text:
Aqmescit rayonınıñ mekteplerinden birinde ukrain tilinde kitap ve dersliklerni toplap, çöplük obasını yaptılar ve mektep talebeleriniñ ögünde olarnı yoq etmege başladılar.
Bu aqqında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyev Facebook saifesinde bildirdi.
«Bizim mektebimizde ukrain tilinde ve Ukraina aqqında kitap ve dersliklerni topladılar. Olardan çöplük obasını yaptılar. Ve mektep talebeleriniñ ögünde olarnı yırtıp başladılar. Bazı talebeler kitaplarnı evlerine alacaq ediler, lâkin olarğa izin berilmedi. Talebelerni kitaplarnı yoq etmege zorladılar. Bazı talebeler vazgeçtiler. Men bir kitapnı alıp kettim, bu ukrainca-inglizce luğat edi. Daa alacaq edim, lâkin imkân olmadı...», – dep añlattı talebelerden biriniñ teessuratlarını Bariyev.
Meclis azası qasevetlene, çünki kitaplarnı ocalar yoq eteler.
«Söz sırası, ukrain ve qırımtatar tillerinde (Qırımda devlet tilleri sayılğan) kitaplarnı endi yoq etken ediler. 1783 senesi Qırım işğalinden soñ qırımtatar tilinde kitaplarnı aynı sürette yoq ete ediler», – dep hatırlattı Bariyev.
Bundan evel faaller Aqyarda kitaplarnı yaqmağa fursat bermediler. Edebiyatnı Donbassqa yolladılar.


c: text/html

text:
Qırımtatarlarnıñ facia ve küreşiniñ tarihı – yalıñız arhiv vesiqaları degil de, şaat ve iştirakçilerniñ baqışında zemaneviy adiselerdir. Sovet akimiyetine qarşılıq köstergen er bir areket meraqlıdır. Bunıñ ile, yalıñız qırımtatar areketi içün hususiy olğan muayyen tariflemeler bardır. Bu aqta qırımtatarlarğa bağışlanğan leyhanıñ ekinci çıqışında.
Leyhanıñ birinci çıqışı Qırım.Aqiqat saytında yaqında basılğan edi. Onı mında tapmaq mümkün.
Ekspertler arasında – tarihçı ve şaatlar, vaqia iştirakçileri ve olarnıñ balaları. Çıqaruvlar Moskva, Kiyev, Paris ve Aqmescitte (2014 senesi yanvar ayı) keçken edi. Rejissörlar Kseniya ve Kirill Saharnovlar. Kamera Kirill Saharnov, Aleksandr Tupikov, Seitislâm Kişveyev, Aleksandr Kudelâ, Dmitriy Verşinin.
Yardım ve arhiv fotoları içün Mustafa Cemilevge minnetdarlıq bildirile. Müelliflerge Aleksandr Podrabinek ve qırımtatarlarnıñ tarihına bağışlanğan «Gülnara Bekirova ile tarih saifeleri» vesiqalı serialnıñ müellifi, tarihçı Gülnara Bekirova mesleat ettiler.
Leyhanıñ birinci çıqışı Qırım.Aqiqat saytında yaqında basılğan edi. Onı mında tapmaq mümkün.
Serial Oak Foundation ve Andrey Saharov fondunıñ destegi ile çıqarıla.
Maqaleniñ asıl nushası Golos Ameriki saytında.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Oleg Lâşkonıñ Radikalnaya firqası deputatları Ukraina Yuqarı Şurası minberini blok ettiler. Olar «yanvar 16 künü diktator qanunlarğa qol tutqan deputat-regionlarnı» parlament komitetleri yolbaşçılığına qoymamaq çağıra, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Minberni blok etkenlerniñ arasında ukrain yırcı, qırımlı Zlata Ogneviç da bar. O, parlamentke Oleg Lâşko Radikal firqasından keçti.
«Firqamız parlament minberini komitetilerniñ şahsiy tertibiniñ teşkil etilmesi aqqında avaleni yoq etmek talabı ile blok ete», – dedi minberden Oleg Lâşko.
Yuqarı Şura dekabr 9 künü yalıñız saba toplaşuvnı keçirecek ola. Kün tertibinde, Rusiye prezidenti Putinniñ Yuqarı Şura deputatı Nadejda Savçenoknıñ aqqında olğan bildirüvi de baqılacaq. Oyleden soñ deputatlar komitetlerde çalışacaq.


text:
Rusiye ve Türkiye arasındaki zıddiyet ileriley. Bu mevzuda Türkiye Odalar ve Borsalar Birligi Universitetiniñ professorı Toğrul İsmail, İstanbul Ukraina baş konsulı Vasiliy Bodnar ve Yaqın şarq tedqiqleri Merkeziniñ müdiri İgor Semivolos ile subet keçirildi.
– Siyasetşınas Toğrul İsmail ile bağlandıq. Toğrul, Rusiye ve Türkiye arasındaki deñiz munasebetleri ne alda?
İsmail: Farqlı malümatlar bar, onı matbuat vastaları üzerinden taqip etemiz. Rusiye tarafı türk gemilerini Rusiye limanlarında toqttatı kibi birinci haber keldi. Olar Qara deñiz memorandumına köre areket eteler, deñiz idaresiniñ nezaretçisi gemilerni, şu cümleden türk gemilerini teşkere. Soñra Türkiye tarafı da Türkiye limanlarında rus gemilerini teşkerdi. Amma Türkiye tarafı rus gemilerini teşkergen soñ yiberdi, Rusiye ise türk gemilerini toqtatmağa devam ete. Bunıñ neticesinde Türkiye bir qaç Rusiye gemisinin tekrar teşkermege başladı. Olarnıñ sayısı 27-ge yetti kibi malümat bar.
– Tünevin türk kütleviy haber vastaları Rusiye tarafı gemi muzakerelerine yeşil ayat bergenini bildirdi. Ne aqqında laf kete?
İsmail: Türk gemilerini toqtatqan bütün teşkilâtlar elektron bağ yolları üzerinden meseleni al etmege azır olğanını bildirdiler. Türkiye tarafı bunıñ ne şekilde keçirilecegini tam aytıp olamay. Eñ esası şu ki, niyetleri bar.
– Subetimizge İstanbul Ukraina baş konsulı Vasiliy Bodnar qoşuldı. Vasiliy, ukrain diplomatik temsilciligi Türkiye ve Rusiye arasındaki munasebetlerni közetemi? Gemi vaqialarına nasıl qıymet kesesiñiz?
Rusiyeniñ basqıncı areketlerinden soñ Türkiye Rusiyeniñ regiondaki siyasetini körmege başladıVasiliy Bodnar
Bodnar: Elbet de, Rusiye ve Türkiye munasebetlerini diqqat ile közetemiz. Rusiyeniñ basqıncı areketlerinden soñ Türkiye Rusiyeniñ regiondaki siyasetini körmege başladı. Ebet, mantıqsız areketler de bar. Gemilerni toqtatmaq – piar-aktsiyasına oşay. Regiondaki vaziyetke tesir etkenini tüşünmeyim. Körgenimiz kibi, Türkiye Rusiye tarafından yapılğan provokatsiyalarğa muqaytlıqnen cevap bere, ve bu vaziyette, malümat tasdıqlansa, türk gemileri boyunca Rusiye tarafından mantıqsız areketler yapıla.
Kene de, kütleviy haber vastaları billdirgen yaqalavlar – yaqalav degildir. Limanda tehnikiy sebeplerden toqtatmaq – gemilerni belli bir sebeplerden yaqalamaq degil. Men bunı pek qayd etmez edim, amma Tışqı işler nazirliginiñ sabırnıñ da bir soñu bar lafları yerine ketirile.
– Angi soñ aqqında laf kete? Bir qaç kün evelsi bunı Mevlüt Çavuşoğlu da aytqan edi, amma tam olaraq ne aqqında laf kete?
Türkiye zıddiyetni devam ettirmege istemey, sabırlı yanaşa, Rusiyeniñ provokatsion areketlerine qulaq asmayVasiliy Bodnar
Bodnar: Bir taraftan, Türkiye zıddiyetni devam ettirmege istemey, sabırlı yanaşa, Rusiyeniñ provokatsion areketlerine qulaq asmay. Amma halqara munasebetlerniñ standart printsipi bar – qarşılıq printsipi. Rusiye Türkiyege qarşı areket etmege devam etse, Türkiye de aynı cevap berecek, öz menfaatlarını qorumaq içün gemi, ticaret ve diger adımlarda bunı köz ögüne alacaq. Amma şimdilik Ankaranıñ böyle bir niyeti körünmey.
– İsmail bey, 27 Rusiye gemisiniñ toqtatılmasına nasıl qıymet kesesiñiz? Sebebi bar edimi? Rusiye tarafı eñ azından gemiler bozuq olğanını ayttı.
İsmail: Aynısını Türkiye tarafı da bildire bile. Gemilerni idare etüv teşkilâtınıñ yolbaşçısı bergen malümatına köre, Rusiye memurları türk gemilerni aselet bozdılar. Rusiye tarafınıñ provokativ areketlerine dair resmiy malümat da bar. Daa bir kere tekrarlayım: deñiz idaresiniñ yalıñız resmiy malümatlarına esaslanam.
Bunıñ kibi areketler – añlaşılmaz ve mantıqsızdır. Bundan evel Rusiye limanlarına kelgen türk gemileri böyle bir vaziyetke oğramağan edi. Bilesiñiz, Türkiye Qırım işğalini tanımay, amma türk gemileri qanunsız şekilde Qırımğa bile kele edi, böyle bir laf bile olmadı. Şimdi ise laf çıqtı. Bu meselede kimse qazanamaz, dep tüşünem. Rusiye tarafı içün de fayda yoq, çünki olarnıñ Qara deñizdeki bütün gemileri İstanbul boğazından keçe, böylece Türkiyeniñ nezareti altında bulunalar.
Türkiyedeki vaziyet aqqında aytsam, Rusiyeniñ cezaları bar. Türkiye tarafı uçaq meselesini ögrenmege teklif ete: uçucınıñ hatası oldımı ya da başqa bir sebep bar... Yıllar devamında iqtisadiyat, siyaset, medeniyet saalarında işbirlik yapqan eki memleketniñ munasebetleri bundan zarar körmemek kerek. Bir hata sebebinden er şeyni yoq etmek – Türkiye tarafı bunı añlamay. Türkiye Rusiyege qarşı ceza kirsetmege planlaştırmay, amma sabırı da bite, ebet. Mence, tezden cezalar da olur.
– Vasiliy, efirge azırlanğanda bu areketler sizge Birinci ve Ekinci cian cenkleri arasındaki adiselerni hatırlata dediñiz. Ne demek istediñiz?
Bodnar: Dos-doğru bir bağ yoq, amma İspaniyadaki iç cenki etrafındaki vaziyetni bilemiz, memletke qarşı qamaçav yapmaq içün gemiler toqtatılğan edi. Ekinci cian cenki arfesinde Baltık deñizinde ne olğanını bilemiz. Rusiye tarafından yapılğan provokatsiyalarnıñ ciddiy aqibetleri ola bile. Moskvanıñ şimdiki planlarını da bilmeyik. Bizde açıq bir istilâ oldı, Suriyede – insanlıqqa qarşı cinayet, Türkiyede ise – tam bir yetersizlik. Rusiye-Türkiye zıddiyeti Rusiye tarafından inkişaf ettirile, Moskvanıñ nevbetteki adımlarını tahmin etmek zor. İstilâcını tınçlandırsaq, ileride daa beter şeyler ola bile. Şimdi bütün küçni toplap, arbiy degil, istilâcını toqtatacaq ve halqara uquq alanına qaytaracaq siyasiy-uquqiy areketlerni yapmaq kerek.
– Kelecek sene Rusiye-Türkiye munasebetleri nasıl deñişecek? Rusiye cezalarınıñ ekinci basamağı ve Şoygunıñ Rusiye Fıratqa kelgenine qadar Suriyeden ketmeycek lafları, Türkiye ise Fıratnı qırmızı çizgi dep adlandıra...
Bodnar: Aytqanım kibi, Türkiye sabırlı yanaşıp, Rusiye provokatsiyalarına qulaq asmay. Amma er şey Kremlniñ sağlam olıp-olmağanına bağlı. Rusiyeniñ ritorikası deñişti, bunı ne maqsat ile yapalar añlaşılmay... İleri munasebetler Suriyede «İslâm devleti» ile küreş halqara koalitsiya ile añlaşmalarğa bağlı. Yaqın Şarqta istiqrar tiklenmesi meselesi bar.
Bundan ğayrı, NATO faktorı toqtata. Türkiye NATO azası olmasa edi, Rusiye Ukrainağa yapqanı kibi istilâiy adımlar ata bilir edi. Mence, ticaret-iqtisadiyat sıñırları olacaq, olarnı da, belki, ğayrıdan tiklemege tırışacaqlar. Amma eski işbirlik seviyesine qaytmaq zor olacaq.
– İsmail bey, tünevin Rusiye cezalarnıñ ekinci basamağı aqqında ilân etti. Rusiye ve Türkiye meselesi yaqında al etilecekmi?
İsmail: Yoq, mence. Rusiyeniñ şimdilik böyle bir istegi yoq. Maña köre, meseleniñ al etilmesi içün güzel bir temel olmalı, Türkiye bu zıddiyet olmasını istemey, şimdiki qarşılıq kibi bir şeyge kerek yoq. Türkiye bu meselede halqara qanunlarğa köre areket etti. Rusiye Türkiyeniñ yañılğanını tüşünse – can qurban. O vaqıt halqara teşkilâtlarğa muracaat etmek ya da vaqianı ögrenmek içün umumiy komissiyalarnı qurmaq kerek. Amma Rusiye tarafı Türkiyege basqı yapıp, onıñ qabaatlı olğanını kösterecek ola. Rusiye televideniyesiniñ teşviqatını endi aytmayım, imkânsız bir şey. Andaki resmiy kanallar bile kürt isyancılarına silâ bermek, terroristik teşkilâtlarğa qoltutmaq kerek olğanını aytalar. Aqılğa uymağan bir şey.
Köremiz, Rusiye – şiilerniñ tarafdarı, İran, İraq, Suriye olğan yerde... Telükeli bir şey. Esas mesele buToğrul İsmail
Çoqtan aytqan edim, Rusiye Suriye zıddiyetine kirişse, neticeleri ciddiy olacaq. Adiy bir zıddiyet degil, anda er bir memleketniñ öz menfaatları bar. Köremiz, Rusiye – şiilerniñ tarafdarı, İran, İraq, Suriye olğan yerde... Telükeli bir şey. Esas mesele bu.
– Yaqın şarq tedqiqleri merkeziniñ müdiri İgor Semivolos bizge qoşuldı. Rusiyeniñ Türkiyege qarşı nevbetteki areketlerniñ maqsadı ne? Munasebetler nasıl deñişecek?
Semivolos: Bu munasebetlerde qıyın bir müddet başlandı. Bir qaç yıl evelsi er angi ekspertler cemiyetine eñ müimi aqqında sorasa ediler, yüz fayızı Rusiye Türkiye içün pek müim olğanını aytar edi. Türk ekspertleri «kerçekni» qayd eter ediler. Al-azırda er şey pek tez deñişe, mında Türkiyeniñ yeri degil, Rusiye baqışı müim. Türkiye sabır etip, Rusiye yapqanlarına cevap bermege tırışa. Gemilerni toqtatuv – tam böyle bir cevap. Bu gemilerni bütünley toqtatmadılar, gemilerge daa diqqatlı yanaşmağa başladılar. Saipleri ise bundan maddiy zarar köre.
– İsmail beyge soñki sualim olacaq. Bunıñ kibi munasebetler neticesinde Rusiye gemilerine boğazlardan keçmek yasaq ete bilelermi?
İsmail: Mence, Türkiye vaziyetni kerginleştirmege istemey. Boğazlarnı qapatmaq içün cenk vaziyeti kerek, böyle bir şey, şükürler olsun, yoq. Rusiye tarafından basqıncı areketler devam etse, Türkiye cevap berecektir. Amma boğazlar ilk sırada olacağını tüşünmeyim.


text:
Rusiye vekilleri, ukrain “Oşçadbank”ınıñ Qırım ilhaqı neticesinde coyulğan yatırımlarnıñ qaytaruv meselesi boyunca Halqara arbitraj mahkemesiniñ oturışında iştirak etmedi.
Bu aqta “Oşçadbank” hadimi İrina Mudraya Qırım.Aqiqat Radiosınıñ efirinde aytıp berdi.
“Rusiye tarafı oturışta iştirak etmedi, o kelmedi. Rusiye, ne arbitraj mahkemesiniñ resmiy talaplarına, ne de dava baqılması içün mahkeme oturışlarına çağıruvlarğa cevap berdi”, - dedi “Oşçadbank” hadimi.
O, Rusiye arbitraj mahkemesine boysunmacağı da közde tutıla, bu taqdirde halqara uquqta Rusiyeni borc tölemege mecburlacaq bir qaç usul bar dep qoştı.
“Oşçadbank” bu usullarnı qullanmağa ümüt ete. Biz “Naftogaz” kibi, Rusiye topraqlarında tış olğan Rusiye mülkiyetini tapıp, onı tevfiq etecemiz. Bu tez yapılğan şey degil. Biz añlaymız ki, bu yıllanen süre bile, amma biz azırlanamız, mecburiy tarzda mahkeme qararını yerine ketirüv usullarını talil etemiz ve yaqın vaqıtta şu qararnı eda etip başlarıq”, - dep qoştı İrina Mudraya.
Bir kün evel Parijdeki Arbitraj mahkemesi, ukrain “Oşçadbank”qa Rusiye tarafından Qırım ilhaqı neticesinde coyulğan yatırımlarnıñ qaytarmaq talabınıqabul etti.


text:
Biñlernen kişi devlet hainliginde şeklengen ve apiske alınğan yedi balanıñ anası Svetlana Davıdova içün cezanı deñiştirmek ricası ile mektüpni imzaladı. Rusiye prezidenti Vladimir Putinge yazılğan açıq mektüpni «Novaya gazeta» derc etti.
«Bizni 37 yaşında qadın, yedi balanıñ anasına belgilengen ceza raatsızlay. Svetlana Davıdova iç bir zaman memuriy ve cinaiy mesüliyetke çekilmegen edi ve adamlar içün bir de bir telüke olmağan edi. Onıñ taqiqattan gizlenmek ne imkânı, ne de niyeti yoq: onıñ çetel pasportı bile yoq. Ve eñ esası – onıñ yedi küçük balası bar, eñ küçügi eki aylıq, onıñ anasınıñ yanında olması ğayet müimdir», – aytıla beyanatta.
Yanvar 31-de aqşam Kiyev saatine köre saat 22.55 Rusiye prezidentine mektüpni 14 102 insan imzaladı, olardan – Moskva, Sankt-Peterburg, Krasnodar, Voronej, Perm, Yekaterinburg sakinleridir. Mektüpni imzalağan adamlar arasında Rusiyeden tış belli olğan insanlar da bar: «Rus sidâşçaya» cemaat areketiniñ tesisçilerinden biri Svetlana Bahmina, alıp barıcı Leonid Parfenov, «Podari jizn» hayriye fondunıñ oyuncısı ve tesisçilerinden biri Çulpan Hamatova.
Yanvar 21-de Smolensk vilâyetiniñ sakinine qarşı Ukrainağa fayda ketirmek maqsadı ile yapılğan devlet hainligi boyunca cinaiy işni açtılar. Svetlana Davıdova 2014 senesi aprel ayında Ukraina elçihanesine muracaatta bulunıp, evine yaqın olğan arbiy bölükte askerler körünmegenini bildirgen edi. Onıñ fikirince, arbiylerni Donetskke yolladılar. Şimdi o «Lefortovo» SİZOsında buluna.
Rusiyeniñ insan aqları şurası Rusiye baş prokurorı Yuriy Çaykağa Vâzmı şeeriniñ sakini Svetlana Davıdovağa qarşı açılğan Ukrainağa fayda ketirmek maqsadı ile yapılğan devlet hainligi cinaiy işini, ve onıñ apiske alınmasını teşkermege rica etti.


text:
Türkiya eline kirgen süriyalıq bosqındardı jaña ağımın toqtatuğa bar küşin salıp otır. Al, Süriya prezidenti Başar äl-Assad köterilisşiler baqılauındağı iri qalalardı qaytarıp aludı közdep otır. Düysenbi küni Türkiya qarulı küşteri Han-Şeyhun qalasınıñ mañına toptalıp, qalanı qarulı toptardan tazarttı.
2001 jılı Süriyada soğıs bastalğannan beri el azamattar jappay şetelderge bosıp ketti. süriyalıq bosqındar ağımı negizinen Europanı betke alğan. Alayda, Europa elderi Türkiyağa qarjılay qoldau körsetip, bosqındardı Europağa jibermey wstap twrudı ötiniş etken. Nätijesinde Türkiyada bas sauğalağan süriyalıqtar sanı 3 mln 600 mıñ adamğa jetken.
Stambul şaharınıñ özinde tirkeuden ötken 100 mıñnan astam süriyalıq twraqtağan bolsa, eldiñ keybir aymaqtarı tolıqtay süriyalıq aymaqqa aynalğan. Europanıñ qarjılay qoldauında milliondağan bosqındardı asırap twrğanımen, el ekonomikası qwldırağan kezde Türkiya azamattarı Süriya bosqındarına şıdamı tausıla bastadı. Bosqındar men jergilikti halıq arasında qayşılıqtar da küşeye bastadı.
Bwl mäselelerdi şeşu üşin Türkiya Süriyadağı keybir aymaqtardı qarulı toptardan bosatıp, elindegi bosqındardı keri qaytarudı közde wstauda. Osı barısta keybir süriyalıqtardıñ erkinen tıs eline qaytarılıp jatqanı da aytılıp keledi. Türkiyadağı otbasınan bölinip Süriyağa ekstradiciya jasalğan keybir bosqındar zañsız jolmen qaytadan Türkiyağa qaytıp jatqanı da belgili bolğan.
Süriyağa qaytarılğan bosqındardıñ aytuınşa olar üşin qazir Türkiyağa qarağanda Süriya qauipsiz seziledi. Sebebi, Türkiya qalalarında olardı jergilikti twrğındar jek köre qaraydı, türli qısımdarğa wşıraydı. Sonday-aq, zañdı türde tirkelse de onıñ eşqanday kepildigi joq. Qay küni policiya twtqındap Süriyağa aparıp saladı degen uayımmen ömir sürip jatqanın aytadı. Türkiyadağı köptegen Süriyalıqtar türik eline renjuli ekenin BBC habarınan da biluge boladı.
Swhbat bergen bir süriyalıq bosqın: "Biz olardı biz qatarlı mwsılman dep sanaymız, al olar bizdi şettetip twradı", – dep jauap berip jatadı BBC tilşisine.
Biraq, öz elinde bereke jasay almağan süriyalıqtardıñ, qiın künde şekarasın aşıp 3,6 mln halıqtı soğıs alapatınan qwtqarğan türik eline degen renişin tüsinu tım qiın. Ärine, bir elden kelesi bir elge barğan adam adaptaciyağa deyin qoğamğa jat bolıp twratını anıq. Süriyalıqtardıñ bwl renişinen bwrın türkiyalıqtardıñ da renişin tüsingen jön. Olar soğıs örtinen kelgen Süriya bosqındarınıñ qoğamdıq tärtipti köbirek bwzatının, äyelderi men qız balalarınıñ keşte köşede alañsız jüre almay qalğanın aytıp äleumettik jelilerde talay "şu" kötergen bolatın.
Mine osınday qayşılıqtar Türkiya armiyasınıñ Süriya jerindegi äskeri operaciyasına sebep boluda. Bıltır küz ayında bastalğan operaciya körşiler birneşe audandı qarulı toptardan, terrorlıq wyımdardan bosattı. Endi Türkiya küşteri Han-Şeyhun şaharına jetti. Elindegi milliondağan bosqındı eline qaytaru üşin Türkiyanıñ äskeri operaciyaları äli de wzaqqa jalğasuı mümkin.


text:
Odessa vilâyetindeki İzmail şeer yolbaşçısı Andrey Abramçenkonıñ ilân etkenine köre, şeerde adamlarnıñ kütleviy şekilde hastalanmasınıñ sebebi «miks-infektsiya» oldı. Bu aqta o, Facebook saifesinde yazdı.
«Laboratoriya tedqiqiy işleri neticesinde İzmailde miks-infektsiya bar olğanı belgilendi. Rotavirus infektsiyası, novovirus infektsiyası ve içekler tayaçığı tapıldı», – dep yazdı şeer yolbaşçısı.
Onıñ sözlerine köre, bu, şiddetli sağanaqlar sebebinden bulaşma neticesinde oldı.
Bazar künü Abramçenko hastahanelerge 362 insan muracaat etkenini, olardan 220 bala olğanını bildirdi.
Adamlarnıñ kütleviy şekilde zeerlenüvi boyunca cinaiy iş açıldı.
Şeerde fevqulade vaziyet ilân etildi. Hastalar İzmail hastahanelerine iyün 17-de tüşmege başladı. İnfektsiya hastahanesinden yardım sorağanlar yürek bulanuvı, qusma, sıcaq köterilmesi ve mide bozğunlığına şikâyet etkenler. Hastalarnı baqqan soñ, ekimler «keskin içekler infektsiyası» diagnozını qoydılar. Tahminlerge köre, zeerlenüv sebebi suv ola bile, çünki yaqında şeerde şiddetli yağmurlar yağdı, neticede İzmailnıñ bir qısmında şahsiy quyular suvğa battı, bundan da ğayrı, şahsiy rayonda ayaqyollar bozuldı.


text:
Qırımda oyun zonasınıñ teşkil etilüv tertibatı bu seneniñ soñuna qadar azır olacaq. 2015 senesi ise işbu leyha amelge keçirilecek. Bunı İTAR-TASSqa Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş nazir Sergey Aksönov bildirdi.
«2015 senesi leyhanı amelge keçirecekmiz. Oyun zonasınıñ tertibatı ise bu seneniñ soñuna qadar tayin etilecek. Bir vaqıtları dünyanıñ çeşit köşelerinde oyun zonalarını teşkil etken mütehassıslarnıñ fikirlerini ögrenemiz ve bu tecribeni Qırım cumhuriyetinde amelge keçirmege areket etemiz», – dey Aksönov.
Onıñ sözlerine köre, al-azırda muzakere etilecek tehnikiy-iqtisadiy añlatuv azırlana.
«Şimdi cezalarnıñ kirsetilmesi ile bağlı bazı meselelr bar, oynamağa istegen adam çoq, amma esasen – çetel vatandaşları. Eminim ki, olar Qırımda özlerini oñaytlı duya bilecekler», – dep yekün çekti o.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin işğal etilgen Qırımnı oyun zonalarınıñ olması mümkün olğan regionlarnıñ sırasına kirsetecek qanunnı imzaladı. Mütenasip qanun iyül 23 künü aşkâr etildi.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Aqmescit – Qırım akademik muzıkalı ukrain teatri artıq ukrain degil. Yañı rusiyeli akimiyet onıñ adını Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet akademik muzıkalı teatrine deñişirdi. Görkiy adına Rus akademik drama teatri ise, «rus» qısımından marum etildi. Endiden soñ, oña «Qırım akademik drama teatri» dep aytmaq kerek. Milliy mensüplikni tek Qırımtatar akademik muzıkalı-drama teatri saqlap qaldı. Serlevasına tek «devlet» sözü qoşuldı.
60-ncı yubileyli teatral mevsiminiñ açılışına sabıq «ukrain» teatri yañı afişalarnı azırladı. Repertuarğa iç bir ukrain spektakli qoyulmadı. Amma, mart ayında «Qırım baariniñ çillesinde» teatr, Taras Şevçenkonıñ 200 yıllığına bağışlanğan «Nazar Stodolâ» spektaklini taqdim etken edi.
Şimdi sanalaştırmanı hatırlatqan tek afişa qaldı. O, Bütün ukrain informatsion-medeniyet merkezinde buluna. Merkezniñ özünden tek bir adı qaldı. Aqmescitniñ merkezinde yerleşken binası üstünde ukrain tilinde, ukrain timsalini saqlağan tahtaçıq asılı tura. Amma, merkezniñ saytında yañı menzil yazılğan: Rusiye, Qırım Cumhuriyeti, Aqmescit şeeri…Butün maqaleler mında rus tilinde, em de evelden tek ukrain tilinde çıqqan neşiri de rus tilinde. 1996 senesi Ukrainanıñ Devlet teleradio komitetiniñ bölügi olaraq açılğan medeniyet merkezi Qırım Devlet milletler komitetiniñ terkibine kirdi.
Qırım devlet televideniyesinde ukrain muarririyetniñ taqdiri de belli degil («Krım» DTRK esasında teşkil etilgen «Birinci qırım» telekanalı). Şu muarririyet içün ayda yarım saat ayırdılar.
Qırımda ukrain tilinde çıqqan yekâne «Krimska svitlitsâ» neşiri gizli çıqa. İyünde muarririyetni kiralağan binadan quvıp çıqardılar, neşirni tarqtmağa red ettiler.
Abideni qaldırırlarmı?
Aqmescitte ukrain tilinde ders berilgen yekâne mektep-gimnaziyası «Aqmescit akademik gimnaziyası» adını aldı. Oquv yurtunıñ müdiri Valentina Lavrik aytqanı kibi, bunı ana-babalar rica etkenler. Yarımada işğal etilgen soñ, mektepte dersler rus tilinde alıp barıla. Şimdi mında 40 ukrain sınıftan tek 9 qaldı. Mektep üzerinde rus bayrağı yelpirey, bina üstündeki tahtaçıqnı endi deñiştirdiler. Endi üstünde: «Qırım Cümhuriyeti. Mektep-gimnaziyası» dep yazıla. «Jiti, rozvivatis, protsvitati» yazısı şimdilik tura. Amma, yerli «akimiyet»niñ sabırsızlığını köz ögüne alsaq, altın tüste arifler çoq turmaz.
Qırım ukrainlilerni Qırım timsalerden biri – Aqmescitteki Taras Şevçenko adına abideniñ taqdiri qasevetlendire. Ukrain bayramları künleri tamam bu yerge çeçekler ketirile edi. Rusiyege hızmet etip başlağan memurlar da bunı yapa ediler. Qırımda Ukrainanı añdırğan er şey adım-adım etilgenine baqıp, Kobzarniñ abidesi de yoq etlmesi mümkün, kibi fikirler peyda ola. Misal içün, Aqyarda Sagaydaçnıy adına abide endi yıqtırıldı.
Soñki sefer Ukraina Mustaqillik künü işğal etilgen Qırımda abideni politsiya hadimleri sarıp aldılar, çalılar arasında suv septirgen silâ saqlı edi. Şu künü, abide yanına kelgen teşebbüsçilerden biri aytaqanı kibi, yaqında Qırımnıñ yañı «saipleri» abideniñ üstünde oyulğan sözlerni bile ekstremizm kibi tanımaq mümkünler.
I Ha oHoBлeHiй зeMлi
Bpara He бyдe, cyпocTaTa,
A бyдe cиH, i бyдe MaTи,
I бyдyTb люди Ha зeMлi.


text:
İşğalden soñ Han sarayda yapılğan muvafaqiyetsiz restavratsiya işleri Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti qırımtatarlarınıñ medeniy abideleri saqlanmasına bücet paralarını masraf etmege istemegenlerini köstermekte, dep bildire qırımlı faaal Ayvaz Osmanov. Böyle bir fikirni o Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde bilidirdi.
«Han camisiniñ qubbesi yıqılıp başlağanda, muzey onı öz esabına tamir etebile edi, lâkin federal maqsatlı programmanıñ şartlarına bazanaraq, olar muzey yolbaşçılarına er angi bir şey yapmasını yasaqladı. Mesele tap, içerde qubbeni tutacaq bir tireme qoyılmasına qadar alıp bardı, atta bu konstruktsiya bile 100 biñ ruble tuttı. Artıq camide ibadet keçirmege çare yoq. Zanımca, rusiyeli akimiyet bizim abidelerimizniñ saqlanmasını istemey: qırımtatarlarına bermemek içün olar paralarnı añlaşılmağan bir sürü şeyge masraf eteler», – dep qayd etti o.
Bağçasaraydaki Han saray Sudaqtaki Ceneviz qalesi, Qırım astrofizika observatoriyası, Manğup-Qale, Eski-Kermen, ve Çufut-Qalenen bir sırada UNESCO Halqara miras cedveline kirsetilecek abidelerden biridir.
UNESCO general müdüriniñ yardımcısı Eric Falt sentâbrniñ 21-nde, teşkilâtnıñ vekâleti olğan saalarda Qırımdaki vaziyetniñ doğrudan yapılacaq monitoring mehanizminiñ parametrleri işlenip çıqarılması boyunca mesleatlaşuv etapı bitecek seviyege keleyatqanını bilidrgen edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
KonusuTaş Devri Firarda Torrent İndir Taş Devri Firarda Sansürsüz Torrent İndir - Taş Devri Firarda Sansürsüz Türkçe Dublaj İndir - Taş Devri Firarda Türkçe Dublaj İndir - Taş Devri Firarda İndi...
KonusuSessiz Bir Yer Torrent İndir Sessiz Bir Yer Sansürsüz Torrent İndir - Sessiz Bir Yer Sansürsüz Türkçe Dublaj İndir - Sessiz Bir Yer Türkçe Dublaj İndir - Sessiz Bir Yer İndir - Sansür...
KonusuRampage: Büyük Yıkım Torrent İndir Rampage: Büyük Yıkım Sansürsüz Torrent İndir - Rampage: Büyük Yıkım Sansürsüz Türkçe Dublaj İndir - Rampage: Büyük Yıkım Türkçe Dublaj İndir - Rampage: B...
KonusuTraffik Torrent İndir Traffik Sansürsüz Torrent İndir - Traffik Sansürsüz Türkçe Dublaj İndir - Traffik Türkçe Dublaj İndir - Traffik İndir - Sansürsüz Film İndir Araşt...
KonusuHızlandırılmış Aşk Torrent İndir Hızlandırılmış Aşk Sansürsüz Torrent İndir - Hızlandırılmış Aşk Sansürsüz Türkçe Dublaj İndir - Hızlandırılmış Aşk Türkçe Dublaj İndir - Hızlandırılmı...
KonusuTükeniş - Extinction Torrent İndir Tükeniş - Extinction Sansürsüz Torrent İndir - Tükeniş - Extinction Sansürsüz Türkçe Dublaj İndir - Tükeniş - Extinction Türkçe Dublaj İndir - Tükeni...
KonusuTıbbi Suistimal Torrent İndir Tıbbi Suistimal Sansürsüz Torrent İndir - Tıbbi Suistimal Sansürsüz Türkçe Dublaj İndir - Tıbbi Suistimal Türkçe Dublaj İndir - Tıbbi Suistimal İndir - Sansür...
KonusuSaplantı - Unsane Torrent İndir Saplantı - Unsane Sansürsüz Torrent İndir - Saplantı - Unsane Sansürsüz Türkçe Dublaj İndir - Saplantı - Unsane Türkçe Dublaj İndir - Saplantı - Unsane İndi...
KonusuSuperman’in Ölümü Torrent İndir Superman’in Ölümü Sansürsüz Torrent İndir - Superman’in Ölümü Sansürsüz Türkçe Dublaj İndir - Superman’in Ölümü Türkçe Dublaj İndir - Superman’in Ölümü İnd...
KonusuTaxi 5 Torrent İndir Taxi 5 Sansürsüz Torrent İndir - Taxi 5 Sansürsüz Türkçe Dublaj İndir - Taxi 5 Türkçe Dublaj İndir - Taxi 5 İndir - Sansürsüz Film İndir Parisli süper bir p...


text:
Cuma künü, iyünniñ 26-nda, Qırımtatar bayraq künü munasebetinen Qırımdaki Aq Qayada balaban qırımtatar bayrağı açıldı.
Hayırlav videolarını Facebookta qırımtatar faalleri Nariman Celâl ve Rolan Salimov derc etti.
«Aktsiyamız soñuna kele. Bir qaç közeticiden ğayrı, bir özümiz qaldıq», – dep bildirdi Osmanov.
Odesağa qaytqan «Yañı Qapu» buksirinde Qırımnıñ tamır halqı qırımtatarlarnıñ milliy bayraq künü munasebetinen Ukraina ve qırımtatar bayraqları köterildi. 2018 senesi noyabr ayında gemige zarar ketirildi ve Keriç boğazı yaqınlarında Rusiye quvetçileri tarafından zapt etilgen edi.
Ukraina prezidentiniñ ofisinde iyünniñ 26-nda qırımtatarlarnı milliy bayraq kününen tebriklep, Rusiye apsinde tutulğan faaller aqqında hatırlattılar.
Ukraina prezidentiniñ ofisinde iyünniñ 26-nda qırımtatarlarnı milliy bayraq kününen tebriklep, Rusiye apsinde tutulğan faaller aqqında hatırlattılar.
Qırımtatar resurs merkeziniñ reberi Eskender Bariyevniñ qayd etkenine köre, Kreml kontrolindeki Qırım akimiyeti qırımtatar faallerine qarşı çift standartlarnı qullana. Böylece, iyünniñ 26-nda Qırımtatar bayraq künü munasebetinen aktsiyalarnıñ keçirilüvine keder etmege tırışa.
Er yıl iyünniñ 26-nda qırımtatarlar Milliy bayraq kününi qayd ete. Bayram künü olaraq 1991 senesi iyünniñ 26-27-nde Aqmescitte ötkerilgen ekinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ birinci künü saylânğan edi.
Qırımtatar bayrağı üzerinde altın tamğa tasvir etilgen kök bayraqtır. Tantanalı tedbirler em Qırımda, em esas Ukrainada, em çetele ötkerile.


text:
Qırımnıñ Saq rayonında benzin kanistrasınen oyunağan dört bala yaralandı, olardan üçüni hastahanelerge uçaqnen alıp kettiler. Bunı Qırım sağlıq naziri İgor Çemodanov bildirdi.
"Bizde Saq rayonında tünevin dört bala benzin kanistrasınen oynap, onı yaqtılar... dörtü yandı. Üçüni hastahanelerge uçaqnen alıp kettiler", - haber etti o.
Nazir, bir balağa bugün ameliyat yapacaqlarını bildirdi, onıñ 2-3 derecede yanğınları bar, bedeniniñ 34%-ı yandı. Daa eki balanıñ nefes yollarında yanıqlar bar.
Yarımadada aprelniñ 10-unda mahsus yanğınğa qarşı rejim ilân etildi.


text:
Qırım işğalinden keçken aman-aman yedi yıl içinde Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ memuriyeti, qırımtatar halqı öz ukrain tarafdar mevamını deñiştirmegenini ve deñiştirmeycegini añladı. Şunıñ içün Kreml bütün küçlerini qırımtatar gençleri arasında propaganda işlerine doğrulttı.
Yalıñız Moskvada Rusiye ükümetiniñ red etilmesi qırımtatarlarnıñ qanında olğanını añlamaylar. Şunıñ içün Kremlniñ böyle işiniñ faydalı areket koeffitsiyenti pek alçaqtır, bu faaliyetke ise pek çoq para ayırıla. Qırımtatar gençleri ile işniñ kuratorı, Rusiye Devlet Dumasınıñ mebusı Ruslan Balbekniñ türlü yarışlarnıñ ğaliplerine yapqan cümert bahşışları şaşılacaq şey degil.
Rusiye ükümetiniñ red etilmesi qırımtatarlarnıñ qanında
Balbek sportçularğa ümüt bağladı, hususan qırımtatar milliy küreş ustalarına. Atta mavafıq federatsiyağa reberlik etti. O, keçken yıldan berli küreşniñ Rusiye sport türleriniñ siciline kirsetmek içün çalışa. Yarışmalardaki mukâfatlar arabalar ve büyük paradır. Balbek cümerttir – mında em bücet grantları, em de qırımtatar iş adamlarından göñülli-mecburiy sponsorlıq yardım.
Ruslan Balbekniñ faaliyeti arasında, keñiş kütleviy qırımtatar gençleri olğan sport zallarınıñ açıluvı da yer ala. Böyle zallar endi yalıñız Aqmescitte açılmadı. Deputat tırışa – Rusiye Devlet Dumasına nevbetteki saylavlar bu yıl keçirilmesi planlaştırıla ve Balbek, Rusiye akimiyet organlarında er angi qapunı açqan nufuzlu mandatını kesinlikle saqlamaq isteycek.
Böylece deputat, özüne sadıq sportçulardan olğan “cenkâver qanat” yarattı. Amma kene de olar şahsen Balbekke riayetkâr ola bileler, Rusiyege degil. Bu balalarnıñ ekseriyetiniñ, Ukraina tarafdarı mevamı olğan ana-babaları, tuvğanları ve yaqınları bar.
Rusiye prezidentiniñ memuriyetinde bunı añlaylar, dep belleyim, şunıñ içün tek sportçularğa ümüt bağlamaylar. Bugünde-bugün, esasen qırımtatarlar oquğan Qırım müendis ve pedagogika universitetinde de faal propaganda işler yapıla. Aliy oquv yurtunıñ esasında propaganda leyhaları amelge keçirile, olarnıñ arasında mediamerkezniñ yaratıluvı. Anda Rusiye tarafdarı olğan “Millet” telekanalı içün hadimler ve qırımtatar blogerleri azırlana. Aynı işler diger oquv yurtlarında da yapıla.
Bu kibi leyhalarğa Rusiye bücetinden büyük para ayırıla, içtimaiy ağalrnı közetkenime köre, qırımtatar gençleri arasında faal Rusiye tarafdarı blogerlerini körmeyim. Şunıñ içün bu iş de Kreml beklegen effektni bermey. Ayırılğan parağa köre artıq neticelerni – parlaq blogerlerni körmek mümkün edi, çünki qırımtatar gençleri arasında meraqlı köntent yaratqan pek çoq istidatlı, icadiy şahıslar bar ve olar içtimaiy fikirniñ nufuzlı liderleri ola bileler. Ne içün netice yoq? Cevap aynıdır – bütün bu gençlerniñ ana-babaları, dostları ve yaqınları Ukraian tarafdarıdır...
Qırımtatar meselesinde Kremlde ilerileme şimdilik yoq
Keçenlerde tanışlarımnen körüşip, laf ettim. Olardan biri (qırımtatar degil), Qırımnıñ Rusiye parlamentinde çalışa, akimiyette qırımtatar kadrlarnen büyük mesele bar, dedi. Nufuzlı qırımtatarlar Rusiye akimiyet organlarında çalışmağa istemeyler. Milliy kadr siyasetini ise köstermek kerek – şunıñ içün bir kimseni qabul etmek kerek olalar. Neticede, “milliy kadrlarda” ne ihtisaslıq bar, ne de qırımtatarlar arasında nufuz.
Körgenimiz kibi, qırımtatar meselesinde Kremlde ilerileme şimdilik yoq. Qırımnıñ tamır halqı, şu cümleden gençler Ukraina tarafdarıdırlar ve qırımtatar milily areketinde olğanı kibi barışıq tirenmege devam eteler.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Jahandanu däuirimen birge adamzat damuınıñ törtinşi – postindustrialdı kezeñi kelip jetti. Bwl qoğamda düniege kelgen Z wrpağın 2010 jıldan bastap ömir esigin aşıp jatqan Al'fa(A) wrpağı almastıruda. Jasandı intellekt zamanında er jetetin bwl twlğalardıñ payım deñgeyi özgeşe bolıp keledi, sol siyaqtı, özindik qwndılıqtarı da basqa bolatını sözsiz. Ärip tanımay jatıp gadjet tilin aldımen meñgeretin bwl jetkinşekter üşin talğam erkindigi men özin-özi jetildiru mäselesibirinşi orında twradı. Olar äleumettik jelidegi paraqşaları arqılı öz daralığın jan-jaqtı ayşıqtaydı, sonımen qatar, özderi jaqsı köretin mul'tfil'mder men muzıkanı «aqıldı algoritm» jüyelep beretinine üyrengen. Sandıq tehnologiyalar jañalığın qalay paydalanudı säbi kezinen meñgergendikten, bolaşaqta jıldam äreketke beyimdelgen erekşe keñistikte ömir süretini dausız.
Olay bolsa, bügingi aqparattıq qoğamdağı ğılım-bilim jüyesi osınday damu ürdisindegi twlğalarğa layıqtı jüyelengen be? Bwl salanıñ qazirgi ahualı qanday?
Postindustrialdı qoğamdağı ğılım-bilimniñ qazaqstandıq modeli turalı «Aspandau» ğılımi-bilim beru Qorınıñ negizin qalauşı ğalım, DBA Qanat Nwrov öziniñ «Aqparattıq qoğam ağartuşılarınıñ manifesi» kitabında taldap, özindik erekşeligin ayqın körsetip beredi.
Aqparattıq qoğamdağı bilim berudiñ maqsatı basqa. Endigi bilim ob'ektisi bolatın twlğa öz boyındağı ruh, jan, ar-ojdan, wjımdıq beysanalıq, super-ego, t.b. siyaqtı ob'ektivti qwndılıqtar jüyesin jete tüsinip alıp, özin-özi şığarmaşılıq damıtuı mañızdı. Aqparattıq qoğamda bilim beruşi men aluşınıñ maqsatqa jetuiniñ alğışartı – olardıñ boyında işki motivaciyanıñ boluında jatır.
Qazaqstandağı ğılım-bilim jüyesi aqparattıq qoğam ideologiyası men filosofiyasın negizge alğanda ğana maqsatına jetui mümkin.
«Aqparattıq qoğam ağartuşılarınıñ manifesi» eñbeginde avtor elimizdegi ğılım-bilim jüyesiniñ damuına osığan deyin kedergi keltirip kelgen birneşe faktordı ataydı. Birinşiden, postkeñestik kezeñde bilim berusalası deideologizaciyağa wşırap, moral'dıq tärbieniñ kürt tömendep ketui qwndılıqtarımız ben dünietanımımızğa özindik salqının tigizip ketti. Birizdilikten jıraqtalğan soñ, ğılım qañtarılıp, bilim tozdı. Sonımen qatar, narıqtıq ekonomikağa köşu kezinde teris täjiribeni idealdandıru qoğamdıq moral' men adamgerşiliktiñ qwldırauına alıp keldi. Ekinşiden, postkeñestik kezeñde dini kertartpalıq beleñ alıp, pragmatizm men utilitarizm üstemdik qwrdı. Ateizmdi däriptegen keñes ideologiyası jüyesinen jaña bosağan qazaq qoğamı ärtürli dini ağımdardıñ twzağına op-oñay tüsip qaldı. Üşinşiden, beleñ alğan jemqorlıq faktorı ğılım-bilim salasın damıtpadı. Memleket tarapınan ğılımğa bölingen qarjı jetkiliksiz boluğa aynaldı, bilim jüyesin osı saladıdüdamal jolmen jetistikke jetken biliksiz «ğalımdar» jaulap aldı. Olar şın mänindegi darındı mamandardıñ ğılımi izdenisin ığıstıra bastadı. Ğılım öli küyge tüsti, al bilim – ğılımnan alşaqtap ketti.
Avtordıñ uäjine jüginsek, däl qazir elimizdegi bilimniñ akademiyalıq deñgeyi qattı tömendep ketken. «Arnayı orta bilim men käsiptik-tehnikalıq, ya bolmasa, injenerlik-pedagogikalıq bilimdi bılay qoyayıq, qazir ğılımi izdenisti közdeytin joğarı bilimniñ özi de memlekettik bilim beru standartı boyınşa «käsibi» deñgeyden aspay qaldı», - deydi ğalım. Onıñ pikirinşe, barlıq joğarğı bilim aldımen akademiyalıq(ğılımi) sipatqa ie boluı tiis, sodan keyin ğana käsibi (praktikalıq) sipatı boluı boluı kerek. Mısalı, ğılımi-pedagogikalıq salada mamandıq alğısı keletin öz salasına innovaciyalıq tehnologiyalar men özge de ğılımi jetistikterdi öndiriske alıp kelui – damuğa serpin beredi.
Ğılım-bilim beru salasınıñ endigi jerdegi maqsatı – aqparattıq qoğam twlğasın qalıptastırubolğanı dwrıs. Qazir dene eñbeginiñ däuiri ötti, bwdan bılay, jeke twlğanıñ talantı men intellektualdı qabiletin damıtuğa küş salu mañızdı. Bwl jerdegi twlğa — bilim berudiñ passivti ob'ektisi emes, öziniñ bilim procesiniñ belsendi şığarmaşılıq sub'ektisi. Oqıtuşı men oquşı bir rölden basqa rölge erkin auısu arqılı üyrene de, üyrete aladı.
Akademiyalıq bilimniñ zamanaui procesi ömir boyı — tuğannan soñğı demi tausılğanğa deyin sozılatını belgili. Alayda, bilim neğwrlım progressivti ğılımi jetistikterge süyenetin bolsa ğana aqparattıq qoğam twlğasınıñ özin-özi damıtuı üşin oñtaylı jağday tuğıza aladı. Bwl jüye damudıñ özindik erekşeligi, filosofiyası häm ideologiyasımen erekşelenedi. Sandıq tehnologiyalar men telekommunikaciyalardıñ ömirimizge dendep enuimen tığız baylanıstı bolğandıqtan, bwl jüyede adam neğwrlım öz-özin üzdiksiz jetildirip, aqparat almasıp, jan-jağımen qarım-qatınasqa aşıq boluı mañızdı. Dene eñbeginiñ däuiri ötkendikten, endigi jerde talantı men intellektualdı qabiletiniñ arqasında näpaqasın tauıp jey alatın boluı kerek.
Jaña jüyede tarih, demografiya, psihologiya, äleumettanu jäne t.b. ğılımdarı neğwrlım ülken mänge ie boladı. Tek osı ğılımdar ğana bilim beru teoriyası men praktikasın jetildiru üşin qajetti äleumettik procesterdiñ boljamdıq modelin qwruğa qabiletti. Eger aqparattıq qoğam twlğası osınday özgeristerge dayın bolıp, basqalardan oza damuına mümkinşilik aşılsın desek, bwlardıñ jüyeli damuı asa mañızdı bolıp tabıladı.
Öz eñbeginde ğalım Ğ.I.Nwrov aqparattıq qoğamdağı bilim beru strategiyasın wsınadı. Jeke twlğalıq potencialdı qalıptastıru üşin twtas qoğamdı sananı özgertu kerek, ol üşin tört türli mañızdı mindet alğa tartıladı.
Onıñ alğaşqısı, «Tanımnıñ jedel komponenti» (TJK) boyınşa älemde, aynalasında bolıp jatqan özgeris-oqiğalardıñ aq-qarasın ajırata alatınday jeke twlğanıñ qalıptasqan wğım-tanımı boluı kerektigi aytıladı. Ülken kölemdi aqparattı öñdey alatınday, totalitarlıq rejim jetegindegi qoğamdıq sana manipulyaciyalarına tüsip qalmaytınday, jüyeli sıni oylau erekşeligin damıtu mañızdı.Kelesi, «Qwndılıqtardıñ ob'ektivti jüyesi» (QOJ) boyınşa sananı ulaytın keri ilimderge jol bermeytin ruhani jäne zayırlı qwndılıqtardıñ ob'ektivti moralin aşu bağıtına basımdılıq berilse, üşinşi, «Jalpıadamzattıq wlttıq ideyada» (JWI) barlıq qazaqstandıqtardıñ boyında postkeñestik, postkolonialdıq, neokolonialdıq, panislamdıq jäne qazaqtıñ wlttıq täuelsiz memleketine ya wltqa üstemdik jürgizgisi keletin kez kelgen imperiyalıq ıqpalğa qarsı twra alatın tituldıq wlttıñ egidasında azamattıq wlttıq biregeylikti qalıptastıru qajettigi söz boladı. Degenmen, aqparattıq qoğamda közdeletin eñ bastı ideya– «erkin qwqıqtıq sanağa» (EQS) ie bolu. Eñ soñında, avtor jalpığa ortaq dünietanımda qwqıqtıq sananıñ erkin boluı – qoğamdıq sananıñ ösuine bastaytın töte jol ekenin atap ötedi. Mwnıñ bäri ğılımi negizde, jüyeli jüzege asuı kerek.
Bwl eñbekte ğılımi-tehnikalıq üderis qazirgi ğılım-bilimniñ bölinbes bölşegi ekeni körinedi. Bilim beru mekemeleriniñ akademiyalıq erkindigin jäne özin-özi basqarudıñavtonomdılığın saqtay otırıp, üzdiksiz akademiyalıq bilim berudiñ birıñğay wlttıq modelin ornatu qajet. Sonıñ işinde «Aşıq twlğanı qalıptastıru» – uaqıt talabı retinde körinis beredi. Ğılımi negizdelgen sıni oylau, qwndılıqtardıñ ob'ektivti jüyesin özektendiru jäne nasihattau, barşa älemge aşıq bolu, erkin qwqıqtıq sananı damıtu arqılı qoğamdıq sananı özgertu, akademiyalıq jäne käsiptik bilim berude t.b. wlttıq model' qalıptastıru da avtor üşin özekti mäsele.
Aqparattıq qoğam – jahandanu örkenieti jetistikteri arqılı jañadan kelip jatqan jüye bolğandıqtan, onı mädeni jañğırtu, aqparattıq twlğa qalıptastıru jolında mañday terin tögetin ağartuşılardıñ boluı mañızdı.
Manifest – jañanıñ jarşısı. Aqparattıq qoğamnıñ da öz jüyesi, erejesi boluı tiis. Bwl eñbektiñ «Aqparattıq qoğam ağartuşıları manifesi» dep ataluı da sondıqtan. Bwl kitap «Aspandau» qorınıñ aspandau.kz saytında barşa oqırmandarğa qoljetimdi. Manifeske onıñ qwndılıqtarın, ideyaların bölisetin kez kelgen adam qosıla aladı. Ol üşin saytta arnayı memorandumğa qol qoyu forması da körsetilgen.
Anar Qabılqaq, ädebiettanuşı


text:
Raketa
Raketa (ital. rocchetta — pilpirek) — belgili raketa janılg'ısı (is jisimi) jang'anda payda bolatug'ın ku'sh ta'sirinde ha'reketlenetin ushıwshı apparat. Raketa janılg'ısı tu'rine ko're, qattı jag'ılgılı ha'm suyıq janılg'ılı tu'rlerge bo'linedi. Basqarılatug'ın ha'm basqarılmaytug'ın tu'rleri bar. Basqarılatug'ın ushıp ketip atqanda o'z jo'nelisin (trayektoriyasın) o'zgertiriwi mu'mkin. Bir basqıshlı ha'm ko'p basqıshlı Raketalar bar. Ko'p basqıshlı R. zaxira janılg'ı saling'an bo'lme, dvigatel qurılması, janılg'ı beriw dizimi, basqarıw organları, apparatları ha'm basqalardan iba'rat. Ol raketanın' belgili basqıshda ushıwın ta'minleydi. Janılg'ı zaxirası tawsılgasın, birinshi basqısh Raketanın' ushıwda dawam etetug'ın basqa basqıshlarınan ajıraladı. Raketanın' baslang'ısh (start) massası bir neshe mın' tonnag'a shekem bolıwı mu'mkin. Raketa a'skeriy iste ha'm kosmonavtikada qollanadı. Raketa belgili ushırıw qurılmalarınan ushırıladı. Raketa a'skeriy maqsetlerde, kosmosda, h.t.b islerde, xojalıq maqsetleri ushın isletiledi. Kosmik Raketalardın' jaratılıwı worıs alımları K.E.Siolkovskiy, N.I.Kibalchich, FL.Sander, V.P.Ptushko, S.P.Korolyov, sırt el alımları R.Goddard, G.Obert ha'm b. atı menen baylanıslı. [1]
Siltemeler[redaktorlaw | derekti jańalaw]
- ↑ Бoлbшoe coбeTckaя eHциkлoпeдия


text:
Amerika Qoşma Ştatları Ukrainanıñsuvereniteti, mustaqilligi ve territorial bütünligine qol tuta, Qırım ilhaqı içün Rusiyege qarşı sanktsiyalar qalacaq, dedi AQŞ elçisi James Gilmore yanvarniñ 16-sında Venada OSCEde Daimiy Şuranıñ oturışında.
"Biz Qırımnıñ ilhaqını tanımaymız ve tanımacaqmız. Rusiye Minsk añlaşmalarını yerine ketirmegence, oña qarşı sanktsiyalarımız qalacağında Avropa ve başqa ortaqlarımızğa qoşulamız. Ayrı, Qırımnen bağlı sanktsiyalar, Rusiye yarımada nezaretini Ukrainağa qaytarmağance ükümsürecek", - dedi öz nutqunda Gilmor.
Rusiyede, Qırım aitligi mevzusı qapalı, dep bir qaç kere ayta ediler, Rusiye akimiyeti halqara körüşüvlerde Qırım meselesiniñ muzakeresinden vazgeçe.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz üç yıl qadar müddetni Aqmescit SİZO-sında (Tahqiqat izolâtorında – QA) keçirdi. 2014 senesi fevral 26-sında Qırım Yuqarı radasınıñ binası ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine qoltutmaq maqsadınen ötkerilgen mitngde iştirak etkeni içün Rusiye akimiyeti onı 8 yıllıq koloniyada apisine mahküm etti. Ahtem Çiygoz ve onıñ safdaşı İlmi Umerov 2017 senesi oktâbrniñ 25-inde azat etildiler (ğayrı-resmiy malümatqa köre, olarnıñ azat etilmesi aqqında Türkiye ve Rusiye prezidentleri Recep Tayyip Erdoğan ve Vladimir Putin keliştiler).
Qırım.Aqiqat içün bergen eksklüziv intervyusinde Ahtem Çiygoz apiste bulunması, azat etilmesi ve Ukrainanıñ Qırımı içün küreşi aqqında ikâye etti.
– 2015 senesinde apiske alınğanıñızdan evel siznen söyleşüvler yapılğanını doğru añlayımmı? Olarnı kim yaptı? Sizge ne teklif ettiler?
– Söyleşüvler oldı. Rusiye prezidentiniñ memuriyetinden kele ediler – em prezidentniñ sabıq temsilcisi Belaventsev (Oleg Belaventsev – QA), em FSB yolbaşçısı Palagin (Viktor Palagin – QA) ve onıñ muavinleri ve em de Aksönov (Sergey Aksönov – QA).
– Bu adamlarnen siz şahsen laf ettiñizmi?
– Ebet. Men birisi ile körüşmekten qorqmayım. Esas şey, özüñniñ ve, eger başqa adamlarnıñ adından laf etseñ, olarnıñ noqtai-nazarını soñ derece doğru bildirmektir. Men, Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini olam. Ve apishanede de bu sıfatta oturdım. Menim, Ahtem Çiygoz degen adamnıñ adından söyleşmege imkânım olmadı.
– Tekliflerniñ özü ne edi? Sizge? Mecliske?
– Para, maqamlar. Bu pek qaba edi – belki de bazıları bütün bularğa endi satılğanları içündir. O zaman er kesniñ ağzında olğan bir ibarede aytılğanı kibi: er kes satılır – mesele yalıñız fiyattadır. Men bunı muzakere bile etmedim.
– Siz yaqalanıp «Fevral 26» işi başlanğan soñ siznen de sözleşmege tırıştılarmı?
O zaman er kesniñ ağzında olğan bir ibarede aytılğanı kibi: er kes satılır – mesele yalıñız fiyattadır. Men bunı muzakere bile etmedim
– Men yaqalanğanda, meni qaçıralar dep tüşündim. Bir kafede oturıp qave içe edim. Üstlerinde iç bir belgileyici işareti olmağan maskalı beş-altı yigit sürip kirdi. Meni, pencereleri siyartılğan mikroavtobusqa çıqardılar. Olıp keçeyatqannıñ meni pek raatsızlağanını kötermemek içün içimden bir dua oqudım. Meni 30-40 daqqa maşınanen kezdirdiler. Elbette bir şey körmedim, çünki başımda çuval bar edi. Ondan soñ meni bir mağaz içine ketirdiler. O zaman eski SBU binasına tüşkenimni añladım ve özüm içün neticeler çıqardım. Kafeden binağace 50 metr olğanını bilem ki. Añlaşıla, olarğa toqunmamaq emiri berildi. Yani öldürmemek.
Maña, bu fevralniñ 26-sındaki vaqiaları içün, denilgende ... men bu aqta eñ az tüşüne edim. Tahqiqatçığa bile: «Qana baqayıq, bunıñ ucları bir-birine nasıl uyacaq», – dedim. Asılında birinci yarım yıl içinde maña aman-aman toqunmadılar – olar o işke daa neni yapıştıra bileceklerini qıdıra ediler.
– Sizge yaqınlarıñıznen körüşmege izin berdilermi? Anañıznen?
– Apayımnı qararnen dört aydan soñ kördim. Tahminen 8 aydan soñ anamnen babamnı körgende olar ekisi: «Seniñ fikirleriñ seni ğayıp eterler», – dediler. Babam: «Sen fikirleriñni tüşün, bizni tüşünme. Biz seniñ mında olğanıñnı bilemiz ve sen bunı yüzüñni qarartmayıp keçmek kereksiñ», – dedi. Bundan soñ men olarnı körmedim.
SİZO-daki körüşüv şartları da bir işkencedir, hususan ayaqları çoqtan berli ağırğan anam içün. O pek ağır hasta olğanını maña aytmay ediler. Onen kimerde bir laf etkenimde: «Ayaqlarım ağıra işte», – dey edi. Men, ne olsa da, onı kene körerim, dep tüşüne edim. O, yaşça bile daa pek qart degil edi. Amma er kes – tatalarım, apayım endi sır tutıp olamağan soñ – o zaman o endi bir yıldan berli hasta edi – men mahkemege, maña körüşmege imkân beriñiz, dep aytmağa başladım. Maña üç kere yoq dediler, lâkin bir kün meni apansızdan teneffüs vaqtında çuval taqıp anama alıp kettiler. Ve men iç olmadım onen ölüm kelmezden evel sağlıqlaşıp oldım. Bir qaç kün soñra o öldi.
– Nasıl sayasıñız, sizni ne içün anañıznıñ cenazesine ketirmediler?
– Bu, o akimiyetniñ iç yüzüdir. Olarda meramet, insaniy degerlikler añlayışı iç de yoq.
Amma eñ esası, menim oğul borcumnı namus ile halqım becerdi. Cenazede bir qaç biñ kişi bar edi. – Bu, bütün basqılar vaziyetinde. Kelgenlerniñ bir çoqu: «Biz öz anamıznı defin etmege keldik», – dey ediler.
– Siz azat etilüviñizge «spetsoperatsiya» deysiz. Büyük ihtimal ile nasıldır tafsilâtlarnı soraştırğandırsız. Bu nasıl yapıla bildi?
– Öyle bir anlar oldı ki, er şey ana-mına çezilecek, dey ediler. Amma mıtlaqa nasıldır şartlar qoyula edi. Tabiiy ki, men buña razı olmay edim. O sefer de aynı bunıñ kibi keldiler ve men bir şey imzalamaycağımnı söyledim. «Biz sizni azat etecekmiz». «Azat etiñiz», – dedim.
Bu yolnen keçmek kerekligimni, eyecansız qabul ete edim
Maña, Erdoğannen Putin arasında nasıldır söyleşmeler olğanını añlatmağa tırışa ediler. Bilesizmi, anda bu fikirnen yaşamaq ve daima qapuğa baqmaq olmay – böyle etip delirmek de mümkün. Bu vaziyette öz-özüñnen añlaşmaq kereksiñ. Men apayıma, sekiz yıl bir ömür degildir, dep teselli bere edim.
– Yani siz boyun egdiñiz? Bütün müddetni apiste keçirmege azır ediñiz, öylemi?
– Yoq, boyun egmedim. Boyun egmek, belli saatlarda ayvan kibi aş aşamağa aydalğan bir mahlüqqa çevirilmek demektir...
– Başqaca sorayım: er şeyge azır ediñizmi?
– E, bu yolnen keçmek kerekligimni, eyecansız qabul ete edim.
– Keliñiz, 2014 senesini hatırlayıq. İşğalden soñ ilk künlerde Qırımtatar Milliy Meclisi, siziñ ifadeñiz ile işğalci akimiyetnen söyleşmeler yaptı ve Rusiyege tabi olğan Qırım icra akimiyetinde çalışmaq içün bir qaç adamnı yolladı. Bu bir hata edimi, yoqsa böyle yapmaq kerek edimi?
Biz o qarışıq vaziyette çıqış qıdıra edik – nasıl etip de, tesirimizni qullanıp, Qırımnı Ukrainanıñ terkibinde saqlamalı
– İşğal oldı. Ant etken nizamlı askerler ve olarnıñ komutanları esas obyektlerni teslim etkende, Ukraina toprağı yani Qırımğa kerçekten kirile bilecek tek bir yer parom olğanda ve ondan biñlernen arbiy tehnika birlemleri keçkende Kyivde buña qarşı ne yapmaq kerekligni iç kimse bilmey edi. Ant etkenler ve Ukrainanıñ qolundan aşağan-içkenler ise satılmaqtan başqa bir şey yapmadılar. Kyivden birisi telefon açmaq, emir bermek kerek edi, degenlerniñ sözleri saçmadır. Öz qorqaqlığını aqlamaq içün aytılğan bala sıltavlarıdır. Nizamnamede açıq-aydın yazılğan: birinci atış avağa, ekincisi canlı nişanğadır.
Biz o qarışıq vaziyette çıqış qıdıra edik – nasıl etip de, tesirimizni qullanıp, Qırımnı Ukrainanıñ terkibinde saqlamalı. Ne içün ondan soñ Qurultay oldı? Çünki biz tek başına qaldıq. Biz bir de-bir şekilni qıdırmaq, buña qarşı bir şeyler qoymaq kerek edik.
– Qurultay Rusiyege tabi Qırım akimiyetine Meclisniñ vekillerini (Lenur İslâmov, Zaur Smirnovnı) yollamaq kerek edimi? Başqa variantlar bar edimi?
– Bir nomeralı maqsad bar edi – öz qorantalarımıznı saqlamaq. Ordu, mahsus silâlı bölükler kibi imkânlarğa saip olğan devlet, Qırımda bütünley çaresiz olğanını kösterdi. Bu, qararsızlıq devri edi. Amma esas prinsiplerde yani Ukrainanıñ topraq bütünligi ve olıp keçkenlerniñ işğal olması kibi meselelerde qararsızlıq yoq edi. Bu meseleler boyunca şubhemiz yoq edi.
Biz ... hıyanetlik yapmayıp halqımıznı, telükesizligi-mizni saqlamağa tırışa edik
Buña hatamı, yoqmı dep qıymet kesmek yañlıştır. Buña o devirniñ kerçekleri ve yalıñız biz degil de, aynı zamanda bütün Ukraina oğrağan şaraitler noqtai-nazarından qıymet kesmek kerek. Eger biz israrnen, adım-adım ögge ketmese edik, bugün Qırımnıñ aitligi meselesi asıl da ortada turmaz edi.
– Yani al-azırda bunı talil eter ekensiñiz, kene de böyle yapar ediñizmi?
– Eger men, meni soñundan utandıracaq bir şey yapsa edim, üç yıl apishanede oturmaz ve özümni belli olğan tarzda tutmaz edim. Biz, o vaziyetteki imkânlarımızğa pay piçip, hıyanetlik yapmayıp halqımıznı, telükesizligimizni saqlamağa tırışa edik. Belki o sebepten bizni ale daa basım altında tutalar – bunı bağışlap olamaylar. Çünki biz o vaqıt (Rusiyege – QA) sadaqat kösterse edik, fikrimce, bugün Qırım meselesi halqara muessiseleriniñ kün tertibinde turmaz edi.
– Meclis içinde, o vaqıt meydanğa kele bilgen parçalanuv barmı?
– Meclis, batalyon ya da ordunıñ ştabı degil ve nizamnamesinde er şey yazılğan bir askeriy ya da siyasiy teşkilât degildir. O, saylavlarda saylanğan organ. İnsanlarnıñ böyle vaziyette özlerini nasıl tutacaqlarını iç bir vaqıt bilemezsiñ, çünki asılında keçken 25 yıl içinde vaziyet ne qadar gürdeli ve faal olsa da, kene de stabil surette inkişaf ete edi. Bu vaziyette men öyle bir insanlarnı kördim ki, olar menim içün qaviy köçer ağaçlarğa oşay edi, amma daa soñra – başqa bir söz tapalmayım – pek ucuz areketler yaptılar.
Çıqıp, pasportlarnı almaycaqmız, demek qolay. Ya ondan soñ ne?
Mesele parçalanuvda degil de, bu organnıñ vazifesini devam ettire bilmesi içün imkânlarnıñ tapılmasındadır. Bu, evelden ne yapacağıñnı bilip, ölçüli olaraq qarar bermege imkânıñ olğan bir vaziyet degil. Çıqıp, pasportlarnı almaycaqmız, demek qolay. Ya ondan soñ ne? Bu mesele bizni o qadar raatsızlay edi ki, şunı añladıq: fikirler ayrılğan içün muayyen bir qarar qabul etamamız.
Men pasportnı almadım. Ayrı bir şahıs olaraq, bu er kesniñ aqqıdır. Amma eger men halqqa muracaat etip: «Pasport almanız», dese edim, ondan soñ neler yapılacağını da söylemek kerekim.
O zamanki maqsat, milliy organ olaraq Meclisni saqlamaq ve esas meseleler boyunca adımlar atmaq edi. Bu yapıldımı? Keliñiz, işğalcilerniñ areketlerine köre birden qıymet keseyik. Misal içün, olarğa er angi faal cumhuriyet teşkilâtını ğayrıdan işke celp etmek kerek olmadı, çünki olar ortalıqta qalmadı. Ğayrıdan işke celp etilecek biri qalmadı. Ya Meclis ne oldı?.. Elbette, bir qaç alçaq-işbirlikçi de tapıldı.
– İlhaqtan evel siz aqqında «Hizb ut-Tahrir» İslam fırqasına qarşı barışmaz küreşçi, dey ediler. «Hizb ut-Tahrir» azaları deye qabaatlanğan Qırım musulmanlarınıñ kütleviy yaqalanuvlarından soñ munasebetiñiz deñiştimi?
– «Barışmaz küreşçi» bu, SBU-nıñ Qırım boyunca analitikasında yer alğan miflerden biridir. Menim bu işke munasebetim er vaqıt böyle edi: anda daa qarar bermegen, milliy areket ve öz vatanıñ içün küreşniñ ne ekenligini añlamağa azır olmağan yigitlerniñ bir gruppası bar. Bir vaqıtta men pek sert qararlar berdim ve qarşı tura edim. Faqat bular, iş esnasında yapılğan şeyler, barışmazlıq degildir. Olar, başqa saada faaliyet köstergen gruppanıñ azaları olğan soydaşlarımdır.
– Bugün siz Kyivde, azatlıqtasız, amma Qırımda sizni yaqınlarıñız bekley. Olar kim? Sizni ne zaman körmege umüt eteler?
Men çette turmaq istemeyim, halqım çekken zorluqlar ve qasevetlerni çekmek, menim borcumdır
– Allahğa şükür, qorqıp da, menden yüz çevirmegen, torunlarım ve apayımnen beraber Yuqarı mahkeme yanındaki piketlerge çıqmağa qorqmağan balalarımnı yetiştirdim. Olar qırımtatarlardir ve onıñ içün şimdi anda yaşaylar.
– Balalarıñız ne dey? Qırımğa ketmelimi, Kyivde qalmalını?
– Olar menim, ne olsa olsun, qaytmaq yolunı tapacağımnı bileler. Mende torunlarım ile büyük qızlarım bar ve olarnıñ er angi bir telüke içün yerlerinden qopıp artımdan Kyivge ketkenlerine yol bermemek kerek.
Men şimdi kimerde bir tüş arasında evimni körem. Men bu evni qurdım, tereklerni saçtım... Onıñ içün men qaytırım. Ve bu şeftalini men daa aşarım, ve azbarımda yürerim, ve kimse de meni qorqutamaz. Apishanede oturğanımda bile arada bir şaqa ete edim: sizge anda daa qıyın. Mında, parmaqlıqlar artında olsam da, ava menimkidir. Tuvğan avamdır. Vatanıñdan tış olıp onı qaytarmaq daa qıyındır. Men çette turmaq istemeyim, halqım çekken zorluqlar ve qasevetlerni çekmek, menim borcumdır. Men halqımnen olacam. Aksi alda bu bir yaşayış degildir.
(Materialnıñ metin versiyası üstünde Katerina Kovalenko çalıştı)


text:
ABD Ukraina meseleleri devlet departamentiniñ mahsus vekili Kurt Volker, Rusiye Qırımnı Ukraina nezareti altına qaytarır, dep inana. Bunı o, "TSN.Tıjden" programmasına bergen intervyüsinde ayttı.
Volker, Rusiye Qırımnı Ukrainağa qaytaracağına inanamı, jurnalistniñ sualine, o: "Ebet, ebet, men inanam. Biz bunı Baltiya memleketlerinde kördik. Sovet Birligi, 40 yıllıq işğalden soñ olarnıñ mustaqilligini qaytardı. Ğarp, Amerika Qoşma Ştatları, başqa memleketler, öz fikrinde turıp, bu devletlerniñ Sovet Birligine qoşulmasını tanımay edi. Aynı öyle biz Qırım içün tüşünemiz - biz Rusiyeniñ Qırım işğalinen razı olmamız".
AQŞ vekili, ukrain yarımadanıñ işğalden boşatıluvınıñ müddetini tahmin etip olamay, dep ayttı.
Bundan evel Volker, Qırım ilhaqı içün Rusiyege qarşı sanktsiyalar, yarımada işğalden boşatılmağance, ükümsürecegini ayttı.
2019 yılı iyün ayında Avropa Birliginiñ Şurası Qırım ve Aqyarnıñ ilhaqı neticesinde Rusiyege qarşı kirsetilgen sanktsiyalarnı uzatmaq qararını aldı.
Hususan, Qırım mahsulatını satılması, Qırımğa Avropa yatırımı yapılması, anda köçmemezlikniñ satın alınması, hızmet berilmesi, bizneske para ayırılması yasaqtır.


text:
Beyaz ev ABD prezidenti Joseph Biden ve Ukraina devlet başı Volodımır Zelenskıy telefondan laf etkenlerini resmiy tasdıqladı ve Amerika devlet başı «Rusiyeniñ Qırım ve Donbastaki devam etken tecavuzı qarşısında Ukrainağa» destegini tasdıqlağanını bildirdi.
«Prezident Zelenskıynıñ qabarcılıqqa qarşı küreşüv ve Ukraina halqı içün adaletni ve telükesizlikni temin etken ortaq demokratik degerliklerimizge esaslanğan bir islâat programmasını amelge keçirüv planını desteklemek içün memuriyetiniñ strategik işbirlikni canlandırmaq tarafdarlığını bildirdi», – dep yazıla bildirmede.
Liderler bu islâatlarnıñ Ukrainanıñ Avropaatlantik istekleri içün «esas olğanı» ile razı oldılar. COVID-19 pandemiyasına tarqalmağa yol bermemek ve bölgede demokratiyanı pekitmek içün ABD ve Ukraina arasında sıq işbirlikniñ müimligini de muzakere ettiler.
ABD prezidenti Joseph Biden ve Ukraina devlet başı Volodımır Zelenskıy telefondan laf ettiler. Bu laqırdı 30-40 daqqa devam etti, esas mevzu Donbasta Rusiye ordusınıñ toplanuvı oldı. Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy öz Twitter saifesinde, Amerika devlet başı ile «laf etmege memnün olğanını» ve Amerikanıñ destegine büyük qıymet bergenini haber etti.
«Demokratiyamıznıñ qoruvı aqqında söz ketkende, omuz omuzğa berip ketemiz. Ukrainanınıñ şeklini deñiştirmek, şeffaflıqnı eyilleştirmek ve barışıqqa irişmek istegim o qadar küçlü ki. Amerika ortaqlığı Ukraina içün pek müimdir», – dep yazdı o.
ABD Mudafaa naziri Lloyd Ostin, Rusiye tecavuzı kerginleşken taqdirde Birleşken Devletler Ukrainağa qoltutmağa azır olğanı bildirdi.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, «Rusiyeniñ vaziyetni kerginleştirüvi soñki yıllarda eñ büyük ola», dep bildirdi. Onıñ qayd etkenine köre, «Rusiye Federatsiyası ateşsiz rejimge sadıq olğanını isbatlamağa istemeyip», Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde ve Qırımda vaziyetni muntazam sürette kerginleştire.
Budan ğayrı o, OSCE baş kâtibi Helga Schmid telefonda laf etip, «Rusiye, Donetsk ve Lugansk vilâyetlerinde ve Qırımda telükesizlik vaziyetini muntazam sürette kerginleştire», dep haber etti.
Bu afta Ukraina Silâlı Quvetleri Baş ştabınıñ yolbaşçısı Ruslan Homçak bildirdi ki, martnıñ başında Novorossiysk ve Stavropolden işğal etilgen Qırımğa talimler içün avuştırılğan Rusiye ordusı yarımadada qalmağa devam ete.
Onıñ qayd etkenine köre, Rusiye Ukraina sıñırına ordusını çeke.
Ukraina Silâlı quvetleri Arbiy deñiz küçleriniñ komandanı Oleksiy Neijpapa, yedi yıl devam etken Qırım işğali vaqtında Rusiye Qara deñiz flotunıñ gemi ve suvastı gemi erkânı 45% arttı, dep bildirdi.
Mart ayında yarımadada Rusiye arbiyleriniñ muntazam talimleri keçirildi. Rusiye Mudafaa nazirligi martnıñ 16-nda Qırımda Opuk poligonında başlağan Ava desant ordularınıñ taqım ştab talimleri aqqında bildirgen edi.
2014 senesinde Qırım ilhaq etilgen soñ Rusiye yarımadada muntazam surette arbiy talimlerni yaptıra. Ukrainanıñ Baş ştabında, Rusiyeniñ Qırımdaki areketlerine qanunsız deyler.
2018 senesi yanvar ayında Fiolent burnunda S-400 Rusiye uçaqquvar-raketa kompleksleri arbiy nevbetçilikke başladı. Sentâbr ayında bunıñ kibi kompleksler Kezlevde de yerleştirildi. 2018 senesi noyabrniñ soñunda Canköyde S-400 uçaqquvar-raketa kompleksiniñ dörtünci divizionı arbiy nevbetçilikke başladı.


text:
An'ızlar
An'ızlar (legendalar) - qaraqalpaq ko'rkem awızeki do'retpelerinin' belgili bir janrı bolıp, do'reliwi jag'ınan ju'da' a'yyemgi zamanlarg'a barıp jetedi. Olar o'zinin' mazmunı, tu'r-tu'si boyınsha basqa xalıq awızeki do'retpelerinin' janrlarınan ayırılıp turadı.
An'ızlar ko'pshilik jag'daylarda bolmag'an na'rselerdi bolg'anday etip su'wretleytug'ın awızeki prozalıq do'retpeler. Olardı burın a'psanalar ha'm ra'wiyatlar menen aralastırıp bir janr retinde u'yrenildi. An'ızlar qaraqalpaq ertekleri menen birge XIX-a'sirdin' 30-40 jıllarında XX a'sirdin' basında jıynala basladı. Olar ko'pshilik jag'dayda qaraqalpaq ertekleri menen toplamlarında basıldı.
1961-jılı Q.Maqsetov, N.Kamalov, Q.Mambetnazarov baspag'a tayarlag'an "Qaraqalpaq legendaları ha'm anekdotları" kitabında qaraqalpaq an'ızınan bir qansha u'lgiler berildi. Waqıyanın' sheberlik penen qurasatırılıwı bolatug'ın istin' sheshiminin' tabılıwı isendirerli etip tastıyqlanıwı an'ızlarg'a o'z aldına bir ko'rkemlik beredi, a'ngimenin' qonımlı etip su'wretleniwin ta'miyinleydi. Mısalı: Pıshıqlar ne ushın tamaq jep bolıp juwınadı an'ızın alayıq, qolayg'a keltirgen pıshıq esik aldında shashılg'an da'ndi jep ju'rgen torg'aydı qag'ıptı da alıptı. Endi jewge kirisip atırg'anda pıshıqqa qarap, men bir taza ju'retug'ın qus edim, senin' qolın'a tu'sip qaldım. Sen meni so'zsiz jeysen', sizden bir o'tinishim bar. Meni bet qolın'ızdı juwıp tazalap jesen'iz qalay boladı?-depti. Bul o'tinish pıshıqqa maqul tu'sipti de, torg'aydı erkine qoyıp juwına baslaptı. Tap usı waqıtta ku'tip turg'an torg'ay ushıptı da ketipti. Torg'aydan ayırılıp qalg'an pıshıq "Endigiden bılay awqatlanıp bolıp juwınaman"- dep sha'rt etipti. Sonnan baslap pıshıqlar awqatlanıp bolıp juwınatug'ın bolıptı. Joqarıdag'ı pıshıqtın' juwınıwı haqqındag'ı an'ızdın' qanshama isenimli, qanshama sulıw do'retilgenin esitip hayran qalasan'. Haqıyqatında pıshıq awqatın jep bolıp turıp awzıbasın juwg'anday bolıp sıypalaydı. O'mir shınlıg'ı qanday degen menen de an'ızlardın' tiykarg'ı ma'nisin qurap turadı. Ha'tteki turmısta bolmay turg'an waqiyalar su'wretlengende de onın' mazmunında haqıyqatlıqtın' o'z aldına bir su'wretleniw ushqınları ko'rinip turadı.


text:
Sentâbrniñ 8-nde köteklenip hastahanege alınğan Kremlniñ eski siyasiy mabüsi, qırımlı Volodımır Baluhnı reanimatsiyadan siñir cerrahlığı bölügine avuştıralar.
Bu aqta oktâbrniñ 12-nde «Avropa birdemligi» firqasınıñ parlament fraktsiyasınıñ reisdeşi İrına Ğeraşçenko Baluhnıñ ekimlerine esaslanıp bildirdi.
«Volodâ bugün (oktâbrniñ 12-nde – QA) reanimatsiyada keçirgen bir aydan soñ, niayet, siñir cerrahlığına keçirile. O, ne olğanını, qayda bulunğanını daa yahşı añlamay», – dep yazdı Ğeraşçenko Facebookta, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Onıñ aytqanına köre, Baluhnı ziyaret etmege daa olmay, COVID-19 pandemiyası sebebinden bu daa telükeli ola.
Ğeraşçenko bildirgenine köre, Baluh özüne keldi, «laf etmege başladı, amma bir şey hatırlamay».
Baluhnıñ köteklengeni sentâbrniñ 8-nde saba belli oldı. Kyiv politsiyası bunı aydutlıq dep tasnif etti. Politsiya malümatına köre, Baluh sentâbrniñ 7-nde 10-15 kişinen Gidroparktaki müessiselerden birinde raatlandı. Sentâbrniñ 18-nde politsiya şübhelini tuttı, sentâbrniñ 19-nda mahkeme onı apiske aldı.
Sentâbrniñ 7-nde Baluh, Oleg Sentsov ve 33 diger ukrainalı, hususan siyasiy mabüslerniñ, Rusiye apsinden azat etilüvine bir yıl toldı.
Volodımır Baluh – qırımlı çiftçi, ukrainalı cemaat faali, Ukrain milletçileri kongressiniñ azası. Rusiye Qırımnı ilhaq etken soñ Rusiye vatandaşlığından vazgeçti. 2013 senesi qışta evinde Ukraina bayrağını astı, daa soñra «Sema Yüzü qaramanları soqağı» levhasını tikledi.
2016 senesiniñ soñunda Volodımır Baluhnı Rusiye FSBsiniñ hadimleri tutıp aldı. Olar Baluh yaşağan evniñ çardaqında 90 patron ve bir qaç trotil taş tapılğanını bildirgen edi. Rusiye kontrolindeki Qırım mahkemesi onı 5 yılğa azatlıqtan marum etti – eki cinaiy dava boyunca: silâ saqlaması ve «Aqşeyh vaqtınca tutuv izolâtorınıñ yolbaşçısını köteklev» dep adlandırılğan adise.
Baluh qabaatını tanımayıp, açlıqqa başlağan edi. Baluhnıñ imayesi ve aq qorçalayıcıları onıñ Ukrainağa qoltutqanı içün repressiyalarnıñ qurbanı oldı, dep tüşüneler. «Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Volodımır Baluhnı siyasiy mabüs olaraq tanıdı.


text:
Ekonomikalıq ósiw
Ekonomikalıq o'siw[redaktorlaw | derekti jańalaw]
Ekonomikalıq o'siw - obektivlik nızamlılıq bolıp, ol xalıqtın' o'siwi, ilim-texnikanın' rawajlanıwı protsessleri, o'ndiris ko'leminin' belgili bir waqıt dawamında o'siwi sıyaqlı protsessler menen baylanıslı. Ekonomikalıq o'siw ulıwma usınıstın' o'siwin yamasa ulıwma potentsiallıq islep shıg'arıw ko'lemin bildiredi. Solay etip, ekonomikalıq o'siw o'ndiristin' o'siwin g'ana emes, al ekonomikalıq potentsialdın' o'siwin de an'latadı.
Ekonomikalıq o'siw degende tek te ma'mlekettin' real da'ramatlarının' o'siwi g'ana emes, sonday-aq jan basına tuwra keletug'ın real da'ramatlardın' o'siwin de tu'sinemiz. Ekonomikalıq o'siw eki tu'rli usıl menen anıqlanadı ha'm o'lshenedi:
- Birinshi usılda ekonomikalıq o'siwdin' milliy daramatının' (jalpı milliy o'nim, sap milliy o'nim) o'tken da'wirge bolg'an o'zgeriwi sıpatında anıqlanadı ha'm ma'mlekettin' ulıwma ekonomikalıq imkaniyatları ha'reketin anıqlaw ushın qollanıladı;
- Ekinshi usılda bolsa, jalpı ishki o'nimdi (jalpı milliy o'nim, sap milliy o'nim) o'tken da'wirge bolg'an xalıqtın' jan basına o'zgeriwi sıpatında anıqlanadı.
Ekonomikalıq o'siwdi anıqlaw ha'm tiykarlap beriw protsesslerinde to'mendegilerge itibar beriw kerek:
- ekonomikalıq o'siw;
- o'siw faktorları;
- ekonomikalıq o'siw modelleri.
Milliy ekonomikanın' o'siwin o'lshewde ja'mi da'ramatlar ha'm o'nimlerdin' ha'r qıylı ko'rsetkishlerden paydalanıw mu'mkin. Ulıwma o'siw da'rejesi tiykarında jalpı ishki o'nim (JİO') mug'darı menen belgilenedi. Sonday-aq bul ko'rsetkishlerdin' mug'darı ha'm sheshiliwi tiyisli bolg'an wazıypag'a qarap, jalpı milliy o'nim (JMO') yamasa milliy daramat (MD) ko'rsetkishleride bolıwı mu'mkin. O'ytkeni olardın' barlıg'ı bir-birine og'ada jaqın' jalpı milliy o'nim ko'rsetkishlerge sap ishki o'nim ko'rsetkishleri sıyaqlı belgili bir ma'mlekettin' xalqı alıp atırg'an da'ramatlardın' mug'darın ko'rsetedi. Sonlıqtan da onnan xalıqtın' jan basına tuwra keletug'ın da'ramatlar dinamikası ha'm da'rejesin anıqlawda paydalanıw mu'mkin. Ekonomikalıq o'siw teoriyası ha'm modellerinde ulıwma makroekonomikalıq ko'rsetkishlerden ayırmashılıg'ı onshelli u'lken a'xmiyetke iye emes, o'ytkeni olardın' ayırmashılıg'ı ekonomikalıq o'siw shegarası ha'm faktorlarının' o'siw da'rejesin tan'lawda sheshiwshi protsess esaplanbaydı.
Ha'r qanday ma'mleket ekonomikalıq o'siwge umtıladı, o'ytkeni ekonomikalıq o'siw, birinshiden' milliy o'nimnin' ko'lemi ha'm da'ramattın' ko'beyiwine, ekinshiden' resurslardan na'tiyjeli paydalanıw, u'shinshiden' jan'adan-jan'a za'ru'rlikler ha'm imkaniyatlardın' payda bolıwına, to'rtinshiden' xalıq aralıq bazarda ma'mlekettin' abırayın ko'teriwge alıp keledi.
Ekonomikalıq o'siw usıllarınan durıs ha'm orınlı paydalanıw u'lken a'hmiyetke iye. Atap aytqanda, ma'mlekettin' a'skeriy potentsialın anıqlaw ha'm rawajlandırıw ma'selesi ko'rilgende ekonomikalıq o'siwdin' birinshi usılınan', ma'mleket xalqının' turmıs jag'dayı salıstırılg'anda ekinshi usıldan paydalanıw maqsetke muwapıq. Mısalı, Hindstanda jetistirilgen sap milliy o'nim Shveytsariyada jetistirilgen sap milliy o'nimnen 70 protsentke ko'p, biraqta Hindstan xalqının' jasaw da'rejesi Shveytsariya xalqının' jasaw da'rejesinen 60 ese to'men.
Ekonomikalıq o'siwge ta'sir etiwshi faktorlar. Ekonomikalıq o'siw en' aldı menen paydalanıp atırg'an resurslardın' sanı ha'm sapasına, sonday-aq paydalanıp atırg'an texnologiyag'a baylanıslı. Egerde ko'rilip atırg'an faktorlar ha'm ekonomikalıq o'siwdin' quram bo'lekleri ja'mlestirilgen bolsa, ekonomikalıq o'siwdi ekstensiv ha'm intensiv o'siwge bo'liw mu'mkin. Paydalanıp atırg'an resurslardın' mug'darı o'zgermey qalg'an jag'dayda islep shıg'arıw tolıq intensiv faktorlar esabına a'melge asırılg'an esaplanıladı. Ulıwma alg'anda ekonomikalıq o'siw bir neshe faktorlar tiykarında a'melge asırıladı:
- ta'biyiy resurslardın' sanı ha'm sapası;
- miynet resurslarının' sanı ha'm sapası;
- tiykarg'ı kapitaldın' ko'lemi;
- texnologiya ha'm basqalar.
Usı faktorlardın' barlıg'ı islep shıg'arıwg'a tikkeley ta'sir ko'rsetedi. Bul bolsa, ekonomikalıq o'siwdin' perspektivaların belgilewde islep shıg'arıw funktsiyalarınan ken' paydalanıw imkaniyatın beredi. Ekonomikalıq o'siwge ma'mlekettin' salıq sisteması da sezilerli da'rejede ta'sir etedi. Salıqqa tartıw stavkaların kemeytiw ha'm amortizatsiyag'a ajıratpalardın' o'simge qaray o'zgeriwi investitsiyalar ko'lemin ko'beytedi ha'm sol arqalı ekonomikalıq o'simdi xoshametleydi. Sotsiallıq ha'm ekologiyalıq mashqalalar ku'sheygen son'g'ı jıllarda derlik barlıq ma'mleketlerde ekonomikalıq o'siwge en' aldı menen' xalıqtın' abadanshshıg'ın ta'miyinlewdin' sha'rti sıpatında qaralmaqta.
O'ytkeni, ekonomikalıq o'siwdin' pa'tlerin arttırıw za'ru'rlikke aylanbaqta. Sol sebepli rawajlang'an ma'mleketlerde qollanılg'an ekonomikalıq o'siwdin' mug'darlıq teoriyası o'z ornın ekonomikalıq o'siwdin' sapa teoriyasına bosatıp berdi. O'tken a'sirdin' jetpisinshi jıllarının' aqırınan baslap jer ju'zinde rawajlanıw ideyası ken' taralmaqta. Bul ideyanın' tiykarg'ı maqseti keleshek a'wladlardın' za'ru'rligin' yag'nıy ekologiyalıq jaqtan sheklewler ha'm xalıqtın' ka'mbag'al qatlamlarının' za'ru'rliklerin esapqa alıw bolıp tabıladı. Qullası, ma'mleketlik siyasat ekonomikalıq o'siwdin' to'mendegi mashqalaların sheshiwge bag'darlang'an:
- tutınıw da'rejesi joqarı bolg'an' ekonomikanın' turaqlı jag'dayın ta'miyinlewge qaratılg'an amanat toplaw normaların tan'law;
- xalıqtın' o'simin ta'rtipke salıw;
- ilim-texnikanın' ekologiyalıq jaqtan qa'wipsizligin engiziw ha'm miynet o'nimdarlıg'ın arttırıw.
Ekonomikalıq o'siwdin' sotsiallıq bag'dardag'ı da'rejesi ku'sheygen sayın ekonomikalıq teoriya ha'm a'meliyatta "xalıqtın' abadanshılıg'ı" tu'sinigi ja'miyettin' sotsiallıq-ekonomikalıq rawajlanıwının' en' a'xmiyetli o'lshemi sıpatında tag'ı da aydınıraq ko'zge tu'spekte. Egerde burınları ol materiallıq ta'miyinlengenliktin' mug'dar ko'rsetkishlerin sa'wlelendirgen bolsa ha'zirgi waqıtta birinshi orıng'a ortasha o'mir ko'riw, o'lim da'rejesi, sonın' ishinde balalar o'limi, jumıssızlıq da'rejesi, da'ramatlardın' ten'sizligi, bilim da'rejesi, qorshag'an ortalıqgın' pataslanıwı ha'm basqa sol sıyaqlı ko'rsetkishler qoyılmaqta. Demek, ha'zirgi waqıtta ekonomikalıq o'siw jeke adamnın' rawajlanıwı ushın sharayat jaratıp beriwi tiyis.
Ekonomikalıq o'siwdin' unamsız aqıbetlerinin' biri xalıqtın' sotsiallıq, mu'lklik qatlamının' ku'sheyiwi esaplanadı. Sonlıqtan da ma'mleket xalıqtın' tu'rli qatlamların sotsiallıq qorg'aw maqsetinde sotsiallıq siyasat alıp baradı. Bul protsesste xalıqtın' da'ramatlarının' mug'darı da anıqlanadı.


text:
«WKontakte» kompaniyase wäkile Andrey Muraşew forumnıñ äzerlek däräcäsen bäyaläde häm balalar belän sotsial çeltärneñ yaña trendları turında söyläşte ← kire kaytirga
Bu könnärdä Bilär muzey-tıyulıgı territoriyasendä «Sälät» forumınıñ bişençe smenası - Mäglümati texnologiyalär Bilär Forum (Informatsionnıe texnologii /Information Technologies) uza. Smena mäglümati texnologiyalärgä bagışlangan. Çakırılgan belgeçlär katnaşındagı tıgız uku-ukıtu programması kısalarında katnaşuçılar aldıngı IT-texnologiyalär häm trendlar belän tanışaçak.
Bıel forumda «Wkontakte» sotsial çeltäre wäkilläre buldı. Sälätne federal forumnar belän çagıştıru, sıyfatlı kontent eşläü häm sotsial çeltärlärneñ populyar formatları turında bez WKontakte uku-ukıtu proektları menedjerı Andrey Muraşew belän söyläştek.
Elegräk sez küp kenä uku-ukıtu forumnarında spiker bulıp çıgış yasadıgız. Sälät närsälär belän istä kaldı?
Minem bu forum turında küp işetkänem buldı, läkin şäxsän anı berençe tapkır kürdem. Biredä unikal moxit häm uku-ukıtu protsessına zur xörmät belän karauçı gayat icadi balalar. Sälät federal forumnarga bötenläy oxşamagan - minem başka berkayda da mondıy eçtälekne häm texnik äzerlekne oçratkanım bulmadı. Bolarnıñ barısın da kürgäç, bik täesirländem. Turıdan-turı efirlar studiyaseneñ eşen aerım bilgeläp ütäsem kilä - kır şartlarında studiyane texnik yaktan mondıy däräcädä cihazlandıru bik kıen.
Ostaxanälärdä nindi temalar kuzgatıldı?
Kiçä bez WKontakteda kontentnı populyarlaştıru algoritmnarı häm anıñ belän eşläü ısulları turında söyläştek. Şulay uk bez katnaşuçılar belän alarnıñ nindi köçle yakları buluı häm monı sotsial çeltärlärdä niçek çagıldırırga mömkin ikänlege turında fiker alıştık.
Bügen min kreatiw ideyalärgä zur basım yasadım. Bez kıska wertikal roliklar formatın centekläbräk tikşerdek, çönki soñgı wakıtta bez kontentnıñ bu formatına trend küräbez. Bez balalar belän töp nizamätlärne öyrändek, storitelling turında söyläştek, beraz fiker alıştık häm sotsial çeltärlärdä Sälät forumı öçen rubrikalar turında uyladık. Mäsälän, küp kenä balalar forum eşenä wolonterlar, oeştıruçılar küzlegennän karau, territoriyagä zur bulmagan küzätü yasau kızık bulır ide dip söylädelär. Kemder kliplarda kiçke çaralarnı yaktırtu, sälkeşlärneñ niçek äzerlänülären kürsätü ideyasen täkdim itte.
Minemçä, wideonıñ mondıy formatı forumda katnaşuçılar arasında bik populyar bulırga mömkin. Alar anı sotsial çeltärlärgä kuyaçak, wideo taralaçak häm forum turında uñay fiker tudıraçak.
Sälätkä tagın ber tapkır kilergä telär idegezme?
Äye, min bik şat bulır idem. Ikençe yulı IT-smenada tulı ber icadi laboratoriya oeştıru äybät bulır ide - minem uylawımça, sälkeşlär belän bezneñ däreslär öçen bu format ideal turı kiläçäk - balalarga üz proektların yasarga mömkinlek birü şäp bulaçak.
Forumnan soñ katnaşuçılar ideyane üzläre belän bergä alıp kaytıp, üz mäktäplärendä yaki kölliyatlärendä tormışka aşıra häm alga taba da üsterä alır ide. Ä bez, belgeçlär häm ostazlar bularak, faydalı kiñäşlär birä alır idek.
Sez üsep kilüçe kontent buldıruçılarga nindi kiñäşlär birä alır idegez?
1.Ägär sez sotsial çeltärlär öçen kontent buldırırga cıenasız ikän, sezgä platformanıñ funktsionalın centekläp öyränergä kiñäş itäm: anda närsälär eşlärgä mömkin, ä närsälär - yuk. Nindi kontentka igtibar itärgä kiräklegen añlau öçen algoritmnarnıñ eşen dä öyränergä kiräk. Mäydançık üze närsäne yaxşırak populyarlaştıraçak.
Bu teläsä nindi mäydançık öçen aktual, läkin, mäsälän, WKontakteda sez, bezneñ räsmi törkemgä yazılıp, yañalıklarnı küzätä alasız. Anda mäkalälär, podkastlar häm wideoyazmalar seriyase bar, alarda bez härnärsäneñ niçek eşläwe turında añlaeşlı itep söylibez.
2. Üzençälekle kontent yasagız, törle korallar kullanıp karagız, sezneñ auditoriyaneñ moña niçek cawap birüen küzätegez. Şunnan çıgıp, sez, närsäneñ nıgrak oşawın añlap, bu sorauga yaraklaşa alırsız.
3. Üzegez telägänçä eşlärgä kurıkmagız - bu sezneñ üz yulıgız häm aerım üz küzallawıgız - ul härwakıt igtibar cälep itä. Täcribälär yasaudan kurıkmagız. Ägär ber format kabul itelmi ikän - ikençesen eşläp karagız. Bälki ul başkalarınan yaxşırak kilep çıgar.


text:
Qırımnıñ Canköy rayonınıñ Blijnegorodsoke köyünde rus arbiyleri öz tehnikasınıñ tamiri içün baza teşkil ettiler, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Çekilgen resimlerde yol boyu açıq avada yerleşken onlarnen yengil ve ağır rus arbiy tehnikasını körmek mümkün. Qırım.Aqiqat mühbiriniñ qayd etkeni kibi, bu baza Canköyden bir qaç kilometr uzaqlığında yerleşe. Onıñ malümatına köre, bu bazağa Hersondan ve Ukrayina cenübiniñ diger qısımlarından arbiy tehnika ketirile.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Bunı Ukraina maliye naziri Oleksandr Şlapak mayıs 12 künü Kiyevde brifing devamında bildirdi, dep haber ete Ukraina nazirler kabinetiniñ matbuat hızmeti.
«HPF qıymet kesüv eyyeti bizge iyün ayında kelecek. O vaqıt biz VVP qıymet kesüvi ve bücet aqqında suallerni muzakere etermiz»,– dedi nazir.
Şlapak HPF Ukrainada bu sene VVP 5% tüşecegi aqqında tahminlerni seslendirgenini bildirdi. Faqat maliye nazirligi böyle tahminler ile razı degildir. Bu sualni de iyün ayında muzakere etmege planlaşıtralar.
Aynı şu zamanda Ukraina devlet büceti parametrleriniñ baqılması aqta sualler daa turmay, dey nazir.
Onıñ aytqanı kibi, akimiyet HPF 3,2 mililard dollar miqdarında olğan birinci tranşnıñ parasını daa masraf etmegen eken.
«Biz memleketimizniñ bücetine kelgen paradan daa bir kapikni bile masraf etmedik», – dedi Şlapak ve ödünç vastası ile daa çoq vaqıt devamında halqara mecburiyetlerni ödemek içün imkânnıñ olğanını qayd etti.


text:
Ukraina Yuqarı Rada deputatı, qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev, yanvar 20 künü Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Kününde, semetdeşlerine muracaat etip, yarımadanı terk etmemege rica etti, Ğarp memleketlerni ise – iqtisadiy sanktsiyalarnı lâğu etmemege çağırdı.
«Biz semetdeşlerimizni bu topraqlarnı terk etmemege çağıramız. Ücüm etken devletke basqı yapıp, Qırım azat etilecegini köremiz. İlk evelâ – iqtisadiy sanktsiyalar o qadar effektiv olmalılar ki, ücümcini halqara uquqqa riayet etmege ve özüni yahşı alıp barmağa mecbur ettirmeli», – dedi Cemilev «Novoye vremâ» mecmuasına bergen izaatında.
O qayd etti ki, 2016 sensi Ukraina büyük diplomatik ğalebelerge irişti.
«2016 senesi devamında Ukraina büyük diplomatik yeñişler elde etti. Bu sırada PACE rezolütsiyası, BM Baş Assambleyasınıñ qararı, OSCE deklaratsiyası, Halqara Mahkeme prokurorınıñ qararı. Bu müsbet adımlar. Lâkin esası – Rusiyeni öyle bir vaziyetke ketirmek ki, onıñ, ücümni toqtatmaqtan ğayrı, başqa iç bit yolu qalmasın. Sanktsiyalar küçlenecegine ya da eñ azından şimdiki şekilde devam eteceklerine ümüt etem», – dedi Cemilev.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Yanvar 15-inde saba Aqmescit (Simferopol) şeerniñ bazı çetlerinde, yol qazaları neticesinde soqaqlar tıqalıp qaldı. Bu aqta Qırım matbuatı bildire ve şeer sakinleri içtimaiy ağlarda yaza.
“RİA Novosti Krım” bildirgenine köre, naqliyat toqtavlarınıñ merkezi - Sevastopolskaya soqağınıñ bir qısmı, bundan ğayrı Lenina bulvarı, Gagarina, Russkaya, Kozlova ve Balaklavskaya soqaqları.
Qırım matbuatı bildirgenine köre, tıqanıqlıq, Sevastopolskaya ve Krımskih partizan soqaqları çaprazında olıp keçken yol qazası sebebinden peyda oldı. Bir yengil maşnanıñ aydavcısı başqa maşnağa yol bermegen, neticede qaza yüz bergen. İlk alınğan malümatqa köre, zararlanğanlar yoq.
“VKontakte” içtimaiy ağındaki “Avtopartnör Krım” gruppasında sakinler bildirgeni kibi, daa bir yol qazası Çehova ve Krasnoarmeyskaya soqaqları çaprazında oldı. Bundan ğayrı, tıqanıqlıq Şmidta ve Kiyevskaya soqaqları çaprazında da yüz berdi.
Yol qazaları aqqında resmiy malümat şimdilik yoq.


text:
BUVNIÑ AQQI
Bir kün Amet aqay pek aç ola, lâkin evinde qatıp qalğan bir tilim ötmeginden başqa bir şeyi yoq
eken. Ne yapmalı? Özenbaş qavehanesine kire. Baqsa qaveci qave pişire. Amet aqay barıp, ötmegini
qaveniñ buvuna biraz tuta, o az da olsa yımşağan soñ, aşap bitire ve qaytacaq ola. Şu vaqıt onıqaveci toqtata.
– Ya parasını bermeysiñmi?
– Ne içün para bereyim?
– Qavemniñ buvundan faydalanğanıñ içün.
– Buv da satılamı yoqsa?
– Dünyada er şey satıla.
Bu zaman Amet aqay cebinden beş altı kapigi olğan torbaçığını çıqarıp, onı qaveciniñ qulağıaltında janğırdata ve:
– Bunıñ sesi seniñ qave buvına aqtır, dey.


text:
Braziliyädä çir tarata dip maymıllarnı üterälär
San-Xose-du-Riu-Pretu şähärendä ber atnadan da azraq waqıt êçendä 10 maymılnı ağulap ütergännär
Bötendön’ya sälamätlek saqlaw oyışması Braziliyädä maymıl çäçäge oçraqları artqannan soñ, virus yoqtıruınnan qurqıp, şaqtıy maymılnıñ üterelüenä borçılu belderde.
Braziliyä matbuğatı yazğança, San-Paulu töbägeneñ San-Xose-du-Riu-Pretu şähärendä ber atnadan da azraq waqıt êçendä 10 maymılnı ağulap ütergännär. Başqa cirleklärdä dä oxşaş waqıyğalar bulğan.
Bötendön’ya sälamätlek saqlaw oyışması süzçese Margaret Xarris xaywannarğa qarata mondıy mönäsäbätkä borçıluların belderde. “Keşelär virusnıñ xäzerge waqıtta xaywannardan tügel, keşedän-keşegä küçep yörüen belergä tiyeş,”-dide ul.
Braziliyädä maymıl çäçäge virusı säbäple berençe ülem 29nçı iyül’dä terkälde. Barlığı 1700dän artıq keşe älege çirne yoqtırdı.
İldä sarı bizgäk kizüe waqıtında da maymıllarğa qarata citdi höcümnär bulğan ide.
Bäyläneşle xäbärlär
Ukraina toraq punktlarnı kire ala
Zelenskiy kiçäge belderüendä sentyabr’dän birle barı Xar’kov töbägendä 450dän artıq toraq punktnı Rusiyä köçlärennän kire aluların äytte
Ukraina portlarınnan cibärelgän aşlıq
Ukraina portlarınnan cibärelgän aşlıq miqdarı 6 millon tonnadan artıp kitte


text:
Moskova patriarhatı ve Qırım ve Aqyar Musulmanlarınıñ Diniy İdaresi (QAMDİ) arasında, yarımada mekteplerinde "din esasları" feniniñ berilmesi mevzusında zıddiyetler peyda oldı. Rusiyeli müftilik, talebelerge fenniñ sadece "lâdiniy" qısmı - dünyanıñ din medeniyetleriniñ etika ve esasları - yeterli olacaq, dep tüşüne. Rusiye pravoslav kilsesiniñ ise fikri başqa, onıñ reberligi, mektep balalarına pravoslav ve islâm esaslarınıñ ögretilmesini istey.
Qomşu Rusiyede başlanğıç tasilniñ yañı federal devlet standartı leyhası faal muzakere etile. Vesiqağa köre, Din medeniyeti ve lâdiniy etika esasları feninden dört bölükniñ - pravoslav, islâm, yeudiylik ve buddizm esasları - yoq etilmesi közde tututa.
Memurlar sadece eki bölükni qaldıracaq ola: lâdiniy etikanıñ ve dünyanıñ din medeniyetleriniñ esasları. Bu eki fen arasında seçüvni ise ana-babalar ya da resmiy vekiller yapacaq. Rusiyede Lâdiniy etikanıñ ve dünyanıñ din medeniyetleriniñ esasları saasından fenlerniñ 4-5 sınıf talebelerine berilmesi 2012 yılda başladı.
Rusiye pravoslav kilsesiniñ (RPK) başlığı ise bu qararnen razı degil. RPK, mektep programmasından pravoslav, islâm, yeudiylik ve buddizm esasları alıp taşlanması istenilmegen bir şeydir degen beyanatnı derc etti.
Biz, mektepni sade tasil müessisesinden daa büyük bir şey kibi köremiz. Balalarımız anda sadece tasil degil, terbiye de almalı. Bunı becermek içün ise mefküreviy terbiyalav olamalıEsadullah Bairov
Qırımda Rusiye kilsesiniñ vekilleri, talebelerniñ maneviy terbiyalanmasını talap ete. MP-nıñ Qırım yeparhiyasınıñ kâtibi Aleksandr Yakuşeçkinniñ fikrince, talebeler, iman esaslarına terenleşmeyip, din medeniyetlerini ögrenmeli. "Bu fenniñ ilk maqsadı - din medeniyetiniñ ögrenmesi olacaqtır, iman ögretmesinen ise ana-babalar ya da diniy müessiseler oğraşacaq", - dedi din adamı.
Hatırlatmaq kerek ki, keçken yıl Qırım mekteplerinde pravoslav esaslarınıñ keñis şeklinde ögretmesi muzakere etilgende, Yakuşeçkin, bu ğayege qol tuttı ve ocalar yeterlidir, dep ayttı.
QAMDİ-niñ fikrini aynı vaqıtta razılıq ve narazılıq kibi tasvir etmek mümkün. Bir taraftan olar RPK-nen bir tüşüne: ebet, talebelerge maneviylik ve ahlâqnı aşılamaq kerek.
"Biz, mektepni sade tasil müessisesinden daa büyük bir şey kibi köremiz. Balalarımız anda sadece tasil degil, terbiye de almalı. Bunı becermek içün ise mefküreviy terbiyalav olamalı. Bala çağında talebe esaslarnı menimsey. Ve bala evde bir degerlerni eşirse, amma mektepte olar aytılmasa, dissonans ola. Onıñ içün komplek kerektir", - dedi QAMDİ baş müavini Esadullah Bairov.
Aynı zamanda yarımadanıñ rusiyeli müftisi Emirali Ablayevniñ hadimleri, yañı rusiye tasil standarınen razılaşıp, diplomatik "yoq" deyler. Öz fikrini olar, talebelerniñ ana-babalarınıñ "islâm esasları" dersleriniñ ögrenmesinden vazgeçüvinen ve ocalar yetmemezliginen añlata.
"Şimdi din aqqında mısqıl ve ateistik imasız ayta bilecek mütehassıslar az. Din vekilleri olaraq biz, lâdiniy modulni saylamağa tevsiye etemiz. Tamamınen azırlanmağan islâm medeniyeti derslerine köre, o daa yahşı", - dey Esadullah Bairov.
QAMDİ vekili "tevsiye etemiz" aytqanda, demek Qırımnıñ rusiyeli müftiliginiñ fikrinin aydınlata. Böylece, körüne ki, Emirali Ablayev ve hadimlerine yañı tasil standartları kelişe, amma Moskova patriarhatınen bunıñ aqqında açıq davalaşmağa istemeyler.
QAMDİ reberligi eki fikirnen razı olmalı. Olar, devlet esabatlarına baqmadan, ilhaq etilgen yarımadada milliy tasil ne seviyede olğanını bileler. Qırımtatar ve ukrain tillerini oquv programmalarından alıp taşladılar. Yaşlar ruslaştırıla, olardan söz diñlegen "rusiyeliler"ni yapacaq olalar.
Bunı sesli aytmasalar da, amma müftilikte "pravoslav medeniyeti esaslarına" musulman qorantalarından da balalar baracağından saqınalar. Bütün talebeler "neytral" fenlerni ögrense, Emirali Ablayevniñ hadimleri raatça olur.
Bundan ğayrı, QAMDİ, Qırımnıñ bütün musulman tasilini özü becermege istey, çünki rusiye memurlar ve ocalarğa inanmay ve aralarında ateistler ya da "yañlış körüşli" soyları olacağından saqına.
Müftilikte "pravoslav medeniyeti esaslarına" musulman qorantalarından da balalar baracağından saqınalar. Bütün talebeler "neytral" fenlerni ögrense, QAMDİ raatça olur.
Moskova kilsesi ve ilhaq etilgen Qırımda filialınıñ maqsat-vazifeleri tam başqa. Olar açıqtan-açıq tasil esnasına kirişe. Qırım yeparhiyanıñ saytına kirsen, diniy müessise, tasil müessiselerinen ne qadar sıq bağda olğanını körmek mümkün.
Devlet ve diniy bayramlarda oquv yurtlarınıñ memuriyetinen sıq-sıq körüşüvler, "ekstremizmge qarşı" tedbirlerde faal iştirak, talebelerniñ diniy-siyasiy aktsiyalarğa celp ettirmesi, "rusiye vatanperverligi"niñ tarqatuvı - bu Moskova patriarhatınıñ ilhaq etilgen yarımadanıñ mektep yaşayışında iştiraginiñ tolu degil cedveli.
Kreml ruhaniyleri bir taraftan kilse cemaatını arttıra, başqa taraftan - faydalı olğanlarını rusiye reberligine numayış ete.
Olarğa köre, QAMDİniñ istekleri nacizce. Emirali Ablayev, müfti rutbesi içün ve onıñ cemaatına toqunmasınlar dep, akimiyetke qol tuta ve Kreml tedbirlerinde iştirak ete.
Sergey Stelmah, Qırımnıñ siyasiy közeticisi (müellifniñ adı ve soaydı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Qırım yarımadasında terror telükesiniñ «sarı» seviyesini daa 15 künge uzattı.
«2022 senesi aprelniñ 26-sı saat 20:00-dan başlap 2022 senesi mayısnıñ 11-i saat 20:00-ğa qadar Qırım Cumhuriyetiniñ Ermeni Bazar, Canköy, Keriç, Krasnoperekopsk, Canköy, Krasnoperekopsk ve Yedi Quyu rayonında… terror telükesiniñ yüksek («sarı») seviyesini kirsetmege qarar aldım», – dep yazdı Aksenov Telegram kanalında.
Bundan evel Aksenov Qırımda aprelniñ 11-nden 26-na qadar terror telükesiniñ «sarı» seviyesi kirsetildi, dep ilân etti.
Sarı seviye «terror ücüminen bağlı tasdıqlanğan malümat» bar demektir. Sakinlerge qalabalıq yerlerge tek ihtiyacları olğanda, soqaqqa çıqqanda ise yanına şahsiyetlerini aydınlatqan vesiqalarını almağa tevsiye etile.
Ukrayinağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Aprelniñ başında Moskva Ukrayina şimalinde faal olğanını toqtattı, dep bildirdi. Tezden Ukrayina akimiyeti Kıyiv, Çerniğiv ve Sumı vilâyetinde Rusiye arbiyleri qalmadı, dep ayttı.
Rusiye ordusı çekilgen soñ azat etilgen köy ve şeerlerde kütleviy öldürüv adiseleri aqqında belli oldı. Bazı ğarbiy liderler Rusiyeni cenk cinayetlerinde qabaatladı. Rusiye akimiyeti arbiyleriniñ öldürüvlerge alâqası bar olğanını inkâr etip, olarnı «uyduruv» dep adlandıra.
Rusiye Ukrayinağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d3f6698iwwkivl.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Bazar künü, noyabr 30-de, Aqmescitte Qırım akimiyetine yaqın olğan «Qırım birligi» teşkilâtı tarafından teşkil etilgen «Qırımtatar halqınıñ cemaat şurası»nıñ konferentsiyası keçirilecek.
Teşkilâtta haber etilgeni kibi, tedbir M.Görkiy adına Qırım akademik rus dramatik teatrinde keçirilecek.
Teşkilâtçılarnıñ ğayesine köre, konferentsiyanıñ esas maqsadı «qırımtatar halqınıñ birleşüv ketişatını pekitmek ve onıñ Qırımdaki devlet qurulışında iştiragini daa da faal etmekten» ibarettir.
Konferentsiyada, şu cümleden, «Cemaat şurası» terkibininiñ kenişletüvi ve faaliyeti ile bağlı meseleler muzakere etilecek eken.
Qırımtatar halqınıñ «Cemaat şurası» noyabrniñ başında meydanğa keldi. Mında 22 cemaat teşkilâtınıñ yolbaşçıları kirdi.
Qırımtatar milliy Meclisinde şunı qayd etken ediler ki, akimiyet tarafdarları olğan bu qırımtatar teşkilâtlarınıñ esas maqsadı – Meclis ve Qurultayğa oşağan bir organnı teşkil etmektir.


text:
Lvov vilâyetinde mecburen bulunğan insanlar ve Donbasstaki arbiy areketlerde iştirak etken adamlarğa topraq ayırılacaq.
Bunı Lvov vilâyetindeki «Qırımdan köçip kelgenler» mesken kooperativiniñ» faali Rustem Emiraliyev Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
Sokolnitskiy köy şurasında qayd etilgen ve mesken kooperativ azası olğan 45 köçip kelgen insan ve ATO iştirakçisi topraq damartısını alacaq. Kelecek afta topraq saipleri damartılarında direklerni qaqacaqlar.
Lvov vilâyetindeki Pustomıtov rayonında topraq içün mahkeme davası 2014 senesi iyül ayından berli devam etti.


text:
Yanvarniñ 9-ndaki vaziyetke köre, Ukrainada devlet içinde mecburen köçken 1 million 492 biñ 100 şahıs resmen qayd etildi. Bunı Ukrainanıñ İçtimaiy siyaset nazirligi bildire.
Yanvar 9 salı künü İçtimaiy siyaset nazirliginiñ matbuat hizmeti tarafından yapılğan bildirüvde: «Vilâyetler ve Kyiv şeer devlet memuriyetiniñ strukturalarındaki ealiniñ içtimaiy qorçalavı şubeleriniñ malümatına köre, Donbass ile Qırımdan mecburen köçken 1 million 492 biñ 100 şahıs ya da 1 million 219 biñ qoranta resmen qayd etildi», – denile.
Bunıñnen birlikte dekabr ayında Ukrainada qayd etilgen mecburen köçken şahıslarnıñ sayısı bir qaç biñ daa ziyade edi.
2017 senesi dekabrniñ 18-ndeki vaziyetke köre, Ukrainada ilhaq etilgen Qırım ve Ukrainanıñ kontroli altında olmağan Donbass territoriyalarından mecburen köçken 1 492 125 şahıs resmen qayd etildi. Bu malümatnı, Ukrainanıñ İçtimaiy siyaset nazirligine esaslanıp, Ukrainanıñ Poloniyadaki elçiligi bildirdi.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, cuma künü, martnıñ 27-nde, BM Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaq etilüvini qabul etmegenine dair qararnı qabul etkeninden tam altı yıl keçti, dep hatırlattı. Bu aqta müessiseniñ Facebook saifesinde aytıla.
«Tam altı yıl evelsi, 2014 senesi martnıñ 27-nde, Ukraina ve bir sıra ileri dünya memleketiniñ teşebbüsinen, BM Baş Assambleyasınıñ 68-inci sessiyasında reylerniñ ekseriyetinen (11-ge qarşı 100 rey) Ukraina topraq bütünliginiñ onıñ halqara seviyedeki sıñırlarda tanıluvına dair qarar qabul etildi. BM Baş Assambleyası, Rusiye tarafından Ukraina toprağınıñ, hususan Qırım yarımadasınıñ silâlı işğali meselesini muzakere etmek içün mahsus toplaşqan edi», – dep aytıla haberde.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, iç bir halqara teşkilât Qırım ve Aqyar ilhaqını qabul etmedi, dep bildirdi, şunıñ içün «halqara seviyede tanılğan sıñırlar» ıstılası Qırımnı tek Ukraina toprağı olaraq tanıtmağa imkân bere.
«BM Baş Assambleyasınıñ qararı sahte Qırım «referendumını» da tanımay. İşbu qarar ileride halqara istilâ ve işğal tanılması içün bir temel, bütün dünya memleketlerine ve halqara teşkilâtlarğa Ukraina topraq bütünligine olğan destekniñ bir timsali oldı», – dep bildire müessise.
Hatırlatamız, 2019 senesi dekabrniñ 9-nda BM Baş Assambleyası Rusiyeni Qırımdan ordusını çıqarmasına çağırğan qararnı qabul etti.
Daa evel Birleşken Milletler, baş kâtip António Guterresniñ işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuvlarına dair birinci maruzasını aydınlattı. Maruza metni teşkilâtnıñ saytında derc etildi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Meclis faaliyetiniñ yasağı ve qırımtatar strukturalarınıñ, din ve medeniyet teşkilâtlarınıñ ve haber vastalarınıñ muntazam taqip etilüvi işğal etilgen Qırımdaki qırımtatar milliy institutlarınıñ bütün sistemasını mahv etti.
Rusiyeniñ bu areketleri halqara gumanitar uquqnı ve insan aqlarını qaba şekilde boza ve irqiy diskriminatsiyanıñ alâmetidir. Olar Qırım MC ve Aqyar şeeriniñ işğali ile razı olmağanlarğa qarşı keñiş mıqyaslı qorqutuv ve taqip kapmaniyasınıñ bir parçasıdır.
İşğalcilerniñ mezkür adımları, qırımtatarlarnı ekstremit areketlerge mail olğan telükeli bir gruppa kibi, qırımtatar temsiliy organlarnı ise yarımadadaki vaziyetni stabalsizleştirmege tırışqan cinayet toplulığı kibi köstermek maqsadınen qırımtatarlarnı itibardan tüşürmek içün bir kampaniyanıñ parçasıdır. Bu, qırımtatarlarnıñ milliy institutlar sistemasını yoq etmek ve olarnıñ milliy liderlerini, şu cümleden 2500 milliy ve yerli meclis azalarını da, qanunsız saymaq içün yapılğan. Qırımtatarlarnıñ milliy liderleri Qırımnı terk etmege mecbur oldılar ve taqipler sebebinden evlerine qaytıp olamaylar.
Hususan, işğalciler 2034 senesinece Qırımtatar Milliy lideri Mustafa Cemilevniñ Qırımğa kirmesini yasaq etti. Bundan ğayrı, 2020 senesi işğalciler oña qarşı Rusiye Ceza qanununnamesiniñ birden üç maddesine binaen cinayet davasını açtı: «Rusiyege kirişi yasaqlanğan çetel vatandaşınıñ bir gruppa insanlarnen evelden añlaşıp, Rusiye devlet sıñırını keçüv (Rusiye CQ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmı); nariye silâsını diqqatsız saqlav, onıñ başqa insan tarafından qullanılması ve ağır aqibetlerge yol açması (Rusiye CQ 224-ünci maddesi); silânı qanunsız alıp saqlav (Rusiye CQ 222-nci maddesiniñ 1-inci qısmı)».
2021 senesi ilk yaz ayınıñ 1-nde Moskva nezaretinde olğan «Qırım Yuqarı mahkemesi» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovğa üküm çıqardı. O altı yıl apis cezası ve 200 biñ ruble para cezasına mahküm etildi. Çubarov 2014 senesi kiçik aynıñ 26-nda Qırım parlamentiniñ binası ögünde «qalabalıqlarnı teşkil etkeninde» qabaatlana.
2021 senesi çiçek ayınıñ 20-nde rus işğalci akimiyet «Qırım» gazetiniñ baş muarriri Bekir Mamutovnı Qırımtatar Milliy Meclisi añılğan BMT Baş kâtibiniñ maruzasını gazette derc etkeni içün para cezasına mahküm etti.
2016 senesi çiçek ayında Meclisniñ faaliyetine qoyulğan yasaq qırımtatarlarnıñ vatandaş, siyasiy ve medeniy aqlarınıñ zulumını «qanuniyleştirdi».
İşğalci organlar, Meclisni ekstremist teşkilât kibi köstermek içün toplu siyasiy motivli cinayet davalarını azırlay. Qırımtatarlarnıñ milliy strukturalarınıñ azalarınıñ taqip etilmesi uydurılğan qabaatlar esasında tizile. İşğal vaqtında Qırımtatar Milliy Bayraq kününiñ ve quralaynıñ 18-nde qırımtatar halqı sürgünliginiñ yıldönüminiñ qayd etilmesinde iştirak etkenleri içün yüzlernen insan taqip etildi. İnsan aqlarınıñ temin etilmesi içün halqara vesiqalarda közde tutulğan Meclis azalarınıñ söz serbestligi ve serbest toplaşmaq aqlarınıñ bozuluv alları sıq-sıq rastkele.
Siyasiy liderlerniñ, faallerniñ, uquq qoruyıcılarnıñ, jurnalistlerniñ, advokatlarnıñ ve qırımtatar halqınıñ diger temsilcileriniñ kütleviy taqip etilmesi ile beraberlikte Meclis faaliyetine qoyulğan yasaq irqiy diskriminatsiyadır.
Ukraina 2017 senesi BMT-niñ Halqara mahkemesinde Rusiye Federatsiyasına qarşı dava açtı ve muvafıq muvaqqat tedbirler körülmesi muracaatınen BMT HM-ne malümat talabı yolladı. 2017 senesi çiçek ayınıñ 19-nda BMT HM öz qararınen, diger şeyler arasında, Rusiyeni «qırımtatar toplulığınıñ temsiliy qurumlarını, şu cümleden Qırımtatar Milliy Meclisini de, qorumaq aqlarına bar olğan ya da yañı sıñırlavlar qullanmaqtan çekinmek» mecbur etti. Rusiye endi 4 yıldan berli BMT HM bu qararını aselet körmemezlikke ura.


text:
Yerli cemaat Eski Qırım (İslâm-terek rayonı) akimiyetiniñ vekillerine muracaat etken soñ şeerniñ yañı musulman mezarlığında qoranıñ yıqmasını toqtattılar. Bu aqqında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ Facebook saifesinde aytıla.
Temsil organınıñ malümatına köre, salı künü, mayıs 5-te, bu mezarlıqnıñ meselesi boyunca ükümet komissiyasınıñ toplaşuvı keçirilecek.
İslâm-terek regionınıñ reisi Ekrem Abdulvapovnıñ bildirgenine köre, şeer yolbaşçısı mahkemeniñ qararına esaslana. Mahkeme ise mezarlıqnı kenişletmege izin bermey, rayon yolbaşçısınıñ bundan haberi de yoq.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, bazarertesi künü, mayıs 4-te, Eski Qırımnıñ kommunal hızmetleri yañı musulman mezarlığınıñ qorasını yıqmağa başladılar. Eski Qırımnıñ «Vatan» din cemiyetiniñ reisi Rasim Sadredinovnıñ aytqanına köre, şeer şurasınıñ qararı ile musulman mezarlığı içün yer ayırıldı, bütün vesiqalar azır edi. Sadredinovnıñ bildirgenine köre, nezaret organları bu yerniñ topraq altındaki suvlar suv anbarına kete, dep netice çıqardılar.


text:
Qırımda yaqalanğan Leonid Küzmin, «İnter» telekanalınıñ operatorı Vitaliy Zâtkovskiy ve daa eki faalni Ermeni Bazar şeeriniñ İçki işler rayon bölüginde olğan çoq saatlik sorğudan soñ azat ettiler. Küzmin aytqanı kibi, «İnter» jurnalisti Yuliya Krüçkova ve diger faaller alâ daa sorğudalar, – haber ete «Tsentr jurnalistskih rassledovaniy».
Küzmin aytqanı kibi, politsiya hadimleri fallerden olarnıñ Ermeni Bazarda ne iş yapqanları aqta soray ediler.
«Yapqanımız aqta izaatlarımıznı aldılar. Parmaq izlerimizni aldı, foto yaptılar. Nege kerek sorasaq: «Yarın siznen bir şey olsa, sizni nasıl taparmız. Mında başsız cesetler tapıla» – kibi cevapnı aldıq, – dep tarif ete o.
«İnter» ukrain telekanalınıñ üç mühbirini ve Ukrainağa qoltutqan dört faalni Rusiye politsiyası Aqmescit-Ermeni Bazar yolunda yaqaladı.
Qırım faalleri Leonid Küzmin ve Veldar Şukurciyev Aqmescitte mart 9-da Taras Şevçenkonı añma aktsiyasında yaqalanğan ediler. Mahkeme olarnı ukrain timsallerini qullanğanlarından sebep 40 saatlik mecburiy işelr ile cezaladı. Soñra ise cezanı deñiştirip, er birine 10 biñ rublelik para cezasını belgiledi. Faaller Qırımdaki Ukrain medeniyet merkeziniñ tesisçileri olalar.