text:
Älmirä İdiätullina: Cämğiätneñ äxlaqıy däräcäsen kütärergä kiräk
Vladimir Putinnıñ yıllıq yullaması törle dairä keşelärendä bertörle genä mönäsäbät tudırmadı. Qayber belgeçlär prezidentnıñ çığışında bernindi dä yaña fikerlär, yaña täqdimnär işetelmäde, maqsatlar küp bilgelängän, läkin alar arasında iñ aktuale bilgelänmägän, digän fiker yañğırattı. Qayberäwlär, şul isäptän, Rusiä Däwlät Dumasına Tatarstannan saylanğan Oleg Morozov, yullama ildä demokratiäneñ üseşe nindi yul belän barırğa tieş, digän sorawğa cawap birä dip sanıylar. Prezident, şulay uq, xökümätneñ eşlekle dairälär belän xezmättäşlege nindi bulırğa tieşlegen, xalıqnıñ tormışın niçek itep yaxşırtu xaqında da añlatmalar birde, dip belderde Oleg Morozov İntertat.ru säxifäsenä.
Ä menä möselman xatın-qızlar oyışması citäkçese Älmirä İdiätullinanıñ iğtibarın Vladimir Putinnıñ cämğiätneñ äxlaqıy däräcäsen kütärergä kiräklege turındağı süzläre cälep itkän. Ul bu xaqta Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosına şaltıratıp, üz fikerläre belän urtaqlaştı.
Vladimir Putinnıñ çığışında nihayät cämğiätneñ äxlaqıy däräcäse tübän buluı äytelde. Ul, şulay uq, ruxi qimmätlär dä istä totılırğa tieş, ğädellek, ädäplelek, tuğrılıq bulırğa tieş, dip äytte. Bu bit inde bezneñ islam dineneñ qimmätläreneñ qaytaru zarurlığın äytü tügelme soñ bu? Rusiä prezidentınıñ äxlaqnı qaytaru fikeren min dulqınlanu belän tıñladım häm millättäşlärebez, möselmannar öçen, Tatarstanıbız öçen şatlıqlı ber ğorurlıq xise dä toydım. Çönki bez respublikada äxlaqıy tärbiä turında berqayçan da istän çığarmıybız Bu möselman xatın-qızlar oyışması citäkçese Älmirä İdiätullinanıñ Rusiä prezidentınıñ yıllıq yullaması turında fikerläre ide.
Gölnaz İlgizär


c: text/html

text:
Öfölä 1812 yıldağı Watan huğışında qatnaşqan başqort atlılarına häykäl quyılasaq. Urıś ğäskärźäre menän bergä fransuzdarğa qarşı huğışta başqorttarźıñ 28 polkı alışıuı mäğlüm. Älegä tiklem ular iśtälegen ber nindäy qoram dä mäñgeläştermäy ine. Tik küptän tügel Stärletamaqta oşo ğäskärźär başı Qahım Mırźaqaewqa häykäl töźölöüe mäğlüm. Watan huğışında qatnaşqan başqort atlılarına häykäl Öfönöñ tarixi yaqtan bildäleräk urınında quyılır tip küźallana. Bınıñ ösön urın Duślıq monumentı ergähendä Salauat Yulaew prospektında bülenäsäk. Qala xakimidarı häykälde töźölöp yatqan Xalıqtar duślığı yorto ergähenä quyırğa la uylağan. Tik bında Salauat häykäle tora.
Fransuzdarğa qarşı alışqan başqort ğäskärźärenä häykäl 450 yıllıq yubileyğa bağışlana ikän.
Baytulla Fatqullin, Öfö

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«Aq qalfaq»ta xatın-qızlar fiker alıştı
8 nçe Mart aldınnan tatar xatın-qızlar “Aq qalfaq” ictimaği oyışması idärä utırışın uzdırdı.
“Aq qalfaq” oyışmasınıñ oyışuına inde 10 yıl waqıt ta uzıp kitkän. BTK qaramağında eşlägän bu tatar xatın-qızlar oyışmasın küp yıllar buyı Roza Tufitullova citäkläde. Xäzer “Aq qalfaq” oyışmasınıñ citäkçese Qazan şähäreneñ 2caHлы tatar gimnaziäse direktorı Qämäriä xanım Xämidullina.
“Aq qalfaq“nıñ idärä äğzaları çaqırılğan bu utırışta
idäräneñ yaña yılda başqarğan eşläre turında fiker alışu buldı.
«Aq qalfaq» räise Qämäriä Xämidullina äytüençä,Tatarstannan çittä yäşäwçe millättäşlärebezneñ tuğan tel mäsällären çişärgä yärdäm itü maqsatınnan Samara şähärenä säyäxät oyıştırılğan.
Törkiäneñ Anqara şähärendä uzğan törek xatın-qızlar Qorıltayında qatnaşırğa BTK yärdämendä ictimaği oyışmadan delegatsiä qatnaşqan.
Qorıltaydağa qatnaşqan Gölzada Safiullina belän İlmira Ädiätullina anda närsälär buluı turında çığış yasadılar.
Qorıltayda bulıp qaytqannan soñ tuğan fikerläre belän Gölzada Safiullina urtaqlaştı.
“Ğomumän, böten dönya xalıqları arasında törki xatın-qızlar xäräkäte aktivlaşıp kilä. Şular arasında iñ aktivları qazax xatın-qızları häm tatar xatın-qızları. Bez Tatarstannan 5 xatın-qız idek. Bez moña söenep , ğorurlanıp qayttıq. Zur köçlär tuplap, zur eşlär eşlärgä äzerlänep qayttıq”,- dide ul. Utırışta BTK BK räise R. Zakirov xatın- qızlarnı 8 mart bäyräme uñayınnan qotlap, täbrik süzläre citkerde.
“Aq qalfaq” oyışmasına 2003 yılnıñ sentäberennän başqa tatar xatın-qızlar oyışmaları kilep quşılğan ide. Bu “Älif” ,“ Möslimä”, “Ğailä- Äni” oyışmaları buldı. R.Zakirov “BTK tarafınnan xatın-qızlar oyışmaları belän eşläw öçen ber urın buldırırğa äzermen.”- dide.
Utırışta çığış yasawçılar bik küp buldı.Häm bik küp mäs'älälär turında xatın-qızlar fiker alıştı. Fikerlär törle buldı, ämma süzlär xatın-qızlar, yäşlär balalar tiräsendä bardı.
“Xezmät veteranı” tanıqlığın alu yulları bik qatlawlı buluı turında äytelde.
Bäyräm büläge itep, yıl sayın tapşırıla torğan «Söembikä beläzege»neñ bıyıl kemnärgä täğäyenlänüen “Söembikä” jurnalı baş möxärrire Firaya xanım Bädretdinova belderde:
“Bıyıl 3 keşegä birelä. Berse Amerikada yäşägän Şämsiä Apaqayğa , tağın berse “Aq qalfaq”ictimaği tatar xatın-qızlar oyışması räise Qämäriä Xamidullinağa , ä tağın berse “ “Azatlıq”radiosı jurnalistkası Näzifä Kärimovağa”,- dide ul. Fäwziä Bäyrämovanıñ yaña ğına basılıp çıqqan “Taralıp yatqan tatar ile”dip atalğan zatlı kitabı idärä utırışında qatnaşqan här xatın-qızğa bäyräm büläge itep tapşırıldı.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr,Qazan.


text:
Seber tatarlarınıñ tuy yolası küreneşe fol''klor bäygesendä berençe urınnı aldı
-Başqa kollektivlar kübräk aulaq öylärne, kiçke uyınnarnı kürsätälär. Tuy yolasın moña qädär kürsätkännäre yuq. Yaxşı itep öyränelmägän,-di Tömän rayonı Talımxan mädäniät yortı mödire Raif Sabirov. -Min universitetta uqığanda da diplom eşen seber tatarlarınıñ tuy yolası buyınça yazğan idem. Seber tatarlarınıñ tuy yolasında ırımnar küp. Yeget belän qız utırğan at yeget öenä qaytıp citkäç, atnı ut aşa sikertep alıp kergännär. Cennär, pärilär, naçar köçlär iärep kermäsen dip. Xäzer andıy närsä yuq. Busağanı atlawğa utlı kümer belän äyländerep çıqqannar. Şulay uq cennär kermäsen dip. Qatı tastımal belän yeget belän qızğa suqqalağannar cennär kermäsen dip. Xäzer köndä saqlanğan ırımnardan, ğädätlärdän: öydä qız atlıysı idängä material cäyelä, häm anıñ artınnan qıznıñ ciñgäläre ikegä yırta baralar. Aña yaqtı yul teläp. Bu yola xäzer dä saqlana. Bez üzebezneñ küreneşkä seber tatarları cırların häm töyderep biyüne aldıq.
-Min universitetta uqığanda da diplom eşen seber tatarlarınıñ tuy yolası buyınça yazğan idem. Seber tatarlarınıñ tuy yolasında ırımnar küp. Yeget belän qız utırğan at yeget öenä qaytıp citkäç, atnı ut aşa sikertep alıp kergännär. Cennär, pärilär, naçar köçlär iärep kermäsen dip. Xäzer andıy närsä yuq. Busağanı atlawğa utlı kümer belän äyländerep çıqqannar. Şulay uq cennär kermäsen dip. Qatı tastımal belän yeget belän qızğa suqqalağannar cennär kermäsen dip.
Xäzer köndä saqlanğan ırımnardan, ğädätlärdän: öydä qız atlıysı idängä material cäyelä, häm anıñ artınnan qıznıñ ciñgäläre ikegä yırta baralar. Aña yaqtı yul teläp. Bu yola xäzer dä saqlana.
Bez üzebezneñ küreneşkä seber tatarları cırların häm töyderep
biyüne aldıq.Süz uñayınnan şunı dä äytep uzarğa kiräkter. Tömän däwlät sänğät häm mädäniät institutı uqıtuçısı Wälimä Taşkalova seber tatarlarınıñ tuyları turındağı fänni eşen tögälläp kilä. Cäy köne bu xezmäte belän kandidatlıq dissertatsiäsen yaqlayaçaq. Anıñ xezmäte kitap bulıp basıla qalğanda, cirle tuy yolasınıñ küp üzençälekläre açılaçaq.
Bügenge köndä seberdäge awıllardağı tuylar niçek uza soñ? Seber cırların cırlıylarmı? Bu xaqta bez Talımxan mädäniät yortı xezmätkäre Gölnur Xäkimova belän söyläştek. Gölnur Xäkimova Qazannan sebergä kilgäç kompozitor İslam Safin belän küp tuylarda bula, alıp bara.
-Ölkännär kübräk xalıq cırların “Sarman” häm başqalarnı cırlarğa yarata. Urta buın populyar cırlarnı başqara. Mullaş yaqları Zöfär Xäyretdinovnıñ “Abağa” cırın cırlıy. Här tuy sayın cırlana torğan cır- “Ayırılmağız”.
-Ölkännär kübräk xalıq cırların “Sarman” häm başqalarnı cırlarğa yarata. Urta buın populyar cırlarnı başqara. Mullaş yaqları Zöfär Xäyretdinovnıñ “Abağa” cırın cırlıy. Här tuy sayın cırlana torğan cır- “Ayırılmağız”.Talımxan awılı mädäniät yortı xezmätkärläre häm awıl yäşläre kürsätkän tuy yolası fol''klor bäygesendä qatnaştı.
-Bu bäygedä 12 kollektiv buldı. Tatarlar ğına tügel. Urıs, çuaş häm başqalar da bar ide. Bez yäş törkem, şulay buluğa qaramastan berençe urınnı aluıbızğa bik söyendek,- di Raif Sabirov. Talımxannarnıñ uñışı turında xäbär tiz taraldı. Alarnı 4 nçe iyün könne uzaçaq “Salawat küpere”- ölkä külämendäge törle millätlärneñ sänğät bäygesenä dä çaqırdılar. 19 may könne bulaçaq “ Bulat Söläymanov uquları” fänni-ğamäli konferensiäsen yomğaqlaw konsertında da qatnaşaçaqlar.Nail Alan, Tömän


text: Uzğan töndä Mäskäwdä Taciqstannan bulğan 4 eşçe yanıp ülgän. Azatlıq radiosı taciq redaksiäseneñ Mäskäwdäge xäbärçese mäğlümatlärenä qarağanda, eşçelär yäşägän ağaç vagonda yanğın çıqqan bulğan. Milisiä yanğınnıñ säbäben – saqsızlıq dip atadı. Başqa säbäplär bulu ixtimalı tikşerelä. Bu eşçelärneñ üleme turında inde berençe xäbär tügel. Sişämbe, 7 fivral könne şundıy uq şartlarda Mäskäwneñ Dolgoprudnıy bistäsendä 9 taciq keşese häläk buldı. Şul uq bistädä 3 fivral könne 3 taciq keşese – 2 xatın-qız häm 1 bala yanıp ülde. Yanğınnarnıñ säbäbe bilgesez bulıp qala. Taciqtsan prezidentı Emomali Raxmonov, häläk bulğannarnıñ ğailäläreneñ qayğısın urtaqlaştı.


text:
Qazanlılar öçen Lufthansa oçqıçları qiybat häm yulı da uñay tügel
Damir İsmäğıylevqa eş belän dä küp oçarğa turı kilä, çit illärgä yalğa da yörergä yarata ul. Lyufhanze oçqıçlarına utırıp Frankfurtqa, Zurichqa, Munhenğa häm Europanıñ başqa şähärlärenä barğan. Bu oçqıçlar belän yulğa çığu
Bik uñaylı tügel. Çönki başqa mömkinlek yuq. Qazannan Frankfurtqa turı oçsa bik uñaylı bulır ide. Samarga töşep, küp waqıt uzğanğa kürä qıyınlıq tua. Keşe arıy. Säğät waqıtı küp. Lufthansa oçqıçları Rusiäneñ 9 şähärenä Mäskäw, Peterbur, Tübän Novgorod, Qazan, Samara, Perm, Dondağı Rastov, Ufa, Ekaternburğa kilä. Yulçılarnıñ bu şirkätne üz itüe isemlegendä Qazan berençe bişlekkä kermi älegä, di Lufthansa wäkilläre.
Bez 2008 yıldan da irtäräk Qazanğa turı oçışlar oyıştıra almıybız. 2007 yılda şirkät yaña oçqıçlar alaçaq. Qazanğa turı oçarğa texnik mömkinleklär, yäğni oçqıçlar citeşmi.
di Lufthansanıñ Tatarstandağı menedjerı urınbasarı Aleksandra Roysikova. Älegä oçqıçlar Qazanğa atnağa 4 tapqır Samar aşa kilä. Qazannan Yevropağa baruçı yulçığa, xäyran ğına waqıtın äräm itep, başta kire yaqqa Samarağa barırğa, andağılar utırğannı kötärgä turı kilä. Lufthansa şirkäte oçqıçı belän Qazanğa oçqanda da şul uq xäl, bu timer qanatlı qoş başta Samarğa kilgänlektän, anda passajirlar töşkänne kötep utırırğa, annarı ğına Qazanğa qaytıp jitergä mömkin. Ni öçen oçqıç Frankfurttan Samarağa kilep, anda samarlılarnı töşerep häm yañaların alıp, Qazanda tuqtağaç turı ğına Yevropa üzägenä qaytıp kitmi soñ? İqtisadıy yaqtan da, Qazanlılar öçen waqıt yağınnan da faydalıraq bula tügelme? Lufthansa öçen passajirlar kübebräk bulğan şähärdän utıruçılarğa yulnı caylı itü ähämiätleräk ikän. Yulçılarnıñ 60 protsentı Samarağa kilüçelär häm kitüçelär. Çönki
Samarda VAZ, MAZ häm dä ital'yannar belän urtaq şirkätlär bulğanğa kürä yulçılar da kübebräk. Ämma alarnıñ kübese çit il watandaşları.
di Roysikova. Ä Qazanğa kilgändä isä, Lufthansa belän yulğa çıqqannarnıñ 40 protsentın ğına eş säfärenä baruçılar täşkil itä ikän. Säfär aldınnan tege, yäisä bu şirkätne saylağanda xäzer Rusiälelär dä hawa alannarınıñ caylı, terkälü, pasport kontrole uzu urınnarınıñ qulay, ber süz belän äytkändä servisqa zur iğtibar itä başladı.
Qazan hawa alanınınıñ nindi buluı turında min bötenläy endäşmim. Samaradağı aeroport ta bik şäplärdän tügel.
di Lufthansa wäkile. İdelneñ yuğarı öleşe häm Tatarstan töbäge mödire Manferd Rozental'ne dä Qazan hawa alanındağı tamojnya häm çik buyı kontrolendäge su buyı çiratlar borçıy ikän. Bu xaqta ul “Vremya i dengi” gazetasındağı mäqälädä äytä.
Lyuftganzanıñ Tatarstandağı bülege 15- läp Turşirkät belän eşli. Alarğa alman şirkäte oçqıçlarına biletlar satu xoquqı birelgän. Alar yalğa baramı, ällä eş säfärenäme, bezdä andıy mäğlümätlär yuq, di Lufthansa wäkile. Ozaqlamıy Qazanda uzaçaq ike zur çara: Europanıñ üseş bankı aksionerlarınıñ cıyılışına häm YUNESKOnıñ Bötendönya mirası şähärläre konferensiäsenä kilüçelärgä dä Lufthansa xezmät kürsätäçäk. Älegä qädär bulğan atnasına 4 reysqa tağın östämä räweştä 4 oçqıç cibäreläçäk.
Tatarstanlılar älegä Lufthansa oçqıçların bik üz itmi. Yalğa cıyınuçılar isä, Mäskäwgä barıp, başqa arzanlı şirkätlärneke belän oçıp kitüne qulaylıraq kürä. Annan da qala Törkiä, Gretsiä, Misır, Ğäräp Ämirleklärenä baruçı turı Qazannan kitä torğan çarterlar populyar bulıp tora. Salawat tur şirkäte wäkilläre dä, älegä Lufthansa oçqıçları ul aqçalılar öçen qulay. Rusiädä çit illärdä yal itergä telägännär küp, ä kereme küp bulğannar häm şäxsi turlar aluçılar alay küp tügel şul, dide. Lufthansa oçqıçlarında baru, ğomumän alğanda Qazanlılar öçen qıybatlı yul bulıp isäplänä. Frankfurtqa Qazannan iñ arzan bilet 407 euro tora. Turı elemtä urnaşsa, bäyälärgä dä waqıtnıñ canğa qaluında da uñay yoğıntı yasar ide digän ömet bar.
Nail Alan.


text:
Qırımçaqlar
Qırımçaqlar (qırımçaqça kъыpыMчaxлap) - esasen Qırım topraqlarında yaşağan kiçik halqtır. Bu halqnıñ Qırımda peyda oluvınıñ tarihı ve devri asırlar terenligine dala. Bazı alimlerniñ fikrine köre, qırımçaqlar - 1492 s. Portugaliya ve İspaniyadan quvulğan ve Qırımda yerleşken yeudilerdir. Başta olar Kefede yerleşken, soñ ise Qırımnıñ başqa şeerlerine köçmege başlağanlar. Lâkin qırımçaqlarnıñ Qırımda peyda olması aqqında böyle nazariye da bellidir. Qırımçaqlar Qırımnıñ qadimiy ealisi esasında tahminen VI-VIII as. şekillengendir. Qırımçaqlar yeudi dinini küte. Til ve turmuşı ise türkiy halqlarnıñ tesirinde qalğan edi. Bundan ğayrı, qırımçaqlarnıñ inançlarında da türkiy unsurlarını rastketirmek mümküm, meselâ diniy metinlerde, ibadetlerde İlâhnıñ adı Teñri olaraq qullanıla edi.
Qırımçaqlarnıñ cemaatları Mangup, Çufut Qale ve Kezlevde buluna edi. Lâkin eñ büyük cemaat Qarasuvbazarda Qarasuv özenniñ sol yalısında edi. Bu yer "Qırımçaq tarafı" adlandırılğan edi. Bu topraqlarğa qırımçaqlar XV a. soñu - XVI a. başında Kefe ve Eski Qırımdan köçken edi.
Çar vesiqalarında "qırımçaqlar" adı 1859 s. peyda oldı. 1920-nci senelerde qırımçaqlar öz medeniy cemiyetlerini meydanga ketirdi, mektepler açtı. Sovet devrinde qırımçaqlar başqa halqlarnen qarışıp (assimilatsion) esnasında oğradı.
1989 s. berli qırımçaqlar Aqmescitte öz cemiyetini teşkil etip, til medeniyet ve sanatını yanıdan tiklep oğrunda faaliyet köstereler.


text:
AB-neñ Avropa Komisiәseneñ Tөrkiә turındağı tәrәqqiәt raportı iğlan itelde. Komisiә rәise Barosso Tөrkiә belәn sөylәşülәrne tuŋdıru, tuqtatu urnına 14-15 Dikabergә xәtle Tөrkiәgә diplomatik tırışçanlıqlar kürsәtergә mөmkinlek birelü turında belderde. Komisiә tөrle mәsәlәr belәn ber rәttәn fiker belderü ireklegenә kirtәlәr quyğan cinayәtlәr kodeksınıŋ 301-nçe maddәsen üzgәrtüne hәm Kiper nizağı sәbәple AB ağzası Kiper, yәğni barlıq Kiper utrawın wәkillek itkәn Kiperneŋ Grek өleşeneŋ koraplarına hәm oçqıçlarına Tөrek portları belәn oçqıç maydanlarınan faydalunı tıyğan Tөrek kürsәtmәsennәn vaz kiçelüwen talәp itә. Dimәk Tөrkiә xәzer şuşı ike şartnı 15-nçe Dikabergә xәtle cişmәsә AB belәn urtaqlıq sөylәşülәre kөrçekkә terәlәçәk. Çөnki Komissiә kilәse ayda cıyılaçaq Avropa Şurasına, yәğni 25 ilneŋ deputatlardan torğan parlamentına Tөrkiә belәn sөylәşülәrne tuqtatu tәqdime yasayaçaq, bu tәqdim zur ixtimal belәn küpçelek deputat tarafınnan yaqlanıp, Tөrkiә belәn sөylәşülәr tuqtatılaçaq. 2007 yılnıŋ Ginvar ayında altı ay mөddәt belәn AB citәkçelegen alaçaq Almaniә Bundeskanzlerı, yәğni Premiere Angela Merkel portlar Greklarğa açılmasa ike arada citdi problemalar çığaçağına işarә itte. Fransiә tışqı eşlәr ministere Philippe Douste-Blazy Tөrkiә Kiperne tanımasa Ankara belәn ağzalıq sөylәşülәreneŋ kalendarı küzdәn kiçerelergә tiyeş bulaçaq dide. Avstriә tışqı eşlәr ministere Ursula Plassnik “aŋlaşılğança sөylәşülәr Tөrkiәdәge reformlarnı tizlәtü өçen çara tügel”, dip Tөreklәrneŋ taşlamalar yasamıyça sөylәşülәrdә tәrәqqiәt yasarğa telәwlәrnә işarә itte. İtaliә tışqı eşlәre ministere Massimo d’Alema isә Tөrkiәne tınıçlandıraçaq ber belderü yasap, “Kiper mәsәlәsendә әle dә ber kileşü ixtimalığı buluwına ışanabız” dide. Hollandiә xөkümәtennәn Liberal Partiә liderı Mark Rutte isә, bu ike mәsәlәdә Tөrkiәgә iki yıl mөddәt tanırğa, şuşı waqıt eçendә dә cişelmәsә ağzalıq belәn bәyle mөnәsәbәtlәr beterelergә tiyeş dip әytte. Bitaniәneñ AB-dәn cawaplı ministere Geoff Hoon ABen Tөrkiәgә birgәn vәğdәlәren ütәrgә çaqırdı hәm ber ük waqıtta Tөrkiәgә Kiper problemasında tiyeşle adımnar atlarğa әytte. Grestiә tışqı eşlәr ministere Dora Bakoyani “Avropa Komissiәeneñ raportı Tөrkiәneŋ AB belәn alıp barğan sөylәşülәreneŋ barlıq nәticәlәren kürsәtә digәn sөzemtә yasadı. Kiper tışqı eşlәr ministere Yorgos Lillikas isә raport Tөrkiәneŋ cawaplılqların urnına citkezmәven faş itә; Tөrkiәgә qarata tieşle çaralar kürelergә kirәk dide.
Qısqası Avropa Komisiәseneŋ raportı Tөrkiәne noçmaqqa qıstırdı. Tөrek tışqı eşlәr ministere Gül isә üz nәvbәtendә mondıy ber ultimatum nәticәgә iltmәs, Kiperneŋ Tөrek өleşenә salınğan izolatsiәlәr kөçtәn çıqmıyça Greklarğa Tөrek portlarınnan faydalanu xoquqı birelmәs dide.
Raportnın demokratiә hәm xoquqnıŋ өstenlege өleşe bigrәktә xәrbilәrne tınıçsızlandıra. Raportta Qorallı kөçlәr Kiper, laisizm, Kөrd probleması kebek eç hәm tış politika belәn bәyle mәsәlәlәrdә üz qaraşların belderdelәr. Tөrek Qorallı Kөçlәrenә kirәk bulğanda xәrbi tıqşınuğa mөmkinlek birgәn maddә elekkeçә qala birde…Armiә tarafınnan yasalğan belderülәr xәrbi, saqlanu belәn imenlek temalarında bulırğa tiyeş diyelgәn.
Azçılıqlar mәsәlәsendә isә Tөrkiә Avropa Şurası Milli azçılıqlarnı saqlaw kileşüwenә yaki Avropadağı territorial yaki azçılıq tellәr protokolına qul quymadı; tuğan tele Tөrekçә bulmağan balalar Tөrek mәğarif sisteması eçendә üz tuğan tellәren өyrәnә almıylar diyelә. Xәzergә bu hәm başqa mәsәlәlәrne tөzәtü turında bilgele ber kalendar yuq. Ayruça 2015-tәn elek tә Tөrkiәneñ AB ağzası itep qabul itelmәyәçәge dә ber fakt. Şuña qaramastan soñğı ultimatum xөkümәtne dә awır vazğiәttә qaldırdı. Qısqası AB miŋa ağza bulırğa telәsәñ min quşqannarnı eşlә di. Tөrkiәdә isә armiә belәn tөrle sәyәsi tөrkemnәr bolarnı eşlәsәk bez bәyeselegebezne yuğaltaçaqbız, il bülenәçәk kebek argumentlar belәn qarşı çığalar.
Äxtәm İbrahim, İstanbul


text:
Süy`inşi!!! Kitapxanamızda uzaq jıldar boy`ı qızmet etip, osı waqıtqa dey`in kitapxana jumısınıñ damwına, güldenwine üles qosqan äriptesterimizdiñ eñbegi elenip «Eñbek Dañqı» tösbelgisine ïe boldı.
İ därejeli «Eñbek dañqı» tösbelgisimen Satekova Zämzägül Keñesqızı
İ därejeli «Eñbek dañqı» tösbelgisimen Tölewbaeva Kenje
İİİ därejeli «Eñbek dañqı» tösbelgisimen Tüy`mişinova Bïbigül Nağtay`qızı marapattaldı.
Äriptesterimizdi qwanışımen quttıqtap, eñbekteriniñ jemisin köre bersin dep tilek bildiremiz!


text:
Respublika Ciñü bäyrämen bilgeli
Oşbu xäbärne efirğa äzerlägändä älege çara däwam itä ide. Şuña da bu xaqta häm bäyrämneñ başqa manzaraları turında sez kiläse tapşırulardan kübräk belersez.
Tatarstan matbuğatı Ciñü köne turında bik küp yazmalar birep kilä. Statistikağa küz salsaq, respublikada bügen 315 meñ suğış veteranı yäşi. Şularnıñ 31 meñe qoral totıp suğışqan bulsa, qalğannarı tıl xezmätçännäre häm yawdan qaytmağannarnıñ tol xatınnarı. 1 yıl eçendä veterannar sanı 4 meñgä kimegän.
Bäyräm çaralarınıñ iñ kübese, älbättä, 9 mayda uzaçaq. Başqalabıznıñ Ciñü parkındağı tantanalarda 10 meñnän artıq veteran qatnaşır dip kötelä.
Küptän yäşäp kilgän ğädät belän, mondıy bäyrämnärdä veterannarğa komplimentlar baytaq äytelä, wäğdälär birelä, läkin bäyrämnär uzıp kitkäç, yış qına alar onıtıla.Veterannarğa birgän wäğdälärneñ härqaysı ğämälgä aşsın ide. Monı parlament qanunnarı nigezendä dä, yöräk, wöcdan quşuı buyınça da başqarırğa kiräk. Çönki veterannar inde ozaq köttelär, alarnıñ tağın da kötärgä waqıtları yuq. Bik döres äytkän şağir Gäräy Räxim:
Qartaymağız äle,veterannar,
Qartaymağız, äy sez, tınmas cannar.
Sezgä tieş äle bik küp nazlar,
Sezgä tieş äle bik küp yazlar.


text: İran Yuğarı Milli İminlek Şurası sekretare Hassan Rawhani, Tähran, üzeneñ uran bayıtu programmasın kiçekterep toru waqıtı turında söyläşülär başlarğa äzer, ämma programmanı üsterü xoquqınnan ber qayçan da baş tartmayaçaq, dip belderde. Şulay uq ul üz diplomatlarına Yevropa Berlege belän bu xaqta söyläşülär uzdırırğa röxsät birmägänen äytte. Yevropanıñ 3 däwläte – Britaniä, Fransiä häm Germaniä bu atnada İranğa üz täqdimnären äzerlärgä tieş. Xalıqara Atom Energiäse İdaräse İranğa üzeneñ uran bayıtu programmasın tuqtatu öçen Noyaberneñ 25nä qadär waqıt birde. Bu şart ütälmäsä – mäs'älä Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasında qaralaçaq.


text:
Kongressnıñ demokratlarğa küçüe dollarğa niçek täesir itär?
Dönyada küp yıllar buyı Quşma Ştatlarnıñ aqça berämlege dollar iñ ışanıçlı valyutalarnıñ berse bulıp kilde. Üz illäreneñ aqçaları totrıqlı bulmağan küp kenä xalıqlar aqçaların dollarğa äyländerep saqlıy ide. Ämma soñğı yıllarda dollar üzeneñ yäş köndäşe euro aldında şaqtıy köçsezlänep qaldı. Quşma Ştatlarda 7 noyäberdä üktän kongress saylawlarında Prezidentnıñ respublikan partiäseneñ ottıruı, demokratlarnıñ ciñüe dollarğa niçek täesir itär? Azatlıq Amerika başqalasındağı George Washington universitetı professorı, iqtisad ğalime Robert Dunnğa şul turıda berniçä soraw belän möräcäğät itte.
DUNN: Demokratlarnıñ härber ğämälenä prezident veto sala ala. Şuña kürä aldağı 2 yılda ällä ni zur salım kütärülär bulmıyaçaq. Demokratlar Kongressnıñ ber pulatında da prezident vetosın ütär öçen zarur bulğan küpçelekkä iä tügel. Şuña kürä bu üzgäreşsez wäzğiät bulaçaq, ällä ni zur üzgäreşlär bulmıyaçaq. Xäzer xärbilärgä kübräk aqça kiräk bulaçaq, çönki açıqça äytkändä, bu suğıştan soñ ğäskärlär bik awır xäldä. Ämma min iqtisadta ällä zur waqıyğalar bulır dip isäplämim. Andıy waqıyğalar 2008 yılğı prezident saylawlarında demokratlar ciñep çıqsa ğına bulaçaq. Ul çaqta älbättä veto qurqınıçı betä. Ämma min demokratlar üzlären barlıq salım kimetülärne ğämäldän çığaruçı bularaq tanıtırğa telämi dip isäplim. Xäzer sulçılar kimetelgän barlıq salımnarnı kire arttırırğa kiräk diäçäk. Ämma xäzer demokratlardan saylanğannarnıñ zur küpçelege urtaçıllar. Alar nıq sullarnıñ teläklären yaqlamıyaçaq. Demokratlarnıñ citäkçelegendä küplär nıq sulçı bulsa da, Kongressqa saylanğannarnıñ küpçelege nıq sulçı tügel. Yaña demokrat kongressmennarnıñ barısı da urtaçıllar. Şuña kürä aksiälär bazarı ällä ni üzgäreşlär bulmıyaçaq di.
AZATLIQ: Bu Waşingtondağı xällär bazarğa täesir itmi digänne añlatamı?
DUNN: Ällä ni täesir itmiäçäk. Minemçä bazarlarğa etärgeç birüçe töp närsä şirkätlärneñ keremnäre turında mäğlümätlär. Äytkändäy, ggär dä federal defitsitqa küz salsağız, ul farazlanğannan şaqtıy kimräk bulıp çıqtı. Çönki şirkätlärneñ keremnäre arta häm alar kübräk salım aqçası kiterä.
AZATLIQ: Dimäk sez bu saylawlar AQŞ iqtisadına ällä ni täesir itmiäçäk dip uylıysız. Ul dollarnıñ quätenä niçek täesri itäçäk? Dollar şulay uq däwam itäçäkme, yäki başqa köndäş valyutalar aldında tağın da köçsezlänäçäkme?
DUNN: Minemçä dollar tağın da tübänräk tägäriäçäk. Çönki xäzer ul artıq yuğarı bäyälänä häm AQŞnıñ 7-8 milliard dollarlıq yıllıq säwdä defitsitı tayanıç birmi.


text:
Milli-mädäni möxtäriät şurası utırışı buldı
15 aprel' Ufada milli-mädäni möxtäriät şurası utırışı bulıp ütte. Ul Rusiä tatarlarınıñ federal' häm Başqortstan tatarlarınıñ milli-mädäni möxtäriätläre şuralarınıñ urtaq utırışı buldı. Utırışta Rusiä tatarları milli-mädäni möxtäriäte räise Rimzil Väliev, oyışmanıñ räistäşe Färit Urazaev, ilneñ törle töbäklärennän kilgän möxtäriät şurası äğzaları qatnaştı.
Başqortstan tatarları milli-mädäni möxtäriäte şurası utırışında respublikadağı tatar milli-mädäni problemaları, mäğärif turında süz bardı. Oyışmanıñ haman da bulsa terkälä almawına borçılu belderelde. Çınnan da, 2004 yılnıñ 27 noyäberyendä tözelgän oyışma haman da bulsa terkälmägän. Anı terkäw öçen Rusiäneñ Yustitsiä ministrlığına möräcäğät itü turında qarar qabul itelde. Qararda şulay uq tel statusı, mäğärif, televidenie häm radiodağı efir waqıtların arttıru häm başqa küp kenä mäs'älälär kertelde.
Rusiä tatarları milli-mädäni möxtäriäte şurası utırışında milli-mädäni möxtäriät şurasınıñ yaña äğzalarınıñ wäqäläten tanu, räistäşlär saylaw, milli-mädäni möxtäriätlär turında federal' qanun qabul itelüneñ 10 yıllığı uñayınnan çaralar ütkärü, şuranıñ büläklären buldıru, iñ möhime — oyışmanıñ wäqäläten üsterü mäs’äläse tikşerelde. Moña qädär möxtäriät häm kongress bergä eşläsä, xäzer alarnıñ orğannarın ayırıp, möstäkıyl' oyışma itü mäs’äläse tikşerelde. Bu turıda Tatarstan xökümäte häm kongress citäkçelegenä möräcäğätlär yullanaçaq. Oyışmanıñ nizamnamäsen yazu buyınça komissiä tözeläçäk.
Rämil Bignov Rusiä milli-mädäni şurasına öçençe räistäş itep saylandı.


text:
Tatnet : awılda internet belgän keşelär qäderle
İnternetçılar bäxäsläşergä yarata, qaysı sayt yaxşıraq, qaysı eş köçleräk häm başqa temalarğa fiker alışa, başqalarnı da şuşı bäxäslärgä kertä. Ä bit şul uq waqıtta, mondıy bäxäslärdän bik yıraq torğan keşelär bar. Kemder ale, internet dönyasına kerä genä bara, bu virtual dönyanı üze öçen aça ğına bara. Bu atnada, «Azatlıq» radiosı xäbärçesenä, «Yaña ğasır» kanalı töşerü törkeme belän bergä, Baltaç rayonı Tüntär awılına barıp kilergä mömkinlek tügel. Anda bez, Tüntär awılı uqıtuçıları, uquçıları belän oçraştıq. 160 xucalıq bulğan bu awılda, kompyuterlar da, internet ta bar. Berençe sanaqlarnı, awıl uqıtuçıları häm uquçılar, inde 10 yıllap elek kürgän bulsalar, internet äle küptän tügel genä awılğa kilgän. Tatarstan mäktäplären global kompyuter çeltärenä totaştıru proyektı qısalarında eşlängän eş bu. Älege mäktäptä bez, tıñlawçılarıbızğa yaxşı tanış, fizika häm informatika uqıtuçısı Rifqät Zaripov belän oçraştıq. Tüntärdäge balalar häm mäktäp uquçıları da internet dönyasın anıñ yärdämendä aça. Räfqät Zaripov may ayında, «Tatnet» programmasında qatnaşqan ide. Ul waqıtta ul, Tüntär awılındağı balalarnıñ internetta eşli belüläre häm kompyuterlarnı ğadi awıl xalqınıñ satıp aluları turında söylägän idek. Bu atnada şuşı awılnı häm zamança texnologiälärne öyränüçe balalar belän tanışırğa üzebezgä tä mömkinlek tudı. Tüntär awılı uquçıların, uqıtuçıların üz küzebez belän kürdek. Urta mäktäpneñ informatika bülmäsendä 8 şaqtıy yaña kompyuter tora. Alarnıñ barısı da Tatarstandağı komputer şirkätendä cıyılğan. İCL KPOVS. Kompyuterlarğa Windows-98 yäki Windows XP sistemaları quyılğan. İnternetqa biredä modem aşa kerälär. Kürşe awıl yegetläre, qızları belän xat alışu – 11nçe sıynıf uquçıları öçen ul xätle, moğcizalı äyber tügel. Şul xaqta uquçılar Rail Abdraxmanov häm Ayzat İbrahimov belän söyläştek.Alar kürşe awıl mäktäbe uquçıları belän elektron poçta adresların almaşıp, xatlar aşa aralaşuları turında söyläde. Ğomum alğanda, awıl mäktäbe öçen, internet aşa xatlar cibärü aktual mäs’älä bulıp tora. Baltaç rayonında ütkärelä torğan «Abağa çäçäge» olimpiadasında biremnärne dä, internet aşa birälär, başqa mäktäplär belän dä elemtädä torırğa kiräk, rayon mäğärif idäräsennän dä internettan xäbärlär alıp tora uqıtuçılar. Tüntär urta mäktäbeneñ belem birü häm tärbiä mäsälälären bağuçı direktor urınbasarı Basırova Gölfiä Tälğät qızı belän söyläştek. Anıñ äytenä qarağanda, informatika uqıtuçı yärdäme belän, uqıtuçılar da kompyuterda eşlärgä öyrängän, äkren-ekren internetnıñ mömkinleklären dä üzläşterä baralar. Şuşındıy awıl mäktäpläre belän elemtädä toru öçen tözelgän kompyuter çeltäre, mäğärif ministrlığınıñ internettağı säxifäläre, belem birü partalı äle yaña ğına eşli başladı. Älege waqıtta Tüntär awıl mäktäbe häm mäğärif oyışmaları belän elemtä ber yaqlı ğına eşli. Yäğni xäbärlär kilä, ämma mäktäptän kitmi. Moña qädär, mäğlümatnı cibäräse bulsa, Baltaçtağı uqıtuçılar, aqçağa internet karta satıp alıp, başqa yul belän internetta totaşa. Alar, texnik qıyınlıqlar, tiz arada betereler dip ömetlänä.
Bez bulğan awılda, internetqa, rayon üzägendäge server, annan mäğärif ministrlığındağı cihazlar aşa totaşalar. Säxifälär bik äkren açıla, ämma iñ möhime, 160 xucalıqlı şuşı Tüntär awılında da internet bar.Bikä Timerova.


text:
İrtägä Berlindä Äfganstannı tözekländerü buyınça donor illär konferensiäse başlana.50dän artıq il 11 xalıqara oyışma wäkileneñ qatnaşaçaq 2 könlek cıyında Äfganstannıñ säyäsi kiläçäge, iminlek, narkotika säwdäsen tuqtatu häm ilne tözekländerü kebek mäsälälär köntärtibendä toraçaq.Äfgan xökümäte bıyıl 4milliard 500 million dolar taläp itkän rekonstruksiä planıñ täğdim itäçäk.
Berlin konferensiäsendä äfgan xökümäte ildä totrıqlılıqnı tämin itü mäsäläsendä kiläse 7yıl öçen 27milliard dolar çit il yardäme taläp itäçäk dip kötelä. İke könlek cıyında xalıqara yardäm turında ğına süz barmayaçaq. Äfgan rekonstruksiä ministırı Amir Farhangnıñ radiobıznıñ äfgan bülegenä belderüenä kürä (audio)
Berneçe bülektä säyäsi täräqiät häm politik rekonstruksiä turında süz bulaçaq .Monda Bonn kileşüendäge progress häm kiläçäk öçen bezneñ plannar qarala İkençe öleştä Äfganstannıñ iqtisadi rekonstruksiäse tikşereläçäk.Xökümät üzeneñ prioritet häm proyektların açıqlayaçaq häm xalıqara cämäğätçelektän yardäm sorayaçaq. Sonğı äleştä iminlek, narkotikağa qarşı köräş mäsäläse toraçaq.
Äfganstan buyınça berençe iğanä konferensiäse 2002nçe yılnıñ ğıynuarında Tokyoda ütte.Donor illär 5 yılda 4milliard 500 million dollar wäğdä itte. Aqçanıñ zur öleşe xalıqara yardäm oyışmaları aşa ilgä kerde. Äfgan xökümäte bu märtäbä aqça turıdan turı üzäk xökümätkä birelsen dip taläp itäçäk.Berlin cıyını Äfganstan, BMO, Yaponiä häm Germaniä tarafınnan oyıştırıla ,alar2001 nçe yılğı Bonn kileşüennän soñ nişlärgä kiräklege turında konsensusqa ireşergä tırışaçaq.Bu kileşü, tınıçlıq, iminlek , tözekländerü häm ilneñ töp oyışmaların buldıru öçen plan ,waqıt grafikası bilgelägän ide. Äfganstan qayber uñışlar şulsanda konstitutsiäneñ äzer buluı belän maqtana alsa, uñışsızlıqlar citärlek, saylawlar 3 ayğa kiçekterelde moña iminlek häm saylawçılarnı terki almaw säbäp bulıp tora.Qabilä citäkçeläre, cirle komandirlar ilneñ baytaq qına öleşlären kontrol itä, yardäm oyışmalarınıñ baytaq qına xezmätkäre üterelde , ike atna elek Heratta aviatsiä ministırı üterelde şunnan soñ köç qullanular başlandı. BMO general sekratarı K.Annan yaña xisabında Äfganstannıñ säyäsi kiläçäge , yañadan tözekländerü ildä iminlek urnaşuınnan bağlı bulaçaq dip äytte.Xökümät iyüngä qädär 40meñ suğışçını qoralsızladıraçaq dip beldergän bulsa da, älegä alarnıñ 6meñe genä taratıldı. Xökümät Berlin cıyınında ''Äfganstannıñ kiläçägen garantiäläw''isemle xisap täqdim itäçäk Anda ildä solıx wä totrıqlılıq urnaşuı öçen xalıqara cämäğätçelek 27 milliard dollar investitsiä yasarğa tieş dip äytelä.Äfgan xökümäte xalıqnıñ yıllıq keremen keşe başına 200dolardan 500gä kütärü niätendä. BMO häm İMF Äfganstannıñ narkotika _mafia däwlätenääylänü qurqınıçı bar dip kisätte. Äfgan ekonomikasınıñ 30%tan artığın älege waqıtta narkotika kontrabandası täşkil itä.Düşämbedä BMOnıñ Azıq Tölek häm Awıl xucalığı oyışması Äfganstanda igençelärne äfyün üsterüdän wazkiçterü öçen 60million aqça soradı.Oyışma bıyılnı Äfganstanda äfyün citeşterü rekord däräcägä citäçäk dip kisätte. Ütkän yılda dönyada citeşterelgän äfyünnıñ dürttän öçe Äfganstanğa turı kilgän. Berlin konferensiäsendä narkotika turında söyläşülär bulaçaq.BMO räsmiläre donor illärne Äfganstannı onıtmasqa çaqıra. CARE İnternational häm NY Universitetı Xalıqara üzägeneñ yaña xisabında xalıqara cämäğätçelek Äfganstan öçen kübräk tırışlıq kürsätep añı uñışsız xäldä qaldırmasın, çönki monıñ bäyäse bik yuğarı bulaçaq dip yanıy.
färidä xämit,praga


text:
Andrey Babitskiy Çeçnä taularındağı möcahidlar yaxşıraq qorallanğan häm imannarı kamil digän fikerdä.
Radiobıznıñ Rus redaksiäseneñ ölkän xäbärçese Andrey Babitskiy küptän tügel genä Çeçnädä bulıp kitte. Ul Çeçnä taularında köräşçelär belän dä oçraşıp söyläşte. Babitskiynıñ fikerençä, x äzer üzlären Möcäxid dip atağan köräşçelär elekegä qarağanda yaxşıraq qorallanğan häm alar arasında dini fundamentalism köçäygän.
Audio
Urman eçendäge lagernı kürep bulmıy, şul säbäple ul nindider ber däräcädä höcümnärädn imin. Tormış bik ğadi bulsa da, suğış cixazları kamil.
Audio
Rus soldatlarınnan qoral alu problemma tügel ikän. Bu xaqta 23 yäşlek köräşçe Dışna bolay digän
Audio
Dışna uzğan ayda möcaxidlarnıñ 25 Kalaşnikov satıp alğannarın äytkän. Babitskiynıñ süzlärençä, mocahidlar öçen qoral satıp aluçılar bulıp eşlägän taulardan çittä yäşägän yäş çeçennär , soñğı çiktä Mäskäv yaqlı Qadırov köçlärenä quşılalar. Alar monı ışanğannarı öçen tügel, ä başqa alternativanıñ bulmauı säbäple eşlilär ikän. Bu xaqta Babitskiynıñ üzen tıñlıyıq.
Audio
Ä inde taularğa çıqqannarnı izolätsiä häm russiä köçläreneñ räximsez okkupatsiäse radikal taktikağa etärä. Ölkäneräk yäştäge Çeçen komandirı Fälästinnärneñ başkütärüe yäş çeçennärne ruxlandıra häm alar olıraq buın keşelärneñ intixar xöcümnären kire qağuları belän kileşmilär dip äytkän.
Audio
Babitskiynıñ fikerençä, Yäş buın köräşçeläreneñ tağı da ber üzençälege bar- dini fundamentalizm
Audio
23 yäşlek köräşçe Dışna menä närsä äytkän
Audio
Başqa ber köräşçe Abduraxman monı bolay añlatqan
Audio
Yaña buın Çeçen köräşçeläreneñ qararlığına misal bulıp torğan Dışna Russiä okkuatsiäsen beterü öçen här törle metodlarnı küz aldında totarğa äzer toruın beldergän.
Audio
Ägär dä suğış qoral kebek ixtiyar köçennän dä bäyle bulsa, Russiä köçläreneñ Çeçnä taularındağı mocaxidlärne buysındıra aluları ikele digän yomğaq yasarğa bula.
Färit İdelle, Praga


text:
Gruziä Könyaq Osetiägä aftonom respublika xoquqın täqdim itte
AUDIO: Bez tınıçlıq ezläwdä Rusiäneñ iñ möhim partnerıbız buluın telibez. Häm min tizdän şulay bulır dip ömetlänäm, çönki anda aqıllı säyäsätçelär küp häm bu Rusiä citäkçelegeneñ häm böten Rusiä xalqınıñ mänfäğätlärenä turı kilä.
Saakaşvili Könyaq Osetiägä täqdim itelgän şartlarnı ikençe separatist respublika Abxaziägä täqdim itä almawı turında äytte. Ul Abxaziä wäkilläreneñ söyläşülärdän çığıp kitüe näticäsendä Gruziä xökümäte berkem belän dä söyläşülär alıp bara almıy dide. Könyaq Osetiä citäkçese Eduard Kakoyto bu täqdimne cämäğätçelek fikerenä tä'sir itü tırışlığı dip kire qaqtı.


text:
İran Atom programıñ däwam itterä
Iran Prezidentı Mäxmüd ÄxmädiNäcat, uran bayıtuda qullanılğan Santrifuga sanıñ 3.000 gä citüen belderä. ÄxmädiNäcatnıñ yäkşämbe könne yasağan bu belderüe, BMOnıñ İrandağı Santrifugalar sanı 2 meñ digän xisabınnañ soñ yañgıradı.
Ber törkem İranlı uquçını qabul itkän ÄxmädiNäcat, alar aldında yasağan çığışında, uran bayutu maqsatında här atna yaña ber Santrifuganıñ urnaştıruluıñ däğwä itte.
Bayıtılğan Uranike maqsatta da, elektrik stansiälärendä yäisä Atom qoralı citeşterü öçen qullanıla ala. Könbatış, İran Atom bombaları äzerli dip şiklänsä, İran yağı bu ğayepläwne kire qağa.
Äxmädinäcat yasağan belderü, Xalıqara Atom Energiä idaräse çığargan xisapqa qarşı kilä. Xisapda, İranda eşli torğan sentrafuga sanı 2 meñ dip belderelgän ide.
Xalıqara Atom Energiä idaräse, songı waqıtta atom tikşerenüläre ölkäsendä idarä belän yasağan xezmättäşlegeñ “Alğa taba möhim adım” dip bäyäläp, İrannı maqtağan ide. Häm xisapta uran bayıtu eşe kimede dip belderelgän ide.
BMO inde İranğa qarşı ike tapqır çikläwlär yasağan ide. Häm moña östäp AQŞ, ägär dä uran bayıtuı tuqtatılmasa, İranğa qarşı öçençe ber çikläw kertergä çaqırğan ide.
Shannon Kile, Stockholm Xalıqara Tınıçlıq İnstitutında, Atom qorallarıñ çikläw kileşüe yuğarı belgeçe. Kile, Radiobızğa, BMO çikläwläre barı tik, ilneñ raketa häm atom programına qatnaşqan şäxes häm eşmäkärlekkä qarşı buldı häm bu İran iqtasıdıñ ällä ni qaqşatmadı di.
“İrannı künderü öçen arta barğan çikläwlär kertü fikere buldı. Läkin, BMO İminlek şurasınıñ uran bayıtuın tuqtu çaqıruına qarşı, İran yağınnañ ällä ni baş iyü işaräse bulmadı. Ni bulsa da, İran haman uran bayıtu programasın däwäm itä.”
Häm şuña kürädä, İminlek Şurasınıñ yaña qarar qabul itüe, İrannıñ elekke çikläwlär belän buysındırıp bulmağanıñ kürsätä di Shannon.
ÄxmädiNäcat, Çikläwlärgä qaramastan atom eşlärenıñ däwam ittereläçägen belderde.
İran mağlümät agentları isä, ÄxmädiNäcat süzlären kiterep: Könbatış, İrannı här ber resolisiä baş iyär dip uyladı . Läkin İran xalqı här ber rosolisiägä qarşı atom ölkäsendä yaña açılışları belän çıqtı dip yazdı.
Äxmädinäcatnıñ, 3 meñdän artıq Santrifuga bar digän däğwäsen raslarlıq, bäysez ber belderü älegä yuq.


text:
Nigä Tatarstannan çittä tatar matbuğatına yazılu qıyın yä bötenläy mömkin tügel?
Şuşı arada ğına Azatlıq radiosına Ukrainanıñ Mikolaiv şähärennän millättäşebez Şamil äfände İxsanov şaltırattı. Ul Rusiädän çittä yäşäwçelärgä tatar matbuğatına yazılıp bulmawğa zarlandı. Tatarstannan çitkä tatar matbuğat çaraların taratu mäs’äläse Ukrainada yäşäwçe Şamil İxsanov öçen genä tügel, ä başqa respublikada yäşämägän millättäşlärebez öçen dä şaqtıy aktual’ buluın istä totıp, bez aña cawapnı Azatlıq radiosı aşa birergä buldıq.
Rusiädä yäşäwçe millättäşlärebezgä tatar matbuğat çaralarına yazılır öçen poçta bülekçälärenä kerep, Rospeçat’ katalogın sorap alırğa kiräk. Älege katalogınıñ 486 bitendä, regional’, cirle basmalar digän bittä respublikada näşer itelüçe tatar telendäge gäcit-jurnallarnıñ indeksları kürsätelgän. Şunnan qarap, alarğa yazılırğa mömkin. Barlığı Rospeçat’ katalogına tatar telendäge 23 gäcit häm 15 jurnal kertelgän
Ä menä BDB häm Baltiq illärendä tatar matbuğatına yazılu çınlap ta mömkin tügel diärlek.
Bügenge köndä BDB illäre çiklärendä tatar telendäge barı 2 basmağa ğına yazılırğa mömkin. Alar Mädäni comğa gäcite häm Çayan jurnalı. Bu älege ike basmanıñ ğına Mäskäwdä terkälü ütüe belän añlatıla.
Monnan tış, respublika basmalarınnan BDB illärendä tarala torğan gäcit-jurnallar isemlegenä tağın ike rus telle gäcit tä kertelgän. Kürüegezçä, Tatarstanda dönya kürüçe distälägän basmalar älege katalokta yuq. Monıñ säbäblären Azatlıq radiosı tıñlawçılarına Tatarstan poçtası idäräseneñ matbuğatnı taratu bülege xezmätkäre Fäniä Fagmeeva añlattı. Fäniä Fagmeeva süzlärenä qarağanda, BDB illärendä taratıla torğan basmalar katalogına kerteler öçen bar gäcit-jurnallarğa da Mäskäwdä terkälü uzarğa kiräk. Monıñ öçen matbağalarnıñ redaksiä wäkilläre 500 sum tüläp, Mäskäwdä terkälü ütärgä tieş. Tatarstan poçtası idäräse xezmätkärläre bu taläp belän bar matbuğat çaraların tanıştırsa da, tatar basmalarınnan terkälüne barı tik Mädäni comğa gäcite häm Çayan jurnalı ğına eşlägän.
Bu oçraqta Rusiädän çittä yäşäwçe millättäşlärebezgä nişlärgä soñ? Tatar gäcit-jurnalları BDB häm Baltiq illärendä tarala torğan basmaların isemlegenä kergänçe Färit Gäräev çittäge tatarlarğa menä nindi kiñäşlär birde.
Minemçä, Rusiädän çittä yäşäwçe millättäşlärebezgä yazıp alırğa telägän matbuğat çaralarınıñ redaksiälärenä möräcäğät itärgä kiräk. Alar üzläreneñ uquçılarına hiçşiksez yärdäm itmiçä qalmas. Redaksiälär berniçä sannı bergä cıyıp, çit ildäge uquçılarına poçta aşa cibärü mömkinlegen qarıy ala.
Bu Tatmedia agentlığınıñ mäğlümät çaraları häm näşriät bülege citäkçese Färit Gäräevnı fikere ide.
Bu kiñäş tıñlawçıbız Şamil İxsanovnı qänäğätländererme, yuqmı – älegä äytep bulmıy. Läkin tatar basmaları üzläre uquçı, äbünäçelär, şul isäptän, yıraqtağı millättäşlärebez öçen dä, köräşmäsä, alarğa yıldan-yıl kimegän tirajlarnı saqlap qalu tağın da qıyınraq bulaçaq.
Gölnaz İlgizär


text: Küptän tügel Rusiä Däwlät Dumasında öçençe uqılışta qabul itelgän Rusiä Federatsiäseneñ “Däwlät tele turında”ğı qanunğa qarata Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev “İnterfax” agentlığına täfsille kommentariy yasadı. Rus telen räsmi däwlät tele itep yasıy torğan älege qanun turında berniqädär söylägän idek. Qanun şulay uq başqa mäğlümlät çaralarında da tänqit itelde. Mintimer Şäymiev intervyuseneñ başında uq, bu tänqitne başlıça ğädel, dip sanawın belderde. Anıñ fikerençä, qanunnı eşlägändä, deputatlar cämäğätçelekneñ häm tel ğalimnäreneñ fikere belän isäpläşmägännär. “Tel, qanunnarğa bäysez räweştä üsüçe tere äyber ul. Baqsañ, rus tele iske slavyan tele belän çağıştırğanda, niçek tanımaslıq bulıp üzgärde. Äytik, şulay uq, xäzerge tatar tele dä bezneñ borınğı babalarıbız söyläşkän iske tatar telennän ayırıla”, dip añlattı “İnterfax” agentlığına Mintimer Şäymiev. Şulay itep, Tatarstan prezidentı fikerençä, Rusiä Federatsiäseneñ “Däwlät tele turında”ğı qanunnı Rusiä Duması täqdim itkän redaksiädä qabul itü zarurlığı yuq.


text:
Qırğızstandıq Raxatbek Üsönqojaev balaların jalğız asırap otırğan birinşi toptağı mügedek. Eki ayağı sır berip, arbağa tañılğan qïın kezeñde janındağı demew berer jalğız jubay`ı tastap ketken. Osı qïın xaline qaramastan, qolsömke tigip üş balasın eşkimnen kem etpey` asırap otır.
«Mal şarwaşılığımen ay`nalısamın dep qulap, ayağımdı qattı zaqımdap aldım. Uzaq waqıt boy`ı tösek tartıp jattım. Bul jağday` äsirese anama awır tïdi. Al jubay`ım meniñ osı xälimdi elemesten eki jıldan soñ üy`den ketip qaldı. Balalarımdı özime alıp qaldım»,-dey`di Raxatbek öz sözinde.
Basına tüsken awır jağday`ğa sağın sındırmağan jalğızbastı äke balaların ayaqqa turğızw üşin şağın käsippen ay`nalısa bastay`dı. Aldımen anasına sömke tigip, key`in käsiptiñ osı türine ïkemi barın tüsingen.
«Alğaşqıda qızığwşılıqpen özimdi sınap, sömkeniñ tür-türin tiktim. Key`in onı kimge jäne qalay` satamın dep oy`lanıp jürgen kezimde, qalamızda qolöner festïvali ötti. Qol twındılarımdı sol jerge körmege qoy`ğanımda qızığıp, tapsırıs bergender köp boldı»,-dep käsibin qalay` bastağanın esine aladı.
Qazir sömkelerdiñ bağası teñgemen sanağanda 3 000 teñgeden 74 000 teñgege dey`in baradı. Ulttıq oyu-örnekpen naqıştalğan sömkelerge tapsırıs berip, satıp alwşılar da barşılıq.
Käsipten kelip jatqan kiris közi jaqsı bolğanımen, Raxatbek Üsönqojaevtı öziniñ densawlığı qattı oy`landıradı. Sebebi, därigerlerdiñ ay`twınşa, onıñ arbadan turıp ketwine eşqanday` mümkindik qalmağan. Al, jalğızbastı äke «bastısı eki qızım men jalğız muragerimdi ayaqqa turğızıp, eşkimnen kem etpey` ösirsem boldı»,- dep otır.
Ihsan.kz


text:
Xicab
Xicab (rapәп. حجاب — yawlıq, yapma) — İslamda törle kiem iseme, läkin bügenge köndä "xicab" süze ğädäti möselman yawlığın añlata. Tatar xatınnarında yawlıq (xicab) kiyep yörü isä Allahı Täğälägä ışanuın belderä torğan borıñğı ğädät bula.
Möslimälär kiemeneñ başqaları:
Cilbäb (ğäräpçä جلباب) diep möselman xatınnarnıñ ozın külmäge atala. Zamança cilbäb yöz, baş, qullar wä ayaqlardan qala, başqa urınnarnı qaplıy. Baş östenä maxsus şarf kebek äyber kiälär. İslam qanunnarına turı kilä torğan külmäk bu. Şuña kürä, İndonesiädän alıp Zanzibarğa xätle faydalana.


text: 1995 yılnıñ 11 iyülendä Srebrenitsada Bosniä serbları qulı belän 8 meñ möselman keşese üterelgän ide. Bu xäl İkençe Bötendönya suğışınnan soñ böten Yewropada tınıç tormışlı xalıqqa qarşı iñ zur cinayät dip bäyälände. Bıyılğı matäm oçraşuında berençe tapqır Serb Respublikası premyer ministrı Dragan Mikereviç citäkçelegendä Bosniä serbları wäkilläre dä qatnaştı. Bu faciğä qorbannarı bulğan 282 keşeneñ cäsäde bügen irtä belän Srebrenitsadağı memorial qäberlekkä cirlände. Elegräk bu qäberlektä bıyıl tabılğan, äle kem bulğannarı da açıqlanmağan 600 mäyet cirlängän ide.


text:
Tatarstan zıyalıları Başqortostan zıyalılarına cawap birä
Tatarstan zıyalıları Başqortostan zıyalılarına cawap birä
“Şunısı qızğanıç, tarixta bezneñ bu berlegebezne, bähaläp betermäslek duslığıbıznı, ber-berebezdän köç alıp zurayuıbıznı xuplamawçı, ul ğına da tygel, şuşı ike tuğandaş xalıq arasına çöy qağarğa mataşuçı köçlär dä bar. Ämma alar bu ike tuganniñ ber-bersenä bulğan tarixi mönäsäbätlären berqayçan da boza almaslar, ni tatar xalqı, ni başqort xalqı moña irek birmäs, çönki xalıq ixtıari nıq bulğanda, anı bernindi köç tä ciñä almıy. Ämmä bu mäkerle köçlärneñ qılğan gamälläre, ike xalıqnıñ da ixtıarın sanlamawları bezne nıq borçıy. Mondıy yulğa basuçılarnıñ üz zıyalılarıbız häm ğalimnärebez arasında da buluı ikelätä küñelsez. Bezneñ tuğandaş xalıqlarıbız arasın bozarğa tırışu ğamälläre Bötenrusiä xalıq sanın aluğa äzerlänü könnärendä ayıruça yämsez tös aldı”.
Şulay da, ike tuğandaş xalıq mondıy sınawlarnı da layıqlı ütärlär, başqort belän tatar duslığı dönya xalıqlarına ürnäk bulıp qalır, digän teläklär belän tämamlana tatar zıyalıları möräcäğäte. Möräcäğätkä imza saluçılar arasında tanılğan cämäğät eşlekleläre, icat keşeläre: xalıq deputatları Razil Wäliev, Tufan Miñnullin, İndus Tahirov, cırçılar İlham Şakirov, Zilä Sonğatullina, Däwlät Duması deputatı Fändäs Safiullin, xalıq artistları Şäwkät Biktimirov, Räşidä Cihanşina, xalıq şağırläre Rawil Fäyzullin, İldar Yuzeev, xalıq yazuçısı Nurixan Fattax, kompozitor Mirsäyet Yärullin, yazuçı Gäräy Räxim, akademik Mirqasim Ğosmanov, qayber şähär häm rayon xaqimiäte başlıqları bar.


text:
Bügen biredä Britaniä premyer ministrı Tony Blair Ğiraq xökümäte tözelgännän soñ Ğiraq yaña başlanğıçta tora dip belderde.
Ğiraq premyer ministrı Nuri Kamil äl-Mäliki belän urtaq matbuğat oçraşuında Blair 2003-nçe yılda AQŞ citäkçelegendäge xalıqara köçlär Ğiraqqa kergännän soñ tözekländerü eşläre kötelgännän ozaqqaraq suzıldı häm qıyınraq buldı dide.
Blair Ğitaqta terrorçılıqnıñ däwam itüenä bernindi dä aqlaw yuq dide.
"Xäzer terrorçılıq häm qan qoyunı däwam itüçelär üzlären berni belän dä aqlıy almıy. Ägär qayberäwlär üzläreneñ säyäsi protsesstan töşerep qaldırılu mömkinlegenä borçıla ikän, xäzerge protsess härkemne üz eçenä ala. Ägär keşelär ildä xalıqara köçlärneñ toruına borçıla ikän, bezne monda näq menä köç qullanu totıp tora, Bezne monnan tınıçlıq cibäräçäk" dide Blair.
Blair Bağdadta şimbä könne yaña xökümät eşkä kereşkännän soñ Ğiraqqa kilgän berençe çit il citäkçese.


text:
Törkiädän atnalıq küzәtü
Xakimiәttәge Ğәdellek hәm Tәrәqqiyәt (AK) partiәse şuşı tәqdimne yaqlağanda, oppozitsiәdәge Comhuriyәt Xalıq partiyәse (CHP) zur reaksiә kürsәtä ide. Dөresrәge, sәyәsәtçelәrdәn bigerәk tөrle cәmagәt oyışmaları, xatın-qız tügәrәklәre, Avropa Berlegeneñ (AB) aldınğı şәxes hәm organnarı, kөnbatış mәtbuğatı belәn tөrek mәtbuğatı da bu turıda AK partiägä qarşı zur tawış quptarıp kilgännär ide. Parlament 2 kөn TCK-ndәge maddәlәrne tikşerep kübesen rastladı. Lәkin zina turındağı maddәgә çirat kilgәndә tağın ber krizis çıqtı. AKP “zina ğәyeben”, “censi yaqtan turılıqlı bulmaw” termine belәn almaştırıp, parlamenttan qabul itterergә telәde. Ә soñğı minutta Ğәdellek Komissәse rәise Köksal Toptan “TCK belәn ber ük waqıtta çığarılırğa tieşle өç qanun tağı bar. Şularnı bergәlәp çığaru өçen TCK proyektın kire alabız” dip zur supriz yasadı. Mäsälä şulay näticälängäç, AB-ndän zur reaksiä tudı. Tөrkiägä ağzalıq өçen sөyläşülär başlaw tarixi birmäskä dip äytelde. Mäğlüm 6 ükteberdä Tөrkiä täräqqiät raportı iğlan iteläçäk. Yäğni bu raportta Tөrkiä birelgän sabaqlarnı uñışlı başqarsı mı yoq mı şul beldereläçäk. Avropa Berlegeneñ (AB) kiñäyüdän çawaplı ağzası Günther Verheugen TCK parlamenttan uzmasa Tөrkiä AB-nä ağzalıqnı onıtsın digän qatı ğına süz dә äytte. Inde Premier Tayyip Erdoğan da şuşı nizağnı cişü өçen Brusellgä kitte häm biredä kiñäyü öçen çawaplı ağzası Günther Verheugen belän küreşte. Küreşüdәn soñ hәr ikese dә sөylәşüneñ uñay ütkәnen belderdelәr. Verheugen Tөrkiägә satulaşı tarixı birü өçen ber nindi dә kirtә qalmadı dip belderde. Bu bik şatlıqlı ber xәbәr dip bәyәlәnә. Aynıñ 26-sında parlament ğәdәttәn tış cıyılaçaq. Dimәk TCK zina maddәse bulmıyça uzdırılaçaq. Şuşı uñay tәrәqqiәt şunduq irekle bazarğa da, birjalarğa da uñay tәsir itte.
Bu atnada Prezident Ahmet Necdet Sezer Tөrkiäneñ berençe häm iñ zur universitetı İstanbul Universitetı (IU) rektorı Prof. Dr. Kemal Alemdaroğlun wazifasınnan aldı. Universitet Akademikları oyışması räise Prof. Dr. Kadir Erdin, Comhuriät tarixında berençe märtäbä bulğan xäl dip ytte. Dөres, monnan elek tä qayber rektorlar waqıtları tulmastan wazifaların taşladılar, läkin alar Yuğarı Uqu Oyışmasınıñ basımı belän üzläre urınnarından cigenergä mäcbur buldılar.
Prof.Dr. Kemal Alemdaroğlu 31 Dikaber 1997-dän birle, yäğni 7 yıl İU-da rektor wazifasın üti. Anıñ universitet eçendä yasağan üzgäreşlärenä rizasıslıq belderüçelär baytaq buldı. Zaman gazetasınıñ yazuwına kürä, anıñ xakimiyäte çorında yä basımnar yä isä quwulu arqılı 220 akademik IU-dan yıraqlaşqan. Anıñ ğәmәlgә aşırğan şuşı qararlarına qarşı 4 ayrım mäxkämä protsesı ütkärelä. Berese өçen xөkem dä itelde inde. YUO Alemdaroğlun mondan elekke mäxkämä qararına buy itmiçä Kardiologiyä Institutınıñ yabılğan biş bülegen açmawda ğäyeplänä. Anıñ çorında Alemdaroğluna rizasızlıq belderep Sabah gazetası yazgança 40 akademik IU-ın taşlap kitkän. Kemal Alemdaroğlu asılda 1995-nçe yılda näşer itkän Laparoskopik Operatsiyä isemle kitapnı 1992 yılda AQŞ-ta basılıp çıqqan kitaptan küçerep alğan buluda, yäğni plagiat buluda ğäyeplände. Läkin bu säbäptän YUO anı urnaından alalmadı, urnından alınuwı өçen Prezidentqa mөräcägät ite. Alemdaroğlu yuğarı mäxkämägä mөräcäğät itäçäge turında belderde. Tege yaqtan Kemal Alemdaroğlu rejimnı bөten kөçe belän yaqlağan ber şäxes buluwı säbäple dä mätbuğat bitlärendä yış qına kürelä ide. Xәzer anıñ urnına waqıtlıça Juridik Fakultet dekanı Prof. Cantel kiterelde. Senat ağzaları urınnarınnna cigendelәr. Altı aydan soñ yaña saylawlar bulaçaq.
Bu atnada da Tөrkiäneñ qayber problemaları belän bäyle xäbärlär buldı. Tөrkiädä ber nindi dä sotsial imenlek ramlarına kermägän, aylıq kilere iñ tübän eş xaqınıñ өçtä berennän az bulğannarğa Yeşel Kart isemle mäxsus kartalar taratıla. Alar monı xästäxanälärdä qullana alalar häm aqça tülämilär. 71 million xalığı bulğan Tөrkriädä 13,5 million, yaki xalıqnıñ 19 protsentı menä şuşı xäldä.
Tөrkiädä mäxkämäläşü bik ğädätkä kergän. Şul säbäple dä mäxkämälәrneñ eşe bik küp. Ber protses iñ kimende 350 iñ kübendä 433 kөn däwam itä ikän.
Aynıñ 26-sında Ankarada Ğayaz İsxaqineñ ülüwenә 50 yıl tulluğa bağışlanğan ber konferentsiә ütkәrelә.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text: Rusiä Däwlät Dumasında bügen Rusiä belän Tatarstan arasında wäkälätlärne büleşü turında kileşü raslandı. Anı xuplap 306 deputat tawış birde, 110 deputat qarşı çıqtı, berse tawış birüdän totılıp qaldı. Mäskäwgä Duma utırışına kitkänçe Tatarstan Däwlät Şurası räise Färid Möxämmätşin, kileşü turında menä närsälär belderde: "Älege kileşü – 94nçe yılğı wäkälätlärne büleşü kileşüeneñ däwamı, anıñ eşen federal komissiälär tämamladı, bez Däwlät Şurası utırışında üzgäreşlär kerttek." Kileşüne Tatarstan Däwlät Şurası 2005nçe yılnıñ üktäberendä raslap, aña Rusiä häm Tatarstan prezidentları qul quyğan ide.


text:
Qaddafineñ ulı, 6 Tabibne cäzalanuın tanıdı
Qaddafineñ ulı sürpriz belderü yasap, 8 yıl törmägä hökem itelgän 5 Bolgar şäfqat totaşı häm ber Fälestinle tabibneñ törmädä cäzalanuın tanıdı. Säyfel İslam Qaddafi, monı äl-Cäzerä kanalındağı äñgemäsendä äytte.
Bolgar watandaşlığı birelgän, fälestinle tabib Aşraf älHazouz ğayepläwlärgä qarşı iñ küp tawış kütärgännärdäñ ide. Ul, Libiä xaqimiäteneñ tabiblärgä haywan möğamäläsendä toruın añlatqan ide. Cäzalawlar arasında, qıynaw, elektrik şokı cibärü, östlärenä etlär cibärü, köçläw kebek qurqutılar yasalğan.
Bolarnıñ barsıda, Libiälı balalarğa HİV virüsen yoqtırğannarın tanıtu öçen eşlängän dip farazlana.
Yewropalı Citäkçelär, tabiblärneñ azat itelüennäñ soñ Muammar Qaddafiğa mädxiyä äytep, yaqın mönäsäbätlät buldırırğa, äl-Houzuznıñ ğayepläläreñ tınıçlandırırğa wäğdä itkännär ide.
Tabiblär azat itelgän könne, Yewropa Şurası başlığı Jose Manual Barosso, azat itüeneñ uñay näticäse, Libiä belän Yewropa Berlege belän mönäsätläre tulısınça yaxşırır dip beldergän ide.
“Min Libiä belän Yewropa berlege arasındagı mönäbätneñ yaxşıraçağına ışandırdım. Min ägär dä bu eş xäl itelsä, mönäsäbätne yaxşırtu öçen böten ğamällärne qılırğa äzer bulğanıbıznı belderdem. Bu älbättä Libiänıñ da, Yewropa berlegeneñ faydasına bulaçaq. Ul ğına da tügel bu, Yewropa Berlege belän Ğaräp İslam dönyası arasındağı mönäsäbätlärne dä yaxşırtaçaq.”
Qaddafineñ ulı äl-Cäzerädä, äl-Houzuznıñ belderüen tanuıñ äytü bu atnıñ kötelmägän waqıyğası ide.
Ul, Äye, tabiblar elektrik belän cäzalandı häm alarnıñ ğäiläläredä bu cäzağa duçar bulaçaq dip qurqutılldı dip äytte, TV-äñgämäsendä.
Qaddafineñ ulı, monıñ öçen ğafu ütenmäde, tulı mäğlümatta birmäde. Barı tik äl-Houzuznıñ ğayepläwläreneñ qaysı berläre döres bulmawın äytte.
Qaddafi belderüenä Yewropalı Citäkçelärdäñ älegä cäwap yuq. Läkin bu anıñ Yewropanı berençe tapqır uñaysız xälgä saluı tügel.
Tabiblar azat itelgännäñ soñ, Sarkozy bir nindi dä Fidyä aqçası tülänmägäneñ beldergän ide.
Bu atna Newsweek jurnalında çıqqan äñgemädä isä, Säyfäl İslam Qaddafi, Libiäğa, xästäxanälärne yañartu öçen 300 million Euro aqça tülänüen, moña östäp 400 million Euronıñ isä HİV qorbannarna aqça berülüen äytte. Häm ul, Fransiäneñ, Libiäğa iñ zur häm qiymmät - atom stantsiäse sataçağın beldergän ide.
Bu birelgän aqça şantaj ide me, digän sorawğa, ul, äye bu şantaj, här kem üz mänfäğatlären qayğırta dip cäwap birgän ide.
Qaddafineñ mondıy belderü yasarğa närsä etärgeç buldı, bu bilgesez. Bu Könbatış belän aranı yaxşırtırğa telägändä, tomannarnı taratu niäteme ide? Sarkozyne awır xäldä qaldıru öçen isäblängän uyınmı? Ällä yäş Qaddafidä ätese kebek säer keşe me? Bik küp farazlap sanap ütärgä bulsa da, bu älegä mäğlüm tügel. Läkin ber närsä bar, bu belderü Yewropanı bik uñaysız xälgä quya.


text:
Respublika mäktäpläre yaña uqu yılına äzerme?
17 avgust könne respublikanıñ Ministrlar Kabinetında jurnalistlarnı yaña uqu yılına äzerlek belän tanıştırdılar. Sişämbe könne uzğan bu brifingta jurnalistlarnı aldan mäktäplärne tözekländerü, respublika mäğärif oyışmalarınıñ yaña 2004-2005 uqu yılına äzerlek belän tanıştırdılar. Şuña da, berençe märtäbä şunıñ qädär massaküläm mäğlümät çaraları wäkilläre qarşında çığış yasağan yaña Mäğärif ministrı Räis Şäyxlislamovtan tış, oçraşuda Tatarstannıñ tözeleş häm toraq-kommunal’ xucalığı ministrlığı wäkilläre dä bar ide.
Berençe bulıp süzne Räis Şäyxlislamov aldı. Anıñ çığışınnan kürengänçä, tözekländerelergä tieş mäğärif oyışmalarınıñ 65 protsentı ğına eşlängän. Tözekländerü eşlärenä bülep birelgän aqçalar da äle bar külämdä üzläşterelmägän. Läkin bu inde 1 avgustqa birelgän sannar ikän. Şuña kürä, uqu yılı başına mäktäplär häm balalar baqçası äzer bulır, dip ışana ministr. Tözeleş ministrlığı wäkilläre süzlärenä qarağanda, bıyıl respublikada 22 yaña mäğärif oyışması açılaçaq. Alar arasında Şämärdan, Ägerce, Arça mäktäpläre, Çistay häm Alabuğada tatar gimnaziäläre, Saba, Norlattağı urta belem birü uçilisçıları, balalar baqçaları bar.
Läkin mäktäplär şaqtıy açılsa da, alarnıñ küpçelege awıl cirendä tözelä. Ä balalar küp, uqu binaları citmägän zur şähärlärdä mäktäplär tözelmi, uquçılar ikeşär smenada uqırğa mäcbür. Andıylar bar mäktäplärneñ sanınnan 17 protsentnı täşkil itä. Älege problemanı xäl itü öçen Qazan, Çallı kebek şähärlärgä üzläreneñ maxsus programmaların buldırırğa kiräk, dide Räis Şäyxlislamov. Ä bıyıl Qazanda nibarı ber genä yaña mäktäp açıla häm tağın berse kapital remonttan soñ eşli başlıy. Şähärneñ Yaña Savin, Sovet rayonnarı mäktäpläre uquçılarnı sıydıra almıy. Läkin şähär xakimiäte älege wazğiätne ciñeläytü öçen çaralar kürmi. Alar uquçılarnıñ kimegänen kötep tora, buğay. Ä uquçılar sanı çınlap ta yıldan-yıl kimi bara. Bıyıl, mäsälän, respublika mäktäplärenä 474 meñ bala baraçaq. Bu bıltırğı uquçılar sanınnan 29 meñgä azraq. Başqa yıllar belän çağıştırğanda respublikadağı demografik xälneñ awırlığı tağın da açığraq kürenä. 1998-99 uqu yılları belän çağıştırğanda mäktäptä uquçılarnıñ sanı 109 meñ keşegä kimegän.
Brifingta süz şulay uq avgust kiñäşmäsenä äzerlek turında da bardı. Şaqtıy ğına ozaq kiñäşläşkännän soñ anı elekkeçä uzdırırğa bulğannar. Dimäk, Tatarstan mäğärif xezmätkärläreneñ kiñäşmäse 19-20 avgust könnärendä ütäçäk. Berençe könne anda qatnaşuçılar, ä alar 460 keşe bulaçaq, seksiälärdä eş alıp barıp, 20 könne plenar utırışta eşlärenä näticä yasayaçaqlar. Räis Şäyxlislamov süzlärenä qarağanda, kiñäşmädä tikşereläçäk töp mäs’älälär bulıp mäğärif belän idäräne kamilläşterü, professional’ belem birüne cämğiät maqsatlarına turı kiterep alıp baru, kadrlarnı üsterü kebek problemalar toraçaq.
Jurnalistlar ministrdan mäktäplärdä ata-analardan cıyıla torğan aqçalar turında da soradılar. Räis Şäyxlislamovnıñ bu xaqta işetep kenä belmägänlege açıqlandı. Misal itep ul onığın balalar baqçasına urnaştırğanda ulınıñ baqçanı tözekländerü öçen aqça birgänen söyläde. Şulay itep, yaña ministr mäğärif ölkäsendäge problemalarnı eçtän belä. Ä menä alarnıñ çişeleş yulların şulay uq äybät küz allıymı-yuqmı – monısın yaqın kiläçäktä kürerbez.
Gölnaz İlgizär


text:
Samar ölkäsendäge tatar mäktäplärendä berençe sıynıfta tatar tele beterelde
Samar ölkäseneñ tatar awıllarındağı mäktäplärdä 2006- 2007 yıllardağı uqu programması nigezendä berençe sıynıflarda tatar älifbası öyrätelmi. Bu yaman eş Rossiä Federatsiäseneñ mäğärif ministrı Andrey Fursenkonıñ 1312-nçe prikazı nigezendä başqarıla. Şul uq prikaz nigezendä, başqa sıynıflarda da tatar tele däresläre qısqartıla. Bu dokument şulqädär tatar telen mısqıl xälgä qaldıra ki, xättä tatar telen sıynıflarda uqıtu- uqıtmawnı mäktäp Sovetı da xäl itä ala.
Menä şul tel faciğasen tözätü niätennän Samar şähäre tatar milli- mädäni möxtäriäte häm “Tuğan tel” isemle Samar ölkä tatar cämğiäte yulbaşçıları Rossiä mäğärif ministrı Andrey Fursenkoğa, “Berdäm Rossiä” firqase citäkçelärenä, Samar gubernatorı Konstantin Titovqa, Samar mäğärif ministrıValeriy Put'koğa, Samar guberna Duma räise Viktor Sazonovqa, Tatarstan mäğärif ministrına, “HoBaя raзeTa”ğa, Bötendönya tatar kongressına häm başqa bik küp türälärgä xat yulladılar. Xatnıñ qısqaça eçtälege:
“ Bez - tatarlar Rossiä Federatsiäsendä töp xalıqlar isemlegendä. Rusiäneñ töp qanunında Watannıñ här graojdanı üzeneñ tuğan milli telen öyränergä xoquqlı. Läkin dä Watanıbızda ğacäyep säyerle närsälärgä tap bulasıñ. Rusiädä töp qanun - Konstitutsiäne federal' bieklektäge teläsä qaysı çinovnik üzgärtä ala. Rossiä mäğärif ministrı Andrey Fursenko üzeneñ 1312-nçe prikazı nigezendä, tatar awıllarındağı mäktäplärdä berençe sıynıfta tatar telen yaptı. Şul uñay belän Fursenko äfändegä tübändäge sorawlarnı biräsebez kilä:
Watanıbız Rusiä qarşında berençe sıynıfta uquçı tatar balalarınıñ nindi ğayıpläre bar ikän soñ?
Ni öçen rus balası Bukvar'ne berençe sıynıftan öyränä dä, tatar balası Älifbanı 2-nçe sıynıfta ğına uqıy başlıy. Tatar balası rus xäreflären berençedän ük üzläşterä dä, äni - äti - äbi süzlären ikençe klassta ğına uqıy başlıy, balanıñ tele qatıp betkäç kenä aña ä, ü, c, h, ñ xäreflären öyrätälär? Narasıy bala ğömer başında uq üz xärefläreneñ 2-nçe sortlı ikänenä töşenä.
Bügenge köndä “Berdäm Rossiä” türäläre bik yış :” Mı- rukovodyaşçaya partiä”- “Bez – däwläti partiç”,- dip täkrarlıylar. Çınnan da däwlät strukturalarındağı qaysı ğına türäne alma, alar “Berdäm Rossiä” firqasendä. Şulay bulğaç, nigä soñ Rusiä mäğärif ministrı Fursenko häm Samara ölkä mäğärif ministrı Put'kolar däwlät bieklegendä fiker yörtmilär?
Ni öçen barlıq sıynıflarda da tatar tele däreslären qısqarttılar? Şul uq 1342 prikaz nigezendä, mäktäp Sovetı tatar telen uqıtu- uqıtmaw buyınça qarar çığara ala? Ni öçen mäktäp Sovetı Konstitutsiädän östen?
Bezne ğacäpländerä häm yöräklärebezne ärnetä. Ni öçen tatar narasıyı äle tormışınıñ başında uq diskriminatsiä elementları belän oçraşa?
Bez ömetlänäbez, mäğärif çinovniklarınıñ bu xataları däwlät türäläre tarafınnan tatar faydasına tözäteler dip.”
Şul xat uñayınnan min milli cämğıätneñ ideologı Azat Nadirovqa möräcäğät ittem:
Azat äfände, bügen tatar telenä barlıq yaqtan da basım bara. Bu basımnı tuqtatır öçen nindi köçlärgä tayanırğa?
Berençedän, barlıq Räsäy töbäklärendä dä milli xäräkät wäkilläre bu problemanı tikşerergä tieşlär häm Bötendönya tatar kongressınıñ Başqarma komitetına bu mäğlumatnı cibärergä tieşlär. Täkdm itäbez. Kongressnıñ Başqarma komitetı bu problemanı yuridik yaqtan tikşerep Rusiä mäğärif ministrına möräcäğät itärgä tieşlär, anda xäl itelmäsä, Konstitutsion sudqa möräcäğät itärgä, anda da xäl itelmäsä - Yevropa sudına.
Eçke sizemläwegez ni äytä. Rossiä mäğärif ministrınıñ yalğışlığı tözätelerme?
Minemçä, ministrlıq üze xäl itmäs. Bu oçraqlı yalğışlıq tügel. Bu uylap eşlängän mäkerlek.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Çallı uquçıları Bäläbäy tatar gimnaziäsenä yardäm itä
Xäzerge zamanda yardämgä bik küp keşelär, küp xalıqlar, küp tarmaqlar moxtac. Şulay Başqortostandağı Bäläbäy tatar gimnaziäse direktorı Nurmöxämmät Xösäyenov Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän oçraşqanda, Başqortostanda tatar mäktäpläre problemaların quyğan ide. Monnan ällä ni yardäm, fayda sizelmäde. Kiresençä, Xösäyenov häm ul citäklägän mäktäp östenä tağın da problemalar ğına östälde. Ä yardäm kötelmägän yaqtan kilde. Şuşı könnärdä Çallınıñ 2-nçe gimnaziä uquçıları Bäläbäy tatar gimnaziäsenä yardäm itär öçen berniçä yöz däreslek, kitap cıyğan. Ä matdi yärdäm itär öçen alar diskoteka ütkärep, az-maz aqça tuplağannar. Balalarnıñ bu izge ğämälläre turında işetep, yazuçı Aydar Xälim alar belän oçraşqan. Millättäşlärebezgä yardäm öçen räxmät äytkän.
«Azatlıq» radiosı öçen Qazannan Yunıs Ätnäle.


text:
Pasportta Tatarstan bitläre zıyanlımı?
Üz isemen äytergä telämägän ber keşe “Weçerka” gäzitendä bolay dip yaza. “Däwlät Şurası citäkçeläre häm deputatlar, räxmät sezgä. Pasporttağı Tatarstan vkladışı - östämä bitläre yärdäme belän mine Mäskäw ölkäsendä berniçä säğätkä kamerağa yaptılar. Häm şäxesne raslağançığa qädär çığarmadılar. Ä annarı kit monnan diep artıma tiptelär”. Respublikadan çitkä çığuçı qayber tatarstanlılarnıñ mondıy problemaları xaqında elek tä işetergä turı kilde.
Zamanında sovet pasportların Rusiä pasportlarına alıştıru bulğanda, Tatarstan vkladışları yäğni östämä bitle pasportlar respublikağa kübräk kiterelgän. Ämma pasport belän bäyle bäxäslär kilep tuğaç, qayber keşelär älege östämä bitlärdän waz kiçkän. Ni disäñ dä bezdä bu vkladışnı alu yäki almaw xoquqı birelgän. Näticädä, Tatarstanda Rusiä pasportların aluçılar sanı artqan. Rusiä pasportlarına xätta qıtlıq ta bulğan.
Älege mäs'älä buyınça “Azatlıq” xäbärçese xalıqqa da möräcäğät itte. Respublikadan çitkä çıqqaç, Tatarstan vkladışı belän bäyle problemalar küzätelgänme alarda? Bügenge açıq mikrofon şuşı xaqta
- Başqa şähärlärgä barıp yörim, ämma ber dä problemalar bulmadı. - Min pasportnı äle küptän tügel aldım. Miña andıy vkladış ğomumän birelmäde. - Küptän tügel Mäskäwgä barıp qayttım. Küp kenä şähärlärgä tuqtadıq, ekskursiälärgä bardıq. Alay ber keşe dä bäylänmäde, qızıqsınmadı. - Miña pasport birgändä äyttelär, ul östämä bitlärne almaw xäyerleräk, çönki başqa şähärlärgä barğanda qıyınlıqlar tuarğa mömkin. - Andıy problemalarım bulmadı, allağa şöker, yörim äle şuşı pasport belän.
- Min pasportnı äle küptän tügel aldım. Miña andıy vkladış ğomumän birelmäde.
- Küptän tügel Mäskäwgä barıp qayttım. Küp kenä şähärlärgä tuqtadıq, ekskursiälärgä bardıq. Alay ber keşe dä bäylänmäde, qızıqsınmadı.
- Miña pasport birgändä äyttelär, ul östämä bitlärne almaw xäyerleräk, çönki başqa şähärlärgä barğanda qıyınlıqlar tuarğa mömkin.
- Andıy problemalarım bulmadı, allağa şöker, yörim äle şuşı pasport belän.Şulay da Mäskäw häm başqa şähär-respublikalarda tatarstanlılar pasportı belän bäyle bäxäslär nigezleme? Respublikanıñ pasport-viza xezmätkärläre äytüençä, pasporttağı Tatarstan vkladışları - östämä bitläre Rusiä häm respublikanıñ qararlarına nigezlängän. Qanunnarnı täñgälläşterü barsa da, älege mäs'älä üz köçendä qala. Şunlıqtan tatarstanlılar pasportına ber kem dä bäylänergä tieş tügel, alarnıñ moña xoquqı yuq, dip äytte pasport-viza xezmätkärläre.
Al'bina Zäynulla


text:
Waşingtonda AQŞ däwlät sekretare Condoleza Rice İran belän atom söyläşülären däwam itü mömkin tügellegen belderde. AQŞ-qa kilgän Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät öçen yuğarı wäkile Javier Solana da anıñ belän kileşte.
Fransiä tışqı eşlär ministrlığı İrannıñ üz atom programması turındağı söyläşülärne yañartu taläben kire qağıp, Tähran başta üzeneñ şikle atom eşçänlene tuqtatırğa tieş dide.
Fransiä tışqı eşlär ministrı Philippe Douste-Blazy İrannıñ atom eşçänlegenä xalıqara cawap turında Yewropa räsmiläre belän kiñäşläşülär öçen Mäskäwgä kilde.
Bügen İran prezidentı Mäxmüt Äxmädinicat Britaniä, Fransiä, Germaniä äzerlägän, İran mäs'älsen BMO İminlek Şurasına tapşırırğa çaqıruçı Yewropa rezolütsiäse artında säyäsät tora dide.
İran Könbatış taläbenä qarşı kilep soñğı arada qayber atom eşçänleklären yañarttı. Qayber könbatış däwlätläre İrannıñ atom qoralı yasawınnan qurqa. İran atom quäten barı tınıç maqsatlarda ğına qullanırğa cıyınuı turında täqrarlıy.
Bügen İrannıñ yuğarı ruxi citäkçese Ayatulla Ali Xamenei dönya İrannıñ atom eşçänlegen tuqtata almıy dide.


text:
Paqstan räsmiläre şimbä könne däxşätle cir teträw qorbannarı turında yaña sannı bäyän itte. Häläk bulğannarnıñ sanı 25 meñnän artıq dip xäbär itelä. 63 meñ keşe cärähätlär alğan. Bu sannarnı bügen xärbi köçlärneñ matbuğat wäkile general mayor Şäükät Sultan xäbär itte. Töbäkkä yärdäm kilä. İñ zur ziyan kürgän Kaşmir töbägenä bügen Paqstan xärbiläre kilde.
Neelum üzäne häm Himalay tawları buyındağı awıllarda meñlägän keşe häläk bulğan dip farazlana. İsän qaluçılar süzlärenä qarağanda, andağı awıllarğa bik zur ziyan kilde.


text:
Şäymiev BBC sorawlarına cawap birde
Zamança texnologiälärne qullanıp, xalıq belän aralaşu şaqtıy populyar bulıp kitte xäzer säyäsätçelärdä. Menä Tatarstan prezidentı da qalışmasqa buldı. Britaniädä respublikanıñ iqtisadi mömkinleklären täqdim itü sammitında qatnaşuçı Mintimer Şäymiev pänceşämbe kiçendä BBC radiokorporatsiäsendä buldı. Anda ul rus xezmäteneñ jurnalistları belän oçraştı, annarı BBC säxifäsendä videoefirğa çıqtı. Häm internet qullanuçılarnıñ küpsanlı sorawlarına cawap birde. Söyläşüne rus xezmäteneñ baş möxärrire Andrey Ostal’skiy alıp bardı. Şäymievtan bik küp närsälär turında soradılar. Tatarstan prezidentı dönyada xäzer barğan qatlawlı nizağlar, törle xalıqlar häm dinnär aralaşuı, alar arasında bulğan problemalar turında üz fikerlären citkerde. Rusiädäge millät häm dinara mönäsäbätlärgä kilgändä, bez şuşı ölkädäge böten qanunsızlıqlarğa qatğıy räweştä çik quyarğa tieş, dip belderde ul. Tıñlawçılarnı häm internet qullanuçılarım Tatarstan, anıñ möstäqillege mäs’äläläre dä qızıqsındırdı. Mäsälän, yıraq Avstraliädän beräw Mintimer Şäymievqa, Tatarstan möstäqil il bularaq tağı da uñışlıraq üsä alır ideme dip soradı. Prezident aña menä niçek dip cawap birde.
Mondıy sorawlarnı bezgä Avstraliädän genä tügel, üzebezneñ respublikada da bik yış birälär. Bezneñ neft’ bar, bez kübräk äybäträk yäşi alır idek, dilär. Çınlap ta, döres soraw kebek. Läkin monda barısı da alay ğına ciñel tügel. Berençedän, bezdä, Rusiä urtasında bik küp millät wäkilläre yäşi, bez keşelär turında onıtırğa tieş tügel. Annarı, bezdä neft’ bar digändä, anıñ yuğarı kükertle buluın, anı çığara torğan skvajinalarnıñ iske buluın onıtalar. Äle bit bäysezlek turında süz alıp barsañ, şunı da istä totarğa kiräk, bezgä üz armiäbezne, tağın şundıy strukturalarnı totarğa kiräk bulaçaq. Moña bezneñ köçebez citärme? Xäyer, eş bolarda ğına da tügel. Bezneñ xalıqqa bolay da äybät. Bez ğömer-ğömergä şulay yäşibez. Minemçä, bez xäzer üzebez torğan yulnıñ böten mömkinleklären qullanırğa tieşÜze wazifaların kitä turındağı sorawğa, Şäymiev min kitärgä äzer, kiräk bulğanğa ğına eşlim, min kitkäç tä prezident bulıp qalırğa layıq yegetlär bezdä bar, dide. Alar arasınnan saylap alası ğına qıyınraq, dip östäde ul.
Şäymievqa uz sorawların tatarstanlılar da yullağan bulıp çıqtı. Şularnıñ berse, üzen Röstäm dip atağan keşe, prezidenttan tatar tele, milli mäğärif, mädäniät problemaları xaqında soraştı. Cawap isä menä nindi buldı.
Üzgärtep qoru yıllarında bezdä milli mädäniätne, ğöref-ğädätlärne torğızu öçen bik küp eşlänelde. Röstäm beläme ikän, üzgärtep qoru başlanğançı qazanda ber genä tatar mäktäbe bar ide. Ä xäzer respublikada mäktäplärneñ yartısında, yäğni ber meñläp tiräse uqu yortında, tatar telendä uqıtıla. Bezdä ğädättä rus-tatar mäktäpläre. Alarnıñ härbersendä ike däwlät tele - rus häm tatar telläre uqıtıla, qaysında kübräk, qaysında äzräk. Bu respublika konstitutsiäsendä terkälgän äyber, bu xaqta Röstäm dä, Şäymiev tä, başqalar da onıtmasqa tieş. Läkin Röstäm ber närsädä xaqlı. Bezdä tatar telen rus telenä qarağanda saqlarğa awırraq. Çönki ruslar kübräk, tatarlar üzräk. Alar Rusiädä xalıq sanı buyınça ikençe urında torsa da. Älege mäs’älälär ciñel genä xäl itelmi, alar östendä eş bara älbättä, läkin telne saqlap qalu probleması ul tatarnıqı ğına tügel, ul küp xalıqlarda barMäktäplärdä din nigezlären uqıtuğa kilgändä isä, Mintimer Şäymiev tatarstanda ber din nigezläre genä berqayçan da kertelmäyäçäk, dip belderde.
Gölnaz İlgizär


text:
Finlyändiäneñ Laxti şähärendä Yewropa Berlegeneñ sammitı açıldı. Anda Yewropa Berlegenä kergän 25 il häm Berlekkä nämzät Bolğarstan belän Romania başlıqları da qatnaşa. Samittnıñ kön tärtibendä Yewropada yağulıq iminlege häm Yewropa berlege belän Rusiäneñ yağulıq ölkäsendäge mönäsäbätläre qarala. Ayırım alğanda, Rusiädän yağulıq kiterü häm Yewropa şirkätläreneñ Rusiäneñ ğaz bazarına kerü yullarınıñ ışanıçlılığı tikşerelä.
Yewropa Komissiäse başlığı Jose Manuel Barroso sammit başlanır aldınnan: “Min üzem yağulıq problemaların artıq säyäsätläşterüne yalğış dip sanıym. Bez bu säyäsätläşüne çitlätep uzarğa tırışabız. Bu problemalarnı tikşergän waqıtta, çäçäk atuçı bazar iqtisadı öçen nigez bulğan açıq häm uzara xörmät prinsipları saqlanu ähämiätle”,- dide.


text:
Törkiädä "Zängär Ağım" açıldı
Mätbuğat organnarı bu yola ni xätle kiçekkän bulsa da bigräktä Putin belän Berluskoninıñ vizitlarına zur ähämmiät birdelär. Monı gazetalarnıñ rubriklarınnan kürergä dä mömkin. Sabah “ Zängär töştä yaña yul çıqtı”; Yeni Şafak “ Dönyanıñ energiäse Törkiädän ütäçäk”; Zaman “Putin Qaradiñgezgä yaña ber trupa tözik di”; Dünya “Erdoğan Törkiäne energiä koridorasına äwrelderärgä telibez di”; Milliyet “ Zängär töş oçraşuwı”; Hürriyet “ 14 yılnıñ iñ matur süzläre - Rus liderdan tınıçlıq mesajı” digän rubriklar belän çıqtılar.
Zängär Agımnı räsmi räweştä açu yolasına birelgän ähämmiät şuşı yollanıñ 270 jurnalist tarafınnan küzätep barıluwınnan da añlaşıldı. İtaliadan 50, Rusiädän 60 jurnalist kilgän ide. Ä saqlıq köçläreneñ sanı tağı da kübräk buldı. 3 meñ gendarmeriä belän 400 politsiä qunaqlarnı saqlarğa tırışsalar da, Putinneñ üz 217 tän saqçısı bar ide. Rusiäneñ taläbe buyınça çıyılış urnı da soñğı minutta üzgärtelde. Putinnıñ aşı da Mäskäwdän kiterelgän ikän. Yola ütkärelgän Durusu awılı xalqı isä tağın da meskenräk xälgä töştelär. Yola möddäte buyınça, alarnı ğına tügel, xätta terleklären dä uramnarğa çığamadılar.
Putin çığışında Zängär Ağımğa östämä ber ütkärgeç salu täqdimen yasadı. Putin ayruça Sovetlar Berlegeneñ Törkiä bäysezlek suğışı alıp barğanda yardäm kürsätkän buluwın da iskä töşerde. Erdoğan da Törkiäneñ enegiä koridarasına äwrelüwenä, Törkiä aşa uzğan energiäneñ Avropa belän Yaqın Könçığışqa bigräktä Izraelgä tapşırılu buyınça çaralar kürelüwenä basım yasadı.
CNN-Turk Televiziäseneñ Mithat Bereket tarafınnan alıp barılğan “Manşet” programası da şuşı vaqiğägä bağışlanğan ide. Bereketneñ qunaqlarınan Prof. Nadir Devlet ike il arasında tik gaz belän neft säwdäse bulmawına, ä Törek eşquwarlarınıñ Russiädä tözü, kiyem häm azıq-tölek sektorlarında baytaq uñışlı eşlär başqarularına, häm Russiäneñ Törkiäneñ säwdäsendä Almaniädän soñ ikençe urınnı aluwına basım yasadı.
Berlusconi, Putin häm Erdoğan yabıq işeklär artında da söyläştelär. Şiksez bu yola asılda ber sıltaw ğına bulğan bulsa kiräk. Energiä ütkärgeçläre turında şiksez yaña plannar da telgä alınğandır. Radikal gazetasına mäxsus mäqalä yazğan Rusiä İndustiä häm Energiä Ministere Viktor Xristenko ike yaqlı ekeonomik mönäsäbätlärneñ täräqqiäte turında sannar kitergän. Ul un yıl eçendä Törek şirkätläre 12 milliard dollarlıq tözü kileşüwenä qul quydılar dip yaza. Başqa süzlär belän äytkändä ike il arasındağı ekonomik xezmätdäşlek här yıl sayın diärlek üsä bara. Putinnıñ Törkiägä vizitı da monı rastlawçı ber fakt buldı.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text: Sişämbe könne Tatarstan Üzäk saylaw komissiäsendä Däwlät Şurası saylawlarında qatnaşuçı firqälär wäkilläre häm Rusiä prezidentı saylawlarında qatnaşuçı nämzätlärneñ ışanıçlıları şobağa saldılar. Başta parlament saylawlarında qatnaşuçı firqälär saylaw byulletennärendäge urnaştırılu tärtibe öçen şobağa tottılar. 8 firqa häm 1 blok isemnäre yazıp salınğan konvertlarnıñ bersen berençe bulıp kommunistlar liderı Aleksandr Şaliy tartıp çığardı. KPRFnıñ Tatarstan bülegenä saylaw byulletennärendäge 5nçe urın çıqtı. 1nçe urın “Yedinaya Rossiä”neñ Tatarstan bülegenä eläkte. “Ber bäxetsez gel bäxetsez- anıñ güre läxetsez”-digännär borınğılar. Rusiä Dumasınnan töşep qalğan SPSqa, yäğni saylawlarda qatnaşu öçen terkälä alğan uñ köçlär firqasenä, soñğı 9nçı urın çıqtı. Citmäsä älege firqäne “Partiä jizni” bülege- terkälü tärtiben bozuda ğäyepläp mäxkämägä birgän ikän. Şuşı könnärdä Tatarstan Yuğarı Mäxkämäsendä älege däğwä buyınça Üzäk saylaw komissiäse cawap totqan häm SPSnı terkäwdä qanun bozular bulmawın isbatlıy alğan. Xäyer şobağa salu tarixın söyläp beterik äle. İkençe itep Rusiä prezidentı saylawlarında qatnaşuçı nämzätlär öçen çığış yasawlar öçen buşlay efir waqıtı birü tärtibenä şobağa salındı. Şobağa saluda qatnaşu öçen möräcäğätlär Sergey Glaz'yev, İrina Xaqamada, Sergey Mironovlardan ğına birelgän bulsa da şobağa da barlıq nämzät wäkilläre dä qatnaştı dielä räsmi xäbärdä. Öçençe şobağa Däwlät Şurasına saylawlarda qatnaşu öçen terkälgän fiqälärgä şulay uq buşlay efir waqıtı bülü tärtibenä salındı. Älege firqälärgä däwlät tele radiokanallarında buşlay cideşär minut waqıt birelä. Läkin teledebatlar ütkärelmäyäçäklär dip iskärtelde räsmi mäğlümat çaralarında. Şulay itep bulaçaq saylawlarda qatnaşuçılar häm saylaw aldı kompaniäse alıp baru tärtibe açıqlandı.


text:
Romaniä häm Bolğarstan Yevropa Berlegenä quşılunı niçek bäyräm itte?
1nçe ğinvardan Romaniä häm Bolğarstan Yevropa Berlegenä qabul itelde. Bu uñaydan häm Yaña yıl kilügä bağışlap , bu illärneñ başqalalrında meñlägän keşe qatnaşlığında bäyärm tamaşaları oyıştırıldı. Bu waqiğa dönya matbuğatında nindi çağılış taptı?
Bolğarstanda, başqala Sofiädä, şähärneneñ üzäk mäydanı, keşe belän tulğan ide, anda da salut, konsert buldı, bayraq celferdäde. Bulğariä prezidentı Georgi Parvanov, bu tönne, il tarixında iñ möhim mizğel dip atadı. Sofiädä ciyılgan xalıqqa, Yevropa Komissiäse başlığı Jose Manuel Barrosonıñ, Yevropa berlegenä qabul itelü uñayınnan qotlawı kürsätelde, dip yaza “Financial Times” gäzite.
“İndependet” gäzite, “tağı ike däwlät Yevropa Berlegeneñ demokratik ğıymmätläre, keşe xoquqlarına, qanunğa xörmät, irekle säwdä bazarların taläplären qabul itte. Yvropa berlegenä xäzer 27 däwlät kerä, anda 480 meñ keşe yäşi, Berlek Atlantik Okeannan alıp Qara dingezgä qädär cirne bili"-dip yazdı.
“New York Times” gäzite, başqa yaqlarğa igitbar itä. Gäzit, Romaniäneñ kerüe belän, Yevropa Berlgenä 22 million keşe quşıldı, bu Yevropa Berlgendä 7nçe şundıy zur äğzä il bulıp tora, dip yaza. Bolğarstanda keşe sanı 7,7 millionğa citä.
Küptän tügel, Brusseldä bulğa oçraşuda, Yevropa liderları, kiñäytü turında qatıraq soyläşä başladı, ämmä yaña şartlar quymadı. Häm Törkiä, Albaniä, Bosniä, Xorvatiä, Makedoniä, Montenegro häm Serbiäne qayçan bulsa da qabul itülären qabatladı, dip yaza “New York times” gäzite.


text: Warşaw. Polşa premier-ministrı Leszek Miller, Polşanıñ Ğiraqtan ğäskär çığaru turında uylanuwın belderde. Maynıñ 2-sendä urınınnan kitergä cıyınğan Miller süzlärençä, yaña premier Polşanıñ bu mäsälädä qararın May ayında iğlan itäçäk. Bügen Britan Tışqı eşlär ministrı Jack Straw, berniçä ilneñ Ğiraqtan ğäskär çığaru niätenä qaramastan, koalitsiä köçle bulıp qala, dip belderde. İtaliä premier-ministrı Silvio Berlusconi, İtaliä xärbiläre Ğiraqta Yünneñ 30-nnan soñ da qalırğa mömkin, digän belderü yasadı.


text:
Comğa könne Taşkentta beryulı bulğan 3 şartlaw xalıqara cämäğätçelek tarafınnan xökem itelde.AQŞ, İzrael ilçelekläre häm prokuror ofisında bulğın şartlawlarda 3 keşe häläk buldı.Şartlawlarnı kem oyıştırdı älegä bilgele tügel.
3 intixar terrorçı 10 minut eçendä AQŞ, İzrael ilçelekläre häm Prokuror binasında üzlären şartlatıp ütergän kebek başqalarınıñ dä ülemenä yaralanuına kiterde. İzrael İlçelege aldındağı 2 üzbäk saqçı şunduq häläk bulğan. AQŞ ilçelegen saqlağan üzbäk militsionerı şimbä könne xästäxänädä ülde . Yaralanğan 8 keşe xästäxälärdä däwalana. AQŞ wä İzrael räsmiläre insidentnı şunduq xökem itep çıqtı. BMOsı general sekretarı Kofi Annannıñ qänäğätsezlegen süzçese Okabe belderde.(audio)
general sekretar bu cinayät aktın in kisken räweştä xökem itä. Diplomatik missiä wä tınıç xalıqnı hädäf itep alu ber niçek tä aqlanmıy dip äytte
Läkin ber närsä bilgele tügel bu höcümne kem häm ni öçen oyıştırdı.
İslamçılarnıñ internet säxifälärendä törle törkemnär höcüm öçen cawaplılıqnı üz östenä ala
Ämma Hizb-ut tahrirnıñ Londondağı wäkileneñ urınbasarı Xassan al Xassan Azatlıqqa telefon aşa bolarnı äytte(adio)
Qayber xabär agentlıqları häm internet säxifäläre Taşkenttağı şartlawlarnı Hizb-ut-tahrirgä bäylärgä tırışa. Bu bötenley döres tügel
Xassan tağı Hizb-ut tahrir äğzalarına cämğiätne üzgärtü mäqsatına ireşü öçen här törle qoral, şartlağıç maddälär, agressiv çaralar qullanu tıyıla dip tä äytte.
Üzbäkstan, AQŞnıñ terrorğa qarşı alıp barğan suğışta Üzäk Aziädäge töp berektäşe.Räsmilär mart ayında 47keşeneñ häläk buluına kitergän köç qullanu waqıyğäläre öçen al Qaida belän bäyläneşe bulğan islamçı ğıysyançılarnı ğäyepläde. Comğadağı höcüm Üzbäkstandağı eleke höcümnär öçen cawaplı dip şiklänelgän 15keşe östennän mäxkämä protsesı başlanıp 4 kön ütkännän soñ buldı. Taşkent militsiäseneñ anti-terror başlığı Oleg Biçenov bu şuluq törkemneñ Jamiat tärkemeneñ eşe bulırğa tieş dip äytte. General prokuror süzçese Svetlana Artikova şimbä könne tikşerüçelär barlıq mömkinçeleklärne küz aldında tota dip belderde.
färidä xämit, praga


text:
Qazan mäktäplärendä soñğı qıñğıraw bäyräme ütte
Qazannıñ 26nçe tatar mäktäbendä, ä xäzer inde litseyda, soñğı qıñğıraw bäyräme ütte. Küpçelek Qazan mäktäplärennän ayırmalı bularaq, uqu tämamlanuğa bağışlanğan çara tatar telendä ütkärelde. Uqıtuçılarğa atap yazılğan şiğerlär dä tatarça ide. Mäsälän, matematika uqıtuçısına sinuslar häm kosinuslarnı öyrätkän öçen räxmät äyttelär, ä tarix fänen uqıtqan keşegä «Yawız İvan, Qazannı basıp alğan, uqıtuçı apa, soylä äydä, minem beläsem kilä» digän ruxtağı süzlär äytelde. Mäktäpne tämamlawçı yegetlär, Salawatqa oxşatıp, uqıtuçılarğa atap cırlap aldı.
Bäyräm waqıtında mäktäp tämamlağan yegetlär, qızlar belän söyläşep aldıq. Alarnıñ küpçelege yuğarı uqu yortlarına kerergä teli. Qabul itü imtixannarın qaysıberläre tatarça birä, ikençeläre – urısça, ämma urıs telendä imtixan birü alarğa awırlıq tudırmıy, çönki alar urısça yaxşı belä, ä tatar telen, milli mäktäptä uqımasaq, bötenläy belmäs idek, dide yäşlär. Älege mäktäp, bıyıldan başlap üzeneñ statusın litseyğa üzgärtkän. Qazannıñ Aviatözeleş rayonında tatar telendä uqıta torğan mäktäplär häm gimnaziälär küp bulğanğa kürä, ber mäktäpne tatarça, törekçä häm inglizçä uqıta torğan uqu yortına birergä uylağannar. Monda xäzer 7nçe sıynıftan ğına qabul itä başlıylar. Ämma anda da, qabul itü imtixannarı tatar telendä bulaçaq, dide älege litseynıñ uqıtu eşläre öçen cawaplı direktor urınbasarı Ğaripova El’vira İlyas qızı. Anıñ belän dä, tatar telendä birelä torğan belem sıyfatı häm tatarça uqıtunıñ kiräklege mäsäläle turında söyläştek. Elvira xanım äytkänçä, mäktäp tämamlawçılarnıñ küpçelege, 80% , yuğarı uqu yortlarına kerä ala. «Tatar telendä uqıymı, urıs telendäme, ayırma yuq, barı uquçılarnıñ teläge keräk. », dide ul.
Şul arada, mäktäptäge bäyräm tämamlandı, uquçılar, ta-analar taraldı. Balalarnı qatlawlı çığarılış imtixannarı kötä. Kemder berdäm däwlät imtixanın biräçäk, başqalar iskeçä imtixan tapşıraçaq. Mäktäp işek aldınnan, balalar belän bergä çıqtıq. Bäyrämdä alar tatarça şiğer söyläsä, inde üz ara aralaşqanda urıs telenä küçkännär ide.
Bikä Timerova.


text:
Ufada Başqortstan Berläşkän oppozitsiäse Qoordinatsiä şurasınıñ çirattağı utırışı bulıp ütte. Anı oppozitsiä köçläre başlığı Ramil Bignov açtı häm alıp bardı. Kiñäşmädä Başqortstan tatar milli oyışmalarınıñ da küp kenä wäkilläre qatnaştı häm söyläşügä çığarılğan töp tema da Başqortstan tatarları xoquqları öçen köräş mäsäläsenä bağışlanğan ide. Bu atnada Başqortstanğa Mari El respublikasınnan mari xalqı milli xäräkäte wäkilläre eş säfärenä kilgän. Ramil Bignov äytüençä, alar üzläre belän bik möhim dokumentlarnıñ küçermälären dä alıp kilgännär. Mäğlüm buluınça, mari xalqı milli xäräkäte üz milläte xoquqların yaqlap, Awropa parlamentına möräcägät itkän ide. Awropa mäxkämäsenä tapşırılğan dokumentlar ölgesen mari milli xäräkäte citäkçeläre bu atnada Ufağa kilgäç, Başqortstan tatar milli oyışmaları liderlarına da tapşırğan.
–Şul dokumentlarnı centekle öyränep çıqqaç, bez şular nigezendä üzebezneñ xoquqlarnı yaqlap, şulay uq Awropa parlamentına häm başqa xalıqara oyışmalarğa möräcägät itäçäkbez, dide Ramil Bignov.
Koordinatsiä şurası utırışında oppozitsiä wäkilläreneñ berse, Başqortstan xalıq kongressı dip atalğan terkälmägän oyışmanıñ räise Ayrat Dilmöxämmätovqa qarşı cinayät eşe açıluı turında da söyläşü buldı. Ayrat Dilmöxämmätovqa qarşı mäxkämä eşe başlansa, oppozitsiä wäkilläre anı yaqlaw öçen törle çaralar küräçäge, şul isäptän, mäxkämä binası aldında piketlar oyıştıraçağı turında da äytte.


text:
Rusiädäge çit illärneñ xökümättän tış berniçä yöz oyışmasınnan barı tik 130-dan az genä artığı qabat terkälü uza alğan. Bügen Federal terkälü xezmäte tağın 57-seneñ dokumentları tikşerelä, 3 oyışma kire qağıldı, dip belderde.
18 üktäbergä qädär terkälmägän oyışmalar, soñıraq terkälü xoquqı belän, eşlären tuqtatırğa mäcbür bulğan ide. “Amnesty İnternationali”nıñ Rusiädäge wäkillege, “Çiklärne tanımawçı tabiplar” häm “Human Rights Watch” oyışmaları tekrälü kötü säbäple eşlären tulısınça dip äyterlek tuqtatırğa mäcbür buldı.


text:
Qırğızstan prezidentı Qormanbäk Baqıyıv, Rusiä räsmiläre cinayätlärdä ğäyepläp ezlägän, tanılğan eşquar Boris Berezovskiy belän yäşeren räweştä oçraşuı turındağı xäbärne kire qaqtı.
“Min anı üz ğömeremdä berqayçan da kürgänem yuq, anıñ da mine. Bezneñ arada bernindi dä bäyläneşlär bulmadı. Häm bezneñ çik xezmäte miña anıñ berqayçan da Bişkäktä bulmağanlığın xäbär itte”,- dide Qırğızstan prezidentı Qormanbäk Baqıyıv.
Baqıyıv süzlärençä, bu xäbärne taratuçılarnıñ maqsatı Rusiä prezidentı Putin belän anıñ arasın bozarğa teläw. Elegräk Qırğızstan parlamentındağı oppozitsiadäge deputatlar, yül ayında Berezovskiy Londonnan Baqıyıv belän oçraşu öçen yäşeren räweştä kilde, digän xäbärne tikşerüne taläp itkän ide.


text:
Tatarstan cirenä ayaq basu belän Rusiä awıl xucalığı ministrı Aleksey Gordeev anı qarşı alğan Tatarstan türälärenä cılı süzlären audıra başlıy. Respublika söt citeşterü buyınça ildä – ikençe, ikmäk buyınça – öçençe, raps citeşterü buyınça bötenläy aldınğılar rätendä ikän.
Bu süzlärdän soñdırmı Tatarstan awıl xucalığı ministrı Marat Äxmätovnıñ, xökümät başlığı yärdämçese Rawil Moratovnıñ, Rusiä Däwlät Duması deputatı Ayrat Xäyrullinnıñ yözläre balqıp quya. Xäyrullin digännän, irekle jurnalistlar Tatarstan awıl xucalığı ayırım keşelär qulına bülep birelgän dip äytälär, şularnıñ berse Xäyrullinnardır möğayın. Qazan üzägendä “Kol'so” kebek zur kibet açırğa deputat aqçası ğına citmi torğandır ul di, şul uq bäysez qalam iäläre. Rusiä awıl xucalığı ministrı Gordeev 11 may könne Tatarstan prezidentı belän dä oçraşa. Türälär söyläşüeneñ xalıqqa äybät yaqları ğına çığuı räsmi matbuğatnı küzätep baruçılarğa mäğlüm. Oçraşuda äytelgän sannar da şunı kürsätä. Agrar sänäğätne üsterü ilküläm proyekt buyınça da Tatarstan Rusiäneñ aldınğı biş töbäge arasında. Tatarstan türäläre Mäskäw qunağına il küläm proyekt qısalarında respublika 2007eлдa , 2005 yıl belän çağıştırğanda söt citeşterüen – 4,7 protsentqa, itne – 10,9 protsentqa artırırğa niätlibez dilär. Uzğan yıl näticäläre buyınça da Tatarstannıñ normal' eşlägän xucalıqlarında söt citeşterü küläme – 5,4 protsentqa, itneke – 8,1 protsentqa kütärelgän ikän. Bu räsmi sannar, alar ğädättä yuğarı bula. Tatarstan xalqı bit belä, awıl xucalığı buyınça barsı da alda-göl tügel, buş qırlar, cimerek utarlar, eşsez qalğan ğadi xalıq. Alar xäzer sötne üzlärenä citeşterälär, “Däwlät sötne cıyğanda da tiennärgä cıydı, bezgä ul faydalı tügel şuña da Qazan ğa alıp kilep satabız. Çönki başqaça bulmıy ”-dilär Piträç, Teläçe, Balıq bistäse kebek başqalağa yaqın torğan rayon xalqı. Läkin respublika rayonnarı arasında Mäskäw qunaqlarına kürsäterlek aldınğı awıl xucalığı oyışmaları da yuq tügel. Aleksey Gordeevqa da yaxşı ğına eşläp kilüçe Tuqay rayonındağı “Qama bekonı”, “Çallı Broyler” açıq aksionerlıq cämğiätlärenä ekskursiä oyıştırdılar. “Qama bekonı” duñğızlar ürçetep satsa. “Çallı Broyler” qoşçılıq, qoş ite citeşterü belän şöğellänä ikän. 12 mayda Mäskäw qunağına Qama Tamağındağı rayonnarında uñışlı eşläp kilüçe agrar sänäğät kompleksların kürsätergä cıyınalar. Türälär üzlärençä yörsä xalıq üzençä yäşi birä. Respublikada yazğı qır eşläre bara. “Yaz irtä kilä”-digän farazlar çınğa aşmıy. İgennär çäçelep betmägän, bäräñge utırtılmağan.
Röstäm İsxaqi


text: Bügen Rusiädä, räsmi xäbärlärgä qarağanda, berençe mayğa bağışlanğan uram cıyınnarında ber million ike yöz meñnän artıq keşe qatnaşqan. Mäskäw häm Peterburda berük waqıtta törle säyäsi köçlär oyıştırğan berniçä aksia buldı.”İnterfaqs” agentlığı mäğlümätlärenä qarağanda, Däwlät Duması qarşında, “Qızıl yäşlär avangardı” häm “Yäşeren möhäcirlekkä qarşı xäräkät” yäşlär oyışmaları wäkilläre arasında bäreleş bulğan. Totqarlanğannar da bar. Smolenskiyda 9 nasionäl- bolşewik qulğa alınğan. Alar administrasia binası qarşında ğubernatornıñ urınınnan kitüen taläp itep, aksia ütkärgän. Belarus başqalası Minskiyda oppozisia tarafdarları Berläşkän watandaşlar partiase räise Anotolíy Lebedko citäkçelegendä röxsät itelmägän uram cıyını ütkärgän. Massaqüläm berençe may uram cıyınnarı Europa häm Aziäneñ küp kenä illärendä, xattä İranda da ütkän.


text:
Fotoğraflar
Hostels Rus - Kiyevskaya tarafından sağlandı Hostels Rus - Kiyevskaya tarafından sağlandı Hostels Rus - Kiyevskaya tarafından sağlandı Hostels Rus - Kiyevskaya tarafından sağlandı Hostels Rus - Kiyevskaya tarafından sağlandı Hostels Rus - Kiyevskaya tarafından sağlandı Hostels Rus - Kiyevskaya tarafından sağlandı Hostels Rus - Kiyevskaya tarafından sağlandı Hostels Rus - Kiyevskaya tarafından sağlandı Hostels Rus - Kiyevskaya tarafından sağlandı Hostels Rus - Kiyevskaya tarafından sağlandı Hostels Rus - Kiyevskaya tarafından sağlandı Hostels Rus - Kiyevskaya tarafından sağlandı Hostels Rus - Kiyevskaya tarafından sağlandı Hostels Rus - Kiyevskaya tarafından sağlandıDaha fazla


text:
Başqortstan tatarları berläşergä çaqıra
Tatar ictimaği üzägeneñ ike tarmağı da üzäkneñ qorıltayına äzerlänä. Ara-tirä älege äzerlek eşläre turında mäğlümät Azatlıq radiosına da kilep citä, matbuğat çaralarında da dönya kürä. Şuşı könnärdä genä, mäsälän, menä şundıy eçtälekle ber belderü kilep ireşte. Anda Bötentatar ictimaği üzägeneñ üzeneñ 2 aprel’da Qazanda uzaçaq cıyınına äzerlege turında äytelä. Şuşı uñaydan 5 häm 6 mart könnärendä üzäkneñ Alabuğa häm Çallı büleklärendä cıyılışlar bulıp uzğan. Alabuğada älege cıyılışta bu bülekneñ isäp-saylaw konferensiäse dä ütkän. Anda bülekneñ yaña idäräse häm räise saylanğan. Xäzer Tatar ictimaği üzägeneñ Alabuğa bülekçäsen Damir Xäsänov citäkli. Çallıda häm Alabuğada uzğan cıyılışlarda Qazan wäkilläre dä qatnaşqan. Alar arasında Räşit Yağfarov häm respublikanıñ Mäxällä ictimaği oyışması citäkçese Näzif Xämitov ta bulğan. Qorıltaylarğa äzerlek turında internet çeltärendä dä mäğlümät tabıp bula. Tatar gäcitendä, mäsälän, Räfis Kaşapov isemennän Bötentatar ictimaği üzägeneñ VIII qorıltayına çaqıru urnaştırılğan. Ul Qazan milli-mädäni üzägendä ütäçäk ikän. Çaqıruda yaqın arada uzaçaq qorıltayda qaralaçaq mäs’älälär, tikşereläçäk sorawlar, oyıştıru komitetı wäkilläreneñ telefonnarı da birelgän.
Annan tış, Azatlıq radiosına tağın ber qızıqlı möräcäğät kilep ireşte. Bötentatar ictimaği üzäge isemenä yullanğan bu möräcäğät Başqortstan respublikası tatarlarınıñ ictimaği oyışmaları berlege isemennän yazılğan häm anı älege berlekneñ Prezidium räise Ramil Bignov imzalağan. Anda äytelgänçä, Başqortstannıñ ictimaği oyışmaları berlege da Bötentatar ictimaği üzägeneñ ike qorıltayına çaqıru alğan. Şuşı uñaydan kürşe respublikadağı millättäşlärebez dä üzläreneñ borçuların belderälär. Tatarstandağı millättäşlärebezneñ ike qorıltay oyıştırırğa teläwlären bez yöräk ärnüe belän qabul ittek. Bu tatar milli xäräkäten tarqatu, tatar ictimaği üzäge eşçänlegenä genä tügel, ä bar xalıqnıñ kiläçägenä zıyan kiteräçäk. Başqortstan tatarları üzläreneñ ürnägendä tarqalu yulınıñ yaxşığa kitermäyäçägen añladı. Barı tik berläşep kenä ber böten problemalarıbıznı xäl itä alaçaqbız, dip yazıla Ufadan kilgän belderüdä.
Bezneñ barıbızğa da Bötentatar ictimaği üzägeneñ tatar xalqınıñ ber öleşeneñ genä tügel, ä bar xalıqnıñ ictimaği oyışması ikänen onıtmasqa kiräk, dip yazalar üzläreneñ möräcäğätlärendä Başqortstan tatarları. Häm ictimaği üzäkneñ ike tarmağına da 12 mart häm 2 aprel’gä bilgelängän ike qorıltaynı da ütkärüdän baş tartıp, älege cıyınnı uzdırunıñ ber, urtaq könen bilgelärgä dä täqdim itälär. Anda böten Rusiädän cıyılğan Bötentatar ictimaği üzägeneñ bülekçäläre wäkilläre qatnaşırğa tieş, dip sanıy alar. Barı tik şuşı oçraqta ğına qorıltay legitim dip sanala ala, digän fiker belderälär üzläreneñ möräcäğätlärendä Başqortstan respublikası tatarlarınıñ ictimaği oyışmaları berlege wäkilläre. Älegä Başqortstandağı millättäşlärebez urtaq qorıltayğa çaqıru kötep qalalar. Alar üz maqsatlarına ireşä alırmı, yuqmı ikänen ozaq kötäse qalmadı.
Gölnaz İlgizär


text:
Qırğızstan törmäsendä atnakiçtä ber parlament äğzasınıñ ülemenä kitergän ğisyannan soñ bügen Bişkäktä 300-läp keşe premyer ministr Feliks Kulovnıñ wazıyfasınnan kitüen taläp itep miting ütkärde.
Kulov jurnalistlar aldında beräw dä xökümätne totrıqsızlandıra almıyaçaq dide.
"Härnärsä qanun nigezendä eşlänäçäk. Ämma ägär bu qanunsız miting ikän, ägär dä ul wäzğiätne totrıqsızlandıraçaq ikän, ul çaqta xakimiätlär tieşle çaralar küräçäk" dide Kulov.
İminlek köçläre protest belderüçelärneñ citäkçeläre belän oçraşıp taralırğa ügetläde, ämma künderä almadı.
Demonstratsiäçelär mäydanğa tirmä häm başqa äyberlär alıp kilde.


text:
Xalıqara teatr könendä tatar cämäğätçelege Marsel Salimcanovnı sağınıp iskä ala
Tatarstan cämäğätçelege Xalıqara teatr könendä berençe çiratta tanılğan rejisser Marsel Xaqim ulı Salimcanovnı iskä ala. Anıñ wafatına ber yıl ütte. Wafatı aldınnan ğına anıñ “Teatrnıñ 100-yılığın Qazanıñ 1000-yıllığı belän bergä görlätep ütkäräçäkbez äle” dip äytkän süzlären, soñğı spektakle “Basketbolist” repetitsiälärendä yögerep yörülären bu könnärdä sağınıp iskä alalar. Ğäliäskär Kamal teatrında äle Marsel Salimcanov başlağan eşlär däwam itterelsä dä, ul quyğan spektakllär barsa da, inde anıñ isemen mäñgeläşterü turında süzlär bara. Marsel Salimcanovnıñ 70 yäşenä Qazan däwlät sänğät häm mädäniät universitetınıñ teatr institutına häm Qazannıñ berär uramına anıñ isemen birü farazlana. Şulay uq kiläçäktä anıñ muzeen da buldırırğa telilär. Yaqın arada anıñ turında xatirälär häm anıñ icatına bağışlanğan kitaplar çığaçaq.
Yunıs Ätnäle, Qazan


text:
Germania xökümätenä möräcäğät
Germania tatarları Rusiäneñ tatar telen çikläw qanunına borçıla. Qazan häm qırım tatarları Rusiä wä Ukrainağa basım yasarğa çaqıra.
Alarnıñ bu xatına yaqlaw belderüçelär arasında professorlar Nadir Devlet, Svetlana Çervonnaya, Yewropadağı milli azçılıqlarnı yaqlaw berlege, alman-qawqaz assosiasiase, Wienadağı Törkmänstan keşe xoquqları wäkile Färid Töxbatullin häm başqalar bar.
Germania tatarları üz xökümäteneñ Rusiägä “Yewropanıñ milli azçılıqlar telläre xartiasen” qabul itüe öçen basım yasawnı sorıy.
“Däwlät Duması Rusiä federasiasendä yäşäwçe millätlärneñ mädäniäten häm tellären saqlar öçen barlıq çaralarnı kürergä tiyeş. Rusiä 2001 yılda qul quyğan xartianeñ tellär turındağı maddäsen qabul itärgä tieş. Ğasırlardan kilgän küptelle häm küpmillätle möxit – Rusiägä genä xas borıñğı ğädät. Rusiä törle millätlärneñ qıytğaara duslıq üzäge bula alır ide”, dielgän xatta.
Qırım tatarları öçen tel häm cir
Qırımda 265 meñ qırım tatarına 14 milli mäktäp bar. Möräcäğätne qabul itüçelär qaraim, qırımçaq häm qırım tatarların Qırımnıñ töp xalıqları itep iğlan itergä, Qırımda qırımtatar telen ukrain häm rus telläre belän ber däräcädä räsmi tel itärgä çaqıra. Şulay uq Ukraina xakimiatläreneñ qırım tatarlarına toraq tözer öçen cir bülep birülären taläp itä.
Xatqa imza quyuçılar Ukraina häm Rusiädä millätlärneñ tuğan telläre häm watannarına xoquqları bulmasa – bu illärdä demokratia bula almıy, dip belderä.
Bu möräcäğät Germania parlamentı - Bundestagqa, kansler idaräsenä, Rusiä häm Ukrainanıñ Germaniadäge ilçeleklärenä häm Yewropa komissiasenä cibärelgän.


text:
Latin älifbasına kem höcüm itä?
Xäyer andıy xat monnan ike yıl elek basılğan ide inde. Şunısı qızıq qayber tatar zıyalılar isemennän yazılğan, süze süzgä üzgärtelmi berük waqıtta Omskida, Ästerxanda, Mäskäwdä tatarlarğa kilep ireşkän ide ul xat. Mäskäwdägese, yäşeren batırın tügel, turıdan turı Rusiä prezidentı apparatınnan şaltıratıp soraştırdılar. Sez latin alifbası yaqlımı, ällä qarşımı, digän sorawlar birelde ul çaqta. Şul soraw alulardan soñ matbuğatta basılıp çıqqan xatqa qul quyuçılarnıñ qayberläre, yuq min andıy xatqa qul quyğanım bulmadı, minem isemne qullanğannar dip, waz kiçtelär.
İnde yaña ğına Poccийckaя ГaзeTa bastırğan xatqa äylänep qaytsaq, anda da mäskäwlelär iseme bar. Şularnıñ berse kompozitor Almaz Monasıpov. Min Almaz abıyğa sez çınlap ta andıy xatnı kürgänegez buldımı, sez moña niçek qarıysız, dip telefonnan şaltıratıp soradım. Ul, min qarşı dip qul quyğanım yuq, dip belderde. Xatnı bu yulı da prezident apparatı oyıştırğan bulırğa oxşıy. Şunısı ğına gäcäpländerä, ni öçen soñ bu xatqa, Tatartsanda latin älifbası kertelü tatarlarnı tarqataçaq, digän eçtälek salınğan. Tatarlarnıñ berdämlege xaqında mondıy "qayğırtuçanlıqnıñ" Mäskäwdän äle işetelgäne yuq ide.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
"Boeing" bazarğa üzeneñ yaña oçqıçın çığara
Küptän tügel Tatarstannıñ elekke vitse-premyerı häm iqtisad ministrı Boris Pavlov Qazannıñ avia-citeşterü berläşmäsendä ciyılırğa tieşle TU-334 oçqıçın Rusiä däwlät dumasında täqdim itte. Anı citeşterä başlaw öçen Rusäineñ kiläse yıl budjetında aqça bülep birü mäsäläse qarala. TU-334 oçqıçı Rusiäneñ hawa şirkätlärenä qarar qabul itkänän soñ 18 ay ütügä tapşırıla ala, dip belderä oçqıçnıñ baş konstruktorı. Rusiädä bu oçqını eşlärgä ciyınğan arada, “Boeing” şirkäte 10 yıldan artıq arada berençe tapqır üzeneñ yaña oçqıçın bazarğa çığardı. “Drimliner 787” - “xyıal oçqıçı” dip isemlängän şuşı maşina tabiğatka iñ az zıyan kiterüçe, texnologiä yağınnan moña qädär bulmağan däräcädä alğa kitkän yulçı oçqıç dip täqdim ittelde.
Bez tabuğatnı saqlawnı häm hawa alanarınıñ şartların nıqlap isäpkä alğan ber oçqıçnı eşläp çığarırğa turı kiläçägen beläbez
“Boeing 787” oçıqıçı, kübesençä zamança häm energiäne saqlıy torğan materallardan eşlängän. Yaña Boing qorılğan kümerçä çepsellärdän torğan yägni uglerod çepselle material aluminiyğa qarağanda ike tapqır ciñelräk häm nığraq.
Boeingnıñ başlığı James McNerney, “Boeing” bar dönya buylap iñ yaxşı ideyalrnı tuplap bara, dip belderde. Dreamliner 787” proektına citäkçelek itkän Mike Bair oçıqç yıllar buyı üsterelde dide. : “4 yıl elek bez bazarğa bu oçqıç belän çığarğa xäl itkändä, bez dönyadağı iñ yaxşı häm iñ zur şirkätlär yulçı oçqıçnı üzhärtep qorır dip uyladıq. Bezneñ monı moña ireşä aluıbız belän ğorurlanam.” Fuzelaje häm qanat cihazlarınnıñ küp öleşe İtaliä häm Japoniädä eşlängän. Oçqıçnıñ motorın Rolls Roys Trent 1000 häm General Electric`s GEnx citeştergän.
Yaña oçqıçta urınnarnıñ sanı alay uq küp tügel, 200-300 genä, başqa zur oçqıçta mäsälän gädättä 400-500 utırğıç bula. Läkin ul başqalar belän çağıştırğanda, yırağraqqa oça ala – 5600dän alıp 15700 kilometrga qädär. Ul keçkenä hawa alannarı arasında da, şul uq waqıtta, keçkenädän zurısına da oçıp kitä ala. Bu yağı belän ul “Airbus”nıñ aña oçqıçınnan, A380nan nıq ayırılıp tora. Boeing Parijda hawa tamaşasında yñay bäyälämälär aldı. Dönyadağı iñ zur lizing şirkätläreneñ berse 50 oçqıçnı satıp alırğa teläk beldergän.


text:
Matbuğatqa küzätü
Bu atnada çıqqan gäcitlärdä, prezidentnıñ 70 yäşlek buluın telämim digän süzlär iñ yış oçrıy torğannardan bulğandır, moğäyen. Älege süzlärne Mintimer Şäymiev üzeneñ “Svoboda” radiosına birgän äñgämäsendä äytte. Bu äñgämä xaqında barlıq diärlek gäcitlär dä yazıp çıqtı, şul isäptän Watanım Tatarstan da. Läkin gäcitneñ comğa sanında ayıruça iğtibarğa Fänzaman Battalnıñ “Bu dönya kemgä qala” dip isemlängän külämle mäqäläse layıqtır. Möstäqil häm ziräk fiker yörtüçe yazuçı, respublikanıñ räsmi gäziteneñ quş bitendä basılğan bu mäqäläsendä närsä äytergä teli soñ? Avtor cirdäge keşelek dönyasınıñ, ädämi zatlarnıñ häm xalıqlarnıñ, däwlätlärneñ ber-berse belän talaşıp, ütereşep yäşäwläre turında can açısı belän yaza. Ul törle suğışlar barğan noqtalarnı sanap çığa, suğış-talaşlarnıñ säbäpläre turında fiker yörtä. Baylıq öçen törle millät, din tarafında toruçılar ütergeç suğışlar alıp baruı, cir şarınıñ büleneşe borçıy anı. Amerikada 2001nçe yılnıñ 11nçe sentäberendä bulğan şartlawlar häm başqa terror ğämälläre, dinnär häm säyäsätçelär bäreleşe turında yaza Fänzaman Battal. Ul aldınğı illärneñ bay tormışta yäşäp tä ürçemäwe, balalarnıñ az tuuı, xalıqnıñ qartayuı kebek küreneşne cämğiättä nıqlı iman häm inandırırlıq din bulmawı belän bäyli. Mäqäläneñ soñğı öleşe “İrek birep azdıru” dip atala. Azğınlıqnı demokratiä belän bäyläp yaqtırtu häm başqa fikerlär buyınça bäxäslär qabınıp kitsä dä, ğäcäplänergä kiräkmi. Fänzaman Battal bu yazması belän fiker iäse, fälsäfäçe sıyfatında ictimaği fikerne qızdırıp cibärergä teli kebek. Şul uq Watanım Tatarstanda Qazan şähäreneñ baş onkologı Foat Äxmätcanov turında Asiä Yunısovanıñ tirän eçtälekle mäqäläse bar. Üzeneñ zur ostalığı häm keşelelege belän ayırılıp torğan Foat Äxmätcanov şundıy sannar kiterä. 2001nçe yılda respublikada rak belän 3700 keşe awırsa, uzğan yılda bu san inde 4039ğa citkän.
Küräseñ, xäzerge waqıtta dinnär häm iman, keşe canı öçen köräş iñ aktual’ mäs’älä bulıp baradır. Tatarstan yäşläre gäciteneñ şimbä sanında İskändär Siracineñ “Çuqınabız” digän külämle mäqäläse basılğan. Avtor Qazanda protestant dinenä oxşaş mäsxäbneñ rusça da, tatarça da üget-näsixät alıp baruı häm ber mädäniät yortında ütkärgän kiçäse turında yaza. İman taba almıyça, şuşı çittän kilgän dingä iärüçelär arasında tatarlarnıñ da barlığına iğtibar itkän ul. Yäşlär gäcite “Poşalım çanaları” digän cır bäygese turında yaza. Bu konkurs Arça rayonınıñ Poşalım isemen yörtkän 3 awılında ütkärelä ikän. Anda 40qa yaqın üzeşçän cırçı qatnaşıp 3 laureat, 10 diplomant iseme birelgän. Kiçke gala-konsertta alar belän bergä Räğdä Xalitov, Miñğöl Ğäliev, Rezeda Şäräfieva, Röstäm Zakirov da qatnaşqan.
Mädäni comğanıñ soñğı sanında da awıl tormışı belän tanışıp bula. Awılı barnıñ qäweme bar rubrikasında Märdi Rafiqov uquçılarğa respublikanıñ Çüpräle rayonınıñ Aleşkin Saplıq awılı, anda yäşäwçe yazmış sınawlarına da qaramastan bireşmägän İlmir Äxmätov xaqında yaza. Şulay uq gäcittä tatar teatr sänğätendä tirän ez qaldırğan Rifqät Bikçäntäev turında istälek urın alğan. Cete talant iäse ide dip isemlängän yazmanı Ğosman Äxmätcanov täqdim itä. Mädäni comğa şağir Niaz Aqmalnıñ tuğan könen dä iğtibarsız qaldırmıy. Şuşı uñaydan gäcit bitlärendä şağirneñ şäcäräse urın alğan. Niğmätulla mulladan başlanğan näsel ağaçın Äxmäträşit häm Xälimä, Niaz, Näcip, Naif häm Nayat isemnäre tämamlıy. Ä Musa Cälilneñ tuuına 98 yıl tulu xörmätennän Baqıy Zıatdinov uquçılarnı şağirneñ Qaraduğandağı muzeyı belän tanıştıra. Älege awıl mäktäbe uquçılarınıñ Cälilneñ tuğan yağı – Orenbur ölkäseneñ Mostafa awılına barıp qaytqannan soñ oyıştırılğan bu muzeyğa tizdän inde 30 yıl tulaçaq.
Gölnaz İlgizär