text:
Tatarlar Kilä!
– Şef! Şef! – yärdämçe kinät, işekne şakıldatmıyça yögerep kerde. – Şef, bez alardan signal alıp kaldık!
– Nindi signal? Ä şifrın açtıgızmı? – İvan Romanoviç yärdämçeläreneñ bolay işek şakıldatmıyça kerülären yaratmasa da, bu oçrakta tiz genä eşkä küçte, çönki açuın çıgara torgan vakıt tügellegen sizende.
– Yuk äle, läkin bezneñ şifrlauçılar eşkä kereşkännär inde.
– Şulay bulgaç kitegez, şifrın açkaç kına doklad belän kerersez! – dip, tavışına äzräk metall kuşıp, boyırdı Şef häm, yärdämçeseneñ çıguın kötep tormıyça, telefon trubkasın alıp uyına kilgän berençe nomernı cıya başladı.
Yardämçeseneñ artınnan işek yabılgaç, Şef telefon trubkasın saldı häm inde dulkınlanuın yäşermiçä sigaretanı alıp çıgardı da anı aktivlaştırdı. Ä dulkınlanu öçen säbäp bar ide. Cir şarı orbitasında berençe tapkır yäşerenmiçä ikençe mädäniyätneñ kosmik korabı kilep çıktı. Berençe märtäbä anıñ belän ofitsial elemtägä kerergä mömkin buldı. İñ möhime, alar bezneñ signalga cavap birdelär. Bu bik möhim, bigräk tä häzerge vakıtta, çönki Cir Federatsiyäse çirattagı krizis arkasında. Bu anıñ, Öçençe Bötendönya sugışınnan soñ oyıştırılgan vakıtınnan alsañ, öçençe krizisı. Menä inde 60 yıl cir şarıbız tınıç-imin tormış itä, bu barısı da Räsäy-anabız arkasında, çönki ul planetabızdagı tärtipne kulında totu avırlıgın üz östenä aldı. İkençedän, sugıştan soñ planetabızdan küp kalmadı – yartı Evropa, yartı Aziyä, Afrika, Avstraliyä häm Könyak Amerika. Häm Antarktida da kaldı, läkin kemgä ul häzer kiräk, aña häzer kul citmi.
Härkemneñ äytüe buyınça, Öçençe Bötendönya sugışı atomlı bulırga tiyeş ide, läkin AKŞ häm Garäp däüläte ber-bersen bütän koral – tektonik koral belän üterdelär. Älbättä, başka däülätlärgä dä eläkkän, bigräk tä Aurupa karçıkka.
Yarıy äle, Räsäy üz vakıtında neytralitet alıp kalgan. Läkin ni disäñ dä, kirägençä eläkkän şul. Ä Kıtayga kübräk eläkkän, anıñ 1,5 milliardınnan küp tä bulsa 200 millionı kalgan. Bezdä 10 million gına cäzalangan – yarıy äle tigez cirlär häm diñgezlär yırak.
Ä menä kosmosnı taşlarga turı kilde, çönki köç citmäde anı totarga. Häzer inde anı iskä töşerä torgan vakıt. Dönya hucalıgı sugış aldınnan bulgan hälenä kiterelde, bu kilmeşäklär vakıtın belep kildelär, inde berkem dä kosmosnı kütärü öçen irtä äle dip avız açmas.
İvan Romanoviçnıñ tirän uyların diplomatik şakıldatu bülderde.
– Keregez! – dip mahsus kütärenke tavış belän endäşte Şef häm kanägätlänep uylap kuydı: “Minem mäktäp, yärdämçem añına kilgän”. Häm çınlap ta, bu yärdämçe ide, tik anıñ kıyafäte, İvan Romanoviçnıñ kötüenä karşı, äzräk bozılgan ide.
– Ya, närsä anda, şifrnı açtıgızmı?
– Äye, açtık, tik ber närsäne añlıy almıybız.
– Närsä sezgä añlaşılmıy? Tekst mäğnäseme?
– Yuk, şunısı añlaşıla – bezne sälamlilär häm ofitsial keşelär belän elemtä sorıylar.
– Şulay bulgaç närsä añlaşılmıy? – dip kaşın kütärep soradı İvan Romanoviç.
– Añlıysızmı, närsä kilep çıga, bu kilmeşäklärneñ tele 85% tatar telenä turı kilä.
– Nindi telgä? – İvan Romanoviçka yalgış işetkän şikelle toyıldı.
– Tatar telenä, – dip kabatladı yärdämçe.
– Bu tögälme? – dip kabatlap soradı İvan Romanoviç, yärdämçeseneñ yalgışkan buluına ömeten äle özmiçä, menä häzer ul tözätep berär tatsı, tarsı yağni bulmasa tagın ikençe ber telne äyter dip kötte, läkin şuşı kotoçkıç tatar tele genä bulmasın.
– Tögäl, bez tikşerdek inde, hata yuk, bu tatar tele, – dip pışıldadı yärdämçe, şefına şundıy naçar yañalık äytkänenä üze dä şat tügel ide inde.
– Yarıy inde, – dide İvan Romanoviç ber minut tınıçlıktan soñ häm eşne dävam itärgä äzer ide. – Tatar tele ikän, yarıy, bu naçar häl, – dip añlaşılmaslık itep äytte häm östäp kuydı – alar öçen. Tiz genä miña tatar telen yahşı belüçe keşene tap, ä yahşısı – 5-6 keşe. Miña beldermäneñ tekstın bir. Tagın, bez alarnı karşı alırga şatbız dip citkeregez häm küreşü urını, vakıtı turında soraşıgız. Bette. Tukta, miña ber çınayak kofe kiteregez.
Yardämçese kofe kitergännän soñ, İvan Romanoviç anı susagan kileş eçte dä uylarına çumdı. Şef üzen härvakıt çın rus keşese dip isäpli ide, häm şunı üzenä, ä bigräk tä başkalarga isbatlarga tırışa ide. Anı şulay änise tärbiyälägän – Arina Fedor kızı. Üz vakıtında ul anı, 5 yäşlek balanı, tatar ätisennän alıp kalgan. Häm şunlıktan ul rus ruhında tärbiyälängän. Ätiseneñ tatar buluın ul häterlätergä yaratmıy, zur hataga isäpli ide. Can eçendä ul çit kabilälärgä, ayıruça tatarlarga, ciränep karıy ide.
Şunlıktan gomere aña şundıy “büläk” kitergängä käyefe kitte. İvan Romanoviç hätta çınında utırgan kreslosınıñ selkenep toruın sizde.
Tolmaçlar kilep citkäç, İvan Romanoviç yañadan yärdämçesen çakırtıp, kilmeşäklärdän kübräk mäğlümat alırga, häm, kiresençä, bezneñ turında äzräk mäğlümat birergä boyırık birde.
Kilmeşäklär bik teläp elemtägä kerdelär häm üzläre turında küp närsä söylädelär. Söyläşülär kızıklı näticälär birde: bu kilmeşäklär Marstan kilgännär, läkin alar çın marsiannar tügel. Öçençe Bötendönya sugışı aldınnan Cirdän küçep kitkän keşelärneñ tokımı.
Şefnıñ yärdämçeläre arhiv materialların kütärdelär häm, çınnan da, şundıy häl buluın raslıy torgan dokumentlarnı taptılar. Sugış aldı yıllarında Räsäydä Marska yäşärgä halık cibärü programması aktiv eşlängän. Läkin bar kıyınlık küçenergä teläüçelärneñ yuklıgında bulgan. Menä iñ serle papkalarnıñ bersendä raketanıñ buşatılganı häm halıknıñ cibärelgäne turında häbär itelgän dokument tabıldı. Şunda uk küçenüçe halıknıñ ber tatar avılı keşeläre bulganı turında iğlan itelä ide. Bu boyırık İvan Groznev tarafınnan birelgän bula.
Söyläşü barışında şundıy mäğlümat şefka ciñellek häm, şul uk vakıtta, bernikadär östenlek birde. Bolar çınnan da şul avıl halıknıñ tokımı, alar berençe könnän ük borıngı marsiannar mädäniyäteneñ kaldıklarına tap bulgannar häm şunıñ näticäsendä kırıs Mars şartlarında başta isän, annan soñ yäşäp kalgannar.
İvan Romanoviç süzne bu halıknıñ Räsäy-ananıñ, bigräk tä alarnı Marska cibärgän il aldındagı burıçı yagına borırga teläde. Şuşı fiker belän yaña marsiannar kileşmädelär. Alar fikerençä, Cir alarnı rähimsez eksperiment räveşendä Marska cibärep taşladı gına, alar turında bötenläy onıttı. Häm alarnıñ isän kalularında Räsäyneñ ber dä kereşmäse yuk.
Näticädä söyläşülär ber-beren añlaşu etabınnan hezmättäşlek uñayına citte. İvan Romanoviç ipläp kenä süzne marsiannarnı cir tugannarına yärdäm kürsätü mömkinleklärenä kagıldı. Tatar-marsiannar, alar şulay dip üzlären atıylar ide, moña karşı kilmädelär, läkin üzläre yagınnan ber şart kuydılar – Cir Federatsiyäse, şunnan çıgıp Räsäy inde, cir şarında yäşäüçe böten tatar halkına kiñ suverenitet birergä tiyeş. Şundıy şartlar belän Räsäy kileşä almıy ide, şunıñ öçen bu noktada söyläşülär tuktalıp kaldı. Yaña marsiannar uylarga ber atna vakıt birep, apparatların sünderdelär.
Böten cavaplılıknı üz östenä alıp, İvan Romanoviç zur kiñäşmä cıyarga buldı. Elemtä caylaştırılgannan soñ, Şef kiñäşmä äğzalarınıñ golografik surätlären karap çıgu belän tamak kırıp süzen başladı:
– Äfändelär! Min sezne kiñäş alu öçen cıydım. Berençedän, härkemegezgä bezneñ orbitada çit planeta keşeläre belän elemtä caylanuı turında citkeräsem kilä. Alar bezgä üzläreneñ yärdämen täqdim itälär. Bu yaña tehnologiyälärgä kagıla, şuşı tehnologiyälär energoresurslarnı ekonomiyä itärgä mömkinlek birä häm yırak kosmoska çıgunı ciñeläytäçäk. Läkin alar üzläreneñ şartların kuyalar: almaşka alar böten tatarlarga, alarnıñ babalarına, kiñ suverenitet birergä taläp itälär. Menä şundıy häl. Sezneñ fikerläregez nindi?
İke sekund tınlıktan soñ, başlandı:
– Menä alarga – kükiş!
– Totsınnar kapçıgımnı, tatarlarga – suverenitet! Berkayçan da şuña bulmaska.
– Ä närsä, uylap karasañ, ällä nindi ikençe däräcädäge millätkä suverenitet, şundıy täqdim öçen tatarlarga gına tügel, çukçalarga da ayırım däülät tözergä bula.
– Raketa belän alarnı şartlatırga gına!
– Tınıçlanıgız, tınıçlanıgız, – dip İvan Romanoviç hälne üz kulına alırga tırıştı. – Zinhar öçen, beräm, beräm söylägez. Süz saklau ministrına, İvanov äfändegä birelä.
Ä min üz süzemne äyttem inde, raketa belän alarnı şartlatırga.
Nigä? – dip Şef añlamıyça kaşın kütärde.
Ä başka kilmäsennär öçen.
– Konstruktiv uylamıysıñ, Semen Vasileviç. Ä iqtisad ministrı närsä diyär.
– Minemçä, bu täqdimne böten yaklap kararga kiräk, bar uñay häm kire yakların ülçärgä kiräk: bu kileşügä künep närsä kazanabız. Berençedän, iqtisad üseşenä kuätle törtü. İkençedän, ildä bezneñ ihtiramıbız danı kükkä hätle üsär. Ä anısı bik möhim, çönki ul Aziat berlege oyıştırılgan vakıttan töşenke häldä. Öçençedän, zur kosmoska çıgu. Ä närsä yugaltabız? Tik halık isäbennän ikençe urında torgan tatarlar milläte aldında bulgan östenlegebezne yugaltabız. Häm üzegez uylap karagız, närsä kübräk – uñay ällä kire yagıma.
– Ä menä ildäge ihtiram belän sin arttırıp cibärgänseñ, – dip kuşıldı eçke eşlär ministrı. – Küptän inde bölenep alıngan millät aldında ciñellek kürsätü nindi ihtiramga kitersen ikän.
– Nigä, minemçä, bötendönya cämgıyate monı ihtıyar cestı itep kabul itär.
– Näq köçsezlek bilgese itep bäyäläner bu, – dip karşı çıktı çit il eşläre ministrı.
– Şul, şul inde, tatarlarga buşlık birsäñ, häzer uk çeçennar, annarı başkirlar, yakutlar h.b. häräkätlänä başlar. Şul räveşle bötenläy koloniyälärsez kalırga mömkin, – dip süzgä eçke eşlär ministrı kuşıldı.
– Ä küpme şunda çeçennar häm başkalar kalgan, alarnı isäpkä dä almaska mömkin. İkençe eş – tadciklar häm äzärbäycannar, menä kaydan naçarlık kilä.
– Ä äzärbäycannarga karşı sez närsä äytä alasız? – dip kızulanıp kitte mädäniyät ministrı Äyüp ulı. – Bezneñ diaspora bälki başakalarga karaganda kübräk Räsäy danı öçen tırışa.
– Tınıçlanıgız, äfändelär, tınıçlanıgız! – dip İvan Romanoviçka tagın süzgä kuşılırga turı kilde. – Häzer süz tatarlar turında gına bara. Mömkin bit başta suverenitet birergä, annarı kire alırga. Patşa süze üzgärüçän. Bezgä iñ möhime tehnologiyälärne alırga, şunnan kürsäterbez bez alarga! 60 yıl eçendä küpme taralgannar alar, million, yäisä ike.
– Ä riza bulmasak närsä bulır? – dip sorau birde bu vakıtka qadär tınıç utırgan FKH (federal kurkınıçsızlık hezmäte) direktorı.
– Menä şul, FKH direktorı problemanıñ tamırın şunda uk kürä, – dip kuandı Şef häm östäp kuydı: Ä bernärsä bulmıy, alar bezgä ultimatum kuymadılar.
– Şulay uk bernärsä dä?
– Älbättä, bötenläy tügel, alarnıñ garizalarında Mars halkı barlık küçenergä teläüçelärne karşı alırga rizalıgın belderä.
– Menä iudalar, ä. Alar bit böten tatarlarnı üzlärenä tartıp alırlar häm beznekelär dä kitärgä bik riza bulırlar. Häteregezdäme, üz vakıtında İzrailğä küplär kittelär bit.
– Ä närsä, äydä, alıp kitsennär üzläreneñ böten tokımnarın, bezgä sularga ciñelräk bulır.
– Äye, ä kem armiyädä hezmät itär? – dip, saklau ministrı torıp kitte.
– Ä kem naloglarnı tülär, şul tatarlar bit byudcetnıñ 20% eşlilär, – dip kuşıldı iqtisad ministrı.
– Äye, cibärmibez bezneñ tatarlarnı.
– Minem añlavımça, ikençe variant berençesenä karaganda tagın da kileşsezräk. Şulay bulgaç, soraunı tavışlarga kuyam: kem çit planeta keşeläreneñ täqdimnäre belän kileşergä riza, kulıgıznı kütäregez. Dimäk, barıgız da riza, tik nigäder saklau ministrı karşı. Min sine añlamıym, Semen Vasileviç, sin yärdämläşügä dä karşı häm tatarlarnı birügä dä karşı. Närsä uylıysıñ? – dip kızıksındı Şef.
– Min dä riza, tik uylanıp kına kalganmın, – dip bik tiz karaşın tözätep äytte saklau ministrı.
İvan Romanoviç, kiñäşmä betkäç, yärdämçesenä çit planeta keşelärenä cavap kaytarırga häm oçraşu urını häm vakıtı turında söyläşergä boyırık birde.
***
Kön bik matur ide. Yılnıñ bu vakıtına has bulgança, böten kükne bolıtlar basıp ala torgan ide, läkin bügen alar nişläpter taralıştı. Bälki sinoptiklar tırışkannardır. Şef, başın gorur kütärep, yakın keşeläre arasında tora , cil anıñ agarıp kitkän çäçläre belän uynıy ide.
Oçraşu urını itep Kızıl mäydan saylangan ide häm böten dönyaga kürsätelä. İvan Romanoviç dulkınlanıp üz eçendä: “Rähim itegez, qaderle marsiannar!” digän sälamläü süzlären kabatlıy ide. Döresen äytkändä, ul üzen niçekter tupas itep toya, läkin berkemgä dä sizdermäskä tırışa. Şundıy situatsiyälärdä bulu iñ naçarı tügel. Svitasın küze belän äyländerep çıkkaç, nigäder saklau ministrınıñ yuklıgın kürde. Yärdämçesenä äylänep sorarga gına telägän ide, läkin ölgermäde, çönki mäydandagı halık dulkınlanıp kitte. Härkem başın yugarga kütärde, kıçkırıştı: “Änä ul, kilä!”. Başın kütärgäç, Şef üze dä kiñ zäñgär küktä küz aldında zuraya torgan ak noktanı kürde. İvan Romanoviç tagın ber märtäbä tirä-yagına, tikşerep, küz töşerde. “Kayda şul Semen Vasileviç? Oşamıy bu miña”, – dip uylap kına ölgerde, häm şul uk vakıtnı halık: “Ah!” itte. “Närsä, närsä buldı?” – dip uyladı Şef häm şunda uk üze dä kürde – havada raketanıñ ak eze tiz genä töşep kilgän apparat yanına citep kilä ide.
– Bu tagın närsä! – dip kenä äytep ölgerde İvan Romanoviç häm şul uk mizgeldä hava yaktırıp çıktı.
Şef bik ozak küzlären açarga kurkıp tordı, ä açkaç, ni kürsen: apparat, berni bulmaganday töşep kilä, ä raketadan tik töten bolıtı häm yanıp torgan kaldıkları gına kalgan. Apparat töşep, işege açılgan vakıtta da İvan Romanoviç äle ise kitkän häldä tora ide.
– Sez bezne aldadıgız, – dip çista rus telendä äytelgän katı tavış işetelde mäydan östendä, – läkin bez sezne gafu itäbez. Ämma bez sezneñ planetagızda bulgan koral zapaslarıgıznı beterdek.
Bu vakıtkaçı tın torgan mäydan görläp kitte: “Ura! Yäşäsennär yaña marsiannar! Yäşäsennär tatarlar! Yäşäsen böten dönyada tınıçlık!”
***
İvan Ramazanoviç kanäğat ide. Sabantuy menä digän ütte. Bigräk tä Mars kunaklarına oşadı, şul räveşle anıñ tatar telendä yasalgan çıgışı. Yazmışı aña tatar ätisen birgänenä, niçek bulsa da, kuandıra ide. İvan Ramazanoviç – bu bit İvan Romanoviçka karaganda yahşırak işetelä. Läkin iseme beraz kauşata, uylap kararga kiräk, bälki İbrahim yäisä İslam digän isemgä almaştırırga?
Häzer bit dönyada barlık tatar närsälär modaga kerde – yäşlär Marstan kiterelgän tatar biyulärennän, cırlarınnan erep kitä. Modanıñ yugarı noktası itep mahsus yasalgan marsiannar käläpüşe. Ul fotoelementlardan tora, ä alar üz çiratında energiyä birälär.
Ä kino, ä hezmät tehnikası h.b, h.b. Barısın isäpläp tä çıgıp bulmıy. Niçek bez şul cille neçkä äyberlärsez yäşädek inde. Läkin, tatar-marsiannar digänçä “Donya tegäri”, mägnäse şundıy: “Här närsä ber urında kalmıy, agıp, üzgärtep tora”. İn mäğlüm, monda anıñ da kuşılganı bar.
Hantı-Mansiyk - 2008


c: text/html

text:
Qırım.Aqiqat içün mahsus
Rusiyede Qırım Ukraina içün hayalıy ağrı olğanını aytmağa seveler. Yani, Kiev yarımadanı «ömürlük» coydı, ancaq buña asla razı olmay. Lâkin Moskvada adet-üzre, er şeyni tersine çevirip, Ukraina Qırımnı vaqtınca coyğanını esapqa almaylâr. Em de yarımada kene de Ukrainanıñ nezareti altına qaytacaq. Amma Rusiye Ukrainanı coydı. Em de, ğaliba da, ömürlük.
Madem ki, Ukrainanı Beyazrusiye kibi barışıq yolunen işğal etüv planı Yanukoviçniñ rejiminen beraber battı, Kreml cenk yolunı saylâmaqnı uyğun kördi. İlk evelâ Rusiye ordusı Qırımnı işğal etti – yarımadada arbiy birlikleri olğanını esapqa alacaq olsaq, bu eñ qolay yol edi. Ondan soñ Donbassqa bastırıp kirdi – ortada sıñır olması ve regionda Rusiye tarafdarlarınıñ bulunması da, işte bunı bayağı qolaylâştırdı. Cenk çarqı aylânıp başlağan soñ, yalıñız «tam devlet sıfatı qazanamağan» Ukrainanıñ çökmesini beklep, yerine bir nevi konfederativ quruluşnıñ meydanğa ketirilmesi qalğan edi. Lâkin olmadı – Ukraina dağılmadı, ayqata qalıp tecavuzcığa kerek qarşılıqnı da berebildi.
Qırım işğali ve Ukrainanıñ şarqındaki cenk artıq eki devletniñ «qardaşlığı» ya da «qomşu-qolum arasındaki eyi munasebet» aqqında söz yürsetilmesi imkânsız etip, keri qaytmağa çare bermeycek bir noqtağa aylândı. Aslında Rusiye bunı asla da tanımağa istemese de, Putin ruslar ve ukrainler bir halq olğanı aqqındaki masallarını ikâye etmege devam ete.
Ancaq Kremlniñ şorbacısınıñ közünü qaytarmağa mecburmız – artıq «qardaş» olamaymız. Eñ azından, Rusiyeliler başlatqan cenk deşetleri ve işğalni hatırlağanlar bu alemden köçmegence. Cenkte elâk olğan ukranalı insanlarnıñ balaları közlerini yummağance. Aslında Ukraina içün ömrüni feda etkenlerniñ torunları bile rusiyeli tecavuzcılarnı bağışlamaycağına ümidim kâmil.
Rusiyeniñ Ukrainanı coyması – onıñ avrasiya imperiyası statusını keri qaytarıp aluv imkânından marum ete
Elbette ki, develetimizde alâ daa Puşkin ve «ölümsüz alay» şeklindeki tedbirlerniñ sevdaları yoq degil. Amma yıl sayın olarnıñ sayısı ep azalacaq. Ukraina ise, Rusiyeden ep uzaqlaşacaq. İctimaiy sorav neticelerine köre, 2011-15 senelerindeki Avropa intergratsiyasınıñ tarafdarları 44%den 52% artqan, lâkin Rusiye qanaatı altındaki Gümrük birligine kirmege istegenlerniñ sayısı amam-aman eki misli yani 30%den 12% tüşken. Elbette, Ukraina bütünley qopqanını tanımaq, rusiyeliler içün pek qıyın – «uzuvnıñ» bu şekilde kesilmesi Kremlniñ planları üstüne küçlü bir darbe endire. Rusiyeniñ Ukrainanı coyması – onıñ avrasiya imperiyası stasusını keri qaytarıp aluv imkânından marum ete, asiyalı olmasına ise, Qıtay keder ete. Zaten bu Kremldeki qartnıñ planlarına kirmey.
Onıñ içün prezident Vladimir Putin Kyiv Rusiyesi, Anna Yaroslavna, Hersones, Qırımnen bağlı narazılıqlarını bildirerek, ukrain tarihını işğal etmege devam etecek. Çünki bu 2014 senesi yapılğan ukrain yarımadasınıñ işğalinden ğayrı, umumen «rus topraqlarını toplama» siyasetine de aqlay.
Elbette ki Rusiye, Ukrainanıñ NATOğa kirmege istegeninen Avropa intergratsiyasına qol tutqanını qabul etip olamay. Böyleliknen, mart ayında dört dane ictimaiy merkez (KMİS, Reyting, SOTSİS, ve Razumkov adına Merkez) ötkergen kütleviy sorav neticelerine köre, ukrainalılarnıñ 66,4% -Avropa integratsiyasına, 55,9% de - Ukrainanıñ NATOğa kirmesine qoltutmaqta.
Ukrainanıñ ğarbiy yönelişke alğan yolunı kesmek içün, Kreml Donbasstaki davanı «buzlataraq», Kyivniñ NATO azası olmasına keder etecek bir «lenger» meydanğa ketirmegeistey. Arbiy tecavuz istenilgen neticeler almağa fursat bermegeni sebebinden, Putin Ukrainadaki vaziyetni, şu cumleden «rus dünyası» kibi çeşit türlü usullar qullanaraq kerginleştirmege devam etecek. Bu maqsatnen Rus provoslav kilisesinde (MP RPK - Moskva patriarhatınıñ Rus provoslav kilisesi) rus tiline basqı yapılmaqta degen mesajlarnı da yayacaq. Lâkin bu ıntıluvlar Ukrainanıñ saylâğan yolundan şaşmasına artıq asla bir imkân bermeycek.
Putin Kyivni rus şeerleriniñ anası dep adlandırabile – amma bu mantra Ukrainanı keri qaytarıp almasına yardım etmez
Bir qaç yıldan soñ til meselesi ekinci degil de, yigirmi ekinci sırağa çekilir. MP RPK cemaatı kiliseden çekilip başlaması, patriarh Kirillni işsiz ve maddiyetsiz qaldıracaq. Sotsiologlarnıñ malümatına köre, MP RPK cemaatınıñ sayısı 2010 senesi 23,6%den 2016 senesi 15%ge tüşken. Amma KPUPK (Kyiv patriarhatınıñ ukrain provoslav kilisesi) cemaat sayısı aksine 10%den 25%ce artqan. Adım sayın bizler Moskvadan ep uzaqlaşıp baracaqmız. Onıñ içün Putin istegeni qadar Kyivni - rus şeerleriniñ anası, Hersonesni ise – Rusiye devletçiliginiñ başlanğıç noqtası demege devam etsin. Bu mantra Ukrainanı keri qaytarıp almasına yardım etmez. O Kremlge yalıñız hayaliy ağrı qaldırıp, keri qaytmaycaq olıp ketti.
Bundan soñ rusiyeliler Qırımnı alıp-satmaqnen oğraşıp olamazlar, çünki erte-keç, Orqapu şeklindeki köbek bağınen bağlı olğan yarımada Ukrainağa keri qaytır. Moskva ise buña iç bir şekilde keder etip olamaz.
Yevgeniya Gorünova, qırımlı siyasetşınas
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Keriç keçiti adetiy rejiminde çalışa, amma fevral 19-da mında naqliyatnıñ nevbeti peyda oldı, keçit limanlarında 1800-den ziyade maşina tura edi.
Bunı Yekâne naqliyat müdirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Müessisede qayd etilgeni kibi, fevral 19-dan keçitte eki parom yüre – «Olimpiada» ve «İonas».
Cumaaqşamı «Kavkaz» limanında 200 yengil ve 74 yük, «Qırım» limanında – 30 yengil ve 30 yük maşinası tura edi. Yük yolağında: «Novorossiysk» limanında – 158 maşina, Slavânsk-na-Kubani – 935 avto, Keriç ava limanında – 415 maşina nevbetni bekley edi.
Keriç keçiti fevral 18-de aqşam işini ava şaraitlerinden sebep toqtattı, fevral 19 ise paromlarnıñ qatnavı ğayrıdan başlandı.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımnıñ Kremlge boysunğan prokuraturası Eski Qırımda gaz borusı quruvında para hırsızlanmasını qayd etti.
Bu aqta müessiseniñ matbuat hızmeti bildire.
«2014 senesi dekabr ayında Eski Qırım şeerinde çoq qatlı evniñ gaznen teminlenmesi içün bücet parasına yapılğan gaz borusı quruvı boyunca işler bütünley yapıcığa tölendi. Bunen beraber, keçirilgen mahkeme-qurucılıq ekspertiza neticesine binaen, aqiqaten yapılğan ve tölengen işler arasındaki fiyat farqı 5 million rubleni teşkil ete», – dep qayd ettiler müessisede.
Beyanatta qayd etilgenine köre, Rusiye İçki işler nazirliginiñ İslâm-Terek rayonı bölügi para hırsızlanması boyunca cinaiy iş açmağa red etti. Amma prokuratura böyle qararnıñ qanunğa uyğanını teşkerdi. Neticede cinaiy iş açıldı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Kyivde Rusiye elçiligi yanında aprelniñ 25-inde “Şiddetli rejim tatili: kurort, qaysında adam hırsızlaylar” aktsiyası keçirildi. Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, bu 34-ünci er aylıq aktsiya, onda “Crimea SOS” cemiyet teşebbüsiniñ faalleri, ilhaq etilgen Qırımda hırsızlanğan adamlarnıñ meselelerini tahqiq etmege Rusiyeden talap ete.
Aktsiya vaqtında faaller Rusiye elçiligi kirişinde, rusiye quvetçileri turğan timsaliy memuriy sıñırnı qurdı. Faaller, pasport nezaretini keçip turğan turistler sıfatında edi. Bir qaç teşkerüvden soñ bir “turistnı” tutıp aldılar ve bilinmegen yerge alıp kettiler.
“Bu performansnen biz, er adam zorlama yoq oluvnıñ qurbanı ola bilgenini köstermek istedik”, - dep aytıp berdi “KrımSOS” cemiyet teşebbüsiniñ koordinatorı Tamila Taşeva.
Faallerniñ malümatına köre, Qırımnıñ ilhaqından berli 44 qırımlı ğayıp oldı.


text:
Şarap Dükkânı yakınlarda Logan
1 adet bulundu
Diğer Şehirlerde daha fazla Şarap Dükkânı
- Şarap Dükkânı Yakınlarda Mérida
- Şarap Dükkânı Yakınlarda Hermanus
- Şarap Dükkânı Yakınlarda Cantenac
- Şarap Dükkânı Yakınlarda Grand Baie
- Şarap Dükkânı Yakınlarda Le Chesnay
- Şarap Dükkânı Yakınlarda Sankt Goarshausen
- Şarap Dükkânı Yakınlarda Novi Urengoy
- Şarap Dükkânı Yakınlarda Bandung
- Şarap Dükkânı Yakınlarda São Vicente
- Şarap Dükkânı Yakınlarda Mon Repos
Logan şehrindeki ilginç yerler
Search this area


text:
Refat Veliulla adına Qarasuvbazar Cuma camisinde «Quran bayramı» tantanalı merasimi keçirildi.
Merasimde büyükler ve balalar iştirak etti, olar çeşit sanalaştırmalarnı azırladı, şiirler ayttı ve ilâhiyler icra etti. Büyükler bilgi viktorinasında yarışlaştı.
Qurannı oqumağa ögrengen 15 talebege Quran kitapları ediye etildi, dep bildire Qırım musulmanları diniy idaresi (QMDİ) matbuat hızmeti.
Merasim teşkilâtçılarınıñ sözlerine binaen, Qarasuvbazar rayonı, QMDİ maarif faaliyeti alıp barılğan yarımadanıñ eñ faal rayonı sayıla.


text:
Qırım MC ve Aqyar şeeriniñ prokuraturası, yanvarnıñ 11-den 12-sine keçer gecesi Keriç köpründe Rusiye polisi tarafından qırımtatarlarnıñ tutulması sebebinden cinayet davasını açtı.
“Vaqtınca işğal etilgen yarımadada 120 Ukraina vatandaşınıñ azatlıqtan marum etilmesinden sebep cinayet davası açıldı. Aqşam, yanvarnıñ 11-nde vesiqalar ve avtomobiller teşkerüvini manaçıq etip, işğalci “qanun qoruyıcılar”, bugün saba Rostov-na-Donuda olıp keçken “Hizb ut-Tahrir davası” boyunca mahkeme oturışında iştirak etmege yol bermemek içün qanunsız sürette 120 qırımtatarnı yaqalağanları belli oldı”, – dep yazıla prokuraturanıñ Telegram kanalında.
Berilgen malümatqa köre, mahkemeden evel tahqiqnen Ukraina Milliy polisi oğraşacaq. Madde beş yıl apis cezasını közde tutqanı da qayd etile.
Rostovda, üküm ilân etilgen mahkeme binası yanında ve Aqmescitte, Rusiye nezaretinde olğan Qırım garnizon mahkemesi yanında qırımtatarlar toplaştı.
Keçenlerde qırımtatar faalleri Qırımdan Rostov-na-Donuğa yolğa çıqtılar. Amma yanvarnıñ 11-nde Keriç köpründe Rusiye polisiniñ hadimleri vesiqalarnı teşkermek içün qırımtatarlarnı toqtatıp başladı. Saba er kes Qırımğa qaytmağa mecbur oldı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiye Federal telükesizlik hızmeti işğal etilgen Aqyarda Ukraina Mudafaa nazirliginiñ istihbaratı içün casuslıq yapqanından şübheli sayılğan rusiyeli qadın tutulğanını haber ete.
Bu aqta Rusiye kütleviy haber vastaları Rusiye FSBsiniñ Cemaat bağları merkeziniñ malümatına esaslanıp bildire.
«Rusiye Federal telükesizlik hızmeti Rusiye vatandaşını devlet hainliginden şübheli sayıp, Aqyarda yaqaladı, qadın Ukraina mahsus hızmetleri tarafından celp etildi ve Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresiniñ vazifesi üzerine arbiy malümatnı gizli şekilde toplağan edi», – dep aytıla müessiseniñ haberinde.
FSB, «devlet hainligi» maddesine istinaden cinaiy dava açıldı, tahqiqat tedbirleri keçirile», dep bildirdi.
Diger mustaqil menbalar bu malümatnı tasdıqlamay. Tutulğan qadınnıñ adı ve soyadı aydınlatılmay, onıñ izaatları yoq. Ukraina Mudafaa nazirligi de FSB malümatını şimdilik izaatlamadı.
Bu ay FSB, Ukrainadan vazife alıp, arbiy malümat toplağanında şübheli sayılğan kişiniñ tutuluvı aqqında ekinci kere haber ete. Tahminen bir afta evelsi devlet hainligi davası Cenübiy arbiy okrugınıñ arbiyine qarşı açıldı. Kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, onıñ adı Ruslan Artıkov ola.
2019 senesi fevral ayında Rusiyede arbiy mahkeme Rusiye Qara deñiz flotunıñ mayorı, sabıq ukrain arbiyi Dmitriy Dolgopolovnı devlet sırını aydınlatqanı içün ve, FSB aytqanı kibi, onıñnen beraber yaşağan Anna Suhonosovanı devlet hainliginde qabaatladı.
Olarnı 10 ve 9 yılğa üküm ettiler. Rusiye tahqiqatınıñ malümatına köre, Suhonosova Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresiniñ hadimi, polkovnik İgor Klimenko ile añlaşıp, Dolgopolovnı Ukraina mahsus hızmeti ile para alıp, gizli işbirligine celp etildi. Rusiye FSBsiniñ malümatına köre, mahkeme vaqtında Dolgopolov ve Suhonosova «qabaatlarını bütünley tanıp, yapqanlarına peşman olğanlar».
Qırımda tutulğan Dmitriy Dolgopolovnıñ eski arbiy arqadaşları Rusiye FSBsiniñ «Ukraina casusı olıp çalışqanına» dair versiyasına inanmay.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Filistin akimiyeti, Qoşma Ştatları ile kelecekteki munasebetleri boyunca aqıl tanışmaq içün Vaşingtondaki elçisini çağırğanını bildirdi. Munasip qarar dekabrniñ 31-nde, AQŞ prezidenti Donald Trampnıñ Qudüsni İsrailniñ paytahtı olaraq tanımaq qararını ilân etkeninden bir qaç afta keçken soñ qabul etildi.
WAFA Filistinniñ resmiy haber agentligi, Filistinniñ tış işleri naziri Riyad al-Maliki Husam Zomlotnı subet içün çağırdı, dep bildire.
Al-Maliki, «Filistin yolbaşçılarına kelecek içün kerek olacaq AQŞ ile munasebeti aqqında qararlar»nı qabul etmek maqsadınen muzakereler olacaq, dep bildirdi. Nazirniñ aytqanına köre, elçi büyük ihtimal ile aqıl tanışuvlardan soñ «normal iş»ke qaytacaq.
Dekabrniñ 6-sında Donald Tramp, AQŞnıñ Qudüske qarşı eski siyasetiniñ deñişkenini ilân etip, filistinliler ile olarnıñ arap ittfaqdaşlarınıñ azabını qozğattı ve Ğarpta keskin tenqitniñ nişanı oldı. Buña qarşı Mahmud Abbas, bu adım AQŞnıñ Yaqın Şarqtaki barışıqlı aracı rolüni soñuna irdirdi, dedi.
Qudüsniñ statusı, İsrail-Filistin çatışmasınıñ er bir tarafı içün tesirli meseledir. Filistinliler Şarqiy Qudüsni, ileride qurulacaq devletleriniñ paytahtı olmaq kerek, dep sayalar.


text:
Avgustnıñ 24-ünde, cumaertesi künü, ukrainler, Ukraina mustaqilliginiñ 28 yıllığını qayd ete.
USSR Yuqarı Radası, Ukraina Mustaqilligi qararnamesini 1991 senesi qabul etti. Onı azırlamaq içün bir yarım saat berilgen edi.
Müelliflerniñ biri, sabıq dissident Levko Lukyanenko hatırlağanı kibi, vesiqa, az vaqıt olğanı içün degil qısqa oldı, kommunistler er inceliklerni tafsilâtlı muzakere etmege ister, dep qorqqanları içün.
"İç bir muzakerege sebep olmaycaq bir vesiqa tizmemiz kerek edi, oña birden rey bersinler dep", - hatırlay Levko Lukyanenko.
Ahırı soñu, vesiqa bir qaç kere tüzetilgen soñ, onda dört cümle qaldı. Avgust 24-ünde metinni Yuqarı Radada aşkâr ettiler, aqşam ise Ukraina Mustaqilligi qararnamesini Sofiyskaya meydanından ilân ettiler.
İlân etilgen Ukrainanıñ Mustaqilligini "saqlamaq" içün, parlament muhalefeti Bütünukraina referendumını keçirmege qarar aldı. Milliy hatıra İnstitutınıñ sabıq başı, 1991 senesi ise Yuqarı Rada prezidiumınıñ azası olğan İğor Yuhnovskıy, bu ğayeni ifade etken birinci adam edi.
Onıñ aytqanına köre, o, bu qararnameni referendumsız ileride lâğu ete bilirler, dep emin edi, onıñ içün onı talap ete edi.
"Referendum er şeyden müim edi. Amma, Halq Şurasınıñ bazı azaları bile oña qarşı çıqa edi. Amma men talap ete edim: referendum mıtlaq keçirilmeli", - qoştı Yuhnovskıy.
Dekabrniñ 1-inde Bütünukraina referendumında, iştirakçilerniñ 90%-ından çoqu Mustaqillik Qararnamesine qol tuttı.
Avgustnıñ 23-ünde Ukrainada Devlet bayrağı Kününi qutladılar. Cuma künü Kyivde Sofiyskaya meydanında Ukraina prezidenti, Ukraina bayrağınıñ tantanalı köterilmesi merasiminde iştirak etti.


text:
Bunı Azatlıq Radiosınıñ efirinde Ukraina Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Mihail Ohendovskiy ayttı.
Onıñ bildirgenine köre, mayıs 19-na qadar Ukrainanıñ işğal etilmegen territoriyasında yerleşken saylayıcılarnıñ devlet cedvelini baqqan er angi organğa bunıñ kibi ariza bermeli.
Nevbetten tış prezident saylavlarında rey bermek başqa iç bir imkân yoq.
«Qırım sakinleri böyle bir ariza ve Qırım ya da Aqyarda yaşav yeri qayd etilgen pasportnı köstermek kerek. Ukrainanıñ diger vatandaşları rey berüv yerini deñiştirmege mecbur etken sebeplerni aydınlatqan vesiqalarnı teslim etmeli. Bu kira, daimiy yaşav yerinde iş, yaqınlarını baquv ve il. olması mümkün», – dep ayttı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi.
Ohendovskiy bildirdi ki, bugünde-bugün Qırım ve Aqyardan 1,8 biñ kişi rey berüv yerini deñiştirmek imkânından faydalandı.
Onıñ aytqanına köre, bu raqam informatsion kampaniya sayesinde kün-künden arta.
Ukrainada 32 biñ saylav bölügi açıldı ve işke azırlanıldı, dep bildirdi TSİK reisi.


text:
Kyivdeki «Qırım evi»nde mayıs 15-te qırımtatarlarnıñ sürgün etilmesiniñ yıllığına bağışlanğan zemaneviy sanat sergisi çalışıp başlaycaq. Bu aqta, «Qırım evi»niñ Facebooktaki saifesinde bildirile.
Bildirüvde: «Leyhanı Lviv ressamı ve performeri Vlodko Kaufman, qırımtatar keramisti Rustem Skibin, qırımtatar rejissörları, operatorları ve fotograflarnıñ taqımı meydanğa ketireler», – denile.
Tedbirniñ kuratorı – «Qırım evi»niñ programmalar direktorı Alim Aliyev.
Açılışı mayıs 15, saat 19:00-ğa planlaştırıldı.
Daa evel Çubarov, qırımtatarlarnı ilhaq etilgen Qırımda mayıs 18-de, Qırımtatar halqını Qırımdan sürgün etüv qurbanlarını hatırlama kününde umum Ukraina sükünet daqqasına qoşulmağa davet etti.
O, Ukrainanıñ qıtadaki qısmında, qırımtatar halqını sürgün etüv qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri Herson vilâyeti, Geniçesk rayonı, Novoalekseyevka, Odesa, Lviv ve tedbirler ukrain ve yeudi cemaatlarınıñ iştiraki ile Holokost muzeyinde yapılacaq Dneprde keçecekler, dep qayd etti.
Qırımdan qırımtatar halqını sürgün etüv qurbanlarını hatırlama künü er yıl mayıs 18-de qayd etile. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.


text:
Qırımda Rusiyege boysunğan Aqmescitteki Kiyev rayon mahkemesi mayıs 12-de Bağçasarayda yaqalanğan musulmanlar boyunca qarar aldı, olar «Hizb ut-Tahrir» ile bağ tutqanında qabaatlanalar.
Bu aqta adliyeci Emil Kurbedinov ve Qırımtatar Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev bildireler.
Olarnıñ malümatına köre, dört balanıñ babası olğan yaqalanğan Zevri Abseitov ve Enver Mamutov, mahkeme qararına binaen, iyül 11-ge qadar apiste bulunacaqlar.
Qalğan yaqalanğanlar Remzi Memetov ve Rustem Abeltarov aqqında şimdilik malümat yoq.
Mayıs 12-de rusiyeli uquq qoruyıcılar Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda musulmanlarda ve yerli qavehanede nevbetteki tintüvlerni keçirdi. Bir qaç insan yaqalandı.
Rusiyege boysunğan işğal etilgen Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya mayıs 12-de operativ-taqiqat işleri alıp barılğanı, ve neticede «Hizb ut-Tahrir» tarafdarları yaqalanğanı aqqında bildire. Onıñ malümatına köre, 4 insan yaqalandı, 3 Bağçasaray sakinine qarşı cinaiy iş açıldı.
Söz Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abeltarov ve Enver Mamutov aqqında yürsetile.
Ukraina Tışqı işler nazirligi bu tintüvler yüz bergen soñ Rusiye ükümetinden Qırımda qırımtatarlarğa qarşı alıp barılğan repressiyalarnı toqtatmağa talap etti.
Aynı bu kün Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Umerovnıñ evinde tintüv keçirildi. Onı Rusiye Federal havfsızlığı hızmetinde sorğuğa çektiler, bundan soñ oña Qırımdan çıqışnı yasaq etken vesiqanı berdiler.
Meclis reisi Refat Çubarov mayıs 12-de yüz bergen vaqialarnı qırımtatarlarğa ücüm dep, adlandırdı.
Ukraina Baş prokuraturasınıñ yanındaki Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturası Bağçasarayda mayıs 12-de keçirilgen tintüv ve yaqalanmalar boyunca cinaiy işler açtı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
COVID-19 infekciyası köbine tömengi tınıs joldarına äser etedi jäne virus jwqtırğan nauqastardıñ 20%-ına juığında ökpege dendep enedi. Al jağdayı öte ..
Qazaqstanda alğaşqı koronavirus jwqtıru jağdayı anıqtalğan 13 naurızdan beri, 58 künniñ işinde eldegi nauqastar sanı 5 mıñnan astı. 5036 keystiñ ji..
Särsenbiniñ tañında Almatı qalasında 2, astanada 5 adamnan infekciya tabılğanı habarlandı. Soñğı derekti qosa eseptegende, elde barlığı 79 nauqas qat..
Bıltır Qazaqstan rejisserleri tüsirgen men kinematografşılarınıñ qatısuımen 40-tan astam fil'm prokatqa şığıptı. Ädettegidey komediya men romantikalıq..
Ötken aptanıñ soñında Batıstıñ ıqpaldı basılımdarınıñ nazarı eki taqırıpqa köbirek toqtaldı. Biri Ortalıq Aziyadağı sayasi özgerister, ekinşisi Süriya..


text:
AQŞ prezidenti Donald Trump, Ukraina barışığını muzakere etken "normand dörtü"niñ iştirakçileri kerekli körse, olarğa qoşulmağa azır olğanını ayttı, dep bildire "Ğolos Amerıkı".
"Men bellesem, Ukraina ve Rusiye esirlerinen almaşqanı – pek büyük adım, ve pek müsbet adımdır. Men qoşulğanım olarğa kerek olsa edi, men qoşulır edim", - dedi Donald Tramp.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Donald Trampnıñ bu laflarını daa tefsir etmedi.
Sentâbrniñ 8-inde Frenkistan ve Rusiye prezidentleri, "bir qaç aftadan" normand formatında ihtimallı körüşüv olacağını ilân etti.
Sentâbrniñ 7-nde Ukraina ve Rusiye arasında tutulğanlarnı deñişim kerçekleştirildi. 35 ukrainalı ile uçaq «Borıspil» Kyiv ava limanında qondı. Oleğ Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisovanıñ malümatına köre, Rusiye öz toprağında ve ilhaq etilgen Qırımda daa 110 Ukraina vatandaşını tuta.


text:
Fevralniñ 12-nde Kefe şeer mahkemesinde separatizmde qabaatlanğan qırımtatar faali Suleyman Kadırovnıñ işi boyunca mahkeme otırışuvı keçe. Bu aqta Facebookta «Qırım birdemligi» haber etmekte.
«Mahkeme materiallarnı ekspertlerge teslim etti. Olar materiallarnen tanışalar», – denilmekte haberde.
Yanvarniñ 22-nde keçken evelki mahkemede qabaatlayıcı tarafnıñ şaatı olaraq FSB Qırım idaresiniñ tehnik mutehassısı Aleksandr Vişnya sorğulanğan edi.
Ondan da ğayrı mahkemede imaye terafıñ şaatları olaraq: Kadırovqa musbet hasiyetname bergenlar arasında onen beraber Ukraina MVD organları çalışqan zenaatdaşı, şeer poliklinikasınıñ hadimi ve tanışları da sorğulandı.
Eki şaat mahkemede iştirak etip olamadı: biri - sağlığı sebebinden Kadırovnıñ aqrabası Ravi Abibulayev, digeri ise, «istiqrarsız bir regionda uzun müddetli iş seyahatı» sebebinden kelip olamağan FSB hadimi Miroşniçenko. Abibulayevniñ kösterişlerini mahkemeci oqup berdi, Miroşniçenkonıñ iş seyahatından qaytmasını beklenecek.
2016 senesi oktâbrniñ 5-nde rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri qırımtatar faali Suleyman Kadırovnıñ evine tintüv keçirmege kelip, onıñ bilgisayar ve telefon tutıp alğan ediler. Kadırov Rusiye sıñırlarını tanımayuv ve «Asker» vatandaşlar birleşmesine qol tutuvda qabaatanğan edi.
2016 senesi kktâbrniñ 11-nde Kadırovğa qarşı separatizmde qabaatlav esasında cinaiy iş açıldı. 2017 senesi aprel ayında rusiyeli maddiy monitoring hızmeti Kadırovnı ekstremist ve terroristler cedveline kirsetti.
Kadırov cinaiy işni – onıñ cemaat faali sıfatındaki noqta-i nazarı ve uquqimaye faaliyetine qarşı mahsus hızmetler tarafından berilgen provokatsion cevap olğanını iddia ete.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
İşğal etilgen Qırımda Rusiye repressiv maşinası işini toqtatmay. Rusiye Tahqiqat komiteti «fevral 26 davasını» devam ettirip, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnı qalabalıqlarnı teşkil etkeninde qabaatladı.
Rusiye Tahqiqat komiteti, 2014 senesi fevralniñ 26-nda Qırım parlamentiniñ binası ögünde olıp keçken adise-vaqialar sebebinden Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa qarşı dava açtı. Tahqiqat komitetiniñ saytında derc etilgen malümatqa köre, quvetçiler Rusiye Ceza kodeksiniñ «Zorbalıq qullanılğan qalabalıqlarnı teşkil etüv» maddesine istinaden dava açtı. Müessise bildirgenine köre, tahqiqatçılar «Çubarovnıñ Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde qalabalıqlarnıñ teşkil etilüvine alâqası bar olğanını isbatlağan delillerni elde etti».
Tahqiqat komitetiniñ versiyasına köre, 2014 senesi fevralniñ 25-nde Refat Çubarov muavini Ahtem Çiygozğa «Yuqarı Şura binası ögünde qalabalıqlarnı teşkil etmege ve anda iştirak etken Meclis tarafdarlarını şahsen idare etmege» vazife berdi.
Meclis reisi, cinaiy dava aqqında malümatnı izaatlap, Rusiye akimiyeti Qırım yürüşiniñ keçirilüvine keder etmege tırışa, dep bildirdi.
Bu barışıq, zorbalıqsız aktsiya planlarımızğa bir cevap oldıRefat Çubarov
«Şimdi meni qalabalıqlarnıñ teşkil etilüvinde qabaatlaycaq olalar. Bu maddege köre 8 yıldan 15 yılğa qadar apis cezası berile. Añlaşıla ki, bu «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» barışıq, zorbalıqsız aktsiya planlarımızğa bir cevap oldı», – dep izaatladı davanı Meclis reisi.
Meclis reberligi «Dünya – zorbalıq ve işğalge qarşı. Menlik yürüşi» aktsiyası aqqında keçken seneniñ soñunda ilân etti. Aktsiya vaqtında faller memuriy sıñırdan keçip, Qırımğa kirecek ola. Aktsiyanıñ keçirilüvi mayısnıñ 3-ne planlaştırıldı.
Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı, Qırımnıñ sabıq Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya Tahqiqat komitetiniñ areketlerine şaştı. O, Rusiye quvetçileri bunı daa evel ne içün yapmağanını soradı.
«Qırımnıñ prokurorı olğanımda bu qabalıqlarnı teşkil etken ve anda iştirak etkenlerge qarşı cinaiy davalar açılğan, mahkeme ükümleri çıqarılğan ve yerine ketirilgen edi. Endi er kes unuttı, şimdi altı yıl keçken soñ dava açalar. Meni bu qasevetlendire. Tahqiqat komitetine sualim bar: altı yıl devamında ne yaptıñız? Ne içün altı yıl keçken soñ bunı yapasıñız degen suallerim bar. Prokuror olaraq bunı añlamayım», – dep ayttı Devlet dumasınıñ deputatı Rusiye jurnalistlerine cevap berip.
Daa evel Poklonskaya Tahqiqat komitetini cinaiy adliye institutı olaraq tenqit etip, prokuraturanen bir sırada parallel tahqiqat organı ne içün çalışqanını «añlamay», dedi.
Rusiye akimiyetiniñ yerli tarafdarları adet üzre quvetçilerniñ areketlerine qol tuttı. Qırımtatarlarnıñ sahte «milliy-medeniy muhtariyetiniñ» yolbaşçısı Eyvaz Umerov, onıñ fikirince, cinaiy davalar qırımtatarlarnıñ lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilevge qarşı da açılmalı, dep bildirdi. Adet üzre qırımtatar temsiliy organınıñ reberligi «cemaat aktsiyalarnı qullanıp, haos yapacaq ola» kibi qabaatlavlar başlandı.
Kreml propagandacıları Eyvaz Umerovnıñ fikrini yarımadada yaşağan aman-aman bütün qırımtatarlarnıñ baqışları olaraq kösterdi, amma kerçek öyle degil. «Milliy-medeniy muhtariyetniñ» cemaat faalligine baqsaq, teşkilâtta tek bir insan – Eyvaz Umerovnıñ özü olğanını añlarmız.
Umerov, Ahtem Çiygozğa qarşı esnasta yañlış şaatlıq etken edi. 2015 senesi Rusiye mahsus hızmetleri Çiygozğa qarşı Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün cinaiy dava açtı. «Medeniy muhtariyet» yolbaşçısı o künü Qırım parlamentiniñ binası ögünde olmasa da, Ahtem Çiygozğa qarşı şaatlıq etmege razı oldı.
Kreml mahsus hızmetleri «fevral 26 davasında» teneffüs yaptı, amma şimdi onı devam ettirmege qarar aldı
Esnas tahminen eki yıl devam etti. 2017 senesi sentâbr ayında Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Ahtem Çiygoznı qalabalıqlarnı teşkil etkeninde qabaatlap, sekiz yıl koloniyada qalmasına üküm etti. Bir aydan soñ siyasetçi Türkiye akimiyetiniñ yardımınen azat etildi.
O vaqıt Kreml mahsus hızmetleri «fevral 26 davasında» teneffüs yaptı, amma şimdi onı devam ettirmege qarar aldı. İşğal etilgen Qırımda ve qomşu Rusiyede taqipke baqsaq, bunıñ kibi cinaiy davalar Kreml içün ilk evelâ siyasiy alet ola.
Rusiye Tahqiqat komiteti ücüm etmege tırışa. Başta quvetçiler «fevral 26 davası» çerçivesinde siyasiy taqiplerni tahqiq etken Ukraina uquq qoruyıcılarına qarşı dava açtı. Şimdi ise nevbetteki adım atıp, Meclisniñ reberligine doğru ücüm ete.
Ukraina siyasetçileri ve memurlarına qarşı cinaiy davalar Kremlge siyasiy basqı ve «uquq trollingi» içün formal sebep olaraq kerek. Klassik örnekler – Rusiyede sabıq Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük ve Britaniya iş adamı William Browderge qarşı açılğan davalar. Ukraina Nazirler şurasınıñ sabıq yolbaşçısı 90-ıncı yıllarnıñ başında Çeçenistanda separatistler tarafında cenkleşkeninde qabaatlandı. Kreml qabarcılarına qarşı kampaniya başlatqan William Browderni rusiyeliler maliyeviy ayın-oyunlarda qabaatladı.
Buña esaslanğa Moskva İnterpolnı qullanıp, bir qaç kere Browder ve Yatsenükniñ yaqalanmasına irişmege tırıştı. 2015 senesi Rusiye akimiyeti Refat Çubarovnı uzaqtan apiske alıp, onı halqara qıdıruvğa ilân etmege tırıştı, amma İnterpol olarnı red etti. Açılğan cinaiy davalar esasında rusiyeliler daa bir qaç muracaat yollay bile. Misal olaraq, eñ az yedi kere Kreml halqara politsiya teşkilâtı vastavasınen William Browderni yaqalamağa tırıştı.
Meclis reberligine qarşı cinaiy dava tışqı resmiy olmağan diplomatik basqı ola bile, Kreml onı Prezident Volodımır Zelenskıynıñ ofisine qarşı qullanması mümkün. Kyiv, cemaat nizamınıñ qorunması maqsadınen aktsiya keçirilüvine keder etse, Rusiye akimiyeti içün bu elverişli olur.
Aks alda Moskva, daa evel yapqanı kibi, Donbastaki «barışıq esnasını» ve tutulğan şahıslarnıñ deñişimini bozacaq, dep qorquza bile, bu mesele ise prezident Zelenskıynıñ taqımı içün pek müim.
Sergey Stelmah, qırımlı siyasiy közetici (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Bunı Ukrain prezident saylavlarında birincilikte olğan Petro Poroşenko qayd ete, dep bildire Radio Svoboda.
«Ukraina modernizatsiyası boyunca planınıñ qısmı olğan añlaşmanıñ imzalanuvı qabarcalıqqa qarşı tedbirlerniñ ve islâat paketiniñ kirsetilmesine imkân berecek edi»,– dep bildire Poroşenkonıñ sözlerini matbuat hızmeti.
Mart 21 künü Ukraina baş naziri Arseniy Yatsenük Avropa birligi ile assotsiatsiya aqqında añlaşmanıñ siyasiy qısmını imzaladı. Ukraina avrointegratsiyasınıñ toqtatılması keçken sene noyabr ayında yüz bergen narazılıqlarğa yol berdi.
Ukrainanıñ yañı saylanğan prezidenti Petro Poroşenko Avropa birligine birlik aqqında añlaşmanıñ imzalanuvını başqa künge qaldırmağa rica etti.
Bunı The Wall Street Journal amerika gazetası bildire.


text:
Qurultaynıñ teftiş komissiyasınıñ nevbetten tış toplaşuvında Meclisniñ muracaatını baqıp çıqtılar. İşbu muracaat Meclisniñ Qurultaynıñ kelişüvi olmadan, 12.06.2014 senesi №16 qararnı almağa aqqı ile bağlıdır. Mezkür qararda Qırımda kelecek saylavlarğa namzetlerni köstermemek ve yarımadanıñ sakilerine işbu saylavlarda iştirak etmemek çağıruvlar közde tutıla edi.
Bunı Meclis matbuat hızmetine esaslanıp, QHA bildire.
Teftiş komissiya qırımtatar halqınıñ Qurultayı Reglamentiniñ 6.7 ve qırımtatar milliy Meclis aqqında Qaideniñ 1.1 ve 2.2 maddelerine esaslanıp, Meclisniñ işbu qararı qanuniy olğanını tasdiqladı.
«Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet Şurası»na saylavlar sentâbr ayında keçirilecektir. Meclis yolbaşçılığı kelecek saylavlarnıñ boykot etüvi aqqında qarar alğan edi.


text:
Sentâbr 7-de, çarşenbe künü işğal etilgen Qırımnıñ Rusiyege boysunğan Yuqarı mahkemesi 2014 senesi fevral 26-da Qırım Muhtar Cumhuriyeti yanında kütleviy nizamsızlıq teşkil etüvde rusiyeli ükümet tarafından qabaatlanğan Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ işi boyunca eki zararlanğan kişini diñledi.
Toplaşuvda eki zararlanğan kişi, «göñülli politsiya quvetleri» temsilcileri diñlenildi. Bunen beraber, Ahtem Çiygoz mahkemede ilân ettiki, birinci sorğuğa çekilgen kişiniñ, «onıñ nutuq eksikleri olğanı sebebinden», sorğuğa çekilmesi olmay. Adliyeci Nikolay Polozov qayd etti ki, zararlanğannıñ tutuqlanğanı 2014 senesi fevral 26 vaqialarınen iç te bağlı degil.
Prokuror zararlanğannıñ delilleri ilân etilmesi aqqında bildirdi, amma mahkeme bunı red etti ve sorğunı devam etti.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.
Ahtem Çiygoz mahkemede özüni qabaatlı tanımadı.


text:
İdän astı Körd partizan oyışması PKK oyalağan Tөnyaq Ğiraqqa xärbi operatsiä mäsäläse Tөrkiäneñ kөn tärtibennän tөşte disäk yalğış bulır ide. Gärçä bu atnada PKK belän bäreleşlär turında xäbär bulmadı kebek. Şulay da өç ğäskär xälaq buldı digän xäbär kilde, ikese ber granatınıñ şartlawı, bere isä saqta yalğışıp mıltıqtan çıqqan uq arqılı xälaq bulğan.
Tege yaqtan PKK-ğa tөrle yaqlardan basımnıñ artuwı sizelä başlandı. Berençedän Tөnyaq Ğıytaqtağı aftonom Kөrd rayonınıñ Päşmärgä isemle ğäskärläre PKK xärbi bazaları urnaşqan dip faraz itelgän cirlärdäge yullarda kontrolärne nığıtqannar. PKK-ğa azıq-tөlek, qoral, ammunitsiä kitmäsen dip çaralar kürä başladılar digän xäbärlär kilä. Tabiği bu çaralarnıñ ğına PKK-nı yuq itärgä citmäyäçäge mäğlüm. Qulğa eläkkän ber PKK partizanı Yılmaz Yıldırım, PKK partizannarı 7-8 keşelek waq rotalarğa bülenä başladılar, baytaq ber өleşe Kөrdistan Demokratik Partiäseneñ päşmärgäläre safına küçä dip belderde. Dimäk Tөrek armiäse bire kilsä dä kemneñ Tөrkiädän kilep PKK saflarına quşılğan buluwın añlıy almayaçaq. Ğıytaqtağı aftonom Kөrd rayonınıñ premier-ministere wazıyfasın ütägän Näşirvan Barzani da kөrt jurnalistlarına Tөrkiäne bitärlägän häm PKK-nı yaqlağan xäbärlär birmäskä çaqırdı. Dimäk niçektek Ğiraq kөrtläre AQŞ-tan ber kürsätmä alğan bulırğa tiyeşlär.
Tөrkiä yağındağı täräqqiätlär isä tağın da mөhimräk. Bu atnada Ankarağa kinättän kilgän AQŞ general ştab başlığınıñ urınbasarı armiä generalı James Cartwright belän AQŞ-nıñ Ğıyartağı xärbi kөçläreneñ komandirı David Petraeus Tөrek generalştab başlığınıñ urınbasarı Ergin Saygunğa vizit yasadılar. Mäğlüm 5-çe Noyeberdä Premier Erdoğan Prezident Bush belän oçraşıp, PKK problemasın çişü өçen xezmätdäşlekne artıru buyınça kileşkännär ide. 21-nçe Noyeberdä isä Tөrek generalştab başlığı Yaşar Büyükanıt Premier Erdoğan belän oçraşıp ber säğattän artıq küreşte.
Säyäsi platformada da täräqqiätlär buldı. Ütkän atnada baş prokuror Tөrkiä kөrtläreneñ Demokratik Cämğiät partiäsen DTP-nı yabu buyınça konstitutsiä mäxkämäsenä mөräcäğät itkän ide. Millätçe Xäräkät Partiäse partiäne yabunı häm deputatlarınıñ immunitätın, konstitutsiäneñ tiyeşle maddäsen üzgärtep, yuqqa çığarınu taläp itä. Mäxkämä өç DTP deputaınımunitetın kөçtän çığaru taläb belän parlamentqa mөräcäğät itte. Xakimiättäge AK partiä ber säyäsi partiäne yabu tarafında tügel. Çөnki 1970-nçe yıllardan birle Tөrkiädä konstitusiäne bozuda ğäyeplänep sul, dinçe häm kөrtçe baytaq säyäsi partiä yabılğan ide. Asılda ber partiäne yapqaç, anıñ ağzaları iseme üzgäretelgän yaña säyäsi ber partiädä şuluq ruxta säyäsi eşçänleklären däwam itälär.
Tөrkiädäge kөrtlär säyäsät säxnäsendä qayber yazılğan häm yazılmağan qäğidälär buluwın өyränergä tiyeşlär. DTP-dan terrornı häm PKK-nı tänqit itärgä çaqırıp kilälär. Xätta bu atnada AB-neñ Tөrkiä belän kileşülärdän cawaplı qayber şäxäsläre dä şuşı taläpne kütärdelär. Dimäk AB dä inde PKK-nı yaqlaw pozitsiäsennän vaz kiçä digän süz. Şul säbäple bulsa kiräk bu atnada berençe märtäbä bularaq Tөrkiä-AB qatnaş parlament komisiäsendä çığış yasağan DTP deputatı Bengi Yıldız, soñınnan inqar itsä dä, “PKK-lılar terrorist” digän süzne äytte. DTP-dän elekke partiä liderı Ahmet Türk, “säyäsi şartlar өlgersä bez dä PKK-nı ğәyeplәrbez dide. Bolar uñay küreneşlәr. Çөnki kөrdlärneñ küpçelege dä terror metodların yaqlamıylar. Tөrkiädä Kөrtçä uqutuğa irek birelde, ämma Batman, Şanlıurfa, Diyarbakır belän İstanbulda açılğan kөrd telen өyränü kursları citärdi uquçu tabalmaw säbäple yapıldı. Dimäk PKK quyğan barlıq taläplär küpçelek kөrtlärneñ taläbe tügel ikän. Qısqası PKK-nı AQŞ xätta AB yardäme belän poçmaqqa qıstıru qayber näticälär birä başladı. Läkin bu Tөrkiädä kөrd problemasınıñ cişelgän buluwın añlatmıy.


text:
Ukraina mudafaa naziriniñ birinci muavini Bogdan Butsanı taqiqat vaqtına vazifelerinden boşattılar.
İşbu qarar bugün ükümetiniñ resmiy saytında aşkâr etildi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
İyünniñ başında o vaqıt Ukraina prezidenti memuriyetiniñ başı muavini vazifelerini eda etken Andriy Sençenko prokuraturada Butsağa nisbeten cinaiy işni açmaq içün negiz bar olğanını qayd etken edi.
Ükümetke onıñ şübeli areketleri aqqında mektüp yollanıldı, esasen Silâlı quvetlerniñ kelişmegen tehnikiy donatuvı ile bağlı şikâyetler.
İyün 6 künü baş nazir Arseniy Yatsenük Butsağa nisbeten tekrar taqiqat belgilengenini qayd etken edi.


text:
Qırımtatar halqı Meclisiniñ azası Eskender Bariyev, Kreml nezaretindeki Qırım akimiyeti Bütündünya qırımtatar kongressine alternativ teşkil etmek istey, dep esaplay. Qırım akimiyeti çeteldeki qırımtatar diasporalarını birleştirmek maqsadınen yarımadada konferentsiya teşkil etmek istegenini Bariyev bu şekilde izaatlay.
«Olar diasporalarnı celp etip, halqara cemaatçılıqqa işğal altındaki Qırım ve anda yaşağan qırımtatarları diasporalarnen sıq ve yahşı işbirlik yapalar ve işte, böyle bir halqara konferentsiyalar teşkil eteler dep köstermek içün, yañı şekil qıdırmaqta. Bu Bütündünya qırımtatar kongressine alternativ tapma ıntıluvlarıdır», – dep ayttı Bariyev mayısnıñ 16-da Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında.
Bariyevniñ fikrine köre, şu cumleden Qırımnıñ şimdiki akimiyeti BMT Halqara mahkemesiniñ «Ukraina Rusiyege qarşı» davası çerçivesindeki muvaqqat tedbirlerge böyle cevap bermekte. Konferentsiya keçirme teşebbüsi ukrain eyyetiniñ BMTniñ tamır halqlar meselesinen bağlı forumunda iştirak etmesinen alâqalıdır, dep saya o.
Qırım SMİ (KHV) bildirgenine köre, mayısnıñ 17-de Aqmescitte qırımtatarlarınıñ çeteldeki diasporalarını birleştirecek konferentsiya açılacaq.
Aprelniñ 19-da BMT Halqara mahkemesi «Ukraina Rusiyege qarşı» davası boyunca işğal etilgen Qırım sakinlerini qorçalamaq maqsadınen muvaqqat tedbirler kirsetken edi. Mahkeme, ukrain ve qırımtatarlarınıñ aqları bozulmamasına, Meclisniñ faaliyeti tekrar canlandırmasına ve yarımadada ukrain tilinde tasil aluvnı temin etmesinen bağlı qarar qabul etken edi. Böyleliknen halqara mahkeme Rusiyeni, ırqçılıqnıñ bütün şekillerini lâğu etmesinen bağlı şartnamege riayet etmesine mecbur etken edi.
Birinci Bütündünya qırımtatar kongressi 2009 senesi mayıs ayında Aqmescitte keçirilgen edi. O zaman anda 12 devletten kelgen 160 qırımtatar ictimaiy-siyasiy teşkilâtını temsilen 800 yaqın delegat iştirak etken edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
«Krımaeronavigatsiya» Qırım şirketi yarımadağa naqliyat irişiminiñ teminlevini eyi derecede becere, dep bildire Qırımnıñ şimdiki başınıñ muavini Mihail Şeremet.
O «Rusiye Federatsiyasında ava areketiniñ teminlevi boyunca devlet şirketi»niñ hadimlerini Rusiye Ava flotunıñ künü ile hayırladı.
Bunı Qırımnıñ rusiyeli ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Qırım içün bu bayramnıñ emiyeti hususiydir. Ava alâqası yarımadanı memleketimizniñ qıtaiy qısmı ile bağlay. Vatandaşlıq aviatsiyası ekseriy allarda sizge bağlı. Siz işbu müim devlet vazifesini muvafaqiyet ile beceresiz», – qayd etti Şeremet.
O hadimlerge Qırımnıñ şimdiki başı Sergey Aksenovdan fahriy yarlıqlarnı berdi.
2014 senesi mart ayında Rusiye yarımadanı işğal etken soñ Qırım ava limanları Ukraina ükümetiniñ qararı ile qapatıldı. Anda kerçekleştirilgen ava seferleri Ukraina qanunlarını ve halqara qaidelerni bozmaqta, böylece ava şirketleri Ukraina ve ICAO halqara cezalarına oğray bile.
Al-azırda yalıñız Rusiye ava şirketleri Qırımğa uçaq seferlerini kerçekleştire.


text:
Ermenistan ve Azerbaycan arasında silâlı zıddiyetniñ eki tarafında AFP agentliginiñ fotoressamları çalışa. Fotoresimlerde – Dağlıq Qarabağda sentâbrniñ 27-nden berli körgenler. Ermeni tarafından Aris Messinis fotoresim çıqardı, Azerbaycan tarafından fotoresimlerni Bülent Kılıç berdi.
Dağlıq Qarabağdaki silâlı zıddiyet sentâbrniñ soñunda pek kerginleşti. Oktâbrniñ 10-nda taraflar Moskvanıñ yardımınen barışıq aqqında añlaştı, amma tezden bir-birini añlaşmanı bozğanında qabaatlap başladı.
Ermenistan ve Azerbaycan arasında Dağlıq Qarabağnen bağlı topraq davası 1980-lerniñ soñlarından berli devam ete. Ealiniñ ekseriyeti ermeniler olğan Dağlıq Qarabağ muhtar vilâyeti Ermenistan yardımınen Azerbaycan Sovet Sotsialistik Cumhuriyetinden çıqqanını ilân etti, 1991 senesi sentâbr ayında ise «Dağlıq Qarabağ cumhuriyetiniñ» qurulışı aqqında bildirdi. 1988-1994 seneleri silâlı zıddiyet devamında separatistlerniñ regionında 30 biñ insan elâk oldı, yüz biñden çoq kişi qaçaq oldı ve köçmege mecbur oldı.


text:
Qırımda oktâbr 13-de tahminen saat 14:30’da oktâbr 12-de tintüvlerden soñ FSB idaresine alıp ketirilgen beş qırımtatarına ceza berüv mahkemeleri başlaycaqtır.
Toplaşuvlar Aqmescitniñ Kiyev rayonı mahkemesinde keçirilecek.
Bunı advokat Emil Kürbedinov Facebookta bildirdi.
«Tahminen saat 14-30’da tünevin Mamaq ve Boğurçada yaqalanğan beş qırımtatarına ceza berüv mahkemeleri olacaqtır. Kiyev rayonı mahkemesi», – dep yazdı Kürbedinov.
Qırımda çarşenbe künü, oktâbr 12-de, qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüvler olıp keçti. Qırımtatarlarnıñ advokatları ve Rusiye kütleviy haber vastaları beş tintüv aqqında bildirdiler.
Qırım siyasetşınası Yeleonora Dülber Facebook saifesinde oktâbt 12-de sabadan Rusiye uquq qoruyıcıları kelgen insanlarnıñ adlarını ve yaşağan yerlerini yazdı.
«Tintüv keçirilgen qırımtatarlar cedveli: Rustem İsmailov, 32 yaşında, Boğurça (Kamenka), Abdullayev Uzair, 42 yaşında, Mamaq (Strogonovka), Abdullayev Teymur, 41 yaşında, Mamaq (Strogonovka), Cemadenov Emil, Saledinov Ayder», – dep bildirdi Dülber.
Qırım advokatı Emil Kürbedinov bildirdi ki, Qırımda yaqalanğanlar «terrorizm maddesi» boyunca şeklene.
«Timur Abdullayev 205.5 maddesiniñ 1-inci qısmı boyunca qabaatlana, Üzeir Abdullayev, Rustem İsmailov, Ayder Saledinov ve Emil Cemadenovnı 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca qabaat berile», – dep ayttı advokat.
Qırım jurnalisti Lilâ Bucurova Facebookta bildirdi ki, «Bizim balalar» cemaat areketi oktâbr 12-de Qırımda yaqalanğanlarnıñ balalarını baqacaq.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Aqmescit akimiyeti şeerniñ çoq qatlı evlerinde yarımadada energetik teminlevi ile olğan problemlerden sebep çalışmağan liftlerni işlettirmege qarar aldı. Bu aqta Aqmescit Rusiye memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
Şeerniñ Rusiye memuriyetiniñ başı Gennadiy Baharev aytqanı kibi, Aqmescit şeeri elektrik energiyasını tam derecede qullanılmağanı içün liftlerni işlettirmege mümkün.
«Liftlerniñ işlettirilmesi ile aynı sırada qurucılıq meydanlarına da elektrik berilecek, soñra soqaq yarığı çalıştırılacaq. Bukün Aqmescit içün emiyetli olacaqtır», – dedi Baharev.
Salı künü, dekabr 15-de, Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kremlden Qırımğa Krasnodar diyarından energetik köpürniñ ekinci yolağınıñ berilmesi aqqında bildirdi, o yarımadağa qoşma 220 MVt energiyasını berecektir.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Dekabr 8 künü Ukraina energetik tertibatından Qırımğa bir elektrik yolağı boyunca elektrikniñ berilmesi ğayrıdan tiklendi. Amma Qırımda alâ daa ağ qazaları yüz bere.


text:
Rusiye kontrolindeki Canköy rayon mahkemesi aq qorçalayıcı Lutfiye Zudiyevanıñ Rusiye politsiyası bergen ihtarlarnıñ qanunsız tanılmasına dair davanı qanaatlendirmedi. Bu aqta «Qırım birdemligi» bildire.
Advokat Nazim Şeyhmambetov bu qararnı qanunsız sayıp, mahkeme qararını istinaf mahkemesinde şikâyet etmege niyetlene.
«Mahkeme qanunsız bir qarar çıqardı, dep tüşünemiz. Mahkeme oturışuvı vaqtında ise İç işler nazirliginiñ vekili şikâyet etilgen ihtarda olğan malümatnıñ delili yoq, dep bildirdi. Mahkeme oturışuvında bergen bir çoq sualimiz ve davacınıñ suallerine İç işler nazirliginiñ vekili Zudiyeva Lutfiye bir de bir qanunsız miting, silâ, yasaqlanğan timsaller qullanılacaq qanunsız aktsiyalarnı keçirecegine dair malümatları yoq, dep cevap berdi», – dep tarif etti advokat.
Zudiyevanıñ tarif etkenine köre, 2020 senesi mayısnıñ 1-nde oña eki tenbi vesiqası berildi – bir danesi politsiyadan, ekincisi – prokuraturadan. Onıñ aytqanına köre, eki vesiqada da uquq qoruyıcı organları Zudiyevanıñ angi areketlerini qanunsız sayğanına dair bir malümat yoq.
Hatırlatamız, işğal altındaki Qırımda tahminen 60 kişi ihtar aldı. Olarnıñ arasında – advokat, aq qorçalayıcı, bir kişilik narazılıq aktsiyalarınıñ iştirakçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları, «Qırım birdemliginiñ» faalleri.
Advokat Edem Semedlâyevniñ bildirgenine köre, Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ «ekstremist faaliyeti qabul etilmeycegine» dair ihtarları basqı ve qorquzuv aleti ola.


text:
Ukraina siyasetşınası Oleg Saakân, Rusiye ükümeti ilhaq etilgen Qırımda Rusiye bölgeleriniñ sakinlerini davet etüv yolunen planlı surette yerli ealiniñ deñiştirüvni ömürge keçire, dep saya. Bu fikirni o, martnıñ 2-sinde Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde emek migrantlarınıñ Yalta polis memurına ucümini izaat eterken bildirdi.
Siyasetşınas: «Ukraina devletinde çoq yıl yaşağan Qırım sakinleri içün emek migratsiyası ve milletlerara munasebetleri esasındaki çatışmalar belli derecede añlaşılmağan şeylerdir… Teessüf ki, Qırım Rusiyeniñ kontroli altında daa qalsa, olar daa da keskinleşecek. Moskva, yerli ealini işsizlik vastasınen yarımadadan ketmege mecbur etip ve yarımadağa Rusiye bölgeleriniñ sakinlerini çağırıp, planlı surette yerli ealiniñ deñiştirilmesini ömürge keçire. Neticede Qırım sakinleriniñ nisbiy sayısı kettikçe ep azlaşa», – dep qayd etti.
Daa evel Lipetskten kelgen emek migrantları Yaltadaki Federal migratsion hizmetiniñ başlığını kötekledi. Bunı, şeer polisindeki menbalarından naqil etip, «Primeçaniya» neşiri bildirdi. Ucüm etkenler yaqalandı. Şimdi tahqiqat işleri alıp barıla.
Bu, Qırımnıñ Cenübiy yalısında polis hadimlerine yapılğan birinci ucüm degil. Bundan evel Aluştada belli olmağan şahıslar Rusiye Tahqiqat komitetiniñ şeer idaresi başlığı Konstantin Girâkovnı köteklediler.


text:
Kyivde Qırımnıñ haber reintegratsiyası strategiyası muzakere etilir eken çetelde Qırım meselesine diqqat celp etecek yollar baqıldı. Bunı Ukraina Haber siyaseti nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Bugünde-bugün Qırım vaziyeti dünya kütleviy haber vastalarınıñ esas mevzusı degil, amma halqara munaqaşa ve siyasiy meydançıqlarda onıñnen daa çoq meraqlanalar», – dep qayd etti Mihail Smutov, «UA:Perşıy» kanalınıñ baş müdiri.
Muşavere vaqtında ekspertler şunı da qayd ettiler, hususan Büyük Britaniya ve Frenkistanda eñ çoq Qırım cenki aqqında aytalar. Qırımda Ekinci cian cenki adiselerine ve qadimiy tarihqa bağışlanğan kitaplar da derc etile.
«Ukraina Qırım eskiden Rusiye toprağı olğanına dair efsanelerni yoq etmeli», – dep aytıla matbuat hızmetiniñ haberinde.
Ekspertlerniñ qayd etkenine köre, Ukraina içinde Qırımğa nisbeten siyaset belgilenmese, tışqı haber siyaseti semereli olamaz.


text:
Aluştada plâj kirişi içün 1200 ruble tura (tahminen 20 dollar). Evel Aluştanıñ Radisson musafirhanesiniñ şahsiy mülkiyetine keçken plâj aqqında söz kete, dey Qırımnıñ rusiyeli ükümetiniñ kurort ve turizm naziri Sergey Strelbitskiy.
Bu aqta o iyün 23 künü Qırım Nazirler şurasınıñ toplaşuvında ayttı, haber ete Qırım.Aqiqat.
«Bizge miras olıp qalğan bir şey. Aluştada şahsiy mülkiyet şekli olğan Radisson musafirhanesiniñ yalı kenarı. Mında tek para tölep kirmege mümkün. Hadimlerimiz bildirgeni kibi, kiriş 1200 ruble tura», – dey Qırım Kurort naziri.
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov prokuraturadan bu meseleni al etmege talap etti. Umumen ise, dey nazir, Qırımda plâjlar ile vaziyet bir qarardır. Bu sene sayısı – 473. Şu cümleden, 80 – şifaiy, 60 – bala, digerleri – er kes içün.
Toplaşuvda qayd etilgeni kibi, şeerler tışında bar olğan «kiyik» plâjlar ile problemler mevcut. Aksenov bu kibi territoriyalarnı temizlemek içün ne qadar tehnika kerek olğanı aqta malümatnı azırlamağa teklif etti.


text:
Avgust 31 künü Aqmescit rayonındaki Suin-Acı köyünde qaza yüz berdi. 15 yaşında Ahtem Ğafarovnıñ bedeniniñ yarısı yandı. Şimdi genç yigit 6-ncı şeer hastahanesinde ağır alda bulunmaqta. Ğafarovlarnıñ qorantasına qoltutmağa istegenler aşağıdaki esapqa para keçirebilirler: RNKB: 2200 0202 2368 9037 (Ğafarov Ahtem Osmanoviç) Er angi gruppa qan kerek. Qannı Aqmescit şeer qan aluv stantsiyasında tapşırmaq mümkün Qabul saat 8.00-den 13.00-gece. Ğafarov Ahtem içün, 6-ncı şeer hastahanesi, yanıq bölügi. Reanimatsiya, dep köstermek ve alınğan vesiqanı Ahtemniñ anasına bermek kerek. Yekaterina — Ahtemniñ anası: +7(978)996 75 44
oпyблиkoBaHo: 08.09.2021
ИзBиHиTe. ДaHHыx пoka HeT.


text:
Ukrainada noyabr ayına "Qırım, saba saat 5" spektakli planlaştırılğan, oña uquq qoruyıcı performans deyler. O, Qırımda Rusiye quvetçileri tarafından qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilnen tintüvlerge ve yaqalavlarğa bağışlanğan. Teşkilâtçılarnıñ sözlerine köre, bu leyha "Qırım platforması" çerçivesinde Ukraina TİN ve Ukraina institutı tarafından teşkil etilgen.
Vesiqalı spektaklni dramaturglar Natalya Vorojbit ve Anastasiya Kosodiy yarattılar. Leyhanıñ azırlanmasına "Dolmen" Gençler teatr şirketi ve rejissör Dmitriy Kostüminskiy qoşuldılar. Ukraina TİN başınıñ birinci muavini Emine Cepparnıñ bildirgenine köre, yılnıñ soñunace "Qırım, saba saat 5" spektaklni Varşava ve Berlinde kösterecek olalar. Leyhanıñ maqsadı - keñiş halqara auditoriya ögünde Qırımdaki siyasiy mabüsler ve vatandaş jurnalistlerniñ taqip etilüv meselesini kötermektir.
Ukrain dramaturgı ve teatr idarecisi Anastasiya Kosodiy Qırım.Aqiqatqa Qırımda qırımtatarlarnıñ taqip etilüvi aqqında ikâye etken bu vesiqalı spektaklniñ qurulışı aqqında aytıp berdi.
Yalıñız tevqifler aqqında degil, qırımtatarlarnıñ yaşayışı aqqında tam bir tasavur yaratmağa tırıştıqAnastasiya Kosodiy
– Bu, on qaraman - qırımtatar aqqında ikâye etken spektakl. Metin vesiqalı, çünki bizim zenaatdaşlarımız uydurılğan qabaatlardan Rusiyede apis etilgen qırımtatarlarnıñ apaylarından intervyü aldılar. Doquz qaramanımız 20 yıl apis cezasına mahküm etilgen "Hizb ut-Tahrir davalarınıñ" mabüsleri. Yalıñız tevqifler aqqında degil, qırımtatarlarnıñ yaşayışı aqqında tam bir tasavur yaratmağa tırıştıq: Qırımğa qaytqan soñ nasıl etip özüne ev qurdılar, qorantalar qurdılar, ne aqqında arzu ettiler, ne içün ketmeyler. Spektaklniñ onuncı qaramanı yaqında tevqif etilgen Nariman Celâl oldı. Bu, on baş qaraman ile pek qıyın spektakl, amma biz ukrainlerge ve yalıñız ukrainlerge degil bu adamlar aqqında aytıp bermege tırıştıq.
Anastasiya Kosodiy qayd etti ki, spektaklde bir çoq ihtisasiy olmağan aktör iştirak ete, amma teşkilâtçılar kelecekte daa meşur şahıslarnı da clp etmege tüşüneler.
– Yani, ğayege köre, cemiyet arasında simvolik kapitalı sayesinde bu meselege diqqat celp ete bilecek yırcılar, alıpbarıcılar, siyasetçiler bir tabaq kğıtından metin oquycaqlar. Oleg Sentsovnıñ azat etilmesinden soñ siyasiy mabüslerniñ adlarını añılmağanını köremiz. Bu qırımtatarlar olğanını bilemiz, amma adlarını bilmeymiz. Teessüf ki, amma spektaklge kim qoşulacağını şimdilik tam aytıp olamam, çünki aktörlar er bir memlekette deñişecekler, yani yañı ve yañı adamlarnı celp etecekmiz. Vesiqalı, performativ spektakl ve yeatrniñ zemaneviy fırsatları seyirci oña daa yaqın olğanını qabul etip, hulâsalar çıqarıp olması içün oña serbestlik bere.
Öz nevbetinde, Ukraina institutı baş müdiriniñ muavini Alim Aliyev, "Qırım, saba saat 5" spektakli Ukrainağa ve apis etilgen qırımlılarğa destekni arttırmaq içün ilk-evelâ çetel seyirciler içün azırlanğanını qayd etti.
Saba saat beş – böyle bir facialı sıñır. Saba saat beşkece ailelerde yaşayış tınç, garmonik şekilde devam ete bile edi ve soñra tişten tırnağınace silâlanğan FSB hadimleri evge basıp kireAlim Aliyev
– Kerçekten de siyasiy mabüslerniñ adları yalıñız kederli statistikağa çevirildi. Amma bir insan yalıñız raqam içün degil, kimniñ oğrunda küreşkenini bilgende, elbette ki, empatiya seviyesi daa yüksektir. Şunıñ içün bir yıl evel Natalya Vorojbit ile bağlandıq ve yeterli derecede büyük bir dramaturglar taqımı ile bu qadar büyük bir performansnıñ, vesiqalı oqumalarnı muzakere ettik. Saba saat beş – böyle bir facialı sıñır. Saba saat beşkece ailelerde yaşayış tınç, garmonik şekilde devam ete bile edi ve soñra tişten tırnağınace silâlanğan FSB hadimleri evge basıp kire, ortalıqnı ast-üst etip baba, oğul ya da aqaynı alıp kete. İlk-evelâ bu performansnı Ukraina içün degil, diger memleketlerde köstermek içün azırlaymız. Bu medeniy dimlomatiyanıñ vastası. Biz sanat vastasınen insan aqları aqqında aytamız. "Qırım, saba saat 5" "Qırım platforması" çerçivesinde ilk büyük medeniy leyhadır.
Qırımdan teatr rejissörı, cemaat faali Galina Cikayeva, bu kibi performanslarnıñ ve adiy teatrlar arasındaki farqnı añlata.
Zemaneviy teatrniñ bu sanat vastaları Ğarpta pek meşurGalina Cikayeva
–"Qırım, saba saat 5" spektaklde bir qaç performativ tesir bar. Bu kerçeklik, bu vesiqa. Bu, adamlarnıñ, şaatlarnıñ ve bu ağır vaziyetni yaşağanlarnıñ sözleri. Seyirci uydurılğan ikâyeden daa çoq buña inana, o personajlarğa qayğıdaş ola ve soñra bunı unuta. Mında yaşayış elektrik boşalma kibi onıñ yüreginden, ruhundan ve bütün duyğu apparatından keçe, çünki bu sanat vastalarınen zenginleştirilgen vesiqadır. Zemaneviy teatrniñ bu sanat vastaları Ğarpta pek meşur. Bizde de şimdi adamlar buña alışıp başlay. Performansqa pek çoq adam kelmey. Bu dünyanıñ araştırması kibidir.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Lvivde sentâbrniñ 22-sinde Lvivde 26-ncı Neşirciler forumı çerçivesinde "Qırım incirini cıyaraq" şiiriyet ve nesir oqumaları keçecek. Bunı öz Facebook saifesinde Qırım evi bildire.
Teşkilciler, tedbir vaqtında "Qırım inciri" birinci qırımtatar ve ukrain edebiyat antologiyasınıñ taqdimi olacağını haber ete. Taqdimde Qırım ve Ukraina şairler ve nesircileri, "Qırım inciri" yarışınıñ ğalipleri iştirak etecek.
Eserlerni, Maryana Savka, Seyare Kokça, Mayye Safet, Yeva Rayskaya, Galina Kruk, Roksolana Jarkova, Maryana Kiyanovskaya, Yekaterina Kalitko, Vladimir Beglov, Anastasiya Levkova ve Alim Aliyev oquycaqlar.
Oqumalar, Balalar ve gençlik içün birinci ukrain teatriniñ binaşında keçirilecek.
“Qırım inciri” yazıcılar yarışı 2018 senesi yazda ilân etildi, konkurs eserleriniñ qabul etüvi oktâbrniñ 31-inde bitti. Bu vaqıt devamında jüri azaları, “Ukrain tilinde Qırım aqqında nesir”, “Qırımtatar tilinde nesir”, “Ukrain tilinde Qırım aqqında şiiriyet”, “Qırımtatar tilinde şiiriyet”, “Qadın nazarı”, “Qırımtatar tilinden ukrain tiline tercime”, “Ukrain tilinden qırımtatar tiline tercime” nominatsiyalarında 135 müelliften 244 iş aldı.
Edebiy yarışnıñ jüri erkânına «Qırım eviniñ» program müdiri Alim Aliyev, yazıcı Yekaterika Kalitko, kino stsenaristi Andrey Kurkov, Ukraina yazıcılar birliginiñ azası Şevket Yunusov ve digerleri kirdi.
Dekabrniñ 1-den 2-sinece Qırım evinde, "Qırım inciri” yarışını yekünlegen, “Qırım inciri” ilk ukrain-qırımtatar edebiy festivali keçirilecek.


text:
Keçken künü Qırımda 105 yañı koronavirus hastası qayd etildi, dep bildire Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov.
«73-ü tibbiy yardım içün muracaat etkende qayd etildi, 20-si daa evel qayd etilgen hastalarnen alâqada oldı, 1-i Ukrainadan keldi, 11-i sağlam ealiniñ skriningi neticesinde belli oldı», – dep yazdı Aksenov Facebookta.
Pandemiya vaqtında Qırımda qayd etilgen hasta sayısı bugün eñ büyük oldı.
Umumen Qırımda, yerli akimiyetniñ malümatına köre, 5063 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 107-si çetelden keldi, 128-i qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar, 3008 insan tüzeldi, 69 hasta vefat etti.
Bir kün evelsi qayd etilgen 103 koronavirus hastası aqqında haber etilgen edi. Bugünge qadar bu eñ büyük raqam edi.
Sentâbrniñ 30-nda Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresi yarımadada koronavirus hastalarınıñ sayısı artqanı içün cemaat naqliyatında maska taquv qaidelerini sertleştirmege çağırdı. Müessise, aydavcılarnıñ maskasız çalışmasını yasaq etmege teklif etti.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Kreml kontrolindeki Sudaqnıñ Mirovoy mahkemesi 2019 senesi sentâbrniñ 27-nde Rusiye quvetçileri tintüv keçirgen Sudaq regional Meclisiniñ reisi İlver Ametovğa 150 biñ ruble miqdarında para cezasını bermege qarar aldı. Ametovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, para cezası onıñ iş adamı faaliyetinen bağlı.
Qararğa köre, para cezası «telükesizlik talaplarına uymağan mallarnı istisal etüv ve satuv sebebinden» berildi.
Ametovnıñ malümatına köre, oña ait «Bazırgân» qavesiniñ sofracıları ve hadimleri bıltır mevsimniñ soñunda mevsim qapatılğanını qayd etmege istep, 12 şişe konyak, raqı, şampan ketirdi, amma oña haber etmediler. Tintüv vaqtında Rusiye quvetçileri olarnı alıp, Ametovnı içki saqlağanında qabaatladı.
«İçki saqlağanımda qabaatladılar, ne qadar isbatlasam da, «ürmetli insanlarğa» maña ait olmağanını isbatlap olamadım», – dep ayta Ametov.
Onıñ qayd etkenine köre, yıl devamında iş adamı faaliyetini kerçekleştirgende bozuvları olğanına dair davanen bağlı dört mahkeme oturışuvı oldı. Ametovnıñ fikirince, «bu dava siyasiy baqışları ve cemaat faaliyeti içün sımarlanğan».
«Neticede maña ait olmağan, sofracı ve işçiler ketirgen 12 şişe sebebinden 275 biñ ruble çıqtı. Mevsim bitkenini qayd etmege istediler. Buña alâqam yoq. Bu menim fikrim», – dep qoştı o,
Ametov bu para cezasını üç kün içinde ödemeli.
«Ödemesem, eki qat arta eken. Maşinamnı satacam, başqa çaremmi bar!?», – dedi o.
Sentâbrniñ 27-nde Sudaqta Rusiye quvetçileri İlver Ametovnıñ evini tintti. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bir qaç on silâlı Rusiye quvetçisi İlver Ametovnıñ evini blok etti, dep bildirgen edi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası İlver Ametovğa ait binalarda keçirilgen «qanunsız tintüvler» sebebinden cinaiy tahqiqat başlattı.
Sudaqtaki tintüvlerden soñ Ametovnıñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aza şeadetnamesi, müzey eksponatları, bazı vesiqalar «ekspertizağa» alındı.
Advokat Nazim Şeyhmambetovnıñ Qırım.Aqiqat mühbirine bildirgenine köre, Rusiye quvetçileri tintüvlerni Rusiye Ceza kodeksiniñ 280, 282 ve 238 maddelerine istinaden cinayetlerden şübhe bar olğanı içün «tahqiqattan evel teşkerüvi çerçivesinde» keçirdi.
Rusiye quvetçileri İlver Ametovnıñ evini endi tintken edi. Birinci tintüv 2015 senesi dekabr ayında, o, hastahanede olğanda, keçirilgen edi. Sebebi belli degil. 2017 senesi mayısında quvetçiler tekrar kelip, oğlunı tuttı.


text:
COVID-19 diagnozı tasdıqlanğan eki hasta yuqunç hastahanesinde qala, dep bildire Aqyarnıñ Rusiye ükümeti.
«Yuqunç hastahanesinde 18 kişi buluna. 659 insan yaşağan yerinde közetüv altında qala», – dep aytıla haberde.
Berilgen malümatqa köre, soñki hasta qayd etilgen Nadejdintsev soqağındaki №1 şeer hastahanesinde aprelniñ 9-ndan itibaren observator rejimi çalışa. Tibbiy müessisede 109 insan buluna – 57 hadim ve 52 hasta.
Qırımda aprelniñ 10-nda daa eki koronavirus hastası qayd etildi. Qırımlılar Tailanddan qayttı.
Aprelniñ 9-na qadar Qırımda 26 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Olardan 20-si ketirildi, altısı üç qorantadan yerli ola. Yedi insan tüzelgen soñ yuqunç hastahanesinden çıqarıldı. Aqyarda beş koronavirus hastası aqqında haber etilgen edi, dördü tüzeldi. Aprelniñ 9-nda Aqyarda daa bir COVID-19 hastası aqqında bildirdiler. Qırımda özüni izolâtsiya etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar, Aqyarda ise aprelniñ 19-na qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qarasuvbazar şeer şurası avgust 25 künü şeer başı muavini Akim Çolahayevni istifağa yolladı, amma Qarasuvbazar şeer başı Albert Kangiyev bu qararnı qanunsız olaraq tanıy ve oña mahkemede itiraz etecek ola, dep bildire Qırımnıñ öz başına tayin etilgen akimiyetine yaqın olğan «Krıminform» saytı.
Kangiyevniñ sözlerine köre, işbu qarar qanunlarğa qarşı alındı.
«Al-azırda şeer başı muavini öz işini becermege devam ete, – dedi Kangiyev. – Akim Çolahayevniñ istifası boyunca qarar mahkemede baqılacaq».
Neşir Qırım «prokuraturası»na esaslana. Mında belediye topraq ve mülkniñ qanunsız qullanuvını qayd eteler.
«Bunıñ ile şeer şurasınıñ hadimleri bunı körmemezlikke urıp, iç bir qarar almay ediler», – deyler mında.
Qarasuvbazar şeer başınıñ muavini Akim Çolahayevniñ istifası aqqında bazarertesi künü Qarasuvbazar şeer şurası deputatı Mihail Rozum bildirdi.


text:
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ bildirgenine köre, Keriç boğazında yanğan eki gemide 14 deñizci elâk oldı.
«Adiseniñ sebepleri aqqında bir şey aytıp olamayım. Şimdilik elâk olğan 14 kişi aqqında malümat bar, bunı saba saat doquzda Qırımnıñ fevqulâde vaziyetler naziri bildirdi. Qalğan deñizciler hastahanege daa ketirilmedi, qurtarıcı gemilerde bulunalar. Olarnı Keriç hastahanelerine ketirip, tibbiy yardım kösterecekler», – dedi o, jurnalistlerge.
Yanvarniñ 21-nde Qırım yalısında Tanzaniya bayrağı altında «Maestro» ve «Kandi» tankerlerinde patlav ve yanğın oldı.
«Maestro» tankeri Rusiyeniñ Temrük şeerine kete edi, anda 14 Türkiye ve İndistan vatandaşı bar edi. «Kandi» tankerinde 17 insan bar edi – olap da Türkiye ve İndistan vatandaşları. Ukrainalı jurnalist Andriy Klımenkonıñ aytqanına köre, tankerler «ABD Suriye sanktsiya cedvelinde» olğan Milenyum Denizcilik Gemi türk şirketine ait.
Rusiye Tahqiqat komiteti Qırım yalısında yanğın neticesinde tankerlerde insanlarnıñ elâk olğanı sebebinden «diqqatsızlıqtan sebep eki ve daa ziyade şahısnı öldürüv» maddesi boyunca cinaiy iş açtı.
Yanğın ve patlavğa oğrağan tankerler qanunsız şekilde Suriyege şingen gaz taşığan edi, dep bildirdi Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi.
2014 senesi iyül ayında Ukraina ükümeti Rusiye işğal etken yarımadanıñ bütün limanlarını resmiy şekilde qapattı, Qırım limanları halqara gemiler içün qapalı qala.


text:
Sudaq civarındaki Taraqtaş (Daçnoye) köyüniñ mektebinde tarih qavğası başladı. Talebelerden biriniñ anası Safinaz Aliyeva edebiyat ocası 1944 senesi qırımtatar sürgünligini 4-ünci sınıf talebeleri ögünde aqladı, dep ayta. Qırımtatar aqsaqalları video muracaatında bunı «milletlerara zıddiyetni çıqaruv» dep adlandırdı.
Safinaz Aliyevanıñ aytqanına köre, qızı aprelniñ 5-nde derste Ekinci cian cenki vaqtında Sovetlerniñ ordusında hızmet etken, soñra ise qorantasınen beraber sürgün etilgen qartbabası aqqında ikâye etti. Qızçıqnıñ aytqanına köre, bu ikâyeden soñ oca Yelena Rudenko sınıfqa qırımtatar halqı «satqın edi» ve «işğalcilerge Qırımnı zapt etmege yardım etti», şunıñ içün 1944 senesi sürgün etildi, dep tarif etken eken. Oca ve mektep adisenen bağlı açıq izaatlar bermedi. 2014 senesi aprel ayında Rusiye prezidenti Vladimir Putin qırımtatarlarnıñ reabilitatsiyası buyruğını imzalağan edi. Sürgünlikni aqlav adisesi aqqında Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında aytıldı.
Qırım.Aqiqat jurnalistleri bu mektepniñ müdirine telefon etmege tırıştı, amma neticesi olmadı, soñra müessisege yazma muracaat yolladı, kene cevap alamadı.
Taraqtan sakini, Samira Aliyevanıñ babası Ülvi Aliyev ocanıñ yapqanlarına şaşmadı, dep ayttı Qırım.Aqiqatqa.
Halqımnıñ basqı, aqsız aqsımlav körgen yekâne ve ilk adisesi degildirÜlvi Aliyev
– Bunı qızımdan eşitmedim bile – sınıfdaşınıñ babası telefon etti. Bu beklenmegen ya da şaşırtqan bir şey olğanını aytıp olamayım, amma açuvlandıra, ebet. Bu, halqımnıñ basqı, aqsız aqsımlav körgen yekâne ve ilk adisesi degildir. Sürgün etilgen ana-babalarımız bunı mektep, tehnikum, institutta körgenini aytqan ediler. Bundan soñ biz apayımnen de bunı kördik, şimdi ise balalarımız köre, yani devam etkeni körüne. Kene de bu keskin, ağır is etile. Biz mektep memuriyeti ya da ocanen bağlanmağa tırışmadıq. Reberimiz vaziyetniñ çaresine baqacaq, şunıñ içün subet seviyesinde degil, daa ciddiy muracaat etmege niyetimiz bar.
Ülvi Aliyev emin ki, ocanıñ areketlerine uquq ceetinden qıymet kesilmeli, çünki sürgünlik mevzusı ağır ve hususiydir.
– Adiseden ertesi künü şeer yolbaşçısınıñ tasil muavini ve Aqmescitten tasil naziriniñ muavini kelgen, malümatnı sorap teşkergenler. Olar mennen, başqa ana-babalarnen körüşti. Bunı qaldırmaycaqlar, baqacaqlar, dep aytqanlar. Öz seviyelerinde çezsinler – bu olarnıñ yeparhiyası, olarnıñ insanları, amma bu adise qanunğa uyğunmı baqılmalı.
Qırımlı tarihçı, tarih ilimleri doktorı Vladimir Polâkov Taraqtaş mektebinde sürgünlikni aqlav adisesi tesaduf bir şey olmağanını tüşüne.
Sürgünlik aqqında aytalar, nasıl olğanını aytalar, amma ne içün olğanını aytmaylar – o zamanlarnıñ cinaiy rejimi, cinayetçi Stalin aqqında aytmaylarVladimir Polâkov
– Oca samimiyetnen areket etkenine oşay: onı bunı aytmağa kimse zorlamadı, cenk iştirakçisi ne içün sürgün etilgenini özü añlatmağa istep, balalıqtan bilgenini, er kün, daima eşitkenini ayttı. Bu tarihiy versiya degil, «er kes bilgen» versiyadır. Qırımda qırımtatarlar arasında «20 biñ satqın» aqqında tarif etken onuncı sınıf dersligi tüzeltilmese edi, şimdi bu oca derslikte yazılğanlarnı añlata, dep aytar edi. Mayısnıñ 18-ne doğru bular daa çoq olacaq: ne yazıq ki, bir taraflı oyun. Yani sürgünlik aqqında aytalar, nasıl olğanını aytalar, amma ne içün olğanını aytmaylar – o zamanlarnıñ cinaiy rejimi, cinayetçi Stalin aqqında aytmaylar. Ruslar qırımtatarlardan artıq qorqmamalı – olarnı Qırımğa nasıl ketirgen olsalar, alâ daa özüni köçip kelgen olaraq is eteler.
Esas Ukrainada olğan radio diñleyicisi Olga eskiden Qırımda yaşağanını ve qırımtatarlarğa qarşı yañlış fikirlerni çoq eşitkenini ayta:
«11 yıl mektepte ukrain tili derslerini berdim. Bu adise meni iç şaşırtmadı. 1999 senesi başladım ve daa Sovetler Birliginde ders bergen ocalarnen çalıştım. İlhaq olğanda olar bunı «quvana-quvana» qarşılağanlar, çünki bir çoqu yaşağan devletten nefret ete edi. Aytacağım, ocalar eski qaldı: farqlı zamanlarnı körgenler, amma mefküresi deñişmedi. Kimse Rusiyeniñ cinayetleri, Sovetler Birliginiñ cinayetleri aqqında tarif etmey – bunı bam-başqa tarzda aytalar. Mence, böyle adiseler daa çoq olacaq. Ukraina zamanında da az degil edi, ve qıyın meselelerni sıq-sıq añlatmağa, bir şeyler isbatlamağa mecbur olğan edik. Çoqusı oca bunı ciddiy saymağan edi – Ğolodomor kibi – Sovetler Birliginden ise ayrette qalğan ediler».
Qırımtatar resurs merkeziniñ yolbaşçısı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyevniñ fikirince, Qırımnıñ Rusiye akimiyeti sürgünlikniñ aqlanmasına gizliden qol tuta.
Endi Qırım işğalinden soñ peyda olğan işğalci akimiyetniñ areketleri cail ocalarğa özüni köstermege imkân bereEskender Bariyev
«Bu yanaşuvda sistema olğanını köremiz. Endi Qırım işğalinden soñ peyda olğan işğalci akimiyetniñ areketleri cail ocalarğa özüni köstermege imkân bere – men olarğa provokator dep aytar edim. Qırımda çoq yıllar devamında «qırımtatarlar lâyığını alıp sürgün etildi» degen malümat toplandı. Ebet, bir yıllar devamında buña qarşı küreştik, ve mustaqil Ukraina vaqtında bunı nasıl olsa da deñiştirip oldıq. Ne yazıq ki, bugünki künde menfiy areketler çoqça oldı. Bu psihologik yaranı endi 21-inci asırnıñ balaları da ala bile – bir vaqıtları sovet mekteplerinde oquğan ve aynı problemlerni körgen bizler kibi.
Eskender Bariyevniñ qayd etkenine köre, böyle adiseler aq qorçalayıcılar tarafından qayd etile ve Ukrainanıñ Rusiyege qarşı açtırğan ırqiy ayırım halqara davasına ilâve etile.
Qırımnıñ Bağçasaray rayonı Biya Sala (Verhoreçye) mektebinde talebelerniñ ana-babalarına rus tili endi yazılğan oquv tili anketini bereler, – dep bildirdi aprelniñ 4-nde faal Elmaz Qırımlı. Eskender Bariyevniñ qayd etkenine köre, bu Rusiye akimiyetiniñ qırımtatarlarnıñ ve ukrainlerniñ ana tilinde tasil almaq aqqını sıñırlamaq içün qullanğan usullardan tek bir danesidir.
– Böyle adiseler Aqmescit, Kefede ve Bağçasaray rayonında endi olğan edi. Biya Sala mektebinde mektep reberligi evelden tüşündi, dep ayta bilemiz, diger oquv yurtlarında ise ana-babalarnı qırımtatarca tasil aluv aqqında arizalarını bermemege iqna etkenler, çünki imkânlar yoq, ocalar yoq, sınıflar yoq eken ve ilâhre. Bazı vaqıtları utanmayıp arizalarnı qabul etmeyler – bu Aqmescitte oldı. Cemaatçılıq sahte Tasil nazirligine de yazdı, mektep müdirini politsiyağa da şikâyet etkenler, faqat bir cevap olmadı. Mektep memuriyeti eskisi kibi çalışmağa devam ete. Eñ yahşı alda qırımtatar tili bir ders olaraq ögrenile ve bu qadar. Bu şekilde mekteplerde ana tilini ögrenmek içün em dos-doğru, em dolayılı manialar yapıla.
Qırımnıñ Rusiye akimiyetiniñ statistikasına esaslanğan Eskender Bariyevniñ malümatına köre, yarımadada talebelerniñ tek 0,01%-ı ukrain tilini ögrene, qırımtatar tilini 3%-ğa yaqın talebe ögrene. Qırımnıñ Rusiye anayasasına köre ise, ukrain ve qırımtatar tilleri rus tilinen beraber devlet tili sayıla.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Qırım işğali
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
Qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanlarını añma künü
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.
Sergey Mokruşin, Qırım.Aqiqat alıp barıcısı


text:
Margarıta YavorskaKeriç – Qırımda nefaqalarnı ruble sıfatında berip başladılar, amma, er tükân olarnı qabul etmey. İnsanlar para bozmağa mecburlar. Rublelerni tüşük kurs boyunca grivnağa çevireler. Bundan da ğayırı, naqit paranıñ yoqluğı demir grivna ve kapiklerniñ artmasına sebep oldı.
Naqit paranıñ yoqluğı, çalışmağan bankomat ve terminallar, keriçlilerni gizli köşelerden paralarnı çıqarmağa mecbur etti. Saqlağan kapik ve demir grivnalarnı tükânlarğa alıp keteler ve marşrut arabalarında esaplaşalar.
«Menim demir grivna ile altı yüz grivnam bar. Bütün qorantamıznen qara künge toplay edik. Mına, bu kün de kelip yetti. Keçken aynıñ maaşı bank kartasında qalıp ketti. Bir şeyler aşamağa kerek te...» – dedi keriçli Anna.
Kapik «yağmurı» tübüne ilk nevbette marşrut aydavcıları tüştiler. Çoqusıları atta 50 kapikten ziyade şa almaqtan vazgeçtiler. Şeer icra komitetine açuvlı sakinlerniñ şikâyetleri kelip başladı. Naqilnen oğraşqan şirketlerge, kapik ve demir grivna – Qırımda 2016 senesine qadar qullanılacaq para olğanını hatırlattılar. Daa tünevin kapiklerni quvana-quvana bergenler, bugün özleri almağa istemeyler.
«Bu demirlerni maña bermeseñiz, olarnı tuzlaycammı! Banklarda almaylar, men bildim!» – marşrutkada esaplaşqan 80 yaşlı qart qıçırıp yiberdi.
«Ruble» nefaqalarında para bozğan noqtalar kâr qazana
Bu afta nefaqalarnı ruble sıfatında berip başladılar. Marşrut arabaları ve avtobuslarda birden eki fiyat peyda oldı. Yol parasınıñ fiyatını 3,8 koeffitsiyent boyunca çevirdiler, yani 2 grivna 50 kapik ya da 10 ruble tölemek kerek.
Aşayt mahsulatlarına kelgende, olarnı rublege almaq küçtir. Ukrainanıñ çoqusı tükânları tek grivnanı qabul eteler. Em de eki aftadan berli çalışqan kassalarnıñ yoqluğını rusiye parasına keçüvinen añlatalar. Nefaqalarnı rublede elde etken qartlar, satın alğan şeylerni kassalarda qaldırmağa mecburlar. Ya da bazarlarğa barıp, deñişmelerge uyğan satıcılardan mahsulatlarnı almaq ya da para bozmağa kerekler. Keriçte ise, para bozuv noqtalarınıñ sayısı kün-künden arta. Rusiye rublesini mında tüşük kurs boyunca satın alalar.
«Rublelerni tapşırdım. 90 grivna coydum. Ya ne yapayım!?» – dey nefaqacı açuvlanıp.
Aynı zamanda şübeli Qırım ükümetiniñ baş-nazir muavini Rustam Temirgaliyev, bu aftanıñ soñuna qadar cumhuriyetniñ bütün satış merkezleri eki valütanı qullanacağında işandıra. Böyleliknen, em grivna, em de rubleni işletecekler.
«Biz bazı problemlerge rast keldik – bir qaç büyük şirket Qırımda degil, Ukrainada resmiyleştirilgen ve yarımada hazinesine bergi tölemeleyler. Biz olarğa qolaylaştırılğan usullar vastasınen şirketlerni mında remiyleştirmege tevsiye ettik», – qayd etti Temirgaliyev. Onıñ sözlerini Keriç şeeriniñ matbuat-hızmeti bermekte.
«Oşçadbank» ise, tölevlerni yalıñız rublede alğanını bildirgen ilânnı yerleştirdi. «PrivatBank» tatilini devam ettirdi. Bunı, Qırımda banklar içün qanun çalışmağanınen añlattı.
«Ukraina, bizni keri qaytar!»
Qırımlılar parasız qalğanları ğayet duyulıp başladı. Keriçte qadın ve qartlarğa yapılğan ücümlar çoqlaştı. Belgisizler soqaqlarda qadınlarnıñ çantalarını ya da ihtiyarlarnıñ qolundan paranı çekip alalar. Qırım militsiyasınıñ malümatına köre, bu kibi adise Keriçte aqşam çarşembe künü yüz berdi. Eki erkek 84 yaşında qartananı abradılar.
«Referendum»dan soñra olğan köterinki duyğular pessimizm ve atta ümütsizlikke çevirildi. Bazı yerlerde yarıqnıñ söndürülüvi daa çoq «quvanç» qoştı. Söndürüvler yarımadanı yarıqnen teminlegen – «Kahovka-Ostrovska» ve «Melitopol-Canköy» elektrik ağlarındaki qazalarnen bağladılar. Amma, kün evelden ağlar tamir etilip, qazaiy söndürüvler cedveli lâğu etilgen edi.
Qırım akimiyeti işandırğanına köre, keçüv deviri bir qaç yılğa uzanacaq. Amma, şimdiden rusiye pasportını almaq içün tizilgen nevbetlerde «Ukraina, bizni keri qaytar!» kibi fikirlerni eşitmek mümkün.


text:
Aqmescitte mayıs 18-de saat 12:00-de qırımtatarlar, qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasını sessizlik daqqası ile añdılar. Qırım.Aqiqat muhbiriniñ bildirgenine köre, hatıra işareti yanında 100-den ziyade kişi toplanıp, dua ile sürgün etüv qurbanlarınıñ hatırasını añdılar.
Toplaşqanlar ögünde qırımtatar faaliyetçisi Nariman Celâl çıqışta bulundı. O, kelgenlerniñ qırımtatar halqını sürgün etüv qurbanlarınıñ hatırasını ürmet ile añmaq içün kelgenlerini ve böyle tedbirlerniñ Qırımnıñ türlü şeerlerinde ve dünyada keçkenini hatırlattı.
Celâl: «Bu hatıra yüreklerimizde daima yaşaycaq. Biz, kim olsa olsun, bu ağrınıñ unuttırmasına yol bermeycekmiz. Eñ azından bir kişini – babası, qartanası, balalarını coymağan iç bir qırımtatar qorantası yoq. O yıllarda pek çoq ufaq balalar elâk oldı. Bu sebepten biz bu künni başqa bir şeyge çevirmege bermeycekmiz, ve toprağımızğa qaytıp olamağanlarnıñ episine ğam, ağrı ve hatıra borcumıznı qaytaracaqmız», – dedi.
Qırımtatar halqını Qırımdan sürgün etüv qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçken skverde Rusiye polisi ve OMONnıñ hadimleri ve içinde tahmin ile Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri olğan üç avtobus buluna.
Mayıs 18-de Ukraina ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlaylar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayıs 18 künü Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Qurucılar, 2018 senesi oktâbr 17-sinde atuv ve patlav neticesinde bozulğan Keriç kolleciniñ binasında tamir işleri bitirildi.
Bu aqta Qırım İlim Nazirliginiñ sözlerinden TASS Rusiye haber agentligi yaza.
“Keriç kolleci tamirleviniñ birinci qısmı yekünlendi. Temelli tamirlevni 2019 senesi yazda yapmağa niyetlenemiz”, - İN-niñ vekili sözlerinden yaza agentlik.
Qırımnıñ rusiyeli İlim Nazirliginiñ saytında şimdilik bu aqta malümat yoq.
Dekabrniñ 26-nda Keriç politehnik kolleci baş binasınıñ bütün qalğan tarafında oktâbr faciasından soñ ilk sefer dersler keçirildi.
Bundan evel Keriç politehnik kolleci 2019 senesi yanvarniñ 14-nde tolusınen açılacaq, dep bildirilgen edi.
Patlav ve atışuv çarşenbe künü, oktâbrniñ 17-nde, Keriç politehnik köllecinde oldı. Rusiye Tahqiqat komitetiniñ malümatına köre, Keriç politehnik kollecinde olğan patlavnı 4-ünci kurs studenti, 18 yaşında Vladislav Roslâkov kerçekleştirdi. O, «özüni öldürdi». Facia neticesinde 21 insan elâk oldı. Qırımda üç künlik matem ilân etilgen edi.
Oktâbrniñ 19-nda Keriçte ve Yedi Quyu rayonında ücüm qurbanlarınıñ cenazeleri qılındı. Vedalaşuv merasimine biñlernen insan keldi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Keriç politehnik köllecinde olğan patlavnı terror ücümi olaraq tasnif ete.


text:
Sentâbrniñ 18-nde Moskvada Rusiye prezidentiniñ memuriyeti ögünde faaller qırımlı siyasiy mabüslerge qoltutmaq maqsadınen bir kişilik narazılıq aktsiyalarını keçirdi. Olar açlıq tutqan Oleg Sentsov, Vladimir Baluh ve siyasiy sebeplerden apiste tutulğan diger qırımlılarnıñ azat etilmesi ve Qırım işğaliniñ toqtatılmasını talap etti.
Bunı «Strategiya-18» Rusiye teşebbüsiniñ iştirakçisi Vera Lavreşina Qırım.Aqiqatqa aytıp berdi.
«Rusiye vatandaşları yavaş-yavaş uyana, özüne keleler. Şimdi pensiyalarını alalar, işsiz qaldıralar. Aman-aman er kün insanlar narazılıq aktsiyalarına çıqa. Şimdilik pek çoq degil», – dep qayd etti faal.
İyün ayında Moskvada keçirilgen bir sıra bir kişilik narazılıq aktsiyalarından soñ dört faal tutulğan edi.
Sankt-Peterburg ve Moskvada yaşağan Rusiye faalleri «Strategiya-18» müddetsiz aktsiyasına birleşken edi. Bu ad 1944 senesi mayısnıñ 18-nde olğan qırımtatar sürgünliginiñ künü ile bağlıdır. Er aynıñ 18-nde faaller soqaqlarğa çıqıp, işğal etilgen Qırım vaziyetini, insan aqları bozulğanını tarif eteler.
Aq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, tahminen 70 Ukraina vatandaşı Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda siyasiy sebeplerden azatlıqtan marum etildi. Ukraina Tış işler nazirligi, Rusiyege 300 kerege yaqın narazılıq bildirip, anda olğan ukrainalılarnı azat etmesini talap etken edi.


text:
Cumaertesi künü, dekabr 27-de, saba saat 4:30 Odessada Segedskaya soqağı, 9-V adresi boyunca küçlü patlav yüz berdi, neticede bir insan elâk oldı.
Olğan malümatqa köre, patlav soqaqta belgisiz şahıs tarafından patlav aleti avuştırılğanda yüz berdi, haber ete İnterfaks-Ukraina.
Odessa vilâyetinde Ukraina İçki işler nazirliginiñ Baş idaresiniñ cemaatçılıq ile bağ boyunca bölüginiñ yolbaşçısı Volodımır Şabliyenko aytqanı kibi, elâk olğan insannıñ şahısı al-azırda belgisizdir.
Hatırlatamız, dekabr 10 künü Odessa biznes-merkezinde Krasnova soqağında patlav yüz berdi. Soñra millitsiya tarafından bu al terroristik areketi olaraq belgilendi.


text:
Antından vazgeçken ve Qırımda Rusiye tarafını alğan ukrain flotunıñ 6 biñ deñizcisi «Barıştırıcı» saytınıñ (separatist ve terroristlerniñ cinayetleri boyunca) malümat bazasına kirdi
Bunı Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı Anton Geraşçenko öz Facebook saifesinde bildirdi.
Onıñ malümatına köre, Rusiye Qara deñiz flotunıñ bazasına irişimni «Aqyarda qalğan belgisiz vatanperverler» açtılar.
«Ne içün rusiyeliler öz zenaatdaşlarına ayaq çalalar bilmeymiz, amma fikrimizce, satqınlarnı kimse sevmey, atta işğalciler de», – dep yazdı Geraşçenko ve yaqında Qırım, Lugansk ve Donetsk vilâyetlerinde işine devam etken mahkemeci, prokurorlarnıñ cedveli peyda olacağı aqqında bildirdi.
Evel deputat 2014 senesi Rusiyeniñ Qırım işğaline qol tutqan Qırım deputatları aqqında malümat istihbaratqa berilecegini bildirgen edi.
Fevral 13 künü Ukraina Yuqarı Şurası Ukraina baş prokurorından Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Şurasınıñ ve Aqyar şeer şurasınıñ deputatları, Qırımnıñ diger vekâletli şahıslarını mesüliyetke çekmege talap etti. Ukraina parlamentiniñ fikrine köre, Qırım deputatları memleketniñ topraq bütünligini bozğanı ve devlet hainligini etkeni sebebinden cezalanmalı.