text:
Tatarstan möselmannarın kem citäklär?
Tatarstan möselmannarı Diniä näzaräte 1991 yılda oyıştı. Ufada urnaşqan Tälğät Tacetdin citäklägän näzarättän Tatarstan ayırılıp çığıp,Gabdulla Ğaliulla citäkçelegendä üz idärälären buldırdılar möselmannar. Annan soñ, Ufa möftiyätenä qarağan diniä näzaräte lä barlıqqa kilgän ide. Üzenä buysına torğan ike-öç mäxälläse belän. Ğomumän, ul çorda, Rusiä möselmannarı arasında tarqawlıq bara ide. Tatarstanda da. 1998 yılda Respublikada möselmannar berläşterü qorıltayına cıyılıp, urtaq ber möfti sayladılar. Ğabdulla xäzrät Ğaliulla urınına yañaraq qına Başqortstannan küçep qaytqan. Şul uq Ğabdulla möftidä eşläwçe Ğosman İsxaqi tatarstannıñ berdän-ber möftie itep saylandı. 4 yılğa dip. Şunnan soñ, Ğosman xäzrät respublika xökümäteneñ cılılığın toyıp uñışlı ğına eşläde. Anı tağı ber möddätkä, yänä dürt yılğa saylap quydılar. İkençe qorıltayda monısı. Menä şuşı qorıltayda, näzarät ustavına üzgäreşlär dä kertelde. Älegä qädär ber ük keşe, däwamlı räweştä ike möddät waqıt qına möfti bulıp utıra alsa, üzgäreşlär kertkännän soñ, ber ük keşe öç möddättä ber özleksez möfti bulıp utırala bulıp çıqtı.
İnde, menä, Ğosman xäzrät İsxaqinıñ ikençe waqıtqa saylanğan möddäte tämamlanır aldınnan ğına, ä bu xäl kiläse yılıñ fevralendä bulaçaq, öçençe qorıltayğa äzerlek barışın tikşerü öçen, bu könnärdä genä Älkidä cıyılış bulıp ütte. Diniä näzaräteneñ plenumı bu. Şuşında uq Tatarstannıñ baş qazıyı Ğabdelxaq xäzrät Samatov baş qazıy, yäğni dini xökemnär çığaruçı wazifasınnan kitüen belderde. Sälämätlege naçar bulu säbäple. Anıñ urınına ike keşe däğwä itä. Respublika baş möxtäsibe Cälil xäzrät Fazlıev häm Qazan nurı mäçete imamı röstäm xäzrät.
Läkin, plenum utırışında başqa mäsälälärdä qalqıp çıqtı. Ul da bulsa, möftilekkä nämzätlär. Kemnär, Diniä näzaräte qorıltayında möfti wazifasına däğwä itäçäk. Qayber mäğlümatlarğa qarağanda, Älkidäge plenum, Ğosman xäzrätne kandidat itep täqdim itär öçen dä oyıştırılğan. Älbättä plenum monı qabul itte. Läkin şul uq waqıtta tağın ber kandidat ta barlıqqa kilde. Ğabdulla Ğaliulla, elekkege möfti, xäzer Qazannıñ Nurulla mäçetendä imam xatıyp häm möselman yätim balaları yortın oyıştıruçı. Ğabdulla xäzrätne kandidat itep terkäwgä qarşı, xäzerge möfti urınbasarı Wälulla Yaqup qarşı çıqtı. Läkin, imamnar basım astında, plenum Ğabdulla xäzrätne dä möftilekkä nämzät itep terkäde. Qol Şärif mäçete imamı Ramil Yunıs isä, bötenläy, möfti känäfie öçen köräşüdän baş tarttı.
Älkidä ütkän Diniä näzaräte plenumı moñardan tış, bıyılğı Qorban bäyräme könen dä bilgeläde. Ul – 10 ğinwarda uzaçaq.
Räfis Cämdixan


c: text/html

text:
Törki däwlätlär
Törki däwlät dip Törki xalıqlar xäkim itkän cömhüriätne atílar. Bar Törki däwlätlär turında digändä Törkistan/Türkistan, Turan süzlärene qullanalar.
Bügengä 7 bäysez cömhüriät bar:
Monnan tış öleşçä tanılğan [1] Tönyaq Kipr Törek Cömhüriäte da bar.
Qıtay töbäge dip sanalğan Könçığış Törekstanda da baytaq Törkilär yäşi. Gagauzlar Moldaviädä, Ukrainada häm Romaniädä yäşilär. Qaraqalpaqlar Üzbäkstanda yäşi.
Küp kenä törki cömhüriätlär Rusiä Federatsiäse eçenä kerä häm bäysez däwlätlär bulmıy, alar arasında Tatarstan, Başqortstan, Çuaşstan, Yakutstan, Tıwa, Haqas, Altay, Qırım[2] w.b. Xalıq sanı buyınça törki xalıqlar Rusiädä ikençe urında tora.
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Päräwezdä[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
ИckәpMәләp[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- ↑ Törkiädän başqa bütän berkem dä tanımağan
- ↑ bäxäsle xalät: Qırım referendumı qanunlığın hän Rusiä eçenä kergänen Awrupa berlege illäre häm AQŞ tanıımıy

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
2005 nçe yılnıñ ikençe yartıyıllığına ğäzetä-jurnallarğa yazılu tämamlanırğa äz genä waqıt qalğanda Tömän ölkäsendä çığuçı “Yañarış” nı uquçılar poçta büleklärenä çaba. Häm alar kataloglardağı yazılu bäyäsen kürep bik nıq aptıraşta qalalar. Baqsañ, “Yañarış”nıñ üzendä basılğan yazılu kvitansiäsendä 78 sum 42 tien dip yazılğan bit. Ä poçta büleklärendä ike tapqır kübräk bäyä sorıylar. Kemnärder kire borıla, kemnärder awır sulap bu bäyägä rizalaşa. Bäyä artu xäbäre, äle döresme yuqmı, xalıq arasında tiz tarala bit. “Yañarış”nıñ baş möxärrire wazifaların başqaruçı Alsu Sägitowanı tıñlıyq äle:
-İkençe yartıyıllıqa yazılu kataloğında Poçta Rossii idaräse xezmätkärläre “Yañarış”nıñ bäyäsen 78 sum urınına 138 sum dip kürsätkännär. Podpiska bülege başlığı Svetlana Mixaylova bezgä ölkäneñ böten büleklärenä bu xatanı tözätü turında xäbär cibärelgän dip äytte.
Alsu Sägitowanıñ bu süzlärennän soñ Tömän şähäreneñ 46 nçı elemtä bülege başlığı belän bäyläneşkä kerdek. Gälinä Perwunina süzlärençä, aldaraq çınnan da “Yañarış” bäyäse katalogta yalğış kitep 138 sum itep kürsätelgän bulğan. Annan soñ östän kürsätmä kilgäç, alar bäyäne tözätkännär häm elekkeçä 78 sum 42 tien itep yazğannar. “Min inde 30 yılğa yaqın poçta bülegendä eşlim. Mondıy xällär başqa yıllarda bütän gazeta- jurnallar belän dä bulğalıy. Hiç kenä dä tatar gazetası bulğanğa maxsus eşlängän yalğış dip uylarğa yaramıy. Adäm balası milläteneñ kem buluına qaramastan yalğışmıyça tormıy bit”, -dide Gälinä Perwunina. Häm alar döres bulmağan bäyä belän aldan yazılırğa ölgergännärgä aqçaların kire qaytara başlağannar. Uzğan yılğı yazılu näticäläre belän bıyılğısın çağıştırsaq, bıltır 1 nçe yün 1900 keşe yazılğan bulğan, ä bıyıl isä meñgä dä tulmağan.
Qayberäwlär bu problemnı milli säyäsättäge üzgäreşlär dip qabul itergä teläde. Bäyäsen yüri yalğış kürsätep yazıluçılarnı kimetep, ğazetanı da radio-teletäpşırular xälenä kiterep xälsezländerü öçen maxsus eşlänmäde mikän dip uyladı. Ämma fän häm mäğärif departamentı başlığı Nowopaşıyn äle yaña ğına “Yañarış”nıñ baş möxärrire wazifaların ütäwçe Alsu Sägitowa belän oçraşıp gazetanıñ 15 yıllığın ütkärü planın rasladı. 15 nçe sentäbrdä “Yañarış” çığa başlağanğa 15 yıl tula. Aña qädär xezmätkärlär tatar xalqı küp bulıp yäşägän rayonnarğa barıp oçraşular ütkäräçäk. “Yañarış”nı oyıştırğan redaktor, äle yaña ğına ruxı baqıy dönyağa küçkän, Azat Sägitov qäberenä taş quyarğa cıyınalar. Ğäzetänıñ 15 yıllıq tarixın tuplağan cıyıntıq ta dönya kürer dip ömetlänälär.
Nail Alan,Tömän


text:
Tatar belgeçlären kem yaqlar?
Sverdlov ölkäseneñ Bulanaş şaxterlar bistäsendä tatar milli üzäge eşe tağın canlanıp kitte.
80nçe yıllar axırında, ölkä külämendä berençelärdän bulıp açılğan Bulanaş tatar yäkşämbe mäktäbe üsep, zur tatar milli üzägenä äwerelgän ide. Ämma şaxtalar yabılıp, xalıq eşsezlek, bölgenlek xälenä töşkännän soñ, küp kenä tatarlarnıñ Başqortstan, Tatarstan yaqlarına qaytıp kitüe säbäple, mäktäpkä yörüçe balalar sanı bik kimede. Monnan berniçä yıl elek Bulanaş tatar yäkşämbe mäktäben yabarğa mäcbür bulğannar ide. Şuña qaramastan, tatar canlı millättäşlärebez eşne tuqtatmadılar. Xalıq ğöref-ğadätläre studiäse buldırıp, şul studiä qarşında tegü-çigü tügäräge, cır-biyu tügäräge oyıştırdılar. Monnan ike yıl elek biregä Qazaqstannıñ atqazanğan mädäniät eşleklese, baletmeyster Boris Şahğalievnıñ küçep qaytuı Bulanaş tatarları tormışın tağın da canlandırıp cibärde. Eş vokal yağınnan da, biyu yağınnan da professional nigezgä quyıldı.
Küptän tügel Bulanaş milli üzäge qarşında yañadan tatar yäkşämbe mäktäbe eşli başlawın xäbär ittelär. Mäktäpkä älegä cide genä bala yöri. Berse balalar baqçasınnan, qalğannarı başlanğıç mäktäp balaları. Här yäkşämbe könne, äniläre, äbiläre belän bergä bik teläp däreslärgä kilälär. Uqu, yazu däreslärennän tış, cırlarğa, biergä öyränälär. Musa Cälilneñ tuuına 99 yıl tuluğa bağışlanğan kiçägä anıñ şiğerlären, “Cırlarım” digän cırın öyrängännär. Üzäkkä yörüçe olı yäştäge apaları-abıyları belän bergäläp, balalar şağirneñ tuğan könenä bağışlap oyıştırılğan ädäbi-muzıykal' kiçädä qatnaşqannar. Xäzer änilär bäyrämenä bağışlap, bergäläp zur konsert äzerlilär.
Şunısı qızıqlı, tatar yäkşämbe mäktäbe uqıtuçısı Daniä Ğällämova – saf başqort qızı. Tatar telen uqıtırğa awır tügelme, digän sorawğa ul Tuqay tele, Cälil tele belän balaçaqtan uq mawığuın, tatar telendä gazeta-jurnallar uqıp üsüen äytte. Tatar telen bik yaratam, şuña kürä söyläşäm dä, dide ul.
Tuqay tele belän bergä, Daniä Qurmanayıvna üz telen dä yarata, onıtmıy. Bigräk tä Başqortstan ilendäge tuğan awılına qaytqaç, saf başqortça, üzebezçä itep söyläşergä tırışam, üz telen onıtqan dimäsennär, -di ul.
Üzäkkä yörüçelär arasında beleme buyınça tatar tele uqıtuçısı bulğan tatar qızı Läysän Xäkimova da bar. Rus cirendä tuıp üsep, tatarçanı qayçandır Bulanaş yäkşämbe mäktäbe qısalarında ğına öyrängän qız, Qazanda uqıp qaytqannan soñ, iskitkeç döres, matur itep tuğan telendä aralaşa. Läysän Qazan däwlät universitetınıñ tatar tele fakul'tetında uqıp, tatar häm ingliz telläre belgeçe diplomı alğan. Uqıp betergäç, tuğan yaqlarına qaytqan. Tatar mäktäbe, tatar klassı yuq, yäkşämbe mäktäbe genä qıznıñ alğan belemnären qullanırğa mömkinlek birmi. Şuña kürä Läysän urta mäktäptä ingliz tele uqıtuçısı bulıp eşli. Här yalda milli üzäkkä millättäşläre belän aralaşırğa dip kilä. Biyu däreslärenä bik teläp yöri. Ğomumän, üzebezneñ tatarlar belän aralaşırğa yörep, min can tınıçlığı, räxätlek tabam, di ul.
Milli üzäkkä bügen törle yäştäge barlıq millät keşeläre, bigräk tä yäşüsmerlär bik teläp yörilär. Yäşlärne biregä matur itep biergä öyränü mömkinçelege tarta bulsa kiräk. Boris Zaqiroviç Şahğaliev alar belän bergä säxnägä çığarlıq törle iyüllär quyğan. Qarap torsañ, xäyran qalırlıq: matur da, näfis tä xäräkätlär belän aqqoştay yözüçe qızlar, ğäyrätle batır yegetlär biüdä yäşilär kebek. Eş näticäse küzgä kürensä dä, Boris äfändeneñ küñele töşenke.
Eş şunda, ike yäş balası, xatını älegä qädär grajdanlıq ala almıylar. Öç yılğa yaqın törle busağalarnı taptap, sañğırawlanıp yörülärgä, törle dokumentlar, beleşmälär, käğäzlär cıyuğa qaramastan, ğailä bernindi xoquqsız, ber äti keşeneñ keçkenä genä xezmät xaqına qarap yäşärgä mäcbür.
Boris äfände ğacizlektän inde nişlärgä dä belmi. Törle çinovniklarnıñ tel töbe, açıqtan-açıq äytmäsälär dä, rişwät yağına borıla kebek, di ul. İke balanı, olı yäştäge änisen, eşsez xatının tuydırırğa mäcbür ğailä başı urındağı keşelärgä rişwät öçen aqça taba almam di. Ğädellekne, döreslekne taba almağanına ärni.
- “Cämğiätneñ bügenge xaläten min buş bilgesezlekkä ırğılıp baruçı poyezdğa tiñlär idem, - di ul, - qayberäwlär bu poyezdnıñ iñ yaxşı yomşaq kupe vagonnarına utırğan, tübänräkläre platskartta, annan soñ qatı utırğıçlarda, ä bezneñ işeläre köç-xäl belän idängä qısılışqan. Yuğarı qatlamdağılar tübändägelärne küralmıy, mısqıllıy, tübänsetä. Alar ber töşençäne añlamıylar – barısı da ber poyezdda baralar bit, buşlıqqa... Alarğa berläşäse ide, poyezdnı tuqtatıp, yaña yulğa cibäräse...”
Milli üzäk citäkçeläre Şağalievlar ğailäsenä quldan kilgänçä yärdäm itep qaradılar inde. Xäzer ğailä öçençe tapqır Qazaqstanğa, yaña beleşmälär artınnan barırğa cıyına. Qatlawlı byurokratiäm kirtäläre qayçan cimereler – belüçe yuq.
Fäwiä Safiullina.
Yekaterinburg


text:
Bu atnada Tatarstan xalqın küp kenä bäyrämnär kötä
Yaña başlanğan atna törle dini häm säyäsi waqiğalarğa bay. Kiläse comğada — Qorban ğäyete. Ul Tatarstannıñ räsmi bäyrämnäre isemlegendä häm bu könne Tatarstanda yal. Şulay uq, bu atnada Ğäräfä kiçe. Şimbä könne, 23 fevral'dä, Sovet zamanınnan qalğan xärbilär bäyräme, xäzergeçä äytkändä, Watannı saqlawçılar köne. 28 fevral'dä Däwlät Sovetınıñ plenar utırışında Tatarstan konstitutsiäseneñ yaña redaksiäse tikşerelä başlıy. Şunlıqtan, yaqın könnärdä parlamentnıñ törle daimi komissiälärendä qanun proektların aldan tikşerü başlana.
6 martta Tatarstan prezidentı respublikanıñ danlıqlı xatın-qızları belän oçraşa. Bu oçraşuğa tatarlar yäşägän ölkälär häm respublikalardan da kürenekle xanımnar, tutaşlar çaqırıla. Qaya qarama, dini, säyäsi, mädäni çaralarğa äzerlänü sizelä. Milli mäsälälärneñ çetrekle yaqları, bigräk tä xalıq sanın aluğa äzerlänü xälne şaqtıy qatlawlandıra.


text:
Ekrem Çelebi - Kozan Dağı
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Kozan Dağı
Etiketler : Ekrem Çelebi - Kozan Dağı türkü indir, Ekrem Çelebi - Kozan Dağı türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Kozan Dağı mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Kozan Dağı türküsü, Kozan Dağı sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Kozan Dağı bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Mevlayı Seversen
Ekrem Çelebi - Çiçekler İçinde Menevşe Baştır
Ekrem Çelebi - Çaya İner Ağlarım
Ekrem Çelebi - Sen Şehirli Ben Köylü Müyüm
Ekrem Çelebi - Bir Doktora Vardır
Ekrem Çelebi - Su Sızıyor Sızıyor
Ekrem Çelebi - Gel Sevdiğim Gel
Ekrem Çelebi - Dağlar Bizim Dağlarımız
ekrem çelebi - dinek dağı yeni geldim gurbetten (kırşehir)
Ekrem Çelebi - Güvenme Yalan Dünyaya


text:
Zöläyxa Qadışeva: “Şulay itep, başqortlar ikençe, ä tatarlar öçençe pozitsiägä küçä bulıp çığa. Bu näticägä tatarlarğa qotçıqmalı administrativ basım yasap ireşelde dip isäpli andağı tatar milli xäräkäte aktivistları.”Tatarstan yäşläre
Saylaw aldı äkämätläre Tatarstan matbuğatında könnän-kön kübräk kürenä başladı. Bu mäsäläne iñ yış yaqtırtqan basma möğayın “Zvezda Povolj''ya” gazetasıdır.Soñğı sanında gäcitneñ baş möxärrire Räşit Äxmätov “Kokteyl Putina” digän analitik mäqäläsendä bu kokteyl''gä berküpme üzeneñ dä fantaziäsen quşıp bolay dip yaza:
“Tatarstan parlamentına saylawlar Däwlät Duması belän bergä turı kilmäs kebek. Çönki firqälär isemlege buyınça ike parlamentqa da saylawlar näticäse berdi bulırğa tieş. Läkin säyäsi yaqtan alay bulalmıy. Respublika buyınça “Berdäm Rossiä” Dumağa saylawlarda 60 protsentnı alsa, Däwlät Sovetına bu näticä 30 protsentnı täşkil itergä tieş.”Mäqäläneñ avtorı mondıy ayırma saylawlar näticäsen şik astına quyır dip sanıy. Andıy qarşılıqlarnıñ nigezendä respublika häm federal'' üzäk arasında yäşäp kilgän mänfäğätlär törlelege yata.
Tatarstan parlamentın Mäskäw qulındağı skripkağa äyländermäw öçen Räşit Äxmätov “Tatarstan-yaña ğasır” xäräkäten “Berdäm Rossiä” belän säyäsi berläşü tözep, Färid Möxämmätşin şunıñ liderı bulırğa tieş dip farazlıy. Häm monı avgust urtalarına xätle başqaru mäxkül ikän. Çönki şul aynıñ axırında Mäskäwdä “Berdäm Rossiäneñ” federal'' qorıltayı uzaçaq.Şul uq saylawlar teması “Tatarstan yäşläre” gäciten dä bitaraf qaldırmıy. “Naçar häm bik naçarnıñ urtası” digän mäqälädä anıñ avtorı Riman Gıylemxanov 1 yül könne “Berdäm Rossiä” firqäseneñ Tatarstan bülekçäse ofisında elege partiä citäkçeläre, Respublikadan saylanğan Duma deputatları belän oçraşudan soñ tuğan fikerlären bäyän itä. Deputatlarnıñ xisabın tıñlağaç, mäqälä avtorı “Eşlägännärenä söenep, räxätlänep qul çabıp utırası kilä üze, tik Dumada yış qına xalıq mänfäğätlärenä qarşı kilä torğan, yä axmaq zakonnarnıñ da qabul itelgänen belgängä, qullar tübän töşä”- dip yaza.
Riman Gıylemxanov fikerençä, bändä balası irtägäse öçen qaltırap yäşärgä tieş tügelder, ä xäzer ul nenormal''nıy tormışta yäşi. Xäyer, monı Duma deputatları üzläre dä tanıy ikän. Deputat Färidä Ğaynullina äytmeşli, “Qızğanıçqa qarşı, qayçaq “naçar” häm “bik naçar” arasın saylarğa da turı kilä.”“Tatarstan yäşläre” gazetası Başqortstanda yäşägän millättäşlärebezneñ xällären härdaim yaqtırtıp kilä. Mäğlüm ki, bügen tatar milli xäräkäte şaqtıy qıyın şartlarda yäşi. Bik borçığan mäsälälärneñ berse: uzğan yılğı xalıq sanın alu çorında tatarlarnı başqortlar dip yazdırıp, titul millätne üsterü ğämäle. Pänceşämbedä dönya kürgän sanda “Tatar belän uynama-yanarsıñ” digän mäqälädä Zöläyxa Qadışeva änä şul problemağa tuqtala. Şunnan berniçä sitata:
“Döres, elege räsmi sannar iğlan itelmäsädä, alay da sarqıp çıqqan mäğlümatlar bar inde. Süz fizik yuğaltu turında tügel, bilgele, ä isem, san yuğaltu xaqında. Şulay itep, başqortlar ikençe, ä tatarlar öçençe pozitsiägä küçä bulıp çığa. Bu näticägä tatarlarğa qotçıqmalı administrativ basım yasap ireşelde dip isäpli andağı tatar milli xäräkäte aktivistları.”Mäqälädä Başqortstandağı xällärgä Mäskäwneñ reaksiäse turında da qızıq fikerlär äytelgän.
“Başqortstandağı wazğiätne soñğı aralarda Mäskäw diqqät belän küzätep tora, başqala jurnalistları tatarlarnı qayğırtıp mäqälälär yaza. Tatarlarnı da bütän “natsmen”narnı da berdäy söymäwçe Mäskäwgä älege faktlarnı börtekläp cıyu, törkem-törkem jurnalistlar cibärep, Üzäk gazetalarda mäqälälär çığartu nigä kiräk buldı soñ? Säbäbe bik ğadi: tatarlarnı yaqlaw bu yulı faydalı. Çönki dekaber ayında Başqortstan prezident saylawlarına kilep kerä.”Comğa köne näşer itelgän “Watanım Tatarstan” gazetası jurnalistı Räşit Minhac “Urıs telle islam kilä” digän mäqäläse belän uquçını beraz poşamanğa sala. Räşit äfände İdel'' buyı federal'' okrugı uzdırğan “Däwlät. Keşelär ağımı.” digän yıllıq tikşerenülär näticäläre belän tanışqaç, älege yazmanı gazetağa täqdim itkän. Avtor fikerençä, tormışıbızda islamnı rusça öyränüçelär dä, wäğäz alıp baruçılar da oçrap tora.
“Rossiäneñ küp şähärlärendä imamnarnıñ şaqtıyı urıs telendä wäğäz söyli. Çönki Tönyaq Kavkaz, Urta Aziä respublikalarınnan küp keşe Rossiägä küçte. Şunıñ näticäsendä imamnar urıs telendä söyläşä, aralaşa başladı. Çeçen, äzäri, üzbäk, taciklar barısı da añlasın öçen, äytik, yartı million diärlek tatar yäşägän Mäskäw mäçetlärendä dä wäğäzlär nigezdä urıs telendä söylänelä.”Urıs telle islamnıñ çatqıların inde üzebezneñ Tatarstanda da kürergä mömkin ikän. Jurnalist Minhac “Tatarnı islam saqlap kilä dip ışana idek, dimäk Tübän Novgorod strategları farazlağança kilep çıqsa, 40-50 yıldan soñ islam dine bezne saqlamayaçaq“,- dip yaza. Häm uquçı bötenläy töşenkelekkä birelmäsen öçen östäp quya: 50 yıldan soñ närsä bulasın xoday üze genä belä dip küñelne tınıçlandırsaq qına inde.
“Mädäni Comğa” häm “Şähri Qazan” gazetalarında Tatarstannıñ xalıq, Rossiäneñ atqazanğan artistı Emil'' Cäläletdinovnıñ räsemnäre häm anıñ turında yazmalar urnaştırılğan. Üzbäkstan cirendä tuıp üssä dä, ul dönyağa Tatarstanda tanıldı. Emil'' Taşkent konservatoriäsenä uqırğa kerä, läkin anı tuğan tel, tatar mädäniäte Qazanğa tarta häm ul uquın Qazan konservatoriäsendä däwam itä. Cäwdät Fayzi, Röstäm Yäxin, Änwär Bakirov kebek kompozitorlar belän aralaşıp, alarnıñ talantlı äsärlären başqarıp, ul cır sänğäteneñ iñ yuğarı basqıçlarına kütärelä. Äle bügen dä aña hiç kenä dä 70 yäş birmässeñ. “Şähri Qazan” gazetasına birgän interv''yusında “Bügenge köndä säxnä belän bäyläneşegez niçek?” -digän sorawğa, ul: “Min kübräk mäktäplärdä, muzeylarda, törle kiçälärdä çığış yasıym, 30 konsert öçen programmam bar”,- dip cawap birgän. Emil'' Cäläletdinov zıyalı cırçı bularaq, bügen qayber ärsez artistlar kebek aqça, mal artınnan qumıy ikän. Emil'' äfändeneñ süzlärenä qarağanda, anıñ baylığı - anıñ cırları.Damir Gıysmetdin, Qazan


text: NATOnıñ 19 äğza däwlät wäkilläre bügen Ğiraq suğışı barışı turında fiker alışır öçen cıyıldı. Alyansnıñ berniçä äğzase Törkiäne Tönyaq Ğiraqqa ğaskärlären kertmäskä çaqırdı. Atna azağında Germaniä häm Belgiä Törkiä xärbi köçlären Ğiraqqa kerüenä qarşı çıqtı. Amerika Quşma Ştatları da Törkiäne bu adımnan tıyılırğa çaqırdı, törek ğaskärläreneñ Tönyaq Ğiraqqa kerüe-töbäktäge totrıqsızlıqnı arttıraçaq, dide Amerikan wäkile. Läkin kiçä premyer-ministr Recep Tayyip Erdoğan, kiresençä, wazğiätne totrıqlı qaldırır öçen häm qaçaqlar ağımın tuqtatır öçen Törkiä ğaskärlären tönyaq Ğiraqqa kertü ixtimalı bar, dip beldergän ide. Bügen Törkiä citäkçelege belän Quşma Ştatlarnıñ maxsus wäkile Zalmay Khalilzad oçraşa. Associated Press agentlığı xäbärlärenä qarağanda xökümät başlığı Erdoğan ğaskärlärne Ğiraqqa kertü mäs’äläsendä ilneñ xärbi citäkçese general Hilmi Özkök belän söyläşkän inde. Özkök çik buyı töbägenä barıp irtägä häm çärşämbe könne wazğiät belän tanışaçaq.


text:
Berniçä buın jurnalistlarnı tärbiälägän Florid Ägzamov wafat buldı
Tapşırunı qayğılı xäbär belän däwam itärgä mäcbürbez. 4 dekaber könne Qazan däwlät universitetı jurnalistika fakul'tetınıñ elekkege citäkçese, tanılğan ğalim, kürenekle şäxes Florid Ägzämov wafat buldı.
Florid äfände tatar zıyalıları arasında bilgele häm alıştırğısız şäxes. Ğalim Qazan däwlät universitetınıñ 25 yıl däwamında jurnalistika häm sotsiologiä fakul'tetın citäkläde. Şul arada Florid Ägzamov Tatarstanğa häm İdel buyı töbäklärenä yözlärçä belgeç uqıtıp çığara. Häm anıñ tırışlığı belän 90 yıllar başında milli kadrlar äzerläw yünäleşendä bik küp eşlär başqarılğan. Äytik, tatar jurnalistikası bülege dä barı tik Florid Äxmät ulı tırışlığı näticäsendä buldırılğan ide. Berniçä buın jurnalistlarnı tärbiälägän Florid Ägzamovqa 2004 yılda jurnalistlarnıñ Bällür qäläm konkursında iñ yaxşı jurnalist iseme birelde. Jyuri äğzaları da ber tawıştan iñ olı büläk – maşinanı Florid äfändegä tapşırırğa buldı. Älege olı ğalim turında Jurnalistika häm sotsiologiä fakul'tetınıñ xäzerge dekanı Wasil Ğarifullin fikere:
“Florid ağa tatar jurnalistikasınıñ tarixın, teoriäsen öyränü mäs’äläläre belän bik aktiv şöğellände häm ğalimnärne dä şuña tupladı. Üze dä bik küp kitaplar, xezmätlär yazdı. Äytik, anıñ “Tuqay – jurnalist” digän monografiäse ğalimnär, belgeçlär arasında zur qızıqsınu uyattı. Ul inde soñğı yıllarda da Tuqay ensiklopediäsen tözügä bik zur öleş kertte. Ul üze dä ensiklopedik ğalim bularaq häm ğalim, yaxşı, yaqtı küñelle keşe bularaq anıñ istälege bik küp buın jurnalistlar xäterendä mäñge saqlanaçaq. Bez inde anıñ şäkertläre bik küp töbäklärdä eşläwçe jurnalistlar, redaktorlar, xäbärçelär, ğalimnär häm bügenge studentlar yaqtı istälegenä tuğrı bulıp qalırbız digän ışanıçta qalam”.
Anıñ fänni eşläre matbuğatta gumanizm prinsipları belän bäyle, Florid äfände üze dä tormışta bik keşelekle şäxes bulğan. Jurnalistika fakul'tetınıñ xäzerge studentları Florid Ägzamov turında:
Rail: “Minemçä, Florid abıy kebek jurnalistikağa ayıq qaraşı bulğan uqıtuçı yuqtır da inde bezneñ fakul'tetta. Jurnalistika fakul'tetın Florid abıydan başqa küz aldına kiterüe älbättä awır. Häm älege yuğaltuğa bik ozaq waqıt iäläşergä turı kiläçäk”. Sömbel: “Bez menä tatar jurnalistikası ğına tügel, ä ğomumän jurnalistikanıñ ätisen yuğalttıq. Çınnan da bu bezneñ öçen bik awır. Min xäzer dürtençe kursta uıqim, ä minem berençe kursta Florid abıy däresennän birgän imtixanım küz aldımnan kitmi. Ul bezneñ küñelebezdä barı tik yaxşı keşe bulıp qına xäterdä qalaçaq”.
Sömbel: “Bez menä tatar jurnalistikası ğına tügel, ä ğomumän jurnalistikanıñ ätisen yuğalttıq. Çınnan da bu bezneñ öçen bik awır. Min xäzer dürtençe kursta uıqim, ä minem berençe kursta Florid abıy däresennän birgän imtixanım küz aldımnan kitmi. Ul bezneñ küñelebezdä barı tik yaxşı keşe bulıp qına xäterdä qalaçaq”.Äbilä: “Min anı kübräk keşe bularaq yarattım. Çönki döresen genä äytkändä, miña anıñ däreslärendä utıruı bik qızıq bulmadı. Bez bit inde yäşlär häm bezgä kübräk bügenge kön turında işetäsebez kilä. Ä ul üzeneñ däreslärendä bezgä yışraq KPSS digän süzlär qabatlıy ide”.
Märxüm belän xuşlaşu 6 dekaber könne uzaçaq.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
İran atom krizisı xäzer qaysı yuldan kiter?
Quşma Ştatlar, İrannıñ xalıqara täqdimnärgä birgän cawabı Berläşkän Millätlär quyğan taläplärgä turı kilmi, dip belderde. Berük waqıtta Washington Tährannıñ cawap xatın centekläp öyränäçägen äytte. İrannıñ atom programması tiräsendäge krizis xäzer qaysı taba kiter?
Washingtonnıñ şulay qırt kisüennän soñ söyläşülärgä inde urın qalmağan digän täesir qalırğa mömkin. Şulay da belgeçlär näticä belän aşıqmasqa kiñäş itä. Başta İrannıñ xatın centekläp öyränergä kiräk di alar. Ägär anda waqıtlıça tuqtatu turında süzlär bulsa, bu söyläşülär öçen nigez bula ala.
Berniçä atna elek Tähran BMO täqdimnärenä "şartlı äye" dip äytäçägen ıçqındırğan ide. Stockholmdağı Xalıqara tikşerenü institutında atom belgeçe Shannon Kile süzlärençä, Tähran bötenläygä tuqtatuğa "yuq" disä dä, waqıtlıça tuqtatuğa "äye" diyärgä mömkin.
"Tährannan kilgän signallarğa qarağanda, bötenläy tuqtatuğa ul berqayçan da rizalaşmayaçaq. Läkin, şulı qızıq, İran citäkçeläre bilgele ber waqıtqa, söyläşülär barğançı, waqıtlıça tuqtatu ixtimalın kire qaqmıy" di Shannon Kile.
Tährannıñ xatın aluçılar xäzer anı centekläp öyränügä kereşte. Şul isäptän Aq Yortta da:
"Bez añlıybız, İran üzeneñ cawabın citdi dip sanıy, bez anı öyränerbez. Şul uq waqıtta ul İminlek Şurasınıñ bayıtunı tulısınça tuqtatu taläplärenä cawap birmi. Xäzer bez Şura äğzaları belän kiläse adımnar turında söyläşübez" di Aq Yort wäkile Dana Perino.
İminlek Şurası Yül axırında qabul itkän qararda İranğa bayıtu eşlären tuqtatu öçen 31 Awgustqa qädär waqıt birelgän. Anda çikläwlär kertü ixtimalı telgä alınğan, xärbi köç qulanu – älegä yuq.
Tähran cawabınnan çığıp Washington xäzer nindi yul saylar. İran mäsäläsendä baş diplomat Nicholas Burns cawapqa qädär ük, İran taläplärgä buysınmasa iqtisadi çikläwlär kerteläçäk digän ide. Döres, moña ireşü öçen Washingtonğa äle Rusiä belän Qıtaynı künderergä kiräk bulaçaq.
Dönya citäkçeläre törle çikläwlär turında uylağanda, bu yanawlar İrannıñ üzenä täesir itäme soñ digän soraw tua. Atom belgeçe Shannon Kile süzlärençä, elekke prezident Möxämmät Xattamidan ayırmalı bularaq, xäzerge Mäxmüt Äxmädinecadnıñ İminlek Şurasına ällä ni ise kitmi:
"Atom mäsäläse belän şöğellänüçe xäzerge törkem elekkesennän ayırıla. Täcribäle diplomatlar azraq, kübese İnqilap gvardiäsennän yä iminlek xezmätennän kilgän. Minemçä, bu yaña törkemne İminlek Şurası ällä ni borçımıy. Elek ul alar öçen qızıl ut kebek ide, xäzer alay tügel" di Atom belgeçe.
Shannon Kile süzlärençä, Tähran, möselman illär häm dä kiläçäktä üzläre dä atom programması buldırırğa telägän başqa illär yärdäme belän, İminlek Şurasınıñ teläsä nindi basımına qarşı tora alam dip ışana.
Ali Ğilmi


text:
Açıq mikrofon: tovarnı bazarlardan yäisä säwdä üzäklärennän alunı xup küräsez?
Soñğı berniçä yılda Qazanda bik küp säwdä üzäkläre açıldı. Ramstor, Kol'so, Meğa, XL, Yujnıy, Tandem, Perekrestok, Bäxetle sanıy kitsäk bixisap. Älege säwdä üzäklärendä inädän alıp maşinağa qädär bar närsäne dä satıp alıp bula. Ämma şul uq tovarlarnı Qazan bazarlarınnan da alırğa mömkin. Ä menä Qazan xalqı bazarlardan yäisä säwdä üzäklärennän tovar alunı xup kürä mikän?
Xup küräm kibetlärdä alunı, anda sıyfatlı tovarlar satıla.
Törleçä bula inde, älbättä tırışam kibetlärdän alırğa, bik siräk kenä bazardan alam. Yaratmıym bazarnı.
Kemgäder bälki bazar tovarların östen küräder, ä kemder kibet äyberläre oşıydır. Läkin üzemnän çığıp äytä alam, alarnıñ bäyäläre genä törle, ä sıyfatları şul uq. Min dä törleçä alam, qayçan niçek turı kilä inde.
Min üzem student keşe, şuña kürä kiemnärne kübräk bazardan alam. Ägär dä inde kibettä berär küñelgä oşağan kiem-salım bulsa, anı da almıyça qala almıym. Azıq-tölekne isä min kibettän alam.
Min elekke waqıtlardağı kebek tovarlarnı kibettän alunı xup küräm. Läkin kibet qıybat, ä bazarlarda arzanraq. Menä şul böten xikmät.
Kibettän, ägär dä inde tovar sıyfatlı bulsa, anıñ bäyäsenä qarap tormıym.
Ere säwdä üzäkläre açılğançı min gel bazarğa yöri torğan idem. Ä xäzer inde kibetlärne qulay küräm. Bazarda äyber küp, ämma anda kiemne kiep qarawı bik çiten, ä kibetlärdä isä monıñ öçen maxsus urınnar bar.Gölnaz Şäyxetdin


text:
Aleksandr Konovalov Qazanda
Düşämbe könne Qazanda Rusiäneñ İdel buyındağı töbäklärneñ qanun çığaru oyışmaları citäkçeläreneñ çirattağı utırışı uzdı. Utırışta Tatarstan parlamentı räise Färit Möxämmätşin, Rusiä Prezidentınıñ İdel buyı töbäklärendäge wäkile Aleksandr Konovalov, Rusiäneñ 13 töbägeneñ qanun çığaru oyışmalarınıñ citäkçeläre qatnaştı. Cıyında süz Rusiä grajdannarın uñaylı toraq belän tä'min itü turında bardı. İrtän qatnaşuçılar Qazanda sotsial' ipoteka buyınça tözelgän yortlarnı qaradılar. Cıyında qatnaşuçılar Tatarstannıñ bu yünäleştäge eşçänlege başqa töbäklär öçen dä ürnäk buluın äyttelär.
Qazandağı tözeleş industriäse belän tanışqannan soñ citäkçelär üz eşlären Tatarstan Däwlät Şurası binasında däwam itterde.
Utırışta İdel buyı töbäklärendä toraq tözeleşe tarmağındağı xäl itäse problemalar turında Aleksandr Konovalov täfsilläp söyläde. Konovalov süzlärenä qarağanda, Rusiä xalqına uñaylı häm härkem satıp alırlıq toraq ilküläm proyektı bik awırlıq belän genä bara. Monı ul bazar tudırğan problemalar häm şähär tözeleşe dokumentlarınıñ tieşle däräcädä bulmawı belän bäyle dip añlattı.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Uqıtuçılar yıllıq kiñäşmäsenä äzerlänä
Avgust ayı keşelärgä cäyneñ soñğı ayı bularaq bilgele bulsa, mäğärif xezmätkärläre öçen bu ay yaña uqu yılına äzerlek häm yıl sayın uza torğan traditsion avgust kiñäşmäse waqıtı. Bıyıl ul qayçan häm niçek ütäçäk?
Respublika mäğärif xezmätkärläreneñ avgust konferensiäse yıl sayın Tatarstannıñ berär rayonında ütä. Anda Fän häm mäğärif ministrlığı xezmätkärläre, respublikanıñ barlıq töbäklärennän mäğärif oyışmaları citäkçeläre, xakimiät wäkilläre, uqıtuçılar, tärbiäçelär cıyıla. Anda kiläse uqu yılına quyıla torğan maqsatlar, kiläçäkkä plannar tikşerelä, mäğärif tarmağındağı yañalıqlarnı tormışqa aşıru xaqında söyläşülär alıp barıla. Bıyılğı kiñäşmä respublikanıñ Täteş şähärendä 9-10 avgust könnärendä uzaçaq. Anıñ teması - Mäğärif – milli üseşneñ östenlek birelgän yünäleşe. Şuşı xaqta töp çığışnı tatarstannıñ Fän häm mäğärif ministrı Räis Şäyxelislamov yasayaçaq. Bu turıda fikerläşü 10sında ütäçäk plenar utırışta bulaçaq. Ä 9nda isä, kiñäşmädä qatnaşuçılar seksiälärdä eş alıp baraçaq. Bıyıl seksiälär 5 bulaçaq. Alarda süz Mäğärif däwlät proyektı, anı respublikada tormışqa aşıru, munitsipal’ mäğärif sisteması, hönäri belem birü problemaları tikşereläçäk. Seksiälärneñ eşen ministrlıqnıñ häm respublikanıñ Mäğärifne üsterü institutı wäkilläre citäkläyäçäk. Ber seksiä isä 8 avgust könne ük Qazanda ütäçäk. Anıñ qısalarında İdeya texnoparkında hönäri belem birüne üsterü xaqında söyläşü uzaçaq.
Şunısı da qızıqlı, respublikanıñ Fän häm mäğärif ministrlığı kiñäşmäne ütkärüneñ ğädäti ısulları belän genä çiklänmiçä, zamança texnologiälärne dä eşkä cigärgä bulğan. Bıyıl oyıştıruçılar arasında internet-konferensiäne ütkärüne dä planlaştıra ikän. Bu xaqta bezgä ministrlıqnıñ mäğlümät üzägendä xäbär ittelär. Xäzerge köndä ministrlıqta häm, älbättä inde, zur cıyılış uzaçaq Täteş rayonında qızu äzerlek eşläre bara.
Gölnaz İlgizär


text:
Bali klimat cıyını däwam itsä dä älegäçä urtaq kileşü yuq
Indoneziäneñ Bali utrawında BMOnıñ klimat üzgäreşe mäsäläsenä bağışlanğan xalıqara cıyını irtägä tämamlanaçaq. Älegä bu cıyında da qatnaşuçı illär arasındağı kileşmäwçänleklärgä çişeleş tabılmadı.
Cıyılış 2012 yılda Kyoto kileşüeneñ möddäte çığu belän dönyaküläm cılınuğa qarşı yaña qısalarnı bergäläp bilgeläw maqsatında uzdırıla. Yewropa Berlege, köçle sänäğate bulğan illär 2020 yılğa qadär, yapma gazları çığarunı 25-40 %qa kimetergä tieş dip taba. AQŞ, Rusiä häm Yaponiä isä bu täqdimgä qarşı çığuçı illär arasında tora.
Bıyıl BMO klimat belgeçläre tarafınnañ çığarılgan xisaplarında, dönyağa kümer gazı taraluı kimetelmäsä, alğa taba monın dönyağa bik tiskäre yoğıntısı bulaçaq digän kisätülär yañgırıy. Bu xisaplarda, naçar hawa şartları, diñgez taşuları häm qaysı ber canlı törläreneñ yuqqa çığuı kekek dönyağa yanağan qurqınıçlar turında añlatılğan ide.
BMO utırışında, Nobel büläge iäse elekke Amerikan vitse prezidentı Al Gore, 2020 yılğa qadär, yapma gazlarnı 1990 yıllardağı külämgä yäğni 25-40 % kimetergä çaqırdı.
Bu sannar Bali konferansı aldınnan cibärelgän ölgedä dä belderelgän ide. Läkin sänäğati illär eçendä Kyoto kileşüen xäzerdän uq yañartırğa telämägän berdän ber il Amerika. AQŞ, äle mondıy maqsatlarnı xäzerdän uq belgeläp quyırğa irtä, Bali söyläşüenä barı tik bulası çikläwlär aldınnañ, söyläşülärdä başlangıç ber adım bularaq qararğa tiyeş dip däğwä itä.
Aq yort süzçese, Dana Perino, Amerikanıñ bu cıyılışqa bulğan mönäsäbäten bolay taswirlıy:
“Cıyınnıñ asıl maqsatı yaña qısalarnı barlaw, 2012 yıldan soñ bulaçaq qısalar xaqında tağın kiläse yıllarda utırıp söyläşeler, kileşülär qaralır. Bali cıyınınıñ maqsatı da bu, moña nigez äzerläw. Şuña bu konferansta, cıyın ölgesendä gaznı kimitü qısasın baştan uq belgelänep quyıluı barı tik AQŞ qına ğacäpländermäde. Bez moñın belän kileşmibez çönki xäzerge waqıtta monı qabul itärgä äle bez äzer tügel. Bez bu-eşe söyläşülärne kiläse yılnı uzdıraçağıbıznı beldergän idek.”
Monıñ Yewropa berlege belän AQŞnı nizaqqa etäräçäge turında farazlar bar. Yewropa berlege ägär Waşintoñ, yapma ğazlar taraluı turında anıq maqsatlar quymasa, kiläse ay bulaçaq AQŞ citäkçelegendäge kilimat cıyınııñ boykot itäçägen belderä.
AQŞ Sintäbr ayında, dönyada iñ küp yapmağaz çığaruçı 16 il, belän, 2008 yılda ayrı ber cıyılış uzdıraçağın beldergän ide.
Waşiñton şul uq waqıtta AQŞ citäkliyäçäk söyläşügä, Kyoto kileşüenä kertelmägän Hindstan belän Qıtaynı bu cıyılışqa qatnaşırğa çaqırdı. Bu ike il hawanı iñ küp pıçratqan illär rätendä bulsa da, alar Kyoto kileşüendä äle iqtisadi üseşkä citmägäne öçen Kyoto çikläwläre alarğa qağılmıy ide.


text:
Çeçnä citäkçelegendä qarşılıqlar
5 üktäber Çeçnä premyer-ministrı Ramzan Qadırovqa 30 yäş tula. Bu yäş citü belän ul prezident urınına däğwa itä ala. Rusiä häm çit illärdä küptän inde – xäzerge Çeçen prezidentı Alu Alxanov urınına Ramzan Qadırov kiler digän farazlar yöri. Küptän tügel Çeçnädä Rusiä xökümättennän zur wäkilçelek bulıp kitte. Mäğlümat çaralarına birgän äñgämälärendä xökümät wäkilläre Qadırovnıñ uñışları turında söyläde. Monı – Mäskäw Qadırovnı bulaçaq prezident itep kürä dip añlarğamı?
Qadırov üze dä mäğlümat çaralarında kürenä. Uzğan atnada ğına "Nezavsimaya gazetağa" birgän äñgämäsendä ul respublika başlığı bulırğa äzer tügellege turında beldergän ide. Ğömümän, Qadırov imeş säyäsättän kitergä teläk beldergän. Mäskäwdäge Carnegie Üzäge ğalime Aleksei Malaşenko, Mäskäw Qadırovnı yırağraq cibärergä mömkin, digän farazların belderde. Äytik, anı İslam Konferensiäse Oyışmasında Rusiäneñ daimi äğzase itep bilgeli alalar. Ämma, äytüemçä, bu barı tik farazlar ğına.
1 sintäberdä Alu Alxanovnıñ Çeçnä prezidentı bulıp saylanuına 2 yıl tula. Konstitusiä nigezendä anıñ tağın 2 yılı bar, häm xattä tağın ber möddätkä saylanu xoquqı bar.
Alxanov 10 kön elek kötelmägän ber adım yasadı. Ul monı – Qadırovnı ışanıçlı keşe bulmağanın kürsätü öçen yasağanmı, ällä üzeneñ prezident urınınnan kitüen kiçekterü öçenme – busı bilgesez. Ber genä äyber mäğlüm, belgeçlär Alxanov bu eşne Mäskäw belän kileşep başqarğan dip sanıy. Süz menä närsä turında: 11 avgust könne Alxanov Çeçnäneñ İminlek Şurasın – "İqtisadi häm Sosial İminlek" Şurası itep üzgärtü turında färman çığardı. Şuranıñ maqsatı – respublikada keşe xoquqları, qanun häm tärtip saqlawnı küzätü, şulay uq cirle xökümät belän federal agentlıqlar arasındağı mönäsäbätlärne kontrol itü bulaçaq. Bu ölkälär barısı da moñarçı – Ramzan Qadırov qulında ide. 14 avgust könne "Nezavisimaya gazetağa" Alxanov, tärtip saqlawçılar rişwätçelekkä qarşı ber nindi dä çaralar kürmi, dip beldergän ide. Şura sekretare itep prezident 2004nçe yılda üzeneñ saylaw kampaniäse başlığı German Voknı bilgeläde. Qadırov isä bu üzgäreşlär häm bilgelänülär turında aldan xäbärdar bulmağanına zarlandı.
Alxanov belän Qadırov arasındağı bu qarşılıqlarnı Rusiä matbuğatı da yaqtırtıp bara. "Nezavisimaya gazeta"nıñ bügenge sanında, kilep çıqmağan sensasiä turında yazılğan. Uzğan atnanıñ comğa könendä premyer-ministrnıñ matbuğat xezmäte - respublikadağı ğısyançılar başlığı Doku Umarovnı birerlergä çaqırğan belderü taratqan. 15 minut ta ütmägän, Çeçnä xökümäteneñ matbuğat wäkile Lema Gudayev, İnterfax mäğlümat agentlığına, Umarov Gudermes şähärendä Qadırovnıñ şäxsän üzenä birelgän häm qoral taşlağan dip beldergän.
İçkeriä prezidentı, suğışçılar yulbaşçısı Doka Umarovnıñ, prezident Alaxanovqa tügel, ä premyer Qadırovqa barıp birelüe – döres bulğan bulsa – bu Qadırov öçen bik zur uñış bulğan bulır ide. Ämma süz biredä Umarovnıñ ber tuğan abıysı Äxmäd turında bara. Äxmäd Umarov birelgän.
Sintäber başında Çeçnä konstitusiäse federal normalarğa yaraqlaştırılaçaq, annan prezidentnı xalıq saylıy digän maddä alınaçaq. Qayber deputatlar, prezidentnı xakimiättäge partiä täqdim itsen digän üzgäreş kerteler dip ömetlänä. Xakimiättä – Berdäm Rusiä, ä anıñ cirle büleçkäse räise – Ramzan Qadırov.
Alsu Qormaş


text:
Bügen İtaliädä ike könlek ğömüm saylawlarnıñ berençe köne ide. Xalıq konservativ köçlär wäkile xäzerge premyer-ministr Silvio Berlusconi yäki Yevropa Kommissiäseneñ elekke prezidentı, urta-sul koalisiä yulbaşçısı Romano Prodi öçen tawış birä. Fiker beleşülär Prodinıñ köndeşennän alda baruın kürsätä. Bügen tuğan şähäre Bolognyada tawış birep çıqqannan soñ Prodi, jurnalistlarğa, yaxşı näticälärgä ömet itüen belderde:
"Bik yaxşı yoqlap tordım, bügen matur, qoyaşlı kön, häm barısı da mömkin bulğan qädär yaxşı tämamlanır dip ömetlänäm"
İtaliädä mondıy qaynar häm kierenke saylawaldı kampaniäseneñ inde distä yılğa yaqın uzğanı bulmadı. Näticälär nindi genä bulsa da, säyäsi küzätüçelär fikerençä, yaña xökümät ber aydan da irtäräk tözelmiyäçäk.


text:
Yewropada iminlek wä xezmättäşlek oyışması Rusiä saylawlarına üz küzätüçelären cibärmäyäçäk
Rusiädä 2-nçe dikäbrdä uzaçaq Duma saylawlarınıñ ğadel häm irekle ütüwenä şiklär tağın da arta bara - comğa könne Yewropada iminlek wä xezmättäşlek oyışması bu yulı Rusiägä üz küzätüçelären cibärmäwen iğlan itte. Eş biredä bu oyışmanıñ telämäwendä tügel, ä Rusiä yağınıñ xalıqara küzätüçelärgä ilgä kerü öçen viza birmäwendä.
Başta Mäskäw çaqırular cibärmi waqıtnı suzdı, ä annarı inde vizalar birmi tilmertte, di oyışmanıñ demokratik institutlar häm keşe xoquqları idaräse wäkile Urdur Gunnarsdittir.
Vizalarnı waqıtında ala almağaç şuşı idarä üzeneñ Rusiägä küzätüçelär cibärü niätennän waz kiçärgä bulğan, comğa könne näq menä şul iğlan itelde. Oyışma tarixında mondıy xäl ber genä, 1996-nçı yılda ğına bulğan ide, ul çaqta anıñ küzätüçeläre Albaniägä bara almadı.
Bügenge, küpmeder däräcädä kötelmägän häm qırıs belderü, Yewropada iminlek wä xezmättäşlek oyışması belän räsmi Mäskäw arasında urnaşqan kierenke mönäsäbätlärne çağıldıra. Durt yıl elek oyışma Rusiägä 450 küzätüçe cibärgän ide. Bıyıl isä Mäskäwdäge üzäk saylaw komissiäse, ilgä barı tik 70 şundıy küzätüçe genä kilä alaçaq, dip belderde.
Ämma Gunnarsdittir süzlärenä qarağanda, xätta şul 70 keşegä dä Rusiä vizalar birmägän.
"Bezneñ küzätüçelär Yewropanıñ törle illärendäge Rusiä ilçeleklärenä viza sorap barğaç, alarğa "bez äle Mäskäwdän bernindi dä kürsätmälär almadıq, şuña kürä sezgä vizalar birä almıybız" digännär", dip sürätli wäzğiätne Urdur Gunnarsdittir, Yewropada iminlek wä xezmättäşlek oyışmasınıñ saylaw küzätü eşlären bağuçı wäkile.
Eşlärneñ çamadan tış qatlawlanıp kitüenä yul quymaw, häm küzätüçelär mäs''äläsen uñay xäl itü öçen oyışma Mäskäwgä keckenä genä ber wäkillek tä cibärep qarağan.
"Alarnıñ berse diplomat ide, şul säbäple aña viza kiräk bulmadı, ä ikençese BDB ilennän, yäğni aña da viza alu motlaq tügel ide", di Gunnarsdittir. "Alar barın da eşläp qaradı, ämma uñışqa ireşmäde".
Rusiäneñ tışqı eşlär ministrlığı wäkile Mixail Kamınin, Yewropada iminlek wä xezmättäşlek oyışmasınıñ comğa kön yasağan belderüen kire qağıp, alar älbättä teläsä nindi qarar çığara ala, dip belderde. Uzğan ayda Rusiä ğomumän, berniçä elekke sovet respublikası - Belarus, Ärmänstan, Qazaqstan, Qırğızstan, Taciqstan häm Üzbäkstan belän bergä, andıy xalıqara küzätüçelär sanın kiläçäktä 50-gä genä qaldırunı täqdim itkän ide.
Yewropa küzätüçeläreneñ bıyılğı Duma saylawlarına barmawına borçıluın comğada Yewropa komissiäse dä belderde.
Kärim Kamal


text:
Äfğanstan: oppozitsiäneñ yaña saylawlar ütkärü taläbe älegä kire qağıla
Äfğanstanda şimbä könne uzğan berençe turı prezident saylawlarınıñ näticälären açıqlaw bara. Äfğanstan prezidentı itep kemneñ saylanuın ilneñ sigez tawış sanaw üzägendä saylaw komissiälärendä eşläwçe meñlägän keşe açıqlıy.
Audio, Ray Kennedy
"Bez başta saylaw näticälärenä qarayaçaqbız. Ägär dä şuşı problemanıñ çınnan da şaqtıy kiñ taralğan buluı açıqlansa, bu ber ixtimal bulaçaq. Ägär dä inde bez anıñ saylaw näticälärenä çağıştırmaça az tä''sir itüen açıqlasaq, bu bötenläy başqa ber ixtimal digän süz. Läkin älegä bez monı eşlämibez, bezgä sanaw eşeneñ üz yulınnan baruı kiräk, qararnı bez şunnan soñ çığaraçaqbız" di Ray Kennedy, Berläşkän Millätlär häm Äfğanstan wäkillärennän torğan urtaq saylaw komissiäse räiseneñ urınbasarı. Ul soñğı qararnıñ qayçan, nindi waqıtqa yasalaçağı turında berni äytmäde, bu saylaw näticälären bäyän itüdän tora dip belderde. Äfğan saylawlarında qatnaşu, anda tawış birü ber barmaqlarnı maxsus qarağa buyaw belän genä bilgelänmi, monıñ öçen äle härkemdä maxsus saylaw qäğäze dä bulırğa tieş. Tawış birgändä ul tişelä häm baş barmaqqa qara belän tamğa quyıla. Läkin elegräk, Äfğanstannıñ qayber urınnarında keşelärgä ber tügel, ä berniçä saylaw qäğäze birelü xaqında xäbärlär bulğan ide. Häm xäzer, buyaw belän kilep tuğan ğawğa sürätendä oppozitsiä, dimäk andıy qäğäzläre berniçä bulğan berük keşelär berniçä märtäbä tawış birä ala dip belderä. Alar sanı yözlägän meñ bula ala digän xäbärlär bar. Xäzerge prezident Xämit Qarzay şimbä könne, köndäşläreneñ üzen xärämläşüdä ğäyepläwlären kire qaqtı.
Audio, Xämit Qarzay
"Äfğan xalqı inde tawış birde, häm minemçä bez barıbız da, bar nämzätlär dä millionlağan äfğannıñ qarğa, yañğırğa, tuzanğa qaramıy, säğätlär buyı çirat torıp tawış birüen xörmät itärgä tieşbez. Näticälär nindi genä bulmasın, bez alarnı qabul itärgä, ä urtaq saylaw komissiäsenä bar citeşsezleklärne tikşerü öçen waqıt birergä tieşbez" di Äfğanstannıñ yaña saylanğan prezidentı bulu öçen töp däğwaçı Xämit Qarzay. Saylawlardağı xalıqara küzätüçelär dä älegä, bar şikayätlärne dä, tawışlar sanawnı tuqtatmıy ğına tikşerergä kiräk digän fikerdä.
Kärim Kamal


text:
Tatarlar küpläp yäşägän töbäklärdä tatar mädäniätenä bağışlanğan zur çaralar uzuı turındağı xäbärlärne soñğı aralarda yış işetergä turı kilde. Çaralarnı oyıştıruçılar isemlegendä üzeşçän sänğatkärlär genä tügel, räsmi dairälär, Bötendönya tatar kongressı wäkilläre häm urındağı mädäniät idarälären dä kürergä mömkin. Şulay, sintäbr ayında Yekaterinburda bilgelängän milli säyäsätneñ töp yünäleşläre qağäzdä genä qalmıyça ğamäldä dä kürende. Sverdlau ölkäse häm Tatarstan mädäniät ministrlıqları berlektä şähärdä tatar xalqı icatına bağışlanğan zur çara uzdırdı.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinbur


text:
11 sintäbr yaqınlaşqan sayın terror qaydan çığa digän soraw yañadan köntärtibenä menä, xörmätle tıñlawçılar. Terror yulına dini mädräsälärdä uqıp xäyerçelektä üskän keşelär basa digän, elektän ük yäşäp kilgän stereotip – çınbarlıqqa turı kilmi. Möselman yäşlären terrorğa närsä kiterä? Konservativ İslamğa yäşlär niçek kilä?
Frans Press agentlığı xäbärçese belän söyläşüdä Qahirä yäşäwçe Ahmäd isemle 31 yäşlek dizayner, küplär möselman qardäşlegeneñ çınnan da tormışqa aşuın telär ide, eşquarlarğa banklardan aqça urlarğa yul quyılmasqa tieş, şunnan soñ tınıçlıq häm iminlek bulaçaq dip äytkän. Ğaräp yäşläre üz illärendägä korrupsiä häm başbataştaqlıqtan çığu yulların konservativ İslam nigezlärendä tabırğa tırışa. Darular citeşterä torğan şirkättä eşläwçe tağın ber yäş yeget, Mostafa, xalıq tınıçlıqta yäşärgä teli, säyäsät ber kemne dä qızıqsındırmıy di. İslam-tormış qanunı, ğailädä, cämğiättä häm eştäge qanunnarnıñ nigeze dip däwam itä Mostafa. Qahirädä yäşägän bu ike yäş belgeçneñ aylıq eş xaqları 100 häm 220 yevro çaması. Misır başqalasında bu aqça oçnı oçqa bäylärgä genä citä.
Möselman yäşläre turında söylägändä ni öçen terror süzen dä qatnaştırırğa turı kilgänen añlatıp ütäm, xörmätle tıñlawçılar. Könbatışta terrornı İslam belän bäyläw ğadäti xälgä äylänep bara. Kiçä genä –Bombay''da bulğan şartlawlardan soñ külägä şunda uq şähärneñ möselmannar küpläp yäşägän ber bistäsenä töşte, dip söylägän idem. Xäbärlärdä şul küzätelä-terrorda şiklänelep yäki terror ğamällärendä qatnaşuına dälillär bulıp qulğa alınğan möselman yäşläreneñ kübese-belemle, yarlı häm pıçraq bistälärdä, mädräsälärdä uqığan şäkertlär tügel. Äytik şul uq Bombay''da şiklänelep qulğa alınğannar arasında 28 yäşlek ğalim-yurist, anı uzğan dikabr ayında Bombay metrosında bomba şartlarğa cıyınuda ğayeplädelär..
Tağın ber keşe-33 yäşlek Anwar Ali isemle komputer belgeçe, urdu tele uqıtuçısı , mart ayında Bombay''da poezda şartlaw oyıştıruda ğayeplänep qulğa alınğan çaqta ul doktorlıq dissertatsiäsen äzerläp yatqan bulğan dielä. Ul çaqta 10 keşe hälak bulğan ide, 74e cärähätlär aldı. Häm bu isemlekne tağın da däwam itep bula. Bu yäş belgeçlär turında alarnıñ eş urınnarında barı tik yaxşı süzlär genä äyetelgän, ğailäläre dä bulğan.
Närsä etärä yäşlärne bu yulğa? Üz illärendäge ömetselek häm bälki dä alladan qurqu. Misırda dini üzañ üsä bara. Statistik mäğlümatlär bulmasa da, tirä-yaqta yäşlärneñ, bigräk tä yäş qızlarnıñ kiemnärenä küz salsañ-alar arasında möselmança başların qaplağan, xattä küzlären genä qaldırıp "niqab" dip isemlängän päräncä kigännäre arta bara. Möhammäd isemle 31 yäşlek xisapçı – xalıq dini bulırğa tieş, yuqsa allanı räncetäbez , di.
Berniçä ay elek Rania 29 yäşlek injenerğa kiyäwgä çıqqanda bik matur zamança açıq tuy külmäge kigän bulğan. Xäzer inde barı tik xatın-qız jurnalistlar belän söyläşü taläben quyğan Rania-"niqab", küzlärne genä açıq qaldırğan päräncä kiä. Ranianıñ ğailäse anıñ yabıq yörüenä qarşı çıqsa da yäş xatın ireneñ süzen tıñlağan. İre Omar isä- "niqab" kigän xatın-qız çın mäğnäsendä din häm irenä tuğrı ber xatın digän. Alay da hicab kimägän xatınnar-naçar digänne añlatmıy äle, di Omarnıñ dusları, Läkin hicab kiüçelär-yaxşı yäisä yaxşılıqqa omtıluçı xatın-qızlar...
Möselman yäşläre üz illärendäge säyäsi, iqtisadi problemalarnı, korrupsiä häm kiläçäkkä ömetsezlek kebek mäs''älälärne şulay itep İslam, qayber oçraqlarda konservativ İslam yardämendä çişep bulır dip ömetlänä.


text:
Başqortstanda milliarderlar da arta
Başqortstan Xökümätendä xezmät xaqların tüläwne tikşerü komissiäseneñ çirattağı utırışı bulıp ütte. Respublika premyer-ministrı Rafael' Baydäülätov citäkçelegendä här öç ay sayın uzdırıluçı şuşı utırış öç'yaklı komissiä utırışı dip atala. Anda hönär berlekläre wäkilläre häm eş belän tä'min itüçelär dä qatnaşa.
Bu yulı älege kiñäşmä ayıruça canlı ütte. Çönki Başqortstanda bu yıl başınnan xezmät xaqları tüläwdä burıçlar ay sayın arta barıp aqıl citmäslek sannarğa citkän. Ğomum küläm 124 million sumnan artıp kitkänlege mäğlüm. Premyer-ministr xezmät xaqların tülämäwdä rekord quyuçı qayber şirkätlärne häm oyışmalarnı ayırım isemläp atadı. “Kvartal sayın oçraşıp, xälne uñay yaqqa üzgärtergä kiräk, digän bulıp, laf orabız, ä berni dä üzgärmi”, – dip belderde ul zalda utıruçılarğa usal qaraş taşlap.
Başqortstan Premyer-ministrı Rafael' Baydäülätov üzeneñ çığışında başqa törle qızıqlı sannarnı da bäyän itte. Anıñ süzlärençä, ayırım keşelärneñ 2005 yılğı tabışlar öçen birgän deklaratsiälärennän kürenüençä, Başqortstanda xäzer 3 keşe rubl' milliarderı bulğan. Yäğni alarnıñ yıllıq kereme 1 milliard rubl'dän artıp kitkän.
“Süz dä yuq, üzläreneñ xäläl köçe belän eşläp tapqan bulsalar, bu keşelärne maqtarğa ğına kiräk, läkin bu bit alay tügel – dide Xökümät räise. – Eş şundıy tizlektä barsa, bezdä kiläse yılda milliarder bulğan keşelär sanı 10ra citäçäk. Ä annan soñ inde dollar milliarderları da päyda bulaçaq”.
Rafael' Baydäülätov tağın ber ğibrätle misal kiterde. Bıyıl Başqortstandağı ber keşe, şäxsi zat bularaq, ike ay eçendä genä dä 1,3 milliard sum keremen kulakçağa äyländergän.
Utırışta çığış yasağan Federal' salım xezmäteneñ Başqortstan idaräse başlığı Rämzil Nizametdinov “respublikadağı 3 milliardernıñ keremnäre çığanaqların tikşerü eşläre tizdän başlanaçaq”, dip ışandırdı Xökümät räisen.


text:
Samarda qarşılıq çarasında 80-90% yäşlär ide
Samar şähäreneñ üzäk mäydanı bulıp Kuybıyşev mäydanı sanala. Näq menä şul mäydanda zamanında Nikita Xruşçevnıñ östenä yomırqalar tondırdılar, näq şul mäydanda Samar qalasınıñ säyäsi qazanı qaynala. Bıyılğı may bäyräme suıq cillär belän genä istä qalmadı. Qarşılıq mitingısınıñ eçtälege – xäyerçelekkä qarşı köräş simvolı bulıp qabul itelde. Menbärgä kem genä kütärelsä dä, qänäğätsezlek turında süz bardı. Pensiä yäşendägelär açlı- tuqlı yäşilär, xäyerçelekkä tüzä almıyça alarnıñ kübese eşli, bu üz çiratında yäşlärne eşsez qaldıra. Äbi- babaylarnıñ eşläwe cämğiättä ikençe zur kimçelekkä kiterä. Olılarnıñ üzläreneñ onıqların tärbiälärgä waqıtları qalmıy, äbi- babay qulı timägän balalar bozıqlıq yulına tizräk basalar. Samarda bügenge köndä balalar baqçaları tözelmi, atlağan sayın çirkäwlär häm zur säwdä üzäkläre qalqıp tora. Ber säğät barğan mitingta qızıl sızıq bulıp xalıqnıñ matdi xäle häm bügenge xökümät belän qänäğätsezlek xise yañartıldı:
Bügenge köndä iñ naçar yäşägän qatlam – ul xezmät xalqı! Ay yarım elek saylawlar waqıtında “Berdäm Rossiä” firqäse pensionerlarğa 10000 sum pensiä, eşçelärgä 25000 sum eş xaqı wäğdä itkän ide. Wäğdäläregezne tormışqa aşırırğa waqıt!
Bügen xezmät xalqı partiälärgä bülengän häm berläşüne tik profsoyuzlar ğına tä'min itä ala!
Niçek inde tınıç qına eşli alasıñ, ägärdä bügenge köngä dä ışanıç yuq ikän. İrtägese kön turında uylarğa da yuq inde!
Bıyılğı miting bıltırğısınnan tamırdan ayırılıp tordı. Ägär dä uzğan yılnı näfrät mitingısına tik kommunistlar ğına kilgän bulsa, bıyıl näfrät cıyınına kommunistlardan tış “Berdäm Rossiä” häm “Ğadel Rossiä” firqäläre kilgän idelär. Şunısı küzgä bik tä taşlandı. Kommunistlar küp ide, “Berdäm Rossiä” bayraqların kütärgännär 15- 20 yeget- qız bulsa, “Ğadel Rossiä” tarafdarları zur kolonna bulıp mäydanğa kilep kerdelär, häm alar mitingtağılarnıñ küpçelege bulıp çıqtı.
Mäydandağı xalıq “Berdäm Rossiä” firqäse citäkçese, guberna Duma räise Viktor Sazonovqa söylärgä irek birmäde. Federal' xökümätkä dä eläkte:
Bezgä mondıy xökümät kiräkmi, mondıy xökümätne tizäkle seberke belän quarğa kiräk!
Bıyılğı miting şunı kürsätte. Ägärdä Samarda qänäğätsezleklär isemlegen elek tik kommunistlar ğına citäkläsä, bıyıl bu ağımğa “Ğadel Rossiä” firqäse görläp kilep kerde. Ägär dä elek Samarda qarşılıq mitinglarında 90% olılar bulsa, bıyıl 80-90 % yäşlär täşkil itte. Şunısı da küzgä taşlana, mikrofonğa söyläwçelär hiç tä xäyerçelek belän genä çiklänmädelär, barçası da Rossiä däwlätendäge türälärneñ eşe belän qänäğätsezlek belderdelär, töp ğayıpne Mäskäwdän kürdelär.


text:
Tatarstan Diniä Näzaräte utırışında möselman uqu yortları turında söyläştelär
Utırışta Tatarstan möselmannarı Diniä Näzaräte räise Ğosman xäzrät İsxaqi respublika Prezidentı Mintimer Şäymiev häm ber törkem Tatarstan citäkçelärneñ bıyıl mart ayında 3 möselman ilenä yasağan eşlekle säfären zur waqiğa dip bilgeläp uzdı. Tatarstannıñ İslam illäre belän elemtäläre nığı. Täcribä urtaqlaşular arta. Respublikada çığarıla torğan xäläl rizıqlar da monıñ ber misalı. Çönki utırış aldınnan, möftiättä xäläl qazılıqlar, konfet-peçenyelarnı tatıp qaraw oyıştırılğan ide. Anda xätta Yoşkar-Oladan kilgän wäkillär dä üz rizıqların täqdim itte.
Utırış monnan ber ay elek uzarğa tieş bulsa da, Ramazan ayına äzerlek mä’säläläre xäl itelep betmäw säbäple ul soñraqqa küçerelgän. Plenum-utırışta da süz kübräk Ramazan ayı, xac qılu turında bulaçaq dielde. Jurnalistlarğa isä utırışnıñ başında ğına bulırğa röxsät itelde. Şul säbäple “Azatlıq” radiosı xäbärçese plenum tämamlanğannan soñ näticälären sorap Tatarstan möselmannarı Diniä Näzaräte urınbasarı Wäliulla xäzrät Yaqub
Bez bügen oyıştıru mäs’älälären qaradıq. Berençe çiratta 15 keşedän torğan prezidium bilgelände. Annan 6 töbäk qazıyı saylandı.
Wäliulla xäzrät Yaqub belderüençä, utırışta İslam mäğärifen üsterü turında da süz bulğan. Rusiä İslam universitetı dönyawi uqu yortı bulıp üzgärtelgännän soñ yaña uqu yortları buldıru ixtıacı tuğan. Wäliulla xäzrät Yaqub
Bügen bez Mamadışta möselman mädräsäsen açu, Qazanda Qor’än xafizların äzerläw üzägen buldıru häm Çallıda urta hönäri dini belem birü uçrejdeniesen açu turındağı qararğa kildek.
Wäliulla xäzrät belderüençä, xäzer iñ berençe burıçlarnıñ berse bulıp Ramazan ayına äzerlek tora. Plenumda Ramazan ayı bıyıl 24 sentäber, yäğni yäkşämbe könne başlanıp kitäçäk dielde. Häm 22 oktäberdä tögällänäçäk.
Xacğa baruda da yañalıqlar bar. Berençedän, bäyälär artqan. Ägär uzğan yıl 60 meñ bulsa, bıyıl 5 meñgä kübräk, yäğni 65 meñgä töşäçäk. Bu berençe çiratta Xacğa kilüçelärneñ iminlegen arttıru öçen başqarılaçaq eşlär belän bäyle ikän. Şulay uq bıyıl Qazannan Xacğa avtobuslarda baru oyıştırılmayaçaq.
Keçe yäğni ğumra Xacına respublikadan 50rә yaqın keşe barırğa teläk beldergän. Alar inde berniçä könnän yulğa quzğalaçaqlar.
Anıñ bäyäse 34-35 meñnän başlana.Landış Xarrasova


text:
Qazannıñ kiläçäk küreneşe turında çit il belgeçläre uylana
Şuşı könnärdä Qazanğa arxitektorlar dessantı töşte. Barselona baş arxitektorı Xose Acebillo, şulay uq, İtaliä, Yaponiä, Rumınia, İzrail häm başqa il arxitektorları Qazanğa professional küzlektän qarar öçen kilde. Çit il qunaqları häm Qazan, Mäskäw şähär tözüçeläre, seminar ütkärep, Qazannıñ kiläçäge turında kiñäşläşä. Älege siminarnıñ maqsatı - şähärlärneñ kiläçäk üseşe yünäleşendä qızıqlı ideyalar, qabatlanmas täqdimnär eşläp çığaru.
Älege seminarnı oyıştıruçılarnıñ berse, arxitektura üseşe fondı citäkçese Dina Sattarova bezgä tulırıraq mäğlümat birde. Anıñ süzlärençä, Barselona arxitekronıñ çaqırıluı yuqqa tügel. Arxitektura professorı Xose Asebillonıñ abruı zur, zamanında ul täqdim itkän proyektlar, Barselonanı, provinsial qaladan zamança häm borınğılıqnı saqlawçı Yevropa şähärenä äwerelderä, dip söyläde Dina Sattarova. Anıñ äytüenä qarağanda, cirle xakimiätlär arxitektorlarıñ eşenä zur iğtibar birä. Bu seminar da öleşçä respublika aqçasına oyıştırıldı, premyer-ministr da, 19nçe yuldä qunaqlarnı qabul itte. Ağentlıqlar xäbär itkänçä, xökümät başlığı, Qazannıñ tözeleşendä xatalar yasaluın tanığan. Arxitektorlar seminarında qatnaşuçılarğa bu xatalarnı tözätergä täqdim itelä. Alar, Qazan şähäreneñ tözeleş planına üz täqdimnären seminarnıñ soñğı könendä eşläp çığaraçaq. Alarnıñ eçtälege äle bilgele tügel, ämma Barselona arxitektorınıñ qayber fikerläre inde bilgele. Dina Sattarova äytkänçä,Asebillo ağaçlar arasındağı yortlarnı häm keşelärsez üzäkne genä kürä aldım, dip äytkän.
Dina Sattarova añlatqança, Asebillo, Qazan üzägen tığızraq tözü, bulğan ciren, aqıllı itep qullanunı küz aldında tota. Qalğan täqdimnärne 25 yul könne seminarnıñ soñğı könendä iğlan itärgä wäğdä itälär. Ä xalıqara belgeçlärneñ fikerlärenä qolaq salırğamı yuqmı, Qazan üze xäl itä.Bikä Timerova


text:
İzrail häm fälästin citäkçelege Gazadağı yähüd utarların cimerü xaqında kileşte
Yaqın Könçığışta İzrail häm fälästin citäkçeläre belän oçraşular ütkärgän Condoleezza Rice, Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare, ike yaq ta İzrailneñ Gaza sızığınnan kitüen caylı ğına tämamlaw eşendä xezmättäşlek itärgä kileşte dip belderä. Şul kileşüneñ möhim ber öleşe bulıp yaqlarnıñ Gazadağı yähüd utarların cimerergä buluı tora.
Audio, Condoleezza Rice
"İzrail häm fälästin üzidaräse Gazadağı yähüd utarçıları yortların cimerergä buldı, şulay itep alar bergäläşep yortlarnı sütü häm çistartu plannarın eşlärgä tieş bulaçaq. Alarğa bu eştä Quşma Ştatlarnıñ maxsus wäkile Wolfensohn bulışaçaq. Fälästin xakimiate xäzer andağı cirlärne, Gaza keşeläreneñ iqtisadi ixtiaclarına turı kiterep faydalanu planın äzerli" di amerikan däwlät sekretare Rice. Yähud utarlarındağı yortlarnı cimerüne fälästin yağı taläp itkän ide. İzrailneñ Gaza sızığında 21 utarı bar, andağı yähüdlär awgust urtalarınnan başlap kire İzrailgä küçerelgännän soñ fälästin üzidaräse utarlar urınında, ğailä äğzaları kübräk bulğan fälästinlelär öçen küpqatlı yortlar qorırğa cıyına. İzrail matbuğatında kürengän mäğlümatqa qarağanda, cimerü çüp-çarı Gazanıñ üzendä diñgez portın tözü eşendä faydalanılaçaq. Condoleezza Rice şuşı kileşülärne İzrail häm fälästinlelär öçen ifrat ta möhim ber qazanış dip sanıy:
Audio, Condoleezza Rice
"Bez ber mizgelgä genä artqa çigenep bu kileşülärneñ İzrail premyer-ministrı häm anıñ xökümäte, bar İzrail xalqı öçen qıyu wä awır ber adım bulıp toruın, ikençe yaqtan fälästin keşeläre öçen dä monıñ, demokratik, bäysez, tormışçan fälästin däwläten qoru şartlarına yul açaçaq möhim ber adım buluın tanırğa tieşbez" di amerikan däwlät sekretare. Läkin İzrail premyer-ministrı Ariel Şaron yäkşämbedä yänä ber märtäbä üzeneñ elekke fikeren qabatladı - fälästin üzidaräse Könbatış Yar häm Gaza sızığındağı radikal'' törkemnärne qoralsızlandırmıy häm taratmıy torıp, bäysez fälästin däwläten qru yünäleşendä bernindi dä täräqqiat bulmayaçaq. Fälästin citäkçese Mäxmüt Abbas İzrail xökümäteneñ şuşı qatği şartın kire qağa, radikallarğa qarğı qırıs çaralar kürü ğomumän fälästinara suğış çığara ala dip kisätä. Qoralsızlandıru häm taratu urınına Abbas andıy qorallı törkemnärne äkrenläp fälästin xakimiateneñ iminlek strukturalarına quşunı östen kürä. Mäxmüt Abbas sişämbedä premyer Şaron belän oçraşırğa cıyına, bu alarnıñ uzğan fivraldä Mısırda solıx iğlan itülärennän soñ berençe oçraşuı bulaçaq. Şul söyläşülärdä Abbas İzrail premyer-ministrınnan Gaza çiklären açunı taläp itärgä teli. Quşma Ştatlarnıñ däwlät sekretare Rice ul arada Yaqın Könçığış säfären däwam itep Ürdün, Mısır häm Söğüd Ğäräbstanında bulaçaq.
Kärim Kamal


text:
Tatarstanda prezident bulırğa tieşme?
Çärşämbe kiç “İnterfaks-İdel buyı” agentlığına birgän äñgämäsendä Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev respublikada prezident wazıyfası saqlanırğa tieş dip belderde. Bilgele bulğança, şuşı könnärdä Tönyaq Osetiä deputatları üzlärendäge prezident wazifasın “respublika başlığı” dip üzgärtergä qarar qıldılar. Alar Rusiädä ber genä prezident bulırğa tieş dip sanıylar.
Mintimer Şäymiev Tönyaq Osetiä deputatlarınıñ respublika prezidentı wazifasın beterergä täqdim itüe däwlätçelek mäsäläsen çişüdä Tatarstanğa yaraqlı tügel di. Ä Qazan xalqı bu xaqta ni uylıy? Şähär uramnarında uzdırğan soraştıru belän sezne tanıştırıp ütäbez:
Prezident bulırğa tieş. Haman keşe qolı bulmıyq. Putin belän genä eş itep bulmıy. Tatarstan zur respublika. Prezident dip yörtelergä tieş. Üzebezneñ däwlätçelegebez bulsın ide. Başlıq tağın ikençe başlıqqa buysınırğa tieş. Närsäneñ dä başlığı bula ala, ä prezident ber genä. Respublika xäzer üseştä. Anı xalıq saylarğa tieş. Ul qırıydan saylanırğa tieş tügel. Prezidentnıñ wäqälätle zurraq. Şuña prezident bulırğa tieş. Respublika başlığı bulırğa tieş. Başlıq başlıq inde ul. Ä prezident üzenä ber törle mäğnädä. Prezident grajdannar xoquqın yaqlarğa tieş. Statusı prezident bulırğa tieş, ä respublika başlığı.
Prezident dip yörtelergä tieş. Üzebezneñ däwlätçelegebez bulsın ide. Başlıq tağın ikençe başlıqqa buysınırğa tieş. Närsäneñ dä başlığı bula ala, ä prezident ber genä.
Respublika xäzer üseştä. Anı xalıq saylarğa tieş. Ul qırıydan saylanırğa tieş tügel.
Prezidentnıñ wäqälätle zurraq. Şuña prezident bulırğa tieş.
Respublika başlığı bulırğa tieş. Başlıq başlıq inde ul. Ä prezident üzenä ber törle mäğnädä.
Prezident grajdannar xoquqın yaqlarğa tieş. Statusı prezident bulırğa tieş, ä respublika başlığı.Landış Xarrasova.


text:
Rusiädä milek belän bäyle cäncallar häm cinayätlär turında yazmalar arta
Atnakiçtä çıqqan berniçä gazeta berqädär tuqsanınçı yıllar başındağı xäbärlärne xäterlätä diärgä mömkin. Alarda eşmäkärlek belän bäyle törle citäkçelärne üterülär, üterüdä ğäyepläp qulğa alular, milek büleşülär turında yazıla.
Ğäyeben tanımawçı Frenkelnıñ advokatı İgor Trunov Nezavisimaya Gazetağa mine bu eş turında mäğlümätlärne açqaw turında qäğäz imzalattılar häm prokuraturanıñ min kiñküläm mäğlümät çaralarında artıq aktiv çığış yasıym dip isäpläwen citkerdelär digän. Trunov prokuraturanı üzenä basım yasawda ğäyepli.
Britaniäneñ Times gazetı zamanında möhim imzalar quyuçı bulğan başqa ber räsmi Valeriy Yakovlevnıñ sişämbe könne üterelüe turında yaza. Mäskäwneñ küçemsez milek bazarında uñışqa yul aça yäki yaba aluçı million dollarlıq imzalar quyğan elekke räsmi maşinasına quyılğan bombadan ülde, bu yallap üterü dip isäplänelä dip başlana Times mäqäläse. Anda şulay uq xakimätlärneñ Yakovlevnıñ üleme anıñ şul elekke eşe belän bäyle dip isäpläwe dä yazıla.
Federal Küçemsez Milekne Terkäw İdaräsendä Mäskäwneñ iñ zatlı öleşe sanalğan Odinsovo bülege citäkçese bulğan Yakovlev tözeleş plannarın raslıy yäki kire qağa torğan imzalar quya torğan bulğan. Häm ul plannar millionnarça dollarlıq bulğan. Yakovlev ul wazıyfada 2004 yılnıñ cäyennän alıp uzğan aprel ayına qädär eşlägän dip yaza Times.
Kommersant gazetı elek Federatsiä Şurasında Başqortstan wäkile bulğan, keşe üterüne oyıştıruda şiklänelüçe İgor İzmentyevnıñ Qırğızstanda totqarlanuı turında yaza. Gazeta İzmentyevnıñ üz advokatına söylägännäre belän tanıştıra. İzmentyev Bişkäkkä Jenevadan Qırğızstan premyer ministrı Feliks Kulov belän käsep turında söyläşü öçen kilgän bulğan. Anı hawa alanında uq Qırğız maxsus köçläre totıp Rusiä xezmätlärenä tapşırğan. Häm ul Rusiägä ozatılğan. Mäskäwdä anı baş prokuratura wäkilläre qarşılağan häm aña totqarlaw turında protokol kürsätkän. Alğa taba Kommersant bolay dip yaza.
Ul dokumentqa qarağanda İzmestyev 2001neñ cäyendä Mäskäwdä üzeneñ eleke käsepçelek partnerı Yuriy Buşernıñ xatını notarius Galina Perepelkinanı üterüne oyıştıruda ğäyeplänä.
Kommersant Rusiä baş prokuraturasında İzmestyev belän bäyle tağın berniçä eş bar dip belderä. Ayırım alğanda anıñ iseme salım tülämäw, FSB ofitserına rişwät birergä mataşu, yallanıp üterüçelär törkeme eşçänlege belän bäyle cinayät eşlärendä telgä alına dielä.
Gazeta İzmestyevnıñ 2001 yıldan uzğan yıl axırına qädär Rusiä Federatsiä Şurasında Başqortstan wäkile bulıp torğanlığın da iskä alıp uza.
Kommersant tağın üterügä ük barıp citmäsä dä milek büleşü belän bäyle başqa ber zur cäncal turında yaza.
Rusiäneñ iñ kürenekle ğailäläreneñ bersendä cäncal quptı. Kiçä İnteko Agro şirkäte başlığı Viktor Baturinnıñ Mäskäw merı Yuriy Lujkov xatını häm Baturinnıñ bertuğan señlese bulğan Yelena Baturinanıñ İnteko şirkäten mäxkamämä tapşıruı mäğlüm buldı. Möräcäğät itüçe üzen İntekodan qanunsız räweştä eştän çığarğannar dip isäpli, monı qanunı räweştä terkäwne häm kompensatsiä tüläwlären taläp itä. Yuristlar häm belgeçlär bu möräcäğätne formal adım dip atıy häm Baturinnıñ töp maqsatı İntekoda 2002 yılğa qädär üzeneke bulğan 25 protsent xissälär öçen kompensatsiä alu dip isäpli. Ul xissälär ber milliard dollar belän bäyälänä dip yaza Mäskäwdä çığuçı Kommersant gazetı.


text:
- Tatarstan belän Rusiä arasındağı wäkälätlärne büleşü turındağı Şartnamäne qabul itügä min uñay qarıym. Bez RF saqlıybız, bez ürnäk başqalarğa. Bu şartnamä Federatsiägä yöz salu bulıp tora. Bezneñ öçen genä tügel, iñ elek Rusiä öçen kiräk , böten il öçen kiräk. Rusiä çınnan da bik böyek il, anıñ äle dä territoriäse genä dä 17 million, ille meñ kvadrat km, 145 million xalqı bar. Min xuplıym bu Şartnamäne . Bez östenlek soramıybız. Älbättä, artqa çigenülär bar , nişliseñ dönya şunnan ğibärät.
- Şartnamä turında fikerem uñay. Çönki andağı kürsätelgän matdälär- Tatarstan prezidentınıñ ike däwlät telen , yäğni rusça häm tatarça belü mäs’äläse, pasportqa tatarça yazıluı, öçençe matdä- ekologiä mäs’äläse buyınça. Säyäsi yaqtan küp närsä birmi, läkin prestij yağınnan möhim. RF bezne ayırım ber däwlät bularaq tanımasa da, ayırım ber rolebezne kürä.
- Minem uñay qaraş , läkin elekke şartnamädän anda küp närsä qalmadı. Bigräk tä säyäsi mäs'älälär yağınnan, anda üzgäreşlär yuq, diärgä bula. İqtisat mäs’äläläre genä qaldı. Şulay da bezneñ respublikanı Rusiäneñ başqa subyektları belän çağıştırğanda, östen buluın kürsätä.
İğtibar birälär digän süz. Yuğisä, soñğı yıllarda bezgä älifbanı üzebezçä , yañalif buyınça yazarğa da röxsät itmägännär ide. Häm başqa mäs’älälärne barısın da tuqtatıp baralar ide. Dumanıñ mondıy uñay qaraşı, dimäk, bezneñ respublikağa küpmeder däräcädä alarnıñ mönäsäbätläre üzgärgän, dip uylıym. Eçtälege bik ük tirän, bezgä citärlek bulmasa da, nindider qänäğätlek tabarğa bula.
- Äybät qarıym . Çönki Tatarstan üseş alaçaq.
- Şartnamäneñ töp eçtälegen belmim närsädä ikänen. Radio tıñlamıybız, televizor qarasaq ta, işetmädem. Pensiädä xäzer bez.
-Yuq işetmädem.
- Bu turıda belmim.
- İşetmädek şul.
Mälikä Basıyr


text:
Britaniä premyer-ministrı Tony Blair Ğiraqqa kilde
AUDİO: Keşelär ütkän könnärgä häm bu nizağnıñ ütkänenä borılıp qarasa, minemçä, monıñ bu ğasırdağı xälitkeç mizgellärneñ berse buluın küräçäk häm monı sez başqardığız. Bu sezneñ qıyulığığız häm ostalığığız näticäse.
Blair Ğiraqqa Säddamnı bärep töşergän koalitsiä illäre citäkçelärennän iñ berençe bulıp kilde. Bu säfär Ğiraqqa qarşı suğışnıñ aqlanğan buluı turında bäxäslär yañadan köçäyep kitkän könnärgä turı kilä. Blair säfäre aldınnan ğına AQŞ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld Bağdad suğışqa qädär üzendäge küpläp üterü qoralların betergän bulırğa mömkin häm Ğiraqta andıy qorallar berqayçan da tabılmasqa mömkin dide. Bügen Blair jurnalistlarğa Ğiraqta küpläp üterü qoralları bulğanlığına bernindi şigem dä yuq dide. Basrada ul Ğiraqtağı AQŞ administratsiäse başlığı Paul Bremer belän oçraştı.


text:
Nikita Xruçovnıñ yäşeren çığışına 50 yıl - Rusiä cämğiate haman da mona qarata qarşılıqlı fikerdä tora
Elekke sovet cirlärendä bu könnärdä Nikita Xruçovnıñ 20-nçe partiä qorıltayında yasağan yäşeren çığışın yış iskä töşerälär - Sovetlar Berlege tarixında zur urın alğan şuşı waqiğägä 50 yıl tuldı. Üzeneñ şul danlıqlı çığışında Xruçov sovet diktatorı Yosif Stalinneñ üz xalqına qarşı qılğan cinayätlären häm anıñ şäxes şöhräten faş itkän ide.
"Aktivnı, kommunistlarnı, komsomol äğzaların, kolxoz wä sovxoz räislären cıyıp, raykom instruktorı üzendäge qızıl kenägäsen çığarıp, min sezgä iptäş Xruçovnıñ yäşeren çığışın uqıp biräm, dip belderde. Bez şunı 4 säğät buyı tıñladıq. Anda suğışta qatnaşqan häm Stalinne Alla urınına kürgän keşelär dä, minem kebek, ataları ezärleklängän häm törmälärdä yuğalğan, lagerlar häm cäfalawlar turında belgännär dä bar ide", di Nikita Xruçovnıñ 20-nçe qorıltaydağı yäşeren çığışın ber ay ütü belän işetkän Roy Medvedev.
Şul çığıştan soñ sovet ilendä irekkä meñlägän säyäsi totqın çığarıldı. Stalin cinayätlären faş itü könçığış Yewropada, bigräk tä Pol''şa häm Macarstanda da zur yañğıraş qazandı, anda säyäsi üzgäreşlärgä ömet uyana başladı. Ämma Xruçovnıñ bu yäşeren çığışı barıber bar xalıqqa da bäyän itelmäde, täwge märtäbä ul Rusiädä 32 yıldan soñ ğına, 1988-dä bastırıldı.
Medvedev süzlärenä qarağanda, anıñ üzenä dä çığışnıñ çın eçtälegenä töşenü öçen şaqtıy waqıt kiräk bulğan:
"Matbuğat bu xaqta berni yazmadı, televideniä ul çaqta äle yuq ide, bernindi mäğlümat bulmadı. Bez belmägän qatlawlı protseslar başlandı. Qorıltaydan soñ ike-öç kön ütü belän Könbatıştağı kompartiälärdän protest kilä başlağan - alar, närsägä kiräk ide bu, digän soraw quyğan. Şunda uq Qıtay kompartiäse belän yäşeren yazışu kitkän, ul 20-nçe qorıltaynı ğomumän xökem itep çıqtı. Bu iskitmäle tarixi ähämiatkä iä waqiğä ide", di tarixçı Roy Medvedev Nikita Xruçovnıñ yäşeren çığışı turında.
Çığış xaqında Rusiä xalqında bügen dä fiker berdämlege yuq. Cämğiattä, bu şiklänü wä qurqu xökem itkän Stalin çorınnan qotılunıñ başı ide digän qaraş yäşäp kilsä dä, Stalin xaqında şundıy närsälär söyläw däwlätkä xiänät, çığışnıñ faydağa qarağanda zianı kübvräk buldı, diüçelär dä şaqtıy, bigräk olı buın wäkilläre arasında.
Kärim Kamal


text: Dönya säwdä oyışması WTO ,global yaña säwdä qısaları buldırırğa tırışa. Xabärlärgä qarağanda räsmilär awıl xucalığı mäsäläsendä töp kileşügä ireşergä tora.Yevropa Berlegeneñ awıl xucalığı komissarı Franz Fisher, Berlek WTOnıñ möhim äğzaları kileşkän kompromisnı qabul itäçäk dip uylıym dide. Bu täqdimdä in möhim mäsälä bulıp awıl xucalığı subsidiälären beterü ,şulayuq eşläp çığarunı çikläw tora. Qayberäwlär zur industriä illäre moña turılıqlı bulmayaçaq dip qarıy.Ägär dä WTO kileşüe raslansa , xalıqara säwdägä kirtä bulğan tarif, subsidiä häm başqa şundıy barieralar betäçäk.WTOnıñ 147 äğzasınıñ barısı da raslasa ğına kileşü köçkä kerä.


text:
Mäskäw -- Rusiäneñ Federal Arbitraj mäxkämäse Yukos neft kompaniäse çit il kreditorlarına 470 million dollar kreditnı qaytarırğa tieş digän qararnı bügen köçennän çığardı. 2003 yılda Yukos Könbatıştağı 14 banktan 1 milliard dollar külämendä kredit alğan ide. Kredit taläplären üti almağaç, bu banklar Yukosnı London mäxkämäsenä birde. London, annarı Mäskäwneñ arbitraj mäxkämäse, Yukos tülärgä tieş digän qarar çığarğan ide. Bügen Federal mäxkämä şul qararnı köçennän çığarıp, eşne tübänräk mäxkämägä, qabat qarawğa cibärde.
Ul arada Mäskäwneñ Basman mäxkämäse Yukosnıñ baş yuristı Dmitri Golubevnı qulğa alırğa kürsätmä çığardı. Baş prokuratura anı "Tomsk-neft" häm başqa şirkätlärneñ 3 milliard rubl külämendä aksiälären üzläşterüdä ğäyepli. Rusiädän çittä bulğann Golubev xalıqara ezlänügä tapşırılğan.


text:
Şvedlar Euroğa "NEJ" dide
Yäkşämbe könne Şvedsiädä Euro aqçasın kertügä bağışlanğan referendum ütte. Xökümätneñ qaynar öndäwlärenä häm dä tawış birü aldınnan bulğan qayğılı xällärgä qaramastan, Şved saylawçılarınıñ küpçelege Euro aqçasın kertügä qarşı çıqtı...
Şvedsiädä euro aqçasın kertügä qarşı buluçılar yäkşämbe könne tawış birü näticälären menä şulay qarşı aldı, xörmätle tıñlawçılar. Räsmi näticälärgä qarağanda, tawış birüdä Şved saylawçılarınıñ 81 protsentı qatnaşqan. Şularnıñ 42 protsentı Euroğa "äye" disä, 56 protsentı – "yuq" dip tawış birgän. Yağni saylawçılarnıñ küpçelege şved kronasın saqlap qalunı saylağan. Xäyer, mondıy näticägä ällä ni ğäcäplänäse yuq. Yevropanıñ başqa illäre belän çağıştırğanda Şvedsiädä iqtisadi üseş tä zurraq, eşsezlek tä azraq, ä inde üzeneñ sotsial yalqaw sisteması belän bu skandinav ile, ğömümäm, dan qazanğan. Öndäw kampaniäse barışında Evroğa qarşı köçlär näq menä şuña basım yasadı da.
Euronı kertüne isä xökümät alğa sörde. Premier-ministr Göran Persson: berdäm Yevropağa quşılırğa kiräk, evro-zonasına kermäsä, Şvetsiä ikençel däwlät bulıp qalaçaq, ä menä kergän oçraqta, 100 meñ yaña eş urını bulaçaq, iqtisad, säwdä äyläneşe üsäçäk, bäyälär töşäçäk, näticädä här ğailä yılına 30 meñ krona, yağni, 3300 euro qazanaçaq, dip söyläde. Tawış birügä sanawlı könnär qalıp barğanda tışqı eşlär ministrı Anna Lindnıñ faciğäle üleme referendum näticäsenä üzgäreş kerter dip kötelde. Anna xanım euronıñ qaynar tarafdarı ide. Stokholm kibetendä bilgesez keşe pıçaq belän çänçegännän soñ, ul añına kilä almıy xäläk buldı. Läkin, şuşı waqiğa da, xökümätneñ qaynar öndäwläre dä şved saylawçısınıñ fikeren üzgärtä almadı. Şvedlar, Anna xanım ülgän urınnı çäçäklärgä kümde, anıñ yaqınnarınıñ qayğısın tirän urtaqlaştı, ämmä tawışın salqın aqıl belän birde. Tawış birü näticäläre mäglüm bulğannan soñ, premier-ministr Göran Persson, nigezdä ciñelüwen tanıp, bolay dip belderde:
Audio (Göran Persson)
"Şunı añlağız: şvedlar, qalğan Yevropa belän çağıştırğanda, yaxşıraq xalättä, bu wazğiättä alarnı aqça üzgärtergä, üz aqçası belän xuşlaşırğa öndäw ciñel eş tügel."
Göran Persson referendumda ciñelüwen tanısa da, premier-ministr urınınnan kitergä cıyınmawın, häm dä kiläse referendumnıñ tağın 10 yılsız bulmayaçağın äytte.
Eşquarlar, ere biznes wäkilläreneñ kübese, älbättä, euroğa küçü yağında ide. Äytik, Şvetsiäneñ telefon, çıbıqsız elemtä çaraları citeşterüçe Ericsson kompaniäse. Bar dönyağa tanılğan bu şirkätne Tatarstanda da belälär. Xärxäldä anıñ respublikada şaqtıy investitsiäse bar. Ericsson citäkçese Michael Treschow referendumda "yuq" dip tawış birüneñ näticäsen bolay bäyäläde:
Audio (Michael Treschow)
"Älbättä, bu Şved eşquarları, Şved biznesı öçen yuğaltu bulaçaq. Bu keşelärneñ kübese, euro alarnıñ biznesı öçen faydağa bulaçaq, digän fikerdä ide."
Xäzerge waqıtta, euro Yevropa Berlegenä kergän 15 däwlätneñ 12-sendä äyläneştä. Qalğan 3 däwlät, Britaniä, Dania häm Şvetsiä, bu zonağa quşılmağan ide. Şuña kürä, Şvetsiädä ütkän referendumnı, Britannar belän Daniälelär genä tügel, ä bar Yevropa zur qızıqsınu belän küzätte. Yevropa citäkçeläre anıñ näticälärenä ükeneç belderde. YevroKomissiä başlığı Romano Prodi, bu – kötkännän naçarraq bulıp çıqtı, süz urtaq aqça, iqtisad qına tügel, ä berläşü turında bara, monı yaxşıraq añlatu öçen äle eşlärgä kiräk, dip belderde.
Xäyer, şved citäkçeläre monı añlatmadı tügel, añlattı. Tik menä saylawçılar, bu añlatmalarnı tıñlap, säyäsi tügel, iqtisadi küzlektän qarap tawış birde. Ğömümän, Şvedsiädä ütkän referendumnı, üzenä kürä demokratiä mäktäbe dip atap bulır ide. Räsmi xakimiät, töp mäglümät çaraları, ere biznes kompaniäläre "äye" dip äytergä niçek kenä öndämäsennär, şved xalqı üz fikerendä qala belüwen kürsätte.
Ali Gilmi, Praga


text:
AQŞ saqlanu ministırı Donald Rumsfeld här daim AQŞ citäklägän koalitsiäneñ Ğıraqta keşeçelekle suğış alıp barğanın qabatlap kilde. Xoquq yaqlaw törkeme Human Rights Watch Rumsfeld fikerläreneñ zur öleşe belän kileşsä dä , törkemneñ xisabında AQŞ häm berektäşläre kiräkmägängä sivillär qorban bulğan aksiälär oyıştırdı dip belderä.
Ğomumän alğanda Human Rights Watch AQŞköçläre häm berektäşläre Ğıraqta qorbannar sanın kimetü öçen qullarınnan kilgänne eşläde digän fikerdä.Ämma törkemneñ bu aralarda iğlan itkän xisabında AQŞnıñ parçalanıp keçkenä bombalarğa äylängän amunitsiä qullanuı häm Saddamnı üterü öçen oyıştırılğan höcümnär bigräk tä borçılu tudıruçı dip äytelä. Hädäfkä barıp bärelgäç yözlärçä keçkenä bombağa äylängän bu tör amunitsiä bomba, tup yädräse yäki raketa bula ala. Amerikannar bu tör qoralnı 60-nçe yıllar- Vietnam suğışnnan birle qullana.Xärbi törkemnärgä qarşı efektiv bulğan bu qorallar belän telämägän xäldä dä sivillärne üterü yaralaw mömkinçelege yuğarı dip belderä NYta urnaşqan xoquq yaqlaw törkeme. Human Rights Watchnıñ Waşingtonda urnaşqan qoral bülekçäsendä tikşerenüçe Bonnie Docherty zur bomba ,yädrä raketadan taralğan keçkenä bombalarnıñ yalğışuı 16%,bik yuğarı dip äytä. Xisabnı äzerläwdä bulışlıq kürsätkän Docherty radiobızğa birgän ängämädä şartlamağan keçkenä bombalar bigräk tä balalar öçen qurqınıçlı ,alar uyınçıqqa oşıy di. (audio)anı oçqanda totrıqlandırğan aq lenta,tasması bar. Balalar keçkenä qıngırawağa oşata , lentadan tartqaç ul şartlıy ala.
Xoquq yaqlaw törkeme belderüenä kürä koalitsiä köçläre Ğıraqta 13meñ şundıy qoral qullanğan, bu inde alar 2million keçkenä bombağa äylände digän süz.Xisapta şunduq şartlamağan keçkenä bombalarnıñ ütergän, yaralağan keşelär sanı turında mäğlümät yuq. HRW bu tör amunitsiäne NATO ä soñraq Äfgan suğışında qullanıldı dip belderä. Törkem AQŞ hava köçläreneñ xalıq uqmaşıp yäşägän urınnarda eleke suğışlarğa qarağanda azıraq şundıy qoral qullanuın xuplasa da, armiä äle dä bu tör qorallardan wazkiçmäde dip belderä.. Xoquq yaqlaw törkeme AQŞnıñ Saddam häm yuğarı däräcädäge ğıraqlı räsmilärne üterü öçen oyıştırğan höcümnärne tänqitli.Oyışma 1nçe mayda tämamlanğan zur bäreleşlär waqıtında koalitsiä köçläre 100% uñışsız bulğan 50 höcüm oyıştırdı,ğädättän tış köçle bombalar qullanılğan bu höcümnärdä uñnarça sivil keşe häläk buldı dip belderä. Docherty süzlärençä(audio)
alar qullanğan qorallar ber niçä metr yıraqlıqtan atılsa bik töğäl urınnarına barıp citä ,ämma hädäfne belmi töğäl mäğlümät bulmıy, andıy qorallar qullanıldı.
Docherty, oyışma legitim xärbi obyektlarnı hedef itep aluğa qarşı bulmasa da, äytep kitkän räweştä eş itügä qarşı dip söyli. HRW qına tügel başqaları da AQŞnıñ äytep kitkän tör bombalar qullanuı häm Saddam belän berektäşlären üterü öçen oyıştırılğan höcümnärne tänqitli, Şularnıñ berse pensiädäge amerikan generalı Edward Atkenson.Ul suğışnıñ başlanğıçında andıy bombalarnıñ koalitsie arsenalınıñ ber öleşen täşkil itüe şaqqattırgıç xäl ide, ul bombalar bilgele şartlarda ğına faydalı bula ala, dip söyli, Atkinson şulayuq Saddam häm yardämçelären üterü öçen oyıştırılğan höcümnär turında , xalıq uqmaşıp yäşägän urında 100meter radiusta gönaxsız keşelärne üterü, yaralaw qurqınıçı bik zur dip äytte. HRW koalitsiä köçläreneñ Ğıraqtağı aktivlıqların gına tänqitlämi, Docherty sivil qorbannarnıñ sanıñ kimetü öçen kiñäşlär dä birä. Berençedän ul şartlap keçkenä bombalarğa taralğan amunitsiä qullanunı nıq çiklärgä , häm suğışta yıraq ara artiälärie qullanırğa kiñäş itä .Ul suğış waqıtnda AQŞnıñ yıraq ara konvensional qoralları bulsa ide, ul ğıraq snaradlarına , bombalar belän tügel ä azıraq sivillärneñ häläk bulğan ğädäti qoral belän cawap qaytarır ide dip söyli.
färidä xämit,praga


text:
Sonğı yıllarda İranda universitetta uquçı xatın qız sanı bik nıq artıp kitte.Sonğı 5 yılda iran universitetalarında uquçı studentlarnıñ 60%ın xatın qızlar täşkil itä.Bu älbättä islam respublikası İran öçen ber dä kötelmägän täräqiät bulıp tora. .Belgeçlär mäğarif-uqu ildä xatın qıznıñ sotsial statusına bik zur täsir yasıy digän qaraşta. Ämma İranda qayber räsmilär bu tendensiägä borçılu belän qarıy.
İran universitetlarında arta barğan xatın qız studentlar yaña fenomen bulıp tora häm İrannıñ irlär östenlek itkän traditsion cämğiätenä nigezle üzgäreş kiterä.İran xatın qızı öydän çığıp kitü, kievgä çığunı kiçekterü kübräk ireklek alu häm cämğiättä xörmät qazanu öçen universitetlarğa kerä. Parijda uqutuçı sotsial fännär profesorı Dr sayed Peyvandi İrannıñ mäğarif sistemasına bäyläneşle mäsälälärne küzätep bara. Radio Fardağa birgän ängämäsendä ul (audio)
İran qızlarınıñ sonğı distä yılda yasağan progress sotsial fenomen bulıp tora çönki bu sotsial mönäsäbätlär, xezmät bazarı , cämğiättä xatın qıznıñ statusı , ğailägä täsire bik zur häm İran cämğiäteneñ kiläçägen bilgeläwdä ähämitkä iä.
Eşneñ qızığı şul ki 1979-nçe yılğı inqilabtan soñ il mäktäplären islamlaştıru belän elek qızların mäktäpkä cibärmägän konservativ ğailälärneñ qızları da uqıy başladı. Peyvandi süzlärençä(audio)Balaların uqıtqan modern urta sıynıf revolutsiädän soñ da qızların mäktäpkä cibärde.Minemçä inqilaptan sonğı üzgäreş bugen kürgän progressnıñ ber öleşe bulıp tora. Elek ir at uqutuçılar bulğan öçenyäki mäktäplär islamça bulmağan öçen qızların mäktäpkä cibärmägän konservativ ğailä balaları mäktäplärneñ islamlaştırıluınnan in küp fayda kürde . Mäktäplär qatnaş bulmağan öçen, qız balanıñ öydä utıruın da aqlap bulmıy ide inde.
Universitetlarnı tämamlağan İran xatın qızlarınıñ sanınıñ artuı ilneñ xezmät bazarına da täsir itte. Xatın qız profesionällär cämğiät sektorı şulayuq xosusi sektorda eşli bağışladı. Xatın qız bizenes dönyasında da arta barğan aktivlıq kürsätä. Bügen xezmät qullarınıñ 10% gına xaıtn qız täşkil itä. Ämma universtistetlarda uquçı stuidentlarnıñ 60% xatın qız. İnqilapnıñ berençe yıllarında eşläwçe xatın qızlarnıñ öçtän ber öleşe yaña rejim kilüe belän eşlären taşlarğa mäcbür buldı. Elek bürolarda eşläwçe yäki sekretar buluçı xatın qız urınına äle injinerlar , belgeçlär eş urınnarına qayta..İr at östenlek itkän İran cämğiätendä xatın qız belgeçlärneñ artuı bik zur üzgäreş bulıp tora. Älege waqıtta xatın qız spetsialistlarnıñ sanı İran tarixında ber qayçan da bulmağan qädär küp .Mädäni jurnal Lowhnıñ näşriätçese Möxämmäd Gaed bolay di(audio) İranda bank direktorı yäki nindider şirkät citäkçese xatın qıznıñ üz qulı astında eşläwçe kübese ir atqa kürsätmä birüe inde ğädäti küreneşkä äylänep bara. Bu üzgäreş ğailä strukturasında da sizelä. Sonğı yıllarda kievgä çığuçı qızlarnıñ yäş urtaçası üstte , tuum kimede.Moñı xatın qıznıñ yuğarı belem aluı belän añlatıp bula. Sonğı distä yılda barlıq kürsätkeçlär xatın qız öçen şartlarnıñ yaxşıruın kürsätä. Ğailälär keçeräyde, qızlar soñraq kievgä çığa, älbättä yuğarı belemle qıznı teläsä kemgä kievgä birep bulmıy, anıñ sotsial taläpläre yuğarıraq. Xatın qıznıñ yuğarı sotsial talälär quyuı , barğan üzgäreşlär yuğarı däräcädäge räsmilärne borçıy başladı. Qayber konservativlar üzgäreş , traditsion bäyälärgä qurqınıç tudıra dip äytä.Reformaçı xatın- qız deputat küptän tügel genä uqığan xatın qız qıznıñ kievgä çığu mömkinçelekläre çiklängän dip söylägän ide. Mäğarif ministırlığı äle genä meditsina fakultetına alınaçaq xatın qızlar öçen quota sisteması kertüne täqdim itte. Çönki tabiplıqqa uquçı xatın qızlar sanı irlärdän küpkä kübräk. Profesor Peyvandi süzlärençä konservativlar şulayuq qayber reformaçılar da xatın qıznıñ yuğarı belem aluına kirtä salırğa tırışa(audio)
Sonğı yıllarda qayber reformaçalar belän bergä konservativ fraksiä ildäge wazğiätkä qarata borçılu belderä başladı.Alar İran cämğiätendäge üzgäreşlärgä uqunıñ säbäp buluın añlıy, mäğarif xatın qıznı irekländerüdä bik zur rol uynıy.Alar qayber ekononmik sıltawlar qullanıp çikläwlär kertergä tırışa. Alar xätta xatın qıznıñ universitetlarda uquın çikläw öçen qanunnar da äzerlärgä cıyına. Mäğarif ministırlığı xatın qıznıñ qayber fakültetlarğa kerüen çikläw öçen qağıydälär täqdim itä.
Küzätüçelär İran xatın qızı sonğı yıllarda zur uñışlarğa ireşsä dä, cämğiät moñı qabul itergä äzer tügel di. Xatın qıznı ir at mı yuğarı belem alğan iranlı yäşlärne eşsezlek kötä.Ghaed bolay di( audio) universitetnı tämamlawçılar öçen eş yuq. alar xätta yäşäw öçwn kiräk bulğan minimum aqçanı da taba almıy. Aldan äytep bulmıy torğan näticälärgä alıp barğan bu problema sonğı 10-15yılda kiskennäşä bara.
Ber waqıtnı xatın qızğa uqu mömkinlege birmi dip tänqitlängän İranda bügen universitetlarnı tämamlap çıqqan xatın qızlar sanı şundıy küp ki alarnıñ eş urını tabu şansı bik keçkenä
färidä xämit,praga


text:
Tatarstan "Zur İdel" berläşmäsennän çığa
Comğada töp säyäsi xäbärlär respublika parlamentınnan kilde. Monda cäyge yallardan soñ, parlament üzeneñ çirattağı sessiäsenä cıyıldı. Parlament spikerı Färit möxämmätşin İdel yılğası tiräsendä urnaşqan töbäklär assatsiäsiäse “Zur İdel” oyışmasınnan çığuın xäbär itte. Bu qarar prezident Mintimer Şäymiev belän kileşelgän. Färit Möxämmätşin, älege berlekne Tatarstannıñ taşlap çığuın, bügen aña ixtıyac yuq, Rusiä prezidentı, yaña oyışma- Rusiä subyektları başlıqları Şurası tözü turında qararı bar. Ä bu ike oyışma ber-bersen qabatlıy dip añlattı.
Tatarstan parlamentı, monnan tış, ağımdağı yılnıñ respublika byudjetı turındağı qanunğa üzgäreşlär kertte.
Räfis Cämdixan


text:
Waşingtonda Yaqın Könçığış nizağın çişü yulları turında söyläştelär
Izrail premyer-ministrı Ehud Olmert AQŞqa säfäre waqıtında, Xämasnıñ tınıçlıq söyläşülärenä äzer bulğanın kötergä cıyınmawı turında belderde. Bu qatği fikeren ul AQŞ prezidentı George Bushqa 23 may könne äytte. Näq şunı uq ber kön soñıraq Kongress aldında da qabatladı. İzrailneñ, üz çiklären bilgeläp quymıy başqa çarası yuq, dide Olmert. Fälestinnär isä bu ğämälne – üz cirlären tartıp alu dip atıy. Şulay da İzrail premyer-ministrı – ike däwlät üzara kileşä alsa – yänäşä ike möstaqil däwlät buluı mömkin, dip sanıy. İzrailneñ bu çaraları töbäkkä tınıçlıq kiterä alamı?
"Bez fälestinnärne ğömer buyı kötä almıybız. Bezneñ iñ zur telägebez – fälestinnär belän bergä töbäk öçen yaxşı kiläçäk tözü. Bergä bulmıy ikän – bez ber urında qalmayaçaqbız. Ämma üzebez genä tügel. AQŞnıñ yaqlawınnan başqa bez bäysezlek planın tormışqa aşıra almağan bulır idek."
Ber kön aldan İzrail premyer-ministrı bu xaqta Aq Yorttağı oçraşuda prezident Bushqa da äytte. Prezident yaqlaw belderde:
"Axırğı çiktä status ike yaqnıñ da riza buluınnan soñ ğına bilgelänergä tieş bulsa da, premyer-ministrnıñ äytkännäre – bez telägän tınıçlıqqa taba möhim adım bula ala."
Bush bu belderüne yasağanda ni qädär saq bulırğa tırışsa da, Waşingtondağı Georgetown Universitetında Yaqın Könçığış belgeçe Murhaf Cäwcati, süzlärneñ yartısı ğına döreslekkä turı kilä, dip sanıy.
Azatlıq radiosına birgän äñgämäsendä, Cäwcäti, Bush, 2 däwlät buluı öçen ike yaqnıñ da kileşüe kiräk, dip, döres äytte, di. Ämma Xämas İzrailne tanırğa tieş digändä, İzrailnıñ, fälestinnärneñ üz cirlärendä yäşäwen tanırğa tieşlege turında iskä almaw – xata, di Cäwcäti.
Bush Olmertnıñ ber yaqlı säyäsäten qayçanğa qädär yaqlar, bilgesez. Bush üz fikeren, qızğanıçqa qarşı, siräk üzgärtä, dide Cäwcati:
"İzrailneñ üz çiklären bilgeläp quyuı – tınıçlıqqa kitermiäçäk, kiresençä köç qullanunı arttıraçaq qına. Prezident Bush häm anıñ administrasiäse nilär genä eşlämäsen, İzrail – fälestin däwläten, fälestinnär – İzrail däwläten räsmi tanığançı – tınıçlıq bulmayaçaq. Häm bu ni İzrail, ni fälestinnär, ni Bush administrasiäsänä uñay tügel."
Waşingtonda urnaşqan Xalıqara Tınıçlıq öçen Carnegie Fondında Yaqın Könçığış mäsälälären öyrünüçe, häm ğäräp illärendä idärä itü turında kitaplar avtorı Nathan Brown, Xämas turında başqaçaraq fikerdä tora.
Fälestin parlamentına saylanğaç Xämas, bezneñ eşebez – söyläşülär tügel, bezneñ eşebez – idarä itü, dide. Söyläşülärne Abbasnıñ firqase Fatah ütkärergä tieş. Şuña, Xämas, Fatah söyläşsen di, dip belderde Azatlıq radiosına birgän äñgämäsendä, Nathan Brown.
"Sez monı bögelüçänlek işäräse dip añlıy alasız, yäisä cawaplılıqnı başqasına awdaru bula ala. Min üzem monda äz genä üzgäreş tä küräm, çönki Xämasnıñ qayber citäkçelärennän demokratik çişeleş turında işärälär buldı, ämma alar äle ışanıçlı tügel."
Şulay uq anıñ fikerençä, Quşma Ştatlar Yaqın Könçığış nizağın çişüdä töp rolne üzenä alğan ikän, xäzer inde İzrail yäki Xämasnıñ söyläşülärne niçek itep küzallawları alay uq möhim tügel, Bush fikere möhimräk, dip sanıy Brown.
Alsu Qormaş


text:
Tatarstan arxeologları Ästerxanğa bara
Arxeologik ezlänülär 10 yıl däwamında Penza, Ryazan, Tübän Novgorod ölkälärendä dä oyıştırılaçaq. Ul tatarlar tarixı belän bäyle. Bıyılğı säfärne Altın Urdanıñ başqalası bulıp torğan Selitrennoyı şähärçegennän başlarğa bulğannar. Xäzer anda ber awıl urnaşqan. Tatarlar, ruslar häm qazaqlar ğömer kiçerälär. Zamanında mongollar kilgänçe tatarlar tormışı belän bäyle zur şähär bulğan. Bu xaqta Tatarstan tarix institutınıñ arxeologik tikşerenülär milli üzäge citäkçese Ayrat Sitdıykov
Moña qädär monda zur şähärlär bulğan. Alar tatar tarixı belän bäyle. Ul bezneñ miras. Şunı bayıtu maqsat bulıp toraAyrat Sitdıykov belderüençä, älege eşlärdä çittäge millättäşlärebez dä qatnaşa. Bilgele härqaysınıñ aqça yağınnan bulışırğa mömkinlege yuq. Ayrat Sitdıykov
Ästerxan tatarlarına tayanıp eşlibez. Penzada, Tübän Novgorodta da tatarlar bulışır dip ömetlänäbez kiläse yılğa.
Tarix institutınıñ arxeologik tikşerenülär milli üzäge citäkçese Ayrat Sitdıykov söyläde.
Bıyılğı ekspeditsiädä qazu eşlärendä kübesençä studentlar qatnaşa – praktika qısalarında. Çönki aqça yağı qıtlıq kiçerä. Tarixnı öyränergä aqça yuq.
Bu şähärçekkä baylıq ezläp kilüçelär şaqtıy bulğan. Şulay uq anıñ kirpeçlären dä urlıy başlağannar. Bu xaqta professor Äzhär Möxxämädiev
Bomba şartlağan kebek bula. Kirpeçlären alalar, çönki alar nıq. Xäzer dä ul kirpeçlärdän qullanalar.Äzhär Möxxämädiev äytüençä, Ästerxan Kremlen tözüdä dä tatarlar şähärçegendäge kirpeçläre qullanılğan. Ul xäzerge kirpeçlär kebek ozınça tügel, ä şaqmaq bulğan.
Landış Xarrasova


text:
Kükräktäge yaman şeş - täqdirme?
Çiren yäşergän ülgän, di xalıq mäqäle. Ä yaman şeş bulğanda, keşe anı üze belmäskä dä mömkin. Nigezdä şulay bula da. Çönki yaman şeş bik mäkerle awıru, ul bik zur üskäç kenä, üzen sizderä başlıy. Ä ul çağında inde däwalaw bik qıyın bula. Xatın-qızlarda bu zähär awırunıñ xädäfe bulıp kükräk tora. Tatarstanda yıl sayın meñlägän xatın-qızğa kükräk şeşe diagnozı quyıla. Alarnıñ yazmışları isä törleçä xäl itelä.
Bua rayonında yäşäwçe Gölsinä Şäkürova üzeneñ awırğanın belgäç, tabiplar süzen tıñlap, operatsiägä rizalaşa häm bügen anıñ xäle yaxşı. Üzeneñ awıru tarixın Gölsinä xanım sezgä xäzer üze söyläp birer:
Mindä rak bulğanın 20-25 kön elek kenä beldem. Kinät kenä borçıy başladı ul mine. Ällä salqın ğına tigän disäm, anda kügärçen yomırqası qädär şeş ikän. Bik qurıqtım. 3 aprel'dä miña operatsiä yasadılar. Äybät kenä ütte ul. Allağa şöker, üzemne yaxşı xis itäm. Tabiplarğa räxmät.Xastaxanädä Gölsinä xanım belän yänäşädä genä tağın berniçä tatar apası yata. Ni qızğanıç, bu awıru millätkä dä, yäşkä dä buysınmıy.
Küp kenä oçraqta xatın-qızlar tabipqa bik soñ kilä. Tatarstanda kükräk şeşeneñ iñ soñğı, iñ qatlawlı stadiäsendä möräcäğät itüçelär sanı arta bara, di belgeçlär. Awırunıñ citdilegen añlap citkermiçä, üze ütär äle dip tä uylawçılar bar. Barıber ülärgä dip üzenä täqdir çığaruçılar da oçrıy. Meditsina fännäre kandidatı, xirurg-onkolog Azat Latıypov kükräk şeşenä xalıqnıñ qaraşın üzgärtergä kirägen äytte:
Küplär xäzer törle lekar'larğa, äbilärgä yörergä yarata. Şunda barıp alar bik qimmätle waqıtların uzdıralar. Çönki alay itep yaman şeş däwalanmıy. Ä kiresençä waqıt uzğaç, ul tağı da üsä. Annarı inde bez berni eşlätä almıybız. Yaman şeşne soñğı stadiädä däwalaw bik awır. Ul bezgä dä awır, xökümätkä dä andıy çığımnarnı kütärü ciñel tügel. Häm awırunıñ üzenä dä bik qıyın. Çönki awıru tirängä kitkän sayın, keşeneñ ğömere dä qısqara. Şuña kürä bezgä waqıtında kilergä kiñäş itär idem. Xäzer onkologiä yäşärä bara. 18-20 yäşlek qızlar yaman şeş belän pıçaq astına yatalar.Tatarstanda ğına tügel, böten dönyada kükräk şeşe belän integüçelär sanı artqannan arta bara. Azat Latıypov süzlärenä qarağanda, bu naçar ekologik wäzğıätkä bäyle. Monnan tış keşeneñ yış qına stress kiçerüe dä, kükräkne imgätüe dä awırunı kiterep çığarğa mömkin. Ä tağın ber möhim säbäbe - yaman şeşlär näseldän küçä ala. Küp tapqır yöklelekne aldıruçılar, bik soñ bala tabuçılar şulay uq älege awırunıñ qorbannarına äylänergä mömkin.
İnde äytkänebezçä, awıru üzen sizdermiçä genä başlana. Şulay da faciğağä citkermäskä dä bula. Monıñ öçen 18 yäştän alıp 45kä qädär bulğan xatın-qızlar yıl sayın UZİ ütärgä tieş. Bu cihaz keçkenä şeşne dä tabarğa yärdäm itä. Ä awırunıñ älege başlanğıç çorında, anı däwalap bula. Häm respublika onkologiä dispanserında däwalanu öçen xökümät üze tüli.
Kükräktäge yaman şeşlär kübäygän sayın, tabiplar da anıñ belän köräşü öçen yaña yullar ezli. Comğa könne Qazanda İdel buyı federal' okrugınıñ tabipları qatnaşlığında kiñäşmä ütte. Kükräk şeşenä bağışlanğan mondıy zur çara Rusiädä berençe tapqır uza. Kiñäşmägä cıyılğan tabiplar kükräk şeşen däwalaw öçen yaña ısullar täqdim itte.
Al'bina Zäynulla


text:
Şul uq waqıtta ul Äl-Qaidä äğzalarınıñ şäxsän ayırım höcümnär oyıştıruın tuqtatıp bulmayaçaq dide.
Karzai bu süzlärne Londonda 3 könlek säfären tämamlağanda BBCğa birgän interviewda äytte.
Kiçä Äfğänstannıñ könyaq-könçığışındağı Paktia töbägendä qorallı keşelär tınıç xalıq törkemenä ut açqannan soñ, bügen andağı AQŞ çitäkçelegendä eşläwçe xalıqara köçlär taliban häm äl-Qaidä äğzası buluda şiklänelgännärne ezläwgä kereşte.
Bügen Germaniä tışqı eşlär ministrlığı kiläse atnada Äfğänstanğa üz belçelären cibäräçägen belderde. Alar Germaniä soldatlarınıñ Qabuldan çittäge tözekländerü eşlärendä iminlek tämin itä alu-almıyaçağın açıqlayaçaq.


text:
AQŞ, Rusiä häm Qıtay Üzäk Aziädä täesir öçen köräşälär
Sovet çorında Mäskävneñ Üzäk Aziädäge täsire tuında ber nindi dä şik-şöbhä bula almıy ide. Läkin, 1991-nçe yılda Üzäk Aziäneñ biş respublikası bäysez bulğannan soñ anda täsir turında başqa zur dävlät, şul sanda Qıtay häm AQŞ arasında da yarış başlandı. İqtisadi , säyäsi häm xärbi säbäplärdän Mäskäv, Beyjing häm Washington arasında täsir öçen köräş bara.
Audio
"AQŞ, Rusiä häm Qıtay arasında yarış bara. Bu ğadäti küreneş, çönki alarnıñ här berseneñ Üzäk Aziädä bigeräk tä energetika sektorında üz mänfäğätläre bar."
Läkin, Bişkäktäge Regional Öyränülär İnstitutınıñ ölkän xezmätkäre Anara Tabışalievanıñ fikerençä, Üzäk Aziädäge energetika çığanaqların kontrol itü teläge regondağı ekonomik köndäşlekneñ ber aspektı ğına bulıp tora.
Audio
"Üzäk Aziädäge nindi genä bazara barmağız , anda Rusiä yäisä Qıtay tovarların kürersez Dimäk, ike il dä Üzäk Aziä belän sävdä ölkäsendä dä qızıqsına."
Ekonomika häm sävdädän tış zur dävlätlär xärbi häm politik säbäplärdän dä bu region belän qızqsınalar. Kontr-terror mäsäläsendä küpkenä ölkälärdä öç ilneñ dä mänfäğät urtaqlığı bar. Global terror urtaq qurqınıç. Läkin, şulay da, Mäskäv dä, Beyjing dä bu regionda AQŞnıñ xärbi yaqtan köçlänüenä qarşı. Tabışalievanıñ süzlärençä, Rusiä belän Qıtay AQŞnıñ arta barğan täsirenä qarşı Şanxay Xezmättäşlek Oyışmasın köçäytü belän cavap birde.
Audio
"Rusiä belän Qıtay AQŞnıñ anda toruına qarşı berläşep kontr-balans buldırdılar. AQŞnıñ Üzäk Aziädä xärbi yaqtan toruın buldırmas öçen Şanxay Xezmättäşlek Oyışmasın faydalanalar."
Xärbi täsir öçen köräştä xärbi bazalar açu çarası da qullanıla. Mäsälän ike yıl eçendä AQŞ belän Rusiä Qırğızıstanda berberlärennän berniçä kilomtr yıraqlıqta ğına torğan ike baza açtılar. Ber ük vaqıtta Rusiä häm Qıtay Üzäk Aziä illäre belän urtaq xärbi künegülär ütkärdelär. Zur dävlätlär Üzäk Aziädä berberlärenä oxşaş çaralar kürsälär dä, cirle xökümätlärgä qarata säyäsät mäsäläsendä nigez ayırmalıqlar bar. Beyjing belän Mäskävdän ayırmalı bularaq Washington Üzäk Aziä xökümätlärenä keşe xoquqların xörmät itüläre häm demokratik reformalar ütkärüläre öçen basım yasıy. Washington Ändijan vaqiğälären bäysez tikşerü taläbenä quşılğaç, Taşkent AQŞqa Xarşı Xanabad bazasın yabarğa quştı. Zur dävlätlär arasında Üzäk Aziädä täsir öçen köräş barsa da, qayber küzätçelär Mäskäv äle dä Üzäk Aziäneñ töp partnerı digän qaraştalar. Londondağı Jane Country Risk näşriäteneñ Euroasia möxärrirı Alex Vatanka monı bolay dip añlata.
Audio
"Ändijan vaqiğälärnenän soñ hiç bulmağanda Üzbäkstanda Rusiä häm Qıtay öskä çıqtılar. Läkin, Qırızısstanda da prezident Bakiev Qırğızıstan öçen dä soñğı çiktä Rusiä möhim dip belderde. Amerikannar Tacikstan belän dä qızıqsınalar . Läkin, bu Rusiäneñ ul ildäge politik , şulay uq ekonomik häm bigeräk tä xärbi yardäm mäsäläsendä täsiren kimeterlek däräcädä tügel."
Färit İdelle, Praga.


text:
Cırçı Aygöl İsmäğilevanı iskä alu
10 fevral'dä kompozitor häm cırçı Aygöl İsmäğilevağa 30 yäş tulğan bulır ide. 6 noyäber köndezge öçlär tiräsendä Çirmeşän rayonına yubiley kiçäsenä qaytıp barğanda Aygöl utırğan maşina Norlat-Älmät yulları kiseşkän çatta, yul häläkätenä oçrıy häm qıznıñ ğömere özelä. Aygöl belän maşinada tağın jurnalist İldar Kıyämov ta bula. Läkin bäxetkä ul isän qala. İldar Kıyämov:
Aygöl “Aq külmägem” törkemendä solist bularaq üsep çıqqan ide. “Qazan” milli mädäni üzägenä eşkä kilgäç bez bergä eşli başladıq. Aygöl muzıykal' tabiğät'le keşe ide, ul başta Qazan muzıka uçilişçesın skripka uyın qoralı buyınça, annan Qazan däwlät mädäniät häm sänğät universitetın xor dirijerlığı buyınça tämamlıy. Häm şuşı äzerlege aña säxnädä üzen irken totarğa mömkinlek birde. İldar Kıyämov 20 fevral'dä “Qazan” milli mädäniät üzägendä Aygöl İsmäğilevanı iskä alu kiçäse oyıştırılaçağın äytte. Anıñ başlanğıçında şağirä häm jurnalist Läylä Däülätova tora. Bu kiçädä Aygölneñ cırların estrada yoldızları başqaraçaq. Läylä Däülätova:
Aygöl inde säxnädä un yıldan artıq. Ul professional' muzıkant häm cırçı. Soñğı yılda ul köylär dä yaza başladı. Häm qızğanıçqa ul alarnı cırçılarğa tapşıra lamıy qaldı. Xäzer alarnı min başqaram. 20 fevral' könne bulaçaq konsertta anı cırçılar kilep başqaraçaq.Läylä Däülätova iskä alu kiçäsendä Aygölneñ berençe häm soñğı cırların işetep qalırğa mömkinlek bulaçaq. Anda cırçılar Xämdünä Timerğalieva, Alsu Xäbibullina, Röstäm Zakirov, Liliä Mullağalieva, Venera Şämieva, Vil Usmanov, Aygöl Barıyıva qatnaşaçaqların äytte. Aygöl İsmäğileva berençe çiratta osta muzıkant bulğan. Läylä Däülätova:
Ul böten uyın qorallarında uynıy ide: skripkada, garmunda, pianinoda häm üze tere tawışqa cırlıy da ide. Ul barlıq xalıq häm estrada cırların da irken başqara ide. Läkin menä ni öçen ul populyar bula almıyça qaldı? Çönki ul bik tıynaq keşe ide. Annan soñ ul kongress, “Qazan” milli mädäni üzäge oyıştırğan bar konsertlarda da qatnaşa ide.
Şağirä, jurnalist Läylä Däülätova üze dä Aygöl İsmäğilevanıñ berniçä cırın başqara. Läylä Däülätova
Ğädättä kompozitor süzgä köy yaza, läkin Aygöl bolay ğına köy yaza ide. Dimäk anıñ köylärenä telägän şiğerne quyıp bula digän süz. Bu inde cırnıñ uñışlı bulaçağına dälil. Läylä Däülätova Aygölneñ ütä dä talantlı buluın assızıqlıy. Häm anıñ ğomere özelmäsä ul äle yoldız bulıp balqır ide. Yul häläkätennän soñ Aygöl İsmäğilevanı Çirmeşängä, annan soñ Qazannıñ 15 nçe xastaxanäsenä kiterälär. Xäle yaxşılana digändä genä, 5 könnän soñ ul can birä. Xastaxanädä söyäq celege qan tamırına kitep qanı ağulanğan dip añlatqannar. Waqıtında döres yärdäm kürsätelsä bolay bulmas ide häm Aygöl isän qalğan bulır ide diyuçelär dä bar.
Landış Xarrasova


text:
Tähran Bush çığışına açulı cawap qaytardı
Audio (George Bush)
''Keşeçelekneñ 5-tän bere totqan İslam dine demokartiägä qarşı kilmi. Küp kenä möselman illärdä demokratik täräqqiät küzätelä: Törkiä, İndonesia, Senegal, Albania, Nigeriä, Sierra Leoneda. Möselmannar Hindstan, Könyaq Afrika, Könbatış Yevropa, Quşma Ştatlarda yaxşı watandaş bulıp tora."
İrannıñ Tışqı eşlär ministrlığı belderüendä äytelgänçä, Quşma Ştatlarnıñ, dönya buylap demokratik xäräkätlärgä qarşı toruın iskä alsañ, Bushnı bu mäsälädä yaxşı söyläwçe dip atap bulmıy. İrannıñ räsmi İRNA agentlığı, Ministrlıq wäkile Xämid-Teza Asefinıñ, Bush äfändene berkem dä bezneñ xoquqlarnı yaqlarğa soramdı, digän süzlären kiterä.
Yaqın könçığışnıñ başqa xökümätläre älegä cawap bitmäde. Comğa könne bu töbäktä gäzitlärneñ kübese yal itä. Alayda qayber basmalar Bushnıñ çığışına tänqit belderde. Livannıñ abruylı "'An-Nahar" gäzite, ğämäli adımnar bulmıy torıp, Bushnıñ çığışı – qorı süz, dip yaza. Jordaniäneñ räsmi "Äl-Rai" gäzite, xäzer Bush administratsiäse süzlären ğämälgä quyarğa tieş, dip yaza. İran häm Süriä basmaları Bushnıñ çığışın telgä almadı. Ğäräp Ligası general sekretare Amr Mussa, çittän tağılmaw şartı belän, üzgäreşlärgä xuplaw belderde.


text:
Şişmä rayonınıñ Şingäk-kül qursawlığındağı yanğındıñ ğäyeplehyı asıqlanğan. Ut sığıuźa ergänän ütkän timer yulında eşläüse ber keşe ğäyeple tip tabılğan. Ul tämäke töpsögön hündermäyensä taşlay, höźömtälä qoro ülängä ürt toqana. Timer yulsığa qarata başqalar mölkäten yuqqa sığarğan ösön stätyähı buyınsa ğäyep tağılğan. Ğäyebe isbatlanğan xäldä, unı 1 yılğa tiklem irkenän mäxrüm itäsäktär.
May baştarında Şingäk kül tirähyındäge bilämälärźä 3 kön qotorğan yanğın 240 gektarźan aşıu mayźandı solğap alğaynı. Yanğın arqahında Qıźıl kitapqa inderelgän qoştar yuqqa sıqqan, yomortqa halğan oyaları la yanıp bötkän. Yanğınğa bäyle xäl menän Şişmä prokuraturahı şöğöllänä.


text:
AQŞ xärbiläre äytüençä, Ğiraqnıñ Mosul şähärendä yulğa quyılğan bomba şartlawdan bügen AQŞ koalitsiäseneñ 1 sodlatı hälak bulğan, berse yaralanğan.
Bağdad yanındağı Hilla şähärendäge Ğiraq politsiäse häm şahitlär äytüençä, bügen AQŞ soldatları maşinada Amerikan kizüe aşa ütärgä mataşuçı ike ğiraqlını atıp ütergän.
Kiçä Bağdadtan könbatıştaraq maşina qazasında 4 amerikan soldatı hälak buldı.
Bolğarstan tışqı eşlär ministrlığı totıq itep alınğan 2 bolğar soldatı äle dä isän bulırğa oxşağan dip belderde. Totıq aluçılar alarnı uzğan comğada üterü belän yanağan ide.