text:
Aprel 19-da Qırımda Qırım blogeri Zair Akadırovnıñ evinde tintüv keçirildi, dep bildirdi Facebookta adliyeci Emil Kürbedinov. Adliyeci tafsilâtlı bir malümat bermedi.
«Bugün Zair Akadırovnıñ evinde de tintüv keçirildi», – dep yazdı Emil Kürbedinov.
Zair Akadırovnıñ özü cevap bermey.
Natalya Poklonskaya Qırım jurnalistine qarşı kütleviy haber vastalarında bastırğan maqaleleri içün «separatizm» maddesi boyunca cinaiy iş açılğanını bildirdi. Soñra Mıkola Semena aqqında laf ketkeni añlaşıldı. Oğlunıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, babasınıñ evinde tintüv beş saat sürdi.
Adliyeci Emil Kürbedinov bildirdi ki, tintüvden soñ daa eki jurnalist FSBge alıp ketirildi.
Kütleviy haber vastalarınıñ bildirgenine köre, aprel 19-da tintüvler yedi evde keçirildi – Aqmescit, Yalta ve Aqyarda.
Mıkola Semena Qırımdan çıqmamaq şartınen azat etildi. O, qabaatlı olğanını red ete.
Yanvar 15-te Aqmescitte politsiya hadimleri bloger Zair Akadırovnı yaqaladılar. O, «fevral 26 işi» mahkemesine kelgen edi. Onıñ bildirgenine köre, Rusiye OMON hadimleri onı maşinağa küç qullanıp oturttılar, qarşı çıqacaq olsa, «mağazğa alıp keteceklerini» ayttılar.
Akadırov maşinadan çıqıp oldı, amma bundan soñ politsiya bölüginde bir saat sürgen sorğuğa çekildi.
Akadırov Qırımnıñ Rusiye Yuqarı mahkemesi yanında uquq qoruyıcılarınıñ qanunsız areketlerinden Aqmescitniñ Jeleznodorojnıy rayonı prokuraturasına ve Qırımda insan aqlarından vekâletlige şikâyet etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


c: text/html

text:
Aqyar civarındaki dağda qaşqırlar peyda oldı, haber ete şeerniñ dağ ve av hocalığı idaresiniñ yolbaşçısı Sergey Skorobeha, dep bildire Sevinformbüro yerli telekanal.
Skorobeha aytqanı kibi, bu Aqyar rayonında yırtıcılarnıñ ilk peyda oluvıdır, soñki qaşqır mında 1922 senesi öldürildi.
Telekanalnıñ malümatına köre, saba iyün 19-da Aqyar civarındaki köyniñ sakinleri yırtıcılarnıñ sürüsini körgen edi, bundan evel olar köyde ayvanlarnıñ yoq olğanını qayd etken ediler. Bir qaşqır öldürilip, teşkerüvge yollanıldı.
Skorobeha eali içün telüke olmaycağını ayta. Amma hocalıq zarar köre bile.
O, Aqyar dağ ve av hocalığı idaresi yırtıcılarnıñ qıdıruvı ile oğraşacağını bildirdi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımdaki Ukrain medeniyet merkeziniñ faali Olga Pavlenko Aqmescitte Rusiye Tahqiqat Komitetine sorğulanmaq içün çağırıldı. Bu aqta oña avgustnıñ 29-nda tintüv yapqan soñ Rusiye FSB hadimi haber etti, dep ikâye ete faal Qırım.Aqiqatqa.
«Tintüvden soñ maña Aqmescitniñ Tahqiqat Komitetine barmaq kerek olacaq dediler.Men bellesem, adliyecimniñ işi bitken soñ bugün anda bararım”, – dep iza etti o.
Pavlenko ayrıca tintüv üç saat devam etkeni ve adliyeci de bulunğanı aqqında aytıp berdi.
“Er şey saba saat altı bucuqta ev qapısı qaqılğandan soñ başlandı. Alt qatta yaşağanlardan biriniñ evini bizden dolayı suv basqan eken dep ayttılar. Açmağa red ettim, olar ise ayaqlarınen qapını tepip başlayaraq, politsiya çağırarmız dep qorquzdılar. Men ise, şimdi özüm politsiyanı çağırarım dep cevap berdim. Neticede kim olğanını aytmaqtan ğayrı başqa çare qalmağan soñ,FSB kelgenleri ve ellerinde tintüvnen boyunca mahkeme qararı olğanını ayttılar”, - dep ikâye etti o.
Tintüvnen bağlı qararda, Pavlenko qomşu Rusiyede yasaqlanğan “Pravıy sektor”nen alâqası olğanında şeklengeni aqqında yazılğan. Tintüvden soñ faalniñ şahsiy eşyaları, şu cumleden, şiirler olğan defter musadere etilgen.
“Biz adliyeciniñ kelgenini bekledik ve ancaq bundan soñ olar kirip, maña Ukrainanıñ qıta qısmında faaliyet köstergen “Pravıy sektor” terroristik teşkilâtınen alâqam olğanında şeklengenim aqqında yazılğan qararnı taqdim etti. Qararda Qırımdaki bir şahısnıñ ayatını htelükege tüşürgen bir gruppa insanlarnıñ adı yazılğan edi. Tintüv üç saat devam etti. FSB hadimleri yanında bir qaç saat da bar edi.Menim şiir ve türküler yazılğan defterimni musadere etip, olar illâ ki, ekstremistik mundericelidir dep ayttılar. Aynı zamanda telefon ve USBler musadere etildi”, – dep ilâve etti Pavlenko.
Telükesizlik hadimleri Rusiyede yasaqlanğan “Pravıy sektor”nen onıñ ve aile azalarınıñ alâqası olğanında şeklengen Ukrain medeniyet merkeziniñ faali Olga Pavlenkonıñ evinde tintüv yapılğanı aqqında daa evel haber etilgen edi.
Bu yıl aprel ayında Qırımdaki Ukrain medeniyet merkeziniñ faalleri Olena Popova ve Olga Pavlenkonı Aqmescitniñ rusiyeli prokurorınıñ üyken yardımcısı Aleksey Puçkov “subet” keçirmege çağırğan edi. Prokuratura hadimi Merkezniñ işi ve “Krımskiy teren” gazetasınıñ neşirinen meraqlanğan. Faaller özü ve yaqınlarına qarşı şaatlıq bermeme aqqından faydalanğan.
2017 senesi avgustnıñ 26-nda Qırımdaki Ukrain medeniyet merkeziniñ faalleri ukrain ve rus tilinde çıqqan “Krımskiy teren” gazetasınıñ ilk deneme nushasını taqdim etken ediler.
Qırımdaki Ukrain medeniyet merkezi siyasiy bir teşkilât degil. Onı faaller yarımadada ukrain medeniyetini saqlamaq ve populârlaştırmaq maqsadınen teşkil etken ediler. Bu arada Merkez iştirakçilerine tazyıq yapılmaqta: olar telükesizlik organları tarafından sorğulav ve “subetlerge” çağırıla, ekstremizmge yol berememezlik hususında tenbiylene. Qırımdaki Ukrain medeniyet merkeziniñ faallerinden biri olğan Leonid Kuzmin telükesizlik hadimleri tarafından yapılğan basqı ve qorquzuvlardan soñ 2017 senesi yarımadanı terk etmege mecbur qalğan edi.


text:
Bunı Donetsk vilâyetiniñ içki işler nazirliginiñ baş idaresinde olğan qaynaq bildirdi, dep haber ete OstroV.
Cuma künü Makeyevkanıñ Çervonogvardeysk rayonında patlavlar yüz berdi.
Malüm olğanı kibi, belgisiz şahıslar Ukraina silâlı quvetleri tarafından hastahane etilgen internatqa granatanı atqanlar.
«5 insan yaralandı, olardan birisi ağır vaziyettedir»,– dedi qaynaq.
Bundan da ğayrı, aynı şu künü belgisiz şahıslar «Oşçadbank» bölüginiñ inkassator merkezine silâlı ücümni etip, 17 silânı zapt etken ekenler. Bu sebepten Ukraina cinaiy kodeksiniñ 262 maddesiniñ 3 qısımına köre cinaiy iş açıldı.


text:
Ukraina tış işleri nazirligi halqara cemaaçılıqnı, «1944 senesiniñ faciası bir daa tekrarlanmaması içün» ilhaq etilgen Qırımdaki rusiyeli akimiyetke siyasiy ve diplomatik basqını devam ettirmege çağırdı.
« Ukraina 1944 senesiniñ faciası bir daa tekrarlanmaması ve Qırımda insan aqlarını bozulmamasını talap eterek, halqara cemaatçılıqnı Rusiyeniñ işğalci akimiyetine siyasiy ve diplomatik basqı yapmağa devam etmesine çağırdı», – denilmekte Ukraina TİNniñ Twittirinde.
Qırımdan qırımtatar halqı sürgüniniñ qurbanlarını añma künü er yıl mayısnıñ 18-nde qayd etile. Bu künü 74 yıl evel yarımadadan Orta Asiyağa qırımtatarlarnıñ ilk eşelonı yollana. Epsi olıp 200 biñden ziyade insan sürgün etilgen.
Ukraina 1944 senesi sürülgen qırımtatarlarnıñ sürgünini genotsid dep tanıdı ve mayısnıñ 18-zi ise, qırımtatar halqı genotsidi qurbanlarını añma Künü olaraq tayin etildi.


text:
Törkiyäneñ tabaq-sawıtların aluçılar kübäyde
Tarmaqta êksport 54,1%qa artqan
Törkiyädän tabaq-sawıt êksportı yılnıñ berençe 5 ayında, bıltırnıñ şul uq çorı belän çağıştırğanda, 54,1%qa artıp annan kilgän kerem 2 milliard 400 million dollarğa citte.
Tabaq-sawıt citeşterüçelär cämğıyäte mäğ’lümatlarına qarağanda, tabın häm aş-su bülmäse tovarların çit ilgä satuda iñ yuğarı kürsätkeç martta bula. Ul ayda 565 million dollarlıq satıla. Aprel’dä älege san 553 million 400 meñ, mayda – 465 million dollar.
Êksportnıñ 51%ı Awrupa däwlätlärenä yasala. İñ zur satıp aluçı - Angliyä.
Bäyläneşle xäbärlär
Śitrus cimeşläre êksportı arttı
Ul bıyılnıň 9 ayında uzğan yılnıň şul uq çorı belän çağıştırğanda 14%qa artıp 427 million 29 meň dollarğa citte
Törkiyä iq’tisadı bıyıl 8,6%qa üsäçäk
Xalıqara kredit bäyäläw oışması “Standard & Poor’s" şulay dip farazlıy
"Afrikada xezmättäşlek başqarılmağan il qalmayaçaq”
İlbaşı bu xaqta üzeneň sośial’ media akkauntında Törkiyä – Afrika iq’tisad häm êş forumına qağılışlı belderüendä citkerde


text:
Rusiyädä koronavirustan ülemnär rekord däräcädä
İldä soñğı 24 säğat'tä iñ zur kürsätkeçlär terkälgän
Rusiyädä koronavirus kizüendä soñğı 24 säğat’tä 820 keşeneñ ğomere özelde. İldä tağın 26nçı avgusttağı şikelle ber köndäge iñ yuğarı ülem kürsätkeçe terkälde.
Rusiyä koronavirus belän köräş üzäge yasağan belderügä qarağanda, il külämendä soñğı täwlektä 21 meñ 438 yoqtıru oçrağı terkälde häm kizü başınnan birle awıruçılar sanı 7 million 354 meñ 995 buldı.
İñ küp yoqtıruçı Mäskäwdä – 3 meñ 445 keşe. Rusiyädä xäzerge waqıtta, räsmi mäğ’lümatlarğa qarağanda, 594 meñ 770 aktiv koronavirus oçrağı bar.
Bäyläneşle xäbärlär
Mäskäwdä yallar kötelä
Koronavirus arqasında 28nçe oktäbr’ – 7nçe noyabr’ könnärendä yal iğlan itelde
Hindıstan häm Nepaldağı tabiği afätlärdä 161 keşe ğomeren yuğaltqan
İke ildä dä köçle yawım - töşemnär su basu häm cir şuışular barlıqqa kitergän


text:
Saba yanvar 7-de Qırımnıñ çeşit rayonlarında Cadra, Üç Cılğa, Yalan Tuş, Vinnitskoye köyleri elektrik teminlevsiz qala. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye ükümeti bildire.
«Qaza neticesinde Canköy rayonı Cadra köyünde elektrik teminlevi yoq. Tamir işleri alıp barıla. Saat 12-gece qaza aqibetlerini yoq etecek olalar», – dep bildire Canköy RESı.
Qırım ükümetiniñ malümatına köre, Aqmescit rayonı Vinnitskoye ve Krasnoperekops rayonı Yalan Tuş köyleri de elektriksiz qaldı.
Qırımğa dekabr 30-dan qıtaiy Ukrainadan elektrik energiyası berilmey, Herson vilâyetinde elektrik yolağınıñ patlavı buña sebep olmalıdır. Al-azırda elektrik tiremesi tamirlengen, amma energetik muqaveleniñ toqtatılmasından sebep elektrikni bermeyler. Yarıq ile olğan problemlerden sebep bazı regionlarda qazan dairelerini söndüreler, insanlar çeşit qızdıruv aletlerinden faydalanmağa mecbur.


text:
Filmni rejisser Ahtem Seytablayev taqdim etti. O, filmniñ çıqaruvında qırımtatarlarnıñ yardımı aqqında tarif etti. Er kes çoq vaqıt devamında aytılmağan tarihınıñ facialı saifesi ile millionlarce seyircilerni tanış etmek içün areket ete edi.
Rejissör ve qırımtatar cemaat vekilleri halqnıñ kederli tarihı 70 yıldan soñ kene tekrarlanğanını qayd ettiler.
Qırımtatar halqı alâ daa sürgünlikniñ menfiy tesiri altında buluna ve birlikte olmaqtan ğayrı olarğa bir şey qalmay, dedi Seytablayev.
Bu sene qırımtatarlarnıñ sürgünliginiñ 70 yıllığıdır. Er yıl qırımtatar milliy Meclisi Aqmescit merkeziy meydanında matem tedbirlerni keçire. Faqat Rusiyeniñ Qırım işğalinden sebep, işbu tedbirlerniñ keçirilmesi daa sual astındadır. Qırımtatarlarnıñ yetekçisi Mustafa Cemilevniñ aytqanı kibi, Qırım «akimiyeti»nden alâ daa mitingniñ keçirimesine resmiy izin yoqtır.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ spikeri Dmitriy Peskov, Kreml Ukraina prezidenti namzetlerinen Qırımnıñ kimge ait olğanını muzakere etmeycek, çünki «bu mevzu ebediyen qapatıldı», dep ayttı.
Bu aqta o, aprelniñ 1-nde Ukrainada prezident saylavlarında namzet köstergen, şoumen Volodımır Zelenskıynıñ Putin ile körüşse aytacaqlarını aydınlatqan soñ bildirdi.
«Mında Qırım aqqında laf etmege olmaz, dep tüşünemiz. Bu mevzu ebediyen qapatıldı», – dep tekrarlay Peskovnıñ aytqanlarını «İnterfaks» rus agentligi.
Peskov Donbas aqqında aytıp, Kreml er bir Ukraina vatandaşına Rusiye «Ukraina topraqlarını işğal etmegenini» añlatmağa azır, dedi.
«Böyle laf da yoq, çünki Donbasnıñ tanılmağan cumhuriyetlerini Ukraina özü istemedi ve anda olğanlar Ukraina reberligi keçirgen siyasetniñ aqibeti ola», – dedi Peskov.
Aprelniñ 1-nde saat 12:00-da Ukraina Merkeziy saylav komissiyası martnıñ 31-nde Ukrainadak keçirilgen prezident saylavlarındaki protokollarnıñ 71,27%-nı teşkerdi.
MSK malümatına köre, Volodımır Zelenskıy birinci yerde qala – reylerniñ 30,46%-ı, ekinci yerde – Petro Poroşenko, o, reylerniñ 16,16%-nı qazandı. Soñra Yuliya Tımoşenko – 13,15%, Yuriy Boyko – 11,54%, Anatoliy Ğrıtsenko – 7,05%.
Zelenskıyge 4 mlndan ziyade vatandaş rey berdi, Poroşenkoğa – 2 mlndan ziyade. Tımoşenkoğa 1,7 mln ukrainalı qoltuttı, Boykoyğa – 1,5 mln.
Ukrainada martnıñ 31-nde prezident saylavları olıp keçti. Saylayıcılarnıñ 63,5%-ı rey berdi.
Milliy exit poll malümatına köre, Volodımır Zelenskıy 30,6%, Petro Poroşenko – 17,8%, Yuliya Tımoşenko – 14,2%, Yuriy Boyko – 9,7%, Anatoliy Grıtsenko – 7,1%, Aleksandr Şevçenko – 0,5% qazandı.
Merkeziy saylav komissiyası saylavlarnıñ soñki neticelerini aprelniñ 10-na qadar ilân etmeli. Ekinci tur aprelniñ 21-nde olacaq.


text:
Rusiye tış işler naziri Sergey Lavrov «Avropa biriliginde biri» Ukraina şarqında ateş toqtatuv rejiminiñ lâğu etilmesini istegenini tüşüne.
Bu kibi izaatını Sergey Lavrov Minskte mayıs 6 künü Rusiye, Ukraina ve OSCE temsilcilerinden ibaret olğan Üç taraflama kontakt gruppasınıñ toplaşuvından evel bildirdi.
Lavrov mayıs 5 künü Moskvada olğan matbuat konferentsiyasında Avropa birligini boyeviklerniñ nezareti altında olğan rayonlarda insanlarnıñ ölümini körmemezlikke urğanında qabaatladı.
«Avropa birliginde biri ukrain ükümetiniñ Minsk añlaşmalarına riayet etmegenini istey, ğaliba», – dedi o Avstriya tış işler naziri Sebastyan Kurilşçik ile subetinde.
Lavrovnıñ aytqanına cevap şimdilik yoqtır.


text:
Yanvarniñ 29-nda Kyivniñ Desnânskıy ve Darnıtskıy rayon mahkemeleri devletke hainlikten şübheli tanılğan sabıq Aqyar şeer şurası deputatı ve sabıq QMC Yuqarı Radası deputatınıñ işleri boyunca oturışuvlarını başqa künlerge avuştırdılar. Bunı yanvarniñ 29-nda Qırm.Aqiqat içün bergen izaatta muessiseniñ matbuat kâtibi Tetâna Tıhonçık bildirdi.
Tıhonçık: «Mahkeme sabıq Aqyar şeer şurası deputatınıñ işi boyunca advokatnıñ kelmegeni sebebi ile oturışuvnı yanvarniñ 28-ne avuştırıldı. QMC Yuqarı Radası deputatı boyunca da oturışuv advokatnıñ kelmegeni munasebetinen başqa künge avuştırıldı. İşniñ baqıluv kününi daa soñra bildirecekler», – dedi.
Sabıq Qırım deputatlarını Ukraina cinaiy kodeksiniñ 111-nci maddesi birinci qısmı boyunca devletke hainlikte qabaatlaylar. Muessisede, işleri baqılacaq şübhelilerniñ adlarını bildirmediler.
2014 senesi martnıñ 16-sında Qırım ve Aqyar şeeri territoriyasında yarımadanıñ statusına dair dünya tarafından tanılmağan referendum ötkerildi. Rusiye, onıñ neticesine esaslanıp, Qırımnı öz toprağına qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa Birligi, ne de AQŞ referendumdaki rey berüvniñ neticelerini tanımadılar. Martnıñ 18-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtları, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey.Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
«Strelkovaya» ve «narazılıq meydanı»nıñ qırımtatar faali Fazıl İbraimov, rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri dekabrniñ 6-nda onıñ evine işlâmnen bağlı edebiyat ve topraq damartılarında öz evini qurğanlarnıñ imayecilerinen bağlı vesiqalarnı tutıp almaq maqsadınen kelgenleri aqqında ayta.
Bu aqta o tintüv keçken soñ, «Qırım birdemligi» teşkil etken Facebook vastasınen qurulğan bağ esnasında ikâye etip berdi.
«Bir zamanlarda menim, şimdi tükânda turğan PMR markalı pıştavım bar edi. Olar ondan qalğan qurşunlarnı tutıp aldı. Aslında silâ degil de, işlâmnen bağlı edebiyat ve alâ daa bir çoq meselesi çezilmey qalğan ve «narazılıq meydanı»nda iştirak etken şahıslarnıñ vesiqalarını qıdıra ediler», – dep ikaye etti İbraimov.
O, küç idaresiniñ hadimleri «narazılıq meydanı» ve «Strelkovaya»nen bağlı vesiqalarnı alıp ketkenlerini ayttı. İbraimov tintüv protokolını imzalağanı qayd ete.
Onıñ sözlerine köre, küç idaresiniñ hadimleri onı ilâve soravğa çağıracaqlarını aytqan eken.
Tintüv esnasında İbraimovnıñ 85 yaşındaki soyu yaramağan. Oña dep, «tez yardım» maşınası çağırılğan.
Rusiye küç idaresi bu hususnen bağlı iç bir izaat bermey.
Qırımlı avokat Mambetov dekabrniñ 6-nda Aqmescitte «narazılıq meydanı»nıñ faali Fazıl İbraimovnıñ evinde tüntüv keçirilgeni aqqında дekaбpя haber etken edi.
Fazıl İbraimov «Strelkovaya» yerli «narazılıq meydanı»nıñ faali sayıla.
İbraimov «Krımskaya roza» mesken massivi qurulışınen bağlı cemaat deñlevlerinde çıqış yapmağa istey. Ancaq, Rusiye nezaretindeki Aqmescit memuriyetiniñ yolbaşçısı Gennadiy Baharev oña söz aqqı bermeyip, politsiyağa faalniñ zaldan çıqarılmasını rica ete. Ufaq bir dava çıqa ve bundan soñ İbraimov «politsiyanıñ qanuniy talabına riyayet etmemekte» qabaatlana.
Kreml nezaretindeki Aqmescitniñ Jeleznodorojnıy rayon mahkemesi bu yıl avgust ayında 62-yaşındaki İbraimovnı 5 künlük apiske qapağan edi.
Tevqif etilüvnen bağlı tavsilâtlı malümatnı Qırım.Aqiqat materiallarında tapıp oquybilesiñiz.
Advokat Mambetovnıñ malümatına köre, 2017 senesi oktâbr ayında, Rusiye küç idaresiniñ hadimleri yañlışlıqnen «narazılıq meydanı»nıñ 62-yaşındaki faali Fazıl İbraimovnıñ oğlu Enverniñ evinde tüntüv keçirgen ediler.
«Krımskaya roza» yañı mesken massivi Aqmescitniñ şimaliy-şarqiy tarafında qurulması planlaştırıla. Onıñ qurulışını «Monolit» qurucılıq şirketi tanıtqan edi. Qurucı vaad etkenine köre, yañı rayonda 9 biñ kvartira qurulacaq eken. Bu yerde çoq yıllar devamında yaşap kelgen insanlar evlerni yıqmaq niyetindeler. Ekspertler aytqanına köre, «Krımskaya roza» mikrorayonıñ proyekti yanlış yapılğan eken.


text:
Törek wä tatar dönyasında - 2017
2017nçe yılda “Törek wä tatar dönyasında” tapşıruında yañğırağan qayber yazmalar belän äñgämälärgä qısqaça küzätü
►Törek wä tatar dönyasında - 2017
Sadri Maqsudi ülemeneñ 60 yıllığında İstanbulda iskä alındı
Uzğan 2017nçe yılnıñ 24nçe fevral’ könne tanılğan ğalim häm däwlät êşleklese Sadri Maqsudi ülemeneñ 60 yıllığında İstanbulda iskä alındı.
İstanbul universitetında ütkärelgän fänni cıyında Sadri Maqsudineñ onığı Gölnur Üçok “Fotosürätlärdä ordinar professor Sadri Maqsudi Arsal” isemle slayd-şow täqdim itte. Fänni cıyında berençe dokladnı isä Sadri Maqsudineñ onığı Gönül Pultar yasadı. Sadri Maqsudineñ onığı professor doktor Ali Vahit Turxan da babayı turında mäğlümat birep uzdı.
1917nçe yıldağı İdel-Ural Milli Mäcles häm Milli idarä räise, kürenekle däwlät häm cämäğät êşleklese, fiker iyäse, törki tatar ğalime Sadri Maqsudi Arsalnıñ tormışı häm xezmätläre tanıtılğan fänni cıyında Tatarstannı häm Rusiyä Federaśiyäsen tatar ğalimäse, filologiya fännäre doktorı Älfinä Sibğatullina wäkillek itte.
4nçe Xalıqara Ğabdräşit İbrahim simpoziumı
2017nçe yılnıñ 7nçe mart sişämbe könne Änkara universitetında Tokio mäçete häm qolliyäseneñ 80 yıllığı mönäsäbäte belän ütkärelgän 4nçe Xalıqara Ğabdräşit İbrahim simpoziumı ütkärelde.
2017nçe yılnıñ 7nçe mart sişämbe könne Änkara universitetında Tokio mäçete häm qolliyäseneñ 80 yıllığı mönäsäbäte belän ütkärelgän 4nçe Xalıqara Ğabdräşit İbrahim simpoziumın Änkara universitetı qarşındağı Aziya-Tın okeanı êşçänlege ğamäli häm tikşerenü üzäge häm Törek-yapon êşmäkärläre cämğiyäte oyıştırdı.
Änkarada ütkärelgän 4nçe Xalıqara Ğabdräşit İbrahim simpoziumında Tatarstannı Tatar ênsiklopediyası institutı mödire professor doktor İskändär Ğiläcev häm Şihabetdin Märcäni isemendäge tarix institutı professorı, doktor İldus Zahidullin wäkillek itte.
3nçe Zamança sänğät yärminkäsendä tatarlar
Änkara säwdä palatasınıñ “Congresium” üzägendä 2017nçe yılnıñ 16nçı-19nçı mart könnärendä açıq bulğan 3nçe Zamança sänğät yärminkäsendä tatar xatın-qız rässamnäre dä üz äsärlären täqdim itte.
Dini belemne arttıru kurslarında tatar imamnarı
Törkiyä Cömhüriyäte dönyanıñ törle yaqlarında yäşäwçe din qardäşlärebezgä häm şul isäptän törki xalıqlarğa dini belemnären döres itep öyränü häm dini belemnären arttıru ölkäsendä yärdäm qulın suza. Şuşı cähättän Törkiyä Diyanät êşläre idaräse uzğan 2017nçe yılda da çit illärdä yäşäwçe möselman din ähelläre öçen dini belemne arttıru kursların oyıştırdı.
Bu kurslarda mesxet törekläre häm Rusiyä Federaśiyäsennän möselman din wazıyfalıları, şul isäptän Seber yaqlarınnan tatar imamnarı da qatnaştı.
Törkiyädä Sabantuy cıyınnarı
İyül’ ayınıñ berençe atna axırında Törkiyädä Sabantuylar görläp uzdı. Tatarstan qunaqları da qatnaşqan İstanbul häm İskeşähärdäge cıyınnarda tradiśion yarışlar, bäyge-uyınnar, cır-büyülär oyıştırıldı.
Tatar Kongressı Qorıltayında Törkiyä tatarları
2017nçe yılnıñ 3nçe-6nçı avgust könnärendä Tatarstan başqalası Qazanda ütkärelgän Bötendönya tatar kongressınıñ 6nçı qorıltayında Törkiyädän qatnaşqan Behzat Aqtaş uy-fikerläre belän urtaqlaştı.
100 yıllığında Sovet inqilabı häm törki dönya
2017nçe yılnıñ 25nçe-27nçe üktäbr’ könnärendä Törkiyä başqalası Änkarada urnaşqan Hacättäpä universitetı qarşındağı Törkiyät tikşerenüläre institutında “100 yıllığında Sovet inqilabı häm törki dönya” isemle 6nçı xalıqara Törkiyät tikşerenüläre simpoziumı ütkärelde.
Rusiyä Federaśiyäsennän törle törki xalıqlarnıñ wäkilläre dä qatnaşqan xalıqara fänni cıyında tatarlarnı çığışı belän Tatarstannıñ Qaybıç yaqlarınnan bulğan, bügenge köndä Törkiyäneñ Adıyaman universitetınıñ turizm fakul’tetı dekanı bulıp wazıyfa başqaruçı professor doktor Ramilä Yarullina Yıldırım wäkillek itte.
Tatar-qırğız balerinası Aysılu Tokombayeva belän oçraşu
2017nçe yılnıñ 12nçe noyabr’ yäkşämbe könne Törkiyä başqalası Änkarada urnaşqan “İdiliya” tatar aşları restoranında tanılğan tatar-qırğız balerinası Aysılu Tokombayeva belän oçraşu ütkärelde.
Pol’şa möselman tatarlarınıñ ğoref-ğadätläre häm zamandaşlığı
2017nçe yılnıñ 29nçı noyabr’ çärşämbe könne Törkiyä başqalası Änkaradağı Bilkent universitetınıñ sänğät, dizayn häm miğmarlıq-arxitektura fakul’tetında “Pol’şa möselman tatarlarınıñ ğoref-ğadätläre häm zamandaşlığı” isemle kürgäzmä açıldı.
Pol’şanıñ Törkiyädäge ilçelege oyıştırğan räsem kürgäzmäsen açu aldınnan mini konferenśiya ütkärelde.
Pol’şa tatarlarına bağışlanğan cıyın häm kürgäzmä belän bäyle fikerläre belän urtaqlaşuın sorap, qırım tatar ğalime Haqan Qırımlığa möräcäğät ittek.
Änkarada tatar ğalime Äxmät Timer iskä alındı
Törkiyä başqalası Änkarada ataqlı tatar ğalime Äxmät Timerneñ tuuına 105 yıl tulu mönäsäbäte belän iskä alu kiçäse ütkärelde.
“İdiliya” tatar aşları yortında oyıştırılğan kiçädä tumışı belän Tatarstannıñ Älmät yaqlarınnan bulğan, kürenekle tyurkolog häm mongoloved Äxmät Timerneñ qızı fännär kandidatı Bahşayiş Timer Fıratoğlu ätiseneñ tormışı häm xezmätläre turında kiñ qırlı mäğlümat birep uzdı.
Tikşerenüçelär Roza Qorban hän Ömär Özcan çığış yasağan kiçädä Äxmät Timerneñ berençe şäkertlärennän berse bulğan professor doktor Tuncär Gülänsoy uqıtuçısına qağılışlı xatiräläre belän urtaqlaştı.
Törek wä tatar dönyasında - 2017 (latin) / Kiril variantı tübändäge sıltamada:


text:
Fevral 28 künü Üsküp ve Makedoniyanıñ diger şeerlerinde biñlernen insan eki kün devamında, arnavut tiline devlette resmiy statusnıñ berilmesine dair etnik arnavut fırqalarnıñ talaplarına qarşı narazılıq bildireler. Narazlıqnıñ başında evel ükümet başında turğan «VMRO – DPMNE» firqası («İç Makedon Devrimci Örgütü - Makedoniyanın Milliy Birligi Demokratik Fırqası») tura.
Paytahta miting iştirakçileri reportaj devamında eki jurnalistke ücüm ettiler. Jurnalistlerden biriniñ fotoapparatı sındırıldı, zarar körgen ekisi de baqılmaq içün hastahanege ketirildi.
Etnik arnavutlar Makedoniyada ealiniñ birden dörtünü teşkil eteler, umumen ise memlekette 2,1 million insan yaşay. Milliy azlıqnı teşkil etken arnavutlarnıñ yaşağan rayonlarında arnavut tiline endi resmiy status berildi. Amma etnik arnavut fırqaları devlet seviyesinde resmiy statusnıñ berilmesini isteyler, dekabrde olıp keçken parlament saylâvlarında «altın aktsiya» qazanğanları bu talapnıñ kerçekleşmesine yardım ete.
Muhalifetteki sotial-demokratlarnıñ lideri Zoran Zaev, azlıqnı teşkil etken arnavutlarnıñ üç fırqanıñ desteginen onıñ yolbaşçılığında yañı akimiyet tertip etiecegini beyan etken soñ işbu narazlıqlar başlandı. Mezkür fırqalar Zaev yolbaçşılığında koalitsiya akimiyetini desteklep, «til» qanunını qabul etmeknen bağlı şart qoydılar.


text:
Ukrainanıñ Kino meseleleri boyunca Devlet agentliginiñ yolbaşçısı Filipp İlyenko, Ukrainanıñ qırımtatar asıllı rejissöri Ahtem Seytablayevniñ «Kiborglar» adlı yañı filmi bütün beklegenlerinden üstün olıp çıqqanını bildirdi.
İlyenko bunı noyabrniñ 21-sinde Facebooktaki saifesinde bildirdi.
«Bugün rejissör Ahtem Seytablayevniñ «Kiborglar» filmini baqtım. Lenta bütün beklegenlerimden üstün olıp çıqtı. Onıñ Devletkino yardımınen meydanğa ketirilgeninden ğurur duyam! Dekabrniñ 7-sinden başlap o, kinoteatrlardadır», – dep yazdı Ukraina memurı
Açıq menbalardan alınğan malümatqa köre, «Kiborglar» filmi, Ukraina tarafından devletniñ Şarqında ötkerilmekte olğan terrorizmge qarşı operatsiya esnasında Donetsk ava limanı içün yapılğan uruşlar aqqında ikâye ete.
Film Ukrainanıñ Devletkinosından 24 million hrivnağa yaqın miqdarda maliy yardım aldı. Bu raqam, onıñ umumiy fiyatınıñ yarısıdır.
Rejissör Seytablayevniñ fikrine köre, çekken filminiñ janrı arbiy drama.


text:
Aqyarda daa altı yañı COVID-19 hastası qayd etildi. Bu aqta Qırım ve Aqyar kütleviy haber vastaları Aqyar şeer yolbaşçısı vazifelerini vaqtınca eda etken Mihail Razvojayevniñ malümatına esaslanıp bildire.
«Diagnozı tasdıqlanğan 25 insan bar. Altısı da bugün tasdıqlanğan – Daşa Sevastopolskaya hastahanesiniñ hastaları, olar hastahanede közetüv altında buluna ediler. Şimdi testleri tasdıqlandı», – dep bildirdi Razvojayev.
Aqyar ükümetiniñ yolbaşçısı daa bir koronavirus hastası aqqında bildirgen edi. Hasta «İzumrud» observatorında edi, andan yuqunç hastahanesine avuştırıldı.
Böylece, Qırımda tasdıqlanğan 51 COVID-19 hastası bar. Aqyarda 19 koronavirus hastası qayd etildi.
Qırımda ve Aqyarda özüni izolâtsiya etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Gece küçlü yel neticesinde damı qoparıp alınğan Canköyniñ №7 mektep talebeleri bazarertesi künü, noyabrniñ 25-nde, derslerine devam etecek. Bu aqta Canköy Rusiye memuriyetiniñ yolbaşçısı Eduard Selivanov bildirdi.
«Oquv esnasını bozmamaq içün oquv esnasını teşkil etüv meselesi baqıldı. Balalar bu mektepte oquycaq, şaraitler uyğun – tek bir korpus zarar kördi. Bazarertesi künü balalar oqumağa devam etecek», – dep bildire Selivanovnıñ aytqanlarını «Krıminform» saytı.
Selivanovnıñ aytqanlarına köre, al-azırda tüşken dam parçaları teşkerile, binanı ğayrıdan tiklev müddetleri belli degil.
Noyabrniñ 22-nde gece küçlü yel Canköyniñ №7 mektebinde damnı qoparıp aldı. Dam 840 metr kârelik edi, kimse zarar körmedi, dep bildirdi yarımadanıñ acele hızmetleri.
Qırımlı qurtarıcılar yarımadada ava bozulacaq, dep tenbilegen edi. Daa evel Qırımda noyabrniñ 22-ne qadar yel quvetleşkeninden furtuna havfı ilân etilgen edi. Qırımlılar dekabrniñ 1-nden itibaren yollarda areket sıñırlanacaq, dep ihtar etildi.


text:
Martnıñ 1-nden başlap Hersondan Qırım ile memuriy sıñırdan 10 km uzaqlıqta bulunğan Vadim stantsiyasına qadar eki şeer etrafı treni qatnay. Bunı Qırım.Aqiqatqa QMCde Ukraina prezidentiniñ temsilcisi Boris Babin bildirdi.
Babin: «Bugün çalışıp başlağan bu şeer etrafı treni, asılında keçit devri usulıdır. O, ayrıca, Qırım sakinleri içün çalışacaq. Çünki o suratlı, daa komfortlı em de Kyiv ve Harkiv trenleriniñ grafiklerinen uyğunlaştırıldı», – dep bildirdi.
«Herson – Vadim» treni er kün 9.13 ve 14.14-te yolğa çıqa. Qaytuv yönelişinde: 11.44 ve 16.45-te. Qatnav grafigine köre, yolda keçecek vaqıt 2 saat 5 daqiqanı teşkil ete.
Herson demiryor vokzalınıñ malümat bürosında Qırım.Aqiqat muhbirine, yol ucreti 25 qadar hrivna olğanını bildirdiler.
Babinniñ aytqanına köre, martnıñ ortasından başlap Vadim stantsiyasından «Çaplinka» Kiriş-çıqış kontrol noqtasına qadar qatnaycaq resmiy avtobuslar ve taksiler teşkil olunacaqlar.
Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqı munasebeti ile 2014 senesi dekabrniñ 27-sinden başlap «Ukrzaliznıtsâ», telükesizlikni temin etmek maqsadınen Qırım ile demiryol alâqasını kestirdi ve yarımadağ qatnağan halqara trenlerini lâğu etti. Qırım doğrultısında qatnağan trenler yalıñız Novoalekseevka ve Hersonğa qadar bara ediler.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplinka».
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Mayıs 18-de Hersonda qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanları hatırasına matem mitingi keçirilecek.
Bunı «Küreş» qırımtatar medeniy-sport merkezi Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Mitingde sürgünlik iştirakçileri, siyasiy firqalar ve cemaat teşkilâtlarınıñ vekilleri çıqışta bulunacaqlar.
Teşkilâtçılarnıñ ytqanına köre, tedbir Tiraspolskaya soqağında totalitar rejimler qurbanlarınıñ abidesi yanında saat 17-de başlaycaq.
Saat 18-de aynı yerde ukrain ve qırımtatar halqlarınıñ sovetler deviriniñ totalitar rejimi ile küreşine bağışlanğan bediiy ve talebe eserleriniñ yarış ğalipleri aydınlatılacaq.
Hersonda hatıra bağçasınıñ temelini qoymağa ve 71 terekni oturtmağa da planlaştırıla.
Aqmescitniñ Rusiye şeer memuriyeti Qırımtatar Milliy Meclisine sürgünlik yıllığına bağışlanğan matem mitingini keçirmege resmiy şekilde yasaq etti.
Aynı vaqıtta Meclis işğalci akimiyet tarafından provokatsion mitinglerniñ ötkerilecegini red etmey.
Qırım işğalinden evel sürgünlik yıllığında Aqmescitte Bütünqırım matem mitingi keçirile edi, tedbirde onlarnen biñ insan iştirak ete edi.
Qırım akimiyeti sürgünlik qurbanlarınıñ hatıra kününiñ «yañı formatını» belgiledi.
Kiyevde qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanlarını añma tedbirleri mayıs 14-te başlaycaq. Varşava ve Berlinde de qırımtatarlarğa qoltutv aktsiyaları keçirilecektir.


text:
Bunı «Kapital» yaza.
Ukrainlilerniñ istekleri internet-qullanıcılarnıñ kurort merağınıñ taliline köre belgilendi.
Ukrainlilerniñ eñ istenilgen turistik merkezlerniñ üçlüginde Gürcistan da bardır. Dörtünci yerde Türkiye, mında, adet üzre, Ukrainadan bayağı turistler raatlana. Beşinci yerde Karpatı turiçtik merkezleri tura. Bundan da ğayrı, ukrainliler Yunanistan, Mısır, Montenegro, Hırvatistan, İspaniyaniñ güzel manzaralı yalılarında raatlanmaq imkâniyeti ile meraqlanalar.
Taqiqatçılar qayd eteler ki, Ukraina sakinleri bu sene memleket sıñırında raatlanuv ile meraqlanmağa başladı.
Bunı Qırım yarımadanıñ işğali ve memleketniñ iqtisadiy vaziyeti ile añlatmaq mümkün.


text:
Avropa Birliginiñ elçileri, ilhaq etilgen Qırımğa yatırım yapmaqnıñ yasağını daa bir yılğa uzatmağa añlaştı. Resmiy şekilde sanktsiyalar kelecek eki afta devamında devam etilecek. Bu aqta Azatlıq Radiosınıñ Brussel mühbiri bildirmekte.
Avropa Birliginiñ azaları da, AB sammitinde Brusselde körüşkende Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı 6 ayğa uzatır, dep beklenile.
Keçken yıl iyünde AB memleketleriniñ Köy hocalıgı ve balıqçılıq nazirleri, Rusiye ilhaq etken Qırımğa yatırım yapmaqnıñ yasağını daa bir yılğa uzatqan edi.
Sıñırlavğa köre, AB-ne Qırım mahsulatını satılması, Qırımğa Avropa yatırımı yapılması, hususan anda köçmemezlikniñ satın alınması, hızmet berilmesi, bizneske para ayırılması yasaqtır. Bundan ğayrı, acele adiselerden ğayrı, Qırım limanlarına Avropa gemileriniñ kirmesi yasaqlana.
Donbastaki silâlı zıddiyet 2014 senesinden berli Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ devam ete. Ukraina ve Ğarp Rusiyeni separatistlerge silâlı yardım köstergeninde qabaatlaylar. Kreml bu qabaatlarnı red ete ve Donbasta ancaq Rusiye «göñüllileri» bar, dep israr ete. BM malümatına köre, 2018 senesi dekabr ayına qadar zıddiyet vaqtında 13 biñ insan elâk oldı, tahminen 30 biñ yaralandı.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova halqara ükümet ve ükümetten tış teşkilâtlarnı, hususan Qızıl Haçnıñ Ukrainadaki Halqara komitetini Rusiye apsinde tutulğan qırımlılarnıñ balalarına gumanitar yardım köstermelerine çağırdı. Denisova, babaları azat etilsin dep, halqara alandaki küreşni de quvetleştirmege rica ete.
«Vaqtınca işğal etilgen Qırımda bulunğan vatandaşlarımız, aq qorçalayıcılarımız, göñülli ve cemaat faallerimizden böyle qorantalarğa turmuşta, hususan balalarnıñ toplu yaşağan yerlerinde boş vaqıtlarda yapacaqlarını teşkil etüvde küçüni toplamalarını rica ettik. Ukrainalı siyasiy mabüs balalarınıñ lâyıq balalığı olmalı! Maqsadımız bir – babaları istilâcınıñ esirliginde qalğan vaqıtta olarnı diqqatsız qaldırmamaq», – dep aytıla Denisovanıñ Facebook haberinde.
Ukraina ombudsmeniniñ fikirince, 133 Ukraina vatandaşı, şu cümleden 97 qırımtatarı, Rusiye tarafından siyasiy sebeplerden taqip etile.
«112-si Rusiyede ve vaqtınca işğal etilgen Qırımda qanunsız tutula, qalğanlarınıñ areketleri sıñırlandı ve olar yaşağan yerlerinde buluna. 71-i 188 çağına yetmegen balanıñ babası ola», – dep qayd etti Denisova.
Onıñ bildirgenine köre, Rusiye apsinde bulunğan qırımlılarnıñ 10 ömür arqadaşı esas Ukrainanıñ farqlı regionlarında yaşağan 12 mektepten evel ve mektep yaşında balanı terbiye ete, 62 qadın balalarınen beraber Qırımda qaldı.
«Bu küzde işğal altındaki Qırımda siyasiy mabüslerniñ 17 balasından tek 14-ü birinci sınıfqa baracaq, Qırımnıñ tasil müessiseleriniñ «reberligi» üç balanıñ tasil aqqına körmemezlikke urdı», – dep bildire Denisova.
Bu malümatnı başqa bir menba tasdıqlamay, Qırımnıñ Rusiye akimiyeti bu malümatnı şimdilik izaatlamay.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Rusiye prezidenti Vladimir Putin ile kerçekleştirgen telefon subetinde Rusiye işğal etken Qırımda apiste tutulğan 22 qırımtatarınıñ azat etilüvini muzakere etti, dep bildirdi Ukraina prezidentiniñ ofis yolbaşçısı Andriy Yermak devlet yolbaşçısınıñ Donbas ziyareti vaqtında.
Onıñ hatırlatqanına köre, Volodımır Zelenskıy Qırım SİZOsında bulunğan qırımtatarı Ruslan Suleymanovnı azat etmege rica etti. İyülniñ soñunda üç yaşında oğlunıñ cesedi evleriniñ yanındaki çuqurda tapıldı.
Yermak, Üç taraflı bağ gruppasınıñ eñ yaqın toplaşuvlarında almaştırılacaq şahıslarnıñ cedvelleri tasdıqlanacaq, dep ümüt ete.
Kreml, Rusiye ve Ukraina prezidentleri arasında olğan bunıñ kibi laflar aqqında bildirmey.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ farqlı sayısı aydınlatqan edi: 113-ten 115-ke qadar, 80-den çoq – qırımtatarıdır. Qırımtatar resurs merkeziniñ cedvelinde 86 qırımlı siyasiy mabüs bar. Qırım aq qorçalayıcı gruppası da aynı raqam aqqında ayta.
Siyasiy mabüslerge qol tutuv programmasınıñ reberi, «Memorial» aq qorçalayıcı merkeziniñ şura azası Sergey Davidisniñ bildirgenine köre, merkezleriniñ cedvelinde 315 insan bar, 59-ı – qırımtatarıdır.


text:
Kaлып:Baş bit/Waqiğalar/11 dekäber
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bu tatar Wikipediäseneñ 2012 yılnıñ 24 dekäberendä Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı tarafınnan tatar teleneñ räsmi latin imläsı bularaq bilgelängän yazılışlı Baş bitenä saylanıp urnaştırılğan können waqiğaları qalıbı.
Başqa mäğlümatlar öçen 11 dekäber biten qara.
Bäyrämnär häm istälekle könnär:
Waqiğalar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuular[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1911 — Näcip Mäxfüz, Misır yazuçı-romanistı, dramaturg, stsenarist.
- 1943 — Dcon Kerri, AQŞ säyäsätçese.
Wafatlar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1938 — Kristian Lange, norvegiäle säyäsätçe, Tınıçlıq öçen Nobel premiäse laureatı.


text:
Keriçte şeerniñ merkezini Voykov zavodı yerleşken rayon ve Keriç parom keçiti ile birleştirgen naqliyat köprü çatladı. Qırım.Aqiqatqa şaatlar bildirgeni kibi, yol üstünde çuqurlar bar olğanına baqmadan, köpürde naqliyat areketi toqtatılmay.
Köpürde yük maşinaları, şahsiy ve cemaat naqliyatı yürmege devam ete, trolleybuslar da, şu cümleden.
Şimdi çuqurlarnı asfalt ile toldurdılar, amma, aydavcılarnıñ sözlerine köre, bu meseleni al etmedi.
Keriç şeer şurası saytında köpürniñ tamirlenecegi aqqında iç bir malümat yoq.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda ve qıtaiy Ukrainada Qırım sakinleri Ukrainanıñ Mustaqillik Kününi böyle qayd ettiler
Çarşenbe, avgust 24 künü Ukrainada Mustaqillik Künü qayd etildi. Devletniñ 25-ci doğum kününde bütün memlekette tantanalı merasimler keçirildi. Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, arbiy paradta çıqışta bulunıp, qayd etti ki, Ukrainada işğal etilgen Qırımnıñ ve Donbas qısımınıñ sakinlerini unutmaylar.
Aynı şu künü Kyivte Poroşenko, Ukrainınıñ elçiler toplaşuvında, Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı yapqan cinatelerini tanıtmaq ve cezalandırmaq içün Ukrain devleti yañı teşebbüsler seslendirmek kerek olğanını beyan etti.
Onıñ sözlerine köre, Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı yapqan arbiy ucumı, Rusiye tarafından Qırımnıñ ilhaq etilmesi ve işğal etilgen ukrain topraqlarında insan aqlarınıñ bozulması – halqara uquqnıñ bozuv areketleri olaraq talılmaq kerek.
Poroşenko qayd etti ki, Rusiyeniñ ukrainlerge nisbetten yapqan cinayetleri munasip şekilde siyasiy-uquqiy tanıma almaları içün, ukrain diplomatları bu yöñelişte öz işlerini küçlendirmek kerekler. Ayrıca, onıñ sözlerine köre, Kyiv faal olıp bu maqsatlarda BM minberini ve diger halqara teşkilâtlarnı qullanmaq kerek.
İnsan aqlarınıñ devamlı bozulması ve Qırım yarımadasına toqtamayım ordular ketirilgenini köz ögüne alıp, menim teşebbüsim olğan Qırımnıñ azat etüvi boyunca halqara çoq taraflama mehanizmniñ teşkil etilmesini amelge keçecegini bekleyimPetro Poroşenko
«Ukraina Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ deñiz aqqı boyunca Halqara mahkemesine Rusiyeniñ bu hususta yapqan bozuvlarınen bağlı muracaat etecek. İnsan aqlarınıñ devamlı bozulması ve Qırım yarımadasına toqtamayım ordular ketirilgenini köz ögüne alıp, menim teşebbüsim olğan Qırımnıñ azat etüvi boyunca halqara çoq taraflama mehanizmniñ teşkil etilmesini amelge keçecegini bekleyim», – dep qayd etti Poroşenko.
Prezident diplomatlarğa haber etti ki, BM Baş assambleyasınıñ sentâbrde keçecek tolaşuvında Kyiv halqara toplulıqnı yañı teşebbüslerinen tanış etecek. Poroşenko şunı da hatırlattı ki, Ukraina Qırım ilhağınen ve Donbastaki davanen bağlı üç ariza Rusiyege qarşı İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesine endi yolladı. Şimdi daa bir sıra şikâyetler azırlanılmaqta.
Faalerge ihtar
Qırımda Ukrain medeniy merkezniñ tesisçilerinden biri Leonid Küzmin haber ete ki, Rusiye kontrolü astındaki savcılıq onı ve daa eki faal ukrain tarafdarını Ukrainanıñ Mustaqillik Kününe bağışlap er türlü merasimlerniñ keçirilmesi yasaq olğanı aqqında tenbiyeledi. Faallniñ malümatına köre, bu aqta bildirüvler, ayrıca, Mıhaylo Batrak ve Galina Balabanovağa keldi.
Bunı Leonid Küzmin Qırım.Aqiqat radiosınıñ efirinde ayttı.
Ukraina içün müim künler yaqınlaşqanda, Aqmescitniñ savcılığında sanki quturuv başlay, añlaşılmağan ihtarlar beremek kerekler.Leonid Küzmin
«Ukraina içün müim künler yaqınlaşqanda, Aqmescitniñ savcılığında sanki quturuv başlay, añlaşılmağan ihtarlar beremek kerekler. Belki de, tam qanuniy degil ve insaniyetlik seviyesinden tış, çünki iç bir şey yapmağan insan savcılıq tarafından bir areketler yapqanında şeklene», – dep qayd etti Küzmin.
Şevçenko içün çiçekler
Avgust 24, Ukrainanıñ Mustaqillik Kününde Aqmescit şeerinde Taras Şevçenko abidesi yanında sarı ve mavı timsallernen çiçek demetleri peyda oldı.
Bunen beraber, Radio Svoboda mühbiri Qırım.Aqiqatqa haber etkeni kibi, abide etrafını rus polis hadimleri faal sürette nezaret ete.
Boysunmağan qırımlılar
İşğal etilgen Qırım sakinleri ve yarımadadan köçkenler avgust 24 künü kyivdeki «Bosunmağanlarnıñ yürüşinde» iştirak ettiler. Ukrainanıñ Mustaqillik Kününde paytahtnıñ merkeziy soqaqlarında vatandaşlarnıñ paradı keçirildi. Böyle şekilde faaller, asker olmayıp, mustaqil memleketniñ inkişafına isse qoşqanlarını kösterdiler.
Men mında kelmege istedim, çünki şu parad – prezidentniñ kösteriş içün yapılğan soyu degil de, veteranlar, yaralanğanlar, yaqınlarını coyğanlar kerçekten kerekBoris, aqmescitli
«Men mında kelmege istedim, çünki şu parad – prezidentniñ kösteriş içün yapılğan soyu degil de, veteranlar, yaralanğanlar, yaqınlarını coyğanlar kerçekten kerek. Bu yürüş – bu kerçek parad», – dep Qırım.Aqiqatnen öz fikirlerini Aqmescitten kelgen Boris paylaştı, o 2014 senesi qışta Mustaqillik Meydanındaki çatışmalarda iştirak etip yaralanğan edi.
Keriçli Sergey Kyivke öz oğlu ve apayınen mahsus Mustaqillik Künü bayramına keldi. O dey ki, mında olmaqnı «göñül, yürek talap ete».
«İfade etilmeycekler duyğular, evim mında, evdem, episi – bizimkiler, episi doğmuşlar», – dey Qırım sakini.
Yürüşniñ diger iştirakçileri – köçüp kelgen Olga ve Valentina – Kyivte endi birinci ay degiller, ağır olğanını qabul eteler, lâkin Aqyardan köçkenlerine peşman degiller.
«Mustaqillikniñ ne olğanını men tek Qırımda bu vaqialar olğan soñ añladım. Biz işğal astında bir buçuq yıl yaşadıq, o qadar közyaş töktüm, öyle bir şey yaşaycağımı beklemedim bile. Ve şimdi mustaqillik ne olğanını men bilem, men – yaşayışımnıñ saibi olğanımı bilem, ve mında men serbest qonuşa bilem, anda ise biz qorqa edik ve yavaşçıqtan la ete edik. Mında men bol nefes alam, serbest qonuşam ve ketkenime peşman deşilmiz», – dey Valentina.
Çoqusı adamlar bu yürüşni közyaşlar ile qarşıladı – kolonna ögünde Ukrainadaki dava devamında öz yaqınlarını ve soy-sopını coyğanlar kete edi. Bala ve analar ellerinde elâk olğan babalarnıñ resimlerini tutıp kete ediler. Yürüşniñ saflarında faaller ve göñülliler bar edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiyede Amerika Qoşma Ştatlarınıñ elçisi Con Hantsman videorolik yazdırıp, içinde «Qırım kimge ait?» degen sualge, yarımadanıñ Ukainağa ait olğanını söyledi.
Bunı dekabrniñ 13-nde Twitterde AQŞnıñ Rusiyedeki elçiligi bildire.
Elçi: «Bu sualge halqara uquqnen tanış olğan er bir insan cevap bere bile. Qırım – Ukrainadır. Rusiye ile Amerika arasındaki munasebetlerniñ eyileştirilmesi içün Ukrainanıñ topraq bütünligi mutlaqa tiklenilmek kerektir», – dedi.
Daa evel Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov, Qırım mevzusı «iç bir türlü şekilde muzakere etilmemeli», dedi.
Dekabrniñ 13-nde AQŞ Devlet kâtibi Reks Tillerson, Ukrainanıñ topraq bütünligi tiklenilmegence Rusiyege qarşı sanktsiyalar devam etecek, dedi. Onıñ aytqanına köre, bugün Donbasstaki çatışma eñ emiyetli meseledir, lâkin Qırım meselesiniñ al etilmesi içün de vaqıt kelecek.
Halqara teşkilâtları, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri oña qarşı bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımda Rusiye akimiyeti tarafından apiske alınğan Edem Bekirovnıñ ömür arqadaşı Gülnara Ukraina ve dünya cemaatçılığını hasta aqayını qurtarmağa çağıra.
Bu aqta o, yanvarniñ 2-nde Facebooktaki muracaatta bildirdi.
«Diagnozı olğan ve ekimlerniñ qararı çıqarılğan, adam aqıllı tedaviylevi yapılmağan, talillerniñ neticeleri kontroli esasında tedaviylevi tüzetilmegen hasta adamnıñ ayatı telükede: yürek-damar sisteması içün telükeler (tekrar infarkt ya da eñ beteri – keskin koronar ölüm), sağ baldırındaki yaranıñ qapanmaması septik esnasqa yol aça bile, bunıñ neticesi ise ölüm olması mümkün. Edemni qurtarmağa yardım etiñiz. Aqayımnıñ apiste tutulması onıñ içün ölüm fermanıdır», – dep yazdı Bekirova.
Onıñ aytqanına köre, Bekirov daimiy sürette baqılmalı ve tibbiy yardım körmeli. Amma mabüsniñ alı fenalaşqan soñ apiste tutulğan 17-inci künde advokatlarnıñ muracaatı esasında Rusiye cemaat mustaqil komissiyasınıñ azaları Edemge barıp, onı Aqmescitteki Semaşko hastahanesine yolladı.
«Kamerağa qaytqan soñ alâ daa ne ekim, ne emşire, ne advokatlar oña kirsetilmedi. 2018 senesi dekabrniñ 21-nden berli aqayımnıñ alı aqqında bir şey bilmeyim», – dep bildirdi Bekirovnıñ apayı.
O, Qırımda Edem Bekirov tutulıp apiske alınğan soñ oña ve qorantasına qoltutqan insanlarğa teşekkürler bildirdi.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler.
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi dekabrniñ 13-nde Bekirovnı eki ayğa apiske aldı. O, 2019 senesi fevralniñ 11-ne qadar nezaret altında qalacaq. Ukraina Tış işler nazirligi mahkemeniñ qararına qarşı «sert narazılıq» bildirdi.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.


text:
Kreml nezareti astında bulunğan Qırım akimiyeti yerli sakinlerni yarımadada binalarnıñ yıqtıruvınen tarik ete, qırımtatarlar ellerine silâ alğanlarını istey, çünki böyle etip halqqa qarşı küçniñ qullanması aqlana bilir. Böyle fikirini Qırım.Aqiqat radiosınıñ yayınıda qırımtatar halqınıñ aqları qorçalaması boyunca Komitetiniñ koordinatorı Sinaver Kadırov izaatladı.
«Olar, (qırım akimiyeti) zıddiyetni barışıqnen çezmege istemeyler. Vaziyetni patlatmaq, insanlar hucur areketlerni yapıp başlağanlarını isteyler. Saña qarşı silânı alsalar, seni de aynısını yapmağa mecbur eteler. İşte bundan saqınmaq kerek. Çünki olar ilâki bunı bekleyler, böyleliknen yerli cemaatqa qarşı yapılğan cismen ucum aqlana bilir», - dep ayttı Sinaver Kadırov.
Evel haber etilgeni kibi, mart 23 künü Sudaq şeherinde qırımtatarlarnıñ 6 tane evleri ve bazarı yıqtırılacaq edi. Alçaq massivine qırımtatarlarnıñ evlerni yıqtırmaq içün, 100 - ge yaqın silâlı uquq qorçalayıcılar keldi. OMOn ve makemeciler bir qaç saatten soñ massivni terk ettiler. Yerli akimiyet qırımtatar evleriniñ saiplerine kompromiss variantını teklif etti, evler yer yüzünden silingenini istemeseler, on kün içinde 76 mln. ruble ödemek kerekler ya da binalar mecburen yıqtırılacaq.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Mart 22 künü Kreml nezaretindeki Qırım parlamenti, yarımadada «Vatandaşlarğa raatlıq ve sakinlik teminlenmesi aqqında» qanunnı ekinci oturuşta qabul etti.
Bu qanunğa binaen, Qırımda iş künleri saat 23.00 – 7.00 qadar, bayram künleri saat 19.00 – 10.00 arasında sakinlik olması şart. Bunı Qırımdaki Rus prokuraturasınıñ matbuat hızmeti haber ete.
«Azbarları olğan daireli evler, şaysiy evler qurulğan yerler, maarif, tasil, şıfahane ve başqa müessiselerde sakinlik olması şart», – dep bildirile.
Qırımlı deputatlar «bağırmaqnı, ses çıqarğan aletlerniñ qullanmasını ve tamir işlerini» sakinlikni bozğan areketler olaraq tanıdı.
Sakinlikni bozğan şahıslar 1 biñ ruble qadar, yüridik şahıslar ise 5 biñ ruble qadar para cezasını alacaq.


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ Aqmescit rayonında sentâbrniñ 5-de «N.A.Semaşko Qırım klinik hastahanesiniñ» çoq profilli tibbiy merkezi qurulmağa başladı. Bu aqta Kremlge tabi olğan Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
63 biñ metr kârelik merkez 250 yerlik hastahane, 41 yerlik 16 bölük ve umumen 734 hasta yerinden ibaret olacaqtır.
«Obyekt FTSPge (işğal etilgen Qırım ve Aqyarnıñ inkişaf programması – QA) kire, onıñ fiyatı leyha ve qurucı işlerinen beraber 9 mlrd ruble (tahminen 4 mlrd grn – QA) teşkil ete», – dep ayttı Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov.
Onıñ bildirgenine köre, merkez qurucılığını 2019 senesi dekabr ayına qadar yekünlemege planlaştırıla.
2017 senesi fevral ayınıñ başında Qırımda ekimler az olğanı bildirildi. Kremlge tabi olğan Qırım felâket tibbiyeti ve acele tibbiy yardım merkeziniñ müdiri Sergey Astankin «acele yardımğa» biñ insan yetmegenini aytqan edi.
Ekimlerniñ az olması Qırımdaki aylıqlarnen bağlı ola bile.


text:
Belli Qırım faali, bloger, Ukrainağa qol tutqanınen belli Yelizaveta Bogutskaya işğal etilgen Qırımnı terk etti.
«Tsentr jurnalistskih rassledovaniy» bildire ki, Bogutskaya özü ketti ve bu vaqtınca olğanına ümüt ete.
«Şimdilik men vaqtınca ketem. Soñra baqarıq, ne qadar anda olacam. Men gece kettim. Saba kene kelip, bir de bir imzalar kerek dep, köpegime ateş açmaları mümkün olğanını tüşündim. Maña köre, azatlıqta maqale yazmaq, apshanede bir şey yazmamaqtan daa güzel. Men bir özüm. Aqayım ve balalarım Aqmescitte qaldılar. Olarğa basqı yapacaqlar, dep tüşünmeyim. Menim qorantamnı sıqıştırsalar, bu pek açıq olacaqtır», – dep ayttı Yelizaveta Bogutskaya.
Sentâbrniñ 8-de saba Qırım faali ve bloger Yelizaveta Bogutskayanıñ evine arbiyler kelip, tintüv keçirip başladılar. Qırım.Aqiqat saytına faalniñ aqayı bergen malümatqa köre, evlerine arbiyler silâlılarnen beraber keldiler. Narkotik, yasaq etilgen edebiyat, silâ qıdırğan ekenler.
Tintüv sebebi Yelizavetanıñ mayıs ayında Ermeni Bazarda qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilevni qarşılav tedbirinde iştiragi oldı.
Tintüvden soñ arbiyler bilgisayarlarnı alıp kettiler, Yelizavetanı ise rayon bölügine ketirdiler.
Rayon bölügine onıñ adliyecisi kelgen soñ, Yelizaveta Bogutskayanı azat ettiler.
Yelizaveta Bogutskaya Liza Bogutski tahallüsini qullanıp, içtimaiy ağlarda ve farqlı neşirlerde, şu cümleden Qırım.Aqiqat saytında, Qırım işğaline qarşı maqalelerni bastıra edi.


text:
«Canköy» Rusiye keçiş noqtasında martnıñ 14-nde avto naqliyatınıñ areketi vaqtınca sıñırlandı. Bu aqta Rusiye kontrolindeki Qırım gümrükhanesiniñ matbuat hızmeti bildire.
Berilgen malümatqa köre, sıñırlar saat 12:00-den 15:00-ke qadar server donatmalarınıñ tehnik baquvı sebebinden devam etecek.
«Bu vaqıt devamında YEAES malları, şahsiy qullanuv naqliyat vastaları, halqara taşımalar kerçekleştirgen naqliyat vastalarınıñ keçmesinen bağlı gümrük tedbirleri yapılmaycaq», – dep aytıla haberde.
Vatandaşlar ise adiy rejimde keçirilecek.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Qırım boyunca Rusiye Taqiqat komiteti Koktebelniñ rusiyeli memuriyetiniñ başı Rostislav Storojikniñ ölümini tasdiqladı. O, cuma künü asılı tapıldı. Bu aqta RİA-Novosti (Krım) bildire.
«Şimdi mezkür iş boyunca taqiqat işleri alıp barıla», – deyler matbuat hızmetinde.
Koktebel qasaba memuriyetinde cenaze tarihı ve tafsilâtlı malümatnı bildirmeyler. «Böyle malümat mende yoq», – deyler memuriyette.
Rostislav Storojik 1974 senesi doğdı. Vatandaşlıq aviatsiyası Kiyev halqara universitetini bitirdi. 11 yıllıq iş tecribesi bar. Koktebel başı vazifesine 2015 senesi aprel 28 künü tayinlendi.


text:
Bunı «Keriçniñ yaşlar icra komiteti» adlı teşkilâtı azırladı. Teşkilâtqa çeşit oquv yurtlarnıñ studentleri kire.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ sözlerine köre, bedava şeritçikni almağa istegen bayağı adam bar edi.
Rusiye bayrağı tüsteki şeritler yarımadanıñ işğalinden soñ mot oldı. Olarnı çantalarda, saçlarda, ellerinde taşıylar, maşna, ayaqmaşnalarğa, atta köpeklerniñ boyun qayışlarına bağlaylar.
Rusiye künü munasebeti ile tedbirler Keriçte iyün 12 künü başlandı ve bazar kününece devam etecek. Er kün şeer merkezinde «Eski azbar» meydançıqta kontsertlerniñ keçirilmesi planlaştırıla.
Qırımda esas tedbirler iyün 12 künü keçti. Keriçte Rusiye timsalleri ile ayaqmaşna ve avtoyürüşler olıp keçti. Şeerni rus samovarı, balalayka ile «yaraştırdılar».
Aqmescitte Rusiye bayramı ile tatar «Sabantuy»ı qayd etile edi. Aqşam ise şeerliler bir-birini basıp, Nadejda Kadışevanıñ ve «Zolotoye koltso» taqımınıñ çıqışını körmege areket ete edi.


text:
İyülniñ 30-nda içtimaiy ağlarda «Qırım – Ukrainadır» halqara kampaniyası keçirile. İnternet qullanıcıları #CrimeaIsUkraine heştegi ile yazı qaldıra.
Twitterde haber etilgenine köre, al-azırda bu içtimaiy ağda #CrimeaIsUkraine heştegi ile 4,5 biñ tvit derc etildi.
Twitlerni Ukrainanıñ dünyadaki diplomatik temsilcilikleri qaldıra.
Mında Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar da mesacını derc etti.
Qırım Ukraina ola, yarımadada Rusiye insan aqlarını boza, qırımtatar halqını taqip ete, dep yazdı Britaniya parlamentiniñ azası Stewart McDonald.
Ukraina Tış işler nazirligi, iyülniñ 30-gde Büyük Britaniyalı Twitter qullanıcısı Aleks King başlatqan «Qırım – Ukrainadır» kampaniyasına qol tutmağa çağırdı.
İyülniñ 25-nde Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba Moskvanıñ qanunsız Qırım işğalini normalleştirmek imkânını coydı, dep bildirdi. Bu aqta o, ABD devlet kâtibi Mike Pompeo tarafından Qırım ilhaqı qabul etilmegenine dair «Qırım qararı» ilân etilüviniñ ekinci yılı munasebetinen Twitterde yazdı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiyädä koronavirus oçraqları arta
Kreml’ süzçese Dmitriy Peskov ildäge Kovid-19 wazğıyäte belän bäyle açıqlaw yasadı
Rusiyäneñ qayber töbäklärendä koronavirus oçraqlarında artış küzätelä.
Kreml’ süzçese Dmitriy Peskov başqala Mäskäwdä jurnalistlarğa yasağan açıqlawında ildäge Kovid-19 wazğıyätenä tuqtaldı.
“Qayberäwlär 4nçe dulqınnıñ başlanacağın äytä. Läkin dörestän dä qayber töbäklärdä yoğu oçraqları arta,” – dide ul.
Peskov ildäge töbäk xaqimiyätläreneñ kizügä qarşı qarar qabul itä aluın xäterlätte.
Rusiyäneñ Koronavirus infeksiyasen kontrol’ itü häm buldırmaw üzägennän yasalğan açıqlawğa kürä soñğı täwlektä 852 keşe yaqtı dön’yadan kitte.
Koronavirus barlığı 205 531 can aldı.
Bäyläneşle xäbärlär
Kön’yaq Koreya Tön’yaq Koreya belän dialog urnaştıra
Kön’yaq Koreya İlbaşı Moon Jae-in wazıyfası waqıtında Tön’yaq Koreya belän tınıçlıq häm dialognıñ urnaştırıluı öçen tırışlıq kürsätäçägen belderde


text:
Keriç – Ukrain mahsulatlarnıñ alıp ketirilüvi ile olğan meselelerden sebep, qırımlılar bazarlarğa çıqmağa başladılar. Yerli sakinler ev süti, taze sebze ve meyvalarnı daa çoq satın alalar. Satıcılar eminler: bu al, yalıñız mevsim ve tükânlardaki boş beştahtalarnen degil de, grivnanıñ qullanuvı sıñırlanğanı ile bağlı. Ukrain para birlemi ğayıp etilgeninen, yarımadada satıcılarnıñ faaligi de azlaşır.
Keriçniñ Merkeziy barazarında endi ekinci afta devamında qalabalıq üküm sürmekte. Ayırıca sütten yasalğan mahsulatlarnı satın alalar. İş adamları aytqanı kibi, o bir aftanıñ raatlıq künleri eñ kârlı oldı, çünki bir afta ukrain mahsulatlarnı beklep oturğan müşterilerniñ ümüti kerçekleşmedi. Alışmağanından sebep, tükânlarnıñ boş beştahtaları taaciplendire edi. Şu künleri ev süti, yağı ve irimçik üylege qadar satılıp bite edi. Faqat, evelden, bazarğa kündüz saat üçlerge barsañ da, alış-vayeriş yapmaq mümkün edi. Bu kibi alnı satıcılar yalıñız tükânlardaki boş beştahtalar ile degil de, qırımlılarnıñ grivnanen tezce sağlıqlaşmağa arzularınen añlatalar.
«Er şeyni: süt, sütten yasalğan mahsulatlar, meyva, sebzelerni satın alğan ediler. Malnıñ büyük bir qısımı üylegece satılıp bitti! Çoqusılar beş yüz grivnalıq küpüralarnı uzata ediler!», – dep qayd etti satıcılardan biri.
Amma, keçken aftanıñ raatlıq künleri grivnanıñ yetişmemezligi duyulıp başladı, faqat bazı şeer sakinleri bazar ve tükânlarğa ufaq-tüfek ukrain parasını ketirip, satıcılarnıñ açuvını aça.
Grivna avı
Devletniñ qıtaiy qısımından ale daa mahsulatlarnı alıp ketirgen iş adamları qırımlılar içün bir vaqıtları tuvğan sayılğan ukrain para birlemi avını başladılar. Qırımda daa işletilgen grivnanı, bazarlarda ticaretnen oğraşqanlar ve satılğan mahsulat içün tamam ukrain parasını soraylar.
Bugünki künde Qırımnıñ er yerinde rublelerni grivnğa deñiştirmek mümkün, amma eñ yaqın vaqıtta bunı tek qıtaiy Ukrainada yapmaq mümkün olacaqtır. Ukrainağa baqqanda, Rusiye Federatsiyasında bank ve almaşuv noqtalarda tek dollar ve yevronı almaştırmaq mümkün. Bunıñ isbatını Qırımnıñ er rusiyeli bankına kirip körmek mümkün.
Odessa ya da Hersonnnıñ kötere bazarlarında qırımlı iş adamları adetince saba erte keleler. İyün 1 kününden başlap, mahsulatlarnı satın almaq içün gece-kündüz çalışqan almaşuv noqtalarda rublelerni «tapşırmağa» mecbur olacaqlar. İşte, «İstisalnıñ osallığı», oña pek tez alışmaq ta mümkün, em de ukrain parası rus aqçasına baqqanda daa da elverişlidir.
Er alda, Ukraina mahsulatlarından qırımlı iş adamları vazgeçmeyceklerine oşay. Çoqusıları, Krasnodar ya da Rostov-na Donu şeerlerinde fiyatlar bir buçuq kerege paalı olğanını körip qaldılar.
Alıp ketüviniñ yasağı
Onıñ içün rusiyeliler yarımada tükânlarını, mağaz ve şahsiy hocalıqlarnı toqtamay boşatalar. Qırım agrar siyaseti naziri Nikolay Polüşkin yerli mallarnıñ Rusiyege alıp ketüvi ile yarımadada aşayt mahsulatlarına fiyatlarnıñ artuvını añlattı. Bundan sebep, nazirlik Rusiye ve Ukrainağa mallarnıñ alıp ketüvini yasaqladı. Bu yasaq mayıs 26, bazar ertesi kününden başlap çalışıp başladı. Yasaq esasen, 3-5 dereceli boğday, un, yağ, şeker, qara boğday kürpesi, yımırta, spirt, et ve et mahsularınen bağlı. Bunen beraber, qırımdan süt ve sütten mahsulatlarnı, qolbas ve konservalarnı alıp ketmege yasaqtır.
Aynı zamanda, Qırım meyva ve sebzelerni alıp ketmege mümkün. Buña yerli iş adamları çoqtan yazıqsınıp oturalar. Aytqanlarına köre, bugünde bugün qırımlı agrariylerinden cilekni satın almaq küçtir. Rusiye nomeraları ile çeşit türlü maşinalar: yük maşinaları, yengil maşinalar arabaları ile Seitler rayonı boyunca yürip, er azbarğa kireler ve «soñkisini» alıp keteler. Tatlı yemiş içün yerli iş-adamlarında daa çoq para bereler ve Qafqaz limanına yol alalar.
Keriçli iş adamı Aleksey şikâyet ete: «Biz bir kilo cilek içün 25 grivna bergen olsaq, rusiyeliler 100 ruble berip te bütün mahsulatnı alıp keteler».
Rusiyeliler bildirgenine köre, küneşli künlerniñ sayısı azca olğanı içün Krasnodar vilâyetinde cilek soñcara pişip başlay. Amma, şimdilik bu yemiş etrafında qalabalıq tınçlandı. Parom ile Novorossiyskke qadar deñiz yolunıñ 18 saatını keçirgen soñ, cilekniñ «çırayı» bozula. Em de Rusiyeniñ cenübinde cilekler pişip otura.
Amma bir aydan soñ, Qırımda birinci kiraz, ondan soñ şeftali pişecek. İş adamları baş kütip oturalar: hocalıqlarda rusiyelilersiz de yük maşinalardan uzun nevbetler tizile. Yerli sakinlerge bir şey qalacaqmı ya da yoq – bağçalarnıñ saiplerine bağlı. Qırım meyvalarnı kendi bazarlarında qaldıracaqlar ya da er şeyni Moskva ve Krasnodarğa yollaycaqlar?
Kubanden neni ketireler?
Müşterilerniñ ekseriyeti da bunı qasevvet etip otura. Amma, bazıları yerli mahsulatlarnıñ qıtlığını Kubanden ketirilgen mallar tolduracağında eminler.
«Bir şey degil, kubanlılar ketirirler!» – dep qayd etti Keriç bazarındaki müşterilerden biri.
Elbet, ketirirler, endi ketireler. Şimdilik tek türk soğanı ve türk pomidorları mevcut. Satıcılar bildirgenine köre, bu Krasnodar vilâyetinden ketirilgen birinci sebzeler. Köy hocalıq malları Hersondan ketirilgen olsa, Rusiyedeki sebzeler Türkiyeden ketireler.
Rusiye iş adamları aytqanları kibi: Rusiye Cenübi ealisiniñ ekseriyeti Şimal ve Uzaq Şarqqa para qazanmaq içün aşıqalar, onıñ içün köy hocalığını baqqan adam yoq. Olarnıñ fikirince, çetelden alınıp, uzun zaman devamında saqlanıp qalğan sebze-meyvalarnı satın almaq daa elverişlidir. Qırımlılar ise, Qırım küneşi altında ösip pişken yerli yemiş ve meyvalarnı aşamağa alıştılar. Yerli yemişler bir qaç kün tiri qalıp tursalar bile, lezzeti Türkiye mahsulatından bayağı farqlana.
Qırım bu sene kendi meyvalarnen olacaqmı yoq – bunı yaz kösterir.


text:
Mayısnıñ 5-inde Sapun dağında "Ğalebe sancaqlari" tarihiy vatanperver festivali açıldı, o, natsist Almaniya üzerinde Qızıl ordunıñ ğalebesiniñ 74 yıllığına ve nemse ordularından Aqyarnıñ boşatılğanınıñ 75 yıllığına bağışlanğan.
Elâk olğan askerlerniñ añma mitinginden soñ, "1944 senesi mayıs 7-sinde Sapun dağınıñ ücümi" cenk vaqialarınıñ rekonstruktsiyası yapıldı. Onı, arbiy-tarihiy klublarnıñ iştirakçileri keçirdi. Sapun dağınıñ ücümi, Aqyar boşatmasınıñ esas vaqiası kibi tarihke kirdi.
Qırım.Aqiqat mühbiri tedbirni ziyaret etti. Onıñ teessuratları - Aqyardan süret toplamında baqıñız.


text:
Almatınıñ bir qaç rayonında iyülniñ 15-nde künniñ ekinci yarısında elektrikler kesildi. Soqaqlarda ışıqlar çalışmay, metro toqtadı, trolleybuslar tura. Işıq söndürilgenine dair haberler farqlı mikrorayonlardan kele, şeerniñ em alt, em üst qısımlarından, dep haber ete Nastoyaşçeye vremâ.
Almatı politsiyası ışıqlar yerine areketni idare etmege tırışqan 450 insannı soqaqlarğa çıqardı.
Haber etilgenine köre, Almatı metrosı yedek energiyağa bağlandı, amma yolcular aşağı daa kirsetilmey ve trenler yürmey.
«İyülniñ 15-nde saat 14.14-te TETs-2 AO «AlES» menşesinde tehnik hata oldı, şeerniñ büyük qısmında elektrikler kesildi», – dep bildirdi Şeerniñ energetik semerelik ve infrastruktura inkişafı idaresi.
Akimiyetniñ bildirgenine köre, bir qaç rayonda yerli saatqa köre saat 15-lerge yaqın elektrikler berildi. Amma bir qaç rayon alâ daa ışıqsız qala.
«Görenergo» elektrikler saat 17.00-ğa qadar tolusınen berilecek, dep vade ete.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bildire ki, memleketniñ NATO erkânına kirmesi umumukrain referendumda qabul etilecek. Bunı o, Litvaniya prezidenti Dalâ Gribauskayte ile beraber keçirgen matbuat konferentsiyasında bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«NATO erkânına kirmek ya da kirmemek – kesen-kes ukrain halqınıñ qararıdır», – dep qayd etti Poroşenko.
Onıñ aytqanına köre, Ukraina NATO talaplarına riayet etmege başlasa, ukrain halqı NATO erkânına kirmek ya da kirmemek qararını qabul etecek.
NATO alyansnıñ mevamı deñişmegenini er daim tasdıqlay: Kiyev istese ve kerekli şartlarğa riayet etse, Ukraina alyansqa kirmek aqqını qazanacaq.
Aynı zamanda Rusiye «Ukrainanıñ NATO erkânına kirmeyceginiñ kefillerini» talap ete.


text:
Rostov-na-Donu şeerindeki Ukraina konsulı Aleksandr Kovtunğa Rusiyede mahkeme etilgen ukrain uçucısı Nadejda Savçenko ile körüşmege ruhset berildi.
Bunı o avgust 21-de Rostovda jurnalistlerge ayttı, anda bugün mahkeme keçirildi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Konsulnıñ bildirgenine köre, o, Rostov vilâyetiniñ Donetsk mahkemesinden Ukraina mustaqillik Künü, avgust 24-te, Nadejda Savçenkonı ziyaret etmek iznini aldı.
Savçenko Rostov vilâyetiniñ Novoçerkassk SİZOsında buluna.
Berilgen malümatqa köre, ukrain arbiy uçucısınıñ işini Rostov vilâyeti Donetsk şeer mahkemesi baqacaq. Böyle bir qarar avgust 21-de Rostov vilâyetiniñ mahkemesi tarafından qabul etildi.
Nadejda Savçenkonı keçken sene Lugansk civarında eki jurnalistniñ öldürüvine alâqası olğanında qabaatlaylar. O, bütün qabaatlarını red etip, o vaqıt separatistler tarafından zapt etilgenini, soñra da Rusiyege yollanılğanını bildire.


text:
Aqmescitte iyülniñ 4-nde küçü sağanaq ve boranlı yağmur yağdı, dep haber ete Qırım.Aqiqat muhbiri.
Yerli sakinler içtimaiy ağlarda salı künü yüz bergen ava afatınıñ foto ve video resimlerini paylaşa.
Tahmin etigenine köre, yarımadada bütün kün devamında ava şaraitleri müşkül olacağı beklenile: sağanaq, boran, burçaq yağuvı ve saniyede 25 metr suratınen küçlü yel esmesi mümkün.
Qurtarıcılar fevqulâde vaziyetlerniñ yüz bermesinden saqına. Alçaq qalğan yerlerni suv basmaq mümkün, yağmur suvını alğan sistemalar bozula bile, tamir işleri mürekepleşecektir, bağ ve elektrik ağları üzülmek mümkün, kommunal hızmetleriniñ işleri bozula bile, zayıf binalar ve reklama yapıları yıqılmaq mümkün.


text:
Sınıfdaşım Katânen bir azbardan keçemiz ve pensionerlerniñ laflarını eşitemiz - birisi ekincisine, oğlu yalıñız "bizim, Rusiye" gemilerinde yaldağanını añlata. "Tamam menim anam! - dey Katâ. - Tünevin onen kene tutuştıq. Bunıñ içün ebediy bir mezumız bar: Rusiye hırsızlağan Qırımdır. Anamdan sorayım: eger o, ukrain Maydanını ve Yanukoviçniñ zayıflığını qullanğan Rusiyeni tecavuz saymasa, ne icün aysa qartbabam, onıñ babası, faşist Almaniyanen cenk ete edi, ne içün onıñ kelgenine quvanmayıp, ösmür olaraq cebege ketti?" Böyle baqsañ, Rusiye işğalinden beş yıldan çoq keçti, amma yañı akimiyetke er kes alışmadı. Ebet, qırımlılarnıñ çoqusı öz fikrini açıq isbatlamay, içtimaiy ağlarda fikirdeşlerine layk qoymaylar, amma bu, içlerinde tirenüv olmağanını köstermey.
Mence, Rusiye işğalinen ava bile razı olmadı. Katânen, 2014 senesi sentâbrde furtunalı yel üfürgenini hatırladıq, küçlü böyle, noyabr ayında kibi yel edi, ava arareti tüşti, ve Keriç keçiti, "russo turisto"larnı bir aftağa yaqın tuttı.
"Balalıqtan berli hatırlayım ki, adamlarnıñ areketleri avağa tesir ete. Mına baq, - dey Katâ, - başta, yaz aylarından çoqusı yımşaqça ve hoşça olğan hayırsız sentâbr. Soñ, devamlı ve sıq-sıq olğan furtunalı yeller ve, kene de, Qırım muntazam mahsulat teminatından kesilgen soñ, qapatılğan keçit. Ve böylece bir sefer degil oldı. Şimdiki vaqıtnı, müitni bozğan umumiy açuvlanuvnen tasvirlegen meşur bard Timur Şaov aqlıdır: "Karbondioksid gazı degil, suvuq aqıntılar degil, nefret, aqılsızlıq, sabırsızlığımıznıñ menfiy energiyası müitimizni boza. Biz, elbette ki, materialistlermiz, bütün bu metafizikağa inanmaymız. Amma keçken dekabrde Moskovada qaç küneşli kün olğanını bilesizmi? Altı daqqa. Qazanmadılar... İşte, vatandaşlar, açuvnı eksilteyik. Aysa iklim bozula". Bunı o sanki biz içün degil ayttı, amma, ava bile rusiye işğalcilerinen küreşken, tam Qırım aqqında kibi oldı. Şimdiki küz de öyledir. Evellerde yağmurlar sentâbrde başlana edi, bu yıl ise belâ - taqvim qışı arfesinde tek yağıp başladı, amma bu kelecek bereketke ve, esası, suv olmasına tesir ete de".
Çiçeklengen Rusiye lagerni tutıp aldı ve öz kelecegini anda çürüte
Adam nefretiniñ menfiy energiyası nazariyesi, meraqlı köründi. Qırımlılarnıñ işğalcilerge qarşı çoqusı allarda susqun tirenüvi, tek avada degiul, maneviy müitte de bar. Yarımada ilhaqını büyük quvançnen qabul etkenler ve özüne ğururlanıp Rusiye vatandaşı degenler bile, Qırım deñişkenini ve kelmeşeklerni qabul etmegenini red etip olamay. Politehnika kolleciniñ faciasında elâk olğan bir balanı sıq-sıq hatırlayım - asker olğan babası, Uraldan sıcaq taraflarğa köçkenine pek quvanğandır, amma oğluna mında çoq yaşamağa qısmet olmadı. "Artek"te eki aynıñ içinde Rusiye qıtasından eki bala elâk olğanını da ilk eşitem. Müşkül doqsanıncı yıllarda bile böyle şey olmadı, mında ise çiçeklengen Rusiye lagerni tutıp aldı ve öz kelecegini anda çürüte.
Qırımnen tanışqan Rusiye ealisiniñ eksilmesine ve onıñ zenginliginiñ azlaşmasına yarımadanıñ yolları da yardım ete. Ne şeerlerniñ, ne qasabalarnıñ yolları bu qadar naqliyatqa azır degil edi. İlhaq vaqtında Qırımda elâk olğan ve yaralanğanlarnıñ kerçek statistikasını bilmeyim, amma yol qazaları aqqında haberlerniñ er kün çıqqanını bilem. Hususan yaz mevsiminde bir çoq adam faciasınıñ sebebi olğan bitirilmegen "Tavrida" aqqında daa aytmayım. Aksönov istese, er kün kapotına suv qalayını qoyıp yürsin, amma Devlet avtomobil teftişi başqa malümatnı köstere.
Pek coq turist içün Qırım tatili kederli bite, sanki qomşu Rusiyeniñ Keriç körüne ketken bütün yolları qazalarğa ırımlandı
Pek coq turist içün Qırım tatili kederli bite, sanki qomşu Rusiyeniñ Keriç körüne ketken bütün yolları qazalarğa ırımlandı. Mında qayd etmek kerek ki, rusiyelilerni episi Qırımğa ıntılıp kelmedi: olarnıñ sadece başqa yerde raatlanmağa çaresinden marum qaldırdılar. Bu yıl yazda bizde, tanışlarımıznın ricasınen, Rusiyeniñ Vladimirskaya vilâyetinden kelgen bir qoranta bir qaç kün gecelegen edi. Ekisi de devlet hızmetçileri, aqay politsiyada çalışa, apay - medeniyet idaresinde. Alupkada raatlana ediler, onı iç begenmediler, amma qoranta putövkası yalıñız anda berile edi. Yañı paalı maşnada keldiler, qaytqanda ise Moskova yanında qazağa oğradılar - özleri yaralı, maşnaları - darma-dağın. Olarnen telefonda laf ettik, Qırımğa artıq kelmeycekler ve tanışlarına tevsiye etmeycekler, dediler: "Qırımıñız bizni qabul etmedi, - sağlıqlaşqanda dedi qoranta başı. - Bizim toprağımız degil o".
Andrey Furdik, qırımlı, bloger
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Yanvarniñ 4-nde Ukrainanıñ Vaqtınca işğal etilgen territoriyalar ve devlet içinde mecburen köçken şahıslarnıñ meseleleri boyunca nazirligi, 2017 senesi dekabrniñ 1-nden 2018 senesi yanvarniñ 1-ne qadar müddet zarfında 26 yük gemisi ilhaq etilgen Qırım limanlarına kiriş yasağını bozdı, dep bildirdi.
Bildirüvde: «Bu gemiler tarafından Keriç, Aqyar ve Kefe limanlarına cemi olaraq 82 kiriş yapıldı. 25 gemi Rusiye Federatsiyasınıñ bayrağı altında ve 1 gemi Syerra-Leone Cumhuriyetiniñ bayrağı altında kirdiler», – denile.
Ondan ğayrı, muessisede, limanlarda gemilerniñ duraqları olaraq qullanılğan yerlerde Moldova, Malta, Togo, Palau, Sent-Kristofer ile Nevis Federatsiyası ve Komor Adaları İttifaqınıñ gemileri qayd etildi.
2017 senesiniñ noyabrinde yasaqnı bozğan 25 gemi qayd etildi. Olardan 21 gemi Rusiyenin ve 4 gemi Togo Cumhuriyeti, Syerra-Leone ve Palaunıñ bayraqları altında ediler.
2014 senesiniñ iyülinden başlap Ukraina akimiyeti Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımdaki bütün limanlarınıñ çalışqanını resmen toqtattı. Yarımadanıñ limanları halqara deñiz naqliyatı içün qapaldı.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Beyazrusiyeniñ paytahtı Minskte ükümetke qarşı narazılıq aktsiyasınıñ bir iştirakçisi elâk oldı, dep bildire Azatlıq Radiosı «Vesna» aq qorçalayıcı merkeziniñ malümatına esaslanıp.
Aq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, avgustnıñ 10-na keçer gecesi er adamnıñ ölümine ketirgen qafa baş yarası oldı, Pobediteley caddesinde onı mahsus tehnika urdı.
«Vesna» merkeziniñ malümatına köre, Minsk hastahanelerinde onlarnen yaralı qala.
Aq qorçalayıcılar arbiy gospitalniñ eki bölügi yaralılarnen tolu, dep bildire.
Avgustnıñ 9-nda Beyazrusiye prezidentiniñ saylavları oldı. Merkeziy saylav komissiyası, ilk malümatqa köre, şimdiki prezident Aleksandr Lukaşenko reylerniñ 80,23%-ını qazana. Onıñ esas raqibi Svetlana Tihanovskaya – 9,9%.
Saylavlarnıñ neticeleri Beyazrusiye şeerlerinde narazılıq aktsiyalarına yol açtı. Aq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, eñ az 140 insan tutuldı.


text:
Sentâbr 2-siniñ sabasına qadar Aqyarda bir yañı koronavirus infektsiyası qayd etildi, hastalıqqa 77 yaşındaki şeer sakini oğradı. Umumen pandemiya başından berli Aqyarda 524 adam hastalandı, bildire şeer akimiyeti.
"Şimdilik hastahanelerde 74 adam bar. 409 adam yahşı oldı, 18 adam vefat etti", - denile beyanatta.
Akimiyetniñ malümatına köre, al-azırda 164 insan hastahanede buluna, 180 insan yuqunç hastahanesinde közetile, №9 şeer hastahanesinde 139 kişi qala, 300 insan yaşağan yerinde közetile.
Qırımda tünevin 31 koronavirus hastası qayd etildi.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
İyül 14-te, cumaaqşamı künü işğal etilgen Qırımda «Yedinaya Rossiya» firqasınıñ Qırım regional bölüginiñ III-ci konferentsiyasınıñ 2-ci basamağı keçirildi, onıñ çerçivesinde Devlet Duması saylavlarına cedvel ve okruglar boyunca namzetler taqdim etildi.
Bu aqta siyasiy quvetniñ matbuat hızmeti bildire.
Qararğa binaen, cedvelniñ başında Rusiyege boysunğan Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov oldı. Bunen beraber, onıñ muavinleri Mihail Şeremet ve Ruslan Balbek, rusiyeli Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya, firqanıñ Aqyar regional bölügi siyasiy şurasınıñ azası Anton Şkaplerov, Devlet Duması deputatı Oleg Lebedev ve Aqyar Gagarin rayonınıñ rusiyeli memuriyeti şurasınıñ deputatı Sergey Liseytsev cedvelge kirdi.
Aqmescit boyunca firqa namzeti olaraq Rusiyege boysunğan Qırım parlamentiniñ spiker muavini Andrey Kozenko, Keriç boyunca – Qırım spikeriniñ birinci muavini Konstantin Baharev, Kezlev boyunca – Qırım deputatı Svetlana Savçenko taqdim etildi.
Rusiye Devlet Dumasına nevbetteki saylavlar sentabr 18-de keçirilecek. İşğal etilgen Qırımda da rey berilecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Aqmescitte, Seit Settar diniy külliyeniñ tahsil binasında qırımlı imamlar içün ihtisas yükseltilüvi kursu olıp keçti. Kursnıñ mevzusı: “İmam faaliyetiniñ psihologik tarafı: resurslarnıñ ğayrıdan tiklenilüvi ve menfiy allarnıñ profilaktikası”.
Kursnıñ teşkilâtçısı – Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri musulmanları diniy idaresi ve Musulmanlarğa ruhiy destek birleşmesidir (Moskva ş.). Bundan da ğayrı, tedbirde Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri boyunca ÜFSİN hadimleri de iştirak etti.
Kurs devamında Moskva, Qazan ve Krasnoyarsktan kelgen Musulmanlarğa ruhiy destek birleşmesiniñ azaları resurslar ve özgünlik, din motivli ekstremizmniñ psihologik hususiyetleri aqqında tarif ettiler.
Buña ilâve olaraq, diger ruhiy mevzular da muzakere etildi. Hususan, “Dialog” merkeziniñ (Qazan ş.) mütehassısı Farida Hasanova ekstremistik faaliyeti içün mahküm etilgen insannıñ içtimaiy-ruhiy şekilini tasvir etti, Bütünrusiye musulmanlarğa acele ruhiy yardım bağınıñ koordinatorı Natalya Maryam Bariyeva acele telefon bağında imamlar ve ruhiyatçılarnıñ iş tecribesi ve musulmanlar problemleriniñ bir kompleks şekilinde çezilüvinen paylaştı.
Lektsiyalar ve ameliy işler onlayn ve offlayn şekilinde ötkerildi.
Musulmanlarğa ruhiy destek birleşmesi idaresiniñ reisi, Halqara İslâm ruhiyatı birleşmesiniñ azası Ölga Pavlova Qırım Müftisi hacı Emirali Ablayevge ihtisas yükseltilüvi kursunıñ keçirilmesine yardımı içün teşekkür bildirdi.
“Qırım MDİ imamlarınen artıq bir qaç yıl devamında çalışamız. Olar ruhiy faaliyetke azır olğanını, tez meseleni añlağanlarını ve ğayet faal olğanlarını körmek sevindirici bir aldır. Dersimiz pek semereli keçe. ÜFSİN hadimleriniñ ise, inanğanlarnıñ ruhiyatı aqqında bilgilerge büyük ihtiyacı bar”, – dep, qayd etti Ölga Pavlova.
Bundan da ğayrı, o, Qırım Müftiligine Musulmanlarğa ruhiy destek birleşmesi ve Qırım musulmanları diniy idaresiniñ işbirligi aqqında añlaşma boyunca umumiy leyhalarnıñ faal ömürge keçirmesi içün teşekkür bildirdi.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Rusiyede mahküm etilgen Ukraina rejissöri Oleg Sentsovnıñ advokatı Dmitriy Dinzeniñ aytqanına köre, 142 künden berli açlıq tutqan ukrainalınıñ yürek yetersizligi ve revmatizmi qayd etile.
«E, alı fenalaştı. Yürek yetersizligi bar. Ayaqlarnıñ qulunçı, ciger ve büyrek problemleri bar, çünki açlıqtan soñ qan alı deñişti. Oña ilâclar yazıldı, glükoza ve ğıdalı qarışmalar berilecek. Ekimlerniñ yazğanlarına köre, oña içken ilâclar berile», – dep tarif etti Dinze «Nastoyaşçeye vremâ» telekanalına.
Sentâbrniñ 28-nde Sentsov «planlaştırılğan teşkerüv» içün şeer hastahanesine alıp ketirilgen edi. Teşkerüv neticelerine köre, Rusiye ekimleri Sentsovnıñ «tedaviylev kursını tüzetti», dep bildirgen edi Rusiyeniñ cezalarnı yerine ketirüv federal hızmeti.
Sentâbrniñ 11-nde Sentsovnıñ eki doğmuş qardaşı Natalya Kaplan rejissörniñ alı ket-kete fenalaşa, dep bildirgen edi Qırım.Aqiqatqa. Onıñ aytqanına köre, Sentsovnıñ qan sisteması «müim müçelerge oksigen taşımasını yapamay». Sentsovnıñ advokatı Dmitriy Dinzeniñ bildirgenine köre, açlıq tutqan rejissör töşekten zornen tura. Onıñ aytqanına köre, ukrainalınıñ sağlığına «büyük zarar ketirildi».
Oleg Sentsov mayısnıñ 14-nde Rusiye apishanelerinde yatqan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi talabınen muddetsiz açlıq ilan etken edi.
Sentsov ve Aleksandr Kolçenko Rusiye mahsus hizmetleriniñ vekilleri tarafından Qırımda 2014 senesi mayıs ayında, yarımadada terroristik aktlar azırlağanlarında qabaatlanıp tutulğan ediler. 2015 senesi avgust ayında Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Sentsovnı, Qırım territoriyasındaki terroristik faaliyette qabaatlap, 20 yıllıq şiddetli rejim koloniyasına qalmağa mahküm etti. Kolçenkoğa 10 yıl koloniya cezası berildi. Ekisi de qabaatlarını tanımay.
«Memorial» insan aqlarını qorçalav merkezi Sentsov ve Kolçenkonı siyasiy mabüsler cedveline kirsetti. Rusiyede mahküm etilgen Oleg Sentsovnı qurtarmaq çağıruvı ile petitsiya Beyaz Saraynıñ saytında 100 biñden ziyade insan tarafından imzalandı.


text:
Qırımda keçken künü bir koronavirus hastası vefat etti. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye sağlıq nazirligi bildire.
Böylece, COVID-19-dan vefat etkenlerniñ sayısı 69 oldı. 1811 hasta tedaviylene. 2533 insan tibbiy közetüv altında buluna, 713 kişi evde dinamik közetüv altında qayd etile.
1659 insan hastahanede, 161 kişi observatorlarda buluna.
Qırımda oktâbrniñ 2-nde 100 yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Sentâbrniñ 30-nda Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresi yarımadada koronavirus hastalarınıñ sayısı artqanı içün cemaat naqliyatında maska taquv qaidelerini sertleştirmege çağırdı. Müessise, aydavcılarnıñ maskasız çalışmasını yasaq etmege teklif etti.
Keçken künü Qırımda 98 koronavirus hastası qayd etildi. Umumen, yerli akimiyetniñ malümatına köre, Qırımda 4755 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 2894 insan tüzeldi. 66 kişi koronavirustan vefat etti.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımda «rus dünyasınıñ» ğayelerini pekitmek içün faal areket yapıp başlaylar. Rusiyeniñ tarafını tutqan instutlarnıñ yanında yarımada daa bir teşkilâtnıñ temsilciligini açalar. İzbor klubı – Rusiye devlet siyasetine yoñelgen vatanperverlikni terbiyelegen rus ekspertleriniñ birleşmesi. Teşkilâtqa kirgen bir sıra insanlar Donbasstaki vaqialardan soñ Ukrain uquqqoruyıçılarınıñ raportlarında añıla ediler. Qırımda ise olarnıñ ortaqları – yarımadanı işğal etmege yardımcı olğan diger belli insanlardır.
İzbor klubı 2012 senesi, Rusiyeniñ dünyadaki tesirini küçlendirmege arz etken yazıcı, gezateci, ilim adamı ve cemaat erbaplarınıñ birleşmesi olaraq meydanğa ketirilgen edi.
«Beşinci sutunge» qarşı küreş klubı
Birleşmeniñ vekilleri öz resmiy sitelerinde bildireler ki, olar «çetel merkezler ve devlet içindeki «beşinci sutun» tarafından rusiye siyasetinde yapılğan tesirge qarşı imperiya cebesini» teşkil etmek içün çalışalar. Klub iştirakçileri Rusiye prezidentiniñ siyasetine qol tutqanları, Rusiye akimiyetinen işbirlik yapqanları aqqında bildirdiler. Klub azalrı ayatnıñ er saası içün vatanperver devlet siyasetiniñ şekillenmesi aqqında talil maruzalarını azırlay ekenler.
2014 senesinden başlap, olarnıñ faaliyetinde Ukraina içün ayrı emiyet berile: Kreml propagandasında teşviq etilgeni kibi, Ukraina aqqında faşist ve nazi ğayeleri ile Donbasta grajdanlıq cenkini alıp barğanı aytıla.
Klubnıñ daimiy azaları arasında – Qırım ve Donbas vaqialarından soñ Ukrainada açılğan cinaiy işlerniñ sebepçileri
İzbor klubınıñ yolbaşçısı – rusiyeli yazıcı, gazeteci Aleksandr Prohanov. Ondan ğayrı teşkilâtqa daa yigirmi daimiy aza kire, olar arasında – Qırım ve Donbas vaqialarından soñ Ukrainada açılğan cinaiy işlerniñ sebepçileri. Misal içün, regional iqtisadiy bütünleşme suallerinde Rusiye prezidentiniñ mesleatçısı Sergey Glazyevni Ukraina telükesizlik hızmeti arbiy ücüm ve haber areketleriniñ teşkil etkeninde ve Rusiyeniñ tarafını tutqan cenkâverlerge destek bergeninde şekley.
Klubnıñ daimiy azaları arasında – Avrasiya areketiniñ reisi Aleksandr Dugin ve rusiyeli aktör, rejissör İvan Ohlobıstin. Ekincisi, Ukrainanıñ telükesizligine qarşı yapqan areketleri içün, memlekette«non grata» insan olaraq ilân etildi. O defalarca Rusiye tarafını tutqan cenkâverlerge qol tutqanını bildire edi ve Donetsk vilâyetiniñ işğal etilgen qısımlarını ziyaret ete edi.
Biznes, siyaset ve «Yañı Qırım»
Endi İzbor klubınıñ veilleri Qırımda öz teşkilâtını açacaqları aqqında beyan ettiler. Olarğa yardım etecekler ise – 2014 senesi Qırımnıñ işğalinde iştirak etken yerli faaller olacaq.
Aleksandr Prohanovnıñ sözlerine köre, Qırımdaki İsbor klubınıñ vazifesi Qırımnıñ Rusiyedeki yañı yerini belgilemeknen bağlı olacaq. Lâkin tam yöñelişler daa seslendirilmey.
Şimdiki vaqıtta, Prahanovnıñ sözlerine köre, teşkilât tek Aqyarda çalışa. Onı itibarlı biznesmen, Rusiye kontrolündeki Aqyarnıñ Gagarin belediye şurasınıñ deputatı Sergey Liseytsev idare ete. O Bağçasaraydaki Svâto-Uspenskiy keşişhaneniñ destekçisi, «Rusiçi» aile ve bala qorçalav cemaat merkeziniñ ve Aqyardaki «Mariampol» şahsiy ortodoks hriastian gimnaziya-mektebiniñ tesisçi ola. Bu içün oña «aqiqiy rus metsenatı» deyler.
Qırımda bügün çoq propaganda hataları bar. İzbor klubı bunıñ episini yañı ğayelernen toldurmağa azırKonstantin Knırik
Bunen beraber Qırımda klubnıñ yerli bölügine kitmege istegenler nevbetke tizileler. Teşebbüsçi gruppanıñ yolbaşçısı – Bağçasaray şeer şurasınıñ deputatı Konstantin Knırik oldı. O 2014 senesi «krımskaya samooborona» ile birlikte «Haber matbuat merkezi» ve «Jurnalistik tedqiqatlar merkezi» yerleşken binanı zapt ete edi.
«Maña İzbor klubınıñ Qırımdaki bölügini teşkil etmek vazifesi buyurılğanından men ğururlanam. Pek ciddiy ekspertler, mutehassıslar, siyasetşinaslar, jurnalistler, alimler, Qırımnıñ evge qaytması içün pek çoq şey yapqanlar, teşkilâtqa qoşulmağa istegenlerini ende bildirdiler», – dep yazdı o Facebookta.
Knırikniñsözlerine köre, Qırımdaki klubnıñ faaliyetinde ayrı yöñeliş – «Yañı Qırımnıñ ğaye platforması» ve haber siyasetinen bağlı olacaq. «Qırımda bügün bir sıra mefkureviy sualler bar, haber siyasetinde pek çoq propaganda hataları bar, ve bunı ende Rusiyedeki çoqusı ekspertler qabul ete. İzbor klub bunıñ episini yañı ğayelernen toldurmağa azır», – dey deputat.
Klubnıñ Qırımdaki teşkilâtında kelecekte yarımadanıñ vatanperverlik terbiyesi ve iqtisadiy inkişaf strategiyasınen oğraşmağa niyetlier.


text:
Bunı Qırım «akimiyeti»ne yaqın olğan «Krıminform» saytı bildire.
«Kiyev akimiyeti nezareti altında olğan territoriyalarda muhalif siyasiy faaliyetiniñ yasağı sebebinden biz, Odessa qarşılığınıñ iştirakçileri, merkezniñ icrette teşkil etmek mecburmız»,– dediler odessalılar.
Vasilyevniñ aytqanına köre, «Odessanıñ azat oluvı Komitetiniñ esas vazifesi – regionnı qanunsız Kiyev ükümetinden boşatmaqtır».
«Maqsadımız – Odessa sakinlerine özüni belgilemek içün imkânnı bermektir», – dedi deputat. Odessa vilâyetinde özüni belgilev imkâniyeti olğandan soñ, «Komitet diger regionlarınıñ öligarh ve neofaşistlerden azat etüvini ile bağlı küreşni devam etecektir».


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, 2014 senesinden ve o akimiyetke kelmegence “Qırımnıñ keri qaytarılmasını” iç kimse tüşünmegen, dep ayta. Bu aqta yanvarnıñ 28-nde Prezident ofisiniñ saytında yayınlanğan bildirmede yazıla.
Zelenskıy, memleket mustaqilliginiñ 30-nci yıllığınıñ qayd olunması munasebeti ile tantanalı tedbirlerniñ keçirilüv planını ve “Qırım platforması”nıñ areketke keçirilüvini Ofisiniñ reberligi ve UTN başı Dmıtro Kulebanen muzakere etkenini bildirdi.
Bildirmede qayd etilgenine köre, eki vaqia da strategik olaraq halqara tolpulığınıñ iştiraginen keçirilmeli.
“Oz topraqlarımıznı teslim etmeycekmiz. Bu bizden evel oldı, amma tüzetecekmiz onı biz. 2014 senesinden ve men akimiyetke kelgence Qırımnıñ qaytarıluvını kimse tüşünmemegeni pek yañlış. “Qırım platforması”, Ukraina topraq bütünligine qoltutqan bizim halqara ortaqlarımıznı birleştirecek meydançıq olacaq. Men içün bu boş laf degil. Onıñ arqasında tüzgün arketler bar”, – Prezident ofisi Zelenskıynıñ aytqanlarından alıntı ketire.
«Qırım platforması» halqara sammiti Ukrainada 2021 senesi avgustnıñ 21-nde olacaq, dep bildirdi Ukraina prezidenti ofisiniñ reber muavini İğor Jovkva.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yaynında, kelecek yılnıñ mayıs ayında keçirilmesi planlaştırılğan yarımadanı işğalden azat etüv «Qırım platforması»sammitiniñ neticelerine köre muvafıq beyanname qabul etilecek, dep bildirdi.
Rusiye Tış işler nazirliginiñ spikeri Mariya Zaharovanıñ aytqanına köre, Rusiye tarafı Ukraina teşebbüsinen keçirilecek Qırım platformasında iştirak etmege azır, amma meydançıqta yarımada problemleri muzakere etilmeli – suv teminlevinden naqliyatqa qadar.
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov emin ki, yañı halqara meydançıqnıñ quruluvı «Qırımnı qaytarmağa» yardım etmeycek.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
ABD Devlet kâtibi Mike Pompeo iyülniñ 25, çarşembe künü Birleşken Devletler Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımnı iç bir vaqıt tanımaycaqı aqqında ayttı.
«Qırım beyannamesi» denilgen beyanatta Pompeo, ABD kelecekte de Ukrainanıñ topraq bütünligi üzerinde israr etecek dep ayttı. Onıñ sözlerine köre, Kremlniñ halqara uquqqa zıt kelgen şekilde elge keçirilgen territoriya suverenitetine olğan itirazını ABD evelkisi kibi tanımamağa devam etecegini ayttı. O, Rusiyeni «Qırım işğalini yekünlemege» çağırdı.
«İttifaqdaş, ortaq ve halqara cemaatçılıqnen beraber Birleşken Devletler Qırımnıñ Rusiyege qoşuv teşebbüsini inkâr ete ve Ukrainanıñ topraq bütünligi tiklengence işbu siyasetke qol tutmağa devam etüvni özü içün mecburiy dep saya», – dey Pompeo, Senatnıñ tış işleri Komitetinde şaatlıq yapmasından evel Devlet departamenti çıqarğan beyanatında.
Pompeonıñ beyanatında ayrıca, Rusiyeniñ areketleri «büyük milletniñ itibarını tüşüre ve o halqara cemaatçılıqtan izolâtsiya etilüv yolunı saylâdı» denilmekte.
İyülniñ 16-nda Helsinkide Trump ile Putinniñ körüşüvi keçti. Matbuat konferentsiyası esnasında Trump Ukraina aqqında bir söz bile aytmadı, albuki körüşüvden evel, taraflar deger mevzularnen bir arada Ukraina meselesini de muzakere etilecek denilgen edi. Matbuat konferentsiyasından soñ, ABDde Trump tenqitke oğradı.
Halqara cemaatçılıq Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız dep tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Tuqtamış xan
Tuqtamış xan — (?-1406) — Altın Urda xanı (1380-1395), Tömän (Seber) xanı (1400-1406), Çıñğız xan ulınıñ Cuçi näselennän bulğan. Böyek nizağlaşu däweren tuqtağan, Altın Urdanı berläştergän, Aqsaq Timer höcüm itkänçe däwlätne nığıtqan.
Altın Urda nizağı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
XIV yözneñ 50 nçe yılları azağında täxet öçen köräş Altın Urda tarixında zur üzgäreşlär kiterep çığara. Säyäsi nizağqa iskitkeç zur afät kilep östälä. 1346 yılnı ilgä Qıtaydan waba(çuma) awıruı kilep kerä. Yoğışlı awıru şaqtıy keşene yığıp sala, xalıq telendä «qara ülät» dip yörtelgän çirdän kürgän qazanı Altın Urda ğäyät awır kiçerä. Äle Bärkä xan zamanında uq başlanğan farsı suğışın tuqtatıp torırğa mäcbür bulıp, fäqät Canibäk idärä itüeneñ soñğı yıllarında ğına ul suğışnı yañadan başlap cibärergä mömkinlek tua. Juçi ulusında üzara nizağlaşular Canibäkneñ ulı Birdebäkne ütergännän soñ ayıruça kiskenläşep kitä. Änä şul 1359 yıldan alıp 1380 yılğa çaqlı uzğan 20 yıl eçendä 25 xan alışına—alarnıñ qaysıbere täxettä berniçä genä ay utırıp ala. Altın Urdanıñ bu faciğäle yazmışı ğäräp-farsı tarixçılarınıñ yazmalarına, şulay uq rus yılyazmalarına terkälep qala. Xan bulıp zur qödrät iäse Tuqtamış täxetkä utırğaç qına Saraydağı nizağlaşu tuqtatıla. Juçi xan näselennän çıqqan Tuqtamış ruslar belän Kulikovo suğışı bulğan 1380 yılda Altın Urda iskitkeç zur awırlıqlar kiçergän çorda xakimiätkä kilä. İkençe yaqtan, Tuqtamışnıñ täxetkä utıruına Kük Urdanıñ köçäyep kitüe yul aça. Kük Urdanıñ möstäqillek däğwalawı Sarayda Orıs xan (Möxämmät) idärä itkändä, XIV yözneñ 70 nçe yıllarınnan uq başlana. Ämma xan Kük Urdağa ayırılıp çığarğa irek birmi, Qaspiy buyındağı Manğışlaqnıñ başlığı Tuyxucanı cäzalap ütertä. Anıñ ulı Tuqtamış äle yäşräk bula, başıma citmägäyläre dip, Aqsaq Timer yanına qaça. Timerilär däwläte Çığıtay ulusında barlıqqa kilgän häm xäzergä Üzbäkstan cirlären bilägän däwlät bula.
Tuqtamış häm Aqsaq Timer: duslıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Aqsaq Timer (Tamerlan) äle ul çağında mäşhür cihangir bulmıy. Ämma alda dönyanı yawlap alu yulında qayçandır köçle-qodrätle bulğan, xälsezlänsä dä, äle baylığın cuymağan Altın Urdanı buysındıru niäten ğämälgä aşıru öçen anıñ täxetenä üzenä buysınğan keşene utırtıp quyu naçar bulmas ide, dip fiker yörtä. Juçi näselennän çıqqan älege yegettän dä qulayrağı yuqtır, monıñ xälennän kilerder, dip, Tuqtamışqa açıq çıray kürsätä. Aqsaq Timer xanzadäne zurlap qabul itä, älegä yawlap alınmağan qalalar, şul isäptän Kük Urdanıñ säyäsi märkäze Sığanaq belän idärä itü wazifasın yökli. Şunnan inde ul qalalarnı yawlap alu öçen xan ulına ğäskär bülep birä. Ämma Orıs xannıñ ulları Tuqtamış ğäskären öç märtäbä ciñälär. Fäqät dürtençe bäreleştä genä Tuqtamış, xannıñ keçe ulı Timermälikneñ ğäskären tar-mar itä, üzen cäzalap ütertä (bu waqıtta inde Orıs xan üze ülgän bula).
Altın Urda täxetendä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Şunnan inde Tuqtamış, zur ğäskär tuplap, könbatışqa yünälä—äwwäl Xaräzemne, annarı Saraynı yawlap ala häm küptän tügel Dmitriy Donskoy tarafınnan ciñelgän Mamaynı Saraydan sörep çığara. Ämma ul monıñ belän genä dä qänäğätlänmi, tömän artınnan qua kitep, Qalqa yılğası buyında anıñ östenä kilep çığa häm böten ğäskären tar-mar kiterä. Xurlıqlı bu ciñelüdän soñ Mamay Qırımğa qaça, anda isä genuyalılar anıñ başına citälär. Şulay itep, Tuqtamış üzenä qarşı tora alırday tömännän dä arına häm böten Altın Urda däwlätenä xan bulıp täxetkä utıra. Bu xäl 1380 yılnıñ közge aylarında bula.
Mäskäwneñ buysındıruı (1382)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Mäskäwneñ buysındıruı (1382) da qarağız
Yarıysı uq xälsezlängän Altın Urda belän idärä itüne Tuqtamış tulısınça üz qulına aludan, ämer-boyırıqların märkäzdä genä tügel, yıraqtağı uluslarda da ütätüdän başlıy. İke yıldan inde Mäskäwgä yaw çaba — anda Dmitriy Donskoynı 23-26 avgustında 1382 yılda yañadan Altın Urdağa buysındırıp, elekkegeçä yasaq tülärgä mäcbür.
Ul arada Tuqtamışnıñ köçen-qödräten şul zamannıñ mäşhür idäräçese — Litvanıñ olı kenäze Yağaylo da tanıy. Tatarnıñ aqsöyäkläre Tuqtamışnı Oluğ xan dip atıy başlıylar, Batu häm Üzbäk kebek xannar da zamanında bu däräcäne yörtmägännär.
Tuqtamış häm Aqsaq Timer: doşmanlıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Altın Urda täxetenä utıru belän, Tuqtamış üzençä idärä itärgä künegep kitä häm qay arada Aqsaq Timerneñ doşmanına äwerelä. Köç sınaşırğa turı kiläçägen härqaysı añlıy. Suğışnıñ berençe bilgeläre 1385 yılda Azärbaycan tirälärendä kürenä başlıy: andağı baylıq Aqsaq Timerne cälep itä, läkin ul doşmanında ğäskär işleräk ikänne abaylap ala, suğışırğa cör'ät itmi. Köç sınaşu 1388 yılnı Kük Urdanıñ könçığış çigendä bulıp ala, tik ber genä yaqqa da fayda kitermi. Xaräzem xalqınıñ Tuqtamışqa yärdäm itkänen kürep, Aqsaq Timer tämam qotıra häm borınğı mädäniät üzäge bulğan Ürgäneçne talarğa, cimerergä ämer birä.
Qondırça yılğası buyındağı suğış (1391)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Töp mäqälä Qondırça yılğası buyındağı suğış
Tuqtamış belän Aqsaq Timer arasındağı bik zur suğış 1391 yılnıñ 18 iyünendä Altın Urdanıñ üzägendä — İdelneñ sul yağındağı Qondırça yılğası buyında (xäzerge Samar ölkäsendä) bula.
Ğäskärlär tigez diärlek — här yaqtan da 200 meñ keşe qatnaşa. Baştaraq tatarlar ciñärder kebek, doşman ğäskären çolğap alıp, tar-mar kiterer sıman toyıla. Ämma Aqsaq Timerneñ suğışnı yañaça alıp baruı, talantlı ğäskär başlığı buluı ciñügä kiterä. Östäwenä Tuqtamışnıñ qaysıber ğäskär başlıqları xiänät itä—doşman yağına çığa. Tarixi çığanaqlar äytüençä, Tuqtamışnıñ yartı ğäskäre diärlek suğış qırında yatıp qala. Aqsaq Timer dä küp keşesen yuğalta, şuña kürä, suğış qırında ciñügä ireşsä dä, Sarayğa barıp citmi, könbatışqa yaw çapmıy, xätsez trofey qulğa töşerep häm şaqtıy küp doşman suğışçısın äsir itep, Sämärqandına qaytıp kitä.
Terek yılğası suğışı (1395)[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Läkin şundıy zur yuğaltulardan soñ da Tuqtamış yañadan köçle ğäskär tuplıy ala. Yänä dürt yıldan soñ, 1395 yılnıñ 15 aprelendä, Tönyaq Qawqaznıñ Törek (Terek) yılğası buyında bu doşmannar qabat oçraşalar. Qondırça yılğası buyındağı sıman, baştaraq tatarlar osta ğına suğışalar, ämma doşman ğäskäreneñ ayawsız suğışuına axırğaça qarşı tora almıylar—ciñelälär. Şunnan Tuqtamış tönyaqqa, Bolğar yağına qaça. Anı ezärlekläp Aqsaq Timer küptänge xıyalın tormışqa aşıra — Altın Urdanıñ başqalası Saray-Bärkäne, tağın küp kenä ähämiätle şähärlären cimerä-cimerä Qırımğa çaqlı barıp citä. Saray-Bärkä, Gölstan, Ükäk, Bälcämin, Macar kebek şähärlärne tämam qırıp taşlıy, cir belän tigezli.
Tuqtamış: Şöhrät häm dansızlıq[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuqtamışnıñ soñğı ciñelüe 1398 yılnı Altın Urdanıñ yaña xanı Timer Qotlığ ğäskäre belän suğışqanda bula. Qayber mäğlümatlarğa qarağanda, Tuqtamışnı qartlıq könendä yarannarı da taşlap qaldıra, häm ul 1406 yılda Könbatış Seberdä ülä. Qayçandır qodrätle wä şöhrätle xan bulıp, Altın Urdanı berläşterügä, nığıtuğa böten köçen birgän böyek şäxesneñ yazmışı änä şulay tämamlana.
Monı da qarağız[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Oluğ Möxämmäd
- Biläw yanındağı suğış
- Suzdal' yanındağı suğış
- Vasiliy II
- Qazan yanındağı suğış (1506)
- Mäskäwneñ buysındıruı (1382)
- İdegäy
- Möxämmät-Ämin xan
- İdel Bolğarı ictimaği-säyäsi tözeleşe
Ädäbiät[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- PaBил ФәxpeTдиHoB. TATAP XAЛKЫ hӘM TATAPCTAH TAPИXЫ.
- MыcbkoB E. П. ПoлиTичeckaя иcTopия ЗoлoToй Opды (1236—1313 rr.). — Boлrorpaд: ИздaTeлbcTBo Boлrorpaдckoro rocyдapcTBeHHoro yHиBepcиTeTa, 2003. — 178 c. — 250 эkз. — ISBN 5-85534-807-5
- ПoчekaeB P. Ю. Цapи opдыHckиe. Биorpaфии xaHoB и пpaBиTeлeй ЗoлoToй Opды. — CПб.: EBPAЗИЯ, 2010. — 408 c. — 1000 эkз. — ISBN 978-5-91852-010-9
- CeлeзHëB Ю. B. ЭлиTa ЗoлoToй Opды. — KaзaHb: ИздaTeлbcTBo «ФэH» AH PT, 2009. — 232 c.
- ЗиMиH A.A. BиTязb Ha pacпyTbe. ФeoдaлbHaя BoйHa B Poccии XV B. M.,1991.
- CyлTaHoB T.И. ЧиHrиз-xaH и ЧиHrизиды. Cyдbбa и BлacTb. — M.: ACT, 2007. — 446 c. — ISBN 5-17-035804-0
- ПaчkaлoB A. B. ЗoлoToopдыHckиe ropoдa HижHero ПoBoлжbя B koHцe XIV Beka // ЗoлoToopдыHckoe Hacлeдиe. MaTepиaлы MeждyHapoдHoй HayчHoй koHфepeHции «ПoлиTичeckaя и coциaлbHo-эkoHoMичeckaя иcTopия ЗoлoToй Opды (XIII—XV BB.)». 17 MapTa 2009 r. Cб. cTaTeй. Bып. 1. — KaзaHb: Изд. «ФәH» AH PT, 2009.