text:
Aqmescit – «Qırım» Fondu» hayriye teşkilâtı soñki ayları diqqat merkezinde buluna. Yarımada işğal etilmezden evel, teşkilâtnıñ faaliyeti aqqında tek qırımtatar mevzusınen meraqlanğanlar bile edi. Endi ise, teşkilât haberlerniñ sebepçisi oldı.
Belli ki, Meclis bu yıllar içinde Ukrainanıñ qanunları boyunca resmiyleştirilmedi. Adliyeviy areketlerniñ bir qısımını «Qırım» Fondu» eda etti – bu cümleden, Meclis ve «Avdet» gazetası yerleşken bina fondqa ait.
Qırımnıñ «medeniy miras qoruvı boyunca devlet komitetiniñ» talabı ile prokuratura bu binada plandan tış teşkerüvni keçirdi. Teşkerüvniñ resmiy sebebi – bina, mimarcılıq abidesi olğanı içün, olğan añlaşma nasıl yerine ketirilgeinen bağlı.
Teşkerüvniñ neticeleri közeticilerni şaşırtmadı. «Devlet komiteti» Rusiye Federatsiyası medeniyet asabalığına ait binanıñ qoruvında qaba bozuluvlarnı qayd etti. İşte, Meclis azaları, gazeta hadimleriniñ binada çalışması, çardaqta yapılğan tamir işleri bozuluvlar kibi tanıldı. Neticede, memuriy protokol tizildi, onda Rusiye Federatsiyası KoAP 7.13 maddesiniñ 1- nci qısımı boyunca «Qırım» Fondu»nıñ reberi Riza Şevkiyev 400 biñ ruble miqdarında, «Qırım» Fondu»ise ayırıca – 5 million ruble civarında para cöremesini tölemek kerekler.
Para ve şamarnen cezalamaq
Qayd etmeli ki, bu kibi teşkerüv 2004 senesi Qırım Muhtar Cumhuriyeti medeniyet asabalığı qoruvı boyunca Cumhuriyet komiteti tarafından ötkerilgen edi. Soñki sefer, añlaşma 2010 senesi daa bir qaç yılğa uzatıldı, çünki teşkerüvni keçirgenlerniñ itirazı yoq edi.
«Qırım» Fondu»nıñ reberi Riza Şevkiyev emin, rusiyeli Qırımnıñ akimiyeti medeniyet asabalıqnı qorumaq degil, hayriye teşkilâtnı yoq etmege istey.
«Bu teşkerüv – nevbetteki darbe. Olar tapqan bütün bozuluvlar bu kibi ciddiy maddege esaslanmamaq kerek. Bozuluvlarnı yoq etmek tenbiyelevlernen sıñırlanmaq ta mümkün edi», – dep ayttı teşkilâtnıñ reberi.
Qurultaynıñ Merkeziy saylav komitetiniñ reberi Zair Smedlâyev emin, Qırımnıñ «medeniyet asabalığı qoruv boyunca devlet komiteti»niñ bir qaç maqsadı bar.
«Bir taraftan fondnı parasız qaldırıp, Meclisniñ mülküni saipleştirmege isteyler, diger taraftan - şimdiki akimiyetke qarşı çıqqanlarnıñ alı ne olacağını köstermege isteyler»,– dey o.
Tamam bu kibi neticelerge insan aqları boyunca Qırım alan missiyası keldi.
«Meclis ve «Qırım» Fondu»nıñ ilerideki faaliyetine manialar qoyuldı. Bu kibi sıñırlav resmiyleştirilgen, em de adliye tarafından resmiy olmağan teşkilâtlarnıñ birleşme serbestligine menfiy tesir ete», – deyler uquq qorçalayıcılar.
Ukraina qanunları boyunca qabaatlaylar, Rusiye qanunlarına binaen mahkeme eteler?
«Qırım» Fondu»nıñ adliyecileri qabaatlavlarnen razı olmayıp, mahkemede şikâyet eteceklerini bildireler.
«Qırım» Fondu» işinde eñ saçma noqtası şunda ki, «devlet komiteti» hayriye teşkilâtnı qabaatlap, Ukraina qanunlarına esaslana.
«Memuriy bozuluvlar aqqında vesiqanı berdiler, içindeki metinde ukrain qanunlarına esaslanalar, – dep ayttı Qırım.Aqiqatqa Riza Şevkiyev. – Eñ meraqlısı şu ki, Ukraina devirinde yüz bergen bozuluvlar içün, Rusiye Federatsiyasınıñ cezalarını qullanalar».
Meclis maliye destek kösterilmegeni alda çalışmağa devam etecekmi?
«Qırım» Fondu»nıñ meseleleri Meclisniñ işini bayağı zorlaştırdı. Bunı temsiliy organnıñ azaları aytalar, amma, faaliyet toqtatılmaycağını bildireler.
«Meclis halqnıñ menfaatlarını temsil etip, onıñ destegi ile çalışa, em de bu destek soñki vaqıtları qat-qat östi, – dep ayttı Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl. – Akimiyet Meclisni maliyesiz qaldırmağa isteyler, küçsiz yapmağa niyet etkendirler. Bunı yapmağa qarar alğandırlar, amma, biz olarğa bir qaç kere başqa çezüv yollarnı teklif etken edik, faqat Kremlniñ odalarında şimdilik «cenk firqası» üküm etmekte, demek. Yerli akimiyet ise, özüni «ğalipler»niñ üstünligini soñuna qadar köstermege istey».
Onıñ fikirince, Meclis vaziyetke köre, faaliyetini deñiştirecek, milliy idare organınıñ, Qurultaynıñ azaları ise ileride faaliyetni devam eteceklermi ya yoq, qarar bermeliler.
«Bundan qormaq kerek degil. Biz epimiz, sabitlik imtianından keçemiz», – dey Celâl.
Siyasetşınası Sergey Kostinskiyniñ fikirince, «Qırım» Fondu» yoq etilse bile, Meclis-Qurultay areketni devam etecek.
«Rusiyeli mahsus hızmetler, cemaat institutları nazariyesini bilse ediler, Meclis ve Qurultay – bina, hocalıq faaliyet degil de, ilk –evelâ insanlarara munasebetler olğanını añlar ediler. Meclis ve Qurultay çerçivesinde alıp barılğan iş devam etecek, belki de şekili sürgünlikte olğanı kibi olacaq, milliy-azat etilüv areketine oşaycaq», – dep ayttı Kostinskiy Qırım.Aqiqatqa.
Hatırlatamız, sentâbr 16 künü 2014 senesi Meclis binasında rusiyeli qoruyıcı organlarnıñ vekilleri tintüv ötkerdiler. Vesiqa, USB-fleş aletleri, islam mevzusında edebiyat, bilgisayarlar, Ukraina halq vekili Mustafa Cemilevniñ şahsiy şeyleri tahliye etildi.
Sentâbr 17 künü Mecliske mahkeme pristavları kelip, «Qırım» Fondu»na ait mülküniñ ve binanıñ apis etilüvi aqqında bildirdiler.
Sentâbr 19 künü Meclis binası qapatıldı. Ondan soñ, «prokuratura» teşkilâtnıñ teessisçisi olmağan Mustafa Cemilevniñ «Qırım» Fondu»nıñ teessisçileri terkibinden çıqarılmasını talap etti. Mahkeme prokuraturanıñ talabını tasdiqladı.


c: text/html

text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Türkiye prezidenti Recep Tayyip Erdoğan ile telefon qonuşmasında türkiyeli meslekdeşini Ukrainanıñ suvereniteti ve topraq bütünligine daima qol tutqanı içün teşekkür bldirdi.
Bunı Ukraina prezidenti memuriyetiniñ matbuat hizmeti bildire.
Matbuat hizmeti, Petro Poroşenkonıñ sözlerine atıfta bulunıp: «Ukraina prezidenti, türkiyeli meslekdeşini qanunsız saylav neticelerini tanımamağa ve, ondan ğayrı, Türkiye vatandaşlarınıñ vaqtınca işğal etilgen yarımadadaki monitoringde iştirak etmemelerine davet etti. Qırım, Ukrainadır. Ve biz, Türkiye tarafından ananeviy qol tutuv olacağına umüt etemiz», – dep bildire.
Onan ğayrı, telefon qonuşması esnasında taraflar, şu cümleden Ukraina ile Türkiye arasında Yüksek seviye strategik şurasınıñ Yedinci toplaşuvını keçirmek maqsadınen bundan soñki yüksek seviyede temasları grafigini keliştirdiler.
Ukraina, BMT baş sekretari Antoniu Guterriş, Telükesizlik şurasınıñ başlığı Karel van Osterom ve bütün aza devletler eyetlerine, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda prezident saylavınıñ ötkerilmesi BMT Nizamnamesini boza, deye resmiy mektüpler yolladı.
Ukraina diplomatları, qanunsız rey berüvniñ ötkerilmesi taqdirde yarımadadaki Rusiye ukümet organlarınıñ vekillerine qarşı qoşumça sanktsiyalarnı tatbiq etmege davet eteler.
Fevral 16-da Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya toplulığını ilhaq etilgen Qırımda kelecekteki Rusiye prezidenti saylavınıñ neticelerini tanımamağa davet etti.
Rusiye prezidentiniñ saylavı 2018 senesi mart 18 kününe – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqınıñ yıllığına tayın etildi. Onda sekiz namzet iştirak etecek – Sergey Baburin, Pavel Grudinin, Vladimir Jirinovskiy, Vladimir Putin, Kseniya Sobçak, Maksim Suraykin, Boris Titov ve Grigoriy Yavlinskiy.
ABniñ tış işleri ve telükesizlik siyaseti boyunca Yüksek temsilcisi Federika Mogerininiñ beyannamesinde ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidenti saylavınıñ tanılmaması aqqında denile.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımda Rusiye federal, regional, belediye akimiyet organlarınıñ yeñişleri aqqında vesiqalı film çıqaracaqlar.
Bunı Qırım «ükümetiniñ» matbuat hızmeti bildire.
Beyanatqa köre, filmde territoriyalarnıñ içtimaiy-iqtisadiy ve yatırım inkişafınıñ meseleleri, meksen ve şeer qurucılığı, sanayi, mesken-kommunal tertibatınıñ yañartuvı, iş ve emek munasebetleri, tabiat, medeniyet, sport, tasil, tibbiy yardım seviyesiniñ eyileşüvi ve Rusiye vatandaşlarınıñ içtimaiy havfsızlığı kibi meseleler köterilecektir.
Teşkilâtçılarnıñ añlatqanına köre, film içün informatsion negiz olaraq idare organlarnıñ mesülietli hadimeriniñ ve şirket ile teşkilâtlarnıñ reberleriniñ çıqışları olacaq.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırımğa ayazlar kelecegi ve oktâbr 16-19 künleri ava arareti sıfır derecesine qadar tüşecegi bildirile. Bunı Qırımdaki Fevhulâde vaziyetler nazirliginiñ idaresi haber ete.
«Gidrometeorologiya ve Çevre Nezaret etüv idaresiniñ Qırım Bölügi bildirgenine köre, oktâbr 16, 17, 18, 19 künleri Qırımnıñ çöl ve orta regionlarında topraq üstünde 0-3 santigrat derece suvuq olacaq», – dep aytıla bildirüvde.
Keriç parom keçitinde areket cedvelinde ava bozuluvınen bağlı deñişmeler aqqında bir türlü malümat beyan etilmey.
Kremlniñ nezaretinde bulunğan Qırım Mesken-kommunal hocalıq naziri Sergey Karpov yarımadanıñ Cemaat Palata şurasınıñ keniş toplaşuvında bildirgen edi ki, Qırımda 13,6 biñ çoqdaireli mesken evlerden 98,7% qış mevsimine azır, 184 çoqdaireli evlerde azırlıq işleri bitirilmek kerek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırım trassasında maşna avdarılıp, yandı, dep bildire ilhaq etilgen Qırımda Rusiye FVN-niñ idaresi.
Qurtarıcılar, BMW aydavcısı idareni baş etip olamayıp, terekke urulğanını, ayta, bunıñ neticesinde maşna avdarıldı ve yanıp başladı.
Qaza vaqtında maşnada üç adam bar edi: aydavcı ve eki yolcu, olarnı acele yardım taqımı Aluşta merkeziy şeer hastahanesine alıp ketti.
Rusiye FVN hadimleri yanğınnı 20 daqqada söndürgenler, dep bildirile.
Qırımlı qurtarıcılarnıñ bildirgenine köre, Qırımda ciddiy yol qazalarınıñ sayısı arttı. Qırımda 2019 senesiniñ birinci üç ayında keçken yılğa baqqanda bir buçuq qat ziyade aydavcı mesüliyetke çekildi.


text:
Ixlara üzänlege häm cirastı şähärläre
Berwaqıt Anadoluda 24
Cir yözeneñ geografiya şäkelläre millionnarça yılda barlıqqa kilgän. Dingezlär qaywaqıt qıytğağa quşılğan, qayçaq ta cirgä basım yasap, tawlar päyda bulğan. Ozaq yıllar buyı şäkellängän küllär, yılğalar, üzänleklär bügenge dön’yanı barlıqqa kitergän. Härberse can iyäläre öçen yäşäw urını bulıp tora. Keşelär tuqlanu, torır urın, saqlanu kebek töp ixtıyacların bu urınnar yärdämendä qanäğat’länderä. Anadolu geografiyasendä dä yılğalar keşelär öçen bik möhim bulğan härwaqıt. Dön’ya tarixında üz êzen qaldırğan śivilizaśiyalär barlıqqa kilgän alar tirä-yağında. Vulkanik tawdan aqqan lavalarnı 10 meñnärçä yıl buyı Melendiz yılğası yua. Bu yılğa keşelär yäşägän dön’yanıñ iñ zur kan’onnardan berse bulğan Ixlara üzänlegen barlıqqa kiterä.
Ixlara üzänlegendä ağuçı Melendiz yılğası yıllar buyı cilneñ dä yärdäme belän qıyalarnı yua, şulay itep bersennän-berse qızıqlı cir yöze şäkelläre päyda bula. Biyeklege 100 metrdan uzuçı bu küz yawın alırlıq kan’onnıñ dön’yada tine yuq diyärlek. Keşelär iñ irtä çordan başlap kilep urnaşa başlağan bu üzänlek meñnärçä yılda törle mädäniyätlärne yäşätkän. Aksaraynıñ Güzelyurt rayonında urnaşqan üzänlek tabiğat’ moğcizası bularaq belenä häm şul uq waqıtta 3 böyek dinnän berse bulğan xristiyanlıknıñ cäyelüendä möhim rol’ uynağan ul. Çönki xristiyanlıknıñ berençe yıllarınnan başlap möhim dini üzäk bulğan Kapadokiyaneñ iñ yäşeren häm saqlanğan urını ul – Ixlara üzänlege.
Üzänlek tiräsendäge qıyalarnı ciñel räweştä uyıy alu keşelärgä yözlärçä çirkäw häm yort tözü mömkinlegen tudırğan. Saf hawada yörergä yarasatasız ikän 14 çaqrım yıraqlıqtağı Ixlara üzänlege açıq hawa muzeyına 400 tiräse basqıçtan töşä alasız. Yäm’-yäşel üzänlektä Melendiz yılğası buyında 80 meñ tiräse keşe yäşägän urınnarnı, 100dän artıq çirkäw, 16 monastır’ häm qalğan binalarnı kürä alasız. Barısı da saqlanmasa da, töbäkneñ geologik üzençälege yärdämendä qıyalarğa uyılıp yasalğan 12 çirkäwne gizep bula. Diwarda räsemnär töşerelgän bu çirkäwlär - tiñe bulmağan mädäniyät häm tarix xäzinäläre.
Êğritaş çirkäwe - bik zur ğıybadätxanä häm üzänlekneñ iñ êlekke çirkäwlärennän berse. İke qatlı häm diwarları bizäkle çirkäwneñ bügenge köndä ber öleşe genä saqlanıp qalğan. Diwarlar borınğı bulsa da, bizäkläre bik matur häm kilüçelärneñ küz yawın ala. Bibliyadağı yazular häm axirät belän bäyle räsemnär urın alğan diwarları belän iğtibarnı cälep itüçe ikençe çirkäw isä – Yılnalı çirkäw. Ixlara üzänlege betkän urında isä päri morcaları belän ber rättän Selime kafedrale bar. Bu cirlärneñ iñ zur kafedrale bulğan ike qatlı Selime kafedrale din êşlekleläre citeşterelgän häm berençe dini cıyın oyıştırılğan urın bulıp tora.
Ixlara üzänlege çınlıqta barlıq päri morcaları, mäğarälär häm borınğı śivilizaśiyalär êzläre bulğan sixerle atmosferası belän Kapadokiyaneñ ber öleşe. Kapadokiyaneñ tarixı xettlarğa qadär barıp totaşa läkin kübräk zolım häm ülemnän qaçqan berençe xristiyannar sıyınğan urın bularaq belenä. qotılu häm yaña dinne cäyü öçen biregä kilüçelär cir astındağı şähärlärgä urnaşa. 150dän artıq cirastı şähäreneñ buluı uylanılsa da, älegä alardan 36ısı tabıldı.
Basıp alu häm höcüm waqıtlarında tiz genä qaçıp bula bu şähärlärgä. Biredä keşelärneñ imin räweştä yäşi aluı öçen bar närsä dä uylanılğan. Bülmälär, aş-su bülmäläre, kiräk-yaraq depoları, su qoyıları, abzar häm çirkäwlär tar koridorlar aşa ber-bersenä totaşa. Çittän kilä alaçaq höcümnärgä qarşı bülmälärne zur tügäräk taş belän yabıp bula. Ventilyaśiya morcaları, cılınu häm kanalizaśiya sistemaları da bar cir astında. Cir astındağı şähärlärne gizep şaqqatmaw mömkin tügel. Cir östendä bam-başqa tormış barğanda bu tar häm yaqtılıq kermägän urında qoyaştan yıraq yäşäwçelärgä xäyran qalasıñ.
Cirastı şähärläreneñ iñ küp belengännäre – Derin kuyu, Kaymaklı häm Tatlarin. Derinkuyu cirastı şähäre xettlar tarafınnan qorılğan, Kapadokiyaneñ iñ iğtibar cälep itüçe şähärlärdän berse. Bu cirastı şähäre 12 qattan tora häm 50 metr tiränlektä. Şähärdä ber ük waqıtta 50 meñ keşeneñ yäşi aluı belenä. bu olı şähärdä iskitkeç ventilyaśiya sisteması belän ber rättän missioner mäktäbe, sıyınu bülmäläre, su qoyıları häm zindan bar. belgeçlär 3nçe qatta tabılğan 10 çaqrımlıq tunnelneñ Kaymaklı cirastı şähärenä totaşuın uylıy.
Kaymaklı cirastı şähäre dä xettlar waqıtında waqıtında qorıla. Ul çorda ike qatlı bula şähär, xristiyannar biregä kilep urnaşqaç tağın 6 qat yasağan. 5000 keşe yäşägän şähärdä abzar, zirat, çirkäw häm kiräk-yaraq depoları bar. Kaymaklı Derinkuyu şähäreneñ yartısı qadär bulsa da möhim şähär bularaq belenä.
Tatlarin - cirastı şähärläre arasında in zurısı. Biredä şaqtıy çirkäw, kiräk-yaraq deposı häm zur bülmälär bulğanı öçen monastır’ kompleksı buluı uylanıla. Barı tik 2 qatın gizep bula torğan şähär qalğannarınnan bädräflärneñ buluı belän ayırıla.
Cirastı şähärlärendä yäşäwçelär qıya êçendäge depolarda yarma häm qorı azıq-tölek saqlağan, suların cir astınnan täêmin itkän, ul waqıttağı injenerlık häm arxitektura qullanılğan biredä. Texnologiya bulmağan çorda cirastı şähärläreneñ niçek yasaluın bügenge köndä haman da añlap beterep bulmıy.
Cirastı şähärlären gizgändä telär telämäs ul waqıttağı tormışnıñ niçek buluın, keşelärneñ tir tügep alarnı niçek qoruın, biredä qurqıpmı yäisä teläpme yäşäwlären uylıysıñ.
Avtor - Neslihan Değirmencioğlu


text:
Qırım.Aqiqat içün mahsus
İsviçre prezidenti Simonetta Sommarug resmiy Kyiv ziyareti vaqtında memleketi Qırım ilhaqını qabul etmeycek ve yarımadağa OSCE ve BM insan aqları vekillerini yollamaq kerek dep tüşüne, dep bildirdi.
İsviçre Konfederatsiyasınıñ prezidenti Qırım ilhaqınıñ qabul etilmegenini aytsa, mence, bu kündüz yarıq, gece qaranlıq kibi demektir
Eminim, bu adiy bir beyanat degil, yalıñız protokol ve qabul etken tarafqa qarşı sayğı olaraq sayılmaz. İsviçre tış siyaseti bitaraflıdır, yani halqara alandaki er angi zıddiyette mesafeli olmağa tırışa. Bu memleketniñ reberleri yalıñız şartsız halqara uquq postulatları, dünya toplulığı riayet etken ortaq kerçekler aqqında aytılğanda fikrini bildire. İsviçre Konfederatsiyasınıñ prezidenti Qırım ilhaqınıñ qabul etilmegenini aytsa, mence, bu kündüz yarıq, gece qaranlıq, Yer Küneşniñ etrafında aylana ya da Edil Hazar deñizine kire kibi demektir. Ebet, Rusiye Federatsiyasınıñ Anayasasında tam tersini yazıp, atta referendumda tasdıqlamaq mümkün. Amma İsviçre saatınıñ vaqtı tam ola, ve kündüz gece saatını kesen-kes köstermez.
Amma eñ esası – İsviçre prezidentiniñ Qırımğa halqara teşkilâtlarnıñ insan aqları vekillerini yollamaq talabıdır. Bu alda Qırım şübhesiz ilhaq etilgen ve anda yaşağan insanlarnıñ aqları muntazam sürette bozulğan topraq olaraq tasnif etile. İnsan aqlarına riayet etilgenini kontrol etmek içün daimiy halqara monitoring olmalı.
Ebet, Rusiye bunıñ kibi beyanatlarğa şübheli yanaşacaq. Amma bu ilk baqış. İşğalden soñ altı yıl içinde Qırım Rusiye uquqına «tolusınen» kirdi, dep ayta bilemiz yoqsamı? Yoq, aytıp olamaymız. Qırımda «Rusiye tren yolları» yoq, Rusiye bank sisteması yoq, Rusiye mobil bağı yoq, halqara naqliyat seferleri yoq – yani dünya iqtisadiyatınen bir şekilde bağlı olğan bir şey yoq. Kremlni işğal aqibetleri iç meraqlandırmay dep aytmaq kerekmi? Eminim: meraqlandıra. Aks alda em devlet, em şahsiy şirketlerden Qırımda olmalarını talap eter edi.
Dünya Qırımnı zapt etken Rusiye tankınıñ keçmesine yeşil ışıq yaqmaycaq
Şunıñ içün İsviçre prezidentiniñ yarımadağa halqara teşkilâtlarnıñ vekillerini yollamaq teklifi – mence, Ukraina diplomatiyası teklif etmesi kerek olğan şey. Köremiz ki, bu meselede Ukrainanıñ itibarlı ittifaqdaşları bar. Bernde böyle teklifler seslendirilse, diger memleketlernen, OSCE ve BM ile añlaşıp olacaqlarını añlaylar. Başta areket degil de, beyannameler olsa da – Rusiyege dünya toplulığınıñ destegi kerek olsa, Qırımdaki halqara monitoring böyle destekniñ müim şartı ola bile.
Şunıñ içün Simonetta Sommarugnıñ sözleri – belli bir indikator. Dünya Qırımnı zapt etken Rusiye tankınıñ keçmesine yeşil ışıq yaqmaycağınıñ indikatorı. Qırım ve Donbas işğali – aynen bu şekilde, eki topraq da – halqara kün tertibiniñ müim bir noqtası olıp qala.
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
Vitaliy Portnikov, kyivli jurnalist, Qırım.Aqiqat müellifi


text:
Rusiye nezaretinde olğan Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar vatandaş jurnalisti Ayder Kadırovnı sentâbrniñ 4-nde Qırım boyunca FSB ofisiniñ binası ögünde «yasaq etilgen kütleviy tedbirde iştirak etkeni» içün 5 biñ ruble para cezasına mahküm etti.
Bunı«Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber etti.
«Men jurnalist olaraq öz işimi yapa edim. Adam sürüsinden uzaq tura edim, amma qadı qararını deñiştirmedi. Mahkemede bir türlü allar köz ögüne alınmay, öz işini yapa ve para cezalarını ber, saçmalıqtır», – dedi Kadırov.
Rusiye quvetçileri jurnalist Ayder Kadırovğa kelip, sentâbrniñ 4-nde Franko bulvarında tutulmasınen bağlı polis bölügine kelmesi kerek, dep ağzaviy şekilde bildirdi. Kadırov olarnen celpnamesiz ve advokatsız barmağa razı olmadı, quvetçileri o yerde celpname yazıp, ziyaret saat 11:00-da olacaq dedi. Anda barıp yetiştirmedi.
Soñra iş yerine cinaiy qıdıruvnıñ eki hadimi keldi, vesiqa köstermeyip, olarnen barmasını istediler. Advokatnen laf etken erkek razı olmadı. Soñra maşina tamir hızmeti noqtasına yerli polis kelip, qanunsız çalışqanlarına dair haber keldi, dep bildirdi. Ayder Kadırov sentâbrniñ 9-nda saba 10-nda cinaiy qıdıruv yolbaşçısına kelsin, dep celpname berildi. O, belli olmağan dava çerçivesinde şaat olaraq sorğuğa çekilecek eken.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olarnıñ arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete. Advokat Nikolay Polozovnıñ sentâbrniñ 8-nde bildirgenine köre, imaye Rusiye kontrolindeki Aqmescit mahkemesiniñ qırımtatar faali Nariman Celâlnı apiske almaq qararını şikâyet etti.
Rusiye polisi sentâbrniñ 4-nde Rusiye FSBsiniñ binası ögünde tutulğan qırımtatarlarğa qarşı 58 memuriy protokol tizdi.
Anğara köyündeki «gaz borusında diversiya» davası
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımda Rusiye quvetçileri tintüvler keçirip, beş insannı tuttı. Olar arasında qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâl bar. Eki doğmuş qardaşlar Aziz ve Asan Ahtemovlar eki ayğa apiske alındı, Azizniñ babası Eskender Ahtemov 10 künge apiske alındı. Asan Ahtemovnıñ qardaşı Arsen 15 künge apiske alındı. Kreml kontrolindeki Kiyev rayon mahkemesi qırımtatar siyasetçisi ve faali Nariman Celâlnı eki ayğa – noyabrniñ 4-ne qadar apiske aldı. Nariman Celâl bütün qabaatlavlarnı inkâr ete.
Sentâbrniñ 7-nde TASS Rusiye malümat agentilgi Rusiye FSB-sine atfı etip, Aqmescit civarındaki Anğara (Perevalnoye) köyü yaqınlarında gaz borusında diversiya yapqanından şübheli sayılğanlar qabaatını itiraf etkenler, dep bildirdi. FSB yayınlağan videoda eki ekrek kimden talimat alğanlarını ve Anğara köyünde gaz borusınıñ patlatılmasını nasıl teşkil etkenlerini tafsilâtlı aytıp berdi.
FSB, diversiyanı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresi teşkil etti, dep israr ete.
Ukraina Mudafaa nazirliginiñ baş istihbarat idaresi Rusiye FSBsiniñ qabaatlavını «bir maqsadı olğan provokatsiya» olaraq köre.
Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ tutuluvı ve apiske alınuvını avgustnıñ 23-nde Kyivde keçirilgen «Qırım platformasınıñ» sammitinen bağlay.
Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qırımda insanlarnıñ apiske alınması sebebinden BM İnsan aqları Yuqarı komissarı Michelle Bacheletke muracaat etti.
Sentâbrniñ 3-4-nde Qırımdaki faallerniñ evlerinde keçirilgen tintüvler ve tutuvlardan soñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası cinaiy tahqiqat başlattı.


text:
Berläşkän Millätlärneñ Azıq-tölek programı dip atalğan yärdäm oyışması belderüençä, dönyada on, üsemlek mayı kebek könküreş tawar bäyäläre soñğı 9 ayda 40%-qa artqan.
Näticädä, açlarğa yärdäm itü belän şöğellängän bu oyışma üze dä awır xäldä qalğan.
Rimda urnaşqan bu oyışmanıñ büdjetında yärdäm eşlärenä bıyıl $2.9 milliard aqça qaralğan bulğan. Läkin, ul ğına citmi ikän, aşığıç räweştä tağın yartı milliard tabırğa kiräk, di oyışma wäkile Robin Lodge:
"Bulğan çığımnarnı qaplaw öçen genä, ä bez 78 ildä 73 million keşene aşatırğa tieş, menä şunıñ öçen genä dä bezgä tağın östämä yartı milliard dollar kiräk" di Robin Lodge.
Bu oyışma östämä aqçanı BMO çığımnarın qaplawçı xökümätlärdän alırğa cıyına.
Ul arada, dönyada millionlağan keşe, aşarına satıp alırğa aqçası citmäw säbäple, açlıq xälendä. Misal öçen, Äfğanstanda.
"Ğinwar axırında prezident Qarzai östämä 2.5 million keşegä yärdäm itü öçen $77 million soradı. Bu yağulıq bäyäläre artu näticäsendä genä barlıqqa kilgän, yaña açlar" di Robin Lodge.
Berençe qaraşqa, XXI ğasırda, açlıq turında söyläw, urınsız. Tabiği qazalar, qorılıq bulmasa, aşarğa citergä tieş, sıman.
Ğomümän alğanda, dönyada azıq-tölek çınlap ta citärlek. Bäyälär üsü säbäpläreneñ berse – bio-yağulıq sänäğäteneñ üseşe, azıq-tölek belän yağulıq arasında üzenä kürä yarış bara.
Tağın ber säbäp - täräqqiät itüçe illärdä taläp artu.
"Misal öçen, Hindstan, Qıtayda kübräk keşe it aşıy başladı. İt aşawçılar artqaç, mal aşatırğa da kübräk kiräk. Näticädä, keşegä digän aşlıqnıñ ber öleşe malğa kitä" di Robin Lodge.
Berläşkän Millätlär Oyışması bar dönya buylap xökümätlärne awıl xucalığına kübräk aqça birergä, yaña texnologiälär kertergä, öndäde.
Läkin, azıq-tölekkä taläplär artqan mäldä, anıñ bäyäse da arta ğına barır şikelle.


text:
Apple Amerika şirketi ilâvelerde işğal etilgen Qırımnıñ qomşu Rusiye toprağı olaraq işaretlenmesinden soñ belli davalı topraqlarnı belgilev siyasetini teşkermege başladı. Bu aqta Reuters haber ete.
Şirketniñ matbuat kâtibi Trudi Müllerniñ bildirgenine köre, bu Apple siyasetiniñ deñişmelerine yol aça bile.
«Topraqlarnı haritalarımızda işaretlemezden evel ve, qanun talap etse, deñişmeler kirsetmezden evel halqara uquqnı, ABD ve diger memleketlerniñ belli qanunlarını baqamız. Servislerimizde davalı sıñırlarnıñ işaretlenmesini tafsilâtlıca ögrenip, ileride deñişmeler kirsete bilemiz», – dep bildire Müllerniñ aytqanlarını Reuters.
Matbuat kâtibi, şirket hadimleri ileride bir çoq ilâvede davalı topraqlarnı işaretlev meselesini tafsilâtlıca ögrenmege başladı.
ABD Maliye nazirligi, Qırım «Rusiyege ait» kibi işaretlengeni içün Apple şirketiniñ areketleri sanktsiya rejimine oğraymı teşkermege vade ete.
Ukraina Tış işler nazirliginiñ spikeri Katerına Zelenko Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında Ukraina Apple Amerika şirketi öz ilâvelerinde Qırımnı Rusiye toprağı olaraq işaretlememesini talap etecek, dep ayttı.
Tünevin Ukrainanıñ ABD elçihanesi Apple Amerika şirketiniñ reberligine muracaat etip, Qırımnıñ «Rusiye» olaraq işaretlenmesini tüzetmesine çağırdı.
Ukraina Tış işler naziri Vadım Prıstayko Apple Amerika şirketiniñ ilâvelerinde «Rusiyege ait» Qırım ve Aqyarğa cevap berdi.
Apple şirketi, Rusiyede Qırım ve Aqyarnı «Ava» ilâvesinde «Rusiye» toprağı olaraq qayd etip başladı. Esas Ukrainada ve işğal altındaki yarımadada Aqyar, Aqmescit, Keriç ve diger şeerler ne Ukraina, ne de Rusiye olaraq qayd etile.
Rusiye Devlet dumasınıñ telükesizlik ve qabarcılıq ile küreş komitetiniñ reisi Vasiliy Piskarev, «Apple, Devlet dumasınıñ Qırımnıñ işaretlenmesinen bağlı iddialarını bütünley tüzetti», dep bildirdi. Bu aqta o, şirketniñ Rusiye vekili Darya Yermolinanen körüşip ayttı.
2019 senesi mayıs ayında Apple Qırım şeerlerini em esas Ukrainada, em yarımadada öz ilâvelerinde birine ait kibi işaretlemegen edi.
Daa evel Rusiye Devlet duması Apple şirketine aprelniñ 25-ne qadar, soñra ise mayısnıñ 10-na qadar «tüzetüv müddetini» bergen edi.


text:
Krım-SOS göñülliler teşkilâtınıñ taqımı qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ ömrü aqqında vesiqalı filmniñ çıqarılmasına 89,8 biñ grivna topladı.
Teşkilâtnıñ saytında berilgen malümatqa binaen, leyhanı ömürge keçirmek içün 150 biñ grivna lâzim, 172 kişi maddiy yardım kösterdi. Hayriye parası daa bir ay devamında toplanacaq.
«Bu filmde bizler siyasetçini degil, bütün yeñiş, meraqları ve qorquları ile bir şahsiyetni köstermege tırışacaqmız. Film Mustafa Cemilevniñ ömründen ikâyelerge esaslanacaq. Bediiy film seyircilerge Mustafanıñ taqdiriniñ eñ müim vaqialarını yaşamağa ve onıñ közleri ile sovet keçmişi ve zemaneviy Ukraina ve dünyağa baqmağa imkân berecek», – dep aytalar leyhanıñ müellifleri.
Olarnıñ malümatına köre, sermiya arhiv malümatları ve video toplanması, stsenariy yazılması ve bir qaç memlekette birinci levhalarnıñ çıqarılması, Mustafa Cemilev ve Sovetler Birliginiñ dissidentleri ile video subetine sarf etilecek. Böylece, masraflarnıñ ekseriyeti taqımnıñ işi, arhiv malümatlarını qullanmaq aqqınıñ ödemesi ve video çıqarılmasına ketecek.
KrımSOS – 2014 senesi fevral 27-de Rusiye Federatsiyasınıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti işğaliniñ başlanmasında göñülliler tarafından meydanğa ketirildi. KrımSOS Ukrainada Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Qaçaqlar meseleleri boyunca Yuqarı Komissarı idaresiniñ icra ortağı ola. KrımSOS Qırım ve şarqiy regionlarda mecburen köçip kelgen insanlarğa yardım ete, em de Qırımdaki vaqialar aqqında malümat bermekte.


text:
Daa üç Qırım musulmanınen beraber, «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanında qabaatlanıp Rostov-na-Donu şeerinde mahküm etilgen Ruslan Zeytullayevni kantserge oturttılar. Bu aqta adliyeci Emil Kurbedinov bildire.
Onıñ malümatına binaen, Zeytullayev bildirdi ki, endi beş kün devamında, «onıñ ar-namusını aşalağan areketlerni yapmağa red etkeni içün, ve İslâm qanunlarını bozmağa red etkeni içün», kantserde otura.
«Soñki mahkeme toplaşuvından soñ, Rostov-na-Donu taqiqat izolâtorına kelgen soñ SİZO memuriyeti Ruslandan, teşkerüv keçirmek içün, bütünley soyunmasını talap ettiler. Ruslan tüp urbasına qadar soyundı, amma bütünley soyunmağa red etti», – dep añlattı Kurbedinov.
Adliyeciniñ qayd etkenine binaen, diniy mefkürege köre, İslâm qanunlarına binaen, diger şahıslar ögünde, bir cınıs olsa da, tolusınen soyunmaq yasaqtır. Bunen beraber, o qayd ete ki, teşkerüvniñ böyle tarzı insannıñ ar-namusını aşalay, ve bu vaziyette delilsiz ola.
«Normal insanğa bunı yapqanlarnı añlamaq qıyındır. Bu iş boyunca dört qabaatlanğan kişi em kameralarda, em de olardan tış nezaret astında buluna. Bunıñ içün, anda kimse bir şey keçirip, saqlap, teslim etip olru, dep aytmaq mümkün degil. Em de böyle şeyler yapması kimseniñ aqlına kelmey, tek balalarğa apaylarından destek mektübini teslim etmek», – dep ayttı Kurbedinov.
Avgust 2-de, salı künü Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy Qavqaz okrug arbiy mahkemesinde «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanında qabaatlanğan Qırım musulmanları – Ruslan Zeytullayev, Rustem Vaitov, Nuri Primov ve Ferat Sayfullayev – işi boyunca nevbetteki mahkeme toplaşuvı keçirildi. Amma mahkeme ekspertniñ video bağını diñlep olamadı. Qabaatlanğanlarnıñ imayecileriniñ malümatına binaen, işniñ baqılması avgust 3-te saat 11.00-de devam etecek.
Olar 2015 senesi qışta Aqyarda yaqalandı. Mayıs ayında olarnıñ apiste bulunma müddeti oktâbr ayına qadar uzattırıldı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
İnternette rusiyeli uquq qoruyıcılar Bağçasaraydaki «Salaçıq» qavehanesine ve musulmanlarnıñ evlerine tintüv keçirmek içün kelgenini köstergen videolar peyda oldı.
Videolardan birinde rusiyeli mahsus bölüklerniñ silâlı temsilcilerinen avtobuslar körüne, olarda Rusiye bayrağını köstergen işaretler (şevron) bar.
Diger videoda soqaqlarnıñ birinde yolnı qapatqan mahsus urbalı insanlar körüne. Yerli sakinniñ neler ola sualine, olar «taqiqat işleri alıp barıla» dep, cevap bereler. Bundan da ğayrı, videoda «politsiya» yazısı ile maşinalar ve arbiy KAMAZlar kösterile.
ABTop Bидeo oбыck B kapaBaH-capaй «Caлaчиk» 1: Seriou Morti
Mayıs 12-de saba Qırımtatar Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev Bağçasarayda musulmanlarnıñ evlerinde tintüvler keçirilgenini bildirdi. Bundan da ğayrı yerli qavehanede tintüv keçirilgeni aqqında malümat peyda oldı, o yerge silâlı insanlarnen eki avtobus keldi.
Rusiyege boysunğan işğal etilgen Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya mayıs 12-de operativ-taqiqat işleri alıp barılğanı, ve neticede «Hizb ut-Tahrir» tarafdarları yaqalanğanı aqqında bildire. Onıñ malümatına köre, 4 insan yaqalandı, 3 Bağçasaray sakinine qarşı cinaiy iş açıldı.
Qırımda iş ziyaretinen Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkova buluna. Bundan evel o Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcilerinen körüşkeni aqqında bildirile edi.
Ukrain ve halqara uquq qoruyıcı teşkilâtları Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada insan aqları bozulğanı aqqında ilân ete edi. Rusiye ükümeti tarafından eñ büyük basqın qırımtatarlar ve yarımadada yaşağan ukrain tarafını tutqanlarğa qarşı yapıla.
Rusiyege boysunğan Qırım ükümeti uquq qoruyıcılarnıñ yarımadada insan aqları bozulması aqqında malümat qabartılğan, dep ayta.
Mayıs 12-de Avropa Parlamentinde Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ aq-uquqları bozulması meselesi muzakere etilecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
ABD OSCE missiyası, Qırımdaki Rusiye mahkemesi 150 biñ ruble para cezası bergen ve tintüv vaqtında antika silâsı tapılğan Sudaq regional Meclisiniñ reisi İlver Ametovnıñ «davasını diqqatnen taqip ete», dep bildirdi. Bu aqta ABD missiyasınıñ siyasiy mesleatçısı vazifelerini eda etken Leyn Darnell Bal Viyanadaki çıqışı vaqtında bildirdi.
«Evinde keçirilgen tintüv vaqtında tapılğan Ekinci cian cenki zamanından qalğan totlu silâsını saqlap qalğanı içün dört yıl apis cezası berilmesi mümkün olğan Sudaq qırımtatar regional Meclisiniñ 69 yaşında lideri İlver Ametov üzerindeki esnasnı taqip etemiz. Qırımtatar siyasiy mabüslerine qarşı sovet cezalayıcı psihiatriyasınıñ qullanıluvını takbih etemiz», – dep aytıla ABD vekiliniñ çıqışında.
Balniñ aytqanına köre, Rusiye Ukrainanıñ suveren toprağı olğan Qırımnı «nükleer uçaq ve raketalar, diger silâ ve arbiyler» yardımınen askeriyleştirdi.
ABD OSCE elçisi James Gilmore Rusiye Qırımnıñ qanunsız işğali ve askeriyleştirilüvini, qırımtatarlarğa qarşı repressiyalarnı devam ettire, dep bildirdi.
Kreml kontrolindeki Sudaqnıñ Mirovoy mahkemesi 2019 senesi sentâbrniñ 27-nde Rusiye quvetçileri tintüv keçirgen Sudaq regional Meclisiniñ reisi İlver Ametovğa 150 biñ ruble miqdarında para cezasını bermege qarar aldı. Ametovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, para cezası onıñ iş adamı faaliyetinen bağlı. Qararğa köre, para cezası «telükesizlik talaplarına uymağan mallarnı istisal etüv ve satuv sebebinden» berildi.
Sentâbrniñ 27-nde Sudaqta Rusiye quvetçileri İlver Ametovnıñ evini tintti. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bir qaç on silâlı Rusiye quvetçisi İlver Ametovnıñ evini blok etti, dep bildirgen edi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası İlver Ametovğa ait binalarda keçirilgen «qanunsız tintüvler» sebebinden cinaiy tahqiqat başlattı.
Sudaqtaki tintüvlerden soñ Ametovnıñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aza şeadetnamesi, müzey eksponatları, bazı vesiqalar «ekspertizağa» alındı.
Advokat Nazim Şeyhmambetovnıñ Qırım.Aqiqat mühbirine bildirgenine köre, Rusiye quvetçileri tintüvlerni Rusiye Ceza kodeksiniñ 280, 282 ve 238 maddelerine istinaden cinayetlerden şübhe bar olğanı içün «tahqiqattan evel teşkerüvi çerçivesinde» keçirdi.
Rusiye quvetçileri İlver Ametovnıñ evini endi tintken edi. Birinci tintüv 2015 senesi dekabr ayında, o, hastahanede olğanda, keçirilgen edi. Sebebi belli degil. 2017 senesi mayısında quvetçiler tekrar kelip, oğlunı tuttı.


text:
Aqmescit rayonındaki Rusiye politsiyasınıñ hadimleri bir qaç kün evelsi büyüklerge haber etmeyip belli olmağan yerge ketken ve qıdırılğan eki genç ağa-qardaşnı taptı. Oğlanlar ormanda tapıldı. Bu aqta Qırımdaki Rusiye İç işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Qayd etilgenine köre, politsiya gençlerni aprelniñ 8-nden berli qıdırdı. Cep telefonları olmağanı içün qıdırmaq zor edi.
«Politsiya hadimleri ve göñülliler Aqmescit rayonını baqıp çıqtı, Qırım paytahtında da qıdıruv işleri keçirildi. Neticede ağa-qardaş politsiya hadimleri tarafından ormanda tapıldı, bu vaqıt devamında açıq avada qalıp, ateş yanında qızğan ediler», – dep bildire politsiya.
Müessise, olarğa qarşı qanunsız bir şey yapılmadı, dep işandıra.
«Politsiya alğan malümatqa köre, balalarnıñ vasiylerinden qaçmaq içün ciddiy bir sebebi yoq edi, yapqanları ise bala çayalığı edi», – dep bildirdi Rusiye politsiyası.
Daa evel haber etilgenine köre, ğayıp olğan çağına yetmegen ağa-qardaş Suleyman ve Roman Kemaller işğal etilgen Qırımda qıdıruvğa ilân etildi. Ekisi de 2020 senesi aprelniñ 6-nda Aqmescit rayonınıñ Davıdovka köyünde evden çıqıp qaytmadı.


text:
Tair KERİM.
1917 seneleri edebiy faaliyeti yüksek derecege köterilgen qırımtatar şairi ve nesircisi Cemil Kermençikliniñ muharebeden evel ve ondan soñki neşirlerdeki eserlerini teñeştirüv usulı ile ögrenir ekenmiz[1]
, olarda bir sıra hatalarğa rastkeldik. Hem bu hatalar esasen, zemaneviy tetqiqatçılarımız ve edebiyatşınaslarımız tarafından onıñ eserlerini arap hurufatından kirilcesine avuştırğanda peydalanğandır. Közümizge çarpqan hatalarğa diqqat etkende, aşağıdaki şemasını tizmek mümkün:
- Şiirlerniñ metin sözlerinde bir ya da bir qaç harfi tüşürilip qaldırıla yahut da qoşula;
- Şiirde söz yaki söz ibaresi arap hurufatından kirilge yañlış keçirilüvi neticesinde bam-başqa, yani mantıqqa uymağan mananı taşıy;
- Şiir metinlerine yañı, uydurılğan, sözler qoşula ya da aksine asıl nüshadaki sözler ğayip etile;
- Bir de bir şiirniñ serlevhası deñiştirile, yahut da başqa şiirniñ serlevhasınen qarıştırıla;
- Bir de bir şiir metini bozulğan yaki oquyıcığa bir qaç dörtlügi yoq etilgen şekilinde taqdim etile. Bazı vaqıtlarda añlaşılması ğayet zor sebeplerden dolayı, şiirler başqa bir müellifniñ icadına kirsetile.
Böylelikle, tek C. Kermençikliniñ degil de, diger bir çoq müelliflerniñ eserleri böyle alğa oğray, ğayıp ola.
Cemil Kermençikliniñ edebiy asabalığı cenkten soñ ciddiy ve esaslı ögrenilmedi. Lâkin biraz iş yapıldı demek mümkün. Onıñ icadı haqqında ediplerimizden İ. Kerim, E. Şemizade, A. Dermenci, R. Fazıl, S. Nagayev ve digerleri fikir yürsettiler. Lâkin olarnıñ bazıları arap hurufatındaki metinlerni keregi kibi oqup olamağanları sebebinden, yuqarıda qayd olunğan bir sıra hatalarğa yol berdiler.
Cemil Kermençikliniñ eñ çoq hatalarğa oğratılğan «Soñ söz», «Tatarım», «Cenk meydanı», «Eski mektepler» kibi şiirlerine diqqat eteyik.
1918 senesı «Millet» gazetasında basılğan «Soñ söz» serlevhalı şiiri[2]
bizim devirimizde eki kere — 1996 senesi qırımtatarca «Yıldız» mecmuasında ve 2003 senesi merhum ukrayin şairi, terciman Mıkola Miroşniçenko ve qırımtatarşairi merhum Yunus Qandım ile beraberlikte hazırlağan «Küneşten bir parça» adlı qırımtatar şiiriyeti antolojisindebasılğandır. İşte bu üç neşirdeki şiirniñ nüshalarına biri-biri ile qıyas eterkenmiz, aşağıdaki hatalarğa rast keldik.
«Ey tatarı seven, acıyan vicdanlar, qorqmayın!
Haber zebrlerge baqıp çalışmaqtan bıqmayın!» [3].
Diqqatiñizni celp etmek içün, tübü sızılğan «haber zebrlerge» söz birikmesine diqqat etkende, bu yerde bir añlaşılmamazlıq olğanını derhal duyamız. Şiirni zemaneviy qırımtatar tilimizge uyğunlaştıraraq, metinde saqlanğan manasını böyle añlaymız: «Ey tatarnı sevgen, acığan vicdanlar (insaflı adamlar) qorqmañız! / zorbalı haberlerge baqıpçalışmaqtan usanmañiz!». Zorbalı haberler olurmı? dep, taacipte qalamız. Keliñiz, asıl nüshasında olğan metinni közden keçiriyik:
«Ey tatari seven, aciyan vicdanlar, qorqmayın!
Qıra zibirlara baqub çalışmaqdan bıqmayın»[4]
.
Bu asıl nüshadaki satırlarda yuqarıdakilerine nisbeten, başqa türlü mana çıqa: «Ey tatarnı sevgen, acığan vicdanlar, qorqmañız! / qara mihnetlerge baqıp çalışmaqtan usanmañız». Bu eki nüshanı teñeştirir ekenmiz, tüşüncege dalamız. Nasıl ola da bu «qıra zibirlar» «haber cebrlerge» çevirile. Birincisi arap hariflerinen yazılğanda — «qaf-ye-rı-elif zel-ye-be-ye-rı-lâm-elif-rı-he (e)
» ekincisi ise — «hı-be-rı zel-be-rı
» ile yazılırken, farqını açıq kösterir.
Ya da aynı şu şiirde olğan dörtlükni alayıq.
«Böyle iftira, bötenler – degil yalıñız siz
Size, bize, dinimize em de milletimize.
Böyle emiş-demişçilere qara yüzliler derler,
Söyleyecek çıqsın meydane, söylesin köz-köze»[5].
Asıl nüshada ise:
«Böyle iftira-bühtanlar yalıñız degil siz
Size, bize, dinimize hem milletimize.
Böyle emiş-dimişçilere qara yüzli dirler,
Söyleyecek çıqsun meydana, söylesun köz-köze!»[6]
.
Bu dörtlükni de zemaneviy qırımtatar tilimizge çeviriyik: «böyle iftirali ve töhmetli yalıñız siz degilsiz, / sizge, bizge, dinimizge hem milletimizge. / Böyle degenlerge qara yüzlü derler, / aytacağı olsa, çıqsın meydanğa, aytsın köz-közge!». Mında boş laf kerekmey, faqat metinde bu «bühtanlar» /yalanlar, iftilaralar/ degen arap sözü ne yazılışınen — «be-he-te-elif-nun
» ne de mantıqiy manasınen «böten» /beftan, işke keçmegen/ («be-vav-te-he-nun
») sözünen uyğun degil.
- Kermençikliniñ «Tatarım» şiirine kelgende aytmalıki, oña zemaneviy qırımtatar matbuatımızda degerli qıymet kesilgen edi. Mezkür şiirniñ milletimizniñyüregine qaviyce siñip qalğan satırlarını «Yıldız» mecmuasında[7], «Yañıdünya» gazetasınıñ[8] sahifelerinde, qırımtatar şiiriyeti ve nesirciligi antolojilerinde[9] ve hem de R. Fazil, S. Nagayevniñ «Qırımtatar edebiyatiniñ tarihı»nda[10] köremiz. Bundan da ğayri, şiir 1918 senesi «Millet» gazetasında[11] eki kere basılğan edi.
Yuqarıda qayd olunğan şiirlerde pek çoq arapça ve farsice, hem de osmanlıca-türkçe olğan sözlerge rastkelemiz. Bu sözler sürgünlik ve soñrası qırımtatar halqımıznıñ kütleviy surette Qırımğa qaytuv devirlerinde milliy edebiyatımıznıñ inceliklerini ögrengen araştırıcılarımızğa pek çoq qıyınlıqlar doğurdı. Misal içün Kermençikliniñ «Millet» gazetasında arap hurufatında basılğan «Tatarım» adlı şiirini ilk kere İsmail Kerim kirilge transliteratsiya yaptı ve 1996 senesi «Yıldız» mecmuasında derc ettirdi. O vaqıt qaçırılğan bazı hatalar soñundan da neşirden-neşirge keçebildiler. Misal olaraq, qayd olunğan şiirden bir qaç parçağa diqqat eteyik:
«Baş üstümde dolaşıyur bir bulut,
Bana diyur: «Tatarlığı sen unut!»
Hayır dostum, sen bu derdten fariğ ol
Şu sözleri hatırıñda iyi tut:
Sen ne dirseñ – tatar oğlu tatarım.
Tatarlıqdır ma-bih-il-iftiharım!»[12].
İşte bu parçanıñ soñki «Tatarlıq bu menim ğururımdır» manasını taşığan satır asıl nüshada «Tatarliqtir ma-bih-il-iftiharim!» şekilinde yazıla. İ.A. Kerimniñ nüshasında ise «Tatarlıqtır benim iftiharım» denile. Biz ise gazetada yazılğanıkibi, bütün şiirni bir qaç kereler teşkerip, arap hurufatiyle köçürir ekenmiz, sözlerniñ yazılış şekillerini Türkiyeli Ferit Devellioğlunuñ «Osmanlıca-türkçe ansiklopedik luğatı»nda olğan arap söz şekilleri ile teñeştirdik. Anda bizge rastkelgen — «mim-elif be-he-elif-lâm-elif-fe-te-hı-elif-rı
» arap harfleri ile yazılğan «ma-bih-il-iftihar»[13]
birleştirilgen sıfatnı taptıq. Böyle etip bu parçanıñ böyle yañı nüshası peyda ola: «Baş üstümde dolaşa bir bulut / maña ayta: «Tatarlıqnı sen unut!» / Yoq dostum, sen bu dertten uzaq ol / Şu sözlerni aqılıñda yahşi tut: / Sen ne derseñ — tatar oğlu tatarım, / Tatarlıq bu menim ğururımdır!». Buña beñzer hatağa, mezkür şiirniñ 34-nci satırında olğan «avaz keser» kibi söz birikmesini açıqlayıq:
«Arş-i alâ ahirete enerse,
Levh-i mahfuz köz ögüme kelirse,
Yedi cehennem, sekiz cennet, bir sırat
Avaz keser, tatar degilsiñ derse —
Cümlesini bir tarafa atarım!
Cehenneme ketsem, yine tatarım!»[14].
bu «Eñ yüksek köklerniñ ahiretine qonsa, / taqdir kitabi köz ögüme kelse, / yedi cehennem, sekiz cennet, bir köpür, / avaz keser, tatar degilsiñ dese, / hepisini bir tarafqa atarım, / cehennemge ketsem kene tatarım!». Bu söz birikmesi, yani «avaz keser» − «aytmaq» ve yaki «qarar bermek» manasına uyğun kelse bile, arap hurufatlı asıl nüshalarğa müraacat eterek, sözniñ böyle şeklini taptıq: «ha-vav-dad (zad) kâf-vav-se-rı
», yani «havz-i kevser» sözü. Havz-i kevser bu cennet çoqrağıdır[15]
.
- Fazilniñ «Diniy sözler ve añlatuvlar luğatı»nda denilir ki,MuhammedPeyğamberniñ hadis-i şerifinde olğan rivayetlerine köre, bu çoqraqnıñ eki kenarı altından, aqım yolu inci ve yaquttan, topraqları misten de qoqulı, suvlarıbaldan daha tatlı ve qardan beyazdır[16]. Yani Cemil Kermençikli içün, «tatarlıq» ğayesi pek muqaddestir. Şair, qalbinde ahiretniñ yaqınlaşuv tehlükesi olsa bile, o hepsi bir öz «tatar» milletinden vazgeçmeyecegini añlatmağa istey.
Şair öz şiirinde sıq-sıq Quran-i kerim temsillerge meyil berip, eki dünyanıñ arasında bir köpür qura. Şiirde millet hürriyeti, halq birliginiñ temsili — «tatarlıq» ve cennet, cehennem, levh-i mahfuz, havz-i kevser, arş-i alâ, Cebrail, Mikail, Azrail, İsrafil kibileri biri-birine qarşi qoyula.
Şiirniñ üçünci parçasına nazar eylegende:
«Almanlar da senden taraf olurse,
Cennet ğurilerinden soralırse,
Her millete cennetten yer verilirse
Tatar olan, cennetten qovulurse,
Ebediye-cihande yanarım
Lâkin yine tatar, tatar, tatarım!»[17].
«Tatarım!» şiirinde aslında «almanlar» ve «Almaniya»nı añdırğan çizgileri yoq. Şiirniñ yazıluv ve Almanlarniñ Qırımnızapt etüv tarihleri bir olsa bile, müellif Almanlar tarafindan tatarlarğa olabilecek bir de bir tehlükeni körmey. 1918 senesi Qırım hükümetini elge alğan Almanlarnıñ qırımtatarlarnen alıp berecegi yoq edi. Olar çoqusı hallarda QırımnıUkrayinanen birleştirüv meselesinen ve hem de yağmacılıqnen oğraşa ediler[18]
. Bu yerde «almanlar» sözü yerine «ğılmanlar» sözüni almaq kerek. Ğılmanlar bu cennet uşaqları, yaş erkek melekleridir. Arap yazısında ğılman «ğayın-lâm-mim-elif-nun
» harflerinen yazılır. «Ğayın
» ve «ayın
» yani [ğ] ve qalin [a] seslerni ifadelegen harflerniñ farqını tek üstünden qoyulğan bir işaret noqtasından añlamaq mümkün. İşte bu noqtaçıq da hatanıñ peyda olmasına sebepçidir. «Ğılman» sözü C. Kermençikliniñ tek «Tatarım» adlı şiirinde degil, «Esami cedveli yerine şiir»inde[19]
de qullanıla. Aynı şu parçanıñ beşinci satırı — «ebediya-cihande yanarım» yerine, asıl nüshasında yazılğanına köre, «ebediyen cehennemde yanarım» satırı olsa, şiirniñ manası ve mantığı bir ola.
«Cenk meydanı» serlevhalı şiirine kelgende biz yuqarıda söz sırası keçken hatalar shemasınıñ üçünci punktınıañamız. Şiir metinlerinde yañi, bir uydurılğan sözler qoşula ya da aksine, asıl nüshağa mensüp sözler ğayıp etile. Sözden bir yaki eki harfi tüşürile ve onıñ yerine manasını deñiştirgen başqa harfler peydalana. Böyleliknen, satırlarda vezin tüzgünligi ve hecalar ölçüsi bozula. Şiirniñ mündericesi bam-başqa aks renklerni ala ve esas ğayesini coya. Misal olaraq, diqatiñizni böyle satırlarğa celp etmek isteymiz:
«Qaranlıq eksilip başlay, tañ yeri ağarıyur.
Daha küneş doğmadan her tarafi ses sarıyur»[20]
.
Bu yerde «ses» sözü yerine «sis» sözü olmaq lâzim[21]
. Bu «e» harfi «i» harfine deñişilmesinen şiirde zann etilgen tehlüke ile tolu cenk meydanı oquyıcınıñ közü ögünde kerçekten bir levha olaraq peydalana. Sis – bu muharebede düşmanğa qarşı mahsus qullanılğan zeherli bir gaz çeşitidir[22]
.
Ya da:
«Qorqunç «ur-ra!» sedası ta köklere yüksele,
Bu yetişmey, arqadan qopa büyük bir velüle.»[23]
.
Mında da «velüle» degen bir añlaşılmağan söz, şiir mısrasında qullanılıp, bir qaba hatanı meydanğa çıqara. Bu söz tıpqı «Tatarım» şiirindeki «ğilman — alman» ile bağlı olğan bir soy hatalarnıñ sırasına kire. Ve arapça «vav-lâm-vav-lâm-he (e)
» harflerinen yazılğan sözüni hem «velüle» hem de «velvele»[24]
şeklinde oqumaq mümkün. Bazı da eski arap hurufatlı, leksikası arap ve fars sözleri çoq qullanılğan gazeta ve mecmualarnı oquğanda, çoq manalı sözlerniñ doğru ekenini metinniñ mündericesine köre, bazıda ise luğat yaki öz idraq ve tecribeñe bazanıp tapasıñ. Bunıñ kibi qolaysızlıqlar tetqiqatçınıñ öz tilini bilmeyüvinden degil. Bazı vaqıtlarda eski gazetalarda arap harflerinen yazılğan rus sözüni bile bir kereden oqup ve añlap olamaysıñ. Böyleliknen, satırda añılğan «velvele» degen arap sözü esasen şamata, gürülti manasını añlata.
Maqalemizde ögrenmek içün közde tutulğan C. Kermençikliniñ bu «Soñ söz», «Tatarım», «Cenk meydanı» ve «Eski mektepler» adlı dört şiirinden soñkisini H. Odabaş ve Hüsein Haci Hasan tarafindan 1923 senesi tab etilgen «Türk-tatar tili» degen dersliginde tapqan edik[25]
. Lâkin hucurlığı şunda ki, mezkür şiir parça-parça etile ve satırlarnıñ yerleri qarıştırılğan halda Şevqi Bektöreniñ «Tatarlığım» serlevhalı şiirler cıyıntığında «Çoq zamanlar yer yüzünde yaşadıq» adınen berile:
«Nerede qaldı o nizamsız mektepler?
Nerede qaldı o vicdansız kötekler?
Nerede qaldı o muallim efendi —
Baş ucunda, elde tayağı bekler…
Mektepke çoq varır iseñ, fitneci,
Elle yazı yazar iseñ etneci,
Çoq zamanlar ne oqudıq, ne yazdıq,
Şimdi baqayıq, biz ne oldıq, neci?
İşitirdik aq saqallı qartlardan:
«Oquv nedir, yazuv nedir bilmedik.
Çoq zamanlar yer yüzünde yaşadıq,
Yene yahşi, biz açlıqtan ölmedik».
Yene yahşi, biz açlıqtan ölmedik,
Lâkin ne horluqlar qaldı, körmedik?!.» [26]
.
Yuqarıda müellifniñ eserlerini arap hurufatından kirilge keçirüvde ne kibi ciddiy ve qaba yañlışlarğa yol qoyulğanınıkördik.
Eñ fena tarafı şunda ki, şimdiki vaqıtta mektep ve yuqarı oquv yurtları talebeleriniñ qollarında Kermençikliniñ çoq hatalarğa oğratılğan eserleri bulunmaqta. Şunıñ içün de zemane tedqiqatçılarımız edebiyatımızda olğan bu hatalarnıtüzetmege aşıqmaq borclular.
[1]
C. Kermençikliniñ eserlerini ciddiy sürette ögrenmek içün, muharebeden evel neşir etilgen «Terciman», «Millet» gazetalarına ve H. Odabaş ve H. Hacı Hasan ile beraberlikte 20-nci senelerde çıqarılğan «Türk-Tatar tili» adlı dersliklerge müracaat ettik. Mında olğan C. Kermençikliniñ eserlerini muharebeden soñ İ.A. Kerim, E. Şemizade, A. Dermenci, Z. Qurtnezir, R. Fazıl ve S. Nagayev tarafından neşirge hazırlağan maqale ve kitaplarda olğan eserlernen teñeştirdik.
[2]
Kermençikli C. Soñ söz // Millet. — 1918. — İyün 27.
[3]
Kermençikli C. Soñ söz //Yañı dünya. — 2002. — May 17; Kermençikli C. Tatarım. Soñ söz. Atım. Sevin ey şanlı millet. Çelebicihana. Muqaddes emelimiz olurken. Şiirler // Yıldız. — 1996. — № 4. — S. 56; Kermençikli C. Tatarım. Atım. Muqaddes emelimiz olurken. Sevin ey şanlı millet. Soñ söz. Çelebicihana. Şiirler // Küneşten bir parça. Qırımtatar şiiriyeti antologiyası (XIII-XX asırlar) / Tertip eticiler Mıkola Miroşniçenko, Yunus Qandım. — Kiyev: Ukrayinada yaşağan milliy azlıqlar tillerindeki edebiyatlar boyunca ihtisaslaştırılğan Baş redaktsiyası, 2003. — 786 s. — S. 268. — Qırımtatar ve Ukrayin tilinde.
[4]
Kermençikli C. – Soñ söz // Millet. — 1918. — İyün 27.
[5]
Kermençikli C. – Soñ söz // Yañı dünya. — 2002. — May 17; Kermençikli C. Tatarım. Atım. Muqaddes emelimiz olurken. Sevin ey şanlı millet. Soñ söz. Çelebicihana. Şiirler // Küneşten bir parça. Qırımtatar şiirieti antologiyası (XIII-XX asırlar) / Tertip eticiler Mikola Miroşniçenko, Yunus Qandım. — Kiyev: Ukrayinada yaşağan milliy azlıqlar tillerindeki edebiyatlar bounnca ihtisaslaştırılğan Baş redaktsiyası, 2003. — 786 s. — s. 271. — Qırımtatar ve Ukrayin tilinde.
[6]
Kermençikli C. – Soñ söz // Millet. — 1918. — iyun 27.
[7]
Kermençikli C. – Tatarım. Soñ söz. Atım. Sevin ey şanlı millet. Çelebicihana. Muqaddes emelimiz olurken. Şiirler // Yıldız. — 1996. — № 4. — S. 54.
[8]
Kermençikli C. – Tatarım // Yañı dünya. — 2001. — Yanv. 6.
[9]
Kermençikli C. – Tatarım. Atım. Muqaddes emelimiz olurken. Sevin ey şanlı millet. Soñ söz. Çelebicihana. Şiirler // Küneşten bir parça. Qırımtatar şiirieti antologiyası (XIII-XX asırlar) / Tertip eticiler Mıkola Miroşniçenko, Yunus Qandım. — Kiyev: Ukrayinada yaşağan milliy azlıqlar tillerindeki edebiyatlar boyunca ihtisaslaştırılğan Baş redaktsiyası, 2003. — 786 s. — S. 254-257. — Qırımtatar ve Ukrayin tilinde; Kermençikli C. İlim. Özen başlarınıñ ince dumanı. Mektebimiz sarı taş. Düşünce. Büyük bayram şerefine. Tatarım. Şiirler // Başlanğıcından günümüze kadar Türkiye dışındaki türk edebiyatları antolojisi. 13 c. Kırım türk-tatar edebiyatı. — Ankara: Kültür Bakanlığı, 1999. — 600 s. — S. 474; Kermençikli C. Tatarım! // Derdli, ağrılı qardaşlarımız. Kırımtatar poeziyasından çevirmeler, maqaleler / Tertib edeni: İlgar Qasımov. — Baskı: «Vektor» Neşirler Evi, 2005. — 205 s. — S. 46-47.
[10]
Kermençikli C. – Tatarım // Fazıl R., Nagayev S. – Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı. Qısqa bir nazar. — Aqmescit: Qırım devlet oquv-pedagogika neşriyatı, 2001. — 640 s. — S. 244-245.
[11]
Kermençikli C. – Tatarım // Millet. — 1918. — Avg. 2; Kermençikli C. Tatarım // Millet. — 1918. — Okt. 16.
[12]
Kermençikli C. – Tatarım // Millet. — 1918. — Okt. 16.
[13]
Ma-bih-il-iftihar — öz-özünden ğururlanğan / Osmanlıca-Türkçe Lugat / Haz. Ferit Devellioğlu. — Ankara: Aydın kitabevi yayınları, 1997. — 1195 s. — S. 558.
[14]
Kermençikli C. – Tatarım. Soñ söz. Atım. Sevin ey şanlı millet. Çelebicihana. Muqaddes emelimiz olurken. Şiirler // Yıldız. — 1996. — № 4. — S. 54.
[15]
Osmanlıca-Türkçe Lugat. / Haz. Ferit Devellioğlu. — Ankara: Aydın kitabevi yayınları, 1997. — 1195 s. — s.345, 513.
[16]
Fazıl R. – Diniy sözler ve añlatuvlar luğatı. — Simferopol: Qırım devlet oquv-pedagogika neşriyatı, 2004 — 280 s. — S. 67.
[17]
Kermençikli C. – Tatarım. Soñ söz. Atım. Sevin ey şanlı millet. Çelebicihana. Muqaddes emelimiz olurken. Şiirler // Yıldız. — 1996. — № 4. — S. 54-55.
[18]
Vozgrin V.E. – İstoriçeskie sudbı krımskih tatar. — Moskova: Mısl, 1992. — 446 s. — S. 408.
[19]
Kermençikli C. – Esami cedveli yerine şiir. // Millet. — 1917. — sent. 11.
[20]
Kermençikli C. – Cenk meydanı. İnandım. İlim. Recu. İstimdat. Şiirler // Yıldız. — 1992. — № 2. — S. 122.
[21]
Kermençikli C. – Cenk meydanı // Millet. — 1917. — İyül 6; Kermençikli C. Cenk meydanı // Günsel. — 1999. — № 2. — S. 43.
[22]
Kermençikli C. – Cenk meydanı // Günsel. — 1999. — № 2. — S. 43.
[23]
Kermençikli C. – Cenk meydanı. İnandım. İlim. Recu. İstimdat. Şiirler // Yıldız. — 1992. — № 2. — S. 123.
[24]
Arap elifbesine mensüp olğan «vav» harfini hem «u, ü» ve hem de «v» olaraq oqumağa mumkün.
[25]
Kermençikli C. – Eski mektepler. // H. Odabaş ve H. Hacı Hasan. Türk-tatar tili. Birinci bolüm. Qırımtatar edebiyatından örnekler. — Aqmescit: Qırım Maarif komissarlığı neşriyatı, 1923. — 98 s. — S. 74-75.
[26]
Şevqi Bektöre – Tatarlığım. Şiirler. — Simferopol: Dolâ, 2003. — 43 s. — S. 15.


text:
Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq aktsiyası dünya alanına tek yarımada işğali mevzusını degil de, Ukraina mevzusını da qaytardı. Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov ATR telekanalınıñ canlı efirinde oktâbr 24 künü bildirdi,haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«İlk nevbette, tek Qırım meselesini degil de, dünya siyasetine Ukraina mevzusını da qaytardıq», – dey o.
Çubarov şunı qayd etti ki, qamaçav teşebbüsçileri «işğalci akimiyet»niñ qıtaiy Ukraina malına bağlı olğanını añlaylar. Bunıñ ile avtoritar rejimlerge qamaçav kibi basqı şekilleri evelden de qullanılğanını qayd etti.
«Teessüf ki, bu aletni tam şekilde qullanıp olamaymız», – dedi o, çünki Ukrainadan Qırımğa elektrik energiyası alâ daa berile.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.


text:
Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina ve Rusiye arasında kerçekleştirilgen cenk esirleri ve mahkümlerini almaşuvdan soñ bir aydan berli Kyivde bulunğan qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ dava tahqiqatını toqtattı. Bu aqta advokat Aleksey Ladin Qırım.Aqiqat mühbirine tarif etti.
Onıñ aytqanına köre, cinaiy davanı qapatmaq muracaatını prokuror berdi, çünki Bekirov hastalıqları ve tedaviylevi sebebinden mahkeme oturışuvlarında şimdilik iştirak etip olamay.
Qadı Sergey Demenov qabaatlav tarafınıñ muracaatına qoltuttı.
«Mahkeme, mahküm Bekirovnıñ mahkemede iştirak etmesine mania olğan ağır sağlıq vaziyeti sebebinden tahqiqatnı toqtatmaq kerek, dep saya», – dep aytıla mahkeme qararında.
Advokat Ladinniñ aytqanına köre, mahkeme qararına binaen, dava boyunca oturışuvlar Edem Bekirov sağlığını tüzetkenine qadar olmaycaq.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.
Sentâbrniñ 7-nde deñişim çerçivesinde rusiyeliler tutqan 35 ukrainalı Ukrainağa qayttı, Rusiyege Ukrainada çeşit cinayetlerde, şu cümleden Vatanğa hainlik yapqanında qabaatlanğan 35 Rusiye ve Ukraina vatandaşı teslim etildi. Oleg Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.


text:
İmaye tarafı Rusiye mahkemesiniñ vatandaş jurnalisti, qırımlı bloger Nariman Memedeminovğa çıqarğan ükümni şikâyet etti. Bu aqta advokat Edem Semedlâyev oktâbrniñ 15-nde Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Tünevin (oktâbrniñ 14-nde – QA) Moskva vilâyetindeki arbiy istinaf mahkemesine istinaf arizası berildi. Narimannıñ özü de istinaf arizasını berdi», – dedi Semedlâyev.
Onıñ aytqanına köre, şikâyet baqılacaq künü daa belli degil.
Rostov-na-Donu Cenübiy okrugının arbiy mahkemesi çarşenbe künü, oktâbrniñ 2-nde, terrorizmge açıq çağırğanında qabaatlanğan vatandaş jurnalisti, qırımlı bloger Nariman Memedeminovnıñ ükmüni çıqardı. Mahkeme Memedeminovnı 2 yıl ve 6 ay yaşav tarzı koloniyasında qalmasına üküm etti.
Memedeminov soñki sözüni aytıp, Rusiyedeki mahkeme ve uquqnı «şablon» dep adlandırdı ve jurnalistlerni Qırımdaki vaziyetten ve yarımada sakinleriniñ mahkemelerinden haberdar tutmasına çağırdı.
Rusiye prokurorı Aleksey Aydinov Memedeminovnıñ altı yıl umumiy rejim koloniyasında qalmasını istedi.
Memedeminov bir sıra ukrain ve çetel kütleviy haber vastaları ile işbirligi yaptı, Qırım.Aqiqatqa da malümat bergen edi.
Kyivniñ merkezinde oktâbrniñ 1-nde jurnalist ve aq qorçalayıcılar Memedeminovğa qoltutuv aktsiyasına çıqtı.
Nariman Memedeminov – qırımtatar blogeri, vatandaş jurnalisti. Rusiye quvetçileri onı 2018 senesi martnıñ soñunda tutıp aldı. Memedeminovnı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatladılar.
Rusiye quvetçilerini Memedeminovnıñ 2013 senesinden 2015 senesine qadar alıp barğan YouTubedaki videoblogu açuvlandırdı. Anda siyasiy adise-vaqialarnıñ izaatları ve islâm normalarına riayet etmek çağıruvları, Rusiye devlet bayramları – Vatan imayecisi künü, Dünya qadınlar künü, Bala künü ve digerleri – aqqında fikirler mevcut.
2018 senesi martnıñ 23-nde QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
Özbekistannıñ Taşkent şeerinde 1956 senesi doğğan , 1982 senesi Qırımğa avdet olğan, vatanında aile qurıp, bala asrağan, İslâm dininiñ esaslarını ögrenip, çoq yıllar devamında Cürçi rayonınıñ Müniy (Stepnoye) köyüniñ imamı olğan, yanaşa köylerde de dinimiz vse urf-adetlerimiz boyunca dua merasimleri ötkergen Nusret Enver Qaybulla yüregine ameliyat neticesinde vefat etkeni munasebetinen ömür arqadaşı Zulfiye, balaları Dilâver, Dilâra, Enverge, soy-aqrabalarına, şu cümleden milliy areket faali, Avdet gazetiniñ muarriri Şevket Qaybullağa teren taziyelerimizni bildirip, salqın sabırlar vse baş sağlığı tileymiz.
“Qırım” gazetiniñ hadimleri, dostları.


text:
Aqyarda «VKontakte» içtimaiy ağında aşkâr etilgen foto sebebinden cinaiy iş açıldı. Taqiqatnıñ fikrine köre, böyle fotolar nefret ve duşmanlıqnı doğura.
Bu aqta Aqyar Taqiqat komitetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Taqiqat malümatına köre, 2014 senesi mayıs ayından 2014 senesi iyül ayına qadar belgisiz şahıs «VKontakte» ağında nefret ve duşmanlıqnı doğurğan, millet mensüpligi printsipleri boyunca insanlarnı, hususan kavkaz, yeudi, ruslarnı aşalağan foto ve diger malümatnı aşkâr etti», – denile beyanatta.
Taqiqat komitetinde deyler ki, işbu fotolar ayrı insanlarnı millet, til, asıl oluv, din ve çeşit içtimaiy gruppalarğa alâqası olğanı boyunca aşalay.
Cinaiy işniñ taqiqatı devam ete.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Yuqarı Radağa, «Qırımda işğalci ukümetiniñ qanunsız areketleri neticesinde» ilhaq etilgen Qırım sakinleri tarafından Rusiye pasportlarınıñ alınması, Ukraina vatandaşlığını ğayıp etmeleri içün esas olmağanını közde tutqan qanun leyhasını qabul etmege teklif ete.
Bu aqta aprel 19-da qayd etilgen 8297 nomeralı qanun leyhasında aytıla.
Aynı zamanda leyha, şu cümleden devlet organlarınıñ halq içün açıq olğan reyestrleri ile tasdiqlana bilecek çetel devleti tarafından berilgen saylav aqqını ya da diger aqnı qullanuv ve ya çetel devleti tarafından yüklengen mecburiyetlerni yerine ketirüv; ya da (Ukraina Devlet sıñır hizmetiniñ vazifeli şahsı tarafından qayd etilmesi taqdirde) Ukrainadan çıqmaq ve ya Ukrainağa kirmek içün çetel devleti pasportını qullanuv kibi Ukraina vatandaşlığını ğayıp etmek içün qoşma esaslarnı teklif ete.
Ukraina prezidentiniñ QMCde daimiy temsilcisi Boris Babin Facebookta, «Ukraina vatandaşlığı aqqında» Ukraina qanunınıñ 19-ncı maddesi içün teklif etilgen deñişmeler, Ukraina vatandaşlığınıñ avtomatk şekilde ğayıp etilmesi içün esas olmayıp, aksine, «Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasında Rusiyeniñ işğalci memuriyeti tarafından uquqqa qarşı ve vicdansız areketlerniñ yapılması» taqdirde Ukraina vatandaşlığınıñ avtomatik şekilde ğayıp etilmesine yol bermey, dep añlattı.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Rusiyeniñ yarımadağa kiriş yasağı bitkenine baqmadan, işğal etilgen Qırımğa barıp olamay. Bu aqta Cemilev Qırım.Aqiqatqa aprelniñ 22-nde bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, Qırımğa kiriş yasağı aprelniñ 19-nda yekünlendi. Faqat Rusiyede Cemilevniñ adı sanktsiyalar cedveline kirsetildi ve oña qarşı cinaiy işler açıldı.
«Üç kün evelsi Rusiyeniñ beş yıllıq (Qırımğa – QA) kiriş yasağı bitti. Amma keçken seneniñ soñunda olar yañı sanktsion cedvelni kirsetkenler, anda menim soyadım bar. Ve Rusiyege kiriş yasağım mevcbur. Qırımnı Rusiye toprağı dep sayalar, şu sebepten anda barıp olamayım. Bundan ğayrı, kiriş yasağından soñ olar maña qarşı bir qaç cinaiy iş açıp, meni qıdıruvğa ilân etkenler», – dedi Cemilev.
Qırımtatar halqınıñ lideri Rusiyeniñ yapqanlarından sebep şimdi işğal etilgen yarımadağa barmasınıñ «iç bir manası yoq», dep qoştı.
2014 senesi aprelniñ 22-nde Cemilev Qırım ve esas Ukrainanıñ memuriy sıñırından keçkende oña «Rusiyege kirişi yasaqlanğanına dair qarar» seslendirilgenini bildirgen edi. Vesiqada ne müür, ne imza bar edi, lâkin çetel vatandaşınıñ Rusiyege kirişi beş yılğa – 2019 senesi aprelniñ 19-na qadar – yasaqlana, dep aytıla edi. Rusiye Federal migratsion hızmeti buña iç bir alâqası olmağanını bildirgen edi, lâkin mayısnıñ başında Cemilevni işğal altındaki Qırımğa eki kere kirsetmediler.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aqmescit supermarketlerinde tibbiy maskalar satılıp başlandı. Beş bir kerelik maskalarnıñ fiyatı 175 ruble oldı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Kassa yanındaki ilânda aytılğanına köre, maskalarnıñ sayısı sıñırlandı ve memuriyet olarnıñ satışını sıñırladı – bir insanğa eñ çoq bir taqım berilecek.
İçtimaiy ağlarda elnen tikilgen çoq kerelik maskalar ilânı peyda oldı, olarnıñ fiyatı 40-tan 500 rublege qadar deñişe.
Keçken afta Qırımnıñ Rusiye ükümeti yolbaşçısı Yuriy Gotsanükniñ aytqanına köre, Qırımğa 5 mln tibbiy maska kerek. Qırımnıñ Roszdravnadzor yolbaşçısı Vasiliy Klimovnıñ bildirgenine köre, Qırım aphanelerine martnıñ 21-nde tibbiy maskalar ketirilmedi. Müessise, qırımlılarğa maska tikmege teklif etti.
Daa evel berilgen malümatqa köre, martnıñ 30-na qadar Qırımda 2801 insan tibbiy közetüv altında, 62 insan hastahanede, 10 kişi observatorlarda buluna.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Aqmescitte Rusiye politsiyası mikro kredit bölügine ücüm etkeninden şübheli sayılğan kişini yaqaladı. Qırımdaki Rusiye İç işler nazirliginiñ idaresi bildirgenine köre, kimligi belli olmağan kişi kündüz ofiske kirip, hadimlerge şingenlik tökti ve yaqmağa vade etti. Böylece, 4 biñ ruble para elde etti.
«İşbu cinayet işlegeninden şübheli sayılğan daa evel mülkiyet cinayetleri sebebinden mahküm etilgen 39 yaşında yerli sakin yaqalandı. Yaqalanğan kişi cinayet işlegenini tanıdı. Onıñ aytqanına köre, çoqtan avtomatlarda oynay. Para bitken soñ başqa bir şey uydurıp olamadı, kredit teşkilâtınıñ bölügine ücüm etmege qarar aldı», – dep aytıla haberde.
Rusiye kontrolindeki Aqmescit mahkemesi şübhelini apiske almağa qarar aldı.
Haber etilgenine köre, Rusiye Ceza kodeksiniñ 162-nci maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden (aydutlıq) cinaiy iş açıldı. İşbu madde sekiz yılğa qadar apis cezasınıñ berilmesini belgilemekte.
Daa evel haber etilgenine köre, Qırımda Rusiye politsiya hadimleri 2018 senesi noyabr ayında Alupkada benzin stantsiyasına ücüm etken üç silâlı erkekni dört ay devamında qıdırdı.


text:
Qırımnıñ rusiyeli Devlet şurasınıñ başı Vladimir Konstantinov Herson vilâyeti tarafından faallerniñ Qırımğa malnıñ ketirüv qamaçavı boyunca vatandaşlıq aktsiyasını «cinayet» olaraq adladı.
Bunı o oktâbr 6 künü Qırım parlamentiniñ prezidiumı toplaşuvında bildirdi, haber ete matbuat hızmeti.
«Qamaçav, ölüm tilegi – cinayetke çağıruv degil de, genotsid havfı. Faşist qanunsız teşkilâtlarnıñ aqiqiy tüşünceleri, olar bundan utanmaylar. Cinaiy maqsatları – halqnı yoq etmek», – dep bildire Konstantinovnıñ sözlerini matbuat hızmeti.
Qırımnıñ rusiyeli prokuraturasını «ukrain siyasetçileriniñ areketlerine qıymet kesmege» çağırdı.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti böyle areketlerni takbih ete, amma yarımada sakinleri «erzaq qamaçavı»nıñ aqibetlerini duymaz, dep tüşüne.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Ümerovnı Rusiye Taqiqat komitetiniñ yerli idaresine sorğuğa çağırdılar. İlmi Ümerov öz Facebook saifesinde bildirgeni kibi, o, Taqiqat komitetine cumaaqşamı, aprel 30-da, kelmek kerek edi, amma sağlığından sebep ziyaretni başqa künge keçirmege rica etti, haber ete Qırım.Aqiqat.
«Maña da bugünge celpname kelgen edi, amma ricama köre, ziyaretni mayıs 5-ne keçirdiler (suvuqlanğanım). Fevral 26 künü devam ete», – yaza Ümerov.
Aprel 30 künü Qırım boyunca Rusiye Taqiqat komitetinde Qırımtatar Milliy Meclis azalarınıñ sorğusı keçirildi. Bu sefer taqiqatçılar 2014 senesi fevral 26 künü mitinginde çıqarılğan videodaki adiselerni añlatmağa rica etkenler. Bunı Facebook saifesinde Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl bildirdi.
O şunı da bildirdi ki, Taqiqat komitetinde Meclis Kâtibiyetiniñ reberi Dilâver Akiyev ve Qurultay Merkeziy Saylav komissiyasınıñ başı Zair Smedlâyevni de sorğuğa çekip, Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarovnıñ fevral 26 künü etken çıqışını köstergen ekenler.
Hatırlatamız, 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Qırımtatar Milliy Meclisi ve «Rus birliginiñ» bir qaç biñ tarafdarı toplaşqan edi. Tedbirni Meclis reisi Refat Çubarov ve «Rus birliginiñ» lideri Sergey Aksönov teşkil ettiler. Çatışmalar neticesinde eki insan elâk oldı. Rusiye Taqiqat komiteti bundan sebep cinaiy işni açtı.
Onıñ taqiqatı çerçivesinde «kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüvde şeklengen» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Onı 2015 senesi fevral 19-ğa qadar apiske aldılar, soñra da apis müddetini mayıs 19-ğa qadar arttırdılar.
Aprel 22-de işbu iş boyunca ATR qırımtatar telekanalınıñ operatorı Eskender Nebiyev apiske alındı, bundan evel ise Ali Asanov da apiske alınğan edi.


text:
SBU matbuat hızmetinde qayd etilgeni kibi, silâ ile 73 qutu işğal etilgen Aqyardan deñiz yolu ile ketirildi.
Tintüv vaqtında arbiyler AK 74 88 avtomatnı, RPK -745 pülemötnı, PKM 3 pülemötnı, RPG-22 24 granatomötnı, RGD 918 granatanı, 20880 patronnı tutıp aldı.
«Ameliyat devamında, cinayetçiler qarşılıqnı köstergen vaqıtta, Ukraina 3 vatandaşı yaqalandı, olarınñ arasında Mariupolniñ öz başına tayin etilgen başınıñ ağası, üç kere mahkemege oğrağan Denis Küzmenko», – dediler matbuat hızmetinde.
Mında şunı da qayd ettiler ki, işbu silânı terroristik numayışlarda qullanmağa planlaştıra ediler.
SBU bergen malümatına köre, silânıñ qanunsız temin etüvniñ teşkilâtçılardan biri SBU sabıq başı Aleksandr Yakimenkodır. O, Kiyevde bu seneniñ fevral ayında yüz bergen öldürüvler sebebinden Ukraina baş prokuraturası tarafından qıdıruvğa ilân etilgen edi.
Bu sebepten SBU halqara şeriklerine Yakimenkonıñ qıdıruvına ve cezalanuvına qoşulmağa çağırdı.


text:
Ukraina ilhaq etilgen Qırımnıñ azat etilüvinen bağlı halqara rejimni pekitmek kerek.
Bu aqta Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Facebook saifesinde yaza.
«Bizler Qırımnıñ azat etilüvinen bağlı halqara rejimni pekitmek kerekmiz. Rusiye yarımadanı tezliknen arbiyleştirerek, sovet devrine ait bazalarnı tiklep Qırımnı «serbestlik olmağan adağa» çevirgen maalde, bizler halqara uquq mehanizmlerini olduqğa semereli şekilde qullanaraq, işğal etilgen yarımadanı Moskva köterip olamaycaq yükke çevirmek kerekmiz», – dep qayd ete prezident.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko iyülniñ 1-nde Ukraina Silâlı quvetleriniñ Arbiy-Deñiz quvetleri Künü munasebeti ile tebrik sözünen çıqış yaparaq, Ukraina bayrağı ilhaq etilgen Aqyarda tekrar köterilecegine ümit beslegeni aqqında ayttı.
Poroşenko Ukraina ADQ askerlerine sadaqat, cesaret ve qaramanlıqları içün minnetdarlıq bildirdi. «Büyük ğalebe oğrunda qararlılıq ve israr» tiledi.
İyülniñ 1-nde Odessada ve diger şeerlerde Ukraina Arbiy-Deñiz quvetleri Künü munasebetinen tantanalı merasimler ötkerile. Bayram çerçivesinde flotqa yañı zırhlı artilleriya gemilerini ilâ


text:
Saq şeeriniñ “Yañı cami” camisinde Saq rayonı imamlarınıñ toplaşuvı olıp keçti, toplaşuvda Saq rayon memuriyetiniñ başlığı Vladimir Sobivçak da iştirak etti.
Diniy hadimler ile tanışuv körüşüvi devamında, Vladimir Sobivçak olarğa faal işleri içün teşekkür bildirdi. Onıñ qayd etkenine köre, imamlar ealiniñ maneviy-ahlâqiy terbiyesinde müim rolni icra etmekte.
Saq rayon memuriyetiniñ reisi rayonnıñ bazı meskün yerlerinde camiler içün topraqnıñ ayırılması ve vesiqalarnıñ resmiyleştirilmesi aqqındaki bir sıra suallerge cevap berdi.
Kelecek saylav sebebinden memuriyet başlığı imamlarğa faal vatandaşlıq mevamlarını köstermege ve er bir insanğa onıñ reyi müim olğanını añlatmağa rica etti.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ hadimleri Aqmescit SİZOsında «terror» maddelerine istinaden qabaatlanğan «Qırım birdemliginiñ» koordinatorı Server Mustafayev ve vatandaş jurnalisti Nariman Memedeminovnıñ kameralarını tintti. Tintüvler vaqtında cinaiy davalarınen bağlı yazıları olğan defterleri alındı. Bu aqta advokatlar Lilâ Gemeci ve Emil Kurbedinov Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdiler.
İmayecilerniñ qayd etkenine köre, «qabaatlanğanlarnıñ imaye aqqı qaba bir şekilde bozuldı».
«Narimannıñ bildirgenine köre, bir afta evelsi kamerada keçirilgen tintüv vaqtında bütün defterleri ve cinaiy dava ve SİZOda tutuluv ile bağlı bütün yazıları musadere etildi. Bir qaç şikâyetten soñ bugün saba dava malümatınen tanışuv ile bağlı bir qısmı oña qaytarıldı. Onıñ faal olaraq taqip etilüvi ve qırımtatarlarnıñ taqip etilüvi aqqında yazı ve arizalar tutıp alındı ve qaytarılmadı», – dep tarif etti Kurbedinov.
Mustafayevniñ evi eki kere tintildi – mayısnıñ 26-nda ve 28-nde.
«SİZO hadimleri bu tintüv planlaştırılğan edi, dep ayttı. Serverniñ dava malümatlarınen tanış olğanda yapqan qaydları, şikâyet berüv yazıları, olacaq mahkemede imayenen bağlı izaatları tutıp alındı. Musadere aktı tizilmedi», – dep tarif etti advokat Lilâ Gemeci.
Gemeciniñ aytqanına köre, bugün saba onıñ müvekkili SİZO hadimleriniñ areketlerini şikâyet etti.
«Bunı imaye aqqınıñ bozuluvı dep sayamız. Üç qurulışqa şikâyet arizaları berildi: SİZO yolbaşçısı, CYKFH üzerinde nezaret prokuraturası ve Qırımdaki insan aqları vekâletlisine», – dep qoştı advokat.
Qırımdaki Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ saytında Mustafayev ve Memedeminovnıñ kameralarında keçirilgen tintüvler aqqında malümat yoq.
«Qırım birdemliginiñ» koordinatorı Server Mustafayev 2018 senesi mayısnıñ 21-nde tutulğan edi. Onıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.
Vatandaş jurnalisti Nariman Memedeminov Rusiye quvetçileri tarafından 2018 senesi martnıñ 23-nde tutulğan edi. Onı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatlaylar.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov, Parijdeki körüşüvde Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy ilhaq etilgen yarımadanıñ qaytarılması meselesini köterse, "Normandiya formatınta" muzakereler qapatılmaycaq, dep ayttı.
Körüne ki, Ukraina prezidenti Paristeki körüşüvde laf etmege istegen Qırım meselesiniñ ihtimallı muzakeresine cevap, tahmin etilgenge köre, daa mıqayttır. Çoq yıllar devamında Rusiye memurları - Putinden başlap - "Normandiya formatında" Qırım meselesini kötermege imkân yoq dep, qandıra edi, "Normandiya formatı" yalıñız Donbass vaziyetiniñ muzakeresine bağışlanğan ve başqa muzakereler aytışmanı bozacaq, dep ayta ediler. Şimdi ise - bir şey olmaycaq. Ne içün?
Çünki bugünde-bugün "Normandiya sammiti"niñ kün tertibiniñ deñiştirüvi Kremlniñ özüne elverişlidir. Bellesem, Vladimir Putin, Donbassnıñ işğalden boşatuvını ve Minsk añlaşmalarnı başqa şartlarğa deñiştirecek ola - Kyiv, işğal etilgen Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ Moskova nezaretini qabul etip, Rusiye gazınıñ tranzitine razı olğanını ve buña cevap olaraq Rusiye gazına endirim alacağını istey.
Kreml, böyle şartlar sammitte iştirak etken er kes içün uyğun olur, dep sayalar - çünki elektoratı içün içtimaiy üstünliklerni yaratmaq içün parağa ihtiyacı olğan prezident Zelenskıyğa, Ukrainadan tranzitni deavam etip, "Şimaliy aqıntı-2" gaz ağınıñ açılmasını istege kantsler Merkelge, Moskovanen munasebetlerni daa yahşı yapmağa tırışqan prezident Makronğa.
Amma "Normandiya sammitinde" sadece Donbass aqqında degil, gaznı da laf etmek içün, bu format çeşit-türlü içtimaiy ve siyasiy meselelerniñ muzakere etilmesine lâyıq olğanını qabul etmek kerek. "Normand sammiti"ne Rusiye gazınıñ tranziti ve teminatınıñ, Qırımnıñ qadar alâqası bar. Onıñ içün - gaz aqqında laf etmek mümkün olsa, demek Qırım aqqında da mümkün, ne içün yoq?
Ancaq bu eki mevzunıñ muzakeresine Putinniñ reaktsiyası türlü olacağında eminim. Gaz meselesinde o Zelenskıyğa basqı yapmağa tırışacaq, ve Donbasstaki çatışmanıñ toqtatıluvı ve saylavlarnıñ keçirilüvi Ukraina reberligi "Gazprom" isteklerine uymasına bağlı olğanını añlatacaq, Qırım mesleesinde ise o, Rusiye Federatsiyasınıñ subyektleriniñ taqdiri muzakere etilmey, dep lafnı kestirecek.
Ukraina prezidenti içün eñ yahşı vaziyette o, Frenkistan prezidenti ve Almaniya kantsleri tarafından, Qırımnıñ Ukrainağa ait olğanınıñ tanımasına nail ola bilecek. Amma bu yañı haber degil - Qırımnıñ ukrainalı aitliginen bütün dünya topluluğı, Moskova ittifaqdaş bile, razı.
Çunki Putin, gaz ve tranzitke Qırımnı degil deñiştire. O, gaz teminatına ve tranzitniñ devam etilmesine Donbasstaki atuvlarnıñ toqtatılmasını deñiştire
Bellesem, sade bir şeyni añlamaq kerek. Putin gaz muzakeresini Qırım muzakeresine deñiştirmege kerçekten azır.
Amma eki muzakereniñ neticeleri türlü olacaq. Gaz muzakeresi, Ukrainanıñ energetika ceetinden Rusiyege bağlı olmasını qaytara bile - işte, bugün Zelenskıynıñ etrafında olğanlar tamam buña itey. Qırım muzakeresi ise neticesiz bite bile - mında Rusiye prezindentiniñ matbuat kâtibi aqlı, ğaliba.
Çunki Putin, gaz ve tranzitke Qırımnı degil deñiştire. O, gaz teminatına ve tranzitniñ devam etilmesine Donbasstaki atuvlarnıñ toqtatılmasını deñiştire.
Eminim, budır onıñ añlaşma istekleri.
Vitaliy Portnikov, Kyivli jurnalist, Qırım.Aqiqat közeticisi
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Rusiye Maarif nazirligi, Qırımda "Artek" bala merkezinde raatlanğan 15 yaşındaki qızçıqnıñ ölüminiñ sebeplerini tahqiq etmek içün mahsus komissiyanı yarattı. Bunı, müessise matbuat hızmetine atıf etip, "İnterfaks" agentligi bildire.
Nazirlikte, "vaqia yerinde tahqiqat organları çalışa", dep bildirdiler. Komissiya işiniñ başqa tafsilâtları şimdilik yoq.
Noyabr 13-ünde ilhaq etilgen Qırımda "Artek" bala lagerinde Dağıstandan kelgen 15 yaşındaki qızçıqnı yuqudan soñ ölü taptılar. Qırım ve Aqyarda Rusiye tahqiqat komitetiniñ ilk bergen malümatına köre, aqşam o yuqlamağa yattı, saba ise ölü tapıldı.
Qızçıqnıñ ölümi sebebinden cinaiy dava açıldı.


text:
Rusiyede hastalıqnıñ başlanğıçından berli 27938 adam hastalandı. Olardan 2304 yahşı oldı. Böylece, ülkede, resmiy malümatqa köre, 25634 koronavirus hastası bar, haber ete Azatlıq Radiosı.
Aprelniñ 16-sında saba olğan malümatqa köre, Rusiyede 3448 yañı infektsiya adisesi qayd etildi.
Umumen Rusiyede koronavirustan 232 adam öldi, 2304 tedaviylendi.
"Nastoyaşçeye vremâ" yazğanı kibi, Moskovada hastalıq eñ tez tarqala. Aprelniñ 16-sında paytahtta adiselerniñ sayısı 1370-ge arttı, hastalarnıñ umumiy sayısı - 16146.
Soñki bir künde Moskovada yedi koronavirus hastası öldi. Olarnıñ çoqusınıñ hronik hastalıqları bar edi.
Ekinci yerde - Moskova vilâyeti (467 yañı adise), soñra Sankt-Peterbur (154 yañı adise).
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Halqara İnsan aqlarınıñ qoruvı Künü munasebeti ile Qırımnıñ memuriy sıñırında «Çonğar» kiriş-çıqış noqtasında «Qırım – uquqsızlıq meydanı» şiarı ile narazılıq aktsiyası keçirildi. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Cemiyet vekilleri ellerinde ukrain ve qırımtatar bayraqlarını, işğal vaqıtında öldürülgen, ğayıp etilgen ve siyasiy sebeplerden apislerge oturtılğan şahıslarnıñ resimlerini ellerinde tutıp, memuriy sıñırğa taba yürüş yaptılar.
«Bügün, bizler insan aqları aqqında söz yürsetkende, biz sıñırğa qadar kelmege qarar aldıq. Bu sıñır artında – uquqsızlıq tarafı. Qırımda insan aqlarını bozğan Rusiyege tesir etmelesi içün, dünya toplulığını celp etmek kerekmiz. Bizim malümatımıza köre, bügünki künde 38 insan siyasiy mabus olaraq apiste otura», – dedi jurnalistlerge Qırımtatar Milliy Meclis azası, Qırımtatar Maaliy Merkeziniñ yolbaşçısı Eskender Bariyev.
Kiriş/çıqış nezaret noqtası yanında miting keçirildi. Herson vilâyetinde regional meclis reisi Lenur Lümanov Qırımtatar Milliy Meclisiniñ beyanatını seslendirdi. Kelgenler qarşısında Meclis reisi Eskender Bariyev sözge çıqtı.
Merasim iştirakçileri «Siyasiy mabuslarğa azatlıq!», «Babalarnı ballarına qaytarıñ!», «Qırımnı qaytarıñız!» ve bu kibi diger şiarlanı bağırdılar.
Bundan soñ, toplanğanlar Qırımnıñ grajdanlıq blokadası keçirilgen yerni ziyaret ettiler, ve anda uquq qorçalav areketi aqqında seminar keçirildi ve vesiqalı film numayış etildi.
Halqara İnsan aqlarınıñ qoruvı Künü er sene dekabr 10 künü qayd etile. 1948 senesi bu künü BMT Baş Assambeyası Umumiy insan aqları deklaratsiyasını qabul etken edi. 2014 senesine qadar Aqmescitte bu künü er yıl mitingler keçirilip, qırımtatarlarnıñ, Qırımda tamır halqı olaraq aqlarını tiklemege talap etile edi. Qırım işğal etilgen soñ rus akimiyeti bu mitinglerni keçirmege yasaq etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksenovnıñ fikirince, prezident Petro Poroşenko ile yolbaşçılığında Ukraina akimiyeti mahkeme etilmek kerek.
Böyle etip Aksenov Poroşenkonıñ Qırım işğaliniñ bir yıllığı ile bağlı beyanatını jurnalistlerge izaatladı.
«Bizler oña (Poroşenkoğa, – muar.) Qırım mahkemesini vade etken edi. Emin oluñız, olacaq. Mında ketirip, mahkeme etecekmiz», – dep ayttı Aksenov.
O, Kiyevge Qırım qaytarılması ile bağlı «hayal qurmamağa» tevsiye etti.
«Qırım özüni tarihiy vatanına qaytardı, ve bu öyle de qalacaq. Hayallarını aqıllarından alıp taşlasınlar», – dep ayttı Qırım baş naziri.
Petro Poroşenko fevral 23-ni Qırım işğaliniñ başlanğıçı dep adladı. Onıñ qayd etkenine köre, Ukraina devleti Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım oğrunda küreşine devam etecek. Keçken sene Qırımda olıp keçken vaqialarnı ve sahte referendumnı Ukraina prezidenti «Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı istilâsını gizlemek içün yapılğan fars» olaraq adladı.


text:
Avropa Birligi Rusiyege qarşı yañı ceza adımlarını mart ayında devlet azalarınıñ toplulığı sammitinde muzakere etecek.
Bunı Avropa şurasınıñ reisi Donald Tusk salı künü, yanvar 13-te, Avropa parlamentinde çıqışta bulunıp ayttı, – dep haber ete TASS.
«Dekabr ayında bizler ceza yoluna devam etmege qarar aldıq. Yañı adımlar mart ayında baqılacaq», – dep qayd etti o.
Donald Tusk bildirdi ki, Avropa birligi Ukrainağa maddiy yardım köstermege devam etecek.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Özüne bizler qırımlılar kim olğanını nasıl añlatmaq mümkün? Qırım toprağında çılğın 2014 senesiniñ fevral-mart aylarını körgen insanlardır. Bizler ukrain, rus, qırımtatar ve Qırımnıñ çeşit halqları. Er biriniñ – öz milliy tamırları bar. Ana tillerimizni bile ve sevemiz. Lâkin men Ukrainada epimiz, öz memleketniñ vatandaşları, devlet tili ukraince bilgenimizden ğurur duyam.
Çoqumız rusça laf ete ve tüşünemiz – Sovetler birliginiñ mirasıdır.
Tabiiy bir al. Şimdi ise Qırımda rusça berilgen sualge aylanıp «añlamayım» aytacağım kele, ve öyle de yapam.
Menim içün Qırımda Vatanımıznıñ büyük satqınları yoq, qıtaiy Ukrainadan kelgenler eñ büyük satqınlardır. Ternopol, Sumı, Vinnitsadan kelgenler... Ana toprağında soy-sopları olğan ve kerçek ukrain soyadları olğan insanlar. Bir çoqnı bir vaqıtları Qırımğa aliy oquv yurtları yollağan ediler.
Ukraina Qırım ile demir yol ve diger alâqalarını lâğu etti – Men qarşı degilim. Qıtadaki soy-soplarnen bağ tutmaq istegeniñizni tek şimdi añladıñız
Lâkin 2014 senesiniñ masqara Qırım baari vaqtında bizler – Qırımnıñ etnik ukrain ve rusları qırımtatarlarnen beraber – açuvlanıp, dost ve aqrabalarımızğa öz memleketini satmaq mümkün olmağanını añlatqan olsaq, olar birinci saflarda «referendumğa» çapa ediler. Olar iç tüşünmeyip, başqa devletniñ arbiy ve devlet hızmetine keçe ediler. Şimdi yabancı devlet olarnı işten boşata, cinaiy işlerni aça, men ise can-yürekten olar içün quvanam. Niayet, istegenini aldılar.
Tanışlarımnıñ olarnı aqlağan ve «referendum» vaqtında meni açuvlandırğan «men qarşı degilim» lafları şimdi menim ağzımdan sıq-sıq çıqa. Men quvana-quvana onı olarğa ve olar kibi insanlarğa qaytaram.
– Ukraina Qırım ile demir yol ve diger alâqalarını lâğu etti – Men qarşı degilim. Qıtadaki soy-soplarnen bağ tutmaq istegeniñizni tek şimdi añladıñız.
– Aqmescit, Yaltada urba bazarlarını qapatalar – Men qarşı degilim. Men anda bir şey almayım ve para qazanmayım.
– Turistler az, plâjlar boş. Kâr yoq – Men qarşı degilim. Mence – yerli sakinlerge raatlanmaq daa güzel.
– Qırımnın meşur ayvanat bağçasına inkişaf etmege bermeyler ve sıqıştıralar – Men qarşı degilim. İşğalcilerge ve «samooboronağa» (Allahım, afu et) bir degil, eki «taygan» avtobusnı bermek kerek edi.
– Aqyar topraqlarını belgisiz şahıslarğa bereler – Men qarşı degilim. Kremlniñ qaşqırlarını mototsikllerde körip quvana ve ayrette qalğan ediñiz.
Qırımnıñ bugüni aqqında resim.
Üç bayraqlı resim birden assotsiatsiyalarnı doğura.
Yımşaq teri... Balzak, amma üç renkli yımşaq teri... Kimge ve ne içün can satıldı? Kimniñ arzuları içün eksile?
Qısqartılğan trikolor. Ümüt etem ki, neticede o menim toprağımdan ketecek.
Ukraina, Mustaqillik künüñ hayırlı olsun! Bizim mustaqilligimiz hayırlı olsun!!! Qırımlılar devletini unutmadılar. Memlekette onıñ vatanperveri olmaq qolay, işğalde ise nasıl etip vatanperver olıp qalacaqsıñ?
Balalarına Vatan – Ukraina olğanını hatırlatmaq. Er daim turmuş seviyesinde etraftakiler ile ahlâq mevzusında davalaşmaq, parlaq turmuş vaqiaları ile isbatlamaq... Er şey balqurtlarda kibi yavaş-yavaş. Çünki şimdi öz printsiplerini açıq bildirmek – işğal etilgen topraqnı terk etmek demektir. Men bunı yapamayım – Qırım küneşi altındaki yerimni başqasına beremem – yoq, sağ oluñız. Bizler Qırım qapularını öz memleketine açacaq insanlardan birileri (mında çoqmız) olacaqmız, amma, memleketimiz, bizge yardım et! Qıbırda! Vatanperverler ukrain telekanallarını uydu vastasınen baqalar, internet saifelerini baqalar, şu cümleden Rusiye saytlarını – Artazırlıq – Vâçeslav Maltsev ile yaramay haberler (tevsiye etem!!!), Rusiyege qoltutqanlar bunı baqmaycaqlar. Amma bataqlıq da bar: körgenini qabul etemiz. İnternet kerekmey. Demek, çareñiz TV olacaq! Qırım vatandaşlarımızğa yardım eteyik. Tehnikiy meselelerni pek bilmem, amma Herson uzaq degil, zemaneviy imkânlar çoq.
Varvara Qırımlı, rusça laf etken, ukrain olaraq tüşüngen qırımlı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarlarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
AQŞ-ta milliarder Riçard Brenson men üş jolauşı ğarıştan jerge oraldı.
Brenson mingen ğarış kemesi N'yu-Meksika ştatındağı şöleytten wşıp, 15 şaqırımğa deyin kökke köterildi. Sodan keyin sahatşılar mingen YU-niti ğarış wşağı zımırannan bölinip şığıp 90 şaqırımğa deyin biiktedi. Sapar 2 sağatqa sozıldı. Endi kelesi aptada Amazon basşısı Djeff Bezos ğarışqa saparlaydı.
Djeff Bezostıñ Blue Origin aeroğarış kompaniyası New Shepard kemesiniñ ekipajben alğaşqı suborbitalıq wşuına orın aluğa ötinimderdi 2020 jıldıñ 20 şildesinen bastap wsınğan. Bastapqıda kompaniya josparı boyınşa bässauda jabıq rejimde ötken. Oğan 136 elden 5200 ümitker qatıstı.
Jospar boyınşa, ğarış turisteri jerden 100 şaqırım biiktikke köterilip, suborbitalıq keñistikke enedi. Sodan keyin olar ğarışta qalıqtap jürip, salmaqsızdıq jağdayında planetanı üstinen birneşe minut tamaşalap, jerge üş paraşyutke baylanğan arnayı kapsulamen oraladı. Kapsulanıñ altı terezesi «Boing-747» wşağınıñ äynekterinen äldeqayda ülken.
Astronomdardıñ aytuınşa, bwl qaşıqtıqta aspan qara, al jerdiñ döñes beti öte anıq körinedi. Degenmen turister 400 şaqırım biiktikte ornalasqan halıqaralıq ğarış stanciyasına jete almaydı. Ötken onjıldıqta bwl stanciyağa barıp-qaytu üşin turister ondağan mln dollar tölegen bolatın.
2022 jıldan bastap twraqtı ğarış turları wyımdastırılmaq. Bir bilettiñ qwnı 250 mıñ dollar twradı. Kelesi jılğa 700 bilet aldın ala satılıp qoyğan.


text:
Tayvanda TransAsia Airwais şirketiniñ qazağa oğrağan yolcu uçağı yerinde qurtarıcı qıdıruv tedbirleri devam etmekte.
Soñki malümatlarğa köre, facia aqibetinde 31 insan elâk oldı, 15 adam, şu cümleden bir bala, sağ qaldı. 12 kişi ğayıp oldı. Umumen uçaqta 58 yolcu ve hadimi bar edi.
Yerli televideniyeniñ malümatına köre, uçaq köpürniñ qorasını tiyip, özenge tüşti. Keçken maşinalarnıñ videoregistratorları uçaq qazasını çıqardılar.
Qazağa oğrağan ATR-72 uçağı – TransaAsia Airwais keçken seneniñ iyül ayından başlap ğayıp etken ekinci uçaqtır.


text:
Qırımda yarımada hastahanelerinde koronavirus hastaları içün yerlerniñ 88%-ı tolu, tibbiy müessiseler qoşma yerlerni aça.
Bu aqta Moskva kontrolindeki baş nazir muavini – Qırımnıñ emek ve içtimaiy qoruv naziri Yelena Romanovskayanıñ matbuat hızmetine esaslanıp Qırım ve Rusiye kütleviy haber vastaları bildire.
«Yerlerniñ 88,4%-ı tolu, oktâbrniñ 14-ne qadar 31 tibbiy teşkilâtta daa 4 410 yer açılacaq. 4 229-ı büyükler, 181-i balalar içün», – dep aytıla haberde.
Qırımda keçken künü 552 yañı koronavirus hastası qayd etildi, tünevin hasta sayısı (544 hasta) daa az edi. Bu yarımadada bir künde qayd etilgen yañı rekord oldı.
Akimiyet, Qırımda COVID-19 ve pnevmoniya hastaları içün 115 yer açıldı, dep bildirdi – al-azırda 4 biñden çoq yer bar.
Qırımda koronavirus pandemiyası sebebinden kirsetilgen yüksek seviyeli azırlıq rejimi dekabr ayına qadar uzatıldı. Oktâbrniñ 11-nde Qırımda yañı koronavirus sıñırlavları işke tüşürildi.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Slavânsk civarında (Donetsk vilâyeti) ukrain arbiy hızmetçileriniñ mevzilerine qanunsız silâlı teşkilâtlarnıñ azaları tarafından ateş açılğanı sebebinden cumaretesi künü terroristlerge qarşı ameliyatnıñ üç arbiy adamı elâk oldı, daa dörtü yaralandı, dep bildirdi «İnterfaks-Ukraina» agentligine ATO matbuat ofitseri Oleksiy Dmıtraşkovskıy.
«Slavânsk civarında blokpostqa ateş açılğanı neticesinde üç ukrain arbiy adamı elâk oldı, daa dörtü yaralandı», – dey Dmıtraşkovskıy.
Öz nevbetinde Milliy gvardiya matbuat hızmeti Slavânsk civarında blokpostta bir gvardiya arbiyiniñ ölümi aqqında haber ete. Onıñ malümatına köre, saat 14:00 Ukraina Milliy gvardiya askerleri hızmet etken blokpostqa ateş açmağa başladılar.
Haber etilgeni kibi, Ukraina prezidenti Milliy havfsızlıq ve mudafaa şurasınıñ qararı ile ateş toqtatuv rejiminiñ müddetini bazarertesi künü, iyün 30-na, saat 22:00-gece uzattı.


text:
Sentâbr 27-de Kiyevde Rusiye elçisi yanında faaller Qırımda rusiyeli işğal vaqtında ğayıp olğanlarğa destek köstermek içün kene de toplaşacaq. Bu aqta Facebook saifesinde aktsiya teşkilâtçıları olğan «KrımSOS» vatandaşlar teşebbüsi bildire.
«Qırım işğali devamında yarımadadan 15 kişi belgisiz ğayıp oldı, eñ azdan 8 adam öldürilgen tapıldı. Bütün bu vaqıt devamında ğayıp olğanlarnıñ soy-sopları qorqu ve belânen yaşay. Olarğa tek, Rusiye Federatsiyasına basım yapmaq içün ve yarımadada ğayıp olğan ukrainlerni evge qaytarmaq içün, ğayıplarnıñ kütleviy şekilde haber etilmesine ümüt beslemege qala», – dep qayd ete teşkilâtçılar.
Aktsiya er ay keçirile.
Rusiyege boysunğan Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya qayd ete ki, yarımadada 357 insannıñ bulunma yeri belgilenmegen, olardan 188 kişi belgisiz ğayıp oldı ve 169 adamnıñ soy-soplarınen bağı üzüldi. Qayd etilgen raqamdan 26 insan – qırımtatardır.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Noyabr 24-te Kiyevde qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev işğal etilgen Qırım ve Ukraina şarqından köçip kelgen insanlarnen körüşecek. Tedbir teşkilâtçıları Qırım.Aqiqat saytına bergen malümatlarına köre, Mustafa Cemilev ömür yolunı tarif etecek ve köçip kelgenler içün ğayet aktual olğan mevzularnı laf etecek.
Körüşüvde vatandaşlarınıñ aq-uquqları ve serbestligi, olarnı bozuv meselesi, şu cümleden işğal etilgen yarımadada, muzakere etilecek. Körüşüv noyabr 24-te, saat 19:00 «Kozatskiy» musafirhanesinde ötkerilecek.
Bundan ğayrı, tedbirde «Memleket içinde köçip kelgen insanlarnıñ aq-uqukları ve serbestligini temin etüv aqqında» Ukraina qanunınıñ emiyeti baqılacaq. Malüm ki, mezkür qanun oktâbr 20-de Ukraina Yuqarı Radası tarafından qabul olunıp, noyabr 19-da prezident tarafından imzalanjı.
«Kendi halqınıñ Vatanına, Qırımğa, qaytuv oğrunda küreş içün Mustafa Cemilev 15 yıl devamında sovet lagerleri ve apishanelerinde qaldı. O, dünyada eñ uzun olğan 306 künlik açlıqqa dayandı. Uquq qorçalayıcı faaliyeti içün nice mukâfatqa nail oldı. Bu sene onı dünyanıñ Nobel mukâfatına namzet kösterdiler», – dep qayd ettiler «Krım SOS» teşkilâtında.
İştirak etecek olğanlarğa evelden qayd olmağa rica etildi.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiye ve Rusiyeniñ Qara deñiz flotunda olğan askerler Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalar kirsetti. Ğarp Qırım Ukrainağa bağlı olğanını tekrarlamağa devam ete.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Aqyarda, Fiolent burnunda, plâjda istiraat qaideleri ile levha asıla. Qaidelerni bozğanlarnı para cezası ve atta tevqif ile qorquzalar. Bunıñ ile tenbiyeviy malümatta Ukraina qanunlarına esaslanalar, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Şu cümleden, ziyaretçilerni plâjlarda köpeklerniñ olması, içki içilmesi, ocaqlarnıñ yaqılması, gecelev aqta tenbiyeleyler. Bunıñ ile Ukraina qanuniyetine köre belgilengen para cezaları qara boya ile boyalanğan. Yalıñız küneşte çıplaq yatqanlarğa olacaq ceza qara boya ile qayd etilmegen. Bu alda, insanlarnı 15 künlük tevqif bekley.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ Qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.