text:
Swerdlovski ölkäsendä qorban bäyräme
Balalarnıñ berniçäse belän tanışıp ta aldıq. Tuğız yäşlek Xäsän biş yäşennän birle mäçetkä yöri, biş waqıt namazın qaldırmıy. Qatnaş ğäilädä tuğan bu bala räsmi qäğäzlär buyınça Yığor isemle bulsa da, üzenä Xäsän dip däşkänne yarata. Xäsänneñ ätise, Swerdlovski ölkäsendä bik küp mäçetlär tözep tanılğan metsenat, Yıqäterinburg şähärendä eşläp kilüçe Milli Media-Xoldingnı ğämälgä quyuçılarnıñ berse Rinat Äskärov balaların şulay iman ruxında tärbiälärgä tırışa. Bäyräm namazına kilgän iñ keçkenä sabıylarnıñ berse, dürt yäşlek Röstäm mäçetkä äle bäyräm waqıtlarında ğına yöri. Anıñ ätise, kürenekle tatar eşmäkäre, Milli media-xoldingnı ğämälgä quyuçılarnıñ tağın berse Rinat Sadriev, balalarğa ata-baba qaldırğan ruxi mirasnı citkerüne izge burıçı itep sanawın belderde.
Balalarnıñ dingä tartıluı bik quanıçlı xäl. Bigräk tä Perwourälski şähäre mäçetendä bik küp balalarnı kürergä bula. Bez bu turıda mäçetneñ imamı Ğabderäxim xäzrät belän äñgämä qorıp aldıq. “Soñğı yıllarda islam dine belän qızıqsınu, dingä qızığu tendensiäse bar, - di Ğabderäxim xäzrät, - Balalar çınlap ta bezneñ mäçetkä bik teläp yörilär. Mäçettä alarnı yaxşı qarşı alalar, äybät itep söyläşälär. Bik bäläkäylärenä äbi-säbi büläklär dä birgäli. Qaywaqıt alar belän bergä cıyılıp däreslär uzdırabız, alarnıñ sorawlarına cawaplar biräbez. Alar belän härwaqıt urtaq tel tababız”.
Swerdlovski ölkäse möselmannarınıñ Qazıyat idaräse balalarnı ğına tügel, bar xalıqnı dingä kiterü buyınça zur eşlär başqara. İdaräneñ üzäge bulğan Perwourälski mäçetenä xalıq teläp, qızıqsınıp yöri. Bäyräm namazına cıyılğan keşelär üz toyğıları belän bik teläp urtaqlaştılar, barça möselmannarğa bäyräm qotlawları yulladılar.
Qorban bäyräme biredä, härqaydağıça, öç kön buyı däwam itä. Möselmannar bergäläşep äzerlägän mul tabınnarda qorban aşınnan awız itälär, izge niätlär belän il-köngä tınıçlıq teläp doğa qılalar. Doğalar qabul bulsın.


c: text/html

text:
Futbol çempionatı başlandı
Comğa könne yıraq Yaponiä häm Könyaq Koreada futbol buyınça çirattağı dönya çempionatı başlandı. Bu arada mäğlümät çaraları oşbu çempionatqa zur iğtibar birä. Tatarstandağı futbol söyuçelär dä bu waqiğanı dulqınlanıp köttelär. Mäğlüm ki, Rusiä cıyılma komandasında tanılğan qapqaçı yaqtaşıbız Ruslan Niğmätullin uynıy. Cirle televidenie pänceşämbedä aña häm anıñ yaqınnarına bağışlanğan sujetlar kürsätte. Futbol -- komanda uyını, şulay da, qapqaçınıñ öleşe ayıruça zur. Ruslan äfendegä häm bezneñ uyınçılarğa ciñu telise kilä.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ministrlar Kabinetınıñ sişämbe brifingında urta häm yuğarı belem perspektivaları turında süz bardı
Ä brifingta süz 2002 yıl yomğaqları häm kiläçäktä kötkän yañalıqlar, problemalar turında bardı. Mäğärif ministrı Faris Xarisov respublika mäğärifeneñ Rusiädä aldınğılar rätendä buluın dälilläwçe statistika, sannar kiterde. Läkin kiläçäktä mäğärif sistemasın, mäktäplärne zur sınaw sağalap tora. Demografik wäzğıät qatlawlana. Balalar sanı kimi. İnde kiläse uqu yılında berençe sıynıfqa kilüçe balalar sanı 26 meñgä kimi. Awıl cirendä mäktäplärne restrukturizatsiä, yäğni bezneñçä äytkändä, taratu, yabu protsesı başlana. Brifingta bu problemağa jurnalistlar da bik iğtibar birde. Läkin mäs’äläneñ asılına qağılışlı sorawlar birüçe bulmadı. Şulay da, mondıy sorawlarğa cawap ezläwçelär, uylanuçılar brifingqa kilüçelär arasında bar ikän. Akademik Mäxmüt Äxmätcanov “Azatlıq““ radiosına brifingtan alğan tä’sirläre turında bolay dide.
AUDİO: (Mäxmüt Äxmätcanov tatar mädäniätenä, mäğrifätenä patşa zamanınnan birle alıp barılğan tiskäre qaraşqa tarixi faktlar kiterä. Kommunizm tözü çorında nindider tarixi tamırlarınnan, millätennän, mädäniätennän ayırılğan şäxeslär tärbiäläw cämğiätneñ bozıqlığına kiterde. Äxlaqsızlıq, eçüçelek, bigräk tä awıl cirendä, ğailälär tarqaluına kiterä, di.)
Ä yuğarı belem belän citäkçelek itüçelär demografik wäzğıät, balalar sanı kimü dulqını äle yuğarı uqu yortlarına 2-3 yıldan ğına kilep citäçäk, dilär. Yäğni, ber urınğa 10 keşelek konkurslar häm distälärçä meñ yuğarı belemle yuristlar, uqıtuçılar, iqtisatçılar, bankirlar çığarıp toru däwam itäçäk. Bu xäl eşsezlekne, yuğarı belemle kibetçelär, traktorçılar, şoferlar sanın arttırmasmı soñ? Rektorlar, yuğarı belem belän idärä itüçelär arttırmıy, dip sanıy. Rusiädä, şul isäptän Tatarstanda, 10 meñ keşegä 363 yuğarı belemle turı kilsä, Amerikada 500 artıq ikän. Yuğarı uqu yortları studentlar sanın ber tuqtawsız arttıruda cämğiätkä ni fayda?
Häm bıyıl da distälärçä meñ studentlar sanına kerergä omtıluçılar öçen brifinğa işetelgän ber yaxşı xäbär. Tatarstan yuğarı uqu yortlarına kerü öçen berdäm imtixan eksperimentında qatnaşmıy. Yäğni, bıyıl da Tatarstanda mäktäplärdä çığarılış imtixannarı ayırım, yuğarı uqu yortlarına imtixannar ayırım.


text:
Boston Globe: Rusiädä ireklekneñ aqrın üleme
Xökümättän bäysez oyışmalarğa tağın da qırısraq taläplär quyunı häm başqa şuña oxşaş xällärne – könbatış matbuğatı– Rusiädä ireklekneñ aqrın üleme ... dip atıy. 7 üktäber könne üz öyendä atıp üterelgän Anna Politkovskaya – räsmi xakimiät keşese dä, parlament äğzase dä, xattä oppozisiä wäkile dä tügel ide. Amerikada çığuçı Boston Globe yazuınça, küplär öçen – jurnalist xanımnıñ üleme – Rusiädä ireklekneñ betä baruın çağıldırğan ber küreneş bulıp qaldı.
Üleme aldınnan da Politkovskaya Qadırov törmälärendäge azaplawlarnı tikşerep şul xaqta Novaya Gazetağa mäğlümatlär äzerlägän bulğan. Üterüçelär tabılır dip ber kem dä ömet itmi. Putin çorında üterelgän ber genä jurnalistnıñ da üleme tikşerelmäde häm cinäyätçelär tabılmadı, dip yaza Boston Globe. Ämma jurnalistnı şaqqatırğanı – üterüçelärneñ tabılmawı tügel. Böten jurnalist cämäğätçelege, xoquq yaqlawçılar häm ğadi xalıq qayğı, borçılu häm qurqu kiçergändä, Politkovskayanıñ cänazasına Rusiä xökümäteneñ ber genä räsmi wäkile dä kilmäde. Üterü turında ber kälimä süz äyter öçen Putinğa berniçä kön kiräk buldı, ul süzlärne dä ul – borçılğan Rusiä xalqı yäki Politkovskayanıñ ğailäse häm xezmättäşläre aldında tügel, ä duslığı şul qadär qadärle bulğan çit illär citäkçeläre aldında äytte, dip yaza Boston Globe. Putin prezident Bushqa cinäyätne tikşerergä süz birde. Politkovskayanıñ 2004nçe yılda çıqqan kitabına küzätü yasağan belgeçlär, jurnalist xanım ber genä sorawğa cawap birmi, di. Putin xakimiättä çaqta Rusiädä yäşäw şul qadär awır bulğaç – ni öçen 2004nçe yılda xalıqnıñ 70%tı anı prezident itep saylağan soñ? digän soraw quya belgeçlär. Häm Boston Globe xäbärçese Cathy Young bu sorawğa üz farazların birä – küplärgä Putinnıñ Rusiä iqtisadına totrıqlılıq kiterüe, qatı qullı buluı oşıy.
Bügenge Rusiä – kommunism çorındağı diktator rejimı tügel- Politkovskayanı soñğı yulğa ozatuçılar, qullarına – "Kreml – çüplek" digän şiğärlär tota alğan ide. Ämma qurqu hawası kire qaytqan. Boston Globe gazetası Rusiädäge ireklek ul – elekke kommunistik totalitar rejim belän yaña millätçe qatı qullı däwlät arasında tar ğına täräzä bulıp qaldı, dip yaza.
Alsu Qormaş


text:
Yılanlı awılı xalqı tormışı
Küptän tügel Omski ölkä däwlät radiosı qarşında eşläwçe tatar tapşıruınıñ 15 yıllığı uñayınnan Bol'şereç'ye rayonındağı ber tatar awılına - Yılanlığa konsert belän barğaç, andağı xällär küplärne xäyran qaldırıp borçuğa salğan ide. “Umırzaya” ansamble belän bergäläp bu awılğa barğan Semipalatinski tatar sänğäte mäktäbe direktorı Ğabdelxak Axuncanov , başta bik qayğırdım, awıl keşese turında xäzer berkem qayğırtmıy, annan soñ söendem, xalqıbız tırışıp yäşi, tatarlığın da saqlıy ,- dip fikeren belderde.
Çınlap ta, Ğabdelxak Axuncanov fikerençä dä, awıl keşeseneñ tormışı bügenge köndä ciñeldän tügel. Elek kümäk xucalıqlarda, eş belän tä'min itelep, xezmät xaqı alıp yäşärgä öyrängän awıl keşeläreneñ, küp kenä oçraqta xämer belän mawığıp ta, başqa säbäplär arqasında da, yaña tormışta üzlären yuğaltqannarı yuq tügel.
Qayçandır rayonnıñ zur ğına ber xucalıqlarınnan bulğan, xäzer tarqalıp baruçı Yılanlıda da tormış – yäşäyeş başqa awıllardan ällä ni ayırılmıy. Biredä xäzer 80läp yort qalğan. Şulay da 33 bala uqığan 9 yıllıq mäktäbe, fel'dşer-akuşerlıq punktı, kibete, xätta qayber başqa awıllardan ayırma bularaq, klubı da bar. Başta xäyran qaldırğanı şul klub binası buldı da. Berençe qaraşqa salqın, şıqsızraq kürengän bu binanı küptän tügel ğadi awıl keşese Ğali Karimov satıp alğan häm dusları, tuğannarı yärdämendä beraz tözekländerep, çistartıp, ağartıp klub itep açıp cibärgän. Awılda äle yäşäp qalğan yäşlärgä kiçlären cıyılırğa urın bulsın dip tırıştım,- di Ğali äfände. Üze ayırım xucalıq belän ber çittäräk, 8 çaqrım yıraqlıqta yäşäsä dä, härkön kiçen kilep klubnı aça ul. Bina cılıtıla, yäşlär anda diskoteka-biü kiçäläre oyıştıralar.
Awıl xalqınıñ tormışı, mäktäp xälläre turında min mäktäp direktorı Räüf Zäynetdinov belän äñgämä qordım. “Xalıq bezdä tırış, härkem üz xucalığı belän yäşi, eşli. 78 traktor bar şäxsi xucalıqlarda. Yäşlär az, awılda xalıq azaya, qayçandır 190lap bala uqığan mäktäptä xäzer 33 kenä bala uqi, bolay bulsa başlanğıç mäktäp bulıp qaluıbız bar”- dip borçılıp söyläde mäktäp direktorı. Awılda xalıq sanı şulay kimügä barıp, mäktäp başlanğıç bulıp qına qalsa, bulğan balalarğa belemnären däwam itü qatlawlı bulaçaq älbättä.Ä iñ yaqın bulğan kürşe awıl 20 çaqrım yıraqlıqta. İnternat yuq, balalar andıy yıraq aranı kön sayın yöri almıy, aqça yünätä almağan ata-ana balasın uqıta almayaçaq. Räüf äfändene şundıy mäs`älälär borçıy bügenge köndä.
Älegä Yılanlı, ikençe iseme belän äytkändä Yälankül awılı mäktäbendä balalar küp bulmasa da, uqıtu da ber cayğa salınğan, uquçılar tatar sänğätenä dä cälep itelä. Mäktäptä tatar tele uqıtıla, döres, uqıtuçı maxsus belemle tügel. Räüf Zäynetdinov östämä bulıp tatar tele kergän pedagogiä kölliätendä uqığan balalar qaytıp eşli başlar dip ömetlänä.
Rozaliä Sayganova, Omski.


text:
Neşet Çelebi - Bulgur
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Bulgur
Etiketler : Neşet Çelebi - Bulgur türkü indir, Neşet Çelebi - Bulgur türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Bulgur mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Bulgur türküsü, Bulgur sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Bulgur bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Kaşlarını Eğdirirsin
Neşet Çelebi - Yol Üstüne Oturdum
Neşet Çelebi - Telli Gelin (Barak)
Neşet Çelebi - Dünya Adana nın
Neşet Çelebi - Körimiş Gözlerim


text:
Çeçnya militsiäsen Tatarstan generalı citäkliäçäk
Ber-işe xäbärlärgä qarağanda, Tatarstan eçke eşlär ministrı urınbasarı general Rinat Timercanov yazmışında kisken üzgäreş bulırğa mömkin. Anı Rusiä eçke eşlär ministrlığı qararı nigezendä Çeçnyağa militsiä belän citäkçelek itärgä cibärälär ikän. Bu başbirmäs respublikağa eçke eşlär ministrı bulıp bilgelänü Rinat äfändeneñ xıyalında yörgänmeder-yuqmıdır, anısın tögäl äytüe qıyın. Ä menä bernärsäne tögäl farazlarğa mömkin -- militsiädä yuğarıdan färman kildeme, aña «Baş öste!» dip buysınırğa ğına qala.
Damir Ğismetdin


text:
Internetta "Blaster" isemle köçle virus tarala...
Qayber mäglmätlärgä qarağanda bu "sualçan" inde berniçä meñ sanaqnı zararlap ölgergän. Microsoft kompaniäsenä qarşı oyıştırılğan aksiä 16 avgustta virtual xöcüm belän tämamlanırğa tieş. Bar dönya buylap computer belgeçläre xöcümnän saqlanu çaraları kürä...
Bilgesez xakerlar törkeme tarafınnan cibärelgän "Blaster" isemle virus İnternet aşa tarala. Windows sistemasında ber "tişek"ne, yağni xatanı faydalanıp, bu "sualçan" sanaqqa kerep urnaşa häm üzennän üze xäräkät itä başlıy, törle programmalar cibärä, sanaqnı yandırıp-sünderergä totına. Şuşı 4 kön eçendä ul bar dönya buylap 300-400 meñ computernı zararlap ölgergän. Quşma Ştatlarnıñ Pittsburgh şähärendä urnaşqan Carnegy Mellon universitetı belgeçe Art Marion:
Audio: "Bezdäge mäglümätlärgä qarağanda, bu virus inde berniçä meñ computernı zararlağan. Kilgän zıyannıñ külämen älegä äytü qıyın."
Californiädä, yuğarı texnologiä bişege sanalğan Stanford Universitetında 2 meñ-yarım sanaq zararlanğan, Philadelphiäneñ şähär çeltäre, Şvetsiädä 20 meñ İnternet qullanuçısı... Qayber belgeçlär bu virusnı älegä qädär oçrağannarı arasında iñ köçlese dip atıy.
Windows sistemasında tabılğan yaña xata turında Microsoft ber ay çaması elek xäbär itte. Ul tişekne yamaw öçen maxsus programma yazıldı. Bu yamawlıq İnternetqa elende, här telägän keşe anı buşqa alıp üzeneñ sanağına quya ala ide. Quşma Ştatlarnıñ İminlek departamentı wäkile David Wray süzlärençä, räsmi oyışmalarğa aldan uq kisätü cibärelgän:
Audio: "Microsoft xäbäre kilü belän, bez bar federal agentlıqlarğa kisätü cibärdek, yamawlıqnı niçek salırğa kiräk, kürsätmä birdek. Näticä şul alarnıñ kübese zıyan kürmäde. "
Elektr sisteması, hawa xäräkäte belän idarä itü kebek sistemalarğa xöcüm yasalsa, monıñ näticäse ayanıç bulırğa mömkin. David süzlärençä, Buş administratsiäse computer çeltärläreneñ iminlegenä zur äxämiät birä. Äytergä kiräk, Amerikanıñ strategik yaqtan möxim sistemalarınıñ kübese Windows''qa nigezlänmägän. Ämmä, zäğif urınnar da bar. Misal öçen, 2000nçe yılda qotırğan "İ love you", "Min sine yaratam" digän virus Quşma Ştatlarnıñ telefon çeltärlären berniçä sägätkä eştän çığardı.
Soñğı yıllarda berniçä köçle virus belän eş itep, belgeçlär şaqtıy täcribä tupladı. Şuña kürä bu yañasın da ciñä alırlar digän ömet bar. Citmäsä, "Blaster"nı yazğan xakerlar üzläre dä xata cibärgän. Virus computerlarğa sizdermiçä kerep urnaşırğa, häm töp etlegen avgustnıñ 16-sında başlarğa tieş bulğan. Läkin, bu barıp çıqmadı, äytkänemçä "sualçannı" İnternetta bu atnanıñ düşämbesendä ük sizdelär. Häm şunduq aña qarşı çaralar kürelä başladı. Xäyer, 16-sına qädär äle waqıt bar, kem äytemşli, küz-kürer...
Ali Gilmi, Praga


text:
Rusiä armiäse: ber yıldan soñ soldat Sıçevnıñ xäle
2006 yılnıñ yaña yıl tönendä Çiläbe tank uçilişesında xärbi xezmättä buluçı Andrey Sıçevnıñ “dedovçina” tarafınnan wäxşilärçä qinaluına 1 yıl tulıp kitte. Niçek soñ bügenge köndä Andreynıñ xäle? Bu yırtqıçlarça wäxşilek öçen kemnär cäzasın aldı? Ä kemnär äle dä pogonnarın tağıp, tınıç qına eşläp yörülären däwam itä? Bu sorawlar küplärne qızıqsındıra.
Ber yıl waqıt eçendä, tikşerülär barğanda da, berniçä ayğa suzılğan sud waqıtında da Andrey, yaqınnarınnan başqa, berse belän dä söyläşmi. Yıl buyı anıñ söyläşmäwe, küñeleneñ, eçke xaläteneñ nindi xäldä buluı härkemgä añlaşıla. Taza, xärbi xezmätkä yaraqlı dip armiä saflarına alınğan yegetneñ 19 yäştän ike ayaqsız da, tormış öçen kiräkle başqa orğannarısız da qaluı - qotoçqıç xäl.
Ber yıldan soñ Andrey berençe tapqır Çiläbe eşçese gäziteneñ jurnalistları belän internet aşa äñgämägä riza bula.
2006 yılnıñ fivral ayınnan Andreynı Çiläbe şähäreneñ 3nçe sanlı xastäxänäsennän Mäskäwgä Burdenqo isemendäge xärbi gospital''gä alıp kitkännär ide. Vraçlar anıñ ğomere öçen ber yılğa yaqın köräşälär. Dekaber soñında ğına Andreynıñ xäle beraz ciñeläygäç, anı änise belän Mäskäw yanında Ximki şähärendäge protezdan soñ caylaşu üzägenä küçerälär. Yıl buyı anıñ yanınnan ber adımğa da kitmäwçe änise, Galina Sıçeva, äytüençä, Ximkida yäşäw şartları küpkä yaxşıraq. İrtä belän härkönne Andrey gimnastiqa eşli, berär säğät trenajerlar zalında şoğıllänä, könenä berniçä tapqır protezların kiep, yörergä öyränä. Nindider uñışlar turında äytergä äle irtä di ul. Qayberäwlär ike-öç ayda yörergä öyränsä, ä qayberäwläre yıllar buyı, barı da Andreynıñ üzennän tora di, vraçlar.
24 noyäberdä Andreyğa 20 yäş tuldı, di änise Galina Sıçeva. Tik bu könne bäyräm dip äytep bulmıy inde. Şulay da Andreynıñ yanına qotlarğa kerergä internet aşa tanışqan qızı Nataşağa ğına röxsät itälär. Gospitaldä tärtiplär bik qatı, şunlıqtan aña qadär apasınnan başqa bersendä kertkännäre bulmıy.
Andrey belän internet aşa söyläşü dä awırlıq belän genä ütä. Berniçä säğät däwam itkän äñgämä waqıtında Andreydan cawaplarnı berär süzläp kenä, tartıp alğanday alırğa turı kilä. Ul här ikençe sorawğa da belmim dip kenä, kisken genä cawap birä. Andrey oktäber ayınnan üzeneñ komp''yuterda öyränä başlawın xäbär itä. Anı Tübän Novgorod şähärennän ber yeget kompyuter aşa öyrätä.Tik soñğı ayda tuqtap toralar, çönki Andreynıñ kompyuterında kiräkle programmaları yuq.
Sine Germaniägä yäşärgä çaqırğannar dilär, küçäseñme? digän sorawğa ul, äle bu täqdimne berençe tapqır işetüen, ber qayda da kitmäyäçägen, tuğan cirendä Yekaterinburgta yäşiäçägen belderä.
Çiläbedä 13 yündä başlanıp berniçä ay barğan garnizon sudı 26 sentäberdä genä ğayıplelärgä xökem çığardı. Sud başlanuğa Mäskäw Häm Yekaterinburg şähärlärennän 30 dan artıq massaküläm mäğlümät çaralarınıñ curnalistları kilgän ide, televidenienıñ barlıq üzäk kanallarınnan, gäzit-jurnallardan. Tik qaläm ostaların tıñlawğa kertmilär.
Sud töp ğayıplänüçe Aleksandr Sivyakovnı ğayıple dip tabıp, anı cinayät yasap, awır näticälärgä kitergäne öçen 4 yılğa irkennän mäxrüm itte, ä anıñ belän bergä xezmät itüçe Quz''menqo häm Bilimoviçnı da xezmättäşlären qinawda ğayıple dip tabıp, härbersen yıl yarımğa şartlı xökemgä tarttırdılar. Sudta qatnaşa da almağan Andreynıñ änise Galina Sıçeva xökem qararınıñ bik yomşaq buluın äytte.
Soldat anaları komitetınıñ räise Lyudmila Zinçenqo REGNUM mäglümät agntlığınıñ korrespondentı belän äñgämäsendä bu xökem belän riza bulmawların belderde. Yäş kenä yegetne ğomerlekkä ğarip yasap, anıñ tormışın sındırdılar, ä ğayıplelärgä ciñel genä cäza birelde, di ul. Citmäsä yegetne qinawda 24 soldat qatnaşqan, ä berniçäse genä cawap birälär. Ni öçen şul tönne çast''tä bulıp, bäyräm itüçe ofitserlarnı yartı yıl ütkäç kenä sudqa birälär? di ul. Alarğa xökem çığarırlarmı, ällä isem öçen genä eşlänäme? Soldat analarınıñ komitetına xärbi xezmättä ülüçe soldatlarnıñ ata-analarınnan ay sayın iñ kimendä öç ğariza kilä. Yıl sayın armiädä törle säbäplär belän meñnän artıq solat häläk bula, qayber yıllarnı berniçä meñgä dä citä, di ul. Şularnıñ bersenä dä diärlek cinayät eşe quzğatılmıy, di ul. Şuña kürä, bezneñ armiägä xezmät itärgä cibärmäskä kiräk, anda balalarnıñ tormışın ğaripländerälär digän näticä dä yasıy.
Tank uçilişçesınıñ direktorı, general Viktor Sidorov eştän alınıp, aña qarata cinayät eşe quzğatılğan ide, älegä bernärsä dä bilgesez. Rusiäneñ baş xärbi prokurorı Aleksandr Savenkov xäbär itüençä, bu cinayättä barlıq ğayıplelärdä, şuşı xälne ozaq yäşerüçelär dä ğayıpkä tarttırılır, - dip ışandırğan ide. Prokuratura 12 keşene ğayıpkä tarttırırğa digän farazların äytkän ide, şul isäptän Ministr Sergey İvanovta cawap birer, digän ide. Yartı yıldan, iyül ayında baş xärbi prokuror Aleksandr Savenkovnıñ üzen eştän alalar.
“Çiläbe eşçese” gäziteneñ 28 sentäberendä çıqqan sanında xäbär itelüençä, tikşerü barğan waqıtta Mäskäw generalı (kem ikänlegen soldatlarğa äytmilär) Çiläbegä xärbi çast''kä kilep, soldatlarğa kürsätmäläregezne üzgärtmäsägez, sezne xökemgä tarttıraçaqbız, dip qurqıtıp ta kitä. Sıçevnıñ advokatı Svetlana Muxambetova Mäskäw generallarınıñ fotolorın soldatlarğa kürsätep, general-mayornıñ Sergey Rıbakov ikänen bilgeli.
Şul uq “Çiläbe eşçese”gäziteneñ 14 iyünendä basılğan mäqälädä, mart soñında Galina Sıçeva yäşägän xärbi gospital''neñ tulay torağına yänäş bülmägä ber ir keşe urınlaşıp, üzen Sankt Piterburğağı ber vuz uqıtuçısı itep belderä. Ul bu eşne yabarğa sorap, 100 meñ dollar aqça da täqdim itä, tik Andrey üzeneñ elekke kürsätmälärennän waz kiçep, bernindi dedovşçina bulmadı, anıñ belän bulğan xäl keçkenädän awıru näticäse, digän käğäzgä qul quyarğa sorıy. Sıçevlar aqçanı kire qaqqaç, Mäskäw yäki Sankt Peterburg şähärlärennän üzläre telägän kvartira saylap alırğa da täqdim itep qarıy. Sıçevlarnı satıp alıp, cinayät eşen quzğatmıyça, yabırğa, bula niätläre.
Armiädäge cinayätne gel yäşerep qaldırıp, ğayıplelärneñ barsına da kiräkle cäzaların birmiçä, betärme ikän ul Rusiä armiäsendä dedovşçina?
Ä närsä bula soñ Çiläbe tank institutınıñ xärbi çastendä ütkän yılğı yaña yıl tönendä? Qısqaça isegezgä töşeräbez.
Yaña yıl bäyrämnäre waqıtında, çast''tä citäkçelär az bulğanda bula bu qotoçqıç waqiğa. Şulay da ike ofitser bula kazarmada ul tönne, alar ikençe qatta bäyräm itälär, asta närsä bulğanı alarnı qızıqsındırmıy.
Bäyrämgä kazarmada qalğan 24 soldat 8 yäş soldatnı qinıylar.
Soldatlarnıñ dürtese xastäxänägä elägä, bigräk tä Andrey Sıçevnıñ xäle naçar bula. Soñınnan soraw alular buyınça bilgele, anı tığız itep urındıqqa bäyläp quyıp, säğätlär buyına qinağannar, tipkälägännär, köçlägännär. Annarı 3-4 säğät buyına uñaysız xäldä, çügäläp utırtqannar. Şunlıqtan qan yöreşe bozılğan, böten tänenä infeksiä taralıp, gangrena başlanğan.
Ul şul kileş Yaña yıl bäyrämnärendä berniçä kön çast''tä yatqan, ä inde 4 Ğinwarda ayağına basa almıyça, xärbi tezelügä çığa almağan. Kiçkä genä 4 Ğinwarda çasttäge xärbi gospitalgä salalar. Anda aña yalğış diagnoz quyalar – rojistoe vospalenie dip häm yalğış darular belän dävalıy başlıylar. Xärbi vraçlarnıñ şähär xastäxänäsenä küçerep, bu waqiğa turında belgeräseläre kilmi. Awırunıñ xäle bötenläy naçarlanğaç, ülem xälenä citkäç kenä, 7 Ğinwardä, Çiläbe şähäreneñ 3nçe sanlı şähär xastäxänäsenä küçerälär. Anda küçergändä anıñ ayaqları belän genä problema tügel, üpkäläre dä şeşkän bula. Anıñ temperaturası yuğarı, añın yuğaltqan bula.
7sendä aña berençe operatsiäne eşläp, ber ayağın kisälär, üpkälärenä yasalma tın alu birälär. Şul könnän başlap, vraçlar soldatnıñ ğomere öçen köräşä başlıylar. Bu xäl turında xärbilär ayğa yaqın bik nıq yäşersälär dä, ul yanwar soñında barlıq cämäğätçelekkä barıp citte.
Soldatnıñ yarım ülem xälendä, Çiläbeneñ 3nçe sanlı xastäxänäsendä yatuı, ike atnadan soñ, iñ berençe Azatlıq radiosınıñ rus telendäge tapşıruında xäbär buldı. Ul waqıtta äle soldatnıñ wäxşilärçä qinaluı bilgele bulsa da, xärbi citäkçelär dä, vraçlar da jurnalistlarğa ber niçek tä cawap birmilär ide, oçraşulardan törle säbäplär belän qaçalar ide.
Şulay da ber ay digändä bu xäbär turında barlıq radio, tele tapşırular, gäzitlär aşa iñ yuğarı organnarğa da, citäkçelärgä dä, xätta Prezident Vladimir Putinğa da barıp citte. Mäskäw, Yekaterinburg häm Çiläbeneñ vraçları konsilium cıyıp, xäle beraz yaxşılanğaç ta, sıyıkçalar eçä alu mömkinlege bulıp (sok, yoğurt), temperaturası beraz kimegäç tä, anı Mäskäwneñ Burdenko isemendäge xärbi gospitalgä küçerergä digän qararğa kilälär. Tik awırunıñ xäle tiz genä yaxşıruğa taban barmıy, ul söyläşä almıy, temperaturası yuğarı, yasalma üpkälär aşa ğına tın ala, aşıy-eçä almıy, qanın alıştıruğa karamastan tänendä gangrena däwam itä. Başta ber ayağın kissälär, annarı ikençe ayağın, cenes orannarın, annarı qulınıñ barmaqların.
Andrey Sıçevnıñ änise ulın xastäxanädä berençe kürgändä malayınıñ ber ayağı bulmıy, ä inde azaq anıñ küz aldında ütkärelgän operatsiälär... "Min malayımnı öleşläp yuğata baram", -dip yılıy ul. Sverdlovsk ölkäseneñ Krasnoturinski şähärennän tınıç tormışta Rusiä armiäsenä xärbi xezmätkä cibärgän, ğomerlekkä ğarip qalğan malaynıñ äniseneñ, tuğannarınıñ xälen añlarğa mömkin. Ätise ülep, qız tuğanı yanında yätim üskän yeget üze dä qızlar kebek yomşaq, neçkä küñelle bulıp üsä şul. Ä armiädä “Dedovçina” çäçäk atqanda, yaxşı tärbiä alıp üskän yegetlärgä xezmät itüe yıldan-yıl awırlaşa bara.
Massa küläm mäğlümät çaraları xäbär itüençä, bu qadär wäxşilekneñ tarixta bulğanı yuq ide äle.
Luiza Zaqircan, Çiläbe


text:
Damask höcüme artında kem tora?
Älegä qädär çağıştırmaça tınıç bulğan Süriäfä sişämbedä şartlaw, atışular buldı. Başqala Damasknıñ diplomatlar yäşägän bistäsendä maşinağa quyılğan bomba şartladı, bilgesez törkem belän iminlek köçläre arasında bulğan atışular näticäsendä 4 keşe haläk bulğan. Bu höcüm öçen älegä berkem dä cawaplılıqnı üz östenä almadı.
Politsiä tirä yaqnı tentep çıqqannan soñ yaqındağı ber binada qoral saqlanması tapqan. Çärşämbedä Süriäneñ däwlät televideniese ber toraq bülmägä öyelgän granatometlar, gaz balunnarı, sarı tösle matdä tutırılğan qapçıqlar kürsätte, häm monı höcümçelärneñ qoral saqlamnası dip añlattı. Höcüm öçen cawaplılıqnı älegä berkem dä üz östenä almadı. Süriä räsmiläre älegä özderep berni äytmäde, mondıy xällär bu ildä siräk küreneş. Farazlar berniçä.
Şartlaw bulğan urındağı binada zamanında Berläşkän Millätlärneñ tınıçlıq saqlaw köçläre urnaşqan bulğan. Bu köçlär Golan qalqulığında Süriä belän İzrail ğäskärläre arasındağı kileşüneñ ütälüen küzätä. Şul säbäple, faraznıñ berse İzrail-Fälestin konfliktı belän bäyle.
Faraznıñ ikençese älege dä bayağı Äl-Qaidä belän bäyle. 11 sintäber xällärennän soñ könbatışnıñ berniçä ile bu çeltär belän bäyle dip şiklänelgän Süriä keşelären sorawlar alu öçen Damaskka tapşırdı. Qayber mäglümätlärgä qarağanda, xäzerge prezident Başar Äl-Assadnıñ ätise, Xafiz Äl-Assad tarafınnan 80-nçe yıllarda bastırılğan Süriädäge möselman-qärdäşläre oyışması xäzer Äl-Qaidä belän elemtädä tora.
Nixayät, küptän tügel, Süriäneñ körd azçılığı kürşe Ğiraqtağı millätäşlärenä iärep, üzlärenä kiñräk avtonomiä taläp itkän ide. Xoquq yaqlaw oyışmaları belderüençä, xökümät körd citäkçelären qulğa alular belän cawap birgän.
Östäp şunı äytergä bula, ber kön elek kenä kürşe Jordan räsmiläre Äl-Qaidäneñ ximik höcümen faş itüwen belderde. Elegräk Jordan politsiäse şartlatqıç tutırılğan ike yök maşinasın totqarlap, ala Süriädän kilgän digäç, ike il arasında qarşılıq tuğan ide. Alay da çärşämbedä Jordan ğına tügel, Misır, Livan häm başqa ğäräp citäkçeläre Başar Äl-Assadqa şaltıratıp teläktäşlek belderde.
Ali Gilmi, Praga


text:
“Tuğanlıq” festivale tämam
Çaranı yabu tantanasında töp çığışlarnıñ bersen respubliknıñ vitse-premerı, mädäniät häm milli säyäsät ministrı İldus İleşev yasadı. Ul Rusiä tarixi törki däwlät dide häm bu çara mädäni buludan ğayre, säyäsi dä dide. Şvıdkoynıñ Ufağa kilmäwen räsmi bulmağan çığanaqlar ilneñ töp “mädäniätçese”neñ törki xalıqlarğa mönäsäbäte belän añlata.
Festiwäldä töp büläklärne başqort teatrları aldı. Festivaldäge iñ yaxşı spektäkl Mäcit Ğafurıy isemendäge Başqort aqädemiä drama teatrı tamaşası, iñ yaxşı rejisser şul uq teatrnıñ recisserı Ayrat Abuşaxmanov, iñ yaxşı ir-at başqaruçı şulay uq şuşı uq teatr artistı Xörmät Ütäşev dip tabıldı. Tağı ike tör yarışta başqort teatrları ciñü yawladı.


text:
Pänceşämbe könne Amerikan Däwlät Sekretare Colin Powellnıñ Yevropa Berlege citäkçeläre belän bulaçaq oçraşuın Berlek üze-Ğiraq suğışı mäs’äläsendä tuğan kierenkelekne beterügä taba adım dip bäyäli. Berlekneñ matbuğat wäkile Emma Udwin, pänceşämbe könne Yevropa Berlege räsmiläre öçen Amerika pozitziäsen “tıñlarğa” häm “añlarğa” mömkinlek tudırılaçaq, dip belderde. Yevropa Berlege Ğiraqnı suğıştan soñ tözekländerü eşendä Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ töp rolne uynawın teli. İke könnän bulaçaq oçraşu isä-konkret plannar turında söyläşer öçen bik irtä.
Rusiä tışqı eşlär ministrlığı, Amerikan Däwlät Sekretare Powell Brusseldä şulay uq Rusiä ministrı İgor İvanov belän dä oçraşaçaq, dip xäbär itte. Brusselgä kitkänçe Powell Törkiädä qısqa tuqtılış yasap Ğiraq tiräsendäge wazğiät mäs’äläsendä Törkiä räsmiläre belän söyläşülär uzdıraçaq. Collin Powellnıñ Törkiädän tağın ni dä bulsa sorayaçağın Törkiä räsmiläre kire qağa. Tışqı eşlär ministrı Abdullah Gül Powell barı tik-koalitsiädäge ber däwlätkä säfär yasıy, dip belderde. “Aldan uylanğan köntärtibe yuq, Powellneñ bu säfäre –soñğı könnärdä tuğan qayber şiklärgä açıqlıq kerter öçen yaxşı bulaçaq. Törkiä häm Amerikan yağı bulaçaq bu säfärne xuplıy”, dide tışqı eşlär ministrı Abdulla Gül.


text:
AQŞ: Şpionnıñ açıqlanuı xäber birü serren qurqınıç astına quya
İke yıl elek amerikan jurnalistı AQŞ qanunına qarşı bulsa da , CİA agentınıñ kemlegen açıqladı. Jurnalist,üzeneñ häm başqa xabärçelärneñ bu xaqta Aqyorttan mäğlümät alğanın faş itte. Mäsälä tikşerelä başlandı. Xakim tağı östämä 2 jurnalistnı Aqyorttağı çığanaq turındağı yazmalarnı üzenä tapşırırğa moñı eşlämägän oçraqta törmä cazası birü belän yanadı. Bu atnada ber xabärçe yazmaların tapşırırğa rizalıq birde İkençese kire qağa. Şuşı waqıyğä mätbuğat ireklegen yaqlawçılarnıñ , jurnalistlarnıñ mäğlümät çığanağın açıqlamau xoquqın saqlap qalu öçen Kongresstan ''qanun '' çağarırğa çaqıruına säbäp buldı
Spitzer(audio)
Qanunda Jurnalistlarnıñ qayber mäxsus östenleklärgä iä bulu ideası çınbarlıqta bik iske. Thomas Jefferson häm amerikan säyäsi sistemasın qoruçılar bu ideanı nıq yaqladılar . Çönki demokratik ildä xätta 18nçe ğasırda xökümätneñ ni eşlägäne , xökümät qanunğa kileşle, demokratik räweştäme eş itä xalıqnıñ moñı öyränergä , belergä tieşlege añlaşıldı
CİA ofitserınıñ kemlegen faş itep yazğan jurnalist Robert Novak östennän tikşerü ütkärelsä dä , sonğı çiktä ul xökem itelmäde. Ämma başqa ike jurnalist NYT gazetasınnan Judith Miller häm Time jurnalınnan Matthew Cooper nıq tikşerelälär. Çönki bu ike jurnalist Aqyortta räsmilär CİA keşeseneñ isemen açıqlağanda anda bulğan.Miller belän Cooper ul xabärne yazıp çıqmağan. Ämma xakimnär törkeme bu ike keşe xökümät räsmiläreneñ agentnı faş itü waqıtnda anda ide, federal cinayätkä şaxit buldı di.Ämma ike jurnalist xäbär birü serrenä işarä itep, cıyılıştağı yazmaların xakimnärgä tapşırunı kire qağa çönki yazmalar Aqyortta CİA agentınıñ isemen birgän räsmilärne faş iter ide.Ämma xakimnär Miller belän Cooperneñ bu mäsälädä informatsiäne totqarlau xoququ yuq dip äytep, alarnı törmä belän yanıylar Washingtonda American Universitetında kommunikatsiä mäsäläläre profesorı Alison Schaefer mäxkämäneñ pozitsiesen añlau ciñel , xabärçelär mäxsus keşelär tügel, alar cinayät ğämällärenä qatnaşmıy häm mäğlümätne saqlarğa tieş tügel.Minemçä eşneñ nigeze. Kiñräk täsire isä , ägär dä jurnalistlar keşeleär belän söyli almasa häm alarğa sezne mäğlümät çığanağı bularaq kürsätmiäçäknez dip ışandıra alsa, bu xökümättä barğan naçar eşlärne açıqlarğa telägän keşelärgä bik yaman täsir itäçäk dip äytä profesor Schafer. Älege waqıtta AQŞnıñ küp kenä ştatları xabärçelärgä qayber privilegiälär tanıy , yäisä alarnı yaqlağan qanunnarı bar.Ämma mätbuğat ireklegen yaqlawçılar İnde Kongressnıñ bäten ilgä qarağan qanun çığaru waqıtı citte dip äytä. Bu jurnalistlarğa üz çığanaqlarına xıyanät itmi eşlärenä däwam itü mömkinçelegen birer ide. Ämma
Schafer(audio)
bik zur saqlıq kürsätergä kiräk: jurnalistnı niçek bilgilisin , bu bik zur kirtä bulıp tora
Küp kenä xabärçelär jurnalistika uqıy , ämma alardan bu taläp itelmi , alar bernindi kvalifikatsiä sınawlarınnan da ütmi .İnternette telägän keşe , telägän närsäne yaza, tarata Spitzer dä Kongressnıñ jurnalistlarnı saqlağan il külämendä qanun qabul itmäveneñ ber säbäbe Bloggers- yäğni internette mäğlümät taratuçılar İnternette sıyfat kontrole yasalmıy dip söyli. Jurnalistlarnı Yaqlau Komitetı direktorı Ann Cooper ägär dä jurnalistlar çığanaqların faş itergä mäcbür itelsä, näticäse yaman bulaçaq di
Cooper(audio)
Monıñ global täsire bulaçaq, mätbuğat ireklegenä kilgändä Dönya AQŞ standartlar bilgeläsen dip qarıy .bez Dönyada in köçle mätbuğat irege traditsiälärenä iä.Ägär dä bu traditsiälär yuqqa çığarılsa , böten dönyada täsire bulaçaq.Bu avtoritar rejimnarnı nığıtır ide , Alar bezgä mätbuğat irege turında söylämägez – änä AQŞta nişlilär anda qarağız dip äyter ide.
färidä xämit


text: Yevropa Berlegeneñ yuğarı räsmiläre Havier Solana häm Chris Patten bügen Kosovoğa kilde. Serblarnıñ albannarnı ezärlekläw ğämälen tuqtatu maqsatı belän başqarılğan NATO xöcümnärennän soñ 5 yıl elek töbäktä Berläşkän Millätlär idaräse buldırılğan ide. Uzğan atna serblar belän albannar arasında qupqan yaña bäreleşlär näticäsendä 28 keşe xäläk buldı. Solana belän Patten şul 3 kön eçendä cimerelgän urınnarnı qarap yörde, serblarnıñ Kosovo Pole mäxälläsendä buldı. Solana, xalıqara cämäğätçelek mondıy köç qullanuğa yul quymaçaq dide, häm serblarnı töbäktän kitmäskä çaqırdı.


text:
Foto: Tengrinews.kz
Memleket basşısı Nursultan Nazarbaev Konstïtwcïyanıñ 61-babınıñ 1-tarmağına säy`kes öz bastamasımen Parlament Mäjilisiniñ qarawına «Qazaqstan Respwblïkası Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına bay`lanıstı raqımşılıq jasaw twralı» zañ jobasın engizdi, dep xabarlay`dı QazAqparat.
Bul raqımşılıq şarası zañ buzğan azamattarğa qatıstı izgilik aktisi, memleket tarapınan mey`irimdilik pen senim bildirwdiñ körinisi bolıp sanaladı.
Qazaqstan Täwelsizdiginiñ 25 jıldığına oray` Elbası bastamaşılıq etken zañ jobası negizinen azamattardıñ älewmettik osal sanattarın, kämeletke tolmağandardı, jükti äy`elderdi, kämeletke tolmağan balaları bar äy`elderdi, qart adamdardı, mügedekterdi, sonday`-aq bolmaşı jäne awır emes qılmıs jasağan adamdardı qılmıstıq jazadan bosatwdı közdey`di.
Sottalğandardıñ basqa da sanattarına qatıstı raqımşılıq olardıñ jasağan äreketiniñ jeñil-awırlığın eskerip, şektelgen awqımda jäne jiktelgen türde, sonday`-aq keltirilgen şığındı tolıq ötegen jağday`da qoldanıladı.
Sonday`-aq, zañ jobası asa qawipti qılmıs jasağan adamdarğa raqımşılıq jasawğa tıy`ım saladı, bul qılmıstıq jağday`dı qïındatw qawpine jol bermey`di. Zañ jobasın Parlament palatalarında tanıstırw Bas prokwror Jaqıp Asanovqa tapsırıldı.


text:
DURU ÇİÇEKÇİLİK
Zonguldak Çiçek Siparişi, Zonguldak Çiçekçiler, Zonguldak Çiçek Sipariş Telefon Numarası, Zonguldak Çiçek Evleri, Zonguldak Çiçek Firmaları, Zonguldak Çiçek Mağazaları, Zonguldak Çiçekçi Telefon Numaraları, Zonguldak Çiçekçi, Zonguldak Çiçek Sipariş Tel No, Zonguldak Çelenk Yapımı, Zonguldak Gelin Arabası Süsleme İşleri, Zonguldak Nişan Çiçeği Hazırlama, Zonguldak Çiçekçiler, Zonguldak Çiçekçi Adresleri, Zonguldak Alo Çiçek Siparişi, Alo Çiçek Sipariş Telefon Numarası Zonguldak, Zonguldak Çiçekçiler, Zonguldak Çiçekçiler, Zonguldak, Online Çiçek Siparişi, Zonguldak Merkez Çiçekçiler Zonguldak Merkez Çiçek Siparişi, Zonguldak Çiçek de Çiçek Zonguldak, Zonguldakta çiçekçiler, Zonguldakta çiçekçi, Zonguldakta Çiçek Firmaları, Zonguldak ta Çiçekçiler, Zonguldak ta Çiçekçi, Çiçekçiler Zonguldak, Çiçek Evleri Zonguldak, Zonguldak Çiçekçileri, Zonguldakta Çiçek, Çiçek Çiçek Zonguldak, Zonguldak Çiçek Çiçek, Çiçek Çiçek Çiçekçi Çiçekçiler Zonguldak,
- Görüntülenme sayısı: 4116


text:
Mintimer Şäymiev Kaliningradnıñ 750 yıllığında buldı
Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev, ütkän yal könnärendä Kaliningrad ölkäseneñ 750 yıllığında bulıp qayttı. Anda ul Rusiä prezidentı ütkärgän, töbäk citäkçeläre cıyılışında qatnaşqan, dip xäbär itä TR Prezidentnıñ mäğlümat üzäge. Tatarstan Prezidentı Rusiä Prezidentı belän ike yaqlı şartnamä turında söyläşkänme yuqmı, bezgä bilgele tügel. Mintimer Şäymiev jurnalistlar belän söyläşmäde ul turıda. Belgänegezçä, Üzäk häm Tatarstan arasındağı şartnamä inde äzer bulıp, tel mäs’äläsenä kilep törtelgän ide. Söyläşülärdä qatnaşqan tatarstan wäkilläre äytkänçä, ike yaqnı da qänäğätländerä torğan qararğa kiler öçen, tel mäs`läsen ike Prezidentnıñ xäl itüe kiräk. Yul başına, qanun räweşendä eşlängän ike yaqlı şartnamäne Däwlät Şurası qararğa tieş ide. Ämma älegä parlamenttan yaña utırış bilgelänü turında xäbärlär yuq, deputatlar da cäyge yalğa taraldı.


text:
Tatarstan da Rusiädän ber dä qalışmıy. Rusiä prezidentı Qıtayda aralarnı yaqınaytıp yörsä, şul uq waqıtta Qazanda da Qıtay wäkilläre respublika belän mönäsäbätlärne caylıy. Şuşı könnärdä Qıtay xalıq respublikasınıñ eşlekle dairä wäkilläre Qazanda räsmi säfärdä buldılar. Sişämbe könne Qıtay delegatsiäsen Tatarstannıñ Säwdä häm tışqı iqtisadi xezmättäşlek ministrı Xafiz Salixov qabul itte. Älege eşlekle oçraşu waqıtında qunaqlarnı respublikanıñ töp sotsial'-iqtisadi üseş kürsätkeçläre, Tatarstannıñ ere şirqätläre häm alar citeşterä torğan produksiä belän tanıştırdılar. Şunısın da äytergä kiräk, Tatarstan belän Qıtay arasındağı iqtisadi bäyläneşlär 1999 yıldan birle däwam itä. İke yaq arasındağı säwdä äyläneşe, mäsälän, 60 millionnan artıq amerika dolların täşkil itä. Kiläçäktä bu san tağın da artır, dip kötelä. Älegä Tatarstannıñ tışqı iqtisadi säwdä äyläneşe küläme buyınça Qıtay 9 urında tora, dip xäbär itä İntertat.ru İnternet gäcite.
Çärşämbe, 4 dekaber könne, respublika xökümäte üzeneñ çirattağı utırışında yänä toraq-kommunal' xucalığınıñ reformasın tikşerde. Älege küptän kötelgän, küp söylängän reforma Tatarstanda 2003 yılda başlanır, dip kötelä. Utırışta prezident Mintimer Şäymiev tä qatnaştı. Şul uq könne Tatarstan prezidentı Qazannıñ kürgäzmälär üzägendä utä torğan 4 maxsus «Energetika häm resurslarnı saqlaw» dip isemlängän kürgäzmä belän dä tanıştı.


text:
Qarsaqbay` kentindegi «J.Jaba- ev atındağı №15 Qarsaqbay` orta mektebinde «Mektepke jol» respwblïkalıq akcïyası ötkizildi. Jıl say`ın mektepte «Mektepke jol» akcïyası älewmettik az qamtılğan otbasılarğa kömek retinde ötkizilip keledi. Bïılğı akcïya Täwelsizdiktiñ 25 jıldığına arnaldı. Osı bağıtta atqarılıp jatqan ïgilikti jumıstar köñil qwantarlıq därejede.
Yağnï, akcïya barısında 40 oqwşığa 82500 teñge köleminde qoldaw körsetildi. Qarsaqbay` metallwrgïya zawıtınıñ dïrektorı M.Mätkenov pen kent äkimi B.Nurğazïnov 30 balağa är oqwşığa 2000 teñge köleminde jasalğan oqwğa qajetti qural-jabdıqtarmen demewşilik körsetti. Jezqazğan qalasındağı «Medïna» tigin atelʹesi 12700 teñge köleminde oqwşı forması tegin tigip berildi. Sonday`-aq mektep muğalimderi A.Kemelbekova, B.Şmakova, J.Qoşmuratqızı, A.Äbikenqızı öz ülesterin qostı.
Respwblïkalıq deñgey`de jürgizilip jatqan «Mektepke jol» akcïyasına qatısıp, balalarğa jürekteriniñ jılwın sıy`lap, qoluşın berer azamattarımız köp bolğay`. Qay`ırımdılıq is-şarasına qatısqan balalar qwanıp, akcïyanı uy`ımdastırwşılarğa jäne qızmetkerlerge alğıstarın ay`tıp, rïzaşılıqtarın bildirdi. Joğarıda atalğan şara aldağı waqıtta da öz jalğasın tawıp, joğarı deñgey`de ötkiziledi degen ümittemiz.
G.AY`JİGİT, №15 Qarsaqbay` orta mektebiniñ älewmettik pedagogı


text:
Başqortstan tatarları qorıltayı Mäskäwdä ütäçäk
Ramil Bignov süzlärençä, qorıltaynı oyıştıru qömitetı republík xakímítlarına tatar qorıltayı ütäçäge xaqında xäbär itep, yazma räweştä anı ütkärü öçen bina sorağan. Ämma aña cawap alınmağan. Şunnan soñ Ramil Bignov oçraşıp söyläşü öçen, şäxsän prezident Mortaza Räximovqa da möräcäğät itkän. Ämma ul möräcäğätkä dä cawap bulmağan. Menä şunnan soñ inde tatar milli oyışmaları, qorıltayğa sanawlı ğına könnär qalğanlığın isäpkä alıp, anı republíktan çittä ütkärergä qarar itkännär. Bu oçraqta Mäskäwne saylağannar. İl başqalası xakímítları şuşı üteneç belän möräcäğät itkän könne ük qorıltay ütkärügä fatíxa birgän häm anıñ öçen binanı da tatar oyışmalarına üzlärenä saylap alu mömkinlegen qaldırğan.
Başqortstan Tatar milli oyışmaları berlege räise urınbasarı, professor Mäcit Xucin «Azatlıq» radíosı xäbärçese belän söyläşüdä Başqortstan tatarları qorıltayında qatnaşuçılarnıñ Mäskäwgä baru tärtibe xaqında mäğlümatlar birde. Qorıltay üze 27 nöyäberdä ütä. Ä yulğa qorıltay delegatları 25 nöyäberdä ük autobuslarda çığaçaq. Mäcit äfände süzlärençä, finans säbäplär arqasında, Mäskäwdäge qorıltayğa barlıq delegatlarnıñ 150 se genä baraçaq. Alar şuşı yıraq yulğa öç autobusta häm berniçä ciñel maşínada quzğala. – Bu ğädi qorıltay ğına tügel, ä tatar milli oyışmaları wäkilläreneñ qarşılıq autosäyäxäte dä bula, – di Mäcit Xucin. – Säfär barışında qorıltay delegatları iñ täwdä 25 nöyäber könne Tatarstannıñ Çallı şähärendä zur tuqtalış yasí. Anda Tatarstan belän Başqortstan xalıqları duslığına bağışlanğan miting oyıştırıla. İkençe zur tuqtalış şul könne ük Qazanda bula. Kiçke säğät tuğızda Ğäliäsğar Kamal teaterı binası qarşında tatar milli oyışmalarınıñ uram cíının ütkärü qaralğan. Ä 26 nöyäber könne şundí uq uram cíını Tübän Novğorodta ütäçäk. Anda Tübän Novğorodta eşläwçe tatar cämäğätçelek oyışmaları wäkilläre dä kilergä bulğan. Mäcit Xucin äytüençä, säfär barışında Başqortstandağı xällär xaqında cämäğätçelekkä döres mäğlümat citkereläçäk. Mäskäwdä 27 nöyäberdä ütäçäk qorıltayda Başqortstan Tatar milli – mädäni moxtäriäten tözü mäsäläse kön tärtibendäge iñ möhim mäsälä bula. Ä kiläse yılnıñ ğínwar ayında uq Başqortstan Tatarları qorıltayınıñ ikençe öleşe ütärgä tieş. Anda inde qorıltayğa saylanğan barlıq delegatlar da, yäğni 800 dän artıq keşe qatnaşır dip kötelä. Ämma Ufada älege qorıltaynı ütkärergä bina ala almağaç, anıñ ikençe öleşe öçen bina birüçe bulırmı soñ? Professor Mäcit Xucin «aldağısın tağın küz kürer» digän süzlär belän genä çiklänep, bu sorawnı älegä cawapsız qaldırdı. Äye, Başqortstan tatarları qorıltayına ber atna ğına waqıt qaldı. Şuña kürä tatar oyışmaları här könne bu möhim cíınğa äzerlek mäşäqätläre östendä ütkärä. 20 nöyäber könne Başqortstan Tatar ictimağí üzägeneñ aktíf äğzaları da üzläreneñ şuşı qorıltayğa äzerlänü kiñäşmäsenä cíıla. Anda Mäskäwgä barıp citkänçe törle şähärlärdä oyıştırılaçaq mitinglarnıñ ssenariyları tözelä häm törle şiğärlär yazılaçaq didelär. Başqortstan Tatar ictimağí üzäge räise Ayrat Ğiniätullin şuşı qorıltayğa äzerlek alıp baru uñayınnan, republík xakímítları yağınnan Başqortstan tatar milli xäräkätenä qarata törle sürättäge höcümnärneñ yaña dulqını başlanuın äytä. «Bu xälne bez aldan uq kötkän idek, moña ğäcäplänäse yuq», – di Ayrat äfände.
(Ğiniätullin) Sez Başqortstan Tatar ictimağí üzäge räise Ayrat Ğiniätullin fikerlären tıñladığız. Başqortstan tatarlarınıñ älege üzençälekle qorıltayınıñ Ufada tügel, ä Mäskäwdä ütüe ğayre tabiği xäl, älbättä. Qayberäwlär älege uñaydan ber soraw birä:«Qorıltaynı Ufada ütkärep bulmağaç, anı, bälki, Qazandamı, yä Çallıdamı ütkärergä kiräkter. Nigä anıñ öçen Mäskäwgä ük barırğa?». Ämma tatar milli xäräkäte liderları moña üz cawabın birä:«Ägär dä Başqortstan tatarları qorıltayın Tatarstan cirendä uzdırsañ, – dilär alar, – Başqortstan xakímítları şunda uq Tatarstan citäkçelegen kürşe republíknıñ eçke eşlärenä tıqşınuda ğäyeplär ide». Başqortstan tatarları qorıltayı aldınnan tatar cämäğätçelege tormışında istälekle waqíğa buldı. Tatar häm urıs telendä «Xalıq ixtíarı» isemle yaña bäysez gäzitneñ berençe sanı dönya kürde. Berençe bite «27 nöyäber – Başqortstan tatarları cíını köne» digän baş astında açılğan bu gäzit Çallı şähärendä 35 meñ danädä näşer itelgän. Anı Mäskäwgä barğanda yuldağı oçraşularda häm il başqalasında qorıltay ütkändä millättäşlärebezgä dä tarataçaqlar ikän. «Xalıq ixtíarı» gäzitendä Başqortstannıñ ber genä räsmi mäğlümat çarasında da bastırıluı röxsät itelmi torğan, republíktağı säyäsi häm milli wäzğiätne döres yaqtırtqan yazmalar urın alğan. Anda ayıruça 2002 yılda Başqortstanda xalıq isäben alu barışındağı yalğannı faş itkän zur yazma diqqätne cälep itä. Tarix fännäre qandidatı İldar Ğabdrafíqovnıñ «Çudowíşçnaya falsifikasí il genotsid narodov» dip atalğan ul yazma Başqortstanda xalıq isäben alunıñ ni räweşle bulğanlığın açıq kürsätä häm cämäğätçelekneñ küzen aça. Mäğlüm ki, soñğı canisäp näticälärenä qarağanda, Başqortstanda tatarlar xalıq sanı buyınça elekke ikençe urınnan öçençe urınğa tägärägän bulıp kürenä. Ämma moña republíktağı tatarlar ğına tügel, ä ayıq aqıllı başqa millätlär wäkilläre dä ışanmí, yalğannıñ qoyrığı tırpayıp torğanlığın iskärtä. «Xalıq ixtíarı» gäzitendä şulay uq bıltırğı prezident saylawları çorında Mortaza Räximovnıñ Başqortstanda tatar tele statusı mäsäläsen qanuní yul belän xäl itäçäge turındağı wäğdäse dä urın alğan. Ğomumän, bu sanda Başqortstan tatar milli xäräkäteneñ soñğı waqıtta Mortaza Räximovqa bulğan möräcäğätläre dä basılğan. Ul möräcäğätlärneñ hämmäse dä, bilgele inde, cawapsız qaldırılğan.
Şulay itep, Başqortstan tatarları üz ah – zarların kiñ cämäğätçelekkä citkerü mömkinlegen birüçe bäysez gäzitkä iä buldı. Ämma tatar oyışmaları liderları anıñ kiläse sannarın republíkğa kertügä häm taratuğa xakímítlar tarafınnan kirtälär qorılaçağına, şulay uq anı çığaruçılarnıñ ezärleklänäçägenä bügennän ük äzer bulırğa çaqıra.
Tatar milli bäysez basmalarına bäyle tağın ber yañalıq. Kiläse yıl başınnan Ufada tatar telendä «Qíbla» isemle tağın ber bäysez gäzit çığa başlayaçaq. Bu xaqtı bıyıl yaz aylarında uq mäğlüm ide. Ämma Rusiä xökümätendäge üzgäreşlär arqasında, bu gäzitne räsmi terkäw häm aña litsenziä alu eşläre suzılıp kitte. İnde menä oyıştıru eşläre tämamlanıp kilä ikän. Bu gäzitneñ iseme ni öçen «Qíbla» dip quyılğan, närsä ul berär dini yünäleştäge basma bulamı ällä? kebegräk sorawlar birüçelär dä bar millättäşlär arasında. Gäzitne oyıştıruçılar bu sorawğa açıqlıq kertep bolay cawaplí:«Qíbla» gäzite tormışıbıznıñ hämmä yünäleşlären, şul isäptän Başqortstan tatarlarınıñ milli – mädäni yäşäyeşen, millätneñ republík şartlarındağı problemnarın da yaqtırtuçı basma bulaçaq. Ä «Qíbla» süze, mäğlüm buluınça, dini töşençäne genä añlatmí. Härber xalıq bu qatlawlı dönyada üzeneñ barır yulın, dönyawí qíblasın da ezli häm iñ döres döres yulnı tabarğa omtıla.


text:
Qazan-Passajirlı (Qazan-1) vokzalı
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Timer yul vokzalı Qazan-Passajirlı yäki Qazan-1 Vokzal yanı mäydanında Qazan üzägendä urnaşqan. Aeroekspress öçen "qızıl" binası - tarixi miğmari häykäle (1896 yıl), Şähär yanı häm şähärara Terminalı (1967 yılda tözelgän, 2005 häm 2012 yañartıp tözelgän), Xezmät häm Poçta binaları. Vokzal yılda 8 million passajir xezmät kürsäta. Vokzalda 15 timer yul bar, yabıq cir öste yulı tözelä. "Qazan-2" vokzalı açıluıdan soñ "Qazan-1" aşa cirle formalaştıra torğan poyezdlar häm elektriçkalar baralar, "Qazan-2" aşa ütü torğan poyezdları baralar. Mäskäw-Qazan timer yulı 1893 yılda açqannan soñ Qazan vokzalı tözelgän ide.


text:
Çiläbe ölkäseneñ Tatarstandağı Könnäreneñ programması bik bay buldı. Törle şirkätlärgä, ekskursiälärgä baru, Tatarstannıñ möhim oyışmaları, şäxesläre belän tanışu, üzara iqtisadi alış-bireşne arttırunıñ konkret yulların tabu öçen küp çaralar oyıştırılğan ide. Tıñlawçılarıbız öçen iñ möhim çaralarnıñ berse - milli-mädäni säyäsät turında “tügäräk östäl” artında söyläşü. Ul comğa könne säğät 10da Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı binasında buldı. Çınnan da, qızıq häm möhim söyläşü bularaq aldan bilgelängän çara ömetlärne aqladı. Gel qunaq bulıp tantanalı maqtaw süzläre äytep, komplimentlar almaşıp qına, ike töbäk arasında duslıqnı nığıtıp bulmıy. Çönki Tatarstan tatarlar küpläp yäşägän töbäklärdä millättäşlärgä mönäsäbät belän bik qızıqsına. Çiläbedä 220 meñnän artıq tatar yäşi. Başqortlar da az tügel. Şuşı törki xalıqlarğa mönäsäbät niçek, ğomumän Tatarstan häm Çiläbe ölkäseneñ milli-mädäni tarmaqta nindi säyäsät alıp baralar? Bu söyläşüdä qatnaşqan keşeläreneñ eş wazifaları ğına da ğibrätle. Tatarstan yağınnan qatnaşuçılar Tatar kongressı citäkçese Rinat Zakirov, mäğärif, mädäniät ministrları Faris Xaris, İldus Tarxanov, Däwlät Sovetı komissiä räise Razil Wäliev, yazuçı Fäwziä Bäyramova, Zur konsertlar zalı direktorı Mansur Şihapov, cämäğät eşlekläre, ğalimnär, sänğätkärlär, jurnalistlar, şulay uq Tatar kongressı Başqarma komitetı xezmätkärläre. Çiläbe yağınnan qatnaşuçılar arasında ölkäneñ mäğärif häm mädäniät idäräläre citäkçeläre Vladimir Sadırin, Vladimir Makarov, Arğayaş rayonı başlığı Sergey Naumov, Duslıq yortı direktorı Vladimir Leonçenkov. Şunısı qızıq, Çiläbeneñ bik möhim idäräçeläre arasında tatar milläte wäkilläre küp ikän. Häm alar Çiläbe tatarları mäs’äläsen tikşerüdä aktiv qatnaştı. Üzegez qarağız, Çiläbe şähäre başlığı urınbasarı Al'bert Yanaleev, İmanjelin şähäre başlığı urınbasarı İrek Sabirov, Çiläbe tatarları kongressı räise Rawil Ğibadullin, ölkäneñ milli, dini, ictimaği eşläre komitetı räise Asia Xamzina, ğalimnär, tarix, mädäniät belgeçläre Ğayaz Samigulov, Luiza Almayıva, Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı äğzası mäğrifätçe Saniä Şevçenko, Tatar-başqort üzäge citäkçese Marat Xanafin, cırçı, muzıkant Näzifä Xäbibullina. Bu qädär belemle häm ixtiramğa layıq millättäşlärebez tatar mäs’äläsen yaxşı añlıy.
Äytergä kiräk, söyläşü taläpçän ruxta bardı. Qaywaqıtta Çiläbe tatarlarınıñ bernindi problemaları da yuq, digän äkiäti bilgelämäne işetkänegez bardır. Bu yulı xaqiqät söylände. Ni öçen mäktäplärneñ, anda uquçılarnıñ sanı, däresleklär häm kadrlar belän tä'min itü kiräkle däräcädä tügel? Tatar häm başqort tellärendä çığa torğan “Duslıq” gäzitenä küpme aqça birelä, tatarça radiotapşırular atnağa niçä minut bara, elek atnasına 3 minut ide digän xäbär döresme? İke yaqnıñ mädäniät häm mäğärif citäkçeläre urtaq eşlärne kiñäytergä buldılar. Yuğisä, Rinat Zakirov äytkänçä, bıyıl Tatarstan yuğarı mäktäplärenä uqırğa kerer öçen kvota sorap möräcäğät itkän 110 keşe arasında ber genä Çiläbe tatarı da yuq.
Konstruktiv häm qızu barğan älege söyläşü axırında awırtqan tema – Qonaşaq rayonındağı atom zäxmätennän zıyan kürgän tatarlar yazmışı. Bu xaqta Başqarma Komitet äğzası Fäwziä Bäyramova häm xoquqçı Roza Färdieva çığış yasadılar.
“Tügäräk östäl” artında söyläşü eç buşatu bulıp qalmas. Çönki anıñ yomğaqları maxsus berketmädä çağıldı. Älege protokolda äytelgänçä, Tatarstan häm Çiläbe ölkäsendä millätne, mädäniätne üsterügä uñay bäyä quyıla. Tatarlarnıñ üzañın üsterügä häm ruxi mirasnı saqlawğa Çiläbedä iğtibar birelä, ämma barısı da citärlek däräcädä tügel. Balalar baqçaları, mäktäplär, milli mäğlümat çaraları, konsert häm icat kollektivları kübräk bulırğa tieş. “Maяk” kombinatında şartlawdan zıyan kürüçelärgä taşlamalar birü mäs’äläse dä xäl itelmi. Dimäk, şuşı eşlärne başqaru häm ike töbäkneñ üzara xezmättäşlegen kiñäytü öçen yañadan ciñ sızğanıp kereşergä kiräk, dip äytelde protokolda.
Çiläbe tatar dönyasınıñ kürenekle töbäge bulıp küptännän sanala. “Ufa-Çiläbe, peşä qura ciläge”, dip yuqqa ğına cırlamağannar. Xäzer bu yaqlarda ärekmän, şaytan tayağı ğına üsmäsen öçen, yäğni yäş buın tatarları üz milläteneñ däwamçısı bulır öçen bergä eşlärgä niät itälär. Xäyerlegä bulsın.
Rimzil Wäli


text:
Bügen, 7 apreldä Mäskäwneñ Lubyanka mäydanında Solovkidan alıp qaytıp, reprressiä qorbannarına quyılğan taş yanında Başqortostannan kilgän 200 dän artıq aqtivist Räximov rejimına qarşı piket ütkärde. Aldan iglan itelgänçä piket irtänge säğat 11 başlanırğa tieş ide. Läkin, Ufadan piketçılarnı alıp kilergä tieş bulğan maxsus oçqıçqa bomba quyılğan dip, yulçılarnı oçqıçtan çığarıp, yañadan oçqıçqa kertkängä qädär 4 säğat waqıt ütkän. Şulay itep piket barı tik töştän soñ säğat 3lär tulıp ütkäç başlandı. Piket xaqında xoquq yaqlawçı oyışmalarğa aldan uq bilgele bulğanğa kürä, bu mäydan irtädän ük militsiä xezmätkärläre belän uratıp alnığan ide. Häm mäydanğa kerü yulları da qaplawdı tordı. Ä inde piketçılar kilep citkäç barısın da tikşerep kerttelär. Ul waqıtqa qädär piketçılarnı yözlägän curnalist , distälärçä wideoqämerälar belän telewidenie da kötep tordı. Alar kilä kileşkä üzläre belän alıp kilgän plakatların totıp bastılar. Ul plakatlarda "PaxиMoB B oTBeTe зa пpиcBoeHиe rocyдapcTBeHHoй coбcTBeHHocTи”, “Бaшkиpия - эTo пoлиTичeckий ГyЛAГ”, “ПoчeMy HиkTo He Hakaзaл зa фaлbшиBыe бюлллeTeHи”, “He дokpичaлиcb,пpиexaли caMи” ,ФaшизM Pecпyблиkи БaшkopTocTaH - Poccийckий фaшизM” digän digän süzlär yazılğan ide. Başqortostan aqtivistları üzläre belän Putinğa tapşırır öçen yöz meñnän artıq imza da alıp kilgännär. Ul imzalar Raximovnı wazifalarınnan azat itärgä digän öndämä astına quyılğan. Başqortostannan kilgän aqtiwistlar plaqatlar ğına tügel törmädä utıruçılar kiä torğan qaralı- aqlı buy-buy töşkän kiemnär dä alıp kilgännär. Şul kiemnärdä alar plaqatların totıp basıp tordılar bu keşelär eşsez qaluçılar dip añlattılar. Eşsezlekkä kilgändä, çığış yasawçılar, keşene eşennän çığaru, ğäiläne ber tiensez qaldıru Raximov säyäsäte ısulı didelär. Başqortostannıñ Şaran rayon ğäzetäsınıñ baş redaqtor urınbasarı eşsez qaluı turında söyläp, bügenge köngä qädär sudqa yörtälär dip belderde..
Ä menä Agrar institutı professorı Mäcit Xucin saylawlar waqıtında Raximov ştabında eşlägän bulsa da, bügenge köndä eşsez. Çönki ul Räximovqa , Respublikta tatar telenä ayırım status birergä kiräk digän taläben äytkäç, prezident bik dorfa itep, närsägä kiräk ul tatar tele dip qıçqırğan. Şunnan soñ inde professor , minem Räximovqa qarata fikerem 180 gradusqa üzgärde dip belderde.
Telewidenie häm radio jurnalistlar kübräk oppozisiä citäkçekläre Ramil Bignov häm Ayrat Dilmöxämmätov tiräsendä buldı. Dilmöxämmätov Başqortostandağı wazgiätne revolyusiä aldınnan bula torğan wazgiät dide. Bez Kremldän bernärsä dä kötmibez dide ul, läkin bez bu eşne axırınaça alıp baraçaqbız, dide. Bu piketta qatnaşqan, Başqortostannan kilgän 220 keşe arasında törle oyışma, partiä wäkilläre belän bergä pensionerlar partiäsennän dä keşelär bar ide. Şularnıñ berse Rawil Axmetov. Ul da pensionerlarnıñ taşlamalarına qarata bulğan bitaraflıq xaqında söyläp, citäkçelär tarafınnan tatar telenä mönäsäbätnaçar dip äytte.
Şulay itep bügen Mäskäwneñ üzäk mäydannarınıñ bersendä Başqortostandağı Raximov rejimına qarşı bulğannarnıñ piketı uzdı. Alar, ägär dä bezneñ gözerlär Putinğa barıp citmäsä , bez tağı da kiläçäkbez, axırğa qädär baraçaqbız dip atn ittelär.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Çeçen prezidentı Alu Alxanov bıyıl Çeçnädä 200-läp keşe köç belän alıp kitelde dide
Alxanov mondıy ğämällärgä yul quymaw çaraların köçäytergä çaqırdı.
Xoquq yaqlawçılar, Çeçnädä keşelärneñ köç belän alıp kitelüe öçen küpçelek oçraqlarda federal' ğäskärlär häm cirle iminlek köçläre ğäyeple di. Öleşçä Çeçen ğisyançıları da ğäyeplänä.
Rusiä eçke eşlär ministrlığınıñ Çeçnä bülege xäbär itüençä, bügen Şatoy rayonında 2 soldat, häm ğisyançı dip şiklänelgän 2 keşe hälak bulğan.
Ğädättän tış xällär ministrlığı bügen Şatoyda cir şuışu ber BTRnı Argun yılğasına alıp töşep 2 xärbineñ ülemenä säbäp buldı dip belderä.


text:
London şartlawların başqarğan intiharçı Äl-Cäzirä kürsätkän video-yazmada Britaniäneñ tışqı säyäsäten ğäyepli
Atnakiçtä Ğäräp telendä tapşıruçı Äl-Cäzirä televideniese 7 yüldä Londonda 52 keşeneñ ğömeren özgän höcümnärne başqaruçı dip sanalğan Möxämmät Sitdiq Xannıñ çığışı yazılğan videoyazma kürsätte. Bu yazmada Xan üzen suğışçı dip tanıta häm Britan xökümäteneñ säyäsäte, şul isäptän Ğiraq suğışın xuplawı arqasında anıñ watandaşları xädäf bulıp tora dip kisätä. Äl-Cäzirä şulay uq Äl-Qaidäneñ ikençe citäkçese sanalğan Ayman Äl-Zawahiri yazmasın da kürsätte. Ul üzeneñ çığışında London şartlawların täqäbber Britaniäneñ yözenä suğu dip atıy. Şuşı tasmalar London şartlawları artında Äl-Qaidä toru ixtimalına işarä bulıp tora.
30 yäşlek mäktäp uqıtuçısı, bäxetle ir, 14 aylıq qıznıñ atası, cirle mäxällä tarafınnan ixtiram itelgän bu yeget ingliz telendä, saf Yorkshire söylämendä tınıç qına salmaq tawışı belän Brirannarnıñ canın öşeterlek süzlär äytte:
"Min süzemne qısqa totırğa telim, çönki bu süzlär minnän küpkä maturraq söyläwçelär tarafınnan inde äytelgän. Ul süzlär sezgä barıp citmäde. Şuña kürä min sez añlağan teldä söylärgä telim. Bezneñ süzlär, alarğa qanıbız belän can örmäsäk, üle bulıp qala."
Bu yazmanıñ qayçan yasalğanı bilgesez. Ämmä Xan Yülneñ 7sendä şığırım tulı London metrosında üzen-üze şartlatıp bu süzlärenä tulı mäğnä birde. Ul şartlawda 6 keşe häläk buldı, 120se yaralandı. Qarañğı-yäşel töstä bişmät kigän, başına aqlı-qızılı yawlıq urağan Xan bu çığışında Britan wadandaşların layıqlı xädäf dip atadı:
"Sezneñ demokratik räweştä saylanğan xökümätegez bar dönya buylap minem xalqıma daimi yırtqıçlıq qıla. Sezneñ monı xuplawığız sezne dä turıdan-turı cawaplı itä. Min isä üzemneñ möselman tuğannarımnı saqlaw öçen turıdan-turı cawaplı."
Şuña kürä monda bernindi kompromis bula almıy di Xan:
"Bez üzebezne iminsez xis itkändä, sez bezneñ xädäf bulıp toraçaqsız. Sez bezne bombalaw, ağulaw, törmägä utırtu, cäzalawnı tuqtatmıy torıp, bez suğışnı tuqtatmayaçaqbız. Bez suğışta häm min suğışçı. Xäzer sez dä bu wazğiätneñ çınbarlığın tatırsız."
Britaniäneñ möselman törkemnäre, şartlaw qorbannarınıñ yaqınnarı bu çığışqa açuların belderde. Britaniä Tışqı eşlär ministrı Jack Straw isä London şartlawları belän Ğiraq suğışı arasında bäyläneşne kire qaqtı:
"Min yazmanı kürdem älbättä, xäzer bez politsiä bäyälämäsen kötäbez. Älegä şunı äytergä telim: terrorçılıqnıñ ber törenä dä bernindi aqlaw da bula almıy. Bu isä üz möselmannarın üterüçeneñ İslam isemennän söyläp mataşuı."
Niçek kenä bulmasın bu tasma London şartlawları artında Äl-Qaidä torırğa mömkin digän fikerne köçäytte. Xan çığışınıñ axırında Osama ben Ladennı, anıñ yärdämçese Ayman äl-Zawihirine häm dä Ğiraqtağı ğisyan çitäkçese Äbü Musab Äl-Zarqawine telgä aldı.
Citmäsä tasmanıñ axırınıda äl-Zawihirineñ üz çığışı kürsätelde. Bu çığışında ul London şartlawların täqäbber Britaniäneñ yözenä suğu dip atıy. Anıñ süzlärençä, bu şartlawlar Äl-Qaidäneñ suğışnı doşman cirenä küçerüen añlata. Ber uñaydan äl-Zawihiri Jack Strawğa da törtterep aldı:
"İslamnıñ arslanı möcähid şäyx Osama ben Laden sezgä möselman cirlärennän kitü mömkinlege birep solıx täqdim itmädeme? Läkin sez üz-süzle häm täkäbber bulıp, cinäyät qılunı däwam ittegez. Ä sezneñ Tışqı eşlär ministrı Jack Straw bu täqdimnärgä näfrät belän qararğa çaqırdı."
Britan küzläwçeläre London şartlawları belän Äl-Qaidä arasında bäyläneş buluğa älegä tulısınça ışanıp betmi. Ämmä Äl-Qaidä şartlawlarnı üze oyıştırmasa da, anıñ oyıştıruçılarnı ruxlandırıp torğanı, Äl-Cäzirä tasmalarınnan kürenep tora.
Qayber belgeçlär isä bu tasmalarnı Äl-Qaidäneñ soñğı waqıtta töşä barğan abruyın kütärü tırışlığı dip bäyäli.
-Ali Gilmi


text:
Ariel Şaron haman añında tügel, anıñ mienä nindi zian kilüe bilgesez
İzraildä bügen şabad, yähüdlärneñ izge köne, alarnıñ zur öleşe anı qatı awıru kiçergän premyer-ministr Ariel Şaron sawlığı öçen doğalar belän ütkärä. Tabiblar ul arada inde öçençe kön can saqlaw bülegendä yatqan Şaronnıñ ğömere öçen köräşen däwam itä.
"Äye, min bik borçılam, di Yirusalimdä yäşäwçe bu xanım. Kiläçäktä ni bulası xäzer bilgesez. Şaron xäzerge wäzğiatneñ umırtqası ide, añardan başqa ni bulasın küz aldına kiterü dä qurqınıç."
Ariel Şaronnıñ xäle häm monıñ Yaqın Könçığışta yaña totrıqsızlıq çığaruğa kiterä alu ixtimalı säbäple Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Condoleezza Rice üzeneñ Australiä häm İndoneziägä planlaştırğan räsmi säfären kiçekterergä buldı. Şaronnıñ kitüe İzraildä, ğomumän Yaqın Könçığışta urnaşqan säyäsi wäzğiattä zur buşlıq tudıra ala digän qurqular zur. Ğäräp dönyasında İzrail premyer-ministrın yaratmasalar da, Könbatışta kiresençä, Şaron Gaza sızığınnan kitep solıx söyläşüläre öçen yaña yullar äzerläde dip isäplilär.
Kärim Kamal


text:
Mäğarif sistemasına qağılışlı tatar telendäge saytlar cıyıntığı. Mäktäp, mädräsä, institüt, üniversitätlär, uqıtuçılarnıñ şäxsi saytların bu bülekkä östämägez, ul saytlar öçen ayırım büleklär açılğan. Zinxar, urısça saytlarnı östämägez. Sayt tasvirlamaların latin imläse belän kertegez
bülemnär 3
säxifä 5
Bötendönya Tatar Telendä Belem Birüçe Uqıtuçılar Forumı
Däreslären Tatar telendä alıp baruçı uqıtuçılar, Tatar mäğarife belän qızıqsınuçılar öçen bäxäs urını. Tatarstanda belem alu, konferentsiyälär, olimpiadalar, bäygelär, uqu äsbapları.
Mäğarif häm Fän Ministırlığı
Ministrlıq turında mäğlümat, ministrlıqnıñ citäkçelege häm eşçänlege, normativ dokumentlar. Mäğarif hezmätkarläre öçen soñğı yañalıqlar häm xäbärlär. [Tatarça, İnglizçä, Urısça]
TC belem portalı
Mäğäriftäge soñğı xäbärlär, BDİ testları, kitaplar wä mägälälär. [Tatarça, Urısça]
Virtual' Tatar Gimnaziyäse
Törle fännärdän tatar telendä elektron kurslar, süzleklär, däresleklär. Mäğarif ölkäsendä soñğı yañalıqlar, fänni mäqalälär. [Tatarça, İnglizçä, Urısça]
Yaña mäğrifäti istiläxät
Çit tellärdän mäğrifätkä kergän yaña istiläxäten küzätü. [PDF]
Bu bülek başqa tellärdä: 65
Soñğı yañartu:August 6, 2016 at 0:45:07 UTC
Belem
Ölkälär
Fännär
Kibetlär
Cämğiät
Sport
All Languages
Mädäniät häm Sänğät
Íqtísad
Sanaq
Uyın
Sälämät
Öy-Uçaq
Matbuğat
Küñel


text:
İqtisadi Xezmättäşlek häm Tärräqiät Oyışması utırışında qatnaşqan Rusiä Finans ministrı Aleksei Kudrin, Rusiä şirkätläreneñ Ğiraq neft kampaniäläre belän kileşülären özüe-qanunsız bulaçaq, dip belderde. Kileşülär xalıqara qanunnar nigezendä tözelgän häm alarnı tözergä amerikan yuridik firmaları yardäm itkän. Kudrin, Ğiraqta tözeläçäk yaña xakimiät tä Rusiä şirkätläre belän bulğan kileşülärne ğamäldä qaldırır digän ömeten belderde.
Kudrin şulay uq, Rusiä belän Quşma Ştatları arasında Ğiraq suğışı mäs’äläsendäge fiker ayırmalıqları Mäskäw-Waşington mönäsäbätlärenä tä’sir itmiäçägenä ışanuın belderde.


text:
İran tışqı eşlär ministrı Manuçir Mottaqi biredä Äfğän citäkçeläre tarafınnan cılı qabul itelde. Mottaqi Äfğän tıqşı eşlär ministrı Rangin Dadar Spanta belän oçraştı. Spanta xäbärçeläregä İrannıñ atom programması Äfğänstannı borçımıy dide.
"İrannıñ atom eşçänlege Äfğänstanğa qurqınıç tudırmıy. İran bezgä berniçek tä qurqınıç tudırmıy. İran bezneñ dustıbız. İran terrorçılıqqa häm narkotiklarğa qarşı suğışta bezneñ berektäşebez. İran xökümät oyışmaların nığıtuda bezneñ tayanıçıbız. Bez annan berniçäk tä qurqınıç yäki yanaw sizmibez" dide Spanta.
Matbuğat oçraşuında Mottaqi BMO İminlek Şurasınıñ İranğa qarşı qabul itkän öleşçä çikläwlär rezolütsiäse xoquqıy tügel dide. Ul şulay uq Äfğänstandağı çit il xärbiläre eşlären tämamlağannan soñ üz illärenä qaytırğa tieş dide.
2 könlek säfär barışında Mottaqi Äfğän prezidentı Xämit Qarzai häm başqa yuğarı räsmilär belän oçraşırğa cıyına.


text:
Ürdün Süriädän yäşeren räweştä qorallar, şul isäptän İranda yasalğan katyuşa raketaları taşığan Hämas äğzaları dip şiklänelüçe 20 keşene totqarladı.
Xökümät süzçese 3 atna elek totqarlanğan bu keşelärne patşalıqnı totrıqsızlandıru öçen süz berläşterüdä ğäyepläde. Başqa räsmilär äytüençä, alar inde Ürdünneñ yuğarı räsmilärenä höcümnär oyıştıra yazğan.
Xämas üz äğzalarınıñ qoral taşu belän şöğellänüen inkyar itä häm Ürdün belän bu mäs'älägä açıqlıq kertü öçen Fälestin prezidentı Mäxmüt Abbas oyıştırğan şurağa quşılmayaçağın belderä. Älege şura äğzaları bügen Ammanğa kilde. Alar anda 2 könlek tikşerü eşläre ütkäräçäk.
Ürdün 1999-nçı yılda qanunsız eşlär belän şöğellänüdä şiklänep Hämas citäkçelären ildän çığarıp cibärgännän soñ bu Ürdün belän Fälestin arasında bäyläneşlärneñ iñ tübän däräcägä töşüe. Ğinwar saylawlarınnan som Xämas Fälestin xökümäte citäkçelegenä kilde.


text:
Astana qalası äkiminiñ éks-orınbasarı, Elbasınıñ jïen-nemeresi Nuräli Älïev Tengrinews.kz tilşisine bergen suxbatında tanımal käsipqoy` boksşı Gennadïy` Golovkïnmen äriptestigi twralı ay`tıp berdi.
Nuräli Älïevtiñ kompanïyası Golovkïn men brïtandıq Kell Brwk arasındağı kezdeswdiñ demewşileriniñ biri bolğan. Bul jekpe-jek 10 qırküy`ekte Londonda ötken edi.
«Gennadïy` Golovkïnniñ Londondağı kezdeswine demewşilik jasaw twralı eşqanday` jospar bolğan emes edi. Ayaq astınan osılay` bolğanın täpiştep tüsindirgim kelip turğan joq. Degenmen ay`ta ketey`in, Gennadïy` jekpe-jektiñ ötwine bir ay` qalğanda ötiniş jasadı. Sondıqtan tez arada jaqsı dosıma kömektesw qajet boldı. Gennadïy` ärbir jekpe-jegine şıqqanda öziniñ ğana abıroy`ın emes, elimizdiñ de namısın joğarı deñgey`de qorğap jür. Sol sebepti bul demewşilik ğana emes, elimizdiñ belgili brendiniñ biri – GGG-ge salınğan ïnvestïcïya dep bilemin. Bizdiñ berik dostığımız, iskerlik äriptestigimiz äriqaray` jalğasa beredi», – dey`di Älïev.
Ay`ta ketey`ik, Golovkïn alğaş ret Ulıbrïtanïyada Kell Brwkpen jekpe-jekte ötkizgen bolatın. Kezdesw aqılı türdegi Sky Sport arnasınan körsetildi . Jerlesimiz osı jolı öziniñ karʹerasındağı 36-şı jeñisine qol jetkizdi.


text:
Novosibirskida törki xalıqlar mädäniäte festivale
Bügen, 15 noyäber könne, Novosibirski şähärendä “Seber çäyxanäse” dip isemlängän II törki xalıqlar festivale start aldı. Çaranıñ töp oyıştıruçıları Novosibirski ölkäseneñ mädäniät idäräse häm tatar mädäniät üzäge. Festival' 18 noyäbergä qadär däwam itäçäk. Monnan ike yıl elek Novosibirskida 1-nçe “Seber çäyxanäse” festivale bulıp uzğan ide. Ul şulay uq ölkä tatar mädäniät üzäge köçe belän oyıştırılıp, törki xalıqlarnıñ icat kollektivları qatnaşında ütkän ide. Bıyılğı festival'neñ geografiäse şaqtıy kiñäygän häm anıñ programması da uzğanınnan küpkä külämleräk buluı belän ayırılıp tora. Älegä Novosibirskiğa festival'neñ berençe könendäge çaralarda qatnaşuçılar – Qazan, Omski, Tomski, Kemerovo kebek şähärlärdän kilep cittelär. Aldağı könnärdä, tağın Rusiäneñ qayber başqa töbäklärennän, şulay uq Qazaqstannan häm Qırğızstannan da qunaqlar kilüe kötelä.
Berençe “Seber çäyxanäse”ndä iğtibar kübräk törki xalıqlarnıñ cırlarına häm iyüllärenä yünältelgän bulsa, ikençe festival'dä başqa janrlarğa da urın birelgän. Novosibirski ölkä tatar mädäniät üzäge citäkçese Rauza xanım Tixomirova, törle yaqlap talantlarnı kürsätäsebez kilde di.
Festival' qısalarında törki xalıqlarnıñ qul sänğäte ostaları kürgäzmälären oyıştıru, törkilär turında fil'mnar kürsätü, “Törki çibäre” konkursı ütkärü häm başqa çaralar qaralğan. Bu çaralar turında aldağı xäbärlärdä täfsilläbräk beldererbez
Rozaliä Sayganova, Omski-Novosibirski


text:
Damir İsxaqov: Tatarlarnıñ üseş programması buldırılırğa tieş
Tatarstanda fänne üsterü, aña yärdäm itü haman iğtibar üzägendä. Respublika Fännär akademiäseneñ yaña citäkçese bilgelängäç, xökümätneñ bu tarmaq belän qızıqsınuı tağı da arttı. Düşämbe könne Tatarstannıñ Ministrlar kabinetında fän üseşendä östenlek birgän yünäleşlär programması tikşerelde. Läkin bu yulı da, inde öçençe tapqır rättän, programma xökümät tarafınnan raslanmadı.
Respublikada 2006-2008 yıllarda fän üseşendä östenlek birelgän yünäleşlär programmasın xökümät utırışında Tatarstan Fännär akademiäseneñ vitse-prezidentı Şamil Çabdarov täqdim itte. Anıñ süzlärenä qarağanda, programmada respublika iqtisatı öçen kiräkle häm möhim yünäleşlärdäge fänni proyektlarnı saylap alıp, alarnı tormışqa aşıru qaralğan. Şuşı maqsatqa 116 million sum aqça sorıy Fännär akademiäse. Läkin qayberäwlär, bu aqçalar barı tik akademiäneñ ağımdağı eşlären alıp barırğa ğına citäçäk, zur proyektlarnı tormışqa aşıruğa isä ayırım finanslaw kiräk, digän fiker äytte. Röstäm Miñnexanov isä, programmada anı tormışqa aşıru yulları bilgelänmägän, ul tieşle däräcädä eşlänep betmägän dide. Şaqtıy ğına barğan fikerläşüdän soñ, programmanı raslamasqa buldılar. Kiläçäktä tulılandırılğan programma ğalimnär, xökümät äğzäläre tarafınnan ğına tügel, ä eşmäkärlär, törle fänni üzäklär citäkçeläre belän bergälektä tikşerelergä tieş.
Respublikada fän üseşendä östenlek birelgän yünäleşlär programmasınıñ Ministrlar Kabinetı tarafınnan raslanmıyça, kire cibärelüen ğalim, etnologik-monitoring üzäge citäkçese Damir İsxaqov Fännär akademiäseneñ uñışsızlığı dip sanıy. Çönki fänne täräqqiät itüdä östenlekle yünäleşlär bilgelänmägän, ä programmada qaralğan närsälär nigezdä Fännär akademiäsendä eşläwçe ğalimnärneñ teläkläre belän genä bäyle.
Tatarnıñ üseşenä bäyle humanitar ölkädä östenlek birergä kiräk fän üseşe yünäleşlärenä kilgändä isä Damir İsxaqov menä nindilärne iskä alıp kitte.
Minemçä, berençe urında torırğa tieş tatar milläteneñ xäzerge üseş problemaları. Bügenge köndä tatarlarnıñ Rusiä buyınça üseş programması yuq, ul buldırılmağan. Fännär akademiäse, ğomumän, tatarlar arasında närsä barğanın belmi. Şulay uq tel yağınnan da problemalar tieşle däräcädä öyränelmägän. Tağı ber ähämiätle närsä – terminnar mäs’äläse. Bezgä fundamental’ mäs’älälär turında söyläşkändä, alarnı bügenge kön wazğiätenä qarap yaraqlaştıru möhim. Millätneñ yäşäyeş formaların, aña bäyle iqtisadi problemalarnı öyränergä kiräk, säyäsi mäsällär, din tiräsendä dä bik nıqlap eşlise bar Fän ölkäsendä uñışlı eş alıp baru öçen Damir İsxaqov fikerençä akademiäneñ oyışu formaları da üzgärergä tieş.
Gölnaz İlgizär


text: Britaniäneñ xärbi mäxkämäse-soyleklereneñ nıq bulmawı-osteoporoz çire, muskullar zäğiflege häm tağın psixologik problemalarğa zarlanğan 33 yäşlek Alex İzett çireneñ nigeze-1nçe Farsı qultığı suğışında yasalğan vaksinalardan buluı turında qarar çığardı. Suğış veterannarınıñ inde niçä yıllar Farsı Qultığı Suğışı Sindromı turında söyläwläre bügen berençe tapqır räsmiläşterelde. Alex İzett üze suğışta qatnaşmasa da, anda da qayber veterannarnıqı kebek bu sindrom küzätelä. Britaniä Saqlanu Ministrlığı, mondıy çirlärneñ vaksinalardan barlıqqa kilüenä dälillär yuq, dip belderde. Salqanu ministrı urınbasarı Lewis Moonie, ministrlıq bu eştä medetsina yağınnan tügel dä-yuridik yaqtan ciñelde, dip belderde.


text:
Atış waqıtında 1 militsioner hälak bulğan, 18-e yaralanğan.
Rusiä eçke eşlär ministrlığı süzçese Boris Proşkin kiçä Groznıydan 35 çaqrım könbatışta urnaşqan Sernovodkaya awılındağı militsiä üzägenä höcüm buldı dide.
Proşkin äytüençä atış näticäsendä 5 ğisyançı üterelgän, häm cidäw totılğan.
Yaralanğan 18 militsionernıñ 2-se bik awır xäldä dielä.
Çeçen militsiäse äytüençä, uzğan töndä Çeçnäneñ könbatışındağı Assinovskaya awılı yanında ğisyançılar ber yök maşinasına höcüm itep Rusineñ 4 soldatın yaralağan.


text:
Sverdlau ölkäseneñ Talitsa şähäre xalqı batırlar uramın buldırğan, töbäktän kitep törle suğışlarda häläk bulğannarnı iskä alu öçen yış cıyıla.Yuriy İslamovnıñ Äfğanstanğa kitep häläk bulğanına 15 yıl tuldı. Ul çaqta Yuriyğa ni barı 19 yäş bulğan. Häläk bulğannarnı iskä alırğa cıyılğan xalıqnı ber sorau borçıy-mäğnäsez suğışlar qayçan tuqtatılır mikän. Kemneñder säyäsi xataları arqasında keşe ğömerläre özelä. İkençe böten dönya suğışında watannı saqlap häläk bulğannar, ä bügenge Çeçnya suğışında qatnaşunıñ maqsatı barmı digän soraularğa Sverlau ölkäse Talitsa şähäre xalqı äle cawap taba almıy.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinbur


text: 2 yün könne Qazanğa räsmi vizit belän UNESCO general'' direktorı Koitiro Matsuura kilde. Koitiro Matsuura UNESCOnıñ tuğızınçı general'' direktorı. Elek ul UNESCOnıñ bötendönya mirası Komitetın citäklägän bulğan. Japoniäneñ tışqı eşlär ministrı urınbasarı bulğan. Fransiädä, Andorada, häm Djibutida ilçe bulıp eşlägän. Programmada aña iñ başta UNESCOnıñ Bötendönya mirasına kergän Qazan Kremlen kürsätü qaralğan. Qazan Kremlendä Tatarstan Prezidentı Mintimir Şäymievneñ UNESCO general'' direktorı Koitiro Matsuura belän oçraşuı qaralğan. Qazannıñ meñyıllığın ütkärüne planlaştırğanda UNESCOnıñ da qatnaşuı turındağı kommünikenıñ urtaq proyektına qul quyu mäs’äläse dä xäl iteläçäk.


text:
İslam oyışmaları kem xisabına kön kürer?
Soñğı waqıtta Rusiädäge islam institutları, yäğni mäçet-mädräsälärneñ matdi xälen yaxşırtu ölkäsendä şaqtıy çaralar, ayırım alğanda konferensiälär uza başladı. Anıñ kübese Qazanda oyıştırıla. Läkin ğalimnär törle yaqlardan cıyıla. Sişämbe könne ütkän “Rusiädä islam institutlarınıñ yäşäw çığanaqları” digän konferensiägä Tübän Novgorod, Yaruslaw, Penza, Ufa yaqlarınnan ğalimnär qatnaştı. Älege çaranı Tarix institutı, Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı, Rusiä möftilär Şurası häm Tatarstan Ministrlar Kabinetı ğarşındağı din eşläre Şurası oyıştırdı. Anda mäçet-mädräsälärne totu öçen nigez buldıru turında süz alıp barıldı.
İnqilabqa, revolyutsiägä qädär baylar mäçet-mädräsälärne üz xisaplarına totqanı mäğlüm. Xäzer isä bu yunäleş, yäğni nigez eşlänmägän. Awıllardağı mäçetlärneñ qayberläreneñ utqa-suğa tülärgä dä aqçaları yuqlığı härdaim assızıqlanıp kilä. Konferensiädä isä inqilabqa qädär bulğan täcribäne öyränep, bügengä yul salırğa – nigez buldırırğa kiräk, dide ğalimnär. Qazandağı Tarix institutı urta ğasır tarixnı öyränüçe bülek citäkçese İldus Zahidullin:
Berençe tapqır islamnıñ törle yağın öyränügä küçtek. Mäçet bit ul ğibädät qılu urını ğına tügel, ul bit milek. Mäçetneñ üz cirlekläre bar. Bu şähär cirendä şulay uq zur milek. Çirkäwlärneke kebek mäçetlärne dä tä'min itü türında söyläşergä kiräk.İldus Zahidullin äytüençä, konferensiädä qabul itelgän täqdimnär Rusiä, Tatarstan xakimiätenä cibäreläçäk. Tatarstan Ministrlar Kabinetı qarşındağı din eşläre Şurası citäkçese Rinat Näbiev xäzer Rusiädä yaña qanun äzerlänä dip belderde. Rinat Näbiev:
Aprel' ayınnan yaña qanun äzerlänä. Anıñ nigezendä däwlät yäki munitsipal' qaramaqta bulğan milekne dini oyışmalarğa qaytarıp birü. Älbättä pravoslawlarda ul milek kem qulında bulaçağı bilgele, ä menä İslam dinenä kilgändä, ul Diniä Näzarätkäme, möxtäsibätkäme birelüe mäğlüm tügel. Şuña ğalimnär dä mäs'älä belän qızıqsındılar.Rinat Näbiev xakimiät islam oyışmaların totu öçen din eşleklelärennän, ğalimnärdän täqdimnärne kötä dip belderä häm anı tizräk äzerläp täqdim itü zarurlığın äytä. Rinat Näbiev:
Töp mäs'älä şuşı möselman oyışmalarına qağılışlı. Eşläp kitkändä qarşılıqlar tuğan mäs’älälärne cayğa saluda däwlät bulışırğa tieş häm şul täqdimnärne kertergä kiräk.Tatarstan Xökümäte qarşındağı din eşläre Şurası Rinat Näbiev süzlärenä quşılıp älege mäs’äläne härdaim yaqtırtıp baruçı “Watanım Tatarstan” gäzite xäbärçese Räşit Minhacev:
Waqıf töşençäsen Rusiä qanunına kertergä kiräk. Ägär ul kertelsä Orenburdağı “Xösäiniä” mädräsäsen binasın alıp bulır ide. Şulay uq Qazanğa kilgändä, Ş. Märcäni mäçete TR Mädäniät ministrlığına qarıy. Xäzer anı üzenä milke itep mäçetkä qaytarmaqçılar. Ämma ul kemneñ milke bulaçaq – mäxällänekeme, möxtäsibätnekeme bilgesez, çönki waqıf sisteması eşlänmägän. Räşit Minhacev äytkän mäs'älälär turıdan-turı Tatarstan möselmannarı Diniä Näzarätenä qarasa da, konferensiädä anıñ wäkilläre yuq ide.
Landış Xarrasova


text:
Ğiraqta Berläşkän Millätlär Oyışması tarixında anıñ wäkillegenä qarşı iñ dähşätle höcüm yasaldı, xörmätle tıñlawçılar. Şuşı xalıqara oyışmanıñ Bagdadtağı wäkillege urnaşqan binanı şartlatu näticäsendä 17 keşe hälak buldı, alar arasında Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı maxsus wäkile Sergio Vieira de Mello da bar.
Berläşkän Millätlär Oyışması zur qayğı kiçerä - sişämbe Bagdadta bulğan şartlaw näticäsendä anıñ iñ täcribäle diplomatlarınnan berse, BMO general'' sekretareneñ Ğiraqtağı maxsus wäkile Sergio Vieira de Mello hälak buldı. Şuşı yuğaltu Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqtağı role soñğı aralarda şaqtıy arta barğan çorğa turı kilde, de Mello bu eşendä barı tik 3 ay ğına bulsa da, ul Berläşkän Millätlärne Ğiraqta säyäsi mäs''älälärne xäl itügä qatnaştıru ölkäsendä zur uñışqa ireşkän ide. Şuşı eşendä ul ildäge amerikan xärbiläre genä tügel, Ğiraq keşeläre arasında da olı ışanıç qazandı. Sişämbe höcümeneñ ni öçen näq menä BMO wäkillegenä qarşı yasaluwı berençe qaraşqa añlaşılıp ta betmi, bu oyışma Ğiraqta barı tik humanitar häm tormışnı cayğa salu eşläre belän genä şöğellänä. Şartlawnı oyıştıru öçen dä cawaplılıqnı älegä berkem dä üz östenä almadı. Läkin bu, Ğiraq xalqın qurqıtu, amerikan ğäskärläreneñ anda berni dä eşli almawın kürsätü maqsatında eşlänä ala. Küptän tügel genä näq şundıy uq şartlaw Bagdadtağı iordan ilçelege qarşında da oyıştırlğan ide. Anda da Ğiraqtağı xärbi eşlärgä bernindi qatnaşı bulmağan ğadi keşelär hälak buldı. Soñğı höcüm Quşma Ştatlarnı da, xäzer inde Berläşkän Millätlärne dä Ğiraqta iminlek urnaştıruğa wä ilne torğızuğa tağın nığraq iğtibar birügä etärä. Çärşämbedä Şvetsiä başqalası Stockholmda uzğan matbuğat oçraşuwında BMO general'' sekretare Kofi Annan, oyışma xäzer inde üzeneñ Ğiraqtağı wäkillären annan çığaraçaqmı digän sorawğa, bar mömkinleklär dä tikşerelä disä dä, Berläşkän Millätlär Saddamnan soñğı Ğiraqta qalırğa tieş dip belderde.
Audio, Kofi Annan
"Berläşkän Millätlärneñ Ğiraqta äle qalğan wäkilläre küp häm bez üz eşebezne anda däwam itäçäkbez, şuşı mäğnäsez häm yırtqıçlarça eşlängän ğämäl bezneñ omtılışlarğa zian kiterergä tieş tügel" di Berläşkän Millätlärneñ general'' sekretare Kofi Annan. Sişämbe kiçen anıñ matbuğat wäkile Fred Eckard, ä annarı Annannıñ urınbasarı Şaşi Tharoor, Berläşkän Millätlär xäzer üzeneñ Ğiraqtağı eşçänlegen yañadan küzdän kiçerep çığarğa tieş dip äytkän ide. Eckard üz belderüwendä de Mello ülemen bar Berläşkän Millätlär öçen zur ber tetränü dip atadı.
Audio, Fred Eckard
"Bar eşçänlege däwerendä ul, xalıqlarnıñ cäfalanuwın ciñeläytergä tırışqan keşeçelek xezmätkäre buldı, alarğa nizaqların xäl itep, suğıştan azaplanğan cämğiatlären torğızuğa yardäm itte" di märxüm Sergio Vieira de Mello turında Fred Eckard. De Mello Ğiraq wäkile itep may ayında bilgelängän ide, aña qädär ul Berläşkän Millätlärneñ keşe xoquqların bağuçı maxsus komissarı buldı, ä 1999-nçı yılda BMOnıñ Kosovo wäkile bulıp xezmät itte. Ul Berläşkän Millätlär tarixında 1948-nçe yıldan birle üterelgän iñ yuğarı däräcäle citäkçe bulıp tora.
Kärim Kamal, Praga


text:
Mordoviäda häm Penzada islam ğazetları
Mordoviäda häm Penza ölkäsendä ikeşär möftiät eşli. İke regionda da ber möftiät Mäskäw belän, möfti Rawil Gaynetdin belän eşli, ikençe möftiät Ufa belän, möfti Talğat Tacetdin belän eşli. Mordoviäneñ ike möftiäte dä xaqimiätlär belän dus torsa, Penza ölkäse xaqimiätläre Ufa yağında bulğan imamnar belän genä yaxşı mönäsäbättä, ä Mäskäw belän eşläwçe möftiätne bik tä yaratmıylar.
Mäskäw belän eşläwçe möftiätlär, Mordoviäda da, Penza ölkäsendä dä, üzläreneñ ğazetların çığara. Bu ike ğazet ta dürtär bitle, alar ikese dä urıs telendä, ikese dä buşlay taratıla. Mordoviädağı möselman ğazetı 2000 yılnıñ dekaberennän çığa başladı häm anıñ iseme “İslam v Mordovii”, ä Penza ölkäseneñ möselman ğazetı 1998 yılnıñ mart ayınnan birle çığa häm “Solnse İslama” dip atala. “İslam v Mordovii” ğazetı 2500 danä tiraj belän çığa, ä “Solnse İslama” ğazetınıñ tirajı zurraq – 15000 ekzemplyar. “İslam v Mordovii” ğazetı ayına ber tapqır çığa, “Solnse İslama” – ike ayğa ber. “İslam v Mordovii” ğazetı kübesençä dini mäsälälärgä yaza, çönki Mordoviä tatarları tormışınıñ dini bulmağan yaqların “Tatar gazetası” yaqtırta bara, ä “Solnse İslama” ğazetı dini problemalar turında da, tatar tormışına qağılğan üzgä temalarğa da yaza. “İslam v Mordovii” ğazetınıñ baş möxärrire, yäş ğalim, iktisad fännäre kandidatı Marat Salimov, xäzer xac qıla, şunnan “Azatlıq” radiosınıñ sorawlarına “Solnse İslama” ğazetınıñ baş möxärrire Abdu-Rauf Zabirov qına cawaplar birä aldı.
– Gazetabıyznın berençe tirajı 999 nösxä ide. Soñınnan bezneñ gazetabıyz tieşle oyışmalarda terkälde häm dä bez şähadätnamä aldıq, svidetel'stvo o registratsii mätbuğat çığanağıbıznıñ terkälewe xaqında. Ul waqiğa 10 nçı oktäberda 2000 nçe yılda buldı, yäğni gazetabıyz tulı xoquqlı buldı. Şunnan soñ gazetabıyznıñ tirajı altı meñnän alıp unbiş meñgä xatle citte.
– Abdu-Rauf xazrät, ğazetığıznıñ maqsatları närsädä?
– Gazetabıyznıñ maqsatları – ul tatar, möselman xalğıbıznın dini, ruxi, ğilmi ixtıäcların qanäğätländerü. Dinebez islamnıñ xökümnäre xaqında, bay bulğan tarixıbız, din islamnıñ şäriat ğilemnäre xaqında bez mäqälälär bastırabız. Cämğıät eçendä bulğan üzgäreşlär, millätebeznen tormışında uza torğan möhim waqiğalar, xäbärlär xaqında, bäyrämnär xaqında mäğlumat yış bula bezneñ bastırıla torğan ğazetlarıbızda.
İ.B.: Şulay uq “Solnse islama” ğazetında törle belderülär, iğlannar basıla. Qaya tatar telen, dinne öyränü kursları bar, qaya tatar häm möselman kitapları satıp alırğa mömkin, uquçılar şularnıñ bötenesen ğazettan uqıp belä. “Solnse islama” ğazetında Penza ölkäsennän çıqqan kürenekle şäxeslär turında mäqälälär yış qına çığa, mäsälän, şeyxul'islam Musa Bigiev, yazuçı Musa Aqyeget, general Räsim Aqçurin, akademik Ädxäm Tenişev turında yazular çıqtı, möfti Äbbäs Bibarsovnıñ istälekläre basıldı, häm tağı küp başqa mäqälälär çığıp kilä.
– Uquçılarıbıznıñ sorawlarına da cawap qaytarabız. Annan soñ demokratiä üzgäreşlären cämğıätebez señdersen häm dä şul demokratiä arqasında kilgän üzgäreşlärne bezneñ cirle xaqimiätebez qabul itsen, menä şul xaqta da bezneñ mäqälälärebez bastırıla.
– Abdu-Rauf xazrät, sezneñ ğazet uñışlı ğına eşläp kilä, xäzerge köndä 35 san çıqtı inde. Sez inde bilgele möselman jurnalistı, Rusiä häm xalıqara jurnalistları berlekläre äğzası. Sezgä bernindi senzura yuq, teläsägez närsä yaza alasız, tik, möftiätneñ orğanı bularaq, sez, zakon buyınça, saylaw kampaniälarında ğına qatnaşa almıysız. Ğazetığız Penza ölkäsendä genä taralıp qalmıy, Mordoviäğa da citä, Sarıtaw, Mäskäw häm başqa şähärlärgä dä citä. “Naşa Penza” ğazetı redaksiäse xezmätkärläre yärdäme belän ğazetnı tözegäç, sez anı plenkağa çığarasız häm Penzadan 120 kilometrda urnaşqan Kuznetsk şähäreneñ “Vesta” tipografiäsenä itep bastırasız. Mondıy yıraqqa barıp bastırunıñ mäğnäse dä bar ikän – bu tipografiäneñ xucası, Oleg Qoçkin, Penza ölkäse parlamentı deputatı, xäzerge ölkä xaqimiätlärenä oppozitsiädä, möstäkıyl' keşe. Häm sez dä, anıñ kebek ük, yış qına xaqimiätlärneñ döres bulmağan eşlären tänqitlisez. Şul tänqit öçen xaqimiätlär sezgä räxmät äytmi torğandır?
– Älbättä, bezneñ ğazetıbıznı cirle xaqimiät yaratmıy. “Turılıqnı torna da yaratmıy”, bezneñ mişär xalqı ätä. Läkin bez cawaplı, millätebez qarşında, cämğıät qarşında, böten alämne yuqtan bar qıluçı Rabbıbız Allah qarşında bez cawap biräçäkbez äytkän süzlärebezgä. Ägär dä bez millätebezgä cäfa kilgändä, millätebezne qıyırsıtqan waqıtta, ägär dä bez şul millätebez yağına basmasaq, alarnı yaqlamasaq, menä Allah qarşında cawap birü awırraq bulır da häm wöcdan bar, namus bar. Menä keşe bez bit. Bez başqa mäxluqatlardan, can iälärennän, şul sıyfatlar belän bit ayırılabız. Küp möxärrirlär häm dä xäbärçelär awırlıq kürälär xaqlıqnı äytkändä. Xaqimiät anı yaratmıy, xaqimiät yarata alarnıñ qolaqlarına bal şikelle şundıy tatlı süzlär genä ireşsen. Ä tänqit bulmasa, cämğıät ber urında qatıp qala. Anda alğa baru, üseş, çäçäk atu digän närsädän üz-üzen mäxrum qıla cämğıät. “Qul-il'-xäk wä inkänä murren”, pigambärebez äytä, “Xaqlıqnı sülägez, nindi genä açı bulsa da”. “Kälimätu xaqqen inde sultani cäyren” yäğni “Xaqlıqnı zolım qıluçı padişalarğa äytü bu Allah qarşında zur tırışlıq häm bik zur däräcäle amäl” sanala. Menä ägär dä bez döres analiz birmäsäk waqiğalarğa, cämğıättä bulğan üzgäreşlärgä, qayber säyäsät äxellärenen pozitsiälarına döres analiz birmäsäk, adaşıp kitärgä mömkin cämğıät, häm dä nadan qalırğa mömkin. Xaqimiätkä açı bulsın, läkin alar belsennär, menä adi xalıqnın menä şundıy fikerläre bar, şundıy täqdimnäre bar; alar menä sezneñ tormışta bulğan şul ölkädä barğan säyäsät belän kileşmilär. Misal öçen, ul menä konstitutsiäğa, mejdunarodnıy pravo, menä, millätara xoquqqa häm dä federal' zakonnarğa turı kilmi, menä bez anı ätergä tieşlebez. Ul awır, ul anın öçen awırlıq tiä, läkin bez artqa kitmäskä tieşlebez, gel alğa barığa, awır bulsa da, alğa barığa tieşle. Ömetne yözmibez bez, inşAllah. “Lä-tän qutuni raxmatİlläh” “Allahnın räxmätennän ömet yözmägez”.
Bu Penza ölkäseneñ “Solnse İslama” ğazetınıñ baş möxärrire Abdu-Rauf Zabirov ide.
Azatlıq radiosı öçen Mordoviädan häm Penzadan İrek Bikkinin.


text:
Sabaqtaşlar oçraşuı yäki tuğan telgä bitaraflıq
Bu könnärdä mäktäplär görläp tordı. Çönki uquçılar belän bergä mäktäpkä yalğa qaytqan studentlar da ağıldı. Bu könnärdä studentlar, mäktäpne distä yıllar elek tämamlağan elekke uquçılar da üz mäktäpläre, uqıtuçıları belän oçraştı. Balaçaq uzğan mäktäpneñ moxiten tağın ber qat toyu, uqıtuçılar birgän iñ berençe sabaqlarnı, xıyallar tulı mäktäp yılların iskä alu küñelle, moñsu da. Qazanda ber sıynıfta uqığan Gölnaz belän Alisä mäktäpne onıtmıy. Sıynıftaşları belän oçraşıp, xäbärläşep toralar. Döres, alar mäktäpne küptän tügel genä tämamlağan, ämma mäktäp yıllarınnan qalğan duslıq alar arasında waqıt belän köçäyä genä bara. Alisä häm Gölnaz söyli
Mäktäpne uzğan yılda tämamladıq. Yartı yıl uzdı, bez äle haman da bergä. Ber universitetta da uqıybız bit. Sıynıftaşlarnı onıtırğa yaramıy. Bez dä oçraşıp torabız, mäktäpkä barıp qaytabız. Bik sağındıra mäktäp dusları. Bigräk tä berençe waqıtlarda. Yaña kollektivqa kerep kitü awırraq buldı. Näq şul waqıtta sabaqtaşlarnı tağın da nığraq sağına başlıysıñ. Şuña kürä klasstaşlarnı onıtmıybız, daimi räweştä şaltıratışıp, xäbärläşep torabız. Ä fevral' axırında barıbız da oçraşırğa cıyınabız.Sabaqtaşlar oçraşuı tatarlar yäşägän töbäklärdä, awıl-rayonnarında da uzdı. Tatar mäktäben tämamlağan uquçılar awıllarına milli canlı, tatar bulıp qaytamı? Başqortstannıñ ber tatar awılında sağınıp qaytqan millättäşlär klasstaşların küpme genä ezläsä dä, ällä ni taba almağan. Kübese qayta almağan, eş, ğailä, tormış mäşäqätläre. Qayçandır ber sıynıf, ber ğailä bulıp yäşäsälär dä, bügen härkemneñ üz tormışı.
Oçraşuğa kilgän sabaqtaşlar mäktäpne sağınuları turında, belem birgän möğallimälärenä räxmätlären äytte. Kemder, mömkinlek bulsa, tormışnı yaña, çista bittän başlarğa, mäktäp, ğömer suqmağın tağın ber qat ütärgä teläge barlığın citkerde. Mäktäp belän oçraşudan tuğan xislär, tä'sirlär belän olığayğan uquçılar tuğan teldä büleşsä, kiçäge uquçılar şähärdän rus telle bulıp qayttı. Häm şunısı ğäcäp tatar awılında tatar mäktäpne tämamlağan uquçılar belän oçraşu rus telendä bardı. Milli cırlar, biyüllär dä anda siräk küreneş ide. Gärçä kiçädä fäqät yaqtaşlar, tatarlar ğına cıyılıp, ber genä dä başqa millät wäkile bulmasa da. Şuña kürä bu kiçädä millät yazmışı turında söyläw beraz uñaysız toyıldı.
Al'bina Zäynulla


text:
Bögredälik awılı Törkiyäneñ Konya belän Ankara wilayätläre arasında Cihanbäyle rayonına 40 çaqrım yıraqlıqta urnaşqan. Anadolunıñ näq üzägendä urnaşqan bu Tatar awılında 1642 keşe yäşi dip terkälgän.
Alar, ägär dä monı bäyräm dip tügel dä, sänğat kürgäzmäse iseme astında ütkärsägez bula digän kiñäşkä, awıl xalqı Kermes ütkärergä bula. Kermes ul – nindi dä bulsa çarağa aqça bulmağanda, misal öçen mäktäptä, awılda yäki başqa cirdä – keşelär üz qulları belän närsäder yasap, çigep, tegep, peşerep, şularnı satıp – satqan aqçanı şul çara totalar digän süz. Şulay itep bu bäyräm, 100 yıllıqnı iskä alu-Sabantuy häm Kürgäzmä itep belgelänä. İkençe ber mäsälä, mondiy çaralar öçen däwlättäñ yärdäm almağan awıl xalqı, barlıq çığımnarnı üzläre qaplıy. Ber awılğa, 2000näñ artıq keşene qunaq itü, bäyräm oyıştıru sıylaw älbättä zur tırışlıq taläp itä. Monıñ iqtisadi yağı da bar. Bu kärmästä eşlängän simvolik aqça Awıl Derneğinä birelä. Awıl därnäge milli çaralarnı äzerlägän, oyıştırğan mädäniät üzäge. Bu bultır berençese Äfändeküper dä, ä bu yıl Böğrüdälek awılında, soñgı arada arta başlağan küreneş. Başta Ğailä Piknikläre-bergä dini bäyrämnärne uzdıru moña etärgeç buldı häm keşelär xäzer bu üzäklärneñ faydasın kürä başladı.
Häm bu çaralardañ soñ qızıqsınu tağı da artır. Bu derneklär alğa taba iqtisadi-berdämlekkä dä äylänä alsa, Finlandiä misalında kebek, " soñ bulsa da uñ bulsın’digändäy Bu awıllarda yäşägän tatarlarnıñ mädäni-milli kiläçäge yaqtı bulır sıman kürenä. Awılda bügenge köndä qartlar kübräk, yäşlär – qaysı uqırğa, qaysı eşlärgä – zur şähärlärgä, çit illärgä taralışqan, ämma mondıy zur çaralarğa alar awılğa qaytıp bergä bäyräm itä. Bögredilektä här bäyräm cırlar , üzara aralaşu, çäy mäclesläre belän tämamlana, awılnıñ 100 yıllığına kilgän qunaqlarnı ozatqaç awıl xalqı bu yulı da – kiçen üze bäyräm itkän. Bolar xaqında bezgä awıl keşese Äfifä apa söyläp birde.


text: Tatarstan berniçä köngä suzılğan yallardan soñ 12 fevral' könne eşkä kereşte. Läkin, ällä yallar ozaqqa suzılğanğa, ällä Qorban bäyräme äle haman däwam itkängä, Qazanda da, respublikada da çärşämbe könne ällä ni zur yañalıqlar, xäbärlär turında işetelmäde. Yalsız, tänäfessez qanunnar sağında toruçılar ğına bäyrämnär dip tormadı. Çärşämbe, 12 fevral' könne, Tatarstannıñ Yuğarı mäxkämäse Rusiä Yuğarı sudı general' prokurorı urınbasarı Aleksandr Zvyaginsevnıñ Tatarstan konstitutsiäseneñ 19 matdäseneñ federal' qanunnarğa qarşı kilüen häm anıñ 18 matdäseneñ yaraqsız ikänlegen tanunı taläp itkän ğarizasın qararğa tieş ide. Bu Zvyaginsevnıñ Tatarstan mäxkämäsenä inde ikençe ğarizası. Ütkän yılnıñ üktäberendä respublikanıñ Yuğarı sudına anıñ tarafınnan respublika Konstitutsiäneñ 52 matdäse federal' qanunnarğa turı kilmi, digän ğariza inde birelgän ide. Ul waqıtta, törle tögälsezlek bulu säbäple, ğariza qabul itelmägän ide. Çärşämbe könne qaralırğa tieşle ğarizada Rusiä general' prokuraturası respublikanıñ uz grajdanlığı bulunıñ, respublikanıñ üz wäkälätläre qısalarında xalıqara häm tışqı iqtisadıy elemtälärne buldırunıñ federal' qanunnarğa turı kilmäwen tanırğa taläp itä. Şulay uq, Rusiä prokuraturası Tatarstannıñ Prezident, Däwlät Sovetı, Ministrlar Kabinetı häm Tatarstannıñ Konstitutsion Mäxqämäse eşçänlegen bilgeläwçe matdälärgä dä qarşı. Monnan tış, Zvyaginsev Tatarstan üz wäkälätläre qısalarında suverenitetqa iä buluı, respublika prezidentı ike telne belergä tieşlege kebek närsälär belän dä rizalaşa almıy. Menä şundıy möhim mäs’älälärne qararğa tieşlär ide 12 fevral' könne tatarstannıñ Yuğarı Mäxqämäsendä. Läkin Däwlät Sovetı sorawı buyınça älege eşne qaraw kiçekterelgän. Yuğarı mäxqämäneñ Zvyaginsev ğarizası buyınça kiläse utırışı 25 fevral'gä bilgelände, dip xäbär itä İntertat.ru elektron gäcite. Şulay itep, Zvyaginsev xäzer inde Rusiä general' prokurorı urınbasarı bulmasa da, ä ul bu wazifasınnan inde ber aydan artığraq elek azat itelgän ide, anıñ ğarizası buyınça eş haman däwam itä.


text:
Çeçnäneñ yaña citäkçelege säyäsi qüäten arttıra
5nçe Aprildä, zur şaw-şulı tañtana belän wazifağa kereşkännän soñ Çäçnä ilbaşlığı Ramazan Qadirov, xökümättäge köçen tagın da arttıra başladı. Yaqın tuğannarınnañ bersen Premier Ministır, ikençe ber tuğanın vise-premyer itep bilgeläp, ul aña iminlek, qanun häm tärtip öçen cawaplılıqnı da tapşırdı.
Läkin Anıñ tönyaq-könbatıştağı ıruınnañ buluwı säbäble, Baysultanuvnıñ bilgelänüe üzara qarşılıqlarnı häm citeşsezleklärne dä arttıra ala. Älege klannan bulğañ qaysı beräwlär ğadelsezlek häm qaraqçılıqta ğayeplänä.
Qadirov belän 2 yıl buyı kileşä almağan Alu Alxanuv Fivral urtalarında wazifasınnañ kitü belän, Qadirovqa Putin, Çeçnä prezidentı wazıyfaların ütäwne yөklägän ide. Monı Rusiä häm könbatış mäğlümat çaraları, Putinn Qadirovnı respublikadağı xällärne tözätä alaçağına ışana Ul prezidentqa Rusiägä qarata itağatlelege öçen quyılaı digän farazlar tarattı. Bäxäslär däwamında, Rusyalı küzätüçelär, alar süzläre belän äytkändä iñ nadan, sadist häm psixopat beräwgä wazifanı birülüeñ ğadelsezlek häm dorfalıq dip atadı.
Xäqiyqattä, 2003 yılda qabul itelgän Konstitutsiä nigezendä, Qadirovnıñ köçe başqa töbäk citäkçelärennäñ yuğarı tügel. Şulay da anıñ kollegalarınıñ berse dä, keşe üterü, köç qullanu häm keşe urlawda ğayeplängän mäldä kiçerelmi.
Rus citäkçeläre belän distä yıldañ birle eş alıp barğan, Tatarstan ilbaşı Mintimer Şaymiyev üz ile öçen iqtisadi häm säyäsi yaqtañ bäysezlegen arttırığa tırışa häm alar belän niçek eş itäseñ bik yaxşı añlıy. Kadirov isä kiresençä, 3 yıl buyına, Putin aldında böten niät häm ğamällärendä Putinniñ süzennäñ çıqmayaçağın ışandırıp kilä. Şulayda üz köçen häm täseren arttıru öçen Qadirovnıñ yaña eşlär başlarğa niätläre buluwı kürenä. Alardañ berse, kürşe İnguşetiäne yañadañ Çäçnä belän ber cömhüriät astında berläşterü. Qadirovnıñ yaqın yärdemçese Dukvaxa Ğabderraxmanov, ütkän cäy İnguşätia Prezidentı Murat Zyazikovnıñ moña bötenläy qarşı çığuına qaramastan, berläşterü qararın täqdim itkän ide.
M.K.


text:
Peterbur tatar cämğiätläre yaña sezon aça
Cäy buyı daçada yatqan xalıq äkrenläp şähärgä qayta başladı, häm otpusk, kanikullar waqıtında sülpänlänep torğan ictimaği- mädäni tormış ta canlanıp kitte. İctimaği oyışmalar yaña sezonnıñ mädäni çaraları planın tözilär, ütkän yılğı eşlärgä yomğaq yasıylar. Dekaber ayında uzğan Tatar milli-mädäni möxtäriät räise saylawlarınnan soñ barlıqqa kilgän "Peterburg tatar milli cämğiäte" dä eşlängän eşlären barlıy, yaña çaralar uzdıra, yaña eşlär planlaştıra.
Oyışmanıñ räise Räşit Tahir ulı Mähdiev- Peterburgnıñ tanılğan eşquarı. Şähärdä iñ populyar restorannarnıñ berse- "Sabantuy "nıñ xucası. "Berdäm Rusiä"firkäseneñ töbäk sovetı, şähär İctimaği sovetı prezidiumı äğzası.Tatar milli xäräkätendä berençe genä yıl tügel. Şähärdä uza torğan törle xäyriä çaralarınıñ, konsertlarnıñ daimi iğänäçese.
Bügen Räşit Mähdiev "Azatlıq"tıñlawçıların "Peterburg tatar milli cämğiäteneñ"yaqın kiläçäkkä plannarı belän tanıştırır, millät turındağı uy-fikerlären işetterer.(Audioda:sovet xökümäte üz waqıtında xalıqnı tarqatu östendä uñışlı eşläde:xalıq üzeneñ traditsiälären, telen yuğalttı, ayıruça Peterburg kebek meğapolislarda. Bezneñ oyışmanıñ maqsatı- şuşı yuğalğan ğöref-ğadätlärne, mädäniätne, telne qaytaru.
Ütkän yıl küp eşlär eşlände. Bıyıl da plannar zur. Äle xalıqtan täqdimnär cıyabız, plannar tözibez.
23 sentäberdä Belosel'skiy- Belozerskiylar sarayınıñ 400-450 keşelek zalında Salix Säydäşevqa bağışlanğan zur konsert bulaçaq. Xalqıbıznıñ dahi cırçısı İlham Şakirov qatnaşlığında. Ütkän yıl da bez böyek cırçıbıznı Grand otel' "Yevropada" xörmätlägän idek. .Döresräge ul, üzeneñ yubileyın bezdä ütkärergä rizalaşıp, Peterburgqa xörmät kürsätte. İlham Şakirov aña qädär 20 yıllap şähärebezgä kilä almasa da, küpme piterlı anıñ cırların tıñlap üste. Şunı iskä alıp, bezneñ cämğiät üteneçe buyınça İlham Şakirovqa prezident Putin qul quyğan ämer nigezendä Peterburgnıñ 300 yıllığına bağışlanğan medal' birelde.
Möselman traditsiälären saqlaw östendä dä eş alıp barabız. Uraza, Qorban bäyrämnärendä 500 keşe öçen tabın qorabız .Alarnıñ kübese- qarawçısız qalğan qartlar, ozaqlap söyläşep, aralaşıp utıralar. Ä inde öydän çığa almağan awıru, invalidlarğa bäyräm küçtänäçlären, büläklärne iltep biräbez.
Barlıq çaralarnı bez barı tik cämğiät äğzaları xisabına ütkäräbez: kemder 100 sum birä, kemder meñ. Äle balalarıbız tel öyränsennär, biergä yörsennär öçen arendağa zal aldıq, kitaplar çığarıp torabız.
.Bezneñ cämğiät sovetına şähärneñ abruylı keşeläre kerä: Şamil äfände Akbulatov, Räşit äfände İsmägıylov häm başqalar. Alar Peterburgnıñ 300, Qazannıñ 1000 yıllığın ütkärügä zur öleş kerttelär .Ber Qazan metrosı, Peterburg uramı ğına ni tora! Strel'nadağı Konstantin sarayı öçen tatar rässamnarınıñ äsärlären büläk ittek. İke şähärneñ üseşendäge rol'läre öçen küplärebez Däwlät büläklärenä layıq buldılar.
"Min ğomerem buyı tatarlarnı yala yağudan yaqladım" digän ğalim Lev Gumilev muzeyına yärdäm itep torabız, anda kiçälär dä uzdıraçaqbız.
Yaz köne Yusupovlar sarayında Röstäm Yaxinnıñ yubiley kiçäsen ütkärgän idek. Xalıq öçen buşqa. Klassik muzıka bit ul bik kiräk xalıqqa. Yusupovlar sarayı xezmätkärläre belän bez bik yaxşı mönäsäbättä. Bıyıl da klassik muzıqa kiçälären däwam itäçäkbez.
Ğomumän, mädäni çaralar ayğa ber tapqırdan da siräk bulmayaçaq.
Bezneñ cämğıät yaz köne bik zur yuğaltu kiçerde: bezneñ aradan Sayra xanım Vel'şakova kitte .Aña bıyıl 85 yäş tulğan bulır ide. Bez anı bik xörmät itä idek. Ul Peterburg tatarları öçen konsertlar, törle mädäni çaralar oyıştıra ide. İñ möhime: Sayra xanım bik qatlawlı yıllarda da tatarça söylärgä, cırlarğa qurıqmadı. 22 sentäberdä aña istälek taşı quyaçaqbız.
Plannar zur, eşlärgä genä kiräk. Aldan söyläw- maqtanu bulır ide. Bez bit inde xalıq öçen eşlibez, eşebezgä bäyäne dä xalıq birer.
- Şähärdä Milli-mädäni möxtäriät belän "Peterburg tatar milli cämğiäte arasındağı mönäsäbätlär turında törle süz yöri. Şul mäs’älägä dä açıqlıq kertik äle digän sorawğa Räşit äfände Mähdiev : "Şähärdä tatar milli problemaları belän ike ictimaği oyışma şöğellänä. Berse Milli-mädäni möxtäriät. Berük maqsatqa barabız, yullarıbız ğına törle.. Alar üz yulları belän bara, bezneñ üz yulıbız. Ämma xezmättäşlek mömkin, bez härçaq äzer bergä eşlärgä",- dip cawap birde.
Gölzadä Kamalova, Sankt- Peterburg


text:
Kanada belän Belgiä Tatarstanğa qaysı yaqtan oxşağan?
Tänäfestä, «Azatlıq» radiosı xäbärçese , Cirle säyäsät häm federativ mönäsäbätlärne üsterü Üzäge citäkçese urınbasarı Aleksandr Novikovqa konferensiäseneñ teması turında soraw birde. Ul, federalizm Rusiädä berençe adımnar ğına yasıy, şuña älegä bu ölkädä çit illär belän çağıştırırlıq täcribä tuplanmağan, dip cawap birde. Älege Mäskäw belgeçeneñ Tatarstanğa qarata fikere üzençälekle. Aleksandr Novikov fikerençä, Tatarstan belän Başqortstan, ber yaqtan Federal Üzäk belän kileşep eşläsä, ikençe yaqtan, bu respublikalar separatist säyäsät tä ütkärä. Misal itep ul, El`tsin waqıtınnan birle Tatarstannıñ häm Başqortstannıñ salımnarnıñ küp öleşen üzlärendä qaldırıp kilüen iskä aldı. Älege Mäskäw ğalime uylawınça, ayırım salımnar säyäsäte bulırğa mömkin, ämma cirle üzençäleklärgä qarap häm barlıq töbäklärgä genä röxsät itelgän oçraqta ğına.
Rusiädä federalizm ber törle bulsa, Kanada belän Belgiädä bötenläy başqaça. Konferensiädä yañğırağan çığışlardan şundıy näticä yasap bula. Älege fänni cıyınnıñ maqsatı da - şuşı Evropa illärendäge federativ mönäsäbätlärne Rusiädäge xällär belän çağıştırıp qaraw ide. Fransuz tele, üz qanunnarı belän yäşägän Kanadanıñ Kvebek (Quebec) ölkäse belän Tatarstan yağı inde küptännän qızıqsına. Bu yulı da konferensiädä Kvebektan ğalimnär qatnaştı. Fänni cıyında bulğan Tatarstan deputatların, ğalimnärne, xoquq belgeçlären ayıruça Belgien täcribäse qızıqsındırdı. Brussels wäkile Yug Demon äfände, Belgiädä bulğan 3 avtonomiäneñ niçek yäşägänen, niçek 3 teldä söyläşep uz ara añlaşqanın söyläde. Belgiädäge federalizmnıñ iqtisadıy nigezen salımnarnıñ ber öleşen üzäkkä cibärä torğan häm cirle byudjetta qaldıra torğan, maxsus kileşülär täşkil itä ikän.
Bikä Timerova.
Konferensiäseneñ ikençe öleşendä çığış yasağan İntegratsiä problemaları üzäge ğalimäse Svetlana Popova, Rusiädä wäqälätlärne büleşep eşlägän töbäklärneñ statusı turında mäğlümat birde. Ğalimä fikerençä, Federal Üzäk Çeçnä konstitutsiäsenä Tatarstan belän Başqortstanğa röxsät itelmägän ireklelärne kertergä röxsät itte. Svetlana Popova isäpläwençä, bu respublikanıñ Rusiä subyektı itep saqlap qalu öçen eşlände. Cirle häm federal xakimiätlär arasında wäqälätlär büleşü mäs’äläse tağın Kaliningrad ölkäseneñ xoquqi statusı turında söyläşülär alıp barılğanda kilep çıqqan. Tatarstanıñ täcribäse xaqında respublika wäkilläre çığış yasadı. Tatarstannıñ qaysı qanunnarğa tayanıp däwlätçelegen üsterüe häm ayırım xoquqlarğa däğwä itüe xaqında Konstitutsiä mäxkämäse räise Safixan Nafiev söyläde. Yaña bilgelängän yustitsiä ministrı Midxät Qormanov ta respublikanıñ xoquqi wäqälätläre belän tanıştırdı. Şulay uq, konferensiädä cirle mädäniätne saqlaw, milli azçılıqlarnıñ xoquqların yaqlaw kebek temalar da qaraldı. Konferensiäneñ ikençe könendä 18 mayda, federal häm cirle xakimiätlär arasına bäxäsle mäs’älälärne xäl itü, byudjet ara mönäsäbätlär häm federalizmnıñ kiläçägenä bağışlanğan utırışlar qaralğan.


text:
Urıslarnıñ Rus’, Yabloko, kommunistlar häm Tatar İctimaği Üzäge respublikadağı xakimiät başbaştaqlığı häm arta barğan kommunal tüläwlärgä qarşılıq belderep ğadel saylaular uzdırırğa çaqırdı. Rezolyutsiä qabul itelde, Rusiäneñ üzäk saylau komissiäse başlığı Alksandr Veşnyakovqa Başqortstan saylaularınıñ ğadel şartlarda uzuın kontrol itüne sorap möräcäğät itelde. Şulay uq saylauçılarğa möräcäğättä 16 mart könne oppozitsiädäge deputatlarğa tawış birergä çaqıru yañğradı.
Amerikan prezidentı George Bushqa Ğiraq suğışın buldırmawnı sorap Başqortstannan elekke xärbi Nail Baxtizin möräcäğät yullağan. Ğiraq tiräsemdäge kierenkelekne Başqortstan xalqı borçılu belän küzätep tora.
Mönir Wafin, Ufa