text:
Xikmätle xällär...
İnternet aşa xat yazuçığa üpkälärgä kiräkmi. Berençedän, ul xaqlı tügel, çönki Tatarstannıñ barlıq mäktäplärenä dä distälärçä compyuter taratılğan. Xäzer şularnı qullanu turında süz bara. Tizdän barlıq mäktäplär dä İnternetqa çığaçaq. Xätta, awıl balaları da dönya compyuter çeltärendä qatnaşaçaq. Ä bit Rusiä imzalağan Boloniya deklaratsiäsendä bu eş 2001 yılda uq başqarılırğa tieş ide. Xäzergä Rusiä bu maqsatqa ireşüdän bik yıraq. Tatarstanda här 36 uquçığa ber compyuter turı kilä. Maxsus klasslarda här bala compyuterda räxätlänep eşli ala. Rusiäneñ kübräk öleşendä 133 mäktäp balasına ber compyuter turı kilä. Dimäk, Tatarstan häm tatarlar zamança texnologiä häm mäğärifneñ sıyfatı mäs’äläsendä artta tügel, alda. Yäğni, maymıldan kamilräk xäldä.İkençedän, Makaka äfände beraz xaqlı. Çönki Vengriädä 9 mäktäp balasına ber compyuter turı kilä. Xäzergä Rusiädä mäktäplärneñ 6 protsentı İnternetqa çıqsa, Estoniä mäktäpläreneñ 99 protsentı xäzer ük İnternetta. Menä şundıy qarşılıqlı xäl. Texnogen krizisı dilär. Ber illärdä İnternet virusları qurqınıç, ikençelärendä malyariä, xolera urıp sala. Qayber illärdä meñnärçä aç balalar yılğa ber tapqır yaña ştan kimiçä uramda yoqlap yöri. Üz arabızda da 100 dollarlıq xuşbuy belä qul çayqap, Mersedesta yörüçelär bar. İkençeläre tramvay tuqtalışında kesä töben qazıy häm kön sayın maysız makaron ğına aşıy. Soñğılarınıñ compyuterları, telefonnarı, yünle fatirları da yuq. Läkin alarnı zamança texnologiälärdän artta qalğanı öçen maymıl äytäsem kilmi.
Bar ul, qarşılıqlı xällär. Zamanında könbatış illärennän çüplek başın fotoğa töşerep, Pravda gäzitendä bastırıp çığaralar ide. Propaganda tämam isäñgerätte. Xäzer dä şundıy xäl bar ikän. Başqortostanda Yäşlek gazetasınıñ 7 avgust sanında Salawat Yulaev ezläre buyınça säfär qılğan ekspeditsiä turında reportaj basılğan. Qärdäşlärebez Vladimirnı, Tallinnı, Çeboksarnı bik maqtıy. Ä Qazannı xurlıy. Gäzittä basılğan räsemdä cimerelä başlağan iske ağaç yort Qazan üzägendäge yaña bina aldında tora. Añlatıp ta birgännär. Qazannıñ 1000-yıllığın qarşılarğa äzerlänälär dip uylamassıñ da, şähär balqıp tormıy ikän. “Yevropa standartlarınnan qalışmağan arxitekturalı Ufadan soñ ul qorı häm şıqsız kürende”, dip yaza avtor Z.Äyle.Ni äytäseñ, çınnan da Qazanda truşçebalar, tuzğan toraqlar bik küp. Alarnı sütep, yaña yortlar qoru, tözü bara. Ä anda yäşägän keşelärgä däwlät buşqa fatir birä. Qayber poçmaqlarda tuzğan toraq programmasına kermägän iskeräk yortlar da bardır. Bälki sütelü çiratın kötälärder. Qaywaqıtta alar uramnan ütüçelär östenä cimerelep töşä. Ämma “Yäşlek” gazetasında fatir aluçılar yäki almawçılar turında qayğırtıp yazmıylar. “Uzğan yılda Tatarstan başqortları qorıltayına kilüçelär şom ğına mıyıq astınnan kölä “Bıltır da şul uq xäl ide.” Cimerelä başlağan iske yort kürgän sayın mıyıq astınnan ğına şom ğına kölä başlasañ, awız arımas mikän? Küp bit alar il buyınça. Bälki, qızğanıçqa qarşı, Ufada da oçrıydır. İñ möhime, andıy yortlarda yäşäwçelärne yaña fatirlarğa küçerü. Şulay bit? Ağaçtan yasalğan borınğı yortlarnı sütep taşlağançı, restavratsiäläw, saqlaw bik möhim eş. Kölke tügel bu. Şul uq gäzittä Qazan Kremle qarşındağı piketçılarnı ike ay buyı elenep torğan plakatları da surätlänä. Äye, çınnan da Qazanda aylar buyı piketta üz ğözeren sorap toruçılar da bar. Xakimiätne uramda yäki matbuğatta tänqit itüçelär dä bar. Sütelmägän iske yortlar da bar. Xäzerge zamanda bu bik tä xikmätle bulıp kürenmi. Yortlar sütelmäsä, piketlar tıyılsa, ğäcäbräk bulır ide.
Yarıy, ğadiräk xikmätlärne dä iskä alıyq. Bu atnada Luiza Batır-Bolgarineñ tuğan köne buldı. Gäzitlär yazdı, räxmät alarğa. Luiza xanımğa 50 yäş tulğan ikän. Moñlı cır yazu xezmäte buyınça aña 70, 80, xätta 100 yäş tulğan dip uylarğa mömkin. Ämma qiäfäte buyınça aña hiç 50ne birep bulmıy. Matbuğatta ğına çiklänmiçä, Luiza Batır-Bolğari icatın säxnädä dä, ekrannarda kübräk kürsätäse ide, al'bomnarın çığarası ide. Ämma bu atnada däwlät filarmoniäsendä berniçä kürenekle cırçını eştän azat itü belän mäşğül buldılar.Alar olığayıp kitkän ikän. Bu xaqta xätta “Yaña ğasır” televideniese reportajlar kürsätte. Kiräksez tabılğan cırçılarnıñ isemnären äytergä uñaysız. Alarnı härkem belä.Qısqası, mädäniät türäläreneñ Batır Bolğarida qayğısı yuq.Ä menä bu xällär bigräk tä säyer häm ayanıç. Kürşe ölkädä militsiä “ШaxиTka” dip atalğan operatsiä ütkärgän. Terrorist obrazındağı maxsus xatın-qız äzerlängän. Ozın külmäk kigän, yawlıqlı häm qulına töyençek totqan uram buylap yaq yağına qarap yörgän xatınğa iğtibar itep, tieşle urınğa şaltıratsalar, dimäk “шaxиTka” faş itelde dip sanala. Ä bit şähit kitüçe häm terrorist ber ük töşençäne añlatmıy. Ozın külmäk, yawlıq, tübätäy belän keşene qurqıtu çınnan da xikmätle xäl.
Uzğan atnada Vasil'yevo bistäsendä yäşäwçe ber millättäşebez Mäskäwgä barğan.Matur tübätäy kiep uramnan atlağanda anı militsiä tuqtatqan. Dokumentların tikşergännär. Ğädättä Mäskäw keşeläre kiep yörmi torğan baş kiemen salırğa quşqannar. Tübätäyneñ däwlätkä nindi zıyan saluın añlap bulmıy. Xikmätle xälme bu, ällä axmaqlıqmı,üzegez çamalağız.Rimzil Wäli. Qazan.


c: text/html

text: Tatarstan premyer-ministrı, avtomobillär yarışları buyınça xalıqara sport masterı Röstäm Miñnexanov araqı-tämäke belän dus tügel. Ämma uzğan şimbädä anıñ dus-işläre matur ğına bäyräm itkän, dip söylilär. Röstäm Miñnexanovnıñ tuğan könenä xätta Mäskäwdän Duma deputatları häm buldıqlı eşquarlar, çinovniklar kilmäkçe disälär dä, alarnıñ monda qayçan, nindi transportta kilüe turında bernindi xäbär bulmadı. Läkin kilgännär, cıyılğannar, bäyräm itkännär. Premyernıñ ğädäte buyınça bötenläy xämersez mäclestä utırğannarmı, ällä berär törle sport yarışında qatnaşqannarmı, bernindi mäğlümat çığarılmadı. Busı da inde çağıştırmaça yäş premyernıñ ğädätenä turı kilä. Üze turında reklama yaratmıy ul.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tufan Miñnullin: «Qorsaq öçen yäşäw aktualläşä bara. Tatar tele belän qaya barıp bula, digän soraw, ruxi asılın yuğaltıp, matdi yünäleş aldı, tatar tele belän qorsaqnı tutırıp bulamı, digängä äylände. Gäzit-jurnal, kitaplarnıñ az uqıluı da şul ruxi xäyerçelekneñ näticäse...» /Tatarstan yäşläre/
Şulay ğadätkä kergän inde, dekadalarında invalidlarnı buşlay munça kertälär, aşxanälärgä talonnar öläşälär. Qayberlären teatrlarğa, bütän mädäniät çaralarına çaqıralar. Kürkäm ğadät, älbättä, ämmä invalidlar problemaların çişmi. Sañğırawlarğa işetü apparatların ber qolaqqa ğına birälär. Bu ikeayaqsız keşegä ber ayağına ğına protez tottıru belän ber.
Soñğı arada milli respublikalarnı beterep, alarnı rus guberniälärenä äyländerü xaqında süzlär yöri. İmeş Ameriqa Quşma Ştatalarında şulay ikän. ЗBeздa ПoBoлжbя gäcitendä şul xaqta İldar Sibgatullinnıñ yazması basılğan. «Ämma çın däräcädä imperiäçel Rusiädän ayırmalı bularaq Amerika demokratik il. Ägär Quşma ştatlarda berdäm amerikan milläte äğzası bulıp ta italian italian bulıp qalsa, Rusiädä bu säyäsät başqa millätlärneñ urıslaşuına kiteräçäk. Bügenge köndä dönyada barı ike imperiä qaldı, anıñ berse Qıtay, ikençese Rusiä. Qıtay 1950-nçe yıllarda üzenä Tibetnı quşılırğa mäcbür itte. Tibet xalqınıñ üzbilgelänüenä, däwlätçelegenä yul yabıldı, Rusiädä isä yözdän artıq millätneñ härberse berär qarar qılır yäki eş eşlär aldınnan ruslardan rizalıq alırğa tieş. Bu barı imperiälärgä genä xas äyber»,- dip yaza İldar Sibgatullin. Bilgele bulğança tatar xalqı inde guberniädä yäşäde. Ämma zarardan başqa faydası bulmadı. Qazan guberniäse waqıtında mädäniät, tel, din, milli üzañ qısıldı, säyäsi xoquqlar beterelde.
Mädäni comğada «Tamırı tirän xalıqnıñ ğomere ozın bula» digän Razil Wälievkä birgän äñğämäsendä Tufan Miñnullin bolay di:
Tatarnı telennän, ğoref-ğadätlärennän yazdıru öçen Mäskäw tarafınnan ällä nindi mäkerle eşlär eşlänsä dä, şunıñ näticäsendä zıyan kürsäk tä, bezneñ üzägebez äle isän. Bez teatrlarıbıznı saqlap qala aldıq. Teatr – xalıqnıñ küñel közgese ul. Bez cıyılıp bäyräm itä beläbez, häm bu cıyın instinktı bezdä nıq saqlana. İnşalla, kiläçäktä dä bu sıyfatlarıbıznı yuğaltmabız. Älbättä, bügenge yäşlärebezgä zamannıñ tössezlek, näselsezlek, ırusızlıq, millätsezlek, kosmopolitizm çire yoqqan. Ämma milli imunitet anı ciñer, dip uylıym. Här buın dönyağa üz ideyäse belän kilä, şulay da tatarlıq ideyäse babalarınıñ qannarı aşa tatar yäşläreneñ qanına küçär, dip ışanam.
Monnan tış Tufan ağa xakimiät başında utıruçılarnıñ küñellärendä tatarlıq bulsa da, Mäskäwneñ milli säyäsätenä qarşı torıp üzläreneñ qatği süzlären äytä almawlarına borçıla. Xalıqnıñ milli ruxı imgätelgän dip bilgeläp uza:
Qorsaq öçen yäşäw aktualläşä bara. Tatar tele belän qaya barıp bula, digän soraw, ruxi asılın yuğaltıp, matdi yünäleş aldı, tatar tele belän qorsaqnı tutırıp bulamı, digängä äylände. Gäzit-jurnal, kitaplarnıñ az uqıluı da şul ruxi xäyerçelekneñ näticäse.
Ämma şuña da qaramastan tatarlarda mädäniät üsä, xäzer xätta üz filmnarıbıznı kürsätä başladılar. Bu atnada Kamal teatrında «Bulat-Batır» digän tawışsız berençe tatar filmı kürsätelde. Ul xaqta Şähri Qazan gäcitendä «Bulat-batırnıñ tamaşaçığa qaytuı» digän yazma basıldı. «Bulat-batır» 18 yözdä bulğan waqiğalarnı çağıldırıp, tatarlarnı köçläp çuqındıru säyäsäten, bu faciğane tiränräk añlarğa mömkinlek birä. Anıñ tarixi qimmäte tağın şunda: tamaşaçı Qazannıñ monnan 75 yıl elek nindi bulğanın üz küzläre belän kürä ala. Ekranda şul çordağı tatar awılların, şul zaman keşelären, alarnıñ niçek kiengännären, yort cihazlandırılğanın kürergä mömkin. Annarı, bügenge tatar kinosı yaña ber basqıçqa kütärelergä «ayak atlağan» ber çorda, qısqa metrajlı filmnar, tulı metrajlıları, xätta berniçä seriäle kinolar töşerelgän zamanda, berençe tatar filmınıñ nindi bulğanın iskä töşerü qızıq ta, faydalı da.
Mädäni comğa gäcitendäge «Qazan bezneñçä söyläşerme?» digän yazmada bu atnada Qazan şähäre Sovetı sessiäsendä mäğärif mäsäläse tikşerelgändä ber tatar gimnazise direktorınıñ tatarça söyli başlawı, ämma räislek itüçe şähär Sovetı Räise urınbasarı Lyudmila Andreevanıñ anı bülderep: «Urısça söylä» diyüe bäyän itelgän. «Yuğisä, şähär Sovetı räise urınbasarı itep ikençe tapqır saylanğan citäkçegä dä tatar telen öyränü kurslarında yörü, sessiä alıp barırlıq däräcädä tatarça öyränü hiç tä naçar bulmas ide», - dip yaza Äğzam Fäyzraxmanov. Tatarstanda tatarlıq qısılğanda närsägä ömet itergä qala inde.
Tatarsta yäşlärendä Rämziä Şäymöxämmätova Ulyan ölkäsendä «İmänlek» şifaxanäsendä däwalanuın, anda Tatarstannan häm kürşe ölkälärdän tatarlar baytaq cıyılğan bulsa da ber genä tatar gäcit-jurnalı, kitaplar bulmağanına borçılıp yaza. Şuñadır küräseñ Tatarstannan çittä ğomer kiçerüçe millättäşlärebez kitaplarınıñ täqdir itü kiçälären tarixi Watannarında uzdırırğa tırışalar. Şul uq Tatastan yäşlärendä tizdän Mäskäwdä yäşäwçe millättäşebez Raul Mirxäydärovnıñ Qazanda «İrtälägän sağış» kitabınıñ täqdir itü bulaçağı äytelgän häm romannan özek tä kiterelgän. Raul Mirxäydärovnıñ äsärläre bik küp çit tellärenä tärcemä itelgän. Ul üze rusça yaza. Anıñ «İrtälägän sağış» isemle kitabı Tatarstan kitap näşriätında dönya kürde. Tatarstan Yazuçılarınıñ 14 qorıltayında filologiä fännäre doktorı, professor Flera Safiullina üzeneñ çığışında «Tatar uquçısı soñğı yıllarda üze öçen ber talantlı ädipne açtı. Raul Xäydärovnıñ Mars Şabaev tärcemä itkän «İrtälägän sağış» romanı intellektual'' prozanıñ matur ürnäge bulıp tora. Çınnan da, äsärneñ tärcemäse ütkän ğomerneñ sağışlı intonatsiäsen birä alğan. Bezneñ tatar dönyası öçen yaña dönya, yaña geroylar, detal''-ştrixlar, üzençälekle sürätläw stile uquçını üzenä tartıp tora»,- dide.
Zaman gäcite Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı räise urınbasarı Robert Miñnullin, cämäğät eşlekleläre Rimzil häm Räzil Wälievlärneñ globalläşü xaqında fikerläre yazılğan. Robert Miñnullinnıñ fikerläre mondıyraq:
Räsäy şartlarında globalläşüne, awraziäçelekneñ prinsipların eşlärgä kiräk. Kürşe xalıqlar belän urtaq tel tabarğa, urtaq maqsatlarnı açıqlarğa kiräk. Bolarnı bergä bulğanda ğına eşläp bula. Min bezneñ prezidentı iñ baş awraziäçe dip isemlär idem, çönki min anıñ xalıqara eşçänlegen, çit illärgä vizitların küzätep baram, ul bu yünäleştä aktiv eşli. Läkin bezneñ ictimaği oyışmalar prezident artınnan ölgermi, ul başlağan eşlärne üsterep cibärä almıy. Bilgele monıñ öçen äzerlek tä kiräk, iqtisadıy ölkädä tügel. Böten icadi intellegensiä dä qatnaşırğa tieş bu eşkä. Yäğni töp kimçelek: kileşülär tözelä, äytkänemçä, bez anı üsterä almıybız.
Räzil Wäliev Räsäyneñ bügenge köndä globalläşü xäräkätenä ällä ni öleş kertä almağanın bilgeläp uza. Çönki Räsäy bügen awız tutırıp üz süzen äytä almıy. Şunıñ bäräbärenäme ul il eçendä globalläşüne cäyelderep cibärergä tırışa. Häm anıñ qayber yünäleşlären xuplap bulmıy. Mäsälän, böten tellär öçen barı tik kiril älifbasın mäcbüri älifba itep qaldırırğa tırışu – şundıy yünäleşlärneñ berse. Mondıy globalläşüne inde hiç tä xuplap bulmıy.
Mäğrifät gäcitendäge «Teleñne saqla, däwlätle bulırsıñ» digän yazma milli mäğärif turında. Ul «Rusiä xalıqlarınıñ telläre -- däwlätneñ milli baylığı» isemle konferensiädän birelgän. 1992 yılda «Mäğärif turında» yaña qanun qabul itelü belän mäğäriftä «milli mäktäp» töşençäse yuqqa çıqtı. 1996 yılda qanunğa üzgäreşlär kertü – mäğärifne federal'' häm milli töbäk komponentlarına bülde. Ul tübändägedän ğibärät: teläsä qaysı teldä belem birüçe mäktäptä federal'' komponent 75 protsentnı täşkil itärgä tieş. Häm belemneñ bu öleşe barı tik federal'' (yäğni, fäqät rus telendäge) däresleklär belän genä uqıtıla. Qızğanıç, bu büleneş uqıtunı tulısınça tuğan teldä alıp baruçı mäktäplärne isäpkä almıy. Östäwenä xäzer avtorlıq turındağı qanun däresleklärne tärcemä itüne qıyınlaştıra. Tabiği inde, bezdäge här mäktäp rus mädäniätenä nigezlängän bulıp çığa.
Läkin milli tärbiädä dä çamanı belergä kiräk. Mäsälän, belgeçlär Başqortostanda çığarılğan «Genetika» däreslegenä rizasızlıq belderde. Anda fänni yaktan dälillänmägän faktlarğa tayanıp, Başqortostanda yäşäwçe tatar telle xalıqlarnıñ başqort buluı isbat itelä.
Mäğrifättä tağın ber yazma iğtibarğa layıq. Student qız Railä Ğalieva «Bez dä bar bit dönyada» digän yazmasında «Ni öçen yäşlär tatarlığınnan oyala soñ? Min dä yäş keşe, miña da tatarlığım arqasında törle awırlıqlar kürergä turı kilde. Bezgä mäktäptä ike telne dä ber ük däräcädä uqıttılar. Läkin tatar moxitendä tärbiälängänlektän, rusçabız sayraq buldı. Awıldan çığıp kitügä tatarçanıñ kiräge bette. Näq şul waqıtta küplär üz-üzenä nik rus bulıp tumadım ikän digänder. Babalarıbız mulla, ätilärebez kommunist bulğan. Ä bez kem bulıyq soñ»,- di ul redaksiägä yazğan xatında.
Tatarstan jurnalınıñ 11-nçe sanı Çiläbedä uzğan Tatarstan könnäre belän açıla. Tatarstan televideniesenä dä bu sanda urın birelgän. «Tuğan tuğanına yaramas...» digän yazma Yaña Ğasır häm Tatarstan däwlät teleradiokompaniäseneñ bügenge torışı, kiläçäkkä plannarı xaqında bäyän itä. «Başlıça däwlät aqçasına tözelep, şuña nigezlänep eşläwçe Yaña Ğasırnıñ töbäklärdä dä tapşırular üzäge bulırğa tieş. Şul uñaydan tatarlar küpläp yäşägän urınnarda xäbärçelär punktı buldırılaçaq, tapşırular täwlek äylänäse alıp barılaçaq, İnternet aşa da radiotapşırularnı başlaw küzdä totıla. Monıñ öçen kiräkle böten närsä bar. Bolar – tamaşaçılar auditoriäse, tapşırularnı milli teldä alıp baru, turıdan-turı tapşıru mömkinlege, audio- häm videoarxiv, yaña texnik mömkinleklär»,- digän Yaña Ğasır räise İlşat Äminov. Çittäge millättäşlärgä kilgändä, alar arasında Rusiä külämendä yuğarı wazıyfalarnı başqaruçılar da şaqtıy. «Säyäsät. Kadrlar» säxifäsennän küptän tügel Rossiä Federatsiäse timer yullar ministrı urınbasarı bulıp bilgelängän Xäsän Zäbirov häm «Gorki timer yulı» federal'' däwlät unitar predpriätiese başlığı Şävkät Şäydullin tormışı belän tanışırğa mömkin. Mäskäwdä ğomer kiçerüçe tağın ber millättäşebez Papirus firması citäkçese İlyas Möslimov xaqında da jurnalda külämle yazma birelgän. Älege qäğäz citeşterü firması küptän tügel üzeneñ 10 yıllığın bilgeläp uzğan ide. Häm anda Tatarstannan da qunaqlar qatnaştı. Papirus firması zamanında Mäskäwdä Sabantuy bäyrämen oyıştırıp cibärde häm bügen dä älege çaranı uzdıruda zur yärdäm kürsätä. İlyas Möslimow 1993 yıldan birle Mäskäwdä çığıp kilgän Tatarskie Novosti gazetasınıñ da baş möxärrire. Häm älege basmanı tulısınça ul finanslıy.
Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı Prezidiumı äğzası Marat Ğalievnıñ «Konstitutsiä yazmışı» digän mäqäläse küp uquçılarnı bitaraf qaldırmas tır. Älege yazma berniçä bülektän tora. Şuşı uq sanda Tatarstan kommunistları citäkçese Aleksandr Saliy belän «Rusiä töbäkläre» deputatları törkeme räise Oleg Morozov belän äñğamä basılğan.
Yoldız Xäliullinnıñ Qıtayda däwlät eşleklese bulğan Borhan Şahidi turındağı yazması möğayın iñ qızıqlısıdır. Anıñ ğadäti bulmağan yazmışı, qarşılıqlı säyäsi eşçänlege taswirlangan bu yazma uquçılarnı üzenä cälep itmi qalmas. Noyäber sanında tağın Mirsäyet Sönğatullin portretına şärexlär, Aznaqay şähäre xaqimiäte başlığı Änäs İsxakov şiğerläre, Tatarstan Yazuçılar berlege räise Foat Ğalimullin belän äñğamä basılğan.
Landış Xarrasova, Qazan


text:
İnguşetiädäge höcümnär häm suğışnıñ Çeçnädän başqa töbäklärgä taralu ixtimalı
İnguşetiädäge kötelmägän bäreleşlärdän soñ Rusiä prezidentı Vladimir Putin anda östämä ğäskärlär cibärüen iğlan itte häm ilneñ qüwät xezmätlärennän, höcüm itkän ğısyançı köçlärne tulısınça yuq itüne taläp itte. Läkin berniçä distä xakimiat wäkileneñ ülemenä kiteregän şuşı bäreleşlärdän soñ inde şaqtıy waqıt ütügä qaramastan, höcüm artında kemnär toruı tögäl mäğlüm tügel. Ğısyançılarnıñ küpçelege inguş millätennän buluı sürätendä, suğışnıñ xäzer Çeçnädän bar töbäkkä cäyelü qurqınıçı arta.
Audio, Aslanbek Dadaev
Radiobıznıñ Nazran''däge xäbärçese Aslanbek Dadaev. İnguşetiädäge höcümnärneñ cirle suğışçılar tarafınnan yasaluı xaqında çäçän qarşılığınıñ İnternettağı "Kavkaz-Tsentr" säxifäse dä xäbär itä. Anda inguş möcähidläre isemennän maxsus belderü bäyän itelde, höcüm öçen cawaplılıqnı alar üz östenä ala. Monıñ çınnan da şulay bula aluına ğısyançılarnıñ bäreleşlärdän soñ kinät kenä häm yuğaltularsız diärlek yuqqa çığuı da işarä itä. Federallarğa xäzer çäçännärneñ genä tügel, inguşlarnıñ da qarşılıq kürsätä başlawı Mäskäwne, suğışnıñ bar töbäkkä cäyelü ixtimalı aldında qaldıra. Sişämbegä qarşı bulğan xällär İnguşetiä öçen täwge tügel. Aprilneñ 6-sında anda prezident Morat Zäzikovqa höcüm yasalğan ide. Rusiä citäkçelege isä monı çäçän suğışçılarınıñ tirädäge töbäklärdä qurqu xisen taratu teläge belän añlata. Sişämbedä İnguşetiädä bulıp kitkän prezident Putin bu uñaydan menä närsä di:
Audio, Vladimir Putin
Putinneñ Könyaqtağı wäkile Vladimir Yakovlev älege fikerne tağın da tiränäytä, anıñ süzlärenä qarağanda, çäçännär şul höcümnär yardämendä, üzlärenä xalıqara iğtibarnı arttırırğa, kübräk aqça cälep itärgä omtıla. Mäskäwdäge Etnopolitik häm töbäk tikşerenüläre üzäge mödire Vladimir Mukomel dä, İnguşetiä höcümnäre artında çäçän qarşılığı toruı turında belderä häm alarğa, yäğni Mäskäwgä qarşı torğan çäçän xäräkätenä, üzeneñ şuşı töbäktä haman da xälitkeç rol'' uynawın kürsätü kiräk, höcümnär şul maqsatta yasaldı dip añlata.
Audio, Vladimir Mukomel
Vladimir Mukomel İnguşetiä höcümnäre çäçän suğışınıñ yaña çorğa kerüen añlatmıy dip uylıy, läkin niçek kenä bulmasın, prezident Putin töbäkkä östämä ğäskär cibärü häm höcüm öçen cawaplı ğısyançılarnı yuq itü ämeren birde. Andağı federallar yaña höcümnär kötep yäşi.
Kärim Kamal


text:
Äl-Qäidäneñ Ğıyraqtağı başlığı Äbu Äyüb äl-Masrıy üterelgän. Bu xaqta Ğıyraq eçke eşlär ministrı urınbasarı Xösäyen Kamal süzlärenä tayanıp “Äl- Gäräbiä” telekänälı belderde. Belderüdä, Äl-Masrıy amerikan xärbiläre Xädit şähärendä opetrasia ütkärgän waqıtta atıp üterelgän, dip äytelä. Anıñ ülüen raslaw öçen DNK tikşerelüe ütkärelä, dielä.
Yäkşämbe könne Ğıyraq iminlek xezmäteneñ yuğarı däräcädäge wäkile, yün ayıda üterelgän Äbu Musa äz-Zärkäwi urnına qalğan Äl-Masrıynı yuq itü öçen, sanawlı könnär genä kiräk, digän ide.


text:
Ästerxannıñ Mäxmüd
Mäxmüd xan (?-1470. yıllar tiräse), Ästerxan xanlığına nigez saluıñ, Keçe Möxämmäd xannıñ ulı. Äxmäd xan belän üzara Olı Urda täxete öçen barğan köräş\bäreleşlärdän soñ Xacítarxanğa qaça häm möstäqil Ästerxan xanlığın nigezli (1460. yıllar). Nuğay Urdası häm Olı Urda belän duslıq mönäsäbätläre urnaştıra. Üz isemennän aqça suqtıra.
Mäxmüd xan xatı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
15. yöz Törki-Tatar yazma istälege. Mäxmüd ämere belän 1466. yılnıñ 10. Äprilendä Törkiä soltanı Fatih Mehmetkä yullanğan. Xatta 2 däwlät arasında diplomatik mönäsäbätlär yañartu kiräklege, İstambulğa ilçelär cibärelgänlege bäyän itelä.


text:
Kilähe uqıu yılında 65-se tatar gimnaziahı tulıhınsa fayźalanıuğa tapşırılıuı ixtimal. Respublika prezidentı Mortaza Räximov töźöüselär aldında şunday burıs quyźı. Mortaza Räximov äytewensä, här bala äsä telen belergä teyeş. Gimnazianı töźöü häm rekonstruksialaw menän tanışqandan huñ Räximov şunday belderew źä yahanı. Gimnazialağı barlıq eştärźe bötöröü ösön 15 million hum aqsa käräk. Mortaza Räximov aqsa wäğäźä itte. Gimnazia direktorı Räşidä Xaritonova:
Audio
Aqsalata yardam köslö dawıldan zıyan kürgän Saqmağoş rayonına la kürhäteläsäk. Ütkän atnala xujalıq 15 millionlıq zıyan kürgäyne. Respublika prezidentı oşonday dawqıldan zıyan kürgän barlıq rayondarğa la yardam wäğäźä itte:
Audio


text:
Neşet Çelebi - Elin Kızı
Sanatçı : Neşet Çelebi
Türkü : Elin Kızı
Etiketler : Neşet Çelebi - Elin Kızı türkü indir, Neşet Çelebi - Elin Kızı türkü dinle, Neşet Çelebi türküleri, Elin Kızı mp3 indir, Neşet Çelebi türküleri Elin Kızı türküsü, Elin Kızı sözleri, Neşet Çelebi mp3 dinle, Neşet Çelebi download, Elin Kızı bedava mp3, Neşet Çelebi türkü sözleri, Neşet Çelebi türkü dinle, Neşet Çelebi son albüm indir
Neşet Çelebi Türküleri
Neşet Çelebi - Erciyes ten Kar İstersin
Neşet Çelebi - Dağlar Bizim Dağlarımız
Neşet Çelebi - Akşam Oldu Kırat
Neşet Çelebi - Vurduğunu Öldürürsün
Neşet Çelebi - Ara Ver Ara Ver
Neşet Çelebi - Yoruldum Da Yol Üstüne
Neşet Çelebi - Sarı Yaylamda Yaylayamadın
Neşet Çelebi - Esme Deli Rüzgar
Neşet Çelebi - Etek Sarı Sen Etekten Sarısan
Neşet Çelebi - Yorma Beni Dünya
Neşet Çelebi - Yürü Bre Fani Dünya


text:
Mäskäw ölkäsendä möselmannarnı qıyınlar!
Uzğan comğada Mäskäw ölkäseneñ Sergeev Pasad şähärendä, ğibädät yortında möselmannarğa höcüm yasalğan. Sigez urıs şovinistı, “bez möselmannarnı biredä yäşätmäyäçäkbez , dinegezne totarğa irek birmäyäçäkbez”, dip qıçqırıp, ikende namazına kilgän berniçä ir-at, ber xanımnı häm ğibädät yortı imamı Arslan Sadrievnı timer tayaqlar belän qıynap taşlağannar. Bu xaqta comğa könne kiç belän televidenie kanalları da söyläde. Bu waqiğağa bağışlanıp Mäskäwneñ RİA novosti agentlığında matbuğat konferensiäse dä uzdı.
Matbuğat konferensiäsenä qädär Sergeev Pasadnıñ ğibädät yortı imamı Arslan Sadriev belän dä söyläşü mömkinlege buldı. Ul, xälem öydän çığarlıq bulmasa da, matbuğat oçraşuı öçen genä kildem dide. Anıñ timer tayaqlar belän suğudan baş mie selkengän häm küze yanında qatın cäräxät alınğan. Xastaxanädä ul cäräxätne tekkännär. Ğibädät yortında ikende namazına kilgän berdänber xatın qıznı da tipkäläp qıynap, küzlegen watqannar. Bu xällärgä yul quyıp, çarasın kürmäsäk, andıy xällär möselmannar yäşägän başqa töbäklärdä dä bulırğa mömkin dide Arslan xäzrät. Nindi çaralar küräsez, bu xällärgä nindi añlatma biräsez dip, min, Rusiäneñ möftilär şurası räise, Rusiäneñ dini idäräse räise Rawil xäzrät Gaynetdingä dä möräcäğät ittem.
Bu xäbärne ul Törkiädä säfärdä waqıtında işetkän. Häm bügen ul Mäskäwdä oçqıç mäydanına çığuğa min añar telefon aşa möräcäğät itep, bu xälgä qarata nindi çaralar kürergä uylıysız, niçek añlatasız bu xälne dip soradım. Rawil Gaynetdin “Bu xällärne skinxedlar eşe dip kenä añlatu az. Berençedän bu rus şovinistları eşe. İkençedän, Rus provaslavie çirkäwe häm rus xökümäte alıp barğan säyäsätneñ çağılışı dide Rawil xäzrät.. Çönki, Kulikovo qırına bağışlap , bez tatarlarnı ciñdek dip ütkärelgän bäyrämnär ğadi xalıq öçen timer tayaqlarğa totınırğa färmän bulıp yañğırıy. Mondıy xällär bulmas öçen başqa millät, başqa din keşelärenä qarata alıp barılğan säyäsätne üzgärtergä kiräk. Soñğı waqıtlarda mondıy höcümnär yışaydı, läkin Rusiä möselmannarına qarata andıy xälneñ bulğanı yuq ide äle, dide Rawil Gaynetdin. Häm ul, bez bu xaqta Mäskäw ölkäse militsiä idäräsenä dä möräcäğät itäçäkbez, Rus provaslavie çirkäwenä dä möräcäğät itep, başqa dinnärgä qarata tolerantlıq turında üz fikerlären äytuen sorayaçaqbız, çaralar kürelüen taläp itäçäkbez , dide.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Quqmaralılar Swerdlovski ölkäsendä sabantuyları uzdıruda qatnaştı
Soñğı yıllarda xalqıbıznıñ bu yaratqan bäyräme bigräk tä bay bizäkle, matur bulıp uza başladı. Bu eştä Tatarstan respublikasınıñ yärdäme bik zur.
Bu yılğı saban tuyına respublikanıñ Quqmara rayonınnan rayon başlığı Rawil Şäydäwlät ulı Räxmätullin citäkçelegendä zur delegasia kilgän ide. Quqmaralılar sabantuy qunaqların küñelle cır-biülärdän torğan mädäni programma belän quandırdılar, çın tatarça milli täm-tomnar belän sıyladılar, törle yarışlarnı, bigräk tä köräşne oyıştıruda qatnaştılar.
Yekaterinburg xalqına Tatarstan qunaqları bik oşağan kebek, qunaqlar da üzläreneñ Ural töbägendä yäşäwçe millättäşläre belän ğorurlanuların belderdelär. Quqmara rayonı başqarma komitetınıñ mädäniät bülege citäkçese Ramil Nuriev üz täesirlere turında söylägändä, “Sabantuyğa monıñ xätle xalıq cıyılğanın min üzebezneñ Quqmarada häm Qazanda ğına kürgänem bar ide”, - dide.
Rayon başlığı Rawil äfände Räxmätullin belän ayırım äñgämä qorıp aldıq.
“Şunısı quanıçlı, tatarlar üz telebezdä, saf tatar telendä matur itep aralaşalar, ğöref-ğädätlärebezne onıtmıylar, millätpärwär keşelär dä küp ikän, - dide ul, - bez sezneñ öçen bik qänäğät. Ä menä bez üzebez inde biregä prezidentıbız Mintimer Şäripowiç quşuı buyınça kildek, sezneñ sabantuylarığıznı bizärgä dip kildek, buldırabız dip kildek”.
Quqmaralılar, çınlap ta, buldırdılar. Alar Yekaterinburg sabantuyın ğına bizäp qalmadılar, ikençe könne Berezovskiy şähäre sabantuyın oyıştıruda da qatnaştılar. Tatarstannan kilgän delegasia Berezovskiy şähäre sabantuyın uzdıruda inde ikençe yıl rättän qatnaşa. Uzğan yıl bu ğädätne Mamadış rayonı delegasiase başlap cibärsä, bu yıl Quqmara rayonı däwam itte. Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile Rawil Bikbov äytüençä, qunaqlarnıñ ikençe yıl rättän Berezovskiy şähäre xakimiate çaqıruın qabul itüeneñ seren şähär başlığınnan ezlärgä kiräk.
Rusiädäge iñ yäş şähär başlıqlarınıñ berse bulıp sanalğan 33 yäşlek Vyäçeslaw Piusowíç Brozovskiy üze milläte belän nemes. Xalıqlar duslığın nığıtu säyäsäteneñ ähämiäten añlap, tolerantlıq ruxında eşli ul. Biredäge altın şaxtalarında elek-elektän bik küp tatar häm başqort keşeläre eşlägänen istä totıp, Berezovskiyda küpläp yäşägän tatarlarnıñ häm başqortlarnıñ milli eşlärenä härdaim yärdäm itep tora.
Sabantuynı açıp çığış yasağanda, şähär başlığı Brozovskiy Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievnıñ çittä yäşäwçe tatarlarğa yärdäm itep torudağı binihäya zur xezmäten häm millätne saqlap qalu yulında alıp barğan ziräk säyäsäten yuğarı bäyäläde häm anıñ belän soqlanuın belderde.
Sabantuynıñ konsert programmasın Tatarstan mädäniät ministrlığı tarafınnan cibärelgän Räsim Nizamov, Azat Xösäyenov kebek yoldızlar çığışı bizäde. Tanılğan cırçılar da çittä yäşäwçe millättäşlärneñ çın küñeldän bäyräm itä belülärenä soqlanuların äyttelär.
“Ber genä rusça söyläşep yörgän keşene kürmädek, xalıq şulqädär eçkersez, räxätlänep bii, cırlıy, küñelle itep yal itä belä”. Monısı Räsim Nizamov süzläre. Anıñ fikeren Azat Xösäyenov ta cöpläp quydı: “İnde Tatarstannan çittä dä mondıy sabantuylar uzdıra belgäç, tatar xalqıbızğa häm möselman qardäşlärebezgä olı räxmät kenä äytäse qala”.
Duslıq häm xezmät bäyräme bulıp, sabantuylar däwam itä. Swerdlovski ölkäse xalqı xäzer bik zurlap Ölkä sabantuyı uzdırırğa äzerlänä.
Fäwiä Safíullina, Yekaterinburg


text:
Uqıtuçılar internetta kiñäşläşä
Respublikada mäğärif xezmätkärläreneñ avgust konferensiäse inde tämamlansa da, uqıtuçılarnıñ kiñäşmäläre äle däwam itä. Şul isäptän, virtual’ dönyada da. 23 avgustta Bötenrusiä avgust internet-pedsovetı eşli başladı. Rusiä mäğärif xezmätkärläreneñ virtual’ kiñäşmäse başqalardan ayırmalı bularaq 1-2 kön genä tügel, ä 23 avgusttan 31nä qädär däwam itä. Uqıtuçılarnıñ mondıy fikerläşü ısulı 2000 yıldan başlanıp kitte. Xäyer, ul yıllarda internet konferensiädä qatnaşuçılarnıñ sanı dä bik az – nibarı 198 keşe bulğan. Läkin inde 2003 yılda kiñäşmäneñ eşendä 4 meñnän artıq qullanuçı qatnaştı. Bu yulı isä alarnıñ sanı tağı kübräk bulır, dip kötelä. Kiñäşmäneñ äle ikençe genä eş köne, ä terkälüçelärneñ sanı inde 2 meñ yarımğa citep kilä. Uzğan virtual’ avgust kiñäşmäse tatarstanlılarnıñ iğtibarın ällä ni cälep itmägän ide. Anıñ qarawı, Başqortstan uqıtuçıları 502 qatnaşuçısı belän iñ aktiv eşlägän töbäklärneñ berse bulıp terkälde. Bu yulı isä Tatarstannan da älege cıyılışnıñ eşendä qatnaşırğa teläwçelär küp. Bügenge köndä genä alar inde 100dän artıq keşe. Bu konferensiädä bezdän kemnär fiker alışa soñ? Şunısı qızıq, mäğärif ölkäsendäge problemalar häm alarnıñ çişeleş yulları xaqında kübräk mäktäp citäkçeläre – direktorlar häm zavuçlar kiñäşläşergä teli ikän. Terkälüçelär arasında alarnıñ sanı iñ zurısı. Ata-analar, uquçılar da çittä qalmağan. Ğomumän, kompyuterı häm internet çeltärenä çığu mömkinlege bulğan bar telägän keşe älege pedsovetnıñ eşendä qatnaşa ala. Monıñ öçen www.pedsovet.alledu.ru adresı buyınça wirtual’ kiñäşmäneñ bitenä genä kerergä kiräk.
Respublikanıñ Mäğärif ministrlığında da Bötenrusiä avgust internet-kiñäşmäse belän qızıqsınalar. Mäsälän, ğomumi häm urta belem bülege citäkçese Andrey Nekrasov süzlärenä qarağanda, virtual’ cıyılışta fiker alışu, täcribä urtaqlaşu belän ul ğına tügel, ä anıñ bülegeneñ bar diärlek xezmätkärläre şöğellänä. Bezne ayıruça qızıqsındırğan temalarğa kilgändä isä, bu profille uqıtu, çönki bezneñ respublika älege uqıtu buyınça eksperimentta qatnaşa. Şulay uq Berdäm däwlät imtixannarına bäyle qayber sorawlar da bik qızıqlı häm kiräk. Ğomumän, bar Rusiä töbäklärennän täqdim itelgän täcribä ul bezneñ öçen bik qızıq. Här fän buyınça ayırım mäs’älälär tikşerü bara – bu da bik möhim. Citmäsä, älege kiñäşläşü Rusiäneñ Fän häm mäğärif ministrlığı, alarnıñ belgeçläre belän bergälektä bara, di Andrey Nekrasov.
Çınlap ta, internet pedsovetta bik küp möhim temalarnıñ kütärelä. Monda ayırım fännärne uqıtuğa bağışlanğan temalardan tış Berdäm däwlät imtixannarı, ata-analar, mäktäp psixologları, citäkçeläre öçen forumnar eşli, bügenge mäğärif ölkäsendäge iñ aktual’ temalarğa bilgele ğalimnär qatnaşlığında on-line rejimda tügäräk östäl utırışları uza, professional’, maxsus belem birü mäs’äläläre tikşerelä.
Şunısı ayanıç, Tatarstannan terkälüçelär isemlegennän kürengänçä, mäğärif problemaların tikşerüdä ğadi uqıtuçılar ällä ni qatnaşmıy. Ä bit respublikada här mäktäpkä kompyuter birelde, anı İnternetqa totaştıru mömkinlekläre dä buldırıldı. Läkin yış qına alar qullanılmıy. Bolay bulğaç, respublika kiñäşmäsendä genä mäğärif ölkäsenä innovatsion texnologiälärne kertü kiräklege turında söyläşep utırunıñ faydası bulırmı ikän?
Gölnaz İlgizär


text:
2016 jılı 27-qazanında Qazaqstan Respwblïkasınıñ memlekettik Ä. Qasteev atındağı öner murajay`ı Ïspanïyanıñ Qazaqstandağı Elşiligimen birlese usınıp otırğan «Soğıs balaları» attı körmege şaqıradı. Atalmış is-şaranıñ eki mekeme üşin de mañızı asa zor, öy`tkeni ol eki jaqtı ıntımaqtastıq şeñberinde josparlanğan is-şaralar leginde eñ alğaşqısı bolıp tabıladı. Körme 20-qaraşağa dey`in ötedi.
Qujattardan, estelikterden, xattardan, jeke jazbalardan, swretterden, fotoswretterden, muğalimderdiñ bayandamalarınan quralğan bul jïnaq – birqatar uy`ımdar men jeke tulğalar jürgizgen uzaq zerttewlerdiñ jemisti nätïjesi, olardıñ arasında: Mäskewdegi Ïspan ortalığı, «Murağat, Soğıs jäne Qwğın-sürgin» Assocïacïyası jäne onıñ Bas xatşısı Dolores Kabra xanım, «Añsaw» qorı, Katalonïyanıñ Ulttıq murağatı jäne körmeniñ jetekşisi Xwan Barselo mırza.
Usınılıp otırğan körme 27 qazannan 20 qaraşağa dey`in jalğasadı, ol Ïspanïyanıñ qazirgi zaman tarïxınıñ bir böligin jäne burınğı Keñes Socïalïstik Respwblïkalar Odağınıñ tarïxın, säy`kesinşe, Qazaqstannıñ da tarïxın qamtïdı. Bul körme mıñdağan ïspandıq balalardıñ basınan ötken qasiretin körsetedi, olar 1937 jıldan bastap, Ïspanïyadağı Azamattıq soğıs (1936-1939) jağday`ında elden köşirilip, burınğı KSRO-dan pana taptı, alay`da odan da qatigez Ekinşi dünïejüzilik soğıstıñ saldarınan, qay`ğı-qasiretteri sol jerde de jalğastı.
Sonımen qatar, atalmış körme nïettestik pen ıntımaqtastıqtıñ tamaşa tarïxın körsetedi, mäselen, orıs xalqı jäne Keñes Socïalïstik Respwblïkalardıñ xalqı sol ïspan balaların quşaq jaya qarsı alıp, olarğa barınşa qamqor bolıp, jaqsı bilim berip, lay`ıqtı ömir berdi.
Atalmış körmeniñ tüpki maqsatı – kişkentay` kezderinen-aq soğıstıñ surapıl zardabın körwge mäjbür bolğan balalardı qurmetpen eske alw.
Körmeniñ jetekşisi – Aïda Ädilbekova


text: Ğiraq premyer-ministrı İbrahim al-Cağfari, prezident şurasına xökümätkä keräçäk ministrlar isemlegen täqdim itte. Milli Mäcleskä älege isemlek pänceşämbe könne bireläçäk. Al-Cağfari isemläp äytmäde, ämma xökümätkä Ğiraqnıñ zur törkemnärneñ wäkilläre keräçägen belderde. New Yorkta urnaşqan Human Rights Watch oyışması, amerikan xärbiläreneñ Abu Ğraib törmäsendäge totqınnarnı cäberläwe häm qıynawı – Quşma Ştatlarnıñ dönyaküläm böten möselman totqınnarına qarata möğämäläseneñ keçkenä genä ber misalı, dip belderde. AQŞnıñ Guantanamoda totılğan Äfğanstan totqınnarı häm başqa illärgä cibärelgännärgä qarata şundıy mönäsäbät belderüe – açıq, dielä belderüdä. Abu Ğraib törmäsendä totqınnarnı cäberläwne sürätlägän räsemnärneñ dönyağa çıqqanına 1 yıl tulğanda, Human Rights Watch, Quşma Ştatlarnıñ äle dä soraw alu ısulların üzgärtmägänenä borçılu belderä.


text: Törkmänstannıñ bügen töndä Ukrainağa gaz birüne tuqtataçağı turındağı yanawlarınnan soñ Ukrain räsmiläre bügen aşığıç räweştä Törkmänstan belän söyläşülär uzdırdı. Ukrainanıñ gaz şirkäte Naftogaz başlığı Yuri Boiko süzlärenä qarağanda, söyläşülär inde kiläse yıl däwam itäçäk. Ukraina üzenä kiräk gaz külämeneñ yartısın Törkmänstannan ala. Törkmänstan tışqı eşlär ministrlığı belderüendä – gaz birüne tuqtatu niäteneñ säyäsi säbäbe yuq ide, çın säbäbe – yaqlarnıñ kileşügä ireşä almawı, dip äytelgän. Tışqı eşlär ministrlığı, Rusiägä dä gaznı bügen tön urtasında kisep quyaçağı turında xäbär itte. Bu adım isä – 7 ğınwarğa qadär gaz torbaların tözekländerü belän añlatıla. Törkmänstan mondıy yul belän Rusiä häm Ukrainağa satqan gaznıñ bäyäsen arttırarğa cıyına dip xäbär itelä. Älegä ber meñ kubik metr gaznıñ bäyäse $44, Törkmänstan bu bäyäne 60qa qadär arttırunı maqsat itep quyğan.


text:
Gissen universitetı ğalime Mark Kirxner Qazanda
Mark äfände belän bez Qazan kirmänendäge “Xäzinä” milli sänğät galereyasendä Baqyi Urmançınıñ tuuına 110 yıl tulu uñayınnan açılğan kürgäzmädä tanıştıq.
Urta Aziä häm Qazaqstan turında küp eşlägänem öçen Urmançınıñ Urta Aziädä surätlängän räsemnären qaradım.dip süzen başladı Gissen universitetı ğalime.
Min üzem tyurkolog. Min üzem dissertatsiäne qazaq teleneñ fonologiäse turında yazdım. 2006 nçı yılda Pekin universitetınıñ qunağı bulıp qazaq telendä ike ay däres birdem. Qazaqstanda küp buldım. Urta Aziäneñ başqa töbäklärendä. İke yıl Törkiädä yäşädem. Beraz törki dönyasın kürdem. Gissen universitetında professor bulğannan soñ, Gissen häm Qazan universitetı arasında ber tığız bäyläneş bulunı kürdem. Bu bäyläneş qısalarında 2004 yılda berençe tapqır Qazanğa kildem. Tatar telen 3 yıldan birle öyränäm. Bezdä tyurkologiädä studentlar berençe törek telen öyränälär. Annan ikençe bulıp törki tel bularaq tatar telen öyränälär. Annan praktikalıq öyrängännän soñ, uquçılarıbıznıñ altı atnalıq waqıtqa Qazanğa kilü mömkinçelege bar. Bezneñ studentlar ni öçen öyränälär soñ tatar telen? Törki xalıqlar eçendä tatarlarnıñ bik möhim urını bar. Tarixı, mädäniäte bay. Tatarlar Yevropada möselman bulıp toralar. Bezgä Yevropanı yaxşı añlaw öçen tatarlarnı añlaw kiräk. Mark Kirxner Tatarstan başqalasına berençe tapqır Qazan universitetınıñ 200 yıllığı bäyrämenä kilgän bula. Tatarstan başqalasına berençe kilüdä ük ğaşıyq buldım, di ul.
Qazan şähäre tamaşa ber şähär. İñ yaratqan urınım Bauman uramındağı “Çäy yortı”. Qazan kremlendä ike mädäniät bergä yäşi. Möselman häm xristian kul'turasınnan äsärlär ber-bersenä bik yaqın. Bu dönyada başqa cirlärdä bulmağan xäl.
Gissen universitetı ğalime Qazan şähärenä bu soñğı säfärendä Germaniädän üze genä kilmägän. Bulaçaq uquçısı Rut Bartomoley da anıñ belän bergä ide. Rut xanım äle moña qädär tatar filologiäsendä tikşerelmägän zur qatlamnı barlıy başlağan. Fänni xezmätendä ul 20-nçe ğasırda tatar tele leksikasınıñ üseşe üzençäleklären tikşerä. Ğasır başınnan alıp ğasır axırına qädär ğäräp, latin häm kiril imlasında basılğan tatar tele, fizika häm geografiä däresleklären çağıştırıp süz baylığın barlayaçaq. Mark äfände, tatar telen öyränä başlawıma 3 yıl buldı dide.
Telne kamilläşterü öçen kitap uqırğa kiräk. Telne yaxşı añlaw öçen internet arqılı Azatlıq radiosın häm Tatar radiosın tıñlıym. Köndä tıñlaw mömkin tügel. Ämma atnağa ber-ike tapqır tıñlıym. Min uquçı bulğan waqıtta internet äle yuq ide. Ul waqıtta tranzistor radiodan Azatlıq radiosın tıñladım qazaq servisın. Xäzer inde ikäwen dä qazaq servisın da, tatar servisın da tıñlıym.di Germaniäneñ Gissen universitetı ğalime, tyurkolog Mark Kirxner. Qazan universitetınıñ tarixına küz salsaq, anıñ ayaqqa basuında Germaniädän çıqqan kürenekle ğalimnärneñ öleşe zur bulğan. Berlin, İen, Marburg häm başqa universitetlarnıñ ğalimnäre İohan Bartel's, Karl Klaus, Karl Fuks häm başqalar Qazan universitetınıñ berençe professorları bula. Ä bügenge köndäge Qazan häm Gissen universitetları xezmättäşlege monnan 200 yıldan da elegräk bulğan başlanğıçnıñ yaña basqıçı.Nail Alan


text:
Küptän tügel ber ük köndä Mäskäwdä häm İstanbulda tatar mäsäläse, törki berlek turında ike fänni cıyılış ütep tä, anda Qazan ğalimnäreneñ bik sülpän qatnaşuı, döresräge ike cıyılışta ber genä Qazan ğalime bulu beraz ğäcäpländerä. Tağın da ğäcäpländergäne şul, Mäskäw häm İstanbul konferensiäläre turında Azatlıq radiosınnan ğäyre bernindi tatar mäğlümat çarası xäbär itmäde. Platonnı, Putinnı, İstanbul häm Mäskäwdä yäşäwçe ğalimnärne ixtiram itep bulsa da, xalqıbız häm törkiçelek tarixı, bügengese belän kübräk qızıqsınırğa ide. Xäyer, Azatlıqnı tıñlasağız, bötenläy ük xäbärsez qalmassız.
Rimzil Wäli, Qazan


text:
Xämas: "Taläplär ütälgänçegä qadär sugış däwam itäçäk"
Hamdan, Misır başqalası Qahirädä Fransuz xäbär agentlıgına yasagan belderüendä, “ İzrailnen atışlarnı tuqtatuın iğlan itüe anın Gazzä sızıgınnan çigenüen añlatmi, İzrail xärbiläre Gazzädä qaluın däwam itkändä qarşılıq häm bäreleşlär tıñmayaçaq” dip belderde.
Xämas räsmiye şulay uq, Misır alga sörgän tınıçlıq planın bozu öçen İzrailnen mondıy adımga möräcägat itüen alga sörde.
İzrail xökümätennän ber räsmi, kiçä yasagan belderüendä, atışlarnı ber taraflı bularaq tuqtatu qararın xuplarga äzer buluın, läkin atışlar tuqtatıluınnan soñ İzrail xärbiläre Gazzä qaluın däwam itäçäk dip beldergän ide.
27 dekäbrda Xämasnın raketa höcümnären tuqtatu maqsatında İzrail alıp bargan xärbi çaralarında xäzergäçä Gazzädä 1,150 fälästinle hälaq buldı.


text:
Ğiraqta totıq itep alınğan xalıqara yärdäm xezmätkäre Margaret Xäsän üterelgän dip xäbär itelä
Çärşämbedä kilgän xäbärlärgä qarağanda, Ğiraqta totıq itep alınğan humanitar oyışma xezmätkäre, Britan häm Ğiraq watandağı bulğan Margaret Xäsäneñ isän buluına ömetlär qalmadı diärlek. Bu ayanıç xäbärne Britan räsmiläre dä raslıy. Xäbär döres bulıp çıqsa, Margaret Xäsän Ğiraqta üterelgän berençe totıq xanım bulaçaq.
Çığışı belän İrlandiädän bulğan 59 yäşlek Margaret xanım 30 yıl elek Ğiraq keşesenä kiäwgä çığıp Ğiraqta yäşägän. Anıñ Britan häm Ğiraq watandaşlığı bar. Ğömereneñ zur öleşen Ğiraq xalqına yärdäm itügä bağışlağan Margaret xanım soñğı 12 yılda CARE isemle humanitar oyışma xezmätkäre bulğan.
19 Üktäber eşkä barğanda bilgesez keşelär anı totıq itep alğan häm Britan xärbiläre Ğiraqtan kitmäsä üterü belän yanağan. Totıq aluçılar töşergän videotasmalarda Margaret xanım Britan räsmilärenä möräcäğät itep, ğäskärlärne Ğiraqtan çığarırğa, törmädä utırğan Ğiraq xatın-qızların irekkä çığarırğa çaqırğan.
Margaret xanımnıñ üterelüe turında xäbär kilgäç, anıñ qayğığa batqan ire Tahsin Xäsän, urlawçılarğa möräcäğät itep, xatınınıñ hiçyuğı cäsadın qaytarırğa ütende:
Audio (Tahsin Xäsän)
"Ul miña kiräk, min anıñ belän xuşlaşırğa telim. Margaret minem belän 30 yıl yäşäde. Bar ğömeren Ğiraq xalqına xezmät itügä bağışladı. Zinhar anı miña qaytarığız."
Margaret xanımnıñ üterelüe öçen cawaplılıqnı älegä berkem dä üz östenä almadı. Bu waxşilek xättä ğisyançılar ğämäle qısasına da sıymıy. Britan watandaşı bulsa da, ul inde 30 yıl Ğiraqta yäşägän. Amerikan xärbiläre, yä şirkätläre belän xezmättäşlek itmägän. Margaret xanım kebek humanitar oyışma xezmätkärlären ğisyançılarnıñ elegräk irekkä cibärgäne bar ide.
Margaret xanımnıñ CARE oyışması bu qayğılı xäbärgä tetränüen belderde. Britan premier-ministrı Tony Blair çärşämbedä Parlamentta çığış yasap:
Audio (Tony Blair)
"Min beläm, bar Parlament bu xäl uñayınnan qayğı urtaqlaşırğa, 30 yıl ğömeren Ğiraq xalqına bağışlağan Margaret Xäsängä ixtiram belderergä teli."
İrlandiä citäkçese Bertie Ahern da Margaret Xäsän ğailäseneñ tirän qayğısın urtaqlaştı.
CARE oyışması eşen finanslağan Yevropa Berlegeneñ humanitar yärdäm komissarı Poul Nielsen bu xäl uñayınnan qayğı urtaqlaşıp, mondıy waxşileklär Ğiraq xalqına yärdäm itü eşen qurqınıç astına quya dip belderde:
Audio (Jonathan Todd, Yevropa komissiäse süzçese)
"Mondıy yırtqıçlıqtan soñ Ğiraqta möxim eş başqarğan oyışmalar eşlären tuqtatu däräcäsendä. Monıñ qorbannarı yärdämsez qalğan moxtac ğiraqlılar bulaçaq."
Bagdad uramında Xäydär isemle yeget bolay dide:
Audio (Xäydär)
"Bu xanım Ğiraq xalqına xezmät itkän. Ägär anı çınlap ta ütergän bulsalar, bu waxşilek. Xatın-qıznı üterü, xättä doşman bulasa da, ğäräp ählağına turı kilmi."
Şuşı yılda ğına Ğiraqta 170tän artıq çit il keşese totıq itep alındı. Margaret Xäsän turında qayğılı xäbär raslansa, ul Ğiraqta üterelgän berençe totıq xanım bulaçaq.
-Ali Gilmi


text:
Mäskäwdä tatar ğailäse kiçäse ütte
“Ayqay” törkeme başqaruında Zölfät Xäkimneñ “Tatarlar kilä” cırı 29 noyäberdä Mäskäwneñ millätlär yortında yañğıradı. Ul könne millätlär yortında tatar ğailäse köne ide. Tatar ğailäse kiçäsenä Mäskäwdä yäşäwçe tatar ğailäläreneñ iñ kürenekle iñ märtäbäleläre çaqırılğan ide. Mäskäwdä yäşäwçe başqa millät wäkilläre dä tatar ğailäsenä qunaqqa kilgän ul oçraşuda, Aqçurinnar, Nigmatulinnar , Qamayıwlar ğailäse qatnaştı. Aqçurinnar ğailäse xaqında Milli mädäni möxtäriät räise bulğan general polkovnik Räsim Aqçurin, anıñ señlese Flera Akçurina çığış yasadı. Alarnıñ tanılğan eneläre kardioxirurg. Renat Aqçurin ul oçraşuda yuq ide, anı Qıtayda komandirovkada didelär. Ğailä turında süz älbättä äti änilärgä, ğailä traditsiälärenä barıp totaştı. Här ğailä üzeneñ hönären dä kürsätä aldı.Aqçurin Räsimneñ tormış iptäşe Fäwziä xanım professiäse buyınça tabip bulsa da Aqçurinnar ğailäsenä bağışlap üze uynap cır da başqardı.
Akademik Robert Nigmatullin häm anıñ enese fännär doktorı Bulat Nigmatullinnarnıñ çığışın xalıq bik zur qızıqsınu belän tıñladı. Qunaqlar törle millät wäkilläre bulğanğa cırlar tatarça yañğırasa, çığışlar rus telendä bardı. Robert Nigmatullin üzeneñ çığışında üz milläteñ belän ğorurlanırğa kiräk dip äytälär. Min bu täğlimättan çitläştem, minemçä iñ möhime üz milläteñä xezmät itärgä kiräk. Balalarıñnı tuğan teleñdä söyläşergä öyrätergä kiräk. Min tatar bulıp tuğanmın. Min 13 yıl Başqortstanda eşlädem. Başqort telen däwlät tele itep qabul itkän waqıtta prezident Räximovqa bik nıq teläktäşlek belderdem. Ul waqıtta Başqortstanda başqort tele tatar telenä qarağanda möşkelräk dip uylağan idem. Bälki min yalğışqanmındır da ul çaqta, şulay da ükenmim dide ul. Robert Nigmatulin şulay uq ätise yağınnan Teregulovlar, Yenikiewlar şäcäräsen iskä alıp, alarnıñ tatar xalqına quyğan xezmätläre xaqında söyläde. Änise yağınnan bulğan babası da ğömer buyı Troiskiy şähärendä uqıtuçı bulıp eşlägänlegen äytte. Häm ul äle küptän tügel genä andağı mäktäpne tanılğan jurnalist Färit Säyfelmölekovnıñ babası berençe gildiä säwdägäre Yauşev tözetkänlegen dä beldem. Yäuşewlar ğailäse bezneñ ğailä belän tuğanlaşqan bulğannar. Alarnıñ küpläre reprisisyalärgä duçar bulğan, dide Robert Nigmatullin. Xäzer inde Başqortstannan Mäskäwgä eşkä qaytqan akademik Robert Nigmatulin anı şuşı könnärdä okeonologiä institutınıñ direktorı itep bilgeläwlären dä belderde. Qamayıwlar ğailäsen täqdim itkän, çığışları Tübän Novgorod ölkäsennän bulğan öç bertuğan Venera, Lemma, Nadirä xanımnar da uqıtuçıqlıq traditsiäse, äti äniläreneñ dä uqıtuçılar bulğanın söylädelär. Ätineñ uqıtuçı bulğanlığı miña bügenge könemdä yärdäm itä, dide Mäskäwdäge etnokultura yünäleşendä eşläwçe mäktäp direktorı Lemma xanım. Xäzer miña ätiem uquçılarınıñ balaları, Mäskäw eşquarları bulıp citeşkän yaqtaşlarım mäktäp öçen matdi yärdäm kürsätep tora, dide ul. Mäskäwneñ tanılğan cırçsı Roza Xabibullina da şuşı ğailädän. Şulay tatar ğailäsendäge tradisiä, ğoref ğadätlär turında da çığışlar buldı ul oçraşuda.Çığışlar tämämlanğannan soñ qunaqlarğa, tatar xalqı turında tulıraq mäglümät alsınnar dip, analı qızlı Mäymünä Möbäräkova häm Roza Sağdieva icat itkän “Tatarlar turında bilgele häm bilgesez mäğlümätlär” digän kitap ta büläk itep taratıldı. Kiçäneñ ikençe bülege çäy östäle artında däwam ite. Biredä qunaqlarnı çın tatar aşları, öçpoçmaq, göbädiä, çäkçäk. häm başqa küp törle rizıqlar kötä ide. Çeçen oyışmasınnan Äbüzäil apaev rizıqlarnı ükrgäç bolay dide. Yäğni bezneñ rizıqlar da ber- bersenä oxşağan, ruxi yaqtan da islam mädäniätendä bulğan öçen bez yaqınnar dide, Abüzäid Apaev. Bu oçraşuda şulay uq Tübän Novgorodnıñ Qızıl Oktäber rayon xakimiätendä mädäniät bülege citäkçese Mäksüd Yärullin da qatnaştı. Anı Räşit Vahapovnıñ tuğanı dip tanıştırdılar. Mäksüd äfände, min tatar buluım belän ğorurlanam. Çönki min Tuqay telendä söyläşäm, Tuqay telendä aralaşam, Tuqay telendä cırlıym dip, “Sarmannı” suzdı. Süzne Başqort oyışmasınnan Batırxan Murzagaliev aldı.Tatar belän başqort ber xalıq dip atağan Batırxan başqortça, läkin tatar cırın cırladı. Mäskäwneñ millätlär yortında uzğan tatar ğailäse kiçäsendä, Tatarstannıñ elekke mäğärif ministrı, xäzer inde Mäskäwdä mäğärifne üsterü fänni tikşerü institutı direktorı Faris Xarisov ta bar ide. Faris äfände millätneñ nigeze ğailädä, ğailäneñ duslığında häm xalıq tradiciälärendä dip belderde.
tıñladığız.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Ğiraq: Rice häm Straw Bağdadqa kilep, Ğiraq xökümäten tözü eşen aşıqtıra
Ğiraqta 15 Dikäber parlament saylawlarınnan soñ 3 ay yarım waqıt ütte, yaña xökümät äle dä tözelmägän. Bu eş premier-ministr İbrahim Äl-Cağfariğa yöklängän ide. Ämmä körd häm sönni firqälär anı buldıqsızlıqta ğäyepli häm kitüen taläp itä. Şuşı wazğiät Washingotnda da, Londonda da borçılu uyattı. Ğiraq xökümäten tözü eşen tizlätü maqsatı belän yäkşämbedä Bağdadqa kötelmägän säfär belän Quşma Ştatlar däwlät sekretare Condoleezza Rice belän Britania tışqı eşlär ministrı Jack Straw kilep töşte.
"Xökümät mäsäläsendä inde kileşergä waqıt. Terrorçılar yanawınnan qurıqmıyça, Ğiraqlılar saylawğa bardı, alar xökümät taläp itergä xoquqlı", di däwlät sekretare.
Britan tışqı eşlär ministrı Jack Straw tağı da qatıraq äytte. Ğiraqlılarnıñ ğına tügel, London belän Washingtonnıñ da monı taläp itergä tulı xoquqı bar dide ul:
"Amerikannar Ğiraqta 2 meñ keşesen yuğalttı, bez 100dän artıq. 140 meñ xärbi tınıçlıq urnaştıruda yärdäm itä. Quşma Ştatlar bu ilgä millardlağan dollar saldı, Britania – yözlägän million funt. Minemçä, bez, A äfände, B äfände, yä C äfände belän eş itä alabız, dip äytergä xoquqlı, läkin bez İsemsez keşe belän eş itä almyıbız, di Britan tışqı eşlär ministrı.
Quşma Ştatlar häm Britaniäneñ yuğarı räsmiläre Bağdadta bik siräk quna qala. Söyläşülärne dä ğädättä ilçelär alıp bara. Küräseñ, Ğiraq xökümäten tözü mäsäläse çınlap ta çigenä citkän. Yäkşämbedä Bağdadqa kötmägändä Rice belän Straw kilep töşte, Ğiraq räsmiläre belän alar ike kön buyına söyläşülär alıp bardılar.
İnde berniçä atna körd häm sönni firqälär şiği küpçelekne premier-ministr itep İbrahim Äl-Cağfari urınına başqa keşene tabarğa taläp itä. Xäzer şuşı taläpkä Ğiraqtağı İslam İnqilabınıñ Yuğarı şurasıdi dip atalğan şiğilärneñ ere firqäse dä quşıldı. Radiobıznıñ Ğiraq belgeçe Kathleen Ridolfo:
"Körd citäkçeläre Cağfarinı buldıqsızlıqta, bar xakimiätne üz qulına aluda ğäyepli. Äytkändäy, monıñ öçen anı prezident Calal Talabani da tänqitli. Alar kiläçäktä yaña citäkçe kiler dip ömetlänä", di Kathleen Ridolfo.
Ridolfo süzlärençä, sönnilärneñ, moña östäp, üz däğwaları da bar: alar Cağfari ğına tügel, eçke häm saqlanu ministrları belän dä qänäğät tügel.
Ä menä Washington belän Londonnıñ qänäğätsezlek öçen üz säbäpläre. Alar fikerençä, Cağfari - islam qimmätlären dönyawi qimmätlärdän yuğarıraq kürä, radikal şiği citäkçe Moqtada Äs-Sadr soñğı waqıtta anıñ yaqın tarafdarına äylände.
Şul uq waqıtta Cağfariğa almaş tabu da ciñel eş tügel. Älegä şul ğına mäğlüm – ul şiği partiäse wäkile bulırğa tieş. Saylawlarda ciñep çıqqan şiğilär bu wäqäläten berkemgä dä birergä cıyımıy.
Älegä namzätlärneñ berse dip vitse-prezident Ğädel Äbdel Mähdi qarala. Könbatışta uqığan, irekle bazar tarafdarı. Monnan tış tağın, elekke fizika ğalime Xösäyen Äl-Şahristani häm xäzerge finans minsitrı Ali Allawi isemnäre äytelä.
ali ğilmi


text:
Allawi: Ğiraqta watandaşlar suğışı
Ul arada Bağdadtan tönyaqqa taba, Samarra qalası tiräsendä, Amerikan häm Ğiraq xärbiläreneñ ğisyançılarğa qarşı kiñ külämle xärbi operatsiäse bara. Amerikan xärbiläre äytüençä, 3 kön eçendä 60 ğisyançı qulğa alınğan, 11 qoral saqlanması tabılğan. Yäkşämbedä Qarbala qalası raketa utına totılğan. Räsmilär äytüençä, 3 raketanıñ berse şähärdä şartlağan, 2se – çülgä töşkän. Qorbannar yuq dielä. Şiğilärneñ düşämbedä ütäçäk bäyräme uñayınnan Qarbalada meñlägän keşe cıyılğan bulğan.


text:
Putin Medvedev häm käbestä şulpası turında
Atnakiç Mäskäw Kremlendä xäzerge prezident Vladimir Putinneñ Rusiä xäbärçeläre belän çirattağı, häm inde soñğısı dip farazlanğan oçraşuı ütte.
Mäğlüm ki, Rusiälär tağın ike atnadan ilneñ yaña prezidentın saylayaçaq, şuña da Vladimir Putinneñ bügen Kremldä uzğan matbuğat oçraşuı anıñ prezident bularaq ütkärgän soñğısı ide, diärgä mömkin .
Bu oçraşuda da Putin üzeneñ "xakimiätkä yabışıp yatmawın" häm berqayçan da prezidentlıqta öçençe märtäbägä dä qalırğa telämäwen äytte. Üzeneñ şuşı pozitsiäsen yaqlap ul Kremldäge urınğa yaqın xezmättäşe Dmitri Medvedevnı täqdim itüen häm aña tulısınça ışanuın belderde. Ul xätta "bezneñ arada şäxsi ximiä dä bar, il belän idarä itü dilbegäsen aña birü oyat tügel", digän süzlär äytte.
Putin berük waqıtta Medvedev qulı astında xökümät citäkçese bularaq eşlärgä äzer buluın da äytte, ämma başta monıñ öçen Medvedevnıñ prezident itep saylanuı häm anıñ miña bu wazifanı yökläwe şart, dip belderde.
Ser tügel, mondıy kiñküläm oçraşular waqıtında Putin yış qına onıtılıp kitep mikän inde, ällä eçtäge xislären yäşerä almıy ğınamı, şaqtıy qızıqlı belderülär yasıy. Bu yulı iğtibarnı şul cälep itte - il eçendäge problemalar, üzeneñ qazanışları turında sorağanda Vladimir Putin bik yomşaq, här süzen ülçäp, xätta ğorurlıq xise belän cawap birde.
Ä inde xalıqara mäs'älälär, bigräk tä Rusiäneñ Könbatış belän mönäsäbätlärenä, ike aradağı yaña kierenkelekkä kilgändä - saylaw mäs'äläseme ul, ällä inde Yewropada raketa qalqanın qorumı - Putinnän şaqtıy qırıs, häm urını belän xätta vulgar süzlär işetelde.
Elekke yıllarda küplär anıñ Çeçnä temasın kütärügä yarsıp kitüen kürä ide, xäzer inde ul Kosovonıñ bäysezlegenä dä, ayırım däwlät bulğan Ukrainanıñ NATOğa quşılırğa teläwenä dä, Quşma Ştatlarnıñ häm Yewropadağı qayber illärneñ, şulay uq Mäskäwdän bäysez illärneñ yaña raketa qalqanın qoru niätenä bik açulanıp qarıy.
Atnakiç anı çığırınnan bigräk tä Yewropada iminlek wä xezmättäşlek oyışmasınıñ Rusiä saylawına üz küzätüçelären cibärü planı häm şunıñ tiräsendä kilep tuğan wäzğiät çığardı. Putingä bu oyışmanıñ küzätüçelärne ber ilgä ber sanda, ikençe ilgä başqa sanda cibärüe, ä qayberlärenä isä bötenläy cibärmäwe, yäisä kiresençä, tawış birüne niçek oyıştıru kiräklegenä öyrätüe oşamıy. "Bezne öyrätkänçe xatınnarın käbestä şulpası peşerergä öyrätsennär", dip qırt kiste Putin bu uñaydan.
Rusiä prezidentınıñ ildäge saylawnı ğadel oyıştıru kiräklegen käbestä aşın peşerä belügä tiñläwen işetü härxäldä qızıq buldı.
Bälki prezident Putin çınnan da tizdän üzeneñ şuşı yuğarı wazidafadn kitüen añlap, üz fikerlären inde irekleräk belderergä, eçtän uylağannarın bik yäşerep tormasqa bulğandır. Ul monı uzğan atnada da yaxşı kürsätte - moña qädär süzdä genä bulsa da Tatarstan häm tatarlarğa qarata yaxşı mönäsäbäten qabatlap kilsä, Däwlät Şurası utırışında yasağan çığışında Tatarstanğa kötelmägän häm şaqtıy köçle höcüm belän çıqtı, anıñ 90-nçı yıllarda Rusiä belän araların maxsus kileşü aşa qoru niäten "başqa sıymaslıq" ber närsä dip atadı.


text:
Başqortstan prezidentı Mortaza Räximov Törkiäneñ İstanbul şähärendä Başqortstan wäkillege açu turında färman imzaladı.
Başqortstanda tatar tele statusı häm Tatarstandağı başqortlarnıñ xäle turında matbuğat aşa bäxäs däwam itä. Şimbä könne Başqrotstan tatarları xäle turında KoMcoMoлbckaя ПpaBдa gazetı yazıp çıqsa, Başqortstannıñ Yäşlek gazetı Tatarstan başqortları problemaları turında yaza. Bäläbäy tatar gimnaziäse tiräsendäge mäğlüm xällär, mäxkamäläşülär mart ayında däwam itäçäk.
Mönir Wafin, Ufa.


text:
Cir teträwdä cimerelgän İrannıñ Bam şähärenä xalıqara yardäm kilä
İspaniä tışqı eşlär ministrı Ana Palacio Bam xalqına yardäm kürsätüne däwam itäçäklären belderde. İspaniä, yurğannar, çatırlar, eçär su häm darular kebek , barlığı million yarım dollarlıq yardäm cibärgän inde.
Törkiä tışqı eşlär ministrı Abdulla Gül Tähranğa kilde, soñıraq ul da Bamğa barıp Törkiäneñ nindi yardäm kürsätä aluı turında räsmi wäkillär belän söyläçäçäk. Bügen İrannıñ bu şähärenä Çexiädän dä yardäm kilde. Cir teträw waqıtında 30 meñgä yaqın keşe hälak bulğan ide.
İrannıñ tışqı eşlär ministrlığı – yaqın kiläçäktä AQŞ belän ber nindi dä söyläşülär bulmayaçaq, dip belderde. Söyläşülär öçen Amerika İslam respublikasına qarata säyäsäten üzgärtergä tieş, dielä belderüdä.


text:
Mäskäwdä Möftilär şurasında oçraşular
10 oktäberdä Rusiä Federatsiäse möftilär şurası räise Rawil xäzrät Ğäynetdin, Amerika Quşma ştatlar ilçelege, tışqı eşlär analitigı Timoti Sandusski häm ilçelekneñ ikençe sekretare Syuzanna Bodayın belän oçraştı. Bu oçraşuğa alar AQŞ däwlät departamentı sorawı belän kilülären beldergännär. Bu xaqta Rawil Ğäynetdin, alarnı Rusiädä möselmannarğa mönäsäbät qızıqsındıra; alar irtägä şuşı uq mäs'älä belän Qazanğa da barırğa cıyınalar, çönki AQŞ möselman dönyasında baytaq qına yalğışlar eşläde. Bälki alar bezneñ belän dä çağıştırıp, ul yalğışlar östendä eşlärgä telilärder, dip belderde. Amerika ilçelegennän möftiätkä üzläre kilsälär, Rusiä Federatsiäseneñ eçke eşlär ministrı Raşit Nurğaliev yanına Rawil xäzrät üze barğan. Bu oçraşunıñ säbäplären ul soñğı waqıtta Rusiä töbäklärendä möselmannarğa bulğan höcümnär belän añlattı. Yäroslawl'dä mäçetne şartlatu, Tver'dä möselman ziratında qäber taşların cimerep, svastikalar yasaw, Kislovodskiyda imamnı üterü häm başqa mäs'älälär turında söyläştek dide, Rawil xäzrät. Bu söyläşülärdä üzara añlaşu da, alğa taba kileşep eşläw turında fikerlär äytelgän. Raşit Nurğaliev Rusiäneñ möselman din ähelläre, yaş imamnarı belän oçraşunı da üzeneñ planına kertäçägen beldergän. Bu xäbärlärgä östäp, möftiätneñ matbuğat üzägendä işetkän xäbärne dä citkeräse kilä: Yäroslawl'dä mäçetne şartlatuğa tırışular, taqırdaşlarnıñ imtixan birüläre bulğan. Bu imtixannı qabul itärgä Peterbur taqırbaşları wäkile dä kilgän. Bu xaqta, Yäroslavl'neñ eçke eşlär idäräse citäkçese belän söyläşkän ministr Nurğäliev beldergän.
Buğenge köndä 2007-2009 nçı yıllar öçen yäşlärne patriotik tärbiäläw programması qabul itelä. Taqırdaşlar da bit üzlären Rusiä patriotları dip atıylar. Mondıy programmalar taqırbaşları yaña “batırlıqlarğa” kütärmäs mikän?
Näzifä Kärimova , Mäskäw


text: Şuşı könnärdä genä Rusiä patriarxı Aleksiy II Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievkä räxmät xatı yullağan. Soñğı waqıtta Tatarstan da ğına tügel, Rusiäneñ dä küp kenä mäğlümat çaralarında Çallıdağı çirkäwne cimerü turında şaqtıy zur şaw-şu qupqan ide. Älege xäbärlärgä qarağanda, Çallıda da, ğomumän Tatarstanda da, pravoslav dinen qısalar, çirkäwlärne cimerälär, möselman dinen totmawçılarnı qıyırsıtalar, digän tä'sir qala ide. Rusiä patriarxı Aleksiynıñ şuşı xaqta respublika xalqına, anıñ citäkçelegenä citkerelgän süzläre dä şaqtıy usal häm kisken ide. Läkin Çallıdağı waqiğa turında tulı häm döres mäğlümat alğaç, Rusiä patriarxı üzeneñ fikeren üzgärtkän küräseñ. Anıñ Tatarstan prezidentı isemenä yazğan soñğı xatında respublikada törle din wäkilläreneñ tınıç yäşäwe, ber-berse belän aralaşıp, dus kön itüe turında äytelä. Şulay uq anda, Çallıdağı waqiğalarğa iğtibarlı bulıp, alarnıñ çişeleşendä şäxsi qatnaşlıq kürsätkän öçen Mintimer Şäymievkä räxmät süzläre dä citkerelä. Şulay itep, ike aradağı añlaşılmawçanlıq açıqlandı. Läkin bu xaqta ällä ni şawlawçı kürenmi dä, işetelmi dä. Bigräk tä, Rusiä mäğlümat çaralarında.


text:
Törkiädä bu atnada iğtibar üzägendä bälä-qaza xäbärläre buldı
Babaylar zämhärir salqınnarı 22 Dikaber belän 30 Ginwar arasında bula digännär. Dönyadağı klimatnıñ ütkän un yıllar belän çağıştırğanda citdi räweştä üzgärä başlawı öçen dä adäm balası üze gäyeple dip däğwä kütärüçelär bar. Atmosferağa törle ximik maddälärneñ taraluwı cir şarınıñ cılıta, bu da hawa şartların üzgärtä ikän.
İstanbulda qar yawımı 23 Ginwar Düşämbe kön başlandı, atna azağına xätle däwam itte. Asılda qar miqdarı az bulıp, ğomumän buran bar ide. Qayber waqıtlarda cil säğattä 90 km. yışlıq belän iste. Qatı cil Buğazda, yäğni Bosforda köymä trafikasın tuqtattı. Pasajir oçqıçları yä kiçektelär, yä bötenläy oça almadılar. Kanikulada bulğan başlanğıç häm urta mätkäplär 30-nda açılırğa tiyeş bulsa da, uqularnıñ 6 Fiwraldä başlanaçağı iğlan itelde. Naçar hava şartları säbäple xosusi aftomaşinalar da yuğla çıqmağaç trafikada uzğan yıllardağı kebek bik zur problemalar da bulmadı. Şulay da avariälär säbäple qayber yular ozaq säğatlär yabıldı, İstanbulda 4 köndä 1300-dän artıq avariä bulıp, 4 keşe ülde, 50-dän artıq keşe yaralandı. Şul arada öysez-yortsız suqbaylardan 2-3-e dä tuñıp ülde.
İstanbuldağı qar tik trafikağa, yul yöreşenä tügel, ä ekonomikağa da urım yasadı. Waqlap satıp alu urınnarınıñ, yäğni azıq-tölek satqan kibetlärdä, restoranlarda häm monıñ kebek urınnarnıñ kereme ike köndä 50 %-qa kimede. Hotel, Restoran häm Küñel Açu Urınnarı Komitetı Räise Kadir Ablaş “İstanbuldağı Rus Başkonsullığı da urnaşqan Beyoğlu rayonında kibetlärneñ 30 % açılmadı. Tik monda ğına zian 1 millon, İstanbulda isä bu zian 10 million lira, yäğni 7,5 million dolar tiräsendä” dip belderde.
İñ qurqınıçlı täräqqiät import itelgän gazdağı kimü buldı. Çönki İran üzendäge awır qış şartları säbäple Törkiägä eksport itkän gazın 22 million kubik metrdan 6 million kubik metrğa töşerde. Tege yaqtan Ukraina aşa Russiädän kilgän gaz bik kimede. Ukrainnar Rusiädän Törkiägä cibärelgän gaznıñ ber miqdarın üzläre öçen totıp qalalar dip faraz itelä. Qısqası aldıbızdağı könnärdä cılınu mäsäläsendä citdi problemalar çığaçaq buluğa oxşıy. Läkin Energiä Ministrı Güler tiyeş bulsa fabrik-zavodlarğa gaz birmiçä toraqlarnı cılılıq belän tämin itäçäkbez di. Qısqası qış şartlarına künekmägän İstanbul xalqı integä. Ankarada isä xällär yamanraq.
Bu arada SKY TÜRK televiziäseneñ belderüwenä kürä, Marmara diñgezendäge Yalova şähäreneñ yar buylarında diñgez suwı 25 meter kiregä çigengän. Bu isä zilzilä qurqınıçı ixtimalların tudıra. Qısqası Törkiädäge xäbärlärdä berençe urınnı menä şundıy qaza xäbärläre ala. Döres, räsmi şäxeslär kiresen söyläp xalıqnı tınıçlandırırğa tırışsalar da, mäğlüm politikaçılar bik siräk çınbarlıqnı äytkänlektän, alarğa ışanuçılar küpme - äytüwe qıyın.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Törkmänstan: yaña şäxes şöhräte?
Törkmästanda uram, mäydannar ozaq yıllar xakimiättä torğan Törkmanbaşı häykälläre, surätläre belän şıplap tulğan ide. Xäzerge prezident Qorbanğuli Birdemöxämmädov quşuı belän, bu surätlär alına başlağan.
Türäneñ suräten türgä elü Üzäk Aziädä ğädäti küreneş. Häm citäkçe avtoritarraq bulğan sayın, anıñ surätläre dä kübräk.
Tik menä, Törkmanstannıñ elekke prezidentı Saparmurat Niyazov belän bu mäsälädä ber kem dä yarışa almıy. Törkmanbaşı üze isän çaqta uq, aña häm anıñ yaqın tuğannarına distälärçä altın häykälär, sınnar qoyıldı.
Şularnıñ iñ mäşhüre – Aşğabadnıñ iñ yuğarı urını – Neytralitet manarasına quyılğan. Bu häykäl kön äylänäse qoyaşqa iärep äylänep tora. Yarıy äle, kiresençä tügel.
Monnan tış Törkmanbaşınıñ suräte aqçalarğa, törle tawarlarğa suğılğan. Anıñ istälegenä "Särdär", yağni "böyek yulbaşçı" digän araqı çığarıla.
Zamanında Niyazov, ägär min ğadi keşe bulsam, häm minem prezidentım minem öçen min eşlägänne eşlägän bulsa, min anıñ surätlären bar cirläremä berketep betergän bulır idem, digän bulğan.
Kilgän xäbärlärgä qarağanda, Törkmanstanda Niyazov portretları alına başlağan.
"Niyazov portretları xäzer kürenmi. Min yörgän xastaxanädä elek bar diwarlar anıñ surätläre belän tulı ide. Barısın da alıp atqannar. Uramnarda häykäl, sınnarın äle kürep bula" di Aşğabadta yäşäwçe yazuçı Räxim Esenov.
Törkmän xökümätenä yaqın çığanaq radiobızğa äytüençä, xökümät oyışmalarına Niyazov portretların häm anıñ süzläre yazılğan taqtalarnı alırğa quşılğan. Bina tışında portretlar qalmasqa tieş. Bina eçendä genä Niyazov surätläre yaña prezidentnıqı belän alıştırılırğa mömkin. Bu kürsätmä Birdemöxämmädovnıñ üzennän kilä dielä.
Xäyer, şäxes şöhräte ezlären yuıp beterü öçen äle şaqtıy waqıt kiräk bulaçaq. Niyazov häm anıñ änise Qorbansoltan xanım häykällären Aşğabadta ğına tügel, ilneñ başqa töbäklärendä dä kürep bula.
Ul arada küzätüçelär ber şäxes şöhräte ikençese belän alışınmağayı, digän şöbhä belderä.
"Xäzer mädxiälär Birdemöxämmädov isemenä äytelä, näq Törkmanbaşına şikelle. İnşallah, ul monı tuqtatır, Niyazov däräcäsenä citmäs. Çönki xäzer Törkmänstan başqa illär belän mönäsäbätlär qora başlağanda, andıy axmaqlıqlar anıñ üzenä qomaçawlayaçaq" di sörgendäge oppozitsiä aktivistı Bäyräm Şixmuradov.
Kilgän xäbärlärgä qarağanda, küp kenä urınnarda Niyazov portretları Birdemöxämmädovnıqı belän alıştırıla ikän.
Lebap töbägendäge xäbärçebez äytüençä, uqu yılı başında andağı ber mäktäp direktorına Niyazov portretı urınına Birdemöxämmädovnıqın elergä quşılğan. Bu färman mäğärif idaräsennän kilgän.
Däwlät televideniese "böyek yulbaşçı" dip xäzer yaña prezidentnı atıy. Gäzitlär mädxiäne Birdemöxämmädov isemenä uqıy.


text:
Raşat Safin:« Tatarnıñ bügenge xäle tormışıbıznı beryaqlı ğına qabul itep, anıñ şundıy torışı belän kileşep, monıñ öçen kemneder ğäyıpläp, moñ-zar qılıp yäşäwebezgä bäyle. Allah tatarğa awırlıqlar iñdergän dä, bezne sınıy: energiäbezne kön sayın tuıp tora torğan waq-töyaq problemalarnı çişügä genä sarıf –itäbezme? Ällä, aqılnı cigep, millätneñ dönyağa nindi burıç belän kilgänlegen açıqlarğa da tırışıp qararbızmı häm ixtiar köçen ilahi missiä ütäügä qullana alırbızmı? Milli añ şularnıñ qaysısın saylasa, allah täqdire dä şuña oxşaş bulır.»Mädäni comğa
Şuşı atnada respublikanıñ eçke eçlär ministrı häm prokurorı oyışqan cinäyätçel törkemnärne faş itü eşeneñ barışı häm soñğı zur ciñü «Tahiryanov» törkemeneñ qulğa alınuı turında añlatmalar birde. Şuña da gäzitlärdä $4 million, $3,5 million häm başqa sannarnı kürep buldı. Bu fidiä küläme ide. Byudjet turında yazmalar bolay da uquçılarnıñ küñelne kütärmi, ä cinäyätçelärneñ eş ğämälläre xaqındağı yazmalar härkemne üz iminlege turında uylanırğa mäcbür itkänder.Läkin barıber saylawlar teması berençelekne alıp tora. Küpçelek gäzitlärdä sawlaw aldı xälläreneñ üzgärep baruı xaqında yazmalar basılıp bardı. Mäsälän qayber nämzätlär saylaw aldı okrugların alıştırdı, isemleklärgä yaña keşelär östälde. İdel buyı saylaw aldı okrugı haman da iñ populyar bulıp qala. Anda 21 nämzätkä tağın 2 keşe quşıldı. Respublikada kemneñ tä’sire zurraq? BocToчHый эkcпpecc häm BeчepHяя KaзaHb gäzitläre şuşı sorawnı Qazandağı bilgele analitiklarğa birep çıqqan. BocToчHый эkcпpecc gäzitendäge sannarğa qarağanda, soñğı ayda iñ tä’sirle keşelärneñ isemlege tübändäge:
1.M.Şäymiev, TR Prezidentı,2. R.Miñnexanov, TR xökümät başlığı,
3. K. İsxaqov, Qazan şähär başlığı,4.F.Mäxämmätşin, TR Däwlät Şurası räise...
Annan soñ Ä.Ğobäydullin, Prezident apparatı citäkçese häm başqa däräcäle keşelärneñ isemnären kürep bula. BeчepHяя KaзaHb gäzitendäge reyting isä monsınnan beraz ayırıla. Anda da berençe häm ikençe urında M.Şäymiev häm R.Miñnexanov torsa, Färit Möxämmätşin öçençe urında, ä Äğzam Ğöbäydullin 4nçe bulıp bara. BocToчHый эkcпpecc atnalığında Kamil İsxaqov xätta Färit Möxämmätşinnı da uzıp, 3nçe urında torsa, monsında Qazan şähär başlığı «Tatneft» başlığı belän bergä 5-6nçı urınnarda tora. BeчepHяя KaзaHb gäzitendäge reytingta Radik Şäymiev 9nçı urında torsa, başqa isemlektä anı 27nçe urında ğına kürep bula. Şulay uq «Tatfondbank» citäkçese Rinat Ğöbäydullinğa BocToчHый эkcпpecc atnalığındağı belgeçlär 22nçe urın birsä, şähär gäzite anı 19nçı urında kürä. Mondıy ayırımlıqlar närsä belän bäyle soñ? Eş şunda. İke gäzittä dä ber uq keşelär turında süz barsa da, alarnıñ eş ğämällärenä bäyä birüçelär ber-bersennän nıq ayırıla. BeчepHяя KaзaHb gäzitendä belgeçlär bularaq bilgelelärne jurnalistlar quya. Ä BocToчHый эkcпpecc atnalığında kübesençä säyäsät fännäre ğalimnäre, iqtisatçılar, bank häm ictimaği oyışma xezmätkärläre bäyä birä. Ä qaysı reytingqa ışanırğa gäzit uquçılar üzläre genä xäl itä ala.Tatar matbuğatında andıy säyäsi uyınnarğa urın birelmi. Bu yulı gäzitlärne kübräk äbünä häm matbuğatnı taratu dä mäs’äläläre borçıdı. Anıñ säbäbe dä bar. 9nçe oktäberdä bötendönya poçta köne bilgeläp ütelä. Şähri Qazan gäziteneñ tışlığında Qazan şähäreneñ 138nçe elemtä bülege citäkçese Gölsinä Säfärğalieva räseme basılıp çıqtı. Elekke yıllardağı matbuğat irege häm gäzit-jurnallarnıñ sanı az buluın iskä alıp, gäzit xäbärçese şuşı elemtä bülege citäkçeseneñ fikeren kiterä. Anıñ uylawınça, xalıq xäzerge şartlarda bulğannıñ qäderen belmi. Şuşı fikerne däwam itep, xäbärçe, «xalqıbıznıñ tırışlığı belän yawlanğan matbuğatqa yazılu irege xoquqınnan faydalanıp qalırğa tırışığız», dip uquçılarnı gäzitkä yazılırğa çaqırıp qala.
Şuşı uq gäzitneñ İlhamiät quşımtasındağı yazmalarğa daimi räweştä iğtibar itep torabız, xörmätle tıñlawçılar. Anda «1000 dä ber uy» säxifäsendä bilgele keşelär üz fikerlär belän büleşä. Mäsälän, ber niçä atna rättän gäzittä şağir Äxmät Ğädel basılıp kilde. Bu yulı şuşı säxifädä Räsim Xäbibulla çığış yasadı. Ul üzeneñ yazmasında «millätçe» töşençäsen tösle metall belän bäyläp quya. Mäsälän, anıñ yazması «Millätçe... häm elektr çıbığı» dip atala. Qaysı ğına yañalıqlar tapşıruların qarama, barısında diärlek tösle metall urlaw, xätta üzläre yäşägän öydän dä elektr çıbıqların kisep kitü turında xäbär itälär, dip başlap cibärä üz yazmasın avtor. Zamanında Baltiq buyı illärendä baş kütärüçelärgä «millätçe» digän qara töslärgä buyalğan yarlıq taqtılar, dip ikençe misal kiterä. Şunnan soñ ul Litvada yal itüe turında iskä ala häm tübändägelärne yaza.«Mäğlüm bulğança, tösle metall Rusiä öçen cıymıylar. Rusiä eşquarları tösle metallnı qaraqlardan satıp alıp, tege «millätçe» yarlığı alğan Baltiq buyı illärennän, döresräge, Litvadan kilgän eşquarlarğa satalar. Ä alar cielğan tösle metallnı Germaniägä bik qimmät bäyägä tapşıra.
Ä ni öçen Litva eşquarları üzlärendäge elektr çıbığın özep satmıylar? Ni öçen alar küpme açqa tügep, Rossiädän alıp kitep Germaniägä satalar? Çönki alarda barı tik millätçe törkemenä kergän keşelär genä, ikençe süz belän äytkändä, milli ğorurlığı sünmägän, Watannarına patriotik mäxäbbätläre bulğan xalıq qına yäşi.» - dip yaza Räsim Xäbibulla. Ul şulay uq misallar kiterep, Litva xalqınıñ keçkenä genä illärendä tärtip saqlap yäşäwen surätli häm üz yazmasın «üz-üzen xörmät itkän xalıq pıçraqqa yul quymas», digän cömlä belän tämamlıy.Mädäni Comğa gäzitendä basılıp çıqqan yazmada milli tema başqa yünäleştä bulsa da däwam itelä. Raşat Safinnıñ «Global’läşü, islam häm tatar yazmışı» digän yazmasında süz kosmos, islam dine, global’läşü, küçeş çorı turında bara. Anıñ fikerençä, tatarlarğa Allah tarafınnan ilahi missiä birelgän. Menä anıñ yazmasınnan ber özek: « Tatarnıñ bügenge xäle tormışıbıznı beryaqlı ğına qabul itep, anıñ şundıy torışı belän kileşep, monıñ öçen kemneder gäyepläp, moñ-zar qılıp yäşäwebezgä bäyle. Allah tatarğa awırlıqlar iñdergän dä, bezne sınıy: energiäbezne kön sayın tuıp tora torğan waq-töyaq problemalarnı çişügä genä sarıf –itäbezme? Ällä, aqılnı cigep, millätneñ dönyağa nindi burıç belän kilgänlegen açıqlarğa da tırışıp qararbızmı häm ixtiar köçen ilahi missiä ütäügä qullana alırbızmı? Milli añ şularnıñ qaysısın saylasa, allah täqdire dä şuña oxşaş bulır.» - dip yaza Raşat Safin üzeneñ mäqäläsendä. Ul millät üseşe yulında milli psixologiäne saqlarğa, üzebezne tübänsetmiçä, başqalarğa oxşarğa tırışmıyça yäşärgä çaqıra. Tatarğa birelgän olı missiädän qurqırğa kiräkmi, di ul. «Näq menä milli añnarındağı psixologik quyılış yuğarılığı yähüdlärne dönyanıñ äydäp baruçı xalıqları rätenä kütärde. Şuşı maqsatqa ireşü öçen täwäkkällek, qıyulıq, ezleklelek häm ixtiar köçe sorala»- digän süzlär belän tämamlana älege mäqälä.
Bikä Timerova.


text: London. Rasaçıl näfrät taratu wä üz tarafdarların käferlärne üterügä öndäwe öçen britan başqalasındağı ber möselman ruxanie bügen 9 yıllıq törmä cäzasına xökem itelde. Yamaykada tuğan, soñraq islamnı qabul itep London mäçetendä imam bulıp torğan Şäyex Abdulla äl-Fäysal, britannarnıñ terrorğa qarşı köräş alıp barğan maxsus politsiäse tarafınnan uzğan ayda qulğa alınğan ide. Ul, käferlärgä, ayırım alğanda yähüdlärgä häm amerikannarğa qarşı cihad iğlan itügä çaqırıp tasmağa maxsus öndämälär yazuda häm şularnı satuda, şunıñ aşa näfrät taratuda häm üterügä öndäwdä ğäyeplände. Şul tasmalarnıñ bersendä äl-Qai’dä törkeme citäkçese Osama bin Ladennıñ süräte häm tawışı da bulğan dip xäbär itelä. Äl-Fäysal üze tasmalardan cämäğätçelek öçen qurqınıç yanawnı kire qağa. 9 yıl törmädä utırıp çıqqannan soñ ul Britaniädän quwıp çığarıla ala, mäxkämä räise şundıy täqdim dä yasadı.


text:
Urıs xalqı nigezendä berdäm küpmillätle cämğiät tözü tatarğa faydağamı?
Bu könnärdä milli tormış öçen bik ähämiätle bulğan ber xäbär kilde. Süz “Kommersant” gäzitendä basılğan Rusiäneñ milli säyäsät konsepsiäseneñ yaña proyektı xaqında. Älege proyekt 1996 yılda Rusiäneñ elekkege prezidentı Boris Yel'sin färmanı belän raslanğan konsepsiägä barı tik tözätmälär kertü öçen eşlängän ide. Läkin näticädä elekke konsepsiädän şaqtıy ayırılğan yaña dokument barlıqqa kilgän. Anıñ töp ideyäse - rus milläte töp rol'dä bulğan berdäm küpmillätle cämğiät tözü. Töbäklärdäge üseş ministrlığı tözegän bu dokumentnı tormışqa aşıru öçen 10mlrdqa yaqın aqça kiräk. Zamança sotsial'-iqtisadi üseş taläplärenä cawap birä torğan federatsiä tözü, repressiälärgä duçar bulğan xalıqlar aldında däwlätneñ cawaplılığı turında yaña konsepsiädä äytelmi. Ä konsepsiädä tatar-başqortlarğa qağılğan öleş ni xäldä soñ. Ğomumän, bu konsepsiä tormışqa aşa qalğan oçraqta, tatarlarğa ni fayda da, ni zıyan bula soñ? Rusiäneñ milli säyäsät konsepsiäseneñ yaña proyektı xaqında jurnalist Flürä Nizamova fikere:
Bu proyekt mine ğäcäpländermäde. Rusiädä şulay buldı, bara, häm baraçaq ta. Rusiä tarqalğançı şulay bulır dip uylıym. Bu üzenä kürä ber dialektika. Läkin monıñ ikençe yağın- qarşılığın da kürä belergä kiräk. Ruslar berençe sortlı, tatarlar, çuaşlar, başqortlar häm başkalar - ikençe, seber xalıqları - öçençe, dürtençe sortlı xalıq bulıp sanaldı. Bu ğömer buyı şulay bulğan. Patşa waqıtında qılıç, qan qoyu räweşendä, sovet zamanında yalğan formulalar belän ber millät yasarğa tırışqannar. Bu bügen dä däwam itä. Läkin monıñ faydalı yağı da bar. Bezneñ monıñ qädär kürgän, alda da küräçäkbez. Häm bez köçle bulsaq qına bu çoñğıldan çığa alaçaqbız. Bezneñ immunitet arta. Bezgä yäşägez, millät bularaq üsegez dip şartlar tudırıp torsalar, bälki bez kiresençä inde küptän erep betkän bulır idek. Bezne şulay suğa taşlıylar ikän, bez üzebez yözärgä, üz balığıbıznı üzebez totarğa tieş dimäk. Bälki bu proyekt näq şunı küzdä totıp tözelgänder. Al'bina Zäynulla


text:
Aomori – Dönyanıñ in zur sänäğati däwlätläreneñ Yaponiada bulğan cıyınında, Zur segezlek illäre ziyanlı kümergazın hawağa ziyan birmeçä cirgä kümü öçen 2010 yılğa qadär 20 zur proyekt başlatılaçağın belderde. Zur segezlekneñ energia ministrları, proyektneñ kiñ külämdä tanıtıluı, global cılınu, klimat üzgäreşe häm energia iminlege mäsäläse belän köräştä möhim rol uynıyaçağın belderde.
Proyektneñ eçtälege isä, energia citeşterelgän qorılmalardan çıqqan ziyanlı CO2 yağni kümer gazların atmosfergä cäyeler aldınnan anı suırıp alıp cir astına kümä alaçaq ber texnologia citeşterü.


text:
Açıq mikrofon: Qazan yullarınıñ xäle yaxşırırmı?
Qazanlılar öçen yullar, alarnıñ xäle bik canğa tigän problema. Şuña da bez bügenge Açıq mikrofonda şuşı xaqta soraşırğa buldıq. Bezdä yullar Awrupa illärendä kebek sıyfatlı bulırmı, monıñ öçen sezneñçä närsä eşlärgä kiräk digän soraw birelde.
Yuq, bula almıy. Menä bu yulnı yasadılar, ike atna ütte, ul inde açıldı yañadan. Mondıy eş tempları belän barıp bulmıy. Min ışanmıy anıñ bulaçağına. Komissiä yuq, yullarnıñ sıyfatın tikşerüçe yuq. Alarğa qızıq tügelme ul, ällä inde kiräk tügel ul alarğa.
Bula ala eşläsäñ, nişläp bulmasın. Eşlärgä kiräk. Kemneñ qulında ul yullarnı tözätü? Şular yörep, kürep, eşçelärgä kürsätep buldıra alalar. Min menä üzem eşli torğan bulsam, tözäter idem. Tik ul minem qulda tügel. Kem qulında – şul eşlätsen!
Minemçä, Qazanda andıy yullar berqayçan da bulmayaçaq. Beznekelär aqça jällilär yullarğa. Qayber uramnarğa keräseñ – yörep, cäyäw çığıp bulmıy. Qaya anda maşinalar yöri alsın.
Bulır inde qayçan bulsa. Xäzer bulmıy inde. Kem belä ide, bälki ber un yıldan bulır.
Tözüçelär bälki anı yasıy belmilärder, berençedän. İkençedän, Yevropada ber standart belän eşläsälär, monda alay eşli belmilär. Monda anıñ yartısı kitä qayadır qırıyğa. Ä bit niçaqlı aqçanı küçerälär yul xezmätlärenä. Birelgän barlıq aqçalarnı da yulğa kertep barsalar, bezneñ yullar Awrupanıqınnan da yaxşıraq bulır ide.
Teläk bulğanda, barısın da eşläp bula. Aqçaları da bar, teläkläre genä yuq.
Zur keşelär, xökümät yörgän yullar ğına matur bulaçaq. Ä menä Aviatözeleş kebek watıq rayonnar… Belmim inde, ällä alarnı xökümät qaramıy, ällä uylamıy. Ul yullarnı tözätäse ide. Läkin min alarnı şulay uq qalır dip uylıym.
Un-yegerme yıldan bezneñ yullar, xökümät äybät bulsa, Şäymiev babay qalsa, yaxşıraçaq, Yevropadan da äybät bulaçaq dip uylıym.
Qazan yulları Oşamayaçaq Awrupa yullarına. Çönki texnologiä qaralmıy. Annarı beznekelär äle öyränep betmägän yullar salırğa. Üzäk uramnarnı tözesälär dä, ä başqa yullarnı qaldıraçaqlar. Şuña kürä anı öyränergä kiräk.
Bu yıllarda bulmıy äle ul, ä menä soñraq bulır dip uylıym. Tik monıñ öçen bik küp eşlärgä kiräk äle.
Bezneñ yullarnıñ nigeze naçar. Aq balçıq salalar bit. Taş salalar da, su tigäç, ul yomşıy. Yaxşırtu öçen Uraldan yaxşı taş, granit alıp kilep, nigezen yaxşı salırğa kiräk.
Güzäl Zıyätdinova.


text:
Qazan Kremlendä tatar häm urıs xalıqlarınıñ duslığın çağıldıruçı häykäl açıldı
«Berdäm Rusiä» firqäse isemennän häykälne açu tantanasında Mintimer Şäymiev qatnaştı. Üz çığışında ul « Bu häykäl, respublikadağı millätara häm dinara tatulıqnıñ bilgese» dide. «Bez Tatarstan xalqı – berdäm» dip ul, saylawlarda yaqlağan firqäneñ şiğären respublikanıñ ictimaği tormışına bäyläp quydı. Tatarstan Prezidentı şulay uq, Qazan Kremle tıyulığında eşli torğan tarixçılarnı, arxitektorlarnı barısın da isemnäre belän atap çıqtı häm alarğa räxmät äytte.Jurnalistlar aldında çığış yasap ul, Kremldä bara torğan torğızu eşläre turında yaxşı xäbärdar buluı, avtorlarnı tänqitläwe, ämma küp oçraqlarda belgeçlär fikere belän kileşü turında da belderde. Anıñ süzlärençä, 2005nçe yılğa, yäğni Qazannıñ 1000 yıllığına Kreml’dä torğızu eşläre tämamlanırğa tieş.
Tözekländerü eşläreneñ barışı belän tanışıp barğaç, Qazannı saqlağanda şahit kitkän suğışçılarğa quyılası häykäl turında da Tatarstan prezidentı belä bulıp çığa. Ämma ul bu xaqta äytmäde. Qazan Kremle diwarı yanında torğan piramida häm aña kergän şar räweşendäge häykälne uñışsız proyekt, dip urınnan aldılar. Ämma yaña häykälneñ qayçan quyılu häm anıñ ni räweşle buluı haman da açıq mäs’älä bulıp qala.Bikä Timerova


text:
Bu atnanı Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Colin Powell Washingtonda, Yaponiäneñ tışqı eşlär häm saqlanu ministrları belän oçraşudan başladı. Söyläşülär üzägendä ber mäs’älä, Tönyaq Koreyä belän tiränäyä barğan atom krizisın niçek xäl itü yulların ezläw tordı. Ğiraqtan ayırmalı bularaq, Washington, üz atom qoralın buldıru niyätennän waz kiçmägän Tönyaq Koreyägä höcüm yasarğa cıyınmıy, Powell bu xaqta açıqtan-açıq belderde.
Çınnan da, xörmätle tıñlawçılar, ğäyepläwlär nigezdä bertörle diyärgä bula. Quşma Ştatlar Bagdadnı da, kommunistik Pxenyannı da, küpläp yuq itü qoralların buldırırğa tırışuda ğäyepli. Läkin şunnan soñ inde bertörlelek betä, Ğiraq oçrağında Washington, mömkin qädär qatıraq toru, kiräk ikän, aña qarşı xärbi çaralar da kürüne alğa sörsä, Tönyaq Koreyägä kilgändä ul älegä, aña höcüm yasaw ixtimalın tikşermi ikän. Bu xaqta, düşämbedä Washingtonda Yaponiä ministrları belän oçraşqannan soñ Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Colin Powell belderde, häm ul monı, amerikan yağınıñ inde bolay da yartı ğasır buyı bülenep yäşägän şuşı yarımutrawdağı kiyerenkelekne tağın da arttırırğa telämäwe belän añlattı. Ä anda wäzğiat çınnan da qatlawlana bara, Tönyaq Koreyädäge mäğlümat çaraları, ä alar tulısınça kommunistik xakimiat qulında, inde berniçä kön açıqtan-açıq, Amerika belän suğış alıp baru ixtimalı häm ilneñ moña äzer toruwı kiräklege turında yaza häm söyli. Däwlät sekretare Powellnıñ, Yaponiä tışqı eşlär ministrı Yoriko Kawaguçi häm yapon saqlanu ministrı Şigeru İşiba belän oçraşuwı şundıy şartlarda uzdı, älege söyläşülärdä şulay uq, amerikan saqlanu ministrınıñ urınbasarı Paul Wolfowitz ta qatnaştı. Ägär dä Tönyaq Koreyä çınnan da atom qoralına iyä bulıp, ul anı qayçan da bulsa qullanırğa uylasa, Yaponiä berençe hädäf bula ala dip isäplänä. Şul säbäple Powellnıñ näq menä yapon ministrları belän oçraşuwı yuqqa tügel. Uzğan atnada Tönyaq Koreyä, üzendäge, älegä qädär tuqtatılıp torğan tikşerenü reaktorın yañadan ğämälgä kertäçägen iğlan itte, amerikan yağı, näq menä şul reaktor yardämendä Pxenyan, atom qoralın buldıru eşen alıp bara dip isäpli. Ä aña qädär, üktäbr ayında, Tönyaq Koreyä wäkilläre, ilneñ atom programmasın yäşeren räweştä täräqqi itüwen tanığan ide. Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Colin Powell şuşı xällärne bik qurqınıç dip bäyäli.
Audio
Bu bik awır wäzğiat, qurqınıç wäzğiat. Häm annan kitü, qotılu yulı barı tik şunda ğına, Tönyaq Koreyä, küpläp yuq itü qoralların eşläwgä qarağan xalıqara kileşülärdäge yöklämälären ütärgä tieş di amerikan däwlät sekretare Colin Powell. Anıñ şuşı borçuların yapon yağı da urtaqlaşa, häm Tönyaq Koreyädän yanağan qurqınıç sürätendä xäzer üzendä, raketalardan saqlanu sistemasın qoru turında uylana. Washingtondağı söyläşülärdän soñ qabul itelgän urtaq belderüdä, Yaponiä monı Quşma Ştatlar belän bergä eşläw yulları tikşerä dielä. Tönyaq Koreyäneñ, 1994-nçe yılda amerikannar belän ireşelgän häm Pxenyannıñ atom programmasın tuñdırunı küz aldında totqan maxsus kileşüne bozuwına cawap yözennän Washington aña, şul kileşüdä qaralğança, yağulıq satuwın häm humanitar yardäm kürsätüwen tuqtatqan ide. Pxenyan Quşma Ştatlarnı, şuşı mäs’äläne säyäsätläşterüdä ğäyepläp çıqtı, häm monı tağın, Amerika kommunistik Tönyaqqa qarşı suğış başlarğa äzerlänä digän kampaniädä qullanırğa buldı. Moña cawap itep Powell, Quşma Şttalarnıñ Tönyaq Koreyägä höcüm yasaw niyäte yuq dip belderde.
Audio
Washington Pxenyan belän mönäsäbätlären, soñğısı üze imzalağan kileşülärne yañadan üti başlağan oçraqta ğına yaxşırtaçağın belderä.
Kärim Kamal, Praga


text:
1-nçe martta ütkän cu cıyında 4-nçe qorıltaydan soñ uzğan 2 yıl eçendä başqarılğan eşlärgä yomğaq yasaldı häm yaña idarä saylandı. Aldan iğlannarnıñ az buluına qaramastan qorıltayğa Udmurtiäneñ tatarlar küpläp yäşägän rayon-şähärlärennän küp kenä tatar yäşläre cıyıldı. Yañadan saylanğan idarä äğzaları kiläçäkkä plannar turında süz quzğatıp, iñ berençe çiratta, balalarnıñ cäyge yalların oyıştıru, çığarılış sıynıflarında uquçılar belän kiçälär ütkärüne maqsat itep quydı. Aldağı 2 yılda İman tatar yäşläre berlegen İjawdağı Mexanika institutın tämamlağan Artur Sälaxov citäkliäçäk
Xämidä Ğayfullina, İjaw.


text:
Bush Ğiraq häm Äfğanstanda xärbilärne kimetü planın rasladı
Prezident G.Bush bıyıl mennärçä amerikan xärbien Ğıraq häm Äfganstannan çığaru turındağı plannnarnı rasladı. İlbaşı bıyıl Ğıraqta kimetülär buluı mömkin ämma bu Washingtondağı säyäsi basımnan tügel ä iminlek ölkäsendäge progresstan bäyle bulaçaq dip azsızıqladı.Çigenügä qaramastan AQŞ ğäskäriläre här ike ildä dä terrorğa qarşı köräş alıp barırğa däwam itäçäk dip belderde G.Bush
Küçerü eşe bara.Monıñ näticäsendä meñnnäçä ğäskär kimeteläp alarnıñ sanı Ğıraqta saylawlardan elek bulğan 138meñgä töşäçäk dide Dikäber saylawları waqıtında iminlekne tämin itü öçen cibärelgän 20meñ xärbi dä qaytarılaçaq
Prezident AQŞ komandirları miña parlament saylawları waqıtında 215meñ ğıraqlı xärbi iminlek eşlären yaxşı tämin itte dip äytte dide. Ul şulayuq ğıraqlılar ütkän aydağı saylawlarğa küpläp qatnaştı ,ilneñ töp säyäsi partiäläre şığı, sönni häm kördlärdän torğan koalitsion xökümät tözü eşendä kileşergä tora dip optimistik qaraş belderde. Bush süzlärenä däwam itep,
Bu yıl azaqlarında , ägär dä ğıraqlılar iminlek wä säyäsi ölkädä bez kötkän progresnı yasasa Ğıraqnıñ yaña xökümät citäkçeläre belän kübräk kimetü turında söyläşülär alıp baru mömkin dide.
İlbaşı süzlärençä, xärbilär sanı turındağı qararlar Washingtondağı basım tügel ä komandirlarnıñ kiñäşlärenä nigezlänäçäk. Washingtonda opozitsiädäge demokratlar Ğıraqtan xärbilärne çiğaru strategiäse bilgelänsen dip prezidentqa arta barğan basım yasıy .G.Bush Ğıraq politsiäseneñ yawızlanuı turındağı borçılularnı da telgä alıp AQŞ köçläre alarnıñ profesionalizmın arttıru öçen tırışaçaq dide.
Prezidentnıñ şuşı komentarları Ğıraqta ğıysyançılarnıñ saylawlardan soñ berberse artlı höcümnär başlatqan distälägän keşe häläk bulğan zamanğa turı kilde.
Äfganstan turında isä G.Bush bolay dip söyläde: andağı xärbilär sanı bıyıl 19meñnnän 16.500 kimeteläçäk Moña NATOnıñ Äfganstandağı ğäskär sanın 9meñnnän 15meñgä arttıruı säbäp bulıp tora Demokratiäneñ çäçäk atuı öçen totrıqlılıq urnaştıru bezneñ strategiäbez .. Şunnan soñ amerikannarnıñ urının äfgan häm NATO köçläre alaala. Ğıraq häm Äfganstan AQŞ alıp barğan terrorğa qarşı suğışnıñ möhim frontları bulıp qala dip äytte Amerika citäkçse G.Bush. färidä xämit


text:
31 avgustta Tähranğa uran bayıtunı tuqtatu öçen birelgän waqıt çıqtı
Avgustnıñ soñğı köne BMO Atom Energiä İdaräsenä İran turında xisap äzerläw öçen birelgän soñğı kön buldı. Xisap Tährannıñ uran bayıtunı tuqtatu turındağı xalıqara taläpne ni däräcädä ütäwen sürätlärgä tieş. İran BMOnıñ taläbenä buysınmaw säbäple Xalıqara Atom Energiä İdaräseneñ New Yorkta iğlan itelüçe xisabı tiskäre bulır dip kötelä.
Prezident Mäxmüt Äxmädinicat İran televideniesenä aşa "Alar barısı şunı belep torsın. İran xalqı basımğa häm agressiägä az ğına da bireşmiäçäk häm bernindi üz xoquqın bozular belän dä kileşmiäçäk" dide.
Äxmädinicat İrannıñ atom energiäse programmasınıñ här öleşenä, şul isäptän uran bayıtuğa xoquqı buluın daimi qabatlap kilä. Mäğlüm bulğança uran bayıtu atom energiäse alu öçen qullanıla, ä anı tağın da nığraq bayıtu atom qoralı yasaw mömkinlege birä.
Xalıqara atom energiä idaräse xäzer Tährannıñ uran bayıtunı tuqtatu turındağı BMO taläben ütämäwe turında xisap birer dip kötelä. BMO İminlek Şurasınıñ 31-nçe yül resolütsiäsendä ägär dä Tähran uran bayıtunı ber ay eçendä tuqtatmasa BMOnıñ aña qarşı çaralar kürü mömkinlege turında äytelde.
30 avgustta Quşma Ştatlarnıñ BMOdağı ilçese John Bolton Xalıqara atom energiä idaräseneñ tiskäre xisabı iğlan itelü belän Waşingtonnıñ İranğa qarşı xalıqara çikläwlär mäs''äläsen kütäräçägen belderde.
"Ägär dä şul köngä İranlılar härtörle uran bayıtunı tuqtatmasa, alar bu rezolütsiäne ütämägän bula, häm şul çaqta tışqı eşlär ministrları, şul isäptän Rusiä häm Qıtay tışqı eşlär ministrları aldan kileşengänçä ul çikläwlärne niçek ğämälgä quyu turında söyläşä başlarğa tieş" dide Bolton.
Şul uq könne, çärşämbedä AQŞ däwlät departmanentı süzçese Sean McCormack Waşingtonnıñ çikläwlär turında yaña resolütsiä äzerläw öçen tarafdarlar tuplaw eşennän başlıyaçağın äytte.
"Kiläse atna başınnan däwlät sekretare urınbasarı Nick Burns bälki Yewropağa kitär. Annan soñ iğtibar üzägendä New York bulaçaq. John Bolton rezolütsiä tekstı turında söyläşülär alıp baraçaq" dide McCormack.
Däwlät sekretare urınbasarı Nick Burns AQŞnıñ İran atom krisizı turında söyläşülärdäge baş wäkile.
AQŞ, Britaniä, Fransiä häm Germaniä İran yäşeren räweştä atom qoralı yasarğa mataşa dip borçıla. Älege 4 il häm Qıtay belän Rusiä Tährannan uran bayıtunı tuqtatunı taläp itüçe rezolütsiäne yaqlap çıqtı. Şuşı 6 il şulay uq Tähran uran bayıtunı tuqtatqan oçraqta aña iqtisadıy etärgeçlär täqdime belän dä çıqtı. İran isä söyläşülärne däwam itü täqdime belän genä cawap birde.
Xäzer AQŞ belän Britaniä İranğa qarşı çikläwlär kertülär mäsäläsendä qatı pozitsiä yaqlı. İran belän şaqtıy ğına säwdä elemtäläre bulğan Fransiä häm Germaniä urtaçılraq pozitsiädä. Ä Tähran belän küpkä nıqlıraq säwdä häm säyäsi bäyläneşläre bulğan Rusiä häm Qıtay qat qat çikläwlärgä qarşı buluların, mäsäläne barı söyläşülär aşa ğına çişüne yaqlawların belderep kilä.
Ämma qayber küzätüçelär xätta çikläwlär kertelgän oçraqta da İran üz säyäsäten üzgärmäskä mömkin di. Sişämbe könne Äxmädinicat "üzeneñ atom yağulığın buldıra alırday il çikläwlärgä dä bireşmäskä buldıra ala, bez üz xoquqlarıbıznı yaqlarlıq xäldä häm härtörle tärräqiätkä äzerbez" dide.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Ural cirendä yuğarı däräcädäge oçraşu bara...
8nçe oktäber könne kiç belän Sverdlov ölkäse gubernatorı häm xökümät wäkilläre aeroportta Vladimir Putinnı, yartı säğät soñraq Gerxard Şredernı qarşı aldılar. Oçraşu tantanasınnan soñ däwlät kortejı gubernatornıñ şähär artındağı rezidensiäsenä yunälde. Biredä söyläşülärneñ berençe basqıçı bulıp ütte.Bügen Yekaterinburg filarmoniäse binasında berençe räsmi oçraşular häm çığışlar başlandı. Annan soñ gubernatornıñ şähär rezidensiäsendä däwlätara konsul'tatsiälär, räsmi söyläşülär, häm ike aradağı kileşülärgä qul quyu seremoniäse buldı. Programmada tağın “Peterburg dialogı” dip atalğan cämäğätçelek forumında qatnaşuçı yäşlär belän oçraşu, Rusiäneñ soñğı patşası Nikolay Romanov ğailäse atıp üterelgän İpat'yev yortı nigezenä salınğan “Qan östendäge xram” çirkäwenä ekskursiä qaralğan. Şundıy tığız eş könennän soñ, Rusiä häm Germaniäneñ yuğarı däräcädäge oçraşuı tögällänä. Kiç belän Ural cire yuğarı qunaqlarnı ozatırğa äzerlänä.
“Gerxard Şreder belän Vladimir Putin şaxterlarnı cir astınnan tartıp çığardılar”. Sverdlov ölkäseneñ küp kenä basma mäğlumat çaralarında berençe bit mäqäläläre şundıy baş astında başlanıp çıqtı. Çınlap ta, ike zur derjava citäkçeläre oçraşuı yaqınlaşqan könnärdä Sverdlov ölkäse xökümäte wäkilläre cide kön cir astında utırğan şaxterlarnı cir östenä çığarğa künderä aldılar. Zabastovkanı tuqtatu öçen alar şaxterlarnıñ taläplären tiz arada qarap çişärgä, eş normaların kimetergä, xezmät xaqın arttırırğa wäğdä birdelär.Fäwiä Safiullina.Yekaterinburg.


text:
Räsmi Mäskäw Quşma Ştatlarnıñ yañartılğan däwlät iminlege strategiäsen tänqitli
Uzğan atnada Washington üzeneñ yañartılğan Däwlät İminlege strategiäsen iğlan itkän ide. Düşämbe könne anı Rusiä xakimiate kisken tänqitläp çıqtı. Eş şunda ki, üz strategiäsendä Quşma Ştatlar Rusiädäge demokratiäneñ köçsezlänüen telgä alıp, iekyaqlı xezmättäşlek kiläçäktä barı tik Rusiäneñ il eçendä häm tışında nindi säyäsät alıp baruına bäyle bulaçaq dip kisätä. Räsmi Mäskäw mondıy tänqit belän kileşmi.
Düşämbedä Mäskäw Quşma Ştatlar strategiäsen bäyän itü uñayınnan, häm bigräk tä anda Rusiäne niçek telgä aluğa cawap yözennän şaqtıy qırıs süzlär belän yazılğan maxsus belderüen iğlan itte. Tışqı eşlär ministrlığınıñ mäğlümat wä matbuğat bülege isemennän taratılğan şul qäğäzdä, "närsä, xäzer yaqın kiläçäktä Quşma Ştatlar wä Rusiä mönäsäbätlären bik ük şäp bulmağan çor kötäme? digän soraw quyıla häm demokratiäne alğa sörgän bulıp Quşma Ştatlar fäqät üz mänfäğätlären genä qayğırta digän xis qala dip belderelä.
"Demokratiäne täfsirläwgä berkemneñ dä monopoliäse yuq, demokratik üseşkä yardäm itep bula, ämma här il, Quşma Ştatlarnıñ üze kebek ük aña üze kilergä tieş" dielä Rusiä tışqı eşlär ministrlığı belderüendä. Mäskäw açuın bigräk tä yaña amerikan strategiäsendä ike il arasında ireşelgän uñay qazanışlarnı telgä almaw çığara.
Ğädättä Kreml'' qaraşların çağıldıruçı Sergey Markov, Mäskäwdäge Säyäsi tikşerenülär institutı mödire, Rusiä açuın añlap bula, Quşma Ştatlar Rusiäneñ dönyada üzençä eş itüenä öyränergä tieş, dip belderä:
"Minemçä, Rusiä üzen Quşma Ştatlarnıñ härnärsäne ul telägänçä genä eşläw omtılışlarınnan yaqlarğa tırışa. Quşma Ştatlar xäzer köçäyä barğan Rusiä belän niçek eş itärgä öyränergä tieş. Uzğan yıllarda köçsez Rusiäneñ Amerika belän här ölkädä dä kileşep baruınnan soñ bu älbättä xäzer awır. Bez Rusiädäge säyäsi qorılışnı tänqitläwgä açıq, läkin uñay yaqlar tanılğan oçraqta ğına", di Kreml'' qaraşların yaqlawçı belgeç Sergey Markov.
Ä menä Viktor Kremenyuk, Mäskäwdäge AQŞ-Kanada institutı mödireneñ urınbasarı başqaça fikerdä, Rusiä tışqı eşlär ministrlığı belderüen ul "şaşınulı" dip bäyäli häm Mäskäwneñ tänqitne kütärä almawı il öçen awır näticälärgä kiterä ala, dip kisätä:
"Rusiä belän Amerika arasındağı mönäsäbätlärneñ naçarayuı inde berniçä yıl däwamında bara. Bu xaqta yazğan belgeçlär monıñ bik naçar tämamlana aluın äytä. Mäskäwneñ Washington belän qarşılıqları inde Ukraina, Kavkaz, Üzäk Aziägä awıştı. Ägär dä Quşma Ştatlar bezne annan da qısıp çığarsa, Rusiä tämam üze, ber Lukaşenka belän genä qalaçaq", di Viktor Kremenyuk.
Soñğı aralarda Washington Rusiäneñ şikle atom programması bulğan İran häm radikal'' fälästin törkeme "Xämas" belän tığız mönäsäbätlär urnaştıruına bik borçıluın belderep kilde. Moñardan tış, di Kremenyuk, Quşma Ştatlarnı Rusiä eçendäge täräqqiat tä bik borçıy:
"Amerikannar Rusiädä demokratik bulmağan, zolım xakimiat urnaşuına borçıla, çönki alar öçen atom qoralı bulğan politsiä däwläte qabul itelmäslek ber ixtimal. Alar moña qarşı köräşäçäk", di Mäskäwdäge AQŞ-Kanada institutı mödireneñ urınbasarı Viktor Kremenyuk.
Kärim Kamal


text:
Tatar eşmäkärlegen üsterü mäsäläläre qaraldı
Kön tärtibendä : RF, bäysez däwlätlär berlege illärendä, yaqın häm yıraq çit illärdä yäşägän tatar eşmäkärlären bergä tuplaw buyınça oyıştıru mäsäläläre qaraldı. Utırışnı daimi komissiä räise, kongressnıñ BK äğzası, “Qara Altın” bankınıñ direktorlar şurası räise Rinat Abdullin alıp bardı.
Säwdä häm tışqı iqtisadıy elemtälär ministrlığınıñ çit il häm töbäkara xezmättäşlek bülege başlığı Aydar Abdraxmanov töp doklad belän çığışı yasadı. Anıñ çığışınnan bilgele buluınça, 2005 yılda Tatarstannıñ töbäk ara tawar äyläneşeneñ küläme 137 mlrd sumnan artqan. Ä monı 2004 yıl belän çağıştırğanda bu inde 19% qa kübräk. RF töbäklärenä çığarğan häm kergän tovarnıñ küläme dä üseş alğan, diep assızıqlap ütte ul . Aydar Abdraxmanov şulay uq Tatarstannıñ Rusiädäge 81 töbäk belän eş alıp barıluı , häm RF tatarlar küpläp yäşägän töbäklärdä eşmäkärläk mäsälälären üsterü buyınça alıp barğan eşläre belän dä urtaqlaştı. Ämma bu eşlärne alıp barır öçen kileşü älegä 67 töbäk belän genä tözelüen belderde ul . Aldağı yıldağı mönäsäbätläre turında Aydar Abdraxmanov bolay dide: “Törle töbäklärdäge tatar eşmäkärlärenä, üzläre yäşägän cirlärdä telne mädäniätne üsterü öçen, alarğa aqça eşlärgä şartlar tudırırğa tırışabız. “dide ul.
Bu utırışta qatnaşqan 18 keşe barıslı da üz fikerläre belän urtaqlaştılar . Tatarstan belän iqtisadıy bäyläneşlärne üsterü häm bulğan proyektlarnı tormışqa aşıru buyınça çığış yasawçılar “Aq bars” bankınıñ töbäklärdä filialların buldırunıñ zur ähämiäte turında da fikerläre belän urtaqlaştılar. Tatarstannıñ “Aq bars” banklısınıñ filialların töbäklärdä açtıru teläkläre yañğıradı.
Ämma qazanlılar tarafınnan “Aq bars” bankısınnan tış, başqa, “Tatneft''” , häm “Tatfond” bankıları belän eşlärgä dä täqdim yasaldı.
Anda kilgän eşmäkärlär: Ul''yanovskiydan, Saratov, Sarapuldan, Ufadan, Saranskidan , Tol''yattidan, Orenburdan, Penzadan, Kirovtan, İvanovadan, S -Peterburgtan , Tobol''skidan , Çiläbedän Tatarstanğa da üzlärenä dä fayda kitererlek proyektlar belän kilgännär.
Tatar eşmäkärläreneñ “Sember” ictimaği oyışması citäkçese Çulpan Ğafurov söyli:
“Ul''yanovskida tatar mäktäbe açtıq Mäçet tözibez. Tatarstan belän kileşü tözergä uylıybız. .Wäkilçelek tözemäkçebez. Kiläçäktä tatarlarğa üzlären Ul''yanda da tulı xoquqlı itep toyarlar dip ışanabız dide ul .
Mordoviädän kilgän tanılğan tatar eşmäkäre Şamil'' Bikmaev Tatarstannıñ “Aq bars” bankısınıñ filialın Mordoviädä aça almawı turında bik borçulı xäbär citkerde.
Ufadan kilgän Ramil'' Bignov , tatar eşmäkärlärenä üz respublikalarında citäkçelär tarafınnan ügäy qaraş bulu säbäple, kiresençä , Başqortstannıñ tatar eşmäkärläre Tatarstanda bank açıp, metallurgiä sänäğäten üsterü yünäleşe belän yanıp yörüläre turında belderde.
BTKnıñ eşmäkärlär belän eşläw räise Färit Urazaev tarafınnan bu yünäleştä 1999 yıldan birle eş alıp barıla. Tatar eşmäkärläre belän eş alıp baruda bu yünäleştä kiläçäktä nindi çişäse mäs''älälär tora digän sorawğa ul bolay dide:
“Bu ünäleşneñ töp bazisı bulıp eşmäkärlärne berläşterä torğan yıl sayın ütkärelä torğan “ Forum delovogo partnerstva Tatarstana” dip atalğan zur cıyılış tora. Monda 300-400 keşe qatnaşa. Anda çit illärdän dä eşmäkärlär qatnaşa. Anıñ nigezendä 5-6 yıl eçendä Tatarstan säwdä yortları tözelde. Alar bügengä 41rә yaqınlaştılar. Häm alarnıñ iñ yaxşıları nigezendä, tatarlar yäşägän töbäklärdä Tatarstannıñ Säwdä wäkillekläre barlıqqa kilde. Bu nigezdä bezneñ eşmäkärlärneñ koordinatsion Sovetı buldı. Häm här yılnı bu Forumnı barlıq şirkätlärneñ general'' direktorları qatnaşlığında Tatarstannıñ Premyer Ministrı Röstäm Miñnexanov üze alıp bara. Ber yaqtan qarağanda , barısı da eşlängän sıman. Ämma läkin töbäklärdäge eşmäkärlärneñ 10%:ğına qatnaşa bu xäräkätkä. Ni öçen bez qalğan 90% eşmäkärlärne cälep itä almıybız? Miña qalsa, ber yaqtan töbäklärdä assotsiatsiälär, biznes klublar , biznes inkubatorlar, yäğni törle şuşı yünäleştäge eşçänlek formaların kertergä kiräk bulsa, ikençe yaqtan küp kenä zur şirkätlärneñ citäkçeläreneñ eşmäkärlärneñ alar üzläre yäşägän töbäklärdä tatar mäğrifätçelegänä, dinenä, anıñ mädäniätenä zur öleşlär kertülären bik añlap betermäwläre. Alar kiläçäktä tatar milläteneñ yäşäw nigezen täşkil itäçäklär , şunıñ öçen bu üunäleştä bez eşne däwam itärgä tieşbez ”,dide ul.
Başqa töbäklärdän kilgän eşmäkärlärneñ bik qızıqlı häm faydalı proyektların, 7 dekaberdä uzdırılaçaq kiñäytelgän utırışta çığış yasarğa täqdim itelde. Ul utırış 20 çit ildän , 40 Rusiä töbägennän 400 delegat qatnaşlığında uzaçaq. BTK BK räise Rinat Zinurov belderüençä, ul utırış respublikanıñ zur citäkçeläre qatnaşlığında uzaçaq.
Mälikä Basıyr


text:
Däwlät Şurasınıñ kiläse utırışında latin mäsäläse kütäreläçäk
Wäqälätle wäkilne kire çaqırtıp alu turındağı kebek çeterekle mäs'älälär yuq. Şulay da, milli mäs'älälär belän qızıqsınuçılarnı ber mäs'älä cälep itte inde. Ul – Däwlät Şurasınıñ Rusiä konstitutsion mäxkämäsenä “Rusiä xalıqları telläre turında”ğı qanunınıñ 3nçe maddäseneñ 6nçı punktınıñ qanunlığı turında möräcäğäte. Älege qanunnıñ 3nçe maddäseneñ 6nçı punktında “däwlät tele häm respublikalar däwlät telläreneñ imlaları kirillitsa nigezendä genä bula ala”, dielgän. Yäğni, respublikalarğa başqa imlalarğa, äytik Tatarstanğa latinğa küçü tıyıla.


text:
Törki xatın - qızları räiseneñ Ufağa säfäre
Mäğlüm buluınça, 2005 yılda Qazaqstanda törki xatın – qızlarınıñ III Bötendönya qorıltayı ütäçäk. Şenol Bal xanım, şul forumğa äzerlänü qısalarında, törki illärdä häm respubliklarda säfärdä yöri. Ufağa Başqortstan Fännär aqädemiäse häm Başqortstan respublikınıñ Başqort xatın – qızları cämğıyate çaqıruı buyınça kilgän Şenol Bal xanım qorıltaydağı çığışı öçen Başqortstandağı xatın – qızlar tormışı turında kiräkle hämmä qızıqlı mäğlümatlarnı cıyuın äytte. Törkiä qunağı respubliktağı başqort häm tatar xatın – qızları cämägät oyışmaları citäkçeläre belän, şulay uq Başqortstannıñ küp kenä räsmi şäxesläre belän dä oçraşıp söyläşülär ütkärüye xaqında äytte. Anıñ süzlärençä, ul oçraşular Başqortstannı yaqınraq belergä yärdäm itkän. Başqortstan Fännär aqädemiäsendä, Mädäniät häm milli säyäsät ministrlığında, Başqort xatın – qızları cämğıyatendä häm başqa urınnarda bulğanda Şenol Bal xanım törki dönya xatın – qızlarınıñ bügenge problemnarı häm kiläçäkkä burıçları xaqında söylägänlegen äytte. Xäzerge globälläşü şartlarında cämğiätne dä, ayırım keşelärne dä barı tik tatu ğäilä genä qotqarıp qala. Şuşı fikeren bu oçraşuda qat – qat yañğıratıp, Şenol Bal xanım yäşlärneñ kiläçäkkä tormış qıyblasın bilgeläde. «Xatın – qız, ayıruça törki xatın – qızları elektän ük kilgän matur ğädätlärebezne küz qarasıday saqlarğa tieş», – dip äytte Şenol Bal xanım. 21 august könne Şenol Bal xanım Ufadan Qazanğa kitä. Tatarstanda da ul ber atnağa yaqın bulaçaq.