text:
Tatarstanda Keşe Xoquqları Köne bilgelänep üteläme?
İnde äytelgänçä, Keşe xoquqların yaqlaw köne Ğomum Keşe Xoquqları Deklaratsiäsen qabul itü uñayınnan bilgelänep ütelä. Äydägez, uqıp qarıyq äle şul Deklaratsiäne. Anda yazılğança, böten keşelär bertigez bulıp tua häm alarnıñ xoquqları keşeneñ rasasına, millätenä qarap ayırıla almıy. Här keşeneñ yäşäw, ireklek häm şäxsi tormış iminlegenä xoquqları bar.Bu Deklaratsiäne böten dönya illäre xuplıy häm keşe xoquqları här zamança yäşägän ilneñ töp yäşäw prinsibı bulıp iğlan itelä.
Tatarstanda da keşe xoquqları mäs`äläse iñ möhimnärdәn bulıp sanala. Menä inde ike yıl buyı respublikada Keşe Xoquqları buyınça maxsus wäkil - Räşit Vägıyzov häm anıñ yärdämçeläre grajdannarnıñ şiqäyätlären qarap, maxsus kitaplar çığarıp, qanun proyektların äzerläp toralar. Şuña da, älege bäyräm uñayınnan bez Räşit äfände belän oçraşıp söyläşergä uyladıq. Äñgämäbezneñ başında ul keşe xoquqların yaqlaw iñ möhim, läkin şul uq waqıtta, iñ qatlawlı mäs'älä bulıp tora, dip äytte. Anıñ fikerençä, xoquqnı iğlan itü genä citmi, här xoquqnı yaqlaw mexanizmnarı bulırğa tieş. SSSR zamanında keşe xoquqları digän töşençä Rusiä qanunnarında bötenläy yuq ide, anda tik grajdannarnıñ xoquqları turında ğına yazılğan bulğan. Ul waqıtta böten dokumentlarda däwlät grajdannarğa ayırım xoquqlar bülep birü turında ğına äytelä ide. Ä älege, 1993nçe yılda qabul itelgän Rusiä Konstitutsiäsendä här keşeneñ xoquqları däwlät öçen iñ yuğarı qimmät bularaq iğlan itelä. Keşe xoquqları östän birelmi, ä här keşeneñ tumıştan bulğan ayırılğısız xoquq buluı raslana.Ämma, käğäzdä yazılğan xoquqlar ber närsä, ä keşeneñ çınbarlıqtağı xoquqi statusı - ikençe närsä. Keşe xoquqları buyınça wäkil Räşit Väğiyzov äytüençä, Rusiädä keşe xoquqlarınıñ torışı Aurupa standartlarınnan küpkä artqa qala birä.
Şul uq waqıtta, yaña kön dönya öçen yaña mäşäqätlär kiterä tora. Xalıqara terrorizm, narkotiklar, globalizatsiä, yuğarı texnologiälärgä nigezlängän cinäyätçelek bötendönya cämäğätçelege aldına elek bilgele bulmağan problemalar kütärä. Räşit äfände fikerençä, 21nçe ğasır öçen yaña Ğomum Keşe Xoquqları Deklaratsiäse kiräk, çönki 48nçe yılda qabul itelgän dokument bik möhim rol' uynasa da, ul bügenge kön taläplärenä turı kilmi häm anı zamança taläplärgä yaraqlaştırırğa kiräk.Östäwenä, keşe xoquqları buyınça wäkilneñ fikerençä, Deklaratsiädä xalıqlarnıñ xoquqları turında äytelgän bulsa, bälki bügenge köndä dönyanıñ törle poçmaqların teträtkän millätara konfliktlar şul xätle köçle bulıp betmäs ide.
Xäyer, bu kiläçäk eşe, ä bügenge köndä, iske, zamanağa turı kilmi başlağan Keşe Xoquqları Deklaratsiäsendä yazılğan qağidälär Rusiädä çınbarlıqta ütälsä, bezneñ tormışıbız başqaça bulır ide.Qazannan İskändär Nurmi.


c: text/html

text:
Tatarstan delegatsiäse Sarıtawğa äzerlänä
Sişämbe könge räsmi xäbärlärdä premyer-ministr Röstäm Miñnexanov citäkçelegendäge Tatarstan delegatsiäseneñ Sarıtaw ölkäsenä vizitqa äzerlänüe turında xäbär itelä. Bu vizit Rusiä Federatsiäse töbäkläre belän säwdä-iqtisadi, mädäni elemtälärne üsterü programması qısalarında ütkärelä. Anda respublikanıñ barlıq ministrlıqlar iqtisad, sänäğät, awıl xucalığı şirkätläre citäkçeläre qatnaşaçaq. Vizit barışında Sarıtaw ölkäse gubernatorı Dmitriy Ayatskov belän oçraşu, Sarıtaw ölkäsendä Tatarstannıñ säwdä-iqtisadi wäkilçelegen täqdim itü, Balakov atom elektrostansiäse belän tanışu häm tatar gimnaziäsendä bulu qaralğan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: İran prezidentı M.Xatami belän Parlament süzçese M.Qarubi bügen yasağan urtaq belderülärendä ,kiläse aydağı saylawlarğa qatnaşuı tıyılğan namzätlärne küzdän kiçerergä çaqıralar.İke reformaçı citäkçe saylawlarnıñ ğädäl, irekle häm yarışqa açıq buluı öçen saqçılar şurasınıñ qararı tulısınça küzdän kiçerelergä tieş dip äytä..Konservativlar östenlek itkän şura 20nçe fevraldä ütkäreläçäk saylawlarğa qatnaşaçaq namzätlärneñ 8meñeneñ 3,600ın tıydı. Alar islamğa yäki konstitutsiägä xörmät itmäwdä ğäyeplänä.Kire qağılğannarnıñ 80ne paralemntta utırğan deputatlar.Şura Ali Xamenäyneñ kürsätmäsenä esasän üz qararın yañadan qarıy başlağaç, başta kire qağılğannarnıñ 300en yañadan rasladı.


text:
Serbiäneñ yaña parlament räise Rusiä belän yaqın mönäsäbättä torırğa çaqıra
Serbiänıñ yaña saylanğan parlament räise, Serbia könbatışqa tügel, Rusiägä yaqınayırğa tiyeş dip belderde. Serbiäneñ ütä millätçe Serb Radikal partiäsennäñ, Parlament räise Tomislav Nikoliç saylangannañ soñ yasağan çığışında, Rusiä, “Amerika häm Yewropa hegomaniäse qarşı turgan illärne” berläşteregä tiyeş dip äytte.
250 urınlı parlamettağı çığışında Nikoliç, Serbiä, Yewropa Berlegenä tügel, ä Rusiäneñ äydäp barğan berektäş illär törkemenä kerergä tiyeş dip belderde.
Nikoliçneñ bu belderüen, Serbiädä könbatışqa qarşı fiker yörtüçelär yaqlıy. Nikoliç, elekke serb başlığı Slobodan Milosevickä yaqın keşelärneñ berse ide.
Yewropa Berlege, 1990nçı yıllarda Bosnia suğışında, cinäyätçelektä şiklänelgän General Ratko Mladicne qulğa alıp xökemgä tartırğa soragan ide, läkin Serbiä Yewropanıñ bu täqdimen üti almağanı säbäble, Yewropa Berlegenä äğzalıq söyläşüläre tuqtadı. Moña Yewropağa qarşı bulğan ber törkem cämäğätçelek rizasızlıq belderä.
Serb Radikal partiäse Mladiçne, cinäyätçe tügel kiresençä qaharman keşe bularaq tanıy. Firqa başlığı Vojislav Seselj, üze dä suğış cinäyätçelegendä ğayeple, anıñ Hague’dağı mäxkämä eşe äle däwam itä.
BMOnıñ Kosovoğa şartlı bäysezlek täqdime küpçelek serb milliätçeläreneñ açuın çığardı. BMOnıñ däwamlı äğzası Rusiä bu täqdimgä qarşı çığaçağın beldergän ide.
Könbatış xökümätläre, Nikoliçneñ parlament citäkçese itep saylanına tänqit belderä. AQŞ Däwlät departmentı süzçese Sean McCormack, sişämbe könne tänqiten bolay bäyan itte;
“Ayırım keşelärneñ milliätçelekne zararlı yullar belän yañadan qotırtuın ber kemneñ dä küräse kilmi. Bu yul ber qayçanda alğa taba täraqqiätkä häm Balkanda totrıqlıqnı saqlarğa yärdem itmiäçäk, bez parlamentta mondıy xisle bäxesläreneñ basıluın häm bu tör söylämnärneñ kimüen telibez.”
Yewropa Berlegeneñ kiñäyü komissionerı Olli Rehn, Serbiä parlamentına ütä milliätçe beräwneñ saylanuı borçılu tudıra dide.
Nokoliçneñ saylanu köne, Serbiäneñ 11nçe mayda Yewropa şurasına kerü waqıtına turı kilä.
M.K.


text:
Jurnalist xalıqnı däwalıy
Mäktäpne tämamlağaç, qaya barırğa digän soraw tudı. Keşelärgä yaxşılıq eşläw telägennän başqa bernindi fikerem yuq ide ul çaqta. Şuña kürä Bäläbäy şähärendäge meditsina uçilişçesına kerep, anı tämamladım. Diplom alıp, şifaxanädä kardiologiä bülegendä eşlägändä ber närsä açıqlandı – yöräk awıruı, bigräk tä yaman närsä ikän. Ul härkemgä diärlek küsäk belän kiterep suğa. Bezneñ xastaxanädä däwalanuçılar beraz xälläre yaxşırğaç çığıp kitälär, ämma ber niçä aydan tağın kilep kerälär ide. Qotılıp bulmıy ul çirdän. Ä bit yöräk awıruınnan integüçelär arasında nindi talantlı zur keşelär bar. Min üzem ataqlı şağirlärgä, ğalimnärgä ukol yasağanda qullarım qaltırıy ide. Yalğışsañ yäki tabletkanı döres birmäsäñ, qotoçqıç bälä kilä, keşeneñ ğömere özelä. Äle yaxşı däwalasañ da ciñelmi torğan yöräk qan tamırları çire wafat buluçılarnıñ 50-60 protsentınıñ başına citä.
Nişläpter şulay kilep çıqtı inde. Keşelärgä yaxşılıq eşläw öçen şäfqät tutaşı yäki tabibä tügel, ä jurnalist bulu faydalıraq digän näticägä kildem. Çönki keşelär naçar şartlarda yäşäp, tormış nujasınnan borçılğaç, cäberlängäç, alarnıñ qan basımnarı kütärelä. Däwalaw öçen ul waqıtta inde soñraq bula. Keşeneñ canın tınıçlandıru, küzlären açu, ruxi häm matdi yärdäm itü - iñ yaxşı däwa. Moña jurnalistlar da ireşä ala. Xätta qaywaqıtta uñışlıraq itep tä äle.
Uzğan yılda “Azatlıq” radiosı aşa xäbärlär birgäç, “Yalqın” jurnalında, “Watanım Tatarstan”, “Tatarstan Yäşläre” gäcitlärendä mäqälälär bastırğaç, KDUda imtixannar birep, tatar jurnalistikası bülegenä uqırğa kerdem. Uqu ciñel tügel. Eşlärgä dä kiräk. Keşelärgä yaxşılıq eşläw turındağı xıyal onıtılmasa yarar ide dip borçılam.
Xällär qatlawlı bulsa da min bäxetle. Çönki yaratqan hönäremä taba atlıym. Üzemne tatar itep xis itäm häm tatar dönyasında, Qazannıñ üzendä yäşim häm uqıym. Tağı ni kiräk inde keşegä?
Barığızğa da yaña yılğa telägem şul – borçılmağız, tormışığız caylanır. Yörägegezne saqlağız. Anı alıştırıp bulmıy. Keşelär öçen, bigräk tä üz äni-ätiem öçen iñ yaxşı daru bulırlıq mäqälä yäki tapşıru äzerläw – yaña yıldağı xıyalım şul.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
Yevropa Parlamentı deputatları Berlek räsmilären Rusiägä qarata yomışaq buluda ğäyepläde
Yevropa Parlamentı deputatları 18-nçe ğinvarda kiçen bulıp alğan debatlarda Yevropa Berlegeneñ Rusiägä, bigeräk tä Çeçnä mäsäläsendä ğädättäntış diplomatik möğämälä kürsätüdä ğäyeplädelär. Yevropa komissiäseneñ häm Yevropa Berlegeneñ nävbättäge prezidentı Avstriä väkilläre belderelgän qatı tänqitlär säbäple saqlanu pozitsiäsen alırğa mäcbür qaldılar. Kiläçäktä demokratiä häm keşe xoquqları mäsäläsendä borçılularnı qararlıraq kütärep çığarğa väğdä ittelär.
"Çeçnädäge iminlek mäsäläsendä alğa kiteş bulsa da, cazalandırmau ğädäte üz köçendä. Yuğalular häm eskänçä turındağı raportlar tieşençä tikşerelergä häm ğäyeplelär, şul sanda iminlek köçläre organarınıñ xezmätkärläre dä cavapqa tartılırğa tieşlär."
Komisar uzğan yılda bulğan saylaularda citeşsezleklär bulsa da, köç qullanunıñ bulmauı uñay adım buldı , Yevropa Berlege saylaular stabillek häm demokratiägä taba uñay adım bulır dip ömetlänä dide. Winkler de, Ferrero-Waldner dä Rusiädä NKOlarqa qarağan yaña qanunnıñ qabul itelüenä borçılu belderdelär. Komisar monıñ Tönyaq Kafkazğa humanitar yardämgä tiskäre täsire bula ala häm Yevropa Berlege qanunnıñ ütäleşen yaqınnan küzätep baraçaq dip tä belderde. İke räsmi şäxes tä Berlekneñ Rusiä xakimiätläre belän oçraşularda borçılu tudırğan mäsälälärne kütärep çığaçaqların belderdelär häm keşe xoquqları mäsäläsendä Mart ayında bulaçaq nävbättäge oçraşu kiläse mömkinlek bulıp tora dip äyttelär. Yevropa Parlamentı deputatları ike räsmineñ dä ğädättäntış diplomatik çığışların şunduq xökem itep çıqtılar. Deputatlarnıñ berse Britan sotsialistı Richard Howitt Rusiäneñ NKOlarğa qarağan qanunı köçkä kerde häm monıñ xökümättän bäysez oyışmalarğa tiskäre täsire bulaçaq dip äytte.
"Rusiä prezidentı Putinneñ xäkümättän bäysez oyışmalar östennän kontrolen nığıtaçaq qanunğa qul quyuına qızğanıç belderäm. İmza itü İnguşetiä Yuğarı Mäxkämäseneñ Britaniäneñ Tınıçlıq häm Cämğiätne täräqqi itterü Üzägen tıyu vaqıtına turı kilde. Min ul oyışmanıñ Mäskävdäge väkile belän söyläştem. Bu oyışma ber meñ çeçen qaçqın balasına humanitar yardäm birep kilä, tıyu qanunnıñ nindi basım çarası buluın kürsätä."
Depuatatlar Çeçnädäge saylaulanıñ uñay bäyälänüen dä xökem ittelär. Eston deputatı Tunne Kelam , saylaular käğäzdä genä ütkärelde, saylaularnıñ näticäsen qabul itep bulmıy. çönki xalıqnıñ zur küpçelege anda qatnaşmağanda meñärlägän rus xärbisenä tauış birergä röxsät itelde dip belderde. Germaniäneñ yäşellär partiäse deputatı Milan Horacek , Çeçnädäge vazğiät turında berdän ber ışanıçlı mäğlümät çığanağı bulğan NKOlar annan çığıp kitärgä mäcbür iteldelär dip belderde. Deptatlar Yevropa Berlegennän qorı protest belderü belän genä çiklänmäskä, ä çaralar kürergä çağırdılar. Gärçä Yevropa Parlamentınıñ berlekneñ säyäsäten bilgeläv xoquqı bulmasa da, anıñ fikere cämağätçelektä zur rol uynıy. Mondıy tänqitlärädn soñ, Ferrero Waldner yañadan süz alıp saylaular turındağı añlatmasın yaqlarğa tırıştı. Anıñ süzlärençä, saylaular ğadel häm irekle bulmasa da, alğa kiteş bulğan.
"Qıyın mohittä ütkärelgän saylaularda berençe märtäbä köç qullanu bulmadı. Yevropa Komissiäse tarafınnan finansiälängän çirle küzätüçelär qäğidälärne bozu küreneşläre bulsa da , qatnaşuçılar elekke saylaularğa qarağanda yuğarıraq bulğan 55 protsent tiräsendä dip belderdelär."
Ä inder elegeräk çığış yasağan Winklergä kilgändä ul Yevropa Berlegenä üz borçıluın çağıldıru öçen diplomatik tel qullanuı berdän ber mömkinlek bulıp tora dip belderde.
Färit İdelle, Praga.


text:
Belarus öçen arzan gaz, ä Lukaşenka öçen xakimiat çorı axırına yaqınlaşa
Distä yıl buyına Rusiäneñ Aleksandr Lukaşenka Belaruse belän araları bik ğadi ide - Mäskäw Minskigä arzan yağulıq sattı, Belarus xakimiate monıñ öçen här ölkädä Rusiä yağında tordı. İke il monı urtaq ber däwlät qorıp ta nığıtıp quymaqçı ide. Ämma bu xäzer üzgärergä tora - Rusiäneñ "Gazprom" şirkäte Belaruskä gaznı bazar bäyälärenä satarğa teli, bu isä ike il arasındağı mönäsäbätlär bizmänen qaqşata ala. Belarus citäkçeläre yünneñ 1-endä şuşı mäs''älä xaqında söyläşü öçen Mäskäwgä kilde.
"Gazprom" andıy yanawlarnı elek Gruziä, Ukraina, Moldova kebek illärgä, yäğni Rusiä belän araları bozılğan däwlätlärgä yasap, gaz bäyälären alar öçen genä kütärgän ide. Şul illär sürätendä Belarus öçen härzaman uñay şartlar tudırılıp tordı. Bügenge köndä Gruziä häm Moldova ber meñ kubik metr gaz öçen Rusiägä 110 dollar tüläsä, Belarus öçen bu 47 dollar ğına. Bäyälär ayırması Minskineñ Mäskäwgä tuğrı buluı öçen üzençä ber tüläw bularaq qabul itelde. Däwlät citäkçeläre süzennän çıqmağan "Gazprom" ni öçen xäzer Belaruskä qarata säyäsäten üzgärtergä buldı soñ?
Rusiä başqalasında çığa torğan "Russia in Global Affairs" jurnalı möxärrire Fedor Lukyanov, "Mäskäw Belaruskä şulay subsidiälär birep torudan inde beraz tuydı kebek, xäzer ul Lukaşenkağa, bu şul kileş mäñge däwam itmiäçägen kürsätergä tırışa, andıy xäl tuqtatılaçaq", dip uylıy.
Lukyanov, başqa küzätüçelär kebek ük, Belaruskä satılğan gaz bäyäsen arttıru artında "Gazprom"nıñ Yewropağa Belarus aşa suzılğan torbaütkärgeçlärne üz qulına töşerü niäte yata, dip isäpli. Ä inde wäzğiatkä säyäsi yaqtan qarağanda, bu Rusiäneñ Minski belän mönäsäbätlären tamırdan üzgärtergä teläwen añlata.
Kreml'' häm "Gazprom" asılda Lukaşenkağa şundıyraq taläp quya - yä Minski üzendäge torbaütkärgeçlär xucası "Beltransgaz"nıñ yartı öleşen "Gazprom"ğa sata, yä Rusiädän kilgän tabiği gaz öçen Yewropa bäyälären tüli başlıy.
Ämma Minskidäge säyäsi tikşerenülär üzägendä eşläwçe Valeri Karbaleviç fikerençä, "Beltransgaz"nıñ andıy zur öleşen satu Lukaşenka öçen artıq zur yuğaltu bula ala:
"Däwlät milkeneñ şundıy zur kisägen satu Lukaşenka öçen ifrat zur ähämiatkä iä. Bu bar iqtisadnı kontrol'' itü digän süz. Ä iqtisadnı kontrol'' itü Lukaşenka öçen ul cämğiätne kontrol'' itüne añlata", di Valeri Karbaleviç.
Ämma ikençe yaqtan, ägär dä prezident Lukaşenka "Beltransgaz" öleşen satmasa, anı xakimiattä totqan, Rusiädän arzan gaz aluğa nigezlängän sotsial'' sistema da qaqşayaçaq digän süz. Yänä Valeri Karbaleviç:
"Uzğan saylawlar şunı kürsätte ki, Lukaşenkanı yaqlaw xalıqnıñ yäşäw däräcäsen qänäğätlänerlek ber däräcädä tota alu sälätenä bäyle. Ägär dä ul monı eşli almıy başlasa, anı yaqlaw da şunda uq kimiäçäk", di säyäsi tikşerenülär üzäge xezmätkäre Valeri Karbaleviç.
"Gazprom"nıñ gaz bäyälären kütärüenä cawap itep Aleksandr Lukaşenka, Belarus'' aşa Yewropağa quılğan gaz öçen kübräk aqça taläp itä ala, ämma bu inde älegä iqtisadi sanalğan problemanıñ säyäsi yassılıqqa küçüen häm Mäskäw belän Minski arasında doşmanlıq çığuın añlata ala.
Belgeçlär fikerençä, bar şuşı ığı-zığı artında Mäskäwneñ Lukaşenkadan inde tämam tuyuı häm anıñ urınına beraz yomşağraq ber yaña citäkçe tabarğa tırışu niäte yata.
Kärim Kamal


text:
Bиkипeдия:Bulışu üzäge
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Wikipedia belän eşläw buyınça bulışırğa kiräk ikän, räxim it! Ägär "Yış birelä torğan sorawlar" bülegendä bulğan sorawıña cawap taba almadıñ ikän, monda elegüeñ bik döres bulıp çıqtı äle. Qaldır monda üz sorawıñnı, bez Wikipediäçelär aña cawap birergä tırışırbız ;)
Zínhar, sorawıñnı bu tärtiptä qaldır:
- Soraw urnaştıruın bolay başlílar:
- yä monda törtep: Yaña soraw östäw
- yä ki bit östendäge üzgärtü östenä törtep. Şul çaqta sorawıñnı == Soraw öleşe == belän başlarğa kiräk.
- Soraw mätenen cíarğa
- Mömkin bulsa sorawda, mísal itep, qíınlıq bulıp çıqqan bitenä sıltama qaldır.
- Soraw azağında ike sızıq wä dürt qulqın östäp (“--~~~~”), İmzañnı qaldır. Wikipedia anıñ urınına waqıt belän äğzä isemen tığıp quyar.


text:
Nil
Nil (Arabsha: النيل an-nīl) Afrikada jaylasqan da'rya. Ol Jer ju'zindegi en' uzın da'rya esaplanadı (6,650 km yamasa 4,132 milya) ha'm İskenderiya qalasının' qasınan o'tip Jer orta ten'izine quyadı. Onın' ataması grekshe Nelios so'zinen kelip shıqqan bolıp Da'rya Valley (River Valley) degendi an'latadı.
Aq Nil Ugandada Viktoriya ko'linen baslanıp Qubla Sudan ha'm Sudan arqalı Xartumg'a shekem baradı, sol jerde ol Ko'k Nil menen qosılıp Nildi payda etedi, keyin Mısır arqalı ag'ıp o'tedi. Ko'k Nil bolsa Efiopiya arqalı o'tedi. Ha'r ku'ni Nil da'ryası shama menen 300 million kub metr suwdı quyadı.
Nil a'gıp o'tip turg'an ma'mleketleri ushın ju'da' u'lken a'hmiyetke iye. Mısırda ko'plegen qalalar da'ryag'a jaqın salıng'an. Piramidalarda Nilge jaqın jaylasqan. Nil Mısırdı egin egiw ushın qollanılatug'ın suw menen ta'miyinleydi. Ma'mlekettin' ko'pshilik bo'limi sho'lde jaylasqan.
Nil da'ryasında yamasa onın' jag'alarında ha'r qıylı haywanlar jasaydı, olarg'a mısal retinde krokodiller, quslar, balıqlardı ko'rsetiwimiz mu'mkin. Nil tek g'ana haywanlardın' jasawın ta'miynlep qalmastan, sol jerde jasawshı adamlardı ishimlik suwı, ku'ndelikli jumısları (ma'selen kir juwıwda qollanıwı) ha'm eginlerdi suwg'arıwda suw menen ta'miyinleydi.
-
Ko'k Nil sarqıramaları
-
Aswan qalasındag'ı Nildin' ko'rinisi
-
Luksor qalasının' to'beshiklerinen Nildin' ko'rinisi


text:
Qazanda Ğ.Tuqaynıñ tuuına 120 yıll tulu bäyrämen ütkärü kalendare
Qazanda Ğ.Tuqaynıñ 120 yıllığına bağışlanğan çaralar däwam itä.25 april könne Tuqayğa bağışlanğan tantana Tatarstannıñ Arça rayonındağı Qırlay awılında uqaynıñ muzey kompleksında däwam itäçäk. Anda uzğan çaralarda Tatarstannıñ citäkçeläre, Premyer ministr urınbasarı häm mädäniät ministrı Zilä Wälieva, häm TR Däwlät sovetı räise Färit Möxämmätşin da qatnaşaçaq.
Ä kiç şul uq könne K Tinçurin teatrı binasında BTK BK çaqıruı buyınça Omski şähärennän “Umırzaya” tatar xalıq fol''klor ansamble Tuqayğa bağışlanıp tözelgän “Seberem minem bişegem” digän konsert programmasın kürsätä.
Ä 26 april''da Qazanda, tantana Tuqay mäydanındağı häykälgä çäçäklär saludan, säğät 12. 00 dä başlanıp kitä. Säğät 13.00 Tatar däwlät opera häm balet teatrı aldında Tuqayğa bağışlanğan Şiğriät bäyräme uzaçaq häm Tuqay büläge lawreatları bilgelänäçäk.
Annan soñ M. Cälil isemendäge tatar opera häm balet teatrı binasında Ğ Tuqaynıñ tuuına 120 yıl tuluğa bağışlanğan Zur tantana säğät 18.00 dä başlanaçaq.
Mälikä Basıyr


text: Qahirä. Mısır häm Yevropa Berlege Yaqın Könçığış mäs'äläsendä bik ük kütärenke ruxlı belderülär yasamıy. Mısır prezidentı belän söyläşülär ütkärgännän soñ Yevropa Berlege komissiäse räise Romano Prodi, Yaqın Könçığışta solıx urnaştıru mäs'äläsendä bez ikebez dä bik töşenke fikerdä dip belderde. Ul arada İzrail xärbiläre Gaza sızığınıñ İzrail belän çigendä urnaşqan Rafah utarı tirälärendä ğäskäri ğämällären däwam itte. Fälästinlelär arasında ülemnärgä kitergän şul ğämällärne xalıqara cämäğätçelek kisken xökem itep çıqtı. Yäkşämbegä qarşı töndä anda yänä ber fälästinle hälak buldı, ul Gazadan könyaqtaraq urnaşqan ber yähüd utarında bomba şartlatırğa tırışqan dip xäbär itelä. Şulay itep İzrail xärbiläre tarafınnan soñğı könnärdä üterelgän fälästinlelär sanı 9-ğa citte.


text:
Fälästin citäkçelegendä Arafat urının kem alır?
Fälästin citäkçese Yäsir Arafatnıñ sälämätlege turında yaña qarşılıqlı xäbärlär kilä, xörmätle tıñlawçılar. Anıñ bik awır xäldä, tirän märttä buluın xäzer inde yuğarı fälästin citäkçelege dä tanıy. Çärşämbedä fälästin çirlärendäge ölkän ruxanilärneñ berse Taysir Dawıt Tamimi Arafat yanında bulıp, anıñ xäle bik qatlawlı, ämma ul äle isän dip belderde. Xäzer inde iğtibar torğan sayın fälästin citäkçelegeneñ kem qulına küçüenä borıla.
Audio, Säyib Erekat
"Räisneñ wafatı oçrağında anı Ramallahdağı Moqata mäxälläsendä cirläw xaqında qarar qılındı, bezneñ Mısır qärdäşlärebez isä Arafatnı Qahirädä cirläwne täqdim itte" di yuğarı fälästin wäkile Erekat. Arafatnı qayda cirläw mäs''äläse, başta şaqtıy qatlawlı kürensä dä, xäl itelep kilä şulay itep, ä menä anı xakimiattä kem almaştıraçaq, monısı alay uq açıq tügel. Citäkçelekkä kemneñ kilüe ber fälästinlelär tormışına ğına tügel, ä bar Yaqın Könçığıştağı solıx protsessına zur yoğıntı yasayaçağı kön kebek açıq. Xäle naçarayu belän Arafatnıñ qayber wazifaları inde öleşçä fälästin premyerı Äxmät Qıray häm bu urında elek eşlägän Mäxmüt Abbas arasında bülengän ide. Çärşämbedä fälästin citäkçelege, Arafat wafat bulğan oçraqta fälästin üzidaräseneñ başlığı itep parlament citäkçese Räwhi Fattahnıñ iğlan iteläçäge xaqında kileşte. Şunnan soñ, qanunda qaralğança, 60 kön eçendä xakimiatneñ yaña räisen saylaw ütkärelergä tieş bulaçaq. Arafat üzennän soñ citäkçelekne kemgä tapşırırğa cıyınuı xaqında belderülär yasamağan ide. Mömkin däğwaçılar bulıp inde telgä alınğan premyer-ministr Äxmät Qıray häm elekke premyer Mäxmüt Abbas çığa ala. Hayfa universitetında säyäsi fännär uqıtqan häm fälästin tikşerenülären alıp barğan İlan Pappe süzlärençä,
Audio, İlan Pappe
"Şuşı ike şäxes hiç yuğı başlanğıç çorda, Mäxmüt Abbas Arafat urınına kilep, ä Qıray beraz kiñäytelgän premyer wazifaların ütäp elekke pozitsiäne saqlap qala ala. Alarnıñ saylawlardan soñğı berençel çorda xakimiat üzägendä buluın küz aldına kiterü bik urınlı" di İlan Pappe. Şunısı da iğtibarğa layıq - şuşı ike fälästin säyäsätçese İzrail öçen dä uñay nämzät bulıp tora. Ämma näq menä şul säbäple alarnıñ fälästinlelär arasındağı yaqlawı tübän bulaçaq digän farazlar bar. Könbatış yar häm Gazadağı radikallar öçen alar ikese satlıq häm Qıraynıñ da, Abbasnıñ da alarğa tä''sire yuq däräcäsendä. Yaqın Könçığış belgeçe Gerd Nonneman, Qıray häm Abbas İzrail wä Amerika tarafınnan yaratıla ala, läkin uramdağı fälästinlelärdän alar berqayçan da ixlas yaqlaw qazanmayaçaq dip isäpli.
Audio, Gerd Nonenman
"Alar ikese bik ciñel genä satlıqcan bularaq sızılıp taşlana ala. Radikal'' törkemnär belän kileşüçe Abbas ta, Qıray da tügel ide, ul Märwän Barğudi buldı" di Nonneman. Märwan Barğudi elek Könbatış Yarda Arafatnıñ Fatah oyışmasın citäkli ide, ul çınnan da bik abruylı fälästin wäkile, läkin xäzerge waqıtta ul İzrail törmäsendä utıra.
Kärim Kamal


text:
Başqortostanda oppozitsiägä 70% artıq tawış birgän rayonnar bar
Ğomumän tatarlar yäşägän töbäklärdä Başqortstan prezidentın saylawı bik aktual'. Samaradan Başqortstanğa barğan küzätüçelär turında sez Şamil' Bahautdinnıñ xäbären işettegez inde. Bu küzätüçelär Başqortstannıñ Şaran rayonında bulğannar.Ä menä Ralif Safinnıñ tuğan rayonı, İleştä yaqtaşları niçek tawış birgän soñ? Xäzergä räsmi mäğlümatlar bulmasa da, rayonda yäşäwçelär, bigräk tä saylaw komissiäsendä qatnaşuçılar, küzätüçelär näticälärne belä. Alarnıñ fiker xäbärläre Qazanğa da kilep citä. Azatlıq radiosı Qazan byurosı belän İleş rayonındağı küzätüçe Rämil' häm Färit äfändelär elemtägä kerdelär. Alarnıñ tawışların üzegez dä tıñlıy alasız:
“İleş rayonında saylawçılar bik aktiv buldılar. R.Safinğa -70%tan artıq, M.Räximevqa-27%tan artıq, S. Veremeenkoğa -1%tan artıq tawış birdelär. Küzätüçelär Penzadan, Ul'yanovskiydan, Ufadan, Saratovtan, Tatarstannan kilgännär ide. “Yedinstvo”firqäsen yaqlawçılar, Kvyat, Safinnı, Generalovnı yaqlawçılar kildelär. Rejim belän köräşergä turı kilde inde”-didelär küzätüçelär.Dimäk, İleş rayonında oppozitsiä wäkilenä 70 protsenttan artıq tawış birgännär, M.Räximovnı 27 protsentlap saylawçı xuplağan. Nindi millät wäkilläre soñ alar - räsmi xakimiätne xuplamawçılar? İsegezgä töşerik- 1989nçı yıldağı canisäp näticäläre buyınça İleş rayonında yäşäwçelärneñ öçtän ber öleşe genä tatarlar. İleşlelärneñ 67 protsentı başqort dip yazılğan ide. Uzğan yılğı san alu waqıtında başqort itep yazıluçılar sanı tağın da artqan dilär. Şulay da İleşlelär tatar telendä söyläşä, üz millätennän waz kiçmi. 7nçe dekaberdä alarnıñ 70 protsentı respublikanıñ räsmi säyäsätenä qarşı tawış birgän. Milli säyäsät belän rizasızlıq menä şunda çağıla dip uylarğa urın bar.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Tatarstan näşriätläre
Bügen Tatarstanda berniçä ere näşriyat bar:
- Tezmäne tulılandırası bar...
Taríx[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Küp kenä başqa xalıqlardağı kebek, Tatar millätendä dä kitap basu barlıqqa kilgänçe qulyazma kitaplar ğämäldä bulğan. Alarnı matur yazu ostaları - xattatlar küçerep taratqan.
Tatarda basma süz taríxı isä, Pótr I 1722. yılda İranğa yaw belän barğanda yazılğan Manifestnıñ Tatarça tärcemäse basıludan başlana. Ul Ästerxan şähärendä, patşanıñ yul basmaxanäsendä näşer itelä. Bu eş imperatornıñ kiñäşçese kenäz D.K.Kantimer (1673-1723; çığışı belän Qırım Tatarı) häm tärcemäçese K.M.Täfkilev tarafınnan başqarıla.
1785. yılda Peterburda Ğäräpäliftä Tatar telendäge berençe kitap - «Urıs imperisendä wilayätlärneñ nizam wä tärtibe...» - dönya kürä.
1801. yılda Qazanda berençe basmaxanä bularaq «Asía» basmaxanäsen A.Buraşev aça.
1807. yılda Qazan guvernısı idaräse, 1809. yılda Qazan üniversitäte qarşında basmaxanälär, L.Şevis, R.Säğidev, Ş.Yäxin, K.A.Tilli, G.M.Veçeslav w.b.nıñ xosusí basmaxanäläre açılu Tatarça kitap bastırunı tağın da köçäytä. Basmaxanälärdä Tatar telendä ädäbi häm dini kitaplar, şämaillär w.b. çığarıla.
19. yözneñ 1. yartısında näşer itelgän kitaplar sanı buyınça Qazan Räsäydä, Mäskäw belän Peterburdan qala, öçençe urınnı alıp tora.
19. yöz axırında Qazanda 15läp basmaxanä isäplänä, yıl sayın ğömümi basması 1.5-2 mln. nösxä täşkil itkän 140-180 isemdä Tatar kitabı dönya kürä. Alarnıñ bağışlaw törle ölkälärgä qarí: mäğrifät, däwalaw, xoquq, taríx, tabíğät fännäre, Íslam dine fiker iyäläreneñ dingä, fälsäfägä häm taríxqa bağışlanğan äsärläre, süzleklär, üzöyrätkeçlär.
20. yöz başında basmaxanälär sanı tağın da arta, Qazanda wä Irımbur, Ufa, Ästerxan, Peterbur, Mäskäw kebek Tatarlar yäşägän küp şähärlärdä kitap näşer itü häm satu şirkätläre barlıqqa kilä (Kärimnärneñ kitap satu şirkäte, «Sabax», «Millät», «Mäğarif» w.b.).
Tatar kitapların bastıru eşendä Qazanda B.L.Dombrovski, V.V.Varaksin, İ.V.Yermolayeva, Irımburda «Kärim-Xösäyen kitap şirkäte», Peterburda İlyas Borağan'skiy, Troiskida «Xezmät» näşriyatı, Orskida «Şäreq», Estärletamaqta «Qäläm», Mäskäwdä Qaramış näşriyatları h.b. basmaxanäläre zur tırışlıq kürsätälär.
1910. yılda Qazanda 26 basmaxanä bula, alarda 1000nän artıq isemdä kitap, şul isäbendä 418 Tatar kitabı dönya kürä (ğümümi basu 586.8 meñ danä). Räsäydä näşer itelgän Tatar kitaplarınıñ 85%qa yaqını Qazanda basıla.
Dönyawí eçtälekle, uqu-uqıtu häm matur ädäbiyat kitapları arta. Fänni basmalar arasında berençe urınnı R.Fäxretdin, M.Rämzi, H.Atlasí, Ğ.Äxmär'ev, X.Fäyzilärneñ ğömümi wä milli taríxqa qarağan äsärläre alıp tora. M.Bigi'ev, Z.Kamalí, Z.Qadírí, Ğabdulla Bubí, R.Fäxretdin w.b. taríx häm Íslam fälsäfäsenä qarağan xezmätläre basılıp çığa.
Tatar kitaplarınıñ bizäleş häm basılış däräcäseneñ üsüwe Íbrahím Yüzi'ev, M.İdrisi, Ğ.Kamallarnıñ eşçänlegenä bäyle. Ğ.Kamal Tatar basmaxanäläre öçen 30ğa yaqın yaña tör xäref yazılışın ğämälgä kertä. Tatar basmaların räsemnär belän bizäw 19. yöz axırında başlana wä 20. yöz başında kiñ tarala.
1918. yıldan soñ basmaxanälär Sovet däwläte qaramağına küçerelä häm ereländerelä. Kitap basu tulısınça däwlät häm däwlät firqäse küzätüendä başqarıla. 1919. yılda “Gosizdat”nıñ Qazan bülege oyışa. Kübesençä säyäsi, uqu-uqıtu häm fänni-ğämäli ädäbiyat näşer itelä. Barlıq kitaplarnıñ 50%tan artığı Tatar telendä çığa.
1960.-1990. yıllarda cömhüriättä Tatarstan gäcit-jurnal näşriyatı tözelä, «Mäğarif», «Fän» kebek yaña näşriyatlär oyıştırıla, soñraq «Íman», «Tatar kitabı», «Milli kitap», «Ruxiät», «Matbuğat yortı», «Rannur» w.b. näşriyatlar barlıqqa kilä.


text: Germaniäneñ Welt am Sonntag gäzite yazuınça, Kalaşnikov avtomatın uylap tapqan, 83-yäşlek Mixail Kalaşnikov, Germaniäneñ, şämsiä citeşterüçe MMİ şirkäteneñ aksiälären satıp alğan. Ğäzit, Kalaşnikovnıñ, “bu şämsiälär, minem avtomat şikelle, ışanıçlı bulaçaq” digän süzlären kiterä. Britaniäneñ Dayli Telegraph gäzite yazuınça, bar dönyağa taralğan 100 million avtomat öçen, Mixail Kalaşnikov ber tien dä almağan. MMİ citäkçese Thomas Herriger süzlärençä, alman şirkätläre, şulay uq, Kalaşnikov isemle mineral su, häm vodka nigezendä kalaşnikov digän cocktail citeşterergä niätli.


text:
Klonlanğan ikençe bala tudı; bu ğämälne tıyarğa öndäwlär köçäyä
Clonaid şirkäte uzğan atna axırında tağın ber klonlanğan bala tuğanın xäbär itte. Clonaid citäkçese Brigitte Boisellier äytüençä, yasalma yul belän dönyağa kilgän bu qız balanıñ änise -- Hollandalı lesbian xatın. Brigitte xanım yaqın arada tağın 3 klonlanğan bala tuaçağın xäbär itte. Bu sensatsion xäbärlärgä Clonaid şirkäte älegä ber dälil dä kitermäde. Ul arada bar dönyada klonlaw ğämälen tıyarğa çaqırğan öndäwlär köçäyä.
Genetik kopiä digännän, älegä bu fakt bäysez ğalimnär tarafınnan raslanmağan. Läkin Brigitte xanım, gennarnıñ tängäl ikänen waqıt citü belän dälillärgä cıyına.
Audio (Brigitte Boisellier)
Bu çın xäl. Balalar çınlap ta tudı. Monı raslarğa äzer belgeçlär bar. Ata-analar belän kileşü tözelgän. Dälillär yaqın arada iğlan iteläçäk.
Clonaid şikräte Raeliannar dip atalğan dini sekta belän tığız elemtädä tora, Birgitte xanım sektatanıñ ruxaniı sanala. Sektanı 1997-dä elekke fransuz jurnalistı Clod Varilhon oyıştırğan. Xäzer ul üzen Rael dip yörtä. Anıñ täğlimätenä qarağanda, berençe keşe dönyağa näq menä klonlaw yulı belän barlıqqa kilgän. Bu eşne 25 meñ yıl elek Cirgä kilgän çit planeta wäkilläre başqarğan. Rael äytüençä, bügenge köndä cir şarında üzen, yä yaqınnarın klonlarğa telägän 2 meñläp keşe bar. Yıllar buyı balağa uza almağan, yä isä ülgän balaların kire qaytarırğa xıyallanğan bu keşelär operatsiä öçen 200 meñ dollar tülärgä äzer. Raeliannar, ber yaqtan alarnı bäxetle itärgä, ikençe yaqtan, aqça eşlärgä cıyınğanın yäşermi.
Klonlanğan keşe tuu turındağı xäbär bar dönyada diärlek tiskäre reaksiä uyattı. Küplär bu ğämälne ber yaqtan fängä, ikençe yaqtan äxlaqqa qarşı dip sanıy. Quşma Ştatlarnıñ Bioetika Şurası prezidentı Dean Clancy:
Audio (Dean Clancy)
Bezneñçä, keşe klonlaw – äxlaqsız ber närsä, di Dean. Berdän, bu – iminsez, ikençedän, balağa qarata ğädel tügel. Ata-ananıñ bala östennän kontrole köçäyä, bu – näselne planlawğa berençe adım bulıp tora.
Törle din ähelläre, şulay uq, bu ğämälgä tänqit belderde. Vatikan, İslam, yäxüd ruxaniları keşe klonlawnı, bertawıştan, tabiğatkä qarşı ğämäl dip atadı.
Xäyer, klonlaw ğämäleneñ tarafdarları da bar, berençe çiratta ğalimnär. Meditsinanıñ yaña yünäleşe bulğan bu tarmaq, moñarçı däwalanmıy dip sanalğan, Parkinson, Alzheimer kebek awırularnı ciñärgä mömkinlek biräçäk dip kötelä. Läkin bu ğalimnär dä, Clonaid eşenä tiskäre qarıy. Alar fikerençä, xäzer törle illär klonlawnı tıyğan qanunnar qabul itä başlıyaçaq. Ber uñaydan, terapevtik klonlaw digän meditsina tarmağına da kirtä salınırğa mömkin. Äytkändäy, mondıy qanun Yevropanıñ berniçä ilendä qabul itelgän, Amerikada ul Senatta tikşerüdä yata. Mäsäläne BMO däräcäsendä xäl itergä öndäwçelär bar.
Ä inde Clonaid şirkätenä kilgändä, anı sügüdä mägnä yuq. Dönyanıñ törle urınnarında bu yünäleştä däräcäle belgeçlär eşli, äytik, tanılğan italian doktorı Severino Antinori, amerikan belgeçe Panos Zavos. Clonaid bulmasa, bu näticägä başqalar ireşer ide. Bu xaqta alar inde küptän kisätep kilä. Tik menä keşeçelek, dönya cämägätçelege moña äzer tügel sıman.
Ali Gilmi, Praga


text:
Bagdad şartlawın kem oyıştıru tiräsendä bäxäslär - amerikan yağı monı elekke xakimiat tarafdarları da eşli ala dip isäpli
Bagdadtağı BMO wäkillege urnaşqan binanı şartlatu öçen cawaplılıqnı äle haman berkem dä üz östenä almadı, xörmätle tıñlawçılar. Könbatış berektäşlärendä dä şartlaw artında kem toruwı xaqında anıq mäğlümat yuq. Şul bilgesezlek sürätendä qayber mäğlümat çaralarında törle farazlar mul kürenä.
Audio, Thomas Fuentes 66
"Bez monıñ intihar höcüm bulu ixtimalına ışanabız, çönki maşina cimerekläre arasında häm tirä-yündä keşe gäwdäse qaldıqları bar, bez alarnı taptıq häm xäzerge waqıtta şul qaldıqlarnı tikşeräbez" dip belderde FBİ-nıñ Ğiraqtağı wäkile Thomas Fuentes. Ul şulay uq, şartlaw dälilläre yaqın könnärdä maxsus tikşerü ütkärü öçen FBİ-nıñ Waşingtondağı sınaw üzägenä cibäreläçäk dide. Şunnan soñ ğına şartlawnıñ intihar höcümçe tarafınnanmı, ällä inde çittän torıpmı yasaluwın açıqlap bulaçaq. Ä älegä şuşı höcüm artında kemnär toruwı xaqında törle farazlar ğına belderelä. Berençe bulıp şiklänelgän taraflar isemlegendä radikal'' islamçılar tora. Ğiraqnıñ amerikannar bilgelägän waqıtlı İdarä Şurası äğzası, kördlärneñ Watandar berlege citäkçese Cäläl Talabani bolay dip belderä.
Audio, Cäläl Talabani
"Bezneñçä, bu ğämäl fundamental'' möselmannar yäisä Söğüd Ğäräbstanınnan, "äl-Qaidä"dän, "Änsar äl-İslam"nan kilgän radikallar, başqa şundıy fundamentalist terrorçılar tarafınnan başqarılğan" di körd citäkçese Talabani. Ul monı, Ğiraqnıñ çikläre xäzer açıq, çit terrorçılar şuñardan faydalanıp ciñel genä ilgä ütep kerä ala dip añlata. Läkin elek New York politsiäsen citäklägän, ä xäzer Ğiraqta yaña xakimiatneñ tärtip saqlaw köçlären buldıru eşen alıp barğan Bernard Kerik, nindi dä bulsa ayırım ber tarafnı ğäyepläw älegä irtäräk, min iğtibarnı fäqät islamçılarğa ğına yünältmäs idem dip belderde. Ul, Berläşkän Millätlär wäkillege binasına yasalğan höcüm artında elekke xakimiat, Saddam tarafdarlarınıñ buluwı da bik mömkin dip uylıy. Quşma Ştatlarnıñ "New York Times" basması da, FBİ tikşerenüläreneñ berençel näticälärenä tayanıp, qayber amerikan wäkilläre höcümneñ çittän kilgän islam radikalları tügel, ä Ğiraqnıñ elekke xärbiläre yasıy ala, çönki anda Saddam ğäskärlärendäge qorallar qullanılğan dip yaza. Çit illärdän kilgän islamçılar mäs''äläsendä isä "New York Times" şulay uq ber räsmi wäkilneñ, alarnıñ älegä Ğiraqta andıy zur şartlaw yasarlıq oyışu däräcäse yuq digän süzlären kiterä. Berläşkän Millätlärneñ Bagdadtağı wäkillege binasına höcüm berençe genä tügel, elegräk näq şundıy uq şartlaw İordaniä ilçelege yanında da oyıştırılğan ide.
Kärim Kamal, Praga


text:
Neşet Çelebi - Güzel İzmir
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Güzel İzmir
Etiketler : Neşet Çelebi - Güzel İzmir türkü indir, Neşet Çelebi - Güzel İzmir türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Güzel İzmir mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Güzel İzmir türküsü, Güzel İzmir sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Güzel İzmir bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Kaşlarını Eğdirirsin
Neşet Çelebi - Niye Belli Değil
Neşet Çelebi - İki Dağın Arasında
Neşet Çelebi - Yeşil İpek Bükeyim
Neşet Çelebi - Yürü Bre Fani Dünya
Neşet Çelebi - Ara Ver Ara Ver
Neşet Çelebi - Cananısın Canısın


text:
Paqstan räsmiläre Äl-Qaidäneñ yuğarı citäkçese sanalğan Xalid Şäix Möxämmättän soraw ala
Audio: Möxämmät äle dä Paqstanda, di Xan. Ul Paqstannıñ xärbi-küzläw İdaräse (İSİ) tarafınnan qulğa alındı. Xäzer bezneñ räsmilär annan soraw ala.
Soraşuda Amerikan belgeçläreneñ qatnaşu-qatnaşmawın, Xan raslıy almadı. Bu turıda elegräk Mäglümät ministrı Şäix Räşid äytkän ide.
Xalid Şäix Möxämmät, Osama ben Laden häm Ayman Zawahiri’dan qala, Äl-Qaidäneñ 3-nçe keşese sanala. Ul uzğan şimbädä Paqstannıñ tönyağında urnaşqan Rawalpindi şähärendä qulğa alındı.
Paqstannıñ Eçke Eşlär Ministrlığı belderüençä, 18 ay barğan terorğa qarşı köräş däwerendä, Paqstanda, Äl-Qaidä belän bäyle buluda şiklänelgän 450 keşe qulğa alınğan.


text:
Novosibirskida festival ütäçäk
Novosibirski ölkäsendäge tatar milli-mädäni oyışmalarınıñ eşçänlege xaqında “Azatlıq” radiosında söylägänebez bar inde. Tıñlawçılar xäterläsä, Novosibirski şähärendä tatar mädäniät üzägeneñ däwlät strukturasında, yäğni şähärneñ mädäniät idaräse qarşında eşläwe turında beldergän idek. Üzäkneñ ştatta torğan direktorı, qayber uqıtuçıları häm metodistları belän dä tanıştırğan idek. Tatar üzäge tırışlığı belän şähär häm ölkä külämendä yıl äylänäsendä küp törle eşlär başqarıla. Bu eşlärneñ qayberlären iskä töşerep ütkändä, kalendar'dä bilgelängän bäyrämnär, “tatar qızı”, “törki çibäre” konkursları, yäşlär kiçäläre, näwrez, narduğan bäyrämnäre, tatar sänğäte konkursları, törki xalıqlar mädäniäte festival’läre, sabantuylar häm başqalar. Novosibirskinıñ Cämiğ mäçetendä ramazan ayı däwamında oyıştırılğan iftar aşların äzerläwdä dä tatar üzäge aktivistları küp öleş kertä. Ölkä külämendä ütkärelgän Sabantuy bäyrämnäre dä tatar üzäge aktivistları tırışlığı belän oyıştırıla. Biredä sabantuylar şähär külämendä genä tügel, töbäkneñ küp kenä rayonnarında häm awıllarında da oyıştırıla. Şunsı da iğtibarğa layıq, tatar xalqı öçen oyıştırılğan bäyrämnärdä başqa millät xalıqları da bik teläp qatnaşa. Bıyılğı ölkä Sabantuyında, mäsälän, tatar kollektivlarınnan tış rus, qazax, ukrain, azerdbaycan, latış häm başqa küp kenä milli kollektivlar qatnaşqan. Tatar mädäniät üzäge direktorı Roza xanım Tixomirova, bıyılğı sabantuy “Rizalıqta berdämlek tua” digän proyektnıñ qısalarında ütkärelde, şuña kürä küp törle millätlär qatnaştı,-di
Oçraşıp söyläşü forsatınnan faydalanıp, ul üzäkneñ alda torğan eş plannarı belän dä tanıştırıp ütte. Novosibirskida xäzer törki xalıqlar festivale ütkärergä äzerlänälär. Bu urında şunı iskä toşerep ütü urınlı bulır, 2004-nçe yılnı yıl elek “Azatlıq” radiosında Novosibirskida törki xalıqlarnıñ berençe festivale uzuı turında söylägän idek. Ul tatar mädäniät üzäge aktivistları köçe belän oyıştırılıp, törki xalıqlarnıñ törle icat kollektivları qatnaşlığında ütkän ide. Festival', däwlät orğannarı tarafınnan, bik yaxşı oyıştırılğan, kürkäm çara dip bilgelänep, ölkäneñ altın yılyazmalar kitabına kertelgän ide. Älege bäyrämne oyıştıruçılarğa räxmät xatları häm törle däräcädäge diplomnar birelgän ide. Törki xalıqlar festivalen bez bıyıl berniqädär başqaçaraq ütkärergä niätlibez, cır-biyu genä tügel, başqa janrlar da kürsätergä telibez,- di Roza Tixomirova.
Roza xanım süzlärençä, ikençe törki xalıqlar festivale berençesenä qarağanda küpkä külämleräk bulaçaq. Oyıştıru eşlärendä tatar üzäge genä tügel, däwlät strukturasında bulğan Tözüçelär häm Yäşlär mädäniät sarayları, Milli mädäniätlär yortı, ölkä mädäniät idäräse, kino-vidioprokat, kraynı öyränü muzeye, üzäk kitapxanä häm başqa mädäniät uçaqları qatnaşa. Annan tış şähärdä eşläp kilüçe qazax, qırğız, üzbäk, yaqut, azerbaycan oyışmaları da yärdäm itälär. Bezneñ bäyrämgä qayber respublikalardan tanılğan kollektivlarnıñ häm cırçılarnıñ kilüe kötelä di Roza xanım.
Qayber artistlarnı cibärülären ütenep Qazaxstan, Üzbäkstan prezidentlarına xatlar yulladıq di Roza Tixomirova. Tatarstannan yäş başqaruçılarnıñ kilüenä ömet bağlıy ul.
Festival' 14-18 noyäber könnärendä ütäçäk. Waqıt az qalıp bara. Alda torğan äzerlek eşläre äle bixisap. Ämma kümäk köç belän başqarıp bez anı başqarıp çığaçaqbız,- di Roza xanım.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Damir İsxaqov: “Rusiäneñ urıs bulmağan xalıqları bu konsepsiäne qabul itmiäçäk”
Soñğı könnärdä Rusiäneñ yaña milli konsepsiäse tiräsendä törle ığı – zıqılar bulıp aldı. Älege konsepsiäneñ qayber özekläre häm alarğa kommentariylar “Kommersant” gäzitendä basılğannan soñ, şulay uq çit il matbuğatında da älege mäs'älä buyınça kommentariylar kürengäç, Rusiädä qızıq qına xällär bula başladı. Bu konsepsiäneñ eçtälege 1996 yıldan qabul itelgän varianttan naçarraq, ul millätlär xoquqın kimsetä digän fikerlär taraldı. Bigräk tä tözätelgän konsepsiädä rus telen yaqlaw, rus xalqı tiräsendä Rossiännar milläten ürçetü turında tezislar bik küpläreneñ qänäğätsezlegen uyattı.
15 oktäberdä Qazanda Xäter könen ütkärgän waqıtta da iñ qaxärlängän tema bulıp şul konsepsiä iskä alındı. Ğäcäpkä qarşı bu proyekt räsmi matbuğatta basılmadı, säyäsi elitanıñ tiskäre mönäsäbäte xäzer anıñ çın avtorın da bilgeläwgä mömkinlek birmi.
Düşämbe könne bu konsepsiäne äzerläwçe dip atalğan oyışma avtorlıyktan baş tarttı. Rusiäneñ regional' üseş ministrlığı citäkçese Vladimir Yakovlev, “Mayaq” radiosında bu konsepsiägä bezneñ qatnaşıbız yuq dip beldergän. Ayırım alğanda ul Rus milläten öskä quyu fikeren üzennän çığuın tanımıy. Ämma utsız töten çıqmıy dilär. Mäskäw ğalimnäre häm säyäsätçeläre arasında milli eşlärne rus milläten üsterügä yunältüçelär här kön oçrap tora.
Bu turıda kürenekle etnolog, tarix fännäre doktorı Damir İsxaqov Azatlıq radiosına bu sişämbedä älege konsetsiä turında üz fikeren belderde.
“Min bu ığı – zığını törle yaqtan uylap qarağaç, şundıy näticägä kildem. Berençedän, bu konsepsiäneñ qayber kisäkläreneñ aldan matbuğatta basıluı uylanılğan äyber. Minemçä, anı cämäğätçelekkä ayırım ber şar bularaq qına cibärdelär. Cämäğätçelekneñ reaksiäsen qaraw öçen. Bilgele reaksiälär törleçä buldı. Ämma konsepsiä belän küplär qänäğät tügel. Berençe çiratta monda iğtibar itärgä kiräk bulğan äyberlär şul – federalizm turında ber süz dä yuq. Härxäldä basılğan öleşendä yuq. Şulay uq monda rus xalqınıñ role bik zuraytıp, oyıştıruçı, äydäp baruçı xalıq bularaq kürsätkännär. Häm öçençe yunäleş bularaq ayırım ähämiät rus telenä birelgän. Bu xäzerge şartlarda Rusiädä yäşägän häm rus bulmağan xalıqlar monı qabul itmiäçäklär. Şuña kürä bälki bu waqıtınnan alda, bälki aldan uylap cibärelgän şar, Yakovlevqa häm anıñ törkemenä mondıy formulalarnıñ uñışlı eşlämäwen kürsätte. Şunnan añlap alar bu bezneñ eş tügel dip belderdelär. Alğa taba bu proyekt östendä eş hiçşiksez barır dip uylıym min häm bälki anıñ şomartılğan variantı da barlıqqa kiler dip ışanam. Härxäldä Mäskäwdäge qayber säyäsätçelär bu konsepsiä tiräsendä üzläreneñ mänfägat'lären alğa uzdırıp qararğa tırıştılar. Minem uylawımça, bu konsepsiäneñ ber variantı bar, çönki andağı formulalar, mäsälän rus xalqınıñ ayırım urını turında, däwlät dumasında bulğan qayber deputatlarnıñ häm anda äzerlängän qayber zakon proyektları konsepsiä formulalarına turı kilä. Minemçä, bu çınlıqta yäşäp kilgän ber proyekt.” “Kommersant” gäzitendä basılğan konsepsiäne inkar itüçe dä, anıñ avtorı itep üzen äytüçe dä kürenmi. Qısqası konsepsiä bar, ämma milli säyäsätneñ kiläçäge turında açıq mäğlümat tabıp bulmıy, barı tik skenxetlar häm qaynar noqtalardağı xällär genä bu aktual' mäs'älä turında iskä töşerä.
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Bügen İran tışqı eşlär ministrlığı – Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ, Tährannı atom programmaları turında tulı mäğlümatne birmägäne öçen ğayepläwe - İslam respublikası çınnan da atom qoralların yäşergän digän süz tügel, digän belderü yasadı. Kiçä Xalıqara Atom Agentlığı – İran tapşırğan mäğlümat tulı tügel, digän ide. Bügen İrannıñ iminlek başlığı Hassan Rohani – agentlıqnıñ böten sorawlarına cawap birelde, dip qabatladı.
İranda comğa könne uzğan parlament saylawlarınıñ näticäläre räsmi iğlan itelde. Aldan farazlanğança, 290 urınlıq Mäclestä zur küpçelekne konservativ deputatlar täşkil itä – alar 156 urınnı alğan.


text:
Respublikala dingä qaraş ni kimäldä
Tatarstan keşehe Başqortostan mäsettären talay. 34 yäşlek bıl keşe Büzdäk rayonında mäset talauın tanığan. Bıl keşe oşo arala Saqmağoşta totolğaynı. Mäsettän ul xäyer hala torğan yäşnikte säldergän. Esendä 12 meñ hum aqsa bulğan.
İzge yortqa qul huźğan bıl keşe ısın mosolman bula almay torğandır. Isın mosolman mäsälähe bögön Öfölä tikşerelde. Başqortostan mosolmandarı Diniä nazaratı qaramağındağı Väläkät şurahı yäştär arahında dini tärbiä mäsälähen kütärep sıqtı. Yıyında qatnaşqan Qoroltay deputatı Güzäl Sitdikova tanıuınsa, respublikala din totousılarźı küp tip bulmay, sovet zamanında tıuğandarźıñ ateizm toyğoları ularźıñ balalarına la küskän, höźömtälä ike bıuın rättän dinheź qalğan. Şul arqala islam täğlimättären döröś añlamausılar küp.
Güzäl Sitdıkova dinde tergeźeüźä däülät yarźamı bulırğa teyeş tigän fekerźä. Räsäyźä din totqandar źa totmağandar źa yäşäy. Donyaui däülät tip dini oyoşmalarğa aqsa bülmäü, kitaptar näşer itmäü dindarźarźıñ xoquğın boźa ti ul.
B Fatqullin Öfö


text:
Başqortostan- küp gimnlı däülät
Här munitsipalitetqa- üź gimnı. Başqortostanda här munitsipal rayon, administrativ bilämä, şirqät häm ijtimaği oyoşmalar üź gimnın buldıra ala. Başqortostandıñ däülät simvolikaları xaqındağı qanunğa üźgäreştär indereü oşo xoquqtı birä. Bıl qanun aldağı aźnala donya kürźe. Äytkändäy, respublika rayondarında bığa tiklem dä üź gerbı häm älämen qullanıusılar bar ine. Ämmä älegäsä Räsäy häm Başqortstan gimndarınan tış urındarźa ul bulmanı. Xäźer här kem üźe telägän yırźı gimn itep fayźalana ala. Tik ul respublika gimnınan da tekäräk bulırğa teyeş tügel.
Başqortostan gimnınıñ älegä tiklem hüźźäre yuq


text:
Ğıraq tışqı eşlär ministırı Hoşyar Zebari düşämbedä Brükseldä Yevropa Berlegendäge kollegaları belän oçraştı.Zebari Berlektän kübräk yardäm soradı .Ul aqçanıñ xalıqara aradaşçı aşa tügel ä turıdan turı Ğıraqqa birelüen soradı.Ministırlar Ğıraqnı tözekländerü eşlärenä qatnaşaçaqların äytsä dä, alar yaña yardäm yäki aqçanı turıdan turı Bagdad xökümätenä birü turında wäğdälär birmäde.
Yevropa Berlegeneñ tışqı eşlär ministırları Ğıraqnıñ küçeş çorı xökümäteneñ Brükselgä kilgän berençe ministırın xuplap qarşı aldı Yevropa Berlegeneñ älege citäkçese Gollandiäneñ tışqı eşlär ministırı Bernard Bot (audio)
Yevropa Berlegeneñ barlıq tışqı eşlär ministırları Ğıraq waqıtlı xökümäteneñ nıq yaqlawğa moxtac buluı turında kileşä.İmin, totrıqlı, berdäm, demokratik häm inşalla bay Ğıraq oyıştıru mäqsat bulıp tora dip äytte.
Britaniä tışqı eşlär ministırı Jack Straw, Zebari belän oçraşunı maqtap (audio)
bik ähämiätle kön ide. Ber niçä yıldan soñ Ğıraqnıñ Yevropa Berlegeneñ könçığış çigen täşkil itäçägen istä totıp aña nindi yardäm birä alaçağıbız turında bik faydalı söyläşülär ütkärdek. dide.
J.Straw monda Törkiä belän Berlekke kerü buyınça tizdän söyläşülär başlanaçağına işarä itkän buldı. Straw tağı bolay dide(audio) Zebari Yevropa Berlegeneñ yardäme Dönya Bankı yäki BMO aşa tügel ä turıdan turı Ğıraq xökümätenä birelüen soradı. Ul şulayuq säyäsi protsess bigräk tä saylawlar öçen yaqlaw soradı dip äyte Britaniä tışqı eşlär minsitırı. Berlekneñ küpçelek illäre , AQŞ citäklägän koalitsiägä xisab birgän Ğıraq oyışmalarına turıdan turı yardäm birergä telämägän öçen aqça aradaşçılar aşa birelde. İsmeneñ belenüen telämägän ber diplomat, aqçanı turıdan turı birü älbättä xökümät öçen ciñelleräk bulır ide,ämma eleke sistema dewam itergä tieş digän mäsälädä konsensus bar. Bu sistema aqçanıñ qayda niçek sarıf itelüen kürü mömkinçelegen bezgä birä dip söyläde. Yevropa Berlege 2004 belän 2006nçe yıllar arasında Ğıraqqa 200million yevro birärgä kileşte.Blok ütkän ayda Ğıraq belän mönäsäbätlären täräqi itü öçen urta möddätle strategiä qabul itte. Bu strategiä Ğıraqnıñ waqıtlı saylawlar ütkärüenä bağlı bularaq säwdä elemtäläre häm politik dialognı arttırunı küzdä tota. Hoşyar Zebari Yevropa Berlegeneñ Ğıraqta säyäsi yaqtan üzen kürsätüen , wäkilçelek açuın sorağan. Britaniä tışqı eşlär ministırı Straw da Ğıraq mömkin bulğan qädär yaqın mönäsäbätlär urnaştırunı soradı dip äytep Fransiäneñ düşämbedä Bagdad belän 13yıldan soñ ilçelär belän almaşuın azsızıqladı. Berlek räsmiläre Bagdadta üz ofisların açu öçen iminlek şartları citärle tügel dip äytte.Berlek ministırları waqıtlı xökümätneñ ülem cazasın yañadan köçkä kertü qararın da kütärep çıqtı. AQŞ okupatsiäse waqıtnda bu caza köçtän çığarılğan ide. Gollandiä tışqı eşlär ministırı Bot bezneñ kündermä bik açıq itep äytep(audio)
bez ülem cazası turında da söyläştek häm bu Ğıraqta ğämäldän çığarılır digän ömed belderdek, bu mäsälädä dialog däwam itäçäk dide.
Berlek bu ğämäl öçen Ğıraqnı cazalandırırğa cıyına digän täsir qalmadı. Zebari ciddi cinayätlär yäki zur terror höcümnäre oyıştıruçılarnı qurqutu öçen ülem cazasın köçkä kertü kiräk dip söyläde. Zebari sişämbedä NATO ilçeläre belän Ğıraq iminlek köçlären künegüdän ütkärü mäsäläsen tikşerä.
färidä xämit,praga


text:
«Yaña tatar pyesası-2004» tämamlandı.  Yaña bäyge başlanıp kitte
«Yaña tatar pyesası» bäygeseneñ bıyılğısı yäş avtorlarnıñ iğtibarın cälep itü maqsatın quydı. Bäygeseneñ nigezlämäsendä iñ yaxşı pyesalar yarışında 35 yäştä qädär avtorlar qatnaşa ala dielgän ide. Yäş avtorlarnı nindi temalar borçıy soñ? Bäygegä täqdim itelgän 30-lap eşneñ küpçelege – mäxäbbät turında ide. Ä ädäbi romannı äsärne säxnägä quyu däräcäsenä citkerü, yäğni roman nigezendä yazılğan insenirovkalar bäygesendä olıraq, täcribäleräk avtorlar köç sınaştı.
Şuşı könnärdä, älege bäygegä yomğaq yasaldı häm ciñüçelärne büläkläw buldı. Tantana, xalıqara teatr könendä, Kamal teatrı binasında ütte.
Kiçäneñ berençe öleşeñdä, Mädäniät, sänğät akademiäse studentları köçläre belän, teatr tarixınnan küreneşlär kürsätelde. Şuşı yäşlär, bıyıl uquların beterep, Başqortstanğa, «Nur» tatar teatrına eşlärgä kitäçäk, dip iğlan itelde.
Kiçäneñ ikençe öleşendä, ciñüçelärne büläkläw çarası buldı. Pyesa yazuçı yäş avtorlarnıñ 5se – diplomnar häm qimmätle äyberlär belän büläklände. Tağın 5 yäş yazuçı bäyge lawreatları isemenä layıq, dip tabıldı. Jyuri äğzäläre, täqdim itelgän barlıq äsärlärne uqıp çıqqan, bäxäsläşkän, bäyä birgän häm büläkne birergä dä säxnägä çıqtı.
Ğalim Ğali Arıslanov mäsälän, laureatlarnı büläkläde. Alar arasında yäş jurnalist, Rawil Sabir bar ide. Ul «Zimfiräkäy, sıluım, appağım» digän säxnä äserne täqdim itkän bulğan. Tuqay sının alırğa dip säxnä mengäç, ul, märxüm rejisser Marsel Sälimcanovnıñ süzlären iskä aldı. İsän çaqta ul, yäş dramaturglar kilep, qultıq astında menä digän pyesa qıstırıp kererlär dip kötkän bulğan ikän. Xäzer, yazğan äyberlärne kütärep, teatrğa kerärgä bula, dide Rawil Sabir. Yäş avtorlar Railä Moxsinova häm Zöxrä Fatıxova da säxnä äsärlären birep, bäygeneñ bu öleşendä ciñgän. Büläklänüçelär arasında Başqortstannıñ Bişbüläk rayonınnan Möxärrämova Dinä dä bar ide. Dinä xäzer Ufada yäşi häm «Atna» gäzitendä jurnalist bulıp eşli. Dinä Möxärrämova bäygegä «Teşlängän alma» digän äsären täqdim itkän. Şuşı alma, mäxäbbät tarixın häm xatın-qız yazmışın surätläwçe obraz bulıp tora, dip añlattı avtor. Jyuri iğtibarına ber yulı 5 äsärne täqdim itkän avtor, mädäniät sänğät akademiäse studentı - İlgiz Zäyniev buldı. Anıñ ber genä äsäre, «Ay qızı» digän pyesası belän ciñü yalağan. Lawreat isemenä layıq bulğan yäş avtorlarğa 50meñlek büläklär birelde. Häm aktivlığı öçen, İlgiz Zäyniev Mädäniät ministrlığınıñ maxsus büläge, notebook, zamança kompyuter birelde. Älege büläkne student yegetkä ministır İldus Tarxanov tapşırdı.
Bäygeneñ ikençe öleşendä, Mäxmüt Ğäläwneñ 2 äsäre nigezendä iñ osta instenerovka eşlägän dramaturglar isemnäre ataldı. Mäxmüt Gälläwneñ «Möxäcirlär. Bolğançıq yıllar.» romanın säxnägä quyu, pyesağa äyländerü avtorlarğa awır bulğan. Bäygegä barı 6 ğına äsär täqdim itelgän. Alarnıñ 2se yarıştan töşerelgän. Tağın 2 avtor, qızıqsındıru büläkläre belän bilgeläp ütelde. Ä Fanawil Ğaliev häm İltizär Möxämmätğaliev bäygeneñ şartlarına cawap birüçe iñ yaxşı äsär yazuçılar dip, ciñüçe iteç iğlan itelde. Alarğa bäyge büläge itep 100meñ sum bireläçäk. Kiçädä, «Yaña tatar pyesası 2005» digän yaña bäygeneñ başlanuı iğlan itelde. Anıñ töp janrları - muzıkal drama häm komediä bulaçaq.
Bikä Timerova.


text:
Tatar mäktäplären açu üzebezdän tora
Qunaqlarnı Rizaeddin Fäxretdin isemendäge 1Hчe gimnaziä uquçıları cır-biyu belän qarşı aldı. 16 rayonnan kilgän mäğärif idäräläre citäkçeläre häm 12 rayonnıñ kongress cirle oyışma wäkillärenä ber keçkenä Gazel' avtobusı häm ike maşina belän kilgän qazanlılar da östälde. Alar arasında Tatarstan Däwlät şurası deputatı Robert Miñnullin, Mäğärif häm fän ministrlığınıñ milli mäğärifne üsterü bülege citäkçese Raif Zinnätullin, Xökümätneñ Tatarstandağı xalıqlar mädäniäten häm telen üsterü bülegeneñ baş kiñäşçese Firaya Şäyxieva häm başqalar bar ide. Aldan isä bik küp türälär bara dip wäğdä itelsä dä, törle säbäplär arqasında alar kilä almadılar dielde. Tatarstan Däwlät Şurası deputatı Robert Miñnullin
Bötendönya tatar kongressına 30 keşe kerä, läkin monda anıñ 3ce genä qatnaşa. Menä şul säbäple problemanı xäl itü dä şul däräcädä genä bara da inde.
Robert Miñnullin äytkän 3 byuro äğzası isä möxtäriät räise Rimzil Wäliev, 2Hчe tatar gimnaziäse direktorı Kämäriä Xämidullina häm saylanıp tügel, ä bilgelänep quyılğan Renat Wäliullin bar ide. Utırışta isä töp çığışnı da Renat Wäliullin yasadı. Anıñ süzlärenä qarağanda tatar kongressı 2005 yılnıñ yazında cämäğät, xökümät äğzaları, xoquq belgeçlärennän torğan törkem Tatarstannıñ tatar mäktäpläre bulmağan rayonnarına barğan. Renat Wäliullin
Törkem yuğarı Oslan, İske Çüpräle, Bazarlı Mataq, Bua, Bolğar, Alekssewski, Layış, Balıq Bistäse, Piträç, Aqsubay, Nurlat, Biektaw, Mamadış, Yaña Çişmä, Çirmeşän, Ägerce cirleklärendä buldı.
Renat Wäliullin tatar mäktäpläre bulmağan härber rayon buyınça añlatma birde. Mäsälän Çüpräledä rayon mäğärif bülege başlığı İske Çüpräle awılında tatarlar tatar mäktäbendä uqi başlasa, çuaşlar qayda uqır dip beldergän. Çönki älege awılda 50 protsent çuaş häm 50 protsent tatar yäşi ikän. Biektawda isä tatar mäktäben tözergä rayon byudjetında aqça yuqlıqqa sıltağannar. Qısqası, härqayda nindider säbäp tabılğan. Moña isä Tatarstannıñ mäğärif häm fän ministrlığınnan Raif Zinnätullin
Bilgele bu mäğärif sistemasındağı keşelärneñ eşläp citkermäwe, bez monı kontrol'dä totaçaqbız kiläçäktä.
Bilgele bu mäğärif sistemasındağı keşelärneñ eşläp citkermäwe, bez monı kontrol'dä totaçaqbız kiläçäktä.
Raif Zinnätullin bügen respublikada 1200rә yaqın tatar mäktäbe eşli dip belderde. Bolarnıñ küpçelege bilgele awıl cirlärendä.
Xökümät wäkile Firaya Şäyxieva bezneñ respublikada tatar mäktäplären açu öçen böten qanunnar da, programmalar da eşlängän, qalğanı üzebezdän genä tora dip belderde. Monı isä Robert Miñnullin da assızıqladı. Robert Miñnullin
Bezdä tatar mäktäben açmas öçen meñ törle säbäp tabalar. Mäğärif ministrlıyğında cıyılışlar uzdırıp qına tatar mäktäben açıp bulmıy. Monda här rayon citäkçese belän ministr ayırım söyläşergä tieş. Barı şul çaqta ğına nindider näticälärgä ireşep bulaçaq. Tatar mäktäben açunı ictimaği oyışmalar tügel, ä xakimiät xäl itärgä tieş. Kongress yärdämçe genä bulırğa tieş.
Robert Miñnullin programmalar ütälä, ämma tatar tele rus tele belän yarışırlıq däwlät tele bula almıy dip assızıqladı.
Robert Miñnullin soñğı bulıp çığış yasadı. Annan soñ barlıq qunaqlar Riza Fäxretdin tuğan Kiçüçat awılına yul tottılar. Anda alar ğalimneñ muzee häm mäktäp belän tanıştılar.
Landış Xarrasova


text:
Samarda başqort möxtäriäte terkälde
Moña qadär Samar ölkäsendä başqort qorıltayı eşläp kilde. Bu oyışma ölkädäge 7 meñgä yaqın başqortlarnıñ mädäni ixtıacların qänäğätländerüne niät itep quyğan ide. Samarnıñ üzendä 1870 başqort terkälgän. Menä şul keşelärne başqort moxitenä tartunı küzdä tota möxtäriät. Oyışmanıñ citäkçese Zölxiccä xanım Şäräfetdinova söyli:
Ölkä qorıltayı belän şähär qorıltayınıñ ayırması yuq. İkese dä ber eşne alıp baraçaqlar. Bezneñ xäräkätneñ maqsatı – berençe etapta başqortlarnıñ barlığın belderü ide. Monı bez yırıp çıqtıq kebek. Maqsatıbız – başqort yäşläre ğoref – ğadätlärebezne belsennär, dinebez islam qanunnarı buyınça yäşäsennär ide.
Samar ölkäsendäge awllarnıñ xälläre niçek?
Samar ölkäsendä barlığı 8 başqort awlı bar ide. Alarnıñ sigezese dä saqlanğan. Läkin dä xäzer awllarda pensiä yäşendäge keşelär genä yäşäp yata. Barlıq mäktäplär yabılğan. Zur rus awllarına balalarnı 15-20 çaqrımğa taşıylar. Başqort tele öyränelmi, başqort mädäniätı öyränelmi. Bez barçabız da yuğalu qurqınıçı astında, şähärdäme ul, ällä awldamı? Awllarda eş yuq, yäşlär barçası da şähärgä küçä.
Minem: “ Samar ölkäsendäge başqort awllarınnan yäşlär Ufağa kitälärme?”- digängä Zölxiccä xanım: “Ufağa ayırım başkortpärvärlär ğına kitä. Uqırğa kitkän yäşlärebez kire äylänep qaytmıylar, Başqorstanda qalalar,”- di Zölxiccä xanım. Zölxiccä xanım äytüençä, “Yaqtılıq” mäktäbe direktorı Xaridä Daşkina mäktäptä parallel' başqort balalarınnan torğan klasslarnı açırğa rizalıq birgän, tik menä başqort ata- anaları balaların ğına kitermilär ikän.
Bügenge köndä Samar Duslıq yortında törle yäştäge 24 başqort 10 yäştän 60 yäşkä qadär başqort mädäniätı belän tanışalar, başqort cırların öyränälär.”
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Başqort däwlät uniwersitetınıñ tatar kafedrası ğalime, filologiä fännäre kandidatı, dotsent Räüf İdrisov : “Moña qädär bülekkä yıl da 25 student qabul itsäk, bıyıl 23 student qabul ittek. Qısqaru säbäbe Rusiädä humanitar fännärne kimetü turında kürsätmägä bäyle. Bıyıl 50 abiturient ğariza yazdı, şularnıñ 12se medäl belän kilüçelär. Alarnıñ 11e qabul itelde”.
Başqort däwlät pedağogiä universitetınıñ tatar bülege ğalime, professor Sufiän Safuanov: “Bezdä yıl da 25keşe tatar bülegenä, 25şe ingliz-tatar bülegenä qabul itelä. Bıyıl tatar bülegenä 40 keşe däğwa itte. Tatar-ingliz bülegenä nibarı 30 ğarizä birelde, alarnıñ 19zı imtixannarnı uñışlı tapşırdı. Şulay itep bu bülekkä citärlek studentlar qabul itelmäde. Bu tatar mäktäplärendä, başlıça, nemes häm fransuz tele uqıtıludan”.
Stärletamaq pedagogiä akädemiäseneñ tatar bülege möğallime İlsur Mansurov:”40 abiturient ğarizä yazğan ide, şularnıñ öçese medälle. Bülekkä 23 student qabul itelde”. Böre däwlät pedağogiä institutınıñ fin-uğır xalıqları telläre kafedrası mödire Serafima Ğapsattarova: “Bülekkä yıl da 25 keşe qabul itelä ide. Bıyıl 16 studentqa qaldırıldı. Säbäbe – yaña başqort-ingliz bülege açıludan. Bıyıl 40qa yaqın ğarizä bidelär, ber medälle dä bar ide”.


text:
Vladimir Putin 30 avgustta Qazanğa kilä, ni öçen?
22 avgustta älege xäbärne ireştergän Rusiä televideniese Vladimir Putin Qazanğa 1000 yıllıqqa äzerlek eşe belän tanışırğa häm şähär köne uñayınnan kilä digän kommentariy yasadı. Xätta, Respublika köne dä telgä alınmadı. Ä III Bötendönya tatar kongressı yuq ta yuq inde. Ğadättägeçä, “ЗBeздa ПoBoлжbя” gazetası yaña sanda Vladimir Putinnıñ Qazanğa kilüen üzençä bik yuğarı fantaziä belän farazladı. İmeş, Tatarstan prezidentı kiñäşçese Rafail Xäkimov, Däwlät Şurası komissiäläre citäkçeläre Marat Galiev häm Şaqir Yähudin qatnaşındağı komissiä aşığıç räweştä Rusiä Federatsiäse häm Tatarstan şartnamäsenä üzgäreşlär kertä, yaña tekst äzerli. Häm Rusiä prezidentı Tatarstanğa vizitı waqıtında şuşı şartnamä imzalanaçaq. Rafail Xäkimov belän elemtägä kerep, şundıy farazğa kommentariy birüen ütendem. Rafail äfände başta mondıy närsägä kommentariy yuq dip äytsä dä, şulay da Vladimir Putinnıñ Mintimer Şäymiev belän Qazanda oçraşuı waqıtında şartnamä xaqında söyläşülär bulaçaq, läkin şartnamägä aşığıç üzgäreşlär kertü häm aşığıç imzalaw şart tügel digän fikeren äytte.
Ä Tatarstan Däwlät Şurasında pänceşämbe könne çınnan da, daimi komissiä utırışları uzdı. Räsmi xäbärdä parlament kanikullarınnan soñ Däwlät Şurası daimi komissiäläre eşkä kereşte, 7 komissiäneñ bişese utırışılar ütkärde, dielä. Barlığı 60 mäsälä tikşerelgän häm küpçelek mäsälälär qanun proektları, 5 sentäberdä bulaçaq Däwlät Şurası sessiäsenä äzerlek eşlärenä qağıla. Şulay itep, Däwlät Şurasında da, şartnamä mäsäläsendä alay ığı-zığı yuq. Barısı da räte-çiratı belän bara.


text: Bäyrüttä bügen Libannıñ elekke premyerı Rafik Xaririneñ ülemeneñ 2 yıllığın iskä alu öçen distä meñ keşe şähär üzägendä ciyıldı. Böten il buylap iminlek çaraları arttırılğan. Xökümät yaqlı häm aña qarşı tarafdarlarnıñ bäreleşünnän saqlanu öçen Üzäk maydanda timer çıbıq belän uralğan kirtälär quyılğan. Kiçä kiç Bäyruttä ike avtobus şartlatılğan ide. Anda 3 keşe ülde. Xakimiätlär terror gämälenä äzerläwdä qatnaşlığı buluda Süriä yaqlı köçlärne gäyepläde. Alar fikerençä, terror gämälläreneñ maqsatı, Xaririne iskä alırğa qomaçawlaw bulğan.


text: Prezident urınına 9 namzät däğwa itä, şul isäptän, xäzerge prezident Robert Koçarian. Bügen Yerevanda, üz tawışın birgännän soñ, Koçarian, bu saylawlar, Ärmanstanğa 5 yıl normal häm totrıqlı tormış alıp kiler digän ömet belderde. Tışqı eşlär ministrı Vartan Oskanian, Koçarian, berençe turda uq ciñep çığaçaq, digän faraz äytte. Koçariannıñ töp köndäşe, Stepan Demirpian isä, üzeneñ berençe turda ciñüwen, bik ixtimal, dip belderä. Tağın ber opozitsiädäge namzät, Artaşes Gegamian, şulay uq, Koçariannıñ ciñelüwen farazlıy. Saylawlarnı ciñü öçen, tawışlarnıñ yartısınnan kübrägen cıyarğa kiräk. Saylaw barışın 200-läp küzätüçe küzätä.


text:
Qamal teatrında «Basketbolçı» spektakleneñ premierası ütte
Uzğan şimbädä Qamal teatrında Mansur Ğiläcevnıñ «Basketbolçı» isemle p'esası buyınça quyılğan spektakl' premierası ütte. Marsel' Sälimcanov rejisserlıgında bu tamaşa ber qarasañ awıldağı eşsez uqıtuçı häm ğärip-ğoräbä, särxüşlärneñ professional' basketbol komandası oyıştırıp, Qazanğa barıp «Uniks»nı ciñärgä xıyallanuı turında. Yäğni, zur aqçalar totıp professional' sport üsterügä qarağanda, massaküläm fizkul'tura möhimräk digän fikergä işarä sizelä. Ämmä, bu spektakl'dä qızıl-zäñgär töstäge hawa şarına utırğan awıl sportçıları Tatarstan alämen kütärep oçıp kitälär dä, yaqındağı sazlıqqa barıp töşälär. Tatarstan flagın iñenä yapqan artistqa Näcibä İxsanova zalda utıruçı respublika citäkçelärenä qarap, “tağın barıp çıqmadı”, dip uftana. Ğomümän, bu spektakl'dä Rinat Täcetdinov, Daniä Nurlı, İldüs Äxmätcanov häm başqa artistlar iskitärlek uynap kürsätälär. Spektakl'dä törle kinayäle törtmä süzlär, säyäsi yaqtan kisken fikerlär yañğırıy. Tamaşaçılar kölä, alar belän Tatarstannıñ iñ berençe citäkçeläre räxätlänep kölä. Xäzerge zamannıñ açı xaqiqäten kürsätergä qıyulıq citärlek ikän. Üz-üzennän barı köçle häm ölgergän millät kenä şulay kölä ala. Ä näticälären soñraq yasarbız.
«Azatlıq» radiosı öçen Qazannan Rimzil Wäli


text:
Törkiädän ayırmalı bularaq Rusiäneñ Yevropa Berlege belän mönäsäbätläre soñğı aralarda kierenkelänep kitte. Mäskäw bigräk tä ildäge matbuğat ireklegen qısuda, qayber ere eşmäkärlärgä qarşı qırıs çaralar kürüdä ğäyeplänä. Xäzerge waqıtta törmädä utırğan mäğlüm Xodorkovskidän soñ xäzer inde çirat ikençe ber şundıy magnat Roman Abramoviçkä citte kebek, anıñ "Sibneft" şirkätenä Rusiäneñ salımnar ministrlığı ber milliard dollarlıq salım tüläw turında xat cibärde.
Rusiäneñ salımnar ministrlığı fikerençä, 2000-2001-nçe yıllarda Roman Abramoviç çitäklägän "Sibneft" şirkäte däwlät qaznasına salımnarnı näq menä milliard dollarğa azraq tülägän bulğan. Döresräge, "Sibneft" däwlätkä aqçanı azraq tüläw alımnarın qullanğan, ministrlıq isä xäzer monı salım tüläwdän qaçu dip bäyäli häm däwlätkä tieşle aqçanı kire qaytarunı taläp itä. Şunısı qızıq - näq şundıy uq alımnarnı, qayber belgeçlär fikerençä, "Sibneft"kä qarağanda azraq qullanğan "Yukos" şirkäte prokuratura idännären inde küptännän taptıy. Ä menä Abramoviç şirkätenä xakimiat xäzer genä iğtibar itärgä buldı. Bu ike maqsatta eşlänä ala - berençedän, prezident saylawları aldınnan xalıqtağı ere magnatlarğa qarata bulğan tiskäre xislärne köçäytü häm berük waqıtta, xakimiat ğadi keşelär mänfäğäten dä qayğırta digän fikerne nığıtu öçen. Ä ikençedän, xäzer inde Putin xökümäten ber "Yukos"qa ğına qarşı köräşüdä, qanunnarnı saylap qına qullanuda ğäyepläp bulmıy. Gärçä "Sibneft"kä kilgändä, sannar beraz başqaraq, "Yukos"tan bıltır däwlät östämä räweştä 3 milliard dollar salım taläp itkän ide. "Sibneft"tan isä älegä şunıñ öçtän beren genä telilär. "Sibneft"kä qarşı kürelgän şuşı çara ildäge xakimiatneñ üz baylıqlarına yuğarıdağı säyäsi bäyläneşlären qullanıp, salım qanunnarındağı törle "tişeklär"dän faydalanıp ireşkän ere business törkemnärenä qarşı yaña höcüm başlawına işarä itä. "Sibneft"neñ neft çığarğan bar ere şirkätlär arasında salımnarnı iñ az tüläwe ser tügel, bu maqsatta ul federal'' häm cirle xakimiatneñ elekke yıllarda çığarğan, salımnarnı kimetü mömkinlegen birgän törle kürsätmä-qararların bik osta qullandı. Xäzer isä Rusiä xökümäte andıy taşlamalar yasağan bar qararların da köçtän çığardı. Salımnar ministrlığı şuña nigezlänep xäzer däwlätkä tieşle dip sanalğan aqçanı kire taläp itä. Şirkät üzeneñ Rusiä salımnar ministrlığınnan andıy taläple xatnıñ aluın rasladı, ämma berük waqıtta üzeneñ härzaman Rusiädä ğämäldä bulğan qanunnar nigezendä eşläwen belderde. Yäğni "Sibneft" ciñel genä bireşergä cıyınmıy, ministrlıq belän bäxäsen ul mäxkämädä xäl itärgä teli. "Yukos" belän bulğan waqiğälärdän soñ "Sibneft"nıñ xakimiat taläbenä buysınmıy mäxkämägä möräcäğät itüe anıñ da awır çorğa kerep baruına işarä itä. Läkin Xodorkovskidän ayırmalı bularaq "Sibneft" başlığı Roman Abramoviçkä qarşı şäxsi ğäyepläwlär älegä yañğıramadı, alar fäqät şirkätkä genä qarıy. Rusiädä ikençe bay keşe sanalğan Abramoviç moña qädär Kreml belän tınıç qına xezmättäşlek itü yulın saylağan ide. Belgeçlär fikerençä, näq menä anıñ tırışlığı belän Rusiä xökümäte "Yukos"nıñ "Sibneft" belän berläşüen tuqtata aldı. Roman Abramoviç äle haman da Çuqıt gubernatorı bulıp torsa da, soñğı 12 ayda ul üz aqçasın Rusiädän çığaru belän mäşğül ide. Abramoviç başqa ere magnatlar soñraq añlağan närsäne - Rusiädä xäzer çerep bayunıñ bik urınlı bulmawın - inde küptännän añlap aldı.
Kärim Kamal, Praga


text:
Blagoveçen mäxkämäse eşne ikegä bülmäkçe
2004 yılda Blagoveşçen şähärendä tazartu ütkärep, yözlärçä keşelärneñ xoquqların bozğan militsiä xezmätkärläreneñ eşen mäxkämä ikegä ayırıp qarawnı kütärde. Bu turıda Blagoveşçen mäxkämäse respublika Prokuraturasına möräcäğät itte. Anda militsiä citäkçelegen häm alarnıñ färmannarın ütägän ğadi militsionerlarnıñ eşlären ayırıp qararğa dielgän. Respublika Prokurorı Sergey Xurtin monı xuplamawın belderde häm eşne Respublikanıñ Yuğarı mäxkämäsenä cibärder. Yuğarı mäxkämä dä älege qararnı köçendä qaldırsa, ul eşneñ Respublika Yuğarı mäxkämäse qarşındağı küzätü instansiäsenä cibäreläçägen belderde.


text:
Mixaylovski şähärendä Tatar milli üzäge “Öy tuyı” uzdırdı
Sverdlovski ölkäse Mixaylovski şähärendä oyıştırılğan Tatar milli mädäni üzäge inde uzğan ğasırnıñ tuqsanınçı yılları başınnan birle eşläp kilä. Ämma bu köngä qädär Üzäkneñ üz binası yuq ide. Milli mädäni çaralar oyıştıru, tatar yäşläreneñ yal waqıtın faydalı itep uzdıru, milli kitapxanä buldıru, ädäbi kiçälär ütkärü kebek alğa quyğan zur maqsatlarnı tormışqa aşıru öçen bergäläşep cıyıla torğan cıynaq qına poçmaq bulsa da bik zur eş bulır ide. Küp yıllar buyı törle busağaların taptarğa turı kilde milli aktivistlarğa. Häm, nihayät, uzğan yıl küptänge xıyal tormışqa aştı - elekkege balalar baqçasınıñ ber öleşen tatar milli mädäni üzägenä birü turındağı qarar qabul itelde. Ämma binanıñ bik taşlandıq xäldä buluı quanıçnı beraz kimetep cibärde – bu poçmaqnı üz köçläre belän tözekländerü mömkin tügellege kön kebek açıq ide. Sverdlovski ölkä Zakonnar cıyılışı deputatı Al'bert Abzalov tırışlığı belän, älege binanı tözekländerü öçen 125 meñ sum aqça bülep birelde. Şulay uq şähär okrugı da daimi räweştä yärdäm itep tordı. Nihayät, tözekländerü eşläre tämamlandı.
Bu könnärdä Mixaylovski Tatar milli üzägeneñ yaña binağa küçüe uñayınnan tantanalı kiçä uzdırıldı. Kiçägä Sverdlovski ölkä Zakonnar cıyılışında eşläp kilüçe tatar deputatları Rinat Sadriev, Al'bert Abzalov, Tübän Sırğa rayon xakimiäte başlığı urınbasarı Waleri Yeremeev, Mixaylovski şähär okrugı başlığı Sergey Yakimov häm başqa zur qunaqlar kilde. Alarnı yaqın-tirädäge törle awıllardan kilgän tatar häm rus fol'klor kollektivları, balalar häm yäşlär ansambl'läre, milli aktivistlar häm başqa cämäğätçelek qarşı aldı.
Forsattan faydalanıp, xalıq deputatlar häm rayon, şähär citäkçeläre belän aralaşıp aldı. Mixaylovski tatar milli-mädäni üzägen inde menä cide yıl buyı citäkläwçe Fazilä xanım Möcipova, bik dulqınlanıp üzeneñ söyeneçen belderde: -“Bügen bezdä öy bäyräme, küptän kötelgän bäyräm! Bezne zurlap zur qunaqlar kilgännär, alar bezneñ şatlığıbıznı büleşälär. Yaqtı, cılı, räxät bezdä, görläp tora Üzägebez! Küñellär üsep kitte, räxätlänep eşlise kilä”, - dide ul.
Kiçäneñ tantanalı öleşendä Mixaylovski Tatar milli üzägen öy tuyı belän qotlap, bik küp büläklär tapşırıldı. Rayon xakimiäte citäkçeläre büläkkä televizor, şähär xakimiäte östäl-urındıq kebek kiräkle cihazlar tapşırdı. Deputat Al'bert Abzalov yomşaq känäfi, Rinat Sadriev yäşlärne tatarça cırlarğa öyrätü öçen tatarça Qaraoqe-sentr, Milli media-xolding citäkçeläre tatar kitapları büläk ittelär.
“Öy tuyı” bik küñelle ütte.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg


text:
Krasnoyarski yağında qorıltay uzdı
16 iyül könne Krasnoyarski krae tatarlarınıñ berençe qorıltayı bulıp uzdı. Töbäk külämendä berençe märtäbä oyıştırılğan bu cıyında kraynıñ 22 territorial' büleneşennän - awıl-rayonnarınnan häm şähärlärennän 150 dän artıq delegat qatnaştı. Räsmi dairälärdän anda gubernator urınbasarı Ädxäm Akbulatov, Krasnoyarski şähär başlığı urınbasarı Vasiliy Kuyumov, şähär şurası deputatı Georgiy Monaşev, başqa xakimiät wäkilläre häm tatar millätennän bulğan qayber awıl-rayonnar citäkçeläre buldılar.
Qorıltay Krasnoyarski şähäreneñ mädäni-tarix häm muzey kompleksında uzdı. Ul kray häm şähär başlıqlarınıñ, täbrikläwlären citkerü belän başlanıp kitte. Annan soñ başqa töbäklärdän kilgän qotlaw xatları häm telegrammalar uqıldı.
Bötendonya Tatatr Kongressı Başqarma komitetı räise Renat Zakirovnıñ täbrikläw xatın Krasnoyarski xäräkäte aktivistı Fänilä Abdraxmanova uqıp birde. Rusiäneñ möftilär şurası räise Rawil Gaynetdinneñ täbrikläwen Krasnoyarski krae möftie Ğayaz Fatqullin citkerde. Täbrikläw telegrammaları Omski, Novosibirski, İrqutski şähärläreneñ tatar oyışmalarınnan da buldı. Qorıltay eşendä Krasnoyarski kraenda eşläp kilüçe çuaş, yahud, rus, çeçen oyışmaları wäkilläre dä qatnaştı. Alar isemennän täbrikläwne milli oyışmalar şurası räise Berdnikov äfände citkerde.
Qorıltayda töp dokladnı kray başlığınıñ iqtisat häm planlaştıru buyınça urınbasarı Ädxäm Akbulatov yasadı. Delegatlarnı ul kraynıñ sotsial' häm iktisadi üseş perspektivası belän tanıştırdı, kray tormışında tatarlarnıñ totqan urının bilgeläp ütte, tatarlar tuplanıp yäşägän töbäklärneñ saqlanıp qaluınıñ möhimlegenä basım yasadı. Monıñ öçen awıl-rayonnarda eş urınnarı buldıru häm bu eşkä tatar millätennän bulğan eşmäkärlärne cälep itü zarur, dide. Qorıltay eşendä qatnaşqan eşmäkärlär Ädxäm äfändeneñ tatar awıllarında xosusıy predpriätielär açu täqdimen xuplap qarşıladılar, bu eştä qatnaşırğa rizalıqların belderdelär, anı ğämälgä aşıru öçen maxsus konferensiä uzdırıp söyläşergä qarar qıldılar. Oçraşunıñ tögäl datası da bilgelände.
Annan tış qorıltay barışında krayda yäşäwçe tatarlarnıñ tormışı, sotsial' torışı, balalarnı milli ruxta tärbiäläw, tatar awılları mäktäplärendä tuğan tel däresläre uqıtunı arttıru, xalıq tarixında dinneñ totqan urını, milli xäräkätkä yäşlärne kübräk cälep itü häm başqa temalar buyınça çığışlar buldı. Krasnoyarski krae tatarlarınıñ milli-mädäni üseş konsepsiäse proyektın kray xakimiäteneñ milli häm dini eşlär buyınça komitetı baş belgeçe, tarix fännäre kandidatı Räşid Rafikov täqdim itte. Delegatlar tarafınnan bu proyekt xuplandı häm östämälär belän tulılandırıldı. Räşid äfändeneñ qorıltaynı oyıştıruda zur öleşe kertüe turında ayırım äytergä kiräk. Qorıltaynıñ eş programması, proyektları häm küp törle dokumentları, barsı da anıñ citäkçelegendä äzerlängän idelär. Milli canlı Räşid äfändene krayda yäşäwçe tatarlarnıñ tuğan tellären yuğalta baruları ayıruça borçıy. Üze dä, rus möxitendä tärbiälänü säbäple, telne naçar belüenä qıyınsınıp, äñgämädä sorawlarğa rus telendä genä cawap birä aldı.
Qorıltayda tağın ber soraw – krayda yäşäwçe tatarlarnıñ regional' milli mädäni möxtäriäten buldıru mäsäläse qaraldı. Monıñ öçen räsmi terkälgän Krasnoyarski şähär moxtariätennän tış tağın ber bulsa da cirle moxtariätneñ buluı zarur ikänlege bilgelände. Lesosibirski şähärendä moxtariät tözü östendä eş başlanuı turında belderelde. Ul räsmi terkälgännän soñ, regional' moxtariät tözü östendä eş başlanaçağı turında äytelde.
Qorıltay üzeneñ eşen alda torğan burıçlarnı, maqsatlarnı häm eş ısulların bilgelägän üseş konsepsiäse proyektın qabul itü belän tämamladı. Annan soñ Krasnoyarski, Lesosibirski häm Jeleznogorski şähärläre häm qayber awıl-rayonnarnıñ icat kollektivları çığışı buldı. Foyeda kön buyına cirle tatarlarnıñ tarixı turında arxiv dokumentları, kiem-salımnar, yort-cir kiräk-yaraqları kürgäzmäläre eşläde. Anda milli rizıqlar buyınça maxsus konkurs- kürgäzmä dä oyıştırılğan ide,. Rizıqlarnı tatıp qararğa da mömkin buldı. İñ tämle dip tabılğan rizıqlarnı äzerläwçelärgä qimmätle büläklär dä birelde.
Qorıltaynı uzdıruda kray häm şähär xakimiätläreneñ yärdämnäre zur buluı turında da äytergä kiräk. Şähär moxtariäte räise Wäğiz Fayzullin monı tatarlarnıñ krayda üzlären uñay yaqtan kürsätüläre, küplärneñ wazifalı urınnarda eşläwläre, tatar eşmäkärläreneñ häm ğalimnärneñ kray üseşenä küp öleş kertüläre belän añlattı. Qorıltaynıñ äzerlek eşläre häm barışı cirle mäğlümat çaralarında yaqtırtılıp bardı. Cirle eşmäkärlär yärdäme belän näşer itelüçe “Nur” gazetasınıñ iyül ayında çıqqan sanı tulısınça qorıltayğa bağışlanğan ide.
Menä şulay, Krasnoyar kraenda yäşäwçe tatarlarnıñ berençe zur cıyınnarı - qorıltayları uzdı. Quyılğan maqsatlarğa ireşelde kebek. Tönyağınnan könyağına 3 meñ, könçığıştan könbatışqa 1250 çaqrımğa suzılğan territoriädä yäşäwçe tatarlarnı berläşterüdä dä anıñ yärdäme bulmıy qalmas dip ışanası kilä.
Saniä Mirxaleewa. Krasnoyarsk.


text:
Bügen Rusiä prezidentı Vladimir Putin Gruziä belän Könyaq Osetiäne köç qullanularnı tuqtatırğa häm nizağnı söyläşülär aşa çişärgä öndäde. Soçida Ärmanstan prezidentı Robert Koçaryan belän oçraşudan soñ Putin jurnalistlar aldında çığış yasap taraflar suverenlıq mäsäläsendäge bäxäsne barı tik söyläşülär aşa ğına çişä alaçaq dide. Putin şulay uq taraflarnıñ Gruziä Könyaq Osetiä tınıçlıq kileşüeneñ ütäleşen tikşerüçe urtaq komissiä qararların tormışqa aşırırğa çaqırdı. Rusiä tışqı eşlär ministrlığı Gruziäneñ bu atnadağı bäreleşlärdän soñ Könyaq Osetiädän üz ğäskärlären çığaruın xupladı. Gruziä ğäskärläre Könyaq Osetiä başqalası Sxinwali yanındağı strategik biekleklärne yawlap alğannan soñ, kiçä Gruziä prezidentı Mixail Saakaşvili ğäskärlärne çığarırğa quştı.
Putin Koçaryan belän oçraşuda Ärmänstan häm Rusiä arasındağı iqtisadıy mäsälälär turında söyläşte. Rusiä prezidentı bolay dip äytte: “Bezne borçıy torğan qayber yaqlar bar. Min berençe yartıyıllıqtağı tawar äyläneşeneñ kimüen küzdä totam. Işanam bu turıda da söyläşerbez. Anıñ säbäbe säwdäneñ ber törle genä buluında”.


text:
Üzäk Saylaw komissiäse räise jurnalistlar belän oçraştı...
Saylaw aldı kampaniäse başlanğanğa ike kön genä buluğa qaramastan inde ber kandidat terkälgän dä ikän. Ğomumän üz-üzeñne täqdim itügä 30 kön birelä. Şul waqıt eçendä saylanuçı üze turında xäbär itärgä tieş, şunnan aña saylaw fondınnan aqça birelä başlıy. Kandidatnıñ terkälmägän kileş saylaw aldı öndäwen alıp barırğa xoquqı yuq. Terkälmägän kandidatlar agitatsiä, öndäwlären aldan taratsa, komissiä alarnı terkämäskä dä mömkin, dide Anatoliy Fomin.Ul yäki bu kandidatnıñ deputatlıq eşe belän bäyle bulğan mäğlümatnı gazetalarda, radio-televideniedä barı 7nçe noyäberdän genä kürergä mömkin bulaçaq. Ä massaküläm mäğlümat çaraları saylaw aldı kampaniäsendä qatnaşır öçen Üzäk Saylaw komissiäsenä ber ay öçendä maxsus ğariza birergä tieşlär ikän. “Barlıq dönya kürgän yazmalar da, televizion tapşırular da qatı tikşereläçәk. Yazmalarnıñ ber nösxäsen Üzäk Saylaw komissiäsenä dä cibärergä tieş bulaçaqsız”, - dide Anatoliy Fomin. Şulay uq ber-bersenä qara yağuçılar bulaçaq. Ämma alar turında yazğanda, faktlar tikşerelgän bulsın ide, yuqsa bez saylaw kampaniäse däwerendä qanun bozğan gazetanı yäki tapşırunı yabarğa mäcbür bulaçaqbız, dide Saylaw komissiäse räise. Tatarstannıñ kommunistlar firqäse wäkile Robert Sadıkov bu atnadağı “ЗBeздa ПoBoлжbя” gazetasında bezne mäsxärälägän yazmalar çıqqan dip zarlandı. Anatoliy Fomin barısın da tikşererbez dide. Dimäk massaküläm mäğlümat çaraları turındağı yaña qanun, jurnalistlarnı, süzlärne şaqtıy ülçäp söylärgä mäcbür itä. Ä barlığı Tatarstanda 2003nçe yılnıñ ikençe kvartalına 801 massaküläm mäğlümat çarası terkälgän. Şunıñ 200se elektron, qalğanı basma. Älege massaküläm mäğlümat çarasınıñ 20 protsentı däwlätneke, 20 protsentı munitsipal', qalğanı şäxsi.
Şulay uq Üzäk saylaw komissiäse qarşında barlıq basmalarda çıqqan yazmalarnı tikşerep baruçı, zarlarnı tıñlawçı eşçe törkem dä tözeläçäk ikän. Tağın Saylaw kampaniäse barışında Matbuğat xezmäte eşliäçäk. Jurnalistlar üzlärenä kiräkle mäğlümatnı şunnan alaçaq dide Anatoliy Fomin.Landış Xarrasova. Azatlıq radiosı. Qazan.


text:
Bügen İtaliä eçke eşlär ministrı Guiseppe Pisanu London şartlatularında şiklänelep comğa könne Rimda qulğa alınğan keşeneñ İtaliädäge Xäbäşstanlılar häm Eritriälelär cämğiätläre belän elemtälär celtäre bulğan dide. Pisanu Parlamentqa politsiä Xäbäşstanda tuğan Osman Xösäinneñ İtaliädäge elemtäläre turında kübräk belü öçen 15 tikşerü ütkärä dide
AUDİO: Ayırım alğanda, Osman Afrikadan çıqqan keşelär belän häm Milan, Brescia yaqlarında yäşäwçe beräw belän elemtägä kergän. Bresciädä Osmannıñ qız iptäşeneñ xäbäşstanlı atası yäşi.
Bügen İtaliädä Britan watandaşı Osman Xösäinne Britaniägä tapşıru mäs'äläse qarala. Xösäin 21-nçe iyüldä Londonda bulğan uñışsız şartlatularğa bäyle 4 töp şikleneñ berse. Bügen London politsiäse qalğan 3 töp şikledän soraw ala.
Bügen politsiä Leicester şähärendä başqa ber operatsiä ütkärep terrorçılıqta şiklänelgän 2 keşene qulğa aldı. Politsiä bu ikeneñ iyüldäge şartlatular belän bäyleşe bulmasqa da mömkin di.


text: Salawat Yulayıv häykäle ergähendä Duslıq yorto halına başlanı, xökümät qararı menän Äxmät Zäki Wälidi Tuğan isemendäge stipendia buldırıldı. Başqortostan däwlätselegenä nigeź halıuźa źur kös tükkän bildäle säyäsmän häm ğälimdıñ tıuıuına bıyıl dikäberźä 115 yıl tula. Zäki Wälidi isemendäge stipendia Başqortostan taríxı buyınsa uñışlı fänni eşmäkärlek alıp barıusı yuğarı uqıu yorttarı studenttarı häm aspiranttarına tapşırılasaq. Stipendia küläme bildäle tügel. Öfönöñ Sotsialistik uramı Mäskäwźeñ Arbatı, Qazandıñ Bauman uramı kewek üźgärteläsäk. Şulay itep iñ boronğo uramdarźıñ berehendä automobil xäräkäte tuqtatılasaq. Küpläp sawźa nöktäläre asılasaq. Uramdı üźgärtep qorow proektı äźer. Eştär kilähe yıl başlanasaq. Äle yämäğätselek täqdimdäre häm fekerźäre öyränelä.


text:
Bush Ğiraqqa tağın 21,500 amerikan xärbien cibärmäkçe. Berençe reaksiä
Quşma Ştatlar prezidentı George Bush pänceşämbegä qarşı töndä Ğiraq mäsäläsendä küptän kötelgän yaña planın iğlan itte. Ğiraqtağı qan qoyunı tuqtatu maqsatında ul anda östämä 21,500 xärbi cibärü niäten äytte. Bush 4 yılğa yaqın barğan suğışta qayber xatalar cibärüen tanıdı häm Ğiraqnı upqınnan totıp qalaçağına ışanıç belderde.
"Xäzer çigenü ilne artqa taşlayaçaq, Ğiraq xökümäteneñ cimerelüenä, küz aldına kiterep bulmaslıq ütereşlärgä kiteräçäk. Bu oçraqta bezneñ xärbilär anda tağı da ozaqqaraq qalırğa mäcbür bulaçaq, yuğaltular tağı da kübräk bulaçaq" di amerikan prezidentı.
Bush süzlärençä, kiçekmästän xäräkät itkän oçraqta xärbilär Ğiraqnı tınıçlandıra alaçaq, dimäk, annan irtäräk kitä alaçaq.
Ğiraqta xäzerge 132 meñ xärbigä östäp Bush tağın 21,5 meñne cibärergä niätli: 17 meñ yarımın Bağdadqa, 4 meñen başqaladan könbatıştağı, sönni ğisyançılar häm Al-Qaidä suğışçıları urnaşqan, Anbar vilayätenä.
Monıñ öçen östämä $5.6 millard kiräk bulaçaq. Tağın $1.2 milliard tözekländerü häm eş urınnarı buldıruğa qarala.
Bush süzlärençä, ul Ğiraq premier ministrı Nuri Äl-Mälikigä, Amerikanıñ yärdäme oçsız-qırıysız bulmayaçaq, Ğiraq xökümäte yöklämälären ütämäsä, yärdämnän qolaq qağaçaq, digän. Äl-Mäliki wazğiätne añlağan, Noyäber ayına ilneñ bar töbäklären kontrolgä alırğa süz birgän. Amerikan xärbilärenä östäp başqalağa 12 meñ Ğiraq xärbien urnaştırırğa wäğdä itkän.
Bush Ğiraqta tınıçlıq urnaştıruda xatalar cibärelüen dä tanıdı:
"Äwälge tırışlıqlar 2 säbäptän uñışqa ireşmäde: başqala ğisyançılardan arındırılğaç, anıñ tirä yağın kontrolgä alu öçen ğäskär citmäde häm dä xärbilärgä küp çikläwlär quyıldı. Xärbi citäkçelär yaña planda bu xatalarnı iskä aldı, alar äytüençä, bu plan eşliäçäk" di amerikan prezidentı.
Bushnıñ bu planına oppozitsiädäge demokratlar şunduq qarşı çıqtı.
"20 meñ xärbi Ğiraqta suğışnı tuqtatu öçen bik az, qorbannar sanın tağı da arttıru öçen – bik küp. Prezident Bushqa küzen açırğa waqıt, çınbarlıq şul: Amerika bolay da bik zur bäyä tüläde. Bez 3 meñnän artıq xärbi, yeget-qızlarıbız ğömere belän, amerikan ğailäläre awırlıq belän qazanğan salım aqçaları belän tülädek" dide demokrat Senator Richard Durbin.
Ğiraqqa östämä ğäskär cibärü niätenä Bushnıñ respublikan partiäsennän dä 4 senator qarşılıq belderde.
Dönya reaksiäsenä kilgändä, Quşma Ştatlarnıñ yaqın tarafdarları – Britaniä häm Avstraliä – Bushnıñ niäten xupladılar, ämmä üzläre Ğiraqqa östämä ğäskär cibärmiäçägen äyttelär. Yewropa Komissiäse bu çaralar Ğiraqqa totrıqlılıq kiterer digän ömet belderde.
Ämmä qayber beilgeçlär monıñ şulay bulaçağına şik belderä:
"Xärbi çaralar ul mäsäläneñ üze tügel, anıñ çağılışı belän köräşü. Töp mäsälälär isä – Ğiraqnıñ federal tözeleşendä ayırmalar, neftne büleşü, Baath partiäse mäsäläse – başta şularnı çişergä kiräk" di Xalıqara krizis törkeme belgeçe Joost Hilterman.
Bush üzeneñ çığışında Ğiraq xökümäte başqarası eşlär - neftne bar ğiraqlılar arasında büleşü öçen qanun buldıru, sönnilärne säyäsi protsessqa cälep itü kiräklegen dä telgä aldı.
Ğiraq xökümäte Bush planın nigezdä xuplıy. Kürşelärgä kilgändä – alar kübräk tänqit belderä. Süriäneñ räsmi Tişrin basması bu plan tormışqa aşmayaçaq dip yazıp çıqtı. İran tışqı eşlär ministrlığı wäkile Möxämmät Ali Xösäyni bu plannı Ğiraqnı basıp alunı däwam itü tırışlığı dip atadı.
Ali Ğilmi


text:
Çirattağı terror höcüme bu yulı İndoneziä başqalasında buldı
Terrorğa qarşı köräştä iğtibar atnakiçtä inde İndoneziägä küçte, xörmätle tıñlawçılar. İlneñ başqalası Cakartadağı Australiä ilçelege yanında maşina bombası şartlap, kimendä 8 keşeneñ ülemenä kiterde. Monıñ öçen cawaplılıqnı üz östenä älegä berkem almasa da, şartlawnı oyıştıru artında "äl-Qaidä" törkemenä bäylängän "Cemaa İslamiä" oyışması tora ala digän faraz belderelä.
Audio, John Howard
"Minem üz sekretaremnän häm Cakartadağı ilçe David Ritchie belän şäxsi söyläşüdän alğan iñ soñğı mäğlümat şundıy, ilçelektä eşläwçe bar Australiä xezmätkärläre dä isän-saw" di premyer-ministr John Howard. İndoneziä prezidentı Megawati Sukarnoputri Cakartadağı şartlaw uñayınnan üzeneñ kürşedäge Bruney säfären özep kire başqalağa qayttı häm höcüm yasalğan urınnı barıp qaradı.
Audio, Megawati Sukarnoputra
İndoneziä prezidentı, "bu ğämälne xökem itik, çönki ul bezgä zur zian kiterde. Min İndoneziä xalqın terrorğa qarşı köräştä berläşergä öndim" dip belderä. Cawaplılıqnı üz östenä älegä berkem dä almadı, läkin şik şunda uq radikal'' islamçılarnıñ "Cemaa İslamiä" oyışmasına töşte. Cakartadağı şartlawnı berençe çiratta Australiägä qarşı yasalğan terror höcüme dip bäyälägän Alexander Downer, ilneñ tışqı eşlär ministrı, härxäldä şundıy fikerdä.
Audio, Alexander Downer
Australiä tışqı eşlär ministrı, "bez şartlaw öçen kem cawaplı buluın belmibez, monı açıqlaw öçen küpmeder waqıt kiräk bulaçaq. Ä döresen genä äytkändä, şiklär "Cemaa İslamiä"gä töşä" di. Soñğı 5 yıl eçendä genä şuşı radikal'' oyışma İndoneziä buylap 50-dän artıq törle höcüm yasawda ğäyeplänä. Şular arasında iñ dähşätlese ike yıl elek Bali utrawında bulğan ide, çit il keşeläre belän tulğan yal urınnarında bomba şartlatu 200-dän artıq keşeneñ hälak buluına kiterde. Şularnıñ 89-ı Australiä watandaşı ide. Cakartadağı xäzerge höcüm 11-nçe sintäbr waqiğäläreneñ öç yıllığı aldınnan yasaldı. Ä 20-nçe sintäbrdä İndoneziäneñ üzendä prezident saylawları uza, 9-nçı üktäbrdä tawış birü Australiädä ütäçäk. Şartlawnıñ, bıyıl yaz İspaniädä bulğan kebek, şuşı saylawlarğa bäyläneşe barmı - monı özep äytep bulmıy. Australiäneñ uñçı xökümäte älegä qädär bu töbäktä Washingtonnıñ iñ yaqın berektäşe ide. Australiä tışqı eşlär ministrı Downer, üz ileneñ häm Quşma Ştatlarnıñ şuşı könnärdä genä, İndoneziädä yaña terror höcümnäre bula ala dip kisätüe xaqında iskä töşerde.
Audio, Alexander Downer
"Berniçä kön elek bez Cakartada Könbatış qunaqxanälärenä yünälderelgän terror höcümnäre bulu ixtimalı xaqında kisätülär alğan idek häm şunı iskä alıp bez säyäxät kiñäşlärebezne dä üzgärttek" di Alexander Downer. İndoneziä politsiäse, ilçelek yanındağı şartlaw Balidä häm ber yıl elek Cakartadağı "Marriott" hotele qarşında bulğannarnı xäterlätä dip belderde häm berençe farazlarnıñ, monı "Cemaa İslamiä" törkeme oyıştırğanına işarä itüen äytte.
Kärim Kamal


text:
<iLiviä 1988nçe yılda bombalağan oçqıç öçen cawaplılıqnı üz östenö alıp ,2 miliard 700million dollar kompensatsiä tülärgä riza bulıp häm terrorizmnı xökem itep çığıp BMO İminlek Şurası quyğan şartlarnı ütägän buldı.Britaniäneñ kiçä Liviegä quyılğan sanksiälärne köçtän çığaru buyınca täqdim itkän rezolutsiä proyektı İminlek Şurasında Fransiäneñ qarşılıq kürsätüenä säbäp bulaçaq dip kötelä </i
Ütkän atnada Liviä1988nçe yılda Şotlandiädä Lockerbie östendä Pan Am oçqıçın şartlatu cawaplılığın üz östenä alıp 270qorbannıñ yaqınnarına 2 milliard 700 million dollar kompensatsiä tülärgä riza buldı, bu inde Lockerbi qorbannarı ğailälärenä 5 belän 10million dollar arasında aqça tülänäçäk digän süz. Liviäneñ İminlek Şurası quyğan taläplärne ütäwe belän aña quyılğan sanksiälär dä köçtän çığarılırğa tieş.Kiçä Britaniäneñ BMOdağı wäkile Jones Parry jurnalitslarğa bolay dip söyläde(audio)
min Britaniä häm AQŞ xökümätläre qaraşınça Liviä iminlek şurası bilgelägän şartlarnı ütäde dip yazılğan xatnı şura prezidentına tapşırdım
Parry süzlärenä däwam itep :bez rezolutrsiä proyektınıñ tizlektä tawışqa quyuın telär idek, bu bigräk tä ğailälär öçen ozaqqa suzılğan, qıyın söyläşülär buldı, bez İminlek Şurasnıñ elek bilgelägän şartlar raslandı dip ışanabız dide.Şura proyektnı irtägä tikşerä başlap, atna azağında tawışqa quya ala :Ämma dä läkin eşlär şoma ğına barmas şikelle .Fransiäneñ BMOdağı ilçeseneñ urınbasarı Michel Duclo bez terror qorbannarı diskriminatsiälänmäskä tieş digän prinsıpta ber nindi dä taşlamalar yasarğa cıyınmıybız dip belderde. Michel Duclo bu süzläre belän 1999nçe yılda Liviä belän ireşelgän kileşügä işarä itkän buldı. Ul çaqta Liviä 1989nçe yılda Nigeriädä bärep töşergän fransuz oçqıçında häläk bulğan 170keşeneñ ğailälärenä 33million dollar ğına tülägän ide. qorban ğailälärenä 200meñ dollar ğına turı kilde, Lockerbie qorbannarına tülänäçäk 5 belän 10 million dollar kompensatsiäne küzdä totqanda bik keçkenä summa älbättä bu .Fransiä tışqı eşlär ministırı Dominique De Villepin atna azağında alman, amerikan ,britan häm liviäle kollegalarına şaltıratıp bu turıda säyläşte. Fransuz mätbuğatı anglo-saxon qorbannarınıñ bäyäse fransuzlarğa qarağanda yuğarıraqmı digän soraular quyğanda, Liviä bez bu mäsäläne Fransiä belän xäl qıldıq, bu yabılğan tämamlanğan eş, bezgä şantaj yasalıuna röxsät itmiäçäkbez dip belderä. Fransiäneñ rezolutsiälärgä veto quyu xoquqı bulsa da , ul şulay eşläp , xalıqara cämäğätçelekneñ açuın çığarğançı, ike märtäbä uylap qarar dip kötergä kiräk.Ayruça tışqı eşlär ministırlığı, Liviä belän söyläşülärdä progress bar dip belderde .İminlek Şurasında AQŞ rezolutsiä proyektın yaqlapmı tawış birer, ällä tawış birüdän totılıpmı qalır anısın älegä belmibez. Ämma dä läkin Waşington üzeneñ Tripoligä quyğan sanksiälärne tiz genä köçtän çığarırğa cıyınmağan kebek , Liviäne terrornı yaqlauçı illär isemlegennän dä sızıp taşlarğa cıyınmıy.M.Qadafi çınnan da terrornı yaqlaudan wazkiçkän bulsa, moñı möğcizä dip atarğa kiräger. Dönyadağı başqa terrorçlar Qadafigä qarap, bälkim alar da citärlek ozaq möddät kötep , aqça tüläsälär häm terrornı xökem itergä qarar birsälär , cämäğätçelek alarğa yañadan xörmät belän qarıyaçaq dip uylıy başlayaçaq.
färidä xämit, praga


text:
41 yäşlek uyğır Kärim Masimov Qazaxstannıñ yaña premier ministrı buldı
Çärşämbedä Qazaxstannıñ yaña premier ministrı bilgele buldı. Prezident Nursoltan Nazarbaev xökümätneñ yaña citäkçese itep Kärim Masimovnı täqdim ite. Parlament bu täqdimne küpçelek tawış belän rasladı.
"Tağın ber närsä äytäsem kilä, monı bügen, xäzer äytergä kiräk dip sanıym. Nursoltan Abişeviç, zamanında sez mine üzegezneñ yärdämçe itep, zur ışanıç kürsätkän idegez. Şunı äytäsem kilä: min sezneñ tuğrı yärdämçegez buldım häm şulay bulıq qalaçaqmın da" di Qazaxstannıñ yaña premier ministrı.
Çığışı belän uyğır 41 yäşlek Kärim Masimov Qazaxstannıñ, bäysezlek yawlağannan birle, 7nçe premier ministrı buldı. Mäğlümät çaraları anı iñ belemle premier dip atıy. Qazax, urıs tellärennän tış, ul ingliz, qıtay häm ğäräp tellärendä söyläşä, iqtisad fännäre doktorı. Zamanında transport häm elemtä ministrı bulğan, ike bank citäklägän, soñğı wazifası – Qazaxstannıñ iqtisadi üseşe öçen cawaplı vitse premier.
Küzätüçelär fikerençä, anıñ urıs, ingliz häm qıtay tellärendä irken söyläşüe Qazaxstannıñ 3 töp iqtisadi partnerı – Rusiä, Qıtay häm Quşma Ştatlar belän xezmättäşlekne köçäytegä yärdäm itäçäk.
Kärim Masimov xärbi xezmättän soñ Mäskäwdä Xalıqlar duslığı universitetında uqığan, soñnan uquın Qıtayda Pekin häm Uxan universitetlarında däwam itkän. 1991 yılda SSSRnıñ Qıtaydağı säwdä wäkillegendä eşläp ölgergän. Sovetlar Berlege cimerelgäç Qazaxstanğa qaytan, törle wazifalarda eşlägän. 2003 yılda Nazarbaevnıñ kiñäşçese itep bilgelängän. İlneñ soñğı waqıtta iqtisadi üseşen beräwlär anıñ tırışlığı belän añlata, başqalar – yuğarı neft bäyäläre belän.
Prezident Nazarbaev parlamentta yasağan çığışında üzeneñ qararın xökümätkä yaña buın belgeçlär cälep itü dip añlattı:
"Berençe näübättä citäkçelektä däwamlılıq, yaña belgeçlär, yaña därman, belem kiräk. Xökümätne alıştırunıñ säbäbe – xäkümätkä yaña buın citäkçelelär cälep itü" di Qazaxstan prezidentı.
Üzeneñ bu çığışında Nazarbaev aldağı yıllarğa berniçä maqsat quydı, Qazaxstannı dönyanıñ iqtisadları alğa kitkän 50 ile arasına kertü telägen qabatladı. Başqa maqsatlar arasında – Dönya Säwdä Oyışmasına kerü, 2009 yılda Yewropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasında räislek itü, 2018 yılda qışqı Olimpiä uyınnarın qabul itü.
Elekke premier 52 yäşlek Danial Äxmätov xökümätne iñ ozaq waqıt citäklägän keşe buldı, bu wazifadan ul kötmägändä düşämbedä kitte. Kitü säbäpläre turında tögäl mäğlümät yuq. Qayber analitiklar, Nazarbaev anıñ aqça sarıf itüe häm korrupsiägä qarşı köräşü tırışlığı belän qänäğät bulmağan, di. Alay da, Äxmätov xökümättän bötenläy kitmi, ul Saqlanu ministrı bulıp qalaçaq.
Ali Ğilmi


text: Qıtay prezidentı Hu Jintao, Qıtaynıñ Rusiä belän mönäsäbätläre yaña çorğa kerä dip belderde. Bu turıda ul bügen Mäskäwneñ Xalıqara Bäyläneşlär İnstitutında yasağan çığışında äytte. Anıñ süzlärençä, 2001nçe yılda Mäskäwdä tözelgän kileşü bu mönäsäbätlärne üsterü öçen yaxşı nigez bula ala. Ul şulay uq Berläşkän Millätlär Oyışmasın xalıqara eşlärdä köçleräk rol uynarğa häm "küp-qotıplı" dönya tözergä çaqırdı. Quşma Ştatlarnı iseme belän äytmi genä, ul "bertaraflılıqqa" häm dä xalıqara bäxäslärne köç belän xäl itügä tänqit belderde. Kiçä Hu Jintao Rusiä prezidentı Putin belän oçraştı. Taraflar ike il arasında "strategik xezmätäşlekne" köçäytergä wäğdä itte. İrtägä Qıtay citäkçese Mäskäwdä ütäçäk Şanxay Xezmättäşlek Oyışması utırışında qatnaşa.


text:
Rusiädä watandaşlar cämğiäte barmı?
Rusiäneñ Demokratiä häm Xezmättäşlek isemle xökümättän bäysez oyışması New York şähärendä üzeneñ bülekçäsen açtı. Oyışmanıñ maqsatı – ildä keşe xoquqları torışın küzätü bulaçaq.
Noyaber ayında isä alarnıñ wäkilçelege Fransiä başqalası Parijda açılğan ide. Bu – AQŞta eşli başlağan Rusiäneñ berençe şundıy oyışması bulaçaq.
Demokratiä häm Xezmättäşlek İnstitutın tanılğan advokat, Rusiäneñ cämäğät pulatı äğzase Anatoly Kuçerena citäkli. Alay da anıñ ostalığı uzğan yılnıñ avgust ayında şikländerä başladı. Cämäğätçelekne ul general prokuratura 2006nçı yılnıñ üktäberendä Anna Politkovskayanı üterüne tikşerüdä zur uñışqa ireşte digän belderüe belän şaqqatırğan ide.
Demokratiä häm Xezmättäşlek İnstitutına 15läp keçeräk oyışma kerä. Kuçerena süzlärenä qarağanda alarnıñ barısın da eşquarlar üz aqçalarınnan finanslıy, institutnıñ Rusiä xökümäte belän bäyläneşe yuq.
Ägär dä Rusiädä soñğı yıllarda watandaşlar cämğiäte eşe säyäsiläşterelmägän bulsa, yaña oyışmanıñ üz bülekçäsen açuı turındağı bu xäbär – ällä ni iğtibarğa da alınmağan bulır ide.
Rusiäneñ däwlät televideniäse könbatışnıñ küzläw xezmätläre Rusiädä xökümättän bäysez oyışmalar häm säyäsi partiälärgä aqça birep ilne eçtän köçsezländerergä tırışa, dip beldergän ide. Xäzerge waqıtta Mäskäw belän London Britan Şuralarınıñ Rusiädäge eşçänlege turında cäncal urtasında....Serbiä häm Çernogoriä, Gruziä, Ukraina häm Qırğızstanda bulğan inqilaplardan soñ Kreml Rusiädäge wazğiätne kürşe illärgä yaqın da kitermäs öçen küp tırışlıq kürä. Tışqı säyäsättä isä Rusiä – saylawlarnı küzätüçe xalıqara oyışmalarnıñ obyektivlığına şik belderep, alarnıñ qayberlären ike yözlelektä ğäyepläde.
Saylawlarnı küzätüçe häm keşe xoquqları oyışmaları Rusiäne genä tügel, başqa illärdä barğan qayber tärräqiätlärne dä täñqitläp kilä. Mäskäw isä bu täñqitne – üz maqsatına ireşüdä qullana. Xökümättän bäysez oyışmalarnıñ çit illärdän finanslanuın tuqtatıp, Rusiä alarğa aqçanı Kremlgä yaqın eşquarlardan alıp birä başladı. Soñğı ike yılda grantlarnı şulay uq Cämäğät Pulatı öläşä. "Versiä" oyışması mäğlümatlärenä qarağanda, 2006 yılda Rusiädä oyışmalar könbatıştan 80 million dollar alğan bulsa, uzğan yıl bu san 4 märtäbä kimegän. Mäskäw Helsinki törkeme räise Lyudmila Alekseyeva süzlärenä qarağanda, tayaqnıñ iñ awır başı – Rusiä töbäklärenä töşkän. 2007 yılda Rusiä regionnarında 100dän artıq oyışma yabılğan.
Uzğan yıl Mäskäwdä çit illärneñ Rusiädäge ilçeläre belän bulğan oçraşuda, prezident Vladimir Putin, Yevropa, Quşma Ştatlar häm başqa illärdä eşläwçe Rusiäneñ xökümättän bäysez oyışmalarına – ul illärdä alarğa Rusiädä bulğan kebek yaxşı möğamälä kürsäteler, digän ömet beldergän ide. Şunnan birle ul illärneñ oyışmaları Rusiädä basımğa duçar bula başladı häm axırğı çiktä ildän quıldı, Britan Şurası xezmätkärläre federal iminlek xezmäte, FSBğa çaqırtıldı.
Kreml üz öyendä wazğiätne şulay üz qulında tota aluı belän qanäğät kebek kürenä. Belgeçlär fikerençä Yeltsin çorında kürenä başlağan watandaşlar cämğiäte Rusiädä tamır cäyä almadı, anıñ yuqa ğına tamırı öşede, bozlarnıñ erüe – älegä kötelmi.... di belgeçlär


text:
Taşkent -- Taşkentta Üzäk Aziä belgeçe, Könbatış oyışmaları öçen küzätülär äzerläwçe İgor Rotar totqarlanğan. Rotar – Rusiä watandaşı, aña Üzbäkstanğa kerü öçen viza kiräkmi. Üzbäk räsmiläre anı Taşkent hawa alannında Bişkäktän kilep töşügä totqarlağan. Rotar Quşma Ştatlarnıñ "Jamestown Foundation" häm Norvegiäneñ "Forum-18" digän oyışmaları belän xezmättäşlek itä. "Forum-18"neñ möxärrir yärdämçese John Kinahan Üzbäk räsmilären Rotarnı kiçekmästän irekkä çığarırğa çaqırdı:
"Üzbäkstan İgor Rotar aldında ğafu ütenep, anı kiçekmästän irekkä çığarırğa, aña jurnalist eşen däwam itergä, yä, teläsä – Üzbäkstannan kitergä mömkinlek birergä tieş."
"Jamestown Foundation" İgor Rotarnı Üzäk Aziädäge xäräkätlär ölkäsendä aldınğı belgeç dip atıy. "Forum-18" anıñ totqatrlanuın säyäsi säbäplär belän añlata.


text:
Rusiä xakimiätläre mäxkamädä tüläwlär taläp itüçe Çeçen suğışı invalidına qarşı köräşä
İkençe Çeçen suğışı başlanuğa inde 4 yıl tuldı. Rusiä xakimiätläre Çeçnädäge ğisyançılarğa qarşı ğına köräş alıp barmıy. Çeçen ğisyançılarına qarşı suğışqan öçen kompensatsiä taläp itüçe veterannarğa qarşı mäxkamä binalarında da köräş bara. Çeçnädä suğışqan öçen aqça taläp itüçe veteran, suğış invalidı bu ayda üze yäşägän Saranski şähäre mäxkamäsendä ciñep çıqtı. Ämma xökümät älege mäxkamä qararına riza tügel.
Eçke eşlär ministrlığınıñ SOBR köçläre xezmätkäre Myasnikov suğışqa 1999 yılda iñ berençelärdän bulıp cibärelä. Ul Çeçnädä, inde härkemgä yaxşı mäğlüm zaçistkalar öçen cawaplı keşelärneñ berse bula. Şul uq waqıtta ul aldan wäğdä itelgännän azraq aqça alu turında zarlanuçı küpsanlı xärbilärneñ dä berse. Ul çaqta Rusiä prezidentı Çeçnädäge operatsiädä qatnaşuçı Rusiä xärbilärenä könenä 800-950 sum tüläw turında maxsus qarar çığarğan ide. Ämma suğış ozaqqa suzılu säbäple xärbilärgä tülänergä tieşle aqça küläme dä artqannan arta bardı häm tizdän tüläwlär küläme kimetelde.
2000 yılda xärbi maşinada Groznıy uramı buylap barğanda minağa yulığu säbäple Myasnikov qatı yaralana, anıñ ike xezmättäşe şunda hälak bula. Qatlawlı operatsiälär näticäsendä anıñ yöze häm başı beraz tözätelä. Ämma şunnan soñ 3 yıl ütügä dä qaramasta baş awırtuı haman basılmıy.
Küptän tügel Rusiäneñ suğış veterannarı turındağı qanunına qayber tözätmälär kertelep, Çeçen suğışında qatnaşuçılarğa da räsmi räweştä veteran statusı birelde. Çeçen suğışında yaralanğan xärbilärgä ğädättä 4 meñ sum çaması pensiä tülänä. Saranskinıñ rayon mäxkamäsendäge xakim Nina Yerina äytüençä, Maysnikov başta bu aqça yäşärgä citärlek tügel dip pensiä külämen beraz arttırunı ğına taläp itkän bulğan.
Mäxkamä başta Myasnikovqa 15 meñläp sum pensiä tüläw turında qarar çığarğan bulğan. Ämma qarşı yaqnıñ appelätsiäde belän Mordoviä Yuğarı Mäxkamäse bu qararnı ğämäldän çığarqan. Şulay da Myasnikov mäxkamäläşüne däwam itep maqsatına ireşkän. Xakim Nina Yerina aña 73 meñ sum aylıq pensiä häm ber märtäbä 1 560 000 sum kompensatsiä tüläw turında qarar çığarğan.
Ämma prokuror bu qararnı dä ğämäldän çığarunı sorap tağın Mordoviä Yuğarı Mäxkamäsenä möräcäğät itkän. Yuğarı mäxkamä älege mäs''äläne 7 üktäbrdä qarıyaçaq. Mordoviä eçke eşlär ministrlığınıñ yuridik bülegen citäkläwçe Valeri Daşkeviç mäxkamä Myasnikovqa artıq küp aqça tüläw turında qarar çığarğan di.
Yerina isä Eçke eşlär ministrlığınıñ kompensatsiä xisapları ğädel tügel, alar xärbi bulmağan xezmät kompensatsiälärennän dä tübänräk di. Çeçen suğışı öçen tülänmägän aqçalar mäs''äläsen mäxkamälärdä qarawlar artqannan arta bara. Bu ayda Mäskäw mäxkamäse Mordoviä eçke eşlär ministrlığın 22 xärbigä suğış aqçası tülärgä mäcbür itü turında qarar çığardı. Ämma Soldat Anaları Komitetınıñ Mäskäw bülegen citäkläwçe Valentina Melnikova äytüençä, xakimiätlär ğädättä mondıy eşlärne ber mäxkamädän ikençesenä küçerep kenä yörtä, häm berqayçan da diärlek mäxkamälärneñ tüläw turındağı qararların ütämi.
Naif Aqmal, Praga.