text:
Waşingtonda Pxenyannıñ atom programmaların tuqtatu turında söyläşülär bara
Waşingtonda AQŞ, Yaponiä häm Könyaq Korea räsmiläre Tönyaq Koreanı atom programmalarınnan baş tartuğa künderü turında söyläşkändä AQŞ Prezidentı George Buş tağın ber märtäbä Pxenyanğa Waşingtonnan qurqırğa kiräkmi dip belderde. BMO-nıñ atom agentlığı, ägär dä Pxenyan xalıqara küzätüçelärgä üz eşlären däwam itü mömkinlege birmäsä, bu mäs’äläne BMO İminlek Şurasına täqdim itü belän yanadı. Tönyaq Koreanıñ räsmi xäbär agenltığı isä çikläwlär suğış başlanunı añlataçaq dip kisätte.
Tönyaq Korea Amerikanıñ Buş tarafınnan “zolım küçäre” dip atalğan däwlätlärgä höcüm itü mömkinlegennän saqlanu öçen atom qoralları yasarğa mäcbürbez dip belderä. Tönyaq Korea xäzerge wäzğiättän çığu öçen turıdan-turı söyläşülär ütkärüne häm Waşington belän üzara höcüm başlamaw turında kileşü imzalawnı taläp itä. Waşington isä, bu täqdimnärne kire qağıp, eş Amerikanıñ höcüm itü-itmäwendä tügel, ä Tönyaq Koreanıñ atom qoralları turındağı BMO kileşülären ümämäwendä dip täqrarlıy. Prezident Buş Tönyaq Korea citäkçese Kim Joñ İlğa Amerikadan qurqırğa kiräkmi, ul barı tik Pxenyan imzalağan xalıqara atom kileşülären gena ütärgä tieş dide.
AUDİO: Min Koreağa barıp Quşma Ştatlarnıñ Tönyaq Koreağa höcüm itärgä ciınmawı turında açıq itep äyttem. Min anı näq şunda äyytem. Kim Joñ İlneñ kürşesendä, äytkänemçä, açıq itep, bez sezgä höcüm itmiäçäkbez dip belderdem. Häm min monı tağın ber qabatlıym. Bez Tönyaq Koreağa höcüm itärgä ciınmıybız.
Waşingtondağı söyläşülärdä Könyaq Korea Amerikanıñ Pxenyanğa iminlek garantiäläre birüen häm Pxenyannı buşlay neft’ belän tä’min itüne yañartırğa wäğdä birüen sorıy. 1994-nçe yılda Tönyaq Korea üzeneñ atom reaktorların Amerikadan buşlay neft’ alu häm ciñel su belän eşläwçe imin atom elektr stansiäläre alu şartı belän tuqtatqan ide. Uzğan közdä Amerika Tönyaq Koreağa neft’ cibärüne tuqtattı.
Waşintonda öç il wäkilläre Pxenyannı atom programmalarınnan baş tartuğa mäcbür itü öçen basım yasaw turında kiñäşläşkändä, Venada BMO-nıñ xalıqara atom energetikası agentlığı şurası Tönyaq Koreağa tikşerüçelärne qaytaru taläbe belän rezolütsiä qabul itte. Uzğan ayda Yoñbyon reaktorın eşlätä başlawğa kereşer aldınnan Tönyaq Korea andağı BMO küzätü cihazların urınnarınnan alıp, agentlıqnıñ tikşerüçelären çığarıp cibärgän ide. 35 däwlät wäkillärennän torğan idarä şurası qabul itkän rezolütsiä Pxenyannıñ bu ğämällären ğäyepläp çığa. Xalıqara atom energetikası Agentlığı citäkçese Äl Baraday Tönyaq Korea Bu resolütsiägä berniçä atna eçendä cawap birergä tieş dide. Tönyaq Koreağa üz yöklämälären ütäw öçen soñğı mömkinlek birelä, ul alarnı ütäwen kürsätkännän soñ ğına söyläşülär däwam itäçäk dide Äl-Baraday.
AUDİO: Xalıqara cämäğätçelek şantaj yäki yanaw astında söyläşügä äzer tügel. Tönyaq Korea başta üzeneñ xalıqara yöklämälären ütärgä tieş. Alar üz yöklämälären, bigräk tä üzläre imzalağan iminlek saqlaw kileşüen ütäsä, alar öçen tünnel axırında yaqtılıq kürençäk.
Äl Baraday ägär dä Pxenya yöklämälären ütämäsä bu mäs’äläne BMO iminlek Şurasına täqdim itäçägen belderde. Ul çaqta İminlek Şurası Tönyaq Koreağa xakimiätlärenä qarata çikläwlär yäki başqa cäza çaraları turında qarar çığarırğa mömkin.
Bügen Tönyaq Koreanıñ räsmi xäbär agentlığı uzğan ayda Yämän yanında Tönyaq Koreanıñ qoral taşuçı korabın totqarlawnı Waşintonnıñ Tönyaq Koreağa qarata izolyatsiä strategiäseneñ ber öleşe dip bäyäläde. Agentlıq “çikläwlär suğış başlanunı añlataçaq, ä suğış räximlelek digän närsäne belmi” dip yazıp çıqtı.
Naif Aqmal, Praga.


c: text/html

text: Ğiraqta totıq itep alınğan Könyaq Korea eşquarın üterü belän yanağan ğisyançılar, söyläşülär öçen kübräk waqıt birergä rizalaşqan. Bu turıda bügen Reuters agentlığına, Könyaq Koreanıñ Ğiraqtağı ber iminlek şirkätenä eşlägän aradşçı Möxämmät Äl-Öbäydi xäbär itte. Ğisyançılar, Könyaq Korea ğäskärläre Ğiraqtan kitmäsä, bu totıqnı üterü belän yanağan ide. Bu yanawlarğa qaramastan, räsmi Seul, Ğiraqqa östämä ğäskär cibärü niätennän baş tartmayaçağın belderde. Ğiraqta eşlägän Könyaq Korea eşquarları Yül başında annan kiter dip kötelä.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Yevropa Berlegeneñ humanitar yardäm kommissionerı Poul Nielson Rusiä xakimiätlärenä 1 meñ 700 çeçen qaçağın uramğa quıp çığarğannarı öçen täñqit belderde. İül ayında yabılğan Znamenskoe lagere häm xäzer Aki Yurtta bulğan xällär Rusiä citäkçeläreneñ “keşeleklek printsipların bötenläw sanğa suqmawın” kürsätä, Çeçnyada wazğiät, qaçaqlarnıñ qaytuı öçen imin tügel, dielä belderüdä. Nielson süzlärenä qarağanda Yevropa Berlege häm Berläşkän Millätlär Oyışması wäkilläre Aki Yurtta kiçä bulğan. Çatırlar şähärçege buş, qış urtasında meñ yarımnan artıq keşeneñ qaya kitkännäre bilgesez. Yevropa Kommissiäse mäğlümatlärenä qarağanda, Berlek qaçaqlar lagereneñ yabıluın buldırmas öçen qulınnan kilgänne eşlägän, daimi räweştä Rusiä xökümätenä üzeneñ borçulı xatların cibärep torğan.


text:
Rusiädäge kiñ bilgele «Mejprombank» bankınıñ Ufadağı bülege comğa könne kiñküläm mäğlümat çaraları öçen ber belderü äzerläde. Anda älege banknıñ başqalanıñ Oktäbr prospektındağı ofisına şähär kommunal xucalığı xezmätkärläre tarafınnan qılınğan qanunsız ğämällär xaqında äytelä. «Şähär kommunal xucalığı aldan kisätüsez häm bernindi añlatmalar birmiçä, 10 martta bezneñ bank binasına cılılıq birüne tuqtattı, – dip äytelä bu belderüdä. – Bankqa şähärneñ su belän täemin itü qanalınnan häm elektr täeminätı idaräsennän dä wäkillär kilep kitte. Dimäk, aldağı könnärdä bankqa su häm elektr energiäse birü dä tuqtatılırğa mömkin».
«Mejprombank» idaräse citäkçeläre üzlärenä qarata başlanğan älege ğämällärne qanunsız dip tanıy häm monı 2003 yılda respublika prezidentlığına däğwa itkän Sergei Veremeyenkoğa qarata bulğan höcümnärneñ däwamı dip bäyäli. Banknıñ belderüendä Sergei Veremeyenkonıñ şuşı arada Ufada yaña bank bülegen açarğa cıyınuı xaqında äytep, «şähär xucalarınıñ qanığuına şuşı da säbäpçe bulırğa mömkin» dip belderelä. «Mejprombank» nıñ Ufadağı bülege xäzer üzen yaqlaw öçen, Başqortstan prokuraturasına ğarizä äzerli ikän.


text:
Bauman uramına nindi isem birergä?
Bauman uramında soraştıru ütkärgändä qayberäwlär uramnıñ isemen üzgärtmäskä täqdim itä. Kemder Torgovaya, Çentral'naya, Şalyapina kebek isemnär birergä teli. Ä qayberäwlär Qazan üzägendä urnaşqan uramğa milli rux östärgä, Söyembikä, Salix Säydäş yäki tatarnıñ tarixın, mädäniäten çağıldırğan başqa şäxeslärneñ iseme belän atarğa täqdim itä. Qazandağı küp kenä uramnarğa tatar isemnäre birelde inde, şähärdä yäşäwçe başqa xalıqlar moña zarlana diyuçelär dä buldı. Şulay da Bauman uramına çınlap ta milli rux citmäwe xaqında küp söyläde xalıq. Şul nisbättän älege uramda urnaşqan Ekaterına ikençe arbasınıñ urını da Baumanda bulırğa tieş tügel dip sanawçılar bar.
Küp kenä keşe Bauman uramına elekke isemen qaytarırğa, anı Zur Prolomnaya dip atarğa teli. Läkin küptän tügel Petr berençe häykäle belän bulıp alğan şaw-şudan soñ uramğa Prolomnaya iseme bireläçägenä dä xalıq bik ışanmıy. Ä menä qayberäwlär Bauman uramına Qazan Arbatı isemen birergä kiräk digän täqdim yasadı. Belgeçlär fikerençä, “arbat” süze ul tatarnıñ arba süzennän alınğan. Mäskäwneñ dä ber uramı yörtkän bu isemneñ tatar tarixına qağılışı buluın küpçelek belmi.
Al'bina Zäynulla


text:
Küzätüçelär saylawlarda zur qanun bozular tapmadı
Däwlät televideniese 2 säğät sayın operativ xäbärlär birep bardı, Üzäk saylaw komissiäsendä ciela torğan mäğlümatlar belän tanıştırdı. 3 meñgä yaqın saylaw urınnarında här nämzät häm firqä isemennän küzätüçe buldı. Annan tış, xalıqara oyışmalar, Rusiäneñ üzäk saylaw komissiäse, tışqı eşlär ministrlığı, Yevropada iminlek häm xezmättäşlek oyışması wäkilläre dä saylawlar barışın küzätte.«Tawış» digän bäysez tikşerü törkeme wäkile Elena Ditätkina 14.00 yazdırıp alğan intervyuda zur qanun bozular yuqlığı turında söyläde.
Äñgämä yazılğannan soñ, 71nçe häm 64 saylaw urınnarında byulleten citmäw kebek citeşsezlek açıqlandı. Tawış birergä dip kilgän saylawçılar añlatqança, 1 säğät kötkännän soñ, byulletennär tabılğan. İdel buyı saylaw okrugında şulay uq, ber nämzät öçen tawış biregez dip, tupas räweştä basım yasarğa tırışıp qaraw terkälgän. Annan soñ, saylaw tartmasın öygä kitertü öçen ğariza yazmaw, yaña tözelgän yortlarda yäşäwçelärne isemleklärgä kertmäw kebek citeşsezleklär tabılğan.Xalıqara demokratik institut isemennän küzätüçe sıyfatında Qazanda eşläwçe Juhani Grossmann äfände äytkänçä, ul saylawlarda tögälsezleklär kürsä dä, zur xärämläşülär, sistemalı zakon bozular terkämägän.
İnde bıyılğı saylawlarda iñ qaynar noqta bulıp sanalğan Başqortostan burında. Räsmi Başinform agentlığı mäğlumatlarına qarağanda, biredä tawış birü tınıç şartlarda bara. Aldan uq ällä nindi terrorizmnar belä qurqıtsalar da, uramnarda, uçastoklarda wazğıyät tınıç. Ämma säyäsi xäl bik qatlawlı, saylawçılar tıştan kürsätmäsä dä, qaraşları törleçä.Başqortostanda Dumağa deputatlar häm respublika prezidentı saylana. İnternet säxifälärendä häm televidenie, radio kanallarında soñğı waqıtta bu töbäktä ayırım nämzätlärneñ xoquqların bozular häm saylaw turındağı qanunnar sanlaşmaw faktları bulğan.
Bäxäsle saylawlarnıñ iñ qızğan mäle köndez tügel, tönlä bula. Kiçke säğät 20.00 uçastoklar yabılğaç, byulletennär sanaw başlana. Xakimiätneñ administrativ resursı bu yulı niqädär xälitkeç rol' uynayaçağın aldan äytep bulmıy. Barı tik byulletennär sanalğaç qına wäzğıät açıqlanır.Şuña kürä xäzergä Başqortostan saylawları turında tulı mäğlümat birä almıybız. Şunısı bilgele, räsmi çığanaqlarğa qarağanda, Başqortostada köndezge säğät 14.00 saylawçılarnıñ 46 % tawış birgän. Ä Tatarstanda çirle waqıt belän şul uq 14.00 säğätkä tawış birüçelärneñ sanı 48% täşkil itte. Kiçke säğät sigezgä, uçastoklar yabılğançı tawış birüçelärneñ sanın häm iñ möhime, kemnärneñ ciñüe turıda mäğlümatnı soñınnan xäbär itärbez.
Başqortostanda prezident saylaw berençe turda xäl iteläme, ällä ikençe tur da bulamı, yäki räsmi nämzät kübräk tawış cıyğan oçraqta, mäxkämä zallarında xärämläşü turında bäxäslär başlanıp kitäme – bolarnı xäzergä äytep bulmıy. Kötärgä küp qalmadı. Bezneñ tapşırulardan ayırılmağız.Rimzil Wäli. Yunıs Ätnäle. Bikä Timerova.


text: BMOnıñ AİDS idaräse mäğlümatlärenä qarağanda, dönyada VİÇ çire belän 39 millionğa yaqın keşe yäşi. Uzğan yıl SPİDtan 3 million keşe ülgän. Yäkşämbe könne Qazanda inde tön bulğanda, Kanadanıñ Toronto şähärendä xalıqara AİDS cıyını açıldı. Cıyın comğa, 18 avgustqa qadär däwam itäçäk. Anda sälämätlek saqlaw oyışmaları, xökümätlär wäkilläre, sänğät äxelläre, eşquarlar, VİÇ infeksiäse belän yäşägän keşelär qatnaşa. Şul qadär törle dairälärne bergä cıyunıñ maqsatı – SPİD-AİDSqa qarşı köräşne yaña däräcägä kütärü di oyıştıruçılar. Xäzer inde VİÇ çiren tuqtatıp bulğanı añlaşıldı, monıñ öçen aqça ğına kiräk. Qazanda Rusiädä äle moñarçı bulmağan ber üzäk eşläp kilä. Cirle räsmilär häm xökümättän bäyäsez oyışmalar yardäme belän oyışqan bu üzäktä – faxişälär tikşerü ütä. Anda eşläwçelär – faxişälär belän eşläw – xalıqqa yoğışlı çirlärne taratmaw yullarınıñ berse dip sanıy. (Qazanda seks xezmätkärläre öçen AİDS üzäge turında Azatlıqnıñ düşämbe tapşıruında tıñlağız).


text:
Rusiä üterelgän jurnalist Anna Politkovskayanı iskä ala
Bügen Rusiäneñ zur tirajlı barlıq gazetalarınıñ berençe bitendä atıp üterelgän jurnalist Anna Politkovskaya räsemnäre basılıp çıqtı. Mäğlüm tikşerüçe jurnalist, Mäskäwneñ Çeçnädäge ğämällären kisken tänqitläp kilgän Politskovskaya şimbä könne üze yäşägän yortnıñ kereşendä bilgesez keşe tarafınnan attıp üterelde.
Tikşerüçelär anı ütergän keşe cinayätne yallanğan üterüçe ısulında başqarğan dilär.
Politkovskaya Novaya Gazetada eşli ide. Şuşı basma xissäläreneñ, aksiäläreneñ ber öleşenä iä bulğan, elekke Sovetlar Berlege prezidentı Mixail Gorbaçev bu üterüne çıp-çın säyäsi üterü, üç alu dip atadı.
Säyäsätçelär, xoquq yaqlawçılar, jurnalistlar Politkovskayanıñ ülemeneñ anıñ eşenä, atap äytkändä Çeçnädä keşe xoquqların bozular turında yazuına bäyle buluına şiklänmi diärlek.
Ekstremal jurnalistika üzäge mödire Oleg Panfilov "Bu üterüneñ niçek tä bulsa Çeçen mäsäläse belän bäyle buluına ber şigem dä yuq. Monı kem yallağan? Anna Politkovskayanıñ üleme kemgä faydalı? Minemçä, bu sorawlarğa cawapnı bäysez tikşerü biräçäk. Mine bäysez tikşerü dim. Çönki soñğı 10-12 yılda jurnalistlarnıñ hönäri eşçänlege belän bäyle ber genä üterü oçrağı da tulısınça açılmadı" di.
Bu üterüne tikşerü eşen baş prokuror Yuriy Çayka şäxsän üze küzätügä aldı.
Ämma jurnalistlar häm xoquq yaqlawçılar bu tikşerügä ällä ni ışanmıy.
Novaya gazeta üz tikşerüen başlap, Politkovskayanı üterüçene qulğa alırğa yardäm itäçäk mäğlümät öçen 25 million sum wäğdä itte.
Gazeta bu üterü yä Çeçen premyer ministrı Ramzan Qadırovnıñ üç aluı, yäki Qadırovqa şik töşerergä telägän keşelär eşe bula ala dip isäpli.
48 yäşlek Politkovskaya prezident Vladimir Putinnıñ Çeçnä säyäsäten häm Qarırovnı kisken tänqitläp kilde. Mäğlüm bulğança xoquq yaqlawçılar Qadırovnıñ şäxsi iminlek köçlären keşelärne urlap alıp kitülärdä, azaplawlarda ğäyepli. Jurnalist şular turında yaza ide. Ul şulay uq Çeçen suğışı turında 2 kitap ta çığardı.
Anıñ Çeçnädäge azaplawlarnı tikşerep yazğan yaña mäqäläse bu atnada dönya kürergä tieş ide. 5 üktäberdä ul Azatlıq radiosına bu mäqäläneñ Qadırov belän bäyle buluı turında söyläde.
"Xäzer minem eş östälemdä 2 foto yata. Qadırov törmälärendäge azaplawlar sürätläre. Bu keşelärne hiç añlaşılamağan säbäplär belän qadırovçılar alıp kitkän. Häm alar yuqqa çıqqan. Fotolardağılarnıñ tännäre azaplawlardan intekkäne kürenä" dide Politkovskaya.
Politkovskaya Azatlıqta Qadırovqa 30 yäş tulu uñayınnan söyläde. 30 yäş tulu Qadırovnıñ prezident buluğa soñğı xoquqıy kirtäne ütüen añlata. Häm ul Qarırovnı bügenge könneñ Stalinı dip atadı.
"Qadirovnıñ tuğan könendä şäxsän min barı tik anıñ mäxkamä qarşına basuın telim. Min anıñ barlıq cinayätläreneñ tikşelüen häm bik qırıs mäxkamä protsedurası belän xökem itelüen telim" dide Politkovskaya.
2004-nçe yılda Mäskäwdän totıqlar alınğan Beslanğa barğanda oçqıçta çäy eçkännän soñ Politkovskaya kisäk awırıp ayaqtan yığılğan ide.
Çeçen mäsäläläre turında yazuşı Prague Watchdog internet jurnalı mödirläreneñ berse Tomaş Vrşovsky Politkovskaya Qadırovtan häm anıñ keşelärennän yanawlar buluı turında äytkän ide di.
"3 atna elek min Anna belän ğäyre räsmi räweştä söyläşkän idem. Min annan aña yanawlarnıñ haman da däwam itüe turında soradım. Ul yanawlarnıñ däwam itüen barı tik alar turında cämäğätçelek aldında söylädän genä tıyıluın äytte. Min ul yanawlar qayan kilä dip soradım. Ul Çeçnädän, atap äykändä Qadırovtan häm anıñ keşelärennän kilä dip äytte" di Vrşovsky.
Qadırov isä yäşkämbe könne bu üterügä qayğıruın häm tetränüen belderde häm nigezsez, nıqlı dälillär bulmıy torıp näticä yasarğa aşıqmasqa çaqırdı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
шиMбә, 21 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 01:12
Şulay itep Däwlät Şurasınıñ plenar utırışı kön tärtibenä kertelgän 16 mäs’äläne tikşerep çıqqaç ber atnalıq tänäfes iğlan itte. Uzğan tapşıruıbızda kön tärtibendäge töp mäs’älälärneñ parlament saylawları xaqında buluı turında äytkän idek. Berençe mäs'älä konstitutsiäneñ 69, 70 häm 88 matdälärenä üzgäreşlär häm östämälär kertü qısqa häm tögäl ide. Deputatlar anı 1 uqılışta berençe tänäfeskä qädär ük qabul ittelär. Şulay itep Däwlät Şurasına 100 deputat saylanu, alarnıñ eşçänlegenä bäyle çikläwlärne üzgärtü, tarqalu oçrağında saylawlarnı 120 könnän dä soñğa qalmıyça ütkärü üzgäreşläre qaraldı. Ä menä Däwlät Şurasına saylawlar turındağı qanunnı tikşerü qatlawlı häm bäxäsle. Söylägänebezçä älege qanun proyektı 1 uqılışta monnan ber yıl elek qabul itelgän ide. Rusiä qanunnarı üzgärtelüe säbäple Tatarstan parlamentı anı qabul itü protsessın tuqtatıp tordı. Ber yıl eçendä qanun proyektına 382 tözätmä kertelgän bulıp çıqtı. İnde menä konstitutsiäçädä üzgäreşlär kertelä. Däwlät Şurasına saylawlar turında qanunnı ikençe uqılışta qabul itkändä nindi prinsipial' mäs'älälär xäl itelde soñ? Tatarstan parlamentı ber palatalı bula. 100 deputatnıñ illese ber mandatlı okruglardan, illese firqälärdän saylanaçaq. Ä menä daimi eşläwçe deputatlar sanı turında bäxäslär quptı. Yartığa yartı variantı qabul itelmäde. Xäzergä daimi eşläwçelär sanın yegermedän arttırmasqa digän täqdim östenlek itä.
Däwlät Şurasınıñ matbuğat üzäge sessiädän soñ Tatarstanda Rusiä däwlät Dumasına saylawlar tärtibendä iğlan itte. Dekaberdäge saylawlar respublika da ber tur da, qatnaş sistemada ütkärelä. Saylawçılarnıñ 25 protsentı qatnaşsa ğına saylawlar näticäle dip tanıla. Ber mandatlı okruglar da ciñüçe küpçelek tawışlarğa qarap bilgelänä. Firqälärdän deputatlıqqa nämzätlär öçen saylawlarğa ütü bar'yerınıñ busağası 7 protsent itep bilgelände. Şulay itep parlament saylawları turındağı qanunnarnı ikençe, öçençe uqılışlarğa äzerläw öçen ber atna waqıt birelde. Deputatlarnıñ kübese köndälek eşlärenä kereşte.


text:
Gaza: Yähüdlärneñ çığıp kitüe öçen waqıt tulıp kilä
Gaza Sızığında barlıq ä Könbatış Üzändä qayber utarlardan yähüdlär sişämbe tön urtasına qädär çığıp kitergä tieş,kitmägän oçraqta alarnı köçläp çığaru kötä.İzrael saqlanu ministrı Shaul Mofaz İzraelneñ Gaza Sızığınnan evakuatsiäsen tuqtatırğa tırışuçılarğa qarata kisken çaralar küreläçäk dip yanadı. Wazğiät kierenke bulıp qala.Qarşılıq kürsätü bulaçaq dip kötelä. Utarlarnı buşatu,İzraelneñ 1967nçe yılğı suğışta yawlap alğan urınnardan berençe çigenüe.
Dana(audio)
Bez monnan qaya barırğa tieş.Bezneñ närsä eşläwebezne telisez, Uramdamı , sineñ äyendäme yoqlarğa tieş.Älbättä sin miña cawap birä almisın dip aqırıp baqırsa , ikençeläre utarnıñ kereşen blokadalağan.Alar xökümät bezgä xıyanet itte dip xis itäbez dide. İzrael cämğiäten bülgän häm premyerneñ Likud partiäsen taşlap kitülärgä qaramastan
Sharon(audio)
Gazadan beryaqlı çigenü İzraeldä çınbarlıq bulıp tora. Bu İzraelneñ kiläçäge öçen yaxşı. Bez qorbannar sanın kimetäbez. İzrael saqlanu köçläre iminlek diwarınıñ artında yaña urınnarğa urnaşaçaq, bezgä qarşılıq kürsätergä däwam itüçelär saqlanu köçläre aldında qalaçaq.
Sharon monıñ bik qıyın eş buluın tanıy , ämma ul İzrael Gazanı mängälekkkä üz qulında tota almıy Gaza Sızığında ber millionnan artıq fälästinle yäşi , alarnıñ sanı här buında ike märtäbä arta çigenü İzraelneñ iminlege öçen in yaxşı çara dip söyläsä dä ul fälästinnärne kisätte,
Sharon(audio)
Dönya fälästinnärneñ cawabın kötä.Qul tınıçlıqqa yäki terror utına suzıla. Suzılğan qulğa bez zäytün botağı biräbez,ämma bez utqa bik qatı ut belän cawap qaytarabız.
4distä yıl buyı İzraelneñ qatı qağıydäläre belän yäşägän fälästinnär yähüdlärneñ äyberlären cıyıp armiä sağı astında kitülärenä ışanmıy qarap tora.Gazadağı 8500 yähüdneñ 60%kitte dip farazlana . Qalğannar häm alarnı yaqlaw öçen İzrael wä Könbatış Yardan kilgän çigenügä qarşı 5meñlep keşe qaldı anda. Fälästin citäkçese M.Abbas çigenüne tarxi waqıyğä dip atasa da, İzrael Könbatış Yardan da kitergä tieş dide .Fälästin Parlamentınıñ tanılğan äğzası Hanan Ashrawi Gazadan çigenügä artığı belän ähämiät birelüenä saqlıqlı mönäsäbät kürsätep
Ashrawi(audio)
Bu ber adım ğına.Şunlıqtan bez realistik bulmağan euforiägä birelmäskä tieş,.İzraelneñ berençe märtäbä utarların sütep taşlawı iqtibar cälep itüçe bulsa da ul 7meñ keşesen Gazadan çığara ä Könbatış yarda ul 35meñ keşe urnaştıra Yerusalem eçendä häm tiräsendä yähüd bistäläre tözü eşen aktivlaştırdı. İminlek diwarın tözüne tizlätte.Ul Könbatış Yarına quşırğa telägän 6möhim utar törkemendä aktivlıqların arttırdı.
färidä xämit


text:
Radikal'' Weyls partiäseneñ ike wäkile Yevropa Parlamentı Ğıraqta Yevropa Berlege xärbilärenän hälak bulğan tınıç xalıq mäs''äläsen tikşersen dip teli.
Britaniädäge millätçe Veyls partiäse "Plade Kimroo"nıñ ike aldınğı väkileı Yevropa Parlamentı , Yevropa Berlegendäge ağza illärneñ xärbiläreneñ Ğıraqta tınıç xalıq arasındağı qorbannar öçen cavaplılığın tikşersen digän inisiativa belän çıqtılar. Bu mäsälädä açıqlıqnıñ bulmauı Yevropa Berlegeneñ keşe xoquqları standartına külägä töşerä ikän. Radiobıznıñ Brusseldäge xäbärçeseneñ bu xaqtağı mäğlümätläre.
Audio
"25 tınıç ğıraq keşeseneñ Britan köçläre tarafınnan üterelgän buluın beläbez. Şulay uq Daniä xärbiläre qatnaşqan başqa insidentlarnıñ , şulay uq Holandiä xärbise qatnaşqan insidentnıñ buluın beläbez. "
Ul bu vaqiğälär tieşençä tikşerelmäde häm bigeräk tä Britan xökümätendä açıqlıq yuq dide.
Audio
"Tınıç xalıqtan qorbannar mäsäläsen tikşerüdä bigeräk tä Britaniädä açıqlıq yuq . Yevropa Berelege xärbiläre qoralsız tınıç xalıqnı ütergän digän xäbärlär borçılu tudıra."
Anıñ süzlärençä, bu vaqiğälär turında informatsiä cıu bik qıyın. Çönki, AQŞ häm Britaniä xökümätläre 1-nçe maydan soñ hälak bulğan tınıç xalıq turında mäğlümät iğlan itmilär. Şul säbäple dä ul bu mäsäläne Yevropa Berlege tikşerergä tieş dip belderä. " Payd Kamroo" pratiäseneñ Yevropa Parlamentındağı deputatı bu mäsäläne üz fraksiäse, jäşellär häm väkalätsez millätlärneñ deputatları belän tikşeräçägen belderde.
Audio
"Min başta monı Yäşellär häm Yevropa İrekle Berlege politik törkeme belän tikşeräçäkmen. Çönki Yevropa Parlamentı tikşerenülär ütkärü turında qarar qabul itep, vaqıtlı komitet tözärgä bulsa, monı fraksiä citäkçeläre konferensise täqdim itärgä tieş bulaçaq. Bez ütkändä bulğanı kebek başqa illärneñ xalıqları belän bergäläp xäräkät itärgä telibez.Ä
Läkin, bu täqdimneñ ütüe öçen Yevropa Parlamentındağı ike zur fraksiäneñ berseneñ Sotsial demokratlarnıñ yaki konservativlarnıñ yaqlauı kiräk.
Färit İdelle, Praga.


text:
Başqortstannıñ mäğlümat çaraları anda töp süz 2007nçe yılda uzaçaq Başqortstannıñ Rusiägä quşıluğa 450 yıl tulunı bäyräm itü turında süz bardı dip xäbär itä. Bäyrämgä qädär planğa yaraşlı 20 yaña bina açılırğa häm tözekländerelergä tieş. Bäyräm qısalarında 40 zur mädäni çara ütkärü dä küzallana. Bolar barısı da zur çığımnar sorıy. İnternetnıñ “Ufaweb” säxifäse monı “Başqortstannıñ Rusiägä üz teläge belän quşıluı öçen Räximovnıñ Putinnan aqça sorawı”, dip bäyäli.
Xalıq arasında taralğan imeş-mimeşlärdä oçraşuda süz Başqortstan neft şirkätläre yazmışı xaqında baruı äytelä. Alarğa qarağanda, Putin uzğan atna “Sistem” qompaniäseneñ respublik neft şirkätläreneñ qıymmätle qäğäzlären aluğa mönäsäbäten kürsätkän. Ul xäbärlärdä il Prezidentınıñ “Sistem” ğa tügel, ä “Rosneft”kä östenlek birü yaqlı buluı farazlana.
“Arğumentı i faqtı” gäzite “Sistem” qorporatsiäse citäkçeseneñ qızı Tätyäna häm ulı Feliks Yıvtuşenqovlarnıñ Tatarstan Prezidentı ulı Radik Şäymiev belän dus buluın xäbär itä. Aña qarağanda, “Sistem” alğan Başqortstan neft şirkätläre qıymmätle qäğäzläreneñ ber öleşe Tatarstanğa elägüe ixtimal. Ul mäqälä “Başqort nefte tatarnıqına äylänäçäkme?” dip atala.


text:
20 fivraldä yıllıq yullama iğlan iteläçäk. Prezident närsä äyter?
Säyäsi küzätüçelär, prezidenttan Tatarstan parlamentı axırınaça eşläp beteräçäkme, yuqmı, Duma deputatların saylaw Tatarstannıqı belän bergä ütärme, Konstitutsiägä yañadan üzgäreşlär kertelerme häm başqa şundıy aktual sorawlarğa cawaplar kötä. İqtisat belän qızıqsınuçılar, Tatarstan iqtisatına nindi yünäleş bireler, salımnar, aktsizlar mäslägendä üzgäreşlär bulmasmı dip uylana. Xäteregezdä bulsa, uzğan yılda Prezident yullamasınıñ töp fikere – keçe häm urta eşmäkärlekne üsterü ide, annan aldağı yılnı - Yevropa standartların kertügä yöz totqan ide. Bıyılğı yullamanıñ töp fikere nindi bulır, älegä bilgele tügel.


text:
Bügen İspaniä başqalası metrosında irtänge säğatlärdä ber ber artlı 4 şartlaw yañğradı. Näticädä kimendä 173 keşe hälak buldı, 600dän artığı yaralandı. Xalıq aldında çığış yasap İspaniäneñ premyer-ministrı Jose Maria Aznar, bügen höcümnärne oyıştıruçılar qulğa alınaçaq, dip belderde. İspaniä terror çeltären yuq itäçäk, dide Aznar, ämma ber terror oyışmasınıñ da isemen atamadı: "Bez alarnı ciñäçäkbez, ber keşe dä bu xaqta şiklänmäsen. Qanun häm böten ispan xalqı yardäme belän bez bu terror çeltären yuq itäçäkbez. Alarnı qırıs qanunnar, iminlek köçläre häm mäxkämälär beteräçäk," dide Jose Maria Aznar.
Şartlawlar öçen cawaplılıqnı üz östenä äle ber kem dä almadı. İspaniäneñ eçke eşlär ministrı Angel Asebes belderüençä, berniçä bomba 3 vagonğa quyılğan bulğan, tağın 3 bomba şartlap ölgermägän, alarnı politsiä tapqan.
Aldağı yäkşämbe könne ildä ğömüm saylawlar ütergä tieş. Säyäsi partiälär älegä saylawaldı çaraların tuqtatıp torırğa buldı.
Dönya cämäğätçelege Madridtağı terror höcümnärenä kisken täñqit häm borçılu belderde. Xalıqara oyışmalar häm däwlät başlıqlarınnan İspaniä citäkçelegenä teläktäşlek xatları kilde.


text:
Kaspi samitında töp mäsälä çişelme qaldı
Kaspi-buyı illäreneñ Sammite bügen Tähranda tämamlandı. Azärbaycan, Qazaqstan, İran, Rusiä häm Törkmänstan başlıqları 15 mäddädäñ torğan qarar qabul itsä dä näticädä Kaspineñ xoquqi yazmışın xäl itä almadı. Kaspi mäsäläse kiläse yıl Azärbaycannıñ Bakı başqalasında bulaçaq cıyılışta yänä qaralaçaq. Bu nizaq inde distä yıldan birle, illär arasındağı xizmättäşlekne häm üseşne qomaçawli.
5 il wäkilläre samit axırında yasağan urtaq belderüdä, alğa taba yaqınraq xezmättäşlekne arttıru qararına kilep, qalğan ayırım mäsälärne kiläse yılğı sammittä xäl itärbez dip söyläştelär.
Kaspineñ xoquqi statusı mäsäläse xäl itelmäwe arqasında, 1991nçe yılda Sovetler Berlege tarqalğannañ soñ, Azärbaycan, İran, Törkmänstan, Rusiä häm Qazaqstan arasındağı mönäsäbätlär, körçekkä terälde. Çönki ul çağında, Kaspi buyı inde ike il yarı tügel, ul 5 il arasında qalğan ide. Yaña kileşü bulmawı säbäple, Kaspi buyındağı illär arasındağı mönäsäbätlär, 1921 häm 1940 yılda kileşengän qararlarığa tayanıp başqarıla.
Kaspi tiräsendäge iñ zur mäsälä anı kül yäisä diñgez bularaq bilgeläw mäsäläse. Çönki här ike xäldä dä, härber ilgä üzençä uñay yäisä tiskäre täsere bulaçaq. Äytik Kaspi diñgez bularaq tanılsasa, qaysı ilneñ yarı zurraq bulsa ul il şul däräcädä baylıqlarınnan faydalana alaçaq. Bu oçraqta iñ küp yar qıırıyı bulğan Qazaqstan fayda küräçäk. Ul ğına tügel, iñ küp neft çığarılğan Qaşagan neft urını Qazaqstanda qalaçaq.
Kaspi diñgez itep qabul itelgän waqıtta, monıñ iñ naçar yoğıntısı İranğa bula. Çönki Kaspineñ kön yaq çige bik kiçkenä häm su baylıqlarına bik fäqir.
Şuña İrannıñ Kaspine Kül bularaq täqdim itüe, şaqqattırmi. Ägär dä kül bulıp qalsa, bu waqıtta Kaspi buyındağı illär Kaspi baylıqlarınnañ urtaq faydalana alaçaq. Näticädä isä, Qazaqstannıñ milliard dollarlıq Qaşağan neftı 5 il arasında urtaq bülenäçäk.
Rusiä bu yulı da, Kaspine diñgez bularaq belgeläwne taqdim itte. Bu Rusiäneñ Qazaqstannañ qala ikençe zur yar cirlegenä iä buluı öçen genä tügel, şul uq waqıtta Kaspineñ Qazaqstan yarında eşlägän küpkenä Rus şirkätläre buluına bäyle. Läkin bügenge cıyılışta taraflar bu taqdimdä tulısınça kileşä almağaç, Rusiä Prezidente Putin mondiy täqdim yasap qaradı.
“Kaspi buyı, däwlät çikläre, töbäk yäisä maxsus zonalarğa bülenmäskä tiyeş. Çiklärgä qarağan öleşe äz ä urtaq qullanılğan cirläre zur itep qaldırılsa bu kaspi illäre öçen yaxşıraq bulır ide.”
Putinneñ bu çığışı, Mäskäwneñ här ber ilneñ yarınnañ ber niçä kilometrlek cirgä üze iä buluı, ä urta nuqtalar isä bergäläp qullanu täqdemen añlata ide.
Törkmänstan prezidentı, Qorbangulı Berdimöxämmädov, Samittä yasağan çığışında isä, Törkmänstannıñ bu mäsälägä qarata, elekke qaraşında ällä ni üzgäreş bulmawın çağıldıra ide.
“Kaspineñ ber il tarafınnañ qullanıluına, Törkmänstan riza tügel. Bigräktä neft çığarılışı idarä itelmägän cirlärdä.”
Şulay itep, samittä taqdimnär küp bulasa da, möhim mäsälä xäl itelme qaldı. Taraflar sammit axırında kileşengän belderüdä, bu cıyılışnı 5 yılda ber uzdıru urnına, här yıl buldıru qararı qabul itte.
Kiläse sammit, kiläse yıl Azärbaycannıñ Bakı başqalasında uzaçaq.


text:
7 aprel' kiçendä Mäskäwdä tatar diskotekası uza. Elekke zamannarda kiçke uyınnar, aulaq öylär görlägändä tamaşalarnıñ türendä garmunçılar bula. Alarnı maxsus çaqırta torğan bulğannar, läkin bügen garmunçılarnı di-djeylar almaştıra bara. Mäskäw tatar diskotekasına maxsus Qazannan di-djee çaqırıla. Diskoteka Rusiä başqalasında yäşäwçe tatar yäşläreneñ oçraşu urını bulıp saylana häm internetta zur bäxäs quptara. WWW.TATARLAND.RU saytı 3 atna buyı quptara inde bu bäxäsne, menä nixayät anıñ näticälärenä ük barıp cittelär. Kiläçäktä tatar diskätüge oyıştırırlarmı ansı bilgesez, ä menä 7 aprel'dä ütkäne iğtibarğa layıq dip sanıy Rusiä başqalasınıñ tatar yäşläre. Mäskäwdä yäşäwçe Änwär isemle tatar yegete, tatarça naçar belsä dä, ike-öç ay elek WWW.TATARLAND.RU digän tanışu saytı barlıqqa kiterä. Bu saytqa yäşlär tiz tartıla, ber-berse belän tanışa da başlıylar. Şunnan Änwär Mäskäwdä tatar yäşlären bergä cıyıp, törle tamaşalar oyıştıruçı Marat belän oçraşa. Şunnan Marat belän Änwär üzläreneñ tanışu saytı arqılı xäbär taratıp, Rusiä başqalasındağı urıslaşqan tatarlarnı cıyıp tatar diskätüge yasarğa bulalar. Elegräk aulaq öylär, kiçke uyınnar kiñ taralğan zamannarda tamaşanıñ töp geroyları garmunçılar bula. Ber awılda, ber cirdä bayandamı, talyandamı uynawçı bulmasa alarnı başqa cirdän çaqırtqannar. Bügen şaw-şulı tamaşalarda, iyüllärdä garmunçılarnıñ abruyı bette, alarğa almaşqa di-djeylar kilde.
Uzğan atna axırında Mäskäwdä ütkän diskätükkä dä maxsus Qazannan di-djey Şäkertne çaqıralar. Alıp baruçılar üzläreneke bula. WWW.TATARLAND.RU nıñ Mäskäwneñ “Freş” tönge klubında berençe tatarça diskätüge bula bu. Oyıştıruçılar yaqınça 500 yaqın keşe kilde dilär. Diskätükneñ sponsorı Mäskäwdäge “Bäxetle” isemle kibetlär çeltäre bula. Bilet bäyäse Mäskäwlär öçen älläni qimmät bulmıy, alay disäk tamaşanı oyıştırğan saytnıñ aralaşu, fikerläşü bülegendä oyıştıruçılar bu çaranı aqça eşlär öçen genä yasağannar dip yazuçılar da oçrıy.
Qazanda tatar diskotekaları yış bula. Xalıq ta küp yöri, qaywaqıt eteş -törteş qıçqırış.
Mäskäwneñ “Freş” klubındağı urıslaşqan, läkin tatar cırlarına susağan tatar yäşläre alay uq qıçqırmasalar da xayran cıyılalar. Alarnıñ härbersenä kergändä al, zäñgär töstäge tasmalar tağıp kertälär. Al tasma minem tanışasım kilä, ä zäñgäre aralaşasım kilä digänne añlata. Şul tasmalar buyınça yäşlär uzara tanışalar, aralaşalar. Qazannan kilgän di-djey alarğa Tatarstandağı “Tatar radioları”nan yañğırağan cırlarnıñ remikslarına bietä. Mäskäw yäşläre Qazandağı tatarça cırlawçı “İttifaq” törkemen ayıruça üz kürälär. Alarnıñ cırların maxsus sorawçılar da bula. Şulay itep kiçke 6 dan 12 qädär uzğan Mäskäw tatar diskätüge kemnärgäder bik oşıy, kemnärgäder oşap betmi. Çönki biyu köyläreneñ kübese tatarça bula. Mäskäwneñ yeget-qızları Qazannan tağın şunıñ belän üzençälekle, diskätüktä bulğannarı öylärenä qaytuğa internetqa kerep, WWW.TATARLAND.RU saynıñ fikerläşü bülegenä bu tamaşanıñ qaysı yağı belän istä qaluın, närsä oşawın, närsä oşamawın barsında irenmiçä yazıp quyğannar. Qazan tatar yäşlärendä bu äyber yuq däräcäsendä. Annan soñ Tatarstanda internet buyınça tatar diskätügenä 500 keşe cıyıp bulmıy äle, ä Mäskäwdä mömkin. 7 aprel'dä uzğan tamaşa moña misal ide. Ğädättä Qazanda törle şou-çaralarğa qunaqlarnı Mäskäwdän çaqıralar, ä bu oçraqta Mäskäwlelär Qazannan çaqırtırğa mäcbür bulğannar. Rüsiä başqalasındağı tatar yeget-qızları, aralarında urıslarda bar, alar yaxşı, yäşlärçä tatar biyu köylären naçar belälär ikän. “Barıp çıqsa tatar di-djeyların cälep itep, mondıy çaralarnı Mäskäw yäşläre öçen tağın yasarğa ide !”- di WWW.TATARLAND.RU saytı xucaları.
Röstäm İsxaqi


text:
Başqortstanda da taşlamalarnı beterügä rizasızlıq belderelä
Başqortstandağı qayber partílar häm ictimağí xäräkätlär, milli oyışmalar wäkilläre bu könnärdä xaqimimyätlärgä yaña büläk – çirattağı qarşılıq aksísın äzerläw belän mäşğül. Elek xäbär itelgänçä, uzğan atna azağında Ufada häm zurlığı buyınça republíkta ikençe urındağı şähär bulğan Stärletamaqta l'ğotalarnı aqçalata tüläwlärgä almaştıru uñayınnan küp keşe qatnaşlığında qarşılıq çaraları ütkän ide inde. Xäzer Ufada 22 ğínwarda oyıştırılaçaq uram cíınnarında 10-12 meñ çaması keşe qatnaşır dip kötelä.
Kiläse atnanıñ şimbäsendä ütäçäk qarşılıq çarasında qatnaşuçılar xakímítlarğa üz rizasızlıqların nigezdä sosíal kierenkelek uñayınnan citkerer dip kötelä. Ämma uram cíınnarına äzerlek alıp baruçılar republíkta urınnardağı üzidärä oyışmaları citäkçelären saylap quyunı yaqlap ta çığış yasarğa cíına dilär. Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov republíkta urınnardağı üzidärä orğannarı başlıqların saylap quyuğa qağılışlı maxsus färmanın uzğan köndä genä imzaladı. Rusiä qanunına yaraşlı eşläde ul monı. Ämma republíktağı oppozísí köçläre Räximov äfändeneñ bu färmanı çın küñeldän, ixlas eşlänmäde, barı tik kiräk bulğanğa ğına eşlände, dip isäpli. «Republík xakímítları moñarçı Başqortstanda bulğan xälne saqlap qalu yaqlı, – dip belderä alar. – Ä älegä qädär urınnardağı üzidärä başlıqları barı tik bilgelänep kenä quyıla ide. Şulay itep, alar räsmi xakímítlar süzennän çığa almí, alar cırın ğına cırlarğa mäcbür. Älbättä, mondí xäl republík citäkçeläre öçen bik tä uñaylı häm anı saqlap qalu öçen alar böten tırışlığın salaçaq». Äle republík rayonnarında häm şähärlärendä üzidärä başlıqların barı tik saylap quyunı ğına yaqlap referendum ütkärü öçen, qultamğalar cíu eşe däwam itä. Barlıq saylawçılarnıñ 3 prosentınıñ imzasın cíu kiräk älege oçraqta. Häm aña waqıt ta bik az qaldı, 28 ğínwarğa qädär ölgerü şart monıñ öçen. Bu eşkä republíktağı qayber partílar häm ictimağí oyışmalar, milli xäräkätlär äğzaları aktíf quşıldı. Läkin bu referendum oyıştırunıñ da uñay näticä birmäwe bar. Urınnardağı üzidärä başlıqların saylap quyunı yaqlağan referendum näticälären räsmi xakímítlar falsifikasílarğa mömkin, digän şik belderä oppozísí köçläre. Şul uq waqıtta Başqortstan citäkçelegenä qarşı matbuğatta törle höcümnär dä däwam itä. Misal öçen, Rusiäneñ Liberäl-demoqratik partísı citäkçeläreneñ berse Aleksey Mitrofanov «ildä sosíal kierenkelek kilep tuuda qayber töbäklärneñ ğubernatorları da turıdan-turı ğäyeple», dip isäpli häm alarnı qulğa alırğa kiräk dip belderä. Şul isemlektä Mitrofanov äfände Başqortstan citäkçelegen dä kiterä. «Ğubernatorlar üzläre milliarderlarğa äylänep bettelär, ä xalıqqa yöz sum aqça östärgä telämilär», dip belderä LDPR wäkile.


text:
Bügen Malayziädä İslam däwlätläre wäkilläreneñ oçraşuında qatnaşuçılar AQŞnı İzrail'neñ Fälestin cirlärenä qarata yaña planın yaqlawdan tıyılırğa häm Ğiraqta BMOğa töp rol'ne birergä çaqırdı.
İslam Konferensiäse İlläreneñ ğädättän tış oçraşuında qantaşuçılar İzrail'neñ Gaza Sızığınnan beryaqlı çigenep Könbatış Yarda yähüd bistälären qaldıru planı Yaqın Könçığışta tınıçlıq urnaştıruğa zıyan kiteräçäk dide.
Alar AQŞnı İzrail'neñ bu planın yaqlawnı tuqtatırğa häm töbäkkä BMO tınıçlıq saqlaw köçläre cibärergä çaqıruçı möräcäğät qabul itte.


text:
Samar tatar Näwrüze säyäsätkä çornaldı
Bıyıl Samarda tatarlar Näwrüz bäyrämen 17- nçe tapqır uzdırdılar. Samarnıñ üzägendä urnaşqan sport Sarayı 9 säğät buyına göcläp tordı. İke foyeda yäşlär, mäktäp balaları küñel açsalar,töp säxnädä zur konsert- tamaşa bardı- Tatarstannıñ xalıq artistı Zöxrä Säxäbiewa xalıqnı moñğa çumdırsa, xalıq anı alqışlarğa kümde, büläklärgä çumdırdı. “Yalqınlı yäşlek” artistları, Qamışlı awıl üzeşçännäre yuğarı sänğät ürnägen kürsättelär. Tarixta 1-nçe märtäbä zur säxnädä 10 tatar qızı borınğı tatar qızı külmäklären, kiçke mäcles külmäklären häm tuy külmäklären kürsättelär. Läkin dä bıyılğı 17- nçe Näwrüz üzeneñ säyäsi yünäleşe belän ayırıldı. Här çaqırılğan qunaqqa fayl eçendä çaqıru käğäzennän tış, Näwrüz bäyrämeneñ ssenar planı, Näwrüz afişası, “Sıçevça çuqındıru”, “Samar tatar millätpärvarları rus pravoslav çirkäveneñ tatar xalqı aldında ğafu ütenülären kötä” isemle yazmalar da quyılğan ide.
Bäyräm tantanasında Bötendönya tatar kongressı wäkile Gölnaz Şäyxi qatnaştı. Samar tatar Näwrüze turında anıñ fikere:
Samarda Näwrüz 17-nçe tapqır uzdı. Mondıy Näwrüzne äle Qazan da uzdırğanı yuq. Min Samarda öçençe Näwrüzdä qatnaşam häm ul yıldan- yıl kürkämräk bula bara, xalıqnı tuplıy bara, eçtälege bayıy. Bıyılğı Näwrüz tatarlarnıñ mäktäplärgä xristian dinen kertügä qarşılığın kürsätte. Millät balası mäcbüri başqa dinne öyränergä tieş tügel. Här millätneñ üz dine üzenä qäderle. Xalıqlarnıñ mädäniäten öyränergä kiräk.
Bıyılğı Näwrüzgä berençe märtäbä Tatarstan kitap näşriäte direktorı Damir Şakirov ber maşina kitap töyep kilgän ide. Anıñ fikere:
Kitapqa mönäsäbät 180 gradusqa borılğan. Qanatlanıp qaytam. Millättäşlärebez tamırların onıtmıylar.
Kitap satuçı Taliä xanım söyli:
Xalıq teläsä nindi kitap almıy. Samarda tarixqa qağılğan kitaplarnı küp aldılar. Kilgändä borçılıp kilsäk, qaytqanda quanıp kitäbez. Tatarda ömet bar äle. Tatar yäşäyäçäk, Allah birsä!
Näwrüz säxnäsennän astırtın çuqındıru qurqınıçı barlığın iskärttelär, moña qarşı millät ni äzerlek alıp baru yulların kürsättelär. Tol'yatti şähärennän islam xäzrät fikere:
Päygambärebez äytä: “Döres söyläw, döres eşläw adäm balasın yaqtılıqqa alıp bara. Yaxşılıq adäm balasın cännätkä alıp kerä. Xoday Täğälä telne döres süzlär söylär öçen birgän. Kemgäder oxşap ta betmägänder. Tärbiäne isem quşudan başlarğa kiräk. Ägär bügen balalarıbızğa tatar möselman iseme quşmasaq, alar kiläçäktä başqa millät isemnären quşaçaqlar. Päygambärebez äytkän : “Ägär ber millät ikençe millätkä oxşarğa tırışsa ul şul millätkä küçäçäk”,- digän. Bez üzebezneñ äbi- babalarıbızğa oxşarğa tieşbez. İkençese- balanı tärbiäläw. Telne öyrätü, dinne öyrätü, namazğa öyrätü, yaxşılıq belän yamannı öyrätü. Bolar barçası da - äti- äni burıçı. Menä şularnı tormışqa aşırğan ata- ana Allahı Täğälä qarşında burıçın ütägän keşe.
Näwrüz säxnäsennän türälärgä mädxiä cırlandı, qoçaq- qoçaq räxmätlär yaudı. Läkin dä xakimiät wäkillärenä, FSB ofitserlarına häm üz tatarıbız quştannarına tübändäge fikerlär yöräklärenä sarı may bulıp yatmadı. Menä şundıy fikerlärneñ berniçäse genä:
“ İl'minskiy, Qanaşeeviçnıñ bügenge onıqları tatarğa: ”Sez az häm Sezneñ belän sanaşmıybız da,”- dilär. Kem dä kem tarixnı belmi, yä isä belergä telämi, isegezgä töşeräbez äfändelär. Knyaz Vladimir mäcüsilektä yatqanda, näq menä İdel buyında bolğar balalarıbız mäçetlärdä namaz uqığannar, su ütkärgeçlär belän qullanğannar.
Bügen Yawız İvan toqımı mäktäplärgä ikona, täre, Bibliä kertep, tatar balalarınıñ ruxın taptarğa cıyınalar.
Mäktäplärgä pravoslav ruxın kertergä teläwçe çinovnik äfändelär, “Berdäm Rossiä” firqäse ul berdäm din bulu tügel. Rusiä üzen Yevropa sivilizatsiäseneñ ber qapılçığı dip tanıy ikän, Yevropa täcribäsen öyränergä häm qullanırğa waqıt.
Menä şundıy fikerlär türälärneñ dä, tatarnıñ satlıq cannarına dä kilmi, älbättä. “Tatar belän urısnı talaştırırğa cıyınasız”,- süzlären tökreklären çäçrätä- çäçrätä söyläwçelär tabıldı.
Samar şähär milli- mädäni möxtäriäte citäkçese Cämil Wäliullin fikere:
“ Çınbarlıq şunı kürsätte. Samar tatarları arasındağı millätara niqaxlar tatar äxlağın yotıp beterä yazğan , tatar üz- üzen yaqlaw, saqlaw köçen yuğaltqan diärlek. Biznestağı qayber äfändelär malların saqlar öçen külmäk izülären çişep täre tağırğa äzerlär.”
Tügäräkläp şundıy yomğaq yasarğa bula kebek. Rus pravoslav çirkäweneñ mäktäplärgä pravoslav ruxın kertü säyäsäte millätara ızğış qına çığarıp qalmıy, äle tatarlarnıñ üz aralarında da tınıçlıqnı yuğalttı. Rus dädäyeneñ küñelen kürep, rus arqasın sıypap yäşägännär, millätpärvarlarnıñ tatarnıñ möselman bulıp yäşäwe öçen köräşüennän örkilär.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
2004 yılda Mordoviä tatarları [ yıllıq küzätü ]
Mordoviä Respublikasında yäşäwçe tatarlarnıñ tormışında 2004 yılda berniçä möhim waqiğa buldı.
***
Mart ayında Mordoviänıñ berdänber tatar ansamblenä, Lämberä rayonınıñ “Umırzaya” isemle cır häm biyu ansamblenä, 35 yıl tuldı. 1999 yılda ansambl'neñ 30 yıllığın bik zur tantana belän uzdırğan idelär, ä bıyıl “Umırzaya”nıñ 35 yıllığın bötenläy uzdırmadılar, dip äytergä bula. Lämberä rayonın “Umırzaya” ansamble bıyıl da respubliqa festivalendä berençe urınğa çığarsa da, artistlarnı üzlären rayon xaqimiätläre ällä ni sanğa suqmıylar. Mäsälän, “Umırzaya” artistları Bötendönya tatar kongressı citäkçese Rinat Zakirovqa ayıruça räxmätlären belderä, çönki ansambl'neñ böten kiem-salımnarın Qazannan Bötendönya tatar kongressı büläk itte. Ä Mordoviä xaqimiätläre şul matur kiemnärne kigän artistlarnıñ osta cırlap-biyue öçen rayon näçällären maqtıy.
Şulay da “Umırzaya” artistları yanwar ayında ber büläk aldılar – alar Penza ölkäsendä gastrol'lärdä ide. Bu gastrol'lärneñ çığımnarın kübesen Urta Äläzän awıl xucalığı başlığı Käzıym Deberdeev tüläde. Artistlar Gorodişçenskiy rayonnıñ öç awılına bardılar, ämma konsert ike awılda ğına buldı. Öç awıl ul – öç Äläzän awılı. Berse – ataqlı Urta Äläzän, ikençese İske Äläzän, ä öçençese – Yuğarı Äläzän, tatarça Aimbura awılı. Şul Yuğarı Äläzän awılınıñ tatarça tağı ber iseme bar – Lämberä. “Umırzaya” ansamble dä Lämberä awılında eşläp kilä, tik Mordoviänıñ Lämberäse Penza ölkäseneñ Lämberäsennän tön'yaktarak, 240 kilometr yıraqlıqta urnaşqan. “Umırzaya” artistları şul ikençe Lämberägä bik kütärenke küñel belän kilsälär dä, awılğa citkäç küñelläre töşte – alarnıñ konsertına ike bilet qına satılğan ide. Şunnan, qızğanıçqa qarşı, Penza Lämberese xalqı Mordoviä Lämberäsennän kilgän artistlarnıñ konsertın kürälmäde.
***
Fevral' ayı betkändä häm mart ayı başında Mordoviäda klassik yazuçıbız Şärif Qamalnıñ 120 yıllıq yubilee ütkärelde. Şärif Qamal istälegenä tantanalar Ruzaevqa, Saranski şähärlärendä ütte. Yazuçınıñ tuğan Peşlä awılında Şärif Qamalğa istälek taşı quyıldı, awıl mäktäbendä anıñ muzee açıldı. Yubileynı uzdıruda Mordoviä Respublikasınıñ häm Ruzaevqa rayonınıñ xaqimiätläre aktiv qatnaştı.
Tatarstan delegatsiäse sostavında tarixi romannarı belän bilgele bulğan ataqlı yazuçı Mösäğit Xäbibullin da ide. Mösäğit abıynıñ äbi-babaları 1832 yılda Mordoviäneñ Atyur'yewo rayonında urnaşqan Bogdanovqa awılınnan kitep, xäzerge Orenburg ölkäseneñ Abdraxmanovqa awılına nigez salğannar. Mösäğit abıy Xäbibullin üzeneñ borınğı babaları cirenä berençe qat elägüen näq Şärif Qamalnıñ 120 yıllıq yubilee waqıtına turı kilüe turında dulqınlanıp söyläde.
***
Bilgele, tatar morzalarınıñ kübese çığışları belän xäzerge Mordoviä cirlärennän, elekke Temnikov-Tömän knyaz'legennän. Tatar morzaları mäclese Ufada küptännän inde eşläp kilä, ä 27 mayda Qazanda da Tatar morzaları mäclese oyıştı. Anı oyıştıruçılar – Tatarstanda yäşäwçe tatar morzaları – Qazanda Bötendönya tatar kongressı binasında cıyılğan ide. Cıyılışnı Kärim Yauşev, Färit Urazaev häm Ayrat Teregulov alıp bardılar. Cıyılışta kompozitor Rinat Yenikeev häm tarixçı Damir İsxakov ta qatnaştılar. Qazandağı Tatar morzaları mäcleseneñ ber äğzası, Ämir abıy Teregulov, ğomere buyı Qazanda teplotexnik bulıp eşlägän, xäzer pensiäda. Anıñ borınğı babaları xäzerge Mordoviäda urnaşqan Temnikov, tatarça Tömän şähäre yanında yäşägän tatar morzaları bulğan. 18 ğasırda Yenikeewlar, Teregulovlar häm başqa morzalarnıñ ber öleşe Mordoviädan Başqortostanğa küçep utırğan. Ämir abıy Teregulovnıñ babaları Başqortostanda Yaña Qarğalı awılına nigez salğan. Bu awıldan çığuçılar arasında iñ bilgele keşe, älbättä, böek tatar yazuçısı Ämirxan Yeniki. Uzğan 2003 yılda Ufadağı Tatar morzaları mäclese, anıñ citäkçeläre Maqsat Mamleev, Räşit Mamleev häm başqalar şul Qarğalı awılı, annan bik küpläp çıqqan tanılğan şäxeslär turında qalın ğına ber kitap ta bastırıp çığardılar.
***
30 may könne “Tatarstan Yaña ğasır” televizion kompaniäse “Mordoviä tatarları” isemle yaña ber fil'm kürsätte. Mondıy fil'mnar älegä qadär töşerelgäne yuq ide. Bu Bötendönya tatar kongressı töşerä başlağan “Tatar awazı” isemle qısqa metrajlı fil'mnar siklınnan berençe fil'm. Qızğanıçqa qarşı, älegä qadär bu fil'm Mordoviäda üzendä hiç tä efirğa çığa almıy. “Mordoviä tatarları” fil'mı turında Mordoviä ğazetlarında, 10Hчы televidenie kanalında xäbärlär tapşırıldı, ämma fil'mnı üzen Mordoviä tatarları älegä kürgäne yuq. Mordoviänıñ GTRK kanalı: “Bez 5-4 minutlıq qına syujet birä alabız, ä fil'm 22 minutlıq, şunnan bez anı kürsätä almıybız”, dip cawap qaytardılar. Mordoviänıñ 10 nçı televidenie kanalı: “Bu fil'mnı hiçşiksez kürsätäbez” dip ışandırsalar da, “Yaqtaşlar” cämğıäte häm tatarlarnıñ milli-mädäni moxtariät citäkçeläre belän bu ğadi ğına mäsäläne älegä qadär çişä almıylar. “Yaqtaşlar” cämğıäte citäkçese Şämil Bikmaev süzlärençä, bu fil'mnı xalıqqa kürsätü Mordoviä xökümäteneñ milli eşlär buyınça komitetınıñ 2005 yılğı çaraları arasına kertelgän.
***
Tatar xalqınıñ bik küp kürenekle şäxesläreneñ tamırları keçkenä genä Mordoviäğa totaşa: millätpärvär Ali Aqiş, astrofizik, akademik Räşit Syunyaev, ataqlı sportçı Şämil Tarpişçev, Uqraina milliarderı Rinat Axmetov häm tağı bik küp başqa kürenekle keşelär. Bu şäxeslär arasında tatar xalqınıñ bılbılı, professional' cırçı Naciä apa Terkulova da bar. Naciä apa üze Ästerxanda tusa da, anıñ äbi-babaları, änise, elekke Penza gubernasınıñ Krasnoslobodski häm İnsar uyızdlarınnan. Naciä apanıñ 25 iyündä olı yubilee ide – aña 75 yäş tuldı.
– Min tudım Ästerxan şähärendä. Menä bıyıl minem yubiley yılım, allağa şöker, menä şuşı yäşemä qadär min üzemneñ izge xezmätemnän, icadi xezmätemnän ayırılmıyça yäşim häm böten tormışımnı da bağışladım şul üzemneñ tabiğat'tän, xodaydan birelgän sälätemä. Nindi yıllarda, min belmim, babam belän äbiem Mordoviädan kilgännär. Ciñelräk tormış dip inde, cılı yaqqa, Ästerxan yağına tartılğannar. Minem babam Terkulov Abdulla Djarulloviç. Anıñ tuğan awılı Qıştoru, Mordoviäda. Äbiem Xadiça Xaqim qızı Maksutova, Yenä awılınnan, Mordoviädan.
Bu cırçı Naciä apa Terkulova ide.
***
Bilgele, borınğı zamannarda mişärlär Saban tuyın ütkärmägän. 20 ğasır başında, kübesençä sovet zamanında Saban tuyı tatar-mişär töbäklärenä dä ütä başlağan. Mäsälän, Mordoviäda berençe Saban tuyın Lämberä awılında 1952 yılda ütkärgännär. Bıyıl Mordoviäda Saban tuylarınıñ yaña tarixı başlandı. 2004 yılnıñ 17 iyünendä “Mordoviäda milli-fol'klor bäyrämnär ütkärü turında” digän ukaz çığarıldı. Anda şundıy ämer yazılğan: “Muqşılar, erzyalar, tatarlar häm urıslarnıñ fol'klor bäyrämnären byudjet xisabına ütkärergä”. Şulay itep, bıyıldan başlap Mordoviä tatarlarınıñ Saban tuyına respubliqa statusı birelde häm anıñ çığımnarı respubliqa byudjetı xisabınnan bulır.
Bıyıl 11 iyüldä Lämberädä ütkän Saban tuyı çın tatar bäyräme ide dip äytsäñ, arttırıp äytkängä oşar ide. Çönki çığış yasawlar da, bäyrämne alıp baru da kübesençä urısça ide. Şulay da, Saban tuyında yuğarı qunaqlar, alar arasında respubliqa başlığı Niqolay Merquşkin, Tatarstannan tanılğan şağir Renat Xaris, Bötendönya tatar kongressı wäkile Färit Urazaev, “Yaqtaşlar” cämğıäte räise Şämil Bikmaev, Penza ölkäse tatarları arasında iñ kürenekle citäkçe Käzıym Deberdeev häm başqalar bu bäyrämneñ tatar milli bäyräme buluın iskä töşerep tordılar. Mordoviä Saban tuyınıñ iñ matur küreneşläre Tatarstannıñ Bua rayonınnan kilgän zur delegatsiä belän bäyle. Bua rayonı artistları, sportçıları, mädäniät xezmätkärläre Lämberä Saban tuyına tatar tösmere kertä aldılar.
***
Bıyıl cäyen Penza ölkäseneñ Zolotarevqa awılı yanında tabılğan borınğı bortas şähärendä qazılmalar däwam itte. Penza arxeoloğı, tarix fännäre doktorı Gennadi Belorıybkin bu şähär borınğı zamanda Bunda isemen yöretkän dip uylıy. Bu şähär aşa 9-13 ğasırlarda Böek Yefäk yulınıñ tön'yak öleşe – Bolğar–Kiev säwdä yulı ütkän. 1237 yılnıñ közendä Batu xannıñ ğaskärläre bortaslarnıñ bu şähären tar-mar itkän, meñärlägän keşe üterelgän, tere qalğannarı tön'yakqa, xäzerge Mordoviä cirlärendäge urmannarğa qaçqan. Bortaslar, bilgele, tatar-mişärlärneñ borınğı babaları bula.
***
Sentäber-oktäber aylarında Saranskida tatar rässamı Yunir Baxmetovnıñ kürgäzmäse ütte. Yunir üze rässam da, skul'ptor da. Ul realistik janrda da eşli, syurrealizm belän dä mawığa. Anı Saranski ğazetlarında häm televidenieda “tatarski Sal'wador Dali” dip tä atağannarı bar.
***
Mordoviänıñ iñ aldınğı awıl xucalığı kooperativı İnsar rayonı Çelmodeevskiy Maydan digän urıs awılında urnaşqan. Bu xucalıqnıñ başlığı tatar xatını Adilä Kolesnikova. Adilä Färit qızı şul uq İnsar rayonınıñ Yandovişçe isemle tatar awılında tuğan. Adilä bik küp maqtawlı isemnärgä layık. 31 sentäberdä Adilä Kolesnikovanı Mordoviäneñ Qadoşkin rayonı başlığı itep quydılar. Adilä respublikanıñ tatar xatınnarı arasında berençe bulıp rayon başlığı buldı.
***
16 dekaberda Saranskida Aydar Galimovnıñ konsertı ütte. Aydar Saranskiğa öçençe qat inde kilä. Ul berençe kilüendä Mordoviädan ike qıznı, Gölnara häm Alsu Bikbayıwalarnı üze belän cırlıy yörergä alıp kitkän ide. Berniçä ay gastrol'larda yöregäç, Gölnara Ufa yegetenä irgä çıqtı häm anıñ konsertlar belän yörüe tuqtatıldı. Aydar ikençe qat Saranskiğa kilgäç, bu Alsu belän Gölnaranıñ soñğı konsertı buldı. Aydarnıñ öçençe konsertı bik matur bulsa da, qızğanıçqa qarşı, reklama az bulu säbäple, Mordoviänıñ iñ zur bulğan 1100 urınlı zalı şığrım tulı tügel ide.
***
Mordoviäneñ tatar tele uqıtuçıları delegatsiäse 28-29 oktäberdä Tatarstanda Täteş rayonında seminarda qatnaştılar. Mordoviä uqıtuçıları Täteş pedagogiä uçilişçesında, balalar baqçasında, Täteş şähäreneñ berençe häm ikençe mäktäbendä buldılar. 29 oktäberda alar Keläş awılınıñ urta mäktäbendä qunaqta idelär. Mordoviädan kilgän tatar tele uqıtuçıları bu uqu yortlarında tatar telen uqıtunıñ törle ısulları, metodikaları belän tanıştılar, bu uqu yortlarınıñ uquçıları häm uqıtuçıları köçe belän oyıştırılğan konsertlar qarap küñel açtılar.
Mordoviä tatarları tormışına yıllıq küzätüne Azatlıq radiosı öçen İrek Bikkinin tapşırdı.


text:
Jakarta,Qıtay prezidentı Hu Jintao Tokyonıñ suğış waqıtındağı agressiäse säbäple barğan bäxäs xäl qılınmasa ,Aziäneñ stabillıq häm täräqiätenä täsir itä ala dip belderde. Hu bu turıda jurnalistlarğa Yaponiä premiere Junichiro Koizumi belän ber säğät söyläşkännän soñ belderde . Alar Aziä-Afrika illäre citäkçeläre summmitında qatnaşa. Hu süzlärençä ul Koizumigä ike il arasındağı mönäsäbätlärneñ yaxşıruı öçen suğış waqıtındağı räxmisezleklärne çağıldıru häm kiçäge ğafu ütenüdän soñ konkret çaralar kürelergä tieş digän.
Koizumi Hu belän söyläşülärne bik yaxşı dip bäyäläde , yaponiä premyre kiçä Yaponiäneñ suğış waqıtındağı bäğersezlekäre öçen ğafu ütengän ide


text:
Laborotoriä tikşerüläre Törkiädä kiçä ülgän 12 yäşlek qızda qoş kizüeneñ H5N1 töre bulğanlığın rasladı.
Fatima Ozcan Törkiäneñ könçığışındağı Van şähäre xastaxanäsendä ülde.
Ul törkiädä qoş kizüennän ülgän 4-nçe keşe.
Tağın 16 keşedä, şul isäptän Fatimanıñ 5 yäşlek enesendä qoş kizüe buluı raslandı.
Bügen Dönya Bankı dönyada qoş kizüenä qarşı köräşkä 1 milliard 200 millionlap dollar birergä cıyınuın belderde.
Yerusalimnıñ könçığışında ber keşedä qoş kizüe bulu mömkinlege tikşerelä.
İndoneziädä tikşerü 13 yäşlek qıznıñ ülemenä qoş kizüe säbäp bulğanlığın rasladı.


text:
Ärmänstan: Gadellege şikländergän saylawda Sarkisian ciñde
Bügen irtän iğlan itelgän räsmi näticälärgä qarağanda, Ärmänstandağı prezident saylawınıñ berençe turında Serj Sarkisian ciñep çıqtı. Läkin oppozisiä näticägä qarşı çığa.
Ärmänstan saylaw komissiäse bügen yasağan räsmi belderüendä: “Barlıq tawışlar sanaldı häm Ärmänstan demokratia partiäse namzäte, Serj Sarkisian ciñde” dip iğlan itte. Sarkisian kiçä bulğan saylawdan yaqınça 53 %lıq tawışnı yawlap berençe turda ciñep çıqtı.
Sarkisiannıñ köndäşe elekke prezident Ter Petrosyan isä, tawışlarnıñ 21.5 % gına aldı. Elekke parlament süzçese namzät Artur Bağdasarian isä 3. urında, 16.6 %lıq tawışnı aldı.
Ter Petrosyan saylaw barışında tärtip bozıluın däğwä itep, yaqlawçıların bügen Yerevanda protest çaralarına qatnaşırğa çaqırdı. Ul bu ğayepläwne üze tawış bergändä uq yasağan ide. Ber jurnalistneñ tawış birü barışınnañ sez qanäğatme digän sorawına ul,
“Yuq, miña kilgän mäğlümätkä qarağanda, bik qarañgı eşlär bara.” ..dip cäwap berde.
Näticägä qaraganda Sarkisian belän Ter Petrosyan arasında tawış ayırması zur.
Üzäk saylaw komissiäse iğlan itkän näticädän soñ, saylawnıñ ğadellege turında Könbatışlı küzätüçelär dä bügen kötelgän belderüen yasadı. Yewropanıñ iminlek häm xezmättäşlek oyışmasınnan kilgän 600 küzätüçe bügen yasağan urtaq bilderüendä: “Ärmänstandağı prezident saylawı ğomum alğanda ğadel uzdı” diyelä. Läkin borçılularnı kimeter öçen kübräk alğarışqa ixtiyaç buluına da basım yasadı.
Ter Petrosyannı yaqlağan 2 meñlägän tarafdar, üzäk saylaw komissiä binasına yaqın, üzäk mäydänanında cıyıldı. Komissiä binası isä bik köçle saqlana, binanın aldı köçle timer kirtälär belän ürelgän häm distälägän polisiä binanı saqlıy.
Saylawda tärtip bozıluı turında şikayät beldergän Orinats yerkir partiäsenän namzät, Bağdasarian da bu qarşılıq çaralarına qatnaşırmı älegä bilgele tügel.
Xaqimiät idaräse tärtip bozıldı digän şikäyätne qatğıy inqar itä.


text:
Parlamenttan quılğan äfğan xanımı üz urının qaytaru öçen köräşä
Uzğan yıl bu xanım deputatlarnı mal kötüenä tiñläde. Monıñ öçen anı parlamenttan qudılar. Äfğanstanda üz süzen äytergä qurıqmağan Malalai Joya köräşen däwam itä.
Anı Äfğanstandağı "iñ batır" xatın-qız dip atıylar häm qaywaqıt Birmanıñ keşe xoquqların yaqlawçı Aung Sun Suu Kyi belän çağıştıralar.
Uzğan yılnıñ may ayında anı deputatlarnı qıyırsıtuda ğäyepläp parlamenttan quğannar ide. Xäzer Joya kire üz urınına qaytır öçen köräş alıp bara. Üzeneñ parlamenttan quıluın ul süz irege, demokratik qimmätlärneñ häm Äfğan konstitusiäseneñ bozıluı dip sanıy.
"Kire qaytu eşlären min iminlek säbäplärennän ozaq başlamıy tordım. Şulay uq aqça mäsäläse dä bar ide. Advokatlar min tüli almaslıq aqça soradı," – dide Joya.
Malalai Joya elekke suğışçan törkem başlıqlarınıñ xäzer xakimiättä utırularına kisken täñqit belderä. "Alar parlamentta häm xökümättä utıru urınına xökem itelergä häm cäza alırğa tieş," – di Joya.
2007 yılnıñ mayında äfğan deputatları Joyanı 3 yılğa eşennän çitläşterep parlamenttan quu öçen tawış birde. Anıñ möddäte isä parlamentta 2010 yılda betä. May ayında Tolo televideniä kanalına birgän äñgämäsendä Joya parlamentnı mal kötüenä tiñläde. Bu süze öçen ul soñıraq ğafu ütenmiäçägen belderde.
Äle küptän tügel 5 aprildä birgän äñgämäsendä dä ul äfğan deputatları arasında ğadel bulğannarı barmaq belän sanarlıq, dip elekke suğışçan törkem başlıqlarına täñqiten däwam itte.
Eşneñ başı...
Joya Farah vilayätendä xatın-qızlar xäräkäten citäklägän. Berençe tapqır ul anda 2003 yılda bularaq Loya Jirga isemle olı mäclesne kisken täñqitläp çıqtı.
Mäcles başlığı Sibğatulla Mojaddadi Joyanı "käfer häm kommunist" dip atadı. Şul waqıttan birle Joya üzenä bulğan 4 höcümnän isän qaldı. Ämma ul qurıqmağanın, eşen däwam itäçägen belderde.
Joyanıñ advokatı Möhämmäd Zaman anıñ parlamentqa qaytaçağına ışana. Anıñ başqa tarafdarları isä moña zur ömet bağlamıy.
"Mäxkämäneñ nindi qarar qabul itäçägen farazlaw äle bik irtä bulsa da, minemçä mäxkämägä parlament basım yasayaçaq. Parlament yäki äfğan xökümäte Malalaiğa qarşı säyäsi uyın başlarğa mömkin. Misal öçen alar mäxkämä eşen ozaqqa suzırğa mömkin, şunıñ belän Malalai Joyanıñ parlamenttağı möddäte betäçäk," – dide Qabul Universitetınıñ xoquq professorı Nasrulla Stanakzai.


text:
Ğiraq xökümäte AQŞnıñ Ğiraqtağı Äbü Ğraib törmäsendä totqınnarnı azaplawlarnı kürsätüçe yaña sürätlärgä açu belderde, şul uq waqıtta ğäyeplelär inde cawapqa tartıldı dip belderde. Premyer ministr İbrahim äl Cäğfäri idaräse belderüendä Ğiraq xökümäte mondıy ğämällärneñ qabatlanuına yul quymas öçen üz östenä cawaplılıq ala dielä.
2003-nçe yılda töşerelgän bu sürätlär kiçä berençe märtäbä Awstraliä televideniesendä kürsätelde. AQŞ alarda sürätlängännärne xökem itep çıqtı. AQŞnıñ xökem itüenä Ğiraq xökümäte xuplaw belderde.
Belderüdä iseme äytelmägän räsmineñ bu sürätlär qayber keşelärneñ cawapqa tartıluına kitergän başqa sürätlär belän bergä buluı turında äytkän süzläre kiterelä.


text:
“Tatarstan - Yaña Ğasır” xäräkäte Atom stansiäsen tözügä qarşı çıqtı
Tatarstanda Atom-töş stansiäsen tözü mäs’äläse düşämbedä parlamentta yañadan qaraldı. Döresräge Tatarstan parlamentınıñ “Tatarstan – yaña ğasır” xäräkäte fraksiäse bu mäs’äläne üz utırışında qaradı. İsegezgä töşeräbez, Tatarstanda atom-töş stansiäsen yañadan tözü mäsälәse parlamentnıñ soñğı sessiäsendä qaraldı. Tatarstannıñ kiläse biş yıllıqqa iqtisadıy üseş programması berençe uqılışta qabul itelde. Älege programmada, AЭSen tözü mäs’äläse dä qaralğan. Läkin, Tatarstan deputatları, respublika Yuğarı Şurası 90 yıllarda qabul itkän qanunnı onıtqannar. Älege qanunda, Tatarstanda atom-töş stansiäsen tözügä maratoriy iğlan itelgän ide. Ä yaña çaqırılış parlament deputatları, iske qanunğa qapma qarşı kilä torğan programmadağı matdäne rasladılar. Xoquq belgeçläre aptıraşta. Niçek inde, ber-ük mäs'älä turında ike törle qarar bula ala.
Düşämbedä Tatarstan-yaña ğasır xäräkäteneñ Däwlät Şurasındağı fraksiäse Tatarstanda atom – töş stansiäsen tözügä qarşı çıqtı.
Tatarstanda atom-töş stansiäsen tözü ütkän ğasır axırında quzğatılğan ide. Ul çaqta Tatarstannıñ Tübän Qama rayonında Qama alanı dip atalğan maxsus şähärçek tä tözelä başladı. Soñraq, tatar milli xäräkäte, respublikanıñ Atom-töşkä qarşı xäräkäte belän berlektä, tözeleşkä qarşı çıqqaç, Tatarstan Yuğarı Sovetı, tözeleşne tuqtatu turında qarar qabul itte. Ä tözelä başlağan şähärçektä xalıq eşsez aldı. Atom stansiäsen tözü ideyäsen yaqlap çığuçılar, şunı da istä tota. Yäğni, distä meñnän artıq xalıq yäşägän şähärçek xalqına eş bulaçaq dilär. Foat Ğalimullin moña bolay añlatma birä
Qama alanında AЭS tözü öçen bik zur köç kertelde. Läkin eşneñ tuqtatılğanına da bit niçä yıllar. Bügen bu qaqşalğan, cimerelgän urında yañadan Atom-töş stansiäsen tözü üzebezgä üzebez bomba salıp quyu belän ber bulır. Tatarstan parlamentınıñ Ekologiä, tabiği resurslar häm cir mäs’äläläre komitetı räise Rinat Abdullin, atom stansiäseneñ kiräklegen üzençä añlata. Ul, neft' betkän çorğa äzerlänergä kiräk, tağın un yıldan soñ, energiägä ixtıyäc 40 protsentqa artaçaq dip sanıy. Anıñ töp opponentı parlamentnıñ iqtisat, investitsiälär häm eşmäkärlek komitetı räise Marat Galiev. Ul Däwlät Şurasında Tatarstan-yaña ğasır fraksiäse citäkçese dä. Düşämbedäge cıyılışta ul üzeneñ qaraşın tağın ber qat belderde
Yuğarı texnologiälär belän eşlägän oçraqta bez şul köçlär kertep tä valovoy doxod yäğni barlıq keremne ike, öç, dürt tapqırğa da arttıra alabız. İkençedän, bezdäge energetikanıñ 50 protsentı bügenge köndä ğämäldä tügel, çönki energiägä ixtıäc bik yuq.
Tatarstan yäşlär xäräkäte atom-töş stansiäsen tözü mömkin digän süzdän soñ uq çañ qaqtı. Bu faciğağä kiteräçäk dip belderde. Bu süzlärgä deputatlar da, düşämbedä qarşı çıqtı. Ber öleşe, älbättä. Läkin, alar bit üzläre ük berençe uqılışta qabul itkännär ide, tözü mömkin digän matdäne. Ällä monısı inde, şundıy möhim mäsäläne quyırtıp, başta rizalaşıp, annarı qarşı kilep, säyäsi uyın uynaw? Saylawlar da yaqınlaşa bit. Niçek kenä bulmasın, mäs’äläneñ çişeleşe parlamentnıñ aldağı utırışında.
Räfis Cämdixan, Al'bina Zäynulla


text:
Tömän universitetında fänni ğämäli cıyın ütte
Tatar xalqı tele atlasınıñ öçençe tomı seber dialektlarına bağışlanaçaq. Bu xaqta Tatarstan fännär akademiäseneñ tel, ädäbiät häm sänğät institutı xezmätkäre ğalimä Döriä Ramazanova äytte. 4 nçe oktäberdän birle ul Tömän yaqlarında buldı. Filologiä fännäre doktorı İsät, Zavodoukovskiy, Yalutr rayonnarınıñ 5 tatar awılında Seber tatar tele üzençäleklären öyrände. Bu materiallar Seber dialektları atlasın tözü öçen kiräk bulaçaq.
- Fändä şulay sanala, ägär dä tege yäki bu xalıqnıñ arxeologik atlası, etnografik atlası häm lingvistik atlası tözelmägän bulsa bu xalıqnıñ tarixı turında tirän itep, döres itep yazıp bulmıy. Menä bezneñ tatar xalqınıñ arxeologik atlası tözelgän. Etnografik atlası da tözelgän. Häm lingvistik atlası da tözelgän ike tomı. Ä Seber dialektları öçençe tom. Bez öçençe tomnı tözü östendä eşlibez. Atlas digäç ul tel üzençäleklären qartağa töşerü digän süz. Häm çağıştırıp qaraw. Menä bu Seber dialektlarında niçek söylilär? Nindi üzençälek? Şul üzençälek tağın qaylarda bar? Qasıym yağında bar. Menä bezneñ bu Seber dialektların küp kenä ğalimälär öyränä anı. Alarnıñ materiallarına qarağanda Qasıymnar belän urtaqlığı bik zur, Ästerxan tatarları belän urtaqlığı bik zur. Annan soñ urta dialekt belän urtaqlığı bik zur. Alar şuşı atlasta çağılış tabarlar dip uylıybız. Zur köç sorıy. -Tatarstan däwläte anı üz cilkäsenä aldımı? -Ul bezneñ institutta plan eşe itep kertelgän. Bezgä yärdäm itergä torğan institutlar bar. Aqça mäsäläse bik qıyın. Menä bu ekspeditsiälärne oyıştıru yıldan-yıl qıyınlaşa bara. Tatarstan fännär akademiäse bezgä yärdäm kürsäter dip ömet itäbez.
-Tatarstan däwläte anı üz cilkäsenä aldımı?
-Ul bezneñ institutta plan eşe itep kertelgän. Bezgä yärdäm itergä torğan institutlar bar. Aqça mäsäläse bik qıyın. Menä bu ekspeditsiälärne oyıştıru yıldan-yıl qıyınlaşa bara. Tatarstan fännär akademiäse bezgä yärdäm kürsäter dip ömet itäbez.Döriä xanım Ramazanovanıñ Tömän yaqlarına bu säfäre Tömän däwlät universitetında tögällände. 12 nçe oktäber könne filologiä fakul'tetında fänni-ğamäli konferensiä ütte. Ul “Töbäkneñ etno-mädäni kiñlegendä tel añı” digän temağa bağışlandı. Ğomum cıyılıştan soñ fakul'tetta tatar telen häm ädäbiäten da öyränüçelär ayırım bülmägä cıyıldılar. Häm törki ruxıy miras turında söyläştelär. Fänni çığışlar studentlarnıñ yıl da ütä torğan konferensiäse qısalarına turı kilde. Filologiä fännäre doktorı Xänisä Alişina äytüençä, alar Qazan universitetınnan ürnäk alğannar.
-Awıllarda bulğan fol'klor encelären üzebezdä tuplap, fol'klor konferensiäläre ütkäräbez. Mine monda eşkä cibärgän çaqta Dilärä Garifovna Tumaşewa öyrätep cibärde: “Menä şuşındıy konferensiäne yıl sayın ütkär!”-dip. Qazan universitetında ul ütkärelä. Min şunnan ürnäk aldım. 9 janr buyınça: äkiätlär, taqmaqlar, äytemnär, tabışmaqlar... Menä nindi janr saqlana Seber tatarlarında, tatar awıllarda şularnı barlap barabız, cıyıp barabız. -Studentlarğa üzenä kürä ber stimul da bulıp tora torğandır? -Dulqınlanıp kötälär. Räxätlänep äzerlänälär.
-Studentlarğa üzenä kürä ber stimul da bulıp tora torğandır?
-Dulqınlanıp kötälär. Räxätlänep äzerlänälär.Bu fänni-ğamäli konferensiä 1 nçe kursqa yaña ğına kergännär öçen bigräk tä qızıq häm faydalı. Moña qädär äle alarnıñ mondıy cıyınnarda qatnaşqannarı yuq ide bit.
Berençe kursta tatar telen dä öyränüçelär 15. Aralarında ber yeget tä bar. Qızlar äytüençä, alar mäktäptän ük tatar telen yaratalar. Rayon, ölkä olimpiadalarında gel qatnaşıp kilgännär. Universitetqa kergännärenä ükenmilär. Programma da qıyın tügel. Älegä mäktäptä öyrängännärne iskä töşerälär.Fänni-ğamäli cıyın üzenä kürä ber bäyräm tösendä ütte. Fänni çığışlar studentlarnıñ cırları, iyülläre belän aralaşıp tordı. Tobol däwlät pedagogiä institutınıñ tatar tele häm ädäbiäte kafedrası citäkçese Flera Säyfullinanıñ “Tömän ölkäse tatar ädäbiäte” digän kitabı studentlarğa täqdim itelde. 3 nçe kurs studentları Flera Sägit qızınıñ yaratqan cırın da başqardılar.
Nail Alan. Tömän.


text:
Sälämätlekkä bağışlanğan oçraşu
Elegräk satuda 100 törle daru bulsa, bügen 17,5 meñ törle daru arasınnan saylaw mömkinçelege bar. Şul uq waqıtta yalğan darular küläme dä arta. Bügen Rusiädä satılğan darularnıñ 30% - fal'sifikatsion yäğni yalğan darular. Belgeçlär äytüençä, Tatarstanda soñğı yıllarda yalğan darular sanı kimi, uzğan yılda respublikada 48 fal'sifikatson daru tabılğan. Bıyıl cide ay eçendä 27 tördäge yalğan daru terkälgän. Bügen ayıruça çit illärdän kertelgän darularnı aldap yasıylar. Yalğan darularnıñ 77%tı - çit il daruları. Yalğan darular isemlegenä no-şpa, serebrolizin, omez, pentalgin, suprastin kebek kiñ qullanılğan darular da kerä. Yalğan darularnıñ kübesen respublikağa yäşeren yul belän kertälär. Bügen monı kisätü eşenä tamojnya xezmätkärläre dä alına. Uzğan yılda “Tatximfarmpreparatı” şirkäteneñ tovar bilgese belän ber Mäskäw şirkäte levometsitin daruın aldap citeştergän. Äle Mäskäw şirkäteneñ yazmışı xäl itelmägän, bu eş buyınça tikşerülär alıp barıla. Bügen Rusiäneñ cinayät kodeksında yalğan darularnı kiterü häm satu belän şöğellänüçelärgä qarıy torğan maxsus matdä yuq, ul yaqın kiläçäktä buldırılır dip kötelä. Şulay da Federal' qararda yalğan darular digän maxsus bülek inde kertelgän. Kiräkle daru urınına fal'sifikatsion yäğni sälämätlek öçen qurqınıç bulğan darunı satıp almas öçen närsä eşlärgä kiräk? Sälämätlek saqlaw ministrlığınıñ Formatsiä häm meditsina texnikası buyınça İdäräse başlığı Färidä Yärkäyewa darularnı fäqät aptekadan ğına alırğa täqdim itä. Darunıñ tösenä, isenä, tämenä qağılışlı nindider şiklänü bar ikän, apteka xezmätkärlärennän sertifikat sorarğa kiräk. Sälämätlek ministrlıysında qaynar liniä bar. 64-68-46 telefonına şaltıratıp, bulğan şiklänülärne xäbär itärgä bula.
Bügen darularnı ğına tügel, ä darularnıñ sıyfatın bilgeläwçe dokumentlarnı da yalğanlap eşlilär. Soñğı yıllarda yalğan dokumentlarnı yasawçı “Protform”, “Karweon” kebek Mäskäw şirkätläre terkälgän. Bıyıl şundıy eş belän İjawdağı “Farmimpeks” şirkäte dä yäşeren mawıqqan. 2003 yıldan “Texnik cayğa salu turında” zakonı buyınça barlıq darular däwlät kürsätkeçlärenä turı kilü-kilmäw buyınça tikşerelä. Qatğıy tikşerü näticäsendä, Tatarstan aptekalarında yalğan darular küläme bik az protsentnı täşkil itä, alar respublikağa kertelgän waqıtta belenä.
Al'bina Zäynulla


text:
cишәMбe, 17 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 06:02
Tatar gimnaziäse itep tözep betärgä birelgän binanı cimerü eşläre başlanu belän öç keşe açlıq iğlan itkän ide. Alar: Başqortstan tatarları milli-mädäni möxtäriäte räise Rämil Bignov, anıñ urınbasarı Mäcit Xucin häm respublika urıslarınıñ “Rus'” berläşmäse äğzası Sergey Kozlov. 5 fevral' Mäcit Xucinnıñ sälämätlege qaqşawı säbäple, anı tabiplar aksiädän baş tartırğa mäcbür itte. Yuğisä, şikär diabetı belän awıruı säbäple, anıñ añın yuğaltu qurqınıçı bulğan. Xucinnı Başqortstan çuaşlarınıñ “Atalanu” oyışması räise Viktor Stepanov alıştırdı. Aldağı könnärdä açlıq aksiäsenä distägä yaqın keşe quşılır dip kötelä. 6Hчы fevral' gimnaziä binası yanında qarşılıq çaraları uzaçaq. Anda Tatarstannan kilgän wäkillär dä qatnaşır dip kötelä.


text:
Mäskäwdäge kilmeşäk eşçelärneñ xäle - "awır, läkin üz ilebezdäge belän çağıştırğanda, yaxşıraq"
Ä xäzer Rusiägä könyaq illärdän kilep eşläwçelärneñ xälenä tuqtalıp kitäbez, xörmätle tıñlawçılar. Andıy bäxet ezläp kilüçelär Qazanda da, Ufada da citärlek. Mansura Xolkuzeva isä bügenge köndä Mäskäwdä eşli. Tuğan Taciqstanında şäfqät tutaşı bulıp eşlägän Mansura xäzer ayına berniçä yöz dollarğa Mäskäw üzägendäge bay känsälärne cıyıştıra. Häm üzen azmı-küpme bäxetle sanıy, çönki başqalar xätta monıñ belän dä maqtana almıy. Yözlägän meñ şundıy migrant bar Rusiä buylap militsiä başbaştaqlığınnan häm awır eş şartlarınnan integä.
Audio, Mansura Xolkuzeva
"Watanda minem eş xaqım yul aqçasın tülärgä dä citmi ide, biredä min yul häm aşaw öçen meñ yarım sum, yäğni yaqınça 52 dollar sarıf itäm, ä qalğanın öygä cibärep baram. Anda min üzemä fatir alırğa telim, şunnan soñ inde bälkem dä qaytıp kitärmen. Ä Rusiädä caylı tormış kiçerep, yaxşı yäşäp bula, min monda bäxetle häm hiçyuğı kölä alam" di Taciqstannan kilep eşläwçe Mansura. Anıñ tuğan ile Taciqstan dönyada rişwätkä iñ tirän batqan däwlätlärneñ berse sanala häm xalıqnıñ küpçelege anda bik awır şartlarda yäşi. Şuña kürä dä Mansura üzen Rusiädä şaqtıy bäxetle xis itä, läkin eş ezläp kilgän taciqlarnıñ, üzbäklärneñ, qırğızlar häm azärbaycannarnıñ barısına da andıy mömkinleklär tätemi. "Migratsiä häm xoquqlar" digän cämäğät oyışmasın citäklägän, çığışı belän üze dä Taciqstannan bulğan Gäwhär Curayeva süzlärenä qarağanda, Mäskäwdä genä dä bügenge köndä 40 meñläp taciq yäşi häm alarnıñ küpçelege bazarlarda, tözeleşlärdä eşläp bik tübän eş xaqı ala. Andıy kilmeşäk eşçelärneñ Mäskäwdä fatir alıp toru xälennän kilmi, şuña da küpçelege eş birüçe xucaları tä''min itkän waqıtlı toraqlarda, annan-monnan qorılğan baraklarda yäşi. Curayeva bu xaqta menä närsä di:
Audio, Gäwhär Curayeva
"Migrantlarnıñ yäşäw şartları törleçä, Çerkiz bazarındağı kebek bernindi şartlar da bulmağan podvalda 300-400 keşe yäşägän urınnar da bar, kimendä ike ğailäneñ berläşep fatir aqçasın tüläp toruın da oçratıp bula. Fatir alıp toru bik qimmät, alarğa bik awır" dip añlata Mäskäwgä kilep eşläwçe taciqlarnıñ xälen Gäwhär Curayeva. İnde äytelgänçä, andıy keşelär ber Taciqstannan ğına kilmi, alarnıñ zur küpçelege çığışı belän elekke sovet respublikalarınnan. Bu isä üz problemaların tudıra - migrantlarnıñ şaqtıy öleşe Rusiägä yäşeren kilä häm alarnıñ anda yäşäw häm eşläw röxsäte yuq. Näticädä alar eçke eşlär xezmätkärläre arasında kiñ taralğan rişwätçelek qorbanına da äylänä. Cirle xalıqnıñ migrantlarğa mönäsäbäte dä törleçä, nigezdä tiskäre. Azärbaycannan kilgän Çerkiz bazarında ätisenä kiemnär satuda bulışqan 14 yäşlek Marat:
Audio, Marat
"Qaywaqıt alar miña yaxşı ğına qarıy, qaywaqıt yuq. Mondağılar tarta, eçä, min änine sağınam, öydä enem häm señlem qaldı, min alarnı sağınam" di 14 yäşlek Marat. Şunısı qızıq - Maratnıñ ätise Azärbaycanda elek tabib bulıp eşlägän, ämma andağı eş xaqı 35 dollardan da kim qalğaç, ul Mäskäwgä kitep bazarda sata başlağan.
Kärim Kamal


text:
Tataristan
Tataristan Cumhuriyeti (tatarca Tatarstan Respublikası, rusça Pecпyблиka TaTapcTaH) — Rusiye terkibinde bir türkiy cumhuriyettir. 1991 senesi avgust 30-da azatlığını qazanğandır. Ancaq azatlığı Rusiyece tanılmağandır. 3 600 000 ealisi olğan cermay ve maden zengini bir memlekettir.
Paytaht Qazan 1000 senelik bir şeerdir. Diger balaban şeerleri Yarçallı, Bögilme, Elmet, Çistaydır. Eali sıqlığı 54 kişi/km2. 2010 senesinde ealisiniñ 53,24% Tatar, 39,71% Rus, 3,08% Çuvaş edi.
Tarih[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Qazan Tatarları, Edil-Qama Bulğarlarınen XIII asırda Orta Asiyadan köçken Qıpçaqlarnıñ torunlarıdır. Bulğarlar VII asırda bu ülkege yerleşmege başlağan IX asırda devlet qurğanlardır. 922 senesinde İslâmnı qabul etkenlerdir. Moğol aqınlarından soñra qurulğan Altın Ordu devletiniñ akimiyeti astına kirdiler. XV asırnıñ ekinci yarımında Altın Ordu devleti yıqıldı. Bu regionda Qazan, Qırım, Qasım, Hacı Tarhan Hanlıqları ve azat Noğay Ordusı ortağa çıqtı. Uzun sançışmalardan soñ Ruslar Qazan Hanlığını yıqtı (1552). 1917 inqilâbı Rusiyede çarlığınıñ yıqılmasına ve keniş siyasiy faaliyetlerge sebep oldı. Bütün Rusiye musulmanlarınıñ qurultayı toplandı ve ilk sefer Rusiyeniñ atamağanı bir müfti saylandı. 1917 iyüninde Qazanda toplanğan qurultayda "İçki Rusiye ve Sibir Musulman Türk-Tatarlarınıñ" muhtariyeti ilân etildi. 120 kişilik milliy meclis içün saylavlar yasaldı. 1918 senesinde bolşevikler bu devletni yıqtı. Sovet devrinde tatarlarnıñ topraqlarında Tatar Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti (Tatar MŞSC) quruldı. 1991 senesi avgust 30-da azatlığını ilân etse de, bu devlet iç bir devletçe tanılmağandır. Bugünki Tataristan - Rusiye terkibinde bir muhtariyettir.


text: Düşämbe könne Tatarstannıñ Ministrlar Kabinetı 2003 yıldağı iñ soñğı utırışında iqtisat, xucalıq häm sotsial' mä’sälälärneñ xäl itelüen tikşerde. Şimbä könne Qazan Kremlendä törle däräcädäge ğalimnär, mädäniät, sänğät xezmätkärläre cıyılğan ide. Mintimer Şäymiev alarğa respublikanıñ däwlät büläklären, maqtawlı isemnär, Rusiä däräcäsendäge büläklärne tapşırdı. Aldan äytkänebezçä, Tatarstannıñ bıyılğı däwlät bülägen aluçılar arasında “Tatarlar” dip atalğan akademik basmanıñ avtorları da bar. Ayırım alğanda, Räwfä Urazmanova, Damir İsxakov, Rozalina Musina, Svetlana Suslova, Nail Xalikov, Rämziä Möxämmädova häm “Tatarstan: tel simmetriäse häm assimetriäse” kitabı avtorı Luiza Bäyrämova da bar.


text: Priştina. Kosovonıñ kiläçäge turındağı söyläşülärgä yul açıp, andağı alban citäkçeläre bu ay azağında Belgrad wäkilläre belän oçraşu ütkärügä riza buluın belderde. Kosovonıñ yaña ğına saylanğan prezidentı Fätmir Sejdiu, wazifaların ütäwgä ul comğa könne kereşkän ide, nigezdä albannar yäşägän şul töbäkneñ wäkilläre 20-nçe fivraldä Austriä başqalası Venada Serbiä törkeme belän oçraşaçaq, dip belderde. Kosovonıñ kiläçäge turındağı söyläşülärgä Finländiäneñ elekke prezidentı Martti Ahtisaari aradaşlıq itäçäk, ul bu eşkä Berläşkän Millätlärneñ maxsus wäkile itep bilgelängän ide. Formal' töstä Serbiä öleşe sanalağan Kosovo älegä xalıqara idarä astında qala birä.


text: Biredä yäşäwçelärneñ, koalitsiä oçqıçları taşlağan bombalardan kimendä 17 keşe ülde, digän xäbärlärenä cawa bularaq AQŞ xärbiläre süzçese polkovnik Roger King bu bombalawlardan suğışçı bulmağan keşelärneñ ülüen raslawçı dälillär yuq dide. King äytüençä, kiçä kiç suğış qırınnan qaçıp kitärgä mataşqanda tağın 3 suğışçı totılğan. Bu atnada biredä barlığı 15 suğışçı qulğa alındı. King äytüençä, bu keşelär taliban qaldıqları dip isäplänelä. Bügen AQŞ oçqıçları Helmand ölkäsendä, suğışçılar yäşerengän dip şiklänelgän taw quışların bombalawnı däwam itte.


text: Başqortostan kiñ mäğlümät saraları la räsäy Armiahındağı fajiğäle xäldärgä qarata üź reaksiahın belderä. "Kiske Öfö" gazetahında "Ğorurlanam häm oyalam" tigän mäqälä donya kürźe. Unıñ avtorı Tahir İşkinin Räsäy haqlanıu ministrı Sergey İvanovtıñ Däwlät dumahında "Xökümät säğätendä"ge sığışın analízlarğa tırışqan. Ministrźıñ Qorallı köstärźäge xälde häybät yaqtan kürhätergä tırışıuı autorźa rizahıźlıq tıuźıra. Sergey İvanov xökümät säğätendä "Beźgä äsäyźärźän uldarın armiağa alıp kitkändäre, unı aşatıp-eserep qarap torğandarı, ul ısın ir-yeget bulıp qaytqanı ösön räxmät xattarı küp kilä" tip tä beldergäyne. Ämmä mäqälä autorı haqlanıu ministrına möräjäğät itep "Balaları ğäriplänep, awırıp, xatta tabutta qaytqan äsälärźeñ armiağa läğnät uqığan xattarı küpme ikän haqlanıu ministrlığında" tip tamamlana bıl mäqälä. Respublika matbuğatında bıl Räsäy armiahındağı xäldär turahındağı berźän-ber yetdi mäqälä buldı.


text:
Bügen İzrail, Gaza Sızığındağı üzäk yul östennän kontrol'ne, fälästinnärgä tapşırdı. Kiçä Bäyt Xanun häm anıñ tiräsendäge cirlärdän izrail ğäskärläre çığarıldı.
Ğäskärlärne çığaru, kileşü qısalarında äşlängän. Bu kileşügä qarağanda, fälästinnärneñ iminlek köçläre izraillelärgä yaña höcümnär buldırmaw cawaplığın üz östenä ala.
Läkin Fälästinneñ radikal törkemnäre tarafınnan İzrail belän tınıçlıq urnaştıru kileşüe şunda uq bozıldı dip äytergä bula. İordan yılğasınıñ Könbatış yarında İzrail maşinası utqa totılğan.
Ber çit il eşçese hälak bulğan. Bu höcüm öçen cawaplılıqnı "Fätax" törkeme üz östenä alğan.


text:
Yazuçılar qorıltay uzdırdı
21-22 nçe april Ufada Başqortstan Yazuçılar berlegeneñ 14Hчe qorıltayı bulıp ütte.Çarada respublika Prezidentı, Däwlät cıyılışı räise häm Premyer-ministr urınbasarı da qatnaştı. Qorıltaynıñ berençe könendä Prezidentnıñ qotlaw çığışı, Yazuçılar idäräse räise, reviziä komissiäse häm icadi seksiä citäkçeläre çığışları tıñlandı. Çığışlar uñayınnan fiker alışular başlandı. Çaranıñ ikençe könendä fiker alışular däwam itte. İcadi seksiä utırışları uzdı. Başqort ädäbiäteneñ här janrı, şulay uq tatar häm urıs seksiäläre utırışı buldı. Tatar yazuçıları berläşmäläreneñ statusın kütärü mäs’äläsen quzğattı. Alar uyınça, tatar häm urıs berläşmäläre räisläre idarä räise urınbasarı bulırğa tieş.


text:
Ğ. İbrahimov konferensiäse ütte
“Ğ.İbrahimov häm 21 ğasır” dip isemlängän xalıqara fänni-ğamäli konferensiä Törkiä, Azerbaycan, Başqortstan, Udmurtiä, Çuwaşstan, Mariy-El' respublikalarınnan häm Mäskäw, Yalta, Semfiropol' şähärlärennän ğalimnär kilde. Başqortstannan kilgän ädipneñ yegermeläp tuğanı da çaranıñ qäderle qunaqları ide. Konferensiä 3 bülektä: Ğ.İbrahimov häm tatar ädäbiäte, Ğ.İbrahimov häm tatar tele, Ğ.İbrahimov häm tarix, tatar xalıq mädäniäte, digän yünäleşlär buyınça eşläde.
Kilgän qunaqlar konferensiä materiallarınnan äzerlängän kitaplar, yazuçı räseme töşerelgän kalendar' häm bukletlar belän büläklände. Plenar utırışnı Tel, ädäbiät häm sänğät institutı citäkçese Kim Miñnullin alıp bardı.
Älege bäyräm belän M.Ğor'ki isemendäge Bötendönya ädäbiyätlären öyränü institutınnan Elezaveta Baldanmaskarova, Başqortstan fänni üzägeneñ Tel häm tarix institutı citäkçese Firdäwes Xisämetdinovalar täbrikläde. Konferensiädä ğalimnär Ğ.İbrahimov icatınıñ häm tormış yulınıñ älegäçä açıqlanmağan yaqların, elegeräk birelgän tänqitne bügenge küzlektän çığıp analizlarğa omtıldı. Şul uñaydan filol. fän. professorı T.Ğaliullin soñğı yıllarda küp telgä alınğan Ğ. Tuqay Ğ.İbrahimov mönäsäbätlärenä dä açıqlıq kertte.
Ğ.İbrahimov tormış häm icat yulın yaqtırtqan, trilogiä avtorı filolologiä fännäre professorı Sufian Povarisov ta kilgän ide. Bar böyek şäxeslärgä bağışlanğan äsärlär bar, ä Ğ.İbrahimov tormış häm icat yulın yaqtırtqan äsärlär yuq ide. Yazuçılarğa täkdim itep qaradım, läkin berse dä alınmağaç, üzem yazarğa buldım, di. Ni öçen “ Kükneñ cidençe qatında”, “Päygambär tañı”, “Ocmaxqa ber adım” digän isemnär birüen Ğ. İbrahimovnı päygambär kebek zihenle, ğädel, uqımışlı buluı belän añlattı.
Ğ.İbrahimovnıñ tärcemäi xäle Ufada 1979 yılda yazılğan. Konferensiädä qatnaşqan ğalimnär yazuçınıñ tormış yulın tulıraq häm bügenge tormış küzlegennän çığıp yazılğan bulırğa tieş, di. Şulay uq yaña küptomlığın çığaru täqdimen dä kerettelär. Düşämbe kiçendä konferensiädä qatnaşuçılar G. Qamal isemendäge teatr binasında Ğ. İbrahimovqa bağışlanğan mädäni kiçädä qatnaştılar.
Elmira Gäzizova


text: Ğiraqnıñ waqıtlı prezidentı Ğazi Äl-Yawar kürşe İrannı Ğiraqnıñ eçke eşenä qatışmasqa çaqırdı. Anıñ fikerläre bügen Misır xökümäte tarafınnan çığarılğan Äl-Ahram gäzitendä dönya kürde. Uzğan atnada räsmi Tähran Ğiraqta şiği suğışçılarğa qarşı köräşkän amerikan xärbilären möselmannar öçen izge urınnarnı saqlarğa çaqırğan ide. Ğiraqnıñ Saqlanu ministrı Hazim Äl-Şalan İran räsmilären "Ğiraqta demokratiäne üterü" niätendä ğäyepläde. Bügen Misır gäzitendä Ğiraq prezidentı, "Bagdad Tähran belän dustanä mönäsäbätlär urnaştırırğa teli" digän süzläre belän Saqlanu ministrı belderüen yomşartırğa tırışa.


text: Ğıraqta Berlәşkәn Millәtlәr Oyışmasınıŋ qoral tikşerüçelәre, Al-Tuvetsh atom tөş ezlәnülәr üzәğen, Bitar fәnni üzәgen hәm pistitsit citeşüterüçe şirkәtne, barlığı өç urınnı qaradı. Bu qorılmalar inde ikençe tapqır tikşerelde. Ğıraq citәkçese Sadaam Xөsәin, bugen, BMO tikşerüçelәre galimnәr isemleklәren tөzep, xәrbi korılış xezmәtkәrlәre belәn sөylәşep, Ğıraqta küzlәw belәn şөğellәnә, dip berlderde. Armiә kөne diğәn dәwlәt bәyәrәme uŋayınnan Televideniәdәn çığış yasap, ul, Ğıraqnıŋ çittәn yasalğan telәsә nindi hөcümğә qarşı torırğa әzer buluwına yaŋadan basım yasadı.


text:
Tatarstanda İslam cämğiäte bulğanmı?
Tatarstanda ara-tirä tege yäki bu terroristik berläşmä wäkillären totıp mäxkämägä birep toralar. Menä bu könnärdä dä Qazanda İslam cämäğäte digän oyışma äğzäläre östennän mäxkämä bara. Tatarstannıñ Yuğarı mäxkämäsendä qarala torğan bu eştä İslam cämğiäte oyışmasınıñ äğzäläre dip sanalğan 5 keşe – İlşat Şahaliev, Röstäm Şäydullin, Fänis Fäyrüzov, Ğädel Suğayunov häm Marat Zahretdinov ğäyeplänä. Respublika prokuraturası mäğlümätlärenä qarağanda, älege oyışma Tatarstanda 2001 yılda buldırılğan. Anı Çallı şähärendä yäşäwçe İlham Ğömärov Xattab qararı buyınça oyıştırğan ikän. Oyışmanıñ maqsatı – İdel buyında islam däwläten buldıru. Ğomumän, İslam cämğiäte, Rusiäneñ xoquq saqlaw organnarı mäğlümätlärenä qarağanda, Çeçnädä, 1996-97 yıllarda çeçen suğışçısı Xattab citäkçelegendä eşli başlağan. Anı oyıştıruda finans yärdämne Osama ben Laden kürsätkän, dip tä sanala. 2001 yılda Tatarstanda menä şundıy qurqınıç cämğiätneñ bülekçäse yasalğan, dip sanıylar respublika prokuraturasında. İslam cämğiätenä berniçä distä keşe kergän. Ğäyepläwçelär fikerençä, alar KamAZ şirkätendä, Nijnekamskneftexim berläşmäsendä, Qazan boralaqlar zavodında şartlawlar äzerlägännär, Qazan meñyıllığın bilgeläp ütkän könnärdä şähär uramnarında atış oyıştırırğa niätlägännär. Alda äytelgän 5 keşegä isä, terror aktların äzerläwdä, qanunsız räweştä qoral häm şartlatqıç matdälär satıp alu häm saqlawda, ekstremistik yünäleştäge dini berläşmä eşendä qatnaşuda ğäyeplänä. Alda atap kitkän 6 keşedän tış, şuşı ğäyepläwlär tağı 50gä yaqın keşegä belderelgän. Alar 2004 yılnıñ közendä qulğa alınğan.
Düşämbe, 10 yül könne, mäxkämä utırışında Şahaliev, Şäydullin, Fäyrüzov, Suğayunov häm Zahretdinov eşendä şahit bularaq İlham Ğömärovnı çaqırıp soraştırdılar. Şahit bularaq qına, çönki Ğömärovqa qarata ayırım cinayät eşe quzğatılğan. İslam cämğiäte citäkçese dip sanalğan İlham Ğömärov tikşerü eşläre barğan waqıtta üzeneñ ğäyeplären tanuı turında beldersä dä, mäxkämädä alardan baş tarttı. Alay ğına da tügel, ul İslam cämğiäte oyışması bötenläy yuq dip belderde häm älege mäxkämälärne respublikada islam dinen totuçılarğa qarata basım yasaw, dip bilgeläde.
Ğömärov süzlärenä qarağanda, şuşı mäxkämä eşendä qatnaşuçı 5 ğäyeplänüçedän ul nibarı berse – İlşat Şahaliev belän genä tanış ikän. Alar qayçandır mäçettä küreşep, berniçä märtäbä dini temalarğa aralaşqan bulğannar. Xoquq saqlawçılar isä, İslam cämğiäte oyışması wäkillären tatarstan belän kürşe Başqortstanda xärbi qır lagerı oyıştırıp, anda qoral, azıq-tölek, darular saqlap yatuda ğäyeplilär. Döres, Ğömärov Başqortstanda bulğan ikän, läkin qır lagerın oyıştıru öçen tügel. Ul anda ekstremal’ turizm belän şöğellängän, Başqortstan tawlarında Pakstan yäki Äfğänstan cirendä yäşärgä öyrängän ikän. Çönki İlham Ğömärov berniçä dustı belän şul illärgä daimi yäşär öçen kitärgä telägen belderä.
Mäxkämädä ul, şulay uq, berqayçan da terror aktlarına çaqırmawına, üzeneñ xaq möselman buluı xaqında äytte. Älege süzlärdän soñ, mäxkämä utırışında prokuror Ğömärovtan elek alğan mäğlümätlärne yañğıratırğa täqdim itte. Läkin mäxkämä bu täqdim belän kileşmäde. Çönki tikşerü waqıtında qayber protsesual’ tögälsezleklär bulğanı açıqlanğan. Respublikanıñ prokuratura wäkilläre isä, ğäyeplänüçelärneñ ğäyeplären isbat itärlek mäğlümätlär cıyılğan,dip sanıy.
Mäxkämä utırışı älegä däwam itä, anda ğäyeplänüçelärdän häm başqa şahitlardan soraw alular bara.
Gölnaz İlgizär


text:
2004-nçe yılğa näticälär yasağanda şaqtıy ğına säyäsi küzätüçe Rusiäneñ bıltır tışqı eşlärendä, bigräk tä üze tiräsendäge elekke sover respubliklarına qarata säyäsätendä citdi uñışsızlıqlarğa tar bulıun bilgeläp ütte. Bu bigräk tä Ukrainadağı prezident saylawları oçrağında yaxşı kürende. 2005-tä dä Mäskäw üz tä''siren arttıru tırışlıqların kürer dip farazlıy belgeçlär. İnternettağı "Eurasiä View" säxifäse çärşämbedä şuşı temağa ber küzätü bäyän itkän ide.
Üzeneñ ğädäti yoğıntısı cäyelgän illärdä tä''sire kimi baruına kirtä quyu tırışlıqların Mäskäw 2005-nçe yılda da däwam itäçäk dip farazlıy "Eurasia View" basması. Anıñ fikerençä, bu elekke sovet respublikalarınıñ qayberlären berläştergän küpsanlı xalıqara oyışmalar, berleklär yardämendä alıp barılaçaq. Ämma şaqtıy ğına belgeç, prezident Putinneñ Bäysez däwlätlär berdämlege illären ber-bersenä tağın da tığızraq bäylärgä aşqınuı Rusiäne avtoritar xakimiatlärne yaqlawğa ğına kiterä ala dip isäpli. Bu bigräk tä Üzäk Aziä illärenä qarıy, ä Rusiäneñ andağı qatı qul idarälärenä üzenä kürä teräkkä äylänüe Mäskäwneñ üz mänfäğätlärenä qarşı kilä, çönki Rusiä üzen potensial'' totrıqsızlıqqa bäyläp quya bulıp çığa. Üzäk Aziädäge xökümätlär hiç kenä dä totrıqlı demokratiägä tayanmıy, bigräk tä Üzbäkstanda dip yaza "Eurasia View". Soñğı 14 ay eçendä Mäskäwdäge yuğarı citäkçelek Gruziä wä Ukrainanıñ kisken räweştä Könbatışqa borıluına şahid buldı. Şuşı geopolitik uñışsızlıq Rusiä başqalasınıñ Bocra yulı eçendä köçle açu häm rizasızlıq uyattı. Putin idaräse xäzer Rusiäneñ quldan ıçqına barğan yoğıntısın töbäkara xezmättäşlekne nığıtu aşa saqlap qalmaqçı. Şul maqsatta Mäskäw Bäysez däwlätlär berdämlege, Euraziä İqtisadi berdämlege, Kümäk İminlek kileşüe oyışması kebek küpsanlı häm törle berläşmälärne faydalanmaqçı. Älegä qädär alarnıñ kübese qäğäzdä genä yäşäp kilde, zur şawşu häm ömetlär bağlaw belän ireşelgän kileşülär ğämälgä quyılmadı. 28-nçe dikäberdä Rusiäneñ tışqı eşlär ministrlığı räsmi Mäskäwneñ BDB-däge kürşeläre belän ikeyaqlı da, küpyaqlı da kileşülär däräcäsendä tığızraq bäyläneşlär urnaştırırğa teläwe turında maxsus belderü iğlan itte. Monıñ Ukrainadağı xällär uñayınnan yasaluı mömkin. Saylawlarda Viktor Yuçenkonıñ ciñüe häm anıñ üz säyäsätendä kübräk Könbatışqa qararğa cıyınuı Mäskäw tırışlığı belän tözelgän Urtaq İqtisadi kiñlek yazmışın şik astına quyğan ide. Ukrainadan tış Belarus'', Qazaqstan häm Rusiä kergän şuşı kiñlekne qoru 2003-nçe yıl başında iğlan itelde. Şunnan birle aña mäğnäle eştälek birü eşläre bik aqrın bardı. Kievtäge waqiğälärdän soñ Ukrainanıñ Urtaq İqtisadi kiñlek kiläçäge belän qızıqsınuı tağın da kimede diärgä bula. Yuçenko wäkilläre bu xaqta fiker alışularnı däwam itärgä teläwen äytsä dä, alarnıñ bu süzläre bik ruxlandırğıç yañğıramıy. Şulay itep, qayber illärneñ demokratik mömkinleklärne faydalanıp Mäskäwdän borıluı sürätendä Rusiä citäkçelege üz xakimiate öçen borçılğan, avtoritar idarä urnaştırğan rejimnar belän yaqınayunı saylıy ala. Häm küzätüçelär, Putinneñ andıy säyäsäte isä ilne yaña geopolitik uñışsızlıqlarğa, Rusiäneñ xalıqara mäydanda tämam üze genä qaluına kiterä ala dip kisätä. "Eurasia View" säxifäsendä menä şundıyraq fikerlär äytelä.
Kärim Kamal


text:
TÖREKSOY oyışması citäkçeseneñ urınbasarı Azatlıqta qunaqta
Ğabdulla Tuqaynıñ tuuına 120 yıl tuluğa bağışlanğan çaralarğa Rusiä häm çit illärdä küp kenä qunaqlar kilde.
TÖREKSOY ul törki däwlätlärneñ mädäniät ministrları ğämälgä quyğan xalıqara oyışma. Ul törki xalıqlarnıñ, şul isäptän, tatar, başqort, üzbäk, äzerbayjan, törek, qırğız häm başqa qärdäş xalıqlarnıñ mädäniäten üsterü, üzara xezmättäşlek belän şöğellänä. TÖREKSOY oyışmasın dönya cämäğätçelege, şul isäptän Rusiä dä räsmi räweştä tanıy. TÖREKSOY xalıqara däräcädäge muzıka, teatr, sınlı sänğät festival'lären ütkärä. Xalıq icatın, milli ğöref ğädätlär turında mäğlümatlar tartuğa zur öleş kertä. Uzğan yılda Qazanda törki xalıqları teatrlarınıñ festivale bulğan ide. Köz aylarında anıñ qatnaşlığında İslam mönbäre kino festivale ütte. Ä oktäberdä TÖREKSOY Änqarädä Qazannıñ 1000 yıllığına bağışlanğan çaralar oyıştırıldı. Ozaq yıllar buyı TÖREKSOY oyışmasınıñ general' direktorı bulıp kürenekle cırçı, Äzerbayjannıñ mädäniät ministrı, ä xäzer şuşı ilneñ Rusiädäge ilçese Polad Böl – Böl Oğlı eşli. Pänceşämbe kiç Azatlıqnıñ Qazan studiäsendä qunaqta - xalıqara TÖREKSOY oyışması citäkçeseneñ urınbasarı Mostafa Balçıq buldı. Mostafa bäy Qazanğa Tuqaynıñ 120 yıllığına maxsus kilgän. Anıñ belän äñgämäne Azatlıqnıñ Qazan studiäsendä Rimzil Wäli qordı.
Rimzil Wäli: “Sez Tuqay bäyrämen ütkärergä kilegez, Qazanda üzegezne niçek xis itäsez?”
Mostafa Balçıq: “Qazanğa bu minem ikençe kilüem, xäzer monda üzemne öyemdä kebek xis itäm. Xätta xäzer Qazan uramnarda irken yöri ala başladım. Qazanda Tuqayğa bağışlap ütkärelgän çaralar barlıq törki dönyasına da ürnäk bulıp torırlıq. Tuqaynı min üzebezneñ şağir bularaq xis itäm häm monıñ belän ğorurlanam.”
Rimzil Wäli: “TÖREKSOYnıñ bu eşlärendä şağirlärneñ, muzıkantlarnıñ, rässamnarnıñ icatı kürsäteläme? Tuqay belän başqa törki xalıqlar da qızıqsınamı? ”
Mostafa Balçıq: “Arif Nixatasiäneñ ber şiğerendä mondıy yullar bar: Fatix İstanbulnı alğan yäşeñdä sin … Monda äytelgänçä, bez dä yäşlärgä Tuqaynıñ yäşli küpme äsärlär icat itkänen añlatırğa tırışabız. İñ berençe çiratta bez yäşlärgä Tuqaynıñ menä şuşı yağın kürsätäbez. Häm bez bıyıl iyün ayında Törkiäneñ İstanbul şähärendä Tuqayğa bağışlanğan zur bäyräm uzdırırğa cıyınabız. Qazannan da älege çarağa bik küp ğalimnär, yazuçılar, şağirlär, sänğät keşeläre çaqırılğan. Ä älege bäyrämgä qädär bez Ğabdulla Tuqaynıñ şiğerlären törekçä häm tatarça cıyıntıq itep çığarırğa uylıybız. Älege kitapnı bez Törkiädäge Tuqay bäyrämendä dä qunaqlarğa taratırğa cıyınabız.”
TÖREKSOY oyışması citäkçese urınbasarı Azatlıq radiosınıñ törki xalıqlar yäşägän töbäklärdä eşläwçe xäbärçelärneñ mäğlümatına yuğarı bäyä birde häm radio eşçänlegenä dä uñışlar teläde.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Tuqay bäyräme Tömängä kilep citte
7-8 nçe aprel' könnärendä Tömän ölkäseneñ milli mäğärifne üsterü institutında här äytelgän süz Gabdulla Tuqay iseme belän bäylängän ide. Monda şağirneñ tuuına 120 yıl tulu uñayınnan “İ tuğan tel, i matur tel” digän festival' ütte. Oyıştıruçılar: ölkäneñ fän häm mäğärif departamentı, milli eşlär komitetı, mäğärifne üsterü institutı häm milli avtonomiä teläge belän bu çarağa Tuqayğa bağışlanğan däres birüçe häm klasstan tış çara ütkärüçe uqıtuçılar, şağirneñ şiğerlären häm cırların osta başqaruçı uquçılar, icatın räsem sänğäte aşa surätlängän keçkenä rässamnar cıyıldı. 18 uqıtuçı ber-ber artlı däres birep häm klasstan tış çara ütkärgän waqıtta uquçılar üzläreneñ ostalıqların kürsättelär. Här çığışnı da belgeçlär qarap, bäyäläp tordılar. Bäygegä yomğaq yasalıp, Tuqay turında iñ yaxşı däres birüçeneñ kem ikänlege dä açıqlandı. Tobol däwlät pedagogiä institutı dotsentı Klim Sadıykov: “Yaña texnologiä ısulları qullanğanğa berençe urınnı Yalutr rayonınıñ Yana At'yal mäktäbe uqıtuçısı Zölfiä Kalgamanovaga birdek”, -dide.
Yalutr rayonı Yaña At'yal mäktäbeneñ tatar tele häm ädäbiäte uqıtuçısı Zölfiä Kalgamanovanıñ därese “Tuqay mäñge yäşi bezneñ küñellärdä” dip ataldı. Rusiäneñ mäğärif ministrlığı 2007 nçe yılğa qädär barlıq mäktäplärne dä internet belän totaştırıp beterergä tırışaçaqbız dip ışandırsa Yaña At'yal uquçıları küptän inde internet çeltärendä.
Tömän ölkäse töbäge mäğärifen üsterü institutında ütkän “İ tuğan tel, i matur tel” dip atalğan bu festival'-bäygene yomğaqlağanda berençe, ikençe, öçençe urınnı alğan uqıtuçılarğa diplomnar häm aqçalata büläk tapşırdılar. Şulay uq ciñüçelär Gabdulla Tuqaynıñ tuğan könendä- 26 nçı aprel' könne Tömän ölkä filarmoniäsendä bulaçaq Tatarstan däwlät cır häm biü ansamble konsertın da buşqa qarayaçaqlar. Konsertnı oyıştıruçı “Miras” xäyriä fondı başqarma mödire Färit Xäkim alarğa çaqıru biletları tapşırdı.
Nail Alan, Tömän


text:
Amerika djaz muzıkasında tatarlar
Tatar muzıkantı, saksofonda uynawçı Eduard Axmätşinnıñ «Quray» isemle kompozitsiäsendä hiçşiksez, tatar yañğıraşı bar, tatar köyläre işetelä. Ämma ul tatar xalıq köye tügel, bu djaz kompozitsiäse. Muzıkanıñ ber töre bulğan djaz muzıkası bezneñ tatar xalıq muzıkasına oşağan dip äytep bulmıy, älbättä. Bezneñ qolaq kübräk pentatonikağa künekkän. Ämma djaznı tıñlap qarağan küp keşelär annan soñ anı bik tä yarata başlıy. Mäsälän, Tatarstan yegete Eduard Axmätşinnı djaznı yaratu Amerikağa qadär bulğan ikän. Eduardnıñ «Uzıp barışlıy» digän kompozitsiäse klassik djaz formasında yazılğan.
Djaz barlıqqa kilgändä ul kübräk qara tänle amerikannarnıñ muzıkası dip sanaldı. Ä xäzer inde djaz böten illärdä bar. Djaz uynawçılar arasında törle millät wäkilläre, şular arasında tatarlar da bar. Saranskida Mordoviä tatarları öçen çığarıla torğan «Yuldaş» gazetınıñ 31 ğınwar sanında «Eduard Axmätşin. Yego saqsofon zvuçit v Amerike» digän ber zur mäqälä çıqtı. Anda djaz muzıkasınıñ tuğan cire häm çäçäk atqan urını bulğan Amerikada tatar saksofonçısı iñ yaxşı djaz muzıkantlarınıñ berse bula alğanlığı turında yazılğan.
Eduard Axmätşinnıñ internetta üz säxifäse da bar. Anda anıñ Amerikada çıqqan ike kompakt-diskınıñ yazularınnan qısqa ğına fragmentlar da quyılğan. Alarnı İnternet aşa tıñlarğa bula. Eduardnıñ ber diskında djaznıñ klassik kompozitsiäläre tuplanğan, alar inde böten djaz dönyasında dan alğan muzıkalar.
Eduard 1972 yılnıñ 21 fevralendä bik muzıkal' tatar ğailäsendä tua. Äti-änise Yar Çallıda tanılğan muzıka ähelläre: änise - cırçı Äsiä Axmätşina, ätise - muzıka mäktäbe uqıtuçısı, kompozitor Wäsim Axmätşin. Eduardnıñ enese Aydar, Aydarnıñ xatını Rezeda Qazanda yäşilär häm alarnıñ da professiäläre şulay uq muzıka.
Ber qızıqlı moment. Böten tatar dönyasına bilgele bulğan cırçı Salawat Fatxetdinov Eduardnıñ ätise Wäsim Axmätşin belän armiädä xezmät itkän. Salawatnıñ Başqortstanda eşläre ällä ni yaxşı barmağan waqıtta, Wäsim Axmätşin anı Tatarstanğa, üzeneñ «Noqrat» isemle ansamblenä konferans'ye bulıp eşlärgä çaqırğan. Konsertlar barışında nomerlar arasında Salawat ta cırlıy bulğan. Anıñ cırlawı xalıqqa bik oşağannı kürgäç, Salawat, ansambl'dän ayırılıp, üz konsertları belän çığışlar eşli başlağan.
Niçek soñ Tatarstan yegete, tatar muzıkantı Eduard Axmätşin djaz belän mawıqqan häm Amerikağa eläkkän? Edik altı yäşennän birle atasınıñ «Noqrat» ansamblendä cırlıy başlağan bulğan, ämma ul kübräk muzıka instrumentlarında uynarğa tartılğan: fleyta, fortepyäno. 15 yäş tulğaç, fortepyäno buyınça Çallıda muzıka mäktäben betergäç, Eduard sänğät uçilişçesında saksofonda uynawnı öyränä başlıy.
Ätise aña ataqlı djaz muzıkantı Çarl'z Parker plastinkasın alıp birä. Şunnan Eduard djaz muzıyasına ğaşıyq bula häm üze dä djaz cırların yazarğa xıyallana başlıy.
Djaz buyınça tiränräk belem alır öçen, Eduard 1990 yılda Leningradqa barıp, Musorgskiy muzıka uçilişçesına uqırğa kerä, çönki anda Sovetlar Soyuzınıñ iñ yaxşı djaz uqıtuçısı Gennadiy Gol'şteyn uqıta bula. 1992 yılda kanikullar waqıtında, Latvianıñ başqalası Rigada dustı Saşa Lukaşin belän turistlar öçen uramda djaz uynağanda, uzıp baruçı Amerika qızı Mişel' Mur alarnı işetä, alarnıñ başqaruın yarata häm alar öçen Amerikağa çaqıru oyıştıra. Şunsın äytergä kiräk, Mişel' ayıruça Eduardnıñ tatar xalıq cırı «Qaz qanatı» başqaruına soqlanğan bula. 1993 yılda Eduard dustı Saşa belän Amerikanıñ zurlığı buyınça dürtençe urında bulğan X'yuston şähärenä kilep, «Rossiä uram djazı» digän ansambl' oyıştıra. Eduard djaz muzıkasın öyränüen däwam itä häm X'yuston şähärendä Klark Terrinıñ Xalıqara djaz öyränü institutın tämamlıy.
Eduardnıñ xatını da sänğät keşese – ul 1996 yılda Odessadan kilgän ukrain biyuçese Oksana Çernyuk. Oksana çığışlar da yasıy, öç mäktäptä biyü dä uqıta.
Eduardnıñ başqarğan äyberläre Kurai, Passyng By, Good Bait,Feeling happy. Alar arasında üze yazğannarı da küp. The Last Song dip atalğanı Anıñ «Soñğı cır» isemle kompozitsiäsennän.
Bu Tatarstanda tuıp, Çallı şähärendä üskän, 1993 yıldan birle Amerikanıñ X'yuston şähärendä icat itüçe djaz muzıkantı, saksofonçı Eduard Axmätşin ide.
İrek Bikkinin ,Mordoviä


text:
Quşma Ştatlar İranğa şikle cihazlar satuda ğäyeplängän şirkätlärgä qarşı iqtisadi çikläwlär kertte
Amerikan xökümäte 13 çit il şirkätenä qarşı iqtisadi çikläwlär kertte, alar İranğa, atom, ximik yäisä biologik qoral eşläp çığaruda qullana alırlıq cihazlar satuda şiklänelä.
Audio, Adam Ereli
"2000-nçe yılda qabul itelgän İran turındağı maxsus qanunnı ütäw yözennän Quşma Ştatlar İranğa tıyılğan cihazlar satu belän şöğellängän 13 şirkätkä qarşı çikläwlär kertä, alar arasında 5-e Qıtaynıqı, ikese Makedoniädän, tağın ikese Rusiädän, berär şirkät Belarustän, Taywannän, Tönyaq Koreädän, Berläşkän Ğäräp Ämirleklärennän" di däwlät departamentı wäkile Ereli. Ul şul şirkätlärneñ isemnären atamadı, barı tik Tönyaq Koreädän genä däwlät qaramağındağı ber şirkät isemen äytte. Adam Ereli ayrıuça, şuşı çikläwlärneñ telgä alınğan illärgä qarşı tügel, ä barı tik şul 13 şirkätkä qarşı ğına kertelüenä basım yasadı. Anıñ süzlärenä qarağanda, alarnıñ 1999-nçe yılnıñ 1-nçe ğinwarennän soñ İranğa, küpläp üterü qoralların citeşterü öçen dä qullana alırlıq cihazlar yäisä texnologiälär satuın raslağan ışanıçlı dälillär bar. Quşma Ştatlar İrannıñ şikle qorallar citeşterüenä qarşı çaralar kürü maqsatında maxsus qanun qabul itkännän şundıy iqtisadi çikläwlär barlığı 23 şirkätkä qarşı kertelde. Bu atnada ğına Washington, elegräk Rusiäneñ 6 şirkätenä qarşı quyılğan şundıy çikläwne ğämäldän çığarğan ide, alar xäzer İran belän şikle xezmättäşlegen inde tuqtattı dip xäbär itelä. Adam Ereli, İranğa cihazlar satu mäs''äläsen Quşma Ştatlar xökümäte Qıtay häm Rusiä räsmiläre belän oçraşularında härdaim kütärep tora, bu xaqta mäğlümat başqa illärgä dä citkerelä, ämma şuşı ölkädä äle başqarası eşlär citärlek dip belderä.
Audio, Adam Ereli
"Qağidälärne ütäw eşen tağın da qırıslatu, cihazlar satunı tikşerü ölkäsendä xälebezdän kilgängä qarağanda kübräk tä eşläp bula. Bu tieşle illär belän fiker alışularda möhim tema bulıp tora häm bez bu eş belän bik citdi şöğellänäbez" di Quşma Ştatlarnıñ däwlät departamentı wäkile. Uzğan ayda amerikan däwlät sekretareneñ urınbasarı John Bolton İrannı, üzendäge atom qoralları programmasın yäşerüdä ğäyepläp, anıñ şuşı tırışlıqların faş itü maqsatında Tähranğa xalıqara basımnı arttırunı wäğdä itkän ide.
Kärim Kamal, Praga


text:
Sember tatar cämäğätçelege Putinnıñ televizor aşa elekke çığışında üz sorawlarına cawaplar almağanına zur qänäğätsezlek belderep, bu yulı sorawlar birüdän totılıp qalğan. Mäsälän, İrşat Safin bıyılğı bitaraflığın menä niçek añlattı: “Prezidentnı küpsanlı tatar xalqınıñ tele yazmışı tügel – 9 yäşlek sabıynıñ Putin köçege näselenä iä bulu xıyalı kübräk qızıqsındıra ikän, häm ul bu turıdağı soraw il xalqı öçen dä möhim dip sanıy ikän – annan närsä kötäseñ inde?!”
Şulay da berniçä keşe, milli temağa qağılmıyça, sorawlar birep qarağan. “Vıravnivanie regionov” şiğere astında yalqaw töbäklärne Mäskäwdän kilep toruçı aqça belän azdıru Sezneñ “Watandaşlar cämğiäte” tözü buyınça tırışlığığızğa zarar kitermäsme soñ? Atom qaldıqların yuq itü öçen çit illär birgän 20 milliard dollarnıñ küpme öleşe ilneñ atom çüplegenä äyländerelgän Dimitrovgradqa tätede?
Läkin bu sorawlar xucaları da yuqqa ğına 3 säğät waqıtları sarıf itep Putinnı tıñlap utırğannar.