text:
Awıl sabantuyğa äzerlänä
31 mayda Tatarstan respublikası ministrlar kabinetında bulıp uzğan brifingta Sabantuy bäyrämnären ütkärü buyınça barlıq äzerlek eşläre tämamlandı dip beldergännär ide. Belgänebezçä, rayon üzäklärendä, awıllarda älege bäyräm 4-5 iyün könnärendä ütkäreläçäk. Ä äzerleklär çınnan da bette mikän soñ?! Mamadış, Piträç rayon gäcite redaksiäläre jurnalistları traditsion bäyrämgä äzerleklär bette, xalıq bäyrämne genä kötä inde dip belderdelär. Dörestäendä, bälki betkänder dä, çönki alarda kolxoz-sovxozlar ayaqlarında älegä nıq basıp toralar. Anıñ östenä bay investorlar da yärdäm itä. Ä menä kolxozları taralğan, investorlardan da çittä qalğan awıllarnıñ xäle niçek ikän soñ? Balıq bistäse rayonında Küki, Yamaş, Baltaç awılları berniçä yıl elek ber kolxoz bulıp yäşäp yatalar ide. Läkin alarnı tarattılar. Xäzer härberse üz könen üze kürergä duçar.
Küki awılında xalıq -söt-may satıp, kürşe rayonnarğa tözeleştä eşläp kön kürä. Awılda 750 keşe yäşi. Ğomumi mäydanı qırları, bolınnarı, urmannarı belän barsı 2000 gektar. Kümäk xucalıq taratılğan. Şuña kürä awılda törle çaralar, şul isäptän Sabantuynı ütkärü dä cirle üzidarä sovetı qulında qalğan. Küki cirle üzidarä räise Mäwlä İsxaqov söyli:
M.İ Çınnan da moña qädär Küki, Yamaş, Baltaç awılları ber kümäk xucalıq bulıp yäşädelär. Ul waqıtta inde öç brigadanıñ eşe betkäç, başta berençe annan qalğannarında oyıştırıla ide inde Sabantuylar R.İ Kümäk xucalıq bulğan waqıtta Sabantuynı ütkärü ciñel ideme? M.İ Äye, ul waqıtta çınnan da ciñel ide. Kolxoznıñ aldınğı belgeçläre bar ide. Şuña kürä saban eşlärenä näticä bularaq ul yıllıq eşlärebezgä yomğaq yasaldı. Sabantuy zur eşlärdän soñ därt östäw mizgele bulıp tordı. Çönki härber tarmaq buyınça aldınğılar büläkländelär. Xäzer bezneñ Kükidä Gimayevnıñ, Näbievnıñ, Gälievnıñ fermer xucalıqları tuıp utıralar. Alarğa da elekke traditsiäne däwam itü maqsatı belän cir belän eşlägän keşelärneñ xezmäten bäyrämdä kürsätergä kiräk dip yünäleş birdem. Aqçalata birelmäsä dä awıl cirendä naturalata birü kiñ taralğan. Mäsälän peçän, ikmäk häm başqalar. Şuña kürä ber genä eşçene dä iğtibarsız qaldırmasqa ide inde
M.İ Äye, ul waqıtta çınnan da ciñel ide. Kolxoznıñ aldınğı belgeçläre bar ide. Şuña kürä saban eşlärenä näticä bularaq ul yıllıq eşlärebezgä yomğaq yasaldı. Sabantuy zur eşlärdän soñ därt östäw mizgele bulıp tordı. Çönki härber tarmaq buyınça aldınğılar büläkländelär. Xäzer bezneñ Kükidä Gimayevnıñ, Näbievnıñ, Gälievnıñ fermer xucalıqları tuıp utıralar. Alarğa da elekke traditsiäne däwam itü maqsatı belän cir belän eşlägän keşelärneñ xezmäten bäyrämdä kürsätergä kiräk dip yünäleş birdem. Aqçalata birelmäsä dä awıl cirendä naturalata birü kiñ taralğan. Mäsälän peçän, ikmäk häm başqalar. Şuña kürä ber genä eşçene dä iğtibarsız qaldırmasqa ide indeR.İ Ä awıl xalqınıñ milli bäyrämgä öleş kertä soñ?M.İ Kiäwgä çıqqan kilennär çikkän qulyawlıq, çikkän sölgelär äzerlilär. Sabantuyda yäş kiäw belän käläşneñ büläge bula inde bezdä. Xalıq üzeneñ yomırqasın, aqçasın häm şulay uq bäyrämgä dip maxsus bülägen tapşıra. Ğömer-ğomertennän tatar xalqı tegärgä-çigärgä yaratqan şuña da çigelgän sölgelärne aldan uq äzerläp quyalar. R.İ Küki Sabantuyın ütkärü yaqınça küpmegä töşä? Älege çaranı ütkärü öçen byudjettan aqça bülep birü çınnan da yuqmı ul?M.İ Yaqınça Küki Sabantuyın uzdırır öçen kimendä 15-20 meñ aqça kiräk. Bäyrämgä dip byudjettan bernindi dä aqça bülep birelmäde, birelä disälär dä bezgä qädär barıp citkäne bulmadı. Şuña kürä cirle iğänäçelär, xalıq yärdäme belän Sabantuylar ütkäräbez. Şulay uq cirle üzidarä üz bülägen äzerli, Küki urman xucalığı soñğı yıllarda iñ yumart iğänäçelärneñ bersenä äwerelep bara. Xäzerge waqıtta citäkçe urınnarda eşläwçe awıldaşlarıbızğa möräcäğät itäbez, alar qullarınnan kilgänçä yärdäm itep kilälär. R.İ Şulay da milli bäyrämne ütkärüneñ töp awırlığın sez närsädä küräsez?M.İ Sabantuynı uzdırmasaq niçekter yäşäyeş betkän kebek inde ul. Bu problema xökümätneñ üz sisteması bulğan waqıtta härber närsä bilgele ide. Ä bit bügengese köndä bilgesezlek xökem sörä. Barsında ezlärgä, tabırğa, şaqtıy köç sarıf ietergä kiräkSabantuy, sabantuy dibez, ä bit ul milli traditsiälärne däwam itü bäyräme genä tügel ikän. Awıl xalqınıñ kolxozlar taraluğa qaramastan, iğänäçelär tabıp, tırışıp-tırmaşıp ğöref-ğadät, yolalarnıñ däwamın çağıldıruçı çara bulıp tora. Bu küreneşlär küplärne borçığan tatar awıllarınıñ kiläçäge barmı digän sorawğa cawap bula alır ide?
Röstäm İsxaqi


c: text/html

text:
Novosibirski sabantuyı Çanı rayonında uzdı
Rusiäneñ küp kenä töbäklärendä kebek, Novosibirski ölkäseneñ qayber rayonnarında häm awıllarında xalqıbıznıñ milli bäyräme – Sabantuylar bulıp uzdı. Şähär, rayon häm awıl Sabantuyları Qolıvan rayon üzägendä, şul uq rayonnıñ Yurt-Aqbalıq awılında, Novosibirskinıñ üzendä iyün ayında uq ütkärelde. Ölkä tatar milli mädäni möxtariäte räise Mödäris Abakirov süzlärençä, Sabantuylarnı yıl sayın yaña urınnarda , tatarlar az bulğan urınnarda da ütkärergä kiräk. Çönki xökümät wäkilläre bäyräm oyıştıruda qatnaşıp kitsälär, soñınnan bäyräm oyıştırğanda, qızıqsınıp, üzläre ük yärdämgä kilälär.
Şulay, Novosibirski yağında milli bäyrämnärne töbäkneñ törle rayonnarında ütkärü prinsibına tayanıp, ölkä Sabantuyın bıyıl Çanı rayonında oyıştırdılar.
Novosibirski tatar mädäniät üzäge direktorı Rauza Tixomirovasüzlärençä, ölkä Sabantuyı anda berençe märtäbä ütkärelgän. Ul “Kileşüdä berdämlek tua” dip isemlängän millätara bäyrämnär proyektına kertelgän. “ Bäyräm ütkärergä ölkä xakimiäte 200 meñ sum aqça birde”, - di Mödäris Abakirov.
Ölkä Sabantuyı Çanıda 8 yül könne uzdı. Bäyrämgä kollektivlar ölkäneñ törle rayonnarınnan häm Tatarstannan kilgän idelär. Aldan äytkänebezçä, ölkä sabantuyı milli bäyrämnär programmasına kertelgän ide. Şul säbäple Çanıda Sabantuy belän berrättän başqa mädäni çaralar da oyıştırıldı. Bäyräm 7 yül könne Tarmakul' awılında törle milli kollektivlarnıñ zur konsertı belän başlanıp kitte. Annan soñ tantana Şçeglova awılı yanındağı kül' buyına küçte. Anda slavyan xalıqlarınıñ “İvan Qupalo” bäyräme başlandı. Biredä dä törle kollektivlarnıñ çığışları buldı. Konsertnı qızıqlı itep “Su qızı” häm “Şüräle” alıp bardı. Tamaşağa “Su patşası - Neptun” da quşıldı. Ğomumän, xalıq tamaşa qıldı, uyınnarda qatnaştı, küñel açtı. Cır-iyüllär, şayarular tön urtasına qädär bardı. Şunsı ğına keşelärneñ berniqädär käyefen bozdı, hawa salqın bulu säbäple, programmada qaralğan tönge kümäk su qoyınular bulmadı.
İkençe könne Çanınıñ üzäk mäydanında Sabantuy başlandı. Törle milli kollektivlar, Sabantuy qolğaları kütärep, tantanalı räweştä mäydanğa kerdelär. Annan soñ süz xakimiät wäkillärenä, qayber deputatlarğa häm rayon başlığına birelde. Sabantuy uyınnarı konsert nomerları belän ürelep bardı. Xalıq Tatarstan artistların da, cirle talantlarnı da cılı qarşıladı.
Şulay itep, Novosibirskinıñ ölkä Sabantuyı berençe märtäbä şähärdä tügel, ä ölkäneñ ber rayonında ütte. Gömümän äytkändä, oyıştıruçılar da, qunaqlar da bäyrämnän qänäğät qaldılar. Bıyılğı bäyrämnärgä äle yomğaq yasalıp betmägän, tatar oyışmaları citäkçeläre inde aldağı yıldağı sabantuylarnı qayğırta başladılar. Ölkä milli mädäni möxtäriäte räise Mödäris Abakirov ikençe yılnı ölkä sabantuyın Qıştaw rayonında ütkärergä kiräk, di. “Bu rayonıña 3 tatar awılı bar, awıllarda mäçetlär dä eşli. Dinle xalıq tärtiple bula, bäyräm oyıştırırğa osta bula”, di.
Saniä Mirxaleeva, Omski

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ğiraqnıñ küçeş çorı prezidentı Ğäzi äl-Yäwir ägär dä iminlekneñ citmäwe ğinwar ayına bilgelängän prezident saylawların ilkülämendä ğädel itep ütkärüne nıq qıyınlaştıra ikän saylawlar könen üzgärtergä täqdim itte.
Yäwir saylawlar ğinwarnıñ 31-enä bilgelängän, ämma bu izge kön tügel dide.
Monı ul äş-Şärq äl-Äwsät gazetına interviewda äytkän. AQŞ häm Ğiraq xökümäte saylawlarnı ğinwarda ütkärü maqsatı quya. AQŞ prezidentı George Bush häm Ğiraq premyer ministrı Ayät Älläwi iminlek şartlarınıñ naçarayuına qaramastan saylawlarnıñ ğinwarda ütäçägen beldergän ide.


text:
Pikatel Modem Driver Yazılımları
En son güncellenen Pikatel modem driver yazılımları. Aradığınız pikatel driver bu listede bulunmuyorsa driver arama aracını kullanabilirsiniz.
-
Pikatel AirPlus Driver İndir
Pikatel AirPlus modem'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. Pikatel AirPlus modem incelemesi, satış fiyatı ve pikatel modem teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
Pikatel Airmax Driver İndir
Pikatel Airmax modem'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. Pikatel Airmax modem incelemesi, satış fiyatı ve pikatel modem teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
Pikatel VM-104W Driver İndir
Pikatel VM-104W modem'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. Pikatel VM-104W modem incelemesi, satış fiyatı ve pikatel modem teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
Pikatel VM-204W Driver İndir
Pikatel VM-204W modem'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. Pikatel VM-204W modem incelemesi, satış fiyatı ve pikatel modem teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
Pikatel IAD421W Driver İndir
Pikatel IAD421W modem'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. Pikatel IAD421W modem incelemesi, satış fiyatı ve pikatel modem teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
Pikatel AirMax-104 Driver İndir
Pikatel AirMax-104 modem'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. Pikatel AirMax-104 modem incelemesi, satış fiyatı ve pikatel modem teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
Pikatel AirMax-101 Driver İndir
Pikatel AirMax-101 modem'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. Pikatel AirMax-101 modem incelemesi, satış fiyatı ve pikatel modem teknik servis bilgileri yer almaktadır.
-
Pikatel Quartet Driver İndir
Pikatel Quartet modem'in Windows 7, Windows 7 64-Bit, Windows Vista, Windows Vista 64-Bit, Windows Xp, Windows Xp 64-Bit işletim sistemleriyle uyumlu driver (sürücü) yazılımıdır. Pikatel Quartet modem incelemesi, satış fiyatı ve pikatel modem teknik servis bilgileri yer almaktadır.


text:
emin yağcı - aykiri yol uzuni (rize)
Sanatçı : Emin Yağcı
Türkü : aykiri yol uzuni (rize)
Etiketler : emin yağcı - aykiri yol uzuni (rize) türkü indir, emin yağcı - aykiri yol uzuni (rize) türkü dinle, Emin Yağcı türküleri, aykiri yol uzuni (rize) mp3 indir, Emin Yağcı türküleri aykiri yol uzuni (rize) türküsü, aykiri yol uzuni (rize) sözleri, Emin Yağcı mp3 dinle, Emin Yağcı download, aykiri yol uzuni (rize) bedava mp3, Emin Yağcı türkü sözleri, Emin Yağcı türkü dinle, Emin Yağcı son albüm indir


text: Kabul -- Küptän tügel Üzbäkstanda bulğan çualışlarnı Äfğanstanda nigezlängän islamçılar oyıştırğan digän ğäybätlärne Äfğanstan xökümäte bügen kire qaqtı. Älege ğäyepläwlär Rusiäneñ mäglümät çaralarında dönya kürgän ide. "Äfğanstannıñ terror üzäklärendä äzerlek ütkän keşelär Üzbäkstanğa ütep kergän" digän belderülärne Äfğanstannıñ saqlanu ministrlığı süzçese general Möxämmät Zahir Azimi "nigezsez" dip atadı. Pänceşämbedä Rusiä Saqlanu ministrı Sergei İvanov, Üzbästandağı çualışlarnıñ Äfğan cirendä äzerlänüe turında bezdä citdi mäglümätlär bar, digän ide. Anıñ bu süzlären İnterfax agentlığı kiterde.


text:
Rafail Xakimov : «Min Saddamnı bik yaratıp betermim. Minemçä, ul üz ilen tübänlekkä töşerde. İran belän suğış, Kuveytqa höcüm - bu faktlar Xösäinğä şiklänep qarawğa etärä. İkençe yaqtan, Amerikanıñ üze telägänçä genä xalıqara mönäsäbätlär qorıp yatuı, şulay uq, normal xäl tügel. Monı Berläşkän Millätlär Oyışması aşa eşläw döresräk bulır ide. Läkin BMO inde küptän krizis kiçerä, häm anı amerikannar kiterep çığarmadı...». Pecпyблиka TaTapcTaH.
Ğiraqqa qarşı suğış teması da matbuğat bitlärennän töşmi, läkin berençelekne başqa waqiğalar ala başladı. Alayda Pecпyблиka TaTapcTaH gäziteneñ pänceşämbe sanında küptän tügel Mäskäwdä Bäysez Däwlätlär Berdämlege illäreneñ yuğarı islam şurasınıñ utırışı bulıp ütüe turında xäbär itelä. Anda çığış yasağan möfti Tälğät Tacetdin suğışnı tuqtatu öçen berdänber yul - Allağa yalwaru, dip beldergän ikän. Şuşı utırışqa häm Ğiraqtağı xällärgä mönäsäbätne belderü üteneçe belän gäzit Tatarstan Prezidentınıñ säyäsi kiñäşçese Rafail Xakimovqa möräcäğät itä. Rafail Sibğät ulı Amerikanıñ höcüme qotılğısız ide, digän bäyä birä. Amerikanıñ terrorçılardan qurıqqanğa ğına tügel, bu il xärbi maqsatlarğa üz büdjetınnan 400 milliard dollar bülep birgän. Bu bötendönya illäre belän çağıştırğanda 2-3 tapqırğa kübräk. Şundıy zur açqalar tik yata almıy, digän fikerdä tora Rafail Xäkim. Suğışqa qarata anıñ fikere mondıy. Min Saddamnı bik yaratıp betermim. Minemçä, ul üz ilen tübänlekkä quyıp kertte. Zamanında Ğiraq çäçäk ata ide häm anıñ bik qatlawlı säyäsi, xärbi wazğiätkä kilep elägüenä obyektiv säbäplär bulmadı. İran belän suğış, Kuveytqa höcüm, bu faktlar Xösäinğä şiklänep qarawğa etärä. İkençe yaqtan, Amerikanıñ üze telägänçä genä xalıqara mönäsäbätlär qorıp yatuı, şulay uq normal xäl tügel. Monı Berläşkän Millätlär Oyışması aşa eşläw döresräk bulır ide. Läkin BMO inde küptän krizis kiçerä, häm anı amerikannar kiterep çığarmadı. İİ Bötendönya suğışınnan soñ barlıqqa kilgän bu oyışma iskergän byurokratik apparatnı täşkil itä... Xäyer, Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ bu xäldä bulsa da eşläwe, bulmağanğa qarağanda, barıber yaxşıraq. Rafael Xäkim süzlärençä, suğışnı tuqtatu öçen doğa uqu ğına citmi, eşlekle ğämällär dä kiräk. Tälğät Tacetdin axrı şuşı süzlärne işetep, Amerikağa Jihad iğlan itkän bulğan küräseñ. Läkin ul Rafail Xäkimneñ süzlären döres añlamağan, Prezident kiñäşçese din ähellärenä böten köçne eş söyä torğan, qanun bozmıy torğan, aqıllı, äxlaqlı keşelär tärbiäläwgä yünältergä kiñäş itkän.
Läkin matbuğatta, ayıruça tatar gäzitlärendä Tuqay bülägen däğwälawçılar digän säxifädäge yazmalar absalut berençelekne alıp tora. Radio, televideniedä başqa temalar yuq diärseñ, Tuqay bülägenä fälän-fälän keşe layıq dip ber tapqır söyläsälär, ikençe ber çığışta fälän-fälän keşe bu büläkkä ayıruça layıq dip äytälär, öçençe ber tapşıruda fälän-fälän keşe bu büläkkä tağı da layığraq, dip süzne başlap cibärälär. Gäzitlär dä şuşı iñ layıqlını bilgeläw bäygesennän çittä qalmadı. Böten tatar gäzitlärendä atna däwamında «Tuqay büläge» digän säxifädä ikeşär – öçär mäqälä basılıp kilde. Şähri Qazan gäziteneñ «İlhamiät» quşımtasında, mäsälän, ike külämle yazma dönya kürde. Muzıka belgeçe Güzäl Säyfullina « İke töşle, tatlı, zatlı cimeş» isemle yazmada «La Primavera» simfonik orkestrı häm anıñ citäkçese Röstäm Abäzov turında süz alıp bara. Avtor anıñ dönya buylap yasalğan çığışlarına, icadi ostalığına bäyä birä, dirijer bularaq ta Röstäm äfände inde citlegep ölgergän, dip sanıy. Menä mäsälän ul Röstäm Abyäzov icatındağı yaña yünäleşälär turında bolay yaza.:Solist häm orkestr citäkçese Röstäm Abäzovnıñ icadi eşçänlege üzennän üze anıñ üzen dä artistlar möhimendäge kiñ qatlaw şäxeslär orbitasına alıp kerep kitä. Häm bu hiç ta akademik janrlarğa ğına qağılmıy. Bu törle teatr artistları, şağirlär häm rässamnar da. Röstäm Abäzovnıñ menä İdris Ğäziev belän icadi duslığı isä populyar estrada cırçısın Röstäm Yäxin romanslarına tabınğan interpretatorğa äwerelderde. «La Primavera» citäkçeseneñ sänğäti icattağı törle formalarğa tartımlığı, mobillege, omtıluçanlığı kompozitor häm başqa icat janrları ähellären anıñ üzenä yaqınayta töşte. - dip yaza muzıka belgeçe Güzäl Safiullina.
Şuşında uq, rässam Färidä Xasyänovanıñ icatına bağışlanğan yazma urın alğan. Anıñ avtorı, rässam xanımnıñ icatın yuğarı bäyäläp, ul xalqıbıznıñ çın, saqlandırğıç qazanışı itep sanalırğa xaqlı, dip çığışın tämamlıy.
Watanım Tatarstan gäzitendä dä şuşı büläkkä däğwälauçılar digän säxifä bar. Anda gäzitneñ sişämbe sanında şağir Zinnur Mansurovnıñ icatına bağışlanğan külämle yazma urın alğan. «Xäyäm belän çäkeşerlek» isemle mäqäläne yazuçı Fänis Yarullin icat itkän. Ul şağirneñ 1999 yılda çıqqan «Küñel säfäre» digän cientığına bäyä birä. Fänis Yarullin da üz çığışında, Zinnur Mansurov bü büläkkä layıq, monı barı tik kürergä hä bäyälärgä kiräk, digän näticä yasıy. Mädäni comğa gäzite bu yaqtan qalğan başqa basmalarnı uzdı. Bu atnalıqta Tuqay bülägenä nämzätlär digän säxifädä 2 tügel, ä 4 mäqälä dönya kürde. Monda da rässam Färidä Xäsyänovanıñ kiñ qırlı icatı turında «Balalarnıñ alma-apası» digän yazma dönya kürde. Şul ruxtağı yazma Şähri Qazanda inde basılğan ide, ä menä başqortstandağı tatarlar turında ber genä gäzitneñ dä yazğanı yuq ide äle. Başqort däwlät universitetı dotsentı Flusä Ğaliyeva üz çığışın professor, yazuçı Sufiyän Povarisov icatına bağışlıy. Anıñ «Päyğämbär tanı», «Kükneñ cidençe qatında», «Ocmaxqa ber adım» digän romannarı, Flusä Ğaliyeva süzlärençä, az süz belän küp mäğnä añlatu ürnägen kürsätä, avtornıñ surätläw-tasvirlaw çaraları zur tarixi waqiğalarnı obrazlı itep küz aldına kiterep bastırırğa, äsär geroylarınıñ xarakter üzençäleklären individual’läşterügä yärdäm itä. Qısqası avtor Sufiyän Povarisov äsären bik yuğarı bäyäli, başqa ädäbiät söyüçelär dä şul fikerdä bulır dip ömetlänä.
Şuşı uq Mädäni comğa atnalığında Äzhär Möxämmädievnıñ «Qubrat patşa yörgän yullarda...» isemle yazması tarix romannarı avtor
Mösäğit Xäbibullin icatına, ayırım alğanda «Qubrat xan» digän äsärenä bağışlana. Rafail Mostafin isä, ikençe ber yazuçı Rawil Buxarayevnıñ äsärläre häm eşlägän eşläre turında uy-fikerläre belän büleşä. Tuqay bülägenä täqdim itelgän kitaplarnıñ berse - Buxarayev tuplağan häm 2000 yılda Londonda çıqqan «Tatar poeziäse antologiäse» isemle cientıq, ikençese – Rawil äfändeneñ « Oçsız-qırıysız poyezd» isemle kitabı. Menä yazmadan ber özek. Rawil Boxarayev icatı qaysı yağı belän başqalardan ayırıla soñ? İñ berençe ayıma - şiğriätneñ iskitkeç kiñ diapazonı. Rawil Boxarayev urıs häm bötendönya şiğriäteneñ qazanışlarına tayanıp eş itä, Bayron häm Petefi, Pasternak häm Mandelştam traditsiälären üzläşterep, alarnı äsärlärenä üzençä señderep icat itä. Şuña kürä anıñ şiğri ofıqları kiñ...Şul uq waqıtta ul milli nigezennän dä ayırılmıy. Şağireneñ urısça ağışında äledän-äle tatar ähännäre yañğırap, tatar moñı üzen sizderep tora. Qayberäwlär urısça yazğan keşene tatar ädibe dip sanamıylar, yış qına, mısqıllap, manqort dip atıylar. Ämma Çınğız Äytmätov ta äsären urısça yaza, şul uq waqıtta ul çın milli tösmer, milli eçtäşlekle qırğız yazuçısı bulıp qala. Rawil Boxarayev ta şundıy yazuçılardan. - dip yaza Rafail Mostafin Tatarstannan çittä yäşäwçe yazuçı häm cämäğät eşleklese turında. BocToчHый эkcпpecc gäziteneñ «Tatar ğasırı» säxifäsendä bu yılı Tuqay bülägen däğwälawçılar turında yazmadılar. Gäzit xäbärçese Qazan däwlät universitetında açılğan Könçığışnı öyränü institutı citäkçese Cämil Zäynullin belän äñgämä ütkärgän. Cämil äfände zamanında Ğiraqta eşlägän häm Säddam Xösäinne dä kürgän. 1975 yılda SSSR häm Ğiraq citäkçelege arasında revolyutsion eş turında söyläşergä, dip Bahdatqa räsmi wäkillär kilgän bulğan. SSSR yağın alıp kilgän räsmi tärcemäçelär yal itep torğanda, Cämil Zäynullinğa da Säddam Xösäin häm xökümät citäkçese Aleksey Kosığın arasındağı söyläşüne tärcemä itärgä turı kilgän.
Cämil äfände küpçelek ğäräp illären kürep qaytqan. Xäzerge eşe turında söylägändä ul, ğäräp belgeçlegeneñ Qazan mäktäben oyıştırırğa kiräk, ğäräp yazuın belü fän üseşe öçen dä faydalı bulır, digän fikerlär äytä. Xäbärçeneñ ğäräp tele zamançaraqmı, tatarnıqımı digän soraw birä. Cämil Zäynullin bolay cawap birä: Berençe çiratta min iñ tanılğan ximiklarnıñ, tabiplarnıñ, diñgezçelärneñ, matematiklarnıñ ğäräplär arasınnan çıqqanın isegezdä töşeräm. Pifagor teoremasın häm integralnı gäräpçä añlatıp bulmıy dip uylawçılar yalğışa. Dönyada ikençe andıy bay tel yuq. Kuveyt, Misir, Sägüt Ğäräbstanı, Berläşkän Ğäräp Ämirleklärendä berençe kompyuterlar barlıqqa kilgäç uq, alar şunduq ğäräpçägä küçerelde. Ä bezneñ telebezgä kilsäk, çınnan da ul dönya iñ matur tellärneñ berse. Ğailädä bez tatarça ğına söyläşäbez. Qızğanıç, soñğı 70 yılda bez telebezneñ baylığın yuğalıp beterä yazdıq. Telgä berençe çiratta äti-äni, äbi-babay öyrätergä tieş ide. - dip açınıp söyli Cämil äfände.
Bu atna matbuğatında şulay uq Azatlıq radiosı xäbärçeläreneñ yazmaları da basıldı. Tatarstan yäşläre gäzitendä Qazandağı xäbärçebez Damir Ğilmetdin Donetskiy tatarları yanına baruı turında xäterlären bastırdı. Bu yazma Tatarstan yäşläre gäzite ütkärä torğan «Tatar awazı» bäygesendä qatnaşuçı bularaq täqdim itelde. Ä Mädäni comğa gäzitendä Ufadağı xäbärçebez Mönir Vafinnıñ şiğerläre dönya kürde. Menä mäsälän anıñ «Qıyınlıq» digän şiğerendä mondıy yullar bar:
Dönya qulasa, Ber kilä dä basa, Dilär. İx, qulasa Tizräk dulasa! ...Qıyın ul asta..
Bikä Timerova, Qazan.


text:
Salawat İnternet aşa cırlıy
Qazanda Salawat konsertları görläp uza. Älege artist, Tatarstan tatarlarına ğına tügel, bötendönyadağı millättäşlärenä yaqınayırğa teli. Anıñ çit töbäklärdä yäşäwçe tatarlar belän daimi räweştä oçraşıp toruları mäğlüm. Salawat çit cirlärdä konsert quyıp tüğel, ä kübräk avtouzışlarda qatnaşıp yöri. Soñğı tapqır Salawatnı sport kiemnärendä kürgän millättäşlärebez, çärşämbe 21 avgust könne anı säxnä kiemnärendä kürä alaçaq. Kamal teatrı binasında barğan älege kontsertnı İnternetka totaştırılğan kompyutor aşa qarap bulaçaq. Bu eşne Qazandağı Warlock firması başqara. Mona qädär bu şirkät Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşinnıñ matbuğat oçraşuın İternet aşa translyatsiäne oyıştırdı. Älege säxifägä İntertat.ru säxifäse aşa kerep bulaçaq. Kontsert Qazan waqıtı belän kiçke 6da başlana. Böten dönya tatar kongressınıñ plenar utırışın tapşıru da şuşı uq urınnan oyıştırılaçaq.
Bikä Timerova


text: Sarajevo. NATO citäkçelegendäge xalıqara köçlär Bosniädä, 90-nçe yıllardağı suğış waqıtında andağı serblarnı citäklägän häm awır suğış cinayätläre qıluda ğäyeplängän Radovan Karadzicneñ tarafdarlarına qarşı maxsus çaralar kürä başladı. Monıñ maqsatı, alarnıñ Karadzickä yardäm itüwen tuqtatu bulıp tora. Elekke serb citäkçese haman da Bosniäneñ serb öleşendä yäşerenep yata dip farazlana. NATO Totrıqlandıru köçläre, S-For bügenge belderüwendä, şuşı çaralar Pale şähäre tirälärendä alıp barıla dip xäbär itä. Moña qädär Karadzic inde ike märtäbä üzen qulğa alu omtılışınnan qaçıp qotılğan ide. Ul arada Bosniäneñ, cirle häm xalıqara xäkimnärdän torğan keşe xoquqları mäxkämäse, Bosniä serbları xakimiaten Srebrenica wäxşäte öçen 2 millionnan dollardan artıq aqça tüläwen mäcbür itkän qarar qabul itte. 1995-nçe yılnıñ yülendä şuşı wäxşättä Bosniä serbları 7 meñläp möselmannı yuq itkän ide. Şuşı qararında mäxkämä şulay uq, Bosniä eçendä zur möstäqillekkä iä bulğan Republika Srpskadan şul çaqtağı waqiğälär xaqında tögäl mäğlümat birüne dä taläp itä.


text: İnde uqu yılı başlanğanğa şaqtıy küp waqıt ütügä dä qaramastan, Tatarstanda yaña mäktäplär ay sayın diärlek açılıp tora. Comğa könne dä respublikanıñ Kama Tamağı rayonında yaña uqu yortı açılu tantanası uzdı. 850 uquçığa isäplängän bu mäktäpne açuda premyer-ministr Röstäm Miñnexanov ta qatnaştı. Şul uq könne ul Apas rayonında da bulıp qayttı. Anda Röstäm Miñnexanov sotsial’ xezmät kürsätü üzägen açu tantanasında qatnaştı. Qazanda isä comğa könne balalar baqçası üz işegen açtı. Älege baqça başqalanıñ Yaña Savin rayonında urnaşqan häm anıñ açıluı rayon oyışuğa 9 yıl tulu uñayına turı kiterelgän ide. Ä 6nçı dekaber könne Möslim rayonınıñ Qaramalı awılında yaña mäçet açılaçaq. Andağı tantanalarda Tatarstan möselmannarı Diniä näzaräte räise, möfti Ğosman xäzrät İsxaqi qatnaşaçaq. Ber mädäniät xäbäre. Ğabdulla Tuqay isemendäge tatar däwlät filarmoniäsenä bu könnärdä yaña citäkçe bilgelände. Xäzer filarmoniäne elek Ğäliäskär Kamal teatrı direktorı urınbasarı bulıp eşlägän Qadim Nurullin citäkläyäçäk. Qazanda bu könnärdä fizik mömkinçelekläre çiklängän keşelärgä yärdäm kürsätü unkönlege bara. Älege çaralar 3nçe dekaberdä bilgelänep ütä torğan Xalıqara invalidlar könenä bağışlana. Şuşı uñaydan böten respublika buyınça fizik mömkinçelekläre çiklängän keşelär öçen aralaşu kiçäläre, konsertlar oyıştırıla, tüläwsez xezmät, törle yärdäm kürsätelä. 4nçe dekaber könne isä Qazanda şuşı köngä bağışlan zur bäyräm ütte. Läkin yärdäm qulı älege bäyrämdä qatnaşqan 2 meñ keşegä genä tügel, ä Qazanda yäşäwçe 62 meñ fizik mömkinçelekläre çiklängän keşelärgä suzılır dip ömetlänäse kilä. Häm bu yärdäm nindider könnär yäki saylawlar aldınnan ğına bulmasın ide.


text:
Teregömöş qayźan kilep sığa
İglin qasabahında ös kiloğrammğa yaqın teregömöş tabılğan. Ağıulı matdä qonteyner esendä haqlanğan. Vaqiğa Tereşniqowa isemendäge uramda terkälä. Timer hauıttıñ xujahı älegä asıqlanmağan. Marat Qäyümov
Ğömämän, respubliqala tege yäki bıl urında teregömöş küp tabıla tora. Küptän tügel, Şişmä qasabahında sanitar- epidemioloğiya stantsiyahınıñ fayźalanılmağan ber kelätendä teregömöş tabılğaynı. Ağıulı metall 5 yarım kwadrat metrğa taralğan bula. Ğäźättän tış xäldär ministrlığınıñ awariya- qotqarıu xeźmäte belgestäre 8 kiloğramm teregömöştö yıyıp alğan. Oşo uq Şişmä rayonında İrek auılında kisä yänä Urman sitendä ber kiloğrammğa yaqın oşonday ximik qatnaşma tabıla. Şulay itep rpubliqala ber kön esendä 4 kiloğramm teregömöş tabılğan.


text:
2002 yılğa Ğabdulla Tuqay bülägenä layıqlı eşlär saylap alu başlandı
Sişämbe könne Tatarstannıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge Däwlät premiäläre komitetı yaña yılda premiälärgä layıqlı eşlär qabul itä başlawı turında iğlan itte. Älege belderüdä äytelgänçä, iñ sälätle, ähämiätle waqiğa bulıp äwerelgän, cämäğätçelektä tanılğan ädäbiät, sänğät, arxitektura äsärlären 2002 yılnıñ 15 fevralenä qadär däwlät, ictimağıy häm icat oyışmalar tarafınnan täqdim itärgä mömkin.
«Azatlıq» radiosı öçen Qazannan Yunıs Ätnäle


text:
Bush – köçle prezidentmı, ällä qanun bozuçımı?
Quşma Ştatlarda prezident Bush fatixası belän mäxkämäne uratıp oyıştırılğan yäşeren küzläwlär tiräsendä cancal däwam itä. Bush üze bu ğämällärne terrorğa qarşı suğış, amerikan watandaşların saqlaw kiräklege belän añlata. Tänqitçelär isä, suğış qanunnı atlap çığu öçen säbäp bula alamı, digän soraw quya.
11 sintäber höcümnärennän soñ ğämälgä kertelgän yäşeren küzläw çaraların belgeçlär näq menä şul wäkälät arttırunıñ ber çağılışı dip atıy. Qanun nigezendä, keşelärneñ telefon söyläşülären barı tik maxsus mäxkämä qararı belän tıñlarğa yarıy. Aq yort terrorğa qarşı suğış sıltawı belän şuşı qanunğa küz yomıp, Quşma Ştatlarnıñ İminlek İdaräsenä telefon söyläşülären terkäp barırğa kürsätmä birgän. İlneñ ike ere telefon kompaniäse bu xezmättäşlektän baş tartqan, ämmä öçese – rizalaşqan.
Uzğan atnakiç USA Today gäzite şuşı neçkäleklärne açıp salğannan soñ "telefon cancal" yaña köç aldı. Bushnıñ tarafdarları bu yäşeren ğämällärne "qotılğısız çara" dip aqlap çıqsa, tänqitçelär – bu çaralar arqasında Quşma Ştatlar yäşäw öçen qurqınıç urınğa äylände dip belderä. Kongresstağı demokrat Maurice Hinchey älege borçularnı menä bolay citkerde:
"Bush administratsiäse ildä qotqı xise tudırıp, şunıñ yärdämendä teläsä närsä eşli alam dip uylıy, nindi genä qanunğa qarşı ğämäl bulmasın.. İminlek İdaräse programı näq şundıy ğämäl bulıp tora" di Kongresstağı New York wäkile Maurice Hinchey.
Washingtondağı Amerika Universitetında tarix professorı Peter Kuznick suğış çorlarında prezidentlarnı öyränä. Anıñ süzlärençä, amerikannar qurqınıç yanağanda, iminlekläre xaqına, ber öleş irekleklärennän bik ciñel çigenä. Bu küzlektän qarağanda, Bush elekke prezidentlarnı ğına qabatlıy:
"11 sintäberdän soñ Bush aña qädär Truman, Eisenhower eşlägänne eşläde: amerikannarnı ixtimal yanaw belän qurqıtıp, alar yawlağan xoquqlar, irekleklärdän çigenergä mäcbür itte" di tarix professorı.
Peter Kuznick süzlärençä, moña tağın "säyäsi qotqı" digän närsä östälgän. Bu ölkädä bigräk tä vitse-prezident Dick Cheney osta. Prezident säyäsetenä tänqit belderüçelär watanpärwärsızlıqta ğäyeplänä häm ciñel genä saftan çığarıla.
Östäwenä, Respublikannar kontrolendä bulğan Kongress ta bu wazğiätne üzgärtergä bik aşqınmıy. Ämmä Miami Universitetında säyäsi fännär professorı Christopher Kelley süzlärençä, bu wazğiät üzgärergä mömkin:
NC051257 "Alar prezidentqa çiksez wäkälätlär Konstitutsiäne yaqlaw öçen genä tügel, amerikan xalqın yaqlaw öçen kiräk, dilär. Läkin, bu soñğı küzläw ğämälläre turında işetkän amerikannar ''bezgä ışanığız, bez sezneñ irekleklärne yaqlıybız'' digän süzlärgä ışanudan tuqtarğa mömkin" di säyäsi fännär professorı.
Christopher Kelley süzlärençä, soñğı berniçä ayda Bushnıñ abruyı bermä-ber töşkän. 6 aydan Kongressta ara-saylawlar bulasın da iskä alsañ, andağı käyeflär üzgärergä mömkin. Bu, älbättä, Bush Kongressqa buysınırğa mäcbür bulaçaq, digänne añlatmıy. Läkin, ğalim fikerençä, anıñ ikençe möddätendä beryaqlı adımnar, berençese belän çağıştırğanda, azraq bulaçaq.
ali ğilmi


text: Amerikanıñ eleke däwlät sekretarı James Baker Gruziä xökümäte şulayuq opozitsiä AQŞ täqdim itkän parlament saylauları turındağı yul kürsätkeçlär belän kileşä dip belderde. Kiçä Gruziägä kilgän Baker 2-nçe noyäberda ütäçäk saylaularnıñ äzerlekläre turında söyläşä.Quşma Ştatları saylaular turında isemlek äzerläde, anda misal öçen barlıq namzätlär kiñ küläm mätbuğat çaraların ber tigez räweştä qullana kebek täqdimnär bar. Baker xökümät tä opozitsiä dä isemlektäge, standart vä şartlarğa riza buldı dip belderde. Ul şulayuq taraflar saylau komissiäläreneñ küläme turında da kileşä dide. Gruziä AQŞ belän yaqınraq mönäsäbätlär urnaştırırğa teli


text:
Yaqın könçığış: qorallı fälästinlelär qısqa waqıt parlament binaların üz qullarına aldı
Könbatış Üzäne häm Gaza Sızığında uñnnarça qorallı fälästinle parlament binaları tübäsenä menep havağa ut açtı häm qısqa möddät parlament binaların üz qullarına alıp Fatah partiäse citäkçelegeneñ çigenüen taläp itte.Şunduyuq protestlar Betlehemdä dä buldı. Anda bitlekle Fatax äğzaları taläpläre turındağı isemlekne uqıp çıqtı. Fatax partiäse üzäk komitetınıñ çigenüe dä taläplär arasında ide
Qorallar häm qarşılıq kürsätü okupatsiä belän bäylängän, okupatsiä däwam itkän möddätçä fälästin xalqınıñ üzen yaqlarğa häm okupatsiägä qarşılıq kürsätergä xoquqı bar
Haled Maşal şulayuq Dönya Hamasnıñ saylawlarda ciñep çığuına xörmät belän qararğa , çit il yardäme fälästin xalqına qarata şantaj itep qullanılmasqa tieş dip äytte AQŞ däwlät departamentı süzçese Sean McCormack comğa kiç,
Bezneñ säyäsät açıq-anıq. Bezneñ qanun häm säyäsät terror oyışmalarına aqça birüne tıya. Hamas terror oyışması .
Rusiä tışqı eşlär minsitırılığınıñ bügen yasalğan belderüendä Hamas Terror oyışması itep tamğalanğan möddätçä Fälästin däwläteneñ oyışu mömkinçelege yuq dip äytelä. AQŞ, Yevropa Berlege häm İzrael islamçı qarşılıq kürsätü xäräkäte terror oyışması dip belderä. İslam İlläre Konferensiäse xalıqara cämäğätçelekne Hamas ciñep çıqqan Fälästin saylawları näticälärenä xörmät kürsätergä çaqıra .Oyışmanıñ çirattağı prezidentı Törkie wäkile Ekmeleddin İhsanoğlu Hamasnı xalıqara säyäsätneñ taläplärenä realistik mönäsäbät kürsätergä häm şulay itep fälästin xalqınıñ xoquq häm qazanıçların saqlap qalırğa çaqırdı İhsanoğlu çärşämbedä tınıç, ğädel ütkän saylawlarnı yuğarı bäyäläp, xakimiät üzägäreşe dä şunduyuq säyäsi ölgergänlektä bulsın dide färidä xämit


text: Öfö timer yul kompleksındağı rekonstruksia eştären Kuybışev timer yuldarı yämğiäte menän Başqortostan xökümäte urtaq finanslay. Bıl turala küptän tügel ike arala kileşew töźölgäyne. Räsäy timer yuldarı yämğiäteneñ vitse-prezidentı Mixail Akulov beldereüyınsä, äpreldeñ 20-lärenä tiklem vokzaldıñ ayırım ölöştäre hütelep bötäsäk. Mixail Aqulov äyteüyınsä, Öfö timer Yul pasajírźar kompleksı töźölöşönä 2 milliard hum sarıf iteläsäk. Mäğlüm bulıuınsa, Öfö timer yul vokzalı Başqortostandıñ Räsäygä quşılıuınıñ 450 yıllığın bayram iteü siktärendä yäñırtıla. Öfölä bıl datağa küp töźölöştär tamamlanırğa teyeş. Ölgöräsäktärme-yuqmı - unıhın waqıt kürhäter.


text: Respublikanıñ Eçke eşlär ministrlığı süzlärençä, 16nçı oktäber könne Qazanğa Çeçnyadan Tatarstan militsionerları qayttı. Alar Gudermesta 6 ay xezmät ittelär. Qaytqan Eçke eşlär ministrlığı xezmätkärläre urınına 12nçe oktäber könne respublikadan 140 militsioner inde kitkän ide. 16nçı oktäber könne Tatarstannıñ Yuğarı mäxkämäse utırışı uzdı. Anda respublikanıñ prokurorı wazifaların başqaruçı Vladimir Metelinnıñ ğarizası qaraldı. Ul Tatarstannıñ Wöcdan irege häm dini berläşmälär turındağı qanunı Rusiänekenä turı kilmi dip sanıy. Ayırım alğanda, qanunda respublika grajdannarı törle dinne totarğa xaqlı dip äytelgän. Bu, prokuror fikerençä, Rusiä grajdannarınıñ xoquqların boza. Yuğarı mäxkämä bu fiker belän kileşte. Şulay uq qanunda dini berläşmälärne terkäwçe oyışmalar xaqında da üzgäreşlär kertelde. Tatarstan aviakompaniäse dä cirle aviatsiä sänäğätenä bulışırğa niätli. Finans lizing kompaniäse belän bergälektä älege aviakompaniä lizingka ike TU-214 oçqıçın satıp alırğa buldı. Xäzer älege alarda 24 oçqıç isäplänä.


text:
Rusiä prezindentı Vladimir Putin Yevropa Berlege - Rusiä summitınıñ xezmättäşlekkä taba zur adım bulaçağına ömetlänä
Rusiä belän İtaliä arasında bolay da tığız xezmättäşlek bar, dide Putin. Bilgele bulğança, İtaliä, Rusiä watandaşlarınıñ Yevropa Berlege illärenä vizasız säyäxät itü täqdimen yaqlıy. Putin süzlärençä, rusiälelärneñ Yevropağa vizasız yöri başlawı tiz arada xäl itelä torğan mäs'älä tügel, läkin bu mäs'älädä xezmättäşlek itü – "uñay çişeleşkä" kiterergä mömkin, dide Putin.
İtaliä prezidentı Rusiäneñ yevropa iqtisadına kertkän öleşe zur, dip Putin bulmasa – mondıy uñışqa ireşep bulmas ide, dip belderde. YUKOS neft şirkäte, qulğa alınğan anıñ citäkçese Mixail Xodorkovski tiräsendäge xällär turında ike prezident oçraşuında ber süz dä bulmağan.


text:
Tatar internetına möstaqil domen iseme dawlawçılar öçen quanıçlı xäbär: 2009 yıldan ICANN irekle isemnär terki başlıy.
Soñğı 5-10 yılda intenetnıñ qotırıp üsüe säbäple, isemnärgä barlıqqa kilde. Yaña säxifälärgä isemnär citmi başladı.
Berniçä yıl elek aero, biz, info kebek berniçä yaña isem terkälgän ide. Läkin bu ğına wazğiätne xäl itä almıy.
26 iyün könne ICANN idaräse Parijda ütkän oçraşuda kiläse yıldan başlap irekle isemnär terki başlarğa qarar itte.
Yağni, oyışmalar, şirkätlär, xättä ayırım şäxeslär telägän domen isemen sorap möräcäğät itä alaçaq. Şul isäptän, tatar, tatarstan, qazan kebek isemnärne.
Terkäw bäyäse älegä tögäl bilgele tügel, 150-500 meñ dollar çaması bulır dip kötelä.
Tağın ber möhim yañalıq – domen isemnärendä latin ğına tügel, ä kiril, ğaräp häm qıtay imlasın qullanu röxsät iteläçäk.
Andıy isemnärgä ixtıyac internetta ingliz telen belmägän qullanuçılar artu säbäple tudı.
ICANN räise Peter Dengate Thrush süzlärençä, bu üzgäreşlär tormışqa aşsa, "İnternetnıñ qıyäfäte häm eşläw räweşe tamırdan üzgäräçäk."


text:
Ufada tanılğan cırçı, Başqortstannıñ häm Tatarstannıñ atqazanğan artistı Aydar Ğälimovnıñ yübiley konsertları başlanıp kitte. Bıyıl Aydar Ğälimovnıñ icat eşçänlege başlanuğa 15 yıl tuldı. Şuşı uñaydan “Aydar” teatr-studiäse yegeteläre häm qızları ör-yaña konsert programmasın äzerläp bette. Yaña programmanı äzerläwdä bıyıl da kürenekle rejisser Rifkät İsrafilov zur yärdäm kürsätte. Tamaşanıñ rejisserı ul bulğaç, älege yübiley konsertınıñ uñışlı bulaçağın aldan uq sizemlärgä mömkin ide. Konsertnıñ ssenarien Ufa “Nur” tatar däwlät drama teatrı aqterı, Başqortstannıñ atqazanğan artistı Mäxmüt Fatıyxov yazdı. Yaña tamaşanı populyar sänğät kollektiwı Başqortstannıñ häm Tatarstannıñ berniçä rayonında kürsätep tä ölgerde inde. Ä menä xäzer yübiley proğrammasın Ufa tamaşaçılarına täqdim itä “Aydar” teatr-studiäse. Bıyılğı proğrammanıñ üzençälege närsädä, anda nindi cırlar başqarıla. Tamaşalar başlanır aldınnan “Azatlıq” xäbärçese cırçı Aydar Ğälimov belän oçraşıp qısqa ğına äñgämä qorıp aldı. (äñgämä comğa tapşıruında)
Äle anıñ citäkçelegendäge “Aydar” teatr-studiäse Ufada üzeneñ yaña konsert proğramması belän çığışların başladı. Tamaşalar 6 noyäbrgä qädär Ufanıñ törle mädäniät saraylarında däwam itä. Ä annan soñ şuşı uq proğramma belän, Aydar Ğälimov, här yıldağıça, Qazandağı çığışların başlıy. Qazan tamaşaçıları häm qunaqları tanılğan cırçınıñ yübiley tamaşasın 21-27 noyäbr könnärendä kürä alaçaq.


text:
Xalıq sanın alu iğtibar üzägendä
İnde xäbär itkänebezçä, respublika citäkçelege şuşı yılnıñ oktäbrendä uzaçaq xalıq sanın alu mäşäqätlären iğtibar üzägendä tota. “HoBaя Beчepka” xäbär itkänçä, bu möhim kampaniä barışında Başqortostan häm Tatarstan prezidentları arasındağı mönäsäbätlär kiskenläşergä mömkin. Gazeta fikerençä, tatarlarnı başqort dip yazdıru Mintimer Şäymievne nıq borçıy. Bu oçraqta ul Başqortostanda 2003 yılda uzaçaq prezident saylawlarında Räximovqa bulışlıq itmäs. Äye, Başqortostandağı xällär borçulı, läkin bezneñ citäkçelär älege mäsälägä üz qaraşların açıq bäyän itkännäre yuq. Gärçä monı tatar cämäğätçelege küptännän zarığıp kötsä dä.


text: Başqortostan "Transnefteprodukt" kampaniahı menän xeźmättäşlekte artaban da dawam itäsäk. Bögön prezident Mortaza Räximov menän şirqät yetäksehe Semen Vaynştok oşo turala höyläşep kileşte. Osraşıuźa şulay uq berlektäge öźtönlöklö proekttar źa tikşerelde. Başqortostan menän Transnefteprodukt yämğiäte arahında täwge kileşew 4 yıl elek töźölgäyne. Uźğan yıldıñ dekäberendä bıl dokument tağı la oźaytıldı. İke aralağı bäyläneştär respublikala eşkärtelgän neft produkttarın transportlawğa, unı eske häm tışqı baźarźarźa hatıu ölkähendäge berlektäge xeźmättäşlekkä qaytıp qala.


text:
Tarix belgeçe Färidä Ğaffarova wafat buldı
Färidä Ğaffarova tatar milläte yazmışı öçen can atıp yäşägän şäxes. Ul
Tatarstan fännär akademiäseneñ Şihabetdin Märcäni isemendäge tarix institutında eşläp, şaqtıy ğına fänni xezmätlär çığardı. Şul uq waqıtta ul ğailä canlı keşe dä ide. İre – yazuçı Äxät Ğaffar belän alar ike qız tärbiäläp üsterdelär.
Färidä Ğaffar düşämbe könne kiç insul'ttan wafat buldı. Äle sentäber azağında ğına ul Törkiädä bulıp qaytıp, anda uzğan törki xalıqlar qorıltayı turında “Azatlıq“ radiosına şaqtıy xislänep söylägän ide.
Färidä xanımnı ğomumän çit illärdä dä şaqtıy belälär ide. Bu xaqta “Azatlıq” radiosına Färidä Ğaffarova belän universitetta bergä uqığan, annarı bergä eşlägän Tarix institutı direktorı urınbasarı Färit Soltanov:
Bez bergä uqıdıq häm bergä eşlädek. Anı böten tatar cämäğätçelege belä Amerikada da, Almaniädä dä. Ul Sadri Maksudi turında yazdı. Ali Aqış isän çaqta kitabın yazıp qulına tapşırıyq äle dide. 9 dekaberdä 55 yäş bulaçaq ide. Kitabın çığarırğa äzerlänä idek.
Bez bergä uqıdıq häm bergä eşlädek. Anı böten tatar cämäğätçelege belä Amerikada da, Almaniädä dä. Ul Sadri Maksudi turında yazdı. Ali Aqış isän çaqta kitabın yazıp qulına tapşırıyq äle dide. 9 dekaberdä 55 yäş bulaçaq ide. Kitabın çığarırğa äzerlänä idek.
Fälsäfä fännäre doktorı Färit Soltanov belderüençä, Färidä Ğaffarova dönyağa tanılğan millätçe, Sorbonna universitetın tämamlağan Sadri Maksudi turında barlıq mäğlümatnı bäynä-bäynä öyränep fänni xezmät yazıp zur eş başqardı. Häm anı tatarça yaqlap barısın da ğäcäpländerde. Färit Soltanov:
Üzgärtep qoruğa qadär dissertatsiälärne rusça ğına yaqlıylar ide. Üzgärtep qorudan soñ berençe bulıp KDUda tatar telendä dissertatsiäne Färidä Ğaffarova yaqladı häm bu yañalıq buldı.
Färidä Ğaffarovanıñ olı qızı Läylä Törkiädä aspiranturada ingliz tele häm ädäbiätı buyınça belem alıp qayttı, xäzer Sankt-Peterburgta xezmät itä, keçe qızı Sömbel Qazan däwlät universitetın tämamlap bügenge köndä “Söyembikä” jurnalında eşli. Ul qızların da millätpärvär itep tärbiäläde. Ğomumän Färidä Ğaffarova ğadi keşe ide. Şuña anı soñğı yulğa ozatuğa da şaqtıy keşe cıyıldı. Färidä xanımnı üze tuğan Qukmara rayonı Qamışlı awılında cirlädelär.
Landış Xarrasova


text: Tehran,İran tışqı eşlär ministrı M.Mottaki ägär dä bilgele şartlar qabul itelsä,Rusiäneñ uran bayıtu turındağı kiñ külämle täqdimen uylayaçaqbız dip belderde.Mottaki atom programmasınıñ mäqsatları turında xalıqara cämäğätçelek belän barğan bäxästä İran bernindi alşartlar qabul itmiäçäk dide .Şuşı belderülär, İran uranın Rusiädä bayıtu turında Mäskäwdä söyläşülär başlarğa ber kön qalğanda yasaldı.Söyläşülär İrannı BMO İminlek Şurasına tapşırmas öçen sonğı mömkinçelek bulıp tora.İrannnıñ atom programması xärbi mäqsatlar quya digän şik bar.Mottaki düşämbedä Brüsseldä yevropa räsmiläre belän oçraşır dip kötelä


text:
Tatarstan pensionerları “Ğädel Rusiägä” ışanmıy
Rusiä säyäsi kügendä soñğı arada bolıtlar quyıra başladı. Törle firqälär, säyäsi köçlär torğan sayın xalıq aldında yaxşı atlı bulırğa cıyına. Demokratlar berläşkän bula, läkin inde un yıl berläşä almağannı, xäzer genä kilep çığuğa oxşamağan. Anıñ qarawı patriotlar dip atalğannar berläşä. Ä ul patriotlar küp törle. Alar arasında Rusiä –urıslar öçen dip yörüçeläre dä, nindider suverennaya demokratiä dip laf oruçıları da, bez sentristlar dip, Mintimer Şäymiev unbiş söyläp kilgänne qabatlawçılar da citärlek. Berdäm Rusiä firqäse menä şuşı sentrist, yäğni urtalıqta buluçılardan. Läkin, Berdäm Rusiä soñğı yıllarda Rusiä kügendä balqıp torğan yoldız buludan tuqtap qaluğa oşağan axrısı. Çönki, soñı waqıtlarda yaña ber firqä , berläşkä säyäsi köç ayaqqa basıp kilä häm Berdäm rusiä firqäseneñ awızınnan maylı qalcalarnı ala başladı. Ul Ğädel Rusiä dip atala. Monısın Rusiäneñ märtkä kitkän berniçä firqäse tudırdı. Döresen äytkändä, mäğlüm Çernomırdin äytmeşli, Rusiädä nindi genä firqä tözemä, KPSS kilep çığa. Menä bu Ğädel Rusiä firqäse dä KPSS kebek ük bulmasa da, ilneñ töp säyäsi firqäse bularağ omtıla. Qalcaları isä , älegä Rusiä töbäklärendäge saylawlarda ciñülärgä ireşü digäne inde. Menä küptän tügel genä, samara şähärendä, Putin yaqlağan Berdäm Rusiä firqäse keşese tügel, gärçä ul berniçä yıl mer bulıp eşläp kilgän bulsa da, ä Ğädel Rusiä firqäse wäkile ciñde. Bu Ğädel Rusiä artında da, qayber küzätüçelär Mäskäw Kremlen kürälär anısı. Monısı belgeçlär kürgäne. Ä ğadi xalıq älegä Rusiäneñ Jizn' – Tormış, Watan- Rodina häm pensionerlar firqälären genä kürä. Menä bu öç firqä berläşte dä, ber yaña säyäsi köç tudırdı. Ğädel Rusiä dip. Bu berläşkän köçlärneñ berse genä Däwlät Dumasında üz wäkillären buldıra alğan ide. Ä Federal' Cıyın räise Mironov citäklägän firqä isä gel Putin säyäsäten yaqlap kilde. Bu firqädä şaqtıy ğına tä'sirle urınnı Çallınıñ elekkege merı Altınbaev ta biläp ora. Bilngele bulğança, anıñ Tatarstan türäläre belän mönäsäbäte qatlawlıraq. Annan soñ, Tatarstan prezidentı, Rodina- Watannı elek Rogozin citäklägändä şulay uq önäp betermäwen belderep kilgäli ide. Bu Pensionerlar, tormış häm Watan berläşte berläşüen dä, tik menä Tatarstanda alay uq bulıp çıqmadı.
Bu könnärdä, Qazanda uzğan Pensionerlar firqäseneñ Tatarstan bülekçäse cıyılışında Ğädel Rusiägä kermiçä, ä möstäqil oyışma bulıp qaluları xaqında belderdelär.
Älege oyışmanıñ räise Vitaliy Smirnov Azatlıqqa bu xaqta menä närsä dide
Bez niçek kenä bulmasın, Rusiäneñ pensionerlar firqäse ideologiäseneñ warisları bulıp qala biräbez. Şuña kürä, Ğädel Rusiädä pensionerlarnıñ mänfäğätläre yaqlanmayaçağın añlıybız. Ğädel Rusiä üz aldına bik kiñ maqsatlar quya. Rusiädä qırıq million pensionerlar bar. Bu xätle xalıq öçen, üzen säyäsi yaqtan yaqlar öçen ayırım ber firqä kiräk. Annan soñ, şunı da añlarğa kiräk. Menä bu Ğädel rusiäne oyıştırıp yörüçelär elek tä, xäzer dä xakimiättä idelär, läkin alar ğämäli yaqtan pensionerlarnıñ mänfäğätlären yaqlamadılar. Şul uq taşlamalarnı beterü xaqındağı qanunnı da, ciñel genä uzdırıp cibärdelär. Bu Tatarstan pensionerları oyışması räise Vitaliy Smirnov buldı.
Anıñ süzlärenä qarağanda, Rusiädä pensionerlar firqäse qalmasa da, Tatarstanda mondıy isemdäge oyışma bulaçaq. Tora –bara, alar üzläreneñ äğzaların 10 meñgä citkerergä uylıylar. Ä älegä 600 keşe äğza bulıp tora. Ägär eşlär xutka kitsä, Rusiä külämendä yaña säyäsi firqa, pensionerlar mänfäğäten yaqlıy torğan säyäsi köç buldıru niätläre.
Räfis Cämdixan


text:
Rusiädäge milli säyäsät konsepsiäse - tatarlar urıs bularğa telämi
"Azatlıq" radiosı Tatarstan deputatlarınıñ Dumağa täqdim itelgän "Rusiädäge milli säyäsät konsepsiäse nigezlären" kisken räweştä kire qağuı turında inde xäbär itkän ide. Uzğan atna azağında ul mädäniat häm milli mäs''älälär komissiäsendä tikşerelgän ide. April ayında şul konsepsiä Däwlät Duması qaramağına çığa. Ul arada Rusiädä yaña ğına qorılğan İctimaği Pulatnıñ da maxsus törkeme konsepsiä ölgesen tänqitläp çıqtı.
Ämma moña niçek ireşergä? Prezident Putin cawabı - bu eşne däwlätneñ yaña milli säyäsäten qabul itep alıp baru. Mäskäwdän qarağanda, monıñ bernindi dä awırlığı yuq kebek - april ayında Däwlät Duması şul yaña säyäsätneñ konsepsiäsen tikşerergä cıyına. Ä menä şul eşkä Qazannan küz salğanda, anda şaqtıy ğına qıtırşı urınnar açıqlana. Berençedän, Rusiädä milli säyäsätneñ töp maqsatı itep, anda yäşägän millätlärne üsterüne tügel, ä nindider yaña ber millät qorunı quyuğa Tatarstanda bik şiklänep qarıylar. Däwlät Şurası deputatı Foat Ğälimullin:
İkençe ber deputat, Tatar Kongressınıñ elekke citäkçese akademik İndus Tahirov yaña konsepsiäneñ xalıqara xoquq normalarına ğına tügel, Rusiäneñ üz konstitutsiäsenä dä qarşı kilüen belderä. Eş şunda ki, federal'' üzäk Rusiäneñ yaña milläten berençe çiratta urıs xalqı nigezendä qorırğa cıyına häm konsepsiädä monı açıqtan-açıq äytä. Urıs milläte anda, bar Rusiä Federatsiäse kiñlegendä, dimäk, tatar, başqort, başqa asaba millätlärneñ cirlärendä dä üzbilgelängän, däwlät bağanası bulıp torğan dip bilgelänä. Rusiä Konstitutsiäse isä, xalıqara xoquq normaları kebek ük, ildäge bar millätlärneñ dä tigezlegen iqrar itä. Akademik İndus Tahirov:
"Bu qanun xäzerge şäkelendä qabul itelä almıy. Berençedän, ul xalıqara xoquqqa qarşı kilä, ikençedän, Rusiäneñ üz konstitutsiäsen boza, häm öçençedän, il eçendäge xalıqlar arasında añlaşunı nığıtmıy, kiresençä, urıs tele häm urıs milläte turındağı matdaläre belän anı qaqşata", di İndus Tahirov.
Rusiädäge milli säyäsät konsepsiäse ölgesendä 20-nçe matdä açıqtan-açıq, ildäge bar keşeneñ dä däwlät telen - yäğni urıs telen belüen taläp itä. Tuğan telne belü isä "mömkin eş", mäcbüriate bulmağan ber närsä itep bilgelänä. Yazuçı Tufan Miñnullin monıñ qurqınıçlığına iğtibar itä:
"Bu bik mäkerle qanun. Anda urıs xalqı yaqlanğan da kebek, ämma asılda ul aña qarşı, çönki urıslarğa östenlek birep, alarnı başqa millätlärgä qarşı quyalar. Häm äle anda Rusiä watandaşları urısçanı belergä mäcbür digän matdä bar. Ni digän süz ul "mäcbür"? Närsä, belmäsäm, mine törmägä utırtaçaqlarmı?", di Tufan Miñnullin.
Dumağa inde täqdim itelgän, häm qayber mäğlümatqa qarağanda, Rusiä prezidentınıñ idaräsendä xuplanğan konsepsiägä ber Tatarstanda ğına tügel, küptän tügel genä oyışqan İctimaği Pulatta da şiklänep qarıylar. Milli säyäsät konsepsiäsen tikşerü öçen anda maxsus törkem tözelde, anıñ äğzası, Rusiäneñ kürenekle etnologı Valeri Tişkov bu uñaydan bolay di:
"Bez Rusiädäge törle mädäniatlı, qatlawlı, ämma berük waqıtta berdäm millät turında süz alıp barırğa tieşbez. Yöz xalıqtan berne äwäläw tügel, bu döres bulmas ide, ä üzençäleklär saqlanğan oçraqta da bezneñ berdäm buluıbıznı tanu kiräk", di etnolog, Rusiäneñ İctimaği Pulatı äğzası Valeri Tişkov.
İldä urıs xalqınıñ östenlegen bilgeläp räsmi Mäskäw patşa çorındağı xälne kire qaytarırğa tırışa kebek, läkin 21-nçe ğasır başında Rusiädä wäzğiat bötenläy başqa - anda urıs bulmağan, bigräk tä möselman xalıqlarınıñ sanı arta bara.
Kärim Kamal


text:
Bağdadta üzläre genä yäşäwçe 4 xatın-qızdan torğan ğailä tormışı
Ğiraq suğışı turında söylägändä ğädättä süz qayda niçä bomba şartlawı, niçä keşeneñ ülüe, niçä ğisyançınıñ qulğa alınuı turında bara. Köndälek tormışları yäşäw öçen awır köräşkä äwerelgän, suğışta tuğannarın yuğaltqan ğailälärneñ könküreşe isä iğtibardan gel çittä qala.
Anıñ anası 20 yäşlek Maha Um Nada qızı turında "Ul bezne dä bäxetle itä, üze dä şatlana" di.
Anıñ ire berniçä ay elek tönyaqtağı Irbilgä qaçıp kitkän. Qorallı törkem qurqıtıp aqça taläp itkäç qaçıp kitärgä turı kilgän.
Bu yortta Um Nada anası Suad, 80 yäşlek äbise Äl-Xaciä Um Sälim häm qızı belän yäşäw öçen kön sayın köräş alıp bara.
"Irem Irbildä, şuña kürä 4-ebez genä qaldıq, äbiem, min, anam häm qızım" di Um Nada.
Anıñ äbise Äl-Xaciä Um Sälim 20 yıldan elegräk tol qalğan. Anıñ 2 ulı bar. Berse injiner, berse tabib. Tormışlarına qurqınıç yanaw säbäple bıltır alar da qaçıp kitärgä mäcbür bulğan.
"Ir atlar kitte, bez qaldıq, min monda yäşim" di Um Sälim.
Alar qayda soñ digän sorawğa isä "Alla qulında" dip cawap birä.
Tormış alıp barunıñ töp yöge, şuşı äbineñ qızı, inde 7 ay elek üze dä äbi bulğan Suadqa turı kilä.
50-gä yaqınlaşıp kilüçe Suad iren Iran-Ğiraq suğışında yuğaltqan.
"Anam häm min, qızım häm onığım. 4 buın. Berebez qalğan öçebezne qararğa tieş. Min alarnı qarap toram. Alarnı min qararğa tieş" di Suad.
4 xatın-qız yalğızları ğına yäşägän bu yortta barı Suad qına eşkä yöri. Ul xökümät eşenä yöri. Ämma eşkä baru-qaytu yulı bik qurqınıçlı di.
Azıq-tölekne dä Suad alıp qayta, aşarğa da ul peşerä. Um Nada bäbien qarasa, qart äbineñ aşarğa peşererlek xäle yuq. Başqalarnı aşatqannan soñ Suadnıñ üzenä rizıq ta bik az qala.
Elektr utı bulmaw tormışnı tağın da qatlawlandıra. Ut kilgändä isä, yoqını qaldırıp bulsa da köndälek eşlärne kübräk eşläp qalırğa tırışalar.
"Bez ut birgänne kötep kenä torabız, ä ul bik siräk bula. Ut birü bezneñ öçen bäyräm. Yoqlağan bulsañ da tiz genä torıp qayber eşlärne eşlärgä kiräk. Ker yuu maşinasın yä başqa berär cihazbı qabızırğa. Andıy çaqlarda waqıt belän yarış başlana. Andıy çaqlarğa äzerlänep torırğa kiräk. Şulay uq bez kürşe ğailälär belän elektr generatorın bergäläp qullanabız. Çıbıqnı bezneñ yortqa suzıp fen yäki televizornı eşlätep bula" di Suad.
Tirä yaqta isä suğış bara. Oçqıç tawışları, avtomattan atular, minaatqıç höcümnäre. 7 aylıq sabıynıñ anası bez inde bu tormışqa kündek disä dä, Suad äytüençä, qart äbineñ nervaları şaqtıy qaqşağan.
"Qıyın, bik qıyın. Berençedän min törle tawışlarnı aña añlatıp birergä tieş. Ul naçar işetä. Şuña kürä berärse kersä dä, raketa tawışın da, minaatqıç höcümen dä añlatıp birergä turı kilä. Aña ul tawışlarnıñ qurqınıçlı bulmawın belep toru kiräk. Qayçaq isä ul bezne kürgäç tä qurqıp kitä" di Saud.
Suğışqa Qarşı Xatın-qızlar dip atalğan oyışma isäpläwençä, Bağdadta ğına da 400 meñläp tol xatın yäşi. Balası bulmağan tol xatınğa ayına 34 dollar, yäğni 850 sum külämendä aqça birelä. 5 yäki annan da kübräk balası bulğan tol xatın isä, 80-läp dollar, yäğni 2 meñ sumnan beraz artığraq külämdä aqça alırğa mömkin.
Ämma Xezmät häm Sotsial mäsälälär ministrlığınnan bu aqçalar yış qına soñarıp kilä, yäisä bötenläy dä kilmi.
Tormışnıñ açısın küp tatığan qart äbi könnären Qorän uqıp uzdıra.
"Suğış bik küp ğazaplar kiterde, Min doğa qılıp Qörän uqıdım" di Sälim
Bu yorttağı dürt xatın-qıznıñ öçese dä keçkenä Nada üsep citügä anı yaxşıraq tormış kötär dip ömetlänä.
Naif Aqmal


text:
Anna Politkovskaya bülägeneñ berençe iäse
Yıl sayın dönyada keşe xoquqların yaqlaw ölkäsendä tanılğan xatın-qızğa Anna Politkovskaya isemle büläk bireläçäk. "Suğışta Xatın-qızlar" isemle yaña xökümättän bäysez oyışma berençe büläkne Çeçen jurnalistı Natalya Estemirovağa tapşırdı.
"Ulların, tuğannarın, irlären yuğaltqannar tikşerüne üzläre alıp barıp xattä ğayeple bulğannarnıñ isemnären belä, alar şul qadär küp mäğlümat cıya. Ä prokuratura däşmi qala. İkençe yaqtan, qayber oçraqlarnı professional advokatlar häm prokuratura ğına tikşerä ala. Rusiädä tügel, Çeçnädä hiç yuğı ber genä eşne tikşerep açıqlap bulsa ide."
Anıñ süzlärenä qarağanda, Çeçnä soñğı waqıtta cämäğätçelek iğtibarınnan çitkä kitte, ämma bu xällär yaxşıruın añlatmıy. Bik küp yäş keşe Rusiädä törmälärdä utıra, alarnıñ kübesenä qarşı cinäyät eşe tağılğan, alar anı qılmağan, di Estemirova. Memorial başqarğan eş, alar cıyğan mäğlümat Rusiädä iğtibarğa alınmıy. Qorbannarnıñ tuğannarı Strasburgtağı Keşe Xoquqları mäxkämäsenä möräcäğät itärgä mäcbür, di jurnalist xanım:
"Üzgäreşlär buldı, xällär naçarğa taba üzgärde. Keşe xoquqları belän wazğiät tağın da awırlaştı. 2000nçe yıldan birle Çeçnädä qılınğan cinäyätlär tikşerelmäde. Xökem qararları barı tik Strasburgta çığarıla. Anda ğına qorbannar – qorban bulıp, cinäyätçelär – cinäyätçelär bulıp atala, anda ğına – bu cinäyätlär Rusiädä tikşerelergä tieş dielä."
Dönyada suğış barğan qaynar noqtalarda eşlägän xatın-qızlarğa Anna Politkovskaya isemendäge bu büläkne birä başlaw – Bosniä, Kosovo häm Çeçnädä eşlägän jurnalist xanım Mariana Katzarova ideası. Bu – awır eştä bulğan xanımnarnı büläkläw häm Anna Politkovskaya isemen mäñgeläşterü öçen oyıştırıldı, dide Katzarova üze. Büläkneñ iäse kem bulaçağın 100 keşedän torğan törkem saylıy. Törkemgä Çexiäneñ elekke prezidentı Vaclav Havel, arxiepiskop Desmond Tutu, Yelena Bonner, Lyudmila Alekseyeva kebek xoquq yaqlawçılar kergän. 7 üktäber könne Anna Politkovskaya ülemenä 1 yıl tula.


text: Bu atna Quşma Ştatlarda "izelgän millätlär atna"sı bularaq bilgelände, xörmätle tıñlawçılar. Berençe märtäbä ul 1959-nçı yılda, Könbatış belän sovetlar arasındağı "salqın suğış"nıñ iñ qızğan çorında iğlan itelgän ide. Ul çaqta amerikan kongressı urtaq qarar qabul itep, demokratik Amerikanıñ kommunizm äsirlegendäge millätlärne yaqlawın kürsäter öçen yülneñ öçençe atnasın ayıruça bilgeläp ütüne, anı "izelgän millätlär atna"sı dip iğlan itüne kiräk dip taptı. Şunıñ nigezendä prezident Dwaigt Eisenhower ayırım möräcäğät çığarıp, Üzäk häm Könçığış Yewropada, Baltiq buyında, Kavkaz häm Üzäk Aziädä kommunistik izü astında qalğan, irekle tormıştan mäxrüm itelgän millätlärne ruxlandırırğa, demokratik Könbatışnıñ alarnı onıtmawın kürsätergä tırıştı. Şul iselgän millätlär isemlegenä çittäge tatar demokratlarınıñ tırışlığı belän İdel-Ural töbägendä yäşägän xalıqlar da kertelgän ide. Şunnan soñ inde dönyalar şaqtıy üzgärde, äsir, izelgän millätlärneñ zur öleşe azatlıqqa ireşte, üz tormışın üze telägänçä, demokratik şartlarda qora başladı. Ämma bu atna Quşma Ştatlarda yıl sayın iğlan itelep tora, häm yıl sayın ilneñ prezidentı bu uñaydan maxsus möräcäğät belän çığa. Bıyıl da George Bush, Amerikanıñ ireklekkä ireşü eşenä tuğrı bulıp qaluın häm izelgän millätlärne yaqlawın beldergän proklamatsiä çığardı. Anda ul Amerikanıñ azatlıqnı yaqlaw ölkäsendäge yöklämälären yänä ber tanıy häm bez ireklekkä, ğadellekkä häm üzbilgelänügä omtılğan härkemne yaqlayaçaqbız dip belderä. İnde äytelgänçä, Quşma Ştatlar prezidentı mondıy möräcäğätne yıl sayın yasıy, Kongress qararı añardan şunı taläp itä. Bu turıda mäğlümätlär internet çeltärendä buldı. Ä Tatarstandağı matbuğatta bu xaqta xäbärlär bulmadı.


text:
Çayan jurnalı künekmäse, 72 tur: “Xämer - äzer qäber!”
Bez bügen sezne “Çayan” jurnallarında basılğan berniçä materiallar belän tanıştırırbız. İñ başta şunı äytep kitik : 9 meñgä yaqın tiraj belän, ayğa ike tapqır, tatar häm rus tellärendä Tatarstanda çığa torğan “Çayan” dip atalğan satira häm yumor jurnalı bar. Bu jurnalnıñ ştattan tış xäbärçese Rinat Miftaxovqa “Çayan” jurnalı ul nindi jurnal digän soraw birdek. Ul menä närsälär dide. Audio
Ä xäzer bez jurnalnıñ 16 sanına küz salıyq äle. Jurnalnı Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev tä uqi ikän. Monıñ turında jurnalnıñ ikençe bitennän belep bula. Anda “Çayan uramında bäyräm” säxifäsendä şatlıqlı tarixi waqiğa bula; ul da bulsa, jurnalnıñ rässam-karikaturistı Vyaçeslav Bibişevnıñ Gabrovo Xalıqara bäygesendä Gran-pri- “Altın Ezop” statuetkası belän büläklänüe ikän. Anı qüätläp, Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymievtan redaksiägä täbrikläw xatı kilep töşkän. Häm ul täbrik xatına bolay, dip qul quyğan: “Sezneñ daimi uquçığız, şunnan şiksez fayda tabuçı Mintimer Şäymiev” .
Ä xäzer Çayannıñ 12 sanına küz salsaq , anda Çayan künekmäse dip atalğan yarış bara ikän. Anda Yuri Belyayçevnıñ ber fotosı bastırılğan. Häm bu Çayan künekmäse yarışınıñ 72 turı “Xämer –äzer qäber!...”dip atalğan. Jurnalda Rusiäneñ bik küp töbäklärennän bu yarışta qatnaşqan jurnal uquçıları fikerlärennän ber cıyılma birelgän. Şulay uq kölärgä şayarırğa yaratqannarğa qızıq şiğerlär, mäzäklär dä bik küp menä şundıy satira- yumorlı “Çayan” jurnalında.
Mälikä Basıyr, Qazan.


text: Qatnaş komissiäneñ räistäşläre Gruziä premier-ministrı Zurab Jvania belän söyläşülär ütkärde. Gruziä xökemäte äğzası Georgiy Xaindrawa süzlärençä, yaqlar atışlarnı tuqtatu, nizağ töbägen xärbisezläşterü, yullarnı açu häm turıdan turı söyläşülärne başlaw turındağı kileşülärne rasladı. Ämma anıñ süzlärençä, kileşülär Zurab Jvania Könyäk Osetiä başlığı Äduard Qoqoyto belän şähsi oçraşqaç qına kileşülär tormışqa aşırğa mömkin. İrtägä Qoqoyto Qatnaş qomissiä räistaşları belän oçraşa. Gruzin häm Könyäk Osteiä xärbiläre ike yaqqa da qaramıy torğan xärbi törkemgä qarşı urtaq operatsiä başladı. Gruziä saqlanu ministrı Georgiy Baramıydze belderüençä, uzğan tön şundıy törkemnärneñ berse başta gruzin, annan soñ osetin yağına xöcüm itkän. Gruziäneñ ber xärbie hälaq bulğan dürtäw yaralanğan.


text:
Afğanistanda Taliban rejimı bärep töşerelgännän soñ qulğa alınıp, Guantanamoğa cibärelgän şäxeslär arasında Russiäneñ 8 vatandaşı da bar. Alarnıñ öçese Tatarstan häm Başqortostanna. Şularnıñ berse Tatarstannan Ayrat Vahitov. Bez anıñ yazmışı häm enise belän ütkärelgän ängämäne dä tapşırğan idek. Bügen yañadan şul temağa qaytuıbızğa, bu xaqta Dublinda çığa torğan İrland gazetası "Irish Times"nıñ bügenge sanında " Guantanamoda bulu Russiä törmä cäxännämennän yaxşıraq" digän maqäläneñ basıluı säbäp buldı. Gärçä maqälädä tıñlauçılarıbızğa mäğlüm bulğan näräslär genä yazılğan bulsa da, bu mäsäläneñ çit il mätbuğatında yaqtırtıluı säbäple aña tuqtalıp kitärgä buldıq.
Maqäläneñ aftorı Daniel McLaughlinneñ yazuına qarağanda, Ayratnıñ enise Äminä Xasanova ulining Russiä törmälärendä utırıp çıqqanı säbäple ul andağı şartlarnı belä, törmälärdäge räximsezlek häm xastalıqlar säbäple küpkenä totqınnar ülä dip äytkän. Äminä xanımnıñ süzlärençä, Afğanistannan Guantanamo lagerına alıp kitelgän ulınıñ xatında yazuınça, üze telämsä dä, anı Russiägä qaytarırğa ciınalar ikän. Äminä xanım tağı bolay digän " Min anı 4-5 yıl kürmägän bulsam da Russiä törmälärennän qurqam häm ul bulğan cirendä qalsa yaxşıraq dip uylıym. Älbättä min anıñ turında qayğırtam , läkin, Russiä törmäläre cäxännämnän dä yamanıraq. Russiäneñ ölkän räsmise AQŞ 8 Russiä vatandaşın xökemgä tartıluları öçen Russiägä tapşıraçaq dip kötäm dip uzğan atnada belderde. 42 ildän 600dän küberäk keşe xökemgä tartılmıyça Guantanamada totıla. Xasanovanıñ süzlärençä, ulı 1999-nçe yılda, Tatarstanda militisä anı qulğa alırğa kilgäç Afğanistanğa qaçqan. Bu prezident saylaularınan alda häm federal köçlär Çeçnägä kergäç möselmannarnı qısunı küz aldında totqan politik motivlar säbäple eşlängän. Ayrat Afğanistanğa kergäç Taliban anı qulğa alıp qatı qıynağan häm 2001-nçe yılda AQŞ häm berektäşläre Afğanistanğa kerep, Taliban rejimın cimergännän soñ ğına irekkä çığarılğan. Ämina xanım şunnan şoñ ulı öygä qaytır dip ömetlängänen, läkin, ule urnın anıñ AQŞ xakimiätläre tarafınan senzuralanğan Guantanamodan yazılğan bernicä xat qına alğanın äytkän. Ayrat " azıq-tölek yaxşı, möğämälä dä naçar tügel , Min Russiä törmäsendä utırıp çıqtım. Anıñ belän çağıştırğanda Guantanamo sanatorium" dip yazğan. Uzğan cäydän başlap xatlar tuqtalğan häm Ämina xanımnıñ yağan xatları da kire qaytqan. 1999-nçe yılda militsiä, Çallı mäçetendä ruslarğa qarşı köç qullanırğa çaqırğan väğäzlär säbäple Vahitov häm mäscet belän bäyläneşe bulğan tağı da berniçä keşene ezärlekli başlağan. Ayrat Vahitov Russiägä tapşırılğan xäldä, anıñ çikne röxsätsez ütkäne öçen 3 yılğa qädäre törmä cazasına xökem itelüe mömkin. Läkin, Äminä Xasanovanıñ süzlärençä, ani küpme teläsälär, şul xätle törmädä tota alaçaqlar , bu politik mäsälä.
Färit İdelle, Praga


text:
Dönyada xatın-qız immigrantlar sanı artqan: monıñ säbäbe nidä? Möhacirlek:S&C
Globalizatsiä çorında yäşibez, xörmätle tıñlawçılar... Çiklär qalmıy, xäräkät itü ciñeläyä, mäğlümat alışu inde xäzer ük ber tien dä tormıy diärlek. Globalizatsiäneñ millätlär häm mädäniätlärgä bulğan tä''siren –säfärdä yış yörüçe, bigräk tä küçep kitkän millättäşlärebez üzlärendä dä sizgänder..Kiläse tapşıruda şul xaqta söyläşügä çaqıram sezne, xörmätle tıñlawçılar... Globalizatsiä çorında millätne saqlap qalu.... Keşelär soñğı yıllarda irkenräk xäräkät itä başladı dip yuqqa ğına äytmädem. Çiklär açılunı biredä ber yaqqa quyıp torıyq ta migratsiäneñ sotsial häm iqtisadi yağın qarıyq. Yıldan yıl möhacirlekkä nindi dä bulsa qatnaşı bulğan illär sanı arta. Awıldan şähärgä kitüçelär, ber ildän ikençesenä küçenüçelär-şul illärneñ xakimiätläre häm möhacirlärneñ tuğannarı-barısı da zur ber migratsiä çeltären täşkil itä. Ägär sez üzegen bulmasağız da- kürşegez yä tuğanığız soñğı aralarda berär cirgä küçenep kitkän bulsa-sezgä dä möhacirlek teması qızıqlı bulır, dip uylıybız, xörmätle tıñlawçılar... Genevada urnaşqan Xalıqara İmmigratsiä Oyışması üzeneñ xisabın iğlan itte. Mondıy mäğlümatne alar yıl sayın çığarmıy, soñğı xisap 2000nçe yılda äzerlängän bulğan. Şuşı xisapqa qarağanda bügenge köndä dönyada 35 keşeneñ berse-xalıqara immigrant. Älbättä, möhacirlärneñ sanın tögäl äytü mömkin tügel-küp illärdä äle dä immigratsiä xezmätläreneñ eşe cayğa salınmağan, monnan tış qanunsız häm yalğan pasportlar belän yäşäwçelärneñ sanın küz aldına da kiterü awır. Alay da möhacirlektä soñğı yıllardağı yaña yünäleşlär inde küzgä çalına. Berençelärdän bulıp immigrantlar arasında xatın-qızlar sanı küp artuı küzgä çalına. Xatın-qızlarnıñ xoquqları artqan, alar üz telägänen eşli ala dip şatlanır idem dä.... yuq ikän şul. Xatın-qızlarnıñ tuğan illärennän kitüe-andağı tormışqa çıdıy almawları, ışanıçlı irläre bulmawı belän añlatıla ikän. Çönki migratsiä digändä ğadättä statistikağa –urtaça tormış alıp baruçılar häm soñıraq bayraq dönyağa kitüçelär turında mäğlümat birelmi. Biredä ğadättä yarlı keşelär, törle iqtisadi, säyäsi häm sotsial säbäplärdän kitüçelär turında süz bara. Möhacirlektäge şuşı yañalıq turında tulıraq mäğlümat alır öçen bez xisapnı äzerlägän Xalıqara oyışmanıñ üzenä möräcäğät itte. Oyışmanıñ matbuğat üzäge wäkile belän qısqa ğına bulğan söyläşüdän şul añlaşıldı-oyışma xatın-qızlarnıñ çitkä eş ezläp kitüenä bik tä borçıla häm moña xalıqara cämäğätçelekneñ iğtibarın yünältmäkçe ikän. Yaxşığa ömetlänep kitkän xatın-qızlarıbız, üz xoquqların belmäwdän, ber cirgä qanusnız kilep elägüdän qurqıp üzläreneñ ezärleklänüenä yul birä. Xatın-qıznıñ çıdamlığı, öydä qalğan balalar häm tuğannarı xaqına tüzep toru kebek yaqları –iñ zur qurqınıç tudıra da inde. Bolar xaqında bez matbuğat bülege wäkile belän söyläştek. Soñınnan äñgämädäşem-nigä xisapnı äzerläwçelär belän söyläşmisez, dip, telefonnı Oyışmanıñ Finlandiädäge bülekçäse başlığı Tomas Weissqa totaştırdı...
S: Sez immigratsiädä xatın-qızlar turında söyli başlağarğa kiräk dip tapqansız. Monıñ säbäpläre turında tıñlawçılarıbızğa da söyläp kitä almassız mikän?
C: Xatın-qızlar ğömer buyı küçep yörgän-bu yañalıq tügel. Läkin xäzer xatın-qız immigrantlarınıñ sıyfatı üzgärde, disäk bula. Xäzer xatın-qızlar irlärsez, üzläre genä yöri. Küp oçraqta immigratsiägä kitkän xatın-qızlr ğailä başlığı rolen uynıy, alar balalarnı üsterü häm tärbiäläw öçen irlärennän cawaplıraq buluların kürä.
S: Nigä xatın-qızlar üzläre genä yöri başlağan soñ? Alar kitkän illärdä yäşäwneñ naçarlanuınnanmı?
C: Äye, bu älbättä, säbäplärneñ berse, läkin ul ğına da tügel. Xäzer xatın-qızlarnıñ belemnäre arttı, äytik, bez Afrikada ayırım tikşerenülär uzdırğan idek. Başqa illärdä yuğarı belem alğan xatın-qızlar öçen anda eşli ala torğan ber nindi dä eş yuq, älbättä, universitet tämamlağan xatın-qızlarnıñ ofıqları kiñäyä, alar qızığraq eş ezli başlıy.
S: Xatın-qız möhacirläre sanınıñ artuı borçıy, dielgän sezneñ xisapta...
C: Äye, döres. Xatın-qızlarnıñ dönya buylap yöri başlawları uñay küreneş bulsa da, monıñ belän xatın-qızlar säwdäse arttı-qolıqqa satılğan xatın-qızlar da-alar şul uq xäyerçelek qorbannarı inde.
S: Xisapta, problemalarnı möhacirlekne çikläp çişep kenä çişep bulmıy, anı idarä itärgä öyränergä kiräk, digän turıdan turı çaqıru yañğramasa da, sezneñ oyışmanıñ qiblası yaxşı çağıla. Sez immigrantlarnı cämğiätkä integratsiläp alarnıñ faydasın kürüne yaqlıysız. Şuşı tikşerülärdän soñ nindi dä bulsa konkret çaralar kürergä cıyınasızmı?
C: Mohacirlek-keşe tormışınıñ nigeze. Keşeçelek bulğan qadär migratsiä dä bulğan. Bu bik tabiği küreneş. Xalıqara İmmigratsiä Oyışması böten bu möhacirlek säyäsätendä süzneñ berençe çuratta keşe ğömerläre turında baruı xaqında onıtmasqa çaqıra, immigrantlarnıñ üzlärenä dä äz genä şartlar tudırıp häm yardäm itep-şunnan xökümätlärneñ üzlärenä dä fayda kürergä täqdim itä.
S: Oyışmanıñ eşe –xökümätlär däräcäsendäme ällä ayırım keşelärgä yardäm itü täcribäse dä barmı?
C: Belüegezçä bez-xökümätlär ara berläşmä. Dimäk äğza däwlätlärneñ xökümätläre belän eş itäbez, läkin oyışma eşçänlegeneñ iñ zur öleşe-näq ayırım immigrantlarğa yardäm itü. 50 yıl eçendä bez 12 millionnan artıq keşeneñ immigratsiädä şartların yaxşırta aldıq, yardäm ittek.
Sorawlarğa Azatlıq radiosı öçen maxsus Xalıqara İmmigratsiä Oyışmasınıñ Helsinki bülekçäs başlığı Tomas Weiss cawap birde.
Nigezdä Xalıqara İmmigratsiä Oyışması xisabında yazılğannar belän min sezne yıl buyı tanıştırıp kildem inde, xörmätle tıñlawçılar... Şunıñ öçen nindi möhacirlär bula alğanın, immigratsiägä kitüneñ säbäpläre turında tirängä kerep toru kiräk bulmas, monıñ urnına sezneñ iğtibarnı-immigrantlarğa törle illärdä bulğan mönäsäbätkä yünältmäkçemen. Dönyadağı immigratsiä belgeçläre xökümätlärneñ möhacirlär ağımın köç belän tuqtatu säyäsätenä borçıla. Bigräk tä Yevropa Berlege däwlätlärendä möhacirlär belän idarä itü säyäsäte äle genä barlıqqa kilä. İmmigratsiä digändä berençe çiratta keşe ğömere turında uylaw,qızlanıçqa qarşı, äle küp däwlätlärgä xas tügel. Bu atnada ğına Tönyaq Afrikadan İtaliägä köymä belän çığarğa tırışqan 7 möhacirlärneñ mäyetläre tabılğan dip xäbär ittelär. İmmigrantlar tulı köymä äylänep qaplanğanda qayberläre isän qalğan. Şuşı faciğa sürütendä İtalyan ministrı Umberto Bossi –röxsätsez möhacirlär taşığan korablarnı başqa diñgezgä çığudan mäxrüm itergä kiräk, dide. Bu xaqta yazğan İndependent gazetı, Yevropalılarğa, möhacirlärgä kürsätkän möğamäläläre turında uylanırğa waqıt citte, dip çañ qağa. Tağın ber misal. Bu xaqta şulay uq İndependent basması yazıp çıqtı. Yevropa Berlegeneñ üzendä dä qarşılıqlı fikerlär bar. Kiläse yılda Çexiä, Slovakiä häm Polşa berlek äğzaläre bulaçaq. Läkin bu il watandaşları, Yevropa Berlegendä bulğan xäräkät itü ireklege-telägän ilgä, atap äytkändä Fransiä, Germaniä häm Austriägä barıp eş ezläw xoquqına iä bulmayaçaq. Anıñ qarawı Britaniä-Yevropadağı partnerlarına ürnäk kürsätep –çexlar, slovaklar häm polyaklarğa üzendä kilü röxsäten birde. "Demografiä, iqtisadi häm sotsial säbäplär-keşelärne ber cirdän ikençegä küçep yörüdän tuqtatmıyaçaq" dip belderde Xalıqara İmmigratsiä Oyışması general direktorı Brunson McKinley. Xökümätlärneñ eşe xäzer-möhacirlär ağımın döres itep idarä itü. Anıñ öçen legal bulmağan immigratsiäne kimetü yaqların belü, keşelärgä xäräkät itü röxsäten ciñelräk alu öçen şartlar tudıru-bolar Xalıqara İmmigratsiä Oyışması xisabında täqdim itelgän mäs''älälär. Yaqın kiläçäktä demografiä mäs''äläse tağın da qatlawlanaçaq. Xäzerge waqıtta olı yäştäge keşelärne almaştırırlıq qadär balalar tumıy, anısı mäğlüm. Dönyada iñ küp möhacirlär sanı Australiädä-xalıqnıñ 19%tan artığı. İñ äze-xalıqnıñ 1% tiräse genä Latin Amerikasında. Çitkä eş ezläp kitüçelär-tuğan illärenä aqça cibärä. Küpme genä cibärä ala inde alar, dimägez, xärmätle tıñlawçılar. Uzğan yılda Jordan, Yemen häm Nikaragua keşeläreneñ çittän kire tuğannarına cibärgän aqçaları ildä tulayım tabışnıñ 10%tın täşkil itkän....Kürep torasız, demografiä, eş urınnarı, iqtisad häm sotsial tormışnı möhacirlek üzara bäylägän. İnde monnan soñ da immigrantlarnı quarğa, çiklärne yabırğa digän fikerdä qalğan illär dönyadağı tärräqiättän izolyatsiädä qalırğa mömkin.
Alsu Qormaş, Praga


text:
Bötendönya Tatar Kongressı Başqarma Komitetı çittä yäşäwçe millättäşlärebez belän eşläw, alarğa yardäm itüne cayğa sala bara. Üz teläkläre belän çittän Tatarstanğa qaytqan tatarlar qarşına isä bötenläy kötelmägän problemalar kilep basa. Taşkent belän Qazan arasındağı poezd tuqtağaç, häm atnasına ber genä tapqır yulğa çığa torğan oçqıç belän Üzbäkstandağı millättäşlärebez Tatarstan belän elemtäsen bötenläy yuğalta bara. Qazanğa qaytqan tatarlarnıñ balaları yuğarı uqu yortlarına uqırğa kerä almıy. Mondıy wazğiättä Başqrma Komitetınıñ millättäşlärebezneñ xoquqlarına da ayırım iğtibar birergä tırışuı añlaşıla. Azatlıq dulqınnarında komitet räise urınbasarı İlsur Xadiullin fikerlären tıñlağız.
Airat Xatmulla, Qazan


text:
Peterburda qorban mäclesläre niçek ütte?
Kiçäne uzdıru öçen tışqı bäyläneşlär komitetı şähärneñ iñ matur, bay binalarınıñ bersendä urın birde - mäcles Şualov sarayında uzdı. Anda şähär gubernatorı Valentina Matvienko, Qanunnar cıyılışınıñ törle komitetları räisläre, şähärneñ rayon xäkimiätläre başlıqları, törle milli oyışmalardan wäkillär qatnaştı. Cämiğ mäçeteneñ imam xatibı Cäfir xäzrät Ponçaevtan soñ gubernator Valentina Matvienko süz aldı: xalıqnı bäyräm belän qotladı.
Ä inde mäçetneñ üzendä millättäşlärebez öçen berniçä kön rättän, başqa zallarda da xäyriä aşları oyıştırıldı. İnjenrlıq-iqtisad universitetınıñ 150 keşe sıyışlı aşxanäsendä dä ike kön qorban aşı belän sıyladılar. Soñnan eçenä quldan yazılğan matur qotlaw otkrıtkaları salınğan küçtänäçlär öläştelär. Äytergä kiräk, küçtänäçlärne matdi yärdäm kürsätüçe şähärneñ iñ tanılğan eşquarları taratıp yörde. Mäclestä başlıça veterannar, blokadniklar ide - bik qänäğät bulıp taralıştılar. Ä inde öydän çığarğa mömkinçelekläre bulmağan qartlarğa, invalidlarğa bäyräm aşların, qorban iten adreslar buyınça iltep tapşırdılar.
Ğädättägeçä Peterburg xäyriä çaralarına Leningrad ölkäse tatarları da quşılıp kitte. Yäkşämbe könne Gatçinada yäşäwçe millättäşlärebez tabın cıydı. Üz xalqınnan tış Peterburg, Sosnovıy bor, Tosno häm başqa şähärlärdän dä qunaqlar çaqırıp. İñ küp xalıqnı, başlıça fäqirlärne, möğayın, "Äl-Fatx" isemle dini oyışma cıyğandır. Millättäşebez Ayrat Ğafurovnıñ "Olimp" kafesında 700läp törle millättäge din qardäşlärebez bäyräm aşı belän sıylandılar. Kitkändä härber möselmanğa qorban ite tapşırıldı.
Ä mäcles aldınnan bulğan töndä (22-sennän 23-yenä) oyıştıruçılarnıñ mäcles bulırına ışanıçları qalmağan ide. Leningrad ölkäsendä äzerlängän qorban ite töyälgän yök maşinasına militsiä arest sala. Oyıştıruçılarnıñ süzlärenä qarağanda, militsiä xezmätnärlären Cäfir xäzrät keşeläre kisätep quyğan bulğan. Wahabçılar cıyını öçen yök kilergä tieş dip. Yök maşinasın "Äl-Fatx" dini oyışma räise Xafiz xäzrät Mäxmüdineñ yortı yanında kötep toralar. Töne buyı tawış kütärep yörep, süze ütärlek keşelärne cälep itkäç kenä 20 sıyırnıñ iten möselmannarğa qaytarıp birälär.
Gölzada Kamalova, Peterburg


text:
«Tınıçlıq yulı» humanitar aksiäse Qazanğa kilep citte
Comğa könne Menjinskiy isemendäge mädäniät sarayında tağın ber humanitar aksiä uzdırıldı. Anı äydäwçe häm oyıştıruçı Qaçaqlarğa yärdäm itü fondı ide. Fond citäkçese Yunıs äfände Kamaletdinov süzlärenä qarağanda, bu Yekaterinburg şähärennän başlanğan «Tınıçlıq yulı» digän çaranıñ Qazandağı däwamı ide. İçkeriädäge suğıştan zıyan kürgän, yätim qalğan balalarğa yärdäm itü yözennän cıyılğan gumanitar yök avtomaşinalarğa töyälep, Kavkazğa taba şähärdän şähärgä xäräkät itä. Qazannan alar Penzağa yul alaçaq. Menjinskiy isemendäge klubta miting-konsert oyıştırıldı, anda Qazan balaları da qatnaştı. Şunısın da iskärtep ütik: äle mädäniät sarayı eçke eşlär ministrlığı qaramağında. Yunıs äfände äytüençä, bez bu urınnı ğibrät öçen dä sayladıq, çönki İçkeriägä tärtip urnaştırırğa militsionerlar cibärüdän başqaça da yärdäm itü räweşlären kürsättek.


text:
Çiläbe şähärendä bulıp uzğan sabantuy waqıtında, öç mäğärif ministrınıñ oçraşuı bulıp uzdı
Tatarstan mäğärif ministrı Faris Xarisov häm Başqortstan mäğärif ministrı Zöhrä Räxmätullina Çiläbe ölkä sabantuyına dip Tatarstannan häm Başqortstannan cibärelgän delegatsiälärneñ citäkçese bulıp kilgännär ide. Çiläbe ölkäse mäğärif ministrı Vladimir Sadırin, zur qunaqlarnı Çiläbe cirendä qabul itkändä, mondıy turı kilüneñ bäxetle oçraq buluın äytep ütte.
Oçraşuda Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil' Bikbov ta qatnaştı. Süz töbäklärdä milli mäğärifne üsterü turında bardı. Äytergä kiräk, soñğı waqıtta Çiläbe ölkäsendä ürnäk alırlıq xällär bulıp tora – Vladimir Vital'yeviç Çiläbe balalar baqçalarında bu uqu yılınnan tatar tele kertelä torğan 30 gruppa açılaçağın, anıñ öçen inde 30 tärbiäçegä maxsus belem birep äzerlängänlegen belderde. Şulay uq Çiläbedä tatar gimnaziäsen buldıru buyınça da bik küp eşlär alıp barıla.
Ministrlar töbäklärdä milli mäğärifne üsterü turında fiker alıştılar. Oçraşu bik cılı ütte. Başqortstan mäğärif ministrı Zöhrä xanım Räxmätullina Faris Xarisovnı ikençe könne Ufada milli mäğärif problemaları buyınça bulaçaq tügäräk östäl yanına oçraşuğa çaqırdı.
Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil' Bikbov Çiläbedä bulıp uzğan bu oçraşudan zur tä'sirlär alıp qayttı. Bilgele bulğança, Sverdlov ölkäsendä tatar milli mäğärifen üsterü buyınça problemalar küp äle. Gubernator xakimiätennän dä, mäğärif ministrlıysınnan da bu eş öçen cawaplı keşelär inde bilgelägän. Alar daimi wäkillek belän tığız bäyläneştä eşlilär. Bu qatlawlı problemanı çişü buyınça Sverdlov ölkäsendä ezlekle eş alıp barıla başladı.
Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg.


text:
Romano Prodi: Yevropa Berlekkä quşılunıñ yaña konsepsiä ixtimalı
Audio (Romano Prodi)
"Uzğan atna Yevropanıñ berläşü proyektı körçekkä terälde. Bez zur mömkinlekne ıçqındırdıq. Näticädä, bu yünäleştä baru öçen bez tağı da kübräk köç quyarğa tieş."
Brussel sammitında äğza häm namzät illär tawış birü tärtibe mäsäläsendä urtqa fikergä kilä almadı. İspaniä häm Polşa qarşı çıqqannan soñ Berlek Konstitutsiäsen qabul itü kiçekterelde. Bügen Strasburgta Yevropa Parlamentında çığış yasap, Prodi, Berlekkä ike törle tizlek belän kerü konsepsiäse ixtimalın belderde. Yağni qayber illär, başqalarnı kötep tormıyça, Berlekkä irtäräk quşıla ala. Prodinıñ İtaliä säyäsätendä töp köndäşe İtalia premier-ministrı Silvio Berlussconi bu konsepsiägä kisken tänqit belderde.


text:
Livan parlamentı Süriä yaqlı parlament räise Näbi Berrine yañadan şul wazıyfağa saylap quydı. Berri inde 1992-nçe yıldan birle Livan parlamentında räislek itä. Şığıy Berri Hizbulla törkeme belän berektäşlektä bulğan Ämäl partiäse citäkçese. 128 urınlı parlamentta Ämäl belän Hizbulla ikese bergä 35 tawışqa iä.
4 öleştän torğan Livan saylawları 19-nçe yündä tämamlandı. Bu saylawlar April ayında Livannan Süriä ğäskärlären çığaru räsmi räweştä tämamlanıp, 30 yıl çaması däwam itkän Süriä okupatsiäse betkännän soñ ütkärelgän berençe saylawlar buldı.
May-iyün aylarında ütkän bu saylawlarda Süriägä qarşı köçlär uñışqa ireşte. Ämma parlamentta bügen ütkän tawış birüdä Ämäl belän Hizbulla küpçelek tawışlarnıñ Berri öçen birelüenä ireşte. 128 urınlı parlamentta Berri 90 tawış cıydı.


text:
Karaçay gazeteden haparla: (31 Aralık 2011)
Karaçayda aytılğan adamla
«Bir cayağı ay, biri cayağı kün»
2011 c. dekabrnı 31
Adam aytıb aytalmazça ma allay bir ariuluğu bolğan kız Karaçayda, Kartcurtda ösgendi. Ol Botaşlanı Karabiy ulu Krımnı kızı Zalimhan bolğandı. Kesini zamanında, artdarakda da Zalimhannı ariuluğunu üsünden haparla cürügendile, auuzdan auuzğa alıb aytıuçu bolğandıla. Menñe anı haparın alğarak cıllada kart anam Bayçoralanı (Bödenelanı) Kulçara hacini kızı Haciyat aythan edi.
Bügünlükde Zalimhannı tuuduğu Salpağarlanı Buniyaminni üy biyçesi Sofya haci Üçkekende caşaydı. Ol Aliylanı Kaysınnı kızıdı.
«Ariu» degen söz kesi da ariudu. Bizni curtlanı tauruhdaça tamaşalıkları köbleni seyirsindirib turğandıla. Cerini, suuunu, hauasını ariuluklarıça, bu cerlede caşağan adamla kesleri da ariudula. Anı üsünden bizni curtlağa kelgen alimleden, tarihçileden, belgili tış kralçı colouçuladan, poetleden köble cazğandıla. Söz üçün, duniyağa belgili fransuz alim Jan Şarden 1672-çi cıl: «Karaçayevsı samıy krasivıy narod v mire», - deb cazğandı. Akılman orus cazıuçu Lev Tolstoynu aythanı da belgilidi. Taulu tişirıulanı ariulukların a ay bla, kün bla teñleşdirib turğandıla. Köb milletleni tillerinde: «Ceri ariunu eli ariu»; «Ceri ariunu cerdeşi ariu» degen nart sözle cürüydüle. Ol kertidi. Halkı ariu bolğan cerde kızları bütün da ariu bolluğuna ua ne söz bardı?
Bir işeksiz Zalimhança kızlarıbız üçün aytılğan bolur alay. Ol 20-çı ömürnü al cıllarında Kartcurtda tuuğandı. Anı Botaşlanı Karabiy ulu Krımnı kızı bolğanın aytdık. Zalimhanña Allah ariuluknu ölçelemey bergendi. Anı ariuluğun bir adam da tolusu bla suratlab aytırça bolmağandı. Anı üsünden cırlada, tauruhlada aytılğan süyüm, çıray tolusu bla bolğandı. Duğum közlü, kerme kaşlı, kutas çaçlı, subay sanlı bir can bolğandı Zalimhan.
Közleri bla körgenle aytıb turğandıla: «Zalimhan Çolpan culduzça, üç özenni carıtadı», - deb. Seyirlikge-tamaşalıkğa kalıb, har kim kesiça mahtab turğandı anı. «Bir cayağı - ay, bir cayağı kün», deb suratlağandıla anı üsünden hapar aythanla. Betinden urğan carığı cürügen colun carıta edi. «Allah bir canña allay bir ariuluknu da kalay beredi!? Mölek da mölek, bu da mölek, maral süt içirib ösdürgen bolurla bu kıznı», - degenle da bolğandıla. Adamla Zalimhannı ariuluğundan karab toymağandıla. Ariunu körürge izlemegen kim boladı? Zalimhannı körürge erkişi, tişirıu da, çepken sokğança, cürügendile. Anı atası Krımnı arbazı kıznı körürge kelgen adamladan hazna boş bolmağandı.
Zalimhannı haparı cuuuk ellede oğay, Karaçaydan tışına da cayılğandı. 1904 cıl Zalimhanña köz tiyib, Narsanağa keltirib, belgili bilgiç Hanhablağa tükürtedile. Anı arı cürütürge, Elbrus okrugnu pristavı kesini faetonun bergendi deydile. Bir seyirligi ol zamanlada oğuna ariu tişirıulanı arasında konkurs bardırıb turğandıla. Alanı
birgelerine cuuuk adamları cürügendile. Kesleri da sahnağa aybat kiyinib çıkğandıla. 1905 cıl oktyabrnı 10-da Vladikavkazda, «Gorskiye krasavisı» deb, konkurs bollukdu degen hapar Batalpaşinskiy otdelge, Karaçayğa da cetgendi. Karaçaynı pristavı, otdelni atamanı da: «Ariuluknu konkursuna Zalimhannı iysegiz», - deb, anı atası Krımğa tileydile. Alay bla Zalimhannı colğa kurarğa atasını-anasını egeçleri cıyıladıla, anı, ginciça, ariu casandıradıla. Aña taulu millet kiyimleni kiydirib, çille cauluknu athanlarında, ariuluğu köz kamata edi deydile. Zalimhannı birgesine ana karnaşı Aciladan Azamat, Botaşlanı ayırma caşları Salamırza bla Karamırza, elni starşinası Botaşlanı Abdul-Kerim colğa çığadıla.
Vladikavkazda, kalğan konaklaça, bıla da teatrnı allında tüşedile. Teatrnı allında kızıl gokkala öse edile. «Kız közü kızılğa karar» degenley, Zalimhannı esi kesiça ariu gokka hanslağa ketedi. Alayda süyelgen bir general: «Bu kız nege karaydı?» deb soradı anı nögerlerine. «Gokka hanslanı ariuluğuna karaydı», - deydile karaçaylıla. General: «Alağa karamasın da, kesine karasın, kesi gokkadan da ariudu», - deydi. Ol general Kavkazda patçahnı keleçisi Voronsov-Daşkov boladı.
Birazdan konaklanı teatrğa çakıradıla. Teatrnı içi büteu Ereseyden kelgen ullu konakladan tolub edi. Dağıstannı, Tegeyni, Kabartını, Çeçenni, İñuşnu, Malkarnı em ariu tişirıularını konkursu 3 künnü baradı. Har milletden keleçile da «em ariu kız biznikidi» demegen cok edi. Alay a ariulukğa karağan komissiya Şimal Kavkazdan em ariu kızğa Botaşlanı Zalimhannı sanalğanın bayamlaydı. Muzıka soğuladı, hars uruladı. Köb sıylı sauğala, cüz som altın açha beriledi Zalimhanña. Ol közüude Kavkaznı namestnigi İllarion İvanoviç VoronsovDaşkov: «Em ariu taulu kız bla bir tepseyim», - deb, arağa çartlab çığıb, Zalimhan bla tauluça tepseydi. Alayğa cıyılğan millet birden hars uradı. Voronsov-Daşkov taulu kızğa büsüreu etib, kesini canından da bağalı sauğala beredi. Anı sıyın körüb, nögerleri bla birge colğa aşıra çığadı. Bıllay kıznı ösdürgen karaçay milletge da büsüreu etgenin bildiredi. Zalimhan bla nögerleri Vladikavkazdan kaythandan sora, üç özenni adamı üç künnü alğışha cürüydüle. Arı taşılğan kuru halıualanı oğuna sanın-sanauun aytıb aytalmay edile.
Oktyabrnı 25-de Kartcurtda Botaşlanı Krımnı arbazında Zalimhannı horlamına atalğan kuuanç iñir bardırıladı. Kurmanlıkğa beşli ögüz, dağıda talay koy soyuladı. Kurmanlıknı bişirirge Gebenlanı em ullu kazanların keltirgendile. Tutuşurğa Duuutdan Abayhanlanı Koçharnı, kobuzçuğa Hurzukdan Aliylanı Nançıknı, cırlarğa Uçkulandan Koçharlanı Kasbotnu çakırğandıla. Sau üç kün bla üç keçeni toy-oyun baradı. Tepseuçüle tepseydile, cırlauçula cırlaydıla, tutuşuuçula tutuşadıla, atlanı çarsha iyedile. Kuuançha başçılık etgen Hubiylanı Abul-Kerim, boza ayaknı alıb, alğış aytadı: «Camağat! Mından alda Terk Başında ariuluknu konkursu bardırılğandı. Anda ariuluğu bla bizni Zalimhan horlağandı, «Şimal Kavkaznı em ariu kızı» degen atnı alğandı. Alay bla barıbızğa da ullu sıy keltirgendi. Karaçaynı sıyına cañı sıy koşdurğandı. Karaçayda allay kızla köb össünle!»
Ma alaydı Kavkaznı em ariu kızı Zalimhannı haparı.
Bılay bolurmu degença kelişdirib, Zalimhannı suratın Kyatova-Agerjanova Fatima salğandı.
ABAYLANI Fatima,
RF-nı Jurnalistle-
rini soyuzunu çleni.
LEPŞOKLANI
tukumdan talay adam bıyıl
Sıylı Mekkyağa barıb,
hacilik kılıb kaythandı
«Alanı
İlyasnı caşı Haci-Muratnı (Znamenkadan),
Kaziy-Magometni caşı Azret-Aliyni,
Hamitni caşı Rasulnu,
Azret-Aliyni kızı Fatimanı (Üçkekenden),
Dobaynı caşı Abrekni (Çerkesskeden),
Üsufnu caşı Taulannı (Karaçayevskeden),
Aysanı kızı Mariyamnı,
Hasanlanı (Lepşoklanı İlyasnı kızı)
Şerifatnı (Narsanadan),
Lepşoklanı (Hubiylanı Murakişini kızı -
kelin) Atikkanı (Drujbadan)
- muslimanlık borçların
tolturğanları bla da,
Cañı cıl bla da taza cürekden
alğışlaybız!
Alağa Ullu Allahdan
sauluk-esenlik, nasıb,
bereket tiley, sıylı di-
nibizni nürü caşaula-
rıncarıtacaşa-
rıkların izleybiz».
Tukum sovetni atından
LEPŞOKLANI İbragim.
Es bölügüz
Bağalı
camağat!
Köçgünçülüknü cıllarında milletibizden köb adam Orta Aziya bla Kazahstandacer ülüşlerin tabhandıla. Anda adamı auuşmağan üydegi bolmaz. Alanı üslerinden tıyınşlı material cıyıb, kitab çığarırğa murat bardı.
Sizden tileribiz: anda kalğan adamlarığıznı (auuşub) atların, tukumların, atalarını atların, tuuğan cılların, mında kaysı elden köçgenlerin, anda kayda caşağanların emda kaysı cıl ölgenlerin bildirigiz. Anda tuuub anda ölgenleni emda mından bara colda ölgenleni da unutub koymağız.
Bu cumuşnu bizni üçün kişi eterik tüldü. Ol bizni borçubuzdu. Kallay bir adamıbızdan ayırılğanıbıznı eseblegen bla kalmay, alanı esge tüşürüb, sıy berlikbiz.
Bu işni üsünde coyğan açhağıznı kaytarırğa da madar ı b ı z bardı.
Pismo cazğanı bu adres bla iyigiz: Çerkessk ş., Lenin atlı oram, 254-a, «Ekspresspoçta» gazetni redaksiyası.
Tel.: 8(8782) 20-01-60.
TİLEYİK HALKIBIZĞA NASIB!
Sıylı akkalanı, ammalanı, atalanı, analanı, egeçleni, karnaşlanı, cetgen kızlanı, cetgen caşlanı, kelinleni, küyouleni, beşikde cathan sabiyleni, barın da Cañı cıl bla alğışlayma! Oğur bla, kuuanç bla kelsin Cañı cılıbız! Köb bolsunla nasıbıbız, sıyıbız, duniya malıbız! Aşarıkdan tolu tepsini canında oltursak, söz nöger tabılmay, cüregibiz aç bolmasın! Tin baylığıbız bla mal baylığıbız bazman bolğanlay tursunla! Duniya malnı başıbızğa tül, ayak tübübüzge salıb költürülür añını Allah bizge bersin! Ullu Allahdan başha kişini allında baş urmayık, bügülmeyik, bügülgen künübüzde da, terekni kögetden zırma butağıça, tuuduklarıbız köb bolub, erkelenib sırtıbızğa minsele, bügüleyik! Karalıb turmayık, ışarayık, küleyik, bir ullu kıyınlık cok ese, keçim sala bileyik! Millet sezimibiz cuklanmasın! Kesibizni çabıuçu atıbıznı bağar kerekli etib, bireunü semiz eşegin körsek, cüregibiz aña suklanmasın! Milletni eki üleşmeyik! Başha milletni kesibizden töben etib küreşmeyik! Milletini cauu bla uruş etib horlağan bir cigitge sanala ese, başha milletni kesini milletine şoh etelgen eki cigitlikge sanalğanın esgereyik, allay adamğa eki kere sıy bereyik! Tuuğan, ösgen Curtubuzda, Eresey kralıbızda, saulay cerni başında da uruş bolmasın! Atala, anala bala açıuun sınamasınla, sabiyle öksüz kalıb, cılamasınla! Ullu Allah barıbızğa da taza iynam bersin! Nasıbıbıznı çeklerin keññe kersin! Sanlarıbız kayda bolsala da, canıbız babalarıbıznı sanları topurakğa burulğan cerde bolsun! Ullu, ullu ornunda tura bilib, gitçe da ulluğa tıñılar sıynı, namısnı Allah bersin!
Respublikabıznı Başçısı Temrezlanı Borisbiyni caşı Raşidni da etgen aşhı muratları tolub, respublikabız ol izlegença bolub, saulay Eresey kralıbızda sauluk bla, bilim bla, baylık bla, rahatlık bla al safda barır nasıbnı Allah bersin!
Har biribizni da aşhı muratıbızğa Ullu Allah cetdirsin! Cañı cıl bla, bağalı şohla!
ÖZDENLANI Albert,
KÇR-ni Başçısını keñeşçisi, pedagogika ilmulanı
kandidatı.


text:
Yewropa Berlegenä Sloveniä räislek itä başladı.
Yaña yıl Yewropa Berlegenä ber yañalıq alıp kilde - aldağı yartı yıl eçendä aña Sloveniä räislek itäçäk. Monıñ üzençälege närsädä soñ, digän soraw tua ala.
Yewropa Berlegenä räislek itü beryaqtan zur däräcä dä, ämma berük waqıtta zur yök tä bulıp tora. Citäkçelek eşen yartı yılğa üz qulına alğan il bar Berlekneñ eçke häm tışqı säyäsättäge yünäleşen saqlaw öçen cawaplı.
Şuña da räislekne yaña äğzalar arasınnan berençe bulıp alğan Sloveniä zur sınaw aldında tora - tieşle täcribäse bulmasa da, ul xäzer bar Berlekneñ säyäsäte öçen cawaplı. Aña qädär räis bulıp torğan Portugaliä Sloveniäneñ eşen küpmeder ciñeläytte: Yewropa Berlege öçen iñ qatlawlı sanalğan mäs'äläne - Berlek äğzaları arasında yaña kileşü tözü ölkäsendä urtaq qaraşqa ireşep, dikäberdä anı imzalata aldı. Eçke frontta, şulay itep, Sloveniä öçen awırlıqlar ällä ni kötelmi.
Ä menä Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsätendä iğtibar yünäleşe üzgärer dip kötelä. Räis il, ğädättä, bu ölkädä üz östenleklären alğa sörä ala. İspaniä räislek itkändä, misal öçen, Berlek Urta diñgez tiräsendäge Afrika illäre - Mäğrib belän mönäsäbätlärne nığıtuğa zur iğtibar birgän ide, Portugaliä üz çiratında, portugal telendä söyläşkän Braziliä, häm şulay uq Afrika belän mäşğül buldı.
Ä inde Sloveniä, üzeneñ qayda urnaşuın istä totıp, Yewropa Berlegeneñ Balkan illäre, bigräk tä Kosovo belän tığızraq eş itüen alğa sörer, dip kötelä.
İlneñ tışqı eşlär ministrı Dimitri Rupel monı inde dikäberdä ük xäbär itep quydı:
"Min, şuşı räislek waqıtında bez Kosovo mäs'äläsen xäl itügä öleş kertä alırbız, dip ömetlänäm. Bu ölkädä soñğı aylarda bulğan täräqqiätne küzdä totqanda, Sloveniä räislege waqıtında ütä qatlawlı protseslar belän eş itäçäk, häm min bezneñ räislek azağına şul protseslar inde tögälläner dip uylıym", digän ide Sloveniäneñ tışqı eşlär ministrı Rupel.
Sişämbedä Dimitri Rupel, "könbatış Balkanğa Yewropa perspektivasın kürsätü kiräk", dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, bu Yewropanıñ, 20nçe ğasır azağındağı waqiğälärdän intekkän şuşı öleşen totrıqlandıruğa Sloveniä kertkän öleş bulaçaq.
Könbatış Balkan digändä ğädättä Xorvatiäne, Montenegro (Çernogoriäne) häm xäzer inde Kosovonı da küz aldında totalar.
Priştina belän Belgrad arasındağı söyläşülärneñ uñışsız tämamlanuınnan soñ Kosovo üzeneñ bäysezlegen iğlan itärgä cıyına. Häm Sloveniä şuşı küçeşneñ tınıç qına, caylı ğına uzuın garantiälärgä tieş bulaçaq. Çönki Kosovo mäs'äläseneñ Serbiäne yaqlağan Rusiä qarşılığı säbäple Berläşkän Millätlärdä çişelä almawı, bu eşneñ xäzer nigezdä Yewropa Berlege tarafınnan xäl itelä aluına işarä itä.
Dimäk, räislek itä başlağan Sloveniä bu eşlärneñ aldında toraçaq häm anıñ töp maqsatı - waqiğälärneñ mömkin bulğan bar tiskäre näticälären aldan uq kimetü, minimumğa töşerü.


text:
Tübän Kamada yaña kitap
Başta uq şunısın iskärtik, tatar milli xäräkäte eşçänlege xaqında soñğı 10-15 yılda baytaq yazıldı. Ä menä Tübän Qamada "Köräş yıllarıbız-tarixqa" digän iseme belän näşer itelgän kitap bu yunäleştä başqalarınnan ayırıla. 370 bitlek bu kitapta yazuçılarnıñ, icat itüçelärneñ fantaziäläre yuq, uylap çığarularğa urın birelmägän. Barlıq yazmalar da tarixi dokumentlarğa nigezlängän. Çönki, tatar-milli xäräkätneñ berençe könnärennän ük Tübän Qamadağı Tatar İctimaği Üzäge härber çığışnı, täqdimne häm fikerlärne terkäp barğan. Älege berketmälärgä nigezlänep, ximiä fännäre kandidatı, Tübän Qama aqsaqallar Şurası häm häm Bötendönya Tatar Kongressı bülege äğzası Änwär Xäsänov şuşı kitapnı näşer itkän. Şähärneñ "İxlas" näşriätendä çıqqan şuşı kitapnıñ tirajı 300 danä. Älege cıyıntıq, tarixi dokument bularaq, Tatarstan arxivları, kitapxanäläre häm muzeylarına tapşıru öçen äzerlängän.
Änwär Xäsänov kitapnıñ kereş öleşendä bolay dip yaza:
- Maqsatıbız-däwlätçelegebezne torğızu köräşendä Tübän Qama milli xäräkäteneñ kertkän öleşen tarixıbızğa yazıp qaldıru. Bu cıyıntıq matur ädäbiät kitabı buludan yıraq tora. Cıyılış berketmälärendä "uyılıp" qalğan süzlärdän çığıp, milli xäräkättä aktiv qatnaşqan keşelärneñ nindi yunäleştä eş alıp barğanlıqların beläbez, alarnıñ fidaqär xezmätlären bäyäli alabız."
Tübän Qama Tatar İctimaği Üzäge 1988-1989Hчы yıllarda üz cıyılışlarında nindi mäs'älälär buyınça eşlägän soñ? Alar baytaq. Berniçäsenä küz salıyq. "Çallı şähäre tatar milli xäräkäte belän elemtä buldıru", "Şähärdä tatar gazetasın oyıştıru", "Balalar baqçalarında häm mäktäplärdä milli tärbiäne torğızu", "Şähärdä milli bäyrämnär, kiçälär ütkärü". Saylawlar eşendä qatnaşu, "Şähär häm TASSR Yuğarı Sovetı deputatları belän bergä cıyılışlar uzdıru". Tatarstan prezidentın, RSFSR prezidentın saylawlarğa mönäsäbät, "İttifaq" firqäse belän elemtä, Tatarstan kommunistlar partiäse belän bäyläneş. Ukrainnar belän elemtä, TİÜneñ GKÇPğa mönäsäbäte. Çeçen suğışına qarşı ğämällär. Bolar- Tübän Kama TİÜneñ uzğan ğasırda başqarğan eşeneñ keçkenä öleşe genä. 1989-1995 yıllarda Tübän Kama TİÜe räise bulğan Azat Zıyatdinov kitapnı räsmi materiallar belän bayıtuğa zur köç quyğan. İctimaği üzäkneñ bügenge räise Xälil Ayupov:
- Kitapqa Tübän Qama milli xäräkäteneñ soñğı sigez yıl eşçänlegen çağıldırğan dokumentlar kermäde, monısı- kiläçäk eşe, dip belderä.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Alifba uqıp yuğarı uqu yortına kerep bulamı?
Qazannıñ Aviatözeleş rayonında 10nçe tatar gimnaziäsendä dä häm 26nçı tatar mäktäbendä dä 1nçe sıynıfqa balalarnı qabul itü tantanaları ütte. Tatar uqu yortlarınıñ töp probleması ata-analarnı balaların şuşı mäktäpkä uqıtırğa öndäw. Bu problema xaqında Qazan şähäreneñ uqıtuçılar konferensiäse barğan waqıtta 26nçe tatar mäktäbe citäkçese Salyaxova Lutsiä Sabir qızı «Azatlıq» radiosı xäbärçesenä äytkän ide: «93nçe yılda bezneñ 5 sıynıf qabul itelä ide, xäzer 1 genä sıynıfqa da balalar cıyu awır. Anda da balalar sanı 20dän artmıy. »
Sentäberneñ 1ndä tatar mäktäbe häm gimnaziälärenä balaların tapşırğan ata-analar ul-qızlarınıñ kiläçäge, yuğarı uqu yortlarına uqıy aluı turında uylağan. Qıyınlıqlar buluı xaqında äytüçe bulsa da, alar barıber narasıyların tuğan teldä uqıtırğa bulğan. Moña härkemneñ üz säbäbe bar. Ata-analrnıñ qaysıları, tuğannarnıñ balaları tatar gimnaziälärendä uquları häm bu uqu yortın saylawı belän qänäğät buluların äytte. İkençe ber ana mäktäp saylağanda balanıñ tuğan telen belüe häm anı onıtmawı turında uylağanın belderde.
Balalarnıñ «Yuğarı belemne dä tuğan teldä alırbız» dip uylarğa tulı nigez bar. Yuğarı uqu yortlarınıñ kübesendä tatarça belem birüçe bülek bar. Şunıñ belän bergä tatar milli universitetnıñ yaña binaların tözü, iskelären tözekländerü bara. Qayber mäğlümatlarğa qarağanda, tatar milli universitet yaqındağı 2-3 yılda açılırğa mömkin. Ömetlär aqlanırmı, yuqmı – kiläçäk kürsäter.Bikä Timerova


text:
Tatarstan Däwlät Şurasına saylawlarğa nämzätlär terkäw tämamlandı
28nçe ğinwar könne respublikanıñ Xezmät häm mäşğüllek ministrlığı üzeneñ yıllıq kollegiäsendä 2003nçe yıldağı eşçänlegenä yomğaq yasadı. 27nçe ğinwarda Tatarstan xökümätendä respublika şirkätlärendä xezmät xaqların tüläw buyınça burıçlar xaqında söyläştelär. Älege mäs’älälär belän şöğellänüçe komissiä wäkilläre süzlärenä qarağanda, 2004nçe yılda bu ölkädä xällär şaqtıy äybätlängän. 2003nçe yılnıñ başı belän çağıştırğanda xäzer burıçnıñ küläme 962 millionnan 151 millionğa kimegän. Burıçlı predpriätielär sanı da azayğan. Alarnıñ sanı xäzer barı tik 359nı täşkil itä. Şulay uq, älege komissiä eşçänlege näticäsendä xezmät xaqların tülämägän citäkçelärgä qarşı 10 cinayät eşe quzğatılğan, 28 citäkçe eştän alınğan. Rusiä armiäsenä xärbi xezmätkä közge çaqırılışnıñ näticäläre yasaldı. Respublikanıñ xärbi komissariäte wäkilläre süzlärenä qarağanda, xezmät itärgä Tatarstannan bu yulı 4 meñ yarım keşe kitkän. Şul uq waqıtta, ber meñ yarım yäş yeget xärbi xezmättän qaçıp yöri. Ayıruça qaçuçılarnıñ sanı şähärlärdä küp ikän. Yäşlärneñ armiädä xezmät itärgä telämäwe häm aña äzer bulmawda, xärbilär berençe çiratta mäktäpne ğäyeplilär. Xäyer, bügenge Rusiä armiäsendäge problemalarnı xäl itmi torıp, mäktäp kenä, ni genä eşläsä dä, xärbi xezmätneñ abruyın kütärä almas şul. Saylaw aldı yañalıqları. Çärşämbe, 28nçe ğinwar könne, 14nçe martta respublika Däwlät Şurasına uzaçaq saylawlarğa nämzätlärne terkäw tämamlandı. Soñğılardan bulıp älege saylawlarda qatnaşu öçen tağın ber säyäsi oyışma – Rodina saylaw blogı terkälde. Anıñ isemlegendä 16 keşe bar. Ber mandatlı okruglardan isä Rodina blogınnan nibarı ber genä keşe qatnaşaçaq. Şuşı könnärdä genä Üzäk saylaw komissiäsendä Rusiä töbäkläre firqäseneñ respublika isemlege buyınça da nämzätlär terkälde. Älege firqädän dä isemlektä 16 keşe terkälgän. Xäyer, ber mandatlı okruglarda Rusiä töbäkläre firqäsennän berkem dä çıqmağan. Bu xaqta tulıraq mäğlümatnı bez sezgä kiläse tapşırularıbızda äle citkererbez.


text:
Sverdlov ölkäsendä möselmannar cıyını...
Sısqı awılında uzdırılğan bıyılğı cıyın üzeneñ kiñ qolaçlılığı belän şaqqatırdı. Ul könne Ufa yılğası yarındağı yäşel üzändä xalıq iskitkeç küp cıyılğan ide. Qayberäwlär xätta töbäk sabantuyında da monıñ qädär xalıq yuk ide, dieştelär. Cıyınğa tirä-yak awıllardan ğına tügel, cäyge yalğa dip yıraq şähärlärdän qaytqan qunaqlar da kilgän ide. Olısı-keçese, yäşe-qartı cäyneñ matur köne, tabiğät'neñ güzällege belän xozurlanıp, ber-berse belän aralaşıp utırdılar. Bala-çağa, yäş-cilkençäk su qoyınıp, balıq totıp, törle sport uyınnarı uynap küñel açtı. Annan soñ bar da cıynalışıp cämäğät namazı uqıdılar. Tirä-yun awıl keşeläre, kiç citkännän soñ, öylärenä qaytıp malların qarap, urnaştırıp, yañadan yılğa yarına aşıqtılar. Cıyın xörmätenä dip Krasnoufim möselmannar cämğiäte ike sarıq suyıp, tämle şulpa, pılaw peşerde. Tabiğät qoçağında äzerlängän tügäräk tabınnar yanında sıylanıp, çäyläp alğannan soñ, törle cirdä dürt-biş uçaq yağılıp, xalıq berniçä törkemgä bülende. Qazıylat işaräsenä qarağan mäxällälärneñ barısınnan da imamnar kilgän ide. Alar xalıqqa din-äxlaq temasına wäğäzlär söylädelär, päyğämbärebez Möxämmät (s.ğ.w.s.) tormışı turında bäyän ittelär. Alarnıñ härbersen dä cıyılğan xalıq yotlığıp tıñladı. Tañğa qädär din, tormış, kiläçäk turında bik canlı äñgämä qorıldı.Keşelär üzlären qızıqsındırğan bik küp sorawlarnı birep qalırğa aşıqtılar. Sorawlar küpqırlı, tormışnıñ här yağın çağıldıra torğan buldı. Alarnıñ härbersenä cawap ta alındı.
Qazıylat işaräse citäkçese Danis xäzrät Däwlätov fikerençä, islam dinen yolalar totuğa ğına qaytarıp qaldırmıyça, yäşäw räweşenä äwerelderer öçen bik küp köç quyası bar äle. Menä şundıy cıyınnar xalıqta berdämlek, duslıq, üzara xörmät xisläre tärbiälärgä, islam dineneñ çınbarlığın açıp birergä bik yärdäm itälär. Şunıñ öçen dä xalıq üze ük bu cäydä mondıy cıyını tağın ber tapqır uzdırırğa digän täqdim kertte. Kiläse cıyınnı, peçän ösläre betkäç, avgust ayı urtalarında Ufa Şigere awılında uzdırırğa dip süz quyıştılar.Fäwiä Safiullina.Yekaterinburg


text:
"Qazannı alğandamı" -- "Qazannı saqlağandamı"?
Monnan tış BTİÜ prezidiumı çirattağı düşämbe utırışında Däwlät Şurasına möräcäğät qabul itkän. Xäbär itkänebezçä, Tatarstan Däwlät Şurasınıñ fän, mäğärif mädäniät häm milli mäsälälär komissiäse Xäter könen räsmiläşterü häm Tatarstanda Tuğan tel, Tatar tele köne kertü mäsälälären sessiä qaramağına çığarırğa äzerli. Xäter köne buyınça qararda älege komissiä Xäter köne çaralarında Qazannı alğanda häläk buluçılar häykäle digän termin qullanğan. İctimaği üzäk monıñ belän kileşmi häm üz Watannarın häm anıñ başqalası Qazannı saqlağanda häläk buluçılarğa häykäl digän töşençäne xup kürä.
Yunıs Ätnäle


text:
Alapay tatarları belän oçraşu
Bu könnärdä Milli Media-Xolding Qazannan kilgän zur delegatsiä belän berlektä bu şähärlärdä xalıq belän oçraşular oyıştırıp, “Yaña ğasır” televideniese tapşıruların täqdir itü kiçäläre uzdırdı. Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı räise urınbasarı İlsur Hadiullin citäkçelegendä Ural tatarları belän oçraşuğa Tatarstannıñ xalıq artistı Mirsäyet Sönğatullin, kompozitor häm cırçı Wäis Bäyrämov, yäş cırçı Albina Kinjalieva häm TNV telekanalınnan icat törkeme kilgän ide. Älege oçraşularğa ğomumi küzätü yasap qına ul waqiğalarnı surätläp beterü mömkin tügel. Qayber şähärlärgä ayırım tuqtalıp ütäse kilä. Mäsälän, ölkädä iñ “revolyutsion” bulıp sanalğan Alapay şähäre.
Borınğı urıs qalası bulıp isäplänsä dä, biredä tatarlar küp yäşi. Ölkä üzägennän yıraq qına urnaşqan bulsa da, bu şähärdä tatar milli tormışı bik qızıqlı häm canlı bara. Milli üzäk citäkçese Naciä xanım Safiullina äytüençä, 1991 yıldan birle tatar yäkşämbe mäktäbe eşläp kilä, bu mäktäpkä xätta rus balaları da bik qızıqsınıp yöri. Rus balaları tatar cır häm bиyu tügärägendä bik teläp qatnaşalar. “Çulpan” dip atalğan balalar ansamblenä ütkän yıl 5 yäşe tulğaç kilgän rus qızı Ksyuşa Ryavkina bik matur itep, cirenä citkerep tatar xalıq cırların başqarırğa öyrängän.
Naciä apaları balalarnı cır-biyugä öyrätüdän tış, “Umırzaya” isemle olılar ansamble dä oyıştırğan. Anıñ xezmätlären cirle xakimiät wäkilläre dä bik yuğarı bäyäli. Şähärneñ mädäniät idäräse citäkçese Anatoliy Kuznetsov oçraşu waqıtında tatar ansamble eşläre belän bik ğorurlanıp söyläde. Cirle xakimiät inde küptän tatar milli üzägenä häryaqlap yärdäm kürsätä ikän. Bu aralarda alar ikençe ber bik zur eş başlarğa cıyınalar – “Yaqtaş” isemle tatar gazetası çığara başlarğa äzerlänälär. Gazeta çığımnarın xakimiät tulısınça üz östenä alırğa äzer.
Tatar milli üzägenä şähär mädäniät yortı binasında ayırım ber bülmä bilgelängän. “Yaña ğasır” tapşıruların kürsätügä yaraqlaştırılğan komplekt ta şuşı bülmägä urnaştırılğan. Bu turıda üzäk citäkçese Naciä xanım bolay dip söyli. - “Şuşı keçkenä genä bülmäbezdä zur tormış belän qaynıybız, - di ul, - Xäzer televizor da bulğaç, qaytıp kitäse dä kilmi. Bezneñ xalıqta äytälär bit, qızlarnı kiäwgä birgändä, art yağı nıqlı bulsın dilär. Şunıñ şikelle, bezneñ art yağıbız nıq, yärdäm itep, bulışıp toruçıbız quätle. Tatarstan yağınnan mondıy yärdäm biredä bezneñ avtoritetnı şulqädär kütärde, xätta könläşep quyuçılar da buldı. Ul ğına da tügel, şähär xakimiäte başlığı sputnik televidenie tapşıruların här yortqa kertü turında wäğdä birde”. Kabel' televideniese yärdämendä Tatarstan tapşıruların här yortqa citkerü öçen xakimiät citäkçeläre inde eş alıp bara başlağannar. Bu quanıçlı waqiğanı Alapay tatarları bik zarığıp kötälär.
TNV tapşıruların täqdir itü kiçäsenä dä xalıq bik küp bulıp cıyıldı. Tatarstannıñ xalıq artistı Mirsäyet Sönğatullin, inde xalıq küptän yaratırğa ölgergän küp kenä cırlar avtorı kompozitor häm cırçı Wäis Bäyrämov, sanduğaçtay tawışı belän äsir itkän yäş cırçı Al'bina Kinjalieva qatnaşuında uzdırılğan zur konsert xalıq öçen kötelmägän zur büläk buldı. Çın sänğät ostaları çığışın xalıq küz yäşläre aşa söenep qabul itte. Annan soñ qunaqlarnı räxmätlär uqi-uqi, izge yul teläp ozatıp qaldılar.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg