text:
Seberdä icat itelgän şiğerlär fänni yaqtan tikşerelde
“Bügenge seber şiğriäte Tuqaylar, Rämievlar çorı 20 yöz başı tatar ädäbiätendäge kebek yañarış kiçerä”,- di bulaçaq filologiä fännäre kandidatı Güzäliä Mullaçanova. Ul 10 yıldan artıq inde Tömän rayonı Şuqça urta mäktäbendä uquçılarğa tatar tele häm ädäbiäte nigezlären öyrätä. Güzäliä Xälil qızı yaña ğına Qazan däwlät universitetında uzğan kandidatlıq dissertatsiäsen yaqlawdan qayttı. Anıñ fänni xezmäte “Seber töbäge tatar şiğriäteneñ icat dönyası” dip atala. 1990 yıldan alıp 2005 yılğa qädär bulğan icat nigezgä alınğan.
“Bu xezmät fänni cämäğätçelektä zur qızıqsınu uyattı. Seberdä şiğriätneñ üseş kiçerüen kürsätte”,- di Güzäliä Mulaçanovanoñ fänni citäkçese filologiä fännäre doktorı, KDU professorı Daniä Zahidullina.
Daniä Zahidullina süzlärençä, Mullaçanova 40 lap kitapnı tikşergän. Bu zur baylıq. Seber şiğriäte Seber panteizm fälsäfäse- keşeneñ tabiğät balası buluın belderüe belän yañalıq alıp kilä.
Soñğı yıllarda Tömän ölkäseneñ könyağında icat itelgän şiğerlärne dürtyullıqlar, kamil tügel äle alar, xätta şiğer dip ataw da qıyın digän süzlär buldı. Bu xaqta 2 yıl däwamında eşläp kilgän “Ädäbi Tömän” berläşmäsendä dä äytkälädelär. Yaqlaw waqıtında “primitiv” şiğerlär turında süz bulğan. Güzäliä Mullaçanova fikerençä:
“Seberdäge qäläm tibrätüçelär tatar dönyasın kütärmäkçe bulalar. Alarğa yärdäm qulı suzarğa kiräk”. Fänni citäkçe fikerenä kilsäk, poemalar yazılu xällärneñ alay uq naçar bulmawı turında söyli häm: “Zahit Akbüläkov belän Ğaliä Abaydullina icatı matur ğına bulıp formalaşıp kilä. Töp problema icatqa yäşlär kilsen ide. Alar kilmäsä bu şiğriät şul kileş yuqqa çığarğa mömkin”,- di professor.
Bu mäs'älä turında bez Güzäliä Mullaçanova belän dä söyläştek.
“Ädäbi Tömän” berläşmäsenä çarlanğan qälämlelär Qazannan yışraq kilep öyrätep torsalar xällär yaxşırır ide. Ä yäş buınğa kilgändä, mäktäplärdä xällär naçar. Ädäbiät ta ber säğät kenä uqıtıla. Şiğer yazarğa öyrätsen öçen uqıtuçı üze dä yaza belergä tieş bit”,- di Güzäliä Mullaçanova.
Güzäliä Mullaçanovanıñ yaqlawı seber şiğriätendäge tağın ber yañalıq belän ber waqıtqaraq turı kilde. Tatarstan kitap näşriäte bastırıp çığarğan “Min- Seber tatarımın” digän kitap april başında Tömängä qayttı. Anı Qazannan Şäwkät Ğädelşa häm Niaz Aqmal kiterde. Bu kitapqa 20 yöz başında icat itkän Mäwlekäy Yumaçikov, ğomum tatar şiğriätenä tanılğan Bulat Söläymanov, Şäwkät Ğädelşa, Nikolay Şämsetdinov häm bügenge köndä Tömän ölkäseneñ könyağında qäläm tibrätüçe tağın 6 keşeneñ icatı tuplanğan. Kitapnı tözegän Rafis Qorban “Bez isän” digän kereş süzdä bolay dip yaza:“Ädäbiätebezgä çit töbäklärdän talantlı ädiplär kilü bötenläy tuqtaldı. Räsäydä milli säyäsät alıp barılmaw (bälki bu, kiresençä, başqa xalıqlarnı urıslaştıru buyınça yäşeren säyäsätter) näticäsendä tatar digän millätneñ äle dä şuşı köngä xätle yäşäp kilüenä ğäcäplänergä, soqlanırğa häm ğorurlanırğa kiräkter! Äle tegendä, äle monda üzebezneñ tawışıbıznı işetterep torabız. Sezneñ qulığızğa kilep eläkkän älege cıyıntıq ta, menä şunıñ matur ber misalı”,- dip yaza Rafis Qorban. Bu kitap 1000 danädä dönya kürde.Nail Alan. Tömän.


c: text/html

text:
İrannıñ atom programması mäs''äläsendä Rusiä Tähran belän dä, Yewropa belän dä aralarnı saqlap qalırğa teli
Uran bayıtu omtılışınnan waz kiçügä İrannı anıñ atom energetikası ölkäsendäge berektäşe Rusiä dä öndi - ilneñ tışqı eşlär ministrlığı bu uñaydan maxsus belderü yasadı. Moña qädär Mäskäw atom programmaları ölkäsendä Tähranğa törleçä yardäm itep kilgän ide. Rusiäneñ xäzerge öndämäse anıñ bu mäs''älädä Könbatış qaraşlarına awışın añlatamı - Kärim Kamal şuşı sorawğa cawap ezli.
Audio, Aleksey Malaşenko
"Biredä ike möhim närsä bar häm alar ber-bersenä qarşı da kilä - berençedän, İran belän xezmättäşlekne saqlap qalu, ikençedän berük waqıtta Mäskäwneñ Yewropadağı yözenä dä tap töşermäw. Moña ireşü bik awır bulsa da Mäskäw monı eşlärgä tırışıp qarayaçaq", dip uylıy Malaşenko. Rusiä belän Yewropa Berlege arasındağı mönäsäbätlär soñğı aylarda inde bolay da naçarayğan ide. Moña başta Ukrainadağı äflisun inqilabı säbäp buldı, ul uñışqa näq menä Yewropa yardämendä ireşte dip sanala. Soñraq äle Baltiq buyı illärendäge urıs mäs''äläse häm Pol''şanıñ Mäskäw yaqlağan Belarus belän diplomatik suğışı da östälde. Malaşenko fikerençä, Rusiäneñ xäzer İrannı tänqitläwe, anıñ Könbatış belän xezmättäşlekne saqlap qalırğa teläwen çağıldıra:
Audio, Aleksey Malaşenko
"Min Rusiäneñ şuşı belderüen anıñ bar tışqı säyäsäte sürätendä qarar idem. Soñğı aylarda Rusiäneñ tışqı säyäsäte Könbatışnıñ, Quşma Ştatlarnıñ säyäsätennän şaqtıy ayırıla başladı. Rusiä aralarnı bozarğa telämi, bigräk tä Yewropa belän. Şuña da ul kiräk dip tapqanda häm bigräk tä cayı çıqqanda üzeneñ Yewropa belän bergä buluın kürsätä ala - häm menä xäzer şul eşlände dä", di Aleksey Malaşenko. Rusiäneñ İran belän säwdä äyläneşe yılına 2 milliard dollar bulsa, Yewropa belän bu san 100 milliardqa citä. Şuña da qaramastan, Mäskäw alarnıñ ikesennän bersen saylaw aldında qalırğa telämi häm şuña kürä wäzğiatneñ tınıç qına xäl itelüen alğa sörä. Rusiä öçen iñ qulay çişeleş - İrannıñ urannı bayıtu eşen tuqtatuı häm Yewropa belän bergä eşläwen yañartuı, di Aleksey Malaşenko. Şuña kürä dä Mäskäw İrannıñ atom programası mäs''äläsen İminlek Şurasına çığaruğa yul quymasqa tırışaçaq, digän fikerdä tora Carnegie üzäge xezmätkäre.
Kärim Kamal

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hac waqıtında kimendä 345 keşe taptalıp ülde
Bügen Söğüd Ğäräpstanda Hacnıñ iñ soñğı ğämälläreneñ berse, şäytanğa taş atu waqıtında 100dän artıq haci taptalıp ülgän. Eçke eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile general mayor Mansur ät-Türki, häläk buluçılar küp, dide, ämma tögälräk sanın äytä almadı. Bu faciğa distälägän meñ möselman Mäkkä yanındağı Mina tigezlegendäge 3 bağanağa taş atırğa barğanda bulğan. Bu ğibädät waqıtında elekke yıllarda da keşelär ülä ide. 2004nçe yılda 250 haci taptalıp ülgän ide. Bıyıl Hacğa 2 million yarımğa yaqın möselman cıyılğan.


text:
Tatarstanda çıqqan gäzitlärgä küzätü
Sişämbe 20nçe ğinwarda çıqqan gäzitlärenä, küptän tügel ğädätebezgä kergän, qısqaça ğına küzätü alıp baram. Watanım Tatarstan gäzitendä Böyek Watan suğışı invalidı Mixail Timkin başqalabıznıñ prezidentın Mintimer Şäymievnı tuğan köne belän qotladı. Çınnan da, Möxämmät ağa Mähdiev äsärendäge ber personajnıñ uqıtuçılar da bäräñge aşıy ikän dip bik zur “açış” yasağanı kebek, bez dä bügenge oçraqta Prezidentnıñ da tuğan köne bar ikän bit! – dibez. Härwaqıtta bezneñ turıda ğına qayğırtıp, gel il mäşäqätläre belän genä yäşärgä tieş dip künegelgän citäkçebezne iñ matur, iñ yaqtı bäyräme belän qotlaw härqaysıbıznıñ keşelek vasifasidir. Qotlaw temasına quşılıp Tatarstan yäşläre gäzite aşa Tübän Qama şähärennän 6 yäşlek Qamıl ğailäse belän, annarı Baltaç awılınnan İlşat Räximov häm Nurlat rayonı Foma awılınnan Fäxrievlar ğailäse dä Prezidentıbıznı qotlap, ixlas teläklären citkergännär. Yañadan Watanım Tatarstanğa küz salıyq Gäzitneñ öçençe bitendä “Tatarda ädäp häm irek yänäşä tora”isemle mäqälä yazılğan. Biredä ike kön däwamında barğan “Xalıqnıñ xoquqları häm säyäsi ädäplelek”dip atalğan konferensiä turında, anda qatnaşqan Rossiä PEN-üzäge citäkçeläre: Andrey Bintov, Aleksandr Tkaçenko turında yazılğan. Bu konferensiädä 2003nçe yılnıñ axırında basılğan “Tatarski put'': prava naroda i politkorrektnost''” kitabınıñ eçtälege turında fikerlär belän alışu bara. Şul uq bittä Qaytawaz rubrikasında “Ämirxan Yeniki qaysı ğasırda yäşägän, yäki Ni öçen tatar gazetaların uqımıylar” digän isem astında xatlar basılğan Anda Mendeleevsk şähärennän Läylägöl, Qazannan Räşidä Abdullova häm Orenburg ölkäse, yul''çan bistäsennän Xalidä Ömetbayıvanıñ fikerläre urın alğan. Alarnı telebez yuğalu mäs’äläse, yäşlärneñ tuğan tel, mädäniät töşençälärenä bik az iğtibar itüläre borçıy. Şähri Qazanğa küçäbez. Gäzitneñ 3nçe bitendä “Canlı sürätlärne tergezep...”isemle mäqälädä kürenekle ğalimebez İlbaris Nadirov Finlyandiädä yäşäp, küptän tügel wafat bulğan millättäşebez Tatarstannıñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre Ğömär Tahirov, anıñ eşlären däwam itüçe ulı Oçqan Tahirov turında yaza. Ä xäzer Finlyandiä tatarları, ayıruça Ğömär Tahirov turında İlbaris äfände Nadirov yazğan mäqälädän özekne täqdim itäbez.
Audio
2002nçe yılğı xalıq sanı alu näticäläreneñ berençe mäğlümatları kürenä başlaw uñayınnan “Bez, bez, bez idek, bez fälän million idek...” dip atalğan tügäräk östäl oyıştırıldı. Anda jurnalist Rimzil'' wäliev, fälsäfä fännär doktorı Rafail Xäkimov häm tarix fännäre doktorı Damir İsxaqov saylawlarnıñ näticälärenä analiz yasadılar. Tatarstan yäşläre bu yulı şaqtıy bay häm qızıqlı çıqqan. Vladimir Putinnıñ yäşeren fiker yörtüen kürsätkän ber sitatası basılıp çıqqan: Anıñ süze “Kem ikänen äytep tormıym, min ber direktor belän söyläşkän idem. Ul böten ğömere buyı ber tarmaqta eşlägän, qaysı tarmaq ikänen äytmim” – dip betä. Tatarstan yäşläreneñ berençe bitendä sportqa küp urın birelä. Başqalarnı “Kamaz”lar qomğa kümep qaldırdı dip yazalar. Tatarstan yäşläre gazetasında Prezidentnı tuğan köne belän qotlawğa röxsät bulmağanğa kürä, Tatarstan yäşläre taw turında yaza... Tawlar biek, tawğa menäse kilä. Xalıq ara taläplärgä cawap birüçe kompleks İdel, Zaya häm Sulatsa yılğaları quşılğan urında açılğan. Küz aldığızğa kiteregez: sez narat urmanlı taw östendä basıp torasız, asta yılğalar cäyräp yata, ä qırıyda üzeneñ unikal'' ğibadätxanäläre belän Sviajsk utrawı balqıp tora... Şul tawlardan TR Prezidentı Mintimer Şäymiev, kompleksnı tantanalı töstä açqannan soñ, üzeneñ äle dä yaxşı sport formasında buluın tağın ber qat raslap, tawdan çañğıda şuıp töşte, dip yaza Tatarstan yäşläre.
Albina Zäynulla, Qazan.


text:
Duvadaq
Duvadaq (Otis tarda) – (Otididae) ailesinden çoq ürkek bir quş türü. Dünyada eñ balaban uçqan quşlardan birevidir.
Erkek duvadaqlarnıñ qanat açıqlığı 260 sm uzunlıqta ola bile, özleri 18 kg ağırlıqqa bara bile. Irğaçı duvadaqlar bu ebatlarnıñ yarısına bara bile ve eñ fazla 8 kg ağırlıqta ola bile.
Duvadaqlar qaverenki lekeli, uzun ayaqlı quşlardır. Yetişkin erkeklerniñ saqalları bardır.
Duvadaqlar Moğolistandan İspaniyağa qadar barğan keniş bir coğrafiyağa darqalğan olsa da, yaşağanları kiçkene bölgeler bir-birinden ayrıdır. Pek çoq memlekette nesilleri endi tükendi, şu vaqıtta qalğan memleketlerde nesli tükenme telükesinen qarşı qarşığa.
Duvadaqlar aşaytlıq qıdırmaq içün tarlalarnen çöllerde dolaşa. Yetişkin soyları tohum, çekirdek, meyva, ot, böcek ve kiçkene memelilernen beslene, balaları böcek aşay.


text:
Qazanğa Rusiä Duması räise Gennadi Seleznev kilde
Comğa könne Qazanğa tağın ber däräcäle qunaq -- Rusiä Duması räise Gennadi Seleznev citäklägän işle delegatsiä kilep töşte. Monda inde mäşäqät tayağın awır başı Tatarstan parlamentı citäkçese Färid Möxämmätşinğa töşte. Çönki bügen ük Däwlät Şurasında «Federativ häm millätara mönäsäbätlärneñ zakonnar çığaru bazasın kamilläşterü problemaları» dip atalğan seminar-kiñäşmä eşli başladı. Tatar-inform agentlığı xäbärennän kürengänçä, bu çarada Tatarstan Däwlät Şurası deputatları, Rusiäneñ qayber töbäklärennän xaqimiät, qanun çığaru oyışma citäkçeläre, Däwlät Dumasınıñ biş komitet citäkçese qatnaşa.
Mondıy seminar-kiñäşmä Duma tarafınnan 14. tapqır uzdırıla. Ul törle töbäklärdä ütkärelä. Qanun çığaru däräcäsendä millätara mönäsäbätlär torışı berençe tapqır tikşereläçäk. Küräseñ, Dumanıñ mondıy waq mäsälägä niçäme yıllar qulı haman dä citmi. Bu yulı nihayät söyläşü bulır. Läkin süzdän ğämälgä küçü bulırmı -- monısın waqıt kürsäter.


text:
İran Çualışlar çığuğa säbäpçe bulğan çit il agentların İran ayawsız tar-mar itäçäk.
Bu turıda ilneñ ruxi jitäkçese Ali Xomeyni belderde. İran xakimiäte, Tährandağı massaküläm çualışlar, Quşma Ştatlar tarafınnan jitäkçelek itelgän digän fikerdä tora.
İnde berniçä kön däwam itkän studentlar demonstratsiäsendä qatnaşuçılar qädimçelärneñ säyäsi tormışqa tıqşınuına qarşı çığa. Alar prezident Möxämmät Xataminıñ urınnınnan kitüen taläp itä. Alar fikerençä, Xatami wäğdä itkän üzgärtep qorularnı başqarıp çığa almıyaçaq.
Kiçä Tähranda xäkimiätkä qarşı çığışlarda qatnaşqan siksän student totqarlanğan. Politsiä belän daimi bäreleşlär xaqında da xäbär itelä.
İnde berniçä kön däwam itkän studentlar demonstratsiäsendä qatnaşuçılar qädimçelärneñ säyäsi tormışqa tıqşınuına qarşı çığa. Alar prezident Möxämmät Xataminıñ urınnınnan kitüen taläp itä. Alar fikerençä, Xatami wäğdä itkän üzgärtep qorularnı başqarıp çığa almıyaçaq.
Kiçä Tähranda xäkimiätkä qarşı çığışlarda qatnaşqan siksän student totqarlanğan. Politsiä belän daimi bäreleşlär xaqında da xäbär itelä.


text:
Bosniädäge NATO köçläre Radovan Karadzic tarafdarlarına qarşı çaralar kürä
Sarajevo. NATO citäkçelegendäge xalıqara köçlär Bosniädä, 90-nçe yıllardağı suğış waqıtında andağı serblarnı citäklägän häm awır suğış cinayätläre qıluda ğäyeplängän Radovan Karadzicneñ tarafdarlarına qarşı maxsus çaralar kürä başladı. Monıñ maqsatı, alarnıñ Karadzickä yardäm itüwen tuqtatu bulıp tora. Elekke serb citäkçese haman da Bosniäneñ serb öleşendä yäşerenep yata dip farazlana. NATO Totrıqlandıru köçläre, S-For bügenge belderüwendä, şuşı çaralar Pale şähäre tirälärendä alıp barıla dip xäbär itä. Moña qädär Karadzic inde ike märtäbä üzen qulğa alu omtılışınnan qaçıp qotılğan ide. Ul arada Bosniäneñ, cirle häm xalıqara xäkimnärdän torğan keşe xoquqları mäxkämäse, Bosniä serbları xakimiaten Srebrenica wäxşäte öçen 2 millionnan dollardan artıq aqça tüläwen mäcbür itkän qarar qabul itte. 1995-nçe yılnıñ yülendä şuşı wäxşättä Bosniä serbları 7 meñläp möselmannı yuq itkän ide. Şuşı qararında mäxkämä şulay uq, Bosniä eçendä zur möstäqillekkä iä bulğan Republika Srpskadan şul çaqtağı waqiğälär xaqında tögäl mäğlümat birüne dä taläp itä.


text:
AQŞ, Ğıraq suğışı betkänçe ük Süriägä basım yasıy başladı. Comğada AQŞ däwlät sekretarı Colin Powell Süriä Ğıraqnı tözekländerü häm İzrael belän Fälästinnär arasında tınıçlıq urnaştıruda üz täsiren uñay räweştä qullanmasa, qayber näticälär aldında qalaçaq dip kisätte. Powell süzlärençä , Damask Ğıraq çigen häm (üzendäge) suğışçan fälästin törkemnäreneñ ofisların yapmasa, xezmättäşlek itmäsä Quşma Ştatları sanksiälär kertä ala.
Ğıraq suğışınnan elek AQŞ räsmiläre alda torğan konflikt dönyadağı totrıqsız illärgä işarä cibärde häm bu demokratik üzgäreşlärgä yardäm itäçäk dip äytkän ide. Ğıraq suğışı kündermäse Waşingtonnıñ qara isemlegendä torğan Süriä, Tönyaq Korea häm İran kebek illärgä nindi täsir yasayaçaq? Alarnı üzgäreşkäme, ällä Amerikan köçenä qarşı toru öçen atom qorallarına iä bulu yulın ezlärgäme etäräçäk? Michigan Universitetı profesorı Raymond Tanter süzlärençä(audio)
Totrıqsız rejim üzgäreşe Bagdadta başlandı. Damasqa yul Bagdad aşa bara , Tehranğa yul Bagdad aşa bara. Bagdadta rejimnı üzgärtü belän totrıqsız illär citäkçelärenä kündermä cibärelde. Alarğa basım kerergä kiräkmi
Ğıraq suğışı betkänçe ük Quşma Ştatları kürşe Süriägä basım yasıy başladı. Waşington Damask Saddam rejimınıñ qaldıqlarına sıyınu urını birä häm ximik qorallar eşli dip anı ğäyeplep kilde . Comğa könne Süriä başqalsına kilgän däwlät sekretarı C.Powell prezident Başar äl Assad belän 3 säğätkä yaqın söyläşte. Söyläşüneñ detalläre belderelmäsä dä , Powell soñraq Beyrutta Bush administratsiäse töbäkne distälärçä yıl totrıqsızlandırğan säyäsätneñ tuqtaluın kürergä teli dip äytte. Ul Süriä citäkçesenä ütkändäge kebek bezneñ kisätülärgä qolaq salmasan, ekonomik sanksiälär yäki AQŞnıñ başqa çaraları aldında qalaçaqsız dip äytkänder.. Şulay da Powell bez Süriägä suğış açarğa cıyınmıybız dip bik açıq itep äytep quydı. Şimbädä Beyrutta ütkärelgän press konferensiädä Powell Saddamnı ciñü belän yaqın könçığışta yaña strategik wazğiät xasıyl buldı dip äytep ( audio)
Yaqın könçığışta yaña strategik wazğiät. Bez yaña strategik wazğiätkä yaraqlaşuçı Süriä belän xezmättäşlek itergä telibez.Häm Süriä belän törle çaralarda xezmätäşlek itü öçen bez alğa taba iqtibar belän qarıyaçaqbız.
Analitiklar qaraşınça ,Damasqnıñ Xämäs Xızbulla kebek suğışçan fälästin törkemnären yaqlauın tuqtatuı, alarnıñ Süriädäge ofisların yabu AQŞnıñ töp mäqsatı bulıp tora. Süriäneñ yaqlauı bulmasa fälästinnärneñ yaña premiere Mäxmud Abbas qorallı törkemnärne tizräk taratır häm İzrael belän progress tizräk bulır ide. Prezident Assad, Powelga ul kilgänçe ük fälästinnärneñ büroların yabıp quydıq dip beldergän. Qaysı törkemnärneñ büroları yabılğandır, ul turıda süz yuq, ämma Powell AQŞ Süriäneñ atlağan adımnarı ezlekleme yuqmı qarap baraçaq dip basım yasadı. Assad Powellnıñ Livandağı xärbiläregezne çığarığız häm Livanda çik aşa İsraelgä höcümnär oyıştırğan şığı Xızbulla törkemen qoral belän tämin itüne tuqtatığız digän taläplärenä ällä ni uñay cawap birmägän. Damask İzraelneñ 1967-nçe yılda okupatsiälägän Golan qalqıluqlarınnan çigenüen , strategik yaqtan möhim territorieneñ üzenä qaytarıluın taläp itä. Assad Powellğa ägär dä yaqın könçığışta solıx urnaştırırğa teläsez ,bu mäsäläne qararğa tieşsez dip äytkän . Powell belän säyäxät itkän amerikan räsmiänä qarağanda, yaqın könçığış tınıçlıq planı ‘solıx yulında Süriä ber genä märtäbä telgä alınğan . Powell İzrael belän Fälästinnär arasında progress bulğannan soñ ğına Süriäneñ taläplären qarıyaçaq dip äytkän. Powell Waşingtonğa qaytqaç ta qatnaşqan televidie programmasında ägär dä Süriä xezmätäşlek itsä , anıñ fayadasına bulaçaq , Assad belän ütkärgän söyläşülär faydalı ide dip äytkän. Profesor Tanter Amerikanıñ basımı totrıqsız illärneñ ğämällären üzgärtäçäk dip söylägändä Waşingtonda Milli Säyäsät İnstitutı direktorı Maureen Steinbruner süzlärençä (audio)
Töbäktäge İran Süriä häm başqa illär alğa artqa taba qayber adımnar atlayaçaq , ber yaqtan alar üzlären kileşmäüçän itep kürsätmäs öçen pozitsiälären üzgärteçäk ämma alar riza da bulmayaçaq .
Damask, Powell belän söyläşülärendä birgän wağdäläreneñ küpmesen ütär , anısın waqıt kürsätäçäk. Ämma Ğıraq suğışınnan soñ Waşington belän tınıçılq yulın saylar dip kötergä kiräk.
Färidä Xämit, Praga


text:
Yevropa AQŞnıñ İsrael planın xuplawına riza tügel
Bu atnada İsraelneñ ber yaqlı tınıçlıq planın Amerika Quşma Ştatları xuplasa - Yevropa''da moña başqa törle qaraş buldı.
Waşingtonnan kilgän yaqlaw – ğaräp dönyasında açu tudırdı. İsraelneñ 1967nçı yılğa qadär bulğan çiklärne qaytaruı mömkin tügel. Yevropa Berlege, Gazadan İsraelnıñ çığuı – "yul xaritası" dip isemlängän tınıçlıq kileşüen ğamälgä kertä başlaw öçen möhim adım bula ala, dip belderde. Ministrlar fikerençä – "yul xaritası" – nizaqnı beterep İsraelneñ kürşesendä Fälestin däwläte tözüneñ berdän ber yulı.
Bügen Könbatış Yarda häm Gaza sızığında uram cıyınnarı uzdı. Fälestinnär bu könne – İsrael törmälärendä utırğan 6 mrñgä yaqın millättäşlären iskä aldı. Bush''nıñ Şaron planın yaqlawına açulı çığışlar yañğradı.
Yevropa Berlege komissionerı Patten, Amerikanıñ plannı xuplap çığuı – zur ziyan kiterde, dip belderde. Berlekneñ tışqı säyäsäte başlığı Javier Solana, Yaqın Könçığış "kvartetı": BMO, AQŞ, Yevropa Berlege häm Rusiä wäkilläre 4 may könne New Yorkta oçraşaçaq, dip belderde.Bügen İsrael belän Gaza çigendäge Erez çik buyı noqtasında intixar terrorçı üz üzen şartlatqan. İsrael radiosı xäbär itüençä, näticädä kimendä 4 keşe yaralanğan. Höcüm öçen cawaplılıqnı üz östenä Hamas häm Al-Aqsa intixarçıları brigadası alğan.


text:
Nalçik öçen Kavkaz Frontı cawaplı
Rusiä köçläre Qabarda-Balqar başqalası Nalçikta wazğiätne üz kontrolenä aluları turında xäbär itte. Ämma bu mäğlümat bäysez çığanaqlarda raslanmağan. Bügen Nalçiknıñ üzägendä atışlar häm höcümnär buldı, respublikanıñ prezidentı kimendä 50 suğışçı häm 12 keşe häläk bulğan, dip xäbär itkän ide. Cirle sälämätlek saqlaw ministrlığı, 13 keşe häläk buldı, 75kä yaqını yaralandı, dip belderä. Höcüm öçen cawaplılıqnı üz östenä Kavkaz Frontı dip isemlängän oyışma aldı. Çeçen suğışçıları yulbaşçısı Ahmad Zakayev, Azatlıq radiosınıñ Tönyaq Kavkaz redaksiäsenä menä närsälär söyläp birde:
"Belüemçä, suğışılar Kavkaz Frontınnan bulğan. Kavkaz Frontı Aslan Masxadov ülemennän soñ anıñ däwamçısı Abdul-Xalim Sadullaev tarafınnan oyıştırılğan. Bu – İçkeriä xärbi köçläreneñ qorallı bülege, häm belüemçä, älege höcüm – Nalçikta planlaştırılğan xärbi çara bulğan," dide Zakayev.
Anıñ qayda bulğanı bilgesez. Bügen Nalçiktağı xällär turında tulıraq mäğlümat belän Azatlıqnıñ xalıqara küzätülärendä tanışa alasız.
"Belüemçä, suğışılar Kavkaz Frontınnan bulğan. Kavkaz Frontı Aslan Masxadov ülemennän soñ anıñ däwamçısı Abdul-Xalim Sadullaev tarafınnan oyıştırılğan. Bu – İçkeriä xärbi köçläreneñ qorallı bülege, häm belüemçä, älege höcüm – Nalçikta planlaştırılğan xärbi çara bulğan," dide Zakayev.
Anıñ qayda bulğanı bilgesez. Bügen Nalçiktağı xällär turında tulıraq mäğlümat belän Azatlıqnıñ xalıqara küzätülärendä tanışa alasız.


text:
Muazzez Ersoy Yeni Cikan album sarkilarini dinle full
Muazzez Ersoy 2011 dinle, Muazzez Ersoy 2011 izle, Muazzez Ersoy yeni çıkan videosunu izle, Muazzez Ersoyson şarkısını dinle, Muazzez Ersoyen son albumünü dinle, Muazzez Ersoyfull müziğini dinle, Muazzez Ersoy kliplerini izle, Muazzez Ersoy klibini izle, Muazzez Ersoy videolarını izle, mp3 lerini dinle, Muazzez Ersoy full albumü dinle, Muazzez Ersoy full mp3 dinle, Muazzez Ersoy en yenilerini izle, Muazzez Ersoy orjinal klibini izle, Muazzez Ersoy orjinal videosunu izle, Muazzez Ersoy müziqini dinle, Muazzez Ersoy hd izle, Muazzez Ersoy populer muzik dinle
Bu sayfa hakkında yorum ekle:


text:
Gorbunov isemendäge aviatözeleş berläşmäsenä 75 yıl
Gorbunov isemendäge aviatözeleş berläşmäsenä 75 yıl
Ä ber kön aldan “Qazan yärminkäse” kürgäzmäsendä “Aviakosmik texnologiälär häm cihazlar: Qazan 2002” dip atalğan maxsus kürgäzmä eşli başladı. Älege kürgäzmädä 70 yaqın Rusiä häm Ukraina şirkätläre qatnaşa. Mondıy kürgäzmä Qazan tarixında täwge tapqır ütkärelä. Bu älege da bayağı Gorbunov berläşmäseneñ 75 yıllıq yubiley xörmätenä. Qazanda citeşterelä torğan TU-214 Aqtay, Ansat boralaqları uq quyılmasa da, älege kürgäzmädä motorlar tözü berläşmäsendä citeşterelä torğan oçqıç motorların kürergä bula. Kürgäzmäne qarağan waqıtında premyer-ministr Röstäm Miñnexanov Qazan aviatözüçelären därtländerep, kiläçäktä barlıq Rusiä aviatsiäse TU markalı oçqıçlardan ğına toraçaq, digän süzlär äytte.
Äye, bu Tatarstan aviatözüçelärneñ bik zur ömete, ışanıçı. Ägärdä Qazanda citeşterelä torğan TU oçqıçlarına häm MI boralaqlarına däwlät zakazları bulsa, äytkändäy, yartı Qazan xalqınıñ tamağı tuq, öste böten bulır ide. Älegä TU-214 oçqıçları lizing buyınça ğına urnaştırıla. Mäğlüm bulğança, ike oçqıç “ДaлbaBиa”ğa birelde, häm menä Gorbunov berläşmäseneñ 75 yıllıq yubiley könendä tağın ber TU-214 oçqıçı Rusiä däwlät transport kompaniäsenä tapşırıla, dip xäbär itelde. Bu oçqıç Rusiä prezidentı oçqıçları otryadına tapşırıla. Ul maxsus yasalğan oçqıç. Älege transport kompaniäseneñ tağın öç TU-214 oçqıçına zakazı bar ikän. 2007 yılğa xätle lizing buyınça tağın un Tatarstan oçqıçı ozatılırğa tieş, dip belderä premyer-ministr Röstäm Miñnexanov.


text:
Ğiraq ğınwar ayına saylawlarğa äzer bulmasqa mömkin
Ğiraqnıñ yaña premyer-ministrı Allawi, kiläse yılnıñ ğınwarında iminlek saylawlar ütkärerlek däräcädä bulmayaçaq, dip beldersä dä Amerika Quşma Ştatları saylawlarnı planlaştırılğança ütüen teli. Bu xaqta bügen prezident George Bush belän NATO summitına İstanbulğa kilgän Aq Yortnıñ matbuğat wäkile Scott McClellan belderde. Ämma Waşington iminlek mäs'älälären dä añlıy, dide ul. 30 yün könne Ğiraqtağı waqıtlı xakimiätne üz qulına alaçaq Allawi kiçä, saylawlar iñ soñ mart ayında ütä alır, dip belderde. Ämma bügen – anıñ bu süzlärenä yalğış añlatma birelgän , dip Allawi – Ğiraqta saylawlar aldan bilgelängän waqıtta uzaçaq, dide.


text:
Mäcüsilek
Mäcüsilek, ber allağa ışanunı qabul itmägän traditsion dini ışanular ataması (küp allalarğa ışanu h.b.).
İslamğa qädär Bolğarlarda utqa, qoyaşqa, suğa, kükkä, izgelärgä häm başqalar tabınu yäşäp kilgän. Mäcüsilek başqa mädäni traditsiälär belän bergä tatar xalqınıñ ruxi dönyası üseşenä yoğıntı yasıy. Bolğarlar İslam dine qabul itkäç, Mäcüsilek aqrınlap rolen yuğalta barsa da, yaña formalar ala häm bügen dä Möselman mädäniäte öleşe bularaq yäşi. İdel-Ural töbäge fin-uğır xalıqlarınıñ Xristianlıqnı çağıştırmaça soñ qabul itüe säbäple (16. yöz urtaları – 20. yöz başı), mäcüsilek alarnıñ ruxi dönyalarında, mädäniätlärendä tatarnıqına qarağanda kübräk urın alıp tora. 1990-yıllar başınnan borınğı dinnären-ışanuların yañartu Mari, Udmurt, Çuaş, küpmeder däräcädä Mordvalarda küzätelä.


text:
Şvetsiä premier-ministrı wazifahınan kitmäyäsäk
Şvetsiä premier-ministrı räsmi räweştä ildä Yevropa valütahın indereüzä xökümät kompaniähınıñ yeñeleüen tanını. Ämmä Göran Persson wazifahınan kitergä uylamay. Persson hüzzärenä qarağanda, haylaw yomğaqtarınıñ, älbittä, Şvetsiä ösön ezemtäläre kire bulasaq. Premier-ministr bildäläwensä, bıl ihä xökümätkä ışanıu mäsälähe buyınsa tawış bireü bulmanı. Yevropa berlege berlekteñ qayhı ber mäsälälären xäl itkändä Şvetsiänıñ qatnaşa almaw ixtimallığı turahında Stoqğol'mdı iskärtte. Şvetsiäla ütkän referendumda ildeñ awroğa quşılıuına qarşı bulıusılar yeñeü yawlağaynı. Räsmi mäglümättär buyınsa, haylawsılarzıñ 56 protsentı qarşı, 42 protsent tirähe ıñğay tawış birgän.


text:
Quşma Şatatlar belän Rusiä arasında qorallarnı çikläw kileşüeneñ raslanuı kiçekterelergä mömkin
Rusiä tışqı eşlär ministrı İgor İvanov, Amerika belän Rusiä arasındağı qoral kontrol itü turındağı kileşü Rusiä öçen möhim, läkin Ğiraqta barğan suğış kileşüne raslawnı totqarlıy ala, dip belderde. Bügen İvanov bu xaqta Federatsiä Şurası aldında äytte. Tışqı eşlär ministrlığı Däwlät Dumasınıñ Strategik Qoralnı Qısqartu turındağı bu kileşüne raslawı öçen täqdim kertäçäk. Läkin bu eş kiçekterelergä mömkin, çönki Quşma Ştatları Ğiraqta suğış alıp barğanda bu adım psixologik yaqtan urınsız, dide İvanov. Şulay uq, Amerikan citäkçelegenä möräcäğät itep, Rusiä tışqı eşlär ministrı-Mäskäw -Waşington mönäsäbätläreneñ sülpänäyüen ozaqqa suzmasqa çaqırdı. Quşma Ştatlarnıñ Rusiäne Ğiraqqa tıyılğan cihazlar satuında ğayepläwe Rusiä Federatsiä Şurasında da borçılu tudırdı. Bügen İgor İvanov tağın ber tapqır monıñ döreslekkä turı kilmägäne turında belderde. Kiçä Waşingtonda Amerikan däwlät sekretare Colin Powell, İvanovqa, ğayepläwlärneñ böten dälilläre tapşırıldı, dip xäbär itte. Şulay uq, Federatsiä Şurası aldında çığış yasağanda İvanov, Quşma Ştatlarnıñ Ğiraqtağı kampaniäsen-xalıqnı Säddäm xakimiätennän azat itü dip atawı -çınbarlıqtan yıraq, dide.


text:
Barıy Kincağulov Başqortstan üzäk saylaw komissiäse räise bulmayaçaq
Respubliknıñ yaña üzäk saylaw komissiäse tözelgän ide.Başqortstan yağı anıñ räise itep elek tä şul urında utırğan Barıy Kincäğolıvnı bilgeläde. Rusiäneñ üzäk saylaw komissiäse uzğan saylawlardağı tartqalaşlarnı iskä töşerep , Kincäğolıv kandidaturasın kire qaqqan.İñ zur tartqalaşlarnıñ berse Rusiä saylaw komissiäse Veremeyenkonı terkäp tä , Başqortstan yağı anı inkär itkäç bulğan ide. Başqortstan üzäk saylaw komissiäse älege mäsäläne 25nçe iyün qararğa cıyına. Respubliknıñ eçke eşlär ministrı Rafael Diwayıv däğwası buyınça mäxkämälär däwam itä.Diwayıv uzğan Başqortstan Prezidentı saylawları qampaniäse çorında abruyın häm namusın pıçratuda ğäipläp berniçä matbağanı mäxkämägä birgän ide.Birelgän 30 eşneñ 15şe qaralğan , şularnıñ 12se Diwayıv faydasına. Nefteqama şähärennän 45 ruxanıy ata-babalarıbıznıñ izge cire bulğan Bolğarğa barıp , ğıybadät qılıp qayttı.Alarnıñ iñ ölkänenä — 80 , iñ yäşenä — 12 yäş. Mondıy säfärlär respublik möselmannarı öçen üzenä kürä ber näni xacğa äylänä bara,
Mönir Wafin , Ufa.
Mönir Wafin , Ufa.


text:
Macarstan oppozitsiäse premiernı urınınnan kitergä çaqıra
Macarstan premier-ministrı Ferenc Gyurcsany düşämbedä Soçida Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän oçraşıp yörgändä, Budapeştnıñ üzendä yözlägän keşe premiernıñ urınınnan kitüen taläp itep, protest çaraları ütkärde. Sişämbegä qarşı töndä bulğan çualışlar näticäsendä yözdän artıq keşe yaralanğan. Bu xällärgä premiernıñ, bez saylawlarda ciñer öçen xalıqnı berniçä yıl aldap kildek, digän süzläre yazılğan ber tasma säbäp buldı. Taläplärgä qaramastan, Gyurcsany urınınnan kitmäyäçägen belderde.
"Bezneñ ällä ni mömkinlegebez yuq. Çönki üzebez ıçqındırıp beterdek. Ber Yewropa ile dä bu qädäre axmaqlıq eşlämäde. Soñğı 2 yıl buyına bez yalğanlap kildek. Bez söylägännär yalğan ide" di Macar premierı.
Bu tasmanı kem yazıp alğanı älegä bilgesez. Gyurcsany üze äytkännären kire qaqmıy.
Yäkşämbedä berniçä meñ keşe yuğarı salımnarğa, xastaxanä häm yuğarı uqu yortlarında tüläwlärgä qarşı tınıç demonstartsiä ütkärä ide. Ber cirle stansiä tasmanı tapşırğannan soñ, uram cıyınnarı başlandı. Alar düşämbedä däwam itte, kiçkä taba çualışlarğa äwerelde. Berniçä distä keşe televidenie binasına bärep kerergä tırıştı. Politsiä küzdän yäş çığara torğan gaz qullandı. Tirä yaqtağı maşinalar yandırıldı, cimerelde. 100dän artıq keşe yaralanğan, kübese politsiä xezmätkäre, berse başına awır cäräxätlär alğan. Başqalağa tartılğan östämä köçlär 5 säğättän wazğiätne kontrolgä alğan.
Sişämbedä Gyurcsany bu xällärne 1989 yılda komunizm cimerelgännän birle "iñ qarağı häm ozın tön" dip atadı. Berük waqıtta ul urınınnan kitmiäçägen, refromalarnı däwam itäçägen, bar çaralar belän tärtip urnaştıraçağın belderde.
"Bezneñ protest belderergä xoquqıbız bar, läkin däwlät institutların cimerü xoquqıbız yuq. Bu qabul itelerlek tügel" di Macar premierı.
Gyurcsanynıñ Sotsialistlar partiäse häm koalitsiädäge İrekle Demokratlar premiernı yaqlap çıqtı. Ä menä ilneñ prezidentı Laslo Solyom premierğa täniqt belderde:
"Yäkşämbe xälläre ildä ruxi krizis tudırdı. Premiernıñ reaksiäse anı tağı da tiränäytte, çönki ul üzeneñ şäxsi cawaplılığın soñğı 16 yıl waqiğaları belän añlatırğa tırışa. Demokratiägä xilaflıq kiterüne bernindi maqsat belän dä aqlap bulmıy, bigräk tä bu añlı räweştä eşlänsä. Min premiernı monı açıqça tanırğa çaqıram" di Macar prezidentı.
Oppozitsiädäge Fidesz partiäse premiernı urınınnan kitergä çaqırdı. Üktäberneñ 1ndä Macarstanda cirle saylawlar ütäçäk. Fiker beleşülärgä qarağanda Fidesz Gyurcsany koalitsiäsen ciñergä tieş.
Zamanında kommunist annarı eşquar bulğan 44 yäşlek Gyurcsanynıñ köndäşläre citärlek. Alar anı xosusıylaştıru çorında tuplağan baylığı, artıq qupşı yäşäw räweşe öçen tänqitli. Töp köndäşlärneñ berse elekke premier Viktor Orban xäzer Gyurcsany Macar säyäsätendä persona non grata dip belderde. Ämmä, Gyurcsany üze çigenergä cıyınmıy.
Ali Ğilmi


text:
Batqan köymädä 378 keşe isän qalğan
Mısırda Safağa diñgez portında Qızıl diñgezdä batqannarnıñ tuğannarı häm polisiä arasında bäreleşlär buldı. Tuğannarı turında häm köymäneñ batu säbäpläre turında ber nindi dä xäbär ala almağan keşelär polisiägä taşlar attı. 1400 yulçısı bulğan 36 yıllıq köymä comğa, 3nçe fivral könne battı. Diñgezçelär, 378 keşe qotqarılğan dip xäbär itä, qalğannarı häläk bulğan dip farazlana. İsän qaluçılar birgän mäğlümatlärgä qarağanda, alar Söğüd Ğäräpstannan çıqqaç köymädä yanğın başlanğan, diñgezçelär yulçılarnıñ köymäneñ ber öleşenä cıyıp üzläre berniçä säğät buyına yanğınnı sünderergä tırışqan. Mısır prezidentı Hösni Möbäräk bu xälne tikşerergä färman birde. İsän qaluçılarnı ezläw däwam itä.


text:
Atna azağında Ğıraqta 12 säğät eçendä Bagdadnıñ zur öleşen su belän tämin itkän ütkätgeç şartlatıldı, ilneñ tönyağında neft ütkärgeçenä yasalğan sabotaj belän ikençe yanğın başlatıldı häm törmägä yasalğan häcümdä 6 ğıraqlı üterelde, 60 yaralandı.Elek amerikan ğäskärilären genä hädäf itep alğan ğısyançılar xäzer , ekonomik sabotajlarğamı başladı digän borçılular bar.
Ğıraqta okupatsiä köçläre tik üzlärenä yünälderelgän höcümnär genä tügel,ä xäzer sabotajlarğa qarşı da köräşergä tieş. Sabotajçılar ilneñ tönyağında möhim neft ütkärgeçendä ikençe öleşne şartlatıp yanğınğa säbäp buldı. 3 kön eçendä ikençe sabotaj.AQŞ soldatları, injinerlar comğadan birle yanğınnı sünderegä tırışqanda şimbä tönnnä ikençese başlandı. Şulay itep çärşämbedä Törkiägä başlanğan neft eksportı tuqtaldı. Qayber belderülärgä qarağanda ütkärgeçne yañadan safqa kertü öeçn ike atna waqıt kiräk, ikençeläre ber niçä kön dip äytä. Bagdadta AQŞ sivil adminsitratorı Paul Bremer kiçä mätbuğat oçraşuında bolay digän ide ( AUDİO)
Ğıraq bugen bik yarlı,moña 4 distä yıl Ğıraq iqtisadı belän şaqqattırlıq däräcädä xatalı idarä itü häm bugengä qädär däwam itkän politik sabotajlar şulsanda Kirkuk neft ütkärgeçenä ike kön elek yasalğan sabotaj säbäp bulıp tora. Bu Ğıraqlılarğa könenä 7 million dollar zarar kiterä.
Neft ütkärgeçen şartlatu belän Ğıraq neften dönya bazarına çığaru kiçekte älbättä. AQŞ räsmiläre infrastrukaturanıñ iske buluına qaramastan yıl azaqlarında könenä ber million miçkä neft ekspeort iteläçäk dip uylağan ide. Könyaqta ta neft Farsı Qultığına cünläp aqmıy , anda yış qına özezgän elektr barlıq eşlärne totqarlıy. Quyılğan mäqsatqa ireşü, könenä 600meñ miçkä neft eksportlau älegä xıyal bulıp tora. AQŞ räsmiläre Ğıraq neften häm başqa resurslarnı saqlau öçen quldan kilgän här närsä eşlänä dip belderä. Süzçe Charles Heatly neft Ğıraqnı tözekländerü häm başqa xezmätlär öçen kiräkle kerem genä tügel ä ul eçtä istiğmal öçen dä kiräkle , ütkärgeçlärne saqlau bezneñ öçen prioritet bulıp tora dip äytep tağı bolay dide (AUDİO) älege waqıtta 5meñ 500 ğıraqlı personal neft infrastrukturasın şulsanda neft qoyıları, eşkärtü zavodları , ütkärgeçlärne häm älbättä elektr çığarğan urınnarnı saqlıy
Heatly östäp ber çit il şirkäte belän tözelgän kontrakt östämä 6meñ 500 ğıraqlı saqçını eşkä alu mömkinçelegen tudıra ,alar 150 punktnı saqlayçaq dip belderde.Höcümnär neft ütkärgeçenä genä yasalmıy yäkşämbedä Bagdadtnıñ möhim su ütkärgeçe şartlatılıp, şähärneñ ber öleşen su bastı, 300meñläp keşe 50derece essedä susuz utırdı.Başqalada äle dä könenä 12 säğät kenä elektr birelä. Bagdad yanındağı törmägä häcüm itep 6 ğıraqlını üterü, 60ın yaralaunıñ artında nindi mäqsat yata torğandır, moñı amerikannnar da ğıraqlılar üzläre dä añlata almıy. Törmägä yasalğan höcümnän soñ, waqıyğä urınına kilep videoğa töşärä başlağan Reuter operatorı Mazen Dananı , tanktağı amerikan soldatları üzlärenä granatomet belän häcümgä äzerlänüçe ğıraqlı dip uylap atıp üterä. Fälästinle Mazen Dananıñ üterelüe NYta urnaşqan jurnalistlarnı yaqlau komitetı şulayuq Venadağı Xalıqara Mätbuğat İnstitutnıñ reaksiäsenä säbäp buldı. Alar insident tikşerelergä tieş dip taläp itä.Ğıraqta yaralanğan, häläk bulğan ğäskärilär turında här kön xabärlär kilep tora.Okupatsiä köçläre sabotajlarnı , üterülärne Säddämgä turılıqlı keşelär, yäki Baath partiäse qaldıqları oyıştıra dip beldergändä, AlCäzirä televidiniäse üzen Ğıraqlı İslam Qarşılq Kürsätü Xäräkäte dip atağan törkemneñ vidio tasmasın kürsätte.Tasmada Ğıraq qarşılıq kürsätü xäräkäteneñ eçke frotta nigezle progress yasauı häm doşmannı saqlanu pozitsiäsenä quyuı turında äytelä.Bälkim dä okupatsion köçlär neft ütkärgeçlären saqlau eşen Saddam waqıtında bulğan kebek ütkärgeçlärgä yaqın yäşägän qabilälärgä tapşırırğa, şeyxlärgä eleke privilegiälären birergä mäcbür bulaçaq
färidä xämit, praga


text:
Rusiä prezidentı Parijda Fransiä, Germaniä, İspaniä citäkçeläre belän oçraşa
Rusiä prezidentı Vladimir Putin Fransiä, Germaniä häm İspaniä citäkçeläre belän söyläşü öçen bügen Parijğa kilde. Başta Putin Fransiä prezientı Jak Şirak belän oçraştı. Alar bergäläp Parij çitendäge hawa nığıtmasına barı kilde. Soñraq alarğa Germaniä kanslerı Gerhard Şröder belän İspaniä premier-ministrı Xose Luis Zapatero quşıla. Mondıy 4-yaqlı oçraşu berençe tapqır ütä. Fransiä prezidentı idaräse belderüendä äytelgänçä, oçraşunıñ maqsatı – Rusiä prezidentına duslıq qulı suzıp, anı demokratiä häm iqtisadi üzgäreşlär yulınnan barırğa öndäw. Oçraşuda şulay uq, 10 Mayda Mäskäwdä ütäçäk Rusiä-Yevropa Berlege sammitına äzerlek barışı tikşereläçäk.


text:
Ğiraqtıñ Saddam Xösäyendän qalğan burıstarzı tüläwgä lä aqsahı yuq
Amerika häm Böyök Britaniänıñ Ğiraqtağı waqıtlısa xakimiäte başlığı Paul Bremer bildäläwensä, Ğiraqtıñ xatta Saddam Xösäyendän qalğan burıstarzı tüläwgä lä aqsahı yuq. Ul Kongrestı prezident George Bush horawın yaqlarğa häm Ğiraqta Amerika gäskärzären totouğa, bıl ilde tergezeü eştärenä 87 milliard dollar bülergä saqırğan. Ğiraqtağı huğışqa qarşı bulğan senator-demokrat Robert Byrd Ğiraqqa kitkän zur sığımdar Quşma Ştattar iqtisadına awır yök bulıp yatasaq tigän.


text:
Tatar keşese Peterbur gubernatorı bula alamı?
Tatarlar küpläp yäşägän tağın ber zur şähär saylawlar aldında tora-Peterbur. Anda saylawaldı köräşeneñ ğadel alıp barıluı turında ni qadär söylänsä dä-monıñ çınbarlıqqa bik ük turı kilmägäne turında näticä yasarğa cirlek bar. Urıs millätennän bulmağan keşe Peterbur kebek şähärneñ başlığı bula alamı? Bu sorawğa –saylawaldı köräşennän terkälgäç tä ük töşep qalğan tatar eşquarı Räşid Cabbarov qına cawap birä ala... Üzen Peterbur gubernatorı urnına namzät itep iğlan itkän Räşid Cabbarov belän Azatlıq xäbärçebez oçraşıp söyläşte.
Gölzada Kamalova, Peterbur
Gölzada Kamalova, Peterbur


text:
1000 yıllıqnıñ berençe näticäläre
Yäşlär, sport häm turizm ministrlığı belgeçläre, berniçä turistik şirkät wäkilläre, bu könnärdä, Mäskäwdä ütkän «İnturmarket-2006» kürgäzmäsendä qatnaşıp qayttı. Andıy çaralarda alar daimi qatnaşa, ämma Qazannıñ 1000 yıllığınnan soñ, turistik bazardağı xäl nıq üzgärde, di ministrlıq xezmätkärläre. Qazannı xäzer belälär, tanıylar. Turistlarğa kürsätelüçe xezmätlärneñ sıyfatı ällä ni yaxşırmasa da, Qazannı kürergä kilüçelär barıber artqan. Tatarstan qunaqların qabul itüe şirkätlär, turistlarnıñ sanı küpkä artuın bilgeli. Mäskäwdäge kürgäzmälärdä qatnaşuçılar xäbär itkänçä, belgeçlär dä, yal itüçelär üzläre dä, Qazanğa başqa küz belän qarıy xäzer. Qazan häm Tatarstannıñ tarixi urınnarın kürsätüçe «Qazan - säyäxätlär byurosı» bezneñ sorawğa, xäzer bezgä tulı qanlı turistik ölkägä bulğan kebek qarıylar, 2005 yılğa qädär, mäktäp balalarınnan torğan 1-2 törkem kilep kitsä, xäzer olılar da kilä, törkemnär sanı da şaqtıyğa arttı, dip cawap birde. Ber şirkättä, başqaları da, tögäl sannarnı äytergä telämäde, ämma turistlar sanı bermäber artqanın rasladı. Bezneñ töbäk belän qızıqsınalar, 1000 yıllıq turında işetkännär häm kürergä dip kilälär, dide «Qazan säyäxätlär byurosı» şirkäte wäkilläre. Kilüçelärgä xezmät kürsätü, qunaqxanälärneñ qıäfäte, bäyäläre, avtobuslarnıñ iskelege, yullarnıñ watıq buluı, zamança bädräflärneñ bulmawı häm başqa problemalar haman da aktual. Wazğiät üzgärä, ämma äkren, dip äytä turistlarnı qabul itüçelär. Tatarstan isemennän Mäskäwdäge kürgäzmälärdä, turizm ministrlığınıñ belgeçe Evgeniä Novikova barğan. Anıñ äytüenä qarağanda, «İnturmarket-2006» kürgäzmäsendä eşlägän stendlar yanına keşe küp kilgän. Tatarstan digäç, şunduq Qazannıñ 1000 yıllığın iskä töşerep, başqalanı kürergä, yañadan kilep kitärgä teläk beldergän. Turistik şirkätlär dä, Qazanğa turistlarnı alıp kilergä cıyınğan kollegaları belän kileşülär tözede.Xäzer, tatarstanğa säyäxätlär oyıştıruçılar, Alabuğanıñ 1000 yıllığına ömetlär bağlıy. Alabuğa muzey tıyuluğı yıl sayın kürgäzmälärdä qatnaşa häm şulay uq, kiläse yılğa bilgelänep ütäse 1000 yıllıq bäyrämendä qunaqlar qabul itärgä äzerlänä.
Bikä Timerova.


text:
Başqortstannıñ tatar cämägätçelege Qazannıñ meñyıllığın bäyräm itügä äzerlänä
Çarağa respubliktan 60 qunaq häm tağı 100 keşelek törkem baraçaq. Soñğıları - “Tatarstanda Başqortstan tatarları könnäre”n ütkärügä baruçılar. Alar ike törkemgä bülenep Tatarsan rayonnarı buylap mädäni çaralar kürsätäçäk. Säfärläre Qazan bäyrämennän soñ Çistayda tämamlanaçaq. Tuymazı farfor zawodı Qazannıñ meñyıllığına üzençä äzerlänä. Zawod dürt törle deqoratıyv tälinkälär çığardı. Alarda Tatarsan başqalasınıñ istälekle urınnarı sürätlängän. Şuña östäp öç törle çäy serwizları çığarıla başlanğan. Härber serwiz üz eçenä 15 törle sawıt-sabanı ala. Alarda Qazan mäçetläre, Kreml häm başqa istälekle urınnar sürätlängän.


text:
Tömän däwlät universitetın betergän 19 milli belgeçneñ 4 se qızıl diplom aldı
“19ıbız da 7 yul çatında. Älegä berebez dä täğäyen genä kem bulasıbıznı belmi. Diplomnarnı bügen genä aldıq bit”,- didelär Tömän däwlät universitetın beterüçe tatar yegetläre häm qızları. 1nçe iyül könne universitetnıñ filologiä fakul'tetın tämämlağannarğa diplom tapşırdılar. Alar arasında tatar telen häm ädäbiätı belgeçlegen dä üzläştergän 19 keşe bar ide. Läysän Kormanova, Roza Räximova, Güzäl İmametdinova Gölfiä Säfärova qızıl diplom aldı.
-Eş urınnar tabılır dip uylıym. Ämma, menä mäktäpne betergän kebek ük, bez xäzer küp yullarnıñ urtasında torabız. Şul yullarnıñ bersen genä bezgä saylarğa qala.
-Nindi yullar ul? Ägär ser bulmasa...
-Qayberäwlär aspiranturağa keräm dip äytälär. Qayberäwlär eşläp kenä torırbız. Qayberäwlär ikençe uqu yortına kerergä uylıylar.
-Ä menä sin üzeneñ?
-Min üzem ikençe uqu yortına kerergä uylağan idem.
-Ser bulmasa qayda ul?
-Anısı ser!
-Filologiä belän bäylängänme, ällä ekonomika, yuristprudensiä belän bäylängänme?
-Min uylıym ber gumanitar yunäleştä uqıp çıqqaç, inde ekonomika belän dä bäylärgä bula dip.
Qızıl diplomlı Gölfiä Säfärova Yalutr rayonınıñ İsät awılınnan. Universitetta uqığanda uq ul üzen mäktäptä uqıtuçı bularaq ta sınap qaradı. Qırınkül awılı balalarına çit tel uqıttı. Ä aldağı tormışın niçegräk küz allawı turında anıñ tel töbendä närsä yatqanlığın tıñlawçılarıbız añlağandır. Gölfiäneñ diplom eşe dä moña qadär bik az öyränelgän temağa bağışlandı. Tömän tiräsendä yäşäwçe tatarlar süzdäge basımnı ädäbi telgä yaqın itep quysa, sazlıqlar arasında yäşäwçelärneñ üz basımı. Gölfiä alarnı çağıştırdı. Şulay uq qızıl diplom alğan Güzäl İmametdinova Tuqaynıñ rus telennän tatar telenä tärcemäi äsärlären tikşerep çağıştırularnı öyrände.
“Ğomumän bu törkem aldağı çığarılışlardan bik nıq ayırılıp tora”,- di uqıtuçıları, filologiä fännäre kandidatı Maksim Sägidullin.
-Berençedän alar küp ide. Ayırım gruppa bulıp uqıdılar. Alarnıñ ayırım programma ide, başqalarğa qarağanda. Alar yaña programma belän berençe adım buldılar. Tatar tele häm ädäbiätı säğätläre kübräk ide. Törle törki tellärne öyrängän fännär kübräk ide. İkençe üzençälege bolar bik sälätle buldılar. Fän belän qızıqsına idelär. Däresne alıp barasıñ, alar tik kenä yoqımsırap utırmıylar, gel soraw birä idelär.
19 qız arasında 5 yegetneñ dä beterüe filologlar öçen moña qadär bulmağan xäl. Fakul'tet dekanı Lyudmila Letayıwa xisabına küz salsaq, filologlar arasında 11 qızğa ber genä yeget turı kilä ikän.
Annan da qala, moña qadär filologiä fakul'tetında tatar tele häm ädäbiätı belgeçlegen dä üzläşterüçelär arasında gubernator stipendiäse aluçılar bulmadı. Şulay uq qızıl diplom alğan Läysän Kormanova 5 nçe kursta yıl buyı Tömän ölkäse gubernatorı stipendiäsen- 1 meñ 500 sum alıp uqıdı. Universitettağı ğadi stipendiä 460 sum. Läysängä alğa taba uquın aspiranturada däwam itergä täqdim yasadılar.
Tömän däwlät universitetında bıyılğı çığarılış milli belgeçlek aluçılarnıñ 8 nçese buldı. Häm bu 8 nçe çığarılış universitet açıluğa 75 yıl tulğan olı yubileyğa turı kilde.
Nail Alan. Tömän.


text:
Nurmöxämät xäźrät: Şärä qıźźar kürhäteüźe zamansa başqarırğa käräk
Başqortostan mosolmandarı Diniä Nazaratı räyese möftöy Nurmöxämät xäźrät telewidenie efirında ensi aźğınlıqqa etäreü alımdarı küp bulıuğa borsolou belderä. Xäźrät Däülät dumahı deputattarınıñ kiñ mäğlümät saralarında erotiqanı tıyıu xaqındağı qanun başlanğıstarı menän tulıhınsa kileşä.
Nurmöxämät xäźrät äyteüensä, telewidenie eşmäkärźäre xäläl menän xaramdı küp waqıt butay. Älbittä kemdärgäler matur yarım şärä qıźźarźı qarau oqşay. Tik ular ösön balalar yoqlağas, töndären quyırğa la mömkin tigän fekerźä Başqortostandıñ baş mullahı.


text:
Öföläge avtomobil tonnele tözölöşö tuqtağan
Öfölä töźölä başlağan avtomobil tonele eşlänep bötmäy. Bında töźölöş eştäre tuqtap qalğan. 210 metrźan aşıu er aśtı yulın töźöü Salauat Yulaev prospektı menän Urman texnikumı kiśeleşendä başlanğaynı. Tap oşo urından Öfönöñ Hupaylı biśtähenä üteü bik auır xäl. Tau menep töşkändä maşinalar taya, här waqıt tığındar bula. Şuğa kürä bında er aśtınan yul huźırğa xäl itelgäyne. Töźölöş 3 ay elek başlandı, xäźer aqsa yuqlıqtan tuqtap qaldı. Zakazsılar äyteüensä, qala vlastäre er aśtı yulı ösön qaźnanan sığımdarźı aldan xästärlämägän. Tonnelde qaźa başlamaś elek ük, unıñ öśtöndä sauźa häm küñel asıu üźäge yaharğa uylağaynılar.


text:
Orenburnıñ Nikolski awılı mäktäbe Qazan belän elemtälärne nığıtırğa uylıy
Orenbur ölkäse Quandıq rayonı Nikol'ski awılı mäktäp direktorı Ramil Yosıpov Qazan belän beraz bäyläneş bar inde dip belderä. Oktäberdä Nikol'ski urta mäktäbennän ber uqıtuçıları Qazanda bulıp qaytqan. Läkin şuña da qaramastan tatar mäktäpläreneñ kübese üz qazanında qaynarğa mäcbür dip belderä. Üzlärendäge problemaları turında “Azatlıq” radiosına Ramil Yosıpov
Bezgä uqıtu metodik äsbaplar citmi. Sovetlar Berlegennän qalğan kitaplar belän qullanabız.
Ramil Yosıpov belderüençä, alarnıñ awılına tatarlar 1801Hчe yılnı kilep urnaşqannar – çep-çi tatar awılı. Bügen biredä 200 xucalıq bar ikän, alarda 700 tiräse millättäşebez ğömer kiçerä. Läkin Ramil Yosıypovnı isä uquçılarnıñ sannarı kimüe şaqtıy borçıy. Ramil Yosıpov
Kolxozlar tarqalıp bara. 4 yıl elek mäktäptä 140 uquçı ide, xäzer 74 bala qaldı.
Ramil Yosıpovnıñ mäktäp direktorı bulıp eşli başlawına kiläse yılğa 20 yıl bula. Ul bu könnärdä Tatarstannıñ mäğärif häm fän ministrlıyğında da bulırğa farazlıy - elemtälärne nığıtu öçen. Ramil Yosıpov
Başqortstan üzlärenekenä nıq yärdäm itä. Alar kitaplar alıp kilälär, konsertlar quyalar. Tatarstannıñ berniçä oyışmasına isä möräcäğät itep yazğan idem, Rusiä zur häm barısına da yärdäm itep beterep bulmıy didelär. Rusiä zur bulsa da tatar mäktäpläre sanawlı ğına. Tatarstan isä nindider äydäwçe rolen uynarğa tieş.
Ramil Yosıpov min direktor bulğanğa Qazanğa kilä aldım, ämma böten tatar mäktäbe citäkçeläreneñ dä mömkinlege yuq dip äytä häm Qazan belän küper bulırğa tieş dip assızıqlıy. Ramil Yosıpov
Bezneñ Orenbur mäğärif ministrlıyğında xäzer tatar mäktäpläre belän eşläwçe xezmätkär yuq, elek ul bar ide. Bilgele ber xezmätkär bar, ämma ul 5-6 wazıyfanı başqara, şuña tatar mäktäplärenä waqıtı citmi. Bezneñ xäzer Qazan belän bäyläwçe oyışma yuq.
Orenburgnıñ Nikol'ski awılı urta mäktäbe direktorı Ramil Yosıpov Qazanğa berençe tapqır kilü nisbätennän küp istälekle cirlärdä bulğanın äytä. Tarixi watanı turında kitaplardan da şaqtıy uqısa da, üz küzen belän kürü bötenläy ikençe ikän di.
Landış Xarrasova


text:
Bu yal könnärendä şähär başlıgı, Qazan xakimiäteneñ cawaplı xezmätkärläre, ber törkem sängat ostaları Krasnoyarski şähärendä bulıp qayttı. Bu säfärdän alıp qaytqan video—tasma yäkşämbe kiçendä Tatarstan telekanallarında kürsätelde. Şuşı tasmadagı ber küreneş küplärneñ küñelenä kerep qalgandır, mögäyın. Anda Krasnoyarskidagı ber tatar abzıyınıñ, küz yäşlären çıgarıp — «niçek anda Qazan, niçek Şäymiev?», dip Qazan başlıgı Kamil İsxaqovnı koçaqlawı kürende. Bu säfär turında Qazan şähär administratsiäsennän milli eşlär belän şögällänüçe xezmätkäre Röstäm Jäläyev tulıraq mäglümat birde.
Audio
Bu säfär waqıtında Qazan şähäre häm Krasnoyarski qalası arasında xezmättäşlek häm duslıq turında kileşü tözelde. Şuşı kileşüneñ möhim ber öleşe itep — cirle tatarlarnıñ tellären häm mädäniätlären saqlawga yardäm kürsätü qaralgan. Bu baruda da, Qazan wäkilläre tarix, tatar tele däresleklären küpläp alıp bargan. Ä Qazan milli mädäni üzäge artistları zur kontsert quyıp, Krasnoyarski tatarlarınnıñ küñelen kütärgän.
Audio
Bu kileşü milli mädäni möxtäriät citäkçese tırışlıgı belän tözelde. Krasnoyarski ölkäsendä 60 meñläp tatar yäşi. Alar anda kübesençä Tatarstannan küçep kilgän. Tatarlar monda üktäber inqıabınnan başlap yäşi. Tatarlarnı şähärdä bik hörmät itälär. Millätäşlärebezneñ mäçetläre bar, yaqşämbe mäktäbe eşli, milli çaralar ütä. Röstäm Cäläev mäglümätlärenä qaraganda, rayonnardagı tatarlarnıñ xättä tatar telendä dä belem alırga mömkinlekläre bar.
Krasnoyarski—Qazan arasındagı kileşü iqtisadi, mädäni xezmättäşlekne küz aldında tota. Mäsälän, anda da metro tözelä. Qazan başlıgı Qamil İsxaqov Krasnoyarskida cir astına töşep metro tözeleşen qarap yörgän. Bö ölkädä dä ike şähär arasında täcribä urtaqlaşu bulaçaq ikän. Ä kileşüneñ milli—mädäni yagın törmışqa aşıruda Krasnoyarski tatarları da qatnaşır dip farazlana. Röstäm Cäläyev äytüençä, Tatarstan yärdäme — ölkä başqalasına gına tügel, ä tayga urmannarı arasında utırgan tatar awıllarına barıp citärgä tieş.


text:
BMO qoral inspektorları citäkçese Hans Blix şul eşen tämamlıy
Berläşkän Millätlär Oyışmasınıñ qoral inspektorları citäkçese, Ğiraq suğışı aldınnan dönya mäğlümat çaraları iğtibar üzägendä torğan Hans Blix şuşı urınınnan kitä. Monıñ säbäbe ğadi, ul BMO belän imzalağan 3 yıllıq eş kileşüweneñ tämamlanuwı bulsa da, Blix bu eşennän tınıç qına kitmi, soñğı atnalarda ul berniçä märtäbä, Waşingtonnıñ Ğiraqta küpläp yuq itü qoralların haman da taba almawı andağı suğışnıñ xalıqara xoquq normalarına sıyıp betmäwen kürsätä dip beldergän ide.
ı xakimiattän çitläşterü belän Ğiraqta küpläp yuq itü qoralların ezläw ixtiacı da bermä-ber kimede, monı xäzer anda amerikan ğäskärläre alıp bara. Suğışqa qädär isä Berläşkän Millätlärneñ qoral inspektorları citäkçese bularaq Blix dönya cämäğätçelegenıñ iğtibar üzägendä tordı, anıñ İminlek Şurasına äzerlägän xisapları zur tüzemsezlek belän kötelä ide, çönki Ğiraqqa qarşı köç qullanu, qullanmaw mäs''äläse, İminlek Şurası qabul itkän qararda äytelgänçä, näq alarğa bäyle buldı. Axırğı çiktä Waşington London belän bergä Ğiraq problemasın üze genä xäl itärgä alındı, häm xäzer il belän amerikan häm britannarnıñ waqıtlı idaräse citäkçelek itä, Blix şulay itep cämäğätçelek iğtibarınnan tağın çittä qaldı. İminlek Şurasınıñ suğıştan soñ qabul itelgän häm Quşma Ştatlar wä Britaniägä Ğiraq belän idarä itü mandatın birgän yaña qararında BMO qoral inspektorlarınıñ Ğiraqtağı urını turında fiker alışularnı däwam itü qaralsa da, anda şikle qorallarnı ezläw xäzer, inde äytelgänçä, tulısınça amerikannar qulında. Şuña kürä 74 yäşlek Hans Blixnıñ yünneñ 30-ında 3 yıllıq kileşüwe tulğannan soñ bu eştän kitüwe ber dä ğäcäp tügel, xäzer ul kire üz ilenä, Şvetsiägä qaytıp, anda Ğiraq krizisı turında kitap yazarğa cıyına. Häm äle anıñ urınınnan kitüwe dä tınıç qına bulmas kebek - Blix belderülärennän kürengänçä, ul Waşington häm London Ğiraqnı qoralsızlandıru tırışlıqlarına qomaçawladı ğına dip isäpli. Uzğan atnada New Yorktağı Tışqı mönäsäbätlär Şurasında yasağan çığışında ul, BMO qoral inspektorlarınıñ Ğiraqta barı tik 3 ay yarım ğına eşli aluwın, amerikan häm britannarnıñ bu eşne däwam itügä yul quymawın tänqitläp çıqtı.
Audio, Hans Blix
"Min haman da yaña tikşerülär öçen 3 ay yarım ğına waqıt bik qısqa buldı dip uylıym, bigräk tä bez xäzer Quşma Ştatlar xökümäteneñ, "qarağız äle, beraz sabır bulırğa tieşsez, bu eşlärgä waqıt kiräk" diyüwen işetep torğanda" di Hans Blix. Ul şulay uq Waşingtonnıñ üzendä Ğiraq qoralları turında kire qağa almaslıq dälillär buluwı xaqında belderüwenä dä şiklänep qarıy.
Audio, Hans Blix
"Küpläp yuq itü qoralları buluwına 100 protsent ışanıp, alarnıñ qayda buluwın isä 0 protsentqa ğına belü, minemçä, üzenä kürä ber başwatqıç bulıp tora" di Berläşkän Millätlärneñ qoral inspektorları citäkçese Hans Blix. Anıñ şuşı eşennän kitüwe belän Ğiraqtağı qoral inspeksiäläreneñ 10 yıldan artıq tarixı da azağına yaqınlaşa. Alar äle 1991-nçe yılda uq, Farsı qultığı suğışı tämamlanuğa başlanğan ide. Ğiraqnıñ şikle qorallar eşläp çığaruwın tikşerü belän bergä aña qarşı iqtisadi çikläwlär kertelde, häm Bagdadnıñ xalıqara inspektorlar belän xezmättäşlegen waqıt-waqıt köç qullanu yanawı belän nığıtıp torırğa turı kilde. 1998-nçe yılda amerikan häm britan xärbi oçqıçları şul maqsatta xätta Ğiraqtağı qayber qorılmalarnı bombağa da tottı.
Kärim Kamal, Praga.


text:
Dönya Säwdä Oyışması (WTO) awıl xucalığında kompromisqa ireşergä tora
Dönya säwdä oyışması WTO ,global yaña säwdä qısaları buldırırğa tırışa. Xabärlärgä qarağanda räsmilär awıl xucalığı mäsäläsendä töp kileşügä ireşergä tora.Yevropa Berlegeneñ awıl xucalığı komissarı Franz Fisher, Berlek WTOnıñ möhim äğzaları kileşkän kompromisnı qabul itäçäk dip uylıym dide. Bu täqdimdä in möhim mäsälä bulıp awıl xucalığı subsidiälären beterü ,şulayuq eşläp çığarunı çikläw tora. Qayberäwlär zur industriä illäre moña turılıqlı bulmayaçaq dip qarıy.Ägär dä WTO kileşüe raslansa , xalıqara säwdägä kirtä bulğan tarif, subsidiä häm başqa şundıy barieralar betäçäk.WTOnıñ 147 äğzasınıñ barısı da raslasa ğına kileşü köçkä kerä.


text:
Bötendönya tatar kongressı tatar jurnalistların cıya
Bötendönya tatar kongressı bu könnärdä qunaqlar qarşı ala. 9 dekaber könne Tatar kongressı Başqarma komitetınıñ komissiäläre utırışı uzaçaq. 10sı isä Başqarma komitetınıñ kiñäytelgän utırışı ütäçäk. Anda Tatar kongressınıñ yıllıq eşe tikşereläçäk. Utırış Qazannıñ Aq Bars mädäniät üzägendä bulır, dip xäbär ittelär bezgä kongressta. Älege çarada qatnaşırğa dip Rusiäneñ törle töbäklärennän milli oyışmalar wäkilläre dä Qazanğa kilde. Şulay uq bu yulı Tatar kongressı komissiäläreneñ yomğaq utırışına tatar matbuğat çaralarında eşläwçe jurnalistlar da çaqırılğan bulğan. Sişämbe könne alar Rusiäneñ törle töbäklärennän Qazanğa kilä dä başlağan. Tatar jurnalistların Qazanğa bu yulı nik çaqırğannar soñ? Bu xaqta Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı matbuğat üzägeneñ citäkçese Gölnaz Şäyxieva söyläde. Ul, şulay uq, Qazanğa kilgän tatar mäğlümät çaraları wäkilläre qatnaşaçaq çaralar belän dä tanıştırdı.
Rusiä töbäklärendäge tatar jurnalistlarınıñ Qazanğa kilüläreneñ maqsatı – Tatar kongressı Başqarma komitetı qarşında eşläp kilüçe Massaküläm mäğlümät çaraları komissiäseneñ utırışında qatnaşu. Şulay uq, qunaqqa kilüçe jurnalistlar 8 dekaber könne Tatarstannıñ massaküläm mäğlümät çaralarınıñ eşçänlege belän tanışu öçen respublikanıñ saba rayonına baraçaq. Alar anda rayonda näşer itelüçe gäcit redaksiäsendä, aba dulqınnarı teleradiokompaniäsendä bulaçaq, şulay uq Sabanıñ üze, Şämärdän belän tanışaçaq. Pänceşämbe könne isä Qazanğa kilgän 40 jurnalist Başqarma komitetınıñ Massaküläm mäğlümät çaraları komissiäseneñ utırışında qatnaşaçaq. Küptän tügel bilgele jurnalist Näzifä Kärimovanıñ kitabı dönya kürgän ide. 9 dekaber könne Rusiä töbäklärennän kilgän tatar jurnalistları öçen Tatar kongressı binasında älege kitapnı täqdir itü uzaçaq10 dekaber könne tatar jurnalistları da kongress Başqarma komitetınıñ yomğaqlaw cıyılışında qatnaşaçaq. Bu xaqta tulıraq itep bez sezgä kiläse tapşırularıbızda citkererbez.
Gölnaz İlgizär


text:
Respublikada bu könnärdä şaqtıy aktiv sotsial häm iqtisadi tormış bara. 12nçe noyäber könne Tatarstan Däwlät Şurası däwlät tözeleşe, cirle üzidarä häm tışqı elemtälär komissiäsendä Respublika prezidentın saylawları turındağı qanun tikşerelde. İntertat.ru gäcite xäbärlärenä qarağanda, qanun nigezendä dä bez prezidentnı elekkeçä saylayaçaqbız. Yaña qanun Rusiä xalıqlarınıñ saylaw xoquqları häm Säyäsi firqälär turındağı qanunnarnıñ taläplärenä yaraqlaştırılış eşlängän. Xäzer, mäsälän, prezidentlıqqa nämzätne säyäsi firqä dä täqdim itä ala. Şulay uq qanunda saylaw komissiäläre häm alarnı tözügä qağılışlı yañalıqlar da bar. Tizdän älege qanun Däwlät Şurasınıñ sessiäsendä berençe uqılışta qaralaçaq. Ä menä Tatarstannıñ inde saylanğan prezidentı üzeneñ yalın bik faydalı häm möhim eşlärgä bağışlıy. Respublika mäğlümat çaralarında anıñ här könne qaydadır barıp, närsälär eşlägäne turında şaqtıy küp kürergä bula. Xäyer, xäzer ul kübräk Tatarstan prezidentı tügel, ä Yedinaya Rossiä firkäseneñ Yuğarı Sovetı räistäşe bularaq törle ğämällär qıla. Menä sişämbe könne dä Mintimer Şäymiev Norlatta yaña timer yul vokzalı binasın açuda qatnaştı. Açılış tantanasına Rusiäneñ Timer yulları aksionerlıq cämğiäte citäkçese Gennadiy Fadeev ta kilgän ide. Şul uq könne respublika tağın ber vokzalğa iä buldı. Bu yulı inde – Ägercedä. Şul uq däräcäle keşelär qatnaşlığında ütkän tantanadan soñ, Tatarstan xökümäte belän Rusiä Timer yulları cämğiäte arasında xezmättäşlek turında kileşü tözelde. Anı Gennadiy Fadeyev häm Röstäm Miñnexanov imzaladılar.
Tatarstan yañalıqları belän tanıştırunı däwam itäbez, xörmätle tıñlawçılar. Qazanda II Bötenrusiä TEFİ-region televizion bäygeseneñ finalı däwam itä. Çärşämbe könne bäygedä qatnaşuçılar üzläreneñ hönäri täcribäläre belän urtaqlaştılar, bilgele jurnalistlar ütkärgän master-klasslarda qatnaştılar. Kiçen isä alar Tatarstannıñ mädäniäte belän tanışa aldılar. Salix Säydäşev isemendäge Zur konsertlar zalında TEFİ-region konkursına cıyılğan jurnalistlarğa respublikanıñ sänğät ostaları zur konsert programmasın täqdim itte. 13nçe noyäber kiçendä Piramida küñel açu üzägendä bäygeneñ yabılu tantanası häm ciñüçelärne büläkläw uzaçaq. Läkin aña qädär jurnalistlar äle Qazan belän tanışıp ölgeräçäk, Raifa irlär monastıyrenä ekskursiägä baraçaq. Şulay uq alarnı Rusiä televidenie Akademiäse prezidentı Vladimir Pozdner häm TEFİ-region bäygese jyurinıñ citäkçese Eduard Sagalayev belän oçraşu da kötä. Ä ğadi tatar tamaşaçısına bäygedä tatar programmaları bötenläy dä bulmaw säbäple, Tatarstan telekompaniäläre bulsa da ciñär dip ömetlänergä genä qala.
Gölnaz İlgizär


text:
Yäkşämbe dä "Gruziädä xäzer kem xuca?" digän sorawğa açıqlıq kertmäde
Yäkşämbe dä ildäge xakimiat xäzer kem qulında soñ digän sorawğa açıqlıq kertmäde. İnde menä ikençe kön Gruziädä ike däwlät başlığı - prezident Şevardnadze häm oppozitsiä tarafınnan waqıtlı prezident itep iğlan itelgän Nino Burcanadze.
Audio, Nino Burcanadze
"Min bar Tbilisi häm Gruziä xalqın küpläp parlament binası qarşına cıyılırğa çaqıram, çönki şulay küpläp cıyılu häm andağı keşelärneñ äwzem yaqlawı ğına xökümätneñ üz keşelärenä qarşı çaralar kürüwenä kirtä bula ala" di Gruziä oppozitsiäse tarafınnan däwlät başlığı itep bilgelängän Nino Burcanadze. Gruziä oppozitsiäseneñ ikençe ber möhim wäkile Mixail Saakaşvili ildäge soñğı xällärne tınıç, qoral qullanmıy ğına ütkärelgän "bärxät inqilabı" dip atıy. Kiçä ul Tbilisidäge waqiğälärne 1989-nçı yılğı Çexoslovakiä belän çağıştırsa, bügen CNN telekanalına, Gruziädäge wäzğiat mäğlüm serb prezidentı Slobodan Miloşeviçne xakimiattän çitlätüne xäterlätä dip belderde. Oxşaşlıqlar çınnan da şaqtıy - Serbiädä dä, Gruziädä dä säyäsi krizis, saylaw näticälären bozu ğäyepläwläre belän başlandı. İke oçraqta da xakimiat krizisı oppozitsiäneñ parlament binaların yawlap aluwına kiterde. Häm tağın ber urtaqlıq - aralaşu yardäme belän anda da, monda da Rusiäneñ tışqı eşlär ministrı İgor İvanov yörgän ide. Belgradta bu Miloşeviçneñ xakimiattän kitüwe belän tögällände, xäzer inde Gruziä oppozitsiäse dä İvanovneñ söyläşüläre Şevardnadzeneñ prezidentlıqtan waz kiçüwenä kiterer dip ömetlänä. İrtän İvanov kötmägändä parlament qarşında cıyılğan keşelär qarşına çıqtı, annarı Eduard Şevardnadze häm oppozitsiä citäkçeläre belän oçraştı häm şunnan soñ, "iñ yaxşı yul, prezident häm oppozitsiä citäkçeläreneñ ber-berse belän turı söyläşülär ütkärüwe" dip belderde.
Audio, İgor İvanov
Soñraq Şevardnadze üzeneñ, ildä prezident saylawların waqıtınnan alda ütkärü ixtimalın tikşerergä äzer buluwın belderde. Ämma ul, bu xaqta söyläşülär barı tik, oppozitsiä tarafdarları kiçä yawlap alğan parlament binasın azat itkännän soñ ğına başlana ala digän taläp quya. Läkin äle kiçä genä, yaña saylawlarğa qädär Şevardnadze üz urınında qala ala digän oppozitsiä, ayırım alğanda şul uq Mixail Saakaşvili xäzer inde, "söyläşülär öçen soñ" dip belderä häm üz tarafdarların, ägär dä prezident üz urınınnan kitmäsä, ul yäşägän urınğa cıyılırğa çaqıra.
Kärim Kamal


text:
Yevropa 60 yıl elek üzendä İkençe dönya suğışı tämamlanuın bilgeli
Praga. Yevropanıñ küp kenä illärendä bügen, qitğanı natsilardan azat itep suğışnıñ tämamlanuına 60 yıl tuluğa bağışlanğan tantanalar uzdı. Mäskäwdä ğäskärilär häm suğış veterannarı qatnaşında uram yöreşe ütte, töp tantana isä Rusiä başqalasında irtägä kötelä, anda distälägän illärneñ yuğarı citäkçeläre qatnaşaçaq. Alar arasında bügen Mäskäwgä kilgän Latviä häm Pol'şa prezidentları da bar. İskä alu çaraları Germaniä häm Austriädä dä uzdı. German parlamentı bundestagta bu uñaydan maxsus utırış ütkärelde, anda prezident Horst Kohler çığış yasadı. Austriäneñ Linz şähäre yanındağı Mauthausen konslagerenda bar Yevropadan kilgän balalar suğış waqıtında anda yuq itelgän qorbannar ruxına 100 meñ şäm qabızdı. Parisda Fransiä prezidentı Bilgesez ğäskäri qaberenä çäçäk taqıyaları saldı.


text:
Obama alğa urğıla häm demokrat nämzät bulu şansın arttıra
Amerikan prezidentı bulu öçen köräşüçe töp nämzätlär üz maqsatlarına taba yaña ber adım yasadı - Virginiä, Maryland ştatlarında häm Kolumbiä bülgesendä çirattağı berençe saylawlar ütte. Alarnıñ näticälärenä bigräk tä respublikannardan John McCain häm demokratlardan Barack Obama quana, partiä tawışlarınıñ zur öleşen näq menä alar qazandı. Obama öçen bu ciñü xälitkeç bula ala.
Sişämbe könne Virginiä, Maryland häm Kolumbiä bülgesendä uzğan çirattağı berençel saylaw isä moña xälitkeç ber üzgäreş kertte - xäzer inde demokratlarda da keçkenä genä bulsa da alğa urğılış bar.
46 yäşlek Obama, üzeneñ Marylandta, Virginiädä otuın, östäwenä ilneñ başqalası urnaşqan Kolumbiä bülgesendä dä ciñüen iskä alıp, "bezneñ şuşı xäräkät başqala Washingtonda üzgäreşlär yasağançı däwam itäçäk, bez şul yuldan barabız!", dip belderde.
Bu qağidä şuşı sişämbedä yuqqa çıqtı. Elek nigezdä qaratänlelär häm yäşlärne cälep itkän Obama bü büleneşne beterde diärgä bula. Soñğı saylawda ul yaqlawnı irlärdän dä, xatınnardan da, baylardan da, fäqirlärdän dä aldı. Xätta ispantellelärneñ dä yartısı näq menä anı yaqlap çıqtı.
Şulay itep rasaçıl häm ceneslär arasındağı büleneşne beterü, berläşüne alğa sörgän Barack Obama berençe märtäbä üzeneñ kiñ qatlam xalıq yaqlawın da qazana aluın kürsätte.
Şuşı xarizmatik säyäsätçe öçen bu xälitkeç ber qazanış bula ala. Ägär dä ul şuşı uñışların däwam itep, demokratlar qorıltayında da ciñä alsa, töp nämzät itep kürsätelgän berençe qaratänle keşe bulaçaq.
Ämma Obama bu yünäleştä şaqtıy ğına eş başqarsa da, anıñ şulay tarixqa kerä aluı älegä xäl itelgän närsä tügel.
Hillary Clinton üçen mart başında Ohio häm Texas ştatlarında uzaçaq saylawda alırğa cıyına. Bu ştatlarnıñ ikesendä dä şaqtıy ğına xalıq yäşi, dimäk alarda demokratlar qorıltayına saylanaçaq wäkillär sanı da yuğarı bulaçaq. Häm älegä qädär östenlek anda näq menä Clintonğa birelep kilgän ide.


text:
Yusup Has Ha'jip
Yusip Has Ha'jib XI a'sirde jasag'an shıg'ıs ellerinin' ko'pshiligine belgili bolg'an ko'rnekli shayır ha'm alımlardın' biri. Ol jasap turg'an zaman tu'rkiy xalıqlar birlespesinin' en' rawajlang'an zamanı Qaraxakiyler ma'mleketinin' ilim ha'm pa'n jag'ınan o'sip, joqarg'ı basqıshqa ko'terilgen da'wiri edi. Sonın' ushında bul a'jayıp shayır tu'rkiy tilindegi jazba poeziyanın' baslawshıların'ın' biri boldı.
Yusup Has Ha'jib Balasag'uni "Qutadg'u biliktı" hijri esabı menen 462-jılı, jan'a jıl esabı boyınsha 1070-jılları jazıp pitkergen. Bul haqqında avtordın' o'zi de "on segiz ayda jazıp pitkerdim" degen pikirdi aytqan. Bunnan tısqarı onın': "Jasta eliwge kelip qaldı. Bir waqıtları qara g'arg'a edik. Endi aqıl da a'bden tolısıp, shash ta ag'arın'qırap, aq quwg'a aylanıp baratırmız" degen so'zlerine qarag'anda, bul da'standı ol eliw jaslar shamasında jazıwg'a kirisken. Usınday mag'lıwmatlarg'a tiykarlanıp "Qutadg'u bilik"tin' 1070-jılları jazılıp pitkerilgenligin esapqa alg'anda, onın' avtorı bolg'an Yusup Balasag'unidin' 1015-jılları tuwılg'anlıg'ın tastıyıqlawg'a boladı.
Yusip Has Ha'jibtin' "Qutadg'u bilik" (Baxıtqa baslawshı bilim) shıg'armasının' ha'zirge shekem tek u'sh nusqası g'ana tabılg'an. Bunın' en' birinshisi - Ve-sh nusqası. Bul kitap 1439-jılı Gerat qalasında ko'shirilgen bolıp, son'ınan belgisiz sebepler menen Stambulg'a alıp ketiledi. Bul kitap sol jerde diplomatiyalıq xızmette ju'rgen belgili Avstriya alımı İosif fon Xammer Purgishtal qolına tu'sedi de, onı satıp alıp Venadag'ı korollik kitapxanag'a sıylıqqa beredi. Solay etip bul kitap Qutadg'u biliktin' Vena nusqası dep ataldı.
Ekinshisi Kair nusqası bolıp, bul qoljazba negizinen arab ha'ribi menen ko'shirilgen. 1896-jılı nemis alımı B. Morits ta'repinen tabılg'an. Usı nusqa tiykarında ko'shirilgen belgili rus alımı V. V. Radlov qoljazbası SSSR İlimler Akademyasının' Shıg'ıstanıw institutının' Peterburg bo'liminde saqlanadı.
U'shinshisi Namangan nusqası 1914-jılı A.Z.Valitova ta'repinen O'zbekstaniın' Namangan qalasınan tabılg'an. Bul kitap 1967-jılı belgili o'zbek alımı Qayum Karimov ta'repinen transkriptsiyalanıp baspadan shıqtı.
Da'standa avtor negizinen to'rt tu'rli ma'seleni ortag'a qoyadı.
- A'dalat
- Da'wlet
- Aqıl
- Qa'na'a't.
Eldi basqarıw ushın usı to'rt talap og'ada za'ru'r bolıp esaplanadı. Birinshiden, eldi basqarıw ushın patsha a'dil bolmag'ı lazım. Bul bag'dar da'standa Ku'ntuwdı patsha obrazı arqalı berilgen. Ekinshiden, el xalıq abadan jasawı ushın ma'mlekettin' g'a'ziynesi mol bolıwı ha'm bul baylıqtı o'z ornında jumsawshı bilimli adamlar kerek. Patshalıqtın' g'a'ziynesi esap-sanaq arqalı alıp barılsa g'ana el baxıtlı, da'wletli boladı. Bul ha'diyseler patshanın' wa'ziyri Aytoldı obrazı arqalı beriledi. U'shinshiden, ma'mleket aqıl ha'm parasat arqalı basqarılıwı kerek. Bul ma'sele wa'zirdin' aqıllı ulı Ug'dulmish obrazı arqalı sheshiledi. To'rtinshisi, ha'r qanday adamnın, qa'na'a't insaplı bolıwı kerekligi wa'zirdin' tuwısqanı da'rwish Odg'urmish obrazı arqalı berilgen.
Da'stan sol da'wirdin', en' ko'lemli shıg'armalarının' biri bolıp altı mın' bes ju'z jigirma ba'yitten ibarat. Shıg'armanın' baslı qaharman'ı Ku'ntuwdı isimli patsha. Ol o'zinin' a'dilligi menen pu'tkil du'nyag'a ma'lim bolıp, ko'p g'ana adamlar onı ko'riwdi ha'm pikirlesiwdi a'rman etken.
Biraq, Has Hajib aytqanday, bir adamn ın' danalıg'ı, a'dalatlıg'ı hesh na'rse bolmas eken. Onın' ideyaların iske asırıw ushın ja'rdemshi danıshpanlar kerek. Aytoldı tap usınday keyiptegi adamlardan biri bolıp, Ku'ntuwdını izleydi ha'm tabadı. Ku'ntuwdı onı ko'p ma'rtebe sınap ko'rgenen keyin o'zine wa'zir etip tayınlaydı. Aytoldı elge ushıp kelgen bir baxıt qusı sıyaqlı xalıqtın' bereketi birden tasıp kete beredi. Shıg'armanın' basınan aqırına shekem avtor o'z pozitsiyasında anıq turadı. Ol bul kitaptı tek na'siyat ushın g'ana jazbag'an. Yag'nıy, bul du'nyanı tanıwdın' o'zi negizinen bilim iyelew. Bilimsiz adamnın' nadanlıg'ı ko'p. Sonın' ushında du'nya go'zzallıg'ı bilimnen baslanadı. Bilim adamlardın' ko'zin ashadı. Jaqsı ha'm jamanlardın' parqın tu'siniwge ja'rdemlesedi. Jamanlıq jolı menen tabılg'an baylıq adamlardın' abıroyın tu'siredi degen pikirdi aytadı. Avtor bul haqqında:
Gu'mis tez sawılar ha'm pa'nt beredi,
Danalıq so'z gu'mis alıp keledi.
O'mirge miyrasdur danalar so'zi,
So'z benen ashılar aqıldın' ko'zi.
Sonlıqtan sezimdi tarqatıp elge,
Miyras etkim keldi keyingilerge...
Ko'p adamlar bilmesede o'zimdi,
Qaldırmaqshı boldım, so'ytip so'zimdi,
Na'siyatlar jaqpas nadanlar ushın,
Men jazdım haqıyqıy adamlar ushın'
Bul so'zlerdi bilimlige arnadım,
Bilimsizdin' tilin bile almadım…
Yusip Has Ha'jib bul kitaptın' jazılıwı haqqında ayta kelip: "Meni qartayg'an halımda g'ana bul du'nyanın' ta'shwishlerin jaqsı sezdim. Jaqsılar menen bir qatarda bul du'nyada jaman adamlar da a'dewir ko'p eken. Eger bular bir shımshım bolsada danalıqtan sabaq alsa, bunday bolmas edi degen oy qıyalıma keldi. Solay etip bul shıg'armanı jazıwg'a kiristim. Sonshama ha'diyselerdi sezip ju'rgen bolsamda bul ku'nge shekem bir qatar jazbag'anım ushın o'zimdi keyidim - dep aytadı. Qullası, Yusip Has Ha'jibtin' "Qutadg'u bilik"tı og'ada erte da'wirlerde jazılıp qalıwına da'stan, danıshpanlıq haqqındag'ı en' a'jayıp shıg'arma bolıp esaplanadı.


text:
Abbas,İzraelne fälästinnärneñ saylawlarına tıqşınmasqa çaqırdı
Gaza şähre. İzrael alda torğan saylawlarğa radikal Hamas törkemeneñ qatnaşuına qarşılıq beldergännän soñ ,Fälästin citäkçese M.Abbas saylawlar fälästin xalqı öçen genä ütkärelä dip belderde.Hamas süzçese Zuhri , saylawlar fälästinnär eşe, ber keşeneñ dä qatnaşırğa xoququ yuq dide. Premyer A.Sharon namzätlär arasında Hamas keşeläre bulsa bez fälästinnärgä saylawlar oyıştıru öçen yardäm itmiäçäkbez dip äytte. Fälästin parlamentına saylawlar 25 ğıynuarda ütkärelä


text:
Qazannıñ Vaxitov rayonı administratsiäse Xäter könen İrek mäydanında ütkärüne tıya
Qazannıñ Vaxitov rayonı administratsiäse Xäter könen İrek mäydanında ütkärüne tıya
Şulay itep, xätta, xalıqara däräcädä Törkiädä, Angliädä, Amerikada bilgeläp ütelä torğan bu tarixi waqiğa Qazan xanlığı cimerelüeneñ 450-yıllığı Qazanda qayber türälärneñ Mäskäwdän qurqıp, üz qänäfie öçen qurquı arqasında cancal çığarırğa mömkin.
Sişämbe könne ütkärelgän matbuğat oçraşuında BTİÜ citäkçelege qatği räweştä Qazan xanlığı cimerelüeneñ 450-yıllığına bağışlanğan Xäter köne Qazanda aldan bilgelängänçä, 13 oktäberdä İrek mäydanında ütkäreläçägen belderde.
Yunıs Ätnäle


text:
Monı ölkännär niçek qabul itte? 1nçe fevral’däge häm ğinwardağı yörülär arasında ayırma barmı? Televidenie tapşırularında 1nçe fevral’dä ölkännär bik qänäğät kürende. Pensionerlarnıñ ber öleşe aylıq bilet alıp yöri, ä ikençeläre, ällä nigä ber çıqqanğa 5 sum tüläp qaytu faydalıraq, dip belderä. «Tatar-inform» agentlığı xäbär itkänçä, taşlamalı aylıq biletlar bik az satılğan. 150 meñ danädän barı 18 meñe genä alınğan. Transport idäräse xezmätkärläre äytkänçä, ölkännär 200 sumnı canğa qaldırırğa tırışa häm aylıq biletnı alırğa telämi. Bu xaqta «Tatar-inform» agentlığı xäbär itä. «Azatlıq» radiosınıñ Qazan studiäsenä Qazannıñ Mäskäw rayonında yäşäwçe pensioner Nailä apa Ğalimova şaltırattı. Ul aylıq biletnı alırğa teli, ämma taşlama urınına birelä torğan aqçalarnı ul haman da ala almıy.Nailä xanım äytkänçä, 1nçe fevral könne ul bazarğa barıp qaytqan, trolleybustağı konduktor anı tülänmägän öçen açulanğan, aqça almawğa ışanmağan. Nailä xanım Galimova xezmät veteranı digän isemne yörtä. Anıñ süzlärençä, «Rusiä saqlıq bankı»nda xisap açu eşlären ul inde dekaber ayında uq tämamlanğan bulğan, ämma ğinwar häm fevral öçen dä aqçasın almağan. Banknıñ pensionerlar aqçasın niçek häm qayçan tüläw turında Bank xezmätkärlärenä möräcäğät ittek. Bank xezmätkärläre, Sotsial yaqlaw ministrlığınnan kilgän açqanı ikençe könne uq tapşırabız, dip belderdelär. Yäğni Qazan pensionerı Nailä Galimovanıñ taşlama urınına tieşle aqçasın almağanında banknıñ ğäyebe yuq, dip cawap birdelär. Sotsial yaqlaw ministrlığı xezmätkärläre, Qazan pensionerları belän şöğellänmibez, tulayım respublika buylap äytkändä, böten aqçalar da tüläp beterelgän, dip belderdelär. Ämma bu pensioner apa mäs’äläsen xäl itep qararğa wäğdä ittelär. «Azatlıq» xäbärçesenä, Qazan şähäreneñ sotsial yaqlaw idäräsenä şaltıratırğa kiñäş itelde. Bu idärä belän elemtägä kerä almadıq, şuşı oyışmadan da cawap alğaç, bu qisanıñ däwamın «Azatlıq»nıñ aldağı tapşırularında xäbär itärbez.
Bikä Timerova.


text:
Mäskäw yanındağı "Naşi" lagerı nindi maqsatnı küz aldında tota?
Cäy kilde. Läkin, Mäskävneñ Tönyağındağı Kreml yaqlı "Naşi (Beznekelär" lagerındağı meñärlägän rus yäşüsmere öçen gömbä. cimeş-cilek cıu yäisä yalqaulanıp yatu öçen vaqıt yuq. Alar ilne häm prezident Putinne yaqlaunı öyränü öçen bu lagerğa ciıldılar. Xökümät yäşüsmerlär arasında vatanpärvärlekne üsterä öçen bu atnada biş yılıq programmanı rasladı.
"Yäş ir-atlar häm xatın-qızlar menä şundıy muzıyka belän köndälek programmağa äzerlänälär. Bu ğadäti lager tügel. Ul Beznekelär isemle Kreml yaqlı yäşlär oyışması tarafınnan oyıştırılğan häm anda yaqınça 3 meñ yäşüsmer ciılğan. Alarnıñ köne irtän säğät sigezdä 5 kilomtr yägerü belän başlana , şunnan soñ säyäsäi leksiälär, debatlar häm künegülär ütkärelä. Kremlgä yaqın torğan tanılğan säyäsi belgeç Gleb Pavlovskiy da leksilär uqırğa çaqırılğan. Ul radiobıznıñ rus redaksiäsenä birgän ängämäsendä, maqsät yäşlärne prezident Putingä qarşı fetnä bula qalğan xäldä , monı buldırmauğa äzerläv bulıp tora dip belderde.
NC072015
Bez äle dä totrıqlı il tügel, yäşlärne küneglärdän ütkärergä. öyrätergä kiräk. 1991-nçe yılnıñ augustında bulğanı kebek, prezident Putinne dä bärep töşerü tırışlığı bulsa, alar närsä eşlärgä tieşlär. Utırıp leksiälär tıñlarğamı? Yuq. Alar uramğa çığıp , fetnäne tuqtatırğa tieşlär. Alar monı öyränergä tieşlär. Alar faşistlarnıñ demonstratsiäsen niçek tuqtatırğa kiräklegen belergä tieşlär. Köç qullanıp taratırğa tieşlär. Başqa törle bulmıy bit."
Küpkenä küzätüçelär Beznekelär oyışması 2008-nçe yılda bulaçaq prezident saylaularınnan alda Rusiädä , Görcstan, Ukraina häm Qırğızıstandağına oxşaş baş kütärülärne buldırmau öçen Kreml tarafınnan oyıştırılğan digän fikerdälär. Kreml Beznekelär belän bäyläneşe buluın räsmi räveştä raslamasa da, Putinneñ yaqın kiñäşçelärennän Vladislav Surkov lagerda buldı. Lager sovet çorındağılarnı iskä töşerä. Yäşlär berberlärenä sovet çorındağı kebek, iptäş dip möräcäğät itälär häm anda kapitalistlarğa, faşistlarğa häm amerikan säyäsmännärenä qarşı köräşüçe sovet qähärmannarı tasvirlanğan plakatlar elengän. Beznekelär Rusiäneñ liberal säyäsmännären, bay oligarxlarnı häm radikal yäşlär oyışmaların döşman dip kürälär häm alarnı faşistlar dip tamğalıylar. Vatanpärvärlekkä zur ähämiät birelä. Andağı ber yäş keşeneñ äytkäne monı çağıldıra.
Audio
"Yäş buın Rusiäneñ kiläçäge . Alarda patriotik qaraş tudırılmasa, här kem Amerikağa kitsä , Rusiä ozaq vaqıt yäşi almas."
Lagerda elengän plakatlar Beznekelärdä könbatışqa qarşı toyğılarnıñ köçle buluın kürsätä. Putin kiñäşçese Surkov lagerğa yasağan vizitı vaqıtında da Rusiä yäşlären Könbatışnıñ manipulätsiäläv täsirennän saqlarğa kiräk dip äytkän. Mondıy belderü çığama tügel. Rusiäneñ politik elitasında monı yış işetep bula. Bu yünäleş küpkenä küzätüçelärne, şul sanda AQŞnıñ Russiädäge ileçese Aleksander Vershbownı da borçıy.
Audio
"Min mondıy belderülärne yışıraq işetä başladım. Bu oyat . Bezdä sovettan soñğı Rusiä Könbatışnıñ ağzası bulırğa teli, Yeltsin häm Putin administratsiäse Rusiäne dönya cämğiäteneñ ağzası bulıp integratsiäläv strategiäsen alıp bara digän täsir qalğan ide. Yäş keşelärne Könbatıştan saqlarğa kiräk digän belderülär bik säyer yañğırıy."
Moña oxşaş lagerlar äle siräk bulsa da, premier Fradkov xökümäte bu atnada Rusiä yäşläre arasında patriotizmnı üsterä öçen biş yıllıq programmanı rasladı. Rusiä Federatsiäse vatandaşların patriotik ruxta tärbiäläv dip atalğan programmanı ğämälgä quyunı finansiäläv öçen 2006-nçe 2010-nçe yıllarda federal budjettan 17 yarım milion dolar tiräsendä aqça birü raslandı. Şul aqçağa törle lagerlar buldıru , sport yarışları häm uyınnar ütkärü planlanğan. İnde alarnıñ qayberläreneñ isemnäre dä bilgele. "Vatannı saqlarğa äzer tor!" yäisä "Siña ışanabız. Ğäskär!" digän isemnär xökümätneñ närsägä omtılğanın açıq işarä itä.
Färit İdelle, Praga.


text:
Foto: rus.tvnet.lv
Oşta 70 mıñ som qalıñ mal alğan qalıñdıq ray`ınan qay`tıp, izin swıtqan. Bul twralı KïrTAG «Ïmpera grwpp» zañ kompanïyasınıñ basşısı Émïlʹ Djapakbaevqa silteme jasap xabarladı.
«Jigit qalıñdıq üşin qalıñ mal bergen soñ, qız aqşanı alıp qaşıp ketken. Soması 70 mıñ somdı quray`tın qalıñ maldı qay`tarmağanına bir jıl bolıp qalğan. Barlığı ata-ana deñgey`indegi kelisim boy`ınşa jüzege asqan. Jastar jartı jılday` kezdesip jürgen. Qız 22, al jigit 26 jasta», - dedi É.Djapakbaev.
«Jigit qızben söy`lespek bolğan. Alay`da qalıñdıq basında awırıp qaldım dep, key`in mülde izin swıtqan. Ata-anası da jigitpen kezdeswden awlaq bolıp, key`in qızdarınıñ qay`da ekenin bilmey`tinin ay`tqan», - dedi zañger.
Onıñ sözine qarağanda, japa şegwşi zañgerlerdiñ keñesine jügingen, alay`da Oş prokwratwrasına şağımdanwdan bas tartıptı.
Zañger atap ötkendey`, Qırğızstanda qalıñ mal zañ boy`ınşa rettelmegen. Alay`da kinäli tulğalar Qırğızstannıñ QK 166 babı boy`ınşa jawapkerşilikke tartıladı.
Atap ötey`ik, Qırğızstannıñ otbası kodeksi qalıñ malğa tıy`ım salmay`dı jäne oğan ruqsat ta bermey`di.
QazAqparat


text:
Xämer tämläp ağıulanıusı balalar küp
Baş qala tabiptarı balalar arahında spirtlı esemlektär qullanıp ağıulanıusılar hanı artıuı turahında xäbär itä. Öföläge 17 hanlı dawaxanala ğına yılına oşonday 5-6 yöź osraq terkälä. Belgestär äytewensä, balalar arahında darıuźarźan ağıulanıusılar hanı la küp. Ata – äsä iğtibarınan sittä qalğan sabıyźar törlö tabletkalar, dawalamalar aşap qaray. İke aźnala ğına dawaxanağa oşonday 3 bala yulıqqan. 5-7 yäşlek balalar şulay uq spirtlı esemlektär qullanıp ta awır xälgä qala. Hıra-şarap tämläp qarap balalarźıñ ülew osraqtarı xaqında la mäğlümättär işetelep qala. Ayırıusa imen bulmağan ğailälärźä tärbiälängändär bığa küp dusar bula.


text:
Tatarstan xacilarına qoş kizüe yanıymı?
Törkiädä qoş kizüe oçraqları tabılu, Tatartsandağı xalıqnı da tınıç qaldırmadı. Çönki, bu ilgä respublika keşeläre yış bara. Atnasına ike tapqır oçqıçlar oça. Qoş kizüe alar arqılı respublikağa da citmäsem, menä ber säbäp tınğısızlıqqa. İkençese, respublika xacilarınıñ ber törkeme Törkiä aşa watanğa yul tota. Alarnıñ xäle niçek?
Törkiäneñ 15 töbägeneñ 10 sında qoş kizüe belän awıru oçraqları törkälgän. Distälägän keşe däwalanıp yata, berniçä keşe bu kizüdän wafat buldı. Qoş kizüe taralğannan birle, dönyanıñ törle töbäklärendä 80 yaqın kekşe wafat buldı inde. Rusiä Baş sanitar tabibı Genadi Onişçenko, rusiälelärgä Törkiägä barmasqa täqdim itä. Azatlıq radiosına, äle uzğan düşämbedä genä Törkiädän qaytqan Zilä Näcipova isä, Törkiädän totqarlanusız qaytıp bula di.
Keşelärdä panika yuq. Läkin küp keşe tawıq, yomırqa aşamıy. İstanbulda awıruçı keşene tapmadılar, şunıñ öçen dä panika yuq inde. Ä menä, qoş kizüe Törkiädä tarala başlağannan soñ, hawa alanında nindi dä bulsa totqarlawlar, dezinfeksiä çaraları yuqmı digän sorawğa ul bolay dip cawap birde
Yuq. Törkiädä dä yuq, monda da yuqOçqıçlarda, hawa alannarında ayırım tabiplar tormıy, bagajlarnı tikşerüçe älegä yuq ide di Zilä.
Respublika xalqın tağın ber mä’sälä borçıy. Respublikadan xacğa kitüçelärneñ ber öleşe Törkiä aşa Rusiägä qaytaçaq. Tatarstan Diniä näzäräteneñ xac bülege xezmätkäre Aygöl Fazlieva, bu xäbär äzerlängändä, älegä tatarstan xacilarınıñ niçek qaytaçaqları bilgele tügel dip belderde. Qayber çığanaqlarğa qarağanda, alarnıñ yul marşrutı üzgärergä dä mömkin. Ğiraq aşa buluı ixtimal. Läkin, tögäl mäğlümlät pänceşämbedä genä bulaçaq dide ul
Kiçke yaqta, Ğäräpstanda xacilarnıñ qaytuı buyınça kiñäşmä uzaçaq. Şuña , marşrut üzgärtülär turında pänceşämbe yaqta ğına bilgele bulır. Bez bügen Tatarstan xacilarınıñ başlığı belän söyläştek, awıruçılar yuq. Barı tik, qayberäwlärneñ qan basımı üskän, qayberäwlärneñ temperatura ğına. Xac ämällären äybät kenä qılğannar.
Tatarstannan yıl sayın xacğa baruçılar sanı arta tora. Bıyıl isä, ül öç törle oyıştırılğan. Bäyäläre dä törleçä, 40 meñ rubl'dän alıp- 60 meñgä qädär ikän
Tatarstan Diniä näzaräteneñ xac bülege xezmätkäre Aygöl Fazlieva süzlärenä qarağanda, Tatarstan xaciları arasında iñ ölkäne 1921 yılğı, iñ yäşe 1981 yılğılar ikän. Alarnıñ isän-imin äylänep qaytasılarına ışanabız dide cawaplı xezmätkär.
Älegä Törkiädä dä taralıp ölgergän qoş kizü arqasında tuğan şaw-şular xacilar häm Törkiägä säfär qıluçılar öçen borçılu ğına bulıp qala. Tatarstanda, xodağa meñ şökerlär, bu kizü oçraqları älegä yuq
Räfis Cämdixan


text:
Öfö aeroportı: kem köslöräk?
Oşo köndärźä yubiley obekttarı la safqa inä başlayasaq. Ularźıñ berehe-Öfö aeroportında äle wäzğiät. Aeroport wäkildäre räsmi beldereü menän sığış yahanı. Doqumenttı general direktor wazifahın başqarıusı Niqolay Odeğov uqıp işetterźe. Huñınan Nikolay Odeğov häm Öfö aeroportı profqomı räyese Tatyana Niqonowa xäbärselärźeñ horauźarına yauap birźe. Niqolay Odeğov äyteüensä, äle wazifalarına kire qaytarılğan elekke etäkselär predpriyatie alğan kilemdeñ yañı etäkselek tarafınan qayźa häm nisek totonolouın asıqlarğa tırışa. Älegä 50 million hum aqsanıñ yuğalıuı asıqlanğan. Tatyana Niqonowa äyteüensä, xalıq–ara eroportqa reyderźar höjüme qurqınısı qala äle. İrek Näźerşin häm unıñ komandahı ağzaları aeroport tiräläy xälgä, qarşı yaq beldereüźärenä ber nindäy źä añlatma birmäy. Respubliqa etäkselege lä wäzğiätte sittän küźäteüźe xup kürä. Ul arala respubliqa prezidentı byudjettı ütäü barışında alınğan 845 million 100 meñ hum tirähe kilemde döyöm grajdandar ösön täğäyenlängän obekttar töźölöşönä yünältergä tigän farman sığarźı. Bıl nindäy obekttar-ul turala äytelmäy.


text:
İldä nilär bulıp yata? - 28.V.2008
►Qazanda islam finansları seminärı uzaçaq ►Qazan öçen xodaydan sorap doğa qılınaçaq ►Tatarstan parlamentında fetnä omtılışına 10 yıl tuldı ►Däwlät proektları baylarnı tağı da bayraq itäme?
►Qazanda islam finansları seminärı uzaçaq
5-6 yün könnärendä Qazanda berençe "Islam finansları: bankçılıq häm iminiät” isemle berençe xalıqara seminär uzaçaq.
Seminärnı oyıştıruda Islam belem birü häm tikşerenülär institutı qatnaşa. Bu institut Islam üseş banqı törkemenä kerä. Şulay uq Rusiä islam universitetı häm “Linova” atlı innovasia-finans törkeme dä anı oyıştıruda qatnaşa. Çığış yasawçılar arasında soğud ğäräbe Möxämmät Çapra, malayziäle Sudin bin Xayro, boşnaq Säyet Möxib belän bergä ber tatar da bar. Ul - Mäskäwdä yäşäwçe yäş xoquq ğälime, islami iqtisda belgeçe Renat Bäkkin.
Bilgele bulğança, 2007 yılda Tatarstan prezidentı Miñtimer Şäymiev Islam üseş banqı räise Äxmät Möxämmäd Ali belän oçraşqan ide. Oçraşu näticäsendä Islam üseş banqı ximayase astında xalıqara investisia cıyılışın Tatarstanda uzdıru qarar birelgän ide. Bu ğäräp dönyası biznesmennarı Tatarstan belän yaqınnanraq tanışsın, anıñ niçek yäşäwen kürä alsın öçen, dip eşlänelä. "Islam illäre eşmäkärläre Tatarstan cire, anıñ iqtisadi mömkinlekläre, xalqı belän yaqınnan tanışuın, uñışlı xezmättäşleklär urnaştıruın telim", - dip uzğan yılnı Äxmät Möxämmäd Ali beldergän ide.
Bu planlaştırğan yatırım-investisia konferensiase 9-12 yün könnärendä Qazanda yasala. "Islam finansları: bankçılıq häm iminiät” seminärı isä şunıñ aldınnan oyıştırıla.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Qazan öçen xodaydan sorap doğa qılınaçaq
Maynıñ soñğı köne 2013 yılğı dönya külämendäge Uniwersiadanıñ qayda ütäçägen açıqlayaçaq.
“Millät öçen, däwlät öçen, tuğan cir öçen faydağa bulğan çaralar öçen, älbättä bez doğa qılırğa tiyeşbez. Xäyerlegä bulsın, faydağa bulsın dip”,-dide Qol Şärif mäçete imamı Röstäm xäzrät Zinnurov. 30 may könne bulaçaq comğa namazında Qazannıñ Qol Şärif häm Märcäni mäçetlärendä Tatarstan başqalası 2013 yılğı cäyge Uniwersiadanı ütkärüdä ciñsen öçen xodaydan sorayaçaqlar. Röstäm xäzrät äytüençä, Qol Şäriftä älegä qädär mondıy xäl bulmağan.
Qazan başlığı İlsur Metşin Bryüsselgä FISUnıñ baş fatirına kiter aldınnan barlıq din wäkilläre: möselmannar, pravaslawlar, katoliklar häm yähüdilär Qazan öçen doğa qılaçaq, dip belderde. Xalıq fikeren beleşü kürsätkänçä, başqalanıñ 90 prosentı Uniwersiada yaqlı. 500 meñnän artıq keşe älege çara öçen üz öleşen kertergä äzer.
28 may kiçendä Rusiä häm Tatarstan räsmiläre Bryüsselgä kitä. Öç qala İspanianeñ Vigo, Könyaq Koreyänıñ Guañ Ju häm Qazan arasında bäyge 31 may kiçenä qädär baraçaq. Ciñüçe Qazan waqıtı belän kiçke 10 da bilgele bulır dip kötelä.
Aña qädär härkem üzen täqdim itäçäk. 30 may könne Bryüsselneñ “LE PLAZA” qunaqxanäsendä nämzät şähärlär turında mäğlümati taqtalar quyılaçaq. 31 may könne härkem üzen täqdim itäçäk häm prezentasia tasmaları da kürsäteläçäk. Bu çara häm studentlar sportı Xalıqara federasiaseneñ başqarma komitetı utırışı tögällängäç, tawış birü ütkärelä. Häm 2013 yılğı cäyge Uniwersiadanı ütkärüdä kem ciñgänlege iğlan iteläçäk.
FISU bäyäläw törkeme 16-17 mayda Qazan belän tanışqan ide.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Tatarstan parlamentında fetnä omtılışına 10 yıl tuldı
Monnan 10 yıl elek 28 may könne Tatarstan Däwlät şurasınıñ plenar utırışında yaña spiker saylaw tiräsendä qızu bäxäslär, xätta säyäsi köräş häm qarşılıqlı wäzğeyät tudı.
Bu waqıyğa turında xäzer berkem dä berni dä söylämi. Ğädi säyäsättän yıraqtağı ğädi keşelär ul waqıyğalarnı belmi, ä belüçelär häm respublika elitasınıñ wäkilläre bu xaqta söyläşergä cörät itmilär. Nindi dä bulsa xata cibärüdän qurqıp, yäisä kemneñder käyefen bozarğa şürläp, endäşmi toralar. Säyäsi elita häm apparat dairälärendä bu turıda süz quyırtmaw iñ töple ğämäl bulıp sanala. 1998 yılda parlament ikegä bülengännän soñ, xällär üzgärep, kiçäge oppozisia wäkilläreneñ qayberläre bügenge xakimiat yağında, qayberäwlär zur ğına urınnarda eşläp yöri, ikençeläre qayadır kitep yuğalğan. Kemneñder yarasına toz sibü dä kileşmi.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Däwlät proektları baylarnı tağı da bayraq itäme?
“Bezneñ gäcit”: Samarda benzin Qazandağıdan arzanraq, däwlät proektları rişwätçelekne arttıra häm tatar-törek litseyları ğawğası qıza bara.
"Bezneñ gäcit"neñ yaña 21nçe sanında respublika rayonnarında cäyelgän rişwätçelek turında zur mäqälä basılğan. Eçke eşlär ministrlığı xezmätkäre Nail Waxitov äzerlägän bu yazmada, Balıq bistäse rayonındağı xällär bäyän itelä.
“2010 yılğa qädär awılnıñ sosial' üseşe” däwlät proektı nigezendä barğan programma belän däwlät aqçaları çınnan da toraq xälen yaxşırtuğa mohtac keşelärgä birelgänme? Tikşerüçelär, däwlät aqçalarınıñ, rayondağı ber türägä, anıñ böten tuğannarına, anıñ duslarına älegüen açıqlağan.
Türä üze 280 meñ alğan bulsa, başqa tuğannarına 500 häm 600 meñnän artıq aqça bülep birü turında kiräkle qäğäzlärgä qul quyğan. Şulay uq, rayon türäse üze oyıştırğan şirkät wäkillärenä dä yärdämgä mohtac awıl xezmätçännäre dip däwlättän aqça alırğa yärdäm itkän.
Qazannan kilgän tikşerüçelär, aqçalarnıñ niçek totılğanın tikşerergä totınğaç, şul xätle ersezlek belän başqarğan eşkä aptırap kitä. Ul qanun taläpläre belän isäpläşep tormağan. Ber urta qul türäneñ xilaflığın niçek rayon başlığı kürmi qalğan, niçek aqça aluçılar isemlegendä ber ük familialärneñ buluına Qazanda, awıl xucalığı ministrlığında küz yömğannar, digän sorawlar quya mäqälä autorı.
Samar ölkäsendä benzin Tatarstannıqınnan küpkä arzanraq, ämma sıyfatı Tatarstannıqınnan qaytışraq ikän. Tolyäti şähärendä hawada ğaz ise kilä, çit il maşinaları bik siräk oçrıy. Andağı qızlar çäçäk kebek kienep yörmi, “neformal” bulıp kürenergä tırışa di, mäqälä autorı Älwira Fatıyxowa. Ä menä Tolyäti tatarlarınıñ ber-bersenä mönäsäbäte tuğanlarça, cılı, yärdämçel, di “Bezneñ gäcit” xäbärçese.
Şulay uq, “Bezneñ gäcit”neñ bu sanında da “Azatlıq” radiosında çıqqan iñ aktual' mäqälälär dä urın alğan. Alar arasında tatar-törek litseyları tiräsendäge xäl xaqında täfsille, xislärgä bay yazma basılğan.
“Bezneñ gäcit”tä basılğan yazmalar belän yaqınnanraq itep säxifäneñ internettağı säxifäsendä tanışıp bula. www.beznen.ru


text:
Äxmät Söläymanov: “İvan Groznıy başqortlar öçen Aq patşa bulğan”
“ İvan Groznıy başqortlar öçen Aq patşa bulğan”. Bötendönya Başqortları qorıltayı başqarma komitetınıñ başqortlarnıñ Rusiägä üz irekläre belän quşılunıñ 450 yıllığın bäyräm itügä äzerlänüe uñayınnan bulğan matbuğat oçraşuında şundıy süzlär yañğıradı. Bu turıda ireştergän başqarma komitet räise Äxmät Söläymanov başqortlarnıñ Rusiägä quşıluı tarixi döres bulğan dip belderde. İvan Yawıznı başqortlar Aq patşa dip atawların äytep, aq töseneñ izgelek gäwdäläneşe buluın äytte. Bu turıda ul 27Hчe fevral' “Başinform” mäğlümat agentlıysında uzdırğan matbuğat oçraşuında belderde.
Mönir Wafin, Ufa


text:
İkençe möselman qorıltayına 100 yıl
Yöz yıl elek Peterburgta Rusiä möselmannarı partiäseneñ ikençe qorıltayı uza. İske stil belän 13-26 ğinwarda, yañaça 28 ğinwar-3 fevraldä. Başlap yörüçelär, oyıştıruçılar başlıça tatar zıyalıları bula. Qorıltay da şul citäkçelärneñ berse, Ğabderäşit İbraimovnıñ, fatirında ütkärelä.
Rusiä räsmi dairäläre fikerençä, Ğabderäşit İbrahimov panislamizm ideyälären propagandalanuçılarnıñ berse sanala. Häm şunlıqtan anıñ iseme ozaq yıllar onıtılıp tora. Soñğı yıllarda xalqıbızğa qaytarılğan şäxeslär isemlegendä Ğabderäşit İbrahimov ta bar. 2002 yılda çıqqan "Tatar ensiklopediä süzlege", mäsälän, Ğabderäşit İbrahimov turında menä nindi mäğlümatlar birä: "Ğabderäşit İbrahimov- cämäğät, säyäsät häm din eşleklese, publitsist, näşir, möxärrir. 1857 yılda tuğan. 1885-92 yıllarda Tubıl gubernasında imam, mödärris. 1892-95 yıllarda Orenburg möselman Diniä näzarätendä qazıy. "İttifaq äl- möslimin" partiäse Üzäk komitetı äğzası. 1921 yıldan emigratsiädä, 1933-tän Yaponiädä, Tokio cämiğ mäçete imamı. Könyaq-könçığış Aziädä islam dinen taratu tarixına häm tatar xalqınıñ säyäsät tarixına qağılışlı kitaplar avtorı. 1944 yılda wafat bula häm Tokioda cirlänä».
Kraeved Älmira xanım Tahircanova, arxivlarda utırğanda, möselmannar partiäseneñ ikençe syezdına qağılışlı şaqtıy qızıqlı materiallarğa tap bula. Bügen Älmira xanım üze belgännärne «Azatlıq» radiosı tıñlawçılarına da işetterergä buldı.
1914 yılnıñ yünedä Peteburgta uq möselmannarnıñ tağın ber qorıltayı uza. Ä ul qorıltaynıñ qararları tormışqa aşuğa Berençe bötendönya suğışı qomaçawlıy.
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg
Rusiä räsmi dairäläre fikerençä, Ğabderäşit İbrahimov panislamizm ideyälären propagandalanuçılarnıñ berse sanala. Häm şunlıqtan anıñ iseme ozaq yıllar onıtılıp tora. Soñğı yıllarda xalqıbızğa qaytarılğan şäxeslär isemlegendä Ğabderäşit İbrahimov ta bar. 2002 yılda çıqqan "Tatar ensiklopediä süzlege", mäsälän, Ğabderäşit İbrahimov turında menä nindi mäğlümatlar birä: "Ğabderäşit İbrahimov- cämäğät, säyäsät häm din eşleklese, publitsist, näşir, möxärrir. 1857 yılda tuğan. 1885-92 yıllarda Tubıl gubernasında imam, mödärris. 1892-95 yıllarda Orenburg möselman Diniä näzarätendä qazıy. "İttifaq äl- möslimin" partiäse Üzäk komitetı äğzası. 1921 yıldan emigratsiädä, 1933-tän Yaponiädä, Tokio cämiğ mäçete imamı. Könyaq-könçığış Aziädä islam dinen taratu tarixına häm tatar xalqınıñ säyäsät tarixına qağılışlı kitaplar avtorı. 1944 yılda wafat bula häm Tokioda cirlänä».
Kraeved Älmira xanım Tahircanova, arxivlarda utırğanda, möselmannar partiäseneñ ikençe syezdına qağılışlı şaqtıy qızıqlı materiallarğa tap bula. Bügen Älmira xanım üze belgännärne «Azatlıq» radiosı tıñlawçılarına da işetterergä buldı.
1914 yılnıñ yünedä Peteburgta uq möselmannarnıñ tağın ber qorıltayı uza. Ä ul qorıltaynıñ qararları tormışqa aşuğa Berençe bötendönya suğışı qomaçawlıy.
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg


text:
İstanbul avtobusında şartlağan bombadan kimendä 3 keşe ülgän
Bügen İstanbulda bomba şartlaw näticäsendä kimendä 3 keşe hälaq bulğan, 7se yaralanğan. Räsmilär äytüençä, bomba şähär buylap barğan ber avtobus eçendä şartlağan. Moña qädär Ankarada, Hilton qunaqxanäse qarşında ber şartlaw yañğıradı. İşek töbendä qaldırılğan törgäkne açqanda 2 politsiä xezmätkäre yaralanğan. Amerikan prezidentı George Bush, İstanbulğa barışlıy, şimbä könne, şul qunaqxanädä tuqtalırğa tieş. Kiläse atnada İstanbulda NATO sammitı ütä.


text:
Äfganstanda komandirğa yasalğan uñışsız höcüm tikşerelä başlandı
Atnakiçtä Äfganstannıñ in köçle xärbi komandirlarınıñ berse general Abdul Räşid ed Dostum intixar höcümennän qotılıp qalsa da, anıñ tuğanı häm ike distägä yaqın keşe yaralandı. Taliban süzçese Dostumnı üterü tırışlığı öçen cawaplılıqnı üz östänä alsa da, äfgan räsmiläre bu turıda qarar birü öçen waqıt irtä dip äytä.
(audio) Bez insident bulğan urınnı tikşeräbez, dälil tuplıybız. Kürgänegezçä tikşerü bara.
Taliban süzçese Abdul Latif Hakimi höcüm, 2001 yılda AQŞ citäklägän intervensiä waqıtında Dostumnıñ Taliban suğışçıların üterüdäge role öçen üç alu bulıp tora digän. Yözlärçä Taliban äsire konteinerlarda tranportlağanda hawa citmi tonçığıp ülgän. Bu eş öçen Dostum suğışçıları ğäyeplänsä dä, general bu ğäyepläwlärne här daim kire qağıp kilä.
Äfganstan eçke eşlär ministırlığı süzçese Lutfulla Maşal atnakiçtä bez Talibannın belderüen beläbez, ämma tikşerüçelärgä näticägä ireşü öçen waqıt birelergä tieş digän. General Dostum Äfgan redaksiäsenä birgän ängämädä al Qaida belän belän bäyläneşle terrorçılarnı ğäyepläde:
(audio, Dostum) Min terrorçılarğa qarşı qatı häm ikelänmi suğıştım häm suğışırğa däwam itäçäkmem. Alar Äfganstanda ireklek häm terrorçılarnı beterü tönyaqtan başlağanın belä.Şunlıqtan min häcüm itüçelär al Qaida belän bäyleneşle terrorçı törkemnär dip äytäm
General al Qaida häm Taliban Äfganstanda totrıqlılıq häm tınıçlıq öçen qurqnıç bulıp qala digän.
Germaniäneñ Aachen Universitetında säyäsi fännär profesorı Rangin Sepanta älege waqıtta Qabul Universitetında qunaq profesor. Sepanta Dostumğa höcüm oyıştıruçılarnıñ artında Taliban häm al Qaida taraftarları tora digän qaraşta
Sepanta (audio)
Täcribä şunı kürsätä :Äfganstanda intixar häcümnäre ğädättä Taliban häm al Qaida qullanğan metod.Berbersenä qarşı suğışqan başqa opozitsion köçlär intixar höcüme oyıştırmıy
Dostum köçle citäkçelärdän berse, anı bäğersezlek, säyäsi maceraçılıqta ğäyeplilär häm doşmannarı da küp.
Sepanta 20läp keşeneñ yaralanğan höcüm Äfganstannı totrıqsızlandıru kebek zurıraq mäqsat quydı dip ışana. Sepanta süzlärençä, monda üçalu tügel ä kübräk Äfganstanda wazğiätne totrıqsızlandıru, bigräk tä Dostumğa opozitsiä bulğan tönyaqta xärbi krizis xasıyl itü mäqsatı quyıla.Dostumnıñ üterelüe töbäktä tınıçsızlıq tudıra ala. Bu Taliban vä al Qaidanıñ Äfganstanda alıp barğan säyäsät.
Dostum ,Äfganstanda küptän tügel genä ütkärelgän prezident saylawlarında 4nçe urın alğan ide , ul yaña xökümätkä dä kertelmäde. Anıñ xosusi armiäse ildä barğan demobilizatsiä programmasına qısalarında taratıldı. Ämma generalğa 200tän saqçısı totu röxsäte birelgän. İntixar höcüme bärep töşerelgän Taliban citäkçese Mulla Omarnıñ belderüe belän ber yk waqıtqa turı kilde. Anıñ belderüendä Dostum telgä alınmasa da, Äfganstanda çit il köçläre torğanda tatulaşu bula almıy häm okupatsion köçlärgä qarşı cihad däwam itäçäk dielä.
Äfganstanda ütkän prezident saylawlarında Taliban kisätülären ğämälgä quya almağan öçen qayber küzätüçelär xäräkät ähämäten yuğalta bara digän spekulativ fikerlär beyan itkän ide İkençeläre äytüençä, Dostumnı üterü omtılışınıñ mäqsatı bälkim dä Talibannıñ üzen äle dä isäpkä alınırğa tieşle köç bulıp qaluın kürsätü bulğan.
Färidä Xämit


text:
İran Argentina mäxkämäse qararın kire qağa
İran tışqı eşlär ministrlığı, Argentina mäxkämäseneñ elekke İran prezidentı Akbar Haşemi Rafsancaninı 1994nçe yılğı şartlawlarda ğäyepläp qulğa alu qararın – nigezsez dip bäyäläde. Mäxkämä qararı 9 noyaber könne dönya kürde. Elekke İran citäkçesenä, Buenos Aires'ta yähüd bistäsendä bomba şartlatıp 85 keşene üterüdä ğäyepläw belderelde. Prokururlar şulay uq İran tarafınnan yaqlanğan Libandağı Hizbullanı da ğäyepläp çıqtı. İran häm Hizbulla moña qatnaşı bulğannarın kire qağa.


text:
Qarağandıda «Ninety one» tobınıñ 18 qazanda ötwi tïis koncerti tağı ötpey` qalğan. Bul jay`ında toptıñ ïnstagramdağı paraqşasında jarïyalanğan, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Ninety one» tobı öziniñ ïnstagramdağı paraqşasında Qarağandıdağı koncerttiñ ötpey`tindigin ay`tıp, fanattarın şıdamdı bolwğa şaqırğan.
«Belgili sebeptermen cïrktiñ äkimşiligine koncertti belgisiz waqıtqa şegertwge twra keldi. Jaqın arada mindetti türde körisemiz. Muñay`mañızdar jäne şıdamdı bolıñızdar», - dey`di «Ninety one» tobınıñ müşeleri.
Osı xabarlamanıñ astına pikir qaldırğan toptıñ önerin sıy`lawşılar süy`ikti ärtisterin jigerlendirip, olardı qanşa bolsa da kütwge äzir ekenderin jazğan.
«Sizder qanday` baqıttısızdar. Qanşama adam sizderdi jaqsı köredi, kütedi. Al qalğanı mañızdı emes. Bäri waqıtşa. Men de sizderdi jaqsı körem», - dey`di top fanattarınıñ biri.
Dese de, atışwlı «91-diñ» koncertin toqtatwğa Qarağandı jastarınıñ qala äkiminiñ atına jazğan xatı türtki bolwı mümkin degen qaweset bar. Älewmettik jelide olardıñ jazğan xatı jarïya boldı.
Xat Qarağandı qalasınıñ äkimi Nurlan Äwbäkirovtiñ atına jazılğan.
«Biz, Qarağandı qalasınıñ jäne Oktyabrʹ awdanınıñ jastarı, Qarağandı cïrkinde ötey`in dep jatqan «Ninety one» tobınıñ koncertiniñ ötwine qarsılıq bildiremiz. Sebebi olar bizdiñ qazaq xalqınıñ dästürine, saltına, dinine, namısına, mentalïtetine jat närselerdi éstrada arqılı engizip jatqan mwzıkalıq top. Olar jastardı teris ağımğa, qıztekelikke, jigitterdiñ namıssız bolwına, jigitterdiñ qızdar sïyaqtı kïinip, älsiz bolwına jäne sırğa tağıp, boyanıp, şaştarın türli-tüske boyawı arqılı jastardıñ täjirïbesine teris äserin tïgizip jatır. Osı mäsele boy`ınşa zañ jüzinde «Ninety one» tobınıñ Qarağandıda koncertiniñ ötpewine şara qoldanwıñızdı suray`mız», - dep jazılğan xatta.
Äzirge, Qarağandı qalasınıñ basşılığı atalğan mäselege qatıstı resmï mälimdeme jasağan joq.
Keşe Baq.kz aqparattıq agenttiginiñ Qarağandıdağı menşikti tilşisi «Ninety one» tobı jay`ında qarağandılıq jastardıñ pikirin surap bilgen edi.
Esteriñizge sala ketey`ik, buğan dey`in Şımkent pen Aqtöbede bir top jas «Ninety one» tobınıñ koncertine qarsılıq bildirip, nätïjesinde koncert ötpey` qalğan edi.


text:
Tatarstanda yuğarı uqu yortların üzgärtep qorırğa äzerlänälär
Comğa könne Qazanda citäkçelär, ğalimnär, uqıtuçılar yuğarı uqu yortların üzgärtep qoru turında söyläştelär. TR Fännär akademiäsendä “Tatarstanda yuğarı mäktäpne üzgärtep qoru: xäl itäse mäs'älälär häm kiläçäk" digän respublika Forumı ütte. Älege çara “Mäğärif” ilküläm proyektın tormışqa aşıru yunäleşendä ber basqıç bulıp tora. Äytergä kiräk, älege proyektqa Rusiä Xökümätennän şaqtıy aqçalar tügelgändä, cämğiättä bötenläy başqa mäs'älälär tua tora. Mäktäplärdä, yuğarı uqu yortlarında uqırğa keşelär qalmıy – tuuçı balalar sanı kimü näticäsendä. 90 yıllar başında açılıp şaqtıy irken eşli başlağan kommersiäle yuğarı uqu yortlanırında kiläçäktä bötenläy uquçılar qalmasqa mömkin.
Yuğarı uqu yortların üzgärtep qoru niçek baraçaq häm anıñ yunäleşläre nindi bulaçaq? Älege sorawğa cawap Forumda cawap tabılmadı. Xätta oyıştıru şaqtıy yuğarı däräcädä bulsa da. Bu cıyılışqa Rusiä Prezidentınıñ İdel buyı Federal' okrugındağı wäkile yärdämçese Beslan Bargandjiä, Tatarstan Däwlät Şurası citäkçese Färit Möxämmätşin, Tatarstan Prezident Apparatı, ministrlar, yuğarı uqu yortları citäkçeläre kilgän ide.
Tatarstan mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamov:
Forum bik möhim, çönki yuğarı uqu yortlarında zur üzgäreşlär bara. İqtisad, mädäniät, säyäsät üz taläplären quyalar.Räis Şäyxelislamov Forum barışında berniçä mäsälägä tuqtaldı köndäşlekkä sälätle yäşlärne tärbiälärgä kiräklegen äytte, çit tellärne öyränü öçen üzäklär buldırabız dide. Ämma iñ borçığanı demografik mäs'älä buldı. Moña ministrdan tış, parlament citäkçese Färit Möxämmätşin da tuqtaldı. Tuuçı balalar sanınıñ kimüe inde mäktäplärdä çağılış taptı, tizdän ul yuğarı uqu yortlarında sizelä başlayaçaq dielde Forumda. Ägär bıyıl mäktäpne 40 meñgä yaqın uquçı tämamlap çıqsa, kiläse yılğa ul 30 meñ tiräse genä bulaçaq, ä annan soñ tağın da azayaçaq. Yıl sayın mäktäpne beterüçelär berniçä meñgä kimi bara häm bu älbättä yuğarı uqu yortlarında şaqtıy çağılaçaq. Mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamov:
Studentlar sannarı kimü näticäsendä yuğarı uqu yortların häm professorlar, uqıtuçılarnı saqlap qalu kiräk.
Berençe çiratta abiturientlar sanınıñ kimüe aqça tüläp, yäğni kommersiä nigezendä eşli torğan yuğarı uqu yortlarında çağılaçaq. Bügen respublikada barlığı 34 yuğarı mäktäp bar. Şunıñ 22ce däwlätneke bulsa, 12ce däwläti bulmağan.
Tatarstan Parlamentı citäkçese Färit Möxämmätşin 90Hчы yıllar başında QAİ yäğni texnik häm texnologik kebek universitetlar da yuristlar, menedjerlar äzerli başlawın assızıqladı. Kiläçäktä här yuğarı uqu yortı üz tarmağı yunäleşendä genä belgeçlär äzerlärgä tieşlege äytelde forumda. Mäsälän barı finans-iqtisad institutı ğına yaxşı xisapçılar äzerläwgä sälätle dide Färit Möxämmätşin. Dimäk küp kenä yuğarı uqu yortları östämä belgeçlär äzerläwdän azat itelergä mömkinnär.
Şulay uq forumda kiläçäktä studentlar öçen köräş başlanırğa mömkin dielde. Bilgele ki, ğadi xalıq öçen bu küpmeder otışlı da bulırğa mömkin. Ämma bu xaqta forumda assızıqlanmadı.
Färit Möxämmätşin kiläse yılğa Qazanda mäğärifkä bağışlanğan Xalıqara cıyın uzaçaq dip belderde. Färit Möxämmätşin:
Min Yevropa Berlegeneñ munitsipal' häm cirle xakimiät Kongressınıñ mädäniät häm mäğärif komitetı räise bulıp toram. 2008Hчe yılnıñ 1Hчe kvartalında Qazanda Yevropa Berlegeneñ «Töbäklär üseşendä universitetlarnıñ role häm urını» digän konferensiäse uzdırırğa täqdim ittem.Färit Möxämmätşin üz çığışında ictimaği fännärne uqıtudağı üzgäreşlärgä basım yasadı. Tögäl fännärne buyınça belem birü ğasırlar buyı şulay uq qala, ä ictimaği fännärne uqıtu cämğiät belän bergä üzgärä dide Parlament citäkçese.
Landış Xarrasova