text:
Daa evel Rusiye tarafını tutqan pek çoq Qırım sakini özüni aldatılğan is etti ve yarımadada Rusiye prezidentiniñ saylavına barmaycaqlar. Bu fikirni Qırım.Aqiqatqa Qırımda Rusiye tarafını tutqan faaliyetçi Lenur Usmanov bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, Qırım sakinleri, böyle etip, yarımadanıñ parkları ve yalı boyu zonasında yapılğan qurucılıqqa ve Rusiye tarafını tutqan Qırım ukümetiniñ diger areketlerine qarşı narazılıq bildirecekler.
Usmanov: «Men Qırım sakinlerinen çoq suhbetleşem. Pek çoq kişi özüni «ğalipler taqımı» tarafından aldatılğan is ete. Adiy adamlarnı topraqtan marum eteler, aynı zamanda parklar ve yalı boyunda qurucılıq Qırım sakinleri körmegen mıqyasta yapıla. İnsanlar Moskvanıñ, Qırım sakinleri tarafından berilgen şikâyetnameleri boyunca iç bir çare körmeyip, Qırım rehberlerine keri yollağanından umütleriniñ nafile olğanını añladı», – dep, bunıñ iştirakke tesir etecegini ve onıñ seviyesi Qırımda alçaq olacağını ilâve etti.
Mart 12-de Qırımtatar Milliy Meclisi, muracaatnameni yayınlap, içinde qırımtatarlarnı ilhaq etilgen Qırımda Rusiyeniñ prezident saylavında iştirak etmemegedavet etti.
Rusiye prezidenti saylavınıñ ötkerilmesi 2018 senesi mart 18-ne – Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaq etilgeniniñ yıllığına tayin etildi.
Mart 1-de Yuqarı Rada BMT Telükesizlik Şurası ve Baş Assambleyası, Avropa Birligi, NATO, halqara teşkilâtlar, çetel parlamentleri ve ükümetlerini Qırımda Rusiye saylavınıñ qanuniyligini tanımamağa davet etti.


c: text/html

text:
Qırımlı advoka Edem Semedlâyevniñ fikine köre, mayısnıñ 22-nde Yedi Quyu qasabasında Nadir Mambetşayevniñ evinde ötkerilgen tintüv – uydurılğan cinaiy iş esasında keçirildi. Bunı Semedlâyev Qırım.Aqiqatqa bergen izaatında bildirdi.
«Bir uydurılğan cinaiy iş, yani 2016 senesi Memetovnıñ ğayıp olğaması, üzerinden endi üç tintüv aqqında bilgimiz bar, men olarda bulunğan edim. Resmi olmağan malümatqa köre, 10-ğa yaqın tintüv keçirildi. Bunı bilemiz. Uquq qoruyıcılar böyle bir ameliyat yapalar. 2014 senesi bir motosikletniñ ğayıp olğanından sebep onlarnen tintüvler ötkergen edi. Yani bir de bir uydurılğan ya da oñaytlı cinaiy iş alıp, qırımtatarlarnı biri biri artından tintip çıqalar», – dep tüşüne Semedlâyev.
Bazarertesi künü, mayısnıñ 22-nde, Yedi Quyu sakini Nadir Mambetşayevniñ evinde tintüv keçirip özüni Yedi Quyu poliysiya bölügine alıp kettiler, parmaq izlerini alıp sorğudan keçirdiler. Öz areketlerini, ğayıp olğan Enver Memetovnı qıdırğanlarınen añlattılar.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadada mustaqil jurnalistler, cemaat failleri, Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanlarında şeklengen Qırım musulmanları, qırımtatar Milliy areket failleri, Meclis azalarınıñ evlerinde tintüvler sıqlaştı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yazının orjinal hali Kiril Alfabesinde Kırım Tatar Türkçesinde yazılmış olup, Biyan Erge tarafından Latin Alfabesine çevirilmiştir.
Ayder Emirov-Yeni Dünya Gazetesi/Kırım 19 Mart No:10/1600 sayısı
Malüm ki, İsmail bey Gasprinskiynin (1851 -1914) faaliyeti ozünin yanılığı ve muimliginen tek qırımtatar cemaatçılığı ve umum türk - tatar dünyasının degil, atta butün Rusiye ve Avropanın intellektual ve içtimaiy - siyasiy çevrelerinin diqqatını da ozüne celp etti. 1880 senesi Rusiye imperatorlığının sınırlarında ekseriyeti türk - tatar qavmına ait olğan 11 million musulman yaşamaqta edi. O zamanda maarif, medeniyet ve iqtisadiyat ceetinden devletnin başqa halqlarına baqqanda bayağı arta qalğan bu toplulıq kerekli bilgiler saibi olğanı taqdirde buyuk bir quvvetke çevrilecegine kimsenin şubesi yoq edi. Şu sebepten de İsmail beynin ve meslekdeşlerinin faaliyetleri butün dünyada buyuk meraq doğura edi.
Mart 20 (8) kunü İsmail Gasprinskiynin 170 yıllığı qayd etilecek. Bu muim vaqıatnın arfesinde bazı meşur erbaplarnın ulu atamıznın aqqındaki yazılarından bir qaç numüne ketirmek layıqtır, dep tüşünem.
German Bamberi( 1832 - 1913) - Macar şarqşınası ve seyaatçısı, Budapeşt universitetinin professorı, Macaristan İlimler akademiyasının muhbir azası:
"Rusiye musulmanları arasında ancaq son zamanlarda kuçük bir milliy, daa doğrusı diniy areket kendisini is ettirmege başladı. Qırım tatarlarından İsmail Mırza Bağçasarayda bir matbaa tesis eterek, umumnın faydasına yarayan eserler neşrine başlıyor. İlk defa bir salname neşir ederek bu yolda iyi bir iş yaptı. Bir tek şahıs tarafından yapılan bu hızmet taqdirge deger bir vaqıadır. Qırım musulmanları arasında maarif işleri durğun ve fenadır. Orada ancaq faqır on bir medrese vardır. Bunlardan emiyetli bir netice beklemek zaittir. "Terciman" nın neşri ise bize daa yuksek ve daa umütli vaatler veriyor. Bu gazete Qırım haricinde dahi günden güne fazla yayılmaqta ve taqıp ettigi milliy, diniy maqsadlar er tarafa daa yuksek alaqa uyandırmaqtadır". (Türk halqı. - Berlin, 1906, C.540)*
Sadri Maksudi (1870 - 1937) - İsmail bey Gasprinskiynin şegirti ve meslekdeşi, uquqçı alim, qazantatarlarnın korümli milliy yolbaşçılardan birisi, Rusiyenin ve Türkiyenin (1924 - den son) devlet erbabı:
"Buyuk bir qavmin ayatında yalınız başına yeni bir devir açan, umutsiz, maqsatsız omür keçiren bir millete umüt doğduran, asırlarca umutsizlige alışmış bir millete idealler, ğayeler veren, maanen olmekte olan bir qavme ayat nevh eden bir zatın emiyetini yazmaq mumkün degildir.
("Terciman", 11.09.1915, No 202)
Fatih Kerimiy (1870 - 1937) - qazantatar yazıcısı, cemaat erbabı, İ.Gasprinskiy meslekdeşlerinden birisi, 1896 - 1898 seneleri Yalta uyezdinin Derekoyunde oca olıp çalıştı, 1906 - 1917 ss. Meşur "Vaqıt" gazetasına muarrirlik yaptı:
"20 - 30 million şakirt bıraqıp olen bir ustad, 20 - 30 million maneviy evlat terk ettip vefat etken bir baba bahtiyarıdır. Bundan artıq, bunın fevqınde bir bahtiyarlıq tasavvur etmek aqıllarına sığmıyor. Şiddetli bir nehir ceryanını başqa bir tarafa aqıtmaq ne qadar muskül bir iş ise, ğaflet ve taasup, deryasına batmış bir milletin fikrini ikinci bir tarafa çevirip işletmek ondan daha muşkül bir iştir. İsmail bey merhum işte şoyle bir işi işledi. Onın ali ruhu huzurında diz çöküp tazim ediyoruz.".
("Buyuk matem" maqalesinden: "Vaqıt", 12.09.1914 s.)
Şeyh Cemalettin Afğaniy (1838 - 1897) - meşur dni islaatçısı, panislamizmnin mefkürecilerinden birisi:
"Musulman gazetaları arasında "Terciman" kibi müfit, muhtasar, er bir sözüni olçerek yazan iç bir gazeta gordügim yoqtır. Parmaqla elektrik dügmesine basıldığı kibi, Gasprinskiy de qalemini ayat damarlarının en muim noqtaları uzerinde yurumektedir.".
(Fatih Kerimiynin hatırlavlarından: " Terciman", 13.05.1908)
Noman Çelibicihan (1885 - 1918) - yazıcı, 1 Qırımtatar Qurultayı tarafından 1917 s. dekabr (Aralıq) ayında tayin etilgen Qırımtatar ukümetinin (direktoriya) reisi, Qırım, Polonya, Litvanya ve Beyazrusiye musulmanlarının muftiyi:
"Ebet, o idialler, mefküreler fabrikası edi. En guzel, en mufit fikirleri icat eder, sonra bu ihtiraatı zihniyesini en muvafıq bir zamanda şayan- ı urmet bir cesareti, medeniyet ile milletin nazarı istifadesine arz ederdi."
("Anlaya bilseydik" maqalesinden, "Terciman", 11.09.1915, No 202)
Asan Sabri Ayvazov (1878 - 1938) - jurnalist, yazıcı, oca, İ.Gasprinskiy ve A.Mediyevnin en yaqın meslekdeşlerinden birisi:
"İsmail beyin yalınız cesedi oldi. Ruhu, fikirleri, emelleri olmedi, olmeyecektir.Bunlar yaşıyor ve ilelebet yaşayacaqtır. Onın cesedi bugun tamamen topraqlara qarışmış ise de ulviyetlere doğru yukselen ruhu er an ve zaman türk - tatar dünyasının fezasında cevelan etmekte, ali fikir ve emelleri de kendisinden sonra bıraqıp gittigi milletin qalbgahında, vicdanı milliyesinde yaşamaqtadır..
Onın fikirlerini, emellerini baltalamaq, oldürmek artık mumkün degildir. Çunki onlar milletin qanına,ruhuna, ayatına, qalbine girmiştir. Türk - tatar milleti bugun bunlarla nefes alıyor, bunlarla ğıdalanıyor, bunlarla ruh ve ayat bulıyor.
(Yaşayan olülerden İsmail Gasprinskiy" maqalesinden. "Terciman", 1915, No 202)
Osman Nuri Aqçoraqlı (1879 - 1938) - tarihçı, etnograf, yazıcı, hattat ve oca, İ. Gasprinskiynin en yaqın meslekdeşlerinden biri:
"-"Tercuman" - nedir?
Bizim milliy hazinemizdir.
İsmail bey ne yaptı?
Bize buyuk ve qıymetli bir hazine bıraqtı.
Maqsadımız İsmail beyden bahs etmek olduğu halde "Tercuman" dan başladıq. Çunki "Tercuman" ve "İsmail bey" aramızda artıq kelimat- ı müteradife haline gelmişlerdir. Biri yad olundıqta er vaqıt digeri murat olur.
Bizim nemiz var?
Bizim ne milliy umumiy kutüphanemiz var. Ne umumiy muzeyhanemiz var. Ne milliy tarihiy cedidimiz var. Ne milliy akademiyamız var.
Bizim otuz uç cıltlıq "Tercuman"ımız var. Bu - buyuk milliy bir hazinemizdir".
("Terciman", 11.09.1915 s., No 202)
Bekir Çoban - Zade ( 1893 - 1937) - şair, türkolog - alim, professor:
"Birinci Devirin gazetaları içinde oz vazifesini anlaya bilen, şubesiz yine "Terciman" oldı. On binden biri oqumaq, yazmaq bilmeyen bir halq içinde gazeta yaşata bilmek içün, yuqarıda da söyledigimiz gibi, buyuk maaret, geniş gören gözler, şuurlı - şuursız psiholog damarları, sıfatları lazimdir. Gasprinskiy başlanğıç ruhını pek eyi anlamış.
Bizde, Şarqta, o vaqıta qadar bilinmeyen ve Avropa içtimaiy fikrinin birinci muim aletlerinden olan gazeta ve matbuatı bizde doğurmaqle İbraim Şinasi, Asan Bey Malikov, İsmail Gasprinskiy inqilabiy bir rol oynadılar.".
("Gazetacılığımızın tarihına doğrı" maqalesinden. "İleri", 1927, NoNo 1,5)
İZAAT
Meşur erbaplarnın İsmail Gasprinskiynin faaliyetine ait parçalarının cumlesi şu kitaptan alındı: Gaspralı İsmail Bey: ( Dilde, fikirde, ise birlik)


text:
İyün ayında «Ukrpoçta» müessisesi Rusiye tarafından işğal etilgen yarımadanıñ eñ belli itibarğa lâyıq mimarcılıq yerlerinden birine bağışlanğan «Qırım – bu Ukraina. Yalta. Qarılğaç yuvası» poçta zarfını çıqardı.
Bu aqta «Ukrpoçta» matbuat hızmeti bildire.
Zarflar 100 000 nushada derc etildi.
Beyanatta bildirilgenine köre, poçta müessisesi, yarımadanıñ eñ parlaq köşelerini kösterip, Qırım mevzusına bağışlanğan resimlernen zarflar çoq kere çıqarğan.
XIX asırnıñ soñunda 40 metrlik Ay-Todor dağında qurulğan «Qarılaç yuvası» isarı er vaqıt bütün dünya turistleriniñ diqqatını celp ete edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımda yanvarniñ 26-nda gece cenübiy, şarqiy rayonlarındı ve Qırım dağlarında pek küçlü yağmur yağması beklenile. Bu aqta Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ idaresi bildire.
«Yanvarniñ 25-nde aqşam ve yanvarniñ 26-nda geceniñ ilk yarısında cenübiy, şarqiy rayonlarda ve Qırımnıñ dağlarında pek küçlü yağmur yağması beklenile. Bu vaziyette fevqulâde vaziyetler ihtimali pek yüksek», – dep aytıla haberde.
«Krımenergo» yarımadada artacaq ruzgâr sebebinden elektrikler kesile bile, dep tenbiledi.
Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ idaresi furtuna havfını ilân etip, fevqulâde vaziyetler ihtimali aqqında bildirdi.


text:
Qırımtatar milliy Meclis binasına FSB ve mahkeme hadimleri keldiler. Olar «Qırım» Fondı» hayriye teşkilâtınıñ reisi Riza Şevkiyege mahkeme qararını oqudı ve mülkni müürlemege azırlanalar.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına Meclis kâtibiyetiniñ reberi Dilâver Akiyev bildirdi.
«Qırım» Fondı»na ait olğan mülkni müürlecekler, ğaliba. Tafsilâtlı malümat daa yoqtır. FSB ve mahkeme hadimleri, pek çoqlar, kabinette bulunıp, er şeyni qayd eteler», – dedi Akiyev.
Onıñ malümatına köre, sentâbr 16 künü keçirilgen tintüv vaqtında olğanı kibi, Meclis binasına kimseni kirsetmeyler ve içeriden kimseni yollamaylar. Akiyev şunı da bildirdi ki, Şevkiyev özüni yaramay duydı, oña acele yardımnı çağırdılar.
Qırımtatar milliy Meclisi «Qırım» Fondı»na ait olğan binada yerleşe.
Qırım.Aqiqat bergen malümatına köre, saba sentâbr 16 künü qırımtatar milliy Meclis azası Eskender Bariyevniñ evinde de tintüv keçirildi, neticede onıñ bilgisayarı tutıp alındı.
Bundan soñ qırımtatar milliy Meclis binasını da sarıp aldılar, anda tintüvler keçirildi.
Qarasuvbazar regional Meclisiniñ reisi Mustafa Asabanıñ evinde de tintüvler keçirildi, bundan soñ onı sorğuğa alıp kettiler.


text:
Yanvarniñ 29-nda Kyivniñ Desnânskıy ve Darnıtskıy rayon mahkemeleri devletke hainlikten şübheli tanılğan sabıq Aqyar şeer şurası deputatı ve sabıq QMC Yuqarı Radası deputatınıñ işleri boyunca oturışuvlarını başqa künlerge avuştırdılar. Bunı yanvarniñ 29-nda Qırm.Aqiqat içün bergen izaatta muessiseniñ matbuat kâtibi Tetâna Tıhonçık bildirdi.
Tıhonçık: «Mahkeme sabıq Aqyar şeer şurası deputatınıñ işi boyunca advokatnıñ kelmegeni sebebi ile oturışuvnı yanvarniñ 28-ne avuştırıldı. QMC Yuqarı Radası deputatı boyunca da oturışuv advokatnıñ kelmegeni munasebetinen başqa künge avuştırıldı. İşniñ baqıluv kününi daa soñra bildirecekler», – dedi.
Sabıq Qırım deputatlarını Ukraina cinaiy kodeksiniñ 111-nci maddesi birinci qısmı boyunca devletke hainlikte qabaatlaylar. Muessisede, işleri baqılacaq şübhelilerniñ adlarını bildirmediler.
2014 senesi martnıñ 16-sında Qırım ve Aqyar şeeri territoriyasında yarımadanıñ statusına dair dünya tarafından tanılmağan referendum ötkerildi. Rusiye, onıñ neticesine esaslanıp, Qırımnı öz toprağına qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa Birligi, ne de AQŞ referendumdaki rey berüvniñ neticelerini tanımadılar. Martnıñ 18-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtları, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey.Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Zelensiky aqpanda Reseydiñ Ukrainağa şabuıl jasaytını turalı AQŞ barlau qızmetiniñ mälimetterin elemegen. Bwnday mälimdemeni AQŞ prezidenti Jo Bayden Los-Andjelestegi Demokrattardıñ kezekti is şarasında ortağa saldı.
Atalmış şaradağı sözinde Bayden Qwrama Ştattardıñ Ukrainağa äskeri kömek beruiniñ mañızı turalı tüsindirdi. Ol Ukrainadağı soğıstı Ekinşi düniejüzilik soğıstan keyingi eñ ülken qaqtığıs dep bağaladı.
"Köptegen adam meni asıra aytıp otır dep oylauı mümkin. Mwnı men bilemin. Bizde Putinniñ Ukrainağa şabuıl jasaytını turalı kümänsiz derekter boldı. Alayda, sol kezde bwl mälimetterge Zelenskiy qwlaq aspadı", – dedi prezident Baydan.
Qwrama Ştattar Ukrainağa kölemdi äskeri kömek berudi jalğastıruda. Degenmen, Reseymen mämileniñ tübegeyli bwzıluınan alañdaytın el azamattarı men sayasatkerler arasında Urkianağa äskeri kömek berudi qoldamaytındar da bar. Bayden äkimşiligi qazir äskeri kömek berudiñ mañızı turalı tüsindiruge tırısıp jatır.


text:
Seyran SULEYMAN /QIRIM/
(QIRIMTATAR-AZERBAYCAN EDEBIY ALÂQALARINA DAIR)
“Yıldız”* mecmuasınıñ bu yılki ilk sanında meşur azerbaycan şairleri Samed Vurğun ve Bahtiyar Vahabzadeniñ şiirlerini ana tilimizde oqup, bir şeynen ölçenmez bir zevq aldım. Mına qayda şiir, mına qayda istidat! “Men bir bala, sen bir ana/Şay olğan soñ, bağlım saña/Qaysı yurtqa, qaysı yana/Ep uçsam da, yuvam sensiñ/Elim, künüm, evim sensiñ!”, – dep yaza Samed Vurğun özüniñ “Azerbaycan” adlı şiirinde. Temiz qalpten çıqqan şu çın satırlar qırımtatarlağa da ğayet yaqındır. Bahtiyar Vahabzadeniñ “Menim ana tilim” adlı şiiri de sanki dersiñ bizge dep yazılğan: “Farqına barmayıp aqnen qaranıñ/İnsan bar, öz tilin yat sayar bugün/Dedesi bu tilde cebe alğannıñ/Ozü diger tilde söz yayar bugün”… Qalemdeş ustazım, şairimiz Şeryan Ali azerbaycan şiiriyetinde degerli yer tutqan mezkür şiirlerni qırımtatarcağa uyğunlaştırıp, kerçekten de büyük iş yaptı. Şeryan Ali özüniñ kiriş sözünde Bahtiyar Vahabzade keçken asırnıñ ta 60-ncı yıllarında “Qırımda tatar qabirleri” adlı şiir yazğanını qayd eterek, şu şiirden bir parçanı misal etip ketire. Şeryan Aliniñ özü de Azerbaycanğa bağışlap şiirler yazğan edi.
Qırımtatar-azerbaycan qardaşlığı zaman sınavlarından keçti ve bu qardaşlıq ket-kete daa da qaviyleşecegine eminim. Eki edebiyatnıñ özara bağları ise büyük kölemli tedqiqatnıñ mevzusı ola bile. Bu bağlar hususan İsmail Gasprinskiy devirinde keniş qulaç alğan ediler. O, azerbaycan edebiyatını teren bilgeninden ğayrı, belli azerbaycan erbapları C. Mamedkulizade, S. Velibekov, G. Zardabi, ağa-qardaş Ünsizadeler, N. Narimanov, S. Ğanizade, Ş. Asadullayev ve digerlernen şahsen tanış edi. Azerbaycanda çıqqan “Hayat”, “Ziya” kibi gazetalarda onıñ maqaleleri basıldı. “Terciman” gazetası ve cedidcilik ceryanı azerbaycan ziyalılarınıñ da dünyabaqışlarına tesir etkeni şübesizdir.
Belli ki, HH asırnıñ başında Azerbaycandan kelgen teatr truppaları Qırımda bir sıra spektakller numayış ettiler. 1924 senesi Azerbaycan Elifbe komissiyasınıñ delegatsiyası Qırımda bulunaraq, cümleden, İ. Gasprinskiyniñ ev-müzeyini de ziyaret etken edi. İ. Gasprinskiyniñ qızı Şefiqa Gasprinskaya azerbaycanlı siyasetçi, cemaat erbabı Yusuf Nasipbeylige aqayğa çıqıp, Bakuda pedagogik oquv yurtunı da meydanğa ketirgen edi.
Cenkten evel de qırımtatar-azerbaycan alâqaları üzülmedi. Sözümizniñ isbatı olaraq, Şamil Alâdinniñ “Şerefli, dülber tilimiz” adlı maqalesinde tarif etilgen böyle bir levhanı ketirmek mümkün. Meger 1939 senesi Osman Amit, Raim Tınçerov, Maqsud Suleyman ve Şamil Alâdin Qırımdan Bakuğa, Fet-Ali Ahundovnıñ yubileyine baralar. O yerge başqa ülkelerden de çoqtan-çoq musafir kele. Amma çoqqa barmay musafirlerniñ episi öz ülkelerine qaytıp ketken soñ, qonaqbaylar qırımtatar yazıcılarını daa bir aftağa qaldırıp, cumhuriyet boyunca kezdire ekenler. Yani bizimkilerge ayrı bir iltifat, ayrı bir ürmet köstereler. O vaqıt yazıcılarımız Bakuda şair Samed Vurğunnıñ “Hanlar” adlı şiirle yazılı pyesasını körip begeneler. Şamil Alâdin müellifke: “Hanlar”nı bizge beriñiz, Qırım devlet teatri sanasında temaşacılarımızğa köstereyik!”, – dep rica ete. Evelden Dağıstan, Orta Asiya, Tataristan, Ermenistan teatrlerine red cevabını bergen Samed Vurğun Şamil Alâdinge qatiyetle: “Mümkün!”, – dey. Böylece, qırımtatarlarğa can qardaşlarğa kibi baqqan müellif tillerimiz biri-birine pek yaqın olğanlarını közde tutıp, öz eserini şek-şübesiz bizimkilerge bermege razı ola. İşte, bu, eki qardaş halqnıñ o vaqıttaki alâqalarını köstergen küçücik bir levhadır.
Men ise bundan on yıl evelsi olğan levhanı hatırladım. İstanbulda azerbaycanlı muallimlernen subet etkende Bekir Çoban-zadeniñ adını añıp keçtim. Olar deral: “Bekir Çoban-zade Qırım asıllı ekenini bilemiz, amma o Azerbaycan içün de çoq hayırlı işler yapqanını unutmaymız“, – dep ayttılar. Uzaqtan kelgen muallimlerniñ şu cıllı sözleri yüregime melem oldı, içim-bağrım iftihar ile toldı, şu ande Bekir Çoban-zade epimizni bir daa birleştirgen, biz qardaşlar olğanımıznı hatırlatqan bir sima olaraq közüm ögünde canlandı.
Söz kelimi, 2009 senesi azerbaycanlı alim Mahmud Allahmanlı “Aşıq Ümerniñ yaratıcılığı” monografiyası içün Bekir Çoban-zade adına halqara mukâfat qazanğanı em Qırım, em Azerbaycan içün diqqatqa lâyıq, quvançlı bir vaqia oldı.
Azerbaycan-qırımtatar edebiy alâqalarını pekitmek oğrunda jurnalist ve folklorcı İlgar Qasumovnıñ yapqan hızmetleri de ayrıca alğışqa lâyıqtır. Onıñ “Dertli, ağrılı qardaşlarımız” adlı kitabı (Baku, 2005 s.) tolusınen qırımtatar şiiriyetine, azerbaycan-qırımtatar medeniy-edebiy alâqalarına bağışlanğan qıymetli bir iş sayıla. Cümleden, kitaptaki “Azerbaycan matbuatında qırımtatar faciası”, “Dertli, ağrılı qardaşlarımız”, “Yürekten-yürekke yollar körünir” adlı maqaleler çoq emiyetlidir. Soñki maqalede eki vatanperver şair – Reşad Mecidnen Yunus Qandımnıñ icadiy dostluğı aqqında söz kete. Reşad Mecid Azerbaycan oquyıcısını qırımtatar halqınıñ faciasınen, edebiyatımıznıñ nümünelerinen tanış etken istidatlı bir qalem saibidir. Yunus Qandımnıñ 1990 senesi yazılğan “Hazar yalılarında” adlı poeması da ayrı diqqatqa lâyıqtır. “Hazar yalılarında” adlı eser qardaş halqlarnıñ umumiy faciasını seciyelendirgen (tariflegen), ister qırımtatar, ister ise azerbaycan edebiyatında birinci ve yekâne eserdir”, dep qayd ete İlgar Qasumov.
Yeri kelgende ukrain şairi ve tercimanı Mikola Miroşniçenkonı añmaq siteyim. Bir qaç yıl evelsi aramızdan ketken Mikola Miroşniçenko ömür boyu qırımtatar ve azerbaycan şiiriyetine alelhusus meyil bererek, şu şiiriyetlerden bir çoq nümünelerni ukraincege tercime etken edi. Onıñ adını da, yapqan işlerini de unutmamaq kerekmiz.
Qırımtatar-azerbaycan edebiy alâqaları şimdi de devam ettirile. Keçken yıl “Ümüt kervanı” mecmuasında azerbaycanlı yazıcı Zakir Sadatlınıñ “Selâm, baça!” adlı ikâyesi qırımtatar tilinde basıldı. Zakir Sadatlı bu aqta haber alğan soñ aman minnetdarlıq mektübini yazıp yolladı. İkâyesi Qırımda çıqqanı aqqında Azerbaycan matbuatında da bildirildi. Yazıcınıñ özü yaqın kelecekte Qırımğa kelip, mında televizioncı sıfatında İsmail Gasprinskiy aqqında vesiqalı film azırlamaq niyetinde eken. Öz eserlerinen çoqtan tanılğan daa bir azerbaycan şairi Ekber Qoşalı bizim genç şairlerimizniñ şiirlerini azerbaycan tiline çevirdi ve olar Bakuda ayrı cıyıntıqlarda dünya yüzü kördiler. Deycegim, yañı asırda qırımtatar-azerbaycan edebiy alâqaları yañı basamaqqa çıqıp, daa da yañı filisler atmaqtalar. Bu ise kelecekke ümüt, işanç ve ilham bere.
*Qirimda yayimlanan edebiy dergi


text:
Eñbek jäne halıqtı äleumettik qorğau ministrligi şetelden keletin qandastarğa arnalğan "qazaq kartasın" engizudi josparlaydı. Bwl turalı ministrliktiñ baspasöz qızmeti habarladı, dep jazdı Ortalıq Aziya jañalıqtar qızmeti.
Vedomstvo "qazaq kartası" Qazaqstanda biznes josparın jüzege asırğısı keletin "joğarı deñgeydegi maman" qandastar men biznespen aynalısatın şeteldik qazaqtarğa bermek.
"Qazaq kartasın" alğan qandastar Qazaqstanda biznes aşıp, üy men mülik alıp, qarjılıq operaciyalar jürgize aladı, biraq sayasi qwqıq berilmeydi. Ministrlik "qazaq kartasına" ötiniş qabıldağan kezde qandastıñ keletin jerin ayqındap, barğan jerinde belgili bir merzim twrsa, azamattıq beru de qarastırıladı deydi. Vedomstvo "qazaq kartasın" alatın qandastardı eñbek küşi tapşı öñirlerge baruğa ıntalandırmaq.
Ministrlik bwl bastama qandastardı otanımen baylanıstıruğa jol aşadı deydi.
Sonday-aq ministrlik soltüstik pen ortalıqqa işki köşi-qondı ıntalandıru üşin "wtqırlıq sertifikatın" da engizbek. Bwl sertifikatpen soltüstik ya ortalıqqa qonıs audarğan qazaqstandıqtarğa üy qwnınıñ 50 payızına qarjılıq kömek aladı. Vedomstvo azamattar bwl somanı üy saluğa ne satıp aluğa, sonday-aq "Otbası bankine" bastapqı jarnanı töleuge jwmsay aladı deydi. Bwğan qosa, ortalıq jäne soltüstik öñirlerde öndiriske jäne tehnika aluğa jeñildetilgen kreditter beriletinin aytadı.
Qazaqstan prezidenti Qasım-Jomart Toqaev 1 qırküyektegi joldauında qonıs audaru jäne migraciya sayasatına reforma jasau jaylı aytqan edi. Ol qonıs audaru "käsibilikke" män beru kerek degen.
Bwğan deyin Qazaqstan biligi oñtüstiktegi twrğındardı Reseymen şekaralas soltüstik jäne şığıs oblıstarğa köşiretin bağdarlama aşqan. Bwl bağdarlama ayasında oñtüstikten soltüstikke köşem degen twrğındarğa üy, käsip aşu, jwmıs jağınan kömek körsetilgen edi. Biraq oñtüstikten soltüstikke köşip barğandar arasında bağdarlama şarttarı orındalmadı dep keri qaytqandar da bolğan.
7 qırküyekte eñbek jäne halıqtı äleumettik qorğau ministrligi investorlarğa, ğalımdarğa, täjiribeli mamandarğa wzaq uaqıtqa viza beru koncepciyasın wsınğan. Bwl vizanı beru bes jıldıñ işinde jüzege asadı. Qazaqstanda wzaq uaqıt twratın viza el ekonomikasına 300 mıñ dollar salğan şeteldikterge de berilmek.


text:
İlhaq etilgen Qırımda Rusiye arbiyleri, arbiy tehnikanıñ sergisini teşkil etip, «Triumf» S-400 avadan mudafaa sistemasını (AMS) ve «Pantsir S-1» uçaqlarğa qarşı raketa-top kompleksini sergilediler.
Bunı aprel 7-de Rusiye Mudafaa nazirliginiñ matbuat hizmeti bildire.
Bildirüvde: «Tedbirni Cenübiy arbiy okrugnıñ AMS birleşmesiniñ komandanları keçire. Birleşme Qırım ve Aqyarda yerleştirilgen. Onıñ arbiy hadimleri S-400 komplekslerde ülkeniñ arbiy sıñırlarını qorçalav boyunca arbiy nevbet vazifelerini becereler», – denile.
Rusiye telükesizlik muessisesinde, S-400 ve «Pantsir S-1»den ğayrı sergige köçüci radiolokatsion kompleksler, sputnik alâqası sistemaları ve bunıñ kibi de radiotehnik ve zenit-raketa qısımlarınıñ diger tehnikası ketirildi, dep bildirile.
Tedbir, Rusiyede er yıl aprel ayınıñ ekinci bazar kününde qayd etilgen Avadan mudafaa ordularınıñ kününe bağışlanıp teşkil etildi.
Soñ eki yıl devamında Rusiye ilhaq etilgen yarımadanıñ territoriyasında bir qaç S-400 kompleksini yerleştirdi. Kremlde, Qırımda S-400 zenit-raketa kompleksleriniñ yerleştirilmesini «Rusiye-Ukraina sıñırında provakatsiyaları»nıñ ögüni aluv dep añlattılar.
Kyivde, ilhaqtan soñ Qırımda Rusiyeniñ arbiy mevcüdiyetiniñ arttırılmasına defalarca tecavuz areketi dediler. Ğarp devletleri de, Rusiye tarafından yarımadada arbiy talimlerniñ yaptırılması munasebeti ile endişelerini bildirdiler.
Rusiye, onıñ daa evelki S-300PM kompleksiniñ modifikatsiyası olğan S-400 zenit-raketa kompleksiniñ atış menzili 400 kilometr olğanını ve o, bir kereden 80-ge yaqın nişannı közete bilgenini iddia ete. Rusiye böyle sistemanı Suriyeniñ ğarbında daa 2015 senesiniñ soñunda Türkiye uçağı Türkiye-Suriye sıñırında Rusiye uçağını urıp tüşürgende yerleştirdi.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev bildire ki, iyün 4-te Aqmescit civarında belgisiz şahıslar tarafından yaqalanğan Riza İzetovnı azat ettiler, oña qoltutmaq içün FSB binasına kelgenlerni ise memuriy protokollar bekley.
«FSB-de bazı tedbirlerden soñ Riza İzetovnı evge yiberdiler, lâkin belgisiz şahıslarnıñ kim olğanını ve ne sebepten yaqalağanlarını ögrenmege tırışqan insanlarğa Kiyev rayon bölüginde şahsiyetlerini belgilep, memuriy protokollar tizecekler, olarnıñ yanında adliyeci Emil Kurtbedinov buluna», – dep yazdı o Facebookta.
İnsan aqları Qırım alan missiyasınıñ Qırım.Aqiqatqa bergen malümatına köre, politsiya hadimleri adamlarnı şahsiyetlerini belgilemek içün yaqaladılar ve Qırım İçki işler nazirliginiñ Kiyev rayon bölügine ozğardılar.
Qırımtatar milliy areketiniñ faali, Qırımtatar Milliy Qurultayı Merkeziy saylav komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev iyün 4-te Aqmescit civarında daa bir qırımtatarı Riza İzetov yaqalanğanını bildirgen edi.


text:
Yaltalı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Arsen Cepparovnıñ alı fenalaşa, dep bildirdi advokatı Cemil Temişev. Cepparovnıñ başı ağıra, lâkin SİZO reberligi oña tibbiy yardım köstermey.
«Arsen Cepparovnıñ sağlığı pek fena edi, onıñ baqılmasını talap ettik. Antibiotik berildi, yanğı alındı. Men raatım dedim. Tedaviylenmege devam etecek, dep tüşündim. Maalesef, bugün bir şey yapılmay. Arsen baş ağrısından qıynala», – dep tarif etti advokat «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ körüşüvinde.
Temişev Cepparovğa basqı yapmağa devam etkenlerini de ayttı.
«Tasdıqlanmağan malümatqa köre, onı kartserge yollaycaq olalar, menim bundan haberim yoq. Bazarertesi künü saba SİZOdan tafsilâtlı bir malümat almağa tırışacam. Bundan evel saqalından sebep kartserge yollağan ediler. Amma Arsenni körgenler bile, saqalı yoq demege mümkün. Taqiqat Arsenniñ davasında delil tapmayıp, oña basqı yapıp boysunıdıracaq ola, dep tüşünem», – dedi advokat.
Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesi aprelniñ 20-de Yaltalı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Cepparovnı apiste qaldırdı.
Yaltalı «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Refat Alimov ve Arsen Cepparov 2016 senesi aprel 18 künü Qızıltaşta yaqalanğan soñ apiste yatalar. Birinci dört Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işiniñ» mabüsi 2016 senesi fevral 11 künü yaqalanğan edi. Olardan eñ çoq tanılğan insan aqları kontakt gruppasınıñ azası Emir-Üsein Kukudır. Ondan ğayrı qurucı olıp çalışqanlar aluştalı Muslim Aliyev ve Qızıltaş köyüniñ sakini Enver Bekirov, em de Yaltalı çeçek satıcısı Vadim Sirük tutulğan edi.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
İnfuzoriyalar
İnfuzoriyalar tipine 8000 nan aslam tu'r kiredi. Olar ten'izde, dushshı suwlarda, ızg'ar topıraqta jasawg'a iykemlesiw menen birge, geyparaları omırtqasız ha'm omırtqalı organizmlerde de parazitlik etedi.
İnfuzoriyalardın' denesinde ko'p sandag'ı tu'rlishe jaylasqan kirpiksheler ornalasadı. Bul a'piwayılar ushın denede sapa jag'ınan ha'r tu'rli bolg'an kishkene generativ yadronın yamasa mikronukleustin' ha'm u'lken vegetativ yadronın yamasa makronukleustin bolıwı ta'n. İnfuzoriyalardın' ko'pshiliginde kirpiksheler o'mir boyına saqlanadı da olar kirpikliler – tsiliata (Ciliata) klassına birigedi. Geypara infuzoriyalarda kirpikler tirishilik tsiklinin' belgili bir da'wirinde payda bolıp, son' joq boladı. Bunday infuzoriyalar sorıwshı infuzoriyalar – suktoriya (Suctoria) klassına toplanadı.
Solay etip, infuzoriyalar tipi kirpikli infuzoriyalar (Ciliata) ha'm sorıwshı infuzoriyalar (Suctoria) bolıp eki klasska bo'linedi.


text:
«Tünevin aqşam, aprel 26-da, Donetsk vilâyetiniñ Gorlovka şeerinde Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ üç hadimi deputat Vladimir Rıbaknıñ öldürüvinde şeklengen Rusiye Federatsiyasınıñ vatandaşını yaqalaycaq edi. Cinayetçiler SBU hadimlerine ücüm etip, vazifelerini becermege imkân bermediler ve silâdan faydalanıp olarnı esir aldılar», – dep bildireler hızmette.
Gorlovka şeerinde Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ üç zabitini esir aldılar
Donetsk vilâyetiniñ Gorlovka şeerinde bellisiz silâlı şahıslar Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ üç zabitini esir aldılar. Bu aqqında malümat SBU resmiy saytında mevcut.
«Tünevin aqşam, aprel 26-da, Donetsk vilâyetiniñ Gorlovka şeerinde Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ üç hadimi deputat Vladimir Rıbaknıñ öldürüvinde şeklengen Rusiye Federatsiyasınıñ vatandaşını yaqalaycaq edi. Cinayetçiler SBU hadimlerine ücüm etip, vazifelerini becermege imkân bermediler ve silâdan faydalanıp olarnı esir aldılar», – dep bildireler hızmette.
«Tünevin aqşam, aprel 26-da, Donetsk vilâyetiniñ Gorlovka şeerinde Ukraina havfsızlıq hızmetiniñ üç hadimi deputat Vladimir Rıbaknıñ öldürüvinde şeklengen Rusiye Federatsiyasınıñ vatandaşını yaqalaycaq edi. Cinayetçiler SBU hadimlerine ücüm etip, vazifelerini becermege imkân bermediler ve silâdan faydalanıp olarnı esir aldılar», – dep bildireler hızmette.


text:
Hind yılğası
Hind yä İnd yılğası (tibetçä སེང་གེ།་གཙང་པོ , qıtayça 印度河 Yìndù Hé, päncäbiçä دریاۓ سندھ Sindh, puştu اباسين Abāsin, urdu دریائے سندھ) - Könyaq Aziä zur yılğası, Gimalay tawlarında Qıtayda başı, İndiädä häm Paqstanda ağa.
Yılğa başı Tibet tawlığında urnaşa, tamağı - Ğäräbstan diñgeze tönyağında, Qaraçı şähäre yanında urnaşa.
Hind ozınlığı - 3180 km, basseyn mäydanı - 960 800 km².
Hind (Sindhu) - Veda Cideyılğalığı töp yılğası.
Yılğa çığanağı 5300 m diñgez östendä bieklektä urnaşa.
1000 km artıq Qaraqorum tawları aşa ağa.
Sindhu iseme astında Gar-Dzangbo yılğası belän quğılu urınına qädär ağa, annan soñ Hind iseme astında.
Hind yılğası üzänlegendä qorı klimat.


text:
Rusiye işğal etken Qırım sakinleri ukrain vesiqalarını resmiyleştirmek içün çoqusı allarda qabar bermege ve bir insandan yardım etmesini rica etmege mecbur olalar, dep ayttı Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında göñülli Svetlana.
O, bala doğuv şeadetnamesini misal olaraq kösterdi: «Şimdi endirim bar, çünki iş qolaylaştırıldı. Başta doğuv şeadetnamesi 800-600 dollar edi. Bugün onıñ fiyatı 250-300 dollarnı teşkil ete».
Onıñ aytqanına köre, qanun çerçivesinde belli bir sıñırlar olğanından ukrain vesiqaları bu şekilde resmiyleştirile. Misal olaraq, bala doğuv şeadetnamesini almaq içün anası esas Ukrainağa kelip, mahkemege muracaat etmek kerek, amma er kes bunı yapıp olamay.
Yayınnıñ diger subetdeşi – Ukraina Devlet migratsion hızmetiniñ matbuat kâtibi Sergey Günko dedi ki, uquq qoruyıcılar bunıñ kibi qabarlarnı tapıp, bunıñnen küreşmege tırışalar.
«Bu ceetten temizlik yapıla. Amma, bundan ğayrı, vesiqalar aracı tarafından resmiyleştirile. Resmiyleştirilgen vesiqalarnı kontrol etmege tırışamız. Amma bu da ola bile», – dedi o.
Fevral 4-te Yuqarı Rada qabul etken Ukrainanıñ 3171 nomeralı qanunına binaen, Donbassnıñ işğal etilgen qısımınıñ sakinleri ve işğal etilgen Qırım sakinleri Ukraina kontrol etken yerlerge vaqtınca işğal etilgen yerlerniñ akimiyeti bergen doğuv ve ölüm şeadetnamesinen çıqa bileler.
Uquq qorçalayıcılar qanunda qayd etken qanunlar «ayırımcı», dep aytalar.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina Qırımnı Kreml intizarından evel qaytarır, – dedi Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov «112 Ukraina» telekanalınıñ efirinde mart 29 bazar künü.
«Glavkom» bildirgeni kibi, Çubarov programmada memlekette qaparcılıq seviyesi eksilgenini bildirdi.
Çubarov Qırımğa qanunsız sürette bile barmağa imkânı olmağanını da qayd etti ve «Ukraina Qırımnı Kreml intizarından evel qaytarır» degen fikrini beyan etti.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qarasubazar
Qarasubazar (qırımtatarça Qarasuvbazar, KъapacyBбaзap, rusça: 1944 yılğa qädär Kapacyбaзáp, sörgennän soñ Бeлorópck) - Qırım şähäre, Qarasubazar (Belogorsk) rayonı üzäge.
CäğräfiäYзrәpTү
Böyek-Qarasu yılğasında, Aqmäscit qalasınnan 42 km aradağı urnaşqan şähär. Qarasubazar aşa Aqmäscit belän könçığış Qırım (Käfä, Keriç) totaştıruçı yul bara.
TarixYзrәpTү
Altın Urda çorında XIII ğasırda tatarlar Qarasubazar şähärenä nigez salalar. Tatar däwläte öçen Qarasu yılğasında urnaşqan säwdä üzäge bik möhim bulğan.
Qırım xanlığı çorında Qarasubazar Kizläw şähärenä taba baruçı kärwan yulında zur tranzit töyene bulğan.
Qırım xanlığı däwerendä Qarasubazar qalası belän Şirin näselennän morzalar idärä itä.
1624, 1628, 1630, 1675 yıllarında Busağalar artı kazakları (Zaporoje kazakları) tarafınnan höcüm itelä.
1736 yılda Rusiä ğäskär başlığı Minix Qırım başqalası Baqçasaraynı yandırğannan soñ Qarasubazar Fätix II Gäräy xanı rezidentsiäse bulğan. 1737 yılda general Duglas şähärne yandıra.
1918-1920 yıllarda Rusiä watandaşlar suğışı.
1944 yılnıñ 18 mayında Qırım tatarları sörgengä cibärelä, şähärneñ tatar çığışınıñ xäteren yuq itär öçen rus telendä Qarasubazar ataması Belogorski gä üzgärtelä.[1]
Kürenekle urınnarYзrәpTү
- XV ğasırda tözelgän Taş-Xan kärwan-sarayı
- Safari-park "Tayğan", anda 50 Afrika arıslanı tora.
İskärmälärYзrәpTү
SıltamalarYзrәpTү
- OфициaлbHый caйT Бeлoropckoro ropoдckoro coBeTa 2013 eлHың 21 Maй kөHeHдә apxиBлaHraH.
- OфициaлbHый caйT Бeлoropckoй paйoHHoй rocyдapcTBeHHoй aдMиHиcTpaции 2014 eлHың 16 Maй kөHeHдә apxиBлaHraH.
- OT Бeлoropcka дo Cyдaka (пyTeBoдиTeлb) 2009 eлHың 26 aпpeлb kөHeHдә apxиBлaHraH.
- KaHboH Kok-AcaH пoд БeлoropckoM


text:
Qurultaynıñ İcra Komiteti reisi Zair Smedlâyev bildirgenine köre, mart 23 künü Sudaq şeherinde qırımtatarlarğa qarşı provokatsiyalar keçirilecek. Bu aqta o, Qırım.Aqiqat agentligine haber etti.
«Elde etkenimiz malümatlarğa köre, Alçaqta bir sıra inşaatnı yıqtarmaq isteyler... Bu binalarğa 10 ziyade senedir. Tünevinki Patruşevniñ ve Şaygunıñ kelüvi, sanki qırımtatarlarnı ellerine silâ almağanına qadar eriştirmek, açuvlarını çıqarmaq, bundan soñ ise, olarğa qarşı kerekli tedbirlerni keçirmeknen bağlıdır», - dep qayd etti o.
Smedlâyevniñ sözlerine binaen, Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım akimiyeti, qırımtatarlarnı ellerine silânı almağa tarik etmekteler. «Çünki biz silânı alsaq, olar qırımtatarlarğa qarşı daa radikal areketlerni kerçekleştirecekler».
Bundan evel Smedlâyev, feysbukta yazğanı kibi, Sudaqnıñ qırımtatar toplu yaşağan Alçaq massivinde, Rusiye qanunları boyunca resmiyleştirilmegen evlerni yıqtıracaqlar.
Kreml nezareti astında bulunğan Qırım akimiyetiniñ saytında bu vaqianen bağlı iç bir malümat berilmey.
Tintüv arfesinde Rusiye telükesizlik Şurasınıñ yolbaşçısı Nikolay Patruşev keçirilgen toplaşuv devamında, yarımadada vaziyetniñ destabilizatsiya havfı üküm sürgeni aqqında bildirdi.
Mart 22 künü, Qırımda Qurultaynıñ üç delegatınıñ evlerinde tintüv keçirildi. Aynı bu künü Rusiye Federatsiyasınıñ telükesizlik naziri Sergey Şoygu yarımadağa iş ziyareti ile keldi.
Halqara cemaatçılıqlar bir çoq kere Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda insanlarnıñ, daa çoq qırımtatarlarnıñ aq-uquqları bozulğanları aqqında aytıp, Moskvanı böyle bozuvlarnı toqtatmağa çağırdılar. Rusiye nezareti astında bulunğan Qırım akimiyeti mezkür arizalarnı "ziyade arttırılğan" kibi saymaqta.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Çarşenbe künü, iyün 3-ünde, Bağçasaray rayonında Cheru ve Mercedes maşnaları uruştı, üç adam yaralandı. Bunı Rusiye FVN-niñ Qırım idaresi bildirdi.
"Bugün saat 12:25-te Bağçasaray rayonınıñ Qaralez köyüniñ yanında yol qazası olğanı aqqında qurtaruv hızmetine bildirme keldi. Yaralanğanlar bar. Qurtarıcılarnıñ yardımı kerek... Qaza oğrağan üç adamnı acele yardım maşnasına qoydılar", - denile beyanatta.
Daa evel Aqmescit rayonında salı künü, iyün 2-sinde, "KAMAZ-581493" maşnası 1944 yılı doğma qadınnı urğanı bildirildi. Qadınnıñ köpürçik kemigi qırıldı, onı hastahanege qoydılar.
Mayıs 28-inde Aqmecitte Kiyevskaya soqağında üç naqliyat çatıştı. Maşnalardan birisi trolleybusqa uruldı, eki maşnanıñ yolcuları yaralandı.
Aqmescit rayonında mayıs 24-ünde aqşam eki yengil maşna yol qazasına oğradı, eki bala yaralandı.
Mayıs 21-inde Aqmescit civarında moped ve yengil maşna qazağa oğradı, eki adam elâk oldı.


text:
Refat Appazov
Refat Appazov (1920 - 2008) - belli qırırmtatar alimi.
1920 senesi sentâbr 8-de Aqmescitte dünyağa kelgen Refat Appazov ilk tasilini Yalta şeerinde Qırımtatar mektebinde başladı, sekizinci sınıftan Rusça oqudı. Oquvdan soñ 1939 senesi Moskvadaki N. Bauman adına Yüksek Tehnik oquv yurtuna (sabıq Şuralar Birliginde eñ nufuzlı oquv yurtlarından biri) kire.
Oquvnı tamamlağan soñ Moskva civarında Kaliningrad (şimdi Korolöv) şeerindeki ilmiy-tetqiqiy institutta çalışıp başlay, mında o ilki uzun menzilli raketler ve ŞSCB raket-kâinat tehnikası umumiy proyekt müendisi, meşur Sergey Korolöv ile tanıştı ve onıñ bivasta reberligi altında 20 yıl çalıştı. Refat Appazov tez arada yetekçi proyekt müendisler sırasında yer alıp, Çolpan ve Merih yoldaşlarına yollanılğan kâinat apparatları, Sovet-Amerika "Soyuz-Apollon", "Energiya-Buran" raket-kâinat kompleksleriniñ proyektlerine qoşuldı.
Refat Appazov 200-den ziyade ilmiy işler müellifidir. 1935 senesiniñ devamında bir zamanlar özüniñ oquğanı Bauman aliy tehnikiy oquv yurtunda ve Moskva Aviatsiya İnstitutında ocalıq yaptı, olacaq alimlerni azırladı.
Ömrüniñ esas qısmını ilimge, qapalı, gizli müessiselerde çalışuvğa bağışlağan Refat Appazov tabiiy ki, milliy areketke açıqtan-açıq qoşulıp olamadı. 1987 senesi Qırımtatar milleti kütleviy sürette Vatanğa qaytıp başlağandan soñra milliy areket saflarına qoşuldı. 1990 - 1991 senesi V. Dogujiyev reberligindeki Qırımtatar halqınıñ problemlerinen oğraşqan devlet komissiyasınıñ azası oldı. 1991 senesi Aqmescitte olıp keçken Qırımtatar halqınıñ Qurultayında iştirak etti ve Mecliske saylandı. 2008 senesinde vefat etti.


text:
Stanford universiteti ukrainliler içün «Ukrainian Emerging Leaders Program» adlı mahsus programmanıñ açılması aqqında ilân etti.
Qoşulmaq içün arizalar 2017 senesi 15 fevralge qadar qabul etilecek. Bütün namzetlerden üç iştirakçi saylanılacaq, olar endi bu sene sentâbr ayında Silicon vadiysine yol alıp, 10 ay devamında ögrenecekler. Burs – 70 000 dollarnı teşkil ete.
Oquv yurtunıñ Demokratiya, uquq üstünligi ve inkişafı Merkezi tarafından azırlanılğan bu programma siyasetçi, adliyeci, iş adamları ve cemaat teşkilâtlarınıñ yolbaşçılarına yöñelgen.
Namzetler işbu talaplarğa uymaq kerekler – ukrain vatandaşlığı ve programma yekünlengen soñ Ukrainağa qaytmaq niyeti, eñ azından 28 yaşında, demokratiya, uquq üstünligi ve inkişafı saasında irişmeleri, eñ azından 5 yıllıq iş tecribesi ve yeterli seviyede inglis tiliniñ bilgisi.
Mezkür programma boyunca oquş 2017 senesi sentâbr ayından 2018 senesi iyün ayına qadar devam etecek.


text:
Bügin sağat 15.00-de Qazaqstan Jazuşılar odağında aqın, J. Näjimedenov atındağı sıylıqtıñ iegeri, Qazaqstan Jazuşılar Odağınıñ müşesi Mwrat Şaymarannı..
Iraktan qazaqstandıq 14 bala elge evakuaciyalandı. Keşe, qaraşanıñ 24-si prezident Qasım-Jomart Toqaevtıñ tapsırmasımen SİM Irak türmesinde öz analar..
Wlttıq qauipsizdik komitetiniñ qızmetkeri Qıtay azamattarınan 2 million teñge köleminde para alu kezinde wstaldı. WQK baspasöz qızmetiniñ habarlauınş..
Bügin Qazaqstan parlamentiniñ tömengi palatası «Pedagog märtebesi turalı» zañ jobasın maqwldadı. Bilim jäne ğılım ministri Ashat Aymağambetov 19 bapt..
Memleket basşısı Qasım-Jomart Toqaev Wjımdıq qauipsizdik turalı şart wyımınıñ kezekti otırısına qatısuda. Wyımğa osı jılı Qırğızstan törağalıq etkendi..


text:
Aqmescitteki Borçoqraq (Fontanı) qasabasında yañı mektep quruldı. Bunı Kreml kontrol etken şeer memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Müessiseniñ vazifesi – umumtasil esnasnıñ çerçivelerinden çıqmaqtır. Rusça ve qırımtatarca tasil bermeknen beraber qasabada tasil, medeniyet, gumanitar merkezini qrumaqtır. Umumtasil oqu yurtunda bala bağçasınıñ qurucılığı başladı», – dep ayttı Qırımnıñ Rusiye parlamentiniñ reisi Vladimir Konstantinov.
Kreml kontrol etken Aqmescit yolbaşçısı Viktor Ageyev «Borçoqraq qasabasında bir de bir oquv yurtu olmağanını ve balalar 38-inci, 15-inci mektepke, 11-inci gimnaziyağa qatnamağa mecbur olğanını aytıp, oquv yurtunıñ açılması mezkür mekteplerde ekinci nevbetni qapatmağa imkân berir», dep bildirdi.
Mektepke qırımtatar istihbaratçısı Alime Abdennanovanıñ adını bermege planlaştıra ekenler.
Yañı mektep 900 talebeni sığdıra ve «Rusiye Federatsiyasınıñ talaplarına uyğun» zemaneviy donatma, şu cümleden yanğın havfsızlığı ve video nezareti ile temin etilgendir.
Noyabr ortasında Borçoqraq qasabasınıñ sakinleri yarımadanıñ şimdiki akimiyetini mektepke qırımtatar statusını bermege çağırdılar.
Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ milliy mekteplerde bile dersler rusça ola, qırımtatar mektepleri ne ders kitapları, ne de dersliklernen temin etile. Bunı er vaqıt Qırımtatar Milliy Meclisi ve qırımtatar cemaat teşkilâtları qayd ete.


text:
Yaponiyädäge Xagibis öyermäsendä 77 keşe ülde
Zararnı äle xaman isäpläp beterä almıylar
Yaponiyädäge Xagibis öyermäse arqasında kilep çıqqan qaza häm afätlärdä ülüçelärneñ sanı 77 buldı.
Xökümät räise Abe Şinzo Xagibis öyermäse täêsirle bulğan töbäklärneñ berse Fukusimağa bardı häm xalıqnıñ moñ-zarın tıñladı.
Xökümät imperator Naruxitonıñ 11nçe oktyabr’ sişämbe köngä planlaştırılğan tac kiyü tantanasın kiçekterergä mömkin.
Öyermädän soñ barlıqqa kilgän su basular arqasında taw awıllarında çığa almıyça qalğan keşelärne êzläw-qotqaru êşläre däwam itä. Yaponiyä utrawlarınıñ iñ zurı - Xonsyuda kimendä 23 meñ gektar cirneñ su astında qaluın belderälär. Yılğalarnıñ taşuınnan soñ 33 meñ öyne su basqan, 1700 bina cimerelgän.
Meteorologiyä agentlığı ilneñ tön’yaq-könçığışı häm könçığışında comğa häm şimbä könnärendä qabat yawım-töşem bulacağı turında kisätte.
Bäyläneşle xäbärlär
İranda media xezmätkäre qulğa alınğan
İran üzäge Londonda urnaşqan oppoziśiyäçel media organı "Iran International" televideniyese öçen êşläwe alğa sörelgän ber keşeneñ qulğa alınuın belderde


text:
Kiyev – Kütleviy haber vastalarında Ukrainada devlet hainliginde şeklengen Qırım Yuqarı Radasınıñ sabıq deputatlarınıñ cedveli peyda oldı. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ malümatına köre, qıdırılğan deputatlarnıñ episi Ukrainağa qarşı faaliyette iştirak etmedi. Olarnıñ fikirince, «Regionı Krıma» fraktsiyasınıñ sabıq azası Enver Abduraimov ve «Kurultay-Ruh» fraktsiyasınıñ temsilcisi Safure Kacametova «satqınlar cedveline» sebepsiz kirsetildi.
2015 senesi mart 26-da Ukraina Baş prokuraturası Qırım Yuqarı Radasınıñ 76 sabıq deputatını qıdırmağa başladı. Olarnı Ceza kodeksiniñ 111-inci maddesi boyunca cinayette şekleyler – devlet hainligi. Başta bu işniñ bazı şahısları aydınlatılğan edi, lâkin avgust 6-da Tsentr jurnalistskih rassledovaniy neşiriniñ saytında bütün cedvel derc etildi. Taqiqatnıñ malümatına köre, Qırımnıñ sabıq deputatları istilâcı devletke qoltutıp, Ukrainağa qarşı faaliyette iştirak ettiler.
Bu malümat peyda olğan soñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov bildirdi ki, eki qırımtatar siyasetçisi, Enver Abduraimov ve Safure Kacametova, bu cedvelge sebepsiz kirsetildi. Meclis reisi dey ki, olar ekisi de 2014 senesi fevral 27 künü keçirilgen Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radasınıñ nevbetten tış qanunsız sessiyasına qarşı çıqıp, onıñ işinde iştirak etmediler.
«Enver Abduraimov ve Safure Kacametova Qırımtatar Milliy Meclisiniñ qararlarına riayet etip, Qırım Yuqarı Radasınıñ (fevral 27-den soñ) 2014 senesi mart 15-ke qadar keçirilgen toplaşuvlarında iştirak etmediler – Ukraina Yuqarı Radası «Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radasınıñ vekâletlerini toqtatuv, qanunsız «Qırım devlet şurasınıñ» nevbetteki «toplaşuvlarında» da vekâletlerni toqtatuv aqqında» №891 – VII Qararnı qabul etti», – dep yazdı Çubarov Facebookta.
Lâkin bir qaç künden soñ Meclis reisi elde etken malümatını aydınlattı, oña köre, Rusiye Qırımnı öz nezareti altına alğan soñ Abduraimov Qırım Devlet şurasınıñ bazı toplaşuvlarında iştirak etken edi.
«Bizni duşman saymağa yeter endi!»
Qırım parlamentiniñ sabıq deputatı Safure Kacametova qıdırılğan şahıslar cedvelinde öz adını körip şaşıp qaldı.
Ukraina, bizni duşman saymağa yeter endi!Safure Kacametova
«Ayağım ağırğanından sebep Ankarada olıp keçken Bütündünya qırımtatar kongressiniñ işinde iştirak etip olamadım. Meni sıñırda beklegen sürprizni tasavvur etem. Ukraina, bizni duşman saymağa yeter endi!», – dep yazdı o Facebookta.
Kacametova qabaatını red etip, Ukraina devletine qarşı areket etmegenini bildirdi.
«Bildirmek isteyim ki, fraktsiyadaki ortaqlarım kibi, 2014 senesi fevral 27-de Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radasınıñ nevbetten tış toplaşuvında iştirak etmedim. Bundan ğayrı, ayağımnıñ yarasından sebep 2013 senesi dekabr ayından başlap 2014 senesi fevral ayına qadar deputat faaliyetini toqtatqan edim», – dedi o.
«Satqınlar cedveliniñ» daa bir sıması Enver Abduraimov qıtaiy Ukrainada oña qarşı açılğan cinaiy taqiqatnıñ açılması aqqında malümatnı daa izaatlamadı.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl Qırım.Aqiqatqa qayd etti ki, Ukraina Baş prokuraturasınıñ Qırımnı Ukrainanıñ ayırılmaz parçası olaraq körip, yarımada nezaretini ğayıp etmesine alâqası olğan belli şahıslarnı şeklemek aqqı bar. Lâkin, onıñ fikirince, taqiqat organları bu meselege diqqatlı yanaşmaq kerek, çünki, Meclis malümatına köre, bu işke yalıñız Abduraimov ve Kacametovanıñ degil, diger deputatlarnıñ alâqası da yoq.
«Derc etilgen cedvel qısqartıla bile. Prokuratura angi areketlerni taqiq etkenini ögrenmeli. Fevral 26-27 künleriniñ vaqiaları olsa, sessiya zalında parlament reisi qayd etken raqamdan az deputat bulunğanını bilemiz. Kvorum yoq edi, 50 deputat bile kelmedi, cedvelde ise 76 deputat mevcut», – dedi Celâl.
O, «satqınlar cedveline» sebepsiz tüşken sabıq deputatlarnıñ adlarını aytmadı, çünki bu malümatnı daa teşkermek kerek, dep tüşüne.
Ganışnıñ qabaatı barmı?
Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturasınıñ Abduraimov ve Kacametova ile bağlı malümatı deñişmey, ve al-azırda taqiqatçılar bu şahıslarnıñ cinayetke alâqası barmı-yoqmı baqalar. Bunı Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokurorınıñ birinci muavini Nazar Holodnitskiy Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Taqiqat devam etmekte. Eñ yaqın vaqıtta neticeler çıqarılacaq. Uquq ceetinden qıymet kesilip, belli qararlar alınacaq. Taqiqat ya yekünlenecek, ya da deñişmeycek», – dep ayttı Holodnitskiy.
Onıñ aytqanına köre, cedvelde adı olğan 76 sabıq deputattan biri qıtağa kelse, onı yaqalap, cezasını belgilemek içün mahkemege alıp ketecekler. Böyle bir qarar mahkeme tarafından qabul etildi. Bu yalıñız Qırım Yuqarı Radasınıñ sabıq deputatı Vasiliy Ganışqa ait degil. Onı apis cezası beklemey, çünki 2015 senesi aprel ayında ukrain uquq qoruyıcıları onı yaqaladılar ve o, SİZOda buluna. Avgust 4-te taqiqat onıñ işini mahkemege berdi.
Nazar Holodnitskiyniñ bildirgenine köre, mahkemeden aldın taqiqat elde etken malümatqa köre, Ganış Ukrainağa qarşı faaliyette iştirak etken edi. Sabıq deputat 2014 senesi mart 6-da Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radasınıñ toplaşuvında iştirak etken edi, o toplaşuvda ise Qırımnıñ statusı aqqında «referendum» keçirilmesi aqqında qarar qabul etilgen edi.
«Bundan soñra 2014 senesi aprel 11-de Ganış qanunsız alda meydanğa ketirilgen «Qırım Cumhuriyetiniñ devlet şurasınıñ» toplaşuvında iştirak etti, bu toplaşuvda Qırım Cumhuriyetiniñ Rusiye Federatsiyasınıñ subyeti olaraq «anayasası» qabul etildi», – dep ayttı Holodnitskiy.
Bunıñnen beraber, Ganış Qırımnıñ Rusiye devlet şurası teşkil etken Kefe şeer şurasınıñ saylavlarında deputat namzetini köstergen edi.
Şeklengen ve onıñ adliyecisi Andrey Rudenko devlet hainligi qabaatını red etip, taqiqatnıñ malümatı sebepsiz olğanını qayd eteler. Ganışnıñ imayesi bildire ki, o, 2014 senesi mart 6-da parlament toplaşuvında bar edi, amma «referendum» keçirilmesine qarşı rey bergen edi.
«Aprel 11-de o, Qırım anayasasına rey bermedi. Onıñ rey bergenini tasdıqlağan ne resmiy protokol, ne de video bar. Onıñ qanunsız organnıñ deputatı olğanını tasdıqlağan bir de bir vesiqa yoq», – dep ayttı adliyeci Rudenko.
Ganışnıñ imayesiniñ zanınca, onıñ 2014 senesi sentâbr ayında Kefe şeer şurasınıñ saylavlarında iştiraki cinayet degil. Andrey Rudenkonıñ aytqanına köre, yerli öz idare organları devlet organları sayılmay, bu sebepten Ganış qanunsız akimiyet organlarınıñ meydanğa ketirilmesinde iştirak etmedi.
Aqiqat kimniñ tarafında – mahkeme qarar alacaq. Ganışnıñ işi baqılacaq yer – daa belli degil. Bunı eñ yaqın vaqıtta Kiyevniñ Memuriy mahkemesi belgileycek.


text:
Soçi yanında yüz bergen uçaq qazasında elâk olğanlarnıñ hatırasına, Rusiye prezidenti Vladimir Putin dekabr 26 kününi umummilliy matem künü olaraq ilân etti. Rusiye devlet yolbaşçısı qaza diqqatnen taqiq etilecegini ve qurbanlarnıñ soy-sopına yardım berilecegini vade etti.
Rusiye Mudafaa nazirliginiñ Tu-154 uçağı dekabr 25 künü saba avağa köterilgende qazağa oğradı. Liner Suriyege yol tuta edi, uçaqta 92 insan bar edi, olarnıñ çoqusı – Aleksandrov adına yır ve oyun ansambliniñ iştirakçileri, Halepte kontsert berecek ediler. Ölgenler arasında «Adaletli yardım» fondunıñ yolbaşçısı Yelizaveta Glinka, ve doquz jurnalist te barlar.
Tu-154 qazasını tedqiq etecek komissiya, qazanın esas sebebi olaraq, uçaqnıñ tehnikiy nuqsanlığını baqmaqta.
Ölgenlerniñ ailelerine, TASS haber etkenine köre, altışar million ruble berilecek.


text:
Avgust 14-ünde Qırımda pek sıcaq olacaq. Bunı yarımada gidrometeomerkezi bildire.
Sinoptiklerniñ tahminlerine köre, Aqmescitte deñişici bulutlılıq. Yağanaqlarsız. Şimal-şarqiy yel 7-12 m/s. Ava arareti kündüz 32…34º.
Aqyarda az bulutlı. Cenüp-ğarbiy yel 6-11 m/s. Ava arareti kündüz 28…30º.
Qırımnıñ cenübiy yalısında deñişici bulutlılıq, yağanaqlarsız. Cenüp-ğarbiy yel 7-12 m/s. Ava arareti kündüz 30…32º.
Keriçte yağanaqlarsız. Şimal-şarqiy yel 12-15 m/s. Ava arareti kündüz 30…32º.
Sinoptikler, Qırımda bu künleri +36 derecege qadar sıcaq ola bile ve kündüz ava arareti maksimumğa yete bile, dep haber ete yarımada gidrometeomerkezi.


text:
Bu aqta «Vedomosti» gazetine Gosdumanıñ havfsızlıq komitetiniñ reis muavini Aleksandr Hinşteyn bildirdi.
Laf milliardlarnen rubleler aqqında yürsetile. Şimdi tam yetişmegen paranıñ miqdarı belli degil. Rusiyeniñ içki işler naziriniñ muavini aytqanına köre, Qırım ve Aqyarda 15 500 politsıya hadimi ve 3600 içki ordu askeri bulunmalı.
3000 hadimi içün para tapıldı, qalğanını qıdırmaq kerek dedi Hinşteyn. Başqa federal okruglarda glavklarda qısqartmalar olacağı aqqında bildirdi.
Bazı menbalarnıñ malümatına köre, şimdi İçki işler nazirliginiñ merkeziy apparatında Qırım militsıyanıñ miqdarı 12.000ge qadar, amma olarnıñ sayısını arttırmağa planlaştırıla. Em de aylıqlar da bir qaç biñge artacaq. Bunı ömürge keçirmek içün er yıl qoşma 10 milliard ruble kerek olur.
«Devlet programması bütün rusiyedeki politsıyağa 2014-2020 seneleri devamında para berilmesini kestirecegi közde tutıla. Kestirilme miqdarı 68,2 miliard ruble birinci üç yıl içinde, ve 568,4 milliard ruble 2017-2020 senelerinde», – dep bildirdi içki işler naziriniñ muavini.
«Vedomosti» yazğanına köre, böyle siyaset hadimleriniñ işten çıqaruvlarğa ve «teşkiliy strukturanıñ yıqıluvına» ketirecek. Çalışqanlar da bügünge qadar aylıqlarını indeksatsıya yapmağanlar. Amma Maliye nazirliginen olğan añlaşılmamazlıqnı çezip olamadılar, çünki pogramma endi qabul etilgen.


text:
Vladimir Putinniñ "Qırım mevzusı qapalı" degenine baqmadan, Qırım Rusiye siyasetcileri içün açıq ve tartışmalı bir tertiptir.
Rusiye siyasetine Qırımdan kelgenler meşur ve nufuzlı şahıs olmadılar. Sabıq prokuror Natalya Poklonskaya belli oldı, amma onıñ siyasiy tesiri pek az. Sesli ifadelerden ğayrı, o başqa bir şey çezip olamay. Rusiye Devlet Dumasınıñ Qırım mebusları Mihail Şeremet, Andrey Kozenko ve Konstantin Baharev asıl körünmeyler - ne Qırımda, ne Moskovada. Bunı añlamaq da mümkün, çünki Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksönov ve Qırımnıñ rusiyeli ükümetinin reisi Vladimir Konstantinov, Devlet Dumasına nazmet kösterüvni muzakere etkende, olarğa harizmatik raqip kerek degil fikrinde ekisi de bir olğandır.
Rusiye siyasetine Qırımdan kelgenler meşur ve nufuzlı şahıs olmadılar
Faaliyet köstergen yekâne siyasetçi - Ruslan Balbek. O bir şeylerni becergenini qayd etmelim, bu yıl taqımına Albert Kangiyevniñ celp etmesi endi büyük iş edi. Rusiye Dumasınıñ başqa qırımlı mebusına oşamayıp, o halqara seviyede de körünip tura, bir qac halqara meydançıqqa qoşuldı. Türk yöñelişinde irarlı çalışa. Mında onıñ esas vazifesi - 2020 senesinde Aqmescitte Büyük Cuma Camisiniñ açılışına itibarlı Türkiye vekillerini kelmege qandıruvdır.
Rusiye Federatsiya Şurasınıñ qırımlı azaları Sergey Tsekov ve Olga Kotividi de Rusiye siyasetiniñ parlaq şahıslarından birileri olmadı. Körünmeyler ve eşitilmeyler. İşte, tekrarlanayım, Aksönov ve Konstantinovğa Moskovaga yollanılğan tolusınen idare etilgen qırımlılar kerek. Onıñ içün bu qaramanlar Aksönovğa tamamınen uyğun körüne.
Duman partiyaları Qırımda zayıf bir şekilde çalışa. "Yedinaya Rossiya" ("Yekâne Rusiye") Qırımdaki rusiyeli icra akimiyetiniñ tübündedir, KPRF ve LDPR "Yedinaya Rossiya"nıñ tübündedir. Qırımlılar olarnıñ Aksönovnıñ namzeti içün ber berüvinden küle edi - kommunistler de, Jirinovskiyliler de bir olıp "Yedinaya Rossiya" namzetine qol tuta edi.
Aksönovğa qarşı keskin sürette laf etken Rusiye siyasetçisi - "Za novıy sotsializm" ("Yañı sotsializm içün") areketiniñ yetekçisi Nikolay Platoşkindir. Bu siyasetçi Qırımnı ziyaret etken edi, mında öz siyasiy küçüniñ yerli bölügini yarattı, onıñ başı yerli cemaatçı Boris Lurye oldı. Şimdi Platoşkin özüniñ sıq-sıq berilgen intervyülerinde, Qırım iş adamı Oleg Zubkovnıñ "Taygan" parklarına binaen Aksönovnıñ siyaretine qarşı keskin laflar ayta.
Mesele şunda ki, Qırım Rusiyege paalığa çıqa - ve, özüni "rus topraqlarını toplayıcısı" olaraq hayal etken Putinniñ geopolitik ambitsiyaları içün öz eyiallığı ve raatlığınen tölemege azır olmağan, sade rusiyelilerni bu ket-kete ziyadece raatsızlay
Rusiyeniñ şimdiki akimiyetiniñ basqa muhalefet partiyaları Qırımdan uzaq turmaga tırışa. Rusiye muhalefetçisi Aleksey Navalnıy, Qırımda onıñ vekilleri olmaycağını çoqtan ayttı. Misal içün "Yabloko" kibi demokratik firqalar Qırımnıñ "rusiyeli" statusına pek inanmay. Şimdi Moskovada bu siyasiy küçüniñ reytingleri arta ve onıñ Rusiye paytrahtınıñ çeşit-türlü seviyelerinde bayağı vekilleri bar. Bu "Qırımbizim"ler içün sesli bir çañdır, çünki belli ki, büyük siyaset paytahtlarda yapılır. "Yabloko" daa keñiş formatta akimiyetke kelse - Qırım meselesi keskin sürette qoyulacağınıñ ihtimalı büyük. Rusiye cemiyetinde bunıñ talabı pek tez ve keñiş öse.
Mesele şunda ki, Qırım Rusiyege paalığa çıqa - ve, özüni "rus topraqlarını toplayıcısı" olaraq hayal etken Putinniñ geopolitik ambitsiyaları içün öz eyiallığı ve raatlığınen tölemege azır olmağan, sade rusiyelilerni bu ket-kete ziyadece raatsızlay. Kremlniñ "Rus dünyası" propagandasına ayırılgan büyük aqçasına baqmadan, Rusiye içinde vatanperverlik mevzusı ep yaramayca çalışa. Yaşlar er şeyni köre ve anlay, yahşı ki er keste mustaqil menbaalar ile internet bar, bunıñ içün Moskovada ealiniñ hoşnutsızlığınıñ qaynav noqtası aşqanda, bir kün Rosgvardiyanı ve Kreml saiplerini basıp, adamlarnıñ aqını rejimni yıqmaycağında iç bir kefalet yoq.
Endi gipotetik tüşüneyik, bundan soñ ne olacaq? Büyük ihtimal ile Rusiye coğrafiya haritalarında kösterilgen şimdiki sıfatında saqlanılmaz... Er alda, büyük bir buhran, çalqantılar ve siyasiy elitalarnıñ deñişmesi olacaq.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (müellifniñ adı ve soyadı telükesizlik maqsadınen deñiştirildi)
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
ÓZBEKSTAN RESPUBLIKASÍ JOQARÍ HÁM ORTA ARNAWLÍ BILIMLENDIRIW MINISTRLIGI BERDAQ ATÍNDAǴÍ QARAQALPAQ MÁMLEKETLIK UNIVERSITETI XABARLANDÍRÍW XATÍ
Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń «2022-jıl 7-marttaǵı 2022-jılǵa mólsherlengen joqarı bilimlendiriw hám ilimiy-izertlew mákemeleri tarawındaǵı ilimiy-texnikalıq konferenciyalar jobasın tastıyıqlaw haqqında»ǵı №101-F-sanlı biyligine muwapıq, 2022-jıl 24-noyabr kúni Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Ózbek filologiyası fakultetinde «TÚRKIY TILLERDIŃ RAWAJLANÍWÍ HÁM IZERTLENIWINIŃ ÁHMIYETLI MÁSELELERI» temasında xalıqaralıq ilimiy-ámeliy konfrenciya ótkeriledi.
Ilimiy-ámeliy konferenciya baǵdarları:
Zamanagóy tyurkologiya izertlewler orayında.
Túrkiy tiller izertleniwiniń teoriyalıq hám ámeliy tiykarları.
Zamanagóy til biliminde til hám mádeniyat bir pútinligi.
Túrkiy tilleraralıq awdarma mashqalaları.
Til oqıtıwdıń ulıwma metodologiyalıq principleri.
Konfrenciyanıń isshi tilleri: barlıq túrkiy tiller, rus hám inglis.
Maqalalardı rásmiylestiriwge qoyılatuǵın talaplar:
– maqala teksti redaktorlanǵan hám tiyisli sekciyanıń atı kórsetilgen halda A4 formattaǵı qaǵazda, qatarlar arası 1,5 intervalda, joqarıdan hám tómennen 2,5 sm, shep tárepten 3 sm, oń tárepten 1,5 sm orın qaldırılıp rásmiylestiriledi, maqalalar qaǵazda hám elektron variantta qabıl etiledi;
– maqala teksti betlenbegen bolıp, onıń elektron formatı Microsoft Word redaktorlıǵında, Times New Roman shriftinde, 14 kegl bolıwı kerek;
– maqalanıń atı bas háripler menen jazıladı, bir qatar qaldırılıp, keyingi qatardan avtordıń atı, familiyası, shólkem atı kórsetiledi, tekst aqırında paydanılǵan ádebiyatlar dizimi keltiriledi;
– maqaladaǵı keltirilgen faktlardıń tuwrılıǵına hám isenimliligine tikkeley avtorlar juwapker. Ilimiy konferenciya redkollegiyası maqala hám tezislerdi redaktorlaw huqıqına iye.;
– fayl atı shólkem atı hám avtor familiyası menen (mısalı, avtor Qaraqalpaq mámleket universitetinen bolsa «QMU, N.Qilichov» formasında) jazılıwı kerek;
– annotaciya hám tayanısh sózler ózbek, rus inglis tillerinde jazılıwı shárt.
Konfrenciya materialları ilimiy toplamı universitet elektron mánziline jaylastırıladı hám maqala avtorlarına jiberiledi.
Maqalalardı qabıllaw múddeti: 2022-jıl 5-noyabrge shekem.
Konfrenciyanı ótkeriw sánesi: 2022-jıl 24-noyabr.
Konfrenciyada tikkeley hám aralıqtan qatnasıw múmkin.
SHÓLKEMLESTIRIW KOMITETINIŃ MÁNZILI:
Nókis qalası, Ch.Abdirov kóshesi 1-jay. Qaraqalpaq mámleketlik universiteti, Ózbek filologiyası fakulteti.
Konfrenciyanı shólkemlestiriwshisi: Ózbek filologiyası fakulteti.
Maqalalardı tómendegi elektron mánzillerine jiberiw múmkin: nkilichovr@mail.ru, zamira7070@mail.ru.
Telefon nomerleri: +99897787-92-97 (telegram, N.Kilichov).
+99891393-31-40 (telegram, Z.Ibragimova).
Konfrenciya haqqındaǵı maǵlıwmatlar menen www.karsu.uz saytı arqalı tanısıwıńız múmkin.


text:
M.Äuezov atındağı Qazaq Memlekettik akademiyalıq drama teatrında Qolğanat Mwrattıñ «Baqıt kilti» attı dramalıq qoyılımınıñ twsauı kesildi. Esmwhan Obaev qoyğan bwl tuındı – bügingi künniñ bastı taqırıbın qozğağan jäne jas dramaturg Q.Mwrattıñ ülken sahnada qoyılğan alğaşqı tuındısı.
Jalpı, qoyılım jelisi bılay örbidi: Bauırjan esimdi jas käsipker alğaşqı eñbek jolın twralap qalğan altın kenişin qayta jandandıru jwmıstarınan bastaydı. Atalmış jerden altın öndirip, halıqtıñ igiligine jwmıs jasamaq. O basta kenişti qıruar qarızdarımen satıp alğan käsipker jan-jaqtan qısımğa alınadı. Sebebi, birinşiden, jwmısşılardıñ eñbekaqısın töleu kerek. Ekinşiden bwl jerde köleñkeli jolmen payda tauıp otırğan bwzaqı top bar, bölingen investiciyadan öz ülesin aludı közdegen sıbaylas jemqorlar bar. Bauırjanğa oñaylıqpen jol berer emes, tipti onıñ jeke basına qauip töndiredi. Zwlımdıq pen izgilik. Jalğandıq pen aqiqat. Adaldıq pen satqındıq. Ekijüzdilik pen birbetkeylik. Osı qasietterdiñ barlığı bir qoyılımnıñ ön boyınan tabılğan. Teatrğa kelgen köp körermenniñ oyında, qoyılım jelisindegi baqıttıñ kilti mahabbat pen dostıqta, ne bolmasa ataq pen baylıqta boladı degen boljam boldı. Olay emes eken. Ras, ärkimniñ wğımındağı baqıt är qilı. «Bireuge mal qayğı, bireuge jan qayğı» dep qazaq beker aytpasa kerek. «Baqıt kilti» baqıttıñ kiltiniñ adaldıqta (eliñe, otbasıña, jarıña, mamandığıña, öziñe) ekenin meñzeydi. Namısşıl da jañaşıl jas wrpaqtıñ jeñiske jetu jolın körkem beyneleytin bwl qoyılım bügingi künniñ şındıqtarın alğa tartadı. Degenmen, kemşiliksiz emes. Osı orayda nazarlarıñızğa qoyılım jaylı pikir wsınamız:
Mafiyanıñ mügedek balasınıñ röli ğana şınayı şıqtı
Äsel Sarqıt, jurnalist: «Alğaşında, qoyılımnıñ ne turalı ekenin bilsem de, atauına qarap lirikalıq epizodtar basım bolar dep edik. Alayda, qoyılım "baqıttıñ kilti şındıqta" degen oyğa qwrılğan eken. Mağan asa wnağan joq: epizodtar arası dwrıs baylanıspağan siyaqtı. Tüsiniksiz. Mäselen, Bauırjanğa "Men seni alıp ketuge keldim", – dep kele beretin keyipkerdi mafiyanıñ atqosşısı dep oyladıq. Keyin qoyılım broşyurasınan ğana onıñ eles bolğanın bildik. Eger ol eles köretin bolsa, keyipkerdiñ psihologiyasında birdeñe dwrıs emes pe degen oy keldi. Sol kezde eşteñe körmey, jerde jatqan Bauırjan äyeli kelisimen birden «esin jinap», än aytqanı da senimsizdeu. Scenariy şikileu sekildi... Erkebwlan Dayırov biznesmen retinde sendire almadı. Azat Seytmetovtı da ılği jağımdı obrazda körgendikten bolar, öz basım jağımsız keyipker retinde qabılday almadım. Mafiyanıñ mügedek balasınıñ ğana röli şınayı şıqtı. Balañ köñil äkesiniñ «quırşaq» ekenin sezgen, «Äke, sen jaqsı adamsıñ ba?» degen swrağı jüregimizdi eljiretip jiberdi, tazalıqtıñ belgisindey körindi. Dekoraciya wnadı. Al qoyılım basındağı qaralı habar körinisi men ot ortasınan Bauırjandı äyeli tauıp alıp, jwldızğa qaraytın sätinen jasalatın lirikalıq şeginisi sätsizdeu. Körermenniñ köpşiligi osı twsın tüsinbegenin aytıp bara jattı...»
Bauırjan Asaubaevtı zerttep şığu isin sıylağan teatr eñbegine alğıs
Jamal Jaqsıtay. Instagramm paraqşasınan: «Qoyılım eldegi eñ bay 20 adamnıñ tiziminde bolğan, Qazaqstandağı asa iri altın öndiruşi kompaniya "Altyn Group Kazakhstan" käsipornınıñ qojayını Bauırjan Asaubaevtıñ jol kölik apatınan köz jwmğanı jönindegi radionıñ xabarlamasımen bastaladı. Keyinirek, käsiporın direktorınıñ ölim qwşqanğa deyingi basınan ötkizgen näubetterimen örbidi. Qazaq biznesiniñ bet-beynesi, "ağa-köke" degen tüsinikke iile qoymağan adal käsipkerdiñ ajalmen söylesken işki küyzelisi, qasaqana wyımdastırılğan "Ken orın apatı", bilimdi geologtıñ arqasında jwmısı jürgen Asubaevtar äuletiniñ eki minutqa jetpegen jeñisti säti, säbi küninde banditter közinşe anası men bauırın bauızdap, bölşektep ketkennen keyingi kemtarlıq pen psixologiyalıq auıtquğa duşar bolğan mügedek balanıñ äkesiniñ biznestegi tirlikterine bala köñilmen jiirkengen twstarı jürekti qozğamay qoymaydı. Tüsinbeymin nege bäri tek "säulem-au" nemese maxabbat poeziyasımen süyemeldengen yaki filosofiyalıq jan tebirenisterine tüsiretin qoyılımdarğa "keramat" dep şığamız? Al bwl qoyılım jaylı recenziya tipti az. Qiyal aspanınan tüsip, şınayı ömirde bolıp jatqan äleumettik, qoğamdıq, memlekettik mäselelermen auıratın "jıp-jiırma bes" jastağı sanalı memleketpiz ğoy... Al mağan Bauırjan Asaubaev turalı internettegi barlıq maqalalar men jariyalınımdardı zerttep şığu isin sıylağan atalmış teatrdıñ eñbegine alğıs. Men jay ğana "Gakku jwldızdarınıñ" emes biznes jwldızdarınıñ fanatı köp bolğanın qalaymın. Al Erkebwlan Dayırov önerdegi tağı bir kezekti "Bauırjan" rölin sätti somdap şıqtı».
Eñ ozıq tehnologiyalar paydalanılatın bwl qoyılımnıñ sözben aytıp jetkizuge kelmeytin dünielerin sol tehnikalar arqılı tüsingendey boldıq. Sahna joğarı deñgeyde bezendirilgen...
Jas käsipkerdiñ tağdırlı ğwmırın körsetken bwl qoyılım körermen nazarına wsınılğanına köp bolğan joq. Qoyılım soñında bastı keyipkerdiñ «men şındıqpın, men aqiqatpın» dep jar salğanı köñilge qonbadı. Körermenniñ kökeyinde qalğan swraq köp, alayda... Bwnı rejisserlik şeşim bolar dep topşıladıq ta qoydıq. «Şirki-i-in, armanıñdı orındaytın altın qanattı qwlın bolsa ğoy», – deytin Bauırjannıñ armanı kökeyimizde qalıp qoyıptı. Onday qwlın bar ğoy, rasımen. Tek essiz sene bilu kerek. «Qazaq jalqau emes! Qazaqtıñ da qolınan biznes jasau keletindigin däleldeymin!» Bwl – Bauırjannıñ wranı. Bir jağı, bügingi tañda jastar arasınan dramaturg joq deytin sınğa aytılğan Qolğanat Mwrattıñ wranı siyaqtı körindi. Körermenge oy tastay bilgen dramaturg – jaqsı dramaturg. Iä, "Qazaqtıñ qolınan bäri keledi". Är qazaq osınday wranmen eñbek etse, bizden baqıttı halıq bolmas edi.
Joğarıda prem'eradan şıqqan eki qaraközdiñ pikirin oqıdıñızdar. Äsel men Jamal barın bar, joğın joq dep bağaladı. Al twtastay şığarmağa jaqsı ne jaman dep şort kesip, bağa beruge bolmas. Sebebi, eñbek bar. M.Gor'kiy: «Erlik ataulınıñ işindegi eñ keremeti – eñbek erligi» deydi. Sahnada aq ter, kök ter bolıp, körermenge jetkizu üşin barın salğan 40 şaqtı (tek bir qoyılımda), sahna sırtında olardı dayındağan, sahna törindegi tehnikalardı basqarıp otırğandar, rejisser, dramaturg, qanşama mamandar küş jwmsadı. Erledi. Prem'era qwttı bolsın! Teatrda jolığayıq, körermen!
«The Qazaq Times»


text:
Büginde altı qwrlıqqa tarap, 6 millionnan astam adamğa jwğıp ülgergen COVID-19 virusına baylanıstı köktem basında Qazaqstanda da karantin jariyalandı. TJ rejimi engizilgen künniñ erteñinde-aq sol kezdegi aqparat ministri Däuren Abaev BAQ ökilderi men internet qoldanuşılarğa qarata jalğan aqparat taratqandar jauapqa tartılatının eskertti. Al 22 naurız bas memlekettik sanitardıñ qaulısı şıqsa, 23-i memleket basşısı Toqaev WQK, bas prokuratura jäne aqparat ministrligine qoğamdıq köñil-küy men äleumettik jelige jiti monitoring jürgizudi tapsırdı.
Sonımen atalğan qwjattar men şekteu şaraları aqparattıq sayasattı qalayşa älsiretti jäne indettiñ barına senbeuşiler qatarı nege östi? Densaulıq saqtau ministrliginiñ jañalıq taratu kestesi nege özgerdi? Almatı qalasınıñ ortalıq auruhanasındağı bar şındıqtı bükpesiz bergen jurnalist Irina Sovetjanqızınıñ üstine arız jazğan kim, nelikten? Keyipkerler, sarapşılar, jauaptılar talqısında wsınamız.
Bwğauğa tüsken BAQ
Biıl 22 naurızdağı bas memlekettik sanitariya därigeri lauazımına jaña tağayındalğan Ayjan Esmağambetovanıñ №26 qaulısı (2-tarau 4-tarmağı) boyınşa, «densaulıq saqtau mekemesinde, jedel järdem köliginde, jergilikti atqaruşı organ karantin engizgen aumağında, sonday-aq däriger üyde medicinalıq kömek bergende de dıbıstıq, foto jäne beynetaspağa jazuğa tıyım salındı».
Naurız ayında Qarağandıda 101tv.kz qoğamdıq internet-telearnasınıñ jetekşisi Botagöz Omarovağa küş körsetkeni, 25 naurız Azattıq radiosınıñ Oraldağı tilşisi Mariya Mel'nikovağa qısım jasağanı habarlandı. Naurızdıñ soñına qaray Informburo.kz jurnalisi Serikjan Mäuletbay Facebook jelisinde bilik, äsirese, äkimdikter eñ köp qoyılatın swraqqa jauap bermeytinin, jüyeli mälimet alu qiındağanın aytıp, jazba jariyaladı. «Oral aptalığı» basılımınıñ tilşisi Nana Iksanovanıñ BQO bilim basqarmasına joldağan swrauına mekemeniñ baspasöz hatşısı Jängirova Ümit birneşe kün boyı jauap bermey, twtqanı kötermey qoyğan. Jurnalist resmi uäkildiñ soñınan qalmay jürip alğan üstirtin jauabına qanağattanbağan. Mwnday mısaldar köp.
Eldi üreyge salıp, eleñdetken indet töñiregindegi swrauına jauap ala almay nemese qızmet barısında oyğa kelmeytin türli kedergige tap bolğan jurnalister köptep kezdesedi. TJ jariyalanğalı beri tek tilşiler arasında osı taqilettes ondağan jağday tirkelgen. Mwnı halıqaralıq «Ädil söz» söz bostandığın qorğau qorınıñ naurız-säuir (mamır ayınıñ esebi äli tüzilip bolmadı – QT) aylarına arnalğan monitoringinen köruge boladı. Al äleumettik jelilerde öz pikirin aşıq aytamın dep bilik twsauına ilikken blogerler men azamattıq belsendilerdiñ naqtı esebin şığaru qiın.
Erkin qozğaluğa arnalğan elektrondı jüye iske qosıluına baylanıstı jurnalister köptegen kedergige jolıqtı. Säuirdiñ 16-sı İİM baspasöz qızmeti TJ qağidasın bwzğan 5 mıñnan astam adamnıñ jauapqa tartılğanın jäne jalğan aqparat taratqan 80 qılmıstıq is sotqa deyingi tergeuge jiberilgenin jetkizdi.
21 säuir «Şekarasız tilşiler» halıqaralıq wyımı jariyalağan «Älemdik baspasöz bostandığı indeksi» reytinginde Qazaqstan 180 eldiñ işinde 157 orınğa twraqtadı. Sol kezdegi aqparat ministri Däuren Abaev ädettegidey wyım esebiniñ şınayınılığına kümänmen qaraytının mälimdedi. İle-şala halıqaralıq Human Rights Watch wyımınıñ Europa-Ortalıq Aziya aymağı boyınşa direktorı H'yu Uil'yamson 23 säuir Azattıqqa bergen swqbatında «TJ kezinde aqparat qwraldarınıñ qızmetkerlerine ğana emes, pikirin erkin bildirgisi keletin kez kelgen azamatqa qısım jasamauğa şaqırdı». Artınşa wyım Qazaqstannıñ «COVID-19-ğa qarsı küresti sıltauratıp» adam qwqıqtarın bwzğanı turalı esebin jariyaladı.
27 säuirdegi prezident Toqaevtıñ elge jasağan ündeuinde uaqtılı äri senimdi habar taratıp jürgen jurnalisterge alğısın bildirgenimen, odan keyin de BAQ jwmısına kedergi toqtamadı. Medicina salasındağı qordalanğan mäseleler men közboyauşılıqtar su betine şığıp jatqanı ambulatoriyadan bastap vedomstvoğa deyin jaqpağanı anıq. Eldiñ tükpir-tükpirinde salğırttıq pen naşar eñbek jağdayına qarsı bas kötergen därigerlerdiñ aşıq mälimdemesinen keyin üdegen qısımnıñ biri Atırauda körinis berdi.
11 säuir Atırau oblıstıq auruhanası därgerleriniñ uäjin tıñdauğa barğan (sanitarlıq talaptı qatañ saqtağan äri swqbattı sırtta, aşıq jerde alğan – QT) «KTK» telearnasınıñ aymaqtıq eki korrespondenti Beken Alirahimov pen Manas Şaripovti policiya wstap äketti. Olarğa TJ erejesin bwzdı degen ayıppen äkimşilik hattama toltırılıp, tüsinikteme alğan. Sosın jurnalisti Bereke auılına karantinge, al operatordı provizor ortalığına aparğan. Öñirdegi jedel ştab ta qwqıq qorğau organdarınıñ sözin söyledi. Oqiğadan bir kün ötken soñ aqparat ministri bwrınğışa äkimdikterdi bar bolğanı «BAQ jwmısına tüsinistikpen qarauğa» şaqırdı.
Ministrliktiñ uäji: Keyster sanın habarlau tärtibi nege özgerdi?
QR-nıñ №451 «Bwqaralıq aqparat qwraldarı turalı» jäne №94-V «Derbes derekter jäne olardı qorğau turalı», № 401-V «Aqparatqa qol jetkizu turalı» zañdarında közdelgen jurnalisterdiñ şınayı aqparat taratu qwqığı nege şekteldi? Nelikten auruınan ayıqqan pacientterdiñ sanı bwrınğışa der kezinde jañarıp, al jaña keysterdiñ jiıntıq sanı bir künnen keyin jariyalanuda? Qazaqstan biligi ne sebepti jäne qanday negizben BAQ qızmetine şekteu qoydı?
Joğarıda aytılğan mäselelerdiñ anıq-qanığın bilu maqsatında ministrlikke joldanğan swraqqa Tauarlar men körsetiletin qızmetterdiñ sapası men qauipsizdigin baqılau komiteti «Tötenşe jağday rejimi alınıp tastalğannan soñ äri koronavirusqa şaldıqqan nauqastar sanınıñ ösuine baylanıstı jariyalau basqaşa tärtipke köşti» dep tüsindirdi. Äytse de jauaptı organ habarlama tärtibiniñ özgergenin bwğan deyin aşıp aytpağan.
Odan bölek densaulıq saqtau ministrliginiñ resmi uäkili Dias Ahmetşärip redakciya saualına «halıq jaman indettiñ barın tüsinip, köz jetkizgen soñ äri TJ ayaqtalğannan keyin ministrdiñ şeşimimen basqa şetelderdiñ ülgisi negizinde täuligine bir ret jiıntıq esep beru tärtibine köştik» dep pikir bildirdi. Onıñ aytuınşa, qazirgi tañda bas ştab kündelikti tirkelgen jağday turalı aqparattı erteñine tañğı sağat 8:00-de habarlau kestesimen jwmıs isteydi.
Belgili tilşi Elnwr Älimova «jurnalister ğana emes, qoğam da aqparattı der kezinde ala almay otır. Meniñşe, bwdan qazaqstandıqtardıñ qwqığı bwzılıp jatır», – deydi. Onıñ pikirinşe, mwnıñ bäri memlekettiñ sayasi jüyesine kelip tireledi. «Batıs elderi qaşanda aqparat qwraldarına aşıq, qoğamğa esep berip twradı. Tereñdey qarasaq, demokratiyalıq qwndılıqtar mäselesi» dep sanaydı.
Törtinşi emes IV bilik: Komitet «payımı» VS «legitimsiz» şeşim
BAQ ökilderin pacientpen tikeley baylanıstırmasa da karantin aymağındağı qızmetkerler foto-video tüsirilim jasap, nauqastardıñ uäjin anonimdi türde auruhana fonımen memlekettik media resurstar arqılı jariyalasa bolar edi deydi sarapşılar.
Komitet törağası Timur Swltanğazievtiñ atınan kelgen hatta 2009 jılı qabıldanğan «Halıq densaulığı jäne densaulıq saqtau jüyesi turalı» kodeksindegi 21-bapqa (12-tarmağınıñ 6-tarmaqşası) silteme jasalğan.
Aktige säykes «memlekettik sanitariyalıq-epidemiologiyalıq baqılaudı jäne qadağalaudı jüzege asıruğa uäkiletti lauazımdı twlğaları halıq saulığı salasındağı memlekettik organ ayqındaytın tärtippen jekelegen ob'ektilerde şekteu is- şaraların, onıñ işinde karantindi belgileuge qwqığı bar» delingen.
Kodeksten üzindi keltire otırıp, karantin şarasınıñ anıqtamasın wsınğan komitet jauabında «BAQ ökilderiniñ pandemiya kezinde auruhanalarğa kirip-şığuına, karantindik stancionarda qızmetin jüzege asıruğa mümkindik berilmeydi» dep naqtı jazılğan.
«Karantinge baylanıstı şekteuler «Bwqaralıq aqparat qwraldarı turalı» Qazaqstan Respublikasınıñ Zañın bwzu bolıp tabılmaydı dep payımdaymız jäne bwqaralıq aqparat qwraldarı ökilderine qoyılğan şekteudi alıp tastau turalı şeşimdi tiisti aumaqtardağı bas memlekettik sanitariyalıq därigerler qabıldaydı», – deydi komitet törağası Swltanğaziev.
BBC, NT, CNN, FoxNews, al-Jazeera, tipi RIA-Novosti siyaqtı media alpauıttardıñ auruhanadan reportaj berip, jetkilikti aqparattandıruınıñ arqasında bwl elderde konspirolog közqarasındağı auditoriyanıñ ülesi az ekeni jasırın emes. «Şetelde bolıp jatqan närsege biz jauap bermeymiz. Bizdiñ eşqanday qatısımız joq» degen vedomstvo uäkili Dias Ahmetşärip köpşilikpen birge tilşilerge şekteu qoyılğanın aytadı.
«Memlekettik bas sanitarlıq därigerdiñ qaulısına say, barlıq medicinalıq mekemeler karantinge jabıldı. Onda köp kisiniñ keluine tıyım salındı. Şwğıl türde därigerge jüginu-qaralu twraqtı türde jürdi, al josparlı qaralu keyinge şegerildi. Sol sekildi jurnalister därigerlermen swhbattasu kezinde virus jwqtırıp, özine jäne özgelerge ziyan tigizbes üşin BAQ ökilderine de rwqsat bergemiz joq. Foto-beyne tüsirilimge rwqsat berilgen joq. «Därigerlik qwpiya», «Därgerlik kelisim» turalı zañ boyınşa nauqastar jöninde mälimet beruge tıyım salınğan. İndettiñ oşağına tek arnayı qorğanıs kiimindegi därigerler ğana kiredi. Aqparat swratqan BAQ ökilderine därigerlerden 5-10 minut auısım kezinde wyalı telefonğa tüsirip berip otırdıq», – deydi ol.
«Medianı karantin aymağınan şettetu qoğamda indettiñ barına senbeytinderdiñ qarasın köbeytti. Jauaptı vedomstvonıñ aqparat qwraldarın alastauınıñ, vakcinaciya propagandasın üdetuiniñ saldarınan halıqtıñ alğan jauabınan göri qoyar swrağı arttı». Osılay degen balalar jüyke aurularınıñ därigeri Qayırğali Köneev beyne-foto tüsirilimge tıyım saludı «BAQ turalı, jeke azamattardıñ aqparattanu qwqığı jönindegi negizgi zañdarğa qarsı şeşim» dep bağalaydı. Onıñ pikirinşe, äsili ministrdiñ bwyrığı zañnan keyin twruı tiis. Sarapşı «şının aytqanda, vedomstvonıñ bwl bwyrığı ädilet ministrligine tirkelip, tolıq mätini baspasözde jariyalanbağandıqtan, legitimsiz dep sanauğa boladı» deydi.
Qazaq-qırğız jurnalistikasınıñ karantin kezindegi tınısı
Ortalıq Aziya elderi DDW wsınğan nwsqaulıqtı wstanadı. FactCheck qırğız qızmetiniñ bas redaktorı Bolot Temirov Qırğızstandağı jağdaydıñ wqsas ekenin aytadı. «COVID-19 taralmay twrıp memlekettik bas arna QRTK-da virustıñ betalısın eskermesten äzirge dauası belgisiz keselge twmau deñgeyinde qarap, asa qauip tudırmaytının aytqan sarapşınıñ pikiri berildi» degen jurnalist osınday aqparattıq sayasattağı şalıs qadamdar eldiñ pandemiyağa nemğwraylı qarauına alıp kelgenine qapalı.
«Karantin bastalğan kezde jurnalister käsibi qızmetine baylanıstı erkin jürip-twruğa qwqılı mamandar tizimine enbep edi. Biraq jurnalisterdiñ jappay narazılığınan keyin Bişkek pen Oş äkimdiginiñ akkreditaciyalaudan özge tañdauı bolmadı. Äytse de auruhanağa kiruge arnalğan şekteu özgerissiz qaldı.
Ol ol ma, keyde brifing-konferenciyada şeneunikterge swraq qoyu qiınğa soqtı. Degenmen BAQ äleumettik jelide qızu jwmıs istep, jağdaydı rettey aldı. Talap-arızın aşıq aytqan därigerlerge bilik qısım jasay bastadı. Köp wzamay şu örşip ketken soñ qwzırlı organdar qoqan-loqılıqtı toqtatuğa mäjbür boldı», – deydi Temirov medianıñ paydasın söz etip.
Al karantin kezinde aymaqtarğa qatınauı qiındağan, onlayn brifingterde köp swraqtarına jauap ala almağan qazaqstandıq jurnalisterdiñ biri Elnwr Älimova «batıs elderindegi jurnalistika sekildi jwmıs istedik dep ayta almaymın» deydi.
Aq halattılar amanatın arqalağan Irina
Eñ alğaş 10 säuirde keşkisin №12 auruhananıñ därigerleri Informbyuro tilşisi Irina Sovetjanqızına şağımın aytıp, jekesine şığa bastağan. Auruhanadan bir künde tört adamnan koronavirus anıqtalğan sätte därigerler tilşige karantinge baylanıstı habarlasqan. Medicina qızmetkerleri birden aşıp swqbat beruge tartınğan. Dese de jağdaydı aytpasqa közi jetken därigerler tilşimen jwmıs isteuge kirisken. Sovetjanqızı ministrlikke, qoğamdıq densaulıq saqtau basqarmasına joldağan swrauına der kezinde jauap ala almağanımen, qalalıq baspasöz qızmetinen habar kelgen. Vedomstvodan bastap jauaptı organdar resmi türde jariyalanbağan aqparat jurnalistiñ qolına qalay tüskenin teksertip, derek közin izdestirip, auruhana basşılığına sögis bergen desedi. Ol därigerlermen twraqtı türde baylanısıp otırğan. «Sol küni erteñine jazılğan şağımdı 17 kün ötkennen soñ, 30 säuir küngi «Sözdiñ şını kerek»-te Qaraoy ziratındağı jağdaymen resmi körsetkiştiñ säykessizdigi turalı şığarılımınan keyin bir-aq bildim» degen tilşi osı aralıqta äleumettik jeli men efirde ortalıq auruhanadağı dert ahualı jaylı üzdiksiz habar jazıp otırğan.
Onıñ aytuınşa, ortalıq auruhananıñ sol twstağı bas därigeri Almaz Jwbaşevtıñ atınan jazılğan arız joğarıdan kelgen tapsırma körinedi. Irina Sovetjanqızı atalğan şağımdı öziniñ qızmetine kedergi jasau maqsatında jazılğan dep sanaydı. Alayda äkimşilik ne qılmıstıq qwqıqbwzuşılıqtı rastaytın mälimettiñ jetkiliksizdiginen is toqtağan.
«Karantin kezindegi kedergiler az emes. Brifingke joldanğan saualdar talğap qoyıladı. Sondıqtan ortaq çattan bölek resmi swrau hat jiberuge mäjbürmiz. Mäselen, 21 mamırdan beri bir swrağıma äli jauap ala almay kelemin. Almatı oblısınıñ aumağındağı pandemiya qwrbandarın jerleytin Qaraoy ziratındağı qabirler men resmi mälimettegi ayırmaşılıq turalı swraqqa büginge deyin twşımdı aqpar joq», – dep, osı tärizdi köp kederginiñ saldarı qoğamda kümänniñ küşeyuine alıp keletinine alañdaydı.
Ortalıq auruhana basşılığı jüzdegen kadrı virus jwqtırıp, mäsele uşığıp jatqanda onsız da jariyalanuı tiis aqparattıñ jarıqqa şığıp ketu sebebimen «küresip» jürgeni tañdandıradı.
«İndet qarqını örşip twrğanda ärtürli älemdik aqparat qwraldarı auruhanada ıqtiyarlı nauqastardan swqbat berip jattı. Al bizde... Barlıq sanitarlıq talaptı saqtay otırıp, pacienttiñ dauısın özgertip-jüzin bürkep interv'yu aluğa ötinim berdik. Tipti Almatı qalasınıñ qoğamdıq densaulıq saqtau basqarmasınan därigerler kömegimen beynejazba jazıp beruin swrattıq. Eşqanday mardımdı jauap bolmadı. Tağı bir mäsele, ŞQO-ornalasqan balalar internatındağı jağday jöninde habar dayındauğa Öskemendegi tilşimiz Ayagözge at arıtıp bardı. Mwnda da tilşini testiden ötpeui sebepti mekemege kirgizbedi. Eñ bolmağanda, birde-bir adam sırtqa şığıp, qaşıqtan bolsın pikir bermedi, – deydi ol.
P.S.: Aytpaqşı, koronavirus bastalğalı facebook jelisindegi ministrlik paraqşasında 2,5 ay boyı äleumettik jelide 51 ret tikeley efir jürgizilgenin tilge tiek etken Dias Ahmetşärip orısşa ülesi basım kontentti qazaqşalauğa uäde berdi.


text:
Törkiyä ilbaşı Üzbäkstannıñ tarixi urınnarında
Ärdoğannı säfärendä Üzbäkstan ilbaşı ozatıp yöri
Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Üzbäkstanğa säfäre qısalarında törki İslam tarixınıñ ähämiyätle märkäze Xivädä. Ul kiçä başqala Taşkenttağı räsmi oçraşularınnan soñ Ürgäneç şähärenä oçtı. Annan isä Räcäp Tayyip Ärdoğan xatını Äminä xanım belän bergä Xivägä yul tottı. Alarnı Üzbäkstan ilbaşı Şäwkät Mirziyoyıv belän anıñ xatını Ziroatxon da ozatıp yöri.
İke lidernı “İçan Kalä” mäydanında borınğı törki tradiśiyälär nigezendäge tantana belän qarşı aldılar. Alar soñınnan tarixi cirlekne qarap çıqtı.
Bäyläneşle xäbärlär
Türkiyä belän Tön’yaq Kipr arasında urtaq künegülär
Türkiyä afat häm ğadättän tış xällär idaräse (AFAD) belän Tön'yaq Kipr Törek Cömhüriyäte grajdan saqlanu oyışması urtaq êzläw qotqaru künegülären ütkärde
Ärdoğan Caparovnı qotladı
Türkiyä İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Qırğızstan Däwlät başlığı Sadır Caparovnıñ tuğan könen täbrik itte
Türkiyä saqlanu ministrı Baqıda
Azärbaycan İlbaşı İlham Äliyıv Türkiyä Milli saqlanu ministrı Hulusi Akar häm yanındağı Törek qorallı köçläre citäkçelegen qabul itte


text:
Türkiye Tış işler nazirligi Rusiye prezidenti Vladimir Putinni Osmanlı devletinde ermenilerniñ kütleviy öldürüvine «genotsid» aytqanından sebep takbih ete. Bunı Radio Svoboda bildire.
«Rusiyeniñ Kavkazda, Orta Asiyada ve Şarqiy Avropada keçken asırda yapqan öldürüv ve sürgünliklerni aytsaq, o, genotsid ve uquq tarafları ne olğanını daa yahşı bilmek kerek, dep tüşünemiz», – aytıla Türkiye Tış işler nazirliginiñ beyanatında.
Bugün Erivanda Osmanlı devletinde öldürilgen ermenilerniñ hatırasına keçirilgen matem tedbirinde Rusiye prezidenti Vladimir Putin «genotsid» sözüni qullandı. O, milletçilikniñ telükesi aqqında aytıp, «rusofobiya» sözüni qullanıp, Ukrainanıñ Avropağa qoltutqan akimiyetini tenqid etti.
Aprel 24-te Almaniya parlamenti Osmanlı devletinde ermenilernin öldürüvini genotsid olaraq tanıp, rezolütsiyanı qabul etti. Böylece Almaniya bunı tanığan 24-ünci memleket oldı.
Aprel 15-te Avropa parlamenti aprel 24 kününi Avropada 1915 senesi Osmanlı devletinde Ermenilerniñ genotsid qurbanlarınıñ hatıra künü olaraq ilân etip, Türkiyeni genotsid olğanını tanımağa çağırdı. Türkiye akimiyeti buña «tarihnı deñiştirmek» niyeti kibi qabaat ile cevap berdiler.
Ermenistan prezidenti Serj Sargsân dünya toplulığınıñ ermenilerniñ öldürüvini genotsid olaraq tanığan soñ «soñki 100 yıllıq inkârını» yoq etecegine ümüt etkenini bildirdi.


text:
«Eurovision-2016» ukrain milliy saylavında ğalip çıqqan qırımlı Jamala Kiyevdeki finalda çıqışta bulunğan ve alâ daa muzakere etilgen anter aqqında tarif etti.
«Mükemmel bir qıyafet... tabiiy ki, Stockholmde başqa anter olacaq. Anterde nağışlanğan er bir çeçek – nesiller bağınıñ timsalidir: güller ana-qadınnı ifadeley. Badem – genç bir qız. Qaranfil – qart bir qadın, qartana, ikmet timsalidir. Dal ise qadın elementidir: mayışqan, deñişken», – dep yazdı yırcı Facebookta.
Nağış müellifi – ressam ve eykeltraş Rustem Skibin. Nağış – Ruslan Pançuk. Anter – LAKE brendi, dep ayttı Jamala.
Fevral 21-de «Eurovision-2016» yarışınıñ milliy saylavında jüri azası Konstantin Meladze qırımlınıñ qıyafetini tenqit etti.
«Çıqışıñıznı kördik, yırıñız – ayrı ikâye, sanalaştıruv – ekinci ikâye, siziñ tış körünişiñiz ve anteriñiz – üçünci ikâyedir. Bu üç ikâyeniñ bir-birine alâqası yoq, bir-birinden mustaqil şekilde yapılğanlar, çünki yırnı bir insan yazdı, sanalaştıruv diger insanğa ait, anter – üçünci insannıñ işidir. Eurovisionda taqım ile beraber ğalebe qazanmaq mümkün, taqımnen beraber çalışmaq kerek, taqımğa işanmaq kerek, adamlarnı celp etmek kerek, er bir müim bir yer ala... Bu anterde, bu körüniş ile bir «Eurovisionda» ğalip çıqamamız», – dep ayttı o.
«Eurovision-2016» milliy saylavınıñ neticeleri ilân etilgen soñ Jamala Ukrainanı yır yarışında lâyıq bir şekilde temsil etecegini bildirdi. Jamala qırımtatar halqınıñ faciası aqqında «1944» yırını taqdim etti. Onıñ aytqanına köre, bu kün – «hatıradır. Bu sene biñlernen qırımtatarlarınıñ ayatını yoq etti».
Ukraina prezidentiniñ matbuat kâtibi Svâtoslav Tsegolko dey ki, Jamala «1944» yırı ile «Eurovision yarışında dünyada qırımtatarlarğa qarşı cinayetler aqqında hatırlatır.
Ukraina «Eurovision» yarışını 2005 senesi qabul etti. Ğalebeni 2004 senesi Ruslana Lıjiçko qazandı, aynı şu senesi Ukrainada nam qazanğan artisti unvanını qazandı.


text:
Bügingi swhbatımızdıñ qonağı Hasen Qojahmet. “Jeltoqsandı Nazarbaev pen Gorbaçev kelisip jasadı” -deydi. 20 jıl keñes odağımen, 30 jıl bügingi jüyemen..
Belgili sayasatker, memleket jäne qoğam qayratkeri Baltaş Twrsımbaev swhbatında täuelsizdikke otız jıl tolsada äli künge deyin el qamın jeytin "jüyede..
31 mamır - Qazaqstanda 20-ğasırdıñ 20-50-jıldarındağı jappay sayasi quğın-sürgin qwrbandarın eske alu küni. Stalindik quğın-sürginge zertteuşiler saya..
Bügin otız kün oraza wstağan barşa mwsılmannıñ Oraza Ayt merekesi. Islam küntizbesi boyınşa Şäuuäl ayınıñ alğaşqı künine tura keletin bwl mereke bir a..
Bügin, XX ğasırdağı qazaq wlt azattıq qozğalısınıñ jetekşileriniñ biri, dala kökjalı Ospan batır Silämwlınıñ wlt azattığı jolında şahit keşkenine 70 j..


text:
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ Meclis faaliyetini yarımadada yasaq etmek qararı qırımtatarlarnıñ yaşayışına daa tesir etmedi. Bunı Qırım.Aqiqatqa Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâl bildirdi.
«Şimdilik deñişmeler yoq, yaqın vaqıtta olarnı beklemek kerekmey. Amma jurnalistlerden biri, mence, pek manalı ayttı ki, «ükümet özüne avlanmaq içün litsenziya yaptı». Yani bu, kelecekte bütün hoşuna kelmegen şahıslarnı nasıldır yolnen Meclisnen bağlap, olarğa cinaiy qanunlar ceetinden tesir etmek içün imkândır. Bunıñ nasıl olacağını biz daa bilmeymiz», – qayd etti Celâl.
Bundan evel Nariman Celâl Meclis adliyecisi mahkeme qararını alâ daa elde etmegenini bildirgen edi. Meclis, qararnen tanış olacağından soñ, onı lâğu etmek içün muracaat etmege niyetlene.
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi aprel 26-da yarımada territoriyasında Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yasaq etmek qararını qabul etti. Bu qararnı lâğu etmek içün bir ay devamında muracaat etmek mümkün.
Halqara toplulıq Rusiye ükümetiniñ Meclis faaliyetini yasaq etmek qararını takbih etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Keriçte «Z» timsalli Rusiye arbiy tehnikasınıñ kolonnası köründi. Şaatlarnıñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, maşinalar yollar tar olğan, maşina areketi ise intensiv olğan şeer merkezinde ilk sefer qayd etildi.
Arbiy tehnika şeerge kiriş tarafından areket etti, lâkin baracaq yeri belli degil.
Bundan evel Keriçte Rusiye arbiy tehnikası «Tavrida» yoluna ya da deñiz limanlarına ketirgen esas yollardan kete edi.
Keçken cumaertesi künü Keriç köpründe olğan patlavdan soñ Keriçte artqan yol trafigi sebebinden maşina areketi deñişe bile.


text:
Arbiy tahqiqat bölüginiñ rehberi, İsmail Ramazanovnıñ 2018 senesiniñ yanvarinde yaqalanuvı esnasında Rusiye FSBsi hadimleri tarafından köteklenmesi adisesi boyunca cinaiy işniñ açılmasını red etken tahqiqatçınıñ qararını lâgu etti. Bu aqta, Ramazanovnıñ advokatı Aleksey Ladin tarafından berilgen şikâyetke Qırım garnizonı arbiy mahkemesinden alınğan cevaptan belli oldı.
Cinaiy işniñ açılmasını red etüv, şikâyetniñ mahkemege berilmesi ile aynı künde oldı. Şimdi FSB hadimleri tarafından Ramazanovnıñ köteklenmesi adisesi boyunca qoşma teşkerüv keçirilmek kerek. Onıñ neticesine köre, cinaiy işniñ açılmasına dair qarar alınacaq.
Daa evel, sıñırlav tedbiri saylanğanda Ramazanov, FSB hadimleri tarafından köteklengenini bildirdi. Oturışuv keçken Aqmescit rayon makemesiniñ akemi, Ramazanovnı imaye etken advokatnıñ acele yardımnı çağırmaq ricasını red etti.
Bundan daa evel Kremlniñ kontroli altında olğan Aqmescit rayon mahkemesi ekstremistik ifadeler etkeninden şübheli tanılğan İsmail Ramazanovnıñ tevqif muddetini mayıs 18-ge qadar uzattı.
Yanvar 23-te Novıy Mirde Rusiye telükesizlik hadimleri, qırımtatar İsmail Ramazanovğa ekstremizmniñ propagandasında qabaatlavnı bildirip, evini tinttiler. Daa soñra mahkeme yaqalanğannı tevqif etti.
Daa soñra Rusiyeniñ Qırım boyunca Tahqiqat komitetinde tahqiqatçılar tarafından, internet-radio vastasınen ekstremistik materiallarnı tarqatqanında qabaatlanğan Aqmescit rayonı sakinine qarşı cinaiy iş açılğanını bildirdiler.
İlhaqtan soñ Qırımda faktik Rusiye ukümeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli tanılğan Qırım musulmanlarda ötkerilgen kütleviy tintilüvlerni qullana.


text:
«Qırım Cumhuriyetinde tasil meseleleri aqqında» qanun leyhasınıñ qabul etilmesi boyunca tögerek masa iştirakçileri «Qırım Cumhuriyetiniñ devlet tilleri ve Qırım Cumhuriyetiniñ diger tilleri aqqında» qanunnıñ olmaq kerekligi aqta bildirdiler.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ Facebook saifesinde bildireler.
Bazar künü, fevral 8-de, Qırım Musulmanları Diniy idaresiniñ ofisinde «Qırım Cumhuriyetinde tasil meseleleri aqqında» qanun leyhasınıñ qabul etilmesi boyunca tögerek masa keçirildi.
Körüşüvde Meclis, Müftiyat azaları, ilim, qırımtatar mektepleriniñ, Qırımnıñ «Devlet şurası» ve «ükümeti»niñ vekilleri iştirak ettiler.
Muzakere neticesinde tögerek masa iştirakçileri Qırım «Devlet şurası»na yollanılacaq qanun leyhası boyunca bir fikirge keldi ve işbu leyhanı Qırım «başına» taqdim etmek kibi qararnı çıqardılar.


text:
Ukrainada iyül 10-unda 800 adamnıñ koronavirus hastalığı tasdıqlandı.
Bütün müddet devamında 52843 ukrainniñ COVID-19 hastalığı qayd etildi. Bunı Ukraina Milliy Telükesizligi ve Mudafaası Şuraşınıñ malümatı bildire, yaza Azatlıq Radiosı.
Epidemiya devamında koronavirus infektsiyasından umumen 1372 adam vefat etti. 25661 adam yahşı oldı.
Ekinci künden berli tedaviylengenlerniñ sayısı yañı hastalarnıñ sayısından çoqçadır. İyül 9-ında 819 hastalıq ve 1016 tedaviylev adisesi qayd etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bügin, 30 tamız Qazaqstan Respublikasınıñ prezidenti Qasım-Jomart Toqaev qazaqstandıqtardı Konstituciya künimen qwttıqtadı. Biıl QR Atazañınıñ qabıldanğanına 24 jıl toldı.
Konstituciya memlekettik qwrılıstıñ qwqıqtıq negizin qalıptastıruşı qwjat bolıp tabıladı. Ol memlekettilik tetik, qoğamdıq, sayasi instituttar retinde qızmettiñ negizi bolarlıq principterin ornıqtıradı, adam men azamattıñ konstituciyalıq märtebesin belgileydi, ekonomikalıq qwrılıstıñ negizderin ayqındaydı. Ekinşi ret qabıldanğan qwjat 9 taraudan, 98 baptan twradı. Memleket basşısı Q.Toqaevtıñ qwttıqtau mätini:
"Qwrmetti otandastar!
Barşañızdı Qazaqstan Respublikasınıñ Konstituciyası künimen qwttıqtaymın!
Halqımızdıñ zañ üstemdigine, adamdardıñ negizgi qwqıqtarı men bostandıqtarın qamtamasız etuge wmtılısı töl tarihımızda ayqın körinis tapqan.
Ozıq älemdik täjiribeni, tarihi jäne wlttıq dästürlerdi arqau etken Qazaqstan Konstituciyası halqımızdıñ birligi men memleket täuelsizdiginiñ berik negizi sanaladı.
Kelesi jılı Ata zañımızdıñ 25 jıldığın atap ötemiz. Osı kezeñ işinde elimizdiñ bastı zañı jasampazdıq pen ilgerileudiñ kepiline aynaldı.
Qazaqstan twtas qwqıqtıq jäne äleumettik-ekonomikalıq jüyeni qalıptastırıp, jan-jaqtı jañğıru jolına tüsti. Twñğış Prezidentimiz – Elbası Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaev wsınğan Wlt josparı men institucionaldıq reformalar sonıñ negizin qwraydı.
Bizdiñ maqsatımız – ekonomikanıñ sapalı ösimin jäne halıqtıñ äleumettik swranıstarın qamtamasız etip, twrmıs deñgeyin arttıru, sonday-aq memlekettiñ sayasi jüyesin jetildiru.
Ata zañ azamattarımızdıñ müddesine qızmet etip, elimizdi odan äri damıtuğa septigin tigize beredi.
Barlıq qazaqstandıqtarğa zor densaulıq, baq-bereke jäne tolağay tabıs tileymin!"
Esteriñizge sala ketsek, QR Konstituciyasında negiz qalauşı qağidattar retinde qoğamdıq kelisim, sayasi twraqtılıq, ekonomikalıq damu jäne memlekettik ömirdiñ barınşa mañızdı mäselelerin demokratiyalıq ädistermen şeşu naqtı belgilengen.


text:
Rusiye nezareti astında bulunğan Aqmescit şeher memuriyeti haber etkeni kibi, mart 18 kününden başlap, avalimanına ketken «Merkeziy» adlı trolleybus marşrutı öz işini toqtatacaq.
«Yañı trolleybus ağınıñ qurulıvı ve montaj etilüvi, bunıñnen bir sırada yañı pavilyonnıñ qurulması sebebinden, avaliman tarafına ketken «Merkeziy» trolleybus naqliyatı mart 18 kününden başlap, eki afta devamında çalışmaycaq», - dep aytıla memuriyet mesacında.
Berilgen malümatlarğa köre, belgilengen vaqıtqa yolcular, Aeroflotskiy qasabasında yerleşken «Gastronom» adlı durağından areket ete bilecekler.
Ukraina Yuqarı Şurası, 2014 senesiniñ fevral 20 resmiy olaraq Qırımnıñ ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko mütenasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar, Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerini qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri, Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Aqmescitte ava limanından Aqmescit aylanma yoluna buruluşqa (110-117 km.) qadar naqliye areketi vaqtınca sıñırlandı. Bu yerde Krasnoperekopsk – Aqmescit yolunıñ qısmında tamir işleri alıp barıla.
Bu aqta GİBDD Qırım idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
Matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, naqliye areketi üçten bir-eki yolaqta teşkil etilgen. Yolda tamir işleri yekünlenmesiniñ tahminiy tarihı – 2016 senesi iyül 1 künüdir.
Kezlev, Saq, Ermeni Bazar tarafından ketken aydavcılarğa ve ava limanına ketmege planlaştırğan yol areketiniñ iştirakçilerine alternativ marşrutlarnı qullanıp, Saq – Mamaşay (Orlovka), Aqmescit – Nikolayevka ve Krasnoperekopsk – Aqmescit yolunen ketmege teklif etile.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Çeçnädä ike çeçen komandirı üterelgän
Rusiäneñ Tönayq Kavkazdağı xärbi köçläre bügen ike çeçen komandirın üterelüläre turında xäbär itte. Ğäskär süzçese İlya Şabalkin süzlärençä, bügen Çervlennaya awılı yanında bulğan bäreleşlärdä hälaq bulğannarnıñ berse – Aslan Baraev – ike yıl elek Mäskäwdäge Dubrovka teatrında 800 keşene totıq itep alğan Movsar Baraevnıñ enese. İkençese – Alixan Maşugov – "Groznıy ämire" bularaq tanılğan, sintäberdä Groznıyda ber Rusiä xärbien häm 3 militsiä xezmätkären üterüdä ğäyeplängän bulğan.


text:
Rusiye Federatsiyasınıñ paytahtı Moskvada dekabr 22 künü Tverskiy caddesinde «Hatırlavlar. 2014 senesi TASS fotoresimlerinde» serlevalı sergi açıldı. Sergide Rusiyede keçken seneniñ eñ parlaq adiseleri aks etile.
Fotoresimler arasında – Rusiye tarafından Qırım işğalini ve işğal etilgen Aqyarda mayıs 9 künü Ğalebe marşını aydınlatqan resimler de bar.
«İşbu serginiñ negizidne – TASS Fotohronikasınıñ 2014 senesi yapılğan eñ parlaq, acayıp ve duyğulı resimleri. Keçken seneniñ eñ müim vaqialarını aydınlatqan ve mündericesi, üslübi boyunca bir-birinden farqlı olğan resimler taqdim etilgendir», – dep yaza neşir.
Bunıñ ile eksponatlarnıñ arasında – Soçide keçirilgen Olimpik ve Paralimpik oyunları, Moskvanıñ Qızıl meydanında mayıs 9 künü keçirilgen Ğalebe marşı, Rus adasında İvan Kupala Kününiñ qayd etüvi, teatr festivalleri ve sport yarışlarını aks etken resimler bardır.
Bildirilgeni kibi, sergi 2015 senesi fevral 15-ne qadar işine devam etecek.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.