text:
2004 yılda Tatarstan matbuğatı
Azatlıq radiosında här şimbädä alıp barılğan “Tatarstan matbuğatına küzätü” tapşıruları 2004 yılnıñ ğinwar ayınnan başlap tatar telendä bastırılğan jurnallarğa yasaldı. Yıl eçendä barlığı 52 tapşıru yañğıradı. Bez küzätü yasağan jurnallar isemlege barlığı 16 ga tuldı. Tatarstanda çıqqan jurnallarnıñ tirajın bergä quşıp sanasañ 90 meñgä yaqın san çığa . Ä Başqortstandağı ike jurnalnıñ sanı 22 meñgä yaqın . Alar arasında “Ğasırlar awazı” , Qazan utları“, “Mäydan” , “äl-Qibla ”, “Tatarstan”, “Miras”, “Fän häm tel”, “Söyembikä”, “Mäğärif”, “Säxnä” “ İdel”, “Yalqın” , “Salawat küpere”, “Sabıyğa” . Şularnıñ 14 Tatarstanda bastırılğan, ä 2 se “Tulpar” belän “Ällüki” jurnalları tatar telendä Başqortstanda çıqqan jurnallar buldı. 2004 yılda çıqqan “Axun awılınıñ näsel tarixı” isemle kitap çığu uñayınnan, şunnan soñ, Mäğärif näşriätendä çıqqan “Ädäbi äsärlär”turında häm tağın ber ör-yaña dini jurnal bastırıla başlaw säbäple ”äl-Qibla” isemle dini jurnalğa küzätü yasaldı. Tapşırularnı ğalimnär, yazuçılar, şağirlär qatnaşlığında Mälikä Basıyr alıp bardı. Tapşıruda tatarlar arasında bik abruylı şäxeslär , törle ölkädä tanılğan ğalimnär Xatip Miñnegulov, Marsel'' Äxmätcanov, Änwär Xuciäxmätov, Rämil'' İslamov, Räşit Şakircanov, Ğabdelxak Şämsetdinov, Rifat Fättaxov, yäşlärdän : İl''yas Mustakimov, Aysılu Galiaxmätova; yazuçılar, şağirlär: Näcibä Safina, Rädif Ğataş, İlsöyar İksanova, Raşat Nizami, Firdäwes Zarif, Luara Şaqircan, Almaz Xamzin, Ramil Miñnäxmätov, Lyutsiä Gizzatullina, Saniä Äxmätcanovalar qatnaştı. Ayırıp äytergä kiräk Näcibä Safinanıñ bu tapşırularğa salğan xezmäten. Ul 9 tapqır çığış yasağan. Ä xäzer Näcibä Safina qatnaşlığında äzerlängän oktäber ayında çıqqan “Qazan utları”jurnalına tapşırudan özek biräbez. Häm sez 2004 yılda bulğan tapşırularnıñ oktäber ayında çıqqan Söyembikä jurnalına yasalğan tapşırudan özek tıñlağız. Jurnalnıñ bu sanı kübräk mädäniät xezmätkärlärenä bağışlanğan.Anda tanılğan kompozitor Mäsgüdä Şämsetdinovanıñ Amerikada icat itkän Çınğızxan simfoniäsen S.Säydäşev isemendäge zur konsert zalında tamaşaçığa işetterüe turında yazma bar. Çınlap ta tanılğan kompozitor Mäsgüdä Şämsetdinovanıñ xıyalı tormışqa aştı. S.Säydaşev isemendäge zur konsert zalında 8 dekaberdä Tatarstan kompozitorlar berlegeneñ Simfonik konsertında Çıngızxan simfoniäse yañğıradı. Tatarstan matbuğatına küzätülärdä alda äytep kitkän jurnallarda basılıp çıqqan çäçmä äsärlär, şiğriät, drama äsärläre , ädäbiät tarixına qağılışlı materiallar, fän ölkäsendäge yañalıqlar, yubileylar turında mäğlümatlar yaqtırtıldı.Şunı da äytep kitärgä kiräkter, Qazan utları, jurnalında “Bezneñ zaman geroe” dip isemlängän bäxäs-diskussiädä çığış yasağan ğalimnär , yazuçılar, möğallimnär häm jurnalnı daimi uqıp baruçılarnıñ ädäbi yazmaları dönya kürde. Başqa jurnallarda da xatlar aşa, törle bäygelär oyıştıru uñayınnan uquçılar belän açıq söyläşü alıp barıldı. Ä bit bu jurnalllarnı uqıp çıqmıyça, anda uquçınıñ iğtibarın cälep itärdäy bik küp jurnal bitlärendä çıqqan materiallar arasında şul 4-5 minutqa sıyıp betärlek itep efirdan söylär öçen, älbättä, anı äzerlägändä bik küp waqıt sarıf itelä. Şuşı tapşırularnı oyıştırğan waqıtta Azatlıq radiosı täqdimen qabul itep, jurnallarğa analiz yasap radio tapşırularında qatnaşqan keşelärgä Qazan studiäse bik räxmätle. Radio tıñlawçılarnıñ “Tatarstan matbuğat küzätüe” tapşıruına mönäsäbätläregez bezne bik tä qızıqsındıra. Fikerläregez täqdimnäregez bulsa bezgä yazıp cibäregez.
Mälikä Basıyr, Qazan


c: text/html

text:
Berençe xatın-qız kosmonavt Valentina Tereşkovağa 70 yäş
Ğälämgä çıqqan berençe xatın-qızğa bügen 70 yäş tuldı. "Vostok 6" korabında Valentina Tereşkova cir şarın 3 kön eçendä 48 märtäbä äylände. Anıñ ğälämdäge eşe turında qayber sorawlar äle dä cawapsız qala, ämma xanımnıñ üzenä monıñ ber nindi dä täsire yuq. Valentina Tereşkova 6 mart könne 70 yäşlek yubileyın bäyräm itä.
"Sez sovet häm Rusiä xalıqlarınıñ ğorurlığı, bez sezne bik yaratabız. Sez ilebezneñ ictimaği tormışına häm çit däwlätlär belän mönäsäbätlärenä zur öleşegezne kerttegez."
Tereşkova üz çiratında, ğömereneñ axırına qadär watanına xezmät itäçägen äytte.
Valentina yäş çaqta oçqıçlardan paraşüt belän sikerergä yaratqan bulğan, ul Sovetlar Berlegeneñ ğäläm programmasına da qatnaşqan.
1961 yılda Yury Gagarin yasağan oçıştan soñ sovet citäkçelege – ğälämgä xatın-qıznı oçıru turında uylana başlıy. Monıñ öçen alar paraşüt belän oça belgän 30dan yäşräk, buyı 170tän, awırlığı 70tän artmağan yäş xanım ezli – Tereşkova bu ülçämnärgä yaxşı turı kilä.
Ozaq-ozın sınawlar häm künegülärdän soñ 1963neñ 16 yünendä Tereşkova ğälämgä oçtı häm annan: "Oçış yaxşı bara, Korabtağı böten sistemalar yaxşı eşli, hawa cılılığı 20 däräcä, dımlılıq 40 prosent, xälem bik yaxşı" dip xisap birde.
Mäktäptän soñ tegü fabrikasında eşlägän, annan soñ Komsomol yardämendä üskän häm kosmonavt bulğan Valentina Tereşkova misalı - Sovetlar Berlege öçen yaxşı propaganda buldı. Salqın suğış çorın iskä alsaq, Sovetlar Berlege ğälämgä xatın-qıznı AQŞtan aldanraq oçırdı.
Ämma inde äytelgänçä, bu oçışnıñ säyer yaqları da buldı. Tereşkovanıñ bu eşne buldıra aluında şiklängän belgeçlär – ğäläm korabı belän idarä itüne aña birmägän. "Rossiyskaya Gazeta" basmasına birgän äñgämäsendä, Valentina Tereşkova, ber mäldä korab idaräsendä problema kürep, anı sovet ğäläm programması başlığı Sergei Korolevqa xäbär itkänen, häm şunnan soñ ğına anıñ tözätelgänen belderde.
Ämma ber kemneñ dä bu waq problemalarda eşe yuq ide, kire cirgä äylänep qaytqan Tereşkova turında cırlar cırlandı, anıñ räseme belän poçta markaları çıqtı.
Berniçä aydan Valentina Tereşkova oçuçı kosmonavt Andriyan Nikolayevqa kiyäwgä çıqtı, alarnıñ tuyında sovet citäkçese Nikita Xruçev ta buldı.
60-70nçe yıllarda Tereşkova säyäsi karyera yasadı. Ber ara Yuğarı Şura äğzase bulıp torğannan soñ ul 1966nçı yılda Dönya Tınıçlıq Şurasında Sovetlar Berlege ilçese buldı.
Rusiä jurnalistı häm yazuçı Vladimir Gubarev, Azatlıq radiosına Tereşkova turında menä närsälär äytte:
"Bezneñ ğäläm tarixında ul ikençe keşe. Bezneñ küz qarasıday saqlap totqan ike keşebez bar ide – Yura Gagarin häm Valya Tereşkova. Alar oçırğa äzerlängändä häm oçqanda, bez üzebezneñ berençelekne sizä idä, qızğanıçqa qarşı annarı bu xis yuğaldı."
Tuğan köne aldınnan jurnalistlar belän oçraşqanda, Valentina Tereşkova, üzeneñ tormışqa aşmağan ber xıyalı turında äytte – Marsqa oçu. "Min kitep anda qalırğa äzer," dide ul.
Alsu Qormaş

robotstxt: allowed

filter: keep


text: Britaniä xärbi köçläreneñ yuğarı räsmi wäkile, Ğiraqtağı britan ğaskärläre Bağdad yanına cibärelä, dip belderde. Alarnıñ başqala tiräsendä iminlek saqlawı – amerikan xärbiläreneñ köç qullanu däwam itkän, Falluca kebek urınnarda çaralar ütkärüenä yardäm itäçäk. Ğiraqtağı 850gä yaqın britan xärbie könyaqtan üzäkkä küçergä äzerlänä. General Michael Walker, Ğiraqta saylawlar bilgelängän waqıtta üter digän ömet belderde, ämma ilneñ barlıq töbäklärendä dä iminlek bulmawı arqasında tawış birü uzmasqa da mömkin. Ğiraqtağı amerikan xärbi köçlär idaräse – bügen Falluca tiräsendä koalisiä köçläre häm ğısyançılar arasında yañadan bäreleşlär buldı, suğışçılarğa qarşı hawa höcümnäre yasaldı, dip belderde. Makedoniä xökümäte, avgust ayında urlanğan üzeneñ 3 watandaşınıñ üterelgän buluın rasladı. Uzğan atnada Ğiraqtağı İslam Ğaskärläre digän törkem ildä kileşü nigezendä eşlägän makedonlılarnı üterüen xäbär itkän ide. Makedoniä räsmiläre bu xaqta Qatardağı Al Jazeera televideniäsendä kürsätelgän video tasmalardan belde. Qorbannar – ilneñ tönyağındağı Kumanovo şähärennän ide. Bügen Makedoniä premyer-ministrı Hari Kostov tuğannarına bu xäbärne citkerer öçen Kumanovo'ğa üze kitte.


text:
чәpшәMбe, 25 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 02:27
Xäzer respublikada sport yaratuçılarnıñ iğtibar üzägendä ike töp tema – futbol häm xokkey yarışları. Soñğı aralarda turnir tablitsasında öçençe, xätta ikençe urınnarda barğan Rubin futbol komandası aldınğılar saflarınnan küçä başladı. Soñğı uyınnı öyendä, Qazanda uynawğa da qaramastan, Rubin Sankt-Peterburgnıñ Zenit komandasına ottırdı. Şulay itep, Rusiäneñ futbol çempionatınıñ soñğı uyınnarı aldınnan Rubin xäzer 4 urında ğına bara. Ä menä xokkey söyüçelärneñ barısı da äle alda. Çönki xokkey buyınça yarışlar äle başlanıp qına kitte. Şuña da qaramastan, respublikanıñ ike komandası – Aq Bars häm Nefteximik inde ciñülärgä ireşä başladı. Sişämbe könne bu ike komanda üzläreneñ bozlarında Mäskäwneñ Dinamo häm Magnitogorskinıñ Metallurg komandaların ciñde. Yıraq Krit utrawında alardan Tatarstan şaxmatçıları da qalışmıy. Qazannıñ Lad’ya-Qazan-1000 isemle komandasında, inde xäbär itkänebezçä, tanılğan şaxmatçı Garri Kasparov ta uynıy. Älege komanda Yevropa klublarınıñ Kubogı uyınnarında inde öçençe ciñüenä ireşte. Şulay itep, alar xäzer berençe urında baralar. Bu yarışta xatın-qızlar arasında da köräş bik köçle bara. Xäyer, respublikanıñ Alisä Ğällämova citäkçelegendäge xatın-qızlar komandası sınatmıy. Alar da Kubok uyınnarında berençe urınnarda baralar.
Gölnaz İlgizär


text:
Mäğlüm buluınça, Rusiä Federätsiäse Kommunistlar partiäse 17 sentäbrdän «Xalıq referendumı» digän çara ütkärä başlıy. Elegräk tä xäbär itelüençä, bu referendumda tormışnıñ törle yaqlarına qağılışlı distägä yaqın soraw kertelgän. Bar Rusiä buyınça şimbä könne genä kiñkülämdä başlansa, bu referendumnı Başqortstan kommunistları sentäbrneñ täwge könnärennän ük başlap cibärgän ide inde.
Başqortstan referendumında sorawlar tağın da kübräk. Andağı isemlekkä Başqortstannıñ Berläşkän oppozitsiäse dä tağın öç soraw östägän ide. Şul sorawlarnıñ berse urınnardağı xaqimiät başlıqların saylap quyuğa bäyle bulsa, ikençese prezident Mortaza Räximovnıñ wäqälätlären waqıtınnan alda tuqtatu turında. Öçençe sorawnı da Başqortstan oppozitsiäse bik möhim dip isäpli. Anısı Başqortstanda barlıq millätlär balaları da başqort telen öyränergä tieşme? digän soraw. Mäğlüm buluınça, Başqortstan Däwlät Cıyılışı-Qorıltay deputatları üzläreneñ cäyge yallarğa kitär aldınnan ütkärgän soñğı utırışlarında Başqortstan Respublikında «Mäğärif turındağı qanun»ğa üzgäreşlär kertü mäsäläsen qarıy başlağan ide. Anda kiläçäktä başqort telen respubliktağı başqort bulmağan barlıq başqa millätlär balaları da mäktäplärdä häm urta, yuğarı uqu yortlarında başqort telen motlaq öyränergä tieş dip bilgelänä. Şul üzgäreşlär kertelgän qanunnı deputatlar berençe uquda qabul itep tä quyğan ide. Ämma bu ğämäl Başqortstan cämägätçelege arasında zur rizasızlıq tudırdı. Başqortstan oppozitsiäse isä, şuşı mäsälä buyınça sorawnı äzerläp, anı kommunistlar ütkärä torğan «xalıq referendumı» sorawlığı isemlegenä kertte. Bu referendum Başqortstanda ike atna bara inde. Ni räweşleräk ütä ul? Şuşı soraw belän bez Rusiä Kommunistlar partiäseneñ Başqortstan bülege sekretare Älbert Gäräyevkä möräcägät ittek.
(Gäräyev)
Sez Rusiä Kommunistlar partiäseneñ Başqortstan bülege sekretare Älbert Gäräyevne tıñladığız. Kommunistlar partiäse oyıştırğan älege referendum nindi näticälär birer soñ? Älbert äfände äytüençä, bu referendum, älbättä inde, ildä nindider säyäsi üzgäreşlär alıp kilmäyäçäk. Ämma ul xäzerge xaqimiätlärneñ eşçänlegenä qarata xalıq fikeren beleşü öçen bik waqıtlı çara. Annan soñ şuşı referendumda quyılğan sorawlar belän Kommunistlar partiäse wäkilläre üzläreneñ proğrammasın da xalıqqa citkerü mömkinlegen ala. Aldağı saylawlar tiz kilep citä ul. Alarğa xäzerdän ük äzerlänä başlaw xäyerle, digän uydan çığıp eş itä qoomunıystlar.
Başqortstanğa kilgändä isä, andağı öç östämä soraw şulay uq kiñ cämägätçelek fikeren beleşü çarası. Xalıqnı bigräk tä Mortaza Räximovqa bulğan mönäsäbät häm, älbättä inde, başqort telen böten cirdä uqıta başlaw mäsäläse borçıy.


text:
“Ğaliä” mädräsäse yubileyına äzerlek tämam
Ufada comğa könne “Başinform” mäğlümat agentlıysında danlıqlı “Ğaliä” mädräsäse yubileyına äzerlekne tikşergän matbuğat oçraşuı oyıştırıldı. Anda elek “Ğaliä” mädräsäse bulğan, bügenge köndä Rusiä İslam universitetı rektorı Rinat xäzrät Raev, möfti Tälğat Tacetdinnıñ ulı – Möxämmät xäzrät Tacetdin häm Başqortstan Ministrlar kabinetı qarşındağı Din eşläre sovetı räise Vyaçeslav Pyatkov qatnaştı.
Mäğlüm buluınça, “Ğaliä” mädräsäseneñ 100 yıllıq yubileyı 31 üktäber könne Ufada Mäcit Ğafuri isemendäge Başqort däwlät akademiä drama teatrında ütäçäk. İrtänge yaqta biredä “İnqilapqa qadärge dini uqu yortlarınıñ xalıqnıñ mäğrifätlelegen arttırudağı role” dip atalğan ğilmi-ğamäli konferensiä açıla. Anda 300 läp ğalim, din ähelläre, räsmi dairälär wäkilläre qatnaşaçaq. Çit töbäklärdän Mäskäwdän, Sankt-Peterburgtan, şulay uq Tatarstannan da küp qunaqlar çaqırılğan.
Ufada bügen uzğan matbuğat oçraşuında iñ küp sorawlarnı jurnalistlar “Ğaliä” mädräsäseneñ däwamçısı bulğan uqu yortı – Rusiä İslam universitetı rektorı Rinat xäzrät Raevqa birde. Rinat xäzrät süzlärençä, ul citäklägän dini uqu yortı “Ğaliä” mädräsäseneñ danlı traditsiälären bügen dä däwam itä. Moña ul bik küp dälillär kiterde.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Elekke sovet respublikalarında säyäsi ağulaw cäncalları
Elekke sovet respublikalarında säyäsätçelärne ağulaw turındağı cäncallarnıñ soñğısı Qırğızstanda buldı. Anda premyer ministr Almaz Atambayev mine ağuladılar dip belderde. Elegräk isä Ukrainada prezident saylawları aldınnan xäzerge prezident Viktor Yuşçenko belän şundıy xäl bulğan ide. Oppozitsion säyäsätçelärne ağulaw cäncalları Qazaxstan belän Taciqstanda da buldı. Ä elekke Rusiä küzläw ofitserı Aleksandr Litvinenkonı Britaniädä ağulap üterü bar dönyanı siskänderde.
"Mine 11 mayda ağuladılar. Miña su birdelär. Min üzemneñ eş bülmäsendä su eçtem. Min 2 kön añsız bulğanmın. Min monıñ ağulaw bulğanlığın beläm. 2 atna buyı minem qanımnı çistarttılar häm xäzer kürüegezçä min yöri häm söyläşä alam" dide Atambayev.
Atambayevnıñ ğäyepläwläre älegä raslanmadı. Ämma ul elekke sovet respublikalarındağı üzläreneñ ağulanuların belderüçe kürenekle säyäsätçelär rätenä kerde.
Sişämbe könne Britaniä Rusiäneñ elekke küzläw xezmätkäre Andrey Lugovoynıñ ikençe ber elekke Rusiä küzläw ofitserı Aleksandr Litvinenkonı ağulawına citärlek dälillär bar diep Lugovoynı Londonğa tapşırunı taläp itäçägen belderde.
Litvinenko Rusiä prezidentı Vladimir Putinnı qatı tänqitläwçelärneñ berse ide.
Mäskäw Kremle Litvinenkonıñ ülär aldınnan mine üterergä Putin quşqan digän ğäyepläwlären kire qağa. Lugovoy Britaniäneñ ğäyepläwläre säyäsät belän bäyle di.
Ämma bu xäl başqa elekke sovet respublikalarındağı säyäsi ağulawlar artında da Mäskäw Kremle bulırğa mömkin digän süzlär taraluğa kiterde.
Mäsälän qayber Rusiä gazetları uzğan dikäberdä Törkmänstan prezidentı Saparmurat Niyazov üterelgän bulırğa mömkin dip yazıp çıqtı. Ul gazetlar Niyazovnıñ kötelmägändä ülep kitüen anıñ Rusiä belän tabiği gaz kileşülären üzgärtü qararına bäyläde.
Törkmänstannıñ tulısınça däwlät qaramağında bulğan kiñküläm mäğlümät çaraları mondıy ğäyepläwlär turındağı xäbärlärne xalıqqa citkermäde. Şulay da Törkmänstan xakimiätendägelär arasında Niyazovnı ütergännär digän imeş-mimeşlär yöri.
Londondağı elekke sovet küzläw ofitserı Boris Volodarski Putinnı qatı tänqitlägän öçen Litvinenkonı elekke Rusiä küzläw xezmätkärläre ütergän di.
Volodarski Niyazov yäki Atambayev turında mäğlümätem yuq. Ul şulay uq Azatlıq radiosına andıy ağulawlarğa Kremlneñ qatnaşlığı turinda ışanıçlı dälillär bulmıy torıp söylärgä yaramıy dide.
"Ul xälneñ nindi şartlarda bulğanlığın tulısınça belergä kiräk. Alar anıñ şäxsi köndäşläre bulırğa mömkin. Alar anıñ ğailä äğzaları bulırğa mömkin. Teläsä kem bula ala. Cirle militsiä dä bula ala. Niçek, närsä bulğanın, ağulaw bulsa nindi ağu qullanılğannın bik yaxşı belergä kiräk. Şunnan soñ ğına näticä yasap bula" dide Volodarski.
Şulay da ul Kremlneñ säyäsi doşmannarğa qarata küptännän ağu qullanuına bäyle qurqular näticäsendä bu ağulawlarğa da Mäskäwneñ qatnaşı bar dip farazlawlarnı añlap bula di.
"Kreml üz köndäşlärenä qarata ağunı dönya säyäsätendä inde 1917-nçe yıldan birle qullandı. Min 85 yıl eçendä çit illärdä bulğan 21 rus-sovet ağulaw oçrağın beläm. Yäğni här 4 yılğa ber diärlek zur xalıqara cäncal çığarğan berär citdi ağulaw oçrağı bula. Menä şundıy statistika. Rusiä häm Mäskäw Kremle ağu qullanıp kilde. Häm alar monı däwam itäçäk. Bu alarnıñ oppozitsiägä häm köndäşlärenä qarşı köräştäge möhim qoralı" di Volodarsky.
Ämma qırğızstan premyer-ministrı Atambayevnı ağulawğa kilgändä, monda Kremlneñ qatnaşlığın kire qağuçı küp kenä başqa añlatmalar bula ala di Volodarski.


text:
Uzğan yılda Omski milli ictimaği oyışmaları xakimiättän ber tien dä yardäm kürmäde. Anıñ qarawı milli üzäklärneñ eşen kontrol itüçe Duslıq yortı başqarılğan eşlärgä xisapnı taläp itep tora. Omski tatarlarınıñ milli mädäni möxtariäte räise urınbasarı Xälil Sadıkov Azatlıq xäbärçesenä möxtariät öçen eşçänlekneñ qaysı yünäleşe iñ möhim bulğanı turında söyläp birde. Ölkädäge 21 mäktäptä eşläp kilgän tatar sıynıfların saqlap qalu häm tatar telen uqıtunı arttıru-menä möxtariätneñ yaña yılda da töp maqsatı.
Rozalia Sayganova, Omsk


text:
Foto: Hұpбek ӘЛMAHБETOB
Rïo Olïmpïadasınıñ çempïonı Danïyar Elewsinov özi bilim alğan Astana qalasındağı № 54 mektep-lïcey`inde dene şınıqtırwdan aşıq sabaq ötkizdi, dep xabarlay`dı Vaq.kz tilşisi.
Danïyar Elewsinov ülken jetistikke jetwdegi qadamnıñ alğaşqısı osı mektep qabırğasında bastalğandığın tilge tïek etti.
«Dene şınıqtırw sabağın jaqsı köretinmin. Osı sport zalda jattıqanım esimde. Jalpı, sport salasında jetistikke jetw üşin dene şınıqtırwğa bey`im bolw kerek. Sonı bolaşaq çempïondar, jas jetkinşekter bile jürse eken», - dedi Olïmpïada çempïonı.
«Fïzkwlʹt-Wra!» älewmettik jobası ayasında ötken aşıq sabaqqa 1996 jılğı Olïmpïada oy`ındarınıñ çempïonı Yurïy` Melʹnïçenko da qatısıp, sportta jïnağan täjirïbesimen bölisti.
Ataqtı sportşılardan sabaq alw mümkindigine atalğan mekteptiñ 5-sınıp oqwşıları ïe boldı. Türli jattığwlar men qızıqtı oy`ındar uy`ımdastırğan sportşılar jasöspirimderge köteriñki köñil-küy` sıy`ladı.
«Şınımdı ay`tsam, olïmpïada çepïonı Danïyar ağadan sabaq alamın dep oy`lamadım. Öte qwanıştımın. Alay`da, körsetken jattığwları özgelerge tañsıq bolğanımen, mağan üy`renşikti. Öy`tkeni men bokspen şuğıldanamın. Bolaşaqta Danïyar ağam sïyaqtı ataqtı boksşı bolıp, mektebimniñ ğana emes, elimniñ de merey`in üstem etkim keledi», - dedi mektep oqwşısı Erjigit Bolat.
Danïyar Elewsinov özi oqıp, bitirgen mektepke kelip, ini-qarındastarına dene şınıqtırwdan sabaq bergenine däne rïza ekendigin jetkizdi. Osı kezde Olïmpïada çempïonı bolaşaqta özin ustaz retinde köre me degen suraq twdı.
«Negizi bir-eki balanı jattıqtırw qolımnan keledi. Alay`da, köp balamen jumıs istegen öte qïın eken. Äsirese, jasöspirimdermen. Köp qajır-qay`ratıñdı jumsay`sıñ. Endi waqıt körsetedi. Kesip-pişip eşteñe ay`ta almay`mın», - dedi sportşı.
Aldağı waqıtta joba ayasında elimizdiñ är öñirinde tanımal sportşılardıñ qatıswımen dene şınıqtırw sabağı ötedi dep josparlanwda. Osı waqıtqa dey`in 8 aşıq sabaq ötken.
Aray` Sügirbay`
Foto: Nurbek ÄLMANBETOV


text:
Uqıtuçılar belemen yaña citäkçe kütäräçäk
Respublikada soñğı aralarda mäğärif ölkäsen reformalaw bara. 2004 yılnıñ avgust ayınnan Tatarstanda älege ölkäne Räis Şäyxleslamov citäkli başladı. Sentäberdän başlap isä respublikanıñ Mäğärif ministrlığı Fän häm mäğärif ministrlığına üzgärtelde. 2004 yılnıñ soñğı könnärendä bu ölkädä tağın ber qızıqlı waqiğa buldı. 30 dekaber könne ministrı Räis Şäyxleslamov respublikanıñ uqıtuçılar belemen kütärü häm yañadan äzerläw institutı kollektivına yaña rektor täqdim itelde. Küp yıllar älege institutnıñ rektor wazifasın uñışlı ğına başqarğan täcribäle pedagog, professor Räşit İslamşin wazifasınnan kitü säbäple anıñ urınına Bötendönya tatar kongressında eşlägän İlsur Hadiullin kilde. Tatar kongressı Başqarma komitetı räise urınbasarı wazifasın başqarır aldınnan İlsur Hadiullin Mäğärif ministrınıñ urınbasarı bulıp eşlägän keşe. Şuña da, ul mäğärif ölkäsendä çit keşe tügel. Ölkäneñ bar problemaları, awır yaqları da aña tanış.
Yaña rektornı täqdim itü institutnıñ Ğilmi şura utırışında uzdı. Anda Mäğärif ministrı Räis Şäyxleslamov ta kilgän ide. Uzğan yıldağı eşçänlek xaqında Räşit İslamşinnıñ xisabın tıñlağaç, xezmätkärlärgä ministr yaña citäkçene täqdim itte. Şunısın da äytergä kiräk. Anıñ kem bulasın soñğı minutlarğa qädär diärlek belüçe bulmadı. Cıyılışnıñ bu öleşe bik matur häm cılı ütte. Anda üz eşläre belän institut xezmätkärläre arasında ğına tügel, ä böten respublika uqıtuçıları arasında zur abruy qazanğan Räşit İslamşinnı räxmät süzläre äytep, küz yäşläre belän ozattılar.
İlsur Hadiullin isä üzeneñ çığışında uqıtuçısı Räşit İslamşinğa räxmätlären citkerde häm anıñ eşen däwam itäçäge xaqında äytte. Şulay itep, Tatarstannıñ mäğärif xezmätkärläreneñ belemen kütärü institutı yaña yılğa yaña citäkçe belän kerde.
Gölnaz İlgizär


text:
31 Mayda İstanbulnıñ Sänäğät Pulatında Tatarstan iqtisadın häm Alabuğa irekle säwdä zonasın täqdim itü çarası uzdı. Ber ük waqıtta 29-31 May könnärendä uzdırılğan “Rusiä Federatsiäse: Aldınğı Texnologiä, İnvestitsiä Proyektları häm İnsutriä Tawarları” kürgäzmäsendä Tatarstan da qatnaştı. Här ike cıylışta da Tatarstannıñ säwdä häm tışqı iqtisadi xezmättäşlek ministrı Xafiz Salihov bar ide. Räsmi çaradan soñ Xafiz Salixov Törkiä mäğlümat çaraları jurnalistları sorawlarına cawap birde.
Bu könnärdä İstanbulda şulay uq Rusiä sänäğät häm energetika ministrı Viktor Xristenko säfärdä. Söyläşülär Rusiä belän Törkiä arasında säwdä xezmättäşlek turında bara. Törkiä eşquarları, Rusiä belän xezmättäşlek plannarı qorğanda, berençe çiratta Tatarstannı küz aldında totuları turında belderde.
aq/äi


text:
Ekrem Çelebi - Gayrı Dayanamam
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Gayrı Dayanamam
Etiketler : Ekrem Çelebi - Gayrı Dayanamam türkü indir, Ekrem Çelebi - Gayrı Dayanamam türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Gayrı Dayanamam mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Gayrı Dayanamam türküsü, Gayrı Dayanamam sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Gayrı Dayanamam bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Çiçekler İçinde Menevşe Baştır
Ekrem Çelebi - Fosforlu Cevriyem
Ekrem Çelebi - Kız Pınar Başında
Ekrem Çelebi - Yaralandım Aşk Elinden
Ekrem Çelebi - Odam Kireç Tutmuyor
Ekrem Çelebi - Mevlayı Seversen
Ekrem Çelebi - Hani Nerede Babam
Ekrem Çelebi - Geze Geze (Barak)


text: Priştina. Kosovonıñ yaña premyer-ministrı Äğim Çeku, töbäk statusı mäs'äläsendä barı tik bäysezlek qararına ğına kilergä mömkin, başqaça bula almıy, dip belderde. Çeku süzlärenä qarağanda, töbäktäge serb azçılığı xoquqların garantiäläw häm ğomum totrıqlılıq buldıru öçen Kosovo bäysez bulırğa tieş. Kosovonı Azat itü köçlären citäklägän Çeku premyer-ministr itep 10-nçı martta raslandı, bu Serbiäneñ moña kisken qarşı çığuına qaramastan eşlände. Ul arada Austriäneñ Salzburg şähärendä Yewropa Berlegeneñ yuğarı wäkilläre aldında yasağan çığışında Serbiä tışqı eşlär ministrı Vuk Draşkoviç, Kosovoğa bäysezlek birü bar töbäk öçen hälakät bulaçaq, dip kisätte.


text:
AQŞ Senatı NATOğa 7 yaña äğza qabul itüne bertawıştan xupladı
Pänceşämbe könne AQŞ Kongressınıñ yuğarı palatası Senat NATO saqlanu berektäşlegenä Könçığış Yewropadan 7 yaña äğza alu turındağı qararnı bertawıştan xupladı. Senat qararı mäğlüm bulğannan soñ älege 7 ilneñ tışqı eşlär ministrları Ğiraq suğışı säbäple eçke qarşılıqlar kiçerüçe häm terrorçılıq kebek yaña qurqınıçlarğa qarşı suğışta üz rolen ezläwçe NATOnı yañadan canlandırıp cibärergä yardäm itäçäklären belderde.
AUDİO: Bu döreslek tantana itkän, barlıq irekle däwlätlär, şul isäptän Quşma Ştatlar häm NATOnıñ şuşı waqıyğa öçen zur tırışlıq salğan başqa äğzaları şatlıq kiçergän kön.
Soñraq tışqı eşlär ministrların Aq Yortta AQŞ prezidentı George Bush qabul itte. İkençe Bötendönya Suğışında ciñügä 58 yıl tulğanda yasağan çığışında Bush NATOğa yaña quşıluçı illär saqlanu berlegen quätleräk itäçäk dide:
AUDİO: Distälärçä yıl däwam itkän krizis häm büleneş çorında Yewropa xalıqları başqa härcirdäge xalıqlar belän urtaq ixtiaclar kiçerde, ireklekkä ber ük törle ömetlär bağladı. Bu ömetlär tirannarnıñ niätlärennän köçleräk, suğış faciğälärennän quätleräk bulıp çıqtı. Üzäk häm Könçığış Yewropa illäre ireklekkä tartılunıñ häm ireklek köçeneñ tarixtağı açıq ürnällärennän berse.
AQŞ konstitutsiäse nigezendä berektäşlek turındağı dokumentlar häm kileşülär Senatta raslanırğa tieş. NATOğa yaña äğzalar qabul itü Senatta 96-ğa 0 tawış belän qabul itelde. Qalğan 4 Setator utırışta yuq ide. Yaña äğzalar qabul itüne NATOdağı qalğan 18 ilneñ parlamentları da raslarğa tieş. Yaña 7 äğza 2004-nçe yılnıñ may ayında räsmi räweştä quşılır dip kötelä.
AQŞnıñ Ğiraq säyäsäten nıq yaqlap çıqqan bu 7 ilneñ tışqı eşlär ministrları jurnalistlarğa soñğı waqıtta eçke qarşılıqlar kiçerüçe häm terrorçılıq kebek yaña qurqınıçlarğa qarşı suğışta üz rolen ezläwçe NATOnı yañadan canlandırıp cibärergä yardäm itäçäklären belderde.
Rumıniä tışqı eşlär ministrı Mircea Geoana çığışınnan ber özek:
AUDİO: Bez NATOnıñ ähämiäte turında bäxäläşep tormıybız. Bez anıñ Saqlın suğıştan soñğı häm 9-nçı sentäbr waqıyğalarınnan soñğı çorda Tönyaq Atlantikada iminlek saqlawdağı rolen häm qimmätten bik yaxşı beläbez.
Könbatış Yewropa däwlätläre Fransiä belän Germaniä Ğiraq suğışına kisken qarşı çıqqanda, fevral’ ayında bu 7 il, şulay uq, Albaniä, Xorvatiä häm Makedoniä Ğiraqqa qarşı suğış başlarğa cıyınuçı Waşingtonnı yaqlawçı urtaq möräcäğät qabul itkän ide.
Kiçä yaña quşıluçı illärneñ ministrları Waşintonnıñ Germaniä häm Fransiä belän mönäsäbätlären yaxşırtuğa yardäm itäçäklären belderde. Estoniä tışqı eşlär ministrı Kristiina Ojuland bolay dide:
AUDİO: Bezneñ kebek däwlätlär Tönyaq Atlantik mönäsäbätlärneñ ähämiäten häm NATOnıñ töp iminlek garatantiäläwçe rolen bik yaxşı añlıy. Häm, minemçä, bez tulısınça bu oyışmanıñ äğzasına äwerelgännän soñ Yewropalı duslarıbız arasında bu säyäsi añlaşuçanlıqnı salqaw bezneñ möhim burıçıbız bulaçaq.
Ministrlar şulay uq üz qorallı köçlären reformalaw, mömkinleklären arttıru öçen küp tırışlıq saluların äytep NATOnıñ quätleräk itäçäklärenä ışandırdı.
Litva ministrı Valionis yaña äğzalar iminlekne atkiv häm näticäle tä’min itüçe dä, faydalanuçı da bulaçaq dide.
Şul uq waqıtta ministrlar Albaniä, Xorvatiä, Makedoniä belän Waşington arasında imzalanğan yaña kileşüne xuplap NATOnı kiñäytüne tuqtatmasqa, däwam itärgä çaqırdı. Prezident Bush ta ministrlar aldındağı çığışında älege 3 däwlätneñ NATOğa omtıluın xupladı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Tatarstan yäşläre: Nazilä Safiullina. “Şaytan tartması”
Yazmanıñ avtorı “Şaytan tartması” dip, här ğailäneñ öyendä bik tirän häm nıqlı urın alğan zamana texnikası - televizornı atıy.
“Yartı ğömerebez şul “ moğcizalı tartma”ğa töbälep ütä. Barıbıznı da qol itte dä quydı bit, äy!”, - dip başlıy ul mäqäläsen.
Mäqälä avtorı televizornıñ gel uñay yaqları turında ğına da söylämi. Ul televizor qaraw belän mawığudan, xalıqnıñ sälämätlegen yuğaltuı häm tormışta bulğan başqa närsälärdän mäxrüm qaluı turında da fiker yörtä.
Nazilä Safiullina bigräk tä televizornıñ balalarğa zıyanı küp buluına qayğırtuçanlıq belderä. ”Telenänkä” iseme astında birelgän fikerendä: “Bez niçek yäşibez häm televizor küp qarağan öçen balanı ärlärgä kiräkme soñ?» - dip bik küp ğailälärdä tipik tormışnıñ irtä-kiçlären niçek uzdıruların tänqitli.
“Häm xäzer bez asam disälär dä televizorlarıbızdan yäki zamana texnikasınnan baş tarta almıybız. Şunıñ öçen televizornı eç poşqanda tügel, ä üzeñä kiräkle tapşıru qarar öçen genä qabızırğa kiräk”, - di ul. Şulay itep: “Äydägez, televizorğa qarşı köräş açabız. Matur cäy kilde, tabiğätkä çığıp kitik, balalarıbız barın iskä töşerik, ozaq kötkän kitaplarıbıznı aqtarıp çığıyq. Häm “Tatarstan yäşläre” gäziten uqıyq» , - dip täqdim yasıy mäqälä avtorı.
Mälikä Basıyr


text:
Ğiraq premier-ministrı, ğisyançılar Fallucadan kitmäsä, höcüm belän yanıy
Ğiraqnıñ waqıtlı premier-ministrı Ayad Allawi, çit il suğışçıların Fallucadan quıp çığaru öçen waqıt betep kilä, Falluca xalqı üze eşlämäsä monı amerikan häm Ğiraq xärbiläre başqaraçaq, dip kisätte. Kilgän xäbärlärgä qarağanda, şähärne qamap alğan amerikan xärbiläre xärbi ğämälgä äzerlänä.
Audio (Ayad Allawi): "Tınıç yul belän xäl itep bulmasa, xärbi yudan başqa çara yuq, di Allawi. Min moña awır küñel belän baram, çönki nindi genä saqlıq belän eş itsäk tä, barıber ğonahsız qorbannar bulaçaq."
Tögäl könne bilgelämäsä dä Allawi, qarar qılu öçen waqıt betep kilä, dide. Falluca mäsäläsen söyläşülär aşa xäl itü tırışlıqları moñarçı näticä birmäde. Ğiraq xökümäte çit il suğışçıların häm ğisyançılarnı şähärdän kitergä, awır häm urta awırlıqtağı qoralların tapşırırğa taläp itä. Falluca wäkilläre isä - şul isäptän din ähelläre, qabilä başlıqları - çit il suğışçıları şähärdän inde kitte, şuña kürä Bagdadnıñ taläben ütäp bulmıy, dip cawap birä.
Ul arada şähärne qamap alğan amerikan xärbiläre anda östämä köçlär kiterä, ixtimal höcümgä äzerlänä. Ğisyançılar nığıtması dip sanalğan urınnar bolay da berniçä atna rättän hawa häm artilleriä utına totıla. Ber Falluca keşese bu höcümnärne bolay sürätläde:
Audio (Falluca keşese): "Amerikan oçqıçları Fallucanıñ törle urınnarın bombalıy, bigräk tä Äl-Äskäri häm Äl-Şohada tiräsen. Berniçä kibet häm toraq yortlar utqa totıldı. Şähärdäge qorallı keşelär moña qarşılıq kürsätä. Ämmä bombalaw köçäyä häm dä zur sanda amerikan tankları olı yul buylap Fallucağa taba kilä."
Amerikan räsmiläre, Fallucada 2dän alıp 5 meñgä qädär suğışçı bar dip sanıy. Ber öleşe - Saddam taraflı elekke Ğiraq xärbiläre, qalğannarı – İordaniäle Äbü Musa Äl-Zarqawi taraflı islamçılar.
Şuşı yılnıñ April-May aylarında Amerikan xärbiläre belän ğisyançılar arasında 6 atna barğan häm yäzlägän keşeneñ ğömeren özgän bäreleşlärdän soñ solıx kileşüe tözelgän ide. Şähärdäge iminlek öçen cawplılıq zamanında Saddam armiäsendä xezmät itkän ofitserlar citäklägän "Falluca brigadası" dip atalğan köçlärgä tapşırıldı. Ämmä alar şähärne ozaq tota almadı, kontrol tiz arada ğisyançılar qulına küçte. Xäzer Allawi xökümäte, ğinwar saylawları yaqınayğan sayın, bu kontrolne qaytarırğa tırışa. Falluca häm dä kürşe Ramadi buysınmağan xäldä, Ğiraqnıñ üzäk töbägendä saylawlar ütkärü awır bulaçaq.
Tik menä monıñ öçen yänä amerikan xärbilärenä möräcäğät itergä kiräkme-yuqmı digän sorawğa kilgändä, qarşılıqlı fikerlär bar. Misal öçen, düşämbedä Ğiraq prezidentı Ğazi Äl-Yawar, min bu mäsäläne xärbi yul belän xäl itü yağında tügel, dide. Äl-Yawar söyläşülärne däwam itergä çaqırdı. Bu oçraqta ğadi xalıq ğisyançılarnı xuplawdan tuqtayaçaq, dide ul.
-Ali Gilmi


text: Tehran,Atom söyläşülärendä İrannnıñ yuğarı däräcädäge wäkile Ali Larijani bügen, prezident Mäxmüd Axmadinejatnıñ yaña täqdimnäre, İslam respublikası İrannıñ atom programması turındağı söyläşülärdä borılışqa alıp baraçaq dip belderde.İran xabär agentlığı Larijanigä tayanıp, Axmedinejadnıñ yaña täqdimnäre häm anıñ detalläre tizdän iğlan iteläçäk dip äytte.Larijani, inisiativa bälkim dä Britaniä, Fransiä häm Germaniä citäklägän söyläşülärgä başqa illärne dä qatnaştıru dip işarä itte. Larijani Yevropa illäreneñ başqa barlıq illär isemennän söyläwenä riza bulmawın belderde. Ul Qıtay Russiä kebek illär söyläşülärdän çittä qaldırıla almıy dide. Bu illär İrannıñ atom yağulığı eşläp çığaru tırışlıqlarına kübräk simpatiä belän qarıy.


text:
Xakimiat küçeşe çorın kiçergän ikençe ber möselman ile - Äfğanstanda, Ğiraqtan ayırmalı bularaq inde yaña Konstitutsiäne äzerläw eşe bara, xörmätle tıñlawçılar. Läkin monıñ da üz awırlıqları bar - äfğan qanunçıları xäzerge waqıtta şuşı yaña Konstitutsiä ni däräcädä Şäriğät qanunnarın çağıldıra ala digän çetrekle sorawğa cawap ezli.
Elek Äfğanstanda "Taliban" xakimlek itkändä qaraqnıñ yazmışı aldan uq bilgele ide - ägär dä kemdä bulsa äyber urlap totıla ikän, qazıy anı qulın kisügä xökem itä ide. Möselman ruxaniläre monı islam dine taläpläre belän añlatıp kilde. Läkin "Taliban" bärep töşerelgängä inde 2 yıl ütsä dä, şuşı qanuni täcribä Äfğanstanda nigezdä haman da ğämäldä qala, çönki aña almaşqa başqa qanuni normalar älegä kertelmäde. İnde berniçä ay däwamında ildä yaña Konstitutsiäne äzerläw eşe alıp barıla häm berniçä märtäbä kiçekterlgännän soñ aldağı könnärdä anıñ ölgese nihayät bäyän iteler dip kötelä. Dikäbrdä ul bar ildän cıyılğan maxsus wäkillär mäclesendä qaralırğa tieş bulaçaq. Konstitutsiäne qabul itü kiläse yüngä bilgelängän ğomumi saylawlarnıñ uñışlı ütüwe öçen möhim ber şart bulıp tora. Äzerlängän ölge iğtibarnı, Äfğanstannı islam däwläte itep tanısa da, üzendä turıdan-turı Şäriğätne telgä almawı belän cälep itä. Prezident Xämit Qarzai tiräsendäge dairälär, äfğan Konstitutsiäseneñ ruxı şundıy ki, ul ildäge cämğiatneñ üz tormışın islamğa nigezlänep qoruwın iqrar itä, läkin berük waqıtta qalğan dönya belän dä duslıq wä tatulıqta yäşäwen tanıy dip belderä. Konstitutsiä äzerlänä başlağanda aña Şäriğät normaların kertü tırışlıqları küp buldı, läkin Äfğanstandağı törle humanitar oyışmalar moña kisken qarşı çıqtı, alar fikerençä, Şäriğätne bik ciñel genä keşelärneñ töp xoquqların bozu eşendä yawız maqsatlarda qullanıp bula. Xäzer isä soñğı xäbärlärgä qarağanda, Şäriğätne telgä alası urınğa Konstitutsiägä, "islamnıñ izge nigezlärenä qarşı kilgän qanunnar qabul itelä almıy" digän matdä kertelä. İl üze isä "Äfğanstan İslam Cömhüriate" dip iğlan itelä. Şuşı prinsiplarnıñ niçek itep köndälek tormışnı köylägän cinayät wä sivil kodekslarda çağılış tabuwın soñraq xoquq belgeçläre üzläre xäl itäçäk. Yäğni isertkeç eçemleklärgä, zina qıluğa qarağan ğämällärne, äytik şul uq urlawnı niçek cäzalaw yulların kiläçäktä Şäriğätkä qarap tügel, ä berençe çiratta Konstitutsiägä nigezlänep qabul itü küzdä totıla bulıp çığa. Bu bigräk tä xatın-qızlarnıñ äfğan cämğiatendäge urının bilgeläw ölkäsendä xälitkeç ähämiatkä iä bula ala. Mäğlüm ki, "Taliban" näq menä Şäriğätkä nigezlänep alarnı ictimaği tormıştan üzenä kürä tulısınça diärlek "sörgän" ide. Tik tağın ber qabatlap ütärgä kiräk - Äfğanstandağı şuşı qanuni normalarnı turıdan-turı islamğa tügel, ä Konstitutsiägä nigezlänep qoru älegä täqdim genä itelä. İlneñ töp qanunın tikşerü häm anı qabul itü öçen cawaplı wäkillär axırğı çiktä nindi qararğa kiler, monısı bilgesez. Älegä qazıylar, inde ike yıl "Taliban"sız yäşägän Äfğanstanda, cinayät eşlären tikşergändä yış qına 1976-nçı yılda, Möxämmäd Zahir şah çorında qabul itelgän cinayät kodeksın qullana. Ämma berük waqıtta alar Şäriğät qanunnarına da möräcäğät itä. Bu uñaydan ilneñ Yuğarı mäxkämäsendä qanuni bülekne citäklägän Xucäxmät Sadıqi, Şäriğät qanunnarın "Taliban" qanunnarınnan ayıra belergä kiräk, alar ikese ike närsä dip belderä. Qazıylar cinayät tiräsendäge xällärgä iğtibar itärgä tieş di ul, ägär dä kemder urlawğa fäqirlektän, öydä balaları açtan utıru säbäple bara ikän, bu hiçşiksez iskä alınırğa häm cäza da şuña qarap yomşağraq bulırğa tieş dip isäpli yuğarıda telgä alınğan Xucäxmät Sadıqi, Äfğanstan Yuğarı mäxkämäseneñ qanuni bülege mödire.
Kärim Kamal, Praga


text:
HRW xisabı: "Demokratiäle uyınaw"
Bar dönya buylap avtokrat citäkçelär saylawda xärämläşü, süz ireklegen qısu kebek eşlär belän şöğellänügä qaramastan, üzlären demokrat itep kürsätergä tırışa. Könbatış xökümätläre moña küz yoma. New Yorkta urnaşqan Human Rights Watch (HRW) oyışması pänceşämbe iğlan itkän xisabında şundıy näticä yasağan.
Human Rights Watch oyışması avtokrat citäkçelärneñ bu qılanuların ike süz belän "demokratiä uyını" dip atağan. Xisapta äytelgänçä, Nigeriädän alıp Rusiägä qädär xökümätlär saylawlar ütkärgän bulıp qılana, gärçä ğadi keşeneñ torıp xakimiätkä irekle süz äytü mömkinlege yuq. Könbatış monı kürä, belä häm küz yoma, di oyışma wäkile Reed Brody:
"Könbatış, ayırım alğanda Quşma Ştatlar häm Yewropa Berlege, bu illärdä saylaw ütkänen kürä dä, alarnı demokratik dip atıy. Ä bu illärdä matbuğat ireklege, cıyılış ireklege, mäğlümätle häm qüätle watandaşlar cämğiäte barmı – boları iskä dä alınmıy" di Reed Brody.
Küz yomunıñ säbäpläre ğadi. Könbatış monı yış qına säyäsi qulaylıq küzlegennän çığıp eşli. "Tanış şaytan yaxşıraq" digändäy, kem belä, bälki kiläse citäkçe monsınnan da yamanraq bulır digän qaraş bar. Yä isä, bu il Quşma Ştatlarnıñ terrorğa qarşı suğışında tarafdar bulırğa mömkin. Bu da küz yomu öçen ber säbäp bula ala.
Näticä şul, avtokrat citäkçelär bu uyınnı añlap aldı häm bik osta uynıy. Äytik, şul uq Rusiä demokratik il sanala, anda saylawlar ütä, ul törle xalıqara oyışmalar, xättä Zur 8-lek äğzası. Şul uq waqıtta, keşe xoquqların ğına alsañ da, problemnar citärlek, di oyışmanıñ Yewropa häm Üzäk Aziä bülege mödire Rachel Denber.
"Rusiädä xärbi xezmät yäşendäge ulı bulğan här ğailä anı ğäskärgä cibärergä qurqa, çönki ğäskärdä keşe xoquqları bozıla. Ğadi keşelärneñ kübese militsiädän qurqa, çönki militsiä sine yaqlamıy, ä qıyırsıtırğa mömkin. Bu da keşe xoquqları mäsäläse" di Rachel Denber.
Xisapta şulay uq Könbatışnıñ demokratiä mäsäläsendä ikeyözlelegenä tänqit belderelä. Äytik Waşington Kuba yä Süriä kebek illärne beterep tänqitlärgä mömkin. Ä Söğüd Ğäräpstanı häm Mısırğa, şul uq närsälär öçen, tel tidermi. Küräseñ, şul uq "säyäsi qulaylıq" mäsäläse.
Şulay da, xisapta, keçkenä bulsa da ömet çatqısı bar, dilegän. Avtokrat citäkçelär, hiç yuğı, demokratik sıyfatlarnıñ kirägen añlıy başladı. Älegä bu sıyfatlar buş bulsa da.


text: Beirut, BBC häm Livan räsmilärenä qarağanda Süriä belän bäyleneşe bulğan radikal islamçı törkem äğzası kiçä qulğa alınğan.Maxmud Abdel –Al isemle şuşı keşe eleke premyer Rafik Haririnı ütergänçe prezident Emile Lahoudqa şaltıratqan.Harririnıñ üterelüen tikşergän häm atnakiçtä iğlan itelgän BMO xisabında Abdel –Alnıñ iseme bar.Anda fevraldäge üterügä Süriänen qatnaşı bar , Süriä belän Livannıñ bombalau eşendä bergäläp eşläve turında dälil bar yazılğan..Xisap Süriä yaqlı Emile Lahoudnıñ 4 yardämçeseneñ süzberläşterügä qatnaşı buluın raslıy.Dokumentta yuğarı däräcäle Süriä räsmiläre şulsanda prezident Assadnıñ bertuğanı Maher häm qayını Assef Şäwkätnıñ isemnäre bar


text:
Anda barlığı 17 milli cәmğıәttәn 120 bala qatnaştı. Xәbәrçebez bedrğәnçә, bu bәyәrmğә iŋ quanğan sabıylar – l çeçen balaları bulğan. Өlkәneŋ tatarlar yәşәğәn rayonnarında da Şurüle, Qar qızı hәm Qış babay balalarnı yaŋa yıl belәn qotladı. Tatarstannıŋ daimi wәkilçelegendә dә yaŋa yıl kiçәse ütte. Anda tatar yәkşәmbe mәktәbenә yөrgәn olı yәştege keşelәr hәm balalarda da mәktәptә oyrәnğәnnәren kürsәtte. Tatar telen berençe yılnı ğına oyrәnә başlağan balalar, çit teldә sөylәşkәn kebek awirlıq belәn aralaşa ikәn, urta buın wәkillәre isә, tuğan tellәren bik tiz arada iskә tөşerә.
Yekaterinburdan Favia Safiullina sөyli.


text:
Yewropa Berlege Talatnıñ Kipr törekläreneñ ütkän yäkşämbedäge president saylawlarında ciñep çığuına xuplaw belderde.
Yewropa Komissiäse Talatnıñ ciñüe Kipr törekläreneñ Kiprnı berläşterergä häm tulısınça Yewropa Berlegenä quşılırğa teläwen kürsätä dide.
Talat grek kipriotlarnı distälärçä yıl elek ikegä bülengän utrawnı berläşterü öçen yaña çaralar kürergä çaqırğan ide.
Moñarçı Törek kipriotlarnı Kiprnıñ törek häm grek öleşlären berläşterü tırışlıqlarına qarşı çığuçı Räüf Denktaş citäkläde.
AQŞ däwlät departamentı Talatnıñ ciñüen xuplap kipr törekläre berläşüne teläwlären kürsätte dide.


text:
22 dekaber könne İstanbulda Tatarstan yoldızları dip isemlängän konsert uzdı. Älege zur mädäni çara şähärneñ Zur konsertlar zalında ütte, dip xäbär itte bezgä anda yäşäwçe millättäşebez Ruşan Biçuri. Konsertta cırçı Zilä Sönğätullina, skripkaçı Marat Äxmätov, pianistka Margarita Koval’skya çığış yasağannar. Tatarstan sänğät ostaları Röstäm Yaxin, Salix Säydäşev, Sara Sadıkova häm başqa kürenekle tatar kompozitorlarınıñ äsärlärennän tözelgän programma täqdim ittelär. Tamaşaçılarğa, şulay uq, uynalğan äsärlär turında Marat Äxmätov qısqa ğına mäğlümat tä birep, alarnı icat itü tarixı belän dä tanıştırıp barğan. Tatarstan artistlarınıñ çığışları konsertqa kilüçelärgä şundıy oşağan ki, säğät yarımnan artıq barğan programmadan soñ da tamaşaçılarğa tağın berniçä östämä äsär dä uynalğan. Şunısı ğına ayanıç, tatar klassik muzıkası belän oçraşuğa berniçä distä keşe genä kilgän. Alar arasında İstanbulda yäşäwçe millättäşlärebez, Tatarstannan kilgän studentlar, tatar mädäniäte belän qızıqsınuçı töreklär bulğan. Monı reklama citmäw belän dä añlatıp buldır. Şunısı qızıq, elek konsertlar belän kilgän tatar artistları kübräk xalıq cırların cırlıylar ide dä, tatar biülären täqdim itälär ide, di Ruşan Biçuri. Anısı da bik äybät, älbättä, läkin tatar xalqınıñ professional’ muzıkası belän dä tanıştıru bik möhim. Ruşan Biçuri süzlärenä qarağanda, tamaşaçığa älege konsert bik oşağan. Şuşındıy kiçälär kübräk bulsın ide, digän teläktä qalğan İstanbuldağı millättäşlärebez.
Gölnaz İlgizär


text:
Rusiä möselmannarı Rusiä tuğrasınnan xristian tamğaların alırğa çaqıra
Rusiäneñ Aziä öleşe Diniä nazaräteneñ baş möftie Rusiä tuğrasınnan xristian dine tamğaların alırğa çaqırdı. Näfiğulla Aşirov süzlärençä andağı tärelär häm izge Georgi süräte Rusiä möselmannarınıñ xislären räncetä, däwlätneñ dönyawi buluına qarşı kilä. Möselman ruxaniları pravoslav çirkäwneñ däwlät eşlärenä torğan sayın nığraq yoğıntı yasawına borçılu belderä.
Seber möftie Nafiğulla Aşirov fikerençä, üzen dönyawi däwlät dip atağan ildä mondıy tuğra bulırğa tieş tügel. Häm dä eş tuğrada ğına tügel. 20 million möselman yäşägän Rusiädä xristian dineneñ tormışnıñ här tarmağına torğan sayın nığraq ütep kerüe möselmannarda borçılu uyata.
"Tuğradan tış başqa mäsälälär dä bar. Federal yullarda 20 metrlı tärelär utırtalar. Su astı köymälären öşkerälär. İnde ğälämgä ikonalar cibärä başladılar. Minemçä, bu cämğiätneñ açuın çığara", di Nafiğulla Aşirov.
Tuğrağa kilgändä, Rusiä prezidentı qarşındağı Heraldiä şurası räise Georgi Vilinbaxov bu ğäyepläwlärne kire qaqtı. Anıñ süzlärençä, tuğradağı caydaq izge Georgi tügel, anıñ baş östendä nurlı alqası yuq. 4 çatlı täreneñ dä nindi dä bulsa berär din belän bäyläneşe yuq. Andıy tärelär törle illärneñ tuğra-bayraqlarında bar.
Rusiäneñ keşe xoquqları xäräkäte citäkçese Lev Ponomarev mondıy añlatma belän kileşmi, ul Aşirovnıñ täqdimen xuplıy. "Minemçä bu urınlı täqdim. Bez dä, başqa xoquq yaqlaw oyışmaları da däwlätneñ dönyawilığın saqlap qalırğa tırışa. Bez gimn tekstına, andağı "bog" süzenä dä qarşı çıqtıq. Añlaşıla ki, mondıy täqdimnär Rusiädä pravoslav xäräkäte radikalläşkän sürättä yasala", di Lev Ponomarev.
Möselman citäkçeläre süzlärençä, däwlät simvolların alıştıru taläbe belän alar Rusiädä möselmannarğa qarata mönäsäbätneñ naçarlana baruına iğtibar cälep itergä teli. Rusiäneñ İslam komitetı räise Xäydär Camal süzlärençä, "Bügen möselmannar üzlären kolonial patşa imperiäsendä kebek, ikençel keşe itep xis itä. Alarnı törle cinäytälärdä ğäyeplilär, terorçılıq, wahabiçılıqta ğäyepläp qulğa alalar, cäzalıylar. Älbättä bu mäsälälär tuğradan möximräk. Läkin bar närsä keşkenädän başlana."
Möselman ruxaniları älegä bu başlanğıçqa törleçä mönäsäbät belderä. Äytik, Kareliä häm Nijgar möftiläre, Ali Visam Bardawil häm Damir Möxetdinov Rusiä tuğrasın üzgärtü täqdimen xuplap çıqtılar. Ä menä Rusiäneñ Verxovnıy möftie Tälğat Tacetdin häm Rusiäneñ Möftilär şurası räise Rawil Ğäynetdin bu yulı urtaq fiker belderep, Rusiä tuğrasın üzgärtü täqdimen xuplamadılar.
ali gilmi


text:
Politsiä äytüençä, bu mäğlümät Sri Lankalı Boxari Säid Äbü-Tahirdan soraw alu näticäsendä alınğan. Quşma Ştatlar äytüençä, bu keşe Xannıñ röxsätsez xalıqara atom säwdäse çeltärendäge aradaşçı bulğan.
Elegräk Xan Paqstannıñ atom serlären çitkä satqanlığın tanığan ide. Politsiä belderüençä, Tahir 1994-nçe 95-nçe yıllarda Xan miña atom bayıtu sentrifugasınıñ qullanılğan kisäkläre tutırılğan ike konteynernı İranğa cibärergä quştı dip äytkän. Tahir şulay uq, Liviä 2001-nçe yılda Paqstannan bayıtılğan uran aldı dip äytkän.
Malayziä räsmiläre äytüençä, alar Tahinı qulğa alırğa cıyınmıy, çönki ul ilneñ qanunnarın bozmağan. Tahir Malayziädä yäşi.


text: NATOnıñ yuğarı xärbi komandirı amerikan generale James Jones Äfganstanda saylawlardan elek xalıqara totrıqlandıru köçläre artır dip dip ışanam dide. Jones jurnalistlarğa älegäçä Qabuldağı 6,500 tınıçlıq ğäskäriä operatsiälären başqala çitenä häm tirä yaqtağı töbäklärgä cäyelderü plannarı bar dide .General NATO sumitında Äfganstandağı progres turında mäğlümät biräçäk . Äfgan prezidentı Hamid Qarzai bügen yañadan NATOğa möräcäğäten qabatlap prezident häm parlament saylawlarınıñ waqıtında ütkärelüe öçen ilgä kübräk xärbi cibärüne ütende.


text: Bağdad -- Ğiraq başqalasında bügen törle şartlawlar häm höcümnärdän iñ kimendä 30 keşe üterelgän. Politsiä äytüenä qarağanda, Bağdadnıñ törle urınnarında 3 bomba şartlap, kimendä 26 keşe ülgän, distälärçä keşe yaralanğan. Yortlarnı minaatqıçtan utqa totu näticäsendä tağın 4 keşe ülgän. Kiçäge şartlawlardan Bağdadta 60tan artıq keşe haläk bulğan ide. Soñğı könnärdä sönnilär belän şığilär arasında mönäsäbätlär kiskenläşü näticäsendä, Ğiraq başqalasında köç qullanular kisken kütäreleş aldı. Ğiraq sönnilärneñ abruylı wäkilläreneñ berse Abdul Säläm äl Qubaysi, orışnı tuqtatu mömkinlegen tapmağan xäkimiätlärne gäyepläp çıqtı.


text:
Narkosauźägär-inäyźär
Respublikanıñ narkopolitsiya xeźmäte tarafınan olo yäştäge ike pensioner qulğa alınğan. Ular mäk halamı hatıuźa ğäyeplänä. İleş rayonı İşqar auılında yäşägän etmeş yäşlek qatındıñ baqsahında mäk üśterep hatıuı asıqlana. Tikşereü barışında ul yäşägän yortta mäk halamı la tabıla. Tiźźän unı yauapqa tarttırasaqtar. Baymaqtağı Moqaś auılında yäşäüse pensioner ike yöź gramm marixuana hatqanda totola. Unı Räsäy enäyät qodeksınıñ 228 – se statyahı buyınsa xököm itäsäktär.«Mäk» operatsiyahı barışında Başqortostanda narqoplitsiya 48 kiloğramm marixuana, 74 kiloğramm mäk halamı tapqan.


text:
Ximiädä Nobel büläge ike İzrael häm ber amerikan ğalimenä tapşırıldı. İzrael ximikları Aaron Ciechanover häm Avram Hershko, şulay uq amerikan ğalime İrwin Rose 1 million 360 meñ dollarlıq büläkne üzara büleşäçäk.
Şvetsiäneñ Fännär Akademiäse ğalimneñ 3se dä keşe immunitetın tikşerüdä yuğarı näticälärgä ireşte, dip belderde. Tikşerü näticäläre rak häm başqa şundıy moñarçı däwalanmıy torğan çirlärgä qarşı daru tabırğa yardäm itäçäk. Büläkläw turında Şvetsiä Fännär Akademiäse general sekretare Gunnar Oquist iğan itte. "Şvetsiä Fännär Akademiäse ximiädä 2004nçe yıl öçen Nobel bülägen Aaron Ciechanover, Avram Hershko häm İrwin Rose"qa tapşıru turında qarar qabul itte."
İzrael ğalime ikese dä Haifada eşli. Hershko çığışı belän Macarstannan. Rose – Californiä Universitetınnan.


text:
Bügen Tatarstanda 1 millionğa yaqın xalıqnıñ yazmışı awıl cirlegenä bäyle bula torıp älege ölkädä barğan waqiğalarğa bitaraf qalıp bulmıy di xalıq ta, jurnalistlar da, xoquq saqçıları da. Bu könnärdä şähär, rayon, awıllarda xucalıq sanın isäpkä alıp yörilär, prezident- ministrlar respublikanıñ rayonnarında awıl xucalığı buyınça seminar - kiñäşmädä qatnaşa. Şul uq waqıtta respublikanıñ eçke eşlär ministrlığınıñ salımnar buyınça cinayätlärne tikşerü idäräse citäkçese Aleksey Selivanov awıl xucalığı citäkçelären aqça talawda ğayıpläp çığa. Tik tomaldan tügel älbättä. Soñğı arada milli proyektlar, ğomum däwlät proyektları populyarlaşıp kitte. Mäğärif, mädäniät, awıl xucalığı ölkäsendä dä yış yañğırıy ul milli proyekt. Menä şul awıl xucalığında ğomum däwlät proyektlarınıñ ütäleşe xaqlı, tieşle, räweştä eşlänelä mikän dip eçke eşlär orğannarı küzätülär, tikşerülär alıp baralar. Tikşerü däwerendä jurnalistlarğa äyterlek qıyıq eşlär kilep çığa. Awıl xucalığı häm azıq-tölek ministrlığınıñ ber idäräseneñ citäkçese, älegä anıñ kem ikänlege äytelmi, respublikanıñ qoşçılıq xucalıqlarınıñ berseneñ başlığı belän kileşep qoşçılıq xucalığınıñ produktlıygın artıru maqsatında qullanırğa dip byudjettan 3 million sum aqça ala häm ul aqçalar bötenläy başqa närsä öçen kitä, yuğala. Mesken qoşlar kemneder bayıtu öçen säbäp kenä bulıp qala. Bu xaqta respublikanıñ eçke eşlär ministrlığınıñ salımnar buyınça cinayätlärne tikşerü idäräse citäkçese Aleksey Selivanov küptän tügel eçke eşlär idäräse oyıştırğan press-konferensiädä dä äytep kitä. Anıñ süzlärenä qarağanda, awıl xucalığı ministrlığınıñ şul matur ğına itep aqça urlawçı qoşçılıq xucalığı belän duslaşa, bolarnıñ şuxır-muxırları zakonlı kürensen öçen törle sıltawlar tabalar, tenderda qatnaştıq dip tä östilär. Şul räweşle däwlättän tağın 60 meñne eläkterep qalalar da üzlärenä eş xaqı sçetına küçerep tä quyalar. Älegä bu eş tikşerü çorın ütä. Rusiä cinayät kodeksındağı “Byudjet aqçaların tieşsez qullanu” , “Aldalaw”, “ Tieşsez räweştä idärä itü” dielgän matdälär buyınça cinayät eşe quzğatıldı di eçke eşlär ministrlığı keşeläre. Qızıq häm qızğanıç xällär. Şuşı könnärdä balıqçılar üz könnären bäyräm itep bolğançıq sulıqlarda wağraq balıqlar totıp yatsalar, xoquq saqçıları ereräk balıqlar totu belän şöğellänä buğay.
Röstäm İsxaqi


text:
AQŞ saqlanu ministere Rumsfeld, Ğıraq planın yaqlap çıqtı, fiker ayırmalıqlarınıŋ bulğanın kire qaqtı.
AQŞ saqlanu ministere Donald Rumsfeld Ğıraq suğışındağı pozitsiәsen yaqlap çıqtı. Xәbәr agentlıqları qayber amerikan xәrbilәreneŋ belderülәrenә tayanıp, amerikan kөçlәre tәminat yulların saqlau hәm Ğıraqnıŋ qarşılıq kürsәtüen hava hөcümnәre belәn yomışartu өçen Bagdatqa taba baru kiçekterelәçәk dip belderәlәr. " The New Yorker " jurnalı hәm qayber Amerikan informatsiә çaraları bu problemmalar өçen, Pentagon planlauçılarınıŋ küberәk ğәskәr hәm qoral kirәk digәn tәqdimen kire qaqqan Rumsfeldne ğәyeplilәr. Rumsfeld kiçә televideniәdә yasağan çığışında bu ğәyeplәvlәrne kire qaqtı.
Audio
"Plan bik yaxşı, ul ğәdәttәntış yaxşı plan hәm bez ciŋәçәkbez. Bu plan general Tommy Franks tarafınnan әzerlәnde , Ştab başlıqları tarafınnan kamillәşterelde . Komandirlar tarafınan küzdәn kiçerelde hәm Milli Iminlek Şurası tarafınan raslandı. Bu ilneŋ planı . Ul yaxşı plan hәm eşli."
Saqlanu ministere suğışnıŋ küpmegә, atnalarğamı, aylarğamı- suzılaçağın aldan әytә almauın hәm kisken bәreleşlәrneŋ әle alda toruın belderde. General Franks , Qatardağı ştap kvartirda jurnalistlar belәn oçraşqanda Bagdatqa taba xәrәkәttә tәnәffes buluın kire qaqtı, 100 meŋlek өstәmә kөç Kuveytqa taba yulda hәm bu bөgelüçәn original plannıŋ ber өleşen tәşkil itә dip belderde. Qayber xәbәrlәrgә qarağanda, AQĞ saqlanu ministere, qayber әlkәn ofitserlarnıŋ Ğıraqta suğış başlaudan elek anda 91-nçe yılda bulğanı kebek yartı milionğa yaqın xәrbi ciarğa digәn tәdimen kire qaqqan bulğan. Ul azıraq sanda xәrbi citәr digәn fikerdә bulğan. Өstәmә kөçlәrne dә küz aldında totqana, Rumsfeld belәn Franks 91-nçe yıldağı xәrbilәrneŋ yartısı tirәsendә yәğni 250 meŋ xәrbi xezmәtkәr kitertü turında kompromissqa ireşkәn bulırğa tieşlәr. Britan jurnalı "Jane''s Defense Weekөy"neŋ süzçese Robert Hutchinson radiobızğa birgәn ntervyusında. berektәşlәr xәrbi plannı Ğıraqtağı çınbarlıqqa turı kilerlek itep üzgәrtәlәr dide.
Audio
"Minem fikeremçә, tәvәkkәllek belәn bәyle bulsa da suğış turında yaŋadan uylarğa kirәk. Minimum kөç, az sanda xәrbilәr ideasın yaŋadan tikşerergә kirәk. Küp qorbanğa sәbәp bulaçaq Bagdatta uram suğışın buldırmas өçen Çemhüriәt saqçılar qulındağı pozitsiәlәrnı alırlıq ut kөçe kirәk bulaçaq."
Rumsfeld, Franks hәm başqa sәyәsi hәm xәrbi citәkçelәrneŋ cәmağәtçelek aldında hәr nәrsә planlanğança bara dip belderülәre tabiği ber küreneş. Xata-yalğışlıqlar bulsa da, suğış barğanda monı ber kem dә iqrar itmi. Çөnki, bu berençedәn, ağımdağı hәm kilәçәktәge plannarnıŋ dөreslegenә şik belәn qarauğa kiteter, xәrbi xezmәtkәrlәrdә, ışnamauçılıq tudırır ide. Ikençedәn, dәşmannıŋ ruxi xәlәkәten kütәrer ide. Өçençedәn, citәkçelektә berdәmlekneŋ bulmauın kürsәter ide. Bolar suğışnıŋ barışına azmı-küpme tәsir itәrlek faktorlar. Şul sәbәple suğış barğanda yasalğan belderülәr tulı xәqiqәtne çağıldıra dip kөtep bulmıy. Lәkin, fronttağı amerikan xәrbilәrendә ruxi tөşenkelek küzgә çağılmıy. Bu xaqta Radiobıznıŋ amerikan xәrbilәre belәn berlektә xәrәkәt itüçe xәbәrçese Ron Synovits Kerbala yaqınındağı Hindiyah şәhәrennәn bügen bolarnı belderde.
Audio
"AQŞ xәrbilәreneŋ ruxi halәte yuğarı. AQŞ soldatları suğışnıŋ ber atnadan ozağıraqqa suzılaçağın belә idelәr. AQŞ sivillәrenә isә suğışnıŋ ozaqqa suzılmayaçağı әtelgәn ide. Soŋğı ike atnada amerikan kөçlәre ezlekle rәveştә alğa taba baralar. Logistik tәminat dәvam itkәn hәm alğa kitelgәn mөddәtçә, ruxi xalәt yuğarı bulıp qala birә. Inde Bagdat tirәsendәge pozitsiәlәrdә ike ay qalınğan xәldә, monıŋ AQŞ xәrbilәreneŋ ruxi xәlәkәtenә tiskәre tәsire bulaçaq. "
Radiobıznıŋ aldınğı front sızığındağı xәbәrçese Ron Sinovits bügen bolarnı belderde.
Fәrit Idelle,Praga.


text: Tatarstannıñ Yuğarı mäxkämäsendä cämäğät möxkämäse äğzaläre ağımdağı yılnıñ 8 ğınwarında Bögelmä gaz ütkärgeçe şartlatuda ğäyeplängän 3 keşene aqlaw qararın qabul itte. 42 yäşlek Rawil Ğömärov, 40 yäşlek Fänis Şäyxetdinov häm 30 yäşlek Timur İşmoratov Rusiä cinäyätlär kodeksınıñ 205nçe mäddäseneñ 3nçe öleşe, terrorism häm 222nçe mäddäse – qoral häm şartlatqıçlarğa qanunsız räweştä iä buluda ğäyepläw belderelgän ide. Xökem eşe 13 sintäber könne başlanğan ide. Älege 3 keşe mäxkämä zalınnan uq irekkä çığarıldı. Bu mäğlümatlärne bez tatar-inform häm intertat.ru mäğlümat agentlıqlarınnan aldıq. İrtägä bezneñ Tatarstandağı xäbärçelärebezdän bu xaqta tulıraq mäğlümat bulır.


text:
Germaniä kanslerı Gerhard Schroeder Germaniä, Fransiä häm Rusiä AQŞ täqdim itkän rezolütsiäne yaqlap tawış birü turında kileşte dide. Bu Waşingtonnıñ zur ciñüe dip bäyälänä.
Ğiraq suğışına qarşı çıqqan bu 3 däwlät elek AQŞ rezolütsiäsenä riza tügel ide. Ämma Schroeder äytüençä, 3 citäkçe bügen irtän bergäläp telefon aşa söyläşkännän soñ fikerlären üzgärtep rezolütsiäne xuplarğa bulğan.
Suğışqa qarşı bulğan Süriä dä kötelmägändä rezolütsiäne xuplap tawış birde.
Rezolütsiädä Ğiraq İdarä Şurasınıñ saylawlar häm konstitutiäne äzerläw waqıtın 15-nçe dikäberdän soñğa qalmıy bilgeläwe turında äytelä.


text:
Tabulda ministr belän oçraşu
Tatarstan Respublikasınıñ mäğärif häm fän ministrlığı töbäklärdäge yuğarı uqu yortlarınıñ milli belgeçlär äzerläw bülekläreneñ qulğa-qul totınıp eşläwen tormışqa aşıra başlayaçaq. Bu xaqta Tabul şähärendä ütkän tügäräk östäl söyläşüendä äytelde. “Seberdä tatar milli mäğärife” dip atalğan bu söyläşüdä Tatarstannan kilgän törkem, Tömän ölkäse yağınnan Tabul däwlät pedagogiä institutı ğalimnäre, mäktäp uqıtuçıları, milli avtonomiä häm ölkä xökemäte wäkilläre qatnaştı. Söyläşüne Tatarstannıñ mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamov häm Tabul pedagogiä institutınıñ uqu eşläre buyınça prorektorı Zoya Qolıçewa alıp bardı. Prorektor institutnıñ ütkäne bügengese belän tanıştırğaç, tatar tele häm ädäbiät kafedrası mödire, filologiä fännäre kandidatı Flera Säyfullina milli kadrlar äzerläwdä Tabulğa ğına xas täcribä turında söyläde.
-Belgeçlek, çittän torıp uquçılarnıñ, tatar tele häm ädäbiäte, rus tele häm ädäbiäte. Ä torıp uquçılarnıñ belgeçlege 5 kursta ğına qaldı xäzer- tatar tele-däbiätı häm rus tele-ädäbiätı bergä. Ä 2,3,4 kurs studentlarıbız tatar tele häm ädäbiäte, çit tellär: ingliz, nemes telen öyränälär. Bolar spetsilizatsiä tügel, ä spetsial'nost'. Diplomğa yazıla torğan belgeçleklär. Berençe kursqa bıyıl tatar tele häm ädäbiäte, mirovaya xudojestvennaya kul'tura dip äytäbez, häm praktiçeskaya jurnalistika digän yunäleşlärne täqdim itäbez. Näticäse ni bulır älegä belmibez.
Yuğarı mäktäpne hiç kenä dä urta mäktäptän ayırıp qarap bulmıy. Ä menä Tömän ölkäseneñ könyağında urta mäktäptä tatar telen häm ädäbiäten uqıtu “optimizatsiä” näticäsendä çığırınnan çıqtı. Anı äz genä bulsa da rätkä kertü öçen ike aradağı mönäsäbätlärneñ nığuı da yärdäm itergä mömkin. Bu xaqta üzeneñ süzendä milli eşlär komitetınıñ baş belgeçe Rifkät Näsibullin äytte.
-Wı skazali, çto po prepodavaniyu tatarsqoğo yazıqa i russkogo yazıqa v çasovom otnoşenii odinakovo vıydelyaetsya. V etom plane u nas wozniqayut ryad voprosov v departamente. Yest' federal'nıy komponent, regional'nıy komponent. Kogda doxodit do rodnogo yazıqa u nas çasov, izvinite, prixodit'sya sokraşçat' rodnogo yazıqa. Vot tut voprosı wozniqayut. Yesli sotrudniçat' budem s Wami vplotnuyu, mne kajetsya qoyı-qaqie voprosı budut snimat'sya. Uçitelya obijayutsya, rodnoy yazık na vtorom plane ostayutsya.
Tatarstan bu söyläşü waqıtında qabat çın küñeldän yärdämgä äzer ikänlegen belderde. İnstitut aldında häm mäktäplär aldında torğan problemalarnı tıñlağaç, ministr ike aradağı mönäsäbätlärne tağı da nığıtırğa kiräklegen äytte. Ä ayırım alğanda, Qazannıñ fänni-pedagogik belgeçlär äzerläwgä mömkinlege zur. “Tege, yä bu belgeçlektä yaqlaw mömkinlege bulmağan oçraqta, bez Qazanda xäl itä alabız”,- dide ministr. Annarı mäktäplärdäge tatar tele häm ädäbiäte uqıtuçılarınıñ belemnären Tatarstanda kütärergä mömkinlege barlığın da belderde.
Tügäräk östäl söyläşüendä Tabul däwlät pedagogiä institutında seber tatarlarınıñ tarixın, telen, ädäbiäten öyränü laboratoriäse açu kiräklege turında süz buldı. Räis Fälixoviç bu laboratoriä açıla qalsa, uqu-metodik yärdämleklär belän dä, ğomumän, material' bazasın nığıtuda yärdämgä äzer bulunı belderde. Ä Tatarstan yağınıñ häm şulay uq Rusiäneñ başqa töbäklärendä seber tatarları turında äz belüne yäşermäde.
-Mı v Tatarstane imeem opredelennoe predstavlenie o istorii, kul'ture narodov Sibiri, v tom çisle i sibirskix tatar. No vmeste s tem, ob etom predstavlenie imeet oğraniçennıy krug lyudey, imeyuşçix otnoşenie k istorii i filologii.
Xotelos' bı çto bı mı moğli imet opredelennıy fakul'tativnıy kurs ili elektivnıy kurs, kurs po wıboru v protsesse vnedreniä profil'nogo obuçeniä starşix klassov. Qotorıy pozvolyal bı izuçat' istoriyu tatar Sibiri, Tobol'skix tatar. İstoriä sovmestnogo razvitii, stanovleniä kul'turı narodov Sibiri v tom çisle russkix, tatar i başkir, i ix vzaimodeystvie. Eto odin iz probelov sovmestnoy deyatel'nosti. Nad qotoroy neobxodimo rabotat' i nawçno pedagogiçeskim kadram. Eto oçen' dissertabel'noe napravlenie. İ vostrebovannoe napravlenie. Paroçqu dissertatsiyu taqoğo napravleniä mojno bılo bı sdelat' na osnove daje xozrasçetnoğo zakaza.
Tügäräk östäl söyläşüendä qatnaşqan Tatarstan mäğärif häm fän ministrlığınıñ uqu äsbapları häm töbäklär belän xezmättäşlek bülege başlığı Änisä Morozova äle moña qadär Tabullılar öçen xıyal ğına bulğan täqdim belän çıqtı. Pedagogiä institutı studentların Qazanğa praktika ütkergä çaqırırğa äzer buluın belderde. Bäyge ütä aluçılarğa cäyge lager'larda eşläw mömkinlege barlığın da äytte. Annan da qala Rusiäneñ 15 läp töbägendä mondıy milli belgeçlär äzerläwçe bülek barlığın istä totıp bäyläneşlärne nığıtırğa kiräklegen belderde.
-Neobxodimo, naverno Rais Falixoviç, u nas sobrat' vsex. Provesti konferensii, kruglıy stol, seminarı po problemam razvitiä tatarsqoğo obrazovaniä, po problemam razvitiä vot etix tatarskix otdeleniy v regionax Rossii, gde yest' taqie VUZı.
Tatarstannıñ mäğärif häm fän ministrlığı mäğärif ölkäsendä xezmättäşlekneñ ber tarmağın tormışqa aşıra başlağan inde. Öeñnän çıqmıyça da belem häm fän dönyası belän elemtägä kerep, kem äytmeşli üzeñdä bulğannı kürsätergä, başqalardan ürnäk alırğa mömkin bulaçaq.
-Xäzerge waqıtta üzebezneñ respublikanıñ fänni-mäğärif portalın tözibez. Ul portalağa bezneñ böten regionnarda yäşäwçe tatar xalqı, tatar mäktäpläre, başqa uqu yortları, uqıp yatuçılar, uqıtuçılar, belgeçlär öçen mäğlümätlär tuplaw östendä eşlibez. Ber öleşen avgustqa beterergä dip torabız. Ägär dä sezneñ yaqtan nindider taläplär bulsa, teläklär bulsa, nindi mäğlümätlärne quysağız ide, dip möräcäğät itsägez, bez älbättä ğalimnärneñ stat'yaların, kitap, monografiälarnı, tarixi waqiğalarnı barsın da şunda adreslı räweştä şuşı üzebezneñ xalıqqa, millättäşlär öçen äzerläp, ayırım-ayırım saytlar açır idek.
Tabuldağı bu söyläşü, bigräk tä tügäräk östäldä ministrnıñ üzeneñ qatnaşuı, moña qädär küpçelek oçraqta “üz qazannarında” ğına qaynağan seberlelärneñ küñellärendä inde sünä başlağan ömet çatqısın Qazan wäkilläre qabat uyattı.
Nail Alan. Tömän.


text:
Bäyräm könnärendä suqbaylar Qazanda bulmas
Qazanda tağın ber frontta suğış bara. Ul da bulsa, suqbaylar, xalıq telendä bomjlar dip yörtelgän adämnärdän şähärne çistartu. Qazanda buluçılar iğtibar itkännäre bardır, alar şaqtıy. Niçek çistartalar disezme suqbaylardan Qazannı? Militsionerlar alarnı cıyıp, Qazannan çitkä iltälär. Älbättä yıraqqaraq. Balıq Bistäse yäisä Çistay yaqlarına. Qayber mäğlümatlarğa qaraganda, şundıy suqbaylarnı töyägän ber avtobus Çistayğa barğanda watılğan. Maşinanı tözätkän arada, suqbaylar qaçqannar. Xäzer şul tirädäge awıl xalqı tawıq-ätäçlär yuğalıp toruınnan zarlana ikän. Ä qayberäwlär, meñ yıllıq ütkäç, suqbaylarnı tağın avtobus belän Qazanğa taşırlarmı ikän dip yılmaya.
Räfis Cämdixan


text:
Cılı qışnıñ näticäläre
İnde ğinwar urtası citsä dä, qış äle kilergä aşıqmıy. Uramda bulğan qarlar da erep bette, östän qar tügel, yañğırlar yawıp tora. Elek bu waqıtlarda käbestä kebek qat-qat kienep, äçe salqınnarda yöri idek. Bıyıl isä ällä köz haman kitärgä aşıqmıy, ällä yaz citkän. Ğädäti bulmağan cılı qış kitergän zıyan isä şaqtıy zur.
Cılı qışnıñ ucımnarğa zıyan salu qurqınıçı bar. Ul ucımnarnıñ awıruına kiterä ala. Şulay da Rusiäneñ başqa töbäkläre belän çağıştırğanda, Tatarstanğa andıy qurqınıç yanamıy, di respublikanıñ awıl xucalığı belgeçläre. Çönki Tatarstanda hawa torışı urtaça 3 gradus cılı. Ucımnarda awıru taralsın öçen temperatura kim digändä +5 gradus bulırğa tieş. Ämma wäzğıät kinät kenä qatlawlanırğa mömkin. Çönki bu aralarda qırlarda da qar erep betkän. Kinät kenä salqınnar kilsä, ucımnar yuqqa çığaçaq. Tatarstannıñ awıl xucalığı belgeçläre isä ömeten özmi, alarnıñ mäğlümatlarına qarağanda bıyıl salqınnar äkrenläp kiläçäk.
Ä menä awıl xalqına cılı qış inde kitergän problemalar da şaqtıy buldı. Alarnıñ iñ zurısı - it mäs’äläse. Qayan alırğa dip tügel, ä bulğanın qaya quyarğa, nişlätergä dip baş watalar. Xalıq bıyıl da, ğädättägeçä, noyäber axırında ere malların suyarğa totındı. Kemder suıtıp alğan ike-öç köndä eşläde monı, ä beräwlär irtägä-berseköngä salqınaytıp cibärer dip ömetlänep Allağa tapşırdı. Läkin dekaber bette, ğinwar uzıp bara - qış kilmäde. “Tüşkä-tüşkä itlär çerep betkän qışnı kürgän yuq ide äle” dilär awıllarda. Şulay itep, keşeneñ yıl buyı integep üstergän malı äräm bula.
Döres, azmı-küpme aqçası bulğannar rayon üzäklärendäge kibetlärdän suıtqıçlarnı alıp betergännär. Tıçqanğa ülem, mäçegä - kölke digändäy, satuçılar da monnan faydalanıp, suıtqıçlarnıñ bäyälären kütärdelär. Awılda bügen ere malın suyarğa ölgermägännärgä yäki suyğan könne ük satıp beterä alğannarğa qızığıp qarıylar. Ä terleklärne haman da suymağannar bolarğa närsä aşatırğa inde dip baş wata.
Awıl xucalığına ğına tügel, keşeneñ sälämätlegenä dä cılı qış yaxşı tä'sir itmi. Bu xaqta kardiolog Rezeda İbätullina fikeren tıñlap kitik:
Hawa torışı üzgärüe, atmosfera basımı uynawı sälämätlekkä naçar tä'sir itä. Bigräk tä yuğarı yäki tübän yöräk-qan basımı belän integüçelär öçen. Bu waqıtlarda barlıq xronik awırular da köçäyä. Awırularnıñ ğına tügel, sälämät keşeneñ dä bu könnärdä xäle naçarlanırğa mömkin. Çönki qoyaşnıñ bik az kürenä, bu isä psixikağa naçar tä'sir itä. Bu könnärdä depressiälär arta. Min kiñäş itär idem andıy waqıtlarda yışraq tabiplarğa yörergä, darularnı waqıtında eçärgä, fizik künegülär eşlärgä, xalıq meditsinası kiñäşlären dä onıtmasqa kiräk.Ğädäti bulmağan cılı hawa torışınıñ sälämätlekkä kitergän zıyanı häm tabip kiñäşlären kardiolog Rezeda İbätullina citkerde. Bu kiñäşlär isä bu könnärdä äle aktual' bulaçaq. Çönki bıyıl qış barı tik fevral'dä genä kiläçäk, di hawa torışı belgeçläre.
Al'bina Zäynulla


text:
Putinneñ dindarlığı çınmı?
Bu könnärdä xristian dönyası Ğäysä Mäsixneñ üledän terelüen bilgeli, xörmätle tıñlawçılar. Pravoslavie soñğı yıllarda şaqtıy köçäygän Rusiädä şul dindäge xalıq çirkäwlärgä yul tota, alar arasında ilneñ yuğarı citäkçeläre, şul isäptän, prezident Vladimir Putin dä bar. Ul üzeneñ dindarlığın ber dä yäşermi, kiresençä, anı açıqtan-açıq kürsätä. Küptän tügel genä ul Vatikanda da şämnär quyıp, Ürdündä çaqta Ürdün yılğası buyında da ğibadät qılıp qayttı.
Qayberäwlär, misal öçen, Mäskäw patriarxatınıñ tışqı bäyläneşlär bülege wäkile İgor Vyjanov, Putin elek alay dini tügel ide, ul pravoslaviägä iğtibarın soñğı yıllarda ğına arttırdı, dip isäpli:
"Belüemçä, anıñ dingä qaraşlarında nindider ber üzgäreş buldı. Min anıñ tormışında keçkenä ber täre belän bulğan moğcizä turında işetkän idem, şunnan soñ ul dingä ışana başlağan", di Mäskäw patriarxatı wäkile ataqay Vyjanov.
Ä menä Aleksandr Verxovski, Rusiädä dini ezärlekläw oçraqların küzätep baruçı SOVA üzäge mödire, Putin elektän ük dindar bulğan keşe, di:
"Döresen genä äytkändä, min Putinneñ dini xizlärendä alarnıñ köçäyüe ölkäsendä ällä ni üzgäreşlär kürmim. Kiresençä, alar xäzer anıñ berençe ike yıl prezident bulıp torğan çorı belän çağıştırğanda beraz tutıqqan da kebek. Ul çaqta anıñ dindarlığı bigräk tä küzgä bärelep tora ide. Ämma xäzer Putin nindider ber qarar qabul itep, üzen çirkäw citäkçelegennän beraz çitläşterergä buldı sıman. Çönki härkemdä dä ul pravoslav çirkäwen yarata digän xis barlıqqa kilgän ide. Çirkäw başlıqları bu alarğa prezident belän yaqınraq mönäsäbätlär urnaştıru mömkinlegen birer dip ömetlände, ämma asılda berkem dä alarğa mondıy mönäsäbät täqdim itärgä cıyınmadı da", di Verxovski.
Rusiä konstitutsiäse çirkäwne däwlät eşlärennän tulısınça ayıra. Ämma ildä, Putinneñ, yäğni däwlättäge iñ olı citäkçeneñ pravoslav buluı, näq menä şul dingä östenlek birügä kiterä digän qurqular bar. Dini citäkçelär belän eş itkändä Mäskäw xakimiäteneñ näq menä patriarx Aleksigä östenlek birüe, andıy qurqularnıñ nigezle buluın kürsätä.
İkençe ber mäğlüm dälil - ul da bulsa pravoslav ruxanilärneñ ildäge bar däwlät mäktäplärendä "pravoslav mädäniät nigezläre" digän isem astında şul din nigezlären uqıtunı kertergä tırışuı. Qayber ölkälärdä bu inde ğämäldä. Başqa din wäkilläreneñ, möselmannar wä yähüdilärneñ Rusiä küpmillätle häm küpdinle il, anda ayırım ber dingä genä östenlek birergä yaramıy dip zarlanuına xakimiät ğädättä iğtibar itmi. Rusiädä konstitutsiä häm qanunnarğa tügel, ä iñ yuğarıda utırğan citäkçegä qarıylar. Ul açıqtan-açıq üzeneñ pravoslav buluın kürsätä ikän, cirle citäkçelärgä inde şul citä qala.
Kärim Kamal


text: Yevropa Parlamentı Azärbaycannı noyaberneñ 6sında ütäçäk parlament saylawları aldınnan oppozisiägä basım yasawda täñqitläp çıqtı. Baqınıñ saylawlarda ğädellek häm tögällek bulu öçen yaña çaralar iğlan itüen Amerika Quşma Ştatlar xuplağan ide. Ämma Azärbaycannıñ üzendä säyäsi kierenkelek arta bara. İldä berniçä keşe, oppozisiä yulbaşçıları belän xökümätkä qarşı fetnä oyıştıruda ğäyeplänep, yuğarı waifalardan alındı. Oppozisiä, tawış birüdä xärämläşülär bulaçaq, dip belderep, uram cıyınnarın däwam itä.


text:
Jılay`mız ba, külemiz be?! «Qızğa qırıq üy`den tıyu» dep atam qazaq beker ay`tpasa kerek. Qazirgi zamanda qız tärbïelewdiñ özi ülken way`ımğa ay`naldı. Ülkenge qurmetti, kişige izetti umıtqan bügingi qoğamda key` qızdarımızdıñ qılığı jağa ustatatın deñgey`ge jetti. Eki künniñ birinde däretxanadan bala tawıp, bawırımız ezilip edi. Endi, mine, 22 jastağı Merwerttiñ «bay` demewşi izdey`min» degen aşıq xatı jığılğanğa judırıqtay` tïip otır. Özekti örtey`tini, jazıp otırğan özimizdiñ qara köz qazaq qızımız.
«Atıñ şıqpasa, jer örteniñ» keri me, kim bilsin... Keşe Merwert esimdi qız älewmettik jelidegi jeke paraqşasına qımbat kïim kïip, jeke päterde turıp, joğarı deñgey`de ömir sürgisi keletinin, al osı maqsatqa jetw üşin «bay` demewşi» izdey`tinin eş boyamasız jazıp qoy`ğan.
Merwerttiñ talabı boy`ınşa, «demewşisi» jası 35-ten aspağan, boy`ı 180-nen joğarı tek qazaq bolwı kerek. Sonday`-aq, bilimdi, aqıldı, qızıqtı, jomart äri adamgerşiligi zor bolwı şart.
Özi, jazbasına qarağanda, almatılıq, Almatı qalasında turadı. Tärbïeli otbasıdan şıqqan. Jası 22-de. Tipti, wnïversïtetti «qızıl dïplommen» ayaqtaptı. Biraq, äzirge, jumıssız eken.
«Şınımdı ay`tsam, jumıs istegim de kelmey`di, sebebi qolımnan tük kelmey`di. Biraq öte qızıqtı äri sulw qızbın. Boy`ım 168, salmağım 52 kg. Modelʹge uqsay`mın», - dep jazğan demewşi izdegen arw.
Merwerttiñ bolaşaq demewşige qoyar talabı: Almatınıñ élïtti awdanında ornalasqan evrojöndew jürgizilgen jeke päterde turğısı keledi. Bir ay`ğı şay`-pay`ına 1 mln teñge jetedi dep otır. Ädemi nömerimen Ay`fon 7 telefonı bolğanın qalay`dı. Äzirge kölik ay`day` almay`dı, sondıqtan taksïmen jürip-turmaqşı.
Ne närseniñ tek qımbatı men sapalısın qalay`tın sılqım ömirden bar jaqsını molınan alğısı keledi eken.
«Qarapay`ım jigitter mağan tïisti deñgey`de qamqor bola almay`tının jaqsı tüsinemin) Bar qalawım, joğarı deñgey`de ömir sürw. Bul qılmıs emes, meniñ jeke qalawım», - dep aqtalmaq boldı arw.
«P.S. Naqtı usınıstarmen jekege jazıñızdar. Eger qalawımdağı er azamat tabılsa, men onımen kezdeswge day`ın ekenime wäde beremin. Key`in birge swretke tüsip, onı jeke paraqşama jarïyalay`tın bolam. Barşañızğa razmet!)», - dep ayaqtağan öz jazbasın ol.
Osılay`şa, jeke ömirin realïtï-şowğa ay`naldırğan Merwert, eger bası bos bolsa, bolaşaq demewşisimen otaw qurwğa da dämeli.
Qız qılığınıñ aq-qarasın oqığan jurt özi ajırata jatar. Qorqatınımız, Merwerttiñ munısı vïrtwaldıq vïrwsqa ay`nalıp ketpese ïgi.
Bir ökiniştisi, Merwert sındı qızdar elimizde az emes. Al bizdiki, jalqaw qızğa jarnama jasaw emes, kez kelgen ata-ana qızdarınıñ tärbïesine tereñ män berip, ult urpağınıñ jalğastırwşısı ekenin esten şığarmasa eken degen tilek qana.
Altın AQÏQAT


text:
Cükätaw
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Yükätaw yäki Cükätaw (Awrupıda: Sacetim, Urıslarda: Jukotin) ul 10.–15. yözlärdä Bolğarlarnıñ şähäre ide. Çulman yılğasınıñ sul yağında, xäzerge Çistay tiräsendä urnaşıla.
10.-13. yözlärdä İdel buyı Bolğarında ere hönärçelek häm säwdä-iqtisad üzäge. Yükätaw bäklege märkäze.
1236. yılda Batu xan ğäskäre tarafınnan qatı talana ämma betmi, wä Altın Urda çorında möxim şähärlärennän berse bulıp qala.
14.–15. yözlärdä berniçä tapqır Urıs köymäle talawçılar (uşkuynik) höcüm itkännän soñ elekkege ähämiäten yuğalta.
Xäräbäse[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Yükätaw xäräbäläre berniçä öleştän tora.
Nığıtılğan şähär 5.8 ha urın ala. Şähär üzäge öç cir öyeme belän urap alınğan, alar arasında ike tirän arıq. Qazışlarda berniçä öy, qoymalar, bazlar açıldı.
Çığış bistäse dä 5-6 ha alanında.
Altın Urda çorında “nığıtılğan şähär” belän “Çığış bistäse” qullanılmí başlí.
Batış bistäse isä kiresençä üsä başlıy, wä Altın Urda çorında 150 ha tikle alan ala başlıy. Batış bistäsendä timer/baqır eşlär alıp-barılğan.
xäzerge Danaurovka awılı yänäşäsendä dip uylanıla.
Fänni öyränülär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Qazışlı öyränü 1970–1972. yıllarda bulğannar. Annarı 1991. yılda öyränüne F.Ş.Xüzin däwam itkän. Soñğı waqıt qazışlarnı N.Ğ.Näbiulla alıp-bara.


text:
“Aq qalfaq” oyışmasında yaña citäkçe täqdim itelde
Sişämbe könne töştän soñ Bötendönya tatar kongressı Başqarma komitetınıñ idarä äğzalarınıñ çirattağı eşlekle utırışı buldı. Anda töp mäs'älä – başqarğan eşlärgä näticä häm kiläçäktä başqaralası ğamällär. Utırışta qatnaşuçılar şulay uq mäğärif sistemasında pravoslavie däresläre kertügä qarata mönäsäbät tä belderdelär. Şulay uq utırışta “Aq qalfaq” tatar xatın-qızları oyışması citäkçese itep älege wazifadan azat itelgän Roza Tufitulova urınına raslanğan Kämäriä Xämidullinanı täqdim itü häm anıñ kiläçäkkä eş plannarı belän tanıştıruı da buldı.
Yunıs Ätnäle


text:
Qazannıñ meñyıllığına äzerlek belän Rusiä finans ministrı Aleksey Kudrin tanıştı...
Köndezge säğät berençe yartıda Qazan kremlendä şähärneñ meñyıllığın ütkärügä äzerlek komissiäse üzeneñ çirattağı utırışın açıp cibärde. Xäterlisezder, Vladimir Putin premyer-ministr çağında uq, Peterburgnıñ 300 yıllığın häm Qazannıñ meñyıllığın qarşılaw komissiäläreneñ räise itep raslanğan ide. Prezident bulıp saylanğaç ta, Putin älege komissiälärneñ citäkçelegennän kitmäde. Berniçä tapqır ul Qazanğa kilep, tözeleş eşläreneñ niçek baruı belän tanıştı, belgeçlärneñ xisapların tıñladı. Bu yulı isä Qazanda Rusiä ministrları häm bank, törle däwlät oyışmaları citäkçelärennän torğan komissiä äğzäläre üzläre tügel, ä alarnıñ urınbasarları buldı. Ämma, bu urınbasarlar ağımdağı oyıştıru, finans eşlären kön sayın üz qullarında totalar. Şunlıqtan, bu utırışnı Qazan zur ömetlär belän kötte. Çönki wäğdä itelgän zur aqçalar haman kilep citä almıy, planğa kergän möhim çaralar ütälmägän. Bälki xälitkeç mäs’älälärne eş yörtüçe keşelär belän tikşergäç, metro tözeleşe, borınğı tarixi üzäkne tözekländerü kebek möhim ğämällärgä aqça ciñelräk tabılır.Komissiä äğzäläre Mäskäwdän maxsus oçqıç belän tönlä kilep töştelär. Alarnı prezident Mintimer Şäymiev häm başqa citäkçelär qarşılap, Piramida tamaşa üzägenä alıp bardılar. Şuşı zatlı binanıñ iñ yuğarı noqtasında urnaşqan restoranda berençe oçraşu, Tatarstan sänğäte ürnäkläre belän tanışu, xäzerge xäl turında fiker alışu buldı. Ul canlı şartlarda bardı häm şaqtıy soñ tämamlandı. Şuña da qaramastan, irtän Qazandağı obyektlar belän tanışu, konkret mäs’älälärrne öyränü däwam itte.
Qazannıñ meñyıllığına äzerlek komissiäseneñ dürtençe utırışın Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev alıp bardı. Ul berençe bulıp süzne Däwlät komissiäse räise urınbasarı, Rusiä xökümäte vitse-premyerı, finans ministrı Aleksey Kudrinğa birde. İnde xäbär itkänebezçä, yulğa çığarğa ike kön qalğaç, Kudrin prezident Vladimir Putin belän oçraşıp, annan kürsätmälär alğan ide.Utırışta meñyıllıqqa äzerlek programmasınıñ ütäleşe turında dokladlar belän Rusiäneñ iqtisadi üseş ministrı urınbasarı Möxämmät Tsikanov, şähär xakimiäte başlığı Kamil İsxakov çıqtılar. Meñyılıqqa äzerlekne häm bäyrämne ütkärüne mäğlümat çaralarında yaqtırtu turında Rusiä matbuğat ministrı urınbasarı Andrey Romançenko çığış yasadı. Şulıy uq, Rusiä xökümäteneñ yuğarı citäkçeläre Nikolay Maslov, Nikolay Korenev, Tatarstan premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov häm başqalar äzerlek turında täfsille mäğlümat birdelär. Süz kübräk eşlänäse eşlär, finans resurslarnı tabu yulları, oyıştıru ğämälläre turında bardı. Bu xaqta tögälräk mäğlümat soñraq iğlan iteläçäk. Älegä şunısı ğına bilgele, dönya bankınnan 200 million dollar kredit alu mömkinlege, metro tözeleşe, şähär eçendä Qazansu aşa 4nçe küper salu plannarı, tarixi üzäkne, mädäni yädkärlärne ayaqqa bastıru kebek mäs’älälärgä açıqlıq kertü ciñel bulmasa da, comğa könne Qazanda ütkän bu utırış Tatarstan başqalasın üzgärtergä yärdäm itär.


text:
Ular qışqı kanikuldarın Respublikala ütkäräsäk. Bına bernisä yıl rättän Bötä Donya başqorttarı qoroltayı başqarma komitetı menän kileşew buyınsa Xantı-Mansı başqorttarı qoroltayı başqarma komitetı urındağı başqorttarźıñ balaların Başqortostanğa yalğa alıp kilä. Respublikala uqıusılarźıñ qışqı kanikuldarı 16 ğinuarğa tiklem dawam itäsäk. Oşo osorźa mäźäniät yorttarı, kinoteatrźar ular ösön küñelle, majaralı tamaşalar äźerlägän. Ämmä huñğı tikşerewźär kürhätewensä, küptär xäźer qalala yal itewźe xup kürmäy. Ata-äsäläre menän tawźarźa sañğı şıuıu küpkä küñelleräk qayhı beräwźärgä. Abzaqta bıyıl da Räsäy prezidentı Vladimir Putindı köttölär. Här xäldä unıñ haqsıları bında, ägär Vladimir Putin kilä qalha tip, tirä-yaqtı tikşerep yörögändär. Başqortostandıñ taw sañğıhı kurorttarında äle iñ qıźıu mäl. Räsäyźeñ törlö ölkälärenän kilälär yal itergä. Bıyıl qış bik ük qarlı bulmağas, yahalma qar eşlärgä qarar itkändär. Yal itewselär hiźmägän.
Yañı yılğa häm unan huñğı köndärźä respublikala burźarźıñ äwźemläşewe küźätelgän. Qıybatlı kibettärźän zatlı äyberźär urlarğa tırışıusılar qulğa alınğan. Eske eştär ministrlığınıñ vedomstvonan tış haq xeźmätenän İrinä Varlamova bına nimä tine. (audio)
Burźar qulğa alınğan. Ular ösön yañı yıl bına şunday küñelheź xäldän başlanğan. Yañı yıl qäniquldarı yanğın hünderewselär ösön dä kösörgäneşle ütte. Täwge ike köndä 50-gä yaqın yanğın. Utta tonsoğop häläk bulıusılar 10-dan aşıu. Ğäźättän tış xäldär ministrlığınıñ Başqortostandağı idaralığınan xäbär itewźärensä, yanğındarźıñ töp säbäbe şul eskelek, eskän kileş tämäke tartıu. Yanğındarźıñ küp ölöşö awıldarźa terkälgän.


text:
20-25 iyul 2015-ci il tarixlerinde Türkiyenin Erzincan bölgesinin Kemaliyye erazisinde 37-ci Kemaliyye Beynelxalq Ekstremal İdman Növleri Festivalı keçirilecek. Azerbaycan Hava ve Ekstremal İdman Növleri Federasiyasından (FAİREX) Payiz.Az-a verilen melumata göre, festivalda iştirak etmek meqsedile yeddi neferden ibaret komanda Türkiye Dağçılıq Federasiyasının deveti ile Türkiyeye yola düşüb.
Müxtelif ölkelerin qatılacağı Festivalda idmançılar tebii qayalarda müxtelif idman dırmanması növleri ile yanaşı hava idman növleri üzre de öz bacarıqlarını nümayiş etdirecekler.
Oxunub 259 defe


text:
«Mäğärif» näşriätendä latin imlasında Fänis Yarullinnıñ «Sanduğaç oyası» dip atalğan xikäyälär cıyıntığı çıqtı
Küptän tügel «Mäğärif» näşriätendä ber qızıqlı kitap bastırıp çığarıldı. Ul Tatarstannıñ xalıq şağire Fänis Yarullinnıñ «Sanduğaç oyası» dip atalğan xikäyälär cıyıntığı. Şunısı qızıq, bu kitap tatar telen latin grafikasında eksperimental' reweştä öyränüçe mäktäplär öçen çığarıla torğan seriädän. «Mäğärif» näşriäte şuşı seriädän inde ike kitap çığarğan ide. Xäzer menä 10 meñ tiraj belän öçençese dä dönya kürde. Bu bik matur itep eşlängän, sıyfatlı qäğäzdä basılğan kitapnıñ tağın ber üzençälege bar. Älege basmağa tuplanğan äsärlär kirillitsa belän başlanıp kitä häm äsärneñ iñ qızıqlı cirendä latin grafikasına küçerelä. Şulay itep, äsärneñ eçtälegenä kerep kitkän balada xikäyäne uqıp beterü teläge uyana. Uquçı bala ciñel genä, üzenän-üze latin grafikasın da qamilläşterä. Şulay uq basmanıñ axırğı bitendä latin xärefläreneñ tatarça äyteleşe kirillitsada birelgän.


text:
AQŞ generalı: ''Bağdadta iminlek urnaşturı eşläre berniçä ayga suzılaçaq''
Quşma Ştatlarınıñ Ğiraqtağı yaña xärbi citäkçese, General David Petraeus, gisyançılar xöcümnären arttırıp, Bağdadta iminlek urnaştıru niätleränä qarşı çığırğa tırışa, dip belderde. Çärşämbedä AQŞ Saqlanu ministrlığı, Petraeusnıñ sorawı belän, Bağdadqa östämä 2.200 xärbi cibärü qararın qabul itte. Häm bu ğamäl yüngä xätle suzılaçaq.
Fivralda wazifağa kilgännäñ berle, berençe tapqır ütkärgän matbuğat oçraşuında General Petraeus, Bagdadta İmenlek urnaştıru çaralarınıñ berençe atnalarında, höcümnäreñ artuı turında belderde.
"Qızganıçqa qarşı, mondiy terorçıl törkemnär äle dä üzläreneñ waxşi-gamälläreñ däwam itterälär. Şuşı zur külämdä höcümnären arttırıp alar mäzhäp-ara nizaqlarnı köçäytergä, “Yaña İmenlek Planı” gamälgä kergänçe ük, anı yuq itergä tırışalar.
Berük waqıtta, Petraeus, soñgı atnalarda Bağdatta Mäzhäb-ara nizaqqa bäyle üterülärneñ, häm torğan urınnarınnan kitergä mäcbür bulğannarnıñ kimüen tanıdı.
AQŞ Saqlanu ministırlıgı 7nçe Martta, Bagdatqa östämä 2.200 gaskäri cibärergä qarar itte. Moña qädär anda 21.500 xärbi häm 2.400 yärdämçe xärbi inde cibärelgän ide.
Petraeus süzlärençä, Bağdadta iminlek uranştıru tırışlıqları tulı köçenä Yün ayında keräçäk:
"Ğiraq häm koalitsiä köçläre, Bagdadtagı tınıçlıqnı saqlaw çaralarına yärdämen köçäytä. Äle genä Bağdadqa 9 Ğiraq batalyonı häm 5 amerikan brigadası kerde. Bu köç arttırular Yün ayına qädär däwam itäçäk."
Petraus şunı da östäde, Ğiraqnı tözekländerü törkemnäre 10nañ 20gä citkereläçäk. Alar Bagdad häm Al Anbar wiläyätenä cibäreläçäk.


text:
Yazuçılar Berlegenä çittäge millättäşlärebez alındı
Tatarstanda ädäbiät häm sänğät yılı da tämamlanıp kilä. Bıyıl Tatarstan Yazuçılar berlege idäräseneñ eşçänlege dä bik qızudan bardı. Tanılğan şağir İlfaq İbrahimov citäkçelegendäge 100 dän artıq äğzası bulğan TR Yazuçılar berlege bıyıl yözdän artıq äğzasınıñ icatın barlap üttelär. Alar arasında törle yubiley kiçäläre dä, böyek yazuçılarnı iskä alu kiçäläre dä, icat keşeläre belän xuşlaşu märäsimnäre dä, ädäbi muzıkal' kiçälärdä yaña kitaplarnı täqdim itü dä - barısı da buldı.
Ämma TR Yazuçılar berlegeneñ idärä eşçänlege monıñ belän genä çiklänmi. Alar idärä utırışında çit töbäklärdä tatarça icat itkän yazuçı, şağirlär, tänqitçelärne dä TR Yazuçılar Berlegenä äğza itep qabul itü eşlären dä başqaralar.
Küptän tügel genä Tatarstan Yazuçılar berlegeneñ idärä utırışı uzdı.Anda qaralğan bik küp mäs'älälär arasında berlekkä yaña äğzalar qabul itü mäs’äläse dä bar ide. Utırışta çit töbäklärdä yäşäp, tatarça icat itüçelär - Mari-El respublikasınıñ Voljsk şähärennän tänqitçe İl'şat Wäliulla , Mordoviäneñ Saranski şähärennän –Kamil Tangalıyçev , häm Başqortstannıñ Oktäberskiy şähärendä yäşäwçe -Marsel' Garipovlar Tatarstan Yazuçılar berlegenä äğza itep alındı. Bu millättäşlär üzläre yäşägän töbäklärdä tatarça icat itep, tatar milli xäräkäten oyıştırıp, tatar milli möxtäriätenä yärdäm itkän, şäxeslär qabul itelde . Alar icatları häm ictimaği eşçänlege belän xalıqqa xezmät itälär, -dide alar turında Tatarstan Yazuçılar berlege räise urınbasarı Älfät Zakircanov, Azatlıq radiosına . Marsel'Garipovnıñ icatı turında ul bolay dide.
“Marsel' Garipov ädäbiätta ul Mansur Möxämmätşin häm Mirsäy Ğarif täxällüse - psevdonimı belän qatnaşa. Kiñ qatlawlı uquçılarğa ul Mirsäy Ğarif täxällüse belän kübräk tanılğan, dip uylıym. Anıñ soñğı waqıtta dönya kürgän “Mäñgelek mäxäbbät”kitabı olı şağirebez G Tuqaynıñ Zäytünä isemle qızğa bulğan mäxäbbäte turında. Mirsäy Ğarifnı min ädäbiät belgeçe häm Tuqayıbız icatın bik yaxşı belüçe keşe dip atar idem. Çönki xezmättä Tuqay yörgän urınnar häm Zäytünä tutaş yäşägän cirlär turında bay mäğlümat tuplanğan. İkençe yaqtan ul Tuqaynıñ mäxäbbät lirikasına qarağan şiğerlären centekläp öyrängän, alarğa matur ätraflı bäya birä . Häm şuşı şiğerlärenä nigezlänep, näq Tuqaynıñ xatın-qızğa bulğan xis- kiçereşlären, şuşı dönyanı matur itep aça alğan, dip sanıym. Älege kitaptağı ayırım büleklär, özeklär “İdel” jurnalında basılıp çıqqan ide. Häm ul şunıñ belän dä tatar uquçılarına barıp citte. Näq menä şuşı eşçänlege öçen Mirsäy Ğarifnı Tatarstan Yazuçılar berlegenä qabul ittek. Häm anı üzebezneñ qälämdäşebez dip tanıybız. Kiläçäktä dä aña uñışlar telibez.” Soñğı yıllarda TR Yazuçılar berlegenä qabul itüne ütenep berlekneñ idäräsenä ğarizalar belän Rusiäneñ başqa töbäklärendä yäşäwçe millättäşlärneñ kilüe yañalıq tügel. Ni öçen, alar üzläre yäşägän töbäklärdä yazuçılar berlegenä terkälmilär soñ? Marsel' Garipov bu turıda menä närsä dide.
Qızğanıç ki, , Başqortstanda bezneñ Könbatış rayonnarınnan tatar bülekçäsenä 30 yıl buyına ber keşene dä alğannarı yuq ide. Läkin menä bıltır Äbüzär Zaripovnı aldılar. Şul uq soñğı 5-6 yılda ğına bezneñ Tuymazı töbägennän Oktäberskiy şähärennän menä xäzer inde öçençe keşe Tatarstan Yazuçılar berlege äğzası buldı. İñ başta Xämit Latıypov, annan soñ Nailä Minnixanova. Häm öçençese min - Marsel' Garipov. Tatarstanda mine bik yaxşı qarşı aldılar. İlhamlanıp qaytıp kitäm, räxmät ”.
Şul uq soñğı 5-6 yılda ğına bezneñ Tuymazı töbägennän Oktäberskiy şähärennän menä xäzer inde öçençe keşe Tatarstan Yazuçılar berlege äğzası buldı. İñ başta Xämit Latıypov, annan soñ Nailä Minnixanova. Häm öçençese min - Marsel' Garipov. Tatarstanda mine bik yaxşı qarşı aldılar. İlhamlanıp qaytıp kitäm, räxmät ”.Ğomumän, TR Yazuçılar berlege çit töbäklärdä yäşäp icat itkän yazuçı, şağirlärneñ üz saflarına omtılularına uñay qarıylar. Kürşe Udmurtiä belän dä näticäle genä eş alıp baralar. Küptän tügel çığışı belän Tatarstannan bulğan, - İjauda yäşäwçe İbrahim Nafiyqov, uquçılarğa ul İbrahim Biektawlı, bularaq tanış, Tatarstan Yazuçılar berlegenä äğza itep qabul itelgän bulğan. Älfät Zakircanov älege köndä Udmurtiädä yäşäwçe Ğimran Safinnıñ icatı şiğriät ostaxanäsendä tikşerelüe turında äytte. Ğomumän, Udmurtiä Yazuçılar berlege Tatarstannıñ Çallı öleşe belän bäyläneştä tora. Bıyıl Udmurtiädä tatar bülegen açu mäs’äläse dä qarala ikän.
Tatarstan Yazuçılar berlege çittä yäşäp tatarça icat itüçelärneñ icatına ayıruça iğtibar belän qarıy. Yazuçılar berlege Qazandağı Tatarstan kitap näşriätı belän dä berlektä eşläp, çittä yäşägän äğzalarınıñ kitapların bastıru buyınça da, alarnıñ icatın uquçığa citkerü buyınça da şaqtıy eşlär alıp bara.
Mälikä Basıyr


text: Paqstannıñ tönyaqkönbatışında şartlawlarda kimendä 30 keşe häläk buldı. Yarım xärbi köçlär başlığı Aziz Rehman, qorallanğan bilgesez ber keşe tulı avtobusqa ut açtı, anda 4 yulçı ülde häm 2 keşe yaralandı, dip xäbär itte. Hangu şähärendä kommendant säğäte iğlan itelgän, yullarda iminlek köçläre quyıldı. Eçke eşlär ministrı Aftab Ahmed Şerpao, 3 şartlaw buldı, dip belderde. Hangudağı köç qullanu möselmannarnıñ Ğäşürä bäyrämen bilgeläw çaralarına turı kilde. Şiği möselmannarı öçen izge, Möxämmät päyğämbärneñ onığı imam Hössäin cirlängän dip sanalğan Ğiraqtağı Qarbala şähärenä bügen Ğäşürä bäyrämenä yözlägän meñ keşe cıyıldı. İrlär üzlären timer çılbırlar belän qıynap izge cirlärdän ütte. İminlek saqlar öçen meñlägän keşe quyılğan ide.


text:
Başqortstan Tatar kongressın yabarlarmı?
Başqortstan Tatar kongressı eşçänlege tizdän tuqtatılırğa mömkin. Soñğı könnärdä respublika tatar cämäğätçelege arasında şundıy süzlär yöri başladı. Moña nigezlekne Tatar kongressına qarata başlanğan mäxkämä tikşerüläre birgän. Başqortstan Tatar kongressına qarata räsmi xakimiätlärneñ tiskäre mönäsäbäte xaqında moñarçı da mäğlüm ide. Xäzer inde eş mäxkämgä barıp citte. Küp kenä tatar oyışmaları wäkilläre fikerençä, Tatar kongressın yabıp quyarğa mataşu anıñ räise Ruşan Gallämovnı wazıyfasınnan töşerügä yünälderelgän.
Başqortstan Tatar kongressı Başqarma komitetı räise itep ike yıl çaması elek professor Ruşan Gallämov saylanğannan soñ, anı respublika räsmi xakimiätläre kürmämeşkä salışa başladı. Bu xäl äle dä däwam itä. Başqarma komitet üze dä ikegä bülende. Andağı qayber äğzalar xakimiätlär belän dus yäşäw yaqlı bulsa, ikençeläre monıñ tatar xalqına ber fayda da birmäyäçägenä işarä itä. Berniçä äğza küptän inde Başqarma komitetnıñ eşennän tämam çitläşte dä. Şul uq waqıtta respublika citäkçeläre älege räis Ruşan Gallämovnı wazıyfasınnan alu öçen, tizdän Tatar kongressınıñ qorıltayın ütkärergä cıyına ikän, digän xäbärlär dä tarala başlağan ide.
Tatar kongressına qarata mäxkämä eşe ni öçen açıldı soñ? Şuşı sorawğa cawap alu öçen, bez Ruşan Gallämovnıñ üzenä möräcäğät ittek. “Bezneñ oyışmanı Başqortstannıñ räsmi xakimiätläre moñarçı da önämi ide, xäzer uydırma säbäp belän bezgä qarata mäxkämä eşe açtılar, - di Ruşan äfände. – Moña Kongress Başqarma komitetınıñ üktäber ayı urtasında uzğan çirattağı utırışında qabul itelgän kisken qararlar säbäpçe. Çönki anda Başqortstandağı tatarlarnıñ problemaları barlıq kiskenlegendä yañğırağan ide. Şul utırışqa Başqortstan Yustitsiä ministrlığınıñ terkäw palatası xezmätkäre dä kilde. Ul könne kvorum öçen äğzalar sanı citsä dä, kvorum bulmadı, dip beldergän ul ministrlıqqa qaytıp. Menä şunnan soñ Başqortstan Tatar kongressına höcümnär mäxkämä aşa başlandı”.
Üz oyışmalarınıñ yabıluı ixtimallığın da inqar itmi Ruşan äfände. “Başqortstan şartlarında hämmä närsäne kötärgä mömkin, - di ul. – Östäge yuğarı citäkçelär quşa ikän, teläsä nindi oyışmanı yabıp quya alalar. Şul isäptän Başqortstan Tatar kongressın da.
Bu oyışmanı yabıp quyğaç ul bötenläy yuqqa çıqmasqa mömkin, dilär tatar cämäğätçelek oyışmaları wäkilläre. Räsmi xakimiätlär üzläre yañadan, Başqortstan Tatar kongressınıñ çirattan tış qorıltayın cıyıp, anıñ yaña räisen häm yaña Başqarma komitetı äğzaların saylap quyarğa mömkin. Ul oçraqta yaña sostav tulısınça xakimiätlärneñ kesä oyışması bulıp xezmät itäçäk, dip belderä kongressnıñ älege räise Ruşan Gallämov.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Rusiä qarşılıq çarasına Tatarstan da quşıldı
12 oktäberdä böten Rusiä buylap byudjet tarmağında eşläwçelärneñ qarşılıq aksiäläre ütte. Alarnı Rusiäneñ profsoyuzlar berlege oyıştırdı. Çarada, qayber mäğlümätlärgä qarağanda, 2 millionnan artıq keşe qatnaşqan. Çaranıñ töp maqsatı – xökümätneñ byudjet tarmağında eşläwçelärneñ xällärenä iğtibarnı cälep itü, byudjetniklarnıñ xezmät xaqların kütärü. Çönki Rusiäneñ bäysez profsoyuzlar federatsiäse citäkçese Valeriy Şmakov äytüençä, älege tarmaqta eşläwçelärneñ xezmät xaqı ildä iñ tübännärneñ berse. Älege qarşılıq çarasına Tatarstanda da quşıldılar. Döresräge, Qazanda. Respublikanıñ başqa şähär-rayonnarında isä miting yäki piketlar oyıştıru kebek närsälär küzätelmäde. Qayber şähär, rayonnar ğına Qazanda uzğan çarağa ğına üzläreneñ wäkillären cibärde. Ğomumän, şähärneñ Ğäliäskär Kamal teatrı binası yanında xalıq ällä ni küp cıyılmağan ide. Çaranı oyıştıruçılar teatr yanındağı mäydanğa uqıtuçılar yäki tabiplarnı ğına tügel, ä barlıq alarnıñ xälenä kergän qazanlılarnı çaqırsa da.
Qarşılıq çarasına kilüçelär arasında kübräk uqıtuçılar, tabiplar, mädäniät oyışmalarında eşläwçelär küp ide. Yäşlär dä yış kürende. Bu yuğarı uqu yortlarınnan kilgän studentlar bulıp çıqtı. Läkin alarnıñ kübese üz teläge belän kilmägän bulıp çıqtı. Xäyer, bu añlaşıla da. Alar bit äle xezmät xaqın alıp eşläp qaramağan. Häm byudjet tarmağında bik eşlärgä dä atlığıp tormıylar. Bu xaqta çığış yasawçılar da bik açınıp söyläde. Yuğarı uqu yortın beterüçelär bezgä tülägän aqçağa ğına riza bulıp eşkä kilmilär, tizdän eşläwçelär dä qalmıy bit inde, dip zarlandılar. Şulay Vladimir Putinnıñ qayber tabiplarğa ğına xezmät xaqın kütärep, berniçä meñ uqıtuçığa ğına 10 meñ sum tülärgä täqdimen tänqitlädelär.
Xäzer byudjet tarmağında eşläwçelärne qatlawlarğa ayıru bara. Putinnıñ täqdimnäre bik äybät, xezmät xaqın arttırırğa kiräk, läkin kemnärder öçen genä tügel, ä barısı öçen dä. Bez barıbız da xezmät xaqın ber yarım tapqırğa arttırunı xuplıybızBu süzlärne mitingta qatnaşuçılar bik xuplap, qul çabıp qarşı aldı.
Ä Kamal teatrı yanındağı qarşılıq aksiäsendä qatnaşuçılarnı monda närsä alıp kilgän soñ? Bu sorawğa cawap birergä teläwçelärne tabası da ciñel bulmadı. Küplär monda qatnaşu maqsatın, qayan kilüen mikrofon aldında äytergä baş tarttı. Ä menä üzlären muzeyda eşläwçelär dip tanıştırğan ike xanım bezgä menä närsälär söyläde.
Min üzem pensiädä, läkin bik az pensiä alam, 2 meñ sum da yuq. Şuña kürä tağın eşlärgä mäcbürmen. Tağın muzeyda eşlim. Anda 1500 sum alam. Fatirğa, telefonğa tülim dä, aşarğa-eçärgä küpme qala inde, üzegez sanap qarağız Min dä muzeyda eşlägän öçen 1500 sum xezmät xaqı alam. Qızım akuşerka bulıp eşli. Öygä dä qaytmıyça köne-töne eşlägän öçen 3 meñ sum xezmät xaqı ala. Şul aqçağa üzenä dä yäşärgä, ike balanı da ayaqqa bastırırğa kiräk
Min dä muzeyda eşlägän öçen 1500 sum xezmät xaqı alam. Qızım akuşerka bulıp eşli. Öygä dä qaytmıyça köne-töne eşlägän öçen 3 meñ sum xezmät xaqı ala. Şul aqçağa üzenä dä yäşärgä, ike balanı da ayaqqa bastırırğa kiräkŞulay itep, 12 oktäber könne Tatarstan byudjetnikları da Rusiä buylap ütkän qarşılıq aksiäsenä quşıldı.
Gölnaz İlgizär


text:
Ukraina: kümer belän metan gazı yağulıq mäsäläsen xäl itä alamı?
Näq ber yıl elek Rusiä belän "gaz suğışı" kiçergän Ukraina, xäzer şuşı gaz importına bäylelekne kimetü öçen, kümer qullanunı arttırırğa cıyına. Ul arada, Ukrainanıñ üzendä qotıçqıç zur külämdä sazlıq gazı - metan - yatmaları bar. Bar mäsälä şunda – bu gaznı çığarırğa öyränäse bar.
Donbass kümer bazlarında 11-12 trillion kubik metr çaması sazlıq gazı – metan - bar dip sanala. Bu Törkmanstan yatmalarınnan 3, Rusiäneñ Ştokman yatmasınnan 4 tapqır zurraq.
Kümer belän bergä metan gazı Ukrainanı import çığımnarınnan şaqtıy qotqara alır ide. Tik älegä ul gaznıñ zur öleşe hawağa oçıp bara – yılına 3 milliard kubik metr çaması. Bu kürsätkeç belän Ukraina dönyanıñ berençe 10-lığına kerä.
Süz uñayınnan, sazlıq gazı dönyanıñ cılınuna da yaman öleşen kertä. Yapma gazlarnıñ 16%-tın näq menä metan täşkil itä. Bu öleşne kimetü tirä-yün moxitkä dä zur faydağa bulır ide.
Menä şulay, häm iqtisad häm ekologiä yağınnan otışlı da faydalı da buluğa qaramastan, Ukraina metannı çığaruda älegä yıraq kitä almadı. Därt bar, därman citep betmi. Därman digäne - bu oçraqta - investitsiälär, belgeçlär häm zamança texnologiä.
Berençe adım itep räsmi Kiev 2006nıñ Üktäberendä Floridada urnaşqan İtera Energy şirkätenä möräcäğät itte. Donbass bazlarında metan yatmaların tikşerergä sorap.
Quşma Ştatlarda metannı şaqtıy uñışlı çığarıp kilgän bu şirkät xäzer Donbassnıñ berniçä bazında sınaw ütkärmäkçe.
Sınawlar uñışlı ütsä, İtera şuşı yılda uq 600 million kubik metr gaz çığarıp, Ukrain möştärilärenä här meñen 135 dollarğa, yağni Gazprom bäyäsenä satırğa cıyına.
Sänäğät üzäge bulğan Donbass öçen cirle metan älbättä otışlı bulaçaq. Andağı ximiä şirkätläre xökümättän gaz bäyäsen töşerüne inde küptän taläp itä.
Cirle yağulıq çığanağı Donbass qına tügel, bar Ukraina öçen otışlı häm tabışlı bulaçaq. Berayqtan Ukraina gaz satıp aluğa tükkän millionlağan dolların saqlap qalaçaq, ikençe yaqtan, üze dä, elekke zamannarda şikele, yänä yağulıq eksporterına äylänergä mömkin.
1970nçe yıllarğa qädär Ukraina elekke Sovetlar Berlegendä iñ küp gaz citeşterüçe töbäk ide. Läkin soñnan Mäskäw gaz sänäğätenä digän aqçaların Yamal yarımutrawına häm Üzäk Aziägä cibärä başladı.
Ali Ğilmi


text:
Bügin Astana waqıtımen tüngi 03:00-de kürt tömendep, 53 dollarğa deyin tüsken munay bağası tañğı sessïyağa qaray qayta qalpına kele bastadı. Oğan sebep bolğan Sawd Arabïyasınıñ munay öndirisin azaytqanı twralı mälimdeme.
Astana waqıtımen kündizgi 15:00-de Brent markalı munay bağası barreline 54,12 dollarğa köterildi.
Treyderlerdiñ pikirinşe, sawdïyalıq Saudi Aramco munay kompanïyası Azïyalıq tutınwşılarına aqpanda munay éksportın azaytatının xabarlap, bul öz kezeginde keler aydağı qara altınnıñ f’yuçerstik bağasınıñ qımbattawına jol aştı.
Alayda Ér-Rïyadtıñ bul bastamasına kartel’diñ özge de müşeleriniñ qosılar-qosılması äli de belgisiz qalıp otır.
OPEK-tiñ öndiris jağınan ekinşi iri müşesi Ïrak Basra portı arqılı munay éksportın ulğaytatını aytılwda. Naqtıraq aytar bolsaq, aqpanda osı port arqılı éksport kölemi täwligine 3,641 mln barrel’di qurap, rekordtıq körsetkişke jetpek.
Qazaqstan öz kezeginde özine tïesili 20 mıñ barrel’di azaytqanı erterekte xabarlanğan edi.
Endi qañtardıñ 21-22 künderi OPEK+ komïtetiniñ bes müşesi Venada bas qosıp, jeltoqsanda qabıldanğan kelisimniñ jüzege asırılw barısın teksermek.


text:
Mintimer Şäymiev «Ukrtatnafta» şirkäteneñ yaña räise Pavel Ovçarenko belän oçraştı
İnde xäbär itkänebezçä, şuşı könnärdä Tatarstanda Qıtaydan kilgän berniçä millättäşebez eşlekle säfärdä. Sişämbe könne alar respublikanıñ xökümät wäkilläre belän aralaştı. Ä pänceşämbe könne İlyar Ğäbitov häm anıñ säfärdäşläre Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev belän oçraşıp söyläşergä niätlilär.
Tatarstan premyer-ministrı Röstäm Miñnexanov isä pänceşämbe könneñ berençe yartısın Çallıda, ä ikençesen -- Alabuğada ütkäräçäk. Çallıda ul başqa xökümät wäkilläre belän awıl xucalığı eşçänlegenä bağışlanğan respublika seminarı ütkäräçäk. Ä Alabuğada toraq kommunal' xucalığına bağışlanğan cıyılışta qatnaşaçaq.


text:
Tatarstan delegatsiäse Qasım şähäreneñ 850 yıllığına bağışlanğan bäyräm çaralarında qatnaştı
Tatarstan delegatsiäse Qasım şähäreneñ 850 yıllığına bağışlanğan bäyräm çaralarında qatnaştı
Başqa cirdä bulsa mondıy kiçägä aptıramas ideñ. Läkin monda Qazannan barı tik fol'klorçılar, etnograflar, tel ğalimnäre genä bulğan. Distä yıllar buyı konsert, mäktäp, tatar tele, matbuğatı turında iskä töşermägännär. Ä xalıq isän. Döres, Käçim tatarları şaqtıy urıslaşqan. Mäskäwdän 250, Qazannan 700-gä yaqın çaqrımdağı bu töbäkne tatar dönyası onıtıp tordı. Mäktäp, uqıtuçılar turında äytäse dä yuq. Biredäge tatarlar turında Podlipki mädäniät yortına kilgän xanımnar menä bolay söyli:
Tatar xalqı monda betä bara inde — tuğan tellären onıtalar, öyläneşep urıslar belän qatışalar, yäşlär şähärgä kitä, qartlar ülep bara. Citäkçelärebez urıs, alarnı bezneñ millätneñ saqlanıp qaluı qızıqsındırmıy. Läkin mäçetebez, mullabız bar.
Şulay itep, uzğan comğa häm şimbä könnärendä 300-läp yıl elek ğämäldän çığarılğan Qasım xanlığınıñ milli ruxı uyana başladı, diärgä mömkin. Qayçandır, 600 yıllap elek Mäskäw patşalığınıñ könyağında Qazannan saqlanu öçen oyıştırılğan xanlıqtan İvan Groznıy belän bergä Qazannı alırğa kilüçe tatarlar da bulğan, dilär. Läkin bügenge tatarlar barıber üzläreneñ ğomüm tatar diñgezeneñ ber öleşe ikänen añlıylar. Urısı da, tatarı da Tatarstanğa xörmät belän qarıy. Döres, 2 tatar eşquarın räncetkän rayon başlığı Vladimir Lukaşkinnı tänqitlägän usal mäqälä “Novaya gazeta”nıñ cirle çığarılışında äle genä basılğan. Ämmä, Qasım şähäreneñ administratsiäse, mondağı cämäğätçelek Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymievne yubileyğa çaqırıp, anıñ kilüen küz töbäp kötkän.
Şähärneñ yubileena bağışlanğan tantanalı cıyılışta Rusiä prezidentınıñ adminisratsiä citäkçese Aleksandr Voloşin, prezidentnıñ Üzäk okrugtağı wäkile Sergey Poltavçenko, Däwlät Duması, Federatsiä Sovetı, xökümät wäkilläre çığış yasadı. Oratorlarnıñ küpçelege Qasımnıñ yubilee turında söylägändä tatar belän duslıq, möselmannar, xristiannar bergä, digän süzlärne äyttelär. Federatsiä Sovetı isemennän çığış yasawçı Odinsov xättä üzeneñ çığışın, “Zdravstvuyte, druz'ya, isänmesez, jegetlär”, dip başladı. Ä bit Qasımda tatarlarnıñ sanı barı 3 kenä protsent. Läkin alarnıñ tarixları tirän.
Cıyılışnıñ axırında çığış yasağan Tatarstan wäkillären bigräk tä qaynar qarşıladılar. Tatarstannıñ premyer-ministr urınbasarı, awıl xucalığı ministrı Marat Äxmätov Mintimer Şäymiev isemennän Qasımnıñ 850 yıllığı belän qotladı. Şähär başlığı Viktor Yepifanovqa büläklär tapşırdı. Tatarlarnıñ büläkläre xikmätlege häm mullığı belän ayırılıp tordı. Söembikä manarası töşkän keläm, farfordan yasalıp araqı tutırılğan qılıç häm cirdän läm-balçıq cıyıştıra torğan cihaz quyılğan KamAZ avtomobile.
Äye, Tatarstannıñ Rusiä tarixına bäyle Ryazan töbägenä zur iğtibar birüe ber dä gäcäplänerlek tügel. Rusiä tarixında şul qädär küp balçıq häm läm cıyılğan, anı çistartu öçen bik küp waqıt täläp iteläçäk. Şulay da, Tatarstan häm tatar xalqı Rusiä tarixında, bügengesendä häm kiläçägendä üzeneñ layıqlı urının saqlıyaçaq.


text: Fälästin xäkimiätläre Yäsir Arafatnıñ Ramallaxtağı ştab kvartirasındağı problem çişelde dip belderä. Kiçä anda Äl Aqsa cafalanuçıları törkemeneñ 17 suğışçısı totqarlanğan. Bu ekstremist törkem, anıñ suğışçıları qulğa alğan oçraqta, izraillelärgä höcümnären yañartaçaq dip yanağan ide. Läkin bügen alarnıñ totqarlanmawı häm İzrail taläp itkänçä, Ärixon şähärenä ozatılmawları bilgele buldı. Bu xaqta söyläşülär däwam itä. İordan yılğasınıñ könbatış yarında Ramallax şähärennän yıraq tügel ber cirdä, İzrail politsiäse, maşinasın blokposta tuqtatmağan ber fälästin keşesen atıp ütergän. İzrail radiosı, maşina yörtüçe urlanğan maşinada bulğan, ul politsiä maşinasına bärelgännän soñ, qaçıp kitärgä tırışqan dip xäbär itä.


text:
Bağdad -- Ğiraq premier-ministrı İbrahim Äl-Cağfari, ğisyançılar belän söyläşergä bula, läkin başta monı Ğiraq xökümäte raslarğa tieş dip belderde. Bu süzlären ul kiläse atnada ütäçäk saylawlar aldınnan, Londonda çığa torğan "Äl-Hayat" gäzitenä äytte. Kiläse atnakiç ütäçäk parlament saylawları aldınnan Ğiraq xökümäte köçäytelgän iminlek çaraları küräçäk. Bu turıda bügen Eçke eşlär ministrı Bayan Bäker Solağ xäbär itte.
Ul arada Ğiraqta totıq itep alınğan 4 könbatış watnadaşanıñ yazmışı bilgesez bulıp qala. Humanitar törkem xezmätkärläre, 2 kanadalı, ber amerikan häm ber britan ike atna elek totıq itep alınğan ide. Ğiraq törmälärendä utırğan bar Ğiraqlılar irekkä çığarılmasa, totıq aluçılar alarnı üterü belän yanıy.


text:
Tatarstan prezidentı ştandartı turında qarar dönya kürde
Sişämbe könne Tatarstan prezidentı ştandartı /flağı/ turında qarar köndälek matbuğatta çıqtı. Anıñ berençe yullarında Tatarstan prezidentı ştandartın Tatarstan Respublikasında prezident xakimiäte simvolı dip bilgelärgä, dielä. Ştandartnıñ taswirlaması, nigezlämäse töp nösxäseneñ saqlanu urını bilgelänä. Taswirlaması uzğan xäbärebezdä söylägänçä. Tatarstan bayrağı urtasında aqbars, yäğni respublika tuğrası töşerelgän. Ştandartqa prezidentnıñ iseme, familiäse häm anıñ prezident bulıp torğan yılları çigelgän.