text:
Lev Gumilyov
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Gumilóv Lev Nikolayeviç (Urısça: ГyMилëB ЛeB HиkoлaeBич , Liev Nikolaievitch Ghumiljov) (1912-1992), taríxçı, georgraf, Törki xalıqlar taríxı belgeçe, taríx fännäre (1967) häm geografik fännäre (1974) doktorı. Şäğir Nikolay Gumilóv häm şağirä Anna Axmatova ulı.
Repressiälär çorında berniçä tapqır qulğa alına (1935, 1938-1943, 1949-1956). 1956-1967. yıllarda Leningradta Däwlät Ermitajı kitapxanäsendä eşli. 1967-1986.da Leningrad universitäte qarşındağı Geografiä fänni-tikşerenü institutında ölkän fänni xezmätkär. Awrasíada yäşäwçe Törki, Mongol, Slaván h.b. xalıqlar taríxına qarağan xezmätlär autorı. Keşeleneñ häm ayırım etnoslar biososial asılın bilgeläwdä fänni yünäleşne nigezläwçe. 2005. yılda Qazanda häykäl açılğan.


c: text/html

text:
Haiti
Haiti (yä isä Haïti) - Hispaniola utırawınıñ Könbatışında urnaşqan däwlät, utırawnı Karib Diñgeze äyländerep ala. Kuba dan Könçığışqa. Fransnıñ häm Amerika Quşma Ştatlarınıñ elekke kolonísı. Xäzerge Haitidä anarxí şartlarında yäşäp kilä.
Taríx[үзrәpTү]
Hispaniolanıñ baştağı xalqı - üterep betergän diärlek Arawak (yä Taíno) qäbiläläre. Alarnıñ üterü Kristofor Kolumb'nıñ kilüdän soñ 1492. yılda başla. Utırawnı 17. yöz axırında şikär plantasílarda eşläwçe Afrikan qolları urnaşalar.
1697.ta İspania Hispaniolanıñ öçtän ber öleşe (Könbatışta urnaşqan Saint-Domingue isemle bilämä) Fransqa birä. Ul 18. yöz Fransınıñ iñ bay kolonílarndan berse ide. 1791. yılnıñ 22. Augustinda qollarnıñ fätnese oyıştıra. Bäysezlek öçen suğış başladı. Haitilelär Napoléon Bonaparte cibärgän armísını tar-mar itkäç, üz bäysezlegen 1804.nıñ 1. Ğínwarında íğlan itälär.
Haiti - 'Qara' cömhüriätlärdän iñ berençe, dönyada qollıqnı beterä toruçı däwlät. Quşma Ştatlar häm Batış Awrupı Haitigä qarşı sanksílar başla. 1852. yılda Frans qol biläwçelärgä "reparasílar"nı taläp itä (90 million altın franc'lar - xäzerge $21.7 miiliard).
Şul säbäple Haiti Könbatış Yarımşarda iñ yarlı il başla, däwlättä korrupsí çäçäk itä. 1957.dän ilne yörtüçe François Duvalier, "Papa Doc", 1964.tä diktator bula. Ul da Tonton Macoute volonter armísı yörtä. Anıñ eşen däwam itüçe - 19-yäşle ulı Jean-Claude Duvalier, "Baby Doc", 1971.dä xakim ala. "Baby Doc"'nı 1986.da bärep töşerälär.
1990. Jean-Bertrand Aristide präzidentkä saylanudan soñ xärbilärneñ xakímı betä. Şul uq waqıtta ul xärbilär qarşı köräşä.
2000.da Aristide yañaça präzident bula. 2004.nıñ 5. Febrälendä, "Artibonite Revolúsion Qarşı Toruçılar Frontı" isemle qorallanılğan ğísyançılar törkeme Gonaïves polis bülegen üz kontrolenä ala. Bu fetnä 17. Febräldä Artibonite provinsíğa tarala. Dominikan Cömhüriätendä torğan sörgendä yäşäwçe oppozisílılar qatnaştı.
2004.nıñ 29 .Febrälendä Aristide Haitine taşlap kitä. Amerika birgän charter oçqıçı belän Arestide Üzäk Afrika Cömhüriätenä küçä. Baş Qazísı Boniface Alexandre präzident bulıp eşli başla.
Säyäsiä[үзrәpTү]
Ayırım kertemi: Haiti säyäsiäsi
Haiti präzidentçä cömhüriät (republik) ide. Milli Mäclesne häm präzidentne saylílar, ägär dä anda autoritar xakímiät bulsa.
Konstitusí 1987.dä qabul itelgän. Ürnäkläre - Quşma Ştatları häm Frans Konstitusíları. 1994.qa ul bötenläy üzgärtelgän ide.
Departmentlar[үзrәpTү]
Haitidä 9 department bar ide:
Geografiä[үзrәpTү]
Haitineñ töp mäydanın tawlar urnaşalar. Alardan tış yılğa üzännär häm keçkene yar tigezlär dä bar ide. Könbatışta häm üzäktä zur biek platolar urnaşqan.
İlneñ iñ zur şähäre - 2 millionlı Port-au-Prince (başqalası), ikençese Cap-Haпtien (0.6 million toruçılar).
Íqtísad[үзrәpTү]
Xalqınıñ 80% xäyeçelelär, dönyada yarlıq buyınça ikençe däwlät. Xalqınıñ 70% krästiännär ide.
Demografä[үзrәpTү]
Xalqınıñ tığızlığı 270 keşe/q km bulsa da, xalqınıñ küpçelege şähär zonlarında, üzännärdä yäşilär. Haitilelärneñ 95% Afrika raslı. Başqalar - Mulatlar. Berniçä Awruplı da yäşilär. Xalqınıñ ⅔ awıllarda yäşilär.
Fransız tele - räsmi tellärdän berse (10% keşe söyläşlä). Bar Haitilelär Haiti Kreol telen belälär, bu ikençe räsmi tele. Yäşlär häm eşmäkerlär İnglizçä yaxşı belälär.
Roman Katholik çirkäwe räsmi din dip saníla. Berniçä xalqı Protestantlar ide. Haitidä voodoo ğädätläre saqlandı.
Läñkerlär[үзrәpTү]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
MATLAB
Matlab - texnikalıq esaplawlar ushın joqarı o'nimdarlı til bolıp, ol matematikalıq esaplawlar ju'rgiziw, sheshimlerdi bir qansha qolaylı tu'rde sa'wlelendiriw ha'm programmalastırıw imkaniyatların o'z ishine aladı. Sonday-aq
- matematikalıq esaplawlar;
- algoritmler jaratıw;
- modellestiriw;
- real ko'rinislerge alıp keliw yamasa mag'lıwmatlardı analizlew;
- grafikalıq interfeyslerdi o'z ishine alg'an programmalar islew.
Matlab - bul mag'lıwmatlardın' tiykarg'ı tili massivler bolg'an interaktiv sistema. Bul texnikalıq esaplawlarg'a baylanıslı bolg'an ha'r qanday ma'selelerdi sheshiwge imkaniyat jaratadı. A'sirese vektorlar ha'm matritsalar u'stinde a'meller orınlag'anda programmalastırıw tili Fortran yaki C ge salıstırg'anda bir neshshe ese tez orınlaydı.
Matlab so'zi matritsalıq laborotoriya (inglis tiline: matrix laboratory) ma'nisin beredi. Matlab arnawlı tu'rde matritsalıq esaplawlar ushın zamanago'y programmalastırıw mu'mkinshilikleri LINPACK ha'm EISPACK qa jen'il kiriw imkanin jaratıw ushın jazılg'an.
Matlab jıllar dawamında ha'r qanday paydalanıwshılar ta'repinen jetilistirilip barılg'an. Joqarı oqıw orınlarında matematikler ma'seleler sheshiwde, mashina qurılıslarında ha'm ilimiy jumıslar alıp barıw ushın standart instrument wazıypasın atqaradı. O'ndiriste bul mag'lıwmatlardı qayta islew ha'm analizlewda joqarı o'nimdarlı izertlewler ushın arnalg'an til. Matlab ta "toolboxes" dep atalıwshı programmalardın' arnawlı gruppası tiykarg'ı orın tutadı. Olar ko'plegen paydalanıwshılar ushın arnawlı metodlardı izertlew ha'm qollanıwda a'hmiyetli. Yag'nıy:
- ma'selelerdin' ayrıqsha klassları sheshiwge mu'mkinshilik beretug'ın Matlab tın' (M-fayl) funktsiyalar jıynag'ı.
- kontrollaw sisteması, neyron tarmag'ı, anıq emes logikalıq modellestiriw h.t.b boyınsha signallardı qayta islewde qollanıladı.
Däýeksöz alw
tags exist, but no
tag was found qatesi


text:
Ruteni
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Tatar Ensiklopediä Süzlege. Qazan, Tatar Ensiklopediäse İnstitutı, 2002.
Ruthenium, Ru, periodik sistemneñ VIII törkemendäge ximik elemente, atom nömere 44, atom massı 101,07. Ağaltın (Platina) törendäge metallarğa kerä. 1844. yılda Qazan Üniversitätendä Karl Claus aça, Dmitri İvanoviç Mendeleyev periodik sistemasında Räsäydä açılğan berdänber tabiğı element (iseme soñğı däwer Latín telendäge Ruthenia – Räsäy iseme belän atala). Bik qatı häm ışqıluğa çıdam eretmälär ingredientlärenä kerä, ximik reaksılarda katalizator.


text:
Qırğız tili
Qırğız tili (öz adı Kыprыз Tили, Kыprызчa, قىرعىزچا, قىرعىز تىلى) - türkiy gruppadan bir tildir, Qırğızistannıñ resmiy tili. Qırgızistannıñ ealisinden 60%-ge yaqın qırğızca qonuşa.
Bağlantılar[deñiştir]
- Kırgız Edebiyatı - I 31.Cilt Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (Türkçe)
- Kırgız Edebiyatı - II. 32. Cilt Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı (Türkçe)
- THE TALKING KYRGYZ PHRASEBOOK (İnglizce)
- Kиprизcko-Pycckий (Kыprызcko-pycckий) cлoBapb. (Rusça)


text:
İdel-Ural Ştatı
İdel-Ural berlege 1917.-1918. yıllarda Çığış Awrupada xäzerge öç Törki-Tatar (Tatarstan, Başqortstan, Çuaşstan) häm öç Fin-Uğır (Marii El, Mordoviä and Udmurtiä) cömhüriätlärne berläşterde.
Tarix[үзrәpTү]
1917. yılnıñ Yül ayında Törki-Tatarlar İdel-Ural däwläteneñ nigeze salına. Waqıtlı Milli İdärä yasala, ul öç näzärättän tora:
Milli Xäzinä oyıştırıla, anda 1 million sum çaması aqça cıyıla.
1917. yılnıñ 20. Nöyäberendä Sadri Maqsudi Millät Mäcleseneñ utırışın uzdıra. İdel-Ural Ştatınıñ yasaluı iğlan itelä, ul Qazan xanlığınıñ däwamı bulırğa tieşie. Millät Mäclese Sadri Maqsudinı İdel-Uralnıñ berençe prezidentı itep saylap quya.
1918. yılnıñ 5. Ğínwarında Sadri Maqsudi Millät İdäräseneñ räise bulıp saylana.
1918. yılnıñ 10. Ğínwarında Xärbi İdäräneñ 3000 ğäskäre Ufa uramnarında, «İdel-Ural!» qıçqırıp, milli tantanalı çığış yasıylar wä Milli İdäräneñ räise Sadrí Maqsudí bu tantananı qabul itä.
1918. yılnıñ 14. Ğínwarında Xärbi İdäräneñ 2. cıyılışınıñ 14. utırışında Sadri Maqsudi cämğiätne, berläşkän millät bulırğa häm milli mänfäğätlärne onıtmasqa, çaqırdı.
Millät Mäclese wäkilläre Sovet xäkimiäte belän söyläşü alıpbaruınnan baş tartıp, Milli İdäräseneñ cirle büleklärne yasawın däwam itälär: alar salımnarnı cıyalar.


text:
Sarayçıq
Sarayçıq, Urta Ğasırlar (14-16. yözlär) şähäre. Altın Urdağa, soñraq Nuğay Urdasına kergän. Küptän tügel ütkärgän arxäologik qazılmalar buyınça şähärgä 10. yözdä nigez salğan. Awrupa häm Urta Asiä säwdä yulında, Böyek Yefäk Yulınıí tönyaq tarmağındağı zur ähämiätkä iä bulğan şähär, yöklär almaşu urını. 1580. yılda Cäyek Kazakları tarafınnan cimerelä. Xäräbäläre (şähär qorılmaları, hönärçe ostaxanäläre qaldıqları h.b.) xäzerge Qazaqstanda, Ural yılğası buyındağı Sarayşıq (Qazaqça: Capaйшық) awılı yänläşäsendä saqlanğan.


text:
Yapon tele
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Yapon tele ul Yaponída qullanuda yöri torğan söyläşüle wä yazulı tel. Yapon xalqı üz telen Nihongo 日本語 itep atí.
ЭчTәлek
Taríx wä törkemläw[үзrәpTү]
Tel belgeçläre Yapon telen nindi törkemgä salu torında ber fikergä kilmägännär äle, bügenge köngä berniçä faraz bar:
- Yapon tele Altay tellärenä kerä dilär beräwläre. Bu törkemgä annan başqa Monğol wä Törki tellär dä kerälär. Suomi, Esti, Törki wä Korey telläre kük, Yapon tele dä yalğılmalı. Monnan tış, bu tellär arasında baytaq oxşaşlıqlar kürenä: ishi wä Törki taş/daş, yottsu wä Törki dört/dürt, man wä Törki men/meñ.
- Yapon tele Asía tellär törkemenä kerä. Bu faraz Yapon teleneñ, Korey tele kük, Çığış Asíanıñ başqa tellärennän yoğıntı buluına nigezlänä.
- Yapon tele Kön Asía tellärenä kerä. Bu faraz Tamil tele belän bäyläneş kürenüenä nigezlänä.
- Yapon tele ul Kreol teleneñ töre bulu uylawnıñ da tarafdarları bar, çönki Yapon süzläre arasında Austronesia tellärennän süzlär küp, tel tözeleşe Altay tellärendä kük bulsa da.
- Yapon tele ul Yapon telläre belän genä bäyle ayırılmalı tel.
Dönyada taralu[үзrәpTү]
Räsmi bulu[үзrәpTү]
Cirle söylämnär[үзrәpTү]
Awazlar[үзrәpTү]
Yapon awazları şaqtí ciñel wä alarnı başqa tellärendäge belän şağıştırıp bula. İceklärneñ kübese ber suzıqtan wä ber tartıqtan tora. Yaponçada 5 suzıq wä 17 tartıq awaz bar.
Suzıqlar[үзrәpTү]
Diftonglar Yaponçada yuq. Suzıqlarda qızqa/ozın buluında açıq ayırılu bar. Yapon suzıqları: img:Yapon-suziqlari.png
Tartıqlar[үзrәpTү]
Ímla[үзrәpTү]
Süzlek[үзrәpTү]
Yazu[үзrәpTү]
Bügenge yazu törläre[үзrәpTү]
Bügenge köndä Yapon telendä dürt yazu qullanıla:
- Kanji 漢字 ul üzläşterelgän Qıtay bilgeläre belän yazu. Bu yazu belän kiläsen yazalar:
- äyber iseme;
- sífat wä fiğel tamırı;
- Yapon iseme.
- Hiragana 平仮名 ul icekle yazu, qullanıla:
- sífat wä fiğel quşımtalarında (okurigana 送りがな);
- kisäkçelärdä (joshi 助詞);
- kanji'nı uqulışın kürsätkändä (furigana ふりがな);
- qayber süzlärne kanji'ğa qarağanda hiragana belän uqu ciñelräk bulğanda: mäsälän takusan (küp) süze 沢山 urınına yışraq たくさん kebek yazıla.
- Katakana 片仮名 ul ikençe icekle yazu, bu çaqlarda qullanıla:
- süzneñ cömlädä “yaqtırtılğan” buluı kiräk bulsa;
- çit teldä süzlärne wä isemnärne yazğanda;
- süz robot'çaraq uqılırğa tieş bulğanda;
- Rōmaji ローマ字 isemle Latín xärefle yazu bu çaqlarda qullanıla:
- sannarnı yazğanda;
- xalıqara ülçämnärne yazğanda;
- qısqartmalarnı yazğanda;
Mäsälän “min” mäğnäse belän watashi süze dürt yazu belän bolay yazıla.
Kanji yazuı Qıtay yazuınnan 6. yözdä Yaponída taraldı. Qıtay häm Yapon yazuları arasındağı qíınnıqlarnı beterü maqsatınnan ike yazu töre tözelä – Hiragana häm Katakana. Yapon tele öyränü maqsatınnan Latín älifbası nigezendä Rōmaji yazu tözelgän. Yapon xärefläre östän asqa, wä suldan uñğa yazıla. Elekkege zamannarda Yaponnar pumala belän yazğannar.
Öyränü[үзrәpTү]
Yapon telen öyränü eşe ímla, awazlar, yazu wä süzlek öyränüennän tora. Yapon awazlarını başqa tellärendägelär belän dä çağıştırıp bulsa, yazu wä süzlek isä Yapon mädäniätenä nıq bäyle, wä alarnı öyränü qatlawlıraq bula ala. Yapon telen öyränüneñ töp maqsatları arasında Yapon şirqätlärendäge eş urınına kerü. Yapon bulmağan keşelär tel belemen tikşerü öçen Japanese Language Proficiency Test (JLPT) isemle sınaw uzalar.
Monı da qara[үзrәpTү]
Tışqı mäğlümät[үзrәpTү]
- About: Japanese Language – Yapon tele turında İnglizçä belem.
- Yapon tele kana Tëўpибë (PDF)


text:
Çetin Altan
Çetin Altan (1927 s. d.) - qırımtatar tamırlı Türkiyeli yazıcı, jurnalist, eski mebus.
Çetin Altan 1927 senesinde İstanbulda doğdı. Qartbabasınıñ babası Qırımdan köçken arabacı Ahmet Qıpçaqskiy, qartbabası Harbiye mektebinde ocalıq da yapqan Tatar Hasan Paşa edi. Babası uquqçı Halit bey, anası Nurhayat hanımdır.
Galatasaray Litseyinen, Ankara Universiteti Uquq Fakultetini bitirdi. 1943-1944-de Çınaraltı, Varlık, İstanbul ve Kaynak mecmualarında şiirlerinen yazıları neşir etildi. Sipti kitabı Üçüncü Mevki 1946-da çıqtı. Ulus gazetinde mühbir olıp başlağanı gazetacılıqqa Hürseste devam etti. Daa soñra Halkçı, Tan, Devrim, Milliyet, Yeni Ortam, Hürriyet, Güneş, Akşam, Sabah gazetlerinde ve Çarşaf mecmuasında köşe yazıları yazdı.
Altannıñ dört romanı bar: "Büyük Gözaltı" (1973 Orhan Kemal Mukâfatı), "Bir Avuç Gökyüzü", "Viski" ve "Küçük Bahçe". Dörtevide Frenk tiline tercime etilgen bu kitaplardan Büyük Gözaltı İsveç tili, Yunan tili, Bulgar tili ve İspan tili; Bir Avuç Gökyüzü İspan tilinen Roman tilinde neşir etildi. Çetin Altan 1965-1969 arasında Türkiye İşçi Fırqasından mebus olıp saylandı. Bu vaqıttaki hatıratını "Ben milletvekiliyken" adınen kitaplaştırdı.
Yazıcınıñ episi oynanğan teatr oyunlarından basılı olğanlar; Çemberler, Mor Defter, Suçlular, Dilekçe ve Tahtaravalli, basılmağanlar Beybaba, Yedinci Köpek, Islıkçı ve Telefon Kimin İçin Çalıyordur. Kavak Yelleri ve Kasırgalarda balalığın añlatqan Çetin Altanıñ, "Aşk Sanat ve Servet"nen "Atatürk'ün Sosyal Görüşleri" adlı eki incelemesi bardır.
Çetin Altanıñ seyaat yazıları "Al İşte İstanbul" ve "Bir Uçtan Bir Uca" adlarınen neşir etildi. Elli senelik yazıcılığında yazğanları sebebinen pek çoq kere makemege berilgen Çetin Altan, ağır cezada 300-den ziyade davalandı. Üç kere tutuqlandı, eki kere maküm oldı ve eki sene apiste qaldı. Çetin Altan köşe yazılarına Milliyet gazetinde devam ete. 2008 senesinde Türkiye Cumhuriyeti Kültür Vekilligi Kültür ve Sanat Büyük Mukâfatını aldı. Apayı Solmaz Kamuran, oğulları özünday yazıcı, jurnalist olğan Ahmet Altan ve Mehmet Altan, qızı Zeynep Bakandır.
Münderice
Eserleri[deñiştir]
İlk kitabı: Üçüncü Mevki (1946).
Teatr oyunları[deñiştir]
- Mor Defter, Tahtaravalli, Dilekçe, Çemberler, Bey Baba, Suçlular, Yedinci Köpek, Islıkçı, Telefon Kimin İçin Çalıyor
Romanları[deñiştir]
- Bir Avuç Gökyüzü,
- Küçük Bahçe,
- Büyük Gözaltı,
- Viski.
İlmi Qurğu Eserleri[deñiştir]
- 2027 yılının anıları
Siyasiy incelemeleri[deñiştir]
- Kahrolsun Komünizm Diye Diye Globalleşme,
- Atatürk'ün Sosyal Görüşleri.
Tarihiy incelemeleri[deñiştir]
- Nar Çekirdekleri,
- Tarihin Saklanan Yüzü,
- Aşk, Sanat ve Servet.
Denemeleri[deñiştir]
- 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,
- Kopuk Kopuk,
- Gölgelerin Gölgesi Portreler,
- Kral Öldü, Yaşasın Kral,
- Şeytanın Aynaları,
- Bir Yumak İnsan,
- Uçuk,
- Şeytanın Gör Dediği,.
- Kadın, Işık ve Ateş,
- Yeryüzü Tanrıçaları,
- Kullar ve Sultanlar,
- İyiki Şu Köyceğiz Var, azırlagan Solmaz Kâmuran,
Külünçli kitapları[deñiştir]
- Zurnada Peşrev Olmaz,
- Sobe, azırlağan Solmaz Kâmuran,
Seyaat kitapları[deñiştir]
- Al İşte İstanbul,
Hatıra kitapları[deñiştir]
- Onlar Uyanırken
- Ben Milletvekiliyken,
- Kavak Yelleri ve Kasırgalar,
Antolojileri[deñiştir]
- Dünyada Bırakılmış Mektuplar,
- Seçmeler
Biografik ikâyeleri[deñiştir]
- Kalem Bahçelerinden Yedi Hayat,


text:
Roma İmperiyası
Roma İmperiyası (latince Imperium Romanum) - Roma Cumhuriyetiniñ Avgustus liderliginde Milâttan Evel I asırda yañıdan qurulğan qadimiy Roma devletidir. Uzun yıllar Aq deñiz çevresinde üküm sürgen Roma İmperiyası, Ulu Qavimler Köçünen başlağan qarışıqlıqlardan soñ Milâttan Soñ 395 senesi şarq ve ğarp olmaq üzere ekige ayrıldı. Ğarbiy qısım (Ğarp Roma İmperiyası) 476 senesi Ulu Qavimler Köçünde Avropağa kelgen Şimal Kavimleriniñ ücümleri soñucında yıqılğan, şarqiy qısım da barlığını Şarq Roma İmperiyası ya da Bizans İmperiyası olaraq 1453 senesinde Osmanlılarnıñ Konstantinopolis fetih etüvine qadar sürdürgendir.


text:
Foros
Foros (ukraince Фopoc, rusça Фopoc) – Qırımnıñ Yalta şeer şurasında bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 1978 kişi (2011 senesi).
Atıflar[deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
Spirtlar
Spirtlar - (лaT. spiritus — rux; isk. alkogollär rapәп. الكحول al-quxul — poroşok[1] molekulalarında uglevodorod radikalı belän bäylängän ber yäki berniçä funktsional' gidroksil gruppası bulğan organik matdälär dip atala.
Şuña kürä alarnı molequlasında ber yäki berniçä wodorod atomı gidroksil gruppağa almaşınğan uğlevodorodlar itep qararğa mömkin. Ğomologik räte yuğarıda kiterelgän spirtlarnı molequlalarında ber wodorod atomı gidroksil gruppası belän almaştırılğan çikle uğlevodorodlarnıñ quşılmaları itep qararğa mömkin.
Uglerod häm vodorodqa bay matdä bularaq, spirtlar qabızğaç cılılıq çığarıp yanalar.
Spirtlar organizmğa tiskäre yoğıntı yasıylar. Bigräk tä metil spirtı ağulı. Bik az ğına eçkändä dä ul kürü nervların üterä häm mäñgelekkä suqırayta. 5—10 ml spirt organizmnıñ köçle ağulanuına kiterä, ä 30 ml ülemgä kiterergä mömkin/
Spirtlar küp proizvodstvolarda eretkeç sıyfatında qullanıla. Ximiä promışlennostenda alarnı törle-törle sintezlar öçen faydalanalar.
İskärmälär[үзrәpTү]
- ↑ (иHrл.) Senning A. Elsevier's Dictionary of Chemoetymology. The whies and whences of chemical nomenclature and terminology/ Elsevier, 2007, 434 bit, ISBN 978-0-444-52239-9


text:
Matias Rust
Mathias Rust (1968 tua, Wedel) — ul Alman häwäskär pilotı, 1987. yılda Hamburgtan Mäskäwgä sanksiälänmägän oçış yasap, Qızıl Mäydanğa töşte. Rustnıñ iskitkeç totqarsız oçıp ütüe Sovetlar Berlegendä zur yañğırış taptı, hawa höcümenä qarşı sistemasınıñ köçsezlegen belderde häm saqlaw ministerlegendä küp otstavkalar quzğattı.
Oçış[үзrәpTү]
1987.neñ 28. Mayında 19-yäşle Mathias Rust aéroklubnıqı dürturınlı ciñel Cessna-172B Skyhawk oçqıçında Hamburg yanındağı Uetersen'nän oçıp kitä. Helsinki-Malmi aeroportında tutırıp salu öçen utırıp, dispätçergä Stockholm'ğa oçuın belderä. Kinät Rust elemtäne tuqtata, häm Mäskäwgä kurs alıp, Sipoo yanında Fin radarlarınnan yuğala. Şundí urınğa cibärelgän qotqaruçılar kerosin timgellären tabalar, bu timgellär häläkät dälilläre bulıp sanalar.
Şul waqıtta Rust Estoniädä SSSRnıñ däwlät çigen boza. 14:29 ul saqlaw radarında barlıqqa kilä. "Üze-çit" sistemasına cawap birmägännän "tsel nomer 8255" bilgelänä. Öç division anı kötkän, läkin töşeregä boyırıq bulmağannan anı tüşermilär. PVO suğışçan äzerlegenä äylänä häm ike oçqıç anı tabarğa cibärelä. 14:48 Gdov yanında ber pilot "Yak-12 şikelle" aq sport oçqıççığın taba, anı töşerergä röxsät sorí, läkin sorawnı kire qağalar. Annan soñ oçuçılar anı yuğaltalar häm Staraya Russa yanında Rust radarlarınnan çığa. Radar sayın, Rust yuğala häm barlıqqa kilä. Läkin Pskov yanında xärbi öyränülär bulğanlıqtan cirle PVO başlıqları anıñ "üze-çit"-kä cawap qaytarmawı täcribäsez yäş pilotlarğa xas totış bulıp sanalar häm bu rayonda cawap qaytarmawçı oçqıçlarğa "üzelär" statusın birälär. Torjok yanında töşkän oçqıçnı ezläw eşläre säbäbennän Cessna'ğa iğtibar itmilär. Anı boralaq yä öyränü oçqıçı dip uylílar. Monısı da qızıq: Şeremetyevo yanında Rust oçqan waqıtında PVO özelgän bula, häm bu zonada böten oçışlar tíıla. Şundí waqíğalarnıñ säbäbe açıq tügel. 19:00 Rust Mäskäw üzäge östennän oça. Ber bocra oçudan soñ, ul Vasilyevski Spuskqa töşä häm Vasili Blajenní Çirkäwennän 100 meterdä oçqıç tuqtata.
Töşüdän soñ[үзrәpTү]
19:10 Rust, oçqıçtan töşep, autograflar birä. Un minuttan soñ ul qulğa alına. Anı huliganlıqta häm çikne bozuda ğäyeplilär.
Mäxkämädä Rust üz adımnı "solıxqa çaqıru missiäse" atlí. 4. Sentäberdä ul 4 yılğa xökem itelä. 1988. 432 kön utırudan soñ, 3. Augustta ul amnistiälänä häm FRGğa qayta.
Näticälär[үзrәpTү]
Bu insident näticäsendä Mixail Gorbaçov üz säyäşi doşmannarın, saqlaw ministeren, Sergey Sokolovnı, PVO başlığın, Aleksandr Koldunovnı, xärbi hawa köçlär başlığın, Aleksandr Yefimovnı, Mäskäw PVO okrugı bağlığın, Anatoli Konstantinovnı otstavkağa cibärä. Yaña minister, Dmitri Yazov Gorbaçovnıñ tarafdarı bula.
Cessna'ğa taläp barlıqqa kilä (Rustnıñ atası bu oçqıç belän säwdä itkän). Cessna xäzer dä bik tä populár.
1987. yılnıñ 31. Mayında, Rusttan 3 könnän soñ, ber pilot üz Cessna'nı AQŞnıñ Panamadağı xärbi bazasında utırılğan.
Rustnıñ kiläse yäşäwe[үзrәpTү]
Alternativ xezmätendä bulğanda, 1989 Noyaberendä, Rissen hospitalendä eşläwçe şäfqät tutaşın pıçaq belän qada. 1991. yılda anı 4 yılğa xökem itelä, läkin 5 aydan soñ ul azat itelä. 1994. Räsäygä kilä, balalar baqçasına yärdäm itä. Şunnan soñ Mäskäwdä ayaq kieme belän säwdä itä. 28 yäşlek Rust watanına qayta. Bombay çäy säwdägäre qızı Geetha belän niqaxlaşa. 2001. Äprilendä käşemir switere urlaw säbäbennän mäxkämä aldında kilep basa. 2002. yılda ikençe xatını Athena belän Hamburgta yäşi.
Rust oçqan Cessna'ğa xäzer ber Yapon eşmäker iä bula. Anıñ işanuınça, oçqıçqa bäyäse artırır.


text:
Bu Kanalları İzlediniz mi ?
Kategori : Müzik
Etiketler : canlı vatan tv izleme, hd vatan tv, internetten vatan tv seyret, kesintisiz hd vatan tv izle, vatan tv bedava izle, vatan tv canlı izle, vatan tv canlı yayın, vatan tv frekansı, vatan tv haber, vatan tv hd canlı izle, vatan tv izle, vatan tv kanalı, vatan tv kesintisiz izle, vatan tv live izle, vatan tv online izle, vatan tv programları, vatan tv seyret, vatan tv yayın akışı, vatan tv yayını izle
Hakkında :
VATAN TV KANALINI İZLİYORSUNUZ…
Vatan TV izle, Vatan TV canlı izle, Vatan TV canlı yayın, Canlı Vatan TV izle, Vatan TV Hd izle, Vatan TV yayın akışı, Vatan TV Programları
“Vatan Tv izle“ için Gelen Aramalar
- vatan tv izle
- vatan tv canlı izle
- vatan tv yayın akışı
- vatan tv canlı yayın izle kesintisiz
- vatan tv izle canlı kesintisiz izle vatan tv online direk full izleyin
- vatan tv
- canl vatan tv izle
- vatan tv canlı yayın izle kesintisiz hd
- vatan tv canlı yayın izle
- vatan tv izle canlı
- vatan tv hd izle
- vatan tv yayın akışı izle
- canli vatan tv izle
- vatan tv canli
- vatan tv yayn ak
- vatan tv kanalı
- vatan tv canlı izle hd
- tv geçmişi izle
- vatantv canli
- vatan tv frekansı
- vatan tv canlı yayın akışı
- vatan tv canlı yayın
- vatan tv sopıng
- vatan tv izle canlı yayın
- vatantv izle


text:
Yusup Has Ha'jip
Yusip Has Ha'jib XI a'sirde jasag'an shıg'ıs ellerinin' ko'pshiligine belgili bolg'an ko'rnekli shayır ha'm alımlardın' biri. Ol jasap turg'an zaman tu'rkiy xalıqlar birlespesinin' en' rawajlang'an zamanı Qaraxakiyler ma'mleketinin' ilim ha'm pa'n jag'ınan o'sip, joqarg'ı basqıshqa ko'terilgen da'wiri edi. Sonın' ushında bul a'jayıp shayır tu'rkiy tilindegi jazba poeziyanın' baslawshıların'ın' biri boldı.
Yusup Has Ha'jib Balasag'uni "Qutadg'u biliktı" hijri esabı menen 462-jılı, jan'a jıl esabı boyınsha 1070-jılları jazıp pitkergen. Bul haqqında avtordın' o'zi de "on segiz ayda jazıp pitkerdim" degen pikirdi aytqan. Bunnan tısqarı onın': "Jasta eliwge kelip qaldı. Bir waqıtları qara g'arg'a edik. Endi aqıl da a'bden tolısıp, shash ta ag'arın'qırap, aq quwg'a aylanıp baratırmız" degen so'zlerine qarag'anda, bul da'standı ol eliw jaslar shamasında jazıwg'a kirisken. Usınday mag'lıwmatlarg'a tiykarlanıp "Qutadg'u bilik"tin' 1070-jılları jazılıp pitkerilgenligin esapqa alg'anda, onın' avtorı bolg'an Yusup Balasag'unidin' 1015-jılları tuwılg'anlıg'ın tastıyıqlawg'a boladı.
Yusip Has Ha'jibtin' "Qutadg'u bilik" (Baxıtqa baslawshı bilim) shıg'armasının' ha'zirge shekem tek u'sh nusqası g'ana tabılg'an. Bunın' en' birinshisi - Ve-sh nusqası. Bul kitap 1439-jılı Gerat qalasında ko'shirilgen bolıp, son'ınan belgisiz sebepler menen Stambulg'a alıp ketiledi. Bul kitap sol jerde diplomatiyalıq xızmette ju'rgen belgili Avstriya alımı İosif fon Xammer Purgishtal qolına tu'sedi de, onı satıp alıp Venadag'ı korollik kitapxanag'a sıylıqqa beredi. Solay etip bul kitap Qutadg'u biliktin' Vena nusqası dep ataldı.
Ekinshisi Kair nusqası bolıp, bul qoljazba negizinen arab ha'ribi menen ko'shirilgen. 1896-jılı nemis alımı B. Morits ta'repinen tabılg'an. Usı nusqa tiykarında ko'shirilgen belgili rus alımı V. V. Radlov qoljazbası SSSR İlimler Akademyasının' Shıg'ıstanıw institutının' Peterburg bo'liminde saqlanadı.
U'shinshisi Namangan nusqası 1914-jılı A.Z.Valitova ta'repinen O'zbekstaniın' Namangan qalasınan tabılg'an. Bul kitap 1967-jılı belgili o'zbek alımı Qayum Karimov ta'repinen transkriptsiyalanıp baspadan shıqtı.
Da'standa avtor negizinen to'rt tu'rli ma'seleni ortag'a qoyadı.
- A'dalat
- Da'wlet
- Aqıl
- Qa'na'a't.
Eldi basqarıw ushın usı to'rt talap og'ada za'ru'r bolıp esaplanadı. Birinshiden, eldi basqarıw ushın patsha a'dil bolmag'ı lazım. Bul bag'dar da'standa Ku'ntuwdı patsha obrazı arqalı berilgen. Ekinshiden, el xalıq abadan jasawı ushın ma'mlekettin' g'a'ziynesi mol bolıwı ha'm bul baylıqtı o'z ornında jumsawshı bilimli adamlar kerek. Patshalıqtın' g'a'ziynesi esap-sanaq arqalı alıp barılsa g'ana el baxıtlı, da'wletli boladı. Bul ha'diyseler patshanın' wa'ziyri Aytoldı obrazı arqalı beriledi. U'shinshiden, ma'mleket aqıl ha'm parasat arqalı basqarılıwı kerek. Bul ma'sele wa'zirdin' aqıllı ulı Ug'dulmish obrazı arqalı sheshiledi. To'rtinshisi, ha'r qanday adamnın, qa'na'a't insaplı bolıwı kerekligi wa'zirdin' tuwısqanı da'rwish Odg'urmish obrazı arqalı berilgen.
Da'stan sol da'wirdin', en' ko'lemli shıg'armalarının' biri bolıp altı mın' bes ju'z jigirma ba'yitten ibarat. Shıg'armanın' baslı qaharman'ı Ku'ntuwdı isimli patsha. Ol o'zinin' a'dilligi menen pu'tkil du'nyag'a ma'lim bolıp, ko'p g'ana adamlar onı ko'riwdi ha'm pikirlesiwdi a'rman etken.
Biraq, Has Hajib aytqanday, bir adamn ın' danalıg'ı, a'dalatlıg'ı hesh na'rse bolmas eken. Onın' ideyaların iske asırıw ushın ja'rdemshi danıshpanlar kerek. Aytoldı tap usınday keyiptegi adamlardan biri bolıp, Ku'ntuwdını izleydi ha'm tabadı. Ku'ntuwdı onı ko'p ma'rtebe sınap ko'rgenen keyin o'zine wa'zir etip tayınlaydı. Aytoldı elge ushıp kelgen bir baxıt qusı sıyaqlı xalıqtın' bereketi birden tasıp kete beredi. Shıg'armanın' basınan aqırına shekem avtor o'z pozitsiyasında anıq turadı. Ol bul kitaptı tek na'siyat ushın g'ana jazbag'an. Yag'nıy, bul du'nyanı tanıwdın' o'zi negizinen bilim iyelew. Bilimsiz adamnın' nadanlıg'ı ko'p. Sonın' ushında du'nya go'zzallıg'ı bilimnen baslanadı. Bilim adamlardın' ko'zin ashadı. Jaqsı ha'm jamanlardın' parqın tu'siniwge ja'rdemlesedi. Jamanlıq jolı menen tabılg'an baylıq adamlardın' abıroyın tu'siredi degen pikirdi aytadı. Avtor bul haqqında:
Gu'mis tez sawılar ha'm pa'nt beredi,
Danalıq so'z gu'mis alıp keledi.
O'mirge miyrasdur danalar so'zi,
So'z benen ashılar aqıldın' ko'zi.
Sonlıqtan sezimdi tarqatıp elge,
Miyras etkim keldi keyingilerge...
Ko'p adamlar bilmesede o'zimdi,
Qaldırmaqshı boldım, so'ytip so'zimdi,
Na'siyatlar jaqpas nadanlar ushın,
Men jazdım haqıyqıy adamlar ushın'
Bul so'zlerdi bilimlige arnadım,
Bilimsizdin' tilin bile almadım…
Yusip Has Ha'jib bul kitaptın' jazılıwı haqqında ayta kelip: "Meni qartayg'an halımda g'ana bul du'nyanın' ta'shwishlerin jaqsı sezdim. Jaqsılar menen bir qatarda bul du'nyada jaman adamlar da a'dewir ko'p eken. Eger bular bir shımshım bolsada danalıqtan sabaq alsa, bunday bolmas edi degen oy qıyalıma keldi. Solay etip bul shıg'armanı jazıwg'a kiristim. Sonshama ha'diyselerdi sezip ju'rgen bolsamda bul ku'nge shekem bir qatar jazbag'anım ushın o'zimdi keyidim - dep aytadı. Qullası, Yusip Has Ha'jibtin' "Qutadg'u bilik"tı og'ada erte da'wirlerde jazılıp qalıwına da'stan, danıshpanlıq haqqındag'ı en' a'jayıp shıg'arma bolıp esaplanadı.


text:
İnventarizatsiya
İnventarizatsiya - tiyisli materiallıq juwapker shaxs juwapkershiligindegi tovar materiallıq baylıqlardın' tolıqlıg'ın san ha'm sapa jag'ınan anıqlap, buxgalteriya jazıwları menen salıstırıw ha'm na'tiyjelerdi anıqlawı.
Inventarizatsiya o'tkeriw jolı menen ka'rxanag'a tiyisli bolg'an materiallıq baylıqlardın' tolıqlıg'ı ta'miyinlenedi. Inventarizatsiyanı tolıq, tek bir bo'legin ha'm tan'lap alg'an halda o'tkeriw mu'mkin.
- Tolıq inventarizatsiya o'tkeriw basshı ta'repinen arnawlı jazba buyrıq beriw jolı menen a'melge asırıladı.
- Bir bo'legi o'tkeriletug'ın inventarizatsiyalar tiykarınan bahalardın' o'zgeriwi a'melge asırılg'anda o'tkiziledi ha'm belgili bir tovar tu'ri boyınsha onın' na'tiyjeleri anıqlanadı.
- Tan'lap alg'an halda o'tkeriletug'ın inventarizatsiyalar ko'p jag'daylarda sho'lkem baslıg'ı yamasa bas buxgalter ta'repinen o'tkiziledi. İnventarizatsiya o'tkeriwde tiyisli juwaplar shaxstan mu'lk tolıq sanalıp, pul birligindegi esap-kitabı anıqlanadı.


text:
Bötentatar İctimaği Üzäge
Bötentatar İctimaği Üzäge (BTİÜ), Tatar milli ictimaği-säyäsi oyışma.
1. oyıştıru qorıltayı 1989 yılnıñ Febrälendä Qazanda uzdırıla. Başta Tatar İctimaği Üzäge dip atala. 2. qorıltayda (1991 yıl, Febral) cämğiätneñ programması häm nizamnamäse qabul itelä, 35 keşelek pezideumı saylana, iseme Bötensoyuz Tatar İctimaği Üzäge dip üzgärtelä. 1992 yıldan xäzerge isemendä. BTİÜne oyıştıruda başlap yörüçelär: M. Mölekev, İ Ämixanov, Fäwziä Bäyrämeva, Z. Zäynulin, R. Safin, F. Safiullin h.b.
Maqsat-programması: Tatarlarnıñ däwlätçelegen torğızu, Räsäy Föderasiäse häm başqa däwlätlär belän tiñ, tigez däwlätara mönäsäbätlär urnaştıru, milli mädäniätneñ, telneñ üseşenä ireşü, Tatar telen çın däwlät tel itü, İslam dine eşçänlegen yañartıp cibärü, başqa töbäklärdä yäşäwçe Tatarlarnıñ milli-mädäni häm üzbilgelänü xoquqların ğämälgä aşıruda yärdän iteşü h.b.
Taşqın, Millät häm İzvestiya TOTs (TİÜ xäbärläre; Urısça: ИзBecTия TOЦ) gäzetläre näşer itelä. Citäkçe organnarı: qorıltay, Ğäli Mäcles (qorıltaylar arasında), Prezidium (daimi eşli), Prezidium räise (almaşlap). Qorıltayları:1.se 1989-da, 2.se 1991-dä, 3.se häm 4.se 1993-tä,5.se 1996-da, 6.sı 1999-da, 7.se 2002-da uzdırıla.[1] Berniqädär mäğlümätlärgä qarağanda, BTİÜdä suğışçan qanatı bar; 1990. yıllarda İçkeriä yawbaşları belän elemtä totqanı uylanıla. [2]
Çığanaqlar[үзrәpTү]
- ↑ Tatar Ensiklopediä Süzlege, Qazan, 2003
- ↑ (Urısça) 4. Bötendönya Suğışı säxifäsendä


text:
Operatsion sistema
Operatsion sistema (ko'binese OS ha'mde O/S dep qisqartıladı) kompyuter sistemasının' bag'darlama komponenti bolıp, kompyuterdin' sheklengen resursların basqarıw ha'm koordinatsiya ha'reketlerine juwap beredi.
Ha'zirgi da'wir operatsion sistemalarına Microsoft Windows, Mac OS, Linux, BSD and Solarislerdi mısal qılıp keltiriw mu'mkin. Desktop ha'm notebook kompyuterleri arasında Microsoft Windows jetekshi esaplanıp kelmekte, al serverlerge ko'binese Linux yamasa Unix-sıyaqlı sistemalar qoyıladı.


text:
Mongol tele
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Mongol tele. Bu termin Mongolíanıñ Mongolları tele wä barça Mongol törkeme telläre añlata. Monnan tış "Mongol tele" terminı belän şulay uq borınğı ğomumi Mongol tele häm iske yazu Mongol tele añlana.
Mongol tele tar mäğnädä[үзrәpTү]
Mongollarnıñ, töp MR xalqınıñ wä Eçke Mongolíanıñ wä törle Qıtay regionlarında yäşi torğan ayırım törkemnärneñ tele. Töp dialekt buyınça yış xalxa*mongol yä ğadi xalxa atala. Xalxa teleneñ ädäbiät normı häm MNR däwlät tele xälät bar. Anda söyläşüçelär sanı 2.3 mill. keş. çaması(1995). Xalxa dialektı mongol tele dialektlar üzäk törkemenä kerä. Anıñ beländer berättän könçığış da könbatış gruppları şulay uq ayırılalar. Dialektlar arasındağı ayırımlıklarnıñ nigezdä fonetik täbiğäte bar.
Mongolía milli tele bularak ul Mongol xalıq révolütsiyäsennän (1921) soñ xalxa dialektı buyınça tözelä başladı. 1943nçe yıldan birle anıñ kirillik älifba buyınçağı yazuwı bar.
Mongol telläre törkeme[үзrәpTү]
Xalxa-mongol belän mongol yazuwı tele mongol telläre törkemenä kerälär. Bu törkem kiläçäk törkemnärgä bülenä: Tönyaq-Mongol telläre: burât, qalmıq, ordos, xamnígan, oyrat; Könyaq-Mongol telläre: dagur, şira-yugur, dongxiang, baoan, tu; mogol tele Äfgänstanda ayırımça bula. Bu tellär ber-bersenä bik yaqın.
Üz tözüwe buyınça, bolar agglütinativ tellär flektivlek elementläre belän bula. Küpçelek tellärdä (qalmıqtan häm burâttan başqa) şäxessez fiğil törlänüe sífatlı. Monnan tış morfologiä sferasında alarda süz alıştıruı häm süz eşäwe arasındağı ayırma yuq. Mäsälän, kileş formaları ber süzneke yaña süzlär kebek bula häm tağın ber tapqır kileş buyınça törlänä alalar. İälek almaşlıqları urınında ayırım affíkslar bar: şäxesle dä şäxessez. Predikativ affíkslar buluı, isemlär fiğil kebek törlänä alalar, dip täesir qaldıra. Süz törläre yomşaq ayırıla. Bolar: isem, fiğil dä üzgärmäüçe kicäkçälär. İsem dä sífat küpçelek tere tellärdä häm yazu tellärendä morfologikça tügel ä sintaksís funktsiäse belän genä ayırılalar.
Sintaksísta spetsial bilgelänüçe aldında bilgeläwçe urını, cömlä axırında fiğil urını da bilgelänüçe wä bilgeläwçe kileş yä san buyınça kileşterü yuqlığı bula.


text:
Aysädora Dunkan
Isadora Duncan /aysädora dankan/ (26. May, 1878 - 14. Sentäber, 1927) Amerikan biüçe xatın ide.
Dora Angela Duncanon isemle Californiadağı San Francisco şähärendä tua. Zamança biü änise bulıp tanılğan. Quşam Ştatlarda bik populár bulmağaç, ul 1900. yılda Parisqa küçä. Isadora Montparnasse'dağı no. 9, rue Delambre isemle qunaqxanäsendä artist cämğiät üzägendä yäşi. Ğädättä ul Paris'ta iñ populár kürşe Luxemburg Baqçasında, ul säğät 5tä açqanda, bii.
Şäxsi häm professional tormışta ul ädäpne häm qäğidälären boza. Anıñ ber söyärkäse teater rässamı Gordon Craig bula; ikençese tegü maşinnar magnartı Isaac Singer'neñ ulı Paris Singer bula; alardan härkemdän Isadora bala taba. İsadora'nıñ şäxsi tormışı şaqtí zur cäncälneñ sıltawı bula, ayıruça anıñ balalarınıñ 1913. yılda bulğan Seine yılğasında hälâqättä batuınnan soñ. 1922-23 yıllarda bulğan Quşma Ştatlarğa soñğı vizitendä Boston säxnäsendä qızıl şarf belän seltäp, imçäk açıp, "Ul qızıl! Min dä şundí!" möräçäğät itä.
Montparnasse'dağı Bohemalıq cämğiäte Isadora'nı qänäğätländermä, 1909.da ul 5 Rue Danton qunaqxanädäge ike zur apartmentqa küçä, monda berençe qatta yäşi, ikençesen biü mäktäbe öçen qullana. Balet biep, ul bik küp şäkertlär qazana, bu Isadora'ğa üz balet mäktäbendä uqıtırğa mömkinlek birä. Ul rässamnarnı sınnar, zärkän äyberlär, şiğerlär, räsemnär yasarğa ilhamlandıra. Théâtre des Champs-Elysées 1913.tä açqanda, anıñ yöze barelieftä skulptor Antoine Bourdelle çoqıp yasí häm díwarlrda Maurice Denis räsem yasí.
1922. yılda ul 17 yäşkä yäşräk Urıs şağire Sergey Yeseningä kiäwgä bara. Yesenin Duncan belän Awrupığa kitep bara, lâkin anıñ yış isereklärçä ğawğalar alarğa naçar cämäğätçelek fikere kiterä. Kiläse yılda ul Duncan'nan ayırıla, Mäskäwgä qayta häm monda aqıldan şaşa. Xastaxanädän çıqqaç, ul 1925.neñ 28. Dekäberdä üz-üzenä qullar sala.
Isadora'nıñ Fransiadağı Nice'tä bulğan faciğäle ülem säbäbe anıñ cilferdäwçe zur şarf bula. Nice, France. Isadora dustı Ivan Franchetto'nıñ Amilcar maşinasında barğanda, anıñ şarfı tägärmäçkä elägä häm küçärgä çornala. Ms. Duncan muyın sındırıp ülä.
Isadora Duncan Ma Vie isemle tärcemäi xäle yazdı, bu kitap 1968 yılda Isadora isemle filmendä ékranlaşqan.
Isadora Duncan'nı kremasílandılar, anıñ köle Parisdağı Père Lachaise qäberlegendä kolumbaríğa mäñgelek yoqığa tala.


text:
I Mehmed Geray
I Mehmed Geray (arap urufatında: ۱محمد كراى; 1465—1523) - I Meñli Geraynıñ sekiz oğlundan üykenidir. 1515 senesi babası ölgen soñ tahtqa keçti ve 1523 senesine qadar sekiz yıl tahtta qaldı. O devirde inkişaf etken Moskva Knâzlığına qarşı şiddetli ücümler yapmağa başladı. Qardaşı I Sahib Geray ile 1521-de Qazan şeerini aldı. I Sahib Geraynı Qazan Hanlığınıñ tahtına oturttı. Moskva üzerine seferge barıp, Moskva yanına qadar kelip etrafnı ateşke berdi. 1523 senesi Hacı Tarhannı zapt etti ve Moskva ulu knâzı IV İvannı bergige bağladı. Amma ondan soñ noğay mırzaları onı aldatıp Hacı Tarhandan çıqarıp öldürdi.
I İslâm ve I Ğazı Geray hanlarınıñ babasıdır.


text:
Ğaysanıñ Çın Çirkäwe
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Ğaysanıñ Çın Çirkäwe (Qıtayça: 真耶穌教會) ul 1917. yılda Beijingtä, Qıtay, barlıqqa kilgän bäysez çirkäw. ĞÇÇneñ Xalıqara Cíılışınıñ bügenge räise Yung-Ji Lin. ĞÇÇneñ 6 kontinenttä häm 45 ildä 1.5 million dindär isäplänä. Çirkäw Protestantizm Xristianlığınıñ Qıtay tarmağı.
ЭчTәлek
Un baş qanun[үзrәpTү]
- İzge Rux
- Çuqınu
- Ayaq yuu
- İzge Priçastie
- Şabbat totu (Şimbä totu)
- Ğaysa Mäsix
- Bibliä
- Qotqaru
- Çirkäw
- Qiämät
Başqa qanun[үзrәpTү]
ĞÇÇ Rıştua bäyräm itmi, çönki ĞÇÇ dindärläre uylawınça Rıştua mäcüsi Rom İmperiäsendäge Qoyaşnıñ tuğan köne bäyrämennän kilä.
Çığışıníñ taríxí säbäpläre[үзrәpTү]
Qıtay taríxında çuqındıru omtıluları berniçä tapqır bula. Farsı Nestoriannarı (635-845), Rom Katolikları belän İezuitlar (1265, 1601-1724) imperatornıñ iltifatlılığın qazanmí häm yäşeren eşlilär. 1807. yılda kilgän Şotland Robert Morrisonnan başlap Qıtayda Protestant missionärläre üz eşen başlílar. 1840. yıllardağı Opium Şuğışınnan soñ böten dönyadan missionärlär kilä başlílar. 1865. yılda Hudson Taylor Qıtay Eçe Missiäsenä nigez sala. 19. yöz axırında Xristiannar saní arta, 1900. yılğa Qıtayda 111000 Protestant häm 2000 missionär bula.
İlleçelär xäräkäte häm ĞÇÇ barlıqqa kilü[үзrәpTү]
Amerika Quşma Ştatlarınnan soñ İlleçelär xäräkäte aktivlegen Qıtayğa yünältä häm Apostol İmanı Missiäse Shanghai şähärendä nigezlänä, küp Qıtaylar Xristianlıqqa küçä. Bokserlar baş küterü, höcümnär häm cäberlärdän soñ Qıta Xristianlığı Öç-Üz xäräkäte taktikasına küçä: üzidärä, üzbulışu, üzpropagandalaw, barısı çit il yoğıntısın kimetü öçen. Berniçä çirkäw yarlılana. ĞÇÇneñ öç oyıştıruçı bu niäten yaqlílar, läkin soñraq İlleçelärdän ayırılalar. Bu Paul Wei, Ling-Sheng Zhang häm soñraq Barnabas Zhang bulalar. Xäzerge köngä ĞÇÇ Qıtay çiklärennän kilep böten dänya buylap tarata.1956. yılda Taichung şähärendä Taiwannıñ Baş Cíılışı, 1967. yılda Los Angeles'tä ĞÇÇneñ Xalıqara Cíılışı nigezlänä. 1949. yılğı kommunistlar ciñüedän soñ Qıtay Eçendä Xristiannarğa qarşí zolım başlí häm Çirkäw Qıtay Eçe dindäre belän elemtä yuğalta.
İsem[үзrәpTү]
Baştan, oyıştıruçılar Ğaysanıñ Çın Çirkäwe (耶穌真教會) isemen taqdim itkän, läkin Beijing polisiäse, yalğışıp, anı Çın Ğaysa Çirkäwe (真耶穌教會) bulıp terkälgän.


text:
Dünya
Dünya (Yer, Yer yüzü, Zemin) - Küneş sistemasında Küneşke uzaqlıq baqımından üçünci sırada olğan seyyare. Üstünde ayat bar oluvı bilingen yekâne kök cismidir. Qattı olğanı ya da, esasen, taş maddelerinden ibaret olğanı içün o, qurulışı ceetinden oña oşağan yer şeklindeki seyyareler gruppasına öz adını berip, olarnıñ arasında yer ala. Dünya bu seyyare gruppasınıñ kütle ve kölem baqımından eñ büyügidir. Büyüklikte Küneş sistemasınıñ 8 seyyaresi arasında ondan çoq büyük gaz devleriniñ arqasından kelip, beşinci sırada yer tuta. Tabiiy bir yoldaşı - Ay - bar.


text:
Leonard Euler
Leonard Euler (aytılıwı: Leonard Oiler; 15 aprel, 1707 - 7 sentyabr, 1783) Shveytsariya matematigi ha'm fizigi. Ol o'mirinin' ko'p bo'legin Rossiya ha'm Germaniyada o'tkergen.
Euler differentsiyal esaplawlar ha'm topologiya sıyaqlı tarawlarda a'hmiyetli ashılıwlar jasag'an. Ol bu'gingi ku'ni matematikada qollanılıp atırg'an ko'plegen so'zlerdi kiritken. Ol matematikalıq funktsiya tu'sinigin kiritken. Ol o'zinin' mexanika, optika ha'm astronomiyadag'ı jumısları menen de belgili.
Euler 18-a'sirdin' en' a'hmiyetli ha'm barlıq da'wirdin' en' ullı matematiklerinin' biri esaplanadı. Ja'nede ol en' ko'p jazg'an matematiklerdin' biri. Onın' jumıslarının' toplamı 60-80-tomdı quraydı. Matematik Pierre-Simon Laplace aytqan: "Eulerdi oqın', ol bizlerdin' ha'mmemiz ushın ustaz".
Euler Shveytsariyanın' 10 franklıq pul birliginin' altınshı seriyasında ha'm ko'plegen Shvetsiya, Germaniya ha'm Rossiya pochta markalarında sa'wlelengen. 2002 Euler asteroidi onın' hu'rmetine atalg'an.


text:
Qazan-Passajirlı (Qazan-1) vokzalı
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Timer yul vokzalı Qazan-Passajirlı yäki Qazan-1 Vokzal yanı mäydanında Qazan üzägendä urnaşqan. Aeroekspress öçen "qızıl" binası - tarixi miğmari häykäle (1896 yıl), Şähär yanı häm şähärara Terminalı (1967 yılda tözelgän, 2005 häm 2012 yañartıp tözelgän), Xezmät häm Poçta binaları. Vokzal yılda 8 million passajir xezmät kürsäta. Vokzalda 15 timer yul bar, yabıq cir öste yulı tözelä. "Qazan-2" vokzalı açıluıdan soñ "Qazan-1" aşa cirle formalaştıra torğan poyezdlar häm elektriçkalar baralar, "Qazan-2" aşa ütü torğan poyezdları baralar. Mäskäw-Qazan timer yulı 1893 yılda açqannan soñ Qazan vokzalı tözelgän ide.


text:
Rusiä İmperiäse
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Rusiä İmperiäse (Urısça: Poccийckaя ИMпepия), küpmillätle däwlät (1721.-1917.).
Pyotr I färmanı belän 1721. yılda elekke patşalıq imperiä dip iğlan itelä. İke ğasır däwerendä imperiä Qırım Xanlığın, Baltiq buyı däwlälären, Ukrainanıñ Dniperdän Könbatışta yatqan öleşen, Belarusnı, Polşanıñ Könçığış öleşen, Bessarabiäne, Tönyaq Qawqaz, 19. yöz däwamında Könyaq Qawqaz cirlären, Qazaqstan, Urta Aziä cirlären, Finlyandiäne h.b. il-däwlätlärne "üzenä quşu"ğa ireşä. 19. yöz axırında Rusiä İmperiäseneñ mäydanı 21,8 mln. km2, xalqı 128,2 mln. keşe (1897). 100dän artıq millätne berläşterä, şunıñ 43% Urıslar.
1914. yılda Rusiä İmperiäse 81 gubernağa häm 20 ölkägä bülenä; 931 şähäre bula.
Däwlät başında xoquqı çiklänbägän (absolyut) monarx – imperator tora. Däwlättä Xristian dine östenlek itä. Rusiä İmperiäsendä 20 yäştän usğan här ir-at imperatorğa tuğrılıq antı birergä tieş bula. İmperi xalqı 4 töp sıynıfqa bülenä: dvoryannar (дBopяHe) — morzalar, ruxanıylar (дyxoBeHcTBo), şähär obıvatelläre (ropoдckиe oбыBaTeли) — şähärdä toruçılar, krestyannär (kpecTbяHe). Xakimlek itüçe qatlaw – dvoryannar.
İdel buyı, Seber, Urta Aziä Urıs bulmağan xalıqlar çiklängän, üz matbuğatı, däwlät tä'minatındağı mäğärife bulmağan "keçe xalıqlar" (inorodetslar — иHopoдцы) isemlegendä yöri. 1917. yılğı Fevral İnqilabı näticäsendä monarxiä tärtibe yuqqa çığarıla, Waqıtlı Xökümät tözelä. 1917. yılnıñ 1 (14) Sentyabrendä Waqıtlı Xökümät Rusiäne cömhüriät dip iğlan itä.


text:
Necip Hablemitoğlu
Necip Hablemitoğlu (1954 – 2002) - qırımtatar tamırlı Türkiyeli yazıcı, araştırmacı, tarihçı.
Dr. Necip Hablemitoğlu, 1954 senesinde Ankarada doğdı. Ankara Atatürk Lisesini bitirgen soñ Ankara Universiteti Siyasiy İlimler Fakultetinde oqudı. 1977-de diplomını aldı. 1977-1988 senelerinde Dilde, Fikirde, İşte Birlik mecmuasını neşir etti. 1980-den soñra Ankara Univertiteti Türk İnqilâp Tarihı İnstitutında çalıştı ve mından doktor diplomnını aldı.
1974 senesinde Şuralar Birliginde zulüm, basqı, sürgün ve etnik ayrımcılıqnı añlatqan Sovyet Rusya’da Devlet Terörü adlı kitabını neşir etti. Aynı sene yazğan Yüzbinlerin Sürgünü kitabında qırımtatar sürgünligini añlattı.
1995 – 1996 senelerinde Birleşken Milletler Cemiyetiniñ Moldaviyada Gagauzlarnıñ Latin elifbesine keçme proyektinde muşavir olıp vazife aldı. Türkiye tışındaki türkiy halqlarnen alâqalı pek çoq tedqiqatı ve kitabı olğan Hablemitoğlu 2002 senesinde eviniñ aldında oğrağanı bir suiqastnen öldürildi. Özündiy Univertitet ocası olğan Prof. Dr. Şengül Hablemitoğlunen evli ve eki qız balası bar edi. Son kitabı Köstebek adınen vefatından soñ neşir etildi.
Pek çoq kitabı ve maqalesi olğan Dr. Hablemitoğlu, ömrüniñ soñki yigirmi senesinde Ankara Univertitetinde ocalıq yaptı. Ana ve baba tarafından qırımtatar tamırlı olğan Hablemitoğlu İsmail Gasprinskiy ve qızı Şefiqa Gasprinskayanıñ hususiy vesiqaları da olğan zengin bir arhivi bar edi.
Eserleri[deñiştir]
- Sovyet Rusyada Devlet Terörü,
- Yüzbinlerin Sürgünü,
- Çarlıq Rusyasında Türk Kongreleri
- Şefiqa Gasprinskiy ve Türk qadın areketi
- Qırımda Türk Soyqırımı
- Gaspıralı İsmail
- Kemal’in Öğretmenleri
- Alman Vakıfları Bergama Dosyası
- Türkiye, Milli Mücadelede Yeşil Ordu Cemiyeti ve Gaspıralı İsmail Bey
- Şeriatçı Terörün ve Batının Kıskacındaki Ülke: Türkiye
- Köstebek


text:
Kauçuk
Kauçuk — tabiği polimer. Sıyfat analizı kauçuknıñ ike elementtan—uglerod häm vodorodtan torğanlığın kürsätä, yağni kauçuk uglevodorodlar klassına kerä.
Tabiği kauçuknı qayber üsemleklärneñ, nigezdä Braziliädä üsä torğan ğeveya ağaçınıñ, sötsıman sıyıqçasınnan tabalar.
Sıyıqça alu öçen ğeveya ağaçında kisemnär yasıylar. Şul kisemnärdän ağıp çıqqan sötsıman sıyıqçanı — kauçuknıñ qolloid eremäsen cıyalar. Annan soñ elektrolit (kislota eremäse) belän tä'sir itep, yäki cılıtıp qoağulyatsiälilär. Qoagulyatsiä näticäsendä kauçuk bülenep çığa.
kauçuknıñ iñ ähämiätle üzlege—anıñ elastiklığı, yağni artıq zur bulmağan tışqı köç tä'sirendä formasın üzgärtüe, mäsälän, suzıluı, qısıluı, ä annan soñ, köç tä'sire tuqtalğaç, yañadan elekke formasına qaytuı.


text:
Kriminologiya
Kriminologiya ataması latınsha krimen - jınayat, grekshe logos - ta'liymat so'zlerinin' birikpesinen turıp, jınayat haqqında ta'liymat degendi an'latadı. Kriminologiya - jınayatshılıqtı, jınayatshının' shaxsın, jınayatshılıqtın' sebep ha'm sha'rayatın, onın' aldın alıwdın' metod ha'm usılların ilimnin' ulıwma metodologiyası sıpatında dialektikalıq ko'z qarastan izertleytug'ın ja'miyetlik-huqıqıy, teoriyalıq a'meliy ilim.
Kriminologiya tu'sinigin ha'm ta'biyatın ja'miyetlik, yuridikalıq yaki ta'biy pa'n sıpatında ta'n alıw mashqalası shet el kriminologiyasında elege shekem tartıslı. Kriminologiyanın' anglosaksoniyalıq sisteması onı sotsiologiyanın' bir tarawı dep esaplap sotsiologiyalıq kolledjlerde o'tedi. Frantsiya iliminde kriminologiyanın' klinikalıq ta'repine-psixologiyalıq, psixiatriyalıq anomaliya ta'repine, Germaniyada eki ag'ım-biologiyalıq ha'm sotsiologiyalıq ha'reket etedi.
1960 jılı burıng'ı SSSR da shıqqan birinshi kriminologiya kitabı huqıqıy ilim, jınayat huqıqının' bir tarawı sıpatında edi. BMSh kriminologiyanı sotsiologiyalıq ha'm yuridikalıq kompleksli sistema retinde ta'n aldı. 1970 jıldan baslap kriminologiyanı ja'miyetlik ilim, sotsiologiya-huqıqıy ha'm distsiplinarlıq kompleksli ilim sıpatında tu'sine basladı.
Kriminologiya iliminin' obekti - predmetinen ken' bolıp jınayatshılıqtı, onın' aldın alıw ma'selelerin sheshiw menen baylanıslı barlıq ja'miyetlik qatnasıqlardı o'z ishine aladı (ekonomikalıq, ja'miyetlik-siyasiy, ideologiyalıq, ma'deniy, diniy ha'm basqa da qatnasıqlar). Predmeti - jınayatshılıq, jınayatshılıqtın' sebebi ha'm sha'rayatı, jınayatshının' shaxsı ha'm jınayattın' aldın alıw sharalarınan ibarat.
- Jınayatshılıq - jınayatlar jıyıntıg'ınan ibarat bolg'an tariyxıy o'zgermeli, ja'miyetlik-huqıqıy qubılıs. Sanlı-sapalı ko'rsetkish retinde jınayatshılıqtın' da'rejesi ha'm dinamikası menen ha'rekterlenedi.
- Jınayatshının' shaxsı - jınayat subektler ja'miyetlik - demografiyalıq, ja'miyetlik wazıypası, ja'miyetlik-ruwxıy qa'siyetlerinin' jıyındısı retinde u'yrenedi.
- Jınayatshılıqtın' sebebi ha'm sha'rayatları - bul ja'miyettin' rawajlanıwının' belgili bir basqıshına xarakterli, jınayatshılıqtı o'zinin' aqıbeti retinde payda etetug'ın ha'm onın' kelip shıg'ıwına ta'sir etetug'ın (determinatsiyalaytug'ın) zıyanlı ja'miyetlik-ekonomikalıq, demografiyalıq, ideologiyalıq, ja'miyetlik-ruwxıy, siyasiy, sho'lkemlestiriwshilik qublıs ha'm protsesslerdin' jıynag'ı.
- Jınayatshılıqtın' aldın alıw - jınatshılıqtın' sebep ha'm sha'rayatın kemeytiw, ha'lsizlendiriw, onın' aldın alıwg'a bag'darlang'an ma'mleketlik ha'm ja'miyetlik sharalar sisteması.
Kriminologiya tek huqıqıy emes al, ja'miyetlik huqıqıy pa'n. Ha'rekettin' jınayat ekenligin jınayat huqıqı belgilesede, jınayat sebepleri ja'miyetshilikten kelip shıqqanı ushın kriminologiya sol ja'miyetlik qatnasıqlardın' jınayattı keltirip shıg'arıwshı sebeplerin u'yrenedi. Jınayat huqıqı menen baylanısı - Kriminologiya izertleytug'ın jınayat ha'm onı islegen shaxs jınayat huqıqınan alınadı. Ja'miyetke qa'wipli ha'reket jınayat dep ta'n alıng'annan keyin g'ana kriminologiya ushın jol ashıladı. Jınayat huqıqı ha'reketti jınayat dep belgilep beredi. Kriminologiya jınayat huqıqına, nızam shıg'arıwshı uyımlarg'a jınayatshılıqtın' jag'dayı, strukturası, dinamikası, onın' aldın alıw sharaları haqqında mag'lumatlar, ja'miyetke qa'wipli ha'reketlerdin' keleshegine boljawlar beredi. Qaysı jınayatlardın' ja'miyetke qa'wipliligi asadı, qaysısı kemeyip baratırg'anın boljaydı. Jınayattın' aldın alıw onın' kelip shıg'ıw sebeplerin ha'm sha'rayatın joq qılıw jolları u'yrenedi ha'm huqıq qorg'aw uyımlarına usınıslar beredi. Kriminalistika menen baylanıslılıg'ı sonda, kriminalistika jınayatlardı islew sha'rayat ha'm sebepleri haqqında haqıqıy mag'lıwmatlardı, jınayat islew jag'dayların tipologiyalıq xarakteristikasın, jınayatshılıqtın' ha'reket etiw usılların h.t.b. keltirip baradı, usının' menen nızam qorg'aytug'ın ja'miyetlik qatnasıqlar qa'wipsizligin ha'm qorg'alıwın ta'miyinlew, jınayat islewdi qıyınlastırıw arqalı jınayatshılıqqa qarsı gu'resiwge ja'rdem beredi. Kriminologiya kriminogen jag'daydan kelip shıg'ıp jınayatshılıqtın' strukturasın ha'm dinamikasın ko'rsetiwshi mag'lıwmatlarg'a tiykarlanıp, olardın' tiykarg'ı bag'darların islep shıg'ıwdın' jolların jınayatshılıqtın' aldın alıw sharalarının' quramalı bo'legine kirgizip, bul sharalardın' aldın alıwda qanday na'tiyje berip atırg'anın ko'rsetip beredi.


text:
Stepan Bandera
Stepan Andrey ulı Bandera (ukrainça CTeпaH AHдpiйoBич БaHдepa, 1909-1959) - Ukraina säyäsi eşleklese, ukrain millätçelegeneñ nigezläwçese häm ideologı, faşist Almaniä belän xezmättäşlek itüçe, suğış cinäyätçese, anıñ citäkçelegendä 5 million Könbatış Ukrainada torğan watandaşlar üterelgän[1] Könbatış Ukrainada (Galitsiä) ukrain milli xäräkäteneñ citäkçeläreneñ berse, Ukrainanın bäysezlege öçen sovet häm bäysez Ukrain däwlätenen bar başqa doşmannarına qarşı köräşkän Ukrain millätçeläre oyışmasınıñ (OpraHiзaцiя ykpaïHcbkиx HaцioHaлicTiB (OyH)) başlığı. Ukrainnarnı vengrlaştıru, poläkläşterü häm ruslaştıruğa, şulay uq kommunist ideologiäsenä qarşı köräşkän, küp qarşılıq tudırğan şäxes.
ЭчTәлek
Tärcemäi xäle[үзrәpTү]
İrtänge tormış[үзrәpTү]
Avstro-Vengriä imperiäsenä kergän Galitsiä häm Lodomeriä patşalığın Kaluş rayonındağı Uxrınıv Strın (Uxrynyv Stryn ) isemle awılda (bügenge könge Ukraina) tua. Ätise Andriy Bandera, cirle ukrain grek-katolik çirkäwenen ber ruxanie, änise Miroslava şul uq awılındağı başqa ruxaninen qızı. Qayber çığanaqlar anın yähüd näselennän buluın alğa sörä.
Stepan balaçağın Uxrıniv Starıi awılında ätiläre-babaları yortında ütkärä.
1922 yılnın yazında änise tamaq tuberkulözınnan ülä.
Belem alu[үзrәpTү]
Bandera Strıi awılında mäktäbendä uqıy,[2], Sokil sport cämğiätendä qatnaşa.
1923 yılda, 14 yäştä Bandera Ukrain skautlarının "Plast" oyışmasına, sonraq Çornomortsi törkemenä kerä.
1927 yılda mäktäpne betergäç Çexoslovakiäneñ Podebradı şähärendäge Ukrain iqtisad häm texnologiä kölliätenä kerä, tik Poläk xökümäte ana ildän çığu öçen kiräkle käğäzlärne birmi.[3]
1928 yılda Ukrain milläte şäxeslärenä açıq bulğan çikle uqu programmalar isemlegennän saylap, Bandera Lviv politexnik institutınıñ agronomiä programmasın buyınça uqırğa kerä.[4][2]
Säyäsi karyera[үзrәpTү]
Mäktäp häm yuğarı uqu yortında törle millätçe törkemnärdä aktiv qatnaşa, bu oyışmalarının ın aktiv eşçänlek alıp baruçısı - Andriy Melnik citäklägän OUN bulğan.[2] Ukraina qorallı oyışmasınıñ äğzası (1927 yıldan), Ukraina millätçelär oyışmasınıñ äğzası (1929 yıldan), terror aktların oyıştıruçı.
Mittlätçelek eşenä bireşkänlege arqasında Stepan Bandera bu oyışmaları eçendäge ierarxiäsendä tiz üsä: 1931 yılda OUN baş propagandaçısı däräcäsenä menä, 1932-33 yıllarında Galitsiädäge OUN bilegenen başlıq yärdämçese, 1933 yılda OUN başlığı[4]
Bandera öçen milli berlek häm berdämlek bik ähämmiätle bulu säbäple, Könbatış Ukrainada törle sıynıf watandaşları arasında yaqlaw alu buyınça eş alıp bara, 1930nçı yıllar başında Könbatış häm Könçığış Ukrainada millätçe törkemnäre belän elemtägä kerep, alarnı üsterü eşçänlegenä birelä.[2]
Polşa xökümätlärenen ukrainnarnı poläklaştıruğa, iqtisadi yaqtan poläk monopolialarğa qarşı köräşe däwamında terroristlıq aktların qullanuları öçen 1934 yılda qulğa alına - Polşa eçke eşlär ministrı Bronisław Pieracki'nı üterergä torışlığı häm tulayım OUN eşçänlegenä qarata mäxkämä protseslarında terrorizmda ğäyeplänä, ülem cäzasın ala, tik amnistiä arqasında tormış buyı zindan sroğına üzgärtelä.[4]
1936-1939 yılda Polşa törmälärendä utıra
1940 yılda, OUN ikegä bülenä: en:OUN-M (melnykçılar/integratsionistlar) häm en:OUN-B (banderaçılar/inqiylabçılar).
Stepan Bandera 1941 yılnın 30 iyün Lviv şähärendä yasalğan Bäysez Ukrain däwlätenen iğlan itelüe öçen cawaplı.
OUN sovet ğäskärlärenen Ukrainadan çigenüdän qullanırğa isäplägän ide. Qayber wäkilläre Sovet Berlege qarşı köräştä Natsist Almaniädä berektäşen tapqannar dip sanağannar ide. Tik Bäysezlek proklamatsiäse yasalğannan son berniçä kön ütkäç natsistlar Lvivka kergäç, yaña iğlan itelgän xökümäte liderları qulğa alına häm Almaniädäge kontsentratsion lagergä cibärelä.
Proklamatsiädän çigenergä telämägän Bandera 1941 yılnın 6 iyüldä qulğa alına häm 1944 yılnın sentäber ayına qädär Zaksenhauzen kontslagerendä utıra.[5]
Bandera kontslagerdä bulğanda OUN-B yazmışı[үзrәpTү]
Bäysezlek proklamatsiäsennän soñ ike yıl eçendä OUN-B'nıñ 80% citäkçelege natsistlar tarafınnan irektän mäxrüm bula yäki üterelä.[6][7][8]
1942 yılda Almaniä maxsus xezmätläre Ukrain millätçelärenen yähüdlärgä tigez qarawların açıqlıy: üz eşlärenä faydalı bulğanda üterälär yäki yärdäm itälär. Banderanıñ xäräkätendä berniçä yähüd qatnaşa,[9], Banderanıñ yaqın xezmättäşlärenen xatınnarı arasında yähüdlär dä oçrıy.
"...Bandera xäräkäte yalğan pasportlarnı üz wäkillärenä genä tügel, yähüdilärgä dä oyıştırğanı açıq bilgelände."
Berlindağı iminlek politsiäse başlığı 1942 yılnıñ 30 Martında yazuı[10]
Bandera almannar belän konflikta bulğanda, bäysez ukrain ğäskäre küp yähüdlärne natsistlardan qaçırğan.[11]
Cawaplılıq kübesençä OUN-Bandera oyışmasında bulğan 1943 yılğı yaz häm cäyge poläklarğa qarşı Volınia kampaniäse däwamında 70 000 qädär (kübesençä xatın qızlar häm balalar, qoralsız irlär) üterelgän dip isäplänelä. [12]
İrekkä çıqqaç[үзrәpTү]
- 1947 yılda OUN Provod citäkçese.
- 1959 yılda KGB agentı Bogdan Staşinskiy tarafınnan üterelä.
Eşçänlegenä törle qaraşlar[үзrәpTү]
Sovetlar Berlegendä «banderaçı» töşençäse aqrınlap urtaqlıq isemenä äwerelgän häm barlıq ukrain millatçelargä qarata qullanılğan.
Antifaşist qaraşı[үзrәpTү]
Faşist Almaniä belän xezmättäşlek itüe, terrorizm ğämällären qullanğanı häm SSRBğa qarşı çığuı arqasında suğış cinäyätçese iseme tağıla, anıñ citäkçelegendä 5 million Könbatış Ukrainada torğan watandaşlar üterelgän[13].
Cinäyätlär[үзrәpTү]
Rusiädä, Polşada, İsraildä suğış cinäyätçese bulıp sanala. İseme belän bäylänelgän cinäyätlär arasında:[14]
- 100 000 kievle Babiy Yarda üterelgän
- Beloruslar dürttän bere üterelgän häm Belorus Xatın' awılı yandırıp beterelgän
- ber million artıq yähüd üterelgän
- ber million artıq ukrain üterelgän
- 500 meñ artıq qızıl ğäskäri üterelgän
- 200 meñ artıq poläk üterelgän
Könbatış Ukrainada qaraş[үзrәpTү]
Anıñ eşçänlege dan-şöhrät cırlawdan kisken tänqitlänügä qädär ayırıla.[15]
Bandera, OUN häm Natsist Almaniäse arasındağı mönäsäbätlär David Marples kebek tarixçılar tarafınnan "ikele", taktik häm opportunistik dip bäyälänä: här yaq ikençesen üz maqsatlarında qullanırğa torışa tik uñışsız.[16]
Qayber Ukraina säyäsät eşlekleläre buyınça Sovet Berlege Banderanı häm İkençe bötendönya suğışı zamanında aktiv bulğan bar başqa ukrain millätçeläreneñ isemnären pıçratırğa tırışa.[17][18][19][20]
Könbatış Ukrainada, ukrain millätçelär arasında milli qaharman bulıp sanala - anarğa häykällär açıla. Ukrain millätçelär arasında Bandera - fiker iäse häm pot bulıp sanala.
2010 yılnın 22 ğinwarında üz wazifasınnan kitep baruçı Ukraina prezidentı Viktor Yuşçenko Banderağa Ukraina qaharmanı titulın bırä[21] xalıqara ğawğa kütärä - Awrupa Parlamentı, Rus, Poläk häm Yähüdi oyışmalar qarşı çığa,[22][23][24][25], Rusiä yaqlı xökümät häm mäxkämä tarafınnan 2010 aprel' ayında qanunsız dip bilgelänä häm räsmi kileş yuqqa çığarıla.[26]
2013-2014 yılda Kievta bulğan nizağlar waqıtında Yevromäydan tarafdarları Bandera süräten "İnqıylab ştabı"na berketälär.
Çit illärdäge qaraş[үзrәpTү]
AQŞ Times gäzite avtorı Sam MakIntayr, Stepan Banderanıñ xäzerge säyäsi waqiğalarda isemen qullanu turında yazıp, aña tübändäge sıyfatlama birä:
Bandera Ukraina bäysezlege öçen barğan qansız häm öleşçä terroristik eşçänlekkä qatnaşqan, ul, hiçşiksez, natsistlar Almaniäsen sovet xäkimlegenä qarşı faydalı soyuzdaş itep qaradı... Banderanıñ ayırım tarafdarları entuziazm tulı kollaboratsionistlar bula, qaysıberläre yähüdi häm poläklarnı yuq itüdä qatnaşqannar. Ukrainada etnik suyışlarnıñ töp massası barğanda, Bandera äle törmädä bula, bu, älbättä, [irektä bulsa] alarnı tuqtatır ide digänne añlatmıy. Natsistlar belän mönäsäbätlär ambivalent häm opportunistik bulalar.[27]
Ukrainadağı konfliktta qatnaşuçı ike yaq ta tarixi qorbannarnı tanıtunı sorıy. Rusiädä – faşizm belän köräştä qıyılğan häm sındırılğan cannar öçen, Ukraina millätçeläre arasında – sovet xäkimlegen alıp taşlaw öçen alıp barılğan ozaq häm qanlı köräş öçen. Tarixqa bulğan ike bügenge qaraşlarnıñ üzara qarşılığında Stepan Bandera iseme yäşenuzdırğıç bulıp xezmät itä.[28]
İskärmälär[үзrәpTү]
- ↑ EBpoпeйckиe иcTopиkи o kpoBaBыx пpecTyплeHияx БaHдepы
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Murdered by Moscow. - [4] Stepan Bandera, His Life and Struggle (by Danylo Chaykovsky). Exlibris.org.ua. 17 MapT 2010 kөHHe TиkшepeлrәH.
- ↑ Ukrainian College of Technology and Economics in Podebrady
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Bandera, Stepan. Encyclopediaofukraine.com. 17 MapT 2010 kөHHe TиkшepeлrәH.
- ↑ Biography of Bandera
- ↑ Timothy Snyder. The Causes of Ukrainian-Polish Ethnic Cleansing 1943. Past & Present, No. 179 (May, 2003), pp. 207
- ↑ БAHДEPA CTeпaH AHдpiйoBич at Institute of History - National Academy of Sciences of Ukraine
- ↑ WEST GERMANY: The Partisan Monday, Nov. 02, 1959
- ↑ Philip Friedman. Ukrainian-Jewish Relations During the Nazi Occupation. In Roads to Extinction: Essays on the Holocaust. (1980) New York: Conference of Jewish Social Studies. pg. 204
- ↑ By Herbert Romerstein. Divide and Conquer: the KGB Disinformation Campaign Against Ukrainians and Jews. Ukrainian Quarterly, Fall 2004. By Herbert Romerstein. Iwp.edu. 17 MapT 2010 kөHHe TиkшepeлrәH.
- ↑ Friedman, P.. «Ukrainian-Jewish Relations During the Nazi Occupation, YIVO Annual of Jewish Social Science v. 12, pp. 259–96, 1958–59».
- ↑ To Resolve the Ukrainian Question Once and For All: The Ethnic Cleansing of Ukrainians in Poland, 1943-1947, Timothy Snyder, Working Paper, Yale University, 2001
- ↑ EBpoпeйckиe иcTopиkи o kpoBaBыx пpecTyплeHияx БaHдepы
- ↑ EBpoпeйckиe иcTopиkи o kpoBaBыx пpecTyплeHияx БaHдepы
- ↑ ДoBkoлa цiєï koHTpaBepciйHoï пocTaTi й дoHиHi ToчaTbcя rocTpi cyпepeчkи, щo cyпpoBoджyюTbcя poзMaïTTяM oцiHok: Biд piзko HeraTиBHиx дo cyцiлbHo aпoлoreTичHиx. D.Vyedeneyev O.Lysenko OUN and foreign intelligence services 1920s-1950s Ukrainian Historical Magazine 3, 2009 p.132– Institute of History National Academy of Sciences of Ukraine http://www.history.org.ua/JournALL/journal/2009/3/11.pdf
- ↑ David Marples. (2007). Heroes and villains: creating national history in contemporary Ukraine . Central European University Press, pp. 150 and 161
- ↑ Stepan Bandera: Hero or Nazi sympathizer?, Kyiv Post (October 2, 2008)
- ↑ Myths from U.S.S.R. still have strong pull today, Kyiv Post (February 25, 2009)
- ↑ US intelligence perceptions of Soviet power, 1921-1946 by Léonard Leshuk, Routledge, 2002, ISBN 0714653063/ISBN 978-0714653068 (page 229)
- ↑ Heroes and villains: creating national history in contemporary Ukraine by David R. Marples, Central European University Press, 2007, ISBN 9637326987/ISBN 978-9637326981 (page 234)
- ↑ Kaлып:Uk yKAЗ ПPEЗИДEHTA yKPAИHЫ № 46/2010: O пpиcBoeHии C.БaHдepe зBaHия Гepoй ykpaиHы. President of Ukraine. Retrieved January 22, 2010.
- ↑ Russia condemns Yushchenko for declaring Bandera a Hero of Ukraine. Voice of Russia (January 26, 2010). 3 Maй 2012 kөHHe TиkшepeлrәH.
- ↑ [1], Simon Wiesenthal Center (January 28, 2010)
- ↑ [2] Student Union of French Jews, (February 1, 2010)
- ↑ Narvselius, Eleonora (2012). «The ‘Bandera Debate’: The Contentious Legacy of World War II and Liberalization of Collective Memory in Western Ukraine». Canadian Slavonic Papers 54 (3–4): 469–490. ISSN 0008-5006.
- ↑ PiшeHHяM cyдy пpeзидeHTcbkий ykaз «Пpo пpиcBoєHHя C.БaHдepi зBaHHя Гepoй ykpaïHи» ckacoBaHo, President.gov.ua. Retrieved January 16, 2011.
- ↑ Ambivalent – bu oçraqta ike yaqlı: opportunistik (uñaylı, tabışlı) – bu oçraqta üz faydasın quğan digänne añlata.
- ↑ The Times: ПoHяB БaHдepy, Bы пoйMeTe ykpaиHy


text:
Qırımtatar sürgünligi
Qırımtatar sürgünligi 1944 senesi mayıs 18 künü oldı.
Münderice
Sürgünlikniñ tarihiy sebepleri[deñiştir]
Qırımtatar halqınıñ vatandan bütünley sürgün etilgeniniñ esas sebepleri Rusiye devletiniñ Qırım Hanlığına nisbeten mürekkep munasebetlerinden başlana. Sabıq Altın Ordunıñ topraqlarına köz atqan Rusiye Qazan, Hacı Tarhan, Sibir hanlıqlarını, Noğay Ordusını ta XVI asırda zapt etti. Niayet, XVIII asırnıñ soñunda Rusiye İmperiyası Qırım Hanlığını da basıp almağa muvafaq oldı. Çar ükümeti Qırımnıñ tamır halqını yarımadadan bütünley sürip çıqarmaq siyasetini defalarca ömürge keçirmege ıntıldı, lâkin eñ soñu halqnı Qırımdan yavaş-yavaş sıqıp çıqarmaq qararına keldi. İşte, böyle etip qırımtatar halqınıñ taqdirine “qara asır” peyda ola ki, şu yüz yıl devamında (1783 - 1883) halqnıñ sayısı 5-6 kere eksile.
Çar ükümetiniñ yıqıluvı ve Qırımda sovet akimiyetiniñ tizilüvi vaziyetni deñiştirmedi. Aksine, arbiy areketler, mallarnı tutıp aluvlar, prodrazvörstka, 1921-1923 seneleriniñ açlığı, kolhozlaştıruv, siyasiy repressiyalar, Rusiyeden ve Ukrainadan pek çoq adamlarnıñ Qırımğa ketirilip yerleştirilüvi – bütün bular qırımtatar halqınıñ uquqsızlığını daa ziyade fenalaştırdı ve onıñ sayısınıñ ket-kete eksilmesiniñ sebebi oldı.
Sürgünlikni azırlav[deñiştir]
Bu ğayeni ömürge keçirmek içün ŞSCBnen Almaniya arasında cenk başlağanı imkân doğurdı. Qırımnıñ mudafaasındaki muvafaqiyetsizlik – o 1941 senesiniñ küzünde endi bütünley almanlar tarafından işğal etilgen edi, - partizan areketindeki yañlışlıqlar, Qırımnıñ rus ealisi tarafından “yat” halqlarğa nisbeten adeti üzere işançsızlığı, şübeli baquvı – bütün bular güya qırımtatarlar bir qalmay alman işğalcilerine berildiler, olarğa hızmet ettiler degen sahte, yalan fikirniñ doğmasına yardım ettiler. Qırımda partizan areketiniñ reberleri Aleksey Mokrousov ve A. Martınov 1942 senesi iyül ayında memleketniñ yolbaşçılığına “dağ ve dağ yanı rayonlarında yaşağan qırımtatarlarnıñ ekseriyeti faşistlerge berildiler”, degen yalan, iftira tolu mektüp ile muracaatta bulundılar.
1944 senesi baarde daa yañı işğalcilerden temizlengen Qırımda İçki İşler Halq Komissarlığı (HKBД) ve Devlet Telükesizlik Halq Komissarlığı (HKГБ) tarafından “diyarnı antisovet unsurlardan temizlev” bahanesi ile faal surette çeşit tedbirler keçirildi. Qırımğa episi olıp 20 biñ asker ketirildi. Mayısnıñ 10-unda Beriya Stalinge şöyle sözlernen muracaat ete: “Qırımtatarlarnıñ sovet halqına qarşı satqınlıq areketlerini esapqa alaraq ve qırımtatarlarnıñ ileride Şuralar Birliginiñ sıñır kenarında yaşaması istenilmegeninden kelip çıqıp ŞSCB İİHK Siziñ baqımıñızğa Devlet Mudafaa Komitetiniñ (ГKO) bütün tatarlarnı Qırımdan sürgün etmek qararınıñ leyhasını teklif ete”. 1944 senesi mayıs 11-de Stalinniñ imzasınen bütün qırımtatarlarnı Qırımdan Özbekistanğa sürgün etmek aqqında mahsus qarar çıqarıla. 1944 senesi mayıs 21-de çıqarılğan qararda ise olarnı Rusiyeniñ bazı vilâyetlerine yerleştirmek hususında kösteriş berile.
Aprel ayında ve soñra mayısnıñ başında acele surette qırımtatarlar eki kere esapqa alınalar. Mayıs 10-da iç bir şeyden şübelenmegen bir çoq dağ ve dağ yanı rayonlarında köylerniñ adamlarını yollarnı tamir işine aydadılar ve olarnı anda bir afta çalıştırdılar. Mayıs 18-de ise olarnı qorantalarınen, köyü-köyü ile tuvğan yurtlarından şu yollarnen aydap alıp kettiler. Sürgünlik arfesinde yani aprelde ve mayısnıñ birinci yarısında qırımtatarlar arasında bütün erkeklerni “trud armiya”ğa aluv kampaniyası ötkerildi. Soñundan añlaşılğanına köre, bunıñ sebebi – sürgünlik operatsiyasını ötkergende, olarğa qarşılıq adam olmaması közde tutulğan. “Trud armiya”ğa alınğan biñlernen adamlar esasen Rusiyeniñ şimalinde, Uralda ve diger yerlerindeki lagerlerge, Qazahistanğa yollanğanlar. Olarnı esasen yol yapıcılığında, zavodlar qurucılığında, dağ işlerinde çalıştırğanlar ve olarğa pek qılınğanlar. Eger 1941 senesi cenk başlağanınen yapılğan umumiy mobilizatsiya qırımtatar qorantalarını olarnıñ esas tayançı olğan erkeksiz qaldırğan olsa, alman işğali olarnıñ maddiy temelini bozğan olsa, “trud armiya” siyrek de olsa, qorantalarda qalğan erkeklerni ve ösmürlerni yığıştırıp aldı ki, üzere çoq balalı olğan qırımtatar qorantaları bir derece olsa da, olarğa bazana ediler. Şunıñ içün evlerinden yarı aç, yarı çıplaq aydalıp çıqarılğan qorantalar bu ceryanğa, bu faciağa endi zayıflanğan, çaresizlengen, iqtisadiy ve ruhiy ceetten sıqıştırılğan alda taşlandılar ve sürgünlikniñ birinci yılları halqnıñ soñ derece qırılğanınıñ sebeplerinden biri de budır. Sürgün etilgen qırımtatarlar baracaq cumhuriyetlerde olarnı qabul etmege belli bir azırlıq körülmekte edi. Meselâ, Beriya Özbekistan yolbaşçılarından “Özbekistan ŞSCde sürgün etilgenlerni qabul etmek ve olarnı yerleştirmek içün azırlıq işleri esasen bitirildi”, degen esabat aldı.
Sürgünlik[deñiştir]
1944 senesi mayıs 18 künü tañda qırımtatarlarnı sürip çıqaruv operatsiyası başlandı. Bu operatsiyada iştirak etkenlerden biri A.Vesnin o vaqianı şöyle hatırlay:
Bu facialı künni körgenlerden biri şöyle dey:
Ebet, bütün bu adiseler aynı bir vaqıtta bütün Qırımda olğandır.
Bütün bu operatsiya Qırımda mayıs 20 künü saat 16-da bitirildi: qırımtatarlarnen rıqma-rıq olğan mal vagonlarından ibaret 67 eşelon Şarqqa, Orta Asiyağa ve Uralğa yollanıldı. Evden çıqarılğanda 8 yaşında olğan Paşa Halid adamlarnı nasıl yönetilgenini şöyle hatırlay:
İİHKniñ esabatına köre Qırımdan 191 014 qırımtatar çıqarılğan, kommunistik fırqa organlarınıñ esabına köre ise – 194 111 adam. Böyle etip nasıl planlaştırılğan olsa, oyle de 47 biñ qırımtatar qorantası Qırımdan sürgün etildi. Cenk bitken soñ o qorantalarğa ordudan boşağan sabıq askerler ve başqa cumhuriyetlerde yaşağan qırımtatarlar yollandı.
1944 senesi mayıs 18 faciası qırımtatar halqınıñ tarihına sürgünlik ve vatan oğrunda küreş qurbanlarınıñ Hatıra künü olaraq kirdi ve 1960-cı senelerden berli o kün er yıl qayd etile.
Menbalar[deñiştir]
- Azırlağan: Dilâra Asanova, “Qırımtatar teşebbüsi” fondu.
- Бyraй H.Ф. Бepия – И.CTaлиHy: CorлacHo BaшeMy ykaзaHию. – M.: «AИPXO-XX», 1995.
- BoзrpиH B.ИcTopичeckиe cyдbбы kpыMckиx TaTap. – M.: Mыcлb, 1992.
- BoзrpиH B. ДeпopTaция./ ИHфopMaциoHHый бюллeTeHb «Altın beşik», № 6/1. CиMфepoпoлb, 2000.
- KypTиeB P. KpыMckиe TaTapы: ЭTHичeckaя иcTopия и TpaдициoHHaя kyлbTypa: CиMфepoпoлb, 1998.
- Hekpич A. HakaзaHHыe Hapoды. – Hbю-Йopk: издaTeлbcTBo «XpoHиka», 1978.


text:
Ğabdulla Tuqay
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Möxämmätğärif ulı Ğabdulla Tuqay (1886-1913), Tatar xalıq şağire, Tatar ädäbiäte klassigı, ädäbi tänqitçe, publisist, yaña zaman Tatar ädäbiätenä häm ädäbi telenä nigez saluçı.
Tärcemäi xäle[үзrәpTү]
1886 yılnıñ 26 Aprelendä Qazan gubernasınıñ Arça yağında, Quşlawıç awılında tua. 1895-1907 yıllarda Cayıq şähärendäge Motıyğiä mädräsäsendä uqıy, tipografiyädä, gäcit häm jurnal redaksiälärendä eşli. 1905-1907 yılğı inqıylabi xäräkätlärdä qatnaşa.
İcat[үзrәpTү]
1907 yılnıñ közennän Qazanda Yäşen, Yalt-Yolt jurnalların çığaruda qatnaşa. Şağirneñ böyek talant iäse häm kiñ mäğlümatlı şäxes buluı, Tatar xalqı tormışın böten tulılığında gäwdäländerü häm 20. yöz başı Tatar poeziäsen moñarçı kürelmägän tizlek häm sänğäti kamillek belän üsterep cibärü öçen zur mömkinleklär aça.
Realistik häm romantik ruxtağı poeziäsendä Tuqay şağirneñ cämğiättäge rolen bik yuğarı bäyäli. (İ, qäläm!, 1906; Möxärrirgä, 1907); tuğan telgä, tuğan cirgä mäxdiä uqıy (Şüräle, 1907; Par at, 1907; Tuğan tel, 1907, h.b.); xatın-qızlarnıñ xoquqların yaqlap çığa (Tatar qızlarına, 1906; Xatınnar xörriyäte, 1909); sotsial häm milli izelüdän azat bulğan cämğiät turındağı fikerlären belderä (Xörriät xaqında, 1905, Kitmibez, 1907). Sorıqortlarğa (1906), Peçän bazarı, yä Yaña Kisekbaş (1908), Mädräsädän çıqqan şäkertlär ni dilär (1907) kebek satirik äsärlärendä häm publisistikasında samoderjaviene, feodal-patriarxal yäşäyeşne, cämğiättäge härtörle iskelek qaldıqların, Qädimçelärne häm iske tip mädäräsälärne, äxlaqsızlıq küreneşlären tänqitli; Sayfiä (1911), Äxlaqsızlıq (1912) şiğerlärendä, "küz yäşe aralaş kölep", baylıq häm xäyerçelek arasındağı sotsial qarşılıqlarnı kürsätä.
Tärcemäçe[үзrәpTү]
Tuqay Tatar realistik tänqitenä nigez saluçı da (Tänqit kiräkle şäyder, 1907). Krılov, Bayron, Goethe, Heine, Schiller, Puşkin, Lermontov şiğerlären irekle tärcemä itä häm näzıyrälär yaza. Tatar häm Törki telle xalıqlar ädäbiyätlärendä Awrupa tibındağı realizm häm romantizm ısulların üzläşterügä üzennän zur öleş kertä. Tuqay Tatar xalqınıñ söyekle şağirenä äwerelä, tormışı häm icatı böten Tatar ädäbiäte üseşenä bügen dä üzeneñ şifalı yoğıntısın yasap tora. Rus telendä berençe kitabı 1920 yılda basıla (Valentin Volnov tärcemäsendä).
İstälek[үзrәpTү]
1858 yılda Tatarstan Respublikasınıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge Däwlät büläge buldırıldı. Arça Rayonınıñ Yaña Qırlay awılında Ğabdulla Tuqay muzey-kompleksı, Arça Rayonınıñ Quşlawıç awılında Tuqayıvlar muzey-yortı, Qazanda Ğabdulla Tuqay ädäbi muzeyı eşli.
Ğabdulla Tuqay Yaña Tatar bistäse ziratında kümelgän.
Päräwezdä[үзrәpTү]
- Aчыkлыk TиpәHлere зyp бyлraH биTләp
- Шәxecләp
- 26 aпpeлb kөHHe TyraHHap
- 1886 eлдa TyraHHap
- Quşlawıç awılında TyraHHap
- Arça volostendä TyraHHap
- Qazan öyäzendä TyraHHap
- Qazan gubernasında TyraHHap
- Rusiä imperiäsendä TyraHHap
- 15 aпpeлb kөHHe BaфaTлap
- 1913 eлдa BaфaTлap
- Qazanda BaфaTлap
- Qazan öyäzendä BaфaTлap
- Qazan gubernasında BaфaTлap
- Rusiä imperiäsendä BaфaTлap
- Tatar yazuçısı
- Tatarlar
- Şağirlär


text:
Polimetilmetakrilat
Polimetilmetakrilat — tössez, ütä kürenmäle häm yaqtılıqqa çıdamlı qatı matdä. Ul bärelgändä ualmıy, kislota häm selte eremälärenä bireşmi. Ütä kürenmäle buluı arqasında polimernı organik pıyala dip yörtälär. Anı buyarğa da mömkin.
Ğädättäge silikat pıyaladan ayırmalı bularaq, organik pıyalanı mexanik ısullar belän telägänçä eşkärtergä, yabıştırırğa mömkin.
Polimetilmetakrilat oçqıç, sudno, avtomobil täräzälärenä quyu, yaqtılıq texnikası kiräk-yaraqları eşläw, linzalar, zuraytıp kürsätüçe pıyalalar yasaw öçen häm lazer texnikası materialı bularaq h. b. faydalanıla.


text:
Qırımtatar tili
Qırımtatar tili ya da Qırım tili — qırımtatarlarnıñ tilidir, Altay til ailesine kirgen türkiy tillerge mensüp. Yazı tili latin ve kiril urufatlarınıñ esasındadır.
Münderice
Demografiya[deñiştir]
Sabıq ŞSCB territoriyasındaki qırımtatarca laf etkenlerniñ umumiy sayısı tahminen 350 biñ kişi, olardan 250 biñ kişi Qırımda otura. Bulğaristan ve Romaniyada — 30 biñge yaqın. Türkiyedeki qırımtatarca laf etkenlerniñ sayısı aqqında işançlı malümat yoq.
Şiveler[deñiştir]
Qırımtatarlar üç subetnik gruppasından er birisiniñ (tatlar, noğaylar ve yalıboylular) öz şivesi bar.
- Yalıboylu (cenübiy) şivesi oğuz tillerine mensüp ve türk tiline pek yaqındır. İşbu şive türkçeniñ şivelerine baqqanda edebiy türkçeden az farqlı. Yalıboylu şivesiniñ daa da böyle hususiyeti bar ki, onda bayağı yunan ve bir qaç italyan alınmaları bar.
- Çöl (şimaliy, noğay) şivesinde noğaylar laf eteler, o qıpçaq tillerine mensüp olıp qaraçay-balqar, noğay ve qumıq tillerine yaqın. Çöl şivesinde Romaniyadaki, Bulğaristandaki qırımtatarlar em de Türkiyedeki qırımtatarlarnıñ çoqusı laf eteler.
- Eñ ziyade darqalğan orta yolaq (tat) şivesinde Qırım dağ ve dağ aldı rayonlarından çıqmalar laf eteler. Bu şive yuqarıda añılğan eki şive içün arasındakidir. Onda em qıpçaq, em de oğuz hususiyetleri mevcut. Şimdiki edebiy qırımtatar tiliniñ esasıdır. Oğuzlaşmasına baqmadan orta yolaq şivesi kuman tiliniñ devamıdır, bu tilde XIV asırda Qırımda laf ettiler (Codex Cumanicus yazı abidesi yazılğan tildir).
Etnolektler[deñiştir]
Bazı alimler Qırım Hanlığınıñ territoriyasında teşkil olğan diger milletlerniñ türkiy tillerini qırımtatar tiliniñ etnolektleri olaraq köreler. Bular qaray tiliniñ Qırım şivesi, qırımçaq ve urum tilleri. Qaray tiliniñ qırım variantı ve qırımçaq tili edebiy qırımtatar tilinden tek telâffüz bazı hususiyetlerinen ve ivrit alınmalarınen farqlana. Yuqarıda yazılğan etnolektlerge köre urum tili qırımtatar tilinden ziyade farqlana. Urum tilinde çoq yunan alınması ve qırımtatarcada mevcut olmağan mahsus sesler bar. Qaraylar, qırımçaqlar ve urumlar öz tilleri mustaqil dep israr eteler.
Tarih[deñiştir]
Qırımtatarcanıñ üç şivesi esasen Orta asırlar devamında Qırımnıñ türkiy tillerde laf etken ealisiniñ qıpçaq ve oğuz lehçeleri esasında şekillendi. Qırımtatarcanıñ şiveleri aralarında büyük farq olğanı qırımtatar halqınıñ etnogenezi mürekkep olğanınen añlatıla (etnogenezde bir çoq türkiy ve türkiy olmağan halq iştirak etti).
Qırımtatar tiliniñ zemaneviy tarihı XIX asır soñunda meşur maarifçi İsmail Gaspralı faaliyeti ile başlandı. Qırım Rus İmperiyasi terkibine kirsetilgeninden berli qırımtatar medeniyeti bir asır tüşkün alda bulunmaqta edi. Gasprinskiy onıñ yañıdan yaratıluvına yardım etti. Aslında Gasprinskiy qırımtatar edebiy tilini yarattı. Şu tilniñ esası yalıboylu şivesi edi.
1928 senesi Qırımda ötkerilgen tilşınaslıq konferentsiyası orta yolaq şivesi esasında yañı edebiy til yaratmağa qarar çıqardı, çünki işbu şive tatlardan başqa em noğaylar, em de yalı boylular içün añlayışlıdır.
Tasnif meseleleri[deñiştir]
Adeti üzre qırımtatar tilini qıpçaq-kuman gruppasına kirseteler. Aynı şu gruppağa qaraçay-balqar, qumıq ve qaray tilleri kireler. Faqat evel qayd etilgenine köre orta yolaq şivesi (edebiy tilniñ esası) qıpçaqnen oğuz tilleri arasındakidir, bu sebepten böyle tasnif o qadar korrekt degil.
Urufat ve fonetika[deñiştir]
1928 senesine qadar qırımtatar tili içün arap urufatı, 1928-den 1939 senesine qadar latin (“yañı türk elifbesi” (YTE), Yañalif olaraq belli), 1939 senesinden berli — kiril urufatı qullanıldi. 1990 senelerinden berli 1997 senesi Qırım Yuqarı Şurası qararınen tasdıq etilgen latin urufatına yavaş-yavaş keçüv yapılmaqta. İşbu urufat 1930 seneleri qullanılğan urufattan farqlana, onıñ aslı – Q ile Ñ ilâve ariflerli türk urufatıdır. Şimdiki zamanda em kirill, em de latin urufatları qullanılalar. Şunı qayd etmek kerek ki, internette esasen latin urufatı işletile, faqat kitaplar, mecmualar ve ilâhre ekseriy allarda kirill urufatınen basıla.
Qırımtatar latin elifbesi[deñiştir]
- Â â işareti ayrı bir arif degil de, ögünde turğan tutuq sesni yımşatuv işareti olaraq qullanılır.
Telâffuz[deñiştir]
Qırımtatar kiril elifbesi[deñiştir]
- rъ, kъ, Hъ ve дж ayrı ariflerdir (sözlerni elifbe tertibinen sıralav içün müimdir, misal olaraq luğatlarda).
Qırımtatar KHV[deñiştir]
- Qırım (gazeta)
- Avdet (gazeta)
- Yañı Dünya (gazeta)
- Yıldız (jurnal)
- Qırım Alemi
- Meydan (radio)
- ATR (telekörüv)
Bağlantılar[deñiştir]
- Rusça-qırımtatarca ve qırımtatarca-rusça luğatlar
- Qırımtatar elektron kitaphanesi
- Qırımtatarca metinler içün avtomatik latin ⇔ kiril çevirici


text:
A'bilqasım Ferdawsiy
A'bilqasım Ferdawsiy - Parsı-Ta'jik klassiklerinin' arasında ko'rnekli orındı iyeleydi. Ol X a'sirdin' aqırı XI a'sirdin' baslarında 934-jılı Tu's qalasının' a'tirapındag'ı Bats awılında du'nyag'a kelgen. Onın' bizge miyras bolıp qalg'an Shaxnama (Shaxlar kitabı yamasa Shaxlar tarıyxı) kitabı 120 mın' qatardan aslam qosıq penen jazılg'an. Qırıq a'sirden aslam da'wir ishinde jasag'an 50 patshanın' o'mirin o'z ishine alg'an. Shayır 35 jıl o'mirin usı kitaptı jazıwg'a sarıplag'an.
Shaxnamanı XIX a'sirde molla Moyın degen kisi qaraqalpaq tiline awdarg'an. Biraq bul awdarmanın' nusqası tabılmag'an. Prof. K.Ma'mbetov bılay deydi. Bizin' u'y arxivimizde (Qanlıko'lde jasawshı) Qa'dirimbet degen kisiden alıng'an XIX a'sirde ko'shirilgen qoljazba bar. Bulda tolıq emes Shaxnamanın' Zal, Ru'stem, Suxrab degen bo'limlerinen g'ana ibarat. Bul qara so'z benen awdarılg'an. Folklorlıq ekspeditsiyalar bul haqqında "Eki iyninen jılan shıqqan patsha", "O'z balasın o'ltirgen palwan" - dep atalg'an ayırım ertekler jazıp alıng'an. Bul ertek emes Shaxnamanın' ayırım bo'lekleri bolg'an.
Ferdawsiy a'piwayı o'nermenttin' balası. Ol jaslayınan bir neshe til u'yrengen. Parsı-ta'jik folklorın jaqsı u'yrenip shıqqan. Ol Aziy ha'm İran tariyxın sonshelli bilgenligi ushın da "Shaxnama" jazıwdı niyet etedi. Hu'kimet basshısı Maxmud G'aznaviy o'z a'trapına shayırlardı jıynadı. Mine usı patshanın' usınısı menen "Shaxnama"nı jazadı. Ferdawsiy seksen jastan asqan shag'ında Bag'datta ju'rip a'yyemgi arab syujetleri tiykarında "Yusup-Zulayxa" degen da'stan da jazg'an. Shaxnama tiykarınan u'sh bo'limnen turadı:
- An'ızlar
- Qaharmanlıq epos
- Tariyxıy bo'lim.
Ha'mmesi bolıp en' a'yyemgi da'wirden baslap tap arablar basıp kirgenge shekemgi İran tariyxın o'z ishine aladı. Birinshi bo'limde İran ha'm ta'jik xalıqları arasında payda bolg'an an'ızlar "Shaxnama"dag'ı erkinlik ta'repdarları Kayumars Xumanch, Ja'mshid ha'm Nova obrazları tiykarında su'wretlengen. Bunda Ja'mshidtin' patshalıq saltanatın, onın' dan'qın ta'riypleydi. Ferdawsiy Nova obrazın beriwde demokratiyanın' gu'resshen'lik xarakterdi su'wretleydi. Ol Zahhaq yag'nıy adamxor patshanı ko'teriliske shıg'ıp joq etedi.
Shaxnamanın' ekinshi bo'limi Zal, Ru'stem ha'm Suhrab haqqıdag'ı qaharmanlıq epos. Bul qaraqalpaqlar arasında ko'p tarqalg'an bo'legi. Bunda Ru'stem ha'dden tısqarı batır sıpatında su'wretlengen. Ru'stem Turan sho'llerinde kiyik quwıp ha'lden tayıp, qulan go'shin jep, ma'y iship uyqlap qaladı. Oyansa Raxsh atlı atı joq. Samangan qalasına baradı. Qala patshası miyman qıladı. Patshanın' qızı Taxminanıxanım ashıq bolıp Ru'stem og'an u'ylenedi. Raxshtı da tawıp beredi. Ru'stem o'z jurtına ketedi. İran ha'm Turan arasındag'ı kelispewshilikler sebepli Ru'stem Turang'a qayta almaydı. Al Turanda tuwılg'an onın' balası Suhrab atasının' kim ekenligin bilmeydi de, a'ke ha'm bala sawashqa tu'sedi. Ru'stem tolıq ku'shine iye bolıp Suhrabtı bılg'ap tasqa uradı. O'lim halatında jatırg'an Suhrab o'z a'kesinin' atı Ru'stem ekenligin aytadı. Ru'stem o'z balası ekenligin bilip topıraq shashıp jılaydı. Ol balasın aman saqlap qalıw ushın Qay Qavustan balzam soraydı. Qay Qavus ata ha'm balanın' birigip ketiwinen qorqıp balzam bermeydi. Suhrab usılayınsha qaza tabadı.
"Shaxnama"nın' u'shinshi bo'limi tariyxıy da'wirler menen baylanısıp, jeti a'sirlik İran tariyxın o'z ishine aladı. Bul zardushtıylıq dini payda bolg'annan baslap İranda arab basqınshılarının' hu'kimranlıq da'wirine shekemgi waqıyalar so'z etiledi. Qa'nigelerdin' mag'lıwmatına qarag'anda bul bo'lim İrandag'ı tariyxıy waqıyalar menen a'dewir jaqın. Yag'nıy avtor ko'birek tariyxıy faktlerge tiykarlang'an. Bul bo'limde Samaniyler da'wirindegi waqıyalar ilimpaz Berzuiydin' Hindstannan "Qalila ha'm Dimna" dep atalg'an kitaptı alıp keliwi, shaxmat oyını ha'm qag'ıydaları haqqında pikirler bar.
Shaxnamanın' barlıq ideyası basıp alıwshılıq, qaraqshılıqqa pu'tkilley qarsı, danıshpanlardın' o'limin o'z ko'zi menen ko'rgen shayır urısqa na'let aytadı. Ulıwma Ferdawsiydin' da'stanı epik traditsiyalar qollanılatug'ın a'yyemgi da'wir menen ko'rkem a'debiyatta realizm ha'm romantik tendentsiya ju'zege keltirgen orta a'sirdegi do'retpe.


text:
Selamun Aleykum.
Sabah namazı, öğle namazı, ikindi namazı, akşam namazı ve yatsı namazının tesbihatı pdf formatında bulunmakta. pdf dosyasını indirip telefonuza veya bilgisayarınıza yükleyip okuyabilirsiniz. dosyayı indirmek için. alttaki indirmek için tıklatın butonuna sağ tıklayıp farklı kaydet deyin.
Dualar, E-Kitap, Namaz kategorisinde yayınlandı
Etiketler: akşam namazı tesbihatı, akşam namazı tesbihatı sesli, akşam namazı tesbihatı türkçe, akşam tesbihatı, akşam tesbihatı türkçe, öğle namazı tesbihatı türkçe, öğle tesbihatı, bayram namazı tesbihatı, büyük namaz tesbihatı, büyük namaz tesbihatı indir, bediüzzaman tesbihatı, bediüzzaman'ın tesbihatı, bediüzzamanın namaz tesbihatı, berat kandili tesbihatı bedava namaz tesbihatı indir, beş vakit namaz tesbihatı, cami tesbihatı, cuma namazı tesbihatı, cuma tesbihatı, esmaül hüsna tesbihatı, esmaül hüsna tesbihatı indir, fethullah gülen tesbihatı, hanifi tesbihatı, ikindi namazı tesbihatı, ikindi namazı tesbihatı türkçe, ikindi tesbihatı, kainatın tesbihatı, namaz tesbihat ı, namaz tesbihatı, namaz tesbihatı 1, namaz tesbihatı anlamı, namaz tesbihatı arapça, namaz tesbihatı bediüzzaman, namaz tesbihatı bediüzzaman bedava namaz tesbihatı indir, namaz tesbihatı cd, namaz tesbihatı cep, namaz tesbihatı dinle, namaz tesbihatı download, namaz tesbihatı fazileti, namaz tesbihatı hanefi, namaz tesbihatı indir, namaz tesbihatı küçük, namaz tesbihatı küçük tesbihat, namaz tesbihatı kitabı, namaz tesbihatı kitabı indir, namaz tesbihatı kitap, namaz tesbihatı kısa, namaz tesbihatı latince, namaz tesbihatı manası, namaz tesbihatı mp3, namaz tesbihatı nasıl, namaz tesbihatı nasıl çekilir, namaz tesbihatı nasıl yapılır, namaz tesbihatı nedir, namaz tesbihatı niçin yapılır, namaz tesbihatı nur, namaz tesbihatı pdf, namaz tesbihatı pdf indir, namaz tesbihatı programı, namaz tesbihatı risale, namaz tesbihatı sabah, namaz tesbihatı said nursi, namaz tesbihatı sözleri, namaz tesbihatı sesli, namaz tesbihatı sesli indir, namaz tesbihatı türkçe, namaz tesbihatı türkçe anlamı, namaz tesbihatı türkçe okunuşu, namaz tesbihatı türkçesi, namaz tesbihatı uzun, namaz tesbihatı ve anlamları, namaz tesbihatı ve anlamı, namaz tesbihatı ve zikirmatik, namaz tesbihatı word, namaz tesbihatı yatsı, namaz tesbihatı yazdır, namaz tesbihatı yazı, namaz tesbihatı yazılı, namaz tesbihatı yazılı türkçe, namaz tesbihatı yazısı, namaz tesbihatının anlamı, nur cemaati namaz tesbihatı, nur cemaati tesbihatı, nur cemaatinin tesbihatı, ramazan tesbihatı, risale i nur tesbihatı, risale nur tesbihatı, risale tesbihatı, sabah namazı tesbihat, sabah namazı tesbihatı pdf, sabah namazı tesbihatı radyo cihan, sabah namazı tesbihatı türkçe, sabah tesbihatı, tesbihatı indir, tesbihatın arapça yazılışı, tesbihatın önemi, tesbihatın faydaları, tesbihatın fazileti, tesbihatın türkçe anlamı, uzun namaz tesbihatı nasıl yapılır, yatsı namazı tesbihatı, yatsı namazı tesbihatı mp3, yatsı namazı tesbihatı türkçe, yatsı tesbihatı, şafii tesbihatı


text:
Älifba
Älifba här telneñ awazlarına turı kilgän häreflär tezemeder. "Älifba" süze ğäräp teleneñ berençe ike härefe isemennän oyışqan.
Tatar teleneñ häzerge waqıtta bernäçä älifbası bar: 1. Räsmi bularaq qullanışta bulğanı - Kiril älifbası. 2. 2000. yıllar başında kertelä başlanğan, läkin soñraq Räsäy xökümäte tarafınnan tıyılğan Yañalif.
Yazulı belgelär taşığan añlam buyınça tellär ike törgä bülenä: tawışçıl tellär (fonetik tellär) häm ideogramlı tellär. Tawışçıl tellärdä här ayırım belgeneñ añlamı bulmıy, ul berär awaznı ğına belderä häm añlamnı başqa häreflär belän bergä kilgändä genä qazana. İdeogramlı tellärdä ğädättä här belge berär äyberne añlata, qayber äyberlär ike yä kübräk belge belän belderelä (ürnäge: Yapon tele).
Ölkälärdä qullanıla torğan älifbalar[үзrәpTү]
Alfabeler: Latin elifbası , Kiril elifbası , Latin da Kiril elifbaları , Yunan alfabesi , Gruzin da Ermen elifbaları
Abyatlar: Arep elifbası , Arep te Latin elifbaları , Yehud te Arep elifbaları
Abugidalar: Tunyak Indik , Kunyak Indik , Thaana , Efiopik , Efiopik hem Arep
Logografik+eyikli: Saf logografik , Bootalgan logografik hem eyikli , Elifba-beyli eyikli de ciklengen dereyede logografik Elifba-beyli eyikli


text:
Turançılıq
Turançılıq (başqa tellärdä Pan-Turkism) dip Törki xalıqlarnıñ berdämlekkä tartıluın atıylar.
Tarix[үзrәpTү]
19. yözyılnıñ azağında İdel-Ural Törkilärendä milli añ uyana başlıy wä alarğa Törki xalıqlarınıñ urtalıq buluı turında añlaw kilä.
1839. yılda Turan cämğiäte nigezlänä. Şul cämğiätneñ adı Urta Aziäda bulğan Turan il adınnan bulğan. Bu cämğiätneñ qatnaşuçıları arasında İsmäğil Gaspıralı da ide, ul cämğiät yünäleşen qısqaça “Teldä, fikerdä, eştä berlek” itep atarğa täqdim itkän, wä şunnan soñ bu özek iñ äytelä torğannarınnan bulğan.
Yünäleş[үзrәpTү]
Turan cämğiäteneñ töp yünäleşe bularaq Törki xalıqlarnı berdäm il çiklärendä berläşterü tora, bu ilneñ cıkläre Balqannardan başlap Keçe Aziä arqılı Seber ilä Qıtayğa tikle suzılırğa tieş, bu kiñ alanda bertelle bermädäniätle Törki xalıqlar yäşi, wä alar il milläte dip íğlan itelergä tieş.
Turançılıq cämğiäte barlıqqa kilüe belän berçaq Törki xalıqlarnıñ çığışın açıqlıy torğan öyränülär başlanalar. Şulay uq Ural-Altay telläre turında fänni farazlar öyränelä, borınğı qazışlarda Törki çığış ezlänä, Sumerlar ilä Törkilär ul ber närsä digän fiker çığarıla. Kemallek yünäleşe başqa eşlär arasında Mustafa Kemal Atatürk täqdim itkän Kön tele farazına tabınıp Törekçäne Ğäräpçä ilä Farsı telennän kilgän süzlärdä tazarta başlağan.
Eştäşlek[үзrәpTү]
Turan cämğiäte Ğosmanlı İmperiäsendäge Yäş Töreklär yünäleşe berlän dä eştäşlek itkän.
Şul çaqtağı Britaniä, Tönyaq Alman Berlege, Avstriä kebek patşalıqlar Rusiä alarnıñ iminlegenä zarar kiterä dip qarıy ide. Alar üsä torğan Turan yünäleşen da Urıslarnı almaştırıp alarnıñ iminlegenä zıyan kiterä başlar dip qarıy ide, wä Turan yünäleşen Panturkismustan başlap Groß-Türkentum yäğni Böyek Töreklekkä tikle atıy ide. Şul çaqtağı Fransiä ğına Törki xalıqlar yağında tora ide.
Bügenge xäl[үзrәpTү]
1. Dönya suğışı çağında Ğosmanlı İmperiäse tarqalğannan soñ, Enver Paşa 1920. yıllarda Samarqandta yaña Törki Xälifät qoru belän mäşğül bulğanda Turançılıq yünäleşe Törkiädä ozaq arağa ülgän bulğan.
SSRB cimerelüennän soñ ğına Turançılıq yünäleşe yaña köç cıya başlağan. OATCT nigezlänüennän soñ Törki xalıqlar wä Törki däwlätlär arasındağı mädäni-iqtisadi elemtälär üsä nığıtlana başlağannar, eştäşlek qoru mömkinlege päydä bulğan.
Törkiä barlıqqa kilgän yaña Törki däwlätlärgä mäğrifät, iqtisad, eşmäkärlek tözärgä yärdäm itep, alarnıñ töp xezmättäşe bulğan. Törkiä monnan tış Törki tele öçen berdäm Latinälif qabul itü eşen dä etep tora. Şulay itep Törki berdämlek qoru eşe däwam itä başladı.
Ankara Universitetınıñ TOMER İnstitüte elegräk Törkiäneñ milli mädäniät üzäge bulsa, xäzer ul Törki telen öyränü üzägenä dä äwerelgän.
1990. yıllarda Törkiä başqa Törki däwlätlärdä yaña mäktäplärne açqan. Alar arasında Törek-Tatar liseyläre dä bar.
Xezmätlär[үзrәpTү]
"Öç tarzı säyäsät", Yosıf Aqçura 1904 yıl
"Törekläşmäk, İslamläşmäk, Zamanlaşmak", Äli Güseynzadä 1908 yıl
Özemtä[үзrәpTү]
“Teldä, fikerdä, eştä berlek” — İsmäğil Gaspıralı


text:
Nil
Nil (Arabsha: النيل an-nīl) Afrikada jaylasqan da'rya. Ol Jer ju'zindegi en' uzın da'rya esaplanadı (6,650 km yamasa 4,132 milya) ha'm İskenderiya qalasının' qasınan o'tip Jer orta ten'izine quyadı. Onın' ataması grekshe Nelios so'zinen kelip shıqqan bolıp Da'rya Valley (River Valley) degendi an'latadı.
Aq Nil Ugandada Viktoriya ko'linen baslanıp Qubla Sudan ha'm Sudan arqalı Xartumg'a shekem baradı, sol jerde ol Ko'k Nil menen qosılıp Nildi payda etedi, keyin Mısır arqalı ag'ıp o'tedi. Ko'k Nil bolsa Efiopiya arqalı o'tedi. Ha'r ku'ni Nil da'ryası shama menen 300 million kub metr suwdı quyadı.
Nil a'gıp o'tip turg'an ma'mleketleri ushın ju'da' u'lken a'hmiyetke iye. Mısırda ko'plegen qalalar da'ryag'a jaqın salıng'an. Piramidalarda Nilge jaqın jaylasqan. Nil Mısırdı egin egiw ushın qollanılatug'ın suw menen ta'miyinleydi. Ma'mlekettin' ko'pshilik bo'limi sho'lde jaylasqan.
Nil da'ryasında yamasa onın' jag'alarında ha'r qıylı haywanlar jasaydı, olarg'a mısal retinde krokodiller, quslar, balıqlardı ko'rsetiwimiz mu'mkin. Nil tek g'ana haywanlardın' jasawın ta'miynlep qalmastan, sol jerde jasawshı adamlardı ishimlik suwı, ku'ndelikli jumısları (ma'selen kir juwıwda qollanıwı) ha'm eginlerdi suwg'arıwda suw menen ta'miyinleydi.
-
Ko'k Nil sarqıramaları
-
Aswan qalasındag'ı Nildin' ko'rinisi
-
Luksor qalasının' to'beshiklerinen Nildin' ko'rinisi


text:
Äxmätzäki Wälidi
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Wälidi Äxmätzäki Äxmätşa ulı (Başqortça: Bәлиди(eB) ӘxMәTзәkи ӘxMәTшa yлы), emigrasída Zeki Validi Toğan, (1890-1970), Başqort xalqınıñ milli azatlıq xäräkäte citäkçese, taríxçı, türkolog, fälsäfä doktorı (1935), Manchester üniversitäteneñ şäräfle doktorı (1967).
1912-1915. yıllarda Qazanda "Qasímiä" mädräsäse möğällime. 1915-1917.dä 4. Däwlät Dumasınıñ Möselman deputatlarına bulışlıq itü bürosı äğzası. 1917.dä Millät Mäclesenä saylana, Ş. Manatov belän berlektä Başqortlar Şurasın oyıştıra, Nöyäber-Dekäber Orenburgta uzğan Bötenbaşqort Qorıltayı räise (anda Möstäqil Başqort moxtaríatı íğlan itelä).
1918-1919 yıllarda Başqort tömännäre Wälidi citäkçelegendä ataman A. İ. Dutovhäm admiral A. V. Kolçak armíları eçendä Bolşeviklar qarşı köräşä. RSFSR xakimiäte Sovet Başqort autonomísın tözü şartına kileşkäç, tarafdaları belän Bolşeviklar yağına çığa.
1919. yılnıñ Febrälennän 1920 yılnıñ Yün urtalarına qädär (bülenep) Başrevkom räise. Üzäk xakimiätneñ elekke moxtaríat wäqälätlären çikläwennän kilep tuğan qarşılıqlar arqasında Äxmätzäki Wälidi Sovetlar xakimiäte belän aranı özä, Urta Asíağa kitä.
Törkestanda Sovet xakimiätenä qarşı milli xäräkät citäkçelärennän berse, "Törkestanlılar Milli Berlege" räise (1920-1923.). 1923. yıldan emigrasída. Şul uq yılda ul İrandağı Mäşhäd şähäreneñ kitapxanäsendä İbne Fazlannıñ original qulyazmanı taba.
1925.tän Törkiädä, İstanbul üniversitätendä uqıtuçısı häm professorı. Soñraq Almaníanıñ Bonn (1935-1937) häm Göttingen (1938-1939.) üniversitätläre professorı. 1953.tän İstanbul üniversitäte qarşındağı Íslam Dönyasın Öyränü häm Tikşerenü İnstitutı citäkçese.
Şul uq yıllarda UNESCO qaramağında Törki xalıqlarnıñ küptomlı fundamental ensíklopädiäsen tözüe oyıştıru eşendä yaqınnan qatnaşa. Törki xalıqlarnıñ tormış-könküreşenä, mädäniätenä, telenä häm taríxına bağışlanğan küpsanlı xezmätläre 1909-1970. yıllarda törle tellärdä basıla.


text:
Diego Velázquez
Diego Rodríguez de Silva y Velázquez (6 iyun, 1599 – 6 avgust, 1660) İspaniya koroli Philip IV da'wirinde xızmette bolg'an jetekshi İspan su'wretshisi bolg'an. Onın' do'retiwshiligi Barokko da'wirine tuwrı kelgen bolıp, ol portret su'wretshi retinde u'lken tabıslarg'a erisken. Bir neshe tariyxıy ha'm ma'deniy a'hmiyetke iye ha'diyeselerdi su'wretlew menen birge ol İspan koroli shan'arag'ının' ko'plegen portretlerin, basqa Evropanın' jetekshi adamların ha'mde a'piwayı adamlardı o'z jumıslarında sa'wlelendirgen. Onın' shedevr jumısı Las Meninas (1656) esaplanadı. 19-a'sirdin' birinshi shereginen baslap Velázqueztin' jumısları basqa realist ha'm impressionist su'wretshileri ushın u'lgi bola basladı. Sol waqıtlardan baslap, İspaniyalı Pablo Picasso, Salvador Dalí ha'm İnglis-İrland su'wretshisi Francis Bacon ha'mde ko'plegen basqa ataqlı su'wretshiler Velázqueztin' jumısarın joqarı baxalag'an ha'm hu'rmet retinde onın' ataqlı jumısların qayta islep shıqqan.


text:
U'stirt
U'stirt bul u'lken tegisliklerdi iyelep, Kaspiy ha'm Aral ten'izi aralıg'ında jaylasqan. U'stirt Tu'rkmenstan, Qazaqstan ha'm Qaraqalpaqstan Respublikaları territoriyaların o'z ishine aladı.
Ulıwma maydanı 20 mln ga, onın' 7 mln gektarı Qaraqalpaqstan territoriyasına tiyisli. Bul territoriya Aral ten'izinin' qubla-shıg'ıs bo'legi Qon'ıratqa shekem bolıp, U'stirte Sarıqamıs ko'li jaylasıp onın' jartısı Tu'rkmenstan Respublikası territoriyasına tiyisli. U'stirt tegislikleri Aral ten'izi menen A'miwda'rya deltası jiyeklerine shekem baradı, onın' jiyekleri tik jarlıqlar menen shegaralang'an.
U'stirttin' ten'iz betinen 100-300 m ba'lentlikte jaylasqan biyikleride bar. Sonın' menen birge oylı shuqırlarda ushırasadı, qurg'aq ko'ller, taqır, qumlar ha'm duzlı Barsa kelmes ka'nleride bar. Biyik do'n'li Aseke-audan (29-100m ten'iz betinen), qublada Qarabawır biyikligi (292 m) jaylasqan.
Klimatı keskin kontinentallı bolıp, jaz ayları ıssı, qurg'aq, al qıs ayları suwıq keledi, jıllıq ha'm sutkalıq amplituda ıssı qurg'aq hawalı, qısı suwıq bolıp Orta Aziya sho'llerindegi klimatqa uqsas, bunda arqa batıs suwıqları esedi. U'stirtte barqulla ku'shli samal esip (shıg'ısqa qaray) ayrım waqıtları samaldın' tezligi 200 m/sek. Churuk ha'm qos bulaq meteostantsiyalarının' mag'lıwmatları boyınsha U'stirtte ortasha jıllıq temperatura 8-12C, yanvarda absolyut mininal (-32-38C), al iyulda maksimal (+40+45C), ba'ha'rde 16 C (qublada 22-aprelge deyin), ortasha jıllı ku'nler 155-165 ku'n, qublada 196 ku'n dawam etedi.
Atmosferalıq jawın-shashınnın' mug'darı U'stirt tegisliginde 90-120mm, tiykarınan ba'ha'r ha'm gu'zde tu'sedi, qardın' jatıwı 14-50 ku'n dawam etedi. Birinshi qar Churuk meteostantsiyasının' mag'lıwmatı boyınsha 30-noyabrden 29-fevralg'a shekem qaplap jatqan.
U'stirt topırag'ının' o'zgesheligi boyınsha rayonlarg'a bo'linedi, bular ku'l ren' topıraqlar shıg'ıs jag'ında oraylıq U'stirtte, arqa u'stirt shor jerli yamasa Barsa kelmes duzlılıg'ı kiredi. Topırag'ının' mexanikalıq quramı sazlı, orta ha'm awır suglinli, kebirli ha'm taslı topıraq, taqırlı, lugovo taqır ha'm qumlı jerler ushırasadı. Topıraq quramına qarap o'simlik qatlamıda ajıraladı. Juwsanlı boyalıshlı asossatsiya shorsız jerlerde ushırasadı, biyurgin duzlı, juwsan, keyrewik, biyurgun az shorlang'an jerlerde ushırasadı.