text:
Rusiye Federatsiyasınıñ paytahtı Moskvada dekabr 22 künü Tverskiy caddesinde «Hatırlavlar. 2014 senesi TASS fotoresimlerinde» serlevalı sergi açıldı. Sergide Rusiyede keçken seneniñ eñ parlaq adiseleri aks etile.
Fotoresimler arasında – Rusiye tarafından Qırım işğalini ve işğal etilgen Aqyarda mayıs 9 künü Ğalebe marşını aydınlatqan resimler de bar.
«İşbu serginiñ negizidne – TASS Fotohronikasınıñ 2014 senesi yapılğan eñ parlaq, acayıp ve duyğulı resimleri. Keçken seneniñ eñ müim vaqialarını aydınlatqan ve mündericesi, üslübi boyunca bir-birinden farqlı olğan resimler taqdim etilgendir», – dep yaza neşir.
Bunıñ ile eksponatlarnıñ arasında – Soçide keçirilgen Olimpik ve Paralimpik oyunları, Moskvanıñ Qızıl meydanında mayıs 9 künü keçirilgen Ğalebe marşı, Rus adasında İvan Kupala Kününiñ qayd etüvi, teatr festivalleri ve sport yarışlarını aks etken resimler bardır.
Bildirilgeni kibi, sergi 2015 senesi fevral 15-ne qadar işine devam etecek.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


c: text/html

text:
İşğal etilgen Qırımnıñ gümrük ve kiriş noqtaları yañı yıl bayramları vaqtında gece-kündüz çalışacaq.
Bunı «Qırım gümrükhanesi»niñ matbuat hızmeti bildire.
Şu cümleden, «Armânsk», «Canköy», «Perekop» avtomobil kiriş noqtaları ve «Armânsk» ile «Canköy» demir yol noqtaları, Kefe, Yalta, Kezlev ve Keriç deñiz nezaret kiriş noqtaları, em de «Aqmescit» ava limanınıñ gümrük noqtaları yañı rejimge keçe.
Evel bildirilgeni kibi, dekabr 26 künü avtomobil ve avtobus stantsiyalarınıñ saipleri Qırımğa biletlerniñ satuvını toqtatmaq kerek edi.
Ukraina infrastruktura nazirliginiñ beyanatına köre, Qırımğa naqliyatnıñ qatnavı «havfsızlıqnı pekitmek» içün toqtatılğan eken.
«Ukrzaliznitsâ» Qırım ile demir yol alâqasını toqtattı ve yarımadağa qatnağan halqara trenlerini lâğu etti.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiye akimiyeti Qırımğa kirişi beş yılğa qadar yasaq etilgen Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarovnıñ yarımadada bulunmaq imkânı olmağanından sebep temsil organnıñ işini Nariman Celâl baqacaq.
Böyle etip Meclis Nariman Celâlnıñ Çubarovnıñ birinci muavini vazifesine saylanmasını izaatladı.
«Bu reis degil – Qırımdaki milliy idare organları faaliyetini baqacaq adamdır. Bizler üküm sürgen vaziyetke esaslandıq. Birinci muavin olmaq kerek», – dep ayttı Nariman Celâl Qırım.Aqiqat mühbirine.
«Refat Çubarov Meclisniñ er bir azasınen laf etip, olarnıñ fikirlerini ögrendi ve çoqluq qoltutqan namzetni teklif etti», – dedi o.
Malüm ki, mart 21-de Meclisniñ Aqmescitteki toplaşuvında temsil organ reisiniñ birinci muavini olaraq Nariman Celâl saylandı, Bağçasaray rayonınıñ sabıq reisi İlmi Ümerovnı Meclis reisiniñ muavini olaraq sayladılar.


text:
Ukraina prezidenti Pötr Poroşenko Avropa parlamentiniñ prezidenti Antonio Tajaniden Rusiye işğal etken Qırım ve ukrain akimiyeti nezaret etip olamağan Donbass territoriyalarını, Avropa muessisesiniñ deputatları tarafından ziyaret etüvlerine musaade etmemesine çağırdı.
Körüşüvden soñ prezident Memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildirgenine binaen, Poroşenko Avropa parlamentiniñ bazı azaları işğal etilgen Qırım ve Donbass territoriyalarını qanunsız ziyaret etkenlerini menfiy bir adım dep tanıdı.
Ukraina Tışqı işleri nazirligi daa evel beyan etkenine köre, istilâ altındaki Qırımğa barğan eyyetler ziyareti resmiy status taşımamaqtadır. Ukrain tış siayaset müessisesi çetel vatandaşlarınen oturma ruhseti olmağan şahıslarnı Qırımnı qanunsız şekilde ziyaret etmemeleri hususında tenbilegen edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukraina konsulı Gennadiy Breskalenko Rusiyede yaqalanğan ukrain arbiy uçucısı Nadejda Savçenko ile körüşti.
Voronej vilâyeti boyunca cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ İdaresi bergen malümatına köre, körüşüv rusiyeli Voronejdeki SİZOda olıp keçti. Ukrain uçucısı anda buluna, – dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Nadejda Savçenkonı körmek içün Gennadiy Breskalenkoğa bir qaç kün kerek oldı. Bundan evel doquz kere oña ukrain uçucısınen körüşmege imkân bermediler.
Nadejda Savçenko, zabit-uçucı, terrorizmge qarşı tedbirlerde iştirak etti ve iyün ortalarında Ukraina şarqında separatistler tarafından esir alındı.
Birazdan onıñ Rusiyede apste bulunğanı belli oldı. Anda onı Ukrainağa qanunsız alda kirip, boyeviklerniñ ukrain arbiylerine qarşı ucumlarını aydınlatqan Rusiye jurnalistlerini öldürüvge alâqası bar olğanında qabaatladılar.
Ukraina akimiyeti bildire ki, terroristler Savçenkonı Donbassta esir alıp, Rusiye akimiyetine teslim ettiler. Ukrainada Nadejda Savçenkonı tutıp aluv aqqında cinaiy iş açıldı.


text:
Sergey Kononov Qırımnıñ qurucılıq ve mimarcılıq «naziri» oldı. Böyle bir buyruqnı Qırımnıñ öz başına ilân etilgen baş naziri Sergey Aksönov Qırım «ükümetiniñ» saytında derc etildi.
Vesiqağa binaen, «Kononov Qırım Cumhuriyet yolbaşçısınıñ vekâlet müddeti devamında nazir olacaq».
Qırımnıñ qurucılıq ve mimarcılıq sabıq «naziri» Vladimir Nikolov istifağa çıqtı. Rusiye kütleviy haber vastaları bildirgenine köre, uquq qoruyıcı organlarnıñ Nikolovğa bir sıra sualleri bar. Olar «nazirlikniñ» reberlik faaliyetini ögreneler.


text:
Ukraina Tış işleri naziri Pavlo Klimkin Rusiye prezidenti vazifesine namzet olğan Kseniya Sobçaknıñ qanuniy tarzda ilhaq etilgen Qırımnı ziyaret etmek niyeti aqqında bildirüvni iza etti.
Klimkin martnıñ 7-sinde Twitterde: «İşğal etilgen Qırımğa kirmek içün Ukraina qanunlarına riayet etmek, bu, elbette, musbet şey. Lâkin işğal etilgen territoriyada qanunsız kampaniyanı alıp barmaq içün qanuniy şekilde kirmek – bu tam bir şizofreniyadır. Tabiiy ki, siyasiy», – dep yazdı.
Ukraina naziri: «Qırımtatarlarnen qonuşmaq içün Kyivge kelip, dünyada tanılğan ve işğal etilgen Qırımda yasaq etilgen Meclisnen körüşmek kerek. Umüt etem ki, Sobçak hanımefendi medeniy dünyanıñ tarafındadır», – dep ilâve etti.
Martnıñ 6-sında «Vatandaşlar teşebbüsi» fırqasından Rusiye prezidenti vazifesine namzet olğan Kseniya Sobçak Rusiyede Ukrainanıñ elçiligine, Qırımğa Ukraina territoriyasından kirmege izin sorap, mektüp yollağanını bildirdi.
Ukraina İnformatsion siyaset nazirliginde, Sobçak ilhaq etilgen Qırımğa Ukrainanıñ qıtadaki territoriyası tarafından munasip teşkerüvlerden soñ bara bilecegini bildirdiler.
2017 senesi oktâbrniñ 18-nde Kseniya Sobçak qomşu Rusiyedeki prezidenti saylavında iştirak etmek istegenini resmen bildirdi. O, özüne «er keske qarşı» namzet, dey.
Sobçak, ilhaq etilgen Qırımda saylav aldı teşviqat kampaniyasını yapmaycağını iddia ete edi. O, Rusiye Qırımnı ilhaq etip halqara mecburiyetlerini bozdı, dep bildire edi.
Sobçaknıñ fikrine köre, Kyiv ile Moskva birlikte ilhaq etilgen Qırımnıñ statusına dair referendumnı ötkermek kerekler.
Rusiye prezidenti saylavınıñ ötkerilmesi 2018 senesi mart 18-ne – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqınıñ yıllığına tayın etildi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko dünya toplulığını ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidentiniñ kelecekteki saylavı neticelerini tanımamağa davet etti.
Martnıñ 1-nde Yuqarı Rada BMT Telükesizlik Şurası ve Baş Assambleyası, Avropa Birligi, NATO, halqara teşkilâtlar, çetel parlamentleri ve ükümetlerini Qırımda Rusiye saylavınıñ qanuniyligini tanımamağa davet etti.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Salı künü, Kiyevde, «Qırımtatar aqlarınıñ alem-aşkâre diplomatiya usulları ile qoruvı» leyhasınıñ temsil tedbiri keçirilecek.
Leyhanı qırımtatarlarnıñ milliy lideri, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev, Estoniya İnsan aqları institutınıñ azası, leyha eksperti Mart Nutt, BMT tamır hlaqlarınıñ meselelerinden Daimiy Forumınıñ prezidenti muavini, leyhanıñ baş eksperti Oliver Loode ve digerleri taqdim etecek.
Prezentatsiyanı Ukraina Haber siyaseti nazirligi azırlay, tedbir oktâbr 6 künü Kiyevde «Ukrinform» agentliginiñ matbuat merkezinde keçirilecek.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reberligi bildirgeni kibi, Rusiye Qırımnı işğal etkeninden soñ, qırımtatarlar «genotsidniñ yañı variantını yaşamağa» mecbur.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin noyabrniñ 18-nde Yaltadaki Livadiya sarayınıñ territoriyasında Rusiye çarı III Aleksandr eykeliniñ açıluvında iştirak etti. Bunı Rusiye haber agentlikleri bildire.
Kütleviy haber vastalarınıñ (KHV) bildirgenine köre, merasimde Rusiye prezidentiniñ Cenübiy federal okrugındaki siyasiy temsilcisi Vladimir Ustinov, Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov, Aqyarnıñ Rusiyege tabi valisi Dmitriy Ovsânnikov, Aqmescit ve Qırım mitropoliti Lazar ve Qırım musulmanlarınıñ müftisi Emirali Ablayev iştirak ettiler.
«III Aleksandr Rusiyeni seve ve oña inana edi. Ve bugün biz onıñ eykelini açar ekenimiz, onıñ işleri, yapqanları ve yararlıqlarına aqlarını beremiz. Ülkemizniñ üzülmegen tarihına, Vatanına hizmet etken çeşitli unvanlarğa saip ve içtimaiy tabaqalarğa ait insanlarğa sayğımıznı bildiremiz. Eminim ki, şimdiki ve kelecek nesil büyük ecdadımız kibi Vatanınıñ amanlığı ve abadanlığı içün er şey yapar», – deye iqtibas ete Putinniñ sözlerini «Krıminform» neşiri.
Kremlniñ resmiy saytında Rusiye prezidentiniñ Qırımğa kelmesi aqqında haber yoqtır.
Eykel, XIX asırnıñ ekinci yarısında qurulğan ve II Cihan Cenki yıllarında harap etilgen Küçük Livadiya sarayı turğan yerde qoyuldı. III Aleksandr 1894 senesi oktâbrniñ 20-sinde Küçük Livadiya saraınıñ iş odasında öldi.
Bu yılnıñ mart ayında Qırım akimiyeti, imperatorğa eykel qoymaq içün qullanılmaqta olğan tennis ve tansa meydançıqlarını alıp taşladı.
Livadiya sarayı Rusiye imperatorlığınıñ soñki çarı II Nikolay ve onıñ qorantası içün yazlıq rezidentsiya edi. 1945 senesinde bu yerde Stalin, Ruzvelt ve Çerçilniñ iştiraki ile Yalta konferentsiyası deye bilingen Hitlerge qarşı koalitsiyanıñ toplaşuvı ötkerildi.
1974 senesinden başlap muzey kompleksi ziyaretçiler içün açıldı. Livadiya sarayı Ukrainanıñ yedi mucizesinden biri statusını aldı.


text:
Fevralniñ 3-ünde apis etilgen "Taygan" arslanlar parkı ve "Skazka" ayvanat bağçasınıñ saibi Oleg Zubkov endi Aqmescit SİZOsında ve anda açlıqnı ilân etti. Bunı fevralniñ 4-ünde Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde "Tayğan" arslan;ar parkınıñ matbuat kâtibi Tatyana Aleksagina haber etti.
Onıñ aytqanına köre, Zubkovnı fevralniñ 3-ünde aqşam Aqmescit SİZOsından alıp kettiler.
"Onı endi kamerağa keçirdiler ve o anda. Oleg Alekseyeviç açlıqnı ilân etti ve aş aşamay. Şimdi advokatı onda", - dedi matbuat kâtibi.
O qoştı ki, Zubkovnıñ apis etilüvini kimse beklemedi.
"Oña tevqif aqqında ilân etkenlerinden soñ, birden aşnı inkâr etti. Oña aş ketirdiler, amma o vazgeçti. Er şey yahşı edi, Zubkov Qırım başınen añlaşıp başladı. Bu aktsiya nenen bağlı olğanını ve kim buna tesir etkenini bilmeymiz, mahkemeci bu qararnı öz başına qabul etkenine inanmaymız", - dedi Aleksagina.
Aqmescit SİZOsınıñ reberliginden Zubkovnıñ açlığı aqqında malümatnıñ tasdıqlavı yoq.
Fevralniñ 3-ünde Rusiye nezaretindeki Qarasuvbaza mahkemesi "Taygan" parkında tişlengen turist Olga Solominanıñ davası boyunca oturışta Qırım iş adamı Oleg Zubkovnı apis etti.
Advokat Arman Petrosan, ketmemezlik senetiniñ eki aylıq tevqifine deñiştirilgeni qanunsız, dedi.
2018 senesi iyülde “Taygan” parkında arslan turist Olga Solominanı tişlegen. Qadınıñ aytqanına köre, “Taygan” müdiri Oleg Zubkov o yerde edi, amma arslannı birden tınçlatıp olamadı.
Zubkov ise, Solomina sarğoş olıp, arslanğa qaşanğanğan ve bunıñ içün ayvan onı tişlegen, dep ayta.


text:
Mäskäwdä üzbäk millätennän 3 keşe buğazı kiselep üterelgän
Mäskäw – Üzbäk millätennän bulğan 3 keşe kiçä Mäskäw tiräsendäge awıllarda üterelde. Tikşerüçelär mäğlümätlärenä qarağanda üzbäk qornannardan berse, kiçä tönnä tönyaq İvakino awılında buğazı kiselep üterelä. Qalğan ike üzbäk tä berençesenä bulğan oxşaş höcüm belän, buğazı pıçaq belän kiselep üterelä. Alarnıñ gäwdäläre irtägä taba tözeleş binaları bulğan könçığış Yeskino awılında tabıla. Rusiädä, Kavkaz häm Üzäk azia illärennän kilgän eşçelärgä qarşı faşistlär tarafınnan höcüm xäbärläre yış işetelä.


text:
Aqmescitte belgisiz şahıslar salonında qırımtatar bayrağı olğan Skoda Superb maşinanı bozdılar. Qırım.Aqiqat mühbirine maşina saibi degeni kibi, vaqia noyabr 8 künü aqşam Moskoltsodaki Kiyevskaya soqağı mesken rayonında yüz berdi. Cinayetçiler maşina camında qırımtatarlarnı aqaretlegen yazını tırnadı ve köpçekni teştiler.
«Tahminen saat 20:30 rayondan çıqmaqta edim. Yerimden yolğa ağır çıqtım. Bir qaç metr keçip, bir şeyniñ qaqqanını eşittim. Toqtadım, arttaki sağ köpçegim teşik eken. Onı deñiştirmege başlayım, apansızdan sağ qapıdaki yazını körem: «Tatarı – p…sı». Maşinanı mıhnen tırnadılar, köpçekni teştiler», – dey o.
Bunı o maşinada qırımtatar bayrağı olğanınen bağlay: «Yanımda dülger edi, aytqanı kibi, yaqında belgisiz şahıslar içinde qırımtatar bayrağı olğan «Jiguli» maşinasınıñ köpçegini de teştiler», – qayd ete Skoda Superb saibi.
Evel işbu rayonda böyle vaqialar yüz bermey edi.
Skoda Superb saibi aytqanı kibi, noyabr 9 künü, politsiyağa muracaat etmek niyetindedir.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Bunı bugün Ukraina çetel işler nazirliginiñ birinci territorial departamentiniñ müdiri Mıkola Doroşenko ilân etti, dep bildire «Ukrinform».
«Rus tili ealiniñ aqqları bozuluvı aqqında iddia isbaatlıcı negizi olmağan bir mühtekirliktir», – dedi Doroşenko.
Onıñ aytqanına köre, Rusiyeniñ Qırımnı basıp alğanınıñ «rus tilli insanlar aqqlarınıñ qorçalavı» manaçıqqa deliller olsa edi, o kerçekke oşar edi.
«Başta bu areketlerni aqlağan delillerni ketirmek kerek. Böyle delliler ise yoqtır», – qayd etti diplomat.
Ve, Doroşenkonıñ aytqanı kibi, milliy azlıqlarnıñ aqqlarınıñ bozuluvı olmağanını mütehassıslar, şu cümlede BMT, Avropa Şurası ve Avropa havfsızlıq ve işbirlik boyunca şurasınıñ mütehassısları tasdıqladılar.
Hatırlatamız, evelleri Avropa Şurasında Ukraina rus tilli insan aqqlarınıñ saqlanuvında bütün kerekli tedbirlerni keçirgenini tasdıqladılar.


text:
Azerbaycan mahkemesi devlet akimiyetinden mustaqil olğan bir sıra saytnı qapatmağa qarar aldı. Bu sırada Radio Svobodanıñ Azerbaycandaki hızmeti – AzadlıqRadiosu saytı da bar.
Paytaht Bakunıñ Sabail rayon mahkemesi qarar alıp, Naqliyat, rabıta ve yüksek tehnologiyalar Nazirliginiñ iddia talabını qanaatlendirdi ve bu saytlarğa kirişni yasaqladı.
Böyle etip, azadliq.org saytı, "Azadlıq" gazetası ve "Meydan TV" saytları, ve daa eki telekanalnıñ saytlarına kiriş, mahkeme qararı ile sıñırlandı.
Nazirlik bu saytlarğa kirişni daa martnıñ 27-nde, Azerbaycan Baş Prokurorlığınıñ avalesinen sıñırlağan edi. Prokuratura bu saytlar memleketniñ milliy telükesizligi içün havflı olğanını aytqan edi.
Baş Prokurolıq olarnı «zorbalıqqa, nefretke ya da ekstremizmge çağıruv olaraq tanılğan malümatlarnıñ derc etilmesi, şahsiy ayatnıñ qoruma qaideleriniñ bozuvı ya da iftira atmaqta» qabaatlağan edi.
Bunıñ episi Azerbaycan prezidenti İlham Aliyevniñ aile azaları ve oña yaqın olğan şahıslarnen bağlı maliyeviy faaliyet aqqında bir sıra jurnalist taqiqatları AzadlıqRadiosu tarafından yayınlanğan soñ yüz berdi. Bu taqiqatlarnı jurnalistler Qabarcılıqqa ve müteşekkil cinayetçilikke qarşı jurnalistika leyhası (OCCRP) ile birlikte keçirgen ediler.


text:
7 YEDİNCİ DERS
· Oquyıcılarımıznıñ icadından
Toy adetlerinden
Qız evlenip kiyev tarafqa ketecekte ana-babasına kirip, ellerini alıp, elâllıq soray:
– Sayğılı ve sevimli anaçığım ve babaçığım. Meni asradı-östürdiñiz, baş-köz ettiñiz, biñler kere sağ oluñız, etken zametleriñizni elâl etiñiz.
– Elâl olsun, balam, dey anası ve babası.
Soñ babası turıp, qızınıñ beline quşaq (ya da qıyıq) bağlay da dey:
– Menim aqıllı, sevimli qızım! Bugünden soñ seniñ yanıñda aqayıñ, qaynanañ ve olarnıñ qoranta azaları olacaq. Bu quşaq seni nasıl qaviy bağlap tutsa, onıñ kibi seniñ de qoranta azalarınen bağıñ qaviy olsun.
– İnşalla, babam, aytqanıñız kibi orlur, – dey qızı.
Anası:
– Endiden soñ er vaqıt qaynana, qanatañnı ekinci anañ ve babañ kibi tanı, olarnı ürmet et, sev. Olarnıñ öz balası kibi ol, qızım, – dey.
– İnşalla, anam, aytqanıñız kibi yaparım, – dey qızı.
Ana-babası:
– Alla-Taalâ hayırlı künler, sağlıq-selâmetlik, uzun ömür bersin sizge, balam. Amin, ya Rabbim!
– Amin, ya Rabbim! – dep tekrarlay qız.
Soñ anası ve babasınen quçaqlaşıp, sağlıqlaşıp kete.
11-inci sınıf talebesi Adil Murtazayev
· Şiirler, yırlar
Adlar
Halqımıznñ arasında rastkele nice allar,
Balasına ad qoyğanda, qoyula diger adlar,
Pek seveler “Arsen”lerni, dersiñ soyu ermeni,
Unutqanday faşistlerni, yağdıralar “Ernest”ni.
Ecnebiy millet adları şaşmalattı bizlerni,
Nera, Lera, Oksanalar biylediler er yerni,
“Ağamız”nı pek begenip, olardan bar alğanlar
Pek mot oldı Sabinalar, Elvinalar, Ruslanlar.
Lenin, Marks “dedelerniñ” ruhlarını şad etip,
Vilen, Vladlen, Marlenlerni qoyğanlar bar şap etip.
Rollan, Artur, Dodik-modik – tövbe, ya Rabbim Alla,
Canım-canım adlarımız muğayıp çette qala.
Böyle eger devam etse, künümiz harap olur,
Millet yoq olmasına bu da bir sebep olur.
Magnoliyanıñ ne olğanını biledirsiñiz. Doğru, bu – sıcaq memleketlerde keniş tarqalğan öyle bir çalıdır, yıllarnen ösip, soñ o terek ola. Bu ösümlik yaz ve qış özüniñ sevimli yeşil urbasını deñiştirmey.
Qırımda bu ösümlik Yalı boyunda, Massandra degen yerde bar. Magnoliya çiçekleriniñ acayip qoqusı bar. Gür açqan vaqıtta olar, etrafqa pek güzel qoqu saça, qoqudan tap başıñ aylana. Halqımıznıñ arasında bu acayip ösümlikniñ oña lâyıq adı bar – oña padişa gülü deyler.
Tarihtan meraqlı malümat
1777 senesi Rusiyeniñ zulumlıqlarına qarşı Qarasuvlılarnıñ isyanı olğan İsyannıñ başında Seitibraim ağa, Seitvelican ağa ve Köse ağa olğan. Olarnı bastırmaq içün Suvorov yollanılğan. Onıñ silâlı askerlerinen çatışmada ecdatlarımız tarafından 10 000 adam qurban olğan.
· Güzel adetlerimiz
Asırlarnen işlengen edep ve ahlâq normalarını menimsegen adamnıñ, bilgeniñız kibi, areketleri ve lafı bütünley başqa ola. Öyle adam namus esasında ve aqıl-fikirnen iş köre, onıñ insaniyetligi ziyade ola. Böyle adamnı, ebet, begeneler, onıñ halq içinde itibarı ziyade ola.
Edep – “adet”, “medeniyet” degen arap sözüdir. O, terbiyelilik, ahlâqlıq ve etiket manasında qullanıla.
Etiket, medeniyet fenomeni olaraq, adamdan – eyilik ve yamanlıqnıñ ne olğanını bilmesini, özüni gumanistik printsiplerine uyğun alıp barmasını talap ete.
Etiket – bu, adamda olğan terbiyeliliktir. Cemiyetniñ sağlam olması da buña bağlıdır.
Qırımtatar halqınıñ pedagogik medeniyeti halq etiketinde akis etile. “Büyüklerge ürmet, kiçiklerge meramet” degen söler halqımıznıñ ağzında, ve halq oña uyğun areket ete. “Sabırnıñ tübü sarı altın” degen sözlerrniñ de bizler içün emiyeti büyük.
Urf-adetlerimizni kütmek, bayramlarımıznı qayd etmek, yapqan areketlerimizni tüşünip-taşınıp yapmaq, öz aramız yahşı munasebette olmaq da bizlerge, bizim halqımızğa hastır.
Sürgünlik yılları adetlerimiz ve ananelerimiz biraz unutılıp başlağan edi. Şimdi endi tamırlarımızğa, temelimizge qaytmağa büyük ihtiyac bar. Halqımıznıñ añaneviy yaşayış tarzını, etiketiniñ güzel qaidelerini canlandırmağa vaqıt keldi.
2001 s. pedagogika ilimleri doktorı M.A.Hayruddinovnen beraberlikte tertip etken “Etiket krımskih tatar” adlı edepnamemizde halqımıznıñ esas adetlerini köstermege tırıştıq. Bu kitapnıñ yaşlarımızğa (belki büyüklerimizge de) faydası olur deyim. Onıñ içün menim tevsiyem şu – kitapnı tapıp oqunız, peşman etmezsiñiz.
NE EKİMDEN, NE AFIZDAN FAYDA YOQ TİL BİLMESE,
ÖZ HALQINEN ÖZ TİLİNDE BECERİP LAF ETMESE,
BOŞ ÇİÇEKLER AÇAR, TÜŞER, ASIL MEYVASI OLMAZ,
ŞAY DA İNSAN – TİL BİLMESE, ONDAN BİR ESER QALMAZ.
· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik
· Doğru yazayıq ve laf eteyik
Doğru yazıñız
dört – dörtke – dördü – dördünci
cap – capqa – captan
milât – milâttan
lâkin: milâdiy
tarih – tarihı
lâkin: tarihiy
Tilimizniñ qaidelerine boysunğan sözler
boyna – бoйHя, ckoToбoйHя
(yırımızda: “Aydıñız, qızlar, boynaya mal soymaya yar…”
kravat – kpoBaTb (üzbeklerde karavot, türklerde kerevet)
markof – MopkoBb
qanfet – koHфeTa
yanvar – яHBapb
maşna – MaшиHa (türklerde araba)
maşna-maşna un ketirdiler (araba-araba piçen ketirdiler)
ayaqmaşna – Beлocипeд
qıyma maşnası – Mяcopyбka
tikiş maşnası – шBeйHaя MaшиHka
Fiillerniñ yalğamalarını doğru yazıñız
1. Mürekkep fiillerde istey, istemey, tırışa, tırışmay, ola, olmay, keldi, kelmedi, başladı, başlamadı, yattı, yatmadı, qısmet oldı (olmadı), qısmet etsin (etmesin) kibi modal fiillernen beraber kelgen birinci fiilde -MAĞA, -MEGE yazılır.
Meselâ:
çalışmağa isteyim (istemeyim)
oqumağa tırışa (tırışmay)
yazmağa başladı (başlamadı)
yuqlamağa yattı (yatmadı)
yardım etmege keldi (kelmedi)
körmege qısmet oldı (olmadı)
2. Mürekkep fiillerde kerek, kerekmey, kerek degil, mümkün, mümkün degil, borclu, borclu degil, lâzim, lâzim degil, zarur, zarur degil, qolay, qolay degil, mecbur, mecbur degil, vaqtı keldi kibi modal fiillernen beraber kelgen birinci fiilde -MAQ, - MEK yazılır.
Meselâ:
çalışmaq kerek (kerekmey)
oqumaq mümkün (mümkün degil)
yazmaq borçlu (borçlu degil)
yuqlamaq lâzim (lâzim degil)
işlemek zarur (zarur degil)
yardım etmek qolay (qolay degil)
körmek mecbur (mecbur degil)
Aqlıñızda qaldırıñız:
(bala) köçti ağlamağa, toqtamay
az qaldı yıqılmağa
(anda) qalacağı yoq, kelecek
(çiçekler) solmaq bilmey
(bunı) unutmağa olmaz
· Atalar sözleri
Dostuña yalan aytma, duşmanıña kerçek aytma
Quş yuvasında körgenini küte
Söz bar – ağlatır, söz bar – küldürir, söz bar – bezdirir
Sevmedigimi severim sevdigim içün
Suvnı baştan kesmek kerek
Yuvarlanğan qutu, tapqan qapağını
Tatlı tilnen yılannı yuvasından çıqarmaq mümkün
Tirige külmez, ölüge yanmaz
Buğalar aş aşağanda, buzavlar tuz yalar
· Frazeologizmler
ağzını açmamaq – He packpыBaTb pTa, He пpopoHиTb Hи cлoBa
ağzını açtırmaq – зacTaBиTb roBopиTb
ağzını açtırmamaq – He дaTb (HиkoMy) pTa packpыTb
ağzı açılıp qaldı – oH ocTaлcя c oTkpыTыM pToM (oT yдиBлeHия), oH был пopaжëH
ağızğa alınmaz (ya da ağızğa alınacaq şey degil) – a) HecъeдoбHый; б) HeпpиличHый, HeпpиcToйHый (o cлoBax)
ağzınen quş tutmaq – a) coBepшиTb (BыпoлHиTb) HeBoзMoжHoe; б) пepeH. зaлиBaTbcя
coлoBbëM
ağzına baqmaq – a) cMoTpeTb B poT koMy-л.; б) жaдHo BHиMaTb kaждoMy cлoBy


text:
Mayıs 29 künü Ukraina Hafsızlıq Hızmeti Cemilevge qırımtatar halqı sürgünliginen bağlı arhiv vesiqalarnı teslim etti. Vesiqalar arasında, hususan, 1944 senesinden başlap ve bugünge qadar halq rast kelgen qıyınlıqlarnı tasvirlegen tarihiy vesiqalardan ibaret 4 cılt bar.
Bunen beraber, qırımtatarlar lideri, «Yanukovi ükümi devirinde, Rusiye Federal hızmeti ile birlikte qırımtatarlarnı bölmek ve qırımtatar halqınıñ Meclisini yoq etmek maqsadında yapılğan areketler»ni tasdiqlağan vesiqalarnı da elde etecegine işanç bildirdi.
Mustafa Cemilev bu kibi vesiqalarnıñ aydınlatuvınıñ müimligini qayd etip, ileride de Hafsızlıq Hızmeti ile, hususan Ukraina bütünligi meselesinde işbirlik devam ettirilecegini qayd etti.
Aytqanına köre, demokratik şekilde ükümdarlıqnıñ esas hususiyeti, gizli malümatlarnıñ ve evelki avtoritar qurumınıñ sırlarını aydınlatmaqtan ibarettir.
Hafsızlıq Hızmetinde qayd etkenleri kibi, qırımtatarlarnıñ repressiyaları ve aqlanuvınen bağlı vesiqalarnıñ ekseriyeti Moskvada buluna. Bunen beraber, bir çoq vesiqalar Qırım Cumhuriyetinde olıp, olarnı şimdiki vaqıtta almaq imkânsızdır.
Qırımdaki vesiqalarnı almaq şimdilik imkân yoq, - uquq qoruyıcı
Harkov uquqqoruyıcılar gruppası reyeberlerinden biri Yevgeniy Zaharovnıñ Qırım.Aqiqatqa bergen izaatına köre, vesiqalarnı endi çoqtan bermek kerek edi.
«Qanun boyunca vesiqalarnı 30 yılğa gizlemek mümkün, olarnı çoqtan aydınlatmaq kerek edi. Bunı er yerde yapa ediler, çehiyalılar, poloniyalılar siyasiy repressiyalarğa bağlı vesiqalar meselesini birden çezdiler», - dedi o.
Amma, aynı zamanda, uquqqoruyıcı qayd etkenine köre, şimdilik Qırımdan vesiqalarnı almaq imkân yoq.
«Qırımda ukrain degil de, Rusiye qanunları çalışa, ve bu kibi vesiqalarğa irişim sıñırlıdır. Onıñ içün de, tamam sovet zamanında Rusiyede siyasiy repressiyalar aqqındaki vesiqalar kibi Ukraina Hafsızlıq Hızmetiniñ Qırımdaki arhivlerinde bulunğan vesiqalar Rusiye Federal Hızmetine berilecek, ve olarnı almaq mümkün olmaz», – dep qayd etti Zaharov.


text:
Rusiyeli yarımadanıñ kilse ve camilerniñ ekseriyetinde cuma künü, sentâbrniñ 5-nde Ukrainada amanlıq, barışıq olması içün dua merasimleri teşkil etildi. Tedbirler Qırım dinlerara şurası tarafından teşebbüsinen ötkerildi.
Aqmescitniñ Pötr ve Pavel kafedral kilsesinde Aqmescit ve Qırım mitropoliti Lazar reberliginde dua merasimi keçirildi. Merasimniñ soñunda Lazar toplaşqanlar ögünde çıqışta bulundı, Ukrainada tınçlıq, sevgi, birlik, barışıq üküm sürmesi içün dua etmege rica etti.
«Viran etilgen evler, ğayıp etilgen ömürler, qayğı, insanlarnıñ çekişmeleri. Bunıñ episine baqqanda, insan günâhınıñ havflığı aqılına kele», – dedi o.
Saba kilsege kelgen sakinlerniñ bazıları dua ne sebepten keçirilgenini bilmegenler. Qırım ve Aqmescit mitropoliti muracaatta bulunğan vaqıtta, adamlar barışıqnıñ tiklenmesi içün çıraqlarnı yaqtılar. İhtiyar yaşına kelgen dindarlar köz yaşlarını tutalmadılar.
Qırımnıñ baş cuma camisi Kebir camisinde Ukrainanıñ şarqında ateşniñ toqtatılması içün Allahqa yalvardılar. Yüzlerce musulmanlar Aqmescit merkezinde toplaştılar.
«Aqmescitniñ merkeziy camisi, em de yarımadanıñ er camisinde dua merasimleri ötkerildi, Allahqa Ukrainanıñ cenüp-şarqındaki cenkni toqtatması, qan tökülmesi, ağa-qardaşnıñ öldürüvine yol bermemesi içün dua etildi», – dep bildirdi Qırım müftisiniñ muavini Ayder İsmailov.
O qayd etkeni kibi, qırımtatarlar Allahnıñ olarğa birlik ve amanlıq, em de barışıq olğan yerde onı saqlap qalmasını rica ettiler.
Ukrainada barışıqnıñ pekitilmesi içün dua keçirmek teşebbüsi, sentâbr 4 künü, Qırımnıñ Milletlerara şurasınıñ «Dünya – Allahnıñ emaneti» toplaşuvında seslendirildi. Şu toplaşuvda Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov iştirak etken edi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Strasbourgda Aqmescit şeer şurasınıñ yolbaşçısı Viktor Ageyevni kördiler, dep bildire.
Bunı Çubarov Facebookta yazdı.
«Haberi olmağanlar içün: Ageyev Qırım memurlarından birinciler safında işğal ve işğalcilerge qoltutttı, «referendumnı» azırlamağa yardım etti. Em ukrain hızmeti, em de alman tarafına şahsiy cezalarnıñ semereligi ile bağlı bir sıra sualim bar... Baqacaqmız...», – dep yaza Çubarov.
Ukraina sıñır hızmeti ve Aqmescit şeer şurası bu malümatnı ne tesdıqladılar, ne de red ettiler.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden evel Aqmescit yolbaşçısı olğan Viktor Ageyev 2014 senesi sentâbr ayında yarımadada Rusiye qanunları boyunca keçirilgen saylavlardan soñ Aqmescit şeer şurasınıñ reisi olaraq saylandı.
2014 senesi mart ayında Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ Avropa Birligi, Amerika Qoşma Ştatları ve bir sıra diger memleket cezalarnı kirsetti – Rusiyege qarşı siyasiy ve iqtisadiy cezalar, yarımada işğaline alâqası olğan bir sıra Rusiye, Ukraina, Qırım siyasetçisi ve memurını cezaladılar. Bundan soñra Ğarp Ukraina şarqındaki vaziyet kerginleşkeninden sebep cezalarnı quvetleştirgen edi.


text:
Professor lawazımın iyelew ushın tańlawda, professor ilimiy ataǵına yamasa ilim doktorı (Doctor of Science) ilimiy dárejesine iye bolǵan puqaralar qatnasıwı múmkin.
Professor lawazımın iyelew ushın tańlawda ilim kandidatı, filosofiya doktorı (PhD) ilimiy dárejesine yaki docent ilimiy ataǵına iye bolǵan puqara keminde 5 jıl ilimiy-pedagogikalıq is stajına iye bolıwı, usı kafedranıń tálim baǵdarları boyınsha sabaqlıqlar hám oqıw qollanbalar avtorı bolıw shárti menen bir múddetke qatnasıwı múmkin.
Docent lawazımı ushın tańlawda docent ilimiy ataǵına, úlken ilimiy xızmetker yamasa ilim kandidatı, filosofiya doktorı (PhD), ilim doktorı yamasa ilim doktorı (DSc) ilimiy dárejesine iye bolǵan puqaralar qatnasıwı múmkin.
Bir múddetke docent lawazımın iyelew ushın tańlawda, tiyisli ilimiy ataqqa hám ilimiy dárejege iye bolmaǵan, biraq usı qánigelik boyınsha keminde 3 jıllıq ámeliy is tájiriybesine iye bolǵan, usı kafedranıń tálim baǵdarları boyınsha sabaqlıqlar hám oqıw qollanbalar avtorı bolǵan joqarı tájiriybeli qánigeler qatnasıwı múmkin.
Úlken oqıtıwshı lawazımı ushın tańlawda joqarı maǵlıwmatqa iye bolǵan magistr diplomlı hám qánigelik diplomlı (5 jıllıq) qánige, oqıtıwshılıq, ilimiy-izertlew hám islep shıǵarıw jumısları tájiriybesine iye bolǵan puqaralar qatnasıwı múmkin.
Oqıtıwshı (assistent) lawazımı ushın tańlawǵa tiyisli qánigelik boyınsha joqarı maǵlıwmatqa iye bolǵan puqaralar (magistr hám qánigelik diplomlılar) qatnasıwı múmkin.
Tańlawǵa qatnasıwdı qálewshiler tárepinen tómendegi hújjetler tapsırıladı:
-Filial direktorı atına arza
-Kadrlardı esapqa alıw boyınsha jeke is qaǵazı (avtobiografiyası menen)
-Diplomlarınıń tastıyıqlanǵan kóshirmeleri
-Ilimiy miynetler dizimi (forma 3.4)
-Miynet dáptershesinen kóshirme
-Pasport kopiya
-Ob’ektivka (jaqın aǵayinleri menen)
-Qánigeligin jetilistirgenligi haqqındaǵı gúwalıǵınıń kóshirmesi tapsırıladı.
-Ashıq sabaq ótkenligi haqqında bayanlama (Oqıw isleri boyınsha direktor orınbasarı tastıyıqlaǵan)
Arzalar daǵazada daǵaza járiyalanǵan kúnnen baslap bir ay múddette qabıl etiledi.
Mákan jayımız: Nókis qalası, Qaraqalpaqstan kóshesi 24-jay.
Qosımsha maǵlıwmatlar ushın telefonlar: (61)-224-04-43, (99)-583-41-10
Daǵaza «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasınıń 2021-jil 24-iyul kúni №87-88(20642) sanında járiyalandı.


text:
Lvovda sentâbr 21-inde 26-ncı Kitap forumınıñ çerçivesinde Qırım tarihçısı ve publitsist, tarih ilimleri namzeti Sergey Gromenkonıñ "250 yıllıq sahtelik: Qırım tarihınıñ Rusiye yalanları" kitabı taqdim etildi.
Müellif bildirgeni kibi, kitap, "Qırım - qırımtatarlar ve ukrainlerniñ alâqası olmağan, asıl Rusiye toprağı" fikriniñ yalan olğanınıñ isbat etüvine bağışlanğan.
Gromovnıñ fikrince, Rusiyeniñ qırım aqqında sahteliklerinen küreş - Ukraina milliy havfsızlıq işi olmalı.
"Bu - küreş akademik alanda bitmey demektir. Bu - bütün ukrain cemiyetiniñ işi. Rusiye, özüniñ Qırımğa iddialarını pekitmek içün miflerni qullana. Ğarpta, Qırım - bu Rusiye fikri kimseniñ başına kelmesin dep, Ukraina faal şekilde bu miflerniñ yalan olğanını köstermek kerek", - añlattı Gromov.
Müellif, Rusiye mifleriniñ yalan olğanını köstergen kitap tek siyasetçi ve diplomatlarğa degil de, sade Ukraina adamlarına da faydalı olur, dep ayta.
"Rusiye propagandası ne yerde yalan aytqanını bilmek ve rusiyeli Qırım aqqında Rusiye aytuvlarına aldanmamaq içün, eñ azından bu kitapnı oqumaq kerek", - aytıp berdi Gromenko.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin «Yigirmi gruppası» (G-20) sammitinde ABD prezidenti Donald Trump ile körüşkende Rusiyeniñ Qırım yalısı yanında tutqan Ukraina gemileri ve deñizcileri meselesi köterildi, faqat bu mesele daa al etilmedi, dep bildirdi.
«Bu mesele köterildi. Üyle yemeginde ve körüşüvimiz vaqtında endi hatırlamayım, amma, nasıl olsa da, ABD prezidenti bu mevzunı subetimizniñ eñ müim meseleleri sırasına kirsetti», – dep bildirdi jurnalistlerge Putin G-20 sammiti neticesinde, dep haber ete TASS.
Putinniñ qayd etkenine köre, bu mesele boyunca «qarar daa yoq, mahkeme tahqiqatı devam ete, neticelerini beklemek kerek, soñra ise qarar alınacaq».
«Amma eñ esası bunıñ saylavaldı kampaniyası (Ukrainada – QA) çerçivesinde olmaması, bu esnaslar Ukrainanıñ iç siyasiy kün tertibinen bağlı olmamalı», – dep bildirdi Rusiye prezidenti.
Donald Trump Vladimir Putin yolbaşçılığında Rusiye eyyeti ile sammit ögüne jurnalistniñ Rusiye FSBsi tarafından Ukraina gemileri ve deñizcileriniñ zapt etilüvi eki memleket arasında munasebetlerde problem olıp qalamı sualine qısqadan «bunı muzakere etmegenlerini» ayttı.
New York Times neşiri Trump ve Putinniñ bir buçuq saatlıq subeti neticesinde Beyaz saray prezidentler İran, Suriye, Venesuela ve Ukraina vaziyetlerini muzakere etkenleri aqqında bildirgenine diqqat celp etti. Faqat haberde ABD ve Rusiye liderleri Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrainalı deñizciler, MH-17 felâketiniñ tahqiqatı aqqında laf ettilermi-yoqmı aytılmay.
Rusiye devlet kütleviy haber vastaları Trump Putinni «yahşı bir oğlan» dep adlandırıp, ABD ve Rusiye arasında ticariy muzakereler başlağanını bildirdi. Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskovnıñ aytqanına köre, liderler yaqın vaqıtta Rusiye ve ABD maliye nazirleri körüşecek, dep añlaştı. İşbu körüşüvde taraflar Moskva ve Washington arasındaki ticariy-iqtisadiy işbirliginiñ faalleştirilüvine neler keder etkenini belgileycek.
Keçken seneniñ soñunda Trump Buenos Airesta «Büyük yigirmi» sammitinde Putin ile keçirecek olğan körüşüvni lâğu etken soñ bu körüşüv ilk oldı. O vaqıt körüşüv işğal etilgen Qırım yalısında Rusiye sıñırcıları tarafından 24 ukrainalı deñizciniñ zapt etilüvi olğan edi. Bu müddet içinde prezidentler tek bir kere mayıs ayında telefonda laf etken ediler.
2018 senesi noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, mında berilgen malümatqa köre, üç Ukraina cenk gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Olar 2019 senesi yanvarniñ 25-ne qadar apiste qalacaqlar. Ukraina deñizcileri 6 yılğa azatlıqtan marum qala bile. Qırım yalısında zapt etilgen Ukraina deñizcileri noyabrniñ 27-nde Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmına istinaden (sıñırdan qanunsız keçiş) qabaatlandı. Esir alınğan Ukraina askerleri Moskvağa avuştırıldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
"Ğolos" siyasiy partiyanıñ başı, "Okean Elzı" taqımınıñ yetekçisi Svyatoslav Vakarçuk, Qırım sakinlerini Hersonğa kontsertke davet ete. Bu aqta o, Facebookta derc etilgen video beyanatında ayttı.
"Qırım sakinlerine mahsus hitabım: biz Qırımda kontsert keçirmege pek ister edik, amma şimdilik sizni Hersonğa davet etemiz. Siz kelirsiz, dep ümüt etemiz. Ve mahsus qardaşlarımıznı - qırımtatarlarnı anda bekleymiz", - dedi Vakarçuk.
Daa evel "Ğolos" firqasınıñ başı qırımtatar muhtariyeti meselesine dair fikrini açıqladı.
Vakarçuknıñ partiyası cedveline ASTEM şirketiniñ başı, Qurultay delegatı Rüstem Ümerov ve "Crimea SOS" teşebbüsiniñ koordinatorı Tamila Taşeva kirdi.


text:
Bunı Lvov vilâyetiniñ devlet administratsiyasınıñ press-hızmetinde bildireler.
Administratsiya reisi İrina Seh bildirgenine kore, Rusiye Federatsiyası tarafından etilgen anneksiya neticesinde Qırımdan ketmege mecbur olğan eki qırımtatar qorantada balaçıqlar dünyağa keldiler.
«Yahşı haberlerimiz bar. Qırımtatarlarnıñ qorantaları çoqlaşa. Martnınh 14-de Drogobıç loqsahanesinde qırımlı qadın qızçıqnı doğurdı. Olarnıñ qorantalarında bu endi 3-nci bala. Şu loqsahanede daa bir qırımtatar qadını bala taptı. Mart 23-de o, yedinci balanı, oğlançıqnı doğurdı. Em loqsalar, em balalar özlerini yahşı duyalar», – qayd etti Lvov vilâyetiniñ devlet administratsiyasınıñ başı.
Onıñ aytqanına kore, al-azırda vilâyete 1,2 biñ qırımlı bulunmaqta, olarnıñ yarısı – balalardır.
Kelgenlerden tahminen 80% - qırımtatarlar. Olardan 70% - bala ve qadınlardır.
119 bala Lvov ve Lvov vilâyetindeki mekteplerinde oquy. Daa bir bala – Geroyev Krut adına litseyde, başqası eşitüv organlarınıñ hastalığı olğan balalar içün mahsuslaştırılğan mektepte oquy. Daa 14 bala mektepten aldın muessiselerge qatnay.


text:
Soñki künleri cemiyet naqliyesinde yol parası ufaq aqçanen qabul olunmay. Ufaq paranı bermege istegen yolcularnı kimerde arabadan enmege rica eteler. Qaytımnı ise yalıñız ufaq paranen bereler.
Marşrutka aydavcısınıñ aytqanına köre, ufaq paranı «çoq olğanı» içün qabul etmeyler.
Neşirde yazıla ki, ufaq paranı Aqmescitniñ bazı tükânlarında da qabul etmeyler. Sebebini añlatmaylar, tek «yolbaşçılarnıñ yasaqları» aqqında aytalar.
Bunıñnen beraber Qırım sakinleri şu paranı küpüralarğa da deñiştirip olamaylar. «Sberbank Rossii» Aqmescit bölükleriniñ birisinde ufaq aqçanı «Natsbank sıñırlağanı» içün qabul etmegenlerini bildirdiler.
«Natsbank Qırım boyunca sıñırlavnı kirsetti. Olar banklardan ufaq paranı qabul etmeyler», - dedi keñeşçi.
İşbu banknıñ diger bölüginde aqçalarnı tek bir aftadan soñ boza bileceklerini añlattılar, çünki al-azırda «yapılacaq iş pek çoqtır». «ÇBRR» bankında ise öz areketlerini «yuqarıdan kelgen yasaq»nen añlatalar.
Ukraina Milliy bankınıñ Qırım bölüginde bildirdiler ki, «ufaq aqçalar sıñırlavsız, ödevlerniñ bütün çeşitlerinde qabul olunmalıdır».


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçisi Ervin İbragimovnıñ bulunğan yeri eki aydan berli belli degil. Mayıs 24-te gece Bağçasaray yolunda kimligi belgisiz Rusiye yol politsiyası urbasında insanlar onı maşinağa oturtıp alıp kettiler. Rusiye uquq qoruyıcıları Ervinniñ qaçırılmasını taqiq etmege başlap, taqiqat ketişatını aydınlatmaylar.
«Ervin İbragimov – Dünya Qırımtatar Kongressi icra komitetiniñ azası, faal bir kişi. Onı ve ğayıp olğan bütün insanlarnı aytmaq kerekmiz. Qırımda cenk ketmese de, anda insanlar ğayıp ola ve apiste yata. Bizler ğayıp olğan insanlarnı hatırlatmasaq, olarnı unutıp ketecekler», – dep ayttı KrımSOS teşkilâtınıñ koordinatorı Tamila Taşeva Kyivdeki Rusiye Federatsiyasınıñ elçihanesi yanında.
İyül 27-de mında farqlı tillerde #Ervin_qayda yazısı ile levhalar ve qırımtatar bayraqlarını alıp kelgen tahminen 20 kişi toplaştı. Aktsiya iştirakçileri Qırımda insanlarnıñ ğayıp olmasından Rusiye uquq qoruyıcıları ve «Qırım samooboronası» mesüliyetli, dep qayd ettiler.
Elçihaneden kimse çıqmadı. Bir yıldan ziyade binası qapalı ve sançqan tel yapıldı. Boş elçihaneni saqlağan qorağa faaller «Ervin qayda?» sualini astılar.
«Malümat yoq»
Soñki sefer İbragimov soy-soplarınen mayıs 24-te gece laf etken edi. Babası Ümerge telefon etip, maşina vesiqalarını tapmağa rica etti. O vaqıttan berli eki ay keçti, bu müddet içinde oğludan bir haber yoq.
Video nezareti kamerası Bağçasaray yolundaki Ervinniñ qaçırılmasını qayd etti. Videoda körüne, Rusiye yol politsiyasınıñ eki hadimi İbragimovnıñ maşinasını toqtata. O, maşinadan çıqa, ve kimligi belgisiz insanlar onı mikroavtobusına oturtacaq olalar. Ervin qaçmağa tırışa, amma yapamay. Onı maşinağa oturtıp, Bağçasaray suv anbarı tarafına alıp kettiler.
Qırımtatar Milliy Meclisi mında Rusiye uquq qoruyıcıları ya da «Qırım samooboronası» olğanını bildirdi. Qırımtatar milliy areketi liderleriniñ fikirine köre, bu cinayet semetdeşlerini daa ziyade qorquzmaq içün yapıldı.
Üçünci versiya – Qırımnıñ uquq qoruyıcı organlarını aqaretlemek ve iftira atmaq içün Qırımdaki vaziyetni kerginleştirmek maqsadınen kerçekleştirilgen qaçıruv ola bileNatalya Poklonskaya
Ervin ğayıp olmasından üç künden soñ Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresi «insan qaçırılması» maddesi boyunca cinaiy iş açılğanını bildirdi. Bir aydan soñ Rusiye kontrol etken Qırım prokurorı Natalya Poklonskaya taqiqatnıñ üç esas versiyasını aydınlattı.
«İbragimovnıñ ğayıp olmasına dair üç esas versiya mevcut. Evelden aynı sebepten mahküm etilgen insanlar soy-sopları ve tuvğanlarından para almaq içün qaçıra bileler. Ekinci versiya – İbragimovnıñ ticaret işinen bağlı şahıslarnı onı qaçıra bile. Üçünci versiya – Qırımnıñ uquq qoruyıcı organlarını aqaretlemek ve iftira atmaq içün Qırımdaki vaziyetni kerginleştirmek maqsadınen kerçekleştirilgen qaçıruv ola bile», – dedi Poklonskaya.
Añlaşıla ki, Rusiye taqiqatı «razı olmağanlar» ve qırımtatarlarnı qorquzmaq içün yapılğan bir cinayet olğanını tüşünmey.
Ervinniñ babası Ümer İbragimov Qırım.Aqiqat mühbirine dedi ki, taqiqat bir yerde tura ve uquq qoruyıcılar bir de bir malümat bermey.
«Ne vaqıt telefon etsem, aynısını aytalar – haber yoq, çalışamız. Bu qadar. Aman-aman er kün telefon etem. İçki işler rayon bölüginiñ yolbaşçısına telefon etem, malümat çoq, ve olar onı inceleyler, dep ayta. Taqiqatçığa telefon etsem, bir de bir haber olmağanını ayta», – dep ayttı o.
İbragimovnıñ soy-sopları ve dostları boş oturmay – Bağçasarayda ilânlarnı tarqatalar, şaatlarnı qıdırıp soraştıralar. Ervinni tapqan kişige İbragimovlar qorantası 1 million ruble bermege vade ete.
Aynı vaqıtta Ukraina ve dünyada Ervinge qoltutuv kampaniyası keçirilmekte. Amnesty International ve diger uquq qorçalayıcı teşkilâtlar onıñ qaçırılmasını taqiq etmege talap etti. Qırımda dostları ve ortaqları miting keçirip olamaylar. Amma beraber olıp, adiseni laf etmek içün bir qaç kere İbragimovlarnıñ evinde duağa toplaşqan ediler.
Ğayıp olğanlarnıñ cedveli
Cemaat ve uquq qorçalayıcı teşkilâtları, em de ukrain akimiyeti Qırımda qaçırılğan insanlarnıñ sayısına dair farqlı malümat bereler. Ukraina haber siyaseti nazirliginiñ malümatına köre, olarnıñ sayısı 16 kişini teşkil ete. İyül 27-de Kyivdeki Rusiye elçihanesi yanında keçirilgen miting iştirakçileri 15 kişi ğayıp sayılğanını bildirdiler.
Qaçırılğan insanlarnıñ vaziyetini nezaret etken Qırım uquq qorçalayıcı gruppası (QUQG) bildire ki, Rusiye uquq qoruyıcıları ya da «samooborona» yardımınen ğayıp olğan insanlarnıñ sayısı 9 kişini teşkil ete.
QUQG malümatına köre, böyle bir adise ilk sefer Rusiye Qırımğa istilâ etkende yüz berdi – 2014 senesi mart 3 künü. Qırımtatarı Reşat Ametov Aqmescitniñ merkeziy meydanına çıqıp, yarımada işğaline qarşı tek kişilik narazılıq aktsiyasına başladı. Qırım «samooboronasınıñ» vekilleri onı tutıp alıp kettiler, bir qaç künden soñ Reşatnıñ cesedi Qarasuvbazar rayonında tapıldı.
Mart 7-de Aqmescitte İvan Bondarets ve Valeriy Vaşçuk ğayıp oldılar – eki dost ve Rovno vilâyetinden kelgen Euromaydan faalleri, Qırımğa ukrain areketine qoltutmağa keldiler. Qırım statusı aqqında referendumdan bir kün ögüne, mart 15-te Aqyarlı Avtomaydan faali Vasiliy Çernış ğayıp oldı.
Qarasuvbazarda belli qırımtatar uquq qorçalayıcısı Abdureşit Cepparovnıñ oğlu İslâm ve eki doğmuş qardaşı Cevdet İslâmov qaçırıldı
Daa bir insan 2014 senesi mayıs soñunda qaçırıldı. Ukrain areketiniñ iştirakçileri Timur Şaymardanov ve Seyran Zinedinov ğayıp oldılar.
QUQG malümatına köre, daa bir insan aynı seneniñ sentâbr ayında qaçırıldı. Qarasuvbazarda belli qırımtatar uquq qorçalayıcısı Abdureşit Cepparovnıñ oğlu İslâm ve eki doğmuş qardaşı Cevdet İslâmov qaçırıldı.
Soñki – doquzıncı kişi – Ervin İbragimov qaçırıldı.
Qırım uquq qorçalayıcı gruppasınıñ malümatına köre, daa üç kişi qaçırıldı dep sayıla bile. 2014 senesi sentâbr ayında Saqta yerli şifahanede çalışqan Edem Asanov ğayıp oldı. Oktâbr 6-da onı asılğan alda taptılar. Soy-sopları Edemniñ ölümi Qırımda olıp keçken siyasiy vaqialarnen bağlı olmağanını tüşüneler.
2015 senesi avgust ayında Aqmescitte beden terbiyesi ocası Muhtar Arislanov ğayıp oldı. Qız qardaşı politsiya urbasında insanlar ağasını avtobusqa oturtqanını bildire. 2015 senesi mart ayında Qırımnıñ siyasiy mabusı Aleksandr Kostenkonıñ babası Fedor Kostenko ğayıp oldı. Tahminlerge köre, adise esas Ukrainada yüz berdi. Qırım uquq qorçalayıcı gruppası bu üç kişi de qaçırılğan ola bile, dep ayta, amma bunı isbatlamaq içün deliller yeterli degil.
QUQG malümatına köre, 2014 senesi mart ayından itibaren Qırımda diger insanlar da (Eskender Apselâmov, Bilâl Bilâlov, Arlen Terehov, Ruslan Ganiyev, Arsen Aliyev, Abdurahman Ayubov ve digerleri) qaçırılğan edi, amma, uquq qorçalayıcılarnıñ bildirgenine köre, olarnıñ qaçırılmasına dair şimdilik tam bir delil yoq.


text:
Rusiyeniñ bir sıra şeerlerinde, mart 26 künü qabarçılıqqa qarşı mitinglerde tutılğan vatandaşlarğa qarşı davalarnıñ baqılması başlandı. Bunı Radio Svoboda bildire.
Krasnodarda mahkemeler yaqalanğan 17 adamğa ceza qararını çıqardı. Olarnıñ çoqusına üçten 15 künge qadar apis cezası berildi. Eki adam bir ve 16 biñ ruble para cezasını aldı.
Volgogradta politsiya hadimine ücüm etkeninde qabaatlanğan Aleksey Baldinov qabaatını tanıdı, dep haber ete vilâyet taqiq komitetiniñ idaresi. Mahkeme oña ceza qararı muzakere ete.
Nijniy Novgorodta qabarcılıqqa qarşı mitingte iştirak etken beş mektep talebesiniñ ana-babasını çağına yetmegen balanıñ terbiyesini becermegeninde qabaatlı tanıdılar. Umumen Nijniy Novgorodta 44 insan yaqalandı. Olardan 38-ne qarşı, miting keçirilmesiniñ qaidelerini bozması ve politsiya hadimlerine rşayet etmegenleri boyunca protokol yazıldı.
Mahaçkala akimiyeti qabarcılıqqa qarşı mitingte 150 isan tutılğanını red ete. Bundan evel ise kündüz uquq qoruyıcılar böyle malümat bergen ediler. Şeer idaresiniñ sitesinde qabarcılıqqa qarşı mitingte 50-den az insan iştirak etkenini bildireler.
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda Aqmescitte narazlıq aktsiyasınıñ reberi Dmitriy Kisiyevke mahkeme 10 kün apis cezasını berdi. Diger Qırımlı faal Aleksey Yefremov, politsiyağa boysunmağanı içün, mahkeme tarafından 500 rublege para cezasını aldı.
Rusiye prezidentiniñ matbuat-kâtibi Dmitriy Peskov, Moskvada çağına yetmegen miting iştirakçilerine para vade ete ediler, dep ayttı.
Mart 26 künü Rusiyeniñ onlarce şeerlerinde qabarcılıqqa qarşı mitingler ötkerildi. Olarda onlarce ve biñlerce insanlar iştirak etti. Rusiye paytahtı Moskvada ruhsetsiz usulnen aktsiya Tverskaya soqağında kezüv şekilinde keçti. Farqlı malümatlarğa köre, oña 8-den 20 biñge qadar insan qoşıldı. Yaqalanğavlarnı nezaret etken Rusiyeli «OVD-İnfo» portalınıñ malümatına köre, aktsiya iştirak etken 1030 adam tutıldı.


text:
«Bizim balalar» cemaat areketi oktâbr 12-de Qırımda yaqalanğanlarnıñ balalarını baqmağa vade ete. Bunı Qırım jurnalisti Lilâ Bucurova Facebook saifesinde bildirdi.
«Bugün Qırımda tintüvlerden soñ daa beş musulmanı yaqalandı. Belli ki, olar ya «hizb» ve «terrorist» olacaqlar, Allahqa inanıp ve dua yapıp, Rusiye havfsızlığı içün telükeli sayılalar», – dep bildirdi jurnalist.
Bucurovanıñ aytqanına köre, bugün babaları yaqalanğan beş qorantanıñ 17 balası bar. «Bu vaqıtqa qadar «Bizim balalar» cemaat areketi siziñ yardımıñız ile mabus, ğayıp olğan ve öldürilgen Qırım musulmanlarınıñ 47 balasını baqtı. Bugün olarnıñ sayısı arttı – 64. Amma eminim: büyük qırımtatar qorantamıznıñ eyiligi ve merameti er keske yeter», – dep yekünledi jurnalist.
Qırımda çarşenbe künü, oktâbr 12-de, qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüvler olıp keçti. Qırımtatarlarnıñ advokatları ve Rusiye kütleviy haber vastaları beş tintüv aqqında bildirdiler.
Qırım siyasetşınası Yeleonora Dülber Facebook saifesinde oktâbt 12-de sabadan Rusiye uquq qoruyıcıları kelgen insanlarnıñ adlarını ve yaşağan yerlerini yazdı.
«Tintüv keçirilgen qırımtatarlar cedveli: Rustem İsmailov, 32 yaşında, Boğurça (Kamenka), Abdullayev Uzair, 42 yaşında, Mamaq (Strogonovka), Abdullayev Teymur, 41 yaşında, Mamaq (Strogonovka), Cemadenov Emil, Saledinov Ayder», – dep bildirdi Dülber.
Qırım advokatı Emil Kürbedinov bildirdi ki, Qırımda yaqalanğanlar «terroristik madde» boyunca şeklene.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
Qırım işğalinden soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, qırımtatar faalleri ve Meclis azalarında tintüvler sıqlaştı. Ukraina Tışqı işler nazirligi (TİN) Ukrain vatandaşları işğal olunğan Qırımda taqip etilgenlerinden raatsız olğanını beyan etip, basqılarnı toqtatmapa çağırdı. Bunıñnen beraber TİN Dünya toplulığına muracaat etip, bütün mumkün olğan siyasiy ve uquqiy imkânlar ile Rusiyege tesir etmege, onıñ totalitar usullarınen insan aqları ve söz serbestligini yoq etmesini toqtatmağa, ve apis etilgen ukrain siyasiy mabuslarnı azat etmege çağırdı.


text:
Varşvada, insan ölçemesi ve söz serbestligi meseleleri boyunca OSCE toplaşuvı çerçivesinde qırımtatar medeniyeti aqşamı keçirildi. Bu aqta Facebook saifesinde mühbir ve cemaat erbabı Yuriy Lukanov bildirdi.
«Qırımtatarlar yaşayış sanatını taqdim etti, bunen beraber, musafirlerini aşattı», – dep bildirdi mühbir.
Bundan da ğayrı, toplaşuvda Mustafa Cemilevge bağışlanğan fotogalereya açıldı.
«Sabıq dissident öz itibarlı yaşında kene de halqnıñ aq-uquqlarını qorçalamaq mecbur olacağını kim tüşünir edi», – dep qayd etti Lukanov.
Bu künleri Varşavada insan ölçemesi ve söz serbestligi meseleleri boyunca OSCE toplaşuvı keçirile. Bundan evel ukrain eyyetini temsil etken Gennadiy Afansyev, Emine Ceppar ve Yuriy Lukanov işğal etilgen topraqlarda söz serbestligi vaziyeti aqqında bir sıra maruzalarnen sözge çıqtılar.


text:
Qırımda “Krımtelekom” şirketiniñ satılğanı aqqında bildireler. Qırım habercileri bergen malümatqa köre, “İnfrastruktura leyhalarınıñ idare şirketi” (İLİŞ) Aqmescit Açıq Aktsioner Cemiyeti (AAC), “Krımtelekom” şirketiniñ 100% aktsiyalarını açıq mezatta 998 million rublege satın aldı.
Konkursta eki AAC iştirak etti - “İLİŞ” (Aqmescit) ve “Sarıç” (Aqyar). Şirketlerniñ ekisi de 199,6 million rublelik peyni töledi.
“Krımtelekom” şirketi, iş adamı Rinat Ahmetovğa ait olğan “Ukrtelekom”nıñ Qırım bölüginiñ esasında 2015 senesi fevral ayında tizildi. Qırım ilhaqından soñ, Ahmetov, bir yılğa qadar onı idare ete bildi.
2015 senesi fevralde “Ukrtelekom”, Qırımnı qıta Ukrainanen bağlağan optika-lif magistral teliniñ ayırıluvı yapılğanını bildirdi. Aynı zamanda, Rusiye nezareti astındaki Qırım akimiyeti, “Ukrtelekom”nı ağ söndürüvinde qabaatladı.
2015 senesi fevral 11-inde Qırım akimiyeti, “Ukrtelkom”nıñ Qırım bölüginiñ devletleştirüvini ilân etti.


text:
Rusiyeniñ kontroli altında olğan Qırım Yuqarı mahkemesinde iyün 20-de ekstremizmde qabaatlanğan İsmail Ramazanov, Ukraina vatandaşı olğanını, ve oña berilgen Rusiye pasportını tanımağanını ilân etti. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Ramazanov munaqaşalar esnasında: «Rusiye pasportını maña, olıp keçken vaqia aldında qarşı-qarşığa qoyup, berdiler. Bu vesiqada bir sıra hatalar yapıldı, ve men onı tanımayım. Mende Ukraina vatandaşlığı olğnanı ile ğurur duyam. Maña bu devlet pek çoq şey berdi, tasil berdi, ev berdi. Şimdi ise dört yıl keçer keçmez diger bir ülke meni azatlıqtan marum ete», – dedi
O, tahqiqatçınıñ vatandaşlığını, tahqiqat izolâtorında tutuluv şeklindeki sıñırlav tedbiriniñ uzatılması içün bir manaçıq olaraq qullanğanını, lâkin aynı zamanda Ukraina devlet organları tarafından berilgen bütün vesiqalarını tutıp alğanını ilâve etti.
Bu mevzuğa dair: Ramazanovnıñ işi: «ekspertiza» ve şübheli şaatlar
Ramazanov: «Tahqiqat, menim diger devletniñ territoriyasına qaça bilecegimni ayta, lâkin Qırım – menim vatanımdır, mende başqası yoq. Mende bir yerge ketmek niyetim yoq, özümni qabaatsız sayam ve bunı advokatımnıñ yardımınen bütün qanuniy usullardan faydalanıp isbatlaycam», – dep yekün çekti.
Qırımtatar, özüne bildirilgen qabaatlarğa «quru laf» dep, olarnı uquqqoruyıcı organlar tarafından milliy ve diniy alâmetke köre yapılğan taqipler sayğanını dedi.
İyün 20-de mahkeme, ekstremizmniñ propagandasından şübheli sayılğan Ramazanovnıñ tevqifini uzattı.
İsmail Ramazanov, yanvar 23-te Rusiye telükesizlik hadimleri Novıy Mirdeki evini tintken soñ ekstremizmniñ propagandasında qabaatlanğan edi. Daa soñra mahkeme, şübheli tanılğanı bildirilgen şahısnı tevqif etti.
Rusiyeniñ Qırım boyunca Tahqiqat komitetinde, internet rediosı vastasınen ekstremistik materiallarnıñ tarqatılmasında qabaatlanğan Aqmescit rayonınıñ sakinine qarşı tergevciler tarafından cinaiy işniñ açılğanını bildirdiler.
İlhaqtan soñ Qırımdaki faktik Rusiye ukümeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları bar dep şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler keçire.


text:
Aqmescitte ukrain şair ve yazıcısı T. G. Şevçenko abidesine er kün taze gülçemberlerni ketirler. Kobzarniñ abidesi yanında sarı küz çeçeklerniñ demetini Qırım.Aqiqat saytınıñ mühbiri fotoğa çıqardı.
Qırım işğali evelden Aqmescitte ukrain bayramları vaqtında eali, şu cümleden memurlar da, çeçeklerni Şevçenko abidesine ketire ediler. Amma mart ayında keçirilgen «referendum»dan soñra, yarımadada ukrain vatanperverliginiñ numayışı havflı adet oldı. Bu sebepten qırımlı ukrainlilerni Aqmescitte ukrain timsali olğan Kobzar abidesiniñ taqdiri raatsız ete. Kelecekte bu abideni, Aqyarda Sagaydaçnıy abidesi ile olğanı kibi, devire bileler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Bu aqta malümat Rusiye Çetel İşler Nazirligi saytında peyda oldı.
Böyleliknen, Ukrainanı 4 halqara añlaşmasınıñ toqtatuvı aqqında haberdar ettiler: Qara deñiz flotunıñ bölünüv parametrleri boyunca añlaşma, Qara deñiz flotunıñ bölünüvi ve Ukraina territoriyasında yerleşüvi boyunca esaplav añlaşması ve Rusiye flotunıñ Ukraina toprağında yerleşüv meseleleri boyunca añlaşma.
Rusiye tarafı Qırımda qalğan Ukraina Silâlı Quvetleriniñ arbiy mülküniñ Ukrainağa qaytarmağa azırlığını da bildirdi.
Aprel 2 künü Rusiye prezidenti Vladimir Putin RF Qara deñiz flotu boyunca rusiye-ukrain añlaşmasınıñ toqtatuvı aqqında qanunnı imzaladı.


text:
Oktâbr 10 künü saat 22:00-den oktâbr 11 künü saat 8:00-ge qadar «Aqmescit» ava limanı vaqtınca aviaseferlerni keçirmeycek. Bunı «Krım Media» haber agentligine ava limanınıñ matbuat hızmeti bildire.
Müessiseniñ malümatına köre, bu al tamir işleri ile bağlı. Ava limanında bildirdiler ki, işbu vaziyet aqqında endi resmiy bildirüvler yollanıldı.
Belli olğanı kibi, oktâbr 1 künü Rosaviatsiya Qırım statusı aqqında «referendum»dan soñ Aqmescit ava limanı 2 million insannı qabul etkeni aqqında bildirdi.
Müessiseniñ malümatına köre, aprelde ava limanğa 4 biñ yolcu, iyülge 19-20 biñ insan keldi eken.


text:
Saba, dekabr 3 künü, bir sıra şeerlerde ışıq ğayıp oldı. Şu cümleden, Aqmescit ve Kezlev yarıqsız qaldı.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına yerli sakinler bildirdi.
Böyleliknen, Aqmescitte saba Zalleskaya, Aq-meçet, Merkeziy çarşı ve Mata Zalka rayonlarında ışıq yoq. Svoboda rayonında da söndürüvler yüz bergen edi. Bu kibi malümatnı Kezlev sakinleri de bildirdi.
Qırım.Aqiqatqa Krımenergoda añlatqanları kibi, söndürüvder qazaiy vaziyet ile bağlı.
«Ukraina tarafından olğan qazaiy vaziyet ile bağlı. Anda deyler ki, şimdi bu plan boyunca olmağan söndürüv, mesele limitlerniñ sıñırlı olğanından kelip çıqtı», – deyler şirketniñ mesleat merkezinde.
Yarımada limitke kirgende, o vaqıt Qırımda elektroteminlevni ğayrıdan pekitirler.
Evel Ukraina energetika ve kömür sanayi naziri Yuriy Prodan aytqanı kibi, Kiyev Ukrainada energoteminlevniñ qıtlığı artqan olsa, o vaqıt işğal etilgen Qırımğa da energiya sıñırlavını kirsete bile.


text:
Vahşiyce öldürilgen Reşat Ametovnıñ ailesi qırımtatarlarnıñ milliy lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilevden 10 biñ dollar miqdarında maddiy yardımnı elde etti, dep haber ete QHA.
Mustafa Cemilevniñ Qırımğa kiriş yasağı bar olğanından sebep onıñ elâk olğannıñ qorantasına para bermek imkânı yoq, onıñ içün bu iş onıñ yardımcısı Riza Şevkiyevke buyurıldı. Cemilev agentlikke bergen malümatına köre, 10 biñ dollar şahsen oña Poloniyada «Birdemlik» mukâfatı berilgen 250 biñ yevrodan ayırıldı.
«Reşat Ametovnıñ öldürüvinden soñ apayı özü balalarını baqa. Bizler bar olğan küçümizge köre bunıñ kibi qorantalarğa yardım etmege tırışamız. Bu para şahsen menim içün belgilengen mukâfat qısmından berildi», – dep ayttı Cemilev.
Öldürilgenniñ apayı Zarina Ametova dey ki, qabaatlılarnı alâ daa tapmadılar.
«Bir şey belli degil. Taqiqat alıp barıla, dep aytalar, lâkin men inanmayım», – dep ayta qadın.
Aqayınıñ facialı ölüminden soñ o özü 3 kiçik balanı baqmağa mecbur. Qadınnıñ aytqanına köre, bütün dünyadan kelgen yardım maddiy qıyınlıqlarnı yeñmege yardım ete. Onıñ bildirgenine köre, balalar içün urba Romaniya, Türkiye, Almaniya, AQŞ, Ukraina ve diger memleketlerden kele.
Agentlikniñ malümatına köre, aman-aman bütün sermiya Ametovlar qorantasınıñ aqayı qurmağa başlağan ev işlerine sarf etile.
39 yaşında Reşat Ametov Qırım Nazirler Şurasınıñ binası yanında ötkergen piket vaqtında ğayıp oldı. Ukraina kütleviy haber vastaları tarafından tarqatılğan video levhalarına köre, bellisiz adamlar onı tutıp, maşinanen alıp kettiler. Ametovnıñ cesedini martnıñ 15-de Qarasuvbazar rayonınıñ Ortalan köyündeki alanında taptılar.
Mustafa Cemilev Poloniya tış işler nazirligi tarafından meydanğa ketirilgen «Birdemlik Mukâfatını» iyünniñ 3-de elde etti.
Mukâfat üç qısımdan ibaret: 250 biñ yevro – şahsen laureat içün, ğalip Poloniya amelge keçirecek 700 biñ yevrolıq programmalarnı belgiley bile, ve 50 biñ yevro ğalipniñ Poloniya seyahatına sarf etilecek.


text:
Moskva şeer mahkemesi bazarertesi künü, oktâbr 20-de, qırımlı Aleksandr Kolçenkonıñ apis müddetini 2015 senesi yanvar 11-ne qadar arttırmaq qararını qanuniy olaraq tanıdı. Onı Qırımda terakt azırlamasında qabaatlaylar. Bu aqqında TASS mühbiri bildire.
Mahkeme imaye şikâyetini red etip, «Kolçenko yalıñız cemaattan uzaq olıp, qaçmaz ve şaatlarğa tesir etmez», dep bildirdi.
Moskva şeer mahkemesi bazarertesi künü bu işniñ eñ meşur şahsı – ukrain rejissöri Oleg Sentsov – imayesiniñ aynı şikâyetini baqacaq.
Qırımda faşizmge qarşı küreşken içtimaiy faal Aleksandr Kolçenko 2014 senesi mayıs ayında Aqmescitte apske alınğan edi. Onı Moskvadaki «Lefortovo» SİZOsına yolladılar.
FSB taqiqatçıları onı, ve Qırımnıñ daa üç sakinini, şu cümleden ukrain rejissöri Oleg Sentsovnı, terroristik areketler, terakt azırlanması ve silânen qanunsız qullanuvda qabaatlaylar.


text:
Bunı QHA agentliginiñ mühbirine medrese müdiri Usniye Asanova bildirdi.
«Ekstremizm ile küreş merkezi tintüvni keçire. Olar şimdi köy şurasından şaatlarnı alıp, olarnen birlikte tintüvni keçireler. Tintüv bitse, telefonlarnı, er şeyni qaytaracaqlar, er şey yahşı olur, maña böyle vade etken ediler», – dedi Asanova.
Tintüvniñ keçirilmesini mektep müdiri Kolomoyskiy ve Cemilev arasında imzalanılğan añlaşma ile bağlay.
«Öyle malümat bar ki, sanki işbu añlaşma Qırımda ekstremizm merkeziniñ peyda oluvı ile bağlı. Şunıñ içün şimdi bu kibi müessiselerde tintüvler olıp keçecegini tüşünem. Bu yekâne vaqia ya da ileride devam etecek bir şeymi, aytıp olamamız», – dedi mektep müdiri.
Teşkerüvni keçirgenler ise kimse zarar körmez dep aytalar.
«Kimse zarar körmez dep ayttılar. Tintüv olur, bala ve ocalarğa telefonlarnı qaytarırlar, er şey yahşı olur», – dedi mektep müdiri.
Saba Qırım Müftiyatı iyün 24 künü belgisiz şahıslar Bulğanaq köyünde talebeler bulunğan medreseni zapt etip, anda tintüvni keçirmege başlağanını bildirgen edi.


text:
Rusiye akimiyeti ilhaq etilgen Qırımda dizel yaqıtınıñ fiyatını ucuzlatmağa söz bere: yaz yaqıtınıñ litri, qış yaqıtına köre, 1,1 rublege ucuzca olacaq. Böylece, Qırım ve Krasnodar ülkesi arasında fiyatlarnıñ farqı azlaşmaq kerek. Bu aqta “Rossiya-24” televizion kanalınıñ efirinde Rusiye baş naziriniñ muavini Dmitriy Kozak aytıp berdi.
“Cermaycılarnen soñki muşaveremizde añlaştıq ki, qış yaqıtından yaz yaqıtına keçkende, yaz fiyatlarını da qaytarmaq kerek olacaq. Soñki muşaveremiz tek tünevin oldı, ve anda bir qararğa keldik - dizel yaqıtınıñ fiyatı 1 ruble 10 kapikke tüşürilecek. Bugün Qırım ve Krasnodar ülkesiniñ arasında farq - 3 rubledir. O azlaşacaq”, - dedi o.
Daa evel Rusiye baş naziriniñ muavini Dmitriy Kozak, Rusiye akimiyeti ilhaq etilgen Qırımda benzin ve dizel yaqıtınıñ fiyatlarını turğunlaştırmaq içün tedbirler azırlağanını bildirdi. Olar yılnıñ ortasına qadar Qırım fiyatlarını Rusiye fiyatlarınen bir etecek ola.
2019 senesi martta “TES” Qırım yaqıt şirketiniñ stantsiyalarında benzin fiyatınıñ paalılaşması qayd etildi.
Aprel ayında Rusiye antimonopol hızmeti yarımadağa cermay mahsulatlarını teslim etken doquz şirketke qarşı dava açtı.
Qomşu Rusiyege köre Qırımda benzin fiyatları yüksekçe olğanını ve bu Keriç keçitiniñ işine bağlı olğanını iyülniñ ortasında Qırımnıñ rusiyeli başlığı – Sergey Aksönov qayd eteken edi.


text:
Bunı esirlikten azat olğandan soñ Kiyevde jurnalistlerge 2-nci rang kapitanı Vyaçeslav Demyanenko bildirdi, dep haber ete «Ukrainskaya Pravda».
«Er bir serdarğa ayırı sualler qoyula edi. Qısımlarda olğan silâlarnıñ teslim oluvı tertibi aqqında sualler bar edi, bazı bir qısımlarğa ise: ne içün Qırımda olğan silâlı quvetler böyle qarşılıqnı köstereler – degen sual berile edi», – dedi Demyanenko.
Esirlik aqqında olğan sualge o, bu al esirlikke degil de «serbestliginiñ sıñırlavı»na oşağanını ayttı.
«Bizni esirlikke alğanlarını aytmaz edim. Bizni kimse horlamay edi. Menimce, Rusiye bizni anda tutıp, nasıldır bir kendi merağını tüşüne edi. Amma buña «esirlik» demez edim. Serbestliginiñ sıñırlanuvına oşağan bir şey», – qayd etti arbiy adamı.
Onı rusiye tarafını almağa kimse zorlamağanını da ayttı. «Adamlarnı kimse sıqmay edi, olarğa serbest saylav imkânı bere ediler», – dedi o.
Onı nasıl etip yolladılar degen sualge o, betleri qapalı olğan insanlar onıñnen laf etmegenlerini ayttı. O künü ise «kirip: azırlanıñız, siz Ukrainağa ketesiñiz – dep ayttılar».
Onı arbiyler ya da FSB hızmetçileri tuta ediler dep sorağanda, o: «Men bellesem, anda episi uquq saqlav organlarınıñ ve mahsus hızmetleriniñ temsilcileri bar edi».
Cumaaqşamı künü oña arbiy qısımından çoq arbiy adamı kelgenini ayttıp keçti. Ve Mudaafa Nazirliginde «yolbaşçılarnen bazı subetlerini» keçirip, olarnen körüşmege planlaştıra.
Çonğarğa onı RF temsilcileri alıp ketken edi. «Soñra yahşı adamlar meni alıp mında ketirdiler», – dep qoştı o.
Demyanenko Mudaafa Nazirligine «ukrain arbiylerini qaytarmaq içün ve RF ukrain arbiylerine tehnika ile qıtağa ketmege imkân berüvi içün zaruriy areketlerini yapmağa» ricada bulundı.


text:
İyünniñ 23-nde Eski Qırımda olğan yol qazasında qırımtatar faali Server Karametov ve qırımtatar Enver Arabaciyev zarar kördiler. Bu aqta Facebookta qırımlı faaller haber bermekte.
Olarnıñ malümatına köre, al-azırda bu insanlar sağ alda sınıqlar sebebinden hastahanede bulunmaqtalar.
Qırımdaki Rusiye MÇS ve Rusiye İİN saytlarında şimdilik bu hususnen bağlı iç bir malümat yoq.
Qırımtatar faali Server Karametov 2017 senesi avgustnıñ 8-nde Aqmescitte qırımtatarlarnıñ liderlerinden biri olğan Ahtem Çiygozğa qol tutmaq maqsadınen keçirilgen bir kişilik piket sebebinden tutulğan edi.Oña qarşı eki dane memuriy protokol tüzüldi. Biri – «bir kişilik piket keçirüv qaideleri bozğanı», ekincisi – «politsiya hadimlerine qarşılıq köstergeni» içün edi.
Daa soñra Kreml nezareti altındaki Aqmescitniñ Demiryol rayon mahkemesi «politsiya hadimlerine qarşılıq köstergeni» içün Karametovğa 10 künlük memuriy tevqif cezası bergen edi.


text:
Romaniyada yalığa 130 killogram kokain yaldap çıqqanından soñ büyük teşkerüv ve qıdıruvlar keçirile, dep bildire BBC.
Teşkerüvde 300 zabit ve yalı qaravulınıñ 14 gemisi iştirak ete. Bundan ğayrı qıdıruvğa dayverler ve eki vertolöt celp etildi.
Beyanatqa köre, polis, yerli sakinlerge poçta yollanmalarını açmamağa rica etti.
“Bu narkotiklerniñ qoyulığı 90%-dan çoq ve olar sağlıqqa telüke ola bile”, - dedi polis hadimi Corcian Dragan.
BBC haber etkenine köre, polis, Latin Amerikadan Avropağa keçken narkotik yolu Romaniyadan keçe dep belley. 2016 senesi Romaniya polisi 2,5 tonna kokain tutıp alğan, onıñ fiyatı eñ azı 600 million yevrodır.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy ATR qırımtatar telekanalına para berüv meselesini eñ yaqın vaqıtta çezmege söz bere. Bu aqta o, fevralniñ 26-nda Qırımnıñ Rusiye işğaliniñ 6-ncı yılına bağışlanğan Age of Crimea forumında ayttı.
«Qırımnı yayınlarnen temin etmek pek müim, anda insanlarğa zemaneviy Ukraina aqqında tarafsız malümat menbası kerek. ATR telekanalı işine devam etecek, kimse olarnı devlet yardımsız qaldırmaycaq, bu mesele eñ yaqın vaqıtta çezilecek», – dep qayd etti Zelenskıy.
Fevralniñ 10-nda ATR qırımtatar telekanalı esapları blok etildi, dep bildirdi. Şu sebepten telekanal alıp barıcı ve musafirler olmağan yayınlarnen #SaveATR marafonını başlattı.
Fevralniñ 25-nde telekanal Avropa parlamenti ve Avropa komissiyasından maddiy yardım istedi.
Ukraina medeniyet, gençlik ve sport naziri Volodımır Borodânskıy ATR qırımtatar telekanalını qapatuv telükesi bar olğanını inkâr ete. Onıñ aytqanına köre, telekanal çalışa, şu sebepten «qapanmaq üzere olğanını aytmağa kerekmey». Borodânskıynıñ aytqanına köre, 2020 senesi ATR içün 50 mln ğrn belgilendi, nazirlik 8,4 mln ğrn tahsis etti.
ATR Ukrainadan sürgün etilgen qırımtatarlar ve diger millet insanlarını yerleştirüv bücet programmasına köre 2016 senesinden berli devlet bücetinden maddiy yardım ala.
2015 senesi aprelniñ 1-nde ATR Rusiye litsenziyasını alamayıp, işğal etilgen Qırımda yayınlarını toqtattı. Yayınlar 2015 senesi iyünniñ 17-nde yañıdan başladı – telekanal Kyivge köçti.


text:
Yanvarniñ 24-nde Aqmescit rayonınıñ Novıy Mir köyünde tintüvden soñ yaqalanğan qırımtatar İsmail Ramazanovnı degil yalıñız köteklemek, aynı zamanda tıbbiy yardım köstermeyip, aşsız ve suvsuz 40 saat tuttılar. Bunı «Qırım birdemligi»niñ faaliyetçisi Server Mustafayev bildire. Bu malümatnı o, yanvarniñ 25-nde Qırım.Aqiqat Radiosınıñ canlı yayınında paylaştı.
Faaliyetçi: «İsmail Ramazanovnı, sağlığınıñ vaziyetine baqmadan, telükeli ilân etip, ev apisine yibermediler. Malümatımızğa köre, oña aman-aman 40 saat aş ve suv bermediler. Aqrabaları ile faaliyetçiler ise onı Aqmescitteki tahqiqat izolâtorında tapmağance, ne yerde olğanını bile bilmediler. Oña aş, sıcaq urba berecek oldılar, lâkin şeyler, ihtimal ile, oña öyle de irişmedi. Daa soñra mahkemege «acele yardım» çağırıldı, amma o, şay de kelmedi. İsmail Ramazanov ayaqta zornen turdı, zornen laf ete edi», – dep qayd etti.
Yanvarniñ 24-nde mahkeme oturışuvı esnasında Aqmescit rayonınıñ Novıy Mir köyünde tintüvden soñ yaqalanğan qırımtatar İsmail Ramazanov, Rusiye FSBsiniñ Qırım boyunca idaresiniñ hadimleri tarafından köteklengenini bildirdi.
Aqmescit rayonınıñ Novıy Mir köyünde tintüvden soñ yaqalanğan qırımtatar İsmail Ramazanovnı, milletlerara zıddiyet ve dinlerara nefretni qozğatqan malümatlarnıñ darqatılmasında qabaatlaylar. Rusiye telükesizlik hadimleriniñ versiyasına köre, o, Zello internet-radiosı vastasınen malümatnı kenişlete edi.
Yanvarniñ 23-nde Rusiye telükesizlik hadimleri ilhaq etilgen Qırımnıñ Aqmescit ve Kirov rayonlarında tintüvler ötkerdi. O vaqıt Novıy Mirde ekstremizniñ propagandasında qabaatlanğan qırımtatar İsmail Ramazanovnıñ evinde tintüv yapıldı.
Daa soñra Rusiyeniñ Qırım boyunca Tahqiqat komitetinde, tergevciler internet-radio vastasınen ekstremistik materiallarnıñ darqatılmasında qabaatlanğan Aqmescit rayonı sakinine qarşı cinaiy iş açqanları aqqında bildirdiler.
İlhaqtan soñ Qırımda Rusiyeniñ amelde akimiyeti mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli tanılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler yapa.


text:
Aqyarda mayısnıñ 22-nde saba bir COVID-19 hastası qayd etildi.
Bu aqta Rusiye kontrolindeki Aqyar ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
«İnsan daa evel hastalanğanlarnen alâqada oldı. Yılnıñ başından Aqyarda 149 kişi koronavirus yuqunçına oğradı. 105 insan tüzeldi, 2 kişi vefat etti», – dep aytıla haberde.
Akimiyetniñ malümatına köre, bugünki künde 86 insan yuqunç hastahanesinde közetüv altında qala, №9 şeer hastahanesinde – 69 kişi. 597 insan yaşağan yerinde közetile.
«İzumrud» pansionatı observator rejiminde çalışmağa devam ete.
Qırımda mayısnıñ 22-nde 10 yañı koronavirus hastası qayd etildi. Qırımnıñ Rusiye akimiyeti malümatına köre, bugünge qadar 324 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 25-i çetelden keldi, 32-si Rusiyeden keldi. 130 kişi tüzeldi, 9 koronavirus hastası vefat etti. Aqyarda 148 yañı koronavirus hastası qayd etildi, eki kişi vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
«Qırım» Fondu» hayriye teşkilâtınıñ Aqmescitte Qırımtatar Milliy Meclisi yerleşken binanıñ tamir işleri ile bağlı davasıboyunca mahkeme toplaşuvı noyabr 23 kününe keçirildi.
Bunı Qırım.Aqiqatqa fondnıñ baş müdiri Riza Şevkiyev bildirdi.
«Oktâbr 16 künü Aqyarda nevbetteki mahkeme toplaşuvı keçti. Advokatlarımız ekspert komissiyasınıñ erkânına temsilcimiz, ekspert Halilov Şükriniñ celp etilmesi aqta bildirdi. Amma Qırımnıñ devlet qoruvı komitetiniñ temsilcisi Çihradze qarşı çıqtı ve başqa insanlarnıñ adlarını seslendirdi. Mahkeme toplaşuvını noyabr 23 kününe keçirdiler, o vaqıt olar işke celp etilecek ekspertler ile bağlı qarar çıqaracaqlar», – dey o.
Şevkiyev dey ki, mahkemeniñ red etüvi «Qırım» Fondu»na nisbeten qabaatlar qalp olğanını tasdiqlay.
işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Mezarlıqlarnı yoq etüv – insanlarnıñ eski ananesidir, sağ olğanlarğa yer yetmegende – ölüler yer bermeli. Barınaqlarnıñ medeniy miras ya da «tarihiy yer» («historic sites») statusı medeniy dünyada qast etüvni toqtata. Amma soñki dört yıl Qırımda bunı köremezsiñiz.
Qırım hanları paytahtınıñ tarihiy civarındaki Salaçıq Asma-Quyu rayonında olacaq işler aqqında ilk kederli haberler yılnıñ başında keldi. Bağçasaray memuriyetiniñ saytında «Bağçasaray şeeriniñ Basenko ve Gasprinskiy soqaqlarınıñ gaznen temin etilmesi içün gaz borusınıñ qurucılığı: obyektniñ qurucılıq-montaj işleriniñ yapılması» tenderi başlanğanına dair ilân derc etildi. Bağçasaraynıñ eski qısmı tar derelerde ve yılğalarda yerleşken binalardan ibaret. Derelerniñ capları boru qoyulacaq yekâne yol ola.
İşbu gaz borusınıñ yolunda Top Qaya (II – IV as.), Salaçıq (II – VII as.) ve Eşek Soqmaq deresindeki Salaçıq qabristanı (XVI – XX as.) bar. «Salaçıq Asma-Quyu musulman mezarlığı» yıllar devamında qullanılğan bir qabristan ola. O, Kala-Astı capınıñ cenüp-şarqını ve çatlaq tübüni ala. Bağçasaray saray müzeyiniñ birinci müdiri Üsein Bodaninskiy mezarlıq camisiniñ minaresi XVI asırda qurulğanını tahmin etken edi. XVIII asırnıñ soñunda vaqıf mülki Bağçasaraynıñ bir qaç topraq damartısı ve ticaret tükânından ibaret edi.
1862 senesi Cuma Cami olğan camige 194 qoranta kele edi. 1867 senesi bina suv basuvından zarar körip tamir etildi.
1921-1922 seneleri Qırımda sovet akimiyeti tiklengen soñ vaqıf topraqları ve cami binası bolşevikler tarafından devletleştirildi. Devlet mülkine keçken binalarnı akimiyet organları yerli musulman cemiyetlerina añlaşmalar esasında bergen edi: cami masraflarını cemiyet azaları qarşılay edi, olar imam ve müezzinniñ qazna masraflarını da ödemek kerek edi.
1924 senesi aprelniñ 5-nde Salaçıq Asma-Quyu camisiniñ musulman cemiyeti diniy merasimlerniñ kerçekleştirilmesi içün bina qullanacağına dair añlaşma tizdi. 1927 senesi küzde yüz bergen yer teprenüvi vaqtında cami büyük zarar kördi. 1929 senesi oktâbrniñ 21-ne qadar «Eski cami/ minare/ Salaçıq Asma-Quyu» adlı bina Qırımnıñ sanat, eski zamanlar ve halq turmuşı abidelerini qoruv komitetiniñ cedvelinde bar edi. Esapqa alınğan vaqıtta camide diniy merasimler keçirile edi.
1937 senesi avgustnıñ 27-nde Bağçasaray rayonı icra komitetiniñ prezidium toplaşuvında Salaçıq köy şurasına Salaçıq Asma-Quyu camisiniñ binasını klub olaraq qullanmağa ruhset berildi. Cami ve yerastı dürbesi yıqıldı, qurucılıq malzemeleri mesken evlerniñ qurucılığına ketti. Mezarlıqtan er şey hırsızlandı, tek beş baştaş qaldı.
Basenko soq., 109 adresi boyunca 1920-nci senelerge qadar Salaçıq Asma-Quyu camisiniñ imamı yaşağan bina qaldı. Bina ve bağçası vaqıf mülki edi. Cami qapatılğan soñ binanıñ bir yanında köy şurası, ekincisinde mektep yerleşken edi. Bugün anda mesken ev bar.
2005 senesi Qırım musulmanları diniy idaresi Bağçasaray köy şurasına para olğanda Salaçıq Asma-Quyu camisini ğayrıdan tiklemek niyeti aqqında bildirip, eski cami yerleşken topraqnı başqa maqsadlarğa bermemege rica etken edi. Mimarcılıq yadikârlıqlarından ev qurğan «ulu qurucılarnıñ» balalarına qırımtatarlarnıñ topraqtaki medeniyetini yoq etmek az oldı. Olar ölülerni raatsızlap, eski Bağçasaraynıñ eñ büyük mezarlıqlarından birinde gaz borusını qurmağa qarar aldı. Avgust ayınıñ soñunda şaatlar çöküçlernen borular qoyulğanını bildirgen edi.
Bu meselede borularnı qoyğan (III derece şahzade Olga nişanınen taqdirlengen) Nina Kapkovanıñ «Alfagazinvest» şirketi ve miras yerini qorçalaycaq sabıq prokuror, Han sarayınıñ «restavratsiyasında» «büyük mütehhasıs» olğan meşur baş müdir Vadim Martınükniñ yolbaşçılığında Bağçasaray tarihiy-medeniy ve arheologik qoruğınıñ memuriyeti lâqayt qaldı.
Mezarlıq statusı ve mütehassıslarnıñ arheologik tedqiqatlar keçirilmegence topraq işlerini keçirmemek talabına baqmadan, gaz borusı qurula – Eşek Soqmaq deresinde tayanğıçlar azırlandı ve borular qoyuldı. Bağçasaraynıñ rus «prokuraturası» çıqarğan qarar esasında qurucılıq şimdilik buzlatıldı – arheologik tedqiqatlar keçirilecek. Olardan soñ mezarlıqnıñ taqdiri belli olacaq.
«Medeniyet qoruyıcıları» ve Qırımdaki qurucılar eskisi kibi tek para köre. 39 million ruble öz başına bölünmez
Han sarayınıñ Büyük Han Camisindeki «tamir işleri» etrafında olğan adise-vaqialarnı hatırlatqan aşıqmanıñ sebebi ne? Qırımtatar medeniyetiniñ yadikârlıqlarını yoq etecek olalarmı? Kene yahşı, «medeniyet qoruyıcıları» ve Qırımdaki qurucılar eskisi kibi tek para köre. 39 million ruble öz başına bölünmez. Yerli ealiniñ ekseriyeti ölüler yerine 30 gaz kümüş parçasını bekley.
Qırımtatar cemaatı gaz borusınıñ qoyulmasına narazılıq bildirgen soñ Vadim Martınük ve Bağçasaray «memuriyetiniñ yolbaçısı» Aleksandr Trânov onıñ temsilcilerini «Rusiye akimiyetine» qarşı narazılıqlarda qabaatlamağa başladılar. Bu endi şeer ikâyesi olacaq, çünki «beyler» Rusiye Ceza kodeksiniñ 282-nci maddesindeki «Nefret ya da duşmanlıq doğuruv, insan itibarınıñ tüşürilmesinden» qorqqanı kibi Ukraina mahkemesinden de qorqa. Körgenimiz kibi, oña oğramaq da bir şey degil eken.
Aleksey Motov, Qırım arheologı (adı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında aytılğan fikirler müelliflerniñ baqışlarını aks ettirip, muarririyetniñ fikirlerinen aynı olmaması mümkün


text:
Bu aqta Rusiye prezidentnıñ spikeri Dmitriy Peskov bildirdi. Ondan da ğayrı, Peskov AQŞ tarafından bildirilgen eger Moskva Jenevadaki añlaşmalarğa uymasa santktsıyalarnı sertleşecegi aqqında malümatqa izaat bergende «iç qabul etilmeycek qorqutmalar» dep bildirdi.
Putinnıñ temsilcisi Ukrainanıñ sıñırı yanında Rusiye ordusı olğanı aqqında tasdiq etti. Onıñ sözlerine köre, olarnıñ bir parçası anda «daimiy şekilde» bulunacaq.
Ondan da ğayrı, Peskov Ukraina sıñırları boyu rayonında da qoşma ordu qısımlarını olğanını ayttı, amma onıñ bildirgenine köre bular «Ukrainada olğan vaqıyalar fonında bu qoşumça küç».
Keçken afta NATOnıñ baş sekretari Anders Fog Rasmussen «Suvuq cenkten soñ bir devlet başqa devletniñ parçasını cenk qorquzmanen işğal etilmesini birinci kere köremiz», – dep ayttı. Onıñ malümatlarına köre, şimdi «Ukrainanıñ sıñırında tahminen 40 biñ rusiye askerleri yerleşken». «Em de bu oquvlar degil, olar cenkke azır», – qayd etti Rasmussen.
Jenevadaki añlaşmalarına köre, Ukrainada qanunsız zapt etilgen idare binaları azat etilmek kerek. Vesiqada da qanunsız silâlı olğan küçler silâsızlandırmaq kerek. Bu iş OBSE nezaretinde keçirilecegi aqqında aytıla.


text:
Qırım yalısında zapt etilgen ve bir yıldan soñ Rusiye tarafından Ukrainağa qaytarılğan «Nikopol», «Berdânsk» ukrain katerleri ve «Yañı Qapu» buksiriniñ çarşenbe-cumaaqşamı künleri kelmesi beklenile. Bu aqta Ukraina Silâlı quvetleri Arbiy-deñiz quvetleriniñ komandanı İgor Voronçenko UNN agentligine izaat berip bildirdi.
«(Gemiler – QA) avuştırıla. 20-21-nde (kelmesini – QA) bekleymiz», – dedi o, agentlikke.
Voronçenko, qayda kelecegini tam olaraq aytmadı. Qırım.Aqiqatnıñ arbiy menbaları bildirgenine köre, gemiler Mıkolayıv vilâyetiniñ Oçakov limanına kelecek. Muarririyet, bu malümatnı teşkere.
Bazarertesi künü, noyabrniñ 18-nde, bir yıl evelsi Qara deñizde Keriç boğazı yanında zapt etilgen «Nikopol», «Berdânsk» ukrain katerleri ve «Yañı Qapu» buksiriniñ Rusiye tarafından qaytarıluv esnası başlatıldı, dep bildirdi Ukraina Arbiy-deñiz quvetleriniñ komandanlığı. Bundan evel ukrain gemileriniñ Ukrainağa qaytarılması aqqında Rusiye Tış işler nazirligi bildirgen edi.
2018 senesi noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Rusiye FSBsi Ukraina gemilerine qarşı silâ qullanğanını tasdıqladı, berilgen malümatqa köre, üç Ukraina arbiy gemisi noyabrniñ 25-nde «Rusiye devlet sıñırından qanunsız keçti».
Aqmescit ve Keriç mahkemeleri 24 Ukraina deñizcisini apiske aldı. Ukraina deñizcileriniñ 6 yılğa qadar azatlıqtan marum qalması mümkün edi.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Rusiye FSBsi tarafından zapt etilgen ukrain deñiz askerlerini cenk esiri dep tanıdı.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.


text:
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar noyabrniñ 27-nde Qazahistannıñ Ukraina elçisi Darhan Kaletayevge Rusiye işğal etken Qırımda insan aqları bozulmağa devam ete, dep tarif etti.
«Emine Ceppar vaqtınca işğal etilgen Qırımda devam etken insan aqları bozuvlarına diqqat celp etti, hususan – qırımtatarlarnı cinaiy taqipke oğratmaq içün Rusiye Federatsiyasınıñ sahte «ekstremist» ve «terrorizm ile küreş» qanunlarınıñ qullanıluvına. O, halqara toplulıqnıñ işğalci devletniñ qanunsız areketlerine cevap bermesi müim ola, dep qayd etti», – dep aytıla Tış işler nazirligi matbuat hızmetiniñ haberinde.
ABD OSCE elçisi James Gilmore qırımlılarnıñ psihiatrik hastahanelerine zorlap yerleştirilgeninden qasevetlengenini bildirdi. O, Viyanada OSCE Daimiy şurasında çıqışta bulunıp, bu şekilde Rusiye siyasiy muhaliflerini ve faallerni yarımadada taqip ete, dep qayd etti.
Bundan evel Gilmore Viyanada Teşkilâtnıñ daimiy şurasında çıqışta bulunıp, Rusiye işğal altındaki yarımadada yaşağan qırımtatarlarğa qarşı ayrı repressiv siyasetini kerçekleştire, dep tarif etti.
Onıñ qayd etkenine köre, Rusiyeniñ siyasiy sebeplerden apiste tutqan Ukraina vatandaşlarınıñ ekseriyeti qırımtatarlar ola.
Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ malümatına köre, 2020 senesi oktâbrniñ soñuna qadar işğal etilgen Qırımda siyasiy ya da diniy sebeplerden başlatılğan cinaiy taqipler çerçivesinde eñ az 110 insan azatlıqtan marum etildi.
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.
Aq qorçalayıcılar ve advokatlar bu cinaiy davalarnı siyasiy, milliy ya da diniy sebeplerden taqip dep adlandıra. Rusiye akimiyeti bu sebeplerni inkâr ete.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımtatar halqı genotsidiniñ yıllığı arfesinde Qırımda Rusiye polisi qırımtatar faallerini tenbiyelemege devam ete. Bunı mayısnıñ 17-nde qırımtatar milliy areketiniñ faali Narima Celâl haber etti.
Onıñ bildirgenine köre, Rusiye polisiniñ hadimleri «qanun bozulmaycağı aqqında» qırımtatar faali Suleyman Kadırovnı tenbilegen.
Vesiqada «toplaşuv, miting, numayış, yürüş ve piket etüv aqqında» ve «ekstremist faaliyeti ile küreş» qanunınıñ bozulmaması aqqında tenbi bar. Haber etilgenine köre, «aktsiya iştirakçilerine betlerini qapatmağa, silâ qullanmağa ve qanun talaplarını bozmağa yasaq etile.
«Suleyman Kadırov separatizm sebebinden Rusiye mahkemesi tarafından mahküm etildi. Bugünde o ve bir çoq diger faal akimiyetniñ büyük bir diqqatı altındadır», – dep tefsir etti Celâl.
Mayısnıñ 14-nde Sudaqta Rusiye polisiniñ hadimleri qırımtatar faali Seytosman Karaliyevni qanun bozulmaycağı aqqında tenbiledi.
Qırımtatar faali Suleyman Kadırovğa qarşı cinaiy dava 2016 senesi oktâbr ayınıñ başında açıldı. Cinaiy dava açılmasına dair qararda Kadırov Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesine istinaden «Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozuv areketlerine açıq çağırğanından» şübheli sayıla, dep qayd etile.
Kadırovnı taqip etmek içün Facebookta bir videonıñ altında qaldırğan tefsiri sebep oldı. Suleyman Kadırov bir şey yazmadı, dep israr ete. Bunı o, mahkeme oturışuvında da ayttı. Faqat mahkeme eki yıl şartlı ceza ve eki yıl cemaat faaliyetinen oğraşuv yasağı şeklinde qabaatlav qararını çıqardı. 2020 senesiniñ soñunda Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesi qısmen deñişti. Artıq insan aynı uquq bozuluvı sebebinden soñki yılda memuriy mesülietke çekilgen olsa, o vaqıt cinaiy mesüliyet ola.
Qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanlarını añma künü
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Qırım kurort ve turizm naziri Sergey Strelbitskiy Qırmda yerli şuralarğa «kiyik» plâjlarını cıyıştıruv tertibini işlep çıqarmaq kerek olğanını bildirdi. Bunı o «Qırım Cumhuriyetinde turizm inkişafınıñ meseleleri boyunca iş gruppası»nıñ birinci toplaşuvı devamında ayttı», – haber ete Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti.
«Bütün belediyeler Qırım kurort ve turizm Nazirligine «kiyik» plâjlarınıñ cıyıştıruv shemalarını taqdim etmek kerek. Bizde umumiy resim olğanda, kurort mevsiminiñ eñ faal vaqtında regionlardan angi soyları öz başına bu işni becerip olamağanı ve qayda Qırım Cumhuriyeti ükümetiniñ yardımı kerek olğanı añlaşılır», – dedi Sergey Strelbitskiy.
Evel Qırım deñiz yalısındaki şeerlerniñ yolbaşçılarına plâjlarnıñ çöplükten cıyıştıruvına bir afta bergen ediler.


text:
Bötendönya mirası şähärläre oyışmasınıñ IX Bötendönya kongressı biş tel nigezendä, şul isäptän tatar telendä dä, töp dokladlar buyınça biş törkemdä fiker alışu uzdı. İrtän açılğan plenar utırıştan soñ, törle il wäkilläre biş seksiägä bülenep, miras häm iqtisat turında äle genä ingliz telendä uqılğan dokladlarnı tikşerdelär. “Korston” üzägeneñ Tolstoy zalında uzğan tatar törkemendä Tatarstan fännär akademiäse vitse-prezidentı M.Gosmanov citäkçelegendä miras häm iqtisat teması tikşerelde. Çarada traditsion räweştä dokladlar uqılmadı, ä zaldağı xalıq dürt törkemgä bülenep tanış bulğan mädäni miras obyektın saylap alıp, anıñ şähär iqtiasadına nindi yoğıntı yasawı, kiläçäktä anı niçek faydalanu, kommersiäläşterü kebek mäs'älälär qaraldı.
Tarixçı ğalim İl'dus Ämirxanov üzläre eşlägän törkem isemennän Yaña Bistä proyektı turında täqdimnär kertte: Bistäneñ iktisadi nigezläw proyektın eşlärgä. Bu eşlänmäne Bötendönya şähärlär mirasınıñ eş programmasına, xalıqara proyektqa kerergä kiräk.
Şul Yaña Bistä konsepsiäse turında Damir İsxaqov ta söyläde: Rusiä külämendä eşlängän qanunnarnıñ podzakonnıy aktları citärlek tügel. Şular eşlänmiçä torıp idärä itü ısulların qullanıp bulmıy.Tatar Bistäse zapovedniğı ni öçen cimerelde? Çönki iqtisadi idärä itü sisteması oyışa almadı. Rusiädä Tatar Bistäse berdän-ber Urta ğasırdan qalğan häykäl. Hiçşiksez ul YUNSQO külämenä kütärelergä layıqlı.
Jurnalist häm cämäğät eleklese Rimzil wäliev törkeme Tuqay muzeyı binasın turistlar cälep itüdäge rolen kütärü çaraların äzerlägän. Malik Sabircan, Fayaz Musin, Niäz Xalitov, Kälimulla Xäyrullin çığışlarında konkret täqdimnär yañğıradı. İstanbuldan kilgän professor qadir Däwlät üzeneñ çığışında akademik Mirqasıym Gosmanovnı şuşı xalıqara forumnı alıp baru belän ixlas qotladı, konstruktiv täqdimnär kertte. Mäsälän, Qazanğa çit il turistlar cälep itüdä administrativ kirtälär bar ikän:
Çit il turistları arasında Qazan belän dä qızıqsınuçılar bulır. Läkin citdi ber problema bar. Ul Rusiä Federatsiäsennän viza alu qıyınlığı. Sez Törkiägä kilgändä 2000 dollarıygıyznı tülisez dä barasız,ä Törkiädän kiler öçen atnalar, aylar ütep kitä. Turizmnı üsterü öçen turistlarğa kilü yulların açarğa kiräk.
Tatar ğalimnäre, Däwlät Sovetı komitetı räise Razil Wäliev, Qazan şähäreneñ milli bülege mödire İrek Arslanov häm başqalar qatnaşqan bu utırış tarixi miraslarnı saqlaw probleması belän genä çiklänmäde. Anda tağın ber zur eş başlanıp kitte. Ul da bulsa, xalıqara fänni ictimaği forumda tatar teleneñ tulı köçendä qullanu räweşe sınaldı häm bu başlanğıç uñışlı dip tabıldı. Pänceşämbe könne ingliz, fransuz, urıs, ispan tellärendä eşläwçe seksiälär belän berrättän, tatar seksiäse üz eşen däwam itäçäk.
El'mira Gazizova


text:
KaзaHHың MөxTәpәM kyHarы Илбәp OpTaйлы / Qazannıñ möxtäräm qunağı İlbär Ortaylı
Tөpek cәяxәTчeләpe kүзлereHHәH 27 / Törek säyäxätçeläre küzlegennän 27
Fotosürätlär Törkiyäneñ Qazan baş konsullığı säxifäsennän alındı
Bügenge yazmabıznı ”Tatar-inform” mäğ’lümat agentlığınıñ Törkiyädäge xäbärçese Ruşaniyä Altay xäbärlärenä, ”Wikipedia” mäğ’lümatlarına, internet çeltäre xäbärlärenä nigezlänep äzerlädek.
Dön’yaküläm kürenekle tarix ğalime, qırım tatarı İlbär Ortaylınıñ yul’yazma-säyäxätnamäläre çit illärdä, dönyanıñ törle töbäklärendä ğomer itüçe xalıqlarnıñ tormışın, şul säyäxätläre waqıtında kürgän-belgännären şaqtıy täfsille häm qızıqlı itep taswirlawı belän dä aktual’. Ğalim üzeneñ açıqlığı, yağımlılığı häm çığışları aşa da, şulay uq säyäxätnamäläre, yazğan xezmätläre, kitapları belän dä uquçılarında zur qızıqsınu uyata. Anıñ xezmätlärendä mäğ’lümatlarnıñ bay buluı, tarixi faktlarnıñ küplege xas. Bu añlaşıla ki: säyäxät qılğan cirlärneñ tarixınnan, ictimağıy torışınnan xäbärdar bulmıy torıp tulı qanlı äsär yazu mömkin tügel.
Törkiyäneñ oluğ ğalime, tarixçı, professor İlbär Ortaylı 2017nçe yılda Tatarstan başqalası Qazannıñ möxtäräm qunağı bularaq säyäxät qıla. Ul üzeneñ bu säyäxäte turında bik qızıqlı itep “Qazan köndälege: ber ayağı - Könbatışta, ber ayağı - Könçığışta’’ iseme astında mäqaläsen yaza. Tarixçı-ğalim älege mäqaläsendä Tatarstan Cömhüriyäteneñ iq’tisadi köçen “Neft’ çığanağı häm sänäğat’ mömkinlekläre aqıllı qullanılğan öçen şähärlärdä tärtip, çistalıq häm baylıq küzgä taşlana”, - dip täswir itkän. ”Bu baylıqnıñ artında bezne yaqınnan qızıqsındırğan tirän tarix yata”, - diyep tä üzeneñ uquçıların Qazan Däwlät Universitetı belän dä tanıştıra. Anda belem alıp dönyaküläm tanılğan şäxeslärne sanap ütä.
Kürenekle törek ğalime İlbär Ortaylı üzeneñ xezmätendä, Qazannı Rusiyä möselmannarınıñ dini üzäge bularaq bäyälägän. Qazannıñ ber ük waqıtta Räsäy häm möselman mädäniyäten, könçığış mäğarifen yäşätkän urın buluın belderep, Rusiyäneñ iñ bay keşeläreneñ biredän çıqqanlığına basım yasağan, bu cähättän Aqçurinnarnı, Rämievlärne iskä alıp ütkän. Tarixçı ğalim mäqaläsendä Rusiyädä ğaräp xärefläre belän berençe kitap näşer itü êşläreneñ, şulay uq tyurkologiya belemenä nıqlı nigezneñ Qazanda salına başlağanlığına möhim urın birgän. Mäqalädä tatar xalqınıñ äwwäldän birle belemgä omtıluçan, uqımışlı qawem buluın assızıqlap, rus telennän tış ğaräp, farsı tellären öyrängännären, belemnären bayıtır öçen, çit illärgä kitülären, Qahirädäge Äl-Äzhär kebek yuğarı uqu yortlarında belem aluları turında da assızıqlap ütelä. Ğalim üzeneñ mäqaläsendä İstanbulda uqığan zıyalılarnıñ da az bulmawın belgertä. Tatar xalqınıñ borınğıdan birle sänğat’kä mökibbänlegen, häm könçığış, häm könbatış köylären üz itüen, bu tarmaqta zur talantlar citeşterüen bäyän itkän. İlbär Ortaylı mäqaläsendä şulay uq tatar milläten “xätta törki dönyada ğına tügel, böten şärıq geografiyäsendä könbatış muzıkası belän iñ nıq qızıqsınğan, anı üz tormışına kertkän, iñ küp sänğat’ ähele üstergän xalıq”, - dip bäyälägän.
Oluğ törek ğalime İlbär Ortaylı ber säyäxätçe ğalim bularaq ta üzeneñ Qazanğa bulğan säyäxätendä Tatarstan däwläteneñ igençelekkä zur iğ’tibar birüenä soqlanğan. Tatarstannıñ berençe Däwlät Başlığı Mintimer Şäymievnı bik ziräk säyäsätçe dip bäyälägän. Mäqaläsendä bügenge Tatarstan İlbaşı Röstäm Miñnexanovnı çın mäğ’näsendä êşquar üzençäleklärenä iyä buluın beldertep, cömhüriyätkä çit il investiŝiyälären osta cälep itüen, törek êşmäkärläre belän tığız êlemtädä buluına da basım yasağan.
Törkiyäneñ aqsaqal ğalime İlbär Ortaylı üzeneñ Tatarstan başqalası Qazanğa bulğan säyäxätläre turında yazılğan mäqaläsendä Tatarstan yuğarı uqu yortlarında törek qızları häm ullarınıñ küp buluı, alarnıñ üzlären bik qanäğat’ xis itüläre turında da yazıp ütkän. Bu xaqta ğalim İlbär Ortaylı: “Alar öçen törki, xätta İslam dönyasınıñ könbatışqa iñ açıq bulğan Tatarstanda belem alu - zur niğ’mät”, - dip üzeneñ kürkäm kiçereşläre xaqında yazğan.
Monnan çığıp şunı äytäse kilä: tatar xalqı borın-borınnan üzeneñ ütken yöräge häm kiñ küñellelege belän ayırılıp torğan. Êş söyüçän, uqımışlı, qunaqçıl tatar milläte - keşelek tarixında tirän êz qaldırğan. Bezneñ bay tarixıbız, küp ğasırlar buyına tuplanğan qıymmätle matdi häm ruxi mädäniyätebez, asıl ğoref-ğadätlärebez häm üzebezgä genä xas matur milli sıyfatlarıbız bar. Borınğı babalarıbıznı, şul isäptän, tatarnı da, törekne dä, çärkäzne dä, qazaqnı da, äzärbaycannı da, ğomumän alğanda barlıq törki xalıqlarnı da - qunaqçıllıq, keşeleklelek, xälgä kerä belü, härçaq bulışırğa äzer bulu kebek kürkäm sıyfatlar bizi.
Törle çığanaqlardan tuplap äzerläwçe Kädriyä Mäyvacı
Çığanaqlar:
1) https://tatar-inform.tatar/news/society/16-10-2017/t-rek-galime-ilb-r-ortayly-törkiya-gazetasında-kazan-turında-m-kal-bastyrgan-5613523
Ruşaniyä Altay.”Törek ğalime İlbärOrtaylı Törkiyä gazetasında Qazan turında mäqalä bastırğan.”.İstanbul.16.10.2017
2) www.haberler.com>İlber Ortaylı
İlber Ortaylı kimdir?Hayatı ve Kitaplar-Kidega.
3) www.ntv.com.tr>galeri>seyahat
İlber Ortaylı’nın bir şehri gezme üzerine verdiği 7 tavsiye/NTV.06.05.2020


text:
Yaltada qırımtatar mektebini qurmağa vade eteler. Mutanesip añlaşmağa Yalta regionınıñ qırımtatar ealisi temsilcileriniñ şeer memuriyetiniñ başı Andrey Rostenko, Qırımnıñ parlamenti spikeriniñ muavini Remzi İlyasov, Qırımnıñ baş nazir muavini Ruslan Balbek ve Qırım Cumhuriyeti milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca devlet komitetiniñ reisi Zaur Smirnov ile körüşüvlerinde yettiler.
Çarşenbe künü, sentâbr 9-da, Yalta şeer şurasınıñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, Rostenko mektepniñ qurucılığında akimiyetke ümüt etkenini qayd etti.
Qırım Cumhuriyeti milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grajdanlarnıñ işleri boyunca devlet komitetiniñ reisi Zaur Smirnov aytqanı kibi, Yalta memuriyeti başınıñ teşebbüsi amelge keçirilecektir.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, Qırımnıñ oquv yurtlarında rus tilinde 96,74% bala tasil ala. Rusiyeli nazirlikniñ malümatına köre, qırımtatar ve ukrain tillerinde 2,76% ve 0,5% bala oquy.


text:
Qırımnıñ Keriç boğazında martnıñ 5-ne keçer gecesi boğday yüklengen «Andor» adlı yük gemisi ile Qara deñiz «Hors» balıqçı gemisi olaraq eki Rusiye gemisi çarpışqan.
Rosmorreçflottan alınğan malümatqa esaslanğan Rusiyeli informatsion agentlikleri haber etkenine köre, yük gemisi pek az ziyan körgen, zararlanğan şahıslar yoq.
«Keriç boğazında bu gece saat 3-ke yaqın çarpışma yüz berdi. Çarpışmada üzerinde 3,3 ton boğday yüklengen «Andor» adlı yük gemisi (Taganrog, Rusiye bayrağı) iştirak etti. O Keriç boğazında lengerini atacaq noqtağa tahminen 6 kont tezliginen ketken arada, «Hors» adlı (Keriç limamına qaydlı, Rusiye bayrağı) qara deñiz balıqçı gemisinen çarpışa», – dep bildire TASS Rosmorreçflotnıñ sözlerini.
KHV malümatına binaen, çarpışqan soñ «Andor» lenger atqan, balıqçı gemisi ise, Keriçke doğru keterek, bir saattan soñ demirge bağlanğan.
Gemilerniñ çarpışuv sebebi ögrenilmekte.
Rosmorreçflotnıñ saytında vaqianen alâqalı iç bir malümat yoq.
2014 senesi iyül ayından itibaren Ukraina resmiy olaraq Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımnıñ bütün limanlarını işini toqtattı, yarımadanıñ limanları halqara gemi qatnavı içün qapalı.
2017 senesi avgustnıñ 1 ile 2018 senesi yanvarniñ 31-ne arasında Qırımnıñ qapalı limanlarını 3591 dane qanunnı bozğan gemi kirip çıqqandır.