text: Uzğan töndä Rusiäneñ Sarıtaw ölkäseneñ Balakovo şähärendä häm Ukrainanıñ Rivne şähärendä atom reaktorları tuqtağan. Sarıtaw häm tirä yaqta bu xäbär xalıqta başta panika tudırğan. Semberdäge xäbärçebez Ayrat İbrahim, mäğlümat çaralarınnan ber xäbär dä bulmadı, di: Rosenergoatom şirkäte belderüendä, Balakovo zavodınıñ ikençe sanlı reaktorı turbina watıluı säbäple tuqtağan. Şimbä könne reaktor üz eşen däwam itäçäk, dip xäbär itelä. Balakovo şähäre Mäskäwdän könyaqkönçığışqa taba 900 çaqrım yıraqlıqta. Ukrainanıñ däwlät qaramağındağı Energoatom şirkäte belderüençä, Rivne şähärendäge 4nçe sanlı atom reaktorı uzğan töndä generatordan may ağa başlawı säbäple tuqtağan. Monda reaktor yäkşämbe könne qabızılır dip kötelä. Radiasiä däräcäse üzgärmägän, dip xäbär itelä.


c: text/html

text:
Qazanda Vil Mirzayanovnıñ yubiley kiçäse Ğ.Tuqay muzeyında uzdı
Kürenekle ğalim , ximiä fännäre doktorı, professor Vil Mirzayanovqa 8 martta 70 yäş tula.Başqortstannıñ Dürtöyle rayonı İske Käñgeş awılında tuıp üskän Vil Mirzayanov Rossiäneñ XX ğasır tarixına fänne säyäsätkä bäyläwçe ğalim bularaq kerep qaldı. Ağımğa qarşı yözüçe, qıyu millättäşebez, Mäskäwdäge OpraHиk ximiä häm texnologiä fänni-tikşerenü institutında eşlägändä , “KypaHTы” gazetasında “ИHBepcия”, “MockoBckиe HoBocTи” gazetasında “Otravlennaya politika” digän mäqälälär bastıra. Yazmalarında Rossiä , ximik qoral citeşterüne tuqtatu turındağı xalıqara kileşülärgä qul quysa da , citeşterüne däwam itä, dip yazıp çıqtı.Ğalim şuşı ğämäle öçen eşennän quıldı, törmädä utırıp çıqtı. Fänni eşçänlegen däwam itärgä mömkinlek qalmağaç, Vil Mirzayanov 1995 yılnı Amerikağa kitep barırğa mäcbür buldı. Xäzerge waqıtta ul Vaşington häm Prinston universitetlarında leksiälär uqi.
2002 yılnı Qazan şähärendä anıñ başınnan uzğan xälläre turında “BызoB” digän kitabı bastırıldı.
Qazanda Ğ.Tuqay muzeyında anıñ 70 yäşlek yubileyıena bağışlanğan kiçä uzdı. Anı Böten tatar ictimaği üzägeneñ veterannarı İldus Sadıyqov häm Räşit Yağfarov oyıştırğannar. Bu kiçäneñ niçek ütüe turında Väsimä Ähliullova söyli:
“Bu kiçägä 100 gä yaqın anı yaratuçı tatar yegetläre häm qızları kilgännär ide. İldus abıy Sadıyqov bez işetmägän matur istälekle xatirälär turında söyläde. Häm Vil Mirzayanovnıñ yubiley xörmäte kiçäsenä küp kenä şiğerlär söylände. Şiğerlär arasında bigräk tä Zahit Validineñ patriotik şiğerläre üzägemneñ türenä ütep kerde. Gölzadä Safiullina cırladı. Bez aña quşılıp , cırlar cırlap utırdıq.Vil Mirzayanov, matur itep kiçälär ütkäregez dip aqça cibärgän.Bez şul cibärelgän aqçalarğa törle-törle tämle rizıqlar belän sıylanıp, Vil Mirzayanovnıñ bezneñ arada utırğanın toyıp utırdıq. Häm bu miña şulqädär tä'sir itte, xalqıbıznıñ batır tatar yegetenä mömkinleklär bulsın ide, qayta alsın ide ul üzeneñ tuğan ilenä”,- dip xıyallanıp qayttım ”,-dide ul.
Bu kiçädä küp kenä mäğlümat çaraları wäkilläre dä bulğannar. Ämma xäzergä bu turıda älegä mäğlümat bik kürenmi. Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr Qazan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Milli respublikalarda däwlät tellären barı tik kiril älifbasında ğına qullanu turında tözätmä Rusiäneñ qanuna kerteläçäk
Milli respublikalarda däwlät tellären barı tik kiril älifbasında ğına qullanu turında tözätmä Rusiäneñ qanuna kerteläçäk
İnde xäzer Tatarstan salımnı da tutırıp tüli, Çeçnyağa tärtip urnaştırırğa militsionerlar da cibärä, Konstitutsiä häm başqa qanunnarnı da Rusiänekenä täñgälläşterä – barıber känäğät tuğellär. 12 martta Rusiä Däwlät Dumasınıñ komitetları häm fraksiäläre utırışında Rusiä xalıqları telläre turındağı qanunnıñ 3 matdäsenä östämä kertü turındağı proekt qarala. Biredä şuşı proektnı Rusiä Dumasınıñ plenar utırışına çığarırğa cıyınalar. Şuşı tözätmäneñ asılı – Rusiä respublikalarında däwlät telläre kirillitsa nigezendäge urıs älifbası xärefläre genä qullanıla ala, dip yazılğan. Başqa oçraqlarda milli respublikalarnıñ älifbaları federal' zakonnar aşa ğına üzgärtelä ala.
Bu turıda Duma deputatı Fändäs Safiullin, Tatarstan Däwlät Sovetı deputatlarınıñ räsmi räweştä äytkän fikerlären işetkänegez bardır. Patşa zamannarında da millätlärneñ älifbasına qısılmağan Rusiä xäzer şuşı säyer eşkä totınğan. Tatar telen belgän zıyalılar bu xaqta ni uylıy soñ? Tatarstan Fännär akademiäsendä ğilem östäwçe yäş tel belgeçe Färit Gäräyev menä närsälär söyläde:
Bu Mäskäwneñ tatar xalqına häm Tatarstanğa basımı. Ber xalıqnıñ ikençe xalıqqa niçek yazu, söyläşü turında öyrätüe häm kontrol' itüe ğayre tabiğıy, absurd ğämäl. Latin älifbasın tıyarğa tırışsalar da, bu eş barıp çıqmayaçaq, çönki üzlektän yazu, komp'yuter häm İnternet yärdämendä aralaşu däwlät tarafınnan idärä itelmi. Rusiä Dumasında qanun proektı barı tik respublikalarnıñ däwlät tellären awızlıqlawnı küz aldında tota. Ämmä, Tatarstannan çittä tatar tele däwlät tele statusında tügel, dimäk, kirill älifbasında yazunı Rusiäneñ başqa töbäklärendä mäcbür itep bulmıy.
İnde xäzer latinğa küçkän Moldovanı Rusiä belän yaqınlaştırırğa teläwçelär, Ukrainağa qaş sikertüçelär, Ärmänstan, Görciä, Äzerbäycan kebek respublikalarnı qaynar qoçaqta totarğa omtıluçılar bu turıda ni uylıy ikän? Kirill älifbalı, ber telle Rusiägä yaqınayırğa teläwçelärneñ därte sürelmäsme? Xäzer bu öyänäk turında Qazanda maxsus termin da çıqtı – lingvistik imperializm dip atala ul. Ozaqlamıy Rusiä Däwlät Duması şuşı tel imperializmınıñ ğämäldä ikänlegen kürsätäçäk.


text:
Ğıysyançılar qulındağı sönni Falluca şähren irekländerü öçen amerikan wä ğıraq xärbiläreneñ düşämbedä başlatqan häcüm däwam itä. Xäbärlärgä qarağanda şähärneñ 70% irekländerelgän.Fallucağa höcümneñ tiskäre täsire dä şunduq kürende. Allawi xökümätendäge möhim sönni partiä waqıtlı xökümättän çigenüen belderde.Sönni ruxanilär ğıynuar saylawlarına boykot iğlan itergä çaqıra. Sişämbedä Allawineñ 3 yaqınınıñ urlanuı säyäsi basımnıñ başqa ber küreneşe bulıp tora.
Eleke häm älege AQŞ administratsiäse räsmiläre qaraşınça Ğıraqta ğıynuar ayında planlaştırılğan saylawlardan elek ildäge ğıysyanlar bastırıla ala.Fallucadan kilgän xabärlärgä qarağanda AQŞ häm Ğıraq xärbiläre tizdän şähärdä kontrol urnaştıraçaq kebek kürenä. Ämma operatsiä çınlap uñışlı buldımı , ul soñraq bilgele bulır . Ägär dä ğıysyançı törkemnäreneñ citäkçeläre sonraq Fallucada yäki annan qaçıp çığıp başqa urınnarda yañadan başkütärü oyıştırsalar uñışlı operatsiä turında söyläp bulmas. Çönki Samara häm sönni öçpoçmağı dip yöretelgän urında andıy xällär buldı inde.Älegä Fallucadağı bäreleşlärdä 11 amerikan 2Ğıraq soldatı xäläk buldı. Yaralanuçalır turında töğäl sannar yuq. Şähär xalqı arasında yuğaltular zur dip belderelde.Sişämbedä Pentagonda general leytinant Thomas Metz Falluca öçen suğış berniçä kön däwam itä ala dip äytte.General Metz tağı Fallucada başkütärüne oyıştıruçı dip qaralğan yordaniäle terrorçı Abu Musab Zarqawi häcümnän elek çığıp kitkän bulırğa tieş dip tä äytte . AQŞ Fallucada häcüm başlağanda anda 6meñ ğıysyançı bar alarnıñ 80% ğıraqlı ä qalğannarı Zarqawi kebek çit il keşeläre dip texmin itte. Pentagonnıñ sonğı farazına qarağanda Fallucada amerikan häm ğıraq armiäsenä qarşı 2-3meñ başkütärüçe qatnaşa.Premyer Allawinıñ waqıtlı xökümätendä utıruçı sönnilärne wäkillek itkän İslam partiäse Fallucadağı höcümgä protest belderep xökümättän çıgende.Partiä şulayuq üzeneñ xökümättäge berdänber wäkile industriä ministırı Hajem al Hassanigä dä urınınnan kitergä quştı. Hassani çigenüne kire qaqqaç, partiä ul bezne wäkillek itmi digän belderü belän çıqtı. İslam partiäse Ğıraqnıñ in iske sönni säyäsi partiä. 1960nçe yılda oyışqan partiä Saddam rejimı waqıtnda tıyılğan ide. 3meñ mäçetne wäkillek itkän ruxanilärneñ Möselman Ğäläması Berläşmäse dä ğıynuardağı saylawlarnı boykotqa çaqırdı.Belderüdä ğıraqlılar Fallucada häm başqa urınnardağı mäyetlär häm yaralanuçılar qanı östendä ütkäreläçäk saylawlarğa qatnaşmasqa öndelä.Şığı ğıysyançılarınıñ citäkçse Muqtada al Sadr da Fallucağa höcüm barlıq ğıraqlılarğa höcüm digän belderü yasadı . Premyer Allawınıñ 3yaqınıñ sişämbedä urlanuı Falluca häcümen tuqtatu öçen yasalğan başqa ber omtılış bulıp tora. Bu turıda Azatlıqnıñ Pragadağı başkavartirasına kilgän Allawinıñ Milli Kileşü partiäseneñ äğzası Muna Ali urlaw politik motivlı eş dide (audio)
Urlaw älbättä törle säbäplärdän säyäsi basım çarası, misal öçen Fallucadağı operatsiäne tuqtatu, saylawlarğa qarşılıq kürsätü yäki başqalar. Minemçä terrorçılarğa birelü säyäsi xata bulır ide , bu bulmayaçaq dip äytte.
Ali urlanğan Allawi yaqınnarnıñ berseneñ dä Ğıraqta säyäsi role yuq , alar tik premyer yaqınnarı bulğan öçen genä urlandı dide .
İslamçılarnıñ säxifäsendä Ansar al Jihad isemle törkem Fallucadağı operatiä tuqtatılmasa häm totqınnar irekkä çığarılmasa Allawineñ berençe kuzene , anıñ xälel cifäte häm kilene 48säğättän soñ ütereläçäk dip yazıp çıqtı.
färidä xämit


text: Yartı yıl esendä Federal migrasia xeźmäteneñ Başqortostan buyınsa idaralığı 20 meñdän aşıu watandaşqa sit il pasporttarı birgän. İdaralıq yıtäksehe Xämit Nafiqov beldereüyensä, pasport–viza xeźmätkärdäre könönä 300 samahı pasport birä. Ayırıusa yäygelegen xalıw arta, sit ildärgä yal itergä kiteüselär yaź başınan uq siratqa tora. Bıl osorğa pasport– viza xeźmäte ultırğan binalar aldındağı sirat ğäźäti küreneş tip qabul itelä– 80-se yıldarğa kolbasağa sirat keüyıq ük. Üź siratında Başqortostanğa kileüselär hanı la arta. Bıyıl yartı yılda Başqortostanğa sittän 20 meñdän aşıu keşe kilgän. Döröźöräge kileüselärźeñ hanı ber–nisä tiźtä tapqırğa artıq, bıları räsmi terkälgändäre genä. Migrasia xeźmäte mäğlümättärenän küreneüyınsä, başlısa BDB däwlättärenän, Tönyaq Kavkaz töbäktärenän kileüselär küp. Gastarbayterźar eş eźläp kilä, ular terkäleü käräk tügel tip fekerläy. Bıl eş bireüselärgä lä qulay. Sönki sit ildän kileüse eşsene terkäw ösön uña 4 meñ hum poşlina tülärgä käräk. Bıyıl respublikanan 311 keşe qıuıp sığarılğan. Arlarında Kavkaz, Urta Aziä, Qıtay, Vyetnam watandaştarı bar. Ularźeü barıhı la Başqortostanda qanunñıź yäşägän. Migrasia xeğmäteneñ Başqortostan buyınsa idaralığı yıtäksehe Xämit Nafiqov oşolarźı bäyän itte.


text:
Obama Clintonnı ciñde. Alda – McCain
AQŞta berençel saylawlar tämamlandı. Barak Obama üzen demokratlar namzäte dip iğlan itte. 4 noyäber prezident saylawda ul respublikan McCain belän köräşäçäk.
"Bezneñ waqıt citte. Ütkän tarix biten yabıp, yaña quät, yaña fiker, yaratqan ilebezgä yaña yünäleş birü waqıtı citte" di Barak Obama.
Obamanıñ çığışı berniçä tapqır "Bez buldırabız!" digän şiğarlär belän özelde.
Tatarstan prezidentı Miñtimer Şäymiev süzlären qabatlağan bu şiğar, Barak Obama häm anıñ tarafdarları ütkän kirtäle yulnı yaxşı sürätli.
16 ay elek säyäsi küzätüçelär, bertawıştan diärlek, demokratlar bäygesen Hillary Clinton ciñäçäk dip farazladı. Yuğarı dairädä elemtälären, finans mömkinleklären häm dä fiker beleşülärdä alda baruın iskä alıp.
Obama, kiresençä, bilgesez, artıq yäş, täcribäsez, dip sanaldı. Häm dä bik küplär qara tänle keşe Amerikada prezident bula almıy, dip kilde.
Läkin, üzeneñ yalqınlı çığışları belän Obama millionlağan keşene, bigräk tä yäşlärne üzenä qarata aldı. Yuğarı däräcädä oyıştırılğan kampaniä häm ğadi amerikannarnıñ xäyriä yärdäme belän ul bu bäygene ciñeñ çıqtı.
Obama kiräk bulğan 2118 delegatlar sanın inde qazandı. Hillary xanım anı qotlasa da, älegä ciñelüen tanımadı.
"Xäzer soraw şul – alğa taba nişlärgä. Partiä bularaq, närsä eşlärgä, bu ciñel soraw tügel. Bu ozın kampaniä buldı, älegä min qarar itmädem" dide Hillary Clinton.
Xäzer Hillary xanımnı çigenep, Obamanı xuplawğa künderü öçen säxnä artında söyläşülär başlanır dip farazlarğa kiräk. Demokratlar ikegä bülengän xäldä McCainnı ciñä almayaçaq.
Obama üzeneñ çığışında McCainğa da ixtiram süzläre äytte. Ämmä anıñ prezident bulğan oçraqta Buş säyäsäten däwam itäçägenä tänqit belderde.
"Ägär McCain uzğan yıl Senatta şikelle 95% Buş yağında bulsa, bu üzgäreş tügel, - di Obama. - Ägär ul Buşnıñ iqtisadi säyäsäten tağın 4 yıl däwam itsä, bu üzägereş tügel. Bu säyäsät yaxşı tüläwle eş urınnarı buldırmadı, uqu bäyälären kükkä çöyde, amerikan ğailäseneñ keremen kimette, Wall Street belän Main Street arasında upqınnı arttırdı, balalarıbızğa öyem-öyem burıç qaldıra."
Obama Ğıyraq suğışına başınnan uq qarşı çıqqan bulsa, McCain, amerikan xärbiläre Ğıyraqta kiräk bulsa, yöz yılğa da qala ala, di.
"Ägär ul Ğıyraq säyäsäten däwam itä ikän, bu üzgäreş tügel, - di Obama. – Bu - Ğıyraq säyäsätçelärennän berni taläp itmiçä, bezneñ batır xärbilärdän genä taläp itü, Ğıyraqta qalu yulların ezläw, ay sayın milliardlağan dollar buşqa sarıf itü."
McCainnı Buşnıñ warisı itep surätläw älbättä otışlı adım. Buşnıñ abruyı xäzer bik tübän, amerikannar xäzerge wazğıyät belän qanäğat tügel.
Şulay da, Obamağa ciñel bulmayaçaq. McCain Vietnam suğışı qaharmanı, täcribäle senator Hillary Clintonnan köçleräk köndäş sanala.
Berençel saylalwlar şunı kürsätte, Obamağa qayber qatlamnarnı, bigräk tä, xatın-qız, ölkännär, eşçelärne üzenä cälep iter öçen äle küp köç salırğa turı kiläçäk.
Çın köräş äle başlana ğına.


text: Avstriä eçke eşlär ministrı Ernst Strasser belderüençä uzğan yıl ildä 45 meñnän artıq qanunsız möhacir totılğan. Alarnıñ küpçelege rumınnar, bolğarlar häm Rusiä watandaşları, alar arasında çeçennar. 18 meñ yarım tiräse keşe Avstriägä keşe satuçı cinäyätçel törkemnär yardäme belän kilgän dip isäplänä. Uzğan yıl Ğiraq häm Äfğanstannan qaçaqlar sanı kimegän, monı tuğan illärendä wazğiätneñ yaxşıraq buluı belän añlatalar. Şulay uq Avstriäneñ kürşe illär belän bulğan çik buylarında kontrolne arttıru da – röxsätsez kilüçelär sanın kimetkän.


text:
Qazanda federalizmğa bağışlanğan kiñäşmä ütäçäk
Säyäsät häm federalizm eşlärendä dä töslär ber genä törle tügel. Ber yaqtan qarasañ, xäzer Mäskäw Qazannan sorap tormıy. Teläsä nindi duamallıqlar eşli. Yä ekstremist, waxxabi yarlıgı tağa, yä respublika qanunnarın çüplekkä taşlata. Şul uq waqıtta, Mäskäwdä federalizm turında fänni, demokratik söyläşüne xup kürüçelär dä bar ikän. 17 mayda Tatarstan Däwlät Sovetınıñ “Federativ häm millätara mönäsäbätlär buyınça qanun çığaru” digän seminar-kiñäşmä ütkärelä. Qazanğa Rusiä Däwlät Duması räise Gennadiy Seleznev häm Duma deputatları delegatsiäse kiläçäk. Seleznevnı Mintimer Şäymiev tä qabul itärgä tieş. 17 may köneneñ ikençe yartısında millätara mönäsäbätlär häm federalizm turında ike tügäräk östäl oyıştırıla. Älege seminar-kiñäşmägä İdelbuyı federal' okrugınıñ qanun çığaru organnarınıñ citäkçeläre dä kiläçäk.


text:
Äfğanstan, Taliban başlığınıñ üterelüe, ğisyan höcümnären kimeünä kitererme?
NATO, Äfğanstandağı Taliban baş xärbi citäkçeseneñ üterelüe, taliban suğışçıları öçen zur ciñelü bulaçaq dip belderde. Läkin imenlek belgeçläre, Darullah mullanıñ urnına kiçärgä ömetlängän cirle Talibän citäkçeläre buluın äytä.
Bäreleşlärdäñ ber kön soñ ütep, 13nçe mayda, Dadullahnıñ üterelüen dälilllär öçen, mäyet Jurnalistlärgä kürsätelde. Bu turıda Qandahar wiläyäte başlığı Äsadullah Xalid mondıy añlatma birde,
‘ Ul Darullah mulla, bu turıda şik yuq. Bez bu eşne ışanıçlı mäglümätkä tayanıp başqardıq. Ul cinäyätçe ide. Ul bik küp äfğannı üterde, gönahsız möselman äfğan xalqın, polistsiä xezmätkärlären ütergän keşe ul.” Darullah mulla, NATO häm Äfğanstandağı AQŞ citäklägän xökümät tarafınnañ ezlängän Taliban başlıqları arasında ide. Ul Talibannıñ Ruxi citäkçese Möhämmät Gömär mullağa yaqın keşe. Xäzergäçä äl Qaidä belän yaqın mönäsäbäten saqlap kilgän ide.
Dadullah, berbersenä bäyle törle xöcümnär, keşe qaçıru häm intihar höcümnarın oyıştıruda ğäyeplänä.
Taliban xökümäte waqıtında tışqı eşlär minıstırlığında eşlägän, äfğan analitıgı, Waheed Mozhda Dadullahnıñ üterelüe taliban suğışçıları öçen psixologik yaqtañ zur ciñelü bulıp tora, dip farazliy.
“Dadullah, 2001nçe yılda taliban rejime betü säbäble taralıp betkän taliban suğışçıların bergä cıyğan keşe. Ciñelgän, höcümnärne oyıştıra almağan xälgä qalğan suğışçılarnı berläşterü öçen ul bik küp köç sarıf itte. Alarnı bik küp äfğan töbäklären basıp alırlıq köçkä kiterde. Älbättä mondıy keşeneñ üterülüe, Talibanğa nıq tä’ser itäçäk. “
Mozhda, Dadullahnıñ urnın alır öçen Taliban citäkçeläre arasında suğışlar bulaçaq dip farazliy. Dadullah waqıtında üz köçlären kürsätergä mömkençelek tabalmağan cirle taliban citäkçeläre öçen xäzer zur ber forsat tudı, Dadullahnıñ warisı bulır öçen üzläreneñ batırlıqların kürsätergä tırışaçaqlar, dip belderä Mozhda.
Läkin, Londondağı jurnalist Rahul Bädi başqa fikerdä tora, anıñ uylawınça Taliban citäkçeläre buşağan urınnı tiz arada tutırır, anda eçke köräş bulmas dip farazliy. Gisyançılarnıñ, Äfğanstandağı tışqı köçlärgä qarşı bulğan näfräte, alarnı üz aralarında berläşterä di Bädi.
“AQŞ, NATO häm Äfğanstan Xökümäte xärbiläreneñ, Darullahnı üterüe, ğadättä bik zur üzgäreşlärgä kitermäyäçäk. Çönki soñgı 4-5 yılda Taliban yuğarı citäkçelege köçe, anıñ tübändäräk töbäk citäkçeläre arasında taratılğan, citäkçelek urındağı cirle taliban başlıqlarında. Könbatışda gäskärdä bulğan tösle, barı bergenä başlıq quılnda tügel. Suğışlar däwam itäçäk, yäğne Dadullahnıñ üterelüe belän AQŞ, NATO häm Äfğanstan xökümäte xärbiläreneñ Äfğanstanda oçrağan qıyınlıqları kimemäyäçäk. “ Ämmä äfğan xaqimiäte barıber ömetleräk qaraşta tora. Qandahar wiläyät başlığı Xalid, Dadalluhnıñ mäyeten xäbärçelärgä kürsärsätkändä, anıñ itürülüe, Talibanga zur yoğıntı yasıyaçaq dip belderde.
M.K.


text:
Röstäm Miñnexanov Sälätkä qunaqqa kilde
7 yüldän 11nä qädär respublikanıñ Älki rayonındağı Bilär yanında uzuçı X Sälät yäşlär alanına qunaqlar küp kilä. Läkin yäkşämbe, 9 yüldä, monda bik üzençälekle qunaq – Tatarstannıñ premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov bulıp kitte. Ul sälätle balalar yanına irtän, boralaqta kilep töşte. Premyer-ministr alan, anıñ eşçänlege, yäşlärneñ üzläre belän tanıştı. Qunaq kilü uñayınnan tantanalı cıyılışta uzdı. Anda Röstäm Miñnexanov Sälät waqıfı, anıñ eşçänlege xaqında bik cılı süzlär äytte.
Premyer üz çığışında balalarğa küp kenä närsälär dä wäğdä itte. Alar arasında Sälät alanı ütä torğan cirdä waqıtlı palatkalar urınına bar uñaylıqları da bulğan yortlar salu da, alanğa kompyuterlar belän yärdäm itü bar. Ğomumän, ul Sälät alannarınıñ bik kiräklege xaqında söyläde, alarnıñ eşçänlegen yaña ber däräcägä kütärergä kiräklege turında äytte.
Xäyer, Röstäm Miñnexanov qorı wäğdälär belän genä çiklänmäde ul könne. Ul Tatarstan xökümäte isemennän Sälät waqıfına GAZel’ mikroavtobusın büläk itte. Häm üze dä büläksez qalmadı. Alanğa kilü istälege itep aña Sälätneñ maykası tapşırıldı.
Gölnaz İlgizär


text:
UNICEF Rusiä xalqın yätim balalarnı alıp üsterergä çaqıra
Küptän tügel, "Azatlıq"ta Saxalinda yäşäwçe millättäşäbez Raxilä Kuramşina häm anıñ ullıqqa-qızlıqqa alıp üstergän 6 balası turında söylägän idek. Bügen bu temanı däwam itäbez. UNİCEF mäğlümatlarına qarağanda Rusiädä 200läp meñ bala däwlät qaramağındağı oyışmalarıda üsä. Şuşı häm balalarnı yaqlawçı başqa törkemnär dä taşlanğan, yätim balalarnıñ xälen qayğırtıp, Rusiä xalqın şuşı sabıylarnı alıp üsterergä çaqıra.
UNİCEF, balalarnı yaqlaw fondı mäğlümatlarına qarağanda, Rusiädä 750 meñ balanıñ üz äti-änise yuq. Alarnıñ kübese tuğannarı belän yäşi, ämma 200 meñgä yaqın sabıy - balalar yörtlarında. UNİCEF oyışmasınıñ Rusiädäge wäkile Carel de Rooy bolay di :
“Bu balalarnıñ taşlanuyınıñ häm däwlätkä tapşırıluyınıñ säbäpläre törle. Häm bez beläbez, bu sistema yaxşı näticä birmi. Bu balalarnıñ küp öleşe, oçtän ber öleşe çaması, bala yortınnan çıqqaç sotial tormışqa yaraqlaşa almıy. Alarnıñ 10% çaması - üzenä qul sala, kübese gömerlären törmädä uzdıra. Şulaq itep bu näticäle yul tügel.” Xäzer UNİCEF häm balalarnı yaqlawçı başqa oyışmalar da, Rusiäneñ sälämtlek häm mäğärif ministrlıqları belän bu balarnı, alarnı tärbiälärgä telägän ğailälärgä birü öçen eş alıp bara.
UNİCEF wäkileneñ äytüenä qarağanda, mäsäläne çişü öçen ike zur säbäp qomaçawlıy. Ulıqqa alu oçen dokument eşläre bik ozzaqqa suzıla, ikençedän, taşlanğan balalar xastaxänädä 18- 24 ayğa qädär totıla ala. Küpçelek ğailälär yaña tuğan balalarnı alırğa teli, şuña, bala däwlättä kübräk totılğan sayın, anıñ ğailägä elägü ixtimallağı da kimi bara.
Tapşırubız başınıda telgä alğan Petrovlar ğailäse Ver belän Şaşanı üz balaları itep tärbiäli häm mömkin qädär alardan alınğan bulu turındağı mäğlümatnı ser itep saqlarğa teli. Raxilä häm Nail Kuramşinnar balalarnı inde añlı çaqta alğan, alar üzläre alarnı äti-äni urınına kürä. Şuşı ike ğailä dä, mömkinlekläre bulğan parlarnı taşlanğan balalarnı alıp tärbiälärgä çaqıra.
Bikä Timerova.


text:
Semberneñ “Tuğan tel” oyışması äğzaları säyäsi yünäleşlärne iğtibar belän küzätep bara
Sember ölkäseneñ “Tuğan tel” oyışması äğzaları, xalıq arasında eş alıp barudan tış, ilebezdäge wäzğıätne, säyäsi yunäleşlärne iğtibar belän küzätep bara. Ğomum Watanıbız kiläçägenä naçar tä'sir ixtimalı tudıruçı häm milli-mädäni mänfägat'lärne qänäğätländerügä kirtälär quyuçı qanunnar, ğämällär, küreneşlärgä üz mönäsäbeten belderep, täqdimnär kertep kilä.
Törle dairälärgä cibärelgän xat-möräcäğätlärgä törleçäräk mönäsäbät tä küzgä taşlana. Qayçaqta “Xatığız fälän cirgä tapşırıldı” digän cawap qına bula. “Tuğan tel” idäräseneñ yalğışlığın täfsilläp añlatqannarı da, qayber fikerlär iğtibarğa layıq, digännäre dä bar. Ä 2001 - 2004 yıllarda, general Şamanov waqıtında ölkä xakimiäte cawaplar belän belän waqlanıp mataşmadı. Töpsez qoyığa salğanday yuğala bardılar xatlar.
Şöker, xällär bu yaqtan da üzgärä kebek. “Tuğan tel” idäräse äğzaların Poselenielär turındağı ölkä qanunınıñ qayber añlaşılmağan yaqları tirän borçuğa salğan ide. Mäsälän, üzläre ük ayırım poselenie yasarlıq Qañlı häm Zur Çirkle awılların başqa awıllarğa quşu kebek ğäyre tabiği küreneşlärne kire qağuların sorap, Ölkä başlığı Sergey Morozov häm Ölkä Qanunnar çığaru cıyılışı räise Boris Zotov isemenä xatlar yullanğan ide.
“Tuğan tel” räise Mäxmüt Xäyrullin belän anıñ urınbasarın ölkä xakimiätenä çaqırğannar. Mäxmüt äfände bu oçraşu tä'sirläre belän büleşte.
“Kiçä bezne Ölkä administratsiäsenä Mixail Niqolayıwiç Yegorov şul xatqa cawap mäğnäsendä äñgämägä çaqırğan ide. Bu ğämäl üze genä dä xakimiätkä qarata uñay fiker häm räxmät xisläre tudıra. Döres, äñgämä barışında ike yaq ta üz fikeren nigezlärgä tırıştı. Urtaq fikergä kilep bulmadı. Älege zakonnarnıñ tatar awılları tamarın qorıtuğa yunälderelgän buluı belän xuca rizalaşmadı, qabul itelgän zakonnıñ döreslegen isbatlarğa tırıştı. Şulay da älege qanun nigezendä buldırılğan poselenielär çiklären üzgärtü mömkinlege ömetlär uyattı. Mixail Niqolayıwiç äytüençä, ägär, mäsälän, awıl xalqı ayırılıp çığu yäki başqa poseleniegä kerü telägen beldersä, anıñ fikerenä uñay qaraş kürsäteläçäk. Dimäk, xalıqnıñ üzennän dä tora. Äytik, Zur Çirkle yäki Qalda awılları üz poselenielären dä buldırırğa xoquqlı bulıp çığa. Äñgämädä tağın ber ğar'länerlek närsä açıqlandı. İske Mayna rayonınıñ tön'yak öleşendä urnaşqan urıs awılları xalqı, saylawlarğa qädär ük, poselenie üzäge bulu xoquqın dawlap, ölkä citäkçelegenä möräcäğät itkännär. Häm şul uq Mixail Yegorov mondıy däğwälarnı tikşerep yörgän. Ä Çirkle, Tatar Saymanı, Abdulla, Tögälbuğa, Qañlı kebek awıllarda yäşäwçe millättäşlärebez närsä uylap yatqannar ikän soñ? Şöker, dip äytik, älegä soñ tügel ikän. Awıl yazmışınıñ şul awıl xalqı qulında buluın da añlattı Mixail Niqolayıwiç. Menä şunısı öçen ayıruça räxmät ölkä administarsiäse xezmätkärenä”.
Äñgämädä tağın ber ğar'länerlek närsä açıqlandı. İske Mayna rayonınıñ tön'yak öleşendä urnaşqan urıs awılları xalqı, saylawlarğa qädär ük, poselenie üzäge bulu xoquqın dawlap, ölkä citäkçelegenä möräcäğät itkännär. Häm şul uq Mixail Yegorov mondıy däğwälarnı tikşerep yörgän. Ä Çirkle, Tatar Saymanı, Abdulla, Tögälbuğa, Qañlı kebek awıllarda yäşäwçe millättäşlärebez närsä uylap yatqannar ikän soñ?
Şöker, dip äytik, älegä soñ tügel ikän. Awıl yazmışınıñ şul awıl xalqı qulında buluın da añlattı Mixail Niqolayıwiç. Menä şunısı öçen ayıruça räxmät ölkä administarsiäse xezmätkärenä”.Bu - “Tuğan tel” räise Mäxmüt Xäyrullin buldı. “Ömet” gäzite möxärrire şuşı fikerlärne “Räxmät xatı” isemendä bastırıp çığarırğa wäğdä birgän. Eş räxmättä genä tügel. Döresräge, bötenläy räxmättä tügel. Xakimiät räxmätkä ällä ni moxtac da tügelder. Ägär bu xat basılıp çıqsa, anı uqığan millättäşlärebez, bälki üzlären çıbırqı belän qualanuçı kötüdäy xis itüdän arınırlar, üz xoquqların yawlarğa üzlärendä quät-köç, täwäkkällek tabarlar, dide Mäxmüt Xäyrullin.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Törkmänstan prezidentı wazıyfaların başqaruçı Gurbanğulı Birdemöxämmädov kiläse ayda ütäçäk prezident saylawlarında ciñep çıqqan oçraqta Törkmänstanda internetnı tıyunı beterergä wäğdä itte.
Çärşämbe könne saylawçılar belän oçraşuda Birdemöxämmädov "Bez transport häm elemtä çeltären cäyelderü öçen tieşle şartlar tudıraçaqbız. Min bu ölkägä bik zur iğtibar biräçäkmen. İñ soñğı texnologiälär, mäsälän internet mömkinlege ildäge härber keşedä bulırğa tieş" dide.
Ul şulay uq wafat itkän prezident Saparmurat Niyazovnıñ mäktäptä uqunı 10 yıldan 9 yılğa qaldıru qararın da küzdän kiçeräçägen äytte.
Birdemöxämmädov tağın eşsezlekkä qarşı köräşergä wäğdä birde häm däwlät ikmäk, yağulıq häm başqa könküreş äyberlärenä bäyäne tübän totunı däwam itäçäk dide.


text:
Amerikan senatorları prezident Bushnıñ Ğiraqqa östämä ğäskär cibärü planına kirtä quymaqçı
Amerikan senatorları prezident Bushnıñ Ğiraqqa östämä ğäskärlär cibärü niätenä qarşı maxsus qarar qabul itärgä cıyına. Şunısı qızıq - qarar ölgesen äzerläwdä Aq yortqa oppozitsiädä torğan demokratlar ğına tügel, prezidentnıñ üz respublikan partiäsennän saylanğan senatorlar da qatnaşa. Qarar aldağı ike atna eçendä tawışqa quyılır dip kötelä. Anda, Ğiraq eşlärendä ğäskäri qatnaşu Quşma Ştatlarnıñ mänfäğätlärenä turı kilmi digän süzlär bar.
Şuşı qarar ölgesen täqdim itüçelärneñ berse, senatnıñ tışqı mönäsäbätlär komitetı räise demokrat Joseph Biden:
"Qararda şul äytelä - xezmättäşlärem demokratlar da, respublikannar da ber närsädä kileşä: östämä ğäskärlär cibärep Amerikanıñ Ğiraqtağı eşlärdä qatnaşuın köçäytü xata bulıp tora", di senator Biden.
Bushnıñ şuşı plannarına demokratlar ğına tügel, anıñ qayber üz respublikannarı da qarşı çığa. İke respublikan senator inde qarar ölgesen yaqlayaçağın belderde, alarnıñ berse Olympia Snowe, ikençese Ğiraq suğışın küptännän tänqitläp kilgän Chuck Hagel.
Soñğı fiker beleşülär amerikannar arasında Ğiraq suğışın yaqlawnıñ şaqtıy kimüen kürsätä. Şuña da senattağı qarşılıq Bushqa yasalğan basımnıñ tağın da artuına kiterä ala. Ämma Aq yortnıñ matbuğat wäkile Tony Snow, senatorlarnıñ bu tırışlıqları Bush plannarına tä''sir yasamayaçaq, "prezidentnıñ qorallı köçlär başlığı bularaq üz yöklämäläre bar", dip belderde.
Berniçä kön elek prezident Bush üzeneñ Ğiraqtağı amerikan köçlären tağın da nığıtu niäten bolay dip aqlağan ide:
"Wäzğiät üzgärä tora, başqa süzlär belän äytkändä, min ğäskärlärne xäzer bezgä uñışqa ireşü öçen citärlek üzgäreşlär bulmağan cirgä cibärmim", di Bush, Ğiraqta xäzer uñışqa ireşü öçen az ğına qaluına işarä yasap.
Kiläse atnada prezident Kongress qarşinda çığış yasap alarğa üzeneñ yıllıq yullamasın citkeräçäk häm Ğiraqtağı wäzğiätne totrıqlandıru, östämä ğäskärlär cibärü mäs''äläsenä anda da zur urın bireläçäk, dip kötelä.
Kärim Kamal


text: Rusiäneñ Däwlät duması deputatı , “Rodina“ firqäse liderı Dmitriy Rogozıyn Başqortstannı utqa tottı. Ul Samarağa vizitı barışında “Başqortstanda häm Tatarstanda qotırğan millätçelek çäçkä ata“,— dip belderde. Rogozıyn Başqortstanda xaqimiättä barı tik başqortlar ğına utıra dip, Putin täqdim itkän östän bilgeläw millätçelekne tuqtataçağın assızıqladı. Başqortstan prezidentınıñ matbuğat üzäge başı Rostislav Morzağolov bu çığış uñayınnan borçılu belderde häm wazıyfalı urınnarda al da göl buluın äytte.


text:
"CeBit 2007" kürgäzmäsendä Tatarstan da qatnaşa
Germaniäneñ Hannover qalasında “CeBit-2007” dönya küläm tanılğan yuğarı texnologiälär kürgäzmäse açıldı. Anda 70läp ildän 6 meñläp şirkät qatnaşa. Kürgäzmädä iñ soñğı texnologiälär täqdim itelä. Rusiä “CeBit” kürgäzmäsendä “partner il” bularaq qatnaşa. Hannover kürgäzmäsenä Mäskäw räsmiläre häm komputer şirkätläre wäkilläre belän bergä Tatarstan wäkilläre dä kilde.
Kürgäzmä açılışında çığış yasağan Alcatel-Lucent şirkäte başlığı Patricia Russo qullanuçılarnıñ ixtiacların bolay sürätläp birä: “Xäzerge waqıtta qullanuçılar, ber uq waqıtta yaratqan televidenie tapşırulrın qararğa, anda kürgän äyberlär turında duslarğa xäbär cibärep, fiker alışırğa, qızı şaltırtqanda cawap birergä, bolarnı barısın da ber cihaz belän başqarırğa teli.
Hannoverda kürsäteläçäk yaña eşlänmälär arasında RFİD (radio –frequency identification), SOA (binanı biznessqa uñaylı itep tözü), novigatsiä caylanmaları qaralırğa tieş. Razer şirkätenneñ multimedia tawış sistemı Mako 2.1 kürgäzmä alıp kilgän yañalıqlarnı berse bulır. Ul tawışnı bozmyıça, böten neçkälekläre belän çağıldırğa tieş. “CeBit”ta xökem sörgän yañalıq xisenä Germaniä kantslerı Angele Merkel zur bäyä birde. “Monda icat itelgän äyberlär här waqıt icadi fikerlär buldı. Minem uylawımça bu CeBitnıñ töp äybere – bu yaxşı idelalar kürgäzmäse.” Bıyıl kürgäzmädä Aziä illäre şirkätläreneñ artuı küzätelä, Taywan häm Qıtaynı, ikesenen bergä yözläp şirkät wäkillek itä. Bıyıl İrannan 15 qatnaşuçı kilgän häm yuğarı texnologiälär belän ğädättä bäyle bulmağan Gruziä häm Azerbacan da üz wäkillären cibärgän. Könçığış Yevropadan Hannoverğa Belarusiä häm Ukrainadan da şikrätlär kilgän.
Kürgäzmädä Rusiä xökümäte räise urinbasarı häm xökümät apparatı başlığı Sergey Narışkin da buldı. Ul üzeneñ çığışında, Rusiäneñ “CeBit”ta bıyıl partner il bularaq qatnaşuın bilgeäp ütte. Kürgäzmä Rusiädän 150 şirkät qatnaşa, Rusiä “CeBit”ta kiñ kürsätelgän 4 illärneñ berse bulıp tora. 150 şirkät arasında berniçäse Tatarstannı wäkillek itä. Hannnover kürgäzmäsendä “texnopark-idea”, “İnvestitsiä-vençur fondı” wäkilläre qatanaşa. Räsmilär isemennän anda elemtä ministrı Farit Fazılcanov da bardı. Rusiä vitse premyerı Sergey Narışkin äytüençä, Rusiä alğa tabar neft häm gaz eksportına bäyle bulırğa telämi, yuğarı texnologiälärgä nigezlängän iqtisdqa yöz totarğa teli. Kürgäzmä qısalarında Hannoverda Rusiä-Germaniä yuğarı texnilogiäläre sammitı da buldı. Tatarstan elemtä ministrlığı häm Software AG şirkäte üzara xezmättäşlek turında kileşü tözegän. Anıñ nigezendä, Almaniä şirkäte yärdämendä, Tatarstan Sälämätlek saqlaw ministrlığı öçen maxsuslaşkan meditsina üzäklärenä awırularnı urnaştıru idärä susteması tözerlergä tieş.
Bikä Timerova


text:
Üzbäkstan qaçaqların başqa illärgä urnaştıru eşe ike ayda xäl iteläçäk
Berläşkän Millätlärneñ Qaçaqlar İdaräse May ayında könçığış Üzbäkstandağı çualışlar waqıtında Qırğızstanğa qaçıp kitkän häm xäzer waqıtlıça Rumıniädä tuqtalğan qaçaqlarnı başqa illärgä urnaştıru eşen ike ayda tämamlap bulır dip belderde. Elegräk, qaçaqlarnı urnaştıru eşe 6 ayğa suzılır dip kötelgän ide.
"Bezneñçä, bu küpkä tizräk bulaçaq. Älbättä, törle illärdä törleçä bulır. Bu niçä keşe buluğa, intervyular, qäğäz eşlärenä bäyle, qayadır berniçä atna, qayadır berniçä ay. Läkin niçek kenä bulmasın, 6 aydan qısqaraq bulaçaq."
Rumıniäneñ Timisoara digän urınında tuplanğan 439 Üzbäk qaçağın üzenä alu telägen älegä Quşma Ştatlar, Avstraliä häm Kanada belderde. Monnan tış anda Daniä, Finlandiä, Germaniä, Norvegiä, Şvetsiä häm Britaniä wäkilläre kilgän. Astrid Stort süzlärençä, xäzer ge waqıtta qaysı ilgä niçä qaçaq cibärü mäsäläse xäl itelä:
"Kwotalarğa kilgändä, bu mäsälä urında xäl itelä. Qabul itüçe illärneñ wäkilläre urınğa kilä başladı. Bu mäsälä berniçä köndä xäl iteläçäk."
İdaräneñ Üzbäk qaçaqları belän eş itüçe räsmie Jenifer Pagonic süzlärençä, xäzer qaçaqlarnı tikşerü, intervyular alu bara:
Bez qaçaqlarnı üzlärenä alırğa telägän illär belän eşlibez. Bu illärneñ wäkilläre xäzer Rumıniädä, bezneñ yärdäm belän qaçaqlardan intervyular alalar. Maqsat – eşne töbenä citkerep, läkin tiz başqarırğa, qaçaqlarnı artıq intektermäskä. Alar inde bolay da küp ğazap kürgän."
Astrid Stort süzlärençä, çärşämbedä Qırğızstan törmäsendäge 15 üzbäkneñ tağın bersenä räsmi qaçaq statusı birelgän. Şulay itep Qırğıstanda räsmi qaçaq statusı alğan üzbäklär sanı 12gä citkän. Qalğan 3-seneñ yazmışı şuşı könnärdä xäl iteläçäk.
Räsmi Taşkent bu 15 qaçaqnı radikal islamçılar häm cinayätçe dip atıy häm alarnı Üzbäkstanğa qaytarırğa taläp itep Bişkäkkä köçle basım yasadı.
Elegräk 4 qaçaq köç belän Üzbäkstanğa qaytarılğannan soñ, Qaçaqlar idaräse başqa monı buldırmasqa qarar itte, di Astrid Stort:
"Yün ayınnan birle ul keşelärdän ber xäbär dä yuq. Bezne alarğa yaqın kitermilär. Bezne genä tügel, xättä Berläşkän Millätlärneñ Keşe xoquqları komissarın da. Alarğa yaqın kilep bulmıy, törle ğäybätlär işetergä turı kilä. Bez şulay uylıybız: ägär bu qaytqan keşelärgä berni yanamıy ikän, alarnı ezärleklämilär ikän, ni öçen bezne alarğa yaqın kitermilär."
Awgustnıñ 1ndä Qaçaqlar idaräse bu 4 keşeneñ berse awır xäldä Taşkentnıñ xärbi xastaxanäsendä yata digän ğäyre räsmi xäbär alğan. İdarä Üzbäkstannıñ üzendä dä, Jenevadağı Üzbäkstan wäkilçelege aşa da, Üzbäk räsmiläre belän daimi elemtädä tora.
-Ali Gilmi


text:
Düsän Sabantuyı awıldaşlarnı cıya
Uzğan yallarda Sabantuylar şaqtıy uzsa da, alar arasında iñ üzençäleklese möğayın Başqortstan, Tatarstan häm Orenbur ölkäse çigendä urnaşqan Düsän awılında bulğandır. Olı yullardan, zur şähärlärdän çittäräk toruçı bu borınğı awıl Başqortstannıñ Bişbüläk rayonına kerä. Awılda xalıq üze niçek teli, şulay bäyräm itä. Şuña da, bu awılnıñ üzenä genä xas bulğan traditsiäläre bar. Uzğan yäkşämbedä düsänlelär Dim yılğasınıñ yar buyındağı Biş qayın digän tuğayda Sabantuy ütkärdelär. Läkin ul ğadi genä Sabantuy bulmadı. Anıñ üz iseme bar ide. 130 lap yortlı awılnıñ Sawmısız, awıldaşlar dip isemlängän Sabantuynı 2 meñnän artıq keşe kilgän. Awıl keçkenä buluğa da qaramastan, monda da tatar xalqınıñ milli bäyrämeneñ bar traditsiäläre dä kürelgän – Sabantuyda at çabışları da, köräş tä, çittän kilgän qunaqlar belän aralaşu da bulğan. Şunda uq, sabantuy uyınnarı sürelgäç, awılnıñ möxtäräm keşeläre häm bik citdi qunaqlar bäyräm ütkän cirdä qorılğan tirmädä cıyılış ütkärdelär. Düsändä ütkän älege çaralar turında Düsän awılında tuıp-üskän diplomat Kärim Xäkimov muzeyı citäkçese Färidä Borhanova söyli.
Bez Sabantuyğa inde küptännän äzerlänä başlandıq. Çitkä kitkän awıldaşlarnıñ adresların barlap, alarğa çaqırular cibärdek. Sabantuynıñ maqsatı bulıp härber awıldaş belän yaqınnan tanışu, Düsänneñ problemaları, eşlise eşlär turında söyläşü dä tordı. Aldan Sabantuy çaraları uzdı. Annarı soñ bez tirmägä bergä cıyılıp, kiñäşläştek, awılda mäçet salırğa kiräk digän fikergä kildek. Bez anı bergäläp, kem närsä belän yärdäm itä ala, şulay tözärgä buldıq. İnde menä bügen ük awıl xalqı bulaçaq mäçet urının çistartıp, tözeleş öçen qayber kiräk-yaraqlarnı kiterä dä başladı
Sabantuylardan soñ yış qına arıp-talıp, maxmırlap yörilär. Läkin Düsän awılında xäl başqaçaraq tora. Sabantuyında mäçet tözergä qarar çığarıp, inde ikençe könne ük alar mäçet tözeläçäk urınnı çistartıp, tözeleş materialların kiterä dä başlağannar.Gölnaz İlgizär


text:
Hilari Meri Mentel
Hilari Meri Mentel (inglizce Hilary Mary Mantel) - belli ingliz yazıcı, roman ve qısqa ikâyelerniñ müellifi, edebiy tenqitçi. 2009 senesi "Wolf Hall" adlı romannıñ içün Buker mukâfatı aldı.
Hilari Meri Mentel 1952 senesi iyül 6 künü İngiltereniñ Derbişir vilâyetinde Glossop şeerinde dünyağa keldi. Balalıqta Hedfild (inglizce Hadfield) fabrıqa qasabasında yaşadı. İlk tasilini yerli katolik mektebinde aldı. Orta tasilini "Harrytown convent" adlı katolik mektebinde aldı. 1970 senesi London İqtisadiyat Mektebinde (inglizce London School of Economics) uquq ögrenip başladı, soñ o Şeffild Universitetine (inglizce University of Sheffield) keçti. 1972 senesi aqayğa çıqtı. 1973 senesi bakalavr derecesi alğan soñ geriatrik hastahaneniñ içtimaiy işler bölüginde çalıştı. 1974 senesi "A Place of Greater Safety" adlı roman yazıp başladı. 1977 senesi aqayınen Botsvanağa yürdi. 1985 senesi onıñ "Er Bir Kün - Ananıñ Künüdir" ("Every Day is Mother's Day") adlı birinci roman basılıp çıqtı. Yılından ögdeki romannıñ devamı "Vacant Possessıon" adlı roman neşir etildi. 1989 senesi onıñ "Fludd" adlı romannıñ içün Vinifred Holtbi hatırasınıñ mukâfatı aldı. 1993 senesi Fransız inqilâp erbaplarıniñ ayatları aqqında yazğan "A Place of Greater Safety" adlı tarihiy roman "Sunday Express Book of the Year" adlı mukâfat aldı. 1996 senesi "An Experiment in Love" adlı romannıñ içün "Hawthornden Prize" aldı. 2003 senesi "Giving Up the Ghost" adlı memuarlar neşir etildi. 2006 senesi Hilari Meri Mentel Britanya imperiâsiniñ komandorı nasıp etti. 2009 senesi qıral VIII Genriniñ naziri olğan Tomas Kromvel ayatı aqqında yazğan "Wolf Hall" adlı tarihiy roman neşir etildi.


text:
NATOnıñ Äğzalıqqa ireşü planı - närsä ul?
NATOnıñ Buxarest oçraşuında Ukraina häm Gruziä üzlärenä Äğzalıqqa ireşü planı täqdim iteler dip kötä. Şul plan aşa alar yaqın yä yıraq kiläçäktä NATOda tulı äğza bulırğa omtıla.
Berençe märtäbä Äğzalıqqa ireşü planı 1999-nçı yılda eşlände - ul caqta Tönyaq Atlantik saqlanu paktı üzenä 3 elekke kommunistik ilne, Çexiä, Polşa häm Macarstannı aldı, ä menä qalğan 9-ına - Albaniä, Bolğarstan, Estoniä, Latvia, Litva, Romaniä, Makedoniä, Slovakiä häm Sloveniägä näq menä MAP täqdim itelde.
Yäğni alar üzlären NATO äğzası bulırlıq xälgä kiterergä tieş ide. Äğzalıqqa ireşü planı şuşı saqlanu berlegenä quşılırğa telägän illär öçen "törle kiñäşlär, yardäm, ğämäli yaqlaw programı" bulıp tora.
Yewropadağı iminlek ölkäsendäge belgeç Alastair Cameron "MAP ul ilneñ xärbi reformalar ölkäsendä dä, ğomumän demokratik wä säyäsi üseştä dä nindi täräqqiätkä ireşüen kürsätkän törle kriteriälär cıyılması", di.
Cıyıp äytkändä, xärbi ölkädäge reformalar xärbi sektornı NATO standartlarına kütärü, qorallı köçlärne demokratik kontrolgä alu, yäğni ğäskärne möstäqil ber säyäsi köç buludan arındırunı añlata.
NATOdağı äğza illär bar milli wä cir bäxäslären tınıç yullar aşa xäl itärgä, üzläreneñ keşe xoquqların häm qanun xakimiäten tanuın kürsätergä, sotsial ğädellek häm iqtisadi ireklekne yaqlarğa tieş.
Yaña ber ilneñ NATOğa quşıluı şulay itep ğadi arifmetik berläşüne tügel, ä nindider urtaq ber standartlar, urtaq qimmätlär, urtaq qaraşlar nigezendä berläşüne añlata.
Nämzät illärne şulay itep aldan uq NATO garantiälägän iminlekne gadi qullanuçı bularaq tügel, ul iminlekne ğämälgä quyuçı itep äzerlilär. Ägär dä yaña äğza uñışlı, faydalı, effektiv berektäş bulırğa teli ikän, ul saqlanu berlegendä distä yıllar däwamında urnaşqan prinsiplarnı qabul itärgä tieş bulaçaq.
Äğzalıqqa ireşü planı ğomumi standartlar, kriteriälär cıyılması bulsa da, här ilgä ul anıñ üzençäleklärenä qarap äzerlänä. MAPnı 1999-nçı yılda alğan 10 ildän 8-e inde NATOğa quşıldı, Albaniä häm Makedoniä çaqırunı şuşı könnärdä Buxarestta alır dip kötelä.
Alar belän bergä Xorvatiä dä bula ala, aña Äğzalıqqa ireşü planı 2002-nçe yılda täqdim itelgän ide.
MAP asılda NATO tarafınnan teläsä qayçan birelä ala, anıñ öçen Buxaresttağı tösle zur cıyın ütkärü kiräk tügel. Şuña da, ägär dä Ukraina häm Gruziägä andıy plan xäzer täqdim itelmäsä, bu äle bernärsäne dä añlatmıy, äğzalıqqa äzerlek alarğa soñraq ta birelä ala.


text:
Bala erte jatw kerek. Nege? Sebebi onıñ ösw gormonı uy`qınıñ törtinşi kezeñinde pay`da bola bastay`dı. Yağnï, eger bala 21:00-de uy`ıqtay`tın bolsa, şamamen 00:30-da onıñ ösw gormonı qarqındı jumısqa kirisedi. Eger bala öte keş jatatın bolsa, onda bul gormonnıñ tüzilwine waqıt jetpey` qaladı. Yağnï, bul onıñ ösip-jetilwine zïyan.
Sonımen qatar, osı salada jürgizilgen sınaqtarğa qarasaq, durıs uy`ıqtay`tın balalar sabaq waqıtında da zey`indi, aqparattı da tezirek este saqtay`dı eken. Waqıtılı jatıp, jetkilikti uy`ıqtay`tın balalardıñ eresek kezinde Alʹcgey`mer awrwına şaldığw qawpi de tömen.
Balanı qalay` erte jatqızwğa boladı?
- Bala erte jatw üşin, üy`degilerdiñ barlığı da erte jatw kerek. Bala özi tösekke jatqan soñ, üy`degi qıbır-jıbırdı estise, ol äli de oyaw jürwge boladı dep oy`lay`dı. Sol sebepti üy`degilerdiñ barlığı özderiniñ kün tärtibin özgertwleri tïis.
- Balağa jatar aldında kitap oqw erte jatwğa köndirwdiñ tağı bir täsili bolıp tabıladı. Birte-birte ol ata-anası oğan kitap oqısa, uy`ıqtay`tın waqıt keldi degen sanadan tıs nusqawğa könetin boladı.
- Balanı uy`qığa day`ınday`tın tağı bir täsil – päterdegi jarıqtı kömeskilep qoyu. Psïxologtardıñ pikirinşe, şamnıñ sarğılt tüstes jarığı adamnıñ jüy`kesin tınıştandırıp, uy`qığa qaray` bey`imdey`di.
- Tağı bir keñes – tünde barlıq gadjetterdi söndirip, balanıñ közine tüspey`tin jerge qoyu. Tünde olardı qay`ta-qay`ta qosıp, tekserip, oqıp, xat jazw sïyaqtı bitpey`tin ister balağa ülgi bolmay`dı. Olar sizderdiñ ärbir isteriñizdi bağıp otıratının, qajet kezinde qay`talay`tının esten şığarmañız.
- Sport twralı da umıtpañız. Keşke jattığwğa baratın balalar jıldam uy`ıqtap qaladı. Osı erejeni este ustağan abzal.
Bala küninde erte uy`ıqtay`tın balalar bolaşaqta özderine senimdi, deni saw bolıp ösetinin äri émocïonaldı turğıdan jaqsı jetiletinin umıtpawımız kerek.
anabol.kz


text: Bügen Azerbaycan mäxkämäse 7 oppozisiä wäkilenä uzğan yıl bäxäsle prezident saylawları waqıtında tärtipsezleklär oyıştıruda ğayepläw belderep alarnı 2- 2 yıl yarım törmägä xökem itte. Ğayeplänüçelär – Musavat (İreklek) firqase räise urınbasarları, Azerbaycan demokratik partiäse general sekretare, Ömet häm Xalıq partiäläre başlıqları, Qarabax suğışı veterannarı assosiasiäse citäkçese – barısıda ğayepläwne kire qaqtı. Mäxkämä eşe 6 ayğa yaqın bardı. Keşe xoquqları oyışmaları prezident İlham Alievnı uzğan yılğı saylawlarnı häm annan soñ bulğan tärtipsezleklärne – üz maqsatında, oppozisiägä höcüm yasar öçen qullanuda ğayepläde.


text:
Udmurtiädä çığıp kilüçe tatar basması «Yañarış» xäbärçelären kiñäşmägä cıydı
ktiv xäbärçelärgä kürsätmälärdän tış, yıl däwamında gazeta çığaruğa kertkän öleşläre öçen räxmät suzläre, buläklär tapşırıldı. Kiläse yartı yılğa gazetada nindi temalar kütärergä kiräklege turında süz bardı. Ä buğenge kön tärtibendä, «Yañarışqa» kiläse yılğa yazılunı aktivlaştırırğa kiräklegenä basım yasaldı. «Azatlıq» radiosın tıñlawçılarına xäbär itkän idek, Udmurtiädä basıluçı «Yañarış» gazetasın Tatarstannıñ Ägercä, Başqortstannıñ Yanawıl rayonnarında, Perm ölkäseneñ Çaykovskiy şähärlärendä yazdırıp alalar, anda basmanıñ aktiv xäbärçeläre dä bar. «Yañarışnı» kiläse yılda tağın da kübräk täbäklärdä yazdıru mömkin bulaçaq. Gazetanıñ ştattan tış xäbärçäläre belän genä qanäğätlnmiçä, üzeneñ maxsus xäbärçälären dä buldırunı qayğırtqan redaksiä. Şuşındıy xäbärçe älegä qädär Ägercä töbägendä bar ide, xäzer Başqortstannan da daimi bu yaqlarda yäşäwçelär tormışındağı waqiğalar gazeta bitendä yış bulır dip ömetlänälär.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
Tönyak Korea Kuala-Lumpur söyläşülärenä boykot iğlan itte. Monda Könyaq-Könçığış Aziä illäreneñ iqtisadıy xezmättäşlek berläşmäse ASEAN konferensiase uza. Pxenyannıñ atom-töş programması tikşerelgän bu cıyında AQŞ, Könyaq Korea häm Rusiä dä qatnaşa. Tönyaq Korea üzeneñ programmasın tikşerüdän baş tarttı häm ASEAN anı ğäyepläsä, bu berläşmädän çığaçağın da östäde. Şulay uq Quşma Ştatlar Pxenyanğa kertkän çikläwlärne betermägän oçraqta, küp yaqlı söyläşülärgä barmayaçağın da äytte.
Quşma Ştatlar däwlät sekretare yärdämçese Cristopher Hill bu xaqta “Beläm - Tönyaq Koreanı söyläşülärdä qatnaşu öçen yumalap-künderep, qanunğa qarşı eşkä küz yomarğa da mömkin, dip äytüçelär bardır. Töptänräk uylap qarasañ, mondıy ışanıçsız alış-bireşkä ber genä citdi däwlätneñ dä barmayaçağı añlaşıla”,- dide.


text:
Yevropa Komisiäse Törkiä turınğı ike xisab proyektın äzerläp beterde. Şulay itep komisiä 6nçe üktäberdä Berlekkä dikäber sumitında Ankara belän äğzalıq söyläşüläre başlau öçen waqıt bilgelägez digän kiñäş biräçäk. Xisab proyektların qarap çıqqan radiobıznıñ Brüsseldäge xabärçese Törkiä demokratik reformaları öçen maqtalsa da, citeşsezleklär buluı da telgä alına dip belderä. Komisiä räsmiläre üzaralarında uñay qarar garantiälängän bulsa da Törkiä öçen mäxsus şartlar da bilgelänäçäk dip söyli.
Kiläse atnada Yevropa Komisiäseneñ Törkiä belän äzğalıq söyläşüläre başlau turında belderäçägenä şik şäbxä yuq. Äzerlängän här ike progres raportında da Törkiä äğzalığına şiklänep qarauçı illärneñ yaqlawın alu öçen qayber şartlar östälgän. Yevropa Komisiäseneñ yıllıq progres xisabında 1999nçe yılda başlağan demokratik reformalarnı sonğı 2 yılda tizlätkän Törkiägä yuğarı bäyä birelä,ämma dokumentta Ankara demokratiä, qanun tärtip, keşe xoquqları belän eş itkän Kopenhag qısaların tulısınça ütäde dip äytelmi .Ä Törkiädä modern Yevropa standartları belän qapma qarşılıqlı bulğan qayber ölkälär telgä alına. Konstitutsiä reformalarında sivil- xärbilär balansı sivillärgä taba üzgärsä dä, qaldırılğan qayber maddälär xärbilärgä nindider däräcädä ireklek birä dielä.. Berniçä kön elek kenä qabul itelgän cinayätlär kodeksı, ülem cazasın köçtän çığarğan, xatın qız xoquqların nıq kiñäytkän öçen xuplana. Yevropa Berlegeneñ tikşerü törkeme ütkän ayda Törkiädän äylänep qayttı häm Ankara cäberläw ,tän cazasına bernindi çıdamlıq kürsätmi dip belderde. Ämma törkem qayber urınnarda qulğa alınuçılarğa naçar möğämälä kürsätelüenä dä işarä itte.Başqa mäsälälärdä dä reformalar yuğarı bäyälänä ämma qapma qarşılıqlı praktika kürenä digän süzlär bar. Mätbuğat ireklege bulsa da äle 2003nçe yılda ğına qayber kitaplar tıyıldı häm yazuçıları mäxkämä aldına çığarıldı. Törkiäneñ azçılaqlarğa mäğämäläseneñ nıq üzgärüe radio televdiniädä kördçä, ğäräbçä, boşnaq häm çerkez tellärendä tapşırular başlauı maqtalsa da, çiklängän waqıt bilgeläüne tänqitlänä.
İkençe xisapta Törkiä äğzalığınıñ Yevropa berlegenä potensial täsire turında süz bara Anda Törkiä 2014nçe yıldan elek blokka quşıla almas dielä.2014tä Berlekneñ küpyllıq budjet tsiklı başlana . Tikşerünüdä Törkiäneñ xalıq sanı zurlığı häm ceografik urını säbäple anıñ äğzalığı eleke kiñäyülärdän başqa bulaçaq dip äytelä. Awıl xucalığı ölkäsendä Törkiägä 11milliard yevro yäki Berlekneñ älege budjetınıñ 10% subsidiä bularaq bireläçäk dip faraz itelä.Şulayuq eşçelärneñ irekle räweştä küçep yörüe da ozaq waqıt töreklär öçen çikläner dip kötelä. Törkiä şunduq vizasız säyäxät turındağı Schengen kileşüenä dä kertelmiäçäk.Bu inde çik kontrolläre qalaçaq digän süz. Törkiäneñ blokka quşıluı Yevropa Berlege öçen tışqı säyäsättä uñay potensial bulaçaq. Xalqınıñ küpçelege möselman ,strategik pozitsiädäge Törkiä Berlekneñ kiñräk yaqın könçığıştağı rolen uñay yaqqa üzgärätäçäk, Törkiä reformalar öçen möhim model bula ala. Ämma xisapta Ğıraq, Kafkaz häm möselman dönyasına mönäsäbätlärdä Törkiä belän Yevropa Berlege yış qına qapma qarşılıqlı säyäsät alıp bara dielgän. Törkiä könyaq Kafkazda Berlekneñ täsiren totrıqlandıru öçen kanal bula ala. Älbättä bolarnıñ hämmäse Ankaranıñ telägennän bäyle bulaçaq. Bigräk tä Ärmänstan belän mänäsäbätlärneñ yaxşıruı şart. Tikşerü 1915, 1916nçe yılda ärmännärne küpläp üterü mäsäläsendä ike yaq tatulaşırğa tieş dip kiñäş itä. Ankara şulayuq Ärmänstan belän Azärbaycan arasındağı kierenkelekne sülpänäytügä öleş kertergä tieş. Yevropa Komisiäseneñ raportında Törkiä Üzäk Aziäne totrıqlandıruda Yevropa Berlegenä yardäm itä ala dip yazılğan.
färidä xämit


text:
Tatar teatrına 100 yäş
Rimzil Wäli. Şamil äfände, bu kemneñ yöz yıllığı, tatar teatrnıñmı, ällä sezneñme? Min beläm, sezneñ teatrda bik küp äzerleklär bara. Üzegezneñ añlatmağıznı biregez.
Şamil Zakirov. Monnan un yıl elek Ğaliasqar Qamal isemendäge teatrnıñ yöz yıllığına bağışlanğan iñ berençe kiñäşmälärdä şundıy fiker äytelgän ide: bu Qamal teatrnıñ yubiley tügel, bu bezneñ tatar teatr sänğäteneñ yubiley, çönki Qamal teatrı ul «Säyär» truppasınıñ warisı, läkin tatar teatrı zurraq, ul kiñräk, anıñ mäğnäse bayıraq, şuña kürä bu yubileynı bez tatar teatrnıñ yöz yıllığı bularaq ütkärergä uyladıq. Bu ideyäne böten tatar teatrları xuplap qabul ittelär. Bügenge köndä bezneñ un tatar teatrıbız bar, öçese Qazanda, şulay uq Minzälä, Älmät, Tübän Qama, Çallı teatrları. Respublikadan çittäge teatrlar: Tuymazıda, Ufadağı «Nur» häm Irımbur tatar teatrı. Cämäğätçelek, xalıq bu tatar teatrnıñ yubileyın ütkärü ideyäsen qabul itte.
Rimzil Wäli. Niçek bulğan bu 1906 yıldağı xäl? Qayda uynala başlağan?
İltani İlalova. Tatar teatrı, tatar sänğäte uncidençe yılğa qädär bik taralğan. Törkstanda bulğan, Taşkent, Boxara, Samarkand, Seber, Tomsk, Orsk, Omsk, Troitsk, Orenburg, Ufa yaqlarında. Tatar teatrı Tatarstan belän genä bäyle dip äytep bulmıy. Tağın ber yağı – tatar teatrnıñ tamırları. Bezneñ şäkertlär teatrları bulğan, alar spektakl'lärne mädräsälärdä quyğannar. Andıy äyber tıyılmağan ide bezdä.
Rimzil Wäli. Älege Kaçalov teatrı açılğanda 1800 yılda mömkin bulır ideme tatar teatrın açu? Ul çorda din imamı muzıka tamaşalarnı röxsät itmägän. Patşa xakimiäte dä milli teatrnı açırğa bulmağan.
İltani İlalova. Älbättä tıyular. Läkin xalıqnıñ mädäniätkä omtılışı köçle bulğan. Menä mädräsä teatrları turında äyttem, öydä spektakl'lär quyılğan. 1905, 1906 yıllarda Ufada, Qazanda başlanıp kitä spektakl'lär. Qazanda 22 dekaberdä 1906 yılnıñ iñ şaw-şulı bulğan spektakle. Ul spektakl' «Yaña klub» digän binada quyıla. Bu klub xäzerge Ğor'ki uramında urnaşqan. İkençe könne böten gazetalarda yazılğan ide: kiçä kiç tatar teatrı başlandı. Häm bez tatar teatrnıñ yöz yıllığın şunnan isäplibez. İkençe tuğan köne – cidençe yılnıñ Irımburda İl'yas Aşqadarski citäkçelegendä teatr dönyağa kilä. Şul Aşqadarski truppasınnan, annarı ul Säyär truppası isemen ala, unikençe yılnı Nur truppası, anı Säxipcamal Gizzatulina-Voljskaya – möselman ilendä berençe aktrisa, şul waqıttan bezneñ tatar teatrnıñ yılı başlana.
Rimzil Wäli. «Berençe teatr» digän spektakl'ne barıbız da xäterlibez. Ul waqıtta teatr xalıqnıñ tormışında nindi rol'ne uynağan?
Ğafur Ğayumov. Teatrnıñ kiläçägen yäşlär kerüe kürsätä. Altınçı yılda teatrnı yäş keşelär kütärdelär.
Rimzil Wäli. Nindi ideyä şuşı oyıştıruçılarnı, akterlarnı, rejisserlarnı xäräkätkä kitergän? Bälki ul mäxäbbät tarixları, bälki nindider säyäsi motiv, bälki yaña fälsäfä…
Ğafur Ğayumov. Bez uylıybız, Alladan kilgän nindider köç kilgän. Tatarlarnıñ kütäreleşe bulır öçen, qayadır ğadi keşelär tumağan, alar balaçaqtan uq Tuqay kebek icat itä başlağannar äsärlären yaza başladılar.
İltani İlalova. Äytep kitik, bernindi millätneñ dä teatr tarixında şundıy waqiğa bulmadı. Teatr tuğançı bezdä dramaturgiä tua. Gabdraxman İl'yasi, Fatix Halidi, Ğaliasqar Qamal.
Niaz İglamov. Menä bez söylibez teatrnıñ yöz yıllığı. Bu bit küp tügel. Ul äle bik yäş. Anıñ küp problemaları bar. Mäsälän, dramaturgiä xäzer teatrlarda bik siräk bara.
Rimzil Wäli. Nindi tormış materialları, ideyälär, fälsäfä alıp kergän tatar tormışına tatar teatrı?
İnsaf Xamitov. Berençe quyılğan äsärlär bügenge küzlek belän qarağanda, alar şaqtıy däräcädä bügen aktual' tügel. Ğasır başında tatar teatrınıñ tuuı bik zur fenomen. Teatr başqa sänğät'lär belän çağıştırğanda qatlawlı sänğät. Teatrnı quyu öçen kiräk dramaturgiä. Anıñ rejisserı, akterları bulırğa tieş. Bu faktorlar ğasır başında ölgerep citkän. Berniçä yıl eçendä tatar yäşägän töbäklärdä teatrlar açıla. Ul tabiği, çönki bezneñ millät citeşkän häm ul anı kötep alğan.
Rimzil Wäli. İnsaf, berençe tamaşaçı nindiräk buldı? Ofitsiantlarmı, satuçılarmı, baylarmı?
İnsaf Xamitov. Berençe tamaşalarğa milli intelligentsiä kilgän. Alarnıñ berse dä teatrğa bitaraf bulmağan. Bötenese dä teatr belän qızıqsınğan.
Rimzil Wäli. Teatrğa altınçı yılda guberna, imperiä byudjetınnan nindider aqça bülendeme? Anı kem asradı?
İltani İlalova. Yuq, ul waqıtta nindi dotatsiä, nindi aqça birelsen?
Rimzil Wäli. Şamil äfände, bügen bilet aqçasına teatrnı asrap bulamı? Bilet xaqı küpme xäzer?
Şamil Zakirov. Bulmıy. Bilet xaqı 40 – 250 sum. Çit il belän çağıştırğanda, bezdä bilet xaqı zur tügel.
İltani İlalova. Teatrğa qarşı köçlär küp bulğan. Akterlar gastrol'lärdä şähärdän şähärgä yörgändä politsmeysterlardan röxsät alırğa tieş bulğan. Senzura da bik köçle bulğan.
Niaz İglamov. Ğaliasqar Qamalnıñ p'yesaları senzuranı ütte, häm ul senzuranı ütte. Ä Ğayaz İsxaqinıñ p'yesaların tıydılar, şuña kürä ul dramaturg bularaq üsmäde.
Ğafur Ğayumov. Tege çorlarda töşep qalğan şaqtıy dramaturglar da bar ide, kiräkle p'yesa üz urının alıp qalaçaq. Bulğan äsär qalaçaq.
Rimzil Wäli. Nindi p'yesalar häm spektakl'lär ozaq yäşi, nindiläre tiz genä onıtıla, bu turıda bäxäslär härwaqıt çığıp tora. Ä bezneñ äñgämäbezne şuşı urında özärgä turı kilä, çönki tatar teatrnıñ yöz yıllığı turında söyläşkändä teatrnıñ bügenge yazmışı, zamananıñ teatrğa taläpläre häm artistlarnıñ, rejisserlarnıñ bügenge qaraşları turında söyläşüne däwam itergä turı kilä.


text:
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ qoral inspektorlarınıñ Ğiraqqa kilülärenä ber atna waqıt uzdı
Bügen Ğiraqnıñ tönyağındağı oçışlar tıyılğan zonanı kontrol itkän Amerikan häm Britan oçqıçlarına ut açıldı. Alar üz çiratında Ğiraqnıñ hawa höcümnärennän saqlanu cihazların utqa tottı. Bäysez mäğlümat çaraları bu xäbärne äle raslıy almadı.
Törkiä, Ğiraqqa qarşı xärbi çaralar başlana qalsa, üzeneñ xärbi bazaların qullanırğa röxsäten birde, läkin aña qadär, Quşma Ştatlarnıñ suğış başlau niäten xuplağan Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ yaña rezolyutsiäsese qabul itelergä tieş. Bu-räsmi Änkara quyğan şart.
Amerika Quşma Ştatları saqlanu ministrı urınbasarı Paul Wolfowitznıñ Törkiägä säfäre bügen dä däwam itte. Bügen Änkarada yasağan belderüendä “ike il arasında, xärbi plannar tözü häm äzerlek çaraları başlau turında kileşü tözelde”, dide.Amerikan prezidentı George Bush, Törkiäneñ saylaularda ciñep çıqqan Aq Partiä yulbaşçısı Recep Tayyip Erdoğannı Waşingtonğa çaqırğan. Söyläşülär, Törkiä-Amerika xezmättäşlegenä bağışlanaçaq, dide Wolfowitz.


text:
Ekrem Çelebi - Ezme İle
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Ezme İle
Etiketler : Ekrem Çelebi - Ezme İle türkü indir, Ekrem Çelebi - Ezme İle türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Ezme İle mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Ezme İle türküsü, Ezme İle sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Ezme İle bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Bu Ayrılık Neden Oldu
Ekrem Çelebi - Bir Nazar Eyledim
Ekrem Çelebi - Gayrı Dayanamam
Ekrem Çelebi - Dost İle Sohbet Edelim
Ekrem Çelebi - Al Gonca Gül Deremedim
Ekrem Çelebi - Soranlara Ne Deyim
Ekrem Çelebi - Karadır Kaşları
Ekrem Çelebi - Bu Ne Güzel Bir Düğün


text:
Semberdä Bolğar atamasına qaytu turında
Bu aktivlıq “Bolğar yañarışı” oyışmasınıñ bulaçaq cıyılışına fikerdäşlär tuplaw maqsatınnan bulğan ikän. Çarada 70 – 80 çaması keşe qatnaştı. Älbättä, fikerdäşlär cıyılğaç, süz ber ük yunäleştä bardı inde: “Bez – bolğarlar!”.
Ä cirle şağirebez Rifqat Xismät isä bez bolğar ğına da, tatar ğına da tügel – bolğar-tatarlar digän temağa matur ğına şiğır täqdim itte.
Cıyılış kiläçäkkä xalıq arasında añlatu eşläre alıp baru ısulların bilgeläde häm Tatarstan xaqimiätenä respublikabıyzğa “Tatarstan-Bolğarstan” isemen birüne sorap xat yullarğa buldı. Cıyılışta başqa mäs''älälär dä qalqıp çıqtılar. “Tuğan tel” oyışmasınıñ berençe könnärennän ük aktiv äğzası bulğan İzilä xanım Wafina, xäläl cefete Midxät ağa märxüm bulğaç, tuğan awılında yäşi. Ul “Azatlıq” radiosı tapşıruların Qazan radiosı aşa tıñlaw mömkinlege yuğalaçağına tirän borçılu belderde. Awıl xalqında elektän saqlanıp qalğan ozın dulqınlı radioalgıyçlar ğına bar ikän. Xäzer qısqa dulqınlı priemnik kiräk. Ä alar ber cirdä dä satılmıylar. Dimäk, “Azatlıq”nı tıñlaw çarası qalmıy.
Asiä Möleqowa da üz borçılulıran belderde: Qazan üz tapşıruların da qısqartırğa mäcbür ikän, may ayında “Balqış” tapşıruı yabıla, di. Anıñ täqdime buyınça Tatarstan citäkçelegenä bu tapşırularnı saqlap qalu turında möräcäğät qabul ittelär. “Läkin Mäskäwneñ añlaşılmağan säyäsäte şartlarında Qazan nişli ala inde?” – diyuçelär dä buldı. Şulay da xat cibärü qıyın tügel iç – rizalaştılar. Ä Şäwkät Bogdanov äytüençä, “Tatarstan “Azatlıq”nı tıñlawğa qısqa dulqınlı radioalgıyçlar çığaru belän yärdäm itä ala. Çönki xäzer, nigäder, andıy priemniklarnı tabıp bulmıy. Şäwkät Mäskäwgä barırğa niäten beldergäç, berniçä keşe aña şundıy radioalgıyçlar alıp qaytuın soradılar. Mäskäwdä bulsa inde, älbättä.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Reformaçıl namzätlärneñ kübese parlament saylawına terkälä almadı. Küzätüçelär mondıy saylawnıñ irekle bula almağanın belderä.
Mäclestä barlığı 290 urın, kiçkä qadär qaysı köçlärneñ niçä urın alaçağı bilgele tügel ide.
İranda 44 million keşe saylawda qatnaşu xoquqına iä. Üz wäkillären alar 4500 namzättän saylarğa tieş ide. İran eçke eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile bu yulı tawış birüdä xalıqnıñ 65% qatnaştı, dip belderde. 2004 parlament saylawında bu san 51% ide.
Yuğarı ruxi citäkçe Ayatolla Ali Khamenei häm başqa yuğarı räsmilär xalıqnı saylawda äwzem qatnaşırğa, İrannıñ doşmannarına bireşmäskä çaqırğan ide. Reformaçıl köçlär üz saylawçıların kiläse parlamentta qadimi köçlär täsiren kimetergä çaqırdı.
"Min bik şat, min xalıqnıñ monda kilep tawış birä alğanına häm üz namzätlären saylıy alğanın böten dönyağa kürsätep il belän idarä itügä üz öleşen kertä alğanına min bik bäxetle,"- dide Tährandağı Xösäiniä Erşad mäşetendä tawış birep çıqqaç ber xanım.
Ämma här saylawçınıñ da mondıy qanäğät bulmağanı küzätelde:
"İsemlektä miña oşağan ber namzät tä bulmadı, üzemä turı kilgän namzätne taba almadım," - dide başqa ber saylawçı.
Associated Press mäğlümat agentlığı xäbär itüençä, räsmi sannar xalıqnıñ tawış birüdä äwzem qatnaşuın kürsätsä dä çınbarlıqta saylawğa kilüçelärneñ küpçelege – prezident Äxmädinicad yaqlı namzätlärne saylawçılar.
"1979 yılğı İslam İnqilabınnan soñ bulğan bu sigezençe parlament saylawında qızğanıçqa qarşı bik küp reformaçıl, millätçe häm xäzer xakimiättä bulğannardan yıraq torğan başqa namzätlär töşep qaldı. Näticädä bik küp saylaw üzägendä il belän idarä itkän köçlärdän qala başqa namzätlär isemlektä dä yuq. Bu xalıqnı borçuğa sala, şuña kürä bik küp bülgälärdä xalıq tawış birügä bötenläy barmadı," - di elekke reformaçıl deputat Cäläl Cälilzadä.
Saqçılar Şurası 1700läp reformaçıl namzätne İslam İnqilabına tieşle däräcädä tuğrılıqlı tügel, dip saylawğa terkämäde. Xäzer alarnıñ Mäclestä küpçelekne alu ömete yuq, reformaçılar hiç yuğı bulğan 40 urınnı saqlap qalu öçen köräşä.
Qayber säyäsätçelär barıber yaña parlamentta prezident Mäxmüd Äxmädinicadqa qarşılıq zurraq bula ala, dip farazlıy.
"Reformaçıl namzätlär Mäclesneñ öçtän ber öleşen alırğa mömkin. Bu köçle azçılıq, Äxmädinicad säyäsätenä qarşı bulğan konservativlar belän berläşsä – köçle küpçelekkä äylänep anıñ qanunçığaru eşendä yoğıntı yasıy ala. İkençe yaqtan, alar Äxmädinicadnıñ eçke häm tışqı säyäsätenä, bigräk tä iqtisad ölkäsenä täsir itä ala," - Tähranda yäşäwçe tanılğan jurnalist Maşalla Şämsülwäezin.
Waşingtonda Däwlät Departamentınıñ matbuğat wäkile Sean McCormack İran saylawın täñqitläp çıqtı, näticälär "aldan bilgele ide", İran xalqınıñ saylaw mömkinlege yuq ide, dide.
Bu tawış birü prezident saylawına ber yıl qalıp barğanda Äxmädinicad köçlärenä sınaw da buldı


text:
İtaliä premyer-ministrı Silvio Berlusconineñ Yevropa parlamentında yasağan belderüwe tiräsendäge ğawğa äkrenläp tına başladı sıman, Germaniä kanslerı Gerhard Schroeder atnakiç, Berlusconineñ üzenä şaltıratıp äytkän süzläre öçen ğafu ütenüwe xaqında xäbär itte. Kansler süzlärenä qarağanda, italyan premyerı, natsilarğa tiñläwne qullanuwına bik ükenä ikän.
İtaliä premyırınıñ yevroparlamenttağı german depuatına natsi saqçısın uynawnı täqdim itüwe, şul parlament urnaşqan Strasbourgta ğına tügel, bar Germaniädä dä zur şaw-şu quptardı, xörmätle tıñlawçılar. Kansler Gerhard Schroeder atnakiç irtän bundestag utırışında, İtaliä citäkçesennän ğafu ütenü kötüwen äytkän ide. Kön Berlusconi monı eşlärme, yuqmı digän uylanular belän ütte, häm kiçen Schroeder yañadan xäbärçelär aldına çığıp, üzeneñ italyan premyerı belän söyläşüwen häm anıñ, yevroparlamenttağı german deputatına möräçäğät itep natsilarğa işarä yasağan süzlär äytüwenä nıq ükenüwen xäbär itte. "Xäzer inde iñ möhim närsä, bar Yevropa mänfäğätlärendä italyannar citäkçelegendä Yevropa Berlege räislegen uñışlı ğına alıp baruğa ireşü" dip belderde Gerhard Schroeder. Yül başında andağı räislek Gretsiädän näq menä İtaliägä küçkän ide, şuña kürä dä Berlusconi başlap cibärgän ğawğanıñ Yevropa Berlegendäge berläşü omtılışlarına zur zian saluwı bik ixtimal digän farazlar buldı. Yevropa parlamentındağı ğawğanıñ zian kiterüwennän, inde elek tä qarşılıqlı belderülär yasağan Berlusconidan bigräk, başqa äğza illärneñ citäkçeläre kübräk borçıldı diärgä bula. Germaniä citäkçelege, italyan premyerınıñ ğafu ütenüwe belän ğawğağa inde çik quyıldı dip isäpli, Schroeder şäxsän şulay uylawın xäbär itte. Ämma Yevropa parlamentındağı sulçı deputatlar Berlusconidän ayırım ğafu ütenü taläp itä. Parlament üze dä bu mäs''älädä ikegä bülengän xäldä. Anda, uñçı konservativlarnı, şul isäptän Berlusconi citäklägän "Forza İtalia" xäräkäte wäkillären dä berläştergän Yevropa Xalıq partiäse İtaliä premyerın yaqlıy häm üz yağınnan Martin Schultznıñ Berlusconidän ğafu ütenüwen taläp itä. Näq menä Schultz italyan premyerın, däwlät citäkçese iseme artına sıyınıp, mäxkämädän qaçuda ğäyeplägän ide. German sotsial-demokratların wäkillek itkän şuşı deputat elek tä üzeneñ turıdan bärüwe belän tanılğan keşe. Häm anıñ elek tä Berlusconi belän nizaqqa kergäne bar ide inde. 2001-nçe yıl başında Martin Schultz parlamentnıñ ul çaqtağı räise Nicole Fontainene, yevroparlament äğzası bulğan Silvio Berlusconine qağılğısızlıqtan mäxrüm itügä kirtälär qoruda ğäyepläp çıqtı. Ul çaqta Berlusconineñ qırın eşlären ispan prokuraturası tikşerä ide. Yevropa parlamentına 1994-nçe yılda saylanğan Schultz utırışlarda yış qına keşe xoquqları häm cinayätçelekkä qarşı köräş mäs''älälären kütärä. İtalyan premyerın da ul, anıñ üz ilendä rişwätçelektä ğäyeplänüwen häm moñardan qaçırğa tırışuwın iskä töşerep çığırınnan çığardı. Ä Berlusconigä däwlät citäkçelärenä xas sabırlıq yış qına citep betmi, üzeneñ köçle atlantik qaraşları, İzrailne yaqlawı häm Rusiä dä Yevropa Berlege äğzası bulırğa tieş digän fikere belän ul berlekkä kergän küp kenä illärneñ yuğarı citäkçelären çetrekle xäldä qaldıra. Dikäbrdä Rimdä, Yevropa Berlegeneñ yaña Konstitutsiäsen täqdim itü häm anı imzalaw tantanası uzarğa tieş. İtaliä, yuğarıda äytelgän sıyfatlarğa iä Silvio Berlusconi citäkçelegendä, Konstitutsiäne äzerläw eşen azağına qädär citkerergä tieş bulaçaq.
Kärim Kamal, Praga.


text:
«Tatarstan» TV häm radio kanalı beterelde
Xalıq arasında Tatarstan däwlät tele-radiokompaniäsene beterelä digän süzlär bik küptännän yöri ide. Tatarstan prezidentınıñ Färmanında “Däwlät elektron massaçıl mäğlümat çaraları eşen kamilläşterü häm berdäm mäğlümat mäydanın tä'min itü maqsatında, şulay uq “Bötenrossiä däwlät televidenie häm radiotapşırular kompaniäse” Federal' däwlät unitar şirkäte strukturasındağı üzgäreşlär uñayınnan” digän cömlälär dä bar. Rusiädä barğan üzäkläşterü säyäsäteneñ tağın ber çarası bu dip añlarğa mömkinme monı? Soñğı yıllarda, “Tatarstan” däwlät tele-radio kompaniäsenä bolay da Rusiäneñ ikençe kanalı qısalarında sanawlı waqıtlarda ğına eşläp ala ide bit.
Tatarstan däwlät tele-radiokompaniäse direktorı Ayrat Sibğätullin Azatlıq radiosına bolay dip belderde.
Rusiä prezidentınıñ 2003 yılğı Färmanı häm Rusiä xökümäteneñ 2004 yılğı “Bötenrusiä televidenie häm radiosı” digän qararı nigezendä “Tatarstan” DTRK Rusiä DTRK filialı bularaq üzgärtelä
Ğadi süz belän äytkändä, inde 80 yılğa yaqın eşläp kilgän däwlät tele-radiokompaniäse Rusiä däwlät tele-radilkompaniäseneñ filialına äylänep qaldı. Tatarstanda Azatlıq radiosı da, üz dulqınnarınnan häm Yaña ğasır kanalınnan tış, Tatarstan radiosı aşa da yañğırıy ide. Rusiä televidenieseneñ filialına äylängäç, TV häm radioda programnar üzgäreşe bulaçaqmı soñ digän sorawıbızğa, Ayrat Sibğätullin bolay dip belderde.
Bezneñ tapşırular çeltäre üzgärde bit inde. Bez inde ike yıl “Rossiä” kanalı çeltäre buyınça eşlibez. Üzgäreşlär şundıy, sişämbe, pänceşämbe könnärne berär säğät sänğät programnarı öçen urın birelde. İnformatsion programmalar här kön bulaçaq. Şimbä köngä ike säğät waqıt qaldırdılar, anda zakaz buyınça programmalar bulaçaq, üzebezgä aqça eşlär öçenAyrat Sibğätullin, TV üzgäreşlär turında söyläde. Ä radio mä’säläsenä kilgändä, direktor süzlärenä qarağanda, äle küp närsä bilgele tügel, radio da şul isäptän, üzgäreşlär buluı ixtimal.
Tatarstan radiosı, respublikada ğına tügel, Ä Başqortstan, Kirov, Mari El', Çuaşstan, Ulyan, Samar, Tübän Novgorod kebek kürşe töbäklärdä dä yañğırıy. Kiläçäktä, bu ölkälärgä tatar awazın, moñın citkerü buyınça Bötenrossiä däwlät tele-radiokompaniäseneñ Tatarstan filialı kanalınıñ mömkinlekläre üzgäräçäk.
Tatarstan prezidentınıñ Färmanı isä, Respublika Rusiä TV häm radiokompaniäseneñ filialın finanslawnı üz östennän töşergänlegen añlata. Älbättä, bu oçraqta, TV häm radionıñ qayber xezmätkärläre dä qısqartıluı ixtimal.
Älbättä, Tatarstan, çit töbäklärdäge millättäşlärebezne häm respublika xalqın bixäbär qaldırmıy. Mäsälän, ike däwlät telendä dä Yaña ğasır TV häm FM diapazonındağı radiosı eşli. Ä 80 yılğa yaqın tarixı bulğan häm ozın dulqınlı Tatarstan DTRK kiläçäge nindi buluın küzätep barırbız.
Rafis Cämdixan


text:
Senegal
Senegal, resmiy ad Senegal Cumhuriyeti (frenkçe Senegal, République du Senegal) - Senegal özeniniñ cenübinde, Ğarbiy Afrikada bir memleket. Senegal ğarpta Atlantik okean, şimalde Muritaniya, şarqta Mali, cenüpte ise Gvineya ve Gvineya-Bissau ile qomşudır. Yeşil Burun adaları Senegal yalısından 560 km uzaqlıqtadır.
Senegalnıñ paytahtındaki pempe göl bakteriyalardan başqa iç bir canlınıñ yaşap olamaycağı qadar tuzludır.
- Ortalama ömür: 62,93 yıl (2002 tahmini)
- Oqur-yazarlıq seviyesi: 39,1% (2001 tahmini)
- Kişi başına tüşken milliy kelir: $ 1 580 (2001 tahmini)
Tış bağlantılar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
- Senegal ükümeti resmiy internet saytı (Frenkçe)
- BM Senegal haritası (pdf formatında)
- Senegal memleket malümatı


text:
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ keşe xoquqları yuğarı komissionerı Louise Arbour oyışma keşe xoquqların bozularğa qarşı nığraq köräşergä tieş dide.
Jenevada BMO keşe xoquqları komissiäseneñ 6 atna däwam itäçäk yıllıq utırışın başlap cibärü çığışında Udwin äğza illär keşe xoquqların saqlaw öçen citärlek tırışlıq kürsätmi dide.
BMOnıñ keşe xoquqların bağuçı iñ yuğarı oyışması bulğan 53-äğza ildän torğan komissiägä Qıtay, Kuba, häm Sudan kebek xoquq bozuçı illärneñ dä kerüe yış qına tänqitkä säbäp bula.
BMO tizdän komissiä äğzaların keşe xoquqların xörmät itüçe illär arasınnan saylaw alu planın iğlan itär dip kötelä.


text:
Bağdadta Amerikanıñ xärbi mäxkämäse, Ğiraq törmäsendä totqınnarnı cäzalawda, kapral Jeremy Sivitsnı ğäyeple dip tapqan häm ber yılğa iregennän mäxrüm itkän. Sivits Amerikan armiäsennän çığarılaçaq. Bügen irtä belän xärbi mäxkämädä tıñlawlar ütte häm tağı öç Amerika xärbienä ğäyepläw belderelde. Xoquq yaqlawçı oyışma "Human Rights" wäkilläre xärbi mäxkämä utırışına kertelmäwgä protest belderde. Xoquq yaqlawçı Xäniä Möfti bu xaqta bolay dide:
Audio (Xäniä Möfti)
"Bezgä mäxkämä zalında barı tik qayber jurnalistlarğa ğına kerergä röxsät itelde dip äytelde. Bu qatı çikläwlärgä oxşağan."


text: Könçığış Äfğanstanda bäreleşlärdä ber amerikan xärbie hälak buldı. Ğaskärlärneñ matbuğat wäkile mayor Scott Nelson süzlärenä qarağanda amerikan xärbie düşämbe könne Xost provinsiäsendä üterelgän. Bu atnada hälak bulğan amerikan xärbiläreneñ sanı inde 3kä citte. Düşämbe könne 2 amerikan xärbie Paqstan çigendä bulğan bäreleşlärdä ülde. Barlığı bu atnada 14 amerikan ğaskärie yaralanğan. Suğışçılardan – 9 keşe üterelgän dip xäbär itelä. Germaniä xökümäte Äfğanstanda Xalıqara İminlek Tä'min İtergä yardäm itü ğaskärlären kiläse yılnıñ üktäberenä qadär qaldıru turında qarar qabul itte. Xäzerge waqıtta Äfğanstanda 2 meñgä yaqın Germaniä ğaskärie bar. Germaniä parlamentınıñ tübän palatası kiläse atnada bu mäs'älädä tawış birergä tieş.


text:
Ekrem Çelebi - Beyaz Gül Kırmızı Gül
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Beyaz Gül Kırmızı Gül
Etiketler : Ekrem Çelebi - Beyaz Gül Kırmızı Gül türkü indir, Ekrem Çelebi - Beyaz Gül Kırmızı Gül türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Beyaz Gül Kırmızı Gül mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Beyaz Gül Kırmızı Gül türküsü, Beyaz Gül Kırmızı Gül sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Beyaz Gül Kırmızı Gül bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Sen Yoksun Diye
ekrem çelebi - can özümden besmeleyi çekince-sultanım (kırıkkale)
Ekrem Çelebi - Dumana Dumana (Barak)
Ekrem Çelebi - Boz Bulanık Nehir
Ekrem Çelebi - Zülüf Dökülmüş Yüze
Ekrem Çelebi - Çiçekler Ekiliyor
Ekrem Çelebi - Beyaz Gül Kırmızı Gül
Ekrem Çelebi - Odam Kireç Tutmuyor


text: Respublikanıñ täbiğät resurstarı ministrı Älfred Fäwxetdinov Tuymazı rayonında bulğan avaria menän tanışqas, Başqortostanda bığa tiklem bınday külämle fajiğälär terkälgäne yuq ine tip belderźe. Unıñ hüźźärenä qarağanda, unıñ eźemtälären tiź arala bötöröü ösön mömkin bulğandıñ barıhı la eşlänäsäk. Şulay itep, avaria eźemtälären bötöröü waqıtı tağı la biş köngä oźaytıla. Ministrlıq wäkildäre tirä-yaq möxitkä avaria kire yoğonto yahamayasaq tip belderä häm maxsus komissia nätijälären kötörgä saqıra. Bişende yılğahında xalıq ösön hıu alıu urındarı yuq. Şuğa la ergä–tiräläge awıl häm qasabalarźa yäşägän xalıq ösön dä qurqınıs yuq tiźär ministrlıqta.


text:
İsmäğil Şäräfiev : Tatarstan matbuğatı çit töbäklärğä çığa almyı
«Tatarstan yäşläre» gäzite, zamanında iñ küp tirajlı gäzit ide. Xäzer dä anıñ 60 meñgä yaqın uquçısı bar. Yartı yıl sayın, bu häm başqa gäzitlärgä, sıyfat, uquçılarnı qızıqsındıru häm bäyä yağınnan da uquçılar aldında imtixan totarğa turı kilä. Bu sınawnı yartı yıl sayın «Tatarstan yäşläre» gäzite uñışlı uza. Närsäse belän cälep itä gäzit, nindi eş prinsipların alğı planğa quya? Bu sorawlarğa gäzitneñ baş möxärrire İsmağil Şäräfiev cawap birä. Anıñ äytüençä, gäzit uquçılarnı, ğadi keşelärne qızıqsındıra torğan waqiğalar turında yazarğa tırışa. «Tatarstan yäşläre» gäziten küplär, soñğı bittäge mäzäklär öçen bulsa da uqıy. Şuşı bülekne tuplawçı häm äzerläwçe baş möxärrir İsmağil Şäräfiev, qayber mäzäklärdä, publitsistika tiränlegendäge köçle fikerlär bula, di. Yumornıñ törlese bula, neçkä häm bik aqıllıları, tupas häm tozsızları, uquçılar da alarnı ayırırğa oyränä, di ul. Mäzäklär tormıştan alına, keşelär üzläre cibärä, iskeläre dä bügenge zamanğa yaraqlaştırılıp üzgärtelä, di İsmağil Şäräfiev. Mäzäklär tuplağan küñelle mizgellär belän bergä, baş möxärrirgä kiläse yılğa yazılu kampaniäse turında da uylarğa turı kilä. Borçu tudıra torğan yañalıqlar Poçta xezmätennän kilä. Respublikadan çittä taraluçı bu gäzitkä, yazılu bäyäläreneñ üzgärüe, yäşäeş mäs’äläsenä äylänä. İslamğil Şäräfiev : «Rusiä poçtası yazılu bäyälären 50 % artırırğa cıyına. Bu älegä imeş-mimeş, ämma bez anı tikşerdek, ul döres. Bezdän älegä bu mäğlümatnı yäşerälär. Bez ber mäs’älädä açıqlıq kertergä telädek. Gäzitneñ çit töbäklär öçen quyılğan yazılu bäyäse 150 sum, ä bezgä, Mari El respublikasınnan ber uquçı şaltırattı, anda bäyäne 500 sumğa kütärep quyğannar. Andağı poçta xezmätennän añlatmalar sorağaç, bezgä Mäskäw şulay quştı, didelär. Kem quşqanın, isemen, adresın äytmilär. Min monı Rusiäneñ milli matbuğatqa bulğan säyäsäte, dip añlıym, bälkem döres tügelder. Bälkem bu, Rusiä Poçtasınıñ säyäsäteder. Tatarstannan çitkä gäzitlärne çığaru awır. Bäyäne şulay berniçä tapqırğa kütärep, başqa suqqan kebek bula.»
«Tatarstan yäşläre »gäzite baş möxärrire İsmağil Şäräfievnıñ, poçta xezmätläreneñ bäyäse arturı turındağı xäbärne, «Tatarstan poçtası» oyışması raslamadı. Ämma inqar dä itmäde.
Bikä Timerova


text:
İran Rusiäneñ uran bayıtu täqdimen kire qaqmıy
"İranlılarnıñ atom texnologiälären tınıç maqsatlarda tärräqi itü xoquqı nigezendä häm bezneñ tikşerülär häm atom eşçänlegebezne İranda yañartuıbız sürätendä, bez kompromisqa äzer."
Bügen Rusiäneñ atom idaräse başlığı Sergei Kirienko, Rusiäneñ täqdime turında Tähranğa söyläşülärgä kitä. Çärşämbe könne Azärbaycanğa säfäre barışında Rusiä prezidentı Vladimir Putin, Tährannıñ Mäskäw täqdimen qabul itüenä ömet beldergän ide. Qıtay tışqı eşlär ministrı urınbasarı Lu Guozen Tähranğa comğa könne barırğa cıyına. 3 kön däwam itäçäk säfäre waqıtında Qıtay räsmie İran wäkilläre belän atom mäsälälärendä fiker alışırğa cıyına.


text:
Omskida iğänäçelär küpme?
Omskida 2005 yılda alıp barılğan iğänäçelek eşlärenä yomğaqlaw yasaldı. Uzğan atnada bu eştä ayıruça aktiv qatnaşuçılarğa diplomnar häm büläklär tapşıru serremoniäse bulıp uzdı.
“İğänäçelek sezonı” dip isemlängän bu aksiälär Omskida inde 8 yıl rättän ölkäneñ İctimaği palatası tarafınnan oyıştırılıp kilä. Aksiälärneñ töp maqsatı – xalıqnıñ sotsial' yaqlanmağan qatlamnarına yärdäm kürsätü, şäfqat'lelek häm xäyriäçelekkä iğtibar cälep itterü, eşmäkärlekneñ sotsial' cawaplılığın üsterü. Dörestän dä, yärdäm kürsätüçelärneñ sanı yıldan-yıl arta bara. Oyıştıruçılar süzlärençä, 2004 yılda bu san 500-gä yaqın bulğan bulsa, 2005 yılda 800-dän artıp kitkän. Yärdäm aluçılarnıñ sanı da 100 meñ keşedän 180 meñgä citkän.
Älege serremoniä barışında sotsial' yärdäm kürsätüdä zur öleş kertkän 100-dän artıq iğänäçegä diplomnar tapşırıldı. Büläklänüçelär arasında millättäşlärebez dä buldı. Aktiv iğänäçe diplomnarı belän yäşüsmerlär belän eşläwçe sotsial' pedagoglar Nailä Räşitova, Lutfiä Faxrutdinova büläkländelär. “Ömet belän yäşä” oyışmasınnan Lälä Alimovağa istälekle büläk tapşırıldı.
Büläklänüçelär arasında sostavında törle millät balaları bulğan “Kapriz” vokal' ansamble dä bar ide. Ansambl'neñ citäkçese Viktoriä İnozemseva kollektivınıñ qazanışları turında bäyän itte.
Noyäber ayında Tuapse şähärendä ütkän “Rusiä börketläre” bäygesendä “Kapriz” ansambleneñ berençe urınnı ayulawı, ğinwar ayında Sankt-Peterburgta “Yoldızlar balqışı” konkursında 3-nçe urınğa layıq buluı turında söyläde.
Viktoriä Viktorovna ansambleneñ näni cırçısı İnara Möxämädiewanıñ uñışların ayırım bilgeläp ütte. Tuapseda İnara “yalğız başqaruçı” nominatsiäsendä ikençe urın ayulağan. Sankt-Peterburgta 10 yäşlek bu qızçıqnı xalıqara maturlıq konkursına saylap alğannar, aña räsmi çaqıru birelgän.
Östäp şunı äytergä mömkin, İnara tatar cırların da yaratıp başqara, “Umırzaya”, “Ömet” kollektivları konsertlarında da çığışlar yasıy. Tamaşaçı anı härwaqıt yaratıp qabul itä.
Omskida tatar milli xäräkäteneñ mädäniät yünäleşendäge eşläreneñ, başqa yünäleştägelärenä qarağanda küpkä uñışlıraq baruı turında “Azatlıq” tıñlawçılarına citkergänebez bar inde. Ölkäneñ awıl rayonnarında, Omski häm Tara şähärlärendä tatar üzeşçän sänğät kollektivları eşli. “Umırzaya” , “Mäxäbbät”, “Naza”, “Yäşlek”, “Nur”, “Çişmä” kollektivları ölkädä yäşäwçe millättäşlärebezgä härdaim tatar cırları-moñnarı citkerep, küpmeder däräcädä xalıqnıñ ruxi ixtiacın qänäğät'ländep toralar. Döres, qaywaqıtta yaña kollektivlar da barlıqqa kilgäli, qızğanıçqa, alarnıñ kübese qısqa ğömerle bula. Şulay, monnan 6-7 yıllar elek “İsker”, “Rezidä”, “Duslıq” kollektivları oyışıp eşli başlağan idelär. Ämma alarnıñ eşçänlekläre berniçä konsert quyudan alğa kitmäde. Omskida bıyıl tatar mädäniäte ofığında tağın ber kollektiv tuıp kilä. Malunsev isemendäge mädäniät sarayı qarşında konsertlar, yal kiçäläre oyıştıru belän şöğellänergä niätläwçe ber törkem yäşlär uzğan yäkşämbedä “Uynağız garmunnar” dip isemlängän konsert-kiçä oyıştırdılar. Döres, aldan bu çara garmunçılar bäygese dip xäbär itelgän, häm, xätta iğänäçelär tabılıp, büläklär dä äzerlängän ide. Ämma waqıtı kilep citkändä, konkurs däräcäsendä oyıştıru eşläre başqarılmaw säbäple, niätlängän bäyge bulmıy qaldı. Konkursqa äzerlängän garmunçılar säxnädä bergäläp tezmä uynadılar, soñınnan qayberläre cırlar başqarıp, yäisä garmun uynap ayırım çığışlar yasadılar. Annan tış bu konsertta qayçandır “Umırzaya” ansamblendä şöğellängän cırçılar häm biüçelär qatnaştı. Ä büläklärne isä oyıştıruçılar, konsertta çığış yasawçılarğa taratıp çıqtılar. Şulay itep bu çara ğädäti konsert häm biyü kiçäse räweşendä uzdı.
Oyıştıruçılarnıñ berse bulğan Rezidä Fättäxovağa min, maqsatlarığız nindi,-digän soraw yulladım.
Rezidä: Minem küptän inde üzebezneñ Omskida yäşägän bayançılar belän tanıştırasım kilä ide xalıqnı, şul uy belän bügen cıyasım kilgän ide küp kenä xalıqnı da, Omskida yäşäwçe tatarlarnı, üzebezneñ bayançılarnı da.
Bu inde sezneñ oyışma bulamı, ayırım eşläwçe ber estrada törkeme kebek gruppa bulamı?
Şul estradalar belän, xalıq köyläre belän, barısın bergä quşıp, yaña ber yünäleş alasım kilä.
Bu Rezidä Fättäxova buldı.Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ suğış cinäyätläre mäxkämäse-elekke Yugoslaviä prezidentı Slobodan Miloşeviçnı ğayepläwçelärgä tağın 100 kön birde, yağni eşne alıp barğan xakim Richard May süzlärenä qarağanda, mäxkämägä kübräk şaxitlär kiterergä häm yaxşıraq tikşerülär uzdırırğa östämä waqıt birelgän. 16 may könne mäxkämä eşen tämamlaw turında qarar qabul itelgän ide inde, läkin xökem prosessın tağın ozaytırğa buldılar.
Belgradta säfärdä bulğan baş prokuror Carla del Ponte, elekke Bosniä serb citäkçese Radovan Karadziçnı birelergä çaqırdı. Karadziç irektä yöri, ul Bosniädä dip farazlana. Hague mäxkämäse Karadziçnı genotsid, keşelekkä qarşı häm suğış cinäyätlärendä ğayepli.


text:
Mäskäwdän Qazanğa çın tatar ğailäse kilde
Xäzer inde berkemne, bernärsä belän dä ğäcäpländerä almıysıñ. Xätta, kommunistlar partiäseneñ general' sekretarenıñ millionlağan aqça eşläp, kapitalistlardan da bayraq yäşäwe berkemne aptıratmıy. Beryulı ike kompartiä Rusiädä ber-berse belän tartqalaşa disälär, 15-20 yıl elek hiçkem ışanmas ide. Yaña kostyum-çalbar satıp alırğa aqçası bulmağan professor, kafedra citäklägän öçen alğan aqçası fatirğa tülärgä citmägän ğalim bik tabiği. Älifne tayaq dip belmägän berärse akademik bulsa yäki çit illärdä xalıqara söyläşülär ütkärep yörsä, kiçä genä sıra, balıq satqan yök taşuçı djip maşinalarında cildersä, monısı da — normal' xäl. Berär kontorda yomışqa yögerüçe tıynaq qına yeget bügen bik xätär deputat, filolog beleme alğan xanım — bank xucası — bolar barısı da ğädäti xällär.
Ä menä iñ xikmätle moğciza — barıber ruxi baylıq, millätlärneñ törlelege, tuğan xalqıñnıñ mirasına tartılu. Millät dip tel çarlap zur däräcägä ireşkän ağaylarnı häm apalarnı beläbez. Döres, yış qına danlıqlı millät pärwärlärneñ balaları, onıqları, xäläl cefetläre öydä tuğan telebezdä söyläşmi. Qayberlär millättäşlärebez tatarçanı su kebek eçä, radio kebek söyli, ämma küñelendä, yäşäw räweşendä milli rux yuq. Araqını duñğız mayı belän zakusıvat’ itep, äti-änisenä ilämsez tawış belän qıçqırıp, yäğni bötenläy milli äxlaqtan çitläşkän bula.
Bu atnada Azatlıqnıñ Qazan byurosına oçraqlı räweştä Mäskäwdä yäşäwçe ber xanım kilep kerde. Ul tatarça belem dä almağan, Tübän Novgorod ölkäseneñ Qızıl Oktäber rayonında üskän häm üzläreneñ cirle söyläme belän Mäskäwdä näq tatarça yäşäp yata. Cıyılışlarğa da yörmi, milli oyışmalarnıñ ataqlı türälären dä belmi — prosto yäşi. Üzeneñ Tatarstanda bulmasa da, yal itärgä ire, ike balası belän Qazanğa kilgän. Qazan sanotorienä yullama alğan aqçağa Misırğa yäki Ğäräp Ämirleklärenä barırğa mömkin bulğandır. Läkin Ruşaniä xanımnı häm anıñ iren, ulın, qızın tatar xalqınıñ yöräge bulğan Qazan qızıqsındırğan.
Mäskäwdä yäşäwçe Ruşaniä xanım häm anıñ ğailäse anda tatarça televidenie, radio, gäcit-jurnallar, kitaplar bulmasa da, tatar bulıp yäşi. Anıñ cömlälärendä matur mişär söyläme, xätta rus süzläre aralaşıp barsa da, min anı yotlığıp, tetränep tıñladım. Bar ikän ul çın milli xäräkät, bar ikän ul üzeneñ ruxın üze üsterä torğan tatar keşeläre.
Bu söyläşüdän soñ Ruşaniä xanım, ire, ike balası belän Mäskäwdän kilgän maşinalarına utırıp, öylärenä qaytıp kittelär. Sezgä andıy keşelär, andıy ğailälär oçrağanı barmı? Tatarça teatrlar, gäcit-jurnallar, televidenie bulğan qazanda andıylar bik siräk oçrıy. Ällä inde törle yullardan yöribezme ikän?Rimzil Wäli


text:
Yazmalar data buença cıelgan: ЯkшәMбe, 01 ГыйHBap 2017
-
Yaña yılğa äzerlänep, uzğan yılğa yomğaq yasap yörgän ber mäldä, 25 dekaber könne Soçidağı aviahäläkät dönyanı der selkette. Niçämä-niçä ğailälärne yätim itep, 92 keşeneñ ğömere özelde.
ЯkшәMбe, 01 ГыйHBap 2017
-
Yäşlär – bezneñ kiläçägebez, dip äytergä yaratalar. Kiemenä qarap qarşı al, aqılına qarap ozat, dilär bezneñ xalıqta. Bu mäqälne yäşlärgä yaqınraq itep beraz üzgärtsäk, uñışlarına qarap fiker yört, diäse genä qala.
ЯkшәMбe, 01 ГыйHBap 2017


text:
Yaña tikşerenü: ciläk aşağız!
Baqçalarda uñış cıyu waqıtı citte – üskän yäşelçälärneñ qarañğıraq töslelären berençe çiratta cıyıp alığız, äräm itmägez! Ğalimnär yaman şeş awıruına qarşı qaraciläk häm baklajan kebek qarañğı töstäge ciläk-cimeşneñ faydasın tapqan.
Amerikada qara töstä kukuruz üsä ikän, belgeçlär şunı aşarğa täqdim itä. Millättäşlärebezgä tanış bulğan ciläk-cimeş yäşelçägä kilsäk – Tatarstan häm Mari urmannarındağı qaraciläk, Seber yaqlarında cıyılğan kükciläkne kübräk aşarğa kiñäş itälär.
Ğalimnär – rizıqlarğa tös kertäse bulğanda da – sintetik buyawlarnı tügel, ä şul ciläk suların qullanırğa kiräk, dip belderde.
İkençe ber tikşerenü – qızıl yözem, vinogradnıñ kükräktä yaman şeşneñ üseşen tuqtatuın açıqlağan. Şulay uq analıq bizlärendä şeş üsü qurqıçı bulğan xatın-qızlarğa küpläp mük ciläge aşarğa häm suın eçergä kiñäş itälär...
Ciläk aşağız, sälämät bulığız!


text:
Tatarstan rayonnarında Ädäbiät häm sänğät yılına näticälär yasala
Yäkşämbe kön buluğa qaramastan, Piträçtä zur çaralar uzdı. 60Hчы yıllar başında tözelgän ike qatlı Koşçak mädäniät yortında tiz arada remont yasalıp betep ul tantanalı töstä açıldı. Älege çarada Tatarstannıñ Premyer-ministrı urınbasarı – mädäniät ministrı Zilä Wälieva qatnaştı. Şulay uq älege tözekländerelgän binada Piträç rayonı Şurasınıñ çirattağı utırışı da uzdı. Anda Ädäbiät häm sänğat yılı uñayınnan başqarılğan xezmätlärgä näticä yasaldı. Piträçneñ mädäniät bülege citäkçese Ruşaniä Säwbänova
Rayonda 130 çara uzdı. Şuşı isäptän material' baza da nığıdı- bıyıl 4 mädäniät yortı remontladıq.Ruşaniä Säwbänova sessiädä qaralğan kiläse yılda bulaçaq yañalıqlarğa da tuqtaldı. Ruşaniä Säwbänova
Sessiädä qaraldı, 2007 yılnıñ 1 ğinwardan böten wäqälätlär rayon munitsipal' bülegeneñ mädäniät bülegenä küçerelä. Anda kitapxanä, muzeyğa aqçalar barısı da bezneñ arqılı bula.
Piträçneñ mädäniät bülege citäkçese Ruşaniä Säwbänova äytüençä, Koşçakta mädäniät yortın remontlatuğa 8 million tiräse respublikası qaznası aqçası totılğan.
Möslimdä isä şulay uq bıyıl küp çaralar oyıştırılğan. Mädäniät bülege citäkçese İlsur Yalalov
Bıyıl küp kenä yaqtaşıbız bulğan mädäniät häm sänğät keşeläreneñ yubileyların uzdırdıq. Alarnıñ qayberläre Qazanda, qayberläre üzebezdä uzdı. Bıyıl tağın “Möslim tuğayları” ansamble Bötenrusiä bäygesendä uñışlı çığış yasap qayttı.
Möslim mädäniät bülege citäkçese İlsur Yalalov äytüençä, biredä respublika külämendä ciñgän mädäniät yortların, bilgele şäxeslärne qotlaw bulğan.
Piträçtäge kebek Möslimdä yaña üzgäreşlärne kötep yäşilär ikän. Barlıq aqçalar da rayon mädäniät bülege aşa uza başlağaç, eşlär alğa kitäçäk digän ömettä yäşi alar.
Landış Xarrasova


text:
Töbäk turizmın nindi yünäleştä üsterergä?
Bu sorawğa cawapnı pänceşämbe könne Qazan milli-mädäni üzägendä uzğan xalıqara konferensiädä ezlädelär. “Bötendönya mirası şähärlärendä töbäk turizmı üseşe” dip atalğan bu cıyın öç kön däwamında baraçaq.
Konferensiädä töbäk häm munitsipal' üseş çiklärendä mädäni miras häm turizm, Qazan meñellığınıñ turizm üseşenä tä'sire, turizm üseşendä eşmäkärlär häm üz eşeneñ ostası bulğan ictimaği oyışmalarınıñ totqan urını, turizm ölkäsendä xezmättäşlek itü, turistlıq häm töbäklärdäge oxşaşlıq kebek temalar kütäreläçäk. Cıyında qatnaşuçılar şulay uq Musa Cälil isemendäge opera häm balet teatrı häm Raifa monastıyrena dä baraçaq.
Qızğanıç konferensiädä qatnaşuçılar arasında tatarça söyläşüçelärne tabıp bulmadı. Cıyında kürşe respublikadan kilüçelär şaqtıy küp ide. Başqortstanda YUNESKO eşläre buyınça cawaplı särkätip Şäfqät Tutayıwnı äytüençä bu bik siräk bula torğan forum. Rusiädä, xalıqara däräcäsendä uzğan Bötendönya mirası şähärlärendä turizmnı üsterügä bağışlanğan mondıy cıyınnarnı min xätta xäterlämim dä. Bu cıyın bik üzençälekle, çönki ul töbäk statusına iä. Bu subyektlar öçen, şul isäptä Tatarstan, Başqortstan öçen bik möhim. Şäfqät Tutaev äytüençä, Tatarstanda turizmnı üsterü Başqortstannan başqa bula almıy häm kiresençä Başqortstanda Tatarstannan başqa bulmıy. Şunıñ öçen berdäm turistlıq firmaların tözü möhim. Çönki, mäsälän, Qazanğa kilgän amerikannar Qol Şärif mäçeten kürep çıqqannan soñ alarnıñ Şülgäntaş mäğäräsen dä küräse kilä, di Başqortstan wäkile. Alay ğına da tügel töbäk turizmı xalıqara turizmınnan ayırmalı bularaq belem, mäğrifät taratırğa tieş. Monıñ öçen ğalimnär, yazuçılar, şağirlär belän oçraşular kiräk. Başqortstannıñ Mäcit Ğafuri isemendäge teatrı artistları, mäsälän, Tatarstan wäkilläre belän bik räxätlänep söyläşäçäk, oçraşular ütkäräçäk, dide Şäfqät Tutaev. Ul turizmnı üsterüdä tağın ber möhim mäs'älädä tuqtadı. Turizm ul Qol Şärif, İxlas mäçetlärendä tügel, ä İleş, Aqtanış rayonnarınnan başlana dide. Şunıñ öçen turizmnı keçkenä şähärlärdä dä üsterergä kiräk.
Konferensiädä şulay uq Yaroslavl', Mäskäw ölkälärennän, Germaniä, Niderlandıdan da belgeçlär qatnaştı. Almannar xalıqara häm töbäk turizmın üsterüdä telneñ ähämiäte, uquçı yäşlär öçen maxsus programmalar turında söyläde. Tatarstan wäkilläre meñellıqnı ütkärü täcribäse belän urtaqlaştı, maxsuslaştırılğan yuğarı uqu yortlarında menedjerlar äzerläw turında söyläde.
Al'bina Zäynulla


text:
Şähri Qazan: «Yarıy äle, gerbıbız, säyäsi bäxäslärdä acdahanı ciñüçe barsıbız isän.»   BeчepHяя KaзaHb: «Sentäberdä Tatarstan parlamentı üz-üzen tarataçaq.»
Yaz ise kilä başlağaç, ömetlär dä uyana. Säyäsät turında yazuçı avtorlar da, bu atnada Konstitutsiä mäsäläsendä açılğan mäxkämä eşendä Tatarstan yağınıñ xaqlı buluı, milli däwlätçelek nigezläre häm yaqınlaşıp kilüçe saylaw aldı kompaniäse turında ömetlänep yazdı. Şähri Qazan gäziteneñ comğa sanında «Acdahanı ciñüçe bars» digän yazma dönya kürde. 7 fivraldä Tatarstannıñ Däwlät simvolları turındağı qanunğa 10 yıl tuldı. Gäzitneñ parlament xäbärçese bu qanun östendä eşläw tarixın sürätläp birä. Zamanında deputatlar zilant, yäğni acdaha häm bars sürätläre arasında saylağannar ikän. Ber törkem deputatlar Bolğar häm Qazan xanlıqlarınıñ tuğrası bulğan zilantnı Tatarstan gerbı itep alırğa täqdim itkän bulğan. İkençe ber törkem, Zilantnı xakimiät häm aqıl simvolı itep küz aldına kiterep bulmıy. Borınğı Tatarstannıñ däwlätçelegen torğızu könnärendä respublika simvolların bilgeläwdä başbaştaqlıqqa yul quyılmasqa tieş, - dip alarğa cawap qaytarğan. Zilant urınına, barsnı täqdim itkän. Şuşı eşlekle bäxäslär, soñınnan, fänni konferensiädä dä däwam itelgän. Näticädä, altın, qızıl, yäşel häm aq tös kergän häm täpien kütärep torğan qanatlı bars suräte töşkän tuğra Tatarstannıñ gerbı itep saylana. Gäzit xäbärçese Xämzä Bädretdinov yazmasın tämamlap şundıy näticä yasıy:
Ber gerbqa, ömet çatqılarına yalqın östäp, niqädär mäğnä salınğan. İx, alarnıñ härqaysı çınbarlıqqa äylänsä ikän! Äydaman citäkçelärebez, kündäm häm tırış xalqıbıznı üz artlarınnan iärtep, xıyallarıbıznı ofıqtağı älege bieklekkä yaqınayta alsalar ikän!? Aşqınıp, kürkämlek tösmere iñderep gerb icat itüçelär farazlağan möstäqillek cimeşlärenä bügen Rusiä Federatsiäse xoquqı kiñlegendäge salqınlıq qırawın töşermäskä ide... Äle yaxşı, xäzergä küñellärebezne däwlätçelekkä ımsındıruçı gerbıbız bar, säyäsi bäxäslärdä acdahanı ciñüçe barsıbız isän. Änä anıñ mäğnäwi eçtälege xalqıbızğa yuğarığa ürmälärgä köç birä. Bu – millätebez xıyalındağı bieklek. Aña buyıbız citü-citmüw üzebezdän, xalqıbız berdämlegennän, aqıl ziräklegennän, sallı ğämällär tezmäsennän tora.
Şuşı uq gäzittä qızıqlı mäğlümat tä kiterelä. Deputat Rinat Xaris «Däwlät simvolları turında»ğı qanunğa tözätmä äzerlägän ikän. «Tatarstan» tele-radio kompaniäse, Rusiä gimnın uynatqannan soñ Tatarstannıqın da quya, ä Tatarstannıñ yaña oyışqan «Yaña ğasır» kanalı bu ğädätne däwam itmi, digän däğwä belderä Rinat Xaris. Ul, şul xaqta, qanunğa maxsus tözätmä kertmäkçe. Däwlät simvolları turındağı qanunnı eşläwdä aktiv qatnaşqan bu deputat öçen, älege tözätmä ayıruça ähämiätle bulır ide, ämma xoquq belgeçläre Tatarstan deputatları, aktsionerlıq cämğiäte dip sanalğan «TNV» kanalın mäcbür itä almıybız dip, Rinat Xarisnıñ täqdimen kire qaqqan. Ämma, bu kanalnıñ büdjettan da açqa alğanğa kürä, häm bu mäsälädä xoquqı qarşılıqlar bulsa da, parlamentnıñ däwlät tözeleşe komissiäse bu tözätmäne kiläse utırışnıñ kön tärtibenä kertergä buldı.
Mädäni comğa gäzitendä bu atnada Otto Latsis isemle säyäsi küzätüçeneñ yazması basılıp çıqtı. Bu yazma «Tıyu - kimsetü ul», digän baş astında HoBыe ИзBecTия gäzitendä basılğan bulğan. Avtor Rusiäneñ tellär turındağı qanunın qabul itü, anda kuril xäreflärennän başqa grafikanı tıyu täqdimen Mäskäw merı Luzkovnıñ yılğalarnı kire yaqqa boru teläge belän çağıştıra. Otto äfände, latin grafikasına küçüne yaqlamasa da, aña qarşı toru öçen tıyu yulın saylaw - iñ ciñel, läkin iñ axmaq ısul dip atıy. Tıyu separatistlıqnıñ çäçäk atuına kiterä, digän mäğnädäge süzlär äytä Otto Latsis.
Qanunnar ölkäsenä qarağan yañalıqlardan iñ qaynarı, Tatarstan parlamentınıñ mötdäteneñ axırına qädär eşläp betermäw xaqındağı farazları bulğandır. BeчepHяя KaзaHb gäzite «Tatarstan deputatların saylaw Duma saylawları belän bergä ütäçäk, häm bu inde xäl itelgän mäsälä» dip yazıp çığıp, parlament niçek itep taralır ikän digän farazlar qordı. «Mäxkämä qararı belänme, ällä üz üzen taratıpmı, ällä tağın berär niçekme?»,- dip uylandı gäzit. Häm axırda, «dekabergä 3 ay qala, yäğni sentäber ayında, Tatarstan parlamentı üz-üzen tarataçaq», digän näticä çığardı.
BocToчHый эkcпpecc gäziteneñ Tatar ğasırı säxifäsenä künekkän uquçılar, ütkän atnanıñ çığarılışında bu bitne kürmägäç, bette mällä «tatar ğasırı»...? - dip qurqıp quyğan ide. Bu yulı säxifä çıqtı, häm şik-şöxbäläre tarattı. Anda mäsälän, tarixi romannar avtorı Mösäğit Xäbibullinnıñ yubileyı uñayınnan icat kiçäse buluı xaqında xäbär itelä, yazuçı belän äñgämä urnaştırılğan. 1945 yıldağı Qorban bäyräme turında yazma da urın alğan. Şunda uq basılğan, «Amerikan xıyalı urınına milli mif» isemle yazma küplärgä qızıqlı bulır. Rifat İmamov imzası belän çıqqan mäqälädä süz Rusiädäge üzgärtep qorularnıñ milli berämleklärne beterügä alıp baruı xaqında süz bara. Häm tatarlarğa yäşäwneñ milli modelen buldıru kiräklege turında äytelä.
Küpçelek tatar gäzitlärendä bu atnada İlham Şakirov iseme yış qabatlandı. Çönki, tatar telle basmalar İlham Şakirov isemen yörtkän «Tatar cırı» bäygeseneñ nizamnämäsen bastırıp çığardı. Watanım Tatarstan gäzitendä bäyge şartları «İlham iseme belän ilhamlanıp» digän baş astında dönya kürde. Bu bäyge tatar cırı tiräsendäge bäxäslärgä noqta quyar digän ömet belderä Watanım Tatarstan.
Bikä Timerova, Qazan


text:
Böten Rusiädän cıyılğan berençe häm ikençe kursta uquçı tatar studentları Tatarstan wäkileneñ eşe belän tanıştı, telägän waqıtta biregä kilep yörergä çaqıru aldı. Universitetnıñ tatar bülege äle bik yäş. Şuña da uqıtuçılar tuplau, programma tözü, döresleklär alu, kitapxanä buldıru kebek mäs’älälär äle dä awırlıqlar belän çişelä. Läkin möğalimnärnıñ uqıtırğa, talibälärneñ uqırğa teläkläre bik zur. Alar şulay uq Tatarstan häm anıñ Mäskäwdäge wäkilçelege yardäm itär dip ömetlänä.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text: Mısır prezidentı Xösni Möbäräk häm ğäräp illäre Ligası general sekretare Amr Mussa häm başqa gäräp illäre başlıqları Söğüd ğäräbstanınıñ Äl-Xubar şähärendä totıqlar aluğa qarata üzläreneñ borçılu häm açu xislären belderde. Bu terror ğämäle näticäsendä 22 keşe hälaq bulğan, şularnıñ 19ı çit il keşese. Söged Gäräbstanı maxsus xezmäte operatsiäse näticäsendä 41 totıq azat itelgän. Terrorçılarnıñ başlığı yaralanğan häm äsir töşkän. Törkemneñ öç keşese qaçıp kitkän. Höcüm öçen cawaplılıqnı Äl Qaidä üz östenä alğan.


text:
Bügin Qazaqstannıñ barlıq ay`maqtarında atmosferalıq frontaldı bölikterdiñ ötwine bay`lanıstı key` jerlerde jawın-şaşın saqtaladı, oñtüstikte tawlı awdandarda qattı jawın-şaşın jawadı. Key` jerlerde tuman, köktay`ğaq bolıp, jeldiñ jıldamdığı 15-22 m/s-ğa dey`in küşey`edi.
Bul twralı QR İİM TJK baspasöz qızmeti xabarlay`dı. Aqmola, Atıraw, Aqtöbe, Qarağandı, Qostanay`, Şığıs Qazaqstan oblıstarınıñ key` jerlerinde tuman, köktay`ğaq boladı, Qostanay`, Şığıs Qazaqstan oblıstarınıñ key` jerlerinde jel 15-20 m/s-ğa dey`in küşey`edi. Jambıl, Oñtüstik Qazaqstan oblıstarınıñ key` jerlerinde tuman, jel 15-20 m/s-ğa dey`in küşey`edi. Soltüstik Qazaqstan, Batıs Qazaqstan oblıstarınıñ key` jerlerinde tuman kütiledi. Batıs Qazaqstan, Aqtöbe, Pavlodar oblıstarınıñ key` jerlerinde tuman kütiledi. Qostanay`, Soltüstik Qazaqstan, Qarağandı, oblıstarınıñ key` jerlerinde tuman, köktay`ğaq boladı, Qarağandı oblısında jel 15-20 m/s-ğa dey`in küşey`edi. Almatı oblısınıñ Jalañaşköl awdanında jeldiñ jıldamdığı 17-22 m/s-ğa dey`in küşey`edi. Mañğıstaw oblısınıñ key` jerlerinde köktay`ğaq boladı, jel 15-20 m/s-ğa dey`in küşey`edi.
kyzylorda-news.kz


text:
Başqortstanda başqort telen uqıtu qarşılıqqa oçrarğa mömkin
Uzğan programmabızda xäbär itelüençä, Ufa şähärendäge barlıq 160 mäktäptä dä yaña uqu yılınnan här millät balalarına başqort telen öyrätü başlanaçaq. Bu xaqta Ufa şähäre xakimiäte başlığı urınbasarı Sıntimer Bayazitov çärşämbe könne uzdırğan matbuğat oçraşuında xäbär itte. Elegräk tä xäbär itelüençä, bıltır noyäber ayındağı färmanı belän Başqortstan mäğärif ministrı Zöhrä Räxmätullina da böten Başqortstan mäktäplärendä başqort bulmağan başqa millät balalarına da başqort tele öyrätä başlawnı räsmi nığıtıp quyğan ide. İnde menä bu färmannıñ şuşı yıldan Ufada çınlap ta tormışqa aşırıla başlayaçağı xaqında kisterep äytelde.
Başqortstannıñ Mäğärif turındağı qanunına respublika parlamentı tarafınnan uzğan yılda tözätmälär kertelep, anda başqort telen mäcbüri uqıtu xaqında süzlär yazılğaç, bu ğämälgä respublikada yäşäwçelärneñ rizasızlığı sizelä başlağan ide. Ufada ütkän törle mitinglarda häm piketlarda da açıq kürende. Ayıruça tatar milli oyışmaları wäkilläre üz möräcäğätlärendä häm belderülärendä bu eşneñ döres bulmawın assızıqladı. “Başqort telen añlaw öçen tatarğa başqort telen maxsus öyränü kiräkmi, ä başqa millätlär balaları başqort telen öyränäse kilä ikän, bu eş tä alarnıñ teläge buyınça ğına eşlänergä tieş”. Şulay dip isäpli Başqortstandağı yegermegä yaqın oyışmanı berläşterüçe Tatar cämäğätçelek oyışmaları berlege wäkilläre. Ämma bu fiker belän respublikadağı qayber tatar ğalimnäre kileşep betmi. Küp yıllar Başqortstan däwlät universitetınıñ tatar tele bülegendä möğallim bulıp eşlägän tanılğan ğalim Äxät ağa Niğmätullin da şular isäbennän. “Başqort telen başqa millät balalarına da öyrätü omtılışınnan taciğa yasarğa kiräkmi, - di Äxät ağa. – Atnağa ike säğät başqort telen öyränüdän dönya cimerelmi. Älege mäs'älädä tatar milli oyışmalarınıñ da, ruslarnıñ da kisken mönäsäbättä toruı añlaşılmıy”.
Başqortstandağı tanılğan tatar ğalime Äxät Niğmätullin fikerlären işettegez. “Başqort telen uqıtu tatar tele däreslären beterü isäbenä bulmasa, nigä moñardan qurqırğa häm aña qarşı kilergä”, - di Äxät ağa. Bu mäs'älädä anıñ belän Başqortstandağı qayber başqa tatar ğalimnäre kileşmäskä dä mömkin, älbättä. Häm, ğomumän, äle bu mäs’äläneñ kiläçäktä dä şaqtıy nıqlı qarşılıqqa oçrawı bar. Monısı inde yaña uqu yılı başlanğaç açığraq kürener.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Rusiä belän Fransiä İrannı atom yağulığı citeşterü häm bayıtu belän bäyle härtörle eşçänlekne tuqtatırğa çaqırdı.
Urtaq möräcäğät Mäskäwdä Fransiä premyer ministrı Dominique de Villepin belän Prezident Vladimir Putin oçraşuında yasaldı.
Alar şul uq waqıtta İrannıñ energiä öçen tınıç atom programmasına iä bulu xoquqın tanuları turında belderde.
Belderüdä şulay uq Rusiäneñ İran atom reaktorları öçen atom yağulığın Rusiädä citeşterü täqdime problemanı çişü mömkinlege birä dielä
Villepan Fransiä häm Rusiä İrannıñ atom krizisı yäki Yaqın Könçış kierenkelege kebek xalıqara problemalarnı çişü öçen tığızraq xezmättäşlek itärgä tieş dide. Putin bu oçraşu qayber xalıqara mäs'älälärgä qaraşlarnı täñgälläşterü mömkinlege birde dide.


text: İlneñ tönyağında suyarğa alıp barılğan 80gä yaqın etne qotqarğannar. Polisiä süzlärenä qarağanda örmäsennär öçen awızları qatı itep bäylängän etlärne – et ite delikatess sanalğan ilneñ tönyağındağı Baguio şähärenä yök maşinasında alıp barğan bulğannar. Polisiä maşinanı 18 säğat bayına quğan, soñınnan maşina yärtüçese tuqtarğa mäcbür bulğan. Xäzerge waqıtta etlär Filippin başqalası Manilada awıl xucalığı ministrlığı qaramağında. Etlärne it öçen satu Filippinda tıyılğan. Ämma qanunsız räweştä satuçılar ber etne 2 dollar çaması aqçağa alıp yaqınça 7 tapqır arttırıp restorannarğa sata.


text:
30 iyül könne Ufada Başqortstan tatar milli oyışmaları citäkçeläre häm aqtiv äğzalarınıñ çirattağı utırışı bulıp ütte. Anı, ğädättägeçä, Tatarstannıñ Başqortstandağı Säwdä – iqtisadıy wäkilçelege citäkçese, Başqortstan Tatar kongressı Başqarma qomitetı räise urınbasarı Ramil Bignov açtı häm alıp bardı. Älege utırışnıñ kön tärtibenä, aldan uq iğlan itelüençä, Tatarstanda Başqortstan tatarları könnären ütkärü mäsäläse kertelgän ide.
Elekke proğrammalarıbızda da äytelüençä, şuşı könnärne ütkärüne oyıştıru komitetı äğzalarınnan torğan ber törkem Qazanğa eş säfäre belän barıp qaytqan ide. Älege törkem wäkilläre Tatarstanda respublikanıñ baytaq qına räsmi türäläre häm Bötendönya Tatar kongressı Başqarma komitetı citäkçeläre belän oçraşıp Tatarstanda Başqortstan tatarları könnären ütkärüneñ täğayın waqıtın bilgelärgä häm bu möhim çaranıñ proğrammasın bergäläp tözergä tieş ide. Älege oçraşular çınlap ta buldı. Ämma Qazandağı söyläşülär bu bäyrämne ütkärügä äzerlek mäsäläsendä küp sorawlar qaldırdı. Xätta Başqortstan tatar milli oyışmaları arasında Tatarstanda Başqortstan tatarları könnären bötenläy dä ütkärmäskä mömkinnär ikän, digän imeş – mimeşlär dä taralıp ölgerde.
Bügenge oçraşuda qatnaşqan millättäşlär Qazanda yörep qaytqan wäkillärdän şuşı mäsälägä qağılışlı anıq fikerlär işetü ömete belän kilgän ide.
Qazanğa barğan törkemnän Ramil Bignov, professor Ruşan Ğallämov, Mäcit Xucin, Kärim Yawşevlarnıñ çığışları iğtibarğa layıq. Alarnıñ çığışlarınnan şul añlaşıldı – Qazanda Başqortstan tatarları könnären ütkärügä, ğomumän alğanda, uñay qarıylar. Ämma şul uq waqıtta qapma – qarşılıqlı fikerlär äytüçelär dä bar ikän. Şulay da Tatarstan prezidentı kiñäşçese Rafael Xäkimov, Bötendönya Tatar kongressı Başqarma komitetı räise Rinat Zaqirov, TR Däwlät Sovetı deputatı Räzil Wälievlar belän söyläşülär näticäle bulğan.
Kiñäşmädä çığış yasawçılar Qazanda Başqortstan tatarları könnären üktäber ayı başınnan da qalmıyça ütkärergä kiräk, digän urtaq fikeren belderde.
Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı äğzası, professor Ruşan Ğallämov Başqortstanda yäşäwçe tatarlarnıñ problemnarın yaqlaw öçen xalıqara oyışmalarğa qädär barıp citärgä kiräk dip kisterep äytte.
Ruşan Ğallämov Başqortstanda tatar telenä däwlät tele –statusı birü yünäleşendä dä xästärleklärne tuqtatmasqa çaqırdı. «Bıltır Başqortstanda prezident saylawları çorında Rusiä prezidentı xaqimiäte wäkile Surkov äfände belän İdel buyı federäl oqruğındağı tulı xoquqlı wäkil Kirienqo äfände Başqortstanda tatar tele statusın kütärü kiräklegen äytkän ide, – dide Ruşan äfände. – Xäzer şul wäğdälären alarğa iskä töşerep, räsmi xatlar yazarğa kiräk». Utarışta ağımdağı başqa mäsälälär dä qaraldı.