text:
Qazan telefonnarı nomer üzgärtä
Bu comğadan şimbä tönendä Qazanda barlıq telefon numirları üzgärä. Älegä qädär Qazandağı fatir numirları altı sanlı ğına bulsa, xäzer isä cide sanlığa äylänä. Barlıq tanış yäki tuğannarnıñ numirları yuğala dip qurqırğa kiräkmi. Üzgärgän telefon numirların tiz taba alasız. Barı tik numirlar başına ber san ğına östälä. Qazannı urtalay yarıp ütüçe Qazansu yılğasınıñ ike yaq-yağında nindi rayonnar urnaşqanın belsägez - problem numirlar belän kilep çıqmıy. Eş bolay tora. Qazansu yılğasınıñ sul yaq yarında urnaşqan Sovet, Vaxitov, Mdel buyı rayonnarındağı barlıq telefon numirları aldınnan 2 sanın cıyasız. Ä yılğanıñ uñ yaq yarındağı Kirov, Aviatözeleş, Mäskäw häm Yaña Savin rayonnarındağı telefon numirların cıyar aldınnan 5 le sanın östisez. Başqa numirlar üzgäreşsez qala. Yäğni, yanğın xezmäte, aşığıç yärdäm kebek xezmätlärneke. Monnan tış, tögälräk mäğlümatnı Qazandağı beleşmädän dä ala alasız. Numirı şulay uq üzgäreşsez – 09. Monnan tış, Qazan şähäreneñ kodı qısqara. Älegä qädär ul 83 42 bulsa, xäzer isä öç sanlı ğına. Yäğni 843. Cide sanlı telefon numirların küçü tormış taläbe dip añlatalar. Yäğni şähär üsä. Östämä numirlar kiräk. Ä alarnı altı san belän genä citkerep bulmıy. Belgeçlär süzlärenä qarağanda, yaña numirlarğa küçü – elemtä sıyfatında çağılmayaçaq. Şulay itep, comğadan – şimbägä küçkändä Qazannıñ 600 meñ telefonı cide sanlığa äylänäçäk. Älegä qadär cide sanlı numirlar Rusiädä Mäsäüä, Piterburg, Samara kebek şähärlärdä genä bar ide.
Mäçetkä aqça tüläp kertälä
Qazanda Qol Şärif mäçetenä kerergä teläsägez, 20 sum tülärgä turı kiläçäk. Kiläse düşämbedän bu. Mäçetlärgä kerü buşlay bulsa da, Qazan Kirmäne tarixi-arxitektura muzey tıyulığı yaña tözelgän mäçettän az ğına bulsa da şulay itep kerem almaqçı. Monnan tış Kirmän eçendäge, Qazannı urıs yawı alğaç tözelgän Blagoveşçenie saborına da kerüçelärgä 20 sum tülärgä turı kiläçäk. Şunısında onıtmasqa kiräk, Qol Şärif mäçete, Blagoveşçenie kebek ük ğıybädätxanä genä tügel, ä muzey da bulıp sanala.
Tatarstan kinematografistları tatar kino sänğäten buldırırğa teli
Comğada Qazanda Tatarstan Kinematografistlar berlegeneñ VIII qorıltayı uza. Anıñ eşendä 50дәH artıq delegat häm yözgä yaqın çaqırulı qunaq qatnaşa. Qorıltayda kino sänğätenä xezmät itüçelär berlekneñ soñgi öç yıldağı eşenä näticä yasadılar. Cıyında Premyer-ministrı urınbasarı – mädäniyät ministrıZilä Wäliyeva, Däwlät Şurasınıñ mädäniyät, fän, mägarif häm milli mäsälälär komitetı räise RazilWäliyev häm başqa räsmilär qatnaştı. Qorıltay qısalarında Qazan kinoxronika studiyäsendä soñgi öç yılda Tatarstan kinematografistları töşergän dokumental' häm näfis fil'mnarnı qaraw oyıştırıldı. Qorıltayda Tatarstanda kinematografiä tarmağınüsterü , respublikada milli kinostudiä Tөзү Mәcbәләләpe kütärelde. Bu uñaydan respublikanıñ üz kino töşerü studiäsen oyıştıruğa yärdäm ityne sorap, Tatarstan Prezidentına möräcäğät qabul itelde. Şulay uq berlekneñ yaña idärä sostavı da saylandı. Tatar kino sänğäten üsterü, üz studiäsen barlıqqa kiterü turında süz inde distä yıldan artıq bara. Uzğan ğasırnıñ 30 yıllarında bu eş başlanğan bula. Professional ssenaristlar äzerläw öçen törkem dä tuplana başlıy. Läkin tuplana başlağan törkemne Stalin GULAGlarına ozatalar. Ul çaqta tatar kino säğäte bulmıy qala. Gorbaçev üzgärtep qoruları waqıtında bu ideyä yañadan kütärelde. Xätta, berençe küp seriäle tatar fil'mı da töşerelä başladı. Ällä niçä millon dollarlarğa. Läkin inde distä yıldan artıq fil'm yuq, anı töşerä başlağan rejisser Bulat Mansurov tağın aqça biregez dip kenä cawap birä. Şuña qaramastan, Zöläyxa, Küktaw kebek fil'mnarnı yäş rejisserlar ällä qaylardan aqça yünätep eşläp çıqtılar. Şunıñ belän tatar kino sänğäte burlılıq digän ömet tudırdılar. Comğadağı kinematografistlar cıyınında qabul itelgän möräcäğät, kinostudiä buldıru turında, näticä birerme, kürerbez.
Tatar mäxälläläre tarixı öyränelä
Märcäni isemendäge Tarix institutı, Tatar kongressı belän berlektä “Rusiä imperiäsendä tatar-möselman mäxälläläre” dip atalğan Bötenrusiä fänni-ğamäli konferensiäsen üzdıra. Ul 27 sentäberdä bulaçaq. Soñı yıllarda tatar cämäğätçelge Mäxällä ideyäse tiräsendä yış süz quzğata. Qayber belgeçlär, mäxällä bulıp yäşäwdä tatarnıñ kiläçäktä saqlanıp qaluın kürälär. Häm üseşendä. Çınlap ta bügenge köndä, , başqa millätlär arasında erep yuğalmawnıñ töp tayanıçı itep mäxällä bulıp yäşäw ikänlege çit illärdäge tatar diasporaları isbatlıy. Läkin, Rusiä şartlarında şähär şartlarında, tatarlar başqa xalıqlar belän yort, podyezd, uram büleşkän waqıtta mäxällä bulıp yäşäw mä’säläse älege fänni öyränelmägän. Tatar kongressı belän Tarix institutı bergäläp uzdırırğa niätlägän konferensiä küräseñ, iñ täwdä mäxällä bulıp elek niçek yäşägännär, şunıñ tarixın öyränüne maqsat itep quya. Yäğni, ütkänen barlıy. Ütkännärdän başqa kiläçäk yuq dilär bit.
Räfis Cämdixan


c: text/html

text:
Keşe xoquqları öçen xalıqara Helsinki Federatsiäse Yewropa Berlegen Çeçnädä häm Rusiäneñ başqa öleşlärendä keşe xoquqların bozunı tuqtatu öçen Rusiä belän elemtäläre yardämendä Mäskäwgä basım yasarğa çaqırdı.
Helsinki Federatsiäse mödire Aaron Rhodes bez Yewropa Berlegen Rusiä belän eş alıp barğanda Çeçnädä keşe xoquqları bozılunı iğtibar üzägenä quyarğa çaqırabız dide.
Älege oyışma iğlan itkän 2 bitlek möräcäğättä Çeçnädä 1999-nçı yılda yaña suğış başlanğannan birle 5 meñläp keşe yuğaldı dielä. Alarnıñ kübeseneñ yazmışı äle dä bilgesez.
Möräcäğättä, yuğalulardan tış Çeçnädä azaplawlar häm xökemsez üterülär turında äytelä.
Rhodes Çeçnä Rusiä cämğiäten tarqata. Çeçnä Rusiädä demokratiäne kire qağu öçen faydalanıla di

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Çallıda izge Tatyana çirkäwe tözügä qarşı toruda ğäyeplänüçelär aqlandı
Tatarstan pravoslavları da, şöker, Tatarstanda üz ğoref-ğadätlärençä yäşilär. Alar şuşı könnärdä BBeдeHиe Bo xpaM ПpecBяToй Бoropoдицы digän böek bäyrämnären barlıq çirkäwlärdä dä bilgeläp üttelär. Çallıda izge Tat'yana çirkäwe tözügä qarşı toruda Tatar ictimaği üzäge aktivistları dip yörtelgän ber törkem tatar äbilären ğäyepläwlär dä naxaq bulıp çıqtı. Mäğlüm ki, älege çirkäw tözeläse urında quyılğan çasovnyanı cimerüdä ğäyeplänep, 3 pensioner xatın-qızğa cinayät eşe quzğatılğan ide. Bu tarixnı “Azatlıq” radiosı daimi söyläp kilde. Älege äbilär Çallı şähäre administratsiäsenä qarşı däğwa quzğattılar. Alar fikerençä, pravoslav çirkäw tözü öçen cir bülep birü qanuni yul belän eşlänmägän, çönki 1973 yılda qabul itkän general' plan buyınça bu urında mädäni-tamaşa üzäge tözelü qaralğan bulğan. Şuña kürä qarşı däğwa quzğatuçılar cinayät eşe raslanğan general' planğa qanunsız üzgäreşlär kertüçelärgä qarata quzğatılırğa tieş, dip beldergännär. Şulay uq däğwaçılar şähär büdjetınnan xramnı küçerep quyu öçen bülep birelgän 450 meñ sumnı qanun bozu dip tanırğa häm älege aqçalarnı kiçekmästän qaytarıp birüne taläp itkännär. 4 dekaber, çärşämbe könne Çallı şähäre mäxkämäse älege däğwanı tikşerde häm anıñ dälilläre belän kileşte, dip xäbär itä Tatnews.ru mäğlümat agentlığı.
Yunıs Ätnäle


text:
Öfö motorźar eşläü üźäge bulasaqmı?
Räsäyźä aviatsiya dviğateldäre eteştereü şirkättäre xoldingtarğa berläşä. Bınday korporatsiyalar dürtäü bulırğa teyeş. Ularźıñ berehen- Perm, Rıbinsk häm Öföläge şirkättär nigeźendä oyoştorou qaralğan. Oşo turala il Xökümäte yanındağı xärbi – sänäğät komissiyahı räyeseneñ berense urınbaśarı Vldislav Putilin belderä.
Berekmälär aktsiyaları tulıhınsa ,,Oboronoprom,, däülät predpriyatiehı qaramağına tapşırıla.
Kümertauźağı aviatsiya şirkäte lä ayırım xoldingqa alındı. Vertolettar töźöü buyınsa maxsuslaşqan zavod Alıś Könsığıştağı ,,Proğress,, menän berlektä eşläyäsäk. Bıl turala Prezident Vladimir Putin ayırım Ukazğa qul quyźı.
Xökümät räyeseneñ berense urınbaśarı Sergey İvanov äyteüensä, bınday aźım strategik ähämiättäge sänäğäte üśtereüźeñ ber yulı.


text:
Törkiädän Atnalıq Küzätü
İstanbulda VI Awraziä İslam Şurası ütkärelde Şura cıyılışın açuçı premyer-ministr Recep Tayip Erdoğan dönyada terrorçılıq aldına İslamnı quyu yulı belän “möselman terrorçılar” töşençäsen urnaştıru tırışlığına basım yasap, din ähellären “İslami terrorçılıq” süzeneň yalğış buluın böten cirdä aňlatırğa çaqırdı. Erdoğan bu mäsalädä bigräk tä Awraziädäge dini liderlarnıň häm ğalimnärneň köräş alıp baru zarurlığın assızıqlap äytep uzdı. İslamğa qarşı çığunıñ keşelek cinayäte buluın Awrupa Şurasında terkäwlären xäterlätüçe Erdoğan härkemne üztänqitläwgä çaqırdı. İstanbulnıñ mäşhür Dolmabahçe Sarayında ütkärelgän häm 33 ildän möselman din ähelläre qatnaşqan cıyılışta İslam dönyasında yäşälgän soňğı waqiğalar häm modern dönyada möselman üzaňı bäxäsläşelde. Cıyılışta Tatarstan möselmannarı Diniyä Näzaräte räise, möfti Ğosman xäzrät İsxaqi, möftineñ berençe urınbasarı Wäliulla xäzrät Yağqub häm Qazannıñ imam-möxtäsibe Mansur xäzrät Cäläletdinov ta qatnaştı. Tatarstan möftie Ğosman xäzrät İsxaqi Awraziä İslam Şurasınıñ räis urınbasarı itep saylandı.
İordaniä patşası häm Estoniä ilbaşı Törkiädä qunaq buldı
Uzğan atnanıñ Törkiäneñ möhim qunaqlarınnan berse – İordaniä patşası Abdullah ide. Ğiraqtağı waqiğalar, İzrail-Fälestin tartqalaşuı häm Yaqın Könçığışta tınıçlıq ezlänüläre kebek här ike ilne dä qızıqsındırğan mäs’älälärdä fikerlär belän urtaqlaşuların añlatuçı ilbaşı Ahmet Necdet Sezer patşa Abdullah säfäreneñ töbäktä yäşälgän sizger waqiğalar qısalarında xosusıy ähämiyätkä iyä buluın assızıqlap äytep uzdı. İordaniä patşası Abdullah ta söyläşülär waqıtında Ğiraq mäs’äläsen dä tikşerülären belderep, Ğiraqtağı barışta böten yaqlarnıñ qatnaşuınıñ da ähämiyätenä basım yasadı. Törkiä belän İordaniä arasındağı mönäsäbätlärneñ xäzergä çaqlı bulmağan qadär bik köçle buluına işarä itüçe patşa Abdullah bu kritik çorda Yaqın Könçığış tınıçlıq barışındağı waqiğalar häm alğarışlarnıñ - bäysez Falestin däwläteneñ tözelüe häm İzrail-Fälestin problemasınıñ Yul kartası nigezendä çınlıqçı, daimi häm kiñ qolaçlı tınıçlıqnı buldıraçaq räweştä xäl itelüeneñ kiläçäktä konstruktiv eşçänlekneñ alıp barıluı cähätennän zur ähämiyätkä iyä buluın äytte.
Bu atnada Törkiägä kilgän ikençe möhim qunaq isä – Estoniya ilbaşı Arnold Rüütel. Törek räsmi şäxesläre 1991 yılda bäysezlegenä ireşkän Estonyanıñ NATO-ğa kerüen Törkiäneñ köçle räweştä yaqlawın belderde. Eston däwlät başlığı da Törkiäneñ Awrupa Berlege belän äğzalek söyläşülärenä başlawı zarurlığına basım yasap, Törkiä belän reformalar häm Awrupa Berlegenä kerü barışındağı täcribäläre belän urtaqlaşırğa xäzer buluların assızıqlap äytep uzdı.
Abdullah Gül: “Terrorçılıq belän köräş däwam iteläçäk”
Tışqı eşlär ministrı häm premyer-ministr urınbasarı Abdullah Gül terrorçılıq belän köräş alıp barılğan çaqta irek ölkäsendä ireşelgän demokratik qamillektän hiç kire qaytunıň bulmayaçağın, ämma terrorçılıq belän köräştä iň tä’sirle räweştä böten wäqalätlärneň qullanıla alınaçağın belderde. Abdullah Gül Awrupa Berlege belän tulı äğzalek söyläşüläre başlanaçaq 3 nçe üktäbrgä qadär tışta häm eçtä küp sanda provokatsiya bula alaçağın belderde. Gül: “Beläbez ki, tışta häm eçtä dä bu eş bulmasın diyep, bu eşkä zarar kiterü öçen tırışuçılar bulaçaq. Kemder çara bulaçaq, kemder belep keräçäk. Bolar belän bäyle küzläw organnarıbız bar. Älbättä, bolar sürpriz dä tügel,” – dip äytte. Ğadättän tış xälgä qaytu turında süzneň bulmawın belderüçe Gül Törkiäneň bilgele ber demokratik qamillekkä ireşüen assızıqlap äytep uzdı. Abdullah Gül: “Zinhar, provokatsiälärgä birelmägez. Beräw dä başqasın qotırtmasın. Qanunnar eşli. Äyterseň, qanun yuq, tärtip yuq, äyterseň, Törkiädä terror oyışmasın maqtaw propagandasın yasaw irekle sıman ber imidj buldıru bik yalğış bulır, mondıy ber närsä mömkin tügel,” – dip äytte.
İstanbul hawa mäydanına terror xöcüme yanawı
İstanbuldağı Atatürk hawa mäydanına terror xöcümeneñ yasala alınuı belderelde. Bu uñaydan hawa mäydanında ğadättän tış iminlek çaraları kürelde. İstanbul vilayät başlığı urınbasarı Vedat Müftüoğlu Törkiäneñ Awrupa Berlege belän söyläşülär başlanaçaq 3 üktäbrgä qadär İstanbul Atatürk hawa mäydanında buluı mömkin terror waqiğalarına qarşı iminlek çaralarınıñ iñ yuğarı däräcägä citkerelüen belderde.
Törkiä premyer-ministrı Amerikağa bara
Premyer-ministr Recep Tayip Erdoğan Berläşkän Millätlär Oyışması däwlät häm xökümät başlıqlarınıñ yuğarı däräcäle oçraşuında qatnaşu öçen sişämbe könne New Yorkka kitä. Premyer-ministr Erdoğannıñ biredäge oçraşuları qısalarında İzrail premyer-ministrı Ariel Şaron, Paqıstan däwlät başlığı Pervez Möşärräf belän ber rättän Albaniya, Bosniä-Hersegovina häm Qırğızstan liderları belän dä küreşep söyläşüe kötelä.
Törkiä häm İzrail parlament räisläre New Yorkta oçraştı
Törkiä Böyek Millät Mäclese başlığı Bülent Arınç Törkiäneň Yaqın Könçığışta tınıçlıqqa qarata tırışularnı yaqlawın äytte. Bülent Arınç İkençe bötendönya parlament räisläre konferentsiyäse mönäsäbäte belän kitkän New Yorkta İzrail parlamentı başlığı Reuven Rivlin belän küreşte. Oçraşudan soň matbuğat wäkillärenä fikerläre belän urtaqlaşuçı Arınç söyläşülär waqıtında Gazze häm öleşçä Iordannıň könbatış üzänlegennän çigenüneň uňay adım buluın häm Yaqın Könçığış yul kartasınıň böten kileş däwam itterelüe zarurlığın äytüen belderde. İzrail parlamentı räise Rivlin isä söyläşülärdän soň yasağan açıqlawında Törkiäneň töbäktä möhim rol uynawın häm monıň İzrail häm Paqıstan tışqı eşlär ministrlarınıň İstanbulda oçraşuı belän dä üzen kürsätüen äytte.
Mäskäwdäge kitap yärminkäsendä törek kitapları
Mäskäwdä açılğan 18nçe Xalıqara kitap yärminkäsendä Törkiä turizm häm mädäniyät ministrlığı da yaqınça ber meñ kitap belän qatnaşa. Ministrlıq şäxesläre Rusiä başqalasına kilüläreneñ maqsatınıñ Törkiäne iñ yuğarı däräcädä tanıtu ikänlegen belderde.
Xalıqara Valüta Fondı Törkiädä cıyılış ütkärä
Xalıqara valüta fondı wäkillege İstanbulda ikençe tikşerü cıyılışı qısalarında eşçänlegen başlattı. Söyläşülärdä soňğı makro iqtisadi wazğiyät häm kötelgännär belän qorılış reformaları mäs’äläsendäge alğarışlar qarala. Bu qısada 2005 nçe yıl programma maqsatları nigezendä däwlät finansları häm aqça säyäsäte ölkäsendäge soňğı alğarışlar küzdän kiçereläçäk häm bankçılıq, sotsial iminlek häm salım reformalarına qarağan çaralar bäyälänäçäk.
İzmirda xalıqara yärminkä açıldı
Ägäy diñgeze buyındağı İzmir qalasında här yıl traditsion räweştä ütkärelep kilüçe Xalıqara İzmir yärminkäse açıldı. Bıyıl 74nçe tapqır oyıştırılğan yärminkädä 62 ildän 100-dän kübräk şirkät üz eşlänmälären tanıta. Yärminkäneñ bıyılğı däräcäle qunaqları Tunis ile häm Törkiäneñ Mardin qalası. Uzğan yılğı İzmir yärminkäseneñ däräcäle qunağı Rusiyä Federatsiyäse ide. Bu qısada İzmir qalasında Tatarstan iqtisad könnäre dä oyıştırılğan ide. İzmir xalıqara yärminkäsendä här yıl Tatarstan belän Başqortstan şirkätläre dä qatnaşıp kilä.
İqtisad xabärläre
Törek avtomobil tarmağı eksportınıň zur öleşen Awrupa Berlege illärenä yasıy. Bıyıl 8 aylıq çorda başqarılğan eksportnıň 68 protsenttan kübese Awrupa Berlege äğzase 24 ilgä yasaldı. Berlekkä kandidat il wazğiätendäge Romaniä häm Bolğarstan da östälgän çaqta Awrupa Berlegeneň törek avtomobil tarmağındağı bazar öleşe 80 protsentka citä. Tarmaq alğa kitkän könbatış illäre belän bergä 5 qitğada cämğise 167 il häm üzidaräle töbäk belän 13 irekle töbäkkä yaqınça 8 milliard yarım dollarlıq eksport başqardı.
Üzbäkstanda açılğan 2 nçe Xalıqara tekstil yärminkäsendä Törkiä dä qatnaşa. Taşkenttağı yärminkädä täqdim itelgän eşlänmälärneñ 70 protsentın / Üzbäkstanda tekstil tarmağınıň liderı wazğiyätendäge törek şirkätläre täşkil itä.
Törkiädä möhim arxeologik tabıldıqqa ireşelde
Mersinnıň Erdemli rayonına bäyle Ayaş töbägendäge Elausa Sebaste qazılmalar mäydanında bezneň eranıň I ğasırında rimlılar tarafınnan salınıluı uylanılğan töbäkneň iň zur ğibadätxanäse tabıldı. Rim La Sapenza universitetı arxeologlarınıň qatnaşuındağı qazılmalar eşçänlege waqıtında bezneň eranıň V yäki VI yözdä çirkäwgä äyländerelüe, VII yäisä VIII yözdä dä zur cirteträw belän cimerelgän buluı bilgelängän ğibadätxanäneň qaysı çorğa qarağan buluına qarata töğäyen ber tabıldıqqa älegä ireşelä alınmadı. Arxeolog doktor Emanuela Borgia töbäkneň xakim ber noqtasına salınğan ğibadätxanäneň Rim häm Vizantiya tarixı öçen bik möhim ber tabıldıq buluın belderde.
Säğit Xäyri, Ankara


text:
Şolom Aleyxem
Şolom (Şolem) Aleyxem (2 mart, 1859 - 13 may, 1916) - İdiş ädäbiäte yazuçısı häm populár yumorist, anıñ ícatta novellar, pieslär, mäzäklär. İdiş yazuçılarnı alğa cibärü öçen bik küp eş eşli, balalarğa İdiş telendä yuzçılardan iñ berençese.
Şolem Yakov Rabinoviç isemle (Urısça: PaбиHóBич) xäzerge Ukrainadağı Pereyaslav şähärendä tua. Şolom Aleyxem icadi isemen ala. Kitaplarğa räsemnär yasí, uqıtuçı häm ravvin bulıp eşli. Başta Urısça häm İvritçä yaza, läkin 1883.tän İdiş telendä qırıqlap tom bastırıla. Şul waqıtta Räsäy yähüdläre arasında yazu häm icadi tele İvrit tele bula, bu telne uqımışlı Yähülär genä belälär. Şolem Aleyxem Räsäyneñ öç million nadan İdiş telendä genä söyläşäwçe Yähülär öçen yaza.
Citeşterüçänlege bik zur bula, monnan tış, ul başqa İdiş yazuçılarnı danın tarata. Die Yiddishe Folksbibliotek yıllıq basmasın möxärrirlek qıla. Awrupada häm Quşma Ştatlarda leksilär uqıy. Anıñ äsärlär törle tellergä tärcemä itelgän. Alarnıñ iñ populár: "Söt sawıtı Tevye" äsäre. Äsärendä yähüdlär-urıslarğa mönäsäbätlär, Qaragruhçılar pogromnarı (cäberläre) yazıp birgän.
Zolımnı sizep Şolom Aleyxem 1905. yılda Şveytsariägä küçä, soñraq, 1914.tä, Quşma Ştatlarğa küçep, Nyu York şähärendä urnaşa. Bu urında ul 57 yäştä ülä.
Läñkerlär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Şälom Aleyxem Päräwäzdä
- The Bloody Hoax (a book review)


text:
Başqortstan Prezidentı yıllıq yullama belän çığa
Kiläse atna başında Başqortstan Respublikası prezidentı Mortaza Räximov xalıqqa häm parlamentqa yıllıq yullaması belän möräcäğät itäçäk. Bu xaqta atnakiç könne Prezidentnıñ matbuğat xezmäte xäbär itte.
9 aprel' könne Ufada Respublika yortında Prezident Räximov Başqortstannıñ Prezident Sovetınıñ çirattağı utırışın ütkärä. Näq menä şul utırışta Başqortstan premyer-ministrı Rafail' Baydäülätov xisap totaçaq. Başqortstan Prezidentınıñ uzğan 2006 yılğa yullamasınıñ ütäleşe yomğaqları turında söyläyäçäk Xökümät räise. Şul uq çığışında Rafail' Baydäülätov Prezidentnıñ 2007 yılğa Yullamasına qayber täqdimnären dä kertäçäk, dip kötelä.
Utırışta qatnaşuçılar da, här yıldağıça, fiker alışularda da qatnaşaçaq häm bu yılğa äzerlängän Yullamanıñ ölgesen respublika parlamentına täqdim itü mäs’äläsen qarayaçaq. Ul ölgeneñ xuplanaçağı şiksez, älbättä. Başqortstan Däwlät Cıyılışı-Qorıltaynıñ çirattağı utırışı isä 10 nçı aprel'gä ük täğäyenlängän.
Şulay itep, inde yılnıñ yartısı ütep barğanda, Başqortstanda da bıyılğa yaña burıçlar bilgelärgä waqıt citte axrı.


text: Yevropa Berlegeneñ bügen Ukrainağa kilgän räsmi törkeme, Berlekneñ könçığışqa taba kiñäyüwe, yaña diwar tügel, ä integratsiä mömkinlege tudıraçaq, dip belderde. Bu törkemdä Berlekneñ Tışqı säyäsät öçen cawaplı wäkile Havier Solana, Berlektä räislek itkän Gretsiä Tışqı eşlär ministrı urınbasarı Anastasias Yannitsis bar. Bügen alar Ukraina Tışqı eşlär ministrı Anatoly Zlenko belän oçraştı. Ukranianıñ, Macarstan, Polşa häm Slovakiä belän urtaq çikläre bar. Bu 3 il, kiläse yılda Yevropa Berlegenä quşılırğa cıyınğan 10 däwlät arasında. Zlenko, Ukraina, üz çikläreneñ yaña diwarğa äylänüwen telämi, dip äytte. Yannitis, Yevropa Berelgeneñ andıy maqsatı yuq, dip ışandırdı. Zlenko, Ukrainanıñ da kiläçäktä Yevropa Berlegenä quşılırğa teläwen äytte. Solana, Ukrainada beraz täräqqiät buluın tanısa da, küp kenä eş başaqaru kiräklegen äytte. Şul isäptän: saylawlar, yustitsiä ölkäsendä üzgäreşlär başqaru, opozitsiä belän mönäsäbätlär yaxşırtu, süz ireklegen täemin itü.


text:
Kabul – AQŞ prezidentı Georeg Bush Äl-Qaidä citäkçese Ben Laden, biş yıl eçendä totılmasa da, axır çiktä mäxkämä qarşına basaçaq digän ışanıçın belderde. Bush Kabulda Afğan prezidentı Xämit Qarzai belän söyläşülärdän soñ, jurnalistlar belän oçraşu ütkärde. AQŞ prezidentı amerikan köçläre häm alarnıñ berektäşläre Äfğan häm Paqstan ğäskärläre belän bergä, Ben Ladennı ezli, dide.
"Äl-Qaidäne yuq itüdä alğa kiteş bar. Aqrın, ämmä ışanıçlı räweştä bez alarnı cawapqa tartabız häm bezneñ totrıqlı tärräqiat näticäsendä dönya yaxşıra bara", dide Bush. Ul şulay uq, Afğanıstan xalqınıñ tärräqiate belän ğorurlanuın belderde.
Bush, İranğa atom qoralına iä bulu mömkinlege birelmäskä tieş dide. Şul uq waqıtta ul, İranğa sivil atom programması buldıru mömkinlege röxsät itelergä tieş dide. Bushnıñ bügenge Äfğanıstan säfäre aldan iğlan itelmägän ide.
Könyaq Aziä säfären AQŞ prezidentı Hindstanda däwam itä.


text:
Atna azağında dönyanıñ 600dan artıq şährendä yaqınça 8million keşe bula alaçaq Ğıraq suğışına protest belderep demonstratsielär ütkärde. Vietnam suğışına qarşı protestlardan soñ dönyada şundıy kiñ külämle uram cıyınnnarınıñ bulğanı yuq ide. Atna azağındağı demonstratsielär, AQŞ belän Yevropa arasındağı upqınnı ğına tügel ä illär , şulayuq idarä itüçelär belän idarä itelgännär arasındağı upqınnı da tiränäytte
İqtibar cälep itkän närsä şul ki, in zur protestlar prezident Bushnıñ Ğıraqnı xärbi köç belän qoralsızlandıru ideasın yaqlauçı citäkçelärneñ illärendä ütte . Atna azağında meñnnärçä, uñmäñnäçä keşe yaña Zelandiedän alıp , Awstralia, Tokyo, İstanbul Kiev, Mäskäü ,London, Madrid , Minsk, Parij, Prag, Rim, Sofia , Warşau Zagreb ,Skandinavya häm Amerikanıñ törle şähärläre şulsanda Hollywoodta suğışqa qarşı protest belderde. Bu uram cıyınnarın törle tınıçlıq törkemnäre oyıştırsa da , aña aktivistlar ğına tügel ä meñnnärçä ğadi keşe dä qatnaştı. İstanbulda ütkän demonstratsiedä protest belderüçelär kürşe möselman ilenä bula alaçaq här törle höcümgä qarşı şiğarlar qıçqırdı
Audio
Fiker beleşülär töreklärneñ 94%nıñ suğışqa qarşı buluın kürsätä.Törkie parlamentı bu ay azaqlarında amerikan köçläreneñ Törkiedä urnaşuına röxsät birü mäsäläsen tawışqa quyaçaq dip kötelä.Uram cıyınnarına töğäl küpme keşe qatnaştı bilgele tügel.Farazlar törle .Misal öçen Londondağı demonstratsiene oyıştıruçılar ber million yarım keşe qatnaştı dip beldersä, politsie 750meñ di. Niçek kenä bulmasın bu London tarixında elek bulmağan qädär zur cıyın ide. Añı ‘suğışnı tuqtatu koalitsiese’ oyıştırdı ,bu törkemgä pasifistlar, säyäsätçelär, tanılğan şäxeslär, tirä yünne saqlauçılar häm hänär berlekläre kerä. Londonda ber demonstrant (audio) bez amerikan qurçağı bulmasqa tieşbez.Bez moña qarşı bulırğa tieşbez,bu suğışta tik Ğıraq xatın qızları häm balaları ğına cafa küräçäk dip äytte .Britanie xalqınıñ zur öleşe premier T.Blairnıñ Farsı Qultığına 40meñ xärbi cibärüe belän ber dä qänäğät tügel.Fiker beleşülär Britanie xalqınıñ bigräk tä BMOnıñ Ğıraqqa qarşı köç qullanuğa röxsät birgän yaña rezolutsiese bulmıyça suğış başlatuğa qarşı buluın kürsätä.Tik premier T. Blairnıñ pozitsiesen üzgärtäçägen kürsätkän işarälär yuq älegä. İtaliada premier S.Berlusconi AQŞ ve Britanie pozitsiesen yaqlıy. Şimbädä 3million çaması keşeneñ Rimdäge demonstratsiegä qatnaşuın xabär itte anı oyıştıruçılar. İspanyada da xökümät Bushnı yaqlıy, ämma politsie mäğlümätenä qarağanda Barselona, Madrid häm Sevillada atna azağında ber million keşe ğıraq suğışına protest belderde. Premier Howardnıñ Farsı Qultığına 2meñ ğäskär cibärgän Awstraliada zur şähärlärdä 400meñnän artıq keşe uram cıyınnarına qatnaştı. Canberrada xalıq (audio) Ğıraq suğışına yuq! Xärbilärne öygä qaytar! Digän şiğarlar qıçqırdı.
Ğıraq krizisın diplomatik yullar belän xäl qılırğa telägän Fransiedä törle şähärlärdä prezident J.Chiraqnıñ suğışqa qarşı pozitsiesen yaqlağan uram cıyınnarında inglizçä yazılğan plakatlar AQŞ xökümätenä kündermä buldı. Fransie premiere şimbädä Fransie dönyağa ömed birä , Fransie tınıçlıqqa şans tanıy dip äytte. Şulayuq xökümätneñ Ğıraq krizisın tınıç yullar belän xäl qılırğa telägän Germaniedä başqala Berlindä genä yartı million keşe suğışqa protest belderde. Amerikanıñ üzendä NYta Bmosı binası yaqın
ında ütkän cıyında tanılğan aktrisa Susan Sarandon xökümät bezneñ borçılularnı çağıldırmıy , suğışqa alternativa bar dip belderde . Hollywoodta meñnärçä demonstrant belän şulayuq aktör Martin Sheen citäkläde. Los Angeles ,Şikago, Seatl , San Fransisko, Kolorado Spring häm başqa urınnarda xökümätneñ Ğıraq säyäsätenä qarşılıq beldergän demonstratsielär bulıp ütte. Bankok , Hong Kong kebek potensial konflittan yıraqta bulğan urınnarda da atna azağında meñnnärçä keşe uram cıyınnarına qatnaştı. Farsı Qultığında urnaşqan Oman başqalası Musqatta yözlärçä xatın qıznıñ qara yaulıqların bolğap uramnan ütüe çınlap ta siräk kürelgän manzara bulğandır. Ämma İzraeldä suğışqa qarşı xäräkät bik az keşene çälep itä.Anda xalıqnıñ zur öleşe AQŞnıñ Ğıraqa höcümen yaqlıy.Atna azağında dönyanıñ 600dan artıq şährendä ütkän suğışqa qarşı cıyınnar prezident Bushnıñ iminlek mäsäläsendäge kiñäşçese C.Riseqa ällä ni täsir itmäde şikelle.Anıñ süzlärençä, demonstratsielär Waşingtonnıñ Bagdadnı qoralsızlandıru tırışlığın ber dä kimetni .Awstralia premire Howard qaraşınça , cämäğätçelek fikeren , protest cıyınnarına qatnaşuçılar sanı belän ülçäp bulmıy .
Färidä Xämit, Praga


text:
Oppozitsiä kongressında 1400-läp keşe qatnaşa. Alar arasında 4 töp oppozitsion partiäneñ citäkçeläre dä bar. Bu partiälär – reformaçıl Bezneñ Ukraina, Yulia Timoşenko blogı, kommunitstlar, häm sotsialistlar.
Timoşenko oppozitsiäne kiläse prezident saylawlarında Kuçmağa qarşı berdäm front oyıştırırğa çaqırdı.
Ul älege 4 partiäneñ cirle şuralardağı äğzaların üz ğämällären koordinatsiäläw öçen ilneñ barlıq urınnarında urtaq idarälär buldırırğa öndäde.
Ämma oppozitsiä citäkçeläre bu kongress prezident wazıyfasına urtaq namzät kürsätüne maqsat itep quymıy dip belderde.
Oppozitsiä Kuçmanı korrupsiädä, wazıyfasın yawız maqsatlarda faydalanuda häm jurnalist Heorhiy Gongadzenı ütertüdä ğäyepli. Kuçma bu ğäyepläwlärne kire qağa.


text:
Awıl yäşläre reformalarğa şiklänep qarıy
Şuşı könnärdä, Mamadışta «Awıl yäşläre forumı» ütte.Awıl yäşläre şähärneke, yegetlärdän, qızlardan närsä belän ayırıla, beläsezme? Tışqı qiäfäte belän ayırılmıy, ämma tormışları, sotsial kön-küreşe awırraq, mömkinlekläre azraq. Awıl yäşläre forumında menä şuşılar xaqında söyläşü bulğan. Mamadış rayonı üzägendä Saba, Balıq Bistäse, Kama Tamağı, Çirmeşän, Aqsubaydan barlığı 250 yäş belgeç cıyılğan. Alar Qazannan kilgän qunaqlarğa, yäşlär eşläre, awıl xucalığı, mäğärif ministrlıqları wäkillärenä, Duma häm Tatarstan Däwlär Şurası deputatlarına sorawlar yawdırıp, xakimiät wäkillärennän cawap alırğa telägän. Bu forum turında, oyıştıruçılarnıñ berse, «Tatarstan -yaña ğasır» xäräkäte äğzäse Albina Salixova söyläde. Ul äytkänçä, yäşlär säyäsät belän qızıqsınmıy, citdi äyberlär turında uylanmıy, digän fiker döres tügel. Çönki sorawlar quyılışında, problemalarnı añlaw häm borçunı sizgän ul. Mäsälän, yäşlär Rusiä Prezidentı Vladimir Putinnıñ töbäk başlıqların bilgeläp quyu turındağı täqdimnäre turında sorawlar birgän. Mäskäwdän quyılğan keşe, cirle xalıqnıñ mänfäğätlären añlar, dip kem garantiä bire ala, dip qızıqsınğan. Suverenitet mäs’äläseneñ onıtıluı da yäşlärne borçıy. Cirle idärä kebek küreneşkä dä, yäşlär şiklänep qarıy, çönki awıldağı xälneñ yaxşıruına ışanmıy alar.
Cıyılışta bulğan investor wäkile, «Qızıl Şärıq» şirkäte räise urınbasarı da, awıl yegetläre häm qızlarınıñ küpsanlı sorawlarına cawap birergä mäcbür bulğan.Yäşlär forumnıñ räsmi öleşe betkäç, icadi bäyge ütkärgän. Tormışları niçek kenä awır bulmasa da, alar säxnädän torıp, tuğan yaqların yaratuları turında çığışlar yasağan, cırlar cırlağan. İcadi bäygedä Saba komandası berençe urın alğan, ikençe häm öçençe urınnı Mamadış häm Balıq bistäse rayon yäşläre yawlağan.
Bikä Timerova.


text:
Fevralneñ ikençe atnasında Tatarstan matbuğatın tatar xalqınıñ mäşhür cırçısı İlham Şakirovnıñ 70 yäşlek yübileena bağışlanğan yazmalar biläp aldı. Alar kübäygännän kübäyä bara. Mädäniät, sänğät turındağı yazmalar cır belän genä dä çiklänmi, bu atnada anda tatar kinosı turında da bäxäslär bara. Şundıy yazmalardan berse “Watanım Tatarstan” gäzitendä Zäki Zäynullin üzeneñ “İsä bolğar cilläre” häm “Zöläyxa ”dip atalğan yazmasında Rämil Töxvätullin rejisserlıq itkän “Zöläyxa” kinofilmın qarağannan soñ tuğan fikerläre belän urtaqlaşa. Audio Şulay uq bu atnada “Qazan utları”jurnalınıñ sez kötkän berençe sanı da uquçısına barıp ireşte. Häm anda “Bezneñ zaman geroe” säxifäsendä yazuçı, şağir, publitsist Aydar Xälim üzeneñ “Sez belämsez qaya barğannı?”, - dip isemlängän tänqidi yazması belän mäydan tota. Moña qädär jurnalda barğan bäxäskä qatnaşmıyça, anda ber yıl buyı basılğan yazmalarnı ğına tügel, ä “Qazan utları ”nıñ 20 yıllıq töplämäsen aqtarıp çıqqan yazuçı (üzeneñ isäbe buyınça ğına) anda 80 roman: 135 povest, 200 xikäyä, yözlägän şiğri şälkem, distälägän poemalar, istäleklär basılğan baylıq arasında “yözek qaşları” bik siräk oçrasa da, ni disäñ dä bezneñ baylıq bit,- dip ğorurlanıpmı, köyenepme, ul xäzerge tatar milläteneñ kiläçäk yazmışı turında uylana. Xäzer yazmadan özeklär tıñlıybız.
Audio
Yäşlär öçen basılğan “İdel” jurnalınıñ 1 sanında jurnalnıñ bülek mödire, yazuçı Rqail Zäydullanıñ “Zäydulla qalançası ” säxifäsendä urın alğan “İlät”isemle mäqäläse basılğan. Ul, Rusiä Prezidentı Vladimir Putinnıñ administrativ reformasına qänäğätsezlek belderep mitingqa çıqqan, çıqmağan Qazan, Tatarstan xalqınıñ “naselenie” ğına bulıp qaluı turındağı uylanuları, däwlätçelegen yuğaltqan alıqnıñ millät buludan tuqtawı turında. Mäqälädän özek:
Audio
Sez, Tatarstan matbuğatı közgese tapşıruın tıñladığız. Gäzitlärdäge, jurnallardağı yazmalardan özeklär belän Damir Älmätle tanıştırdı. Tapşırunı Mälikä Basıyr äzerläde.


text: Baku. Azärbaycan prezidentınıñ matbuğat xezmäte, düşämbe könne çığış yasağanda kinät kenä yığıluwı näticäsendä Xäydär Alievneñ qabırğası sınğan häm arqasında qara köygän urınnar xasil bulğan dip belderde. Azäri prezidentınıñ şuşı yığıluwın doktorlar anıñ kinät kenä qan basımı töşüwe belän añlata, kiläse ayda 80 yäşen tutıraçaq Aliev inde şaqtıy waqıt yöräk problemalarınnan integä. 1987-nçe yılda ul yöräk öyänäge kiçerde, 1999-da isä aña Quşma Ştatlarda yöräk operatsiäse dä yasaldı. Sovet çorında Azärbaycannıñ KGB-sın häm soñraq kompartiäsen citäklägän Xäydär Aliev il bäysezlekkä ireşkännän soñ da ike märtäbä prezident saylawların otqan ide, ul üzeneñ bıyıl öçençe märtäbä dä saylanırğa teläwen belderde.


text: Şularnıñ iñ berençese republíknıñ Premier-ministerı Rafael Baydäwlätovqa tapşırıldı. Ätäçne aña uçalılılar tapşırdı. Uçalı rayonınıñ mädäniät sarayı direktorı anı tapşırğanda ätäçneñ mäxäbbät frontındağı aktíflığın iskä alıp, Premierğa bäxet, baylıq häm sälamätlek teläde.Premier, qulına eläkkän bu bäxet qoşın bik tiz ıçqındırıp, anı Başqortstan Sputnik telewideniese törkemenä tapşırdı, aları üz çiratında ätäçtän qotılıp, anı Sanğalıq awılındağı ber şirkätkä tapşırdı. Qabul itüçelär ätäçkä qul suzmasqa ışandırdılar.


text:
Forum 2000 cıyını XXI ğasırdağı qurqınıçlarnı tikşerä
İslam dönyası belän könbatış arasında bäxäs qarşılıqlar barmı? S.Xösäinneñ bärep töşerelüe yaqın könçığışta demokratiä urnaşu şansın arttırdımı? Terroğa qarşı suğışta ciñdekme,ciñeldekme ? Äytep kitkän mäsälälär bügen Pragada açılğan Forum 2meñ dip atalğan konferensiädä söyläşelgän temalarnıñ qayberläre genä. 1997yılda Çexiäneñ eleke prezidentı Vaclav Havel başlatqan bu inisiativada dönyanıñ törle töböklärennän cıyılğan ğalim, fälsäfäçe häm säyäsätçelär xalıqara tınıçlıqqa qurqınıç buldırmau yulları turında mäslixätläşä.
Min Wahabilär islam cihadçıları , Salafi şulayuq äl Qaida islamnıñ çın wäkilläre tügel dip äyter idem .15 ğasırda ispan İnkvizitsiäse xristianlıqnı wäkillek itmägän kebek alar da islamnı wäkillek itmi.Alar totalitar mälgün ide Wahabilär häm äl Qaida näk alar kebek
Woolsey bu törkemnärneñ berse dä ber nindi taşlamalar yasarğa äzer tügel İzrael- Fälästin ızğışında kileşügä ireşelsä dä, Söğät Ğäräbständäge Wahabilär şulayuq äl Qaida şığılarğa, sufilarğa, yähüdlärgä , xristiannarğa xatın qızğa demokratiä ,muzıkağa fanatik räweştä qarşı bulırğa däwam itäçäk dip söyli.Söğüttäge wahabilär häm äl Qaida kebek islam jihadçıları kem citäkçelek itäçäk digän mälädän tış här eştä kileşälär digän qaraşta CİAnıñ eleke direktorı Woolsey.Ämma Maläyziä premiereneñ eleke urınbasarı Änwär İbrahim könbatış häm ayrım alğanda AQŞ Möselman dönyası belän mönäsbätlärne yaxşırtu öçen kübräk närsä eşli ala digän qaraşta. 2004 säyäsi ğäyepläwlär belän törmädä utırıp çıqqan İbrahim repressiäneñ närsä ikänen üz cilkäsendä tatığan keşe. İbrahim süzlärençä:
Avtoritar citäkçelär üz illärendäge ciddi rişwätçelek, repressiädän iqtibarnı başqa yaqqa cälep itü öçen könbatıqa , Amerikağa qarşı xislärne qullana.
Yazuçı ,iqtisadçı Yordaniä şäxzadäse Äl Xassan bin Talal dini toleransnı nıq yaqlıy. Xassan täbäktä eşsezlek artqan sayın näfrät tä arta dip äytep Söget Ğäräbstäne kebek töbäktäge bay illärne ğäräb yäşläre öçen kapital salırğa çaqıra.Xassan:
Xalaqıbıznıñ 70% 25tän yäşräk.Marakeştän alıp Bangladeşqä qädär urınnnar dönyanıñ in küp keşe yäşägän , in yarlı ,in qurqınıçlı cirläre.Bez eş mömkinçelekläre buldırılğançı, narkotika, aqça yuu ekstremizm çäçäk ataçaq .
Älege waqıtta Oxford Universitetında uqıtqan Maläyziäle İbrahim AQŞnıñ yaqın könçığışta demokratiä urnaştıru tırışlığına ğomumän alğanda yaxşı qaralsa da xalıq Ğıraq suğışı , fälästinnär mäsäläseneñ telgä alınmawına şiklänep qarıy ,minemçä AQŞ möselman dönyası belän kübräk mäşğül bulırğa tieş dip söyli. Älege waqıtta Parisda xalıqara mönäsäbätlär mäsäläsen uqıtqan , BMO general sekretarınıñ kiñäşçese, Livannıñ eleke mädäniät ministırı Gassan Salame radiobızğa birgän ängämädä islam belän könbatış arasında sivilizatsiälär bäreleşe bara digän fikerne qatğıy räweştä kire qaqtı.Ul mädäniätlär xalıqara säxnädäge säyäsi aktörlar tügel alar bäreleşälnägän kebek dialoqqa da kerä almıy Sivilizatsiälär bezneñ qimmätlär, idealar bezneñ xıyal töşlär, tellärebez öçen saqlağıç bulıp tora , bez qayçaqta annan närsälär dä alabız häm yış qına onıtabız . Bu sivizatsiä , mädäniät , alar aktör tügel . Ayrım keşelär törkemnär däwlät aktör bulıp tora dip söyli Salame . Ğıraqtağı başkütärüne dä könbatış belän bäreleş tügel ä AQŞ xataları belän Ğıraq kürşeläre aksiäläreneñ quşuluı dip bäyäli Gassan Salame färidä xämit


text:
Bügen biredä Qazaxstan prezidentı Nursoltan Nazarbayev belän Qıtay prezidentı Hu Jintao oçraşıp strategik xezmättäşlek turında urtaq deklaratsiä imzaladı.
Hu jurnalistlarğa bu deklaratsiä tarixi ähämiätkä iä dide.
Nazarbayev isä bu kileşüne ğasır dokumentı dip atadı.
AUDİO: Bu söyläşülär ğädättägeçä dustanä häm cılı atmosferada uzdı. Bez strategik xezmättäşlekneñ xäle häm üseş mömkinlekläre, uzara xezmättäşlek problemaları, käsepçelek-iqtisad, humanitar problemalar turında söyläştek. Küptörle xalıqara problemalar turında fiker alıştıq.
Nazarbayev şulay uq Qazaxstannan Qıtayğa neft' ütkärgeç tözeleşe 16-nçı dikäberdä tämamlanırğa tieş dide. İrtägä Astanädä Şanxay Xezmättäşlek Oyışmasına kergän illärneñ citäkçeläre oçraşa. Älege İminlek ölkäsendä xezmättäşlek oyışmasına Qıtay, Qazaxstan, Qırğızstan, Rusiä, Taciqstan häm Üzbäkstan kerä. Oçraşuda şulay uq küzätüçe statusı sorağan İran, Hindstan häm Paqstan wäkilläre dä qatnaşaçaq.


text: AQŞ däwlät sekretareneñ diplomatiä häm cämäğätçelek eşläre öçen urınbasarı Karen Hughes Yaqın Könçığış amerikanıñ töbäktäge maqsatların yalğış añlıy, dip belderde. Bu süzlärne ul Qahirädä Misır premyer-ministrı Ahmed Nazif belän oçraşudan soñ äytte. Amerika Quşma Ştatlarnıñ maqsatı, dide Hughes, fälestinnärgä yaxşıraq tormış buldıru. AQŞ wäkile Waşington häm Qahirä arasındağı tığız elemtälär, Misırnıñ soñğı prezident saylawlarına xuplaw belderde. Noyaber ayında ütäçäk parlament saylawlarına xalıqara küzätüçelärneñ kerä aluına ömet itüen äytte. Karen Hughes şulay uq Söğüd Ğäräpstan häm Törkiägä baraçaq.


text:
Srebrenicada 10 elek bulğan wäxşätne iskä alu ütte, anda Serbiä prezidentı da qatnaştı
Düşämbedä Bosniäneñ Srebrenica şähärendä 10 yıl elek bulğan wäxşät qorbannarın iskä alu yolası uzdı. 1995-nçe yılnıñ yülendä Bosniä serbları köçläre Berläşkän Millätlär sağındağı Srebrenicanı yawlap alğaç, anda 7800-läp möselman ire häm yäşüsmere üterelgän ide. Düşämbe çaraları arasında şuşı wäxşätkä kiterüçe tarixi şartlarnı tikşergän konferensiä häm kemlege açıqlanğan 600-läp qorbannı yañadan maxsus xäter ziratına cirläw dä bar ide.
Şuşı azan düşämbe könne Srebrenica üzänenä cıyılğan 50 meñläp keşe öçen genä tügel, anda näq 10 yıl elek bulğan qırılışnıñ meñnärçä qorbanı xaqına da yañğıradı. 1995-neñ yülendä Bosniäneñ şuşı şähären yawlap alğan serb köçläre anda 8 meñgä yaqın möselman iren häm yäşüsmeren üterep çıqqan ide. 11-nçe yüldä uzğan xäter yolasında şul dähşättä isän qaluçılar, qorbannarnıñ ğailä äğzaları ğına tügel, çit ildän kilgän mäğlüm şäxeslär, Bosniäneñ öç mäxällä - möselman, serb häm xorvat wäkillärennän torğan citäkçelege dä qatnaştı. Alar arasında Bosniä suğışın tuqtatqan Dayton kileşüen äzerläwçe elekke amerikan ilçese Richard Holbrooke, Xorvatiä prezidentı Stipe Mesiç häm xätta Serbiä prezidentı Boris Tadiç tä bar ide. Tadiçneñ kilüe bigräk tä zur ähämiatkä iä waqiğä buldı. Suğış waqıtında Bosniä serbların berençe çiratta näq menä Serbiäneñ millätçel citäkçelege yaqlağan ide. Belgradtağı serb millätçeläre xäzer dä Boris Tadiçneñ Srebrenicağa baruın telämäde, ämma ul alarğa, "min anda qılınğan cinayätneñ ğäyepsez qorbannarı ruxı xaqına baram" dip belderde. Üzeneñ şuşı säfären Tadiç ğomumän, Balkanda urnaşqan zolım äylänäsen özü öçen kiräk dip añlattı. Düşämbe yolasında töp waqiğä bulıp, küptän tügel genä isemsez qaberlärdä tabılğan 610 möselmannıñ cäsadın yañadan cirläw buldı. Tieşle dini yolalar ütkärelgännän soñ berençe bulıp çığışnı Bosniä citäkçelegendäge möselman wäkile Söläyman Tihiç yasadı. Ul un yıl elek bulğan wäxşät öçen Berläşkän Millätlär Oyışması da cawaplı, çönki näq menä ul moña yul quydı dip belderde.
Audio, Söläyman Tihiç
"Xaqiqät xaqına, häm bu kiläçäkneñ yaxşıraq buluına ber şart bulıp tora, bügenge waqiğä uñayınnan häm bu urında min yänä, imin urın sanalğan cirdä Berläşkän Millätlär keşelärne saqlap qala almadı dip qabatlarğa tieşmen. Ul alarnı Drina yılğasınıñ ike yağınnan da kilgän serb köçlärenä tapşırdı, aları isä biredä 7 808 möselmannı yuq itte" dip belderde Bosniä räislegendäge möselman wäkile Tihiç. Qorbannarnıñ ğailä äşzalarına häm bigräk tä çittän kilgän räsmi şäxeslärgä ul şulay uq, ğadellekneñ äle haman da çınğa aşmawın - Srebrenica wäxşäte öçen cawaplı zatlarnıñ xökem itelmäwen iskä töşerde.
Audio, Söläyman Tihiç
"Sezneñ söyekleläregezne inde berkem dä qaytara almıy, di Söläyman Tihiç Srebrenica wäxşäten kiçergän xalıqqa möräcäğät itep. "Bezneñ xäldän kilgän berdänber eş - isemnäre açıqlanmağan qorbannarnı tieşle xörmät belän cirläw häm şuşı cinayät öçen cawaplılarnı, bigräk tä suğış cinayätçeläre Karadziç häm Mladiçne cawapqa tartu" dip belderä Bosniä citäkçelegendäge möselman wäkile Tihiç. Srebrenica wäxşäte näq menä Bosniä serblarınıñ ul çaqtağı şuşı ike yuğarı citäkçese - Radovan Karadziç häm general Radko Mladiç tarafınnan oyıştırılğan dip farazlana, ä alar ikese dä älegä haman qayadır qaçıp yäşi.
Kärim Kamal


text:
Yuğarı mäxkamädä 19 yäşlek yegetne urlawçılar eşe qarala
Tabiplarğa barma başıña bälä alma dilär bit. Yış qına bu äytemne jurnalist bulma başıña bälä alma diep üzgärtäse kilä. Qäläm ostası bulırğa öyrätä başlağanda uq, bulaçaq jurnalistlarğa hönäregez, bik qurqınıç, yäşäwe awır bulaçaq dip söylilär. Curnalitnıñ yazmışınıñ açı buluında, “Veçernyaya Qazan” gäciteneñ baş möxärrire Xazbulat Şämsetdinov ta inandı.
İsegezgä töşeräbez, 2006 yılnıñ 21 ğinwarında baş möxärrirneñ ulın Röstämne urlağannar ide. Ul waqıtta bu temanı matbuğatta nıq quyırttılar. Ozaq qına barğan tikşerülärdän soñ, cinayät eşe tämamlandı. Tatarstan Prokuraturası xezmätkärläre belderüençä cinayätçelärgä cäza kiläse düşämbe iğlan iteläçäk.
Tikşerülär şunı açıqladı: cinayätneñ töp oyıştıruçısı dip “İdel Press” näşriätında maşina yörtüçe bulıp eşlägän Färit Fätxetdinov sanala. Cinayätçe törkemgä isä tağın Waleri Savinov, Waleri Bakov, Dmitriy Vasilev häm Sergey Trifonov kergän. Älege törkem 2006 yılda 19 yäşlek Röstämne urlap, anıñ ğailäsennän 100 meñ dollar aqça sorağan. Cinayätçelär tarafınnan Röstäm tönge klubtan qaytqan waqıtta qulğa alına. Annan soñ Qazan artındağı ber yortta qaçırıp totılğan. Ğayıpläwçe yaq, yegetneñ isän qaluın, cinayätçelärneñ märxämätlege dip sanamıy. Alar äytüe buyınça, Röstäm qulındağı bawnı özep, üze bu yorttan qaçqan. Mäxkämägä şul yağı bik möhim. Barlıq ğayıplänüçelärneñ dä bu berençe genä cinayät eşläwläre tügel. Bu turıda Rifqät Aliulov söyli.
Trifonovtan qala, ğayıplänüçelärneñ barısı da moñırçı, cäzäğa tartılğan bulğan. Qayberläre berniçä tapqır. Mäsälän Bakov keşe üterü öçen utırğan. Ğayıplänüçelärneñ moñarçı başqarğan cinayätläreneñ kübese bügenge köndä tuqtatılğan, Vasilevtan qala. Anıñ 3 cinayät eşeneñ berse tuqtatılmağan. Östäwenä ul öçençe cinayäten şartlı räweştä cäzälänğan waqıtta başqarğan. Bez ğayıplägän waqıtta älbättä bu faktlarnı istä totıp eş ittek. Fäxretdinov mäxkämägä birgän kürsätmälär buyınça, anıñ belän Röstäm arasında qarşılıqlı mönäsäbät küptän urnaşqan. Niçekter alar “İdel Press” qarşında maşina belän uzğanda yul büleşmägännär. Cänämäse bu waqıtta yaş yeget Fätxetdinovqa qatı süzlär äytkän.
Cinayätne maxsus quşıp eşlätkän keşelärgä qarata da Fäxretdinov törle fikerdä tora. Ber sorağanda ul, cinayätne quşuçı, “İdel Press” citäkçelärneñ berse di, ikençe waqıtta, Qazannıñ cinayätçe avtoritetlarınıñ berse dip belderä.
Xäzer isä, ğayıpläwçe yaq mäxkämä utırışında Fäxretdinovqa 14 yıl, qalğannarğa 10 yıl törgä cäzası sorıy. Bu turıda Azatlıq radiosına, atarstan Prokuraturası prokurorı, älege eş buyınça däwlät ğayıpläwçese, Rifqät Aliulov söyli.
Älege cäzanı min, artıq qatı dip sanamıym, barısı da 126 maddädä qaralğança. Bu cinayätlär ayıruça qatlawlı dip sanala. İñ yuğarı cäza monda 20 yıl törmä, iñe kime 8 yıl. Şuña kürä dä, qayber keşelärneñ, bu cäza bik küp digän süzläre belän kileşmim. Barlıq qaralar da, qanun buyınça çığarıldı. Kiläse düşämbe bulaçaq, mäxkämä utırışında, älege törkemgä qarata, änä şundıy näticälär çığarılaçaq.
Ğädel Galämetdinov


text: Xisap cämäğätçelekkä iğlan itelmäsä dä, mäğlümat agentlıqları, anıñ belän tanış buluların xäbär itä. Älege dokument 25nçe noyaber könne uzaçaq, Xalıqara Atom Agentlığınıñ idarä şurası cıyılışına äzerlängän. Agentlıq xisabında, İran, üzeneñ atom eşçänlege turında birgän barlıq mäğlümatlär iskä alındı, ämma "yäşergän mäğlümatlär dä bula ala", dielä. Agentlıq başlığı Möhammäd ElBaradei, İrannıñ yäşeren atom eşçänlege yuq dip näticä yasarğa äzer tügel. Xisapta, İran, xalıqara atom eşçänlegenä qarağan küp qağidäne bozdı, dielä. Xalıqara Atom Agentlığınıñ idarä şurası cıyılıp – İranğa qarşı çaralar kürü-kürmäw mäs'äläsen xäl itäçäk. Amerika Quşma Ştatları, İran yäşren räweştä atom qoralı citeşterä, dip, Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasınıñ Tähranğa qarşı sanksiälär kertü kiräklege turında belderä.


text:
Tanılğan yazuçı Sufian Povarisovqa – 80 yäş
Soñğı distä yılda Sufín Powarísov ädäbi ícatta ayıruça cimeşle eşläde. Berniçä romanı, powestları dönya kürde anıñ. Ä klassik yazuçıbız Ğälimcan İbrahímovnıñ tormış häm ícat yulına bağışlanğan trilogí – epopeyäse uquçılar tarafınnan da, tänqitçelär yağınnan da ayıruça yuğarı bäyä aldı. Gazet – jurnallardağı ütker publitsistik yazmaları belän dä eş çığış yasí Sufín Powarísov. Ayıruça tatarlar belän başqortlarnıñ bügenge problemnarına, kiläçäktäge yazmışlarına qağılışlı uy fikerläre aktual anıñ. Başqortstanda tatar belän başqort xalıqları mönäsäbätlären çağıldırğan yazmalarında tanılğan yazuçı ike tuğandaş millätneñ dus yäşäwe öçen can ata. «Tatar belän başqort ber – berse belän açulanışsa, moña başqalar söyenep kenä toraçaq», – di Sufín Powarísov. 80 yäşlek tuğan köne aldınnan, bez yübilyär belän oçraşıp, anıñ tügäräk tuğan könen nindi ícat cimeşläre belän qarşı aluın beleştek.
(yazma)
Sez 29 augustta 80 yäşlek yübileyen bilgeläwçe tanılğan tatar yazuçısı häm ğälime Sufín Powarísov belän äñgämäne tıñladığız. Ädipneñ yübiley kiçäse başta – 10 sentäber könne anıñ tuğan yağı – İleş rayonında, ä köz aylarında Ufada oyıştırıla.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Qarasuvbazar
Qarasuvbazar (ukraince Бiлoripcbk, Kapacyбaзap, rusça Бeлorópck, Kapacyбaзáp) — merkeziy Qırımda Aqmescitten şarqqa taba 42 km qadar uzaqlıqta Büyük Qarasuv özeni yalısındaki bir şeer. Qarasuvbazar rayonınıñ merkezidir. Qarasuvbazardan Aqmescitni şarqiy Qırımnen (Sudaq, Kefe, Kerç) alâqadar etken yol keçe.
Münderice
Tarih[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Şeer aqqında ilk zikir XIII asırğa dair. Keç Orta asırlar devrinde Qarasuvbazar Kezlev ve Kefege yetici kervan yollarında iri tranzit noqta edi. Qırım Hanlığı zamanında şeer asıl Şirin tayfası saip olğan yerleriniñ merkezi oldı. Zaporoj qazaqları şeerni bir qaç kere (1624, 1628, 1630, 1675) berbat ettiler. 1736 senesi Minih yolbaşçılığı altında olğan Rusiye askeriy quvetleri Qırımnıñ o zamandaki paytahtı Bağçasaraynı yandırğandan soñ Qarasuvbazar II Fetih Geray hannıñ rezidentsiyası olğan edi, amma bir yıl keçken soñ şeerni Duglas generalnıñ ordusı yandırdı. Tap 1944 senesi mayıs 18 künündeki qırımtatarlar sürgünligine qadar Qarasuvbazar qırımtatar ealisi çoqusı olğan üç şeerniñ biri (Bağçasaray ve Aluştanen beraber) olğan edi.
XX asırnıñ birinci yarımınace Qarasuvbazar qırımçaqlarnıñ baş merkezi edi, faqat alman-faşist işğali vaqtında natsistler ep qırımçaq ealisini yoq ettiler.
İqtisadiyat[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Episinden iri istisal — Qarasuvbazar şarap işlep çıqarğan zavodı. Bundan ğayrı “Qarasuvbazar istismar etken materiallar zavodı”, “Qarasuvbazar karyer idaresi” ve başqa daa da ufaqça istisallar amelde.
İçtimaiy saa[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Şeerde 4 umumtasil mektep, 2 şifa müessisesi, medeniyet evi, poliklinika, kinoteatr, 2 kitaphane, muzıka ve balalar sport mektepleri, 2 stadion, ülkeşınaslıq müzeyi, musafirhane, eki bank bölükleri, bir qaç kilse, 3 cami bar.
Mahsus itibarğa lâyıq yerler[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Mimarcılıq abidesi — XV asırda qurulğan Taş Han kervansarayınıñ viranesi. Şeerniñ etrafındaki Aqqaya köyü yanında acayip bir tabiat abidesi - Aqqaya bar.
Halq sayısınıñ dinamikası[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- 1926 — 7 634 kişi (2 580 qırımtatar, 2 397 rus, 1000 qırımçaq, 426 yunan, 400 ermeni, 200 ukrain, 190 yeudi)
- 1939 — 10 829 kişi
- 1989 — 18 045 kişi
- 2001 — 18 420 kişi (37 % rus, 28 % qırımtatar, 24 % ukrain)
Atıflar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
Bügenge “Azatlıq”nıñ açıq mikrofonı Tatarstan köne uñayınnan Qazanğa cıyılğan xalıqnıñ bäyräm itüe belän qızıqsındı. Şähärneñ törle urınındağı, kübräk üzäktäge çaralarnı qarap yörgän xalıq fikerläre belän qızıqsındı. Abzıy-apalar balaları belän yal itälär, konsert qarıylar. Alarğa barısına oşıy, çittän kilgännäre Qazannıñ maturlığına xozurlanıp yörilär. Ölkän buın keşeläre dä bu bäyrämne yıl sayın qarıylar, yäşleklären iskä alar, yäşlärneñ eçkeçelekkä birelep bäyräm itülärenä borçılalar ikän. Çit regionnan kilgän abzıy da Tatarstanlılarnıñ şulay küñelle itep bäyräm itülärenä soqlana, respublikağıznı gel şulay görlätep üsteregez, bäyräm itegez di. Student qız bu bäyräm Sabantuy bäyrämenä oxşıy başladı di. Bäyrämdä xalıq küñelen kütärä belsä, şul waqıtta ul ozaqqaraq istä qalaçaq digän fiker dä citkerde. Äti-änise belän bergä şähär buyınça yörep, konsertlar qarap, kofelarda çäylär eçep bäyräm itälär ikän. Sabıylar atlarğa atlanıp, uyın mäydançıqlarında küñel açtılar. Alarğa Qazannıñ 1001 yıllıq bäyräme bik oşıy ide. Açıq mikrofon beleşkännän soñ şul añlaşıldı, bäyrämgä kilüçelär bu bäyrämneñ aldağı yıllarda da şulay şawlap-görläp ütüen telilär. Älbättä, alar inde belälär bu xäzer Tatarstannıñ bäysezlek alğan köne ük tügel, ä respublika köne, Qazan şähäreneñ 1001 yıllıq bäyräme genä.
Röstäm İsxaqi


text:
27 May Peterburda Tatarstan prezidentın kötälär
Audio
Tantana waqıtında Peterburg gubernatorı Valentina Matvienkoğa häm Piskarevka memorialına “Alar siña yärdämgä kilde, Leningrad! ” digän kitap tapşırılaçaq. Kitapqa Leningradnı doşmannan saqlağanda hälaq bulğan 16 meñ Tatarstan yawgireneñ iseme kergän. Qorbannarnı iskä alu çarasınnan soñ Mintimer Şäymiev Petropavlovkanıñ Narışkin bastionında 122 mm-lı tuptan ataçaq. Qazannıñ 1000 yıllığı xörmätenä. Ä gilzasına Piskarevka, “Nevskiy pyataçok” tufrağın salıp, Qazanğa büläk itäçäklär.
Säfär qısalarında gubernator Valentina Matvienko belän oçraşu, ike şähärneñ urtaq problemnar turında fiker alışu da küzdä totıla. Matbuğat oçraşuı waqıtında Şamil Aqbulatov Qazan belän Peterburgnıñ üzara kileşüeneñ ütäleşe turında söyläde. Yegorov isemedäge zavodta Qazan metrosı öçen vagonnar inde äzer ikän. Ä Qazandağı Peterburg uramın tözekländerüdä problemnar bar di, çönki uram astınnan metro liniäse ütä. Metro tözelep betmiçä uramnı maturlap, annan keçkenä Peterburg yasap bulmıy. Tik, şulay bulsa da, bäyrämgä qädär ölgerergä tieşbez, dip ışandırdı Peteyerburgnıñ ataqlı tözüçese Şamil Aqbulatov.
1000 yıllıqqa Peterburggtan başqa törle büläklär dä baytaq bulaçaq ikän: Älbert Äsädullin häm Sufiä Yalışevanıñ diskları, maxsus yübiley jurnalı, Räxim Teläşovnıñ Watan suğışında qatnaşqan millättäşlärebez turındağı kitabı, ”İke şähär - ike yazmış” isemle tarixi kitap, mädäni proğramma, blokadniklarğa häykäl. Äytergä kiräk, bu häykäl öçen matdi çığımnıñ şaqtıy öleşen üze dä blokada balası Şamil Aqbulatov üz östenä alğan. İñ ähämiätkä layıq büläk ul Qazanda 24 augustta açılaçaq Ermitaj üzägeder. Kürgäzmälär zalı, lektorie belän. Bu könne “Altın Urda xäzinäläre” digän kürgäzmä eş başlayaçaq. Daimi wäkil Şamil Äxmätşin äytmeşli, xäzer härber Mamadış malayınıñ Ermitaj baylıqları belän yaqınnan tanışırğa mömkinlege bulaçaq. Şulay bulğaç, kem äyter Tatarstan – provinsiä dip.
Milli- mädäni möxtäriät räise Nail Kikiçev ike şähärneñ suğış veterännarı öçen almaş çaralar turında söyläde. Misal öçen, Peterburg sabantuyına Qazan veterännarın qunaqqa kötälär, piterlılarnı 1000 yıllıqqa alıp barırğa cıyınalar.
Küräsez inde, ike şähär arasındağı bäyläneşlär nığıy bara, küp eşlär eşlängän, eşliseläre dä citärlek. Haman bulsa Tuqay häykäle, şağirebez tuqtalğan Qazan uramı, bişençe yortta xäter taqtası quyılmağan. Ütkän comğa kilüendä mädäniät ministrı Zilä Wäliewa Tuqay häykäle öçen urınnı xuplağan, şuşı könnärdä, nihayat, Tuqay üz urının alaçaq ikän.
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg


text:
Alıź aralarğa täğäyenlängän turist häm qala autobustarı Nefazdıñ Ğollandiänıñ Widiel konsernı menän berlektäge eşmäkärlege yemeşe. Europa talaptarına yawap birgän texnikanıñ kiläsäge ömötlö tip iźäpläy belgestär. Ğollandiänıñ Widiel kompaniahı menän berlektä Neftekamala autobustar eşläw xaqında täwge höyläşewźär altı ay elek ütkärelgäyne. May ayında Başqortostan prezidentı menän konsern yetäksehe bıl xaqta kileşewgä qul quyźı. Ös ay esendä oşo xeźmättäşlek üźeneñ täwge höźömtälären birä başlanı. Alıź aralarğa täğäyenlängän 55 urınlıq yañı turist autobusı Euro–3 ekologia talaptarına yawap birgän DAF dwiğätele menän yıhazlandırılğan. Unıñ qewäte 430 at kösö. İñ möhime yañı autobus yağıulıqtı aź sarıf itä. 100 kilometrğa 20-25 litr. Sağıştırıu ösön Kamaz dwiğätele menän eşlägän autobustarźa yağıulıq ike tapqırğa küberäk kitä. Nefazdıñ bıl modele inde äytäyek Öfönän Mäskäwgä ber zaprawqa menän genä barıp qayta ala. Texnik öźtönlöktärźän tış, passajirźar ösön dä bar uñaylıqtar qaralğan. Yañı autobustıñ xaqı la arzan. 275 meñ euro. Oşonday uq model Mersedes autobusınıñ mäźälän Törkiälä yıyılğanı 290 meñ tora. Qala marşruttarı ösön täğäyenlängän autobus ta texnik yaqtan da, uñaylıqtarı buyınsa la turist modelenän qalışmay. Ul 104 keşe hıyźırışlı. İñ möhime unıñ iźäne tübän. Bıl passajirźar ösön bik tä uñaylı. Respublika yetäkselege tulı sostawta tierlek ike autobustı la qarap sıqqas, ularğa ultırıp Öfö buylap bäläkäy genä säyäxät tä qıldı. Başqortostan Prezidentı Mortaza Ğöbäyźulla ulı Räximov jurnalistar menän äñgämälä yañı texnika menän qänäğät qalıuın belderźe.
Belgestär ike autobustıñ da kiläsäge ömötlö tip iźäpläy. Berensenän Räsäyźä bınday model autobustar äle ber qayźa la sığarılmay. İkensenän Nefaz menän Widiel kompaniahı oşonoñ menän genä siklänergä yıyınmay. Kiläsäktä Neftekamala berlektä tağı la ber nisä model yeteşterewźe yayğa halıu küźallana. Nefazdıñ yañı model autobustarın tiźźän respublika qala–rayondarında la kürergä mömkin bulasaq. Zawod Başqortostandıñ rus däwlätenä quşılıuınıñ 450 yıllığına oşonday 150 autobus eşläwgä zaqaz alğan.


text:
7-nçe Dikäberdä Kremldä saylaularnıñ nöticäse qotlandı. Sişämbe irtän Mäskävdä Qızıl Maydan yanında bomba şartlau näticäsendä iñ kimendä altı keşe ülgäç, Kremldä dä käyef töşte. Uzğan atnada ğına ilneñ Könyağında poezdağı terror aktı näticäsendä unarlağan keşe hälak buldı. Ber yılda ğına Çeçennärneñ höcümnäre näticäsendä 250-dän küberäk keşe hälak buldı Bu Putin öçen Yäşeren Militsiä dävlätendä dä mömkinleklärneñ çiklängän buluın kürsätä. İngliz gazetası "Times"ta bu xaqta basılıp çıqqan kommentariä "Könbatış autokrat Putinnän saq bulırğa tieş " dip atala.
Gazetanıñ yazuınça, Çeçennärneñ höcüme belän Putinneñ saylaulardağı ciñüe arasında bäyläneş bar. Russiä prezidentı Çeçnägä qarata üzeneñ räximsez mönäsäbäte säbäple kütärelde. Anda xärbi idarä urnaştıruı çeçennärdä näfrät uyattı. Läkin, Qızıl Maydandağı terror belän prezident arasındağı bäyläneş tiräneräk häm anı añlarğa kiräk. Ber näräs açıq- prezident Putin , ütkäne häm pratikası säbäple demokrat tügel. Bu bigeräk tä Çeçnädäge saylaularnıñ näticäsendä kürende. Putinneñ Çeçennärgä qarşı başlatqan suğıştağı växşileklärdän soñ, anıñ partiäsenä yaqınça 80 protsent tauış birelde dip iğlan itü, saylaulardağı xärämläşülärneñ açıq ürnäge bulıp tora. Yevropada İminlek häm Xezmätätşlek Oyışmasınıñ küzätüçeläre saylalarnıñ ğadel buluına qatı şik belderdelär. Saylaualdı kampaniäsendä Putin medianı kontrol itte, bäysez tauışlarnı auızlıqladı häm üz taraftarlarına zur ästenleklär birde. Saylaualdı kampaniäse başlanmastan uq Putin üzenä qarşı çıqqannarnı tezländerde. Tänqitçelärneñ berse, Xodorkovskiy törmägä yabıldı. Anıñ töp ğäyebe Russiädä çın liberal partiälärneñ bersen yaqlauı ide. Moña ayırım ber vaqiğä genä dip qararğa yaramıy. Putinne tänqitlärgä cörät itkän televidneiä stansiäläre yabıldı. berezovskiy kebek opponentlar isä qulğa alınmas öçen ildän qaçıp kitärä mäcbür qaldılar. Xodorkovskiynıñ qulğa alınuı, Russiädä sovet çorındağı kebek qanunnarnıñ täñgällek buldıru öçen tügel, ä keşelärne xakimdarlarğa buysındıru qoralı itep qullanıluın kürsätte. Partiälär grajdannıq cämğiätendä tamır salğan oyışmalar tügel, ä prezidentnıñ telägen çağıldırğan Potemkin auılları bulıp tora. Yäkşämbe saylaularında Dumağa berençe märtäbä kerä alan Anavatan, kompartiäneñ tauışın alır öçen Putin keşeläre tarafınan bu yılda tözelgän partiä. Jäkşämbe saylaularında Putin partiälärenä tauışlar ağıla başlağaç, Könbatışnıñ reaksiäsendä nindi dä bulsa tänqitle fiker sizelmäde. Toni Böair häm Könbatışnıñ başqa citäkçeläre Gorbaçev çorında bulğanı kebek Putinne täbriklärgä aşıqtılar. Bu inde Kreml xucası belän Qızıl Maydandaşı terror arasındağı başqa ber bäyläneşkä kiterä. Putin terrorrqa qarşı suğışnı üzeneñ maqsätläre öçen osta faydalandı. Üzen Könbatış berektäşe itep kürsätkän Russiä Ğıraq suğışına çaqlı Saddamğa maddi yardäm häm kiñäş belän yardäm itte İrandağı teokratlar belän xezmmtäşlek itä. Mäskäv 11-nçe sintäber vaqiğösennän soñ ber ay uzğaç, Teherandağı fundamentalist rejim belän 300 milion dollarlıq qoral kileşüe tözede. Eneregiä öçen ixtiacı bulmasa da, atom qoralı eşläp çığaruğa yardäme bula alğan atom reaktorı tözüenä yardäm itä. Ukraina belän çik bäxäse çığardı. Putin Yevropa diplomatlarınıñ üz aktivlığın täqitläse urınğa AQŞnı tänqitläv belän mäşğül bulularına qänäğät. Yevropa Berlegeneñ AQŞqa qarşı çığuı anıñ köntärtibenä tulısınça turı kilä. Putin äle KGBda eşli başlağanda uq Russiäneñ geopolitik maqsäte Yevropanı AQŞtan ayırıp Könbatışnı bülgäläv ide. Russiä Yäşeren Militsiä dävläte bulıp qalğan möddätçä, bez räxät kenä yoqlıy almıybız.
Färit İdelle, Praga.


text: Rusiä räsmiläre belderüençä, 2004nçe yılda İnguşetiädä milisiägä bulğan höcümne oyıştırğannarnıñ berse qulğa alınğan. Federal prokuror urınbasarı Nikolai Şepel, qulğa alınğan älege keşe şulay uq Beslandağı mäktäpne totıq itep aluğa äzerlek turında da söyläde, dide: "Beslandağı terror ğämälen häm idän astı törkemnärne tikşerü barışında İnguşetiägä yünneñ 21-22sendä bulğan höcümgä qatnaşı bulğan tağın ber keşe qulğa alındı. Ul bezgä qılğan cinäyäte turında mäğlümat birde, şulay uq terrorçılar äzerlängän Abu Dzeit lagereneñ qayda bulğanı turında söyläde," dide Şepel. Rusiäneñ Federal İminlek Xezmäte, Al-Qaida äğzase bulğan Abu-Dzeidnıñ fivral ayında İngtuşetiädä üterelgänen xäbär itkän ide. Uzğan yılnıñ sintäber ayında bulğan Beslan faciğasendä 330 keşe hälak buldı, alarnıñ 180ne – berençe uqu könenä kilgän mäktäp balaları ide.


text:
Tatar jurnalistikasında terminnar qullanu mäsäläse tikşerelde
Sişämbe könne Qazannıñ “Tatmedia” agentlıysında “Tatar jurnalistikasında terminnar qullanu mäsäläläre” dip atalğan fänni- ğämäli konferensiä uzdı. Anı Tatarstannıñ "Tatmedia" agentlığı Qazan däwlät universitetı jurnalistika häm sotsiologiä fakul'tetınıñ Tatar jurnalistikası kafedrası belän berlektä ütkärä. Konferensiä eşendä Qazannıñ yuğarı uqu yortlarınnan fänni cämäğätçelek, tatar gazeta- jurnallarınıñ baş möxärrirläre, jurnalistlar, studentlar qatnaştı.
Tatar jurnalistikasında terminnarnı qullanu mäsäläse bügenge köndä bik möhim häm aktual'. Çönki soñğı distä yıl eçendä cämğiätneñ, şul isäptän matbuğatnıñ demokratiäläşüe säbäple massaküläm mäğlümat çaraları ölkäsendä terminnarnı qullanuda çuarlıq, törlelek barlıqqa kilde. Xäzer här jurnalist, redaktor terminnarnı rusçadan häm başqa tellärdän üze belgänçä tatarçağa tärcemä itä, ğämälgä kertep cibärä. Alar arasında uñışlıları da, mäğnäläre bozılğan süzlär dä bar.
Cıyılış waqıtında tatar terminologiäseneñ töp problemnarı , matbuğatta terminnarnı qullanu prinsipları häm alarnı döres yazu, massaküläm mäğlümat çaralarında tatar ädäbi normaların saqlaw, terminologiä komissiäse, yaña texnologiälär belän bäyle terminnarnı qullanu, bu ölkädä yärdäm itü turında fiker alışular buldı.
Älege konferensiäneñ kiläçäktäge burıçların, plannarın KDUnıñ jurnalistika häm sotsiologiä fakul'tetı dekanı Wasil Ğarifullin bolay farazladı.
“Berençe çiratta “Tatmedia” agentlığı qarşında terminologiä şurasın buldırırğa qarar qıldıq. Monda ğalimnär, praktik jurnalistlar, tärcemäçelär, ğomumän belgeçlär keräçäk. Häm alar yaña terminnarnı, süzlärne maxsus tuplap süzleklär çığarıp, alarnı redaksiälärgä täqdim itep, redaksiälärneñ terminnar belän eşläwdäge kimçeleklären kimetergä yärdäm itäçäk.”Cıyında tatar mäğlümat çaralarınıñ yış qına tatar süzlären, terminnarnı döres qullanmawda tänqitlädelär. Filologiä fännäre doktorı, professor İldar Nizamov tatar tele sağında toruçı Azatlıq radiosın da telgä aldı:
“Azatlıq”nıñ ber xäbärçese bügen “ğomum milli”- di, ä ikençese “milli” - di, dürtençese böten xalıqqa başqaça äytä. Termin ber törle qullanırğa tieş. Cämäğät palatası digän süz kitte, ber redaksiä anı “ictimaği palata”- disä, “Azatlıq” radiosı “cämäğät palatası”- dip äytte, ä Peterburgtağı şul uq radionıñ xäbärçese “cämäğätçel palata”- diä. Şuşındıy ğomum federal', ğomum fiker yörtä torğan terminnarnı butalırğa tieş tügel. Fängä bäyläp äytsäk, terminnıñ sinonimı bulmıy. Anı törleländerergä yaramıy, ber genä mäğnäle bulırğa tieş.”
Xäzerge waqıtta “Tatar inform” agentlığı xäbärlärne maxsus tuplap rayon gazetalarına tarata. Alarnıñ küpçelege rusçadan tärcemä itelä. Älege tärcemälär belän qänäğät bulmağan üz isemen äytergä telämägän ber rayon gäzite baş möxärrire bolay dide:
“Ul quşımta bulıp çığa atnağa ber tapqır. Andağı cömlälärdä çualıp betäseñ, cen pärie üze dä adaşa ul cömlälärdä. Bezneñ rayon uquçıları bezgä şaltıratıp däğwä belderälär. Bezneñ monda bernindi qatnaş bulmasa da, bezgä dä qızarırğa turı kilä. Bu quşımtanı eşlägändä täcribäle tärcemäçelär eşläsälär faydalıraq bulır ide.”Şulay uq söyläşü barışında xäzer tatar jurnalistlarına bu yünäleştä süzdän konkret eşkä, ğämälgä küçärgä waqıt citte dip belderelde. Äytik, ozaq yıllar terminologiä mäsäläläre belän şöğellänüçe Dörriä Ramazanova üze äytmeşli, "tormışqa aşmas" eşlekle täqdim belän çıqtı. Anıñ fikerençä, bügenge köndä däwlät tarafınnan tözelgän häm räsmiläşterelgän terminologiä komissiäse tözergä kiräk. Cıyında qatnaşuçılar küñelenä Dörriä xanımnıñ fikerlär xuş kilde häm täqdimne xupladılar. Bu üz çiratında tatar jurnalistikasında terminnar qullanu mäsälälären xäl itärgä mömkinlek biräçäk dip uylanıla. Şulay uq älege terminologiä komitetına ğammäwi çaralar öçen terminologiä süzlege tözep çığaru häm redaksiälärgä taratu burıçın da yöklände.
Röstäm İsxaqi, Gölnaz Şäyxetdin


text:
Ğiraqnıñ könbatışındağı Anbar wilayäteneñ xakimiät başlığı Raca Nawaf Farhan äl-Mähäläwine totıq itep alğan ğisyançılar belän AQŞ köçläre arasındağı bäreleş waqıtında äl-Mähäläwi hälak bulğan.
Xökümät süzçese Lait Kuba äytüençä, äl-Mähäläwineñ mäyete 2 kön elek Rawa şähärendä tabılğan.
Äl-Mähäläwineñ ülemen AQŞ xärbiläre dä rasladı.
Kuba AQŞ citäkçelegendäge bu operatsiä barışında tağın ğiraqlı bulmağan 9 ğäräp suğışçısı üterelde yäki yaralandı dide.
Bügen Baquba şähärendä Ğiraq xärbi tikşerü qapqası yanında bombalı yök maşinı şartlap kimendä 2 ğiraq soldatın ütergän.
Ğiraqta kiçä häm bügen bulğan 2 oçqıç hälakäte näticäsendä 4 italian, 4 amerikan häm ber ğiraq xärbie ülgän.


text:
Tatarstannıñ başqa töbäklärgä, ul töbäklärneñ respublikağa büläk-mazar birülären yış işetergä bula. Ni disäñ dä, tuğan-tumaça, tanış-beleşkä qunaqqa barğanda küçtänäç alıp barğan kebek respublika wäkilçelekläre ber-bersenä buş qul belän yörmilär. Altayda da Tatarstannıñ däwlät şurası räise Färit Möxämmätşin citäklägän wäkilçelek tä Mintimer Şäymiev täqdime belän quyılğan “Altay – Yevraziä bilgese” –dip atalğan istälek bilgesen açtılar, büläk ittelär disäk tä bula. Tegelärgä bu ikelätä bäyräm buldı, Tatarstan wäkilçelege dä altay xalqınıñ Rusiägä quşıluına 250 yıl tulunı altaylılar belän bergä bäyräm itte. Bu tantanada Altay respublikası başlığı Aleksandr Brednikov, şul uq respublikanıñ däwlät cıyını – Äl Qorıltay räise İvan Belekov, Altaydan Rusiäneñ federatsiäse şurası äğzası Rälif Safin kebek qunaqlar buldı dip xäbär itä “İnternat.ru” mäğlümat saytı. Tatarstannan kemnär bulğan soñ digändä, wäkilçelekne citäklägän keşene äyttek inde, şunnan anda Tatarstan prezidentıñ säyäsi mäs'älälär buyınça kiñäşçese Rafail Xäkimov, respublikanıñ mädäniät, milli mäs'älälär kommitetı räise Razil Wäliev, Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı räise Rinat Zakirov. Şulay uq Altay töbägeneñ milli-mädäni möxtäriät keşeläre qatnaşa. Bu isemnärne bez yış işetteräbez. Süz bit bu keşelär turında tügel, ä Tatarstannıñ Altayğa birgän küçtänäçe turında ide. Ul istälek bilgesen Tatarstan prezidentı eşlärgä täqdim yasağaç, “Tateneğo” berläşmäse belän “Zenit” bankı tağın qayber şäxsi zatlar aqça yağın qayğırta. Şunnan istälek bilgesen Säyär Aydarovnıñ icat ostaxanäse arxitektorları proyektı buyınça “Pifagor” fänni-citeşterü berläşmäsendä dönyağa kilä. İstälek bilәge tağın şunıñ belän dä üzençälekle, anıñ 9 metrlı stellasında rus, altay, borınğı törki tellärendä “Kiläçäk buınnarğa yullama” yazılğan ikän. Anda mondıy süzlär kiterelä: “ Bez bu istälek bilgesen Taw Altayında – borınğı qabilälär däwlät eşlären xäl itärgä cıyınğan, arğamaqlarğa atlanıp batırlar yauğa kitkän, istälekle waqiğalar uñayınnan xalıq bäyräm itkän urında quydıq. Biredä törki sivilizatsiäse başlanğıç ala. Kiläçäk buınnar, üz tamırlarığıznı istä totığız, babalarıbız qılğan ğämällär belän ğorurlanığız häm üzegez yörtkän isemgä layıq bulığız…” Bu Tatarstan yasap Altayğa quyğan, büläk itkän istälek bilgesendäge süzlär ide.
Mondıy qimmätle büläk öçen Altay respublikasınıñ küñele bula. Ul Tatarstan prezintına çın küñeldän räxmätlären äytä, räxmätkä östäp Tatarstan belän Altay xalqı ber-berse belän aralaşuçan tatu häm kileşep yäşäyäçägenä ışanıçın da belderä. Bäyrämdägelärgä Tatarstan isemennän Färit Möxämmätşin dä: “Xörmätle Altay xalqı, duslar, tuğannar !” – süzen başlıy. Annan ul “Bäyräm büläksez bulmıy, bez sezgä şuşı istälek bilgesen alıp kilergä buldıq. Anı respublika ostaları belän Taw Altayı ostaları bergä icat itte” – dip tä östi. Menä şundıy xällär, tatarlar törki sivilizatsiäse başlanğıç alğan cirgä, Altay respublikasına büläk yasıylar. Ä tegelär räxmät äytep, üzläre teläp Rusiä quşıluların bäyräm itälär.
Röstäm İsxaqi


text:
Töp çara Ufanıñ Lenin mäydanında uzuın ireştergän idek. Anda ikençe bötendönya suğışı yıllarında respublikta tözelgän xärbi törkemnär dä iskä alındı. Başqortstan suğışqa 7 uqçılar häm 4 qawaleriä diwiziäse, 2 ayırım uqçılar briğadası, 13 artilleriä polqı 4 bronepoyızd ozatqan. Respubliknıñ xärbi qomissariatı ofitserları xärbi yöreştä bu diwiziä, polk, briğadalarnıñ bayraqların totıp uzdı.Suğışqa respubliktan 71569 at, 181 ciñel maşina, 4878 yök maşinası, 79 maxsus maşina häm 743 çılbırlı traqtor ozatılğan.
Bäyräm könnärendä Ufanıñ Sipaylowo bistäsendä marşal Juqovqa byust, başqalanıñ Dim rayonında Şäymoratov generälğa muzey açıldı.
Bäyräm salyut atular belän tämamlandı. Salyut atular berençe tapqır beryülı öç urında uzdı.


text:
«Tatar nigä betä?» Rabit Batulla: “Rus telle tatarlarnıñ tuğan telen belmäwlärendä ğäyepläre yuq. Alar üz xalqı problemalarına yaqınayırğa tırışa, tarixın, telen öyränergä teli. Ämma qayberäwlär üzläreneñ dorfa mönäsäbäte belän alarnı urtaq eşebezdän çitkä etärä. Urıs telle millättäşlärebez ike ut arasında: tatarlar alarnı urıs dip atıy, urıslar öçen alar barıber tatar bulıp qala.”  [ KaзaHckиe BeдoMocTи ]
Watanım Tatarstan gäzite moña qädär kürsätmägän batırlıq kürsätep, räsmi fiker belderülär belän genä çiklänmiçä, möstäqil çığış yasadı. Nigäder gäzit xäbärçese Asia Yunısovanıñ çığışı Sovet zamannarın xäterlätte. “Qoyaş çığıp kilgän waqıtlarda, bar cihan tınıp qalğanda, äkiättägedäy Bağdad uramnarınıñ tınıçlığın amerikannarnıñ qanatlı raketaları bozdı”- dip başlıy ul üzeneñ räncü xisläre belän suğarılğan yazmasın. Suğış başlanu säbäplären dä avtor üzençä añlata. “Möselman qanunnarı belän tereklek itep yatuçı, censi azğınlıqtan, xämer räxätlegennän waz kiçep, Xoday birgän tabiği baylıqlarğa şökrana qılıp, xalqın keşeçä yäşätä aluçı Saddam Xösäin rejimı amerikalılarğa oşamıy başladı”, - digän fikerdä tora ul. Alayda avtor Saddamnıñ diktator ikänen tanıy. Xalıq fikeren gäzit xäbärçese bolay sürätli:
Bütännär fikere Amerikanı qızıqsındırmıy. Alay da anı beldermi qalırğa xaqıbız yuq. İrtän eşkä çığıp kitkändä, östäldä yatqan ApryMeHTы и фakTы gazetasınıñ berençe bitendäge räsemgä küzem töşte. Anda Farsı qultığınıñ xaritası fonında qanatlı raketa räweşendä Amerika prezidentı George Bush süräte yasalğan. Kiçtän kürgän sürät belän irtän kürgän surät arasında ayırma bar. Minem bäläkäy onığım Buşnıñ mañğayına yämsez mögez yasap, «durak» dip yazıp quyğan. Bu da xalıq fikere. Cir şarınıñ iñ näni grajdannarı, XXI ğasırda üzlärenä tigän ğömerne matur itep yäşärgä xaqı bulğan keşe fikere...
Bälkem şuşı yazma tä’sirendä Mintimer Şäymievnıñ belderüe dä, şulay uq, sovet ruxında qabul iteläder. Mäğlüm bulğança, ul Ğiraqqa qarşı suğışnı Karl Marx fikerlärenä tayanıp bäyäläde, “çın kapitalizm şulay räximsez bula” dide. Rusiä prezidentınıñ qırıs belderüe häm Tatarstan prezidentınıñ şuşı çığışı küpçelek räsmi gäzitlärdä basıldı.
Şunıñ belän bergä gäzitlärdä tatar zıyalıları arasında barğan tartqalaş ta çağılış taptı. Suğış bulmasa da, xällär kierenke. Bälkem taraflar berläşü kiräklegen añlağandır. Şähri Qazan gäzitendä tatar zıyalılarınıñ berläşü forumın ütkärü turında xäbär basılğan.
Rabit Batullanıñ «Tatar nigä betä?» digän mäqälälär şälkemendä dä berdämsezlek mäsäläläre kütärelä. Rabit Batullanıñ bu xezmäte belän ütkän atnada tanıştıra başlağan idek inde. KaзaHckиe BeдoMocTи gäzitendä atna däwamında anıñ berniçä kisäge dönya kürde. «Tatar nigä betä?» digän yazmanıñ ikençe häm öçençe kisägendä ul tatar ädäbiäteneñ xäzergä xälenä tuqtala. Aqsaqallar qatlamı yuqqa çıqtı, kommunistlar zamanında aqsaqallar fikere belän isäpläşälär ide, xäzer yuq, qayçandır tatar zıyalıları yäşägän tarixi yortlar cimerelä, dip açınıp yaza ul. “Tatarlarnıñ dürtençe kütäreleşe bulırmı?” digän soraw quya avtor, häm üze ük “Belmim!” dip cawap birä. 90-nçı yıllarda bulğan yañarış mömkinlegen axmaqlıq, täkäbberlek, xoquqi nadanlıq yuqqa çığardı, dip sanıy Rabit Batulla. Millät 5 şart bulğanda ğına üsä ala dip, ul alar rätenä ğailäne, balalar baqçasın, mäktäpne, yuğarı uqu yortın, däwlät telen häm dinne kertä. Xäzerge köndä bolarnıñ berse dä üsep citlegep betmägän: din ternäklänep kenä kilä, mäktäp häm yuğarı uqu yortı yuq. Telneñ däwlät tele bulğanı da yuq, şulay itep berdänber yul – ğailä qala. Zur ädiplär dä sovet zamannarında säyäsi basım arqasında yuqqa çıqtı, dip suqrana avtor, läkin şul uq waqıtta “bar äle, bar tatar xalqın yaqlawçı ädip-deputatlar” dip söyenep quya. Menä anıñ yazmasınnan ber özek:
Allağa şöker, tatar xalqın yaqlıy torğan köçlär bar äle. Ul – ädiplär-deputatlar. Alar az, läkin alar inde ışanıçlı köç. Sänğät häm ädäbiät keşeläre arasında tözüçe zur köç bar äle. Alar talantlı, läkin ictimaği tormışta bik passiv. Miña qalsa, Tatarstanda talantlı yazuçılar, şağirlär, muzıkantlar häm teatr ähellärennän torğan häm tatar kongressı, deputatlar, häm älbättä prezident belän aktiv xezmättäşlek itüçe cämğiät tözärgä kiräk. Miña qalsa, icadi köçlärneñ berläşüe, Tatarstanğa üzenä dä kiräk.- digän täqdim kertä Rabit Batulla.
Nigä tatarlar yäşägän töbäklärdä tatar ädäbiäte häm mädäniäte könnären ütkärmäskä, nigä diasporada sälätle tatar balaların barlamasqa, nigä alarnı fänni yaqtan öyränmäskä ?- digän sorawlar quya avtor. Ul şulay uk, tatar telen onıtqan, urıs telendä söyläşüçe tatarlar mäsäläsen dä kütärä. Alarnı etärmäskä çaqıra:
Rus telle tatarlarnıñ tuğan telen belmäwlärendä alarnıñ ğäyebe yuq. Alar üz xalqınıñ problemalarına yaqınayırğa tırışa, tarixın, telen öyränergä teli. Ämma qayberäwlär üzläreneñ dorfa mönäsäbäte belän alarnı urtaq eşebezdän çitkä etep cibärä. Urıs telle millättäşlärebez ike ut arasında torıp qalırğa mäcbür. Tatarlar alarnı urıs dip atıy, urıslar öçen alar barıber tatar bulıp qala. Ber kem öçen dä ser tügel, urıs telle tatarlar cämğiätneñ zur ber qatlamın alıp tora. Alar belemle, zıyalı, bu qatlam belän sanlaşmaw – kim digändä aqılsızlıq. Üz milläteneñ tarixına yaqınayırğa telägän urıs telle tatarlarnı etep cibärep, bez tağın ber doşmannı buldırabız.
Bez tatarlarda, naçar eşe belän dan qazanırğa telägän Gerostrat kompleksı, digän bäyä birä Rabit Batulla häm Baqi Urmançı süzlären kiterä:
“Tatarlar, ägär sez berdäm millät bulırğa telisez ikän, ber beregezgä yala yağunı, mişär, keräşen, başqort häm çuaşlarnı ber bersenä qarşı qotırtunı taşlağız. Bu tatarlarnı ğına tügel, böten Rusiäne selketä”- dip äytkän bulğan Baqi Urmançı. Rabit Batulla üz çığışın şul süzlär belän tämamlıy. KaзaHckиe BeдoMocTи xäbär itkänçä, 26 martta Rabit Batulla üzeneñ 65 yäşen bilgeläp ütä.
Şunıñ belän bergä matbuğatta bu atnada tatar telen öyränügä häm milli bitle pasportlarğa qarşı yazmalar küp buldı. BeчepHяя KaзaHb gäziteneñ sişämbe sanında, mäsälän, milli bitsez pasportlarnıñ betüen, alarnıñ sanı çiklängän buluın, här teläüçegä citmäw mömkinlegen quyırttı. Şuşı uk temanı yaqtırtuğa e-kazan.ru digän internet säxifäse kilep quşıldı, bu säxifädä «Normal pasportlar betkän» dip isemlängän yazma bastırdı. BpeMя и дeHbrи gäzite dä, bu ığı-zığıdan çittä qalmadı, şuşı mäsälägä açıqlıq kertergä teläde. Läkin gäzit tieşle oyışmadan mäglümät alğaç, çınlıqta milli bitläre bulmağan pasportlarnıñ kiräk qädär külämdä buluın açıqlağan. Gäziteñ bu xäl turında çığarğan näticäse kötelmägänräk buldı. Yäğni pasportlarnı tapşıru tiräsendäge ığı-zığını milli bitle pasportlarnı mömkin qädär kübräk birderergä telägän respublika xakimiätläre quptarğan imeş. Moña qädär BeчepHяя KaзaHb gäziteneñ däwlät yaqlı säyäsät ütkärüen belmägän idek. Şuşı uq basmanıñ, çärşämbe sanında, dönya kürgän yazma da, alay uylarğa mömkinlek birmi. Gäzit xäbärçese “Tatar telen uqıtuğa qarşı bulıp, mäxkämäläşep yörgän Xapugin eşennän soñ närsä üzgärde soñ?” digän soraw quya. Üzgäreşlär bar, dip söyenä-söyenä xäbär itä gäzit. Qazanda urıs gimnaziäläre açıla başlağan, läkin qızğanıçqa qarşı, anda tatar tele uqıtılmıy dip sanalsa da, barıber bu fän kerä. Urıs telenä qarağanda barı tik 2 säğätkä genä azraq
Mädäni comğa gäzitendäge yazmalarğa qarağanda Tatarstan deputatlarınıñ moña qädär bulmağan aktivlığın küräbez. Bu atnalıqta Däwlät Şurası räise urınbasarı Robet Miñnullin belän söyläşü, kommisiä räise Razil Wälievnıñ yazuçı Fänis Yarullin belän ütkärgän külämle äñgämäse, deputat Rinat Xarisnıñ rejisser Marsel Salimcanov turında istälekläre dönya kürde. Saylawlar yaqınlaşu belän deputatlarnıñ yözlären gäzitlärdä yışraq kürerbez äle dip farazlap bula. Rabit Batulla da üzeneñ külämle mäqäläsendä ädip-deputatlar turında süz yörtkändä şuşı şäxeslärne küz aldında totqandır möğäen. Alay da Razil Wälievnıñ «Küzgä-küz qarap» digän säxifädä dönya kürgän häm Fänis Yarullin belän ütkärgän äñgämäse qızıqsınu uyata. Äñgämä yäşlek yılların iskä töşerüdän başlana, zamança texnika temasına da qağılıp kitä, mäsälän, Fänis Yarullin teldän yaza torğan kompyuterdan baş tartmas idem dip äytep quya, qullar xälsezlänä di. Fänis Yarullin dönyağa keçkenä genä fatirnıñ täräzäsennän tügel, ä keşe küñele aşa qarıym dip sere belän urtaqlaşa. Könenä anıñ öyenä 3-4 keşe kilep kitä, xätta 30 keşe cielğan çaqlar da bulğalıy. Fänis ağağa bu könnärdä 65 yäş tula, ul tormışnıñ açısın da, töçesen dä kürgän. Şuña da Räzil Wäliev annan tormış mäğnäse turında sorap quya:
“Yäşäw mäğnäse keşelärgä kiräkle, üzeñneñ küñeleñne birep eşlägän eşter ul. Üz ğömereñdä berniçä keşene şatlandırırlıq qına eş eşli alsañ da, ğömereñ zıyanğa uzmağan, dimäk. Bez qayçaq bar dönyanı bäxetle itmäkçe bulabız. Läkin bu yalğış fiker, böten dönyanı bäxetle itä alırday keşe yuq, minemçä. Härkem üzeneñ qulınnan kilgän eşne eşläsä, yaqınnarın bäxetle itärgä tırışsa -- şuldır inde ul yäşäwneñ mäğnäse.”- dip cawap birä yazuçı Fänis Yarullin.
Şulay itep atna matbuğatında ruxi häm fizik, qorallı suğış teması da, şunıñ belän bergä yäşäw mäğnäse turındağı uylanular da iğtibar üzägendä buldı.
Küzätüneñ axırında Söyembikä jurnalında dönya kürgän yazmalarğa da küz salıyq. Mart sanı mäşhür xatın-qızlarğa, analarğa bağışlandı. Jurnalnıñ tışlıq bitendä cırçı Rezedä Ğalimovanıñ fotosuräte basılğan. «Säkinä – küñel tınıçlığı» dip isemlängän äñgämä uquçılarğa ayıruça qızıqlı bulır. Jurnal uquçılar xatların ciep, Säkinä xanım belän äñgämä qorğan, jurnal uquçıların qızıqsındırğan sorawlar birgän. Qız çağındağı xıyallar da, ir xatını, ana bulğanda tuğan xıyallar da tormışqa aşqan ikän anıñ. Kiemnärne ul ayırım modelyer häm tegüçedä tekterä, maşina yarışlarında qatnaşqan ulları öçen bik qayğıra, häm böten äbilär kebek ük, onıqlarnı balalarğa qarağanda kübräk yarata.
Jurnalda şulay uk, Robet Miñnullinnıñ üzeneñ änisenä Gölcäwhär xanımğa bağışlanğan yazması urnaştırğan. Şul yazma Robet äfändeneñ änise ulına yazğan xatlardan tora. Anda 1970-86 yıllarda yazılğan xatlar tuplanğan. Yazma ğailä fotoräsemnäre belän bizälgän.
Şunda uq jurnalnıñ daimi avtorı Saimä İbrahimovanıñ 75 yıllığına bağışlanğan «Şäp yeget sin, Saimä» digän äñgämä urnaştırılğan. Jurnalda şulay uq Piterburdağı Yosıpovlar sarayı häm anıñ borınğı xucabikäse Zinaida Yosıpova turında yazma, xatının yuğaltqan ir atnıñ sağışı, wafat rejisser Damir Siracievnıñ änise belän äñgämä, Törkiägä kitkän Qazan qızınıñ şuşı il turında yazmaları urın alğan. Şunda uq, tanılğan artistka İslamiä Mäxmütova ğailä serlären aça. Anıñ Xälil äfände belän tuyı Kremleneñ Spas manarasında bula ikän, ä şuşı mäclestä qunaqlar aşağan aşnı zur kästrül belän peşerep, trolleybusta alıp kilgännär. “Şuşı şulpanıñ xuş isennän trolleybustağı xalıqnıñ niçek yılmayışqanın kürsägez ide sez” -, di İslamiä Mäxmütova Söyembikä jurnalında.
Bikä Timerova, Qazan


text:
Räximov tıuğan kön qotlauzarı qabul itä
Başqortostan prezidentı Mortaza Räximov qotlauźar qabul itä. Ul irtägä tıuğan könön bildäläy. Prezident menän daimi aralaşqan keşelär unıñ yabay bulıuın höyläy. Ul bala menän balalarsa, qarttar menän qarttarsa äñgämä qora belä. Xalıq arahında yabay höyläşkäne ösön ixtiram iteüselär źä küp. 1993-sö yıldan alıp Başqortostan prezidegntı bulıp eşläy. Yıl aźağında Vladimir Putin unı tağı Ber möźźätkä prezident itep qaldırźı. Respublikalağı bildäle weterandarźıñ berehe Änüär abıy Nasırovtan respublika prezidentı xaqında fekerźäre menän tanıştıq.
Ğäźättä Mortaza Räximov tıuğan könön bildälärgä yaratmay. Bıl köndö ul eş bülmähendä uźğarıuğa qarağanda, rayondarźı giźeüźe xup kürä. İrtägä ul qayźa säfär qılasağı älegä bildäle tügel. Prezidenttıñ matbuğat xeźmätenän xäbär iteüźärensä, qotlau telegrammaları kilä başlağan. Mortaza Räximovtıñ tıuğan könö uñayınan urındağı matbuğat saraları prezidenttıñ yaqşı eştäre turahında äñgämälär häm syujettar yahay.


text:
Rusiäneñ çik saqçıları çärşämbe köymäne totqarlağanda hälaq bulğan Yaponiä balıqçısı mäyeten şimbä könne Yaponiägä biräçäklär. Mäskäw häm Tokio bu xaqta kileşügä ireşte. Cäsadnı alırğa kilgän Yaponiäneñ saq köymäse Yujno-Kurilskiyğä kerü öçen Rusiäneñ çik buyında yözä. Aña älegä dawıl qomaçawlıq itä. Yaponiä tışqı eşlär ministrınıñ berençe urınbasarı Yasonurí Siotzaki Mäskäwgä kilde. Rusiäneñ Federal iminlek häm tışqı eşlär ministrlığı wäkilläre belän ul bu xäl turında söyläşäçäk. Saxalínda Yaponiä köymäse qäpitanına qarşı cinayät eşe quzğatılğan. Ul çik bozuda häm qanun bozıp diñgez qıslası totuda ğäyeplänä.
Yaponia Rusiädän diñgezçe üleme öçen ğafu itüne taläp itä, ä Mäskäw çik saqçıları qanun bozmadı dip üzenekendä tora.


text:
Çekistlarnıñ fikerläw üzençälekläre häm däwlät belän idarä itü räweşe
Rusiädä xakimiät dilbegäsen üz qulına alğan qüät xezmätläre wäkilläre turında küzätülär şälkemen däwam itäbez, xörmätle tıñlawçılar. Uzğan tapşırularıbızda prezident Putinnıñ yaqın tirälegen täşkil itkän siloviklar-çekistlar, alarnıñ üz-ara tartqalaşuları turında söylägän idek. Bügenge yazmada şuşı tirälekneñ fiker yörtü üzençälekläre häm monıñ il belän idärä itügä niçek täesir itüenä tuqtalırbız.
Sotsiolog Olga Krıştanovskaya mäğlümätenä qarağanda, Rusiäneñ säyäsi häm eşquar elitasınıñ 26 protsentın bügen siloviklar täşkil itä. İminlek xezmätlärenä nindi dä bulsa bäyläneşe bulğannarnı sanasañ bu san xättä 78 protsentqa citä.
Siloviklar ataması, barlıq qüät buınnarı wäkillärenä, xättä tağı da kiñräk mäğnädä qullanılsa, çekist ataması rus telendäge ÇK – zamanında Feliks Dzerjinskiy tarafınnan tözelgän häm NKVD, KGB, FSBlarnıñ başlanğıçı bulğan ğädättän tış komitet iseme qısqartmasınnan kilä.
Bügenge kön çekistları üzläreneñ tarixi wazifasın Rusiäne upqınnan alıp qaluda, eçke häm tışqı doşmannardan saqlawda kürä. ÇKnıñ qarañğı ütkänenä, üz xalqın bastıru, säyäsi ezärlekläwlär ğälämätlärenä alar bügen küz yoma häm çekist atamasın ğorurlıq belän yörtä.
Putinnıñ iñ yaqın keşeläreneñ berse, narkotiklarga qarşı köräş komitetı başlığı Viktor Çerkesov, zamanında Leningrad KGBsında dissidentlarğa qarşı köräşkän keşe, 3 yıl elek Komsomolskaya pravda gäzitendä bastırğan mäqäläsendä, min üzemneñ çekist yazmışıma tuğrı, dip yazğan ide. KGBnıñ Andropov akademiäsen tämamlağan Duma deputatı Anatoliy Yermolin uzğan atna Azatlıqqa birgän äñgämäsendä, “çekist” süze miña oşıy, min anı ozaq yıllar xezmät waqıtında qullandım, dide.
Çekistlarnıñ fiker yörtü räweşendä ilneñ täräqqiätenä dä yoğıntı itkän berniçä möxim üzençälek bar. Şunıñ berse – suğışçanlıq. ÇKnıñ tamırınnan kilgän, Salqın suğış çorında çınıqqan bu sıyfat äle dä isän. Bezneñ käsep, älbättä xärbi käsep, dip yaza Viktor Çerkesov, aldaraq telgä alınğan mäqälädä. Çekistlarnıñ şuşı mentalitetı bügen däwlät säyäsätendä, eçke häm tışqı eşlärdä çağıla.
Çekistlarnıñ “tışqı doşmannar” isemlegendä berençe urınnı härçaq Quşma Ştatlar alıp tordı. Alarnıñ kübese Quşma Ştatlarnıñ töp maqsatı – Rusiäne kisäklärgä bülgäläw bulmasa, hiç yuğı anı buysındıru, dip ışana. 1980-nçe yılllarda Äfğanstan suğışı KGB belän CİA arasında ozaqa suzılğan nizaq bularaq qabul itelde. KGBnıñ bu suğışta ottıruın Andropov warisları äle dä onıta almıy. Putin tirälegendä berniçä qüätle çekist Äfğanstan aşa ütkän, şul isäptän, prezident idaräse başlığı urınbasarı Viktor İvanov, federal rezerv idaräse başlığı Aleksandr Grigoryev.
Şuşı suğışçan mentalitet çekistlarnıñ fiker yörtü ısulına tağın ber üzençälek birä, ul da bulsa “maqsat çaralarnı aqlıy” digän qaraş. Doşmannar belän uratıp alınğan xalättä, ilne niçek saqlarğa kirgen alar üzläre genä belä, häm şul beldekläre belän, bernindi çiklläwlärsez xäräkät itä.
Tanılğan xoquq yaqlawçı Sergei Kovalev 1999 yılda toraq yortlarda bulğan şartlawlarğa iminlek xezmätläreneñ ixtimal qatışın tikşerü öçen 2002 yılda bäysez komissiä tözegän ide. Bu törkemneñ äğzaları ber-ber artlı qorban buldı. Duma deputatı Sergei Yuşenkov 2003neñ aprilendä atıp üterelde. Duma deputatı jurnalist Yuri Çekoçixin şul yılnıñ yülendä ağulanıp wafat buldı. Elekke KGB xezmätkäre Mixail Trepaşkin 4 yılğa törmägä utırtıldı. Komissiäneñ töp şaxitı, elekke FSB ofitserı Aleksandr Litvinenko Londonda nurlanıştan ağulanıp ülde.
Çekistlar sistemasınıñ tağın ber üzençälege – yabıqlıq häm ütä kürenmäwçänlek. Putin idaräsendä xakimiät büleneşe yä cämğiät kontrole digän närsälär yuq. Aar eçke kontrol häm ışanıç, tuğrılıq belän alıştırılğan. Çerkesov yazuınça, bu sistema keşeläre prokurordan qala äle tuğanlıq töşençäse, üzläreneñ sistema tarafınnan yaqlanğan buluların belergä tieş.
KGB härçaq däwlät eçendä däwlät buldı. Putin idaräse bügen dä elekke KGB räweşendä eşli, cämğiätneñ här dairäsenä üz wäkillären urnaştıra, prokurorlar, xökemdarlar arasına ğına tügel, ä eşquarlar, säyäsmännär, xättä jurnalistlar arasına. Zamanında KGBdan qaçıp kitkän general Oleg Kalugin süzlärençä, KGBnıñ mänfäğäte bulmağan dairäse yuq, alar här ölkädä, dinnän alıp sportqa qädär.
1993 yılda Mäskäwdä ütkän “KGB: kiçä, bügen, irtägä” dip atralgan konferensiä, däwlät belän yäşeren xezmätlär idarä itkändä, ildä demokratik täräqqiät bula almıy, digän näticä çığarğan ide. Soñğı 15 yıldağı waqiğalar bu näticäneñ xaqlığın küp tapqır qabat rasladı.
ali ğilmi


text:
Qazanda Xäter köne ütte
Bu mitingta tatar xalqınıñ tarixı, başınnan ütkän faciğäse, bügenge xäle turında yalqınlı çığışlar buldı. Säyäsätçelärneñ notıqlarına qüät birep cırçılar, şağirlär Miñğol Ğäliev, Näcibä Safina, Ğabdraxman Xämidi häm başqalar çığış yasadılar. Annarı cıyılğan xalıq qazan uramnarı buylap Kreml'gä, Söyembikä manarası yanına kilde. Qazannı saqlap şähit kitkän qorbannar ruxına namaz uqıldı.İñ ğibrätlese – Xäter köne çaralarına Tatarstan şähärlärennän, Semberdän, Yoşkar-Oladan, Ufadan wäkillär kilüe genä dä tügel. Xätta Çallıdan Qazanğa yulğa çıqqan avtobusnı totqarlap qalu da ällä ni şaqqatırmıy. 12nçe oktäberdä ütkän Xäter köne çarasına kilüçelär arasında Qazanda yäşäwçe tatar jurnalistları, millätneñ qaymağı bulğan zıyalılar bik küp tügel ide. Ğädättä milli cıyınnarğa kilüçelär genä şunda buldı. Radiojurnalistlar, mikrofon, diktofon totıp yörüçelär bötenläy kürenmäde. Xäter köne turında barı tik Efir kanalı ğına reportaj kürsätte. Anda da Zöfär Däwlätşin mäydanğa kilüçelärneñ sanı az, ä bäyräm 15endä tügel, ä yal köne bulğanğa 12nçe oktäberdä ütkärelä, dip xilaf mäğlümat tarattı. Xäyer, aña hiç tä üpkälärgä kiräkmi. Ul Xäter könendä yañğırağan awazlarnı, KamAZ maşinasına utırtılğan Söyembikäne häm anıñ saqçıların kürsätte. Xätta mäydanğa ni öçen kiterelgännären belmägän ike şäkertne kürsätü dä zıyanğa tügel. Bu şäkertlärneñ Xäter köne mäğnäsen añlamawı, 451 yıl elek bulğan faciğäne belmäwe siskänderä torğan açı xaqiqät.
Rimzil Wäli


text: İzrail ministrzar qäbinetı radikal islam törkömsälärenä qarata saralar kürelmäy torop tınıslıq protsessı dawam itä almayasaq tip fälestin xökümätenä iskärteü yahanı. İzrail xökümäteneñ kös struqturaları ultırışında İerusalimda huñğı terakt säbäple yawap yazahı ixtimallığı la tikşerelde. İzrail armiähı İordandıñ könbayış yarında Tulqarm qalahındağı qasaqtar lağerında reyd ütkärze. Yäsir Arafatqa boyhonğan Fatx xäräkäteneñ 3 aktiv ağzahı qulğa alınğan. Reyd waqıtında fälestin üsmere atıp ülterelgän. İzraildıñ tönyağında xärbi törmälä fälestin totqındarınıñ baş kütäreüye dawam itä. Politsiä küzzän yäş ağıza torğan ğaz häm rezinä pulyalar qullanğan


text:
Nijgarda Rusiä möselmannarı forumı ütte
Uzğan atna axırında Tübän Novgorodta Rusiä möselmannarı forumı buldı. Ä pänceşämbe könne, 2 noyäberdä, Qazanda Rusiä prezidentınıñ İdel buyı okrugındağı wäkile Aleksandr Konovalov şuşı töbäkneñ möftiläre häm imamanarı belän oçraştı. Bu ike waqiğanıñ oxşaşlığın häm ayırmaların kiñ cämäğätçelek belmi qaldı.
Bötenrusiä möselmannarı forumı berençe tapqır uzğan yıl öçençe noyäberendä ütsä, ikençese bıyıl näq şul uq könnärdä 3-4 noyäber könnärendä uzdı. Ul rusiä xalıqları berdämlege köne belän täñgälläşterelgän. Yäğni östän töşkän färman buyınça ütkärelä torğan bäyrämgä möselmannarnı cälep itär öçen oyıştırıla dip uylarğa mömkin. Ämma bu näq menä şuşı närsä xikmätle bulıp çıqtı. İğtibar itegez, Rusiä Prezidentınıñ İdelbuyı okrugındağı wäkile Aleksandr Kanovalov näq şul Edinenie könenä bağışlap İdel-Ural ölkälärendäge imam häm möftiläre belän Qazanda oçraştı. Şunda uq dini häm ictimaği oyışmalar belän xezmättäşlek şurasınıñ kiñäşmäse dä buldı. Şulay bulğaç, rusiä möselmannarı forumı tübän Novgorodta ütä digän belderü qolaqqa yatış tügel. Niçek inde ul möselmannar forumın Rusiä möftilär şurasınıñ İdel buyındağı wäkilçelege wazıyfasın ütäwçe Tübän Novgorod möftiäte forum ütkärgändä, möftilär häm imamnarnıñ küpçelege zur citäkçelär belän Qazanda oçraşa. Dimäk bu ike çara ber- berse belän kileşterelmägän. Şulay buluğa qaramastan, Tübän Novgorodtağı forumnı açıqtan- açıq tıyuçı da yuq. Tübän Novgorod möselman idäräse belän elekke polpred belän Kirienko belän arası yaxşı tügel ide. Yaña polpred Kanovalov belän artıq dus tügel alar. Niöçen dip sorağaç, idärä räise Ğömär İdrisov Prezident wäkile apparatınıñ üzlärenä bik salqın qarawın yäşermäde. Ämma ölkä gubernatorı häm administratsiäse bu forumnı xuplağan, anı ütkärügä 450 meñ sum aqça da birgän. Qarşı töşärlek säbäp tä yuq, çönki Tübän Novgorod forumı Rusiä möselmannarı berdämlek häm tatulıq öçen dip atala. Kem inde berdämlek häm totrıqlılıqqa söyenmäsen. Minin, Pajarskiylarnıñ xalıqnı tuplap, Mäskäwgä baruları iskä alına torğan köndä möselmannarnıñ şuşı İdel şähärendä cıyılu ber dä räsmi säyäsätkä arqılı tügel. Räxmät kenä äytäse. Ämma uzğan yılda tärelär, bayraqlar kütärep pravaslau dine wäkilläre uramğa çıqqanda, möselmannarnıñ cıyılıp uramnan yörüe kemgäder oşamağan. Mäskäwdäge radikal millätçelär urıs marşına çığarğa ezärlängändä tatarlarnıñ häm möselmannarnıñ da saflarğa basu qurqınıçı qayberäwlärne şürlätkän dip tä sanıylar. Barsı da berdämlek häm vatanpärvärlek yağında bit, ämma isän-iminlekkkä ışanıç çamalıraq. Häm dä törle oyışmalar türäläre näq üzlärenä genä bulırğa tieş dip sanıylar.
Ni bulsa buldı, 3-4 noyäberdä şähär üzägendä Kreml'' yanında zatlı xezmät sarayında forum yaxşı ğına ütep kitte. Nigezdä ul rusça barsıda, qatnaşuçılar arasında tatarlar küpçelek ide. Tübän Novgorod diniä näzaräte citäkçese urınbasarı Damir Möxetdinov üze kebek yäş yeget häm qızlar belän şuşı çaranıñ başınnan axırğa qädär oyışqan räweştä ütüenä küp köç saldılar. Damir xäzrät forumda ber genä tapqır çığış yasamasa da, anıñ ruxın bilgeläp tä''min itep tordı. Anıñ tawışı barı tik plenar utırıştan soñ uqılğan doğada ğına işetelde.
Distälägän möfti häm imamnar Qazanda cıyılu säbäple biredä töbäklärdän ğadiräk din eşlekleläre häm dä ğalimnär, din belgeçläre, jurnalistlar cıyılğan ide. Gubernator häm şähär meriäseneñ yuğarı däräcädäge wäkiläre, Rusiä däwlät duması häm ölkä zakon çığaru cıyılışı wäkilläre, ataqlı säyäsätçelär häm cämäğät eşlekleläre häm älbättä Tübän Novgorodnıñ mäçetlärenä yörüçe din eşlekleläre cıyılğan ide. Kanovalovnıñ urınbasarı, elekke ministr Vladimir Zorin tiz genä Qazannan qaytıp citep, forumğa cıyıluçılarnı Prezident wäkilçelege isemennän täbrikläde. Mäskäwdän kilgän Yevgeniy Duğin Prezident administratsiäseneñ kiñäşçese, Aleksanr Waynberg ölkä parlamentınnan, berdäm Rusiä firqäseneñ cirle bülekçäsen citäkli, Safacäy awılınnan çıqqan general-polkovnik Mansur Xakimov, Rusiä möftilär şurası räise urınbasarı Marat Mortazin, Rusiä İslam mädäniäte üzäge citäkçese Abdulvaxit Niäzov, Mäskäwneñ yaña mäçeten tözü eşläre belän şöğellänüçe Mansur Şakirov, ataqlı professor Täwfik İbrahim häm başqalar bar ide.
Barsınıñ da çığışları sallı, möstäkıyl'', islam häm möselmannar mänfägaten qayğırtalar. Monda Cäditçelek, bügenge qatlawlı şartlardağı dinneñ xäle dä, töbäklär belän elemtälär dä, Tatarstan häm Qazan dini-ictimaği tormışı da iğtibar belän küzallandı. Bilgesez keşelär Tübän Novgrod Qazanğa qarşı dip häm novgorodlarğa boykot iğlan itärgä tırışsa da bu barıp çıqmağan. Forumğa Qazannan İslam universitetı rektorı İldus Zahidullin, tarix fännäre doktorı Aydar Xäbetdinov, yäşlärdän Güzäl Güzälbayıwa, İlşat Ğimadiea, Dilärä Räximova bardı. Plenar utırıştan soñ forumda qatnaşuçılar 3 seksiägä bülenep, din, bügenge kön häm tarix, İslam dönyası häm Rusiä digän temalarğa söyläştellär. Ä iñ abruylı din häm cämäğät eşlekleläre Tübän Novgorod televiden''yesında ber säğätlek “Süz xoquqı” tapşıruda qatnaştılar. Tapşıruda häm forumında da möselmannar belän bergä mäsäläne bik yaxşı belüçe ğalimnär, şulay uq rus pravaslau çirkäwe wäkile Andrey ataqay, yähüd dini cämğiäte räise Eduard Çapraq, Tübän Novgorod rim katolik çirkäwe wäkile Mario Beveratti ataqay dinnär tigezlege, möselmannarnıñ häm başqa dinnärneñ keşelekle ruxı turında söylädelär. Mäskäwdä kilgän jurnalist Cännät Markus tarixta näq şuşı İdel buyında dürt tapqır dini suğışlar buluın häm xäzerge çorda başqa dinnärne qıyırsıtqan däwlät häm din citäkçelärenä täwbä qılırğa dip äytte.
Ber tapqır da Qazan, tatar, Tatarstan belän bäyle tiskäre fiker äytelmäde, telestudiädäge tok-şou yazılğanda Aydar Xäbetdinovnıñ Tatarstanıñ häm islam dineneñ tatulıq mäydanı buluı turında täfsilläp äytep birde.
İkençe köndä möselman mäğlümat çaraları, bigräk tä İnternet säxifäsenä bağışlanğan tügäräk östäl utırışı buldı. Tübän Novgorod möftiäte häm Mädinä näşriät yortı çığarğan distälägän kitap, al''monax, jurnal, gäzitlär şunda täqdim itelde. Şunda uq sentäber ayında Qazanda uzğan İslam mönbäre kinofestivale turında videoreportaj kürsätelde. Tatarstan, Qazan, Mintimer Şäymiev digän süzlär anda uñay fiker ürnägendä çağıldı. Xäzerge mäğlumat çaraları, internet mömkinlekläre yärdämendä bu forumnıñ eçtälege tiz arada bötenrusiä möselmannarına barıp citä ala. www. islamnn.ru säxifäsendä älege mäs''älälär daimi yaqtırtıla. Qazannan kilgän Dilärä Räximova qayber imamnar, möftilär möselman internet säxifäläre islamnıñ abruyı, uñay imidjı turında kübräk uylarğa tieş dip sanıy. Qaywaqıtta artıq radikal'' yañğırawıqlı belderülär yasaw möselmannarğa tiskäre mönäsäbät uyata. İkençe yaqtan, dini häm milli basmalarnıñ, internet säxifäläreneñ, tele-radiotapşırularnıñ auditoriäse, qullanuçılar möxite älläni kiñ bulmaw bäläse bar. Qısqası, bu forum häm anıñ qısasındağı çaralar tirän eçtälekle häm mäğnäle buldı. Ni öçen alay tırışa-tırışa forum häm tügäräk öställär ütkärälär digän soraw tua. Cawap bik ğadi, forumnı oyıştıruçılar üzlären näq 100 yıl elek 3 bötenrusiä möselmannar syezdın ütkärüçelärneñ däwamçıları dip sanıylar. Häm ul rusiä parlemantarizmnıñ, şul isäptän dumadağı möselman fraksiäseneñ 100 yıllığı, Rusiäneñ berençe möftie şuşı yaqlarda tuğan Möxämmätcan Xösäinnıñ tuuına 250 yıl tuluğa bağışlanğan. Ä inde ber ğasır elek Tübän Novgorodtta uzğan 3 qorıltayda kemnär bulğan häm anda nindi mäs''älär tikşerelgän dip qızıqsınsağız bu xaqta tarixı ädäbiät bar. Tübän Novgorodta yäşäwçe ğalimä Ol''ğa Senyutkina näq şul turıda sallı ğına kitap çığarğan. Menä şulay zatlı ädiplärneñ 100 yıl elek alıp barğan eşçänlegen däwam itärgä tırışa tübän Novgorodta tuplanğan möselmannar. Ä alar Qazannı, Mäskäwne uzıp kitärgä, yäki kimsetergä, dini üzäkne Tübän Novgrodqa küçerergä omtılmasmı digän soraw ber tapqır da äytelmäde Çönki İnternet zamanında qayda, nindi waqiğa bulsa, kem närsä äytsä, ällä qaya barıp yörise yuq. Barsı da şul uq könne dönyağa mäğlüm bula. Möselman häm tatar dönyası xäzer ber yäki 5 märkäzle tügel, ä distälärçä häm yözlärçä üzäkle bula ala. Älege forumnıñ qararları, töp çığışlar, fotoreportaj www.islamnn.ru säxifäsendä elenep tora.
Axırda bu xällärneñ nigezdä ruslar yäşägän töbäktä uzuın äytergä kiräk, 4 noyäberdä biredä Tübän Novgorod kügendä 10-20 metrlı qabartılğan qıñğırawlar oçıp yörede, räsmi tantanalarnıñ töp şiğäre “Rus''-pravaslavnaya” digän süzlär härqayda küzgä taşlandı. Şulay da möselmannar üzläre turında awaz salırğa mömkinlek tapqan.
Rimzil Väli


text: Minski. Belarusneñ Grodno ölkäsendäge ruxi xastaxanädä bulğan yanğında kimendä 29 keşe ülgän dip xäbär itelä. İlneñ ğädättän tış xällär ministrı Valeri Astapov süzlärenä qarağanda, yanğın andağı ber xastanıñ ut belän uynawı säbäple başlanğan, xastaxanä xezmätkärläre başta yanğınnı üz köçläre belän genä sünderergä tırışqan, şuña kürä dä maxsus yanğın sünderü törkeme urınğa yartı säğät soñğa qalıp çaqırılğan. Ul arada inde yanğın bar binağa cäyelgän bulğan. İsän qalğan 31 keşe xäzer töten belän ağulanudan däwalana. Belarus prezidentı Aleksandr Lukaşenka şuşı qazanı tulısınça tikşerü ämeren birgän dip xäbär itelä.


text:
Fransiä yäkşämbedä prezident saylawlarına äzerlänä
Frasiä xalqı prezident saylawlarınıñ berençe turı öçen, 22nçe April Yäkşämbe kön tawış biräçäk. 12 yıllıq Jacques Chiraq prezidentlıgınnañ soñ, Fransuzlar 10 namzättän yaña prezidentläran saylarğa cıyına. Saylaw isemlegendä berençelärdän bulıp, elekke eçke eşlär minıstrı Nicolas Sarkozy häm Fransiäneñ berençe xatın prezidentı bulırğa ömetlängän sosyalist namzät, Segolene Royal.
Alar arasında kemnärgenä yuq, 3 Trotskyisçı, ber Katolik milliätçese, ber Yäşellär wäkile, ber Komminist, ber awçı xoquqları yaqlawçı advokat, häm ber waqıtnı MC Donalds restorannarın bersen cimergän Anti-Globalist Jose Bove.
Bu küp törlelek, ber nindi başqa waqiyğanın da urnını alıştıra almıyaçağı Yaqşämbe köneneñ könüzäk mäsäläsenen zur öleşe bulır.
Şulayda yışraq cämägatçelekneñ iğtibarı, prezident bulaçağına ışanılğan namzätlärneñ berse qarşılıqlı fikerlär tudırğan Sarkozyğa yünälä.
Baş kütärülär – rasa häm dinnär arasında upqın tudırdı, Sarkozy milli säyäsätkä qatnaşa başladı.
Ğisyançılar fransiä watandaşlarınıñ kübeseñ böten yullar kiseşkän säyäsi mäydanğa kiterde.
Fransiä uñga borılıp, bu rizasılzıqlar belän köç belän köräşep yaña qatı möxacirlek qanunların buldırırarğa tiyeşme?
Ällä millätkä sulnı yaqlap, yaña ictimagiy programmalar aşa mäsäläne çişep, küp millätle xalıqı bulğan yaña Fransiä töşençäse buldırırğamı?
Afrikalı fransuzlarnıñ xaqların yaqlawda köräşkän törkem wäkile Patrick Loses Sarkozynı tawış birü belän il uñğa borılaçaq dip borçıla.
"Min 2007 Prezident saylawlarınıñ iñ qurqınıç yağı itep - arta barğan millätçelek kampanyasın atar idem. Bu kampanyada namzätlär xalıqtañ bayraqlar belän yörergä soriy. Minem uylawımça bu bik xätär. Minemçä monda küzgä kürenerlek ifrat däräcädä Le Penism xäräkäte bara."
Eçke eşlär minıstrlığı wazifasında çaqta Sarkozy, ğisyançılarğa iñ qatı cäwap birgän nıqlı säyäsätçe bularaq tanıldı. Bu waqiyğalar waqıtındada ul, qanun belän rätkä bastırıp, yäşlär cinäyätçelegen häm fetnälärne kontrolgä alıp “şähär qıriyların çistartabız’” digän söyläwen tagın ber qat arttırdı ğına.
Şul çıgışı belän Sarkozy, Milli Frontnıñ uñ qanatı, namzät Jean Marie Le Pengä digän tawışnı üz yağına tartırğa tırıştı xättä qaysı beräwlär tarafındañ üzenä küçerü maqsadına ireşte dip faralana.Küzätüçelär äytüençä, Le Pen tarafdarları aldında çığışı yasap. Sarkozy şähär qırıyındağı xalıqtağı näfräten tağın da arttırğan.
Fransiäneñ immigrantlar problemı belän Segolene Royal tügel, ä Sarkozy yaxşı tanış. Çönki ul macar immigrantları ğailäsennän.
Fransiä watandaşlığın alğan imigrantlar aldında çığış yasağan tantana waqıtında ul, Fransiäneñ yaña immigrantlar modelin täqdem itkändä :
"Fransiä sezgä qaydañ kilüegezne onıtuığıznı soramiy. Fransiä onıtılğan şäxeslär tarixında torğızılmağan, ul añnarın yuğaltqan şäxeslär tarafınnañ tözelmägän, Fransiäne bar itkän aña bulğan bäylänü. Fransiäne keşelärneñ milli üz anı buldırğan, fransuz bulu ul sezneñ här beregezgä östenlek, kimçelek tügel."
22 april könne ägär ber namzät tä küpçelek tawışnı almasa, 6 may könne saylawlarnıñ ikençe öleşe ütäçäk. Fiker beleşülär, Sarkozy häm Royalnı yaqınça ber tigez, xalıqnıñ 25% tı yaqlawın kürsätä.
M.K.


text:
Ukrainanıñ cir astındağı gaz tuplağıçlarındağı tabiği gaz baylıqları bu qışnı çığarğa citärlek dielä.
Bu turıda bügen däwlät qaramağındağı Naftogaz Ukrainı şirkäteneñ şura räise Aleksey İvçenko belderde. Şulay da İvçenko xalıqnı gaznı saq totarğa çaqırdı. Ukrainanıñ barlığı 30 milliard kubometrdan artıq gaz saqlarlıq 13 cir astı tuplağışı bar. Gazprom citäkçese Aleksandr Medvedev ägär yaña yılğa qäqär Kiev belän gaz bäyäse turında kileşü bulmasa 1-nçe ğinwardan Ukrainağa gaz cibärü tuqtatılaçaq digän ide.
Gazprom meñ kubometr gaz bäyäsen 50 dolardan xalıqara bäyälärgä, 230 dollarğa kütärergä teli. Ukraina citäkçeläre Mäskäw Kievnı Könbatışqa qarağan säyäsät öçen cäzalarğa teli di.


text: Totıq itep alınğan amerikan jurnalistı Jill Carrollnıñ yazmışı bilgesez bulıp qala. Ul 2 atna elek 7 ğinwar könne totıq itep alınğan ide. Anı irekkä çığaru şartı itep – Ğiraqtağı amerikan törmälärendä bulğan barlıq Ğiraq xatın-qızların çığaru taläbe quyılğan ide. Älege taläpneñ möddäte comğa tönnä, 20nçe ğinwar könne tämamlandı. Comğa könne ğäräp dönyasınıñ televideniä kanalları totıqnıñ ätise, Jim Carollnıñ, 28 yäşlek qızın azat itergä çaqırğan video möräcäğätne tapşırdı. Amerikan räsmiläre , jurnalist xanımnı azat itü tırışlıqları däwam itä, dip belderde.