text:
Russiä prezidentı Putinneñ Beslan faciğäsennän soñ, iminlekne tügel, ä üzeneñ xakimiäten nığıtu öçen çaralar kürüe, äle dä köntärtibennän töşmi. Bügen bu xaya Moscow Times häm Financial Times gazetalarında basılıp çıqqan ike maqäläneñ eçtälege belän tanışa alasız.
Exo Moskvı radiosı xezmätkäre Yevgeniy Albatsnıñ Moscow Timesta basılıp çıqqan maqäläse Putinneñ könnäre sanaulı dip atala häm anda şundıy fikerlär äytelä. Kreml yaqlı Cämğiät Fikere Fondı ütkärgän fiker beleşüneñ näticäläre, ğadi vatandaşlarnıñ prezident Putinneñ reformaların, şul sanda regional citäkçelärne bilgeläv planın yaqlamauın kürsätte. Fikere soralğannarnıñ 61 protsentı monı kire qaqqan. Saylauçılarnıñ zur küpçelege Dävlät Duması deputatların partiä isemlegennän genä saylau planın da kire qaqqan. 9 protsent qına Putin täqdim itkän üzgäreşlärne yaqlağan. Fikere soralğannarnıñ yartısı ber mandatlı okruglardan saylanğan deputatlarğa ışanuın beldergän. Putin xakimiäteneñ nigezen täşkil itkän armiä häm iminlek xezmätläre , üz vazıyfasın, vatandaşlarnı saqlaunı üti almauların tağı da ber märtäbä kürsättelär. Beslan vaqiğäse, alarnıñ Nord-Ost krizisınnan sabaq almauların dälilläde. Başqa dävlät agentlıqları , mäsäläsen meditsina xezmäte dä sabaq almağan. İke yıl elek aşığıç yardäm kürsätelä almağannıqtan 129 keşe hälak bulğan ide. Sanı bilgele bulmasa da, Beslanda da şulay uq buldı. Kremlneñ Beslan fäciğäsenä reaksiäse , Russiä xakimdarlarınıñ mondıy xällärdäge reaksiäsenä oxşaş budı. Yalğan häm sälätsez dävlät organnarın quätländerü. Putin üzeneñ 5 yıllıq prezidentlığı çorında ber genä uñışqa ireşte . Ul dävlätne nığıta almadı, Beslan fäciğäse kürsätkänçä, milli iminlek häm xalıqnıñ igelege xisabına üz xakimiäten nığıttı , burokratlarnıñ kesäsen tutırdı. Ul şulay uq byurokratlarnıñ kontrolne nığıtu, Yukos misalınnan kürengänçä, il baylığın da kontrol itü telägen dä qänäğätländerde. Yalğanarğa häm ezärleklävlärgä qaramastan, xalıq fikeren näticäse kürsätkänçä, cömğiät äle dä qarşılıq kürsätä. Russiä televideniäse Akademiäse azalarınıñ ber öleşeneñ protestı häm äfirdän alnğan programmalarnıñ TEFİ belän büläklänüläre, xäqiqätne faş itäse urnğa dävlätkä turılıqklı bulunı üsteneräk quyğannarnıñ buş qul belän annan kitüläre dä üzençälekle. Putin rejimı cimerelgänçegä qädäre vazğiät küpkä naçarlana ala. Ber närsä açıq. Putin köçlänä barğan oppozitsiäne bastırır öçen Stalinistik çaralar kürergä tieş. Läkin, Putin Stalin tügel häm 21-nçe ğasırdağı Russiä 1920-nçe 30-nçe yıllardağı Russiä tügel. Putinneñ Kremle öçen säğät suğa häm säğätneñ suğuı tuqtalmasın öçen tırışuçılar sanı arta dip yaza Yevgeniy Albats Moscow Timesta basılıp çıqqan maqäläsendä.
Britan gazetası Financial Timesta basılıp çıqqan maqäläneñ aftorı, küptän tügel genä Russiägä vizit yasağan 1994-nçe yıldan alıp 2001-nçe yılğaça AQŞ dävlät sekretarınıñ urınbasarı bulğan Strobe Talbot. Anıñ yazuınça, AQŞ prezidentı Buş BMOnda yasağan çığışında, Russiädä mäktäp balalarınıñ küpläp hälak buluına kitergän fäciğä qorbannarın iskä aldı häm totıq aluğa näfrät belderde. Läkin, ul Vladimer Putinneñ monı üzäkläşterelgän , xakimiät Kreml qulında tuplanğan dävlät buldıru öçen faydalanuı turında endäşmäde. Russiä berdäm dävlät bulıp yäşäp qalırğa telägän xäldä, ul federativ häm demokratik dävlät bularaq täräqqi itärgä tieş. Demokratik federalalizmnıñ nigezen cirle däräcädäge üzidarä täşkil itä. Xalıq üzeneñ mänfäğätlären çağıldırğan häm üze saylağan citäkçelärneñ aftoritetın küberäk xörmät itäçäk kebek. Patşalar häm komisarlar berdämlekne nığıtu öçen Putingä qarağanda da räximsezeräk metodlar qullandılar. Läkin, alar uñışsızlıqqa duçar budılar . Putin dä şuluq yazmışqa duçar bula ala. Soñğı krizis öçen 10 yılğa suzılğan Çeçnä suğışı säbäpçe. Putin Çeçnä östennän Mäskäv xakimiäten urnaştırırğa ömetlänä. Monıñ belän başqalarnıñ Çeçnägä iärüen buldırmasqa teli. Läkin, Çeçnäneñ Mäskäv tarafınnan mäğnäle räveştä idarä iteläçägen küz aldına kiterü dä qıyın. İnguşetiä, Dağıstan, Karaçay-Balqar häm Tönyaq Kafkaznıñ başqa töbäkläre öçen dä soñğa qalındımı digän soraunıñ cavabı, Putinneñ döres bulmağan hüper üzäkläştereü täcribäseneñ küpmegä suzılaçağınan bäyle bulaçaq digän fikerdä maqälä aftorı Strobe Talbot.
Färit İdelle, Naif Akmal, Praga.


c: text/html

text:
«Tatnet yoldızları - 2006» başlana
Bıyılğı «Tatnet yodızları 2006» bäygesendä tatar telendäge nominatsiälär sanı ike tapqırğa artqan. Elek tatarça internet saytlar yasawçılar, yarışnıñ tatar telendäge «Mäğlümat çarası» häm «Tuğan tel» digän törlärdä genä uzışa ala ide. Xäzer «Fän häm mäğärif» häm «Tatar dönyası» digän nominatsiälär dä östälgän.
Ütkän yılnı tatar internet säxifälär bäygesendä tatarça eşlängän internet saytqa eçtälege yağınnan turı kilgän nominatsiä tabılmağan ide. Ul waqıtta, tatar mäxälläseneñ tuğan teldä eşlängän säxifäsenä, bäygedä iñ turı kilgän nominatsiädä üzen kürsäter öçen urısça ğına eşlärgä turı kilgän bulır ide. Bäygene oyıştıruçılarnı berse Aynur Sibğatullin, bu xaqtağı sorawğa, tatarça säxifälär bik az, şuña kürä bulğannarın 2 törkemgä kertep qarıybız, dip cawap birgän.
Bıyıl oyıştıruçılar, säxifälärneñ kübräk buluına ömetlänep, nominatsiälärneñ sanın artırğan. Şulay uq, bäygegä, törle oyışmalarnıñ säxifälären, internetta alıp barıla torğan köndäleklärne, xakimiät oyışmaları ğına tügel, cirle üzidarä saytların da yarıştırırğa cıyınalar. Şulay uq, bıyıl oyıştıruçılar, mädäniät-sänğät belän bergä, tuğan yaqnı öyränü turındağı internet saytlarnı, päräwezdäge kürgäzmälärne, ayırım proyektlarğa, ictimaği oyışmalarğa bağışlanğan internet säxifälärne da «Tatnet yoldızı» iseme öçen köräşep qararğa çaqıra.
Tatar internetı 2006 bäygeseneñ internet säxifäse - tatnet.tatar.info Bıyılğı bäygeneñ yañalığı – jüri räiseneñ üzgärüendä dä. 3 yıl ütkärelep kilgän bäygedä «Tatarskaya gazeta» kebek, Tatnetta berençe internet säxifälärneñ berse, iñ küp keşe yöri torğan forum säxifäseneñ xucası İrek Bikinin jüri räise buludan tuqtağan. Bıyıl ciñüçelärgä diplomnar «Molodej Tatarstana» gäziteneñ baş möxärrire Rinat Bilalov imzası belän tapşırılaçaq. İnternet säxifälärgä bäyä birüçelär arasında, Azerbaycan, Kazaxstan internetı belgeçläre, tanılğan jurnalistlar, RUnet premiäse, Seber internet bäygesen oyıştıruçı şäxeslär kerä.
Ütkän yılnı Tatnet yoldızları bäygesendä ciñüçelärneñ berse itep «Tatar-inform» agentlığınıñ internet säxifäse tabılğan ide. Bıyıl qaysı säxifä iñ yaxşısı itep tanılır, 31 sintäberdän soñ belerbez.
Bikä Timerova

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiä töbäklärendäge tatar balaları Qazandağı “Duslıq” cäyläwegendä yal itte
Tatar telen tiränten öyrätügä yunältelgän bu cäyläwek monnan 9 yıl elek oyışqan ide. Şul däwer eçendä anda 1600 tiräse tatar balası yal itte. Äytergä kiräk, yıldan-yıl älege lager'ğa kilergä tezläwçelär sanı arta tora. Rusiä töbäklärendäge tatar oyışmaları wäkilläre, tatar tele uqıtuçıları inde ğarizalarnı közdän ük birä başlıy. Tatarstan Mäğärif häm fän ministrlığınıñ uqıtu-metodik äsbaplar häm töbäkara xezmättäşlek itü bülege başlığı Änisä Morozova
Bıyıl cäyläwektä 190 bala yal itä. Alar 18 töbäktän kilgännär. Bıyılğı balalar üseşe küzgä taşlana. 1998 yılda kilgän balalarnıñ tatar tele belüe, hönärläreneñ kürsätüe dä tübän ide.
Cäyläwekkä balalarnı saylap alu öçen Tatarstan mäğärif häm fän ministrlığı töbäktäge mäğärif idärälärenä, tatar moxtäriätlärenä xatlar cibärä. Häm anda balalarnı tuplana. Bıyıl iñ zur delegatsiälär Ul'yannan 16, Sarıtawdan 14 bala bulğan. Qalğannarınnan 10, 8 häm annan da azraq sanda kilgännär.
Cäyläwektä balalar öçen törledän-törle çaralar, ayırım alğanda yazuçılar, tanılğan şäxeslär belän oçraşular, Bolğarğa, Qol-Şärif mäçetenä, Qazannıñ istälekle urınnarına säfärlär oyıştırılğan. Här kön törle çaralarğa bay bulğan. Änisä Morozova
Här kön qızıqlı oçraşular, bäygelär. Äytegez äle Sez qaydan kildege. Sarıtawdan üzläreneñ tatar studiäse belän kilgännär. Alar barlığı 14 bala. Monda da yaña spektakl' öyränep kittelär. Ästerxannar matur bii. Dimitrovgradtan “Qarlığaç” ansamble bar.
Çärşämbe könne cäyläwektäge balalar Tatarstan mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamov belän dä oçraştı. Alar anda üz hönärlären kürsättelär. Balalarnıñ äle härberse tatarça bik yaxşı belmäsä dä, monda kilgännän soñ qızıqsınu tağın da arta ikän.
Alar tatar telen belergä tırışıp kitälär. Xätta bötenläy rus ğailälärennän kilgän balalar da bar. Komi respublikasınnan Semen tatar tele däreslärenä yörde, qızıqsındı.
Änisä Morozova yabılu tantanasında balalarğa kitaplar büläk itelüen äytte.
Landış Xarrasova


text:
Ekrem Çelebi - Olmaz Mıydı
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Olmaz Mıydı
Etiketler : Ekrem Çelebi - Olmaz Mıydı türkü indir, Ekrem Çelebi - Olmaz Mıydı türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Olmaz Mıydı mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Olmaz Mıydı türküsü, Olmaz Mıydı sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Olmaz Mıydı bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Geleli Gülmedim Cihana
Ekrem Çelebi - Dağlar Duman Olmadan Gel
Ekrem Çelebi - Ne Karaymış Alnımın Yazısı
Ekrem Çelebi - Ankara da Yedim Taze Meyvayı
Ekrem Çelebi - Dağlar Bizim Dağlarımız
Ekrem Çelebi - O Yarin Kaşları Kara Değil Mi
Ekrem Çelebi - Gele Gele Geldim
Ekrem Çelebi - Açmayın Pencereyi
Ekrem Çelebi - Ağlamayı Seviyorum


text:
İran tışqı eşlär ministrı Manuchehr Mottaki xalıqara cämägätçelekne, üze äytemeşli “yanawlar telennän” baş tartıp, İran atom programması söyläşülären däwam itergä çaqırdı. “Atom qoralın taratmaw kileşüe nigezendä häm Xalıqara atom idaräse qısalarında bez üzebezneñ qanunıy häm tınıçlıq atom programmasın eşläwne däwam itäçäkbez”,- dide Mottaki.
BMO İminlek şurası, urannı bayıtunı däwam itkän Tähranğa qarata yaña rezolutsiä ölgesen tikşerä. Anıñ yaña ölgesendä Rusiä täqdimnäre dä, ayırım alğanda, İran başlıqlarınıñ çit illärgä säfären tıymaw, isäpkä alınğan.


text:
Küptän tügel Milli Media-Holding citäkçeläre Sverdlov ölkäse Asbest şähärendä yäşäwçe tatarlar belän oçraşuğa bardılar. Oçraşunıñ töp säbäbe biredäge mäçet binasında urnaştırılğan TNV tapşıruların qararğa yaraqlaştırılğan sputnik antennanı täqdir itü bulsa da, äñgämä waqıtında süz bik citdi temalarğa borılıp kitte.
Asbest şähärendä altı meñnän artıq tatar xalqı yäşi. Kübräge suğıştan soñ, illençe yıllarda Tatarstan, Başqortstan cirlärennän bäxet ezläp çığıp kitkän xalıq. Tatarstannıñ Balıq bistäse rayonınnan kilep urnaşqan Borhan ağa Näbiev, mäsälän, inde ille ike yıl biredä yäşi ikän. Tuğan yaq belän inde küptän anı yaratqan radiosı – “Azatlıq” dulqınnarı yaqınayta. -“Azatlıq bezneñ öçen berdänber tatar radiosı inde ul, - di Borhan ağa, - distälägän yıllap inde tıñlıym Azatlıqnı, ämma qayçaq bik naçar işetelä, nindider qomaçawlıq bula efirda”.
Borhan ağa häm ,Azatlıq”nı tıñlarğa yaratuçı başqa millättäşlärebezgä TNV kanalın qarıy alğan keşelärneñ “Azatlıq” radiosın tıñlaw mömkinçelege buluı da añlatıldı. Ämma anıñ öçen “Yaña ğasır” teleradiokompaniäse tapşıruların öydä qaraw äybäträk, bilgele. Asbest şähärendä kabel' televideniese üseş alsa, andıy mömkinçelek bulır digän ömet tä bar. Ä bügengä Azatlıq radiosın küplär qısqa dulqınnar arqılı tota.
“Azatlıq”nıñ daimi tıñlawçısı, anıñ arqılı tuğan Tatarstanınıñ, dönyadağı tatarlarnıñ tormışınnan xäbärdar bulıp toruçı Miñneäxät ağa Fäsäxov tumışı belän Aqsubay yağınnan ikän. Yartı ğasırğa yaqın biredä ğömer kiçerä. Çit cirlärdä yäşäwenä qaramastan, ike ulın da tatar canlı, itağat'le itep üsterä alğan. Ulları – abıylı-enele bertuğan Fäsäxovlar bu şähärdä eşçänlekläre, igelekläre belän tanılğan eşmäkärlär. Mäçet tözü kebek zur eşlärdä iñ berençe bulıp alar yärdäm qulın suza. Xalıqnıñ alarğa da, şundıy ullarnı tärbiäläp üsterä belgän ata-anağa da ixtiramı, räxmäte zur.
Balalar tärbiäläw, itağat'le yäşlär üsterü teması oçraşu waqıtında töp temağa äwerelde. Asbestta yäşäwçe tatarlarnıñ milli tormışı da, dini tormışı da mäçet itep alınğan şuşı bäläkäy genä fatirda alıp barıla. Milli-mädäni eşlärne dä biredäge imam Älfärit xäzrät alıp bara. Anıñ äytüençä, yäşlärne, balalarnı tuğan telgä öyrätü öçen barlıq şartlar da tudırılğan. Xätta şähär mäktäpläreneñ bersendä tatar yäkşämbe mäktäbe açu öçen röxsät tä alınğan bulğan. Ämma balalarnı anda uqıtırğa teläwçe ata-ana ğına tabılmağan.
Älfärit xäzrät balalarğa tatar telen, ğäräp grafikasın uqıtu öçen mäçet binasın täqdim itä. İnde küptän bu turıda süz alıp barılsa da, mäçetkä yörüçe qartlar mäçetne qartlar öçen genä dip uylıylar axrı. Balaların, onıqların alıp kilüçelär, qızğanıçqa qarşı, älegä yuq.
TNV sputnik tälinkäsen mäçet binasına quyu yäşlärne häm balalarnı biregä tartıp kiterer digän ömet bar. Xalıq öçen bu tapşırular äle yaña närsä, ämma şuña qaramastan, “Yaña ğasır” citäkçelärenä teläk yullawçılar küp buldı. Bigräk tä dini tapşırularnı, şulay uq yäşlär temasına bağışlanğan, yäşlär öçen qızıqlı tapşırular kürergä teläwçelär küp.
Oçraşu waqıtında xalıqnı borçığan başqa temalar da kütärelde. Näzilä xanım Ğiniätova Asbest şähäreneñ xalıqqa sotsial' yärdäm kürsätü üzägendä eşli. Anıñ äytüençä, pensiäse 1771 sumnan kim bulğan moxtaclarnı şähär aşxanäläreneñ bersendä buşlay aşatalar ikän. Ämma tatar äbiläre anda yörmi, xäläl rizıq bulmawdan qurqalar. Näzilä xanım söyläwençä, tıynaqlıq qannarına señgän tatar keşeläre, ğomumän, zakon buyınça birelgän başqa törle yärdämnärdän dä baş tarta ikän. “Bezneñ tatar xalqı oyala yärdäm sorawdan, - di Näzilä xanım, - qayberläre balalarım bulışa dip yuqnı söyli. Minem biş-altı yıl eşläw däweremdä nibarı öç tatar keşesenä bulışırğa turı kilde, anda da üzebez ezläp tabıp, bik awır xäldä ikänleklären keşedän işetep belgännän soñ ğına”.
Cıyıluçılar yalğız qalğan tatar qartlarına, olı keşelärgä nindi yullar belän yärdäm itärgä mömkinlege turında fiker alıştılar. Milli Media-Xolding citäkçelärenä iskä alıp kilgännäre, här eştä yärdäm itärgä äzer toruları öçen olı räxmätlär belderdelär.
Fäwiä Safiullina. Yekaterinbur


text:
Mäskäwdä Musa Cälil yubileyı
Musa Cälilneñ 100 yıllıq yubiley böten cirdä dä kiñ itep ütkärelgän waqıtta, mäskäwlelär dä bu waqiğanı çitlätep uzmadı, aldan äzerlänep tordı. Mäskäw cämäğätçelege 12 fevral' könen tulısı belän Musa Cälilneñ yubiley çaralarına bağışladı. İrtänge yaqta Musa Cälil yäşägän Stoleşnikov tıqrığında urnaşqan 11 yort yanına çäçäklär salu buldı. Bu yort stenasında Mäskäw tatarları tırışlığı belän berniçä yıl inde biredä şağir Musa Cälil yäşägän digän taqta elenep tora. Çäçäklär salğannan soñ, yubiley çaraların oyıştıru komitetı, kilgän qunaqlar häm ğalim yazuçılar qatnaşında milli mädäni üzäktä Musa Cälilneñ tormışı , icatına bağışlanğan fänni-ğamäli konferensiä uzdı. Konferensiädän soñ yubiley qunaqları Mäskäw sınçısı Qädim Cämilov mädäni üzäkkä büläk bularaq yasağan Musa Cälil sının açuda qatnaştılar.Ul çaralardan soñ inde tantanalı utırış başlanıp kitte. Säxnä turendä Milli mädäni möxtäriät äğzäse Kärim Şakirov yazğan Musa Cälil räseme elengän ide. Mädäni üzäkneñ zur zalı xalıq belän şığrım tulı ide ul könne. Alar arasında ataqlı millättäşlärebez dä, Tatarstannıñ wäkälätle wäkile Nazif Mirixanov ta, Mäskäw xökümäte räsmiläre dä, Rusiä yazuçılar berlege wäkilläre dä, Musa Cälilneñ polktaşları, anı kürep tanıp belgän, elekke Asadullaev yortında uqığan olı yäştäge millättäşlärebez dä, Qazannan yazuçı Rafayıl Mostafin , şulay uq Musa Cälilneñ qızı Çulpan häm onığı Tat'yana da bar ide. Çulpan xanım üzeneñ çığışında ätiseneñ isemen tanıtqan, anıñ icatın xalıqqa qaytarunı yärdäm itkän keşelärgä räxmäten belderde. Ayırım alğanda Çulpan xanım Cälilova Andre Timermans ğailäsenä, italiä häm Germaniä ğalimnärenä, şulay Ğazi Qaşşaf, Rafayıl Mostafin häm Abdulxan Äxtämcanğa da räxmätlären äytte.
Başqalar rusça söyläsälär yazuçı, Musa Cälil turında berniçä kitap avtorı Rafail Mostafin tatarça çığış yasadı häm ul boday dide: “Faşistlar cälilçelärne Germaniä ciñgännän soñ sezgä “İdel-Ural” däwläte tözep biräbez dip aldağannar. Ä inde yäşeren dokumentlarda Rusiäne tulısı belän basıp alğan oçraqta, ğomumän, bernindi dä milli däwlät buldıru qaralmağan. Musa Cälilneñ batırlığın faşistlarnı ciñgän barlıq xalıqlar da üz batırlığı itep qabul itä. Şunıñ öçen dä bez anıñ aldında baş iäbez , dide. Ä inde Musa Cälilneñ sının täqdim itkännän soñ ul avtor Qädim Cämitovnın eşen maqtap, çınlap ta bu sında Musa Cälil obrazı tirän yaqtırtılğan” dip belderde.
Bu oçraşuda çığış yasawçılar küp buldı.Top xisapnı soñğı yıllarda Musa Cälilneñ tormışı belän nıq qızıqsınu kürsätkän professor Abdulxan Äxtämcan yasadı. Ä inde oçraşunı alıp barğan Milli mädäni möxtäriät räise räsim Aqçurin tantanalı cıyılışnı Musa cälilneñ yäşlek dustı, üze isän çağında istäleklären berqayda bastırıp çığara almağan şağirä Möbinä Tahirova şiğere belän tämamladı.
12 fevral' könne Musa Cälilneñ 100 yıllığına bağışlanğan tantanalı kiçädä şağirneñ şiğerlären söylädelär, anıñ süzlärenä yazılğan cırlar Bol'şoy teatrdan Marat Galiäxmätov, Tatarstannıñ xalıq artistçası klara Xäyretdinova, Mäskäw cırçıları Roza Xäbibullina häm Nailä Fatixova başqaruında yañğıradı.
Ä inde tantanalı yubiley kiçäse barlıq cırçılar häm xalıq qatnaşında Musa Cälilneñ Salix Säydäşev muzıkasına yazılğan“Cırlarım” digän cırın başqaruında tämamlandı.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Yaña Ğasır tağın ber radioyışlıqqa iä buldı
Çärşämbe könne Mäskäwdä Matbuğat häm mäğlümat çaraları buyınça federal' agentlıqnıñ konkurs komissiäse radiotapşırular alıp baru öçen yışlıqlar bülü bäygesen ütkärde. 107.8 yışlığındağı radiodulqınğa däğwälawçılar arasında Tatarstanda eşläwçe radiostansiälär dä bulıp, şularnıñ berse bäygedä ciñep çıqtı.
Küzgä kürenmi torğan efir dulqınnarı, televidenie häm radiotapşırular bara torğan yışlıqlar däwlät möstäqillege häm cir astı, cir öste baylıqları kebek qimmätle närsälär bulıp sanala. Kemnär şuşı yışlıqqa xuca, nindi ilneñ mäğlümat taratu resursları kübräk, şular xäkim, şular ciñä digän süz. Soñğı yıllarda radio häm televidenie tapşıruları yışlıqların töbäklärdä tügel, ä barı tik Mäskäwdä genä bülälär. Xätta, 70-80 çaqrımğa ğına işetelä torğan ul'traqısqa FM yışlıqları da federal' konkurs komissiäsendä bülenä. Qazanda, Tübän Qamada yäki Sabada ğına işetelä torğan radioyışlığınıñ kem qulında buluı Tatarstanda tügel, barıber Mäskäwdä xäl itelä. 9-10 keşelek konkurs komissiäsenä Rusiäneñ mäğlümat agentlığı, iñ zur telekompaniälär wäkilläre, Vladimir Pozner kebek ataqlı jurnalistlar kerä. Tapşırular baraçaq töbäktän başqarma xakimiättän ber wäkil, qanun çığaru xakimiätennän ber wäkil, federal' okrugtan – ber wäkil şul uq komissiäneñ eşçänlegendä qatnaşa. Yäğni, Tatarstanda baruçı tapşırunıñ yışlıqları turında süz barğanda, Mäskäwdän çittäge töbäktän tağı 3 keşe komissiägä östälä.
Çärşämbe könne bulğan konkursta Mäskäwdäge citdi häm märtäbäle kompaniälär, tä'sirle wäkillär bulsa da, bu yışlıq Qazandağı kompaniägä eläkkän. Şulay itep, Kul'tura kanalı, Mayaq radiosı häm başqa tä'sirle kompaniälär Qazanda baraçaq bu yışlıqnı qulğa töşermädelär. Komissiä Qazan argumentlarına kübräk qolaq salğan. Dimäk, Tatarstan-YÄ-a ğasır kompaniäseneñ ike teldä bara torğan tapşıruları kübräk mömkinlekkä iä bulaçaq.
Şul uq bäygedä qatnaşqan Quray radiosınıñ bu yulı ciñä almawı – qızğanıç. Läkin ägär dä älege yışlıq Tatarstan-Yaña ğasırğa birelmäsä, anı hiçşiksez federal' külämdäge zur kompaniälär üz qullarına alğan bulır idelär. Şuña kürä xäzerge Quraynı elekke dulqında tıñlap torırğa turı kiler.
Rimzil Wäli


text: Ber kөn elek Tөnyaq Koreya atom tөş reaktorınıŋ tөzeleşen yaŋartırğa buldı. Bu ilneŋ xakimiyәtlәre monı, Amerika mazut birune tuqtatuına cawap yozennәn eşlәnde dip aŋlata. Quşma Ştatlar isә yaqulıq cibәrüne Pxenyannıŋ yaşerten atom tөş programmasın alıp baruın belğәç tuqtattı. Amerika Tөnyaq Koreyanıŋ bu qararına ükeneç belderde. Aq yort wәkile Ari Fişer Waşington bu xәlne tınıç yul belәnxәl itüğә omtıla, dip әytte. Quşma Ştatlar Dәwlәt Sekretare urınbassarı Riçard Armitedc da "bezneŋ fiekrbezçә, Korea yarım utrawındağı vәzğıәt diplomatik çişeleş mөmkinlegenә taba bara. yaqındağı dәwlәtlәr Rusia, Qıtay, Yaponia, Konyaq Koreya hәm Quşma Ştatlar - barısı da, yarım utraw atom tөşennәn azat bulırğa tieş dip uylıy, hәm bu diplomatik tәrrәqiәt omtılışı өçen bik uŋay nigez bulıp tora. Hәm bez şulay eşlәrğә tırışabız da", -dide. Yemәn tışqı eşlәr minstrlığı, prezient Ali Abdulla Salix qabattan Tөnyaq Koreya raketaların satıp almaska vәğdә birә, dip belderde. Anıŋ әytüenә qarağanda, Prezident bu turıda Yәmәnğә tөp yәrdәm birğәn Yaponiğә xat cibәrğәn.


text:
Ukraina: eleke premier prezidentqa duslıq qulı suza
İke atna elek Ukraina prezidenı Viktor Yuşçenko tarafınnan çitlätelgän premyer Yulia Timoşenko bügen ilneñ totrıqlılığı öçen yaña xökümät oyıştırırğa äzermem dip belderde. Sintäber başlarında aradan qara pesi uzğançığa qädär Timoşenko belän Yuşçenko äflüsin inqilabın citäklägän yaqın berektäşlär ide. Timoşenko täqdimen, parlament sişämne könne Yuşçenkonıñ premyer namzäten kire qağıp xökümät krizisı xasıyl bulğannan soñ yasadı.
Min Viktor Andreyeviçnı kire qaytırğa, köçlärebezne , strategiälärebezne yañadan berleşterep xökümät oyıştırırğa çaqıram.Bu köçle çın koalitsion xökümät bulırğa tieş dip äytte.
Mäsälä şunda prezident Timoşenkonıñ täqdimen qabul itä alır mikän. Yuşçenko in yaqın berektäşen quğannan soñ ike atna buyı taraflar kisken süzlär äytep berbersen räncette. Sişämbe könne prezident parlamentta Timoşenkonı buldıqsız premyer dip atap turıdan turı bulmasa da ul xökümätne cimerü öçen eşçänlek alıp bara ide dip belderde.
Ukrainada bu administratsiäne cimerü öçen äşäke plan başlatıldı.Şuşı planğa qatnaşuçılarnıñ qayberläre äflüsen inqilabı waqıtında maydanda tordı ikençeläre anda toruçılarnı taratırğa teläde dip äytte prezident
Ämma Timoşenko mätbuğat oçraşuında bügen ul turıda ber süz dä quzğatmıy , min äzermem, prezident teläse anıñ belän östel artına utırırğa , xezmättäşlekkä qaytırğa äzermem. Prezidentqa ber açuım da yuq min anıñ törkemendä bulırğa telim dip söyläde. Y.Timoşenkonı kire çaqırtu Yuşçenko öçen oyatlı xäl bulır ide ayruça mart ayında bulaçaq parlamnet saylawları öçen ex premyergä bik zur yaqlaw bulır ide.Ämma alternativa bälkim dä yamanraq . Sişämbedä Yuşçenko parlamentta premyerlek postı öçen cirli gubernator V.Yexanuronı täqdim itep Ukrainanıñ totrıqlılığı qurqınıç astında ,parlamnet bu sınaudan ütärgä tieş dip söyläsä dä, deputatlarğa ällä ni täsir itmägän bulırğa tieş. Alar Yuşçenko namzäten kire qaqtı, il aylarça bälkim dä mart ayındağı saylawlarğa qädär xökümätsez qala ala.
Y.Timoşennıñ tışqı säyäsät buyınça eleke kiñäşçese Hryhoriy Nemyria äflüsün inqilabınıñ ike qähärmäneñ ayıruğa qarağanda kübräk närsä berläşterä digän qaraşta .Ul Yuşçenkonıñ kiñäşçeläre yasalma ayırmalıqlar buldırdı di.
Prezidentnıñ yardämçe häm kiñäşçeläre aña '' qarağız premyerneñ reytingı arta bara ä sezneke töşä , ul parlament saylawları kilep citkäç sezgä xıyanät itäçäk. Soña qalmıy tizräk ğämälgä quysan yaxşıraq, könçelek zur rol uynadı dip söyli eleke kiñäşçe Nemiria.Ul elekege berektäş arasındağı upqınnı strategik kompromis yaba ala dip belderä. Nemyria süzlärençä:
Mäsälä şunda prezident psixologik häm säyäsi könçelegen ciñä alaçaqmı bu här ikese öçen dä problema - şunnan soñ strategik kompromis öçen möhit buldırırğa kiräk.
Bu inde Timoşenko Yuşçenkonıñ kabinetta berdämlek , kollegial xökümätkä yasağan basımnı qabul itergä tieş. İkençe yaqtan Yuşçenko rişvetçelekkä qarşı köçle köräşne qabul itergä tieş dip äytä Nemyria . Ul ike citäkçene monnan kübräk närsä ayırmıy digän qaraşta. färidä xämit


text:
Mәskәwneŋ Duslıq yortında, inde 2 yıl dәwamında, tüzemlelekkә hәm ekstremistlıqnı buldırmawğa bağışlanğan tüğәrәk өstәllәr ütkәrelep kilә. Sөŋğısında milli-mәdәni oyışma wәkillәre arasında üzdırılğan fiker soraştıru nәticәlәre iğlan itelğәn. Pedagogiә institutı hәm "Tuğan tel" oyışması ütkәrğәn soraştıruda tatar mәktәbe kirәkme-yuqmı digәn soraw quyılğan ide. Tatar mәğәrifenә ixtıyac bulsa da, әlege milli oyışmanıŋ citәkçese Rifqәt Ğәlimov, mәktәpne buldıru mөmkinlegen hәm mondıy tügәrәk өstәllәrneŋ faydasın bik tübәn bәyәlәde.
Nәzifә Kәrimova, Mәskәw


text:
Rusiä säyäsätçese Törkmänstandağı yaña qanunğa täñqit belderde
"Bu – humanitar faciğa başlana digän süz. Bez, Rusiä parlamentı ğına tügel, böten xalıqara cämäğätçelekneñ Törkmänstandağı humanitar häm säyäsi wazğiätkä täsir itüe zarur, dip sanıybız."
25nçe ğinwar könne Törkmänstan prizidentı Saparmorat Niyazov, statistikada ildäge pensionerlar turında yalğış sannar kürsätelgän, dip pensiälärne kimetü turında qanun çığarğan ide. Başqalar, älege wazğiät öçen däwlätneñ pensiä fondındağı citeşsezleklärne ğäyepli.


text:
AQŞ häm Britaniä Ğiraqtağı saylawlardan soñ xalıqara yardämneñ artuına ömetlänä
Saylawlarda Ğiraq xalqınıñ çağıştırmaça aktiv qantaşuınnan soñ BMO, Yewropa Berlege häm NATOdan Ğiraqnı tözekländerü eşlärendä yardäm täqdim itte. AQŞ häm Britaniä ike yıl elek AQŞ citäkçelegendä Säddam Xösäinne bärep töşergännän soñ däwam itkän xalıqara büleneşneñ betüenä häm Ğiraqqa yardämneñ artuına ömetlänülären belderä. Ämma Ğiraqnı säyäsi häm iqtisadıy tözekländerü eşlärenä tiz arada yardämneñ artuın iminlek öçen borçılular totqarlarğa mömkin.
NATO Ğiraqta yuğarı ofitserlarğa künegülär birü öçen ber yözläp xezmätkären Bağdadqa cibärde. Ämma başqaladan cittä xärbi citäkçelär äzerläw öçen citärlek uqıtuçılar taba almadı. Düşämbe könne NATO general'' sekretare Jaap de Hoop Scheffer Ğiraqtağı häm annan cittäge künegülär turında bolay dide.
AUDİO: Xäzer bez künegülär birü eşeneñ berençe öleşen oyıştırıp cibärdek häm ul bara. Belüegezçä, künegülär mäs''äläsendä bezneñ niätlärebez kübräk. Bağdad yanında künegülär akademiäse açarğa niätlibez. Häm bez xäzer näq şunı eşlärgä cıyınabız. Minemçä, bu saylawlardan soñ, il eçendäge künegülärdän tış, çittäge NATO mäktäplärendä künegülär dä artır.
BMO General'' Sekretare Kofi Annan yaña konstitutsiä äzerläwdä häm anı referendum aşa ütkärüdä yardäm täqdim itte. İminlek citmäw säbäple bu saylawlarda Ğiraqta BMOnıñ barı 40-lap qına saylaw xezmätkäre eşläde. Häm alar da Bağdadnıñ nıq saqlanğan yäşel zonasınnan çıqmadı diärlek. BMO saylawlarnı oyıştıruçı ğiraqlılarnı ildän cittä künegülär aşa ütkärep bu saylawlarda meñnärçä ğiraqlınıñ eşenä tayandı.
275 wäkildän torğan Milli Mäcles üktäber ayında referendumğa çığarılaçaq yaña konstitutsiäne äzerlärgä tieş. BMO wäkile Fredd Eckhard bez Ğiraq räsmiläreneñ bu eştä yardäm sorap möräcäğät itüen kötäbez dide.
AUDİO: Bez yaña oyışuçı küp kenä däwlätlärgä konstitutsiä yazuda kiñäşlär täqdim ittek. Bezgä İminlek Şurası, ägär dä Ğiraq xakimiätläre yardäm sorasa alarğa da yardäm itü wäkaläte birde. Bez konstitutsiäneñ barlıq aspektlarında, säyäsi xoquqlar, keşe xoquqları turında kiñäşlär biräçäkbez.
Uzğan yılnıñ iyün ayında BMO İminlek Şurasınıñ Ğiraqta xakimiätne küçeş çorı xökümätenä tapşıru turındağı rezolütsiäse anda maxsus BMO iminlek köçläre buldırunı da küzdä totqan ide. Ämma BMOğa barı ber genä däwlät, Fici ğına, ul da bulsa keçkenä iminlek köçläre genä birde. BMOdağı Rumıniä ilçese Mihnea Motoc Azatlıq radiosına Rumıniä BMO xezmätkärlären saqlaw öçen 100 keşelek törkem cibärergä buldı dide. BMO xezmätkärlären saqlarğa Gruziä dä yözlärçä xärbi täqdim itte.
Şul uq waqıtta düşämbe könne Pol''şa Ğiraqtağı 2400 xärbieneñ öçtän beren bu ay axına annan çığaraçağın belderde. Bu yıl axırına Pol''şa Ğiraqtan barlıq xärbilären çığarırğa teli.
Ğiraqtağı xärbiläre sanı belän ikençe urında torğan Britaniäneñ BMOdağı ilçese Emyr Jones Parry bu saylawlardan soñ dönya cämäğätçelegeneñ Ğiraqtağı qatnaşlığı artırğa tieş dide.
Düşämbe könne AQŞ Däwlät Departamentı süzçese Richard Boucher da Waşington saylawlarda ğiraq xalqınıñ çağıştırmaça aktiv qatnaşuı xalıqara yardämneñ artuına kiterer dip ömetlänä dide. Yewropa Komissiäse prezidentı Jose Manuel Barroso bu yılda Ğiraqnı tözekländerü eşlärenä östämä 260 million dollar yardäm bireläçägen rasladı. Yewropa Berlege şulay uq 22-nçe fevral''dä yıl sayın 700-dän artıq politsiä xezmätkäre häm xäkimnär äzerläw prorgammasın raslar dip kötelä.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Fransiä tışqı eşlär ministrı Dominique de Villepin Ğiraq turında yaña rezolütsiä qabul itü zarur tügel, häm, ägär dä Berläşkän Millätlär oyışmasında bu mäs'älä tawışqa quyılsa, Fransiä qarşı bulaçaq dip belderde.
Ul Fransiäneñ veto xoquqın qulanaçaqmı, yäki tawış birüdän tıyılıp qalaçaqmı ikänen äytmäde. Russiä tışqı eşlär ministrı İgor İvanov Ğiraq krizisın tınıç yul belän çişügä ireşü öçen BMO İminlek Şurasınıñ 7 äğzası belän söyläşülär ütkärde. Quşma Ştatlar belän Britaniä BMO İminlek Şurasında Ğiraq turında ikençe rezolütsiä qabul itelüen teli. Rezolütsiä qabul itü öçen şuradağı 15 äğzanıñ 9-ı uñay tawış birergä, ber genä veto da bulmasqa tieş.
Pekiñda Qıtay tışqı eşlär ministrlığı wäkile Koñ Quan Ğiraqta BMO qoral tikşerülären däwam itüneñ ähämiätlegenä häm zarurlığına basım yasadı. Bügen qoral tikşerüçelär Bağdadnıñ tıyılğan äs-Samud 2 raketalarınıñ yuq itelüen küzätü öçen tağın Ğiraqnıñ xärbi kompleksına kilde. Kiçä Ğiraq 4 şundıy raketanı yuq itte. Bügen tağın 6 raketanı yuq itügä kereşä.


text:
«Tatar kongressı» tatar oyışmaları berdämlegenä tağın 6 milli cämğiät östälde
Başqarma komitetnıñ kiñäytelgän utırışı, digän çara Milli mädäni üzäk binasında ütte. Anda başqarma komitet äğzäläre, respublikanıñ törle töbäktäge wäqälätle wäkilläre, cämäğät eşlekleläre qatnaştı. Prezident apparatı isemennän Äğzam Ğöbäydullin buldı. Şulay uq, Yaroslavl ölkäse gubernatorınıñ urınbasarı kilep, ölkä başlığınıñ säläm xatın uqıdı. Cıyılışnı Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı citäkçese Rinat Zakirov açtı. Üzeneñ çığışında ul, Kongresstan soñğı yılda bulğan üzgäreşlär, qılğan ğämällär turında qısqaça söyläp kitte. Tatarlar yäşägän töbäklärdä tatar mäktäplären açu häm bulğannarın saqlap qalu xäzer kön qadağına suğa torğan iñ aktual problemalarnıñ berse, dide ul.Rinat Zakirov eşlägän eşlär turında söylägändä, Kongressnıñ çittäge tatarlardan 66 balağa Tatarstan yuğarı uqu yortlarına kerergä yärdäm itüen atadı. Şulay uq, ul tatar oyışmaları arasında üz ara elemtälärne nığıtu öçen, iğtibarnı kübräk internet çeltäre aşa kompyuterlaştıruğa yünältergä täqdim itte.
Cıyılışta şulay uq Belorus tatarları üzäge başlığı Abu-Bäker Şabanoviç çığış yasap, Belorus häm Pol’şa tatarlarınıñ din nigezendä millätne saqlap qalırğa tırışuları turında söyläde. Tışqı elemtälär ministrlığı wäkile AbdraxmanovAydar äfände respublikanıñ çittäge säwdä wäkilläre belän eş näticäläre belän tanıştırğannan soñ, zal şaqtıy canlanıp kitte.«İqtisadıy bağlanışlarnı üsterü yünäleşendä eş sülpän bara» digän tänqit tä yañğıradı, eşmäkärlär üzläre dä, torıp basıp, «Qazan yağınnan teläktäşlek bik sizelmi», dip fikerlären belderde.Sarıtaw milli oyışması wäkile Zöfär Xakimovnıñ çığışı isä, küplärneñ käyefen kütärde. Ul, tatarlarnı canisäptän soñ açıqlanğan ciñü belän qotlawdan başladı. Ä ciñüne, Zöfär Xakimov, millättäşlärebezneñ san belän Rusiädä ikençe urınnı saqlap qaluında kürä. Millät aldında torğan ikençe zur mäs’älä itep, Sarıtaw wäkile, Duma saylawların atadı häm zalda cıyılğannarnı üz millättäşlärebez öçen tawış birergä çaqırdı.
Tağın ber möhim waqiğa da buldı bu cıyılışta. Tatar kongressına kergän 130 oyışmağa tağı 6 tatar cämğiäte quşıldı. Başqarma komitet äğzäläre Orenbur häm Vladimirdağı 2 yäşlär oyışması, Komidağı milli-mädäni avtonomiä, Krasnodar ölkäseneñ tarix-etnografiä klubı, Tömändäge tatar mädäniäte fondı häm Donetskiy ölkäseneñ tatar-mädäni üzägen qabul itü öçen tawış birde.Başqarma komitetqa da üzgäreşlär kertelde. Elekke Çallı başlığı Räşit Xämädiev urınına, idärägä Aznaqay başlığı Änäs İsxaqov saylandı.
Bikä Timerova


text:
Uzınğaşatıñ mal bazarına barğan üş ağay`ındını aldap aparıp, atıp öltirgen qılmıskerlerge prokwror ömiriniñ soñına dey`in bas bostandığınan ay`ırw jazasın suradı. Al, sotta soñğı söz berilgen qasköy`ler swdʹyadan özderine ayawşılıq tanıtwdı ötindi. Jarıssöz barısında tergew isine qanağattanbağan zardap şegwşiler Süley`manov pen Oñalbaevqa tek atw jazası qoldanılsa ğana köptiñ köñili jäy` tabadı dep otır.
Eki aptağa sozılğan sot procesteriniñ otırısında jarıssözge kezek berildi. Aşw-ıza, qay`ğı, kek, ökinişke tolı sözderdiñ ay`tılwımen ötip jatqan sottıñ soñğı sätine jetpey` swdʹya qatarınan eki qawlı qabıldadı. Jäbirlenwşi taraptıñ ökilderi asırawşısınan ay`ırılğan üş otbasına 50 mïllïon teñge materïaldıq şığın öndirtwdi jäne üy`de zañsız mıltıqtıñ saqtalwın organdarğa xabarlamağan Süley`manovtıñ äy`elinde jawapqa tartwdı talap etken edi. Biraq swdʹya eki talaptı da qanağattandırmay`, arnay`ı ükim şığardı.
«Bul istiñ tergelwine men öz basım jäne mına köp xalıqta senbey`di. Bul ekewin atwdı suray`mın. Ädil zañdı qurmettey`miz, bolmasa bul eki sumıray`dı özimiz-aq jazalar edik», - dedi jäbirlenwşi Tursın Ämirbay`ulı.
Oqïğanıñ aq-qarası bir jarım ay`da tergelip, eki apta sotta qaralğan iste jäbirlenwşiler özgede adamdardıñ qılmısqa qatısı barın ünemi ay`tıp kelgen edi. Mıltıqtıñ ïesi, burın Uzınağaştıñ İİB-de basşılıq qızmet atqarğan, qazirgi zey`netker Jañay` Süley`menovtiñ üstinen de jeke is qozğalğanı ay`tıldı.
«Atw jazasın qoldanwdı suray`mın. Bunday` äreketke tek qana atw jazası dep oy`lay`mın», - dedi jäbirlenwşilerdiñ advokatı Muxtarïma Karbanova.
Qaraqşılıq şabwıl jasaw, aldın ala söz bay`lasw arqılı adam öltirw, qarwdı zañsız saqtaw sındı qılmıstıq kodekstiñ onşaqtı babı boy`ınşa ay`ıp tağılğan qılmıskerlerge tek mäy`itti qorladı degen kinä dälelin tappadı. Biraq memlekettik ay`ıptawşı buğan qaramastan eki küdiktige qoldanıstağı awır jazalardı suradı.
«Süley`manovtı ömir baqï jazağa tartwdı, mülkin tälkilep, jazasın qatañ tärtipte ötewin suray`mın. Al, Oñalbaevqa qılmıstıq kodekstiñ 99 babı, 2-böliminiñ 1,7,8 tarmaqtarımen 15 jılğa, 192 babtıñ 4 tarmağımen qılmıstıq jolmen staıp alınğan zattardı memleket mülkine tälkilep, 11 jıl 3 ay`ğa, 200 batıñ 2-böligi, 1,2 tarmaqtarımen 2 jıl 6 ay`ğa, tağay`ındalğan jazalardı işinara qosw jolımen 24 jılğa bas bostandığına ay`ırıp, jazasın qatañ tartipte ötewdi suray`mın», - dedi memlekettik ay`ıptawşı Arıstanbek Älikenov.
Prokwror sotta üşinşi küdikti retinde jawapqa tartılğan Baqıt Bay`qasımovtı oqïğanı jasırğanı üşin 4 jılğa jalpı rejïmdegi tüzetw mekemesinde jazasın ötewdi suradı. Sotta soñğı söz alğan ay`ıptalwşılar swdʹyadan ayawşılıq tanıtwdı ötindi. Elimizdiñ işki jäne sırttağı qazaqtardıñ arasında alañdawşılıq twdırğan qandı oqïğağa qatıstı ükim bügin şığadı. Al, qapıda qay`tıs bolğan uldarınıñ qazasın kötere almağan jigitterdiñ anaları qazir xäl üstinde jatır.
Almatı arnası


text:
İran belän Tatarstan arasında xezmättäşlek turında memorandum imzalandı
Soñğı yıllarda İrannıñ Qazanğa tartıluı konkret urtaq ğamällärgä kiterde. İnde xäbär itkänebezçä, pänceşämbedä Tatarstan Ministrlar Kabinetında İrannıñ mädäniät häm islam yunälşe ministrınıñ berençe urınbasarı Mäxmüt Araki häm respublkanıñ xökümät citäkçese urınbasarı Zilä Wälieva xezmättäşlek turındağı memorandumnı imzaladılar. İranda xatın-qızlarnıñ xicapsız, yäğni çäçne-bitne qaplamıyça irlär aldına çıqmağanın belgängä Zilä xanımnıñ islam ministrı urınbasarı aldında yevropalılarça päydä buluın qunaqnı qawşatır dip kötelsä dä, Mäxmüt Araki, kiresençä, İranda soñğı yıllarda xatın-qızlarnıñ mäcles häm xökümät eşendä aktiv qatnaşuın iskä töşerde. Ä premyer-ministr Röstäm äfändeneñ isemen İran qunağı bahadir suğışçı dip tärcemä itkäç, söyläşü bülmäsendäge dustanä atmosfera tağın da yomşardı, buğay. Ğoref-ğadätlär, mädäniät arasındağı ayırmalıqlar kiläçäktä tağın da yaxşıraq añlaşılır häm alar yäqınayır da äle. Çönki kileşülär nigezendä kiläçäktä studentlar, uqıtuçılar, sänğat'kärlär belän almaşu küzallana. İran yağı üzendä Tatarstan könnären uzdırunı täqdim itte. “Ata-babalarıbız çorında bulğan tığız elemtälärne torğızu – ikeyaqlı xezmättäşlekne tağın da nığıtır”, dide Mäxmüt Araki. Comğa könne İran delegatsiäsen Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev qabul itte.


text:
İrannıñ xakimiättän kitüçe prezidentı Möxämmät Xatami prezident saylawlarınıñ comğa könne ütäçäk ikençe turında urtaçıl din ähele Akbar Xäşemi Rafsancaninı östen kürüen sizderde. Rafsancaninıñ köndäşe qatı yul tarafdarı bulğan Mäxmüt Äxmädinicat.
İSNA xäbär agentlığı Xataminıñ xakimiät ireklekne yaqlawğa ışanuçılarğa häm demokratiäne qurqınıç astına quymawçılarğa küçärgä tieş digän belderüen tapşıra.
Xatami şulay uq uzğan comğa könne berençe turda tawış birmägän saylawçılarnı bu yulı tawış birergä çaqırdı.


text:
Belarus'' oppozitsiäse häm Könbatış küzätüçeläre: referendum tupas bozular belän ütkärelde
İnde mäğlüm bulğança, yäkşämbedä Belarus'' xalqı ilneñ yaña parlamentın saylawda qatnaştı. Ämma çınbarlıqta ällä ni zur qüwäte bulmağan parlament öçen tawış birü, prezident Aleksandr Lukaşenkanı üz urınında öçençe märtäbägä dä qaldıru turındağı referendum külägäsendä qaldı. Xakimiat anda uñışqa ireşüen tantana itsä, xalıqara küzätüçelär häm oppozitsiä, kiñküläm xärämläşü häm aldawlar turında belderä.
Audio, Lidiä Yermoşina
Lukaşenka üze, referendum näticälärennän bik qänäğät buluın belderä.
Audio, Aleksandr Lukaşenka
Läkin bäysez Gallup institutı tarafınnan yäkşämbe könne tawış birü urınnarında ütkärelgän fiker beleşülär, Lukaşenkağa qulay täqdimneñ barı tik 48 protsent qına yaqlaw qazanuın kürsätä, ä bu isä anıñ qabul itelüe öçen citärlek tügel, yaqlaw kimendä 50 protsent häm östämä ber tawış külämendä bulırğa tieş. Şuşı fiker beleşü 38 meñ keşene soraştıruğa nigezlängän häm Gallup üze, yalğışu ixtimalı 1 protsent çaması ğına bula ala dip belderä. Referendum häm saylawlarnıñ berençel näticälären iğlan itkän şul uq matbuğat oçraşuında Lidiä Yermoşina, xakimiatneñ bäysez fiker beleşü näticälären kire qağuın äytte.
Audio, Lidiä Yermoşina
Läkin Belarus'' saylawlarındağı säyerleklär monıñ belän genä çiklänmi. Yevropada iminlek wä xezmättäşlek oyışması tawış birü häm sanaw barışın küzätü öçen bar il buylap 300-läp wäkilen urnaştırğan ide. Düşämbe oyışma maxsus belderüen bäyän itte häm ul anda, Belarus''täge tawış birü demokratik saylawlarğa xas taläplärne ütäwdän yıraq tordı dip belderä. Könbatıştan kilgän küzätüçelärne citäkläwçe Tone Tingsgaard.
Audio, Tone Tingsgaard
"Bezneñ tulayım fikerebez şundıy - 17-nçe üktäbrdä ütkän saylawlar Yevropada iminlek wä xezmättäşlek oyışması taläplärennän şaqtıy yıraq tora, belorus xakimiate xalıqnıñ telägen belü öçen iñ möhim şartlarnı tudıra almadı" dip isäpli şul oyışmanıñ küzätüçelären citäklägän Tone Tingsgaard. Anıñ şuşı fikere belän ildäge oppozitsiä dä kileşä. Äle Sovetlar tarqalğan çorda Belarus''neñ Yuğarı Şurası räise bulıp torğan, üzen irekle bazar tarafdarı itep tanıtqan Stanislav Şuşkeviç radiobızğa bolay dip belderde.
Audio, Stanislav Şuşkeviç
Bernindi dä saylawlar bulmadı, barısı da aldan äzerlängän häm bilgele ide dip isäpläwçe Şuşkeviçne şulay itep bigräk tä Rusiä häm BDB illäreneñ Belarus''täge xärämläşülärgä küz yomuı borçıy. BDB-nıñ başqarma komitetı räise Vladimir Ruşaylo Minskidä berdämlek illärennän kilgän küzätüçelärne citäkläde, düşämbedä ul prezident Lukaşenka xakimiaten yaqlağan belderü belän çıqtı.
Audio, Vladimir Ruşaylo
Vladimir Ruşaylo şulay itep, Könbatış, ayırım alğanda qayber Yevropa buınnarı häm Quşma Ştatlar Belarus'' saylawların aldan uq tiskäre itep kürsätergä tırıştı digän fikerdä tora.
Kärim Kamal


text:
Çallıda pensionerlar häm kommunistlar piketı
Çallı pensionerlarınıñ ber öleşe 24 avgustta şähär uramnarına çıqtı häm menä alda äytelgän qänäğätsezlek uñayınnan xakimiät binası yanında piket uzdırdılar. Alarğa kommunistlar quşıldı, tatar ictimaği üzäge wäkilläre dä kilde. Şiğar'lär, öndämälär küp törle ide häm arasında menä mondıyları da bar ide- "Pensionerlarga qarata terrornı tuqtatığız!", "Üzläreneñ ataların häm babaların yuqqa çığarğan rejim xakimiättän kitärgä tieş!" Bolar belän yänäşädä tatar häm urıs süzlären quşıp yazılğannarın da kürergä mömkin ide. Şularnıñ berse- "Awıl malayları! Ätiläregezne oyatqa qaldırmağız!" Şuşındıy öndämälärneñ kemgä atap yazılğanı täğäyen genä kürsätelmägän ide. Çallı tatar ictimaği üzägeneñ piket barışında yäşel älämnäre cilferdäp torsa da, millätkä qağılışlı şiğar'läre kürenmäde. Piketqa kilgän Nailä Fazlıyıva Azatlıq xäbärçesenä bolay dide:
-"Bez şundıy yul belän pensionerlarnı räncetü belän qänägät tügel. Pensiälärne xäzer şäxsi "Akibank" tarata häm tögäl waqıtları da yuq. Öydä bulmasañ, pensiäne ozın çiratlar torıp yullap alırğa turı kilä."
Bu- pensioner Nailä Fazlıyıva süzläre buldı. Kommunistlar älege çarağa şaqtıy äzerlekle kilgännär. Xakimiät binasınıñ här poçmağına ayırım keşelär quyğannar häm alar 3-4 törle listovkalarnı xakimiät binasına eşkä kilüçelärgä, yuldağı xalıqqa tarttılar. Älege listovkalarnıñ berse Çallı xoquq saqlaw oyışmalarınıñ 5 iyül könne komsomollarğa qarata qılğan ğämällärenä rizasızlıq belderü ide. Aldağı tapşırularda xäbär itkänebezçä, bu könne, San-Peterburda uzğan zur sigezlek sammitına qarşı aksiädä Çallı komsomolları da qatnaşırğa tieş bula, läkin alarnı 10-12 täwlekkä törmägä yabalar. Kommunistlar taratqan listovkalar arasında, 21 sentäberdän 8 oktäbergä qädär "Torğaw - 2006" iseme astında uzaçaq Amerika - Rusiä xärbi öyränülärenä qarşı yazılğannarı da bar ide. Älege listovkalarğa "Watan qurqınıç astında!" häm "Rusiä, Qırımnan ürnäk al!" NATO suğışçıların Rusiägä kertmibez!" - dielgän ide. Pensiä mäs’äläsenä kire qaytıp şunı äytep bula, şähär xäkime İldar Xalikov bu küreneştän qänägät tügel. Çärşämbe könne çıqqan atnalıq gäzit xäbärçesenä bolay di:
Min, monetizatsiädän soñ mondıy xällär qabatlanmas digän idem. Keşegä bağanağa qarağan şikelle qararğa yaramıy. Xalıqnıñ pensiä ala almawın belgäç, urındağı citäkçegä şaltırattım. Ul miña, İldar Şafkatoviç borçılmağız, ike aydan barısıda da tärtiptä bulaçaq",- dide. Şähär başlığı üz çiratında älege çinovnikka "3 kön eçendä pensiälär belän tärtip bulmasa, eşkä çıqmasañ da bula, dip cawap birä.
Çallı, Ğafiulla Ğaziz


text:
Əmlak haqqında:
Seherin en sakit ve en elverisli yerlerinden biri olan Bineqedi rayonu 8-ci mikrarayonda 9 mertebeli leninqrad lahiyeli binanin 2-ci mertebesinde qanuni 3 otaqli yaxsi temirli menzil satilir.Binanin qazi,suyu,isiqi 24 saatdir.Merkezi istiliy sistemi vardir.Senedleri qaydasindadir.(kupca).Binanin yaxinliqinda mekteb usaq baxcasi,avtobus dayanacagi,poct,super marketler ve.s kimi elverisli yerler vardir.Bu ve diger menzillerin alqi-satqisinda sizlere komeklik etmeye haziriq.Xais olunur real musterilerden basqa hec kes yigmasin


text:
Süriä häm İran Xizbullağa ni däräcädä yardäm itä?
İzrail-Xizbulla suğışı 5nçe atnasına kerde. Bügen dä Libannan – köç qullanu kimegän, nizağqa çişeleş tabılğan digän xäbärlär yuq. Kiresençä, könyaq Liban xalqı xäzer qamawda qaldı. İzrail, Litani yılğasınıñ könyağında böten yullarnı yaptı. Töbäkkä yardäm tuqtatıldı. İzrail, İran belän Süriäne Xizbullağa aqça häm qoral belän yardäm itep toruda ğäyepli. Qayçandır tarqalğan häm köçsez bulğan bu xäräkät xäzer yaxşı qorallanğan ğısyançılar ğäskärenä äylände. Yaqın Könçığışta inde 5nçe atna däwam itkän nizağqa İran belän Süriäneñ qatnaşı çınnan da şul qadär zurmı?
Ämma İzrailneñ ber qararı – könyaq Liban xalqı tormışına inde zur qıyınlıqlar kiterde. İzrail xärbi köçläre – Litani yılğasınıñ könyağında yulda kürengän här maşinağa ut açılaçaq, digän uram qağäzläre taratqan. Könyaq Libandağı xalıq yardämsez qaldı. Bolay da kön sayın hawa höcümnärenä duçar bulğan xalıq monnan soñ azıq-tölek häm darular da kürmiäçäk. BMOnıñ Dönya Azıq-Tölek programmasınıñ Bäyruttağı wäkile Robin Lodge menä närsälär belderde:
"Rizıq betä bara, çista su qıtlığı bar. Eşebezne mömkin qadär tizräk däwam itü kiräklege kön kebek açıq. Qızğanıçqa qarşı aldağı 1-2 köndä bez ber ni dä eşli almayaçaqbız."
Libannıñ könyağı ğına mondıy naçar xäldä, başqa yaqlarğa humanitar yardäm barıp citä, dielä. Östäwenä düşämbe könne İzrailneñ xärbi oçqıçları Litani yılğası aşa ber küperne utqa totıp anı cimergän. Dönya Azıq-Tölek programması wäkilläre – küper tözätelgäç tä, eşlären däwam itä alaçaqların belderde.
Şuşı könnärdä genä Waşingtonda urnaşqan ber säyäsi tikşerenü üzägendä suğışqa İran belän Süriäneñ qatnaşuı turında tügäräk östäl söyläşüe uzdı häm anda belgeçlär törle fikerlär äytte...Belgeçlär, bu ğäyepläwlärgä törle däräcädä nigez bar, dip belderde. Xizbulla qullanğan qoral – Süriä häm İrannan. Bu xaqta İzrail generalı Michael Herzog süzläre:
"Xizbulla könyaq Libanda qullanğan häm İzrailgä iñ zur ziyan kitergän tanka qarşı qoralnı Süriä Rusiädän satıp alğan häm annarı anı Xizbullağa satqan. Bu qoral yaxşı saqlanğan tanklarğa da ber meñ millimetrqa qadär ütep kerä ala."
Şulay uq tönyaq İzrailgä atılğan raketalarnıñ dizaynı İranda eşlängän, raketalar Süriädä cıyılğan, di İzrail xärbiläre. İzrail, Süriäneñ İzrailgä qarşı köräşneñ üz maqsatı bar, ul da bulsa – Golan qalqulıqları, dip ışana. Golan qalqulıqların İzrail Süriädän 1967nçe yılda aldı häm şunnan birle Dimäşk bu cirlärne qaytarunı taläp itep kilä.
Süriäneñ üzendäge millätçe ğäräp rejimı da Libandağı bu suğıştan fayda kürä kebek. Bu xaqta tügäräk östäl söyläşüendä AQŞnıñ Süriädäge elekke ilçese Theodore Kattuf belderde. Süriä töbäktäge İslam däwlätlärennän ayırıla, häm xäzer xakimiättä utırğan köçlärgä – İzrailgä qarşı bulu – xalıqnıñ yaqlawın yawlaw dimäk ozağraq xakimiättä qalu digän süz.
Şulay itep, İran-Süriä-Xizbulla berlege barlıqqa kilde. Häm belgeçlär bu berlektä aradaşçı rolen Süriä uynıy, ä başında İran tora, dip sanıy.
Xalıqara krizis törkeme belgeçe Kärim Sacadpur, Tähran, Xizbullanıñ 12 yün könne İzrail xärbilären totıq itep alaçağın häm xärbi nizağ başlanaçağın aldan belgän, dip sanıy. Çönki Xizbulla üz ğämällärenä İrannan xuplaw kötä. Xäzer inde Waşington aldında torğan maqsat –töbäktä totrıqsızlıq tudırğan İran-Süriä-Xizbulla berlegen cimerü, di Sacadpur:
"Bu berlekne taqratu öçen – başta Süriä belän eş itergäme? Yäisä İran belänme? Süriä belän Buş administrasiäse arasında upqın şul qadär tirän, ki – Süriä, İran yä Xizbullanı satır, İran Süriä häm Xizbullağa qarşı çığar dip äytep bulmıy."
Süriä belän AQŞ arasındağı mänäsäbätlär dä bik qatlawlı. Elekke amerikan ilçese Kattuf süzlärenä qarağanda – Waşington Dimäşk belän xezmättäşlek telime yäisä anda rejimnı almaştırunı küräme? Moña ber törle genä cawap birep bulmıy.
Tähran belän isä AQŞnıñ mönäsäbätläre bilgele. Bush administrasiäse İrannı dönya iminlegenä qurqınıç tudıra dip sanıy. Soñğı tapqır Waşington belän Tähran arasında diplomatik söyläşülär 1979 yılğı İslam İnqilabınnan soñ, amerikan diplomatlarınıñ 444 köngä totıq itep alınuı waqıtında bulğan ide. Annan soñ 27 yıl ber nindi dä mönäsäbätlär bulmadı.
Alsu Qormaş


text:
Çiläbedä Federal' Sabantuynı oyıştıru komitetı utırışı uzğan
30 iyün könne Çiläbedä 7 Federal' Sabantuy uzaçaq. Bilgele bulğança, Federal' sabantuy yıl sayın Rusiäneñ berär şähärendä oyıştırıla häm anda barlıq diärlek töbäklärdän millättäşlärebez qatnaşa. Çiläbedä uzaçaq Sabantuy uñayınnan bu könnärdä bäyrämneñ oyıştıru komitetı utırışı ütkän.
Çiläbedäge Federal' Sabantuy şähärneñ yaña ğına tözelgän stadionında uzaçaq. Milli bäyrämne oyıştıru komitetı wäkilläre şulay xäl itkän. Berniçä cirne qarap yörgäç, alar şunda tuqtalğannar. ki, Çiläbe xakimiäte öçen bu bik qimmätkä töşkän qäderle urın di. Läkin Federal' Sabantuy bulğaç birergä bulğannar. Ni disäñ dä oyıştıru komitetın Çiläbe gubernatorı üze citäkli. Älege stadionda tuqtalu şunıñ belän dä bäyle - anıñ artında ğına küle bulğan zur park bar ikän. Oyıştıru komitetı utırışında milli bäyrämgä äzerlekneñ barlıq neçkälekläre tikşerelgän. Anda Çiläbedän Xökümät wäkilläre, Tatarstan yağınnan mädäniät ministrınıñ berençe urınbasarı Aydar Ğaynetdinov, Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetı räiseneñ berençe urınbasarı Renat Wäliullin, federal' sabantuylar rejisserı - Xalisä İsmäğileva qatnaşqannar. Tatar kongressı xezmätkäre Renat Wäliullin belderüençä, milli bäyrämgä äzerlek tulı köçkä bara ikän. Renat Wäliullin:
Eşlägän eşläre şaqtıy küp. Mäsälän, Çiläbedä bäyrämneñ rejissurası buyınça törkemne saylap quyğannar, yäğni ayırım ber firma şöğellänä. Bez bu ölkädä inde üz täcribäbez barlığın belderdek häm şul nisbättän älege törkem wäkilläre yaqın tirädä Qazanğa kilep däreslär alıp kitäçäkRenat Wäliullin süzlärenä qarağanda, Çiläbe yağınnan oyıştıru komitetı wäkilläre Sabantuyğa kerüne çaqıru biletları belän eşlärgä täqdim itkännär, çönki Stadionğa 6 meñ keşe genä sıya ikän. Ä Sabantuyğa isä yıl sayın 60 meñläp keşe cıyıla. Läkin qazanlılar monıñ belän kileşmägän. Renat Wäliullin:
İnde ğadät buyınça, här Sabantuyğa nindi dä bulsa Tatarstan rayonı cawaplı bula. “TR Prezident Apparatı belän kileşüe näticäsendä, Çiläbedäge Federal' Sabantuyğa cawaplı itep Nurlat rayonı bilgelände.
Renat Wäliullin äytüençä, Sabantuyda 40TaH artıq Rusiä töbäklärennän millättäşlärebez qatnaşır dip kötelä. Läkin oyıştıru komitetı utırışı waqıtında Başqort qorıltayı wäkilläre şaqtıy üzençälekle üz täqdimnären dä kertkän. Renat Wäliullin :
Çiläbedäge başqort Qorıltayı wäkilläre Sabantuynı Başqortstannıñ Rusiägä irekle räweştä quşıluına 450 yıllıq nigezendä uzdırırğa soradılar. Läkin bez bäyrämne säyäsät belän bäylämibez dip añlattıq.Tatar kongressı räise urınbasarı Renat Wäliullin belderüençä, Sabantuy ul tatar bäyräme, anda här millät wäkilenä şat bulaçaqlar, ämma säyäsät belän bäyläw bulmayaçaq.
Renat Wäliullin äytüençä, oyıştıru komitetı utırışında tatar köräşe turında şaqtıy süzlär bulğan. Çiläbe wäkilläre üteneçe buyınça köräş öçen cawaplı wäkillär aldanraq barıp anda uqular uzdıraçaq.
Landış Xarrasova


text: Paqstan tikşerüçese Associated Press agentlığına äytüençä, küptän tügel qulğa alınğan Äl-Qaidäneñ 3-nçe keşese sanalğan Xalid Şäix Möxämmät soraw alu waqıtında, Osama ben Laden isän, häm Äfğanstan belän Paqstan çigendäge tawlarda qaçıp yata, dip äytkän. Xalid, ben Laden belän 2 ay elek Paqstannıñ könyaq-könbatışında urnaşqan Belujistan töbägendä oçraşuwı turında söylägän. Bu xäbärne Associated Press xäbärçesenä Talibannıñ küzläw başlığı da raslağan. Amerikanıñ maxus xezmätläre mäglümätenä qarağandav ben Ladennnıñ keçkenä genä saqlaw törkeme bar. Ul kön sayın urının alıştırıp tora, mobil elemtä qullanmıy.


text: Bügen Gretsiä başqalası Afenda XXVIII cäyge Olimpiä uyınnarın açu tantanası. Yaña Olimpiä stadionında ütäçäk tamaşanı 75 meñ keşe qarayaçaq. Çaqırılğan qunaqlar arasında Rusiä prezidentı Putin, Fransiä prezidentı Jak Şiraq, Germaniä kanslerı Gerhard Şröder, İtaliä permier ministrı Silvio Berlosconi bar. Bu Olimpiada 11 sintäber xöcümnärennän soñ berençe cäyge uyınnar. Şul säbäple köçäytelgän iminlek çaraları kürelä. Bu eşkä Gretsiäneñ 70 meñ iminlek xezmätkäre cälep itelgän. Alarğa şulay uq NATO xärbiläre dä yärdäm itä. Gretsiäneñ ictimağí tärtip ministrı Georgiy Vulgarakis süzlärençä, älegä qädär ber nindi terror yanawı da kilmägän. Uyınnar 29 augustta tämamlana.


text:
Migel Servantes
Migel de Servantes Saavedra (ispanca Miguel de Cervantes Saavedra) - dünyaca meşur ispan yazıcısı.
Migel de Servantes 1547 senesi Madridden pek uzaq olmağan, Alkala de Enares adlı şeerçikte doğdı. Servantes soyadı İspaniyanıñ bütün köşelerine cayrağan ve beş asırlıq rıtsarlıq devrine malik olğan bir soyadı edi. Tarih alimi Bu qoranta 500 yıllıq bir devir içinde İspaniya tarihınıñ saifelerinde o qadar şan şüret ile sarılı edi ki, Avropanıñ eñ belli soyadlarına bile Servantesniñ neslini künlemege esas yoq edi - dey.
Buña baqmadan XVI asırda, onıñ parlaq devri keçken, yazıcınıñ babası, sumelegen ispan zadekânlarğa mensüp olğan edi. Yazıcınıñ qartbabası advokat, babası ise qorantasını zar-zornen keçindirgen az melekeli ekim edi. Şay olsa da Servantesniñ, qorantasında eski rıtsar ananeleri ölmegen edi. Bundan sebep Don Kihot yaratıcısınıñ sabiylik ve gençlik seneleri, bir taraftan qorantanıñ maddiy sıqıluvından doğğan aqiqiy iz, diger taraftan qartbabalarınıñ nesil ğururlığı duyğuları doğurğan şanı, şüreti, cenkâverlikleri aqqındaki hatıraları ile eki yaqlı tesir altında aqmaqta edi.
Servantesniñ balalıq ve gençlik devri aqqında pek az malümat bar. Lâkin onıñ bu devrini harakterize etmek içün pek kiçik yaşlarında onıñ şiir sevgeni, ve özü aytqanı kibi, oqumaq içün soqaqtan yırtıq kâğıt parçaları toplağanını qayd etip olamız. Servantesniñ, bilgisi aqqında da doğru malümat yoq. Alkalada olğan universitetniñ qapıları onıñ içün qapalı edi. Zenginleşken tuccarlar öz balalarını mekteplerge yollağanda, Saavedra qorantasınıñ oğlu bu seadetten de marum edi. Bazı bir delillerge köre, üküm etkende, Servantes başta Madridniñ orta derece mektebinde oquğan (olar 1565 yahut 1566 senesi Alkaladan Madridge köçip kelgenler) soñra eki senesini uquq fenlerinen oğraşıp Salamanka universitetinde keçirgen. Lâkin o, orta derece mektepni ve universitetni tedriciy sürette keçmese de, eserlerinden de belli olğanı kibi keniş bilgige saip edi.
1568 senesiniñ başında biz Servantesni Romada Akvaviva adlı bir kardinalnıñ sarayında hızmetçi rolünde köremiz. Onıñ birinci baqışta acayip körüngen bu vaziyeti iç de şaşılacaq kibi degildir. Çünki pek zengin olmağan asılzadelerniñ balaları, cemiyette özleriniñ itibarını yükseltmege imkân qıdırıp, ekseriy qıral, zengin zadekânlar, yahut yüksek rutbeli ruhaniylerniñ saraylarına hızmetçilikke kirerlerdi. Lâkin Servantes az bir müddet çalışqan soñ, qardinalnıñ sarayındaki işini taşlap ağasınıñ çalışqan polkuna, askerlikke kire. Arbiy iş de, edebiyat kibi, Servantesniñ sevgen işi edi. Servantes özüniñ türlü vaqialarnen tolu olğan serseriy yaşav müddetinde körgen ve eşitkenlerini - edebiy eserlerinde bütün açıqlığı ile akis ettirdi.
Bu yerde şunı da qayd etmek kerek ki, onıñ ögünde açılğan bu arbiy memuriyet rıtsar İspaniyasınıñ ve alelhusus Servantes soyadınıñ arbiy ananelerine muvafıq edi. Bu ananeler İspaniya ile Andalus arapları arasında devam etken uzun cenkler ile bağlı edi. O vaqıt musulman dünyasınıñ yüregi olğan Osmanlı Devletiniñ ükümeti Avropa ve Afrikanıñ Aq deñiz yalılarını, Aq deñiz gemi yollarını eline keçirip, Avropanıñ bütün cenüp devletlerini tehdit etmekte edi. İtaliya bütün bu küreşlerniñ merkezi edi. Türklerge qarşı, İspaniya, Venedik ve Roma Papası kirmek şartı ile, üç devletten ibaret "Muqaddes Liga" teşkil oluna. 1571 senesi Lepanto yanında türk flotunıñ yeñilüvinen neticelengen meşur deñiz uruşı ola. Bu uruşta büyük batırlıq ve yigitlik kösterip Servantes de iştirak ete. O eki kere köksünden yaralana, bir qurşun da işke yaraymaycaq derecede sol qolunıñ kemiklerini qıra. Soñunda yazğan eserlerinde o, sol qolunı, sağ qolunıñ artqaç şüreti içün gayıp ettigini yaza edi. Servantes türklerge qarşı olğan bir qaç uruşlarda (Korfu, Navarin ve Tunis yanlarında) da bulundı. Niayet, 1575 senesiniñ sentâbr ayında İspaniyağa qaytmaq içün musaade alıp, yanında İspaniya qıralında İtalyanıñ ileri kelgen adamlarından tevsiye mektüpleri olğanı alda, ağasınen birlikte yolğa çıqtı.
Lâkin Servantes bulunğan "Küneş" adlı ipsna arbiy gemisi, deñiz ortasında Cezair piratlarınıñ gemileri ile sarıldı ve ğayretli qarşılaşuvlarnıñ niayetinde olarğa esir tüşti. Böylelikle vatanındaki şanlı iş meydanı yerine Servantesni beş yıllıq esirlik qapladı. Onıñ yanında bulunğan tevsiye mektüplerine binaen büyük rutbeli esir sayğan piratlar, onıñ içün büyük miqdarda rein almaqnı tüşüne ediler. Bei yıllıq qulluq onıñ ömründe eñ acınıqlı bir devir olsa da, bunıñnen beraber bir taraftan eñ parlaq devir edi.
Cenk ve uruşlar Servantesniñ şahsiy batırlığını tasdıq etken olsa, esirlik ve qulluq da, başına tüşken bahtsızlıqnen küreşte onıñ ruhunıñ dayanıqlığını, yüreginiñ saflığını açıp kösterdi. Esir Servantesniñ bütün tarihı meraqlı bir roman kibi oqula.
Servantes özüniñ güzel tabiatınen, yigitliginen, qaçmaq içün plan azırlağanda köstergen ziyrekliginen arqadaşlarınıñ yüreklerindeki qurtulış ümütlerini söndürmemege muvafaq ola. Oña özüne qaçmaq içün eline çoq fırsat tüşse de o, arqadaşlarını taşlap qaçmaq istemey. Dört sefer qaçmaq teşebbüsinde bulunğan esirler iç birisinde muvafaq olamadılar. Tutulğanları vaqıt, başına çoq belâlar kelse de Servantes bütün qabaatnı özüniñ üstüne ala edi.
Babası, anası ve qız qardaşları büyük fedakârlıqlarnen olsa da 300 altın para toplap, Servantesni satın almaq istegenleri vaqıt o özüniñ yerine ağasını qurtarıp 3 sene daa esirlikte qaldı. Niayet, arqadaşlarınıñ tırışuvınen, diniy cemiyetlerniñ yardımınen yañı bir meblâğ daa toplanıp Servantes de azat etildi.
Esirlik ömrü, Servanteske Afrika yalılarında olğan hristian esirleriniñ vaziyetlerini tafsilâtlı sürette bilmege imkân bergeni kibi, sonuñdan edebiy eserleriniñ büyük bir qısmına da material oldı.
1580 senesi dekabr ayında Servantes Madridge kele. O, qolu, maddiy ceetini temin etmek içün keliri, çalışmaq içün belli bir yeri olmağanı alda öz Vatanında yaşamağa başlay. Keçikmey o, o vaqıtnıñ edebiyatına kire. Yazıcılarnen sıqı sürette bağ tutıp romancı ve alelhusus dramaturg olaraq nam qazana. Onıñ dramaturglıq faaliyeti 80-nci senelerniñ ortasına tüşe, 1584 senesiniñ dekabr ayında evlene. Onıñ maddiy vaziyetini evlenüv de tüzetmegeninden özü aytqanı kibi "qalem ve komediyasını taşlap" başqa işlerge tutuna. 1588 senesiniñ soñundan başlap, bir qaç senege qadar, yeñilüv bilmegen Armadağı aşayt taşımaq içün qıral komissarlığınıñ agenti olaraq çalışa. Bu vaqıtta Servantesniñ yaşavı onıñ şanlı devrinden soñra - er bir faqır adamnıñ yaşavı kibi bir tilim ötmek içün küreşten ibaret edi. Bu onıñ içün pek ağır bir tecribe edi. Bu sebepten o, bütün edebiyat işlerini taşlamağa mecbur oldı. Qorantasını da pek siyrek köre başladı. O pek çoq vaqtını, türlü şeerler, köyler arasında ya bergi toplav, ya da askerlerge aşayt cıyıp keçirdi. Kerçek bu işler onıñ bütün ömrü boyu yapqan işleriniñ episinden ağır olsa da, olar Servanteske İspaniyanıñ köylü ve başqa aşağı sınıflarınıñ kündelik yaşavına daa yaqından baqmağa fırsat berdi. 20 sene qadar vaqtını yollarda, türlü şeer, köylerde keçirip, o, Vatanınıñ içtimaiy qurulışı ve ispan halqınıñ adetleri aqqında pek çoq material topladı, İhtimal Servantes böyle serseriy ömür keçirmegen olsa, biz de "Don-Kihot"qa saip olamaz edik.
Memuriyet işleri Servantesniñ başına başqa yollarnen de pek çoq oñaytsızlıqlar ketirdi. Olar qanun mücibi areket ve büyük diqqat istegenleri alda, Servantesniñ tabiatı ise aksine edi. Meselâ: 1595 senesi, Servantes yanındaki bergi paralarından 7400 realnı Madrid hazinesine teslim etilmesi içün, bir Seviya tuccarına işana. Lâkin tuccar bankrot çıqıp gizlene. Bundan sebep Servantes bütün paralarnı ödep olamağanından başqa 1597 senesi, soñra 1602 senesi olmaq üzre eki kere apishanege tüşe.
"Don Kihot"nıñ birinci qısmı da bu soñki senede yaratılıp başlay. Atta romannı, Servantes apishanede yatqanda yazıp başlağandır degenler de bar. Lakin "aynı vaqıtta em eñ külünçli, em de eñ acınıqlı kitap" olğan - "Don Kihot"nıñ birinci qısmı yalıñız 1605 senesiniñ yanvarından başlap çıqa. Romannıñ muvafaqiyeti iç körülmegen derecede edi. (1605 senesi beş kere basılıp çıqa) Servantesniñ 20 yıllıq serseriy yaşavı boşqa ketmedi. Niayet, Servanteske de quvançlı künler doğdı. Onıñ başı üzerinde de şüret ziyaları parıldadı. Lâkin onıñnen beraber romannıñ muvafaqiyeti Servantesni faqırlıq kelpedeninden kene de qurtarmadı. "Don Kihot"nıñ ekinci qısmı 1616 senesinden başlap çıqtı, o da birinci qısmı qadar muvafaqayet qazandı. Romannıñ ekinci qısmınıñ muvafaqiyeti Servantesniñ soñ künlerini aydınlattı. O, artıq faqırlıq, yoqsullıq ve hastalıqlardan yorulğan 69 yaşındaki bir qart edi. Artıq onıñ künleri sayılı olıp, şu 1616 senesiniñ 19 aprelinde dünyadan keçti.
Menbalar[deñiştir | Viki metnini deñiştir]
Eşref Şemi-zadeniñ yazğan Servantesniñ qısqa tercimeialı


text:
AQŞ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld Yapoiniä premyer-ministrı Yunişiro Koizumi belän oçraşıp Yaponiäneñ Ğiraqtağı qatnaşlığı turında söyläşte.
45 minulıq oçraşudan soñ Rumsfeldnıñ yardämçese jurnalistlar aldına çığıp Koizumi dönyağa Ğiraqnı totrıqlılandıru häm tözekländerüneñ möhim eş buluın kürsätü kiräk dip äytte dide.
Rumsfeld' wäkile belderüençä, Koizumu Ğiraqqa AQŞ citäkçelegendäge koalitsiägä yardämgä Yaponiä ğäskärläre cibäreläçäkme-yuqmı ikänen, cibärelgän oçraqta qayçan bulaçağın äytmägän.
Çärşämbe könne Ğiraqnıñ Nasiriä şähärendä intixar terrorçı bomba şartlatıp 18 italiannı häm kimendä 6 ğiraqlını ütergännän soñ Yaponiä Ğiraqqa ğäskär cibärü plannarın kiçekterde.


text:
Tatarstan deputatları milli tellärne üsterü programmasın qabul itte
9 sentäberdä, cäyge yaldan soñ berençe tapqır Tatarstan deputatları sessiä utırışına cıyıldı. Cıyılış Tatarstan gimnı belän başlanıp kitte. Annan soñ, deputatlar Beslan faciğäsendä häläk bulğannarnı iskä aldı, ber minut tınlıq saqladı. Sessiäneñ kön tärtibenä 80-nännän artıq mäs’älä çığarılğan ide. Utırış başında çığış yasap, deputatlar tağın ber 10-lap mäs’äläne kön tärtibenä quyıp qaradı. Alar arasında bulğan Aleksandr Ştatnin, kommunistlar firqäse wäkile Näsimä Stolärova, qayber başqa deputatlar da üzläre kütärep çıqqan mäsällär tiräsendä tawış quptarırğa tırıştı. Sessiä başlanğançı, Däwlät Şurası binası yanında piket oyıştırılğan ide. Nurulla mäçete tiräsendäge nizağta, ruxanilar yağın yaqlawçı ölkän yäştäge keşelär, mäçet imamı, tatar ictimaği üzäge wäkilläre, möselman xatın-qızlar oyışması äğzäläre mäxkämäne, şähär idäräsen ğäyepläwçe yazular kütärep tora ide. Sessiägä kilgän barlıq deputatlar, törle oyışma citäkçeläre, direktorlar piketçılarnı kürde, yazuların uqıp kitte. Deputat Ştatnin, sessiä aldınnan Nurulla mäçete yanındağı bina öçen barğan tartqalaş mäs’äläsen kön tärtibenä quyarğa mataştı. Nizağnı tikşerü başlanğaç, şähär idäräse wäkile, din ähelläre xaqlı tügel, bina alarnıqı tügel, dip cawapladı. Tatarstan prokurorı, torıp basıp, bu mäs’äläneñ qanunlılığın tikşerü bara, dide. Tatarstan Prezidentı, kem xaqlı, kem yuq ikänen, monda centekläp tikşerergä kiräk, dip mönäsäbäten belderde. Şunıñ belän bu mäsälä tiräsendäge söyläşülär bette. Deputat Ştanin başqa mäs’älälärne quyıp qaradı, ämma berse dä kön tärtibenä kertelmäde.Sessiädä qaralaçaq mäsälärğä qarasaq, şunı küräbez. Küpçelek mäsällär cirle üzidarä oyışılmalarınıñ eşenä qalışlı ide. Şulay uq. Byudjet turındağı mäs’äläne qaraw planğa kertelde, şunıñ belän bergä tellär turındağı qanun proyektı da tikşerelde. Kön tärtiben çığarılğan 80nän artıq mäs’älälär arasında iñ berençe itep, Tatarstan mäğärif ministrlığın üzgärtep qoru digän cömlä tora ide. Bu täqdimne Tatarstan Prezidentı kertte, şuña ul da bu xaqta çığış yasadı. Deputatlar Mäğärif ministrlığın mäğärif häm fän ministrlığı itep üzgärtergä digän täqdim belän kileşte. Mintimer Şäymiev bu eş, belem birü özleksez bulsın öçen, mäğärif sisteması näticäleräk eşläsen öçen başqarıla, dide. Mäğärif häm fän ministrlığı nindi yünäleştä eşlär, anıñ xezmätkärlär sanı artırmı, yuqmı, elekke ministr belän eşlägän urınbasarlar, başqa citäkçelär urınnarın saqlap qalırlarmı, älegä bilgele tügel. Bu sayrawlarğa cawaplar yaqın könnärdä açıqlanır, dip farazlana. Däwlät Şurası utırışında deputatlar Tatarstan respublikası däwlät tellären üsterü turındağı programmanı da yañadan qaradılar. Ul programma inde küptän qabul itelep tormışqa aşırıla başlarğa tieş ide, ämma Tatarstan Prezidentı aña qul quymağan. Eşlänep citmägän, dip kire qaytarğan. Näticädä kileşü komissiäse tözelgän, deputatlar, xökümät wäkilläre qarşılıq kilep çıqqan mäsällärne urtağa salıp, kileşügä ireşkän. Bu xaqta sessiädä räis urınbasarı Rimma Ratnikova çığış yasap añlatmalar kertte. Däwlät telläre turında süz barğaç, deputat xanım tatarça söyläde.
Deputatlar tellär turındağı däwlät programması xaqındağı qanunnı ikençe häm öçençe uqılışta qabul itte. Xäzer älege qanunğa Prezident qul quysa, 2004-2013 yıllarğa dip planlaştırılğan däwlät programması bıyıl uq tormışqa aşırıla başlarğa tieş.Bikä Timerova.


text:
Törkiäläge şartlawźar Başqortostan watandaştarın qurqıtmay, bıl däwlätkä yal itergä barırğa teläwselär yullamalarźan baş tartmay. Başqortostandıñ turizm operatorźarı äytewensä, Antalialağı şartlawźarğa bäyle yullama alırğa teläwselär hanı kämemäy. Mäźälän, oşo yünäleştäge yal yorttarına yullamalar hatıu menän şöğöllängän turizm şirqätenän xäbär itewźärensä, ber genä ğäilä baş tartqan. Şul uq waqıtta huñğı 1-2 köndä Antaliağa ber nisä putevqa hatılğan. Antalialağı şartlatıuźar arqahında Räsäy watandaştarı la zıyan kürgänyne. Oşo waqiğänän huñ küp däwlättär watandaştarı bıl ildä yal itewźe xup kürmäy. Barı küpte kürep öyrängän Räsäy watandaştarı ğına örkmäy.
Baytulla Fatqullin, Öfö


text:
Qazan belän Yekaterinburg arasında tarixi bäyläneşlärne çağıldırğan kürgäzmä açıldı
Qazan belän Yekaterinburg citeşterü ölkäsendä genä tügel, fän ölkäsendä dä xezmättäşlek itkännär. XIX yöz başında açılğan Qazan universitetı Uralğa küp kenä ğalimnär birgän. Alar arasınnan Narkiz Çupin, Anisim Kler, Aleksandr Mislavskilarnı atarğa bula. Alar Uralda xezmät itkännär, ämma Qazan belän gel bäyläneştä yäşägännär. Aleksandr Mislavskinıñ ulı Nikolay da üsep citkäç Qazanğa uqırğa kitep, şunda qalıp, zur ğalim, professor bulğan. Kürgäzmägä quyılğan eksponatlar bu turıda bik qızıqlı äyberlär söyli.
Monnan tış ta biredä unikal äyberlär küp. Menä XVIII yöz axırı, XIX yöz başında çığarılğan tatar tele däreslege. Anı Yekaterinburgta xristian ruxi mäktäpläre uqıtuçısı Morozov äfände 1847 yılda satıp alğan. Xristian dinen qabul itkän tatarlar belän söyläşü öçen, dini mäktäplärdä tatar telen öyrängännär, dip söyläde Svetlana Korepanova.
“Ural möselmannarınıñ cırları” dip atalğan, XIX ğasırda çığarılğan qalın ğına kitap Ural tatarlarınıñ ğöref-ğadätläre turında söyli. Bu ğäcäyep kürgäzmäne tağın da bayıtıp bulır ide, dide Svetlana xanım. Muzeyda Ural tatarlarınıñ bay tarixın yaqtırtqan eksponatlar bik küp. Svetlana xanım äytüençä, muzeydağı bu kürgäzmäne qararğa xalıq bik küp yöri. Kürgäzmä oktäber ayına qädär eşläyäçäk.


text:
Öfölä Mostay Kärim isemen mäñgeläşterew buyınsa tağı ber eş başqarıldı. Qalanıñ yañı biźtähe – Könyäqta 158-se başqort gimnaziahı töźöläsäk. Qala meriahı uğa xalıq şağírınıñ isemen birew xaqında qarar itte. Gimnazia yañı uqıu yılına asılasaq. Äle ata-äsälärźän ğärizalar qabul itelä. Mäktäp 900 uqıusığa iźäplängän, bögöngä ni barı 300 ğäriza tapşırılğan. Mäktäp direktorı Fäyzulla Abdrafíqov kilähe yıldarğa uqıusılar hanı artır tigän ömöttä. Sönki Könyäq biźtähendä 10 meñ samahı keşe yäşäyäsäk.
Mostay Kärim isemen mäñgeläşterew buyınsa prezident Mortaza Räximovtıñ uqazı bulğaynı. Milli yäştär teatrına unıñ iseme birelde, Öföläge Sosialistik uram da Başqortostandıñ xalıq şağírı isemen yörötä başlanı.


text:
Tatarstanda Yaña yıl bäyrämnär
Tatarstanda Yaña yıl bäyrämnäre başlanıp ta kitte. Bügen, 26 dekaber könne, Qazanda respublikanıñ barlıq rayonnarınnan häm şähälärennän meñgä yaqın balalar cıeldı. Alar UNİKS üzägendä ütkän çirattağı prezident yılqasında qatnaştılar. Ä comğa, 28 dekaber könne, Yaña yıl bäyrämenä şuşı uq UNİKSta respublikanıñ sport yoldızları cıelaçaq. Pänceşämbe könennän Qazanda ğadättägeçä bäyräm aldı yärminkä üzläreneñ eşlären başlap cibäräçäklär. Balalarnı isä çırşı açılu bäyrämnäre kötä. Bıyıl Qazanda 48 şähär çırşısı quelır dip kötelä. Şularnıñ iñ maturı häm iñ zursısı Kreml' astındağı mäydanda häm «Qazan» milli-mädäni üzäge yanında bulaçaq.
Ägär dä inde sezne uramdağı çırşılar ğına ikän, alarnı fatirığızğa da alıp quep bula. Tatarstan urman xucalıqları bıel satu öçen 96 meñ çırşı äzerläp quyğannar ikän. Ilıslı urman çibärkäyläreneñ satıp alu bäyäse 20 sumnan başlana. Ä menä 30-50 sumın jälläp çırşını urlawçılarnı 600 sumnan alıp 3500 sumğa qadär ştraf kötä.
Gölnaz İlgizär


text:
Ana tele köne: Räsmi dokumentlardan ana telenä qağılışlı özeklär
Berläşkän millätlär oyışması nizamnamäsennän 1-bab, 1 matdä – BMOnıñ maqsatları turındaTigezlek häm üzbilgelänü äsasları nigezendä, xalıqlar arasındağı dustanä mönäsäbätlärne üsterü,
İqtisadi, sotsial'', mädäni häm humanitar yünäleştäge problemalarnı xäl itüdä xalıqara xezmättäşlekne oyıştıru...
11-bab, 73-matdä. Xalıqları älegä tulı üzidarägä ölgäşmägän cirlär belän idärä itüne üz östenä alğan BMO äğzaları – monda yäşäwçe xalıqlarnıñ mänfäğätlären qänäğätländerüne izge burıç dip sanıylar häm monıñ öçen:
a) şul xalıqlarnıñ mädäniätenä qarata tieşle ixtiram belän, alarnıñ iqtisadi, sotsial'', mäğärif ölkäsendäge alğarışın tä''min itälär,
b) bu xalıqlarnıñ säyäsi omtılışların isäpkä alıp, üzidaräne üsterü çaraların kürälär.
BMOnıñ General'' Assambleyase 1948-yılnıñ 10-dekaberendä qabul itkän Keşe xoquqlarınıñ ğomum Deklaratsiäsennän.
BMOnıñ General'' Assambleyase 1948-yılnıñ 10-dekaberendä qabul itkän Keşe xoquqlarınıñ ğomum Deklaratsiäsennän.26-matdä, 2. Mäğärif şäxesneñ tulı üseşenä häm keşe xoquqlarına ixtiramnı üsterü yünäleşendä bulırğa tieş. Mäğärif barlıq xalıqlar, rasalar, dini törkemnär arasında üzara ixtiram, tüzemlelek häm duslıqnı nığıtuğa yärdäm itärgä tieş.
Yevropa İminlek häm xezmättäşlek şurasınıñ Yaña Yevropa öçen Parij xartiäsennän (Noyäber, 1990-yıl)
Yevropa İminlek häm xezmättäşlek şurasınıñ Yaña Yevropa öçen Parij xartiäsennän (Noyäber, 1990-yıl)Bez raslıybız: milli azçılıqlarnıñ etnik, mädäni, dini häm tel üzençälekläre yaqlanaçaq, häm milli azçılıqlar wäkilläre bu üzençäleklärne bernindi qomaçawsız, qanun aldında tulı tigezlek şartlarında – irekle räweştä qullanırğa, saqlarğa häm üsterergä xoquqlı.
Räsäy Federatsiäseneñ Töp qanunı – Konstitutsiäneñ preambulası “Bez, Räsäy Federatsiäseneñ küpmillätle xalqı, ğomumtanılğan äsaslar häm xalıqlarnıñ üzbilgelänü xoquqınnan çığıp”, dip başlana.
26-matdä, 2. Härkem ana telen qullanırğa, aralaşu, tärbiä, belem birü häm icat eşendä ana telen irekle saylawğa xoquqlı.
68-matdä, 3. Räsäy Federatsiäse üzeneñ barlıq xalıqlarına ana telen saqlawğa, öyränügä häm anıñ üseşenä tieşle şartlar tudırunı garantiäli.
RF neñ Mäğärif turındağı Qanunınnan.
RF neñ Mäğärif turındağı Qanunınnan.6-matdä. ... Rf grajdannarı töp ğomum belemne ana telendä alırğa xoquqlı, şulay uq mäğärif sisteması mömkinlekläre qısalarında belem alu telen saylawğa xoquqlı.Milli-mädäni moxtariät turındağı federal'' qanunnıñ 10-matdäse Mäğärif turındağı qanunnıñ şul uq 6-matdäsen qabatlıy. Dimäk, milli teldä belem alunı mäğärif türäläre käyefe qaramağına tapşıra.
11-matdä Avtonomiälärgä menä nindi xoquqlar birä:
- üz xisaplarına ana telendä uqıtuçı däwläti bulmağan (ictimaği) mäğärif uçrejdenieläre buldırırğa,
- däwläti mäğärif uçrejdenielärendä ana telendä belem birüçe ayırım sıynıflar yäki uqu törkemnäre açunı sorap cirle citäkçelekkä möräcäğät itärgä,
- rus telendä belem birüçe häm anda uq ana telen, milli tarixnı häm mädäniätne öyrätüçe däwläti mäktäplär buldırunı sorap möräcäğät itärgä.
Şul uq Qanunnıñ 3-matdäsennän:Ägär dä Rusiä Federatsiäseneñ Xalıqara kileşü buyınça şuşı Federal'' qanunnan ayırmalı başqa qağidälär qaralğan bulsa, ul waqıtta xalıqara kileşü qağidälär qullanıla.
Bu qanunnar belän tanışu, qızğanıç ki, bixisap aptıraşlı sorawlar da tudıra. İkesen genä äytep ütik.
Bu qanunnarnı qabul itüçelär BMO ustavı yäki Parij xartiäse belän nişläp tanışıp çıqmağannar ikän?
Mäğärif turındağı qanunnı tözüçelär häm qabul itüçelärne 6-matdägä “v ramkax vozmojnostey, predostavlennıyx organami obrazovaniya” dip östäp, Konstitutsiä häm Tellär urındağı qanunnar birgän xoquqnı tartıp alğannarı öçen niçek itep cawapqa tartırğa?
Xäyer, Räsäy qanunnarı, Xalıqara äsaslarğa häm ber-bersenä qarşı kilsälär dä, matur yañğırıylar. Häm alarnıñ çın-çınlap ütälä torğan ğadäte bulsa, Räsäy üze dä mondıy xälgä töşmägän bulır ide. Läkin Räsäydä Ğalicanäp Zakonğa mönäsäbätne xalıq aqılı da kürsätä: “Zakon - çto dışlo, kudı povernul - tudı i vışlo”.
Optimizatsiä digän yaña afät tä tärtäneñ yänä qayadır sulğa borılğanın kürsätäder. Bu da şul uq şälkemnän.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Tatarstan däwlät telläre turında rayon cirleklärendä fiker alışlar
Pänceşämbe könne Tatarstan Däwlät şurasınıñ mädäniät, fän, mäğärif häm milli mäs'älälär komitetı Yaña Çişmä rayonında bulıp “Tatarstan Däwlät telläre häm Tatarstan respublikası başqa telläre turında”ğı qanunnıñ ütäleşen tikşerde.
Tatarstan Parlamentı citäkçese Färit Möxämmätşin yıl başında uzğan prezidium utırışında xällär belän tanışu öçen kübräk rayon-awır cirleklärenä çığarğa täqdim itkän ide. Şunı istä totıp,
Tatarstan Däwlät Şurasınıñ mädäniät, fän, mäğärif häm milli mäs'älälär komitetı äğzaları, ayırım alğanda deputatlar Razil Wäliev, Tufan Miñnullin, İndus Tahirov, Tatarstan Xökümäte, mäğärif häm fän ministrlığı wäkilläre Yaña Çişmä rayonına bardılar – tellär qullanılışın tikşerü öçen. Älege rayonnı saylaw anda küpmillätle xalıq yäşäw belän bäyle ikän. Ayırım alğanda ruslar, tatarlar, çuaşlar, marilar ğomer kiçerä bu rayonda. Läkin mäktäp kitapxanälären qarağanda da, anda kiştälärdä tatar kitapları barı 14 protsentnı ğına täşkil itä ikän, xakimiätkä kilä torğan räsmi käğäzlärgä dä cawaplar rusça ğına birelä.
Komitet wäkilläre isä 3 awılda bulğannar häm anda rus telenä östenlek birelüe sizelgän. Bu xaqta Tatarstan Däwlät Şurası mädäniät, fän, mäğärif häm milli mäs'älälär komitetı citäkçese Razil Wäliev:
Rayonda barı tatar balalarınıñ 70 protsentı ğına tatar telen öyränä. Ä 30 protsentına mömkinleklär tudırılmağan.Küp kenä rus awıllarında tatar tele bötenläy uqıtılmıy ikän. 350дәH artıq uquçı tatar tele uquınnan mäxrüm. Bu uqıtuçılar yuqlığı belän bäyle. Maqsatçan räweştä 9 keşene uqıtırğa cibärgän bulğannar rayonnan, läkin alarnıñ äti-äniläre rus awıllarına balaların möğallimlek itärgä cibärergä telämägän. Kiläçäk
Razil Wäliev:
Mäktäplärdä tatar tele häm ädäbiätı uqıtuçılar citmäwe dä bezne nıq borçıdı. Belgänebezçä, yäşlärneñ awıllarğa barıp töplänäse kilmi. Şuña rayon citäkçelegenä bu yunäleştä uylarğa kiräk, yäğni uquçılarnı uqıtıp qaytaru zarur.dip belderde Razil Wäliev. Yaña Çişmä citäkçelege bu mäs’äläne xäl itäçäklären äytkän. Rayon üzägendä kiläçäktä balalar sanı azayu xisabına eşsez qalğan uqıtuçılarnı şul awıllarğa eşkä yullayaçaqların äytälär. Bilgele bulğança, xäzer awıllarda da optimal'läşterü, yäğni berniçä awıl mäktäplären berläşterü turında süz alıp barıla. Razil Wäliev:
Optimal'läşterügä rayon citäkçeläre äle äzer tügellegen kürdek. Razil Wäliev isä säfär qısalarında çuaş awılı, yäğni Çuaş çeboksarkası kerä almawların da äytte.
Çuaş awılında isä çuaş urta mäktäbe bar. 100дәH artıq uquçı belem aluçı bu mäktäptä belem birü rus telendä alıp barıla di, çuaş tele fän bularaq qına kerä.
Yaña Çişmägä säfär waqıtında deputat Tufan Miñnullin Rusiädä milli säyäsätkä ayaq çalınuı da üz näticälären birmi qalmıy dip belderä. Şuña tatar telen saqlaw belän berençe çiratta tatarlar üzläre tırışırğa tieşlege assızıqlana. İndus Tahirov isä Yaña Çişmädä dä tulayım Tatarstandağı kebek tellär qullanu xoquqı tigez tügellegen belderde.
Landış Xarrasova


text:
Prezident Akaev urınına Bakiev däğwa itäçäk
Audio (Kurmanbek Bakiev) "Rusiä citäkçelegenä bezgä iğtibar kürsätkäne öçen bik räxmätlemen. Alar ğädättägeçä bezgä yärdäm qulı suzdı."
Rusiäneñ mäglümät çaraları Qırğızstannıñ bärep töşerelgän prezidentı Askar Akaev Rusiägä kilgän dip xäbär itä. Comğa könne Putin, ägär Akaev teläsä ul Rusiägä kilä ala digän ide. Bügen ütkän matbuğat oçraşuında Bakiev, "Akaev Qırğızstanğa qurıqmıyça qayta ala, aña berni bulmayaçaq", dip ışandırdı.
Ul arada bügen Akaevnıñ tuğan töbägendä berniçä meñ keşe anı yaqlap miting ütkärgän. Akaevnıñ Eçke eşlär ministrı bulğan Keneşbek Duşenbaev süzlärençä, bu keşelär Akaevnıñ bärep töşerelüenä protest belderep başqalağa kilerä cıyına.
İldäge iminlek öçen cawaplılıqnı üz östenä alğan oppozitsiä citäkçese Feliks Kulov süzlärençä, ike kön talawlardan soñ, militsiä Bişkäktäge wazğiätne nixayät konrol astına alğan.


text:
Ufadağı tatar gimnaziäse terkälü ütärme?
Elegräk tä xäbär itelüençä, Başqortstandağı kiñ bilgele tatar eşquarı häm cämäğät eşleklese, BR Tatar milli-mädäni moxtariäte räise Ramil Bignov uzğan yıl azağında Ufa üzägendä üz şirkäte tözetä başlağan binanı tatar gimnaziäse itep tözep beterü öçen tapşırırğa qarar itkän ide. Ämma Ufa şähäre xakimiäte, “başqalada tatar gimnaziäläre bar inde” digän añlatma belän cawap birep, bu binanı tözetügä qarşı çıqtı. Ä tizdän şuşı bina tiräsendä añlaşılmağan xällär başlandı. Bu bina tieşle dokumentlar räsmiläşterelmiçä tözelä, dip anı Başqortstan Arbitraj mäxkämäse sütärgä digän qarar çığardı. Şunnan soñ, sud pristavları ozatuında, binanı cimerü öçen, ike tapqır maxsus texnika da kiterelde. Ämma tatar milli xäräkäte wäkilläre, anda ike yulı da, qulğa-qul totınışıp, tere çılbır buldırdı häm anda texnikanı ütkärmäde.
Älege mäsälägä iğtibar cälep itü öçen, tatar oyışmaları citäkçeläre cıyılışıp, Rusiä Prezidentı Xakimiätenä maxsus möräcäğät äzerläde häm anı Mäskäwgä cibärde. İke tapqır piket ta oyıştırdılar. Şunnan soñ ğına binanı cimertü eşläre tuqtatıldı.
Bügenge köndä tatar gimnaziäse urnaşaçaq bina tiräsendä tınıç. Anı xätta räsmi terkäw öçen, Başqortstan terkäw palatasına dokumentlar da tapşırılğan. Gimnaziä binasın saqlap qalu komitetı äğzası, Başqortstannıñ “Aq qalfaq” tatar xatın-qızları oyışması citäkçese Kifaya Fazletdinova söyli.
Kifaya – Ufada bu tatar gimnaziäse kiräk. Aña ixtıyäc zur. Äle Mäsäküdän, federal' üzäktän bu mäsäläne kontrol'gä alğannan soñ, anı cimerüne tuqtattılar. Alla boyırsa, anı BR Tatar milli-mädäni moxtariäte milke itep terkäw eşläre dä başqarılır. Äle tieşle dokumentlar Terkäw palatasına tapşırıldı. Annan uñay cawap kötäse genä qala.
Başqortstan tatar xatın-qızlarınıñ “Aq qalfaq” oyışması citäkçese Kifaya Fazletdinova Ufadağı tatar gimnaziäse öçen tözelüçe bina tiräsendäge xällär xaqında söyläde.


text:
Sayfa 36 3. etkinlik Bilge kağan yazıtı - eski türkçe göktürk dönemi Altın yaruk - eski türkçe göktürk dönemi Divanü lügat-it-Türk - eski türkçe karahanlı dönemi Çalıkuşu - türkiye türkçesi Fuzuli divanı - osmanlı türkçesi Yunus emre divanı - eski anadolu türkçesi Muhakemetü’l-lügateyn - çağdaş Nutuk - türkiye türkçesi Devlet ana - türkiye türkçesic
Sayfa 36
3. etkinlik
Bilge kağan yazıtı - eski türkçe göktürk dönemi
Altın yaruk - eski türkçe göktürk dönemi
Divanü lügat-it-Türk - eski türkçe karahanlı dönemi
Çalıkuşu - türkiye türkçesi
Fuzuli divanı - osmanlı türkçesi
Yunus emre divanı - eski anadolu türkçesi
Muhakemetü’l-lügateyn - çağdaş
Nutuk - türkiye türkçesi
Devlet ana - türkiye türkçesic
www.dersturkce.com
2017


text: Rusiä saqlanu ministrı İgor İvanov, Tönyaq Korea tiräsendäge qarşılıqnı xäl itü maqsatı belän, Mäskäw yaqın arada Pxenyanğa maxsus wäkilen cibäräçäk, dip belderde. İvanov süzlärençä, anıñ urınbasarı Aleksandr Losyukov bu mäsälädä söyläşülär alıp baru öçen Pekin, Pxenyan häm Waşingtonğa baraçaq. Quşma Ştatlarnıñ Rusiädäge ilçese Alexandr Verşbow Tönyaq Koreanıñ atom niätlären bastıru öçen, Mäskäwne Pxenyanğa iqisadi basım yasarğa çaqırdı. Qıtay räsmiläre Amerika-Tönyaq Korea söyläşülären üzlärendä ütkärergä teläk belderde. Tönyaq Koreanıñ räsmi xäbärlär agentlığı bügen wazğiätne barı tik Amerika belän turıdan-turı söyläşülär xäl itä ala dip belderde.


text: Bar birelğәn tawışlarnıŋ 90% sanalğan. Üzeneŋ tışqı sәyәsәtendәge uŋışları, biğrәktә Litvanı Evropa Berlgenә hәm NATOga çaqıru kebek qazanışları sәbәple ciŋer, dip kөtelğәn Adamkus, 35% tirәse tawış ciyğan. Ul saylawlarnıŋ 5nçe ğınvarda üzaçak ikençe өleşendә Rolandas Paksas belәn yarışaçaq. Elek premyer-ministr bulıp eşlәğәn Rolandas Paksas yağşәmbe saylawlarında barlıq tawışlarnıŋ 20% qazandı. Tawış birerğә dip kilğәn sawlauçılarnıŋ sanı 50% az ğına artıp kitkәn. Ә 1997 yıldağı saylawlarda bu kürsәtkeç, 74% tirәse bulğan ide.


text:
Radio – zaman moğcizası
Äye, qäderle tıñlawçılar, Rusiädäge räsmi radio bäyräme bügen bezneñ öçen iñ möhim tema bulıp tora. Çönki törle ölkälärdä yäşäwçe tatarlarnı häm başqortlarnı şuşı mizgeldä radiodan başqa närsä berläşterä soñ? Kibetlärgä kerep alğan pıyala şeşälär, televizorda kürsätelgän erotik videokliplar, cimerek yullar, tözek yortlar bu yulı isäpkä alınmıy. Millät, tuğan tel töşençälären küz aldında totqanda, barı tik radio dulqınnarı ğına bezne qawıştıra. Menä şunı iskä alıp, Şamil Usmanov 1927 yılda SSSRda iñ berençelärdän bulıp radiotapşırularnı ğämälgä quyğan. Uzğan ğasırnıñ 20-yıllarında yözlärçä çaqrımnan torıp tawış işetterü üze ber moğciza bulğan, ä sibelgän tatarğa ul bigräk tä äcäl daruına äylängän. Ul waqıtta bit äle televizor da, kosmik korablar dä, İnternet ta, xätta “Azatlıq” radiosı da bulmağan.
Bez bit inde şuşı radio tarixınıñ xikmätleräk yağın iskä alırğa yaratabız. Bulğan andıy xällär. Äytik, ber ildän ikençe ilgä elekke zamannarda radio aşa tä'sir itü bulğanmı? Äytik, Rusiä külämendä törle millät tellärendä möräcäğät itü buldı mikän? Bulğan. Xätta Germaniä külämendä bulğan ul. 1943-44 yıllarda almannarğa äsirlekkä töşkän tatar häm başqortlar Germaniäneñ, Pol'şanıñ törle töbäklärendä bulğannar. Häm xätta şul waqıttağı alman komandovaniese tatarlar öçen radio açqan. Döres, ul tönge säğät berlärdä häm 15-20 minut qına däwam itkän. Ämma törle lagerlarda yatuçı äsirlärgä maxsus radioalğıçlar aşa tatarça tapşırular citkerü mömkinlege tudırılğan. Anıñ bit tapşıru efirda çığu ber moğciza bulsa, potensial tıñlawçınıñ radioalğıç tabuı häm anı irenmiçä qabızıp tıñlawı ikençe ber xikmät. Şulay itep, xätta alman äsirlegendäge tatarlarğa da qısqa dulqınlı radio tapşırular açıp mataşu bik qızıqlı tarixi fakt. Menä şul radioda eşlägän babay suğıştan soñ tağın sovet lagerlarında utırıp qaytıp, bik ozaq yıllar buyı Çuwaşiänıñ Kanaş stansiäsendä yäşäde. Anıñ belän äñgämäne barı tik “Azatlıq” radiosı aşa ğına ber tapqır işetterergä ölgerdek.
Säyäsätçelär radioğa hiç bitaraf tügel. Xäzerge çorda “Azatlıq”, “CBoбoдa”, BBC radioları ällä qaydan Yevropadan Rusiägä yañğıratıla. Artıq azıp kitmäsennär öçen, kiräkmägän tapşırularnı tomalaw çarası da tabılğan bulğan. Qazannıñ Gor'ki uramındağı radio binasınıñ çarlağında gluşitel' cihazı güläp utırğan. Monısı äle anıñ iñ zurı tügel. Şähär çitlärendäge ozın-ozın timer maçtalarda da gluşitel'lär bulğan. Alarğa kitkän elektr energiäse keçeräk ber şähärne yaqtırtırğa citärlek bulğan. Allağa şöker, xäzer andıy äkämätlär yuq. Xäzer inde radio tügel, çit ilneñ televizorları ällä nindi boyevikları, şärä xatınnarı belän fatirlarğa kilep kerälär. Läkin televizor ul küz öçen qızıqlı räsem, ämma küñel häm aqıl öçen operativ mäğlümat, dönyağa sibelgän säyäsi xäbär haman da äle radio aşa kübräk tarala. Çönki radio tıñlağanda teläsä nindi başqa eş belän dä şöğellänep bula. Bigräk tä maşinada yörüçelär radionıñ qäderen belä.
Çit ildän säyäsi xäbär taratuda Amerika, Angliä, Germaniä, Qıtay küptännän ostalıq kürsätä. Sovetlar Berlege häm Rusiä dä çit illärgä törle tellärdä tapşıru alıp bara. Ämma busı äle balaları ğına. Ä çit ildän torıp başqa däwlätkä tä'sir itü buyınça radionı qullanunıñ märkäze Ufa qalasında bulğan. İkençe dönya suğışı yıllarında Komintern dip atalğan xalıqara kommunistik oyışma liderları Ufada yatqannar. Valter Ulbrext, Palmiro Tolyatti, Dolores İbarruri häm başqalar şunda urnaşqan Komintern radiosı aşa Yevropadağı fikerdäşlärenä möräcäğät itkännär. Ul waqıtta Ufadan Yevropa üzägenä işettererlek stansiälär bulğan ikän.
Tağın ber xikmät. Radio digän moğciza tuğaç, şähär uramnarında yäki awıl üzägendä bağana başındağı qalay çiläk qädär ber nämästäkäydän tawış, muzıka yañğıratılğan. Ä xalıq ber urınğa cıyılıp, başların yuğarığa töbäp radio tıñlağan. Suğış çıqsa da, ciñü kilsä dä, bälä-qaza quzğalsa da şunnan işetelgän. İñ baylarğa häm däräcälelärgä üz öyendäge qara tälinkädän räxätlänep tapşırular tıñlaw üze ber baş citmäs moğciza bulıp kürengän. Menä xäzer İnternetnıñ öygä kerüe kebegräk ber xikmät bulğan ul. Qısqası, radio tıñlaw, anı uylap çığaru, radiotapşırular äzerläw 20 ğasırnıñ iñ zur moğcizası. 21 ğasırda da ul haman da isän. Üzegez işetep torasız bir.
Rimzil Wäli


text:
Başqortostanda olo yäştägelär ösön yorttarźa häm internattarźa yanğın xäüefheźlege qağiźäläre ütälmäy
Krasnodarźağı keüek fajiğäneñ Başqortostanda la qabatlanıuı ixtimal. Bıl turala İnterfaks ağentlığı xäbär itä. Krasnodarźağı fajiğänän huñ ildeñ küp kenä töbäktärendä sotsial yorttarźı plandan tış tikşereüźär başlanğan. Respublikala yanğın hündereüselär oşonday ber–nisä yortto tikşergäs, ğäźättän tış xäl turahında iśkärtkän. Küp kenä yorttarźa yanğın turahında iśkärteüse qorolmalar bötönläy yuq. Respubliqanıñ xeźmät häm xalıqtı sotsial yaqlau ministrlığı wäkile Marat İsxaqov bınday qorolmalar ölkän yäştägelär ösön internattarźa motlaq quyılasaq tip belderźe. Başqortostanda äle 88 sotsial yort bar. Ularźa ös meñläp keşe yäşäy. Rämzit Äbüläev, Öfö


text:
Gazprom yözen üzgärtä
Gazprom dönyağa üzeneñ yaña yözen kürsätergä äzerlänä. İmidjnı yaxşırtır öçen Gazprom 3 xalıqara şirkätkä möräcäğät itte. Alarnıñ eşe – şirkätkä könbatış investisiälären cälep itüdä yardäm kürsätü häm xalıqara eşquarlıq dönyasında Gazpromğa qarata mönäsäbätne yaxşırtu bulaçaq. Bu şirkätlärneñ ikese belän Kreml dä xezmättäşlek itä. Alar Rusiä citäkçelegen Könbatış belän üz üzen niçek totarğa öyrätä. Kommersant basması yazuınça, Gazprom häm cämäğätçelek belän eşläw şirkätläre arasında tözelgän kileşüneñ bäyäse – 11 million dollar.
Gazpromnı däwlät eçendä däwlät dip atıylar. Yeltsin çorında bu şirkät maxsus status, salım tüläwdä taşlamalar alıp qaldı. Şirkät başlığı Viktor Çernomırdin bulğanda, Gazprom – qanunnarnı tanımağan şirkät dip sanaldı, dip yaza radiobıznıñ Rusiä häm Ukraina belgeçe Roman Kupçincky. Citäkçelekkä Rem Vyaxirev kilgäç Gazprom tirän rişwätçelek cäncallarına battı.
İñ qarañğı häm qatlawlı çor 2001nçe yılda Gazprom başlığı urınına Aleksei Miller kilgäç başlandı. Miller elek elektän bulaçaq prezident Vladimir Putin häm soñınnan Kremldä yuğarı wazifalarnı alaçaq keşelär belän yaxşı tanış ide. Miller citäkçe bulu belän Gazprom Törkmänstan gazın Ukrainağa quu eşendä aradaşçı sıyfatında Budapeştta urnaşqan Eural Trans Gaz isemle şirkät qordı. Şirkätneñ yabıq häm nindi eşlär başqarılğanı bilgesez buluı säbäple basım artqaç, 2004nçe yılda ul yabılıp, baş fatirı Şveytsariädä bulğan yañası , RosUkrEnergo şirkäte açıldı.
Uzğan yılnıñ ğinwarında gazğa xaqlar mäsäläsendä kileşä almıyça Ukrainağa gaz torbaların yabu waqiğasınnan soñ Könbatış Gazpromğa bötenläy artı belän borıldı. Küplär şirkätneñ Kreml quşqanın eşläwen, monıñ säbäbe itep – Kremlneñ Ukrainada saylanğan yaña prezident Viktor Yuçenko häm anıñ Äflisün Koalisiäsenä mönäsäbäten belderü dip kürde. 2005nçe yılda Putin Ukrainada Viktor Yanukoviçqa yaqlaw beldergän ide.
Küzätüçelärne aptıraşta qaldırğan tağın ber äyber buldı. Gazprom Ukrainağa gaznı turıdan turı Törkmänstannan tügel, ä üzeneñ serle RosUkrEnergo şirkäte aşa satıp alırğa quştı.
Şulay itep Gazpromğa qarata bilgele ber mönäsäbät tudı, xäzer inde tanılğan öç şirkät anı üzgärtergä tırışaçaq. Azatlıqnıñ Rusiä häm Ukraina belgeçe Roman Kupçinsky süzlärenä qarağanda, yıllar buyına tözelgän bu imidjnı tiz genä üzgärtü bik ciñel bulmayaçaq. İñ zur problema şunda ki - Gazprom ber qayçan da üzeneñ eşçänlegen çittän tikşerergä röxsät itmäde. Gazprom eşendä cawapsız häm şikländerä torğan oçraqlar tapqan Hermitage Capital Management isemle ber şirkätneñ başlığı William Browderğa uzğan yıl Rusiä kilergä birmägännär, säbäben – bu keşe Rusiäneñ milli iminlegenä yanıy, digännär.
Ni öçen Gazprom xäzer genä yaxşı bulıp kürenergä tırışa?
Kupçinsky:
"Xäzer Gazpromnıñ imidjı Rusiä imidjına yoğıntı yasayaçaq."
Putin Rusiäneñ ğorurlığın häm köçen kire qaytarırğa tırışa. Monı ul 8 yıl prezidentlığı däwerendä demokratik xoquqlarnı çikläp, ildä häm tışında üzen täñqitläwçelärgä qarşı pıçraq alımnar qullanıp häm Rusiäneñ tabiği baylıqlarına tayanıp qaytarırğa tırışa, di Kupçinsky. İkençe möddät prezidentlığınıñ soñğı ayları qalıp barğanda, Putin Gazprom idarä häm açıqlıq mäsäläsendä Könbatış standartlarına yaqınlaşa dip kürsätergä teli, di belgeçlär. Yaña PR kampaniäse barı tik küz buylaw bulırmı, ällä çınnan da Gazpromda üzgäreşlär yasarmı, älegä ber kem dä bu sorawğa cawap birä almıy.


text:
Tөrek xalqı xәrbi operatsiә kөtә
Tөrkiәneñ kөntәrtibendә kөrd partizan oyışması PKK belәn kөrәş teması kөn tәrtibennәn tөşmәde. Bu atnada da berençel temalarnıñ berese bu ide. Bu atnada da Ğıyraqqa çiktәş rayonnarda PKK belәn bәreleşlәr buldı. Generalştab başlığınıñ belderüwenә kürә, өç Tөrek ğәskәre ülgәn bәreleşlәrdә 15 PKK partizanı da üterelde. PKK yul qırıyına urnaştığan ber mina tabıldı. Generalştabnıñ şuşı xәbәrennәn ber kөn uzğaç Şırnaknıñ Gabar tawından yığılıp tөşkәn ber ğәskәneñ ülem xәbәre kilde. Ә bu arada ütkәn atnada PKK tarafınnan orlanğan 8 ğәskәr turında xәbәr yuq. Tege yaqtan şәhit cinazlarına unar meñlәp keşe qatnaşa hәm bu çinaza yolaları PKK-ğa protest mitingalarına әwerelә. Ber şәhit cinazasında ülgәn ğәskәrneñ abziyı mladşiy leytenant Kemal Çiçekneñŋ “Bez dә kөrtbez.Bolarnıñ mәqsatı kөtçelek tügel, başqa ber nәrsә” dip әytkәn süzlәre barlıq kiñ külәm mәğlümәt әsbalarında çağılış taptı. Tөrkiәdәge genә tügel, ә çit illәrdә dә tөreklәr tarafınnan kөrdlәrgә reaksiә artqaç, rәsmi şәxeslәr “kөrd-tөrk ber tuğan” digәn belderülәr yasap xalıqnı tınıçlandırırğa tırışa başladılar. Almaniәneñ Kөln şәhәrendә PKK yaqlılarnıñ өç Tөrek eş urnına hөcüm itülәre dә xәbәr itelde. Qısqası kiyerenkelek dәwam itә.
Tөrkiәdә kiyerenkelekneñ artıwuna kөrdlәrneñ Demokratik Cәmğiәt Partiәse (DTP) dә өleş kertә dip әytergә bula. 26 belәn 28-nçe Uktәberdә küpçelek Kөrdlәr yәşәgәn Diyarbakırda ütkәrelgәn “Demokratik Cәmğiәt Kongresın” yomğaqlap dokumentında, Kөrd xalqunıñ citәkçese Abdullah Өcalan kөrd problemasın cişü dә bik mөhim etәrgeç, anı tөrmәgә yabu xata buldı, irekkә çığarılsın; Bayraq belәn rәsmi tel bөten Tөrkiә xalıqı өçen urtaq bulsa da, hәr aftonom rayon üz tөslәre belәn simvolların qullanu xoquqına ireşsen; cirle parlamentlar tөzelsen; konstitutsiәdәge tөrek xalqı termine Tөrkiә xalqı termine belәn almaştırılsın kebek talәplәr bar ide. Asılda bu kongresta şuşı talәplәrne parlament ağzalarınıñ yasauwı bәlki dә kөrdlәrneñ berençe mәrtәbә rәsmi çığışları bulu yağınan tarixi әhәmmiәtkә iә. Tabiği bu talәplәrgә sәyәsilәrdәn, jurnalistlardan qatı qarşı reaksiә kilde. Asılda bu talәplәr Tөrkiәdәge unitar sistemanı üzgәrtep, federatsiә tөzüne talәp itü bulıp tora. Ayruça DTP tөrmәdә totılğan PKK citәkçese Abdullah Өcalannı әle dә üz liderı bularaq qabul itüwen raslıy. Tөrkiәdәge sәyәsi konflikt qatmarlıraq tөs ala.
Tөrek Qorallı Kөçlәreneñ Tөnyaq Ğıyraqqa ütep kerep biredәge xәrbi bazalarnı yuq itü operatsiәse mәsәlәse әle dә kөrçektә. Premier Erdoğannıñ aynıñ 5-nde Prezident Bush belәn oçraşuwına xәtle bu mәsәlәdә ber nindi dә tәrәqqiәt bulmayaçaq. Annan elek isә AQŞ tışqı eşlәr ministere Condollezza Rice aynıñŋ ikesendә İstanbulda ütkәrelәçәk “Ğıyraqqa çiktәş illәrneñ konferensiәsenә” qatnaşaçaq. Şiksez Rice Tөrek yağın tınıçlandırırğa tırışaçaq. Lәkin uñışlı bulaçağına sәyәsi küzәtüçelәr ışanmıylar. Şul sәbәple Premier Erdoğannıñ Washington vizitına zurıraq әhәmiәt birelә. Tөrkiәneñŋ bu vizitqa zur әhәmiәt birüwe Generalştab başlığınıñ urınbasarı armiә generalı Ergun Saygun belәn tağı dürt generalneñ Wasingtonğa Erdoğan belәn baraçaqları turındağı xәbәrlәrdәn dә kürenә. Gәrçә alar Prezident Bush belәn premier Erdoğan arasındağı oçraşuğa qatnaşırlar mı, bilgele tügel. Armiә generalı Saygun uzğan atnada da AQŞ-ta ide. Tөrek xөkümәte tege yaqtan Ğıyraqqa, bigrәktә Tөnyaq Ğıyraqtağı Kөrd idarәsenә qarşı ekonomik çaralar kürü turında da qararlar aldı. Anda baytaq qına tөrek şirkәtlәre eşli.
Qısqası, küp kenә il Tөrkiәne PKK terorınnan qotılu өçen çaralar kürergә telәwendә xaqlı sanıy, lәkin Tөnyaq Ğıyraqqa xәrbi opperatsiә yasamasqa da çaqıralar. Şuşı illәr arasında Rosiyә Federatsiәse dә bar. Әmma Tөrek cәmağәtçelegeneñ qatı basımı astındağı xөkümәt өmeten Bush әytәçәk süzlәrgә bağlağan kebek. Lәkin AQŞ Tөrkiәne qәnәğәtlәnderә almasa, TQK-neñ ütep kerü ixtimalı da yuq tügel.
İstanbul, Әxtәm İbrahim


text:
Seber tatarlarınıñ häm Tömän ölkäsendä yäşäwçe başqa tatarlarnıñ milli mädäni möxtäriäte üzeneñ iñ zur cıyınına äzerlänä. Qorıltay bulaçaq. İke yılğa ber tapqır ütä torğan bu forumnıñ waqıtı äle xaman täğayın genä bilgelänmägän. Dekäbr urtasında bulırğa tieş,- dide miña awtnomiä räise Fäyzulla Kamalov. Başta 10 sına bilgelägän idelär. Ämma bu könnärdä Bötendönya tatar kongressı uzeneñ cıyılışın ütkärgänlektän, Qazan kiçekterüne ütengän.
2 yıl waqıt eçendä Tömän ölkäseneñ könyäğındağı tatar xäräkäteneñ uñışları häm citeşsezlekläre nindi soñ? Bu sorawğa cawap ezläp milli xäräkättä çittä bulmağannar belän oçraştıq. Rifkät Nasibullin- möxtäriät şurası äğzası, ölkä xaqimiäteneñ milli eşlär qomitetı wäkile. “Niçek uylısız? Milli xäräkät alğa baramı, ällä ber urında taptanamı?”,- digän sorawğa ul, bolay dip cawap birde:
-Administratsiä bulışlığı artqannan artıp utıra. Bolay äytkändä finans yaqtan da. Yaña proğrammalarnı qarar çığarğanda. Bez äytäbez inde saz awıllar turlı. Yullarnı yañartu, şul rayonnarda mäktäplär tözü. Mäğärif, mädäniät üzäklären kütärtü. Andıy sorawlarnı qarawnı kübräk ixtibar itätelär xäzer administratsiä dip äytkäle bula. İkençeläy äytkändä... mäğärif yortlarında tatar tele uqıtunı, min rayonnardan uzıp yöredem, konferensiälär bezneke ütte. Mestnıy autonomiälärneke, anda utırışlarda kütärelde. Tatar tel, ädäbiätıbız yıldan yıl azaytılıp utıra,- dip. Äwäl 5 säğät bezneke bulğan, xäzer 3-2-1 säğätkä qalğan. Mädäniät yortları azaytılu baratı. Maloqomplektnıy mäktäplärdä 20-30 bala. Alay soderjät itmäybez dip. Bezneke qarar bar anda. Şunıñ öçen andıy mäktäplärne yapqalı turı kilde. Şulay uq bulışu yaqtan administratsiäneñ plüse, minusı dip äytsäk, yıldan yıl üzebezneke qomitet turlı ğına äytä alam, kitaplar alu, uqıtu kitapların kübäytkännän kübäytep utırabız. Menä bezneñ qomitetta ğına xär yıl sayın 300 meñläp aqça birelep bulışabız. Mäktäplärgä genä tügel, biblioteqalarğa bezneñ bulışlıq barıp utıratı.
Rifkät Nasibullin süzlärençä, xaqimiät tatar awıllarındağı tormış xälen yaxşırtu öçen matdi yärdämen qızğanmasa da, zur bulmağan awıllarda mäktäplär, mädäniät yortları, kitapxanälär yabıla.
Milli eşlär komitetı belgeçe äñgämä waqıtında Tömän rayonı milli mädäni möxtäriäte konferensiäsendä kütärelgän problemnı iskä töşerde. Anda çığış yasağan xanım 1-2 yıl elek kenä awıllarda, tatar balaları arasında xoquq bozular, cinäyätlär bötenläy bulmağan. Xäzer kürenä başlağan. İxtibarnı kübräk yäşlärgä, balalarğa yünältäse ide,- dip söylägän.
Ölkä xaqimiteneñ milli eşlär qomitetı belgeçe Rifkät Nasibullin süzlärençä, ölkäneñ könyäğında bik küp mäçetlär tözelde. Emma alarnıñ küpçelege buş tora. Awıldağı imamnar belän awıl uqıtuçılarınıñ qulğa-qul totınıp eşli başlar waqıtı citmäde mikän? Yäş buınğa äxlaq tärbiäse, milli tärbiä birüdä urtaq yullarnı tabu turında da uylaw kiräk.
Qorıltaydan soñ başqarılaçaq iñ zur eşlärneñ berse, di Rifkät Nasibullin, mäktäplärdä tatar telen häm ädäbiätın uqıtunı saqlap qalu. Säğätlär sanın arttıru. Tel betsä - xalıq ta betäçäk.
Xalıq arasında çıbıqsız telefon şäp eşli. Yañalıqlar buyawları quyırıp tiz genä ällä qaylarğa tarala. Ölkä milli mädäni möxtäriäte räise Fäyzulla Kamalov räislektän kitä ikän digän xäbär tiz taraldı. Bu sorawnı min Fäyzulla Säfiullowiçnıñ üzenä dä birdem. “Äy-ye! Kitäçäkmen!”,- dide ul. Häm säbäplären aldağıça añlattı.
-ПocMoTpeTb Ha To, чTo я дeлaл эTи дBa roдa пoka был пpeдceдaTeлeM co cTopoHы. Bce ли я cдeлaл To, чTo зaдyMыBaл. K coжaлeHию, He Bce yдaлocb cдeлaTb. Ho B coBeTe ceйчac He oчeHb xopoшaя oбcTaHoBka, чToбы зaHиMaTbcя coзидaTeлbHoй дeяTeлbHocTbю. ToT coBeT korдa coздaBaлcя B Haчaлe 90 – x, и Ta cTpykTypa, и Ta cTpaTerия Bлaдeлa B coBeTe B ocHoBHoM, oHa HeMHoжko ycTapeлa. Я пpeдлaraл B kopHe пoMeHяTb cBoй cTилb paбoTы. CocTaB coBeTa, (Haдo) чToб TaM пpoxoдилa B kakoй To Mepe poTaция kaдpoB. ПoToMy чTo Te, koTopыe HaчиHaли, здopoBo Haчaлe 90x, korдa былa oчeHb akTиBHaя oбщecTBeHHaя жизHb B HaциoHaлbHoM дBижeHии, я дyMaю чTo пopa HacTaлo kak To oбHoBиTb kaдpы, пpeдaTb HoBый иMпyлbc. He Haшeл пoHиMaHия co cTopoHы HekoTopыx члeHoB coBeTa. A paбoTaTb B пocToяHHoM peжиMe cTpecca, korдa люди Teбя He пoHиMaюT, дoBoлbHo Tяжeлo. Я xoTeл чTo бы эTo былa koMaHдa eдиHoMышлeHHиkoB зapяжeHHыx Ha kakyю To идeю, koTopyю Haдo былo B TeчeHии эTиx дByx лeT peaлизoBoBaTb.
Fäzulla Kamalov fikerençä, autonomiä sovetında küpçelege eşquarlar, ä intellegensiä wäkilläre az. “Üzegezneñ urınığızğa kemne qaldırırğa telär idegez?”,- digän sorawğa ul. “Äytä almıym, sowet xäl itär”,- dip cawap birde.
Tömän şähärendä ike autonomiä Seber tatarlarınıqı häm Qazan tatarlarınıqı buluı, milli tormış belän qızıqsınuçılarğa bilgele. Ölkä autonomiäse cıyılışına äzerlänep alar ikese dä utırışların ütkärde. Häm älegä isemnären üzgärtmäskä qarar qıldı. İke möxtäriätne berläşterep Tömän şähäre tatarlarınıñ autonomiäse dip atap yörü täqdime küptän bulsa da, millätpärwarlar älegä aşıqmasqa uyladı. Qazan tatarları oyışmasınıñ başqarma mödire Färit Xäkim süzlärençä, seberlelärneñ qayberläre qazanlılarnıñ maqsatların añlamağanlıqtan quşılıp başqarılası eşlärgä kirtä quyılmasın dip älegä tuqtap torırğa qarar itkännär.
Seber tatarları autonomiäse utırışında isemne üzgärtep tatarlar autonomiäse dip atarğa kiräk, häm tatar iseme üzennän üze berläşügä kiteräçäk digän täqdim buldı.
Millätpärwar Änäs Ğäitov şartlatıp: “İsemen üzgärtsägez, min üzem yaña seber tatarları möxtäriäte tözim. Bez cirle xalıq. Mänfäğatlärebez Tömän ölkäsendä yäşäwçe başqa cirle xalıqlar xantlar, mansilar, neneslar belän tiñ bulsın öçen başlağan eşebezne yuqqa çığaru bulaçaq”,- dide.
Can isäben alu näticälärenä kürä, Tömändä barlığı 56 meñ keşe üzen tatar dip yazğan. Bu ike möxtäriätneñ- seber tatarlarınıñ häm qazan tatarlarınıñ iñ yuğarı cıyınına kilgännärne sanasaq, seberlelärdä 17, ä qazanlılarda 25 keşe bar ide.
Nail Alan, Tömän


text:
London şartlawların tikşerüçe Britaniä politsiäse tağın 6 şiklene qulğa aldı
AUDİO: Tikşerülär İtaliädä Eritrealılarnıñ häm Xäbäşstanlılarnıñ bik tığız bäyläneştäge çeltäre buluın açıqlaw mömkinlege birde. Alar aña yardäm itkän dip isäplänelä.
Bu çeltärneñ kiñräk buluı turındağı xäbärlär yaña borçular uyattı. 7-nçe häm 21-nçe iyüldäge şartlatularda qatnaşuçılar ülgän yäki inde qulğa alınğan dip isäplängändä, tikşerüçelär bu şartlatularğa tağın kemnär bäyläneşle bulırğa mömkin digän sorawğa çawap ezli. Politsiä şulay uq şarlatuçılarnı kem cälep itkän häm färman birgänlegen, bombalarnı kem yasağanlığın açıqlarğa tırışa. Şul uq waqıtta ike terrorçı çeltär Paqstanlı Britannar törkeme belän Londondağı könçığış Afrika möhäcirläre arasındağı bäyläneşlär ezlänä. London Rimda totılğan Osman Xösäinne Britaniägä tapşırunı soradı. İtaliä bu mäs''äläsen kiçä häm bügen qaradı. Xösäinneñ advokatı anıñ Britaniägä tapşırıluına qarşı köräşäçägen belderde. Şul uq waqıtta politsiä britannarnı kiläçäktä yaña höcümnär bulu mömkinlege turında kisätte. Alar şartlatuçılarğa yardäm itkännärne totu öçen barğan tikşerü eşläre äle axırınnan bik yıraqta dip belderä. İtaliä politsiäse Xösäinneñ qulğa alınuı belän bäyle 15 tentü ütkärde. Naif Aqmal, Praga.