text:
Ğiraqta tağın 3 amerikan xärbie xäläk buldı
Kiçä xäbär itkänebezçä, Ğiraqnıñ İdarä Şurası äğzası Akila Äl-Xaşimi utırğan maşinağa da xöcüm yasalğan ide. Eçenä yaralanğan Akila xanım äle dä xastaxanädä yata. Anıñ xäle citdi, läkin tormışına qurqınıç yuq, dip xäbär itelä. Ğiraqnıñ İdarä Şurasına kergän 3 xanımnıñ berse - Akila Äl-Xaşimi - kiläse atnada New Yorkka, Berläşkän Millätlärneñ ğömüm mäclesenä barası ide. İdarä Şurası başlığı Äxmät Çalabi bü xöcüm öçen Saddam tarafdarların ğäyepläde. Älegä xöcümnärgä bäyle räweştä berkem dä qulğa alınmadı.


c: text/html

text:
AQŞ prezidentı Belarus xökümätenä finans yärdämne tıyğan, oppozitsiäne yaqlağan qanun imzaladı
Çärşämbedä Quşma Ştatlar prezidentı George Bush "Belarustağı demokratiä turında akt" dip atalğan qanunğa qul quydı. Bu qanun nigezendä Belarus xökümätenä, humanitar yärdämnän tış, başqa törle finans yärdäm birü tıyılğan bulaçaq. Ä menä Belarustağı demokratiä häm keşe xoquqların yaqlaw törkemnärenä, mäglümät çaralarına, kiresençä, yärdäm itergä çaqırıla. Bush süzlärençä, prezident Aleksandr Lukaşenka qulı astında Belarus Yevropa üzägendä zolım rejimına äylänä. Uzğan yäkşämbedä ütkärelgän referendum Lukaşenkağa 2006 yılda öçençe möddätkä prezident bulıp saylanırğa yul açtı.
Şuña da qaramastan, älege qanun räsmi Minskinıñ açulı cawabına säbäp buldı. Atnakiçtä Belarusnıñ Tışqı eşlär ministrlığı bu qanun uñayınnan ükeneç belderep, Washingtonnı salqın suğış çorındağı qarşılıqqa qaytuda ğäyepläde. Ministrlıq belderüendä, Quşma Ştatlar Belarusnıñ möstäqil däwlät tözü niäten ixtiram itmi, ike aradağı mönäsäbätlär öçen üze cawaplı, xäzer Minski cawap adım yasarğa xoquqlı, digän süzlär bar.
Belarus oppozitsiäse, kiresençä, bu qanunnı xuplap qarşı aldı. Minskidağı bäysez Sotsial, iqtisadi häm säyäsi tikşerenülär institutı citäkçese Oleg Manaev süzlärençä, bu qanun belän Quşma Ştatlar beryulı ike işarä yasadı:
Audio (Oleg Manaev): "Berençedän, bu Belarus räsmilärenä açıq işarä: alarnıñ ğäyre-demokratik säyäsäten xalıqara cämäğätçelek, Quşma Ştatlar qabul itmiäçäk."
İkençe işarä, Manaev süzlärençä tağı da köçeläräk:
Audio (Oleg Manaev): "İşaräneñ ikençese Belarus xalqına, demokratiä yaqlı, Lukaşenka säyäsätenä qarşı buluçılarğa: Belarus cämğiäteneñ kimendä yartısın täşqil itkän bu keşelärgä Quşma Ştatlar – sez yalğız tügel, sez azçılıq tügel, sez onıtılmağan dip äytä häm ruxi, säyäsi, ählaqi yärdäm kürsätä."
"Cämğiätneñ kimendä yartısı" digändä Manaev, referendum könendä bäysez Gallup institutı ütkärgän exit-poll, yağni soraşularğa işarä itä. Belarus räsmiläre referendumğa quyılğan sorawnı tawış birüçelärneñ 77 protsentı xupladı disä, Gallup institutı - bu san ni barı 48 protsent, yağni referendum ütmägän dip sanıy.
Tawış birüne küzätep barğan xalıqara oyışmalar, ber tawıştan diärlek, bu referendumnı açıqtan-açıq xärämläşü, basım astında ütkärelgän çara dip bäyäläde. Bush isä "qurqıtu häm qıyırsıtu şartlarında" ütkän çara dip atadı.
Bush imzalağan qanunda Belarusta demokratiä urnaştıruğa öleş kertkän mäglümät çaralarına xuplaw belderelä. Äytkändäy, Azatlıqnıñ Belarus telendä tapşıruları xäzerge waqıtta täwlegenä 8 säğät täşkil itä.
Anatoly Krasovsky - soñğı yıllarda Belarusta xäbäsez yuğalğan küp sanlı oppozitsiä wäkilläreneñ berse. Anıñ xatını İrina Krasovskaya bu qanunnı Lukaşenkağa citdi kisätü dip atadı.
Lukaşenka üze qanun turında älegä berni äytmäde. Alay da Quşma Ştatlarnı Amerika eşläre belän şögellänergä, Belarus eşlären isä Belarusnıñ üzenä qaldırırğa çaqırdı.
-Ali Gilmi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tatarstan Däwlät Şurasınıñ plenar utırışına öçençe uqılışqa äzerlängän “Tatarstan Konstitutsiäsenä üzgäreşlär häm tözätmälär turında” qanun proektına tağın 100 artıq tözätmä kerteläçäk
Tatarstan Däwlät Şurasınıñ plenar utırışına öçençe uqılışqa äzerlängän “Tatarstan Konstitutsiäsenä üzgäreşlär häm tözätmälär turında” qanun proektına tağın 100 artıq tözätmä kerteläçäk
Mäğlüm ki, öçençe uqılışqa qadär qanun proektına 500 yaqın tözätmälär, üzgäreşlär kertelde häm tikşerelgän ide. Häm menä öçençe uqılışqa tağın da küp tözätmälär päyda buldı. Qayber çığanaqlar älege tözätmälär Mäskäwdän kilgän dip täqrarlıy. Öçençe uqılışqa äzerlängän qanun proektına Mäskäwdän tağın 130 tözätmä cibärgännär.


text:
Yazmış sınawları törle keşegä törleçä mönäsäbättä. Läkin tabiğät tarafınnan birelgän eçke qüät, icat qödräte älege yegetlärne taşlamadı. Şöker, bügen inde alar ädäbiätneñ cigelep tartuçı fidailäre arasında. Şularnıñ berse – turı süzle häm qaynar yöräkle Rqäil Zäydulla.
- Rqäil abıy, sezne «ğisänçı şağir» dilär, moña üzegez niçek qarıysız?
- «Ğisänçı» digän süzgä, döresen genä äytkändä, min şiklänep qarıym. Ğis'yançı, ikençe törle äytkändä, fetnäçe digän süz. Älbättä, minem xolqım ul qädär soqlana torğan tügelder, läkin şağirne bit icatına qarap bilgelilär. Ğisänçılıq, nindider protestçılıq ul, älbättä, teläsä qaysı şağirgä xas sıyfat bulırğa tieş. Şağir ul, ğomumän, ruxi oppozitsiädä torırğa tieş dip sanıym. Anıñ qimmäte dä şunda. Estetik xäzinä bularaq ta anıñ icatı iğtibarğa layıq. Berençe näwbättä, äsärläreneñ estetik qimmäte yuğarı bulsın! İcatçınıñ (bu oçraqta şağirneñ) xolqı anıñ icatında çağıla, bu inde tumıştan birelä. Tınıç qına yörüçe keşelär dä bar. Tatar xalqında «İr-yegetneñ yörägendä iärlängän at yata», digän mäqäl bar. Qayberäwlärneñ ekspressiäse, xisläre tışqa bärep çıqmasqa da mömkin. Ä icatında ul barıber çağıla, çönki keşe üzen yaza bit.
- Mişärlek icatta yärdäm itäme?
- Min üzem «mişärlek» digän süzgä kölemseräp qarıym. Üzara söyläşkändä, şayaru formasında «sin – mişär, min – mişär» diärgä mömkin. Ä ğomumän yäşäw räweşendä, tormışta mişärlärneñ ayırım ber xolqı bar dip uylamıym. Tatar xalqına nindi sıyfatlar xas bulsa, mişärlärdä dä – şul uq. Mişärlär etnik berämlek tügel. Urta ğasırlarda alar Altın Urda tatarları bulğannar, añarçı – qıpçaq xalqı. Tanılğan tarixçı Äzhär Möxämmädiev, alarnıñ tamır oçın, ğomumän, xazarlarğa totaştıra, çönki alarnıñ idärä itä torğan ber qäbiläse «ts» belän söyläşkän. «Qoman mäcmuğası»nda, yağni «Kodeks qumaniqus»ta bu terkälep tä qalğan. Ul süzlekne bit italian säwdägärlärenä Altın Urdada aralaşırğa ciñel bulsın öçen, maxsus çığarğannar. Anda, älbättä, ayırım ber töbäkneñ şiwäsen tügel, ä däwlät telen terkägännärder, dip uylıym. Şuña kürä «mişär» digändä, ayırım ber xalıqnı küz aldında totarğa yaramıy. Qırım tatarları belän dä aralaşqan bar. Alarda da – şul uq mentalitet. «Mişär» digän süzneñ kilep çığuına tuqtalsaq, ul – geografik nigezle atama. Qırım – şähär iseme (anı «İske Qırım» dip tä atıylar). Qazan tatarları Qazan şähärenä nisbätle. Ä mişärlär, «Meşçera» digän şähärgä, xäzerge Qasıym qalasına mönäsäbätle. Menä şul tirädä yäşägän tatarlarnı mişär tatarları dip atağannar...
- Sezneñ «Tatar bulıp qalıyq, yegetlär!» digän şiğeregezne, şäxsän üzem tatarnıñ gimnı bulırlıq dip sanıym. Bu äsäregezne sez mäktäp yäşendä yazğansız ikän bit...
- «Bezneñ miras» jurnalında bik qızıqlı material çığıp kilä. Xäsän Tufan ülgäç, Rifä Raxman anıñ arxivın barlarğa cibärelä. Rifä xanım ul arxivtan minem xatnı tabıp alğan. 1977 yılda yazılğan ul. Min ul çağında unbiş yäştä bulğanmın. Menä şul xatta: «Minem şiğerlärne uqıp bäyä biregez äle. Şiğriätneñ mäcnüne Rqäil Zäydullin», – digänmen. Bu tabış minem öçen dä kötelmägänräk buldı. «Tatar bulıp qalıyq, yegetlär!» şiğeren şul waqıtta Xäsän ağağa cibärgän bulğanmın ikän. Äye, döres, mäktäptä uqığanda, undürt yäşemdä yazılğan şiğer ul.
- Rqäil abıy, 14 yäştä millät yazmışın qayğırtqan fälsäfi äsär tudırğansız, ber qarasañ, şağir yeget mäxäbbät xaqında yazar ide kebek. Mäxäbbät şiğerläregez küzgä çalınmıy. Xatın-qızlarnı yaratmıysızmı ällä?
- Bälkem, publitsistik şiğerlärem xalıq arasına kübräk kerep kitkängä küräder ul. Älbättä, mäxäbbät turında şiğerlärem şaqtıy. Alar ber cıyıntıqnı täşkil itä. Ayırım ber cıynaq qına kitap çığarırğa da mömkin. Mäktäptä uqığanda uq, «borınğa is kerä başlağaç», berençe mäxäbbätemne xäterlim. Ul xaqta yumor belän yazğan da idem. Ölkän sıynıflarda uqığanda, minem däftärlärdä «läzzätle ğazap» yulları şaqtıy terkälgän. Üzemneñ xislärne beldergännäre dä bar. Seznekedäy fiker tumasın öçen, ber cıyıntıqqa tuplap çığarırğa kiräk bulır äle...
- Sez dramaturgiä ölkäsendä dä yarıysı uq tanıldığız...
- Rejisser Renat Äyüpov soñğı berniçä yılda minem äsärlär buyınça Ğ.Qäriev isemendäge Yäş tamaşaçı teatrında öç spektakl' çığardı. «Ayrız batır», «Artist» äsärläre quyıldı. Anıñ belän «cennärebez kileşä». Fikerdäşlek, teläktäşlek tä bar. Färit Bikçäntäyev belän dä ädäbiät turında söyläşep utırabız, fikerlär şulay uq turı kilä. Äle anıñ minem äsärgä totınğanı yuq. Zifa Qadıyrova äsäre buyınça pyesa yazdım, anı İldar Xäyrullin säxnägä quydı. Anıñ belän eşläw näticäsennän bik mämnün qaldım. Tatar teatrına xezmät itkän här rejisser bezneñ öçen qäderle.
- «Qazan yätime» dramaturgiäbezgä yaña sulış, üzgä yünäleş alıp kilde, dip qabul ittem. Yätimnärneñ qırıs täqdirendä millät yazmışı yarılıp yata. Quyılış ta köçle, akterlar sostavı da uylanılğan, ışandırırlıq itep uynıylar. Üzegez dä qänäğät qalğansızdır, dip uylıym.
- Balalarnıñ yätimlege, şuşı priütqa elägüe – zur tema. Monısı östäräk yata. Biredä min bezneñ millätneñ xälen kürsätergä telädem. Bez dä şundıy yätim kimäldä. Şundıy uq qırıs, dähşätle tormışta häm isän qalır öçen üzebez köräşäbez. Yaxşı quyılış, ämma nişläpter, ul tamaşaçığa yış täqdim itelmi. Üz binaları barlıqqa kilgäç, kübräk quyılır, bälki. Bezneñ xezmättäşlegebez dä xalıq küzenä nığraq çalınır.
- Uzıp kitkän yıl sezneñ öçen şaqtıy uñışlı buldı kebek. Kitabığız da çıqtı...
- Yıl axırında ğına rus telendä minem «Meç Tengri» digän kitabım näşer itelde. Monda – tärcemälär, kemnär genä tärcemä itmägän! Kürenekle rus yazuçıları, şağirlärennän alıp, üzebezneñ talantlı tärcemäçelärebez Gäwhär Xäsänova, Aliä Kärimova, Nail İşmöxämmätov, Röstäm Sabirov, Ğädel Xäyerov, Fayaz Fäiz, Gölsirä Ğaynanova, Albina Ğömärova. 25 yıl eçendä minem äsärlärneñ tärcemä itelgän variantları biredä urın alğan. Alarnıñ kübese jurnallarnıñ rus variantında çıqtı inde. Menä şularnı bergä tuplağaç, qalın kitap bulıp quydı. Tatarstan kitap näşriäte citäkçelärenä, korrektorlarğa, kitap çığaruda qatnaşı bulğannarnıñ barısına da räxmät! Çınnan da, yazuçı öçen zur quanıç. Anda tatar uquçısına tanış bulmağan äsär dä yuqtır. Ämma töp maqsat – bezneñ tatarça uqıy belmägän millättäşlärebezgä «işek şaqu» ide. Bälkem, ruslar öçen dä qızıqlı bulır, çönki monda soñğı 25 yıldağı säyäsi waqiğalarnı da, ädäbi protsessnı da şağir prizması aşa küzallarğa mömkin.
- Rqäil abıy, millätne saqlap qalu öçen närsä eşlärgä kiräk?
- Bu turıda minem bik küp uylanğanım bar. Milli ğorurlıq kiräk! Milli ğorurlıq xise! Qayberäwlär äytä: mäktäptä genä tatarçağa öyrätep bulmıy, imeş. İñ berençe öydä, ğailädä kiräk, dilär. Ana tele ğailädä, ana söte belän kerergä tieş. Min üzem, böten yaqtan da ürnäk keşe tügel, läkin minem öyemdä däwlät tele – tatar tele. Balalarğa keçe yäştän ük, bezneñ öydä çit teldä söyläşergä yaramıy, digän taläp quydım. Allağa şöker, anıñ näticäse buldı! Balalar baqçasına kitkäç, balalar rusça söyläşä başlıy... Ulım Çişmäle uramındağı mäktäptä, törek-tatar litseyenda uqıdı. Qızımnı tatar sıynıfına birdem. Anda barısı da – etnik tatar balaları, läkin alar tatarça söyläşmi. Öydä tatarça tärbiälängäç, gel şul teldä gäpläşkäç, ul ruslaşuğa awır bireşä. Öydäge öçençe buın ruslaşqan ğailälärdä äti-änise, xätta äbi-babası da telne belmägän tatar balası närsä eşlärgä tieş? İñ qızğanıçı: bezneñ tatar tele, ädäbiäte uqıtuçılarınıñ da şaqtıyı üz däräcäsenä turı kilmi torğan keşelär. Tatar teleneñ böyeklegenä üzläre dä bik ışanıp betmilär. Bu, älbättä, küñelne bik borçıy... Bez bu mäs'älädä tolerantlıq artına qaçarğa tieş tügel. «Tolerantlıq» bit ul – meditsina terminı. Organizmnıñ çit-yat yoğıntığa bireşüe, digän süz. Ä bez andıy çit-yat tä'sirlärgä hiç tä bireşergä tieş tügelbez!
- Qayberäwlär: «Tel betä, millät betä dip, tıpırçınırğa kiräk tügel, bu – tabiği xäl», – dilär. Mondıy fikergä niçek qarıysız?
- Bezneñ barıbıznıñ da, irtäme-soñmı äcäle citä. Qayçan da bulsa barıber üläm dip, yataqqa suzılıp yat inde! Şulay ğına çağıştırıp äytä alam. Urta belemne tatar telendä birä torğan mäktäplär kiräk. İñ möhime: ayıruça talantlı tatar balaların bergä cıyıp elitar mäktäp açarğa. Tatarstan, ğomumän böten tatar dönyası buylap keçe yäştän ük, konkurs nigezendä şuşı mäktäpkä tuplarğa kiräk. Böten mömkinlekläre bulğan şuşındıy uqu yortı oyıştırırğa ide. Aqtanışta oyıştırıp qaradılar, läkin Aqtanış tatar dönyasınıñ üzäge tügel. Ul Qazanda bulırğa tieş. Konkurs ta zur, däräcäse dä olı bulır ide. Tatar telendä uqunıñ närsä ikänen, nindi fayda kiteräsen dä bezneñ merqantil xolıqlı ata-analar añlar ide. Tatar telendä uqunıñ östenlekläre bik küp. Tellärne öyränergä caylı, tatar telen belgän keşegä Könbatış tellären öyränergä dä ciñelräk. Ä inde törki dönya turında äytep tä tormıym. Meñär yıllıq bay mädäniätebez bar. Monıñ belän, üz milläteñ belän ğorurlanu xise tärbiäläw zarur. Administrativ yul belän dä küp eşlär başqarıp bulır ide... Şunısı da bar: härkem dä uñışlı bulırğa tieş dimägän. Mäktäp tämamlağaç, barısı da yuğarı uqu yortına kermäkçe. Ul ber ildä dä alay tügel. Allahı Täğälä härkemneñ yazmışın, täqdiren şul keşegä xas itep yazğan. Bik mahir balta ostası bulırğa tieş ikän, ädäbiät yulınnan kitkän oçraqta da, annan yünle yazuçı çıqmayaçaq, häm kiresençä. Tieşle kimäldäge mäktäp bulsa, ädäbiätebez da köçle bulaçaq.
Mäktäplärebezdä pravoslavie dine nigezlären uqıtırğa telilär. Bu – bezneñ buınnan-buınğa kilgän mädäni nigezebezne eretep, bütän kul'tura, bütän tsivilizatsiäne yoqtırırğa tırışu, dip sanıym. Monı açıqtan-açıq tanırğa häm aña qarşı köräşergä kiräk.
- Sez üz fikerläregezne turıdan bärep äytä torğan keşe, mondıy sıyfatığız qıyınlıqlar tudırmıymı?
- Andıy xolqım bar. Ber yaqtan, ul äybät inde. Äytäseñ dä onıtasıñ, läkin tıñlağan keşe oşatıp betermäskä mömkin, awır kiçerüçelär dä bar. Konkret keşe turında ul qädär yözgä bärep äytmäskä tırışam inde min. Bu mäs'älädä Tufan Miñnullinnıñ süzläre istä: «Rqäil, sin härwaqıtta da döresen, turısın äytmä!» – di torğan ide. Süz dä yuq, keşene räncetäsem kilmi. Ä bolay säyäsi mäs'älälärdä, minemçä, döresen, turısın äytergä kiräk. Ul bit säyäsätçelär genä ber törle uylıy, ikençe törle äytä, öçençe törle eşli. Min, Allağa şöker, säyäsätçe tügelmen!


text:
Çufut Qale
Koordinatlar: 44°44′27.7″ ş. e. 33°55′28.08″ ş. b. / 44.741028° ş. e. 33.924467° ş. b. (G) (O)
Çufut Qale - Bağçasaray yanında qadimiy şeer viranesidir. Çufut Qaleniñ tarihiy adları - Qırq Yer, Cever Kermen, Fullı.
Qırq Yerniñ ilk sakinleri - alan-sarmatlar - mında VI asırda yaşağan ediler. Qaraylarnıñ yerleşkeninen qaleniñ yañı qubbeleri qurulğan ve qapıları yasalğan edi. Qaleniñ bulunğan yerini diqqatqa alğan I Hacı Geray han XV asırnıñ ortalarında qale yanında öz qonağını qurdurdı ve telükeli vaqıtlarda qalede buluna edi.
XV asır soñlarında Çufut Qale tolusınen qaraylarnıñ idaresine keçe. Qaleniñ soñki sakinleri onı 1852 senesi terk ettiler.
Qalege şarq qapılarından kirgende, oñ tarafta qaya içinde yağmur suvunı toplamaq içün bir havuz oyulğan. Bayırda yel degirmeni bulunmaqta edi. Yolnıñ başqa tarafında dağ ormanı içinde eski qaray mezarlığı bar.
Qapını keçkeninen ziyaretçiler qaray şeerniñ başqa, yañı qısmına kireler. Şimal ve cenüpten şeerni uçurımlar qaplap ala. Şeerde bir esas yol (soqaq) olıp başqa soqaqlar ona çıqa edi. Esas soqaqnıñ cenüp tarafında belli qaray alimi, seyaatçı şarqşınas Avrağam Firkoviçniñ (1786-1874) evi tura. Şeer küçük ve ealisiniñ sayısı çoq olğanından evler bir-birine sıqıştırılıp qurula edi, evlerniñ çoqu eki qatlı edi. XVI asır soñunda Çufut Qalede 4-5 biñ adam yaşay edi ve 400-den ziyade ev bar edi. Qayanıñ şimal tarafında birden körülmegen bir qapıdan qoba ve qullelerge çıqıla. Mından qaraylar duşman ücümine qarşı ateş aça ediler.
Orta qapıdan şeerniñ eski qısmındaki meydan acıla. Meydannıñ sol tarafında taş quyu, oñ tarafında - 1346 senesi hristian mabediniñ qalımtılarında qurulğan caminiñ yıqıntıları bar. Bundan soñra Nenekecan Hanım dürbesi körüle. Bu meydandan üç esas soqaq: Burunçaq (Şarq) soqağı, Orta ve Kenassa soqaqları uzana (soqaqlarnıñ adları şartlı olaraq qoyulğan). Kenassa soqağında qaraylarnıñ eki ibadethanesi - Büyük ve Kiçik Kenassalar - bar. Olar XIV ve XVIII asırlarda qurulğan edi. Kenassa soqağı Kiçik Qale qapısınen bite. Çufut Qale - Qoba şeerler sırasına kire. Yıqıntılar arasında Nenekecan Hanımnıñ dürbesi yüksek tura. Dürbe içinde baştaşta arap yazısınen böyle sözler oyulğan "Bu dürbe Altın Ordu hanı Toqtamış hannıñ qızı Nenekecan Hanımnıñ dürbesi. Vefatı 841 s. icriy, ramazan ayı". Nenekecan Hanım aqqında bir çoq efsane, rivayetler bardır. Bir efsanege köre, o, qalede yaşap, bir asker tümenniñ başında bulunıp, cenk vaqtında duşman tarafından öldürilgen edi. Babası onıñ adına dürbe qoydurğan eken. Başqa rivayetke köre Nenekecan Hanım, onı sevgilisinen körgen babasınıñ açuvdan saqlanaraq özüni uçurımdan atqan edi. Böylece uçurım başında dürbe peyda olğan eken. Qaleniñ bu tarafından Qırım tabiatınıñ acayip manzarası açıla.
Galereya[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
-
ЧyфyT-kaлe. KapaиMckaя kpeпocTb (by Eugene Badusev).jpg
Yevğen Badusev. "Çufut Qale: Qaraylarnıñ Qalesi" (2013)
-
The caves of Chufut Qale (by Eugene Badusev).png
Yevğen Badusev. "Çufut Qaleniñ Qobaları" (2013)
-
Chufut Qale (by Eugene Badusev).png
Yevğen Badusev. "Çufut Qale" (2000)


text:
Tatarstan militsiäse ber tonna äfyün qulğa töşerde
Andıy külämdäge äf'yunne Rusiädä soñğı ber-ike yılda qulğa töşerü bulmağan. Kem belä, ä bälki bu yulı da Qazaqstanda citeşterelep böten Rusiägä taraluçı ağu xucaları äkren genä üz eşen däwam itär ide. Tatarstan militsiä xezmätkärläreneñ bik töpçenep eşläwe arqasında cinayätçelär yıraq kitä almağan.
Bu tarixnıñ başı näq mart urtasına turı kilä. Qazan-Mäskäw yulında Tatarstan militsiä xezmätkärläre ber inomarkanı tuqtatıp, tikşerü uzdıra. Maşinada irle-xatınlı Qazaqstan keşeläre bula. Alarnı tikşerü näticäsendä xezmätkärlär 100 kilo gaşiş tabalar. Andıy külämdä gaşişnı Tatarstanda qulğa töşerü moñarçı bulmağan da. Tik bu tarixnıñ başı ğına bula.
Totılğan qazaqstanlılar xalıqara cinayätçe törkemeneñ wäkilläre bulıp çığa. Ä alar kitergän äf'yun Qazaqstannıñ Çuysk üzänlegendä citeşterelä. Monnan soñ alarnı Altay kraenda cir astında qaçırıp totalar häm äkrenläp Rusiäneñ törle töbäklärenä häm Baltıyk buyına ozatalar. Xalıqara cinayätçelärne totqarlaw öçen operatsiägä Rusiä häm Altay eçke eşlär ministrlığı xezmätkärläre dä quşıla. Tatarstan xoquqçıları narkodilerlar bulıp, cinayätçelärdän 800 kilo marixuana satıp alu turında süz quyışa. Monıñ öçen xoquqçılar 8mln sum aqça biräbez dilär. Äf'yun yulın oyıştıruçı Bogdad Tüläübäkov mondıy ere kileşügä bik şatlana häm taşlama da yasarğa wäğdä itä. Ämma xoquq yaqlawçılar tarafınnan bernindi taşlamalar da bulmıy.
Alar Altay kraenıñ Kulundin rayonı yanındağı dalada oçraşırğa süz quyışalar. Narkodilerlar atlarğa utırıp kilä, alar arasında Bogdad Tuläübäkov ta bula. Cinayätçelär aqça alıp, ber kirtäsez genä dala aşa Qazaqstanğa qaytırğa niätli. Ämma plannarı tormışqa aşmıy. Alar aqçalarnı alıp, äf'yunne kürsätä. Häm şunıñ belän xalıqara cinayätçe törkemeneñ eşçänlege faş itelä.
Ber tonnağa yaqın narkotiknı Qazanğa kiterälär. Alarnıñ bäyäse 40mln sumnan da kim tügel. Cinayätçelärne dä - Qazaqstannıñ dürt watandaşın häm ike rusiälene Tatarstan başqalasına alıp kilälär. Alarğa qarata cinayät eşe quzğatıla. Ä Tatarstan xoquqçıların yaqın arada däwlät büläkläre kötä.
Al'bina Zäynulla


text:
Qırğızstan xökümäte urınınnan kitte
Sişämbedä Qırğızstan xökümäte urınınnan kitte. Premier-ministr Feliks Kulov bu adımnı yaña konstitutsiäne ğämälgä quyu kiräklege, xakimiätneñ başqarma häm qanun çığaru tarmaqları arasında bäyläneş betüe belän añlattı.
"İñ möhime xäzer reformalarnı däwam itü öçen yaña parlament saylarğa kiräk. Konstitutsiä nigezendä, deputatlar yaña parlament saylanğançı eşli ala. Şuña kürä, deputatlar xäzer kitäme, soñraqmı – bu möhim soraw tügel" di Qırğızstan premierı-ministrı.
Kulovnıñ mantıyğı ğadi: yaña xökümät küpçelekkä ireşkän partiä nigezendä tözelergä tieş. Xäzerge parlamentta andıy partiä yuq, dimäk, yaña saylawlar ütkärergä kiräk.
Östäwenä, Kulovnıñ urınbasarı Daniar Usenov süzlärençä, xäzerge parlamentnıñ qarar qabul itü wäkäläte dä yuq:
"Bügen deputatlar 38 tawış belän qarar qabul itä. Bu ğämäldäge konstitutsiäne bozu bulıp tora. Çönki, yaña konstitutsiä nigezendä 90 deputat bulırğa tieş, dimäk, kvorum – 46, qararlar kimendä 46 tawış belän qabul itelergä tieş" di premier urınbasarı.
Parlamentnı taratuğa kilgändä, Kulov bu mäsäläne açıq qaldırsa, anıñ urınbasarı qatğıyraq qaraşta. Daniar Usenov fikerençä, xäzer parlament ta üzen üze taratırğa tieş.
Prezident Qormanbäk Baqıev xökümätneñ urınınan kitü qararın bügen ük qabul itte. Häm dä, ixtimal, waqıtınnan alda saylawlarğa äzerlek räweşendä, Üzäk saylaw komissiäse başlığı Toyğonali Äbderaimovnı wazifasınnan buşattı.
Ali Ğilmi


text:
Britanidә, oçqıçlarda maxus oyrәtelğәn politsiә xesmәtkәreneŋ yөrüwe kertelerğә mөmkin.
Şul arada Amerikanıŋ kөnyaq Kaliforniә ştatında 500ğә yaqın Ğıraq, Iran, Liviә, Sudan hәm Siriә keşelәre kulğa alındı. Alar, terrorçılıqqa qarçı kөrәş yөzennәn qabul itelğәn yaŋa immigratsiә qanunın bozuda gәyeplәnә. Qanunda, terroçılıqnı yaqlıy torğan dәwlәtlәrneŋ watandaşları, Quşma Ştatlarda dikaberneŋ 16 qәdәr terkәlerğә tieş bulğan. Waşington andıy dәwlәtlәrneŋ isemlgen yıl sayın yaŋartıp tora. Paqıstandağı Laxor şәhәrendә dә, Al – Qayda belәn bәyle buluda şiklәnelğәn kim dәğәnfә 6 keşe qulğa alınğan. Paqıstannıŋ mәğlümәt ministrı Rәşit Әxmәt belderğәnçә, alar arasında Amerika hәm Kanada watandaşları da bar.


text: Mäskäwdä 4 danä Mi-8 xärbi boralaqlarnı satarğa tırışqan waqıtta, aldap satar qulğa alınğan. Stanislav Çexnıñ bu boralaqlarğa qarata, xökümättän satıp alınğanlıqqa yalğan doqumentları da bulğan. Boralaqlarnı satıp alırğa teläwçeneñ iseme kürsätelmi. Barı tik aldap satar annan ber million 200 meñ dollar taläp itkäne genä bilgele. Tikşerülär mäğlümätenä qarağanda bu aldap satar eşendä Rusiä mölkät şirkäteneñ yuğarı urındağı xezmätkärläre, häm Xärbi Hawa köçläreneñ elekke generalları da qatnaşqan. Stanislaw Çex başqa aldap satar eşläre buyınça, 2004 yıldan birle federal' ezläwdä sanalğan bulğan.


text: Kiçä Quşma Ştatlar çüllärdä suğışu öçen äzerlängän 15 meñlek cir öste ğäskärlären Farsı qultığına cibärü turında färman çığuı iğlan itte. Bu töbäktä moñarçı da Amerikanıñ 65 meñ keşelek ğäskärläre bar ide. Aziz BMO tikşerüçeläre üzläre telägän barlıq urınnarnı da qaradı häm kiläçäktä dä şundıy uq mömkinleklärgä iä bulaçaq dide. Aziz qoral tikşerüçelär Ğiraqta küpläp üterü qoralları tapmadı dide. “Bu imperialistik Amerikan plannarı Ğiraqqa ğına, Ğäräp illärenä genä tügel, ä barlıq dönyağa zur qurqınıç tudıra” dide Aziz. Bügen qoral tikşerüçelär Ğiraqnıñ üzäk öleşendä berniçä urınnı, şul isäptän ber basmaxanäne häm raketalar saqlaw urının qaradı. Kiçä qoral tikşerüçelär üz eşçänleklären tağın da kiñäytü öçen boralaqlar qullanaçaqların iğlan itte.


text: Saylawlarğa ber atna qalğanda Bitaniä premyer-ministrı Tony Blair'ğa Ğiraq suğışı mäs'äläsendä basım yasala. Çärşämbe könne dönya kürgän tikşerü näticälärendä, Blair'nıñ qanunnar mäs'äsäläsendäge kiñäşçese, general prokuror Lord Goldsmith'nıñ Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurası rezolüsiäse bulmıy torıp suğış başlaw – qanunsız ikänen beldergäne turında yazılğan. 10 kön uzğaç Goldsmith, cämäğätçelek aldında, suğış başlaw – legal dip beldergän. Oppozisiädäge säyäsätçelär, Goldsmithqa säyäsi basım yasalğan dip farazlıy. Ämma Blair bügen üzeneñ suğışqa kerü qararın yaqlap çıqtı. "Prokuror, Ğiraq suğışın başlaw qanunlı, dip belderde. Bu belderüdän soñ ul, suğışnı İminlek Şurası rezolüsiäse bulmıy torıp başlaw – säyäsi yaqtan döres adım bulırmı digän soraw quydı. Ul çaqta da, xäzer dä äytäm –Saddamnı çitläşterü häm anı törmägä utırtu ul çaqta bu il häm dönya iminlege öçen eşlände" dide Blair. Blair administrasiäse bügen general prokurornıñ yäşeren belderüen iğlan itte. Moña qadär Britaniä premyerı monı bäyän itüdän baş tartqan ide.


text: Torlaq mäsälähen 570-se kvartal batälonı la haman xäl itä almay. Öfönöñ Frunze uramındağı 69-a yortonda kön kürewselär bögön 1 könlök aslıq iğlan itte. Ular üźźären yäşägän fatirźarınan teyeşle sosial' tärtiptärgä hıymağan qanundar buyınsa sığarıuğa qarşı köräşä. Watıq yortta yäşäwselär tap 10 kön elek respublika prokuraturahına üź xoquqtarınıñ boźolowı xaqında yalıu yaźğaynı. 570-se kvartal batälonınıñ bögön şulay uq yübileyı– ul tap 1 ay elek oyoştoroldo. Aslıq iğlan itewselär fekerensä, ularźıñ yorttarın hütew Başqortostan prezidentı qaramağındağı torlaq töźölöşö fondı ösön qulay. Oşo şirqät zaqazı buyınsa watıq yort urınında yañını halasaqtar. Ägär źä yetäkselär 570-se kvartal mäsälähen xäl itmähä, batälon başlığı Swetlana Puşqowa watansılıq qaraşın belderewźeñ äwźem aźımına barasaqtarın xäbär itä.


text:
Tөrkiәdә sәyәsi xaos- Waqýtýnnan elek saylawlar
Soñðý ber atnada Tөrkiә qaynar taba өstendә utýrdý. Sәyәsәtçeler dә, xalýq ta әlegә peþep betmәsәlәr dә tabanýn qýzulýðý tiz sürelmәs kebek. Әyyә ütkәn atnada 27-nçe Aprel Comða kөnne tөnge sәðat 11:30’lar tirәsendә Generalþtab Baþlýðýnýnýñ internet aþa ber belderü tapþýrðan buluwý mәðlüm buldý. Xәrbilәr bik citdi kisәtülәre bulmasa mondýy metodný qullanmýylar. Tөrkiәdә xәrbilәr әytkәn süzneñ tәsire isә qay çaqlarda, bigrәktә krizislý waqýtlarda, bik kөçle bula. Þulay bu belderüdә AK partiәneñ prezidentlýq өçen kandidatý Abdullah Gülneñ uñay bulmayaçaðýna hәm ildә radikal Ýslam qurqýnýçýnýñ artuwýna iþarә itelә ide. Qayberәwlәr moña belderü genә disәlәr, bu xәrbilәrneñ xәrbi putçtan elekke soñðý kisәtüwe digәn bәyә birelә.
Þok tәsire yasaðan þuþý belderüneñ tә`sire dәwam itkәndә, yәkþәmbe kөne 29-nçý Mayda Ýstanbulda Çaðlayan maydanýnda ütkәrelgәn Cömhuriәt mitingasýna ber millionnan artýq keþeneñ qatnaþuwýna dөnya mәtbuðatý da zur әhәmiәt birde. Þuþý demonstratsiәgә qullarýnda tөrek bayraqlarý belәn qatnaþqannar “bez radikal dinçe berәwneñ prezidentbýz buluwýn telәmibez” digәn lozunglar kütәrdelәr.
Tege yaqtan parlamenttaðý iŋ zur oppozitsion Partiә Cömhuriәt Xalýq Partiәse (CXP) dә parlamentta ütkәrelgәn prezidentlýq saylawlarýnýñ berençe turý tөp qanunný bozu bulýp tora dip Konstitutsiә Mәxkәmәsenә mөrәcәðәt itkәn ide. Inde Mәxkәmә dә bu mәs`әlәne tikþerde hәm 1-nçe Mayda tөþtәn soñ sәðät biþ tirәsedә “Prezidentlýq saylawlarýnýñ berençe turýnýñ Millәt Mәclese aðzalarýnýñ өçtәn ike küpçelege cýyýlmýyça, yәðni 367 deputat qatnaþmýyça uzdýrýluwý Konstitutsiәne bozu bulýp tora” digәn qararýn iðlan itte. Bu qarar Prezidentlýq saylawlarýnýñ berençe hәm ikençe turlarý 367 deputat cýyýlmýyça ütkәrelә almýy digәn nәrsәne añlata. Ә AK partiәneñ 352 genә deputatý bar ide, bu atnada ike deputat ayrýlýp çýqqaç 350’gә tөþte. CXP hәm annan baþqa dürt partiә belәn bәysezlәr saylawlarða qatnaþmasalar prezident saylana almýy. Monnan elekke berençe turda da þulay bulðan ide.
Konstitutsiә mәxkәmәseneñ þuþý qararýnnan soñ isә Yuðarý Saylaw Oyýþmasý belәn Parlametnýñ Konstitusiә Komisiәse waqýtýnnan elek saylawlarnýñ 22-nçe Ýyüldә ütkәrelәçәgen iðlan ittelәr. Dimәk çaðýþtýrmaça ike aydan soñ Tөrkiәdә saylawlar bulaçaq. Bu qarar ildәge kierenkelekne sülpәnәytte. Þulay da taraflarnýñ ber beren ðәyeplәwe dәwam itә. Inde bolarða saylaw aldý kampaniәse digәn bәyә birelә baþlandý.
Tege yaqtan 6-nçý May, yәðni atna azaðý yәkþәnbe kөn parlamentta AK partiә qabat prezidentlýq өçen parlamentta saylaw ütkәrergә cýyýna. Әgәrdә konstitutsiә mәxkәmәse quþqança 367 deputat cýyýlmasa tawýþ birü protsesýna uzýla almayaçaq. Oppozitsion partiә deputatlarýnýñ küpçelege cýyýlýþqa qatnaþmayaçaqlar dip kөtelә. Dimәk saylaw protsesý yuuridik yaqtan mөmkin bulmayaçaq. Þul çaqta inde ikençe hәm baþqa turlarða uzýlmýyça yaña prezident saylaw eþe parlament saylawlarýnnan soñ oyýþaçaq yaña parlamentqa qaldýrýlaçaq.
Inde þul uq 6-nçý May kөne 100 tirәsendәge cәmðiәvi oyýþmanýñ initsiativasý belәn Әgәyneñ Manisa þәhәrendә Cömhuriәt Mitingasý ütkәrelәçәk. Bu mitinga da monnan elek Ankara belәn Ýstanbulda ütkәrelgәn demonstartsiәlәrdә bulðan kebek laisizm, dinne dәwlәt eþlәrennәn ayýru prinsibýna basým yasalaçaq. Baþqa süzlәr belәn әytkәndә AK partiәneñ radikal dinçe politikalarýna qarþý çýðýlaçaq.
Qýsqasý AK partiә xөkümәteneñ týþqý eþlәr ministere Abdullah Gülne prezident itep saylarða telәwe baþta Tөrek armiәse, oppozitsion partiәlәr hәm millonlaðan xalýqnýñ reaksiәsenә sәbәp bulðaç, ildä sәyәsi krizis çýqtý. Tik konstitutsiә mәxkәmәseneñ qararý belәn þuþý krizistan çýðalýp, waqýtýnnan elek parlament saylawlarý ütkәrü qararýna ireþelde. Dimәk, xәrbi putç qurqýnýçý kөn tәrtibennәn tөþte. Bu da irekle bazarða yañadan týnýç sulýþ aldýrdý. Lәkin bu әlegә sәyәsi tartýþnýñ betüen añlatmýy.
Әxtәm Ýbrahim, Ýstanbul


text: Mäskäw. Rusiäneñ baş prokuror urınbasarı Vladimir Kolesnikov, qayber mäğlümat çaralarınıñ Beslan höcümen oyıştırğan Ruslan Xuçbarov qaçıp qotılğan digän xäbärlären kire qaqtı häm ul Rusiä iminlek köçläre tarafınnan atıp üterelde dip belderde. Ul arada ilneñ Federal' iminlek xezmäte FSB, Aslan Masxadov häm Şamil Basaevnı totqarlaw öçen wäğdä itelgän 10 million dollar çäçän suğışçılarına da birelä ala dip belderde. Rusiä xakimiate Beslan mäktäbendäge totıq faciğäsen oyıştıruda näq menä şuşı ike citäkçene ğäyepli.


text:
Bötendönya tatar kongressınıñ Törkiädä üzğan küçmä utırışı näticäläre
Rusiä Konstitutsiäse köne bäyrämennän soñ räsmi çığanaqlardan alınğan xäbärlär arasında iñ berençe urında Bötendönya tatar kongressınıñ Törkiädä üzğan küçmä utırışı näticäläre. Tatarstan delegatsiäseneñ İstanbulda, Änqarada, İskeşähärdä buluı, Törkiäneñ milli mäğärif ministrı, däwlät ministrı, İstanbul häm İskeşähär citäkçeläre belän oçraşuları turında äytelä. Delegatsiäneñ şulay uq Rusiäneñ Änqaradağı ilçelegendä häm İstanbuldığa general' konsullıqta qabul itüleläre turında xäbär itelä. Oçraşularnıñ iñ möhim näticäse itep, Tatarstan belän Rusiä arasında mägrifät ölkäsendä xezmättäşlek turında kileşü tözü kiterelä. Bötendönya tatar kongressınıñ İstanbulda ütkän küçmä utırışınıñ BDB illäre çiklärennän tış täwge ütkän utırış, dielä. Bu utırışta tatar diasporasınıñ xäle, anıñ problemaları häm çişü yulları tikşerelde, dielä räsmi xäbärdä. Bötendönya tatar kongressı delegatsiäseneñ Törkiägä vizitı Tatarstanda zur yañğıraş taptı, tatar cämäğätçelegeneñ ruxın, küñelen kütärep cibärde, disäñ dä bula. Tatarstan teleradiokompaniäse televideniedä häm radioda şuşı waqığağa bağışlanğan berniçä tapşıru äzerläp çıqtı. 13 dekaberdä Tatarstan radiosınıñ «Dönya» studiäse Törkiägä vizitta qatnaşuçılar belän turı efirda «tügäräk östäl» ütkärde. Milli universitet açu, latinğa küçü problemalarına qarata häm III Bötendönya tatar Kongressı uzdıru waqıtı turındağı sorawlarğa İndus Tahirow cawap birde. Ul Milli universitet, yäğni milli yuğarı uqu yortı mäs’äläse xäl itelgän, anıñ iseme genä başqaça bulırğa mömkin, dide. Latin imlasına küçü dä tuqtatılmıy, programma däwam iteläçäk. Ä inde öçençe Kongress Ustavta bilgelängän waqıtta, 2002 yılnıñ cäendä ütkärelergä tieş. Dönyalar niçek bulır, anısın inde Alla üze genä belä.
Radiotıñlawçılar soñğı waqıtta cämäğätçelekne borçığan başqa mäs’älälärne dä quydılar. Äytik, soñğı waqıtta milli-mädäni möxtäriät, Bötendönya tatar kongressı citäkçelegen Mäskäwgä küçelär ikän, digän xäbärlär yörde. «Tügäräk östäl»dä qatnaşuçılar mondıy närsäneñ mömkin tügellegen, dönyaküläm, rusiäküläm tatar oeşmaları citäkçelege, hiçşiksez, Qazanda qalaçaq.


text:
Mädäniät universitetı 35 yäşen bilgeläp ütte
İlham Şakirov ber awılğa, berençe konsertınnan soñ berniçä yıl uzğaç ikençe märtäbä konsert quyarğa kilä. Şunda ber elekkege tanışı: “İlham, sin äle dä cırlap yöriseñme, berär eşkä urnaşmadıñ meni?”- sorap quyğan ikän. Çınlap ta, sänğät keşelären bik citdi qabul itmäw taralğan küreneş. Cırlap yörü köräk totıp eşläw belen ber tügel bit imeş. Ä şuşı köräk totıp eşlämäs öçen, respublikanıñ iñ tanılğan sänğätqärlärennän hönär ostalıqlarına töşener öçen 4-5 yıl uqırğa kiräk. Bu uqu yortın 35 yıl däwamında tämamlap çıqqan kiçäge 11 meñnän artıq studentlar uqu däwerendä alğan belemnären ilneñ küp kenä töbäklärendä tormışqa aşıralar. Cırlıylar, biilär, kitapxanälärdä mäğrifät taratalar.
Universitetnıñ prorektorı Nail Safiullin söyli:
Bügenge köndä universitet qısasında 3 institut, biş fakul'tet eşli. 28 belgeçlek buyınça belem biräbez. Başlanğan çorda ike genä belgeçlek- kitapxanäçelär häm teatr buyınça açılğan ide
Filüsä Arslanova bügenge köndä mädäniät häm sänğät universitetında uqıta, dotsent. Ul älege uqu yortında berençe çığarılış studentları arasında bulğan. Anıñ süzlärenä qarağanda, xäzer inde universitet bötenläy başqa. Ä elegräk niçek bulğan?
1971 yılda uqırğa kerdem. Xor bülegenä. 60 keşe uqıy idek. İke törkem bulıp. Berençe törkemdä muzıka beleme bulğannar, ikençesendä berençel muzıkal beleme bulmağannar. Ul waqıtta bezgä bik küñelle ide. Teatr, xor belgeçläre, zur ğalimnär uqıtalar ide bezne. Öç qatlı iske binada uqıy başladıq bez, äle yañasınıñ eze dä yuq ide Bügenge köndä universitet Tatarstannan tış, kürşe respublikalar, ğomumän böten tatar dönyası öçen mädäniät xezmätkärläre äzerli. Mäsälän, Çuaşstan tatarları arasınnan ğına da bu uqu yortın 100 millättäşebez tämamlağan. Bu xaqta universitet bäyrämenä kilgän Çuaşstan Tatar ictimaği üzäge räise Färit Gıybatdinov söyli
Bu universitet belän minem ğailäm bäylängän. Üzem dä monda uqıdım, xäzer ike qızım uqıy. Monnan tış 12 şäkertem bu uqu yortın beterde. Çuaşstannan barlığı 100 läp keşe monda belem aldı
Nail Safiullin çit töbäklärdän kilgän studentlar temasın bolay däwam itä
Räzän ölkäsennän dä, Çuaş, Mari respublikalarınnan da, yıraq seberdän dä bar studentlar bezdä. Küp töbäklärdän. 25 icat kollektivı bar bezneñ. Menä xäzer keräşen tatarları kollektivı tuplıybız. Başqortstandağı “Nur” teatrı öçen studentlar äzerlibez. Alar bıyıl uqıp beterälär inde. Barı tik bezneñ universitetta ğına milli sänğät institutı bar. Ul çit töbäklär belän eşli. Şul isäptän, tatar kongressı belän berlektä dä
İnde bügenge bäyrämgä kilgändä, ul berniçä fänni konferensiä häm universitet studentları qatnaşında konsert belän bilgeläp ütelde. Bäyräm uñayınnan, Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev häm başqa citäkçelär dä qotladı. Tantanalı cıyılışta Tatarstan Däwlät Sovetı räise Färit Möxämmätşin da qatnaştı.
Räfis Cämdixan


text:
Bügen yözlägän meñ Şiği möselmanı izge Kerbala şähärenä , Säddäm Hösäin çorında tıyılğan bulğan xacğa cıyıldı. İrtägä xacnıñ iñ böyek köne-möselmannar 7nçe ğasırda ülgän Möhammäd päyğambärneñ onığı Hösäin İmamnı iskä ala. Şiği möselmannarınıñ qayber citäkçeläre cıyınnı Ğiraqta Amerika Quşma Ştatları ğaskärläreneñ qaluına qarşılıq belderer öçenqullanırğa çaqırdı, qayberäwlär qullarına Amerikağa qarşı, başqalar isä Säddämgä qarşı şiğarlär totqan ide.
Bügen Ğiraqta suğıştan soñğı waqıtlı xakimiät başlığı Jay Garner Kördlär kontrolendä bulğan Tönyaq Ğiraqta Körd yulbaşçısı Jalal Talabani häm köndäş Körd citäkçese Massoud Barzani belän oçraştı.


text: Kiçä Qırğızstanda avtobusta yanğın çığuı –yul qazası tügel, ä cinäyät bulğan dip xäbär itelä. Respublikanıñ Eçke Eşlär ministrlığı mäğlümatenä qarağanda qaraqlar Qoçqorka şähäre yanında Qıtay säwdägärläre utırğan avtobusnı tuqtatıp, yörtüçesen häm yulçılarnı atıp ütergän, soñınnan cinäyätneñ ezen qaldırmas öçen avtobusnı awdarıp aña ut törtkän. Yanğın bulğan urında tabılğan 21 Qıtay watandaşınıñ üle gäwdälärendä yädrä ezläre bulğan. Qıtay ilçelege xezmätkäre Azatlıq xäbärçesenä avtobusta başqala Bişkäktän Qıtaydağı Kaşgar şähärenä baruçı Uyğur säwdägärläre ide, dip belderde.


text:
“Röstäm Latıypovnıñ tuğızınçı bäygese” İ.S.Bach tuğan könenä bağışlap ütkärelä
Mart ayında Qazanda, menä inde tuğız yıl buyı, Tatarstan muzıkantlarınıñ bik yaratıp, teläp qatnaşa torğan ber bäygese uza. Bıyıl ul 21 mart könne Salix Säydaşev isemendäge Zur konsertlar zalınıñ Kamera muzıkası zalında başlanıp kitte. Ul “Röstäm Latıypovnıñ tuğızınçı bäygese” dip atala. Bu bäyge respublikanıñ mädäniät ministrlığı bulışlığında ütä.
Älege çara kompozitor İogann Sebast'yan Baxnıñ tuğan könenä bağışlanıp ütkärelä, häm bu bäygedä anıñ äsärläre uynala.
Anıñ nigez saluçısı , matdi yaqtan oyıştıruçısı- eşmäkär Röstäm Latıypov.
Klassik muzıkağa ğaşıyq Latıypovlar ğailäseneñ ğädätläre turında Röstäm Latıypovnıñ tormış iptäşe Raziä xanım Yenikeeva söyli:
Klassik muzıkanı yaratuçı bu eşmäkärneñ ätise kürenekle tatar kompozitorı Mäsgüt Latıypov. Röstäm Latıypovnıñ babası üz zamanında, Qazaxstanda tatar mäktäbe açtırğan keşe , ä ätise komprozitor häm dirijer Mäsğüt Latıypov suğış waqıtında talantlı yätim balalarnı cıyıp orkestr oyıştırğan bulğan. Keşelärgä yärdämçellek xas bulğan ğailädä üskän Röstäm Latıypov üze dä bu ğädätne däwam itä. Bäyge 25 martqa qädär däwam itäçäk. Anda Tatarstannıñ muzıka mäktäplärennän, uçilişçelarınnan, häm Qazan Konservatoriäse qarşındağı maxsus urta muzıka mäktäbennän balalar İ.S.Baxnıñ äsärläre belän, berrättän Mäsğüt Latıypovnıñ äsärlären dä başqaralar. Muzıkant balalar bu köylärne törle muzıka qorallarında: pianinoda , skripkada, al't häm violonçel'dä uynıylar.
Bügenge köndä muzıka belän şöğellängän balalar öçen bu bäygeneñ oyıştırıluı da, anıñ büläkläw fondınıñ küläme 15000$ amerikan dollar buluı da, anı başqa bäygelärdän ayırıp tora. Bäygedä ciñüçelärne aqçalata büläklär kötä. Berençe urınnı yaulawçığa - 3000$; ikençe urınğa-2000 $, öçençe urınğa-1000$ bilgelängän. Bäygedä qatnaşqan ber bala da büläksez qalmayaçaq,- di Raziä Yenikeeva.
Bıyıl da bäygedä qatnaşırğa teläk beldergän muzıkant balalar respublikanıñ törle şähärlärennän: Älmät , Bögelmä , Çallı ,Tübän Qamadan kilgännär. Alar arasında Qazan maxsus muzıka mäktäbendä uqığan
qıtay millätennän bulğan Kim Bo Xyun da bar.
Bäygedä ciñüçelärne bik märtäbäle jyuri bilgeli. Fortepianoda uynawçılarnı bilgeläwçe jyuri räise professor Rubin Abdullin, skripkada uynawçılarnı bilgeläwdä jyuri räise RF xalıq artistçası, professor Zarius Şixmurzayıva.
Balalarnı büläkläw tantanası 25 martta ütäçäk. 17 ğasırnıñ ataqlı kompozitorı nemes millätennän bulğan İogann Sebast'yan Bax muzıkası belän 20 ğasırnıñ muzıkantı tatar kompozitorı Mäsğüt Latıypovnıñ muzıkasın yaratıp başqarğan balalar yıldan-yıl kübäyä bara. Bäygeneñ qotlaw tantanasına, ciñüçelärgä qimmätle aqçalata büläklär tapşırırğa, konkursnıñ iğänäçese Röstäm Latıypov üze dä kiläçäk.
Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Kaliforniädäge yanğınnar tarala bara
AUDİO: Bik qızğanıç. Ut uram buylap kilgändä, bez qotqarıp bulırday yortlarnı ezlibez. Bez tirä yaqları buş bulğan yortlarnı saqlap qalırğa tırışabız. Tirä yaqlarında üsemleklär bulğan yortlarnı qotqaru mömkin tügel, şuña kürä bez andıylarnı qaramıybız.
Yanğın säbäple distälärçä meñ keşe yortlarınnan kitärgä mäcbür buldı. Yanğın kimendä 10 ayırım urında tarala bara. Alarnıñ kübesenä maxsus räweştä ut törtüçelär säbäpçe. Kaliforniäneñ tizdän xakimiättän kitäçäk gubernatorı Gray Davis bu –ştattağı iñ zur bäla bula ala dide. Yanğın kitergän zıyan, yanğınğa qarşı köräş häm yardäm kiterü çığımnarı 2 milliard dollarğa citärgä mömkin. Kaliforniä bolay da bik zur budjet defitsitı kiçerä. Yanğınnan kütärelgän töten ğälämnän dä kürenä.


text:
Tatar ğalimnäre millät üseşe konsepsiäse xaqında kiñäşläşte
Şuşı könnärdä genä Qazanda ber qızıqlı fänni söyläşü uzdı. Yal könnäre, Tatar yäşläre forumı bulu säbäplederme, ul iğtibardan çittäräk qaldı. Läkin XXI ğasırda tatar milläte üseşeneñ töp yünäleşläre dip isemlängän konferensiäneñ teması, isemennän ük kürengänçä, bik qızıqlı häm möhim. İke kön däwamında barğan älege fänni konferensiä tatar milläte üseşe konsepsiäsen äzerläw qısalarında ütkärelde. Anda Rusiä töbäklärennän tatar ğalimnäre qatnaştı. Bu cıyılışnıñ ähämiäte, anıñ maqsatları turında konferensiäne oyıştıruçılarnıñ berse – ğalim Damir İsxaqov fikerläre.
Bu konferensiä bik möhim häm ähämiätle çara buldı, çönki bezneñ inde küptän Rusiä töbäklärennän ğalimnärne cıyıp, ildä xäzerge etno-säyäsi, etno-mädäni wazğiätkä analiz yasağan yuq ide. Bu cıyılışta Başqortstannan, Mordoviädän, Sankt-Peterburgtan, Tömännän, Ästerxannan, Penzadan wäkillär qatnaştı. Bez tatar milläteneñ identlılığın üsterü, bügenge mäğlümät çaralarında tatarofobiä, tatardan qurqu oçraqları temasın tikşerdek. Şulay uq seber tatarlarınıñ problemaları da qaraldı. Nik disäñ, alar tatar xalqınıñ şaqtıy üzençälekle törkeme bulsa da, alarğa xas problemalar başqa cirlärdä dä oçrıy. Annan tış, tatar gumanitar fänendä qaralmağan mäs’älälär dä tikşerelde bu cıyılışta. Mäsälän, tatar ädäbi tele häm anıñ dialektlarınıñ bäyläneşe kebek problema iğtibar üzägendä buldıĞalim, etnolog Damir İsxaqov XXI ğasırda tatar milläte üseşeneñ töp yünäleşläre dip isemlängän konferensiä xaqında menä nindi fikerdä tora.Gölnaz İlgizär


text:
Rusiädä yäşäüçe millätlär isemlege xaqinda Damir İsxakov fikerläre
Rusiädä yäşäüçe millätlär isemlege xaqinda Damir İsxakov fikerläre
Yañaraq qına statistik organnarğa kilep töşkän millätlär isemlege turında tarix fännäre doktorı Damir İsxakov belän Azatlıq radiosınıñ Qazan bürosında düşämbe könne söyläştek:
Rimzil Wäli. Rusiädä niçä millät bar? Alarniñ niçäse xalıq sanın alğanda isäpkä alınır?
Damir İsxakov. Niçä millät barlıqın berkem dä belmi. Ber 200 töp millät bar digän mäğlümät bar, elekke belän çağıştırğanda 34-35-kä artığraq bulıp çığa. Läkin 2 sentäbrdä raslanğan ber qäğäz kilep kerde qulıbızğa. Anda 800-dän artiıq etnik isem kertelgän. Ä töp xalıqlarnı alsaq, alar 50-dän artmas, dip uylım.
R.W. Ä tatarlar şuşı 50-gä kergänme?
D.İ. Älegä tatarlar bar. Älege isemlektä anıñ urını da bilgelängän. Urıslarğa, mäsälän, 2 sanı birelgän, tatarlarğa – 3, läkin biredä 1-nçe urında bötenrusia xalqı digän täşençä toraçaq. Bu isemlektä bik küp säyerleklär bar. Anda, mäsälän, keräşennär 3 tapqır telgä alına: kryaşenı, kryaşentsı, kreçşennıye. Mäğlümätlärne gomümiläştergändä kräşen tatarı digän mäğlümätne qaya quyarğa belmäyäçäklär. Çönki andıy törkem isemlektä yuq. İkençe säyerlek – tatar telle tiptärlär bar, başqort telle tiptärlär bar. Soñğıların başqortlar isemlegenä kertergä dip sannarın yaqınaytıp quyğannar inde. Tatar telle başqortlar anda bötenläy yuq. Aldağı xalıq sanın alğanda andıy törkem bar ide.
R.W. Başqortostannıñ Könbatışındağı xalıqlarnı sezneñ, etnolog bularaq, kürgänegez bardır? Alar üzlären kem dip sanıy soñ?
D.İ. Minem anda şaqtıy eşlägänem buldı. Anda başqort belän tatarnı berniçek tä ayırıp bulmıy. Çönki çik ğailä eçennän ütä. 1920-nçe yıllarda bulğan, sızıq aşa yazılğan tatar-başqort törkeme bulğan. Bu tatar belän könçığış başqortı arasındağı törkem, ämmä ul mädäniäte häm tele yağınnan tatarğa yaqınrak tora.
R.W. Şuşı 800 millät iseme kergän däftärdä tatarnı ber etnik törkem itep kürsätü mömkinlege barmı?
D.İ. Andıy mömkinlek bar monda. Küpçelek etnik törkemnärne, näticä yasağan waqıtta, tatar digän isem astında tuplaw qaralğan. Ämmä, seber tatarları -- ayırım kürsäteläçäk. Alar bötenläy taralıp betärgä mömkin, çönki bu törkem tağın berniçä öleşkä bülengän. Alar ber seber tatarı itep bergä tuplanıp cıyıla alırlarmı? Alarnı kem üsterer? Millät bularaq kem saqlar?
Tarix fännäre doktorı Damir İsxakovnıñ fikerläre şundıy. Añlaşıla, bu xalıq sanın alu tämamlanğaç ta, millätlär turındağı bäxäslär kimemäs, kiresençä, tağın da qızıp kitär.
Azatlıq radiosı öçen Qazannan Rimzil Wäli


text:
Maxsus İngliz tele
Maxsus İnglizçä (Special English) ul AQŞtağı Voice of America radíosınıñ könsayın tapşırularında qullanıla torğan İngliz teleneñ ber yasalma töre. Andağı yañalıqlar äkren uqıla, 1500 çaması süzdän torğan ğadí süznämä wä ğadí nöhü qullanıla.
İngliz tele ana tele bulmağan keşelär öçen, Maxsus İnglizçä bik añlaşıla. Ul şulay uq İzngliz telen belemen yaxşırtırğa mömkinlek birä. Qıtay sıman illärdä, İngliz telen öyränüçelär arasında Maxsus İnglizçä kübräk tarala bara.
Maxsus İnglizçäneñ berençe qullanu 1959. yılnıñ 19. Öktäberdä bulğan.
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Päräwezdä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- VOA Special English Word Book – Maxsus İnglizçäneñ süznämäse


text:
Rusiädä watandaşlıq alunı ciñeläytü tärtibe ozaytıla
Rusiä Däwlät Duması qayber törkemnärgä Rusiä watandaşlığın alu tärtiben ciñeläytü tärtiben tağın ber yılğa ozaytu turında qarar çığardı. Çärşämbe könne Duma bu qararnı beryulı 3 uqılışta qarap Federatsiä Şurasına tapşırdı. Qayber küzätüçelär bu qararnıñ maqsatı alda torğan Duma häm prezident saylawlarında xakimiätne yaqlawçılar sanın arttıru dip isäpli.
Ciñeläytelgän tärtip eşne çınnan da ciñeläytä. Watandaşlıq alu öçen Federal Migratsiä xezmäteneñ cirle idaräsenä möräcäğät yazu, pasportnıñ küçermäsen, foto tapşıru häm poshlina tüläw citäçäk. Ciñeläytelmägän oçraqta isä başta waqıtlı yäşäw öçen röxsät alu, ber yıldan daimi yäşäw röxsäte alu, annan rus telennäm imtixan totu zarur, şunnan soñ ğına Rusiä watandaşlığın alu xoquqı birelä. Ämma ciñeläytelgän tärtip härkemgä dä qaramıy. Ul Sovetlar Berlege tarqalğanda bötenläy watandaşlıq ala almıy qaluçılarğa, atası yä anası Rusiä watandaşı bulğannarğa yäki 2002 yılnıñ 1 yülenä Rusiädä yäşägän urınnarında terkälüe bulğannarğa qarıy.
Şul uq waqıtta töbäklär üseşe ministrlığı Millätäşlär Intergratsiäse 2007 dip atalğan 2 könlek forum ütkärde. Anda gubernatorlar häm xökümät wäkilläre millättäşlärne tarixi watannarına yäğni Rusiägä qaytaru qıyınlıqları turında fiker alıştı. 2006 yılda çittäge millättäşlärne ilgä qaytaru demografik problemalarnı çişüneñ iñ näticäle yularınnan berse dip atalğan ide. Älegä monıñ ällä ni näticäse bulmasa da, qayber küzätüçelär fikerençä bu temanıñ ğämäli ähämiäte bik tä zur.
Mäsälän Gazeta basması BDB häm Baltıyq illärenä, şulay uq tanılmağan respublikalarda yäşäwçe millättäşlär Duma häm prezident saylawlarında gel aktiv qatnaşıp häm xakimiätlär faydasına tawış birep kilä. Mäsälän Dnestr buyında, Abxaziädä häm Könyaq Osetiädä yäşäwçe Rusiä pasportına iä bulğannar härçaq Rusiä saylawlarında aktiv qatnaşa häm Rusiä xakimiätlären yaqlıy. Dumada çärşämbe könne qabul itelgän üzgäreşne dä alar oşatır kebek. Bu üzgäreş alarnıñ tuğannarına da Rusiä watandaşlığı alu xoquqı birä.
Şul uq Gazeta basmasına Duma äğzası Viktor Alksnis "Bu qanunnıñ saylaw aldı wäzğiäte belän turıdan turı bäyläneşe bar, çönki näq menä bu saylawlarda xakimiätlärne ildän çittä yäşäwçe Rusiä watandaşlarınıñ tawışı qızıqsındıra, moñarçı mondıy ığı-zığınıñ bulğanı yuq ide äle" dip äytkän.
Ämma Dumanıñ ikençe ber äğzası Viktor Kuznetsov bu fiker belän kileşmi. Anıñça, qanunnı üzgärtü oçraqlı räweştä genä saylawlar belän ber çorğa turı kilgän, xäzerge ciñeläytelgän tärtip ay yarımnan ğämäldän çığa, şuña kürä anı aşığıç räweştä ozaytu zarur.
Dumada tawış birüdän soñ, 377 deputat tarafınnan xuplanğan tözätmä Federatsiä Şurasına cibärelde. Anda da ul xuplaw tabıp tiz arada prezident imzasın alır dip kötelä. Rusiä watandaşılın alunı ciñeläytü tärtibe 2 yıl elek näq prezident täqdime nigezendä ozaytılğan ide.


text:
Swerdlaw ölkäse başqort milli üzäge 5 yıllığın bäyräm itte
Ameliä xanımnıñ küptän tügel “XX ğasır balaları” dip atalğan ike tomlıq zur kitabı basılıp çıqqan ide. Kitap danlı tarixqa iä bulğan XX ğasırda Uralda yäşägän törle ataqlı şäxeslärneñ yazmışın yaqtırtıp, uquçılar arasında kiñ yañğıraş taptı. Ameliä xanımnıñ ätise Täqiulla Xannan ulı Aliev suğışqa qädärle yıllarda bik zur belemle injener-energetik bulğan. Yekaterinburg şähärendä iñ berençe trolleybuslar anıñ tırışlığı belän yöri başlağan. Yübiley kiçäsen açıp cibärgändä, Tınıçlıq häm Duclıq yortınıñ direktorı Tahir äfände Soltanov bu turıda da iskärtep ütte häm bu könnärdä şähär xakimiätendä Täqiulla Aliev uramı buldıru häm trolleybus tuqtalışlarınıñ bersen şul uq isem belän ataw turında eş alıp barıluın äytte.
Kiçägä Ameliä Täqiulla qızınıñ balaçaq häm yäşlek dusları, xezmättäşläre, qälämdäşläre, başqort milli üzäge aqtiwistları häm başqa kiñ cämägätçelek cıyılğan ide. Cıyıluçılar arasında kürenekle kompozitor Yevgeniy Rodığıyn, Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile urınbasarı Xäydär Ğilfänov, ataqlı ğälimnär, kürenekle jurnalistlar häm başqa icat keşeläre küp buldı. Biredä törle qotlawlar, rus, tatar häm başqort tellärendä törle cırlar yañğıradı.
Kiçädä çığış yasawçılarnıñ qayberläre bilgeläp ütkänçä, başqort milli üzäge tözelep eşli başlawğa biş yıl tulu waqıyğasın häm başqort qızınıñ ğömer bäyrämen bilgeläp ütärgä dip, biregä ruslar, tatarlar, başqortlar, yähüdlär cıyılğan, häm alarnıñ härberse biredä üzen irken, räxät xis itä. Duslıq, tuğanlıq, yaqınlıq xisläre ğomumän Uralda yäşäwçelärneñ xolqına señgän. Qotoçqıç şartlawlar, hälaqätlär, terrorlar zamanında bu xislärne saqlap qalu bik möhim digän fikerlär dä yañğıradı.
Kiçäneñ xucası, başqort milli üzäge citäkçese Fähimä Yosıpowa Swerdlovski ölkäsendä yäşäwçe başqort xalqınıñ 2007nçe yılda Başqortstannıñ Rossiägä irekle räweştä quşıluına 450 yıl tuluın bäyräm itügä äzerlek qısalarında bik zur eşlär başqaruı turında söyläde. Yäşlärne, balalarnı ictimağıy eşlärgä tartu, başqort klassı açu östendä eşläw belän berrättän, bügenge köndä başqort milli üzäge qarşında eşläp kilgän teatr tügäräge bu datağa bağışlap yaña spektäkl äzerli.
Fähimä xanım fikerençä, Başqortstannıñ Rossiägä quşıluı babalar tarafınnan bik ziräk adım bulğan. “Bu däwer eçendä başqort xalqı yuğalmağan, kiresençä, üzen yaña p'yedestalğa kütärgän, üzebezneñ prezidentıbız bar, suwerenlığıbız bar, bez Başqortstan belän ğorurlanabız, - di ul, - Bez monda, Ural cirendä tatarlar belän ber xalıq kebek dus yäşibez, Tatarstan belän Başqortstannıñ da, ike tuğandaş respublik bularaq, duslığı nığısın digän teläktä qalabız”. Bäyräm kiçäse milli rizıqlar belän sığılıp torğan tügäräk çäy östäle yanında tämamlandı.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text: Şartlaw nәticәsendә 72 keşe hәlak buldı, 210nı – yaralandı. Dәwlәttәn sawığu өçen birelә torğan akçanıŋ külәme, alğan cәrәhәtlәrneŋ awırlığına qarap bilgelәnә. Ciŋelçә genә zian kürğәnnәrğә – 15-şәr meŋ, awır cәrәhәt alğan keşelәrğә - 50-şәr meŋ süz birәçәklәr. Hәlak buluçılarnıŋ tuğannarına 100 meŋ süm tülәrğә tieşlәr. Şul arada Inguşetiәğәge Karabulak şәhәrendә Respublika eçke eşlәr ministrlığınıŋ yul-patrul xezmәtennәn ike keşe üterelde. Şulay uk Inguşetiәneŋ başqa ber rayonında çeçen keşese Visadi Şakirov qulğa alındı. Ul ütkәn yılnıŋ cәyendә Nadtereçnıŋ rayonı başlığı Әxmәt Zavgaevnı üterüdә ğәyeplәnelә. Cirle xaqimiәtlәr belderğәnçә, ul qaçaqlarnıŋ çatır lagerında yәşerenep yatqan.


text:
Tatar gimnaziäse tözeleşe dä "saqallı" tözeleşkä äylänmägäye
Ata-analar kibet yulın taptasa, respublika möğallimnäre häm yuğarı türäläre yıl da ütkärelüçe august kiñäşmäsenä äzerlänä. Bıyıl bu kiñäşmä Arxangel belän Ğafurıy rayonnarında ütäçäk. Rayonnarda häm şähärlädä mäktäplärne yaña uqu yılına äzerläw buyınça da eşlärneñ iñ qızğan çağı. Alarda tözekländerü, maturlaw eşläre däwam itä.
Tatar mäktäpläre häm gimnaziäläre dä şul uq mäşäkätlär belän mäşğül. Elegräk tä xäbär itelüençä, Ufadağı 65 nçe sanlı tatar gimnaziäsendä bıltır köz aylarında ike yaña bina – yanqorma tözü eşläre başlanğan ide. Respublik prezidentın saylaw aldınnan, Xakimiätlär andağı eşlärneñ bıyılğı uqu yılına uq tämamlanaçağın wäğdä itte ul çaqta. Ämma älege wäğdä ütälmäyäçäk ikän. Bu xaqta gimnaziä direktorı Räşidä Xaritonowa 5 augustta Başqortstan televideniesenä birgän äñgämäsendä äytte. Tözeleşneñ aqrın baruına älege dä bayağı aqça häm tözeleş materialları citmäw säbäpçe ikän. Qayberäwlär mondıy xälne aldan uq farazlağan ide. Tatar gimnaziäse bulğaç, biregä iğtibar da şulqädär genä bulaçaq dip belderde pessimistlar. Ufadağı tatar gimnaziäse tözeleşe belän dä başqaladağı «Nur» tatar teatrı belän bulğan xäl qabatlanmasa yarar ide dä. Çönki «Nur» teatrı binasın da tantanalı aça – aça un yıl tözilär inde.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Tarixi häykällärgä iğtibar köçäyä
Tatarstan prezidentı «Tarixi häykällärne, arxitektura obyektların saqlaw» turında färman çığardı. Mäğlum ki, bazar mönäsäbätlärenä küçkän çorda aqça ğalicänäpläre yärdäme belän xätta tarixi yortlarnı cir belän tigezlilär häm alar urınına “yaña” tatarlar wä urıslar kätidjlär, başqa binalar saldıra. Bu moda başqalabızda bik açıq çağıla. 1000 yıllıq bayrağı astında iske Qazannıñ distälägän uramnarı, tarixi binaları bul'dozer pıçağı belän qırılıp, yuq buldı. İsän qalğannarın rekonstruksiäläü dä qayçaq tege yäki bu türä zäwığına ğına qarap başqarıla.
Älege färman änä şul başbaştaqlıqnı tuqtatu yözennän qabul itelgän bulsa kiräk. Xaqimiät başlıqlarına, tözeleş häm mädäniät ministrlıqlarına tarixi mäğnägä iä bulğan binalarğa ayıruça iğtibar itü burıçı yöklände.


text:
Xristianlıq
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Xristianlıq, Dönyada iñ kiñ taralğan dürt dinneñ berse (Yähüdi, Buddizm häm Íslam belän berrättän).
Xristianlıq çığanığı bulıq – İzge yazu (Biblia, Täwrät) tora; Xristianlıq 1. yözdä barlıqqa kilä häm Urta Diñgez buyı xalıqlarında tarala başlí. Xristianlıq dogmatlarınıñ ayırım öläşlären törleçä añlatu 11-16. yözlärdä oyışqan töstä 3 tarmaqqa: Ortodoks Xristianlıq (Pravoslavie), Katolisizm häm Protestantlıq büläenügä kiterä. 17. yözneñ 2. yartısında Ortodoks Xristianlığınnan iske din din tarafdarları (Urısça: cTapooбpядчecTBo) ayırılıp çığa. 17-20. yözlärdä Protestantlıqnıñ küp kenä yaña yünäleşläre tua (Baptizm, Adventizm, İllelekçelek h.b.).
Tatarstanda Xristianlıqnıñ östenlek itüçe yünäleşe bulıp Urıs Ortodoks Çirkäwe sanala.


text:
"Region-Seber" yañadan dönya kürde
“Region-Sibir» isemen üzgärtmäsä dä, cisemen üzgärtte. Anıñ berençe sanı dönya kürergä ölgerde inde. Äytkänemçä, kiläse atnada ikençe sanı basıla. Xäzer ğäzetänıñ möxärrire İlsöyär Babuşewa. Ul Tömän yanındağı Yawızbı awılı qızı. Uzğan yıl Tömän däwlät uniwersitetınıñ jurnalistiqa fakultetın tämamladı. -“Region-Sibir»ne yañadan tudı, yañadan dönya kürde dip äytsäñ dä bula. Elek ul politik ğäzetä ide. Bügen isä ixtibarnı tatar milli tormışına yünältä. Menä berençe sanın ğına qulğa alsaq ta, anda bik ähämiätle mäqälälär bar. Mäsälän Wağay rayonında tuğan telne öyränügä ixtibar kimegän. Tatar xalqı ni öçen Salawat, Aydar kebek kürenekle cırçılarğa ğına yöri. 1905 nçe yılda Yambay awılınıñ ber malaynı çuqındıru böten böten tirä yaqnı teträndergän. Cıynap äytkändä alğa taba “Region-Sibir” bitlärendä säyäsät, mäğärif, mädäniät, din, tarix, milli aşlar, sport, biznes, sälamätlek turında mäqälälär dönya küräçäk. Küp yäşlärneñ, bigräk tä şähärnekelär, tatarça uqıy belmäwen iskä alıp, mäqälälär rus telendä basıla. Bu xäl tatarça yazılğannarına bötenläy dä urın bulmas digän süz tügel. Şuña kürä bez berençe çiratta “Region-Sibir”ne yäş häm urta buın uqır dip ömetlänäbez. Plannarıbız kiläçäktä oyışqan räweştä ğäzetäğa yazılunı buldıru. Älegä bez anı tatar awıllarına, Tubıl şähärenä cibäräbez. Tömändä Ölkä kitapxanäneñ milli ädäbiätlar bülegennän dä alırğa mömkin. Şulay uq Parfen, Qazarowa kibetlärenä, poçtağa häm mäçetlärgä dä quyabız. Yañadan çığa başlağan “Region-Sibir»neñ berençe sanı taralıp bette. İke meñ danä belän basıla torğan ğäzetänı uqığannar, qayçan ikençe sanın kürerbez, dip sorıylar ikän. Tübäntäwde rayonınıñ Kinderle, Saz awıllarınnan da şaltıratqannar. Baş möxärrir İlsöyär Kärimova süzlärençä, Tömändä yäşäwçe 30-40 yäştägelärne bigräk tä qızıqsındırğan. Tömändä menä 15 yılğa yaqın “Yañarış” ğäzetäsı basıla. Anıñ baş möxärrire ictimaği oyışma wäkilläre utırışında: “Sezneñ bu ğäzetänı berkem dä uqımayaçaq!”,- dip äytkän ide. Ä menä “Yañarış” jurnalistı Gölnur Wälişinä: “Ber utıruda uqıp çıqtım. Barlıq mäqälälär dä bik äybät. Mäğlümät yassılığında köndäş bulsaq ta, tatar tormışı turında söyli torğan tağın ber ğäzetänıñ barlıqqa kilüenä söyenäm genä”,- dide.
Nail Alan, Tömän


text:
Filippinda ülem cäzası beterelde
"Ülem cäzasın beterü – waxşi ğämällärgä yul açır dip borçılğannarnı tınıçlandırasım kilä. Bez zur cinäyätlär qıluçılarnı ülemgä tartu urınına, alarnı buldırmaw öçen quldan kilgänne eşliäçäkbez. "
Arroyo şulay uq, küpçelegen katoliklar täşkil itkän Filippin xalqına, ülem cäzasınnan yıraq torırğa alla quşa, dip belderde. İrtägä prezident Arroyo Vatikanğa kitä. Qayberäwlär anıñ, ülem cäzasın beterü turındağı qararnı näq xäzer imzalawın katolik çirkäwenä yaqınlaşu tırışlığı dip täñqitläde. Yaña qanun, ülemgä xökem itelgän 1200dän artıq totqınnıñ ğömeren saqlap qalaçaq.


text:
Ermitaj muzeyınıñ xalıqara kiñäşmä şura utırışı tämamlandı
Uzğan atna axırında Qazanda Ermitaj muzeynıñ xalıqara konsul'tativ şura utırışı açılğan ide. Düşämbedä dön'yakülläm muzey citäkçeläreneñ unikençe küçmä utırışı tämamlandı. Küçmä utırış qısalarında alar Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev belän oçraştı, Qazannıñ mädäni- tarixi urınnarı, häykälläre belän tanıştı. Şimbä könne dön'yaküläm muzey citäkçeläre jurnalistlar belän oçraştı.
Däwlät Ermitajınıñ Xalıqara Konsul'tativ Şura utırışınıñ Tatarstanda uzuı oçraqlı tügel. Çönki näq menä Qazanda Rusiädä berdän-ber sanalğan Däwlät Ermitajınıñ “Ermitaj – Qazan” üzäge urnaşqan.
Meñyıllıq tarixı bulğan şähär dönya cämäğätçelegenä mädäniätlärneñ üzara kileşep yäşäw urını häm urta ğasırlar arxitekturasınıñ yadkärläre, şul isäptän UNESCO dön'yaküläm mirası obyektlarınıñ da, küpläp tuplanğan märkäze bularaq mäğlüm.
Xalıqara konsul'tativ şura oçraşuı ğädättägeçä, Däwlät Ermitajı üseşeneñ aktual' mäsälälärenä bağışlandı. Şurağa dön'yaküläm muzey citäkçeläre, sänğät, muzey belgeçläre kerä. Äytik, Şura räise bulıp Britaniä muzey citäkçe Neil Mac Gregor bulıp tora. Şura äğzalarına Däwlät Ermitajı citäkçese Mixail Piotrovskiy, Luvr citäkçese Anri Luaret, Florensiädäge Uffitsi galereyase direktorı Anna Mariä Petrioli Tofani, Asterdamnan Riyksmuzey citäkçese Ronal'd de Leo, Myunxennan Bavariä sänğat Milli cıyılışı Reynxold Bawmştark häm başqa muzeylar citäkçeläre häm mädäni mirasnı saqlap qalu buyınça xalıqara oyışma citäkçese citmäkçese Mönir Buşnaqi häm UNESCO nıñ mädäniät buyınça general' direktorı urınbasarı Fransuaz Riv'ye kerä. Räsmi säfär qısalarında Şura äğzaları respublika muzeyları citäkçeläre häm Tatarstan mädäniät eşleklelären üz täcribäse belän tanıştırdı. Utırış barışında Däwlät Ermitajı direktorı Mixail Piotrovskiy yuğarı uqu yortları citäkçeläre belän oçraştı. Alar üzara muzeylarnıñ yäşlär, studentlar auditoriäse belän bäyläneşen, yäşlärne dönya tarixın häm mädäniäten öyränü eşenä cälep itü turında söyläşte. Qunaqlar Qazan Kremle, "Ermitaj-Qazan" üzäge, Qazannıñ başqa tarixi-arxitektura häykälläre belän tanıştı. Şulay uq wäkillek Milli muzeyda "Tatarstannıñ borınğı tarixı" dip atalğan kürgäzmäne açuda qatnaştı. Yaña ekspozitsiädä taş ğasırdan alıp, bezneñ eranıñ I meñyıllığı axırına qädär bulğan 400 ğasırdan artıq däwerne gäwdäländergän arxeologiä häykälläre urın alğan.
Soñınnan isä Şuranıñ näticäläre buyınça Qazan ratuşasında matbuğat oçraşuı oyıştırıldı. Kiñäşläşü Şura räise, Britaniä muzey citäkçese Neil Mac Gregor jurnalistlarnı sälämläp, Däwlät ermitajınıñ citäkçese Mixail Piatrovskiynıñ älege muzeynı citäkläwenä soqlanuın äytte:
“Belüegezçä ermitaj dönyada iñ böyek häm däräcäle muzey bulıp sanala. Häm menä küp yıllar däwamında bez Mixail Piatrovskiynıñ älege muzeynı citäkläwenä xäyran qalabız. Bigräk tä anıñ, Ermitaj kolleksiälären Rusiäneñ başqa ölkälärenä cäyelderü säläte bezne bigräk soqlandıra. Yewropa, İtaliä, Germaniäneñ küp kenä muzeyları aldında üz kolleksiälären qararğa kilüçelärgä häm başqa illärgä qarıy alırlıq itü probleması tora. Şuña kürä, Ermitajnıñ Qazanda üzeneñ üzägen niçek oyıştıra alğanın kürü bezneñ öçen qızıqlı buldı. Ermitajnıñ Tatarstandağı başqa muzeylar belän xezmättäşlege – ul bezneñ üz muzeylarıbızda qullana alırlıq model' buluın assızıqlarğa telägän idek. Şuranıñ utırışında Ermitajnıñ üseşenä qağılışlı plannar häm töp ştab binasında yaña muzey açıluı turında söyläştek. Älege muzeynıñ açıluı, muzeynıñ üseşe buença dönyadağı töp proyektlarınnan berse bulaçaq. Monnan tış, bez xäzerge Rossiä häm çit il mädäniäte kolleksiäsen buldıru turında söyläştek. Dönyanıñ barlıq muzeylarnıñ zur ber ğailä buluı häm xalıqara muzeylarnıñ xezmättäşlegeneñ yıldan-yıl nığuı, Kiñäşläşü waqıtında yıldan-yıl qabattan isbatlanıp kilüçe töp fiker.”
Jurnalistlarnıñ Qazan närsäse belän istä qaldı digän sorawğa Xalıqara Konsul'tativ Şura äğzaları bolay dip cawap birde:
“Kreml' territoriäsendä Qol Şärif mäçeteneñ torğızıluı häm şähär üzägendä mäçet belän çirkäwneñ yänäşä toruı, Qazanda alğan iñ zur tä'sirlärneñ berse buldı. Yewropa keşeseneñ qaraşına mäçet häm çirkäwneñ ber territoriädä toruı, simvolik mäğnägä iä. Yewropalılar bu täcribädän faydalana alalar”.
Jurnalistlarnıñ Mixail Piatrovskiy kebek başqa dön'yaküläm muzeylar üzläreneñ kürgäzmälären Qazanğa kiterergä uylamıymı digän sorawğa Britaniä muzey citäkçese kölep kenä menä bolay dip cawap birde:
“Bu turıda bezdän inde öçençe tapqır sorıylar. Ägär Ermitajnıñ nindi dä bulsa kürgäzmäläre bula ikän, bez, eksponatlarıbıznı Ermitaj kürgäzmälärenä birgän kebek, Qazandağı kürgäzmälärgä dä birep tora alabız”.
Şulay itep, ozaqlamıy dön'yaküläm tanılğan Britaniä, Luvr muzeylarınıñ kürgäzmäläre Qazanda da açılırğa mömkin.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Yewropa Berlege räsmiläre äytüençä, Berlekneñ tışqı eşlär komissionerı Chris Patten bu atnada Ukrainağa barıp Tuzla utrawı yanında Russiäneñ damba tözeleşe belän tanışqan. İke atna elek Rusiä xökümäte Ukraina belän söyläşülär ütkärü turında kileşkännän soñ tözeleşne tuqtatuın iğlan itkän ide. Bügen Patten süzçese Diego de Ojeda bu mäs'älä Yewropa Berlegen äle dä borçıy dip belderde. Yewropa Berlegeneñ Ukraina bäysezlegen genä tügel, berbötenlegen dä yaqlawı turında äytep torunıñ kiräge yuq. Häm şul yaqtan qarağanda, Ukraina belän Rusiä, şulay uq tağın 2 däwlät tarafınnan sintäber ayında urtaq iqtisadıy tirälek buldıru turında kileşü imzalanğannan soñ, ber tarafnıñ ikençe tarafta yanaw bularaq qabul itelüçe beryaqlı ğämällärgä kereşüe ğäcäplänü uyata dide Patten süzçese.
Şulay da ul, Yewropa berlege bu bäxäsne Ukraina belän Rusiä arasındağı, konstruktiv söyläşülär aşa çişelergä tieşle ikeyaqlı mäs'älä dip sanıy dide.
Yewropa Berlegeneñ ber räsmie isemen atamaw şartı belän Ukraina Rusiäneñ damba tözeleşen çınnan da tuqtatuına tulısınça uq ışanmıy kebek dip belderde häm ägär dä Rusiä tözeleşne söyläşülärgä qädär ük tämamlasa wäzğiät Rusiä faydasına üzgäräçäk dide.
Anıñ äytüençä, Yewropa Berlege Tuzla utarın Ukraina cire dip sanıy.


text:
Midxät Faruqşin: Üzäkläçterü Rusiäneñ säyäsi mädäniäte öçen ğädäti xäl
Bu könnärdä, Amerika quşma ştatlarındağı däräcäle ber tikşerü üzäge, Rusiä torğan sayın avtoritar däwlätkä äylänä bara dip prezident Buşqa möräcäğät itte. Alarnıñ möräcäğätendä, Rusiäne partner itep qarudan baş tartırğa çaqıra.
Tatarstan häm Amerika. Üze ük, ber qaraşqa säyer yañğırıy. Amerika qaya da, bez qaya. Läkin, qaya barsañ da qara saqalıñ artıñnan qalmıy digändäy, Tatarstan bit Rusiä eçendä. Teläsä-telämäsä dä rusiä qanunnarı 'belän yäşi, anıñ belän şartnamälär tözep mataşa, sovet zamanındağı kebek salımın-nalogın tüli. Şuña kürä, Amerika kebek, dönyanıñ iñ köçle däwlätläre Rusiägä qarata fiker belderä ikän, bu inde, duslar, Tatarstanğa turıdan –turı qağıla. Östäwenä, qayçandır, Awrupa, amerikalarğa ışanıp ta bit, Tatarstan alar kebek bulırğa teläp tä, üzbaşlılıq iğlan itelde. Ä bu Amerika digäneñ , Mäskäw kanalları kürsätkänçä, rusiägä gel dus bulıp yäşärgä telämi. Anıñ prezidentı Buş, putin belän, kem äytmeşli dus-iş bulıp kürsätelsä dä, anda ayırım häm köçle tä'sirgä iä törkemnär, Rusiä partner bulalmıy amerikağa, anda demokratiä yuq dip baralar. Tatarstan soñğı yıllarda Rusiäneñ demokratiäsen üz başında tatıp qarıy anısı. Suverenlığın da iğlan itte, üz konstitutsiäsendä buldırdı, meñ yıllığın da uzdırdı, läkin, küp uylasañ, rusiä başıña tayaq belän suğa. Yelsinnan soñ kilgän citäkçe, tottı da şöreplären bora başladı. Küp yördegez, tö'bäklär, bäysez bulıp, inde qaytarığız, qayçandır Mäskäw birgän ireklärne dip. Tatarstan da, şunnan soñ, Konstitutsiäsen Mäskäwnekenä yaraqlaştırdı, salımın da kübräk tüli başladı. Prezidentın da Mäskäw aşa ğına quyılğanına riza bulıp baş öste dide.
Bu protsess üzäkläşterü, sentarlizatsiä, vertikalizatsiä dip ataldı. Amerika quşma ştatlarında isä, änä, bu demokratiädän çitläşü dip bäyälädelär. Ä Säyäsät fännäre doktorı Midxät Faruqşin isä, bu Rusiäneñ qanına señgän, Mäskäwdä genä torıp xakimlek itü dip añlata.
Rusiädä üzäkläşterü säyäsäte, hiçşiksez bara. Häm min monıñ kimendä ike säbäben küräm. Böten xakimiätne ber Mäskäw qulına tuplap toru- ul Rusiäneñ säyäsi mädäniäte öçen ğädäti xäl. Bu ilneñ tarixına küz salsañ, anda, däwamlı räweştä demokratik il bulıp yäşäw tarixın tabalmıysıñ. Rusiä töbäkläreneñ zur xoquqqa iä bulğan çorları bik az.Xaqimiätne üzäkläşterü ul Rusiä ğädätlärenä turı kilep tora. Bu ğasırlar buyına Rusiädä bulıp kilgän häm xäzerdä xalıqnıñ küpçelege arasında ışanıç tudırğan avtoritar-patriarxal' mädäniätneñ ber küreneşe. İkençe säbäp, añlaşılğança, ul ütkän ğasırnıñ 90 yıllarında, üzäk xakimiätne üz qulınnan ıçqındıra yazdı. Häm, qayber töbäklärdäge liderlar, xaqimiyätne, uñay waqıt tabıp, üz qullarına aldılar häm Rusiä mänfäğätlärennän tış eş itä başladılar. Häm menä bu xakimiätne yuğalta baru Rusiä öçen tarqalu qurqınıçı kiterep tudırdı. Strategik yaqtan, bu yünäleş döres ide. Läkin, Rusiädä ğädättägeçä uñğa-sulğa qayırılıp, urtaq, üz(k ber yuldan kitä almadı. Häm qatı üzäkläşterü kitte. Şöreplärne Rusiä qatı itep bora başladı. Çınlıqta isä, här däwlättä, üzäk belän töbäk mönäsäbätläre optimal' bulırğa tieş
İkençe säbäp, añlaşılğança, ul ütkän ğasırnıñ 90 yıllarında, üzäk xakimiätne üz qulınnan ıçqındıra yazdı. Häm, qayber töbäklärdäge liderlar, xaqimiyätne, uñay waqıt tabıp, üz qullarına aldılar häm Rusiä mänfäğätlärennän tış eş itä başladılar. Häm menä bu xakimiätne yuğalta baru Rusiä öçen tarqalu qurqınıçı kiterep tudırdı. Strategik yaqtan, bu yünäleş döres ide. Läkin, Rusiädä ğädättägeçä uñğa-sulğa qayırılıp, urtaq, üz(k ber yuldan kitä almadı. Häm qatı üzäkläşterü kitte. Şöreplärne Rusiä qatı itep bora başladı. Çınlıqta isä, här däwlättä, üzäk belän töbäk mönäsäbätläre optimal' bulırğa tieşĞalim midxät Faruqşin şundıy fikerdä tora
Rusiäneñ üzäkläşterü säyäsäte ber xäl. Süz başı bit Amerikadağı belgeçlärneñ, rusiä demokratiädän yıraq kitte dip näticälär yasawlarında ide bit. Alar, üz tikşerenülärendä Rusiäneñ demokratiädän kire yaqqa çaba başlawın başqa misallar belän dä raslıylar. Raslap qına qalmıylar, ä Rusiädä 2008 yılda uzaçaq häm Dumağa häm prezident saylawların nıq küzätep, xalıqara cämäğätçelek tarafınnan, saylawlardan soñ xaqimiyätkä kilgän keşelärneñ legetim buluların tikşererä häm şunnan çığıp Rusiä belän eş itärgä çaqıralar. Ä Midxät Faruqşin, isä, rusiäne moña ise kitmäyäçäk di
Xakimiätneñ legitimlığın tışqı dönya bilgelämi. Eş şunda. Ul ildä yäşägän xalıq tarafınnan bilgelänä. Xalıq bu xaqimiyätne yaqlıy ikän, bu legitim xakimiät. İldän tışta nindi genä mönäsäbät kilep tuuına qaarmastan, bu şulay. Älbättä, çit iollär, matbuğat yärdämendä, Rusiäneñ naçar obrazın tudıra alalar. Läkin bu propaganda, psixologik suğış ölkäse. Bu ber niçektä, Rusiädäge üzäkläşterü, yä bulmasa töbäkläşügä tä'sir itmäyäçäk. Kiresençä, çit ildän psixologik basım, Rusiä eçendä tağı da qatı üzäkläşterügä genä kiteräçäk. Rusiä citäkçeläre monı, rusiägä bäylänü dip qabul itäçäklär häm şöreplären tağı da qatı bora başlayaçaqlar. Rusiäneñ eçke wäzğıätenä ber närsä genä tä'sir itä ala, ul da bulsa, neft'kä bäyälär töşü. Rusiä bit neft' inäsendä utıra, dönyadağı neft' bäyäsenä nıq bäylängänSäyäsät fännäre doktorı, professor Midxät Faruqşin buldı.
Tatarstan da neft' sata. Kükerte neft' bulsa da, Rusiä kesäsenä annan şaqtıy tabış kerä. Ä Amerika Tatarstannı barıber belä ul. Üz itäme, yuqmı, monısı ber xäl. Här xäldä, qayçaq, tatarlarğa latin yazuın röxsät itmäw- bu demokratiäne boza dip äytkälilär. Äytep kenä qalmıylar, Tatarstanğa kilgäläp tä yörilär. Quşma ştatlarnıñ Rusiädäge ilçeläre Tatarstanda yılğa kimendä ber bula. Elekkegese dä, xäzer yaña bilgelängäne dä küptän tügel genä bulıp kitte. Maqsat nidä soñ. Ğomumän, Bu rusiä belän Amerika talaşa başlasa – Tatarstanğa otışlımı? Midxät Faruqşin bolay uylıy.
Tatarstan öçen Rusiä häm Amerika arasındağı qarşılıqlar faydağa tügel. Tarixi täcribäne istän çığarmasqa kiräk. Xalıqara arenada mönäsäbätlär awırlaşa başlıy ikän, Rusiä Rusiä eçendä basım başlana. Rusiädä bit beraz irek timer pärdä betkäç kenä barlıqqa kilä başladı. Yäğni, rusiägä çittän basım betkäç kenä. Töbäklär dä şuşı mizgeldä irek aldılar. Şunıñ öçen, qabatlap äytäm, här törle çittän bulğan basım, Rusiäneñ töbäklärendä bulğan azmı-küpme irekne buuğa kiteräçäk. Ul, mäsälän, Rusiä töbäkläreneñ çit illär belän xezmättäşlegen qısuğa kiterergä mömkinMidxät Faruqşin fikerençä, Amerikanıñ Tatarstan belän qızıqsınu maqsatın añlarğa kiräk. Anıñça bu qızıqsınu iqtisadıy elemtälär buldıru niätennän ikän, normal'. Ä inde bu qızıqsınunıñ maqsatı, töbäk başlıqların Rusiä citäkçelärenä qarşı qotırtu ikän, perespiktivası yuq. Çönki, ber genä töbäk başlığı, Mäskäw xakimiäten çiklär, köçsezländerer öçen da Amerika quşma ştatları belän urtaq mönäsäbätlärgä kermäs.
Säyäsät fännäre doktorı Midxät Faruqşin şulay uylıy. Ä Tatarstanğa äle iqtisadıy yaqtan xezmättäşlek tä kem äytmeşli niçawa ğına. Kürä, belä torsınnar Tatarstannı. Kem belä, Rusiädä bit gel üzäkläşep kenä tormas.
Räfis Cämdixan.


text:
Osman Öztunç - Ölümü Gör
Sanatçı : Osman Öztunç
Türkü : Ölümü Gör
Etiketler : Osman Öztunç - Ölümü Gör türkü indir, Osman Öztunç - Ölümü Gör türkü dinle, Osman Öztunç türküleri, Ölümü Gör mp3 indir, Osman Öztunç türküleri Ölümü Gör türküsü, Ölümü Gör sözleri, Osman Öztunç mp3 dinle, Osman Öztunç download, Ölümü Gör bedava mp3, Osman Öztunç türkü sözleri, Osman Öztunç türkü dinle, Osman Öztunç son albüm indir
Osman Öztunç Türküleri
Osman Öztunç - Senin İki Yüzün Var
Osman Öztunç - Geri Gelen Mektup
Osman Öztunç - Üç Ayak Bir Şafak
Osman Öztunç - Listelerde Kulis Var


text:
Respublikanıñ däwlät büläkläre komitetı Tuqay bülägenä däğwa itüçelärneñ isemlegendä 8 şäxesne qaldırdı. Muzıkant Röstäm Äbyäzov, Şamil Monasıpov citäkçelegendäge qıllı kvartet, Tömändä yäşäwçe ölkän yazuçıbız “İrtış tañnarı” romanı avtorı Yaqub Zankiev, cırçı Rafael İlyasov, yazuçılar Flüs Latıypov, Mösäğit Xäbibullin, rässamnar İskändär Latıypov, Ferinad Xalikov. Menä şundıy bilgele şäxeslärneñ öçese april axırında Tuqay büläge laureatı itep iğlan iteläçäk. Aña qädär bik küp bäxäslär häm fiker alışular ütäse bar.
“Azatlıq” radiosı öçen Qazannan Rimzil Wäli


text:
Pxenyan distälärçä yıl elek urlap alıp kitelgän yapon watandaşlarınıñ 8 tuğanın Yaponiägä qaytarırğa rizalaştı
AUDİO: Urlanuçılar mäs''äläsenä kilgändä, Hasuike ğailäsennän häm Çimura ğailäsennän barlığı 5 keşe bügen oçqıçta minem belän Yaponiägä qayta. Hitomi Soganıñ ire Jenkinsqa kilgändä, bez bu turıda Kim Joñ-il belän söyläştek, ul qarar qabul itüne Jenkinsnıñ üzenä qaldıruın belderde.
Yaponiä belderüençä, çirek ğasır elek tuğan şähärlärennän 15-läp keşe urlanıp şpionnar äzerläw öçen Tönyaq Koreağa alıp kitelgän bulğan. 2 yıl elek Tönyaq Korea 13 yapon watandaşın urlawın tanıdı, ämma alarnıñ 8-e inde ülde dide. Qalğan 5-e ul çaqta Yaponiädä qaytarıldı. Ämma alar Tönyaq Koreada tuğan balaların anda qaldırırğa mäcbür buldı. Urlanğan yaponnar mäs''äläse Yaponiädä tirän borçulı mäs''älä bulıp kilä. Bügen Yaponiä Tönyaq Koreağa 250 meñ tonna azıq-tölek, meditsina kiräk yaraqları häm başqa humanitar yardäm tapşırırğa kileşte. Koizumi Kim belän oçraşu waqıtında Tönyaq Koreanı atom qoralları yasawdan tıyılırğa çaqıruı turında äytte. Şulay uq Tönyaq Koreanıñ raketa sınawları ütkärüdän tıyıluın däwam itärgä wäğdä birüe turında xäbär itelä. Naif Aqmal, Praga.


text:
Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması Ärmänstan räsmilären kiläse ayda ütäçäk prezident saylawların ğädel häm irekle ütkärergä çaqırdı. Tawış birü 19 fivralgä bilgelängän. Räsmi saylaw aldı kampaniäse irtägä başlana. Üzäk saylaw komissiäse belderüençä, barlığı 11 namzät terkälgän, şul isäptän, ikençe möddätkä däğwa itkän, xäzerge prezident Robert Koçarian. Soñğı fiker beleşülärgä qarağanda, ul alda bara.
1998-dä ütkän saylawlar Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması tarafınnan tänqit itelgän ide. Bu yulı oyışma 250 küzätüçe cibärä. Törkem citäkçese Peter Aicher, räsmilär bu yulı tärtip bozularğa yul quymas, digän ömet belderde.


text:
Sember tatarları aldında oluğ sınaw tora
Sember qalasında tatar milli komponentlı mäktäp açu turında küptän inde süz bara. Yaña citäkçelekneñ wäğdäläre turında “Azatlıq” radiosı aşa da xäbärlär bulğaladı. Ölkä başlığı Morozovnıñ häm şähär merı Yermakovnıñ saylaw aldı kampaniäsendä şuşı wäğdä tatar öçen töp “täti” bulıp ta xezmät itte. Xätta 1989-yılnıñ aprelendä tuğan “Çişmä” tapşıruınıñ 15 yıllıq yubiley da, Yermakov ğözere buyınça, 2004 oktäber ayında uzdı. Häm şunda 1500 keşe aldında Sergey Yermakov ant itkändäy wäğdä birgän ide. Döres, başta uq kisätep quydılar: 2005 bulmıy, äzerlek kiräk, 2006 açılaçaq.
Äye, äzerlek kiräk. Änä Mäläkästä mäktäp açası yılda ul waqıttağı şähär merı Sergey Morozov mäktäp açu mäsäläsenä fevral'' ayında uq soñğı räsmi noqta quyğan ide bit. Äzerlänergä 6 ay birep. Semberdä isä wäğdä itelgän mäktäp açu turındağı qarar ömetlärne uyatıp häm sünderep, ozaqqa suzılğan şiklär, bäxäslär, qarşı torular, tikşerenülär aşa bik ozaq kötterep tudı. Häm aña, nigäder, Yermakov üze tügel, anıñ wazifaların başqaruçı Aleksandr Buqin qul quyğan.
Xäyer, niçek kenä bulmasın, qarar bar. Bulaçaq mäktäpneñ direktorı Älfiä Abutdinova räsmi räweştä iyül başında eşkä kereşäçäk. Läkin haman şul qähär suqqan “läkin”: här sıynıfta 25 baladan da kim bulmasın. Ä monısı inde XÄZER(!) xәaqimiättän tormıy. Yaña şähärdä yäşäwçe millättäşlärebez açıqlarğa tieş - kem bez? Milli üzañın saqlap qalğan xalıqmı, ällä inde tamırsız, telsez, imansız qalğan, qorsaq häm küñel açu turında ğına uylarğa sälätle qäwemme?
Ä älegä uqıtuçılar häm milli cämäğätçelek tırışlığı arqasında 70 çaması ğariza cıyılğan. Uzğan atnada şul äti-änilärneñ berençe cıyılışı buldı. Bu turıdağı iğlan “Ömet” gäzitendä basıldı häm RTR kanalınıñ urısça xäbärläre arasında äytelde. Şunısı ayıruça möhimder: şul xäbärne televizor aşa işetkän 4 äni keşe dä ğariza alıp kilgän.
Cıyılışnı İdelaryağı rayonı Mäğärif idäräse başlığı Tat''yana Çernova açıp cibärde. Ul älege qararnı rayonda milli tellärgä uñay qaraşnıñ tağın ber çağılışı dip bäyäläde. Häm här sıynıfta 25 bala tuplaw kiräklegenä basım yasadı. Avtonomiä räise Roza xanım Äxmätcanova Mäläkästäge mäktäp eşçänlege belän häm şuşı bulaçaq mäktäpne açu xästärlekläre turında süz tottı. Direktor wazifalarına alınğan Älfiä Abutdinova uqu programması belän tanıştırdı. Ul ayıruça tatar teleneñ başqa fännärne üzläşterügä qomaçawlamayaçağın assızıqladı. Programma Dimitrovgrad mäktäbeneke nigezendä eşlände, häm anıñ uñışları turında da süz tottı. Älfiä xanım ayıruça töştän soñğı tügäräklärneñ faydasına da basım yasadı. Bigräk tä milli köräş, tatar sänğäte, tatar aşları, milli kiemnär, umartaçılıq tügäräkläre faydalı bulır, dide.
Aña ata-analar bik küp sorawlar birdelär. Älfiä xanımnıñ töple cawapları härkemne qänäğätländererlek yañğıradı. Älfiä xanım işetkännären başqa äti-änilärgä citkerüne, alar arasında da ügetläw eşläre alıp barunı soradı. Annan soñ süz alğın “Tuğan tel” wäkile isä bu eşne härberebezneñ izge wazifası, dip atadı. YÄ härberebez ikeşär bala cälep itäbez, yä yarıq tağaraq yanında utırıp qalabız. Dus-işlär, kürşe-tirälär, tuğan-tumaçalar arasında eş alıp barunı ciñeläytü maqsatınnan, maxsus äzerlängän mäğlümätlär taratıldı. Sarıtaw, Samar, Mäläkäs mäktäpläreneñ uñışları turında “Azatlıq” radiosı aşa yañğırağan yäki “Tatar-inform” saytına elengän qayber mäğlümätlär, şulay uq kürenekle şäxeslärneñ ana tele, milli tärbiä turındağı aforizm-täğbirläre tuplanmaları. Şul isäptä – İñbaşı Putinnıñ “polnaya dur'' i bred” turındağı süzläre dä.
“Ömet” gäzite redaktorı İsxaq Xälimev bu mäğlümätlärne gäzittä dä bastıraçağın belderde. Ul şulay uq milli mäktäplärneñ tärbiäwi ähämiätenä ayıruça tuqtaldı. Qazannan alıp qaytqan tä''sirläre belän büleşte.
Ägär dä mäktäp açılmasa, bez Rusiädä genä tügel, böten tatar dönyasında oyatqa qalaçaqbız. Menä gubernator şartlar tudırdı, ä Ul''yan tatarları şunıñ belän faydalana almadılar, digän süz taralır, dide çığış yasawçı.
Äye, İsxaq xaqlı da kebek. Qızğanıç ki, oyatqa qaluıbız ixtimalınıñ säbäpläre dä yuq tügel. Barça mäktäplärdä dä may ayında uq uquçılar sanı açıqlanğan häm qazna aqçası şunnan çığıp bilgelängän dä inde.
Mäktäp direktorları awızınnan “Här bala öçen ayaq teräp köräşäçäkmen”, digän süzlär dä işetelgäläde. Alarnı matdi yaqtan añlap ta buladır: här kitüçe bala “üz aqçasın da” alıp kitä iç. Ruxi yaqtan qortqıçlıq ğämäle bulsa da. Äle tumağan mäktäp moña qarşı niçek köräşä ala?
Mäğärif türäse Tat''yana Çernovanıñ cıyılışnı yapqanda: “Sorawlarığız tusa, kilegez, çişü yulların ezlärbez”, - digän süzennän faydalanıp, soñğı sorawnı şunduq birü mömkin buldı. Tat''yana Vasil''yevna isä “alarnıñ qarşı torırğa yuridik xaqı yuq”, dip çiklände.
Räsäydä yurisprudensiägä häm aqçağa mönäsäbätlärneñ üzençäleklären iskä alsañ, qarşı toru ciñel bulmayaçaq.
Dimäk, oluğ sınaw tora Sember tatarları aldında.
Yaña şähär digänebez uzğan ğasırnıñ 70-yıllarında “Aviastar” tözü öçen tirä-yaq tatar-muqşı-çuaş awıllarınıñ yäş buının suırıp alğan. Alarnıñ balaları – bügenge äti-änilär. Urıs mäktäben tämamlağan, urıs moxitendä tärbiälängän buın. Sınaw digänebez -alarğa da milli üzañnı qaytaru burıçı.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Serbiä citäkçlege Kosovo bäysezlegenä qarşı yañadan süz aça
Çärşämbe könne Serbiäneñ säyäsi citäkçelege bäysezlek teläwçe Kosovolılarğa qarşı yañadan süz açıp Kosovonıñ Serbiä eçendä qalaçağın belderde. Kosovolılar monı Belgrad belän Priştina arasında söyläşülär kötelgändä provokatsion adım bularaq bäyäläde.
Kosovodağı 2 millionlap keşeneñ 90 protsentın albannar täşkil itä. 1999-nçı yılda biredä serblar belän albannar arasındağı bäreleşlärne NATO bombalawları häm Kosovoğa xalıqara ğäskärlär kertep anda BMO waqıtlı idaräse urnaştıru aşa tuqtatırğa turı kilde.
BMO İminlek Şurasınıñ Kosovodağı waqıtlı idarä turındağı rezolütsiäsendä isä Kosovonıñ bäysezlege tügel, ä Yugoslaviä eçendäge aftonomiä turında ğına äytelä. Ämma Kosovonıñ statusı xäzer bik butalçıq. BMO waqıtlı idaräse betkännän soñ Serbiäneñ bu respublikanı yuğaltuı da mömkin. Xäzer qayber säyäsätçelär kiläçäktä Kosonıñ etnik çiklär buyınça bülenep bäysezlek alu mömkinlege turında da süz alıp bara.
NATO belän yañadan duslaşırğa teläwçe Serbiä premyer ministrı Jivkoviç älegä Kosovoğa serb xärbilären yäki politsiäsen qaytarunı täqdim itmi. Jivkoviç häm Belgradtağı başqa citäkçelek Serbiä häm Çernogoriä armiäse başlığı Branko Krganıñ bu atna başındağı ğäskärlär Kosovoğa qaytarıluğa äzer digän belderüenä bik saq mönäsäbät kürsätte.
Şul uq waqıtta Kosovoda häm Serbiäneñ könyaq öleşlärendä bäreleşlärneñ däwam itüe xalıqta rizasızlıqnıñ artuına säbäp bula ala. NATO häm BMO köçläre toruğa qaramastan bu ayda Kosovoda serblarğa qarşı da, albannarğa qarşı da häm BMO politsiäsenä qarşı da atışlar, şartlatular buldı. Yewropa Berlege uzğan ayda Belgrad belän Priştina arasında söyläşülär ütkärergä täqdim itkän ide. Ämma bu bäreleşlär andıy söyläşülär başlawğa qomaçawlap kilä. Şulay da, Belgradtağı kiçäge qatı belderülärgä qaramastan, Jivkoviç xökümät Kosovo citäkçelege belän aldağı atnalarda söyläşülärgä kereşergä äzer dip belderde.
Naif Aqmal, Praga.


text: Damask. Süriä bügen, üzendä haman da üz-üzen yaqlaw xoquqı buluwın belderep, İzrail anıñ cirlärenä kiläçäktä yaña höcümnär yasağan oçraqta şul xoquqın qullanıp moña cawap qaytaraçağı belän kisätte. Bu xaqta Süriä tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Buşra Qänäfäni belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, İzrail uzğan atnadağı tösle Süriägä höcüm yasasa, Damask üzendä bulğan bar çaralar belän moña cawap qaytaru xoquqına iä bulaçaq. Ütkän yäkşämbedä İzrailneñ xärbi oçqıçları, Süriä cirendä urnaşqan häm İzrail xökümäte fälästin terrorçıların äzerläwçe dip bäyälägän utarğa höcüm yasağan ide. Süriä xökümäte ildä nindi dä bulsa fälästin terrorçıların äzerläwçe utarlar buluwın kire qağa. Damasknıñ bügenge belderüwenä İzrail yağı, terrorçılarğa sıyınu birgän teläsä nindi ilne İzrail höcüm yasaw öçen layıqlı sanawın äytte. Tışqı eşlär ministrlığı wäkile Gideon Meir, terror oyışmalarına tüzemlek kürsätkän däwlätlär üz-üzlären saqlaw turında belderülär yasıy almıy dip belderde.


text:
AQŞ, Britaniä, Fransiä, Rusiä, Qıtay New Yorkta İran turında söyläşä
Irannıñ atom programması tiräsendäge wazğiätkä äle dä çişeleş kürenmi. Düşämbe, 13 mart könne New Yorkta BMO İminlek Şurasınıñ 5 daimi äğzase oçraştı. Anda rezolüsiä eçtälege mäsäläsendä - Britaniä, Fransiä häm Amerika Quşma Ştatları ber yaqqa, Rusiä belän Qıtay - ikençe yaqqa bastı. Britaniä häm AQŞ nizaqqa çişeleş tabu öçen – İminlek Şurasın tulısınça cıyarğa kiräk, dip sanıy.
Şulay itep düşämbe New Yorkta uzğan söyläşülärdän soñ İminlek Şurasınıñ 5 daimi äğzase ikegä bülende. Britaniä, AQŞ häm Fransiä, ägär dä Tähran, qarşı torunı däwam itsä, aña qarşı çikläwlär belän yanarğa kiräk dip sanıy. Rusiä belän Qıtay, İranğa İminlek Şurası basımına qarağanda, söyläşülärne däwam itü – näticäleräk bulaçaq, digän qaraşta tora.
BMOdağı amerikan wäkile John Bolton, kiçä, ägär dä daimi äğzalär İran mäsäläsendä kileşä almasa, Şuranıñ qalğan 10 äğzasen cıyarğa kiräk bulaçaq, dip belderde:
"Bez Britaniä häm Fransiä äzerlägän rezolüsiä ölgesen küz aldıbızda totabız. Häm ägär dä berniçä könnän kileşü bulmasa, tulı şura cıyarğa kiräk bulsa da – şaqqatmabız, dip uylıym. Bez daimi bişlek qısalarında kileşügä ireşergä tırışabız, ämma kileşep bulmasa, zurraq şurağa möräcäğät itäçäkbez."
Ul arada New Yorkta söyläşülär däwam itä. Rusiäneñ pozisiäsen aldan belü awır. Düşämbe könne tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov, jurnalistlarğa, İrannıñ, Rusiäneñ urannı üz cirendä bayıtu täqdimenä qarata ber törle genä cawap birmäwe Mäskäwne "borçıy" dip belderde.
"Tähran ber törle genä cawap birmi. Ber kön alar riza, ikençe könne alar inde riza tügel. Tağın ber tapqır äytäsem kilä, İrannıñ bu söyläşülärdä üz üzen bolay totuı Rusiäne borçıy. İran, üzeneñ atom programması tiräsendä çıqqan nizaqqa tınıç çişeleş ezläwçelärgä yärdäm itergä telämi."
Ämma ber ük waqıtta Rusiä, İran belän yaña söyläşülär ütkäräçägen belderde. Lavrov süzlärençä, İran tağın östämä söyläşülär sorağan. Bu yaña söyläşülär turındağı sorawnı jurnalistlar AQŞ wäkile Boltonğa birgäç, Bolton – şaqtıy qırıs cawapbirde:
"İranlılarnıñ tağın söyläşülär uzdırırğa teläwe ber kemne dä şaqqatırırğa tieş tügel. Alar inde 4 yıl söyläşergä yarata, häm alar mömkin qädär söyläşüne däwam itergä tırışaçaq, uran baytu eşendäge texnik awırlıqlar betkänçegä qädär."
Ul arada New Yorkta kileşügä ireşep bulmağanın küzätep barğan könbatış illäre citäkçeläre – İminlek Şurasın tulısınça cıyarğa äzerlänä.
İminlek Şurasınıñ mart ayındağı prezidentı, Argentina ilçese Cesar Mayoral, İran mäsäläsendä inde qayber ğäyre räsmi söyläşülär bara, dip belderde:
"Minemçä mäsäläne çişügä 5 daimi äğza genä tügel, barlıq 15 äğza qatnaşırğa tieş. Älegä barlıq 15 äğza cıyılıp söyläşmäde, ämma daimi 5lek tışında da söyläşülär bara. Älegä räsmi proyekt yuq."
Könbatış däwlätläre – daimi 5lektän tış qalğan 10 ilne dä qatnaştırıp, İran mäsäläsendä İminlek Şurasında qırıs eçtälekle rezolüsiä qabul iter öçen yaqlaw tabırğa ömet itä. 10 äğza arasında Argentina, Daniä, Yaponiä kebek illär bar.
alsu qormaş


text:
Yuğarı uqu yortlarına kerü imtixannarınıñ yomğaqları
Yuğarı qu yortlarına kerü imtixannarı tämamlanıp, anda kergän bäxetlelärneñ isemnäre bilgele buldı. Medalistlar sanı buyınça Qazan Sankt-Peterburgnı uzıp kitkän. Respublikada bıyıl 4000 uquçı mäktäpne medal'gä tämamlağan. Ber yaqtan, talantlı balalar sanı arta bara dip, söenergä bula. Läkin kerü imtixannarınıñ yomğaqlarına küz salsaq, andıy näticälär yasarğa irtäräk. Mäsälän, Qazan Däwlät universitetına 1630 abiturient-medalist ğariza birgän, tik şularnıñ 338 genä belemnären isbatlıy alğan. Başqa uqu yortlarında da şundıy uq xäl. Kerä almağan abiturientlar tüläwle uqu yortlarına yögerdelär. Gärçä andağı bäyälär üsep, imtixan totuçılarnı cälep itmäskä tieş bulsa da. İñ qimmätle universitet -- tabiblarnıqı. Däwalau fakul'tetında 1 yıl uqu 39,500 sum tora. Universitetnıñ yuridik fakul'tetı – 26,400 sum, jurnalistlar fakul'tetı – 16,300 sum tora.


text:
Tatarstanda marşrutkalar beterelmi
Qazanda işep qar yawa. Yaña şähär xakimiäte citäkçese öçen sınaw bu. Yul xezmätläre yullarnı çistarta alırlarmı, yuqmı, anısın aldağı könnär kürsäter. Ğomumän, Qazanda yullar häm transport mäs’äläse bik aktual'. Qazan şähäre idärä başlığı İlsur Metşinnıñ marşrut avtobusları eşçänlegen rätkä kiteräçäkmen digän belderüläre küplärne qurquğa saldı. Xosusi avtobus xucaları biznesnı yuğaltırbız dip, ğädättän tış jıyelışların uzdırdı, xakimiätlär belän söyläşülär alıp bardı. Ğadi qazanlılar da avtobuslar betereläçäk dip borçıldı.
İnde, soñğı mäğlümatlarğa qarağanda, bu ölkädä zur üzgärtep qorular bulmıy, çönki xosusi avtobus xucaları assotsiatsiäse, yul iminlege inspeksiäse häm transport öçen cawaplı oyışmalar kileşügä kilgän. Marşrut avtobusları beterelmäyäçäk. Gazel' avtobusların kimetü turında da süz barmıy, barı tik alarnı kiläçäktä zurraq sıydırışlı avtobuslarğa alıştıru turında ğına süz alıp barıla. Ä yul iminlege inspeksiäse başlığı yul iminlege mäs’älälärenä iğtibarnı yunäl'tte häm avtobuslarnı härdaim tikşerü bulaçaq dip wäğdä itte. Yäğni yaqın aralarda tabışlı marşrutlarnı bülgändä citeşsezleklär tabılu, rişwätçelek skandalları kilep çığu turında farazlar aqlanmıy. Ä yaña şähär başlığı başlap cibärgän eş kiçekterelep tora.Al'bina Zäynulla


text:
Britaniä premyer ministrı Tony Blair cirle möselman citäkçeläre belän oçraşıp 7-nçe iyüldä Londonda bulğan şartlawlardan soñ Britaniädä extremizmnı tuqtatu yulları turında söyläşte.
Blair möselman cämğiäteneñ 25 wäkile, şul isäptän parlamenttağı barlıq 4 möselman belän dä oçraştı.
Oçraşudan soñ Blair härkem zolım ideologiäsen tuqtatu öçen tieşle mexanizmnar buldırunı teli dide.
Oçraşuda qaralğan töp mäs'älä - terrorğa qarşı täqdim itelüçe qanun, şul isäptän terror ğämällären xuplaw kebek, terrorğa etärüçe dip sanalğan ğämällärne tıyu buldı.
Möselman citäkçeläre Möselmannarğa qarşı yünältelgän bulıp kürenüçe härtörle yaña tıyuçı qanun wäzğiätne yaxşırtmıyaçaq, naçaraytaçaq qına dide.


text:
Xacğa barğanda Larnakada totqarlangan Rusiä möselmannarı Soğüd Ğäräbstanına barıp citte
Rusiädän xacğa baruçı möselmannar nihayät Soğüd Gäräbstanına barıp cittelär. Şuşı xäbär bezgä sişämbe kiçen kilep ireşte. İnde xäbär itkänebezçä, izge säfärgä baruçı 400-läp yulçı Kiprnıñ Larnaka şähärendä totqarlanıp qalğan ide. Säbäbe — şuşı säfärne oyıştıruçı ike turistik firma arasındağı añlaşılmawçanlıq näticäsendä kilep çıqqan oçqıç belän totqarlıq ide. Larnakada tuqtalıp qalğan möselmannar yardäm sorap Tatarstan häm Rusiä prezidentlarına möräcäğät ittelär. Şuşı mäs’äläneñ niçek çişelüe turında tulıraq mäğlümät belän Tatarstan xökümäte qarşındağı din eşläre şurası räise Rinat äfände Näbiev:
Berniçä köngä Kiprnıñ Larnaka şähärendä totqarlanıp qalğan xacğa baruçı möselmannarnıñ problemaları xäl itelde. Bu eştä Tatarstan häm Rusiä citäkçeläre bik zur bulışlıq kürsätte. Şulay uq, Rusiäneñ häm Tatarstannıñ Kiprdağı wäkilläre dä mäs’äläne çişügä cälep itelde. Xäzer Larnakadağı möselmannarnıñ barısı da Soğud Ğäräbstanına barıp citte.
Sez Rinat Näbievne tıñladığız. Ul xacğa baruçı Rusiä möselmannarınıñ küp kenä totqarlıqlardan soñ nihayät Soğüd Gäräbstanına barıp citüläre turında söyläde.


text:
Neftekamala ağıulanğan eskeselär xäle prokuror küźäteüendä
Neftekama qalahında keşelärźeñ sifathıź araqınan ağıulanıuına bäyle ğäźättän tış xälde Respubliqa proqurorı Sergey Xurtin üźeneñ şäxsi küźäteüenä alğan. Unıñ quşıuı buyınsa, yalğan araqı äźerläü, haqlau häm hatıuğa bäyle quźğatılğan enäyät eştären asıu barışın proquratura nıqlap tikşerä. Nefteqamala başlısa asotsial törkömgä qarağan keşelärźeñ şikle şıyıqsalar esep dauaxanağa halınıuın inde xäbär itkäynek. Respubliqa eske eştär ministrı Rafail Diwaew äyteüensä, spirtlı şıyıqsalarğa bäyle xälde ber köndä genä bötöröp bulmay, unıñ menän daimi köräşergä käräk. Unıñ hüźźärenä qarağanda, sostawında spirt bulğan häm qanunhıź äyläneştän alıp taşlanğan şıyıqsalarźıñ ğäźättä 70 protsentı ağıulı araqı bula.
B.Fatqullin Öfö


text:
Respublikanıñ Fän häm mäğärif ministrı Ğosman xäzrät İsxaqi belän oçraştı
16 fevral’ könne Tatarstan Diniä näzaräte räise Ğosman xäzrät İsxaqi respublikanıñ Fän häm Mäğärif ministrı Räis Şäyxleslamov belän oçraştı. Oçraşu Rusiä İslam universitetında uzdı. Anda şulay uq ministrlıq wäkilläre, respublikanıñ din ähelläre, İslam universitetı uqıtuçıları qatnaştı. Dönyawi ministr häm din ähele oçraşuında söz närsä turında barğan, anda nindi mäs’älälär qaralğan. Şuşı sorawlarğa Tatarstan Diniä näzaräteneñ uqıtu bülege citäkçese Rifqät xaci Nasıybullin cawap birä.
Mäğärif tarmağı balalarnı tärbiäläw belän şöğellänä, din dä keşene tärbiäläw, anı döres yulğa bastıru wazifasın başqara. Bezneñ maqsatlar ber – tärbiäle keşe, bigräk tä yäş buınnı üsterü. Şul maqsatlar ber bulunı istä totıp, Räis Şäyxleslamov häm Ğosman İsxaqinıñ söyläşüe buldı. Oçraşuda yäş buınğa äxlaqi tärbiä birü, ana telen uqıtunı kamilläşterü turında söz bardı. Şulay uq, Fän häm Mäğärif ministrlığı ütkärä torğan törle fännär buyınça olimpiadalarda dini uqu yortları şäkertläreneñ dä qatnaşu mömkinlege tikşerelde
Rifqät xaci Nasıybullinnan bez oçraşuda respublika mäktäplärendä din däreslären kertü turında süz barmadımı dip soradıq. Tatarstan Diniä näzaräteneñ uqıtu bülege citäkçese Rifqät xaci Nasıybullin fikerençä, respublikada dini belem birüdä problemalar yuq, alar inde xäl itelgän, dip sanıy. Şuña da Tatarstannıñ Fän häm Mäğärif ministrı Räis Şäyxleslamovnıñ respublikanıñ Diniä näzaräte räise Ğosman xäzrät İsxaqi belän oçraşuında süz bu xaqta bulmağan.
Gölnaz İlgizär


text:
Kasparov: Rusiä demokratiä buludan tuqtadı
"Novaya gazeta" küzätüçese Anna Politkovskaya ülemenä 1 yıl tulu uñayınnan bu könnärdä dönyanıñ törle illärendä iskä alu çaraları ütä. Uzğan atnakiç şundıy çara radiobıznıñ Pragadağı baş fatirında ütkän ide, çärşämbedä Waşingtonda ütte. Azatlıq/Azat Yewropa radiosı häm Kongressnıñ keşe xoquqları komitetı oyıştırğan çarada Rusiä häm Quşma Ştatlardan küp kenä tanılğan keşelär qatnaştı. Oppozitsiä citäkçese Garri Kasparov üzeneñ çığışında, Rusiä demokratiä buludan tuqtadı, digän süzlär äytte.
"Rusiä jurnalistı Anna Politkovsaya min anıñ belän oçraşu bäxetenä ireşkän iñ ğäcäyep xatın-qızlarnıñ berse. Şuşı iskitmäle keşe üzeneñ işek töbendä atıp üterele. Ul köçäyä barğan avtoritar xakimiät qorbannarınıñ berse" dide amerikan kongressmenı.
Jurnalistlarnı yaqlaw komitetı mäğlümätenä qarağanda, Vladimir Putin prezident bulğannan birle Rusiädä barlığı 17 jurnalist üterelgän. Bu cinayätlärneñ fäqät berse genä faş itelgän.
Rusiä xakimiäteneñ, bigräk tä anıñ Çeçnä säyäsäteneñ kisken tänqitçese bulğan Anna Politkovskaya uzğın yılnıñ 7 üktäberendä Mäskäwdä, fatirınıñ işek töbendä atıp üterelde. Rusiä räsmiläre, bu cinayät açıldı, dip iğlan itsälär dä, cinayätçelärneñ isemnären älegä atamadı.
Waşingtonda ütkän iskä alu çarasında töp çığışnı Rusiäneñ oppozitsiä citäkçese, 2008 yıl prezident saylawlarına namzät Garri Kasparov yasadı. Ul Politkovskayanı bäyäsenä qaramıyça xaqiqät öçen köräşkän jurnalist dip atadı:
"Ul başqalarğa da, üzenä şikelle, yuğarı taläplär quya ide, tänqitçelärenä, yärdämçelärenä, xezmättäşlärenä häm iñ elek xakimiätlärgä. Anıñ ixtiramı xakimiätlärgä tügel, xaqiqätkä ide. Anna monı küp tapqır isbatladı, bügenge Rusiädä xakimiät belän xaqiqät ikese ike cirdä" dide Garri Kasparov.
Kasparov Politkovskaya istälegenä ul yäşägän yortqa märmär taqta elü tarixın söyläde. Mäskäw räsmiläre qarşı çıqsa da, Başqa Rusiä xäräkäte taqtanı barıber elgän. 7 üktäber Politkovskayanıñ üterelü häm berük waqıtta prezident Putinnıñ tuğan köne. Rusiä matbuğatı bu ike çaradan tuğan könne sayladı dide Kasparov.
Putinnıñ kisken tänqitçese bulğan Kasparov Rusiädä xakimiät xäzer däwlät tarafınnan bilgelängän oligarxlar qulında, sivil cämğiät bastırıla, oppozitsiä tıyıla, matbuğat ireklege qısıla dide. Putin üzen demokratik citäkçe itep kürsätsä dä, Rusiädä bügen demokratiä yuq, dide ul:
"Bügen bez uñaysız xäldä qaldıq. Putin Lukaşenka, yä Mugabe kebek eş itä. Ä anı demokratik klub äğzası itep qabul itälär. Rusiädä bügen ber demokratik taläplär dä ütälmi" di Kasparov.
Dikäber ayında ütäçäk parlament häm kiläse yılda ütäçäk prezident saylawlarına kilgändä, Kasparov saylaw süzen qullanmasqa çaqırdı:
"Rusiä turında söylägändä min sezne saylawlar, kebek säyäsi terminnarnı qullanuda bik saq bulırğa çaqıram. Çönki bular barısı da yalğan. Bez Rusiädä saylawlarda ciñü öçen köräşmibez, bez saylawlarnıñ buluı öçen köräşäbez" dide Kasparov.
Kasparov çığış yasağan arada, Rusiä matbuğatı üzäk saylaw komissiäseneñ ul citäklägän Başqa Rusiä xäräkäteneñ saylaw isemlegen kire qağuı turında xäbär itte.
Waşingtonda ütkän çarada Berläşkän watandaşlar frontı äğzası ruxi awırular xastanasendä 46 kön köçläp totılğan Larisa Arap ta çığış yasadı.
"Xäzerge Rusiädä elekke sovet berlegendä şikelle, xakimiät belän riza bulmağannarğa qarşı, mäcbürläp dawalaw qulanıla. Bu oppozitsiägä qarşı köräşneñ ber ısulına äylände. Xakimiätne tänqitläsägez sez törmägä yä xastaxanägä elägä alasız, yä isä sezne qıynıy, Politkovskayanı şikelle üterä alalar. Ämmä şuşı reperssilärgä qaramastan, bez köräşebezne däwam itäçäkbez" dide Larisa Arap.
Larisa xanımğa köräşen däwam itergä awırraq bulaçaq anısı. Köçläp xastaxanägä iltkändä, anı şaqtıy qıynağannar, umırtqa bağanasına zıyan kilgän.
Tağın ber çığış yasawçı Financial Times gäziteneñ elekke Mäskäw xäbärçese xäzer Waşingtondağı Hudson institutı xezmätkäre David Satter, xäzerge Rusiädä idarä itüçe qüätle oligarxlar törkeme çama häm dönyadan qurqu digän närsäne inde küptän onıttı digän näticä yasadı.
ali ğilmi


text:
Türkïyada Dünïejüzi qazaqtarınıñ qawımdastığı men bilim uy`ımınıñ qoldawımen Qazaqstan Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına arnalğan merekelik koncert ötti.
Saltanattı şara ayasında Jeñis Isqaqova, Ramazan Stamğazïev jäne «Qoñır tobı» öner körsetip, atajurttan jıraqta jürgen qalıñ qandastarğa keremet keş sıy`ladı. Koncertte ïne şanşar jer qalğan joq. Öy`tkeni elimizdi osı merey`li merekemen tek qazaq dïasporası ğana emes, türkïyalıq sayasatkerler, zïyalı qawım ökilderimen qatar jergilikti turğındar da quttıqtay` keldi. Olar şïrek ğasır işinde Qazaqstan dünïejüzine keñinen tanılıp, älemdik qawımdastıqta abıroy`ı zor märtebeli memleketke ay`nalğanın erekşe atap ötti.
«Bügin men mınanday` jïnalıs körmedim. Ne degen köp kisi. İşte de, sırtta da tolıp otır. Öy`tkeni olar Qazaqstannıñ 25 jıldığın quttıqtawğa arnay`ı kelip otır. Täwelsizdiktiñ 25 jıldığı tek Türkïyada, Istambulda emes, bükil dünïejüzinde, qazaq bar jerdiñ barlığında toy`lanwda. Täwelsizdik mey`ramı quttı bolsın. Qazaqstanımız bar bolsın, Nazarbaevımız aman bolsın!», - dey`di Türkïyadağı qazaq dïasporasınıñ ökili Osman Qumandan.
«Istambul qalasında turatın qandastarımız Qazaqstan Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına arnap, saltanattı jïın ötkizwge usınıs berip bizdi şaqırğannan key`in Qazaqstannan bir top öner adamdarın bastap osında kelip otırmız. Bügin Qazaqstan Täwelsizdigine 25 jıldığına arnalğan saltanattı jïın ötedi. Bul jïnalısta Qazaqstan xalqına, Elbasımız Nursultan Äbişulı Nazarbaevqa quttıqtaw xat qabıldanbaqşı. Sonday`-aq bul şara tek Türkïyada ğana emes, Özbekstan, Qırğızstan jäne basqa da körşiles elderde jaqın arada ötedi dep josparlanğan»- dey`di Dünïejüzi qazaqtarınıñ qawımdastığı Törağasınıñ birinşi orınbasarı Talğat Mamaşev.
Xabar24


text:
Xezmät xaqı burıçları kimi...
Xezmät xaqın tülämäw mäs’äläse äkrenläp xäl itelep kilsä dä, xezmät iäläreneñ xäle barıber maqtanırlıq tügel. Däwlät statistika komitetı birgän mäğlümätlarğa qarağanda, 2 balalı ğailägä isäplägändä, Tatarstanda, minimal qullanu byudjetı 4 000 - 4 800 sumnı täşkil itä. Ä keremnärne bülgändä, ber keşegä, mäsälän may ayında , 3 696 sum turı kilgän. Bu san, 2003 yılnıñ uzğan ayları belän çağıştırğanda, 21% artqan ikän.
Sänäğät şirkätlärendä – 234 million, tözeleştä 88, ä sotsial ölkädä barlığı 40 million yarım sumlıq burıçlar cıyılğan. Aqça tülänmi torğan ölkälär isemlegendä awıl xucalığı berençelekne alıp tora. İñ soñğı mäğlümätlarğa qarağanda, respublika awıl xezmätçännärenä 402 million sum birelergä tieş. Şul uq waqıtta, sänäğät, tözeleş, transport häm awıl xucalığında burıçlarnıñ küläme 15% kimegän.
Şuşı qorı sannar artında qayğılı da şatlıqlı da keşe yazmışları yata. Aqçasız yäşi torğan häm tañ atqannan töngä qädär eşli torğan awıl apaları belän Qazannıñ Çexov bazarında söyläşep aldıq. Alar Piträç rayonınıñ Şäle awılınnan kilgän:
Bez eremçek, qaymaq satabız. Anıñ öçen tönge 3tän torıp monda kilergä kiräk. Böten awıl şulay yöri, şulay kön kürä. Kümäk xucalıqta aqça birmilär. Saban tuyğa 100-är sum birep çıqqannar ide. Yarıy inde anısı da, ipi-tozlıq bulğaç. Kümäk xucalıqta kerem bulsa - aqçasın birä, ä äyber sata almasa – birmi inde.
Bazarda satuçı apalar da kümäk xucalıqlarınıñ iqtisatı turında xäbärdar, andağı keremnärne dä, çığımnarnı da çamalıy. Bälkem şuña da, alar böten cirdä yäşäwläre awır, dip citäkçelären gäyeplämi. Ä citäkçelär isä eçlägän aqçaların waqıtında alıp bara. Şul uq däwlät statistika komitetı mäğlümätlarına qarağanda, idärä häm militsiä oyışmalarında eş xaqı totqarlanmıy tülänä.Bikä Timerova, Qazan.