text:
►Qazan 2013 yılğı Universiadağa 70% äzer
Ä 2013 yılğı Universiadanı ütkärü xoquqı Qazanğa elägerme yuqmı, yaqın könnärdä xäl itelergä tieş. Tawış birü 31nçe mayda bulaçaq. Ä añarçı Qazanda FISU, Universiadanı ütkärü mäsäläsen xäl itüçe federasia wäkilläreneñ kilüen kötälär.
Qazanda Universiada yarışların ütkärer öçen kiräkle sport qorılmalarınıñ 70% äzer inde. Bu xaqta sport öçen cawaplı çinovniklar belderä. Bu könnärdä sport ministrı Marat Bariev Universiadanıñ budjetı turındağı mäğlümatlarnı açıp saldı.
2013 yılğı böten dönya studentlar sport uyınnarın oyıştıru 604 million euroğa töşärgä mömkin, dide ministr Marat Bariev.
Universiada Qazannıñ uramnarınıñ, hawa alanı häm stadionnarı tözekländerelüe belän bergä, qayber Qazan keşelären yaña toraqlı itärgä mömkin. 2011nı yılğı Universiadağa däğwa itkändä, Qazan yanında awıllarda yäşäwçelär şähär xakimiatlärennän yaña toraq ömet itte.
Çönki alarnıñ yortları Universiada qorılmaları tözeläçäk urınnarğa turı kilgän ide. Xäzer dä alar Qazannıñ Universiada öçen köräştä ciñüenä bik ömetlänä.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Mäğäriftä milli, dini "genotsid" barmı?
Bu könnärdä Qazandağı tatar-törek litseyları yazmışına açıqlıq kertü maqsatınnan Tatarstan mäğärif ministrlığında maxsus cıyılış uzar, dip kötelgän. Tik ul uzmadı, saqlap qalu öçen maxsus räsmi mäğärif säyäsäte alıp barılmıy, dip borçıla milli zıyalılar. Qazannıñ “iñ tirän belemle”, tärtiple balalar tärbiäli torğan, yuğarı reytinglı sanaluçı uqu yortların inde Rusiä prokuraturası wäkilläre berniçä yıl tikşerep tora. Litseylarnı yabalar ikän, digän şaw-şu qubıp tora. Äytik 31 may könne belem birüçe törek uqıtuçıları kitärgä tieş, dip xäbär itelgän.
Törek uqıtuçıların yaqlap uzğan ayda Qazanda tatar ictimağıy üzäge uram cıyını da yasadı. Anı Yunıs Kamaletdinov oyıştırğan ide. Räşit Yäğfärov tarafdarları da uramğa çığarğa cıyına ikän. Bu atnada Qazanda tatar yäşläre dä bu nisbättän miting yasarğa teli. Alar fikeren iskärtep milli fiker iäse ğälim Damir İsxaqov “Azatlıq” radiosına, Rusiä köçlärenä tatar-törek litseyların yabarğa digän burıç quyılğan, digän ide.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Benzin bäyäse yänä kütärelde
Qazanda benzin bäyäse tağın 1 sumğa arttı. Xäzer iñ küp soralğan 92 marqalı benzin 22,5 sum tora. Belgeçlär fikerençä, soñğı 4 ayda bu yağulıqqa bäyä yaqınça 4 %qa kütärelgän.
Soñğı arada, benzinğa bäyä kütärelü, kübesençä Amerika dollarınıñ krizis kiçerüe belän dä bäyle bulırğa mömkin. Elegräk Amerika şirkätläre üz aqçaların küçemsez milek bularaq saqlasa, soñğı arada neft häm altınğa investisiali, şuña kürä neft bäyäse üsä.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Kürgäzmälär zalı satılırmı?
Döres, Kürgäzmälär zalı älegä satılmağan. Ämma, Samardağı İdel buyı arbitraj mäxkämä qararına küz salsañ, bu binağa “Enerğobank”nıñ böten xoquqı bar. Bu bank anı sattırırğa häm burıçqa birelgän aqçaların kire qaytarırğa teli. Şulay uq Samar mäxkämäse Tatarstan rässamnar berlege ictimağıy berläşmäseneñ kommersiasez oyışma Sänğät fondın bölgän bularaq ta tanığan. Fondnıñ xäzerge waqıtta mödire wazifaların başqaruçı Olğä Lopatkina äytüençä, bu binalarnı däwlätneke itep tanıp, saqlap qalu öçen ber teräk qalğan. Ul da bulsa, 10 yüngä bilgelängän Tatarstan arbitraj mäxkämäse. Bügenge köndä sänğät fondı da, mädäniät ministrlığı da, cir häm milek mönäsäbätläre ministrlığı da, xökümätneñ xoquq idaräse dä köne-säğäte belän bu çaranı kötä. Kiräkle doqumentlar äzerlänä. Xoquq idaräse bu binalar turındağı arxiv doqumentlarnı barlıy.
Tatarstan rässamnarı häm sänğät waqıfı citäkçeläre kürgäzmälär zalın sattıru qurqınıçı çigener dip ömetlänä. Tatarstan mädäniät ministrlığı, cir häm milek mönäsäbätläre ministrlığı bu binalarnı däwlätneke itü iñ döres yul bulaçaq dip sanıy.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Xoquq yaqlawçılar Qazan türälären Amurğa cibärü yaqlı
Qazanda “Cinayätçelek häm qanunsızlıqqa qarşı” Bötenrusiä ictimağıy oyışması üzençälekle aksia başladı. Alar Tatarstan çinovnikların Amurğa cibärü öçen aqça cıya häm şulay itep korrupsiagä qarşı köräşergä uylıy.
Soñğı aylarda Amur citäkçelegendä eşläwçe qazanlılarğa, ayırım alğanda Amur ğubernatorı Nikolay Kolesov, vitse-gubernator Güzäliä Minkina, Amurdağı ministrlar Andrey Belov, Ramil Turayıv, Sergey Osyaninğa qarata cinayät eşe quzğatıldı. Alar xezmät urınnarın üz faydasına qullanğan dip bilgelänä. Xoquq yaqlawçılar isä, bu çinovniklar Qazandağıça eşlägän, ämma Amurda bolay eşläw öçen alar cawaplılıqqa tartılğan, di. Şuña başqa türälärne dä Amurğa cibärergä kiräklegen äytälär häm “Cinayätçelek häm qanunsızlıqqa qarşı” Bötenrusiä ictimağıy oyışması, xoquq yaqlawçılar maxsus aksia başlanğan. Alar çinovniklarnı Amurğa cibärü öçen xalıqtan biletqa aqça cıya. Oyışma citäkçese Dmitriy Berdniqov Qazannan ayırmalı bularaq, Amurda korupsia belän köräşä belälär dip sanıy.


c: text/html

text:
Qırımtatar milliy areket iştirakçisi Sadıq Berberovnıñ aytqanına köre, Kreml nezareti asıtnda bulunğan qırım akimiyeti eki yıl evel topraqlarnı resmiyleştirmege vade etti, amma buña baqmadan, şimdi qırımtatarlarnı evlerniñ yıqtırmasınen qorqutmağa devam eteler. Bu aqta Berberov Qırım.Aqiqat radiosınıñ yayınıda bildirdi.
«Qırımda böyle tedbirlerge çoqtan azırlanalar, olar (qırım akimiyeti) böyle areketlerni kerçekleştirecekleri aqqında aytqan ediler. Bu qorqutuvlar bu künge qadar devam ete. Eñ başında, topraqnen bağlı bütün meseleler qırımtatarlar içün müsbet tarafından çezilecegi aqqında aytılğan edi, amma eki yıl keçken soñ biz, meseleler çezilmegenini, qırımtatarlar ise topraqlarnı resmiyleştirip olamaycaqlarını köremiz», - dep ayttı qırımtatar faali.
Öz nevbetinde qırım uquq qoruyıcısı Jan Zapruta topraqnen bağlı davalı meselelerni makemeniñ yardımı ile çezmege teklif ete.
«Prokuraturağa yazmağa, makemege muracaat etmege, makeme mudafaasını qıdırmağa, bu areketlerni qanunsız olaraq tanımağa kerek. Asılında, Qırımda böyle tedbirler amelde rast kele, olarnıñ arasında atta müsbet çezilüvler de bar. Şer şurasınıñ qararı lâğu etile bile. Amma bu meseleler uquqiy taraftan çezilmek kerek», - dep ayttı Zapruta.
Evel haber etilgeni kibi, mart 23 künü Sudaq şeherinde qırımtatarlarnıñ 6 tane evleri ve bazarı yıqtırılacaq edi. Alçaq massivine qırımtatarlarnıñ evlerni yıqtırmaq içün, 100 - ge yaqın silâlı uquq qorçalayıcılar keldi. OMOn ve makemeciler bir qaç saatten soñ massivni terk ettiler. Yerli akimiyet qırımtatar evleriniñ saiplerine kompromiss variantını teklif etti, evler yer yüzünden silingenini istemeseler, on kün içinde 76 mln. ruble ödemek kerekler ya da binalar mecburen yıqtırılacaq.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımnı işğal etip, Rusiye öz tarafından yarımdağa yüz biñlernen vatandaşlarını ketirip yerleştire. Bunı Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov jurnalistlerge iyülniñ 4-nde bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, Qırımğa köçip kelgen rusiyelilerniñ sayısı 200-250 biñ insannı teşkil ete.
«Rusiye şimdi, bile-bile, Qırımı zıddiyetler yumağına çevire. Qaytarmaq mecbur olğacanını bilip, añlap, duyıp, o bunı mümkün olğanı qadar zorlaştıra. Ve böyle usullardan biri de – ealini deñiştirmek», – degen Çubarovnıñ sözlerini UNİAN derc ete.
Meclis reisi qayd etti ki, Rusiye «qorqutuv, basqı ve ayırım vastalarınen işğalni qabul etmegenlerni Qırımdan sıqıp çıqarmağa tırışa». «Bu – qırımtatarları, etnik ukrainler. Yani arbiy gemi olaraq bellenilgen Qırım yarımadasında vefasız qalğan adamlar», – dep añlattı o.
Rusiye, Qırımnı işğal etken soñ, yarımadada FSB hadimleri içün çoq qatlı evler, arbiy bölükler qurıp başladı. Böyle işler yarımadanıñ er tarafında alıp barıla.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımda koronavirus hastalığından vefat etken adamlarnıñ sayısı arttı. Qırımnıñ rusiyeli Sağlıq Nazirliginiñ malümatına köre, iyül 1-ine binaen umumen 28 adam vefat etti. Tünevin daa bir adam vefat etti. Patsiyent aqqında başqa tafsilâtlı malümat yoq.
Müessisege köre, Qırımda tibbiy nezaret altında 3675 adam buluna, olardan 2740 adam evlerinde, 284 adam hastahanelerde, 651 adam observatorlarda baqıla.
Tünevin ilhaq etilgen Qırımda yedi yañı koronavirus adisesi qayd etildi.
Yerli akimiyetniñ malümatına köre, umumen Qırımda 698 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 36-sı çetelden keldi, 94-ü qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 517 insan yahşı oldı, 27 kişi vefat etti. Aqyarda 235 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı, dört kişi vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Yılnıñ soñuna qadar Aqmescitniñ bütün kommunal müessiseleri yerine belediye ünitar müessiseler meydanğa ketirilecek.
Bu aqqında şeer memuriyetiniñ yolbaşçısı Gennadiy Baharev matbuat konferentsiyasında ayttı, dep haber ete Krım Media agentligi.
Onıñ aytqanına köre, bugünde-bugün Aqmescitte 37 kommunal müessise mevcut, olar vazifelerini «semeresiz eda etip, ileride yoq etilecekler».
Belediye ünitar müessiseler cemaat naqliyatı, çöplükni toplav içün, em de maşina duraqları içün ayrı müessise meydanğa ketirilecek.


text:
Tokio Olimpiadasında qılıshpazlıq sport túri boyınsha qatnasqan jerlesimiz Zaynab Dayıbekova sablya baǵdarında ótkerilgen bellesiwlerde yaponiyalı Aoki Chikanı 15:9, qıtaylı Yaci Shaonı 15:10, koreyalı Jisun Yundı 15:12 esabında jeńip, Olimpiadanıń sherek final basqıshına deyin jetip bardı.
Jas sportshımızdıń erisken nátiyjesi mámleketimiz ushın jazǵı Olimpiya oyınlarındaǵı tariyxıy nátiyje, dep ayta alamız.
Ózbekstanlı sportshılar jazǵı Olimpiya oyınlarında 1996-jıldan baslap ǵárezsiz mámleket sportshıları sıpatında qatnasıp kelmekte. Vikipediyadan alınǵan maǵlıwmatlar boyınsha, 2000-jılǵı Sidney Olimpiadasında Anisa Petrova (29 jasında), hám 2012-jılǵı London Olimpiadasında Ruslan Kudaev (32 jasında) qılıshpazlıq boyınsha qatnasqan. Qılıshpazlıqtıń shpaga bellesiwlerinde A.Petrova 1/32 finalda, R.Kudaev 1/8 finalda jeńiliske ushıraǵan.
Tokio Oimpiadasında qılıshpazlıq sport túri boyınsha Sherzad Mamutov (19 jas), Malika Hakimova (25 jas) hám Zaynab Dayıbekova (18 jas) óz qábiletin kórsetti.
Zaynab Dayıbekova mámleketimiz sportı tariyxında Olimpiadada qılıshpazlıq sport túri boyınsha qatnasqan eń jas sportshı, sablya baǵdarında qatnasqan hám sherek finalǵa deyin jetip barǵan eń birinshi sportshı qız retinde orın aldı.
18 jaslı Zaynab Dayıbekova úlken nátiyjelerge erisip kiyatırǵan qábiletli sportshılardan biri. Onıń keleshekte kóplegen jeńislerdi, Olimpiada medalların qolǵa kirgiziwine bekkem isenemiz.
Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń baspasóz xızmeti


text:
Rusiye muhalifi Aleksey Navalnıy rusiyelilerni soqaqlarğa çıqıp, Rusiye prezidenti Vladimir Putiniñ istifasını talap etmege çağırdı. O, bunı mahkeme qararından soñ seslendirli, işbu qararğa köre, dolandırıcılıq işi boyunca Navalnıy üç buçuq yıl şartlı qapalma, qardaşı ise – umumiy rejim kolloniyasında 3,5 yıl apis cezasına oğradı, haber ete Radio Svoboda.
«Bu kibi rejimniñ olması mümkün degil. Onı yoq etmek kerek. Bugün soqaqlarğa çıqıp, anda qabaatsız insanlarnı cezalağan rejim yoq olğanına qadar turmağa çağıram», – dedi Navalnıy.
Rusiye muhalif faalleri mezkür işniñ siyasiy negizi olğanını qayd eteler ve ağa-qardaşnıñ azat etilüvini talap eteler. Saat 19:00 (Kiyev vaqtı boyunca saat 18:00) faaller Moskva merkezindeki Manejnaya meydanına narazılıq numayışına kelecek olalar. Facebookta numayışqa kelecek tahminen 17000 insan endi öz niyetini bildirdi. Tahminen 100 insan mahkeme binasına kelgen edi.
Moskvanıñ Zamoskvortsk mahkemesi ağa-qardaş Aleksey ve Oleg Navalnıylerni «İv Roşe» işi» boyunca qabaatlı olaraq tanıdı. Taqiqatçılarnıñ fikrine köre, Aleksey Navalnıy «Kirovles» devlet şirketinden ve «İv Roşe» frenk kosmetik şirketinden 31 million ruble hırzıslağan eken.
Mahkemeniñ qararına binayen, ağa-qardaş 500 000 ruble (er biri – 8,5 biñ dollar) ve olarnı dolandırıcılıqta qabaatlağan şirketke 4 mln ruble (70 000 dollar) miqdarında tazminatnı ödemek kerektir.
Navalnıy işbu qabaatnı tanımay ve onıñnen qardaşına qarşı olğan işni siyasiy olaraq adlay. Olarnıñ adliyecileri mahkeme qararına itiraz bildirecek olalar.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Devlet Duması deputatlarına «Rusiye vatandaşlarınıñ çoqusına», yani işğal etilgen Qırım ve Aqyar sakinlerine kösterilgen destek içün teşekkür bildirdi. Bu aqta Putin iyün 22-de Devlet Dumasınıñ umumiy toplaşuvında ayttı, dep bildire Kreml matbuat hızmeti.
«Qırım ve Aqyarnıñ uquqiy integratsiyası, çağıruvıñız yapqan işiniñ tarihiy neticesi ola, dep sayam, bundan evel Rusiye Federatsiyasınıñ terkibine kirüv boyunca referendumnıñ arfesinde yarımada sakinlerine siziñ samimiy, can-yürekten maneviy destegiñiz oldı. Siz faal, bazı da duyğulı, kerek olğanda professional şekilde Rusiye vatandaşlarınıñ çoqusına, yani Qırım ve Aqyar sakinleriniñ keyfini kötermek içün destek kösterdiñiz», – dep ayttı Rusiye yolbaşçısı.
Putinniñ qayd etkenine köre, «qısqa müddet içinde» 120 qanun qabul etilgeni yarımadanıñ Rusiyege «kirmesinen» bağlı meselelerni çezmege yardım etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Bunı Ukrainskaya pravda Ukraina saylayıcılar Komitetiniñ yolbaşçısı Aleksandr Çernenkoğa esaslanıp bildire.
«Novoaydar rayonında 4 saylav bölügini zapt ettiler. Novoaydarnıñ özünde arbiyler ve separatistler arasında deşetli bir uruş keçeyata», – dep yazdı Çernenko Twitterde.
Facebook qullanıcısı Sergey İvanov bildirdi ki, «saat 16.00 terroristlerniñ eki maşinası Novoaydarğa kelip çıqtı, saylav bölüklerine ücüm etip, bülletenlerni qırsızladı ve saqlandılar».
«Novoaydarda bulunğan arbiyler olarnı tutacaq oldılar», – dep yazdı o ve şunı ayttı ki, «Lugansk halq cumhuriyetiniñ» tarafdarları ateş açtılar ve bunıñ neticesinde yerli sakinler zarar kördi.
«Bir elâk olğan adam aqqında malümat bar. Bayağı adam yaralandı. Buña baqmadan, askerlerimiz 7-8 qatilni yaqalap, silânı tutıp aldılar. Taqiqat alıp barıla», – ilâve etti o.


text:
Jurnalistlerniñ havfsızlığı olmağanı - matbuat azatlığınıñ eñ büyük telükesidir, dep tüşüne Harlem Desire, OSCE (Organization for Security and Co-operation in Europe, Avropada Havfsızlıq ve İşbirlik Teşkilâtı) teşkilâtınıñ azatlıq meseleleri boyunca vekili.
İyülniñ 4-ünde daimiy OSCE şurasınıñ ögünde mazuranen çıqışta bulunğanda, Desir: "Soñki yedi ay devamında bu bölgelerde eki jurnalistni öldürdiler, 92 ücüm yapıldı, 1 bombalav, 3 atuv, 7 yanğın çıqarıldı, 121 adam tutuldı/apis etildi", - dep beyan etti. Elâk olğanlarnıñ arasında - ukrain jurnalisti Vadim Komarov.
OSCE-de AQŞ delegatsiyası, Desirniñ işine qol tuttı ve OSCE azaları olğan memleketlerde söz azatlığı bozulğanınıñ ayrı-ayrı adiselerini qayd etti.
Hususan, AQŞ, jurnalist Vadim Komarovnıñ elâk olğanı içün OSCE-niñ qayğıruvına qoşuldı. "Komarov tuvğan Çerkassı şeerinde habarcılıq aqqında haber ete edi", - denile OSCE-de AQŞ-nıñ vaqtınca vekili Harry Camiannıñ beyanatında.
"Biz Ukraina halqınıñ ıntıluvına qol tutamız ve onıñ ölümini, em de başqa, Ukrainada alâ daa qabaatlısı tapılmağa jurnalistlerge ücümlerni, tafsilâtlı, diqqatnen tahqiq etmege çağırtamız", - dep qoşa Kamian Komarovnıñ davası aqqında.
Rusiye işğal etken Qırımda ve Rusiye nezaret etken Ukraina şarqında söz azatlığınıñ alı pek müşkül
"Biz bilemiz ki, Rusiye işğal etken Qırımda ve Rusiye nezaret etken Ukraina şarqında söz azatlığınıñ alı pek müşkül", - dedi AQŞ vekili.
"Ekiden ziyade yıl evelsi sebepsiz tutulğan Azatlıq Radiosınıñ jurnalisti Stanislav Aseyevni azat etmek, Rusiye ve Donbasstaki onıñ agentlerine muracaatıñızğa qoşulamız", - dedi Dezirge Kamian.
Bundan ğayrı, Kamian, Rusiyede jurnalistlerniñ "yahşı iş şaraiti" olğanınen razı olmağanını bildirdi, ve Rusiyede daima matbuat aqları bozula, dep qoştı.
Em de AQŞ, Rusiyede internette qullanıcılarnıñ aqları ve söz serbestligi sıñırlanğanından raatsız olğanını bildirdi, çünki bu adamlarnı, şu sıradan jurnalistlerni de havflı vaziyette qaldıra.
Matbuat serbestligi, halqara munasebetlerniñ havfsızlığına tesir ete, memleket başqalarnen işbirlik yapmaq azırlığınıköstere.


text:
Cuma künü, yanvarniñ 17-nde, işğal etilgen Qırımda 79 yaşında Qarasuvbazar sakini, qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Eldar Şabanov vefat etti. Bu aqta aq qorçalayıcı Abdureşit Cepparov Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Eldar ağa Şabanov Aqmescitniñ 7-inci şeer hastahanesinde reanimatsiyada vefat etti. Bir qaç kün evelsi onı anda yüregi tutulğan soñ ketirgenler. Bizler, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri içün o efsane olıp qalacaq. Bayağı yaşta olıp, yüregi hasta olğanına baqmadan, faal bir insan olmağa devam etken edi», – dep tarif etti aq qorçalayıcı.
Şabanovnıñ vefatı aqqında qırımtatar faali Nariman Celâl, qırımlı jurnalist Lilâ Bucurova, «Qırım ailesi» cemaat teşkilâtınıñ reisi Anife Kurtseitova ve digerleri bildire.
Cenaze bugün üyleden soñ Qarasuvbazar rayonında qılınacaq.
Eldar Şabanov 1940 senesi mayısnıñ 24-nde vefat etti. Anasınen beraber Qırımdan Orta Asiyağa sürgün etilgende dört yaşında edi. Sürgünlik yerlerinde qırımtatar milliy areketine qoşuldı. 1969 senesi Şabanov Qırımğa qayttı. 2 aydan soñ onı pasport rejimini bozğanı içün apiske aldılar. Qırımnı terk etmege mecbur olıp, Abinskte (Krasnodar ülkesi) yerleşti. Mında qırımtatar halqınıñ evine qaytması içün aktsiyalar teşkil etti. 1970 senesi faal kene Qırımğa qayttı. Onı kene apiske aldılar. 1990 senesi faal Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı oldı.
İşğalden soñ Şabanov qırımtatar halqınıñ menfaatlarını qorçalav aktsiyalarında iştirak etti.


text:
Rusiyede, sentâbr 7-sinde Rusiye-Ukraina mabüsler almaşuvı neticesinde azat etilgen ukrain deñizcilerniñ cinaiy davasınıñ tahqiqatını toqtatmadılar.
Bunı öz Facebook saifesinde Rusiye advokatı Nikolay Polozov yazdı.
"Bugün (sentâbrniñ - 16 - QA) ukrain deñizcilerniñ davası boyunca Rusiye FSB-siniñ Tahqiqat idaresine bardım. Ukrain deñizcilerniñ davaları, olarnıñ azat etilgeninden soñ da devam ete. Rusiyede olarğa qarşı cinaiy davanıñ tahqiqatı toqtatılmadı. Olar alâ daa qabaatlanğanlar statusında buluna, taqımımıznıñ advokatları, olarnıñ imayesini devam ete", - yazdı Polozov.
Onıñ aytqanına köre, şimdilik dava, cinaiy davanıñ malümatınen tanışuv basamağındadır.
"Advokatlarımız malümatnen tanış ola. Bizim maqsadımız - azat etilgen deñizciler içün er türlü menfiy yuridik aqibetlerni yoq etmektir", - qoştı Polozov.
Halqara deñiz uquqı mahkemesi mayısnıñ 25-nde Gamburgda Rusiye zapt etken ukrainalı deñizcilerniñ davası baqılğan toplaşuvda Rusiyeni arbiy gemilerni acele azat etip, Ukraina kontroline qaytarmasına qarar berdi.
Sentâbrniñ 7-nde Ukraina ve Rusiye arasında tutulğanlarnı deñişim kerçekleştirildi. 35 ukrainalı ile uçaq «Borıspil» Kyiv ava limanında qondı.
Oleğ Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.


text:
Öz-özüni tayinlegen Qırım Cumhuriyet Devlet şurasınıñ bugünki toplaşuvında bir sıra ihtisaslı deñişüvler aqqında qarar alındı.
Bunı müessiseniñ press-hızmetinde bildireler.
Press-hızmetinde olğan malümatqa köre, spiker muavini Sergiy Tsekov da işten boşatıldı. Onı Rusiye Federal toplaşuvınıñ Federatsiya Şurası azasınıñ yerine nail kördiler.
Bundan da ğayrı, Qırım Cumhuriyet Devlet şurasınıñ reis muavini vazifelerini Konstantın Baharevge berdiler. Devlet şurasınıñ işi, cemaatçılıqnen alâqalar boyunca, uquqlarnıñ işlep çıqaruvı boyunca daimiy komissiya reisi vazifesine Yefim Fiksni tayinlediler.
Bundan da ğayrı, Şeer şurasınıñ deputatları Qırım Cümheriyetiniñ içtimaiy siyaset naziri – Olena Romanovskaya, naqliye naziri vazifesine Yuriy Şevçenkonı lâyıq kördiler.
Qırım gümrük yolbaşçısı Oleksandr Közintsev oldı.
«Mütenasip deñişüvler Qırım Cumhuriyet ve QC nazirler Şurasınıñ prezidium terkibinde de yüz berdi, bunıñnen bir sırada, Qırım parlament komissiya yañı terkibi de tasdıqlanıldı», – dep aytıla beyanatta.
Qayd etmege kerek ki, bugünki deñişüvler qırım akimiyetine riyayetkâr olmağan kütleviy haberler vastalarınıñ temsilcilersiz ilân etildi. Olarnı Qırım Cumhuriyet Devlet şurasınıñ binasına kirsetmediler. Böyle areketlerniñ aqlaması – jurnalistlerniñ akkreditatsiyaları müessiseniñ yañı serlevasına kelişmegeni oldı.
Qırım parlamenti qanunsız olğanını hatırlatamız. Onı Ukrain Yuqarı Şurası taa martnıñ ortasında dağıttı.


text:
Rusiye nezaretindeki Aqmescit Merkez rayon mahkemesi 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Yuqarı Şurası binasınıñ ögünde Ukraina topraq bütünligine qoltutmaq içün keçirilgen miting «işi» figurantlarınıñ biri olğan Eskender Kantemirovnı sorğuladı.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa advokat Edem Semedlâyev ikâye etti.
«Kantemirov, ebet, qavğa olğan ve o anda iştirak etim, dep ayta, lâkin o qabaatlanğan bu qavğalarnı o kütleviy nizamsızlıq, dep tanımağanını beyan etti», – dep ikâye etti advokat.
Semedlâyev Qırımda azat etilgen qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ «işi» boyunca mahkeme oturışuvınıñ protokollarını iş materiallarına qoşulmasını rica etti. Mahkeme daa evel bu «işnen» alâqalı ükümni işke qoşqanını sebep köstererek,bunı red etti.
Oturışuv esnasında taraflar çarpışuv videosını, hususan zarar körgenlerden biri dögülgen anni seyir ettiler. Advokat iddia etkenine köre, «qabaatlanğanlar videoda körünmey».
2015 senesi 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım Yuqarı Şurası binasınıñ ögünde Ukraina topraq bütünligine qoltutmaq içün keçirilgen mitingte iştirak etken qırırmtatar faalleriniñ mahkemesi başlanğan edi. Olar kütleviy nizamsızlıqlar teşkil etmekte qabaatlana.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige ayırdı: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ diger figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nabiyevniñ işinden ayırıldı.
Rusiye akimiyeti oktâbrniñ 25-nde Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra Umeriv ve Çiygoz Kyivge keldiler.


text:
Endi şeer merkezindeki deñiz vokzalından Anapa ve «Kavkaz» limanğa barmaq mümkün.
Yolcularnı «Soçi-1» ve «Soçi-2» sarı katamaranlar alıp kete, «Kavkaz»ğa yol 45 daqiqanı qaplap ala, Anapağa ise 2,5 saat ketmek kerek.
Qırım.Aqiqat mühbirine belli olğanı kib,i biletlerni deñiz vokzalnıñ kassalarında sata ekenler. Anapağa katamaran ile barmaq içün 1000 ruble ya da 322 grn 60 kapik tölemege kerek, «Kavkaz»ğa 162 ruble ya da 52 grn. 30 kapik. 6 yaşına yetmegen balalar içün yol bedavadır, 12 yaşına yetmegen balalar içün 50% endirim bar.
«İçki» seferler içün biletni almaqtan evel yolcularğa pasportnı taqdim etmek kerek. Deñiz vokzalında informatsion levhalar ise alâ daa ukrain tilinde yazılğan.


text:
Avropada telükesizlik ve emekdaşlıq teşkilâtı Rusiyeniñ Ukraina işğalini takbih ete ve Rusiyeniñ Ukrainadaki vaziyetni kerginleştirmek areketlerine yazıqsına.
Bu aqqında iyülniñ 1-de Bakuda keçirilgen 23-ünci sessiyada qabul etilgen Avropada telükesizlik ve emekdaşlıq teşkilâtı Parlament assambleyasınıñ rezolütsiyasında aytıla.
Rezolütsiyağa binaen, OSCE devlet-azalarını «Rusiyeniñ Qırım işğalini tanımamağa çağıra» ve «Rusiye Federatsiyasınıñ quvetleri tarafından Ukrainada istilâ etmesiniñ nezaretine yazıqsına», dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Rezolütsiyada «memleketniñ Anayasasında belgilengen Ukraina mustaqilligi, birligi ve topraq bütünligi» qayd etile.
Vesiqada Rusiyeden «Şimal-Baltiya regionları üzerinde provokatsion arbiy uçuşlardan vazgeçüv, Baltiya devletleri ile sıñırlardan ordular çekilmesi ve Latviya, Litva ve Estoniyanıñ etnik rus ealisi arasında bozuv faaliyetiniñ toqtatılması talap etile».
Rusiye eyyeti Avropada telükesizlik ve emekdaşlıq Teşkilâtı Parlament assambleyasınıñ kün tertibinden bu rezolütsiya leyhasını alıp taşlamaqnı talap etti.


text:
Kiyev studentleri Moskva aliy oquv yurtlarında oquğan studentlerge «informatsion perdeni kötermek», Rusiye ve Ukraina kelecegi aqqında tüşümek ve Rusiye teşviqatına inanmamaq çağıruvı ile video muracaatını yazğanlar:
– Biz, Milliy aviatsion universitetiniñ studentleri, sizge, Moskvanıñ Grajdanlıq aviatsiyası devlet tehnikiy universitetiniñ studentelerine, muracaat etemiz.
– Biz, Ukraina milliy tehnikiy universitetiniñ taqımı, Kiyev politehnik institutı, bizni Moskva devlet tehnikiy universitetiniñ er bir studenti ve hadimi eşitkenini isetymiz.
– Taras Şevçenko adına Kiyev milliy universiteti Lomonosova adına Moskva devlet universitetiniñ studentlerine muracaat ete.
– Milliy iqtisadiy universitetiniñ studentler parlamenti «Sinergiya» Moskva maliye-sanayı universitetiniñ studentlerine rica ete.
– Memleketimizde şimdi cenk kete, memleketimizde em siziñ, em bizim askerlerimiz elâk ola, yerli sakinler elâk ola. Sizni informatsion perdeni kötermege çağıramız. Körgeniñizden şübe etiñiz.
Aqiqaten aramıznı bozğan – informatsion gürültisi
– Rusiyeliler ukrainalılar ile bir halqtır, dep aytalar. Belki, öyle edi, bir vaqıtları. Şimdi bir-birimizden farqlanamız, barrikadalarnıñ farqlı taraflarında turamız, aramızda ise – añlaşılmamazlıq. Aramızda faşistler, ukrain milletçileri, «Pravıy sektor» aqqında masallar tura. Aqiqatta aramıznı bozğan – informatsion gürültisidir.
– Biz siznen studentmiz. Studentler – areket, milletniñ küçü ve kelecegi. Halqıñıznıñ lâyıq vekilleri oluñız. Özleriñizni suniy haberler ile kirletmeñiz, siyasiy oyunlardan temiz ve aqıllı oluñız. Tüşüniñiz, teşkeriñiz, şübeleniñiz.
– Yıl evelsi memleketimizde Yanukoviçniñ diktatorlığı yoq etildi. Qaparcılıq, yevrointegratsiyadan vazgeçüv, matbuat vastalarında tsenzura, militsiyanıñ qanunsızlığı studentlerni narazılıq numayışına çıqmağa mecbur etti. Qanlı dağıtuvdan soñ memleket boyunca millionlarnen insan çıqtı. Biz qorqa edik, çoq insan elâk oldı, amma biz bunı becerdik, birleştik, daa da küçlü oldıq. Memleketiñizniñ yolbaşçılığı bunı akimiyetniñ küç vastası ile zapt etüvi olaraq adlay, amma öyle degil. Halqımıznıñ, Ukrainanıñ adiy vatandaşlarınıñ öz aq ve serbestligi oğrundaki itibar inqilâbıdır.
Er bir sözümizge inanmay bilesiñiz, sizge tek bir ricamız bar – şübeleniñiz ve teşkeriñiz
– Yaqında olıp keçken adiselerni hatırlayıq. Qırım Muhtar Cumhuriyeti – mustaqil Ukraina devletiniñ toprağıdır. Yanukoviçniñ qaçuvından soñ memleketiñizniñ ordusına tola ve avtomatlar nişanı altında Qırımnıñ Rusiyege qoşuluvı aqqında referendumnı keçire. Ebet, bu malümat siziñ matbuat vastalarıñızda ve içtimaiy ağlarda tarqatılğan haberlerden farqlı olmalıdır. Er bir sözümizge inanmay bilesiñiz, sizge tek bir ricamız bar – şübeleniñiz ve teşkeriñiz.
– Cenk. Er kün elâk olğanlarnıñ cedvelleri. Qaçaqlar. Ömür boyu saqat qalacaq yigirmi yaşında gençler. Aqiqatımız budır. Onıñ ile nasıl yaşamaq qararnı biz siznen alacaqmız.
– Siz Avropa ve Amerika Qoşma Ştatları Rusiye Federatsiyasına nisbeten cezalar kirsetkenini alâ daa añlamaysıñızmı? Siz alâ daa ulu ve muqaddes Rusiyege qarşı fitnege inanasıñızmı? İnanıñız ki, problemlerimizde qabaatlı olğan tek biz sizlernen, daa doğrusı, memleketimizniñ yolbaşçılığı. Birinci yerge insan ayatını qoyğan Avropa ve Amerika bir kimseni boysundırmay, yalıñız öz mevamını qorçalay.
Biz siznen ilmiy olimpiadalarda ve Olimpik oyunlarında yarışmağa isteymiz, Donbassta degil
– Böyle alda ne sizge, ne bizge balalarımızğa ne içün bir-birimizge ateş açqanımıznı añlatmağa acet olmaz. Ya da ne sebepten cenkni toqtatmaq içün bir şey yapmadıq. Böyle umumiy tarihımız içün ayıp olacaqtır.
– Memleketlerimizniñ kelecegi bizge bağlı. Biz siznen birlikte devletlerimizni inkişaf etecekmiz.
– Biz siznen ilmiy olimpiadalarda ve Olimpik oyunlarında yarışmağa isteymiz, Donbassta degil.
İşbu rolikniñ ğaye müellifi – Kiyev Milliy aviatsion universitetiniñ mezunı Yevgen Melnik. O, Moskva studentleri Ukrainadaki yaşdaşlarınıñ sözlerine diqqat eter, dep ümüt ete.
– Bu ğayege Kiyev universitetleriniñ adiy stundentleri qoşuldı. Esas maqsat – Rusiyedeki teşkviqatqa qarşı çıqmaq. Oğlançıqlarnıñ haçqa kerüvi aqqında ve buña oşağan diger haberlerni baqmağa ve oqumağa pek qorqunçlıdır.
– İştirakçilerni nasıl sayladıñız?
– Ğaye müellifi men olam. Universitetlerniñ içtimaiy ağlardaki gruppalarında bir-biri ile subetleşken faal gençler bardır. Biz studentlerge telefon açıp, ğayemizni añlattıq, olar da razı oldılar. Muracaatnıñ metnini birlikte yazdıq. Soñra kamerası olğan dostumızğa telefon açıp, ricada bulundıq. Çektik, montaj ettik ve internetke yükledik. İzaatlarda yazılğanı kibi, professional ceetten çıqarılğan kadrlar, videomontajörlar, bu kibi bir şey yoq edi. Studentlerniñ adiy bir teşebbüsidir.
– Siz videoñız ukrain teşviqatı ve informatsiya ile oğraşqan devlet strukturası tarafından teşkil etilgen bir teşebbüs olğanı aqqında qabaatnı red etesiñizmi?
– İşimizge nazik bir seslenüv. Yoq, informatsion cenkni toqtatmağa istegen adiy studentlermiz. Şimdi Donetsk ve Lugansk vilâyetlerindeki adiselerge siltem bergen informatsion cenktir. Onıñ sayesinde arbiy areketler ep arta.
– Siz Moskvanıñ muayyen aliy oquv yurtlarınıñ studentlerine muracaat ettiñiz. Nasıl reaktsiyanı bekleysiñiz?
– Olarnıñ muracaatını bekleymiz. Tabiiy ki, bu usul ile fikrimizni Rusiyeniñ bütün vatandaşlarına yetkizidirip olamamız. Moskva universitetleriniñ studentlerini şimdi Rusiyede tarqatılğan malümatnı teşkermege çağıramız.
Maqelniñ asıl nushası – Radio Svoboda saytında


text:
Resey M'yanmağa äskeri qaru-jaraq satuın köbeytude jäne sol eldegi äskeri töñkeris jetekşisi Min Añ Laydı qoldaudı küşeytken. Sarapşılardıñ pikirinşe, bwl Reseydiñ Oñtüstik Şığıs Aziyadağı ıqpalın qaru-jaraq satu arqılı keñeytuine jol aşıp otır.
Äskeri sala men wlttıq qauipsizdik taqırıptarında zertteytin «Djeyns» tobınıñ Bangoktağı sarapşıları Mäskeudiñ Oñtüstik Şığıs Aziyadağı qadamdarına basa nazar audarıp otırğanın añğarttı. Atalğan kompaniyanıñ qauipsizdik jönindegi sarapşısı Entoni Devistiñ aytuınşa Resey aymaqtıq ekonomikalıq wyım ASEAN-men qarım-qatınastı ilgeriletuge ümittenedi, sonımen bir uaqıtta, qaru-jaraq satu arqılı öñirdegi öz ıqpalın küşeytuge de köpbirek ümit artıp otır.
«Resey M'yanmağa ğana emes, M'yanma arqılı ASEAN-ğa keñirek ornığudı közdep otır», – deydi Devis. Ol sonday-aq M'yanma isi boyınşa Qıtay men Reseydiñ ASEAN sammitin şaqıruına tañ qaludıñ qajeti joq dep sanaydı. ASEAN Mäskeu men Beyjiñ üşin barınşa tereñ baylanıs ornatqısı keletin wyım. Äri, Qıtay men Resey bwl wyımğa öz ıqpalın ornata alamız dep senedi.
Mäskeu men Beyjiñniñ bwnday senimge ie boluına özindik sebepter bar. ASEAN soñğı kezderi dağdarıstardı şeşu boyınşa älsizdik tanıtqanı üşin sınğa qalğan wyım. Onıñ üstine wyımda wyım müşeleriniñ işki isine aralaspau princivi ünemi nasihattalıp otıradı. Müşeleriniñ köbi bir partiyalı nemese äskeri bilik ıqpalındağı wyım bolğandıqtan Resey men Qıtay öz ıqpalın oñay ornatuı da mümkin.
Ärine, M'yanmadağı äskeri töñkeris bolaşaqta ekonomikalıq damu jağınan köş basşı aymaq boladı dep otırğan öñirde köptegen sınaqtı ala keldi. Bwl sınaqtardıñ auırlığı ASEAN wyımına köbirek bilinip otır. Atalğan wyım üşin öz ıqpalındağı dağdarıstı şeşu qabiletine jaña sınaq retinde körinip twr. Qıtay öziniñ öndirisi, importı men eksportına baylanıstı öñirdiñ twraqtılığına müddeli. Resey bolsa M'yanmada totalitarlıq rejim payda bolsa onı qoldauğa äzir ekenin qazirden añğartıp otır. Tipti, reseylik aqparat qwraldarı qazirdiñ özinde general Min Añ Laydı demokratiyanı qorğauşı qatarında atap jatqanı jasırın emes.
Bayqap otırğanımızday, bizge körşiles eki öñirlik derjavalar Oñtüstik Şığıs Aziyadağı jaña jağdaydı öz twrğısınan baqılauğa aluğa wmtıluda. Eñ qızığı, M'yanmadağı jağday Resey üşin asa bir tañqalarlıq tañsıq jağday bolmadı. Sebebi, äskeri töñkerister bir apta bwrın ğana Resey qorğanıs ministri Şoygu M'yanmağa saparlap qaytqan edi.
M'yanma jağdayı barğan sayın şielenise tüsude. El işinde äskerilerdiñ zorlıq-zombılıq äreketi küşeyip, M'yanmanıñ köptegen etnikalıq toptarı, onıñ işinde qarulı toptarınıñ özi äskerilerge qarsı halıqtıq qozğalısqa qoldau körsete bastadı. M'yanma dağdarısı wzaqqa sozılğan sayın ondağı derjavalardıñ oyını da swrapıl bola tüspek. Reseydiñ osı twsta M'yanmanıñ äskeri biligin qoldauı jäne qaru-jaraq satuın köbeytui onıñ sırtqı qısımdarın arttırıp qana qoymay, öñirdegi anti-reseylik közqarastı da küşeytui mümkin.


text:
Irakta tero aktiden 25 adam qaza boldı. Iraktıñ terorşıldarğa qarsı twru wyımınıñ bergen aqparatında, 22 jeltoqsanda atalğan eldiñ şığıs aymağı Mosul..
Meniñ qolım öte kişkene, meyli qay uaqıtta bolsın sizder meniñ mültiksiz is isteuimdi talap etpeñiz. Meniñ ayaqtarım da kişkentay, özderiñizben ilesip..
Osı sözdiñ keyingi, soñğı II ğasırdağı tarihı kürdeliligimen közge tüsedi. XVIII ğasırdıñ ayağınan bastap evropalıqtarğa belgili bolğan «ariy» sözi XI..
Kinoindustriyası damığan quattı elder älemge ülken ideologiyalıq ıqpal, ruhani ekspansiya jürgizip otır. Sonımen qatar, kinematografiya arqılı ekonom..
Jaña jıl qarsañında Bayan-Ölgiy aymağınıñ Jurnalister odağı aymaqtağı bwqaralıq aqparat qwraldarınıñ üzdik qızmetkerlerin marapattadı. Bwl turalı kazn..


text:
Tarxanova Güzäliyä İnsaf qızı 1954 yılnıñ 22 nçe iyülendä Aqtanış rayonı Qalmaş awılında tuwa. 1971 yılda Taqtalaçıq urta mäktäben tämamlap, KDUnıñ tarix-filologiyä fakul’tetına uqırğa kerä. Anı tämamlağäç, 10 yıl däwamında Çistay rayonı Tatar Talqışı awılında tarix uqıta. 1983 yılda ğailäse belän Yar Çallığa küçä häm şähär mäktäbendä tatar tele häm ädäbiyatın uqıta başlıy. Şunda uq Özleksez pedagogik belem birü institutında (ÖPBBİ) tatar tele häm ädäbiyät belgeçlege buyınça diplom ala. 1991 yıldan alıp 2009 yılğa qadär 22 nçe urta ğomumi belem birü mäktäbendä eşli, tatar tele uqıtuçılarınıñ metodik berläşmäsen citäkli. 15 yıl däwamında tatar tele uqıtuçıların attestatsiyäläw buyınça şähärküläm ekspert gruppasında häm olimpiada, medal’ eşlären tikşerü buyınça şähär komissiyäsendä uñışlı eşläp kilä. 2009 yılda ğailäse belän Qazanğa küçep kilä häm xezmät eşçänlegen Waxitov rayonınıñ 96 nçı gimnaziyäsendä däwam itä.
Tarxanova Güzäliyä uqıtu-tärbiyä sistemasında A.Z. Räximovnıñ üstereleşle belem birü texnologiyäsen qullanıp eşläw näticäsendä şaqtıy zur uñışlarğa ireşä. Şähär häm respublika külämendä üz täcribäse belän daimi urtaqlaşıp kilä: açıq däreslär ütkärä, konferentsiyälärdä, avgust kiñäşmälärendä çığışlar yasıy, törle programmalar tözi. Mäsälän, 2004 yılnıñ 11 nçe martında respublika fänni-ğämäli konferentsiyäsendä “Ğämäldäge tatar tele häm ädäbiyät däreslekläre, programmaları: fikerlär häm täqdimnär”, 2006 yılnıñ 13-14 aprelendä regionara fänni-ğämäli konferentsiyäsendä “Belem bir&¨ sistemasın modernizatsiyäläw şartlarında tatar telen häm ädäbiyatın tuğan tel bularaq uqıtu problemaları” temaları buyınça dokladlar yasıy. 2006 yılda Tuqay rayonı uqıtuçılarınıñ Avgust konferentsiyäsendä “Ğämäldäge tatar tele häm ädäbiyät däresleklärenä, programmalarına küzätü” temasına çığış yasap, rayon uqıtuçılarına metodik yärdäm kürsätä.
Güzäliyä İnsafovna ÖPBBİ qarşında oyıştırılğan kvalifikatsiya kütärü kurslarında häm regional’ seminarlarda törle temalarğa innovatsion däreslär kürsätä. Mäsälän, “Möxämmäd’yarnıñ “Töxfäi Märdan” poemasın analizlaw” (A.Z. Räximovnıñ üstereleşle belem birü texnologiyäse buyınça), “Ä. Fäyzineñ “Tuqay” romanı buyınça “Ğabdullanıñ Cayıq mädräsäsendä uquwı” bülegen analizlaw” (üstereleşle belem birü texnologiyäse buyınça), “İ. Yüzeyevnıñ “Baqçaçı turında ballada”sın analizlaw” (komp’yuter texnologiyälären qullanıp) h.b. bik küp däreslär başqa uqıtuçılarğa metodik material bulıp xezmät itä.
Tarxanova Güzäliyä bik küp programmalar, mäsälän, “Şkola liderstva”, “Tatar teleneñ stilistikası” elektiv kursları, “Ädäbiyät teoriyäse” tügäräge häm uquçılarnıñ fänni eşen oyıştıru programmaları avtorı.
Uqıtuçınıñ xezmäte üz uquçılarınıñ icadi eşçänlegendä çağılış taba. Alar şähär häm respublika olimpiadalarında, icadi konkurslarda, fänni konferentsiyälärdä qatnaşıp, prizlı urınnar yawlıylar. Anıñ küp kenä uquçıları tatar tele häm ädäbiyatı uqıtuçısı hönären saylıylar.
Güzäliyä İnsafovna äybät äni dä. İre belän bergäläp alar öç bala tärbiyäläp üsterdelär. Zur ulları Niyaz Tarxanov Qazan däwlät konservatoriyäsen tämamlap, Çallı drama teatrında kompozitor häm muzıkal’ citäkçe bulıp eşli. İkençe ulları İlnaz Tarxanov ICL kompaniyäsendä IT-texnologiyälär ölkäsendä belgeç bulıp eşli, törle illärdä komandirovkalarda bula. Qızları Gölnaz 2008 yılda İnjener-iqtisad aqädemiyäsen qızıl diplom belän tämamladı, xäzerge waqıtta ekonomist-menedjer wazifaların başqara.
¨


text:
İşğal altındaki Qırımnıñ Leninskoye, Sokolskoye ve Samarlinskoye suv ambarlarınıñ işletilmesi «Qırım suv hocalığı ve melioratsiya idaresi» kibi bir işhanege berilmesine qarar berildi. Bu aqta iyülniñ 12-nde Qırım suv hocalığı ve melioratsiya komitetiniñ matbuat- hızmeti bildirmekte.
Böyleliknen işbu idare yarımadanıñ şarqında yaşağan ealisiniñ suvnen temin etüv probleması çezilecek dep tüşüne. Matbuat hızmeti bildirgenine köre, yaqın zamanda Kreml nezareti altındaki Qırım ükümetiniñ portalında bu meselenen bağlı qarar derc etilecek eken.
«Goskomvodhoz reisi İgor Vaylânıñ aytqanına köre, bu qarar Keriç regionını suvnen temin etüv esnasını bütünley teşkerip, yüz berebilecek bazı vaziyetlerde suv ambarlarınıñ çalışuv rejimini idare etüv boyunca acele qararlar alınmasına yardım eter», – denilmekte haberde.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti bildirgenine binaen, yarımadanıñ suv ambarlarındaki içilecek suv miqdarı 234 milliard kubometr teşkil etmekte ve bu miqdar Qırımnı kurort sezonınıñ soñuna qadar temin etmege yetecek eken.
Rusiye Qırımnı istilâ etken soñ, yarımadanı Dnepr özeninen bağlağan ekâne suv yolağı olğan Şimaliy-Qırım kanalından suv berilmesi kesilgen edi.
Dneprden kelgen suv kesilmesi neticesinde suvarıluv vastasınen asralğan Qırım ziraatçılığı çoq zarar körgen edi. Qırımnıñ suvarılğan 140 biñ gektar toprağından yerli suv imkânlar qullanaraq suvarılğan yalıñız 17 biñ gektar topraq qaldı. Artıq pirniç asralmay. Bir yıldan soñ suvarılğan topraq alanı 13,4 biñ gektarğace tüşti.


text:
Avstriya prezidenti Aleksandr Van der Bellen Ukraina zenaatdaşı Petro Poroşenko ile körüşüvinde, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda «qanuniy saylav» keçemez, dep bildirdi.
Bunı mart 14-te Twitterde Poroşenkonıñ spikeri Svâtoslav Tsegolko bildirdi.
Ukraina devleti başlığınıñ matbuat kâtibi, Poroşenko muzakereler esnasında «Avropanı Moskva tarafından işğal etilgen Qırımda planlaştırılğan saylav ayın-oyunına qarşılıq köstermege davet etti», dep ilâve etti.
Rusiye prezidenti saylavınıñ ötkerilmesi 2018 senesi mart 18-ne – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqınıñ yıllığına tayın etildi.
Martnıñ 1-nde Yuqarı Rada BMT Telükesizlik Şurası ve Baş Assambleyası, Avropa Birligi, NATO, halqara teşkilâtlar, çetel parlamentleri ve ükümetlerini Qırımda Rusiye saylavınıñ qanuniyligini tanımamağa davet etti.


text:
Moskvadaki «Şeremetyevo» ava limanında «Aeroflot» ava şirketiniñ «Suhoy Superjet» yolcu uçağı yandı.
Uçaq SU-1492 Moskva-Murmansk ava seferini kerçekleştirip, aman-aman birden «Şeremetyevo» ava limanına qayttı, dep bildire Azatlıq Radiosınıñ rus bürosı.
«RİA Novosti» Rusiye haber agentliginiñ bildirgenine köre, uçaqta olğan 78 insan tahliye etildi. Yaralanğanlarnen bağlı farqlı malümat bar.
Baza telegram-kanalınıñ derc etken videosında körüngeni kibi, uçaq qonğanda onı alev qavrap alğan edi. İçtimaiy ağlarda şaatlarnıñ foto ve videoları peyda oldı, anda yolcular yanğan uçaqnı terk ete. Yanğın söndürildi.
Yanğın sebepleri daa belli degil. TASS Rusiye haber agentliginiñ menbağa esaslanıp bildirgenine köre, yanğın sebebi yaşın ola bile.
TASS menbasınıñ malümatına köre, eñ azından 10 insan yaralandı. «İnterfaks» Rusiye haber agentliginiñ malümatına köre, 6 insan yaralandı, Baza ise 26 yaralanğan kişi aqqında yaza.
Şimdilik Rusiye hızmetleri bunı tasdıqlamadı.


text:
Yewropa Berlege belän İran arasında barğan söyläşülär, Tährannıñ 18 ay elek başlağan atom programın tuqtatu maqsatında alıp barıla. Bügen Londonda bulaçaq söyläşülär irtägä Parijdä däwam itäçäk. Anda BMOnıñ İminlek şurasındağı 5 daimi wäkel illäre belän Germaniä wäkelläre qatnaşa. AQŞ, Britaniä, Fransiä häm Germaniä BMO iminlek şurasınıñ İranga qarşı 3nçe tapqır çikläwlär kertü qararın qabut itüne yaqlıy. Läkin moña Rusiä belän Qıtay şiklänep qarıy.
YB belän İran atom söyläşülären yañarta
LONDON -- Yewropa Berlege belän İran bügen uran bayıtunı tuqtatu maqsatında söyläşü alıp bara. Yewropa Berlege tışqı eşlär häm iminlek ölkäsendäge yuğarı wäkile, Javier Solana, İrannıñ baş atom aradaşçısı Said Calili belän bügen Londonda oçraşa. Oçraşudan ber kön alda, Britaniä tışqı eşlär sekretarı David Millband, bügenge söyläşülär näticä buluına köpmeder ömet bar digän digän ide. Ämmä, İran tışqı eşlär ministrı Manuçehr Mottaqi kiçä yasağan çığışında, İrannıñ atom texlonogiäsen däwam itterüne ber ni dä tuqtata almas häm İran atom qorılmalarına tikşerü oyıştıruğa röxsät berergä dä cıyınmı, dide.
Yewropa Berlege belän İran arasında barğan söyläşülär, Tährannıñ 18 ay elek başlağan atom programın tuqtatu maqsatında alıp barıla. Bügen Londonda bulaçaq söyläşülär irtägä Parijdä däwam itäçäk. Anda BMOnıñ İminlek şurasındağı 5 daimi wäkel illäre belän Germaniä wäkelläre qatnaşa. AQŞ, Britaniä, Fransiä häm Germaniä BMO iminlek şurasınıñ İranga qarşı 3nçe tapqır çikläwlär kertü qararın qabut itüne yaqlıy. Läkin moña Rusiä belän Qıtay şiklänep qarıy.
Yewropa Berlege belän İran arasında barğan söyläşülär, Tährannıñ 18 ay elek başlağan atom programın tuqtatu maqsatında alıp barıla. Bügen Londonda bulaçaq söyläşülär irtägä Parijdä däwam itäçäk. Anda BMOnıñ İminlek şurasındağı 5 daimi wäkel illäre belän Germaniä wäkelläre qatnaşa. AQŞ, Britaniä, Fransiä häm Germaniä BMO iminlek şurasınıñ İranga qarşı 3nçe tapqır çikläwlär kertü qararın qabut itüne yaqlıy. Läkin moña Rusiä belän Qıtay şiklänep qarıy.


text:
«Bugün bütün olğan maşinalar işletildi», – dedi marşrutklardan birisiniñ aydavcısı.
Amma şeer naqliyesi yolcularnıñ böyle sayısına azır olmağandır.
Keriçlilerniñ çoqusı marşrutkalarnı bekle-bekle paradqa cayav ketti. Soqaqlarda şeer merkezine tüşmege istegen adam sürülerini körmek mümkün edi.
Bundan da ğayrı, şeer merkezine alıp ketken yollarda, hususan Çkalova ve Sverdlova soqaqlarında tıqanlıqlar peyda oldı.
Paraddan soñ naqliye yürüşinde problemler tamir işleri sebebinden yüz berdi. Aqşam «Kerç» musafirhanesiniñ qarşısında boru patladı, suv doğru parad içün qurulğan minberniñ yanına aqmağa başladı. Bu yerni madeniy kâğıt ile qapattılar, amma suv episi bir asfalttan çıqa edi. Ne ise paradqa bu al keder etmedi.


text:
Nikita nebatat bağçasında “Lâle numayışı”nıñ açılışı aprelniñ 10-una niyetlenilgen. Bağçanıñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, aprel devamında 247 lâle çeşiti çeçeklenecek.
“Bu, kerçekten, dünyanıñ eñ güzel zemaneviy ve eskiden qalğan lâle türleridir. Olardan beşini Nikita nebatat bağçasınıñ işçileri saylap, aşılap, östürip çıqardı. Bu yıl “Lâle paradı”mıznıñ başında ise General de Wet lâle çeşiti olacaq, onı 1904 senesi felemenk selektsionerleri işlep çıqardı”, - dep añlattı bağça müdiri Yuriy Plugatar.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, nebatat bağçasında lâleden ğayrı, susam, nargüz, keriya, fotiniya, yapon ayvası, sakura, glitsiniya, magnoliya ve gül çeçekleri açtı ya da yaqın vaqıtta açacaq.
Nikita nebatat bağçasında baarde, “lâle numayışı” vaqtında yüz biñge qadar lâle çiçegi açacaq. Bu aqta bağça müdiri Yuriy Plugatar bildirdi.
2016 senesi baar sergisinde 37 biñ çiçek saçılğanı bildirile, 2017 senesi ise bu raqam ekiden ziyade kere çoqlaştı - 73 biñ, 2018 senesinde - 85 biñ çiçek saçıldı.


text:
Qırımda silâ ve patlayıcı maddelerni qanunsız saqlağanında qabaatlanğan ağır hasta qırımtatar faali Edem Bekirovnı Ermeni Bazarğa çıqara bileler, anda onıñ içün şaraitler yoq. Bu aqta Bekirovnıñ advokatı Aleksey Ladin iyünniñ 29-nda «Qırım birdemliginiñ» toplaşuvında ayttı, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
«İmaye içün vaziyetni zorlaştırmaq içün davanı Ermeni Bazarğa yollamağa isteyler, dep tahmin etem. Amma esas mesele şu ki, Qırımda tek bir tahqiqat izolâtorı bar, demek, Bekirovnı Ermeni Bazarnıñ vaqtınca tutuv izolâtorında tutacaqlar, anda ise o qadar hasta adam içün şarait yoq. Bekirov tahqiqatçığa ayttı: «Dava Ermeni Bazarğa yollanılsa, meni anda tek küçnen çıqaracaqsıñız». Çünki bu ölümnen bir ola», – dedi Ladin.
Advokat iyülniñ 3-nde Qırım Yuqarı mahkemesi imayeniñ Bekirovnıñ apis müddetini uzatuv qararına qarşı temyiz arizasını qanaatlendirip, onıñ sıñırlav tedbirini deñiştirecek, dep ümüt ete.
«Bu dava Qırımdaki mahkeme işleri içün istisna olacaq ve Bekirovnı ev apsine yollarlar dep belli bir ümütler bar», – dep ayttı o.
Bekirovnıñ advokatı cinaiy dava malümatlarını ögrenmege başladı, yaqın vaqıtta onı mahkemege yollaycaqlar, dep bildirdi.
«Dava malümatında yañı bir şey yoq. Edem Bekirovnı gizli şaatqa aman-aman 14 kg silâ ve patlayıcı madde bergeninde qabaatlaylar. Hatırlatam, birinci derece saqatı, ayaqsız, o vaqıt yaqında keçirgen infarkt ve yürekten ameliyat olğan kişi bir kilogrammdan ziyade aqibetlersiz köterip olamaz edi, dep başından berli aytam. Qabaatlav – olmaycaq bir şey», – dedi advokat.
Bu afta başında Bekirovnı Aqmescit SİZOsında ziyaret etken advokat Aleksey Ladin qırımtatar faali «qan şekeri yükselir dep, pek az aşay», dep bildirgen edi.
Rusiye prokuraturası, Rusiyeniñ cezalarnı yerine ketirüv federal hızmeti Bekirovnıñ beyanatlarını izaatlamay.
İyünniñ 11-nde Avropa insan aqları mahkemesi Qırımda silâ ve patlayıcı maddelerni saqlağanında qabaatlanğan qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ davası boyunca qarar çıqardı. Mahkeme onıñ hastahanege acele yatqızılmasını talap etti.
Daa evel Avropa insan aqları mahkemesiniñ qararına baqmadan, Qırımdaki Rusiye Federal telükesizlik hızmeti idaresiniñ üyken tahqiqatçısı İvan Romanets işğal etilgen Qırımnıñ Aqmescit SİZOsında tutulğan qırımtatar faali Edem Bekirovnı hastahanege yatqızmağa razı olmağanını bildirgen edi.
Qırımnıñ Rusiye prokuraturası FSBniñ Bekirovnı hastahanege avuştırmamaq qararına qoltuttı.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.


text:
Keçken künü Qırımda 109 koronavirus hastası qayd etildi, 11-iniñ hastalıq alâmetleri yoq, dep bildirdi iyünniñ 5-nde saba Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov.
«75 hasta tibbiy yardım içün muracaat etkende qayd etildi, 32 insan daa evel qayd etilgen hastalarnen alâqada oldı, 2 hasta çetelden keldi. Bir künde 95 insan yahşı oldı, bütün müddet devamında 40 940 kişi tüzeldi», – dep aytıla içtimaiy ağlardaki haberde.
Bir kün evelsi Qırımda bir künde qayd etilgen 105 koronavirus hastası aqqında haber etilgen edi.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Ukrainanıñ qıtaiy qısmında çalışacaq İçki işler nazirliginiñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti boyunca qurulacaq mahsus idaresi qırımlılarnıñ aq-uquqlarını semereli qorçalamağa yardım etecek. Bunı iyün 17-de Ukraina halq deputatı Georgiy Logvinskiy bildirdi, – dep haber ete Qırım.Aqiqat.
Onıñ aytqanına köre, al-azırda idare erkânı şekillendirile.
«İçki işler nazirligini bu adımnı atması içün zorlamağa ne qadar qıyın olsa da, biz bir şeyge iriştik, al-azırda idare erkânı şekillendirile ve eñ yaqın vaqıtta onıñ işi başlaycağına ümüt etem... Bölük yolbaşçısı Odessa vilâyetinde Ukraina İçki işler nazirligi Baş idaresiniñ sabıq yolbaşçısı İvan Katerinçuk olacaq. Bu müim bir adım ve işğal qurbanları olğan qırımlılarımıznıñ aq-uquqlarını qorçalamağa yardım etecek bir alet. Çalışmağa devam etemiz», – dep yazdı Georgiy Logvinskiy Facebook saifesinde.
Ukraina İçki işler naziri Arsen Avakovnıñ bildirgenine köre, Ukraina İçki işler nazirligi Qırım Muhtar Cumhuriyeti boyunca mahsus idareni aça, bölük qıtaiy qısımda hızmet etecek.


text:
Pakstanda, misal öçen, intihar höcümendä berğäyepsez xalıqnıñ hälak buluı aqlana ala dip sanawçılar sanı 9 protsent qına ikän. 3 yıl elek mondıy fikerdä toruçılar 41 protsent bulğan. Näq şundıy uq kimü Libanda, Bangladeşta häm İndoneziädä dä küzätelä, soñğı ike ildä ğomumän san 50 protsentqa kimegän.
Pew üzägeneñ ölkän tikşerenüçese Richard Wike süzlärenä qarağanda, şuşı kimü täräqqiätenä çığarama bulıp barı tik fälästin cirläre genä tora, anda intihar höcümnären oyıştıruğa mönäsäbät ellekeçä qala ikän:
"İntihar höcümnäre yış qına, yä qaywaqıt aqlanğan bula dip fälästinlelärneñ 70 protsentı isäpli, bu bez tikşergän möselman illäre arasında iñ yuğarı san älegä", di Pew üzäge xezmätkäre Wike.
Şuşı tikşerenü dönya buylap barlığı 47 ildä ütkärelgän, häm anda möselmannarnıñ din xaqına şähit bulu, ğäyepsez keşelärne dä qorban itü niätennän waz kiçä başlawın açıqlaw iñ zur açış bulıp tora. Bu täräqqiät möselman dönyasında terror taktikasın kire qağunıñ artuın kürsätä, di Pew üzägendäge tikşerenüçelär.
Ämma monda ber neçkälek tä bar - sorawlıqta ğadi möselmannarnıñ intihar höcümnären üzläre kebek ük ğadi xalıqqa qarşı qullanuğa qarata mönäsäbäte sorala. Bu ölkädä şul mönäsäbätneñ tiskäre bula baruı açıqlansa da, xärbi qorılmalarğa, ğäskärilärneñ üzlärenä, xökümät binaları häm wäkillärenä qarşı andıy höcümnär küp kenä oçraqlarda äle haman da aqlana.
Tikşerenüdä şulay uq möselmannar arasında mäğlüm Osama bin Ladinneñ abruyı töşä baruı açıqlanğan. Ürdündäge möselmannar arasında aña ışanıç 36 protsentqa, Libanda 19-ğa, İndoneziädä 18 protsentqa kimegän.
Möselman dönyasında iğtibar xäzer ikençe ber qurqınıç täräqqiätkä - sönnilär häm şığıylar arasındağı qarşılıqlarnıñ tiränäyä baruına taba artqan. Häm bu qurqular ber Ğiraq belän çiklänmi, şuşı ike tarmaqnıñ doşmanlaşa baruı möselman dönyasınıñ başqa töbäklären dä borçıy ikän. Yänä Richard Wike:
"Şaqtıy ğına illärdä şaqtıy yuğarı ğına sannar monıñ Ğiraqtan başqa da üsä barğan ber problema ikänen kürsätä. Ayırım alğanda, zur ğına küpçelek monı, üz şığıy mäxälläläre bulğan Libanda häm Küwäyttä äytä. Ämma başqa illärdäge - Ürdün, Mısır, fälästin cirlärendäge keşelär dä monıñ cäyelä barğan nizaqqa äylänüen äytep ütä", di Pew tikşerenü üzägennän Richard Wike.
Pew üzäge mondıy tikşerenülärne berençe märtäbä genä ütkärmi, elegräk ul, misal öçen, Könbatış keşeläreneñ häm möselmannarnıñ ber-bersen niçek kürüen, niçek bäyäläwen tikşergän ide.
Kärim Kamal


text:
Änkara bu qarar qabul itelü belän Ğiraqta xärbi çaralar başlanmayaçaq, dip tınıçlandırırğa tırışa. Xalıqara cämäğätçelek isä Törkiäne Ğiraqqa ğaskär kertmäskä, mäsäläne diplomatik yullar belän çişergä çaqıra.
Soñgı waqıtta Törkiä eçennäñ başlap, kübräk Törkiäneñ könyaq könçığışındağı çik buyında höcümnär kinättän qabına başlağan ide. İñ soñgısında, Törkiyäneñ 15 ğaskäriye üterelde. Bu da Törkiyäne, ğisyançılarğa qarşı höcüm başlarğa etärde. Törkiä PKK problemı belän inde ike distä yıldañ artıq köräşä. Bu maqsatta, yağni Ğiraq çigedä yäşerengän ğisyançı törkem PKKnıñ tamırıñ qorıtu öçen, Tönyaq Ğiraqqa kergän ide inde. Alarnıñ iñ zursı bulğan 4 çaranıñ berençese, 1995nçe yılda buldı. Törkiä berençe tapqır, 35 meñ ğaskeri häm hawa köçe belän Tönyaq Ğiraqqa 60 çaqrım kerde. Awır çükeç dip atalğan bu höcümgä sonınnañ 10 meñ ğaskär tağın quşıldı.
1997 – 98 nçe yıllarda Törkiä, Barzani yaqtaşlığında 20 meñ ğaskär belän Tönyaq Ğiraqqa kerde. 1999 – Törkiä hawa höcüme yasadı. Yäğni bu berençe tapqır bulmıy.
Şunısın da östärgä keräk, kiçä Premyer Erdoğannın da äytkäne kebek, bu qarar alınu belän, şunda uq höcüm yasalaçaq digän süz tügel. Ägär dä yuğaltular, zararlar artsa, kiräkkän waqıtta häm şartlarda höcüm yasala alaçaq. Erdoğan, qabat assızıqlap bu höcümneñ terrorçılarğa qarşı bulaçağın äytte.
Bu mäsäläne, soñgı könnärdä dönya matbuğatı häm säyäsätendä dä kiñ urın aldı. Amerika bu höcümneñ Ğiraqta totırıqsızlıq tudıraçağı qurqusı belän qarşı çığa. Ğiraq yağı isä, bu mäsäläne säyäsi çaralar belän çişärgä täqdim itä. Qısqası Törkiädä bu qarar qabul itü belän säyäsi bäyläneşlärdä arttı diyärgä bula. Mäsäläne säyäsi yul belän çisü öçen diplomatik tırışlıqlar arttı.
Törkiyädä armiä tärtebe Törkiä Ğiraq çigenä ğaskä cibärergä bulsa, kemnär cibäreler?
Törkiyädä 18 yäşenä citkän här ber yeget, 16 ayğa ğaskäri wazifasnı ütäw öçen armiağa kitüe mäcbür. Läkin yuğarı uqu yortında uquğannar yäisä çit illärdä yäşägän keşelär, bu wazifanı bilgele ber yäşkä qadär kiçekterä ala. Läkin axır çiktä barıber aqçalı bularaq 1 ayğa (Bu çittä 3 yıldañ artıq räsmi eşlägän keşelärgä maxsus), yäisä yuğarı uqu diplomı bulğannar 6 ayğa ğaskärgä baruı şart. Bu mäcbüriät 45 yäşkäçä däwam itä.
Ğiraq çigenä yäisä qaynar noqtalarğa cibärelgän ğaskärlär isä, alar ğadi ğaskärlär tügel, Xärbi saylanıp cibärelä. Alar anda maxsus programmada äzerlänelä häm ğadättä alarnıñ ğaskäri wazifaları da başqalarğa qarağanda ozaqqa bula. Alarğa ğaskäriyädä xezmät itgän öçen aylıq aqça tülänä. Suğışta yäisä xöcemnärdä şäxid bulıp ülgän çağında isä, bu aqça ğailäse häm balalarına tülänä.


text:
BMO çikläwläre bäyälärğä täesir itäme yuqmı, bu xaqta tögäl mäğlümat yuq, ämma azıq-tölekkä, töp könküreş towarlarına bäyälär üsä bara, dip xäbär itelä. Qayber expertlar isäpläwençä, İran neft satudan kergän açqalar isäbenä teläsä nindi basımğa bireşmiçä yäşi ala. Häm şul uq belgeçlär fikerençä, cäfa itep birelägän BMO çikläwlärneñ İranğa çınnan da täesir itüen raslawçı dälillär yuq.
Başqa expertlar AQŞ kertkän finans çikläwlär köçäyä bara, dip sanıy. Alar näticäsendä İrannıñ başqa illär belän finans elemtälärne ozergä mömkin, dilär belgeçlär. AQŞnıñ baş finans oyışması citäkçeseneñ urınbasarı, Washingtonnıñ İrannı xalıqara finans dönyasınnan ayıru säyäste belän şögellänüçe Stuard Levey, bu çikläwlärneñ täesire bar, di. Anıñ äytüençä, İran dönya finans sistemı tarafınnan çitkä qağılğan ilgä äwerelä bara.
AQŞ xökümäte, 1 noyaberdä İranğa qarşı yaña çaralar ütkerlüne iğlan itte. Yaña çikläwlär 20 İran keşesenä häm şirkätenä yunälgän, şil isäptän İrannıñ 3 töp bankına da.
Kürenerle iqtisadçılar, Washingtonnıñ iqtisadi basımınıñ üz näticäsen birüe belän häm xärbi çaqaralarğa yaxşı almaş bula aluı belän kileşä.
Parijda eşläwçe iqtisadçı Fereidoon Khavand ber yaqlı çikläwlär İran belän säwdäne bik qatlawlndıra ala, di. Qayber ere banklar İran säwdäğärlärenä kredit birudän baş tarta, qayseberläre İran watandaşlarına xisap açırğa da röxsät itmi. Khavandnıñ äytüenä qarağanda, bu çikläwlär kertü ğämälenä torğan sayın kübräk bank quşıla bara. Xätta Qıtay bankları da İran belän eş itkännärğä ozın mötdätle kreditlar birmi. Şul uq waqıtta, bu iqtisadçı, İrandağı neftqä qızığıp, keçkenä banklar bu il belän eş itärgä mömkin, dip şiklänä. Ämma İranğa kertelgän çikläwlär belän, BMO İminlek Şurasınıñ daimi äğzäläre Rusiä häm Qıtay kileşmägän ide. Xalıqara valuta fondınıñ elekke äğzäse, Jahangir Amouzegar isäpläwençä, AQŞnıñ İranğa qarata finans çikläwläre näticäle buluğa oxşağan, ämma Qıtay belän Rusiä monı ciñel genä qabul itmäs. Amouzegar äytüençä, bu ike il AQŞnıñ İrannı çitlätü yäki aña höcüm itü plannarı belän ber qayçan da kileşmäs, İrannıñ atom qoralına iyä bulu qurçınıçı çınğa aşsa da.
Başqa belgeç, Dönya bankı kiñäşçese Bagher Alikhani, finans tarmağında tıyular, neft satuğa waqıtlıça çikläw kertügä qarağanda küpkä näticäleräk, digän fikerdä tora. İran nefteneñ çitkä satuına şikläwlär ketü, finans bazarlarında zur dulqın quptarırğa mömkin, annan ber kemgä dä fayda bulmas, dip sanıy belğeç. Anıñ äutüenä qarağanda, dönya bazarlarına İrannıqı urınına Ğıraq nefte çıqsa, AQŞ İrannıñ neft eksportına qatıraq çikläwlär qulla alır ide. Ämma xäzerge şartlarda monıñ buluı şikle, di belgeç. İranda şundıy äytem bar. Tawis qoşı qoyrığınıñ maturlığı soqlanu öçen dä, anıñ üterü öçen dä säbäp bulıp tora.


text:
Qırımda yarımadanıñ işğalinden soñ Qırım federal universiteti olğan Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetiniñ prezidenti Nikolay Bagrov elâk oldı. Bunı Qırım.Aqiqatqa universitet hadimi bildire.
Aliy oquv yurtunıñ saytında prezidentniñ ölümi aqqında malümat şimdilik yoqtır. «Yolbaşçılıq» bölüginde Nikolay Bagrov alâ daa prezident olaraq belgilene.
Vernadskiy adına Qırım federal universitetiniñ prezidenti Nikolay Bagrov 1937 senesi oktâbr 26 künü Herson vilâyeti Novotroitsk köyünde doğdı. Coğrafiya ilimler doktorı. 1991-1994 seneleri Qırım Yuqarı Şurasınıñ reisi ola. 1999 senesinle Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetiniñ retkorı olıp çalışa. Qırım işğalinden soñ V.İ.Vernadskiy adına Qırım federal universitetiniñ prezidenti ola. 2002 senesi Bagrov knâz Yaroslav Mudrıy nişanı ile taqdirlene, 2007 senesi Ukraina Qaramanı unvanına nail ola.
Nikolay Bagrov «Çetel işler maydanı» tarafından teşkil etilgen «Qara cedvelge» kire. Oña köre, yarımadanıñ işğaline yardım etkenler «Ukraina Qaramanı» unvanından marum qaldırılmalı.


text:
Keriç parom keçitinde, yolcularnıñ sayısı çoq olğanı sebebinden, yaqın künlerde elektron bileti olmadan bu yerde keçmege tevsiye etmeyler. Bu aqta malümat parom keçitiniñ resmiy taşıcısı olğan «Deñiz müdirligi» resmiy saytında bildirile.
«Seçkeniñiz tarihqa elektron biletler olmasa, ziyaretiñizni diger künge keçirmege tevsiye etemiz. Keçitke elektron bileti olmadan kelgende paromğa minme çoq vaqıt alacaq», – dep aytıla beyanatta.
Bildirilgen malümatqa binaen, keçken afta soñu Keriç parom keçitinden 71 biñden ziyade insan ve tahminen 18 biñ avtomobil keçti.
Keriç boğazında parom keçiti Qırımnı Rusiye Federatsiyasınıñ Krasnodar ülkesinen bağlağan esas naqliye yolu ola.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımda iyün 19-22-sinece telükeli gidrometeorologiya vaziyet aqqında acele ihtarnı yaptılar. Bu arada yarımadada yüksek yanğın telükesi devam etecek. Bunı Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi bildire.
Müessisede, bu müddet devamında böyle areketler yasaq olğanını hatırlattı:
- dağ-ormanlarnıñ ziyareti;
- azbarlarda ve bostanlarda ot, çöplük yaqması;
- quru ösümlikniñ yaqması.
Bildirmede, yanğınğa qarşı tedbirlerge riayet etmemesi içün 2-den 400-gece biñ ruble cöreme olacağı belgilene.
Daa evel Qırımda yüksek yanğın telükesini iyün 18-inece uzatqan ediler.
Daa evel Rusiye nezaretindeki Qırım FVN, aftanıñ soñuna qadar devam etecek yüksek yanğın telükesi aqqında furtuna ihtarını ilân etti.


text:
Noyabr 27-sinde Ukraina Milliy Bankı grivnanıñ resmiy kursını 10 kapikke tüşürdi.
Maliyeviy müessisenin saytında kösterilgen resmiy kurs - 27 grivna 89 kapik bir AQŞ dolları içün, bazaertesi künü ise 27 grivna ve 79 kapik edi.
Cenk vaziyetiniñ kirsetilmesinen Ukrainada AQŞ dollarınıñ fiyatı birden paalılaştı - orta esapta bir dollar içün 29 grivna alına.
Noyabr 26-sında Ukraina Milliy Bankında, bankniñ likvidligi 75 milliard grivna olğanını haber ettiler. Yani cenk vaziyetiniñ kirsetilecek taqdirde, bu para banknıñ kerekli seviyede ve toqtamasız iş yürsetmesine yeterli olacaq.


text:
Aqmescit tahqiqat izolâtorınıñ (SİZO) rehberi ilhaq etigen Qırımda mahküm etilgen ve narazılıq köstererek 50 künden ziyade açlıq tutqan ukrain faaliyetçisi Baluhta şahsen tintüv keçirdi. Bunı Qırım.Aqiqatqa Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz bildirdi.
Çiygoz: «Baluh açlıq tutmağa devam ete. Keçenlerde gece saat 11-den soñ onda ciddiy bir tintüv yapıldı. Onda SİZO rehberi şahsen iştirak etti. Bilgenim qadar, oña ekimlerni öyle de yibermediler», – dedi.
Tahqiqat izolâtorınıñ rehberi tarafından bu hususta izaat berilmedi.
Bunıñ arfesinde Qırım insan aqlarını qorçalav gruppasınıñ eksperti Vladimir Çekrıgin, ilhaq etilgen Qırımda mahküm etilgen ukrain faaliyetçisi Volodımır Baluhnıñ Aqmescit tahqiqat izolâtorınıñ hadimleri tarafından «azatlıq severligi» içün cezalanacağı ile qorqutılğanını bildirdi.
Baluh, mart 19-da ilân etken muddetsiz açlıqnı tutmağa devam ete.
İlhaq etilgen Qırımda mahkeme Baluhnı, arbiy yedekler saqlağanında qabaatlı tanıp, 3 yıl ve 5 ayğa koloniya-qasabada azatlıqtan marum etilmesi ve ondan ğayrı 10 000 ruble (qararnen 4600 hrivna) miqdarında cöreme tölemesine dair uküm çıqardı.
Faaliyetçige qarşı ekinci cinaiy iş Aqşeyh (Razdolnoye) qasabasındaki muvaqqat tutuluv izolâtorınıñ rehberi Valeriy Tkaçenkonıñ arizası esasında açıldı. O, Baluh onı kötekledi, dep iddia ete. Aynı zamanda faaliyetçi ve onıñ imayesi, Tkaçenko özü oña ucüm etkenini bildireler.
Mart 19-da Kremlniñ kontroli altında olğan Aqşeyh rayon mahkemesi Volodımır Baluhqa 2018 senesi iyün 19-ğa qadar tevqif etilüv şeklinde sıñırlav tedbirini sayladı.
Rusiye FSBsi Volodımır Baluhnı 2016 senesi dekabr 8-de yaqaladı. FSB hadimleri Volodımır Baluh yaşağan evniñ tavanında 90 patron ile bir qaç trotil şaşkasını taptılar, dep iddia ete ediler.
Baluhnıñ imayesi ve aq-uquq qorçalayıcıları, onıñ Ukraina vatanperveri olğanı sebebinden – eviniñ azbarında Ukraina bayrağı olğanı içün repressiyalar qurbanı olğanını iddia eteler.


text:
Kiyevde Ukraina tarihınıñ milliy müzeyinde qırımtatar bayrağına ve Qırım hanlarınıñ sülâle tamğasına bağışlanğan sergi açıldı. Sergi ziyaretçileri «taraq tamğa» timsaliniñ halef qulanuvını taqdim etken eksponatlar ile tanış ola bileler», – haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Qırımtatar bayrağı» foto sergisinde Qırım, Lviv, Kiyev, Amerika ve diger memleket fotograflar iştirak etti. Er bir fotoresimde bayraq tasvirlengen – Ukrainada ve onıñ tışında.
Bunıñ ile müzeyde qırımtatarlarnıñ sürgünligine bağışlanğan sergi çalışmaqta.
Qırım meseleleri boyunca Ukraina Devlet hızmetiniñ reisi Aslan Ömer Qırımlı Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, qataiy Ukrainada böyle tedbirlerniñ keçirilmesi ümüt bere ve işğal etilgen topraqta qalğan vatandaşlarğa destek köstere.
«Bu adise bizler içün pek müim, çünki qırımtatar medeniyetiniñ yañıdan doğuvı, cemiyetniñ qırımtatar halqınıñ timsalleri, tarihı ve faciaları ile tanışuvı pek müimdir. Añlav içün pek emiyetlidir», – dedi o.
Belli qırımtatar ustası ve El-Cheber ustahanesiniñ tesisçisi Rustem Skibin Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, bayraq aqqında foto sergisini teşkil etmek ğayesi çoqtan peyda olğan edi, şimdi ise buña eñ kelişken zamandır.
Rustem Skibin dey ki, ileride «Qırımtatar bayrağı» sergisi Ukraina prezidentiniñ memuriyetinde taqdim etilecektir.
Evel bildirilgeni kibi, iyün 3 künü Kiyevde flash mob başlandı, maqsadı – qırımtatar bayrağını Ukraina şeerlerinden keçirip, birdemlik timsali olaraq qırımlılarğa teslim etmek.
Qırımtatarlarnıñ bayrağı – üstünde altın tamğa tasvir etilgen kök tüslü ketendir. Qırımtatar bayraq künü 2009 senesi teşkil etildi.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Türkiye baş naziri Ahmet Davutoğlu ile körüştiler.
Çubarov bildirgeni kibi, körüşüv Konya – Ankara uçuşı vaqtında ükümet uçağında keçti.
Körüşüvniñ tafslitâlarını Çubarov aydanlatmay.
QHA haber agentliginiñ malümatına köre, qırımtatarlarnıñ yetekçileri Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan ile körüştiler. Neşirniñ bildirgeni kibi, körüşüv devamında Ukraina ile munasebet ve qırımtatarlarnıñ vaziyeti muzakere etildi.
Qırımtatarlarnıñ yetekçileri dekabr 16-17 künleri memleketniñ birinci şahısları ile körüşmek içün Türkiye Cumhuriyetine iş ziyareti çerçivesinde kelgenler. Dekabr 16 künü Cemilev ve Çubarov Türkiye Tış işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu ile körüştiler.


text:
Ukraina akimiyeti qırımtatar ATR telekanalı içün 5 mln grivna ayırmaqta. Bu paralar telekanal tarafından uydu saibi ögünde borcnı qapatmaq içün kerektir.
Bu aqta mart 10 künü akimiyet toplaşuvında söz yürütildi.
«Rusiye rejiminiñ basqısı astında bulunğan bizim qırımtatar telekanalımızğa yardım etmek kerekmiz. Qırımtatar qardaşlarımız aqqında doğru malümatnı bergen ATR telekanalınıñ çalışmaq ve faalleşmek imkânı olmaq kerek», - dep ayttı toplaşuv devamında baş nazir Arseniy Yatsenük.
Haber siyaseti naziri Yuriy Stets hatırlatqanı kibi, on kün evel qırımtatar telekanalı qapatıluv havfında edi. Belli ki, İsveçiya müessisesi - uydu saibi, borclar içün ATRni qapatacaq edi.
Stetsniñ qaydlarına binaen, ATR borcınıñ restukturizatsiya boyunca añlaşma oldı: «Şimdiden 10 mln grivnalıq borc eki kerege kesilecegi aqqında aytmaq mümkün».
2016 senesi içün, Ukraina devlet bücetinde qırımtatar milliy meclisiniñ temin etilüvine 60 mln.grn ayırıldı.
Aprel 1 kününden başlap ATR rus litsenziyasını alıp olamağanı içün, yarımadada öz muqayese yayınlamasını toqtattı. 2014 senesiniñ iyün 17 künü ATR telekanalı öz işini qıtalı Ukrainadan ğayrıdan başladı.
Telekanalnıñ saibi Lenur İslâmov şimdiki vaqıtta Ukrainada yaşamaqta ve sentâbr 20 künü başlağan bugünki künge qadar Qırım qamaçavı boyunca grajdanlıq aktsiyasında baş teşebbüsçilerden biri olmaqta.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeeriniñ işğali kününen ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini red etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Ukraina Tış işler nazirligi Avropa Birligi ile mesleatlarında Qırımnıñ Avropa memleketleri tarafından yañlış qayd etilüv meselesini ve bunı yapqanlar içün uquqiy aqibetlerni muzakere etmege planlaştıra.
Bu aqta Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Noyabrniñ 23-nde Ukraina Tış işler nazirliginiñ sanktsion siyaseti Mahsus vekili avropalı ortaqlarımıznen mesleatlar vaqtında bu meseleni köterdi. Dekabr ayınıñ ortasında Avropa Birligi ile keçirilecek Rusiye tarafından vaqtınca Qırım işğaliniñ uquqiy aqibetlerinen bağlı mesleatlar vaqtında AB memleketleriniñ işğalni tanımama siyasetini bozmasını muzakere etmege planlaştıramız», – dedi Ceppar.
O, müessise, kütleviy haber vastalarında, neşir, reklama, turistik malümatlarda, harita ve navigatsion sistemalarında Ukraina topraqlarınıñ halqara seviyede tanılğan sıñırlarda qayd etilgenini taqip etmege devam ete, dep işandıra.
«Bundan ğayrı, iş işğal altındaki Qırımnı Rusiye olaraq qayd etken şirketlerniñ ait olğan memleket organlarınen doğru keçirile, bu meseleni AB institutları ile bağ meselelerinde de köteremiz», – dep qoştı diplomat.
Cepparnıñ aytqanına köre, bir çoq adisede müsbet neticeler oldı.
«Şirketler yañlış haritalarnı tüzetken, bazı vaqıtları da mal satışını toqtatqan edi, meselâ, Qırım Rusiye olaraq qayd etilgen Avropanıñ siyasiy haritasını basqan «Studio PLAN» Poloniya neşriyatınen öyle oldı», – dep qayd etti o.
Rusiyede satılğan BMW maşinaları saipleriniñ Qırım Rusiye toprağı olaraq qayd etilgen navigatsion haritanı qoymağa imkânları oldı. Esas versiyasında Qırım Ukraina olaraq qayd etildi. BMW bu qararını «farqlı memleketlerniñ qanunlarına emiyet berilmeli», dep añlattı.
Bundan soñ Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar BMW şirketine halqara qararlar aqqında hatırlattı.
2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadanıñ topraq mensüpligi diger maşina şirketleriniñ haritalarında da deñişti. Nissan navigatorı Rusiyede Qırımnı Rusiye olaraq köstere, diger memleketlerde ise – Ukraina olaraq.
Volkswagen de şirket haritaları memleketke köre deñişe bile, dep haber etken edi. Faqat bu şirketniñ halqara ve topraq sıñırlarına olğan munasebetini aks ettirmey, dep işandıra maşina şirketi. Rusiyede Mitsubishi 2014 senesinden berli Qırım Rusiye olaraq qayd etilgen «Yandeks.Navigatornı» qullana.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
«Sürgünlik ve avdet: qırımtatar halqı siyasiy küreşiniñ esas devir ve basamaqları», – aprel 16-ğa Kiyevde keçirilmesi belgilengen körüşüvniñ adı. Bunı tedbirniñ teşkilâtçıları Facebookta bildireler.
«1944 senesiniñ sürgünligi qırımtatar halqınıñ XX asır tarihında yüz bergen esas adisesi oldı. On eki yıllıq mahsus yerleşüv, vatanğa qaytmaq ıntıluvı ve akimiyetniñ repressiyalarğa oğratılğan halqnı Qırımğa qaytarmaq istemegeni qırımtatar milliy areketi peyda olmasınıñ sebebi oldılar», – dep aytıla lektsiyanıñ ilânında.
Maarif körüşüvleriniñ teşkilâtçısı NaUKMA Poloniya ve Avropa studiyalarınıñ merkezi oldı. Lektor – Gülnara Bekirova – siyasiy ilimler namzeti, Qırım müendislik pedagogika universiteti tarih kafedrasınıñ sabıq dotsenti, ATR qırımtatar telekanalında «Tarih sedası» yayınınıñ müellifi. Körüşüv aprel 16-da keçirilecektir.
Mayıs 18 künü – Qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilüv künüdir. 1944 senesi o künü qırımtatarlarnıñ birinci treni Orta Asiyağa yollanğan edi.
Qırım işğalinden evel Aqmescitte yıl-yıldan Bütün Qırım matem mitingi keçirilgen edi.
Qırımnıñ Rusiye akimiyeti mayıs 18 künü qırımtatar halqınıñ sürgünligi qurbanlarınıñ hatırasına keçirilgen matem tedbirler yerine yañı bayramnı kirsetecek ola – «quvanç kününi».


text:
Qırımda Rusiye yol areketi telükesizligi inspektsiyasınıñ (GİBDD) hadimleri Rusiye aydavcı şeadetnamesini bergende «ukrain» şeadetnamelerini alalar. Bunı Aqmescit cemaat faali Aleksey Yefremov Vkontakte içtimaiy ağında bildire.
«Arqadaşlar, ukrain şeadetnamelerini bermeñiz, onı qaldırmaq aqqını talap etiñiz (sizge kerek olsa, elbette), çünki GAİ hadimleri olarnı keserler, ve siz olarnı bir daa köremeyceksiñiz», – dep yazdı Yefremov.
Onıñ aytqanına köre, GİBDD vekilleri Rusiye Federatsiyası ükümetiniñ 2014 senesi oktâbr 24-te çıqqan «Naqliyat vastasını qullanmaq izni aqqında» qararına esaslanıp, ukrain şeadetnamelerini qaytarmaylar.
Yefremovnıñ bildirgenine köre, 43-ünci noqtada aytıla ki, Rusiye aydavcı şeadetnamesi berilgen soñ çetel aydavcı şeadetnamesi qaytarıla.
Faal Rusiye İçki işler nazirliginiñ devlet avtoispektsiyasınıñ saytında GİBDD hadimleriniñ areketlerinden şikâyet etti.
Al-azırda Qırım aydavcıları naqliyatnı ğayrıdan qayd eteler ve Rusiye aydavcı şeadetnamelerini alalar. Rusiye Federatsiyası İçki işler nazirliginiñ devlet inspektsiyası 2015 senesi yanvarniñ soñunda bergen malümatına köre, 205 biñ aydavcı şeadetnamesi berildi ve 177 biñ naqliyat vastası ğayrıdan qayd etildi.


text:
Ukraina informatsion siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar ilhaq etilgen Qırımda qırımtatar aq qorçalayıcısı Lutfiye Zudiyeva tutulğanını «eñ telâşlı işaret» dep adlandırdı.
Bu aqta Ceppar Facebook saifesinde yazdı.
«Lutfiyeniñ tutıp alınması – eñ telâşlı işarettir. Aq qorçalayıcı qadınğa qarşı ilk sefer böyle bir şey yapıla. Cezalandırıcı «sistemanıñ» nevbetteki areketleri ne olacağını tahmin etmege qorqam. Şimdi bunı ne qadar çoq insan bilse, o qadar yahşı», – dep qayd etti nazir muavini.
Qırımtatar asıllı ukrainalı jurnalist Osman Paşayev Facebook saifesinde Zudiyevanı «işğal altındaki yarımadada serbest Qırımnıñ közü ve yüregi» dep adlandırdı.
«Lutfiye 5 yıldan berli künde 24 saat devamında bağda qala. Lutfiye Aqmescitteki «mahkemeler» vaqtında ve ukrainalı arbiyler zapt etilgen soñ ilk künlerde 24 deñizciniñ advokatları ve jurnalistleri arasında bağnı temin etti», – dep yazdı Paşayev.
Rusiye quvetçileri mayısnıñ 30-nda eki qırımtatar faalini tuttı: aq qorçalayıcı ve vatandaş jurnalisti Lutfiye Zudiyevanı ve Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ ömür arqadaşı, «Qırım balalığı» teşebbüsiniñ koordinatorı Mümine Saliyevanı.
Ekisi de Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine istinaden qabaatlana – yasaqlanğan timsallerniñ numayışı. İşbu madde boyunca memuriy apis cezası berile.
Al-azırda Qırım ve qomşu Rusiyeniñ müessiseleri bir de bir izaat bermediler.


text:
«Ukrenergo» devlet şirketiniñ Cenübiy energosistemasınıñ Herson magistral ağları brigadası «Kahovka – Titan» yolağında bozuluvlarnıñ yoq etilmesi üzerinde çalışmağa devam ete. Bunı çarşenbe künü, noyabr 25-de, «Ukrenergo» matbuat hızmeti bildirdi.
«Ava şaraitleri tünevin olğanından biraz eyice – yağmur yoq, amma, işni ve tehnikanıñ qullanuvını tünevin yağğan sağanaqlardan sılanğan topraq biraz zorlaştıra», – denile beyanatta.
Cedvelge köre, tamir işleri noyabr 26 kününe qadar soñuna yetmeli.
«Ukrenergo»da bildirilgeni kibi, tamir işlerniñ soñunda yolaqqa kerginlik «qabul etilgen nizamğa köre» berilecek.
Patlağan tiremeniñ yanında çadırda nevbette bulunğan faaller «Ukrenergo» Herson magistral ağlarınıñ tamir işlerini nezaret ete.
Qırım.Aqiqatqa faallerden biri Roman Ragozin aytqanı kibi, gece tamir işleri keçirilmedi, gece nevbeti «tınç keçti». Şimdi faaller «Kahovka – Titan» yolağı tamiriniñ soñki basamağını nezaret ete.
Noyabr 22-ne keçer gecesi Herson vilâyetiniñ Çaplinka qasabası rayonında patlavlar yüz berdi. Qırım qamaçavı boyunca vatandaşlıq qamaçavı ştabında bildirilgeni kibi, «Qırımnı elektrika ile teminlegen elektrik bericileriniñ yolağı tüşti ve ğayrıdan tiklenemez».
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Qırım Fevqulâde işler nazirligi fevqulâde vaziyetniñ kirsetilmesi aqqında teniyeley edi. Noyabr 23 künü yarımadada raatlıq künü olaraq ilân etilgen edi.
Noyabr 24 künü «Ukrenergo» bildirgeni kibi, işçiler bozulğan tiremelerniñ birini – «Kahovka – Titan» tiremesini tamirlediler.


text:
Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ halqara mahkemesi şikâyetçi olğan Ukrainanıñ Rusiyege qarşı işi boyunca toplaşuvı başlattı. UNIAN haber etkeni kibi, al-azırda vatandaşlarnıñ vatandaş aqlarını qorçalamaq içün vaqıtınce çareler alınması boyunca Kyivniñ muracatı baqıla.
Mahkeme toplaşuvında Frenkistanlı mahkemeci Ronny Abraham reberliginde 16 mahkemeci buluna.
Bu mahkeme toplaşuvı neticesinde Kyivniñ muvaqqat çarelerniñ alınılması aqqında muracatı qabul olunacağı beklenile. Qarar alınılması bir-qaç aftadan bir-qaç ayğa qadar süre bilir.
Birinci eki kün devamında taraflar dava boyunca öz fikirlerini bildirmeli, nevbetteki eki künde – nazar noqtalarınıñ soñkileri bildirilecek.
Ukraina vekillerine Ukraina Tışqı işler naziriniñ müavini Yelena Zerkal yolbaşçılıq yapa.
Mahkemeniñ matbuat hızmetiniñ bergen malümatına köre, tedbirde bulunmaq içün 70 yaqın kütleviy haber vastaları ruhset aldı.
Rusiye Qırımnı zapt etken soñ Donbasta silâlı çatışma devam ete, onıñ neticesinde, BM malümatına köre, aman-aman 10 000 insan elâk oldı. Ukraina ve Ğarp, Rusiyeni separatistlerge qoltutqanı ile qabaatlaylar. Kreml bunı inkâr etip, Donbassta Rusiye «göñüllileri» bar ola bile, dep bildire.


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi aprelniñ 10-nda Nariman Memedeminovnıñ tevqif müddetini uzatuv qararına qarşı imaye bergen temyiz arizasını red etti. «Qırım birdemligi» birleşmesi bildirgenine köre, o, mayısnıñ 16-na qadar SİZOda qalacaq.
Advokat Edem Semedlâyevniñ bildirgenine köre, mahkeme qapalı şekilde keçirildi.
«Mahkeme Nariman Memedeminovnıñ açıq mahkeme oturışuvını keçirmek muracaatını red etti, «esnas iştirakçileri içün telüke bar», dedi. Memedeminov telükesizlik tedbirlerini quvetleştirmege rica etti, faqat Rusiye prokurorı alınğan telükesizlik tedbirleri yeterli dedi, mahkeme ise razı oldı. Nariman Memedeminov açıq mahkeme oturışuvı muracaatını tekrar berdi, çünki taraflar alınğan telükesizlik tedbirleri yeterli olğanını ayttı, amma mahkeme bu ricanı baqmadı», – dedi advokat.
Daa evel haber etilgeni kibi, Semaşko Cumhuriyet hastahanesinde Nariman Memedeminovğa ameliyat yapıldı.
Martnıñ 22-nde Bağçasaray rayonında Rusiye telükesizlik hadimleri ve uquq qoruyıcıları Nariman Memedeminovnıñ evini tinttiler. Ondan soñ faaliyetçi Aqmescitteki Rusiye FSBsi idaresine alıp ketildi. Martnıñ 23-nde mahkeme Memedeminovnı tevqif etti.
Memedeminovnı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatlaylar.
Martnıñ 23-nde QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi yanvar 11-de saat 10:00 «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabusı Emir-Üsein Kukunıñ şikâyet arizasını baqacaqtır. Bunı faal Anna Bogaçeva Facebooktaki «Qırım birdemligi» saifesinde bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir» davasınıñ Yaltalı iştirakçileri yarım yıldan ziyade apiste yata. Birinci dört kişi 2016 senesi fevral 11-de yaqalanğan edi. Olarnıñ arasında İnsan aqları bağ gruppasınıñ azası Emir-Üsein Kuku da bar. Ondan ğayrı qurucılıqnen oğraşqan Aluşta sakini Müslim Aliyev ve Qızıltaş köyüniñ sakini Enver Bekirov, ve Yaltalı çeçek satıcısı Vadim Siruk da yaqalanğan edi.
Uquq qorçalayıcılar apiske alınğan Yalta sakinlerini siyasiy mabus olaraq tanıy.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
HBO amerikan telekanalınıñ "Çornobıl" serialı, üç "Emmi" mukâfatını aldı, bildire Radio Svoboda.
Serial, "En yahşı mini serial", "Mini serial, film ve drammatik programmanıñ rejissörlığı" ve "Mini serial, film ve drammatik programmanıñ stsenatiyi" namzetliginde mukâfat qazandı.
"Emmi" - şerefli amerikan mükâfat, o, "Oscar"nıñ televizion variantı sayıla.
“Çornobıl” – beş bölümden ibaret olğan dramatik qısqa serial. Onı, amerikan HBO telekanalı ve britaniyalı Sky teleağınen çekti. Serial 1986 senesi Çornobılde olğan atom qazasına, onıñ aqibetlerine ve qazanıñ taqiqat etilmesine bağışlanğan.


text:
Qırım faali Marlen Mustafayev, onı izleyler dep ayta.
Bu aqta o öz Facebook saifesinde yazdı.
“Üç kün devamında şübeli erifler meni izlegenini körem, olar maşna ile menim mikrorayonımda, soqağımda meni közete, bugün ise tükâna çıqqanda, olarnıñ artımdan ketkenini kördim, şimdi tükân içindem, maşna ise tışta, tükân yanında qaravullay”, - dep yazdı Facebook saifesinde faal.
Faal, onı izlegen eki maşnanı qayd etti dep bildire.
2018 senesi noyabr ayında Qırımda qırımtatar faali Marlen Mustafayevğa qarşı cinayet dava qapatıldı.
2017 senesi fevral ayında Marlen Mustafayevniñ evinde, “ekstremist timsaller”niñ numayış etilmesi sebebinden tintüv keçirilgen edi. Telükesizlik hadimleri Mustafayevniñ kompyüter ve bir qaç kitabını aldı.
Mustafayevge qol tutmağa on adam keldi, olar olıp keçken vaqialarnıñ videosını çekip, içtimaiy ağlarda yayınladı. O adamlarnıñ episi keççe yaqalanğan edi.
Daa soñra Mustafayev, “ekstremist teşkilâtlarnıñ timsalleriniñ numayışı ya da propagandası”nda qabaatlanıp 11 künge tevqif etildi, safdaşları ise - 5 künge. Faal 2017 senesi martnıñ 4-nde azat etildi.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Aqmescitte martnıñ 6-nda «Pereyaslavska rada 2.0» Rusiye tarafdarları saytınıñ taqdim merasimi olıp keçti. Teşkilâtçılarnıñ aytqanına köre, işbu sayt ilhaq etilgen Qırımda olıp keçken adise-vaqialarnı ukrain tilinde aydınlatacaq. Bu aqta Qırım kütleviy haber vastaları bildire.
Resurs «Qırımdan malümat ve levha» ve esas Ukrainadan malümat derc etecek eken.
«(Esas – QA) Ukrainada bir çoq duşman endi saytımızğa kirip baqa. Bir sıra memnüniyetsizlik ğadap olacağını bekleymiz. Amma biz buña azırmız. Demek, doğru yoldamız, demek ki, er şeyni doğru yapamız», – dep tekrarlay saytnıñ baş muarriri Anastasiya Gridçinniñ aytqanlarını «Krıminforma» Qırım haber agentligi.
Onıñ aytqanına köre, «Pereyaslavska rada 2.0» ukrain müellifleri, Qırım haber agentlikleri ve Beyazrusiye, em de «DNR» ve «LNR» qanunsız silâlı birleşmeleriniñ jurnalistlerinen iş tutacaq.
Sayt eki afta içinde tolusınen çalışıp başlaycaqtır.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden ve jurnalistler taqip etilip başlağan soñ bir sıra Qırım internet neşiri – «Tsentr jurnalistskih rassledovaniy», «15 minut», Qırım.Aqiqat, Blackseanews, «Sobıtiya Krıma», Qırım Haber Ajansı Qırımdan Kyivge köçti. Esas Ukrainağa Qırımda ukrain tilinde çıqqan «Krımskaya svitlıtsâ» yekâne gazetası ve «Meydan» ilk qırımtatar radiosı köçti.


text:
Soñ yılları qırımtatarlar aqıllı siyasiy liderler olmağa başladı.
Bu kibi fikirni Qırım.Aqiqatqa Ankarada keçirilgen Bütündünya qırımtatar kongressiniñ neticelerini talil etken «Tış işler maydanı» fondunıñ eksperti Andrey Klimenko bildirdi.
«Müsbet meyil bar, yani bir buçuq yıl içinde – Menlik inqilâbı devamında, qırımtatarlar Kiyevde aktiv iştirak etkende, ve işğal devamında – çoq yıllıq iş tecribesi olğan eski gvardiyadan ğayrı, 35-40 yaşında – orta nesil büyüdi, – dey Klimenko. – Olar közlerimiz ögünde zekiy siyasiy liderlerge çevirile. Muayyen mevamı olğan ve ecnebiy tillerni bilgen 20-25-27 yaşında qırımtatar gençleri de özüni olduqça parlaq kösterdi».
Klimenkonıñ fikrine köre, bu – qırımtatarlarnıñ milliy areketi «sağlam ve içinde yedek bar olğanını» tasdiqlay.
Avgust başında Türkiye paytahtı Ankarada II Bütündünya qırımtatar kongressi keçirildi. Mında qırımtatarlarnıñ Vatanı – Qırımdaki vaziyetleri muzakere etildi. Toplaşuv devamında Kongress prezidentini sayladılar ve dünya toplulığı, qırımtatarlarğa bir sıra muracaat ve beyanname qabul etildi.


text:
Çikagoda 2014 senesinde Qırım ilhaqına qol tutqan Rusiye jazzmanı İgor Butmannıñ kontsertini lâğu ettiler. Bunı Qırım.Aqiqatqa jurnalist Yuliya Gorodetskaya haber etti.
Onıñ aytqanına köre. New Yorktaki kontsertni lâğu etmek muracaatınen kontsert teşkilâtçılarına mektüp yazğan faaller, Çikagodaki çıqış lâğu etildi, dep haber ettiler.
Qırım.Aqiqat muarririyetiniñ elinde mektüp metni bar. Onda, jazzmannıñ cedvelinde uyğunsızlıqlar bar olğanı içün kontsert lâğu etile, dep yazılğan.
Butmannıñ saytında kontsert aqqında haber daa bar, amma çıqışı olacaq The Promontory klubunıñ saytında ilân artıq yoq.
Rusiye jazzmanı İgor Butman ve onıñ vekilleri kontsetniñ lâğu etilmesini tefsir etmey.
New Yorkta yanvarniñ 30-ında faaller, 2014 senesi Qırımnıñ ilhaqına qol tutqan Rusiye jazzmanı İgor Butmannıñ kontsertine qarşı narazılıq kösterdi.
Daa evel Butmannıñ Bostonda bir qaç kontsertini lâğu ettiler. Arts Against Aggression teşkilâtınıñ faalleri, müessise reberligine çalğıcınıñ siyasiy noqta-i nazarı aqqında haber etkeni içün, onıñ soñki kontserti lâğu etildi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımçaqlar
Qırımçaqlar (qırımçaqça kъыpыMчaxлap) - esasen Qırım topraqlarında yaşağan kiçik halqtır. Bu halqnıñ Qırımda peyda oluvınıñ tarihı ve devri asırlar terenligine dala. Bazı alimlerniñ fikrine köre, qırımçaqlar - 1492 s. Portugaliya ve İspaniyadan quvulğan ve Qırımda yerleşken yeudilerdir. Başta olar Kefede yerleşken, soñ ise Qırımnıñ başqa şeerlerine köçmege başlağanlar. Lâkin qırımçaqlarnıñ Qırımda peyda olması aqqında böyle nazariye da bellidir. Qırımçaqlar Qırımnıñ qadimiy ealisi esasında tahminen VI-VIII as. şekillengendir. Qırımçaqlar yeudi dinini küte. Til ve turmuşı ise türkiy halqlarnıñ tesirinde qalğan edi. Bundan ğayrı, qırımçaqlarnıñ inançlarında da türkiy unsurlarını rastketirmek mümküm, meselâ diniy metinlerde, ibadetlerde İlâhnıñ adı Teñri olaraq qullanıla edi.
Qırımçaqlarnıñ cemaatları Mangup, Çufut Qale ve Kezlevde buluna edi. Lâkin eñ büyük cemaat Qarasuvbazarda Qarasuv özenniñ sol yalısında edi. Bu yer "Qırımçaq tarafı" adlandırılğan edi. Bu topraqlarğa qırımçaqlar XV a. soñu - XVI a. başında Kefe ve Eski Qırımdan köçken edi.
Çar vesiqalarında "qırımçaqlar" adı 1859 s. peyda oldı. 1920-nci senelerde qırımçaqlar öz medeniy cemiyetlerini meydanga ketirdi, mektepler açtı. Sovet devrinde qırımçaqlar başqa halqlarnen qarışıp (assimilatsion) esnasında oğradı.
1989 s. berli qırımçaqlar Aqmescitte öz cemiyetini teşkil etip, til medeniyet ve sanatını yanıdan tiklep oğrunda faaliyet köstereler.


text:
Ukrainada Haber siyaseti nazirliginiñ «Qırım – Ukrainadır» haber kampaniyası başlanacaq. Onıñ çerçivesinde ukrain belli insanları ve qıta sakinleri qırımlılarğa destek sözleri ile muracaat ete.
Telekorüv ve radioyayınlav boyunca milliyşurasınıñ azası Sergey Köstinskiy bildirgeni kibi, bu videorolikler içtimaiy olaraq tanıldı ve yaqın zamanda telekanallarda ve internette kösterilecek.
«Kerçekten de, güzel bir leyha olacaq», – dedi Qırım.Aqiqatqa Sergey Kostinskiy.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Keçende, aprel 12 künü Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ hadimleri «Çaplınka» kiriş-çıqış kontrol noqtasında işğal olunğan Qırımğa ruhsetsiz kirgen maşna saibini cezaladılar. Bu aqta Herson VDM sitesinde, Ukraina Devlet sıñır müessisesine atıf etip, haber berile.
«Çaplınka» kiriş-çıqış kontrol noqtasında «VAZ» maşnasında eki Ukraina vatandaşı keldi, olar yarımadadan Hersonğa yol tuta ediler. Naqliyat baqılğanda sıñırcılar, Devlet Maliye hızmetiniñ vekillerinen beraber bu vatandaşlar vaqıtınce işini toqtatqan «Keriç» kiriş noqtasından işğal olunğan Qırımğa ruhsetsiz barğanlarını belgilediler», – dep haber etile.
Müessisede haber etkenleri kibi, erkeklerni vaqıtınce işğal olunğan Qırımğa kiriş qaidelerni bozğanları içün MUB UK 204-2 maddege köre memuriy mesuliyetke celp ettiler, Devler Maliye hızmetiniñ vekilleri ise Ukraina sıñır qanunlarınıñ 477 maddesini bozğanları içün 17 biñ grivna para cezasını berdi.
Qırım 2014 senesiniñ başında Rusiye tarafından işğal etilgen soñ Ukainanıñ qıtaiy qısımı ve yarımda arasında asılında memuriy, lâkin fakt olaraq kerçek «sıñır» keçirildi. Memuriy sıñırda «Kalançak», «Çongar» ve «Çaplınka» kiriş-çıqış kontrol noqtaları çalışmaqta.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov GfK Ukraine Şirketiniñ qırımlılarnıñ Rusiyeniñ bir qısmı olmaq istekleri aqqında tedqiğini tenqit etti.
«GfK Ukraine ekspertleri saylağan telefon vastası ile sorav usulınıñ zararını añlamadılar, dep tüşünmeyim, lâkin, tedqiq içün berilgen paranı elde etmek istegi daa da küçlü oldı, demek. Neticede, – Lavrov ve Kremlniñ diger hızmetçileri quvana-quvana şübeli tedqiqniñ neticeleri aqqında aytalar...», – dep yazdı Facebook saifesinde Çubarov.
GfK Ukraine Şirketi «Qırım sakinleriniñ içtimaiy-siyasiy keyfleri» mevzusında keçirilgen içtimaiy tedqiq neticelerini taqdim etti. Keçirilgen sorav neticelerine köre, qırımlılarnıñ 82 fayızı Rusiye terkibine qoşulmasına qoltuta.
GfK Ukraine hadimleri soravnı telefon vastası ile keçirdiler, bir sıra ekspert bu usuldan faydalanıp tam malümat almağa mümkün olğanından şübelengenini ayttı. Ukraina içtimaiyatçıları ve siyasetşınaslarınıñ fikirince, cumhuriyet ealisi qorqa, ve işğalge qoltutmağan qırımlılar telefonda kerçek fikirini bildirmekten saqına bileleler.


text:
Qırımnıñ Yüksek mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisini yasaq etmek davasını baqmağa başladı. Birinci toplaşuvda devlet qabaatlayıcısı, oña köre, qırımtatar temsil organınıñ areketleri qanunsız ve ekstremistik olğanını isbatlağan vesiqalar cüzdanını işke qoşmağa talap etti. Meclis reberleriniñ fikirince, mahkeme prokuraturanıñ talaplarını qabul eter, amma bu yalıñız qırımtatarlarğa degil, Rusiye Federatsiyasına da zarar ketirecek.
Meclisni yasaq etüv davası boyunca birinci mahkeme toplaşuvı mart 3-te saba olıp keçti. Bu saatte Qırım Yüksek mahkemesiniñ yanından keçken insanlar bunı haberlerni oqumayıp da añlağandırlar. Bina yanında mahsus qıyafetli insanlar bir sırağa tizildi, kirişte ise madeniy qoralar bar edi. Qırım uquq qoruyıcıları siyasiy işler boyunca toplaşuvlar keçirilgende bunıñ kibi havfsızlıq tedbirlerini alalar.
Binanıñ yanında cemaatçılıq vekilleri ve Meclis tarafdarları toplaştı.
«Mahkeme binası yanına onlarnen insan, esaplağanıma köre, 50-100 kişi keldi. Toplaşuvğa kene yalıñız jurnalistlerni aldılar, Qırımda öyle yapalar. Seyirci olaraq mahkemege kimse kiremedi», – dep ayttı Qırım.Aqiqat mühbirine Qırımdaki Uquq qorçalayıcı alan merkeziniñ koordinatorı Aleksandra Krılenkova.
Qırım kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, yerli jurnalistler çoq degil edi. Zalda olğan eki televizion kameralardan biri «İnter» ukrain telekanalına ait edi.
Mecliske qarşı esnasta devlet qabaatlayıcısını Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya şahsen temsil ete edi. O, mahkemege bekçilerinen beraber keldi. Mahkemede Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl davalı olaraq iştirak etti, onıñ menfaatlarını adliyeci Cemil Temişev temsil etti.
Mahkemeniñ başında Temişevniñ şahsiyetini belgilep olamadılar. Temişev özüni Nariman Celâlnıñ temsilcisi olaraq tanıttı, faqat prokuratura «Meclis cemaat teşkilâtına» qarşı dava açtırğan edi. Adliyeci qırımtatar temsil organı cemaat teşkilâtı olmağanını bildirip, olmağan şeyniñ temsilcisi olamağanını qayd etti.
500 kâğıttan ziyade delil
Mahkemede Natalya Poklonskaya, onıñ fikirince, yasaq etilmesi kerek olğan Meclisniñ ekstremistik teşkilât olğanına dair vesiqalar cüzdanını berdi. Umumen 500 kâğıt ve 7 disk taqdim etildi.
«Delil olaraq vesiqalarnıñ tasdıqlanğan kopiyalarını ve yedi diskni ilâve etmege rica etem. Bu, birinciden, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ tesis vesiqaları, em de teşkilât liderleriniñ qanunsız areketlerini isbatlağan deliller. Misal olaraq, 2014 senesi mayıs ayında devlet sıñırında yüz bergen çatışmalar ve 2015 senesi noyabr ayında diversion faaliyet ile alâqası olğanını isbatlağan deliller», – dedi o.
Adliyeci Cemil Temişev malümatnı ögrene bilmek içün vaqıt bermege rica etti. Davalı bunıñ içün eki afta istedi. Poklonskaya qarşı çıqıp, bir afta bermege teklif eti. Onıñ aytqanına köre, berilgen vesiqalarda davalı zaten bilgen Meclisniñ nizamname vesiqaları ve diger malümatlar mevcut. Mahkeme bunı köz ögüne alıp, vesiqalarnıñ ögrenilmesi içün bir afta müddet berdi ve toplaşuvnı bitirdi.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl mahkemeden soñ Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi ki, şimdilik bir de bir hulâsa çıqarmaq ve esnasnıñ ileri ketişatını tahmin etmek erte.
«Tahminlerimizde soñki eki yıl devamında Qırımda keçken siyasiy işlerge baqamız. Anda mahkeme ve prokuratura arasında areketler bir olğanını köremiz ve, tabiiy ki, mahkeme esnasında raqiplik aqqında laf bile yoq. Şimdilik bu dava yerine ketirilecek, dep tüşünemiz», – dep ayttı Celâl.
Bunıñ kibi menfiy tahminlerge baqmadan, Meclis bütün uquqiy usullarnı qullanıp, mahkemede prokuratura qabaatlarına itiraz bildirecek ola. Bundan ğayrı, Celâl qayd ete ki, mahkemeniñ Meclisni yasaq etmek qararı qırımtatarlarğa zarar ketirse de, Rusiye Federatsiyasınıñ halqara seviyedeki imicine daa çoq zarar ketirir. Qayd etmeli ki, bir sıra halqara teşkilât prokuraturanıñ bergen dava arizasını tenqit etti. Birleşken Milletler Teşkilâtı monitoring missiyası ve İnsan aqları halqara federatsiyası Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ areketlerini takbih ettiler.
Adamlarnı yasaq etemezsiñ
1991 senesinden 2013 senesine qadar Meclisni idare etken qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilev qayd etti ki, qırımtatar halqınıñ temsil organı yasaq etilse, Rusiye Qırımda repressiyalarnı quvetleştirecek.
«Qırımtatar Milliy Meclisiniñ 33 azası – tam bir telüke altında. Akimiyetnen işbirligi yapqan 5-6 satqın, şu cümleden müfti, sayılmay. Bundan ğayrı, idare sisteması da telüke altında: regional meclisler, Qurultaynıñ tevtiş komissiyaları. Umumen alğanda qırımtatar idare qurulışları ile alâqası olğan 2300 insan telüke altında qala», – dep ayttı o 15 minut saytına.
Meclis reisi Refat Çubarovnıñ aytqanına köre, Qırım mahkemesi «Meclis» sözüni yasaq ete bile, amma bu organnı temsil etken adamlarnı yasaq etemez.
«250 yerli meclis, 22 regional meclis bar. Qırımtatarlar saylağan biñlernen kişi bar. Olarnı nasıl yasaq etersiñ? Ebet, bizler işğalci akimiyetniñ eñ sert areketlerine azırlanamız», – dep ayttı Çubarov Qırım.Aqiqatqa.
Meclis reisiniñ qayd etkenine köre, Sovetler Birligi zamanında onıñ halqı büyük repressiyalarğa oğratılğan edi, amma qırımtatar milliy areketinden adamlar ayırılmay edi. Çubarovnıñ zanınca, Rusiye ne qadar oğraşsa da, milliy areket şimdiki vaziyette de adamlar tarafından terk etilmeycek.
«Yarımadadaki qırımtatarlar, bir taraftan, açuvlana ve Meclisni yasaq etmek ıntıluvlarını közete. Ekinci taraftan, işğalcilerniñ bu basqığa qarşı çıqa bilmek içün birlik olmaq kerekligi añlaylar», – dedi o.
Uquq qorçalayıcı teşkilâtlar Rusiye prokuraturasınıñ talapları yerine ketirilecekmi şimdilik tahmin etip olamaylar.
Prokuraturanıñ dava talaplarını qabul etip, asılında olmağan bir «Meclis» adlı teşkilâtnı yasaq etmesi hucur bir şeyAleksandra Krılenkova
«Maalesef, al-azırda Qırım mahkemeleriniñ qararlarını izaatlamaq ve tahmin etmek zor. Amma prokuraturanıñ dava talaplarını qabul etip, asılında olmağan bir «Meclis» adlı teşkilâtnı yasaq etmesi hucur bir şey», – dedi uquq qorçalayıcı Aleksandra Krılenkova.
Onıñ hatırlatqanına köre, Meclis Qırımnıñ tamır halqınıñ temsil organı ve cemaat teşkilâtı degil. Krılenkovanıñ aytqanın köre, bunı köz ögüne alıp, Meclisni ekstremistik bir teşkilât olaraq nasıl tanımaq mümkün añlaşılmay.
Belki de, bu sualniñ cevabı bir aftadan soñ, mart 10-da, alınacaq. Qırım Yüksek mahkemesiniñ nevbetteki toplaşuvı bu künge belgilengen.