text:
Kiçä İndiana häm Tönyaq Carolina ştatlarında uzğan saylawdan, demokrat partianıñ ike namzäte dä ciñü belän qayttı. Barak Obama Tönyaq Carolinada küpçelek tawışnı yaylağanda, Hillary Clinton İndianada köçkä kenä ciñä aldı. İke namzät tä, partianıñ töp namzäte bilgele bulğançığa qädär Aq yort öçen köräşlären äle däwam itterä.
Älege ike ştat demokrat partiası namzäten bilgeläwdä möhim rol' uynıy ide. Saylawlar waqıtında elek pop bulıp eşlägän ber keşeneñ yasağan qarşılıqlı çığışı Obamanı saylayda köç xäldä qaldırğan ide.
Aq yort öçen dägwa beldergän Clinton isä namzätlegen tağın da köçländerü yulların ezläde.
Axır da Obama ciñü ixtimalın köçländerep tawışlarınıñ 56 % aldı, Clinton isä köndäşenä qarağanda 14 %qa azraq tawış belän tawışlarnıñ ni barı 42 %ın aldı.
Clinton İndiana ştatında ciñä alu öçen kiräkle tawışnı köçkä cıya aluına qaramastan, xäzerdän uq üzeneñ ciñep çığıun iglan itärgä aşıqtı:
“Küptän tügel minem köndäşem ber yuraw belderde. İmeş bälki min Pensilvaniada ciñä alırmın ikän, üze Tönyaq Carolina da, läkin kemneñ ciñüe barı tik İndianağa citkäç kenä bilgele bula ala dip äytkän ide. Häm bügen bez monı buldırdıq. Bu kirtäne uzıp, sez birgän tawışlar belän xäzer bez Aq yortqa yul totabız”
Läkin älegä sannar ber dä Clinton faydasına tormıy di belgeçlär. Alda tağın 6 ştatta uzaçaq saylawlar tora. Ämmä namzätlärneñ berse dä, bu cirlärdä üzläreneñ töp namzät itep bilgeläyäçäk üz delegatsiäseñ taba almayaçaq.
Yägni älege şartlarda töp namzät, barı tik demokrat partianıñ yaqınça 800 ägzası belän yaqlarğa xoquqı bulğan saylanğan räsmilär tarafınnañ ğına bilgelänä alaçaq.
Qaysı ber belgeçlär, soñğı saylawdağı näticälär belän Clinton superdelegatlarnıñ ömeten aqlıy almadı dip belderä. Bu oçraqta partiadağı küp kenä delegat Amerikanıñ berençe afrika-amerikan namzäte Obamağa taba kübräk yaqınayuı kötelä.
Obama aldında isä üzenneñ John McCayn ciñä alaçaq berdän ber namzät buluın partia ägzalarına ışandıru eşe qala. Tönyaq Carolinada alğan ciñüdän soñ xalıq aldında yasağan çığışında saylaydağı yuğaltularğa qaramastan partia yeçendä berdämlekne arttırırğa çaqırdı:
“Äye ike tarafta da yuğaltu xise bar. İke taraf ta üz namzäteneñ ciñep çığıun teli. Läkin bu yarış Hillary Clinton öçen tügel, Barak Obama yäisä John McCayn öçen dä tügel. Bu saylar sezneñ öçen, Amerika xalqı.”
Xäzer köräşneñ aldıbızdağı adresı Könyaq Daqota 3 yüngä planlaştırılğan saylaylar. Älege saylayğa qädär namzätlär yarıştan çigenmiçä çaralarğa däwam itüe ixtimal. Bu oçraqta belgeçlär fikerençä, superdelegatlar ike namzättän bersen saylaw öçen avgust ayında bulaçaq Partia qorıltayında qarar biräçäk.


c: text/html

text:
(Türkiya Kürkebaywlına arnaymın) Qwsı ğayıp bolsa da ğwmırıñnıñ, Orını tauğa aynaldı twğırıñnıñ. Bilim sepken biri ediñ ağajayday, Külin tökken..
Bügin eski jıl sanauımız boyınşa kün men tünniñ teñelip, "ÄZ" jürip, barşa tirşilik jandanatın ayrıqşa kün. Naurızdıñ kelip şığuı turalı san türli bol..
Almatıda Stambul universitetiniñ tarihşısı Ömir Qwldıñ "Altay qıranı Ospan batır han" kitabı tanıstırıldı. Wlttıq kitaphanada ötken şarada Ospan batır..
(jalğası, bası ötken şığarılımda) Orap körkem perdelermen jasırdıñ, Swmdığıñdı dünieden asırdıñ. (S.Seyfullin.) Adamzat balasınıñ örkeniet jalına j..
Qıtaydan qaşıp kelgen qazaqtardıñ ekstremistik is-äreketke qatısı bolsa, bilik QHR-ğa qaytarıp beredi. WQK törağasınıñ orınbasarı Nwrğali Bilisbekov Q..

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Volkswagen AGniñ matbuat şubesinde RİA «Novosti» haber agentligine, Volkswagen avto şirketi ve oña kirgen bütün brendler ilhaq etilgen Qırımda sanktsiyalar rejimine riyayet eteler, dep bildirdiler.
Matbuat hizmetiniñ cevabında: «Elbette, Volkswagen şirketine kirgen markalar sanktsiyalarnı küte ve qararlarğa riayet eteler. Başqa türlü qıymet kesüvlerni biz añlatıp olamaymız», – denile.
Daa evel Ukrainanıñ Vaqtınca işğal etilgen territoriyalar ve devlet içinde mecburen köçken şahıslarnıñ meseleleri boyunca nazirligi, dünya avtomobil şirketleriniñ qabul etilgen sanktsiyalarğa rağmen ilhaq etilgen Qırımnıñ territoriyasında çalışqanlarını bildirdi.
Bildirüvde: «Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasında bulunğan satıcı merkezleri tarafından dünya avtomobil brendleri olğan Nissan, Toyota, Peugeot, Mitsubishi, Kia Motors, Volkswagen, Mersedes-Benz, Audi, Skoda, Isuzu, Bayerische Motoren Werke AG (BMW), Renault ve Leksus markalarınıñ qullanıluvı ile tolu kölemde hizmetler berüv ve şu cümleden mezkür ticariy markalarnıñ avtomobillerini satuv, munasip vesiqalarnı berüv, avtomobillerge tehnik hizmet kösterüv, original yedek parçalarını satuv, kefalet işlerini yapuv ve diger beñzer faktlar meydanğa çıqarıldı», – denile.
Dekabrniñ başında Ukrainanıñ Vaqtınca işğal etilgen territoriyalar ve devlet içinde mecburen köçken şahıslarnıñ meseleleri boyunca nazirligi Qırımda Almaniya şirketlerinden DHL Express, Adidas ve Pumanıñ qanunsız çalışqanlarını bildirdi.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Cuma künü, oktâbr 25-inde Qırımda ava 21 derecege qadar qızınacaq. Bunı Qırım Gidrometeomerkezi bildire.
Sinoptiklerniñ tahminlerine köre, Aqmescitte deñişici bulutlılıq, yağanaqlarsız ava beklenile. Şimal-şarqiy yel 5-10 m/s. Ava arareti kündüz 19…21º.
Aqyarda az bulutlı, yağanaqlar beklenilmey. Gece ve saba yalıda duman olacaq. Ğarbiy yel 3-5 m/s. Ava arareti kündüz 19…21º.
Qırımnıñ cenübiy yalısında yağanaqlarsız. Şarqiy yel 5-10 m/s. Ava arareti kündüz 19…21º.
Keriçte biraz bulutlı, yağanaqlarsız. Gece ve kündüz bazı yerler puslanacaq. Kündüz şimaliy yel 3-8 m/s. Ava arareti kündüz 18…20º.
Gidrometeomerkez malümatına köre, Qırımda afta devamında sıcaq ava olacaq.
Bundan ğayrı, Gidrometeomerkez, oktâbr 26-sınace olacaq furtuna ihtarı aqqında bildire.


text:
Kremlge tabi olğan Kiyev rayon mahkemesi üç qırımtatarı Renat Suleymanov, Arsen Kubedinov ve Talât Abdurahmanovnı apiske qapadı. Böylece, olar noyabrniñ 29-na qadar apishanede qalacaq, dep haber etti Qırım.Aqiqat muhbiri.
Qırımlılarnıñ advokatları, taqiqat tarafından deliller ketirilmegenine dair israr ete edi, ve bu munasebetnen daa yımşaq ihtiyat çaresini baqmağa – ev apisini tainlemege rica ete edi.
Bunen beraber, rus prokurorı, ihtiyat çaresi olaraq apis etüv müddeti baqılmaq kerek olğanını aytıp, mahkümler «ağır cinayet» işlegenlerinde şeklengenini beyan etti.
Bundan evel, tevqif etilgen Seyran Mustafayev mahkeme qararınen noyabrnıñ 29-na qadar ev apisine alınğanı aqqında haber etilgen edi.
İstilâ etilgen Qırımda oktâbrniñ 2-nde dört qırımtatarı – Renat Suleymanov, Arsen Kubedinov, Seyran Mustafayev ve Talât Abdurahmanov – öz evlerinde tintilgen edi. Rusiye silâlı hızmetçileri protokollar tizip, qırımlılarnı namalüm (belli olmağan) tarafqa alıp ketken edi. Bundan soñ, olar Aqmescitniñ muvaqqat apishanesinde bulınğanları malüm oldı.
Tutılğan qırımlılar ekstremistik üceyreniñ qurulmasında ve onda iştirak etmesinde qabaatlana.
Qırımdaki Rusiye FSB idaresi, «Tebliğ Cemaatı» islâm teşkilâtınıñ üç üceyresi yoq etilgeni aqqında esabat seslendirdi.
«Tebliğ Cemaatı» – siyasetten çette turğan diniy areket. 1926 senesi İndistanda Mevlâna Muhammed İlyas tarafından tesis etilgen edi. Areketniñ esas maqsadı – keniş eali arasında islâmiy maneviy deñişmeler yapmaq ve, içtimaiy ya da iqtisadiy vaziyetine baqmadan, bütün musulmanlarğa hitab etmektir. 2009 senesi Rusiye Aliy mahkemesi bu teşkilâtnı ekstremistik olaraq tanıdı ve faaliyetini yasaqladı.


text:
Rusiyeniñ Moskva ve Petersburg şeerlerinde iyünniñ 12-nde, muhalifetçi Aleksey Navalnıynıñ çağıruvınen teşkil etilgen, qabarcılıqqa qarşı narazılıq aktsiyaları devamında 700-ge yaqın iştirakçi politsiya tarafından tutıldı. Daa onlarnen adamlar Vladivostoktan Kaliningradqa qadar Rusiyeniñ başqa şeerlerine tutıldı.
Moskvada tutılğanlar arasında – muhalifet siyasetçileri İlya Yaşın ve Vâçeslav Maltsev, «Qabarcılıqqa qarşı küreş Fondınıñ» müdiri Roman Rubanov ve başqa failler bar.
Narazılıq aktsiyalarınıñ teşebbüsçisi olğan Aleksey Navalnıy, aktsiya başlanmazdan evel Moskvada politsiya tarafından tutıldı.
Bundan evel Moskva şeeriniñ idaresi muhalifetçilerge Tverskaya soqağında kezmege izin berdi, amma, Navalnıynıñ ştab yolbaşçısı Leonid Volkovnıñ sözlerine köre, şiarlarnıñ yazılması ve seslendirilmesi yasaq etildi.
Petersburg şeeriniñ yerli akimiyeti muhalifetçi Navalnıynıñ tarafdarlarına, olar Marsovo alanına kelgen soñ, avtobuslarnen şeer çetine ketip narazılqnı anda bildirmege teklif etti.
Muhalifetçiler Rusiyede miting kibi ve başqa çeşit aktsiyalarnıñ keçirilmesi içün 224 şeerde muracaat etti. Şeerlerniñ ekseriyetinde narazılıqnıñ bilidirilmesine izin berilmedi.


text:
Hasselik
Hasselik - bar olğan ya da olabilgen vaziyetlerine ve obyektiv dünyasına subyektiv qıymet kesüv munasebetini ifadelegen, simpatik siñir yoruğını areketke ve vucutnıñ yaşayış faaliyetini yükselüvge ketirgen ruhiyetli esnas, vucutnıñ orta müddetli mürekkep vaziyeti. Onıñ neticesinde nefes aluv, nabız ve bez ayırıluvı ve dig., zein seviyesinde vezini, qozğaluv ve eyecanlanuv vaziyeti yükselip, küçlü duyğularda ve adette belli bir tarz alı şeklinde aks oluna. Eger hasselik şiddetli ve uzun müddetli olsa, intellektüal vazifelerniñ bozuluvı yer alır, özüni tutalmayuv ya da teren adetli areketlerge meyiller öse, şahsiyet ekileşüvi ola bile ve il.
Quvanç, qorqu, qayğı, utanuv kibi ruhiy hasselikler hususan apansızdan peyda olğanda, qalp atışlarınıñ sıqlaşmasını ya da yavaşlanmasını doğura. Hasselikler üç komponent ile tayin etilir: ruhiyede islerden keçken ya da añlanğan hasselikler ile; vucutnıñ siñir, endokrin, nefes aluv, azm etüv ve diger yoruqlarda olıp keçken esnaslar ile; ifadeli, şu cümleden bette ifadelengen hasselik taqımları ile közetile. Mütehassıslar 'hasselik', em de 'duyğu', 'eyecan', 'keyf' ve 'eyecanlanuv' añlamları arasında farq bar olğanını qayd eteler.


text:
Aqmescitte yerleşken qırımtatar milliy Meclisi binası belgisiz şahıslarnıñ tarafından ucum etilgen, bu aqta qırımtatar uquq qoruma komitetiniñ koordinatorı, meclis azası Eskender Bariyev öz feysbuk saifesinde bildirdi.
«Aqmescit Çehov soqağı 20 adresi boyunca yerleşken Aqmescit regional Meclisi binasında camnı qırdılar. Qırımtatar halqı ve Mecliske qarşı aktsiyalar devam etmekte. Umumiy olaraq em yaramazlıq, em böyle deyik «uquq qoruyıcı» ve «makeme» areketleri yüz bermekte», – dep yazdı Bariyev.
Onıñ qayd etkenine köre, ucumnıñ yapılğan vaqıtı belli degil.
Kreml nezaret astında bulunğan Qırım politsiyasınıñ saytında bu adise aqqında malümat yoq.
Qırımda qırımtatar milliy Meclisniñ qapatılmasınen bağlı makeme işi devam etmekte. Bu sebepten halqara uquq qoruyıcı teşkilâtlar qırımtatarlarnıñ kütleviy şekilde quvğunlıqqa oğramasından qorqalar.
OON birleşken milletler teşkilâtı Rusiye Federatsiyasına Qırımdaki qırımtatar Meclisiniñ qapatılmasına izin bermemege çağırdı.
Rusiye nezaret astında bulunğan Qırım prokuraturası mart 3 künü keçirilgen makeme oturuşında «delil» olaraq 630 saife ve 10 disk malümat teslim etti. Meclis menfaatını qoruğanlarğa vesiqalarnen tanış olmaq içün 7 kün berildi.
Makemeniñ yañı oturışı mart 10 kününe belgilengen.
Qırım uquq qoruyıcı gruppası halqara teşkilâtlarğa Qırımdaki Milliy Meclisniñ qapatılmasına izin bermemek arizası ile muracaatta bulundılar. Mezkür arizada uquq qoruyıcılar halqara teşkilâtlarnı qırımtatarlarğa ve Milliy Mecliske qarşı yapılğan siyaset sebebinden taqip etilmesine yol bermemek ve mümkün olğanı qadar buña tesir etmege çağıralar.
Avropa birligi qırımtatar milliy meclisniñ qapatılmasınen bağlı öz raatsızlıqnı endi bildirdi.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ qırımtatar liderleri Refat Çubarov ve Mustafa Cemilevge yarımadağa 5 yıl devamında kirmege yasaq ettiler.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesiniñ 20 fevralni resmiy olaraq Qırım ve Aqyar şeheriniñ işğali künü olaraq ilân etti. Oktâbr 7 künü 2015 senesinde Ukraina prezidenti Petr Poroşenko mütenasip qanunnı imza etti. Halqara teşkilâtlar Rusiye tarafından Qırımğa qarşı yapılğan işğal areketlerni qanunsız sayıp, onı takbih etti. Ğarp devletleri Rusiye içün bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı ömürge keçirdi. Rusiye öz tarafından yarımadanıñ işğalini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ ğayrıdan tiklemesi» kibi baqa.


text:
Ukrain gümrükçileri işğal etilgen Qırımğa ketken yolcularğa «Çonğar» keçirme noqtasından barmamağa muracaat ete.
Herson vilâyetinde Ukraina Devlet fiskal hızmetiniñ territorial idaresinde bildirgenlerine köre, keçirme noqtasında iyül 18-den başlap avtomobil nevbetleri tizildi.
«Fizikiy şahıslarnıñ memuriy sıñırnı «Qalançaq», «Çaplinka» nezaret kiriş-çıqış noqtalarından keçmeleri daa yahşı olur», – dep aytıla beyanatta.
Müessisede bildirdiler ki, memuriy sıñırdaki, Herson gümrügi faaliyet alıp barğan zonadaki qayd etilgen kiriş-çıqış noqtaları adiy rejimde çalışa.
Bundan evel Ukraina Devlet sıñır hızmetinde bildirdiler ki, 2015 senesine köre, 2016 senesi işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırda areket etken vatandaşlar ve naqliyeniñ aqını eksile.
2014 senesi Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında resmiy şekilde – memuriy, amelde ise – aqiqiy bir sınır peyda oldı. Memuriy sıñırda üç kiriş-çıqış noqtası çalışmaqta – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımdaki Roszdravnadzor idaresi aphanelerde paratsetamol qıtlığını qayd ete. Bu aqta müessise yolbaşçısı Vasiliy Klimov martnıñ 30-nda koronavirus yuqunçınıñ tarqaluvına qarşı operativ ştab toplaşuvında bildirdi.
«Paratsetamol – eñ adiy ve ucuz ilâclardan biri, amma içtimaiy ağlardan berilgen malümat onıñ semereli bir ilâc olğanını bildire. Qalğan bütün steroidal olmağan ilâclar telükeli bile ola, olarnı aphanelerden çıqardılar. Substantsiya yapmaq içün madde problemi yoq. Şunıñ içün eñ yaqın vaqıtta paratsetamol teslimatı başqa künge avuştırıldı», – dedi Klimov.
Müessise yolbaşçısınıñ bildirgenine köre, paratsetamol koronavirustan tedaviylemey ve qırımlılarğa onı satın almağa acet yoq.
Paratsetamol qıtlığı Aqyarda da qayd etile. Bazı aphaneler paratsetamol yoq dep, onıñ yerine başqa ilâclar teklif ete.
Daa evel Ukraina aq qorçalayıcıları yarımada aphanelerinde maska, antiseptik ve paratsetamol yetmegenini qayd etken edi.
Martnıñ 30-nda Qırımda 2801 insan tibbiy közetüv altında buluna, 62 insan – hastahanede, 10 kişi – observatorlarda.
Martnıñ 27-nde işğal etilgen Qırımda restoran, qave, bar, aşhane, bufet ve diger aş müessiselerini vaqtınca qapatmağa qarar alındı. Sımarış berip almaq ve evge sımarış etmek imkânı olacaq.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Varşavada NATO sammitinde iştirak etmek içün iş ziyareti çerçivesinde Türkiye Cumhutiyeti prezidenti Recep Tayyip Erdoğan ile muzakereler keçirdi.
Ukrain prezidentiniñ matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, Türkiye prezidenti Ukraina mustaqilligine ve topraq bütünligine qol tutqanını bildirdi ve işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ taqip etilmesini takbih etti.
Erdoğan qayd etti ki, ukrain-türkiyeli strategik işbirliginiñ qaviyleştirilmesine iç bir şey tesir etmez.
Poroşenko, öz tarafından, Türkiye halqına İstanbul ava limanında yüz bergen facia munasebetinen taziye bildirdi.
Prezidentler regional havfsızlıq ve devletler arasındaki iqtisadiy işbirlik faalleştirilmesi saasında nevbetteki adımlar aqqında añlaştı.
Bundan da ğayrı, Ukraina ve Türkiye prezidentleriniñ iştiraginen Yüksek seviyeli Strategik şurasınıñ nevbetteki toplaşuvınıñ Kiyevde keçirilmesi aqqında añlaştılar. Devletler yolbaşçıları tışqı işler nazirlerine onı azırlamağa avale etti.
İyül 8-de Varşavada NATO-nıñ eki kün devam etecek sammiti başlandı.
Tintüvler, hırsızlıq ve diger qırımtatarlarğa nisbeten yapılğan basqınlar Qırım işğal etilgen soñ bitmey. Bu aqta daimiy şekilde uquq qoruyıcılar, bu cümleden halqara uquq qoruyıcılar bildire. Lâkin, Kreml ve Rusiyege boysunğan Qırım ükümeti bunı red ete, ve er vaqıt «cinayetniñ milleti yoqtır» dep ilân ete.


text:
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qıbrız elçisi Luis Telemahu ile körüşip, Qırımnı işğalden qurtaruv platformasını ve yarımadanıñ aktual problemlerini muzakere etti. Bu aqta o, Twitter saifesinde yazdı.
«Qıbrız elçisi L.Telemahu ile körüşüv keçirdim. Aktual meselelerni, regiondaki vaziyetni, Qırımnı, halqara teşkilâtlardaki işbirligi ve «Qırım platformasını» muzakere ettik. Ukraina topraq bütünligine qol tutuv içün teşekkürler bildirdim ve #UNESCO75 fleşmobında iştirak etmege davet ettim», – dep aytıla haberde.
Ukraina akimiyeti AB ve Ğarp memleketlerini Yarımadanı işğalden qurtaruv Qırım platformasına faal sürette iştirak etmege davet ete. Tış işler naziri Dmıtro Kulebanıñ bildirgenine köre, Qırımnı işğalden qurtaruv sammitini Kyivde 2021 senesi mayıs ayında keçirmege planlaştıralar.
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Dekabrniñ 28-nde, bazarertesi künü, Qırım MC prokuraturası saba Canköy rayonında öz evi yanında “kütleviy tedbir teşkil etyuv içün” yaqalanğan cemaat jurnalistiniñ “qanunsız tevqif etilüvine köre” cinayet davasını açtı (Ukraina Ceza Qanunnamesiniñ 146 maddesiniñ 2 qısmı).
Bu aqta müessise Telegramda haber etti.
Qayd etilgenine köre, maddeniñ sanktsiyası beş yıl apis cezasını ve Qırım MC ve Aqyar şeerinde Milily polisniñ baş idaresi oğraşacaq mahkemeden evel tahqiqatnı közde tuta.
Jurnalistniñ adı añılmay, amma bugün saba Cankoy rayonında öz evi yanında Rusiye quvetçileri bu qabaatlavğa köre cemaat jurnalisti Vilen Temeryanovnı yaqaladı.
Qırım sakini Temeryanovnıñ davası ile bağlı protokolda qorantası aqqında yalan malümat yazılğan – advokat.
Advokat Emil Kurbedinov, dekabrniñ 28-nde saba Canköy rayonında öz evi yanında yaqalanılğan cemaat jurnalisti Vilen Temeryanovnı Rusiye nezaretinde olğan Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesine ketirgenlerini haber etti.
Dekabrniñ 28-nde saba "Qırım birdemligi" cemaat birleşmesiniñ faalleri, Rusiye polisiniñ hadimleri cemaat jurnalisti Vilen Temeryanovnı "mecburen iş maşinağa oturtıp evden alıp kettiler", dep haber etken ediler.
Noyabrniñ başında Rusiye politsiyası qırımtatar faali, "Grani.ru" neşiriniñ jurnalisti Vilen Temeryanovğa qarşı memuriy bozuv aqqında eki protokol tizdi. O, Aqmescitte Rusiye kontrolindeki Qırım garnizon arbiy mahkemesi ögünde, insanlar Qurmandaki "Hizb ut-Tahrir davası" mabüslerine qol tutmağa toplaşqan yerde tutuldı.


text:
Qırımtatar II dünya kongressi Türkiyede 2015 senesi 31 iyül-2 avgust künleri olıp keçecek. Böyle qarar Türkiyede, Ankara şeerinde keçirilgen Qırımtatar teşkilâtlar platformasınıñ toplaşuvında alındı. Belli olğanı kibi, 2015 senei fevral ayında Türkiyedeki 43 qırımtatar teşkilâtı birleşip bir platforma çerçivesinde çalışmağa qarar bergen ediler.
Türkiyeniñ paytahtında olıp keçken bu toplaşuvda Milliy Meclisniñ sabıq reisi Mustafa Cemilev, Milliy Meclisniñ reisi Refat Çubarov, onıñ muavini Aslan Ömer Qırımlı, mesleatçı İsmet Yüksel, em de milliy areketniñ faal iştirakçisi Sinaver Kadırov iştirak ettiler. Şunı da hatırlatamız ki, Aslan Ömer Qırımlıdan ğayrı, yuqarıda adları keçken şahıslarğa Qırımğa kiriş yasaq etildi.
‘Qırımtatarlarnıñ zemaneviy vaziyeti – yoq olma havfı’
Belli olğanı kibi, qırımtatarlarnıñ birinci dünya kongresi Qırımda mayıs 2009 senesinde keçirilgen edi. O zaman tedbirge 12 devletten 160-tan ziyade qırımtatar içtimaiy-siyasiy teşkilȃt, tahminen 800 delegat iştirak etken edi. Kongresniñ prezidenti olaraq Refat Çubarov seçilgen edi, o vaqıtta o Meclis reisiniñ birinci muavini vazifesinde buluna edi.
Kongres esnasında qabul etilgen deklaratsıyasında meydanğa ketirilgen teşkilȃt (Qırımtatarlarnıñ Bütündünya kongresi) böyle maddeler qayd etilgen edi: ‘deklaratsiyada qayd etilgen maqsad ve vazifelerge qol tutıp, işbirlikni qurmağa istegen çeşit memleketlerde yaşağan qırımtatar içtimaiy teşkilȃtlarınıñ ğayretlerini birleştirmek’. Vesiqağa köre, delegatlarnıñ areketleri ‘qırımtatar halqınıñ faydası içün adalet, demokratiya esaslarında, siyasiy, iqtisadiy, medeniy, diniy printsipleri ve insanlarnıñ başqa haqları temelinde qurulacaq. Bu maddeler insanlarnıñ etnik mensüpligine baqmadan eda etilecektir’.
Nevbetteki kongres üç yıldan soñ keçirilmek kerek edi. Amma o zamandan berli delegatlar kene toplanıp olamadılar
Kongresste iştirak etip, evge qaytmaq meselesi
Qırımtatar halqınıñ Qurultay delegatları ve yarımadada qalğan Meclis azaları ekinci kongres keçirilme qararını pozitiv şekilde qabul eteler. Tedbirniñ Türkiyede olıp keçmesine iç kimse qarşı degil, çünki şu devlette qırımtatarlarnıñ eñ büyük diasporası yerleşmekte.
‘Belli olğanı kibi qırımtatarlarnıñ birinci kongresi aselet Qırımda keçirilgen edi. Böylece, qırımtatarlarnıñ vatanı Qırım olğanı kösterilgen edi. Bundan soñ biz bu tedbirni qırımtatarlar yaşağan başqa yerlerde de keçirmege közde tuta edik’, – Krım.Realii internet-neşirge Qırımda Meclis reisi vazifesini eda etken Nariman Celȃl bildirdi.
Avdet oquyıcıları olğan Qurultay delegatları qırımtatarlarnıñ ekinci Bütündünya kongressine meraq ve işinde iştirak etmek istegini kösterdiler. Çünki Qırımdan temsilciler olmasa, bu tedbir qırımtatar diasporalarınıñ toplaşuvı olacaqtır.
Sıñırdan maniasız keçmek ve kongres işinde iştirak etken soñ Qırımğa qaytmaq – bu meseleler tedbirde iştirak etmege istegen bütün delegatlarnı, Meclis azaları ve isteklilerni qasevetlendire. Bugünde-bugün tahmin etmege mümkün ki, kongresniñ qararları qırımtatarlarğa qarşı Rusya akimiyeti areketleriniñ tenqidinen bağlı olacaqtır. Aynı vaqıtta qırımtatar halqınıñ haqları qaba şekilde bozuluvınen bağlı olğan dünya cemiyetlerine muracaatlar qabul etilecektir. Bundan soñra qırımtatar halqınıñ faaliyet köstergen insanlarına qarşı yañı administrativ ve cinaiy işler açılmazmı?
Bu vaqıtqa qadar Rusiye akimiyeti tarafından qırımtatarlarnıñ Bütündünya kongresi keçirilüvinen bağlı olğan hiç bir resmiy malümat seslendirilmedi. Aynı vaqıtta, Rusiye Federatsıyası içün Türkiye ğayet mühim ortaq olğanını unutmamaq kerektir. Şunı da qayd etmek kerek ki, Türkiyeniñ siyaset sahasında qırımtatar halqınıñ sabıq Meclis reisiniñ itibarı pek yüksek seviyededir. Oña ise Rusya akimiyeti beş yıl devamında Qırımğa kirmege yasaqladı, amma bu vaziyet Türkiyeniñ prezidenti Recep Tayip Erdoğannıñ Mustafa Cemilevge qarşı sayğılı munasebetine hiç te tesir etmedi. Tek keçken sene boyunca olarnıñ bir qaç açıq ve qapalı körüşüvleri olıp keçti.
Milletler komitetiniñ yolbaşçısı içtimaiy ağlarda tsenzurağa oğratıldı
Qırım memurları bu mevzunen bağlı izaatlar berdiler. Qırım Cumhuriyetiniñ milletlerara munasebetleri ve sürgün etilgen insanlarnıñ işleri boyunca Devlet komitetiniñ yolbaşçısı Zaur Smirnov IslamNews agentligine intervyü berdi. Bu intervyüde qırımtatarlarınıñ Bütündünya kongressini Türkiyede keçirilmesi isteginen bağlı bildirüvinde o, Cemilev bu merasimni Türkiye prezidentiniñ Tayip Recep Erdoğannıñ muhalifi – Fethullah Gülenniñ emirinen keçirmege istegenini ayttı. Smirnovnıñ fikirine köre, Türkiyede keçirilecek qırımtatar Bütündünya kongressiniñ esas vazifesi – Erdogannıñ itibarnı tüşürmektir.
Smirnov bu intervyüni özüniñ Facebook saifesinde türkçege tercime etip, ‘Cemilev provokatsıyalarınıñ Gülen yüzü’ serlevasınen neşir etken soñ, çoq vaqıt keçmeden, saifesi içtimaiy ağlarnıñ memuriyeti tarafından yoq etilgen edi. Memurnıñ aytqanına köre, bu eki adise biri-birinen bağlılar.
‘Neticede Facebookta menim saifem birden yoq etilgen edi. İçtimaiy ağda men cemaat insanlarınen, Türkiyeniñ ziyalılarınen yazışa edim. Artıq Türkiyeniñ ekspertler dairesinen bağımız üzüldi’, – şıkȃyet etti sürgün etilgenler içün şaraitler yaratqan ve milletlerara sahasında munasebetler suallerini çezgen Goskomitetniñ yolbaşçısı.
Ervin Umerov


text:
Kremlniñ nezaretinde çalışqan Qırım Yuqarı Mahkemesinde Ukraina vatandaşı Yevgeniy Panovğa qarşı açılğan cinaiy davanıñ esası boyunca ilk mahkeme oturışı ötkerildi. Panov Qırımda diversiyalrnı azırlağanında ve patlayıcı aletlerni qanunsız surette ketirip saqlağanında qabaatlana.
Qırım.Aqiqat muhbiri bildire ki, qapalı surette ötkerilgen mahkeme oturışında Panovğa qarşı qabaatlayıcı üküm oqulğan.
Mahkümniñ advokatı Dmitriy Dinzeniñ bildirgenine köre, taqiqatçınıñ hulâsaları – fantaziya olğanını beyan etken Panov qabaatını nevbetteki sefer inkâr etken.
Dinze qayd etti ki, advokatqa ve mahkümge berilgen esnas materialları arasında «gizli cılt» peyda olğan. Bu, onıñ sözlerine köre, taqiqatçı ve Rusiye FSB idaresiniñ reberi «devlet sırınıñ faş etilmesine izin bergenlerini» köstere.
Bu munasebetnen advokat mahkeme ögünde «FSB hadimleri tarafından ağır cinayet işlenilgenini» beyan etken. Zanınca, olar devlet sırını faş etkenleri içün mesuliyetke celp etilmek kerekler.
Aprelnin 16-nda mahkeme «ukrain diversantı» Panov davasınıñ asılını baqıp başlağan.
2016 senesi avgust ayında Rusiye Federal havfsızlıq hızmeti (FSB) ilhaq etilgen Qırımda «ukrain diversantlarını» yaqalağan, olar sanki yarımadada terakt kerçekleştirmege azırlanğan ekenler. Tutılğanlar bazı vaqıt devamında Moskvanıñ Lefortovo apishenesinde tutılıp, soñra Qırımğa ketirilgen edi.
Rusiye mahsus hızmetleri, tevqif etilgen Yevgeniy Panov ve Andrey Zahtey «diversantlar gruppasına» kirgen edi, dep bildirdiler, ve olar sanki yarımadanıñ turistik ve içtimaiy infraterkip obyektlerinde terakt kerçekleştirmege planlaştırğan ekenler.
Ukraina akimiyeti rusiyelilerniñ ukrainlerge atqan qabaatlavlarını red ete ve bunı mahsus hızmetlerniñ provokatsiyası olaraq tanıy.
Bundan evel, Zahtey taqiqat ile mahkemeden evel añlaşma imzalağan. Añlaşmanıñ şartlarından biri – Zahteyniñ kelişken advokatından vazgeçmesi edi.
Fevral ayında o 6 yıl ve 6 ayğa sert rejimli cezahanede apis muddetine ve 220 biñ ruble (tahminen 105 biñ grivna) miqdarında para cezasına mahküm etilgen edi.
Yevgeniy Panov qabaatını inkâr etti ve taqiqat ile añlaşmasını red etti.


text:
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrovnıñ bildirgenine köre, Avropa Şurasınıñ baş kâtibi Mariya Peyçinoviç-Buriç ile keçirgen muzakerelerde işğal etilgen Qırımnıñ suv vaziyetini muzakere etti. Bu aqta TASS Rusiye haber agentligi bildirdi.
«Bütün Avropa, universal şartnamelerge ve Qırımnı ziyaret etken ve maruza azırlağan Avropa Şurası baş kâtibiniñ mahsus vekili Ştudman tarafından berilgen tevsiyelerge zıt bir şekilde Qırımnıñ suv qamaçavı etrafındaki vaziyet qabul etilemez, dep qayd ettik. Tevsiyelerinden biri Qırımnı suvnen temin etüv problemine acele cevap bermek edi», – dedi Lavrov bazarertesi künü Avropa Şurası baş kâtibi ile muzakere neticelerinen bağlı matbuat konferentsiyasında.
Avropa Şurasınıñ baş kâtibi bu beyanatqa daa cevap bermedi.
BM Ukraina monitoring missiyası, Qırım yarımadasınıñ işğaline baqılsa, «Rusiye Qırımda qorçalanğan insanlarnı suvnen temin etüvden mesüliyetli ola», dep israr ete.
Aqmescitte, Bağçasaray ve Aqmescit rayonlarında qurğaqlıq ve suv azaluvı sebebinden üçünci eñ sert suv berüv sıñırlarını kirsetkenler. Aqmescit akimiyeti suv berüv cedveline riayet etilmeycek, dep tenbiledi.
Qırımnıñ Rusiye ükümeti bildirgenine köre, yarımadanıñ suv teminatı ile «eñ yaramay stsenariyge» azırlanalar. Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ bildirgenine köre, Rusiye Qırımnıñ suv teminatı vaziyeti fevqulâde olğanını tanıy. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.


text:
Martnıñ 18-inde Qırımda yarımadanıñ rusiyeli akimiyetine qarşı bir adamlıq piketler keçti. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri bildirdi.
Canköyde saqat olğan qırımlı İgor Nikitenko merkeziy meydanğa çıqtı. Onıñ aytqanına köre, onı Devlet Dumasınıñ Qırım mebusı Mihail Şeremet kötekledi. Nikitenko, “Meni mebus Şeremet kötekledi. Qanun qayda? Onı vekâletlerinden marum qaldırmağa talap etem!” yazısınen piket yaptı.
Eki piket Aqmescitte yapılğan. Bir adamlıq piketlerge Lenin adına meydanğa pensiyalı Eduard Şeinker, Qırım prokuraturasınıñ binasına ise sabıq sovet askeri Aleksey Yakovlev çıqqan.Olar Qırım akimiyetiniñ istifasını talap etken.
Qırım cemaatçısı Sergey Akimov da Aqmescitte piket keçirecek edi. O, Qırım.Aqiqat mühbirine bildirgenine köre, martnıñ 18-inde onıñ etrafını bilinmegen adamlar sardı, bir kün evel ise akimiyet binası yanında iç bir şey uydurıp keçirmesin dep gizli telefon çağıruv yapıldı.


text:
Kreml kontrol etken Aqmescitniñ Demir yol rayon mahkemesi fevral 17-de «Nikolay Semena davasınıñ» baqılmasını 2017 senei fevral 28-ne qaldırdı. Bunı Radio Svobodanıñ jurnalisti Anton Naumlk Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Nikolay Semenanıñ işinde ilk oturış fevral 28-ne qaldırıldı, çünki advokat Emil Kürbedinov toplaşuvğa azırlanıp olamadı – iş malümatları ve vesiqalar tintüv vaqtında alınğan bilgisayarlarda qaldı. Tehnika bugün saba (fevral 17-de – QA) qaytarıldı», – dep qayd etti Naumlük.
2016 senesi baarde Qırımda Qırım.Aqiqat ile işbirliginde şeklengen jurnalistlerniñ evlerinde tintüvler olıp keçti. Nikolay Semenağa qarşı Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozmaq çağıruvları şeklenmesi ile cinaiy iş açıldı. Rusiye taqiqatı oña yarımadanı terk etmege yasaq etti.
Dekabr 7-de taqiqatçı jurnalist Nikolay Semenağa Rusiye Ceza kodeksiniñ 280.1 maddesiniñ 2-nci qısmındaki «Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozacaq areketlerge açıq çağıruv yapması» ile qabaatlanğanını aydınlattı. Taqiqatçı tizgen cinaiy iş 6 cılttan ibaret, advokatlar malümatlarnı ögrenmege başlay.
FSB sorğusında Nikolay Semena yazğan işlerinde «fikirini bildirme» aqqını qullandı, dep bildirdi.
Nikolay Semenanıñ advokatları, Halqara ve Avropa jurnalistleri Federatsiyası, em de OSCE ifade serbestligi meseleleri Temsilcisiniñ ofisi, FSBge muracaat etip, onı Qırımdan tedaviylenmesi içün yibermege çağırdı, lâkin müsbet cevap şimdige qadar daa berilmedi.
Ukraina Tışqı işler nazirligi işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşları, şu cümleden Nikolay Semenanıñ taqip etilmesinden qasevetlengenini bildirip, oña qarşı yapılğa basqını toqtatmağa çağırdı.
2017 senesi fevral 13-de Ukrainadaki İnsan aqları malümat merkeziniñ uquq qorçalayıcıları Radio Svoboda ve Qırım.Aqiqat müellifi Nikolay Semenağa qarşı açılğan işniñ mahkemede baqılması başlağanı sebebinden cemaatqa açıq mektüp ile muracaat etti.
Açıq vesiqa altında imzalar daa toplana. Mında imza qoymaq mümkündir.


text:
Ukraina Baş prokuratorasınıñ matbuat-hızmetinde olğan malümatqa köre, bu davanı baqqanda, mahkeme Ukraina Anayasa qaidelerine esaslandı. Olarğa binayen, Ukraina prokuraturası yekâne tertibatnı teşkil ete (121-nci madde), organlarınıñ faaliyet tertibi ve teşkil olunuvı ise qanunğa köre belgilene (123-nci madde).
Böyle konstitutsion qaideler Qırım Yuqarı Şurasınıñ uquqiy aktlarınıñ idare etüvinde, prokuratura organlarınıñ faaliyet tertibi ve teşkil olunuvında, Qırım prokurorı vazifesine birini tayin etüvinde ve şu vazifelerden boşatuvında istesnalarnı közde tutmay.
«Böyleliknen, mahkeme Qırım MC-niñ prokurorını tayin etmek içün vekâletler yalıñız Ukraina baş prokurorında bar olğanını tasdıqladı», – dep ayttıla beyanatta.
Ukraina Baş prokuratorasında Qırım Yuqarı Şurasınıñ prezidium qararı prokuratura faaliyetiniñ uquqiy negizlerini, tertibatınıñ birdemligini ve merkezleştirüvini bozğanını qayd eteler.
Qırım Yuqarı Şurası Natalya Poklonskayanı mart 11 künü cumhuriyet prokurorı vazifesine tayinledi.
Mart 18 künü mahkeme Qırımnıñ uquq qorçalav müessiseleriniñ öz başına tayinlengen yolbaşçılarnı, şu cümlede Natalya Poklonskayanı da yaqalamağa qararnı qabul etken edi.


text:
Ukrainada mayıs 18 künü – Qırımtatar halqına qarşı yapılğan genotsidniñ qurbanları künü. 1944 senesi mayıs 18-20 künlerinde SSCB Devlet mudafaa komitetiniñ qararınen NKVD-NKGBniñ mahsus operatsiyası ketişatında bütün qırımtatarlar, resmiy malümatqa köre 194 111 kişi, Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Uralğa sürgün etildi. «Unutma» adlı umumhalq tedbiri neticesinde qırımtatarlarğa qarşı yapılğan genotsid şaatlarınıñ 950-ge yaqın hatırlavı toplandı. Sürgün etilüvniñ 73 yıllığı çerçivesinde Qırım.Aqiqat, Qurultaynıñ qırımtatar halqınıñ genotsidini ögrenüv ve onuñ neticelerine qarşı çareler körüv boyunca mahsus komissiya ile birlikte bu tarihiy arhivlerden alınğan şaatlıqlarnı neşir ete.
Men, Şevket İdrisov, qırımtatarım, 1927 senesi mayısnıñ 17-sinde Qırım MSSCniñ Baygeldi köyünde (1948 senesinden başlap, Saq rayonınıñ Trudovoye köyü – AQ) doğdım.
Sürgün etilüvden evel qorantada olğanlar: babam, Ali İdrisov, anam, Meryem İdrisova, babamnıñ tatası, Hatice Çingizhanova, men, Şevket İdrisov, oğlan qardaşım, Eskender İdrisov (1930 s.d.), qız qardaşım, Gülnara İdrisova (1936 s.d.), oğlan qardaşım İlyas İdrisov (1940 s.d.). Sürgün etilüv vaqtında biz Hanışköyde (1945 senesinden başlap, Bağçasaray rayonınıñ Otradnoye köyü – QA) yaşay edik. Bizni anda nemselerniñ basıp kelmesinden qorqqan babam ketirgen edi. Nemseler, muvafaqiyetsiz sovet desantından soñ Kezlev sakinlerini sert bir şekilde cezalay ediler.
Men tuvarcı olıp çalışa edim. İşğal vaqtında ise degirmende çalığtım. Gecelernen partizanlarğa un taşıy edim. O otrâdnıñ komandanı Mihail Şuvalov edi. 70-nci yıllarda onıñnen körüştim, lâkin ondan partizanlarğa yardım etkenim aqqında yazılı şekilde bir delil almaq aqlıma kelmedi.
Qardaşım Abdulveli (1929 s.d.) Guryev şeerindeki Emek ordusına alındı.
Kimse kerçekte ne olğanını añlamay edi. Bir çoqları bombalav olacaq ve olarnı ondan qurtaralar, dep belley ediler
Sürgün etilüvniñ arfesinde iç bir adiseler böyle bir belâ olacağına işaret etmey ediler. Qapımıznı soldatlar qaqqanda qararnen saba saat beş edi. Şeylerimizni toplamaq içün 10-15 daqiqa berdiler. Azbarda qartlar, qadınlar ve balalar oturğan maşina tura edi. Kimse kerçekte ne olğanını añlamay edi. Bir çoqları bombalav olacaq ve olarnı ondan qurtaralar, dep belley ediler. Bizge sürgün etilüv aqqında qararnı oqudılar. Anam, Meryem, admlarğa yürek bermek içün bir yır tuttırdı. Sesi pek küçlü, temiz, amma yır pek ğamlı edi.
Yanımızğa bir şey alıp olamadıq. Bizni askerler refaqatında Bağçasaray stantsiyasına ketirdiler. Mal taşığan ve dizinfektsiyası yapılmağan yük vagonlarına yüklediler. Qorantamız bir vagonğa tüşti. Vagonda 60 kişiden ziyede edi – qartlar, qadınlar, balalar. İç bir sanitariya şaraiti yoq edi: ne ayaqyol, ne de yuvunmaq ya da içmek içün suv. Kimerde bir toqtağanda bılamıq bere ediler: kimniñ savutı olsa, alıp aşay bile edi. Vagonımızdan Halil adlı bir qart poyezdden qaldı – öyle de ğayıp oldı.
Özbekler açuvlana edi… Olarğa, balalarnı aşağan quyruqlı adamlar kelecek, dep qulaqlarını toldurğan ediler
18 kün keçken soñ sağ qalğanlarnı Mimotinskaya stantsiyasında (Özbekistannıñ Cizaq vilâyeti Gallâaral rayonı – QA), poyezdden doğru maşinalarğa yüklep, gece dağlarğa doğru alıp kettiler. Etraf taş. Ne bir terek, ne de bir ev bar. Özlerimiz endeklerge oşağan bir şeyler qazıp çıqtıq. Daa soñra er bir qorantağa beşer gorbıl (bir tarafı boyuna pıçılğan ve diger tarafı pıçılmağan ya da bütün uzunlığına pıçılmağan terek kevdesiniñ kenar qısmı, qapaq tahtası – QA) berdiler. Qış ise bu yerler içün pek sert edi. Özbekler açuvlana edi. «Onı siz özüñiznen ketirdiñiz», – dey ediler. Olarğa, balalarnı aşağan quyruqlı adamlar kelecek, dep qulaqlarını toldurğan ediler. Propagandacı Kuznetsov ise tatarlarda mañlayda bir köz bar, dep ayta edi.
Gece ketirdi ve iyunniñ 4 künü sabasında işke taşlarnı parçalamağa yolladılar. Taş ocaqlarında künde 10-ar saat çalışa edik. Başta 11-er kilo un ve kürpe berdiler. Ondan soñ er şey toqtatıldı. İç bir yardım berilmedi: ne ev qurmaq içün, ne de şahsiy köy iqtisadiyatını teşkil etmek içün borc berdiler. Emek nizamını bozmaq qorqa edik.
İlk yıllarda özbekler ösmürlerni ura, qızlarnı zorlay ediler. Daa soñra, yıllar keçken soñ, bir çoqları dost oldı.
Tabiiy ki, biz, mahsus komendaturağa barıp, qayd etilmege borclu edik. Edem ağam (emce, dayı ya da tize oğlu – QA) Yaşlavskiy, qayd etilmege barmağanı içün 20 yıl apishanede yatıp çıqtı. Komendant Sergey Petroviç Slepçenko özü Qırımda doğdı, qırımtatarlarnı yahşı bile ve olarğa duyğudaşlıq ile baqa edi. Qırımtatarlar arasından saylap, onbaşılarnı tayin ete ediler. Olar komendantqa tatarlarnıñ yaşayışındaki deñişmelerni bildirmek kerek edi.
Açlıq er kesni çalğı kibi çala edi… Devlet bizni ne içün böyle etip cezaladı?!
1945 senesiniñ martında qardaşım Eskenderde dizenteriya oldı. Onı hastahanege yatqızdılar. Evde ise sıtma ile anam ve oğlan qardaşım qaldılar. Ne ilâcımız, ne paramız bar edi. Evde bir ötmek ufağı bile yoq edi. Aprelniñ 2-sinde anam öldi. Qabirini qardaşım Eskendernen qazdıq. Amanızğa sıcaq olsun dep, quray cıyıp, qabir içinde yaqa edik. Yardımğa çağıracaq kişimiz yoq edi. Babamız hasta yata edi. Eki künden soñ açlıqtan ve anağa asret çekkeninden kadâm İlyas öldi. Anam tarafından soy kelgen (belki de analarınıñ tatası – QA) Üriye tatamız hastahanede ciger yanğısından öldı. Babamıznıñ tatası Hatice Çingizhanova öldi. Açlıqtan bir künde qomşularımıznıñ bütün qorantası – baba, ana ve yetişken oğulları öldiler. Biz, ösmürler, olarnı kefensiz ve duasız köme edik.
Devlet bizni ne içün böyle etip cezaladı?!
Açlıq er kesni çalğı kibi çala edi. Qardaşım Eskender, volfram çıqarılğan artelge işke kirip, bizni ölümden qurtardı. Anda aylıqlar bonlarnen (qullanuvdan çıqqan kâğıt para – QA) berile edi. Bonlarğa erzaq ve istisal mallarını ala edik.
Ağam Abdulveli 1944 senesiniñ aprel ayında Guryev şeerine Emek ordusına alınğan edi. O, bizni tek 1946 senesinde tapıp oldı.
Sürgünlikte oqumağa çarem olmadı. Qırımda 4 sınıf bitirdim – bütün tasilim budır. Sürgünlikte dualarnı da serbest yapamay edik. Yapsaq, gizliden yapa edik: yabancı bir kişi kirmesin, dep, qapı yanında nevbet tuta edik. Vatanğa qaytuv meselelerini de serbest şekilde muzakere etalmay edik. Gizliden gece toplaşa edik.
Qırımğa 1989 senesinde qayttım, lâkin yahşı bir ev öyle de alıp olamadım: 6 kişilik qorantamız 29 kv.m. meydanlığında yaşay
1956 senesinde çıqqan fermandan soñ soylarımıznı serbest ziyaret etmege aqqımız oldı, lâkin Vatanğa qaytmağa aqqımız olmadı.
Babam, Ali İdrisov, afız edi (Qurannı ezberden bile edi – QA). Sesi yahşı edi. Özbekler onı bayram namazlarını qıldırmağa çağıra ediler.
Men Tacikistanğa maden ocağına kettim. Qaynaqçı olıp çalıştım, ve 1961 senesinde meni yahşı çalışqanım içün Gaz-21 maşınasınen mükâfatladılar.
Samarqand vilâyetiniñ Koytaş maden ocağında biz üç ağa-qardaş çalıştıq: men, Abdulveli ve Eskender. Umumiy madenci stajımız 100 yıl. Biz anda sağlığımıznı qaldırıp, hastalıqlar qazandıq. Eskender 2004 ve Abdulveli 2009 senesinde öldiler. Men saqat qaldım, közlerim bir şey körmey.
Ebet, Özbekistanda yaşlığımız keçti. Biz anda ağır emek ile, çekişip, er şeyge rağmen öz-özümizni yetiştirdik. Qırımğa qorantamnen beraber 1989 senesinde qayttım, lâkin yahşı bir ev öyle de alıp olamadım: 6 kişilik qorantamız 29 kv.m. meydanlığında yaşay.
Aqmescit rayonınıñ Cabanaq (Kubanskoye) köyünde yaşayım.
(Hatırlav 2009 senesi noyabr 3-nde qayd etildi)
Neşirge Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halqınıñ genotsidini ögrenüv ve onuñ neticelerine qarşı çareler körüv boyunca mahsus komissiyanıñ reis muavini.


text:
Qırım.Aqiqat hadimi bildirgenine köre, sabadan başlap, adamlar uzun nevbetlerge tizileler. Eñ uzun nevbet Aqmescitte olğan Privat Banknıñ merkeziy ofisi yanındadır.
Bazı adamlar nevbette turıp yaramağanları aqqında malümatlar bar.
Adamlar tünevinden nevbetlerge yazıla ediler. Şay etip adamlar ariza bermeq içün cedvelde olğan nomerinen talon alalar. Talonda oña ariza yazmaq içün kün ve vaqtı da belgilene. Üylege qadar öyle talonlarnı 5 biñ adam alğan. Privatbanktan paranı alacaq insanlarnıñ nevbeti endi Mayıs 8ge qadar tizildi.
Banklar yanında adam toplanması devam ete.
Tazmin almaq içün emanetini «Privat bank»qa bergenleri bu banknıñ 15 köy-şeerde bulunğan 21 ofisinde alıp olarlar, «İMEKSBANK», «Kiyevskaya Rus» ve «ViEyBi Bank»lardan almaq içün – 52 yerde 22 köy-şeerde alıp olarlar. Banklarnıñ bölükleriniñ adresleri aqqında tafsilâtlı malümat almaq içün 0-800-50-77-44 telefonından ve bu siteden ögrene bilesiz: www.fzvklad.ru.
Rusiye Bankı Aprelnıñ 21de 2014 senesi Qırımda «Privatbank», «İMEKSBANK», «Kiyevskaya Rus» bankı ve «ViEyBi Bank»larnı yasaq etti.


text:
Bazar künü, dekabr 18-de, Harkov soqaqlarına Donbass arbiy areketleriniñ qurbanlarını añmaq içün eki biñden ziyade insan çıqtı.
Numayış iştirakçileri Azatlıq meydanında toplandı. Anda uzunlığı 100 metr olğan Ukraina bayrağını yaydılar.
Meydandan narazılıq iştirakçileri milliy timsaller ile Konstitutsiya meydanına yol aldılar.
Yürüş iştirakçileri «Donbass – Ukraina», «Qırım – Ukraina», «Men – Volnovaha» kibi şiarlarnı seslendire, Ukraina milliy gimni ve Rusiye prezidenti aqqında belli yırlarnı icra ete ediler.
Bundan da ğayrı, insanlar «DHC» ve «LHC» terroristik teşkilâtlar kibi tanımağa talap ete ediler.
Tedbirge Maydan qaramanlarınıñ soy-sopları, v vilâyetiniñ valisi İgor Baluta ve Ukraina İçki işler naziriniñ keñeşçisi Anton Geraşçenko qoşuldılar.
«Men bugün mında Harkov sakini, Ukraina vatandaşı olaraq Putinniñ terrorizmine «yoq» aytmağa isteyim. Eminim ki, biz yeñermiz, çünki tarih bizim tarafımızdadır, Putinniñ yeri ise Kaddafi ve Gitlernen bir sırada olacaqtır. Bir kün Şimaliy Koreyağa qaçıp, anda saqlanmağa mecbur olacaq», – dep ayttı Geraşçenko.
Volnovaha qurbanlarını añmaq içün insanlar memleketniñ diger şeerlerinde, şu cümleden Kiyevde de Barışıq yürüşine çıqtılar.


text:
Avropa parlamenti oktâbr 27, cumaaqşamı künü Strasbourgta keçirilgen umumiy toplaşuvda rey çoqluğınen «Özek telükesizligi ve tarqatılmaması» rezolütsiyasını qabul etti.
Rezolütsiyada Avropa deputatları Rusiye tarafından özek silâsını qullanacağı aqqında qorqutuvlar seslendirilgeninen raatsız olğanlarını bildireler ve devletlerni atom silâsınıñ sayısını ve arbiy doktrinada atom quvetleriniñ emiyetini eksilmege çağıralar.
Avropa parlamenti ayrıca «Rusiye arbiy idmanlarında Poloniyağa qarşı böyle silânıñ qullanılmasını taqlit etkenine, Rusiye Qırımda özek silâsını yerleştirmege aqlı olğanı aqqında resmiy şahıslarnıñ beyanatlarına, Litvaniya ve Poloniyağa qomşu olğan Kaliningrad regionında özek raketalarını taşıp olğan İskander sistemalarınıñ açılmasına» diqqat ayırdı.
Deputatlar Qırımnıñ zapt etilmesini doğrudan-doğru «Ukraina devletine aiy olğan topraqlarınıñ işğal etilmesi» olaraq adlandırdılar.
«Rusiye ve AQŞ ya da İndistan ve Pakistan kibi özek silâsına saip çıqqan devletler arasında munasebetler kerginleşken vaqıtta, Rusiye özek silâsını qullanacağınen ya da onı Avropada daa çoq sayıda yerleştireceginen qorqutqan vaqıtta, AB telülesizligi saasında vaziyet ep ziyade qızıştırıla», – dep aytıla rezolütsiyada.
Avropa deputatları özekli devletlerni atom silâsınıñ sayısını azlaştırmağa, yerleştirilgen yerlerinden anbarlarğa saqlamağa ve arbiy doktrinada onıñ emiyetini eksiltmege çağırdı.
Rezolütsiyada qayd etilgenine köre, 2016 senesi yanvar ayında doquz memleket: AQŞ, Rusiye, Büyük Britaniya, Frenkistan, Çin, İndistan, Pakistan, İsrail ve Şimaliy Koreyada, cemi olaraq, aman-aman 15 400 dane özek silâsı bar edi.
İşğal etilgen Qırımda rus arbiyleri er zaman özek silâsınıñ qullanılması boyunca idmanlar keçire. Rusiye Mudafaa naziri Sergey Şoygu 27 iyülde Moskvada nazirlikniñ kollegiya toplaşuvında Qırımda tam yeterli sayıda rusiye ordusı yerleştirilgenini beyan etken edi.
Moskva işğal etilgen yarımadada arbiy nevbetçilikke C-400 «Triumf» ve «Pantsır-C» zenit-raketa komplekslerini yerleştirdi, Qara deñiz flotunı yañı gemilernen, uçaqlarnen ve tehnikanen teminlemege devam ete.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Bunı Poltava vilâyetinde İçki işler nazirligi idaresiniñ matbuat hızmeti bildirdi.
«Patlav aqqında haber saat 14:20 belli oldı. Zarar körgenler yoq, çoq şükür. Alâ daa yanğın işleri devam etmekte», – deyler matbuat hızmetinde.
Militsiyanıñ malümatına köre, patlav tarlada yerleşken gaz borusınıñ qısmında yüz berdi. Mesken yergece mesafe tahminen kilometrni teşkil ete.
Şartlarnıñ sözlerine köre, ateş 200 metr yükseklikke köterile edi.
«Ukrtransgaz» matbuat hızmetinde qaza aqqında daa bir şey aytmaylar.


text:
Ukraina Tasil ve ilim naziri Ğanna Novosad, Qırım ve Donbass abituriyentlerine Ukrainanıñ tek ayrı-ayrı universitetlerine degil de, bütün oquv yurtlarına kirmege ruhset bermek kerek, dep saya.
"Beş yıldan berli biz, işğal etilgen Donbass ve Qırım abituriyentlerine aliy oquv yurtlarınıñ sıñırlı bir cedveline kiriş imkânını beremiz. Men bellesem, beş yılda bu saylav özüni tüketti, biz bu abituriyetlerge başqace yanaşmalımız", - dedi Novosad Mariuplde Birlik Forumında.
Hususan, nazir, bu abituriyetlerge tek devlet belgilegen universitetler cedveline degil kirmek aqqını bermek kerek, dep saya.
Amma aynı zamanda o, Ukraina nezaret etmegen topraqlardaki abituriyentlerniñ aliy oquv yurtlarına kirmesine azırlav müim bir mesele olıp qala, dep qayd etti.
Soñki eki yıl devamında qırımlılarğa esas Ukrainadaki aliy oquv yurtlarına oqumağa kirmege yardım etken «Qırım – Ukrainadır» tasil merkezleriniñ sayısı üç qat arttı, şimdi 35 danesi bar.
Nazirlikniñ malümatına köre, «Qırım – Ukrainadır» tasil merkezleriniñ 3 yıllıq işinde bu merkezler vastasınen oqumağa kirgenlerniñ sayısı eki qat arttı: 2016 senesi 153 qırımlı, 2017 senesi 204 qırımlı, 2018 senesi ise 227 insan oldı.
Daa evel Ukraina tasil ve İlim nazirligi Qırım ve Donbass abituriyentleri içün talimat derc etken edi.


text:
Rusiye FSBsi işğal etilgen Qırımda aqsız yerde mal-mülk veya para talap etüv boyunca cinaiy işniñ açılğanını ilân etti. Aqmescitte beş qırımtatar faaliyetçisi yaqalandı: Bekir Degermenci, Asan Çapuh, Kâzim Ametov, Qurtseyit Abdullayev ve Ruslan Trubaç. Olarnıñ yaqalanuvı operatsiyası ötkerilgende o yerde qırımtatar milliy areketiniñ 83 yaşlı veteranı Veciye Kaşka buluna edi. O, yaramay oldı. Daa soñra o, acele yardım maşinasında vefat etti.
Noyabrniñ 23-nde yaqalanğan qırımtatar faaliyetçileri Qırımnıñ farqlı bölgelerinde yaşaylar. Bekir Degermenci ve Kâzim Ametov Suvdağnıñ sıñırları içinde bulunğan Suvuq Sala (Gruşevka) köyünde qomşu olıp yaşaylar. Qurtseyit Abdullayev Aqmescitli, Ruslan Trubaç – Kefe yanındaki Bay-Buğa (Beregovoye) köyüniñ sakini, Asan Çapuh ise Koreizden. Buña baqmadan episi Aqmescitte yaqalandı. Degermencinen Ametovnı Vorovskogo soqağında bulunğan «Medoborı» kafesinde tuttılar. Noyabr 23 sabasında Kaşka, Asan Çapuhnen beraber kafege kirdi. Bir ara dört kişi olıp, anda oturdılar. Soñ Çapuhnen Kaşka o yerden çıqtı ve ondan soñ içerige mahsus quvetniñ hadimleri basıp kirdiler.
«Polis hadimleri basıp kirdi, bir aqaynı yerge yıqıp, episini yaqaladılar. Biz pek qorqtıq»
Kafeniñ hadimi: «Saba üç aqaynen bir qartana kirdi. Tınç otura, laf ete ediler. Soñ qartananen bir aqay çıqtı. Artından polis hadimleri basıp kirdi, bir aqaynı yerge yıqıp, episini yaqaladılar. Biz pek qorqtıq», – dep ikâye etti. Rusiyeniñ FSBsi, üstünde yaqalanuv qayd etilgen videonı derc etti. Videoğa köre, mahsus quvetler yalıñız «Medoborı»ğa degil, aynı zamanda oña yaqın yerde bulunğan «Marakand» kafesine de basıp kirdiler. Video bir-birine yapıştırılğan ayrı levhalardan ibaret olıp, olarda formalı adamlar bu eki muessisege basıp kireler. Onda mahsus quvet hadimleriniñ «Medoborı» kafesinde Degermencinen Ametovnı yerge yüzüqoyun yatqızıp yaqalağanlarını körmek mümkün.
Qararnen aynı vaqıtta bu muessiselerge yaqın yerde Çapuhnen Kaşka da yaqalanğan ediler. Olar nasıl yaqalandı, şimdilik belli degil. Yaqalanuv vaqtında Veciye Kaşka yaramadı. Oña «acele yardım»nı çağırdılar. Hastahanege alıp ketilgende o, vefat etti.
Qırımtatar faaliyetçisi Qurtseyit Abdullayev şeerniñ başqa köşesinde – öz evinde yaqalandı. Bir grup telükesizlik hadimleri evini tintmek içün keldi. Ondan soñ onı «Gazel»ge oturtıp, belli olmağan yerge alıp kettiler. Qurtseyitniñ qızı babasınıñ ne yerge alıp ketilgenini sorasa da, formalı adamlar suallerine cevap bermedi.
Şimdige qadar alınğan ilk haberge köre, telükesizlik hadimleri daa bir faaliyetçi, Ruslan Trubaçnı qadını ile beraber avtobustan endirdiler.
FSBniñ versiyası
Yaqalanuv vaqtında Rusiye haber agentlikleri faaliyetçilerge qarşı açılğan cinaiy iş aqqında haberni darqattılar. Yaqalanğanlardan iç birisi Meclis azası olmasa da, bildirüvlerde olar «meclisovtsı» («Meclis adamları») dep adlandırıla.
FSBniñ matbuat hizmeti cinaiy işniñ Rusiye cinaiy kodeksiniñ 163-nci maddesi, 2-nci qısmı – bir grup şahıslar tarafından yapılğan aqsız yerde mal-mülk veya para talap etüv boyunca açılğanını bildirdi. Telükesizlik hizmetiniñ iddiasına köre, yaqalanğanlar Türkiye vatandaşından hususan büyük miqdarda para talap etkenler emiş. FSBniñ versiyası işte bu malümattan ibarettir.
Qırımtatar liderlerinden biri Nariman Celâl, asılında iç bir aqsız talap olmadı, dep iddia ete. Onıñ aytqanına köre, asılında yaqalanğan faaliyetçiler Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan Veciye Kaşkanıñ qorantasından hırsızlağan paralarnıñ qaytarılmasını talap ete ediler.
«Türkiye vatandaşı Yusuf Aytan, bir dolandırıcıdır. O, belli bir qırımtatar (Veciye Kaşkanıñ – QA) ailesiniñ işançını qazanıp, ondan büyük miqdarda para hırsızladı. Yaqalanğan faaliyetçiler, bu qorantanıñ alını bilip, türkni paralarnı qaytarmaq kerekliginde qandırmağa tırışa ediler. Neticede ya türkniñ özü bu diqqattan qurtulacaq oldı, ya da telükesizlik hadimleri bu grup faaliyetçilerge tazyıq etmek içün fırsattan faydalanacaq oldılar», – dedi Celâl.
Faallerni boysundıruv
Soñ vaqıtlarda Veciye Kaşka hasta edi. Mayıstan ağustosqa qadar Türkiyede tedaviylendi
Vefat etken Veciye Kaşka qırımtatar milliy areketiniñ eñ belli azalarından biri edi. O, 83 yaşında dünyadan ketti. Öz halqınıñ aqları oğrundaki arekette 50-nci yıllarnıñ soñundan başlap iştirak ete edi. Soñ vaqıtlarda Veciye Kaşka hasta edi. Mayıstan ağustosqa qadar Türkiyede tedaviylendi. Bu müddet içinde milliy areket iştirakçileriniñ ğayretinen evinde tamir işleri yapıldı. Eki afta evel Veciye Kaşkanıñ evinde dua yapmaq içün 100-ge yaqın vatandaşı toplandı.
Aqsız yerde para talap etüvde qabaatlanıp yaqalanğanlarnıñ episi qırımtatar milliy areketiniñ faal iştirakçileridir.
«Men olarğa bir grup deyim. Çünki olar, fikirdeş olıp, daima biri-birine qatnaşa, ep birlikte mahkemelerge kele ediler. Olar episi milliy areketniñ faaliyetçileri, episi siyasiy mabüslerniñ qorantalarına qoltuta ediler. Mustafa Degermenci ve Ali Asanovnıñ mahkemelerine kele ediler. Olar öz arasında dostlar kibi. Biz epimiz bir-birimizni bilsek de, içimizde kene de ayrı ufaq gruplar bar. Olar tamam böyle ufaq gruplardan biridir», – dep ikâye etti qırımtatar siyasetçisi Nariman Celâl.
Yaqalanğan Bekir Degermenci, «Fevral 26 işi»niñ figurantı Mustafanıñ babasıdır. Oğlunı, 2014 senesi fevralniñ 26-sında Aqmescitte Ukrainanıñ topraq bütünligine qoltutqanlar tarafından ötkerilgen mitingde iştirak etkeni içün muhakeme eteler. Mustafa eki yıl Tahqiq izolâtorında (SİZO) keçirdi. Lâkin aprel ayında onı ev apisine keçirdiler. Yaqalanğan Kâzim Ametov, Degermenciler qorantasınıñ qomşusı ve dostudır.
Aqsız yerde para talap etüv boyunca cinaiy işniñ daa bir figurantı Qurtseyit Abdullayev, Qurultay revizion komissiyasınıñ sabıq azası. O, 2004 senesi Aqmescitteki «Cotton» klubında slavân ve qırımtatar gençleri arasındaki çatışmada iştirak etkeni içün 9 yıl koloniya cezasına mahküm etildi. 2007 senesinde Ukraina prezidenti Viktor Yuşçenko Abdullayevni afu etti.
2014 senesinde faaliyetçi Qırımnıñ Rusiyege «qoşuluvı»na qarşı narazılıq bildirdi. 2015 yılında Aqmescitte Abdullayev Taras Şevçenkonıñ doğğan künü munasebetinen ötkerilgen tedbirde iştirak etip, üzerinde rus tilinde «Qırım – Ukrainadır» degen yazısı olğan sarılı-mavılı bayraqnı köterdi. Bunıñ içün oña 20 saat mecburiy iş cezası berildi.
Tintüvler dalğası
Aqsız yerde para talap etüvde qabaatlanıp yaqalanğanlarnıñ evlerinde tintüvler yapıldı. Bekir Degermenciniñ evinde, apayınıñ aytqanına köre, telükesizlik hadimleri kompyuter, pasport ve «Fevral 26 işi» aqqında risaleni alıp qaldılar.
Aqmescitte telükesizlik hadimleri yalıñız Qurtseyit Abdullayevniñ evinde degil, aynı zamanda doğmuş qardaşı Eldarnıñ evinde de tintüv yaptılar.
«Eldar Abdullayevniñ evinde tintüv 13:00-de başladı ve 15:00-ke qadar devam etti. Eki «UAZ Patriot» maşinası, bir yengil maşina ve bir «Gazel» keldi. Başta adaşıp (yol qapıları bir-birine pek oşağanları içün) qomşularına kirdi ve yüzüqoyun yerge yatqızdılar. Episiniñ qolunda avtomatlar bar edi. Tintüvniñ soñuna qadar olar yattı», – dep bildirile «Krımskaya solidarnost’» birleşmesiniñ saifesinde.
Telükesizlik hadimleri eşyalarını aqtarıp qarıştırğan soñ Abdullayevler ağa-qardaşnı Rusiyeniñ Ekstremizmge qarşı küreşüv merkezine alıp ketti, lâkin daa soñra Eldarnı yiberdiler.
Ondan ğayrı Bay-Buğa (Blijneye, Kefe) köyündeki Ruslan Trubaç, Koreizdeki Asan Çapuh, Sarabuzdaki (Gvardeyskoye) Remzi Beytullayev ve Sultan Sala (Yujnoye) köyündeki Elvira Gaziyevanıñ evlerinde tintüvler yapıldı. Bulardan Remzi Beytullayev ve Elvira Gaziyeva yaqalanmadılar ve olarnıñ aqsız yerde para talap etüv boyunca cinaiy işke alâqası barmı, yoqsa olarğa qarşı yapılğan tahqiqat areketleri başqa sebebten yapılamı, belli degil. Elvira Gaziyeva bu arada Qırımnıñ tışında buluna.
Yaqalanğan beş faaliyetçi muvaqqat izolâtorğa alıp ketildi. Olar içün sıñırlav tedbiri ne vaqıt tayin etilecek, şimdilik belli degil.


text:
Rusiye nezareti altındaki Qırım Yuqarı mahkemesi iyülniñ 9-nda qırımtatarlalarnıñ sürgün hatırasına bağışlanğan tedbir iştirakçisi Seytasan Asanovnıñ davasını toqtataraq, yarımadanıñ Rusiye politsiyası oña qarşı bergen apellâtsion şikâyetini qanaatlendirmedi. Bu aqta Qırım.Aqiqat muhbiri haber etmekte.
Dava materiallarınıñ baqıluvı ve şaatlarnıñ sorğulanuvı esnasında mahkeme Merkeziy rayon mahkemesiniñ qararı esaslı ve qanuniy olğanını, em de Seytasan Asanovnıñ areketlerinde qanun zıt kelgen arketler olmağanını qarar bererek, davanıñ toqtatılacağına dair qarar çıqardı.
«Dava materiallarında mevcut raportlarda, menim imayem altındaki şahıs transport areketini bloklağanı, faqat politsiya hadimleri sorğulanğanda işbu vaziyet tasdıqlanmağanı aqqında aytıla. Şaatlıqlarda o yalıñız saaatlıq yapmaq içün olarnen beraber barmağa razı olmağanı aqqında aytılmaqta. Böyleliknen mahkeme, politsiyanıñ Merkeziy rayon qararına qarşı bergen şikâyeti esassız olğanını, şu sebepten davanı toqtataraq, Asanovnı aqlap çıqtı degen hulâsağa keldi», – dep ikâye etti Seytasan Asanovnıñ adliyecisi Nazim Şeyhmambetov.
Seytasan Asanov mayısnıñ 17-nde aqşam keç maalde Aqmescitte qırımtatarlar toplu yaşağan Aq-Meçet rayonında keçken qırımtatarlarnıñ sürgüni hatırasına bağışlanğan tedbirden soñ tutulıp alınğan edi.
Olar arasında çağına yetmegen balalarnen beraber tutulğan yigirmige yaqın kişini beş polis maşinası ile Aqmescitniñ çeşit içki işler bölüklerine alıp ketken ediler.
Daa soñra tutulğanlarnıñ bazıları, başta añlatuvlarını, parmaq izlerini ve DNE nümunelerini alınaraq, yiberildi.
Mayısniñ 18-nde Kreml nezareti altındaki Aqmescit Merkeziy rayon mahkemesi Seytasan Asanovğa dair «polis hadiminiñ qanuniy talaplarına boysunmağanı aqqında cinaiy işniñ yürütilmesini, cinayet terkibiniñ olmağanı sebebinden toqtattı».
Qırımtatar halqını Qırımdan sürgün etüv qurbanlarınıñ hatıra künü er yıl mayısnıñ 18-nde qayd etile. Şu künü qırımtatarlar tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.


text:
Otarköy (Frontovoye) köyü Aqyarnıñ Nahimov rayonınıñ uzaq kenarında, Bağçasaray rayonınıñ sıñırında buluna. Qomşu Zalanköyge mından beş daqqada barıp yetmek mümkün – eki köy arasında yarım kilometr mesafe bar. Eki köyniñ yaşayışı pek farqlı: Zalanköyde 20 yıldan berli gaz bar, Otarköyge ise gaz öyle de kelmedi.
Bıltır noyabr ayına qadar evlerge gaz berilecek edi, amma borular ancaq evlerniñ qoralarına qadar yapıldı. Bundan soñ köylülerge tehnologik bağlavnı ödemege teklif etildi, aslında ise bunı devlet teşkilâtı yapmalı. Köy sakinleriniñ bir çoq şikâyetinden soñ yanvar ayında Aqyar Rusiye ükümetiniñ yolbaşçısı Mihail Razvojayev gaz meseleleri ştabını qurmağa vazife berdi.
Otarköy köyü – eski qırımtatar köyüdir, 1945 senesine qadar adı Biyuk-Otarköy ve Otarköy edi. Al-azırda Otarköyde tahminen biñ kişi yaşay. Qırım.Aqiqat mühbiri Aqyarnıñ «sıñır» köyündeki yaşayışnı kördi.


text:
“Min Parlamentnı taratırğa qarar qıldım. Min açıq itep äytäm, Xäzerge parlamentneñ xälläre ber dä añsat tügel. Xäterlisezder, saylawlardañ soñ anıñ barlığı soraw tudırdı. Küp keşe, zur tärtepsezlek belän saylanğan parlamentnı taratırğa çaqırdı. Läkin bez taratmadıq. Alarnıñ, üzlärenä ışanğan meñlärçä keşe tarafınnañ saylanuıñ istä tottıq.”
Baqiev telgä alğanı kebek, anıñ parlament belän mönäsäbätläre baştan uq yaxşı tügel ide. 2005nçe yıldağı parlament saylawlarında, qarşılıq çaraları oyıştırılğan, elekke Prezident Asqar Aqayev 24nçe martta wazifasınnañ quılğan ide.
Lälä yäisä xalıq inqilabı, Elekke sovet illäre, Gruziä häm Ukrainadağı kebek demokratiä yulında ciñü bularaq qabul itelde.
Läkin Parlamentkä saylangan millät wäkilläre üz urnına qaldı häm bik küp mäsälädä Baqievkä qarşı çıqtı, köçlär sınaldı.
İke taraf arasında köräş barğanda, Referendum ikençe yılğa qaldırılğan ide. Xökümätkä qarşı tawışlar arta başladı.
Parlament süzçese, Marat Soltanov, Baqiev parlamentnı taratu mömkinçelegennäñ waqıtında faydalandı, çönki yaña konstitutsiä köçenä kersä, Baqievneñ mondıy mömkinçelege qalmas ide dide.
Baqiev, bu qararın beldergöndä, Parlament ilne idarä itüdäñ tış, başqa mäsälälär belän mawığa başlağan ide dide.
“Min Yugarı kiñäş-parlamentın küp tapqır iğtibarnı, ilne üsterü faydasına säyäsi qararlar qabul itärgä çaqırdım. Ä alar, üz köçläreñ säyäsi qarşılıqqa qullandı., häm monı berençe maqsat bularaq kürdelär. Alar xaqimiätneñ başqa tarmaqları eşenä tıqşına başladı häm bu qabul itelgesez”
Bügen irtänge referendum näticälärenä qarağanda tawış birüçälärneñ 75 protsentı yaña konstitutsiäne yaqlawın kürsätä.
Yaña konstitsiänen qabul itelüe belän, 2 yıldañ birle däwam itkän qarşılıqnı çiä ala. Yaña parlament saylawları axırda, xökümätneñ başqarma wä qanun çığaru tarmaqların ayırırğa yärdäm itäçäk. Ä saylawlar mäsäläsenä kilgän dä isä, bu konstitutsiä yärdemendä, parlament äğzäläre partiä isemlegennäñ saylana alaçaq.
Qırğzıstan, üzänçelekle oppozitsiä partialı parlamentı häm köçle sivil cämğiyäte belän, Üzäk Aziadağı iñ demokratik il bularaq üz abruyın saqlap kilde.
Läkin inqilap belän kilgän yaña prezidentneñ, yaña qaraşların önäp betermägän oppozitsiä küp tapqır Baqievne tänqiläp kilde.
Parlament süzçese Soltanov, parlament tarqatıluınnañ 60 könnäñ soñ saylawlar bulırğa tiyeş, ul da yaqınça 9-16nçı dekabrda bulır dip äytte. Bu waqıt eçendä isä, Baqiev il belän öleşçä üze idarä itäçäk.


text:
2019 senesi dekabr ayında Donbastaki zıddiyetni al etüv üç taraflı bağ gruppası «tanılğan er kesni tanılğan er keske» deñişim aqqında añlaştı. Tutulğanlar dekabrniñ 29-nda Donetsk vilâyetiniñ «Mayorsk» keçiş noqtasında deñiştirildi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, işğal etilgen Qırımda ve Rusiyede siyasiy sebeplerden tutulğan qırımlılarnıñ azat etilüvini talap etmege niyetlene, dep bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiyede tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ farqlı sayısını aytqan edi: 113-ten 115-ke qadar, 80-den çoqu – qırımtatarlardır. Qırımtatar resurs merkeziniñ cedvelinde 86 qırımlı siyasiy mabüs qayd etile. Aynı raqamnı Qırım aq qorçalayıcı gruppası da bere.
Deñişimni beklegen qırımlılarnıñ ekseriyeti – qırımtatarlar, olar bir sıra davalarnıñ, hususan «Hizb ut-Tahrir», «Tebliğ Cemaatı» davalarınıñ (Rusiyede yasaqlanğan, amma Ukrainada yasağı olmağan teşkilâtlar) mabüsleri ola. Aq qorçalayıcılar ve advokatlar bu cinaiy davalarnı diniy sebeplerden taqip dep adlandıra. Bu davalarnıñ mabüsleri – din kütken musulmanlardır.
Qırım.Aqiqat «Unutılmağanlar» maqalelerinde Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda SİZO ve apishanelerden çıqacağını beklegen qırımlılar aqqında tarif ete. Aqmescitteki birinci «Hizb ut-Tahrir davası» gruppası, Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davası» ve ağa-qardaş Seitosmanovlar gruppası aqqında mında oqumañız mümkün. Yalta «Hizb ut-Tahrir davası» ve «Tebliğ Cemaatı davası" aqqında mında oquñız.
«Unutılmağanlar» maqaleleriniñ dörtünci qısmına Bağçasaray musulmanlarnıñ ikâyeleri kirdi..
«Hizb ut-Tahrir davası». Birinci Bağçasaray gruppası
Bu cinaiy dava içinde, 2016 senesi mayıs ayında kütleviy tintüvlerden soñ tutulğan dört qırımlı keçe. Enver Mamutov, Remzi Memetov, Rüstem Abiltarov ve Zevri Abseitovnı «Hizb ut-Tahrir» ile alâqaları bar olğanında qabaatlap tuttılar. «Memorial» aq qorçalayıcı merkezi de olarnıñ davalarını siyasetnen bağlay.
İştirakçiler:
Remzi Memetov
Tevqiften evel Remzi Memetov Bağçasaray kafeleriniñ birisinde aşçı olıp çalıştı. Bağçasaraynıñ içtimaiy ayatında iştirak etti, musulman bayramlarını teşkil etmege yardım ete edi.
2016 senesi mayıs ayında Rusiye quvetçileri onıñ evinde tintüv keçirdi, Remzi Memetovnı tutıp aldı ve "Hizb ut-Tahrir"ge alâqası bar olğanında qabaatladı. O qabaatını tanımadı.
2018 senesi dekabrde Rusiyeniñ Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi faalni şiddetli rejim koloniyasında 9 yıllıq apis cezasına ve bir yıllıq azatlıq sıñırlavına maküm etti.
2019 senesi iyül ayında Rusiye Yuqarı mahkemesi Remzi Memetovnıñ apis cezasını bir yılğa qısqarttı.
2016 senesi mayıs 12-sinden berli apisli.
Azatlıqta onı saqat esli-başlı anası, qadını ve eki balası bekley.
Enver Mamutov
Bağçasarayda "Hizb ut-Tahrir" bölüginiñ teşkil etkeninde ve "akimiyetniñ zorbalıqnen elge keçirmesiniñ azırlağanında" qabaatlanğan boyacı ve sıvacı. Tahqiqatqa köre, o öz garajında davanıñ qalğan iştirakçilerinen körüşip, olarnen islâm tarqatmasını muzakere ete edi. Enver Mamutov qabaatını tanımadı.
2018 senesi dekabrde Rusiyeniñ Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi Enver Mamutovnı şiddetli rejim koloniyasında 17 yıllıq apis cezasına ve bir yarım yıllıq azatlıq sıñırlavına maküm etti.
2019 senesi iyül ayında Rusiye Yuqarı mahkemesi bütün dörtniñ apis cezasını üç ayğa qısqarttı.
Enver Mamutov 2016 senesi mayıs 12-sinden berli apisli.
Azatlıqta onı qadını ve yedi balası bekley.
Rüstem Abiltarov
Tevqiften evel Rüstem Abiltarov Bağçasarayda qurucı olıp çalıştı. Birinci Bağçasaray "Hizb ut-Tahrir davası"nıñ qalğan iştirakçilerinen beraber aynı maddeler boyunca qabaatlandı. Qabaatını tanımadı.
Rusiyeniñ Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesi faalni şiddetli rejim koloniyasında 9 yıllıq apis cezasına ve bir yıllıq azatlıq sıñırlavına maküm etti.
2016 senesi mayıs 12-sinden berli apisli.
Azatlıqta onı qadını ve dört balası bekley.
Zevri Abseitov
Tevqiften evel Zevri Abseitov 16 yıl tış ekimi olıp çalıştı. 2016 senesi Rusiye quvetçileri evinde tintüv yapqan soñ, onı tutıp aldı. "Hizb ut-Tahrir" teşkilâtına aitliginde ve akimiyetniñ elge keçirüviniñ teşkil etmesinde qabaatını tanımay.
Şiddetli rejim koloniyasında 8 yıl ve 9 aylıq apis cezasına ve bir yıllıq azatlıq sıñırlavına maküm etildi.
2016 senesi mayıs 12-sinden berli apisli.
Azatlıqta onı esli-başlı anası, qadını ve dört balası bekley.
«Hizb ut-Tahrir davası». Birinci Bağçasaray gruppası
Bu cinaiy dava içinde, Rusiye mahsus hızmetleri sekiz qırımtatarnı taqip ete: Marlen Asanov, Server Zekiryayev, Ernes Ametov, Timur İbragimov, Seyran Saliyev, Memet Belâlov, Server Mustafayev ve Edem Smailov. «Memorial» aq qorçalayıcı merkezi de olarnıñ davalarını siyasetnen bağlay.ФиrypaHTы:
Marlen Asanov
"Qırım birdemligi" qırımtatar areketiniñ faali. Tevqiften evel Bağçasarayda yaşay edi. Tasili boyunca filolog, iş adamı olıp çalışa edi - Bağçasarayda kafe ve restorannıñ ve Kökköz köyünde "Salaçıq" musafirhanesiniñ saibidir.
Marlen Asanov metsenat, musulman bayramlarınıñ teşkilcisi ve apis etilgeninden evel siyasiy mabüslerniñ qorantalarına yardım etken faal kibi belli.
2017 senesi oktâbr ayında Rusiye quvetçileri onıñ evinde tintüv keçirdi. Marlen Asanovnı "Hizb ut-Tahrir" bölüginiñ teşkil etmesinde (Rusiye cinaiy kodeksiniñ 205.5 maddesi) qabaatladılar.
2017 senesi oktâbr 11-inden berli apisli. Ükmü daa çıqarılmadı.
Azatlıqta onı qadını, üç oğlu ve qızı bekley.
Server Zekiryayev
"Qırım birdemligi"niñ faali, iş adamı, Bağçasarayda çeçek tükânınıñ saibi. Tevqiften evel Server Zekiryayev köydeşlerini Qırımnıñ başqa köşelerindeki keçirilgen tedbirlerge yürsete edi.
Tutuv kününde Server Zekiryayev qadınınen beraber yaşağanlarınıñ 20 yıllığını ve küçük oğullarınıñ doğğan kününi qutlay edi. Faalni Rusiye cinaiy kodeksiniñ 205.5 maddesine binaen qabaatlaylar.
2017 senesi oktâbr 11-inden berli apisli. Ükmü daa çıqarılmadı.
Azatlıqta onı qadını ve 13 balası bekley. Kencesi babasınıñ tevqifinden soñ dünyağa keldi.
Ernes Ametov
"Qırım birdemligi"niñ faali. Uquqçılıq tasilini aldı, tevqiften evel iş adamı olıp çalıştı. Faalni Rusiye cinaiy kodeksiniñ 205.5 maddesine binaen qabaatlana.
2017 senesi oktâbr 11-inden berli SİZOda tutula. Ükmü daa çıqarılmadı.
Azatlıqta onı qadını ve eki balası bekley.
Timur İbragimov
"Qırım birdemligi"niñ faali. Zenaatı boyunca filololog, iş adamı. Apis etilgeninden evel siyasiya mabüslerniñ qorantalarına yardım ete edi.
Rusiye cinaiy kodeksiniñ 205.5 maddesine binaen qabaatlana.
2017 senesi oktâbr 11-inden berli SİZOda tutula. Ükmü daa çıqarılmadı.
Azatlıqta onı qadını ve dört balası bekley.
Seyran Saliyev
"Qırım birdemligi"niñ faali. Tevqiften evel Bağçasarayda ekskursovod olaraq çalıştı. Tuvğanları "Qırım birdemligi"niñ oturışlarında ve siyasiy mabüslerniñ mahkeme oturışlarında iştirak ete.
Seyran Saliyev Rusiye cinaiy kodeksiniñ 205.5 maddesine köre qabaatlana.
2017 senesi oktâbr 11-inden berli SİZOda tutula. Ükmü daa çıqarılmadı.
Azatlıqta onı qadını ve dört balası bekley. Qızınıñ onkologiya hastalığı bar.
Memet Belâlov
"Qırım birdemligi"niñ faali. Radio tehnikası mütehassısı tasilini aldı, aois etilgeninden evel iş adamı edi. Rusiye quvetçileri onı Rusiye Cinaiy Kodeksiniñ 205.5 ve 278 maddelerine köre qabaatlay.
2017 senesi oktâbr 11-inden berli SİZOda tutula. Ükmü daa çıqarılmadı.
Azatlıqta onı qadını ve oğlu bekley.
Server Mustafayev
"Qırım birdemligi"niñ faali. Tevqiften evel yarımadada uquq qoruyıcı areketni teşkil ete edi, vatandaşlarınıñ uquqlarını qoruv aktsiyalarını koordinatorı edi, rusiye akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını bozması aqqında dünya topluluğını haberdar etmek içün halqara tedbirlerde iştirak ete edi.
Amnesty International halqara aq qorçalayıcı teşkilâtı Server Mustafayevni vicdan mahkümi olaraq tanıldı.
Rusiye cinaiy kodeksiniñ 205.5 maddesine köre qabaatlana.
2019 senesi mayıs 21-inden berli SİZOda tutula. Ükmü daa çıqarılmadı.
Azatlıqta onı qadını ve dört balası bekley.
Edem Smailov
Bağçasaray rayonınıñ Töpçiköyniñ (Dolinnoye) sakini, "Qırım birdemligi"niñ faali. Fizika müendisi tasilini aldı, tevqiften evel qurıcı olıp çalıştı, "Töpçiköy" diniy cemaatınıñ reisi edi, diniye bayramlarnı azırlay edi, siyasiy mabüslerniñ ailelerine yardım ete edi.
Rusiye mahsus hızmetleri onı Cinaiy Kodeksiniñ 205.5 ve 278 maddelerine köre qabaatlay.
2018 senesi mayıs 21-inden berli SİZOda tutula. Ükmü daa çıqarılmadı.
Azatlıqta onı qadını ve üç balası bekley.
***
Rusiye ve işğal etilgen Qırımnıñ SİZO ve apishanelerinde azat etilmesini beklegen diger qırımlılar aqqında Qırım.Aqiqat saytında derc etilecek «Unutılmağanlar» maqalelerinde oquñız.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Ol kişi kim işi güç anuñ dün gün âh ola
Kılma dahı cefâ aña kim ol günâh ola
Dutduñ göñül vilâyetini adl eyle kim
Zulm eylemek revâ degül aña ki şâh ola
Anber beñine kaldı zenahdânuñun göñül
Bî-çâre bilmez-idi ki yolında çâh ola
Gark oldı şem bigi ciger kanına gözüm
Hicrüñde vay aña ki bahtı siyâh ola
Vasluñ güline ol ire kim lâle bigi anun
Işkuñda varlıgı kamusı hâk-i râh ola
Şemi cemâlüñüñ salar-ısa cihâna nûr
Pervâne olup yanan aña hurşîd ü mâh ola
Vakt oldı Ahmedî’ye ki bir rahm idesin
Senden ırah işi niçe zârı vü âh ola


text:
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi 17 avgustta kütleviy şekilde keçirilgen tintüvler ve tutuqlamalar munasebeti ile QRM-niñ beyanatı
Salı künü 17 avgustta rusiye silãhlı küçler Bağçasaray, Aqmescit, Aqyar rayonlarında 5 qırımtatar evinde tintüvler keçirdi.
Tintüvler keçirildi:
1. Raif Fevziyev- Aqmescit rayonı, Strogonovka köy imamı, faalli;
2. Cabbar Akimov- faalli, iftarlar ve kütkeviy tedbirlerniñ teşkil eticisi;
3. Zavur Abdullayev- faalli, iftarlar ve kütkeviy tedbirlerniñ teşkil eticisi;
4. Rustem Murasov- faalli, iftarlar ve kütkeviy tedbirlerniñ teşkil eticisi;
5. Rustem Tairov- faalli, iftarlar ve kütkeviy tedbirlerniñ teşkil eticisi.
Tintüvler saba saat 4 başlandı, advokatlarnı tintüv keçirilgen yerlerge yibermediler.
Beşi de, RF CK 205.5 maddesine binaen, terrorist teşkilãtınıñ faaliyetini teşkil etüv ve şu teşkilãtta iştirak etüvde qabaatlanıp tutuqlandılar.
2021 senesi 17 avgustta Aqyar Lenino rayon mahkemesi Cebbar Bekirov ve Rustem Tairovnı 2021 senesi 11 oktãbrge qadar hapiste qaldırmaq, Aqmescit Kiyev rayon mahkemesi ise imam Raif Fevziyevni 20201 senesi 12 oktãbrge qadar hapiste tutmaq qararlarını çıqardılar.
2021 senesi 18 avgustta Aqyar Lenino rayon mahkemesi Rustem Murasov ve Zavur Abdullayevni 2021 senesi 11 oktãbrge qadar hapiste tutmaq qararını çıqardı.
Ceza çeşiti boyunca şikãyet muracaatı baqılğanda mahkeme zalına tutuqlanğalarnıñ tuvğanları ve diñleyiciler kirsetilmedi.
Rustem Murasovnıñ evinde 2016 senesi tintüvler endi keçirilgen edi. O tutuqlansa da, birazdan serbest qaldırılğan edi. 2018 senesi 2 fevralde Rustem Tairov ve Rustem Murasov da tutuqlanıp yiberilgen ediler. Böyle kibi areketler qırımtatar faalleri mahsus taqip etilgenlerini isbatlay.
Qırımtatar resurs merkezi mezkür qararğa qatiyen qarşı çıqa ve onı qanunsız, siyasiy ve cinaiy dep saya. RF-nıñ böyle siyaseti- olardan farqlı tüşüncege qarşı, işğal etilgen Qırımda insanlarnıñ diniy ve siyasiy noqta-i nazarlarğa qarşı küreşniñ numayışıdır.
RF öz qanunlarını siyasiy menfaatlarında qanunsız şekilde, ayrıca, qırımtatarlarnıñ Qırım işğaline qarşı itiraz ve zorbalıqsız küreşini bastırmaq maqsadınen qullana.
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırım territoriyasında bütün siyasiy mahbüslerni azat etmege talap ete.
Qırımtatar resurs merkezi halqara cemaatçılıqnı Qırımda siyasiy taqiplerini toqtatmaq maqsadınen Rusiye Federatsıyasına basqını arttırmaq ve Qırımda insan haqlarını bozuvları içün mesüliyetli şahıslarğa qaşrı sanktsıyalar kirsetmege çağıra.
Qırımtatar Resurs merkeziniñ matbuat-hızmeti
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi 9 ay içerisinde insan haqlarını bozuvlarınıñ talili(taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2021 senesi 9 ay içerisinde insan haqlarını bozuvlarınıñ talilini taqdim etti. Teşkilãtnıñ malümatlarına köre, mezkür devir içerisinde 46 tintüv, 238 tutuqlama, 238 sorğu yüz berdi. 9 ay devamında 147 yaqalama qayd etildi: 25 yañı, 18-administrativ , 83- hapiste tutulma müddetini uzatuv, 22- mahkeme hükmü. Adaletli mahkeme haqqı 292, fizik ve psihik sağlığınıñ eñ yüksek seviyesine haqqı 122 kere bozuldı. Şundan da ğayrı 38 siyasiy mahbüs Qırımdan başqa yerge keçirilgeni belli. 55 kere para cezasına mahküm etildi.
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi sentãbr ayında insan haqlarını bozuluvınıñ talili(tqdim)
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2021 senesi sentãbr ayında insan haqlarını bozuluvınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãt bergen malümatlarğa köre, mezkür devir içerisinde 7 tintüv, 67 yaqalama, 13 tutuqlama, 67 sorğu, 25 para cezası ve 2 kere yer deñiştirilmesi yüz berdi. 4 kere adaletli mahkeme haqqı, 27 kere fizik ve psihik sağlığınıñ eñ yüksek seviyesine haqqı bozuldı.
Meclis temsilcisi GESS reisi ile körüşti
Cuma künü, sentãbrniñ 10-unda qırımtatar Milliy Meclisiniñ huquq meselesi ve çetel işler boyunca idareniñ başı ve QRM reisi Eskender Bariyev Ukrainanıñ etnosiyaset ve vicdan serbestligi boyunca Devlet hızmetiniñ reisi Yelena Bogdan ile körüşti.
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi avgust ayında insan haqları bozuluvınıñ talili
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2021 senesi avgust ayında insan haqları bozuluvınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãtnıñ malümatlarına köre, mezkür devir içinde 15 yaqalama, 29 tutuqlama, 5 tintüv, 15 sorğu qayd etildi. Adaletli mahkeme haqqınıñ bozuluvı 30 kere yüz berdi. Fizik ve psihik sağlığınıñ eñ yüksek seviyesine haqqı 10 kere bozuldı.
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi 17 avgustta kütleviy şekilde keçirilgen tintüvler ve tutuqlamalar munasebeti ile QRM-niñ beyanatı
Salı künü 17 avgustta rusiye silãhlı küçler Bağçasaray, Aqmescit, Aqyar rayonlarında 5 qırımtatar evinde tintüvler keçirdi.
QRM ‘Hizb ut -Tahrir davası’nıñ iştirakçilerine mahkeme hükmü munasebetinen beyanatı
2021 senesi 16 avgust künü Rostov-na-donu Cenübiy arbiy mahkemesinde ‘Hizb ut-Tahrir davası’ boyunca soñ mahkeme toplaşuvı keçirildi. Lenur Halilov, Ruslan Mesutov, Ruslan Nagayev, Eldar Kantemirovğa dair mahkeme hükmü çıqarıldı.
2021 senesi iyül ayında işğal etilgen Qırımda insan haqları bozuvlarınıñ talili
Qırımtatar resurs merkezi 2021 senesi iyül ayında işğal etilgen Qırımda insan haqları bozuvlarınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãtnıñ malümatlarına köre, mezkür devir içinde 9 tutuqlama, 2 tintüv, 2 para cezası qayd etildi. Adaletli mahkeme haqqı 30 kere bozuldı. Sağlıqnıñ eñ yüksek fizik ve psihik seviyesine yetmek haqqı 16 kere bozulğanı qayd etildi.
2021 senesiniñ 1 çeriginde işğal etilgen Qırımda insan haqları bozuvlarınıñ talili(taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi 2021 senesiniñ 1 çeriginde işğal etilgen Qırımda insan haqları bozuvlarınıñ talilini taqdim etti. Teşkilãtnıñ malümatlarına köre, esabat deviri içinde rusiye silãhlı küçler 32 tintüv, 156 tutuqlama, 41 sorğu keçirdiler. Ağımdaki sene 6 ay devamında umumen 96 hapisleme qayd etildi: 14 yañı, 55- hapiste bulunma müddetiniñ uzatılması, 27-mahkeme hükümi. Adaletli mahkeme haqqı 205 kere, fizik ve psihik sağlıqqa eñ yüksek seviyede sahip olmaq haqqı ise 90 kere bozuldı. Qırım siyasiy mahbüsleri 36 kerek başqa yerlerge alıp ketirildi, 28 kerek para cezasına mahküm etildi. Bozuvlarnıñ büyük qısmı qırımtatar halqınıñ vekillerine aittir. Böye vaziyet yarımadada artıq sistemli mizacnı taşıy.
2021 senesi iyün ayında işğal etilgen Qırımda insan haqları bozuluvlarınıñ talili(taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi 2021 senesi iyün ayında işğal etilgen Qırımda insan haqları bozuluvlarınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãtnıñ malümatlarına köre, 2 tutuqlama, 2 sorğu qayd etildi. Umumen 24 hapisleme yüz berdi, 28 kere adaletli mahkeme haqqı bozuldı, fizik ve psihik sağlığınıñ eñ yüksek seviyesine haq bozuluvı 7 kere qayd etildi.
Işğal etilgen Qırımda 2021 senesi mayıs ayında insan haqlarını bozuvlarınıñ talili(taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2021 senesi mayıs ayında insan haqlarını bozuvlarınıñ talilini taqdim etti. Teşkilãt bergen bilgilerge köre, mezkür müddet içinde 4 tintüv, 2 tutuqlama, 6 sorğu, sorav ve ‘subet’ qayd etildi. Aprel ayında 3 hapisleme qayd etilgen edi. Adaletli mahkeme haqqınıñ bozuluvı 29 kere qayd etildi. Fizik ve ruhiy sağlıq haqqınıñ da 7 kerek bozulması belli.
QRM qırımtatar sürgünliginiñ 77 yıllığı munasebetinen ‘Genotsıd olmasın!’ kampaniyasını başlay
Qırımtatar resurs merkezi qırımtatar sürgünliginiñ 77 yıllığı munasebetinen ‘Genotsıd olmasın!’ informatsıon kampaniyasını başlay. Pervasız olmağanlarnı qoşulmağa davet etemiz.
2020 senesi Qırımda ekologik vaziyet
Qırımtatar resurs merkeziniñ ekspertleri ‘İşğal etilgen Qırım territoriyasında 2015-2020 ss. iqlimniñ deñişmesi, ekologik vaziyetniñ hususiyetleri ve ekologik-iqlimiy monitoringniñ vaziyeti’ mevzusında araştırmanı taqdim ete.
Qırımnıñ 7 işhanesi avağa zararlı maddelerni çıqara
Şarqiy Qırımda yerleşken yedi işhaneden avağa zararlı maddeler çıqarıla. İşğal etilgen yarımadanıñ prokuraturası qabaatlı şahıslarnı memuriy mesuliyetke çağırılmasına teşebbüs kösterdi. Bu aqta muessiseniñ matbuat-hızmeti haber bere.
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesiniñ ilk çeriginde insan haqlarını bozuvlarınıñ talili(taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2021 senesiniñ ilk çeriginde yüz bergen insan haqlarını bozuvlarınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãtnıñ bildirgenine köre, mezkür vaqıt içerisinde 22 tintüv, 146 yaqalama, 23 sorğu keçirilgen edi. Yılnıñ ilk üç ayında umumen 45 adam hapiske alındı: 10-yañı, 16-müddetni uzatuv, 19-mahkeme hükümi. Adaletli mahkeme haqqınıñ bozuvı 113 kere yüz bergen edi. Fizik ve psihik sağlığına dair haqlarnıñ bozulması 51 kere qayd etildi. Şundan da ğayrı, 33 kere siyasiy mabuslar Qırımda başqa yerlerğe alıp ketildi. QRM esabatında din haqları, yarımadada ekologik normaları, hapisteki müşkül şaraitler, siyasiy mabuslarnıñ haqları bozulğanı ve işğal etilgen Qırımda qanunsız arbiy talimler keçirilgeni haqqında malümat bulunmaqta.
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi mart ayında insan haqlarını bozuvlarınıñ talili(taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2021 senesi mart ayında insan haqlarını bozuvlarınıñ talilini taqdim ete. Teşkilãtnıñ bildirgenine köre, mezkür vaqıt içerisinde 9 tintüv, 8 yaqalama, 8 sorğu keçirilgen edi. Mart ayında umumen 8 adam, şu cümleden 2 qırımtatarı, hapiske alındı. Adaletli mahkeme haqqını bozuvı 22 kere yüz bergen edi. Fizik ve psihik sağlığına dair haqlarnıñ bozulması 21 kere qayd etildi.
İşğal etilgen Qırımda 2021 senesi fevral ayında insan haqları bozuvlarnıñ talili(taqdim)
Qırımtatar resurs merkezi işğal etilgen Qırımda 2021 senesi fevral ayında insan haqları boyunca yüz bergen bozuvlarnıñ talilini taqdim ete. Teşkilãtnıñ bildirmesine köre, esabat müddeti devamında 10 tintüv, 11 yaqalama, 10 sorğu qayd etildi. Fevral ayı devamında 19 hapiske alınuv, olardan 15-i qırımtatarlarğa nisbeten. 44 kere insan haqlarınıñ bozulması qayd etildi. Şu cümleden 20 kere fizik ve maneviy seviyede sağlıqqa tesir etilmesi ve 19 defa siyasiy mabuslarnı Qırımdan çıqarılmasınen insan haqlarınıñ bozulması belli.
‘Чи бoлиTb?’(‘Ağıramı’): #LIBERATECRIMEA faal cemaatçıları Qırım işğal etilgen künü munasebetinen yañı kampaniyanı başlay
Qırımnı işğalden azat etüv ve qırımtatarlarğa destek oğrunda hızmet etken #LIBERATECRIMEA halqara areketi ve Qırımtatar resurs merkezi Qırımnı işğal etilmesiniñ 7 yıllığı munasebetinen ‘Чи бoлиTb?’ (‘Ağıramı’) adlı kampaniyanı başlaylar. Pervasız qalmağan, Qırım haqqında hatırlap, yüregi ağırğanlarnı informatsıon kampaniyağa qoşulmağa davet etemiz. Keliñiz, Qırım içün yüregi acığan her kim olsa, birleşip, bütün dünyağa Qırım-Ukrainanıñ bir parçası olğanını hatırlatayıq.
‘Deputat, Kreml mabuslarına yardım et’ kampaniyası
Qırım deookupatsıyası ve qırımtatar halqına destek oğrunda ğayret köstergen #LIBERATECRIMEA halqara areketi ‘Atalıq’ halqara kampaniyasınıñ çerçivesinde ‘Deputat, Kreml mabuslarına yardım et’ kampaniyasını başlay ve ukrain memurlarını rusiye işğalcıları tarafından taqip etilgen qırım sakinlerini öz imayeleri altına almağa çağıra.
#LIBERATECRIMEA areketiniñ kampaniyası çerçivesinde işlep çıqarılğan plakatlar
Qırımtatar resurs merkezi Qırım deookupatsıyası ve qırımtatar halqına destek oğrunda ğayret köstergen #LIBERATECRIMEA halqara areketiniñ kampaniyası çerçivesinde işlep çıqarılğan plakatlarnı taqdim ete.


text:
Bunı Odessa adiselerini izaatlap, Lehistan baş naziri Donald Tusk ayttı, dep haber ete Radio Svoboda.
Donald Tusk aytqanına köre, Rusiyeniñ Ukrainağa nisbeten etken istilâsını toqtatmaq içün ğarp memleketlerniñ diplomatik areketleri istenilgen neticelerge ketirmedi.
«Cenktir. İlân etilmegen cenk olsa da, biz episi bir bugün aqiqiy bir cenkniñ şaatları olamız», – dedi Lehistan ükümetiniñ yolbaşçısı.
«Qurbanlarnıñ sayısı onluq etse, silâ qullanılsa, vertolötlar urılsa, o vaqıt biz narazılar tarafından teşkil etilgen silâlı çatışma ile degil de, devlet, mında – Rusiye ile iş körgenimizni añlaymız», – dedi Tusk.
Mayıs 2 künü Odessada silâlı separatistler ve Ukraina tarafdarları olğan aktivistler arasında çatışma yüz berdi. Neticede 40 insan elâk oldı.


text:
Bağçasaray – Hanlar sarayınıñ bağçası ve azbarı yıllar devamında yerli sakinler ve musafirlerniñ sıq ziyaret etilgen yerleden biridir. Amma, iyül ayından başlap kestane tereklerniñ kölgesi altında raatlanmaq içün para tölemek kerek. Qırım.Aqiqat turistik merkeziniñ ziyaret etüv şartları ve yarımada sakinleriniñ bu aqta fikirlerini ögrendi.
İyül 1 kününden başlap saraynıñ büyük araba qapuları ögünde turniket qoyulıp, yanında qaravul ve qoruqnıñ hadimleri nevbet tutalar. Hanlar sarayınıñ azbarına kirip, skemlede tereklerniñ taldası astında oturmağa istegenlerniñ sayısı az degil. Amma, şimdiki vaqıtta adamlarnı toqtatıp, Bağçasarayda yaşağanlarını tasdiqlağan pasportnı talap eteler ya da kassağa yibereler.
Kim ve ne qadar tölemeli?
Hanlar sarayınıñ azbarına kirmek içün 100 ruble tölemek kerek. Bundan da ğayrı, müzeyde ötkerilgen sergilerlerden birini baqacaq adam daa 80 ruble bermeli.
Hanlar sarayınıñ esas obyektlerniñ ziyareti 225 ruble tura. Bu alda, kiriş içün ayırıca para berilmey.
Bağçasaray ve civarında yaşağan sakinler istisna olaraq bağçağa bedava kire bileler, amma pasportnı köstermek kerekler.
Bunen beraber, müzeyge Sovet Birliginiñ qaramanları, Rusiye Federatsiyasınıñ qaramanları, Şan-Şüret nişanınıñ saipleri, 18 yaşına qadar balalar (er aynıñ başındaki bazar ertesi künü), çoq balalı qorantalar (er aynıñ başındaki bazar ertesi künü).
Qırım sakinleri ve turistlerniñ fikirleri bölündi
Kezlevden kelgen Alekseyevler qorantası soylarını ekskursiyağa ketirdiler. Evelden olğanı kibi, azbarda beklemege niyetlendiler, atta yanlarına yemek aldılar. Paralı kiriş aqqında haber olarnı şaşırttı.
«Menimce, tek Bağçasaraylılar içün degil de, umumen, bütün Qırım sakinleri içün bedava kiriş yapmaq kerek edi, - dey qoranta başı Sergey, - er adamdan 100 ruble - bu paalı – menim o qadar param yoq».
Bağçasaray rayon sakini Farhod Koraboyevniñ fikirince, Hansaraynıñ azbarında dolanmağa alışqan turistlerni, bu yañılıq sebebinden yüz çevire bile.
«Evelden bu kibi şey iç olmağan edi. Kerçek aytsam, bunı begenmeyim. Men, misal içün, qavehanede çalışam. Adamlar, Hanlar sarayını ziyaret etken soñ, quvana-quvana çıqa ediler – ve qırımtatar yemekleriniñ dadını almaq içün qavehanelerge kete ediler. Şimdi, orta yerde para alınğanını körip, kederleneler», – dey o.
Bağçasaray sakini, 65 yaşında Ayder Yakubov, müzey yolbaşçılarnıñ yañı qaidelerni alğışlay.
«Yerli sakinler sanki dersiñ öz azbarlarında kibi yüreler. Eki qopqa alıp, çoqraqtan suv almağa keleler. Tış qıyafetleri, özüñiz añlaysız. Mında ise, turistler yüreler, musafiler, em de bu qırımtatarlarnıñ aziz yeridir», - dey erkek.
Sankt-Peterburgtan kelgen Olga İvanova turniketni körip, başından çorlandı, soñra ise, kassağa barıp bilet aldı ve Bediiy müzeyge kirdi.
«Men mında endi bir qaç kerek kelgen edim. Ve bu kibi şekilde qarşılağanları meni kederletti. Lâkin, kerçekten de müzeyniñ inkişafı içün para alınsa, daa çoq para bermege azırım», – dedi qadın.
Qırım.Aqiqat tarafından Aqmescit sakinleri arasında ötkerilgen sorav neticelerine köre, olar bağçada dolanmaq içün para bermege azırlar, amma bilet fiyatları biraz raatsızlay.
Qırım.Aqiqat mühbirleri resmiy informatsion mektüpni yollağanlarına baqmadan, müzey yolbaşçılarından izaat alıp olamadılar.
Din vekilleri maniasız keçe bileler
Hanlar sarayınıñ azbarında 1532 senes qurulğan Büyük Han camisi buluna. Camide er kün, cuma, bayram namazları qılına, ve nikâhlar keçirile.
Bağçasaray tarihiy-medeniy qoruğınıñ internetteki saifesinde peyda olğan malümatqa köre, din vekilleri ve müftiyat tarafından ötkerilgen diniy tedbirlerniñ iştirakçileri azbarğa maniasız keçe bileler.
Qırım Muftiyatında bu malümatnı tasdiqladılar. Nikâhlarnı keçirgen adamlar da serbest kirmeleri mümkün.


text:
Konstantinovnıñ aytqanına köre, borclar miqdarı Qırım içün rekordlı olğan 281 million rubleni (95 million grivnadan ziyade) teşkil etti.
«Böyle borclarımız daa olmadı. Bu, esasen, iqtisadiyat ceetten faal, bücetli olmağan saalar. Qıyın bir mesele, bunı bücetten ödemek mümkün degil. Bu meselelerni acele baqmaq kerek. Raqamlar pek büyük, olar ciddiy kirişmesini talap ete», – dedi Konstantinov.
Qırım «maliye naziri» Vladimir Levandovskiy şimdilik bücet bergi tölevleri 5-7% teşkil ete, tahminen 95% ise Qırım bücetine Rusiyeniñ maliye yardımından kelgenini aytqan edi.


text:
Qazan xalqı işek allarındağı çüpne çığaru öçen tieşennän azraq tüli ikän. Bu xaqta bügen ekologiä ministrlıyğında bulğan utırışta Qazan başlığı İlsur Metşin belderde. Äytergä kiräk, ul tüläw 20 sumğa yaqın ber keşe başına. Tärtip buyınça könenä 350 çüp sawıtı, yäğni konteyner çüp çığarırğa tieşbez, ä ul 3 tapqırğa kübräk dip belderde Qazan başlığı. 70 yıllarda isä çığarıla torğan çüp azraq bulğan
Xätta inde Samosıyrovo çüplegendä urın da qalmağan ikän, ä başqa çüpleklär Qazanda älegä yuq. Şuña kiläse yılda yaña ike zavod töziäçäklär ikän. Alarda isä çüp törlärgä bülenep, taslap diärlek bülep urnaştırılaçaq – yäğni sortlarğa bülenäçäk. Bu, bilgele xalıq kesäsenä suqmıy qalmas, çönki qazna aqçasına tözelmi bu ike zavod, ä investorlar xisabına. Zavodnıñ berse Qazannıñ Mäskäw, ä ikençese Waxitov rayonında bulır dip küzdä totıla.
Dimäk, xalıq sälämätlegenä häm äylänä-tirä moxitne pıçratuğa zur zıyan salğan Samosıyrovo çüplegeneñ kiräge dä qalmayaçaq. Suqbaylarğa ğına awırğa turı kiläçäk.
Älege çüplek arqasında Tatarstan citäkçelegenä dä qızarırğa turı kilä. Küptän tügel näq Yevropa tözekländerü häm üseş bankı wäkilläre kilgändä, bu Samosıyrovo çüplegendä zur yanğın çıqtı. Anı sünderü öçen distälägän maşinalar köne-töne qom taşıdılar – ımı-şımı çıqmasın öçen.
Ğomumän, Rusiädä çüp-çar probleması ğomerlek buldı. İnde berniçä yıl elek Tatarstan rayonnarında çüp sawıtları quyıldı. Qazanda alarnıñ sanı 3 meñgä yaqın ikän konteynerlar. Tağın 800 alırğa toralar. Ämma yañalarnı aludan ni fayda. Çönki alar atnaları buyı tügelmiçä, sasıp yata yort işek allarında.
Utırışta İlsur Metşin çüpne yuq itü buyınça Yevropa illäre täcribäsen ozaq öyrändek, ämma berse dä bezgä turı kilmi dip belderde. Şuña Lipetski şähäreneken qullanırğa bulğannar – zavod tözü yunäleşendä. Älege zavod 2008Hчe yılnıñ fevralennän eşli başlar dip farazlana. Bu şulay uq östämä eş urınnarı da buldırırğa yärdäm itäçäk dide İlsur Metşin.
Tatarstan ekologiä häm tabiğät baylıqları ministrı İrina Laroçkina moña qädär Qazanda çüplek öçen älläni borçılu bulmadı dide/
İrina Laroçkina äytkän 400 meñ tonna çüp tizdän yaña zavodta eşkärtelä başlayaçaq. Andağı cihazlar iñ zamança bulaçaq.
Landış Xarrasova


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
LDPR (Rusiye Liberal Demokratik Partiyası) lideri Vladimir Jirinovskiy, Ukrainağa qanlı Maydannı, parçalanma ve kelecekte Rusiyege qoşuluvnı tahmin ete. Ukrainanıñ sabıq baş naziri Nikolay Azarov da qanlı ükümet devrimine inana, tek Rusiyege qoşuluvğa inanmay, Ukrainada kelişken siyasiy quvetlet yoq edin, demek Nikolay Yanoviçni yollamaq kerektir.
Yahşı ki, şimdi böyle laflarnı ameldeki siyasetçiler degil de (Rusiye ve Ukrainanıñ), "siyasiy mumiyalar" yapa. Evelde Rusiyede balalarnı qorquzmaq içün qullanılğan ve akimiyetke nail olacaq adam kibi sayılğan Jirinovskiy, şimdi, ğaliba, arabanıñ beşinci köpçegine çevirildi. Bu ilhaq etilgen Qırımnıñ misalinde yahşı körüne, anda kirekli vesiqalar yetmey dep, Jirinovskiy ile başlanğan LDPR partiyasınıñ cedveliniñ yerli "şeer şurası" saylavlarında iştirak etmekni red ettiler.
Jirinovskiyniñ yarımadadan quvulması, Kreml, siyasiy degerlikni coyıp turğan Vladimir Volfoviçni daa çoq televizion şoumeni kibi körgenini daa bir kere hatırlattı
Qırımda LDPR partiyası "Ekâne Rusiye"ge iç raqip olmağanına baqmadan, Jirinovskiyniñ yarımadadan quvulması, Kreml, siyasiy degerlikni coyıp turğan Vladimir Volfoviçni daa çoq televizion şoumeni kibi körgenini daa bir kere hatırlattı. Ve, ğaliba, onıñ yekâne vazifesi - ukrainlerni qorqutmaq.
Bu ceetten Jirinovskiy ve Azarovnıñ vazifeleri bir kele. Nikolay Yanoviçniñ tahminlerini diñlegende, böyle aqıldan fuqare ve öz memleketine böyle yanaşması olğan adam, ukrain ükümetine baş etkeninden, müim qararlar bergeninden ve - bir tüşünip baqıñız! - vaziyetni talil etkeninden utanasıñ bile.
Siyasiy mumiyalarnıñ" muzakeresi, Jirinovsky ve Azarov yaş ve ğayretli olğanda bile, olarnıñ dünyabaqışları pek farqlanmağanını bizge hatırlatmaq kerek
Ve bu "siyasiy mumiyalarnıñ" muzakeresi, Jirinovsky ve Azarov yaş ve ğayretli olğanda bile, olarnıñ dünyabaqışları pek farqlanmağanını bizge hatırlatmaq kerek. Biz o vaqıt böyle laflarnı ve iddialarnı devlet siyasetiniñ neticesi, sistema tizimine kirmek ıntıluvı, para qazanmaq niyeti, dep köre edik.
Amma şimdi, bütün esas maqsatlarğa irişilgen soñ, olar kerçekten böyle fikir yürsetkenlerinden emin olmaq mümkünmiz - olar kerçekten bütün ömür qurşunnen atılğan yalılar ile qanlı özenlerni beklep yaşaylar. Ketip turğan siyasetcilerden böyle bir deşetli masal.
«Fikir» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


text:
Kreml kontrol etken Aqmescitteki Yuqarı mahkemede noyabr 30-da «Çiygoz davasınıñ» daa bir oturışı teneffüsten başladı. Bunı advvokatı Nikolay Polozov Twitterdeki saifesinde aydınlattı. Polozov qayd etti ki, bugünki toplaşuvda birden eki videokonferentsiyanı keçirmege planlaştırıla.
«Bugün birden eki videokonferentsiya olacaq. Zarar körgen qadın Moskvadan ve Çiygoz SİZOdan», – dep aytıla haberde.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Qırımda eletkrik yolağınıñ qazaiy söndürüvinden sebep Canköy vilâyetiniñ eki meskün yeri ışıqsız qaldı, dep bildire yanvar 11 künü Qırımnıñ Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti.
«Qazaiy söndürüvden sebep Avuz Qırq ve Qırq Bel köylerinde energetik teminlevi sıñırlanğan. Tamir işleri alıp barıla», – denile beyanatta.
Matbuat hızmetinde bildirilgeni kibi, tamir işlerini saat 17-ge qadar bitirmeliler.
Qırımda yanvar 11 künü Aqşeyh rayonı ve Sudaqta bazı meskün yerleri ışıqsız qaldı.
Qırımğa dekabr 30-dan qıtaiy Ukrainadan elektrik energiyası berilmey, Herson vilâyetinde elektrik yolağınıñ patlavı buña sebep olmalıdır. Al-azırda elektrik tiremesi tamirlengen, amma energetik muqaveleniñ toqtatılmasından sebep elektrikni bermeyler. Yarıq ile olğan problemlerden sebep bazı regionlarda qazan dairelerini söndüreler, insanlar çeşit qızdıruv aletlerinden faydalanmağa mecbur. Rusiye FVN Qırım idaresiniñ reberi Sergey Şahov aytqanı kibi, Qırım şimdi kerek olğan 1350 megavattan 931 MVt ala.


text:
Aqmescitte Rusiye MVDsi Qırım idaresiniñ hadimleri «Strelkovaya» «narazılıq meydanınıñ» faali Fazıl İbraimovnı tutıp aldı.
Rusiyeli «Novaya gazeta» gazetası haber etkenine köre, İbraimovnı «narazılıq meydanında» yaşağan oğlunıñ evinde tutıp alğanlar.
«Fazıl ağanı şimdi evine alıp keteler. Onı dört dane avtozak maşnası alıp kete», — dep bidire KHV İbraimovnıñ safdaşı Rinat Şaymardanovnıñ sözlerini.
Rusiye MVDsiniñ Qırım idaresi İbraimovnı tutıp alğanı aqqında haber etmey.
Qırım.Aqiqat olıp keçkenlerniñ inceliklerine bilmege areket ete.
Fazıl İbraimov, sürgünden soñ avdet etken qırımtatarlar işğal etip alğan topraqlar yani «narazılıq meydanlarınıñ» resmiyleştirilmesi içün alıp barğan kürüşinen meşurdir.
Fevralniñ 4-nde Aqmescitte Aqmecsit rayonı Strelkovaya «narazılıq meydanınıñ» faalleri miting keçirerek, Rusiye prezidenti Vladimir Putinden evlernen caminiñ yıquvdan qorçalmasına» çağıraraq, açlıq ilân etken ediler.
2017 senesi avgust ayında rusiyeli ükümet «Krımskaya roza»nen alâqalı ictimaiy diñlevler keçire. Fazıl İbraimov o künü çıqış yapamay, çünki onı zaldan çıqarıp yibereler. Fazıl İbraimov «politsiyanıñ qanuniy talabına riyayet etmemekte» qabaatlanıp, beş künge tevqif etile. Diñlevler mufafaqiyetli keçti dep tanıla.
İctimaiy diñlevlerde çıqış yapmaq istegeni içün rusiyeli küç idaresiniñ hadimleri 62-yaşındaki İbraimovnıñ evine tintüv yapmağa kele. Onıñ evinde islâmnen alâqalın kitap ve «narazılıq meydanınıñ» iştirakçilerinen bağlı vesiqalar qıdıralar.
«Strelkovaya» «narazılıq meydanı» yerine «Krımskaya roza» adlı 9 biñ kişilik yañı rayon qurulması planlaştırıla. Mesken evlerden ğayrı mında mektep, balalar bağçası, sport kompleksleri ve tükânlar qurulması planlaştırıla. Şimdi bu yerde esasen sürgünden qaytqan insanlar yaşay.


text:
Ukrainada mayıs 18-i – qırımtatar halqınıñ facialı sürgünlik qurbanlarını añma künü. 1944 senesi mayıs 18-20 künleri Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Uralğa bütün qırımtatarlar sürgün etilgen edi, resmiy malümatqa köre – 194111 insan.
Halq faciasınıñ tolu miqdarına qıymet kesmek qıyın, sürgünlikniñ aqibetleri ise şimdi de qırımtatarlarnıñ yaşayış saalarında is etile.
1960-ıncı senelerde keçirilgen halqnı cedvelge aluv neticelerine baqılsa, anda 238500 semetdeş qayd etile, olarnıñ arasında 205900 bala ve qadın bar
Cenkten soñ qırımtatarlar sürgün etilgen mahsus yerleşmelerge Sovet ordusından boşatılğan asker ve zabitler, emek ordusında hızmet etkenler, tahliye etilgen ve repatriantlar da mecburen yollanıldı.
Qırımtatar milliy areketiniñ faalleri 1960-ıncı senelerde keçirgen halqnı cedvelge aluv neticelerine baqılsa, anda 238500 semetdeş qayd etile, olarnıñ arasında 205900 bala ve qadın bar.
Mal vagonlarında ve sürgünlikniñ ilk yılları açlıq, hastalıqtan ve dayanılmaz şaraitlerde 109956 insan can berdi
Mal vagonlarında ve sürgünlikniñ ilk yılları açlıq, hastalıqtan ve dayanılmaz şaraitlerde 109956 insan (umumiy sayıdan 46,2%) can berdi. Cenk vaqtında elâk olğanlarnıñ sayısı 4 qat az edi.
Bu malümatlar ŞSCB reberligi Qırımnıñ tamır halqını genotsidge oğratqanını köstere.
2004-2011 seneleri «Unutma» umumhalq aktsiyası devamında Qırımda qırımtatarlar oğrağan genotsidniñ tahminen 950 şaatınıñ hatırlavları toplandı. Sürgünlik yıllığınıñ arfesinde Qırım.Aqiqat tarihiy malümatnen paylaşacaq.
Elvedin Çubarov, Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halq genotsidini ögrengen mahsus komissiyasınıñ koordinatorı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ fikirlerini aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Pensiya islâatına qarşı mitinglerde 1018 adam yaqalandı. Bunı “OVD-İnfo” rusiye uquqqoruyıcı portalı haber etti.
Teşkilâtniñ malümatına köre, eñ çoqu Sankt-Peterburg ve Yekaterinburgda tutıldı (452 ve 183 adam).
Moskova, Sankt-Peterburg ve başqa şeerlerniñ memüriyetleri bu aktsiyalarğa qail olmadı.
Sentâbrniñ 9-ında Rusiyeniñ çeşit şeerlerinde pensiya işlâatına qarşı narazılıq aktsiyaları yapıldı. Olarnı keçirmege çağırtqan - muhalefetçi Aleksey Navalnıy edi. Muhalefet, kütleviy aktsiyalar icün bu künni sayladı, çünki tamam sentâbrniñ 9-nda Rusiyede vali, mer ve mebuslarnıñ rey berüvi keçe edi.
Moskovadaki mitingge Navalnıy da qoşulacaq edi, amma avgust ayında o narazılıq aktsiyalarınıñ keçirüvi aqqında qanunnı bozğanında qabaatlanıp, 30 künlik apis cezasını aldı. Navalnıynıñ aytqanına köre, onıñ tevqifi, pensiyalılıq yaşınıñ köterilmesine qarşı umummilliy narazılıqqa keder etmek içün, evelden azırlanğan edi.
Avgustnıñ 29-ında Rusiye prezidenti Vladimir Putin televizion hitabında pensiya yaşını arttırmağa teklif etti - qadınlarğa 60 yaşınace, akimiyet teklif etken 63-kece degil. Amma aqaylarğa kelgende, Putin, Dmitriy Medvedev akimiyetinen razı, olar pensiyağa 65 yaşında çıqmaq kerek. Bundan ğayrı, pensiyağa yaqın yaştaki halqnıñ işten çıqaruv ya da işke almamazlıq meselesi içün memuriy ve cezaiy mesüliyetni belgilemek kerek dep qoştı o.
Daa evel Kreml nezareti altındaki Qırım ve Aqyar akimiyetleri pensiya islâatı aqqında rusiye qanun leyhasına qol tuttı.