text: Serbiäneñ ütä-millätçe citäkçese Vojislav Şeşel üz ixtiarı belän Xalıqara Suğış cinäyätläre Tribunalı aldına rizalıq birde. Bügen Belgradta ütkän matbuğat oçraşıunda ul, bernindi cinäyät qılmağanın, başqalarnı da cinäyätkä etärmägänen belderde. Şeşel, Haagağa barıp Serbiä mänfäğätlären yaqlayaçağın häm üz isemen aqlayaçağın belderde. Monıñ öçen ul maxsus belgeçlär törkeme tuplağan. Şeşel, 1990-nçı yıllar başında, Xorvatia häm Bosnia suğışlarında qatnaşu öçen, ixtiari suğışçılar tuplawda ğäyeplänä.


c: text/html

text:
Açıq mikrofon: Elekke sovet respublikaları belän ber däwlät bulıp yäşär idegezme?
- Minemçä: telär idem. İldä mäsälän, sport buyınça da bik qatı üzgäreşlär kerterlär ide . SSSR zamanında futbollarda da gel berençe urınnarnı ğına ala torğan bulğannar. Ä xäzer soyuzdaş respublikalar taralğaç, sport buyınça da soñğı urınnarda barabız.
- Rusiägä soyuzdaş respublikalar kiräkmi, dip uylıym. Rusiä bolay da zur . Ekonomik yaqtan üsärgä keçkenäräk territoriä bulsa, yaxşıraq bulır ide.
- Elekke waqıtta tärtip bulğan. Xäzer döreslek yuq. Elekke waqıtlarnı qaytarsañ, äybät, yaxşı bulır ide.
- Menä eşsezlektän yöribez bit äle. Eş bette tora torğan cirdä . Elek alay eşkä aptırap yörmi torğan idek. Min İjevskiy yaqlarınnan.
- Soyuzdaş respublikalarnı kire qaytarıp bulmıy ülgändä dä. Ägär dä ul soyuzdaş respublikalar sostavındağı xalıqlar bezneñ belän yäşärgä telilär ikän, Rusiä däwläte belän quşılıp, ul waqıtta telär idem. Ägär dä ul soyuzdaş respublikalar bezneñ belän yäşärgä telämilär ikän, ul waqıtta, bilgele, xalıqnıñ üz bilgelänü xoquqı bar . Ul waqıtta alarnıñ üzläreneñ möstäkıyl' däwlät bulıp yäşäwe xäyerleräk.
-Telär idem. Çönki min şul sovet ileneñ ber respublikasınnan. Min Üzbäkstannan qayttım. Yaxşı yäşägän idek. Tuğannar monda da bar , anda da qaldı. Aqça yuq, telefon, internet belän genä aralaşabız. Üzem KAİda uqıym.
- Bik telär idem. Minem ulı xärbi. Ul Kazaxstanda. Ä min anıñ änise, Qazanda. Ğafu itegez, ägär berär närsä bulsa, ul mine kümärgä dä qayta almayaçaq.
-Minemçä, bolay yaxşıraq.
-Elekkege Soyuzdaş respublikalar belän talaşıp yäşäwne küräse kilmäs ide. Elekkege Estoniä Latviä Litva xäzer bötenläy başqa yunäleştä. Alar xätta NATOğa kerü yünäleşendä baralar. Turıdan-turı Rusiäne, şul isäptän bezne- Tatarstannı da, üzläreneñ doşmannarı itep kürälär . Bälki bezgä şulay kürsätergä genä telilärder, döresen genä äytkändä, belep tä beterep bulmıy bit.
Mälikä Basıyr

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tatarstan hönärçelär berlege wäkilläre gomumrusiä qarşılıq aksiäsenä teläktäşlek belderde
Tatarstan hönärçelär berlege wäkilläre gomumrusiä qarşılıq aksiäsenä teläktäşlek belderde
Respublikada ximiä sänäğäte alğa kitkän tarmaq dip sanalsa da, bu ğamäldä alay tügel. Xezmät xaqın waqıtında tülämäw oçraqları küp. Ğomumän respublikada da iqtisadi reformalar Rusiädäge kebek ük aqsıy. Östän çit illärdän investitsiälär cälep itärgä digän kürsätmälär kilä, ä şul uq waqıtta respublikadan çit illärgä millionlagan dollar kitüenä yul quyıla. Büdjettan xalıqnı sälämätländerügä, sportqa cälep itü çaralarına ber tien dä birelmi. Şuña kürä hönärçelär berlege iqtisadi reformalarnıñ çınlap torıp xalıqnıñ tormış däräcäsen kütärügä yünälderelüen taläp itä.
Yunıs Ätnäle


text:
Fälästin radikallarınıñ höcümnärenä qarşı köräşne törleçä alıp barğan, läkin alarnı haman da tuqtata almağan İzrail xökümäte küptän tügel genä bötenläy yaña ber çara küräçägen - yähüd däwläten fälästin cirlärennän biek ber diwar belän ayıraçağın beldergän ide. Çikneñ qayber urınnarında bu eş inde başlandı da. Läkin Şaron xökümäteneñ şuşı başlanğıçı Könbatış, şul isäptän Quşma Ştatlat tarafınnan da kisken tänqitkä duçar buldı.
Yähüd däwläten fälästin cirlärennän yanağan höcümnär häm törle qurqınıçlardan keşe ütä almaslıq diwar belän yaqlaw ideäse İzraildäge uñçı dairälärdä tuğan ide, xörmätle tıñlawçılar. Xakimiatkä xäzerge premyer-ministr Ariel Şaron kilgännän soñ başta säyer, xätta kölkele dä toyılğan şuşı täqdimneñ tormışqa aşu mömkinlekläre kinät kenä arttı. Berniçä ay elek xökümät qayber urınnarda diwarnı inde qora da başladı. Bu ğäräp wä möselman dönyasında ğına tügel, Könbatışta da, şul isäptän İzrailneñ töp strategik berektäşe Amerika Quşma Ştatlarında da zur tänqitkä säbäp buldı. Eş şunda ki, İzrail xökümäte diwar belän, Könbatış yardağı yähüd utarların da çolğap alrığa niätlänä, ä amerikannar täqdim itkän "solıx yulı"nda fälästin cirlärendä yähüd utarların tözüne tuqtatu qaralğan. İnde bulğannarın diwar belän colğaw fälästinlelärdän yaña cirlärne tartıp alunı, Könbatış yardağı transport bäyläneşläreneñ qatlawlanuwın añlata häm alar monıñ belän hiç kenä dä kileşä almıy, älbättä. Näticädä Quşma Ştatlarnıñ Yaqın Könçığışta solıx urnaştıru omtılışları yaña kirtälärgä duçar itelä. Kürenekle fälästin wäkile Säyeb Erekat bu uñaydan, "ägär dä prezident Bush şuşı diwarnı qoruğa yul quysa, bu anıñ solıx urnaştıru eşendä iñ zur uñışsızlığı bulaçaq, İzrail fälästin cirlären barı tik ber maqsat - Bush yaqlağan fälästin däwläten tözügä ayaq çalu öçen genä ala" dip belderä. Üzeneñ diwar tözügä, döresräge anıñ qayda tözelüwenä rizasızlığın belderep räsmi Waşington İzrailgä aldağı 3 yıl eçendä birergä riza bulğan 9 milliard dollarlıq burıçın kimetergä cıyınuwın xäbär itte. Läkin İzrail xökümäte üzeneñ çärşämbe utırışında, Könbatış yardağı yähüd utarları tiräsendä yaña diwar qoru turında qarar çığardı, şulay itep Ariel Şaron Waşington basımına birelergä cıyınmıy. Fatixa alınğan 45 çaqrımlıq öleşne qoru yaqınça 100 million dollarğa töşäçäk. İzrail fälästinlelärdän biek beton diwar, elektron çitännär, küzätü manaraları belän ayırıla. Bolar barısı da, fälästin cirlärennän İzrailgä törle radikallarnıñ ütep kerüwenä kirtä bulır dip farazlana. Xökümät qabul itkän qararda alayda ber taşlama yasala - Ariel dip atalğan utar yanında diwarda açıq urın qaldırılaçaq, anı älegä İzrail ğäskäriläre saqlap toraçaq. Premyer Şaron diwar qoru mäs''äläsendä amerikannar ğına tügel, ildäge yähüd radikalları tarafınnan da tänqitlänä. Soñğıları fikerençä, İzrailne şulay itep Könbatış Yardan ayırıp quyu anda kiläçäktä yaña yähüd utarları qoruğa kirtä quya. Xökümät utırışında ütä-uñçı millätçel partiälärne wäkillek itkän ministrlar Ariel tiräsendä yaña diwar qoru qararına qarşı çıqtı. Alar monı, yähüd däwläteneñ terror yanawına birelüwe dip bäyäli. Kürenä ki, premyer-ministr Şaron beryulı törle köçlärneñ küñelen kürergä teläp näticädä här yaqtan da tänqitkä genä duçar itelä.
Kärim Kamal, Praga


text:
Xatınnar xörriäte qayçan bulır?
8 mart bäyräme ütep tä kitte. Xatın-qızlarğa büläk itelgän yözlärçä vagon çäçäklär şuşı atna azağına qädär şiñep, ğadi çüpkä äylänä. Qolaqlarda maqtaw, soqlanu süzläre äle dä yañğırap tora. Ämma bäyrämnän soñ çüp sawıtlarındağı yäşel sabaqlar, büläktän buşağan tartmalar oyıme moñsu xislär uyata. Bäyräm kampaniäse ütkän, ä tormış üzençä bara.
Berençedän, qimmätle büläklär, költä-költä çäçkälär bilgele säxnä yoldızlarına, zur citäkçelärgä, eşquar bankirlarğa yäki bay häm xakimiättäge keşelärneñ xäläl cefetlärenä birelä. Ğadi xatın-qız isle sabınğa da, ber tartma konfetqa da qänäğät. Anısı eläksä äle. Bäyrämnän soñ yañadan elekke sorawlar tua. Xatın-qızlarnıñ xäle beraz bulsa da yaxşıramı? Alarğa däwlätneñ, cämğiätneñ mönäsäbäte üzgäräme? Ğasırlar buyı qalıpqa kergän tigezsezlek tiz genä betmi şul. Jirinovskiy partiäse xatın-qızlarnıñ härqaysına ir tabıp birergä xıyallana. Ä irlär citmägändä ber irgä berniçä xatın birep, bar keşene dä rizalatmaqçı. Mondıy çaqta tel söyäksez dilär. Ä citdiräk qarasaq, sotsial' ğädellek, eş xaqları, uñaylı eş şartları, fatirdan, pensiälär xatın-qızlarnı urap ütmäsen öçen bik küp eşlise bar. Bügenge Rusiädä eşsezlärneñ 75-80 protsentı xatın-qızlar. Xatın-qızlarnıñ xezmät xaqı Sovet zamanında irlär eş xaqınıñ 70 protsentın täşkil itsä, xäzer inde 45 protsentqa da citmi ikän. Meditsina xezmäteneñ qimmätlänüe arqasında xatın-qızlarnıñ 12 protsentı ğına üzeneñ sälämätlegen daimi räweştä küzätep tora ala. Balalarğa birelä torğan posobielär bik az häm alar da totqarlap birelä. Näticädä balalarnıñ 40 protsentı fäqirlek däräcäsendä.
Östäwenä xatın-qızlarnı öydä qıyırsıtu, qıynaw oçraqları kiñ taralğan. Yıl sayın 14 meñgä yaqın xatın-qız öydä, ğailädä köç qullanu näticäsendä wafat bula. Bala töşertü sanı yañadan arta başladı. Eştä, bigräk tä xosusıy şirqat'lärdä seksual' bäylänülär probleması haman kisken tora. Xakimiätkä, idärägä alarnıñ bik siräk ütkärelüe berkemgä dä ser tügel. İspaniädä, Şvetsiädä xatın-qızlarnıñ parlamentnıñ yartısın täşkil itä. Ä Rusiädä ayırım xatın-qızlarnıñ citäkçe urınnarğa ütep kerüe şaqqatqıç xäl. Rusiä Däwlät Dumasında alarnıñ sanı 10 protsentqa citsä zur qazanış dip isäplänä. Bernindi matur süzlär, känfit tartmaları, çäçäklär belän xatın-qızlarnıñ qıyırsıtıluın onıttırıp bulmıy.
Yış qına Rusiädä demografik wazğiätneñ naçarayuı, balalar tudırunıñ kimüe turında çañ suğalar. Monıñ säbäben xatın-qızlarnıñ xalıq, däwlät kiläçäge turında uylamawı dip äytep bulmıy. Bala tabu, üsterü öçen matdi, sotsial' şartlar, iñ elementar mömkinleklär, şul uq aqça kiräk. Soñğı yıllarda bayıp kitkän häm qimmätle mallar, tovarlar, yäşäw şartları belän mawığa başlağan cämğiät häm patriotik şiğar'lär yañğıratuçı däwlät çinovnikları xatın-qızlarğa yañaça qarıy dip äytep bulmıy.
Üzeneñ sotsial' qiblası, milli traditsiäläre belän ayırılıp torğan Tatarstandağı xatın-qızlarnıñ xäle gomumrusiänekennän berniqädär ayırıla. Ämma barıber ayırım töbäk kenä üze öçen ocmax tözi almıy. Uzğan yıldağı statistika buyınça, balalar tudıru, öylänü sannarı beraz artqan. Tik ul citärlek üzgäreş tügel. Milli traditsiälär qanatı saqlawı astında küp balalı ğailälär buldıru bik siräk oçrıy torğan ğäyre tabiği xäl. Xäzer inde xatınnar da, irlär dä, tatarlar da, ruslar da, başqa millät wäkilläre dä ber ük ideallarğa tabına. Döresräge, bernindi idealsız, qiblasız yäşäwgä künegä başlıy.
“Watanım Tatarstan” gäziteneñ 8 mart bäyräm sanında jurnalist Mansur Mortazin vlast'ne xatınnarğa digän mäqälä bastırğan. İndira Ğandi, Marğaret Tetçer, Benazir Bxutto, şulay uq Çili, Germaniä, Finlyandiä, Latviä däwlätlärendäge xatın-qız citäkçelärne iskä ala. Şuşında uq Rusiä häm Tatarstannı iskä töşerä. Söyembikädän soñ kem, nindi tatar xatını bula ala dip sorıy ul. Xakimiättä üz urının tapqan xalıqqa bilgele xatın-qızlarıbız azraq. Matriarxatnı, xatınnar xörriäten qoçaq cäyep qarşı aluçılar yuq şul. Näticädä, Söyembikädän soñ xatın-qız il başı bulu mömkinlege yuq däräcäsendä. Dimäk, bügenge Tatarstan häm tatar xalqı Söyembikä çorı standartları 16Hчы ğasır däräcäsenä citä almıy.
Kamilä Bigiş


text:
Gazprom Rusiä mediasın yotuın däwam itä
Rusiäneñ ilküläm televidenie kanalları inde küptän Kreml kontrolendä, küpmeder däräcädä ireklege bulğan mäglümät çarası dip gäzitlär sanala ide. Xäzer alar da, bulğan ireklegen yuğaltırğa mömkin. Qayber xäbärlärgä kürä, däwlät qaramağındağı Gazprom şirkäte Rusiäneñ kimendä ike ere gäziten satıp alırğa cıyına.
Vladimir Putin xakimiätkä kilgännän birle, ilneñ mäglümät çaraların tezep bastıru tırışlıqları kürelä. Bu tırışlıqlarğa qarşılıq yuq däräcäsendä.
Rusiäneñ ilküläm televideniese - berençe kanal, RTR, NTV – barısı da däwlät qaramağında. Xäzer şuşı däwlätläşterü üzäk gäzitlärgä dä yanıy axırsı.
Uzğan yıl başında İzvestia gäzite qıyäfäten üzgärtep, redaksiä bağanası, fikerlär bite buldırıp, atna-axrı quşımtası belän çığa başladı. Yün ayında gäzitneñ kontrol payın Gazprom-Mediä satıp aldı.
Zamanında İtogi jurnalına yazğan bäysez jurnalist Maşa Gessen süzlärençä, şunnan soñ gäzit tanımaslıq bulıp üzgärde:
"Redaksiä bağanası da, xezmätkärlär säyäsäte dä üzgärde. Xäzer ul tämam başqa gäzit. Elekke yözen yuğalttı, yañasın taba almadı. Komsomolskaya Pravda şikelle Kreml mönbärenä äylände. Möhärrire dä elekke Komsomolka möxärrire", di Maşa Gessen.
2001 yılda Gazprom NTVnı üzläştergännän soñ, media aktivlarınnan arınırğa wäğdä itkän ide. Ni öçen ul ni barı 250 meñ danä tirajlı, kerem kitermägän İzvestiäne satıp alırğa bulğan? Maşa Gessen monıñ säbäben säyäsättä kürä:
"2008 prezident saylawları yaqınlaşa, Kreml elektron medianı kontrolgä alğannan soñ, basma matbuğatnı da kontrolgä alırğa teli", di bäysez jurnalist Maşa Gessen.
Äytkändäy, şuşı täräqqiät Kommersant belän Komsomolskaya Pravda tiräsendäge ğäybätlärne dä añlata. Kommesrantnıñ tirajı zur tügel, läkin anı däräcäle elita uqıy, 8 million tirajlı Komsomolka isä Rusiäneñ iñ ere basması sanala. Gazprom-Media bu gäzitneñ ikesenä dä küz salğan digän ğäybätlärne şirkät üze kire qağa.
Extremal Jurnalistika üzäge citäkçese Oleg Panfilov Kremlneñ saylaw aldı qabalanuların tanısa da, Gazpromnıñ bu adımğa baraçağına älegä şiklänep qarıy:
"Xakimiät säyäsi uyın alıp bara: beryaqtan ul matbuğatnı kontrol itergä teli, ikençe yaqtan, Yewropa Berlege, Zur-8lek aldında yöklämälär bar. Şuña kürä, bäysez matbuğatnıñ ber keçkenä öleşe küz buyaw öçen qaldırılır, läkin bu keçkenä öleş cämğiät fikerenä ber nindi yoğıntı da yasıy almıy", di Oleg Panfilov.
Ul arada uzğan atnada Rusiäneñ Timer Yullar başlığı Vladimir Yakunin da Kommersant gäziten üzläşterü niäten belderde.
Ber yaqtan qarağanda, ere sänäğät şirkätläreneñ üz mäglümät çaraların buldıru niätendä ber xilaflıq ta yuq kebek. Küp kenä illärdä här gäzit diärlek tege yä bu sänäğät ğailäsenä qarıy. Tik menä Rusiägä kilgändä ber zur ayırma bar. Mäglümät çaraların yotırğa telägän bu kompaniälär ere sänäğät şirkätläre genä tügel, alar barısı da däwlät qaramağında.
ali ğilmi


text:
Bush Ğiraqtağı yaña strategiäsen Yaña yılğa qädär iğlan itmiäçäk
Quşma Ştatlar prezidentı George Bush Ğiraqtağı yaña strategiäsen iğlan itüne kiçekterergä bulğan. Sişämbedä Aq Yort wäkile, bu mäsälädä prezidentqa törle yaqtan qapma-qarşı kiñäşlär kilä, ul alarnı öyränergä tieş, qarar Yaña yılğa qädär iğlan itelmiäçäk dip belderde.
İke partiä wäkillären dä kertep Kongress tarafınnan tözelgän bu törkem prezidentqa berniçä konkret täqdim yasadı, qayberläre Bushnıñ xäzerge säyäsätenä kisken üzgäreş bulıp tora: äytik, Ğiraqnıñ kürşeläre İran häm Süriä belän söyläşülär başlarğa, 2008 yılğa Ğiraqtan ğäskärne çığarırğa, anda barı tik Ğiraq armiäsen öyrätü belgeçlären qaldırırğa.
Küp kenä amerikan säyäsmännäre, häm ğadi amerikannar da, Bushnıñ xäzerge Ğiraq säyäsäten xata dip sanıy, yaña täqdimnärne xuplap qarşı aldı. Ä menä administratsiäneñ üzendä, häm dä qayber Yaqın Könçığış illärendä, arqan tartışular başlandı. Küräseñ, bu şartlarda anıq strategiä bilgeläw ciñel tügel.
"Moña ğäcäplänäse yuq, täqdimnärne tärtipkä salu, kiñäşçelär belän söyläşü öçen prezidentqa waqıt kiräk. Bilgele ber waqıt eçendä bu bulır, ämmä prezidentnıñ citärlek kiñäşläştem, iñ yaxşı kiñäşne işettem, digän xise bulırğa tieş" di däwlät sekretare Condoleezza Rice.
Başqa säyäsmännär, şul isäptän Senattağı küpçelek citäkçese demokrat Harry Reid, waqıt suzu berkemgä dä faydağa tügel, digän fikerdä.
Administratsiäneñ yuğarı räsmiläre älegä fikerlären belgertmi, ämmä amerikan matbuğatı häm televideniesenä qarasañ, prezident qolağına ireşü öçen qızu köräş bara.
Bu xäbärlärgä qarağanda, Condoleezza Rice urtaçıl sönni citäkçelärne şiği premier Nuri Äl-Mäliki belän berläşterü yaqlı ikän. Töp fiker şul – urtaçıl sönni-şiği koalitsiä tözü Ğiraqqa totrıqlılıq kiteräçäk, ike yaqnıñ da ğisyançıları çittä qalaçaq.
Vitse-prezident Dick Cheney bu plan barıp çıqmayaçaq digän fikerdä. Ul Ğiraqnıñ küpçelegen täşkil itkän şiğilär xökümäten xuplaw yağında.
Läkin bu planğa Amerikanıñ töbäktäge tarafdarı, kübesençä sönnilär yäşägän Söğüd Ğäräpstanı qarşı. New York Times yazuınça, Cheney''nıñ küptän tügel anda bulğan säfäre waqıtında söğüdlelär, AQŞ Ğiraqta şiğilär yağın alsa, bez söniilärgä aqçalata yärdäm itäçäkbez dip kisätkän.
Düşämbedä Söğüdneñ tanılğan ruxaniları bar dönya sönnilären Ğiraqtağı şiğilärgä qarşı berläşergä çaqırdı. Söğüdneñ Quşma Ştatlardağı ilçese Törki Äl-Fäizal, wazifasınnan kitä digän süzlär sürätendä, öyenä qaytıp kitte.
Ğiraqtağı ğäskär mäsäläsendä dä fikerlär törle. Täqdimneñ berse – Bağdadqa 15-30 meñ östämä xärbi cibärü. İkençese qapma-qarşı – amerikannarnı mäshäb-ara ızğış urınnarınnan çığarıp, anda Ğiraq köçlären kertü.
Qısqası, sorawlar küp, cawapları qayçan bulır – bilgesez. "Bu Yaña yılğa qädär bulmas. Köne, waqıtı, urını turında berni äytä almıym. Bu sorawlar älegä cawapsız. Läkin iñ möhime – prezident bu mäsälädä eşen däwam itä" dide sişämbedä Bushnıñ süzçese Tony Snow.
Demokratlar kontrolendäge Kongress wazifasına kiläse ayda keräçägen iskä alğanda, Bushnıñ qarar qılu öçen waqıtı küp qalmıy diärgä bula.
Ali Ğilmi


text:
Rusiä ministrı Mixail Lesin Qazanğa kilde
Räsmi xäbärlärdä Rusiäneñ matbuğat eşläre häm teleradiotapşırular ministrı Mixail Lesinnıñ Qazanğa kilüe xäbär itelmi. Ä menä “Yaña ğasır” televideniese düşämbe xäbärlärendä Mixail Lesinnıñ sişämbe könne Ulyanov häm Mayakovskiy uramnarı kiseşkän çattağı yortta urnaşqan “Poccийckaя raзeTa” wäkilçelegenä, anı räsmi räweştä açu tantanasına kiläçägen täğäyen xäbär itte. Xätta, anı sıylaw öçen nindi menyu, anıñ nindi aşamlıqlar häm eçemleklär yaratqanı da äytelde. Ämmä sişämbe irtäsendä Mixail Lesinnıñ säfäre töştän soñğa kiçekterelüe mäğlüm buldı.
Yunıs Ätnäle


text: Maxsus xezmät mäğlümätlärençä, terror ğämälen başqaruçılar İzrailgä näq şunnan kilgän. Terror ğämälendä 16 keşe hälaq buldı. 80 nän artıq keşe yaralandı. Sişämbe könne intixar terrorçılar Beyer Şeba şähärendä ike autobusnı şartlatı. Bu ğämäl öçen cawaplılıqnı “Hämäs” törkeme üz östenä aldı. Alar izrail raqetaları xöcümendä üterelgän törkem citäkçeläre şäyex Äxmäd Yässin häm Abdel Aziz Rantissi öçen üç aluların belderä. İzrail premer ministrı Ariel Şaron bolay dide: “İzrail terror belän köräşüne däwam itä. Bu bezneñ planlaşıtırılğan Ğazadan kitüebez belän ber niçek tä bäylänmägän. Barı tik ber genä äyber bar- intixar terrorçılar. Häm bez mömkin bulğan barça yullar belän dä alarğa qarşı köräşäçäkbez”.


text:
Ekrem Çelebi - Dağlar Bizim Dağlarımız
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Dağlar Bizim Dağlarımız
Etiketler : Ekrem Çelebi - Dağlar Bizim Dağlarımız türkü indir, Ekrem Çelebi - Dağlar Bizim Dağlarımız türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Dağlar Bizim Dağlarımız mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Dağlar Bizim Dağlarımız türküsü, Dağlar Bizim Dağlarımız sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Dağlar Bizim Dağlarımız bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Sen Benimsin Ben Seninim
Ekrem Çelebi - Kör Olası Bahtım
Ekrem Çelebi - Karanfil Suyu Neyler
Ekrem Çelebi - Küstürdün Gönlümü
Ekrem Çelebi - Bu Ne Güzel Bir Düğün
Ekrem Çelebi - Yozgat Sürmelisi
Ekrem Çelebi - Mavilim Herkediyor
Ekrem Çelebi - Gör Ki Felek Bize Neler Eyledi
Ekrem Çelebi - Oya Yazma Başında


text: Rusiäneñ General prokuraturası Yukos şirkäte elekke başlığı Mixail Xodorkovskiy eşe buyınça ğäyepläw näticäsen rasladı. Ğäyepläwneñ töp matdäläre, zur külämdä aqça üzläşterü, xösetlek häm salımnar tülämäw. Xodorkovskiynıñ xökümätkä kitergän zıyanı milliard dollardan da artıq isäplänä. Xodorkovskiy advakatı Genrix Padva, General prokuratura eşne Meşçan mäxkämäsenä düşämbe könne tapşıraçaq dip belderde. Mäskäwneñ arbitraj mäxkämäse Yukos neft şirkätenä yöz milliard rubl' tülärgä däğwä belderä. Salım ministrlığı Yukosnı salımnar tülämäwdä ğäyepli. Mäxkämä utırışı yabıq işeklär artında bara.


text:
Tatarstan möselman illär belän xezmättäşlekne üsterä
Atna azağında respublika prezidentı citäkçelegendäge räsmi delegatsiä Törkiädän qayttı. İnde xäbär itkänebezçä, alar İstanbulda uzğan Rusiä-Islam dönyası digän strategik küzallaw törkeme cıyılışında qatnaştı. Bu yulı Rusiäneñ möselman dönyası belän araların tatarstanlılar yaxşırtırğa tırıştı.
Monnan tış, Tatarstannıñ premyer-ministr urınbasarı, Mädäniät ministrı Zilä Wälieva islam tarixı, sänğäte häm mädäniäte üzäge – İRSİKA citäkçese Xalit Eren belän oçraştı. Oçraşuda süz törle xalıqlarnıñ aralaşuı häm añlaşuında mädäniätneñ zur urın biläp toruı, İRSİKA oyışmasında äğza bulıp torğan illär häm alarnıñ mädäniätläre belän tanıştıru kiräklege xaqında bardı. Zilä Wälieva häm Xalit Eren xezmättäşlek turında memorandum da imzaladılar. Anda mädäniät häm sänğät ölkäsendä aralaşuın arttıru, törle çaralar ütkärü, täcribä häm mäğlümät urtaqlaşu maqsatınnan ike yaq ütkärä torğan fänni çaralarda qatnaşu, belgeçlär belän almaşu qaralğan.
Şunısın da äytergä kiräk, Tatarstan wäkilläreneñ islam illäre belän aradaşçılıq itüe Rusiä citäkçelegenä oşağan kebek. Bilgele bulğança, Rusiä prezidentı 11-13 fevral’ könnärendä Ğäräp Ämirlekläre, Katar häm İordaniägä räsmi säfärgä cıyına. Anda Vladimir Putin belän Mintimer Şäymiev tä barır dip kötelä. Putinnıñ bu illärgä säfäre Rusiäne islam illäre belän tağı da yaqınaytaçaq häm xezmättäşlekne arttıraçaq, dip belderde jurnalistlarğa Tatarstan prezidentı İstanbulda çaqta. Şulay uq ul, Tatarstan bu maqsatlarğa ireşü öçen bar qulınnan kilgänen eşläyäçäk, dip östäde.
Gölnaz İlgizär


text:
Saxarov Muzeye citäkçeläre dinne mısqıllawda ğäyeple tabılıp xökem itelde. Keşe xoquqları oyışmaları protest belderä
Mäskävnıñ Taganski rayon mäxkämäse Saxarov muzeyeneñ mödire Yuri Samodurovnı häm anıñ urınbasarı Lüdmila Vasilovskayanı dinne mısqıllauda häm etnik näfrät taratuda ğäyeple taptı. Alar "Saq bulıgız-Din" digän kürgäzmä oyıştırğannar ide. Prokuror törle möddätle törmä cazaların taläp itsä dä, xakim alarnı 100är meñ rubel aqçalata cazağa xökem itte. Samodurov Mäskäv şähär mäxkämäsenä möräçäğät itäçägen belderde. Provoslav Çirkäve qararnı xuplağanda, Xalıqara keşe xoquqların yaqlau oyışmaları fiker belderü ireklegen çikliy dip tänqit ittelär.
Audio
"Bu vaqiğä Russiädä vıcdan ireklegeneñ bulmauın kürsätä. Provoslav Çirkäveneñ kontrolsez ireklege bar , läkin, başqa dinnär öçen, şulay uq ateizm häm agnostisim öçen ireklek yuq."
Xökemgä tartılğannarnıñ advolatı Yuri Şmidt Russiä Provoslav Çirkäven üzeneñ politik maqsätlären ğämälgä quyarğa tırışuda ğäyepläde.
Audio
"Alar bezneñ fiker häm ışanu ireklegebezne çiklärgä , provoslaviäne dävlät dine itärgä häm Russiäne teokratiägä äyländerergä telilär."
Ämnisti İnternational xökem qararınnan elek ük, Samodurov törmä cazasına xökem itelgän xäldä, anı vocdan totqını dip iğlan itäçägen beldergän de. Human Rights Watch oyışası da xökem qararın tänqitläde , bu fiker ireklegen qabul itelmäslek däräcädä çikläv bulıp tora häm dävlät belän provoslav çirkäve arasındağı yaqın mönäsäbätlärne kürsätä dip belderde. Yuri Samodurov isä mäxkämä närsä yaraqlı sänğät närsä tügel digän mäsälägä tıqşındı häm bu icat ireklege turında borçılğan häm senzuanı kire qaqqan barlıq sänğätkärlärne borçırğa tieş dip belderde.
Audio
"Mäxkämä dävlät isemennän ber ideanı formalaştırdı. Ul bu xökem qararın çığaruı belän Könbatış añına yaqın , läkin Russiägä yat sänğät bar dip rasladı. Mäxkämä degeneratsiälängän sänğät häm normal sänğät bar digän näticägä kilde."
Samodurov häm Vasilovskaya rayon mäxkämäse qararın Mäskäv şähär Mäxkämäsenä şikayät belderäçäklären häm kiräk bulğan xäldä Strasburgtağı Keşe xoquqları buyınça Yevropa Mäxkämäsenä qädäre baraçaqların belderdelär.
Färit İdelle, Praga.


text:
Rusiä däwlät duması saylaw bülletennärendäge barlıq namzätlärgä qarşı tawış birüne tıyuçı qanunnı berençe uqılışta xupladı.
Bu qanunnı yaqlawçılar ul saylawçılarnı tawış birgändä cawaplıraq bulırğa etäräçäk di.
Dumanıñ Konstitutsion Qanun komitetı räise Vladimir Piligin qanun tawış birüçelärne saylarğa etäräçäk dide.
"Säyäsi qaraşlarnıñ barlıq qatları da, ä ul bik zur tügel, uñ, sul häm urtaçıl qaraşlar, barısı da Rusiä federatsiäsendä qanun qısalarında eşläwçe säyäsi partiälärdä çağıla" dide Piligin.
Tänqitläwçelär isä bu qanun näticäsendä saylawçılarnıñ tawış birüdä qatnaşuı kimiäçäk di. Elekke saylawlarda barısına da qarşı dip tawış birü säyäsi partiälärgä protest belderü dip qabul itelde.
Bu qanunnı barlığı 352 deputat yaqladı. Kimendä 226 tawış kiräk ide. Oppozitsion partiälär aña qarşı çıqtı.


text:
Quşma Ştatlarnıñ Rusiädäge ilçese Aleksandr Vershbow AQŞ Rusiäneñ Lukoil neft' şirkäte citäkçese Mixail Xodorkovskiynıñ qulğa alınuınnan soñ bu şirkät tiräsendäge nizağqa borçılu belän qarıy dide.
Vershbow Xodorkovskiy qulğa alınğannan soñ Waşington Rusiädä qanun saylap alınğan oçraqlarda ğına qullanıla digän şik belän qarıy dide.
Xodorkovskiyğa aldaw ısulı belän eşmäkärlek itü häm salımnardan qaçu turında barlığı 7 ğäyepläpw belderelep ul Mäskäw törmäsenä yabıldı. Rusiäneñ yäşeren xezmätläre anı Novosibirski hawa alanında totqan.
Şahitlär äytüençä, Xodorkovskiynıñ başına qapçıq kiderep anı çirgä yıqqannar häm qat-qat tipkälägännär.
Prokuratura äytüençä, ul räsmi çaqırtularğa belä torıp cawap birmägän bulğan.
Yukos şirkäte Xodorkovskiyğa qarşı tikşerüne absurd dip atadı häm monıñ artında säyäsät yata dip belderde.


text:
Udmurtiä respublikasınıñ mäğärif ministlığı soñğı yıllarda kollegiäneñ küçmä utırışların milli belem birüçe mäktäplärdä uzdırunı ğädätkä kertte. Anıñ maqsatı — milli belem häm tärbiä buyınça eş täcribäse belän urınnarda urtaqlaşu.
Udmurtiä mäktäplärendä tatar tele küp yıllar uqıtıluına qaramastan, anıñ ni däräcädä alıp barıluı mägärif ministrlığınıñ kollegiä utırışında moña qädär tikşerelgäne yuq ide. Ütkän pänceşämbedä mägärif ministırlığınıñ çirattağı küçmä utırışı İjawda tatar klassik gimnaziäsendä uzdı. Utırış respubliqa mäktäplärendä tatar häm mari telläre uqıtıluınıñ quyılışına bağışlandı. Anda respublikanıñ här şähär häm rayonnarınnan mägärif bülekläre citäkçeläre, milli mäktäplär direktorları qatnaştı.
Mägärif ministrı wazifasın başqaruçı Natal'ya Sudarikova utırışnı açıp, başta gimnaziä direktorı Gölzirä Fnyun qızı Äxmätşinanı tuğan köne belän qotladı, häm suzne gimnaziä urnaşqan Lenin rayonı administratsiäse başlığı urınbasarı Klavdiä Kuznetsovağa birde.
Kuznetsova elek — elektän Udmurtiä başqalasınıñ Lenin rayonı tatarlar kümäk yäşägän töbäk bularaq bilgele buluın, häm biredä 70—nçe yıllar azağına qadär eşlägän tatar mäktäbe, xäzer anıñ nigezendä tözelgän tatar gimnaziäse, mikrorayonda ğadi uqu yortı ğına tügel, ä tatar mädäni uçağı bulıp toruın, anıñ uqıtuçılarınıñ mikrorayonda xalıq arasında abruy qazanuın bilgeläp ütte. Şulay uq gimnaziäneñ äle biş kenä yıl elek açıluına karamastan, anıñ zur, ixtiramğa layıklı üzençälekle milli traditsiäläre, tarixı buluın isäpkä alıp, eş itärgä täqdim itte.
Mägärif ministrınıñ milli belem häm tärbiä eşe buyınça urınbasarı Zoya Suvorova mägärif ministrlıgında milli belem birü eşe maxsus milli belem birü Konsepsiäse nigezendä häm berniçä yıl elek tözelgän Assatsiätsiä küzätüe astında alıp barıla dip başladı suzen. Şulay uq berniçä yıl elek respublikanıñ Däulät Sovetı qabul itkän tellär turında qanunnı tormışqa aşıru buyınça da ministıyrlıq aldında zur burıçlar tora dide Suvorova häm bu uñaydan respubliqa mäktäplärendä udmurt, tatar, mari, çuaş tellärendä belem birü turında qısqa ğına mäğlumat birde.
Dokladçı tatar häm mari telläre uqıtıluı buyınça alıp barılğan eşlärgä täfsille analiz yasadı. Tatar tele respublikanıñ 26 mäktäbendä uqıtıla, qızğanıç, ütkän yıl belän çağıştırğanda, öç mäktäptä ana tele uqıtıluı kimegän — Yukamen rayonında ber az komplektlı awıl mäktäbe yabılğan, Zav'yalovo rayonındağı ber mäktäptä ana tele fen bularaq uqıtudan tügäräk itep qaldırılğan, häm İjau şähäreneñ ber mäktäbendä balalar mäktäpne tämamlap kitkännär, anda başqa tatar sıynıfları bulmağan.
Bu yıllarda tatar klasslarında uquçı balalarnıñ belemen tikşerü buyınça berniçä çara ütkärelgän. Suvorova äytüençä, ana telen üzläşerü kürsätkeçläre yuğarı. Şulay uq Udmurtiädän tatar tele häm ädäbiätın uquçı balalar Qazanda regionara olimpiadalarda qatnaşıp, yaxşı bäya alğannar, berniçäse bügen tuğan telendä uqunı Qazan vuzlarında däwam itä. Tuğan telendä klasstan häm mäktäptän tış ta bik küp çaralar uzdırılğan. Uqıtuçılar däreslärdä, başqa çaralarda regional' komponentnı qullanıp, tatar xalqı tarixın öyränügä, milli traditsiälär, yolalarnı üzläşterügä zur iğtibar birä. Uqıtuçılarnıñ belemen kütärü buyınça da eş alıp barıla, respublikada berniçä seminar uzğan, alarnıñ bersendä xättä Tatarstan mägärif ministrı Faris Xarisov üze dä qatnaşqan, şulay uq Tatarstan şähärlärendä oyıştırılğan uqularda, kurslarda da tatar tele uqıtuçıları yış qatnaşqan.
Suvorova problemalarnı da çitlätep uzmadı. Tatarstan häm Udmurtiä respublikalarınıñ mägärif ministıyrlıykları arasında täzelgän kileşü nigezendä tatar tele däreslekläre belän Tatarstan tä'min itä. Ämmä, ul däresleklär älegä citeşmi.
Tatar tele uqıtuçıları, biğreq tä rayon mäktäplärendä eşleüçelär, inde ölkän yäştä, alarğa almaş yuq, Mojğa rayonında berniçä yıl elek täzelgän häm balalarnı başlanğıç sıynıflarğa qabul itärgä äzer mäktäp, kadrlar bulmaw säbäple, eşlämi. Tatar sıynıflarına balalar tuplaw da tieşle däräcädä alıp barılmıy, monda tatar oyışmalarınıñ yärdäme kiräk.
Tik bu çığıştan soñ süz aluçı — İjau şähäreneñ Lenin rayonı mägärif bülege citäkçese Zaretskaya, gimnaziä direktorı Äxmätşina üz eşlärendäge uñışlarğa ğına tuqtaldılar. Tatar gimnaziäsen kiñäytü, monda yanqarma täzü turında ber süz dä äytelmäde. Bügen tatar gimnaziäsendä barı tik 200 gä yaqın bala uqi ala, başqa urın yuq, anıñ texnik bazasın da yaxşırtu, tatar senğaten, mädäniäten üzläşterü äçen bötenläy dä mömkinleklär bulmawı da, şulay uq biredä uqırğa balalarnı äzerläwçe progimnaziä buldıru mäsäläse dä kütärelmäde. Ä bu sorawlar küktä bolıtlar arasınnan yözep yörüdän xäl itelügä küçärgä tieş, ä alar kollegiä utırışında qabul itelgän qararda da çağılmadı dip möräcäğät ittem mägärif ministrı wazifasın başqaruçı Natal'ya Sudarikovağa.
Sudarikova gimnaziägä yanqorma tözeleşen maxsus programmağa kertergä tırışırğa kiräk dip belderde belderuyın, ämma şuşındıy zur utırışlarnıñ qararına da kertelmägän mäsälägä başqa citäkçelärneñ mönäsäbäte niçegräk bulır ikän soñ. Küzallawı qıyın.
Kollegiä eşeneñ ikençe öleşe açıq däreslärdä däwam itte. Ul känne biregä cıyıluçılar biş laboratoriä eşe belän tanışa aldı. Monda gimnaziä uqıtuçılarınnan tış, İjau şähäreneñ başqa tatar tele uqıtqan mäktäplärennän dä uqıtuçılar açıq däreslär birde. Alarnıñ temaları da töple — tatar tele däreslärendä balalarnıñ icadıy mömkinleklären üsterü, tatar tele däresendä — millätara duslıq buldıru, klasstan tış çara — tatar xalqınıñ milli traditsiäläre häm başqalar. Här däresne mäktäp direktorı üze başlap, mäktäptäge eşlärgä näticä yasadı, häm uqıtuçı däresne däwam itte. Äytergä kiräk, barlıq däreslärgä dä yuğarı bäya birelde.
Kollegiä utırışına äzerlänü çorında tağın nilär açıqlanğan, häm anıñ qararları nigezendä kiläçäktä tağın närsä eşlärgä kiräklege turında mägärif ministıyrlığınıñ milli bülege xezmätkäre Älfiä Ğaysina.
—audio—
Elfiä Ğaysina Udmurtiädä tatar tele uqıtıluı Tatarstan Respublikasınıñ mägärif ministıyrlığı utırışında da tikşereläçäk, mägärif ministıyrlığına çaqıru bar dip östäde.
Xämidä Ğayfullina, Udmurtiä


text:
Haiti prezidentı Jean Bertrand Aristide ildän qaçıp kitte.
Haitidağı AQŞ ilçese James Foley jurnalistlarğa tizdän Haitiğa xalıqara xärbi köçlär cibäreläçäk, Anda AQŞ ta qatnaşaçaq dip belderde.
Frans Press agentlığı xäbärenä qarağanda, Aristide Dominikan Respublikasına kilgän. Prezident süzçese Luiz Gonzalez Fabra äytüençä, anıñ oçqıçı başqala yanındağı Barahona hawa alına töşkän. Gonzalez Hiatinıñ 3 oçqıçı Barahona hawa alanına töşü röxsäte soradı di. Oçqılarnıñ bersennän Aristide çıqtı dip xäbär itelä. Aristide xökümäte ministrı häm anıñ yaqın kiñäşçese Leslie Voltaire äytüençä, ul Morocco, Taiwan yäki Panamada sıyınu sorıyaçaq.
Waşingtonda Quşma Ştatlarnıñ yuğarı räsmie Administratsiä fikerençä, Aristide Haiti xalqı öçenuñay qarar qabul itkän dide. Anıñ kitüen taläp itüçe ğisyançılar Aristidnı korrupsiädä häm üz köndäşlärenä qorallı höcümnär oyıştıruda ğäyepläde.
Haitinıñ elekke kolonizatorı bulğan Fransiä dä 8 millionlı Haiti xalqı öçen anıñ kitüe yaqşı bulaçaq dip basım yasadı, Quşma Ştatlar da monı xuplap çıqtı. 5-nçe Fevral''dä başqaladan 110 çaqrımda ğisyan başlanğannan soñ bäreleşlärdä häm repressiv çaralarda yözdän artıq keşe üterelde.
Aristide 1980-nçe yıllarda diktaturağa qarşı xalıq kütäreleşendäge role öçen Haiti demokratiäse qaharmanı bularaq tanılğan ide. Ämma anı bärep töşerü öçen qorallı ğisyan başlanıp 24 kön ütügä, bügen ul üze ildän qaçıp kitärgä mäcbür buldı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Yekaterinburgtağı Tınıçlıq häm Duslıq yortında milli-mädäni oyışmalar citäkçeläreneñ çirattağı utırışı bulıp uzdı
Utırışta qatnaşuçılar Tınıçlıq häm Duslıq yortınıñ xucası Tahir Äsxät ulı Soltanovnıñ Rusiä Prezidentı Vladimir Putin Ukazı buyınça Duslıq ordenı belän büläklänüe uñayınnan, anı bu yuğarı büläk belän täbrik ittelär. Tahir äfändeneñ küpmillätle Sverdlov ölkäsendä xalıqlar duslığın nığıtu buyınça başqarğan eşlären yuğarı bäyäläp, aña nıqlı sälämätlek, kiläçäktä dä bu eştä zur uñışlarğa ireşüen telädelär.
Bu yulı utırışqa cıyılunıñ maqsatı bik citdi buldı. Sverdlov ölkäse gubernatorı qarşında eşläp kilgän millätlär buyınça konsul'tativ sovet milli oyışmalar citäkçeläre qaramağına ber dokument täqdim itte. Bu dokument nigezendä öç yaqlı kileşü tora. Berençe yaq - ölkä xökümäte, ikençe yaq – eçke eşlär idäräse, öçençe yaq – milli-mädäni oyışmalar. Kileşüdä öç yaqnıñ da millätara kileşmäwçänlekne buldırmaw, tolerantlıqnı saqlaw, grajdannarnıñ Konstitutsiä birgän xoquqların yaqlaw buyınça bergäläp eşläwe qarala. Älege kileşü çınlap torıp eşläsen öçen, konsul'tativ sovet qarşında maxsus koordinatsion komissiä tözelde. Komissiä maxsus nigezlämä nigezendä eşläyäçäk.
Mondıy eşne başlap cibärüneñ säbäbe nidä soñ? Yekaterinburg şähäreneñ çeçennar milli-mädäni oyışması citäkçese Adam äfände Kalaev monı ölkädäge demografik wazğiätneñ könnän-kön üzgärüe belän añlata.
Biregä waqıtlıça eşkä yäki daimi toru urınına küçep kilüçe Bäysez Däwlätlär Berdämlege grajdannarı küp oçraqta zakon qısalarına sıyu yağın uylap betermiçä döres eşlämilär. Tärtip saqlaw orğannarı xezmätkärläre yağınnan da tayaqnı qatıraq bögü oçraqları küp. İke yaqtan da üzara mönäsäbätlärdä zakon bozu oçraqları bulğalıy. Mondıy nigezsez xällärgä yul quymas öçen, eçke eşlär idäräse milli-mädäni oyışmalar belän tığız elemtädä eşlärgä tieş. Häm bu mönäsäbätlärneñ xökümät kontrole astında buluı zarur. Öç yaqlı Kileşü tözelü küp kenä problemalarnı çişärgä yärdäm itär, dip ömetlänälär dokument östendä eşläwçelär.
Utırışta qatnaşuçı milli-mädäni oyışmalar citäkçeläre Kileşü astına qul quyarğa bertawıştan riza buldılar.
Fäwiä Safiullina. Yekaterinburg.


text:
Kreml Yukosnı bölgenlekkä etärä. Amerikan aksionerları da şirkätne mäxkämägä birde.
Russiä xakimiätläreneñ ber könne Yukosqa banka xisapların faydalanırğa röxsät itüe, ikençe köne tıyuı, ber yaqtan dönya bazarında nefte bäyäseneñ kütäreüenä säbäp bulsa, ikençe yaqtan Yukosnı bölgenlekkä taba alıp bara. Yukos öçen tağı da ber problemma tudı. Yukos aksiäsenä iä amerikannar, şirkät citäkçelegen, döreslekkä turı kilmägän belderüläre öçen mäxkämägä birdelär. Yukos aksiäläre AQŞ finans bazarında terkälgännektän, amerikan finans qanunnarı aña qarıy.
Audio
"Yukos könenä yaqınca ber milion miçkä nefte çığara. Monıñ krannarıın yabu hiç şiksez xalıqara nefte bäyäsenä täsir itäçäk . Bez Yukosnıñ nefte çığaruın tuqtatunı buldırmau mömkin bulır dip ömet itäbez. Läkin, vazğiät kiskennäşä , cönki, avgust urtalarında Yukosnıñ tülärlek aqçası qalmayaçaq."
Yaqın Könçığıştağı bigeräk Ğıraqtağı xällär, terror qurqınıçı häm Yukos problemması säbäple, dönya bazarında nefte bäyäläre bik kütärelde. Monnan elbette, Russiägä satqan nefte öçen budjetta xisaplanğanğa qarağanda küpkä küberäk aqça kilä. Xökümät Yukosnı üz qulına kiçerergä teläsä dä, anı bölgenlekkä töşerü häm nefte çığaruın tuqtatu, çit il belgeçlärenneñ fikerençä, ber dä aqıllı adım bulmas ide, çit il kapital xuçalarınıñ Russiägä ışanıçın qaqşatır häm monan Russiägä zur zian kiler ide. Şulay Yukos Russiä xökümäteneñ salım taläbe säbäple krizis kiçergän häm monı xäl qılu yulların ezlägändä, yaña ber problemma aldında qaldı. Yukos aksiälärenä iä amerikannar şirkätne AQŞta mäxkämägä birdelär. Advokat Chaterine Kovalevskiy radiobız xäbärçesenä , üze eşlägän advokatlar byürosı Yukos menecmenteneñ azıraq salım tüläv mäsäläsendä investorlarğa yalğış mäğlümät birgän buluı xaqında dälil tuplıy dip belderde.
Audio
"Şirkätebezneñ fikerençä, ğäyelänüçe salım tülämäv öçen törle şirkätlär çeltäre oyıtırğan. Şuşı yul belän salım miqdarın kimetü , uñayıraq salım şartlarına iä bulu mömkin bulğan."
Kovalevskiy eşlägän advokatlar byurosı Yukosnı 6-nçe yüldä Nyu Yorktağı federal mäxkämägä birgän. Monıñ Yukosqa täsire turında äle söyläv irtä. Nyu Yorktağı Yevrasiä törkemendäge Yevropa häm Yevrasiä Praktikası dip atalğan tikşerenä hm kiñäş şirkäteneñ mödire Laurent Ruseckas , Yukosqa qarğı alğa sörelgän ğäyelävlär nigesez häm politik digän fikerdä.
Audio
"Mondıy oçraqlarda aksionerlarnı belä torıp aldarğa tırıştılar dip ispat itärgä kiräk. Yukos ul çaqta Russiädä başqa şirkätlär dä qullanğan häm qanuni dip xisaplanğan salım praktikasın qullandı. Älbättä, qäğidälär üzgärde . Läkin, monıñ öçen Kremlne mäxkämägä birep bulmıy. Şul säbäple Yukos häm anıñ idaräçelären ğäyeplärgä tırışıla."
Yukosnı mäxkämägä birgän advokatlar burosınnan Kovalevskiy bu mäsälädä säyäsätneñ bulun iqrar itsä dä ul xoquqi nigezneñ buluın da däğvä itä. Kovalevskiy protsesnıñ bik aqırın baraçağın häm yıllarğa suzılaçağın da iqrar itte. Ul AQŞta iñ ere Yukos aksiänerlarııñ kem buluın yäisä küpme aksionernı väkilek itüen äytmäde. AQŞtağı başqa advokat buroları da amerikan aksionerları isemennän Yukosnı mäxkmägä birgän bulsalar da, alarnıñ väkilläre radiobız xäbärçesenä nindi dä bulsa kommentariä birüdän baştarttılar.
Färit İdelle, Praga.


text:
Los Angeles Times: Çeçnä qıyssası şartlatulardan ğına tormıy
Bügen tışqı dönya Çeçnä turında kübesençä Rusiä xakimiätlärennän işetep belä. Aları isä bu köräşne bik uñışlı räweştä, terrorçılarğa häm İslamçı fanatlarğa qarşı suğış dip, çeçen suğışçıların Äl-Qaidägä bäyläp sürätläp kilä. Bu, bigräk tä, 11 Sentäber waqıyğalarınnan soñ Waşingtonğa qarata uñışlı uynaldı. Näticädä, Rusiäneñ räximsez suğışın tänqitläw bette diärlek, prezident Vladimir Putin Bush administratsiäseneñ terrorğa qarşı suğışında berektäş dip tanıldı.
Kreml''neñ Çeçnäne sürätläwläre tulısınça yalğan dip äytep bulmıy. Çeçen qarşılıq köçläreneñ ber öleşe terrorğa bäyleme? Monı kire qağu mömkin tügel. Tınıç xalıqnı üterüçe häm imgätüçe intixar şartlatuların başqaça añlatıp bulmıy. Mondıy qotoçqıç höcümnärne oyıştıruçılar häm başqaruçılar İslamnıñ radikal variantına nigezlänäme? Üzläre äytüenä qarağanda, äyye, nigezlänä. Çeçnädä äl-Qaidä barmı? Bik mömkin. Ämma ruslar Çeçnägä kerüne, anıñ belän elemtäne bik nıq qatı kontrol''dä totqanğa kürä, bez monı tulısınça ışanıp äytä almıybız.
Xäbärçelärne Çeçnägä kertmäw östenä Kreml'' Russiä radiolarına häm televidenielärenä dä Putin kontrolen arttıra bara. Näticädä, suğıştağı ciñülärne häm säyäsi çişeleşkä taba tärräqiätne sürätläwçe yaxşırtılğan qıyssalar ğına söylänä. Küptän tügel Russiä Yewropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasınıñ Çeçnägä kilgän küzätüçelären annan çığarıp cibärde. Xakimiätlär şulay uq anda BMO küzätüçelären kertmäw öçen törle kirtälär quyunı da däwam itä. Çeçnägä Könbatışnıñ xoquq yaqlaw oyışmaları kertelmi.
Şuña kürä, Kreml''neñ Çeçen mäs''äläsen ğädäti terrorçılıq mäs''äläse itep sürätläw tırışlıqları aqrınlap döreslek bularaq qabul itelä bara. Ämma bu yalğan. Çeçnä xäzer tämuğnı xäterlätä. Häm monıñ töp säbäbe Rusiäneñ Çeçnä kampaniäsen nigezsez totqarlawlar, keşelärne öylärennän tönlä köç belän alıp kitülär, azaplawlar, üterülär, köçläwlär, urlawlar häm rişwät belän alıp baruı. Rusiäneñ mäxkamä sisteması mondıy räximsezleklärgä qatnaşqan soldatlarnı cawapqa bik siräk oçraqta ğına tartuı belän ışanıçnı yuğalttı.
Xoquq yaqlawçı Human Rights Watch oyışması isäpläwençä, Çeçnädä här ay sayın 60-lap çeçen (kübesençä yäş it-at) köç belän alıp kitelä. Russiä xakimiätläre monıñ öçen Çeçen suğışçıların ğäyepli. Ämma bitlek kigän banditlar törkemeneñ Rusiä xärbiläre kontrolendä bulğan cirlärdä keşe urlaw öçen maşinalarğa utırıp irekle xäräkät itüe aqılğa sıyarlıq närsä tügel. Alıp kitelgännärneñ bik siräge genä kire qayta. Anda 49 kümäk qäberlektä barlığı 3 meñläp mäyet tabılğan.
Şul uq waqıtta Çeçnä xäräbä xälendä qala birä. Yaña buın çeçen balaları qurqu, yortsızlıq häm yarlılıqtan başqa berni kürmi üsä. Küpläre yätim. 1 millionğa yaqın Çeçen xalqınıñ 200 meñe pıçraq-qızğanıç qaçaq yazmışın däwam itä. Alarnıñ kübese İnguşetiädä.
Bu ğädelsezleklärneñ berse dä itnixar şartlatularnı aqlıy almıy. Ämma alar Çeçnä qıyssasınıñ könbatışta küpçelekkä mäğlüm bulmağan yağın açıp birä.
Tınıç xalıqqa räximsezlek birüçe suğış alıp baruı belän Russiä xakimiäte intixar şartlatularğa barırday keşelär birüçe betmäs-tökänmäs çığanaq buldırdı. Ul şulay uq söyläşülär alıp barırğa yararday töple çeçennarnıñ çitläşüen tä''min itä häm mart ayındağı referendum kebek, Çeçnädä tärräqiät buluın kürsätüçe dip maqtalğan işarälärneñ mäğnäsen beterä bara. Saqlanu häm tışqı säyäsätne genä Mäskäw qulında qaldırıp Çeçen respublikasına kiñ xakimiät birüçe federal kileşü tözergä kiräk.
Çeçnä millätara nizağlarnıñ bik siräk oçraqta ğına çişerüen kürsätä. Ğäyepsez çeçennar häm ruslar ike yaqtan da yomşaqlıq häm kompromissnı pıçraq süz dip sanawçı keşelär alıp baruçı räximsez suğışqa kerep çumğan. Bu Russiäneñ iqtisadına häm demokratik mömkinleklärgä naçar tä''sir itä. Qaçaqlar lagerlarenda cäfalanuçı meñnärçä çeçen turında äytep tä torası yuq. Çeçnägä bäyle barlıq bilgesezleklär arasında ber genä bilgele närsä bar. Şimbä könge ütereş andıy ğämällärneñ soñğısı bulmayaçaq.
Rahan Menon.


text:
Ğiraqtañ Terror belän küräştä Törkiägä yärdäm süze
“Xäzerge kiyerenkelek, bezneñ kürşe Törkiä belän bulğan mönäsäbätlärebezne boza almayaçaq. Bez Törkiä häm Ğiraq xalqına töbälgän teror qurqınıçına qarşı qulğa-qul birep bergäläp küräşäçäkbez. Bez, terorçılıqnıñ, dus Törkiyä xalqınıñ iminlegenä ni däräcä qurqınıç tudırğanıñ añlıybız”
Äl-Maliqi bu belderüen, İstanbulda cıyılğan, Ğirqqa kürşe illärdän kilgän yuğarı wäkillär häm zur sigezlek aldında yasadı.
Ğiraq xökümäte süzçese, Ali äl-Dabbağ Bäğdadnıñ Körd ğisyançı başlıqların da qulğa alu niätläre buluın belderde. Bu cıyılış, AQŞ däwlät sekretarı, Condoleezza Rice belän Ğiraq, Törkiä, İran wäkilläre häm Zur sigezlekneñ BMO İminlek Şurasınıñ 5 daimi wäkillären bergä oçaştırdı.
Törkiä, Tönyaq Ğiraqtağı körd ğisyançıları höcümnärenä qarşı, AQŞtañ fiğili cäwaplılıq kötä.
AQŞ isä, höcümnärne awızlıqlarğa wäğdä birde. Läkin ul Törkiägä Ğiraq çigendä, çig-aşa operatsiä başlatudan tıyılırğa tiyeş di.


text:
Cäy citü belän İranda kienü qağidäläre qırıslatıla
Iran räsmiläre İslam quşqança kienü qağidälären bozuçılarğa qarşı çaralarnı qırıslata. Bu xaqta polisiä başlığı Morteza Talaei belderde. Bu tör kisätülär ğädättä hawalar cılınuğa bäyle. 21nçe aprildän iğlan itelgän bu qırıs çaralar, qadimi köçlärneñ elekke belderülärennän niçek tä bulsa ayırılamı?
Bu yañalıq alda torğan esse cäy könnärendä berençe çiratta yäşlärgä qarşı yünältelgän dip farazlana. Ämma Tähranda yäşäwçe Akbar isemle yäş yeget, xökümätneñ bu çaralarınıñ citdi tügel, dip belderde.
"Xökümätneñ närsäne dä bulsa üzgärtäse kilsä alar yäşlärgä basım yasıy. Xatami xökümäte xakimiätkä kilgäç alar da yäşlärgä basım yasağan ide, ämma soñıraq ireklek kilde, yäşlär telägän cirgä bara aldı. Xäzer dä şulay, soñınnan yañadan ireklek bulır."
Polisiä başlığı Talaei süzlärenä qarağanda, monnan soñ İslamça kienü tärtiben bozmawnı östämä 50 bülek küzätäçäk, alarda xatın-qızlar da bar. Qısqa çalbar, tar häm qısqa bişmät kiyüçe häm çäçlären yaxşılap qaplamağan xatın-qızlarnı cäza kötä, dide polisiä başlığı. Qırıs çaralarnıñ qayberläre irlärgä dä qağıla, ämma tayaqnıñ yuan başı xatın-qızlar cilkäsenä töşäçäk.
Bu qağidälär İranda islam inqilabınnan soñ 1979nçı yılda ğämälgä kerde. İrlärgä qısqa çalbar kiyü tıyılğan. Xatın-qızlarnıñ kieme gäwdäsenä sılanıp tormasqa häm ozın bulırğa tieş. Räsmilär şuşı qağidälärne saqlar öçen yañadan yaña cäzalar uylap taba. Ämma bügenge Tähranda xatın-qızlarnıñ qısqaraq häm tarraq çalbar kiyüen, tösle-tösle yawlıqlarnıñ baş tübäsen genä qaplap toruın küzätep bula.
Qadimi köçlär kontrolendä bulğan parlament xökümätne, kienü tärtiben bozuçılarğa qarşı çaralar kürergä çaqırdı.
Ämma xalıqnıñ küpçelegen yäş keşelär täşkil itkän İranda bu çaralarnıñ tiskäre näticäse bulırğa mömkin. Azar isemle yäş xatın Azatlıqnıñ farsı redaksiäse, Farda radiosına üz fikeren belderde:
"Bu çaralar mäğnäsez, alar yäş buınnıñ açuın ğına çığara. Yäşlär, uramğa çıqsam mine qulğa alalar, dip uylap, bötenläy ber qaya çıqmayaçaq. Küñel töşergeç bit ul," dide İran xatını.
Tähranda yäşäwçe sosiologiä professorı Amanolla Ğarayi Moğadam, Azatlıq radiosına, kienü qağidälären qırıslatunıñ ozın möddätle problemağa äylänü qurqınıçı bar, dide.
"Bu qarşılıqqa kiteräçäk. Yäşlär anı qabul itmi. Elekke tağın da qırısraq çaralar näticäsez buldı. Bügen qızlar häm yäşlär üzgärä, häm şähärneñ tönyağında ğına tügel, bez monı könyağında da küzätäbez. Monıñ faydası bulmawı ğına tügel, tiskäre näticälärgä kiteräçäk."
Ämma räsmilär üzläre äytkänçä "sosial korrupsiägä" qarşı köräşergä äzer. Bügen Tähran prokurorı urınbasarı Mahmud Salarkia, İslam dine nigezlären ütämäwçelär belän polisiä eş itäçäk, dip belderde. Kienü qağidäsen bozuçılarğa 2 ay törmä, çıbırqılaw yäki 50 dollar çaması cäza tüläw bilgelänäçäk.
alsu qormaş


text:
AQŞ xärbiläre Falluca operatsiäse öçen östämä qoral taläp itkändä ,BMO general sekretarı Kofi Annan Fallucanı qamau astında totqan Quşma Ştatların totnaqlıq kürsätergä çaqırıp, sivil xalıqqa kilgän zian artsa , ğıysyançılar safına basaçaq keşelär sanı da artaçaq dip yanadı.
BMO general sekretarı K.Annan AQŞ köçläreneñ duçar bulğan qıyınlıqlarnı tanısa da,köç qullanunıñ kiskennäşüen tuqtatu bik möhim dide.Annan(audio)
Okupatsion köçlärneñ kürgän çaralar, xalıqqa sivillärgä zarar kitersä, ğıysyançılar sanı da artaçaq. här kem köräş xalıqnıñ küñelen yörägen qazanu öçen alıp barılırğa tieş dip äytä.
General sekretar ğıraqlı ğıysyançılar yäşrengän şığılarnıñ izge NACAF şährenä yasalaçaq här törle höcümneñ näticälären küzaldına da kiterü mömkin tügel dide. Ämma K.Annan ber yk waqıtta AQŞ citäklägän koalitsion köçlärneñ Ğıraqta röxsät itelmägän qorallı törkemnärne taratu tırışılığın da yaqladı. Anıñ süzlärençä(audio) Minemçä okupatsion köçneñ nıq iminlek, qanun tärtib kürergä teläve normal.Şuluq territoriädä armiä , politsiä yäki bik küp xärbi törkemnär eşçänlek alıp bara almıy.Min ğıysyançı törkemne taratu tırışılığına yaxşı eş dip qarim.
AQŞ räsmiläre Falucadağı operatsiädä saqlıq kürsätülären ,ut açılsa ğına cawap qaytaruların belderä. AQŞ armiäse generale Mark Kimmitt qarşılıq kürsätüne beterü öçen başqa çaralarnı da küz aldında totuın äytte. Kimmit(audio) kiñ küläm mätbuğat çaraları xabärenä qarap andıy täsir qalmasa da, koalitsion köçlär äle dä atışlarnı tuqtatunı saqlap qalıp , Fallucadağı wazğiätne tınıç yullar belän xäl qılırğa teli
dip äytte general Kimmit.
K.Annan Ğıraqta okupatsiäneñ räsmi tämamlanuı belän qarşılıq kürsätü kimer dip ömet itä.BMOnıñ Ğıraq öçen bilgelägän mäxsus wäkile Laxdar Braximi kiläse ay azaqlarında waqıtlı xökümätne oyıştırıp beterep aña AQŞ räsmiläre belän möstaqilleq turında söyläşü öçen waqıt birergä teli.Braximi tizdän Ğıraqqa qaytıp ,cirle citäkçelär belän waqıtlı xökümät turında söyläşäçäk. Mätbuğat xabärlärenä qarağanda ,küçmä däwer protsesında Braximi täsireneñ artuı, Ğıraq idarä Şurasında utırğan qayber äğzalarnı nıq poşındıra başlağan. Alarnıñ qayberläre Braximigä höcümnären arttırıp ,küçmä däwerdä üzläreneñ rolen saqlap qalırğa teli. Alarnıñ berse Axmät Çalabi . Yäkşämbedä ul AQŞnıñ Fox News-ına birgän ängämädä Braximi qapma qarşılıqlı keşe , ul xalıqnı berläşterü sälätenä iä tügel dip äytkän.Çalabi citäklägän Ğıraq Milli Kongressı isemle partiä belän bäyläneşe bulğan Al Mutamar basması kiçä berençe bitendä İdarä şurası äğzaı A.Paçaçığa höcüm itkän mäqalä urnaştırdı. A.Paçaçı BMOnıñ qatnaşuın xuplağan säyäsätçe. Mäqalädä Paçaçı belän Braximi, legitim Ğıraq citäkçelärenä säyäsi rol birmi üzläre pärdä artında xökümät oyıştırırğa yöri dip yazılğan ide.Çalabinıñ süzçese Entifad Qanbar mätbuğat klubında jurnalistlarğa, ğıraqlılar bu kön öçen suğıştı häm ülde AQŞ okupatsiäsen BMO kontrole belän alıştıru qabul itelerlek närsä tügel, Braximi yä ğıraqlılar telägänne eşliäçäk yä dä uñışsızlıqqa duçar bulaçaq dip söyläde süzçe Qanbar.Ämma Ğıraq idarä şurasınıñ başqa ber äzğası Gazi al Yawar, şuranıñ uñışsızlığın tanıp, bez ciddi mäsälälärgä ähämiät biräse urınğa üzebez yäşäp qalu öçen tırışıp,ilneñ problemaların ğına arttırdıq dip äytte.
färidä xämit,praga


text:
Qıtay keşe xoquqları torışın yaxşırtqançı xäyerçelekne beterergä kiräk dip sanıy
"Xäyerçelek – keşe xoquqların yaxşırtu yulındağı iñ zur kirtä bulıp qala. Şunıñ öçen bezneñ iñ möhim maqsatıbız – iqtisadi, sotsial häm mädäni şartlarnı yaxşırtu, dip sanıym. Tärräqiät bulğannan soñ, keşe xoquqları torışında da alğa kiteş bulır," dide Qıtay xökümäte wäkile.
Tağın anıñ süzlärenä qarağanda, Qıtay üzeneñ iqtisadi reformaları belän soñğı 2 distä yıl eçendä berniçä yöz million qıtaylınıñ tormışın yaxşırtqan, alarnı çista su, aşamlıqlar häm yäşär urın belän tämin itkän. Tang, Qıtay citäkçelegeneñ köntärtibendä şundıy maqsatlar tora, häm bu da – keşe xoquqları torışı, dide.


text:
Ämir İslamov: çit töbäklärdäge millättäşlärgä bez küñel açu programmaların ğına täqdim itäbez
Şuşı arada Tatarstanda eşläp kilüçe tatar telle radiolarda üzgäreşlär bula başladı. İnde xäbär itüebezçä, 21 avgusttan başlap ike teldä eşläp kilüçe Yaña ğasır tatar telendä genä söyli başladı. Tatarstanda tağın ber cämäğätçelek arasında tanılğan radio bar – ul Tatar radiosı dip atala. Düşämbedä Tatar radiosı üzeneñ 5 yıllığı uñayınnan turıdan – turı efir aşa jurnalistlar, tıñlawçılar belän fiker alışıp aralaştı. Monnan näq biş yıl elek Qazan häm tirä – yaq Tatarstan rayonnarında FM dulqınnarında berençelärdän bulıp Tatar radiosı tatar telendä efirğa çığa. Alay ğına da tügel äle, radio şähär häm respublikanıñ milli – mädäni tormışında daimi qatnaşıp tora. Äytik, törle konsert – tamaşalar, kiçälär häm şul uq härkemgä tanış bulğan xalıqara Tatar cırı festivale dä Tatar radiosı yärdäme belän ütkärelä. 5 yıl eçendä radionıñ formatı daimi qala, ä andağı tapşırular çeltäre yıl sayın sentäber başınnan üzgärä. Yaña sezonda yaña programmalar, tapşırular efirğa çığa başlıy.
Tatar radiosınıñ 5 yıllıq tarixı, alğa taba plannarı nindi, kiläçäktä tıñlawçılarnı ni kötä? Şuşı xaqta bez tatar radiosınıñ baş möxärrire Ämir İslamov belän söyläştek. Xäzer anıñ belän äñgämäne sezgä dä täqdim itäbez.
- Mäğlüm buluınça, bıyıl Tatar radiosına 5 yäş tula häm 5 yıl eçendä uzğan waqiğalarğa äylänep qararğa forsat tua. 2002 yılğa qädär, yäğni efirğa çıqqannan soñ ber yıl eçendä, bez üzebezgä bilgelängän format buyınça üseş tendensiälären bilgelädek. 2003 yılda bez on-layn rejimda www.tatarradiosi.ru säxifäsendä işetelä başladıq. Häm şul könnän başlap bez täwlek däwamında dönyanıñ här poçmağında işeteläbez, bezne barlıq millättäşlärebez dä tıñlıy ala İnternet çeltäre aşa. 5 yıl eçendä Tatar radiosı şaqtıy populyar häm üz yünäleşendä berdän – ber. Ber yäşlek tuğan könebezne bez 2002 yılnıñ 26 avgustında Kamal teatrı qarşındağı mäydanda ütkärgän bulsaq, bıyıl da bez 30 avgust könne älege mäydanda 5 yäşlegebezne ütkäräçäkbez. 5 säğät däwamında 30 dan artıq cırçıbız çığış yasayaçaq. Här sentäber başında bezneñ efirda yaña sezon açıla. Yäğni bu yaña tapşırular, programmalar digän süz. Yaña sezonda çit töbäklärdä yäşäwçe tatarlar öçen tapşırular bulaçaqmı? Çit töbäklärdäge tapşırular digändä, älbättä bez FM radiosı bularaq häm şul uq waqıtta İnternet aşa böten dönyağa awaz saluçı radio bularaq, inde bez äytergä tieşbez menä, çit töbäklärdäge tatarlar öçen şundıy- şundıy tapşırular alıp barabız dip. Läkin qızğanıçqa qarşı, läkin bu yünäleştä bez maqsatçan eş alıp barmıybız. Läkin bezdä bulğan tapşırularnı alarğa da tıñlarğa qızıqlı bularlıq itep yasarğa tırışabız. Çönki dönyada sibelep yäşäwçe tatarlar belän bezneñ turıdan- turı elemtä yuq. Alardan bezgä şaltıratular bik siräk. İnde bezneñ küñel – açu, muzıkal' format bulğaç, bez çit töbäklärdä yäşäwçe millättäşlärebez öçen barı tik şuşı formatta ğına cälep itä alabız
Här sentäber başında bezneñ efirda yaña sezon açıla. Yäğni bu yaña tapşırular, programmalar digän süz.
Yaña sezonda çit töbäklärdä yäşäwçe tatarlar öçen tapşırular bulaçaqmı?
Çit töbäklärdäge tapşırular digändä, älbättä bez FM radiosı bularaq häm şul uq waqıtta İnternet aşa böten dönyağa awaz saluçı radio bularaq, inde bez äytergä tieşbez menä, çit töbäklärdäge tatarlar öçen şundıy- şundıy tapşırular alıp barabız dip. Läkin qızğanıçqa qarşı, läkin bu yünäleştä bez maqsatçan eş alıp barmıybız. Läkin bezdä bulğan tapşırularnı alarğa da tıñlarğa qızıqlı bularlıq itep yasarğa tırışabız. Çönki dönyada sibelep yäşäwçe tatarlar belän bezneñ turıdan- turı elemtä yuq. Alardan bezgä şaltıratular bik siräk. İnde bezneñ küñel – açu, muzıkal' format bulğaç, bez çit töbäklärdä yäşäwçe millättäşlärebez öçen barı tik şuşı formatta ğına cälep itä alabızTatar radiosında çit töbäklärdä sibelep yäşäwçe tatarlar öçen maxsus radiotapşırular bulmasa da, efir ğayät qızıqlı, bay eçtälekle bulaçaq dip ışandırdı bezne Ämir İslamov.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
…Bötentatar İctimağıy Üzägeneñ Konstitutsiäne üzgärtügä mönäsäbäte
Uzğan şimbädä Bötentatar ictimağıy üzäge prezidiumınıñ kiñäytelgän utırışı buldı. Kön tärtibendä töp mäs'älä – 7-nçe Qorıltayğa äzerlek bulsa da, 3 säğättän artıq barğan utırışta kübesençä Rusiädäge häm Tatarstandağı säyäsi wazğıät töp tema buldı. Prezidium utırışında 3 dokument, 3 möräcäğät proyektı tikşerelde. Anıñ berse 2002 yılda Qazan xanlığı cimerelügä 450 yıl tuluğa, ikençese Tatarstan Konstitutsiäseneñ yaña redaksiäsen qabul itügä häm öçençese Mari Elda milli teatrlarnı yabuğa qarata buldı. İñ qaynar täqdimnär, iñ qaynar süzlär Konstitutsiägä qarata möräcäğätne tikşergändä äytelde. Şulay uq, xalıqara oyışmalarğa möräcäğät itü täqdime buldı. Tatarstan Konstitutsiäse zamanında xalıqara ekspertiza uzıp xuplanğan ide. Şualy itep, tatar cämäğätçelege däşmiçä genä qalmıy. Ä inde cämäğätçelek fikere xalıq deputatlarına barıp ireşerme, alar aña qolaq salırlarmı — anısı bilgesez. Möräcäğät tekstı atna azağında äzer bulaçaq.


text: Yerusalim. İzrail iminlek köçläre, ütä millätçe "Revava" xäräkäte äğzaların Yerusalim üzägendäge izge urınnarğa kertmäde, radikal yähüdlär anda üzläreneñ cıyının ütkärergä telägän ide. Möselmannarda äl-Xäräm äl-Şärif dip tanılğan, yähüdlärdä isä Ğibadät tawı dip atalğan urınnı bügen İzrail politsiäse çornap aldı. Fälästin radikalları, ägär dä anda yähüd millätçeläre cıyını uzsa, üzläreneñ İzrailgä qarşı höcümnären tuqtatıp toru wäğdäsennän waz kiçüe belän kisätkän ide. Ul arada İzrail premyer-ministrı Ariel Şaron räsmi sääfär belän Quşma Ştatlarğa kitte.


text:
İran parlametı küp xatınğa öylänüne yaqladı
İr-atlarnıñ ikençe ber xatınğa öylänüenä röxsät itkän qanun taqdime İran parlamentında berençe utırışta yaqlaw taptı.
İranda xäzer aqçası bulğan irlär räsmi räweştä ikençe xatınğa öylänä alaçaq. Ber niçä yıldan birle İran parlamentında raslanu kötkän, ir atlarğa ikençe xatın-qızğa öylänergä röxsät itkän älege qanun taqdime uzğan atna mäclestä berençe uqılışta uq qabul itelde. Xatın-qız xoquqların yaqlawçı keşelär anı “gailägä qarşı” qanun dip atap bu adımğa köçle reaksiä belderdelär.
Xalıq arasında qarşılıq tudırğan älege qanun qatı qullı xaqimiät idaräsendä bulğan İranda sosial kiyrenkelekne tağın da arttırıp cibärde.
“Gailäne saqlap qalu qanunı” dip atalğan älege taqdim inde küp yıllar mäcles aldında raslanunı kötä ide. Läkin bu taqdim xäzergäçä mäcles eçendä ber tuqtawsız bäxäs häm qarşılıqlar ğına tudırdı. Taqdim, berençe xatınnıñ rizalıgı bulmasa da, ir-atlarğa ikençe xatın-qızğa öylänergä röxsät itä ide. Xatın-qız xoquqların yaqlawçılar moña qarşı bulğanlıqtan ul raslana almadı.
Ozın waqıt kötelgän älege taqdim uzğan atnada şıpırt qına mäclestä yaqlandı. Bu turıda bäysez xabär çığanağı “İtimat” gazetası berençe bulıp yazıp çıqqannan soñ reaksialar köçäyde. Qanunnıñ qabul itelüe turındağı sorawlarğa isä xökümät, “gailäne saqlap qalu” dip isemlängän qanunğa äle yaña maddälär östäw belän genä mäşğül buluların däğwa itä.
Älege xabärdän soñ xalıq häm oppozisiä arasında reaksialar kisken buldı. Qanunnı barı tik xatın-qız xoquqların yaqlağan törkemnär genä tügel, şul uq waqıtta dini belgeçlärdä İslam tärtiplärenä täñgäl kilmäwen äytep qarşı çıqtı.
Elekke mäcles äğzası häm aktivistlarınıñ berse Fatima xanım qabul itelgän taqdim İrandağı ğailälärne yaqlaw urnına alarğa ziyan gına kitäräçägen belderde:
“Älege taqdim xäzerge zaman ğailä problemnarına ber nindi fayda birmi. Ul şul uq waqıtta bik awır xälgä äwerelgän waqıtlıça öylänü problemın çişärgä dä yärdäm itme”
Mäclestäge qanun çığaru şurası äğzası Musa Ğorbani isä, “bu qanunğa ber kemnen dä qarşı kilergä xaqı yuq, xökümät raslağan bu taqdim dini nigezlärgä turı kilä” äytte.
Xäzergäçä İran qanunlarında xatınnın rizalığı bulmıyça irlärgä ikençe xatın qızğa öylänergä röxsät itelmi ide. Läkin yaña qanun buyınça ir-atlar xatınnarının rizalığınnan başqa da öylänä alaçaqlar.
Läkin mondıy taqdimnärgä kisken qarşılıq beldergän xatın-qızlar xoquqların yaqlawçı aktivislarğa qarşı xaqimiätnen basımı arta. Soñgı waqıtta xatın-qızlar xoquqların yaqlaw belän mäşğül bulğan läkin xaqmiät tarafınnan xökemgä tartılğannar sanı 3.
Keşe xoquqların yaqlawçı oyışmalar belderüençä İranda xatın-qız xoquqların yaqlawçılarğa qarşı bulğan basım soñgı yıllarda şaqtıy artqan. Xatın-qız häm ir-atlar xoqularnı tigezläw öçen başlanğan ber million imza cıyu çaralarına qarşı xökümät üz oppozisäsen kürsätä başlağan.
Läkin bu arada İranda awır şartlarda xatın-qız xoquqların yaqlarğa tırışqan aktivistlarnı dönya cämäğatçelege yalğız qaldırmi. İrannan çittä urnaşqan qaysı ber xökümättän bäysez oyışma häm cämäğatçelekne öyränü oyışmaları 2008 İranda xatın-qızlar xoquqları xäräkäte dip isemlängän Nobel bülägenä layıq tabıldı. Büläklär dekabr ayında keşe xoquqları deklarasiäsenen qabul iteleü uñayınnan 5 yılga ber uzdırılğan kiçädä tapşırılaçaq.


text:
Tatarlar qurqınıçlımı?
“Tatar bar cirdә xәtәr bar” digәn әytem çınbarlıqqa turı kilәme? Yuğisә Tatarlarğa qarşı başta Ruslar hәm başqa xalıqlarnıñ tarixi añında şundıy qurqu mı bar? Moña tөgәl cawap birü qıyın. Lәkin Tөrkiәdә dә qayber dairәlәrdә Tatar isemenә uñay bәye birelmәweneñ ürnәklәre arta başladı.
AQŞ-nıŋ New Jersey şәhәrendә Fort Dix xәrbi bazasına xөcem oyıştırırğa cıyınğan altı Mөselman AQŞ saqlıq kөçlәre tarafınnan qulğa alınğan. Şularnıŋ өçe Alban, bere Yordaniә ğәrәbe, bere isә Tөrek. Tөrekneŋ iseme isә Sәrdar Tatar. Tөrkiәdә familiәse Tatar bulğan baytaq keşe bar, xәtta çığışı belәn Kөrdlәrdә dә bu familiә qullanıla. Yәğni alarnıŋ çın Tatar buluwı şart tügel. Lәkin ğadi xalıq monı soraşıp tormıy. Soŋğı aylarda televiziәlәrdә küpçelek yaratıp qarağan ike serial kürsәtelә. Berençese “Sanğıraw bülmә” dip atala hәm anda tөp qәhәrmannardan bere Girayxan Qırımlı AQŞ faydasına eşli. İkençese “Bürelәr Upqını”dip atala, anda da kөçle ber mafia ğailәse Tatar ulları bar. Dөres Tөrkiәdә Tatar digәç Qırım Tatarları aŋlaşıla. Әmma niçek kenә bulmasın Tatarlar tiskәre obrazğa әwerelә başladılar digәn tә`sir qala.
Yarar bu atnadağı uñay ber xәbәr isә 13-nçe Mayda İstanbulda 1918-nçe yılda Ufada tөzelgәn Tөrek-Tatar Millәt Mәclese rәise Sadri Mәqsudinıñ wafatına 50 yıl tulu uñayı belәn uzdırılaçaq cıylış. Anı onıqlarınnan Gülnur Üçok belәn İstanbul Şәhәre oyıştıra. Tөrkiәdәn Professorlar Halil İnalcık, Ahmet Mumcu, Ahmet Ercilasun, Nadir Dәwlәt, ataqlı jurnalist Taha Akyol, Qazaqstannan Timur Kozyrev, Finlandiadan Okan Dahәr, Tatarstannan Salavat İsxakov belәn Rafael Muhammedinov çığış yasayaçaqlar.
Әxtәm İbrahim, İstanbul


text:
Küptän tügel mäğlümat çaraları Yar Çallıdağı çirkäw cimerü tiräsendäge nizaq xäl itelde, xätta Bötenrusiä patriarxı Aleksiy II Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymievkä bu uñaydan räxmät tä belderde, dip xäbär ittelär. Läkin bu nizağnıñ utı sünderelsä dä, kümerläre yana, tötene pısqıp küzlärdän yäş çığara ikän. Härxäldä, ğäyeplänüçe öç xanımnıñ küzlärennän. Xoquq saqlaw orğannarı bu eşkä noqta quyarğa aşıqmıylar. Comğa könne sezneñ fäqiregezgä älege cinayättä ğäyeplänüçe öç xatın-qıznıñ ikese Nailä xanım Fazlıyıva häm Asiä xanım Zinnurova möräcäğät ittelär. Alarnıñ eşe Qazanda Tatarstannıñ Yuğarı mäxkämäsendä qaralğan. Anıñ näticäse xaqında Nailä xanım menä närsä dide:
Audio
Bez bu eşkä Çallı Tatar ictimaği üzägen qatnaştıruğa qarşı, ekspertiza uzdırunı da xuplamıybız. Kiläçäktä Mäskäwgä möräcäğät itärbez”.


text:
Çeçnyada referendum ütte, yaña konstitutsiä xuplandı dip xäbär itelä: respublikada wazğiät caylanırmı?
Räsmi näticälärgä qarağanda tawış birüdä saylawçılarnıñ 80 protsentı qatnaşqan, şularnıñ 96 protsentı konstitutsiägä xuplaw beldergän. Rusiä prezidentı Vladimir Putin, çeçen xalqı tınıçlıq häm Rusiä belän bergä yäşäwne sayladı dip belderde. Çeçen separatisları Mäskäw tarafınnan ütkärelgän referendumnı säyäsi fars dip atadı.
Audio
Putin süzlärençä, çeçen xalqı tınıçlıq häm Rusiä belän bergä yäşäw yulın sayladı. Şunıñ belän bez Rusiäneñ territorial bötenlege turındağı soñğı mäsäläne yaptıq, dide ul:
Audio
Yaña konstitutsiädä Çeçnya – Rusiäneñ ayırılğısız öleşe digän süzlär bar. Putin süzlärençä, şuşı könnän başlap qoralın äle dä taşlamağan suğışçılar üzeneñ xalqına qarşı köräşäçäk. Mäskäw taraflı Çeçnya administratsiäse başlığı Äxmät Qadırov İtar-Tass agentlığına xäzer Aslan Masxadovnıñ üzen Çeçnya prezidentı dip atarğa xoquqı yuq dip belderde. 23 martnı ul tarixi kön dip atadı, häm Konstitutsiä köne dip iğlan itte.
Çeçen separatisları üzläreneñ İntenet säxifäsendä referendumnı säyäsi fars dip atadı. Alar äytüençä, küp urınnarda xalıq tawış birügä qatnaşmağan, iğlan itelgän protsentlar uydırma bulıp tora. Qayber xoquq yaqlaw oyışmaları referndum näticälärenä şulay uq şiklänü belderä. Memorial wäkile Lida Yosıpova televizordan Groznıynıñ 7-nçe mäktäbendä urnaşqan saylaw urınında tawış birergä çirat tezelgän dip işetkäç, şunda yögergän. Kilüemä 5 keşe ide, di ul. İkençe Memorial wäkile äytüençä, başqalanıñ Katayama okruğına töş waqıtna ni barı 7 keşe kilgän. Räsmilär äytüenä qarağanda, Çeçnyada tawış birü xoquqı bulğan 537 meñ keşe bar, şularnıñ 65 meñe İnguşetiädäge qaçaqlar, 38 meñe - Rusiә xärbiläre. Xärbilärgä dä Çeçnyanıñ yazmışın xäl itüdä qatnaşu xoquqı birelde. Çeçnyanıñ Milli Qotqaru komitetı başlığı Ruslan Badalov, Azatlıqqa birgän äñgämäsendä äytüençä, Şatoy kebek tawlı awıllarda cirle xalıq inde qalmağan, anda nigezdä xärbilär tawış birgän:
Audio
Badalov fikerençä, bu referndumnı qanuni dip äytep bulmıy, çönki xalıq suğış şartlarında tawış birergä mäcbür buldı. Şuña kürä ul, referendumnıñ Çeçnyadağı wazğiätne üzgärtä aluına ışanmıy:
Audio
Qayber küzäteçlär, xalıq tarafınnan saylanğan prezident Masxadov bulğanda, mondıy referendumnıñ qanuni buluına şulay uq şik belderä. tügel dip sanıy. 1997-dä ütkän ul saylawlar Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek oyışması tarafınnan tanılğan. Bu yulı oyışma referendumğa räsmi törkemen cibärmäde. BDB törkeme tawış birülär demokratik ütte dide. Yaña konstitusiä nigezendä referendumnan soñ 6 ay ütügä prezident saylawları, tağın 3 aydan parlament saylawları ütä ala. Bügen Üzäk saylaw komissiäse räise Aleksandr Veşnyakov, Çeçnya prezidentı saylawların dikäberdä, Duma saylawları könendä ütkärergä täqdim itte.
Şulay itep, räsmi Mäskäw çeçen suğışçıları belän söyläşülärne kire qağıp, Çeçen suğışın tuqtatu yulı itep referendum ütkärüne sayladı. Bu qararnıñ ni däräcädä döres bulğanın waqıt kürsäter.
Ali Gilmi, Praga


text:
Qazanda rässäm Bäxtiyar Tabievnıñ Dala moñı dip isemlängän şäxsi kürgäzmäse açıldı...
Bäxtiyar Tabiev – bik talantlı rässäm, anıñ räsemnäre Qazaqstanda ğına tügel, ä böten dönyada bilgele. Qazaqstannı, anıñ tabiğäten, dalaların bik yaratıp, icatınıñ küp kenä öleşen alarğa bağışlasa da, ul tatar dönyası belän dä elemtäsen özmi. Min anı qazaq rässäme genä tügel, ä tatar, ğömümän, törki rässam dip äyter idem.Kürgäzmäne açuda Bäxtiyar Tabievnıñ tormış iptäşe Viktoriä xanım häm alarnıñ balaları – Saidä belän Azat ta qatnaştılar. Şulay itep, rässäm Bäxtiyar Tabievnıñ kürgäzmäse Qazanda bik matur itep açıldı, anda kilüçelär dä cılı süzlär äyttelär. Läkin rässämneñ ğına bu çarağa qädär yäşi almawı bik ayanıç. Xäyer, soñ bulsa da, andıy keşelärne, alarnıñ icatların onıtmaw, ömetle küreneş. Açıluda tağın ber çığış yasawçı – yazuçı Räbit Batulla, tatarnıñ üz millätenä xezmät itä almağanda, başqa millätkä dä şulay uq tuğrılıqlı itep xezmät itüçe ulları küp, dide. Alarnı da onıtmasqa ide.
Gölnaz İlgizär, Azatlıq radiosı, Qazan


text:
İslam wä Könbatış: näfrätneñ nigeze ni?
Mäğlüm ki, möselmannar arasında terrorçılıqnı tänqitläwüçelär dä, xuplawçılar da bar. Bu, berençe çiratta, keşeneñ dindarlığına bäyle, dielä. Yänäse, köç qullanunı xuplawçılar küpkä dindarraq. Gallup üzäge ütkärgän zur tikşerenü bu qaraşnı inqär itä.
2001 yıl sentyäber höcümnärennän soñ uq başlap cibärelgän häm 6 yıl däwam itkän bu fiker beleşüdä 40 ildän 50 meñ möselman qatnaşqan.
Tikşerenü avtorları anı şir şarındağı ber milliard möselman, "awızı tomalanğan küpçelek" tawışı di.
Terrorçılıqnı yaqlawçılar dindarraq tügel
Tikşerenüneñ töp näticäse – terrorçılıqnı yaqlağan häm tänqitlägän möselmannar arasında, dindarlıq yağınnan, ber ayırma da yuq.
Başqa süzlär belän äytkändä, bu tikşerenü Könbatışta kiñ taralğan, İslam köç qullanuğa öndi, digän alfikerne şik astına quya.
Möselman illärendä din köndälek tormışta töp urın alıp tora. Äytik, Mısırda möselmannarnıñ 99, İndoneziädä 95%-tı şulay cawap birgän. Läkin alarnıñ da ni barı 7%-tı 11 sentyaber höcümnären qabul itä alğan. 93% isä İslam isemennän köç qullanuğa qarşı.
Näfrätneñ säbäbe dindä tügel, säyäsättä
Şul uq waqıtta, möselmannarnıñ kübese Könbatış alarnı añlamıy, östen qarıy, buysındırırğa teli digän qaraş bar ikän.
"Bu härkemne borçıy, köç qullanunı tänqitläwçelärne dä, xuplawçılarnı da. Ayırma şunda ğına, soñğılarında kimsetelüdän tış, Könbatıştan qurqu xise köçleräk" di tikşerenü avtorlarınıñ berse, Gallup üzägendä İslamnı öyränü bülege başlığı Dalia Mogahed.
Yağni Dalia xanım süzlärençä, köç qullanunı tänqitläwçelär häm yaqlawçılar arasında ayırma – dindarlıq tügel, ä säyäsät.
Terrorçılar - xäyerçelär tügel
Bu tikşerenü şulay uq, terrorçılar nigezdä xäyerçe keşelär, alarnıñ başqa çarası yuq, digän alfikerne dä inqär itkän. Tikşerenügä kürä, kiresençä, terrorçılar bayraq häm uqımışlıraq qatlamnan ikän.
Tağın ber alfiker. Amerikan prezidentı George Buş ber çığışında "Alar bezne ni öçen näfrät itä? Çönki bezneñ irekleklärne näfrät itä – din, süz, saylaw häm başqa irekleklärne" digän.
İreklekne möselmannar da yarata
Tikşerenü bu qaraşnı da inqär itä. Andıy irekleklärne möselmannar da yarata ikän.
"Ägär möselmannardan sez Könbatışnıñ qaysı yağın yaratasız dip sorasañ, kübese – texnologiä, iqtisadi täräqqiät, ireklek, qanunçılıq, dip cawap biräçäk. Bezneñ tikşerenü dä şunı rasladı – möselmannarnıñ kübese kübräk demokratiä, din, süz, berläşü ireklege teli" di avtorlarnıñ berse, Waşingtondağı Möselman-xristian añlaşu üzäge başlığı John Esposito.
Möselmannarnıñ yaratmağanı - ikeyözlelek
Ä menä möselmannar yaratmağan äyber – ul da bulsa Könbatışnıñ demokartiäne alğa sörgändä ikeyözlelege. Misal öçen, Waşington Söğüd Ğäräpstanında avtoritar rejimnı xuplıy, ä Ğiraqta bärep töşerä.
Şulay da, Esposito süzlärençä, bu tikşerenü quanıçlı xäbär dä kitergän. Möselmannarda da, Könbatışta da ber-berene añlaw, mädäniät, mäğärif ölkäsendä aralaşu omtılışı buluı açıqlanğan. Bu İslam belän Könbatış arasında berär qayçan üz-ara añlaşu bulır dip ömetlänergä nigez birä.


text:
Däwlät Şurasnıñ çirattağı sessiäse uzdı
Qazanda 30 mart könne Tatarstan Däwlät Şurasnıñ çirattağı sessiäse uzdı. Ğädättä ğadi xalıq sessiäneñ barışı, anda qaralğan mäsällär belän ällä ni qızıqsınmıy ide. Läkin bu yulı küplär deputatlar utırışınıñ näticäläre xaqında mäğlümat alırğa telär, möğäen. Çönki pänceşämbedä Däwlät Şurasında xalıqnıñ iğtibarın cälep itä torğan ber mäs’älä qaraldı. Süz uyın biznesınıñ eşen cayğa salu qanunı turında bara. Xäzer küp kenä keşelärne aqçalarsız qaldırğan uyın avtomatların, şähärlärdä dä genä tügel xätta awıllarda da urnaşqan Romaşka häm Stolbiklarnı ber urınğa cıyaçaqlar. 30 martta öçençe uqılışta qabul itelgän qanun buyınça xäzer uyın avtomatların respublikanıñ barı tik ike munitsipal berämlegendä – Qazanda häm Kama Alanında ğına urnaştırırğa mömkin. Uynarğa, aqça tuzdırırğa häm otarğa telägän keşe monı ayırım bülenep birelgän cirgä genä barıp eşli alaçaq. Kazino, uyın salonnarı qanun ğämälgä kergännän soñ 2007 yılnıñ 1 gıynwarenä qädär bilgelängän urınnarğa küçep betärgä tieş.


text:
Dürtöyledä başqort gimnaziäse kiräkme?
Başqortstan Prezidentı Mortaza Räximov comğa könne respublikanıñ Dürtöyle rayonında häm şähärendä buldı. Anda ul yaña tözeleş binaların qaradı, şulay uq awıl xucalığı tarmağına qarağan şirkätlärdä häm xucalıqlarda da buldı.
Dürtöyle şähärendä bulğanda Mortaza Räximov biredä tözelüçe başqort gimnaziäse bilämälärenä dä bardı. Başqort gimnaziäse 340 urınğa isäplängän. Anda şulay uq zamança uqıtu kabinetları, sport zalı, xezmät künekmäläre bülmäläre, törle tügäräklär öçen dä kabinetlar bulaçaq. Älege mähabät bina bu yılnıñ 1 sentäberenä tözelep betäçäk, dip ışandırdılar Dürtöyledä Mortaza Räximovnı. Başqort gimnaziäse tözeleşe 100 million sumğa töşäçäk häm ul respublika qaznasınnan qaplana.
Dürtöyle rayonı häm şähäre saf tatar rayonı bulıp isäplänä. Biredä xalıq isäbe buyınça berençe urınnı tatarlar, ikençe urınnı ruslar bili. Başqa millätlär wäkilläre dä yäşi, ämma alar inde az sanlı biredä. Şuña kürä tatarlar küpçelekne täşkil itkän rayonda başqort gimnaziäse tözetüne şähär häm rayon xalqı rizasızlıq belän bulmasa da, bik aptırap qabul itte. Bu mäsäläne kütärep, Başqortstan Tatar kongressınıñ Dürtöyle şähäre häm rayonı bülege äğzaları törle belderülär dä qabul itep qarağan ide. Tanılğan cämäğät eşleklese Vener Fättaxov citäkçelek itkän bu bülek wäkilläre fikerençä, Dürtöyledä başqort gimnaziäse tözü – rayondağı häm şähärdäge tatarlarnı başqortlaştıru yünäleşendä alıp barılğan eşlärneñ berse ul. Vener äfände bu gimnaziägä bäyle ğibrätle xäl xaqında da söyläde.
“Şunısı qızıq - bu bina başta tatar gimnaziäse itep tözelä başlağan ide, - di Vener äfände. - Äy şawladılar tatar gimnaziäsen tözibez dip. İnde anıñ ike qatı tözelep tä betkän ide. Läkin şunı nigezenä qadär sütep, yañadan biredä başqort gimnaziäse tözi başladılar”. Vener Fättaxov süzlärençä, bıyıl eşli başlayaçaq başqort gimnaziäsenä uqıtuçılarnı konkurs nigezendä saylap alaçaqlar. Dürtöyleneñ üzendä başqort tele uqıtuçıları yuq. Şuña kürä dä bu konkurs respublika külämendä iğlan itelä. Başqort gimnaziäsendä eşläyäçäk uqıtuçılarğa Dürtöyle şähäre häm rayonı xakimiäte çiratsız fatirlar da birergä tieş bula.
Vener Fättaxov süzlärençä, saf tatar rayonı häm şähäre bulğan Dürtöyledä 340 urınğa isäplängän başqort gimnaziäsenä uquçılar cıyu ciñel eş tügel. “Ämma bu problema da ciñel xäl iteläçäk, - di Vener äfände. – Anda tatar balaların da bik teläp qabul itäçäklär häm alarğa başqort telen genä öyrätep qalmayaçaqlar, ä başqort ruxın da señderäçäklär. Älbättä, qayber tatar balalarınıñ ata-anaları da üz balaların monda üz teläge belän biräçäk. Çönki başqort gimnaziäsendä Dürtöyleneñ ber genä mäktäbendä dä bulmağan zamança şartlar tudırıla. Kemneñ inde üz balasın şundıy şäp belem uçağında uqıtası kilmäsen”.


text: Premer-ministr Ariel Şaron maxsus xezmättär yetäkseläre menän käñäşmä ütkärze. Unda İordandıñ könbayış yarındağı ike qalanan, Kälkiliä häm Ärixondan İzrail gäskärzären sığarıu şarttarı tikşerelde. İzrail häm Fälestin wäkildäreneñ Kälkiliä häm İerixondı Fälestin autonomiähı xaqimiäte qontrolenä tapşırıu xaqındağı höyläşeüzäre bögön bulır tip kötölä. Uzğan osraşıuza yaqtar urtaq fekergä kilmägäyne. Fälestindar İzrail gäskärzären sığarıudan tış, İerixon menän Kälkiliä arahındağı barlıq yuldarzı bloqadalawzı tuqtatıuzı la talap itä. İzrail ihä bınan baş tarta.


text:
Terrorğa qarşı köräş turındağı konferensiädä elekke bäxäslär yañardı
BMO ğömümi cıyınına ber kön qala general'' sekretar'' Kofi Annan häm 20-läp ilneñ citäkçese terrorğa qarşı köräş turında söyläşü ütkärde. Alar terrorğa qarşı köräşü öçen bäxäsle mäs''älälärne çişärgä, sotsial'' häm iqtisadıy problemalarnı xäl itärgä kiräk digän urtaq fiker belderde. Ämma alarnıñ terror säbäpläre turında söyläşüe Yaqın Könçığı häm Kaşmir mäs''äläläre tiräsendäge küptänge bäxäslärne yañartuğa qaytıp qaldı.
General'' sekretar Kofi Annan xökümätlärneñ terrorğa cawap bularaq totqınnarnı azaplawına, üterülärenä, şähärlärne bombalawlarına qarşı çıqtı. Mondıy ğämällär terrorçı törkemnärne tağın dä quätländerergä mömkin dide Annan:
AUDİO: Terrorçılıqqa qarşı suğışu öçen terrorşılarğa qarşı suğışu ğına citmi. Bez keşelärneñ küñelen yawlarğa, fikerlären üzgärtergä tieş. Monıñ öçen bez säyäsi bäxäslärne çişü çaraları kürergä, tınıçlıq, tärräqiät, keşe xoquqların nığıtu öçen bergäläp eşlärgä tieşbez. Häm bez bolarnıñ barısın näticäle itep barı tik bergäläp kupyaqlı oyışmalar aşa, berençe çiratta häm barınnan da bigräk BMO aşa eşlägändä genä başqara alabız.
Paqstan prezidentı Pärwäz Möşärräf terrorçılıq belän İslamnı bergä bäyläwçelärne ğäyepläp çığış yasadı. Şul uq waqıtta ul bügenge çişelmägän säyäsi problemalarnıñ kübesendä möselmannar qatnaşuı turında söyläp, alarnıñ qayberläre ömetsezlekkä duçar bulğan dide:
AUDİO: Çit illärneñ okupatsiäse häm xalıqlarnıñ üzbilgelänü xoquqın qısu ömetsezlekkä kiterep intixarçı bombalawlarına häm terror ğämäle öçen töp säbäp bula dide Möşärräf.
Möşärräf üzbilgelänü öçen xoquqıy xäräkätlärne terrorçılıqqa tiñlärgä yaramıy dide. Paqstan Hindstannı Kaşmirdağı möselmannarnıñ üzbilgelänü xoquqına qarşı köç qullanuda ğäyepläsä, Hindstan Paqstannı Kaşmirğa möselman suğışçıları cibärüdä ğäyepli.
Möşärräf şulay uq möselman dönyasın extremizmğa häm suğışşan ısullarğa saq qararğa çaqırdı:
AUDİO: Bez näfrät, ekstremizm häm suğışçanlıq tärbiäläwçe mädräsälärne üzgärtergä tieş. Bez üzebezne sotsial tarmaqlarğa iğtibarnı arttıru, mäğärif, sälamätlek saqlaw standardların kütärü, sotsial ğädellekkä ireşü, möselman dönyasın biläp alğan yarlılıqnı beterü aşa irekländerergä tieşbez.
Äfğänstan prezidentı Xämit Karzai Äfğänstan Talibannıñ terror tärtiben beterde, xäzer kürşe illärneñ töbäktäge terrorçı köçlärne beterüdä yardäm itüe kiräk dide.
Konferensiädäge Fälestin häm İzrail'' wäkilläre yañadan Yaqın Könçığıştağı bäreleşlärneñ säbäpläre turında küptänge bäxäslärgä kerep kitte.
Fälestin tışqı eşlär ministrı Näbil Şaat İzrail''ne suğışçılarğa qarşı köräşne fälestinlelärgä qarşı däwlät däräcäsendäge terror aşa alıp baruda ğäyepläde. Şaat Fälestin citäkçelege härqayda terrorçılıqnı kire qağa diep İzrail-Fälestin nizağın çişüdä xalıqara yardäm soradı:
AUDİO: Bez xalıqara cämäğätçelekneñ bu eştä qatnaşıp, ike yaqnıñ tınıç xalqın saqlawda, bezne tınıçlıqqa qaytarıp, okupatsiä häm terrornı beterep yul xaritası dip ataluçı solıx planın tormışqa aşırıruda yardäm itüenä moxtac.
İzrail'' tışqı eşlär ministrı Silvan Şalom tağın ber märtäbä Fälestin citäkçese Yassir Arafat küplägän terror ğämällärenä yul quydı digän ğäyepläw taşladı:
AUDİO: Yassir Arafatnı, mäs''älän, qayberläregez Fälestin köräşeneñ simovolı itep küräder. Şunısım da belegez, ul şulay uq dönyadağı terror ikonalarınıñ da berese.
AQŞ Senatınıñ Tışqı Mönäsäbätlär Komitetı räise Richard Lugar küpläp üterü qoralların kontrol''gä alu öçen xezmättäşlekne arttıru zarurlığına basım yasadı. Şul uq waqıtta ul Waşington terrorğa qarşı yaña strategiä buldırığa tieş dide.
Respublican Lugar xökümät dönyadağı şartlarnı üzgärtü häm terrorçılarnı izolätsiäläw öçen üzeneñ diplomatik häm iqtisdıy mömkinleklären yaxşıraq qullanırğa tieş dip belderde. Moñarçı xärbi köç belän cawap birügä häm eçke iminlek çaraların nığıtuğa artıq küp iğbtibar buldı dide Lugar.
Naif Aqmal, Praha.


text:
Mordowiäda, Saransk şähärendä, 4 augusttan 10 augustqa qädär professional tennisçılar assotsiatsiäsınıñ “Çellencer” seriäsınnan “Mordowiä quboğı”na tennis turnirı ütte. Bu turnirda Rusiädan häm tağı 25 ildän – Wengriä, Germaniä, İtaliä, İspaniä, Maqedoniä, Serbiä, Çexiä, Slowaqiä, Amerikä, Fransiä, Awstriä, Awstraliä, Uqraina, Belorussiä häm başqa illärdän sportçılar yarıştı.
“Mordowiä quboğı” öçençe yıl inde uzdırıla, ämma bıyıl anıñ statusı yuğarıraq: uzğan yıllarda turnirnıñ däräcäse “Futures” (ingliz telennän tärcemä “kiläçäktägelär”) bulsa, bıyıl inde ul “Challenger” (inglizçä “yarışqa çaqıruçı”) däräcäsenä kütärelde. Älbättä, turnirnıñ priz fondı 25 meñ dollar ğına buluğa, dönya reytinğında yuğarı urınnarda toruçı tennisçılar monda kilmäde.
Turnirda Rusiänıñ iñ bilgele bulğan tennisçılarınnan berse Andrey Çerqasov qatnaştı. Şulay uq Rusiäda xäzer 5 urında bulğan, ä dönya klassifiqätsiäsendä 134 urın alıp torğan İğor' Andreyev ta monda ide.
Ämma, baştan uq äytep kitärgä kiräk, Rusiä tennisçılarınnan berse dä finalğa da, yarımfinalğa da eläkmäde.
Turnir açılır aldınnan Rusiänıñ tennis federätsiäse räise Şämil Tarpişçev press-konferensiä ütkärde. Anıñ süzläre buyınça, Saranskidağı turnirnıñ däräcäse kütärelü yuqqa ğına tügel: monda balalar tennis mäktäbe eşläp kilä, anda 300dän artıq bala yöri, yuğarı kwalifiqätsiäle, täcribäle trenerlar eşli, tennis üzäge tözelep betä.
Şämil Tarpişçev, armıy-talmıy ätise-änise tuğan Mordowiä öçen, Yenä awılı öçen tırışa. Anıñ tırışlığı bulmasa, Mordowiäda tennisnıñ mondıy kütärelüye genä tügel, bälki, zur tennis kem dä uynamas ta ide. Şämil Tarpişçevnıñ Mordowiäğa här kilüye turında ğäzetälar yaza, telewidenie kürsätä. Ul Mordowiä başlığı Niqolay Merquşkinnıñ yaqın dustı. Şämil Änwär ulı Torbeyewo rayonında urnaşqan Yenä awılın da onıtmıy, anda gel kilä, tuğan awılına uzğan ike yıl eçendä bik matur ber bua da tözep birde.
Yenä awılı tatar dönyasına küp bilgele keşelär birde: rässam Äxmät Kitayıv, Tatarstannıñ 30 yıllardağı finans ministrı Xusain Tarpişçev, Bötendönya tatar liğasınıñ elekke prezidentı Ali Aqiş, emigratsiädäge mädäniät eşleklese Şämsiä Apaqay häm başqalar. Ämma alarnıñ berse dä Şämil Tarpişçev kebek Yenä awılına, Mordowiä Respublikına fayda kiterä almadı, alarnıñ berse dä böten Rusiäğa bilgele şäxes bulmadı.
Turnirğa qaytsaq, anda finalğa elektä ber il bulğan ike ildän tennisçılar çıqtı: Çexiädan Martin Stepanek häm Slowaqiädan Mixal Martinyäk. Küräseñ, Çexoslowaqiänıñ ike ilgä ayırıluı alarğa zarar kitermägän, faydağa ğına bulğan. Çex Martin Stepanek ciñde häm 3600 dollar aldı. Slowaq Mixal Martinyäkqa 2120 dollar ğına eläkte.
Martin Stepanek, wengr Bardoski belän bergä uynap, parlı razryadta da turnirnıñ çempionı buldı.
Şulsı qızıqlı: yalğız razryadta finalğa häm yarımfinalğa çığuçılar bötenese slawyan illärennän bulsa da, Mordowiä telewideniesına küp sanlı intervyülarnı gel ingliz telendä birä bardılar. Küräseñ, “slawyan tuğannar” digän töşençä Rusiä xalqı öçen genä qäderle, “slawyan tuğannar” urıs telen tügel, ingliz telen öyränüne faydalıraq dip kürälär.
Tağı ber keçkenä moment. İyül ayında Saranskiğa biznes täqdimnäre belän ber amerikän kilgän ide. Ul, Mordowiänıñ çit illär belän eqonomıyqa bäyläneşläre ministrı urınbasarı belän söyläşkändä, Saranskinıñ ber zawodına baru telägen beldergän. Tegese ğafu ütengän, çönki anıñ amerikän belän Saranskinıñ zawodlarına çığarğa waqıtı yuq ikän, alarnıñ çit illär belän eqonomıyqa bäyläneşläre ministrlığı tennis turnirına äzerlänü belän mäşğül ikän.
İrek Bikkinin, Mordowiä


text:
18nçe may Başqortstan tatarları kongressı başqarma komitetı utırışı bulıp ütte. Anı yaña saylanğan räis Ruşan Ğallämov alıp bardı. Ul utırışqa oyışmanıñ eşçänlegen canlandıru buyınça konsepsiä täqdim itte. Anda oyışma öç “kit östendä” bulırğa tieş dielgän. Alar: matdi baza, köçle kadrlar häm eşne yañaça oyıştırudan ğıybarät.
Başqarma komitet elek utırğan bülmälärne arendalaw öçen 100 000 sum burıçqa batqan. Ğallämov monı qarayaçaq mäxkämägä aña qädär räis bulğan, bügenge köndä Rusiä däwlät duması deputatı Eduard Xämitovnı da çaqırtırğa täqdim itkän. Şulay itep, Eduard Xämitov wazıyfasında utırğanda eşne totqarlaw ğına tügel, kiläçäkkä awırlıqlar tudırıp , üzenä kürä mina da salıp kitkän.
Artaban fiker alışular buldı. Utırışta qatnaşqan Prezident Xakimiäte häm Mädäniät häm milli säyäsät ministrlığı wäkillärenä sorawlar birelde.
Ruşan Ğallämov Qazannıñ meñyıllığına , Tübän Novğorodta ütäçäk bötenrusiä tatarları sabantuylarına 60 keşegä çaqıru kilüen ireşterde. Anıñ urınbasarı Ramil Bignov isä, Qazanda bulıp qaytuın , östämä tağı 100 keşegä çaqıru bulaçağın ireşterde. Kön tärtibe buyınça bu isemleklär raslanırğa tieş bulsa da , ul utırışta qaralmadı. Ğallämov oyışmanı finans nığıtu öçen eşquarlarğa ul çaqırularnı 25 000sumğa satıp birergä täqdim itte häm ul xuplaw taptı. Şunda uq berniçä keşe çaqırunı aqçağa alırğa teläk tä belderdelär.
Başqortstan yegete ikençe ber yeget belän ber cenesle ğäilä tözede. Ul çığışı belän Oktyäberskiy şähärennän. İsem-şärifläre atalmıy. Yeget ber cenesle ğäilä tözü öçen ikençe yeget belän tanışırğa teläk belderep, tanıştıru xezmätenä möräcägät itä. Ufanıñ “Hit History” ağentlığı internet aşa aña parın tabarğa bulışa. Ul Niderlandta yäşäwçe Djon Fanister.
Niderlandta mondıy ğäilälär tözü 1998nçe yıldan qanunlaştırılğan. Başqortstan yegete üzeneñ bäxetenä Niderland qanunnarı yärdämendä ireşte.
Mönir Wafin ,Ufa


text:
Bolğarğa säyäxätneñ bıyılğı üzençälekläre
Bolğar cirendä İslam dinen qabul itüneñ 1100 yıllığında Tälğät xäzrät Tacetdinnıñ yalqınlı çığışı barlıq xalıqqa bik oşağan ide.
Ämma annan soñ möftiebezneñ qayber añlaşılmağan süzläre häm ğämälläre möselmannar arasında rizasızlıq tudırdı häm qapma-qarşılıqqa säbäp buldı.
Tälğät xäzrät Tacetdinnıñ qaqşağan abruyın saqlap qaluda anıñ tarafınnan oyıştırılğan Şähri Bolğarğa säyäxätlär zur yärdäm itep kilde. Qızğanıç ki bu çara waqıtında oyıştırılğan plenumnar kübräk qarşı yaq din ähellären faş itü öçen qullanıldı. Şähri Bolğarğa kilgän barlıq möselmannarnı da ul üz tarafdarları dip iğlan itte.
Mondıy väzğiyät bıyılğı säyäxätçelärdän säfärneñ şäxsi mäğnäsen häm maqsatın soraştırırğa etärgeç birde. Baqsañ, küpçelek tarixıbıznı barlaw maqsatı belän kilgännär, baytağı İslam dinen qabul itkän İzge cirdä imanğa yaqınayunı küzallağannar. Barı tik 4 keşe genä bu säfärne Keçe Xac dip atadılar. Dimäk süz qaysı möfti tarafdarı bulu turında tügel ikän.
Ä Sember ölkäseneñ “Bolğar yañarışı” oyışması aktivistları barğanda avtobuslarda bezneñ tatar tügel, ä bolğar ikänebezne raslawçı notıqlar tottılar. Ä xalıq arasında şuña bağışlanğan kitaplar häm törle kürgäzmä äsbaplar tarattılar. Anıñ östäwenä Yaqutiä-Saxa, Tön'yak Osetiä – Alaniä ürnägendä bezneñ respublikanı da Tatarstan-Bolğarstan dip atawnı sorap Tatarstan citäkçelegenä möräcäğätkä imzalar cıydılar.
Tälğät xäzrät Keçe Manara yanında ğomum Täwbä qıldırğan waqıtta Olı manara yanında Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı oyıştırğan çara başlandı. Anda yañğırağan tirän eçtälekle çığışlar, yalqınlı şiğerlär berkemne dä bitaraf qaldırmağandır.
Moña qädär üzara yaxşı mönäsäbätlär belän ğorurlana almağan Ğosman häm Tälğät xäzrätlärneñ böten xalıq aldında yänäşä basıp toruı, dustanä äñgämäse Rusiä möselmannarınıñ berdämlegenä nigez birä ala digän ömetlär dä uyattı. Häm iñ möhime – İzge cirgä zirat qılunı oyıştıruda monopoliägä çik quyıldı. Monıñ öçen Bötendönya tatar kongressına räxmätlärdän başqa süz yuq.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
1000 yıllıq Qazan qunaqlarnı nindi qiäfättä qarşı alır
Qazannıñ 1000 yıllığı aldınnan başqalanıñ qayber uramnarı watıq yulları, cimerek binaları belän suğıştan soñğı xälne xäterlätä. Üzäk uramnar tözü eşläre belän mäşgul' eşçelär, qom, sement taşuçı maşinalar, yul saluçılar belän tulı. Xäzer Qazan bäyrämenä elgeregä dip eşçelär täwlek buyı xezmät quya. Alar berniçä smenağa bülenep yullar sala, binalar tözekländerä. Xäzerge waqıtta Qazanğa kilgän keşelär şähärne kürgäç aptırap qalalar. 3 yıl elek N'yu-York şähärennän Qazanğa Keyt Greni kilgän bulğan. Tatarstan häm Başqortstan turında zur fänni xezmätlär yazğan Keyt bügen “Azatlıq” radiosında da buldı. Ul Qazan turındağı fikerläre belän dä urtaqlaştı:
Qazan üzgärgän – restorannar, bankomatlar kübäygän. Kiläçäktä bik matur bulaçaq, ämma xäzer mäxşär xälendä.Cıyılışlarda Tatarstan, Qazan citäkçeläre, yubileyğa başqalanıñ töp obyektların bulsa da, tözekländerep betäçäk dip wäğdä itälär. Ä waqıt bik az. Bäyrämgä qädär 84 kön genä qalıp bara. Şähär xalqı remont säbäple yullarda cäfa çigä, metro tözü näticäsendä susız utıra. Bäyrämgä qädär, Qazannıñ tözekländerelep betereläçägenä qayberläre şiklänep qarıy.
Xalıq fikeren belergä teläp, “Azatlıq” radiosı xäbärçese bügen Qazan uramnarında soraştıru uzdırdı. Sezgä dä alarnıñ fikerlären täqdim itäbez:
Bügen böten cir qazılıp taşlanğan. Ämma Qazan bäyrämenä barısı da äzerlänep betärgä tieş.
Qazannı tözekländerügä Tatarstan ğına tügel Mäskäw, Sankt-Peterburg, çit ildän kilgän qunaqlar da yärdäm itä. Äzer bulmayaçaq. Böten cirne plenka belän qaplayaçaqlar. Anıñ bötenesen bäyrämgä qädär eşläw möhim tügel. Käyef yaxşı bulsın. Bernärsäne dä eşläp beterä almayaçaqlar. Yullar tişek-toşıq. “Sovet” gostinitsasın cimerdelär. Kiräkmi ide. Bik matur tora ide. Bez bäyrämne qurqu belän kötäbez. Bezne Qazannan quıp çığaraçaqlar. Niçek kiräk şulay yasap quyaçaqlar. Ber Potemkina derevnya bulaçaq.
Äzer bulmayaçaq. Böten cirne plenka belän qaplayaçaqlar. Anıñ bötenesen bäyrämgä qädär eşläw möhim tügel. Käyef yaxşı bulsın.
Bernärsäne dä eşläp beterä almayaçaqlar. Yullar tişek-toşıq. “Sovet” gostinitsasın cimerdelär. Kiräkmi ide. Bik matur tora ide. Bez bäyrämne qurqu belän kötäbez. Bezne Qazannan quıp çığaraçaqlar.
Niçek kiräk şulay yasap quyaçaqlar. Ber Potemkina derevnya bulaçaq.


text:
Yevropa xökümätläre kisken sorawlar aldında torğanda Rice Yevropa säfären AQŞnıñ terrorğa qarşı ğämällären yaqlaw öçen qullana
Yevropada säfärdä yöregän AQŞ däwlät sekretarı C.Rice bügenge çığışında Üzäk Küzläw Oyışması terrorda şiklänüçelärne küçerü öçen Yevropa hava maydannarın qullandı häm Yevropada AQŞ yäşren törmäläre turında mätbuğatta çıqqan xabärlärgä açıqlıq kertte dip äytep bulmıy . Rice düşämbedä AQŞnıñ anti terror eşçänleklären yaqlap söyläde . Äytep kitkän eşçänleklär çınlap ta Yevropa illäre xökümätläre häm küzläw oyışmaları belmi torıp alıp barıla alamı?
AQŞları azaplau, cafalau çaraların qullanımy. Ul AQŞ qanunnarına qarşı. Ul şulayuq Quşma Ştatlarınıñ xalıqara yäklämälärenä qarşı.Prezident AQŞ personaleneñ Amerika qanunnarı qıssalarında häm xalıqara yäklämälärgä kileşle eşçänlek alıp baraçağın belderde dip äytte C.Rice
C.Rice düşämbe çığışında ike il arasındağı kileşügä esasän, beräw bernindi legal käğäzlär bulmıy torıp öçençe ber ilgä cibärelä ala dip tä äytkän ide. Monda Yävropa illäre xökümätläre AQŞnıñ eşçänlegennän xabärdarmı ide digän sorau tua. Rice düşämbedä äyye digän ide. Ägär dä bu döres bulsa bu illär Yevropa Berlegeneñ normaların bozğan bulıp çığa. Londonda urnaşqan xoquq yaqlaw oyışması HRW süzçese James Dyson:
Qulğa alınğan keşelärne cafalanğan, ezärleklängän ilgä alıp baru- diplomatik garantiälär barmı ,yuqmı turıdan turı xalıqara qanunnı bozu bulıp tora.C.Rice AQŞ xökümäte andıy garantiälärne sorıy dip äytte.bez moña mäğnäsez dip qarıybız, çönki andıy praktikanı sistematik räweştä qullanğan illär här daim kire qağa.
Germaniä xökümäte närsä belgänen açıqlarğa tieş digän basım astında tora. Bügen Berlindä Germaniä kanslerı Angela Merkel belän oçraşudan soñ mätbuğat konferensiäsendä xanımnar ,ğomumän totqınnar transportın telgä almıyça ğına çığışı belän livanlı alman watandaşı Xaled Masri mäsäläsenä tuqtaldı. Ul 2 yıl elek Makedonyada yuğalğan ide. 5ay soñraq Almanyağa qaytqan Masri amerikan agentları tarafınnan urlanıp, Äfganstanğa alıp barılıp anda totılğanın beldergän ide. Merkel bügen jurnalistlarğa AQŞ Masri eşendä xata yasağanın qabul itä dip belderde. Merkel:
Bez berdänber mäsälä turında söyläştek häm AQŞ administratsiäse ul şäxesneñ yalğışlıq belän qulğa alınuın tanıdı.Administratsiä xata yasağanın kire qaqmıy.AQŞ däwlät sekretarınıñ xata yasalğan ikän ul tözätelergä tieş digän süzläre mine şatlandıra
Masri CİAnı mäxkämägä birä. Amnesty İnternational süzçese J.Dyson, yevropalılar närsä bulıp betkänen centekläp tikşerergä tieş dip äytte. Yevropa Berlegeneñ Yustitsiä komissarı Frattini Yevropa keşe xoquqlarına qarşı xäräkät itkän illär blokta tawış birä almıyaçaq dip kisätep quydı. Yevropada Polşa belän Rumıniä CİAneñ yäşren törmäläre bulğan illär dip ğäyeplänä.Citäkçelär teqrarlap kire qağıp kilä. C.Rice Germaniädän soñ Rumıniägä yul tota. AQŞ TV çeltäre ABC yäşren lagerlarnı tabu qıyın bulaçaq dip äytte ABC, CİA çığanaqlarına tayanıp könçığış Yevropadağı andıy totqarlau üzäkläre noyäberda yabıldı totqınnar isä tönyaq Afrikağa küçerelde dip xabär itte. färidä xämit


text: Dähli. Hindstannıñ eçke eşlär ministrı Lal Krişna Advani bügen, elek Äfğanstanda xakim itkän Taliban üz eşçänlegen xäzer Pakstanğa küçerde häm ul anda yaña terror nığıtmaları qoru belän şöğellänä dip belderde. Anıñ süzlärenä qarağanda, xalıqara cämäğätçelek bu uñaydan nindi dä bulsa çaralar kürergä tieş, alaysa soñraq bu bik qibatqa töşäçäk. Ministr Advani bu xaqta, Hindstan politsiäse reservınıñ yıllıq tantanasında yasağan çığışında äytte. Ul şulay uq, Kaşmirneñ Hindstan qaramağındağı öleşenä Pakstan yağınnan ütep kerülär dä soñğı aralarda arta töşte dip belderde.


text: Alarnıŋ berse Izrail cirenә ütep kerep, Izrail soldatlarına ut açqan. Ikençese, Izrail xәrbilәre alarğa Iordannıŋ Kөnyaq yarındağı Nablus şәhәrendә taş atkan keşelәrğә ut açğaç, üterlğәn. Izrail xәrbilәre şulay uk, Otniel diğәn yahud utarına hөcüm itkәn ike fәlәstinleneŋ oyen cimerde. Bügen Izrail mәxkәmәse Iordannıŋ Konbatış yarına hәm Gaza sızıgına xәrbi xezmәtkә barırğa telәmәğәn 8 çaqırıluçınıŋ garizasın kire qaqtı. Soldatlar, anda barırğa telәwәlәren, fәlәstin cirlәren basıp alu, xalıqara qanunnarğa qarşı kilә, diğәn sıltaw belәn aŋlattı. Izrail yuğarı mәxkәmәse Izrail soldatları xәrbi xezmәtne, ğәskәr başlıqları cibәrğәn cirdә ütәrğә burıçnı, diğәn qarar çığarğan ide.


text:
Tiananmen mäydanındağı qan qoyunıñ 15 yıllığın Qıtay haman da säyäsi reformalarsız qarşılıy
Näq 15 yıl elek Qıtaynıñ qorallı köçläre başqala Pekinneñ Tiananmen mäydanına kerep, säyäsi reformalar ütkärüne taläp itkän studentlar xäräkäten bastırğan ide. Yözlägän, qayber farazlarğa qarağanda xätta meñlägän keşeneñ ülüenä kitergän şuşı faciğäle waqiğälär tiräsendä qarşılıqlı fikerlär bügenge köngä qädär yäşäp kilä. Qıtay kommunistlar partiäse dä üzeneñ xakimiattä qaluın däwam itä.
Audio, Tiananmen 1989
Ğäskärlärneñ Tiananmen mäydanına kerüen ul könne şul tirädä bulğan amerikan John King da kürep torğan, 1989-da ul Qıtayğa Pekin universitetında uqu öçen kilgän bulğan häm cıyınnı bastıru waqıtında Quşma Ştatlarnıñ ABC telekanalına yardäm itkän.
Audio, John King
"Min torğan urınnan sez xärbilärneñ teläsä qaya atuın kürä alır idegez. Min bergä uqığan häm aq külmäk kigän ber yeget yanına yögerep kildem, anıñ uñ yağında da, sul yağında da al qan tapları bar ide, ul, küräseñ, ike keşe artında torğan bulğan, alarnıñ ikesenä yädrälär elägep, qannarı minem sıynıftaşıma çäçrägän" dip xäterli 15 yıl elek Pekinneñ Tiananmen mäydanındağı xällärne John King. Ul çaqta anda niçä keşeneñ hälak buluı bügenge köngä qädär bilgele tügel, qayberäwlär bu san berniçä meñ tiräsendä disä, ikençeläre ülüçelär alay küp bulmadı dip belderä. Şul ğına mäğlüm - Tiananmen waqiğäläre Qıtaydağı demokratik xäräkätkä zur orım yasadı, ildä säyäsi reformalar ütkärü omtılışın şaqtıy ozaq waqıtqa tuqtattı. Anda haman da kompartiäneñ citäkçel monopoliäse däwam itä, iqtisadi reformalar ütkärügä dä şuşı partiä üz xakimiaten saqlap qalu maqsatında ğına barırğa buldı dip isäpli qayber belgeçlär. Soñğı 15 yıl eçendä Qıtay zur üzgäreşlär kiçerde, läkin anıñ säyäsi sisteması üzgärmäde dip belderä misal öçen Minxin Pei, Qıtayda tuğan, läkin Quşma Ştatlarda belem alğan säyäsät belgeçe.
Audio, Minxin Pei
"Qıtay bügen bötenläy başqa ber il, cämğiat bularaq ul küpkä açığraq, küpkä mulraq, häm bügenge Qıtay küpkä törleräk. Läkin anıñ säyäsi sisteması üzgärmägän kileş qaldı, kompartiä üz monopoliäsen haman da saqlıy, ul iqtisadnı üsterergä, läkin säyäsi sistemanı yabıq totarğa tırışa" di Minxin Pei. Qıtaynıñ yaña citäkçese Hu Jintao, ildäge xakimiatne tänqitläwçe, ireklek dawlawçı dairälärgä qolaq salırğa äzer toruın kürsätsä dä, ul misal öçen ay sayın zialılarnı cıyıp alar belän törle möhim mäs''älälärne tikşerä, Qıtaynıñ xäzerge yuğarı citäkçelege bügen dä, 15 yıl elek Tiananmen mäydanında kütärelgän taläplärne qabul itärgä, tirän säyäsi reformalar ütkärügä äzer tügel dip belderä belgeçlär.
Kärim Kamal


text:
Ğiraq AQŞtan qala başqa çit il xärbilären ildän çığara
Ğiraq parlamentında 68gä qarşı 80 tawış belän kire qağılğan täqdim,
bu ay axırında BMOnıñ Ğiraqta xärbi wazifalandıru möddäte tämamlanuınnan soñ, çit il xärbiläreneñ Ğiraqta tağın 6 ay qaluına röxsät itü öçen qanuni nigez buldırunı maqsat quya ide.
Nuri äl Maliqi alğa sörgän bu täqdim, parlament äğzaları tarafınnan qanunğa turı kilme dip inde ikençe tapqır kire qağıla.
Amerikan xärbilären qaldıru öçen isä küptän tügel AQŞ belän Ğiraq arasında mäxsus iminlek keleşüe tözelgän ide. Bu kileşü nigezendä, AQŞ xärbiläreneñ 2011 yılnıñ axırına qadär Ğiraqta qaluına röxsät itelä.


text: Gruziä prezidentı Eduard Şevardnadze Vatican menän kileşeügä qul quyıuzı tuqtatırğa kürhätmä birgän. Bögön irtän Tiflistä küpläp talip qatnaşlığında manifestatsiä ütte. Ular Gruziä häm Vatican arahında kileşeügä qul quyıuğa qarşı bulıuzarın belderze. Dokument Gruziä katoliktarına pravoslavtar menän tiñ xoqutar birä. Kisä Bötä gruziä katolikos-patriarxı İlyä ikense kileşeügä qarşı sığış yahanı. Unıñ hüzzärenä qarağanda, ul pravoslav häm katolik sirkäw arahındağı mönäsäbättärze kiskenläştereüe ixtimal.


text:
Bügen Bangladeşnıñ berniçä şähärendä, şul sanda başqalada da şartlawlar buldı. Polisiä mäğlümatlärenä qarağanda 1 keşe häläk bulğan, 38 keşe cärähätlär alğan. Öydä yasalğan 60qa yaqın keçkenä bomba şartlağan. 6 keşe qulğa alınğan. Şartlawlar Dhakadağı xalıqara hawa mäydanı, mäxkämä häm xökümät binaları, uramnarda yañğrağan. Monıñ öçen cawaplılıqnı äle ber kem dä üz östenä almadı.
Qayber şähärlärdä şartlaw urını yanında küptän tügel tıyılğan Camayetul Mocahetdin isemle dini törkemneñ İslam qanunın buldıruğa çaqırğan uram qäğäzläre tabılğan, dip xäbär itte polisiä wäkilläre.


text:
Törkiädä qoş kizüe virusı tarala bara
Qoş kizüe Törkiädä cäyelä bara .5keşedä tağı şuşı çirneñ raslanuı belän virus yoqtırğan keşelär sanı 14kä citte. Koş kizüe virusın yoqtırğan keşelär sanınıñ artuı ilneñ qayber öleşlärendä xalıq arasında panikağa säbäp bula
Qoş kizüe virusı keşedän keşegä küçmi. Ul tik xäyvannan keşegä genä küşä ala. Alla şäker yoğu mömkinçelege tübän. bik saq bulırğa kiräkdide ministır.
Dönya Sälämätlek Saqlaq Oyışması WHOnıñ missiäse yäkşämbe kiç Vanğa kilde. Törkem citäkçese Gueneil Roder dä virusnıñ keşedän keşegä küşüenä ışanmıy. UlAğrı töbägendä Doğu Beyazıtta Reutersğa keşe belän çirlägän xayvannar arasında ber nindi kontakt bulmasqa, alarğa timeskä kiräk dip söylägän. Roider süzlärençä
Älegä waqıtta bu awılda çirneñ keşedän keşegä küçüen raslağan bernindi dälil yuq
Törkiäneñ könçığışında H5N1 virusı belän çirläp ülgän 3 balanıñ 4 nçe tuğanı isän .Bügen Törek NTV se şul tuğannarnıñ 4 nçe xastaxanädän çıqtı . Anda virus tabılmadı dip balanı kürsätte Älegä könçığış Törkiädä qoş kizüe krizisınıñ sülpänäyuen kürsätkän işarälär yuq. Vanda qoş kizüe simptomnarı belän xastaxanägä möräcäğät itkän ämma çir älegä raslanmağan 4distägä yaqın keşe yata .Bügen Ankara tiräsendäge awıllardan qoş kizüe belän çirlägän 3 keşe turında xabär itelde. Ankara tiräsendä çirneñ kürelüe bigräk tä borçılu tudıra .Çönki bu tirälär könçığış Törkiä kebek yarlı tügel, xalıq monda xäyvannar belän andıy yaqın elemtädä yäşämi.Bezneñ xabärçebez Säğät Xäyri bügen Ankara uramnarında xalıq fikeren soraştı ber törek xanımı ,
qurqabız, öygä tauq, yomırqa kertmim, sosis, kolbasa ğına alam , ämma anda da bit tauq ite bar.Aşarğamı , aşamasqamı . qurqabız
Başqa ber ir at
iskeçä däwam itäbez. Alla quşqan bulsa qorban bulırğa ülergä üläçäkbez
Qoş kizüeneñ cäyelüen Qıtay häm Aziädä tikşergän belgeçlär virusnıñ qırğıy qoşlardan tauq, ürdäk qaz häm başqalarına küçüen belderä.Kül buylarında yöregän qoş qortlar ,şunda töşkän yal itkän qırğıy qoşlarnıñ ülän çirämdä qalğan tökerek, tizäklärennän virusnı läkterä Jenevada urnaşqan WHO szüçese Maria Cheng radiobızğa qoş kizüe virusınnan ülüçülär , xästä qoşlar belän eş itkän bulırğa tieş dide.
Virusnıñ keşegä niçek küçkänen töğäl belmibez. Bik siräk oçraqlarda keşegä küçä . Bez keşe H5N1 virusı säbäple ülgän tauqqa tisä, anı totsa anıñ iten aşasa , çirle tauq yöregän cirdäge tuzannı sulasa xästälänä dip uylıybız .Ämma töğäl säbäp bilgele tügel
Cheng tikşerüçelär tauq yäki yomırğa bik qatı peşerelsä, çir küçmi dip ışana.Tik mäsälä şunda Aziädä awıl cirlärendä tauqnı aşağan keşälär, yış qına anı suyğan, yolıqqan keşelär häm alar qurqınıç astında dip söyli Cheng.Yevropa Berlege Törkiä häm aña kürşe 6 ildän qoş mamığı importın tıya. Ä qoş qort importı küptän tıyılğan färidä xämit


text:
Lale Devri son bölüm izle
Lale Devri 135.Bölüm izle Final, Lale Devri izle, Lale Devri..
Lale Devri 134.Bölüm izle, Lale Devri izle, Lale Devri son..
Lale Devri 133.Bölüm izle, Lale Devri izle, Lale Devri son..
Lale Devri 132.Bölüm izle, Lale Devri izle, Lale Devri son..
Lale Devri 131.Bölüm izle, Lale Devri izle, Lale Devri son..
Lale Devri 130.Bölüm izle,Lale Devri 130.Bölüm tek parça izle,Lale Devri..
Lale Devri 129.Bölüm izle, Lale Devri izle, Lale Devri son..
Lale Devri 127.Bölüm izle,Lale Devri son bölüm izle
Lale Devri 126.Bölüm izle, Lale Devri izle, Lale Devri son..
Lale Devri 125.Bölüm izle, Lale Devri izle, Lale Devri son..
Lale Devri 124.Bölüm izle, Lale Devri izle, Lale Devri son..
Lale Devri 123.Bölüm izle, Lale Devri izle, Lale Devri son..
Lale Devri 122.Bölüm izle, Lale Devri izle, Lale Devri son..
Lale Devri 121.Bölüm izle, Lale Devri izle, Lale Devri son..
Lale Devri 120.Bölüm izle, Lale Devri izle, Lale Devri son..
Lale Devri 119.Bölüm izle, Lale Devri izle, Lale Devri son..
Lale Devri 118.Bölüm izle, Lale Devri izle, Lale Devri son..
Lale Devri 117.Bölüm izle, Lale Devri izle, Lale Devri son..


text:
Mintimer Şäymiev Çeçnya mäsäläsenä…
İnde xäbär itkänebezçä, Mintimer Şäymiev şuşı könnärdä Rusiädä barğan säyäsi ğamällärgä “İnterfax” agentlığı aşa mönäsäbäten belderde. Çeçnyağa qarata kürelgän säyäsi ğamällärgä ul tänqit pozitsiäsendä. Räsmi xäbärdän ber özek. Mintimer Şäymiev Çeçnyada parlament respublikası tözü turındağı täqdimnärgä, bigräk tä federal' xaqimiätneñ şuşı respublikağa lider rolenä däğwa itüçe citäkçene bilgelärgä mataşularına skeptik qaraşta tora. “Bu mataşular xäzerge etapta küpçelek xalıq tarafınnan qabul itelmäyäçäk häm Çeçnyaneñ däwlät xaqimiäte orğannarına ışanıçnı östämäyaçäk”, dip inanulı Mintimer Şäymiev. Tatarstan prezidentı fikerençä, Çeçnyağa respublika xalqınıñ küpçelegendä hiçşiksez abruy qazanğan, şuşı respublikanı häm üz xalqınıñ üzençäleklären, anıñ traditsiälären yaxşı belgän lider kiräk. Şundıy lider bulğanda ğına yaña Konstitutsiä qabul itügä, anıñ näticäle bulaçağına referendum uzdıruğa häm däwlät xaqimiäteneñ näticäle eşli torğan orğannarın tözügä isäp totarğa mömkin, dip sanıy Tatarstan prezidentı.