text:
Tashkent
Tashkent — Orayliq Aziyanın' en' u'lken tariyxıy qalalarınan biri - O'zbekistannın' paytaxtı. Orta Aziyanın' Iri sanaat-transport ha'm ma'deniyat oraylarınan biri. Ma'mleketdın' Arqa-shıg'ıs bo'leginde, Tyanshan tawları eteklerınde, 440–480 m biyiklikde, Chırshıq da'ryası alabında jaylasqan. Xalqı 2,340,900 adam (2013). Qala Qazaqstannın' shegarasına jaqın jaylasqan. Aymag'ı 327,9 km². 2009-jıllda Tashkentdın' 2200 jıllıg'ı belgilendı.[2] Bul mu'na'sibet benen qala infra-ha'm transport dizimi jan'alandı.
Mazmunı
Etimologiyası[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Tashkent ko'binshe e.a. V-III a'sirlerde payda bolg'anı gu'man etiledı. Ta'riyxiy ma'g'lıwmatlarda Shash, Shas, Shashkend atları menen atalg'an. Shash tashkentdin' en' qadımgı atı .[3] arablar onı Shash ko'rinisinde jazg'an. Shashkend atı keyınlew tashkentke o'zgertilgen . ta'rixiy mag'lıwmatlarda, qalanın' atın Qıtay jazıwshıları Sho-shi, Sho-si, ya'ki Shi ko'rinisinde transkripsiya etken, bul da qıtaysha tas degendı an'latadı. Firdovsi o'z "Shahnamə"sinda Shahari Shash dep atag'an. XVI a'sirden baslap qala ha'zirgı atı menen aytıla baslag'an.
Tariyxi[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Tashkentde 1917-shı jıl inqilabı bolıp o'tken ha'm 1966-j ıllı jer qozg'alısınan son' qalada bar bolg'an shıraysız arxitekturalıq abidalari joq bolıp ketken. Qalada sovet da'wrindegı qurılg'an ma'deniyat muzeylerı qayta qurılg'an.
Ta'riyxıy qalanın' geybir qadimgi esteliklerı qalanın' batıs bo'legınde jaylasqan. Ta'riyxıy esteliklerdın biri, XVI a'sirde qurılg'an Kukeldash Medresesidir. Bul estelik Kaffali shash movzoleyi atı menen da tanılg'an ha'm onnan muzey esabında paydalınaladı. Burada jaylasqan Qast-İmam estelıgınde qayri-musulmanlardın kiriwı qadag'an etilgen, ziyaratshilar ol jerge kiriw, ushın ruxsat aliwları kerek.
Geografiyası[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Tashkent qalası Tyan Shannın' batıs bawırlarınnan baslanıp Sırda'rya eteklerine tu'setug'ın ken' tawaldı tekislıgının' bir bo'legınde jaylasqan. Shıg'ısda u'sh — Ugam, Piskom ha'm Chatqal taw dizbekleri menen oralg'an bolıp, bul dizmbeklerdı sol atlar menen atalıwshı da'ryalar ag'ıp o‘tıwshı daralar ajratıp turadı. Bul da'ryalar qosılıp Chırshıq da'ryası payda boladı. Chırshıq daryası Charvaq ha'wızının' tar darasınan o‘tıp, G‘azalkentden to'menrekke tu'skende kengligi geybir jerlerde 20 kmden asatug'ın ta'riyxıy tekislik boylap ag'adı. Batısda Chırshıq alabına Qızılqumnın' qızıp turg'an hawası urıladı. Bul qayırdın' bir bo'legın Chırshıq da'ryasının' ha'zırgı o‘zenı iyellegen. Qubla bo'legınde bolsa alapqa kirip barıwshı Axangaran da'ryası jaylasqan. Usı tekislik arqasında jaylasqan Aris da'ryasının' alabı benen birge bul tabiyiy suw tarmaqları worta Aziya diyqanshılıq oazıslerının' shekke kontinentınde jaylasqan.
Klimatı[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Klimatı kontinental, jaziyrama, ıssı jaz ku'nlerı ha'mde suwıq qıs klimatı menen qala basqa ja'han qalalarınan ajralıp turadı. Jıllıq ortasha temperatura 13,5 °C. Jazda bolsa 35 °C jetıw menen birge, qıs aylarında bunın' teskerısın gu'zetıw mu'mkin. Hawa temperaturası - 25,-30 C° shekem boladı. Tiykarınan jawınlar noyabr ha'mde mart aylarında gu'zetıledı. en' pa's t-ra —29°. Iyuldın' ortasha trası 27,5°, en' joqarı t-ra 42°. Jılına 360– 390 mm jawın jawadı. Chırshıq da'ryasınan shıg'arılg'an ha'm ulıwma qala boylap o'tetug'ın Bozsuw, Salor, Anxar, Qarasuw, Aqqorg'an, Bo'rijar, Aqtepa, Qaraqamıs ha'm basqa kanallar onın' mikro klimatına unamlı ta'sir ko'rsetedı.
Xalqı[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
2009-jılldın' basına kelıp Tashkentdın' xalqı sanı 2206,3 mın' adamg'a jetdı. Bunnan 50.8 % — ha'yeller, 49.2 % — erkekler. Xalqı sanı boyınsha Tashkent qalası MDX ma'mleketlerı arasında to'rtinshı orında turadı (Moskva, Kiev ha'm Sankt Peterburg qalalarınan keyın.
1-yanvar 2009-jıllg'ı mag'lıwmatlarg'a qarag'anda Tashkentde ha'miyshe jasawshılar sanı 2 206,3 mın' adamdı qurag'an. .
2008-jılg'ı mag'luwmatlarg'a ko‘re, 63,0 % — o'zbekler, 20,0 % — orıslar, 4,5 % — tatarlar, 2,2 % — koreysler, 2,1 % — qazaqlar, 1,2 % — ta'jikler ha'm 7,0 % — basqa millet wa'killerı quraydı.[4]
Ekonomika[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
sanaat karxanaları — tıgıwshilik, temekı, ayaq kiyim fabrikaları, toqimashiliq kti, metallsazlıq, mashinasazlıq zavodları ha'm b. rawajlang'an. Iri sanaat ka'rxanaları — Uzbekqishloqmash, ekskavator zavodı, qurılıs materialları islep shig'arıladı.
Sovet da'wrındegı Tashkent[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Tashkentde ma'kan haqqında anıg'ıraq jazba mag'luwmatlar daqalardagı qazılıq da'fterlerınde, 19-a.dın' 2nshı yarmında bolsa orıssha basılımlarda qayt etilgen. Og'an ko're, 1865 j. Tashkentde 140 ta ma'kan jıyını bolg'an, Xalqı 76 mın adam. Tu'rkistan u'lkesı statistikası jılnamasında (1876) Tashkentde 149, ma'kan jıyını (Shayxantaxur daqasında 48, Sebzor daqasında 38, Ko'kshe daqasında 31 ta, Besag'ash daqasında 32 ta) bolg'anlıgı jazılg'an. N. G. Mallitskiy 1927 y. Baspa etken jurnalda bolsa Tashkentde 280 ma'kan jıyını ha'm qala qalqına tiyislı 171 mavze atı bar (q. plansxema). Mavzelar, a'detde, qalalıqlardın' qala sırtında jaylasqan egınzarları ha'm bag'lardan iba'rat bolg'an; shoralar da'wrınde mavzeler ma'mleket tarepinen tartıp alıng'an.
Transport[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Tashkent worta Aziyadag'ı en' iri transport orayı, aeroportı xalqara axmiyetke iye. Qalada temir jol vokzalı, 2 aeroport, avtovokzal, 5 avtostansiya isleydı. Tashkentden Aziya ha'm Evropanın' ko'plegen qalalarına samolyot jolawshıların tasıwshı reyslar qatnaydı.
Qaladan bir necha kerekli avtomobil jolları baslanadı, olardın' en' Irısı — u'lken O'zbekistan traktı. Tashkent Xalqa avtomobil joli bar. Qala jolawshılar ishkı qatnawı metropoliten, trolleybus, avtobus, tramvay, taksi arqalı a'melge asırıladı.
Medreselerı[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
G'a'rezsizlik jıllarında Tashkentdegı islam madeniyatı esteliklerının' ko'bisi, ma'selen, Ko'kaldash, Abulqasim, a'sirese, Hazıretı Imom mavzeynde jaylashgan Moyi Mu'barek, Baraqxan medreselerı qayta qurılıp, aldın'g'ıday shıqaydı payda yetdi. Olar bir waqıtlar mın'lap woqıwshılardı o'z qushag'ına alg'an ha'm lıq tolı bolg'an jerler bolıp, orıs istilası da'wrında bir mu'ddet kimsesiz, xarabag'a ha'm aylantırılg'an.
XIX asırde Tashkentde ta'lim-tarbiya tarawı Tashkent-Buxara, Tashkent-Qoqand ma'deniy-ma'newiy baylanıs dizimınde rawajlanıp barg'an. Bul ha'diysede Tashkent medreselerı ha'm mudarrislerının' ornı u'lken bolgani tabiyıy.
Oqıw orınları[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
2003/04 oqıw jılında Tashkentde 362 ulıwma bilim beriw mektebi bolıp, 378,9 mın' oqıwshı, 11 gimnaziyada 17,1 mın' oqıwshı, 23 akademik litseyde 9,3 mın' oqıwshı, 30 mu'zika ha'm 25 sport mektebınde 19,2 mın' oqıwshı ta'lim aladı. Tashkentde 30 joqarı oqıw jurtı (O'zbekistan milliy unti, I ha'm II Tashkent Tibbiyat Inistutları, Pedagogika universitetı, Ekonomik u'niversitetı, Islam unti, Texnika unti ha'm b.) bolıp, olarda 107,8 mın' student bilim aladı (2004). Tashkentde 1998 — 2003 jıllarda 47 kasip-o'ner kolledji ha'm akademik litseylerı ima'ratları iske tu'sirildı. Olar zamanago'y a'sbap ha' texnika menen ta'minlengen. Qalada 31 kasip o'nar kolledjinde 29,1 mın' oqıwshı oqıydı.
Ma'deniy orınları[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Tashkentde 16 muzey (O'zbekistan ma'mleketlik, A'debiyat, O'zbekistan kino o'nerı, o'zgeshe ha'm zergerlik buyımları ha'm b. mu'zeyler) bolıp, olarda 800 mın'g'a jaqın eksponat qoyılg'an, 166 jama'at kitapxanası (13,8 mln.), 9 ma'deniyat sarayı, 65 ma'deniyat u'yı bar.
Tashkentde 13 teatr (O'zbek milliy teatri, Alisher Nawayı atındag'ı O'zbek ma'mleketlik akademik opera ha'm balet u'lken teatri, Mu'qimiy atındag'ı O'zbek ma'mleketlik mu'zikalı teatrı, Abror Hidoyatov atındag'ı jaslar teatrı, Joldas Aqunbabayev atındag'ı O'zbek ma'mleketlik respublika jas tamashago'yler teatrı, Tashkent ma'mleketlik orıs akademik drama teatrı, quwırshaq teatrı, Orıs ma'mleketlik respublika jas tamashago'yler teatrı, operetta teatrı ha'm b.) bar.
Meditsina[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
Tashkentde 18,6 min' orınlı (10 mın' adamg'a 86,8 orın) 99 emlewxana, 16,5 mın' vrash, 25,2 mın' worta mag'lıwmatlı tibbiy shıpakerler isleydı. Qalada 115 poliklinika, 594 da'rixana xizmet ko'rsetedi. Respublika da'rejesındegı tez tibbiy ja'rdem, urologiya, ko'z mikroxirurgiyası, kardiologiya, xirurgiya, onkologiya orayları Tashkentde jaylashqan.
Tashkentde 5 sanatoriya, 19 sanatoriyprofilaktoriy, dem aliw u'yi bar, solardan, Chinabad sanatoriyası, Tibbiy tiklenıw ha'm fizioterapiya ilmiy tekseriw inistitutı qasındagı emlew klinikasi ha'm balalar statsionarları ha'm b. Xizmet ko'rsetedı. Tashkent jaqınında Tashkent mineral suwı balneologik kurortı jaylasqan.
Sportı[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
1994 jılda Tashkentde Yunusabad tennis sarayı qurılıp, onda UzR Prezidenta sıylıg'ı ushın tennis boyınsha u'lken xalqara tu'rnirler o'tkizilmekte. Qalada Olimpiada orinbasarlari bilim jurtı, „Paxtakor“ sport birlespesı, „Qibray“ oqıw shınıg'ıw orayı, jen'il atletika boyınsha Yangiabad oqıw shınıg'ıwlar bazası jaylasqan. Jaslıq sport arenası, Paxtakor oraylıq stadionı ha'm b. xalqaro sport talaplarına juwap beretug'ın sport sarayları bar. Sol sebeplı Tashkentde u'lken xalqara sport tu'rnirlerı o'tkizip turıladı. 1995 j. sentyabrde Oraylıq Aziya oyınları, 1998 j. noyabrde suw pariylerı sinxron suziw boyinsha xalqara turnir, 1999 j. 7 iyunda Dinamo tennis kortında Tashkent open xatinqizlar turniri bolib o'tdi. O'zbekistannın' Paxtakor futbol klubı o'z stadionında ja'han ha'm Aziyanın' abıroylı klubları menen oyınlar o'tkizip kelmekte.
Siltewler[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
- ↑ O`zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo`mitasi: Demografik ma`lumotlar: ДoиMий aҳoли coHи (йил бoшиra)
- ↑ Tashkent qalasının' 2200 jıllıg'ı
- ↑ «Tu'rkologiya» jurnalı, (3-4), Baku, «Elm», 2008, s. 90-96 :MAHMUD KAŞĞARİ VƏ TARİXİ ONOMASTİKA MƏSƏLƏLƏRİ
- ↑ Etnicheskiy sostav naseleniya


c: text/html

text:
Sverdlaw ölkäseneñ Ural radiosında atna sayın çığıp kilgän Duslıq yortı tapşıruwı ayğa ber märtäbä genä efirğa çığa başladı. Törle millätlär tormışına bağışlanğan tapşıruda 10 minutlıq Miras isemle tatarça çığarılış ta bulğan. Xäzerge waqıtta tatar ictimaği oyışmaları wäkilläre ölkä teleradioşirkäte citäkçelege belän älege çığarılış xaqında söyläşülär alıp bara. Ölkäneñ tatarlar küpläp yäşägän Krasnoufim töbägendä radioaktiv matdälär saqlaw şartları bozılu näticäsendä ekologik faciğä bulırğa mömkin.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinbur

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qazanda Ärämälektä Mäxällä oyıştı
Şähär şartlarında tatarnı saqlap qalunı, qayber belgeçlär mäxällä tözüdä kürälär. Yäğni, urtaq ber mäçet, mäktäp, häm başqa sotsial' könküreş binaları bulğan ayırım ber mäxällä bulıp yäşäwdä. Mäsälän, säyäsät fännäre doktorı Räfiq Möxämmätşin şundıy fikerdä. Monnan tış, başqa ğalim, cämäğät eşlekleläre dä şundıy qaraşta toralar. Häm ürnäk itep Finländiädä yäşäwçe tatarlarnı kiterälär. Milli äydämannarı tarafınnan Mäxxälä oyıştıru konsepsiäse dä eşlängän ide. Tatar xalqınıñ milli mäclese bu konsepsiäne qabul itte monnan berniçä yıl elek. Bu älbättä teoretik, näzäri yassılıqtağı ğämällär. Ä Qazanda yäşäwçe, “Mäxällä” dip atalğan ictimaği oyışma citäkçese Nazıym Xämitov bu näzäri, teoretik mä’sälälärgä bik birelep tormağan. Qazannıñ Därwişlär bistäsendä, üze yäşi torğan yort yanındağı ärämälektä mäxällä oyıştırğan. Döres, mäxällä bik üzençälekle. İke yıl buyına Nazıym äfände ärämälekne çistartıp, anda quaq, ağaçlar utırtqan. İke-öç sutıy cirne, tirä yaqtan taqtalar tuplap, qoyma belän urap alğan. Häm anda, cir astında quış yasap, cir östendä taqtadan şatır qorıp, namaz uqıy torğan urın buldırğan. Ayırım ber urında Färeştälär urını da, sarqıp torğan çişmä dä bar. Bu urınğa elmä taqta da quyğan. Älege üzençälekle mäxälläne, Nazıym Xämitov bu könnärdä räsmi açu tantanası uzdırdı. Azatlıq xäbärçese belän bulğan söyläşüdä, Nazıym äfände, älegä bu mäxällägä yörüçelär yuq, açıldıq qına bit dip belderde.
Döres, Mäxällä konsepsiäsendä buyınça köçle ber strukturadan, ayırım orğannardan torırğa tieş. Yäğni, ul küpmeder däräcädä cirle üzidarä funksiälären başqara. İldus Ämirxan citäkçelegendäge ber törkem tatar zıyalıları milli nigezdä tözelgän mäxällä Rusiä konstitutsiäsenä dä, Tatarstannıqına da qarşı kilmi dip beldergännär ide. Häm şul uq Qazannıñ Därwişlär bistäsendä mäxällä turındağı konsepiägä nigezlänep eş itä başlağannar ide. Läkin bu eş tuqtap qaldı.
Därwişlär bistäsendä bu könnärdä açılğan, Nazıym Xämitov ärämälektä tözegän mäxällä eşläp kitärme, yuqmı, waqıt kürsäter anısı. Eş bit başqada. Yükädä çikläwek. Tatar milli yañarışında mäxällägä tartılu başlandı. Monı inde bik qup töbäklärdä, bigräk tä Tatarstannan çittä küzätergä bula. Milli häm dini cämäğätçelek, urtaq bulıp, mäxällä tözi, şunıñ qısalarında Mäçeten buldıra, mädräsäsen aça, tatarlarnıñ isemlegen buldıra häm başqa mä’sälälärne xäl itä. Mäsälän, mondıy küreneşne Räzän ölkäsendäge Qasıym şähärendä kürergä bula. Äye, bu Qasıym xanlığınıñ başqalası. Tatarlar monda 500 äp kenä qalğan bulsa da, milli yañarışnıñ şuşı mäxällä ısulın saylağannar alar. Qazanğa kilgändä, Qazandağı yähüdilär köçle mäxällä bulıp toralar. Başqalanıñ üzägendä sinogoga binası ğıybädätxanä rolen genä ütämi, monda yäşlär klubı, milli aşxanä, törle däreslär , kurslar oyıştırılğan. Yähüd mäxälläse qarşında teatr, ansambl' eşläp kilä. Gäzit çığa. Sport qumandıları bar. Şundıy uq yünäleştä Finländiädäge tatar cämğiäte dä eş alıp bara.
Säyäsät fännäre doktorı Räfiq Möxämmätşin tatarnıñ kiläçäk üseşe şähär şartlarında eksterritorial', yäğni ber cirlekkä bäylänmägän mäxällä tözep yäşäwdä kürä.
Räfis Cämdixan


text:
Rusiädä matbuğat irege 144 urında: yaña xisap
"Çiklärne tanımağan jurnalistlar" oyışması kiçä dönyada matbuğat iregen bilgeläwçe çirattağı isemlegen bäyän itte. Bu isemlek 2002nçe yıldan birle yılğa ber tözelä. İllärdäge matbuğat iregen 50 şartqa qarap ülçilär, alar arasında jurnalistlar eşçänlegen çikläw, alarğa qarşı höcümnär dä bar.
Çiklärne tanımağan jurnalistlar äzerlägän isemlektä Rusiäneñ urını turında oyışmanıñ Yevropa häm elekke Sovetlar berlege belän eşläwçe wäkile Eksa Vidal menä närsälär dide:
"Qızğanıçqa qarşı Rusiädä jurnalistlarğa qarşı höcümnär häm alarnı qıluçılarnıñ cäzasız qaluın küzätäbez. Rusiäne 144nçe urınğa quyunıñ tağın ber säbäbe – televideniä häm radiolarda fiker törlelege yuq. Üzgä fiker yörtüçelärneñ däwlät televideniäsenä çığu mömkinlege yuq, barı tik Exo Moskvı radiosı qala, ä alarnı böten ildä tıñlap bulmıy. Menä, Rusiäneñ bu isemlektä näq şul urında buluına ike töp säbäp."


text:
Putinnıñ yıllıq yullamasına reaksiä
İnde xäbär itkänebezçä, çärşämbedä Rusiä prezidentı Vladimir Putin üzeneñ yıllıq yullamasın künderde. 1 säğät notığın ul nigezdä ike töp mäsälägä bağışladı – xalıq sanın arttıru häm ilneñ xärbi qüten nığıtu kiräklegenä. Mäğlümät çaraları, belgeçlär şuşı yullamağa nindi reaksiä belderä?
Ä menä ilneñ xärbi qüäten arttıru mäsäläsenä kilgändä, sorawlar baytaq. Üzeneñ çığışında Vladimir Putin dönyada qoral yarışı äle dä däwam itä, Rusiäneñ xärbi büdjetı başqa illär belän çağıştırğanda küpkä keçkenäräk, bezgä çit illärneñ basımına qarşı toru öçen köçle armiä kiräk dide.
Prezidentnıñ elekke iqtisad kiñäşçese Andrei İllarionov Putinnıñ bu yullamasın "ilne xärbiläşterü kiräklegen aqlaw niäte" dip atadı. Yullamanıñ 40%tı armiägä bağışlandı, bez distä yıllar artqa, iske çorğa qaytabız, dide ul Exo Moskvı radiosına. Monnan tış, belgeç süzlärençä, yullamada Rusiäneñ xärbi çığımnarı kimetelep kürsätelgän. Putinıñ Rusiäneñ xärbi çığımnarı Fransä, Britaniä belän çağıştırğanda kimräk digän süzläre döreslekkä turı kilmi. Quşma Ştatlarnıqı çınlap ta 25 tapqır zurraq, läkin bu ilneñ tulayım citeşterüe dä 16 tapqır zurraq dide ul.
Putin üzeneñ yullamasında köçle armiä kiräklegen çit illärneñ säyäsi basımına qarşı toru kiräklege belän añlattı. "Bez tışqı agressiä, terror ğämälläre, Rusiägä basım yasaw niätlärenä qarşı torırğa äzer bulırğa tieş. Turısın äytergä kiräk, armiäbez köçleräk bulğan sayın, bezgä basım yasaw teläkläre dä azraq bulaçaq" dide Rusiä prezidentı.
Prezidentnıñ bu mantiğına säysät belgeçe Leonid Radzixovski ğäcäplänü belderä. Yarıy, küz aldına kiterik, Rusiägä basım yasasınnar di, säyäsi, iqtisadi, mäglümäti basım. Närsä, şuña cawap itep Amerika sularına atom köymäsen cibäräbezme, ällä qanatlı raketalar oçrabızmı? Rusiägä höcüm itergä cıyınğan keşe yuq, bügenge köndä qoral timeren döberdätü – xastalıq bilgese di ul Atlaıq Jurnal digän İnternet säxisendä.
Şulay itep, xäzer Rusiä neft satudan kilgän açqasın xärbilärgä totaçaqmı, digän soraw belän bez Syracuse Universitetında Rusiä armiäse belgeçe Brian Taylorğa möräcäğät ittek.
"Xärbilär bu aqçanı alyuçılarnıñ berse bulaçaq. Läkin alar ğına tügel. Putin milli proyektlar iğlan itte – awıl xucalığı, mäğärif, toraq ölkäsendä. 2008 yılda warisın qaldıru öçen aña bu aqçanı su astı köymäsenä tügel, ä menä şul proyektlarğa totu – faydalıraq, di "Säyäsät häm Rusiä armiäse" digän kitap avtorı Brian Taylor.
ali ğilmi


text:
Kürenekle uyğır dissidentı Rabiğä Qadıyr Quşma Ştatlarğa kilde
Altı yıl buyı Qıtayda törmädä totılğannan soñ comğa tönenä qarşı Quşma Ştatlarğa kürenekle uyğır disidentı Rabiğä Qadıyr kilep töşte. Anda ul nihayät üzeneñ ire häm balaları belän küreşä aldı. Xäzer inde Rabiğä xanım üzeneñ uyğır xoquqları öçen köräşen çittän torıp alıp baraçağın belderä.
Audio, Brad Adams
"Bez Qadıyrneñ azat itelüen alqışlıybız, çönki ul totqında bötenläy bulırğa tieş tügel keşe ide. Anı qulğa alu, xökem itü häm şul xätle törmädä utırıp çığuı aqılğa sıymaslıq närsä buldı. Häm bez äle şunı da beläbez - ägär dä Qıtayda kem dä bulsa azat itelä ikän, anda yaña qorban tabıla häm törmägä utırtıla, şuña kürä bu üzenä kürä ike yäple işek" di Human Rights Watch oyışması wäkile Adams. Anıñ belän oyışmanıñ ikençe ber xezmätkäre Nicolas Becquelin dä kileşä, ul "Qıtay osta itep totıq alu säyäsäten qullana" dip isäpli:
Audio, Nicolas Becquelin
"Alar, yäğni Qıtay yağı, keşelärne küplär qulğa ala da, berär yuğarı däräcäle säfär aldınnan şularnıñ bersen irekkä çığarıp tänqittän qotıla. Monıñ Qıtayda keşe xoquqların daimi räweştä bozunı xäl itügä bernindi dä qatnaşı yuq, Qıtay xakimiate andıy alımnarnı qullanuda bik osta" di Nicolas Becquelin. Rabiğä Qadıyr 1999-nçı yılda qulğa alınğan ide. Şunnan soñ ul çit il keşelärenä däwlät serlären satuda ğäyeplänep 8 yıllıq törmä cäzasına xökem itelde. Anıñ bar ğäyebe, üzeneñ 1996-nçı yılda Qıtaydan qaçqan häm xäzer Quşma Ştatlarda yäşägän irenä xat belän cirle matbuğatta dönya kürgän mäqälälärne kisep cibärüdän ğibarät ide. Könçığış Törkestanda üz möstäqil däwläten torğızırğa tırışqan, läkin älegä Qıtay xakimiate yağınnan qırıs ezärlekläwlärgä duçar bulğan möselman uyğırlar üzläreneñ säyäsi, dini, mädäni xoquqlarınıñ tupas bozıluına zarlana. Soñğı yıllarda isä räsmi xakimiat uyğırlarnıñ milli yañarış omtılışların terrorğa bäyli başladı. Älege töbäktä şaqtıy ğına tatarnıñ yäşäwe dä mäğlüm.
Kärim Kamal


text:
Ufa Rusiädä töbäklärne quşıp zuraytu bezneñ respublikağa qağılırğa tieş tügel di
Natälyä Zubarewiçnıñ fikerlärennän şul añlaşıla: Rusiädä töbäklärne erelätü omtılışları iñ täwdä töptän uylanırğa tieş. Alaysa Wiktor Çernomırdin äytkänçä kilep çığuı bar, yägni «yaxşıraq buluın telägän idek tä, tik, härwaqıttağıça, kilep çıqtı» dip äytergä turı kilüe bar. Natälyä Zubarewiç äytüençä, töbäklärne erelätü ideyäse Rusiädä çirattağı ber qaraçqı kebek faydalanıla. Bu ideyäne tormışqa aşırunıñ citdi eşlängän ber genä programı da yuq älegä. Ä şul uq waqıtta ildäge kiñ bilgele säyäsätçelär awızınnan bu täqdimnär könnän – kön yışraq yañğırí. Älbättä, qayber waq töbäklärne bergä quşu, bälki, fayda da birergä mömkin. Ämma milli republíklarnı, bigräk tä Tönyaq Qawqaz töbäklären bergä quşarğa mataşularnıñ nindi näticälärgä kiteräçägen küz aldına kiterüe dä qurqınıç.
Başqortstanda da soñğı waqıtlarda töbäklärne erelätü niätläre xaqında matbuğatta eş qına süz quzğatıla, bilgele säyäsätçelärneñ, deputatlarnıñ fikerlären beleşü oyıştırıla. Älege temğa üz qaraşların belderüçelärneñ zur küpçelege Başqortstannı nindi dä bulsa kürşe töbäk belän quşıp quyuğa kisken qarşı buluın belderä. Başqortstan Däwlät Cíılışı – Qorıltaynıñ daimi qömitetı räise Zöfär Yenikeyev ta näq şundílar isäbennän. – Ğomumän alğanda, min Rusiä töbäklären erelätü ideyäsen xuplím, – di Zöfär äfände. – Läkin Başqortstan belän Tatarstan kebek üz könnären üzläre kürüçe quätle milli republíklar üzallı yäşäp qalırğa tieş. Moñardan Rusiä üze dä otaçaq qına.
(Yenikeyev) Sez Başqortstan Däwlät Cíılışı – Qorıltay deputatı, andağı daimi qömitet räise Zöfär Yenikeyev fikerlären işettegez. «Milli republíklarğa da erelätü ideyäsen tağarğa mataşu qurqınıç näicälärgä kiterergä mömkin, – dip belderä Zöfär äfände. – Bezneñ tatar belän başqort moña hiç kenä dä riza bulmayaçaq häm motlaq qarşılıq çaralarına kereşäçäk. Ä bu kierenkelek Rusiägä kiräkme ikän?».


text:
Berlinda Tatar Mädäniäte Könnäre uzdı
Äye, xörmätle tıñlawçılar, Berlinda yänä tatar moñı yañğrıy. Yänä dip äytüem şuña, Tatar könnäreneñ berençese Berlinda uzğan yılnıñ awgustında Yevropa mädäniätläre muzeyında uzğan ide. Bu yulı – Azat universitet qarşındağı Türkologiä institutında. Äytergä kiräk, tatar-başqort telläre bu institut öçen yat närsä tügel. Zamanında anda eşlägän alman ğalime Margarete xanım Ersen Raş, tatar-başqort tellärenä mökibbän şäxes, bu tellärdän däreslär birä başladı. Margarete xanımnıñ eşe däwamlı bulıp çıqtı. Xäzer menä anda Tatar telenä, mädäniätenä bağışlanğan fänni simpoziumnar ütä. Şuşı çara turında min institutnıñ xezmätkäre, Tatar könnären oyıştıruçılarnıñ berse, İlmira Miftahova belän söyläşep aldım. Ul menä närsälär äytte.
Audio (İlmira Miftahova)
İşetüegezçä, fänni simpoziumda çığış yasağan ğalimnär arasında Qazan universitetı professorı Flera Safiullina da bar ide. Ber uñaydan Flera apa belän dä söylöşep aldıq. Min monda üzemne tatar dönyasında kebek xis itäm, dide ul.
Audio (Flera Safiullina)
Berlinda ütkän fänni simpozium, anda kütärelgän mäsälälär turında şimbä könne Fän tapşıruında tulıraq itep söylärgä niät bar. Ä bu yazmanı Tatar könnären açu tantanasında yañğırağan Berlin tatarları başqaruında Tugan tel belän tämamlıym.
Ali Gilmi, Ptaga


text:
İstanbulda tatar-başqort yortı bulaçaq
Bıyıl İstanbulda Saban tuyı aldınnan Topkapıda barlıq törki millätlär yärdämendä cihazlandırılğan “millätlär yortı” açu planı bar.
Elekkege kebek tatar oyışmaları barmı, saqlanamı, ällä inde xäzer barığız da törek bulıp bettegezme?
Göltän xanım, «Min üzem cämğiät oyışmasında üstem. Häm üzemne bäxetle bala dip sanıym. Äti-änilär bezgä balaçaqtan tatar ikänlegebezne añlattı. Xäzer inde yäşlärneñ bik isläre kitmi. Älbättä alar tatar buluların belä. Läkin çın tatarlıq alarda barı tik yıllar uzğaç, kartaya başlağaç kilep çığar dip uylıybız. Tamırlarda aqqan qan äytäçäk alarğa», dide ul.
Törkiäneñ baytaq şähärlärendä kebek İstanbulda da Sabantuyları uzıp tora. Bıyıl Saban tuyı aldınnan «Topkapı» mäydanında barlıq törki millätlär yärdämendä cihazlandırılğan millätlär yortı açılırğa tiyeş ikän.
Göltän xanım: «Monda İstanbul belediyese, yäğni böyek şähär xaqimiäte tarafınnan törle millätlärneñ yortları quyıldı. Älbätä anda barı tik törki millätlär genä. Qazaq, üzbäk, qırğız, tatar yortları da bulaçaq. Anıñ açılışına Tatarstan mädäniät ministrı Zilä Wälieva da kiler dip kötelä. Törle artistlar, ansambllär dä qatnaşaçaq. Saban tuyı da bıyıl şul mäydanda uzaçaq», dip añlatma birde Göltän Urallı.
Tatarstan wäkilläre kiläçäk, ä menä Başqortstannan kemnär bulaçaq?
Göltän xanım: «Başqortsannan da kiläçäklär. İke şähär universitetları arasında kileşü imzalanır dip tä kötäbez. Bıyıl Törkiädä Başqortstan könnäre dä uzarğa tieş. Tatarstan üz Saban tuyın uzdırsa, Başqortstan da üz Saban tuyın uzdıra. Bu bezdä öç yıl däwam itä inde», dide Göltän xanım.
Törkiädä barı ber millät – barısı da töreklär. Ä menä bu milli mäydan şähär belediyese tarafınnan oyıştırıla. Millätlärgä bulğan şuşı iğtibarnı närsä belän añlatıp bula?
Göltän Urallı: «Törki millätlärne bergä tuplaw ixtıyacınnan dip äytergä bula. Läkin monı Törkiä bayrağı astında berläşü dip añlarğa kiräkmi. Barı tik törle törki mädäniätlären bergä tuplaw dip qararğa kiräk».
Tağın şunısın da äytergä kiräk, bu milli yortlarnı quyu turında qarar çıqqaç, Rusiäneñ Törkiädäge ilçelege dä üz yortın şuşı rätkä kertüne sorağan. Läkin biredä barı tik törki millätlär genä bulaçaq digängä alar: Tatarstan belän Başqortstan Rusiädäge respublikalar, dimäk, alar äläme yanına Rusiä äläme dä quyılırğa tieş, dip beldergännär.
Törkiädä öç distä yılğa yaqın «Tümata» dip atalğan törkem bar dönya buylap törki cır-biülär belän däwalaw missiasen alıp bara. Göltän xanım süzlärenä qarağanda, xäzer törkemgä yäşlär dä teläp yöri ikän.
“Şuşı könnärdä törki cırlarda “su ağışı” temasına bağışlanğan cırlar başqaraçaqbız. Su ağışı däwalawda bik köçle täesir yasıy. Ul cırlarnı bik yaratıp tıñlıylar.
Äytik, Almaz Monasıpovnıñ Ğabdulla Tuqay süzlärenä yazğan «Bezneñ awıl» cırı şundıylardan.. Anda «çişmä su» digän süzlär kergängä, ul cır da däwalaw köçenä iyä”, dide Göltän Urallı.
Şulay itep, «Tümata» törkemeneñ çit cirlärdä tatar cırları daru urınına qullanıla, keşelärneñ ruxların däwalıy, dip äytergä xaqları bar.


text:
Şaronnıñ Amerika säfäre - üzäktä yähüd qasabaların kiñäytü mäs''äläse tora
İnde äytelgänçä, İzrail premyer-ministrı Ariel Şaron bügen räsmi säfär belän Quşma Ştatlarğa yul tottı, xörmätle tıñlawçılar. Bezneñ köndälek küzätü şul xaqta. Düşämbedä Şaron George Bush belän söyläşülär ütkäräçäk, bu oçraşu amerikan prezidentınıñ Texastağı utarında uzaçaq. Amerikan yağı İzrail premyerınnan Könbatış yardağı yähüd qasabaların kiñäytmäwne taläp itäçäk dip kötelä.
Audio, Xösäyen İbiş
"Fälästin däwläten Yerusalimsez qoru - ul kileşüne yuqqa çığaruçı närsä. Härkem çiklär, fälästin qaçaqların qaytaru häm Yerusalimneñ kiläçäktä nindi statusqa iä bulaçağı mäs''äläsendä sığılmalı bulırğa tieşlegen tanığanda da, könçığış Yerusalimneñ İzrail cirenä äylänep, fälästinlelärneñ aña ütep kerä almawı häm alarnı annan çitläşterü, bu baştan uq üle ber närsä", di Xösäyen İbiş. Uzğan ayda amerikan däwlät sekretare Condoleezza Rice ta, Maale Adumim häm könçığış Yerusalim arasında yaña yortlar tözü solıx eşläreneñ tulısınça tuqtap qaluına kiteräçäk dip kisätkän ide. İzrail Yerusalimne üzeneñ berböten häm bülenmäs başqalası itep kürä, ämma bu başqa illär tarafınnan tanılmıy. Maale Adumim qasabasın kiñäytep häm anı könçığış Yerusalimgä totaştırıp İzrail üzeneñ şul küptänge maqsatına, şähärne üzeneke genä itügä yaqınaytırğa tırışa. Fälästin yağında xäzer, İzrail xökümäte Gazadan kitü bäräbärenä üzeneñ Könbatış Yardağı qasabaların nığıta başlayaçaq digän şik köçäyä. Gazadağı yähüd utarlarında barı tik 8 meñ yarım yähüd kenä yäşi, ä menä Könbatış Yarda alar sanı 240 meñgä citä. Quşma Ştatlar prezidentı Bush Yaqın Könçığışta solıxqa ireşüne ikençe prezidentlığınıñ töp maqsatlarınnan berse itte. Kiläse ayda anıñ fälästin citäkçese Mäxmüt Ğabbas belän dä oçraşuı qaralğan.
Kärim Kamal


text:
Xökümättä Böryän başqorttarı qalmanı
Elegeräk Mäźäniät ministrı Xäläf İşmoratov alınğaynı, xäźer haulıq haqlau ministrı Fänil Şämiğolov ta wazifahınan buşatıldı. Qayhı ber mäğlümättär buyınsa tabiptar arahında Fänil Şämiğolovtıñ alınıuı rizahıźlıq tıuźırğan ikän. Haulıq haqlau eşe bik seterekle. Barlıq neskälektärenä öyränep barğan keşene yañı ministr menän almaştırıu kire reaksiya bireüe ixtimal tigän fekerźär işetelä. Oşoğa bäyle Başqortostanda haulıq haqlau milli proyektı ütäleşendä öźöklöktär tıumağayı tip tä äytälär. Fänil Şämiğolov urınına kilgän yañı ministr Andrey Evsyuqov bığa tiklem yuğarı vlast orğandarın häm abruylı keşelärźe daualağan 2-se dauaxana başlığı ine. Ul tıumışı menän dä sittän– Krasnodar krayı Maykop qalahında tıuğan.
Prezident uqazı menän kabinetta qänäfiheź qalğan mäğarif ministrı Zöhrä Räxmätullina urının Sıntimer Bayazitov biläüe ul tiklem kötölmägän xäl tügel. Huñğı osorźa Zöhrä Räxmätullina tirähendä bolottar quyıra ine. Küptän tügel Öfögä Däülät Dumahı deputattarı kilep mäğarif temahına käñäşmä ütkärgäyne. Şul saqta ministr Zöhrä Räxmätullina Mäskäü deputattarınıñ qılanıştarına tüźmäy käñäşmänän sığıp kitä. Qayhı ber mäğlümättärźän küreneüensä, unı wazifahınan alıu ösön oşo säbäpse bulğan. Tamırźarında Qazan tatarźarı qanı bulğan başqort millätle Zöhrä Räxmätullina ministr sağında la universitetta Estetika qafedrahın etäkläne. Anıqlanmağan mäğlümättärgä qarağanda, ul xäźer tulıhınsa uqıtıusılıq eşenä küsäsäk.


text:
Guantanamo totqını Ravil Mingazov
Rusiädäge basımnan qotılam digän ber tatarnıñ açı yazmışı.
Säxifädäge mäğlümatlarğa qarağanda, AQŞnıñ yaña prezidentı Baraq Obama Qubadağı Guantanamo xärbi bazasın yabu mäsäläsendä citdi qarar birgän buluğa oxşıy. Läkin Obamanıñ bu mäsäläne tikşergän xezmättäşläre bu eşneñ ciñel bulmawı turında anı kisätä. Törmäne yaba almawlarınıñ töp säbäbe – mondağı totqınnarnı qayda cibärü mäsäläse. Alarnı AQŞqamı, qabat üz illärenäme, yäki öçençe ber ilgä cibärergäme digän soraw tua.
Rusiä watandaşı Ravil Mingazov altı yıldan artıq Guantanamo törmäsendä utıra. Balet biyüçese möselmanlıqnı östen kürgäne öçen ezärlekläwlärgä duçar bulğaç, räxäträk yäşäw ömete belän ilen taşlağan. 2001 yılda AQŞ Äfğanstannı basıp alğaç, Paqıstanda ber qaçqınnar yortında polisia anı qulğa alğan. Annarı anı aqçağa AQŞ wäkillärenä satqan. Monnan soñ isä ozın ezärlekläw çorı başlana”, dip sansursuz.com.
İnternettağı Wikipedia ensiklopediäsendä Ravil Mingazovqa da urın birelgän. Keşe xoquqlarınıñ ütäleşen küzätep barğan “Human Rights Watch” ta 2007-nçe yılnıñ mart sanında, Ravilneñ Guantanomada zur ezärlekläwlärgä duçar buluın sürätlägän ide.
Anıñ östennän alıp barılğan xökem prosessında advokatlıq wazifasın ütägän Douglas Spaulding 2008 yılnıñ 18-nçe yülendä AQŞ Kolumbiä ölkä mäxkämäsenä birgän ğärizasında bolay dip yazğan: “Ravil Mingazov Guantanomada qalğan iñ soñğı Rusiä watandaşı. Rusiä möselmannarğa tüzemsezlege belän belenä. Monnan elek Guantanamodan irekkä çığarılıp Rusiägä tapşırılğan cide totqın, Rusiädä qatı törmä cazalarına, ezärlekläwlärgä, xätta berse üterelügä duçar itelde…
Mingazov 1967-nçe yılnıñ dekabrendä Kamçatqada tuğan. Soñraq ğailäse belän Tatarstannıñ Çalı şähärenä küçkän. Änise äledä anda yäşi. Xatını häm sigez yäşlek ulı bar.
Yäş çağında balet belän qızıqsına häm Çallınıñ sänğat mäktäbeneñ xoreografia bülegenä yazıla. 1981 yılda balet biyüçese bularaq törle balet törkemnärendä eşli. 1987 yılda armiagä alına, başta balet biyüçese soñgraq çik saqçısı wazifasın üti.
SSSR taralğaç Çallığa qayta, ber xärbi baza yanındağı azıq-tölek kibetendä eşkä kerä. Şul arada ul Islam dine belän qızıqsına başlıy. Qızğanıç, Rusiä häm rus armiase möselman gädätlären xörmät itmi, möselmannarğa qarata doşmanlıq xise bar. Ber könne ul eşlägän tözeleştä möselmannar belän möselman bulmağannar arasında çıqqan nizağta möselmannar safında urın ala. Şunan soñ FSBanıj öyendä tentü ütkärä, ğailäsenä tupas möğälämä kürsätelä. Şunda uq ul möselman bulıp tınıç yäşäw urını ezläw maqsatı belän Rusiädän kitä…
Mingazov hiç ber waqıt suğışqa qatnaşmadı häm AQŞ belän anıñ berektäşlärenä doşmanlıqnı yaqlamadı. Ul berqayçan da Äl-Qäida yäki Taliban äğzası yäki yaqlawçısı bulmadı. Mingazov suğış qırında äsirlekkä töşmäde. Ul, bernindi dä xärbi qonflikt bulmağan Paqıstanda qaçqınnar yortında qulğa alındı”, dip yaza advokat AQŞ mäxkämäsenä birgän ğärizasında.
Xäzerge waqıtta Mingazov Germaniadän säyäsi sıyınu xoquqı taläp itelgän altı totqın arasında. Läkin il bu xoquqnı birü turında ikelänä.


text:
Rusiä Dumasına saylar aldınnan Tatarstandağı wäzğiät...
“ИзBecTия “ gazetası abunäçeläre Tatarstan prezidentı räxätlänep su qoyınıp yata ikän dip soqlanıp utırğanda Mintimer Şäymiev Ukrainadan qaytışlıy Mäskäwdä tuqtap, instansiälär busağaların taptap, kiläçäk öçen möhim mäs'älälär xäl itep yöri ide. Ukrainada da eşlär qatlawlı. 1994nçe yıllarda oyıştırılğan “Ukrtatnaft” quldan ıçqına başladı. Yuğisä anıñ aksiäläreneñ kontrol' paketı Tatarstan qulında. Läkin tatar äytmeşli- “Urtaq malıñ bulğançı...” Soñğı çorda Uqraina yurğannı üzenä tarta başladı. Xättä aksionerlar jıyelıyşlarına boykot iğlan itä başladı. Cawap itep “Ukrtatnaft”qa Tatneft' neft' birmi başlağaç mönäsäbätlär körçekkä kerde. Mintimer Şäymiev Ukrainağa barıp prezident Leonid Kuçma belän şuşı qatlawlı wäzğiätne çişü yulları turında söyläşülär alıp bardı häm qaytışlıy Mäskäwdä tuqtaldı. Älegä Mintimer Şäymievneñ nindi söyläşülär alıp baruı turında räsmi xäbärlär yuq. Ä menä “Yanğantawda” “Qurğazaq” şifalı-suı eçep yata dip sanalğan Färit Möxämmätşinnıñ Mäskäwdä buluı häm anda nindi söyläşülär alıp baruı turındağı räsmi xäbärlär soñ bulsa da kilep citte. 20nçe yüldä Mäskäwdä Tatarstan Däwlät Şurası Räise Färit Möxämmätşinnıñ Rusiä Federatsiäse Prezidentı Administratsiäse citäkçese Aleksandr Voloşin belän oçraştı dielä räsmi xäbärdä. Oçraşu barışında Rusiä Däwlät Dumasına bulaçaq saylawlar turında küp sanlı mäs'älälär turında söyläşelgän. Şul uq könne Färit Möxämmätşin Aleksandr Voloşinnıñ urınbasarı Dmitriy Kozak häm Rusiäneñ Üzäk saylaw komissiäse räise Aleksandr Veşnyakov belän söyläşülär alıp barğan. Söyläşülär eçtälege turında täfsille xäbärlär yuq- yuğın, şulay da xörmätle tıñlawçılarıbız, kem äytmeşli başnı uylatıp qarıyq äle. Tatarstan prezidentı yıllıq yullamasında bu mäs’älägä, yäğni Dumağa saylawlarğa ayırım urın birde. Ul anda bu mäs’älägä bik citdi kiläbez, bezneñ “EдиHaя Poccия” firqäsendä aktiv qatnaşuıbızda qararlar qabul itü stadiäsendä Däwlät Dumasında respublikadan tä'sirle deputat törkeme äzerlärgä kiräklege mäcbürilege digän fiker äytkän ide. Yullamada Tatarstannan saylanğan Duma deputatlarınıñ küpçelege respublika mänfägät'lären yaqlamawda gäyepländelär. Yäğni Tatarstan citäkçelegeneñ menä şuşı qararlar qabul itü stadiäsenä äzerlängän bulaçaq saylawlarda qatnaşuçılar isemlege bar ide. Küptän tügel ğäyre räsmi çığanaqlarda şuşı isemlek kire qağılğan digän xäbär kürende. Şuşı isemlek tiräsendä Mäskäw belän Qazan arasında tartqalaş baruınıñ tağın ber bilgesen “ЗBeздa ПoBoлжbя” gazetasınıñ soñğı sanında kürergä bula. Yañalıqlar bağanasınnan ber özek:
İdel buyı okrugında qızıqlı wäzğiät kilep tua. Peterburgta İvan Graçev (ğämäldäge deputat) xatını Oksana Dmitrievanıñ reytinğı 10 protsent. Ul Surkov belän(Rusiä prezidentı apparatı citäkçese urınbasarı) Peterburg merı wazifasına nämzät bulıp çıqmasqa, Matvienkonı xuplarğa kileşkän. Monıñ öçen aña vitse-mer wazifası häm İvan Graçevqa Mäskäw Kremle tarafınnan yärdäm wäğdä itelgän. Mäskäwdän İdel buyı okrugın İvan Graçev öçen “çistartırğa” quşılğan dip raslana. Yuğarı dairälärneñ nıqlı üteneçe säbäple “Qızıl Şäreq” citäkçese Xäyrullin saylawlarğa çıqmıy. Graçevqa sallı finans häm administrativ resurs yärdäme wäğdä itelgän. Şulay itep täwge märtäbä “PaBHoпpaBиe и зakoHHocTb” nämzäte Şäymiev apparatı yärdämen qullana.Bu “ЗBeздa ПoBoлжbя” gazetasında şulay yazılğan. Ä menä Tatarstan citäkçelegeneñ yal itep yatmawına bulaçaq saylawlarnı qayğırtıp yörüenä äytkändäy faktik material. 24nçe yündä “Tatarstan - yaña ğasır” xäräkäteneñ säyäsi şurası utırışı buldı. . Ä inde xäbärlär başında federal' üzäk mäğlümat çaralarında Tatarstan citäkçeläre qaysı qayda yal itep yata digän xäbärlär taratıluı, monısı da saylaw aldı PR kompaniälärenä start birelgän digän süz. Monıñ citdileräk bilgeläre dä bar. RenTV kanalında çärşämbe kön yañalıqlarda Tatarstan citäkçelegenä ber kompromat yañğıradı. İmeş Tatarstanda da xosusıylaştıruda qanun bozular bar. Monısı inde Başqortstan variantına işarä.
Yunıs Ätnäle.


text:
Yevropa Şurası Parlamentar Mäclese Çeçnädä keşe xoquqları torışın tikşerde
Yevropa Şurasınıñ Parlamentar Assambleye Strassburgta közge sessiäsenä ciıldı. Ul anda Pänceşämbe könne Çeçnädä keşe xoquqları mäsäläsen tikşerde. Anda Mäskäv yaqlı prezident Alu Alxanov ta çığış yasap, ildä keşe xoquqları vazğiäte yaxşıra dip belderde. Ul Çeçen militantları belän söyläşülärne kire qaqtı häm qarşılıq kürsätü xäräkäte citäkçelären radikal islam yulına basuda ğäyepläde.
Audio
"Çeçnä cämğiäten nığıtqan, çeçen xalqın berläştergän här törle ideanı xuplıym. Xezmättäşlekkä äzer torğan, qulları qanğa batmağan, terrorist häm bandit bulmağan här kemneñ uñay täqdimnären yaqlıym."
Alxanovnıñ süzlärençä, militantlar yuq itelergä, qoralların taşlağannar xökemgä tartılırğa tieş. Alxanovnıñ saylanuına kitergän 29-nçe Augustta bulğan saylaulardan alda ike pasajir oçqıçı şartlatılğan häm Beslan fäciğäse bulğan ide. Tulayım 430 keşe hälak bulğan ide. Şuşı höcümnär öçen cavaplılqnı Çeçen militantları alğan ide. Moña qaramastan, Alxanov respublikada vazğiät yaxşıra bara dip tä belderde.
Audio
"Çeçen respublikasında sotsial-politik vazğiät qatmarlı. Cinayätçelek tä kierenkelek tudıra. Läkin, ğomumän alğanda sotsial-politik häm cinayätçelek mäsäläse kontrol astında häm täräqqiät uñayğa bara."
Anıñ süzlärençä, keşe xoquqları ölkäsendä vazğiät yaxşıra häm totıq alu da bu yılda kimegän. Alxanovnıñ Çeçnä turındağı optemistik bäyäläve Yevropa Şurası Parlamentar Assambleyeneñ 36 bitlek raportına qapma-qarşı. Raportta respublikada keşe xoquqlarınıñ torışı fäciğäle dielgän. Keşe xoquqların küztüçe 45 ağza ildän toran Yevropa Şurası Çeçnä suğışında ike yaqnı da keşe xoquqların bozuda ğäyepli. Assambley Kremlne Çeçnädä keşe xoquqların bozunı, keşe urlaunı häm cäberlävne tuqtatırğa çaqırdı. Keşe xoquqları törkemnäre çeçnädä küpkenä keşelärneñ ezsez yuğalulı öçen Russiä xärbiläre häm Mäskäv-yaqlı xakimiätlär ğäyeple dip belderälär. Yevropa Şurasınıñ keşe xoquqları öçen komisarı Alvaro Gil-Robles respublikada urlau häm üterü tuqtalırğa tieş , federal xakimiätlär respublikada köç qullanunı tuqtatu problemasın xäl qıla almadılar dip belderde. Migratsiä, qaçqınnar häm xalıq komitetı väkile Tadeuş İwinski komisiägä respublikada qaçaqlar mäsäläse iñ zur problemma bulıp tora dip belderde.
Audio
"1999-nçe yılda ikençe Çeçnä suğışı başlağannan birle 350 meñ keşe Çeçnädän qaçarğa mäcbür qaldı. Alarnıñ zur küpçelege İnguşetiädä sıyınu urnı taptı. Azıraq sanda qaçqın Dağıstanda häm Russiä federatsisäseneñ başqa respublikalarında sıyındı. Berniçä meñe Üzäk Azigä, Könbatışqa häm Üzäk Yevropağa kitte. "
İwinskiynıñ süzlärençä, Çeçnägä qaytqan qaçaqlarnıñ tormış şartları bik naçar.
Audio
"Çeçnäneñ üzendä qaytqan qaçaqlarnıñ yäşäv şartları nigez standarttan da tübän. İminlek mäsäläsennän başqa infrastruktura, sälämätlekne saqlau, mäğarif ölkälärendä vazğiät qabul itelerlek tügel."
Alxanov ber kün elegeräk April ayınnan birle 18 meñ qaçaq respublikağa qayttı, suğış yıllarında Çeçnädä industriä häm infrastrukturanıñ 80 protsentı cimerelde häm xalıqnıñ 50 protsentınıñ daimi eş urnı yuq dip beldergän ide.
Färit İdelle, Praga.


text:
Qazanda nefteximiä tarmağı mäsälälären tikşerälär
Tatarstanda neft’, anı eşkärtü mäs’äläläre bik aktual’ bu könnärdä. Bu Rusiä xökümätendä tizdän tikşereläçäk faydalı qazılmalarğa salımnarnıñ üzgärüe belän bäyle. 7 sentäberdä Qazannıñ Yärminkälär üzägendä Neft’, gaz. Nefteximiä-2005 digän kürgäzmä dä açıldı. Çärşämbe könne Qazanda açılğan kürgäzmä bıyıl inde 12 märtäbä ütkärelä. Anı oyıştıruçılarnıñ berse – Tatarstannıñ säwdä häm tışqı elemtälär ministrlığı mäğlümätlärenä qarağanda, kürgäzmädä 200dän artıq kompaniä qatnaşa. Alar arasında bilgele Rusiä şirkätläre genä tügel, ä BDB illäre, Germaniä, Belgiä, Çexiä, Şvetsiä, Şveytsariä kompaniäläre bar. Älege firmalar Qazanda üzläre citeştergän cihazlarnı, neft’ çığaru häm anı eşkärtü öçen kiräk-yaraqlarnı, caylanmalarnı, yaña texnologiälärne, fänni tikşerenü häm ezlänülär näticälären täqdim itä. Şulay uq älege tarmaqta qullanıla torğan maxsus öske häm ayaq kiemnäre dä kürsäteläçäk. Kürgäzmä belän tanışırğa 8 meñnän artıq keşe kiler, dip kötelä.
Bu çara qısalarında Qazan däwlät universitetı nigezendä xalıqara fänni-ğämäli konferensiä uzdıru da qaralğan. 7 sentäberdän 9na qädär däwam itkän bu cıyılışta törle il ğalimnäre häm tarmaq belgeçläre neft’, gaz häm tabiği bitumnarnıñ qazılmaların ezläp tabu, alarnı üzläşterü häm başqa problemalarnı xäl itü xaqında kiñäşläşäçäk. Konferensiä qısalarında tügäräk östäl utırışları, eşlekle oçraşular, belgeçlär aralaşuları qaralğan. Respublika ğalimnäre dä kürgäzmä häm konferensiä eşçänlegendä bik aktiv qatnaşaçaq. Tatarstan Fännär akademiäse, mäsälän, nefteximiä tarmağına qağılışlı 8 proyekt täqdim itärgä cıyına. Monda neft’le sularnı çistartu ısulların kamilläşterü, qazılmalarnı ezläw häm tabunıñ yaña texnologiäläre, neft’ eşkärtü qaldıqları belän buyalğan cirdä ekologik yaqtan çista terlekçelek produktsiäsen citeşterü häm başqa mäs’älälärgä bağışlağan ezlänülär bar. Kürgäzmä üz eşen 9 sentäbergä qädär däwam itäçäk.
Läkin kürgäzmä tämamlansa da, neft’, nefteximiä temaları Tatarstanda älegä aktual’ bulıp qala birä. Tatarstanda ğına da tügel, xätta. Bu Rusiädä közge aylarda qaralaçaq faydalı qazılmalarğa salım belän bäyle. Rusiäneñ iqtisadi üseş ministrı German Gref süzlärenä qarağanda, neft’ çığaruçı kompaniälärgä älege salımnı başqaçaraq xisaplaw ısulı täqdim iteläçäk. Xäzerge köndä ul neft’kä bäyälär üsü belän arta bara. Kiläçäktä isä, bu salımnı ber däräcädä terkäp, neft’neñ här tonnasınnan 800dän artığraq sum alırğa niätlilär. Ä menä Tatneft’, Başneft’ häm başqa qayber kompaniälär täqdim itkän faydalı qazılmalarğa salımnı neft’tä kükertneñ däräcäsennän sanaw ısulın älegä qabul itärgä cıyınmıylar. Salımnı yañaça xisaplaw ildä benzin bäyäseneñ üsüen dä tuqtatır, digän fikerdä tora belgeçlär. Çönki näq menä faydalı qazılmalarğa salına torğan salım eşkärtelgän neft’kä, dimäk inde benzinğa da, bäyälärne arttırırğa säbäplärneñ berse bulıp tora. Citmäsä, şul uq waqıtta xökümät eksportqa kitä torğan neft’kä poşlinanı attırırğa da uylıy. 1 avgusttan birle ul här tonnadan 140 dollarnı täşkil itä häm dönya bazarında neft’kä bäyälärneñ artuı belän üsä bara. Rusiäneñ iqtisadi üseş ministrlığı belgeçläre täqdim itkän yaña proyekt tormışqa aşsa, ber barrel’gä 27 dollardan artqan här kerem qaznağa alınaçaq. Dimäk, bazarda neft’neñ bäyäse küpme genä artsa da, çığaruçı kompaniälärneñ kereme üzgärmäyäçäk. German Gref citäklägän ministrlıqnıñ bu proyektı 9 sentäber könne xökümätneñ vedomstvoara komissiäse utırışında tikşereläçäk. Ministrlıq belgeçläre fikerençä, anıñ näticälären Rusiäneñ här avtomobil’ yörtüçese üzendä toyaçaq.
Gölnaz İlgizär


text:
Tatar yäşläre kongressına äzerlek başlandı
Bilgele bulğança, Tatar yäşläre Şurası III nçe kongress aldınnan, tögälräk äytsäk 2002nçe yılnıñ iyül azağında oyışqan ide. Şurağa Räsäyneñ törle töbäklärendäge tatar yäşläre oyışmaları citäkçeläre häm Qazannan berniçä wäkil kerde. Alar isä ozaq III Bötendönya tatar kongressında qatnaşu bäxetenä dä ireşte. Ni qızğanıç kongresstan soñ Şuranıñ eşe sülpänäyde. Yäş millättäşlärebez bergäläp bıyıl cäy könne genä oçraşu bäxetenä ireşte. “Boris Polevoy” teploxodında uzğan Tatar yäşläre könnärendä alar qabattan üzlären borçığan mäs'älälär buyınça fiker alıştılar. Häm bu söyläşülärdä yänädän tatar yäşläre kongressın uzdıru mä’säläse qalqıp çıqtı. Ägär un yıldan artıq ütkärelep kilüçe tatar yäşläre könnären Tatarstannıñ Yäşlär eşläre häm sport ministrlığınıñ “İdel” üzäge oyıştırsa, yäşlär kongressın isä Bötendönya tatar kongressı üz qanatı astına almaqçı bula kebek. Nik digändä, küptän tügel genä anıñ cirlegendä Tatar yäşläre assotsiatsiäse buldırıldı. Häm kongress räise Rinat Zakirov yäşlär belän eşläwne kiläçäktä canlandırabız dide. Läkin Assotsiatsiägä kongress urın wäğdä itsä dä, wäğdäsen älegä ütägäne yuq. Tağın şunısın äytep ütü kiräk, kongressqa yäşlär belän eşlärgä yaña keşeneñ alınuı da assotsiatsiä wäkillären beraz aptıraşqa qaldırdı. Çönki yaña xezmätkär küp närsädän mäğlüm tügel. “Ägär bez aña yärdäm itmäsäk ul berüze genä bernärsä dä oyıştıra almayaçaq”, - di assotsiatsiä yäşläre. Şulay itep Bötendönya tatar yäşläre kongressın oyıştıruda härkemneñ xuca bulası kilä. Härkem yurğannı üz yağına tarta. İnde alda äytep uzğanımça, sişämbe könne ütkän söyläşüdä 11-14nçe fevral'dä Qazanda oyıştırılaçaq Koordinatsion Şuranıñ kön tärtibendä qaralaçaq mäs'älälär, çaqırılaçaq keşelär isemlege tikşerelde. Şura utırışına Räsäyneñ 20 töbägennän wäkillär kiler dip farazlana. Bu könnärdä alarğa çaqırular cibäreläçäk. Tikşereläçäk mäs’älälärgä kilgändä alar törle-törle – yäşlär öçen mäğlümatı gomumfederal' internet biten açu, tatar yäşläre tormışı belän tanışu maqsatınnan millättäşlärebez küpläp yäşägän töbäklärdä bulu, milli-mädäni moxtäriätkä yäşlär wäkilen kertü, Tatarstan vuzlarında tatar oyışmaları öçen wäkillär äzerläw häm başqalar. Qısqası, ägär täqdimnäregez bulsa sez dä kongressqa citkerä alasız. Bu könnärdä oyıştıru komitetına Çallınıñ “Mizgel” klubınnan täqdimnär kilgän. Alar ber punkt bularaq tatar yäşläre belän bäyle barlıq mäs’älälärne öyränä, analizlıy häm tieşle metodik qullanmalarnı, plan-çaralarnı eşli alırlıq, tatar yäşläre belän eşläwçe oyışmalar eşçänlegen koordinatsiäli torğan metodik üzäk buldırırğa täqdim itälär. Tağın şunı bilgeläp uzarğa kiräk, bu şimbädä Mäskäwdäge tatar yäşläre dä Koordinatsion Şura utırışların uzdırırğa cıyına. Möğayın utırıştan soñ alardan da täqdimnär bulmıy qalmas.
Koordinatsion Şura programmasına kilgändä, Tatarstannıñ däwlät wäkilläre belän oçraşular qaralğan. Şulay uq Mäskäwdän qaytıp citsälär, yäşlär Räsäyneñ Däwlät Dumasına kergän äle berniçä ay ğına Yäşlär eşläre häm sport ministrı urınbasarı wazifasın bilägän İrek Ğilmetdinov häm “Molodej' Tatarstana” gäcite baş möxärrire bulğan Änbär Karmiev belän oçraşu bäxetenä dä ireşäçäk. Monnan tış ministrlıqlarda bulu, tügäräk östäl uzdıru farazlana.
Landış Xarrasova.


text:
Selam Ben Aylin, Telefonda Seni Bosaltmamı İstersen Beni Arayabilirsin. Telefon Numaram :
00237 800 09 90
slam sexmobilhikaye.net 0kuyucuları bn alanyadan serhat yası m 18 lı se 4 te 0ku0rum.bı qun ı syerı ndeyken bna bı msj qeldı slm serht sndn c0k h0slanı 0rum tnsmaq ı stı 0rum dı ye snra bn bnm arkları n 0labı leceqı nı dusunup bunu tersledı m s0nra aradı kı z 0lduqunu anladı m baya mesajlastı qtan s0nra bulusacaqı mı zı qune qeldı k bulusma yerı ne qı ttı qı mde bı de ne q0reyı m 5 arkadası m 0rdan qulerek cı kı p yanı ma qeldı ler vee n0ldu lan falan dedı ler.anladı mkı 0yuna qetı rı ldı m.bende bu n0yu baska bı telden arayı p kndı mı serhtn en yakn arkı dı ye tanı ttı m 0na kı m 0lduqunu nı ye b0le bı sey yaptı qı nı s0rdum 0da arkları n ı stedı flan fı lan dedı .s0nra bn buna bn serht deyı p telı suratı na kapattı m.(bu arada telı m sı fı r bes yuz otuz yedı ucyuz doksan dort kı rksekı z doksan evlı cı ftler dullar olqun bayanlar herkes arayabı lı r..)daha s0nra bu benden 0zur flan dı leyı p benı sewdı qı nı ve ası k 0lduqunu s0ledı affet flan dedı ne ı stersen yaparı m dedı bende buna cı nsellı q ı stı 0rum yapabı lı cen mı dedı m bu arada kı z da mı ny0n tı plı d0lqun q0ğ ü slü ve buyuk kalcalı bı sey.bu da affetı ceksn ewet dedı bende tmam dedı m 2 qun s0nra aksam ewde yalnı z 0lduqunu ve qelebı leceqnı s0ledı bende tamam deyı p qı ttı m ewı ne once bı 10 dk flan hc knusmadq msj ceqtı m hadı qel dı ye beqlı 0rum dedı m 0da sadece 5 dk 0pusurz dedı bnde tmam qel dedı m.bu qeldı yanı ma kanepeye 0turdu bnde buna d0nup dudaqı na yapı stı m 2 dk flan opu0dm kendı 0pmu0du bnde bn qı dı 0m dedı m nereye dedı sn 0pusmu0n ı stemı 0n flan dedı m buda elı mden tutup bn 0le bı kı z deqı lı m flan fı lan dedı bnde 0le bı kı zlı qla alakası y0k dedı m yapcz aramzda kalcq 0lcaq bı tceq dedm baktm bu sacları nı acı p benı m dudaklara yumulmaz mı delı qı bı 0pusu0rduk snra bn yavs yvs elı mı q0qsune attı m ve hyr dedı bnde bse 0lmaz deyp q0quslerı nı sı kmaya basladı m sonra ustunu cı kardı m ve q0quslerı nı yalamaya basladı m bu q0zlerı nı kapatmı s sadece 0hhhh flan cekı 0 ı lq defa brı yle 0pusu0r 0lsa qerek bende buna senı ı stı 0rum dedı m nası yanı dedı senle yatmaq ı stı 0rum dedı m bu hyr asla 0lmaz flan dedı bende sadece arkadan yaparı z dedı m bunu zar z0r ı kna ettı m ve krem qetrmesnı s0ledı m buda qı ttı ark0 qetrdı 0nce sı kı mı cı kardı m bu ne nı e bu kdr buyuq flan dedı malum 21 cm alamam flan fı lan cektı bende bı sey 0lmaz krem surerı z rahtca qı rer flan dedı m zar z0r ı kna ettı m bunu ve arkası nı d0nmesı nı ı stedı m aldı m kremı q0tune yavas yavas surdum s0nra aldı m benı mkı ne surdum. snra yavs yavs bunun k0ca q0tune dayadı m yaraqı mı ama qı rmı 0du baqı rı 0du n0lur cı kar c0k acı 0 n0lur dı ye bende sabret cnm az kaldı flan dı 0dum ama kafasnı anca s0kmustum bn buna sı mdı yastı qı al ı yı ı ce ı sı r dedı m nı e dedı ı sı r sen dedı m tmam dedı bu yastı qı tam ı sı rdı bnde q0tune anı den dayadı m ve k0mple ı cı ne qı rdı m q0zlerı nden yas aktı qı nı q0rdum.s0nra yavas yavas qel qı tlerden s0nra bundan zekv ı nlemelerı cı kmaya basladı 0 ı nledı kce bn dha hı zlı qı rı p cı kı 0dum ve en s0nunda b0saldı m snra dudaqı na ve amı na 2 dı l atı p sa0l bebeqı m deyp cı ktm ewı ndn dha snra kzlı qı nı patlatmamı da ı stedı ama bn kabul etmedı m ve kı zı tersleyp kendmdn uzaq tuttum..msn adresı m evlı cı ftler qı zlı lı qe 0nem verı rı m 0lqun baynlar dullar herksı beqlerm qaylar harc.....
Selam Ben Ayşe, Seni Telefonda Konuşarak Boşaltmamı İstermisin ? Numaram:
00237 800 09 90


text:
Xoquq saqçılarına qarşı cinayät eşläre quzğatıldı
Rusiäneñ General' prokuraturası Qazannıñ Yaña-Savin rayon mäxkämäseneñ elekke xäkime Emil' Ganievqa qarata cinayät eşe quzğatqan. Ganievqa qarşı quzğatılğan sud eşe çit ildän zakonsız räweştä kertelgän avtomobil'lär kertü belän bäyle. Bilgele bulğança, Rusiägä çit ildän avtomobil'lär kertü Belorussiädän kertügä qarağanda küpkä qimmätleräk. Ä monıñ eş sisteması bolayraq: Belorussiädä cinayätçelärneñ tanış keşeläre bulıp, yalğan dokumentlar qullanıp çit ildän avtomobil'lär kertälär. Ä annan soñ yänäse bu avtomobil'lär Rusiä watandaşlığı bulğan keşegä satılğan bulıp çığa. Satıp aluçılar Rusiä territoriäsenä avtomobil'lärne zakonlı räweştä kertü turında tanıqlıq sorap kilgäç, älbättä uñay cawap ala almıylar. Satıp aluçılar üz mänfägat'lären yaqlap mäxkämägä möräcäğät tiergä mäcbür bulalar. Ä sudta inde qayber "xoquq saqlawçılar" aldan uq yalğan qarar qabul itälär. Bu qararlar nigezendä tamojnya xezmäte zakonlı räweştä kertü turında tanıqlıqlarnı birä. Şunnan soñ bu maşinalarnı zur şähärlärgä alıp kitep, avtosalonnarda zur summalarğa satalar (älbättä yalğan dokumentlar belän). Şuña oxşağan ısul belän Qazannıñ Yaña-Savin rayon mäxkämäseneñ elekke xäkime Emil' Ganiev ta eş itkän. Tatarstan prokuror yärdämçese İldar Möxämmätcanov belderüençä, 2000 yılda uq inde respublika tamojnyası aşa yalğan dokumentlar qullanıp 43 avtomobil' kertü faktı bilgele bulğan. Läkin tamojnyanıñ älege qararına qarşı Emil' Ganiev çığa häm bu qararnı zakonsız dip belderä. Tatarstan Respublikası prokuraturası Emil' Ğaniewnıñ zakonsız qararların tikşerep alarnı kire qağa. Monıñ näticäsendä Ğaniewnı eşennän azat itälär. Häm aña qarşı cinayät eşe quzğatıla, dip xäbär itä İntertat elektron gäzite.
Şulay uq, şuşı könnärdä tağın ber xoquq saqçığa qarşı cinayät eşe başlanğan. Monısı inde Aqtanış rayonında yäşäwçe 39 yäşlek mayor. Anı totqarlawnıñ säbäbe - rişwät alu. Älege mayor talawda ğaıplängän ber yäş yegetneñ sud eşen tikşergän bulğan. Bu yegettän soraw alğan waqıtta sud eşen "yomşartu" öçen aqça sorağan. Aqçanı yegetneñ abıysı tikşerüçeneñ öyenä kiterep birgän. Şunnan soñ mayor yegetneñ änise yanına kilep, tağın 25 meñ sum aqça sorıy häm yegetkä birelergä tieşle cäza şartlı ğına bulıp qalırğa mömkin dip wäğdä itä. Läkin xanım mayor süzlärenä ışanmıy häm Eçke eşlär ministrlığınıñ üz iminlegen saqlaw idäräsenä Aqtanış rayonınıñ eçke eşlär bülege tikşerüçese malayınnan 25 meñ sum külämendä aqça sorağanlığın belderä. Ä bit mayor eçke eşlär bülegendä inde 1989 yıldan birle eşlägän häm bilgele bulğança, ağımdağı yılda ğına Qazannıñ yuridik institutın tämamlağan yuğarı belemle xoquq saqçısı!
Şunı äytergä kiräk, Rossiyskaya gazetanıñ 30 noyäber sanındağı ber mäqälädä, federal' ezlänügä quyılğan ber cinayätçe xanım familiäsen alıştırıp, xäkim känäfiendä keşelär yazmışın xäl itep utıruı açıqlanğan.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Astanada Prezïdenttiñ qatıswımen respwblïkalıq Jastar forwmı ötip jatır. Oğan elimizdiñ barlıq oblıstarında ötken oblıstıq jastar forwmınan iriktelip alınğan jastar qatıswda, dep xabarlay`dı BAQ.kz tilşisi.
Qazaqstan Respwblïkasınıñ Täwelsizdigine 25 jıl tolwına jäne 1 jeltoqsan Qazaqstan Respwblïkasınıñ Tuñğış Prezïdenti – Elbası künine oray` ötip jatqan jïınğa Nursultan Nazrbaev ta qatıswda.
Elimizdiñ erteñi bolar jastarımızğa Elbası ünemi senim artıp, är jılda ötetin Qazaqstan xalqına Joldawında jastar mäselesine arnay`ı toqtalıp keledi.


text:
Rässam Räşid İmaşev wafat buldı
11 mart könne Rusiä häm Tatarstan rässamnar berlege äğzası, Tatarstan häm Başqortstannıñ atqazanğan sänğät eşleklese Räşit İmaşewnıñ yöräge tibüdän tuqtadı. Ul 1939 yılnıñ 30 martında Başqortostannıñ Bişbüläk rayonınıñ Aznay awılında tuğan. Qazannıñ sänğat urta mäktäben tämamlap, Mäskäwneñ Surikov isemendäge sänğät institutına uqırğa kerä. Räşid İmaşev kiñ qırlı rässam. Äytik, ul tarixi kartinalar, kön küreş häm portret janrında da bik osta eşli ide. Şul uq waqıtta ul respublikada çığıp kilüçe küp kenä gazeta-jurnallar belän dä xezmättäşlek itte. Rässam böten ğömere buyı üz çordaşlarına maturlıq, güzällek nurı öläşte, zur sänğät dönyasında üz isemen qaldırıp kitte. Uzğan yılnıñ dekaber ayında Räşid İmaşev Aqmulla isemendäge büläkkä layıq buldı. Gölnaz Şäyxetdin


text:
Färidä Kudaşeva imzasınnan baş tarttı
Färidä Kudaşeva imzasınnan baş tarttı
Ufada uzğan «Başqortostan tarixın falsifikatsiäläw» isemle konferentsiä Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievqa möräcägat cibärde. Başkortostan yazuçılar berlege räise Rawil Bikbaev, Jurnalistlar berlege räise Marsel Sälimov, Ufa däwlät tatar teatrı direktorı Ural Ğirfatullin qul quyğan älege möräcägattä, Rusiä prezidentı V.Putinnıñ tatar cämägatçelege belän oçraşu waqıtında, qayberäülär Başqortostan citäkçelegenä qarata yalgan mäglümatlar taratttı dip belderälär. Başqortostandagı tatarlarnıñ böten ixtıacları qänägätländerelgän dip yazalar häm Mintimer Şäymievtän, üzeneñ avtoritetın qullanıp, bu cimergeç köçlärneñ gämällären tuqtatunı sorıylar. Läkin, Başqortostan cirendä Tatarstannıñ Däülät cır häm biyü ansamblen genä tügel, ä barı mäxäbbät turında cırlar cırlap tanılgan Liliä Mullagalievanıñ da kontsertları özelüe, ixtıac qänägätländerelgän digän matur süzlärne añlata mikän? Bu möräcägätkä qul quyuçılar arasında tatar häm başkortlarnıñ tere legendası, sandugaçı Färidä Kudaşeva da bar.
Bez, Färidä xanımnı mondıy möräcägatkä qul quyarga ni-närsä mäcbür itte ikän dip, Ufaga şaltırattıq. Niätebez, cawap nindi genä buluına qaramastan, tıñlauçılarga citkerü ide. Färidä apa bolay dide:
Min imzalar cıep yörergä ber dä yaratmıym. Küñelemä bik awır bulıp señep qalgan, tege raskulaçivanie waqıtınnan, balaçaqtan. Yäşerep-yaşerep imzalar cıep yörü xäteremdä qalgan. Ul çista, taza, saf eş bulsa, alay eşlänmi bit inde ul, açıqtan-açıq eşlänä. Şulay ittelär bit mine. Menä şundıy, ällä nindi eşkä buyadılar. Mine berniçä kön soradılar alar. Ä sez yazdırıp barasızmı, yazdırmıgız, kiräkmi.
Färidä xanım üzeneñ söylägännären tasmaga yazdırıp barmawnı soragaç, bez monı ütädek. Şulay da, ul, äykän süzlären, fikerlären tıñlauçılarga citkeregä röxsät birde. Färidä xanım, äytüenä qaraganda, aña Başkortostan yazuçıları berlege räise Rawil Bikbaev berençe könne imza quydırırga dip möräcägat itkäç, ul qul quymagan. İkençe könne tagın qul quyuların ütenep şaltıratqaç, Färidä xanım, imza salgan. «Tatar-başkort mäsäläläre bik qatlaulanıp kitmäsen öçen, - dip añlata ul. - Läkin küzlärem naçar kürä, möräcägatne cünläp uqıy da almadım. Qul quygannıñ ikençe könendä, eş närsädä ikänen añlap, imza cıyuçı Başkortostan yazuçılar berlegenä şaltıratıp äyttem, min kotegariçnıy qarşı, imza quymadım dip sanagız, didem»,- di Färidä Kudaşeva. Xäzer ul Mintimer Şäymievqa şuşı xällärne añlatıp xat yaza. «Bugen-irtägä fax aşa cibäräm»,- di. Färidä xanım, min ike xalıqnı da tigez küräm, miña alar ike küzem kebek yaqın, dip añlata. «Min ğömerem buyı säyäsätkä qatnaşmadım, ğömerem buyı ike xalıqnıñ da cırların cırlap, moñların, köylären tarattım. Menä xäzer şundıy xäl kilep tudı», - dip söyli söekle cırçıbız.
Ä ğadi xalıq, ğadi tatar belän başqort arasında bernindi dä qarşılıq yuq, älbättä. Ğömer buyına kilen birep, qoda-qodagıy bulıp, ber moñda moñlanıp yäşägän ike tugandaş xalıq arasında qarşılıq bula da almıy. Läkin qayber zıyalılarnıñ, Färidä Kudaşeva kebek ike xalıqnınñ da böek cırçısın xafaga salıp yörüläre genä kileşep betmi. Färidä apa, şuşı xällärdän soñ, çüt kenä insult bulmadı, di. Bez dä, Färidä apadan gafu ütenäbez. Kemnärder yasagan yalgışlıqqa açıqlıq kertep, başkort-tatar sandugaçın şaltıpatıp borçıganıbız öçen.
Räfis Cämdixan


text:
Iran: Qulğa alınğan diñgezçelär xökemgä tartılmayaçaq
Irannıñ Milli iminlek şurası sekretare Ali Laricani qulğa alınğan 15 biritan xärbienneñ kire qaytarıluwı mäsäläsen mäxkämä aldına çığarılmiyça xäl itelä alaçağın belderde. Britan tışqı eşlär ministrlığı süzçese, diplomatik çaralar aşa mäsäläne xal itü ölkäsendä Larijani täqdime belän kileşä alaçaqların äytte. Ütkän atna İran 15 britan diñgezçesen däwlät çiklären bozuda ğayepläp totqarlağan ide. Bu turıda bäxäslär belän bergä totqınnarnıñ räsem häm videoları törle mäğlümät çaralarında yış qabatlandı. Bu eşneñ asılında totqınnarğa qarşı möğamälä, xoquq yağınnañ niçek xäl itelä, qanunnar küzlegennän küz salıp qarşılıqlarnı yaqtırtırğa tırışırbız.
Bu nisbättäñ, İran da bu qanunnı inkär itä almıy.
İran konstitutsiäseneñ 39nçı maddäsendä, qulğa alınğan yäisä törmägä yabılğan keşelärne, ğorurlığıñ kimsetep mısqıllaw oçraqları bötenläy tıyılğan.
Konstitutsiäneñ tağı şul mäsälägä bäyle 38nçe maddäsendä isä, keşelärne cäberläw, ğäyeben tanırğa mäcbür itärgä yul quyılmıy. Cäberläp yasalğan tanıqlıq mäxkämädä aña ışanu däräcäsen yuğalta dip isäplänä.
Qulğa alınğan britan ğäskäriläre, illärenä qaytarılamı, qaytarıla qalsa monıñ qayçan buluı mäsäläse äle qaralmağan. Qaralğan oçraqta da, alarnıñ kamera aldında üz gayebläreñ tanıp çığış yasawları, cäberläw häm ğorurlıqların kimsetü oçrağı bularaq qabul itelä.
Monı härxäldä London üze häm anı yaqlağan Yewropa Berlege şulay kürä.
İran äle 1975nçı yılda uq xuplağan xalıqara keşe xoqıqları kileşüendä, äsirlekkä alınğan keşelärneñ, nigä qulğa alınuların belergä xoquqlı, äsirlärne şulay uq tizräk mäxkämä organnarına tapşırıu da zarur.
Bu qanunnı İran da yaxşı añlıy kebek, andağı xakimiätneñ ozaq itep totqın ğäskärilärneñ aş belän sıylanuın, küñelle itep uturuın häm Faye Turneyneñ gayeplären tanıp täwbä belderüen kürsätüe monı yaxşı añlata.
"Bez alar, yäğni iranlılarnıñ sularına kergänbez axrı, ämma alar bezgä qarata bik dustanä, qunaqçıl, yaxşı mönäsäbättä buldı. Alar bezgä şulay uq bezneñ ni öçen qulğa alınuıbıznı da añlatıp birde, ğomumän, iranlılar bezneñ xälebezne añlap eş itte", dip äytkän ide kamera aldında, totqarlanğan britan ğäskäriläre arasındağı Turney.
Ämma nigä qulğa alınunı añlatu ğına citmi, zamança xoquq sistemasında qaralğança, äsirlärgä qulğa alınuğa advokatlarğa çığu mömkinlege birelergä tieş häm alarda üz eşläreneñ tiz genä bäysez mäxkämä tarafınnan tikşerelü xoquqı bar.
M.K.


text: Qırğızstanda saylawlardan töşerep qaldırılğan, deputatlıqqa nämzät Rıspek Aqmatbayıvqa teläktäşlek belderü aksialäre ütte. “Azatlıq” radíosı xäbärlärenä qarağanda, qarşılıq aksiase, mäxkämä qararı çığarılğan waqıtqa tuqtatılıp torğan. Bügen Qırğızstannıñ Üzäk saylaw komissiase östennän mäxkämägä şikayat belderelgän. Uram cıyınında qatnaşuçılarğa tınıç qına taralışunı sorağan, prezident Qurmanbek Baqievnıñ süzläre teesir itkän. Aqmatbayıvnı saylawlardan çitläşterü qararın xäkimiätlär, anıñ östennän bulğan cinayat eşe tuqtatılmawın, häm anıñ inde 5 yıl rättän watanında yäşämäwen säbäp itep alğannnar. Nämzät bulıp terkäler öçen bu şartlarnıñ ütälüe kiräk.


text: Britaniä cinayät qılğan dip uylanılğannarnı birsen öçen Rusiä böten tırışlığın quyaçaq. Bu xaqta yaña general' prokuror Yüriy Çayqa äytte. Bügen anı baş prokuratura xezmätkärläre belän tanıştırdılar. Çayqa süzlärençä, General' prokuratura, ustisia häm tışqı eşlär ministrlığı wäkilläre şuşı arada Londonğa oçarğa tieş. Alar ekstradasiagä bäyle bulğan böten eşlär belän tanışıp wäzğıyatne açıqlarğa tieşlär. Britaniä, ayırım alğanda, Çeçen qarşılığınıñ tışqı eşär ministrı Äxmät Zaqayıvnı, biznesmennar Boris Berezovskiy häm Yüliy Dubovnı, “Yukos” idaräse räise urınbasarı Aleksandr Temerkonı Rusiägä birüdän baş tarttı.


text:
Ulyan ölkäseneñ Qarsun rayonında Balalar sänğäte festivale uzdı
Sport yarışınnan ayırmalı bularaq, “Sember qarlığaçları” isemle balalar icatı festivalendä bıyıl ciñüçelär bilgelänmäde. Häm bu yañalıq tınıç qabul itelde. Säbäbe dä yuq tügel. Berençedän, saylap alıp, yuğarıraq däräcäle şundıy çarağa yünältü qaralmağan ide. İkençedän, uzğan yıllarda ciñüçelärne barlawda ğädelsezlek kürüçelär dä bulğaladı. Bu yulı üpkäläwlär, isbatlawlarğa nigez tabılmadı.
Çınlap ta, çığış yasağan 102 baladan iñ yaxşıların saylap alu – üze ük bik çiten ğämäl. Yıraq aralarnı yaqın itep kilgän balalar qänäğät taraldılar. Härbersenä, tıynaq qına bulsa da, büläklär öläşelde, diplomnar tapşırıldı.
Bıyılğı festival''neñ tağın ber üzençälege – anıñ ölkä üzägendä tügel, Qarsun rayonı Nuğay ile awılında uzuı. Mädäniät yortınıñ şığrım tulı buluı da – küñelle küreneş. Yuğisä, Semberneñ üzendä uzğan mondıy çaralarda, ğädättä tamaşaçı bik az bula bit. Monısı oyıştıru sälätennänme, xalıqnıñ bitaraflığınnanmı – äytüe qıyın. Ä Nuğay ile Mädäniät yortında rayon üzägennän, kürşe Aqsu, Urazovqa awıllarınnan da xalıq küp kilgän.
Festival''dä tatar küpläp yäşägän İske Kulatkı, Yaña Malıqlı, Çınlı, İske Mayna, Ul''yanov, Çardaqlı, Nikolaev, Sengiley häm, älbättä inde, Qarsun rayonınıñ üzennän häm ölkä üzägennän kilgän balalar qatnaştı. Tatar mädäni üzäge direktorı Gölsinä Gerasimova kiläse yıllarda da mondıy çaranı awıllarda oyıştıraçağın belderde.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
“Milli kitap” näşriätendä “İstälekle häm onıtılmas datalar kalendarı 2006” basılıp çıqtı
Kalendar’ğa kertelgän istälekle datalar Tatarstannıñ ictimaği, säyäsi, xucalıq, mädäni tormışındağı töp waqiğalarnı häm faktlarnı, şulay uq kürenekle şäxeslärneñ - yazuçılar, fän, mäğärif, mädäniät, häm sänğät eşlekleläreneñ yubileyların çağıldıra. Yubiley dataları uñayı belän faydalanu öçen tatar häm rus tellärendä beleşmä tekstlar, bibliografik ädäbiät isemlekläre birelä.
Bu kalendar' Tatarstan Respublikası Milli kitapxanäseneñ tatar ädäbiäte häm tuğan yaqnı öyränü bülege mödire Ğolaram Comağolova tarafınnan tözelgän. Kalendar'neñ cawaplı möxärrire Nail Kambeev. Anıñ tirajı 100 danä genä. Häm ul respublikanıñ rayon kitapxanälärenä buşlay cibäreläçäk. Bu keçkenä genä , ämma bik ähämiätle häm qäderle kitapçıq – beleşmäneñ tözüçese Ğolaram Comağolova anıñ niçek tözelüe turında söyläde. Ul şulay uq bıyıl nindi zur waqiğalar kötelüe turında da äytep ütte.
“Yıl sayın çığa torğan beleşmälek elek 1960 nçı yıllardan uq 1968 yıllarğa qädär tözelä ide. Annan beraz tuqtalıp tordı. Annan soñ 1996 yıldan tekstlar birelep şundıy sıyfatta tözelä başladı . Miña xätle 1970 yıllarda tatar ädäbiäte häm tuğan yaqnı öyränü bülege citäkçese Fäğilä Ğafurova tözi ide. Xäzer berniçä yıl inde menä min tözim .Ämma minem redaktorlarım bar, alar mine tikşerälär. Bıyıl 2006 yıl üzeneñ istälekle yubileylarğa bay buluı belän ayırılıp tora. 15 fevral'dä geroy şağir Musa Cälilneñ tuuına 100 yıl tula. Xalıq şağire Ğ.Tuqaynıñ tuuına 120 yıl , dekaber ayında tatar teatrınıñ oyışuına 100 yıl tula. Qamal teatrınıñ zur şäxesläre bulğan , anıñ berençe rejisserı Ğ. Karievnıñ tuuına 120 yıl, xalıq rässamı Mä'mün Sutyuşevnıñ tuuına 100 yıl häm Rossiäneñ häm Tatarstannıñ xalıq artistı Ğaliä Bulatovağa 100 yıl häm başqa kürenekle teatr ähelläreneñ yubiley dataları da kalendar'gä kertelgän”.
“2006 yılnıñ istälekle häm onıtılmas datalar kalendare”neñ eçtälege belän internet qa kerep tanışırğa bula. Säxifäneñ adresı www.kitapxane.ru/ , rusçası yaxşı itep eşlängän , ämma tatarça tekst äle säxifägä kerep qararlıq itep eşlänep betmägän. Ul äle eşlänep kenä kilä.
Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Osta tabip 12 yäşlek balanı qotqarnı
Başqortostan tabiptarı möğjizäle operatsiyalar yahay. Respublikanıñ balalar klinik dauaxanahında tıumıştan fizik kämselekle, yäğni tıumıştan anamaliya diağnozı menän 12 yäşlek balanı kilterälär. Küptär balanıñ artaban yäşärlege qalmağan tihälär źä, här eştä lä fanattar bula. Şundayźarźıñ berehe –bildäle balalar xirurğı Şärifyän İşemov. Ul 1 aźna elek üź yauaplılığı aśtında balağa operatsiya yahağan. Şärifyän ağay Azatlıq radiohı xäbärsehenä şıltıratıp operatsiyanıñ uñışlı üteüen höyläne.
Tik Respublikala meditsinağa här waqıt etdi iğtibar bülenä tip äytergä tele barmauın da äytte. Ul haulıq haqlau milli proektın Haulıq haqlauźı bötöröü proğrammahı tip tä belderźe. Tik bını efirğa birmäüźe ütende.


text: Genevada Qoralsızlanu Konferensiäsendä çığış yasap, Rademaker Ğiraq BMOnıñ tıyılğan qorallarnı beterüne taläp itkän rezolütsiälären ütämi dide. Rademaker ägär dä Konferensiä citäkçelege Ğiraqqa tapşırılsa bu Konferensiäne mısqıllaw bulaçaq dip äytte. Konferensiäne citäkläw äğzalar arasında almaşınıp tora. 17-nçe martta çirat Ğiraqqa kilep citä. Rademaker, şulay uq, AQŞ Ğiraqqa qarata beryaqlı ğına säyäsät alıp bara digän ğäyepläwlärne kire qaqtı. AQŞ wäkile Waşington Ğiraqnı qoralsızlandıru öçen barğan xalıqara tırışlıqlarnıñ umırtqası bulıp tora dide häm AQŞ Ğiraqqa qarşı çaralarnı fikerdäş däwlätlär belän bergäläp oyıştıraçaq dip östäde.


text: Çeçen suğışçılarına höcümnär oyıştırırğa yardäm itüdä şiklänelep ber xatın-qız qulğa alınğan. Çeçnyadağı Federal İminlek Xezmäte wäkile İlya Şabalkin süzlärenä qarağanda, Natalia Xalkayeva isemle bu xatın intixarçılarnıñ öyränülären oyıştıru, suğışçılar arasında elemtä buldıru häm çit ildä alar öçen aqça tabu kebek eşlär belän şöğellängän. Xalkayevanı qulğa alğanda anıñ öyendä intixarçı bilbawı häm iärçenle telefon tabılğan. (auidio) "...şartlatqıç Çeçnyadan kiterelgän häm zur külämdä terror höcüme oyıştırır öçen äzerlängän bulğan " dide Federal İminlek Xezmäte wäkile İlya Şabalkin. Milläte belän çeçen bulğan Xalkayeva Kurgan ölkäsendä yäşägän.


text:
Törkiäneñ Däwlät ministrı Kyurşad Tyüzmen Başqortostanğa kilde. Unıñ yetäkselegendäge delegasia Öföläge bıyala yeteşterew şirqäteneñ sirattağı ölöşön fayźalanıuğa tapşırıu sarahında qatanaştı. "Röstäm-Öfö" şirqäte Török aqsahına töźölä. Ul Törkiäneñ Respublika iqtisadına yünältelgän iñ źur investisialarźan hanala. Äle bında könönä million dana şeşä sığarıla.
Törkiä wäkildäre Başqortostan prezidentı menän osraşıp artabanğı xeźmättäşlek xaqında la höyläşte. Ular Başqortostanda töźölöş, ayırıusa yübiley obyekttarı töźölöşöndä qatnaşırğa uylay.
Baytulla Fatqullin, Öfö


text:
Ğiraqta amerikan watandaşın yawızlarça üterü Quşma Ştatlarda näfrät uyattı
Çärşämbedä dönya Ğiraq suğışınıñ yaña ber teträndergeç süräten kürde - "äl Qaidä"gä bäyle dip sanalğan qorallı törkem İnternet aşa üzendäge ber amerikan totığınıñ başın kisüen kürsätte. Şuşı radikal'' törkem monı amerikan ğäskäriläreneñ Äbu Ğraib törmäsendä Ğiraq totqınnarın cäberläwenä cawap itep eşläwen belderä.
Audio, John McCain
"Bu qotoçqıç, bu faciğä, bu şulay uq Amerika häm şuşı wäxşilär arasındağı ayırmalıqlarnı kürsätä - bez menä totqınnarnı cäberläw oçraqların açıqladıq häm monı tulısınça tikşeräbez, ä alarda isä keşeçelek digän närsä bötenläy yuq. Menä şuña kürä dä bez Ğiraqta ciñärgä, andıy zatlardan qotılırğa, Ğiraq xalqına alar belän kiläçäktä inde berqayçan da oçraşırğa turı kilmäwenä ireşergä tieşbez" di senator McCain. Ğäräp häm möselman dönyasında isä Bergnı cäzalawğa qarata qarşılıqlı fikerlär belderelä. Töbäktäge mäğlümat çaraları monı yaqtırtuğa zur iğtibar birmäde diärgä bula. Berençe yañalıqlar bulıp anda Gaza sızığındağı çualışlar häm Äbü Ğraib törmäse tiräsendäge cäncal tordı. Ğadi keşelär arasında, Äl-Zärkawi törkeme monı, amerikan xärbiläreneñ Äbu Ğraib törmäsendäge Ğiraq totqınnarın cäberläwenä cawap bularaq eşläde digän qaraş kiñ taralğan. Londonda ğäräpçä çığa torğan "äl-Xayät" basması küzätüçese Häzim Sağıy bolay di:
Audio, Häzim Sağıy
"Küp kenä keşe monı şulay añlayaçaq - amerikannar mona kilep, anı eşläde, monı eşläde, häm Zärqawi üz keşeläre belän Quşma Ştatlar başlap cibärgän eşkä üzençä cawap qına qaytara" di Häzim Sağıy. Nicholas Bergnı suyıp üterep äl-Zärqawi törkeme, Ğiraqta moña qädär totıqlarğa qarata kürsätelep kilgän mönäsäbätne tamırdan üzgärtte. Älegä alarnı şulay yawızlarça üterü kürsätelgäne yuq ide. Döres, uzğan ayda anda ber qorallı törkem üzendäge italian totığın başına atıp üterüne töşergän videotasmanı "äl-Cäzirä" telekanalına cibärde, läkin telekanal anı kürsätüdän baş tarttı. Bälki şuñadır da bu yulı äl-Zärqawi törkeme Bergnı üterüne İnternet aşa bäyän itärgä bulğandır.
Kärim Kamal, Praga


text:
Ğiraq suğışçıları yulbaşçısı üz şartların quydı
Ğiraq suğışçılar Moqtada äs-Sadr üz köçlärenä xökümätkä qarşı köç qullanunı tuqtatırğa çaqırdı. Monıñ öçen premyer-ministrğa taläplär quyıldı.
Şığı suğışçılar yulbaşçısı xökümätneñ Basra häm Bağdad şähärlärendä ğadättän tış xälne beterüne häm bäreleşlärdä qatnaşqannarnı yarlıqawnı taläp itä.
Bağdadta ğadättän tış xäl 27 mart atna kiç könne kertelde. İnde öçençe kön bu tärtip şähärdä maşinalar häm cäyäw yörüçelärneñ xäräkäten çikli.
Barısı da sişämbe könne premyer-ministr Nuri äl-Mälikineñ könyaqtağı Basra şähärendä şığı suğışçılarınıñ Mähdi köçlärenä qarşı xärbi çara iğlan itüennän başlanıp kitte.
Basrada Ğiraq iminlek köçlärenä yardämgä Britan oçqıçları kilde, suğışçılar cıyılğan dip şiklänelgän cirlär utqa totıldı.
Hälak bulğannarnıñ tögäl sanın belü mömkin tügel. Räsmi sannar 120 suğışçı üterelde disä, cirle mäğlümat çaraları ülgännärneñ sanı 290ğa citte, dip xäbär itte.
Köç qullanu könyaqqa taba Qut, Nasiriä, Qarbala häm Hilla şähärlärenä dä taraldı.
Bağdadnıñ sälämätlek saqlaw departamentı başlığı Ali Bustan süzlärenä qarağanda, sişämbedän birle başqala xastaxanälärenä 130lap mäyet kiterelgän.
Sadr xäräkäte wäkile Fatah äş-Şäix Ğiraq xökümäte häm AQŞ ğaskärläre şimbä kiç Bağdadtan könçığışqa taba urnaşqan Sadr bistäsendä tınıç xalıq yäşägän cirlärne uta tottı, Mälikineñ ğamälläre "isteriäne" xäterlätä, dip belderde.
Ğiraq premyer-ministrı suğışçılarğa qoralların salırğa başta öç kön birgän bulsa, xäzer bu waqıtnı 8 aprilgä qadär ozayttı häm qoralların kiterüçelärgä aqça wäğdä itte. Şulay uq ul xökümät köçläreneñ Basradan suğışçılarnı "yuq itmiçä" kitmiäçäklären belderde häm alarnı "äl-Qaidadan da yamanraq" dip atadı.
"Bez äl-Qaida turında söylärgä künekntek inde. Qızğanıçqa qarşı arabızda äl-Qaidadan da yamanraqlar bar. Äl-Qaida ber ğayepsez keşelärne üterä, binalarnı cimerä, boları da näq şunı uq qıla. Äl-Qaida säyäsi sistemanı cimerergä teli, bolarnıñ teläge dä näq şul," - dide Mäliki.
Sadr köçläre elek AQŞ yaqlı Ğiraq xökümätenä qarşı bulsa da, Mälikineñ koalisiäsen yaqlap kilä ide.
2007 avgustında kertelgän häm 2008 fivralendä yañartılğan köç qullanunı tuqtatu kileşüe mäsxäbara bäreleşlärne küpkä kimetkän ide.
Üktäberdä Ğiraq vilayätlärendä saylawlar ütäçäk. Köç qullanu da şığıylarnıñ törle törkemnäreneñ üzara xakimiät büleşüenä bäyle, dip farazlana.


text: Vena. Neft çığaruçı illärne berläştergän OPEC oyışması general’ sekretare Alvaro Silva Calderon, Ğiraqqa qarşı suğış başlanğan oçraqta da ul citäklägän oyışma neft çığaru külämen arttırmayaçaq dip belderde. German matbuğatına Calderon, xäzerge waqıtta ber miçkä neft bäyäseneñ yaqınça 34 dollarğa menuwe, bazarnı çimal belän tä’min itügä berniçek tä bäylänmägän, bu barı tik suğış ixtimalı säbäple tuğan qurqularğa ğına bäyle dip äytte. Anıñ süzlärenä qarağanda, suğış başlanğan oçraqta neftneñ dönya bazarında östämä 6-8 dollarğa qimmäträk buluwı ixtimal. OPECnıñ, suğış çığa qalğan oçraqta, Ğiraqtan xäzerge waqıtta köndä kilä torğan 2 million miçkälek külämne qaplarlıq qına mömkinlekläre bar di Alvaro Silva Calderon.


text:
Neşet Abalıoğlu - Dertli Yoldaş
Sanatçı : Neşet Abalıoğlu
Türkü : Dertli Yoldaş
Etiketler : Neşet Abalıoğlu - Dertli Yoldaş türkü indir, Neşet Abalıoğlu - Dertli Yoldaş türkü dinle, Neşet Abalıoğlu türküleri, Dertli Yoldaş mp3 indir, Neşet Abalıoğlu türküleri Dertli Yoldaş türküsü, Dertli Yoldaş sözleri, Neşet Abalıoğlu mp3 dinle, Neşet Abalıoğlu download, Dertli Yoldaş bedava mp3, Neşet Abalıoğlu türkü sözleri, Neşet Abalıoğlu türkü dinle, Neşet Abalıoğlu son albüm indir
Neşet Abalıoğlu Türküleri
Neşet Abalıoğlu - Gönül Vurgun Yedi
Neşet Abalıoğlu - Bir Ceylan Dünedi
Neşet Abalıoğlu - Yaz Gardaşım
Neşet Abalıoğlu - Bülbül Havalanmış
Neşet Abalıoğlu - Açtım Perdeyi
Neşet Abalıoğlu - Gel Leyli Leyli
Neşet Abalıoğlu - Dertli Yoldaş
Neşet Abalıoğlu - Mühür Gözlüm


text:
Hans Blix häm Möxämmät Äl-Baradei Ğiraqnıñ qoral programması turında xisap tottı: berençe reaksiä -- qapma-qarşı
Düşämbedä New Yorkta, Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurasında, BMOnıñ baş qoral inspektorı Hans Blix häm Xalıqara atom energiä agentlığı başlığı Mäxmämmät Äl-Baradei Ğiraqta 2 ay barğan tikşerü näticäläre turında xisap tottı.
Audio
Ğiraq çın küñeldän qoralsızlanırğa rizalaştı dip, min äle dä özderep äyätä almıym, di Blix.
Soñnan süzne atom energiä agentlığı başlığı Mäxmämmät Äl-Baradei aldı:
Audio
Bügenge köngä bezdä, Ğiraq atom qoral programmasın yañartqan dip äyterlek dälillär yuq. Läkin bezneñ eş yaxşı ğına bara, häm anı däwam itergä kiräk, di Möxämmät.
Şulay itep, aldan farazlanğança, BMO inspektorları Ğiraqta küpläp üterü qoralı buluğa qıçqırıp torgan dälillär kiterä almadı, ämmä, alar äytüençä, bu – andıy qoral yuq digän süz tügel. Qoral tikşerüçelär Ğiraqnı tağı da nığraq xezmättäşlek itergä çaqırdı.
Añlaşıla ki, mondıy räweştäge xisap taraflarda qapma-qarşı reaksiä tudırdı. Ğiraqnıñ BMOdağı ilçese Möxämmät Äl-Duri Blix häm Äl-Baradei xisabın Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralı bulmawına - isbatlaw dip bäyäläde:
Audio
Äl-Duri, şulay uq, bez qoral tikşerüçelär belän aktiv xezmättäşlek itergä äzer dip äytte.
Ä menä Aq Yort süzçese Ari Fleisher şul uq xisap turında bolay dide:
Audio
Bügenge möxim xisaptan şul kürenä: Ğiraq üz yöklämälären üti almadı, röxsät itelmägän qoral totuwın däwam itä, di Ari.
Fleisher süzlärençä, Buş Ğiraq mäsäläsen äle dä tınıç yul belän, suğışçsız xäl itergä teli, läkin, Saddamğa qoralsızlanu öçen birelgän waqıt, çığıp kilä, dide ul. Sişämbedä Quşma Ştatlar prezident George Buş Amerikan xalqına yıllıq yullaması belän çığa. Bu çığışnıñ maqsatı başqa bulsa da, Buş Ğiraq tiräsendäge wazğitne iğtibarsız qaldırmas dip kötergä kiräk.
Nixayät, düşämbedä tönenedä yañğırap ölgergän tağın berniçä fiker. Britan Tışqı eşlär ministrı Jack Straw, inspektorlar xisabınnan çığıp, Saddam Xösäinneñ küz buyawda ğäyepläde. Germaniä kanslerı Gerhard Şröder, kiresençä, xisapqa belän qänäğät qaluın, häm İminlek Şurası inspektorlarğa kübräk waqıt birer digän ömeten äytte. Rusiä Tışqı eşlär ministrı urınbasarı Yuri Fedotov, bu äle soñğı xisap tügel, eşne däwam itergä kiräk, Ğiraq mäsäläsendä ikençe rezolutsiäneñ kiräge yuq dide.
Şulay itep, inspektorlar xisabı Ğiraq mäsäläsenä ällä ni açıqlıq kertä almadı sıman.
Ali Gilmi, Praga


text:
Pänceşämbe könne dä Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ İminlek Şurası, Quşma Ştatlar, Britaniä häm İspaniä täqdim itkän yaña qarar ölgesen tikşerüne däwam itte, çärşämbe könge fiker alışular näticäsez tämamlanğan ide. Berük waqıtta anda Londonnıñ Ğiraq prezidentı Saddam Xösäyengä berniçä taläp quyu täqdime dä qarala, ul räsmän bäyän itelmäsä dä Britaniä şulay İminlek Şurası berdämlegen saqlap qalırğa tırışa.
Uzğan atna azağı Quşma Ştatlar, Britaniä häm şuşı ike ilgä quşılğan İspaniäneñ, İminlek Şurasına Ğiraqqa qarata köç qullanuğa fatixa biräçäk yaña qarar ölgesen täqdim itüwe belän bilgelänsä, bu atna amerikannarğa qarşı qatı toruwı belän tanılğan Fransiäneñ suğış ixtimalın bötenläy kire qağuwı turındağı süzläre belän başlandı. Düşämbedä prezident Chirac Fransiä yaña qararğa barıber veto salaçaq dip belderde. Anıñ şuşı qaraşı İminlek Şurasında Rusiä, Qıtay, Germaniä häm Süriä tarafınnan da yaqlana, Waşington, London häm Madrid üz yağına älegä barı tik Bolğarstannı ğına cälep itä aldı. Şuradağı qalğan äğzalar äle dä niçek tawış biräsen belmi. Şulay itep Ğiraq suğışın xuplıy yä kire qağa alırlıq soñğı instansiä bügenge köndä ikegä bülengän xäldä. Bu şartlarda anıñ kiñ yaqlaw qazanırlıq qarar qabul itüwe ikele. Monı isäpkä alıp, häm bigräk tä Britaniädä suğışqa qarşı käyeflärneñ köçäyüwe sürätendä premyer Tony Blair çärşämbedä yaña qararğa östämä yasaw täqdime belän çıqtı. Şulay itep britan yağı, Ğiraqnı suğışsız ğına qoralsızlandıru ixtimalın, yäğni fransuzlar alğa sörgänne azağına qädär faydalanırğa teläwen kürsätä. Läkin bu Ğiraq prezidentı Saddam Xösäyenneñ 6 taläpne ütäwe oçrağında ğına bula ala. Tony Blair alarnı çärşämbedä britan parlamentında yasağan çığışında bilgeläde häm älege taläplär tübändägelärdän ğibarät. Saddam üze ilendä häm annan çittä dä tapşırılaçaq maxsus belderüwendä Ğiraqnıñ küpläp yuq itü qoralları buluwın häm alardan waz kiçärgä teläwen äytergä tieş. Şunnan soñ Bagdadqa, xalıqara inspektorlarnıñ 30 ğalimne ğailäläre belän Ğiraqtan başqa ilgä kiterep alarnı qoral programmaları turında soraştıruwı taläbe quyıla. Ğiraq citäkçelege üzendäge bar biologik qorallarnıñ qayda buluwın äytergä häm alarnı BMO inspektorlarına tapşırırğa tieş bulaçaq. 1998-nçe yılğı küzätülär näticäsendä Ğiraqta andıy qorallarnıñ buluwı inde raslanğan ide. Moñardan tış Bagdad üzendäge biomatdä citeşterä torğan bar laboratoriälärne dä yuq itü yöklämäsen alırğa tieş, häm alay ğına da tügel, şundıy uq taläp anıñ tıyılğan raketalarına da qarıy. Häm nihayät britan täqdimendä Bagdadqa tağın ber şart quyıla, anıñ xalıqara inspektorlarğa pilotsız oça torğan häm ximik matdälär sibä alırlıq bar oçqıçlar xaqında da tulı mäğlümat birüwe kiräk. Blair taläpläre menä şulardan ğibarät. London alarnıñ xäzer İminlek Şurasında qaralğan ikençe qarar ölgesenä kertelüwen teli häm ul oçraqta monı suğışqa qarşı çıqqan däwlätlär dä yaqlıy ala dip uylıy. Çınnan da şuşı taläplärne qabul itkän xäldä bar cawaplılıq Saddam Xösäyengä töşä bulıp çığa, britan tışqı eşlär ministrı Jack Straw bu uñaydan, ägär dä Ğiraq prezidentı Berläşkän Millätlär belän xezmättäşlek itü yulın saylarğa teläsä, ul här taläpne bik ciñel genä üti ala dip belderde. Läkin premyer-ministr Blair üzeneñ haman da, Saddam barı tik köç belän yanawğa ğına cawap birä ala dip uylawın äytä, häm berük waqıtta, Fransiä İminlek Şurasında veto xoquqın qullanaçağı turında belderep Ğiraq diktatorın qıyulandıra ğına dip isäpli.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Pakstandağı soñğı qulğa alular terrorğa qarşı köräşne köçäytäme?
Pakstan häm Amerika Quşma Ştatları xakimiate terrorğa qarşı köräştä yaña front açuı xaqında belderä. Soñğı atnalarda, şuşı ike ilneñ iminlek xezmätläre Pakstannıñ äfğan çige buyında "äl-Qaidä"gä bäyle buluda şiklänelgän keşelärne totuı, alarda yaña terror planarı açıqlanuı xaqında xäbärlär kilep tordı. Yäkşämbedä isä Berläşkän Ğäräp Ämirlekläre xakimiate İslamabadqa, Pakstanda tıyılğan "Xäräkät-ül-Cihade-İslami" törkeme citäkçesen tapşırdı. Amerikan citäkçelege, bolar barısı da "äl-Qaidä"neñ yaña höcümnär yasaw plannarına zur zian kiterde dip isäpli.
Audio, Şäyex Räşidäxmät
"Bez Säyfulla Äxtarnıñ qulğa alınuın raslıybız, ul inde şaqtıy waqıt ezlänelgännän isemlegendä ide, tik bez anı haman taba almadıq. Anıñ qayda ikänlege bilgele tugel ide. Häm menä xäzer bez Ğäräp Ämirleklärennän anıñ anda buluı, qulğa alınuı xaqında xäbär aldıq, alar anı bezgä tapşırdı häm ul inde bezneñ qulda" dip belderä Pakstannıñ mäğlümat ministrı, "äl-Qaidä"gä bäyle dip farazlanğan suğışçan törkemneñ citäkçese turında. Pakstan citäkçelege, Äxtarnı qulğa alu, anıñ "äl-Qaidä" belän bäyläneşläre nıq buluı säbäple, terrorğa qarşı köräştä şaqtıy zur uñış bulıp tora dip isäpli. Moña qädär şul uq Pakstanda, suğışçan islam çeltärenä ütep kerü häm yaña höcümnär planlaştırunı tuqtatu tırışlıqları yasalğan ide. Yänä mäğlümat ministrı Räşitäxmät.
Audio, Şäyex Räşitäxmät
"Bez xäldän kilgänne eşlibez, menä ähämiatle keşelärne qulğa aldıq. Bez berqayçan da waq-töyäk, yäisä yomışçı ğına bulıp yörgän keşelär artınnan çapmıybız, planlaştırğannarın ezlibez. Şularnıñ iñ ostaların bez totqarladıq" dip belderä Pakstan ministrı. Anıñ fikerençä, xäzer inde terrorçılar üz höcümnären zur xädäflärgä yasıy almayaçaq, yasarğa telägän oçraqta da moña ireşü alarğa elekkegä qarağanda awırraq bulaçaq.
Audio, Şäyex Räşitäxmät
"Xäräkät-ül-Cihade-İslam"nıñ citäkçese Säyfulla Äxtar 90-nçı yıllarda Pakstannıñ iminlek xezmätläre belän tığız elemtädä torğan keşe sanala ide. Soñraq anıñ şul törkeme tıyıldı häm ul ildän qaçıp kitärgä mäcbür buldı. Xäzer inde anı qulğa alu, prezident Pärwäz Möşärräf xökümäteneñ, Quşma Ştatlar citäklägän köräşkä çın küñeldän quşıluın kürsätkän işarä bulıp tora. Pakstannıñ iminlek xezmätläre küptän tügel genä ikençe ber mäğlüm keşene, şulay uq "äl-Qaidä"gä bäyle dip sanalğan "Xäräkätül Möcähidin" törkeme başlığı Fäzälür Räxman Xälilne qulğa alğan ide. Yül ayında tağın Möxämmäd Nurxan isemle ber computer belgeçe totqarlandı, añarda suğışçan islamçılar äzerlägän qayber möhim höcümnär turında şaqtıy ähämiatle mäğlümat tabıldı dip xäbär itelde. Amerikan basmaları yazuına qarağanda, Quşma Ştatlar xakimiate ildäge iminlek çaraların, berençe çiratta näq menä Nurxan computerında tabılğan mäğlümat nigezendä bermä-ber arttırırğa bulğan. Pakstan häm Berläşkän Ğäräp Ämirleklärennän tış şikle islamçılarnı qulğa alular Britaniädä dä ütte.
Kärim Kamal


text:
Tömän ölkäse möselmannarınıñ qorıltayı ütte
Uzğan atnada Tömän ölkäse möselmannarınıñ qorıltayı bulaçağı turında xäbär itkän idek.
“Däwlät mäçetlär tözeleşenä dä, alarnı tözekländerügä yärdäm itä almıy. İslam dönyasınnan kilä torğan yärdämnärgä törle yullar belän ayaq çalırğa tırışa. Elektr qullanğan öçen aqçanı da sänäğät tarmaqlarınnan alğan kebek tüläwne taläp itä. Ölkä xakimiäteneñ dä iğtibarı citärlek tügel. Bez bit çinovniklardan mäçetlärneñ manaraları altınlanğan bulsın dip taläp itmibez. Qaya ğına möräcäğät itsäk tä, bezgä: “Din däwlättän ayırılğan!”,- dip äytälär. Ber dingä yärdäm itkändä ikençesen kürmäskä tırışu küpmillätle Rusiäneñ tarqaluına kiterergä mömkin”.
Tömän ölkäse möselmannarı diniä idäräseneñ räise Ğalimcan xäzrät Bikmulinnıñ möselmannar qorıltayına kilgännär aldında äytkän bu süzlären vitse-gubernator Sergey Sarıyçev, milli eşlär komitetı başlığı Aleksey Mal'çewski da tıñlap utırdı. Bu kisken çığışnı barlığı 89 wäkil- delegat işette.
Tömän ölkäseneñ könyağındağı 54 mäxällä diniä idäräse qanatı astına kergän. “Monnan 3 yıl elek bulğan 3 nçe qorıltay aldında xällär yamanraq ide. Bezdäge qayber mäxällälär Rusiäneñ Aziä öleşe möselmannarı idaräsenä küçep 41 gä genä qalğan idek. Bügen isä alar kire qayttı. Tağın 12 dini oyışma terkälü aldında tora”,- dide Ğalimcan xäzrät. Şuşı soñğı 3 yıl eçendä Yambay awılındağı Niğmätulla Xaci isemendäge mäçet tözekländerelep, anıñ qarşında mädräsä açılğan. Ölkä xakimiäte bu eşlär öçen 6 million yarım aqça küçergän. Ämma ölkä xakimiäteneñ finans yärdäme citärlek bulmağanğa mädräsädä 25 tügel, ä 16 ğına şäkert belem ala. Annan da qala tağın 6 mäçet açılğan.
3 nçe qorıltay quyğan çişelmägän problemalar da bar.
“Tömän şähäreneñ Lenin uramındağı qayçandır mäçetlär bulğan binalar möselmannarğa kire qaytarılmadı. Yaña mäçet tözergä cir soradıq”,- birmädelär di xäzrät. Alğa taba ul xaq islam turında söylär öçen mäğlümat çığanaqları waqıt birmäwe, idäräneñ üzeneñ basmasın buldırırğa kiräklege turında da äytep uzdı.
Tömän ölkäseneñ vitse-gubernatorı Sergey Sarıyçev qorıltaydağı çığışlarnıñ ber öleşen tıñlağannan soñ cawap süze belän çıqtı.
“Ğalimcan xäzrätneñ dokladı qayber qarşılıqlar tudıra. Xakimiätlärneñ bulışuın sanap çıqqaç, axırda kisken itep bötenläy yärdäm yuq dip äytep quydı. Çınlıqta üzläre aktiv bulğannarğa bulışası kilä”,- dide Yakuşev. Anıñ süzlärençä, monnan öç ay elek xäzrättän idärägä yärdäm itä torğan oyışmalarnıñ isemlegen sorağan bulğan. Ul şirkätlärgä tağın da tabışlıraq eşlär täqdim itergä telägännär. Ämma bügenge köngä qädär isemlek äzerlänep tapşırılmağan. 3 yıl eçendä xakimiät idärägä 12 millionlap aqça küçergän. Kiläse yılğa Cämiğ mäçeten tözekländerü öçen tağın 2 million bireläçäk.
“Ämma mädräsägä şäkertlärneñ äz kilüen xakimiät cilkäsenä audaru kileşmäs”,- dide vitse-gubernator. Çığışında ul idärägä “Uralsvyaz'inform ” şirkäteneñ maşina alaçağın da, Lenina uramındağı qayçandır mäçet bulğan binada yäşäwçe keşelärgä bu atnada fatir birelep, anıñ tizdän möselmannarğa qaytarılaçağın da äytep uzdı.
Qara-qarşı süzlärne tıñlağaç soraw tua. Ni öçen xäzrät böten problemalarnı xakimiätkä öya dä, xakimiät küp mäs’älälärne qorıltay aldınnan ğına xäl itergä tırışa soñ?...
Diniä idäräseneñ eşen yäşlär niçek bäyäli? Qorıltayda idärä äğzası Azat xäzrät Äxiärov ta çığış yasadı.
“Bez, yäşlär, sezgä yärdäm itergä äzer! Eşlärebezneñ ber urında taptalmawın telibez. Ämma töp säbäp sezneñ yärdämçeläregez bulmawda. Yäşlär arasında yuğarı uqu yortları betergän belgeçlär bar bit”,- dide Azat xäzrät. Anıñ süzlärençä, Ğalimcan xäzrät böten eşne üze başqarırğa, böten awırlıqnı üze tartırğa tırışa.
Tömän ölkäse möselmannarınıñ 4 nçe qorıltayında qunaqlar da qatnaştı. İslam universitetı prorektorı, Tatarstan möftie urınbasarı Söläyman xäzrät Zaripov häm Rusiäneñ Yevropa öleşe möselmannarı diniä idäräseneñ töbäklär belän eşläw departamentı başlığı Arıslan xäzrät Sadriev. Çittägelärneñ ölkädäge dini tormışqa bäyäläre niçek soñ? Arıslan xäzrätneñ çığışınnan ber kisäk.
“Min sezdä möselmannarnıñ xoquqları xörmät itelä dip äyter idem. Ğalimcan xäzrät xakimiätlär belän xezmättäşlekneñ yaxşı moxiten buldırğan. Çağıştırırğa urın bar. Xakimiätlär qarşılıq tudırırğa da, qomaçawlamasqa da häm yärdäm dä itergä mömkinnär”,- dide Arıslan xäzrät.
Tömän ölkäse möselmannarınıñ 4 nçe qorıltayı ustavqa da üzgäreşlär kertte. Yaña saylanğan idärä üzeneñ eşen elekkeçä 3 yıl tügel, ä 5 yıl däwam itäçäk. İdärägä 11 keşe kerde. Anıñ räise itep Ğalimcan xäzrät Bikmullin saylandı.
Nail Alan. Tömän.


text:
Ukraina oppozitsiäse prezident belän säyäsi reforma ölkäsendä urtaq fikergä kilä almıy
Kievtä sişämbegä qarşı töndä inde mäğlüm xalıqara aradaşçılar qatnaşında ütkän häm altı säğät barğan söyläşülärdä Ukraina prezidentı Leonid Kuçma oppozitsiä citäkçese Viktor Yuçenkonıñ iñ möhim taläplärennän bersen - xäzerge Üzäk saylaw komissiäsen taratu häm yañasın bilgeläw taläben ütärgä äzer toruın belderde. Ämma ul berük waqıtta oppozitsiäneñ üze täqdim itkän konstitutsion üzgäreşlärne qabul itüen dä teli.
Audio, Leonid Kuçma
"Bez Ukraina prezidentın saylaw qanunına, tawış birüne açıq häm ğädel ütkärüne küz aldında totqan üzgäreşlär kertü kiräklege belän kileştek, bu törle bozularğa häm aldaşularğa kirtä quyaçaq" di Ukraina prezidentı. Şul üzgäreşlärgä, çittä tawış birüne häm öydän torıp tawış birüne beterü dä kerä. Oppozitsiä, näq menä şuşı ike ısulnı faydalanıp premyer Yanukoviç yağı Ukrainanıñ könyaq-könçığış ölkälärendä üzenä yalğan tawışlar östi aldı dip isäpli. Ä menä Yuçenko tarafdarlarınıñ öçençe taläbe - Yanukoviç xökümäten eşennän aluğa kilgändä prezident Kuçma bik aşıqmıy, häm üzeneñ moña barı tik, oppozitsiä Ukrainada säyäsi reformalar ütkärü kiräklege belän kileşkändä genä baraçağın äytä. Leonid Kuçma.
Audio, Leonid Kuçma
"Qarşılıqlar nigezdä ber yaqtan säyäsi reformalarğa häm ikençe yaqtan xökümätne eşennän aluğa qarağan ber-bersenä bäyle tawış birü mäs''äläsendä qala" di prezident Kuçma. Oppozitsiä isä şuşı ike möhim närsäne ber-bersenä bäylärgä yaramıy, üzen elekke xärämläşülär belän pıçratqan Yanukoviç xökümäte kiçekmästän urınınnan kitärgä tieş, ä menä xakimiat büleneşenä qarağan konstitutsion üzgäreşlärne qabat tawış birügä qalğan 3 atna eçendä aşıq-poşıq qabul itärgä yaramıy dip belderä. Yuçenko tarafdarları fikerençä, Leonid Kuçma monı maxsus räweştä xäzer, qabat tawış birügä qädär kütärä, çönki anda Yuçenkonıñ ciñep çığaçağın sizä häm anıñ prezident bularaq xakimiaten aldan uq çikläp quyarğa omtıla. Sişämbe köne buyı Ukraina parlamentı da ildäge şuşı säyäsi krizisnı xäl itü yulları xaqında fiker alıştı häm aña üz çişeleşen tabarğa tırıştı, läkin annan älegä nindider urtaq ber qararğa kilü xaqında xäbär alınmadı. Prezident Kuçma oppozitsiä belän ğomumi kileşügä ireşmi torıp, parlamentnıñ säyäsi protsessqa öleş kertü mömkinlege çiklängän bulıp qala. Misal öçen, Üzäk saylaw komissiäsen näq menä Yuğarı Rada raslasa da, anıñ äğzaların barı tik prezident qına täqdim itä ala.
Kärim Kamal


text:
Xacğa baru bıyıl küpmegä töşäçäk?
Ä Tatarstan Diniä näzäräteneñ «İdel-Xac» programması wäkilläre şuşı könnärdä Xac säfärenä äzerlek başlanuı turında iğlan ittelär. Xac qılırğa teläkläre häm mömkinlekläre bulğan tatarstanlılar Qazan şähäreneñ Lobaçevskiy uramı, 6 yortta urnaşqan Tatarstan Diniä näzärätenä möräcäğät itä alalar. Dokumentlarnı qabul itü 2002 yılnıñ 23 dikäberenä qädär däwam itäçäk. Şulay uq bu xaqta Diniä näzäräteneñ küptän tügel genä açılğan İnternet säxifäsendä beleşep bula. Anıñ adresı www.e-islam.ru. Xac säfäre här möselman öçen sawaplı ğämäl. Läkin şul uq waqıtta ul bik awır häm cawaplı eş tä. Anı oyıştıru da ğayät zur häm mäşäqätle. Bıyıl ul niçek oyıştırıla? Xacğa baru nindi bäyägä töşäçäk? Şuşı xaqta tulıraq mäğlümät alu öçen bez Diniä näzärätenä möräcäğät itärgä buldıq. Näzärätneñ «İdel-Xac» programması direktorı Färida xanım Ğataullina «Azatlıq» radiosı tıñlawçılarına bu xaqta menä närsälär söyläde:
Xacğa barırğa telägän keşelärgä kiräkle dokumentlar: çit il pasportı, fotografiälär, difteriä häm meningittan yasalğan privivkalar, tabiblardan sälämätlek torışı turında spravkalar. Xac säfären Diniä näzäräteneñ «İdel-Xac» programması wäkilläre oyıştıra. Bıyıl böten xacilarnı şuşı bülek aşa cibärergä digän qarar qılındı, çönki elekke yıllarda turistik firmalar aşa kitkän qayber xacilärneñ kire qaytmaw yäisä yıraq säfärdä törle qıyınlıqlarğa oçraw oçraqlı bik yış bula ide. Xacğa baru oçqıçta oçuçılar öçen 54600 sum, avtobusta baruçılar öçen 34600 sumğa töşä.
İnde äytkänebezçä, Xac säfären oyıştıru ciñel närsä tuğel. Bıltır Xac qıluçılarnıñ berniçä kön oçqıç kötep Kiprda yatuları äle dä küplärneñ isendäder. Bıyıl da şuşındıy xäl qabatlanmasmı, digän sorawğa Färidä Ğataullina bolay dip cawap birde:
Bıltır bez äle berençe yıl ğına eşli idek. Bıyıl inde bezneñ täcribä zurıraq, şuña kürä andıy qıyınlıqlar kilep çıqmas, dip torabız. Xäzer bez elekkege kebek Mäskäw firmaları aşa eşlämibez. Xättä oçqıçlar da üzebezneke. Qızğanıçqa qarşı, Tatarstan oçqıçları anda oçmıylar. Şuña kürä bez Üzbäkstan avialiniälär belän kileştek. Läkin Xac säfäre bik awır säfär, barısı da bezdän genä tormıy. Läkin bez barısı da äybät bulır, dip ömetlänäbez.
Gölnaz İlgizär, Qazan


text:
Bügen irtän Yaponiäneñ Osaka şähärendä yulçılar tulı poez yulınnan töşep ber yortqa kilep bärelde, kimendä 52 keşe hälak bulğan, yözlärçäse yaralanğan. İmperator Akihito ğailälärneñ tirän qayğısın urtaqlaştı:
"Poez häläkätendä bik küp keşeneñ ğömere özelde. Küp keşe yaralandı. Bu turıda uylağanda da yörägem awırta. Ğailälärneñ nindi qayğı kiçerülären küz aldıma da kiterä almıym," dide Yaponiä imperatorı.
Räsmilär, häläkät öçen 23 yäşlek poez yörtüçese ğayeple, dip belderde. Poez tizlegen arttırğan bulğan. 7 vagonlı poezda 580 yulçı bulğan. 300gä yaqın keşe xastaxanägä salınğan.
Bügenge kebek faciğaneñ soñğısı Yaponiädä 1963nçe yılda bulğan ide. Ul çaqta Yokohama şähäre yanında poezlar bäreleşep 160qa yaqın keşe hälak buldı.


text:
Britaniä tışqı eşlär ministrı Jack Straw Paqstannıñ yuğarı räsmiläre belän oçraşıp atom texnologiälären taratmaw, terrorğa qarşı köräş häm Hindstan belän mönäsäbätlär turında söyläşte.
Matbuğat oçraşuında Straw Paqstanğa, atom texnologiälären taratuğa bäyle cäncal mäs'äläsendä, nıqlı ışanıçı buluın belderde. Bıltır Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf İran, Liviä häm Tönyaq Koreağa atom texnologiälären satqan ölkän atom belgeçe Xannı kiçergän ide.
Tışqı eşlär ministrı Xurşid Kasuri Paqstan atom texnologiälären taratuğa qarşı çığa, häm härber yaña dälillär uñayınnan Xannan mäğlümät alıp alarnıñ Britaniä belän Quşma Ştatlarğa tapşıraçaq dide.
Straw Britaniäneñ Paqstan belän Hindstan arasındağı tınıçlıq protsessında tärräqiät buluın xuplawı turında da äytte.
Paqtsanda ul tağın 2 kön bula häm annan soñ Äfğänstanğa häm Hindstanğa bara.


text:
Qılmıstıq quqıq buzwşılıqtardan jäbir körgenderdiñ jekelegen sanattarına sot ükimi şıqqanşa birjolğı qarjılıq ötemaqı tölew közdelip otır. Munıñ quqıqtıq negizderi «Jäbirlenwşilerge zïyandı ötew qorı twralı» zañ jobasında ay`qındalğan. Bügin Mäjilistiñ jalpı otırısında atalmış zañ jobası birinşi oqılımda maquldandı, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Zañ jobasında aqşalay` ötemaqınıñ mölşerleri belgilenwde, bul quqıq qorğaw organdarı tïisti is-şaralardı ötkizgenşe jäbirlenwşilerge bastapqı kezde körsetiletin qoldaw boladı. Bul ötemaqını prokwratwra organdarı key`innen kinäli tulğadan alwı tïis. Odan äri kinäli tulğanıñ jäbirlenwşige keltirgen zïyandı ötewi sot tärtibinde jüzege asırıladı, yağnï qoldanıstağı tärtip özgermey`di», - dep bayandadı QR Qarjı mïnïstri Baqıt Sultanov.
Ötemaqı jäbirlenwşilerge zïyandı ötew qorınan tölenedi. Onı qurw qoldanıstağı Qılmıstıq - processtik kodekste közdelgen.
«Qordıñ jumıs tetigi qazınaşılıqtağı baqılaw şotı arqılı iske asırıladı. Bul eñ ünemdi sxema. Bul qarajat tüsetin jäne jumsalatın şot. Sondıqtan, qorda zañdı tulğa, baqılaw organdarı, äkimşilik şığıstar men zalaldar bolmay`dı. Tölemderdi baqılawdı qoldanıp jürgen täjirïbe boy`ınşa qazınaşılıq jürgizetin boladı.
Zañ jobasına säy`kes qordıñ mınaday` tört qarajat közi bar: 1) sot salatın tirkelgen tölemder; 2) processtik mindetterdi orındamağanı üşin aqşalay` öndirip alw; 3) tüzew jumıstarı boy`ınşa tüsimder; 4) kinäli tulğadan ötemaqını regrestik qay`tarıp alw», - dey`di mïnïstr.
Jäbirlenwşilerdiñ üş sanatı ay`qındalğan. Birinşi sanat - sekswaldıq zorlıq-zombılıq körgen kämelettik jasqa tolmağandar, adam sawdası jäne azaptaw qurbandarı. Ekinşisi - densawlığına awır zïyan kelgender jäne adamnıñ ïmmwn tapşılığı vïrwsın juqtırğandar. Üşinşi sanat - qay`tıs bolğan jäbirlenwşiniñ quqıqtıq mïrasqorı.
«Ötemaqınıñ mölşerleri zañ jobasında ay`qındalğan. Birinşi sanattağı jäbirlenwşilerge tölentin ötemaqı mölşeri – 30 ay`lıq eseptik körsetkiş. Bul 2016 jılğı ay`lıq eseptik körsetkiş boy`ınşa – 63630 teñge. Ekinşi sanattağı jäbirlenwşilerge 40 ay`lıq eseptik körsetkiş beriledi. Bul – 84840 teñge. Üşinşi sanattığı jäbirlenwşige – 50 ay`lıq eseptik körsetkiş. Bul – 106050 teñge. Ötemaqı mölşeri jäbirlenwşiler boy`ınşa quqıqtıq statïstïkanıñ derekteri negizinde ay`qındalğan», - dedi mïnïstr.
Zañ jobasında qordan tölemderdi tölew tärtibi közdelgen. Quqıq qorğaw organdarı jäbirlenwşige quqıqtarın tüsindirip, odan ötiniş qabılday`dı, odan key`in ötemaqı belgiley`di jäne olardıñ tizimin qazınaşılıqqa jiberedi. Eki jıl işinde qorda aqşa jïnaqtalıp, tek sodan key`in ğana bastapqı tölemder tölene bastay`dı.


text:
Barak Obama
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Baraq Hösäin Obama II (inglizçä Barack Hussein Obama II) — Amerika Quşma Ştatlarınıñ 44-çe prezidentı.
Baraq Obama çığışı belän Keniädan bulğan möselman keşese belän aqtänle amerikalı xatın-qğz ulı bularaq 1961 yılnıñ 4 awgustında Amerika Quşma Ştatlarınıñ Hawaya ştatındağı Honolulu qalasında dönyağa kilä.
Obamanıñ änise häm ätise Hawaya universitetında uqığanda tanışalar häm öyläneşälär. Yaña öyläneşkän par Obama äle 2 yäşendä genä bulğan çaqta ayırıldı.
Harvard universitetında stipendiat bularaq uqığan äti Obama, 1965 yılda Kenyağa qaytıp, xökümät öçen eşlägän bulsa, änise isä şulay uq çit il studentı bulğan İndoneziälı Lolo Soetoroğa kiyäwgä çığa.
Obamanıñ äti-änise ayırılğannan soñ barı tik ber tapqır qına Amerika Quşma Ştatlarına yasağan säyäxäte waqıtında 1971 yılda küreşep söyläşkän ätise 1982 yılda Nairobidä avtomobil qazasında ülde. Änise isä, 1972 yılda ikençe irennän ayırılıp, Amerika Quşma Ştatlarına kire qayttı häm 1995 yılda analıq yaman şeşennän ülde. Obamanıñ äni yağınnan 1 ügi bertuğanı, äti yağınnan isä 7 ügi bertuğanı bar.
Obama änise häm ügi ätise belän bergä İndoneziäğa küçende. Başlanğıç mäktäptän soñ Honoluluğa äylänep qaytqan Obama [[1979 yılda litseynı betergänçegä çaqlı äbise häm babayı belän bergä yäşäde. Litseydan soñ Los Ancelestağı Oksidental Kolleceta universitetnıñ berençe ike sıynıfın uqıdı. Annan soñ isä Nyu Yorktağı Kolumbia universitetına küçep, 1983 yılda Säyäsi belemnär bülegen tämamladı. 1988 yılda Harvard universitetınıñ xoquq fakultetına uqırğa kerde. Harvard universitetında çaqta uquçı yäşlär tarafınnan näşer itelgän Harvard Law Review jurnalınıñ baş möxärrir wazifasın başqarğan berençe Afrikalı-Amerikalı buldı. 1991 yılda isä advokat diplomın aldı.
Şäxsi tormış[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Obama 1989 yılda Mişel Robinson belän tanıştı häm yäşlär 1992 yılnıñ 3 oktäber könne öyläneşte. 1994 yılğı Mişel Obama ire Baraq Obama kebek Harvard universitetınıñ xoquq fakultetın betergän advokat. Parnıñ 1998 häm 2001 yıllarda tuğan Sasha häm Malia isemle ike qız balası bar.


text:
Tälğät Bariev: Putinnıñ xalıq belän aralaşuı – PR çarası
Prezident Vladimir Putinnıñ Rusiä xalqı belän aralaşuı, alarnıñ sorawlarına turı efirda cawap birüe Tatarstanda bik zur qızıqsınu uyattı, dip äytep bulmıy. Ğadi xalıq qına tügel, xätta bez soraşqan küp kenä säyäsät belgeçläre, ğalimnär dä prezidentnıñ 3 säğät däwamında xalıq moñ-zarların tıñlap, alarğa mönäsäbät kürsätep, ilneñ kiläçäge turında fikerläwen tıñlap utırmağannar. Kemder awırıp tıñlamağan, qaysıdır eş buyınça televizor aldında utıra almağan. Älege söyläşüneñ formal’ räweştä barıp, bernindi dä ähämiätkä iä bulmawın da säbäp itüçelär dä buldı. Xäyer, bu oçraqta iskärmälär dä yuq tügel. Mäsälän, milli xäräkät wäkilläre arasında Putinnıñ çığışın iğtibar belän tıñlawçılar bar. Şularnıñ berse – Tatar ictimaği üzäge räise Tälğät Bariev. Anıñ bu xaqta fikerläre menä nindi.
Min Vladimir Putinnıñ xalıq belän aralaşuın yıl sayın küzätep baram. Minemçä, älege çara – prezidentnıñ töşep bara torğan reytingın kütärü öçen eşlänelä. Soñğı aralarda, Beslan faciğäse, başqa şundıyraq waqiğalar arqasında anıñ reytingı şaqtıy kimede. Älege söyläşüneñ ällä ni ähämiäte dä yuq, ul barı tik PR çarası ğına. Prezidentnıñ äytkän süzläre belän ğämälläre bik yış qına turı kilmi. Şuña kürä, turıdan-turı elemtädä ni genä yañğıramasın, min zur üzgäreşlärgä ömetlär bağlamıym Tälğät Bariev Vladimir Putinnıñ Rusiä xalqı sorawlarına turı efir barışında cawap birüe turında menä şundıy fikerdä tora.
Gölnaz İlgizär