text:
«Federal yolcu şirketi» dekabr 28-30 künlerine Ukraina tarafından Qırımğa lâğu etilgen trenlerge biletlerni alğan yolcular içün qoşma Moskva-Belgorod trenini kirsetti.
Bunı RİA Novosti agentligine Federal yolcu şirketi bildirdi.
«Dekabr 28,29,10 künleri №293 Moskva-Belgorod qoşma treni kirsetilecek. İnsanlar lâğu etilgen trenlerge biletlerni qaytarıp, işbu trenge yañı biletlerni satın ala bileler. Bunı, insanlar yañı yılğa qadar evlerine barıp yetsin, dep yapalar», – dep bildirdi müessiseniñ temsilcisi.
O şunı da qoştı ki, tren yalñız Belgorod şeerine qadar qatnaycaq. Soñra yolcular diger naqliyat çeşitleri ile areket ete bilecektir.
Dekabr 27 kününden «Ukrzaliznitsâ» Qırım ile demir yol alâqasını toqtattı ve yarımadağa qatnağan trenlerni lâğu etti. Qırım yönelişi boyunca qatnağan trenler yalıñız Novoalekseyevka ve Hersonğa qadar baracaq. Bunıñ ile Qırımğa halqara seferleri de lâğu etildi: Aqmescit, Keriç-Moskva, Aqyar, Aqmescit, Kezlev-Moskva, Minsk-Aqmescit.


c: text/html

text:
Qırımğa bağışlanğan bediiy keramika sergisi Yuqarı Rada ayatlarında açıldı. Gruşevskogo, 5 soqağında yerleşken parlamentniñ üçünci qatında Ay-Petri dağınıñ qara-beyaz tasviri ile keramik pannosı turğan sergini yerleştirdiler. Panno qırımtatar ve ukrain örnekleri ile taşçıqlarnen yaraştırılğan.
Panno müellifleri Qırım ressamı Rustem Skibin ve Kiyev ressamı Oleg Tistol. Sergide – bebe başlarını ve ağaçlarğa tıqılğan baltalarnı, şainlerni timsal etken keramik tasvirleri taqdim etilgen. Bundan da ğayrı, Ruste Skibinniñ müelliflik kermak savutı taqdim etilgen.
Leyha teşkilâtçısı In Art agentligidir, reberi – Georgiy Brailovskiy. Sergide Vlad Ralko, Vladimir Büdnikov, Nikolay Matsenko, Oleg Tistol ve Rustem Skibin işleri taqdim etilgen.
Rustem Skibinniñ aytqanına köre, leyha sekizden ziyade ukrain ve qırımtatar ressamını birleştirdi.
«Bu resimlernen bugün memleketimizde olğan meselelerni, telüke, accını kösterecek olamız. Sanaat vastası ile er keske ne olğanını añlatmağa isteymiz. Ressamlar çette qalmay. Merkeziy eser – Oleg Tistolnıñ ve menimkidir. Qırım dağını kösteremiz, onı tamır halqı olaraq körem ve onıñ medeniyeti, alt qatı, alt seviyesi, halqımıznıñ kodu.Bizim içün er bir seyircniñ, sergimizge kelecek er bir deputatnıñ fikri müim. Vazifemiz – memleketniñ baş uquq çıqarıcı organına accımıznı añlatmaq», – dey Skibin.
Qırım.Aqiqatqa Qırm işlereinden haber siyaseti naziriniñ keñeşçisi Emine Ceppar aytqanı kibi, Qırım aqqında aytmaq içün bütün meydançıqlarnı qullanmağa kerek. «On insan baqmayıp keçe bile, amma on biricisi toqtap, tüşünecegine ümüt besleymiz. Ay-Petri dağı – halqımıznıñ timsalidir. Şain, qorçalağan quşlarnıñ olması ümüt bere. Şainler olğanına qadar – tunnelniñ soñunda yarıq ta bar», – dey Ceppar.
«Şimdi Qırımda olğanını nazarğa alsaq, sergide bebeylerniñ başlarında, baltalarda abartuv yoq. Bizim – dağ, dağlarnı ve canlarımıznı qoruğan şainlerni kösteremiz. Biri balta qurucılıq aleti olğanı aqqında dey. Başqa taraftan, ailege telüke olğan zamanda, bu balta küreş aleti ola. Kremlge bizim tenbimizdir, böyle añlayım», – dey Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov.
Sergi fevral 16-20 künleri çalışacaq.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırım kurort şeerlerinde akimiyet bergi hızmetine öz şahsiy evlerini kirağa bergen mülkiyetçiler aqqında bildirmek mecbur. Bu aqta Kremlge boysunğan Qırım kurort ve turizm naziri Sergey Strelbitskiy yarımadada turizm inkişafı meseleleri boyunca iş gruppası toplaşuvında ilân etti, dep bildire müessiseniñ matbuat hızmeti.
«Kurort mevsimi meselelerinden biri, kira boyunca hızmetler taqdim etken obyektlerniñ aydınlatılmasıdır. Bu mesele er keske bağlı, bunıñ içün belediyeler, qanunsız çalışqan vatandaşlarnıñ cedvelini tizmek maqsadınen, bergi hızmetlerinen faal işbirlik tutmalı. Ümüt etem ki, 2017 senesi yanvar 1-den kirağa ev bergen fizikiy şahıslar içün patent bergi sisteması çalışıp başlaycaq, bu ise, şahsiy bölükniñ işini qanuniy yapmağa yardım etecektir», – dep ayttı Sergey Strelbitskiy.
Onıñ qayd etkenine köre, şahsiy bölükniñ qanunlaştırılması içün biznes qayd etilmesi ve alıp barılması boyunca yahşı şarait olmaq kerek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Moskva Ukraina şarqında vaziyetniñ yatışuvına azır degil. Bunı Ukraina içki işler nazirliginiñ informatsion siyasetiniñ departamenti müdiri Yevğen Perebiynis bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
«Rusiyeden kelgen bildirüvler vaziyetni yatıştırmaq içün Moskvanıñ azırlığını köstermey. Aksine. Ukrainada vaqialarğa qıymet kesüvleri kene de şunı isbatladı ki: Kreml vatandaşlarını ve halqara toplulıqnı aldatmağa devam ete», – dey Perebiynis.
İyün 30 künü prezident Petro Poroşenko SNBO toplaşuvı neticesinde Donbassta ateşniñ bir taraflama toqtatuv müddetini bitirmege qarar aldı. Bundan soñ ATO faal fazası başlandı.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Ukrainada arbiy areketlerniñ devam etkeni içün mesüliet Petro Poroşenkoda olacağını qayd etti.


text:
2017 senesiniñ yedi ayı içindeki Qırımnıñ birleştirilgen bücet masrafı keçken seneniñ aynı müddetine nisbeten 15,3 mlrd rublege arttı. Bunı Rusiye maliye Nazirliginiñ matbuat hızmetiniñ malümatına tayanğan RİA Novosti bidirmekte.
Maliye nazirliginiñ yolbaşçısı İrina Kivikonıñ sözleriine köre, 2017 senesi paralarnıñ büyük bir qısmı yani 36,8 mlrd ruble, ictimaiy saa masraflarına yollanğan. Hususan, tasilge 15,7 mlrd ruble, bu ise keçken yılğa nazaran 2 mlrd rublege ziyadedir. Ayrıca Qırım sakinleriniñ ictimaiy siyaseti ve sağlıq saasına yapılğan masraflar da arttı.
Haber etilgenine köre, ictimaiy siyasetke 2017 senesiniñ ilk yarısında 12,6 mlrd ruble yollanılğan ve bu, keçken sene köstergiçlerine baqqanda, 5,3 mlrd rublege ziyadedir. Sağlıq saasına keçken 2016 seneniñ aynı müddetine nisbeten masraf 5,5 mlrd rublege artqan. Yarım yıl içindeki masraflarnıñ eñ az 0,1 % bir qısmı, kütleviy haber vastaları ve 0,3% milliy mudafaa, milliy telükesizlik ve uquqqoruma küçlerine yollanılğan.
Maliye naziri ikâye etkenine köre, 2017 senesi yanvar-iyül arasında Qırımnıñ birleştirilgen bücetiniñ 40% işletilgen.Keçken yıl köstergiçlerine köre, bu 31,4%ge ziyade. Federal bücetten cumhuriyet bücetine 44,5 mlrd rublelik bücetlerara transferler yollanılğan, bu ise planlaştırılğan yıllıq masraflarnıñ 41,9 %ni teşkil etmekte.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Abay Qunanbay ulı
Abay Qunanbay ulı yä Abay (İbrahim) Qunanbayev Qunanbay ulı (qazaqça Aбaй ҚұHaHбaйұлы) (1845-1904) - qazaq şağire, fälsäfäçe, mäğrifätçe, kompozitor, fiker iäse, cämäğät eşleklese, qazaq ädäbiätenä nigez saluçı.
Çın iseme - İbrahim, läkin quşamatı - Abay ("abaylı, iğtibarlı") kübräk tanılğan.
Tärcemäi xäle[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Semey (elekke Cide pulat, Semipalatinsk) öyäze Çıñğız tawlarında, bay Qunanbay Öskenbay ulı ğailäsendä 1845 yılda tuğan.
Semey qalasında mädräsäne tämamlağan (1858).
İcat[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Krılov, Lermontov, Puşkin, Göte, Bayron şiğriäten qazaq telenä tärcemä itkän.
Abaynıñ iñ tanılğan kitabı - "Qara süz" /qazaqça «Қapa cөз»/ (Ğadi süz mäğnäsendä). Şuşı kitap 45 fälsäfä xikäyäsennän ğibärät.
İstälek[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Härber Qazaqstan şähärendä Abay isemendäge uram bar, poçta markası çığarıla, häykällär açıla, toraq punktları Abay dip atala.


text:
Kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, Maydanda eki ateş yaqıldı, alevge ara-sıra köpçek qapılarını taşlaylar. Maydan iştirakçileri kelgen yanğın maşinasına ateşni söndürmege bermediler. Olar paytaht akimiyetiniñ barrikadalar ve diger inşaatlarnı bozıp qoymaq planlarına qarşı narazılıq köstereler.
Faallerniñ aytqanına köre, Maydan daa ne qadar turacaq memleket reberliginiñ nevbetten tış parlament ve yerli saylavları aqqında qararına bağlı.
İyün 1-de Maydan «halq toplaşuvını» keçirmege planlaştıra.
Maydannıñ halq imayesi mayıs 31-de Kiyev merkezinde kerek olmağan çadır ve bazı barrikadalar bozıp qoyulacağını ilân etken edi.


text:
Bunı arbiy-siyasiy tedqiqler Merkezi ve «İnformatsion qarşılıq» gruppasınıñ reberi Dmıtro Tımçuk Facebook saifesinde yazdı.
«Qırımda Saqtaki uçaq alanında «Putin turistlerinen» tolu uçaqlar qondı. Olarnı Zaporojye vilâyetiniñ nomeraları olğan mikroavtobuslarğa oturtqanlar. Bundan yahşı bir şey olmaycaq», – dep yazdı Tımçuk.
Ukraina şarqında separatistlerniñ şiarları altında bir sıra narazılıq aktsiyaları ötkerildi. Bu regionlarda üküm sürgen vaziyet Qırımnı añdıra. Avropa ve AQŞ Rusiyeni bayağı vaqıttan berli Ukraina ile sıñırdan ordularnı çekmege çağıralar.
Tünevin Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Vladimir Putin rusiyelilernen subetleşip, Ukraina şarq-cenübinde olğan adise-vaqialarğa Rusiye askerleriniñ alâqası yoq, dep bildirdi. Aynı vaqıtta o, dedi ki, Qırımdaki referendum Rusiye ordusınıñ nezareti altında olıp keçti.


text:
Bunı yerli uquq korçalayıcılar bildire.
Eki qadın ve eki qıznıñ cesetlerini aprel 27 künü saba saat 6-da Saq rayonınıñ Geroyskoye köyünde yanğın yüz bergen yerde taptılar.
46 yaşında olğan ev bikesi ve onıñ 12 yaşında qızınıñ, em de olarğa musafirlikke kelgen 44 yaşında olğan qadınnıñ ve onıñ 16 yaşında qızınıñ cesetleri tapıldı. Zarar körgenlerniñ bedenlerinde nice yaralar bardır.
Rusiye Federatsiyasınıñ Cinaiy Kodeksiniñ 105 maddesi 2 qısmı «a,v» punktlarına köre cinaiyn iş açıldı.
Taqiqat neticesinde yanğınnıñ mahsus çıqarılğanı belli oldı.
Qabaatlanğan şahıs 2014 senesi fevral ayından bu evde yaşağan 29 yaşında Artur Ternovskiydir.


text:
Bir Hadisi Şerifte aytılğanı kibi: Hayırlı işke vesile olğan, yardım etken insan, sanki o işni yapqan kibi olur ve sevap qazanır!
Men de I Qırım Ziyalılar İftar Aqşamı’na destekçi çıqqan değerli iş adamlarımızğa içten teşekkürlerimni bildirmek isteyim. Allah vergen iftarlarını ve hizmetlerini qabul eylesiñ ve olarnıñ keselerine Kendi Sonsuz hazinelerinden şangır şangır zenginlik ve bereket aqıtsıñ. Aqıtsıñ ki, bu şanlı halqımıznıñ muqaddes degerleri ve ülvi mefküreleri yolunda daa çoq masraf etsiñler ve daha çoq qazansıñlar. Hem bu dünyada, hem Ebediy Alemde!
Bir Hadisi Şerifte aytılğanı kibi: Hayırlı işke vesile olğan, yardım etken insan, sanki o işni yapqan kibi olur ve sevap qazanır!


text:
Bu raqamnı Aqmescitte keçirilgen matbuat konferentsiyası devamında Qırım kurort ve turizm «naziri» Yelena Yürçenko bildirdi.
O emindir ki, demir yol ve avtobus alâqasınıñ sıñırlavı turistik aqımına tesir etmez, çünki turistlerniñ çoqusı Rusiyeden ve diger memleketlerden avtonaqliyat ile kelip çıqacaq eken.
Dekabr 27 kününden «Ukrzaliznitsâ» Qırım ile demir yol alâqasını toqtattı ve yarımadağa qatnağan trenlerni lâğu etti. Qırım yönelişi boyunca qatnağan trenler yalıñız Novoalekseyevka ve Hersonğa qadar baracaq. Bunıñ ile Qırımğa halqara seferleri de lâğu etildi: Aqmescit, Keriç-Moskva, Aqyar, Aqmescit, Kezlev-Moskva, Minsk-Aqmescit.


text:
Mart 18 künü Türkiye Tışqı işler nazirligi, evel kibi, Qırım işğalini halqara uquqnıñ bozuluvı olaraq tanığanını bildirdi. Bu aqta Türkiye TİN sitesinde haber etile.
Bildirüvde bçyle yazıla: «Ukraynağa bağlı Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ, 2014 senesi mart 16 künü qanunsız referandumğa esaslanıp, Rusiye Federatsıyası tarafından işğal etilmesinden üç yıl keçti. Halqara uquqnı açıqtan bozğan bu areket neticesinde ortağa çıqqan vaziyetni tanımağanımıznı daa bir kere bildiremiz».
Beyanatta, Türkiye Qırımdaki vaziyetini nezarette tutmağa ve qırımtatarlarnıñ aqları içün küreşmege devam etecegi qayd etile.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında referendum keçirildi, 2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında, dünyada qabul etilmegen, referendum keçirildi, neticede Rusiye Qırımnı özüne qoşqanını ilân etti. Ukraina, Avropa birligi ve AQŞ bu rey berüvini tanımadılar ve Qırım Rusiye tarafında işğal etilgenini tasdiqlay.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımda rusiye quvetçileri tutıp alğan advokat Emil Kürbedinovğa Facebook yazısı içün memuriy tevfiq mahküm etile bile. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Qırım imayecisi Lilâ Gemeci aytıp berdi.
“Şimdi o (Kürbedinov - QA) Ekstremizmge qarşılıq köstergen Merkezde buluna. Onı Rusiyeniñ memuriy uquq bozuvları aqqında kodeksiniñ 20.3 maddesine köre (natsist işaretleri ya da timsalleri, ekstremist teşkilâtlarnıñ işaretleri ya da timsalleri, ya da federal qanunlarnen yasaqlanğan işaret ve timsalleriniñ teşviqatı ve açıq numayış etilmesi) memuriy uquq bozuv davası açıla. Onen beraber advokat Edem Semedlâyev buluna. Bundan ğayrı, Qırım advokatlar palatası, anda baracak daa bir advokatqa ruhset imzalay. Emilni, 2013 senesi Facebookta derc etilgen yazı içün qabaatlaylar. Qaysı bir yazı olğanını biz şimdi aytıp olamaymız. Biz şimdi dava malümatınıñ ögrenüv seviyesindemiz” - dep aytıp berdi Gemeci.
Onıñ aytqanına köre, Kürbedinovğa memuriy tevfiq mahküm etile bile.
“Bu maddeniñ cezası - memuriy tevfiq. Dava malümatı mahkemege tüşse ve işniñ mahsus sımarlanğanını közde tutsaq, neticesi belli. Ceza, memuriy tevfiq sıfatında olacağınıñ büyük ihtimalı bar”, - dep qoştı o.
Dekabrniñ 6-nda Qırımda Rusiyeniñ Ekstremizm ile küreş merkeziniñ hadimleri advokat Emil Kürbedinovnı tutıp aldı.
Qırımda Rusiye İçki İşler Nazirliginiñ idaresi bu malümatnı tefsir etmey.
Rusiyeniñ Ekstremizm ile küreş merkeziniñ hadimleri ve üyken prokuror Valentin Çuprina Emil Kürbedinovnı ekstremizm ve terrorizm qanunları bozulamaz, dep tenbiyelegen edi.
Oktâbrniñ 27-nde Aqmescitte «Qırım birdemligi»niñ toplaşuvında Rusiye prokuraturasınıñ hadimleri, kimligi belli olmağan maskalı insanlar ve politsiya hadimleri keldi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Ö. M. ALPER. YKY Osmanlılar Ansiklopedisi. Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, 1999
ALPER, Ö. M. 1999. YKY Osmanlılar Ansiklopedisi , pp.272.
ALPER, Ö. M. , (1999). YKY Osmanlılar Ansiklopedisi.
ALPER, Ömer. YKY Osmanlılar Ansiklopedisi, Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, 1999
ALPER, Ömer M. . "YKY Osmanlılar Ansiklopedisi." Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, 1999.
ALPER, Ö. M. 1999. "YKY Osmanlılar Ansiklopedisi." , Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, pp.272.
@encyclopedia{encyclopedia, author={Ömer Mahir ALPER}, title={YKY Osmanlılar Ansiklopedisi}, publisher={Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık}, pages={272} }


text:
Yalta taqiqat bölügi 30 yaşında olğan yerli sakinge nisbeten içtimaiy ağlarda yazğanları sebebinden cinaiy işni açtılar.
Bunı Qırımda Rusiye taqiqat komitetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Taqiqatnıñ malümatına köre, 2014 senesi avgust 5 künü işbu şahıs içtimaiy ağlarda ekstremist mündericeli bir yazını aşkâr etti. Al-azırda bu iş ögrenile. Cinaiy işniñ taqiqatı devam ete», – deyler komitette.
Müessiseniñ malümatına köre, adam RF CK 282 madde, 1-nci bölüginde yazılğanında qabaatlana (nefret ya duşmanlıqnıñ doğuruvı, yani insan namusınıñ bozuluvı).
Rusiye prezidenti Vladimir Putin iyün 30 künü internette ekstremizmge çağıruvlar sebebinden cinaiy mesüliet aqqında qanunnı imzaladı.


text:
Aqımdaki seneniñ oktâbr 8-de – Yevgeniy Markov – yazıcı, publitsist, cemaat erbabınıñ yubileyidir. Markov devamlı bir müddet Qırımda yaşadı. Öz teessurat ve qaydlarını belli «Qırım oçerklerinde» aks ettirdi.
Yevgeniy Markov 1835 senesi Kursk güberniyasınıñ Patebnik sülâle çiftliginde dünyağa keldi. O, Harkov universiteti ve Avropa universitetlerinde tasil alıp, 1859 senesinden başlap Tulada ocalıq yaptı. Altı yıldan soñ Aqmescit gimnaziyası ve Qırımdaki halq oquv yurtlarınıñ müdiri vazifesine tayinlendi – mında aman-aman beş yıl oturıp, tuvğan Kursk güberniyasına qayttı. O, Şçibrovsk nahiyesiniñ zemstvosında reis, güberniya ve uyezdniñ yerli idare azası edi. Voronejde Dvorânskiy ve Krestyanskiy banklarınıñ idarecisi olıp çalıştı; cemaat faaliyetinen oğraşqan edi. 1898 senesi oktâbr 11-de Voronejde o vaqıt artıq meşur yazıcı, bir çoq romannıñ müellifi olğan Yevgeniy Markovnıñ edebiyat faaliyetiniñ 40 yıllığını qayd ettiler. 1903 senesi mart ayında Markov vefat etti.
Yevgeniy Markovnıñ «Qırım oçerkleri» – yarımada aqqında eñ belli kitaplardan biri – müellif daa sağ ekende dört kere neşir etilgen edi. Sovetler zamanında «Qırım oçerkleri» ğayrıdan basılmadı – anda yarımadanıñ tamır halqı qırımtatarlar aqqında bir sıra yahşı qaydlar bar – 1944 senesi sürgünliginden soñ bunıñ kibi edebiyatnı derc etmek imkânsız oldı.
Kitapnıñ birinci neşirine yazğan kiriş sözünde Markov qoluna qalem almağanıñ sebebini aydınlata: «Oquyıcı Qırım ile bu tanışuvdan menim kibi bir teessuratlar alsa; soñra bizim nesirci şimal vatanında, qar ve ötmekniñ aynı tegizlikleri arasından uzaqta bir yıldız kibi Qırım keyfi, Qırım renkleri, Qırım küneşi hatıraları parıldağanını körse, menim emegim boşuna keçmedi sayılacaq».
Markov 1866 senesi aprel ayında Qırımğa kele – ve onıñ gür bir çeçek açıluvına rastkele. O, suvuq qış manzaralarından soñ rus adamını ayrette qaldırğan Qırım baarinden alğan teessuratlarını gizlemey: «Bizde Rusiyede qoqulı çeçekler ve şeñli yeşillik ösken quru çayırlar pek az... Mında sizler bir bitmegen çayırda yaşaysıñız; bir qaç kün devamında çayır boyu ketip, çıqıp olamaysıñız».
Bu acayip resimli, tafsilâtlı bir kitapta Qırımnıñ tamır halqı qırımtatarlar da tasvir etile. Markov diqqatlı közetip, körgenini tafsilâtlı şekilde qayd ete. O, Qırımnıñ tamır halqı qırımtatarlarnı böyle köre: «Meni bu tür, kerçekten, ayrette qaldırdı. Tatar deseler de, anda tatar degen bir şey körünmey; bu türk çeşitidir, anda moğol unsurından kavkaz çizgileri daa çoq. Qırımtatarlarnıñ lehçesi de türkçe».
Noğaylar – köçebelerden doğru kelgenlerdir, moğol türü ve olarnıñ köçebe adetlerini miras olaraq alğanlar. Dağlarğa ne qadar yaqınlaşsañ, noğay unsurı o qadar az is etile, «qabileniñ diger etnografik terkibi – yunan, türk, italyanlar ve digerleri» daa çoq rastkele, dep qayd ete o. «Bütün bu unsurlar tarih tarafından tam bir türge çevirilgen edi, anda Asiya, Şarq, musulmanlıq çoq, amma moğollıq pek az». Markov ilim tarafından yanaşmay, amma umumen alğanda qırımtatarlarnıñ etnos olaraq şekillenmesini doğru tasvir ete.
O, kitapnıñ diger yerinde bu mevzuğa dalıp, Qırımnıñ yalı boyundaki qırımtatarlarnı tasvir ete: «Tam bir avropalı yüzler: beyaz, doğru, bazıda dülber; qoyu ateşli közler ve kölgeli kirpikler. Balaları bizimkilerge yaqın. Olarnıñ moğol qanınıñ bir tamçısı bile yoq, añlaşılğanına köre... Yalı boyu tatarlarınıñ adetleri, qadınlarınıñ serbestligi, bazı ortodoks bayramları ve abidelerine köstergen sayğıları, bir yerde oturıp iş yapmaq sevgisini hatırlap, olarnıñ tış körünişi ile qıyaslasañ, bu tatarlar degen adamlar bizim kibi kavkaz qabilesine ne qadar yaqın olğanını birden añlaysıñ».
Müellifni qırımtatarlarnıñ namuskârlığı, hırsızlıq olmağanı, qorantadaki munasebetler, musafirçenligi ayrette qaldıra.
«Qırım oçerklerinde» bir çoq şey Markovğa tanış olğan Rusiye ve Qırım yaşayışı qıyaslavı esasında qurulğan.
Markovnıñ Bağçasaray teessuratları biraz zıt ola. O, özüne has bir şarq dünyasına tüşe, diger medeniyetten kelgen bir adam içün du alem biraz uzaq.
Hanlar sarayı da oña eki taraflı tesir ete: «Tışarıdan o eyi degil ve çoq şey vade etmey... Amma azbarnıñ içerisinde bir çoq şey ve ayrı bir güzellik bar... Kenarlarında saraynıñ çeşit pavilyonları, gülzarları ve bazı yerlerde badem terekleri olğan keniş, açıq, yeşil bir azbar, – şimal sakinleri içün büyük bir güzellik»... Alhambra ya da Córdoba degil, ebet, dep bitire müellif, «lâkin bizde, Rusiyede, şarq üslübinde qurulğan böyle bir inşaatnı köremezsiñ. Bu bir vaqıtları mında parlağan şarq yaşayışınıñ mimarcılıq vesiqalarından biridir».
Şarq yaşayışınıñ müiti oña «areketsiz» körüne ve o, mında belli bir cazibe tapa: «Şarq, Damask ve Aleppolarnıñ temiz Şarqı, etrafımda acayip bir parıldı ile açıla edi», – böyle sözlernen Markov Bağçasaray aqqında babını bitire.
Bu kitapnıñ bir çoq saifesinde qırımtatarlarnıñ turmuşı, yaşayışı, halq ananeleri, adetleri, urba, ev ayvanları, em de Qırımnıñ şeer ve mesken yerleri ask ettirile.
Markov qırımtatar evleriniñ içini böyle köre: «Evlerinde salqın bir yarı qaranlıq ve acayip temizlik edi. Topraq yeri sipirilgen edi; çeşit türlü savut-saba rafta, ya da yerinde edi. Bir yerde artqaç bir şey yoq edi. Kerçek rus evinde olğan fırın böcekli ve qandalaylı köşeler mında yoq edi»...
Setler üstündeki raflarda Markov raflarnı kördi – saiplerniñ bütün zenginligi, hazinesi mında: ter-temiz qalaylı savut-saba, ev hanımınıñ anterleri, kümüş quşaqları.
Tatarlar eñ qıymetli şeylerni qabul odasında, kilitsiz, açıq raflarğa qoyğan ediler, bunı nümüneviy namuskârlıqları olaraq ifadelemek kerekYevgeniy Markov
«Tatarlar eñ qıymetli şeylerni qabul odasında, kilitsiz, açıq raflarğa qoyğan ediler, bunı nümüneviy namuskârlıqları olaraq ifadelemek kerek».
Markov özüni qavmiyatçı alim olaraq tanıtmasa da – bu kitapta o daa çoq belletrist, – onıñ Qırımda yaşağan farqlı halq ve din temsilcileriniñ munasebetleri aqqında qaydları tarihçı ve tedqiqçiler içün ğayet qıymetli etnopsihologik etüdler ola bile.
Yevgeniy Markov Qırımnı zevqnen seyir etmeknen beraber körgen kerçekni talil etmege tırışa, qırımtatarlarnıñ Rusiye imperiyasında yıllarnen yaşağan müim problemlerine de emiyet bere.
Markov Qırım cenkinden soñ seyatqa çıqa, onıñ yoldaşı Kursk güberniyasından rus arabacısı ola. Semetdeşi ile laf etken Markov yaza: «Doğrusını aytayım, bu qatiy işanç küçü, iç bir faktlarğa tayanmağan özüni başqalardan üstün körmek qabiliyeti, iç bir sebebi olmağan yatqa kibi tatarğa olğan nefret meni ayrette qaldırdı. Semetdeşim utanmayıp tatarlar aqqında yalan aytqanını köre edim, lâkin aynı vaqıtta bu yalan samimiy ve onıñ içün bir ihtiyaç olğanını añlay edim».
Böyle bir adaletsiz, özüne ve başqalarğa olğan aman-aman ayvan yanaşuvı esasında millet mensüpliginiñ instinktiv duyğusı temelleşe, onıñ küçüni iç bir tasil deñiştiremez ve ayvaniyatta o mışıqnıñ köpekke olğan duşmanlığında kösterile, dep qayd ete Markov.
«Arabacı tatarlarnıñ Aqyar cenki vaqtında yapqan satqınlığını iç bir şübe doğurmağan bir şey olaraq tarif etti; o, bütün Rusiyeniñ acınıqlı yañlış fikirine qoltutqan edi», – dep yaza müellif.
Bir de bir tarih şaqaları olmaz, amma bu ikâye tarihnıñ nevbetteki devirlerinde qırımtatarlarğa olğan munasebetni pek añdıra. Maalesef, o qadar yıl keçken soñ tarih tekrarlana – bu sefer fars degil...
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Qazahistanda aprel 26 künü saylavlar keçe, beklenilgeni kibi neticede şimdiki prezident Nursultan Nazarbayev saylanılacaqtır.
Qazahistannıñ 74 yaşında olğan yetekçiniñ eki raqibi bar.
68 yaşında Turgun Sizdikov sabıq belediye memurıdır, Qazahistannıñ Kommunistik firqasını temsil ete. Başqası – 63 yaşında Abelgazi Kusainov – mustaqildir. Bundan evel memuriy vazifelerni eda ete edi, şimdi Qazahistan zenaat birlikleriniñ federatsiyasında reberlik ete.
Nazarbayev Qazazistannıñ mustaqilligi, 1991 senesinden berli prezidenti ola. Bundan evel bir qaç yıl sovet Qazahistannıñ başı edi.


text:
Xristianlıq
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Xristianlıq, Dönyada iñ kiñ taralğan dürt dinneñ berse (Yähüdi, Buddizm häm Íslam belän berrättän).
Xristianlıq çığanığı bulıq – İzge yazu (Biblia, Täwrät) tora; Xristianlıq 1. yözdä barlıqqa kilä häm Urta Diñgez buyı xalıqlarında tarala başlí. Xristianlıq dogmatlarınıñ ayırım öläşlären törleçä añlatu 11-16. yözlärdä oyışqan töstä 3 tarmaqqa: Ortodoks Xristianlıq (Pravoslavie), Katolisizm häm Protestantlıq büläenügä kiterä. 17. yözneñ 2. yartısında Ortodoks Xristianlığınnan iske din din tarafdarları (Urısça: cTapooбpядчecTBo) ayırılıp çığa. 17-20. yözlärdä Protestantlıqnıñ küp kenä yaña yünäleşläre tua (Baptizm, Adventizm, İllelekçelek h.b.).
Tatarstanda Xristianlıqnıñ östenlek itüçe yünäleşe bulıp Urıs Ortodoks Çirkäwe sanala.


text:
Qırım akimiyeti bu yılnıñ soñuna qadar yarımadada qazılıp başlağan tahminen otuz quyudan suv berip yetiştirmeli, dep bildire Rusiye iqtisadiy inkişaf naziriniñ muavini Sergey Nazarov.
«Bu işler Qırım ve Aqyarnıñ suv teminlevi sistemalarına ilâve suv berecek. Qazılğan quyularnıñ suvını Qırım sakinlerine yılnıñ soñuna qadar berip yetiştirmek müim ola», – dep bildire Nazarovnıñ aytqanlarını Rusiye iqtisadiy inkişaf nazirliginiñ matbuat hızmeti cuma künü.
Rusiye memurı yarımadada «Qırımnı yahşı suv teminlevini» teftiş ete.
Nazarov Qırım ve Aqyarda quyular qazılacaq meydançıqlarnı baqtı. Rusiye kontrolindeki Qırım memurları yılnıñ soñuna qadar 20 quyu Qırımda ve daa sekizi Aqyarda qazılacaq, dep bildirdi.
Daa evel haber etilgenine köre, Nazarov Qırımda 2021 senesiniñ başına qadar «keskin suv qıtlığını» yeñmege talap ete.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Onıñ taqdiri adiy degildir. O, eki defa eñ yüksek arbiy unvanğa nail olğan edi – Sovetler Birliginiñ Qaramanı, faqat Ğalebeden 45 yıl keçken soñ onı alıp oldı.
Ulu Vatan Cenkiniñ cebelerinde natsizm ile cenkleşken – «Vatan, Stalin içün» – qırımtatarlarnıñ sayısı qaçtır? Sovet rejimi aldatıp, küçük vatanı – Qırımdan – marum qaldırğan qırımtatarlarnıñ sayısı ne qadar? Bunı tarih aytmay...
Fetislâm (Petay, Anatoliy) Abilov 1915 senesi mart 15-te Canköy rayonınıñ Cadra-Şeyh-Eli köyünde (Udarnoye) dünyağa keldi. 1936 senesi Qızıl Orduğa çağırıldı. Ukrain arbiy bölgede askerlik yaptı. Umumarbiy oquv yurtunı bitirgen Abilov umumarbiy piyade oquv yurtunı da muvafaqiyetnen bitirdi. Habarovskqa askerlikke yollanılıp, cenkni anda kördi.
Abilov Podmoskovyeniñ Cenübiy frontuna tüşti. Birinci uruşta ayağı yaralandı. Qurşun kemikni tiymeyip, müim olğan müçelerni yaralamadı. Râzanda tedaviylenip, Moskvağa komendaturağa keldi. Mında onı Ğarbiy frontqa yolladılar. Artıq «barotnıñ qoqusını» bilgen ve uruşlarda yaralanğan askerlerden kommunistik batalyon şekillendirildi, Fetislâm Abilov onıñ komandanı olaraq tayinlendi.
Moskva oğrunda imaye uruşları devam etken edi...
Tümenden biriniñ erkânında Abilovnıñ batalyonınıñ askerlerini duşman sarımınıñ yol sıñırına yolladılar. Uzlovaya stantsiyasını ücüm ile alacaq ediler. Saba erte, cenk nizamlarını teşkerip, Abilov duşmanğa ücüm etmege emir etti. Onıñ batalyonı ücümniñ ortasında areket etken edi. Faşistler pülemöt ateşini açtılar; minaatıcılardan da urdılar.
Abilovdan eki metrde snarâd patladı. Parçaları yüzüne urdı, çenge aman-aman qalmaycaq edi. Qanğa batqan, essiz batalyon komandanı tüşti.
…Soñra ögrene ki, er kes öldürildi dep tüşüngen eken. Batalyon ögge keçti, o ise uruş meydanında qaldı. Duşman küçlerini alğan ücüm bitken soñ onı hatırlağan birisi olmasa edi, bunıñ soñu nasıl olacağını kimse bilmey.
«Batalyon komandanı qayda?», – dep soradı askerlerden ştab yolbaşçısı.
«Öldürildi!».
«Kombatnıñ cesedini – maña ketiriñiz!».
Bir qaç saat keçken soñ onı essiz alda tapıp, uruş meydanından aldılar. Yüregi ura, nabız bar edi – sağ demek. Uçaq ile onı Moskvağa, Qızıl Qapudaki arbiy hastahanege, alıp kettiler. Bir ay devamında gips ile yattı, soñra daa eki aydır özüne kelgen edi. Özüne kelgen soñ ise tekrar cebege yollanılğan edi...
1941 senesi dekabr 6-da sovet ordularınıñ qarşı ücümi başlandı. Moskva oğrunda küreş 45 kün sürdi.
1942 senesi yanvar 17-de almanlar paytahttan bir qaç yüz kilometrge qadar atılğan edi.. Moskva imayesi içün Fetislâm Abilov birinci ordenini aldı – o vaqıtlarnıñ eñ yüksek olğan Cenk Qırmızı Bayraq nişanını.
Ekinci nişanı – Suvorovnıñ ordenini – 1944 senesi Aqrusiyeni azat etüv «Bagration» tedbirlerinde iştirak etkeni içün elde etti. Ve kene de Aqrusiyeni azat etüv içün – üçünci ordenni ve ekinci Cenk Qızıl Bayraq nişanını aldı.
Sovet ordularınıñ ğalebe ketirecek ücümi devam ete edi. Varşavanı azat etüv içün Fetislâm Abilov yüksek Poloniya nişanını – Poloniya Cesürler Haçını – aldı. Tezden ise vatanınıñ yüksek mukâfatına – Sovetler Birliginiñ Qaramanı unvanına – nail oldı.
Tümen komandanı buyruqnı imzaladı, ordu ştabından fahriy yarlıq keldi, lâkin Qaramannıñ Altın Yıldızı yanında yoq edi. Aynı bu künleri qırımtatarlarnı Qırımdan sürgün etken ediler, milletini iç bir vaqıt gizlemegen Fetislâm Abilov ise resmen satqın halq olaraq tanılğan halqnıñ temsilcisi edi.
Cenk ise bitmek üzere edi...
Fetislâm Abilov komandalıq yapqan polk Oder özenine çıqtı – Berlinge pek yaqın ediler. Polknıñ eñ eyi komandanı olaraq Abilov birinciler saflarında emir aldı – Oderni tezleştirmek. Birinci kere neticesiz oldı – almanlar soñuna qadar qarşılıq kösterdiler. Oder ağzına aviatsiya yollanılğan soñ sovet orduları yeñgen edi.
Oder tezleştirilmesi içün Fetislâm Abilov ekinci defa Sovetler Birliginiñ Qaramanı oldı. Lâkin – kene olmadı. O, Cenk Qızıl Bayrağı nişanını aldı – bu dörtüncisi edi. Sebep aynı – qırımtatarı...
Elbet de, canı ağırğan edi. Muavini, ştab yolbaşçısı Qaraman oldılar, olarnıñ komandanları ise – kene de çette qaldı.
1945 senesi yanvar ayında Berlin tedbirleri başlandı. Kene de cesür qırımtatarınıñ yolbaşçılığında polk ücümniñ ortasında edi. Strategik olaraq müim olğan vazife yerine ketirilgen edi.
Sovetler Birliginiñ Qaramanı yıldızını Abilov öyle de alamadı – bu sefer III derece Kutuzov ordenini berdiler.
1945 senesi mayıs 4-te tantanalı aqşamda orduğa komandanlıq yapqan Pavel Batov asker ve komandanlarnı tebriklep, qadeni köterip, şunı dedi: «Şerefiñizge, podpolkovnik Abilov!».
Cenk bitti. Daa bir yıl Fetislâm Abilov Dantsigde şeer komendantınıñ muavini olaraq hızmet etti. Soñra ise istegi ve yaşına baqmadan, Sovet ordusından birden işten boşatıldı.
1964 senesinden başlap Fetislâm Abilov Jukovskiy Sınav maşina qurucılıq zavodında ştab yolbaşçısı ve müdirniñ vatandaşlar mudafaası boyunca muavini olıp çalıştı.
Ve 1990 senesi mayısta SSCB Prezidenti Mihail Gorbaçevniñ oña Lenin nişanı ve «Altın Yıldız» medali ile (№11603) Sovetler Birliginiñ Qaramanı unvanınıñ berilmesi aqqında emri çıqtı.
SSCB müşüri, mudafaa naziri Dmitriy Yazov mukâfatnı bergende şunı dedi: «Böyle bir şey olurmı, cenk devamında polkqa komandanlıq yapqan edi, rutbesi ise – podpolkovnik...».
Merasimniñ soñunda Abilovnıñ artıq polkovnik unvanı ve urbası bar edi.
… Adalet olması içün aman-aman bir asırnıñ yarısı kerek oldı. Sovet vatanı oğrunda cenkleşken, amma ğurbet ve can yaralarından ğayrı iç bir şey körmegen qırımtatarlar az edi yoqsamı?
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Yaltadaki «Hızb ut-Tahrir» işi boyunca keçken Emir Useyin Kukunıñ advokatı Aleksey Ladin, Qırım Yuqarı mahkemesiniñ, qapalı oturışlar keçirgeni içün şikâyet arizası yazdı.
Apellâtsiya ve kassatsiya mahkemeleri, bu qararlarnıñ qanuniy olğanlarını tanıdılar, onıñ içün advokat İAAM şikâyet arizasını bermege istey.
«Qapalı şekilde mahkeme oturişlarnı keçirme meselesini, biz eki kere şikâyet ettik. Birinci kere Qırımnıñ Yuqarı mahkemesinde, ekinci kere ise, Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesine, amma eki keresi de böyle mahkemelerini qanuniy, dep saydılar. Biz ise, bu tedbirlerni qanun bozucı, dep esaplaymız ve endi İAAMne şikâyet azırlaymız», – dep yaza «QırmAqiqat», advokatnıñ sözlerini ketirip.
Advokat añlatma bergenine köre, başqa mahkeme oturışları açıq alda keçirileler, amma apis müddetini uzatma oturışları qapalı şekilde keçirileler.
Ondan da başqa advokat Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesiniñ Plenum qararına esaslanıp «Mahkeme işleri ve olar aqqında haber alma yolları serbest olmaq kerek», olar kütülmek kerek dey.
«Mahkeme oturışları qapalı şekilde keçirilgenini makemeci, Qırımda içtimayi – syasiy vaziyet ağırlaşqanı ve qabaatlanğan Kukunıñ qabaat maddesi terroristik yönelişte olğanınen añlattı. Amma aqiqatta olarda Kukuğa qarşı iç bir şey yoq. Apiste tutma müddetini uzatılması aqqında mahkeme oturışları qapalı şekilde keçe edi, amma, ne içündir, taqiqatçılarınıñ işleri qanunsız keçirilgenine bağışlanğan şikȃyet boyunca keçirilgen oturişlaq, açıq şekilde keçirile edi», – dep añlattı advokat.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Rusiyeniñ nezaretinde çalışqan Aqmescitniñ Kiev rayon mahkemesi qarşısında yüzden ziyade adam toplaştı. Failler oktâbrniñ 11-nde, Rusiyede ve istilâ etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azalığında şeklenip, Bağçarayda tevqif etilgen qırımtatarlarğa destek bildirmege keldi. Keçende tutılğan şahıslar endi mahkeme binasına ketirilgen. Bunı o yerde bulnğan qırımtatar faili Zair Smedlâyev Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Birinci Gazel maşnasından mabus çıqarılğanda, neiçündir, başına çuval keçirilgen edi, artından daa bir-qaç maşna keldi. Mabuslarnıñ çıqarılğanı körünmesin dep, er tarafnı qapatqanlar. Bir-qaç yüz adam toplaştı. Ne tünevinki apis etüvler, ne de para cezaları adamlarnı qorquzmadı, adamlar tura, bekley, öz destegini bildire. Bir yıl evelsi apis etilgen sözde«yaltalı dörtniñ» soy-sop, yaqınları bu yerdeler. Tünevin tevqif etilgenlerniñ soy-sopı ve yaqınları endi mahkeme binasına kirgen, bese-belli tezden mahkemeler başlanacaqtır», – dedi Smedlâyev.
Toplaşqanlarnı rus silâlı hızmetçileri nezaret ete, olarnı tenbiyeley – «pek toplanmamağa» rica ete.
Oktâbrniñ 11-nde, çarşenbe künü, saba Bağçasarayda rus silâlı hızmetleri bir-qaç qırımtatarınıñ, musulmannıñ evinde tintüv keçirgeni malüm oldı.
O yerde rus uquq qoruyıcıları, tintilgen evlerniñ yanına kelgen adamlarnı tutıp, eñ azından 8 kişini tevqif etken.
Rus haber vastaları, Rusiye Federal telükesizlik hızmetiniñ (FSB) matbuat hızmetine atıf etip, Qırımda silâlı hızmetler Rusiyede ve onıñ işğaline oğrağan Qırımda yasaq etilgen«Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ Bağçasaraydaki üceyresini yoq etkenlerini haber etti.
Advokatlar, tevqif etilip, tintüvden soñ FSB-ge ketirilgen altı adam rus silâlı hızmetlerinde Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanında şeklengenlerini tasdiqladı.
Qırım yarımadası Rusiye tarafından istilâ etilgen soñ, yarımadada FSB tarafından muntazam surette jurnalistler, failler, cemaatçılar tintile ve sorğuğa çekile. Uquq qorçalayıcılar rus silâlı hızmetlerniñ böyle areketleri siyasiy sebeplerden yapılğanını ayta.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek oğrunda terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsizce taqip etilgenini aytalar. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etken edi.


text:
Qurtarıcılar Keriç yanında "Port-Krım" suv keçiti yanında er kişi cesedini taptı.
Kreml nezaretindeki Qırım FVN bildirgeni kibi, aqay iyül 30-ında aqşam ğayıp oldı. Onı suv astı qıdıruvı vaqtında taptılar.
Bir kün evel Keriçte Balıq limanı yanında adamlar, suvdan ölgen aqay cesedini çıqardı. Adise yerine qurtarıcılar, acele yardım hadimleri ve politsiya vekillerini yolladılar. Ölüm sebepleri muayyen etile.
Qurtarıcılarnıñ malümatına köre, Qırımda yılnıñ başından 34 suv qazası oldı, 22 adam elâk oldı.


text:
Tünevin Qırım yarımadasında quru ösümlikler yanğını qayd etildi, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresiniñ matbuat hızmeti.
İçki (Sovetskiy) rayonınıñ Sarğıl (Luçevoye) köyüniñ çetinde açıq tarlada quru ösümlikler yana edi, dep bildirile.
"Quru ve yelli ava olğanı içün, ateş tez 5 gektarlıq mıntaqanı qapladı. Ösümlik yanğan yer taşlı olğanı icün, mahsus tehnikanı qullanıp olamadılar. Amma ateşniñ daa tarqalmamasını ve vaqtında söndürilmesini becerdiler", - denile beyanatta.
Daa evel Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi, iyünniñ başından berli Qırımda 140 yanğın çıqtı, dep bildirgen edi.
Aqyarda Üç Quyu qasabasınıñ rayonında iyülniñ 2-nde lavanda tarlası yandı.
Bundan evel İçki rayonınıñ Mamat Şaqul (Markovo) köyünde boğday tarlası yandı.
Daa evel Kefe civarında orman yanğınını tahminen doquz saat devamında söndürdiler.
Avgustnıñ 11-inde üyleden soñ Üç Qoş deresinde yanğın başlandı. Fevqulade vaziyetler hızmetiniñ (FVH) haber etkenine köre, yanğın uzaq dağlıq yerinde, 45-80 derecelik bir bayır capında başlandı. Ateşniñ söndürmesine, derede 15-20 m/s qadar köterilgen küçlü yel mania ola.


text:
Ukraina Tış işler nazirligi Avropa Havfsızlıq ve işbirlik boyunca teşkilâtını Qırımda ve memleketniñUkraina nezareti altında olmağan rayonlarında insan aqlarınıñ bozuluvına seslenmege çağıra. Bunı OSCEde Almaniyanıñ reisligine bağışlanğan tögerek masa toplaşuvında Ukraina Tış işler nazirliginiñ halqara teşkilâtlar departamentiniñ müdir muavini Vasiliy Pokotilo bildirdi.
«OSCE işğal etilgen Qırımda ve ukrain akimiyeti tarafından vaqtınca nezaret etilmegen Donetsk ve Lugansk vilâyetilerinde insan aqlarınıñ bozulmasına seslenmege kerektir dep tüşünemiz», – dey Pokotilo.
O şunı da qayd etti ki, Ukraina OSCE ve onıñ institutları, şu cümleden OSCEniñ milliy azlıqlarnıñ işleri boyunca Yuqarı komissarı ile işbirlik qurmağa azır ve OSCE Ukrainanıñ işğal etilgen territoriyalarında insan aqları ile bağlı vaziyetni taqip etecegine ümüdini bildirdi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Aqmescitte cuma künü, iyülniñ 12-nde, sağanaqlar yağdı, yollarnıñ bir qısmı suv altında qaldı. Şaatlar içtimaiy ağlarda foto ve videolarnı derc ete.
Hususan Borçoqraq (Fontanı) qasabasınıñ soqaqlarını suv bastı.
Küçlü sağanaq iyülniñ 12-nde Kezlevde de yağdı.
Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ Qırım idaresi yarımadada furtuna havfını ilân etti. Qırım qurtarıcıları iyülniñ 12-niñ soñuna qadar yarımadanıñ çeşit rayonlarında küçlü sağanaq, boranlı yağmur, iri burçaq yağacaq ve saniyede 20-25 metr süratlı yel esecek, dep haber etti.


text:
Şimdi iqtisadiy meseleler boyunca Qırımnıñ «baş naziri» keñeşçesi olğan «sabıq baş nazir muavini» Rustam Temirgaliyev Avropa vazgeçken Qırım mahsulatını rağbetleştirmek içün Qıtayğa ketti.
Bunı Komsomolskaya pravda bildire.
Temirgaliyev neşirge aytqanı kibi, «Qırım Titanı» ve «Qırım soda zavodı» himik şirketleriniñ mahsulatı esasen avropalı memleketlerge yollanıldı (Avstriya, Yunanistan, Macaristan, İspaniya). Bundan da ğayrı, şarapnı Almaniya, Belgiya, Felemenk, İtaliyağa alıp barğan ediler.
«Bizde Rusiye bol çarşısı endi bar, mında Qırım mahsulatı şubesiz satılır. Himik mahsulatı aqqında aytacaq olsaq, şimdi İndistan ve Qıtay ile muqaveleler azırlana. Cumaertesi künü, iyün 28-de, men Rusiye ükümeti ile eyyet terkibinde Qıtayğa yol alam, mında Qırım mahsulatınıñ rağbetleştirüv meseleleri baqılacaq», – dedi o..
İyün 23 künü Avropa Birligi Şurası Ukrainada resmiyleştirilmegen Qırım mahsulatınıñ ketirüvini yasaq etti.


text:
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Alim Sufyanov ve Seyran Hayredinovnıñ apis müddetini 2021 senesi martnıñ 2-ne qadar uzattı. Bu aqta advokat Lilâ Gemeci «Qırım birdemligine» bildirdi.
Mahkeme, qabaatlanğanlar «saqalana, gizli şaatlarnı qorquza bile» dep, tahqiqatçınıñ muracaatını qanaatlendirdi.
«Tahqiqatnıñ fikirince, müvekkillerimiz 2015 senesinden berli cinaiy faaliyetnen oğraştı. Amma 5 yıl olğanına baqmadan, Qırımnı terk etmediler, içtimaiy bağları küçlü. Hayredinovnıñ üç kiçkene balası bar, apayı ve saqat ana-babasını baqa. Müvekkillerimizniñ cinaiy faaliyetnen oğraşqanına dair tahminlerden ğayrı başqa bir sebep yoq. Daa doğrusı, cinaiy faaliyetnen oğraşqanlarına dair bir fakt da yoq. Tahqiqat delilleri tahminlerge ve bizge alâ daa belli olmağan ses qaydlarına esaslana», – dep bildirdi advokat.
Tahqiqat, oturışuvda «çoq tahqiqat tedbiri keçirilmeli», dep ayttı. İmaye tarafı itiraz bildirse de, mahkeme qabaatlayıcı tarzda qarar aldı. Advokatlar apis müddetini uzatuv qararına qarşı istinaf şikâyetini azırlay.
Gemeci aytqanına köre, Hayredinov ve Sufyanov COVID-19 oldı ve «tahqiqat izolâtorı şaraitlerinde peyda olğan çeşit hastalıqlarnen» çekişe.
«Müvekkillerimiz psihiatrik hastahanesinde olğanda koronavirus yuqunçına oğradı. Şimdi SİZOda tutula. Alim Sufyanovnıñ dermatologik problemleri peyda oldı, qollarda eşken bar, tahminlerge köre gerpes ola bile. Tahqiqat izolâtorında kerekli tedaviylev yoq. Seyran Hayredinovnıñ da hastalıqtan soñ aşqazan-içekler problemleri başladı», – dep ayttı advokat Gemeci.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Seyran Hayretdinov ve Alim Sufyanov Aqmescitniñ №1 psihonevrologik hastahanesinde mecburiy psihiatrik ekspertizada edi. Anda COVID-19 hastaları çoq.
Aqmescitniñ №1 psihonevrologik hastahanesinde COVID-19 hastaları içün hastahane yapıldı, dep bildirdi Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskaya.
Penkovskaya, hastalıq tarqaluvınıñ sebebi «tibbiyet hadimleriniñ diqqatsızlığı» oldı, dep ayttı. Onıñ qayd etkenine köre, epidemiologiye tahqiqat devam ete.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Saba, aprel 2-de, Baydar köyü (Aqyar) Rusiye FSB hadimleri Ferat Sayfullayevniñ evinde tintüvni keçirip, özüni yaqaladılar.
Bunı «Vozrojdeniye» musulman neşiriniñ mühbiri Mümine Saliyeva bildirdi.
«Bugün saba 6-7 saatleri arasında Balıqlava rayonı Baydar köyünde Sayfullayevlerniñ evine tintüv ile FSB hadimleri keldi. Ferat Sayfullayevni yaqaladılar. Tafsilâtlı malümat yarın Lenina soqağında yerleşken Aqyar mahkemesinde saat 10:00 ögrenilecek», – yazdı o Facebook saifesinde.
Adliyeci Emil Kürbeinov aytqanı kibi, Baydar sakinini Rusiyede resmiy şekilde yasaqlanğan «Hizb ut-tahrir» teşkilâtına alâqası olğanında şekleyler.
Yanvar 23 künü Aqyar civarında Rusiye Federal havfsızlıq hızmetiniñ hadimleri üç insannı yaqaladı, tintüvni keçirdiler. Aynı şu künü mahkeme keçti ve yaqalanğanlarğa eki ay apis cezasını belgilerdiler.
Yaqalanğanlarnı Rusiye Federatsiyası Cinaiy kodeksiniñ 205.5 maddesini («Terroristik teşkilât faaliyetini teşkil etüv ve bunıñ kibi teşkilâtlarnıñ faaliyetinde iştirak etüv») bozğanlarında şekleyler. İşbu madde boyunca 15-20 yıllıq apis cezası ya da ömür boyu apis cezası belgilene.
Kürbedinovnıñ sözlerine köre, işbu insanlar Ukraina Havfsızlıq Hızmeti tarafından nezaret etilse de, olarnıñ Hizb ut-Tahrir teşkilâtına aitligi öyle de tasdiqalanılmadı.


text:
Tönyaq Korea Tışqı eşlär ministrı bügen yasğan belderüendä bu ğayepläwlärne kisken inqar itte. Ul bu-işe belderülär, Waşinton belän Pxenyan mönäsäbätlärendäge täräqqiätne totqarlaw öçen uylap tabılğan uydırmalar buluı mömkin dide.
İsrailneñ, bu ay başında Süriädäğe ber niçä urınğa yäşeren räweştä yasağan hawa höcümennäñ soñ, Penxen xaqındağı bu belderü berençe bitlärgä kilep çıqtı.
6nçı sentäbrdä bulğan bu xäl turında İzrail räsmiläre ber ni äytmäde. Suriä, Hawa saqlanu köçläre tarafınnañ, yädrä taşlanğan İzrail oçqıçlarına qarşı ut açıluın belderde. Matbuğat çaralarında isä bu xälne, İzrailneñ, Tönyaq Korea yärdämendä tözelgän buluda şiklänelgän atom qoralmarın şartlattı dip yuraldı.
Şiklänülärne çitkä taşlasaq, Demaşq belän Pxenyan arasında, texnik xezmättäşlek, urtaq xärbi tarix häm ğadäti bulmağan cılı mönäsäbätläre bar. Aidan Foster-Carter, Britaniäneñ Leeds Universitında Tönyaq Korea belgeçe.
Ul Azatlıqqa bolay dide,
“Süriä, Tönyaq Koreanı çıñ Korea itep tanığan, Könyaq Korea belän ber nindi dä mönäsäbäte bulmağan, Cubadañ qala cir şarında ikençe il. Xärbi häm başqa mönäsäbätlärdäñ qala, Tönyaq Korea monıñ bolay däwäm itüen bik telär ide.”
Bu şiklänülär ni qadär döres buluı xaqında Foster-Carter anıq belmi, läkin ul Suriä belän Tön Korea arasındağı xärbi xezmättäşlek ber kemgä dä ser tügel di.
Tönyaq Koreanıñ, Süriägä yärdäm itüe xaqındağı şiklänülär, Pxenyannıñ atom qoralı programın ğamäldäñ çığaruı öçen alıp barılğan söyläşülär waqıtında çıqtı.
Fivral ayında kileşengänçä, Tönyaq Korea, YongBong atom qoralmarıñ, Könyaq Korea biräçäk 50 meñ ton yağulıq almaşında yabarğa rizalaşqan ide. Bu AQŞ häm 6 yaqlı il qatnaşında uzğan söyläşü näticälärennäñ berse ide. Bu söyläşülärneñ äle däwam itüe kötelä ide. Bügen bulırğa tiyeşle söyläşülär kiçekterelde.
Bolarnıñ barsı da ber genä soraw tudıra, Nigä Tönyaq Korea citäkçese, Kim Jong-il Xalıqara cämäğatçelek aldında Atom xezmätäşlege xaqında kileşkännäñ soñ, bu yuldañ çigenä, xäzer nigä aldañ birgän süzeñ boza?
“Säyer adım yasıy ul, xäzergäçä 6lı yaqlı söyläşülärdä bik teläktäşlek kürsätte, barsı da yaxşı bara ide. Bu xällärne tikşerep barğan belgeçlär bularaq xättä bez, 6 yaqlı söyläşülär kiçekterelgän bulsa da, tizdäñ däwam itär dip farazli idek. Nigä bolay eşläseñ? Yäisä nindider bu xaqta ber uy bar ikän, niçek itep ul işetelä, kim açıp birä anı?”
Tönyaq Korea tışqı eşlär ministrı, bügen yasağan belderüendä, Tönyaq Koreanıñ Üktäbr ayında birgän wağdäseñ ütäwen belderde. Ul çaqta, berençe künegülär bulğaçta, Pxenyan atom qorallana iä bulğan cäwaplı il bulaçağın häm ber nindi dä atom maddäseneñ ilneñ tışına satılmayaçağın belderde.


text:
Ukraina havfsızlıq hızmeti tarafından aşkâr etilgen videoda 39 yaşında olğan adam snayper olğanını ve Çeçenistan toprağında arbiy areketlerde iştirak etkenini bildire. Onıñ sözlerine köre, Ukrainağa ketmezden evel o, Rostov-na-Donu tarafından talimattan keçti.
«Öz işi içün» o mukâfatnı elde etmek kerek edi: ukrain adiy askeriniñ öldürüvi içün – 100 dollar, zabitniñ – 1000 dollar, qaytıp kelgende ise daa 2000 avro»,– denile Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ beyanatında.
Adamnı «Harkov-Passajirskiy» demir yol stantsiyasında yaqaladılar. Şimdilik o apiste buluna. Taqiqat devam ete.
Ukraina havfsızlıq hızmeti cinayet boyunca malümatnı Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 114 maddesi 1 qısmına köre – casuslıq, mahkemeden evel taqiqatlarnıñ Yekâne reyestrine kirsetti.


text:
«Qırımtatarlarnı olarnıñ arasında böyle adamlar bar olğanınen tebriklemek mümkün. Aman-aman antik qaramanlar. Qorqusı ve yüzlemesi olmağan rıtsarler»...
Bu sözlernen rus yazıcısı ve uquq qorçalayıcısı Anatoliy Levitin-Krasnov zamandaşımız Mustafa Cemilevni tasvirledi. Noyabr 13 künü o, 72 yaşını toldurdı.
Tarihçı olaraq Mustafa Cemilevniñ adı añılğan bir çoq vesiqa ve kitapnen çalıştım. Sovetler zamanınıñ resmiy vesiqalarında Cemilev «ekstremistlerniñ yolbaşçısı» olaraq kösterile, sovetlerge qarşı çıqqan adam, general Petr Grigorenkonıñ dostu ola, – bu vesiqalarnıñ basqıncı hususiyetlerini köz ögüne alsaq, yuqarıdaki tasvirleme nazik sözler kibi kelir.
Çetel tarihçılıq onı küçlü lider, mifologik qaraman, «milletniñ babası» olaraq tasvirley... Bir kereden Thomas Mannnıñ sözleri aqılıma kele: «Başqalarğa oşamağan şahsiyet er daim zıt duyğularnıñ sebebi ola».
Menim fikirimce, Mustafa Cemilevniñ ömrü ve taqdirini belgilegen esas şeylerni onıñ meslekdeşleri, sovet zamansızlığında aqiqattan vazgeçmegenler – uquq qorçalayıcılar – başqalardan yahşı añladılar: general Petr Grigorenko, akademik Andrey Saharov, adliyeci Dina Kaminskaya, yazıcı Lidiya Çukovskaya.
General-uquq qorçalayıcı Petr Grigorenko onıñ taqdirinde ayrı bir yer aldı: «Mustafa 20 yaşını toldurıp, semetdeşlerine sayısı az olğan qırımtatarlarnıñ etraftaki müitten ayırılğan milliy areketi muvafaqiyetli olamaz, dep aytmağa başladı. Acayip bir irade saibi, adamlarnıñ diqqatını celp etmege bilgen usta, güzel bir natıq, aqıllı ve emeksever bir insan».
Tezden KGB onı köre, dep yaza general, sahte qabaatlar boyunca mahkemeler biri-biri artından keçirile, Mustafa azatlıqqa tek izin alıp çıqa. «Amma yalıñız azatlıqta degil, apiste ve mahkemede de küreşe. Onıñ ve İlya Gabaynıñ Taşkent esnasında Mustafanıñ çıqışı acayip oldı, onı samizdatta bastırdılar. Lafı er kesni ayrette qaldırdı, mahkemeci bile sözni bölmek vazifesini unuttı. Mustafa lafını bitirip oturdı. Adliyeci Dina Kaminskaya közlerini patlatıp oña baqa edi, saçlarını tutıp qıçırmağa başladı: «Allahım!». Mahkemeciler ve prokuror çıqış bitkenini añlamayıp, masağa baqıp otura ediler. Daa bir hususiyeti bar. Adamlarnı özüne magnit kibi celp ete. Aytılğan esnas tafsilâtlı şekilde samizdatta çıqtı... Mustafadan...mabus olğan Mustafadan. Anda bile, apishanede, özüne sadıq yardımcılarnı taptı».
Grigorenko bir vaqianı hatırlay. 1957 senesi, Cemilev lagerde olğanda, onı yalancı şaatnıñ malümatı esasında kene mahküm etken ediler. Bu qalplıq ile küreşken Mustafa açlıqnı ilân etip, 10 ay devamında açlıq tuttı. «Faqat bu adamnıñ öyle bir maneviy küçü bar ki, yalancı şaat (qatil) Dvorânskiy bile mahkemede bergen yañlış malümatlarından vazgeçti. Buña baqmadan, Mustafanı mahküm ettiler. Mahkemeci bu ükümni seslendirip, Mustafağa hitap etti: «Ne qadar telükeli adamsıñız! Adamlarğa uzaqtan bile tesir etesiñiz!..».
1970 senesi Mustafa Cemilev ve İlya Gabaynıñ mahkeme esnasında adliyeci Dina Kaminskaya İlya Gabaynıñ imayecisi olğan edi (bundan soñra oña siyasiy mabuslarnı qorçalamağa yasaq ettiler, tezden o, Ğarpqa icret etmege mecbur oldı). Dina İsaakovna bir kün Taşkent ziyareti büyük bir bayramğa rastkelgenini hatırlağan edi: bu kün qırımtatar areketiniñ mahküm etilgen üç faali azatlıqqa çıqqan edi. Onı bu munasebet ile keçirilgen bayramğa davet ettiler.
«Biz bağçada uzun bir masa başında oturğan edik, acayip bir ikâyeni diñlegen edim. Üç faal azat etilgen künü lager qapularınıñ yanına qarşılaycaq adamlarnen avtobus keldi. Qapulardan avtobusqa qadar yolda çeçekler bar edi. Qapular açıldı, ve azat etilgenler çıqqan soñ olarnı muzıkanen qarşıladılar – milliy aveskârlar taqımınıñ muzıkası yanğırağan edi. Soñra, Taşkentke qadar yol boyunca... er bir köyde körüşüv areketke birdemlik ve sadıqlıq mitingine çevirilgen edi».
Ertesi künü Kaminskaya azat etilgenlerden biriniñ evinde olğan qoranta bayramına davet etilgen edi. Ev bikesiniñ sözleri aqılında qaldı. Qadın azat etilgen ömür arqadaşı, eki küçük balasınıñ babası içün laf etti.
– Bizim qorantamızda, – dep ayttı o, – bunıñ kibi bahtlı kün endi olğan edi. O sefer de ömür arqadaşımnıñ degil, ağamnıñ azat etilmesini qayd etmek içün toplaşqan edik.
– Mustafa, – sofra başında oturğan ihtiyarlardan biri aytmağa başladı, – bugün yanımızda olğanıñ içün bahtlımız. Amma yarın ne yapacaq olasıñ, aytarsıñmı?
Ve Mustafa cevap berdi:
– Yarın halqım içün küreşime yañıdan başlaycam.
– Bu qadeni köterip, ömür arqadaşım ağam kibi lâyıq biri olsun isteyim, – devam etken edi ev saibesi.
Bu qadınnıñ ağası Mustafa Cemilev edi, onı Taşkent şeeriniñ mahkemesinde qorçalamaq kerek edim, dep hatırlağan edi Dina Kaminskaya.
Onıñ balalığı – sürgünlik, mahsus yerleşimlerniñ sert rejimi, açlıq ve aşalavlardır
Mustafa Cemilev Qırımda Ekinci cian cenki vaqtında 1943 senesi dünyağa keldi. Sekiz aylıq bala 1944 senesi mayıs 18-de qorantasınen beraber Qırımdan sürgün etildi. Onıñ balalığı – sürgünlik, mahsus yerleşimlerniñ sert rejimi, açlıq ve aşalavlardır. Qırım aqqında, vatan yaşayışı aqqında ikâyeler masallar yerine oqulğan edi. «Onıñ ömrü ve bütün tüşünceleri Qırımğa avdet olmaq arzusınen bağlı edi. Bu arzuğa sadıq olğan bir küreşçi olıp östi», – dep yaza Dina Kaminskaya.
«1969 senesi küzde Mustafa ile özbek KGB apishanesinde körüşkende o, iradeli ve maqsatkâr tabiatlı bir kişi olğan edi. Ömür onı terbiyelemedi – döggen edi. O vaqıt Cemilevnen subetleşip, şunı añladım ki, bu insannı gençlik çağından berli ne şübe, ne de deñişmelerge baqıp, saylağan yolundan keri qaytaracaq bir küç yoq. Mustafanıñ ileri taqdiri birinci teessuratlarımnıñ doğru olğanını isbatladı... Cemilev qanunsız basqılarğa qarşı on aylıq narazılıq açlığına dayanğan insandır. Lagerden azat etilgen er seferinde özüne raatlamağa imkân bermegen edi.
Mustafa – bükülmegen bir kişi. Sovetler teşviqatınıñ «bükülmegen bolşevik» klişesi ile alâqası bar olğanı tüşünilgen bu sözni sevmeyim. Amma Cemilevniñ tabiatını tasvirleycek başqa bir söz tapamayım. O, özüni halqı içün küreşine bermek ant sözlerini (belki de, kerçekten, ant etti) yerine ketire kibi yaşadı ve yaşay».
Akademik Andrey Saharov Cemilevniñ Omsk mahkemesini hatırlağan edi. 1976 senesi Mustafanıñ Omskqa yaqın bir lagerde alğan apis cezasınıñ müddeti yekünlengen edi. Bundan yarım yıl evelsi oña qarşı «sovetlerniñ devlet ve cemaat qurumına iftira atqanı içün» daa bir cinaiy iş açıldı: «qırımtatarlar Qırımdan zoraki şekilde çıqarıldı, ve keri qaytmaq içün izin berilmegenini aytqanı içün».
Omskqa kelgen KGB taqiqatçıları aynı lagerde yatqan İvan Dvorânskiyge diqqat ayıralar, adam insannı öldürgeninden sebep 10 yıllıq apis cezasını alğan edi. Dvorânskiy taqiqatçılarnıñ ğayretine qarşı çıqıp, azatlıqqa oğrağan basqı, – qorquzuv ve vadeler aqqında tezkeresini yollay. Lâkin mahkemeden bir qaç ay ögüne Dvorânskiyni diger mabuslardan ayırıp, kartserge yerleştireler. Bir aydan soñ Mustafa Cemilevniñ yañı işiniñ temeli olğan kerekli malümatlarnı bere.
İş açılğanınen Mustafa açlıq tuttı, ve tuvğanları ve dostları pek qasevetlengen ediler.
Akademik Andrey Saharov ve general Petr Grigorenko Sovetler Birligi Kommunistler Firqasınıñ XXV çağırılış Prezidiumına mektüp yolladılar: «Qırımtatarlarnıñ sürgünlikten avdet olması oğrunda küreşken areketiniñ iştirakçisi, sahte qabaat esasında apiske alınğan Mustafa Cemilev Omsk mahkemesinde doquz aydan berli açlıq tuta. Taqiqat beş ay evelsi yekünlendi. Mahkeme ölüm neticesi olur dep, uzatıla. Tuvğanları, dostları Mustafa içün qasevetleneler».
Mahkemege Moskvadan adliyeci Şveyskiy, Mustafanıñ tuvğanları (anası, ağası, qız qardaşları), milliy areket iştirakçileri keldi. Birinci kere mahkeme añlaşılmağan bir sebepten lâğu etildi. Akimiyet esnas yavaş-yavaş keçirilir, dep ümüt etken edi.
Andrey Saharov şunı hatırlay: «Açlıq tutqan Mustafanıñ alını bilmegenimiz içün daa çoq qasevetlengen edik. Aqşam Moskvadan Saşa Lavut keldi. Ertesi künü mahkeme başladı. Zalğa evelden azırlanğan adamlar ve havfsızlıq organlarınıñ hadimlerinden ğayrı Mustafanıñ tuvğanlarını aldılar: anası, Asan ağası, qız qardaşlarını. Mahkeme zalında ve onıñ tışındaki müit birden kerginleşmege başladı».
Anasını teneffüsten soñ zalğa almağanda o, betini qollarınen qapatıp, ağlamağa başladı
Açlıqnı devam etken Mustafa zornen ayaqta tura edi. Mahkemeci aman-aman er biri sözüni bölip, oña bir şey ayttırmay edi. Amma Dvorânskiy bergen malümatlarından vazgeçken soñ mahkemeci pek açuvlandı. Bütün qabaat dağılayatqan edi! Mahkemeci Asan ağasınıñ laflarına taqılıp, onı zaldan quvdı. Soñra Saharovnıñ Omskta olğanını añlatmağa tırışqan (o, «şeker» sözüni qullandı) Vasfiye qardaşı zaldan çıqarıldı. Ve, niayet, mahkemeniñ ekinci künü Mustafanıñ anası mahkeme zalından quvuldı.
Saharov şunı hatırlay: «Anasını teneffüsten soñ zalğa almağanda o, betini qollarınen qapatıp, ağlamağa başladı. Men qıçırıp yiberdim:
– Anası kirsin, mahkemede – onıñ oğlu!
Qapunıñ ögünde turğan KGB hızmetçileri külip, bizni zal qapularından itep yibermege başladılar».
Mahkeme vaqtında Omsk ve Moskva arasında şeerlerarası telefon bağı söndürilgen edi. Faqat esnasnı gizlep olamadılar...
Yazıcı Lidiya Çukovskaya 1976 senesi aprel ayında «İnsaniyetsizlikniñ yüzü» adlı açuv risalesini yaza: «1976 senesi aprel 14-de Omskta Mustafa Cemilevni mahküm ettiler... Faqat Omskta bile Mustafa Cemilevniñ esnasını insanlarsız ve sessiz keçirip olamadılar.
Ne sebepten Mustafa Cemilevniñ esnasınımı yazam? Oña yardım etmegemi tırışam? Yoq. Amma bu mahkemede insaniyetsizlik çizgileri özüni öyle bir kösterdi ki, olarnı qayd etmemek günadır.
Er bir maznunnıñ, kim olsa olsun, soñki sözüni aytmaq aqqı bardır. Soñki sefer adamlarnıñ aqlı ve yüregine muracaat etmek, olarnı adalet, vazife ve namusqa çağırmaq aqqı bar. Dünyanıñ er bir memleketinde maznunnıñ uzun ya da qısqa soñki çıqış aqqı bar. Sovetlerniñ qanunı da bu aqnı qorçalay. Mahkemeci Mustafa Cemilevge soñki sözüni ayttırmadı. Mustafanıñ sözüni bölmek – yalıñız qanunğa qarşı bir cinayet degil, insanlıqqa qarşı bir cinayettir...
Cemilev 10 aylıq açlıqtan soñ mahkeme etildi. Ayaqta turacaq alı yoq edi. Mahkemeci, prokuror, imayeciniñ suallerine cevap bermek içün zornen tura edi: eki taraftan da bekçiler tutqan edi. Amma turmaqtan ziyade laf etmek zor edi. O, dudaqlarını qıbırdatıp şıtırdağan edi. Er bir söz – azaptır, çünki 10 ay devamında açlıqtan ölmesin dep, zond vastasınen aşatqan ediler, er kün boğazğa qoyulğan zond ise ğırtlaqnı tırnağan edi... Er kes ağırğan yerini ayta. Misal olaraq, Mustafa Cemilevniñ Qırımı ağıra, o da onı ayta».
Yıllar keçti... Qıyın bir küreşten soñ halqı vatanına qaytıp keldi, ayaqqa turdı – niayet, raat bahtlı bir ömür başlana kibi kele edi... Amma – taqdirniñ daa bir sınavı başladı, birden er şey eskisi kibi oldı...
Mustafa Cemilevniñ «Qırımı kene sızlay», ve o kene de vatanı ve halqı içün küreşe. Oña ğalip çıqmasını tileyik!
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Herson vilâyetinde Ukraina milliy politsiyasınıñ baş idaresi bildirgeni kibi, «Kahovka – Titan» elektrik yolağınıñ beton tiremesi patlavdan sebep bozuldı.
«Şimdi Kahovka rayonı Bogdanovka köyü rayonında beton elektrik tiremesiniñ teşkerüvi devam ete. Olğan malümatlarğa köre, tireme patlavdan sebep bozuldı», – denile beyanatta.
Politsiyada bildirilgeni kibi, bu aqta malümat Mahkemeden evel taqiqatlarnıñ yekâne cedveline kirsetildi. Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 194-1 maddesi ekinci qısmı boyunca (Elektroenergetika obyektleriniñ aselet bozuluvı) cinaiy iş açıldı. Bu cinayetniñ etilmesi içün on yılğa qadar apis cezası belgilene.
Qırımda çarşenbe künü aqşam yarımadağa «Kahovka – Titan» yolağı vastası ile berilgen elektrik energiyasınıñ söndürilmesi aqqında bildirdiler. Elektrik teminlevsiz Krasnoperekopsk, Aqşeyh, Aqmeçit, Saq, Canköy rayonları, Saq ve Kezlev rayonları qaldı. Qırım qamaçavınıñ idarecisi Lenur İslâmov faallerniñ buña alâqası bar olmağanını qayd ete.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene edi. Amma bu yeterli degil edi. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Sentâbr 16-sında Qırım evinde qırımatatar medeniyeti aqqında podcastlar leyhasını taqdim ettiler.
Bunı Qırım.Aqiqatqa leyhanıñ müellifi, QHA media agentliginiñ baş muarriri Rustem Halilov tarif etti.
Onıñ aytqanına köre, leyha qaramanlarınen laflarnıñ çoqusı ilhaq etilgen Qırımda yazılıp qoyulğan edi, bu, toplamğan malümatnıñ "qıymetini daa yüksek ete".
"Ukrain diñleyicisini ve bizimkilerni qırımtatar muzıka ve medeniyetinen tanıştırmaq vazifemiz bar edi. Podkastlarda çeşit türlü saada faaliyet köstergen adamlarnen subetlerimiz toplanğan. Bu em DJ, em rejissör, em yazıcı, em bestekâr, em tikici. Podkastlarnıñ çoqusı - intervyü şeklinde ve Qırımda yazılıp qoyulğanlar, bu, olarnıñ qıymetini daa yüksek ete. Neticede biz, qırımtatar medeniyetiniñ audio entsiklopediyasını toplamağa tırıştıq", - dep añlattı o.
Leyhanıñ numayışında Milliy Meclis reisi Refat Çubarov, böyle leyhanıñ peyda oluvı, Qırım ilhaqından soñ qırımtatar medeniyetine artqan meraqnen de bağlı.
"Soñki beş yılda qırımtatar medeniyetine (ukrainlerniñ tarafından - QA) meraq pek büyüktir. Bu tabiiy, çünki bu yılları Ukraina kerçekten qırımtatarlarnı tanıp ve ögrenip başladı. Tanışuv ise, birinciden medeniyetke muracaat etmesen, imkânsızdır", - dedi o.
Hayırlatayıq, "Sluşay süda" ("Meni diñle") - bu, Qırım.Aqiqat müellifleri ile birlikte keçirilgen er aftalıq podkast. Anda Qırım.Aqiqat saytında derc etilgen eñ meraqlıve müim haberler ve maqaleler muzakere etile. Bu podkastnı iTunes, Castbox, Soundcloud ve YouTube diñlemek mümkün.


text:
Ukraina Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı bildire ki, salı künü, yanvar 13-te, Donetsk vilâyetiniñ Volnovaha civarında boyevikler Rusiye kütleviy haber vastalarınıñ vekilleri ögünde marşrutkağa «Gradlardan» ateş açtılar. 10 insan elâk oldı.
Bunı Ukraina silâlı quvetleri baş ştabınıñ vekili, general Bogdan Bondar Yuqarı Radada maruza ile çıqış vaqtında ayttı, – dep haber ete RBK-Ukraina.
«Dokuçayevsk şeerinde yerli ve Rusiye kanallarınıñ mühbirleri bulunıp, ordularımız ateş açıp şeer merkezine nasıl etip cevap berecegini çıqaracaq ediler», – dep qayd etti Bondar.
Donetsk vilâyet devlet memuriyetiniñ malümatına köre, Volnovaha civarında ücüm neticesinde yaralanğan insanlarnıñ sayısı 18-ge arttı.


text:
Bazarertesi künü, sentâbr 23-ünde, Qırım.Aqiqat muarririyeti, Rusiye esirliginden azat etilgen ukrain rejissör Oleğ Sentsovnı musafirlikke bekley.
O, yarımadada yayınlanğan Qırım.Aqiqat Radiosınıñ canlı yayınında iştirak etecek. Bundan ğayrı, muarririyet, rejissörnen büyük tele intervyü yazıp qoyacaq.
Qırım sakinleriniñ, Qırım.Aqiqat Facebook saifesinde tefsir yazıp, Sentsovğa öz suallerini bermege imkânları bar.
Sentâbrniñ 7-nde Ukraina ve Rusiye arasında tutulğanlarnı deñişim kerçekleştirildi. 35 ukrainalı ile uçaq «Borıspil» Kyiv ava limanında qondı.
Oleğ Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.


text:
Rejisser Ahtem Seytablayevniñ «Yabancınıñ duası» filmi, «Oskar» mukâfatına, Ukrainanıñ «Ecnebiy tilde çıqarılğan eñ yahşı filmi» nominatsiyasında milliy saylavlarda iştirak ete.
«Mında ayret etici bir şey yoq. Saylavlarda bu sene çıqarılğan bütün filimler iştırak etecek. Ebet, anda belli bir şartlar bardır, lâkin men bunda istisnai bir şey körmeyim», – dep Seytablayevniñ sözlerini bildire «QırımAqıqat».
«Oskar» kinomukâfatında Ukrainanı kim taqdim etecegi 29 avgustta belli olacaqtır.
Hatırlatamız, Saide Arifova aqqında «Yabancınıñ duası» adlı filmi ukrain tilinde çıqarıldı. Saide Arifova Ekinci ciyan cenki vaqtında faşıstler Qırımnı işğal etkenlerinde yüzge yaqın yeudiy ballarını qurtarğan edi. Filmnniñ büceti – 31 million grivnâdir. Bu aqçadan, Ukrain devleti tek 10 millionını berdi. Qalğan paralar, qanunğa binayen, film üstünden iş bitirilgeninden soñ berilecek.
Film çekimleri Gürcistanda, Kiyevde ve İsrailde keçken edi.
Kinoğa azırlanğan treylerni bu yerde baqmağa mümkün.
İçtimaiy ağlarda Facebook, Vkontakte, Odnoklassniki saifelerimizge, bunen beraber, Telegramda kanalımızğa qoşulıñız ve eñ aktual ve meraqlı malümatlardan haberdar oluñız.


text:
Rusiyege boysunğan Aqyar yerli parlamentiniñ binasında bomba qoyulğanı aqqında malümat peyda olğanından sebep şeer merkezi qapatıldı. Yerli kütleviy haber vastalarınıñ bildirgenlerine binaen, müessise hadimleri ve deputatlar binanı terk etti.
Matbuatnıñ tasdıqlanmağan malümatına binaen, bomba aqqında malümat parlamentke mektüp vastasınen bildirildi, diger fikirge köre, beyanat müessise hadimlerinden biriniñ elektron poçtasına keldi.
İnternette qapatılğan soqaqlarnı köstergen video peyda oldı, o yerde uquq qoruyıcılar, yanğıncılar ve acele tıbbiy yardım hadimleri buluna.
Yerli İçki işler nazirligi idaresinde Forpost Aqyar neşrine bildirdiler ki, teşkerüv işleri alıp barıla. Bu yerde mütehassıslar, «Berkut», köpeklernen beraber bombanı zararsız alğa ketirgen gruppa çalışa.
Video: Dimitro Sevastopol
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Rusiye maliye nazirligi memuriy kodeks içün deñişmeler azırladı. Olarğa binaen, çetel banklardaki esaplar aqqında haber etmegen rusiyelilerni para cezası bekley.
«Bu adım çoqusı allarda çetel banklardaki şahsiy esaplarğa para yüklev çetelge büyük sermiyanıñ qanunsız keçirilmesinen bağlı. Para areketi aqqında esabat para ameliyatlarını nezaret etmek içün yekâne imkân ola», – aytıla qanun leyhasınıñ tezkeresinde, dep yaza «Vedomosti» gazetası.
Para cezasınıñ miqdarı 500-5000 rublege qadar olması mümkün. O da esabat sozulmasınen bağlı.


text:
Geniçesk rayonınıñ Novoalekseyevka qasabasında, işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırğa yaqın bir yerde, Odessa nomeraları olğan VAZ-2101 maşinasında patlav yüz berdi. Bunıñ neticesinde bir kişi elâk oldı, beş insan yaralandı, olardan biri hastahanege alındı, dep bildire Geniçesk rayonı memuriyetiniñ matbuat hızmeti.
Rayon devlet memuriyetiniñ reisi Aleksandr Vorobyev bildirdi ki, ilk malümatlarğa köre, maşinada patlav vaqtında kimse yoq edi. Onıñ aytqanına köre, can bergen kişi – 1977 senesi doğma, Novoalekseyevka sakini – ayaqmaşinada yanından keçken edi.
«Yaralanğanlar hastahanede yatalar, 1 kişi travmatologik bölüginde yata, 1 kişiniñ baldırı yaralı, 1 insan hirurgik bölüginde, 1998 senesi doğma talebe ilk yardım alıp, evine ketti», – dep aytıla haberde.
Rayon devlet memuriyeti bildire ki, gaz ballon donatmalarınıñ patlavı aqqında malümat tasdıqlanmay, çünki «bu maşinada gaz ballon donatmalarınıñ çizgileri» yoq.
«Patlav maddesi tapılğanına qadar terroristik akt ya da maşinada bir hata olğanını aytıp olamayıq», – dep qayd etti Aleksandr Vorobyev.
Herson vilâyetinde Ukraina Milliy politsiyası Baş idaresiniñ bağ bölüginiñ malümatına köre, adise yerinde taqiqat-operativ taqımı çalışmaqta. Patlav ögrenile, dep qayd ettiler uquq qoruyıcılar.


text:
Rus akimiyetiniñ işğal etilgen Qırımda yapqan repressiyaları siyasiy mananen yapıla ve insanlarnı qorqutmaq maqsadını taşıy. Bunı Qırımtatar maaliy merkezi tarafindan azırlanılğan «Qırımdaki vaqialarnıñ ve qanun bozuvlarınıñ hronikası» adlı aylıq esabatı añlata.
Esabatnı avgust 19 künü Kiyevde keçirilgen matbat konfrentsiyasında Milliy Meclis azası, Qırımtatar halqı aqlarınıñ qorçalav komitet reisi Eskender Bariyev taqdim etildi.
«Qırımda yapılğan bütün repressiyalar ancaq siyasiy mana ile yapıla... Fikirimizce, basqılarnıñ maqsadı – insanlarnı qorqutmaq ve kütleviy merasimlerniñ keçirilmesine yol bermemektir», − dey o.
Bariyev yarımadadaki taqiplerniñ sıqlaşmasını qırımtatat milliy areket organlarnıñ faalleşmesinen, ukrain ve qırımtatar faallerniñ anane olaraq qayd etken hatıra künlerinen bağlay.
Böyleliknen, bu sene aprel ve mayıs aylarında sorğu, tintüv, tutuqlanuv ve tevqiflerniñ sayısı arttı. «Bu vaqıt arasında aprel 11-13 künleri Litvada Bütündünya qırımtatar kongresiniñ toplaşuvı keçe edi, mayıs ayında ise qırımtatarlar, adet üzre, sürgünlik hatırasına bağılanğan kütleviy merasimler keçire», − dey Bariyev.
O qayd ete ki, aynı vaqıtta yarımadada qaçırılğan insanlarnıñ da sayısı arttı. Eskender Bariyevniñ sözlerine köre, rus akimiyetiniñ maişiy vaqialar kibi tanıtqan adiselerinde «neiçündir tek tamır halqnıñ vekilleri qurban ola».
Böyle, fevral 11 künü Aqmescitte Marsel Alâutdinov ğayıp oldı. Onıñ aqqında şimdige qadar iç bir şey belli degil ve onıñ ğayıp olması boyunca cinaiy iş şimdige qadar açılmadı. Aprel 11 künü Saq şeerinde Arsen Aliyev coyuldı. Bariyev qayd ete ki, Qırımtatar maaliy merkezinde Aliyevniñ Saq şeerinde avtovokzaldan qaçırılğanını köstergen video levhaları mevcut.
Mayıs 25 künü qaçırılğan Ervin İbragimovnen bağlı cinaiy iş tek cemaatnıñ basqısından soñ açıldı, dep hatırlata Meclis azası.
Bu sene yanvar ayından başlap iyün ayına qadar, kösterilgen esabatqa köre, işğal etilgen Qırımda 112 sorğu, 91 tintüv, 21 tevqif, 102 tutuqlanuv, 15 areket sıñırlaması, 20 kere din ve işanç serbesligi aqqınıñ bozulması, tınç toplaşuvlar aqqınıñ 7 kere bozulması, fikir serbesligi ve fikir seslendirüv aqqınıñ 14 kere bozulması, ve 25 kere azlıqlar ve tamır halqlar aqqınıñ bozulması, 67 kere adil mahkeme ve munasip uquqiy yardım aqqınıñ bozulması qayd etildi.
Ukrain tarafdarları ve qırımtatar faalerine qarşı basqılar Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilgeninden soñra sıq yüz berip başladı. Bunı defalarca uquq qorçalayıcılar bildire edi. Olar Kremlni insan aqları bozuvlarını toqtatmağa çağıralar. Lâkin Moskva ve Qırımdaki rus akimiyeti repressiyalarnı inkâr ete.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımda qırımtatar milliy areket faali Nuri Osmanov vefat etti. Bunı "Qırım birdemligi" birleşmesi haber ete.
"Tünevin (sentâbr 16-sında - QA) Qurultay delegatı ve qırımtatar milliy areketiniñ faali Nuri Osmanov vefat etti. Soñki sefer faallerimiz onı sentâbr 5-inde Seyitler (Nijnegorskiy) rayonında Ayder Kadırovnı desteklegen duada kördi", - denile beyanatta.
"Qırım birdemligi" qayd etti ki, keçmişte Nuri Osmanov qırımtatarlarnıñ sürgünlikten soñ avdetinen bağlı bütün mitinglerde, şu sıradan Taşkentte 1987 senesi olğan büyük mitingde de iştirak ete edi. Qırımğa faal 1988 senesi köçip keldi.
"2014-ünci yıldan soñ o, Qırımda siyasiy mabüsleriniñ qorantalarını desteklegen ve olarğa yardım etmek içün teşkil etilgen bütün teşebbüslerge qol tutqanlardan edi", - qayd etile beyanatta.
"Qırım birdemligi"nde mevtanıñ qorantasına taziye bildirdiler.


text:
Curçı qasabasında “Men muvafaqiyetlim” adlı yazlıq lageri açıldı. Lagerni QMDİ MDT, “Curçı” yerli müsülman cemiyeti, MCT “Halqara İslâm Missiyası” birlikte teşkil ettiler.
Teşkilâtçılarnıñ bildirgenine köre, esas maqsat – yaşlarğa İslâm temelleri ve degerlikleri esasında liderlik qabiliyetlerini, planlaştırmaq usullarını, maqsatlarnıñ qoyulmasını, nutuq edebini ögretmek edi.
Lagerniñ işinde Curçı, Upornoye, Pşeniçnoye, Stepnoye köylerinden 8-11 sınıflarda oquğan 25 talebe iştirak etmekte.
Lager çerçivesinde seminarlar, interaktiv dersleri, kvest-oyunlarınıñ keçirilüvi közde tutula. Böyle şekilde ocalar iştirakçilerniñ liderlik ve kommunikativ alışqanlıqlarını yetiştirmege isteyler. Bunıñnen beraber, leyiha iştirakçileri içün Bağçasarayğa ekskursiya teşkil etilecek, balalar Qırımnıñ tarihınen tanış olacaq, biri-birinen yaqınca tanış olıp, eyi dostluq munasebetlerini pekitip olurlar.
QMDİ MDT matbuat hızmeti


text:
Ämma köntärtibe östendä zur ber bolıt tora, ul da bulsa – Rusiäneñ AQŞ plannarına açuı. Waşington Çexiä häm Polşada raketalardan saqlanu cihazları urnaştırırğa cıyına. Mäskäw bu cihazlarnıñ Rusiägä qarşı yünälderelgän buluına açu belderä. Waşington isä qalqannıñ İran häm Tönyaq Koreadan saqlanu öçen eşlänäçägen äytä.
Sammit aldınnan Rusiä prezidentı Vladimir Putin, qarşılığın tağın da arttırıp, ägär dä Waşington qalqan tözü planınnan baş tartmasa, Mäskäw üz raketaların Yevropağa taba boraçaq, dip belderde, ul oçraqta "böten xalıqara iminlekkä qurqınıç yanıyaçaq", digän ide Putin.
Kiçä kiç Rusiä häm AQŞ prezidentları kiçke aşta qısqa ğına söyläşep alğan, bu xaqta bez sammit eşen yaqtırtqan Azatlıqnıñ rus redaksiäse xäbärçese İrina Laguninadan beldek.
"Qısqa ğına söyläşü tınıç buldı, ämma annan alda Yevropa Komissiäse citäkçese Jose Manuel Barroso, Kremlneñ Rusiäneñ atom raketaların Yevropağa boru ixtimalı turında yal könnäre yasağan belderüe – qabul itelerlek tügel, bu çınbarlıqtan yıraq, salqın suğışnı xäterlätkän iske süzlär dide Barosso.."
Bügen jurnalistlar aldına çığıp AQŞ prezidentı Bush, Rusiäne tınıçlandırırğa tırıştı:
"Rusiä häm rusiälelär salqın suğışnıñ betkänen añlarğa tieş, bu möhim. Rusiä – AQŞnıñ doşmanı tügel, bez bik küp ölkädä xezmättäşlek itä alabız, misal öçen İran – atom qoralın cäyeldermäw ölkäse."
Fivral ayında Rusiä prezidentı Putin, Bush administrasiäsen dönyada üz ixtiyarın cäyelderüdä ğäyepläp çıqqaç ike citäkçeneñ oçraşqanı yuq ide äle.
Kiläse ayda Bush Putinnı Amerikada qabul itäçäk. İke aradağı iñ qatlawlı mäsälälär näq şul söyläşügä qalır dip farazlana.


text:
Yazar: Seyran SÜLEYMAN
Seyran SÜLEYMAN.XIX asırnıñ soñunda, İsmail Gaspıralınıñ “Terciman” gazetası etrafında birleşken progressiv ziyalılar, bundan evelki ardı-sıra icretler ve çeşit-türlü zorbalıqlardan talğan-tonalğan halqnı cealet yuqusından uyandırıp, qırımtatar medeniyeti ve edebiyatı tarihında yañı bir devirniñ – ilimde bu devirge, aqlı olaraq, “uyanuv devri” deyler – asıl olmasına sebepçi olğanlar. İsmail Gaspıralı büyük mütefekkir ve maarifçi olaraq, halqnıñ qurtulışını onıñ birliginde ve sholastik tasil sistemini yañartuvda köre edi. O, aydın ğayelerini ömürge keçirmek içün “Tilde, fikirde, işte – birlik!” şiarı altında “Terciman” gazetasını çıqarmaqtan ve yañı usulnen çalışqan mekteplerni açmaqtan ğayrı, ileride onıñ işlerini devam ettirecek istidatlı talebelerni de yetiştirgen. Olardan biri, büyük alim ve maarifçimiz Osman Aqçoqraqlıdır. Başqalarnı uyantmaq içün başta özüñ uyanmaq kereksiñ, degen printsipke riayet eterek, Osman Aqçoqraqlı balalıqtan temelli tasil köre. Adiy köylü bağçevannıñ balası başta öz doğmuş Aqçoqraq köyünde başlanğıç, soñra Bağçasarayda ruşdiye mektebini bitire. Öz devriniñ eñ bilgili münevverlerinden biri İlyas Borağanskiyden hattatlıq (kalligrafiya) sanatınıñ sırlarını ögrene. Bundañ soñ, Aqmescitteki tatar ocalar mektebinde oquy. Qayd etmeli ki, 1872 senesi açılğan ve grajdan cenki yıllarında qapatılğan işbu mektepte belli cemaat erbabı Abdureşid Mediyev, klassik şairlerimiz Üseyin Tohtarğazı ve Asan Çergeyev, etnograf Üseyin Badaninskiy, edebiyatçı ve terciman Osman Zaatov, filolog alim İsmail Lömanov ve bir çoq başqa aydınlarımız da oquğanlar. Mırzalar İsmail Gaspıralı, İsmail Müfti-zade, Memet Mırza Qaraşayskiy, Said bey Bulğakov mektepniñ vasiyleri ediler. Aqmescit tatar ocalar mektebini bitirgen soñ, Aqçoqraqlı İstanbulda, Kairde oquy. Bir qaç sene Peterburg universitetinde ocalıq yapa. Aynı vaqıtta o, tercimanlıqnen oğraşıp başlay ve Qırımnıñ halq mektepleri içün İ. Krılovnıñ qıssalarını, 1899 senesi A.S. Puşkinniñ doğğanına 100 yıl toluvı munasebetinen onıñ “Bağçasaray çeşmesi” poemasını, bazı şiirlerini ve “Yevgeniy Önegin” poemasından parçalarnı (olar 1906 senesi “Terciman” gazetasında basılğanlar), Gogolniñ “Evlenüv” poemasını qırımtatar tiline tercime ete. Umumen aytqanda, o devirde bizim edebiyatımızda tercimanlıq saası keniş inkişaf etken edi. İsmail Gaspıralı, Osman Aqçoqraqlı, Osman Zaatov, İsmal Lömanov, Midat Refatov, Ali Badaninskiy, Memedlâ Üseyinov ve digerleri cian edebiyatınıñ klassik eserlerini qırımtatar tiline tercime etip, bizim tuvğan edebiyatımızda tercime sanatınıñ temel taşını qoyğanlar. Osman Aqçoqraqlı başta 1906 senesi, soñra 1910-1916 seneleri “Terciman” gazetasında çalışıp, Gaspıralı’nın eñ yaqın şegirt ve safdaşlarından biri ola. Aynı vaqıtta o, 1906 senesi Qarasuvbazarda çıqıp başlağan “Vatan hadimi” gazetasını çıqaruvda iştirak ete. Bu gazeta halqnı caillikten qurtarmaq oğrunda faydalı işler yapıp yetiştirgenine baqmadan, onıñ ömrü, çoq yazıq ki, o vaqıttaki siyasiy vaziyetten ötrü çoqqa sürmey. Aqçoqraqlınıñ talebelerinden biri, filologiya ilimleri namzeti Basır Ğafarov özüniñ “Osman Asan oğlu Aqçoqraqlı” adlı maqalesinde Aqçoqraqlınıñ “Nenkecan hanım dürbesi” ve Gaspıralı’nın “Molla Abbas” adlı roman-epopeyasını qıyas eterek, olarnıñ arasında ikâye etüv tarzında bazı bir beñzerlikler olğanını qayd ete. Bundan da ğayrı, B. Ğafarov öz ocası ne qadar oqumış insan olğanı aqqında da ayta ve “Osman oca öz zenaatı boyunca dünya coğrafiyasını temelinden bilgen ve bir çoq devletlerni öz közlerinen körgen adam edi. O yaşlığında Odessa, Ufa, Örenburg, Taşkent, Samarqand, Aşhabad, Buhara, Baku şeerlerinde qaç defalar bulunğanı kibi, Yunanistannı, İtaliyanı, Siriyanı, Mısırnı, Türkiyeni, Bulğaristannı, Almaniyanı ziyaret etti, Peterburg, İstanbul, Beyrut, Kair universitetlerinde tasil kördi, rus, arap, fars, alman, fransız tillerini mükemmel ögrendi, ilmiy işlerinde bu tillerden faydalanmağa bildi. Osman Aqçoqraqlı İsmail Gaspıralı, İsmail Lömanov, Yaya Bayburtlı kibi aqiqiy halq muallimi oldı”, – dep hatırlay. Endi ise, Osman Aqçoqraqlı 1925 senesi “Oquv işleri” mecmuasınıñ 2-nci sanında “5 Mayıs matbuat künü munasebeti ile” adlı maqalesinde öz ocası İsmail Gaspıralı aqqında neler yazğanına diqqat eteyik. “Keçken XIX asırın soñlarında, – dep yaza Aqçoqraqlı – umumrusiye musulmanları arasında maarif ve medeniyet yolunda bir devir açıp yaşatqan İsmail Gaspıralınıñ hayatına bir baqacaq olsaq, onıñ musulman halqları arasındaki durğunlığın, içtimaiy hastalıqların sebeplerini araştırdığını köremiz. Bu araştıruvlar neticesinde Gaspıralı şu fikirge kele: “Bütün felâket, bütün hastalıqlarımız oquvsızlıqtan, bilgisizliktendir. Cahil bir halqın ögüne bütün dünya seadetlerini köterip qoysañ da, ondan faydalana bilmez, onı başta oqutmaq kerek. Oqutqan soñ halq kendine kerek yolu ve seadeti kendisi tapar”. Bugün biz, öz ana-toprağına qaytıp kelgen ve daa qaytıp kelmegen qırımtatarlar, şunı unutmamaq kerekmiz ki, oquv ve bilgimiz qaviy olmasa, bizge kendimizge kerek yol ve seadetni tapmaq, bundan da ğayrı, öz devletçiligimizni ğayrıdan tiklemek qıyın olur. 1937 senesiniñ qanlı terrorı ve 1944 senesiniñ facialı sürgünligi neticesinde halqımıznıñ medeniy inkişafına daa çoq yıllar devamında sezilecek qattı darbe uruldı ve yaqın kelecekte biz ya ayaqqa turarmız, ya da az-buçuq saqlanıp qalğan milliy variyetimizni büs-bütün ğayıp etecekmiz. Qırımtatar tasil hadimleriniñ cumuhriyet “Maarifçi” birleşmesi İsmail Gaspıralınıñ teraqqiy ğayelerini bugünde-bugün yaşatıp, halqımıznıñ kelecegini onıñ milliy tasil sisteminiñ tolusınen tiklenilmesinde köre ve bu ğayeler oğrunda çeşitli yönelişlerde faal işler alıp bara. Aynı vaqıtta, halqımız öz ana tiline ve ana tilinde oqutuvğa kerekli derecede emiyet bermegeni – qırımtatar tasil hadimleriniñ areketlerini boşuna çıqarabile. Osman Aqçoqraqlı mezkür maqalesinde meraqlı bir vaqia aqqında tarif ete. “Daima çırpınğan, rahat durmayan qalp hep bir şeyler yapmaq istey. Gaspıralı Bağçasarayda, gençliginde oqumayıp cahil qalğan büyükleri oqutmaq içün gece dersleri aça. Bedava olğan bu derslerge bir hayli adam devam ete. Lâkin qış kelip, soğuq bastıqça Gaspıralı talebelerinden, yaqarlıq içün dep, 20 kapik toplayacağı vaqıt bazıları bıraqıp kitmeye başladılar. Hatta aradan birisi tahtaya şu beyitni yazıp qoya: “Upravalar yapıldı, çeşmesi qaldı, Bedava oqutam dep, 20 kapik aldı”, – diye hatırlay Aqçoqraqlı. Külünçli ve, aynı vaqıtta, bizge bugünki künümizni hatırlap, halqımıznıñ qusurını bir daa faş etken bir vaqia. Gaspıralı devrinde özü oquğan sınıfını qışta ısıtmaq içün 20 kapik bermey, ahır-soñu, mektepten ketken o “cahil qalğan büyükler”, sizge bugün öz balasını qırımtatar mektep ve sınıflarına bermekten saqınğan, qırımtatar tilinde bir gazeta, mecmua, kitapçıqnı almaqtan qol tartqan şimdiki ana-babalarnı hatırlamaymı?! 300 nushada çıqıp başlağan “Terciman” gazetasınıñ tirajı 5000 nushağa yetken edi. Bugünki künümizde ise, başından soñunace ana tilimizde çıqqan “Yañı dünya” gazetasınıñ tirajı 2000, “Yıldız” mecmuasınıñ tirajı, aşağı-yuqarı, 1000 nushadan ziyade degil. Bu, biz alâ daa ğaflet yuqusında olğanımıznıñ küçük bir misalidir. Gaspıralı Qırımda yañı usulnen çalışıp başlağan 5 biñden ziyade mektep ve sınıf açqan edi. Bugünde-bugün ise on yıl içinde zornen 15-ke yaqın milliy mektepke nail olğan halqımız içün, bu şaşılacaq bir qazançtır. Böyle muvafaqiyetlerni köz ögüne alaraq, biz kim edik de, nege çevirildik, degen hulâsa çıqarmaq mümkün. Osman Aqçoqraqlı Qırımda olıp keçken siyasiy vaqialarnı çetten közetmey, 1917 senesi olıp keçken qırımtatar halqınıñ birinci Qurultayında faal iştirak ete. Çoq yazıq ki, o vaqıt halqımıznıñ milliy mustaqillikke beslegen ümütleri ömürge keçmedi. Aqçoqraqlı Zıncırlı medresede özüniñ ocalıq faaliyetini devam etmeknen birge, ilmiy işlernen de oğraşa. Basır Ğafarov o yıllarnı böyle hatırlay: “Osman Aqçoqraqlı 1918 ve 1919 seneleri Bağçasaraydaki Zıncırlı medresede, Darulmuallimatta, Sanayi-nefise tehnikumında ders berdi. Biz onı 1920 senelerinden 1924 senelerine qadar Simferopoldeki Darulmuallimatta, 1923-ten 1928 senesine qadar Qırım universitetinde, soñra 1928-den 1936 senesine qadar pedinstitutta qırımtatar tili ve edebiyatı fakultetinde işlegenini bilemiz. Bu devirde Osman Asan oğlu “Oquv işleri” mecmuasınıñ redkollegiyasında, Qırım Maarif halq komissarlığı ilmiy sovyetinde, Kiyev şeerinde neşir etilgen “şarq dünyası” mecmuasınıñ keñeşinde aza, Ukraina Fenler Akademiyasınıñ akademigi edi”. Cenkten evel çıqqan qırımtatar edebiyatınen bağlı yedi monografiyadan birincisini 1919 senesi Osman Aqçoqraqlı yazğan edi. “Qırım türk-tatar edebiyatınıñ qısqaca tarihçesi” dep adlandırılğan işbu monografiya 1920 senesi “Millet”gazetasında basılğan edi. Kene de Basır Ğafarovnıñ qayd etkenine köre, 1924 senesi yalıñız “Yañı dünya” gazetasında Aqçoqraqlınıñ 28 maqalesi basıla. Umumen ise, bugün bizge onıñ 80-den ziyade ilmiy ve edebiy eseri bellidir. Olarnı bir yerge toplap, cıyıntıq olaraq ğayrıdan neşir etsek, alâ daa faaliyetine degerli qıymet kesilmegen alimimiz ögünde öz insaniy borcumıznı eda etken olur edik. Ve bu yönelişte ilki salmaqlı işler artıq yapıldı. 2006 senesiniñ soñunda “Tavriya” neşriyatında “Osman Aqçoqraqlı. Eserler toplamı” adlı kitap çıqtı. Professor İsmal Kerim tarafından toplanğan, transliteratsiya ve bibliografiya yapılğan şu kitapqa Osman Aqçoqraqlınıñ bediiy eserleri, bediiy tercimeleri, maqale ve ilmiy işleri kirsetildi. Cümleden, onıñ bir sıra maqaleleri ustazı İsmail Gaspıralınıñ ömüri ve faaliyetinen bağlıdır. 1926 senesi çıqqan “Qırımda etnografiya ve arheologiya” adlı maqalesinde Aqçoqraqlı qırımtatar halqınıñ keçmişini terenden talil ete. “Qırımda halq edebiyatınıñ yaşatıcısı” maqalesinde ise qırımtatar halqınıñ zengin folklorı aqqında qıymetli malümatlar bere. Bundan da ğayrı, Aqçoqraqlı Aqmescitte keçken imlâ konferentsiyasında, Baku ve Harkovda keçken halqara konferentsiyalarda da iştirak ete. Bugün de qırımtatar edebiyatı ve tarihı aqqında yazğan alimler Aqçoqraqlınıñ neşirlerine de mıtlaqa esaslanalar. Aqçoqraqlı tatarşınaslıq iliminiñ esasçılarından biri sayıla. Dünyaca belli akademik Agatangel Krımskiyniñ “Qırımtatarlarnıñ edebiyatı” (1930 s.) adlı tarihiy-edebiy öçerkini yekünlegen “Qırımtatar şairleriniñ antologiyası” qısmı tolusınen Aqçoqraqlı tarafından tertip etilgeni bellidir. Osman Aqçoqraqlı etnograf olaraq ekspeditsiyalarda iştirak etip, Qapıshor köyünde XVII asır şairimiz Canmuhammedniñ “Toğaybey” poemasını, soñra Qırım boyunca eski tatar uruvlarınıñ 400-ge yaqın tamğasını araştırıp tapa. Teessüf ki, onıñ öz eserleriniñ bazıları ise şimdigece daa tapılmadılar. Professor İsmail Kerim özüniñ monografiyasında, cümleden, şöyle yaza: “Bugüngece daa belli olmağan 33 bablı “Qırımnı küçük bir dolaşuv” (1924 s.) eserinde Aqçoqraqlı tek özüne has ayrıca bir tarif usulı ile tabiat obrazlarını da ğayet ince şekilde yarata. Tarihiy mevzularğa kelince, bütün ömürini Qırım tarihı ile bağlı tedqiqatlarğa bağışlağanından ğayrı, bir sıra tarihiy eserler de yaratqandır. Şulardan “Bağçasaray közyaş çeşmesi” (1927 s.) ve diger pyesaları defalarca sahnalarda oynaldı”. Büyük alim, milliy maarifimizniñ perveri, istidatlı yazıcı, jurnalist, terciman, edebiyatçı, tarihçı, etnograf ve entsiklopediyacı Osman Aqçoqraqlı 1938 senesi aprel 17-de, qırımtatar halqınıñ bir çoq başqa ziyalıları sırasında Aqmescitniñ NKVD türmesinde qurşunğa tizile. 1924 senesi Aqçoqraqlı “Yeñi dünya” gazetasında (sentyâbr 24, №151 (498) Gasprinskiy aqqında yazğan maqalesinde 1881 senesi “Russkoye musulmanstvo” risalesinde öz ocasınıñ tatar gençligine hitap ile yazğan işbu sözlerini añıp keçe: “Qardaşlar! Halqnı oqutmaq, yarıqlandırmaq işine ciddiyetle yapışıñız. Alicenaplıq ve halqqa qarşı doğrulıq ancaq bundadır. Bugün olmasa, ileride bir kün kelir, halq siziñ adıñıznı yahşılıq ile añar”. Bugün biz, halqımıznı yüz yıllıq ğaflet yuqusından uyandırğan aq çoqraqlarımıznı añar ekenmiz, olarnıñ milliy maarif oğrundaki işlerini unutmay, özümiz de yañı irişüvlerge ıntılmalımız. Qullanılğan edebiyat: -İsmail Gasprinskiy//Kerim İ. Medeniy esnas: 1920-1938 (Qırımtatar tili, edebiyatı ve medeniyetiniñ malümat destegi). – Simferopol: Tavriya, 1997. – S.35, 38. -Osman Aqçoqraqlı. 5 Mayıs matbuat künü münasebeti ile//Günsel, №5, 2000. S.6-8 (Maqale il kerek 1925 senesi “Oquv işleri” (№2), bundan soñ 1930 senesi “Emel mecmuası”nda (№18) basılğan edi). -R. Fazıl, S. Nagayev. Qırımtatar edebiyatınıñ tarihı. – Aqmescit, 2001. – S.227-231. -İsmail Asan oğlu Kerim. XIX asırnıñ soñu ve XX asırnıñ başında qırımtatar bediy sözüniñ evrimi. Monografiya. – Simferopol, 1998. – S.9, 152. -Osman Akçokraklı – posledniy krımskiy entsiklopedist//Ursu D.P. Öçerki istorii külturı krımskotatarskogo naroda (1921-1941). Simferopol: Krımuçpedgiz, 1999. – S.48-55. -B. Ğafarov. Osman Asan oğlu Aqçoqraqlı// “Yıldız” mecmuası, 1980. №1. – S.155-160. -A. Krımskiy. Qırımtatarlarnıñ edebiyatı. Simferopol: Dolâ, 2003. – S.74, 100-101.


text:
Aqmescit – Qırımtatar halqı sürgünliginiñ 71 yıllığına qadar bir ay qalsa da, mayıs 18 matem tedbirleri ne şekilde keçirilecek daa belli degil.
Soñki yigirmi yıl devamında sürgünlik qurbanlarınıñ hatıra künü Qırımda adet üzre mayıs 17-18 künleri qayd etilgen edi. Bu künleri Aqmescitte 1944 senesiniñ sürgünligi qurbanlarınıñ abidelerine çeçekler qoyula, Qırım Ukrain muzıkalı teatrinde matem kontsertleri keçirile, mayıs 17-de aqşam Lenin meydanında «Yüreginde ateş aç» aktsiyası ötkerile edi. Mayıs 18 künü Qırımtatar Milliy Meclisiniñ teşebbüsi ile Qırımnıñ baş meydanında bütün Qırım matem mitingi olıp keçe edi, er yıl yarımadanıñ farqlı şeer ve rayonlarından 10 biñden 30 biñge qadar adam kele edi.
Keçken sene istisna oldı, Qırım baş naziri, cumhuriyetniñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksönov buyruğını imzalap, matem mitinginiñ şeerniñ baş meydanında keçirilmesini yasaq etti. Qırımtatar cemaatı açuvlandı. Devamlı muzakereler neticesinde cumhuriyetniñ akimiyeti mitingniñ Aqmescit civarında – qırımtatarlar toplu yaşağan Aq-Meçet qasabasında keçirilmesine razı oldı. O kün yerli cami yanında qırımtatar bayraqları ile tahminen 10 biñ kişi toplaştı. Miting iştirakçileri üzerinde tedbir devamında vertolötlar uça edi.
Quvanç künü
Bu sene matem tedbirleri nasıl keçirilecek daa belli degil. Faqat cumhuriyet akimiyetiniñ yapqan ilânlarına köre, keçken sene olğanı kibi, bu sene de merkeziy meydanda kütleviy miting olmaycaq, dep tahmin etmek mümkün. Qırımnıñ baş nazir muavini Dmitriy Polonskiy Lenta.ru neşirine intervyü berip dedi ki, mayıs 18 künü – «facia künü, matem künü, lâkin onı elâk olğanlarnıñ hatırasına keçirmek kerek: mezarlıqqa barmaq, sebepsiz zarar körgenlerni evde añmaq kerek».
Añmaq yavaş kerek, quvanmaq ise – şaqıldapDmitriy Polonskiy
«On yıllarnen meclis reberligi adamlarnıñ eksikleri olğanını köstermek içün qırımtatarlar arasında 18 mayıs kününi sahte şekillendirgen edi. Facialarnı qullanıp, halqnıñ muvafaqiyetli inkişafı aqqında planlarnı qurmaq imkânsızdır. Bu, söz sırası, Ukraina akimiyetiniñ de büyük hatası, o, er daim de Golodomor, de sürgünlikni qullanğan edi. Eksikler esasında küçlü milletni qurmaq mümkün degil», – dep ayttı Polonskiy.
Aynı intervyüda memur aprel 21-ge esaslanıp, «matem kününden quvanç kününe keçmege» teklif etti. Malüm olğanı kibi, bir yıl evelsi o kün Rusiye prezidenti Vladimir Putin sürgünlik qurbanlarınıñ reabilitatsiyası aqqında buyruqnı imzalağan edi. «Aksönov da aprel 21 kününi Qırım halqlarınıñ birleşüvi, kütleviy tedbirler künü olaraq ilân etmek ğayesine qoltutqan edi. Añmaq yavaş kerek, quvanmaq ise – şaqıldap», – dep ayttı Qırım baş naziriniñ muavini.
Smirnov: adamlar şeerge çıqmağa qorqqan ediler
Qırım.Aqiqat bu sene matem tedbirleri ne şekilde keçirilecegini bilmek içün Qırımnıñ milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca Devlet komitetine muracaat etti. Lâkin anda bundan haberleri olmağanını bildirdiler. Komitetniñ reisi Zaur Smirnov ile bağlanamadıq.
Akimiyet yürüşni qırımtatarlarnı diger ealige qarşı qoymaq içün qullanğan ediZaur Smirnov
Qayd etmeli ki, aqımdaki seneniñ yanvar ayında matbuat konferentsiyasında Smirnov jurnalistniñ bu sene mayıs 18-de matem mitingi olacaqmı sualine cevap berip, bu kün «bir-birine siyasiy tesirniñ aleti olğanını» ayttı. «Er yıl minberde aynı insanlar aynı rezolütsiyalar ile olğan ediler. Ve bu sebepten, menim fikirimce, matem kününi keçirüv şeklini deñiştirmek kerek, şekilden manası deñişmez», – dedi o.
Aynı o kün Smirnov «akimiyet yürüşni (adamlarnıñ Aqmescitniñ merkeziy soqaqlarından yürüşini, – müel.) qırımtatarlarnı diger ealige qarşı qoymaq içün qullanğanını» bildirdi. «Bu emirler Kiyevden Aqmescitke kelgen edi, ve adamlar mayıs 18-de şeerge çıqmağa qorqqan ediler. Er şey qapatıla edi, militsiya çoq edi. Bundan vazgeçmek kerek», – dep ayttı Devlet komitetiniñ reisi.
Bezaziyev: mitinglerni Cemilev seve edi
«Yedinaya Rossiya» fraktsiyasını temsil etken Qırım Devlet şurasınıñ deputatı Lentun Bezaziyev mayıs 17-de matem kontsertini keçirip, milliy areket veteranlarını ve gençlerni davet etmege ve anda «elâk olğanlarnı añmağa» teklif ete. «Ertesi kün adamlarnı 1944 senesi sürgünlikten evel toplağan yerlerge çeçeklerni qoymaq kerek», – dep ayttı Bezaziyev Qırım.Aqiqatqa.
Matem mitingini Aqmescitniñ Lenin meydanında keçirmek kerek, qırımtatar bayraqlarını kötermek kerekRefat Derdarov
Deputatnıñ fikirince, matem mitingi mevzusında fikirler aynı degil, şunıñ içün «aqıl tanışmaq kerek». «Meydandaki mitingni aytsaq – bunı Mustafa pek seve edi (halq deputatı, Meclisniñ sabıq reisi Mustafa Cemilev, – müel.), lâkin o yoq (Qırımda, – müel.). Nasıl olacağına baqacaqmız», – dep añlattı fikirini Bezaziyev.
Buña baqmadan, şimdiki akimiyetniñ bütün vekilleri böyle noqtaiy-nazarğa qoltutmaylar. Misal olaraq, Bağçasaray rayon şurasınıñ reisi Refat Derdarovnıñ zanınca, mayıs 18-de Lenin meydanında, er vaqıt olğanı kibi, matem mitingi ötkerilmeli. «Menim şahsiy fikirim: matem mitingini eski yerde keçirmek kerek – Aqmescitniñ Lenin meydanında, qırımtatar bayraqlarını kötermek kerek», – dep ayttı Derdarov Qırım.Aqiqatqa.
Celâl: Er bir imkânnı baqamız
Mart ayında olıp keçken toplaşuvında sürgünlik künü yıllığınen bağlı matem tedbirlerininiñ keçirilmesinen oğraşacaq işçi gruppasını tizgen Qırımtatar Milliy Meclisi de şimdilik bu meselede bir fikirge kelmedi.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâlnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, al-azırda temsil organında mayıs 18 matem tedbirlerini nasıl keçirmek kibi munaqaşalar keçirile. «Farqlı teklifler seslendirile, – dep qayd etti o. – Er sene olğanı kibi mitingniñ merkeziy meydanda keçirilmesini talap etmege teklif etkenler bar. Bazıları miting olsun, lâkin akimiyet yoq demesin dep, birden başqa yerni saylap almaq kerek, dep aytalar. Bazıları mitingge toplaşmamaq kerek, dep aytalar. Bunıñ yerine – camide, evde, tuvğanlar, qartlarnıñ yanında olmaq kerek, deyler. Bizler tekliflerniñ yerine ketirilmesini ve aqibetlerini tüşünemiz. Bütün imkânlarnı baqamız yani, aqıl tanışamız. Neticede tam bir qarar aprelniñ soñunda şekillendirilecektir».
Akimiyetniñ qararı Hıdırlezge bağlıNariman Celâl
Meclis bu meselede akimiyet organları ile bağ tutamı sualine Celâl menfiy cevap berdi: «Merkeziy derecede ne bizim, ne de olarnıñ tarafından bağ bar. Bu meselede ne olar, ne de bizler teşebbüs kösteremiz». Aynı vaqıtta, onıñ aytqanına köre, yerli akimiyetler regional meclislerge muracaat etip, bunı muzakere eteler.
Celâlnıñ fikirince, akimiyetniñ mayıs 18 bütün Qırım matem mitinginiñ keçirilmesinen bağlı fikiri bu sene akimiyet tarafından teşkil etilgen Hıdırlez milliy bayramınıñ ötkerilmesinen bağlı olacaq.
«Olğan malümatlarğa köre, belli munaqaşalar keçirile, çünki bunıñ kibi büyük tedbirni (matem mitingini, – müel.) keçirmek – büyük ve mesüliyetli bir iştir. Bugün adamlarnı toplap, minberge çıqmağa ve adamlarğa bir qaç söz aytmağa istegenler bile minber ögünde pek az adam olacağından qorqa. Bu sebepten variantlarnı baqalar. Mayıs 3-te Hıdırlezni ötkermege azırlanalar. Mence, adamlar nasıl toplaşacağına baqacaqlar, vaziyetke qıymet kesecek ve neticeler çıqaracaqlar», – dedi Celâl.
Hıdırlez keçirilmesiniñ meseleleri boyunca teşkiliy komitetniñ reberi olğan Refat Derdarov Qırım.Aqiqatqa tasdıqlağanı kibi, bayram mayıs 3-te, keçken yılları olğanı kibi, «Şaherezada» kompleksiniñ yanında (Bağçasaray-Aqmescit yolunıñ 25-inci kilometri) keçirilecek. Malüm olğanı kibi, keçken sene Meclis Hıdırlez bayramınıñ qayd etilmesini lâğu etti, çünki Mustafa Cemilevni Moskva ava limanından Qırımğa kirsetmediler.


text:
İlhaq etilgen Qırımda Kezlevdeki sanatoriyde yañı "Pobeda" observatorını açacaq olalar. Bunı mayıs 21-inde koronavirus ile küreş operativ ştabınıñ toplaşuvında Rusiye kontrolindeki Qırım baş nazir muavini Yelena Romanovskaya bildirdi.
"Pobeda" observatorında 100 yer azır. Eger yetmese, daa açarmız. Buyruqlar berildi, Rosgvardiyağa haber etildi. Daa 100 yerimiz bar", - dedi o.
Qırımda observatorlar Kezlev, Yalta, Keriç ve Aqmescitte sanatoriylerniñ esasında açıldı.
Daa evel bildirilgeni kibi Qırımda tünevin 15 yañı koronavirus adisesi qayd etildi, hastalarnıñ arasında ekimler ve balalar bar.
Böylece, Qırımda 314 koronavirus hastası qayd etildi. 25-i çetelden, 31-i qomşu Rusiye regionlarından keldi, 9 adam vefat etti. Aqyarda - 147 COVID-19 adisesi qayd etildi, eki adam öldi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımlı advokat Edem Semedlâyevniñ evine belli olmağan adamlar kirmege tırışa. Bunı iyünniñ 5-nde öz Facebook saifesinde başqa advokat Emil Kurbedinov haber etti.
«Edem Semedlâyev iş ziyaretinen ketkenini beklegen soñ, özlerini bergi hızmetiniñ hadimleri olaraq tanıtıp, evine kirmege tırışa. Evinde ömür arqadaşı ve dört balası bar», – dep yazdı Kurbedinov.
Rusiye uquq qoruv organları bu adiseni izaatlamay. Qırım.Aqiqat vaziyetniñ tafsilâtını ögrenmege tırışa.
Semedlâyev Qırımda siyasiy davalarnen oğraşqan ileri advokatlardan biri sayıla. Martnıñ soñunda Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırımdaki idaresi, bir sıra davada qırımtatarlarnıñ aqqlarını qorçalağan advokat Emil Kurbedinovnı körüşüvge çağırttırğan edi.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanlarında şeklengen Qırım musulmanları, qırımtatar Milliy areket failleri, Meclis azalarınıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.