noyäber ayında min cırlarnı tuplı başladım. Audio kassetadan komp''yutergä küçerep, bulğan qädär sıyfatın bozmasqa tırışıp çistarttım. Häm lazer tälinkägä 110 cır sıyarlıq itep yasadım. Şuşı eşne başqarğanda berkemnän dä bulışlıq bulmadı. Barı tik üzebezneñ yaratuıbız arqasında ğına Älfiä apa belän bergä çığardıq bula. Bu eş minem yartı yıl waqıtımnı aldı, şunıñ öçen genä dä Qazanğa öç tapqır kilergä turı kilde. Sara Sadıyqova aldında min üzemne nıq tuğrılıqlı dip toyam inde.”
Cıyıntıqta muzıkal äsärlär berniçä törkemgä bülenep tuplanğan. Äytik, xalıqçan cırlar, küñelle häm şayan cırlar, spektakllärdän, romanslar, tango häm vals, patriotik cırlar, instrumental muzıka. Älege disk Älfiä Aydarskayanıñ şäxsi arxivında ozaq yıllar saqlanğan Tatarstan radiosı fonotekası materiallarına nigezlänep eşlängän.
Gölnaz Şäyxetdin


text: Tacikstanda BMO tarafınnan yaqlanğan narkotíklarnıñ tataraluın kontrol' itü agentlığı citäkçese Ğaffor Mirzoyıv bügen cinayät, röxsätsez qoralğa iä bulu häm däwlät fondların qullanuda ğäyeplänep qulğa alındı. General prokuror Boboyan Boboxonov, Mirzoyıv häm anıñ 7 tän saqçısı qulğa alındı, dip äytte. Prokuror äytüenä qarağanda, agentlıq binasında ütkärelgän tentüdä törledän törle 3 meñ qoral tabılğan. Mirzoyıv xuca bulğan it kombínatında Stinger raqetası tabılğan. Mirzov älek tacik prezidentı saqçılarınıñ qomandirı ide. 1998 nçe yılda tacik milisísın üterü häm 650 meñ dollar xökemät aqçasınıñ yuğaluı säbäple anıñ östennän tikşerü bardı.


text:
Tatnet : Ukrainadağı xällär forumnardağı bäxäslärgä säbäp buldı
«Ukrainada kem ciñär ikän? Andağı xällär närsä belän betär ikän?» tatar forumçıları şul sorawnı quyıp, fiker alışu säxifälärendä söyläşte. Saylawlar aldınnan, qayber forumçılar, «bez Rusiä yaqlağan Prezidentnı yaqlıybız», dip fikerläre belän urtaqlaşsa, soñınnan, Kuşma, Yuşenko isemnärendä törki tamırlar ezli başladı. Mäsälän, berse Yuşenko isemeneñ kilep çığışın, «yüeşlängän», «yäşen» häm «yäş» digän süzlär belän bäyli. Kievtağı waqiğalarnı küzätep barğan arada, forumçılarnıñ fikere dä üzgärä. Alar Yüşenkoğa teläktäşlek kürsätä başladı.Bu söyläşülärne tatforum.at.tt saytında kürep buldı. «Tatarskaya gazeta»nıñ internet forumında Ukraina tiräsendäge söyläşü ozın häm zur bäxäskä äylände. Anda fiker alışuçı keşelär, Kiev uramnarındağı şikelle, bäxäskä kerde, tege yäki bu säyäsätçene yaqlap, fiker alıştı. Söyläşü uram cıyınnarı başlanğan waqıtta barlıqqa kilde, ul 26 noyäbergä qädär kiñäyep bardı.
Axırda Yuşenko häm Yanukoviç yaqlı forumçılar, urtaq fikergä kilmiçä, açulanışıp bette. Ukraindağı uram cıyınnarı äle däwam itä, şuña forumçılar bu temağa alğa taba da qaytırlar. Ä şuşı forumda qatnaşqan Sabircan äfände, temanıñ başqa yağına iğtibarnı yünältä. Xällär niçek kenä barmasa da, «böten dönya mäğlümat çarları, üzebezneñ «Mäydan» süzen qabatlıy, anıñ öçen, ukrainnarğa räxmät» dip yazıp çıqtı.Latin grafikası tiräsendäge söyläşülär dä çeltärdä bu atnada da däwam itte. Tatforum.at.tt säxifädä Tatarça ğına yazışa torğan ber bülek eşli. Älege forumnıñ idäräçese, Millätçe äfände, başqa monda kirill xärefläre belän yazmağız, latinça ğına yazışabız digän yazu qaldırıp kitkän. Anıñ belän başqa forumçılar da kileşä.
Başqa ber keşe anda, internetta qanunıñ latin xäreflären, ul bulmasa – törek xäreflären, ansı da bulmasa – ingliz xäreflären, maxsus tamğalı inalifnı qullanırğa çaqıra.Bu söyläşü tatforum.at.tt säxifäsendä bardı.
News.tatar.info digän internet-dayjestlar säxifäsendä, Kommersant gäzitendä basılğan soraştıru näticäläre basılğan. «Sezgä, tatarlarğa, barıberme?» digän baş astındağı yazmada, bilgele tatarlarnıñ latin grafikası mäs’äläsendä fikerläre urın alğan. Cırçı Rinat İbrahimov, latinğa küçü kiräk dip äytä, Cırçı Alsu Safina – kiräk tügel, dip belderä. Tatarstan säyäsätçeläre kübesençä latin yaqlı bulsa, Mäskäw tatarları – qarşı bulıp çığa. Älege soraştıru bastırıp çığarğan «Tatarnews» portalında, şuşı yazma xaqında fiker alışu başlandı. Andağı keşelärneñ kübese, latin yaqlı bulıp çıqtı.Bikä Timerova.


text:
Beslan häm Russiädäge başqa qayber terror aktları öçen cavaplılıqnı Şamil Basayev üz östenä aldı
Çeçen separatist militantı Şamil Basayev, küpçelegen balalar täşkil itkän 320dän küberäk keşeneñ hälak buluına kitergän Beslanda totıq alu vaqiğäse öçen cavaplılıqnı üz östenä alğan. Bu turıda internet säxifäsendä äytelgän. Basayev şulay uq Russiädäge başqa qayber terror höcümnäre öçen dä cavaplı buluın beldergän.
Audio
"Bin Laden çit il ğäskärläre Ğıraqtan çığarılğan xäldä, atışlarnı tuqtatunı ike märtäbä täqdim itte. Ber kem dä anıñ belän söyläşülär başlarğa uylamadı da. Ni öçen? Çönki sivilizasiäle dönya Bin Laden häm oyışması qullanğan metodlar, anıñ belän nindi dä bulsa söyläşülär alıp baruğa yul quymıy digän fikerdä. Dimäk ber nindi dä söyläşülär alıp baru mömkin bulmağan keşelär bar."
Basayevneñ belderüe şulay uq Çeçen sepratistları citäkçese Aslan Masxadov Azatlıq Radiosı soraularına birgän cavaplarında totıq alu vaqiğäse belän bäyläneşeneñ bulmauın beldergännän soñ ber kön ütkäç basıldı. Masxadov terror belän şäğellänergä sälätle bulmauın äytkän.
Audio
Basayev belderüeneñ döreslegen raslau mömkin tügel. Elegeräk bik ük mäğlüm bulmaan İslambuli brigadası Mäskäv metrosındağı höcüm öçen cavaplılıqnı üz östenä alğan ide. Bu törkem dä Çeçnäneñ bäysezlege öçen eşläven däğvä itkän ide. Mäskävdä Nord-Ost teatrında totıq alu öçen Basayev cavaplı dip belderelä. Basayevneñ soñğı beldeüe çın bulğan xäldä, anda Beslan fäciğäse turında qayber täfsille mäğlümät bar. Belderügä qarağanda, Beslandağı aktta qatnaşqan törkem 33 keşedän torğan. Anda çeçennär, inguşlar, osetinnar, ruslar, ike ğäräp bulğan. Läkin, belderüdä, törkemneñ Al-Qayda belän ber nindi dä bäyläneşe yuq dielgän. Russiä häm Britan parlamentlarınıñ elekke kiñäşçese İrina İsakovanıñ fikerençä, höcümnärdä yatlarnıñ qatnaşuı xaqındağı keçkenä genä dälil dä, Russiä xakimiätlärenä , bu xalıqara terror çeltäreneñ eşe digän argument birer ide.
Audio
"Monda san möhim tügel. Teror belän ğäräplärneñ qatnaşlığınıñ buluı, köç qullanunı bastırırğa tırışuçılar öçen möhim. Ğäräp yäisä Al Qaydanıñ az ğına qatnaşlığı da, bu xalıqara terrornıñ ber öleşe diyüçelärgä argument birer ide."
Belderüdäge başqa mäğlümät dä höcümnär öçen zur miqdarda aqçanıñ kiräkmägän buluın kürsätä. Beslan höcüme 8 meñ euroğa, oçqıçlarnı şartlatu 4 meñ dolarğa töşkän ikän. Germanidäge George Marshall isemendäge İminlek Öyrätüläre buyın[a Yevropa Üzägeneñ Terror häm Qurqınıçsızlıq Programmasınıñ başlığı polkovnik Nick Prattnıñ fikerençä, terror törkemnären finasiäläv soñğı yıllarda kimegän, läkin, andıy eş öçen ällä nindi zur aqçalar kiräkmi.
Audio
"Aqça kilmi başladı. Läkin, andıy operratsiälär öçen zur aqçalar kiräkmi. Basayev cavaplılıq alğa operatsiälär qimmätkä töşmägän. Kontrol noqtalarınnan ütü öçen rişvät tülärgä, berniçä maşina ğına kiräk. Alanıñ qoral häm şartlağıçları bolay da bar."
Russiä prezidentı Putin bügen dä terror mäsäläsenä qağıldı. Ul dönyadağı ere şähärläre märläreneñ Mäskävdäge oçraşuında yasağan çığışında, terror turında söylägändä, Çeçnä suğışın telgä almadı xalqara terror turında ğına söyläde. Putin keşe üterüçelärne aqlarğa tırışu terrorğa yardäm itä dip belderde. İsemen äytmäsä dä, Könbatışnı ike törle ülçäv qullanuda ğäyepläde.
Audio
Ul şulay uq, här törle taşlama terrorçılarnıñ küberäk taläp quyularına häm küberäk qorbanğa säbäp bulaçaq dip äytte, xätta bügenge vazğiätne İkençe Dänya Suğışınnan elekke xäl belän çağıştırdı.
Färit İdelle, Praga.


text:
Aydar Galimov Omskida bulıp kitte
Uzğan şimbädä Omskiğa zur konsert programması belän Tatarstannıñ häm Başqortstannıñ atqazanğan atristı Aydar Galimov kilep kitte. Bu Aydarnıñ Omskiğa berençe kilüe. Anıñ konsertı ölkä filarmoniäseneñ konsertlar zalında ütte. Berençe märtäbä kilüe bulsa da, cırçını omskilılar yaxşı belälär ikän, 1200 urınlıq zalda buş urın qalmağan ide diärgä mömkin. Şunsı da iğtibarğa layıq, zalda yäşlär dä küp ide. Tamaşaçılar Aydarnıñ här çığışın cılı qarşıladılar, köçle alqışlarğa kümdelär, küpläp çäçäk bäylämnäre büläk ittelär. Konsert tämamlanğannan soñ, säxnägä çığıp räxmät äytüçelär dä buldı. Konsertqa 200 çaqrım yıraqlıqtağı Bol'şereç'ye rayonında yäşäwçe Räkiä Yakupova Aydar Galimovqa bağışlap, şiğer yazıp alıp kilgän ide. Anı ul zalda utıruçılar aldında uqıp, Aydarğa büläk itte.
Konserttan soñ artistlar tatar xäräkäte aktivistları belän oçraştılar. Aralaşu barışında Aydar “Azatlıq” xäbärçese sorawlarına da cawap birde. Süzen ul Omski radiosında “Säläm” tapşıruınıñ tergezelüenä şat buluın belderüdän başladı. Annan soñ, Omski tamaşaçısınnan qänäğät qaluı, aldağı yıllarda qabat bu yaqlarğa kilep çığarğa teläge barlığın belderde. “Qartağa qarasañ, Omski Rusiäneñ urtası ğına bit. Yıraq Seber yaqlarında da cır-moñ söyuçe millättäşlärebez yäşi. Alar belän dä oçraşırğa waqıt citte. Barası yulıbız, oçraşası duslarıbız küp äle, Xoday isänlek-sawlıq birsen barıbızğa da,”-dide ul.


text:
Ğıraq: Saddam Xösäin östennän xökem protsesı başlandı
Saddam Xösäin çärşämbe könne başlanğan mäxkämä protsesında üzen ğäyebsez dip belderde Eleke Ğıraq citäkçesenä häm Baath partiäseneñ möhim 7äğzası 1982 yılda Saddamğa oyıştırılğan atentat belän bäyleneşle bularaq ber awıl xalqın üterü, cafalau, deportatsiäläw ğäyepläre quyıla .Mäxkämä Saddam advokatlarınıñ yaqlauğa äzerlänü öçen waqıt kiräk digän taläbe säbäple 28.noyäberga küçerelde
Min här beregezgä xörmät belän qarasam da, bu mäxkämägä cawap birüdän baştartam. Ğıraq prezidentı bularaq legal xoququmnı qullanam
Saddam häm 7berektäşe Mäxkämä 28 noyäbergä qädär kiçekterelgänçe üzlären ğäyebsez dip belderde. Bäğersez räweştä il belän idarä itkän, köndäşlären yuq itkän Saddam Xösäin keşeçelekkä qarşı cinayättä ğäyeplänä häm ul ğäyeple tabılsa anı asuları da mömkin. Saddam Bagdadnıñ tönyağında Dujail awılında 1982nçe yılda üzenä oyıştırılğan atentattan isän qala ämma ul awılnıñ 143 ir häm malayın cafalap ütertte. Prokuror Dujail waqıyğäläre belän bäyläneşle bularaq Saddamğa 19 törle ğäyeb quydı. Prokuror Saddam aksiäläreneñ qayber detallären mäxkämä aldında uqıp , dälillär kiterde. Prokuror:
Bu qotoçqıç aksiälär näticäsendä küzläw idaräse başlığı näticälär belän qänäğät bulğan ğäyeple Saddamnan Dujaildä kriminal aksiälär oyıştırğan ber törkem küzläw keşeläreneñ däräcäsen kütärüne sorağan
Bügenge sessiädän elek prokurorlar Saddamğa qarşı yaxşı äzerlängän buluların häm protsessnın berniçä atna ğına däwam itäçägen belderde. Ämma Saddamnı yaqlawçı advokatlar törkeme şunduq höcümgä kereşte. Alar elegeräk, mäxkämäneñ avtoritetın sorau astında qaldıru strategiäläre buluın äytkän ide. Yäğni, eleke prezident östennän xökem protesesın alıp barğan mäxkämä ilne okupatsiälägän köçlär quyğan qanunnarğa buysına . Bügen başlanğan protsessta Dujail waqıyğäläre tora. Saddam quşuı belän anda 143 keşe genä üterelmäde ä 1500 keşe çüldäge törmälärgä yabıldı. Ğailälär anda täräzäsez urınnarda yıllarça totıldı. Şuşı ezärlekläwdän qotılıp qalğan Zaynab Adnan isemle xatın İrekle Ğıraq Radiosına bolarnı söyläde:
Min törmädä tudım. Äniem bezneñ irekkä çığarılğanın häm tağı yañadan törmägä yabılğan buluıbıznı söyläde. Törmä tiräsendä çül genä ide, ber närsä dä yuq ide. Anda xäyvannnar yäşi mikän belmim , kem bulsa yäş mikän? Belmim.
Prokurorlar elegeräk Saddamnıñ tizlektä xökem itelüe öçen tik Dujail waqıyğäse östendä genä toraçaqbız dip belderde. Saddam cinayätläre citärlek: Misal öçen Saddam 1980 yılda Halabçada kördlärne agulı gaz belän üterde ,1991 yılda şığılarnıñ başkütärüen qanlı räweştä bastıruda ğäyeplänä. Saddam kimendä 11 märtäbä keşeçelekkä qarşı cinayät häm suğış cinayätlärendä ğäyeplänä Qayber xoquq yaqlaw oyışmaları Saddam östennän ğädel protsess ütkäreler mikän digän borçılu belderä.Aİ isä Saddamnı yaqlawçı advokatlarnıñ yaqlawğa äzerlänü öçen citärlek waqıtları bulmadı dip äytä.Ğıraq räsmiläre xakimnär bäysez häm säyäsi ezärlekläw täsirendä tügel dip belderde
färidä xämit


text:
Çittän kilgän studentnıñ sälämätlege kem qulında?
Çit töbäklärdän Tatarstanğa uqırğa kilgän yäşlärneñ problemaları sanap betergesez küp bula. Uqırğa kerü, toraq mäs’äläse - şularnıñ iñ möhime, älbättä. Ämma şunıñ belän başqa töbäktän kilgän bala-çağanıñ “baş awırtuı” betmi äle. Tağın ber möhim mäs'älä - meditsina yärdämen alu. Awırıp kitkän student qaya barırğa, niçek däwalanırğa tieş? Äye, monıñ öçen maxsus studentlar şifaxanäse bar. Ämma awıru qatlawlı bulğan çaqta, yañadan-yaña analizlar birergä kiräk bulsa, studentlar şifaxanäse ğına yärdäm itä almıy. Bu oçraqta tabiplar studentqa yullama tottırıp, anı respublika xastaxanäsenä cibärä. Anda isä Tatarstan polisı bulmağan studentqa barı tik tüläwle yärdäm täqdim itälär. Başqortstannıñ Tuymazı şähärennän kilep, Qazan däwlät finans iqtisat institutında belem aluçı Rezidä isemle qız belän dä näq şulay bulğan. Rezidäne üzen tıñlıyq:
Awırıp kittem dä, şifaxanägä bardım. Annan mine respublika xastaxanäsenä analizlar birergä cibärdelär. Anda isä Tatarstan polisı bulmağaç, mine buşlay qabul itmädelär. Polisnı alıştırırğa kiräk didelär. Başqortstan polisın qayda alıştırırğa da min belmim, berkem dä andıy mäğlümatnı birmäde. Menä xäzer min bik awırıym. Ämma polis bulmağaç, berkem dä yärdäm itä almıy.Bilgele, 800 sumlıq analizlarnı student qına tügel, ä eşlägän keşegä dä kütärüe bik ciñel tügel. Ä Tatarstan polisın alu öçen Tatarstanda terkälü kiräk. Tik çittän kilep, äle berençe kursta ğına uquçı Rezidäneñ Tatarstan propiskası bulmasa, dimäk ul respublikadağı meditsina yärdämenä ömetlänä almıy bulıp çığa. Ämma Tatarstannıñ mäcbüri meditsina iminiät waqife belgeçe äytüençä, respublikada waqıtlıça terkälgän häm üz töbäktäge polisı bulğan studentlar Tatarstan xastaxanäsendä yärdäm alırğa xoquqlı. Anıñ belderüençä, şul räweşle çittän kilgän här student ta Tatarstanda däwalana ala. Ä Qazan däwlät finans iqtisat institutında belem aluçı Wäliullina Rezidägä monı añlatuçılar tabılmağan inde. Respublikanıñ mäcbüri meditsina iminiät waqife belgeçe bu barı tik xastaxanädä eşläwçe şäfqät tutaşlarınıñ belemsezlege arqasında bulğan dide.
Al'bina Zäynulla


text:
Britania saqlanu ministrlığı Äfğanstannıñ könyäğında britan küzläw oçqıçınıñ qazağa yulığu säbäplären tikşerä. Bu qaza waqıtında 14 xärbi ülgän. Oçqıç Kandağar wilayätendä taliblarğa qarşı suğışuçı NATO xärbilärenä bulışu wazífasın ütägän. Qazağa texnik tözeksezlek säbäp bulğan dip şiklänelä. Britanyaneñ saqlanu ministrı Des Braun taliplar oçqıçnı atıp töşergän digän xäbärne kire qaqtı. 2001 nçe yıldan birle Britania Äfğanstanda 36 xärbien yuğaltqan.
NATO nıñ Äfğanstandağı xärbi idaräse, ilneñ könyäğında taliblarnıñ zur yuğaltuları turında xäbär itä. İdarä wäkile Skot Landi küpme talip üterelgänlegen tögäl genä beldermi.


text:
1991 yılda Vukovarda suğış cinäyätläre qıluda ğäyeplängän 3 Yugoslav xärbie östennän mäxkämä eşe başlandı
Sişmbedä Haagtağı Suğış cinäyätläre tribunalında elekke Yugoslav armiäseneñ 3 ofitserı östennän mäxkämä eşe başlandı. Veselin Şlivançanin, Mile Mrkşiç häm Miroslav Radiç 1991 yılda Xorvatiäneñ Vukovar qalasında yözlägän xorvatnı ezärlekläw, cäberläw, üterüdä ğäyeplänä. Alar üzläre bu ğäyepläwlärne kire qağa.
"Bez Vukovarğa Noyäberneñ 17lärendä, anıñ yığıluına ber kön qala kildek. Şähärdä isän bina yä ağaç qalmağan ide, bar närsä cimerelgän ide. Bez mäyetlär aşa atladıq. 3 ay buyı serb bombalarınnan xäräbälär arasında qaçıp yatqan öräk qıyäfätle keşelär kürende."
Läkin tağı da yamanrağı soñraq bula. Xorvat armiäse birelgäç, berniçä yöz keşe, şul isäptä xärbilär dä, tabiplar häm awırular belän bergä Vukovar xastaxanäsenä sıyına. Xalıqara küzätüçelär qaramağında isän qalırbız digän ömet belän. Läkin Yugoslav armiäse başqaça uylıy. Haagta uqılğan ğäyepläwlärgä kürä, Noyäberneñ 20sendä, polkovnik Mrkşiç, mayor Slivançanin häm kapitan Radiçqa buysınğan xärbilär 400läp keşene xastaxanädän çığara, şularnıñ 300läben yaqındağı Ovçara awılına, duñğızlar fermasına alıp kitep, şunda serb qorallı törkemenä tapşıra.
Quşma Ştatlarnıñ elekke däwlät sekretare, ul çaqta aradaşçı wazifasın başqarğan Cyrus Vance xastaxanäne üz küze belän barıp kürergä tırışa. İan Traynor da anıñ belän bula:
"Vukovar çitendä bez Slivançaninnı oçrattıq. Ul Vance häm anıñ törkemen, şähärdä qurqınıç dip, kertmäskä tırışa ide. Çınlıqta näq şul waqıtta distälägän keşe xastaxanädän Ovçarağa küçerelep, şunda atılıp kümäk qäberlekkä taşlanğan. Cyrus Vance şähärgä kertergä taläp itte, Slivançanin waqıt suzdı."
Duñğız fermasına quıluçılar arasında Dragutin Glasnoviç ta bulğan. Xäzer ul Xorvatiäneñ İlgä qaytuçılar berlege başlığı:
"Ovçarada min Slivançaninnı oçrattım, ul bezgä wahşilärçä, sez suğış cinäyätçeläre dip qıçqırdı. Ä bit bezneñ arada xatın-qızlar, balalar, qartlar bar ide. Kübese, barlığı 7 meñläp keşe başqa lagerlarğa küçerelde, kübese üterelde."
Ovçara fermasında barlığı 264 keşe üterelgän dip sanala. Kübese serb xärbiläre tarafınnan başta wahşilärçä cäberlänä.
7 yıl qaçıp yörgännän soñ bu 3 ofitser 2002 yılda Serbiädä qulğa alına häm Haagtağı Suğış cinayätläre tribunalına tapşırıla. Alar östennän mäxkämä eşe 6 ay barır dip kötelä.
-Ali Gilmi


text:
Fiker beleşü: Ğiraq suğışı arqasında Quşma Ştatlarnıñ dönyada abruyı töşä
Amerikan prezidentı George Bush äytüençä, üz säyäsäten alğa sörgändä ul fiker beleşülärgä iğtibar itmi. Ğiraq suğışın başlağanda da ul bar Yevropa buylap ütkän qarşılıq çaralarına zur iğtibar birmäde. Ul arada 16 ildä ütkärelgän soñğı fiker beleşülärgä qarağanda, Quşma Ştatlarnıñ abruyına Ğiraq suğışı ğına tügel, ä Bush süzläre belän äytkändä "terrorğa qarşı suğış", şul isäptän, Guantanamoda 500dän artıq keşeneñ totıluı da tiskäre yoğıntı yasıy.
"Xalıqara fiker küzlegennän qarağanda bu bezgä zıyan kiteräme? Döresen äytkändä, min alay uylamıym."
Tik menä Amerikanıñ ber ğäyre-räsmi tikşerenü üzäge ütkärgän tikşerülär vitse-prezident fikerenä qarşı kilä. Xalıq häm Matbuğat öçen dip atalğan Pew üzäge 16 ildä ütkärgän fiker beleşügä qarağanda Ğiraq suğışı, häm ğömümän, terrorğa qarşı suğış Amerikanıñ abruyına zur zıyan kitergän. Üzäk citäkçese Andrew Kohan süzlärençä, 16 ilneñ 11ndä ğäcäyep ber açış terkälgän:
"Tikşerülärneñ bälki dä iñ ğäcäyep ber näticäse – cämäğätçelektä, äytik Yevropa cämäğätçelegendä – Qıtaynıñ abruyı bügen Quşma Ştatlarnıqınnan yuğarıraq."
Andrew Kohan süzlärençä, alarnıñ tikşerenüläre şunı kürsätä: Ğiraq suğışı başlanıp 2 yıl ütkännän soñ, bu suğışqa qarşı bulğan Könbatış Yevropa illärendä Amerikanıñ abruyı yaxşığa üzgärmägän. Möselman illärendä dä ul tübän bulıp qala.
Xäyer, fiker beleşüdä Amerika öçen ber uñay näticä dä bar – elekke sovet illäre Polşa belän Rusiä, şulay uq Hindstan häm dä, dönynaıñ iñ ere möselman ile İndoneziädä - Quşma Ştatlarğa cılıraq mönäsäbät kürsätelgän. Soñğısınıñ säbäbe ixtimal şunda: 26 dikäber sunami faciğäsennän soñ İndoneziä millionlağan dollar humanitar yärdäm aldı.
Tikşerü näticälärenä qarasañ, Quşma Ştatlarğa qarata äytelgän fiker, amerikan xalqına tügel, ä Bush administratsiäsenä bulğan mönäsäbätkä nigezlängän. Soraşuda qatnaşqannarnıñ kübese fikerençä, Washington üz säyäsäten alğa sörgändä başqa illärneñ mänfäğäten iskä almıy. Şul uq waqıtta cawap birgännärneñ kübese amerikannarnıñ üzlären eşçän häm xyıalğa bay dip bäyälägän. Qayberläre – saran häm qaynar qanlı digän. Möselman illärendä isä küplär amerikannarnı äxlaqsız digän.
Pew üzäge citäkçese Andrew Kohan belän bergä matbuğat oçraşuında elekke senator respublikan John Danforth häm Clintonnıñ däwlät sekretare bulğan Madeleine Albright ta bar ide. Alar ikese dä üz qaraşların citkerde. Albright çığışında bolay dide:
"Abruynı yaxşırtu öçen bezgä humanitar yärdämne däwam itergä, demokartiäne köçläp taqmıy ğına üsterergä kiräk. Şulay uq, başqa illärneñ mänfäğten iskä alu faydağa bula ala. Nixayät, Ğiraqnıñ uñış belän tämamlanuı hälitkeç mäğnägä iä, di elekke."
Fiker beleşülär April-May aylarında ütkärelgän. Här ildä meñ çaması keşedän torğan oçraqlı törkemnärgä sorawlar birelgän. Soraşular tübändäge 16 ildä ütkän:Britaniä, Kanada, Fransiä, Germaniä, İspaniä, Niderland, Rusiä, Polşa, Törkiä, Paqstan, Hindstan, Livan, İordaniä, İndoneziä, Qıtay häm Quşma Ştatlarnıñ üzendä.
Cawap birgän amerikannarnıñ kübese, 70% çaması, dönyanıñ başqa urınnarında Quşma Ştatlarnı yaratmawların añlıybız digän cawap qaytarğan.
-Ali Gilmi


text:
Kiçä Mäskäwneñ Basman bazarı tübäse cimerelep töşüe näticäsendä häläk bulğannar sanı 58gä citte. Ber keşe alğan cärähätlärdän xastaxanädä ülde. Ğädättäntış xällär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Viktor Starostin xäbär itüençä, ülüçelär arasında ber bala bulğan. Kimendä 20 keşe xastaxanädä yata. Qotqaruçılar, cimereklär astınnan isän qalğan keşelärne ezläw eşen tuqtattı, Mäskäw şähär başlığı Yuri Lujkov, bu mömkin tügel, dip belderde:
"İdän astında keşelär bula almıy, bu mömkin tügel, andağı wazğiätne beläbez."
Häläk bulğannarnıñ kübese – bazarda säwdä itkän elekke sovetlar berlege illäre watandaşları. 50 keşeneñ kem bulğanı açıqlanğan. Tikşerüçelär faciğäneñ säbäbe – tübädäge küp qar, tözeleş yäki qullanışta xatalar bulırğa mömkin, dip belderä.


text:
Qoş kizüeneñ Yewropa Berlegenä kilüe berlek illären bu virustan saqlanu çaraların arttırırğa mäcbür itä. Bügen Yewropa Komissiäse berlek illärenä kizü tabılğan urınnarnı tiz arada izolyatsiäläw öçen saqlıq zonaları sisteması buldırırğa täqdim itte.
Küptän tügel qoş kizüeneñ keşe öçen qurqınıçlı H5N1 töre Berlektä äğza bulğan Gretsiä belän İtaliädä häm Berlekkä quşılırğa cıyınuçı Bolğarstanda tabıldı.
Sloveniädä dä ber aqqoş qoş kizüennän ülde. Ämma anda virusnıñ H5N1 töreme yuqmı ikänen açıqlaw eşe äle tämamlanmağan.


text:
23 fivral - çeçen-inguşlarnıñ faciğä köne
23 fevral' Rusiädä Watannı saqlawçılar bäyräme, ä çeçen häm inguş xalıqları tarixında isä,faciğa köne. Monnan 63 yıl elek Stalin xakimiäte alarnı tuğan cirlärennän quıp Qazaqstan, Seber, Urta Aziägä sörde. Yäşlärne, qartlarnı, balalarnı timer vagonnarğa töyäp salqın hawada könnär buyı taşığanda meñärçä keşe häläk bulğan. Unöç yılğa suzılğan deportatsiä waqıtında çeçennarnıñ sanı ike tapqır kimegän.
Qayber mäğlumätlärgä qarağanda İdel buyı tatarların da sebergä quu plannarı bulsa da, tarixçı ğalimnär tatar tarixın, tatarlar sanınıñ küplegen isäpkä alıp, bu ğämäldän tıyılıp qalırğa kiñäş birgän.
Xäzerge çorda Tatarstan häm Çeçnya respublikaların yänäşä quyıp säyäsi belderülär yasala. Bigräk tä Mäskäw belän wäkälätlärne beleşü mäs’äläsendä bu ike respublika bergä iskä alına.
Nail Alan


text:
Şığıs Qazaqstan oblısınıñ ortalığı Öskemen qalasında Qazaqstan xalqı Assambleyası men Qazaqstan Respwblïkası Prezïdent janındağı «Qoğamdıq kelisim» ortalığınıñ uy`ımdastırwımen «Qazaqstandıq tatwlıq pen kelisim ülgisin ilgerletw boy`ınşa» öñirlik semïnar bolıp ötti, dep xabarlay`dı Baq.kz Şığıs Qazaqstan oblıstıq «Xalïfa Altay`» meşitiniñ baspasöz qızmetine silteme jasap.
Şarağa Qazaqstan xalqı Assambleyası Törağasınıñ birinşi orınbasarı Eralı Toğjanov, QR Parlament mäjilisiniñ depwtattarı men, QR Densawlıq saqtaw jäne älewmettik damw mïnïstrliginiñ ökilderi, «Atameken» ulttıq käsipkerler palatasınıñ basşılığı, Joğarğı sottan, Evrazïya wnïversïtetinen, Qazaqstan Respwblïkası Prezïdent janındağı «Qoğamdıq kelisim» ortalığınıñ ökilderi keldi.
Sonımen qatar bul semïnarğa Qazaqstan musılmandarı dinï basqarmasınıñ dinï wağız-nasïxat böliminiñ meñgerwşisi, PhD doktor, teolog Erşat Oñğarov arnay`ı qatıstı.
Şaranıñ maqsatı: Elbasınıñ Ult josparı «100 naqtı qadam» jüzege asırw ayasında qoğamdıq kelisim men turaqtılıqtı qamtamasız etw mäselesi boy`ınşa tıñdawşılardıñ käsibï bilimi men biliktiligin arttırwğa bağıttalğan.
QMDB-nıñ bölim basşısı E.Oñğarov semïnarğa qatıswşılarğa «Qazaqstandağı psevdoïslamdıq ağımdar:türleri, qızmet erekşelikteri, qarsı turw ädisteri» taqırıbında qatıswşılarğa däris berdi.
Şarağa 70 tıñdawşı qamtılıp, täjirïbelik sabaqtar men trenïngterge qatısıp, 2 kün boy`ı därister tıñdap, sertïfïkattar tabıs etildi.


text:
Mäskäwdä tatarça çırşı bäyräme
Roza Xabibullina belän bulğan äñgämädä ul bäyrämne oyıştıru, xalıqqa niçek belgertüe turında söyläde. häm küp kenä tatar oyışmalarınıñ şul isäptän, “Fayda” fondınıñ häm tatar zıyalıları Klubınıñ bäyräm ütkärüdä matdi yärdäm belän qatnaşuların äytep, alarğa räxmät belderde. Qayber ğailälär dä bu bäyrämgä bitaraf qalmağan. Xaris İlyasov, Räximä Räxmätullina, Raşit Nevretdinovlar da matdi yärdäm kürsätkännär.Balalarnıñ küpçelege tatarça cırlar cırladı, şiğerlär söyläde. Mäsälän Yäsmin Batalovanı tatar uqıtuçısı öylärenä yörep uqıta ikän. Ä menä Rafiä Sadıykovağa barı tik 4 kenä yäş bulsa da ul bik küp şiğerlär yatlağan. Rafiägä şiğerlärne apası Rumiä öyrätkän. Rumiä tatarça ğına tügel, gäräp telen dä belä, Köränne dä uqi, cırlawı da matur , şuña kürä ul «Ayqay» törkemendä dä başlap cırlawçı.
Roza Xabibullina ğına tügel, başqa millättäşlär dä bu çırşı bäyräme xalıqnıñ bu yortnı üzeneke itep tanuda, balalar belän bäyrämnärdä qatnaşuda berençe adım buldı dip sanıylar.Yazmanı «Azatlıq» Radiosı öçen Näzifä Kärimova äzerläde.


text:
Senator Edward Kennedy Amerikanıñ Täräqiäte öçen Üzäktä yasağan çığışında G. Bush häm anıñ Ğıraq säyäsäten kisken tänqitläp , prezident xökümät belän xalıq arasındağı ışanıçnıñ töp terägen cimerde dide.Senator, Bush yañadan saylanmasqa tieş, çönki ul çınbarlıqnı bozıp, qurqu taratıp ozaq planlaştırılğan ämma aqlanmağan suğış başlattı dip äytte .
Ğädättägeçä saylaw yılında prezidentqa höcüm, tänqitlär artıp kitä. Kiçä üterelgän prezident Kennedynıñ abzısı senator Edward Kenedy ilbaşı G.Bush amerikannarnı aldap alarğa Ğıraq suğışın yaqlattırdı häm monı syäsi qazanışlar öçen qullandı dip belderde. Kennedy süzlärençä küptän tügel egnä Bushtan Saddam Xösäinneñ çınlap ta küpläp üterü qoralları barmı ide dip sorağannar(audio) Prezident Bush , nindi ayırması bar dip cawap qaytarğan. Prezident äfände ayırması şunda suğş başlatası, yäki başlatmisın. AQŞnıñ ber genä prezidentı da ilne suğışqa kertü öçen çınbarlıqnı bozıp kürsätmäskä, yalğış ideologiä qulllanmasqa tieş Şulay eşläw belän prezident xökümät belän xalıq arasındağı ışanıçnıñ töp tärägen cimerde. Ägär dä kongress häm Amerika xalqı böten xäqiqätne belsä ide, Quşma Ştatları ber qayçan da suğış başlatmas ide.
Kennedy ilbaşı 11nçe sintäber höcümeneñ tudırğan qurqunu suğışnı aqlau öçen qullandı.Bu suğış Amerika tarixında tışqı säyäsättä yasalğan in zur yalğışlıq bula ala dide. Mart ayınnan birle Ğıraqta yaqınça 500 AQŞ soldatı üterelde. Suğış Bush administratsiäseneñ 2002 nçe yılda ara saylawlarnı häm noyäberda prezident, kongress häm gubernator saylawlarında ciñep çığu öçen administratsiäneñ bazarlağan politik produksiä bulıp tora dide Massachusett senatorı.Anıñ süzlärençä administratsiäneñ suğıştan elek Ğıraq tudırğan qurqınıçlar (yäğni ul küpläp üterü qorallarına iä, atom qoralları eşläp çığarırğa tırışa häm al Qaida terror törkeme belän elemtädä tora digän farazlarınıñ berse dä däres bulmağan.. AQŞnıñ barlıq iqtibarın Ğıraqqa cälep itkän waqıtta Äfgan suğışınnan soñ şaqtıy tarqalğan bin Laden çeltäre yañadan oyıştı dip äytte Edward Kennedy (audio) Suğış dönyada bigräk tä İslam Dönyasında Amerikağa näfrätne arttırdı ildä häm çittä xalqıbızğa häcüm mömkinçelegen arttırdı.
Ul ayruça eleke finasn minsitırı O''Neillnıñ atna başında näşer itelgän kitabın maqtadı. Kitapta Bush Ğıraqta rejim almaşuın 11nçe sintäberdän elek planlaştıra başladı dip yazılğan. Administratsiä bu argumentlarnı kire qağa. Saqlanu ministırı Rumsfeld prezident här törle tırışlıqnı kürsätkännän soñ, 2003nçe yılnıñ martında suğışqa qarar birde dip äytte. Aqyort süzçese Scott McClellan Kennedyneñ tänqitläwenä qarata (audio)
Minemçä bez mäsäläne bik açıq itep añlattıq. Bez Ğıraqta bäğersez rejimnı cimergän öçen dönya iminräk vä yaxşıraq xälgä kilde.Prezident mömkin bulğan barlıq diplomatik çaralarnı qullanğannan soñ ğına suğış başlattı.
Kennedy, Bushnıñ Cheny, Rumsfeld häm anıñ yardämçese Wolfowitzdan torğan törkemen suğış küçäre dip atadı. Ul AQŞnıñ bu cäydä Ğıraqta kontrolne ğıraqlılarğa tapşıru plannnarı noyäber saylawların küzdä totıp yasala dide ..
färidä xämit,praga


text:
Prezident Yuçenko Ukraina xökümäten eşennän aldı
Ukraina prezidentı Viktor Yuçenko atnakiç Yuliä Timoşenko citäkçelegendäge xökümätne eşennän aldı. Soñğı könnärdä anda, elekke däwlät sekretare Oleksandr Zinçenkonıñ xakimiatne rişwätçelektä ğäyepläwläre säbäple säyäsi krizis tua başlağan ide.
Audio, Viktor Yuçenko
"Här könne min törle mäs''älälär ölkäsendä başta eçke qarşılıqlarnıñ, annarı inde citdi nizaqlarnıñ artuın kürep tordım, soñraq pärdä artında törle mäkerle uyınnar başlandı häm bu inde däwlät säyäsäteneñ nigezlären qaqşata başladı", di prezident Yuçenko atnakiç Timoşenko citäkçelegendäge xökümätne eşennän alu säbäplären añlatıp. Waqıtlı premyer-ministr itep älegä ilneñ könçığışındağı Dnipropetrovski ölkäse xakime Yuriy Yexanurov bilgelänä. Aña yaña xökümätne qoru wazifası da yöklänä. 1994-97-nçe yıllarda Yexanurov Ukrainanıñ Däwlät milke komitetın citäklägän ide. Berük waqıtta Yuçenko pänceşämbedä eşennän alınğan Yuliä Tmoşenkonıñ üz fikerdäşläre törkemendä qaluın teläwen dä äytte. Näq şunı uq Yuçenko, irtäräk üze teläp eşennän kitkän Däwlät iminlege şurası räise Petro Poroşenko turında da belderde. Kievtäge Mohilev akademiäse professorı İgor Losev süzlärençä, kilep tuğan wäzğiattä Yuçenkonıñ ällä ni saylaw mömkinlekläre yuq:
Audio, İgor Losev
"Äflisun inqilabınnan soñ xökümätneñ aşıq-poşıq qına tözelüe ser tügel, ul üz eçenä törle säyäsi ağımnarnıñ wäkillärneñ aldı häm tulayem alğanda hiç tä berdäm bulmadı. Prezident xökümätne reformalarğa häm üz tiräsendägelärgä kübräk iğtibar birergä tieş", di Kievtän professor Losev. İnde äytelgänçä, prezident xökümätne üz eşennän, ildä kiñäyä barğan xakimiat krizisı, anı rişwätçelektä ğäyepläwlär säbäple azat itte. Kierenkelek uzğan şimbädä, prezident idaräse başlığı häm däwlät sekretare Oleksandr Zinçenkonıñ urınınnan kitüe belän başlandı. Xakimiatneñ yuğarı buınnarında rişwätçelek taralu xaqında näq menä ul belderde. Zinçenko atap äytkän isemnär arasında Yuçenkonıñ yaqın köräştäşe, Ukrainanıñ Däwlät iminlege şurasın citäkläwçe Petro Poroşenko da bar ide, ul üzeneñ şul urınınnan kitüen äle xökümätne azat itkänçe ük xäbär itte. Prezident Yuçenko xakimiate citdi sınaw çorına kerde, läkin küzätüçelär moña çağıştırmaça uñay qarıy, xökümätne almaştıru ildä çın reformalar başlawğa kiterä ala dip isäpli. Kievtäge Yewro-Atlantik xezmättäşlek institutınnan Volodimir Horbax, "tazarınu omtılışı oppozitsiädän tügel, ä xakimiatneñ üzennän kilä, şuña kürä soñğı üzgäreşlär anı nığıtaçaq qına, xalıq anı kübräk xörmät itä başlayaçaq" dip uylıy:
Audio, Volodimir Horbax
Ukraina xakimiatendäge qarşılıqlarnıñ kierenkelänüen küzätüçelär martqa bilgelängän parlament saylawlarınıñ yaqınayuı belän añlata.
Kärim Kamal


text:
Yaqın könçığıştağı xalıqara wäkil, Dönya Bankınıñ elekke başlığı James Wolfensohn Fälestin idaräseneñ finansları berniçä atna eçendä cimereläçäk di.
Wolfesohn äytüençä, bu İzrail'neñ salım tüläwlärennän kilä torğan millionnarça dollarnı fälestin idaräsenä küçerüne tuqtatuı belän bäyle.
Wolfenson finanslarnıñ cimerelüe köç qullanuğa häm xaosqa kiterä ala di.
Anıñ bu kisätüläre Yaqın Könçığış Kwartetına kergän Yewropa Berlege, Rusiä, BMO häm Quşma Ştatlarğa yullağan xatında urın alğan.
Yewropa Berlegeneñ tışqı mönäsäbätlär komissionerı Benita Ferrero Waldner Berlek fälestinlelärgä 120 million yewro birü mäs'äläsen qarıy dide.
Anıñ äytüençä bu adımnıñ maqsatı Fälestin prezidentı Mäxmüt Abbasqa yardäm kürsätü.


text:
Üzäk Aziädä "Hizb-üt-Tahrir-äl-İslami" tiräsendäge ığı-zığı
Amerika Quşma Ştatları, Pakstan kebek illärneñ terrorğa qarşı alıp barğan köräşe uñayınnan yış qına "Hizb-üt-Tahrir-äl-İslami" oyışması da telgä alına. Äle 50 yıl elek ük Yaqın Könçığışta barlıqqa kilgän şuşı oyışma üz eşçänlegen yaqınça 10 yıl elek Üzäk Aziä illärenä dä cäyelderde. Anıñ töp maqsatı - möselman dönyasındağı xäzerge xökümätlärne almaştıru häm islam qanunnarına nigezlängän xälifä qoru. Oyışma şuşı maqsatqa barı tik tınıç yullar aşa ğına ireşüne alğa sörsä dä, Üzäk Aziädäge xakimiat aña qarşı şaqtıy qırıs säyäsät alıp baru yağında.
Audio, David Lewis
"Yaqlaw kiñäyä bara-baruın, läkin Üzäk Aziä illäreneñ xökümätläre äytkän däräcädä tügel. Könyaq Taciqstanda häm Qırğızstannıñ tönyağında qulğa alular xaqında xäbärlär kilä, ämma törkemneñ töp nığıtması - ul üzbäk cirläre. Soñğı aralarda anı yaqlaw Qazağstanda arta töşte, tik yäşlär öçen bu ber dä cälep itärlek mömkinlek tügel" di Xalıqara Krizis törkeme wäkile Lewis. Läkin Üzäk Aziädäge elekke sovet respublikaları, ä xäzer inde bäysez däwlätlärneñ citäkçelege başqaçaraq uylıy.
Audio, Kincäbulat Beknazarov
Qazağstan däwlät iminlege komitetınıñ matbuğat wäkile Kincäbulat Beknazarov, "ğomumän alğanda, "Hizb-üt-Tahrir-äl-İslami" häm başqa şundıy oyışmalar bezneñ konstitutsiägä qarşı eş alıp bara, şuña kürä xakimiat häm Däwlät iminlek komitetı maqsat itep alarğa qarşı köräşüne quya, bu bezneñ burıçıbız" dip belderä. Läkin şuşı islam oyışması köç qullanunı kisken räweştä kire qağuın täqrarlap tora. Anıñ äğzalarınnan berse, Qırğızstannıñ Cälälabad şähärendä yäşäwçe Soltan Badalov radiobızğa bu xaqta bolay dide.
Audio, Soltan Badalov
"İslamda kemne dä bulsa üterü häm anıñ qanın tügü gönah bulıp tora, berğäyepsez keşene üterü anda tıyıla, ul xätta başqa dinnän bulğan oçraqta da. "Hizb-üt-Tahrir-äl-İslami" barı tik säyäsi wä täğlimati eş kenä alıp bara, ul qorallı köräşkä qarşı, anıñ terror ğämälläre belän bäyläneşe yuq" di şul oyışmanıñ wäkile. Xälifä qoru niäte tormışqa berqayçan aşa almasa da, "Hizb-üt-Tahrir-äl-İslami" äğzalarına qarşı qırıs säyäsät alıp baru häm alarnı ezärlekläw oyışmanı radikal''läşterä ala dip kisätä qayber belgeçlär. Cihad turında ayırım kitap yazğan Äxmät Räşid küptän tügel genä radiobızğa bolay dip beldergän ide:
Audio, Äxmät Räşid
"Xakimiatneñ çamadan tış repressiäläre häm säyäsi eşçänlek öçen mömkinleklär bulmaw andıy keşelärne üzennän-üze yäşeren eş alıp baruğa häm radikal''läşügä, soñraq törle islam radikallarına quşıluğa etärä" di "Cihad: Üzäk Aziädä suğışçan islamnıñ üsüe" digän kitapnı yazğan Äxmät Räşid.
Kärim Kamal


text:
2006 yılda Orenbur tatarları
Ölkä tatarları öçen 2006 yıl öç 100 yıllıq yubileylar qısalarında ütte. Berençese, Orenbur cirendä tuıp üskän şağir M.Cälilneñ yubiley çaraları bulsa, ikençese, Orenburda ğasır başında dönya kürgän “Waqıt” gäciteneñ 100 yıllığın häm yañadan tergezelgän “Yaña waqıt”nıñ 15 yıllığın bilgeläp ütü buldı. Öçençese, şähärneñ X.Yamaşev isemendäge tatar kitapxanäseneñ xalıqqa berözleksez xezmät kürsätüenä näq ber ğasır buldı. Älege çaralar TR xakimiät, mädäniät-mäğärif ministrlıqları wäkilläre, Bötendönya tatar kongressı citäkçeläre yärdämendä häm qatnaşında uzdı. Kongress yärdäme belän ölkäneñ 80 yaqın tatar kitapxanäse tatar telendäge kitaplar belän tä'min itelde. X.Yamaşev häm Şarlıq rayonınıñ Mostafa awılı kitapxanälärenä meñnän artıq kitap büläk itelde. 2006 yıl başında X.Yamaşev kitapxanäse qarşında “Zamandaşlar” isemle tatar-başqort zıyalıları klubı eşli başladı.
Tatar dönyasında Tatarstannan tış yäşäwçelär öçen Qazannıñ “Yaña ğasır” televideniäsı zur rol' uynıy.
2006 yılda ölkädä iärçen tälinkälär quyıp, Qazannı qarawçılarnıñ sanı arttı. TNV kanalnı qarawnıñ ikençe yulı ul – kabelle televidenie ütkärü.
Şunıñ ürnäge bulıp, Şarlıq rayonınıñ Yañamusa awılı xalqı tora. Xäzer Tatarstannı böten awıl qarıy. Şunıñ başında yörüçe – Yañamusa awılı xakimiäte başlığı Raylä Badamşina kabelle televideniäne kürşe tatar awıllarına kertü belän mäşgül'.
Din ölkäsenä kilgändä, xällär tübändägeçä. Orenbur ölkäsendä 1990 yıllarda 19 islam dini oyışması sanalsa, xäzerge köndä terkälgännärneñ sanı 133 citä. Älege yılnı ölkäneñ millätlär häm dini oyışmalar buyınça komitet xezmätkärläre ezlänulär ütkärde. İslam dinenä qarağan ezlänülärneñ näticälärenä qarağanda, ölkä buyınça, üzlären moselman dip 19% keşe sanağan.
Yäşlär arasında islam dinenä qarata ışanıç arta töşkän. 18 yäştän 29 yäşkä qädär tulısınça dingä, dini oyışmalarğa ışanam diüçelärneñ sanı 14% yaqınayğan. Respondentlarnıñ 44% mäktäptä uquçılar dönyawi dinnärneñ tik mädäniäte belän genä tanışırğa tieş dip sanıylar. Soraw aluçılarnıñ 26% däwlät mäktäplärendä älege temağa bötenläy qağılmasqa kiräk dilär.
Massa-küläm mäğlümat çaralarınıñ islam dine xaqında söyläwläre, yä yazularına kilgändä, alar tübändägelär. 2006 yıldan “Minaret” isemle gäcit dürt bitle bulıp çığa başladı. Anı Tatar Qarğalı awılınıñ “Quş manara” mäçete näşer itä. Şulay uq TV kanalında atnasına 10 minutlıq “Qorän” tapşıruı çıqtı, RV atnalıq “Yevraziä” tapşıruında da islam turında daimi xäbärlär bulıp tordı. Yuğaltular da buldı: RV tatar telendä “Xäyerle kiç!”, TV “Yaqtaşlar” tapşıruları efirdan alındı.
2006 yılda Orenbur ölkäsendä biş mäçet açıldı.
Bu 2006 yılda, Orenbur ölkäsendä yäşäwçe, 165 meñnän artıq tatar xalqı tormışında bulğan berniçä möhim waqiğa buldı.
Firüzä Absalyamova, Orenbur


text:
Darular häm taşlamalar
Däwlät birgän taşlamalarnı aqçağa äyländerü reformasına ğämälgä kergänneñ berençe könnärennän xalıq qänäğätsezlek belderä başladı. Uramnarğa çıqtı. Şulay bulsa da bu könnärdä rizasızlıq turında xäbärlär işetelmi. Ä menä darularğa qarata taşlamalar niçek qaralğan. Bu xaqta da täfsilläp añlatuçılar yuq. Çönki şul uq aqça taşlamalarına darular da, däwalanu da kergän bit. Bu xälne añlatuın sorap häm üzem dä añlarğa teläp, min Federal'' Sälämätlek häm sotsial'' üseş tarmağın tikşerü oyışması citäkçese Ramil Xäbrievqa möräcäğät ittem.
Ramil Xabriev belderüençä, bügenge köndä taşlamağa moxtac bulğan 14 million keşegä maxsus sannar berketelep, kartoçkalar birelergä tieş ikän. Häm inde ul kartoçkalarda här keşeneñ qayçan , nindi, küpme bäyägä daru alğanı da kürsäteläçäk. Ä inde bügenge köndä daru, sälämätlekne yaxşırtu programması straxovaniegä nigezlängän. Ramil Xabriev fikerençä bu küp törle uñaylıqlar tudıraçaq. Şul uq waqıtta bu programma belän riza bulmawçılar kilä yıl başında bu programmadan çığarğa da mömkinnän häm taşlamaların aqçalata ala alaçaqlar.Xäzergä taşlama buyınça bireläçäk 1800 darunıñ iseme dä bäyäse dä açıqlanğan. Ul darular inde daruxanälärgä citkerelgän. Läkin xökümät ul darular öçen äle ber tien dä aqça birgäne yuq, barı tik xäzer genä tüli başlayaçaqbız alarğa, -dide Ramil Xäbriev.
Näzifä Kärimova, Mäskäw.


text:
Fälestin räsmiläre belderüençä İslam suğışçılarınıñ Hamas törkeme äğzase Ayed al-Beik bügen Gaza şähärendä üterelgän. İsrael xärbiläreneñ Apaçe boralağınnan atılğan ike raketa Hamas wäkileneñ maşinasına eläkkän.
Hamas wäkile Abdel-Aziz Rantissi, Reuters mäğlümat agentlığına, Fälestinnärneñ, höcümgä qarşı tormıy xäle yuq, dip belderde: “Bu-yaña höcüm. İsrael terrorına cawap itü öçen berdän ber çara-qarşı toru. Bu-fälestinnär öçen berdänber yul” dide Hamas wäkile.
Bügen irtän Gaza sızığındağı qaçaqlar lagerendä ber fälestin keşese häläk bulğan. Neve Dekalim isemle yähüd awılına kergändä kontrol noqtasında tuqtarğa baş tartqaç fälestinle atıp üterelgän.


text:
Holbrooke Karadciç däğwasın kire qağa
Yillar buyı qaçıp yörgän häm nihayät xalıqara mäxkämä qarşına basqan Radovan Karadciç, utırışnıñ berençe könendä ük "miña amerikannar ezärlekläwne tuqtatu xaqında wäğdä birgän ide", dip belderde.
Azatlıq radiosındağı yugoslav redaksiäseneñ elekkege citäkçese, ä aña qädär Sarayevoda Bosniä televideniäse mödire bulıp eşlägän Nenad Pejiç üzeneñ şul eşendä Radovan Karadciç belän bulğan ber oçraqnı iskä töşerä.
Televideniädä uzğan ber tapşıru barışında Karadciç Bosniä şähärläreneñ bersendä möselmannarnıñ kürşedä yäşägän ber serb ğailäsen torğan cirennän quıp cibärüe xaqında belderä. Şunda uq ul şähärneñ dä, uramnıñ da isemen äytä, yort wä fatir sanın kiterä, xätta serblarnıñ tögäl isemen dä isenä töşerä.
Beraz soñraq televideniä cibärgän törkem andıy adresnıñ häm andıy ğailäneñ çınnan da buluın, yäğni Karadciç kitergän faktik mäğlümätneñ döreslegen açıqlıy. Ämma ber mäs'älädä anıñ yalğan söyläwe bilgele bula - Karadciç quılğan dip qotqı taratqan serb ğailäse haman da şunda üzeneñ möselman kürşeläre belän yäşäp yata bulıp çığa.
Ämma üzeneñ şuşı keçkenä yalğanı belän Karadciç inde eşen eşli - serblarnıñ möselmannarğa qarata näfräten tağın da arttıra. Monıñ öçen asılda bernindi nigez bulmasa da.
Radovan Karadciçneñ Haag mäxkämäse qarşında yasağan çirattağı belderüe dä şundıy yalğannar rätennän tügelder dip hiç äytep bulmıy. Şuşı süzläre belän ul bar iğtibarnı üze qılğan wäxşättän, suğış cinayätlärennän çitkä borıp, anı amerikannar Karadciçkä wäğdä birgänme, yuqmı digän bäxäskä yünältä.
Karadciç süzlärenä qarağanda, 1996 yılda Bosniä suğışın tuqtatuğa kitergän Dayton kileşülären äzerlägändä, bu eşne alıp barğan Richard Holbrooke, Quşma Ştatlarnıñ Balkandağı maxsus wäkile, Bosniä serbları citäkçesenä garantiälär birgän bulğan.
Yänäse, ägär dä ul säyäsättän kitep, Daytonğa qarşı toruın tuqtata ikän, Washington da anı mäxkämägä tartunı, yäisä başqaça ezärlekläwne tuqtata ala.
Radovan Karadciçkä qarşı xäzer Bosniä suğışı waqıtında serb bulmağan milli törkemnärgä qarata genotsid qılu, genotsid qıluğa bulışu, keşeçelekkä qarşı cinayätlär qılu häm suğış cinayätläre qılu ğäyepläwläre çığarıla.
Mäxkämäneñ berençe utırışında aña şuşı ğäyepläwlär citkerelde, xäzer anıñ alarnı qabul itü, yä kire qağuı öçen 30 köne bar, çirattağı utırış şulay itep augustnıñ 29-ına bilgelängän.


text:
Xökem qararların ütäw öçen Rusiä federal' xezmäteneñ Mäskäw bülege elekke Yukos citäkçese Mixail Xodorkovski häm elekke Menatep başlığı Platon Lebedev advokatların mäxkamägä birüe turında belderde.
Älege oyışma Yuri Şmidt belän Yevgeniy Barunı üz xezmätkärläreneñ däräcäsen töşergän öçen cawapqa tarttırırğa teli. Oyışma şundıy uq säbäplär belän Ren TV televideniesen dä mäxkamägä birüen belderde.
İnterfax äytüençä Ren TVnıñ avgust ayında kürsätelgän tapşıruında ike advokat Xodorkovski belän Lebedev totılğan törmädäge şartlarnı sürätlägän bulğan.
Xodorkovski belän Lebedev salınmardan qaçuda häm yalğan belän aqça üzläşterüdä ğäyeplänep 8 yılğa törmägä yabıldı. Alar üzläre bu ğäyepläwlärne kire qağa.


text:
Pışaq pen ottıñ pay`dası men zïyanı, jaqsı tusı men jaman jağı sekildi qazirgi tañda oy` eleginen ötkizwdi qajet etpey`, tek atalğan dünïelerdi «öz şeginde ğana qoldansa jaqsı» degen jawaptı öz işimizden qay`talap qoya beremiz. Osınday` mäselelerden kürdelirek bolğan, bütindey` eldiñ tağdırı, qoğamnıñ awızbirşiligine keri äserin tïgizip jatsa da, jetkinşek urpağımızğa «osılar tınış bolsın» degen jelewmen qoldarına şekarasın körsetpey` qarw ustatıp jatqanımızdı sezbey` kelemiz. Ol qanday` qarw deseñiz – bilimsizge berilgen ğalamtor. Statïstïka mälimetterine süy`ensek, elimizdiñ 13 mïllïon turğını kez kelgen waqıtta ğalamtor keñistigine kirip, aqparat alwına mümkindik alğan. Yağnï, jastardıñ barlığı derlik ğalamtorğa (ïnternetke) kiredi. Qwanarlıq jay`t, zamanawï jañalıqtardı der kezinde aldı dep jar salamız. Alay`da bul jüy`eni qoldanw älemge «kïberterrorïzm», «kïbersoğıs» degen tüsinikterdiñ bergi bası 11, arğı bası 18 jasar qızın ayamay`, «diniñ üşin soğıs» dep lañkesterge dep bere salğan äke de osı ğalamtordan kelgen bälekettiñ äskerine ay`nalğanın biri bilse, biri bilmey`di. Sizde «Ğalamtor sonımen pay`dalı ma, älde zïyan ba?» degen oy` twındağan bolsa, tömendegi suraqtardıñ eñ qurığanda ekewine «Ïä!» dep jawap berip köriñiz: 1.Qanday` aqparattı «terrorïst jäne ékstremïsttik» dep tanwğa bolatının bilesiz be? 2.Qanday` say`ttardan durıs dinï aqparat alwğa bolatının bilesiz be? 3.Qanday` qosımşalardı qoldanıp, ğalamtor betine şığatın «jağımsız» jarnamalardı alıp tastawğa bolatının bilesiz be? Eger eki jawabıñız «Ïä» bolsa, tüsiniñiz, ğalamtordı pay`dalanw şekarasın siz tolıq bilmey`siz. Öziñiz meñgermegendi balalarıñızğa berer me ediñiz? Adam balası twılğalı beri izdeniske, tanım procesine quştar keledi. Olarda dünïege kelwden bastap, ötkennen key`ingi ömir jöninde oy`lar kele bastay`dı. Osınday` sätterde ata- ana bere almağan jawaptardı bala özine «jaqın» bolğan ğalamtor betterinen izdey` bastay`dı. Osınday` sätterdi kütetin radïkaldı, jat ağım müşeleri, türli sektalardıñ ökilderi, dästürli emes ağım müşeleri say`ttar men älewmettik jeliler arqılı öziniñ uy`ımına tartwğa (rekrwtïng) äbden dağdılanğan. Onda türli psïxologïyalıq, sanağa äser etetin swretter, bey`ne, awdïojazbalar, mätinder arqılı salt-dästürden qaşıqtatatın, xalıqtıq ğurıp pen ädetten jïirkendiretin, tipti ata-anasın «käpir» dep ay`tqızwğa ïtermeley`tin «ustazsımaqtar» bar ekenin eskertemiz. Eger de dinï suraqtarğa jawaptı resmï tirkelgen mekemelerden alwğa öziñizge belgili sebepter kedergiler bolsa, tömendegi say`ttardan ğana alwğa keñes beremiz: 1. muftyat.kz – resmï tirkelgen Qazaqstan Musılmandarı Dinï basqarmasınıñ (QMDB) say`tı. 2. old.muftyat.kz/kz/partner – Qazaqstan Respwblïkası köleminde qızmet etip jatqan QMDB-nıñ ökildikteriniñ say`ttarı (tizimde – 22 say`t bar). 3. aqmeshit.kz – Qızılorda oblısınıñ «Aqmeşit - Sırdarïya» ortalıq meşitiniñ resmï say`tı. Say`t arqılı meşit qızmetkerlerine suraq qoy`sañız boladı. 4. dzo.kz – Din mäselelerin zerttew ortalığınıñ resmï say`tı.
Qwanışbek RAXMETOV, Qızılorda oblıstıq işki sayasat basqarmasınıñ din mäselelerin zerttew ortalığınıñ Qazalı awdanı boy`ınşa mamanı.


text:
Foto: ioff.kz
Bügin «Samruq-Qazına» korporatïvtik wnïversïtetinde NR akademïyası aşıldı. Munda ulttıq kompanïyalar basşıları men menedjerleri qızmetkerlerdiñ bilimin jetildirwdi, olardıñ mümkindikterin bağalawdı, eñbegine bağa berwdi jäne tamır-tanıstıqqa jol bermewdi üy`renedi, dep xabarlay`dı Vaq.kz tilşisi.
Oqw 6 ay`ğa sozıladı. NR salasınıñ qır-sırın meñgerwge 25 maman ötiniş bildirgen. Bul twralı atalmış wnïversïttetiñ dïrektorı Gülmïra Raïsova mälimdedi.
«HR mamandar basşılarğa qanday` qızmetkerlerdi alwğa bolatındığı jöninde aqıl-keñes beredi. Menedjerler kompanïya jumısşılarınıñ bilimin jetildirwge, olardıñ mümkindikterin bağalawğa, eñbegine bağa berwge, ujım işindegi jağday`dı jaqsartwğa jawaptı. Biz de bügin osı bağıtta jumıs istewdi bastadıq», - dedi ol.
Gülmïra Raïsovanıñ pikirinşe, «NR-akademïyası» bağdarlaması boy`ınşa oqığan mamandar elimizdegi kadr mäselesin tïimdi şeşwge öz septigin tïgizedi.
«Akademïyada ulttıq jäne jeke kompanïyalar basşıları, menedjerleri, memlekettik qızmetkerler bilim alwda. Oqw bağdarlaması 6 ay`ğa sozıladı. Olar qızmetker izdegen kezde olardıñ qabileti men mümkindigine bağa beretin boladı. Bügingi tañda 25 maman oqıp jatır. Transformacïya bağdarlaması ayasında adam reswrstarın tïimdi pay`dalanw jöninde arnay`ı oqıtw ädistemesin äzirledik. Yağnï, basşılar mamandardı jumısqa qabıldawdı, kadrdı qalay` tïimdi basqarwdı, sonday`-aq kadrlardı jumısqa ornalastırw kezinde tamır-tanıstıqqa jol bermewdi üy`renedi», - dedi dïrektor.
Al «Samruq-Qazına» AQ Adam reswstarın basqarw basqarmasınıñ bas dïrektorı Dénïél Kryusberg Qazaqstannıñ osı bağıttağı jumısına oñ bağa berdi.
«Kez kelgen kompanïya uzaq merzimdi jospar qurğan kezde adam kapïtalına süy`enedi. Bul jerde NR-menedjerdiñ röli öte zor. Nege? Sebebi, bul mamandar kadrlarmen jumıs istey`di. Kompanïyanıñ bolaşağına jawap beredi. Qazaqstan osı bağıttağı jumıstı jandandırıp jatır. Bul öte orındı», - dep tüy`indedi sözin şeteldik maman.


text:
Äfğanstan başqalasında uzğan töndä Awıl Xucalığı ministrlığı öçen eşlägän britan xezmätkäre Steven Macqueen üterelgän.
Polisiä başlığı general Şer Ağa süzlärenä qarağanda, Macqueen BMO wäkilläre yäşägän yort belän Hollandiä ilçelege binası arasında qamawğa alınıp anıñ maşinasına ut açılğan. Ministrlıqnıñ matbuğat wäkile Abdul Rähim Zareen:
"Älbättä, bu waqiğa ministrlıq xezmätkärlärenä naçar tä'sir yasıyaşaq, bigräk tä ilebezgä eşlärgä kilgän çit il keşeläre, Dönya Bankı wäkilläre, häm başqalarğa. Ämma bez mondıy xälne aldan kürep tuqtata almıy idek. Bezneñ ministrlıqnıñ xärbilär eşenä yä säyäsätkä ber qatnaşı da yuq. Bez barı tik awıl xucalığın ayaqqa bastırırğa tırışabız," dide Zareen.
Britaniäneñ tışqı eşlär ministrlığı, Steven Macqueen, Äfğanstanğa ilgä çit il investisiälären cälep itü proyektların yasıy ide, dip belderde.


text:
Tatarstan ärxäräye İranda
Tatarstannıñ baş ärxäräye Anastasiy bu könnärdä, ber törkem çirkäw ähelläre belän Tahranda yöri. İran başqalasında, şiğilär häm prawaslawlılar arasında üzara duslıqqa bağışlanğan simpozium bara. Şiğilär, islam dineneñ ber tarmağı tarafdarları. Urıs çirkäwe, bu möselmannar belän duslıq ceplären urnaştırırğa Qazan häm Tatarstan ärxäräye Anastasiynı delegatsiä başlığı itep cibärgän. Säfär xaqında, Qazandağı çirkäw ähelläre bernindi dä añlatmalar birmilär. Anastasiy üze qaytqaç qına dilär. Ä Tatarstan möselmannarı diniä näzaräte bu mä’sälägä ällä ni iğtibar birmäde. Möfti urınbasarı Wäliulla Yaqup, Azatlıq radiosına, bu bit şiğilär belän prawaslawlılar duslaşa, dip kenä belderde
Räfis Cämdixan


text:
Yekaterinbur tatar mäktäbendä açıq däres ütte
Yaratqan uqıtuçılarınıñ 55 yıllıq yubileena cıyılğan uquçılar böten tırışlıqların birep qunaqlar aldında üzläreneñ ostalıqların kürsättelär.Fänüzä xanım Perm ölkäseneñ Yanapay awılında tuıp üskän keşe. Mäktäptän soñ Tatarstanğa uqırğa kitep, şunda qalğan. Ul yıllarnı Fänüzä bik qızıq itep iskä ala. Tatarstanda 18 yıl yäşäw däwerendä aña tatar tele uqıtuçısı, zavuç bulıp eşlärgä turı kilgän. 70-80Hчe yıllarda Tatarstannıñ üzendä dä tatar tele betä başlağan ide, dip iskä ala ul. Mäktäptä, uqıtuçılar kollektivında da barı tik rus telendä genä söyläşergä mäcbür itälär ide, di. Ul yıllarnı tatar tele öçen bik faciğäle yıllar dip äytergä bula, dip iskä ala Fänüzä xanım.
Qatlawlı yazmış ul yıllarda Fänüzäne yıraq Soçi yaqlarına alıp kitä. Unaltı yıl buyı Qara diñgez buyında ğömer kiçerä ul. Şäxsi tormışında bersennän-berse olı qayğı-yuğaltular kiçerep, tormış däryasında ber yalğızı torıp qalırğa turı kilä. Tuğan cirneñ, tuğan tufraqnıñ tartuına çıdıy almıyça, yaralanğan küñelne tuğan cir hawası belän däwalarğa dip, Ural yaqlarına äylänep qaytırğa qarar qılına.
Tormış suqmaqları anı Yekaterinburg şähärendäge Tatarstannıñ Daimi wäkillegenä alıp kilä. Biregä kilü anıñ tormışın tamırdan üzgärtep cibärä. Berençedän, Ural tatarlarınıñ milli tormışı uyanuın kürep şaqqata ul. Yäşlegendä ük qalğan tatar uqıtuçısı hönären iskä töşerä. Yañadan tatar tele uqıta başlarğa niätläp, Fänüzä xanım Qazanğa barıp kilergä uylıy. - “Qazannan oçıp, qanatlanıp qayttım, - dip söyli ul, - Tanışlarım, ni buldı, dip sorıylar. Böten Qazan awız tutırıp tatarça söyläşä, dip cawap birdem. Sez monda gel kürep torğaç, sizelmi ul. Ä min menä şundıy xäldä qaldırdım tatar xalqın, unaltı yıl ütkännän soñ qaytsam, şundıy üzgäreşlär kürep, söyenep tuya almadım”.
Qazannan qaytu belän Fänüzä Savçenqo daimi wäkillek qarşında oyıştırılğan tatar yäkşämbe mäktäbendä üz törkemen cıyıp, uqıta başlıy. Anıñ törkemenä cide yäştän altmış biş yäşkä qädär bulğan uquçılar yöri. Alar arasında ruslar da, qatnaş ğailä balaları da, ğömerlären urıs arasında uzdırıp olığayğan, ber kälimä tatarça süz belmägän millättäşlärebez dä bar. Fänüzä Sawçenqo törkemenä yörüçelärneñ tatar telen belergä omtıluları alarnıñ yäkşämbe könnärendäge däreslär belän genä çiklänep qalmawlarında çağıla. Alar äle apaları yanına individual'' räweştä däres alırğa da yörilär. Näticä küzgä kürenerlek – uzğan yıl tatar telendä ber awız süz añlamağannarı da bügen matur itep söyläşälär, şiğır söylilär, cırlar cırlıylar.
Kseniä Mönirovanıñ änise rus millätennän. Qızın citäkläp tatar yäkşämbe mäktäbenä yörtep kenä qalmıy, anıñ belän üze dä küp närsälärgä öyränergä tırışa. Açıq däres waqıtında sabıyınıñ matur itep “Äniem, canım sin” dip atalğan tatarça cırın ul küz yäşläre arqılı yılmayıp tıñladı. Bu küreneş zalda utıruçı barlıq keşeneñ dä küñelenä ütep kererlek buldı.
“Canım-tänem belän şuşı balalarnı uqıtıp, şularnıñ tormışı belän yäşim, - di Fänüzä xanım, - Alar minem fikerdäşlärem dä, serdäşlärem dä, duslarım da. Ber böten ğailä bulıp yäşibez alar belän”. Ğömereneñ mäğnäsen uquçılarında, tatar xalqına xezmät itüdä tapqan Fänüzä xanım Savçenkonıñ kiçägä cıyılğan duslarına äytkän süze mondıy buldı:- “Sezneñ belän bergä tatar yazmışları suqmaqları buylap atlıym. Sezneñ belän bergä tatar bulıp yäşäwemne däwam itäm. Min - tatar balası, min tatarça yäşim”.
Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg.


text: Kirov ölkäse digännän, şuşı könnärdä, ä tögälräk äytkändä 17 mayda, ber törkem Qazan tatar yäşläre, millättäşlärebez küpläp yäşägän Malmıc şähärenä barırğa ciena. Anda alar yäşlär forumın ütkärergä, şunıñ belän bergä kürenekle tarixçı Mixail Xudyakovnıñ yörtın qararğa häm Malmıcdağı millättäşlärebez belän küreşergä teli. Läkin Qazan yäşläre barıp citkänçe tarixçınıñ yortın sütep taşlarğa mömkinnär. İntertat.ru agentlığı xäbär itkänçä, ul yort ber şirkätkä satılğan. Bu yortta muzey oyıştıru häm anı tärtiptä saqlaw bik qıybatqa töşä, şuña kürä ul yortnıñ saqlanıp qalu ixtimallığı bik tübän. Xäzerge waqıtta Malmıcda, hiçyuğı, Mixail Xudyakovnıñ memorial taqtasın quyu turında söyläşülär alıp barıla ikän.


text:
Räşit Yagfarov: “Xäter köneneñ töp senarie üzgärmiäçäk, läkin üzgäreşlär kertergä uylıybız”
Qazan Yawız İvan ğäskäre tarafınnan monnan 453 yıl elek, iske stil'' belän 2 oktäberdä, yaña stil'' belän 12 alına. Bıyıl isä, däwlätebezneñ bäysezlegen saqlap qalu öçen häläk bulğan şaxitlärne iskä alu çarası 12ce eş köne bulu säbäple, 15 oktäberdä şimbä könne ütkäreläçäk. Qazanda älege çarağa äzerlek eşläre başlanıp kitte dip uzğan tapşıruıbızdı xäbär itkän idek inde. Pänceşämbe kiçendä Qazannıñ milli oyışmaları bergä cıyılıp, Xäter könendäge eşlärne büleşäçäkbez dip xäbär itte Azatlıq radiosına Milli şura räise Räşit Yagfarov.
- Milli oyışmalarnıñ nindiläre xäter könendä qatnaşaçaq? - “İctimaği üzäk, “Möselman xatın-qızlar bergälege”, “Milli mäcles”, “Möselman tabipları cämğiäte”, “Rusiä İslam mirasınıñ Qazan bülege”, “Mäxällä”, “İdel – Ural”, “Mäğärif” oyışmaları bergä cıyılıp Xäter könen uzdırırğa cıyınabız”. - Pänceşämbe bulaçaq oçraşuda süz närsä turında baraçaq? - Şuşı cämğiätlärneñ citäkçelären häm aktivistların cıyıp, Xäter könendäge eşlärne büleşäçäkbez, kem närsä eşli. Bıyıl dus bulıp qına böten milli cämğiätlär bergä cıyılıp ütkärergä isäpläp torabız. Ägär dä şäxsi keşelär bulışırğa teli ikän bezgä möräcäğät itä ala. - Oyıştıru kamitetı citäkçeläre itep kemnär bilgelände? - Böten tatar ictimaği üzäge räise Tälğät Bariev häm min bilgeländem. Xäter köneneñ töp ssenariy üzgärtelmiäçäk, läkin aña üzgäreşlär kertergä uylıybız.
- “İctimaği üzäk, “Möselman xatın-qızlar bergälege”, “Milli mäcles”, “Möselman tabipları cämğiäte”, “Rusiä İslam mirasınıñ Qazan bülege”, “Mäxällä”, “İdel – Ural”, “Mäğärif” oyışmaları bergä cıyılıp Xäter könen uzdırırğa cıyınabız”.
- Pänceşämbe bulaçaq oçraşuda süz närsä turında baraçaq?
- Şuşı cämğiätlärneñ citäkçelären häm aktivistların cıyıp, Xäter könendäge eşlärne büleşäçäkbez, kem närsä eşli. Bıyıl dus bulıp qına böten milli cämğiätlär bergä cıyılıp ütkärergä isäpläp torabız. Ägär dä şäxsi keşelär bulışırğa teli ikän bezgä möräcäğät itä ala.
- Oyıştıru kamitetı citäkçeläre itep kemnär bilgelände?
- Böten tatar ictimaği üzäge räise Tälğät Bariev häm min bilgeländem. Xäter köneneñ töp ssenariy üzgärtelmiäçäk, läkin aña üzgäreşlär kertergä uylıybız.Sez Milli şura räise Räşit Yagfarov belän Xäter könenä äzerlek turında äñgämä tıñladığız.
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Foto: Шыңғыc ҚAППAPOB
Ükimet otırısında QR Densawlıq saqtaw jäne älewmettik damw mïnïstri Tamara Düy`senova «Önimdi eñbekpen qamtw jäne buqaralıq käsipkerlik» bağdarlamasın tanıstırdı. Jaña bağdarlama boy`ınşa azamattar 1-şi jäne 2-şi mamandıqtı tegin oqïdı. Sonday`-aq, UBT tapsıra almağan, oqw orındarına tüse almağan azamattar atalmış bağdarlamağa qatısa aladı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Bağdarlamanıñ negizgi maqsatı – azamattardı jappay` oqıtw. Onıñ ayasında azamattar 1-şi jäne 2-şi mamandıqtı tegin alıp şığadı. Al 15-24 jas aralığındağı jastar birinşi jumısşı mamandığı boy`ınşa bilim ala aladı. Bağdarlama boy`ınşa UBT tapsıra almağan 21 mıñ mektep tülegi, oqw ornına tüse almağan azamattar, turmısı tömen otbasınan şıqqan balalardı oqıtw közdelgen. Oqw merzimi – 2,5 jıl. Oqw aqısına, stïpendïya, bir ret tamaqtanwğa qarjı bölinedi», - dedi mïnïstr.
Sonday`-aq, Tamara Düy`senova 25-40 jas aralığındağı azamattardıñ da bağdarlamağa qatısa alatındığın ay`ttı.
«25-40 jas aralığındağı azamattarğa ekinşi mamandığın alwğa mümkindik berilgen. Olar qısqa merzimdi dwalʹdı oqw jüy`esi negizinde kolledjderde, «Atameken» UKP oqw ortalıqtarında bilim aladı. Şäkirtterdi naqtı käsippen ay`nalısıp jürgen jeke käsipkerler de oqıtadı. Bilim alwşılar oqwdı ayaqtağan soñ sol jerde jumısqa qala aladı. Nemese özi üy`rengen käsibi boy`ınşa jeke isin aşwğa jağday` jasaladı», - dedi ol.
Söz soñında mïnïstr jaña bağdarlamağa şalğay` eldi mekenderdiñ turğındarı tartılatının mälimdedi.
«Sonday`-aq, şalğay` awıldarda turıp jatqan turğındar üşin mobïlʹdi käsibï wçïlïşşeler aşıladı. Jıl say`ın qısqa merzimdi kwrstarda 26-56 mıñ azamattı oqıtwdı josparlap otırmız», - dep tüy`indedi mïnïstr.


text:
Ufada Mostay Kärimne iskä aldılar
Başqortstannıñ xalıq şağire Mostay Kärimneñ wafatına tögäl ber yıl tuldı. Şuşı uñaydan atnakiç könne Ufada oluğ talant iäsen iskä alu çaraları bulıp ütte. Xäter çaralarında qatnaşu öçen, Ufağa xalıq şağireneñ törle taraflarda yäşäwçe yaqın tuğannarı, şul isäptän anıñ Mäskäwdä ğömer kiçerüçe ulı İlgiz ğailäse belän qayttı. Tatarstannan da bilgele yazuçılar, ğalimnär kilde Ufadağı iskä alu çaralarına.
Mostay Kärimne iskä aluğa bäyle räsmi çaralar töştän soñ anıñ Möselman ziratındağı qäberenä çäçkälär saludan başlandı. Anda respublikanıñ qayber yuğarı citäkçeläre, yazuçılar, icadi zıyalılar, ğalimnär, bik küp sanlı ädäbiät söyüçelär kilde. Qoyaşlı, matur kön ide. Xalıq şağireneñ qäbere yanı bixisap çäçkälär bäylämnärenä kümelde.
Kiçen Mäcit Ğafuri isemendäge Başqort däwlät akademiä drama teatrında Mostay Kärimne iskä aluğa bağışlanğan kiçä bulıp ütte. Älbättä, bar telägän keşene dä sıydıra almadı anıñ zalı. Tışta qalğan keşelär dä tağın ber zal tulırlıq ide äle.
Xäter kiçäsen Başqortstan xökümäte räise urınbasarı, Başqortstan mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İlişev açıp cibärde. Mostay Kärimneñ Başqortstan ädäbiätendä ğına tügel, ä, ğomumän, anıñ XX ğasır tarixında tirän ez qaldıruı xaqında söyläp, xalıq şağireneñ istälegen mäñgeläşterü täñgälendä başqarıluçı eşlär turında da äytte ul. “Ufada anıñ isemendäge uram, anıñ isemen yörtüçe teatr häm başqort gimnaziäse bar xäzer, - dide ministr. - Kiläçäktä bu yünäleştä eşlär däwam itäçäk. Tizdän kürenekle şağir tuğan Keläş awılında anıñ yort-muzee da tözelä başlıy”.
Ufadağı xäter çarasına Tatarstannıñ xalıq şağire Robert Miñnullin da kilgän. Mostay Kärimne üzeneñ ostazı dip atıy ul häm Başqortstanda ataqlı şäxesne onıtmawlarına quanıçın belderä.
Robert:Mostay ağa wafat bulğaç, küñelgä törle uylar kilgän ide. Ädäbiätebez aqsaqalı kitkäç buşlıq bulmasmı, niçek yäşärbez digän uylar. Ämma ni ğäcäp, qurqularıbız yuqqa ğına bulğan. Mostay Kärim haman da bezneñ arada. Başqortstanda bu bigräk tä sizelä. Biredä anıñ istälegen mäñgeläşterü öçen küp eşlär başqarıla.
Mostay Kärimneñ wafatına ber yıl tuluğa bağışlanğan xäter kiçäsendä Başqortstannıñ bik küp yazuçıları da qatnaştı. Alarnıñ qayberläre säxnägä çığıp çığış ta yasadı, Mostay Kärimgä bağışlanğan şiğerlären dä uqıp işetterde. Başqortstan Yazuçılar berlege räise, xalıq şağire Rawil Bikbaev fikerençä, Mostay Kärim yöz yılğa ber tua torğan oluğ zatlarnıñ berse. Şuña kürä dä anıñ äsärläre ğasırlar däwamında ülemsez bulaçaq. Ä anıñ istälegen mäñgeläşterü yünäleşendä eşlär başlandı häm alar tağın da däwam itäçäk.
Bikbaev:“Mostay Kärim onıtılmıy. Xäzer anıñ isemendäge gimnaziä bar. Bez anı açu tantanasında qatnaştıq. Annan Milli yäşlär teatrına da anıñ iseme birelde. Menä törki telle teatrlarnıñ “Tuğanlıq” festivale barışında 15 sentäber könne anıñ isem tuyı bulıp ütte. Xäzer bu teatr Mostay Kärim isemen yörtä”.
Başqortstan Yazuçılar berlege räise Rawil Bikbaev buldı. Mostay Kärimne iskä alu kiçäseneñ Mäcit Ğafuri isemendäge Başqort däwlät akademiä drama teatrında ütüe oçraqlı tügel. Şuşı danlıqlı teatr säxnäsendä anıñ baytaq pe''saları quyıldı häm alar distä yıllar buyı säxnädän töşmäde. Äle xalıq şağiren iskä alu kiçäsendä dä teatr artistları anıñ şiğerlären uqıdı, qayber spektakl''lärdän monologlarnı işetterde. Ğomumän, äle ütkän cılı kiçä Mostay Kärimgä qarata xalıq söyueneñ ixlas häm sürelmäs buluın tağın ber qat rasladı.


text:
BMO yaña keşe xoquqları şurasına äğzälär saylana
Bügen BMO Ğömüm Mäclese dönyada keşe xoquqları torışın küzätep baraçaq yaña şurağa äğzalär saylıy. Bu yaña idarä, xoquq bozuçı Kuba, Sudan häm Zimbabve kebek illär belän eş itü öçen kisken täñqitlängän keşe xoquqları komissiäse urınına 15 mart könne tözelgän ide. Ul könne BMO Ğömüm Mäclesendä AQŞ ğına qarşı tawış birde. Waşington üzeneñ bu qarşılığın – idäräneñ keşe xoquqların bozğan illärdä qarata kiräk däräcädä qırıs bulmawı belän añlattı. Şulay da AQŞ şura eşen küzep barırğa häm kiräk qädär yärdäm itergä süz birde. Bügen keşe xoquqları şurasına 3 yılğa 47 il saylana.
Soñğı yıllarda BMO rişwätçelek cäncalları, citäkçelektäge nizaqlar häm censi ezärlekläw imeş-mimeşlärenä batqan ide. Şularğa bäyle citäkçelekkä reformalar ütkärü basımı da arta bardı.
Äğza illär belän 5 ayğa suzılğan kiñäşläşülärdän soñ BMO Ğömüm Mäcleseneñ prezidentı Jan Elliasson, şura ölgesen tözep täqdim itte. Anıñ süzlärenä qarağanda, şura kamil bulmasa da, anda iskesendä, yağni keşe xoquqlar komissiäsendä citeşep betmägän yaqlar qaralğan.
8 may könne jurnalistlar aldında, Eliasson, Quşma Ştatlarnıñ täñqitenä qaramastan, yaña oyışma näticäle eşliäçäk, dip belderde:
"Şurağa saylanaçaq här il keşe xoquqları torışı turında xisabın täqdim itergä tieş. Bu qızıq. Annarı, ikençedän, şurağa äğza bulırğa telägän här il wäğdälär birep maqsatlar quydı."
Şurada BMOğa kergän här il äğza bula ala. Bez söylägän arada New Yorkta saylaw bara. Äğza bulır öçen tege yäki bu ilneñ küpçelek tawış aluı şart, bügenge köndä – 96 tawış kiräk. Urınnar aldan kileşengänçä, 5 region, Afrika, Aziä, Könçığış Yevropa, Könbatış Yevropa, başqa illär häm Latin Amerikasına bülenäçäk.
47 urınğa 65 il däğwa itä. İñ qırıs köndäşlek Könçığış Yevropa töbägendä, anda 6 urınğa 13 il däğwä itä. Könçığış Yevropadan keşe xoquqları oyışmasına Albaniä, Ärmänstan, Azärbaycan, Çexiä, Görcistan, Macarstan, Latviä, Litva, Polşa, Romaniä, Rusiä, Sloveniä häm Ukraina kerergä teli. Aziädä 13 urınğa 18 il däğwa itä, alar arasında Qıtay, İran, Ğiraq häm Qırğızstan bar.
Yaña şuranıñ töp maqsatı – keşe xoquqların bozuçılarnı faş itü häm illärgä xoquq qanunnarın kamilläşterü. BMOnıñ yuğarı keşe xoquqları komissionerı idaräse citäkçese urınbasarı Craig Moxiber, 3 yıl däwamında äğzä illärneñ keşe xoquqları torışı küzäteläçäk, dip belderde:
"Bu süzdä genä qalmıy, yaña keşe xoquqları şurasına kergän illär näq şul mäsälädä äğzalıqtan qolaq qağa ala."
Älege şart elekke keşe xoquqları komissiäsendä yuq ide. Şulay da Amerika Quşma Ştatları bu şartnı tieş däräcädä qırıs tügel, dip sanıy. Çönki Waşington fikerençä, äğzalıqtan mäxrüm iter öçen, xäzer bilgelängänçä, Ğömüm Mäclesneñ 3tän ike öleşeneñ genä tügel, ä küpçelekneñ tawış birüe zarur.
Yaña şuranıñ baş fatirı Genevada bulaçaq. Äğzälär yılına kimendä 3 tapqır barlığı 10 atna waqıtqa cıyılaçaq. Elekke komissiä yılına ber 6 atnağa cıyıla ide. Şulay uq, ägär dä äğzälärneñ 3tän ber öleşe, yağni 16 il riza bulsa, här äğza-däwlätneñ çirattantış cıyın uzdıru mömkinlege bar. Yaña keşe xoquqları şurasııñ berençe utırışı 19nçı yündä bulaçaq.
alsu qormaş


text: İndonesiä häm Fillipin däwlärläre üzlärendä SARS virusın yoqtırğan berençe keşelärneñ terkälüe turında xäbär itte. Bu keşelär ikese dä awurunı Hong Kong yä singapurda yoqtırıp qaytqan. Dönyanıñ 20 ilendä üpkä yalqınsınuınıñ yaña töre belän 3000 meñnän artıq keşe awırıy. Kimendä 114 keşe ülgän. Dönya Sälämätlek Oyışması xezmätkärläre bügen Pekinda SARS virusın yoqtırğan xastalarnı däwalaw öçen bulğan şartlarnı tikşerä başladı. Sulış awıruların tikşerü institutı Zhong Nanshan, pnevmoniäneñ yaña töre döres kontrol itelmi, dip belderde.


text: Mäskäw -- Gruziä premier-ministrı Zurab Nogaideli, Rusiäneñ, gaz bäyäsen 2 tapqır arttıru niätenä täqnit belderde. Bügen Mäskäwdä BDB illäreneñ xökümät citäkçeläre oçraşuında ul bu qararnı "säyäsi qarar" dip atadı. Rusiä belän viza bäxäsennän soñ sişämbedä Gruziä parlamentı BDBdan çığu mäsäläsen tikşerergä qarar itkän ide. Şul säbäple Nogaideli Mäskäwgä kilmäs digän süzlär yörede. Ul arada, Ukraina häm Moldova premier-ministrları – Yuri Yexanurov häm Vasili Tarlev - Mäskäw urınına, Slovakiägä – Üzäk Yevropa illäre oçraşuına barunı sayladı.


text:
Tatar ictimağiy üzägendä oçraşu
Yıl sayın uzdırılıp kilüçe Xäter könenä äzerlek bara. 12 oktäberdä Marat Mölükov isemendäge böten tatar ictimaği üzäge wäkilläre, Tatar ictimaği üzäge binasında jurnalistlar belän oçraştılar. Döres, anda älläni küp jurnalistlar bulmağan. Şuña da qaramastan Xäter köne bik qızıqlı başlanıp utıra. İkegä bülengän tatar ictimaği oyışmaların yäşlär matäm könne bergä berläşterä.
Başqalanıñ üzägendäge telefonı, utı özek tatar ictimaği üzäge binasında Marat Mölükov isemendäge böten tatar ictimaği oyışması wäkilläre jurnalistlar belän oçraşu ütkärdelär. Tatarstanda Qazanda milli canlı qayber şäxeslär Xäter könen 12 üktäberdä ütkärergä, qayberläre 15 dip söylänsä dä. Zurlap Xäter köne 15 üktäberdä uzaçaq. Döres Qazanda 12 üktäberdä dä Xäter köne itep iskä aluçılar buldı. Yunıs Kamaletdinov citäklägän Marat Mölükov isemendäge tatar ictimaği oyışması jurnalistlarnı häm tağın alar belän bergä bulğan 10 yaqın ölkän yäştäge abzıy-apalarnı 15 üktäberdä uzaçaq Xäter köne turında tanıştırdılar. Tälğät Bariev citäklägän ictimaği oyışma ayırım cıyılıp Xäter könen oyıştıru turında söyli. Xäzer Yunıs Kamaletdinovlar bez oyıştırabız dip söylilär. Bıyıl öçençe köç bulıp “Üzebez” yaña buın xäräkäte barlıqqa kilde. Häm bez dä Xäter könenä üz öleşebezne kertäçäkbez dip yäşlär üzlären belgerttelär. İctimaği oyışmalarnı “Üzebez” yaña buın xäräkäte ber böten bulıp berläşergä çaqırdı. Xäter köne öçen bulsa da. İnde äbi-babaylar bulıp baruçı ictimaği oyışma wäkilläre başta yäşlär turında işetügä yözlären cıyırsalar. 12 üktäberdäge jurnalistlar belän oçraşuda alarğa yäşlärgä mönäsäbätlären soradılar. Kamaletdinov abzıyğa Zäki Zäynullin da quşılıp aldı:
Yunıs Kamaletdinovlar cıyğan bu utırışqa jurnalistlardan, “Tatarstan yäşläre”, “BocToчHый эkcпpecc” gazetaları häm ber ike telividenie genä bär ide. İñ küp süz söyläwçelär Yunıs Kamaletdinov belän Zäki Zäynullin buldılar. “Üzebez” yaña buın xäräkäteneñ koordinatorı Rezidä Safiullina alarnıñ tıñlağannan soñ, kemgäder şäxsi açu-rizasızlıqlarnı onıtırğa kiräklegen äytte häm Xäter könenndä ber böten bulıp, yäşlär dä qartlar da berläşep, Qazannı yaqlap şähit kitkännärne mäğnäle itep uzdırırğa çaqırdı.
Röstäm İsxaqıy


text:
Saylawlar uzdı: Rusiä xäzer nindi yuldan kitäçäk?
Putin Rusiäse şartlarında Duma saylawlarınıñ başqaça uzaçağına bik az keşe ömetlängänder, şuña da tawış birü näticäläre şaqqatırğıç bulmadı da. Berdäm Rusiä Däwlät Dumasında 315-läp urın ala, yäğni konstitutsion küpçelekne yawlıy. Şuşı täräqqiät Rusiäne nindi yünäleştä alıp kitä ala?
Berdäm Rusiä partiäse berençe çiratta Kreml quşqannı ütäwçe, anıñ säyäsäten ütkärüçe bularaq mäğlüm. Saylaw isemlegen dä yuqqa ğına Vladimir Putin üze citäklämäde.
Ämma Mäskäw Kremlenä qarap toruçılar Dumada ber şuşı partiä belän genä çiklänmi - anda äle xäzer Gadel Rusiä digäne dä bulaçaq. Räsmi ul nigezdä sul, sotsial-demokratik qaraşlarnı yaqlawçı bularaq tanılırğa teli, ämma saylawladı köräşen Ğadel Rusiä dä, Putingä tuğrı buluın alğa sörep alıp bardı. Östäwenä, älege partiäneñ köndege dä barıber şul prezident idaräsenä bäyle. Tawışlarnıñ 7.6 protsentın qazanıp, Gadel Rusiäneñ Dumada 38 urını bulaçq, dimäk Kreml säyäsäten bersüzsez yaqlawçılar anda tağın da arta bulıp çığa, alar sanı 350-dän artıp kitä.
İnde ul ğına citmägän, Dumada äle urıs millätçeläreneñ liberal-demokratları da qala, alar 40-lap urınğa ömetlänä. Tıştan yaltırap, xakimiätkä qarşı waqıt-waqıt kisken belderülär yasap torğan, ämma asılda här çetrekle mäs'älädä xakimiätkä niçek kirek şulay tawış birgän şuşı partiä deputatların sanap, Kremlneñ yaña Däwlät Dumasında 400-läp deputatı bula diärgä mömkin.
Oppozitsiä bulıp anda xäzer kommunistlar ğına qala, ämma alarnıñ mandatları xakimiät partiäläreneke belän hiç kenä dä çağıştırırlıq tügel.
Rusiäneñ Uñ köçlär berlege citäkçeläreneñ berse Boris Nadejdin süzlärenä qarağanda, Rusiä xäzer inde bötenläy başqa ber il bulıp tora. "Bez yänä Sovetlar berlegenä qayttıq", di ul.
Saylaw könenä berniçä kön qala yasağan çığışında Vladimir Putin, Duma saylawlarınıñ martta uzaçaq prezident saylawlarına bäylänep kitäçägen, döresräge Dumanı saylawnıñ däwlät başlığın açıqlaw eşenä köy saluın äytkän ide.
Däwlät Dumasınıñ xäzerge qorılışı belän Vladimir Putin teläsä närsä eşli alaçaq, şul isäptän, yaña prezident mäs'äläsendä dä. Monıñ ber modele inde bar.
2004-nçe yılda Beslandağı totıq faciğäsennän bik osta faydalanıp, Putin üzäk xakimiät qüäten tağın da nığıtıp qalırğa häm şul maqsatta töbäk citäkçeläreneñ xalıq tarafınnan saylanuın beterep, alarnı Mäskäwdän täqdim itüne häm cirle parlamentlar tarafınnan raslatunı kertte. Töbäk citäkçeläre, şul isäptän milli respublikalarnıñ prezidentları da näticädä xalıq yaqlawınnan, yäğni Mäskäwgä bäyle bulmağan qanuni nigezennän mäxrüm itelde.
Monı xäzer bar Rusiä kimälendä dä eşlärgä bula - anıñ prezidentın da, dimäk, Duma raslıy ala. Ä Dumağa isä tieşle nämzätneñ xakimiättäge partiä, yäğni Berdäm Rusiä tarafınnan täqdim itelüe mömkin.
Putin yuqqa ğına Rusiädäge säyäsi häm bürokratik elitanı bergä tuplaw turında söylämi, bu anıñ soñğı çığışlarınnan bigräk tä yaxşı kürenä. Ul inde açıqtan-açıq Rusiäneñ doşmannar tarafınnan çolğanıp alınuı häm şul şartlarda xalıqnıñ citäkçel köç - Berdäm Rusiä partiäse tiräsendä tuplanu kiräklege turında belderä.


text:
İran Atom programındağı qararlılığın üzgärtmäyäçäk
BMOnıñ beş daimi wäkile belän bergä Almanianın da qul quyğan taqdimnär arasında, İran uran bayutudan baş tartqan oçraqta İran belän säyäsi häm texnologia tarmağında yaña kileşülär buldıru teläktäşlege telgä alınğan ide.
Läkin İran däwlät süzçese, bügen yasağan belderüendä İrannıñ atom citeşterergä tulı xoquqı buluın, bu yulda tiskäre adım yasamıyaçağın häm üz xoquqları bozılmağan oçraqta İrannıñ dönya köçläre belän söyläşergä äzer buluın belderde.
İrannıñ kiçä Brusselgä yasağan yazma cäwabınıñ eçtälege turında isä älegä täfsille mäğlümat bulmadı.


text:
30 avgustta Tatarstan xalqı bäysezlek turında deklarasiä qabul itüne häm xäzer inde kübräk Qazan şähär könen bäyräm itä. Bu xaqta sez Qazandağı xäbärçelärebez äzerläp cibärgän reportajlardan da işetä alasız. Tatarstannan çittä yäşäwçe millättäşlärebez öçen respublikanıñ yaña tarixındağı şuşı waqiğa zur ähämiätkä iä. Çit töbäklärdä millättäşlärebezneñ şuşı könne ayırım bilgeläwläre turında älegä xäbärlär yuq. Ämma tatar diasporası öçen 30 avgust köne berençe çiratta – Tatarstan bäysezlege köne bulıp qala, busı şiksez. Şuña dälil itep sezneñ iğtibarğa bügen Ukrainadan alınğan yazmanı täqdim itäbez. Azatlıqnıñ düşämbe tapşıruında!
Dilewer Osman, Qırım


text:
Törkmänstanda prezident saylawları irekle dä, ğädel dä tügel dip bäyälänä
Törkmän üzäk saylaw komissiäse prezident saylawlarında kemneñ ciñep çıqqanlığın sişämbe könne iğlan itär dip kötelä. Räsmilär äytüençä, yäkşämbe könne 6 namzät qatnaşında ütkän bu saylawlarda saylawçılarnıñ 98 protsenttan artığı tawış birgän. Törkmännan tawış birüçelärneñ küpkä azraq buluı turında da xäbärlär kilä.
Bu saylawlardağı räsmi sannar Azatlıq radiosınıñ Törkmänstandağı xäbärçeläre söylägännärdän ayırıla. Bezneñ xäbärçelär Aşxabadta da, könçığıştağı Labap ölkäsendä dä üzläre küzätkän saylaw urınnarına tawış birüçelärneñ bik küp bulmawı turında äytä.
Könbatış räsmiläre häm belgeçläre dä Törkmänstandağı saylawlar turında tänqitçän belderülär yasadı.
Törkmänstanda bu saylawlarnı Yewropada Iminlek wä Xezmättäşlek Oyışmasınıñ Parlament cıyını wäkilläre ğäyre räsmi räwetşä küzätep tordı. Törkemdäge Portugaliä wäkile Jose Soares saylawlar hiç tä irekle, ğädel bulmadı dide.
Açıq Cämğiät Institutınıñ Törkmänstan bülege mödire Erika Dailey baştan uq bu saylawlardan ällä ni kötärgä kiräkmi dip äytep quydı.
"Bu saylawlar Törkmänstandağı berençe küpnamzätle saylawlar dilär. Şulayın şulaydır. Ämma saylaw mömkinlege yuq. Namzätlärneñ programmaları ber-bersenekennän ällä ni ayırılmıy. Häm alarnıñ barısı da ber ük säyäsi firqäne wäkillek itkänlektän bu tawış birüneñ mäğnäse yuq" dide Dailey.
Dailey bu saylawlar qayber demokratik illärdäge saylawlarnıñ berençe adımın - berär partiä eçennän prezidentlıqqa namzät çığaru saylawların xäterlätä di.
Şulay da saylawlarnıñ ütüe Törkmänstan öçen üze zur yañalıq buldı. Uzğan dikäber ayında wafat bulğan, berençe häm soñğı märtäbä 1992 yılda saylanğan prezident Saparmurat Niyazov 99-nçı yılda ğömerlek prezident dip iğlan itelgän ide. Şunlıqtan anıñ warisınıñ da saylawlarsız, xökümät tarafınnan bilgeläp kenä quyıluı da ällä ni ğäcäpländermäs ide.
Xalıqara Krizis Törkemeneñ Üzäk Aziä bülege mödire Michael Hall bu saylawlar xakimiätlärgä xoquqıylıq kürsätü öçen kiräk di.
"Ikençe yaqtan, saylawlarnıñ ütkärelüe üze qızıqlı. Törkmänstandağı yaña citäkçelek il xalqına da, xalıqara cämäğätçelekkä dä üzeneñ qanun nigezendä kilüen kürsätergä teli. Keşelär bu Törkmänstanda berär närsä üzgärergä mömkinlegen kürsätüçe yaxşı işarä dip uylasın öçen" di Hall.
Açıq Cämğiät Institutı wäkile Dailey äytüençä iñ möhime saylawlar aldınnan kütärelgän mäsälälär.
"Şunısı möhim, minemçä bik möhim. Törkmänstan xalqı berençe märtäbä üzgäreşlär wäğdä itkän, qayber tıyularnı, misal öçen qayber sotsial problemalar turındağı, narkomaniädän alıp mäğärif sistemasındağı uñışsızlıqlarğa qädär häm başqa närsälär turında söyläwne tıyularnı bozğan keşegä tawış birü mömkinlegenä iä" dide Dailey.
Bu saylawlar aldınnan Törkmän xökümäte Internet qullanu mömkinlegen arttırırğa wäğdä itkän ide. Törkmänstandağı berdänber Internet providerı Turkmentelekom xäzer ildä berençe däwlät internet kafesın açarğa äzerlänüen iğlan itte.
Saylawlarda prezident wazıyfaların başqaruçı Gurbanğuli Birdemöxämmädovnıñ ciñep çığuı iğlan iteler dip kötelä. Ciñüçene räsmi iğlan itü 13-nçe fevraldä, sişämbe könne bulırğa tieş. Yaña prezidentnıñ inawguratsiä tatnanası isä çärşämbegä bilgelängän.
Naif Aqmal.


text:
Buada faciğale waqiğalarda xaläk bulğan militsiä xezmätkärlären soñğı yulğa ozattılar
Buada faciğale waqiğalarda xaläk bulğan militsiä xezmätkärlären soñğı yulğa ozattılar
Prezident Miñtimer Şäymiev ayıruça qurqınıç cinäyätçelärne ezärlekläw waqıtında faciğale töstä wafat bulğan Tatarstan grajdannarı häm respublika Eçke eşlär ministrlığı xezmätkärläreneñ tuğannarı häm yaqınnarınıñ tirän qayğısın urtaqlaştı. Tatarstan prezidentı respublika xökümätenä häm Bua rayonı xaqimiätenä kümüne oyıştırunı häm häläk bulğannarnıñ ğailälärenä matdi yärdäm kürsätune yökläde.
Cinäyätçelär tarafınnan wäxşilärçä üterelgän 1965 yılda tuğan Ğamil Zähretdinovnıñ 3 balası yätim bulıp qaldı. Ä militsiä xezmätkäre Şamil Abdraxmanovqa 30, Azat Şäydullinğa 21 yäş kenä ide. Xuşlaşunı oyıştırırlar, yärdämne kürsäteler, anısı. Läkin alarnıñ tuğannarına, yaqınnarına moñardan ällä ni ciñeläymäs şul. Bu qotoçqıç cinäyät küpsanlı sorawlar tudırdı. Şul turıda bügen jurnalist Räqip Gaffarov söyläde:
Bu cinäyät küpsanlı sorawlar tudırdı. Nigä Çeçnyädan bulğan suğışçılar kire xärbi xezmätkä qaytarıla? Niçek itep cinäyättä ğäyeplängän keşe xärbi xezmätkä barğan häm äle anda da armiäneñ iñ danlıqlı, iñ aldınğı ğäskärlärenä eläkkän? Xärbi komissariätlär närsä qarağannar? Militsiä citäkcelärenä dä sorawlar bar. Berençe ütereşlärdän soñ uq, cinäyätcelärneñ nindi qansız ikännären belgäç, nik alar xezmätkärlären saqlaw öçen östämä çaralar kürmägän?
Äye, sorawlar bik küp. Läkin alarğa cawaplar birelerme soñ? Härxäldä, şuşı qotoçqıç cinäyättän soñ näticälär yasalıp, andıy qanlı waqiğälär bütän qabatlanmas digän ömettä qalası kilä.


text:
“Uyın biznesın” tıyuğa qarşı miting buldı
İrek mäydanında säğät 10.00 tiräsendä 600 läp “Uyın biznesı” xezmätkärläre miting-piketqa çıqqannar. Anda cıyılğan yäş keşelär qullarına şiğar'lär totıp şähärneñ Ratuşa binası yanında basıp “Bez eşlärgä telibez” dip icekläp qıçqırıp tordılar. Mitingqa çıqqan yäşlär rus telendä yazılğan şiğar'lärne qullarında totıp basıp toralar ide. Şiğar'lärneñ eçtälegendä mondıy cömlälär yazılğan.“ Zakon bezne eşsez qaldıra. Meñlägän xalıq eşsez qalaçaq. Bez tikşerülärdän arıdıq häm başqalar. Ni öçen monda çıqtığız digän sorawğa alar isemnären äytmäwne ütenep , Azatlıq radiosına bolay didelär:
“- Min eşemne yuğalttım. 15000 sum ala idem. Alay bu eşne tıyğaç, xökemät miña şunıñ qädär xezmät xaqı eşläp ala torğan eş täqdim itsen. Üzem uynamıym, min uqim. Min üzem menedjer, 100 eşçem bar, barısı da xezmät kenägäse belän eşkä alınğannar, salım tülänä ”.
Üzem uynamıym, min uqim.
Min üzem menedjer, 100 eşçem bar, barısı da xezmät kenägäse belän eşkä alınğannar, salım tülänä ”.Mitingnı oyıştırunı üz östenä alğan Tatarstan respublikasında Uyın biznesın üsterü Assotsiatsiäse Prezidentı Marina Zaboluyıva, bu uyın biznesın başqa yünäleşkä borıp cibärep bulmıymı digän sorawğa menä närsä dide.
“ Uyın biznesı ul dosuğ, yäğni eştän buş waqıtta şöğellänä torğan ğämäl. Ul qanuni räweştä röxsät itelgän biznes. Ul bar, yäşi häm salımnar tüli”.
Bu miting- piketqa çıqqan yäşlär, Tatarstan citäkçeläreneñ şähär uyın biznesın tıyu qanunına, qarşı çığuçı yäşlär ide.
Mälikä Basıyr


text:
Aq Yort İran prezidentı itep saylanğan Mäxmüt Äxmädinicat 1979-nçı yılda Tährandağı AQŞ ilçelegen basıp aluda qatnaşqan bulırğa mömkin digän älegä raslanmağan xäbärlärne tikşerüen belderde.
Ul çaqta Tähranda 444 kön totıq bulğan ike elekke AQŞ diplomatı bügen amerikan televideniesenä Äxmädinicat totıq aluçılarnıñ berse ide dide.
Bügen Aq Yort süzçese Scott McClellan bu küp sorawlar uyata dip äytte. Anıñ äytüençä, xäzer xökümät bu eşne tikşerä başlağan.
Tähranda totıq aluçılarnıñ citäkçese bulğan Möxsin Mirdamadi bu ğäyepläwlärne kire qağıp Äxmädinicat totıq aluçılar arasında bulmadı dide.


text:
İzrail kiçä Tel- Avivta bulğan teraqt öçen cawaplılıqnı “Xämäs” citäkçelegendäge Fälästin xäkimiätenä yökläde. “Xämäs” törkemenä kergän fälästin deputatların Yirusalímda yäşäw xoquqınnan mäxrüm itärgä digän qarar qabul itelgän. And`y deputatlar öçäw. Nindi bulsa da köç qullanular turında İzrail xökümäteneñ buğen cıyılışında süz bulmağan.
BMO general sekretare Köfi Annan, Tel- Avivta fälästinle intixar yasağan teraqtnı gäyepläp çıqtı. Şulay uq yaqın könçığış dürtlege äğzäläre AQŞ, Yevropa berlege häm Rusiä dä üzläreneñ ğäyepläwlären belderdelär.9 keşe qorban bulğan distälärçäse yaralanğan bu şartlawnı, “Xämäs” törkeme, üz üzlären saqlaw gämäle dip atağan.