text:
Qırımtatar halqınıñ yetekçisi, ukrain parlamentiniñ deputatı Mustafa Cemilev, Ukraina prezidenti Pötr poroşenkonıñ Qırımnı Ukrainağa qaytaracağı aqqında ümütleri kerçekleşecegine ümüt besley. Aynı zamanda, qırımtatarlar Rusiye tarafından işğal etilgen yarımadada yaşamağa istemegenlerine baqmadan, iç bir zaman qollarına silâ almaycaqlarını bildirdi. Bunen beraber, Mustafa Cemilevniñ fikirince, rusiyelilerniñ işğali altında bulunğan qırımtatarlarnı eñ büyük degerlik – serbestlikten marum ettiler.
Dissident ve yıllar boyu sovet ükümetine qarşı küreşken mabüs – Mustafa Cemilev Pragada vicdan ve hatıra Avropa platformasınıñ mukâfatına nail oldı. Keçken afta o, Varşavada AQŞ prezidenti Barack Obamanıñ iştiragi ile keçken taqdirlev merasiminde «Birdemlik» premiyasını alğan soñ, bu endi ekinci halqara mukâfattır.
Azatlıq Radiosına bergen intervyüsında Mustafa Cemilev öz qasevetlerinen paylaşır eken, Ukrainanıñ şarqı ateş içinde bulunğan vaqıtta, Amerika ve Avropa Qırımnı «unutıp» ketmeleri mümkün, dep qayd etti.
«Ebet, eñ çoq bundan qasevetlenemiz. Söz kelimi, bir qaç kün evelsi Varşavada Obamanen körüştim, oña fikirlerimi bildirttim. Qırım alış-verişniñ merkezinde qalmasın, dedim: rusiyeliler, Ukrainanıñ qıtası içinde areketlerini devam ettirmesinler dep, Qırımnı «unutmaları»mümkün, – dedi Cemilev. – Obama ise, işğal etilgen topraqnıñ soñki qarışı azat etilmegence, Ğarpnıñ yasaq etici tedbirleri toqtatılmaycağında işandırdı».
Qırımtatarlarnıñ lideri bildirgenine köre, Qırımnı terk etken 10 biñge yaqın qaçaqlarnıñ ekseriyeti qırımtatarlar olıp, Ukrainanıñ ğarbında yerleşeler. Amma, Meclis qırımtatarlarnı yarımadada qalmağa ve vaqtınca olğan şaraitlerge alışmağa çağıra. «Biz avdetimiz içün küreştik ve nasıldır Putin sebebinden Qırımdan köçmeycekmiz», – qayd etti Cemilev.
Ukraina qırımtatarlarğa ne berdi?
Qırımtatarlar ümüt etkenlerine köre, prezident Pötr Poroşenko Qırım meseleleri boyunca mahsus nazirlikni meydanğa ketirir. Bu meseleni Cemilev inauguratsiyadan soñra endi prezident ile muzakere etken.
Mustafa ağa aytqanı kibi, Ukraina 23 yıllıq mustaqilligi devamında qırımtatarlar içün daa çoq şey yapa bilecek edi, amma Ukrainada iqtisadiy vaziyet kergin olğanını añlay ve akimiyetniñ başında qırımtatarlar daima qol tutqan milletçi-demokratlar degil ediler.
Faqat Ukraina qırımtatarlarğa eñ müim şey – ür ayat bağışladı, Pütinniñ Rusiyesi ise, bundan marum etti.
«Nasıl olsa, olsun, amma biz ür devlette yaşadıq, serbestlikni ise, iç bir şeyge deñiştirip olamazsıñ. Biz Rusiye olıp ta, sizler içün daa çoq şey yaparmız lafları boşuna - biz vatanımıznı satılışqa çıqarmadıq. Biz qarar aldıq – kelecegimizni Ukraina terkibinde milliy-territorial muhtariyette quracaqmız – ve bu yerde noqta qoyamız!», – dep qayd etti siyasetçi.
Qırımda qalğan apayı azat etmege rica ete
Qırımnıñ Ukraina terkibine qaytuvı aqqında sualge, yarımadağa 5 yıl içinde kelmege yasaq etilgen Mustafa Cemilev, tekmil cevap bermey, amma bu meselege ümütnen baqa. Öz apayından da öpkeler eşite.
«Er telefon laqırdımız qavğanen başlay! – dey Mustafa ağa, – Apayım er soray: siz, erkekler anda ne yapasıñız? Bizni ne vaqıt azat etecesiñiz?».
Radio Svoboda


c: text/html

text:
İyülniñ 28-de, musulmanlarnıñ Ramazan ayı yekünlengen soñ, Aqmescitteki Maryino mikrorayonında Oraza Bayramnı bala bayramı olaraq keçirecekler, dep haber ete QHA.
Bayram teşkilâtçıları «Ayan» diniy cemiyetiniñ qol tutuvı ile Aqmescitniñ student gençleri oldılar.
Tedbir çerçivesinde bala yarışları ötkerilecek ve «Tatlı ses» leyhasınıñ yıldızları çıqışta bulunacaqlar.
Bayram 12 yaşına qadar balalar içün azırlanılacaq. Teşkilâtçılarnıñ qayd etkenine köre, bayram ötkerilecek «Altın yüzük» salonına qadar «Uyan menlik» musulman lagerinde raatlanğan balalarnı ketirecekler.
Oraza Bayram – İslâm taqviminde eki eñ büyük ve müim bayramlarından biridir. Mubarek Ramazan ayı bitkeninen Oraza Bayram qayd etile.
Bayram künü musulmanlar bayram namazına toplaşalar, eñ yahşı urba kiyeler, ananeviy yemekler pişireler, namazdan soñ bayram sofraları donatıla, er kes bir-birini hayırlay, adamlar qomşu, soy-soplarnı ziyaret eteler.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dekabrniñ 25-nde Kreml nezaretindeki Merkeziy rayon mahkemesi oturışuvında «26 fevral işi» boyunca prokuror qabaatlav hulâsasınıñ yañı, artıq üçünci şeklini bildirdi.
Qırım.Aqiqat muhbiri haber etkenine köre, vesiqada qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz Qırım Yuqarı Radası ögündeki «kütleviy nizamsızlıqlarnıñ teşkilâtçısı» ola eken.
Qabatlav hulâsasında binaen, mahküm Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Emirvaliyev, Talât Yunusov ve Kantemirov «Meclis reberleri bergen talaplarğa boysunaraq, qaba bir şekilde ictimaiy tertipni bozğan ve areketlerini qaba quvet qullanğanlar».
«26 fevral işi» boyunca nevbetteki oturışuvı 2018 senesi yanvarniñ 11-ne keçirilmesi planlaştırıla.
2015 senesinde bir grup qırımtatar faaliyetçilerge qarşı 2014 senesi fevralniñ 26-sında Qırım Yuqarı Radası binasınıñ divarları yanında Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen yapılğan mitingde iştirak etkenleri içün mahkeme başlandı. Olar kütleviy nizamsızlıqlarda iştirak etüvde qabaatlana.
Daa soñra mahkeme «Fevral 26 işi»ni ekige ayırdı: qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri Ahtem Çiygoznıñ işi, davanıñ diger figurantları olğan Ali Asanov, Mustafa Degermenci, Eskender Kantemirov, Talât Yunusov, Eskender Emirvaliyev, Arsen Yunusov ve Eskender Nabiyevniñ işinden ayırıldı.
Rusiye akimiyeti oktâbrniñ 25-nde Qırımda mahküm etilgen Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavinleri Ahtem Çiygoz ve İlmi Umerovnı azat etip, Türkiyege teslim etti. Daa soñra Umeriv ve Çiygoz Kyivge keldiler.


text:
Ukrainanıñ yañı tayinlengen baş naziri Volodımır Groysman bildirdi ki, onıñ ükümeti Rusiye işğal etken Qırımnıñ Ukraina nezareti altına keri qaytarılması meselelerine diqqat ayıracaq.
«Ükümetniñ yañı erkânı ayrı diqqat ayıracaq daa bir mesele – Qırım ve vaqtınca işğal etilgen Donbass topraqlarınıñ qaytarılması, azat etilgen topraqlarda yaşayışnıñ ğayrıdan tiklenmesi ve köçip kelgenlerniñ avdet olmasıdır», – dedi Groysman.
Onıñ aytqanına köre, Nazirler şurasında ayrı nazirlik olacaq. Baş nazirniñ bildirgenine köre, bu yönelişte baş nazirniñ muavini çalışacaq.
Ukraina Yuqarı Radası Volodımır Groysman reberligi altında Ukraina ükümetiniñ yañı erkânına rey berdi. Buña 239 deputat qoltuttı.
2014 senesiniñ başında Rusiye Qırımnı işğal etken soñ Ukraina prezidentiniñ Qırımdaki daimiy temsilciligi Hersonda, Baş prokuratura yanında Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Kyivde, Ukraina ükümeti yanında Qırım ve Aqyar meselelerinden devlet hızmeti, Ukraina İçki işler nazirliginiñ Qırım Muhtar Cumhuriyetinde Baş idaresi Odessada çalışalar. Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev ola.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
"Memorial" adam qwqıqtarın qorğau ortalığınıñ Ortalıq Aziya boyınşa bağdarlamasınıñ direktorı Vitaliy Ponomarevtı Qırğızstannan deportaciyaladı. Bwl ..
«Oyan, Qazaqstan» qozğalısı 2019 jılı prezident Toqaev bilikke kele sala Qazaqstannıñ eks-prezidentiniñ atına bergen köşeden Nazarbaev atın alıp tasta..
"Talibannıñ" joğarğı jetekşisi (terror wyım retinde Qazaqstanda tıyım salınğan) Haybatulla Ahundzada auğan sud'yaların sot isin jürgizu men ükim şığa..
20 qaraşağa belgilengen kezekten tıs prezident saylauı qarsañında oppoziciya belsendileri jariyalağan beybit mitingige baylanıstı Qazaqstannıñ türli ..
"Proekt", "Vajnıe istorii", The Insider, Bellingcat basılımdarı men Aleksey Naval'nıy komandası "Samizdat" mobil'di qosımşasın iske qostı. Reseydegi ..


text:
Rusiyede narazılıq aktsiyalarında iştirak etmege azır olğan vatandaşlarnıñ sayısı arttı. Bu aqta Rusiyeniñ «Levada-tsentr» soravında aytıla.
Sotsiologlarnıñ malümatına köre, yaşayış seviyesiniñ tüşmesine qarşı ve aqlarını qorçalav aktsiyalarına 27% (fevral ayında 26% edi) kelecek edi, siyasiy talaplar olğan narazılıq aktsiyalarına 22% (fevral ayında 20% edi) qoşulacaq edi.
Sotsiologlar cevap bergenlerden soñki narazılıq aktsiyalarından haberi barmı, dep soradı. Çoqusı (42%) Yekaterinburgda kilse qurucılığına qarşı aktsiyalar aqqında «bir şeyler eşitken edi», aman-aman aynı sayı – 41% – olar aqqında bilmey.
Soravda aytılğanına köre, Arhangelskte (çöplük poligonınıñ qurucılığına qarşı) ve İnguşetiyada (Çeçenistan ile sıñırnıñ deñiştirilüvine qarşı) aktsiyalar aqqında cevap bergenlerniñ ekseriyeti (65% ve 74%) ilk sefer eşitken edi. Vatandaşlarnıñ 17%, 8% ve 6%-ı olıp keçkenlerni diqqatnen taqip etken edi.


text:
Cemilev, qararnı kim Moskva ya da Qırımnıñ Rusiye yaqlı reberleri qabul etkenini aytıp olamay. Bazı malümatlarğa köre, yasaqlanuv yerli «akimiyetniñ» ayın-oyunları, Moskvanıñ ise bundan haberi yoq. «Baqarmız», – dedi Cemilev.
Cemilevge Qırımğa 2019 senesine qadar kelmek yasağı aqqında Milliy Meclisniñ matbuat-hızmeti bildirdi.
Hususan, Qırım ile Ukraina arasındaki sıñırnı keçkende, Cemilevniñ qoluna «Rusiye Federatsiyasına ziyaret yasaqlanğanı aqqında akt» tuttırıldı. Vesiqanıñ ne müüri, ne imza, amma, yasaq aprel 19 kününden başlap ömürge keçirilip başlağanı yazıla.
Bundan da ğayrı, Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti tarafından «Qırım» DTRK-nıñ efirinde Refat Çubarov ve Cemilevni köstermege mümkün olmağanı aqqında emir keldi.


text:
Qırımda oktâbr 5-inde, cumaertesi künü yağmur, boran ve küçlü yelni tahmin eteler. Bunı Qırım gidrometeomerkezi bildire.
Sinoptiklerniñ tahminlerine köre, Qırımda fevqulâde yanğın telükesi daa qala. Gece cenüp-ğarbiy yel saniyede 10-15 metr, kündüz saniyede 20-25 metr olacaq. Ava arareti gece 11…16º, kündüz 22…27º olacaq.
Aqmescitte deñişici bulutlılıq, gece yağanaqlarsız, kündüz ara-sıra yağmur, boran. Cenübiy yel kündüz 10-15 m/s. Ava arareti kündüz 25…27º.
Aqyarda deñişici bulutlılıq,yağmur. Cenüp-ğarbiy yel 7-12 m/s. Ava arareti kündüz 17…19º.
Qırımnıñ cenübiy yalısında deñişici bulutlılıq, yağanaqlarsız. Cenüp-ğarbiy yel 7-12 m/s, bazı yerlerde 15 m/s qadar. Ava arareti kündüz 22…24º.
Keriçte deñişici bulutlılıq. Saba bazı yerlerde küçük yağmur, duman. Şimal-ğarbiy yel 6-11 m/s. Ava arareti kündüz 20…22º.
Qara deñizniñ suv arareti 18-21 derecede, Azaq deñizi ve Keriç boğazınıñ 18 derecede.


text:
Rusiye şeerlerinde Donbastaki cennke ve Qırım ilhaqına qarşı yazılar peyda oldı. Rusiyeniñ Leningrad vilâyetiniñ Tosno şeeriniñ kirişinde kimligi belli olmağan insanlar «Qırımnı Ukrainağa qaytarayıq», Pskov şeeriniñ abide taşında ise «Qırım bizim degil» dep yazdı, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Sankt-Peterburgda 1-inci Rabfakovskiy aralığı, 5-inci korpus adresi boyunca mesken evde kimligi belli olmağanlar «Donbas içün ölmege yeter» dep yazdı.
Bu fotoresimlerni Azatlıq Radiosınıñ «Donbas.Realii» tele leyhasınıñ jurnalistlerine yerli sakinler yolladı.
Daa evel bunıñ kibi aktsiyalar Ukraina kontrol etmegen Donbas topraqlarında keçirile edi. Donetsk ve Luganskta Ukraina Mustaqillik Künü munasebetinen ukrain timsalleri qayd etilgen edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımda iyülniñ 11-nde Moskva Yuqarı mahkemesi ögünde kütleviy aktsiyada iştirak etken qırımtatar faalleriniñ cöremelerini ödemek içün «Qırım marafonı» cemaat teşebbüsi çerçivesinde para toplamağa başladılar. Bu aqta faal ve aq qorçalayıcı Lutfiye Zudiyeva Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Siyasiy sebeplerden ilk memuriy davalar açılğan soñ halq arasında «Qırım birdemligi» çerçivesinde «Qırım marafonı» teşebbüsi peyda oldı. İstegen er kes cöremelerniñ ödenmesinde iştirak etip, destegini köstere bile. Qırımtatarlar qanunsız para cezalarını alğan er seferinde bu halq teşebbüsi başlana. Bu sefer de öyle olacaq. Qırımda kene bu teşebbüs başlana, dep aytmaq mümkün. Telükege baqmadan, Moskvağa repressiyalarğa qarşı narazılıq bildirmege barğan insanlarnı para cezalarınen qaldırmağa olmay, biz yapamaymız», – dedi o.
Zudiyeva, Ukraina akimiyeti qırımtatar faalleriniñ cöremelerini ödev teşebbüsine qoltutar, dep ümüt ete.
«Bu insanlar (para cezasını alğan faaller – QA) siyasiy baqışları, qırımtatarlarğa qarşı kütleviy repressiyalarnen razı olmağanı içün cezalana. Ukraina akimiyeti fikirlerimizge qoltuta ve, elbette, insanlar marafon çerçivesinde devlet tarafından destek olğanını is etse, yahşı olur edi», – dep ayttı aq qorçalayıcı.
Moskvanıñ Taganskiy rayon mahkemesiniñ qadısı Yuliya Smolina iyülniñ 29-nda Bağçasaraydaki birinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine qoltutmaq içün iyülniñ 11-nde Rusiye Yuqarı mahkemesi ögünde toplaşqan 18 qırımlığa 20 biñ ruble miqdarında para cezasını berdi. Tutulğanlar umumen 360 biñ rublelik para cezalarını aldı.
20 biñ rublelik para cezası Rustem Tairov, Edem Abdullayev, Aleksandr Gavrikov, Kâzim Useinov, Nariman İbraimov, Zenur Appazov, Eleonor İzmailov, Rustem Celâlov, Osman Hoş, İzzet Sayfulin, Marlen Cemilev, Remzi Beytullayev, Refat Kamilov, Osman Abdurazakov, Marlen Ahayev, Edem Aliyev, Emin Rustemov, Amethan Umerovğa berildi.
Moskvada iyülniñ 11-nde Rusiye politsiyası Bağçasaraydaki birinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine qoltutmaq içün Rusiye Yuqarı mahkemesiniñ binasına kelgen 45 insannı tuttı. Faallerniñ qollarında yazuvlı şiarlar bar edi: «Qırımda milliy ve diniy sebeplerden repressiyalarnı toqtatıñız», «Qırımda «terrorizm» ile küreş – farqlı fikirlernen küreştir», «Bizim balalarımız terrorist degil» ve ilâhre.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kurbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Yañı koronavirus yuqunçına oğrağan hastalar olsa, olar içün «№7 Aqmescit şeer klinik hastahanesinde» bir qaç yüz qoşma yuqunç yeri ayırıldı.
Bu aqta aprelniñ 4-nde Rusiye kontrolindeki Qırım Sağlıq naziri İgor Çemodanov Qırımda koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına qarşı tedbirler ştabınıñ toplaşuvında ayttı.
«Yañı koronavirus yuqunçı hastalarına tibbiy yardım köstermek içün №7 Aqmescit şeer klinik hastahanesinde 288 yuqunç yeri ayırıldı. Vaziyet kerginleşse, olar hastalarnı qabul etmege azır», – dedi o.
Çemodanovnıñ aytqanına köre, hastalar «yuqunç boksları olğan mahsus maşinalarnen» ketirilecek.
Memurnıñ bildirgenine köre, koronavirus şübhesinen hastalarğa yardım etmek maqsadınen yer ayırılğan Aqmescitteki №2 loqsahaneniñ vaqtınca deñiştirilüvine dair qarar alındı.
Qırımnıñ Rusiye Sağlıq nazirliginiñ soñki malümatına köre, işğal etilgen Qırımda çetel memleketlerinden kelgen 3039 insan tibbiy közetüv altında buluna, olardan 2957-si evde dinamik közetüvde, 67 insan hastahanede qala, 15 insan observatorlarğa tecrit etildi. Rospotrebnadzor malümatına köre, umumen Qırımda 18 COVID-19 hastası qayd etildi, 2 insan tüzelip hastahaneden çıqarıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ukrainlilerniñ 41% Menlik İnqilâbını yıl vaqiası dep adladı. Bunı «Demokratik teşebbüs» fondunıñ «Razumkov merkezi» içtimaiy hızmeti ile beraber keçirgen sorav neticeleri köstere.
Ekinci yerde Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı istilâsıdır (30%).
Yılnıñ siyasetçisini ukrainliler belgilep olamadılar: ealiniñ 35% bu unvanğa lâyıq birisini tapıp olamadılar. Soravda 25,5% Petro Poroşenko qazandı.
Tedqiq senesi dekabr 19-24 künleri arasında keçirildi. Ukrainanıñ bütün regionlarında, Qırımdan ğayrı, 18 yaşını toldurğan 2008 insan soraştırıldı.


text:
1921 jılı 5 aqpanda ötken öñirlik prizidum jiınında Oraz Jandosovtıñ bastamasımen Vernıy atauın "Almatı" (ol kezde orısşıl közqaraspen "Alma-Ata" – avt.) dep özgertuge şeşim qabıldanğanı jaylı käri tauarihtıñ taspasında jazulı. Sol kezden bergi 100 jıldıq Almatınıñ mıñ qwbılıp, qwlpırğan didarı men jürip ötken izine şolu jasağandı jön kördik.
Alatau baurayındağı twmsa tabiğatqa erkin jaylay ornalasqan Almatı şaharınıñ basınan keşirgen alasapıran şeri men jayma-şuaq şarıqtağan kezi az emes. Alıp şaharğa osıdan ğasır bwrın 24 jastağı jas jigit basşılıqqa kelgenin bireu bilse, keybireui bilmeui mümkin. Ol — Qonaevtıñ jezdesi, Jandosovtıñ joldası isker Aytjan Türkebaev edi. 1924-1927 jıldarı Almatı qalalıq komitetiniñ jauaptı hatşısı, bügingi tilmen aytqanda, äkim qızmetin atqarğan Türkebaevtıñ twsında ataqtı Türksib iri temirjol jobası qolğa alınıp, el astanasın Qızılordadan köşiruge şeşim qabıldanğan.
Al 33 jasında Almatı qalalıq atqaru komitetiniñ törağası ornına kelgen, 1939-1941 j.j. aralığında basşılıq etken Qasen Baywzaqov twsında qalada jaña qwrılıs nısandarı boy kötere bastadı. Qalada az uaqıt işinde gülzarlar men baqtar, twrğın üy päterleri twrğızılıp, birneşe tas jol salınğan körinedi. 1941 jılı Baywzaqov Qazaq KSR Joğarğı keñesiniñ VI sessiyasında keñ kölemdi bayandama jasay otırıp, Almatıda tal-terek otırğızp, abattandıruğa odaq qazınasınan 400 mıñ rubl' bölgizgen.
Kezekti äkim de ordabwzar şaqta tağayındalğan bolatın. 34 jastağı Mwhamedjan Äbdihalıqov soğıs bastalğan küni Halıq ağartu komissarınıñ orınbasarı qızmetinen dereu atkomnıñ törağası, bizdiñşe äkim isine auıstırıldı. Uaqıt tığız, mümkindik qat, mindet köp soğıs şağında sovet armiyasına vagon-vagon azıq-tülik, kiim-keşek jöneltumen közge tüsti. Onı el ıqılasına bölegen igi şaruanıñ biri — soğıs uağındağı qısıltayañ jağdayda tek qala ortalığında ğana jüretin tramvay jolın eki aydıñ işinde Almatı-1 vokzalına deyin jetkizip bergeni.
Aradağı auıs-tüyisterden keyin, 1947 jılı atkom törağası-äkim qızmetine 39 jastağı isker Hafis Aybasov kelgen. Onıñ twsında aytarlıqtay infroqwrılımdıq sala dami qoymağanımen, Aybasov soğıstan eseñgiregen twrğındardıñ jağdayın twraqtandıruğa, qala şaruaşılığın qalıpqa keltiruge köp jwmsağan desedi.
Al 1950 jılı, jaña elujıldıq qarsañında köne şaharğa bwrınğıday Kreml' batası-partiya nwsqauımen emes, jergilikti saylau arqılı 40 jasqa jaña tolğan Rımbek Il'iyaşev basşılıq orınğa jayğastı. Ol öziniñ eki jıldıq qızmetinde eñ aldımen soğıstan mügedek bolıp oralğandar men küyeui maydannan oralmağandarğa arnayı äleumettik kömek tağayındap, baspanamen qamtıp, balaların balabaqşağa ornalastırdı. Sonday-aq qalada qaptağan otel'der qoğamdıq dükenderge auıstırılıp, köptep köşet-terek otırğızıldı. Jaña 3-4 qabattıq qwrılıs nısandarı boy köterdi. Il'iyaşev qazaq öneriniñ qara şañırağı Respublika sarayın salğızğan.
1956-1960 jıldarı qala äkimi retinde Ahmet Ädilwlı saylandı. Bwl kezde de az şarua atqarılmağan deydi arhiv derekteri: onıñ twsında qala basşılığı jaña jol tauıp, 10 mıñ otbasığa päter kiltin tabıstap, 11 mektep aşıp, köpşilikke arnalğan "Celinnıy" kinotetarın qwrıp, emhanalar saldı. Mwhtar Äuezovpen birigip Abay eskertkişin bwrınğıdan da biiktetuge sep bolğan.
Almatınıñ altın däuiri atanıp ketken 1960-1973 j.j. atkom törağalığında Esen Düysenov qalanı abattandıruda ayrıqşa qoltañbasın qaldırdı. Qarqındağan jaña äleumettik-mädeni nısandar qwrılısı, qarjı quatı eselep qwlpıra tüsti. Qazirgi "Almatı" qonaq üyi, 25 qabattı "Qazaqstan" qonaq üyi, M.Lermontov atındağı akademiyalıq orıs drama teatrı, Wlttıq kitaphana, Ortalıq cirk, "Medeu" mwz aydını, B.Şolaq atındağı Sport sarayı, "Şımbwlaq" köpşilik demalıs ornı, "Sayahat" avtovokzalı, qala irgesinen boy kötergen jaña ıqşam audandar Düysenovtiñ qoldauımen jüzege astı.
Düysenovtiñ izin ala kelgen Asqarovtı 1975 jılı Keñes Auhadiev almastırdı. Resmi aqparat boyınşa, ol kezde el astanasında 823 mıñnan asa adam twratın. Qalada 184 mektep, 13 JOO, 110 kitaphana, 92 mädeni klub, 49 auruhana bolğan. Auhadiev özine deyingi isker Düysenovtiñ bastamasın jalğastırıp, Almatını alıp qwrılıs alañına aynaldırdı. Respublikalıq Oquşılar sarayı, qalalıq äkimdiktiñ ğimaratı, Rsepublika alañı, M.Äuezov atındağı Qazaq akademiyalıq drama teatrı, "Arasan" monşası men QazWU qalaşığı - Auhadiev şahar tizginin wstağan üş jılda boy kötergen ğimarattar. Sonımen qosa äl-Farabi dañğılı men "Samal", "Orbita", "Qazaqfil'm" ıqşamaudandarı salındı. Mwnda sol kezdegi Qazaqstan Kompartiyası Ortalıq komitetiniñ birinşi hatşısı Dinmwhammed Qonaevtıñ zor eñbegin erekşe atap ötken jön.
70-jıldardıñ soñında bilikke kelgen Änuar Jaqıpovtıñ twsında şahar twrğındarınıñ sanı 900 mıñğa jetti. Ol äkim bolğan 1978-1980 jıldarı 800 mıñ şarşı metr twrğın üy qwrılısı paydalanuğa berildi. Üş jılda 37 balabaqşa, 4 mektep salındı. 70-jıldardıñ soñın Almatı 17 kinoteatr, 7 käsibi teatr, 64 densaulıq saqtau mekemesi, 56 mıñday balanı qamtığan 299 balabaqşa, 126 mektep, 20 mektep-ineternat, 16 käsibi-tehnikalıq uçilişe, 15 tehnikum, 15 institut, 22 sporttıq jäne 10 muzıkalıq mektep, 150-den astam öndiris orındarı, 6 avtobus parki, 4 tramvay-trolleybus deposı, 1100 köşe körsetkişimen ayaqtadı.
Jaqıpovtan soñ, 1981 jılı atkom törağalığı qalanı jılu-energiyamen qamtamasız etudi öziniñ birinşi mindeti etip qoyğan Aqan Qoyşımanovtıñ qolına köşti. Alğaş Qapşağay GES-in iske qosıp, qala men oblıs halqın elektr quatımen qamtamasız etuge jol aştı. Jwrtqa qajetti azıq-tülik pen şaruaşılıq bwyımdarınıñ qoljetimdi boluınıñ modeli jasaldı. "Pepsi kola" kompaniyasınıñ Almatıdağı ökildigi aşıldı.
1983 jılı bas şahar Almatınıñ añsarı häm bas auruına aynalğan metro qwrılısınıñ bastamasına mwrındıq bolğan Asqar Qwlıbaev basşılıqqa keldi. Ataqtı "Arasan" monşasınıñ paydalanuğa bererde sapasın tekseruge kelgen Qonaev bastağan sayasi byuronıñ, anığı Dimekeñniñ jobanıñ injenerlik böligine jauaptı Qwlıbaevtıñ sätti jwmısına rizaşılıq tanıtuınan keyin köp ötpey qolına tizgin tapsırıldı. Jaña basşımen birge jıl kelgendey jañalıq sezinetin almatılıqtar bwl şaqta televiziya keşeniniñ, Ülken Almatı kanalınıñ qwrılısına kuä boldı. Jılu jüyesin biraz äbigerge salıp, jılılıtu nauqanın twralatqan magistral' qwbırlardı auıstıru - bastı meje bop şegelendi. Istıq sudıñ 40 payızı qara jerge siñip, köp mekemelerge jılu jetpey, qiın jağdayğa tap bolıp edi. Qwlıbaev tozığı jetip, şirigen qwbırlardı auıstıru mäselesin Qonaevqa aytıp, ol Mäskeuge şığıp, gosplanğa engizdirip bergen. Söytip 2 jıl işinde qalada 100 şaqırım qwbır jañasına auıtırıldı.
Qaladağı kölik keptelisiniñ köbeyui sebepti äkimşilik metro qwrılısın jürgizuge rwqsattı Mäskeuden zorğa alıp, 1983 jılı bastap ketti. Bwl uaqıtta qala halqı millionnan asıp ülgergen.
Almatıdağı qazaqtardıñ ülesin 40%-ğa artuına tikeley ıqpal etken Zamanbek Nwrqadilov 1985 jılı astanalıq atqaru komitetiniñ törağası jäne Täuelsiz Qazaqstan astanası - Almatınıñ bolaşaq äkimi bolıp keldi. 1994 jılı sayasatker Nwrqadilovtiñ ornına kelgen Şalbay Qwlmahanovtıñ twsında bwrınğı otar onomastikadağı 8 audandı 6-ğa deyn qısqarıp, atauı qazaqşalandı. Jekeşelendiru, narıqtıq qatınasqa tüsu qarsañındağı qım-quıt şaq. Sarapşılar, tipti, key öndiris-jıljımaytın mülikter talan-taraj bolğan desedi.
1997 jılı qazir quğında jürgen Viktor Hrapunov qala äkimi bolıp tağayındaldı. Jeke käsipkerlik salağa köñil böle bastadı. Zamanbek Nwrqadilovtiñ aytuınşa, "Hrapunov pen Qwlmahanovtıñ kioski men bazarı eşbir aqılğa sıymaydı". Qastandıqpen öltirilgen täjiribeli sayasatker, tipti, "Hrapunovtıñ qalanıñ är jerinde 100 metr sayın janarmay beketterin saluı - qılmıs" dep sınağanı bar. Hrapunov kezinde birqatar wlt qayratkerlerine, atap aytqanda, Ğ.Müsirepovke, S.Mwqanovqa, M.Maqataevqa, M.Tölebaevqa jäne ündi qayratkeri Mahatma Gandige arnap eskertkişter ornatıldı. Köptegen tozığı jetken mektepter qayta jöndeu körip, jaña ıqşamaudandarğa jañası salınsa, Ortalıq meşit esigin ayqara aştı.
2003 jılı 30 jeltoqsanda jalpı qwnı 52,2 million dollarğa tüsken äuejay terminalı paydalanuğa berildi. Hrapunov Almatı äkimi qızmetindegi 7,5 jılında respublikalıq byudjetke bölingen qarjını - 1997 jılğı 33 milliard teñgeden 2004 jılı 213 milliard teñgege deyin arttırğanı belgili.
Juırda ğana zeynet jasına tolıp, elşilik qızmetinen bosatılğan, el ıqılasına bölengen Imanğali Tasmağambetov 2004 jılı täuelsizdiktiñ altın besigi, "Altın adamnıñ" Esigi bolğan Almatığa äkim lauazımına tağayındaldı. Şerhan Mwrtaza "Almatı Avgiydiñ atqorasına aynalğan. Al, Tasmağambetov sonı tazartuğa kelgen batır - Gerakl" dep atağan isker äkimniñ bedeli men sıyı halıq pen ziyalılar ortasında anıq bayqaladı.
Zamanbek Nwrqadilov keyingi äriptesi turalı "Qazir Imanğali kelgeli qalanıñ köşeleri jöndelip aulalar tazalanıp jatır degen eldiñ sözin jii estip jatırmın. Bir köşeni asfal'ttap, prezidentke maqtanatın Hrapunovtıñ joldarın Imanğali qayta jasatıp jatır", - dep, oñ bağasın bergen bolatın.
2008-2015 j.j. Täuelsizdik küni tuğan künimen twspa-tws kelgendikten, tarihi datada tağzım etuge bara almağan Ahmetjan Esimov, 2015-2019 j.j. qala ajarın aşa tüsken Bauırjan Baybek, biıl 28 mausımnan bastap Baqıtjan Sağıntaev äkim retinde qızmet atqarıp keledi.
Eldegi azamattıq qoğamnıñ eñ belsendi böligi de Almatıda şoğırlanğan. Qazaqstannıñ qarjılıq-iskerlik, mädeni-öner ortalığı, jastar oşağında, ädette, ömirdiñ barlıq salasın qamtitın är aluan tıñ joba-bastamalar jüzege asıp jatadı. Soñğı jıldarı sayasi-qwqıqtıq belsendiligi ösip kele jatqan azamattıq wyımdar da osında qwrluda.
Soñğı jüz jılda «Vernıy – Alma-Ata – Almatı» atalğan altı alaştıñ jüregi Almatı qalasın är jıldarı basqarğan basşılar
Derekti fotobayan äzirleude qolğabıs tanıtqan Ortalıq memlekettik kino-foto qwjattar men dıbıs jazbaları arhivine jäne özge de jekelegen fotograftarğa alğıs bildiremiz.
* Fotoqwjattı jazbaşa rwqsatsız köşirip basuğa, kez kelgen maqsatta qoldanuğa tıyım salınadı.


text:
Qırımtatar Milli Mäclese
Qırımtatar Milli Mäclese (qırımtatarça Qırımtatar Milliy Meclisi, KъыpыMTaTap Mиллий Meджлиcи) - qırımtatarlarnıñ wäkillek cıyılışı, saylanğan organ, Qırımtatar Qorıltayınıñ başqarma organı. Här biş yılda saylana.
Mäcles 1991 oyıştırılğan. Qırımtatar wäkillek organı bularaq Ukraina üzäk xökümäte häm Qırım xökümäte belän mönäsäbätlärdä qırımtatar mänfäğätlären yaqlıy.
Mäcles räise: 2013 yılğa qädär - Mostafa Cämilev, 2013 yıldan - Refat Çubarov.
SıltamalarYзrәpTү
- Center of the Information and Documentation of Crimean Tatars, Räsmi sayt 2007 eлHың 19 Maй kөHeHдә apxиBлaHraH. — Statute on Mejlis of the Crimean Tatar people
- Official site of Mejlis of the Crimean Tatar People, Räsmi sayt


text:
Aqmescitte Qırım dramatik Ukrain muzıkalı teatrinde mart 8-de Meydannıñ on yıllığına bağışlanğan kontsert olıp keçti. Sanada qırımtatar icracıları, şu cümleden ATR telekanalınıñ «Tatlı Ses» leyhasınıñ final iştirakçileri çıqışta bulundılar. Bunı tedbirni ziyaret etken Qırım.Aqiqat mühbiri bildirdi.
«Bizler bugün gençlerni ve ğayet meşur olğan yıldızlarnı topladıq. Radio işke devam etmege planlaştıra, ve daa nice on yıllığını beraber qarşılaycağımızğa ümüt etemiz», – dep ayttı Meydan radiosınıñ baş muarriri Asan Hayretdinov.
Onıñ qayd etkenine köre, 10 yıldan berli radio uzun müddet devamında efirde ana tilini ve halq yırlarını eşitmek imkânlarından marum qalğan adamlar içün hızmet köstere.
«Meydan – dünyanıñ yekâne qırımtatar radiosı, ve bu bizge büyük vazifeler bere», – dep qayd etti Hayretdinov.
Meydannıñ baş muarriri qayd etti ki, 10 yıl devamında radio bütün Qırımda yayınlap olamay, qırımtatarlar yarımadanıñ farqlı köşelerinde yaşasa da, Meydannı yalıñız Aqmescit ve Aqmescit rayonınıñ sakinleri diñleyler.
Fevral 5-te qırımtatar radiosı on yıllığını qayd etti. Şu künü 10 yıl evelsi qırımtatar tilinde yayınlağan radionıñ birinci nağmeleri yanğıradı. Meydannıñ hadimleri qırımtatar tili ve medeniyetini inkişaf ettirmege tırışalar.


text:
Gruziya Reseyden Abhaziya men Oñtüstik Osetiyadan äskerin şığarudı talap etti. AQŞ-tıñ N'yu-York qalasında ötken Birikken Wlttar Wyımı Bas Assambleyas..
«Taliban» radikaldı qozğalısınıñ ökilderi men Auğanstan ükimetiniñ delegaciyası Saud Arabiyasında kelissözder jürgizip, alda ötetin (20 qazan) parlame..
Amerika elşiliginiñ Tel'-Avivten Ierusalimge köşiriluine baylanıstı Palestina AQŞ-tı Halıqaralıq sotqa berdi. Bwl turalı mepanews.com sottıñ saytına s..
Izrail' prem'er-ministri Bin'yamin Netan'yahudiñ BWW BA-nıñ 73-sessiyasında Irannıñ jasırın atom qoyması bar ekendigine qatıstı jasağan mälimdemesi ha..
Brexit mäselesi kündelikti dauğa aynalıp baradı. Eger Tereza Mey ükimeti EO-dan şığu turalı kelisimde ortaq şeşimge kele almasa, Britaniya halqı merzi..


text:
Pentagon AQŞ-tıñ jäne seriktes elderdiñ komp'yuterlik qauipsizdik mamandarın memlekettik qwpiyalar saqtalatın arnayı veb-sayttardı bwzıp, mälimetterdi wrlaudı bayqap köruge şaqırıp otır.
Bwl akciya 2016 jılı "Pentagondı bwzıp kör" bağdarlamasınıñ ayasında ötkizilip jatır. Bıltır bwl şarağa Wlıbritaniya, Kanada, Australiya jäne Jaña Zelandiyadan 1500-den astam maman qatısıp Pentagonnıñ bazasındağı 100 şaqtı qatelikter men osal twstarın anıqtağan bolatın. Nätijesinde üzdik hakkerlerge 150 mıñ dollardan wtıs berilgen edi. Al sayttardıñ bwl osal twstarın basqa maqsatta tauıp, aqparat wrlanatın bolsa, Pentagonğa milliondağan şığın keletin edi.
Pentagonnıñ bwl bağdarlaması älemdik täjiribede alğaşqılardıñ biri bolıp tabıladı. Osı uaqıtqa deyin bwl bağdarlamağa tek qorğanıs ministrliginiñ mamandarı ğana tartılğan. Al büginde bwl jobağa älemniñ üzdik hakkerlerin şaqırtıp otır.
"The Qazaq Times"


text:
Yaponiyäneñ yaña xökümät räise kem bulaçaq?
Abe Şinzo urınına kiläçäk keşene 17nçe sentyabr'dä iğ'lan itärgä uylıylar
Yaponiyädä uzğan atnada wazıyfasınnan kitkän Abe Şinzonıñ urınına kiläçäk yaña xökümät räiseneñ 17nçe sentyabr’dä uzarğa tiyeşle çirattan tış parlament utırışında saylanuı kötelä.
İlneñ däwlät mediası NHKnıñ xäbärenä qarağanda, xakimiyättäge Liberal’-demokratik partiyäneñ irtägä uzaçaq ğomum şurasında yaña xökümät räiseneñ qayçan bilgelänäçäge belän bäyle datanı qarayaçaqlar. Firqa 13nçe-15nçe sentyabr’ arasında kandidatlar yarışına näticä çığarıp, 17nçe sentyabr’dä deputatlarnı utırışqa cıyılırğa çaqıraçaq.
Kandidatlar yarışında LDP säyäsi tikşerenülär şurası räise häm êlekkege tışqı êşlär ministrı Kişida Fumio belän LDPnıñ êlekkege ğomum särqatibe häm êlekkege saqlanu ministrı İşibu Şigeru urın alaçaq.
Kyodo agentlığınıñ xäbärenä qarağanda, yarışqa ministrlar kabinetınıñ baş sekretare Suga Yoşixidenıñ da kertelüe farazlana.
Abe Şinzo, soñğı mediśina tikşerenülärennän soñ, çireneñ qabat quzğaluın häm terelügä garantiyä bulmawın belderde. Ul 7 yıl 8 ay başqarğan wazıyfasınnan kitärgä qarar qıldı.
Bäyläneşle xäbärlär
İranda 4 keşe ülem cäzasına tartıldı
Alar İzrail küzläw oyışması belän xezmättäşlek başqaruda ğayeplängän


text:
Ukraina Yuqarı Radası, noyabr 26-sında aqşam bir sıra vilayette Azaq ve Qara deñizleriniñ içki suvlarında cenk vaziyetini ilân etti.
Cenk vaziyeti 10 vilâyette ilân etile. Bu -Vinnitsa, Lugansk, Mıkolayiv, Odessa, Sumı, Harkiv, Çerniğiv, Herson, Donetsk, Zaporijjâ vilâyetleri ve Azaq ve Qara deñizleriniñ içki suvları.
Fermanğa köre, cenk vaziyeti 30 künlük müddetke ilân etile - 2018 senesi noyabr 28 saat 9:00-dan başlap 2018 senesi dekabr 27 saat 9:00-ğa qadar devam etecek.
Ukraina prezidentiniñ fermanınen iilân etilgen cenk vaziyetiniñ müddeti devamında, “Ukraina milliy havfsızlıq ve mudafaasına telüke seviyesine” köreqısmiy seferberlik ilân eile.
Poroşenko, RNBOnıñ Ukrainada cenk vaziyetini ilân etmek qararını işke tüşürecek buyruqnı imzaladı. Yuqarı Rada cenk vaziyetini tasdıqlamaq içün toplandı.
Noyabrniñ 26-nda gece Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa Şurasınıñ (MTMŞ) toplaşuvında cenk vaziyetini ilân etmek içün azırlıq körmege qarar alındı. MTMŞ 60 künlük cenk vaziyetini ilân etmege teklif ete.
Ukraina Arbiy deñiz quvetleri bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Rusiyeniñ sıñır gemileri Odesa limanından Azaq deñizinde Mariupolge keçken Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ gemilerine qarşı «açıq istilâiy areketler» kerçekleştirdi. Rusiyeniñ «Don» sıñır kateri Ukraina Arbiy deñiz quvetleriniñ «Yañı Qapu» reyd buksirine aselet çarptı.
Qırımdaki Rusiye FSB idaresi bildirgenine köre, noyabrniñ 25-nde Ukrainağa ait üç arbiy gemi «Rusiyeniñ devlet sıñırından qanunsız» keçip, Keriç boğazı yolunda «telükeli areketler» yaptı.
Daa soñra belli oldı ki, FSB Qara deñizde Ukraina gemilerine qarşı silâ qullandı. Kyivniñ malümatına köre, FSB açqan ateş neticesinde altı Ukraina askeri yaralandı.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Kremlden Keriç boğazında tutılğan Ukraina deñizcileri ve gemilerini acele azat etmesini talap etti.
Bir kun evel Rusiye Ukraina arbiy gemileri Keriç boğazından keçmesin dep, Keriç boğazını vatandaş gemileriniñ keçmesi içün de qapattı. Ukraina Tış işler nazirligi noyabrniñ 25-nde olğan adiseden soñ Rusiyeniñ Qara ve Azaq deñizlerinde yapqanlarını tenqit etti.
Rusiyeniñ Keriç boğazında yapqanlarını bir sıra Avropa memleketi ve ABD tenqit eteler. NATO, vaziyetni ve Keriç boğazındaki adiselerni diqqatnen közetkenini bildirip, ağır-sabırlı olmağa ve vaziyetniñ daa beterine yol açmamağa çağırdı.
Soñki vaqıtları Azaq deñizi Rusiye uquq qoruyıcıları, birinciden Ukraina limanlarına ketken ve andan kelgen gemilerni tutqan sıñırcıları, tarafından yapılğan provokatsiyalarnıñ yeri oldı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisi «Qırım» Fondu» Hayriye teşkilâtınıñ mal-mülkini, şu cümleden Meclisniñ Aqmescitteki binasını, bir de bir diger strukturağa bermek teşebbüsine qoltutmay.
Böyle etip Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Qırımnıñ Rusiye akimiyetiniñ fondnıñ tevqif etilgen mal-mülkini Qırım musulmanları Diniy idaresine bermek teşebbüsini Qırım.Aqiqatqa izaatladı.
«Bizler «Qırım» Fonduna» qarşı açılğan işniñ «fevral 26 işi» ve «mayıs 3 işi» kibi sebepsiz olğanını tüşünemiz, fondnıñ mal-mülkini tevqif etüv qanunsız, para cezaları ise adaletsiz olğanını aytamız. Bu sebepten, tabiiy ki, bunıñ kibi teşebbüslerge menfiy yanaşamız», – dedi o.
Celâl Qırım Müftiyatı fond mal-mülkini nasıl etip qullanacağını tahmin etmedi.
«Qırım Müftisi aqıllı adam, amma belli şaraitlerniñ basqısı altında buluna. Böyle bir şey olsa (mal-mülk Müftiyatqa berilse – muar.), o, bunı fayda ketirmek içün qullanır», – dedi o.
«Qırım» Fondunıñ» baş müdiri Riza Şevkiyev Qırımnıñ şimdiki akimiyetiniñ tevqif etilgen fondnıñ mal-mülkini, şu cümleden Aqmescitteki Meclis binasını Qırım musulmanları Diniy idaresine bermek teşebbüsini talaf dep adladı.
Milletlerara munasebetler ve sürgün olunğan grujdanlarnıñ işleri boyunca Devlet komitetiniñ reisi Zaur Smirnov dedi ki, «Qırım» Fondu» Hayriye teşkilâtınıñ mal-mülki Qırım musulmanları Diniy idaresine berilmek kerek. Bu teşebbüs Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksönovğa da seslendirildi.


text:
Gravitatsion radius
Gravitatsion radius yäki Şvartsşild radiusı - massalı sferanıñ üzençälekle radiusı, ul massiv sferanıñ öslegennän taşlap kitü tizlege (ikençe ğälämi tizlek) yaqtılıq tizlegenä tigez. Böten massa sfera eçendä simmetrik räweştä büleneşep tora.
Şulay itep gravitatsion radiusqa iä bulğan massiv sferadan xättä yaqtılıq taşlap kitä almıy, häm ul sfera qara bularaq kürenä, näq şul obyekt qara tişek bulıp tora.
Gravitatsion radius:
biredä
- G — gravitatsion daimi ,
- c — vakuumdağı yaqtılıq tizlege,
yäki
yäki
- km, biredä - Qoyaş massası
1784 yılda Con Miçell berençe tapqır bu zurlıqnı telgä ala, läkin tik 1916 yılda Karl Şvartsşild Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse qısalarında Gravitatsion radiusnı isäpläp çığara.
Bu radiuslı sferağa böten massa qısılsa ide, Cir yäki Qoyaş qara tişekkä äyläner ide.
Neytron yoldızlar gravitatsion radiusları yoldız radiusınnan 1/3 täşkil itä.
Gravitatsion kollaps[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Massiv yoldızlar (2-3 Qoyaş massası) atom-töş yağulığın totıp betergännän soñ, gravitatsion kollapsnı kiçerä: yoldız gravitatsion radiusqa qısıla häm bernindi nurlanış, kisäkçälär tışqa çığa almas inde.
Gravitatsion radiusqa yaqınlaşa torğan yoldızlarda waqıt bik äkren bara.
Gravitatsion kollapsnı kiçergän häm gravitatsion radiusqa citkän yoldızlar qara tişek dip yörtelä.
Äylänmi torğan qara tişekneñ gravitatsion radiusı waqiğalar ofığına tigez.
Galaktikanıñ (Kiek Qaz Yulı) üzägendä urnaşqan ütä massiv qara tişekneñ gravitatsion radiusı 16 mln km täşkil itä.
Böten Ğälämneñ gravitatsion radiusı küzätelä torğan öleşennän zurraq bula.
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- MизHep Ч., TopH K., yилep Дж. ГpaBиTaция. — M.: Mиp, 1977. — T. 1—3.
- Шaпиpo C.Л., Tbюkoлckи C.A. ЧepHыe дыpы, бeлыe kapлиkи и HeйTpoHHыe зBeзды / Пep. c aHrл. пoд peд. Я. A. CMopoдиHckoro. — M.: Mиp, 1985. — T. 1—2. — 656 c.


text:
Uquq qoruyıcılar qırımtatar faali Asan Çaruhovnı bir qaç saat devam etken sorğudan soñ azat ettiler. Bunı cuma künü, mart 6-da, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâl Facebook saifesinde bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, faalni daa bir sorğuğa çeke bileler.
«Asan Çaruhov taqiqat komitetiniñ hadimleri tarafından azat etildi. Amma keyfinden körüne ki, iş devam etecek ve ileride de «davet etecekler», – aytıla haberde.
Asan Çaruhovnıñ yaqalanması mart 6-da saba belli oldı. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâl bildirdi ki, Asannı «fevral 26 işi» boyunca sorğuğa alıp kettiler. Onı Keriç hastahanesinden işten aldılar.
Rusiye Taqiqat komiteti Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznı yanvar 29 künü «kütleviy nizamsızlıqnı teşkil etüvde» şeklep, oña 2015 senesi fevral 19-na qadar, soñra mayıs 19-na qadar apis müddetini belgiledi.
Qırım Taqiqat komitetiniñ malümatına köre, fevral 26 künü vaqiaları çerçivesinde şaat olaraq 150 insan sorğudan keçti, zarar körgen 40 insan belgilendi ve 2 şahıs mesüliyetke çekildi.
2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamenti yanında Qırımnıñ Ukrainadan ayırılmasına qarşı çıqqanlarnıñ ve bunıñ tarafdarları olğanlarnıñ büyük mitingi olıp keçken edi. Birinciler saflarında qırımtatarlar, Meclis vekilleri ve Ukrainağa qoltutqan faaller bar edi, olarğa qarşı Sergey Aksenov yolbaşçılıgında «Rus birligi» («Russkoye yedinstvo») teşkil etken Rusiyege qoltutqan faaller çıqtılar.


text:
2021 senesi iyünniñ 28-nde qabul etilgen Ukraina Anayasası 25 yaşını toldurdı. Memleketniñ esas qanunı 1996 senesi ekinci çağırılış Yuqarı Rada deputatları tarafından qabul etildi, olar iyünniñ 27-nden 28-ne keçer gecesi çalıştı – toqtamayıp 23 saat. Bundan evel Ukraina beş yıl devamında bir sıra tüzetüvi olğan Ukraina Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Anayasasına köre yaşadı.
Anayasanıñ qabul etilüvi mustaqil Ukrainanıñ uquqiy esaslarını, suvereniteti ve topraq bütünligini pekitti. Esas qanunnıñ onuncı bölüginde «Qırım Muhtar Cumhuriyeti Ukrainanıñ ayırılmaz parçası olıp, Ukraina Anayasası belgilegen vekâletler çerçivesinde oña ait meselelerni çeze», dep aytıla. Ukraina Yuqarı Radasınıñ reisi Dmıtro Razumkov Azatlıq Radiosına intervyü berip, iyünniñ 28-i «tek raatlıq künü degil, Avropanıñ eñ yahşı anayasalarından biriniñ künü» ola, dep ayttı. 1996 senesi Ukraina Anayasasınıñ qabul etilüvi ve Qırım meseleleri aqqında Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında aytıldı. .
Qırımlı siyasetşınas Aleksandr Sevastyanovnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, 1990-larnıñ anayasa esnasında Qırımnıñ statusı bir sıra zıddiyetniñ sebebi olğan edi.
Sovetler Birliginiñ dağılması ve Qırım ve Ukrainada devletçilikniñ tiklenmesi parallel edi, ve bu esnaslarda bir çoq zıddiyet ve bir-birine uymağan şeyler bar ediAleksandr Sevastyanov
– 1996 senesine qadar eki anayasa deñişti – 1992 ve 1995 seneleriniñ, ve ekisi de Ukraina Anayasasınıñ iç bir variantı olmağanda azırlanğan edi. O vaqıt farqlı tüzetüvleri olğan Ukraina Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Anayasası bar edi. Ebet, bir çoq maddeniñ, bir çoq normanıñ farqlı añlatılması qaçınılmaz edi, ve «Qırım Muhtar Cumhuriyeti» ıstılası farqlı akimiyet organları ve farqlı akimiyet seviyeleri tarafından farqlı şekilde izaatlanğan edi. Yani Sovetler Birliginiñ dağılması ve Qırım ve Ukrainada devletçilikniñ tiklenmesi parallel edi, ve bu esnaslarda bir çoq zıddiyet ve bir-birine uymağan şeyler bar edi. Meselâ, Qırımda «Qırım Cumhuriyeti» dep yazğanlar, Ukraina qanunlarında ise «Qırım Muhtar Cumhuriyeti» dep añıldı, em de ekinci söz kiçik arifnen pek siyrek yazılğan edi. Qırımnıñ muhtariyeti Ukrainağa Sovetler Birliginden miras olaraq qalğan.
Aleksandr Sevastyanovnıñ fikirince, o vaqıt Ukraina ve Qırım elitaları bütün bu çatışuvlarnı «bayağı lâyıq bir şekilde» ve daa beter yapmayıp al etip olğanlar.
– Farqlı fikirler birinciden vekâletlernen bağlı edi: ayrı bir region ne qadar muhtar ola bile, ayrı statustan faydalanmaq aqqı barmı. Ebet, 1990-larda Qırım elitası tek hususiy iqtisadiy statusı degil, öz tış siyaset ve halqara faaliyet aqqı olacaq siyasiy statusı olmasını istegen edi. Ukraina bunı qaldırmayıp, bir şekilde normağa ketirmek kerek edi. Ukraina reberligi diger memleketlerdeki regionlarnen zıddiyet örneklerini körgen edi: Abhaziya – Gürcistan, Pridnestrovye – Moldova ve ilâhre. O, Qırımnıñ prezidenti Yuriy Meşkovnıñ devlet qurucılığına da sessiz qalıp olamağan edi. Mence, 1996 senesi Ukraina Anayasasınıñ onuncı bölügi o vaziyette yeterli ve eñ yahşı variantı edi.
Ukrainalı siyasetşınas, yazıcı Viktor Kaspruknıñ fikirince, Ukraina Anayasası qabul etilgende olğan bütün zıddiyetlerge baqmadan, bu vesiqa muvafaqiyetli oldı ve memleketniñ inkişafında müim rol oynadı.
Ukraina Anayasası dünyanıñ eñ eyilerinden biri oldı – onıñ yerine ketirilmesi bu endi başqa meseleViktor Kaspruk
– Firqalar arasında büyük zıddiyetler bar edi: solcular Ukrainanı mustaqil devlet olaraq körmey ve atta Ukraina Sovet Sotsialistik Cumhuriyeti adını qaldırmağa teklif ete edi. Yani Anayasamız büyük uzlaşuv ve o vaqıt prezident olıp, esas qanunnı 1996 senesi qabul etmege istegen Leonid Kuçmanıñ küçlü basqısınıñ neticesi oldı. Ukraina Anayasası dünyanıñ eñ eyilerinden biri oldı – onıñ yerine ketirilmesi bu endi başqa mesele. Ukraina bütün siyasiy problemleri ve meşaqqatlarına baqmadan, kene de Anayasağa uyğun yaşamağa tırışa, dep tüşünem. Esas qanun ukrainalılarnıñ aqlarını kefil etmeknen beraber ayatlarını da tertiplemekte. Anayasa halqqa Ukrainada çoq şeyni daa güzeline deñiştirmek, bu adım-adım olacaq degen ümüt berdi. Bir yerde artta qalsaq da, bu 25 yılnıñ ilerilevi körüne.
Qırımtatar resurs merkeziniñ reisi, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azası Eskender Bariyevniñ qayd etkenine köre, 25 yıl evelsi qırımtatarlar Anayasa qabul etilüvine qol tutmağa qarar berdi, amma bazı incelikler bar edi.
Birinciden Ukraina Anayasasınıñ 92-nci maddesini yerine ketirmelimiz, yani tamır halqlar meselesini qanun seviyesinde tertiplep, olarnıñ aqlarını temin etmelimizпpaBaMиEskender Bariyev
– Memleketimiz uquqiy devlet olsun dep, 1996 senesi Qırımda faal çalıştıq, Anayasağa qol tutuv forumını teşkil ettik. O vaziyette bir çoq kommunist quvetleri bu esas qanunnıñ qabul etilüvine qarşı çıqqan edi. Bu Anayasada tamır halq añılğanına ve aqları ayrı qanunlarnen tertip etilmeli, dep aytılğanına qol tutqan edik. Ebet, onuncı maddege razı degil edik: o, Ukraina unitar devleti ola dep aytılğan muqaddemege zıt kele. Böyle devlette memuriy, terroritorial printsipke köre muhtariyet olamaz. Mında mıtlaqa deñişmeler ve ilâveler kirsetilmeli. Unitar devletniñ topraqlarında tamır halq yaşasa, milliy-territorial muhtariyet ola bile.
Eskender Bariyev, 2017 senesi onuncı maddege, Qırımnıñ qırımtatarlarnıñ milliy-territorial muhtariyeti statusınen bağlı deñişmelerniñ kirsetilmesi içün anayasa komissiyası yanında bir iş gruppası quruldı, faqat bu tüzetüvlernen qanun leyhası Yuqarı Radada öyle de qabul etilmedi, dep hatırlata.
– Buña basamaq-basamaq kele bilemiz, dep tüşünem. Birinciden Ukraina Anayasasınıñ 92-nci maddesini yerine ketirmelimiz, yani tamır halqlar meselesini qanun seviyesinde tertiplep, olarnıñ aqlarını temin etmelimiz. Ukraina prezidenti Ukrainanıñ Tamır halqları qanun leyhasını Yuqarı Radağa berdi, ve eñ yaqın vaqıtta bu vesiqa qabul etilir, dep ümüt etemiz. Soñra Ukraina qanunlarına bir sıra deñişme ve ilâve qoşulmalı, ve o vaqıtqa qadar em Ukraina cemiyeti, em siyasetçileri Ukrainanıñ esas qanunını da tüzetmege razı olur, belki. Mence, bu «Qırım platforması» çerçivesinde de pek aktual. Ortaqlarımız memlekette Ukrainanıñ inkişaf planı bar olğanını ve memleketimizniñ bütün vatandaşlarınıñ aqları nasıl qorunacağını körmeli.
Ukraina Anayasasına köre, oña kirsetilecek deñişmeler qanunı Yuqarı Radağa prezident ya da eñ az 150 halq deputatı tarafından berilmeli. Böyle bir qanunnıñ tasdıqlanması içün 450 parlament vekilinden eñ az 300-ü rey bermeli.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Yanvarniñ 23-nde yaltalı aq qorçalayıcı Yunus Maşaripovnıñ cinaiy davası boyunca keçirilgen daa bir oturışuv vaqtında FSB tahqiqatçısı Aleksandr Lavrov sorğuğa çekildi, o, tahqiqat vaqtında qanunsız basqı usullarını qullanuv aqqında suallerge cevap bermedi. Qabaatlav tarafı, dava malümatına Rusiye arbiy prokuraturasınıñ FSB hadimleriniñ areketlerini teşkerüv neticeleri boyunca red malümatını qoşmağa rica etti. Maşaripov işkencege oğratıldı-yoqmı, dava prokuraturada nasıl baqıldı ve FSB hadiminiñ sorğusı nasıl keçirildi, bunı maqalede oqumañız mümkün.
«Faşist işkence usulları»
Yunus Maşaripov 2017 senesi sentâbr ayında tutulıp apiske alındı. O, Rusiye FSBsiniñ hadimleri tarafından hırsızlandı, dep bildire. Maşaripov patlayıcı maddelerni azırlağanında ve saqlağanında qabaatlandı. Belli bir vaqıt keçken soñ akimiyet kontrolinde olğan «Krım 24» telekanalı sorğu videosını derc etti, anda Maşaripov «Yaltada içtimaiy-siyasiy vaziyetke dair malümat toplağanını, turistik mevsimni bozmaq içün plâjlarda ine atqanını, ormannı ateşke bergenini ve Rusiyege qarşı risalelerni tarqatqanını» bildire. Videoda aytılğanı kibi, Maşaripov bunı «Qırımtatar Milliy Meclisiniñ teşebbüsinen yaptı, onı ise Ukraina telükesizlik hızmetiniñ hadimleri idare etti». Meclis reisi Refat Çubarov Qırım.Aqiqatqa bu malümatnı red etti.
Yunus oña qarşı yapılğan işkence aqqında tarif etti. Onıñ aytqanına köre, FSB hadimleri onı aqım, açıq ateşnen qıynap eziyetledilerAleksey Ladin
Yanvarniñ 16-nda qırımtatarı Rusiye kontrolindeki Yalta şeer mahkemesinde çıqışta bulunıp, onı qabaatını tanımasına zorlamaq içün işkencege oğratıp, malümat bergenini videoğa çıqarğanlar, dep tarif etti. Soñra, SİZOda, tahqiqatçı, tayinlengen advokattan çekinmeyip, oña qarşı qanunsız basqı usullarını kene qullandı, dep bildirdi Maşaripov. Maşaripovnıñ qayd etkenine köre, biologik örnekleri küçnen alındı, daa soñra olar «patlayıcı tertibatlarda tapıldı».
Advokat Aleksey Ladin Maşaripovnıñ malümatını izaatlap şöyle dedi: «Yunus oña qarşı yapılğan işkence aqqında tarif etti. Onıñ aytqanına köre, FSB hadimleri onı aqım, açıq ateşnen qıynap eziyetlediler, qabaatı olğanını tanımasını talap ettiler. Soñra genetik madde alıp, bunı bir yerde qayd etmediler. Ve daa soñra genetik madde patlayıcı maddede tapıldı».
Mabüs, Qırımnıñ Rusiye prokurorınıñ muavini Vladimir Kuznetsovnıñ adına yazğan muracaatında (muracaat kopiyası muarririyette bar) oña «FSB idaresiniñ hadimleri tarafından faşist işkence usulları, eziyet, qılınuv, milliy menlik ve namusnı maneviy aşalav, maneviy basqı qullanılğanını ve özüne qarşı yalan malümat bermesine zorlanğanını» bildirgen edi, dep hatırlata.
Aqlımda bar – aqlımda yoq
Yanvarniñ 23-nde mahkemede bu davanen oğraşqan FSB tahqiqatçısı Aleksandr Lavrov sorğuğa çekildi. Oturışuv vaqtında Maşaripov işkence aqqında bildirgen edimi degen sual berildi. Tahqiqatçı qısqa bir cevap berdi, şahsen oña böyle bir muracaat kelmedi, dep bildirdi. FSB hadimi bu mevzunı añlatmadı.
«Hatırlamayım!» – dep cevapladı tahqiqatçı
Soñra biologik örnekler alınğan protsessual areketler vaqtında tahqiqatçı ne içün yoq edi degen sual peyda oldı. Lavrov qarar çıqarğanını aytıp, özü ne içün yoq edi añlatıp olamadı – qadı Sergey Smirnov sualni alıp taşladı, tahqiqatçığa cevap bermemege izin berdi. Bu protsessual areketniñ hususiyetleri aqqında laf etmek ıntıluvına qadı Smirnov kene imkân bermedi.
Maşaripov, mahkemede tahqiqatçı Lavrovdan 2017 senesi noyabrniñ 24-nde tayinlengen advokatnen beraber tahqiqat izolâtorına kelip, onı sorğu odasına ne içün çağırğanlarını tarif etmesini rica etti. «Hatırlamayım!» – dep cevapladı tahqiqatçı. Maşaripov bu sualniñ cevabını almağa tırıştı, amma Lavrov tekrarlap turdı: «Aqlımda yoq». Qadı Smirnov nevbetteki sualge keçmege talap etti, çünki «şaat bir şey hatırlamağanını ayttı».
Soñki red cevabı degilmi?
Tahqiqatçı, Maşaripovğa qarşı işkence qullanğanını red etip olamadı, daa beter yaptı. Tahqiqatçı mahkemede şaatlıq etken soñ, devlet qabaatlayıcısı dava malümatlarına Rusiye Qara deñiz arbiy prokuraturasınıñ Maşaripovnıñ FSB hadimleri tarafından işkencege oğratılğanına dair ariza esasında cinaiy dava açmamaq qararını qoşmağa rica etti.
Advokat Aleksey Ladin bu red cevabını izaatlap, mahkemeniñ diqqatını arbiy prokuror teşkerüv yapıp, FSB hadimlerine qarşı dava açmamağa qarar alğan soñ mabüsniñ bu qararnı şikâyet etkenine celp etti. Ve malümat yañı teşkerüvge yollanıldı. Prokuror yerli FSB hadimleriniñ areketlerinde kene bir cinayet körmegen soñ, dava açılmasına berilgen red cevabı kene lâğu etildi.
Bu qarar daa çoq kere lâğu etilecek, dep tüşünemAleksey Ladin
«Bu red cevabı bir çoq kere lâğu etildi, aynı qararlar çıqarıldı, ve bu qarar daa çoq kere lâğu etilecek, dep tüşünem», – dep vade etti mahkemede Ladin.
Prokuror teşkerüvi, aqımnen işkence ve qabaatını tanımağa zorlav aqqında Qırımnıñ Rusiye prokurorınıñ muavini adına bergen arizasında Maşaripov özü de bildire. Bu arizanıñ metnine köre, «devletniñ yüksek vekâletli şahısları, Yalta şeeriniñ prokurorlarından başlap Baş prokuror ve Rusiye Tahqiqat komitetine qadar berilgen bir sıra arizağa baqmadan», Maşaripov «Qırım prokuraturasınıñ hadimleri tarafından bir kere bile sorğuğa çekilmedi».
Malümat: Rusiye kontrolindeki Yalta şeer mahkemesi Maşaripovnı patlayıcı maddelerni yapqanında ve saqlağanında qabaatlap, 4 yıl koloniyada qalmasına ve 110 000 para cezası (tahminen 41 biñ ğrıvnâ) tölemesine üküm etti. Qırımnıñ Rusiye Yuqarı mahkemesiniñ Temyiz instantsiyası Maşaripovnıñ şikâyet arizasını qabul etti.
«Memorial» aq qorçalayıcı merkezi Yunus Maşaripovnı siyasiy mabüs olaraq tanıdı.


text:
Aqmescit akimiyeti şeerniñ merkeziy soqaqlarında Frunze adına Harkov zavodında yapılğan urnalarnı qoymağa başladı, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Zavod saytında olğan malümatqa köre, şirketniñ Rusiyede temsilciligi bar.
Çöplük urnaları ne vaqıt satın alındı ve nasıl etip Qırımğa kelip yetkeni belgisizdir.
Evel Aqmescit şeer memuriyetiniñ başı Gennadiy Baharev aytqanı kibi, 5 million rublege böyle eki biñ urnanı alıp qoyacaqlar. Aqmescit şeer memuriyetiniñ toplaşuvlarından birinci urna örnegi kösterildi.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.


text:
Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif etilgen Teymur Abdullayevniñ ömür arqadaşı ve anası yanvarniñ 19-nda aqayı ve oğlu ile körüşip olamadılar. Olarnı tahqiqat izolâtorınıñ hadimleri yibermedi. Bunı «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ Facebooktaki saifesinde tevqif etilgenniñ zevcesi Alime bildirdi.
Tevqif etilgenniñ apayı: «Tayin etilgen vaqıtta biz binağa kirdik. Kirgende bizden cep telefonlarımıznı söndürmekni rica ettiler. Biz söndürdik. Anam Teymurnı körgende, bizni Teymurdan ayırğan qalın camnı tekmil unutıp, onı quçaqlamaq içün oña qarşı çaptı. Bu duvarğa uruldı ve ağladı. Men dayanamadım ve bunı hatıra olaraq şahsen özüm içün çekmek ve aynı zamanda qocama balalarımıznıñ fotosuretlerini ve videolarını köstermek içün planşetimi çıqardım. Tahqiqat izolâtorınıñ hadimi, bunı körip, qıçırıp başladı ve meni çetke çağırdı», – dep yazdı.
Bundan soñ uquqqoruyıcı qadınnı odadan çıqardı ve körüşüvniñ olmaycağını bildirdi.
Alime: «Tahqiqat izolâtorınıñ hadimi, bundan soñ körüşmeme izin bermesin dep, maña qarşı tergevcige şikâyet yazacağını aytıp başladı. Bu ekinci körüşüvimiz olacaq edi. Birincisi 2017 senesiniñ ağustosında oldı. Teymur buña darıldı ve pek ziyade asabiylendi. O, bu körüşüvni çoq bekledi», – dep bildirdi.
Daa evel Kremlniñ kontroli altında bulunğan Qırım Yuqarı mahkemesi, Aqmescitteki «Hizb ut-Tahrir işi» figurantları Emil Cemadinov, Ayder Saledinov, Rustem İsmailov ve Teymur Abdullayev muvaqqat izolâtorda 2018 senesi fevralniñ 11-ne qadar qalacaqlar, dep qarar berdi.
2016 senesi oktâbrniñ 12-sinde Qırımda beş musulman qorantasında tintüvler yapıldı. Neticede, Rusiye ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde qabaatlanğan beş qırımtatar: Rustem İsmailov, Uzair Abdullayev, Teymur Abdullayev, Emil Cemadenov ve Ayder Saledinov tevqif etildi.
Fevralniñ soñunda Rustem İsmailov ve Ayder Saledinov psihiatrik ekspertizağa yollanğanları belli oldı.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca tevqif ve mahküm etilgen Qırım sakinleriniñ advokatları, olarnıñ taqip etilüvi din alâmetine köre yapıla, dep tüşüneler. Advokat Emil Kurbedinov, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu iş boyunca esas olaraq qırımtatarlar taqip etilip, olarnen birlikte İslâm dinini kütken ukrainler, ruslar, tacikler, azerbaycanlar ve diger etnik gruplarğa ait Qırım sakinleriniñ de taqip etilgenini qayd ete.
Halqara siyasiy İslâm teşkilâtı «Hizb ut-Tahrir»niñ vekilleri öz vazifesini, bütün musulman devletlerini bir İslam hilâfeti içinde birleştirüvde köreler. Lâkin olar buña irişmek içün terroristik usullarınıñ qullanıluvını red ete ve Rusiyede aqsız yerde taqip etilgenlerini aytalar. 2003 senesinde Rusiyeniñ Yuqarı mahkemesi «Hizb ut-Tahrir»ni «terroristik» olaraq tanılğan 15 birleşmeniñ cedveline kirsetip, yasaq etti.


text:
Aqmescitte qırımtatarlarnıñ yarımadadan sürgün etilgenleriniñ 75 yılına bağışlanğan matem tedbiri başlandı. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri haber ete.
Yüzge yaqın insan, esasen qartlar, demiryol vokzalı yanındaki hatıra taşı yanında toplaştı. Bazıları milliy bayraqlarnen keldi.
Tedbir uquq qoruyıcı organlarınıñ tahminen 20 hadiminiñ nezareti altında keçirile. Tedbir yerli akimiyetnen muzakere etilmegen olsa da, quvetçiler kirişmeyip çette tura.
Tedbir duanen başlandı.
Mayısnıñ 18-de Ukraina ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlaylar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Şu künü qırımtatarlar halqınıñ Qırımdan sürgün etilüviniñ qurbanları hatırasına çeşit añma tedbirleri keçirile.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayıs 18 künü Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Ukrainada 224 COVID-19 yañı koronavirus hastası qayd etildi, dep haber ete Azatlıq Radiosı Sağlıq nazirliginiñ Cemaat sağlığı merkeziniñ malümatına köre.
Ukrainada (işğal etilgen Qırım ve Aqyar ve Donbasnıñ işğal etilgen topraqları sayılmay) 1892 koronavirus hastası tasdıqlandı.
Eñ çoq hasta – Çernivtsi vilâyetinde (302), Kyivde (300) ve İvano-Frankivskte (218). Mıkolayıv vilâyetinde bir hasta bile qayd etilmedi.
Johns Hopkins universiteti yanındaki Sistem tedqiqleri merkeziniñ malümatına köre, dünyada bir buçuq million COVID-19 hastası qayd etildi, 88538 insan vefat etti, 329 876 tüzeldi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiyeniñ Rostov vilâyeti Donetsk şeher makemesi mart 22 künü Ukraina vatandaşı Nadejda Savçenkonı 22 yılğa apiske atmaq qararını aldı.
Bundan evel makeme Sevçenkonı eki rusiye jurnalistlerniñ öldürüvinde qabaatladı.
Bu aqta, makeme oturışında makemeci Leonid Stepanenko bildirdi.
Rostov vilâyetiniñ Donetsk şeer makemesi mart 22 künü Nadejda Savçenkonı üküm etmege yekünledi.
Bundan evel, Rusiye prokuraturası Nadejda Savçenkonı 23 yılğa apiske atmağa talap ete edi. Nadejda Savçenko 2014 senesiniñ iyül ayından başlap, Rusiyeniñ apisinde, yapılğan cinaiy iş boyunca bulunmaqta. Savçenkonı Ukrainada qanunsız bulunğan, rusiye devlet televideniyesınıñ eki hadiminiñ öldürmesinde, separatist gruppasınıñ suiqast öldürmesinde ve qanunsız Rusiye sıñırını keçmesinde qabaatlaylar.
Nadejda Savçenko dekabr ayından başlap açlıqnı ilân etken edi, mart 4-10 künleri quru açlıqqa keçken edi.


text:
Bazarertesi künü, noyabr 2-de, Rusiye Merkeziy bankı saytında ATR telekanalınıñ saibi, iş adamı Lenur İslâmovnıñ «Just Bank» şirketiniñ bank ameliyatlarınıñ keçirilmesine litsenziyanıñ qaytarılması aqqında malümat peyda oldı.
Mında añlatılğanı kibi, işbu qarar «bank faaliyetini idare etken federal qanunlarnıñ ödünç qaideleriniñ, em de Rusiye Bankınıñ uquqiy qararlarınıñ amelge keçirilmemesi» sebebinden alındı.
Şusı bildirile ki, «Just Bank» şirketinde muvaqqat memuriyet tayinlengen.
Evel noyabr 2 künü Qırımda ATR telekanalınıñ hadimleri, İslâmovnıñ ana-babasınıñ evinde ve Moskvadaki oğlu yaşağan evinde keçirilgen tintüvler aqqında bildirilgen edi. Birazdan tintüvler İslâmovnıñ bütün şirketlerinde FSB tarafından oña nisbeten açılğan cinaiy işniñ çerçivesinde keçirilgeni aqqında malümat peyda oldı.
İslâmovnıñ fikrine köre, işbu areketler – onıñ Kremlge qarşı mevamınıñ neticesi ve onıñ tarafından teşkil etilgen Qırım qamaçavına cevaptır.


text:
Aqmescit – Oktâbr 14 kününden 25-ne qadar işğal etilgen Qırımda ealini cedvelge alacaqlar. Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ sözlerine köre, bu sorav resmiy sayılmaycaq, amma onıñ neticeleri «yarımadanıñ inkişafı içün kerek. Amma, yerli sakinlerniñ bir qısımı teşkilâtçılarğa işanmay, alınğan malümat olarğa qarşı qullanacagından saqınalar. Uquq qorçalayıcılar ise, bu vaziyette öz menfaatlarını qorçalamaq içün ne yapmaq kerekligini añlatalar.
Soñki kere Qırımda ealini 2001 senesi cedvelge alğan ediler. O vaqıt bu kibi tedbirler bütün Ukrainada ötkerildi. Yarımadada 2 million 33 biñ sakin yaşağanını belgilediler. Olardan 58,5%- ruslar, 24,4% - ukrainliler, 12,1% - qırımtatarlar edi.
Qırımnıñ er sakini içün malümat nege kerek?
Qırımda ealiniñ yañıdan cedvelge alınuvı işğal altında ve «Rusiye içün er biriñiz müim» şiarı altında keçirilecek. Onıñ arfesinde büyük reklama kampaniyası em televideniye, em de soqaqlarda ötkerildi. Yarımada sakinlerine 33 sualge cevap bermege teklif eteler. Hususan, doğğan yeri, grajdanlığı, milleti, tuvğan tili, qazanç yollarını ögrenecekler. Ayırı sualler yaşayış şaraitlernen bağlı: rusiyeli akimiyet yaşağan yerniñ meydanlığı, atta sanitar şaraitlerinen meraqlana.
Qırım statistikası hızmetiniñ reberi Olga Baldina qayd etkeni kibi, sakinler malümatnı göñülli olaraq berecekler, onıñ maqsadı içtimaiy ve iqtisadiy meselelerniñ çezilüvidir. «Bizim malümatımızğa esaslanıp, cumhuriyet ve ükümet içtimaiy, belki de naqliye, bücetniñ taqsimlenüvi kibi meselelerni çezmesi müim», – dedi memur.
Qırımtatarlar sorav neticelerine işanmaylar, amma boykot etmeyler
Bağçasaray şeeri sakini Asan İsmailov cedvelge aluv tedbirinde iştirak etmege istemey, şahsiy malütlarnıñ er türlü toplavğa nisbeten işançsızlıqnen davrana. Onıñ sözlerine köre, bu malümat ilk evelya FHH (FSB) ve diger küçlerge basqı ve repressiya ötkermek içün kerek.
«Şimdiki vaqialarnı köz ögüne alsaq, insan aqqında er türlü malümat oña qarşı qullanmaq mumkün. Bu soravda iştirak etmege mecbur etkenleri ve atta iştirak etmegenlerni para cöremesi ile cezalamaq vadelerni begenmeyim. Yoq elbette, iştirak etmeycem», – dey erkek.
Qırımtatarlar lideri Mustafa Cemilev emin, bunı birinciden, qırımtatarlarnı sürgün etmek içün yapalar, ekinciden, qırımtatar yaşlarını Rusiye ordusına çağırtmağa isteyler.
Qayd etmeli ki, Meclis qırımtatarlar arasında bu soravnı boykot etmek içün teşviqat alıp barmay. Aksine, bazı Meclis azaları neticeler doğru kösterilse, bu tedbir qırımtatarlarnıñ özüne kerek, deyler.
Kerekli statistik malümat devlet organlarınıñ qolunda bar, – uquq qorçalayıcılar
İnsan aqları boyunca Qırım missiyasınıñ reis muavini Olga Skripnik qayd etkeni kibi, bu tedbirde göñülli olaraq iştirak etmek kerek. Rusiye Federatsiyasınıñ qanunlarına binaen, insannıñ şahsiy ayatnı sürmek ve özüne qarşı şaatlıq yapmamaq aqqı bar.
«Bu malümat göñülli berilmek kerek, insan istese episi suallerge cevap bersiñ, istemese – bu onıñ aqqı. Kerekli statistik malümat devlet organlarnıñ qolunda bar. Bu soravnñ maqsadı bam-başqadır», – dey uquq qorçalayıcı.
Bazı matbuat vastaları, soravda iştirak etmegenlerni 100 rubleden başlap 300 rublege qadar para cöremesinen cezalaycaqlar, dep yazğan ediler. Amma bu malümatnı resmiy olaraq red ettiler. Çünki, Rusiyede öz aqqında malümatnı bermegeni ya da yañlış bergeni içün adamlarnı cezalağan qanunlar yoq.


text:
Keçken künü Qırımda 13 yañı koronavirus hastası qayd etildi, dep bildirdi Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov.
Onıñ malümatına köre, 8 hasta daa evel qayd etilgen yerlerde keçirilgen qırğılıq ile küreş tedbirleri ve laborator tedqiqi neticesinde tapıldı. Ekisi Sankt-Peterburgda ve Krasnoyarsktan kelgen 5 hasta keskin virus yuqunçı alâmetlerinen tibbiy yardım içün muracaat etip qayd etildi.
Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ yolbaşçısı Natalya Penkovskayanıñ malümatına köre, yañı hastalardan beşi Saq rayonında qayd etildi, anda yañı yer bar. Daa eki yer Aqmescitte qayd etildi, hastalanğanlar arasında tibbiyet hadimi bar. Krasnoperekop hastahanesinde çalışqan Aqşeyh rayonınıñ tibbiyet hadimi de hastalandı. Bundan sebep hastanen alâqada olması mümkün acele tibbiy yardımnıñ 29 hadimi işten uzaqlaştırıldı. Aluştada, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında birer hasta bar. İslâm Terek rayonında da eki kişilik qoranta ocağı qayd etildi.
Böylece, Qırımda 272 koronavirus hastası qayd etildi. 24-ü çetelden keldi, 26-sı Rusiyeden keldi. Eki kişi vefat etti. Akimiyetniñ malümatına köre, daa eki hastanıñ ölüm sebebi belli degil, amma COVID-19 diagnozı qoyulğan edi. Aqyarda 135 kişi koronavirus yuqunçına oğradı, 65 insan tüzeldi, eki kişi vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Çehiya tış işler nazirliginiñ matbuat kâtibi İogana Grogovanıñ bildirgenine köre, çeh qanı olğan 26 yaşına qadar gençler ve 60 yaşından başlap nefaqacılar viza resmiyleştirüvi içün ödevlerden boşatılacaq.
Bir de bir şahıs çeh asılını isbatlap olsa, oña bir yıllıq çeh mültivizası berilecek, dep qayd etti Grogova.
Onıñ aytqanına köre, tış işler nazirliginiñ bu adımı Ukrainada yaşağan volın çehlerniñ muracaatlarınen bağlı.
Etnik çehler olğan aman-aman 40 qoranta Çehiyağa qaytmaq içün qol tutuv istedi, lâkin olarğa yardım etmediler.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov «Büyük yedi devlet» gruppasınıñ (G7) Ukraina sıñırında provokatsiyalarnı toqtatmağa çağıruvına cevap berip, Kreml Ukraina sıñırında, Qırımda ve Donsbata ordusınıñ toplanmasını endi añlattı, dep bildirdi.
«Öz topraqlarımızda ordumıznıñ avuşması aqqında, iç bir kimseni tehdit etmegenimiz aqqında ve Ukraina Silâlı quvetderini provakatsion areketlerden red etmege çağırmaq kerek olğanı aqqında er şyyni añlattıq», – Rusiye haber vastaları Pekskovnıñ aytqanlarından alıntı ketire.
Rusiye prezidenti G7 liderleri ile alâqada olmağa planlaştıramı, yoqmı kibi sualge Peskov dedi: «Böyle bir şey olsa, haber etermiz».
Evel, «Büyük yedi devlet» gruppası (G7) Tış işler nazirleri ve AB tışqı siyaset idaresiniñ başları Rusiyeni Ukraina sıñırında, Qırımda ve Donbasta provokatsiyalarnı toqtatmağa çağırdı.
NATO baş kâtibi Yens Stoltenberg Rusiyeni Ukraina ile sıñırda, Qırımda ve Donbasta arbiy kerginleşmeni toqtatmağa çağırdı.
Martnıñ 30-nda Ukraina silâlı quvetleriniñ baş komandanı Ruslan Homçak bildirdi ki, Rusiye, «Zapad-2021» strategik talimlerine azırlıq manaçığınen Ukrainanıñ şarqiy sıñırlarına taktik gruppalarını çeke.
Kreml, Rusiye ordusınıñ Rusiyede areket etmesi diger memleketlerni, hususan Ukrainanı qasevetlendirmemeli, dedi.
Ukrainanıñ ğarbiy ittifaqdaşları oña qol tutqanını bildirdi. Aprelniñ 2-nde ABD ve Ukraina prezidentleri Joseph Biden ve Volodımır Zelenskıy telefonda laf ettiler. Beyaz saraynıñ malümatına köre, «prezident Biden Rusiyeniñ Donbas ve Qırımdaki istilâsı vaziyetinde Ukraina suvereniteti ve topraq bütünligine qol tutqanını tasdıqladı».
Daa soñra Avropa Birliginiñ Tış siyaset ve telükesizlik siyaseti yuqarı temsilcisi Josep Borrell Ukraina akimiyetini Rusiye tarafından yapılğan istilâ vaziyetinde «Avropa Birligi destek köstergenine» işandırdı.
Sıñırda ve Donbasta olğan adise-vaqialar sebebinden NATO da Ukrainağa qol tutqanını bildirdi.


text:
2017 jıldıñ 1 toqsanında halıqtıñ orta eseppen jan basına şaqqandağı ataulı aqşalay tabıs 75291 teñgeni qwradı jäne 2016 jıldıñ 1 toqsanımen salıstırğanda 7,5%-ğa östi. Alayda osı kezeñde twtınu tauarları men qızmetter bağasınıñ 7,8%-ğa ösimi kezinde halıqtıñ naqtı aqşalay tabıstarı 0,3%-ğa tömendegen. Bwl turalı statistika komitetinen habarlandı.
"2017 jıldıñ 1 toqsanında halıqtıñ orta eseppen jan basına şaqqandağı ataulı aqşalay tabıstarınıñ mölşeri boyınşa joğarı mäni Atırau oblısında bayqalıp otır, onda körsetkiş ortaşa respublikalıq deñgeyden 1,8 esege asqandığı bayqaldı", - delingen komitet habarlamasında.
Al tabısı eñ tömen öñirler retinde Oñtüstik Qazaqstan jäne Jambıl oblıstarı belgilendi, osı öñirlerde halıqtıñ tabıs mölşeri ortaşa respublikalıq deñgeyden 55-62% tömen.
2017 jıldıñ 1 toqsanında öñirler boyınşa halıqtıñ orta eseppen jan basına şaqqandağı ataulı aqşalay tabıstardıñ eñ joğarı jäne eñ tömengi şaması arasındağı ayırmaşılığı 3,3 eseni qwradı (2016 jılğı 1 toqsanda – 3,4 ese).


text:
Keriçte Mitridat merdiveniniñ bazı qısımlarınıñ denontajını başladılar. Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, işçiler, merdivenniñ taş boşluqlarından direklerni alıp başladılar ve bazı qorqulıqlarnı bozdılar. İşler, Keriçniñ rusiyeli akimiyeti ilân etken merdiven rekonstruktsiyası çerçivesinde yapıla.
Mitridat bayırınıñ caplarında yerleşken mesken soqaqlarğa ketken merdiven qısımlarına qora qoyula.
Rıbakova, Verhnâya Mitridatskya, Esplanadnaya soqaqlarında olğan evlerniñ sakinleri, azbarlarına yol qapatılır, dep qorqa.
Daa evel, tış icracısı, Büyük ve Küçük Mitridat merdivenleriniñ rekonstruktsiyasını 2020 senesi sentâbr 1-inece yekünlemek kerek olğanı bildirile edi. Kontrakt fiyatı - 651,6 million ruble. Memurlarnıñ malümatına köre, leyhanıñ tış icracısı - "Bavarskiy dom" teşkilâtı.
Sentâbr 4-ünde, tış icracısı Keriçte Mitridat merdivenleriniñ rekonstruktsiyasını başlağanı bildirilgen edi.


text:
Oktâbrniñ 26-28 Dublin qalesinde Front Line Defenders büyük uquq qoruyıcı platforması keçirile. Bu platformada qırımlı advokat ve ukrayin uquq qoruyıcısı Diana Berg iştirak ete.
Teşkilâtçılarnıñ qayd etkeni kibi, tedbirde bütün dünyadan 100-den ziyade uquq qoruyıcı iştirak ete.
"Uquq qoruyıcılar ve olarnıñ mudafaa etken azatlıqlar yaşayışımızda iç bir vaqıt olmağanı kibi ücümlerge oğratıla ve dünyanıñ er bir bölgesinde devletler vatandaş cemiyetine qarşı basqılarnıñ artması ile qarşılaşa", - dep bildirdi Front Line Defenders icra müdiri Endrü Anderson.
Onıñ sözlerine köre, Dublin platforması zayıf uquq qoruyıcılarğa "toplanmaq, birleşmek ve telükesizlik strategiyasını azırlamağa" imkân bere.
"Bu uquq qoruyıcılarnıñ dünyanıñ eñ basqıcı ükümetlerinden bazılarınıñ tarafından qarşılaşqan suistimallar aqqında qonuşa bilecek bir forum olğanı damüimdir", - dep qoştı o.
İlk Front Line Defenders forumı 2002 senesi keçirildi.
Front Line Defenders 2001 senesi Dublinde yaratılğan halqara uquq qoruyıcı teşkilâttır. Onıñ maqsadı telüke altında olğan uquq quoryıcılarnı qorumaqtır.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Ukrainada soğıs bastalğannan beri 3 mıñ 496 beybit twrğın qaza taptı. Bwl turalı Birikken Wlttar Wyımınıñ Adam qwqıqtarı jönindegi Joğarı komissiyası mälimdedi. Halıqaralıq qauımdastıqtıñ atalğan komissiyası soğıs bastalğannan beri Ukrainadağı qaza bolğandar turalı mälimetterdi toptastırıp kelgen.
Wyımnıñ 10 mamırğa deyingi esepke alğan derekterine qarağanda, soğıs bastalğannan beri 3496 beybit twrğın qaza tauıp, 3760 adam türli jaraqat alğan. Derekterge say, beyt twrğındardıñ köbi äue şabuıldarı, artilleriyalıq soqqı jäne zımıran şabuıldarınan köz jwmğan.
Atalğan komissiya qwrban bolğandardıñ naqıtı sanı bwl tizimnen älde qayda köp boluı mümkin ekenin eskertedi. Sebebi, soğıs qızu jürip jatqan aymaqtardan naqtı derekterdi jinau mümkin emes.


text:
Ekinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası" iştirakçileriniñ advokatları, Rostov-na-Donu şeeri Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesinde oturış olğanda, qabaatlav hulâsalarını tüzetmek içün, davalarnı prokuraturağa qaytarmağa resmiy tarzda rica etti, dep bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
Advokat Aleksey Ladinniñ aytqanına köre, müşteriler nede qabaatlanğanını añlamaq içün, davalarnıprokuraturağa qaytarmaq kerek.
"Müşterimni metinge köre qabaatlaylar: "Cinayette iştirak etkenlerniñ azırlanması, Rusiye Anayasasını bozıp, akimiyetni zornen elge keçirmesi ve tutulmasını maqsat etip, şarait yaratılması, böylece - anayasa qurulışınıñ zorbalıqnen deñiştirmesini közde tutuv". Qabaatlavda alternati cinayet faaliyeti kösterilgen, yani üç areketten ibaret olğan cinayet faaliyeti. İmaye, üç alternativ cinayet faaliyetine qarşı çıqmaq kerek. Neden imaye etmelimiz - zenaatdaşlarıma kibi maña da añlayışlı degil", - dedi mahkemede advokat Aleksey Ladin.
Noyabr 15-inde Rostov-na-Donu şeeri Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi, ekinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası"nı baqıp başladı.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye telükesizlik hısmetiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini Timur İbragimov, Marlen Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernes Ametovnı tutup alan edi. FSB olarnı Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınıñ azaları olğanında qabaatlay.
«Qırım birdemligi» cemaat teşebbüsiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve qırımtatarı, musulman Edem Smailov 2018 senesi mayısnıñ 21-nde Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutulğan edi. Olarnıñ davası Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasına» ilâve etildi.


text:
Qırımnıñ rusiyeli akimiyetiniñ başı Sergey Aksenov dey ki, «Qırım inkişafınıñ temeli halq birligindedir».
Bu aqta onıñ Rusiye ve Qırımda noyabr 4 künü qayd etilgen Halq birligi kününe hayırlav sözlerinde aytıla.
«Biz em quvanç, em kederde birliktemiz. Bunı Mısır kökü üzerinde olğan deşetli felâket tasdiqladı. Halq birligi Rusiyeniñ, Qırımnıñ zemaneviy tarihiy şaraitlerinde inkişaf temelidir».
Qırımnıñ rusiyeli başı dey ki, «Qırım baari vaqtında çeşit millet vekilleri aqlarını birlikte qorçalay edi» ve, Aksenovnıñ degeni kibi, «ukrain işğalini toqtattı».
Aksenovnıñ sözlerine köre, Qırım «iqtisat ve içtimaiy saalarda müsbet neticelerge irişti».
Halq birligi Künü – Rusiye devlet bayramı. 2005 senesinden noyabr 4-de qayd etile.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ fikirince, Rusiye, Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün mahküm etilgen qırımtatar milliy areketi liderleriniñ birisi Ahtem Çiygoznı vefat etken anasınen vedalaşmaq imkânından marum qaldırdı. Bunı Çubarov iyülniñ 2-de Facebook saifesinde yazdı.
«Qardaş, dost, ortağımız Ahtem Çiygoz anasını soñki yolğa ozğarmağa imkânından marum qaldı... Bu imkândan onı 2014 senesi fevral ayında Qırımnı işğal etken ve Ahtemni azatlıqtan marum qaldırğan Rusiye marum etti», – dep yazdı Çubarov.
Aynı vaqıtta Ahtem Çiygoznıñ advokatları iyülniñ 2-de vefat etken anasınen vedalaşmaq imkânı berilmesini talap etecek ola.
Qırımtatar faali Nariman Celâl cenaze iyülniñ 2-de saat 14.00 Bağçasaray rayonınıñ Topçiköy (Dolinnoye) köyünde qılınacaq, dep yazdı.
İyünniñ 15-de Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi eki buçuq yıldan berli SİZOda yatqan Ahtem Çiygoznıñ imayesi bergen hasta anasınen körüşme muracaatını red etken edi.
Bundan evel Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarov Qırımnıñ siyasiy mabüsi Ahtem Çiygoznıñ anası hasta olğanını haber etken edi.
İyünniñ 20-de Ahtem Çiygoznı Aqmescit SİZOsından gizli şekilde çıqarıp, Bağçasarayda hasta anasınen körüşmege imkân berdiler. Ahtem Çiygoz izolâtorğa keri ketirildi, anasınen körüşken soñ mahkeme oturışına devam etip olamadı.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukrainanñ territorial bütünligine qol tutulmasına bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulğan edi. O zaman miting iştirakçılerine Rusiye tarafdarları, şu cumleden «Russkoye yedinstvo» firqasınıñ temsilcileri qol tutqan edi.
«Çiygoz davasını» Rusiye mahkemesi qapalı toplaşuvda: qırımtatar Meclisi yolbaşçısınıñ muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca, davanıñ eki iştitakçisi olğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci davası şeklinde ekige ayıraraq, «26 fevral» davası çerçivesinde baqmaqta.


text:
Aqmescitte qırımtatar tilinde tasil bergen mekteplerniñ müdirleri içün «İdare etüvni bilme: meseleler, vazifeler ve olarnıñ umumtasil müessiseniñ inkişaf etmesi şaraitte çezüv yolları» mevzulı seminar keçirildi. Merasim Rusiyege boysunğan Qırım tasil, ilim ve gençler nazirliginiñ nezareti astında teşkil etildi.
Seminar çerçivesinde mektep müdirleri iş tecribesinen paylaştı, idare etüv faaliyeti, umumtasil müessise idarecisi ögünde turğan meseleler ve vazifeler aqqında ayttılar. Pedagoglar oca ve talebe, oca ve ana-baba, oca ve mektep müdiri arasındaki munasebetler quruvınen bağlı pedagogika bilme meseleleri boyunca master-klass taqdim ettiler.
2015 senesi küzde qırımtatar tilinde tasil bergen mekteplerniñ müdirleri mesleat-muşavere organ olaraq öz şuranı teşkil etmege teşebbüs bildirdiler.
Qırım.Aqiqat bildirgenine köre, 2015/2016 oquv yılı başından yarımadada 5083 bala qırımtatar tilinde tasil ala, bu ise bütün talebelerniñ 2,76 fayızını teşkil ete. Qırımtatar tilinde tasil bergen 15 umumtasil müessise çalışa. Umumen olaraq, Qırımda qırımtatar tilinde tasil 53 umumtasil müessisede berile.


text:
Qırımdaki kommunal müessiseler ve yerli akimiyet organlarınıñ devlet hızmetçileriniñ soy-sop alâqalarını teşkerecekler. Böyle bir qarar Qırım «ükümetiniñ» toplaşuvında avgustnıñ 6-da qabul etildi.
İşbu qarar Rusiye prezidentiniñ avalesine köre qabul etildi.
Oktâbrniñ 31-ne qadar JKH, MVD Nazirlikleri, prokuratura, Qırımnıñ monopoliyağa qarşı Federal hızmetiniñ İdare hadimlerinden ibaret olacaq komissiya meydanğa ketirilecek.
Yarım yıl devamında komissiya kommunal müessiseler ve şeer organları reberleriniñ daa da üyken vazifelerde bulunğan adamlar ile bağ bar olğanını teşkerecek.


text:
Ukraina Milliy telükesizlik ve mudafaa şurasınıñ kâtip muavini Serğiy Krıvonos emin ki, halqara ortaqlar ile işbirligi Rusiyege qarşı sanktsiyalarnıñ quvetleştirilüvine yol açmalı. Bu aqta o, Ukraina telekanallarından biriniñ yayınında ayttı, dep haber ete «Ukrinform» ukraina haber agentligi.
Onıñ aytqanına köre, Ukraina bu basamaqta problemlerni küçnen al etip olamay ve topraqlarını qanun çerçivesinde qaytarıp bile, eki cebede cenkleşip olamay.
«Şunıñ içün birinci vazife – dünya liderlerinen faal sürette işbirligi yapmaq, Rusiyege qarşı sanktsiyalar aqqında meseleni kötermek, bu sanktsiyalar vastasınen Rusiyeni şöyle bir seviyege ketirmek: ya Qırımnı qaytarırlar, ya da bir şeyleri qalmaz, bu eñ esasıdır. Memlekette mudafaa küçüni quvetleştirmek kerek, ihtiyac olğanda küç usullarınen areket etmek imkânı olmalı», – dedi o.
Krıvonos, halqara Qırım platformasınıñ qurulışı ve Qırım yarımadasınıñ işğalden qurtarıluv meselesini dünya toplulığı seviyesinde kötergen insanlarnı birleştirmek pek müim ola, dep ayttı.
«Rusiye başından berli Qırım işğalinden soñ dünya toplulığını, Ukraina reberligini bu problemden çetleştirip başladı. Onı unutıñız, problemiñiz bar – başta Donbas ile meseleni çeziñiz. Bu adiy mefküreviy oyundır – yalan prioritet ve oriyentirler. Anda baqıñız, bunı ise unutıñız, bu meseleni çeziñiz. Bu şekilde de dünya toplulığı seviyesinde ola. Şunıñ içün Donbas meselesiniñ çezilmesini qayd eteler – Qırımnı kimse aytmay. Aslında ise Qırım meselesi Donbastaki cenk meselesinen aynı seviyede buluna», – dep bildirdi Krıvonos.
ABD Devlet departamentiniñ Ukraina meseleleri sabıq vekili Kurt Volker, ABD, Rusiyege Ukrainağa qarşı istilâ ve Qırım işğali bitmese, sanktsiyalar lâğu etilmeycegini añlatmalı, dep bildirdi.
Radio Free Europe/Radio Liberty Avropa jurnalisti ve muarriri Rikard Jozwiak sentâbrniñ 24-nde bildirgenine köre, Keriç köprüni qurğan şirketlerge qarşı Avropa birligi sanktsiyaları eñ yaqın aftalarda «yeşil ışıq» alacaq.
İyünniñ 18-nde Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Avropa Birliginiñ Şurası Qırım işğali sebebinden Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı bir yılğa uzattı, dep bildirdi.
Sanktsiyalar 2014 senesi Rusiyeniñ yarımada işğaline qarşı kirsetildi. O vaqıttan berli olarnı uzatıp kenişletken ediler.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
1999-nçı yılda Buynakskidäge yortnı şartlatuda şiklänelgän keşe Dağstanğa qaytarıldı
Maxaçqala. Dağstan xakimiate belderüenä qarağanda, anda bügen Azärbaycannan, 1999-nçı yılda Buynakski şähärendäge ber yortnı şartlatuda şiklänelgän häm töp oyıştıruçı dip farazlanğan Magomet Sälixov qaytarılğan. 60-tan artıq keşeneñ hälak buluına kitergän şul şartlawğa bäyle berniçä keşe inde xökem itelgän ide, läkin Sälixov alar arasında bulmadı, ul Azärbaycanda kiçä qulğa alındı. Buynakski, Mäskäw häm Volgodonski şartlawların Rusiä çitäkçelege 1999-nçı yılda ikençe çäçän suğışın başlaw öçen faydalandı.


text:
Poloniya prezidenti Bronislav Komorovskiy Moskvağa Avropada Ekinci cian cenki bitmesiniñ 70 yıllığına bağışlanğan Ğalebe paradına barmaycaq. Bunı çarşenbe künü, mart 18-de, Radio Svoboda bildire.
«Arbiy paradda istilâcı ve Ukraina şarqında adamlarğa qarşı silâ qullanğan şahıs ile beraber bulunmaq menim içün farqlı manalarnı taşıy», – dep ayttı o.
Komorovskiy bildirdi ki, Ukrainada zorbalıq devam ete, bu vaziyette Poloniya prezidentiniñ bunıñ kibi tedbirlerde iştirak etmesi imkânsız.
Rusiye tış işler naziri Sergey Lavrovnıñ aytqanına köre, Ekinci cian cenkinde Ğalebeniñ 70 yıllığına davetnameler 68 memleketniñ liderine yollanıldı. 32 lider davetni qabul etti, olarnıñ çoqusı Asiya memleketleri ve sabıq sovetler birliginiñ memleketlerindendir. Davetni Şimaliy Koreya reberi Kim Con In da qabul etti. O, memleket reberi olaraq ilk sefer çetel ziyaretke baracaqtır.


text:
Zafer Karatay
Zafer Karatay (1958 s. sentâbr 2, Anqara[1]) - vesiqalı filmler rejissörı, jurnalist, Qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçisi. Anqarağa yaqın Günalan adlı qırımtatar köyünde doğdı. Tasilini Anqarada tamamladı. 1980 senesi Gazi Universiteti Müendislik ve Mimarlıq Fakultetini bitirdi. Sağlıq Nazirligi ve Sanayı ve Ticaret Nazirliginde çalışqan soñ 1986 senesinden berli TRT İstanbul Televizionında yapımcı-rejissör olıp çalışa. 1986-89 seneleri arasında pek çoq muzıka ve eglence programmaları azırladı. 1989-dan berli maarif ve medeniyet programmalarından başqa vesiqalı film janrındaki programmalar azırlamaqtadır.
2000-2002 senelerinde TRT-de Medeniyet ve vesiqalı film programmaları müdirligi vazifesinde edi. Zafer Karatay, 2004 senesi İstanbul Televizion Müdirligi vazifesine ketirildi. 2008 senesi müdirlik vazifesini vesiqalı film ve programmalar yapmaq içün istifa etip taşladı ve bugün vesiqalı leyhalar yapa.
1974 senesi Anqara qırımtatar cemiyetinde qırımtatar halq oyunları ögrenmege bardı. O künden bugünge qadar qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçisidir. 1983 senesinden başlap Qırım türkleriniñ yayın organı olğan Emel mecmuasınıñ muarrirligini fahriy olaraq sürdüre. 1986 senesi meydanğa ketirilğen Emel Qırım vaqfınıñ qurucılarından biri olıp, 1991 senesine qadar ekinci reis, 1991 senesinden berli de reis vazifesindedir. Çeşit mecmua ve gazetalarda Qırım Türkleri mevzusındaki derc etilgen pek çoq maqalesi bardır. Prof. Dr. Nevzat Yalçıntaş ve Mehmet Cemal Çiftçigüzelinen beraber yazğanı Kırım, Ey Güzel Kırım adlı bir kitabı bardır.
1989 senesi birinci kere ata balarınıñ vatanı Qırımğa ayaq bastı. Yaltada Mustafa Abdülcemil Qırımoğlu (Cemilev) ve İlmiy Ümerovnen körüşti. 1991 senesinden başlap Qırımtatar Milliy Meclisiniñ Türkiyedeki temsilcisi, qırımtatar, alman ve ingliz tillerini bile.
Türkiye jurnalistler cemiyeti ve Türkiye sport yazıcıları cemiyeti azası. 2015 senesiniñ mart ayında Qırımtatar yazıcılar birligi fahriy azalığına qabul etildi.
Rejissölığını etken vesiqalı filmleri[deñiştir | kodunı deñiştir]
Kırımoğlu, Bir Halkın Milli Mücadelesi (Qırımoğlu, Bir halqın milliy Küreşi) 9 bölük. Metin yazarı ve yapımcısı. Rejisor Neşe Sarısoy Karatay www.kirimoglu.org
Cengiz Dağcı Belgeseli - 2011 (9 Bölüm)
Marmara Üniversitesi Kemal Çapraz İletişim Ödülleri Yılın Belgeseli Ödülü. 2012
El Cezire Uluslararası Belgesel Film Yarışması, Doha-Katar, Final Gösterim. Nisan 2012
Ölümünün 1. Yılında Uluslararası Cengiz Dağcı Sempozyumu, Kırım, Açılış Filmi. 23.09.2012
Fatih ve Fetih - 2003 / Zafer KARATAY, Neşe SARISOY KARATAY
İsmail Bey Gaspıralı - 2001
Osmanlı İmparatorluğunun Doğuşu - 2000 / Zafer KARATAY, Neşe SARISOY KARATAY (9 Bölüm)
Türkiye Gazeteciler Cemiyeti, 24. Sedat Simavi Ödülleri, TV Dalı Ödülü. 2000
Tarih ve Belgesel Paneli, Belgeselde Osmanlı Bölümü, Gösterim. 10 Aralık 2010 13. Ankara Uluslararası Film Festivali. 2001
Halil İnalcık ile Sözlü Tarih - 1999 / Zafer KARATAY, Neşe SARISOY KARATAY / 50 Bölüm
Kırım Belgeseli - 1994 / 6 Bölüm
Kınalı Koçum Sürmeli Koyunum - 1991 / 6 Bölüm
Preveze Zaferi - 1990
Anafartalar Zaferinin 75. Yılı - 1990 .... Belgesel, 00:17:00
Bedri Rahmi Eyüboğlu - 1990
Karadeniz Belgesel Flim Günleri, Gösterim. 2010
Bizim Altan - 1989 / Altan ERBULAK'ın hayatı.
10 Kasım Özel - 1990
DİĞER FİLMOGRAFİSİ
Kırımoğlu: Bir Halkın Mücadelesi - 2012 .... Yapımcı
Özü Türk - 2007 .... Genel Danışman
31. Türkiye Gazeteciler Cemiyeti, Sedat Simavi Ödülleri, Radyo - Televizyon Ödülü. 2007
Gamalı Haç İle Kızıl Yıldız Arasında - 2005 .... Genel Danışman
Menbalar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Zafer Karatay Emel Qırım Vaqfınıñ saytında


text:
Ukrayina prezidenti Volodımır Zelenskıy kelecek afta G20 sammitinde iştirak etecek. Bunı noyabrniñ 8-nde matbuat kâtibi Sergey Nikiforov haber etti.
"Nasıldır formatta Volodımır Zelenskıy G20 sammitinde iştirak etecek. Daa ziyade aytıp olamam", - dedi o.
Nikiforov bildirdi ki, bu onlayn format olsa kerek.
Keçken afta Ukrayina prezidenti Volodımır Zelenskıy Ukrayinanıñ G20 sammitinde iştiragi Rusiye lideriniñ anda olıp olmaycağına bağlı olğanını bildirgen edi. Prezidentniñ fikri deñişip deñişmegenini temsilcisi haber etmedi.
Avgust ayında İndoneziya prezidenti Coko Vidodo Vladimir Putin G20 sammitinde iştirak etmek niyetinde olğanını bildirgen edi. Sammiti noyabrni 15-16 künleri Balide keçirilecek.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Türkiyede yaşağan qırımtatarlar, Qırımda bir kişilik piketlerde iştirak etkenleriniñ cöremelerini tölemek içün paranı toplav boyunca «Qırım marafon» tedbirine qol tuttılar.
Bunı yanvarniñ 2-sinde özüniñ Facebooktaki saifesinde «Qırım birdemligi» cemiyet teşkilâtı bildire.
Bu cümleden, Qırım faaliyetçileriniñ cöremelerini tölemek içün paranı Türkiyeniñ Gebze şeerinde topladılar.
2017 senesi dekabrniñ 23-nde «Qırım birdemligi» cemiyet birleşmeniñ faaliyetçileri yañı «Qırım marafonı» çerçivesinde memuriy cöremelerniñ tölenmesi içün paranıñ toplanmasını ilân ettiler.
Qırımda oktâbrniñ 14-nde, Rusiye tarafından ilhaq etilgen yarımadada telükesizlik hadimleriniñ qırımtatarlarğa, musulmanlarğa qarşı repressiyalarına narazılıq köstermek maqsadınen bir sıra bir kişilik piketler ötkerildi. Daa soñra Rusiye mahkemeleri tarafından bu piketlerniñ iştirakçilerine cöremeler tayin etildi.
Daa evel «Qırım birdemligi», qırımtatar faaliyetçilerine qarşı cöremeler tayin etken mahkemelerniñ yanında cöremelerni tölemek içün 10 rublelik qıymetinde maden paralarnıñ toplanmağa başlağanını bildirdi.
Tedbir teşkilâtçılarınıñ niyetine köre, «pervasız olmağanlarnıñ birdemligi»ni köstermek içün paralarnı 10 ruble (qararnen 4 hrivna – QA) qıymetinde maden aqçalar ile toplaylar.
Rusiye tarafından ilhaqından soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına alâqası bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette tintüvler yapıla.


text:
Almaniyada suv basuvları neticesinde dört insan elâk oldı, 30-dan çoq kişi ğayıp oldı. Bu aqta yerli uquq qoruyıcılar bildirdi, dep yaza Azatlıq Radiosı.
Ğarbiy Almaniyada yağğan küçlü sağanaqlar mülklerge zarar ketirdi, yollar qapatıldı, kütleviy tahliyeler oldı.
Arvaylerdeki Şuld şeerinde bir çoq ev suv basqanı içün yıqıla bile.
Arvayler rayonında, Reynland-Pfalts şarap yapuv regionında insanlarnıñ ölümi aqqında haber etildi. Şimaliy Reyn-Vestfaliyada eki qurtarıcı zarar körgenlerge yardım etip elâk oldı.


text:
Ukrayina prezidenti Volodımır Zelenskıy "Qırım platforması" ilk Parlament sammitini teşkil etip keçirmege yardım etken 50-ge yaqın devletke ve halqara teşkilâtqa teşekkür etti.
"Biz Qırımnı mıtlaqa azat etermiz. Devletimizniñ bu qısmını yalıñız umumukrayin saasına degil, amma umumavropa saasına da qaytarırmız. Bugün bunı bir daa tasdıqladılar. Ve men tamam parlament formatında yardım etken bütün ortaqlarımızğa, yani 50-ge yaqın devletke ve halqara teşkilâtqa teşekkür etem. "Qırım platformamız" içün musafirçenlik köstergen Hirvatistanğa ayrıca minnetdarım", - dedi devlet başı.
Zelenskıy qayd etti ki, "Qırım platforması" Parlament sammiti "Qırımnıñ işğalden azat etilmesi ve reintegratsiyası içün qoşma ve küçlü seviyedir".
Oktâbrniñ 24-25-nde Hırvatistanda «Qırım platforması» ilk Parlament sammiti olıp keçti. Tedbirde parlament assambleyaları, halqara teşkilâtlar, Avropa parlamenti, ABD, Hırvatistan, Büyük Britaniya, Litvaniya, Estoniya, Latviya, Çeh Cumhuriyeti, Poloniya, Almaniya, Türkiye, İsveçiya, Kanada, Yaponiya ve Cenübiy Amerika, Afrika ve Asiyanıñ vekilleri iştirak etti.
«Qırım platformasınıñ» ekinci sammiti 2022 senesi avgustnıñ 23-nde 59 memleket ve halqara teşkilât vekilleriniñ iştiraki ile online ötkerildi.
«Qırım platformasınıñ» ilk tesis sammiti bıltır avgustnıñ 23-nde olıp keçti. 47 çetel devleti ve halqara teşkilât iştirak etti.
«Qırım platforması» – Ukrayinanıñ teşebbüsinen qurulğan halqara mesleat-koordinatsion formattır. Onıñ maqsadı Qırım işğaline qarşı halqara cevap semereligini arttırmaq, telükesizlik havflarınıñ artmasına cevap bermek, Rusiye Federatsiyasına qarşı halqara basqını quvetleştirmek, insan aqlarınıñ bozuluvına yol bermemek ve Rusiye rejiminiñ qurbanlarını qorumaq, em de esas maqsadı Qırımnı işğalden azat etip, Ukrayınağa keri almaqtır.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Ukraina akimiyeti Qırım ile alâqalı nasıl hatalar yaptı? Ne içün qırımtatar milliy muhtariyeti yarımada içün o qadar zarur? Ve Rusiye Qırımda kimler içün mesken qura?
Bu meselelerni alıp barıcı Vitaliy Portnikov ve Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini İlmi Umerov muzakere eteler.
– Keçenlerde prezident Vladimir Putin Rusiyeniñ Ukrainağa Qırımdan arbiy tehnikanı alıp bermege azır olğanını, amma o, «acınıclı vaziyette» bulunğanını beyan etti. Fikriñizce, bu ne munasebet ile yapıldı?
– Bu teklifler, Rusiyeniñ Ğarp sanktsiyalarınıñ yımşatılmasına qarşı Ukrainanıñ kontroli altında bulunmağan territoriyağa yibermek teklifine pek oşaylar. Fikrimce, Ukraina siyasetçileri böyle provakatsiyalarğa tutulmamaq kerekler. Faqat Qırımnıñ deokkupatsiyasından soñ biz bütün zararnıñ ödenmesini talap etecekmiz.
– Bugün deokkupatsiya aletlerinden biri olaraq qırımtatar muhtariyetini aytalar. Siziñ liderleriñiz onı 1980-nci yıllarnıñ soñundan berli meydanğa ketirmege tırışalar. Ne içün bunı yapıp olamadılar?
Qırımtatar muhtariyeti yarımadanı 2014 senesinde o qadar qolay ilhaq etmege imkân bermez edi
– O zaman sovet akimiyeti tekliflerimizni maqsatqa uyğun bulmadı. Cümleden, qırımtatarlarnı sürgünlik yerlerinden köçürmege çare yoq, çünki anda pek çoq adam yaşay, dey ediler. Ondan soñ, 1992 senesinde Ukraina akimiyeti de aynı hatanı tekrarladı. Ve bundan soñ keçken yıllar devamında olar, sade bir muhtariyetniñ menfaatlarımızğa iç de uyğun kelmegenini añlamay ediler. Elbette, bizim içün esas şey – onlarca yıllar sürgen sürgünlikten soñ Qırımğa qaytmaq edi. Lâkin daa soñra akimiyet bizge mania olmağa, qırımtatarlarnıñ itibarını tüşürmege tırıştı. Biz, öz imkânlarımızdan faydalanıp, evler satın ala ve topraqlarnı ruhsetsiz zapt etip, Qırımda yerleşe edik. Asılında, eminim ki, qırımtatar muhtariyeti yarımadanı 2014 senesinde o qadar qolay ilhaq etmege imkân bermez edi.
– Lâkin qırımtatarlar kene de akimiyet organlarına kire edi – misal içün, şahsen siz. Bunıñ faydası oldımı?
– Teessüf ki, biz siyasiy vaqialarnıñ ketişatına tesir etalmadıq. Lâkin akimiyetke kirgenimiz bizge cemiyetke muracaat etmek içün meydançıq bergen edi. Kene de bazı muim meselelerni çezip oldıq. Misal içün, izinsiz zapt etilgen topraqlarnı resmiyleştirmege yardım ettik. Meclis ve onıñ akimiyetteki temsilcileri sayesinde 40 biñden ziyade topraq arsası resmiyleştirildi. Böylelikle, qırımtatarlarda qaytacaq yer oldı. Men ise, Qırımda Bağçasaray rayonınıñ rehberi olıp, anda bütün diger rayonlarınıñ rehberleri birlikte celp etken yatırımlarından daa ziyade yatırımlar celp ete bildim.
– Şimdi bütün bu şeyler bozula, öylemi?
Rusiye akimiyeti Qırımnıñ kelecegini degil de, özüniñ şu daqqadaki menfaatlarını tüşüne
– Eñ evelâ, Rusiye rekonstruktsiyası adınen bilingen ceryannıñ esnasında autentikligi ğayıp etilmek üzre olğan Han sarayını qasevet etem. Bunı toqtatmaq içün bütün halqara teşkilâtlarğa muracaat etmek kerek. İqtisadiyatqa kelgende ise, Rusiye Qırımğa yalıñız devlet parasını yatıra, yatırımlar meselesi anda müşkül aldadır. Abadan olmaq içün yarımada Ukrainanen beraber Avropağa integrirlenmek kerek.
– Amma sizge, Rusiye 2014 senesinden soñ Qırımda o qadar çoq şey yapa emiş, dep itiraz ete bilirler.
– Rusiye, qollarını uzata bilgen bütün qomşularına inkişaf etmege bermey. Elbette, anda şimdi köpür, yollar, bala bağçaları qurula – lâkin bütün bular yalıñız ayırılğan paradan pay almaq içün bir manaçıqtır. Rusiye akimiyeti Qırımnıñ kelecegini degil de, özüniñ şu daqqadaki menfaatlarını tüşüne. Tabiiy ki, Ukraina bunıñ neticeleri ile oğraşmağa mecbur olacaq. Şu cümleden, yarımadanıñ deokkupatsiyasından evel qabul etilmesi kerek olğan kollaborantlar aqqında qanun boyunca yerli akimiyette lüstratsiya keçirmek mecbur olacağı kibi.
(Materialnıñ metin versiyasını Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Krasnodar ülkesinde (Rusiye) deñizge tüşken avtobusta elâk olğan insanlarnıñ sayısı 19-ğa qadar arttı, dep bildirdi Krasnodar ülkesiniñ memuriyeti avgustnıñ 28-de, bazarertesi künü, «İnterfaks» agentligine.
«Qaza neticesinde 19 insan elâk oldı, birisi Krasnodar ülkesiniñ hastahanesinde can berdi», – dep qayd etti memuriyet.
Avgustnıñ 25-nde saba Rusiyeniñ Krasnodar ülkesinde işçiler tolu avtobus deñizge tüşti. Qaza qurbanları arasında qırımlılar da bar.
Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ qayd etkenine köre, qazanıñ Qırım köprüsi ile iç bir alâqası yoq. Belli olğanı kibi, avtobus ZAO «Tamanneftegaz» işçilerini taşığan edi. Avgustnıñ 26-nda Rostransnadzor avtobusnıñ deñizge tüşmesiniñ sebebi naqliyatnıñ çana sistemasınıñ bozulğanı olğandır, dep bildirdi.
Rusiye taqiqatçıları yol qaideleriniñ bozulması ve havfsızlıq talaplarına riayet etmegen hızmet kösterilmesi maddesi boyunca cinaiy iş açtı. Avgustnıñ 26-nda, cumaertesi künü, deñizge tüşken avtobusnıñ aydavcısı apiske alındı.


text:
Men Taraz qalacında turamın. Meniñ twıp öcken, kindik qanım tamğan jerim de ocı ara. Taraz – köpjıldıq tarïxı bar, özindik erekşelikterimen de talay jurtqa tanımal şahar. Qala turğındarı da öte meyirimdi, aqqöñil, mädenïetti, calamattı ömir caltın uctanatın jandar. Men öz qalamdı erekşe unatamın, cüyemin, cıylaymın äri qurmet tutamın. «Alıp anadan twadı» demekşi, Taraz qalacınan älemge äri urpaqqa atı äygili bop qalğan köptegen tanımal tulğalar: aqındar, jazwşılar, ğalımdar, xalqına qalawlı, eline elewli azamattar – şıqqan. Meniñ qalam – maqtan tutarlıq qala! Taraz qalacınıñ jactarı qorşağan ortamız tabïğatqa ıqılactana qamqorlıq jacaydı. Öytkeni, öcip turğan ärbir tal-daraq bizdiñ ömirimizge, onıñ işinde dencawlığımızğa köp paydacın tïgizwde. Tabïğat ana bizge cıy berce, biz de oğan «cıyğa-cıy» retinde ayrıqşa qamqorlıq tanıta bilwimiz qajet. Bizdiñ qalamızda jılma-jıl derlik jac köşetter otırğızw ici däyektilikpen jüzege acırılıp otıradı. Col köşetter bizdi jaman ïicterden qorğaydı. Tarazdıñ mäñgi jacıl qalağa aynalwına ceptecedi. Aytpaqşı, bıltır qala turğındarı Qazaq xandığınıñ 550 jıldıq mereytoyın atap ötti. Merekelik ic-şaralarğa ata-anama ilecip men de bardım. Ülken ağalardıñ jañadan köptegen gülzarlar aşqanın kördim. Äcirece, mağan Kerey men Jänibek xandarğa turğızılğan eckertkiştiñ mañı, «Köne Taraz» aşıq acpan actındağı murajay-cayabağı keremettey unadı. Taraz gül-qalağa, taza qalağa aynaldı. Qalamızdıñ ocı qalpı caqtalwına biz de ülec qocamız. Onıñ ärbir tal-gülin, köşetin ayalawğa tïicpiz. Gülzar alañdardı endi doctarımmen birge demalıc cayın kelip tamaşalawdı dağdığa aynaldıramın. Ärkim de twğan jerinen jıraqqa ketce de, twğan jerin añcamawı mümkin emec. Aqılıñ qalanı qalaca, jüregiñ ärqaşan twğan ölkeñdi qalaydı. Men ärqaşan öz qalamdı maqtan tutamın!
Ämïna ÄBDIRAYIMOVA,
Töle bï mektep-gïmnazïyacınıñ
oqwşıcı.
Taraz qalacı.