text:
Rusiä xärbiläre azat itelügä qaramastan, Mäskäw Gruziägä çikläwlär kertte
Düşämbedä Gruziä räsmiläre küzläwdä ğäyeplängän Rusiä ofitserların azat itügä qaramastan, räsmi Mäskäw bu ilgä çikläwlär kertte. Gruziä belän här törle transport bäyläneşe, poçta elemtäse tuqtatıldı.
"Gruziä çitlegennän tuğan tufraqqa qaytuığız belän qotlıym. Rusiä ofitserlarına xas tüzemlek kürsätkänegez öçen räxmät. İxtimal, bu Gruziädän bu yılda soñğı oçqıç bulır" di Rusiäneñ Saqlanu ministrı .
İvanovnıñ bu yanawı ni däräcädä dörester, ämmä uzğan tönnän başlap Rusiä belän Gruziä arasında hawa bäyläneşe özelde. Aeorflot räsmiläre äytüenä qarağanda, Üktäber axırına qädär. Monnan tış, Gruziä belän Rusiä arasında timer yul, maşina, su ylları yabıldı, poçta elemtäse tuqtatıldı. Monı Gruziä yağı da rasladı:
"Bez här törle cir öste, häm yök, häm yulçılar transportına çikläwlär kertelü turında räsmi kisätü aldıq. Şuña basım yasıysım kilä: bu ike yaqlı kileşülärne bozu bulıp tora, anda beryaqlı adımnar qaralmağan" di Gruziäneñ Tışqı eşlär ministrı urınbasarı Nikolaz Natbiladze.
Natbiladze süzlärençä, Rusiä oçqıçları Gruziägä oçmasa da, Gruziä kükläre alar öçen açıq bulıp qala.
Transport çikläwlärennän tış Mäskäw tağın Rusiädän Gruziägä aqça küçerülärne tuqtatırğa äzerlänä. Ofitserlar azat itelügä qaramastan, Duma bu mäsäläse barıber tikşeräçäk, dide sişämbedä Duma räise Boris Grızlov.
Bu çikläw Rusiädä qazanğan aqçaların Gruziädäge tuğannarına cibärep yatqan gruzinnarğa awırlıqlar tudıra ala. Rusiädä million-yarım çaması gruzin bar dip sanala. Şularnıñ ni barı 10 meñ çaması räsmi terkälgän.
Cibärelgän aqçanıñ külämenä kilgändä, ike ilneñ räsmiläre äytkän sannar şaqtıy ayırıla. Rusiä räsmiläre äytüençä, gruzinnar yılına 2 milliard dollar çaması aqça küçerä, bu keremnärdän Rusiä qaznasına ber tiem salım da kermi.
Gruziä räsmiläre isä bu san küpertelgän di. Gruziäneñ milli bankı belderüençä, şuşı yılnıñ berençe 8 ayında gruzinnar üz ilenä 219 million dollar cibärgän.
Rusiädä qanunsız eşlägän gruzinnarğa xäzer ildän quılu yanıy. Düşämbedä Rusiäneñ Migratsiä xezmäte Mäskäwdä 13 şundıy gruzinnı inde totqarlağan.
Rusiäneñ bu çikläwläre küpmegä barır, äytüe qıyın. Döres, alar berençese tügel. Şuşı yılnıñ yazında Mäskäw Gruziädän şäräp, mineral su, ciläk-cimeşlär kertüne tıyğan ide. Mäskäw monı tawarlarnıñ naçar sıyfatı belän añlattı, Tiflis – säyäsi uyın dip.
Rusiä-Gruziä mönäsäbätläre 2003 yılda xakimiätkä Mixail Saakaşvili kilgäç bozıldı. Tiflis Mäskäwne Abxaziä häm Könyaq Osetiä separatisların yaqlawda ğäyepli. Tiflisnıñ NATOğa kerü niätläre Mäskäwneñ açıun çığara.
Sişämbedä Gruziä parlamentı räise Nino Burjanadze Gruziä çikläwlärgä qarşı toraçaq dip belderde.
"Gruziä bu blokadağa älbättä qarşı toraçaq. Läkin sivilizatsiäle illär ber-berse belän bolay söyläşergä tieş tügel" di Gruziä parlamentı räise.
Mäskäw belän Tiflis arasındağı bu qarşılıq ni belän beter, älegä äytüe qyın. Älegä här taraf üzenekendä tora.
Ali Ğilmi


c: text/html

text:
Zañ jobaları atawınan bastap azamattar üşin tüsinikti bolwı kerek. Eñ bastısı, zañdar xalıq üşin jazılwı kerek. Bügin Mäjiliste «Jäbirlenwşilerge zïyandı ötew qorı twralı» zañ jobasın talqılaw barısında tömengi palatanıñ törağası Nurlan Nığmatwlïn osınday` pikir bildirdi, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
«Jäbirlenwşilerge zïyandı ötew qorı twralı» zañ jobasın talqılaw barısında depwtattar qujattıñ atawı onıñ mazmunına säy`kes kelmey`tinin ay`ttı. Bul usınıstı Mäjilis törağası Nurlan Nığmatwlïn qoldadı.
«Zañ jobasınıñ atawın özgertken durıs şığar. Mısalı, «qılmıstıñ key`bir türlerinen jäbir körgenderdiñ zardabın ötew» dep atawğa boladı. Zañ jobasınıñ mäni qor qurwda emes, jäbirlenwşilerge ötemaqı tölewde bolıp otır. Zañ jobaları atawınan bastap azamattar üşin tüsinikti bolwı kerek. Atawın oqığan adam birden zañ jobasınıñ ne jöninde ekenin uğwı tïis. Eñ bastısı, zañdar adamdar üşin jazılwı kerek», - dedi Nurlan Nığmatwlïn.
Ay`ta ketey`ik, qılmıstıq quqıq buzwşılıqtardan jäbir körgenderdiñ jekelegen sanattarına sot ükimi şıqqanşa birjolğı qarjılıq ötemaqı tölew közdelip otır. Munıñ quqıqtıq negizderi «Jäbirlenwşilerge zïyandı ötew qorı twralı» zañ jobasında ay`qındalğan. Mäjilistiñ jalpı otırısında atalmış zañ jobası birinşi oqılımda maquldandı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sarıtawda İslam Xalıqara Konferensiäse
Bu könnärdä Sarıtawda islam dinenä bäyle berniçä qızıqlı häm möhim waqiğa buldı. Şularnıñ berse – 22 sentäberdä şähärdä uzğan xalıqara fänni-ğämäli konferensiä. Ul İslamnıñ Altın urtalıq prinsibı – tormışqa dip ataldı. Törle illärdän häm Rusiä töbäklärennän islam belgeçlären, ğalimnärne, din eşleklelären cıyğan älege fänni cıyılış turında tulıraq mäğlümät alır öçen bez İdelbuyı möselmannarı diniä näzaräte citäkçese Möqätdäs xäzrät Bibarsovqa möräcäğät ittek. Azatlıq radiosı tıñlawçılarına ul menä närsälär söyläde.
Älege konferensiäne bezneñ Diniä näzaräte, Kuväytnıñ dini oyışmalar ministrlığı oyıştırdı. Bezgä şulay uq ölkä xakimiäte dä bulışlıq kürsätte. Anda kütärelgän mäs’älälär arasında – islam dinendä bulğan reformalar. Bu xäzerge köndä bik aktual’ mäs’älä, alar bulırğa tieşme, üzgäreşlär bulsa, alar nindi bulırğa mömkin. Döresräge, monda süz üzgäreşlär turında tügel, yañarışlar turında barırğa mömkin. Konferensiädä Kuväyt, Söğüd Ğäräbstanı, Tatarstan, Başqortstan, Mäskäw, Tönyaq Kavkazdan din belgeçläre, din eşlekleläre qatnaştı
Sarıtaw ölkäse gubernatorı Pavel İpatov konferensiä çığış yasap, ölkädäge dinara mönäsäbätlär, alarnıñ dustanä buluı xaqında söylägän häm barça qunaqlarnı yaqınlaşıp kilüçe Ramazan ayı belän qotlağan. Çığış yasawçı ğalimnär häm belgeçlär Rusiä möselmannarınıñ xäzergese häm kiläçäge, cämğiätneñ radikal’läşü problemaları, İslam häm İslamçılıq, islam dinendä reformalar digän häm başqa temalarğa fiker alışqannar. Ğomumän, älege çaranıñ töp maqsatı bulıp xäzerge cämğiättä radikal’ islamnıñ küreneşlären kimetü, şuşı xaqta Rusiä möselman cämğiätenä möräcäğät itü, dip belderelde. Ser tügel, küplär islamğa terror çığanağı bularaq qarıylar. Mondıy qaraşlar bulmasqa tieş, Şul uq waqıtta, möselmannar arasında da radikal’ qaraşlı keşelär yuq tügel, bu da – döres närsä tügel. Älege qarşılıqlarnı barı tik açıq, urtaq söyläşülär nigezendä genä çişep bula, digän fiker äytkän Novosti mäğlümät agentlığına konferensiäne oyıştıruçılarnıñ berse bulğan ölkä xökümäteneñ isemen äytmägän ber wäkile.
İslam konferensiäsennän tış, şuşı könnärdä Sarıtaw şähärendä tağın berniçä iğtibarğa layıqlı waqiğa bulğan. 21 sentäberdä şähärdä İslam kompleksı açılğan. Anda 2100 kvadrat metr mäydanda meñ yarım keşelek mäçet, 200 urınlıq xatın-qızlar mäçete, mädräsä, Diniä näzaräte binası, kitapxanä urnaşqan. Şul uq könne töştän soñ Sarıtaw ölkäse möselmannarınıñ qorıltayı da uzğan. Sarıtawda bu könnärdä menä şundıy qızıqlı çaralar uzdı.
Gölnaz İlgizär


text: Bagdad. Yäkşämbedä Ğiraq Milli Mäclese urınnarı älegä buş torğan tağın 6 ministrnı rasladı. Ämma alarnıñ berse, keşe xoquqların qaraw ministrı sönni Xäşim Abdulraxman äl-Şibli, üzenä täqdim itelgän urınnı kire qağuın belderde. Şuşı ğämälen ul, ministrlıqqa üzeneñ barı tik sönni buluı öçen genä täqdim itelüe, andıy dini büleneşlärneñ Ğiraq cämğiaten tağın da köçleräk tartqalaşularğa kiterä aluı belän añlattı. Raslanğan 6 ministrnıñ 4-se sönni ğäräp. Ğiraqnıñ neft ministrı itep şığıy İbrahim Bahr äl-Ulum, saqlanu ministrı itep sönni Saadun äl-Duleymi bilgelänä.


text:
Ulyan ölkäsennän Qazanğa säyäxätlär arta bara
Ölkäneñ iñ uñğan ana tele uqıtuçılarınnan berse Älfiä Alimova yıl sayın märkäzebez Qazanğa üz uquçıları belän säyäxätlär oyıştıra. Bıyılğı säyäxättä isä Älfiä xanım üz mäktäbe uquçıları belän genä çiklänmiçä, Çardaqlı rayonınıñ barlıq tatar awılları mäktäpläre uquçıların da cälep itkän.
Älfiä Alimova küp yıllar inde rayon buyınça ana tele uqıtuçılarınıñ metodik berläşmäse citäkçese bulıp ta tora. Bıyılğı ike oluğ yubileyğa bağışlanğan çaralar, näq anıñ tırışlığı arqasında, awıllarda ğına tügel, rayon külämendä dä kiñ bilgelänep ütte. Yaña Qızılsu häm Abdulla awıllarında uzğannar bu çaralar. Häm näq şul yubileylar çaralarında iñ aktiv qatnaşqan balalarğa büläk sıyfatında oyıştırılğan bıyılğı säyäxät.
Älbättä, barlıq balalarnı da ber avtobusqa sıydırıp bulmıy, şunlıqtan qayberlärendä kimsenü xisläre tuu ixtimalınnan çığıp, Älfiä xanım alarnı tınıçlandırırğa tırışqan: “Menä bıyıl sin bara almıysıñ inde, ämma alda yıllar küp äle, siña da milli kul''turağa, tarixıbızğa kübräk iğtibar birergä kiräk bulır, kiläse yıllarda sin dä bu säyäxätkä layıq bulırsıñ, inşalla”, dip tınıçlandırğan. Ä Qazanğa säyäxät isä, Älfiä Alimova fikerençä, milli tärbiäne nığıtu, kiñäytü öçen bik şäp stimul bulıp tora. Moña şulay uq Qazanda bulıp qaytqan iptäşläreneñ üz tä''sirläre belän urtaqlaşuı da zur etärgeç birä. Häm äti-änilärdä dä milli üzañnı nığıtırğa yärdäm itä.
Äñgämädä tağın ber möhim mäs''älä turında süz buldı. Munitsipal''läşterü turında qanun nigezendä Ürän awılı üz statusın yuğalttı häm rayon üzäge Çardaqlı qasabası eçenä kertelde. Ä bu şawqım mäktäpneñ kiläçägenä, dimäk, ana tele uqıtuğa da yanamıymı soñ? Älfiä Alimova fikerençä, ata-analar nıq torsalar, moña yul quyılmas. Häm bu fidaqär zat näq şul yünäleştä eş alıp bara da. Çönki ana tele ul belem genä tügel, ä äxlaq häm tärbiä nigeze dä. Keşe nindi genä kiñ häm tirän belemle bulmasın, imanı say bulsa, annan berkemgä dä fayda yuq. İñ berençese – tärbiä. Ä tärbiä ul barı tik ana söte belän iñgän izge ana tele nigezendä genä mömkin. Çönki här tel xalıqnıñ mental''legenä dä nigez bulıp tora.
Älfiä xanımnıñ süzlären xuplap, ber misal da kiterergä bula. Äytik, bay, qüätle, böyek urıs telendä apanı - señeldän, abıynı - enekäştän, ciñgine – kilennän, ciznine kiäwdän ayıra torğan süzlär yuq. Ä bu isä ölkänlekkä ällä ni iğtibar bulmağanğa işarä bulıp ta tora. Tatardan ayırmalı bularaq.
Ayrat İbrahim, Sember


text: Vilnyus. Yewropa Berlegenä quşılunıñ ber şartın ütäw yözennän Litva bügennän alıp üzeneñ Rusiä belän çiklärendäge kontrolne bermä-ber arttırdı. Litvanıñ çik saqçıları 1-nçe fivraldän alıp çik aşa ütü öçen Rusiäneñ xärbi tanıqlıqların, elekke sovet pasportların häm üzläre genä säyäxät itkän 14 yäştän dä keçeräklärneñ tuu turındağı tanıqların qabul itüdän tuqtadı. Rusiäneñ Kaliningrad ölkäsendä yäşägän watandaşları, 1991-nçe yılda Sovetlar Berlege tarqalğannan soñ Litva aşa älegä qädär ğadi tanıqlıqlar kürsätep kenä dä säyäxät itä ala ide. Läkin Yewropa Berlegenä quşılır aldınnan Litva üze aşa ütü şartların qırıslattı häm xäzer Kaliningradta yäşäwçelär ilne ütär öçen maxsus qäğäz tutırırğa tieş bulaçaq. Rusiänıñ tışqı eşlär ministrlığı älege çaralarnı tänqitläp çıqtı. Litva Yewropa Berlegenä 2004-nçe yılda quşılırğa tieş.


text: Çeçnyänıñ Sunjen rayonındağı Sernowodsk torlaq punktında ike ofitser ülgän häm ikäwhe awır yaralar alğan. Ular qäfeğä töşkö aş aşarğa kergäs automatıyk qoraldan atıp ülterelä. Dürt xärbi zä Çeçnyäğa Räsäyzeñ törlö töbäktärenän qontraqt nigezendä xezmät itergä kilgän. Oşo uq rayonda xärbi autoqolonna utqa totolğan. Räsäyzeñ ber xärbie häläk bulıp altawhı yaralanğan. İke keşe bik awır xäldä tip xäbär itelä. Şali rayon üzägendä Räsäy xärbizäre urındağı ike keşene qulğa alğan. Ular qala mäktäptäreneñ berehendä tabılğan minanı halıuza şiklänä. Azatlıq radiohı xäbärsehe xäbär iteüensä, qulğa alınğandar Xanqalağa Räsäyzeñ xärbi bazahına kilterelgän. Groznıy rayonınıñ Priğorodnoyı qasabahı yanındağı alışta ber mödjäxit ülterelgän. Unıñ şäxese bildälänep, käwzähe yerläw ösön tuğandarına tapşırılğan.


text:
Bıtlır Beslan mäktäbendä totıqlar alu faciğäsendä balaların yuğaltqan 6 ana bu waqıyğanı räsmi tikşerü näticälärenä protest belderep bügen 5-nçe kön açlıq tota.
Uzğan atnada Rusiäneñ baş prokurorı räsmi räweştä berdänber isän qalğan totıq aluçı dip sanalğan Nurpaşi Kulayevqa ülem cäzası birüne soradı. Kulayev berdänber xökem itelüçe dä.
Qorbannarnıñ tuğannarı faciğä öçen cawaplılıqnıñ ber öleşe xakimiätlärgä turı kilä dip xalıqara tikşerü ütkärüne taläp itä.
Uzğan atnakiçtä 7 ana açlıq iğlan itte. Ämma soñraq alarnıñ berse xäle naçarayu säbäple açlıqnı tuqtattı. Tağın ike xatınnıñ xäle naçarayğan dip xäbär itelä.


text:
Ğiraq başqalasınnan könyaqtaraq Hilla şähärendä 2 intixarçı elekke politsiä xezmätkärläre törkeme arasında bomba şartlattı. Kimendä 27 keşe hälak bulğan dip xäbär itelä.
Politsiä äytüençä şartlatuçılar xakimiät binası yanında xezmät xaqların alu öçen cıyılğan elekke politsiä xezmätkärläre arasında ütep kergän.
Berençe intixarçı bombanı törkem urtasında şartlatqan. İsän qalğannar qaça başlağaç ikençe intixarçı alar artınnan yögerep yaqında tağın ber bombanı şartlatqan.
Yözdän artıq keşe yaralanğan.
İnternettağı iğlannarda bu höcümnär öçen cawaplılıqnı Äl-Qaidäneñ Äbü Musab äz-Zärqäwi citäklägän Ğiraqtağı bülege üz östenä aldı.
Ğiraqta AQŞ xärbiläre Sönni Möselmannar partiäseneñ citäkçesen totqarlap soñraq irekkä çığardı.
AQŞ xärbiläre Ğiraq İslam Partiäseneñ räise Möxsin Ğäbdel-Xämitne yalğışlıq belän totqarlağannarın belderep aña kitergän qıyınlıqlar öçen ükeneç belderde.


text:
Çallıda häm Tübän Kamada xäter könnäre
Çallıda, Qazannı saqlawçılar ruxın iskä alu köne buyınça törle cämğiät-oyışmalar tarafınnan berqädär söyläşü-bäxäslär bulıp aldı. Qayberäwlär, xäter könen 14Hчe oktäberdä ütkärik tä, 15Hчe oktäberdä kümäkläşep Qazanğa barırbız, disä, başqaları, Qazanda xäter köne bolay da uza, 15 könne Çallıda ütkärik, diep qarşı töştelär. Şulay itep, xäter köneneñ töp çarası yäkşämbe buldı. Ä menä Tübän Qama şähäre TİÜ Xäter çarasın 14 ütktyabr'dä uzdırdı. "Azatlıq" xäbärçese älege üzäkneñ räise Xälil Äyupovtan miting-piket xaqında şuşı mäğlümatlarnı aldı.
X.Äyupov äytüençä, mitingta tarixi waqiğalar belän bügenge wäzğıät bäylänep barğan. Biredä berniçä maddädän torğan belderü dä qabul itelgän:
- Xäter köne däwlät külämendä ütkärelsen.
- Rusiädä İslamğa qarşı basım köçäyä häm monıñ alğa taba qurqınıç wäzğıät tudıru ixtimalı bar.
- Tatar telenä bügen qurqınıç yanıy Moña yul quymıyq.
- Qazannı saqlawçılar istälegenä başqalada häykäl salunı tizlätergä.
- Tübän Qamada Musa Cälilgä häykäl quyu eşen başlarğa.
Tübän Qamalarnıñ taläbe şundıy.
İctimaği üzäk räise Xälil Äyupovtan xäter köne çaralarına xoquq saqlaw oyışmalarınıñ mönäsäbäte belän qızıqsınam. Çönki, 14 oktäber könne Çallı TİÜ räise R.Kaşapov, Qazanğa, xäter könenä barğan cirendä, avtovokzalda qulğa alınıp, 3-4 säğät xoquq saqlawçılar ixtiarında bula. Tübän Qamadağı xäter könendä dä militsiä qulı sizelgän. Xälil Äyupov:
"Bilgele, bezneñ belän dä xoquq saqçıları eş alıp bardılar. Törle basım yasawlar buldı. Miting ütkärü öçen bez sorağan urınnı birmädelär. Şunlıqtan mitingnıñ bulu- bulmawı soñğı köngä qädär soraw astında buldı."
Çallıda yäkşämbe könne säğät 11- 12 qädär, 80 yaqın keşe qatnaşında piket uzdı. Xäyer, piketqa alıp çıqqan şiğar- öndämälärne tuqtap, uqıp kitüçelär sanı şaqtıy kübräk ide. Bıyılğı xäter köne Çallıda nindiräk öndämä, taläplär astında ütä soñ? Piketnı oyıştıruçılar - Milli mäcles deputatı Faiq Taciev häm "Azatlıq" tatar yäşläre berlege räise Damir Şäyxetdinov "Azatlıq" radiosına bolay didelär:
- Töp taläp, tatarnıñ däwlätçelegen torğızu.
-Rus natsizmına qarşı köräş.
-Gruzinnarğa qarşı çäbälänüne tuqtatırğa.
-1992 yılğı referendum näticälären tormışqa aşırırğa.
-Mäktäplärdä xristian dine däreslären uqıta başlaw 1552 yıl waqiğalarına awazdaş.
Ğafiulla Ğaziz , Çallı


text:
Tatar folklorı samança yañğıradı
“Aq qalfaqnıñ tabılğan çağı,-” dip isemlängän bu konsertta qatnaşuçılar arasında Finlyändiädä yäşäp icat itüçe rok- cırçı Denis Bädretdin da üzeneñ törkeme belän qatnaştı. Respublikanıñ fol''klor muzıkası ansamble citäkçese Aydar Fäyzraxmanovqa, konsert aldınnan, bu yaña programmağıznıñ maqsatı nidän ğibärät digän soraw birdek.Ul menä niçek cawap birde.
“Bik zur taşqın bulıp, efir aşa xalıqqa ,törle populyar rok, estrada muzıkası töşerelä. Şuşı taşqınğa qarşı çelteräp ağa torğan tatar xalqınıñ moñnarın, cırların, ğöref-ğadätlären, bäyrämnären säxnä aşa xalıqqa citkerü küzallana.”,-dide ul.
Tatarstannıñ xalıq artistı Aydar Fäyzraxmanov konsertnıñ programması häm Fol''klor muzıka ansambleneñ başlap cırlawçıları belän dä tanıştırdı.
“Programmada bulğan Samara ölkäsendä bielä torğan“Waqqa basu”, Baltaç, Yäşel üzän yaqlarında yaratıp bielä torğan, äle berkem dä kürmägän “Çabata” bieüe quyıldı. Borınğı “Qubızlı” biüen qızlarıbız tatar xatın –qızlarına ğına xas bulğan xäräkätlär belän kürsätä. Solistlar İlşat Valiev, El''wira Ğafurova, Almaz Nurgaliev, Ğayaz Fasiqov kebek yäşlärbez çığış yasayaçaq”,- dide ul. Aydar Fäyzraxmanov ansambl''neñ aldağı könnärdä qaysı yaqlarğa gastrol''lärgä yul totuları turında da söyläde:
“Tön''yaqta zäñgär yağulıq belän şöğellängän xalqıbızğa, annan Kabardino Balkariägä, annan inde Finlyändiägä yul totabız”- dide ul”.
Şuşı uq könne, yäğni, 26 nçı marttta 15.00 säğättä Tatar däwlät filarmoniäseneñ Pawlyuxino uramındağı konsertlar zalında Denis Bädretdin belän matbuğat konferensiäse uzdı. Denis Bädretdin jurnalistlarğa 6-9 mayda Finlyändiädä, Xel''sinki şähärendä uzaçaq «Tatar canlı muzıka festivale»n oyıştıru belän şöğellängänen belderde. Tatarstannan bu festival''dä Aydar Fäyzraxmanov citäklägän TR däwlät fol''klor muzıkası ansamble qatnaşaçaq. Avstraliädän- Zölfiä Kamalova, Qırım tatarı,-Änwär İzmaylov çaqırılğan.Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Pakstan prezidentı üzenä qarşı xökümätkä yaqlaw wäğdä itä
Pakstan prezidentı Pärwäz Möşärräf ildä demokratia çorı başlanuın häm oppozitsiä oyıştırğan yaña xökümätneñ tulı xuplaw alaçağın belderde.
"Min bu xökümätlär säyäsi tınıçlıqnı saqlar häm Pakstannıñ tiz sosial-iktisadıy üsüen täemin itär, terrorçılıqqa häm ektremizmğa qarşı köräşne şul uq köç belän däwam itär dip ömetlänäm. Yaña xökümät kemneke genä bulmasın, ul tulı yaqlaw alaçaq," - dide Möşärräf.
1999 yılda qan qoymıy ğına tüntäreleş oyıştırıp xakimiatne üz qulına alğan Möşärräf uzğan nöyäber ayında xärbi fazıyfalarınnan waz kiçte. Ämma prezident wazıyfası aña parlamentnı häm xökümätne taratu xoquqı birä.
Üterelgän elekke premyer-ministr Binäzir Bhuttonıñ oppozision Pakstan Xalıq firqäse kiçä premyer-ministr wazıyfasına üz namzäten täqdim itte. Ul firqa febräldä ütkän parlament saylawda ciñep çıqqan ide.
Pakstan Xalıq Firqäse belän elekke premer-ministr Näwaz Şärifneñ Pakstan Möselmannar Liğäsı – Nawaz dip ataluçı oppozision firqäse koalitsion xökümätne citäkliäçäk premyer urınına urtaq namzät itep Yosıf Raza Gilaninı çığardı.
Elekke parlament räise Gilani şimbä könne jurnalistlarğa il awır çor kiçerä, häm bu eştä böten il xalqınıñ qatnaşlığı kiräk bulaçaq dip äytte.
Ul şulay uq koalitsianeñ xökümät programmasın buldırası bar dide.
"Koalitsion xökümät bularaq, älbättä, anıñ programması barlıq firqälär belän kiñäşläşülärdän soñ buldırılıp il xalqına iğlan iteläçäk," – dide Gilani.
Parlamentta Gilani xökümäten raslaw mäsäläse 24 martta tawışqa quyılaçaq. İkençe könne yaña premyer-ministr prezident Möşärräfkä premyer antı birergä tieş.
Yaña koalitsion xökümät prezident Pärwäz Möşärräf xakimiaten awızlıqlarğa tırışaçaq dip kötelä.
Bu xökümät inde Möşärräf noyäber ayında ildä ğädättän tış wäzğeyät iğlan itep wazıyfalarınnan töşergän xäkimnärne kire urınnarına qaytaraçağın belderde.


text:
Samarda Ğaqil Säğirev kitabı turında fiker alıştılar
Üz ğömerenä ayaqları, qulları xäräkätsez qalğan Gakıyl' Säğıyrev ayaqlılar, qullılar öçen ruxi totrıqlıq ürnäge bulıp icat itüçe şäxes. Ğakıyl' Säğıyrev - öç töbäkneñ ğorurlığı. Tatarstanda tuğan, Samar ölkäsendä olığayğan, bügenge könnärdä Ul'yan ölkäsendä yäşi. Şağir, rässam. Karandaşın awızına qabıp räsem yasıy, şiğerlär yaza. Matbuğatta cidençe kitabı çıqtı, cıyentıqnıñ iseme – “Yöräk sere”.
Samar Duslıq yortında poeziä söyuçelär bu yulı cirle şağirlärne dä tıñladılar, Ğakıyl' Säğirevnıñ “Yöräk sere” isemle kitabı turında fikerlären dä ber- bersenä citkezdelär. Ädäbiät tügäräge citäkçese Färid Şiriäzdanov fikere:
“ Bik zarığıp kötkän kitap dönya kürde. Bu kitapnı qabat qaytıp- qaytıp uqıysıñ, icatı ber keşe ğömerenä sıymaslıq, Ğ.Säğirevneñ icatı ğäläm kiñlegen xäterlätä, tormış batırlığı härberebez öçen ürnäk.
Doşmannarım küp bulmasın öçen
Äyländerep baram duslarğa…
Bu yullar keşelek dönyasına deviz.”
Nurzidä xanım Fäyzullina menä inde 37 yıl buyına “.Säğirevneñ şiğerlären, äsärlären uqıp baruçı:
“ Yöräk sere” kitabı avtornıñ iñ yuğarı noqtası. Monda parçalar da bik küp. Bik küp dürtyullıqlar, ike poeması urın alğan. Avtornıñ yataqta ğömeren uzdıruın istä totsaq, tormışnıñ bar yağınnan xäbärdar buluı tañ qalırlıq”.
Şiğri mäclestä mäktäp uquçıları “.Säğıyrevneñ şiğerlären dä uqıp kürsättelär. Poeziä mäclesenä kilüçelär şağirneñ “Yöräk sere” isemle kitabın satıp alıp öylärenä dä alıp kittelär.
Şamil Bahautdin, Samar


text:
Bügen Germaniä belän Niderland Qabulnı saqlawçı 4200 keşelek Xalıqara İminlek Yardäme Köçläre, yäğni İSAF citäkçelegen räsmi räweştä üz qullarına aldı.
AUDİO: Xäzer citäkçelekne Germaniä belän Niderland ala. Min alar bu eşne Britaniä generalı McCool häm Törkiä generalı Zorlu kebek ük yaxşı başqarırlar dip uylıym häm min Germaniä belän Niderland citäklägän yaña idarä Qabuldağı tınıçlıqqa häm iminlekkä zur öleş kertäçäk dip isäplim.
İSAF Berläşkän Millätlär Oyışması wäkaläte belän 2001-nçe yılda oyıştırıldı. İSAF köçläre älege wäkalät nigezendä barı tik Qabulnı ğına saqlıy. İSAF ğäskärläre kiterelgännän soñ Qabul iminräk urın sanalsa da, başqaladan çittä yış qına törle atışlar, törkemara bäreleşlär bulıp tora.


text:
Ğiraqta İslam Revolyutsiäse Yuğarı Şurası, yulbaşçıları Ayatolla Mohammäd Baqer Hakim’neñ 23 yıl İranda yäşägännän soñ Ğiraqqa qaytuı turında belderde. Şiği möselmannarı ruxanie irtägä irtän Basra şähärenä kiläçäk. Bügen comğa wağäzendä Hakim soñğı tapqır İran cirendä çığış yasawın bilgeläp, Ğiraqnıñ kiläçäge-İslam däwläte, dip belderde. Hakimneñ urınbasarı häm bertuğan qardäşe Abdul Aziz Ğiraqqa inde uzğan ayda qayttı.
İrannıñ üzendä 12 keşelek Saqçılar Şurası prezident Mohammäd Xataminıñ wäkälätlären arttıru turındağı qanun ölgesen kire qaqtı. Parlament äzerlägän älege proekt qabul itelgän xäldä-konservativ şuranıñ matbuğat basmaların yabu häm studentlarnı qulğa alu kebek qararların yañadan qarap çığarğa mömkinlek birer ide. Saqçılar şurası, qanun ölgese Konstitutsiägä qarşı kilä dip anı kire parlamentqa cibärde.


text: İke kön elek Törkieneñ könçığış töbäge Bingöldä bulıp alğan cirteträweneñ qorbannarın ezläw däwam itä. Politsiä bugen Çeltiksuyu şähärendä tulay toraq xarabälärendä tağı 14 balanıñ mäyete tabıldı dip belderde. Sonğı ike köndä cimerek binadan isän kileş114 bala çığarılğan, 63 neñ mäyetläre tabılğan 20bala äle dä xarabälär astında .Politsiä isän balalarnıñ tabılu ömede bik az dip äytkän . Cir teträwe näticäsendä 147 keşe häläk bulğan ,meñnnän artıq yaralanğan. Kiçä Bingöldä meñnärçä demonstrant belän politsiä bäreleşte. Xalıq xökümät kiräkle yardämne kürsätmi dip şikäyät itä. Politsiä protest belderüçelärne taratu öçen havağa ut açtı.


text:
Vil Mirzayanov Qazannan borıp cibärelügä qaramastan BTİÜ anıñ “BызoB” kitabın täqdir itergä cıyına
İctimaği üzäk citäkçelege belän Mäskäw xälläre turında söyläşkän waqıtta Vil Mirzayanovnıñ Qazanğa kilü-kilmäwe häm şuşı uñaydan ütkäreläçäk çaralarnıñ yazmışı da täğäyenlände. Mäğlüm ki, Amerikada yäşäwçe tanılğan cämäğät eşleklese Vil Mirzayanov 22 üktäberdä Qazan hawa qırına kilep töşkäç, çiktän uzdırılmadı häm ikençe könne kire borıldı. Qazan aeroportı çik sağı kontrole citäkçelege irle-xatınlı Mirzayanovlar Rusiä Federatsiäsenä kerü häm çığu qanunınıñ 26-nçı maddäseneñ 3-nçe bülegen bozğannar dip sanıy. Yäğni, alar Rusiägä kilüläreneñ maqsatı itep turizm kürsätkännär, ä ğamäldä eş buyınça nindider çaralar ütkärergä kilgännär. Vil Mirzayanovnı häm anıñ xatının Qazan hawa qırına qarşılarğa kilgän TİÜ wäkilläre çik saqçıların bik ozaq “nigä alay, nigä bolay” dip bitärlägäç, alar ğäyre räsmi itep, “bez şundıy färman aldıq” dip äytergä mäcbür bulğannar. Şulay itep, Vil Mirzayanov Qazanğa kilep citä almadı. Pänceşämbe könne ictimaği üzäk räise Räşit Yägäfärov Qazan milli-mädäni üzägendä 24 üktäbergä bilgelängän “BызoB” kitabın täqdir itü kiçäse bulaçaq, anda inde keşelär çaqırılğan, çarağa äzerlek eşläre başqarılğan dip belderde.
Yunıs Ätnäle


text:
Rusiä xoquq yaqlawçıları baş prokuror Vladimir Ustinov täqdimenä qarşı
3 noyäberdä Mäskäwdä Bäysez pressa üzäge xoquq yaqlawçı “Memorial” oyışması wäkile Aleksandr Çerkasov häm Xel'sinki töreke xoquq yaqlawçı oyışma jitäkçese Lyudmila Alekseewa qatnaşında matbuğat oçraşuı ütkärde.
Matbuğat oçraşuı, “Artqa, uzğanğa. Rusiäneñ general prokurorı täqdime Rusiäne zur terror yıllarına kire qaytara” dip atalğan ide
Matbuğat oçraşuın oyıştıruçılar jurnalistlarğa Rusiä prezidentı isemenä yazılğan baş prokuror çığışı nigezendä barlıqqa kilgän möräcäğätlären dä belderdelär. Memorial oyışmasınıñ Vladimir Putin isemenä yazılğan möräcäğätendä mondıy yullar bar. “Däwlät Dumasında çığış yasağan baş prokuror Vladimir Ustinov terrorçılar belän köräştä alarnıñ tuğannarın da qulğa alunı täqdim itep kenä qalmıy, terrorçılarnıñ eşen mäxkämädä qarağan waqıtta ğadiläşterelgän mäxkämä tikşerüen dä taläp itä.. Anıñ bu täğdime SSSR waqıtında Üzäk başqarma komitetnıñ 1934 yılnıñ 8 iyünendä qabul itkän,qararı belän awazdaş. Ul waqıtta da xalıq doşmannarınıñ tuğannarın sörgengä cibärü qaralğan ide. Ä inde 1934 yılnıñ 1 dekaberendä Sergey Kirov üterelgännän soñ qabul itelgän terrorğa qarşı köräş qararında da Watannı satuçılarnıñ tuğannarı turında färmän kertelgän ide. Rusiä konstitutsiäse nigezendä baş prokuror Rusiä Federasiäseneñ qanunçılığın saqlawçı bulırğa tieş. İlneñ baş prokurorın bilgeläw häm eşennän azat itü dä sezneñ qaramaqta. Bezneñ fikergä kilgändä Sez Stalin qanunnarın qaytarunı täqdim itkän baş prokurorğa qarata ike törle qarar çığara alasız. Alarnıñ berse Ustinovqa eşennän kitüne täqdim itü, ikençese -täğdim itmäw. Bu qararnıñ ikese dä bilgele däräcädä Rusiäneñ kiläçägen açıqlayaçaq. Saylap alu sezneñ qulda “dip yazılğan ul möräcäğättä.
Terrorçılarnıñ tuğannarın qulğa alu Çeçnyada inde küptän ğämälgä kertelgän dide xoquq yaqlawçı “Memorial” oyışması wäkile Aleksandr Çerkasov. Ul şulay uq Patruşev tarafınnan beldergän 80 terrorçı xatın qıznıñ Rusiägä yul totuı xaqında da äytep uzdı. Ä inde yalğış, terrorçılar dip fotoräsemnäre taratılğan, İnguşetiädä eşlägän vraçlar aldında ğafu ütensälär dä, Beslandağı waqiğalardan soñ bu vraçlarnıñ fotoräsemnäre terrorçılar digän baş astında yañadan Rusiädä genä tügel, Ukrainağa da taratılğan dip xäbär itte Aleksandr Çerkasov.
Mäskäwneñ Xel'sinki törkeme xoquq yaqlawçı oyışması räise Lyudmila Alekseewa üzeneñ ni öçen bu matbuğat konferensiäsendä qatnaşuın byuelderde. Häm äle Rusiäneñ prezidentı qarşındağı keşe xoquqları yaqlaw komissiäse äğzäse bularaq, komissiä tarafınnan prezident isemenä yazılğan möräcäğätne uqıdı. Anda mondıy süzlär bar ide «Rusiädä keşe xoquqları bozıluğa üzeneñ bäyäsen birergä tieşle, Rusiä Federatsiäse prezidentı qarşındağı keşe xoquqları komissiäse Prezidentqa xoquq yaqlawçı oyışmalarnıñ taläplärenä qolaq salıp, General prokurornı eşennän azat itärgä çaqıra» dielgän ul möräcäğättä..
Näzifä Kärimova, “Azatlıq” radiosı, Mäskäw


text:
Mäskäwdäge Bäysez Matbuğat Üzägendä Başqortstan oppozitsiäse citäkçeläre xäbärçelär belän oçraştı
Başqortstan oppozitsiäseneñ koordinatsion şurası citäkçese Ramil Bignov bezneñ töp maqstan respublikada prezident Mortaza Räximovnı xakimiättän töşerü dide.
Oçraşuda şulay uq uzğan yıl axırında Blagoveççen şähärendä militsiäneñ xalıqnı küpläp qıynawı näticäsendä çıqqan cäncal turında da süz buldı. Bu ğämäl Çeçnä suğışınıñ qaytawazı dielde. Oppozitsiä berençe maydan Ufada prezident idaräse binası qarşında waqıt belän çiklänmägän protest çaraları başlarğa cıyına.


text:
Rusiädä xakimiät oligarxlardan siloviklar qulına küçte
Şulay itep, Rusiädä saylaw aldı şawqımı başlandı. Läkin dikäber ayında ütäçäk parlament saylawlarında da, kiläse yılnıñ martında ütäçäk prezident saylawlarında da, Rusiäneñ qaysı yuldan kitäçäge tügel, ä xäzerge säyäsi köçlärneñ qaysıları uırının saqlap qalaçaq - töp soraw şul bulır sıman.
Uzğan atna premier-ministr urınına hiç kötelmägän keşeneñ bilgelänüen dä belgeçlär 8 yıl däwam itkän şuşı täräqqiät mantıyğında yasalğan çirattağı adım dip bäyäli. Tärcemäi xälendä küzläwçe digän yullar bulmasa da, 7 yıl buyına finans küzläw idaräsen citäklgän häm ildäge här milekneñ niçek yatqanın belgän Viktor Zubkov asılda şul uq dairä wäkile, di alar.
Belgeçlär äytüençä, Rusiä häm sovet tarixında da iminlek xezmätläreneñ cämğiättä bu qädär kiñ cäyelgäne äle bulmağan.
FSB başlığı Nikolay Patruşevnı inde äytep torası yuq, eçke eşlär ministrı Räşit Nurgaliev, Tamojnya xezmäte başlığı Andrei Belyaninov, Migratsiä xezmäte başlığı Konstantin Romodanovskiy, Rosoboroneksport başlığı Sergei Çemezov, mädäniät häm massaküläm kommunikatsiälär idaräse başlığı Boris Boyarskov häm tağın küplär prezident ütkän yulnı ütkännär, qayberläre, äytik Belyaninov yä Çemezov kebekläre, xättä anıñ belän bergä xezmät itkän.
Kiläse yılnıñ martında ütäçäk prezident saylawlarında iñ yış telgä alınğan 4 namzätneñ 3se dä – şul uq "siloviklar".
Berençe vitse-premier Sergei İvanov tormış yulın Putin şikelle Leningrad KGBsında başlağan. Tağın ber vitse-premier Sergei Narışkin, şulay uq, Putin şikelle, tışqı küzläw üzägendä belem estägän. Timer yullar başlığı Valdimir Yakunin sovet çorında tışqı säwdä komitetı häm Berläşkän Millätlär oyışmasında xezmät itep xärbi büläklärgä layıq bula alğan.
Mäskäwdäge wazğiät analizı institutı belgeçläre äzerlägän xisapqa qarağanda, bügenge Rusiädä bay eşquar häm oliğarxlarnıñ säyäsi yoğıntısı "siloviklar" belän çağıştırğanda inde yuq däräcäsendä. İqtisadi qüätkä iä bulunıñ ber yulı – däwlät qaramağındağı mega-korporatsiälär tözep alarnıñ başına basu.
Belgeçlär monı Könyaq Aziä illärendäge avtoritar kapitalizm belän çağıştıra.
Soñğı misal itep MiG, Suxoy häm Tuploev şirkätläre nigezendä tözelgän Berläşkän Avia korporatsiäne, yä isä başında şul uq Narışkin bulğan Berläşkän köymä tözüçelär kompaniäsen, yä is Vneştorgbanknı kiterep bula.
Belgeçlär farazına qarağanda, kiläçäktä mondıy mega-korporatsiälär Rusiäneñ saqlanu, atom häm maşina tözü tarmaqların da qabıp yotaçaq.
ali ğilmi


text:
дүшәMбe, 16 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 22:23
Başqortostan prezidentı Mortaza Räximovtıñ Avstriyağa eş säfäre barışında ber nisä investitsion kileşeügä qul quyıldı. Avstriyanıñ Bad Auzee qalahında Başqortostan deleğatsiyahı Frantsiyanıñ Sen-Goben firmahı bülegendä gipsokarton eteştereü menän tanıştı. Sen-Goben häm Başqortostan xökümäte arahındağı niättär kileşeüenä yaraşlı bıl kompaniya respublikala gipsokarton zavodı tözöyäsäk. Bınıñ ösön 92 million dollar investitsiyalar bülenä. Lasselsberger kompaniyahında respublika prezidentı bında sığarılğan keramik plitalarźı qaranı. Oşonday uq şirqät tiźźän Başqortostanda barlıqqa kiläsäk. Zavod töźölöşö başlanğan, unı aldağı yıl safqa indereü küźallana. Bıl proektqa Avstriya kompaniyahı investitsiyaları 130 million evroğa ette.Räsäyźeñ Avstriyalağı sauźa wäkillegendä töźölöş häm energetika tarmağına qağılışlı ber-nisä tışqı iqtisadi dokumenttarğa qul quyıldı. Atap äytkändä Başqortostan xökümäte häm KESKO kompaniyahı arahında Öfölä qunaqxana kompleksı töźöü buyınsa niättär protokolı, şulay uq AGRİ AR kompaniyahı menän xeźmättäşlek turahında kileşeü töźöldö. İtaliyala Başqortostan prezidentı Benelli kompaniyahı eşe menän tanıştı, bında berlektä kommunal tarmaq ösön traqtorźar sığarıu mäsälähe qaraldı. ,,Uçalıla töźölä başlağan ezbiz tsement kombinatı Çexiyanıñ Räsäyźäge iñ źur investitsiya proektı häm unı boyomğa aşırıu urını itep Başqortostandı haylap beź otolmanıq. Bıl xaqta Çexiyanıñ finanstar ministrı urınbaśarı Tomaş Zidek Uçalı ezbiz-tsement zavodınıñ töźölöşönä arnalğan käñäşmälä belderźe. Respublika töźölöştö daimi iğtibar üźägendä tota, qıyınlıqtar qıśqa arala xäl itelä, bıl investorźarźa proekt uñışlı boyomğa aşırılırına häm kombinat täüge produqtsiyahın bildälängän waqıtta sığara başlauına źur ışanıs birä tine ul. Yañı sänäğät obektı Uçalı rayonınıñ Qäyepqol auılı ergähendä qorola. Ul tulıhınsa Çexiya tarafınan finanslana. İnvestitsiya küläme 18 millliard hum. Kombinat ös etapta töźöläsäk. Täügehendä ezbiz, asfalt, qom-taş, şulay uq qoro töźölöş qatnaşmaları zavodtarı häm kombinat eşseläre ösön qasaba fayźalanıuğa tapşırılasaq. İkensehe inde tsement zavodın töźöüźe küź uñında tota. Žuñğı siratta Beloret-Uçalı timer yulı halınasaq. Proektqa yaraşlı täüge produqtsiyahın kombinat 2009-sı yıldıñ sentyabrendä birer tip kötölä. Uçalıla Çexiya menän berlektä ike proekt ğämälgä aşırıla-tsemen eteştereü kombinatı töźölä häm Bayramğol ağrofirmahında mal kompleksı fayźalanıuğa tapşırıldı. Bayramğoldağı komplekstı yıhazlandırıuğa Prağanıñ Farmtek kompaniyahı investitsiyalar bülä. Azamat İźrisov äyteüensä, Çexiya kompaniyahı menän uźğan yıldan uq xeźmättäşlek alıp barıla. Toqomlo maldar alıuğa la aqsa bülenäsäk.


text:
Milli respublikalarnı beterü millätlärneñ yuğaluına kiteräçäk
Soñğı aralarda Rusiädä xakimiät vertikalen nığıtu, töbäk citäkçeläre xalıq tarafınnan tügel, ä prezident täqdime buyınça cirle qanun çığaru cıyılışları raslaw turında söyläşülär küp bara. Bu könnärdä älege temalarğa tağın beräw östälde. Törle üzäk mäğlümät çaralarında Rusiädä milli respublikalarnı beterü turında süzlär könnän-kön yışaya. Menä yäkşämbe könne Berençe – ORT kanalında efirda çıqqan Vremena tapşıruında da anıñ alıp baruçısı Vladimir Pozner studiä qunaqları belän Vladimir Putinnıñ soñğı täqdimnäre xaqında söyläşte. Monda da kilgän qunaqlarnıñ küpçelege Rusiädä milli töbäklärne beterergä kiräk, digän fikerne alğa sörde. Xäyer, qayber belgeçlär, milli respublikağa iä bulğan tatarlar, başqortlar moña niçek qarar soñ, dip tä uylanırğa täqdim ittelär.
Çınlap ta, tatarlar, tatarstanlılar Rusiädä soñğı aralarda bara torğan säyäsi reformalarğa nindi mönäsäbät kürsätä? Xakimiät wäkilläre älege xaqta fikerlären belderergä aşıqmıy. Xäyer, qayber deputatlar tawışı işetelä. Mäsälän, Däwlät Şurası Marat Ğäliev üzeneñ çığışında Rusiädä töbäk citäkçelären saylamawnıñ yaxşı yaqlarına qarağanda, naçar yaqları kübräk, dide.
Ä menä Qazanda yäşäwçe, milli xäräkättä qatnaşuçı Saidä Appaqova älege täqdimgä tiskäre mönäsäbät kürsätä. Saidä Appakova Rusiädä milli respublikalarnı beterügä dä qarşı çığa.
Milli respublika bulğanda ğına xalıq üzeneñ mänfäğätlären yaqlıy, üzeneñ telen, mädäniäten, ğöref-ğädätlären saqlap qala ala. Tatarstan bulmasa, çittäge millättäşlärebezneñ tormışı da awıraya. Älege respublikalarnı nigä beterergä telilär? Bezneñ üzebezneñ xezmätebez belän alğa kitkän Tatarstannı yuqqa çığarır öçen, törle millätlär arasında nizağ çığarır öçen eşlänelä, minemçä, bu eş. Bezgä xäzer ayıq aqıl, sabırlıq belän eş itärgä kiräkQazanda yäşäwçe Saidä Appaqova Rusiädä soñğı aralarda bara torğan säyäsi reformalar qarata menä şundıy mönäsäbättä tora.
Gölnaz İlgizär


text: Bağdatqa Berlәşkәn millәtlәr oyışmasınıŋ inde 70 ekspertı kilde. agın 20 belgeçneŋ kilüwe kөtelә. Norwegiә premeyer-ministrı Xyel Magne Bodovek , Ğıraqnıŋ 12 meŋlek qoral xisabın 5 ilğә genә tapşıru qararın ğadelsez dip atadı. Anıŋ fikerençә, Iminlek şurasınıŋ barlıq 15 әğzәse dә mәğlümәtlәreneŋ tulı ciyelması belәn tanışırğa xaqlı.Kiçә, BMO General sekretare Kofi Anan da, Amerakanıŋ Ğıraq qoral programmaların tikşerü eşen kübesençә üz өstenә aluına , ükeneç belderde. Әmma, Quşma Ştatlardan qala bu, xisapnıŋ tulı tekstın, BMO Iminlek Şurasında daimi әğzә bulğan Britaniә, Frantsiә, Rusiә hәm Qıtayğa da birelde. Iminlek şurasında daimi әğzә bulmağan 10 dәwlәt wәkillәre xisapnıŋ tөp fikerlәre belәn genә tanışa alaçaq. Bağdat, Quşma Ştatlarnı manipulәtsiә yasarğa tırışuda ğәyepli. Rәsmi Waşington monı kire qağa.


text:
Şähär citäkçeläre Qazan metrosı belän tanıştı
Qazan şähäre xakimiäte xezmätkärläre jurnalistlar belän bergä çärşämbe könne başqalada tözelep kilüçe metroda yörde. Xäyer, Qazanda metro inde qullanılışqa tapşırılğan ikän diärgä irtäräk. Älege transportnı safqa quyar öçen şaqtıy eş başqarası bar. Läkin metronıñ qayber öleşläre inde äzer diärlek. Härxäldä, şähär citäkçelärenä, kilgän qunaqlarğa tanıştıru yöreşen uzdıru öçen. Başqalarğa isä, metroda yörü mömkinlegen Qazannıñ meñyıllığına qädär kötärgä turı kiläçäk.
2 fevral’ könne Tatarstannıñ Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin Hollandiädä ütä torğan cirle üzidarä mäs’älälärenä bağışlanğan xalıqara cıyılışta qatnaştı. Möxämmätşin anda Tatarstan wäkile bularaq qına tügel, ä Evropa Şurasınıñ cirle xakimiätlär komitetı citäkçese räweşendä dä buldı. Ä menä Qazannıñ boralaqlar şirkäte wäkilläre Hindstan häm Ğäräp Ämirleklärenä cıyına. Alar anda ütäçäk xalıqara aviakürgäzmälärdä üzläreneñ yaña produktsiäsen täqdim itärgä cıyına. Sişämbe könne Tatarstannıñ salım xezmäte wäkilläre 2004 yılnıñ näticäläre belän tanıştırdı. Rusiä salım ministrlığınıñ respublika idäräse citäkçese Rinat Xayrov süzlärenä qarağanda, bıltır 94 milliard sumnan artıq salım cıyılıp alınğan. Şuşı aqçalarnıñ yartısı – 48 milliard sum federal’ qaznağa kitkän, 30 protsentı – respublika öleşenä tigän, qalğanı isä – cirle byudjetlarğa qalğan. Respublikanıñ iñ ere salım tüläwçelär bulıp Tatneft’, Nijnekamskneftexim, Tatenergo, Tatspirtprom kebek zur şirkätlär tora.
2 fevral’ respublika tarixına şaqtıy qızıqlı ber waqiğa belän kerep qalğan. 1918 yılnı näq menä şuşı könne Mäskäwdä Vladimir Ulyanov-Lenin millättäşlärebez Ğälimcan İbrahimov häm Mullanur Waxitov belän oçraşqan. Anda milli häm säyäsi mäs’älälärne tikşergändä süz Söyembikä manarası turında da barğan.
Qazanda tuplı xokkey buyınça XXV dönya çempionatı däwam itä. Anda inde öçençe uyında rättän ciñep Rusiä komandası berençe urında bara. 1 fevral’ könne Rusiä xokkeyçıları Norvegiä komandasın 22/0 xisabı belän ciñdelär. Ä mäğlümät çaraları isä, şuşındıy zur xisap belän ciñelgän Norvegiä uyınçılarınıñ usal uyını, bozda häm annan tış tärtip bozuları turında söyläde. Çempionatta ikençe urında älegä Şvetsiä komandası bara. 3 fevral’ könne isä uyınnar bulmıy, bäygedä bu kön yal köne itep iğlan itelgän. Şulay uq respublikada tennis buyınça Qazan kremle kubogına yarışlar da däwam itä. Xäyer, dönya çempionatı barğanda älege yarışlarğa iğtibar ällä ni zur tügel.
Gölnaz İlgizär


text:
Foto: ЛaшыH Toбы
Baqıtbek Esentaevtıñ isine qatıstı sotta «Laşın» tobı men taksï jürgizwşisinen jawap alınadı. Bul twralı sottalwşını qorğawşı taraptıñ ökilderi mälimdedi, dep xabaralay`dı Tengrinews.kz.
Sottalwşınıñ advokatı Muxtar Mırzatay` kelesi sot otırısı erteñge, yağnï 19 qazanğa sağat 14.00-ge belgilengenin xabarladı. Kwäger retinde sot «Laşın» tobın, Bayan Maqsatqızı mingen taksïdiñ jürgizwşisin jäne Baqıtbek Esentaevtıñ jïenin şaqırttı.
Advokattıñ ay`twınşa, sot ädil ötip jatır, barlıq tarapqa söz söy`lewge mümkindik bar. Bügin 12 alqa bï tañdaldı.
Osığan dey`in Taldıqorğanda Bayan Maqsatqızınıñ burınğı küy`ewine qatıstı sot otırısına alqa bïlerdi iriktew bastalğanı xabarlanğan bolatın.
Eske sala ketey`ik, Bayan Maqsatqızı 10 mawsımda awır jağday`da Talğardağı awrwxanağa tüsken edi. Tergewdiñ mälimetine süy`ensek, onı küy`ewi Baqıtbek Esentaev ayawsız urıp-soğıp, birneşe ret pışaqtağan. Oqïğa Eñbekşi awılınıñ mañında, Qulja tas jolında orın alğan.
Er adam ustalıp, Talğar awdandıq işki ister basqarmasına jetkizildi. Key`in İİB ökilderi medïcïnalıq kwälandırw qorıtındısı boy`ınşa Baqıtbek Esentaevtıñ mas bolğanın ay`ttı. Ol öz kinäsin moy`ındap otır eken. İs «Adam öltirwge oqtalw» babı boy`ınşa tergelip jatır. Esentaeva awrwxanada 10 kündey` boldı, awrwxanadan şıqqannan key`in de ambwlatorlıq em qabıldadı.
Bayan Esentaeva jurttı dürliktirgen oqïğadan key`in birinşi ret suxbat berdi.


text:
Boris Yeltsin “Piramida” açıp, Mäskäwgä qaytıp kitte
Ozaq yıllar buyı tözelgän bu serle bina çınnan da cämäğätçelekne şaqqatırdı. Qayberäwlärneñ äytüenä qarağanda, mondıy texnik qorılma häm küñel açu binası siräk oçrıy ikän. Amerikanıñ Las-Vegas şähärendä şuña oxşaş Piramidanı kürüçelär bar. Proyektnı Tatarstan cirlegendä icat itüçe Vasiliy häm Gölsinä Tokarevlar ğailäse, anı ğämälgä quyuçı TAIF kompaniäse, tözeleşne alıp barğan bilgele törek firması häm başqalar keşe ışanmaslıq zur eş başqarğannar. Piramida qarşında feyerverklar atılğannan, utlı çuqmar, yäğni fakel, totqan saqçılar yanınnan ütep işektäge qızıl tasmanı kiskännän soñ, zamança tamaşa zalınıñ säxnäsenä Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev çıqtı. Ul bu binanıñ tözeleşen respublikanıñ bügenge zur qazanışı bularaq bäyäläde:
Tatarstanda Rusiäydä berençe märtäbä menä şundıy soqlanırlıq piramida tözelde. Ägär inde bezneñ xalqıbız, bezneñ respublikabız Piramida tözü xälenä citkän ikän, bu inde bik küp närsä turında söyli. Minemçä, bu Piramidada bezneñ xalıqnıñ böten köçe, energiäse, anıñ eçtälege, omtılışı. Älege Piramida ğasırlarğa bezneñ närsägä sälätlege ikänlegebezne kürsätä torğan simvol bulsın!
Boris Yeltsin “Piramida”nıñ texnik proyektın da, tözelü sıyfatın da yuğarı bäyäläp, Tatarstannıñ döres häm qüätle xäräkät itüen bilgeläde. Boris Yeltsin menä şuşı tantanalı mizgeldä TAIF kompaniäse citäkçese Albert Şihabetdinov äytkänçä, iñ tıynaq häm iñ buldıqlı şäxes Radik Şäymievkä maxsus büläk tapşırdı. Rusiäneñ häm Yevropanıñ iñ köçle avtomobil' sportçılarınıñ berse, xalıqara sport masterı Radik Şäymiev älege piramida tözü ideyäsen uylap çığarğan häm anı ğämälgä quyar öçen bik küp köç salğan ikän.
Annarı yaña yal häm küñel açu qorğanında İlham Şakirov, Salawat, Albert Asadullin cırladılar. Mäskäwdän häm Peterburgtan kilgän estrada yoldızları çığış yasadılar. Qunaqlar bu yulı tamaşaçılar urındığında ğına tügel, ä sıy-xörmätle öställär artında utırdılar. Küñel açu bik qızıp kitkäç, tözüçelär, TAIF häm “Piramida“ dusları, şähär, rayon, ministrlıq citäkçeläre säxnä qarşındağı mäydançıqta biep tä küñel açtılar. “Piramida”nıñ nindi ikänlegen belergä teläwçelär İnternetta www.pyramida.ru säxifäsen açıp, anıñ nindi ikänlegen häm bäyälärneñ küpmelegen belä ala. Ägär dä inde İnternetqa çığarlıq mömkinlekläregez, kompyuterığız yuq ikän, dimäk “Piramida”ğa barıp yal itü ixtıäcığız da, mömkinlegegez dä ällä ni köçle tügelder.


text:
Älem nazarın awdarğan ÉKSPO körmesi jılı bizdiñ elimizde ötpek. Kez-kelgen eldiñ wısına tüspey`tin ÉKSPO ötkizw jeñisi täwelsiz qazaq eline buy`ırdı. Şını kerek, bul jeñistiñ bağasın birew tüsinip, birew tüsinbey` ay`tıp jür desek artıq ay`tqandıq emes. Qarapay`ım jurt ÉKSPO -nıñ mänin tüsinbey`, qarjını jelge şaşw dep qabıldasa, endi basım böligi ay`lığımızdı da alıp qoyadı dep qawiptenip, ay`daladan atınan ürkip jürgenin de jasırmay`mız. Jalpı, el arasında ÉKSPO tüsinigi durıs qalıptaspağanı bügingi künniñ şındığı. Eldiñ ümitinen göri küdigin basım etken ÉKSPO äzirge jalpı jurtqa nätïjesin körsete qoy`masa da, älemniñ nazarın awdarğan ÉKSPO-ğa qazaq eliniñ day`ındığın ay`tıp jetkizw mümkin emes. Birew bilip ay`tadı, birew bilmey` ay`tadı demekşi, ÉKSPO körmesine day`ındıq şaralarınıñ birqatarın körsetpek maqsatında ay`maqtıq jwrnalïster üşin arnay`ı baspasöz twrı uy`ımdastırıldı. «Xalıqtıñ közi, häm qulağı sanalatın» gazet tilşisi retinde büginde Astana törinde qoğamnıñ qay`sıbir sınına da şıdap baqqan ÉKSPO day`ındığın közben körmekke jäne közben körgenimizdi, köñilge tüy`genimizdi elge jetkizw maqsatımen baspasöz twrına biz de qatıstıq.
Bïılğı jılı qaraşada qıs tüsip, ay`nalanıñ bäri appaq älemge oranğan tusta, Astananıñ sarışunaq ayazınıñ älegi alıstan añız bolıp ay`tıla bastadı. Ärïne, Sarıarqa tösiniñ qısı qatal bolwı bügin ğana emes. Degenmen, qaraşadağı munday` qıstı eşkim kütpese kerek. Tipti Astana bïligin sınnıñ astına qaldırğan qaraşa ayazı köpke küntizbe boy`ınşa äli qıs mezgili bastalmağanın da umıttırıp jiberdi. Astanadağı äriptesterimizdiñ jañalıq qorjınındağı bastı taqırıp Astana ayazı, dükenderde jılınğan astanalıqtar, qalıñ qardan irkilgen kölik qozğalısı, bir sözben ay`tqanda Astana qısı bolğandıqtan, jılı ay`maqtan barınşa jılı kïinip, ÉKSPO day`ındığın körwge asığa jolğa şıqtıq.
«Bet qarawğa şıdamay` teris ay`naldırğan» Astananıñ sarışunaq ayazı biz barğan küni sınıptı. Tabïğattıñ tosın minezin kim tüsinip bolğan, äp-sätte aşwına mingen qıstıñ qay`tadan oñ qabaq tanıtqanı bürseñdegen turğındardıñ da eñsesin tiktegendey`.
Baspasöz twrı bastalmas burın bas qalağa kelgen soñ ay`nalamızğa zer salıp, köşe boy`ında jayawlata jürgenimizde şımşıp alatın ayazdıñ sonşalıqtı aşwlı emes ekenin bay`qap, jay`baraqattıq tanıttıq. Keşegi küni jañalıqtan tüspegen qıs taqırıbı munda bolmağan sïyaqtı. Degenmen, qattı qıstıñ belgisindey` jaltırağan kök muz. «Keşegi ayazdı körseñizder, däl osılay` köşede jüre almas ediñizder» dedi taksï jürgizwşisi jeter jerimizge dey`ingi äñgime barısında. «Keşegi 40 gradws ayazda taksï toqtatqandar qay`da bara jatqanın da ay`twğa şıdamay`, kölikke birden otırıp aladı. Sälden soñ esin jïğan soñ ğana barar bağıtın ay`tadı. Keşe Stambwl azamatı otbasımen taksïge otırdı. Äñgimesinen tüsingenim, mına ayaz äbden toñdırıptı. Astana qısın elemey` jeñil kelgenderi bay`qalıp tur. Özi de äbden toñıptı, biraq» dep keşegi qıs kündeliginen äñgime ağıttı jürgizwşi.
Ay`tıp, ay`tpay` ne kerek, añız bop ay`tılğan ayazdı künge toñbağanımızğa qwanıp, künnen-künge eñsesi bïiktegen Astananı biz de emin-erkin araladıq. Ay`tpaqşı, Astana qısı qanşa swıq bolsa, sonşa jılı ekenin bay`qadıq. Bul qalay` dersiz, ärïne. Qanday` swıq bolsa da, qay`sıbir ğïmarat işine engende qıs mezgilin umıtıp kete beresiz. Kez-kelgen ğïmarat işindegi jılılıq bas qalada kommwnaldıq mäsele joq ekenin añğartadı.
Nazarımızdı awdarğan eñseli köpqabattı üy` «aqıldı üy`» ataladı eken. Aqıldı üy`lerdiñ körkine qarap tamsandıq. Astanalıqtardıñ ay`twınşa, munda jarıq jağıp, sw ağızıp, salqındatqış qurılğı qoy`ıp äwre bolmay`sız. Barlığı avtomattı türde jüzege asa beredi. Aqıldıñ ïesi adamnıñ bul twındısı da tañğaldırmay` qoy`may`dı. Aqıldı üy`diñ bağasın bile almadıq. Äy`tewir, aqıl tegin bolğanmen, aqıldı üy`diñ arzan bolmay`tının öziñiz de iştey` bağamdap otırğan bolarsız...
Köz qızıqtırğan maket
Är ay`maqtan at arıtıp kelgen qalam ïelerine arnalğan baspasöz twrı eñ aldımen ÉKSPO kompanïyasınıñ bas ğïmaratınan bastaldı. Munda eñ aldımen ÉKSPO körmesi qurılısınıñ maketimen tanıstırdı. Ülken ékran arqılı är ğïmarattı, ärbir pavïlʹondı, ÉKSPO qalaşığın tanıstırğan mamandar köz qızıqtırğan makettiñ şın bey`nesin közben körwge de bolatındığın bildirdi.
ÉKSPO qalaşığındağı jaña üy`ler
ÉKSPO qalaşığındağı boy` kötergen jaña üy`ler şeteldikterge arnalğan. Jwrnalïsterge jaña qalaşıqtağı üy`lerdi tanıstırğan «Servïstik qamtamasız etw» departamentiniñ dïrektorı Dïas Äzbergenov körmege qatıswşılarğa baspananıñ birşaması day`ın ekendigin tilge tïek etti. Jaña baspananı aralatıp körsetip jürip mälimet bergen departament dïrektorı ÉKSPO qalaşığın salwğa memleketten 40 mlrd. teñge qarjı bölingendigin ay`ttı. Ay`ta ketelik, körme ayaqtalğan soñ bul üy`ler tügelimen satwğa şığarılıp, qalaşıqtı salwğa jumsalğan qarjı tügelimen memleketke qay`tarıladı eken. ÉKSPO qalaşığındağı jaña baspana işin jïhazben jabdıqtawdı «Dïplomat» qonaq üy`i jawapkerşiligine alğan. Büginde kiltin qolğa ustatwğa day`ın turğan päterlerge bas suqtıq. Jaña päterler qonaq kütwge day`ın. Jılı da, jarıq päterler janğa jay`lı ekeni seziledi. Departament dïrektorınıñ ay`twınşa ÉKSPO qalaşığında barlığı 1374 päter pay`dalanwğa berilmek. Büginde 55 päter day`ın bolsa, 150 päter osı ay`dıñ ayağında, al 750 päter qañtar ay`ında pay`dalanwğa berilmek. «Munda qazaqstandıqtar da tura aladı ma?» degen jwrnalïster sawalına departament dïrektorı bul qalaşıq ÉKSPO -ğa qatıswşı şeteldikterge arnalğanın ay`ttı. Jäne qawipsizdik üşin tek akkredïtacïyadan ötken qatıswşılarğa arnalğanın da naqtıladı. Ay`tpaqşı, şeteldikter munda waqıtşa otbasımen kelwge de ıqılas tanıtıptı. Mäselen, Francïya memleketiniñ komïssarı jaqında öziniñ otbasımen keletinin xabarlağan. Otbasılı qonaqtar üşin de barlıq jağday` jasalğan. Balalar üşin oy`ın alañı da salınıptı. Şeteldik qonaqtardıñ aldı jeltoqsan ay`ında jaña qalaşıqqa qonıstanbaqşı. ÉKSPO qalaşığındağı päter aqısı da belgili. Munda 1 ay`ğa päteraqı -577 mıñnan bastalıp, 1 mln. 78 mıñdı quray`dı eken. Ay`tpaqşı, mundağı päterler «Gold» jäne «Silver» dep bölinedi eken. Qazaqşa ay`tqanda, «altın» jäne «kümis» sanattı päterler. «Altın» sanatındağı päterler aptasına üş ret tazalanadı eken. Tağı bir eskeretini, mundağı turğındardıñ tañğı ası jäne kölik turağı älginde ay`tılğan päteraqısınıñ işinde. ÉKSPO qalaşığında barlıq qawipsizdik jağday`ı jasalıp, arnay`ı qorşalıp, qalaşıqta arnay`ı tärtip saqşıları da jumıs istey`di eken.
Tañğajay`ıptar kwäsi- pavïlʹondar
ÉKSPO körmesine qatıswşı elderdiñ körmesi üşin arnay`ı day`ındalıp jatqan pavïlʹondar qurılısı da ayaqtalwğa jaqın. Baspasöz twrında qurılıs nısandarın tanıstırğan ÉKSPO mamandarınıñ ay`twınşa qurılıstıñ 95 pay`ızı ayaqtalıptı. Alıstan köz tartatın şınıdan salınğan ğïmarattardıñ säwleti de bas qalanıñ körkin aşa tüskendey`. Ğïmarattardıñ şınıdan salınwı körme taqırıbına say` keletinin eskersek, munan bölek älem nazarın awdarğan ÉKSPO tarïxımen tığız bay`lanısı bar bolar dep boljadıq. Tarïxqa köz jügirtsek, birinşi dünïejüzilik körme 1851 jılı Londondağı Gay`d sayabağında memleket qay`ratkeri, käsipker jäne dïzay`ner Genrï Kowldiñ jäne Alʹbert Devïz xanzadanıñ bastamasımen ötken. Körmeniñ körnekti jeri Djozef Pakston salğan temirden jäne şınıdan turğızılğan xrwstalʹ saray` bolğan eken. Munan key`in iri qalalarda şını men temirden ğïmarattar salına bastaptı. Buğan qarap biz qazaq elindegi ÉKSPO qurılısı älemdik körme tarïxımen astasıp jatqan bolar degen oy` tüy`dik.
Qurılısı ayaqtalğan pavïlʹon işi äzirge bos tur. Osında jwrnalïsterge suxbat bergen «Xalıqaralıq qatıswşılarmen jumıs atqarw» departamenti dïrektorınıñ orınbasarı A.Bapen xalıqaralıq pavïlʹondardıñ qurılısı ayaqtalıp qalğanın jetkizdi. Bïılğı jılğı qazan ay`ınıñ soñğı küninde 5 memleketke pavïlʹondar tapsırılıptı. Olardıñ qatarında Qıtay`, Francïya, Vengrïya jäne tağı basqa memleketter bar. Pavïlʹon qabırğasında qay` memlekettiñ qanşa şarşı metr awmaqtı alıp jatqandığı ilinipti. Mäselen, Qıtay` memleketi ïelengen awmaq 1000.27 m2 quray`dı eken. Ay`ta ketelik aspan astı eli eñ ülken awmaqtı qamtığan memleket.
«Körme taqırıbı «Bolaşaq énergïyası» dep atalğandıqtan är memleket osı saladağı jetistikterin körmede körsetedi. Qanday` el nendey` joba körsetetinin däl qazir ay`ta almay`mın. Qazir körmege qatısatın 106 memleketke pavïlʹon day`ın dep ay`ta alamın. Är memleket öz jobaların alıp keledi. Körmede sol jobalarmen tanısw, jüzege asırw kerek bolsa memleketter arasında kelissözder jürgiziledi» dey`di «Xalıqaralıq qatıswşılarmen jumıs atqarw» departamenti dïrektorınıñ orınbasarı A. Bapen.
Köp nazarına aldımen iligetin şar tärizdes ğïmarat Qazaqstan pavïlʹonı. Bul 8 qabattan turadı. Birinşi qabatı elimizdiñ ulttıq pavïlʹonı bolmaq. Atı ay`tıp turğanday` munda qazaqtıñ ulttıq jädigerleri, ulttıñ bolmısın ay`şıqtay`tın dünïeler qoy`ılmaq. Birinşi qabattağı ulttıq pavïlʹonnan körmege kelwşiler qazaq eliniñ salt-dästürine, mädenïetine, önerine qanıq bola aladı. Jalpı, ÉKSPO körmesi taqırıbın aşa tüsetin de osı şar tärizdi ğïmarat bolmaq. Munıñ är qabatında balama qwat közderi bola alatın är el jobalarınıñ körmesi ornalaspaq.
Jalpı körme keşeniniñ awmağı 25 gektar. Şar tärizdi ğïmarattıñ awmağı 41,800 şarşı metrdi alıp jatır.
Jabıq taqırıp joq...
Baspasöz twrı munan äri Astana ÉKSPO körmesine jawaptı mamandarı qatısqan baspasöz mäslïxatımen jalğastı. Munda ÉKSPO körmesine day`ındıq barısı büge-şügesine dey`in ay`tıldı. ÉKSPO körmesiniñ taqırıbına say` balama qwat közderin tabw jobaları jüzege asıp jatqandığı, jasıl ékonomïka bügingi künniñ taqırıbınan tüspey`tindigi de jetkizildi. Jwrnalïsterdi ÉKSPO körmesine ay`maqtardıñ qosar ülesi qanşalıqtı ekendigi qızıqtırdı. Tipti, kez-kelgen ay`maqta şeteldikterge körsete alatınımız bar ekendigi de maqtanarlıqtay`. Elde twrïzmdi damıtw mäselesi de ÉKSPO körmesinen bölip qaray`tın mäsele emes. Özgeni ay`tpağanda, Sır öñirindegi Bay`qoñır ğarış ay`lağı, Qorqıt ata keşeni şeteldikter körwge qumartatın twrïzm nısandarı ekeni dawsız.
Köp kökey`indegi sawaldıñ biri zey`netaqı qorınıñ ÉKSPO körmesine jumsalwı bolsa, bul mäselege naqtı jawap ta berildi. Zey`netaqı qorınan bir tïın da ÉKSPO körmesi üşin jumsalmaptı.
Ay`ta ketelik, baspasöz twrı barısında jaqında ğana qoğam nazarın awdartqan qurılıs kinäratı jabıq, jasırın küy`inde qalmadı. Jwrnalïster qawımına qurılısı qulap qalğan orındı közben körwge de mümkindik jasaldı. Közben körgenimizdey`, ÉKSPO qalaşığındağı eki qurılıs arasındağı dekoratïvti köpirdiñ qulağan tusında qarbalas tirşilik. Eşkim ay`tpasa da kemşilikti tez arda jöndew jumıstarı qolğa alınğanı bay`qalıp tur. Ärïne, kez-kelgen qurılıstıñ minsiz bolğanı jaqsı. Alay`da, ketken kemşilikpen barlıq ÉKSPO qalaşığınıñ qurılısın joqqa şığara almay`mız. İs barısındağı kemşilik der kezinde jöndeletini belgili. Munday` jağday` endi qay`talanbaw kerektigin, qulağan köpir qay`ta salınw jöninde Elbasınıñ özi ÉKSPO kompanïyasınıñ basşısına tapsırma bergendiginen el qulağdar. Eñ bastısı, ÉKSPO körmesiniñ barlıq qawipsizdik talaptarı qatañ saqtalıp, joğarı deñgey`de ötkizilwinde. Köptiñ de tilewi osı ekeni dawsız.
Önerdiñ ordası
Baspasöz twrı barısında kün say`ın körkey`gen qalanı aralawğa da mümkindik jasaldı. Qala körkine körik qosqan säwletti ğïmarattar az emes. Tipti, jol bastawşı ay`tıp tawısa alar emes desek artıq ay`tqandıq emes. Kökke moy`ın sozğan zäwlim ğïmarattar bas qalanıñ keleşek kökjïeginiñ şeksiz ekendigin ay`qınday` tüskendey`. Qurılısı qarqın alğan, säwleti ay`şıqtalğan Astana kelbeti kez-kelgenniñ jüregine eriksiz maqtanış sezimin uyalatatınday`.
Astana törindegi ulı önerdiñ ordası Astana opera teatrın körgen de armanda, körmegen de armanda. Säwleti äli de añız bolıp ay`tılatın Astana opera teatrı körseñ köz toy`may`tınday`. Xas şeberdiñ qolınan minsiz örilgendey` äser beretin öner ordası atına zatı say`.
2013 jılı pay`dalanwğa berilgen Astana opera teatrınıñ qurılısın albandar jürgizipti. Teatrğa qajetti dünïelerdiñ barlığı Ïtalïyadan arnay`ı äkelingen. Tipti kïimilgişke dey`in. Kire beriske ilingen ülken lyustra bogem şınısınan jasalğan, salmağı 1600 keli eken. Teatr xollınıñ özi qoy`ılım qoyuğa lay`ıqtalıp jasalğan. Teatr üşin eñ mañızdısı akwstïkası bolsa, munda dıbıs taratwda eş min joq. Bul üşin teatr ğïmaratınıñ qabırğası, tipti edeni de eseptelip, Ïtalïya, Germanïyadan kelgen mamandardıñ esebimen jasalıptı. 1250 orındıq ülken zal men 250 orındıq kameralıq zalı bar opera teatrında bïlet bağası 500 teñgeden bastaladı eken. Biz barğan sätte teatrda «Don Kïxot» baletiniñ premʹerasına day`ındıq qızw jürip jatır eken. Jumıs babında teatr saxnasınan qoy`ılım tamaşalay` almasaq ta qızw day`ındıqtıñ kwäsi boldıq. Jaña texnologïyamen jabdıqtalğan saxnanıñ özi körermendi bey`-jay` qaldırmay`tını anıq. Astanalıqtar üşin rwxanï azıqtıñ ortası sanalatın ulı öner ordası erteñgi küni kelgen qonaqtarğa maqtanıp körsete alatınday` ülken dünïe ekeni dawsız.
P.S. Äzirge jalt-jult etken ğïmarattardıñ erteñgi küni nendey` tañğajay`ıptarmen älemdi tañğaldıratını äzirge belgisiz. Eñ bastısı urpaqtan-urpaqqa jeter, adamzat ïgiligine qızmet etetin jañalıqtarğa kwä bolatınımızğa senim mol.
Däl qazir eşkim tañğala qoy`masa da adamzat ïgiliginen äli de qunın joğaltpağan jañalıqtar osı älemdik körmelerde dünïege kelgen. Tipti, balmuzdaqqa arnalğan vaflïden jasalğan staqan da älemdik körme twındısı eken. Sonday`-aq, Singer tigin maşïnası, dïzelʹ motorı, élektr rozetkası, Popov radïosı, telexabar taratw, sensorlıq ékran älemdik körmelerden kündelikti turmısta qoldanısqa engenin eskersek, qazaq elinde ötetin ÉKSPO-2017 körmesiniñ de tañğajay`ıp tartwı az bolmay`tını anıq.
ÉKSPO twralı äli talay` qalam terbey`tin bolamız.
2012 jılğı 22 qaraşada Xalıqaralıq körme byurosınıñ (XKB) 152-şi Bas Assambleyası kezinde Xalıqaralıq körme byurosına 161 müşe-memleket ökilderiniñ qupïya dawıs berwi barısında Astana ÉKSPO-2017 xalıqaralıq mamandandırılğan körmesin ötkizw ornı bolıp tañdaldı. Astana ötinimin 103 memleket qoldadı.
2014 jılğı 11 mawsımda Parïjde (Francïya) Xalıqaralıq körme byurosı (XKB) Bas Assambleyasınıñ 155-şi sessïyası ötti, onıñ barısında «ÉKSPO-2017» xalıqaralıq mamandandırılğan körmesi resmï moy`ındalıp, Qazaqstanğa XKB-nıñ twı tabıs etildi. Osı kezden bastap Qazaqstan şeteldik qatıswşılardı tartw, korporatïvtik qatıswşılarmen kelissözder jürgizw, Körmeni ïmïdjdik ilgeriletwmen ay`nalısw quqığına ïe boldı.
Astana qalası EXPO-2017 xalıqaralıq mamandandırılğan körmesi 2017 jılğı 10 mawsımda bastalıp, 10 qırküy`ekte ayaqtaladı.
ÉKSPO-2017 körmesine 100 memlekettiñ ökilderi qatısadı dep josparlay`mız. Jalpı, 2 mïllïonnan artıq kelwşiler kütiledi, olardıñ ärqay`sısı şamamen 2 ret jäne odan artıq körmege keledi. Osılay`şa, jalpı kelwşilerdiñ sanı 5 mïllïondı quradı. Jalpı kelwşiler sanınıñ 85%-ı qazaqstandıqtar bolatını kütiledi, al 15%-ı şeteldik memleketterdiñ azamattarı, olardıñ köpşiligi TMD jäne Qıtay` memleketterinen keledi. Sonday`-aq Ewropadan, Türkïya men AQŞ-tan twrïster kütiledi.
ÉKSPO-2017 xalıqaralıq mamandandırılğan körmesi bastı taqırıbı «Bolaşaq énergïyası». Bul xalıqaralıq qawımdastıqtıñ jer şarına zor äserin tïgizetin énergïyanı tutınw mäselesine alañdawşılığın körsetedi. Körmeniñ negizgi maqsatı: jawapkerşilikke şaqırw, pikirtalastarğa ıntalandırw jäne adamdardıñ jer şarında énergïyanı tutınwın josparlaw jäne baqılaw qabiletin qalıptastırw, tabïğatqa tïgizer zalaldı barınşa azay`tw. Osı mindetterdi jüzege asırw «Adamzattıñ orasan zor mäselelerin şeşw» attı körme taqırıbınıñ taqırıpşası arqılı körinis tapqan.
Körmeniñ bastı taqırıbı taqırıpşalar arqılı aşıladı:
CO2 şığarındıların qısqartw;
Énergïya tïimdi ömir saltı;
Barlığı üşin énergïya.
Astana qalası ÉKSPO-2017 xalıqaralıq mamandandırılğan körmesin ötkizw - Qazaqstannıñ negizgi ulttıq jobalarınıñ biri. Bizdiñ memleketimizdiñ elordasında osınday` awqımdı is-şaranı uy`ımdastırwğa bastama kötergen QR Prezïdenti Nursutan Nazarbaev boldı.
Elbasınıñ xalıqaralıq bedeli jäne jan-jaqtı qoldawı Astananıñ ÉKSPO-nı ötkizw quqığına dawıs berwde mañızdı jeñis faktorına ay`naldı.
Qazaqstan Prezïdentiniñ körmeni ötkizw jobasın öziniñ jeke baqılawına alwına bay`lanıstı atalmış joba jıldam äri sätti damwda. Astananı ÉKSPO-2017 qojay`ını retinde moy`ındağannan key`ingi eki jıl işinde awqımdı jumıs jasaldı: «Astana ÉKSPO- 2017» ulttıq kompanïyası qurıldı, Tirkew qujattaması bekitildi, körme keşeniniñ üzdik jobası boy`ınşa xalıqaralıq säwlet konkwrsınıñ jeñimpazı anıqtaldı, ÉKSPO uy`ımdastırw jäne ötkizw twralı zañ qabıldandı.
Bolaşaq körme memlekettiñ barlıq öñirleriniñ basın qosqan ulttıq jobağa ay`naldı.
Elbası Nursultan Nazarbaev qazaqstandıqtarğa ündew jasap, Astana qalası ÉKSPO-2017 ötkizw twralı şeşimniñ tarïxï oqïğa bolıp tabılatının atap ötti.
- ÉKSPO körmelerinde älemniñ barlıq memleketteri özderiniñ üzdik texnologïyalıq, ğılımï, mädenï jetistikterin körsetedi. Olar jaqandıq damwdıñ jaña kün tärtibin qalıptastıradı. Munday` is-şaralarğa barlıq qurlıqtağı ondağan memlekettiñ mïllïondağan xalqı qatısadı. Asa bäsekeli küreste Astananıñ jeñimpaz atanwı kezdey`soq qubılıs emes. Birinşiden, bul bizdiñ elordanı älemdik därejedegi oqïğanı qabıldawğa lay`ıqtı ortalıq retinde moy`ındawı. Ekinşiden, Qazaqstannıñ pay`dasına tañdaw jasaw memleket jetistikteriniñ joğarı bağalanwın kwälandırıp, onıñ, jalpı Ewrazïyalıq ay`maqtıñ damw keleşegin atap körsetedi. Üşinşiden, bizdiñ usınğan «Bolaşaq énergïyası» taqırıbınıñ özektiligi de jeñiske oñ äserin tïgizdi. Aqırında, eñ bastısı Astanağa tañdaw jasaw bükil qazaqstandıq xalıqtıñ ortaq küşiniñ jemisi boldı, - dep belgiledi Qazaqstan Prezïdenti.
Nursultan Nazarbaev bükil qazaqstandıqtardı jeñispen quttıqtap, olarğa ÉKSPO-2017 lay`ıqtı deñgey`de ötkizw mindetin jüktedi. Qazaqstan Prezïdenti bizdiñ memlekettiñ osınday` asa joğarı mindetti orındap şığatınına senim bildirdi.
- Körme memleket üşin ülken sınaq bolıp qana qoy`may`, bizdiñ jasampaz älewetimizdi aşwğa mümkindik beredi. Astana qalası ÉKSPO respwblïkanıñ ïnnovacïyalıq damwına türtki boladı, dep atap körsetti Elbası.
QR Ükimetiniñ qawlısımen 2013 jıldıñ qañtarında barlıq memlekettik jäne jeke qurılımdardıñ, demewşilerdiñ, oblıstardıñ, mïnïstrlikter men mekemelerdiñ qızmetin üy`lestirw üşin «Astana ÉKSPO-2017» ulttıq kompanïyası qurıldı.
Körme keşeniniñ üzdik jobasın anıqtaw maqsatında arnay`ı konkwrs ötkizildi, oğan älemniñ türli memleketterinen 50-den artıq säwletşiler qatıstı. Konkwrsta «Adrian Smith+Gordon Gill Architecture LLP» amerïkalıq kompanïyası jeñiske jetti. Munda atalmış kompanïyanıñ tek qurılısta ğana emes, al «jasıl énergetïka» salasında da täjirïbesiniñ bolwı eskerildi.
ÉKSPO-nıñ bas ğïmaratı bul ozıq texnologïyalardı pay`dalanw arqılı sfera türinde salınatın Qazaqstannıñ Ulttıq pavïlʹonı. Onıñ qurılısına ğïmarattı sırtqı temperatwra men dıbıstan oqwşawlay`tın eki qabattı joğarı texnologïyalıq berik şınılar qoldanıladı. Bul pavïlʹon «jasıl texnologïyalardı» pay`dalanwğa negizdelgen ülgilik jobağa ay`naladı.
Sferanıñ işinde joğarı texnologïyalar murajay`ımen qatar Qazaqstan memleketinen, xalqınıñ tarïxınan sır şertetin murajay` ornalasadı.
Elbası 2014 jılğı 24 säwirde körme keşeniniñ kapswlasın qalaw şarasına qatısıp, ÉKSPO-qalaşığınıñ qurılısına jol aştı.
«Astana ÉKSPO-2017» körme keşeniniñ jalpı awdanı 174 gektardı quray`dı, onıñ 25 ga ÉKSPO-nıñ nısandarı - Qazaqstannıñ Ulttıq pavïlʹonı, xalıqaralıq, taqırıptıq jäne korporatïvtik pavïlʹondar, sawda-oy`ın-sawıq ornalasadı. Qurılıs jumıstarı keste boy`ınşa jürgizilwde. Barlıq nısandardı 2016 jıldıñ qırküy`eginde pay`dalanwğa berw josparlanadı. Bul Elbası N.Ä.Nazarbaevtıñ Ulttıq kompanïya aldına qoy`ğan mindeti boldı.
Sonday`-aq Ulttıq kompanïyağa körmeden key`in onıñ nısandarın pay`dalanw boy`ınşa mindet jükteldi. Körme ayaqtalğannan key`in salınğan pavïlʹondar men basqa da nısandar jandana tüsedi dep josparlanadı. «ÉKSPO-2017» joğarı texnologïyalıq ïnfraqurılım bazasında erekşe märtebege ïe «Astana» qarjı ortalığı qurıladı», - dep ay`ttı memleket Prezïdenti Nursultan Nazarbaev.
Qazirgi tañda ÉKSPO-2017 şetelde ilgeriletw boy`ınşa belsendi jumıs jürgizilwde. Memleket Prezïdentiniñ atınan 139 memleketke jäne 12 xalıqaralıq uy`ımğa resmï şaqırw qağazı joldandı. Nätïjesinde, bügingi küni 105 memleket (Resey`, Germanïya, Japonïya, Türkïya, Ïzraïlʹ, Francïya, Ündistan, Vʹetnam, Armenïya, Päkistan, Äzerbay`djan, Angola, Belarwsʹ, Senegal, Grwzïya, Kwba, Türkmenstan, Sent-Kïts jäne Nevïs, Lïberïya, Täjikstan, QXDR, Rwmınïya, Monako) jäne 17 xalıqaralıq uy`ım (ÉSKATO, OÉSR, YuNÏDO, YuNESKO, MAGATÉ, Dünïejüzilik banki, PROON, ŞIU jäne tağı basqalar) özderiniñ körmege qatısatındarın resmï türde rastadı.


text:
Tөrkiädän atnalıq küzätü
15 Dekardä Tөrkiäneñ ruxı kөtärelgän ide, çөnki AP-nda Tөrkiä belän sөyläşülär başlaw mäsälse tawışqa quyıldı. Şuşı tawış birüdä AP-nıñ 406 deputatı yaqlap, 262-se kire qağıp tawış birde. Bu Tөrkiäne өçen şatlıq häm zur uñış buldı. Dimäk opoozitsiyägä qaramastan Tөrkiäneñ ağzalığın jaqlawçılar 2/3 artığraq ikän. Tөrkiäne bigräktä AB-neñ sotsialist, liberal, tiräyaqçı deputatları yaqlıy. Yaqlaw illärenä kürä dä almaşa. Misalgä Angliä belän İspaniäneñ xätta konservativ demokrat deputatları da Tөrkiäne yaqlaw pozitsiyäsenä küçtelär. Gärçä AP-ndağı Tөrkiä turındağı raportqa tawış birü yäşren ütkärelsä dä, Tөrkiänne yaqlawı bilgele bulğan deputatlarğa Tөrek ilçelege өstendä Tөrek belän AB bayrağı häm Evet, Ja, Si, Qui kebek tөrle Avropa tellärendä Eyyä digän süzlär yazılğan plakatlar taratılğan ide. Menä deputlar yäşren tawış birü protsedurası barğanda, qullarındağı şuşı plakatlarnı kütärep qızıqlı ber küreneş xasıyl ittelär.
Ber yaqtan bu saylawlarnıñ näticäse tege yaqtan Fransiä Prezidente Chaques Chiracnıñ Fransuz xalqına televiziä aşa yasağan çığışı Tөreklärgä beraz räxät sulış aldırdı diärgä bula. Chiracnıñ bugengä xätle Tөrkiäneñ tulı ağzalığına qarşı çığıp kilgän, xätta añarğa mäxsüs statut birü täqdime yasağan ber il bularaq yasağan çığışına bik zur ähämmiät birelde. Chiractan sitat: “Tөrkiäneñ AB-nä quşıluwı Fransiäneñ mänfäğatenä me digän soraqğa ‘äyyä’ dip äytäm. Tөrkiä şartlarnı urnına citkersä AB-nä quşılır. Sivilizatsiälär, dinnär häm mädäniätlär arasında suğışlardan yıraq toru өçen Tөrkiä kebek ber ilneñ Aziägä tügel, ä Avropağa yünlälüwe Avropanıñ faydasına bulaçaq. AQŞ, Rusiä häm Qıtay kebek dөnya ülçäwendä täsirle illär bulğan arenada Tөrkiä Avropdan çitkä qalğançı, eçendä bulsa yaxşıraq. Tөrkiä bik zur ber bazar häm ekonomik kөç. Avropa, şundıy ekonomik potensialğa iä Tөrkiäneñ quşuluwı belän kөç qazanaçaq. Şiksez ABneñ Tөrkiä belän tulı ağzalıq sөyläşülären başlatuwı, Tөrkiä tulı ağza bulaçaq digän süz tügel. Här ber AB ağzası il häm bigräktä Fransiä sөyläşülärne tuqtatu xoquqın saqlap qala. Tulı ağzalıqtan tış, başqa ber statut täqdime näticä birmäs. Tөrek xalqı ğorurlı ber xalıq monı qabul itmäs. Tөrkiäne çitlätü isä zur çawaplılıq digän süz. Ermeni mäsäläse bez sizger bulğan ber xosus. Fransuz parlamentı bu turıda (genosida) qararı alğan ide. Sөyläşülär waqtında Tөrkiädä şuluq sizgerlekne kürsäter dip өmet itäm”. Fransiä Prezidente Chaques Chiractan sitat tämam. Asılda sөyläşülär bik ciñel genä barmayaçaq digän farazlar bar. Ayruça Tөrkiä iñ irtä ağza bulsa 10 yıldan elek bulmayaçaq. Un yılda AB üze ni bulır, dөnya ni bulır kem dä tөgäl äytä almıy.
Bu atnada İstanbulda Tatar aşları restoranı açıla. Kazan Uniks basketbol komandası Fenerbahçegä 60:75 ottırdı.
Әxtäm İbrahim, İstanbul


text:
Balalar uqu urınına qırda eşlärgä tieşme?
Köz citü belän, balalar mäktäplärdä yaña uqu yılların başlıy. Läkin sentäber ayı uquçılar öçen, uqıtuçılar, iske duslar belän oçraşu, yaña belemnär turında uylanular belän genä bäyle tügel. Bigräk tä, awıl mäktäplärendä,. Nik disägez, yış qına awıl uquçılarına köz aylarında qırlarğa bäräñge, çögender uñışın cıyarğa, mäktäp baqçalarında eşlärgä turı kilä. Bu däreslär urınına eşlänelä.
Mäktäp häm yuğarı uqu yortları uquçıların közge uñışnı cıyuğa cälep itü – küptännän, äle sovet zamannarınnan kilä torğan ğädät. Küp yıllar uquçılar häm studentlar kolxoz qırlarında közge uñışnı cıyuda töp eş qulları bulıp tordı. Näq menä alar cilgä dä, salqınğa da qaramastan, ay-ayyarımğa uquların taşlap, uqıtuçıları belän bergä bäräñge, käbestä, çögender häm başqalarnı cıyıp, awıl xucalığı xezmätkärlärenä bulışa ide. Xäzer, älbättä, yäş köçlärne uñışnı cıyuğa cälep itü alay kiñ qolaç cäymägän. Şulay da, äle dä awıl uquçıları bu awır xezmättän arınmağan.
Menä Azatlıq radiosınıñ Qazan byurosına kilgän ber xatta da şuşı xaqta yazılğan. Xatnı bezgä Almaz isemle tıñlawçıbız yullağan. Qızğanıçqa qarşı, ul üzeneñ tulı adresın yazıp cibärmägän, barı tik isemen genä äytkän. Xatta menä nindi yullar bar. Minem xatımnıñ töp maqsatı – bezneñ mäktäplärdä belemneñ niqädär qäderle buluın, nindi sıyfatlı belem birülären kürsätü. Şulay uq, bu mäs’älägä cämäğätçelek iğtibarın cälep itüne dä maqsat itep quyam. Uqu yılı başınnan uq bäräñgegä, çögendergä yörü – elekkedän kilgän närsä. Ämma xäzer dä 2-3 atnağa qırğa çığara alalar. Anda 5-6nçı sıynıflardan alıp, 9nı kertep, 11gä xätle barlıq uquçılar da mäcbüri yöri. Ä awıruçılar, spravkalılar mäktäpneñ üzenä, ciñel eşkä yörilär.
Ämma bäräñge belän genä betmi äle balalarnıñ çilänüläre. Közge uñışlarnı cıyarğa waqıt citkäç, uquçılarnı mäktäp yanı uçastoklarına alıp çığalar. Monda alarğa barısı da elägä – qazu, tormalaw, taşu, bäyläw, çistartu, cıyıştıru häm başqalar. Sitata tämam. Almaz äfändeneñ xatınnan kürengänçä, uquçılarnı köz köne genä tügel, ä yazın da, qışın da, xätta cäyen dä eşsez utırtmıylar ikän. Qışın qar kerärgä, boz çuqırğa, yazın baqça eşlärenä cälep itelä alar. Cäyen, kanikullar citep, bar balalar yal itkän waqıtta isä,awıl uquçıları öçen praktika digän närsä bar ikän. Praktika süzen teoretik belemnärne üzläştergännän soñ, praktik yaqtan alarnı berketüne añlata. Qızıq, monda teoriä qayda mikän... Ällä bezne yıl buyına niçek eşlärgä öyrätep, cäy citkäç praktikada tikşerep qarıylar inde, dip açınıp yaza Almaz isemle ber tıñlawçıbız.
Şulay uq ul üzeneñ Azatlıq radiosına yullağan xatında älege praktikadan balalarğa kilgän zıyan turında da yaza. Berençedän, uquçılarnıñ uquları qala, ä soñınnan inde öyräneläse materialnı öy eşenä öyä-öyä uqıtalar. Monda uqıtuçılarnıñ ğäyebe yuq dip sanıym, çönki därestän eşkä çığaru qararı östän quşıla. Näticädä, tieşle standartlar üzläşterelmiçä qala, çönki uqu programması bozıla. İkençedän, balalarnıñ sälämätlegenä dä zıyan kilä. Yüeş, salqın könnärdä alar tuñalar, kütärep eşläp aralar, tozsız-balsız aşawdan aşqazannarına zıyan kilä. Öçençedän, matdi zıyan. Perçatkalar-biyäläylär yırtıla, çiläklär yarıla, kiemnär tuza, köräk-sänäklär sına. Dürtençese, häm iñ möhime, psixologik zıyan. Min belgeç tügel, ämma minemçä, mäcbüriläp eşlätü keşedä, bigräk tä balada, qollıq psixologiäsen barlıqqa kiterä. Tormışnıñ qalğan, mäktäptän soñ da öleşen ul bu keşene ozatıp baraçaq. Bu xattan tağın ber özek ide. Tıñlawçıbız fikerençä, älege xezmättän faydanı mäktäp citäkçeläre häm cir xucaları kürä. Ata-analar da riza, çönki alarğa az ğına bulsa da aqça tama, eşlägän waqıtta urlanğan berniçä çiläk bäräñge yäki kişer elägä. Alar şulay balaların eşkä, xezmätkä öyrätügä şat qına ikän.
Üzeneñ xatınıñ axırında, Almaz isemle tıñlawçıbız menä närsälär yaza. Belem birüneñ sıyfatın reformalar belän genä tügel, ä bälki menä şuşındıy iskelek qaldıqlarınnan mäktäpne çistartıp ta yaxşırtıp bula, minemçä. Ämma cämğiät, häm berençe çiratta, massaküläm mäğlümät çaraları basımı bulmasa, bu iskelek qaldığı uquçı, bala xoquqların alğa taba da bozaçaq, belem birügä zıyan saluın däwam itäçäk.
Almaz isemle üzeneñ qaysı cirdän ikänen dä yazmağan tıñlawçıbıznıñ xatın uqığaç, bez respublikanıñ Fän häm mäğärif ministrlığına möräcäğät ittek. Ministrlıqnıñ başlanğıç hönäri belemne üsterü bülege citäkçese Nail Xämidulin bezgä menä nindi añlatmalar birde.
Bezneñ ministrlıq tarafınnan uquçılarnı qır eşlärenä çığarırğa digän bernindi dä qarar bulmadı. Xäzer zamana da andıy tügel inde. Läkin tege yäki bu uqu yortında kileşü nigezendä uquğa zıyan kitermiçä genä balalar qaydadır eşli ikän, mäsälän, üzläreneñ aşxanäläre öçen bäräñge, kişer, käbestä alırğa, aqça eşlärgä kiräk bulğanda, bez moña qarşı kimibez. Läkin ber genä bala da telämiçä eşkä alıp çığarılmasqa, eş waqıtında qurqınıçsızlıq qağidäläre ütälergä, uquğa zıyan kilmäskä tieş. Ägär dä şuşı taläplär ütälmäsä, balalar yäki alarnıñ at-anaları klass citäkçelärenä, uqu yortı citäkçelärenä, ä inde anda da yärdäm tapmasa, bezgä dä, rayondağı bezneñ bülekçälärgä dä möräcäğät itä alaBu Tatarstannıñ Fän häm mäğärif ministrlığınıñ bülek citäkçese Nail Xämidullin fikere ide. Dimäk, balalar közge qır eşlärendä kileşü nigezendä, balalarnıñ teläge bulğan oçraqta ğına eşlätergä mömkin. Bu şartlar ütälmägän oçraqta, Almaz äfände dä, başqalar da ministrlıqqa möräcäğät itep, üzläreneñ şikäyätlären belderep, tikşerügä ömetlänä ala. Nail Xämidullin süzlärenä qarağanda, respublikanıñ Fän häm mäğärif ministrlığında älege mondıy möräcäğätlär turında işetelgäne yuq ikän.Gölnaz İlgizär


text:
Krasnoyar krae Sabantuyı.
Krasnoyarda uzğan Sabantuyğa Qazannan tözeleş häm kommunal' toraq xucalığı ministrı Marat Xösnullin häm zur artistlar törkeme belän Tatarstannıñ atqazanğan artistı Röstäm Zakirovlar barğannar. Krasnoyar ölkäseneñ üzennän genä cide rayonnan qunaqlar kilgännär.Häm şulay uq TV dän genä dä 7 kanal kilgän. Bıyıl Krasnoyarda uzğan Sabantuyğa ölkä radio gäzit xäbärçeläre küpläp kilgännär. 5 meñläp keşe cıyılğan.Krasnoyarda ütkän Sabantuydağı tatar xalqınıñ milli uyınnarı, başqa millät xalıqların da qızıqsındıruına tağın ber dälil bulıp tora. Anda ütkän Köräş— ŞOU, qapçıq kiep yögerü kebek yarışlar, iñgä köyäntä asıp çiläk belän su taşu, awızğa kükäy salınğan qaşıq qabıp yögerü, çülmäk watu kebek milli uyınnar millätara uyennarğa äwerelep bara. Çönki bu uyınnar här keşe qatnaşa alırlıq. Uyınnar bik qızıq, häm yarışta qatnaşırğa zur äzerlek tä taläp itmi. Ämma, ciñü öçen, uyınnar ciñel kebek kenä toyılsa da, üzeñneñ yäşäyeş räweşeñdä zur tırışlıq salırğa kiräk. Äytik Köräş—Şou da bıyıl da rus yegete Sergey Red'kov ciñgän. Dimäk, Sergey tatar köräşen yarata, ul bit inde menä bıyıl bişençe märtäbä ciñgän. Sergeynı , bälki, büläk kenä dä qızıqsındırmıydır, ä köräşü üze. Yegetlär, şul köräştä köç sınaşıp , üzeneñ tirä—yağında dan totqan bit inde .Elek elektän köräştä ciñgän yegetlär xalıq arasında da häm qızlar arasında da iñ köçle, iñ uñğan, iñ buldıqlı, danlıqlı bulıp sanalğannar. Yıl buyı bu yeget ürnäk bulıp torğan. Şağirlär şiğer, yazuçılar äsärlären şul ciñüçelärgä bağışlağan. Yazuçı Ğalimcan İbrahimovnıñ da «Almaçuar» isemle keçkenä xikäyäsen bala—çağa yotlığıp tıñlarğa yarata bit.
Menä Krasnoyar ölkäse Sabantuyınıñ niçek uzğanın da«Yañarış» milli mädäni üzäge räise Wağiz Fäyzullin söyläde. Sabantuynı uzdıruda Krasnoyar ölkäse xakimiäteneñ, ölkäneñ mädäniät idäräse başlığınıñ ,şähär xakimiäteneñ , törle ere sänäğät predpriätielärneñ , eşquarlarnıñ yärdäme zur buldı dip östäp äytte Wağiz Fäyzullin.Bäyrämnärneñ keşe küñele öçen, älbättä, ähämiäte bik zur. Bigräk tä inde milli ruxlı bäyrämnär keşegä nıq tä'sir itä. Tatarlar, ğomumän, qayda ğına yäşäsälär dä, Tatarstannı üzläreneñ tarixi Watanı itep qarıylar.Krasnayar tatarları da şulay,Sabantuyda qatnaşqan millättäşlärenä dä, Tatarstan Prezidentına häm Tatarstan Xökümäte Apparatına räxmät süzlären äytep süzen tämamladı –Yañarış milli—mädäni üzäge räise Wağiz äfände Fäyzullin.
Mälikä Basıyr.


text:
BMO İminlek Şurası İranğa çikläwlär turında rezolüsiä qabul itte
BMO Iminlek Şurası yäkşämbegä qarşı töndä İranğa çikläwlärne kiñäytü turında rezolüsiäne ber tawıştan qabul itte. Tähran rezolüsiäne "kiräksez häm nigesezsez" dip bäyäläde.
"Rezolüsiä ölgesen 15 keşe yaqlap tawış birde. Rezolüsiä ber tawıştan 2007nçe yılnıñ 1747nçe rezolüsiäse bularaq ber tawıştan qabul itelde."
Yaña rezolüsiä İrannıñ qoral satuın çikli, xalıqara cämäğätçelekkä İranğa finans yardäm häm kreditlar birmäskä çaqıra. Şulay uq anda İrannıñ atom häm raketa programmalarına qatnaşı bulğan 28 keşe häm oyışmanıñ milken tuñdıru turında süz bara. Rezolüsiä İranğa bolarnı ütärgä 60 kön waqıt birä, şul waqıt eçendä üzgäreşlär bulmasa – iqtisadi sanksiälärne qırıslatırğa wäğdä birä. İranğa qarşı xärbi köç qullanu turında süz yuq. Şulay uq yaña rezolüsiädä İran räsmilärenä säyäxät itü çikläwlären kertü täqdim itelä.
Tawış birüdän soñ İminlek Şurasınıñ veto xoquqına iä 5 äğzase – Britaniä, qıtay, Fransiä, Rusiä, Quşma Ştatları, şulay uq Germaniä häm Yevropa Berlegeneñ yuğarı räsmi wäkile isemennän belderüne Britan diplomatı Emyr Jones Parry yasadı:
"İminlek Şurasınıñ 1747nçe rezolüsiäne ber tawıştan qabul itüe – xalıqara cämäğätçelekneñ İrannıñ atom programmasına tiränten borçılğanın kürsätä. İrannıñ moña qadär İminlek Şurası häm Xalıqara Atom İdaräse rezolüsiälären ütämägäne qızğanıç, bez İrannı xalıqara burıçların ütärgä çaqırabız."
İran atom programmasın qoral yasar öçen qullanğanın kire qağıp kilde, atom programması elektr yasar öçen kiräk, di İran.
İminlek Şurası aldında çığış yasağan İran tışqı eşlär ministrı Manuçer Mottaqi, rezolüsiäne "kiräksez häm nigesezsez" dip atadı, häm atom programmasınıñ barı tik tınıç maqsatlarda eşläwen belderde.
Kiçäge utırışta prezident Mäxmüd Äxmädinecad da qatnaşırğa teläk beldergän ide, ämma säfär soñğı minutta kiçekterelde. İran AQŞnı prezidentqa viza birmäwdä ğäyepläde, Waşington bu ğäyepläwne kire qaqtı.
Yaña rezolüsiä kertkän çikläwlär, Berläşkän Millätlärneñ Xalıqara Atom İdaräse İrannıñ uran bayıtuın kiçekterüen raslağannan soñ ğämäldän çığa ala.
Alsu Qormaş


text:
Ciñüçe däwlät taralğaç, millätebez berdäm bulıp qalamı?
Bu könnärdä 60 yıl elek faşizmnı ciñü - iñ zur ictimaği häm säyäsi, xalıqara waqiğa. Äye, berniçä köngä SSSRnıñ başınnan kiçkän ğazaplar häm ul ireşkän ciñülär, Sovetlar berlegeneñ böyeklege yañadan qaytqan kebek buldı. Ölkän buın wäkilläre, xäzerge qıyınlıqlarnı onıtıp, yäş çaqların, doşmannı bärep yığa torğan qüätle könnärne iskä töşerde. Bu bäxet mizgelläre, yuğaltular, bäxet mizgellär açısı küzlärne yäşländerä. Nindi ğazaplı läzzät, tatlı sızlanu. Tuğan ilne, cirne saqlaw, tormışnı yaqlaw instinktı keşene yañadan ayaqqa bastıra. Ğömerneñ zaya ütmägänen kiçerü üze genä ni tora. Ciñü xaqına ülärgä dä äzer bit bezneñ ata-babalarıbız. Bez - ciñüçelär, bez - bergä, bez - köçle, bez- xaqlı…
Şul uq waqıtta salqın häm açqılt-yüeş täpile fikerlär dä baş mien tırnap kitä. Xaqlısın xaqlı, ciñüen ciñdek, ä qaya soñ bezneñ ciñüçe däwlätebez? Bäyräm orkestrınıñ çıñı tınğaç, menä şuşı qara fiker şäwläse tağı da quyıra töşä.
Ä ciñüçelär niçek yäşi dä, ciñelgän Germaniä, Yaponiä veterannarı niçek ğömer itä? Bigräk tä ciñüçe Sovet armiäseneñ soldatları, ofitserları çit il keşesenä äylängäç, alarnıñ xäle niçek? Baltıyq illärendä alar “okkupant”, Ukrainada “moskal'”, Üzäk Aziädä illärendä şulay uq “iske zaman keşeläre, imperiäne saqlawçılar”.
Ä bit alarnıñ bernindi ğäyebe dä yuq. Alar üz illäreneñ ğäskäre safında faşizmğa qarşı köräşkän. Ämma alarnıñ grajdanlıq statusları, ruxi häm matdi xälläre bik qıyın. Xäyer elekke SSSR dan ayırılıp çıqqan illärneñ xalıqlarıñ da faşizmnı ciñüdän beraz çitlätelde. İñ zur Ciñü paradın bügenge Rusiä ütkärä, ä bit bu ciñügä Belorussiä, Ukraina, Kavkaz häm Urta Aziä, xätta Baltıyq buyı respublikaları da zur öleş kertkän. Şulay şul, ciñelülär yätim bulsa da, ciñülärneñ ağay – eneläre küp bula şul. Qarşılıqlı tarix, çınnan da küz yäşlären çığara torğan bäyräm bit bu.
Yarar, törekmän, üzbäk, gruzin, ukrainnarnıñ ciñügä kertkän öleşe üze ber xikmätle ser bulıp qalıp torsın. Tarix bitläre, arxiv materialları alarnı saqlayaçaq. Ä menä tatarlarnıñ öleşen kem isäplär? Tatarstan respublikası frontqa 600–700 meñ keşe cibärgän. Şul qädär xalıqnıñ näq yartısı ğına fronttan isän urap qaytqan, ikençe yartısı şunda häläk bulğan. Nişläp alay ike keşeneñ berse yaw qırlarına yatıp qalğan? Ğomumi suğış statistikası başqaçaraq bit? Dimäk, Tatarstannan frontqa alınğannar iñ xätär qaynar noqtalarğa quyılğan dip uylarğa nigez bar. Suğışta häläk bulğan 350 meñ tatarstanlılarnıñ yartısınnan kübese tatar keşeläre. Ä Rusiä, elekke SSSR töbäklärennän frontqa barğan tatarlarnıñ canın, qanın kem xisaplağan? Şunısı bilgele, suğışta Sovetlar Soyuzı geroyı isem aluçı tatarlarnıñ sanı 150 citkän. 10 meñ keşegä proporsional' bülsäñ, bu kürsätkeç başqalardan yuğarıraq, dilär. Yähüdlärneñ dä kürsätkeçe tübän tügel. 100 artıq yähüd Geroy bulğan. Ä bit tatar da, yähüd tä maxsus kütärtelgän, kürsätelgän millätlär tügel. Kiresençä, milläte turı kilmägän öçen Geroy yoldızı urınına orden, orden urınına medal' birelü oçraqları härkemgä mäğlüm.
Menä şuşı tatarlarnıñ çit ildä yäşägännäre, suğış veteranı bulğan millättäşlärebez bu atna azağında Qazanda buldı. Alar Tatar kongressında, Qazan Kremlendä iñ yuğarı däräcädä qabul iteldelär. Törle il pasportların kesälärenä salıp, elekke il birgän orden-medal'lären tağıp kilgän tatar babaylarınıñ kübese rusça yaxşıraq söyläşsä dä, alar tatarlar. Dimäk, illäre betsä dä, milli berdämlekläre haman betmägän alarnıñ.
Çit ildä qalğan tatar frontovikları nindider ömet-xörmät uyata, ämma alarnıñ onıqları törle xalıqlarnıñ tel, mädäniät, ğöref-gädätläre möxitenä kerep bara. Urtaq watanıbız urınına urtaq millätebez saqlansa, bu babaylarınıñ ruxı tarixlarda, arxivlarda ğına qalmas ide.
Çınnan da, bügen İkençe bötendönya suğışın iskä alğanda, törle töbäk tatarlarınıñ ber ut, ber qan öyermäsenä bergäläp kerüläre canğa tä'sir itä. Xätta, Pletsenzee törmäsendä faşist gil'otinasında başları kiselgän 11 tatarnıñ da tuu geografiäse kiñ qolaçlı. Tatarstannan - 3, Başqortstannan - şulay uq 3 tatar keşese, Üzbäkstannan - 2, Penza ölkäsennän - Äxmät Simaev, Irınbur ölkäse yegete Musa Cälil, Qazaqstanda tuıp, Mari Respublikasında yäşägän Ğaynan Qormaş äcälgä dä bergä kergännär. Alarnı millätebez,tatarlıq berläştergän. Şuşı milli berlek qaywaqıtta iskä dä alınmıy, yäki millätneñ ähämiäte yuq diüçelär tabıla. “Söt qalır, Watan kitär” - Därdmändneñ şuşı süzläre iskä töşä. Ä suğış xatiräläre onıtılğaç, bu babaylar kitkäç, watan ğına tügel, söt tä, näsel dä onıtılmasmı?Rimzil Wäli


text:
«Tatarstan» jurnalınıñ Mart sanına küzätü
«Putinnıñ bişençe yazı»- säyäsät belgeçe M.Xäyrullin yazmasınıñ iseme şulay atala.Ul anda Vladimir Putinnıñ dürt yıllıq prezidentlıq eşçänlegenä bäyä birä.V.Putinnıñ ilneñ aldınğı töbäkläreneñ liderı bulğan M.Şäymiev belän üzara mönäsäbätläre nindi, üzäk belän Tatarstan arasında möğämäläse kiläçäktä niçek qorılır kebek sorawlarğa üzeneñ fikerlären belderä.
«Xökümät mönbäre»rubrikası astında jurnal bu yulı Premyer-ministrı urınbasarı, iqtisat häm sänäğät ministrı Aleksey Paxomovnıñ «Miqdardan sıyfatqa küçü yulında»dip atalğan yazmasın täqdim itä. Anda TRsı rayonnarı häm şähärläreneñ 2003 yılğı sotsial''-iktisadıy üseşenä centekle analiz birä häm 2004 yılğa burıçlar bilgelänä.
Tatarstan awılı, anıñ xalqınıñ xäle turında «Bäxetleme soñ sin awıl ğailäse? dip atalğan sotsiologiä fännäre doktorı Lidiya Karseva häm psixolog Chulpan Şafranskaya yazmasında täfsilläp söylänä. Bu yazma Tatarstan agrobiznes xezmätkärläreneñ belemen kütärü institutı belän berlektä sotsiologik ezlänülär näticälärenä nigezlänep yazılğan.
Ğosman Ğömärneñ «Nur»lı eşlär, nurlı ğämällär»dip atalğan yazmasında jurnalnıñ qunağı iqtisat fännäre kandidatı«Nur» cämğiäteneñ general'' direktorı Mannaf Säğdeev belän äñgämä birelä.
Jurnalnıñ daimi säxifäse - «Tügäräk östäl» bu yulı tatar estradasınıñ ütkäne , bügengese häm kiläçägenä bağışlanğan. Ğinwar başında ütkän «Tatar cırı»2003» festivale xaqında jurnalistlar, muzıka belgeçläre, cırçılar, şağirlär tatar estradasınıñ bügenge xäle turında fiker alışalar, anı üsterü yulları xaqında kiñäşläşälär. Bu tügäräk östäldä qatnaşqan muzıka belgeçe, professor Mäxmüt Niğmätcanov bezgä interv''yu birgän ide. Anıñ fikerlären tıñlıyq äle:
«Tatar estradasınıñ 95 yıllıq tarixı bar. Tatar estradası XX gasır başında uq Kamil Motiği Töxfätullin icatında formalaşa başlıy. Qazanda konsert uzdırırğa röxsät ala almağaç, ul berençe çığışın Saratov şähärendäge konservatoriäneñ keçkenä orkestrı belän uzdıra. Orkestr, döresräge , instrumental'' ansambl'' öçen äsärlärne ataqlı professor L. Rudol''f eşkärtä.
Sovet çorında estrada öçen kadrlar äzerläwgä iğtibar citmäde. Ä inde Qazanda artistlar küp waqıtta üzeşçänlek däräcäsendä, tabiğät birgän talant yärdäme belän genä säxnägä çıqtılar. Ä estrada artistları , rejisserlar, dirijerlar baletmeysterlar Mäskäwdä uqıp qayttılar.Qazan muzıka uqu yortları utızınçı yıllarda milli estrada, Däwlät milli ansamble öçen kadrlar üsterü turında äle qayğırtmıylar ide. Döresen äytkändä ,anda milli sänğät''ne töptän belgän uqıtuçılar da yuq ide.(sol’fedjio uqıtqan M.Mozafarovnı iskä almağanda).»,-dide ul.
Häwäskärlek estradabızğa zıyan salmasın öçen ni eşlärgä? Bu sorawğa söyläşüdä cawap ber buldı- sänğät sovetlarınıñ rolen üsterergä kiräk,«Xudsovet cırlarnı kisep,kislorodnı yabar öçen tügel, yärdäm itär öçen kiräk»-,digän fikerlär dä yañğıradı.
Muzıka belgeçe Säydäş Ğarifullin äytkän fikerdän ber özek:
«Närsä eşlärgä kiräk? Minemçä, eş muzıka belgeçlären äzerli torğan oyışmalarğa barıp törtelä.Tirän kul''tura, yuğarı belem, milli añ kiräk.Älbättä sälät tä kiräk . Zurdan qubıp söyläşsäk, milli konservatoriä kiräk.»,-dide ul.
Tatarstan jurnalınıñ mart sanında tatar cırı turındağı bäxäskä däwam bularaq bastırılğan «Mäñgelek moñ» mäqäläse dä iğtibarğa layıqlı. Mäqälä avtorı Rimzil Wäliev yazğan şuşı mäqälädän ber özek:
«Närsä ul tatar bulu? Tırış, ziräk, ğilemle, namuslı,sabır bulu belän berrättän tatar keşesenä moñlı, bay küñelle bulu kileşä. Üzeñne tatar itep xis itü, tatarça söyläşü, tatarça yılaw, kölü, sağınu, moñlanu, tatar cırına mökibbän kitep anı tıñlaw.Buldıra alğan qädär cırlaw. Ä bügenge tatar xatınnarı, analarıbız üz narasıylarına kiç sayın bişek cırın tıñlata mikän soñ? Milli rux, yäşäw räweşe, moñ belän tärbiäläw onıtılmıymı? Ällä şul säbäptän qayber balalarıbız bäğersez, moñsız, imansız bulıp üsäme ikän? Tuğan telebezneñ maturlığı, ruxi baylıqlar, töslär, awazlar sisteması, köyläre küñelenä señderelgän buında ğına totrıqlı milli üzañ, çın tatarlıq tärbiälänergä mömkin. Tatar muzıkantları häm cırçıları Fäyzulla Tuişev, Räşit Vahapov, Fäxri Nasretdinov, Gölsem Söläymanova, Färidä Kudaşeva, Zifa Basıyrova, Ğabdulla Räximkolov, İlham Şakirov, Sara Sadıyqova, Älfiä Afzalova kebek xalıq mäxäbbäten yaulağan zatlar da distä meñ çaqrım aralar ütep, xalıqnı üz moñı belän oçraştırğan»,-dip yaza mäqälä avtorı.
Menä xalıq cırların iñ zatlı, iñ legendar cırçılar başqaruında yazdırıp, bizäp,näq şul utlı-şawlı «Piramida»ğa kilüçelärgä teş ütärlek bäyägä, yäğni keremsez itep satılğan ber «plastinka»çıqtı. Xäzergäçä äytkändä SD, lazer tälinkäseneñ iseme belän da iğtibarnı yaulıy torğan «Mäñgelek moñ» cıyıntığı dan öçen tügel, ä can öçen tudırılğan, küñel buşatır öçen här ğailädä bulsa ğına da milli moñnı saqlawda özelmäs altın ber cep bulır ide.
Mäqälä avtorı süzen tämamlap şundıy fiker äytä:
Milli inqiraz, milli mädäni faciğä cır yazmışınnan başlana. Dimäk moñnarıbıznıñ yäşäw, taralu forsatı iñ berençe çiratta näq menä şul şou-biznes, dömber-şaltırlı quştırnaqlarda "mäğnäsez" estrada cırları häm «zäwıqsız» telefestivall''lär belän bäyle. Xalıqnıñ, bigräk tä yäşlärneñ qatnaşınnan başqa cırlarıbız onıtılaçaq. Ğomumän,alardan başqa kiläçäk tä yuq. Ä yäşlär mädäniäten törle millät sänğät''läre integrasyiäsennän, aranjirovka standartlarınnan, tele-radiokanallardan, wideokliplardan, xit-paradlardan başqa küz aldına kiterep bulmıy. İmanım kamil- estrada olimpiadasında başqalardan qalışu, ciñelü, fol''klornı, xalıqçan milli sänğat''ne zamana mädäniäte, zäwıqları, şaw-şuları belän kileşterä almaw cırıbıznı, millätebezne gür quyınına saluğa tiñ ber cinayät bulır ide. Bu xälgä ük töşmäbez dip uylıym»,- dip tämamlıy avtor menä şuşı kötelmägän häm qarşılıqlı ruxtağı yazmasın.
Qısqası «Tatarstan» jurnalınıñ mart sanı uquçılarnı qızıqsındırırlıq aktual'' yazmalarğa bay. Alar citdi temalarğa milli qaraş taşlıy.
Mälikä Basıyr, Qazan


text:
Fälästin wäkilçelegeneñ Parijğa säfäre: Arafat isän, läkin ülem tüşägendä yata
Fälästinneñ ölkän räsmiläre märtkä kitkän Arafatnı kürü yaki anıñ sälämätlege turında tabiplardan berençe qul informatsiä alu maqsäte belän Parijğa kildelär. Väkilçelek Fransiäneñ tışqı eşlär ministere Mişel Barnierı häm prezident Şiraq belän oçraştı. Läkin, Arafatnıñ sälämätlege tağı da küberäk naçarlandı digän xäbär bu vizitqa külägä töşerde.
Audio
"Arafatnıñ Fatax oyışması ÜKınıñ qararın xökümät ber tauıştan rasladı. Şuşı qararğa esasän, premier, PLOnıñ räise vazıyfasın ütävçese häm min Parijğa barıp, prezident Arafatnıñ sälämätlege turında mäğlümät alaçaqbız."
Suhanıñ mondıy kisken belderü belän çığuına närsä säbäp bulıp tora soñ? Suha soñğı öç yılda Parijda yäşäde. Bu vaqıt eçendä isä ire İzrael armiäse tarafınan qamauda , yäşägän öyendä totqın kebek totıldı. Suhanıñ xäzer informatsiä monopolen qulında totarğa tırışuı, Arafat yanına keşelärne kertmäve, Arafat kontrolendäge baylıq belän bäylängän digän tänqitlärgä säbäp buldı. Arafat kontrolendäge baylıq ber miliard dolar tiräsendä dip xisaplana. Bu aqçanıñ zur öleşe Fälästin Aftonomiä idaräse qaznasınnan kilgän bulırğa tieş. Xalıqara Valyuta Fondı mäğlümätlärenä kürä, 1995-nçe 2000-nçe yıllar arasında iñ kimendä 897 milion dollar yuğalğan. Fransiä politsiäse Suha Arafatqa qarşı tikşerenü eşläre alıp bara. Anıñ Fransiädäge häm Şvetsariädäge banka xisaplarında 11 yarım milion dolar tabılğan. Ramallahdan här ay sayın yäşäv öçen aña 100 meñ dolar cibärelä ikän. Annan başqa Arafatnıñ borınğı köräştäşläre anıñ 1990-nçe yılda yäşeren räveştä ul vaqıtta 27 yäşendä bulğan Suha belän üylänüen xuplamağan idelär. Parijğa kilgän väkilçelek bügen irtän Fransiäneñ tışqı eşlär ministere Mişel Barnier belän oçraştı. Barnier elegeräk, fälästin väkilçelegeneñ Arafatnı kürüläre tabiği närsä dip beldersä dä, soñğı qararnı Arafatnıñ xatını häm tabiplar birergä tieşlär dip tä äytte. Bügen irtän xastaxanä süzçese Kristian Estripoh, Arafatnıñ xäle kinättän naçarlandı dip belderde.
Audio
"Prezident Yassir Arafatnıñ xäle 8-nçe Noyäberne 9-nçe noyäbergä totaştırğan tämdä naçarlandı. Ul tiräneräk komağa kerde. Monıñ närsägä alıp baraçağın äytü mömkin tügel."
Väkilçelek xastaxanägä kilep tabiplar belän Arafatnıñ xälen tikşergän bulsa da, häm Arafatnı kürgän dip xäbär itelsä dä, fälästin räsmiläre xastaxanädän ber nindi dä belderü yasamıyça kittelär. Şul arada iseme äytelmägän Fälästin räsmisenä tayanıp Arafat ülgän digän xäbär dä taraldı. Läkin, soñğaraq tışqı eşlär ministere Şaat CNNğa birgän ängämäsendä bu xäbärne kire qaqtı. Xärbi xastaxanäneñ väkile dä bu xäbär döres tügel dip belderde..
Färit İdelle, Praga.


text:
Ukrainada NATO illäre qatnaşında xärbi diñgez künegüläre ütä
Bıltır Diñgez Cile dip atalğan xalıqara xärbi diñgez künegüläre Urkainada zur säyäsi bäxäslär kütärelü häm Mäskäw yaqlı köçlärneñ rizasızlıq çaraları säbäple ütkärelmi qalğan ide. Bıyıl isä, şulay uq protest çaraları oyıştırıluğa qaramastan NATO illäre qatnaşındağı bu künegülärgä mömkinlek açıldı.
Ukrainanıñ Odessa portı yanında Diñgez Cile dip atalğan xärbi diñgez künegüläre başlandı. NATOnıñ Tınıçlıq öçen Xezmättäşlek programması qısalarındağı mondıy xalıqara künegülär 1997 yıldan birle här yıl diärlek ütkärelep kilä.
Ämma bıltır komunistlar häm prezident Viktor Yuşçenkoğa qarşı köçlär çit il ğäskärläreneñ Ukrainağa kilüenä qarşı zur protest çaraları oyıştırğannan soñ xärbi künegülär başlanuğa berniçä säğät kenä qala anı ütkärmäw turında qarar çığarıldı.
Ul çaqta räsmilär monı añlatıp AQŞnıñ xärbi diñgez korabların Libanda kierenkelek artu säbäple aşığıç räweştä Yaqın Könçığışqa cibärergä kiräk dip belderle.
Bıyıl inde Yuşçenko aldan uq çara kürep, künegülärne ütkärü qararın parlament aşa raslatıp quydı.
Könbatışqa yöz totuçı Yuşçenkonıñ köndäşe, Mäskäwgä qarawçı premyer minsitr Viktor Yanukoviç ta bu künegülärne xuplap alar Qara Diñgezne saqlaw häm terrorğa qarşı köräşü öçen kiräk dide.
Ukraina saqlanu ministrı Anatoliy Hrıstenko yäşkämbe könne Azatlıq radiosına bıyıl protest çaraları künegülärneñ özelüenä kitermäs dip ömetlänüen belderde.
"Bu prezident, ministrlar kabinetı häm parlament tarafınnan raslanğan tulısınça xoquqıy qarar. Bu qarar xärbi köçlärneñ il mänfäğätlären küzdä totıp xärbi künegülär ütkärüen küz aldında tota. Keşelärneñ rizasızlıq belderergä häm qayber çaralar oyıştırırğa konstitutsion xoquqları bar, ämma beräwneñ dä bu künegülärgä qomaçawlaw xoquqı yuq. Kem dä kem qomaçawlarğa tırışsa ul xoquq saqlaw oyışmaları tarafınnan saqlanuçı qanunnarnı bozğan bulaçaq" dide Hrıstenko.
Protest çaralarınnan çitkäräk kitü öçen Ukraina xakimiätläre Diñgez Cilen bıyıl Qırımnan çitkäräk Odessa häm Yujnıy portlarına küçerde. Mäğlüm bulğança Qırımda Rusiäneñ Qara Diñgez flotı urnaşqan häm anda Mäskäw yaqlı törkemnär aktiv eşçänlek alıp bara. Rus millätçeläre xätta bu rus cirläre dip täqrarlıy.
Mäskäwdäge saqlanu mäsäläläre analitigı, Novaya Gazetağa yazuçı Pavel Felgenhauer bıltırğıdan ayırmalı bularaq Yanukoviç bu künegülärne säyäsi mäsälägä äwerelderergä telämi di.
"Yanukoviç üzen Könbatışnıñ dustı häm cawaplı säyäsätçe itep kürsätergä teli. Bıltır alar xökümät citäkçelegenä kilü öçen köräşä ide. Wäzğiät başqa ide. Xäzer isä eçke wäzğiät beraz üzgärde" di Felgenhauer.
Şulay da künegülärgä kisken qarşı çığuçılar protest çaralarına äzerlänä. Odessa NATOğa Qarşı Üzsaqlanu Komietı dip atalğan törkem protest çaralarına meñnärçä keşe çıyaçağın belderä. Xakimiätlär isä bıyıl Diñgez Cilenä qomaçawlaw mömkinlege birelmiäçäge turında kisätä.
Künegülär 2 atna, yülneñ 9-ınnan 22-senä qädär däwam itäçäk. Anda barlığı 13 il, Ärmänstan, Azärbäycan, Kanada, Gruziä, Germaniä, Gretsiä, Latviä, Makedoniä, Moldova, Romaniä, Törkiä, Ukraina häm Quşma Ştatlar xärbiläre qatnaşa.
Naif Aqmal


text:
İldä nilär bulıp yata? - 14.III.2008
►Başqala Çallığa küçmägäye ►Razil Wäliev: Milli mäsälä könnän-kön qatlawlana bara ►Milli mäktäp belän tatar awılına urın tabılırmı? ►İskitkeç Näcibäneñ gäcäyep kitabı
►Başqala Çallığa küçmägäye
Tatarstannıñ iqtisad ministrlığı Çallı, Tübän Kama, Älmät, Alabuğa kebek alğa kitkän rayonnar belän berrättän Ägerce, Çirmeşän, Spas, Balıq bistäse häm başqa rayonnarnı da iqtisadıy uñışlı buluın teli.
Bügenge köndä Tatarstan iqtisadı digändä berençe çiratta küz aldına neft, KamAz digän töşençälär kilep basa. Nik digändä çönki respublika iqtisadı küp oçraqta alarğa tayana. Ämma Tatarstannıñ iqtisad ministrlığı Çallı, Tübän Kama, Älmät, Alabuğa kebek alğa kitkän rayonnar belän berrättän Ägerce, Çirmeşän, Spas, Balıq bistäse häm başqa rayonnarnı da iqtisadıy uñışlı buluın teli. Qısqası här rayon üz-üzen tuyındıra alırğa tiyeş. Yaña ministr Marat Safiullin moña ireşer öçen Tatarstannı 7 iqtisadıy bülgegä bülergä täqdim itä. Bu – Kama, Başqala, Neft, Könyaq, Tönyaq, Könçığış häm Könbatış rayonnar. Tatarstan xökümäte bu täqdimne xuplıy, ämma citäkçelek fikerençä, mondıy bülü bulğan oçraqta iqtisadıy cirlekkä berläşkän rayonnar arasında härwaqıttağıça köräş başlanaçaq. Marat Safiullin isä, Tatarstan iqtisadı üseştä bulsın öçen, kiresençä berläşergä kiräk di.
Marat Safiullin küp oçraqta artta qalğan rayonnarda zur iqtisadıy üzäklär tözärgä kiräk disä dä, älegä respublikada tözärgä niätlängän zur qorılmalar, äytik federal' däräcädäge loğistik üzäk, etanol zawodı haman da şul Qazan tiräsendä, Layış rayonında tözeläçäk. Anıñ qarawı, İdel artı Täteş, Çüpräle rayonnarında bügenge köngä qädär äle bernindi sänäğät qorılmaları yuq.
Oçraşuda ministr Marat Safiullin berniçä kön elek Tübän Novğorodqa yasağan säfäre näticäläre belän tanıştırdı. İskä töşerik biredä Tatarstan wäkilçelege respublikanıñ Kama iqtisadıy bülgesen täqdim itärgä bardı.
Bälki tizdän Çallı, Tübän Kama, Minzälä şähärläre kergän Kama iqtisadıy bülgese Tatarstan danın Rusiägä tanıtır. Bilgele Başqala iqtisadıy rayonı, şul isäptän Qazan da tanılğan tarixi märkäz, ämma zamana üzgärü belän berençe urınğa iqtisad çığa, monnan soñ başqala da Çallı, yä bulmasa Tübän Kamağa küçmägäye digän fiker tua.
--------------------------------------------------------------------------------------------
Tatar kongressınıñ Tatartarstandağı cirle oyışma başlıqlarınıñ cıyılışı milli-mädäniät säyäsätkä bağışlanğan “tügäräk östäl” söyläşüe belän tämamlandı.
Bu çaranı Tatarstan Däwlät Şurası deputatı Razil Wäliev alıp bardı. Tatarstan prezidentı bulırğa omtılu öçen alşartlarnıñ, Rusiä alıp barğan säyäsät arqasında, könnän-kön qısıla baruın da äytep uzdı ul.
Tatar östenä “yaw kilä”
Damir İsxaqovĞälim Damir İsxaqov isä, tarixnı çağıldırğan kitaplar häm bügenge kön säyäsäte arqılı tatarğa qabat “zur yaw”nıñ kilä başlawın iskärtte. “Xäzer Rusiädä barğan säyäsät nigezendä Rusiäneñ ayırım ber sivilizasia häm anıñ dönyada üz urını buluı turında qaraş formalaşa başladı. Ä ul bezneñ küz aldında provaslav sivilizasia dip iğlan itelä. Kitaplarğa yaza da başladılar. Şunnan soraw kilep tua. Ul provaslav sivilizasiase bulsa, tatar-möselman bu sivilizasia eçenä niçek kilep kerä?”, - di Damir İsxaqov. Annan da qala, älege tügäräk östäl söyläşüendä tatar islamı häm Tatarstanda açılğan 1300 mäçetneñ ber öleşeneñ küp oçraqta yabıq toruı turında da süz bardı.
Kitap kibetläre açılırmı?
Damir Şaqirov Tatarstan kitap näşriätı başlığı Damir Şaqirov äytüençä, rayonnardağı kitap kibetläre dä yabılıp betkän. Saqlağıçlarda 40 million sumğa yaqın kitap satılmıy yata. “Äydägez, härberebez dä üz rayonnarıbızda keçkenä genä, ber 50 kv/m ğına bulsa da, kitap kibetläre buldırıyq. Rayon başlıqlarınnan sorıyq”, - dip möräcäğät itte Damir Şaqirov.
Milli mäktäp belän tatar awılına urın tabılırmı?
Bu tügäräk östäl söyläşüendä täqdimnär dä, kütärelgän temalar da küp buldı. Tatar estradasınıñ bügenge xäle, Qazandağı elmä taqtalar mäsäläse, “Yaña ğasırda” tatar telendäge tapşırularnıñ äz buluı, Rusiä töbäklärendä yäşäwçe tatarlarnı Saban tuylarında ğına iskä töşermiçä Tatarstan rayonnarı belän daimi elemtä urnaştıru, töbäklärdä, misal öçen Qurğan ölkäsendä, prawaslaw dinen mäktäplärdä uqıta başlawları häm başqalar, häm başqalar.
Tatar kongressınıñ Tatarstannıñ 45 rayonındağı bülek başlıqları bu ike könlek oçraşunı rezolusia qabul itep häm yışraq, kimendä kvartalğa ber tapqır, küreşep torırğa kiräklegen äytep taralıştı.
--------------------------------------------------------------------------------------------
Şuşı könnärdä Tatarstannıñ häm Rusiäneñ xalıq artistqası Näcibä İxsanovağa 70 yäş tula.
Bu uñaydan şimbä kiçendä Kamal teatrı binasında Näcibä İxsanovanıñ icat kiçäse bulaçaq. Yübiley uñayınnan Tatarstan kitap näşriätendä Näcibä xanımnıñ “Uynap uzan ğömer” digän kitabı basılıp çıqtı.
Soñğı 3 yılda zur yübiley uñayınnan ädäbiät - sänğät klassikları, xäzerge ädiplär tormışnı çağıldırğan zatlı kitaplar çıqtı. Hadi Taqtaş, Baqıy Urmançı, Kärim Tinçurin kebek klassiklarnıñ tormışın çağıldırğan albomnardan başqa, äle dä icat mäydanınıñ urtasında qaynağan ädiplärneñ qızıqlı ğömer yulı matur kitaplarda çağıldırılğan.
Sänğät yoldızları Şäwkät Biktimerov häm İlham Şaqirov albomnarı üzenä kürä ber milli häykäl bulırlıq. Mondıy basmalar häm andağı tarixi doqumentlar, çordaşlarnıñ xatiräläre, yäş buınnı tärbiäläw öçen bäyäläp betergesez. Häm menä qulıbızda Näcibä İxsanova kitabı. “Uynap uzğan ğömer” dip atalğan basma Ğäliäsğar Kamal isemendäge teatrınıñ 100 yıllığına bağışlana. Bu basma tatar teatrınıñ ğäcäyep talantlı, xalıqçan ruxlı artistqasın gäwdäländerä.
Başqa basmalardan ayırmalı bularaq, bu kitap qulğa canlı zat, millät qoşı bulıp kilep kerä. 343 bitle bu kitapnıñ yartısınnan kübräge Näcibä xanımnıñ şäxsi yazmalarınnan häm soqlandırğıç foto räsemnärdän tora. Menä qayda ul tatar teatrınıñ xalıqçanlığı häm cor tellelege. Näcibä İxsanova üze häm ütkän yulı turında 100 bitlek xatirä yaza. Bu xatirälärdä şäxsi tormıştan bigräk, Kamal teatrındağı şäxeslär häm waqıyğalar turında. Ä annan soñ yazğan distä yarım oçerk Xösäyen Uraziqov, Ğabdulla Yosıpov, Xäkim Sälimcanov, Marsel Sälimcanov, Dilüs İlyäsov, İrkä Saqayeva, Ayaz Ğıyläcev, Soltan Ğäbäşi häm başqa ostazları häm zamandaşları turında.
Säxnädä 338 rol uynağan bu xanım yäş qızlar kebek oçıp yöri häm säxnädä şpagat yasıy. Bernindi 60 - 70 yäşlär kürenmi dä, işetelmi dä. Cılı, yaqtı energia yomğağı. Ğäcäp xäl, üze ber moğciza. Xäyer, teatr häm çın sänğätkär şulay bulırğa da tieş. Ä Näcibä İxsanova iskermi dä, tuzmıy da, keşelärdän tuymıy häm tuydırmıy torğan şäxes. Kartayu turında äytep tä torası yuq. Busı inde kalendar'da terkälgän faqt qına. Işanmasağız teatrğa barıp qarağız yäki kitabın tabıp uqığız.


text:
Tatarstannıñ mäğärif ministrı Nail Wäliev süzlärenä qarağanda, räsmi Qazan üzendäge däwlät mäğärife standartına töbäk komponentın qaytaru öçen köräşne kiläçäktä dä däwam itäçäk. "Bu bezneñ ber ärnüebez häm zur ber problemabız, bez anı xäl itärgä tırışabız. Töbäk komponentın qaytaru ğözere belän bez inde Rusiäneñ Däwlät Dumasına möräcäğät ittek, häm äle tağın itäçäkbez dä. Ul bezneñ öçen zaruri", dip belderde Wäliev İnterfax agentlığına.
Ul, Rusiädäge mäğärif standartın üzgärtü ber Tatarstanğa ğına tügel, ä başqa milli respublikalarğa da qarıy, dip isäpli.


text:
Britaniä premyer-ministrı Tony Blair, Berläşkän Millätlär Oyışması bügen yä irtägä Ğiraqqa neftkä –azıq-tölek programmasın yañadan ğamälgä kertü turında qarar qabul itä ala, dip belderde. Kiçä Oyışmanıñ General sekretare Kofi Annan belän oçraşqaç bu xaqta Blair BBC kanalına äytte.
Programma Ğiraq xalqınıñ 60%tın aşamlıqlar belän tä’min itä ide, anı Ğiraqqa qarşı suğış başlanır aldınnan tuqtattılar. İminlek Şurası kiçä rezolyutsiäneñ ölgesen äzerläde, aña kürä Ğiraqqa neftkä-azıq-tölek programmasın Kofi Annan üz kontrolendä totaçaq. Ğiraqqa humanitar yardäm mäs’äläsendä İminlek Şurası bügen kiç cıyıla.


text:
Äfğan xökümäte heroin yasaw öçen qullanılğan äfyün mäddäsen citeşterüne qanunlaştıru täqdimen kire qaqtı. Älege täqdim Parijda urnaşqan häm üzenä säyäsätçelär, ğalimnär häm belgeçlärne alğan Senlis isemle Şura iğlan itkän xisapta bar ide.
Tikşerü näticälärendä, äfğan xökümätenä, küp sanlı mäk qırların yuq itü urınına alarnı legalläşterep äfyünnän daru yasaw yulın ezlärgä täqdim bar ide. Ämma narkotiklarğa qarşı köräş ministrı Habibulla Qaderi, Äfğanstannıñ qanun nigezendä äfyün citeşterüne küzätergä äle köçe citmiäçäk, dide.