text:
Rusiye kontrolindeki Ermeni Bazar şeer mahkemesinde sentâbrniñ 10-nda yarımadada ğıyabiy şekilde mahküm etilgen qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevge qarşı cinaiy dava çerçivesinde uyuçnci temel oturışuv olıp keçti.
Qırım.Aqiqat mühbiriniñ malümatına köre, oturışuvda şaat Mubein Nebiyev sorğuğa çekildi. O, mahkeme tahqiq etken adise-vaqialar vaqtında «Ermeni Bazar tışında Rusiye devlet sıñırını bozuv alâmetleri yoq edi» (Cemilevniñ 2014 mayısında Qırımğa Herson vilâyetinden kirüv ıntıluvı aytıla), dep qayd etti.
Şaatnıñ qayd etkenine köre, yolda tahminen biñ qırımtatarı toplaştı, amma olarnıñ tarafından «bir de bir agressiv niyet qayd etilmegen edi». Nebiyev, bu yerde haki renkinde urbağa kiyingen kimligi belli olmağan insanlar bar edi, dep ayttı. Yaqınlarda arbiy yük maşinalarını kördi, dep qayd etti.
Latınin soyadlı ekinci şaat oturışuvğa kelmedi, sebebini bildirmedi. Diger şaatlarnı çağırmaq içün oturışuv sentâbrniñ 11-ne qaldırıldı.
Qırımda bir ay devam etken teneffüsten soñ «Mustafa Cemilevniñ davası» boyunca mahkeme esnası yañıdan başlay.
İyülniñ 30-nda Rusiye kontrolindeki Qırım Yuqarı mahkemesi Ermeni Bazardaki Rusiye mahkemesiniñ qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevniñ sıñırlav tedbirini ğıyabiy şekilde uzatmaq qararına qarşı berilgen istinaf şikâyetini baqıp, onı qanaatlendirmedi.
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi aprelniñ 13-nde qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevni Rusiye Ceza kodeksiniñ üç maddesine köre qabaatladı. Advokat Nikolay Polozovnıñ aytqanına köre, şimdi Cemilevge qarşı oğlu Hayserniñ ukrain davası qullanıla.
Qırım ve Aqyardaki Rusiye Tahqiqat komiteti mayısnıñ 27-nde bu davanıñ tahqiqatını bitirdi.
Cemilevniñ fikirince, işğal etilgen Qırımda Rusiye FSBsi tarafından oña qarşı açılğan dava qırımtatarlarnı yarımadadan çıqarmaq içün qullanıla.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi Rusiye tahqiqatçılarınıñ qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilevge qarşı cinaiy davasını siyasiy taqip dep saya.
Mustafa Cemilev – qırımtatar milliy areketiniñ lideri, dissident, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi (1991 senesinden 2013 senesine qadar). Repressiyalarğa oğratılğan edi, 15 yıl sovet apishanelerinde yattı. 303 kün devamında Omsk apishanesinde açlıq tuttı. Rusiye akademiki, dissident Andrey Saharov Cemilevge qol tutıp, BM baş kâtibine mektüp yazdı.
Mustafa Cemilev 1991 senesi Qırımğa qaytıp oldı.
III-IX çağırılış Ukraina Yuqarı Radasınıñ halq deputatı ola.
Cemilev – Türkiyedeki Selçuk universitetiniñ uquq fahriy doktorı, «Ukrain cemiyetiniñ demokratizatsiyası içün» Orlık halqara mukâfatınıñ laureatı ola. Nansen medali (BM), V ve IV seviyeli Yaroslav Mudrıy knâziniñ nişanınen taqdirlengen edi.
2014 senesi Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqtı. Rusiye oña qarşı bir qaç cinaiy dava açtı. 2016 senesi Cemilevniñ namzeti Saharov mukâfatına kösterildi.


c: text/html

text:
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba Qırımnı işğalden qurtaruv meselesi boyunca halqara meydançıqta Rusiyeni körmey. Bu aqta o, «Segodnâ» neşirine bergen intervyüsında ayttı.
Onıñ fikirince, 2014 senesi Qırım meselesinde stabil meydançıq ve format belgilemeyip, «hata yapqanlar». Şu sebepten al-azırda Ukraina akimiyeti içün bunıñ üzerinde çalışmaq daa zor ola, dep tüşüne Küleba.
«Özümizni aldatmayıp, Rusiye bu formatqa kirmeycek, dep aytmaq kerekmiz. Üç vazifeni yapacaq platformanı qurmaq kerekmiz. Birincisi – Qırım meselesini halqara kün tertibiniñ prioritetleri arasında tutmaq. Ekincisi – daa çoq iştirakçiniñ ğayretlerini idare etmege, Qırımnı qabul etmeme siyasetini ve Rusiyege qarşı sanktsion siyasetini temin etmege imkân berecek. Üçüncisi – anda müim bir yer olmalı – işğal altındaki yarımadada insan aqlarınıñ qorçalavı», – dep qayd etti Tış işler naziri.
Kuleba Qırım.Aqiqatqa bergen intervyüsında Qırımnı işğalden qurtaruv meselesi Donbasnen bağlı «Minsk añlaşmalarından» ayrı baqılmalı, dep ayttı.
Ukraina Tış işler nazirligi Qırımnı işğalden qurtaruv strategiyasını azırlay. Şimdilik anca leyha şeklinde, qarama variantı bar, amma Milliy telükesizlik ve mudafaa şurası, ükümet ve Prezident ofisiniñ teşebbüsleri sayesinde kenişletilecektir.
Kyivdeki soñki matbuat konferentsiyasında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Ukraina işğal etilgen topraqlarını, hususan Qırımnı kontroline qaytaruvdan vazgeçmey, dep işandırdı.
Baş nazir muavini – Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarınıñ reintegratsiya naziri Oleksiy Reznikov Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında Ukraina akimiyeti Qırımnıñ işğalden qurtarıluvınen bağlı muzakereler içün halqara meydançıqnı qurmağa istey, dep qayd etti. Amma onıñ ne vaqıt ve nasıl bir formatta olacağını tahmin etip olamay.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bağçasaray rayonınıñ bağçacılığı ve bağcılığı üç «kit balığı» – Alma, Belbek ve Qaçı boyu üstünde tura. Tamam bu yerdeki bereketli topraqlardan ale daa alma, armut, şeftali ve erikniñ bol-bol mahsulatı toplana. Alma, Belbek ve Qaçı özenleri yaznıñ sıcağında meyve tereklerine lâzim olğan suvnı bere, vadiyni sarıp alğan bayırlar ve yayla ise suvuq şimal yellerinden qorçalaylar. Eski yerli sakinler, bir vaqıtları bu yerdeki bağçalar yerli köy iqtisadiyatlarına millionlarnen kelir ketire edi, olarnıñ mahsulatı aqqında Qırım tışındaki uzaq yerlerde bile ediler, dep ikâye eteler.
Alma boyu, Qırımnıñ paytahtı Aqmescitke eñ yaqın yerde buluna. Vadiy dünya tarihında da belli: 1854 senesiniñ sentâbrinde Alma-Tarhan ve Bürlük (Vilino) köyleri yanında Rusiye ordusı ve Büyük Britaniya, Fransa ve Türkiyeden ibaret ittifaqnıñ ordusı arasında Qırım cenki devriniñ mehşur meydan uruşması olıp keçti.
Qırımnıñ Alma boyunda baar (fotogalereya)
Bağçasaray rayonınıñ bağçacılığı ve bağcılığı üç «kit balığı» – Alma, Belbek ve Qaçı boyu üstünde tura. Tamam bu yerdeki bereketli topraqlardan ale daa alma, armut, şeftali ve erikniñ bol-bol mahsulatı toplana. Alma, Belbek ve Qaçı özenleri yaznıñ sıcağında meyve tereklerine lâzim olğan suvnı bere, vadiyni sarıp alğan bayırlar ve yayla ise suvuq şimal yellerinden qorçalaylar. Eski yerli sakinler, bir vaqıtları bu yerdeki bağçalar yerli köy iqtisadiyatlarına millionlarnen kelir ketire edi, olarnıñ mahsulatı aqqında Qırım tışındaki uzaq yerlerde bile ediler, dep ikâye eteler.


text:
Cohar Dudayev batalyonınıñ matbuat-zabiti, göñülli asker Amina Okuyeva maşnasına ateş açılğan vaqıtta başına atılğan qurşundan vefat etti. Bu aqta onıñ yaralanğan alda hastahanede yatqan qocası, göñülli asker Adam Osmayev bidirdi.
O, LB.ua neşirine bergen intervyusında, olar başqa regiondan Kyivde qaytqan arada, demiyol keçitinde olarnıñ maşnası ateş açılğanı aqqında ayttı.
«Men çarem olğanı qadar yürmege devam ettim, çünkü qurşunmaşnanıñ motorına tiygen edi. Maşna toqtadı. İlk yardım köstermege istedim, lâkin qurşun onıñ (Amina Okuyevanıñ –QA) başına kelip tiygen edi», – dey Osmayev.
Onıñ sözlerine köre, bu olarnıñ ekisine yapılğan suiqast edi ve mında «Rusiyeniñ izi» bar, dep köre. Osmayev izaatlayaraq, yaqın künlerdeki Ukraina halq deputatı İgor Mosiyçuk yaralanğan patlavda da «Rusiyeniñ izi» mevcut olğanını ayttı.
Kyiv vilâyetiniñ politsiyası, Cohar Dudayev batalyonınıñ matbuat-zabiti ve göñülli asker Amina Okuyeva ve onıñ qocası Adam Osmayev bulunğan maşnağa yolda ateş açqan şahışlarnıñ kimligi araştırılğanı aqqında haber etti.
Politsiya Ukraina Cinayet Kodeksiniñ 115 maddesine binayen (maqsatlı öldürüv) cinaiy iş açmaq niyetinde.
Oktâbrniñ 30-nda saat 20:00de politsiyanıñ 102 hususiy bağı vastasınen, Kyiv-Svâtoşin rayonınıñ Glevaha demiryol stantsiyası yaqınlarında çalılar içinde gizlengen belgisiz şahıslar tarafından maşnağa ateş açılğanı aqqında haber etile. Vaqia yüz bergen yerge devriye politsiyasınıñ acele areket ve taqiqatgruppaları kelip yete.
Amina Okuyevanıñ elâk olğanı aqqında daa evel ictimaiy ağlarda Ukraina iç işleri Nazirligi kollegiyasınıñ azası olğan halq deputatları Anton Geraşenko («Narodnıy front» fraktsiyası) ve elâk olğan şahıs, onıñ yardımcısı olğanı ve yaqın künlerde körüşecekleri aqqında añlaşqanlarını aytqan İgor Mosiyçuk (Radikal firqa fraktsiyası) haber etken ediler.Tahminge köre, yYaqın künlerde, suiqast qurbanı olğan Mosiyçuk yaralı alda hastahanede yatmaqta.
Geraşenkonıñ sözlerine köre Osmayev, onıñ maşnasına Kyiv vilâyetiniñ Glevaha qasabasındaki demiryol keçiti yanlarında ateş açıluvı neticesinde yaralanğan, amma ölüm telükesi yoq.
İyünniñ 11-nde Adam Osmayev suiqast yapılğan edi. O zaman o yaralanğan edi. O arada yaralanmağan Amina Okuyeva ateş açqan şahısnı yaralağan edi. Politsiyanıñ malümatına köre, ücüm etken erkek kişi, özüni jurnalist olaraq tanıtıp, olarnen Kyivde körüşüv yapacağı aqqında evelden añlaşqan eken.
Küç hadimleriniñ versiyasına köre, olar maşnağa mingende, belgisiz şahıs qutudan «Glok» pıştavını çıqarıp, Osmayevniñ köksüne ateş açqan. Amina Okuyeva özüniñ Makarov pıştavından ücüm etken adamğa bir qaç sefer ateş açqan.
Politsiyanıñ versiyasına köre, ücümniñ esas sebebi göñülli qadın-qoca Adam Osmayev ve Amina Okuyevanıñ vatanperverlik pozitsiyasındandır. Küç hadimleri olarnı şiddetli qoruma altına alğan ediler.
2015 senesi fevral ayında Osmayev İsa Munayev elâk olğan soñ, Cohar Dudayev batalyonınıñ yañı komandanı olaraq saylânğan edi. Zenaatı boyuncaekim olğan Amina Okuyeva batalyonnıñ matbuat kâtibi edi.


text:
Aqyar demiryol vokzalında keçken Suriye “ğanimet silâsı” sergisi, qomşu Rusiyege yollanıldı. Bu aqta Rusiye Mudafaa nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
“Qırım sakinleri ve musafirleriniñ 12 biñi “Suriye qırığı” köçme sergisi ziyaret etti”, - denile beyanatta.
Müessisede, “Suriye qırığı” aktsiyası Rusiye ve Suriye arbiy quvetlerniñ halqara terrorcılıqqa qarşı “muvafaqiyetlerni numayış etmek” maqsadınen keçirilgenini bildirdi. Sergi keçirilüvi Ulu Vatan Cenkinde ğalebeniñ 74 yıllığına bağışlana
Aqyardan soñ eşelon Novorossiysk şeerinde toqtanacaq.
Sergi nümüneleri arasında sanki “Suriye uruşlarında terrorcılardan tutılıp alınğan” silâ ve teçhizatlar kösterile. Olarnıñ arasında, teşkilcilerniñ aytqanına köre, özyapma patlayıcı cihazlar, qanunsız himiyeviy ameliyathane, “şeitlerniñ maşnası” ve arbiy maqsatlar içün deñiştirilgen maşnalar.
Teşkilciler, sergide 500-den ziyade silâ çeşiti numayış etildi, dep bildire. Bundan ğayrı demiryol vokzalınıñ meydanında köçüci aşhane ve kontsert sanası qoyuldı. Rusiye arbiy adamları, ekskursiya keçirip, Suriyedeki cenk tecribeleri aqqında aytıp bere edi.
Bir kün evel sergi Keriçke kelgen edi.
Bundan soñ onı Keriçten Aqyarğa keçirdiler.


text:
Leonardo da Vinci
Leonardo da Vinci (aytılıwı: Leonardo da Vinchi, 15 aprel, 1452 - 2 may, 1519) İtaliyanın' Florentsiya qalasında tuwılg'an italiyalı su'wretshi, skulptor, qurılısshı, do'retiwshi ha'm injener.
Leonardonın' en' ataqlı su'wretleri The Last Supper ha'm Mona Lisa.
Leonardo da Vinci su'wretshiliktin' jan'a stilin jaratqan. Onın' da'wirinin' su'wretshileri a'dette su'wrettin' artqı ko'rinisi sıpatında aq ren'nen paydalang'an. Bul tiykarg'ı obektte u'sh o'lshemli effekt payda eter edi. Ol, sonın' menen birge, ko'p sayalı bolg'an qaran'g'ı stilde su'wretler do'retiwi menen belgili bolg'an.
Leonardo da Vinci joqarı Renessans da'wiri su'wretshilerinin biri bolg'an. Onın' realistlik suwretlerge qızıg'ıwshılıg'ı u'lken bolg'anı sonshelli, ol adam denesi qalay islep turg'anlıg'ın ko'riw ushın deneni jarıp ko'rgen.
Qosımsha mag'lıwmat[o'zgertiw | қaйHapыH өңдey]
To'mendegi Renessans dawirinin' su'wretshilerinin' da Vinci menen baylanısı bolg'an:


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye zenaatdaşı Tatyana Moskalkovadan Qırımda apiske alınğan Ukraina vatandaşlarınıñ doğru pasport malümatlarını bermesini talap ete. Bu aqta Ukraina ombudsmeniniñ matbuat hızmeti haber ete.
Denisovanıñ aytqanına köre, «Rusiye vaqtınca işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşlarını qanunsız şekilde tutmağa devam ete, Ukraina vekâletli organlarına ise resmiy malümat bermey».
Onıñ aytqanına köre, laf Rusiye FSBsi tutqan Noman Çelebicihan «qırımtatar batalyonında» iştirak etkeninde qabaatlanğan Aqmeçit rayonınıñ sakini ve Azaq deñizinde Zaporijjâ vilâyetinden dört balıqçı bulunğan gemi aqqında kete.
Qırım ve Aqyardaki Rusiye FSBsiniñ idaresi fevralniñ 15-nde Azaq deñizinde dört Ukraina vatandaşı bulunğan gemi tutulğanını bildirdi. Rusiye quvetçileri Sergey Goga, Aleksey İvanov, Vasiliy Türkeci ve Maksim Terehovnı tuttı.
Fevralniñ 16-nda Rusiye kontrolindeki Keriç şeer mahkemesi fevralniñ 15-nde Azaq deñizinde «qanunsız balıq tutqan» ukrain balıqçıdarını 10 künge apiske aldı.
Rusiye FSBsi fevralniñ 17-nde işğal etilgen Qırımda «N.Çelebicihan qanunsız silâlı batalyonında iştirak etkeninden» şübheli sayılğan Aqmeçit rayonınıñ sakinini tuttı, dep bildire. Er adam apiske alındı. Qırımtatar faalleriniñ malümatına köre, tutulğan kişiniñ adı – Nariman Nejmudinov.
Ukraina uquq qoruyıcı organları erkânında qırımtatar batalyonını quruv munaqaşası 2016 senesinden berli devam ete.
Ukraina İç işler nazirligine ait Ukraina Milliy gvardiyası, olarnıñ qurulışında «qırımtatar batalyonınıñ» qurulması aqqında beyanatlar şimdilik qanun seviyesinde tasdıqlanmağan beyanatlar olıp qla, dep qayd etken edi.
«Asker» cemaat teşkilâtınıñ yolbaşçısı Lenur İslâmov Noman Çelebicihan «qırımtatar batalyonına» arbiy bölük nomerasını bermege talap etken edi


text:
İyünniñ 21-ne keçer gecesi Tifliste parlament binasınıñ yanında büyük narazılıq aktsiyaları keçti. Tünevin aqşam on biñge yaqın insan Gürcistan parlamentiniñ binası ögünde mitingge toplaştı.
Rusiye Devlet dumasınıñ deputatı Sergey Gavrilov Tifliste keçirilgen Parlamentlerara pravoslavlıq assambleyasınıñ sessiyasını Gürcistan parlamentiniñ spikeri yerinde oturıp açqan soñ narazılıqlar başladı. Deputatlar buña açuvlanğan edi.Toplanğanlar parlament reisi ve Gürcistan İç İşler naziriniñ istifağa çıqqanını talap etti. Polis narazılıq iştirakçilerine qarşı bir qaç sefer köz yaşlatıcı gaz, suvatıcı ve rezina qurşunlarnı qullandı.
Şimdi resmiy ziyaret ile Belarusta olğan Gürcistan prezidenti Salome Zurabishvili, aktsiya vaqtında zorbalıq qullanılğanını tenqit etti.
Gürcistan sağlıq nazirligi, Tifliste narazılıq bildirgenler ve politsiya hadimleri arasında yüz bergen çatışmalarda 240 insan yaralandı. Olarnıñ arasında 80 politsiya hadimi olğanını, bildirdi.


text:
Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Ruslan Nagayev Rusiyeniñ Rostov-na-Donu tahqiqat izolâtorınıñ kartserine yerleştirildi. Bu aqta advokat Ayder Azamatov «Qırım birdemligi» fallerine bildirdi.
«Kündüz kamerada yorğannen örtüldi, çünki pek suvuq edi ve bu şekilde qızmağa mecbur edi. Bu kartserge yollanılması içün sebep oldı. Eminim, müvekkillerimizniñ ruhı küçlü ve bunıñ kibi işkenceler, men bunı işkence dep sayam, teslim olmaları içün sebep olmaz. Aqlarını qorçalamaq içün barışıq küreşini devam ettirecekler», – dep izaatladı advokat Azamatov.
İmayeciniñ fikirince, «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca qabaatlanğanlarnı mahsus blok ve kartserlerge aselet qapatıp basqı yapalar.
Advokat Emil Kurbedinov Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca mahküm etilgen Teymur Abdullayev ve Emil Cemadenov eki aydan berli Rusiyeniñ Salavat şeerindeki koloniyalarnıñ ceza izolâtorlarında tutula, dep bildirgen edi.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Aluştadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri 2020 senesi oktâbr ayına qadar apiste qaldırıldı.
Rusiye quvetçileri 2019 senesi iyünniñ 10-nda tintüv keçirip, qırımlılarnı tutqan edi. Rusiye FSBsi, tahqiqat tedbirleri 205.5 maddesine istinaden (terror teşkilâtını quruv ya da anda iştirak etüv) açılğan cinaiy dava çerçivesinde keçirile ve «Hizb ut-Tahrir» diniy teşkilâtınen bağlı, dep bildirdi.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımda ekstremist edebiyatnıñ qıdıruvı sebebinden daa bir qaç medresede tintüvler keçirdiler.
Avgust 13 künü Aqmescit rayonınıñ üç medresesinde keçirilgen tintüvler aqqında Qırım.Aqiqatqa Qırım musulmanları Müftisiniñ muavini Esadullah Bairov tarif etti.
Onıñ sözlerine köre, medresege apansızdan FSB, prokuratura, sanitar-epidemiologik stantsiyalarnıñ, «tasil nazirliginiñ» ve diger müessiselerniñ hadimleri ziyaret ile buyurdılar
Tintüv neticesinde Rusiyede ekstremist sayılğan edebiyat cedvelinden üç kitap tapıldı.
Bairov tintüvler ihtarsız, hadimler tatilde olğan ve medresede tamir işleri keçirilgen vaqıtta olıp keçkenine ayırıca diqqat ete.
«Amelge daa soñunace keçirilmegen avalemiz artından yetişmege tırışalar. Hatalarnı tapıp, soñra olarğa şikâyet etmege isteyler. Oquv yılnıñ başlanmasına eki afta qalğanda, bozuluvlarnıñ cedvelini taqdim ettiler. Olarnı yoq etmek içün aylar kerek. Olarnıñ ögünde bu edebiyatnı mıtlaqa tapmağa bir maqsat bar, çünki, eger de olar oquv yılnıñ başlanmasınen kelse ediler, ekstremist edebiyat aqqında Müftiyatnıñ avalesi amelge keçirilir edi», – dedi Qırım musulmanları diniy idaresiniñ temsilcisi.
Qırımda Rusiye FSB idaresiniñ matbuat hızmetinde buña izaat bermediler.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, iyün 24 künü saba saat 6:30 Aqmescit rayonınıñ Bulğanaq köyünde oğlanlar içün hafizler medresesine belgisiz şahıslar sürip kirdi ve tintüvni keçirmege başladı. Medresede 13 talebe ve eki oca buluna edi. Er kes yuqlay edi.
Vesiqalarsız, mahkemeniñ qararı olmadan, qapı ve pencerelerni sındırıp, silâlı insanlar medrese binalarında tintüvlerni keçirmege başladılar. Qırım musulmanları diniy idaresiniñ vekillerine ekstermizm ve silâ saqlanması boyunca mahkeme qararı esasında areket etkenini bildirdiler.
Müftiyatnıñ malümatına köre, tintüvni FSB ve Qırım politsiyasınıñ tahminen 30 hadimi keçirgen edi.


text:
Moskva nezareti astında bulunğan qırım yaqarlıq ve energetika nazirliginiñ yolbaşçısı Svetlana Borodulina TASS rus agentligine bergen izaatta, Qırımdaki energo ağları 60% eskirgeni aqqında bildirdi.
«Bu em magistral ağları, em de stantsiya bölüklerge ait bir adisedir. Mında şimalden şarq tarafına deñiştirilgen peretok shemasını köz ögüne alsaq, bütün ağlar kompleksini yañıdan qurmaq kerek. Buña ise 41 mlrd ruble lâzim», - dep qayd etti Borodulina.
Onıñ sözlerine binaen, Ukraina Qırımğa elektrik energiyasını bermege toqtatqan soñ, Qırımnıñ energosistemasınıñ çalışma shemaları deñişken.
«Şimdiki vaqıtta elektroenergiyanen temin etilüv bütünley deñişken, peretok ise Qırımnıñ şarq tarafından kerçekleştirile. Elbette, böyle vaziyet özünde bir sıra tehnik tedbirlerniñ keçirilmesini talap etti», - dep qayd etti Borodulina.
Elde etilgen malümatlarğa binaen, energo köpürniñ açılışına Kefe civarında «Kafa» adlı stantsiya bölügi qurılğan, o, Krasnodar yerlerinden kelgen elektrik energiyasınıñ üç çerikni tarqatmaq kerek. Energo köpürniñ dörtünci ağı Keriçniñ civarındaki «Qamış - Burun» stantsiya bölügine ketecek.
Qırımda 2015 senesiniñ noyabr 22 kününden başlap Ukrainadan elektrik berilmesiniñ toqtatılması sebebinden Fevqulade Vaziyet kirsetilgen. Herson vilâyetinde yerleştirilgen elektrotayamanıñ ihtimal patlavı sebebinden Ukrainadan Qırımğa elektrik energiyasınıñ kelmesi toqtatıldı. Şimdiki vaqıtta Qırımğa 250 megavat bergen elektrik keçirme ağı tamir etilgen, lâkin yarımadağa onıñ temin etilmesi añlaşma bitkeni içün berilmey.
Şimdiki vaqıtta, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım kendi generatsiya, Rusiyeden generator tertibatı ve Kubandan yapılğan energo köpüri yardımı ile teminlene. Köpür böyle yükke dayanamay, bundan sebep sıq olğan qazalar yüz bermekte.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeeriniñ işğali kününen ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini red etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Oktâbr 7 künü Kremlinniñ nezareti astındaki Aqmescit Merkeziy rayon mahkemesi «26 fevral» işi boyunca keçken Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ apiste tutuv muddetini uzattı.
Maznunnıñ tatası Mavile Degermenci Facebookta haber etti ki, Mustafa Degermenci ve Ali Asanovnı 2017 senesi yanvar 7 kününe qadar apiste qaldırdılar.
«Mahkeme salonına bizni öyle de yibermediler, mahkemeniñ azırlıq oturışını qapalı surette keçirmege qarar aldılar», – dedi maznunnıñ tatası.
Bu malümantıñ resmiy tasdiqlanması şimdilik yoq.
Rusiyeniñ Qırımdaki mahkemesi «fevral 26 künü» işini ekige böldi: ayırda – Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayırda – diger iştirakçiler – Ali Asanov ve Mustafa Degermenci.
Ukrainı Tışqı işler nazirligi (TİN) Ukrain vatandaşları işğal olunğan Qırımda taqip etilgenlerinden raatsız olğanını beyan etip, basqılarnı toqtatmapa çağırdı. Bunen beraber TİN Dünya toplulığına muracaat etip, bütün mumkün olğan siyasiy ve uquqiy çareler ile Rusiyege tesir etmege, onıñ totalitar usullarnen insan aqları ve söz serbestligini yoq etmesini toqtatmağa, ve apis etilgen ukrain siyasiy mabuslarnı azat etmege çağırdı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırım.Aqiqat elde etken malümatqa köre, saba saat 8-de Qırımtatar Milliy Meclisi binası yanında tahminen yigirmi maşina toplaşıp, Ukrainanıñ Herson vilâyetine taba yolğa çıqtı. Adamlar Rusiye mahsus hızmetleriniñ diqqatını celp etmemek içün kolonnalar tizmediler.
Hatırlatamız, bugün Ukraina vatandaşları memleket prezidentini saylaylar. Saylav bölükleri saat 8-de açıldı ve saat 20-de qapatılacaq.
Ukraina prezidenti vazifesine 17 adam namzet kösterdi. Esas raqipler Pötr Poroşenko ve «Batkivşçina» firqasınıñ lideri Yuliya Timoşenko oldılar.


text:
Qırımda Aqmescit (Simferopol) rayonınıñ Sumskoye köyünde boğday tarlası yanıp başladı, dep bildire Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi.
"Yel şiddetli olğanı içün, ateş qısqa vaqıtta tarqalıp, 200 gektardan çoq boğdaynı yaqmaq mümkün edi. Amma Qırım yanğıncıları ve operativ-menevr taqımları, tez ve birlikte yapılğan areketleri içün, ateşni toqtatıp oldılar ve 100 gektardan çoq boğdaynı qurtardılar", - denile beyanatta.
Yanğınnı bir saatta bütünley söndürdiler, dep qayd etile. Yanğında yaralanğanlar ve elâk olğanlar olmadı. Ekspertler yanğın sebeplerini bilmege tırışa.
Tünevin Aqyarda Üç Quyu qasabasınıñ yanında lavanda tarlası yandı. Müessiseniñ malümatına köre, yel sebebinden ateş tez tarqaldı, söndürilgende onıñ alanı 800 metr kâre oldı.
Bundan evel İçki rayonınıñ Mamat Şaqul (Markovo) köyünde boğday tarlası yandı.
Daa evel Kefe civarında orman yanğınını tahminen doquz saat devamında söndürdiler.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov Qırım Ukrainağa barışıq yolu ile qaytarılacağını tüşüne. Onıñ fikrine köre, bu ketişat endi başlanğan eken. Bunı o «24» haber telekanalınıñ efirinde bildirdi.
«Pessimistlerge şimdi halqara teşkilâtlarda olıp keçken ketişatlarğa diqqatlıca olmağa tevsiye etem, işmar ileri devletlerniñ yolbaşçılarına berile. Er kes Qırımnıñ qaytarılacağı aqqında ayta. Olar Qırım meselesi çezilmeycegine qadar Rusiye belâlarınıñ soñu olmaycağını bildireler», – dedi Çubarov.
«Biz Ukrainanı köteremiz, inkişaf etemiz, dünya bizge ep qol tuta, Rusiye ep zayıflaşa – Qırım ise Ukrainağa qayta. Başqa çare yoq»,– dedi Meclis reisi.
Bundan evel Çubarov 2014 senesi mart ayında Qırım işğaline yol bergen akimiyetke qarşı cinaiy işniñ açılmasına vaqıt kelgenini bildirdi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Soñki 10 kün devamında kiriş/çıqış nezaret noqtalarından Qırımnıñ gümrük ve sıñır hızmetleri tarafından künde yalıñız 300-320 yük maşinası keçirile, bundan sebep Ukraina qıtaiy qısmında maşina nevbetleri ve tış iqtisadiy faaliyetniñ subyektleri içün bir sıra problemler peyda ola.
Bunı Herson vilâyetiniñ Devlet fiskal hızmetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Müessiseniñ malümatına köre, Herson gümrükhanesi tarafından er kün tahminen 600 gümrük deklaratsiyası qayd etile.
«Çonğar», «Stavki», «Kairka» kiriş/çıqış nezaret noqtalarınıñ imkâniyeti qayd etilgen gümrük deklaratsiyaları boyunca kirişni amelge keçirmege fırsat bere. Yani, bir kün içinde qayd etilgen bütün maşinalar Qırımğa kire bile»,– deyler mında.
Evel qayd etilgeni kibi, dekabr 21 künü, Qırım kirişinde, Ermeni-Bazar nezaret noqtasında 20 kilometrge uzanğan yük maşinalarınıñ nevbeti bar edi.


text:
Oktâbrniñ 30-nda Birleşken Milletlerniñ Havfsızlıq şurası Ukrainanıñ işğal etilgen topraqlarındaki vaziyetke bağışlanğan açıq toplaşuv keçirecek.
Birleşken Milletlerdeki Ukraina missiyasınıñ malümatına köre, toplaşuv Kyiv saatine köre saat 21:00-de başlaycaq (Qırım saatine köre 22:00-de).
Missiyanıñ haber etkenine köre, Ukraina, Roma statusı çerçivesinde 2013 senesi noyabr ayından başlap Ukraina toprağında olğan cinayetlerniñ tahqiq etilmesi boyunca halqara ceza mahkemesiniñ tanılmasına dair eki qarar bergen edi. Bunı oktâbrniñ 29-nda BM Ukraina elçisi Volodımır Yelçenko BM Baş assambleyasınıñ toplaşuvında Halqara ceza mahkemesiniñ qararınen bağlı çıqış yapıp bildirdi.
Havfsızlıq şurası Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı istilâsını mayısnıñ 29-nda muzakere etken edi.
Ukraina tış işler naziri Pavlo Klimkin Rusiyege qarşı basqı halqara seviyede quvetleştirilse, Kreml Donbasta barıştırıcılarnıñ yerleştirilmesi şartlarına ve Ukraina, ABD ve diger memleketler istegen şartlarğa razı olmağa mecbur olur, dep aytqan edi.
Donbastaki silâlı zıddiyet Rusiye Qırımnı işğal etken soñ 2014 senesinden berli devam ete. Ukraina ve Ğarp Rusiyeni separatistlerge qoltutqanında qabaatlaylar. Kreml bunı inkâr ete. Anda Donbasta ancaq Rusiye «göñüllileri» ola bile, deyler. BM malümatına köre, zıddiyet devamında 10 300 insan elâk oldı.


text:
Qırımnıñ rusiyeli Nazirler şurasınıñ reisi muavini Dmitriy Polonskiy aytqanı kibi, «Millet» telekanalı ve «Vatan sedası» radiostantsiyası Roskomnadzor tarafından litsenziyanı elde etti. Bunı Qırımnıñ rusiyeli ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Litsenziya sentâbr ayından telekompaniya ve radiostantsiyağa gece-kündüz çalışmağa izin bere, dey Polonskiy.
«Bugünge eki kütleviy haber vastasınıñ – «Millet» telekanalı ve «Vatan sedası» radiostantsiyasınıñ Rusiye qanuniyetine köre qayd etüv ketişatı yekünlengen: universal litsenziyalarnı elde etkenler. Böyleliknen, yayınlavnıñ alıp barılması mümkün oldı», – dey Qırım Nazirler şurasınıñ reisi muavini.
Bildirilgeni kibi, «Cemaat qırımtatar teleradiokompaniyası» 2015 senesi iyün 9 künü Qırımnıñ rusiyeli ükümetiniñ avalesi boyunca teşkil etildi. Telekanalnıñ tesisçisi – Qırım Cumhuriyeti milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca Devlet komitetidir.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Qırımda Rusiye akimiyeti tarafından teşkil etilgen yañı qırımtatar teleradiokompaniyası «yarımada işğalcileriniñ teşviqat aleti» olacağını qayd etken edi.
ATR qırımtatar telekanalı 2015 senesi aprel 1-den Qırımda işini toqtatmağa mecbur edi. 2015 senesi iyün 17-den kanal Kiyevde işlemege başladı.


text:
Qırımnıñ bir yetmiş meskün yeriniñ adı dekommunizatsiya aqqında ukrain qanunıñ çerçivesinde ğayrıdan tiklenecek. Ukraina prezidentini qırımtatar hadlqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, bu 1944 senesi sürgünliginden soñ deñiştirilgen serlevalar olacaq.
«Daa bir 1400 serleva Milliy hatıra ukrain institutı ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcilerinden ibaret olğan mahsus iş gruprası tarafından işlep çıqarılacaq ayrı qararda baqılacaq», – denile beyanatta.
Matbuat hızmetinde şunı da qayd ettiler ki, SSCB zamanında qırımtatarlarnıñ tarihiy vatanından sürgün etilmesinden soñ deñiştirilgen tarihiy serlevalarnıñ ğayrıdan tiklenmesini «Milliy mensüpligi boyunca sürgün etilgen şahıslarnıñ aqlarınıñ ğayrıdan tiklenmesi aqta» Ukraina qanunınıñ 3-nci maddesinde yazılğan.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti milletlerara munasebetler saasındı «siyasiy istiqrarnıñ teminlevi içün çoq şey yapılğanı» aqqında bildire.
Bu aqta yarımadanıñ rusiyeli ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Qırım cumhuriyetinde milletlerara munasebetler saasında siyasiy istiqrarnıñ teminlevinde bayağı neticelerge irişildi, sayısı az olğan halqlar aqlarınıñ uquqiy kefaletleri meydanğa ketirildi ve milliy-medeniy muhtariyetlerniñ inkişafı boyunca emiyetli adımlar atıldı», – dedi şimdiki Qırım nazirler şurasınıñ reis muavini Ruslan Balbek «Çoq milletli Qırım zemaneviy halqara kontekstinde» I Halqara konferentsiyasında.
Balbek aytqanı kibi, Qırımda «bütün milliy-medeniy cemiyetlerniñ yolbaşçıları, bütün diniy yetekçiler ile dialog alıp barıla».
Onıñ sözlerine binayen, Qırımnıñ şimdiki ükümeti bütün milletler ve dinlerniñ inkişafı içün musaviy şaraitlerni teşkil etmek niyetindedir.
Evel Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev noyabr 14-ne keçer gecesi Canköy rayonı Küçük Alqalı (Zavet-Leninskiy) köyünde yerleşken camige ücüm – Qırımda vaziyetniñ kerginleşüvine nevbetteki adım olaraq adladı.
Onıñ sözlerine köre, tevqif ve qanunsız apis cezaları, qırımtatarlarnıñ hırsızlavı ve öldürüvi, camilerniñ ateşke berilmesi ve abravı, qırımtatar timsalleri ile maşinalarnıñ bozuluvı, qırımtatar timsallerini qullanmaq yasağı – regionda vaziyetniñ kerginleşüvine yönelgen areketlerdir.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ ofisinde mayıs 18 künü Qırımda yerli akimiyet Sürgünlik qurbanları hatırasına kütleviy numayışlarnıñ keçirilmesini kene yasaq ete bilecegini tüşüneler. Bunıñ ile Kiyevde facia yıllığına bir sıra tedbirniñ ötkerilmesine azırlıq köreler.
Bunı 5 kanal efirinde Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisiniñ faaliyetini temin etüv bölüginiñ reberi Arsen Jumadilov bildirdi.
«Qırımda sürgünlik qurbanlarını añmağa yasaq ete bileler. Kiyevde, bunı endi ayta billem, Mustaqillik Meydanında büyük bir numayışnı azırlaymız. Yalıñız qırımtatarlarnı degil de, qırımtatar halqınıñ bu deşetli faciasınıñ qurbanlarını añmaq içün bütün Kiyev sakinlerini davet etecekmiz», – dey o.
Qırımda mayıs 18-de Matem Kününiñ lâğu etileceginden Qırımtatar milliy areketi de qorqa.
Soñki yigirmi yıl devamında Qırımda Sürgünlik qurbanları hatıra künü adet üzre mayıs 17-18 künleri qayd etile edi. Bu künleri Aqmescitte 1944 senesi sürgünlik qurbanları abidelerine gülçemberlerni qoya, Qırım Ukraina Muzıkalı Teatrinde hatıra kontserti keçirile, mayıs 17 künü Lenin meydanında – «Yüregiñde ateş yaq» aktsiyası ötkerile edi. Mayıs 18 künü Qırım paytahtınıñ baş meydanında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ teşebbüsi ile bütünqırım matem mitingi keçirile edi, mında yarımadanıñ çeşit şeer ve rayonlarından 10-30 biñ insan kele edi.
Bundan istisna keçken sene oldı, Qırımnıñ Rusiye baş naziri Sergey Aksönov öz fermanı ile Aqmescitniñ merkezinde matem mitinginiñ keçirilmesini yasaq etti. Neticede miting Aqmescitniñ civarında – qırımtatarlarnıñ toplu yaşağan Aq-Meçet qasabasında keçti.


text:
Yanvarniñ 8-inde Tegeran ava limanından çıqqan ukrain uçaqnı İran raketasınen uruldı. Bunı yanvar 9-ında matbuat konferentsiyasında Canada baş naziri Justin Trudeau (Castin Trüdo) haber etti.
"Elimizde olğan malümat, uçaqnı "yer-ava" İran raketası urğanını köstere. Bu tesadufen ola bilgen. Yañı malümat adiseniñ er taraflı tahqiq etilüviniñ ihtiyacını aydınlata. Canada, bu facialı qazanıñ sebeplerini bilmek içün ortaqlarınen çalışa", - dedi Trüdo, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Yanvar 9-ında aqşam bir sıra çetel matbuatı, "Ukraina halqara ava yolları" şirketiniñ Tegeran-Kyiv Boeing uçağı yanvarniñ 8-inde İran raketa darbesinen urulğanınıköstergen malümatnı derc etti.
The New York Times Amerika neşiri İranda Ukraina uçağına endirilgen raketa darbesiniñ videosını kösterdi.«Ukraina halqara ava yolları» ava şirketiniñ PS752 seferli Boeing 737-800NG uçağı yanvarniñ 8-nde saba Tehrandan Kyivge yol alıp, İran paytahtınıñ halqara ava limanından çıqıp tüşti. 176 insan elâk oldı, 167-si yolcu ve 9 ekipaj azası edi. Elâk olğanlar arasında – 11 Ukraina vatandaşı (ekipaj azaları ve 2 yolcu).
Uçaq 2016 senesi yapıldı. Şirketniñ bildirgenine köre, bir problemi yoq edi ve yanvarniñ 6-nda uçuştan evel tehnik teşkerüvi yapıldı.
Ukraina Tış işler naziri Vadım Prıstayko, İrannen Ukraina uçağınıñ qazasını tahqiq etüv ve onıñ sebeplerini ögrenüvde eki memleketniñ tahqiqat gruppalarınıñ koordinatsiyası aqqında añlaştı, dep bildirdi.
Ukrainada yanvarniñ 9-nda İrandaki uçaq qazası sebebinden matem künü olaraq ilân etildi.


text:
Rusiye 2017 senesi Kyivde keçirilecek «Eurovision» yır yarışında iştirak etecektir. İştirakini tasdıqlağan 43 memleketniñ cedveli yarış saytında aydınlatıldı.
Rusiyeden kim iştirak etecek şimdilik belli degil.
Ukraina ükümeti Qırım ve Donbassta Rusiye istilâsına qoltutqan Rusiye artistlerininh cedvelini tasdıqlağan edi. Bu cedvel yañartıla.
«Eurovision-2017» Kyivde mayısta keçirilecek, finalı mayıs 13-de olacaqtır.
2016 senesi baarde qırımlı ukrain yırcısı Jamala Stockholmde «Eurovision» finalında ğalip çıqtı.


text:
Vatanğa köçmek içün nasıl azırlıq köreler? Bu, bitamnıñ evinde tabiiy gaz olğanda, yazlıq aşhanesinde ise, ballon gazınen çalışqan ocaq turmaqta – «çünki Qırımda gaz daa er yerde yoq». Em de kerçektende birinci seneleri kerek oldı…
Bu, anañ çoqqtlı evniñ penceresi tübüne, sofağa kün tiymesin dep., selbi tereklerni ekmege teklif etkende, Özbekistanda doğğan ve balalıqtan Qırım arzularınen yaşağan babam: «terekler üçünci qattaki bizim dairege qadar ösüp çıqqance Qırımğa qaytarmız», - dep, tembiyeley edi. O zamanları bu arzu kerçekleşecek kibi körünmey edi, amma yedi yıldan soñ, biz endi Qırımdaki azbarımızda başqa aşlamalarnı ektik.
Qırımdaki birinci yıllar – köydeki sonuña qadar bitmegen ev, evelki saiplerden qalğan seristli «vremânka». Rale yerine tizlerim üstündeki cemidan. Derslerni, bostan işlerinden soñ qalğan boş vaqıtta yapıldı. Ocalarnıñ qılıqları, sınıfdaşlardan ise milletimizni aqaretlegen sözlerni eşittik. Neticede ise, eki mezun sınıfqa yekâne «altın» medal menim edi.
Ondan da ğayrı muzıka mektebi – şeer içinde cayav 4 kilometr bir tarafqa ve qaytması da o qadar, aftada eki kün bara edim. Pianinomız Özbekistanda qaldı, mektep müdiri derslerden soñ, pianinoda çalmaq ruhset berdi.
Qasevetsiz keçmiş aqqında iç bir peşmanlıq duymayım, çünki bu dünyada tek bu yerni aqqı ile ev olaraq adlandıra bilem.
Menim añlayışımda ve ailemniñ misalinde, Vatanğa avdet yolu tek bu şkilde ola bile. Amma, onıñ özü silânen kelip ta, sevgisini bildirecegini beklemek yañlıştır.
Elzara Beşuyli, qırımlı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
İyül 22 künü Bağçasarayda «Musafir» qırımtatar qavehanesinde tintüvni keçirgen maskalı insanlar – «Qırım Cumhuriyeti boyunca İçki işler nazirliginiñ» hadimleri edi. Olar Bağçasarayda qanunsız iş faaliyetiniñ keçirilüvi aqqında muracaat boyunca teşkerüvni keçirgen ekenler.
Bunı mütenasip vesiqa tasdiqlay – qavehane saibine teşkerüv aqqında qarar berildi. Vesiqanı öz Facebook saifesinde qırımtatar milliy Meclis reisiniñ muavini Nariman Celâl yerleştirdi.
O emin, uquq qorçalayıcılarnıñ diqqatını qırımtatarlarnıñ qavehanede iftar toplaşuvı celp etti.
«Bağçasarayda, Qırımnıñ diger şeerlerinde olğanı kibi, prokuratura ve MVD hadimleriniñ diqqatını celp etecek qavehane, tükân ve çarşılarnıñ sayısı ğayet çoqtır. Meraqlı, endi qırımtatarlarnıñ er toplaşuvı akimiyetniñ bu kibi munasebetine sebepçi olacaqmı?», – dep yazdı o.
Evel Qırım.Aqiqatqa qırımtatar milliy Meclis reisi muavini Ahtem Çiygoz qayd etkeni kibi, tünevin qavehanede iftarğa tahminen 100 insan kelgen edi. Bugünki tintüvni o, «akimiyet»niñ qırımtatar ealiniñ qorquzuvı olaraq tanıdı. Onıñ malümatına köre, bu kibi tintüvler diger qırımtatar qavehanelerinde de keçirildi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov cumaaqşamı künü, dekabr 4-te, Avropa parlamentiniñ deputatlarını Rusiyeniñ Qırım işğalini tanımayıp, lâkin qırımtatarlarğa birdemlik köstermek içün yarımadanı ziyaret etmege çağırdı. Bunı Refat Çubarov Brüsselde Avropa parlamentiniñ insan aqları komitet toplaşuvında bildirdi, – dep haber ete UNİAN.
«İşğal ne qadar sürecek bilmeyim, lâkin qırımtatarlar bir mücize bekleyler, halqara toplulıq meseleni çezecek, dep ümüt eteler. Halqara missiyanıñ bulunması müimdir, lâkin Moskva şart qoyıp, Qırım tanılmasını istey. Qırımnı Rusiye olaraq tanımayıp, anda bulunmaq kerek», – dedi Refat Çubarov.
O, «Qırımnıñ işğalci akimiyeti dos-doğru repressiyalar yapıp, qırımtatarlarğa zarar ketirgenini» bildirdi.
Refat Çubarov hatırlattı ki, qırımtatarlarnıñ «Qırımğa qaytmasından çoq vaqıt keçmedi», ve şimdi de olar içün yañı telüke peyda oldı.
«Olar referendumğa qarşı açıq-aydın çıqtılar, onıñ içün işğalci akimiyet olarnı taqip ete. Qırımda referendum olmadı. Anda Qırım ealisiniñ 50% bile olmadı. İntiqamdan ğayrı, olar qorquzacaq olalar», – dedi Refat Çubarov.
Onıñ aytqanına köre, «adamlarnı qaçırıp, siyasiy ve din mensüpligine köre öldüreler».
«Bundan evel böyle bir şey yoq edi. Bütün bular aydınlatılğan edi. Rusiye akimiyeti olarnıñ siyasetinen razı olmağanlarnı sürgün ete», – dep ayttı qırımtatarlarnıñ lideri.
Onıñ qayd etkenine köre, Rusiye akimiyeti Qırımda bulunmasını pekitmek içün eki yuzni qullana.
«Lafları ve Qırımdaki vaziyet – bam-başqa şeylerdir. Esas vastalardan biri – parallel strukturalarnı meydanğa ketirmektir: qırımtatarlarnıñ ekseriyeti memnün olmasa, olar «kendi» tatarlarını taparlar», – dep añlattı o.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiye ve Rusiyeniñ Qara deñiz flotunda olğan askerler Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Qazaqstan telefon kodın üzgärtä
Xalıqara telefon kodı +997 gä almaşaçaq
Qazaqstan Sovetlar Berlege tarqalğannan soñ Rusiyä belän bergä qullana başlağan +7 xalıqara telefon kodın +997 gä almaştırrırğa buldı.
Qazaqstannıñ Didjital’ qalqınu, innovaśiya häm ğaläm sänägäte ministrı Bagdat Musin sosial’ mediada açıqlaw yasap, Xalıqara Telekommunikaśiya berlegendä +997ne ileneñ yaña xalıqara telefon kodı bularaq rezervlawların citkerde.
Sovetlar Berlege tarqalğannan soñ +7 kodınıñ Qazaqstan belän Rusiyädä terkälüen äytkän ministr Musin: “Qazaqstannıñ üz telefon kodı buluı öçen yıl buyı alıp barılğan söyläşülär näticä birde. Monnan soñ ilebezdän çit ilgä şaltıratqanda Qazaqstan süze päyda bulaçaq,” – dide.
Qazaqstannıñ yaña telefon kodınıñ 2023nçe yılda ğamälgä kerüe planlana.
Bäyläneşle xäbärlär
Törkiyä-Azärbaycan arasında tabiğıy gaz kileşüe
Azärbaycan ilçese Ärdoğanğa ışanıç xatın tapşırdı
Azärbaycannıñ Änkara ilçese Mammadov Ärdoğanğa ışanıç xatın tapşırdı


text:
Qırımtatar faali, Kefe regional meclisiniñ azası Suleyman Kadırov dey ki, yarımadada onı Ukrainağa qoltutqanından sebep taqip eteler. O, FSB hadimleri ekspertizağa yollağan videonı izaatlağanını hatırlamay, dep bildirdi Qırım.Aqiqatqa.
«2016 senesi mart 29-da «Qırım – Ukrainadır» izaatını yazğanım ile qabaatlaylar. Amma bunı yazğanımnı hatırlamayım. Men Ukrainağa qoltuttım ve qoltutam, amma bunı yazğanımnı hatırlamayım. Mence, mahsus hızmetler meni yerime oturtmaq içün manaçıq uydurdılar», – dep ayttı Kadırov.
Kadırovğa ekspertiza vaqtında ögrenilecek video muracaatını Demyan Demyançenko adında biri yazğanını ögrendi. Anda «Qırım» göñülliler taqımı batalyonına maddiy yardım köstermek çağıruvları mevcuttır.
Salı künü, oktâbr 18-de, FSB hadimleri Suleyman Kadırovnı lingvistik ekspertiza keçirilecegine dair qarar ile tanış ettiler.
Hatırlatam, oktâbr 5-de Rusiye uquq qoruyıcıları qırımtatar faali Suleyman Kadırovnıñ evine tintüv keçirmege keldi. Tintüv vaqtında bilgisayar ve telefon alındı. Tintüv mahkemeci Rodionov İgor İvanoviçniñ Rusiye Federatsiyası sıñırlarını tanımamaq ve «Asker» qırımtatar batalyonına qoltutmaq çağıruvlarını ögrenme Qararı esasında keçirildi.
Oktâbr 11-de Suleyman Kadırovğa qarşı separatizm içün cinaiy iş açıldı.
İşğalden soñ Qırımda mustaqil mühbirlerde, qırımtatar faallerinde ve Meclis azalarında kütleviy tintüvler sıq-sıq keçirilip başladı. Ukraina Tışqı işler nazirligi (TİN) işğal etilgen Qırımda ukrain vatandaşlarınıñ taqip etilmesinden qasevet çekkenini bildirdi ve basqıncılıqnı toqtatmağa çağırdı. TİN halqara toplulıqqa muracaat etip, Rusiye insan aqları ve ifade serbestligini bozmasın, ukrain siyasiy mabusları ve esirlerini azat etsin dep, oña qarşı bütün uquqiy ve siyasiy basqı usullarını qullansın istedi.


text:
Bärxet sezonda - Törkiyägä
Rusiyä turistları közen dä yal itü öçen Törkiyäne sayladı
Rusiyä turoperatorlar berlege xäbär itkänçä, yalların “bärxet sezon” dip ataluçı sentyabr’-oktyabr’ aylarında aluçı watandaşlar törek yarlarına kilergä teli. Belderüdä räxät hawası häm arzan bäyäläre belän qızıqsındıruçı Törkiyägä aşqınuçılarnıñ noyabr’dä dä şaqtıy buluı äytelä.
Paketlı tur satularda Törkiyäneñ öleşe 95%tan artıq. Rus turistların, bigräk tä, Antaliya häm Êgey töbägendäge yal noqtaları cälep itä. Dingez sezonı tögällängändä isä İstanbul şikelle şähärlärdäge turlarğa soraw artaçağı belderelde.


text:
Arqa Koreya
Koreya Xalıq Demokratik Respublikası (KXDR) ya'kı Arqa Koreya — Koreya yarımatawında, Qubla Koreya arqasında jaylasqan ma'mleket. Maydanı 120,54 min' km². Xalqı sanı 24 486 550 adam. Paytaxtı — Pxenyan qalası. 9 ta administratıv provinsıyaga ha'm 4 orayg'a boysınıwshı qalalar (Pxenyan, Keson, Xamxın, Chxonjin). Ma'mleket baslıg'ı — prezident. Ma'mleket hu'kimetının' joqarı organı ha'm nızam shig'arıwshı organı — bir palatalı joqarı Xalıq jıyını esaplanadı.
GeografiyasıӨңдey
U'lkenın' maydanı 122.762 km² aymag'ının' 80%-tı tawlardan ha'm jaylawlardan iba'rat. u'lkenın' arqa-batısında orta biyiklıktegı 1000 m bolg'an Kema jaylawı jaylasqan. Bul jaylawdın' arqasında ma'mleketdin' en' biyik shoqqısı bolg'an Pektu tawı (2774 m) jaylasqan.
TariyxiӨңдey
XalqıӨңдey
2008-shı jılg'ı mag'liwmatlarg'a ko're arqa Koreyanın xalqı sanı 24.051.218 adamdı qurag'an .[1] Etnik ta'repten strukturası arqa Koreyanın 99.8%-i koreyalıqlar, 0.2%-bolsa qıtaylılar, yaponlar, vietnamlılar ha'm evropalılardan ibarat.
EkonomikaӨңдey
Tiykarg'ı sanaat tarmaqları: qara ha'm ren'lı metallurgiya, mashinasazlıq, Ximiya sanaatı. Qurılıs materialları islep shig'ariladı, ag'ashtı qayta islewshı, ximiya ha'm neft ximyası, toqimashılıq, azıq-awqat sanaatı rawajlang'an. Awıl xojaliginda diyqanshılıq birinshı orında turadı. Salı, texnika eginlerı, paxta, temekı ha'm basqalar jetistiriledı. Elektr energiyası islep shıg'arıladı, ko'mir, temir, rux, molibden, volfram, qorg'asın, mıs, alyuminiy, magniy, altın, grafit, pirit, tuz qazıp shıg'arıladı.


text:
Qırımda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasağı – «zorbalıq areketlerine cevap ve azalarınıñ millet mensüpliginen bağlı olmağan bir şeydir». Bunı Rusiye Tış işler nazirliginiñ vekili Grigoriy Lukyanets mart 7-de Gaagaaki Halqara mahkemede bildirdi.
«Ukraina Meclisni tatarlarnıñ temsil organı olaraq iç bir vaqıt tanımay edi... Ukraina akimiyeti Qırımnıñ statusı deñişken soñ bu qararlarnı qabul etti. Ket-kete Meclis maqsadına irişmek içün zorbalıq usullarına bağlana edi», – dep bildire Rusiye Tış işler nazirliginiñ vekili.
Mart 6-da Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Halqara mahkemesinde (Gaaga, Felemenk) Ukrainanıñ Rusiyege qarşı açtırğan davası boyunca açıq diñlevler başladı. Mart 7-de mahkemede Rusiye vekili çıqışta buluna.
Ukraina Halqara mahkemeden dava baqılğan müddet devamında tedbir almağa rica ete. Böyle tedbirler arasında – Rusiyeden «Ukrainada vatandaşlarğa qarşı terrorist areketlerini yapqan taqımlarğa» maddiy ya da bir de bir diger yardım kösterilmesini toqtatmasını talap etmek, bunıñ kibi gruppalarğa ise tesir etip, ileride böyle bir areket yapmamalarını temin etmek, em de Qırımda millet ayırımı, şu cümleden Qırımtatar Milliy Meclisi faaliyetiniñ yasağınıñ toqtatılması ve qırımtatarlarnıñ qaçırılmasını taqiq etilmesini talap etmektir.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mart 7-de BMT Halqara mahkemesi «tez vaqıtta» qarar alıp, Kyivniñ kontroli altında olmağan Donbass topraqlarına silâ berilmesi toqtatılır ve işğal etilgen Qırımda Qırımtatar Milliy Meclisiniñ yasağı lâğu etilir, dep eminliknen bildirdi.


text:
Rusiye Tışqı işler nazirliginiñ resmiy vekili Mariya Zaharova Birleşken Milletler Teşkilâtı vekilleri tarafından Moskvağa qarşı qırımtatarlarnı yüzleme qabaatlarından sebep açuvlanğanını bildirdi.
«Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Rusiyege nisbeten sebepsiz ve siyasiy tenqidi oñ yaraşmay. Ep bir dünyada kerçekten olğan şeylerge tayanmaq ve aqiqiy delilerni qullanmaq kerek», – dep ayttı o mayıs 19-da.
Zaharova Birleşken Milletler teşkilâtınıñ İnsan aqları Yuqarı idare komissarınıñ spikeri Rupert Colvilleniñ Rusiyeni yarımadada qırımtatarlarğa qarşı repressiyalarnı toqtatmağa çağırtqan beyanını hatırladı.
O, Birleşken Milletler teşkilâtınıñ uquq qorçalav vaziyetine yanaşmalarını «obyektivsız» saya. Rusiye «qırımtatarlarnıñ vaziyetini eyiliştirmek içün bayağı ğayret köstere», dep inandıra Zaharova.
Halqara uquq qorçalayıcıları ve Meclis Rusiye tarafından yarımadada qırımtatar halqına qarşı repressiyalar aqqında muntazam sürette beyan eteler. Amma yerli akimiyet Kreml kibi, bu beyanlarnı red eteler ve olarğa ziyade arttıruv aytalar.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Bunı Cemilev Poroşenkonıñ inauguratsiyasından soñ jurnalistlerge bildirdi.
Cemilevge bu eminlikni vazifege başlağan yañı prezidentniñ seslendirilgen maqsatları bağışlay.
«Ukraina siyaseti memleketniñ topraq bütünliginiñ pekitmesine, yani Qırımnıñ qaytarıluvına yönelecek», – dedi qırımtatardarnıñ yetekçisi.
Yarımadanıñ Ukrainağa qaytarıluvında eminlik barmı degen sualge Cemilev: «Eminlik bar», – dep cevap qaytardı.
Cumaertesi künü, iyün 7-de, Ukrainanıñ beşinci prezidenti Petro Poroşekno ukrain halqına ant etti. Çıqışta bulunıp, Qırım Ukrainalı olğanını ve olacağını ayttı.


text:
Yigirmi beş yıl evelsi, 1989 senesi dekabr 14 künü, XX asırnıñ belli alimi – Andrey Dmitriyeviç Saharov vefat etti.
Andrey Saharov 1921 senesi Moskvada fizika ocası ailesinde dünyağa keldi. Moskva devlet universitetiniñ fizik fakultetini bitirip, Ulyanovsktaki arbiy zavodına yollanıldı. 1947 senesi namzetlik dissertatsiyasını qorçaladı ve fizik-nazariyeci olaraq çalışmağa başladı, bir yıldan Termoozek bombanıñ çıqarılması ile oğraşqan İgor Tammanıñ taqımında Atom leyhası üzerinde işke celp etildi. Buña Saharov ömrüniñ 20 yılını bağışladı ve sovet termoozek bombanıñ çıqarılması boyunca işlerniñ icadiy yolbaşçısı oldı.
1950-1960 ss. O – Sotsialistik emekniñ üç defa Qaramanı, Lenin ve Devlet mukâfat namzeti ola.
Saharovnı «sovet gidrogen bombanıñ babası» olaraq adlaylar, amma onıñ özü aytqanı kibi, «bu tasvirlev umumiy müelliflikniñ vaziyetini yañlış sürette aks ete». Faqat bugün biz akademikniñ kerçketen de muvafaqiyetli alim-fizik tercimeialı ile bağlı olğan cemiyet faaliyeti aqqında söz yürsetecekmiz.
Alim insandan XX asırnıñ eñ belli gumanistine qadar ruhiy yolu qolay degil edi…
Saharov firqağa kirmek tekliflerden bir qaç kere vazgeçe edi – o vaqıt mudafaa işlerinde emiyetli vazifelerden birini eda etken insan içün ğayet siyrek rastkelgen bir al. Daa 1957 yılı onı özek silânıñ denevinden peyda olğan insan qurbanları meselesi raatsızlatmağa başladı. Bunı «strategik muvazene» ile añlatmağa mümkünmi – bu kibi sualni o, siyasetçi ve arbiylerden cevap körmeyip, öz-özüne bere edi.
1963 senesi o, yasaq etilgen özek sınavlar boyunca Moskva añlaşmasına tesir etip oldı. Bundan soñ o, cemiyet meseleleri ile meraqlanmağa başlay.
Akademikniñ ayatında müim vaqialardan biri – 1968 senesi yazılğan «İnkişaf, barışıq yaşayış ve intellektual serbestlik aqqında tüşünceler» adlı işi oldı. Mında onı alim ve vatandaş olaraq qasevetlegen tüşünceler toplanılğan edi – SSSRde ğayeviy dogmatizmden azat olunmaq, stalin zamanınıñ cinayetçiliklerni tanımaq kerekligi aqqında fikirler. Maqalede o vaqıtları içün isyanci olaraq sayılğan sotsializm ve kapitalizmnin yaqınlaşuvı aqqında ğaye bildirilgen edi. Saharov, işi KGB ve, belki de, çetelge barıp çıqacağını añlap, «Tüşüncelerni» Samizdatqa bastırmaq içün berdi. Öyle de oldı. Bundan soñ onı gizli işlerden çıqardılar ve Saharov kene de Fizika İnstitutınıñ nazariye bölüginiñ hadimi oldı.
1970 sneleri başında Sahoravda belli bir immunitet bar edi. Böyleliknen oña akademik unvanı ve devlet ögünde yararlıqlar berile edi. Bundan fadylanıp, qanunsız sürette akimet tarafndan taqip etilgen insanlarğa yardım etmege başladı. Bu vaqıtları dissident areketiniñ faal iştirakçileri ile tanış oldı. Pötr Grigorenko ve Aleksandr Soljenitsin ile SSSR uquq qoruyıcı areketiniñ yetekçilerinden odı.
Bu er şey onıñ tercimeialında aksini taptı. Onıñ fikirlerini tenqit etken birinci maqale 1973 senesi fevral ayında peyda oldı. Avgust ayında Saharovnı Prokuraturğa çağırıp, areketleri devlet sırınıñ aşkâr etilmesi olaraq tanılacağı aqqında tenbiyelediler. Soñra gazetelarda onı tenqit etken mektüp basıldı, mektüpni qırq alim imzaladı.
Andrey Dmitriyeviç qırımtatarlarnıñ aqları qorçalavında iştirak ete edi. «Dünya. İnkişaf. İnsan aqları» Nobel lektsiyasında SSSRde insan aqları bozuluvları arasında o, qırımtatarlarğa nisbeten etilgen ayırımnı da qayd etken edi.
Bundan soñ gazetalarda Saharovnı menfiy sürette köstergen «işçilerniñ mektüpleri» basılamğa başladı. Bu kibi areket bir qaç kere tekrarlandı – hususan, 1975 senesi, «Memleket ve dünya aqqında» Saharovnıñ kitabı çetelde basılğanından ve oña Nobel mukâfatı berilgeninden soñra yüz bergen edi. Akimiyet oña mukâfatnı elde etmek içün Osloğa çıqmağa izin bermedi. Tantanalı tedbirde onıñ adından ömür-arqadaşı – Yelena Bonner çıqışta bulunıp, Nobel lektsiyasını oqudı.
1970 ss Andrey Dmitriyeviç qırımtatarlarnıñ aqları qorçalavında iştirak ete edi. «Dünya. İnkişaf. İnsan aqları» Nobel lektsiyasında SSSRde insan aqları bozuluvları arasında o, qırımtatarlarğa nisbeten etilgen ayırımnı da qayd etken edi. «Areket etüv, iş yerniñ ve mesken qıdıruv serbestligi… 30 yıl evelsi merametsizliknen Qırımdan sürgün etilgen ve tuvğan toprağına qaytıp olamağan qırımtatarlar içün alâ daa bozulmaqta».
O, 1970 seneleri devamlı sürette apiste bulunğan Mustafa Cemilevniñ aqlarını qorçalay edi.
1976 senesi aperl ayında Cemilevni Omskta maküm ete ediyer. Mahkeme bir qaç kere lâğu etildi. Bu vaqıtqace Cemilev çoq kün devamında açlıq tuta edi. Mahkeme işini nezaret etmek içün Omskqa akademik Saharov ve Yelena Bonner, qırımtatar areketiniñ iştirakçileri kelgen edi.
Soñkilerniñ sırasında Ayşe Seitmuratova da bar edi. O, bunı Azatlıq Radiosında etilgen radioreportajlar kitabında hatırlay: «Militsiya mahkemege ana ve ağalarından ğayrı kimseni kirsetmey. Andrey Dmitriyeviç ve Yelena Georgiyevna kirmege areket ete edi. Kirmek içün men yanıma anamnıñ pasportını aldım – onıñ qız soyadı Cemileva. Militsioner elimden pasportnı çekip çıqarmağa tırıştı, pasportnı tutqan elimni aşağı yolladım, o, aşadan onı çekmege areket etti. Militsioner menim elim olğanını tüşündi ve onı sıqmağa başladı. Amma bu Yelena Georgiyevnanıñ qolu edi. O, aman «Ellerimni sıqalar» dep qıçırdı. Andrey Dmitriyeviç çoq tüşünmeyip, millitsionerni urdı. Bonner mahkeme işiniñ ketişatını yazmaq içün magnitofonnı alğan edi. Çantasını sallamağa başladı. Qopıp, çantası odanıñ bir çetine uçıp ketti… Anda millitsionerler çaptı, amma men, sabıq sportçu olaraq, olardan tezce çapıp keldim – çantanı alıp, artıq bir yerde taşlamadım. Bonner ve Saharova meni andan alıp ketmege çalışa edi, men ise elelrimnen qapunı tuta edim. Ve bu yerde Saharovnıñ sesini eşittim: «Ayşe, elleriñni almağa emir etem: meni qaptsalar – azat eterler, seni ise apiske atarlar. Mustafanı azat etip olamaymız, soñra seni de tüşünmek kerek olacaq». Men de Saharovnıñ «emrine» boysunmaq mecbur edim. Alâqacılarımız yardımı ile 15 daqiqada Moskvağa Saharovnıñ yaqalanğanı aqqında haber ettik. Saharov tüşken millitsiya bölüginde, millitsioner, onıñ vesiqalarını – akademik, Sotsialistik Emekniñ üç defa Qaramanı şeadetnamelerini körip, qorqıp qaçtı. Saharov Mustafanı alıp ketken maşina artından çapıp: «Dayan, dostum, dayan», dep qıçıra edi. Saharov Mustafa ile körüşip, oña açlıqtan vazgeçmek rica etecek edi».
1979 senesi yanvar ayında o baş kâtip Leonid Brejnevge «Açıq muracaat»nı yolladı: «Qırımda, 1978 senesi avgust 15-den №700 SSSR Nazirler Şurasınıñ gizli qararına esaslanıp, qırımtatarlarnıñ kütleviy sürette sürgün etilmesi, satın alğan evlerniñ tutıp alınuvı ve yoq etilüvi, qayd etüvsiz yaşağan qırımtatarlarnıñ taqibi yüz bere, Qış urbası olmağan bala ve qartlarnı açıq çöllerge alıp ketireler. Qırımtatarlarnı apiske qapatalar… Bu kibi areketler insanlarnıñ aqlarını boza ve iç bir aqlavğa uymay. Sizni, memleketniñ yuqarı akimiyet organlarını yalıñız şimdiki qanunsızlıqnı toqtatmaq degil de, 35 yıl evelsi halqqa qarşı stalin memuriyeti tarafından etilgen tarihiy adaletsizlikni doğurtmaq çağıram».
Saharovnıñ 1979 senesine ait olğan qırımtatar areketi aqqında bildirüvi de diqqatqa lâyıq: «O vaqıt Taşkentte yaşağan qırımtatar areketiniñ iştirakçileri ile tanış oldım. Çoqusı yıllarce apiste bulunğan edi. Meraqlı, qırımtatarlarnıñ Vatanına avdet ğayesine sadıq olğan insanlar edi».
1980 senesiniñ başında – sovet ordularınıñ Afğanistanğa kirsetilüvinden soñra ve Moskva Olimpadasınıñ arfesinde, – başqace tüşüngenlerge qarşı basqı daa da faal oldı. Yanvar ayında akimiyet Saharovdan da qurtulmağa qarar aldı. Mahkeme qararı olmağanına baqmadan, bütün mukâfatlarını tutıp aldılar ve Moskvadan Gorkiy şeerine sürgün ettiler. O vaqıt bu şeer çetel vatandaşlarnıñ ziyareti içün qapalı edi. Mında o KGB nezareti altında yaşamağa mecbur eti. Telefonı yoq edi, mektüplerini oqup çıqa ediler, odası yanında mahsus tertibat olğanı sebibinden, radionı da diñlemege imkânı yoq edi.
Şimdi özü yardımğa muhtac edi. Matbuat vastalarında akademikni aqaretlev kampaniyası başlandı. O vaqıt Yakutiyada sürgünlikte bulunğan Mustafa Cemilev öz dindaşlarına muracaatı ile bulundı: «BÜTÜN MUSULMANLARĞA! Irq, millet ve din mensüpligi farqlı olğan insanlarnıñ aqları oğrunda küreşken itibarlı insannıñ, Nobel mukâfatınıñ laureatı Andrey Saharov ve onıñ qadını Yelena Bönnerniñ yaşayışı ölüm telükesi altındadır. Öz küçüni o, qanunsızlıqqa qarşı küreşke, taqip etilgenlerniñ, şu cümleden musulmanlarnıñ – qırımtatarlar, afğanlarnıñ aqlarını qoruvına bağışladı.
Açıq göñülli insanlarğa, ilk nevbette, öz dindaşlarıma, eñ barışıq dinlerniñ biri olğan – islâmnı kütkenlerge muracaat etem. Dünyamıznıñ eñ güzel insanlarnıñ ayatını qorçalamaq içün areket etiñiz! Mustafa Cemilev. Yakutiya. 5.12.1981 s.».
Saharov ve Bonner işbu sürgünlikten tek 1986 senesi – yedi yıllıq yaqalanuvdan soñ azat etildiler. Ve… – Saharov aman cemiyet faaliyetine, şu cümleden qırımtatarlarnıñ qorçalavına qayttı.
Andrey Dmitriyeviç baş kâtip Mihail Gorbaçevğa yazğan mektübinde qırımtatarlarnıñ meselesini SSSRniñ eki eñ müim milliy problemleri (Nagornıy Karabah vaziyeti de nazarğa alına) sırasına kirsetti
Andrey Dmitriyeviç baş kâtip Mihail Gorbaçevğa yazğan mektübinde qırımtatarlarnıñ meselesini SSSRniñ eki eñ müim milliy problemleri (Nagornıy Karabah vaziyeti de nazarğa alına) sırasına kirsetti. «Ğayrıdan quruv qaçınmamazlığı» maqalesinde uquq qoruyıcı: «SSSR Yuqarı Şurası Prezidiumnıñ yanında teşkil etilgen komissiya adaletlikni pekitmek içün yollarnı tapmadı. Qırımğa qaytmağa areket etken qırımtatarlarğa qarşı ayırım devam ete. Vaziyet kerginleşe. Qırımtatarlarnıñ cenk vaqtında almanlar ile işbirligi aqqında delil qullanıla. Amma halqnıñ ayırı vekilleri tarafından etilgen areketlerniñ mesülietini bütün milletke yüklemek doğru degil. Milliy areket azalarını ekstremist olaraq adlaylar. Amma olarnıñ areketi er vaqıt qanuniy sürette keçe edi».
1989 senesi noyabr 27 künü Anayasa komissiyasınıñ birinci toplaşuvında Saharov Komissiya reisi Gorbaçevğa Anayasa leyhasını taqdim etti. Onıñ leyhası yekâne edi. «Avropa Sovet Cumhuriyetler Birliginiñ ve Asiya Anayasa leyhası» olaraq adlana edi. Amma, 1989 senesi dekabr 14 künü, halq deputatlarınıñ Ekinci Toplaşuvı olacaq zamanında, ilmiy ve içtimaiy faaliyetiniñ eñ pişkin vaqtında Saharov elâk oldı.
Bugün, uzun vaqıttan soñra, biz alâ daa, o sağ olsa ve onıñ ğayeleri amelge keçse edi, SSSRde demokratiya taqdiri nasıl ola bilecegi aqqında tüşünemiz. Menimce, böyle olsa edi, bugün biz diger memlekette ve diger bir dünyada yaşaycaq edik…
Gülnara Bekirova, qırım tarihçısı, Ukraina PEN-klubınıñ azası


text:
Kölgän öçen - 2 yıl törmä
Misırda mäxkämä utırışında kölüçegä 2 yıl törmä cäzası birelde
Misır mäxkämäse utırışta kölgän öçen 2 yıl törmä cäzasına xökem itte. Möselman Qardäşlär oyışmasınıñ säyäsi qanatı Xörriyät häm Ğadellek partiyäse citäkçese Möxämmät äl-Biltaci “törmälär basqını” däğ’wası utırışlarınıñ bersendä kölemserägän bulğan. Ul anda ğayeplänüçe bularaq qatnaşa. Şahitlärdän soraw alu barışında bulğan älege yılmayunı “mäxkämäne mısqıllaw” bularaq bäyälädelär.
Misır räsmi xäbär agentlığı xäbärendä yazılğança, uzğan ay bulğan utırışta, mäxkämäneñ şahitlärgä artıq küp soraw birüne çikläw qararınnan soñ, Biltaci mäsxäräläwçe räweştä kölemserägän. Şul säbäple aña qarata mäxkämäne mısqıllawda ğayepläp däğ’wa açılğan.
Misır qanunnarına kürä, Biltaci anıq bulmağan bu qararnı 60 kön êçendä kire qağa ala.
Kahirä mäxkämäse 15nçe fevral’dä dä utırışta kölgäne öçen Biltacigä 1 yıl törmä cäzası birgän ide.
Bäyläneşle xäbärlär
Mäskäwdä yallar kötelä
Koronavirus arqasında 28nçe oktäbr’ – 7nçe noyabr’ könnärendä yal iğlan itelde
Hindıstan häm Nepaldağı tabiği afätlärdä 161 keşe ğomeren yuğaltqan
İke ildä dä köçle yawım - töşemnär su basu häm cir şuışular barlıqqa kitergän


text:
Qırımnıñ Rusiye parlamentiniñ deputatları Rusiye qanuniyetiniñ qırımlılarnıñ ekinci vatandaşlığı aqqında mıtlaqa haber etmek kerekligi ile bağlı qararına deñişüvlerni kirsetmege teklif eteler.
Bunı Qırımnıñ rusiyeli Devlet şurasınıñ matbuat hızmeti bildire.
«Federal qanuniyetke mütenasip deñişüvlerniñ kirsetilmesi sayesinde Qırım cumhuriyetinde içtimaiy ve siyasiy kerginlikniñ ögüni almaq mümkün», – denile beyanatta.
Mütenasip qanun leyhasını Qırımnıñ rusiyeli Devlet şurasınıñ spiker muavini Andrey Kozenko ve Qırım parlamentiniñ qanuniyet, devlet qurucılığı ve yerli idare meseleleri boyunca komitetiniñ reis muavini Sergey Trofimov resmiyleştirdiler.
Evel Qırımnıñ şimdiki başı Sergey Aksenov aytqanı kibi, qırımlılardan kimse ukrain pasportlarını almaycaq ve vatandaşlıqtan vazgeçmege mecbur etmeycek.
2016 senesi yanvar 1-den Rusiye vatandaşları Federal migratsion hızmetine eki vatandaşlığı olğanı aqqında bildirmege mecburlar.


text:
Ukraina Nazirler kabineti yün 8-de keçirilgen toplaşuvda Vaqtınca işğal etilgen territoriyalar ve memleket içinde köçip kelgenler meseleleri boyunca Nazirlik aqqında qararnı qabul etti. Bu aqta ükümet portalı bildire.
«Qararnıñ qabul etilmesi Nazirlikniñ uquqiy temeli olacaqtır, bu ise, silâlı dava ve Ukraina territoriyasınıñ qısmı vaqtınca işğal etilgeni sebebinden peyda olğan telükelerge vaqtında cevap bermege yardım etecektir», – dep aytıla beyanatta.
Ükümet toplaşuvında qabul etilgen qararda davalı maddeler qaldı, olar İçki işler nazirligi, İçtimaiy siyaset nazirligi ve Adliye nazirligi tarafından baqılacaq. Hususan, «İçtimaiy yardım aqqında» Ukraina qanunına uyğan bazı ifadeler aqqında söz yürsetile, dep qayd etti Ukraina Vaqtınca işğal etilgen territoriyalar ve memleket içinde köçip kelgenler meseleleri boyunca nazir Vadim Çernış.
Ukraina nazirler kabineti aprel 20-de keçirilgen toplaşuvda Vaqtınca işğal etilgen territoriyalar ve memleket içinde köçip kelgenlerniñ meseleleri boyunca Nazirlikni qurmağa qarar aldı. Vadim Çernış nazirlikniñ yolbaşçısı vazifesine tayinlendi. Bundan evel o, Donbassnıñ ğayrıdan tiklenilmesi meseleleri boyunca Devlet agentliginiñ yolbaşçısı edi. Ukraina Vaqtınca işğal etilgen territoriyalar ve memleket içinde köçip kelgenlerniñ meseleleri boyunca nazirniñ birinci muavini vazifesine qırımlı Yusuf Kurkçı tayinlendi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Usı jıldıń 14 oktyabr kúni Nawayi mámleketlik kánshilik instituti Nókis filialinda saylaw huqıqı, saylawlardıń áhmiyeti haqqında “Saylaw hám jaslar” atamasında saylawaldı úgit-násiyat ilajı ótkerildi.
Onı filialdıń Jaslar máseleleri hám ruwxıy-aǵartıwshılıq isleri boyınsha direktor orınbasarı Q.Yusupov basqarıp bardı.
Ilajda Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisi Senatı janındaǵı jaslar parlamenti aǵzası, “Yuksalish” ulıwma milliy háreketi Qaraqalpaqstan Respublikası aymaqlıq bólimi koordinatorı Ǵ.Seytekov tárepinen Prezident saylawınıń áhmiyeti, Saylaw kodeksi, saylaw nızamshılıǵına kirgizilgen ózgerisler hám de qosımshalardıń mazmunı haqqında maǵlıwmatlar berildi.
Sonıń menen birge, jaslar – saylawlarǵa jurtımız turmısındaǵı eń áhmiyetli, jámiyetimizdiń barlıq iskerlik tarawılarında ámelge asırılıp atırǵan reformalardıń mazmunı tiyisli, hár bir saylawshı táǵdirine tásir kórsetetuǵın siyasiy waqıya retinde jantasıwları kerekligi ayrıqsha aytıp ótildi.
Ushırasıw dawamında jaslar saylawǵa baylanıslı ózlerin qızıqtırǵan sorawlarǵa juwaplar aldı.
Filial Baspasóz xızmeti.


text:
Keriç köprüniñ kirişinde devlet avtoinspektsiyasınıñ hadimleri Rostov-na-Donuğa Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mahkeme oturışuvına ketken qırımlı Enver Ömerovnı tutıp aldı. Bu aqta qırımlı advokat Mammet Mambetov Facebookta haber etti.
«Bugün gece Qırım köprüniñ kirişinde yol hızmeti hadimleri Rostov-na-Donuğa taraflarnıñ munaqaşaları olacaq Aqmescitteki HT gruppası mabüsleriniñ soy-sopları ketken maşinanı toqtattı. Üç saat sebepsiz tutulğan soñ kerekli vesiqalar tizilmedi, Fatma İsmailovanıñ babası Enver Ömerov tutuldı ve Keriç şeeriniñ politsiya bölügine alıp ketirile», – dep yazdı Mambetov.
Onıñ aytqanına köre, Enver Ömerov «yaramadı, acele yardım çağırıldı».
«Kelgen ekimler ine yapıp, qan basımı yüksek olğanı içün onı raatsızlamamağa rica etti. Faqat yol hızmetiniñ hadimleri oña özüne kelmege bermeyip, politsiya bölügine alıp ketkenler», – dep aytıla haberde.
Daa soñra Mambetov Keriçniñ Rusiye politsiyası bölügine kelgen Enver Ömerovnıñ qızı babasını anda tapmadı, dep bildirdi.
Qırım.Aqiqat tafsilâtlı malümat almağa tırışa. Rusiye quvetçileri tutuv ve tintüvler aqqında resmiy şekilde haber etmey.
İyünniñ 10-nda saba Rusiye quvetçileri Enver Ömerov (Qarasuvbazar, Şevçenko, 45/1) ve oğlu Riza Ömerovnıñ (Qarasuvbazar, Mayakovskogo, 9) evinde tintüv keçire. Riza Ömerov tutuldı.
İşğalden soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkerilip başlandı.


text:
Kiyev – Qırım separatistlerini nasıl tarzda cezalamaq, Qırım qaydı olğan qırımlılar ne zaman rezident olur ve ne içün alâ daa yarımadanıñ qaytarıluvı içün mesülietli olğan icraiy akimiyet organı teşkil etilmegen, – bu aqta Qırım.Aqiqatqa Ukraina halq deputatı, «Qırım» firqalarara birliginiñ azası Georgiy Logvinskiy añlattı.
– Özüñiz Qırımdan degilsiñiz. Ne içün Qırım meselesi ile oğraşmağa qarar aldıñız? Qıtaiy Ukrainada bu meseleni tüşüngen zenaatdaşlarıñıznıñ sayısı çoq degil…
– Öyle degil, menimce. Zenaatdaşlarımnıñ çoqusı Qırım meselesi ile oğraşmaqnı öz borcu olaraq tanıy. Menim içün parlamentte bu esas vazifedir. Nice yıllar devamında Mustafa Cemilevniñ safdaşı olam. Parlamentte qırımtatar halqınıñ payı boyunca bulunam. Uquqçı ve adliyeci olaraq er kes öz işini becermek kerekligini tüşünem. Bu menim iş yolağımdır. Onı eyi seviyede becermege tırışam.
– Qırımtatar halqınıñ payı boyunca aytqanıñız ne demek?
Eger de Qırım ile daimiy sürette oğraşacaq insan olmasa, onı nevbetteki arbiy baza, buzlatılğan ziddiyet ile nevbetteki territoriyağa çevirirmiz
– Qırımda saylavrlar olmağanından sebep, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ temsilcilerini er bir firqa cevdeline kirsetmek kibi teklif peyda olğan edi. Arseniy Petroviç Yatsenük bunıñ ile razı oldı ve cedvelde bir yer ayırdı. Bundan da ğayrı, Petro Poroşenko Blokunda eki yer berildi – Mustafa Cemilev ve, ümüt etem ki, şu künleri deputat olacaq Refat Çubarovdır. Lâşko Radikal firqası da buña razı oldı, amma aqiqaten ise Meclis temsilcileri, ne içündir, cedveline kirmedi.
– Amma qırımlı Zlata Ogneviç kirdi.
– Yoq, bu Meclisniñ muayyen soy adları ile tevsiye cedveli edi. Başta olar ne içündir cevdelden yoq oldı, soñra ise kiremediler. Şunıñ içün men Qırım ile oğraşam, çünki müim bir mesele. Eger de Qırım ile daimiy sürette oğraşacaq insan olmasa, onı nevbetteki arbiy baza, buzlatılğan ziddiyet ile nevbetteki territoriyağa çevirirmiz, Nagornıy Karabah ya Pridnestrovye kibi
Qanun ağlarında
– Qırımlılar ve Meclisniñ de, şu cümleden, Qırım qaydı olğan vatandaşlarnı rezidentler sırasından çıqarğan «Qırım serbest iqtisadiy zonası aqqında» qanunına itirazı ğayet çoq. Bazı siyasetçi ve mütehassıslarnıñ fikrine köre, işbu qanun ukrain şahsiy ticaretniñ menfaatını aks ete ve onıñ qabul etilmesi içün para tölenilmesi mümkün edi. Böyle bir tenqitten soñ onıñ alâ daa lâğu etilmegeniñ sebebi ne?
– Keliñiz vazifelerni böleyik. «Lobbist» degenimiz, mında mahsus bir meraq bar olğanını belgiley, misal içün, mahsulatnıñ ğayrıdan işlevi ve qaysı bir malğa bergi berile, qaysı birisine ise yoq kibi sualler.
Rezident olmağan Ukraina vatandaşınıñ aqları, rezidentke köre, daa da çoqtır
İşbu qanunnıñ şekli bile beklenilgen şekilge uymay. Qanun nasıl tarzda qabul etkenini aytamam. O vaqıt men parlament vekili degil edim. Amma bugün mesele nede? Biz Qırım ile ümde munasebetlerni bir tertipke ketirmelimiz. İşğal etilgen topraq peyda olğanda, yuridik meseleler meydanğa çıqa, misal içün, gumanitar ve cinaiy uquq ziddiyeti, bergi ve vatandaşlıq uquq meseleleri. Anda mahuslatnı yollamağa mümkünmi, yoqmı, añlaşılmay. Bu qanun bunı tertipke ketirdi. Amma şimdi qayd etilecek noqtalar da bar. Fizikiy insanlar aqqında aytacaq oslaq, olarnı rezidentler sırasından çıqardılar. Bergi uquğı ceetinden baqacaq olsaq, meselelerniñ 90% böylece çezildi. Rezident olmağan kimdir? Rezident olmağan Ukraina vatandaşınıñ aqları, rezidentke köre, daa da çoqtır. Misal içün, bergi beyannamesini bermey bile, çetel nomeraları ile maşinasında kele bile. İşbu qanun bu şeylerni muayyen bir nizamğa ketirdi.
«Amma «rezident olmağan» ibaresi öz başına mürekkeptir. Bu qanunğa kirsetilecek deñişüvler üzerinde çalışamız, amma, daima olğanı kibi, farqlı fikirlerniñ sayısı çoq. Menim fikrim: yalıñız ukrain şirketleri ile çalışmalımız, ve aynı şu yöneliş boyunca qanunnı deñiştirecekmiz. Özüni ukrain şirketi olaraq tanımağanlar tış iqtisadiy faaliyetine devam etip olamaz.
– Ya, misal içün, Qırımda bulunğan ve işğalden evel ukrain subyektleri olaraq qayd etilgen Firtaşnıñ «Titan» zavodı ve Ahmetovnıñ aşlıq terminalı şimdi de ukrain olaraq qala, sanki. Qırımda olar şimdi Rusiye qanunlarına köre qayd etilgen ve işğal etilgen cumhuriyetiniñ bücetine para töleyler. Siz ise olarnıñ Ukraina bücetine de bergi tölegenini teklif etesizmi?
– İç te. Keliñiz menim kontseptsiyamnı terence ögreneyik. Bugün Qırım boyunca islâatlarnı istegenlerniñ, uquq qorçalayıcılarnıñ mevamından biraz farqlıdır. Meselâ, Qırımda bulunğan şirketlerge bergi miqdarını belgilemege teklif eteler. Men ise böyle adımnı mantıqsız körem, çünki devletimiz anda bulunğan vatandaşlarınıñ havfızlığını temin etip olamadı. Dünya ameliyatnı köre, ziddiyet zonasında yaşağan şahıslar bergiden boşatıla.
Qırımda şahıs ve şirketlerni üç gruppağa bölmek mümkün.
Qırım – Rusiye dep qıçırğan vatandaşlar aqqında bile qabaatları nisbiy olğanını aytmağa mümkün. Malümatnı böyle şekilde menimsegenleri içün olarnı nice seneler devamında azırlay ediler
Birinci gruppa – qanunnı bozğanlar, cinayet qafadarları. Ukraina toprağınıñ zaptında iştirak etken ediler. Demek, olarğa nisbeten Cinaiy kodeksiniñ qaideleri qullanılmalı: tevqif, mahkeme ükmü, mülkniñ apis etilmesi, er kün devletimizge olğan zararnıñ olarnıñ esabatına tazmini ve ilâhre.
Ekinci gruppa – banklarnı açıp, iqtisadiy faaliyet ile oğraşqan, Qırım iqtisadiyatını öz kârına inkişaf ettirgen, işğalni öz menfaatında qullanğan şahıslar. Bu bir bozuluv olğanını añlamaq kerekmiz. Amma bu şahıslarnen diger uquqiy munasebette bulunmalımız.
Vaziyet esirleri olğan üçünci büyük gruppa bar. Bu insanlarnıñ aqlarını qorumalımız. Anda mahsulatnı ketirgenimiz içün bizni takbih etkende, o bizim vatandaşlarımız olğanını aytamız. Qırım – Rusiye dep qıçırğan vatandaşlar aqqında bile qabaatları nisbiy olğanını aytmağa mümkün. Malümatnı böyle şekilde menimsegenleri içün olarnı nice seneler devamında azırlay ediler.
– İşğal etilgen territoriyada faaliyetine devam etken ukrain ticaret temsilcileri qaysı birine aittir?
Pridnestrovye ziddiyetinde Moldova tecribesinden faydalanmağa isteymiz
– Gruppalar terkibinde yuridik ya fizikiy şahıs olğanına bağlı degil. Bu insanlarnıñ faaliyetine bağlı. Eger de insan Rusiye pasportını elde etse, onı tanımaymız ve mesülietke çekmeymiz. Şirket Rusiye qanunlarına köre qayd etilse, onı bu sebepten mesülietke çekmeymiz.
Pridnestrovye ziddiyetinde Moldova tecribesinden faydalanmağa isteymiz. Moldova Pridnestrovye ile sıñırlarını qapattı ve Pridnestrovye şirketileri tanılmay, Moldova şirketleri olmaq kerekligini bildirdi. O vaqıt olarnı bergi ve alımlardan boşatırlar. O vaqıt Pridnestrovye şirketlerine Moldova şirketleri olaraq qayd etilmege elverişli oldı.
Serbest iqtisadiy zona aqqında qanunımız bergi ödenilmesinden boşattı, amma koordinatsiya sistemasını qurmadı. Şirketler Ukraina territoriyasında qayd etilmesini isteymiz, esabatlarnı azırlamaq, faaliyetini köstermek ve anda ketirilgenini nezaret etmek kerekler. Misal içün, böyle bir şey ola bile: Qırımğa arbiy silâlanuv içün aletler ketirile bile. Mümkün degil, şunıñ içün nezaretni pekitmelimiz.
– Yani, misal içün, Kosükniñ quş fabrikaları Qırımda bulunıp, anda kâr qazanacaq ve istilâcı-memleket bücetine bergi töleyceklermi? Bu normal bir şeymi?
Gumanitar uquq ceetinden, diger territoriyanı işğal etken memleket öz gumanitar faaliyetini alıp barmaq ve anda yaşağan vatandaşlarnıñ uquqlarını qorçalamaq kerek
– Devlet Kosükniñ şirketlerini de qorçalap olamadı. Ve mında böyle sual peyda ola: Kosükniñ mülkiyetinden vazgeçkenini talap etmege aqqımız barmı, özümiz ise onı qorçalamadıq. Eger de Kosük şirketini ukrain olaraq tanısa, onı Ukraina territoriyasında deñiştirilgen qanuniyet boyunca qayd etse, oña iddialarımız olamaz. Onı Qırımda bergi tölemege mecbur etseler, diger eki uquqnıñ ziddiyeti peyda ola: cinaiy ve gumanitar. Gumanitar uquq ceetinden, büceti – mahkeme tevqifni maküm etken cinayetçilerniñ birligine kete. Qanunsız teşkilâtnıñ terkibine kirgen insanlar ciayetniñ ortaqları ola, cinaiy uquq ceetinden anda bergilerni ödegen er biri – cinayetçidir. Öyle olmaz.
– Eger de qanunğa deñişüvler qabul etilse, Milliy banknıñ rezidentler olmağanlar aqta qararı lâğu etilirmi? Oña köre, qırımlılar qıtaiy Ukrainada bank hzımetlerinden faydalanıp olamay.
– Şübesiz. Qanundan «rezident olmağan» ibaresini çıqarmaq ya yoq mezvusında davalaramız çoq. Mevamım: meseleni añlap, oña köre areket etmelimiz. Meselelerden biri – banklarda esapnı açuv ketişatı rezidentler olmağanlar içün zorlaştırıla, biz onı qolaylaştıracaqmız.
– Qanun leyhasınıñ peyda oluv müddeti bellimi?
– Ümüt etemiz ki, 14 kün devamında qanun leyhası azırlanılır.
– Qırım işğaline alâqası olğan Qırım memur ve deputatlarnıñ cinaiy cezalavı aqqında suallerge keçeyik. Yaqın künleri separatizmge bağlı olğan 400 şahıs boyunca cinaiy işler açılğanı aqqında malümat peyda oldı. Bu aqta tafsilâtlaca tarif etseñiz.
– Bu aqta umumiy malümatnı bereyim. Çünki evelleri olğan areketlerimizniñ misali şunı kösterdi ki, soñki künleri bu şahıslarnıñ esaplarından para, mülkiyeti yoq olmaqta.
Cinaiy işler 470 insanğa nisbeten açılğan. Bu cedvel daima toldurıla. Cedvelge prokuror, mahkemeci, militsionerler ve Qırımda insan aqlarınıñ ozuluvına alâqası olğan devlet akimiyetiniñ diger vekilleri kire.
Uquqiy qıymet er bir insanğa ayrı kesile. Amma esas maddeler – Cinaiy kodeksiniñ 109, 110 ve 111: devlet akimiyetiniñ zaptı, topraq bütünliginiñ bozuluvı. İş ep devam ete. İlk 76 şeklengen şahısqa qabaat bildirildi. Aytqanım kibi, olarğa endi cezalav da belgilendi – apis cezası. Yani olar endi aman-aman apisteler. Añlatayım. Qırım qapalı bir zonadır, bunı bileler. Demek, apis cezasınıñ hususiy bir şeklidir. Qırımdan qırımtatarlar içün tevqifni yapacaq edi, amma özleri mabüs olğanlar.
– Separatistlerniñ cinaiy taqibi – timsaliy işmar, ya da nasıldır bir ziyanları olur?
– Endi 1 milliard 200 million miqdarında mülkiyet tutıp alındı. Bugün cinaiy ketişatnıñ tek bir basamağı kete, nevbetteki – qabaat, ve iş mahkemege berile. Qanuniyet işbu şahıslarğa nisbeten ğıyabiy qararnı çıqarmağa imkân bere. Madde cezaları ğayet büyük – 10-15 yıllıq apis cezası. Demek, insanlar olarğa nisbeten mahkeme ükmü olğanını ve Rusiyeden ğayrı bir di bir memleketke tüşse, yaqalanacağını bilmek kerekler.
– Eger de İnterpol olarnı qıdıruvğa ilân etse.
– Farz degil. Halqara qıdıruv bar, devletlerara qıdıruv, memleketlerara añlaşmalar. Qaysı bir memlekette yaqalanılacaqlar, belgisiz. İnterpol – mehanizmlerden biri.
– Yani, misal içün, eger de olar Şengen zonasına kirseler, olarnı anda yaqalarlar?
– Poloniya ile olğan añlaşmanıñ çerçivesinde, eger de insan işbu memlekette qıdıruvğa ilân tilse, bütün Avropa zonasında da qıdırıla.
– Aksönov ve Konstantinovğa ait olğan 1 milliard 200 million miqdarında mülkiyet aqta ne ayta bilesiz? Onı nasıl taptıñız?
Biz Aksönovnıñ çalışqan ofşorlarını ögrenemiz, qaysı şirketler oña ait, tuvğanları qayda, onıñ aqiqiy mülkiyeti qayda. Bunı qıdıra ve tapamız
– Kiyev ve Jitomir vilâyetinde daireler, maşinalar, topraq damartaları. Qıtaiy Ukrainada alâ daa tapılayatqan mülkiyetleri bar. Belki de, Aksönov ve Konstantinovğa yazılğan bir şey yoq.
Aksönov efendi bizge cevap bergeni kibi, mışıqlarda idman etken ekenmiz. Amma o, Gaydaynıñ işbu filmi ne ile bitkenini unuttı, cinayetçiler apiske tüşken ediler. Onıñ içün kinematografnı yahşıca ögrenmege tevsiye eter edim.
Vazifemiz bir tek o degil. Biz Aksönovnıñ çalışqan ofşorlarını ögrenemiz, qaysı şirketler oña ait, tuvğanları qayda, onıñ aqiqiy mülkiyeti qayda. Bunı qıdıra ve tapamız. Şunıñ içün işbu cevdel kenişletilecek.
Aytqanımız yañı 400 insan – yüksek vazifelerni eda etken memurlardır. Olar aqqında malümat toplaymız ve mahkemelerge muracaat etemiz.
– Bu cinaiy işler işğalden bir yıl keçkenden soñ qabul etilgeniniñ sebebi nedir? Çoqusı şuña şaşa ki, Ukraina akimiyeti şimdilik Qırım meselesine zaruriy diqqatnı ne içündir ayırmay. Misal içün, alâ daa Qırım qaytaruvı meselesini idare etken icraiy akimiyet organı teşkil etilmegen. Ne sebepten öyle ola?
– Razı degilim. Devlet hızmeti aqqında aytqanda, Nazirler kabinetiniñ mütenasip departamenti birden teşkil etilgenini ve bugün faaliyet etkenini añlamaq kerekmiz. Qırım boyunca departament Adliye nazirliginde birden teşkil etildi. Mülkiyetniñ qıdıruvı ve ziyannıñ esaplanması boyunca iş gruppası birden tizildi. Devlet hızmeti teşkil etilgende, serbest iqtisadiy zona aqta qanunnı idare etken teşkilât olmaq kerek edi. Amma qanunnıñ özü beklenilgeninden farqlı olğanına baqıp, Devlet hızmeti de esas vazifesini ğayıp etti.
Menimce, serbest iqtisadiy zona aqqında qanunnıñ deñiştirilmesi ile bu hızmetni de teşkil etermiz. Daa bir çalışmaycaq mehanizmni teşkil etmege keregi yoq, çalışacaq soyu olmalı.


text:
Kyivde noyabrniñ 27-nde «Kün doğdı» ve «Merdiven» qırımtatar nesiriniñ cıyıntıqları ukraince taqdim etildi, dep bildire Qırım.Aqiqat.
«Bugün «Qırımtatar nesiri ukraince» seriyasınıñ qırımtatar yazıcılarınıñ «Kün doğdı» cıyıntığını ve Şamil Alâdinniñ «Merdiven» eserlerini taqdim etemiz. Bu kitaplar bu yıl basıldı. Bu ilk. Birinci kitapta 11 müellifniñ eserleri bar, ekincisi ise Şamil Alâdinniñ eserlerini topladı», – dep tarif etti Ukraina Haber siyaseti nazirliginiñ Qırım ve Donbas informatsion reintegratsiyası bölüginiñ reberi Viktor Litvinov.
Tarih ilimleri namzeti Andriy İvanets bunıñ kibi kitaplarnıñ ukrain cemiyeti içün müim olğanını qayd etti.
«Tamır qırımtatar halqınıñ qırımtatar medeniy mirasını oquyıcılarğa açqan müellifleriniñ kitaplarını taqdim merasiminde bulunamız. Bu vaqia pek müim ola, çünki cemiyetimiz bir qaç elementten ibaret ve ukrain siyasiy milletinde tamır halqlarnıñ emiyeti ayrıdır… Olarnıñ keçmişini, zemaneviy vaziyetini, medeniy mirasını bilmek pek müimdir», – dep qayd etti İvanets.
Bundan ğayrı matbuat konferentsiyasında haber etilgeni kibi, Qırım.Aqiqat ile işbirligi sayesinde Şamil Alâdinniñ eserlerinden biri ses formatında olacaq.


text:
Qırımnıñ Canköy rayonında eki binden çoq adam yarıqsız qaldı. Bunı oktâbr 30-ında saba "Krımenergo" müessisesi bildirdi.
Cadra Borlaq, Maryino, Acay Qat köylerinde saba saat 6:30-da yarıq söndi. Şimdilik bozulğan yerni qıdıralar.
Yarıq söngeniniñ sebepleri belli degil.
2016 senesi baarde rus energoköprüniñ üçünci pıtağı işini başlağanına baqmadan, Qırımda yarıq söndürmeleri devam etmekte. 2015 senesi dekabrden başlap Herson vilâyetinde energetik tiremelerniñ bozulğanından soñ, Ukrainadan Qırımğa elektroenergiya berilmey. Şimdilik Qırım öz generatorları, Rusiye generatorları ve Kuban energoköprüniñ elektrik ağını qullana.
Martnıñ 18-inde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Aqyarğa keldi, anda ise Balıqlava TES-iniñ açılışında iştirak etti


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları boyunca vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiyeden qırımlı bloger, vatandaş faali Nariman Memedeminovnıñ Qırım psihiatriya hastahanesine mecburen yatqızılğanına dair malümat bergenini talap etti.
Munasip vesiqanıñ kopiyasını Denisova iyülniñ 18-nde Facebookta derc etti.
«Rusiye prezidentiniñ mesleatçısı Mihail Fedotov ile Rusiyede insan aqları boyunca vekâletlisi memuriyetiniñ yolbaşçısına mektüp yollap, acele surette hastahanege mecburen yatqızıluv sebebi ve oña nisbeten nasıl tedbirler körülgeninen bağlı malümat berilgenini rica ettim», – dep qayd ete ukrainalı ombudsmen.
«Qırım birdemligi» birleşmesiniñ faali, qırımlı bloger Nariman Memedeminov Qırımda ekspertiza keçirmek maqsadınen psihiatriya hastahanesine yatqızıldı.
Mayıs 15-te Rusiyeniñ kontroli altında olğan Aqmescitniñ Kiyevskiy rayon mahkemesi, terrorizm propagandasında qabaatlanğan qırımtatar faali, vatandaş jurnalisti Nariman Memedeminovnıñ tevqif muddetini dört ayğa uzattı. Memedeminov avgustnıñ 15-ne qadar tahqiqat izolâtorında qalacaq.
Martnıñ 23-nde Qırım MC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden evelki taqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesini «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
Keriç parom keçiti ava bozulğanından işini kene toqtattı. Bunı bazarertesi künü, iyün 8-de, «Morskaya direktsiya» bildire.
Berilgen malümatqa köre, Keriç boğazında yel süratı saniyede 20 metrni teşkil ete. Tahminlerge köre, salı künü, iyün 9-da, böyle ava olacaq. Yel süratı ise saniyede 13-18 metrni teşkil etecek.
Paromlar vaziyetke köre seferlerge çıqacaqlar. Al-azırda «Krım» limanındaki parom nevbetinde – 1704 maşina ve 4916 yolcu. «Kavkaz» limanında 929 maşina ve 2934 yolcu nevbetini bekley.
«Qayd etilgen müddette «Kavkaz» ve «Krım» limanlarında yolcu ve naqliyat vastalarınıñ nevbeti olmasın dep, OOO «Morskaya direktsiya» Keriç parom keçiti tarafında ziyaretlerden vazgeçmege rica ete», – dep haber ete müdirlik.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, iyün 7-de qasırğa yeli Aqmescitte tereklerni yıqtı ve pıtaqlarını sındırdı.


text:
Beş yıl evelsi, 2016 senesi mayısnıñ 24-nde, Bağçasarayda Dünya qırımtatar kongressi İcra şurasınıñ azası Ervin İbragimov hırsızlanğan edi. Video nezareti kameralarınıñ qaydlarından belli olğanı kibi, kimligi belli olmağan insanlar İbragimovnı maşinağa mindirip, belli olmağan yerge alıp ketti. O vaqıttan berli onıñ bulunğan yeri aqqında bir şey belli degil.
İbragimovnıñ hırsızlanmasınen bağlı Rusiye tahqiqatı daa 2017 senesi toqtatıldı – bu 2021 senesi aprel ayında Rusiye kontrolindeki Ermeni Bazar şeer mahkemesiniñ «Mustafa Cemilev davasınıñ» oturışuvında belli oldı. Hırsızlanğannıñ soy-sopları ve Ukraina uquq qoruyıcı organları parallel tahqiqat keçire6 lâkin işğal etilgen Qırımğa kirip olamay. Ervin İbragimov – 2014 senesinden berli Qırımda ğayıp olğan 15 qırımlıdan biri ola, bugünge qadar olarnen bağlı bir haber yoq. Ervin İbragimovnıñ davası aqqında Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında aytıldı.
Qırım.Aqiqat jurnalistleri Rusiye Tahqiqat komitetine muracaat etip, Ervin İbragimovnıñ dava tahqiqatınıñ ketişatını izaatlamağa rica etti, lâkin bu maqale yazılğanda cevap daa yoq edi. Hırsızlanğannıñ babası Umer İbragimovnıñ Qırım.Aqiqatqa tarif etkenine köre, yarımadada oğlunıñ ğayıp oluv tahqiqatı ile bir ilerilev yoq.
Ervin faal edi, beş yıl keçse de, tanımağan insanlarım menden onı sorayUmer İbragimov
– Bilgenime köre, bugünki künde tahqiqat tedbirleri keçirilmey. Ervinniñ ğayıp olmayıp hırsızlanğanı video kameralarınıñ videolarında bar – em de quvet qurulışları tarafından hırsızlandı. Bunı quvetçilerniñ betine baqıp aytam. Ervin Meclis azası, Dünya qırımtatar kongressiniñ azası edi, Ukraina vaqtında on yıl rayon devlet memuriyetinde çalıştı, şeer şurasınıñ deputatı olaraq saylanğan edi. Rusiye kelgende oña rayon devlet memuriyetinde çalışmağa teklif etildi, amma razı olmadı. Belki, şu sebepten de hırsızlandı. Ervin faal edi, beş yıl keçse de, tanımağan insanlarım menden onı soray. Bir kere aytqan edi: men kibi gençler esas Ukrainağa ketse, siz Qırımda kimnen qalacaqsıñız? İmayesiz qalırsıñız dep. Onı çoq taqip etkenler, endi hırsızlanğan soñ belli oldı.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Umerov Ervin İbragimovnıñ hırsızlanmasınen Qırımdaki «paramilitar qurulışlar» bağlıdır, dep ayta.
Ervin İbragimov milliy areket faali edi, istiqballidir. Birinciden hırsızlanmasına bu sebep oldı, dep tüşünemİlmi Umerov
– «Qırımtatarlığını» köstermek yeterli edi – hırsızlanğanlar arasına qoşulmaq içün bu yeterli edi. 2014 senesi Qırımda yayğara başlağanda böyle şeyler çoq edi. Yaş olğanına baqmadan, Ervin İbragimov milliy areket faali edi, istiqballidir. Birinciden hırsızlanmasına bu sebep oldı, dep tüşünem. Olarğa ne yapqanlar, bir şey belli degil, amma tuvğanları, dostları ve qalğanları qaytmasını bekley. Doğrusını bilmek pek qıyın olacaqtır: er angi tahqiqatta çoq şey birinci areketlernen bağlı, olarnı ise işğalciler yaptı. Bir şeyni belli etmek yerine onı gizlemege tırışqandırlar.
Rusiyeli advokat Nikolay Polozov başqa mahkeme esnasında – Mustafa Cemilevniñ dava mahkemesinde – Ervin İbragimovnıñ hırsızlanmasınen bağlı cinaiy dava toqtatılğanı nasıl belli olğanını añlata.
– Bu davada Ervin mahkemege çağırılacaq şaat edi. Qabaatlayıcı qararda 2014 senesi mayıs 3-nde Ermeni Bazar yaqınlarında memuriy sıñırdaki vaqialardan soñ Ervin sorğuğa çekildi, dep aytıldı, şaatlığı da davada bar edi. Mustafa Cemilevniñ davası mahkemege kelgende, o, Tahqiqat komitetine muracaat etti, ve belli bir vaqıttan soñ dava toqtatıldı, Ervin İbragimov ise yoq, dep cevap berildi. Bu qabaatlayıcılarğa Ervinniñ Mustafa Cemilevniñ davası boyunca ilk tahqiqatta bergen şaatlığını seslendirmege imkân berdi. Rusiye akimiyeti tarafından tamamen tsinik bir yanaşuv: İbragimovnıñ hırsızlanması davasını ve Cemilevge qarşı davanı bir organ baqtı – Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ baş Tahqiqat idaresi. Qomşu odalarda oturğan tahqiatçılar böyle rezonanslı davalar aqqında bilmegenlerinden şübhelenem.
Nikolay Polozov emin ki, Ervin İbragimovnıñ hırsızlanmasınen bağlı aqiqat erte ya da keç belli olacaq.
– Rusiye akimiyeti böyle davalarda eñ yahşısı bir şey yapmay, amma tahqiqatta özüni körmekten qorqıp, sıq-sıq bir şeyler gizlemege tırışa. Körgenimiz kibi, Stalin rejiminiñ cinayetlerinen bağlı yañı-yañı şaatlıqlar peyda ola. Eminim, vaqıt keçer, bu areketlerge, bu cinayetlerge kerekli qıymet kesilecek.
Aktsiyalarımız tek Ervinge degil, hırsızlanğan ve bulunğan yeri aqqında alâ daa bir haber alınamağan daa 15 insanğa bağışlanaDenis Savçenko
– 50-den çoq aktsiya oldı, Kyivdeki Rusiye elçihanesi ögünde de. İşğalci taraf olğan Rusiye Federatsiyası Qırımda insanlarnı hırsızlağanında qabaatlı olğan şahıslarnı tapıp mesüliyetke çekmege mecbur ve, ebet, hırsızlanğan insanlarnıñ taqdiri ve sağlıq vaziyetinen bağlı malümatnı soy-soplarına ve cemaatqa bildirmeli. Aktsiyalarımız tek Ervinge degil, hırsızlanğan ve bulunğan yeri aqqında alâ daa bir haber alınamağan daa 15 insanğa bağışlana. Bu ğayretler mında, Ukrainada, cemaatqa Qırım işğali tek memleket suverenitetiniñ bozuluvı, siyasiy mabüsler ve adaletsizlik degil, insan aqlarınıñ pek ciddiy bozuvları olğanını hatırlatmaq içün yapıla.
Denis Savçenko, Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımda olğanlarnı halqara ortaqlarınen muzakere ete, dep qayd ete. Umer İbragimov esas Ukrainada siyasiy mabüs ve soy-sopları içün resmiy status olsa, hırsızlanğanlar ve qorantaları içün böyle bir şey yoq, dep ayta. Denis Savçenko da buña qol tuta.
– Bu büyük eksiklik, çünki tek Qırımdaki vaziyet aqqında degil, Donekts ve Lugans vilâyetleriniñ ayrı rayonlarındaki adise-vaqialar aqqında da aytamız. Anda vatandaş ealisiniñ bir çoq vekili hırsızlandı, ve olarnıñ sayısı qat-qat ziyadedir. Teşkilâtımız ortaqlarımıznen beraber Ukrainanıñ hırsızlanğan şahıslarnıñ statusı qanunınıñ qabul etilmesi içün çalışa, bu qanun Ervin İbragimovğa da böyle bir status berir edi. Böylece, Ukraina bu 15 insan insan aqlarınıñ ciddiy bozuluvınıñ qurbanları olğanını kösterir edi. Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturasınıñ böyle areketlerge alâqası ola bilgen şahıslarğa qarşı cinaiy dava açması qolaylaşır ve Avropa insan aqları mahkemesinen bağlar daa qolay olur edi.
Ukraina uquq qoruyıcı organları Ervin İbragimovnıñ hırsızlanuvı davasında şübhelilerni tapıp olamadı, – dep ayta Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturasınıñ bölük yolbaşçısınıñ muavini Kirill Kopiyka.
Bugünge qadar bir kişige bile şüpheli olğanı bildirilmediKirill Kopiyka
– Ervin İbragimovnıñ ğayıp olmasınen bağlı mahkemeden evelki tahqiqatnı idare etemiz. Hırsızlanuv videosı bar, cinaiy tahqiqat malümatına ilâve etildi. Bundan ğayrı, cinayet tafsilâtlarını bilmesi mümkün olğan insanlar sorğuğa çekile, ve cinaiy tahqiqatta qaydlar ve delillerini toplamaq içün tahqiqat tedbirleri keçirile. Cinayet işlegenini isbatlaycaq delil olmağan belli inssanlarğa şübheli olğanı bildirilmegendir.
Kirill Köpiykanıñ aytqanına köre, 2014 senesi Refat Ametovnıñ hırsızlanıp öldürilgeni davasında Ukraina tahqiqatçıları onı hırsızlağan şahıslarnı belgilep, olarğa şübheli olğanlarını bildirip oldı, faqat mahkemeden evelki tahqiqat şübheliler qıdırılğanı içün toqtatıldı.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Krım.Realiige Qurultay teftiş komissiyasınıñ reisi Ali Özenbaş bildirgenine köre, bu muracaat bayram vaqıtında provokatsiyalar hafvlığı peyda olmasınen bağlı.
«Qırımnıñ zapt etilmesi daa yanıçıq bulunğanda, siyasiy ceetten mürekkep devirde halqımız iç de bayramğa sevinip olamay ve davet etilgen Rusiye akimiyeti ve Federatsiya subyektlerine, ve, şu sırada, dünya cemiyetine bayram keyfini numayış etilmesi yersizdir», – dedi Özenbaş.
Bundan da ğayrı, teftiş komissiya şimdiki akimiyet bayramğa kelgen halqnıñ havfsızlığını teminlep olacağına şübe bildirdi.
Mecliske bu bayramnı azizlerde, şeerlerde ve qırımtatarlar yaşağan yerlerde keçirmege teklif ettiler.
Lâkin, Ali Özenbaşnıñ degenine köre, bu muracaat Meclis taraftan qabul olunmadı ve neticede evel qarar etilgen, «Bağçasaray – Aqmescit» yolunda yerleşken «Şaherizada» kompleksi yanında adet olğan yerde, mayıs 3 künü keçirilecek umumqırım bayramı red etilmedi.
Bundan evel, qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilev Qırım işğal olunğan tarzda Hıdırlezniñ qayd etilmesiniñ tarafdarı olmağanını bildirgen edi.
Cemilev akimiyet içün bu «muvafaqiyetli stsenariy» olmasını da red etmey. Aynı zamanda o, bu bayramnı qırımtatar ve ukrain milliy bayraqlarınen keçirmekni közde tutqanını bildirgen edi.
Qırımtatar milliy bayramı Hıdırlez «quralay» (mayıs) ayınıñ birinci aftasınıñ cumasında eküv mevsiminiñ başı olaraq qayd etile edi.


text:
Qırımda İçki işler nazirligi, Fevqulâde vaziyetler hızmeti ve Federal havfsızlıq hızmeti iştirak etecek terrorizm ile küreş tedbirleriniñ başlanmasını ilân ettiler. FHH matbuat hızmetiniñ malümatına köre, talimler fevral 16-20 künleri Aqmescitniñ Merkeziy rayonında keçirilecek.
«Talimlerde Qırım Cumhuriyetiniñ İİN, FVH, FHH idare quvetleri, akimiyet ve devlet idare organları iştirak etmekte. Talimlerniñ maqsadı – terroristik bir telüke peyda olsa, şu cümleden adamlar toplu olğan yerlerde, uquq qoruyıcı ve mahsus hızmetlerniñ areketlerinde işbirlik usullarını ögrenmektir», – dep bildire FHH Qırım idaresiniñ matbuat hızmeti.
Malüm olğanı kibi, Qırımda Rusiye askerleriniñ kenar imaye brigadası terkibinde talimleri keçirilmekte. Tedbirlerde tahminen 600 arbiy ve 50 dane cenk tehnikası qullanılmaqtadır.


text:
Bortaslar
Bortaslar - Urta häm Tübän İdel buyında yäşägän qäbilälär berläşmäse. Zamança tatarlar babalarınıñ berse bulıp sanala.
9 yöz Şäreq ğälimnäre yazmalarında telgä alına (İbn Rustä, äl-Mäsğüdi h.b.) İgen igü häm terlek asraw belän kön kürgännär.
9-10 yözlärdä Xäzär qahanlığında, soñınnan İdel buyı Bolğarına buysınıp yäşilär. Bolğarlar häm İdel töbägendäge başqa ıruğ-qäbilälär (Muqşı h.b.) arasında assimilätsiyälängän dip uylanıla. Toponimikada Bortaslar ataması belän bäyle isemnär saqlanıp qalğan (mäs., Bortas awılı).
İdel buyı Bolğarına kergän bar qäbilälär: bolğarlar, barsillar, iskillär, bäräncärlär, sawirlar, suarlar, bülärlär, törkiläşkän fin-uğorlar, soñraq ta bortaslar, xäzärlär, qıpçaqlar - zamança tatarlarnıñ babaları bulıp sanala, şul säbäple bügenge tatarlarnıñ tışqı qiäfäte törle-törle bula. Şunı da DNK-genealogiä raslıy.
TarixYзrәpTү
V-XI ğasırlarda bortaslar İdel buylarında (qayber çığanaqlar buyınça bügenge Samaradan Volgogradqa qädär) yäşägännnär.
X ğasırda ğäräp tarixçıları, XII ğasırda urıs yazuçıları tarafınnan telgä alına.
VII-VIII ğasırda Qotrağ citäkçelegendäge bolğarlar näq bortaslar cirläre aşa bügenge Tatarstan territoriäsenä küçenep baralar.
VII ğasırda bortaslar 10 meñ caydaqlı ğäskäre belän İdel buyı bolğarları häm bäcänäklär belän suğışalar.
VII ğasırazağınnan Xäzär qahanlığına buysına, X ğasırdan İdel buyı Bolğarına häm Kiev Rusenä bäyle bulğannar.
XI ğasırda sarı qıpçaqlar kilgännän soñ, bortaslar üz yoğıntısın yuğaltalar.
XI ğasırda könbatış-tönyaqqa Sırı, Muqşı yılğaları buylarına küçenep baralar, mäsälän bügenge Penza ölkäsendäge Bortas yılğası bar.
Bortaslar mişär tatarları mädäniätenä zur yoğıntı yasağannar, qayber çığanaqlar buyınça mişär tatarları näq bortaslardan çıqqannar.
Çığış farazlarıYзrәpTү
Bortaslarnıñ etnolingvistik çığışına berniçä qaraşlar bar:
Alan-asslarYзrәpTү
Arxeolog G.Afanasyev bortaslar alannar belän qärdäş xalıq bulğan dip farazlıy, häm bortas - furt as süzennän zur yılğa yanında toruçılar dip tärcemä itä. Pritsak bortaslarnıñ qayber ğädätläre alannarnıqına tiñ dip isbatlıy.
Şul qaraş buyınça bügenge tatarlar ber öleşe (mişärlär) osetinnarğa qärdäş xalıq bulalar.
Törki qaraşYзrәpTү
Kürenekle tatar tarixçısı Mirfatıyx Zäkiev, Orlov, Xalikov bortaslar törki telle İdel buyı bolğalarına qärdäş xalıq bulğanın isbatlıylar.
Fin-uğırlarYзrәpTү
AQŞ belgeçe Piter Golden bortaslar fin-uğır xalıqlarına qärdäş xalıq bulğanın farazlıy. Novoseltsev buyınça bortaslar mordva häm mişär tatarlarınıñ babaları bulğan dip faraz itä.
SıltamalarYзrәpTү
- AфaHacbeB Г. E. БypTacы // ИcчeзHyBшиe Hapoды: CбopHиk cTaTeй (пo MaTepиaлaM жypHaлa «Пpиpoдa») / CocT. C. C. HepeTиHa; Пoд peд. П. И. ПyчkoBa; Xyдoж. oфopMл. E. Л. ГoлbдиHa. — M.: Hayka, 1988. — C. 85-96. — 176 c. — 25 000 эkз. — ISBN 5-02-023568-7. (oбл.)
- ЗakиeB M. З. ПpoиcxoждeHиe TюpkoB и TaTap. — KaзaHb: ИHcaH, 2002. — 496 c. — ISBN 5-85840-317-4.
- Зaxoдep Б. H. Kacпийckий cBoд cBeдeHий o BocToчHoй EBpoпe, T. 1. — M., 1962.
- CMиpHoB A. П. K Boпpocy o бypTacax // KpaeBeдчeckиe зaпиckи (yлbяHoBckий oблacTHoй kpaeBeдчeckий Myзeй), B. 2. — yлbяHoBck: 1958.
- XaйpeTдиHoB Д. З. ИcлaM B цeHTpaлbHo-eBpoпeйckoй чacTи Poccии: эHциkлoпeдичeckий cлoBapb / KoллekT. aBTop; cocT. и oTB. peдakTop Д. З. *XaйpeTдиHoB. — M.: ИздaTeлbckий дoM «MeдиHa», 2009. — 404 c., ил. — (ИcлaM B Poccийckoй Фeдepaции; Bып. 4).


text:
Qırımda koronavirusnen hastalanğan ilk insannen alâqada olğan er kes, şu cümleden onı alıp ketken taksi aydavcısı da, tapıldı ve tecrit etildi.
Bu aqta Qırımnıñ Rusiye ükümeti baş naziriniñ muavini İgor Mihayliçenko martnıñ 22-nde koronavirus qırğınlığınıñ tarqalmaması operativ ştabınıñ toplaşuvında bildirdi.
«Bugün hasta kişinen alâqada olğan er kes tapıldı ve tecrit etildi. Tünevin (martnıñ 21-nde – QA) saat 23:00-da onı alıp ketken taksi aydavcısı bile tapıldı», – dep qayd etti Mihayliçenko.
Martnıñ 22-nde toplaşuv başında Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov, Qırımda koronavirusnen hastalanğan ilk kişinen alâqada olğan er kesni tapmağa emir etti.
Hatırlatamız, Qırımda ve Aqyarda 417 insan koronavirus şübhesinen tibbiy nezaret altında qala.
Qırımda ilk koronavirus hastası bar dep tasdıqladılar.
Martnıñ 19-nda Qırımdaki Rospotrebnadzor idaresi, yarımadanıñ tibbiy müessiselerinde «telükeli memleketlerden keskin virus yuqunçı alâmetlerinen» 18 insan buluna, dep bildirgen edi.
Qırımda koronavirus şübhesi ile evde nezaret altında bulunğan insanlarnıñ sayısı arttı. Qırımnıñ Rusiye sağlıq naziri İgor Çemodanovnıñ malümatına köre, ekimler 286 insannıñ alını kontrol ete, 22 insan hastahanelerde buluna.
Aqyarda martnıñ 21-nde 11 hasta infektsion hastahanede tibbiy nezaret altında buluna, 123 insan evde nezaret altında qala.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.