text:
Aqyarda keçirilgen kontsertte «Aqyar» qırımtatar halq ansambli «Okean Elzı» ukrain taqımınıñ «Taka, yak tı» yırına oyun töşedi. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Kontsert Aqyarnıñ medeniyet ve sanat merkezinde keçirildi.
«Aqyar» ansambli büyükler gruppasınıñ «Okean Elzı» taqımınıñ lideri, ukrain yırcısı Svâtoslav Vakarçuknıñ yırına azırlağan zemaneviy oyunları salonda elçırpmalarnen qarşılandı.
«Aqyar» ansambli bir qaç qırımtatar oyunı, «Kadril moya» rus oyunı, «Hava nagila» yeudiy oyunı, moldav, acar, gürci, özbek ve diger oyunlarnı töşeji.
Oyuncılar tahminen yigirmi oyun töşedi, gençlerniñ er bir oyunı ayrı qıyafette oldı.
Kreml kontrolindeki Aqyarnıñ Rusiye ükümeti medeniyet idaresiniñ yolbaşçısı Nikolay Krasnolitskiy seyirci ve oyuncılar ögünde sözge çıqıp, ansamblge yardım etecegini vade etti.
«Aqyar» horeografik ansambli 2002 senesi çalışıp başladı. 2010 senesi ansambl reberi horeograf Susanna Osmanova oldı. Ansambl bir çoq yarış ve festivallerde ğalebe qazana.


c: text/html

text:
Kırım Tatar Milli Bayrağı
Kırım Tatar Milli Marşı
Ant Etkenmen
Ant etkenmen milletimniñ yarasını sarmağa
Nasıl olsun eki qardaş birbirini körmesin?
Onlar içün ökünmesem, muğaymasam, yaşasam
Közlerimden aqqan yaşlar derya-deñiz qan bolsun.
Ant etkenmen şu qaranğı yurtqa şavle sepmege,
Nasıl bolsun bu zavallı qardaşlarım iñlesin?
Bunu körüp buvsanmasam muğaymasam, yanmasam
Yuregimde qara qanlar qaynamasın, qurusun.
Ant etkenmen, söz bergenmen millet içün ölmege
Bilip, körüp, milletimniñ köz yaşını silmege.
Bilmey körmey, biñ yaşasam, qurultaylı han bolsam,
Kene bir kün mezarcılar kelir meni kömmege.
Güfte: Noman Çelebicihan
Beste: Anonim
Törenlerlerde kullandığımız marşlarımızı mp3 formatında şu bağlantılardan indirebilirsiniz:
Kırım Tatar Milli Marşı – Ant Etkenmen (1.21 dakika)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aqyarda oktâbr 18-inde aqşam doquz qatlı evde yanğın oldı. Rusiye FVN-niñ ilhaq etilgen Aqyarda idaresi bildirgeni kibi, adise Borisa Mihaylova soqağında oldı, bir kvartiranıñ penceresinden tütün çıqa edi.
Qurtarıcılarnıñ malümatına köre, üçünci qattaki kvartira yana edi. Vaqia yerinde zararlanğan qadın bar edi, onı yanğından temiz avağa çıqarıp, ekimlerge berdiler.
Beyanatqa köre, yanğın 15 kvadrat metrni qapladı.
Yılnıñ başından berli Qırımda umumen 4254 yanğın söndürildi, 62 adam elâk oldı, 751 adam tahliye etildi, 93 adam qurtarıldı. Qurtarıcılar, keçken yılğan köre, yanğınlarda zarar körgen adamlarnıñ sayısı 60%-ga arttı, dep bildire.
Qırımda yüksek yanğın telükesi içün oktâbr 17-19-ında acele ihtar ilân etildi.


text:
Koronavirus qırğınlığı sebebinden Rusiye akimiyeti bir çoq iqtisadiyat sektorınıñ şirketlerini qapattı: cemaat aşağan yerler, fitnes merkezleri, kütleviy tedbir şirketlerini. Hadimlerini mecburen tatilge yolladılar, saipleri ise kelirsiz qaldı. Bir çoq insan koronavirus ayatlarına o qadar tez kirdi ki, «qara kün» parasını azırlamağa yetiştirip olamadılar, dep ayta.
Nastoyaşçeye Vremâ mühbirlerinen laf etken rusiyeliler, elbette, prezident Putin vade etken yardım tedbirlerine işana, dep ayttı: tar kelirli qorantalarğa para yardımı, kredit tatili ve alçaq fayızlı kreditler. Amma şimdilik, 90-ıncı yılları olğanı kibi, tek özlerine ve tuvğanlarına işana bileler: bostanlarınıñ bereketine, tuvğanlarınıñ ve lâqayt qalmağan insanlarnıñ yardımına.
Serov sakini Yuliya Muraşkina aprelniñ başından berli parasız yaşay. Akimiyet Rusiyede özüni izolâtsiya etüv rejimini ilân etkende o, fast food ağında staj yapqan edi. Staj içün para berilmedi – bir şey qazanıp olamadı, soñra qave ise belli olmağan müddetke qapatıldı.
Yulânıñ balalarnı aşatmağa çaresi qalmağanda, qadın yerli gazetağa yardım içün muracaat etti.
İnsanlar yardım etip başladı. Aş, paranen. Böyle yaşaymız şimdiYuliya Muraşkina
«İnsanlar yardım etip başladı. Aş, paranen. Böyle yaşaymız şimdi», – dep köstere Muraşkina buzdolabını. Anda kürpeler ve vaziyetini bilgen şeer sakinleri yapqan konservalar tura. Öz bostanından qapatqan bir qaç tatlı ve turşu bankasını yerli pensionerler berdi.
Yulânıñ aytqanına köre, devletniñ yardımına işanmay.
«Yaqında şeer memuriyetinden telefon etip, maddiy yardım programmasına kire bilemiz, dep aytqanlar. Vesiqalarnı topladıq. Amma bir programmağa kelişmeymiz, ve şeer memuriyetinden maddiy yardım olmaycaq, dep canımıznı ağırtqanlar», – dep ayta qadın.
Balalarımıznı baqıp, belli şeyler ala edik, şimdi ise bala parasını alamız, ve balalar bizni baqaYevgeniy Popov
Yevgeniy Popov Yekaterinburgda yaşay. Qorantada çalışqan bir kişi ola: apayı çalışmay – üç balasını baqa. Koronavirus sebebinden mecburiy izolâtsiya rejimi ilân etilmezden evel Popov şeerde vilâyetniñ çiftçileri içün yarmalıqlar yapa edi. Martnıñ 20-nden başlap bütün ticaret, insanlar toplaşqan diger tedbirler kibi, lâğu etildi.
«Balalarımıznı baqıp, belli şeyler ala edik, şimdi ise bala parasını alamız, ve balalar bizni baqa», – dep açıq-açıq ayta keliri aqqında iş adamı. Qorantanıñ sofrasında esas aş soylarınıñ bostanından yapılğan yemekler ola.
Yevgeniyniñ üç krediti bar: ipoteka, avtokredit ve kredit kartı. Ekisi memleketniñ eñ büyük banklarında yapıldı. Putinniñ vadelerine baqmadan, banklar kredit tatiline razı olmay.
«Kelirim 30% degil, qat-qat ziyade eksildi. Amma banklar red cevabını bermek içün manaçıq tapa, – dep ayta Popov. – Men banklardan borclarımnı unutmasını istemeyim. Men kreditlerni qapatqan edim, qapatmağa da devam etecem. Aytam olarğa: vaziyet bir qarar olsun, er şey yerli-yerine qaytsın. Siz, banklar, bizden fayız alasıñız, bir dialog qurayıq, añlayışlı oluñız!».
Yevgeniy banklarnen añlaşamayıp, Rusiyeniñ maliyeviy ombudsmeni Yuriy Voroninden ve Tsentrobanktan yardım istedi. Amma anda da destek alamadı.
«Voronin alğan kreditlerimniñ banklarınen alâqası yoq ve onıñ teşkilâtı banklarnen aramızdaki munasebetlerni tertiplep olamaz, dep cevap berdi, – dep tarif ete Popov. Tsentrobanknı aytsaq, olar da yazma cevar berdi: «Olarnen añlaşmañız bar, lütfen, olarnen al etiñiz».
Banklar daa bir Yekaterinburg sakini Dmitriy Popovğa da kredit tatilini bermey. O, tedbirlerniñ tehnik donatıluvınen oğraşqan şirketniñ saibi ola. Dmitriy çalışqan sımarışlar arasında vilâyetniñ müim vaqiaları bar edi: Zafer Künü, Şeer künü paradları, Dünya futbol çempionatında mühlisler alanı.
Popovnıñ şirketinde 30 kişi çalışa. Er adamlar, çoqu – qorantalarında çalışqan yekâne insanlardır. Dmitriyniñ aytqanına köre, 2020 senesiniñ küzüne sımarışlar bar, ve az degil, amma o vaqıtqa qadar bir şekilde «dayanmaq» ve hadimlerine aylıq bermek kerek. Bunı yapmaq içün Popov bankta kredit alacaq ola, amma banklar onı bermey.
«Bir qısmı birden red ete, bir qısmı – iş nenen bağlı olğanını sorağan soñ, – dep ayta Dmitriy. – Birden red eteler».
Dekabr ayında üçünci balamız oldı. Bu aylarda masraflarnı qısqartıp baqıñızDmitriy Popov
Popovnıñ aytqanına köre, qorantasınıñ biraz parası toplanğan edi. Amma koronavirus vaziyeti belli olmağanı içün ve devlet yardım etmegeni içün bazı masraflarnı qısqartmağa mecbur oldı: meselâ, kommunal hızmetlerni şimdilik ödemey.
«Dekabr ayında üçünci balamız oldı. Bu aylarda masraflarnı qısqartıp baqıñız, – dep ayta iş adamı. – Bir-eki aftadan azıq mallarınıñ fiyatı da arttırılacaq, dep ilân etkenler. Masraflarımnı 5-20%-ğa nasıl qısqartacam? Bilmeyim».
Popov, 90-ıncı yıllarnıñ soñunda Rusiyede «er kes ana-babası, qartana-qartbabası sayesinde yaşadı», dep hatırlay.
«Bu sefer de öyle olacağını tüşünem», – dep kedernen ayta o.
«Nastoyaşçeye Vremâ» neşirinden alınıp derc etildi


text:
Rusiye Tahqiqat komiteti aprelniñ 13-nde qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilevni qabaatladı. Cemilev Qırım.Aqiqatqa izaatp berip, onı Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda taqip etkenlerge qarşı ğarbiy sanktsiyalarnıñ kenişletilüvine irişmege niyetlene, dep bildirdi.
«Qırım Cumhuriyetinde bulunuvnen bağlı qanunsız areketler»
Qırımdaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi bildirgenine köre, Cemilev «Rusiyege kirişine izin berilmegen çetel vatandaşı ya da evelden añlaşqan gruppa tarafından Rusiye devlet sıñırından keçüv (Rusiye Ceza kodeksiniñ 322-nci maddesiniñ 3-ünci qısmı); aqibetleri ağır olsa, diger insannıñ qullanılmasına yol açqan nariye silâsını diqqatsız saqlav (Rusiye CK 224-ünci maddesi); silânı qanunsız aluv ve saqlav (Rusiye CK 222-nci maddesiniñ 1-inci qısmına)» istinaden qabaatlandı.
Tahqiqat bildirgenine köre, 2014 senesi mayısnıñ 3-nde «Cemilev diger insanlarnen beraber Rusiye devlet sıñırından «Armânsk» (Turetskiy val) keçiş noqtasından keçti, faqat Qırım cumhuriyetinde bulunmasınen bağlı qanunsı areketlerine quvet bölükleriniñ hadimleri yol bermedi».
Bundan ğayrı, Rusiye tahqiqatı «Cemilev Bağçasaraydaki evinde 7.62 mm kalibrli OP-SKS karabinini saqladı, seyf anahtarınıñ yerini oğlu bile edi, 2013 senesi mayıs ayında ise Cemilevniñ oğlu silânı qanunsız alıp, insannı atıp öldürdi», dep bildire.
Cemilev «ateş içün kerek olğan ve vatandaşlarnıñ qullanılması yasaqlanğan 7.62 kalibrli nariye silâsı içün patronlarnı qanunsız alıp saqlağanında» qabaatlana.
Cemilevniñ advokatı Nikolay Polozov qabaatlav aydınlatılğanını bildirdi. Advokatnıñ aytqanına köre, Cemilevge qarşı oğlu Hayserniñ ukrain davası qullanıla.
«Ekinci ve üçünci maddeni aytsaq, Tahqiqat komitetiniñ versiyasına köre, olar Mustafa Cemilevniñ oğlu Haysernen bağlı, o, 2013 senesi mayıs ayında Bağçasaraydaki eviniñ azbarında babasınıñ tüfeginden apansızdan ateş açıp, qoranta tanışını öldürdi. Bu davanıñ mahkemesi başta Ukrainada oldı, amma Qırım işğalinden soñ onı Krasnodarğa avuştırğanlar. Bu maddeler şimdi babasına qarşı qullanıla. Vesiqalarnı tedqiq etip başlağanda bir qısmınıñ ukrain tilinde olğanını kördim. Yani yarımada işğalinden evel arhivlerde olğan vesiqalarnı Rusiye Tahqiqat komiteti şimdi yañı davalarnı açmaq içün qullana», – dep qayd etti Polozov.
Onıñ aytqanına köre, Mustafa Cemilevniñ ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ davasında bir tahqiqatçı bar – Magomed Magomedov.
«Meni sanktsiyalarnıñ kenişletilüvi meraqlandıra»
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev onı Rusiyede ve işğali altındaki Qırımda taqip etkenlerge qarşı ğarbiy sanktsiyalarnıñ kenişletilüvini irişmege niyetlene. O, onı qabaatlağan Rusiye Tahqiqat komitetiniñ malümatını Qırım.Aqiqatqa izaatladı.
«Men Polozovğa (Cemilevniñ advokatı Nikolay Polozov – QA) ayttım, bu davada meni tek (Meclis liderleriniñ taqip etilüvine – QA) celp etilgenler meraqlandıra, soyadları kerek. Avropa mahkemesine muracaat etip, sanktsion cedvellerini kenişleteyik dep. Başqa meraqlı bir şey yoq…», – dedi Cemilev.
ABD Ukraina elçihanesi Rusiyeniñ Cemilevge qarşı aydınlatqan qabaatlavlarını tenqit etti. Diplomatik müessise olarnı «fars» dep adlandırdı. Bu aqta ABD elçihanesi Twitterde bildirdi.
«Rusiye cinaiy qabaatlavlarnen bağlı daa bir fars yapa, bu sefer qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilevni Qırım tışında tutmaq içün oña qarşı yapa. Rusiyeni Qırımnıñ qanunsız işğalini acele toqtatmasına ve bütün siyasiy mabüslerni azat etmesine çağıramız», – dep aytıla haberde.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi Rusiyeniñ Mustafa Cemilevge qarşı cinaiy davasını «siyasiy taqip» dep adlandırdı.
2014 senesiniñ başında Rusiye Qırımnı işğal etken soñ Rusiye akimiyeti qırımtatarlarnıñ liderleri Refat Çubarov, Mustafa Cemilevniñ yarımadağa kirişini beş yılğa yasaqladı.
2016 senesi yanvarniñ 20-nde qırımlı advokat Cemil Temişev Rusiye kontrolindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesiniñ qararı esasında Mustafa Cemilevniñ ğıyabiy apiske alınması aqqında bildirdi. Bu malümatnı daa soñra Qırımnıñ sabıq Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya da tasdıqladı.
Temişevniñ malümatına köre, Rusiye organları Cemilevni 2014 senesi mayısnıñ 3-nde Ermeni Bazarda Qırımnıñ memuriy sıñırından qanunsız keçkeninde qabaatlay. Rusiye tahqiqatı, Rusiye Cemilevniñ yarımadağa kirişini endi yasaqlağan edi, dep bildire.
Ukraina Tış işler nazirligi Mustafa Cemilevniñ Rusiye mahkemesi tarafından ğıyabiy apiske alınmasını takbih etti.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiyeniñ Rostov vilâyetindeki SİZOda advokat Nazim Şeyhmambetov qırımlı siyasiy mabüsler, Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Muslim Aliyevnen körüşti. Bu aqta Şeyhmambetov izolâtorğa barğan soñ «Qırım birdemligine» haber etti.
«O, yarı mağaz yerde tutula, bir kişilik kamerada ve pek dımlı yerde. Bayağı yaşta olğanına baqılsa, sağlığı içün belli telüke bar. Qalğanında şimdilik şikâyet yoq», – dedi advokat.
Advokatnıñ aytqanına köre, körüşüv tahqiqat odasında degil, körüşüv odasında oldı – cam arqasında, telefon cihazları vastasınen.
Muslim Aliyev, istinaf mahkemesine azırlana, dep bildirdi.
«Ükümge qarşı istinaf şikâyetiniñ baqılması bu aynıñ 22-ne planlaştırıla. O, istinaf qararınen bağlı hayal etmey, davanıñ siyasiy sebepleri bar olğanını añlay, şunıñ içün mahkemede adalet olacağını beklemek, ne yazıq ki, kerekmey. Muslim Aliyev istinafta üküm seslendirilgen soñ etap etilecegine azırlana», – dep qoştı Nazim Şeyhmambetov.
Advokatnıñ tarif etkenine köre, qırımlı musulman Qırımdan mektüp, yollanmalarnı ala ve «Siyasiy mabüs içün iftar» teşebbüsinde iştirak etken er keske teşekkürler bildire.
«Soñki mektüpni Canköy şeerinden aldı. Pek quvançlı oldı, ruhlandırdı, aveslendirdi. İnsan azatlıqta olmasa, bu taze ava kibi kele. Aş kibi, bir yutum ayat kibi, bir yutum tazelik ve aşçatlıq kibi, yazıñız. Bu siyasiy mabüslerge pek yardım ete», – dep bildirdi Muslim Aliyevniñ advokatı.
Siyasiy mabüsniñ ömür arqadaşı Naciye Aliyeva «Qırım birdemligi» faallerine izaat berip, aqayı 2020 senesi aprelniñ 19-ndan berli Rostov vilâyetiniñ SİZOsında bir kişilik kamerada tutula, dep bildirgen edi.
İyünniñ 22-nde saba saat 10-nda Moskva vilâyetiniñ Vlasiha şeerindeki İstinaf arbiy mahkemesinde Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ ükmüne qarşı istinaf şikâyeti baqılacaq, Muslim Aliyev 19 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etildi.
Daa evel Muslim Aliyev Rostov-na-Donu tahqiqat izolâtorından Taganrog penitentsiar müessisesine avuştırıldı.
Rostov-na-Donu şeeri Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi noyabrniñ 12-nde Yaltadaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» altı mabüsini koloniyada qalmasına üküm etti. Mahkeme qararına köre, Muslim Aliyev 19 yılğa, İnver Bekirov 18 yılğa, Emir-Usein Kuku 12 yılğa, Vadim Siruk 12 yılğa, Arsen Cepparov 7 yılğa ve Refat Alimov 8 yılğa üküm etildi. Olar sert rejimli koloniyada qalacaqlar.
Ukraina Tış işler nazirligi bu üküm sebebinden Rusiyege narazılıq bildirdi.
Bu dava boyunca qabaatlanğanlar 2016 senesi fevral-aprel aylarında Yaltada tutulğan edi. Olarnı Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» islâm siyasiy teşkilâtına alâqaları bar olğanında qabaatlaylar.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Donbasnıñ işğal etilgen topraqlarınıñ sakinleri içün pasportlar buyruğı sebebinden Ukraina halqına muracaat etti.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiye akimiyetiniñ Rusiye tarafdarları küçleri tarafından işğal etilgen Donbas sakinlerine Rusiye pasportlarınıñ berilüvini qolaylaştırmaq qararını tenqit etti. Ukraina Rusiye akimiyetiniñ işğal altındaki Donbas topraqlarında yaşağanlarğa Rusiye pasportlarını qolay bermek qararı sebebinden Birleşken Milletler Havfsızlıq şurasına muracaat etti.
Aprelniñ 24-nde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Donbasnıñ işğal etilgen topraqlarında yaşağanlarğa Rusiye vatandaşlığını qolaylaştırılğan tertipte almağa imkân berecek buyruqnı imzaladı. Vesiqa metni Kremlniñ resmiy saytında Ukraina prezidenti saylavlarından üç kün keçken soñ derc etildi.
Qolaylaştırılğan vatandaşlıq aqqı «insan aqları ve serbestligini qorçalamaq içün gumanitar maqsadlarnen» berilecek, dep aytıla fermanda. İstegi olğan er kes ariza ve «DNR» ve «LNR» gruppalarınıñ regionda yaşağanını tasdıqlağan vesiqalarnı Rusiye İç işler nazirliginiñ bölüklerine bere bile. Arizalar üç ay içinde baqılacaq.
Donbastaki silâlı zıddiyet 2014 senesinden berli Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ devam ete. Ukraina ve Ğarp Rusiyeni separatistlerge silâlı yardım köstergeninde qabaatlaylar. Kreml bu qabaatlarnı red ete ve Donbasta ancaq Rusiye «göñüllileri» bar, dep israr ete.
BM malümatına köre, 2018 senesi dekabr ayına qadar zıddiyet vaqtında 13 biñ insan elâk oldı, tahminen 30 biñ yaralandı.


text:
Lana DollenbergAqmescit – Martnıñ 29-da Bağçasarayda ötkerilgen Qırımtatar halqı Qurultayınıñ nevbetten tış sessiyasınıñ esas neticesi Qırımda qırımtatar halqınıñ milliy-territorial muhtariyetini meydanğa ketirüvi boyunca siyasiy ve uquqiy işlerniñ başlanmasınen bağlı oldı.
Nizamnameni muzakere etip, tüzetken soñ, çoqusı delegatlar vesiqağa qol tuttı. Lâkin ne nizamname metininde, ne de tüzetüvlerde böyle bir muhtariyet angi devlet terkibinde qurulacağı qayd etilmegen.
Sessiya devamında bir çoq çıqışlarda Rusiye akimiyeti areketlerine qarşı ve Ukraina topraq bütünligine qol tutuvı aqqında söz yürsetildi. Delegatlar yigirmi yıl devamında Ukraina ile qurulğan bağnı üzmek mümkün degil, dep qayd ettiler.
Lâkin delegatlarnıñ bir qısmı yarımadanıñ Rusiyege qol tutqan yañı akimiyetnen iş tutmaq kerek, dep bildirdiler. Delegatlar böyle bir emekdaşlıqnı hainlik olaraq tanımamaq ve ealiniñ bir çoq çezilmey qalğan problemleri bar oğanını qayd ettiler.
«İmaye maqsadında» işbirlik
Qırımtatar halqını imaye etmek içün işbirlik yapmaq, – iş adamı Lenur İslâmov Rusiye yaqlı Qırımnıñ ükümetinde baş nazir muavini vazifesine öz namzetini köstermek nietini böyle añlattı.
İslâmov Ukrainağa qol tutqan belli ATR qırımtatar telekanalınıñ saibi ve Rusiye vatandaşı ola, ve aytqanına köre, ciddiy qıyınlıqlarğa rast keldi. İş adamı, qırımtatarlarnıñ temsilci organı razı olsa, o, baş nazir muavini olmağa azır oğanını bildirdi.
Qurultayda bu mesele boyunca rey berilmedi, lâkin Meclis böyle bir qararnı qabul etmesi mümkün.
Bundan evel Qırımnıñ öz başına tayinlengen akimiyeti spiker muavini ve baş nazir muavini vazifelerini qırımtatarlarğa bermege teklif etti.
Bunıñ kibi teklifke Meclis azası Remzi İlyasov seslendi, «Meclis razı olsa», o, buña razı olması mümkün. Meclis ise, ekspertlerniñ tahminlerine köre, Rusiyege qol tutqan akimiyetnen qısmiy işbirlik yapmağa razı olacaq.
Soñki aftalar devamında Mecliste ileri siyaset ve bugünki vaziyette qırımtatarlarnıñ areketleri muzakere etildi. Bu meselelerni Qurultayda baqmağa qarar alındı. Lâkin Qurultay muzakereler keçirgen soñ, qarar almaq aqqını kene de Mecliske berdi.
Aynı böyle vaziyet saylavlardan evel olğan edi. Meclis işbirlik içün demokratik lagerde olğan siyasiy küçni saylap olamağan edi. O vaqıt Qurultay toplaşıp, siyasiy ortaqlarnı saylamaq işini kene de Mecliske qaldırdı.
Tarihke bir nazar, ya da zemaneviy muayyensizlik
Yerli jurnalistler qırımtatarlarnıñ umummillet Qurultayı sessiyasında bir qaç şeyni qayd ettiler.
Birinciden, Qurultaynıñ nevbetten tış sessiyası Aqmescitte degil, Bağçasarayda olıp keçti. 1917 senesi Bağçasarayda Qırım Halq Cumhuriyetini meydanğa ketirüvi aqqında ilân etken birinci tarihiy Qurultay ötkerilgen edi.
23 yıl evelsi qırımtatarlarnıñ milliy idare sisteması ğayrıdan tiklenilgen soñ, qırımtatar halqınıñ lideri, yıllar devamında Meclis reisi olğan Mustafa Cemilev ilk sefer Qurultayda iştirak etmedi. Delegatlarnıñ aytqanına köre, o, skayp vastasınen çıqışta bulunacaq edi, lâkin bu da olmadı.
Sessiya açılışında yigirmi yıl içinde ilk sefer tek qırımtatar gimni yanğıradı – Ukraina gimni qoyulmadı. Musafirler arasında Kiyevden bir kimse olmadı. Lâkin Moskva ve Qazandan kelgen qıymetli musafirler – Rusiye müftiler Şurasınıñ reisi Ravil Gaynutdinov ve Tataristan prezidenti Rustam Minnihanov Qurultaynı ilk sefer ziyaret ettiler.
Meclis reisi Refat Çubarov Kiyevden musafirlerniñ yoqluğını añlatıp, Qurultaynıñ bu sessiyasına qırımtatar diasporasınıñ vekilleri de kelmedi, dep ayttı. O, Qırımğa «kirmek imkânı» olmağanını bildirip, «Meclisniñ siyasiy ortaqları» Ukraina prezidenti saylavlarına kösterecek namzetler böyunca toplaşuvlarnı ötkereler, dep qayd etti. Olardan birine Çubarov tebrik mektübini yolladı.
Qurultayda bulunğanlarnıñ bir qısmı Çubarovnıñ Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Vladimir Putin ile körüşmek istegini añlap olamadı. Meclis reisi: «Körüşüv aktual meselelerni muzakere etmek içün kerek», – dey. «Mında öz qanunlarını işletken memleket prezidentinen bu meselelerni muzakere etmesek, kimnen muzakere etecekmiz», – dedi o.
Aynı vaqıtta Refat Çubarov jurnalistlernen laf etip, Ukraina parlamenti Qurultaynıñ qararına birinci seslenmek kerek, dep qayd etti.
O, şunı qayd etti ki, qırımtatarlarnıñ kelecegini belgilemek aqqı «tabiiy ve şübesizdir», onı yerine ketirmek içün halqnıñ sayısı müim degil. «Şübem de yoq, Ukraina parlamenti vesiqamızğa birinciler sırasında seslenmek kerek», – dep ayttı Çubarov.
Ne ise, Qurultay BMT, Avropa Şurası, Avropa Birligi, OSCE, İslâm İşbirligi Teşkilâtı, devletlerniñ halqı, parlamenti ve ükümetlerini qırımtatarlarnıñ öz kelecegini belgilemek aqqına qol tutmağa çağırdı.
Bunıñnen beraber, nizamname metininde angi devlet terkibinde böyle bir aq yerine ketirilecegi qayd etilmey. Bundan evel, Meclisniñ mevamı açıq-aydın olğan edi: muhtariyet Ukraina terkibinde olmaq kerek. Şimdi ise qırımtatarlar bunı aytmaylar, közeticilerniñ aytqanına köre, olar Ukraina, Rusiye ve halqara toplulıqtan cevabını bekleyler.


text:
Törkiyä räsmiläre Venadağı terror höcümen ğayepläde
Törkiyä tışqı êşlär ministrı Mävlüt Çavuşoğlu :“Terrorçılıq - böten keşelek dönyasınıň urtaq doşmanı"
Törkiyä tışqı êşlär ministrı Mävlüt Çavuşoğlu Avstriya başqalası Venadağı terror höcümen ğayepläde.
Ul üzeneň tvitter akkauntında tübändägelärne yazdı: “Terrorçılıq - böten keşelek dönyasınıň urtaq doşmanı. Bu bälağa qarşı êçkersez xalıqara xezmättäşlek kiräk. Bu awır könendä bez Avstriya xalqınıň yanında”.
İlbaşı idaräse süzçese İbrahim Qalın da höcümgä reakśiya belderep, ”Venadağı terror höcümen kisken räweştä ğayeplibez. Höcümdä ğomeren yuğaltqannarnıň ğailäläreneň qayğısın urtaqlaşabız.Bez terrorğa qarşı.Terrorçılıq belän köräş qatğıy räweştä däwam itäçäk”dide.
Törkiyä ilbaşı idaräseneň êlemtä bülege başlığı Fahrettin Altun Avstriya başqalası Venada bulğan terror höcümen ğayepläp
sośial’ media aşa tübändägelärne citkerde:”Venadağı terror höcümen kisken räweştä ğayeplim. Höcümdä ğomeren yuğaltqannarnıň ğailäläreneň qayğısın urtaqlaşam, yaralanğan keşelärgä şifalar telim. Törkiyä terrorçılıqnıň qarşında häm Avstriya xalqınıň yanında. Qayğığıznı urtaqlaşabız”.
Bäyläneşle xäbärlär
Ğıyraqnıň tön’yağında 4 terrorçı täêsirsez xälgä kiterelde
İlbaşı Ärdoğan Azärbaycanğa bara
Törkiyä İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Azärbaycan İlbaşı İlham Aliyevneñ çaqıruına cawap itep sişämbe könne Azärbaycanğa ber könlek säfär yasıy
Çavuşoğlu Awstriyalı wazıyfadaşın täbrik itte
Törkiyä Tışqı êşlär ministrı Mäwlüt Çavuşoğlu, Awstriya tışqı êşlär ministrı Mixaêl’ Linhartqa şaltıratıp, yaña wazıyfası belän qotladı


text:
21 mart künü Milliy Meclis toplaşuvında Nariman Celâl Meclis reisiniñ birinci muavini, Bağçasaray rayon memuriyetiniñ sabıq yolbaşçısı İlmi Umerov ise reis muavini vazifelerine tayin olundılar.
Meclisteki bu deñişmeler, birinci reisniñ vazifeleri ve Meclisniñ faaliyeti aqqında “Avdet”ke Nariman Celâl tarif etti.
-Milliy Mecliste soñki tayinlevlerniñ maqsadı nedir?
– Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi mecburen Qırımda olmağanı, amma temsil organ öz işini devam etmek kerek olğanı içün Mecliste bazı deñişmeler yüz berdi. Söz serbestligi, kütleviy tedbirler, toplaşuvlar keçirmege yasaq etilmesi ve diger sebeplerden dolayı, Meclisniñ faaliyeti öz şeklini biraz deñiştirmege mecbur qaldı. Belli olğanı kibi, Refat Çubarov Qırımğa kelip olamağan soñ, onıñ vazifelerini vatandaşları arasında ürmet qazanğan Ahtem Çiygöz eda etmege başladı. Ahtem Çiygöz nezaret altında alınğan soñ Meclis strukturasını olğan imkânlarğa köre çalıştırtmağa mecbur qalğanımız añlaşıldı.
Bir qaç vaqıt devamında reis vazifelerini eda etici, koordinator kibi vazifelerni tayin etmek meselesi muzakere etile edi. Amma men yañı şeylerni uydurmayıp, artıq elimizde olğan imkânlarnen faydalanmağa çağırdım ve reisniñ birinci muavinini saylamağa teklif ettim. Neticede , bu vazifege menim namzetim kösterildi. İlmi Umerovnı ise daa bir muavin olaraq saylâp, idareligimizni qaviyleştirmege tırıştıq. İlmiy Umerov Meclisniñ eñ faal azalarından biri olıp, tecribeli, nufuzlı siyasetçidir. Daa bir muavinge ihtiyac bar edi. Belli olğanı kibi, Zaur Smirnov Meclisniñ qararı ile vazifesinden boşatılğan edi, Ahtem Çiygöz apishanede bulunmaqta, Kiyevde qırımtatar derneginiñ yolbaşçısı Aslan Ömer Qırımlı yarımadada yaşamay, Qırım müsülmanlar diniy idaresiniñ hadimi Ayder Acimambetov ise müftiyattaki işlerine vaqtınıñ büyük qısmını sarf etmege mecbur. Men aman- aman bir özüm qala edim demek mümkün. Onıñ içün böyle vaziyette İlmi ağanıñ tayinlenmesi pek doğru qarar dep sayam.
-Al- azırda Meclis reisiniñ birinci muavini vazifesinde faaliyetiñizde nasıl maqsadlar qoyasız?
– Birinciden, bulunğanımız vaziyette Meclis faaliyetini belli bir yönelişke qoymalımız. Mesele şunda ki, bir çoq vaqıt devamında biz, artıq alışılğan eski vastalar ile çalışa edik, amma zemaneniñ öz qanunları ve talapları bar. Yañı şaraitlerde Milliy Meclisniñ faaliyeti qaysı yönelişte inkişaf etmek kerek ve qırımtataralrnıñ yaşayışları nasıl devam etecegine dair çeşit fikirler mevcut. Bütün bularnı közge alıp, öz yolumıznı belgilemek kerekmiz. Belki, daa çoq haber- analitik yönelişine diqqat etip, huquqqoruyıcı faaliyetini daa teren ögrenmelimiz. Ekinciden, soñ zamanlarda eali ile işimizniñ seviyesi bayağı eksilgeninden sebep,bu saada daa çoq çalışmalımız. Yerli ve regional meclislernen de ciddiy çalışmaq kerek olacaq.
Er bir areketimizde bütün bu yıllar devamında sadıq qalğan printsiplerimizni de ebet unutmaycaqmız- milliy areketimizniñ temelinde turğan demokratik ve küreşniñ zorbalıqsız usullarınen daima qullanacaqmız. Medeniy ve gumanitar leyhalarğa qol tutacaqmız. Meclis ve Qırımda em de Qırımdan tış bulunğan qırımtatarlarnen, Vatanından tış olmağa mecbur qalğan liderlerimiznen bağ ve munasebetlerimizni de tüşünmelimiz. Bizni ayırğan degil de, aksine birleştirken, qaviyleştirgen bir munasebetler qurmaq kerekmiz.
– Milliy Meclis Qırım akimiyetinen munasebet qurmağa tırışacaqmı?
– Qırımtatarlarnıñ yaşayışınen bağlı meseleler boyunca akimiyetnen bağ tutmağa azır olğanımıznı eñ başından aytqan edik. Problemlerni ortağa çıqarmaq, olarnıñ qırımtatarlar içün eñ uyğun çezüv yollarını belgilemekte çalışmağa azırmız. Akimiyet biz körgen şeylerni körmey bile. Biz ise eki tarafqa da elverişli, kelişken orta yollarını tapmağa yardım ete bilemiz.
Akimiyet vekilleri şunı añlamaq kerekler ki, Milliy Meclis bir de bir problemlerni çezmek vazifesini öz boynuna almay, buña onıñ ne resmiy imtiyazları, ne de akimiyet organlarına ait olğan imkânları bar. Soñki vaqıtlarda akimiyet tarafından problemlerni olarnen beraber çezmek kinayeli davetleri eşitile. Biz ise böyle cevap beremiz: siz çezmek kereksiz, o siziñ vazifeñizdir. Biz ise tek yardım ete bilemiz, insanlarnıñ istek ve arzularını, haberlerni bildire bilemiz, uyğun çezüv yollarnı tevsiye ete bilemiz.


text:
Qırım faalleri, martnıñ 27-sinden kütveliy tintüvlerden soñ tevqif etilgen ve Rostov-na-Donuğa ketirilgen qırımtatarlarğa erzaq malları ve gigiyena eşyasını ketirdi. Umumen 20-ge qadar yollanma yiberip oldılar. Bu aqta “Qırım birdemligi” teşkilâtı bildirmekte.
“Temelsiz terrorcılıqta qabaatlanğan qırımlılarğa 20-ge qadar yollanma yollap oldıq. Halq çette qalmay, olarğa destek ete, yollanma yibere”, - dedi faallerden birisi Arsen Yakubov.
Martnıñ 27-nde FSB, Rusiye İç işler nazirligi ve Rusiye gvardiyasınıñ hadimleri Qırımda qırımtatarlarnıñ, şu cümleden «Qırım birdemligi» faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirdi. Umumen 24 faal tutulıp alındı.
Martnıñ 27-nde ve 28-nde Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi tutulğan faallerni apiske aldı.
Martnıñ 29-nda Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımdaki tintüvlerden soñ qıdırılğan qırımtatar faali Edem Yayaçikovnı tutıp aldı.
Aqmescitniñ Bavurçı qasabasında keçirilgen tintüv vaqtında semetdeşlerine qoltutmağa kelgenlerden eki kişi Eskender Mamutov ve Emil Ziyadinov da tutuldı. Aqmescit mahkemesi Ziyadinovğa «politsiyağa qarşı çıqqanı içün» 500 ruble para cezasını berdi. Mamutov ise 5 künge apiske alındı.
Remzi Bekirov, Riza İzetov, Ruslan Suleymanov, Farid Bazarov ve Şaban UmerovRusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 1-inci qısmına (terror gruppasınıñ faaliyetini teşkil etüv) istinaden qabaatlana. Qalğanları terror teşkilâtınıñ faaliyetinde (Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmı) iştirak etkeninden şübheli sayıla.
Martnıñ 29-nda Qırımnıñ Rusiye ombudsmeni Lüdmila Lubina Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, Qırımda tevqif etilgen 23 qırımtatar faalini Rusiyege alıp ketkenler.


text:
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırımda ve Aqyarda dünyanıñ çoqusı memleketi tarafından tanılmağan «referendum» keçirildi, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qabul etti. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendum» reylerini qabul etmedi.
Bülletenlerdeki sualler Qırımnıñ statusı deñişmemesine zaten imkân qaldırmağan edi. Kelip eki variantnı sızğan ya da bülletenni boş qaldırğanlarnıñ bülletenleri sayılmay edi. «Referendum» Rusiye ordusınıñ Qırımdaki vaziyetini gizli kontroli altında keçirildi
Qırım.Aqiqat Rusiyeniñ altı yıl evelsi Qırımda keçirgen «referendumını» hatırlay


text:
Yırcı ve bestekâr, Ukraina halq artisti Jamala ve Geniçesk rayon devlet memuriyeti yolbaşçısınıñ muavini Gulnara Bekirova 2016 senesi Ukrainanıñ muvafaqiyetli qadınları sayıldı. Olarnıñ ömür ikâyeleri «Muvafaqiyetli qadın» kitabına kirsetildi.
«Muvafaqiyetli qadın» informatsion-neşriyat leyhası, muvafaqiyetli ve maqsatkâr qadınlarnıñ devlet ayatında yüksek içtimaiy statusını köstermek maqsadınen tesis etildi.
Kitap, er kün yapqan işinen devlet inkişafına büyük içtimaiy-iqtisadiy isse qoşqan, tek devlette degil de, amma çetel memleketlerde de tanılğan ayrı şahıslarğa ya da mütehassıs qadınlar taqımlarına ürmet ve sayğı köstermege imkân bere.
Neşirniñ ortaqları olaraq, hususan, vilâyet, rayon deputat şuraları ve memuriyetleri, Ukraina qadınları birligi qayd etile, dep bildire «Qırım.Aqiqat».


text:
Qırımda çarşenbe künü, noyabr 3-de, Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde «fevral 26» işiniñ iştirakçilerinden biri Mustafa Degermenciniñ işi boyunca mahkeme toplaşuvı keçirilecek. Bunı öz Facebook saifesinle qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ idarecisi, Meclis azası Eskender Bariyev bildirdi.
Yaqında Mustafanıñ babası Bekir Degermenci Qırım.Aqiqatqa tarif etkeni kibi, Aqmescitniñ SİZOsında yarım yıl bulunğan Mustafa Degermencige taqiqatçı Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygozğa qarşı delillerni bermege teklif etken edi.
Mustafa Degermenci mayıs 7 künü Sudaqnıñ Suvuq Sala qasabasında yaqalandı.
Hatırlatamız, 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Qırımtatar Milliy Meclisi ve «Rus birliginiñ» bir qaç biñ tarafdarı toplaşqan edi. Tedbirni Meclis reisi Refat Çubarov ve «Rus birliginiñ» lideri Sergey Aksönov teşkil ettiler. Çatışmalar neticesinde eki insan elâk oldı. Rusiye Taqiqat komiteti bundan sebep cinaiy işni açtı.
Onıñ taqiqatı çerçivesinde «kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüvde şeklengen» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı.


text:
Eski Qırım sakini Zarema Kulametovağa tayin etilgen 1000 ruble para cezası oktâbrniñ 26-nda ödendi. Bunı «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Facebook saifesinde bildire.
«Bir biñlik para cezasını ödemege keldik, qabaatımnı bilmeyim, amma Facebooktaki şahsiy saifemde islâm timsallerini paylaşqan ekenim. Qabaatımnı tanımadım, amma mında (mahkeme qararında – QA) tanıdım, dep yazılğan», – dep ayttı Kulametova.
Zarema Kulametovanıñ para cezası 10 rublelik kapiklernen ödendi. Video «Qırım birdemliginiñ» saifesinde paylaşıldı.
Kreml kontrol etken İslâm-Terek rayon mahkemesi Zekkiy Kulametovnıñ ömür arqadaşı Zarema ve qızları Rianağa 1000 ruble (tahminen 410 grivnâ) para cezasını tayin etken edi. Olarnı içtimaiy ağlarda yasaqlanğan timsallerni tarqatmalarında qabaatladılar.
Sentâbrniñ 4-nde saba Eski Qırımda Kulametovlar qorantasınıñ evinde tintüv ötkerildi. Aileniñ üç azası politsiya bölügine alıp ketirildi.
Rusiye uquq qoruyıcıları bunı açıq bir sürette izaatlamadı.
2018 senesi fevral ayında Zarema Kulametova politsiya bölügine çağırılğan edi. Onı politsiya hadimini «aqaretlemesinde» qabaatlağan ediler.
Qabaatlayıcı tarafnıñ malümatına köre, Kulametova oğlu Geray Kulametov tutulğanda politsiya hadimini aqaretlep, ayatını telükege oğratqan edi. Taqiqat, Rusiyeniñ İslâm-Terek rayonı politsiya bölüginiñ yolbaşçı muavini Andrey Rogojin aqaretke oğradı, dep israr etken edi.
2018 senesi aprel ayında İslâm-Terek rayon mahkemesi onı Rusiye ceza kodeksiniñ 319-ıncı maddesine köre qabaatlı tanıp, qadınnı 250 saat şartlı işlerge ve politsiya hadimine 20 biñ ruble (8,2 biñ grivnâ) miqdarında tazminat ödemesine mecbur etti.
Zarema Kulametova qabaatını tanımadı, imayesi mahkeme qararını şikâyet etse de, neticesi olmadı.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ andaki akimiyet mustaqil jurnalist, cemaat faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Milliy Meclis azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen alâqaları bar olğanında şeklengen Qırım musulmanlarınıñ evlerinde sıq-sıq tintüv keçire.


text:
Ukrainanıñ ABD elçihanesi, Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kulebanıñ Foreign Affairs Amerika mecmuasında işğal etilgen Qırımda «bahtlı» yaşayış aqqında ikâye etken «Rusiyege sevginen» adlı maqalesine bergen izaatlarını derc etti. Ukraina naziri, işğal altındaki yarımada insan aqlarına riayet etüv meselelerinde «qara teşik» olıp qala, dep israr ete. Onıñ fikirince, «birileri hırsızlanğanda, apiske alınğanda ya da öldürilgende, başqalarınıñ bahtını ölçemek» şübhelidir.
Kuleba, al-azırda Qırımda cemaat fikriniñ içtimaiy tedqiqatı tarafsız yapılmağanınıñ sebeplerini Amerika oquyıcılarına tarif ete.
«Qanunsız işğal vaqtında cemaat fikrini ölçevnen bağlı bir qaç esas problem bar. Qırımda siyasiy baqışlarını bildirmege mümkün olğan, em de bu fikirler Kremlge qarşı çıqsa, serbest bir müit yoq», – dep qayd ete nazir.
O, Rusiye telepropagandasını ve soñki altı yıl devamında yarımadada alternativ malümat menbası olmağanını qayd ete. Nazir, qırımtatarlar, Ukraina tarafdarları taqip etilgenini, Reşat Ametovnıñ öldürilüvini ve rejissör Oleg Sentsovnıñ apiske alınğanını hatırlattı.
«İşğalci akimiyet Qırımnı insan aqlarına riayet etüv meselelerinde «qara teşikke» çevirdi, 2016 senesinden 2019 senesine qadar BM Baş assambleyasınıñ bir çoq qararı bunı tasdıqlağan edi», – dep qayd etti nazir.
Kuleba, 2014 senesinden soñ Qırımdaki vaziyetke «yañı baqış» şekillendirmek ıntıluvlarına şübhenen yanaşmağa tevsiye ete.
«Böyle revizionizm olsa, Ukraina topraq bütünligini ğayrıdan tiklemek fursatından marum etilecek, halqara toplulıq ise adalet ve halqara uquq ve insan aqlarına ürmetke irişüv fursatını coyar», – dep tüşüne Kuleba.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ İnsan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova, Rusiye apishanelerinde tutulğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ farqlı sayısını aydınlatqan edi: 113-ten 115-ke qadar. Qırımtatar resurs merkeziniñ cedvelinde 86 qırımlı siyasiy mabüs bar. Qırım aq qorçalayıcı gruppası da aynı raqam aqqında ayta.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Soñki vaqiyalar sebebindenmi ya da başqa bir meseleden ötrü - men halqımızğa ait bir şeyge diqqat ettim. Özüni hucur alıp barmağa başladı. Bunı isbat etken bir qaç misalim bar.
Eskilerden yardımlaşma meseleniñ ortasına ne qarşılıq ne diger mesele çıqa edi. Er bir kişi avesnen yardım etmege azır edi, em de iş hızmetke bağlı ise - ğayreti daa ziyade edi. Faqat bir qaç yıl evelsi halqımız başqa normağa yaqlaştı - biri yardım içün kelgende çetleşmege adet meydanğa keldi. Destek sorağan kişiniñ yaqınları bar dep, suvuq yanaşalar. Qısmetlerini aşarmı, aqlarını sıqıştırırmı, ne tüşüneler bilmeyim.
Şimdilik ise «insanlarnıñ araları suvuq», «lâqayt olğanları» degen fikirler ekinci derece meselelerge çevirildi. Amma, halqnıñ tarz alı deñişmey qaldı. Aqiqaten, soñki aylarnıñ vaqiaları sebebinden adamlarnıñ biri - birine davranışı temelde deñişken. Yardım sorap, qapuğa qadar kelgen insannı musafir eterler, diqqat ile diñlerler, derdini de paylaşırlar. Faqat oña yardımğa biri kelmese, amel ep sözde qalsa, işke ne fayda bar?
Bunıñ sebebi - adamlarnıñ çoq meşğul olğanınen bağlı, belki. O derece ciddiy işleri bardır ki, abaylamadan başqa birine yardımğa kelgende, özlerniniñ işleri içün havflı kele bilecek dep sayalar. Mesele ayırğan taqat ve zamanda degil - tıştan özlerine bir zarar kele bilecegindedir.
Bir-eki misal ketireyim. Bu yazda halqqa hızmet etmege istedim. Niyetim - özüm biolog olğanım içün tibbiyet universitetine kirecek olğan mektep mezunlarına biologiyadan bedava ders bermek edi. Belkim, bilgilerim birine fayda ketirir dep, bu işnen oğraşayım dedim.
Derslerni Boğurçada bermege istedim. Ekim olmaq arz etken bir çoq tanışlarım anda yaşay. Ğayretimni yerine ketireyim dep bu yerden başladım. Aslıda ders bermek içün bir oda kerek. Mekân içün añlaşmaq masadında qasabanıñ kitaphane ve klubına bardım. Müdirni körmek çarem olmadı, amma ğayemni başqa klub hadimlerine añlattım. Ana tilinde istemeyip laf etkenleri menim içün yañı bir şey oldı. Mudir kelgende maña telefon açqanlarını rica ettim. Çünki mudirniñ telefon nomerasını maña bermediler. O vaqıttan berli Boğurça qasabası klubından ne haber ne teber keldi.
Soñ qırımtatar milliy mektebi mudirine telefon ettim. Selamlaşıp özümni tanıttım, mudirge ricamnı añlattım - aftada eki kere ders keçirmek içün bir odanı ayırmağa soradım. Mektep vekili birden maña yoq dedi.Tamir işleri er odada keçirilgenini söyledi. Ne ise, Boğurçağa kelgende mektepke de bardım, dört qatlı büyük bir bina olğanını añladım. Kerçekten de tamir işleri yapıla. Mudir doğrusını söyledi. Faqat aynı zamanda er bir hanede yapılğan tamirnı qayda kördiñiz? Bilesiñizmi, para istemeyip hızmet etmege niyet etkenlerniñ yollar kestirigeni canıma ağır kele. Cemaatımızda biri birinen añlaşmaq oqadar zormı? Söz kelimi, ders keçirmek içün daa üçünci añlaşqan yer bar edi. Amma, anda da olmadı – ders içün zarur şaraitler yoq edi.
Bir kün içinde o qadar çoq red etüv cevaplarnı almaq hucur kele. Men kimgedir bedava yardım etecek oldım. Belki lâqaytlıqnıñ bir izi, ya da vaziyetni añlamadılar, amma adamlar, bedava yardımğa alışmağandırlar, ya da qarardan ziyade muqayt ve saqtlar. Neticesi güzel oldı. Bu şahıslarnıñ işine zarar kelmedi.
Asan Emir-Sale, Qırımlı bloger
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Qırımda Canköy medresesiniñ müdiri mahkeme etilecek. Oquv yurtunıñ yolbaşçısını Rusiyede yasaq etilgen edebiyatnıñ saqlanmasında qabaatlaylar.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına Qırım musulmanları müftisiniñ muavini Esadullah Bairov bildirdi.
O, tapılğan kitaplardan memuriy protokol tizilgenini ve Rusiyede ekstremist sayılğan edebiyatnıñ saqlanuvı ve tarqatıluvı boyunca açılğan işni Canköy mahkemesine berilecegini tarif etti.
Müftiyatnıñ temilcisi bu kibi tintüvler Qırımnıñ diger medreselerinde olacağını da tahmin etti.
Evel Qırım musulmanları diniy idaresinde soñki eki afta islâm oquv yurtlarında, musulmanlarnıñ şahsiy evlerinde «Ekstremist materiallar federal cedveline» kirsetilgen islâm edebiyatnıñ qıdıruvı sebebinden tintüvler keçirilgenini haber ete ediler.
Yasaq etilgen kitaplar cedveli Rusiye Federatsiyası mahkemelerniñ qararları esasında tizilip, 200 saifeden ibaret, onda çeşit dinlerge ait 2 biñden ziyade neşir qayd etilgen.
Dindaşlarnı qorçalamaq maqsadında Qırım müftiyatı cedvelden İslamnen bağlı malümatlarnı ayırıp, öz resmiy saytında derc etti.
Qırım.Aqiqat haber etkeni kibi, avgust 13 künü FSB hadimleri Aqmescit rayonınıñ üç medresesinde tintüvlerni keçirdiler.


text:
Ukrainada, işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırğa yaqın, 150 metrlik qulle qoymaq içün şahsiy yatırımcı tapıldı. Qulle yardımınen ukrain televizion ve radio kanalları Qırım sakinleri içün irişile bilgen olur.
Bu aqta Ukraina haber siyaseti naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında bildirdi.
«Bu şahsiy yatırımcı ve o bu qulleni pek tez tiklemege azır. Şimdiki vaqıtta topraq meselesi çezile. Herson vilâyetiniñ devlet memuriyeti bu meseleniñ çezilmesine qoşuldı. Olar şimdi qıdıracaqlar. Anda qulle qoyulacaq yerniñ bir qaç variantı bar. Çonğarda bu qulle olacaq. Ve bu qulle tiklenilse, o vaqıt quvetli bericilerni qoymaq ve, iç olmasa, Aqmescitke qadar (dalğalarnı – QA) bermege tırışmaq mümkün olacaq», – dedi o.
Fevral ayında Ukraina televizion ve radio yayınlaması boyunca Milliy şurasında Herson vilâyetiniñ cenübinde ve Qırımda yayınlamanı ğayrıdan tiklev boyunca iş gruppası teşkil etilgeni aqqında bildirile edi. Gruppa «devletniñ cenübinde haber saasını, haber mustaqilligini qorumaq maqsadınen» teşkil etildi.
Bundan evel Herson ükümeti rusiyeli telekanallar Qırımdan Herson vilâyetine Krasnoperekopskta (Qırım MC – QA) yerleşken televizion qullesi vatsasınen yayınlağanını bildire edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Keçken künü Qırımda 141 koronavirus hastası qayd etildi, 20-siniñ hastalıq alâmetleri yoq, dep bildirdi Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov.
«80 hasta tibbiy yardım içün muracaat etkende qayd etildi, 59 kişi daa evel qayd etilgen hastalarnen alâqada oldı, 2 hasta çetelden keldi. Bir künde 152 insan yahşı oldı, bütün müddet devamında 29 765 kişi tüzeldi», – dep bildire Aksenovnıñ aytqanlarını Qırım ükümetiniñ matbuat hızmeti.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Şimdi Simferopol (Aqmescit) olaraq tanılğan şeerniñ pek qadimiy tarihı bar. Salğır özeniniñ acayip vadiysinde daa neolit zamanında Çoqurça özençiginiñ boyunda insanlar yaşağan, andaki qobalarda bir sıra qadimiy ayvanlarnıñ kemikleri, adamlarnıñ iş aletleri, qabirleri tapıldı.
Milâttan evel 9 asırda mında tavrlar qasaba quralar. Soñra, qararnen milâdiyden evel 3 asırda bu yerge iskitlerniñ köçebe qabileleri kelip yerleşe. Şeerleri Aqmescitniñ şimdi Petrov qayaları olaraq belli yerde ola. Onıñ adını kimse hatırlamay, lâkin rus alimleri şeer adını yunanca Neapol Skifskiy, dep qoyalar.
Salğırnıñ sol yalısında ale bu küngece Skilur iskitler daiysiniñ (vojd) dürbesi (mavzoley) ve qaleniñ divarları tura. Yarımadada türkiy qıpçaq qabileleri at oynatqanda, şeerniñ adı Kemerçik ola. 16 asırda ise, o, Qırım hanlığınıñ emiyetli bir merkezine çevirile. Mında qalğa-sultannıñ sarayı, bir sıra memuriy binalar, çoq camiler qurula.
Tez arada şeer ealisiniñ sayısı 10 biñden ziyade ola. Şeer ise mında büyük, aq taştan qurulğan mescit adınen Aqmescit, dep adlandırılmağa başlay. 18 asırnıñ başında mında endi 1800 ev, 11 cami, 2 medrese, han (musafirhane), 9 çeşme, bazarlar ve diger şeer qurumları olğan. Şimdi kinoteatr “Simferopol” artında tek bir çeşme saqlandı. Evelden bu çeşmeniñ adları: “Ay-su”, “Aziz-çeşme”, “Ay-çeşme” edi.
O zamanları Aqmescitke bir evliya adam kele. Ruslarnen olğan cenk qalabalıqlarında onı öldüreler. Adamlar onı qalğa-sultannıñ bağçasında kömeler. Gecelere o nur saçmağa. O zamandan onıñ qabri Aziz sayıla. Mında biñlernen musulmanlar kelip, şu yerde aqqan çeşmeden suv ala, dua oqup, derdine derman tapalar. Aziz qartnıñ adı tarihta Salğır Baba kibi belli. Şimdi onıñ mezarı virane alda Vorovskiy soqağında yerleşken azbardadır.
Aqmescitniñ eñ belli camilerinden Kebir-Camidir. O 1508 senesi qurulıp bitirildi. Müminler şimdi de anda namazlarını qılalar, yanındaki binalarda Qırım musulmanlarınıñ diniy idaresi – Müftiyat yerleşe.
Şeerniñ dülber camilerinden Valide-şerif camisi edi. O, çarlıq zamanında qırımtatar at polkunıñ camisi olğan. Cövetler zamanında onı yıqtılar. Şeerde eski camilerden daa tek Seit-Settar camisi saqlandı ve al-azırda restavratsiya yapılıp, müminlerge qapularını açtı.


text:
Mzımta
Mzımta (Urısça: MзыMTa; Ubıxçadan "qotırğan") ul Könbatış Qawqazda yılğa, Adler, Soçi, Krasnodar Krayı, Räsäydä urnaşqan. Qara Diñgezgä qoyuçı Räsäy yılğalarınıñ iñ zurısı. Ozınlığı 89 km, bassínı: 885 q. km.
Yılğa cäğräfiäse[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Mzımta Olı Qawqazda, 2980 m bieklegendä başlana, annan tar üzän aşa ağa, Kardıvaç häm Keçe Kardıvaç külläre häm berniçä şarlawıq aşa ütä. İñ zur şarlawıq 15 metrle İzumrudní (Zöbärcät) şarlawığı. Mzımta yarlarında buk ağaçı belän käsätänä üsä, borıñğı Ubıx baqçalarında qırğí armut (gruşa), Ästerxan çikläwege, kästänä üsä.
Greçeskoye (Yunan) tarlawığında Mzımta tizlänä töşä, busağalar barlıqqa kilälär. Yılğa Axştır häm Dzıxra tarlawıqları, populár turistik obyéktlar, aşa ütä. Adler yanında Mzımta, balaqlarğa bülenep häm tuğay buylap urap-urap barıp, Qara Diñgezgä qoya. Mzımta diñgezgä küp läm çığara.
Yılğa bassínında mineral çığanaqları oşrílar. Qatnaş tuyınu. Yaz taşuları häm yañğır taşqınnarı.
Urtaça su ağışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Krasnaya Polána: 33,2 k.m/s
- Kepş: 45,6 k.m/s (max 764 k.m/s)
Mzımta sal ağíza torğğan yılğa, rafting populárlıq qazanğan. Krasnopolyanskaya HES susaqlağıçında su ağımı täwlek buyı üzgärä.


text:
"Qayğıbıznı urtaqlaşqan illärgä räxmät"
Ärdoğan Twitterğa Törkiyäneñ qayğısın urtaqlaşqan illärneñ bayraqların quydı
Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan İzmirdäge cir teträwdän soñ teläktäşlek häm borçılu beldergän barlıq däwlätlärgä räxmät äytte.
Zilziläneñ märkäze İzmirneñ Säfärixisar rayonı sulıqlarında ide. 6,6 ball zurlığındağı cir teträwdä ülüçelär häm yaralanuçılar şaqtıy. Alarnıñ sanı torğan sayın arta.
Ärdoğan Twitterğa Törkiyäneñ qayğısın urtaqlaşqan illärneñ bayraqların quydı.
“İzmirdäge cir teträw nisbätennän izge teläklären citkergän, qayğı urtaqlaşqan häm yärdämgä xäzer buluların beldergän barlıq dus illärgä räxmätemne citkeräm,”-dip yaza ilbaşı. Ul Törkiyädäge barlıq oyışmalarnıñ waqıyğa urınında xalıqqa yärdäm itüen, wäzğıyät’neñ kontrol’dä buluın äytte.
Bäyläneşle xäbärlär
Qara diñgezdä tabiğıy gaz êşçänlege däwam itä
Türkiyä ênergetika häm tabiğıy çığanaqlar ministrı Fatih Dönmäz Qara diñgez gaz mäydanında kabel’lärne diñgez töbenä salıp quyaçaq köymäneñ Bosfor buğazına kilüen belderde
Ärdoğan: “Bez döres yuldan baruıbıznı isbatladıq”
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan: "Kizü belän (“Kovid-19” belän) başlap (Rusiyä-Ukraina) suğışı belän kiñäygän global’ iq’tisadi krizis qarşısında bez kürsätkän çıdamlılıq belän döres yuldan baruıbıznı isbatladıq”, - dip äytte


text:
Alfred Nobel
Alfred Nobel (isveççe Alfred Nobel; 1833 oktâbr 21 - 1896 dekabr 10 ) - isveç himiyacı, müendis, silâ istisalcısı ve dinamitniñ icatçısı. Alfred Nobel 355 çeşit türlü keşif yapqan. Bofors kompaniyasında reberlik etken.
TercimeialDeñiştir
Alfred Nobel 1833 senesi oktâbrniñ 21-nde İsveçiya paytahtı olğan Stokgolm şeerinde İmmanuel ve Andriette Nobelniñ qorantasında dünyağa keldi. O qorantada üçünci oğludır. Babası faneranıñ icatçısıdır. 1842 senesi Nobel qorantası o vaqıt Rusiye İmperiyasınıñ paytahtı olğan Sankt Peterburgğa keldi. Babası Sankt Peterburgda deñiz minasını işlemedi. Alfred professor Nikolay Zininden himiya derslerini aldı. Alfred, on sekiz yaşında olğanda Amerikağa kelgen soñ, dört sene içinde himiya ögrendi. 1867 senesi dinamitniñ keşfi Nobelni dünyaca meşur etti. Alfred Nobel 1895 senesi noyabrnıñ 27-nde Frenkistan paytahtı olğan Paris şeerinde vasiyetname imzalağan. Alfred Nobel 1896 senesi dekabrnıñ 10-unda İtaliyanıñ San Remo şeerinde stenokardiyadan vefat etti. Soñundaki Nobelniñ ükümüna köre halqara mukâfatnıñ fondu onıñ asabalıqıtan meydanğa ketirgen.
MenbalarDeñiştir
- ↑ 1,0 1,1 Lundström R. Alfred B Nobel — S. 97.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Jakob och Johannes kyrkoarkiv, Födelse- och dopböcker, SE/SSA/0008/C I a/21 (1828-1844), bildid: C0054707_00124 — S. 174.
- ↑ 3,0 3,1 Alfred Nobel // Encyclopædia Britannica (aHrл.)
- ↑ Alfred B Nobel (шBeд.) — 1917.
- ↑ Alfred Nobel 1833-1896Established the Nobel Prizes "for the Greatest Benefit to Mankind"
- ↑ Alfred Nobel Timeline (aHrл.) — Nobel Foundation.


text:
Rusiye kontrol etken Qırım Yuqarı Şurasındaki «Çiygoz davasınıñ» noyabr 2-de olıp keçken oturışında qabaat tarafınıñ eki şaatı qabaatlanğannı fevral 26 mitinginde körmegenini ayttı. Bunı advokat Nikolay Polozov video muracaatında tarif etti.
««Qabaatnıñ birinci şaatı «halq göñüllileri» polkunıñ inspektorı Filonov oldı. Ahtem Çiygoznı körmedi. Mitingde zarar körmedi», – dep ayttı Polozov.
Advokatnıñ aytqanına köre, qabaat tarafınıñ ekinci şaatı Sergey Muravyev oldı, o, Kreml kontrol etken Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ hadimlerden tış mesleatçısı ola. Şaatnıñ aytqanına köre, o, Aksenovnen beraber mitingni dolaştı ve qırımtatarlar «olarğa qarşı basqı yapmadı».
«Üçünci şaat Anohin edi, «Rus birligi» firqasınıñ azası ve «halq göñüllileriniñ» azasıdır. Onı tolusınen sorğuğa çekip olamadılar, çünki taqiqat izolâtorı ile bağ üzüldi. Neticede mahkeme oturışı yarınğa qaldırıldı. Saat 9:30 başlaycaqtır», – dep qayd etti Polozov.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Tañğalarlıq jağday! Cäbïler biz oylağannan da erte cöylewi mümkin. Onıñ ayqın däleli – 3 aylıq kezinde til qatqan mına cäbï. Dünïe ecigin aşqanına nebäri 3 ay bolğan närecte ata-atanacı aytqan cözderdi canalı türde qaytalawda. Cenbeyciz be? Endeşe öziñiz zer calıp qarañız! Aqparat közi: Stan.kzRead More »
El jañalıqtarı
45 «Altın belgi» ïegeri bïıl grantcız qaldı
45 «Altın belgi» ïegeri bïıl bilim berw grantın ala almadı. Bul twralıTengrinews.kz redakcïyacınıñ recmï cawalına Ulttıq tectilew ortalığınıñ bergen jawabında aytılğan. «Konkwrcqa 2208 «Altın belgi» ïegeri tapcırıc bergen, olardıñ 45-i granttı jeñe almadı», — dedi Tectilew ortalığınıñ ökilderi. Conımen qatar, ortalıqtıñ mälimetinşe, 2015 jılı bilim berw grantın 47 «Altın belgi» ïegeri ala almağan. UTO-tıñ mälimetinşe, «Altın belgi» ïegerleri mınaday mamandıqtardı tañdağan: jalpı medïcïna; aqparattıq ...Read More »
Recpwblïkalıq komïccïya jerdi jalğa berwge tıyım calw twralı moratorïydi 5 jılğa cozwdı ucındı
Actanada Jer mäceleleri jönindegi komïccïyacı jerdi jalğa berwdi 5 jılğa deyin moratorïydi cozw twralı curaqtı talqılamaq. Bul twralı QR Premer-Mïnïctriniñ orınbacarı — QR Awıl şarwaşılğı mïnïctri Acqar Mırzaxmetov komïccïya jumıcınıñ reglamentin bekitw kezinde mälim etti. «Öñirlerdegi qoğamdıq keñecterdiñ otırıcında cöz etilgen azamattarımızdıñ ucınıcın eckere otırıp, bügingi küni komïccïya aldında mınaday ucınıctı aytqımız keledi. Ocılardıñ negizinde qabıldanğan moratorïy merzimin 2021 jıldıñ ...Read More »
Tamız ayında qazaqctandıqtar 1 kün artıq demaladı
2016 jıldıñ 30 tamızında QR Konctïtwtcïyacına 21 jıl toladı. Bïılğı Konctïtwcïya küni ceycenbige cay kelgendikten, qazaqctandıqtar 1 kün demaladı. Ayta keteyik, 2011 jılı 13 jeltoqcanda qabıldanğan «Qazaqctan Recpwblïkacındağı merekeler twralı» QR Zañına cäykec, 30 tamızda toylanatın QR Konctïtwcïya küni memlekettik meyram bolıp canaladı. Eñbek zañnamacına cäykec, bul küni xalıq demaladı. Qazaqctan Recpwblïkacınıñ Konctïtwcïyacı 1995 jılı 30 tamızda jalpıulttıq referendwmda qabıldandı ...Read More »
Aqmola oblıcında bacceynge Dmïtrïy Balandïnniñ ecimi berildi
Aqmola oblıcınıñ Aqköl qalacındağı bacceynge olïmïpïada çempïonı Dmïtrïy Balandïnniñ ecimi berilip otır. Bul şeşimge jergilikti jactar bactamaşılıq tanıtıp otır, dep xabarladı 24.kz telearnacı. Belcendilerdiñ biriniñ aytwınşa, bul qala jactarınıñ cporttıñ ocı türine degen qızığwşılığın arttıratın boladı. Aqköl bacceyniniñ uzındığı 25 metr, eni 8,5 metr. Munda künine 100 adam keledi. Bir jarım jıldıñ işinde 600 bala cwda jüzwdi üyrendi. Onıñ işinde 30 bala ...Read More »
Ï.Tacmağambetov «ArMÏ-2016» cayıcınıñ jeñimpazdarın marapattadı
Bügin Qazaqctannıñ «Gvardeyck» polïgonında «Artïllerïyalıq oq atw şeberleri» men «Mergen şebi» bayqawlarınıñ jeñimpazdarın caltanattı marapattaw räcimi ötti. Qazaqctannıñ jerinde alğaş ret ötken «Armïya xalıqaralıq oyındarı – 2016» xalıqaralıq twrnïrleriniñ jeñimpazdarın Qazaqctan Recpwblïkacınıñ Qorğanıc mïnïctri Ïmanğalï Tacmağambetov quttıqtadı, dep xabarlaydı Baq.kz tilşici QR Qorğanıc mïnïctrliginiñ bacpacöz qızmetine cilteme jacap. «Biz «äckerï rwx» jäne «jawıngerlik bawırlactıq» cïyaqtı qarapayım, biraq, cıyımdı uğımdardıñ cana-cezimimizde küş pen ...Read More »
Endi WhatsApp mobïldik qocımşacınıñ kömegimen jumıc tabwğa boladı
Qarağandıda WhatsApp mobïldik qocımşacınıñ kömegimen jumıc tabwğa boladı. Eki kün burın icke qocılğan jaña joba arqılı 200-den actam adam özine qajet aqparattı alıp ülgergen. «Xalıqtı jumıcpen qamtw ortalığına» künine 100-den actam adam keledi eken. Endi qala turğındarı üylerinen şıqpay-aq köpşilikke belgili qocımşa arqılı jaña jumıc ornı twralı mälimet alıp otıradı. Qazir qalada 900-den actam boc orın bar. Şahardağı 150-ge jwıq ...Read More »
Actanada Raqımjan Qoşqarbaevtıñ eckertkişi ornatıldı
Bawırjan Momışulı men Carayşıq köşeleriniñ qïılıcında ornatılğan eckertkiştiñ mañayında abattandırw jumıctarı jürgizilip jatır. Col jerde jumıc ictep jatqan adamdardıñ aytwınşa, Raqımjan Qoşqarbaevtıñ eckertkişin recmï türde aşw caltanatı tamızdıñ 13-i, ya bolmaca, 25-cinde ötedi. Bäri abattandırw jäne uyımdactırw jumıctarına baylanıctı, dep xabarlaydı Baq.kztilşici. Ayta keteyik, ötken jılı qala äkimdigi qarjı mäcelelerine baylanıctı Raqımjan Qoşqarbaevtıñ eckertkişin ornatw jumıctarın keyinge şegergen bolatın. Bac kezinde ...Read More »
Grant ïeleriniñ tizimi cärcenbi küni jarïya etiledi
Bilim jäne ğılım mïnïctrligi janınan qurılğan arnayı komïccïya Ulttıq birıñğay tect qorıtındıcı boyınşa memlekettik bilim granttarın bölw mäcelecin qarawdı ayaqtadı. Ol grant alatın tülekterdiñ atı-jönderin anıqtadı. Biraq komïccïya qorıtındı tizimdi qayta tekcerip şığwdı tağı bir künge uzartwına baylanıctı, onı jarïyalaw bir künge keşewildep otır. Tizim «Egemen Qazaqctan» gazetiniñ 10 tamız küngi nömirinde jarıq köredi. Al tizimniñ bacılım caytındağı (egemen.kz) nucqacın cizder col ...Read More »
Qazaqctannıñ tikuşaqşıları «Avïadartcta» üşinşi orındı enşiledi
Receydiñ Ryazan oblıcınıñ «Dwbrovïçï» polïgonında «Avïadartc - 2016″ uşw ékïpajdarınıñ xalıqaralıq bayqawı ayaqtaldı. Cayıctıñ üzdikteri qatarında qazaqctandıq tikuşaqşılar. Olar qurmetti üşinşi orındı enşiledi, — dep xabarlaydı Tengrinews.kz tilşici QR Qorğanıc mïnïctrliginiñ caytına cilteme jacap. «Jerücti nıcanalar boyınşa jawıngerlik qoldanw» cayıcınıñ coñğı kezeñi şeñberinde uşqıştar mejelerdiñ ärtürli ülgileri boyınşa zımıran-zeñbirektik jäne bombalıq qarw-jaraqtı jawıngerlik qoldanwğa cınaq uşwlardı orındadı. Qazaqctannıñ komandaları aracında armïyalıq avïacïyanıñ uşqıştarı ...Read More »


text:
İşğal etilgen Qırımda yaqalanğan qırımtatarlarnıñ sayısı artacaq, dep belley Meclis reisi Refat Çubarov.
Bu aqta o, «Ukrinform» agentligine bergen izaatında bildirdi.
Onıñ fikrince, rusiyeli ükümet yaqalanğan qırımtatarlarnı ve «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını ekstremizmde qabaatlaycaq, «ğarpqa Qırımda yapqan areketleriniñ yañı gibrid şeklini satmaq» ve aynı vaqıtta Qırım sakinlerini qorquzmaq içün tamır halqına qarşı kösterici protsess yapacaq.
«Çeşit mustaqil, bu cümleden halqara menbalardan elde etkenimiz malümatlarğa köre, işğalciler sanki ekstremistik sayılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanıñda qabaatlanıp yaqalanğan kişilerniñ sayısını arttıracaq.
Ve mında Qırımda «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı o qadar insan olmağanı farq etmez. Böyle «Hizb ut-Tahrir» ekstremistik degen teşkilâtı yoq. Amma işğalciler bunı, kerekli qadar adamlarnı toplap, belki, bu 30-35 insan olacaq, şou-protsess yapmaq içün, ğarpqa olar, böyle etip, qırımtatarlarğa, musulmanlarğa qarşı degil de, musulman ekstremistlerine qarşı çalışqanını kösterip, aldatmaq içün mahsus yapa», – dep ayttı Çubarov.
Onıñ zan etkenine köre, Qırım sakinlerine qarşı repressiyalarnı daa qattı şekilde alıp barıp, Rusiye Ğarpqa ukrain Qırımda bulunğanını añlatmağa tırışa.
«Olar Ğarpqa Qırımda yapqan areketleriniñ yañı gibrid şeklini satmağa tırışacaq. Derken, siz bizni tenqit etesiñiz, ne içün sanktsiyalarnı qullanasıñız: biz mında ekstremistlernen küreşemiz, Süriyede siz ve biz beraber küreşkenimiz kibi», – dep añlattı Meclis reisi.
Tünevin Qırımda rusiyeli uquq qoruyıcılar kene de qırımtatarnı yaqaladı, onıñ evinde yasaq edebiyatnı qıdırdı ve onıñ «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile bağınen meraqlandı. Bundan soñ, Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâlnıñ malümatına köre, aqay kişini çıqmamaq şartınen yiberdiler.
Qırımda «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen bağlı olğanında qabaatlanğan endi 12 Qırım musulmanı apiste buluna.
Tintüvler, hırsızlıq ve diger qırımtatarlarğa nisbeten yapılğan basqınlar Qırım işğal etilgen soñ bitmey. Bu aqta daimiy şekilde uquq qoruyıcılar, bu cümleden halqara uquq qoruyıcılar bildire. Lâkin, Kreml ve Rusiyege boysunğan Qırım ükümeti bunı red ete, ve er vaqıt «cinayetniñ milleti yoqtır» dep ilân ete.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ermeni bazarnıñ (Armânsk) sakinleri telâşlandı: olarnıñ evlerinde madeniy şeylerni bir gecede yapışaq tot bastı. Şeerliler içtimaiy ağlarda yazğanına köre, bu - “Qırım titanı” zavodınıñ zararlı atıqları olmaq mümkün
Yerli sakinler haber ete ki, ev anahtarları, maşna radiatorlarnıñ çilterleri ve balkonlardaki qurucılıq aletlerini tot basqan.
Qullanıcılar bu adiseniñ çeşit-türlü sebeplerden olğanın tahmin ete. Amma olarnıñ episi Ermeni bazarnıñ sakinlerine faydalı ketirmeycegini bildire.
Muzakere iştirakçileri, tot peyda olğanından evel şimaliy Qırımnıñ sakinleri özgün qoqu ve pusqa şikâyet etkenini qayd etti.
KypopT, kak ecTb!
Ekologik meseleler Qırımnıñ başqa bölgelerinde de az degil.


text:
Türkiye, Şveśiya häm Finlyandiya NATO kileşüen söyläşäçäk
Şveśiya häm Finlyandiya NATOğa quşılır öçen süzendä toraçaqmı?
Türkiye, Şveśiya häm Finlyandiya iyun’da uzğan NATO oçraşuında kileşügä qul quyğanda bu ike Skandinaviya ileneñ İttifaqqa quşılırğa teläwe uylanıla ide.
Bu ike il kileşüdäge süzlären cirenä citkersä, Türkiye dä alarnı xuplar ide.
Läkin törek räsmi zatlarına kürä kileşüdän ike aydan soñ da bik äz alğarış täêmin itelde.
Türkiye tışqı êşlär ministrı Mäwlüt Çavuşoğlu: “Şveśiya häm Finlyandiyaneñ bu dokumentta urın aluçı yöklämalären cirenä citkermäwlären küräbez. Bu mäs’älädä alğarış kürmädek. Qayber açıqlawlar yasala, yöklämälären cirenä citkeräçäklären äytälär. Läkin bez konkret adım kürergä teläwebezne assızıqlıybız.”
NATO kileşüendä YPG/PYD terror oyışmasın xuplamaw, PKK terror oyışması häm törkemnäre êşlärenä kirtä quyu, Türkiyegä terrorçılarnı tapşıru häm Türkiyeneñ Süriyä tön’yağında başqarğan xärbi operaśiyalär östendäge qoral êmbargoların beterü kebek maddälär bar.
AQŞ Şveśiya häm Finlyandiyaneñ İttifaqqa quşılu protokolların küptän tügel raslağan illärdän berse buldı.
NATOnıñ 30 äğzaseneñ öçtän ike öleşennän kübräge protokollarnı rasladı.
Läkin bu protokollar älegä Türkiye Mäclesennän uzmadı.
Şveśiya prem’yer-ministrı birgän süzlärne cirenä citkeräçägen äytte.
Şveśiya prem’yerı Magdalena Andersson: “Şveśiya häm Türkiye, şulay uq Türkiye häm Finlyandiya arasında da kileşü täêmin itelde. Şveśiya xökümäte bularaq bez bu kileşüdäge kötkännärne cirenä citkeräçäkbez.”
Läkin Şveśiyadağı protestlarda PKK simvollarınıñ urın aluı törek räsmi zatlarında şöbhä uyattı häm Türkiyeneñ Finlyandiyadan kübräk Şveśiyane tänqıyt’läwe belän tögällände.
Şveśiya xökümäte Türkiyegä terrorçı tapşıraçağın citkerde. Läkin älege şäxes terrorçılıqta bötenläy ğayeplänmi.
Finlı häm Şveśiyale liderlar şäxes tapşırunıñ üz qanuni sistemaları aşa wäkalätlärne bülü prinśiplarına kürä häm xalıqara tärtipkä kürä başqarıluı zarurlığın belderde.
Läkin bu wazğıyät’ qayber dos’yelarnıñ tağın da äkren baruın, qayber ğayeplänüçelärneñ dä tapşırılmawın añlata ala.
Bu da Türkiye xökümäteneñ NATOğa quşıluların xuplawı öçen citärle tügel.
Bäyläneşle xäbärlär
Dön’yada küpme keşe uqıy-yaza belmi?
Dön’ya külämendä öçtä ikesen xatın-qızlar täşkil itüçe 771 million keşe äle haman uqıy yaza belmi
Törkiyädä êkologik ğamällär
Törkiyä yañartıla torğan ênergiya öçen êkologik ğamällärgä möräcäğät itä


text:
Baytwrsınwlı, Ahmet (1873—1938) — aqın, ädebiet zertteuşi ğalım, türkitanuşı, publicist, pedagog, audarmaşı, qoğam qayratkeri.
Avtobiografiyası
Ahmet Baytwrsınwlı (15.1.1872, qazirgi Qostanay oblısı, Jangeldi audanı Sarıtübek auılı – 8.12.1937, Almatı qalası) – qazaq halqınıñ 20 ğasırdıñ basındağı wlt-azattıq qozğalısı jetekşileriniñ biri, memleket qayratkeri, aqın, publicist, qazaq til bilimi men ädebiettanu ğılımdarınıñ negizin saluşı ğalım, wlttıq jazudıñ reformatorı, ağartuşı. Atası Şoşaq nemeresi Ahmet ömirge kelgende auıl aqsaqaldarınan bata alıp, azan şaqırıp atın qoyğan. Äkesiniñ inisi Erğazı Ahmetti Torğaydağı 2 sınıptıq orıs-qazaq mektebine beredi. Onı 1891 jılı bitirip, Orınbordağı 4 jıldıq mektepke oquğa tüsedi. 1895–1909 jılı Aqtöbe, Qostanay, Qarqaralı uezderindegi orıs-qazaq mektepterinde oqıtuşı, Qarqaralı qalalıq uçilişesinde meñgeruşi qızmetin atqaradı. Baytwrsınovtıñ sayasi qızmet jolına tüsui 1905 jılğa tws keledi. 1905 jılı Qoyandı järmeñkesinde jazılıp, 14500 adam qol qoyğan Qarqaralı peticiyası (arız-tilegi) avtorlarınıñ biri Baytwrsınwlı boldı. Qarqaralı peticiyasında jergilikti basqaru, sot, halıqqa bilim beru isterine qazaq eliniñ müddesine säykes özgerister engizu, ar-ojdan bostandığı, din wstanu erkindigi, cenzurasız gazet şığaru jäne baspahana aşuğa rwqsat beru, küni ötken Dala erejesin qazaq eliniñ müddesine say zañmen auıstıru mäseleleri köterildi.
Onda qazaq dalasına orıs şaruaların qonıs audarudı üzildi-kesildi toqtatu talap etilgen bolatın. Sol kezeñnen bastap jandarmdıq baqılauğa alınğan Baytwrsınwlı 1909 jılı 1 şildede gubernator Troynickiydiñ bwyrığımen twtqındalıp, Semey türmesine jabıldı. Resey İİM-niñ Erekşe Keñesi 1910 jılı 19 aqpanda Baytwrsınovtı qazaq oblıstarınan tıs jerge jer audaru jöninde şeşim qabıldadı. Osı şeşimge säykes Baytwrsınwlı Orınborğa 1910 jılı 9 naurızda kelip, 1917 jıldıñ soñına deyin sonda twrdı. Baytwrsınwlı ömiriniñ Orınbor kezeñi onıñ qoğamdıq-sayasi qızmetiniñ asa qwnarlı şağı boldı. Ol osı qalada 1913–1918 jılı öziniñ eñ jaqın senimdi dostarı Ä. Bökeyhanov, M. Dulatovpen birigip, sonday-aq qalıñ qazaq ziyalılarınıñ qoldauına süyenip, twñğış jalpıwlttıq «Qazaq» gazetin şığarıp twrdı. Gazet qazaq halqın öner, bilimdi igeruge şaqırdı. Baytwrsınovtıñ Orınbordağı ömiri men qızmeti Resey ükimetiniñ qatañ jandarmdıq baqılauında boldı. Ol «Qazaqqa» jabılğan negizsiz jala saldarınan abaqtığa otırıp şıqtı. Baytwrsınov 1917 jılı revolyuciyalıq özgerister arnasında ömirge kelip, qazaq tarihında tereñ iz qaldırğan Qazaq s'ezderi men Qazaq komitetteri siyaqtı tarihi qwbılıstıñ qalıñ ortasında jürdi, olarğa tikeley aralasıp, «Qazaq gazeti» arqılı sayasi teoriyalıq bağıt-bağdar berip otırdı. Baytwrsınwlı Alaş partiyası bağdarlamasın dayarlağan şağın toptıñ qwramında boldı. Baytwrsınov pen Dulatov qazaq arasında bwrınnan kele jatqan ru – jüzaralıq alauızdıqqa baylanıstı Alaş Orda ükimetiniñ qwramına sanalı türde enbey qaldı, biraq olardıñ qazaq wlttıq memlekettik ideyasın jasauşı toptıñ işinde bolğandığın zamandastarı jaqsı bilip, moyındadı. Alaş Orda qwramın bekitken 2-jalpıqazaq s'ezi Oqu-ağartu komissiyasın qwrıp, onıñ törağası etip Baytwrsınovtı bekitti. 1919 jılı naurızğa deyin Alaşorda ükimetiniñ Torğay oblısı böliminiñ müşesi boldı. Baytwrsınwlı 1919 jılı naurızda Alaşorda ükimeti atınan Mäskeuge Keñes ükimetimen kelissözge attandı, osı jılğı şildede RKFSR Halıq Komissarlar Keñesi men Qazaq äskeri-rev. k-ti törağasınıñ orınbasarı bolıp tağayındaldı.
Baytwrsınovtıñ ıqpalımen säuirde Alaşorda basşıları men müşelerine Keñes ükimetiniñ keşirimi jariyalandı. Baytwrsınwlı bwl tarihi kezeñde «patşalardıñ törinde otırğannan, socialisterdiñ bosağasında ölgenim artıq» degen pikirde boldı. 1920 jılı V. I. Leninge ükimetiniñ Qazaqstandı basqaru isindegi alğaşqı qadamın qatal sınğa alğan hatın joldadı. Qazrevkom müşesi retinde Qazaqstannıñ Reseymen şekarasınıñ qalıptasu isine belsendi türde aralastı. Bükilreseylik OAK-niñ 1919 j. 27 tamızda Qostanay uezin Çelyabinsk oblısına qosu turalı şeşimine qarsı B-tıñ jazğan sayasi narazılığı Qostanay uezin Qazaqstan qwramına qaytaruğa negiz boldı. Ol 1920 j. tamızda qwrılğan Qazaq AKSR-i ükimetiniñ qwramına enip, 1920–1921 jılı Qazaq AKSR-i halıq ağartu komissarı qızmetinde boldı. 1922 jılı Ölkelik halıq komissariatı janındağı Akademiyalıq ortalıqtıñ, 1922–1925 jılı Halıq ağartu komissariatı ğılımi-ädebi komissiyasınıñ, Qazaq ölkesin zertteu qoğamınıñ törağası bolıp qızmet atqardı. Baytwrsınwlı türli memlekettik qızmetke at salısa jürip, sonımen bir mezgilde öziniñ janı süygen oqıtuşılıq-wstazdıq jwmısınan da qol üzbegen. 1921–1925 jılı Orınbordağı, 1926–1928 jılı Taşkenttegi Qazaq halıq ağartu instituttarında qazaq tili men ädebieti, mädeniet tarihı pänderinen sabaq berdi. 1928 jılı Almatıda Qazaq memlekettik pedagogikalıq institutınıñ aşıluına baylanıstı rektordıñ şaqıruımen osı oqu ornına professor qızmetine auıstı. 1929 jılı 2 mausımda 43 Alaş qozğalısı qayratkerlerimen birge ol Almatıda twtqınğa alınıp, osı jıldıñ soñına qaray tergeu üşin Mäskeudegi Butırka abaqtısına jöneltildi. KSRO Halıq komissarlar keñesi janındağı OGPU «üştiginiñ» 1930 j. 4 säuirdegi şeşimine säykes Baytwrsınwlı atu jazasına kesildi. Bwl şeşim birneşe ret özgeristerge wşıradı: 1931 jılı qañtarda 10 jılğa konclager'ge auıstırılsa, 1932 j. qaraşada 3 jılğa Arhangel'skige jer audarılsın dep wyğarıldı. 1933 jılı mamırda densaulığı naşarlap ketuine baylanıstı qalğan merzimdi Batıs Sibirde aydauda jürgen otbasımen (äyeli men qızı) birge ötkizuge rwqsat beriledi. 1934 jılı M. Gor'kiydiñ jwbayı E. P. Paşkovanıñ kömegimen Baytwrsınwlı otbasımen merziminen bwrın bosatılıp, Almatığa oraladı.
Bwl jerde twraqtı jwmısqa qabıldanbay, türli mekemelerde qısqa merzimdik qızmetter atqaradı. 1937 jılı 8 qazanda tağı da qamauğa alınıp, eki aydan soñ, yağni 8 jeltoqsanda atıldı. Twtas buınnıñ töl bası bolğan Baytwrsınovtıñ alğaşqı kitabı – «Qırıq mısal» 1909 jılı jarıq kördi. Ol bwl eñbeginde Resey otarşılarınıñ zorlıq-zombılığın, eldiñ twralağan halin jwmbaqtap, twspaldap jetkizdi. Baytwrsınwlı mısal janrınıñ qızıqtı forması, wğımdı ideyası, uıttı tili arqılı äleum. sananıñ oyanuına ıqpal etti. Aqınnıñ azamattıq arman-maqsatı, oy-tolğamdarı kestelengen öleñderi «Masa» degen atpen jeke kitap bolıp jarıq kördi (1911). «Masanıñ» negizgi ideyalıq qazığı – jwrtşılıqtı oquğa, öner-bilimge şaqıru, mädenietti uağızdau, eñbek etuge ündeu. Aqın halıqtı qarañğılıq, enjarlıq, käsipke marğaulıq siyaqtı kemşilikterden arıluğa şaqırdı. Abaydıñ ağartuşılıq, sınşıldıq dästürin jañarta otırıp, Baytwrsınwlı 20 ğ. basındağı qazaq ädebietin töñkerisşil-demokrattıq därejege köterdi. Sonday-aq Baytwrsınwlı qazaq tiline A. S. Puşkin, M. YU. Lermontov, F. Vol'ter, S. YA. Nadson öleñderin audardı. Bwl audarmalar Baytwrsınovtıñ taqırıptı, ideyalıq-körkemdik deñgeyi joğarı tuındılar. El tağdırınıñ keleşegine alañdaulı aqın köp qırlı isimen, danalıq sayasatımen qazaq jastarınıñ ruhani kösemi boldı. Baytwrsınovtıñ «Qazaqtıñ bas aqını» degen kölemdi maqalası – ädebiettanu ğılımındağı alğaşqı zertteu eñbekterdiñ biri. Maqalada wlı aqın Abaydıñ tarihi missiyası, ruhani bolmısı, öleñderiniñ wlttıq söz önerindegi mañızı, körkemdik-estetik. sipatı bayandaldı. Ol Abay öleñderiniñ daralığın, «sözi az, mağınası köp, tereñdigin», sınşıldığın wğındırdı.
Baytwrsınovtıñ Abaydıñ aqındıq şeberligi, poeziyağa degen közqarası turalı ğılımi twjırımdarı qazaq ädebiettanu ğılımında jalğasın taptı. Onıñ «Ädebiet tanıtqış» degen zertteui (1926) qazaq tilindegi twñğış irgeli ğılımi-teoriyalıq eñbek. Baytwrsınwlı ädebiet tarihına, teoriyası men sınına, metodologiyasına twñğış ret tiyanaqtı anıqtama berip, qazaq ädebiettanu ğılımınıñ jüyesin jasadı. Halıq tiliniñ bay qorı közinen mağınası tereñ, wğımdıq ayası keñ sözderdi termin etip alıp, sonıñ negizinde qazaq ädebietiniñ barlıq janrlıq formaların toptap, jiktep berdi. Baytwrsınwlı «Ädebiet tanıtqışımen» qazaq ädebiettanu ğılımınıñ negizin saldı. Sonday-aq ol – ädebiet tarihınıñ mwrasın, auız ädebieti ülgilerin jinağan zertteuşi ğalım. Körkemdigi ayrıqşa «Er Sayın» jırı (1923) men qazaq tarihınıñ tört jüz jılın qamtitın «23 joqtau» jinağın (1926) kitap etip şığardı. Halıq mwrasına ülken janaşırlıqpen qarağan Ahmet Baytwrsınwlı «ädebiet tiline negiz etip el auzındağı til alınbasa, onıñ adasıp ketetindigin» ayttı. «Qazaq» gazeti halıqtıñ ruhın sergitken iri qwbılısqa aynaldı. Baytwrsınwlı – äleum. mäselelerge, qoğamdıq oy-pikirge ıqpal jasağan publicist. Onıñ maqalaları ğılımi bayıptauımen, ötkir oylarımen sol kezeñniñ şındığınan habar beredi. Baytwrsınwlı älipbii qazaq tiliniñ tabiğatına beyimdelgen arab jazuı negizinde jasaldı. Ol Qazaq bilimpazdarınıñ twñğış s'ezinde (Orınbor, 1924), qwrıltayında (Baku, 1926) arab jazuındağı älipbidiñ qajettiligin, qwndılığın jan-jaqtı twjırımmen däleldegen ğılımi bayandama jasadı. Bwl älipbi wlttıq jazudıñ qalıptasuındağı iri mädeni jetistik bolıp tabıladı.
Ol halıqqa ğılım-bilimniñ qajettiligin tüsindirumen ğana şektelmey, bilim beru isin jolğa qoyuğa küş saldı. Orıs, tatar mektepterinen oqıp şıqqan wlt mamandarınıñ öz tilin qoldanudağı kemşilikterin körip: «Är jwrttıñ türinde, twtınğan jolında, minezinde qanday basqalıq bolsa, tilinde de sonday basqalıq boladı. Bizdiñ jasınan ne orısşa, ne noğayşa oqığan bauırlarımız sözdiñ jüyesin, qisının nağız qazaqşa keltirip jaza almaydı ne jazsa da qiındıqpen jazadı, sebebi, jasınan qazaqşa jazıp dağdılanbağandıq» dep jazdı. Baytwrsınovtıñ «Oqu qwralı» (1912) – qazaqşa jazılğan twñğış älippelerdiñ biri. Bwl älippe oqıtudıñ jaña ädisteri twrğısınan öñdelip, 1925 jılğa deyin birneşe ret qayta basıldı. «Oqu qwralı» qazirgi ädisteme twrğısınan äli künge deyin mañızdı oqulıq retinde bağalanadı. Onıñ üş bölimnen twratın «Til – qwral» attı oqulığınıñ fonetikağa arnalğan bölimi 1915 jılı, morfologiyağa arnalğan bölimi 1914 j., sintaksis bölimi 1916 jıldan bastap jarıq kördi. «Til – qwral» – qazaq tiliniñ twñğış oqulığı. Oqulıq qazirgi qazaq tili oqulıqtarınıñ negizi bolıp qalandı. «Til – qwral» qazaq til biliminiñ tarau-tarau salalarınıñ qwrılımın jüyelep, ğılımi negizin salğan zertteu. Baytwrsınovtıñ aqın, audarmaşı, ğalım-tilşi, ädebiettanuşı retindegi wlan-ğayır eñbegi öz däuirinde zor bağağa ie boldı. 1923 jılı Baytwrsınovtıñ 50 jasqa tolğanı Orınbor, Taşkent qalalarında saltanattı türde ataldı. S. Säduaqasov, S. Seyfullin, M. Äuezov, M. Dulatov, E. Omarov siyaqtı zamandastarı baspasözde maqalalar jariyalap, Baytwrsınovtıñ qazaq halqına siñirgen eñbegin öte joğarı bağaladı. Ömiri men qızmetine, şığarmaşılığına ğılımi pikir-twjırımdar aytıldı. 1988 jıldan keyin Qazaqstandağı köptegen köşe, mektepterge Baytwrsın esimi berildi. Til bilimi institutı, Qostanay universiteti Baytwrsınovtıñ esimimen ataldı. 1998 jılı onıñ tuğanına 125 jıl tolğan mereytoyı saltanatpen atap ötilip Almatı qalasındanda respublika ğılımi konferenciya ötkizildi, Baytwrsınovtıñ mwrajay-üyi men eskertkişi aşıldı.
Hronologiya
Tuğan jeri — bwrınğı Torğay ueziniñ Tosın bolısı (qazirgi Qostanay oblısınıñ Jangeldin audanındağı Aqköl auılı). 1882—1884 jj. auıl mektebinde oqıdı. 1890 j. Torğaydağı eki klastıq, orıs-qazaq uçilişesin, 1895 j. Orınbordağı mwğalimder mektebin bitirgen. 1895—1909 j. Aqtöbe, Qostanay, Qarqaralı uezderindegi mektepter men orıs-qazaq uçilişelerinde mwğalimdik qızmet atqaradı. 1909 j. patşa ükimetiniñ sayasatına narazılıq bildirgeni üşin Semey türmesine jabılıp, 1910 j. jer audarıldı. 1913 j. Orınborda «Qazaq» gazetin wyımdastırıp, 1917 jıldıñ ayağına deyin onıñ redaktorı boldı. Patşa ükimeti qwlatılğannan keyin wlt-azattıq qozğalıs küşeyedi. 1918–19 jj. Alaş Orda qatarında boladı. 1919 j. mausımnıñ 24 Qazaq ölkesin basqaratın Äskeri-revolyuciyalıq komitettiñ müşeligine tağayındaladı. 1922–25 jj. Qazaqstan Halıq ağartu komissariatı janındağı ğılımi-ädebi komissiyanıñ törağası, Halıq ağartu komissarı, Bükilreseylik OAK-nıñ, QR OAK-niñ müşesi, Türkistan Kompartiyası OK-niñ organı «Aq jol» gazetinde qızmetker. 1925–29 j. Qazaq halıq ağartu institutında (Taşkent) jäne QazPI-de oqıtuşı boldı. 1929 j. mausımında qamauğa alınıp özi Arhangel'sk oblısına jer audarılğan, al jwbayı men qızı Tomskige jiberilgen. 1934 j. Qızıl Krest komissiyasında qızmet etken E. Peşkovanıñ (Maksim Gor'kiydiñ zayıbı) qoldauhatımen Ahmet Baytwrsınwlı bosatılğan. Sol kezde ol janwyasımen birge Almatığa qayta oralğan. 1937 j. qazan ayında Ahmet Baytwrsınwlı tağı da qamauğa alınğan, eki aydan soñ, jeltoqsannıñ 8 "halıq jauı" esebinde atılğan. Säken Seyfullin bağa berip, Ahmet Baytwrsınwlı turalı bılay depti: …Özge oqığan mırzalar şen izdep jürgende, qorlıqqa şıdap, qwldıqqa könip, wyqı basqan qalıñ qazaqtıñ wlt namısın jırtıp, wlttıq arın joqtağan patşa zamanında jalğız-aq Ahmet edi. Qazaqtıñ ol uaqıttağı keybir oqığandarı uez, guberniya sottarına küş salıp, tilmäş bolıp, keybiri arın satıp wlıqtıq izdep jürgende, Ahmet qazaq wltına janın ayamay qızmet qıldı… halıqtıñ arın izdep, öziniñ oyğa alğan isi üşin bir basın bäygege tikti. Mwhtar Äuezov bılay depti: Ahañ aşqan qazaq mektebi, Ahañ türlegen ana tili, Ahañ salğan ädebiettegi elşildik wranı – «Qırıq mısal», «Masa»; «Qazaq» gazetiniñ qan jılağan qazaq balasına istegen eñbegi, öner-bilim, sayasat jolındağı qajımağan qayratı, biz wmıtsaq ta, tarih wmıtpaytın ister bolatın. Biraq zorlıqpen, küşpen degenin boldırıp üyrengen bol'şevikter bwl aqiqattı teriske şığarıp, onıñ esimin de, eñbegin de tarihtan öşiruge tırısıp baqtı. Onı bar ğwmırın adal qızmet etuge arnağan tuğan halqına jau etip körsetip, «halıq jauı» degen jalalı jamılğını jauıp, atqızdı, atın atağandardı quğınğa saldı. Bäribir olar maqsatına jete almadı. Jala – bwlt, şındıq – kün eken, zamanı qayta tuıp, şındıqtıñ şwğılası öz nwrın tökti. Wltın süygen wltjandı Ahañ, Ahmet Baytwrsınwlı öz halqımen qayta tabıstı.
Şığarmaları
Baytwrsınwlı şığarmaşılıq jwmısın öleñ jazudan bastağan. Onda ol eñbekşi halıqtıñ auır halin, arman-tilegin, mwñ-mwqtajın körsetip, jwrtşılıqtı oquğa, bilim-ğılımğa, ruhani biiktikke, adamgerşilikke, mädenietti köteruge, eñbek etuge şaqıradı. Patşalıq Reseydiñ qanauşılıq-otarşıldıq sayasatın, şendi-şekpendiniñ aldında qwldıq wrğan şeneunikterdiñ opasızdığın sınadı. Aqınnıñ alğaşqı öleñderi «Qırıq mısal» attı audarma jinağında 1909 j. Sankt-Peterburgte jarıq kördi. Bwl kitabı arqılı qalıñ wyqıda jatqan qarañğı elge jar salıp, olardıñ oy-sanasın oyatuğa bar jiger-qayratın, bilimin jwmsaydı. Aqın ärbir audarmasınıñ soñına öziniñ negizgi oyın, aytayın degen tüyindi mäselesin halqımızdıñ sol kezdegi twrmıs-tirşiligine, minezine, psihologiyasına säykes qosıp otırğan. Baytwrsınwlınıñ ekinşi kitabı — «Masa» (1911). Bwl kitapqa engen öleñderinde aqın qarañğılıq, nadandıq, şaruağa enjarlıq, käsipke marğaulıq siyaqtı kemşilikterdi sınadı. Köptegen öleñderi sol kezdegi ağartuşılıq bağıtpen ündes boldı. Ol Şoqan, Abay, Ibıray qalıptastırğan dästürlerdi, gumanistik, demokratiyalıq bağıttağı öristi oylardı özinşe jalğastıruşı retinde körindi. Qorşağan ortağa oylana, sın közimen qaraydı, qoğam qalpına köñili tolmaydı. «Qazaq saltı», «Qazaq, qalpı», «Dosıma hat», «Jiğan-tergen», «Tilek batam», «Jauğa tüsken jan sözi», «Baq» t. b. öleñderiniñ mazmwnı osını tanıtadı. Kitaptıñ işki sazı men oy örnek, söz oramı qazaq poeziyasına tän özindik jañalıq, erekşe özgeris äkeldi.
Qazaq tiliniñ negizin qalauşı retinde
Ahmet Baytwrsınwlı qazaq älippesi men qazaq tili oqulıqtarın jazudı 1910 jıldardan bastap qolğa aladı. Onımen qosa qazaq grafikasın jasauğa kirisedi. Qazaq grafikasınıñ negizine qazaqtıñ mädeni düniesinde köp ğasırlıq dästüri bar, özge türki halıqtardı da paydalanıp otırğandıqtan, tuıstıq, jaqındıq sipatı bar arab tañbaların aladı. Sol 1911–1912 jıldarı jasalıp, Ufa, Orınbor qalalarınıñ baspaha- nalarında jarıq körgen. Ahmet Baytwrsınwlınıñ älippesi «Oqu qwralı» degen atpen 1912–1925 jıldarı arasında 7 ret qayta basılıp, oqıtu isinde wzaq äri keñ paydalanıldı. 1926 jılı ğalım «Älip-bidiñ» jaña türin jazdı. Ahmet Baytwrsınwlınıñ qazaq tiliniñ tabiğatın, qwrılımın tanıp-tanıtudağı qızmeti endi mektepte qazaq tilin pän retinde üyretetin oqulıqtar jazumen wlasadı. Osı twsta onıñ ataqtı «Til – qwral» attı üş bölimnen twratın, üş şağın kitap bolıp jariyalanğan oqulıqtar jazıldı.
Ädebiettanu
Halıq auız ädebietiniñ ülgilerin jinap jarıqqa şığaruda Baytwrsınwlı zor eñbek siñirdi. Ädebiet salasındağı alğaşqı zertteui dep onıñ «Qazaq» gazetiniñ 1913 jılğı üş sanında şıqqan «Qazaqtıñ bas aqını» degen kölemdi maqalasın atauğa boladı. Onda qazaq halqınıñ ruhani ömirinde Abaydıñ asa iri twlğa ekeni, ömirbayanı, şığarmalarınıñ mazmwn tereñdigi, aqındıq şeberligi, poetikası, orıs ädebietterimen baylanısı turalı oylı pikirler aytılğan, aqın mwrasınıñ estetikalıq qadir-qasietteri aşılğan. Qazaqtıñ epostıq jırı «Er Sayında» alğı söz ben tüsiniktemeler jazıp, onı 1923 j. Moskvada şığardı. Qazaq auız ädebietinde molınan saqtalğan joqtau-jırların arnayı jüyelep, swrıptap, 1926 j. «23 joqtau» degen atpen jeke kitap etip jariyaladı. Baytwrsınwlınıñ qazaq ädebiettanu ğılımı men ädebiet tarihı jönindegi twñğış kölemdi eñbegi — «Ädebiet tanıtqış» (1926). Mwnda körkem söz öneriniñ tabiğatı, sırı, mazmwnı, erekşelikteri, janrları, jaña terminder, wğımdar jaylı jan-jaqtı zertteuler, twjırımdar söz boldı. Bwl eñbeginde Baytwrsınwlı auız ädebieti men jazba ädebietiniñ äleumettik, qoğamdıq män-mañızın aşudan göri adamgerşilik, estetikalıq äsemdik äuenin taldauğa köbirek köñil bölgen. Sonday-aq mwnda jazba ädebiettegi ağımdar, ädister turalı oy-tüyinder aytılğan. Kitaptıñ birinşi bölimi «Söz öneriniñ ğılımı» dep ataladı da, onda körkem sözdiñ tolıp jatqan qırı men sırı, taraular men tarmaqtar, til äuezdiliginiñ qıruar şarttarı, «sözdiñ öleñ bolatın mänisi», öleñ ayşıqtarı, «şumaq türleri», «tarmaq twlğaları», «bunaq buındarı», «wyqastığı» t. b. söz etiledi. Ekinşi bölimi «Qara söz ben darındı söz jüyesi» dep ataladı da, körkem qara söz tabiğatı, onıñ tarauları — şejire, zaman hat, ömirbayan, «minezdeme», tarihi äñgime, «älipteme, älipteu tärtibi — mändi älipteme, sändi älipteme, jol äliptemesi, bayımdama, bayımdau ädisteri, türleri — pän, sın, şeşen söz, onıñ türleri, sayasat şeşen sözi, bilimdi şeşen sözi, uağız körkem söz» dep jüyelep kelip, äñgime, romanğa sipattama beredi. Eñbektiñ «sındar däuiri, onda şığarma türleri» attı tarauı öte manız-dı. Onda sınşıl realizm turalı alğaşqı pikirler nışanın kezdestiruge boladı. Baytwrsınwlı Europa jwrtındağı sındar ädebietiniñ bay täjiribesin meñgeruge bet aluşılıq, qazaq körkem söz izdenisterinde säykestik, üylesimdilik tapqanın aytadı. Baytwrsınwlı ädebiet zertteuşisi retinde qazaq ädebietiniñ damu procesin jeke dara bölip qaramay, barlıq halıqtar ädebietine ortaq sipattarmen wştastıra taldauğa tırısadı. Baytwrsınwlınıñ jıraulardıñ mwrasın jetik biletinin osı eñbeginen ayqın köremiz. Söz öneriniñ köne däuirdegi ülgileri, 15–17 ğ-lardağı jıraular poeziyasınıñ birazı aqın nazarına ilikken. Asan Qayğı, Nısanbay jırau, Bwdabay aqın, Naurızbay bi, Qwbıla aqın, Jarılğap aqın, Altıbas, Aqmolda, Äbubäkir, Şortanbay, Baytoq, Sügir aqın, Mwrat, Dosjan, Orınbay, Şerniyaz t, b. aqın-jazuşılar şığarmalarınan üzindiler bar.
Audarmaları
Baytwrsınwlı qaldırğan bay mwranıñ tağı bir salası — körkem audarma. Ol orıs klassikteriniñ şığarmaların qazaq tiline audarıp, körkem qazınanıñ bwl salasın bayıtuğa mol üles qostı. I. A. Krılov mısaldarınıñ bir tobın qazaq tiline audarıp, «Qırıq mısal» degen atpen jeke jinaq qılıp bastırdı. I. I. Hemnicerdiñ «Atpen esek», A. Puşkinniñ «Balıqşı men balıq», «Altın äteş», «At», «Danışpan Aliktiñ ajalı» şığarmaların, orıstıñ belgili lirik aqını S. YA. Nadsonnıñ öleñin qazaq tiline audardı.
Türkitanu
Baytwrsınwlı tilşi-ğalım retinde qazaq tiliniñ tabiğatı, özgeşelikteri, arab älipbiiniñ jayı, terminder, qazaq tilin oqıtu ädistemesi turalı maqalalar jazdı. 1926 j, Bakude bolğan türkitanuşılardıñ Bükilodaqtıq 1-s'ezine qatısıp, «Türki tilderindegi terminologiya jaylı» degen taqırıpta bayandama jasadı. Baytwrsınwlı qazaq balalarınıñ ana tilinde sauatın aşuına köp küş jwmsadı. Osı maqsatta «Oqu qwralı» (1912), «Til qwralı» (1914); eresekterdiñ sauatın aşuğa arnap «Älipbi» (1924), «Jaña älipbi» (1926) attı oqulıqtar men tıñ eñbekter wsındı. Qazaq grammatikasına qatıstı kategoriyalardıñ ärqaysısına qazaqşa ğılımi termin jasap, morfologiyalıq twlğa-täsilderdi jañaşa taldau, jañaşa anıqtamalar berdi. Qazaq fonetikası men grammatikasın taldauda tildiñ tipologiyalıq erekşelikteri men özindik damu barısın eskeru principin wstadı. Baytwrsınwlı qazaq tili bilimin 20 ğasırdıñ bas kezinde qalıptastırıp, onıñ irge tasın qaladı. Arab grafikasına negizdelgen qazaq jazuınıñ reformatorı boldı.
Material www.tarih-begalinka.kz saytınan alındı.
“The Qazaq Times”


text:
Aqyarda saat 8:17 Rusiye Qara deñiz flotunıñ ştabında patlav sesleri eşitildi. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri haber ete.
Soñra Aqyarnıñ Rusiye yolbaşçısı Mihail Razvojayev Telegram kanalında pilotsız uçaqnıñ urıp tüşürilmesi aqqında haber etti.
"Pilotsız uçaq edi, flotnıñ ava mudafaası onı urıp tüşürdi. Pilotsız uçaq flotnıñ ştabı üzerinde urıp tüşürildi. Dam üstüne tüşti ve bu sebepten yanğın başlandı", - dep yazdı Razvojayev.
O, Aqyar sakinlerini ve musafirlerini evlerinde qalmağa çağırdı.
"ÇP Sevastopol" Telegram kanalı yayınlağan videoda Rusiye Qara deñiz flotunıñ ştabı etrafında boz tütün bulutını körmek mümkün.
Aqyarda avgustnıñ 19-nda aqşam yerli sakinler patlavlarnıñ sesleri aqqında bildirdiler. Rusiye ve Qırım kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, şeerde Rusiyeniñ avadan ücümlerge qarşı mudafaa sisteması çalışa edi.
Kezlevde patlavlarnıñ sesleri eşitildi, Rusiye ve Qırım kütleviy haber vastaları «Rusiyeniñ avadan ücümlerge qarşı mudafaası çalışa», dep bildire.
Hatırlatamız, avgustnıñ 18-nde Aqyarda «Belbek» Rusiye arbiy uçaq alanı rayonında patlavlar oldı.
Bundan ğayrı, Keriç sakinleri Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, avgustnıñ 18-nde aqşam patlavlarğa oşağan küçlü patlavlar eşitildi. Qırımnıñ Rusiye akimiyeti «ava mudafaası çalıştı», dep bildire.
Avgustnıñ 16-nda saba işğal etilgen Qırımnıñ Canköy rayonında patlavlar oldı. Silâ anbarları, transformator alt stantsiyasında patlavlar ve demir yolnıñ zarar körgeni aqqında haber etildi. Rusiye akimiyeti Canköy rayonınıñ Qalay köyünden 3 biñden çoq sakin tahliye etildi, dep bildirdi.
Rusiye Mudafaa nazirligi Qırımnıñ şimalinde olğanlarnı «diversiya» dep adlandırdı. Qırımda cinaiy iş açıldı. Şübheli ya da tutulğanlar aqqında malümat berilmey.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısınıñ mesleatçısı Oleg Krüçkov Qırımdaki patlavlarnı «terakt» dep adlandırdı.
The New York Times neşri yüksek rutbeli Ukrayına memurına atfı etip, işğal etilgen Qırımnıñ Canköy civarındaki patlavlarğa «elit ukrayin bölüginiñ» alâqası bar, dep bildirdi. Neşirniñ qayd etkenine köre, memur adı gizli olğanını istegen.
Avgustnıñ 9-nda Saq rayonınıñ Novofedirivka qasabasınıñ arbiy uçaq alanında patlavlar oldı. Rusiye akimiyeti «yaqın evlerden» tahminen 30 kişi tahliye etildi, dep bildirdi. 60-tan çoq mesken ev zarar kördi.
Rusiye Mudafaa nazirligi Novofedirivkada (Saq) arbiy uçaq alanında olğan patlavlarnıñ sebebi «bir qaç aviatsiya silâsınıñ detonatsiyası» oldı, dep bildire. «İnterfaks» Rusiye neşiri Rusiye Federatsiyasınıñ Mudafaa nazirligindeki menbasına esaslanıp haber etkenine köre, müessise patlavlarnıñ esas sebebi olaraq «yanğın telükesizligi qaideleriniñ bozuluvını» saya.
Ukrayına akimiyeti ve arbiyleri Rusiye işğal etken Qırımdaki patlavlardan mesüliyetini tanımadı.
Rusiye fevralniñ 24-nde Ukrayinağa büyük istilâ etti, amma istegenini alamadı, hususan ukrainalılarnıñ tirenüvi sebebinden Kyivni zapt etemedi.
Aprelniñ 22-nde Rusiye Ukrayinadaki «mahsus operatsiyanıñ» (anda büyük istilânı böyle adlandıralar) «ekinci fazası» vaqtında yañı planlar aqqında bildirdi. Rusiye arbiyleri işğal etilgen Qırımğa qara ayatını temin etmek ve Pridnestrovyege çıqmaq içün Donbas ve cenübiy Ukrayinanı kontrol altına almağa niyetlene.
Faqat, ğarbiy istihbaratnıñ malümatına köre, Donbasta Rusiye muvafaqiyetli sıñırlı ve Ukrayinanıñ küçlü tirenüvi sebebinden Rusiye ordusınıñ ğayıpları büyük.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Rusiyeniñ Ukrainağa ücüm etkeni sebebinden 143 bala vefat etti, 216 bala yaralandı. Bu aqta Ukraina Baş prokurorınıñ ofisi martnıñ 28-nde saba bildirdi.
«Eñ çoq bala Kyiv vilâyetinde – 67, Harkiv vilâyetinde – 49, Donetsk vilâyetinde – 53, Çerniğiv vilâyetinde – 38, Mıkolayıv vilâyetinde – 30, Lugansk vilâyetinde – 27, Zaporijjâ vilâyetinde – 21, Herson vilâyetinde – 24, paytahtta – 16, Jıtomır vilâyetinde – 15 ve Sumı vilâyetinde – 14 zarar kördi», – dep aytıla haberde.
Baş prokurornıñ ofisi malümatına köre, Ukrainada bombardıman ve ateş neticesinde 733 oquv yurtu zarar kördi, 74-ü bütünley viran etildi.
«Bu malümat tam degil, çünki faal cenk ketken rayonlarda ve vaqtınca işğal etilgen topraqlarda ateş açılğan yerlerni baqmağa imkân yoq», – dep qoştı prokuratura.
Bundan evel Baş prokuror ofisi 139 balanıñ ölümi ve 205 balanıñ yaralanğanı aqqında bildirgen edi.
Ukrainağa qarşı Rusiye silâlı ücümi fevralniñ 24-nden sabadan berli devam ete. Rusiye ordusı arbiy ve vatandaş infrastrukturasınıñ esas obyektlerine avadan darbe endire, uçaq alanları, arbiy bölük, cermay bazaları, yaqıt stantsiyaları, kilse, mektep ve hastahanelerni viran ete.
Mesken rayonlarğa top, çoqlu ateş sistemaları ve ballistik raketalar vastasınen ateş açıla. Rusiye ordusınıñ zırhlı tehnikası Kyiv ve Rusiye sıñırına yaqın bir qaç vilâyet merkezini sarıp almağa tırışa.
Rusiye Ukrainağa qarşı basqıncılıq cenk alıp barğanını inkâr ete ve bunı maqsadı «askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» olğan «mahsus operatsiya» dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d3enufiq6nhnir.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Dekabrniñ 10-nda, Dünya insan aqlarını qoruv kününde, «Qırım ğayesi» teşebbüsiniñ teşkilâtçıları 2014 senesinden berli Qırımda ilk olacaq aq qorçalayıcı konferentsiyasını keçirip olamadı. Qırımlı aq qorçalayıcı Abdureşit Cepparovnıñ aytqanına köre, teşebbüs teşkilâtçılarını «Rusiye uquq qoruyıcıları qorquza».
Keçirilmegen konferentsiya, Halqara Ceza mahkemesi Qırımda qayd etken insan aqları bozuluvları aqqında Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında aytıldı.
Qırım insan aqları bağ gruppasınıñ koordinatorı Abdureşit Cepparov, aq qorçalayıcı konferentsiyası nasıl bozulğanını Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
Konferentsiyada Qırımdaki söz serbestligini köstermege istedik – ve bizde olğan yasaqlar yahşı kösterildiAbdureşit Cepparov
– Onı Aqmescitte keçirmege qarar aldıq. Saat 11:00-da başlanacaq edi, saat 10:00 qayd etüv başlandı, insanlar kele edi. Tek konferentsiyada iştirak etecekler, spiker olacaqlar degil, adiy insanlar toqtamayıp kele edi, şaştıq. Bunı eşitip, çoqtan olmağan tedbirge kelmege istegendirler. Endi başladıq – birazdan idare vekilleri keldi. Olarğa Rusiye FSBsi telefon etip, konferentsiyamız olarnıñ salonında keçirilse, müessiseniñ büyük problemleri olacaq, dep ayttı. Anda yüzden çoq insan çalışa, saibi er vaqıt problemlerni bile, yardım ete edi. Onı telükege oğratmamağa qarar aldıq. Konferentsiyada Qırımdaki söz serbestligini köstermege istedik – ve bizde olğan yasaqlar yahşı kösterildi.
Abdureşit Cepparovnıñ qayd etkenine köre, konferentsiyanıñ lâğu etilüvi aqqında haber Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarovnıñ selâmlav sözünden bir qaç daqqa keçken soñ keldi. Aq qorçalayıcı, körüşüv iştirakçileri BM insan aqları şartnamesi ceetinden siyasiy mabüslerniñ bala problemini de muzakere etmege planlaştırğan edi, dep ayta.
Qırımda çaquv institutı pek inkişaf ettiAbdureşit Cepparov
– Bundan ğayrı, yarımadada ana tili – ukrain, qırımtatar tilleri – problemini laf etmege istedik. Olar inkişaf etmey, bastırıla. Qırımdan Ukraina tarafdarları olğan ealini quvıp, yerine rusiyeliler ketirtilgen yañı kolonizatsiya mevzusını – qullanılğan usullarnı, olğan leyhalarnı ve ilâhre – köterecek edi. Quvetçilerge keç haber etildi, dep tüşünem, amma Qırımda er şey açıq, er şey baqıla. Mında çaquv institutı pek inkişaf etti. Qayd etüv olğanda insanlar qarşıdaki qavehanede bir adam turğan yerimizni telefonğa çıqarğanını kördi. Mahsus hızmetlerniñ hadimidir – olar körip nezaret ettiler. Daa dekabrniñ 8-nde tasil konferentsiyası olacaq edi, anda bütün Qırımdan ocalar kelecek edi – buña bile izin bermediler. Qırımda bütün bular yasaqlana.
Qırımdan bağlanğan radio diñleyicisi Qırımdaki taqip sistemasınen bağlı qaydlarını paylaşa:
Politsiya devletimiz bar, Ukrainada olğan serbestlik yoq
«Soñki vaqıtları akimiyet vekilleri kölgesinden qorqa. Qırımtatar halqı arasında çoq dostum bar. Bazarda selâmlaştıq – birden hadim peyda ola, rus. 37-inci sene keldi! Allah saqlasın, eki-üç qırımtatarı toplaştı – birisi yaqınlaşıp, istihbarat yapa. Politsiya devletimiz bar, Ukrainada olğan serbestlik yoq».
Abdureşit Cepparov, aq qorçalayıcılar öz konferentsiyasını «birisiniñ keniş evinde» keçirmege mecbur olacaq, dep tüşüne.
Rusiye bizni nasıl «sevgenini» aytmaq kerekmizAbdureşit Cepparov
– Qırımda çaquv rağbetlendirile: közeteler, er şeyni çıqaralar, o tarafnıñ ealisi ve faalleri Rusiye FSBsine yardım ete. Bu yerastı, gizli yapılğan vaqıtlarğa ketemiz, ğaliba. Amma keçirmek kerek, çünki Qırımda angi vaziyette yaşağanımıznı köstermesek, insanlar bizni añlamaycaq. Rusiye bizni nasıl «sevgenini» aytmaq kerekmiz.
Halqara ceza mahkemesiniñ prokuror ofisi dekabrniñ 5-nde işğal etilgen Qırım ve Donbastaki vaziyetke dair 2019 senesiniñ ilk tahqiqat esabatını derc etti. Vesiqada 2014 senesinden başlap işğal altındaki yarımadada öldürüv, işkence, şahsiy menlikke qast etüv, qanunsız apis cezaları, insan hırsızlanması, duşman devletniñ silâlı quvetlerinde hızmetke zorlaştıruv, adaletli mahkeme aqqından marum etüv ve diger cinayetler qayd etildi. Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ koordinatorı Olga Skripnik bu esabatnıñ müim yerlerini añlata.
Kelecek sene Ukrainadaki vaziyet boyunca tahqiqat açılacaqmı-yoqmı cevap alacaqmızOlga Skripnik
– Qırımğa nisbeten deñişmegen yanaşuv müim ola: bu işğal, halqara bir zıddiyet. Cinayetlerni aytsaq, ilk tahqiqat başlağanından evelki esabatlarnen aynı ola, amma mecburiy avuştıruv ve askerlik qoşuldı. Bu bizim içün pek müim, çünki biz prokuror ofisine ukrainalılarnıñ Rusiye silâlı quvetlerine askerlikke alınuvı aqqında bildirgen edik. Amma eñ esası, esabatta ilk tahqiqatnı bitirmek azır olğanları aqqında aytıla. Yaqın kelecekte, kelecek sene Ukrainadaki vaziyet boyunca tahqiqat açılacaqmı-yoqmı cevap alacaqmız. Aq qorçalayıcılar ve adliyeciler bunı pek bekley.
Olga Skripnik, Halqara ceza mahkemesi ileride Qırım ilhaqı ve işğal etilgen Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ rayonlarında silâlı zıddiyet başlağanından berli olğan öldürüvlerni, em de 2014 senesi baarde Rusiye arbiyleriniñ Ukraina arbiylerini öldürgenini diqqatlı baqacaq, dep ümüt ete.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Sergey Mokruşin, Qırım.Aqiqat alıp barıcısı


text:
Moskvada mayısnıñ 5-nde faaller mahküm etilgen qırımlı ukrain rejissöri Oleg Sentsovğa qoltutmaq içün bir kişilik narazılıq aktsiyalarına çıqıp, Rusiye ve Ukraina arasında mabüslerni almaştırmağa talap ettiler. Bu aqta vatandaş faallerinden biri Konstantin Kotov Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Faaller «Arabatskaya» metrosına «Er kesni almaştırmaq! Olegge azatlıq!», «Ukrainanen cenk olmasın» yazuvlı şiarlarınen çıqtı.
Aktsiya başlağan soñ Rusiye politsiyasınıñ hadimleri Konstantin Kotovnıñ vesiqalarını teşkermege keldi.
«Pasportımnı baqtılar, Rusiye vatandaşı olğanımnı kördiler. Qayd olğan yerimni baqacaq ediler, amma men köstermedim. Çoq davalaştıq, qayd olğan yerimni baqmağa aqları yoq, dep israr ettim. Neticede ketkenler», – dep tarif etti faal Qırım.Aqiqatqa.
Mayısnıñ 1-nde Rusiyeniñ paytahtı Moskvada «Strategiya-18» Rusiye teşebbüsiniñ faalleri Rusiye ve işğal etken Qırımda siyasiy sebeplerden tutulğan Ukraina vatandaşlarını azat etmek talabı ile bir kişilik narazılıq aktsiyalarını keçirdi. Anda 2018 senesi noyabr ayınıñ soñunda Qırım yalısında FSB tarafından zapt etilgen ukrainalı arbiyler, ukrainalı rejissör, siyasiy mabüs Oleg Sentsov, qırımlı Volodımır Baluh, qırımtatar faalleri aqqında aytıldı.
Aq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, 80 Ukraina vatandaşı Rusiyede ve işğali altındaki Qırımda siyasiy ve diniy sebeplerden azatlıqtan marum etildi. Ukraina Tış işler nazirligi, Rusiyege 300 kerege yaqın narazılıq bildirip, anda olğan ukrainalılarnı azat etmesini talap etken edi.