text:
Haligi qumuq adabiyatnı aslu alamatları
Belgili küyde, har-bir adabiyat özünü ösüv yolunda türü-türlü devürlerden, kanzilerden öte. Orta yuz yıllardan baş alağan qumuq adabiyat da, bir neçe devürlerden ötüp, haligi devürde de özünü ösüv yolun davam etip tura.
Adabiyatnı ösüvü bulan baylavlu har devürnü özünü atı bolağanı belgili. Rossiyanı xalqlarını (şolanı arasında qumuqlanı da) haligi devürdegi adabiyatını dazuların belgiley turup, axtarıvçulanı köbüsü bu devür ötgen asrunu 80-nçi yıllarını ekinçi yartısından baş ala dep toqtaşdıra. Adabiyatnı tarixinde yangı devür başlanmaq uzun, ülkeni camiyat-siyasat yaşavunda onu (adabiyatnı) ösüv yoluna terenden ta'sir etegen, onu ağımın, içdeligin, bir-bir geziklerde busa hatta gölemin mekenli küyde alışdırağan ahvalatlar bolma gerek. 1985-nçi yılda busa ülkebizde, şeksiz küyde, şolay ahvalatlağa kürçü salındı. Şo ahvalatlar savlay ülkebizni, onda yaşayğan xalqlanı yaşavun, dünya qaravun, xasiyatın-qılığın büs-bütünley alışdırdı. Dağısın aytmağanda, esgerilgen ahvalatlanı naticasında özüne Sovetler Soyzu dep aytılağan ülkebiz dağılıp, onu kürçüsünde on beş xarlısız paçalıq quruldu, sotsialist camiyat qurumundan kapitalist qurumuna göçdük va ş.ö. Biz bu yerde şo almaşınıvlar ne yimik naticalağa geltirip turağanı haqda söyleme süymeybiz, şo – ayrıça laqırnı teması. Bu maqalabızda biz şo esgerilgen va şolay özge camiyat-siyasat ahvalatlanı haqında tügül, XX-nçı asrunu 80-nçi yıllarunı ekinçi yartısından tutup ülkebizde yurülüp turağan ahvalatlar anadaş qumuq adabiyatıbıznı ösüv yoluna neçik ta'sir etip turağanın, şonu agımın, içdeligin va gölemin neçik türlendirip, alışdırıp turağanın görsetme xıyal etebiz.
Axtarıvçular haligi devürdegi qumuq adabiyatnı «camiyat yaşavnu yangırtıvunu devüründegi qumuq adabiyat» yada «sovet devürden songğu qumuq adabiyat» dep de belgileyler. Haligi devürdegi adabiyatıbız, aldağı devürleri bulan tengleşdirip söylegende, yangız özüne xas bolğan belgileri bulan ayırıla. Hali bu devürdegi adabiyatıbızdan alınğan konkretli misallağa da kürçülene turup, şo belgileni gözden geçirip qarayıq.
1. Haligi devürdegi adabiyatıbız aldağı sovet devürge xas bolğan kommunist ideologiyanı qısaslarından, özüne «sotsialist realizm» dep aytılağan yaratıvçuluq qaydanı (metodnu) talaplarından azatlanıp, özünü yüzün inçesaniyatnı gerti çeber-estetika talaplarına bağıp burup iş görme başladi. Belgili küyde, sovet devürde ülkebizdegi adabiyatlar (şolanı arasında qumuq adabiyat da) ömür sürüp yurüygen kommunist ideologiyanı, sotsialist realizmni ta'sirin sezip yürüy edi. Yızıvçularıbız özleni asarlarında kommunist partiyağa, onu yolbaşçılarına (Leninge, Stalinge va ş.ö.), Oktyabr inqıllapğa va kommunist ideologiyası bulan tuvradan-tuvra baylavlu şolay özge türlü mas'alalalağa artıq tergev baqdırıp yürüy ediler. Sovet devürde şo mas'alalağa özünü yaratıvçuluğunda tergevün baqdırmağan yazıvçunu tapma da qıyındır. Hatta yazıvçularıbıznı şo devürde basmadan çıqğan kitaplarını, oxuv ocaqlar uçun hazirlenip çıqğan kitaplanı baş betlerinde Leninge, kommunist partiyağa, inqıllapğa alğış etiv hisapda yaratılğan asarlar yerleşdirilip berile edi. Ozoqda, sovet devürdegi adabiyatıbız bütünley kommunist ideologiyağa qulluq etip gelgen dep toqtaşdırmaq da durus bolmas, haqıqatğa qıyışıvlu çıqmas. Misal uçun, şo devürde çalişğan Abdulvahap Suleymanovnu, Atqaynı, Anvar Hacievni, İbrahim Kerimovnu, Mahmmatsoltan Yahiyaevni, Şarip Alberievni, İbrahim Xanmav Bammatulini, Abdulhamit Tatamovnu, Mahammat Atabaevni, Kamal Abukovnu, İslam Kazievni, Ahmat Caçaevni, Abdulkerim Zalimxanovnu, Badrutdinni, Şeyitxanim Alişevanı, Caminat Kerimovanı, Atav Ataevni, Bahavdin Hacievni va şolay köp özgelerini yaratıvçuluqlarında ideologiya bulan birdoqda degenley aralığı yoq asarlanı tapma qıyın tügül. Biz bu yerde adabiyatıbıznı sovet devürdegi umumi halın göz alğa tutup söyleybiz. Haligi devürdegi adabiyatıbıznı vakilleri busa kommunist nede başğa ideologiyağa qulluq etegen asarlanı tügül, inçesaniyatnı gerti çeber-estetika qaydalarına asaslanğan, oxuvçulanı can azığın ta'min etegen asarlanı yaratalar.
2. Haligi devürdegi adabiyatıbüzda milli mas'ala ing aslu ma'salardan birisi bolup toqtay. Sovet devürde busa milli mas'alanı arağa çığarmaq milletçilikge teng gele edi, ülkebizde milli mas'ala çeçilgen dep toqtaşdırıla edi. Şo devürde milletleni haqında tügül, umumi «sovet xalqnı» haqında hurra-patriotluq ruhda söylenip qala edi. Şo sayalı da yazıvçularıbızğa milli mas'alanı haqında açıdan yazıp çığarma imkanlıq yoq edi. Sovet devürden song yazıvçularıbız bu mas'alanı haqında tuvradan-tuvra söyleme başladı. Milli mas'alağa bağışlanğan özleni asarlarında olar asrulanı terenine tüşüp getegen bay tarixi bulanğı anadaş qumuq xalqıbız tilin, madaniyatın, adabiyatın, adatların, topurapın – hasili, milli özdenligin tas etip barapanın ayta turup, har qumuqnu milli esin uyatma qast etdiler. Şairleribiz Aqay Aqaevni, Mahammat Atabaevni, Ahmat Caçaevni, Badrutdinni, Şeyitxanım Alişevanı va şolay özgelerini yaratıvçuluqlarında bu pikrubuznu isbatlayğan misallanı tapma qıyın tügül. Masala, şair Badrutdin özünü «Qumuqnu qumuqğa çeçgen sırı» degen şi'rusunda har qumuqnu namusuna tiyip söyleygendey bola:
Qul-qaravaş tügülsen,
Tügülsen haqığa muq.
Seni qumuqluğunga
Ne bolup qalğan, qumuq?
Sen paraxat yurüysen,
Haysızlıq bar yuzüngde.
Qaburung qazma sama
Yer qalğanmı Tüzüngde?!
Milli mas'alanı haqında söyley turup, yazıvçularıbız ana til bulan baylavlu mas'alağa ayrıça tergev baqdıra. Şair Ahmat Caçaev bu mas'alağa bağışlap hatta «Ana til – altın xazna» degen atı bulanğı poemasın ayrıça kitap etip de çığardı. Tilni millet uçunğu ahamiyatlığın yaxşı anglayğan Ahmat Caçaev onu «eki gözdegi yarıq» bulan tengleşdirip söyley. Şairni toqtaıdırıvuna göre, har qaysı milletni de tili ölmekligi bulan onu milli esi, milli hisi yimik aslu belgileri de öle.
Ana til sav, aslu quvanç şo bolsun,
Yarıq yimik bizge eki gözdegi.
Til ölgen song, ölmegeni ne bolsun
Milli es de, milli his de bizdegi?
3. Haligi devürdegi adabiyatıbızda tarixge baqğan yaqdağı yanaşıv büs-bütünley alışınğan. Belgili küyde, adabiyatlarda ötgen devürleni çeber qaydada suratlayğan tarixi asarlar bola. Şolay tarixi asarlar sovet devürdegi qumuq adabiyatda da bar. Amma şo devürdegi qumuq tarixi asarlanı axtarıp qarağanda, şulay bir alamatnı eslemey bolmaysan: yazıvçularэbız özleni tarixi asarların yarata turup, Oktyabr inqıllapnı dazularından onçaqı arige çıqmay, yangız inqıllapdan va şondan songnu özge tarixi ahvalatlanı (masala, kollektivleşdirivnü, Ullu Vatan davnu va ş.b.) suratlanıv bulan tamamlanıp qala. Abdulvahap Suleymanovnu («Üst bolüan süyüv»), Atqaynı («Men öktemmen», «Qumuq tüzde»), Rasul Rasulovnu («Ant», «Revolütsionerni anası», «Bekenez»), İbrahim Kerimovnu «Qanatlı qız», «Mahaç»), Mahammatsoltan Yahiyaevni («Üç güneş», «Qorqmas Calal», «Arslan tuvğan ulanlar»), Zaripat Ataevanı (Tangdağı teliyangur», «Şo yol bulan») va şolay özgelerini tarixi asarları şo pikrubuznu gertiley. Adabiyatıbızdağı ıo halnı vulgarno-sotsiologiyalı qaravlanı ta'sirinden taba anglatma bola. Şo qaravlağa göre, biz, yangı – sovet camiyat qurumnu vakilleri, Oktyabr inqıllapdan aldağı «esgi» tarixibizge, ruh varisligibizge art berip, tarixni yangıdan başlama gerek bolğanbız. XX-nçı asrunu 20-nçı yıllarında arağa çıqğan bu qaravlanı zarallığı hazir anglaşılıp, tanqıtğa tutulsa da, qumuqlar yimik sanav yaqdan az xalqlağa yetgende, şolanı ta'siri bütün sovet devürnü uzağında uzatılıp turdu dep aytma yaray. Tügül busa, misal uçun, yazıvçubuz İbrahim Kerimovnu getgen asrunu 1975-nçi yılda yazılıp bitgen «Yırçı Qazaq» degen tarixi romanını aradan otuz yıllar ötüp, demek 2006-nçı yılda basmadan çıqmaqlığı neçik anglatma bola? Sovet devürden song busa yazıvçularıbız Oktyabr inqıllapdan köp tezgi tarixibizden xabar beregen asarlanı yaratma başlay. Masala, Bammat Ataevni «Şavxalnı giççi ulanı», «Soltanmut» degen dilogiyası, onu «Tengir terek» degen draması, Abdulkerim Zalimxanovnu «Soltanmahmut» degen şi'ru qaydada yazılğan romanı, Badrutdinni «Soltanmut» degen poeması va şolay özge asarlar.
Sovet devürde Oktyabr inqıllapdan songu barı da tarixi ahvalatlanı haqında söyleme ixtiyar berilmey edi, masala, stalinizmni devüründe yol berilgen qıyıqsıtıvlanı haqında. Haligi devürdegi yazıvçularıbız sovet devürdegi şo taypa ahvalatlağa, şo ahvalatlanı naticasında xalqıbıznı başından getgen qıyıqsıtıvlağa, tüzsüzlüklege, tas etivlege tergev baqdırma başladı. Şo haqda aytğanda, İbrahim Kerimovnu «Tik tolqunlar» degen romanın, Aqay Aqaevni «Calal Qorqmasovnu teregi», «Abusupyan» degen şi'rusun, Mahammat Atabaevni «Toba» degen poemasın, Badrutdinni «Örten», «Alp yureklim» degen poemalarIn, Ahmat Caçaevni «Paşman poemasın» va şolay köp özgelerin esgerme bolabız. Yazıvçularıbız bu taypa asarlarında çeber söznü kömekligi bulan stalinizmni devüründegi qıyıqsıtıvlanı, tüzsüzlükleni başın açıp söyley. Masala, şair Aqay Aqaev özünü «Abusupyan» degen şi'rusunda şo devürnü aslu alamatın xasiyatlay turup, bulay yaza:
Kimni taptap getse de,
Sözü tutula edi.
Ne gerekler etse de,
Gerti utula edi.
4. Sovet devür bulan tengleşdirgende, haligi devürdegi adabiyatıbızda din mas'alasına baqğan yaqda büs-bütünley başğalıq sezile. Eger de allahsızlıq (ateist) politika açıqdan yurilegen sovet devürdegi adabiyatıbızda dinni haqında söylene edi busa da, yangız inkarlıq, mısğıl qaydada söylenip qala edi. Sovet devürden song yazıvçularıbız dinni neçik de sökmey, şoğar hatta insanlanı qılıqsızlıqdan, buzuqluqdan qutğaracaq bir güçge yimik yanaşma başlay. Masala, şair Mahammat Atabaevni «Toba» degen poemasını axırınçı bölügü savlay Allahğa etilegen dua hisapda yazılğan dep aytma yaray. Avtor camiyat yaşavubuzda ömür sürüp yurüygen tüzsüzlüklerden, buzuqluqlardan, qılıqsızlıqdan, öltürtüvlerden, talavurdan, yalğandan va şolay özge tersiliklerden bizin azat etecek bir qudrat bar busa, şo da Yaratğanıbız, taza din dep toqtaşdırağanday bola. Şo sayalı da asarını axırında ol haligi naslunu «Allahğa amanat» etip söyley:
Allanğan naslum meni!
İlbislege ant berip,
Axırıng neçik bolar,
Allahğa da ant berip?!
Tang bulan turup har gün
Baylayım namazğa qol,–
Dünya,
Ayavlu dünya,
Allahğa amanat bol!
Yazıvçularıbıznı Allahğa, dinge baqğan yaqdağı yanaşıvu alışınğanlıqnı hatta olanı bir-bir kitaplarını atları da isbat ete: Mahammat Atabaevni «Allahğa şükür», «Toba», Badrutdinni «Tüş namaz», Uzlipat İbrahimovanı va İlmutdin-haci Muratovnu «Makkağa sapar» degen kitapları va ş.b.
5. Belgili küyde, adabiyatnı qaysı devüründe de irişxat (satira) tarmaq ahamiyatlı yerni tutup gele. Sovet devürde bu tarmaqda Nabi Xanmurzaev, Yusup Gereev, Abdulla Başirov, Abdulvahap Suleymanov, Atqay, Anvar Haciev, Şarip Alberiev, İbrahim Xanmav Bammatuli, Mustapa Hüseynov va şolay özgeleri köp iş etdi. Amma sovet devürdegi irişxat asarlarıbıznı axtarıp qarağanda, şolar aslu halda Oktyabr inqıllapdan aldağı «esgi devürge», şonu qaldı-quldularına, kapitalist sistemasına va şolay da üyahlü yaşavğa, ayrı-ayrı insanlağa xas bolğan bir türlü kemçiliklege, ters xasiyatlağa qarşı baqdırılğannı eslemey bolmaysan. Amma özü sovet devür arağa çığarğan kemçilikleni, kommunist partiyanı, ülkebizni başın tutğanlanı tüzsüzlükleri haqında busa söyleme birdoqda ixtiyar berilmey edi dep aytma yaray. Sovet devürden songu adabiyatıbızda şo mas'alağa baqğan yaqda da başğaçalıq bar. Yazıvçularıbız «esgi devürge», başğa camiyat qurumlağa xas bolğan kemçilikleni haqında tügül, haligi devürge, bizin ülkedegi camiyat qurumğa xas bolğan tüzsüzlükleni başın açıp yaza. Masala, şair İlmutdin-haci Muratov özünü «Makkağa sapar» degen poemasında hacğa yolğa çıqğanda, bizin ülkedegi xalqlanı yaşavun Türkiyadağı, Saudiya Arabstandağı xalqlanı yaşavu bulan tengleşdire turup, bulay yaza:
Xalqnı başın tutğanlar
Millionlanı paylay,
Meni paqır xalqımnı
Sırtına minip hayday.
Şair Caminat Kerimova özünü «Yerni vayahı» degen poemasında haligi devürnü bir xas alamatına aylanıp qalüan kemçilikni haqında, açıq etip aytğanda, belgili adamlanı bir toqtavsuz öltürtüvleri haqında yaza. Asarını ma'nasın güçlendirmek uçun, oxuvçuğa tiegen ta'sirin artdırmaq uçun, avtor xalq avuz yaratıvçuluğubuznu vayahlar degen tarmağını ing tiziv merdeşlerinden usta küyde paydalana:
Bu ne zaman!
Neçik zaman?!
Bizge qopğan
Bu ne balah!
Xalqımnı xas ulanların
Balahdan sen qutğar, Allah!
Yazıvçularıbız hali hatta hukumatnı başın tutğanlanı kemçiliklerin de açıqdan yazıp görsetip bere. Masala, şair Abdulla Zalimxanov özünü «Bir zatnı da demi yoq» degen şi'rusunda ülkebizdegi buzuqluqlanı, tarçıqlıqlanı aslu sebeplerini birisi haqda yaza turup, içkiçilikge amıraq bolğan «paçabız» B.N. Yeltsinni bulay xasiyatlap bere:
Yıbavlağa ne yete,
Barı zat bütün busa?
İşler neçik ayınsın,
Paçaıэz «tütün» busa?
6. Haligi devürdegi adabiyatıbıznı aslu alamatları haqünda söyley turup, onu canr qılıqlarına da tergev baqdırma tüşe. Adabiyatıbızı aldağı devürlerinde yimik, bu devürde de poeziya tarmaq san yanından da, sanav yanından da aldınlıqnı alıp yurüy. Bu tarmaqpa Aqay Aqaev, Mahammat Atabaev, Ahmat Caçaev, Mahammatnabi Xalilov, Abdulkerim Zalimxanov, Badrutdinni, Şeyitxanım Aliieva, Caminat Kerimova, Atav Ataev, Bahavdin Haciev yimik sınavlu şairleribiz bulan yanaşa Musa Şixavov, Cavat Zakavov, Nabiyulla Mahammatov, Abdulla Zalimxanov, İlmutdin-haci Muratov, Supiyanat Mamaeva, Gögürçün Ataeva, Kazim Kazimov, Gereyxan Haciev va şolay yangı naslunu özge vakilleri de öz qoşumun etip tura. Canr qılıq yanından alıp qarağanda, haligi devirdegi poeziyabız köp renkli: munda lirikalı şi'rular bulan yanaşa ölçev yaqdan ullu poemalar, hatta şi'ru qaydada yaratılğan roman da bar (Abdulkerim Zalimxanov «Soltanmahmut»).
Qumuq adabiyatnı proza tarmağı da görmekli üstünlüklege yetişgen dep aytma bolabız. Bu tarmaqdağı İbrahim Kerimovnu, Bammat Ataevni, Zaripat Ataevanı, Mikayıl Abukovnu, Mustapa Hüseynovnu, Kamal Abukovnu proza asarları bulan yanaşa yangı naslunu vakilleri Yaraş Biydullaevni, Ruquyat Ustarxanovanı, Gebek Qonaqbievni asarları da oxuvçulanı tergevün tartdı. Canr qılıq yanından alğanda, haligi devürdegi qumuq proza da türlü ekenin esgerme tüşe: munda ölçev yaqdan giççi xabarlar (novellalar) bulan yanaşa, povestler, romanlar öz yerin tapğan. Yazıvçubuz İbrahim Kerimov busa qumuq va savlay dağıstan adabiyatlarında birinçiley bolup tetralogiya, demek dört kitapdan birikgen asar yaratdı: «Gök tolqunlar», «Tik tolqunlar», «Tüp tolqunlar» va «Biyik tolqunlar» (bu axırınçı kitap yazılıp bitse de, bugünlege yerli basmadan çığıp bitmegen).
Adabiyatıbıznı poeziya, proza tarmaqları bulan tengleşdirgende, haligi devürde onu dramaturgiya tarmağını ösüvü astalaşğannı esgerme tüşe. Bu tarmaqda Abzaydin Hamitovdan, Abdulhakim Hacievden, Osman İbrahimovdan qayrı çalışağanlar da görünmey dep aytma yaray. Qumuq milli teatrıbız halige aslu halda şu esgerilgen avtorlanı p’esaları, aldağı devürlerde yaratılğan va şolay da qumuq tilge özge xalqlanı adabiyatlarından alınıp göçürülgen dramaturgiya asarlar bulan tamalanıp qalma borçlu.
7. Sovet devürdegi adabiyatıbız kemçiliklerden de mahrüm qalmağan. Bu devürde çeber, ma'na, içdelik yanlarından alıp qarağanda, osal, bişmegen asarlar da yoluqmay tügül. Şo halğa belgili sebepler de bar. Belgili küyde, sovet devürde yazıvçularıbıznı asarları yangız hukumatnı basmaxanalarında çığa edi. Şo sayalı da kitaplar basmadan çıqğança, yazıvçulanı, tanqıtçılanı, retsenzenteleni, redaktorlanı, korrektorlanı qolundan öte edi, şolluqda kitaplanı çeber, ma'na, içdelik yanlarına baqdırılağan tergev artıq edi. Haligi devürde busa yazıvçularıbız kitapların yangız hukumatnı yanından tügül, özge türlü yollar bulan da basmadan çığarağan bolğan: özleni xarcı bulan yada sponsorlanı kömekligi bulan, şolluqda şo kitaplanı çeber, ma'na, içdelik yanlarına bir-bir geziklerde tiyişli tergev bolmay qala.
Haligi devürdegi adabiyatıbızğa xas bolğan birdağı bir kemçilikni esgermese bolmay. Açıq etip aytğanda, bir-bir yazıvçularıbız (olanı arasında hatta belgilileri de, pahmuluları da) bir taypa hakimlege, artda bolğan bay taypalağa hatdan ozup tiyişsiz maqtavlar etegen asarlar yazağan bolup qalğan. Tüzü, şo merdeş aslu halda getgen asrunu 90-nçı yıllarına xas edi. Artdağı yıllarda yazıvçularıbız şo ters yoldan tayma başlağanı, ozoqda, süyndürmey bolmay.
8. Har-bir adabiyat bulan yanaşa şo adabiyatnı axtarıp, oğar baha berip yurüygen tanqıt da, adabiyat ilmu da bolma tüşegeni belgili. Şo yanından alıp qarağanda, haligi devürdegi adabiyatıbız da tanqıtçılanı, alimleni yanından tergevsüz qalmağan. Şo haqda aytğanda, Abdulqadir Abdullatipovnu, Salav Alievni, Abdulhakim Hacievni, Kamal Abukovnu, Malik Hüseynovnu, Naida Xanmurzaevanı atların ayrıça esgerme tüşe.
9. Adabiyatnı gelecegi yangı, yaş naslu bulan baylavlu ekeni belgili. Haligi devürdegi adabiyatıbızda esli naslu bulan yanaşa yangı naslu da barlığı bizge onu gelecegine inanıvlu, umutlu küyde qarama imkanlıq bere. Allahnı yaxşılığından, haligi devürdegi adabiyatıbızda da esli yazıvçularıbız bulan birçe yangı naslu da iş görüp tura. İlmutdin-haci Muratov, Supiyanat Mamaeva, Gebek Qonaqbiev, Kazim Kazimov, Gereyxan Haciev, Nüryana Arslanova va şolay dağı da köp özgeleri – qumuq adabiyatnı yangı naslusu. Esli yazıvçularıbıznı, tanqıtçılarıbıznı, alimleribizni yanından bulağa va şolay da xalqnı arasında bir türlü sebeplege göre halige pahmusu arağa çıqmay qalıp turağan yangı naslunu özge vakillerine baqğan yaqda ayroqda xas tergev tarıq, nege tügül de biz adabiyatıbıznı yangız ötgen devürlerini va haligi devürünü tügül, gelecegini de qastlı hayında bolma tüşebiz.


c: text/html

text:
Aqmescitte mayısnıñ 9-nda aqşam Sovetlerniñ ve Rusiyeniñ Zafer kününi qayd etmege devam eteler. Al-azırda Lenin meydanında bayram kontserti keçirile.
«Tedbir adet üzre şeerniñ merkeziy meydanında – Lenin meydanında keçirile. Seyirciler ögünde oyun ve vokal taqımları çıqışta buluna, artistler arbiy yırlarnı icra ete. Kontsert saat 22.00-da Aqmescitte kökni aydınlatacaq feyyerverknen bitecek», – dep bildire «RİA-Krım» Rusiye neşiri.
Aqmescitte Zafer künü mayısnıñ 9-nda kündüz qayd etilip başladı. Zafer künü Lenin meydanında arbiy tehnika ve silâ numayışından başlandı.
Şeerde arbiy parad, «Ölümsiz polk» Rusiye aktsiyası keçirildi. Şeer sakinleri ögünde Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov ve parlament spikeri Vladimir Konstantinov sözge çıqtılar.
Rusiye işğal etken Qırımda 2014 senesinden soñ «Zafer künü» sovet ve Rusiye bayramı Qızıl Ordu ve sovet halqınıñ natsist Almaniyanı yeñgen bayramı olaraq qayd etilmekte. Ukrainada mayısnıñ 8-nde Hatıra ve barışıq künü qayd etilmekte, mayısnıñ 9-nda – Ekinci cian cenkinde natsizmni yeñüv künü.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ milletlerara munasebetler ve sürgün etilgen vatandaşlarnıñ işleri Cumhuriyet komitetiniñ sabıq reisi, qırımtatar faali ve mimar Edem Dudakov restavratorlarnıñ Bağçasaraydaki Hanlar sarayınıñ eski kirametini deñiştirmek planlarından qasevetlene. Onıñ fikirince, bu adım «medeniy mirasnı yoq etecek».
Bu aqta o, Qırım.Aqiqatqa ayttı.
Restavratorlarnıñ Hanlar sarayındaki baş korpusnıñ eski kirametini «eski pişirüv tehnologiyasına köre azırlanğan» yañı kirametke deñiştirmek niyeti aqqında akimiyetke qoltutqan «Millet» telekanalınıñ levhasında belli oldı.
«Men ve daa tecribeli mütehassıslar Türkiyeni örnek olaraq kösterip, teklif etken şeyge oşay. Biz yeterli olmağan kirametni qoşmağa teklif etken edi, onı 100% deñiştirmege kerekmey. Eski tehnologiyağa köre kirametni azırlasalar da, o, medeniy miras sayılmaycaq, çünki keçmiş ustalarınıñ işi degil, aynı mahsulnıñ azırlanmasıdır», — dedi Dudakov.
Onıñ aytqanına köre, yañıdan yapılğan kiramet artefakt olmaycaq.
«Tek 18-19-ıncı asırlarnıñ kirameti medeniy miras ola. Onı mümkün olğanı qadar saqlap qalmaq kerek. Bundan ğayrı, dağ köylerine ekspeditsiyalar yollap, ealiden eski kirametniñ satın alınmasını temin etmeli. Müzeyniñ eski müdirleri böyle yapqan edi», — dedi Dudakov.
Daa evel Kyiv Rusiye akimiyetiniñ Hanlar sarayında keçirgen «restavratsiyanı» çoq tenqit etken edi. Ukraina medeniyet nazirligi bu işler sebebinden Hanlar sarayınıñ baş korpusı yoq etile bile.
Bağçasaraydaki Hanlar sarayı – qırımtatarlarnıñ tarihınen bağlı eñ meşur müzey, Qırım hanları Geraylarnıñ yaz rezidentsiyasıdır. Müzey kompleksinde saray, garem, hanlar mezarlığı ve cami bar. O, UNESCO dünya mirasınıñ cedveline kirsetilecek namzetler sırasında mevcut.


text:
Qırımtatar halqınıñ yetekçilerinden biri İlmi Umerov oktâbrniñ 2-nde Aqmescit rayon mahkemesinden ükümniñ metinini ala bildi. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire. Ükümge köre, Umerov 2 yıl devamında yaşav tarzı koloniyasında qalmalı.
«Umerov İlmi Rustemoviç, RF CK 208.1 maddesiniñ 2-nci qısımına binayen, cinayet işlegeni tasdiqlanğan, oña, kütleviy haber vastalarında ve rabıta ağlarında, şu sırada internet ağında, çıqışlar yapmaqnen bağlı cemaat faaliyeti 2 yıllıq müddetke yasaqlanğan, esas ceza olaraq o 2 yılğa yaşav tarzı koloniyasına alınacaq», – dep buyurıla ükümde. Ükümniñ fotokopiyası Qırım.Aqiqatta mevcut.
İmaye şaatlarınıñ bergen ifadeleri, mahkeme qararına binayen, «subyektiv şekil almaqta» ya da asılında «cinaiy davada isbatlanması kerekli olğan vaziyetlerni belgilemek içün emiyetli degiller».
Cinaiy dava başlatılğan ve evelki taqiqat alıp barılğan vaqıtta yapılğan ceryan hatalarına dair imaye tarafınıñ bergen delilleri mahkemede «astında obyektiv delilleri yoq» kibi tanıldı.
Umerov ögünde qoyulğan sıñırlar – yerinden ayırılmaq yasağı – ükümniñ amelge keçmesine qadar şart olacaq.
Üküm metininde yazıla ki, İlmi Umerov keçken sene avgustnıñ 18-nden sentâbrniñ 7-ne qadar psihiatrik statsionarda qalğanı – esas ceza müddetiniñ esabına keçecek. Umerovnıñ ükümine köre, o (berilgen itiraz ilk mahkemeniñ qararını deñişmesiz qaldırğan taqdirde – QA) yaşav tarzı koloniyasına «devlet parasına özü» barmalı.
Kreml nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi sentâbrniñ 27-nde qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri olğan İlmi Umerovqa nisbeten öz qararını çıqardı. Umerov eki yıllıq yaşav tarzındaki koloniyada qalmasına üküm etildi. Bunıñnen beraber, Umerovğa eki yıl devamında açıq faaliyet ile oğraşması ve kütleviy haber vastalarında çıqışta bulunması yasaqlandı. Umeronıñ özü oña qarşı açılğan dava siyasiy sebeplerden alıp barılğanını beyan etti.


text:
Muhammed
Muhammed peyğamber ya da Muhammed bin Abdullah (arapça محمد بن عبد الله, doğumı: 571 s. aprel 26, Mekke – vefatı: 632 s. iyün 8, Medine) – İslâm dininiñ peyğamberi. Tam adı – Ebu'l-Qasım Muhammed bin Abdullah bin Abdulmuttalib bin Haşim bin Abdumenaf el-Quraşiy (Arapça: أبوالقاسم محمد بن عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف القرشي). Musulmanlar onıñ eñ soñki peyğamber olğanına ve oña Allahtan Quran vahiy etilgenine inanalar. Muhammed peyğamber Mekkede doğdı, Veda haccından soñra Medinede vefat etti.
Musulmanlar Muhammedniñ adını añğan soñ adetince "sallâllahu aleyhi ve sellem" (arapça صلى الله عليه و سلم) cümlesini aytalar. Yazılğanda "s.a.s." ya da "s.a.v." olaraq qısqartılğan bu cümle, "Allahnıñ selâmı onıñ üstüne olsun" manasına kele.


text:
Yarımadanı terk etmege ya da bütünley köçip ketmge istegenleri içün Harkov vilâyetinde mahsus telefon çalışmaqta: (067) 579-42-63. Göñülliler telefon bağlarını qabul eteler ve, acet olğanda, olarnı profil idarelerge keçireler.
«İnsanlar Qırımdan alıp çıquvınen oğraşqan şahıslar aqqında soraylar. Ukrainada yaşamaq içün vesiqanı alğan, amma grajdanlıqnı daa elde etmegenler sıñırdan keçip olamaylar, şunıñ içün onı almaq mümkün olğan yerlerini qıdıralar. İş tapmaq imkânları aqqında da meraqlanalar. Köçip kelmege istegen, amma yaşamaq içün ayırı bir regionı seçip almağanlarğa biz akimiyet telefon yollağınıñ nomerini beremiz», – tarif etti «Krasnıy krest» vilâyet teşkilâtınıñ reis muavini Valentina Kostenko.
İçtimaiy qorçalav vilâyet departamentinde köçip kelgenlerini yerleştirmek içün faydalana bilecek yerler aqqında malümat toplaylar ve köçüvden soñ içtimaiy ödevleri ile bağlı olğan suallerge cevap bereler.
«Ebet, uzun müddetke berile bilecek evler yoq. Amma Harkovda vaqtınca yaşamaq içün yataqhane odalarını bermege çare bar. Vilâyette ise şifahane ve turistik bazalarında yerleştirmege azırlar», – dedi departamentiniñ müdir muavini Tatyana Babenko.
Qırımlılarnı Çervonıy Donets qasabasındaki gaz çıqarğan işhaneniñ yataqhanesinde yerleştirmege azırlar. Mında 4 kişilik 3 odanı bere bileler. Daa 12 insannı Lozovaya civarındaki esli başlılarnıñ baqımı boyunca territorial merkezinde qabul etmege imkân bar.
Yerli rayon devlet administratsiyasında tarif ettiler ki, merkezde boş odalar, ortaq aşhane bar, bedava yemekni de temin ete bileler. 20 insannı bir qaç ayğa Peçenejsk suv anbarı kenarında yerleşken «Elat» eglendirici-sağlamlaştıruv kompleksinde qabul etmege azırlar.
Neşirniñ bergen malümatına köre, yarımadadan insanlar tek qorantalarnen degil de, yalıñız da keteler. Qırım studentleri Harkov aliy oquv yurtlarına keçüvnen bağlı olğan suaalerine cevap qıdıralar. Karzina adına Harkov Milliy Universitetiniñ elektron poçtasına endi bir qaç studentten muracaat kelgendir.
Qırımdan 500 qaçaqnı, şu cümlede qorantalarınen beraber kelgen 120 arbiy hızmetçini de qabul etmege azır olğanlarını Nikolayev vilâyet devlet administratsiyasında da bildireler.


text:
Erkeklerniñ esasen silâ ve parça yaralanuvları bar, ayaq ve qolları zararlandı. Eki arbiy adam ayaqsız qaldı. Arbiy hastahaneniñ baş cerrahı İvan Bogdannıñ aytqanına köre, yaralanğanlarnıñ alı bir qarar olıp qala.
«Bir qaç kişige ameliyat yapıldı, digerlerine daa yapılacaq. Birinci tibbiy yardım şarqiy regionlarda kösterilgen edi. Eki zarar körgen askerge protezirovaniye yapılacaq, çünki olar ayaqsız qaldılar. İlâclarımız yeterlidir», – dep ayta ekim.
Zararlanğanlardan biri, merkeziy Ukrainadan kelgen 21 yaşında arbiy eki aydan berli Slavânskta bulunğanını ayta.
«Anda cenk kete, anda ateş açalar ve öldüreler. Anda bir kimse oynamay, kerçekten öldüreler. Yahşı bir şey anda yoq. İyün 3-de menim ayağım ve qolum yaralandı, bu parça yaralanuvıdır. Şimdi ameliyatnı bekleyim. Şarqta cenk vaziyetni toqtatmaq içün eñ evelâ Rusiye ile sıñırnı qapatmaq kerek. Tuvğanlarım sağ qalğanıma quvanalar. Kelmemege rica ettim, çünki Lvovtan 700 kilometrlik yol», – dep bildirdi adını aytmamağa rica etken bir asker.
Tedaviylengen soñ kene şarqqa qaytacaq ola, anda onıñ arqadaşları hızmet ete ve olarnıñ ömürleri büyük risk altında qala.
Eñ yaqın vaqıtta hastahaneleri tolğan şarqiy regionlardan yaralanğanlarnı Lvovqa tahliye ete bileler. Lvov hastahanesi 600-den ziyade yaralanğan kişini qabul etmege azır.


text:
Ukrain uçucısı Nadejda Savçenkonı Rusiyedeki Voronej SİZOsında sentâbrniñ 9-na qadar tutmağa planlaştıralar.
TSN malümatına köre, arbiy hızmetçiniñ cezası olaraq eki aylıq aps cezası belgilendi, ve bu müddet arttırıla bile.
Nadejdanen halqara cinayetler taqiqatı boyunca mahsus idare taqiqatçıları subetleştiler. Cinaiy iş «Ukrainadaki adise-vaqialardan sebep» acele sürette açılğan edi.
Nadejda Savçenkonı Donbassta separatistler esir aldılar, bundan soñ uçucı Rusiyeniñ Voronej şeerinde SİZOğa tüşti.
Ukraina tış işler nazirligi Rusiyeden izaatlarnı talap etti. Rusiye Federatsiyasınıñ taqiqat komiteti ise uçucı özü sıñırdan keçti, vesiqasız, «qaçaq» olaraq, dep bildirdi.


text:
1917 senesiniñ oktâbr avdarmasından soñ yañı «qızıl» akimiyeti Qırım sakinleri içün tam bir ğam oldı. Sınıf küreşi dep, em Wrangell zabitleri, em de yarımadanıñ tamır halqı – qırımtatarlarğa qarşı – mahkeme ükümleri yerine ketirilmege başlağan edi. 1920-1921 seneleri 120 biñ kişi öldürilgen edi, o vaqıt Qırım ealisi 800 biñ insannı teşkil etken edi! Lâkin Qırımnı daa bir facia bekley edi – suniy açlıq.
Qırım ve qırımtatarlarnıñ tarih saifeleri – Qırım.Aqiqatnıñ leyhasında, «Tuğra» videobloglarında.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki vaziyetini añlamağa yardım etken bir anahtardır.
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova, operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar.
Videoda Nizami İbraimovnıñ kollektsiyasından resimler, medeniye.org saytınıñ fotoresimleri, em de belli Qırım müellifleri ve icracıları Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.
Gülnara Abdulla, Qırım tarihçısı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarlarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışlarını aks ettirmey


text:
Avropa parlamentinde fevral 6-da Donetsk vilâyetiniñ Avdeyevkadaki vaziyet kerginleşmesi muzakere etilecektir. Bu aqqında Avropa Birligi yanındaki Ukraina temsilciliginiñ Facebook saifesinde aytıla.
«Avropa parlamenti fevral 6-da havfsızlıq ve mudafaa alt komitetiniñ toplaşuvında Ukraina baş naziriniñ Avropa ve Avropaatlantik integratsiyasınıñ meseleleri muavini İvanna Klimpuş-Tsintsadzeniñ iştiraki ile Avdeyevkadaki vaziyetniñ kerginleşmesini muzakere etmege qarar aldı», – dep qayd etti ukrain hızmeti.
Soñki vaqıtları Donbasstaki vaziyet kerginleşti. Yanvar 29-dan itibren Avdeyevka civarında deşetli uruşlar devam ete. Zıddiyet tarafları biri-birini qabaatlap, em askerler, em de adiy sakinler arasında elâk olğan ve yaralanğanlar bar olğanını bildireler.


text:
Qırımnıñ Rusiye Devlet şurasınıñ tasil, ilim, gençlik siyaseti ve sport komiteti spiker muavini Remzi İlyasovnıñ tasil aqqında qanun leyhasına cumhuriyette qırımtatarca ve ukrainceniñ mecburiy ögrenilmesini kirsetmek teklifini red etti.
Bu aqqında Qırım Devlet şurasınıñ saytında aytıla.
Beyanatqa binaen, bu mesele komitette faal munaqaşanıñ sebebi oldı, lâkin devamlı muzakerlerden soñ deputatlarnıñ qabul etken qararı böyle – «tüzetme tekliflerini red etip, ana-babalar ve talebelerge cumhuriyetniñ devlet tillerini ögrenmek ya da ögernmemege qarar almaq imkânını bermek».
«Yalıñız bu yol milletlerara amanlıq ve milliy tillerniñ inkişafına imkân berecek», – dep ayttı komitetniñ yolbaşçısı Vladimir Bobkov.
O, milletlerara munasebetler parlament komitetiniñ deputatları ile beraber Qırımda milliy tillerniñ inkişafı boyunca programmanı azırlaycaq işçi gruppanı meydanğa ketirmege teklif etti.
Qırım spikeriniñ muavini Remzi İlyasov Devlet şurasında «Qırım Cumhuriyetinde devlet ve diger tillerniñ qullanması aqqında» qanun leyhasını kirsetken edi. Vesiqağa binaen, qırımtatar ve ukrain tilleri, rus tilinen aynı derecede, cumhuriyetniñ tasil müessiselerinde mecburiy ögrenilmek kerek.
Cemaatçılarnıñ bildirgenine köre, Qırım Rusiye nezaretine keçken soñ yarımada mekteplerinde devlet tilleri aynı seviyede ögrenilmey. Rusça dersleri aftada 5 saat ya da 6 saat olsa, qırımtatarca ya da ukraince fakultativ olaraq ögrenile ya da iç ögrenilmey.


text:
Rusiye mahsus hızmetleri qırımlılarnıñ şahsiy yaşayışına ket-kete daa teren kire. Aq qorçalayıcılar ve cemaat erbaplarınıñ fikirince, yarımadağa 1937 senesiniñ ananeleri qayta: qomşu qomşusına çaqa, müessiselerdeki işçilerni «organlar» taqip ete. Neticede – Rusiye Telükesizlik şurasınıñ kâtibi Nikolay Patruşev ögünde Qırımdaki Rusiye quvetçileriniñ işine dair elliden ziyade cinaiy dava ve ekstremizm maddesi boyunca onlarnen mahkeme qararı ile esabat.
Qırımlılar kergin vaziyet olğanını sıq-sıq qayd etip, Rusiye FSBsiniñ hadimleri müessise, hastahane ve aliy oquv yurtlarında vazife aldı, dep bildire.
«Al-azırda bütün tibbiy müessiselerde ekimniñ telükesizlik, terrorizm muavini vazifesi bar. Paketlerni gizliden qoyıp, insanlar bu paket aqqında ne vaqıt haber etecegini baqalar. Bu kerçekten olğan bir şey. Qorquzuv, qorqu müiti», – dep tarif etti Qırım.Aqiqatqa Qırım hastahanelerinden birinde çalışqan ekim adı gizli qalacaq şartınen.
Rusiyede FSB cinaiy dava açsın dep, anonim ariza yeterli ola, dep ayta ukrainalı aq qorçalayıcılar. Gizli şaatlar celp etile.
«Bunıñ kibi çaquv cinaiy davanıñ başlanğıçı ola bile… Amelde olğanı kibi, gizli şaat olaraq FSB hadimi çıqa bile. Rusiye uquqına köre, sizge birisi çaqqan olsa, kim çaqqanını sizge aytmaycaqlar. Sizge çaqqan kişini bilseñiz, bunı red etip de olamazsıñız. Siz imaye taktikasını nasıl quracağıñıznı bilmeysiñiz», – dep tarif ete Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ reberi Olga Skripnik.
Quvetçilerge qomşu, işdeş, tanış olmağan kişi şikâyet ete bile. Er şey yaza bileler
Quvetçilerge qomşu, işdeş, tanış olmağan kişi şikâyet ete bile. Er şey yaza bileler. 2015 senesi Rusiye kütleviy haber vastalarınıñ yazğanına köre, Rusiye vatandaşı Aqyar avtobusınıñ aydavcılarını şikâyet etti, olar ukrain mizahiy şousını baqa ekenler, yolcu ise bunı begenmedi.
«Olar Qırımnıñ Rusiyege qoşulğanına sögündi, Şarqtan köçkenlerni mısqılladı, olar prezidentimizniñ şahsiy ayatını laf ettiler», – dep aytqan edi Taganrog sakini Vladimir Çiçilov mizahiy şou aqqında.
«Anda Rusiyege ve siyasetke qarşı bir şey yoq edi. Oturıp küldik, işte», – dep özüni qorçalay edi aydavcı.
Rusiyeniñ Qırım ilhaqına qoltutqan qırımlılarnıñ ekseriyeti bunıñ kibi şeyler olarnıñ başına kelmeycek, dep tüşüne, dep ayta yarımadada çalışqan rusiyeli jurnalist Anton Naumlük. Böyle insanlarnıñ fikirince, olar içün Kreml areketlerine açıq qoltutuv imaye ola.
«Böyle insanlarnıñ esas vazifesi – Rusiyege qoltutqanını köstermektir. Mında Rusiyege qoltutqanını açıq köstermege mecbur etken totalitar sistema bar, o, birisi susturulğan yerdekinden daa ziyade belli ola», – dep ayta Azatlıq Radiosınıñ jurnalisti.
Göñülli-mecburenmi?
Qırımdan kelgen haberlerge köre, şikâyetlerni tek istegenler yazmay. Soyadını aytmamağa rica etken kefeli emşire İrina «onı işdeşlerine çaqmasına zorladılar», dep ayta. Onıñ aytqanına köre, bir kün İrinağa FSBden telefon etip, böyle bir «subetke» çağırğanlar.
«İşte bağım olğan qırımtatarlarnıñ cedvelini yazmağa mecbur ettiler. Er keske malüm olğanı kibi, olar vaziyetten memnün degiller. Men maña yañlış muracaat ettiler, birisinen qarıştırdılarmı, dep soradım? Böyle suallernen maña degil, hadimler bölügine muracaat etmek kerekler. Nasıl olsa da, men vazgeçtim», – dep ayta qırımlı.
Onıñ aytqanına köre, körüşüvde FSB vekilleri «yahşı ve yaramay politsiya hadimi rollerini» oynap, İrinağa maneviy ceetten basqı yaptılar. Emşireniñ hatırlatqanına köre, FSB hadimi onı açuvlandırmağa tırıştı.
Sual berip başladı: ne içün sıq-sıq çıqam, ne yapam, ne tüşünem?
«37-nci yılları olğanı kibi. Meni oturttı ve dey: «Barıp kurtkaçıqnı asayım». Saatqa baqtım – qırq daqqa bir özüm oturdım. Qasevetlenmege başlaysıñ: «Ne yapayım? Ne içün öyle?». Çantağa diktofon qoydım, onı açtım, qaydnı sildim ve kene açtım… Soñra bir yolbaşçısınen keldi, sual berip başladı: ne içün sıq-sıq çıqam, ne yapam, ne tüşünem?», – dep hatırlay İrina.
Aq qorçalayıcılar dey: «çaquv – Qırımda inkişaf etken faydalı kontrol tehnologiyasıdır». İnsanlar çoqusı allarda taqip etilgenini bilmey.
«İlk evelâ hasta müim ola, dep tüşüne edim. Qalğanı ise… Şimdi ise – insanlarğa çaquv: o – bu, o – şu. Bir intern bar edi, diktofonlı cep telefonını qaldıra edi. Soñra tarif ete edi: «Olar anda «Yaşasın Ukraina!» dep ayttılar», – dep tarif ete qırımlı ekim.
Qırımda ilk çaqmamazlıq davası da peyda oldı: insan bir şey bilip haber etmedi.
insannıñ terror areketleri ya da niyetleri aqqında bildirmegenler para cezasını ya da bir yıl qadar apis cezasını ala bile
2016 senesi Rusiyede «Yarovaya paketi» dep adlandırılğan qanun deñişmeleri qabul etilgen edi. Bu deñişüvlerge binaen, insannıñ terror areketleri ya da niyetleri aqqında bildirmegenler para cezasını ya da bir yıl qadar apis cezasını ala bile. Osman adlı qırımtatarı ömür arqadaşınıñ qardaşı Suriyege ketkeni aqqında bildirmegeninde qabaatlanıp mahküm etile.
«Buña deñev adım dep aytamız. Mence, mahsus hızmetler bu davanı ilk sefer Qırımda sınap baqıp, belli bir ameliyatnı taqip etecekler. Böyle yönelişlerde, terror davalarında tuvğanları ya da yaqınları qabaatlanğanlarnıñ soy-sopları mesüliyetke çekilecek», – dep ayta qırımlı advokat Emil Kurbedinov.
Onıñ fikirince, çaqmamazlıq içün taqip Qırımda kütleviy ola bile.
Aq qorçalayıcılar emin ki: Rusiye quvetçileriniñ maqsadı – Qırımda narazılıqlarnı bastırmaq, şu sebepten qanunlar sertleşe.
Rusiye er angi başqa fikirni bastırmaq içün qanun ve areketlerni mahsus azırlay
«Rusiye er angi başqa fikir, tirenüvni, ağzaviy ya da fizikiy olsa bile, bastırmaq içün Qırımda qanunlarnı, FSB ve politsiya areketlerini mahsus yapa. Rusiye Federatsiyasında olğan deñişmeler, maña köre, Qırım vaqialarınen bağlı edi, separatizm boyunca 280.1 maddesinden başlap», – dep qayd etti Olga Skripnik.
Ters effektli qorquzuv
Qırımlı faallerniñ fikirince, basqınıñ ters tarafı ola. Qırımtatarlar apiske alınmağa başlağanda yarımadada «Qırım birdemligi» cemaat areketi peyda oldı. Ne qadar çoq insan qorquzılsa – tirenüv o qadar küçlü ola, dep qayd ete qırımtatar faalleri.
«Faalleşüvimizniñ esnası daa çoq inkişaf ete. Bu toqtatmay, faydalı ola… 2014 senesi faaller az olğan edi, er kes ne yapacağını bilmedi, şimdi ise çoqlaşa. Faalleşüv ilerilemekte», – dep qayd ete qırımlı aq qorçalayıcı Abdureşit Cepparov.
Yerli kütleviy haber vastalarınıñ işi qarşısında Qırımda yañı vatandaş jurnalistikası şekillendi. «Qırım birdemliginiñ» faalleri tintüv ya da mahkeme olsa, körgenlerini cep telefonlarına çıqara ve qayd ete.
«Qırım birdemligi» öse. O qadar büyük oldı ki, şimdi ne qadar apiske alsalar da, anda insanlar olacaq. 20 insannı tutqanlar, olarnıñ yerine daa 50 insan kelir. Küç budır. Seniñ yerine başqa insanlar kelecegini añlasañ, bu iş seniñnen yekünlenmeycek, bu duyğu insanlarğa ileri büyük ümütlernen baqmağa yardım ete», – dep tüşüne Anton Naumlük.
Faallerniñ aytqanına köre, aqlarnıñ bozuluvı aqqında malümatnı tarqatuv ve birlik – qorquzuvğa qarşı qoyulacaq şeyler.


text:
Əlavə məlumat
Xirdalan seheri merkezinde insaa olunmus Kristal Abseron yasayis kompleksinde menzil satilir..Menzile negd ve kreditle sahib ola bilersiniz.. 31500 manat ilkin odenis 60ay,ayda cemi 520 manat... Negd qiymeti 57000 manatdir... Menzil 1/2 otaqa predelka olunub,umumi sahesi 48.5kv.mdir..Tam temirlidir,metbex mebeli ve kombi sistemi qalacaq..Bina 15 mertebeden ibaretdir,menzil 13cu mertebesinde yerlesir...Hazir yasayisli binadir,komunal xettleri ve lifti istfadeye verilib,islek veziyyetdedir.. Menzilin senedi kupcadir,senedlesme xercleri menzil sahibi terefinden qarsilancaq...Bina 24 saat kamera nazareti altindadir.Zirzemisi avtoparkdir...


text:
Kiyevniñ Dneprovsk rayon mahkemesi oktâbr 15 künü QMC Yuqarı Radasınıñ devlet hainliginde qabaatlanğan sabıq deputatı Vasiliy Ganışnıñ işini baqmağa başladı.
Qırım.Aqiqatqa Ganışnıñ advokatı Andrey Rudenko aytqanı kibi, cumaaqşamı, oktâbr 15 künü, «devlet qabaatınıñ tam metni seslendirildi, şaatlarnı belgilediler».
«Nevbetteki toplaşuvnı qabaat ve imaye tarafından şaatlarnıñ sorğusından başlarmız», – dedi o.
Şu cümleden, şaat olaraq mahkemege Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov ve Qırım jurnalisti Aleksandr Yankovskiy çağırıldı.
Rudenkonıñ sözlerine köre, nevetteki toplaşuv sentâbr 26 künü saat 14:30 keçirilecek.
Advokat imayesi altında bulunğannıñ sağlığı aqqında bildirdi: «Vasiliy Vasilyeviçniñ sıcağı bar edi. Alâ daa yürek ekiminde tam baquvnı keçirmediler».
Aprel 28-de Ukraina havfsızlıq hızmeti Ukraina Devlet sıñır hızmeti ile beraber onı Qırım çıqışında yaqaladılar. Ganış apiske alındı, çünki onı qıdıra ediler. Baş prokuratura onı devlet hainliginde şekley. Ukraina taqiqatçılarınıñ malümatına köre, Ganış Qırım statusı aqqında «referendum» keçirilmesine rey bergenlerden biri edi, ve böyle etip Ukraina topraq bütünligine zarar ketirmege tırıştı.
Qırım Rusiye tarafından 2014 senesi fevral 20 künü işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası bu tarihnı yarımada işğaliniñ başlanuvı künü olaraq ilân etti.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisovanıñ alğan malümatına köre, Qırımda nezaret altında tutulğan bir qaç Ukraina vatandaşı «çuqurğa» avuştırıldı.
«Qırımdan yaramay haberler keldi. «Çuqur» adlı yerde bir qaç Ukraina vatandaşınıñ tutulğanını ögrendim. Olarnıñ arasında eki afta evelsi tutulğan Dilâver Gafarov bar. Kartserge «Veciye Kaşka davasınıñ» mabüsleri – Bekir Degermenci, Ruslan Trubaç, Kazim Ametov – oğradılar. Daa eki qırımtatarı Rostov-na-Donuda «mahsus blokta» buluna. Ekisi de – «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsleri Remzi Memetov ve Enver Mamutov», – dep yazdı Denisova Facebook saifesinde. O, BM insan aqları monitoring missiyasınıñ yolbaşçısı Fiona Freyzer ile kerçekleştirgen körüşüvini tarif etti.
Ukraina ombudsmeni, «mezkür malümat teşkerilsin dep», Ukraina konsulına muracaat etkenini bildirdi.
Qırım.Aqiqat mahküm qırımlılarnıñ advokatlarından malümat almağa tırışa.
Noyabrniñ 1-nde Rusiye FSBsi Qırımda «Ukrainada qanunsız silâlı birleşmeniñ faaliyetinde» iştirak etmesinde qabaatlanğan İslâm-Terek rayonınıñ sakini tutulğanını bildirdi. Ukraina Tış işler nazirligi, Gafarovnıñ nezaret alınmasını takbih etip narazılıq bildirdi.
«Veciye Kaşka davasınıñ» mabüsleri Bekir Degermenci, Ruslan Trubaç, Kazim Ametov dekabrniñ 7-ne qadar nezaret altında qaldırıldı. Qırımlı advokat Edem Semedlâyev Degermenciniñ tahqiqat izolâtorında tutulmasını cinayet dep saya.
Bu sene noyabr ayında Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Enver Mamutov Rostov-na-Donudaki SİZOnıñ mahsus blokunda «suvuq, böcekler olğanını ve tavandan suv aqqanını» bildirgen edi. Mamutov ve bu davanıñ diger mabüsleri Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abiltarov yanvarniñ 11-ne qadar Rostov-na-Donu SİZOsında qalacaqlar.


text:
«Qırımtatar halqınıñ Ukrainanıñ tamır halqı olaraq statusı aqqında» qanun leyhasını azırlamaq içün işçi gruppa şekillendirildi.
Bu malümat Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ resmiy Facebook saifesinde berile.
Bir sıra ekspert ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ vekillerinden ğayrı işçi komissiyanıñ iştirakçileri cedveline adalet nazirligi, tasil ve ilim nazirligi, içtimaiy siyaset nazirligi, tışqı işler nazirligi, medeniyet nazirligi, regional inkişaf, qurucılıq ve JKH nazirligi, RNBO apparatı, Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqlarından vekâletlisiniñ kâtibiyet temsilcileri kirdi.
Cumaertesi künü, yanvar 17-de, Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ bütünqırım konferentsiyasınıñ iştirakçileri ukrain parlamentine muracaatta bulunıp, Ukraina tışqı işler nazirligine 2015 senesi aprel ayında Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ imayesi altında qırımtatar halqınıñ havfsızlığı halqara konferentsiyasınıñ keçirilmesine teşebbüs köstermege rica ete. Konferentsiyada Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan ve BMT Baş kâtibi Pan Gi Munğa muracaatları qabul etildi.


text:
Qırımtatar asıllı ukrain yırcısı Jamala, Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ erkânına kirgen Halqara Migratsiya Teşkilâtınıñ hoşmeramlı elçisi olğan. Bunı BMT Haber merkezi malüm etti.
«Yırcı, insan ticaretine qarşı global küreşke qoşulğan. Jamala, qulluqnıñ zemaneviy şekillerini yoq etmek içün alıp barılğan bilgi kampaniyasında iştirak etecek. Bu meselege bağışlanğan mahsus video-levhada yer alacaq. İşbu klip ukrain telekanallarında oktâbrniñ 18-nde – Avropada insan ticaretine qarşı küreş künü qayd etilecekte – yayınlanacaq», – dep aytıla bildürüvde.
BMT matbuat hızmetiniñ bildirgenine köre, insan ticareti ve qulluqnıñ zemaneviy şekilleri global cinayet olaraq tanıla ve dünyanıñ bütün memeleketlerinde yer almaqta.
2016 senesi Jamalanıñ qırımtatarlarınıñ sürgüni aqqındaki «1944» adlı türküsi İşveçte keçken «Eurovision» yır konkursında oña ğalebe qazandırğan edi. Ukrain yırcısınıñ ğalebesinden soñra, 2017 senesi bu yarış Kyivde ötkerildi.


text:
Qırım sakinleri Natalya Kuşnarenko ve Mihail Berejnoyğa rus çetellik pasportı esasında Finlândiya turistik vizaları berilgeni ve ülkege yiberilgeni – tesadüfiy hata. Bunıñ aqqında ukrain diplomatı, Finlândiyada Ukrainanıñ fevqulâde ve salâhiyetli elçisi Andrey Olefirov, hucur vaqianı tefsir eterek, Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde haber etti.
“Men bellesem, bu adamlarnı turistik vizasınen Finlândiyağa yañlışıp kirsettiler: er yıl Sankt-Peterburg konsullıqlarında millionğa qadar şengen vizası berile. Böyle vizalarnı yasaqlağan qanun, elbette ki, yoq, bu – Ukrainanıñ ricasına AB memleketleriniñ cevabı”, - dep qayd etti elçi.
Olefirov qoştı ki, böyle meselelerde mesüliyet taşığan soñki basamaq – ülke içinde kelgenlerniñ vesiqalarını teşkergen köç (migratsion) memurları, vekillik degil.
“Finlândiya köç memurları bu insanlar qaydan kelgenini ve vesiqaları bütünley Qırımda berilgenini añlağan soñ, Tış İşler Nazirligimizniñ tevsiyelerine uydılar. Bütün qırımlılar, vatandaşlığında vazgeçmegence, Ukraina vatandaşları sayıla”, - dedi diplomat.
RBK (PБK) Rusiye haber agentligi, apay-aqay Natalya Kuşnarenko ve Mihail Berejnoy rus pasportlarını Qırımda alğanları içün, Finlândiyadan Ukrainağa sürgün etile bilgenlerini, iyülniñ 27-sinde haber etti.
“RİA Novosti” bildirgenine köre, qoranta Finlândiyanıñ Sankt-Peterburgdaki Baş konsullığında alınğan vesiqalarınen, 2017 senesi sentâbr ayında Finlândiyağa keldi. Kelgeninen olar öz şirketini qayd etti ve ikâmet ruhsetnamesine vesiqa tapşırdı. Neticede, Finlândiya Qırımda berilgen pasportlarnı qabul etmegeni aqqında memurlardan vesiqa aldılar.
Rusiye elçiliginiñ matbuat attaşesi Natalya Vejlivtseva, RBK-ğa bildirgeni kibi, , Rusiye “vaziyetni diqqatnen közete". Sürgünlik meselesi çezilmegence Vejlivtseva Qırım.Aqıqat muhbirlerine tefsir bermekni red etti.


text:
Ukraina Avropa Birligine kene muracaat etip, işğal altındaki Qırımda olğan «repressiyalar sebebinden» Rusiyege qarşı sanktsiyalar qullanmasını rica etecek, dep ayttı fevralniñ 19-nda Tış işler naziri Dmıtro Kuleba brifingde.
«Qırımtatarlarğa qarşı soñki repressiyalar dalğası BM Baş assambleyasınıñ muzakere mevzusı olacaq, ve tünevin bu mesele boyunca Avropa birliginen bağ qurmaq içün azırlıq körip başladıq. Daa keçken sene Avropa Birligini Qırım Muhtar Cumhuriyetinde insan aqları bozulğanına qarşı sanktsion mehanizmni qullanmasına çağırğan edim», – dep qayd etti Kuleba.
Onıñ bildirgenine köre, Ukraina yañı sanktsiyalar insan aqlarınıñ bozuluvı içün kirsetilmesinde israr etecek.
«Şunıñ içün tezden, belki, bugün bu vesiqalarnı imzalarım. Avropa birligine kene aynı ricanen muracaat etecekmiz», – dep qayd etti nazir.
Fevralniñ 19-nda saba Qırımtatar Milliy Meclisi halqara toplulıqnı «işğal altındaki Qırımda apiske alınğan bütün siyasiy mabüslerniñ acele azat etilmesi içün Rusiyege qarşı bütün halqara siyasiy-diplomatik ve sanktsion mehanizmlerni qullanmasına» çağırdı.
Fevralniñ 17-nde saba erte yarımadanıñ bir qaç rayonında Rusiye quvetçileri musulmanlarnıñ evlerine tintüv keçirmege keldi. «Qırım birdemliginiñ» faali Lutfiye Zudiyevanıñ aytqanına köre, tutulğanlar «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları olğanından şübhelene ve Rusiye Ceza kodeksiniñ 205.5 maddesine istinaden qabaatlana. O künü Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi altı qırımlını 2021 senesi aprelniñ 15-ne qadar apiske aldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası fevralniñ 17-nde Qırımda keçirilgen kütleviy tintüvler sebebinden cinaiy tahqiqat başlatıldı, dep bildirdi.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi Rusiye quvetçileriniñ Qırımda musulmanlarnıñ (ekseriyeti qırımtatarı ola) evlerinde keçirgen tintüvleri aqqında malümat Ukraina uquq qoruyıcılarına berile ve «milliy ve halqara seviyedeki işte» qullanılacaq, dep bildire.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiye quvetçileriniñ fevralniñ 17-nde işğal etilgen Qırımda keçirgen tintüv ve tutuvlarğa qarşı narazılıq bildirdi. Müessise, halqara institutlarnı bu areketlerge qıymet kesmege çağırıp, soñki tutuv ve tintüvler aqqında malümatnı BM Baş Assambleyasınıñ sessiya baqıluvına çıqarmağa planlaştıra.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
Ukraina Tış işler nazirligi Rusiye quvetçileriniñ fevralniñ 17-nde işğal etilgen Qırımda keçirgen tintüv ve tutuvlarğa qarşı narazılıq bildirdi. Müessise, halqara institutlarnı bu areketlerge qıymet kesmege çağırıp, soñki tutuv ve tintüvler aqqında malümatnı BM Baş Assambleyasınıñ sessiya baqıluvına çıqarmağa planlaştıra.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Sudaq
Sudaq, Suvdaq (ukraince Cyдak, rusça Cyдak) — Qırımnıñ yalı boyundaki bir şeerdir, belli kurort.
Orta asırlar devrinde Bizans yunanları şu şeerge Suğdeya (yunanca EouYδaίa), ceneviz italyanları Soldaya (italyanca Soldaia), hazarlar Suğdaq, slavânlar ise Suroj (rusça Cypoж) degen ediler.
Mesafe:
- Aqmescitke qadar — 102 km, (Sudaq — Salı P35, Salı — Aqmescit P23).
- Kefege qadar (eñ yaqın demıryol stantsıyası) — 55 km, P29
- Aluştağa qadar — 67 km, P29
Sudaq şeer bölgesiniñ sıñırında deñiz yalısınıñ uzunluğı — 40 km.
Eali[deñiştir | kodunı deñiştir]
- 1966 — 8100 kişi
- 2001 — 14 495 kişi
- 2004 — 15 500 kişi
- 2010 — 16 939 kişi
Milliy terkibi: ruslar - 64,3%, ukrainler - 19,4%, qırımtatarlar - 9,8%.
Bağlantılar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Şeer saytı (Rusça)
- Sudaq haritası (Rusça)
- “BиkиcлoBapb”: Sudaq (Cyдak) (Rusça)
Atıflar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.


text:
Keriç boğazı
Koordinatlar: 45°18′55″ ş. e. 36°34′06″ ş. b. / 45.315278° ş. e. 36.568333° ş. b. (G) (O)
Keriç boğazı (rusça KepчeHckий пpoлиB, ukraince KepчeHcbka пpoToka, adıgece Xы TIyaлэ) - Qara deñiznen Azaq deñizini birleştirgen boğazdır.
Qadimiy zamanda ve Orta asırlarda, suv yollarını birleştirgen müim bir ticariy yol işlevi körgendir. Milâttan evel VIII asırdan başlap, Keriç Boğazınıñ eki yalısı boyunca Yunan ticaret şeerleri qurulğandır. Bularnıñ eñ müimleri boğaznıñ ğarbiy yalısında bulunğan ve Bosporos Devletiniñ paytahtı olğan Pantikapeyon (şimdiki Keriç) ile cenübindeki Nimfey, şarqiy yalısında da Fanagoriya ve Hermonassa edi.
Keriç Boğazı daa soñra bir çoq kere el deñiştirdi. 1991 senesinden Keriç Boğazınıñ ğarbiy yalısı Ukraina, şarqiy yalısı da Rusiye sıñırları içinde qaldı.


text:
Bağçasaraydaki Han sarayınıñ reberligi Qırım hanlarınıñ «altın odasını» 2020 senesi tamir etip başlamağa istey, dep bildirdi qoruqnıñ baş müdiri Vadim Martınük TASS agentligine.
«Keçirilgen yarış esasında baş hızmetçi teşkilât saylanacaq, onıñ böyle işlerde tecribesi olğan ihtisaslı mütehassıslarnı celp etmege aqqı bar», – dep bildire Martınükniñ aytqanlarını Rusiye haber agentligi.
Müdirniñ malümatına köre, «altın oda» baş korpusnıñ cenübiy binasındaki ekinci qatnıñ obyektlerinen beraber tamir etilmeli.
Qoruqnıñ baş mimarı Rustem Umerov, restavratsiyağa Türkiye ustazları celp etilecek, dep ümüt ete, çünki «olar iş hususiyetlerini bile».
Yarımadanıñ Rusiye akimiyeti Han sarayınıñ beş obyektini, hususan Graf korpusını ve Han aşhanesini tamir ettirmege azırlanğan edi.
İşlerniñ fiyatı 265 mln ruble olmaq kerek edi.
Moskva kontrolindeki Qırım akimiyeti Bağçasaraydaki Han sarayı sekiz obyektiniñ «rekonstruktsiyasını» yapacaq tış hızmetçisiniñ tapıp olamadı.
Qırımnıñ Rusiye yolbaşçısı Sergey Aksenov, Bağçasaraydaki Han sarayınıñ «restavratsiyası» 2021 senesi bitecek, dep tarif etti.
Bağçasaraydaki Hanlar sarayı – qırımtatarlarnıñ tarihınen bağlı eñ meşur müzey, Qırım hanları Geraylarnıñ yaz rezidentsiyasıdır. Müzey kompleksinde saray, garem, hanlar mezarlığı ve cami bar. O, UNESCO dünya mirasınıñ cedveline kirsetilecek namzetler sırasında mevcut.
2016 senesi iyül ayında Qırımnıñ Rusiye medeniy mirasnı qoruv devlet komiteti, Han sarayınıñ «restavratsiya» işlerini keliştirdi. Akimiyet bunı «qazağa qarşı işler» dep adlandırdı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ milletlerara munasebetler ve sürgün etilgen vatandaşlarnıñ işleri komitetiniñ sabıq reisi, qırımlı faal Edem Dudakovnıñ bildirgenine köre, «rekonstruktsiya» vaqtında Hanlar sarayınıñ tahta tosunları yoq etildi: bir qısmı pıçıldı, diger alıp ketirildi. Bundan ğayrı, Dudakovnıñ malümatına köre, restavratsiya işlerini yapqan tış hızmetçi şirket eski kiramet yerine ispan üslübindekini qoymağa planlaştıra.
Kyiv, Rusiye akimiyetiniñ Hanlar sarayında keçirgen «restavratsiyanı» çoq tenqit etken edi. Ukraina medeniyet nazirligi bu işler sebebinden Hanlar sarayınıñ baş korpusı yoq etile bile, dep bildire.


text:
Adliyeci Aleksandr Popkov «Hizb ut-Tahrir» işi boyunca mahküm etilgen Qırım musulmanlarınıñ davası muvafaqiyetli yekünleneceginden şübelene.
Bu aqta o, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba yayınında bildirdi.
Adliyeciler davanı halqara seviyege çıqarmağa planlaştıra.
«Mahkemede yeñmek, bu davanı yoq etmek güzel bir perspektivadır, amma adaletli bir mahkemede. Rusiyeli mahkemede ise, iç imkân yoqtır, ve biz kene de bütün dünyağa bu balalarğa yapıştırılğan añlaşılmamazlıqnı köstermege tırışacaqmız», – dedi adliyeci.
Aleksandr Popkovnıñ fikrince, «Hizb ut-Tahrir» işi başından siyasiy olğanından sebep, onı çezmege de tek siyasiy ve diplomatik tarafından mümkündir.
Fevral 11-12 künleri Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımda islâm dinini kütkenlerniñ evlerinde bir sıra tintüv keçirip, insanlarnı yaqaladılar. Umumen 14 insan yaqalandı, olardan dörtü apiske alındı: Yaltada İnsan aqları bağ gruppasınıñ azası Emir-Üsein Kuku, Yalta rayonınıñ sakini Enver Bekirov, Aluşta rayonınıñ sakini Müslim Aliyev ve Yaltalı Vadim Siruk. FSB taqiqatçıları olarnı Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etmeleri ile qabaatladılar. Episi dört kişi şimdiki vaqıtta Aqmescit apishanesinde buluna.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Kreml nezareti alrındaki Qırım akimiyeti, kurort ücreti alınması eksperimentinden vazgeçmege qarar berdi.
Qırım kurort ve turizm naziri Vadim Volçenko TASS-qa haber etkeni kibi, kurort ücretinden vazgeçüv, Keriç köprü maşnalarğa açılğanından ilerilep başlağan, turistik biznesine qoltutmağa imkân bere.
“Şimdi bir qaç federal müessisesi, Qırım bu eksperimentte işrirak etmesin dep qanun leyhasını azırlay”, - yaza Volçenkonıñ sözlerinde TASS.
Nazir, Qırım eksperimentte işriraginı kesen-kes inkâr etecegi aqqında bildirdi.
Volçenkonıñ aytqanına köre, ücretten vazgeçüvniñ sebebi - “turistik biznesniñ tarafından olğan kütleviy muracaatlar”.
“Qırım köprü açılğanından soñ, evel turistler ziyaret etmegen Qırım bölgeleri tolıp başladı. 2018 senesi iyül-avgustta Qırım 100% tolu edi. Bu, ilerlevniñ başı olğanını añlaymız ve bu arada kurort ücreti kibi şeyler inkişafqa zarar ketire bile. Bunı añlap, otel saipleri ücretniñ lâğu etilmesi, ya da keççe başlaması muracaatınen hitap etti”, - dedi nazir.


text:
İyünniñ 6-nda qayd etilgen Jurnalistler kününde Ukaina Tışqı işler nazirligi (MİD) Rusiye tarafından ukrain jurnalistleri Nikolay Semena ve Roman Suşenkonıñ taqip etilmesini toqtatmağa talap etti. Bunı Twitterde ukrain nazirliginiñ temsilcisi Maryana Betsa yazdı.
«Tamam Jurnalistler kününde Rusiye Federatsiyasından nevbetteki sefer jurnalistler Suşenko ve Semenanıñ siyasiy taqibini toqtatmağa talap etemiz», – dep yazdı Betsa.
Kyivde Jurnalistler künü munasebetinen, Rusiye tarafından eziyet körgen jurnalistlerge, ayrıca – Nikolay Semenağa ve Roman Suşenkoğa, destek bildirmek içün mahsus aktiya ötkerilecegi ilân etildi.
İyünniñ 6-nda, salı künü Ukrainada kütleviy haber vastaları hadimleriniñ zenaat bayramı – Jurnalistler künü qayd etile.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi 2017 senesi, öz faaliyetiniñ eñ müim maqsatları sırasında – ukrain jurnalistleri Nikolay Semena ve Roman Suşenkonıñ qorçalanuvı içün ğayretini arttımağa niyetlendi.
Keçende, iyünniñ 5-nde Kremlniñ nezaretindeki Aqmescitniñ Demiryol rayon mahkemesi qırımlı jurnalist Nikolay Semenanıñ davasında nevbetteki toplaşuv ötkerdi. Soñraki oturış iyünniñ 14-ne tayin etildi.
Qırımda jurnalist Nikolay Semena «Rusiye Federatsiyasınıñ topraq bütünligini bozmaq içün kütleviy çağıruvlarda» şeklenip Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 280.1 maddesiniñ 2 qırısımı esasında qabaatlana. Taqiqatçılar tarafından tizilgen cinaiy dava altı cılttan ibaret. FSB tarafından sorğulanğanda Nikolay Semena dedi ki, öz maqalelerinde o «fikir serbestligi» aqqını qullandı.
Nikolay Semenanıñ advokatları, Halqara ve Avropa jurnalistleri Federatsiyası, em de OSCE ifade serbestligi meseleleri Temsilcisiniñ ofisi, FSBge muracaat etip, onı Qırımdan tedaviylenmesi içün yibermege çağırdı, lâkin müsbet cevap şimdige qadar daa berilmedi.
Ukrain jurnalisti, «Ukrinform» agentliginiñ Frenkistandaki mahsus muhbiri Roman Suşenko, sentâbr 30 künü Moskvada yaqalanğan edi. O Rusiyege şahsiy işlerinen, soy-sopını ziyaret etmek içün kelgen edi. Rusiye Federal telükesizlik hızmeti onı casuslıqta qabaatlap, onı «Ukraina Mudafaa nazirliginiñ Baş istihbarat idaresiniñ hadimi» olaraq tanıta. Rus taqiqatçıları oña qarşı «casuslıq» qabaatı boyunca cinaiy dava başlattı. Suşenko bütün iddialarnı red ete. Ukrain tarafı jurnalistke atılğan qabaatlar esassız olğanını beyan et eve onı azat etmege talap ete.


text:
Buxarest sammitında Albaniä belän Xorvatiä NATOnıñ Äğzalıq planına quşılır, ä Gruziä belän Ukraina aña möräcäğät iter dip kötelä. Bu plan alyansqa quşılu yünäleşendä berençe adım sanala.
Rusiä prezidentı Vladimir Putin Buxarest cıyınında xörmätle qunaq bulaçaq. Gärçä, Rusiä-NATO mönäsäbätläre bügen iñ tübän däräcädä, di belgeçlär.
"NATO-Rusiä mönäsäbätläre bügen iñ tübän däräcädä. - di bäysez xärbi belgeç Vladimir Litovkin. - Törle säbäplärdän. Moña Rusiä genä tügel, NATO üze dä ğayeple. Ul yış qına Quşma Ştatlarğa iärep Rusiäne köçäyä barğan köndäş itep kürä."
Rusiäneñ yaña saylanğan prezidentı Dmitriy Medvedev uzğan atna Financial Times gäzitenä birgän äñgämäsendä, Gruziä belän Ukrainanıñ NATOğa kerüe Yewropadağı iminlekne qaqşataçaq dide.
Tışqı eşlär ministrı Sergei Lavrov, düşämbedä İzvestiä gäzitendä basılğan äñgämäsendä, Könbatışnı bu ike elekke sovet ilen NATOğa süräp kertüdä ğayepläde.
Mäskäw AQŞnıñ Çexiä belän Polşada raketa qalqanın urnaştıru niätenä dä qarşı çığa. Waşington anı İran kebek illärgä qarşı dip añlatsa da, Mäskäw ışanmıy, üzenä qarşı dip qabul itä.
Borçular urınlımı?
Mäskäwneñ bu borçuları ni däräcädä urınlı, NATO Rusiägä xärbi qurqınıç tudıramı?
"Minemçä, problema xärbi ölkädä tügel, - di Atnalıq jurnal isemle internet basmasınıñ xärbi belgeçe Aleksandr Golts. – Bu tışqı säyäsät häm xättä psixologiä mäsäläse."
2000 yılda prezidentlığın başlağanda, Putin kürşelär belän mönäsäbätlärne yaxşırtunı tışqı säyäsättä töp maqsatlarınıñ berse digän ide. Çınbarlıqta alay bulıp çıqmadı, di belgeç.
"Ukraina häm Gruziäneñ NATOğa omtıluı bu säyäsätneñ yañağına suğu. - di Aleksandr Golts. - Bu ike il başqa qimmätlär sayladı, alar arzan yağulıq xisabına yaxşı enekäş bulıp qılanırğa telämi."
Uzğan yıl Münxenda yasağan çığışında Putin Quşma Ştatlarnı ixtiarın bar dönyağa tağuda ğayeplägän ide. Anıñ bu çığışın salqın suğış çorı çığışı belän çağıştırdılar.
Belgeçlär fikerençä, bu atnada Buxarestta Putin, salmağraq söylärgä tieş. İke möddät prezidentlığı axırında ul işekne şapıldatıp yabıp kitergä telämiäçäk.


text:
Törkiyä parlamentı başlığı Şäntop İspaniyada
Törkiyä Böyek Millät Mäclese Başlığı Mostafa Şäntop İspaniya parlamentı başlığı Meritxell Batet belän oçraştı
İspaniyağa 27 yıldan soñ Törkiyä Böyek Millät Mäclese başlığı däräcäsendä berençe säfär yasawçı Şäntop başqala Madridtağı parlament binasında uzdırılğan söyläşü waqıtında parlamentnıñ maqtawlı däftären imzaladı.
İke il parlamentları arasındağı mönäsäbätlärneñ nığıtıluınıñ Törkiyä belän İspaniyanı ber-bersenä tağın da yaqınaytaçağına basım yasawçı Şäntop däftärgä:
"Urta diñgez mäydanında tınıçlıqqa häm mullıqqa möhim öleş kertäçägenä häm ike yaqlı mönäsäbätlärneñ tağın da alğa taba baraçağına min ışanğan Törkiyä häm İspaniya parlamentlarınıñ yaqın êşçänlege bezneñ êçkersez telägebez. Bu cähättän xörmätle ispan parlamentı başlığı Batetkä qabul itkäne häm yaqınlığı öçen räxmätläremne citkeräm”, - dip yazdı.
Şäntop “IE Business Scholl”ğa bäyle “Global International Relations Center”da (Global’ xalıqara mönäsäbätlär üzägendä) törle töşençä oyışmalarınnan belgeçlär häm uqıtuçı-ğalimnär belän oçraşqan, Törkiyäneñ tärtipsez migrantlar häm qaçaqlar belän bäyle säyäsäten añlatqan ide.
Bäyläneşle xäbärlär
Törkiyä Ğaläm agentlığınıñ uñışı
Agentlık Xalıqara Astronavt Federaŝiyasenä räsmi räweştä äğza buldı
Ğıyraqnıñ tön'yağınnan qayğılı xäbär
“PKK” terror oyışmasına oyıştırılğan operaśiyädä 1 ğaskäri şähit buldı , 1 ğaskäri yaralandı


text:
Qırımnıñ Ukraina subyekti kimligi Qırımdaki siyasiy mabüs qırımtatarlar ve ukrainlerniñ fikirlerine bağlı.
Bu aqta rusiyeli advokat Nikolay Polozov «Gordon» ukrain haber resursına ayttı.
«Qırımda qırımtatar ve ukrain siyasiy mabüsleriniñ azat etilüvi nasıl olsa da yarımadanı işğalden qurtaruv meselesine bağlı. Belki, (Ukraina – QA) Prezident ofisi daa çoq gaz meselelerini muzakere etmege begene. Amma Qırımda bunı añlamaylar. Çünki Qırımnıñ Ukraina subyekti kimligi siyasiy mabüslerniñ fikirlerine bağlı. Akimiyet bu problemnge kene köz yumsa, bu insanlarnıñ canı ağıra, çünki olarnıñ meselesi evellilikke köre üçünci sırada buluna», – dep qayd etti Polozov.
Polozovnıñ bildirgenine köre, işğal etilgen Qırımda ve qomşu Rusiyede tutulğan qırımlı siyasiy mabüsler azat etilse, Kreml Ukraina akimiyetinden suv bermesini talap etmesi mümkün.
Tutulğan şahıslar soñki sefer 2019 senesi dekabrniñ 29-nda Donetsk vilâyetiniñ «Mayorsk» keçiş noqtasında deñiştirildi. Umumen almaşuv çerçivesinde Ukrainağa 76 insan teslim etildi: 12 arbiy ve 64 vatandaş.
Dekabrniñ 30-nda Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi qırımlı mabüsler kelecek basamaqta azat etilecek insanlar cedveline kirsetilecek, dep bildirdi.
Büyük Britaniya elçisi Melinda Simmons «Donbasta esarette olğan ukrainalılarnıñ qaytmasını» tebrikledi.
«Şimdi Rusiye Rusiye ve Qırımda tutulğan bütün ukrainalı siyasiy mabüslerni azat etmeli», – dep yazdı o, Twitterde.
Kanadanıñ Ukraina elçihanesi dekabrniñ 29-nda ukrainalı esirler ve Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ işğal etilgen rayonları reineleriniñ azat etilüvini tebriklep, Rusiye ve Qırımda olğan ukrainalı siyasiy mabüslerniñ azat etilüvine çağırdı.


text:
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti qırımtatarlarnıñ taqibatını devam ete. Hususan, 2015 senesinden berli eñ azından 63 qırımtatar sahte qabaatlav ile apis etildi. Bu Human Rights Watch halqara uquq qoruyıcı teşkilâtınıñ maruzasında bildirile.
"Tek mart ayında Rusiye akimiyeti 24 adamnı tevqif etti, olarnıñ çoqusı "Qırım birdemligi"niñ azaları edi. Er kesni Rusiyede yasaq etilgen, amma Ukrainada serbest faaliyet köstergen "Hizb ut-Tahrir" teşkilâtı ile alâqada qabaatlaylar", - qayd etti uquq qoruyıcılar.
Beyanatta, tutulğanlarnıñ iç birisi yapılğan zorbalıq eyleminde qabaatlanmadı, dep qoşula.
"Rusiye akimiyeti eñ azından dört adamnı işkencege oğrattı. İyünde akimiyet Qırımda aynı qabaatlav ile daa sekiz adamnı tevqif etti", - denile vesiqada.
Bıltır iyül ayında Qırımdaki rusiye akimiyeti, qırımtatarlar yarımadanıñ ilhaqını qabul etmegeni içün, olarnı ekstremist ve terrorist olaraq köstermege tırışa. Terrorcılıqta qabaatlav ise qolay basqı aleti oldı. Bu aqta halqara uquq qoruyıcı Human Rights Watch teşkilâtınıñ Avropa ve Merkeziy Asiya boyunca müdiri Hugh Williamson bildirdi.


text:
Bhutto, BBC belän yasağan äñgämäsendä, bälki alğa taba tağın höcümnär bulsa da, Paqstan Xalıq Partiäseneñ häm üzenneñ iminlek qurqısına qaramastan Ğinwarda bulaçaq saylawlarğa qatnaşaçağın äytte.
Höcüm, Pänceşämbe könne Bhuttpnıñ 8 yıldañ soñ sörgennäñ Qaraçigä qaytqanda qarşı alu çaraları waqıtında bulğan ide. Bhutto, höcümdä Paqstannıñ soñgı xärbi başlığı Zia ul Xaq tarafdarlarıñ ğayeplägän ide.
Bhutto, Paqstanğa qaytır aldınnañ, ekstremist törkemnär tarafınnañ üzenä qarşı bulaçaq höcümnär xaqında baştañ kisätelüen äytte.. Paqstan Elemtä ministrı, Tariq Aziz, Bhuttonı saqlar öçen hökümät tarafınnañ barlıq çaralarınñ kürelde dip äytte.


text:
OSCEde AQŞ vekilleri Rusiyeni ilhaq etilgen Qırımdaki vaziyet aqqında serbest haber aqınına mania olmamağa çağırttılar. Bu vekillikniñ resmiy Twitter saifesinde bildirile.
"Qırım Ukrainanıñ ayırılmaz parçası edi ve olıp qala. AQŞ yarımadaki vaziyet aqqında serbest haber aqınına mania olmamağa çağırtta", - denile beyanatta.
Bundan ğayrı, Amerika diplomatları, Ukraina vatandaşlarına ülke içındi serbest yürmesine razılıq bermege çağırttı.
Human Rights Watch halqara uquq qoruyıcı teşkilât, ukrain jurnalistlerniñ yarımadağa barmasına yasaqları sebebinden, Rusiyeni Qırımdan kelgen malımat aqınınıñ boğmasında qabaatlay.
Yanvarniñ 18-nde Rusiye FSBsiniñ hadimleri Qırım.Aqiqat muarririyetinen işbirligi yapqan ukrainalı jurnalist Taras İbragimovnıñ Rusiyege ve onıñ işğali altındaki Qırımğa kirişini 2054 senesi mayısnıñ soñuna qadar yasaqladı.
Ukraina milliy jurnalistler birligi, ukrainalı jurnalist Taras İbragimovnıñ Rusiyege ve işğali altındaki Qırımğa kiriş yasağını «repressiv arsenalnıñ bir parçası» olaraq adlandırdı.
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi de İbragimovnıñ Qırımğa kiriş yasağını takbih etti. Ukraina aq qorçalayıcıları ise halqara toplulıqnı işğal etilgen Qırımda jurnalist, bloger ve faallerge basqı quvetleştirilüviniñ toqtatılması içün Rusiyege qarşı basqı quvetleştirmesine çağırdı.
2014 senesi Qırım işğal etilgen soñ Rusiye quvetçileri bir qaç Ukraina jurnalistiniñ yarımadağa ve Rusiyege kirişini yasaqladı.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov kerçekleştirgen Romaniya ziyareti vaqtında Rusiye işğal etken Qırımdaki vaziyet aqqında tarif ettiler.
Ukrainanıñ Romaniya elçihanesi bildirgenine köre, Romaniya Tış işler nazirliginde, Romaniya ükümetiniñ etnikara munasebetler departamentinde körüşüvler keçirildi.
«İşbu körüşüvler vaqtında qırımtatar halqınıñ vekilleri Rusiye işğal etken Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki vaziyet, bütün regionnı telükege oğratqan askeriyleştirüv, işğal altındaki yarımadada insan aqlarını teminlev vaziyeti aqqında malümat berdi», – dep aytıla haberde.
Ukraina elçihanesiniñ malümatına köre, Romaniya tarafı Ukraina mustaqilligi, suvereniteti ve topraq bütünligine halqara seviyede tanılğan sıñırlarda qoltutqanını bildirdi. Bunıñ delili BM Baş Assambleyasınıñ bir sıra qararğa rey bermeknen beraber, müelliflerinden biri olması da ola.
Tünevin Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov, Bükreş ava limanında Romaniya sıñırcıları tarafından üç saat tutulğanını bildirdi. Çubarovnıñ aytqanına köre, o, «Rusiye mahsus hızmetleriniñ zeerli qarmalavuçları onı Romaniyada tutmağa tırışacaqlarını beklemedi».
Çubarovnıñ qayd etkenine köre, mezkür meselege Ukrainanıñ Romaniya elçisi ve konsulı kirişmege mecbur oldılar.
Ukraina ve Romaniya diplomatik müessiseleriniñ vekilleri bunı resmiy şekilde daa izaatlamadı.


text:
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinde noyabr 17 künü Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ ceza qararı boyunca mahkeme toplaşuvı keçti, neticede apis müddetini 2016 senesi yanvar 29-na qadar uzattılar. Bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
Mahkeme toplaşuvında advokatlar Çiygoznıñ keçindirüvinde 2002 senesi doğma balası ve esli başlı ana-babası olğanı aqqında bildirdiler. Bunıñ ile imayesi Ahtem Çiygoznıñ Bağçasarayda yaşağanını, müsbet ayat tarzı olğanını ve yaqalavından evel nice sefer çetelge çıqıp, daima qaytqanını, yani Qırımnı terk etmege ve taqiqattan saqlanmağa niyeti olmağanını qayd etti.
Advokatlarnıñ sözlerine köre, Çiygoznı apiste tutmağa sebep yoq, amma mahkemeniñ fikrine binayen, cezanı deñiştirmek içün delil azdır.
Ahtem Çiygoznıñ özü mahkeme esnasını mısqıl olaraq adladı.
«Qırımda vatandaşlarıma qarşı büyük terror keçirile. Adalet aqqında aytmağa acet yoq. İşim – mısqıldır, apiste bulunmamnıñ sebebi yoq, sımarlanğan siyasiy bir iştir», – dedi Meclisniñ liderlerinden biri.
Mahkemeci Viktor Mojelânskiy Qırım rusiyeli prokuraturasınıñ şefaatını qabul etip, Çiygoznı apiste qaldırmağa qarar aldı.
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, mahkeme salonını terk etip, Ahtem Çiygoz toplaşuvda bulunğan tuvğanları, dostları, Meclis temsilcileri, qırımtatar areketiniñ veteranlarına teşekkür bildirdi ve mahkeme zalında bulunğan qırımtatar milliy areket veteranı Veciye Kaşkanıñ qolunı aldı.
Salonda bulunğanlardan biri «Ukrainağa şan-şüretler!» dep qıçırdı, Ahtem Çiygoznıñ cevabı: «Millet, Vatan, Meclis» oldı.
Çiygoznıñ advokatı Emil Kürbedinov degeni kibi, apis müddetiniñ uzattırılması aqqında mahkeme qararına itiraz bildirecektir.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznı Qırım parlamenti yanında 2014 senesi fevral 26-da keçirilgen kütleviy tertipsizliklerni meydanğa ketirmesi boyunca qabaatlap, 2015 senesi yanvar 29-da yaqaladılar.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi noyabr 17 künü fevral 26 vaqiaları boyunca yaqalanğan ve apiste bulunğan eki qırımtatar faali Ali Asanov ve Mustafa Degermenciniñ tevqif müddetlerini 2016 senesi fevral 19-na qadar uzattırdı, olar şimdi Aqmescitniñ SİZOsında bulunalar.


text:
Advokat Marina Dubrovinanıñ bildirgenine köre, müvekkili, tintüv vaqtında öldürilgen Özbekistan vatandaşı Nabi Rahimovnıñ ömür arqadaşı Sohiba Burhanovanıñ temyiz şikâyeti mayısnıñ 28-nde baqılacaq. Bu aqta «Qırım birdemligi» haber ete.
Dubrovina, Moskva kontrolindeki Qırımnıñ İçki rayon mahkemesiniñ Sohiba Burhanovanı azat etip Rusiyeden ketmesi içün quvma qararını lâğu etmege rica etecek ola.
«Şikâyetim yarın (mayısnıñ 28-nde – QA) saba 9-da baqılacaq. Uquq o qadar sert şekilde bozulğan soñ, şikâyet etilgen qarar, şübhesiz, deñiştirilmelidir», – dep bildirdi advokat.
Mayısnıñ 14-nde Rusiyeniñ Krasnodar ülkesindeki Çetel vatandaşlarını vaqtınca tutuv merkezinde advokatlar Edem Semedlâyev ve Siyar Paniç Sohiba Burhanovanı ziyaret etti.
Daa evel belli olğanına köre, Sohiba Burhanova çetel vatandaşı ya da vatandaşlıqsız şahıs tarafından Rusiyege kiriş qaidelerini ya da bulunuv rejimini bozğanında (Rusiye Memuriy bozuv kodeksiniñ 18.8 maddesiniñ 1.1 qısmı) qabaatlana.
Hatırlatamız, mayısnıñ 11-nde İçki rayonınıñ Yanış Taqıl (Zavetnoye) köyünde tintüvden soñ Nabi Rahimovnıñ ömür arqadaşı Sohiba Burhanova ve 15 yaşında oğulları Taqyuddinni tapıp olamağan ediler. Faaller, qadınnı İçki rayonındaki Rusiye İç işler nazirliginiñ migratsiya meseleleri bölügine alıp ketkenler, dep bildirgen edi.
Mayısnıñ 11-nde saba faaller Qırımda İçki rayonınıñ Yanış Taqıl (Zavetnoye) köyünde Ayub Rahimovnıñ evinde keçirilgen tintüv aqqında bildirdi.
Daa soñra «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi Aqmescit civarındaki Dubki köyünde daa bir tintüv başlandı, dep bildirdi. Anda İçki rayonı Yanış Taqıl (Zavetnoye) köyündeki evinde tahqiqat tedbirleri keçirilgen Ayub Rahimov buluna, dep tahmin etilgen edi.
Qırım ve Aqyardaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi «uquq qoruyıcı organları hadimleriniñ ayatına qast etkeninden» şübheli sayılğan 49 yaşında Aqmescit sakinine qarşı cinaiy dava açıldı, dep bildirdi. Müessise, erkek «operativ vazifede» olğan FSB hadimlerine qarşı ateş açtı, dep bildirdi.
Şübheliniñ adı ve soyadı, adiseniñ tafsilâtları Tahqiqat komiteti tarafından aydınlatılmay.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar prokuraturası, Özbekistan vatandaşı Ayub (Nabi) Rahimovnıñ Aqmescit civarındaki Dubki köyünde öldürilüviniñ tafsilâtlarını bilmek içün «kerekli tedbirler» alına, dep bildirdi.


text:
NATO, qomşu Rusiye territoriyasından ilhaq etilgen Qırımğa Keriç köpründeki avtoyol qısmınıñ açılmasına Ukraina suverenitetiniñ bozuluvı olaraq qıymet kese. Bunı AFP bildire.
«NATO Qırım köprüne Ukraina suverenitetiniñ bozuluvı olaraq qıymet kese», – yaza neşir.
Daa evel AQŞnıñ Devlet departamenti Ukraina ukümetinden izin almadan qurulmaqta olğan Keriç köprüniñ qısmen açılmasını taqbih etti.
Mayıs 16 sabasında Keriç boğazı üstünden qurulğan köpürniñ avtoyol qısmı yengil avtomobillerniñ yürüşi içün açıldı.
Bunıñ arfesinde qurulmaqta olğan Keriç köprüniñ bir qısmınıñ açılışında Rusiye prezidenti Vladimir Putin iştirak etti.
Mayıs 15-te Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Rusiye tarafından ilhaq etilgen Qırımda Keriç köprüniñ qanunsız qurulması, Kremlniñ halqara uquqqa itibar etmegeniniñ nevbetteki şaatlığıdır, dedi.
Avropa Birligi Rusiye territoriyası ile ilhaq etilgen Qırım arasında Keriç köprüniñ qısmen açılmasını sert bir şekilde tenqit etti.
Rusiye ukümeti qurulmaqta olğan Keriç köpründe naqliyat havfsızlığınıñ temin etilmesi ile bağlı işlerniñ yapılması boyunca devlet kontraktınıñ muddetini 2019 senesi dekabr 1-ge qadar uzattı.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Keriç boğazından keçit qurmaq niyeti aqqında Qırımnıñ işğalinden aman soñra, 2014 senesiniñ martında ilân etti. Köpürni 2018 senesine qadar qurmaqnı ve 2019 senesiniñ yazında işletüv içün açmaqnı vade ettiler.
Ukraina tarafı Rusiye ile köpürniñ qurulması aqqında añlaşmadan 2014 senesinde – Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ çıqtı.


text:
Rusiye nezaretindeki Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi oktâbr 29-ında oturışta "Veciye Kaşka davası" iştirakçileri Asan Çapuhqa, Bekir Degermenci, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaçnıñ ükmüne apellâtsiya şikâyetini qanaatlendirmedi, bildire Qırım.Aqiqat mühbiri.
"Bugün "Veciye Kaşka davası" denilgen davağa köre advokatlarnıñ apellâtsiya şikâyetlerini baqtılar. Mahkeme, er şeyni amelde qaldırdı, bu ögünden belli edi. Biz, Kiyev rayon mahkemesiniñ ükmüne apellâtsiya şikâyetini bergenimizden yarım yıl keçti. Bütün bu vaqıt adamlar ev tevqifinde bulundı. Birevni yoqlamaq, bir yerge barmaq imkânları yoq edi. Olarnıñ yaşayışı sıñırlanğan edi", - aytıp berdi advokat Edem Semedlâyev.
2019 senesi aprel 7-sinde Rusiye nezaretindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi, "Veciye Kaşka davası" iştirakçilerine üküm çıqardı. Asan Çapuhqa üç buçuq yıllıq, Bekir Degermenci, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaçqa üç yıllıq şartlı cezanı üküm etti. Üküm apellâtsiyası baqılmağance, iştirakçilerniñ episi ev tevqifi altında bulunacaq. Aynı vaqıtta, bundan evel Bekir Degermenci, Asan Çapuh, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaç qabaatlarını tanımağan edi.
2019 senesi oktâbrde "Veciye Kaşka davası"nıñ iştirakçisi Asan Çapuhqa onkologiya hastalığı diagnozı qoyulğanı belli oldı.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Qırımdaki Rusiye mahkemesiniñ «Ukraina milliy batalyonında» iştirak etkeninde qabaatlanğan Mecit Ablâmitovğa qarşı ükmüni «qırımtatarlarnı siyasiy sebeplerden taqip etüv» ve «repressiyalar» dep adlandırdı.
Bu aqta Denisova Telegram kanalında yazdı.
«Cinaiy dava sahte, mahkeme qararı ise sebepsizdir, dep qayd etem. Tahqiqat vaqtında sorğularda Mecit Ablâmitovdan bütün şaatlıqlar FSB hadimleriniñ basqısı altında alınğan edi», – dep aytıla haberde.
Denisovanıñ qayd etkenine köre, «işbu batalyon davasınıñ sahte qabaatlavları esasında Qırımda beş Ukraina vatandaşı qanunsız şekilde mahküm etildi – Edem Kadırov, Fevzi Saganci, Dilâver Gafarov, Nariman Mejmedinov, Aydın Mamutov».
Rusiye kontrolindeki Qırımnıñ İçki rayon mahkemesi martnıñ 23-nde Mecit Ablâmitovnı Rusiye Ceza kodeksiniñ 208-inci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden Noman Çelebicihan batalyonında iştirak etkeninde qabaatlap, 6 yılğa sert rejimli koloniyada qalmasına ve azatlığınıñ 1 yılğa sıñırlanmasına üküm etti. Qabaatlav tarafı Ablâmitov içün 8,5 yıl apis cezası berilmesini istegen edi.
2020 senesi avgustnıñ 19-nda Rusiye FSBsi «ukrain milliy batalyonında» iştirak etkeninden şübheli sayılğan Qırımnıñ İslâm Terek rayonınıñ sakinini tuttı, dep bildirdi. İslâm Terek rayonınıñ sakinine qarşı cinaiy dava açıldı. Al-azırda şübheli tutuldı. FSB, qırımlı 2016 senesi esas Ukrainağa ketip, «Lenur İslâmov qurğan N.Çelebicihan batalyonına» kirdi, dep bildire.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası «Noman Çelebicihan göñülli qırımtatar batalyonında» iştirak etkeni içün Ukraina vatandaşınıñ qanunsız tutuluvı ve evinde tintüv keçirilüvi boyunca cinaiy tahqiqat başlattı.
Daa evel Qırımda qurucısı Lenur İslâmov olğan «Noman Çelebicihan göñülli batalyonınıñ» azaları olaraq tanılıp qabaatlanğan üç qırımtatarına qarşı qabaatlayıcı qarar çıqarılğan edi. Bu birleşmeniñ azaları olğanınen bağlı şübheler ile qırımlılarğa qarşı eki ğıyabiy qarar da çıqarıldı.


text:
Kyivdeki Mustaqillik meydanında oktâbrniñ 1-nde vatandaş jurnalisti, qırımlı bloger Nariman Memedeminovğa qoltutuv aktsiyası keçirilecek. Onı Rusiye uquq qoruyıcıları terrorizmge çağırğanında qabaatlaylar.
«Saat 16:30-da Nariman Memedeminov Rostov-na-Donunıñ Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesinde soñki sözüni aytacaq. Oturışuv vaqtında advokatlar oña aktsiya aqqında tarif etip, destek sözlerini yetkize bile», – dep aytıla tedbir teşkilâtçılarınıñ haberinde.
Rusiye prokurorı Aleksey Aydinov terrorizmge açıq çağırğanında qabaatlanğan vatandaş jurnalisti Nariman Memedeminov içün altı yıl umumiy rejimli koloniyada qalmasını istedi.
2018 senesi martnıñ 22-nde Bağçasaray rayonında Rusiye telükesizlik hadimleri ve uquq qoruyıcıları Nariman Memedeminovnıñ evini tinttiler. Ondan soñ faaliyetçi Aqmescitteki Rusiye FSBsi idaresine alıp ketildi. Martnıñ 23-nde mahkeme Memedeminovnı tevqif etti.
Memedeminovnı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatlaylar.
Martnıñ 23-nde QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
Bäğdad Mäxkämäse Ximik Ğaline ülemgä höküm itte
Ğiraq Yuğarı mäxkämäse Saddam Xösäyenneñ tuğanıñ 1988nçe yılda Kördlärne küpläp ütertkän Anfal çaralarında qatnaştanşlığı öçen ülemgä höküm itelde. Ximik Ğali dip tanılğan Ali Xasän äl-Mäcit, suğış cinäyätçelegendä, genotsitdä gaz qullanıp üterüdä ğayeple tabıldı häm ülem cäzasına xökem itelde. Anfal Genodsitın citäklägän Sultan Haşim, tınıç xalıqqa ximik qorallar belän höcüm oyıştırıp keşelärne sürgengä cibärüdä ğayeple dip tabıldı, häm ğömerlekkä törmä cäzasına hökem itelde. Bügen qarar qabul itelgännäñ soñ Kürdlär yäşi torğan Xaläpçä da xalıq qararnı şatlanıp qabul itte. Xaläpçädä yäşäwçe Yassin Qamal Mäxkämä qararı turında bolay dide. "Bez Ğiraq hökümäteneñ Ğali Xäsannı Xaläpçägä kiterep monda üterülüen telibez. Bu qararnı iğlan itkän federal Ğiraq xämiätenä häm mäxkämägädäge xakimnärgä räxmät äytäsem kilä.” Ğayepläwçe yaq süzlärenä qarağanda, Anfalda 180 meñ keşe hälaq bulğan.


text:
Qırım işhanesi olğan «Krımtrolleybus» lizing programması çerçivesinde 111 dane trolleybus teslim aldı. Bu aqta mayısnıñ 7-de Kreml nezareti altındaki Qırım transport naziri Aleksandr Rıbak beyan etmekte.
«Krımtrolleybus» ahır-soñu 111 dane trolleybus teslim aldı, şu cumleden 10 danesi küşlü ve mustaqil areket etken, 17 danesi ise – şeer trolleybus yolunda işletilecek mustaqil areket etken soylarındandır», – dep beyan ete Rıbak.
Daa evel bildirilgeni kibi, Aqmescitte eki dane yañı trolleybus yolu açılğan edi. Ondan evel, şeerde çalışqan 25 marşrutnı fiyatları sabit olmağan tarifke keçirmege niyetlengenlerinen bağlı malümat peyda olğan edi.
Fevral ayında Aqmescitniñ Rus akimiyeti, şeerdeki içtimaiy taqliyatnıñ bilet fiyatlarını arttırmaqnı tüşüne edi. Bir yürme içün 20 ruble (tahminen 9-10 grivnâ) tölenmek kerek olacağı tüşünüle edi.


text:
Bunı Obozrevatel protestant papası Ruslan Zuyevniñ aytqanlarına esaslanıp bildire.
«Qırımdan çıqarılacaq tahminen yüz qoranta bar. İç olmağanda bir aileni çıqarmaq içün eñ azı 10 biñ grivna kerek. Çoqusınıñ böyle parası yoq», – dedi Zuyev.
Onıñ malümatına köre, Ukrainağa köçecek olğan qorantalar Bağçasaray, Aqmescit, Aqyar ve Yaltada yaşaylar.
«Çoqusınıñ ufaq balaları bar. Bir qorantanıñ eki yaşında balası bar ve anası ağır ayaqlı yüre. Qırımda qalğan ukrain vatandaşları içün bir de bir içtimaiy qoruv yoq. Bundan ğayrı, er vaqıt mında yaşamağan bir insan olsa, bank esabını açmaq imkânsızdır. Seniñ Rusiye pasportıñ olmasa, sen ekinci derece adamsıñ», – dep qayd etti papas.
Ukraina içtimaiy siyaset Nazirliginiñ resmiy statistikasına binaen, Qırım işğalinden soñ qıtaiy Ukrainada 13-14 biñ qırımlı qayd etildi. Resmiy olmağan malümatqa köre, olarnıñ sayısı 20-30 biñ insannı teşkil ete.


text:
NATO, Ukrainağa kösterilgen arbiy yardımnı kenişletmege çağıra. Bu aqta arbiy-siyasiy ittifaqnıñ baş kâtibi Jens Stoltenberg Brüsseldeki matbuat konferentsiyasında bildirdi, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Stoltenbergniñ aytqanına köre, Ukrainağa qoltutuv meselesi eñ yaqın eki künde mudafaa nazirleriniñ körüşüvinde baqılacaq. O, NATO şimaliy-atlantik şurasınıñ azaları bir aftadan soñ Ukrainanı ziyaret etecek, dep qoştı. Ekspertler Odesa ve Kyivni ziyaret etip, Ukraina ordusınıñ vaziyetine qıymet kesecek.
Stoltenberg, Rusiye ve Türkiyeniñ Suriye-Türkiye sıñırını beraber patrual eteceklerine dair soñki añlaşmalarını izaatlap, qıymet kesmek içün daa erte, dep qayd etti. NATO baş kâtibi taraflar zıddiyetni siyaset yolunen al etmege tırışqanı içün ümüt bar, dep qayd etti.


text:
Çarşenbe künü, noyabr 5-te, Moskvada Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ siyasetine qarşı olğan ve grajdanlıq faaliyetinen belli olğan Rusiye oyuncısı Aleksen Devotçenko ölü tapıldı.
«Oyuncınıñ cesedi Altufyevskoye şosse, 100 adresi boyunca kvartirasında tapıldı. Aktörnıñ ölümi kriminal olğanını tahmin etmek içün sebepler bar», – aytıla TASS beyanatında.
Devotçenko çalışqan «Gogol-tsentr» teatrinde oyuncınıñ ölümi aqqında resmiy malümatları olmağanlarını bildireler.
Malüm ki, Devotçenko Birleşken grajdanlıq frontunıñ azası edi, «Razı olmağanlarnıñ yürüşinde» iştirak etti. 2010 senesi «Putin ketmeli» açıq mektübini imzaladı. Oyuncı Rusiye prezidenti bergen devlet mukâfatlarından vazgeçti.
Berilgen malümatqa köre, 2014 senesi mart ayında Devotçenko Ukrainağa qol tutmaq maqsadında «Bizler Sizlernen!» mektübini imzaladı.
Bunıñnen beraber, Aleksey Devotçenko sentâbr 21-de Moskvada Rusiyeniñ Ukrainada istilâsına qarşı olıp keçken Barışıq yürüşine bağışlanğan leyhada iştirak etti. «Dojd» mustaqil telekanalı «Otkrıtaya Rossiya» telekanalınen beraber Barışıq yürüşinen bağlı bir sıra video levhalarını azırladılar. Mında adamlar cenkke qarşı şiirlerni oquylar.
Aktör «Banditskiy Peterburg», «Zolotoy telenok» (2006), «Stolıpin ... Nevıuçennıye uroki» (2006 g.), «Ne dumay o belıh obezyan» kibi filmlerde oynadı.


text:
İşğal etilgen Qırım «Aqmescit» ava limanında antiukrain edebiyatnıñ satıluvı açıldı. Bunı çarşenbe künü, noyabr 19-da, QMC uquq qorçalayıcılarnıñ mobil taqımı öz Facebook saifesinde bildirdi.
«Rusiye teşviqatı Aqmescit ava limanında musafirlerni antiukrain edebiyatnıñ çeşitligi ile qarşılay. Meraqlısı şu ki, er şeyni endi yazıp, biñlerce kitapnı neşir etmege yetiştirdiler. Kerçekten, yaş qırımlılarğa işğalcilerniñ areketleri ve Ukraina siyaseti tarafından qırımlılarğa «vekil olmağanlar»ğa kibi olğan munasebeti şaraitlerinde aqıl-fikirli qalmağa ne derecede qıyın olğanını tüşünmek bile qorqunçlıdır», – deyler uquq qorçalaycılar.
Zemaneviy Rusiyede Qırım tarihı boyunca ilk ilmiy monografiya noyabr 19 künü taqdim etildi. TASS bildirgeni kibi, 450 saifeli iş «yarımadanıñ qadimiy devirlerden bugünge qadar tarihını qaplap ala».
«Ukrainada olğan tarih kitaplarını ögrenip, şaşıp qaldıq. Qırımnıñ normal professional tarihını yazmaq içün ihtiyac peyda oldı», – dedi Rusiye arbiy-tarihiy cemiyetiniñ reisi, Rusiye medeniyet naziri Vladimir Medinskiy.
Evel Qırım.Aqiqat yazğanı kibi, işğal etilgen Qırımda ukrain edebiyatını yoq eteler. «Pervasız qalma!» Bütünukrain cemiyet teşkilâtınıñ icra müdiri Oksana Levkova añlatqanı kibi, faaller bir qaç kere ukrain kitaplarnı qurtarıp, qıtaiy Ukrainağa yollamağa mecbur ediler.


text:
Devlet şurası fevral 27 künü daa bir qaç obyektlerniñ cumhuriyet mülkiyetine qoşuluvı aqqında qarar çıqarıp, işğal etilgen Qırımda «milliyleştirüv» ketişatını toqtattı, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Şu cümleden, Qırım mülkiyeti sırasına «Krımavtotrans» mülki, GSM anbarı ve Aqmescitte «Qırım yaqarlıq birliginiñ», «Yaltinskiy», «Zori Ukrainı» şifahanesi, Aqmescitte ukrain fond birjasınıñ, Yalta kinostudiyasınıñ mülki kirdi.
«Bugün, vade etkenimiz kibi, milliyleştirüv aqqında soñki qarar aldıq…Milliyleştirüv ketişatını toqtatamız», – dedi toplaşuvda Qırımnıñ öz başına tayin etilgen baş naziri Sergey Aksönov.
Qırım şirketleriniñ «milliyleştirüvi» bir yıl süre edi. Cevdelge, Ukrtelekom Qırım bölügi, «Krımenergo» şirketi, İgor Kolomoyskiyniñ mülki, «Çernomorneftegaz» aktivleri kirdiler.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov qırımlılar içün yañı 2021 senesiniñ hayırlavını videoğa çıqardı. O, Ukraina devletine sadıq qalmağa ve bir-birine qol tutmaq içün birleşmege çağırdı.
«Sayğılı vatandaşlar, ürmetli ana-babalar, ablalar, ağalar, genç qardaşlar! Birlikte yaşağanımız 2020 yıl tarihqa keçe. Keteyatqan yıl epimiz içün qolay olmadı. Elbette, halqımız bugün yaşağan bütün sıqıntılarnıñ, facialarnıñ ve acılarnıñ sebebini çoq yahşı bile. Bu sebep – 7 yıldır devam etken Qırımnıñ rus işğali. Qırım ana-yurtumıznı rus işğalcilerinden qurtarılması Qırımtatar Milliy Meclisiniñ, qırımtatar milliy areketiniñ faalleriniñ, bütün halqımıznıñ faaliyetinde birinci sıradadır… Keteyatqan sene rus işğalcileri tarafından adaletsiz ve aqsız apislerge atılğan soydaşlarımıznı iç unutmadıq ve olarnıñ azat etilmesine areketler alıp bardıq ve devam etemiz. 2021 senesi apiste olğan soydaşlarımızğa ve olarnıñ qorantalarına, ana-babalarına, balalarına, ömür arqadaşlarına baht künler ketirir», – dedi Çubarov.
O, yañı 2021 senesi milliy zafer yılı olsun, dep tiledi.
«Milletimiz halq olaraq bu basamaqlardan da keçer. Çünki uzun sürgünlikte baba-dedelerimiz adalet yolundaki küreşte böyle sınavlarda keçe bildiler. Emin oluñız, biz aqlımız, milliy duyğularımız, din ve tilimiz bizlerni daa ziyade birleştirsin. Qırımtatarı olaraq özara bir-birimizge daa ziyade yaqın olayıq. Vatanımız Qırımda yañı milliy qorantalar tizilsin. Çoq balalı ana-babalar, sağlam ve oqumış evlâtlarımız halqımıznı daa ziyade sevindirsin. Biz beli bükülmegen, cesür ve adalet küreşinde qaviyleşken halqnıñ torunları olğanını unutmadıq ve kimsege unuttırmamız. Cümlemizge kelgen yıl hayırlı közaydınlarnen kelsin. 2021 yılı milliy zafer yılı olsun!», – dep tebrikledi Meclis reisi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy yılbaş gecesi yapqan çıqışında Qırım ve işğal altındaki Lugansk ve Donetsk vilâyetleri rayonlarınıñ sakinlerine muracaat etip, olarnı «Yañı yılnı beraber qarşılamağa» çağırdı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiyeli prezidenti saylâvlarında iştirak etecegi aqqında bildirgen rusiyeli televizion alıp barıcısı Kseniya Sobçak, Ukraina ve Rusiye tarafları siyasiy mabüs meselesini çezmek kerekler, dep saya.
Oktâbrniñ 24-nde jurnalistlerniñ suallerine cevap bergende Sobçak, Rusiyede ve şu cumleden Qırımda tutlmaqta olğan ukrain siyasiy mabüsleri aqqında keniş malümat almağa azır olğanı aqqında bilidirdi.
«Men bu adamlarnıñ cedveli, olarnıñ soyadı, apiste tutulğan yeri.. Ne yerde, angi madde boyunca tutulğanları aqqında malümat bekleyim. Bu kerçekten de pek büyük problema ve onıñ mevcut olğanından haberdarmız. Doğru bir şekilde, meselâ, Putinniñ afu etmesinen kölgede bulunğan ve Rusiyede arbiy mabüs sayılmağanlarnıñ keri qaytarılması kibi meselelernen bağlı işniñ doğru yapılması hususında körüşmeler yapıla», – dep qayd etti o.
Bu arada Kseniya Sobçak Ukrainada yaqalanğan Rusiye vatandaşları aqqında da hatırlattı.
«Men aynı zamanda ukrain tarafından Ukrainada apiste tutulğan rus insanlarınıñ soyadlarınıñ berilmesini bekleyim. Böyle insanlar bar ve bu prentsipial meseledir», – dedi Sobçak.
Kseniya Sobçak oktâbrniñ 24-nde Rusiye prezidenti saylâvınen bağlı öz programması aqqında söz yürsetkende, Rusiye Qırımnı işğal eterek, öz mecburiyetlerini bozğanını, ancaq yarımadada «pek çoq rusiyeli yaşağanı» sebebinden, bu mesele muzakere etilmek kerek olğanını beyan etti.
Kseniya Sobçak prezident saylâvında iştirak etmege istegeni aqqında 2017 senesi oktâbrniñ 18-nde bildirdi. Eger rusiyeli muhalifetçi Aleksey Navalnıyniñ saylâvda iştirak etmesine izin berilse, o öz namzetini çekme ihtimali olacağını bildirdi.


text:
Qırımnıñ aman-aman bütün şirketleri dekabr 15-den işke başlamağa azır, dedi yarımadanıñ Rusiye başı Sergey Aksenov.
«Cumhuriyet rayonlarında aman-aman bütün sanaiy ve ticariy şirketler dekabr 15-den tam işke başlamağa azır… Amma ticariy şirketlerniñ iş vaqtı fevqulâde vaziyetniñ yoq etilmesi boyunca regional ştablarnıñ tarafından belgilene», – dedi o, haber ete yarımada Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti.
«Fevqulâde vaziyetniñ yoq etilmesi boyunca ştab tarafından ticariy şirketlerniñ iş vaqtına sıñırlav kirsetilmedi. Belediyelerniñ er angisi özü bu ya da o şirketniñ iş vaqtını belgiley. Havfsızlıqnı politsiya teminley», – qayd etti Aksenov.
Qırımda noyabr 22 künü saat 00:25 yarımadağa Ukraina qıtasından kelgen elektrik energiyası söndürildi. Yarımada şimdi Qırımnıñ elektrik energiyası, em de 2014 senesi Rusiyeden ketirilgen dizel generatorlar sayesinde teminlene. Amma bu yeterli degil. Qırımğa dekabr 2 künü kelgen Rusiye prezidenti Vladimir Putin Kubanden Qırımğa energetik köpürniñ birinci yolağınıñ berilmesi tedbirinde iştirak etti.
Dekabr 8 künü Ukraina energetik tertibatından Qırımğa bir elektrik yolağı boyunca elektrikniñ berilmesi ğayrıdan tiklendi. Amma Qırımda alâ daa ağ qazaları yüz bere.


text:
Keriç
Keriç (rusça Kepчb, ukraince Kepч) — şarqiy Qırımda Keriç boğazınıñ yalısında bir şeer, iri sanayı, naqliyat, turizm ve yazlıq raatlanuv merkezi, qaraman şeeri. Keriç — dünyanıñ eñ qadimiy şeerlerinden biridir. Şimdi Keriçte çeşit türlü medeniyetler ve devirlerge ait olğan bir çoq tarih ve mimarlıq abidesi bar.
TarihDeñiştir
Antik devriDeñiştir
Milâttan evel VII asırnıñ soñunda Miletos adlı yunan şeerinden kelgenler şimdiki Keriç yerinde Pantikapeyon (yunanca Pantikápaion, iran Panti Kapa sözlerinden çıqtı, tercimesi — balıq yolu) şeerini qurğan ediler. Akropol şimdiki Mitridat adlı olğan dağda bulunğan edi. Şeerniñ etrafında başqa qadimiy yunan şeerleriniñ nekropollerinden farqlı olğan nekropol bulunğan edi. Pantikapeyon nekropoliniñ terkibinde o zamanda yunanlar içün adetteki topraq qabirlerden ğayrı şeerden çölge taba keçken yolnıñ boyunda bir sıra qurğan bar edi.
Bosporostaki arbiy federatsiya. PantikapeyonDeñiştir
Şimdiki Keriç bulunğan toprağı atta milâttan evel XVII—XV asırlarda meskün eken, bunı Mayak qasabasınıñ etrafında keçirilgen atiqiy qazılmalar tasdıqlay. Amma Keriçniñ şeer olaraq tarihı qararnen 2600 yıldan evel başlandı, milâttan evel VII asırda Bosporos Kimmerikos (Keriç boğazı) yalısında qadimiy yunan müstemlekecileri arbiy federatsiya teşkil etken bir sıra mustaqil şeer-devletni qurdılar. Şeerlerara ittifaqnıñ maqsadı — tamır halqqa (skitlerge) qarşılıq yapuv edi.
Bosporos Devletiniñ ahırıDeñiştir
I asırdan başlap ep Bosporos Devleti kibi Pantikapeyonğa de gotlar ücüm ettiler.
370 seneleri hunnular istilâsı vaqtında Pantikapeyon tamamen yoq oldı. Onıñ keniş yerleri virane alına ketirilgen edi. Amma şeer turmaqta edi ve yaqın arada canlanıp Şimaliy Qara deñiz yanınıñ iri alış-veriş ve esnaf merkezine çevirildi.
Orta asırlarDeñiştir
VI asırda şeer Bizans İmperiyasınıñ akimiyetinde bulundı. I Yustinian imperator qararınen anda garnizon yollandı da qale qurulışı başlandı, qaleniñ adını Bosporos qoydılar.
VIII asırda Qırım Hazar Qağanlığınıñ tesiri altına tüşti. Bospor adı Qarşa ya da Çarşa adına deñiştirildi.
IX—X asırlarda Şimaliy Qara deñiz yanınıñ saipleri slavânlar oldılar. Tmutarakan knâzığı qurulğanınen Korçev denilgen şeer Qadimiy Rusiyeniñ deñiz araba qapısı edi. XIII asırda moğollar Qırımnı ve bu cümleden Korçevni fetih ettiler.
1318 senesi şeer Şimaliy Qara deñiz yanındaki ceneviz müstemlekeleriniñ terkibine kirsetildi.
1475 senesi şeer Osmanlı Devletiniñ ükümine keçti. O arada Keriç berbat bir alğa keldi ve Zaporog qazaqları tarafından bir qaç kere ücümge oğradı. XVIII asır başında Azaq deñizinde Rusiye öz arbiy küçüni quvetlendirgenine cevap olaraq osmanlılar Keriç boğazı yalısında Yeñi Qaleni quralar.
Yañı zamanDeñiştir
Rus-osmanlı cenkinden soñ 1774 senesindeki Küçük Kaynarca muqavelesine köre Keriç ve Yeñi Qale Rusiye terkibine kirsetilgen edi.
1783 senesi Keriç Tavriya guberniyasınıñ terkibine kirsetildi. Şeerniñ ealisi yunanlar, ruslar, ukrainler, italyanlar ve ermenilerden ibaret edi. 1821 senesi Keriç ve Yeñi Qale hususiy memüriy birlemge — Keriç-Yeñi Qale şeerbaşlığına ayırıldı. Bu aradan başlap şeer abadanlaşıp başlay.
1855 senesi Qırım cenki vaqtında şeerni ingliz ordusı yıqıp berbat etti.
II Cian cenki vaqtındaki KeriçDeñiştir
II Cian cenki vaqtında Keriçte sovetnen alman orduları arasında bir çoq deşetli uruş olıp keçti. 1941 senesi noyabr ayında şiddetli uruşlardan soñ almanlar şeerni işğal ettiler. 1941 senesi dekabr 30 künü şeer birinci sefer azat etildi. Sovet ordusı keri çekilgenden soñ askerlerniñ bir qısmı partizanlarnen beraber Acı Muşqay taşparçalav quyularına kete.
1944 senesi aprel 11 künü Keriç tamamen azat etildi.
1973 senesi sentâbr 14 künü Keriçke şeer-qaraman rütbesi berildi.
SanayıDeñiştir
XX asırnıñ ekinci qısmında Keriç iri gemi yapıcılığı ve maden tökmeciligi merkezi olıp qaldı.
Şuralar Birligi dağılğanı ve bazar iqtisadiyatına köçkeninen gemi yapıcılığı ve maden tökmeciligi saaları zayıflaştılar. Şeer sanayı merkezinden turizm ve yazlıq raatlanuv merkezine çevirildi.
Şeerniñ tarihı boyu balıqçılıq onıñ içün pek emiyetli edi ve şimdi de Keriç ealisiniñ büyük bir qısmı bu saada çalışa.
NaqliyeDeñiştir
Şeerlerara ve halqlarara köçürmeler Keriçte Keriç ticaret limanı, demir yol vokzalı, avtostantsiya ve kiçik aeroport eda ete.
İçtimaiy naqliyat olaraq şeerde esasen avtobuslar ve marşrut taksileri qullanıla. 2004 senesi Keriçniñ ilk trolleybus marşrutı işletildi.
MaarifDeñiştir
Şeerniñ ameldeki oquv yurtları bular (2004 senesi):
- 28 mektep
- 9 aliy oquv yurtu
- gemi-mehanik ve politehnik tehnikumlar
- tibbiyet oquv yurtu
- 6 ihtisas-tehnikiy oquv yurtu
- bala bağçaları
Turizm ve raatlanuvDeñiştir
Qara ve Azaq deñizleriniñ yalılarında bulunma sayesinde yaz vaqtında Keriçke sabıq ŞSCB memleketlerinden raatlanmaq içün bir çoq kişi kele.
Keriç yarımadasında bir qaç şifaiy çamur çeşmesi bar.
GPS sistemasında koordinatlarDeñiştir
- Yeñi Qale: (WGS 84): N 45 20.8368 E 36 36.1027
- Keriç qalesi: (WGS 84): N 45 18.8799 E 36 28.1891
- Töbeçik gölü: (WGS 84): N 45 10.8202 E 36 24.2984
- Çar qurğanı (WGS 84): N 45 22.4974 E 36 32.7114
- Melek Çeşme qurğanı (WGS 84): N 45 21.7691 E 36 28.2041
- Mitridat dağınıñ başı (WGS 84): N 45 21.0029 E 36 28.1762
- Mitridat büyük merdiveni (WGS 84): N 45 21.0482 E 36 28.3833
BağlantılarDeñiştir
- Bospor devleti ve onıñ şeerleriniñ kümüş aqçaları (Rusça)
- Şeer saytı (Rusça)
- Web-kamera
- Web-kamera
- Kence oğulnıñ soqağı — Keriçteki cenk vaqialarını tasvir etüv. (Rusça)
- Keriç — 27 asırnıñ şeeri (Rusça)
- Şeer aqqında, Keriçke ait olğan sitelerniñ katalogı (Rusça)
- Keriçte basılğan "Bospor" gazetasınıñ saytı (Rusça)
- ПaHcиoHaT(Rusça)
AtıflarDeñiştir
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.


text:
Almaniyalı Drezden şeerinde cami ve Halqara kongress-merkezi binaları yanında eki patlav yanğıradı. Politsiyanıñ malümatına binaen, kimse zararlanmadı.
Uquq qoruyıcılarnıñ bildirgenlerine binaen, patlavlar sentâbr 26-da aqşam yüz berdi. Taqiqatçılar patlav yerinde öz elinen yapılğan patlatıcı aletler parçalarını taptı.
Şeerdeki camilerde qoruv qaviyleştirildi.
«Şimdilik patlav içün mesüliyet aqqında arizalar olmasa, bunıñ sebebi ksenofobiya olğanını tüşünmelimiz», – dep ilân etti yerli politsiya yolbaşçısı Horst Kretsşmar.
Drezden almaniyalı Saksoniya toprağınıñ memuriy merkezi ola. Bu yerde Pediga qaçaqlarğa qarşı siyasiy areket (Vatanperver avropalılar Ğarpnıñ islâmlaştırılmasına qarşı – QA) teşkil etilgen.