text:
Qırım.Aqiqat «Veciye Kaşka davasınıñ» mabüsleri aqqında ikâyeler sırasını qapata. Soñki maqale qabaatlanğanlar arasında eñ büyügi olğan Asan Çapuhqa bağışlana. O, SİZOda başqalardan az qaldı, amma çoq zarar kördi, ilk evelâ maneviy zarar oldı.
Asan Çapuh 65 yaşında. Apiste bulunğan 321 kün içinde eki insult oldı, üç kere açlıq ilân etken edi. Soñki sefer oña tibbiy yardım kösterilmesini talap etip, bir afta aşamadı. 2018 senesi oktâbrniñ 10-nda sıñırlav tedbiri SİZOdan ev apsine deñiştirildi. 2019 senesi fevral ayında ise Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi sıñırlav tedbiriniñ sıñırlarını qısmen yımşatıp, Asan Çapuhqa belli saatta ekimge barmağa ruhset berdi. Apayı Asiye Çapuh keçken sene oktâbr ayında aqayınıñ evge ketirilgenini hatırlay: «Onı azat etkende balalar (Bekir Degermenci, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaçnıñ sıñırlav tedbiri deñiştirildi – QA) azat etilgen künü olğan quvanç bar edi. Amma onı ketirgende, bu qorqunç bir şey edi. Çünki aman-aman areketsiz birini ketirgenler. Şimdi daa bir qarar, o vaqıt közlerinde ayat yoq edi. Bu közlerge baqmağa pek qıyın edi».
Asan ağa tutulğanda Asiye Çapuh Qırımda olmağanını hatırlay – o, qomşu Rusiyege qızına ketken edi. 2017 senesi noyabrniñ 22-nde aqayı onı ozğardı, ertesi künü ise tuvğanları telefon etti: «Eviñizni em OMON, em FSB sarıp alğan. Asan Aqmescitke ketken, bir şey añlap olamaymız». Tintüvge Asan Çapuh saat 22:00-lerde ketirildi, şu künü de apiske alındı, ertesi künü ise sıñırlav tedbiri boyunca mahkeme oldı.
Al-azırda Asiye ve Asan Çapuhlar Aqmescitte kirada yaşamağa mecburlar, tahqiqatçı ev apsi içün böyle bir şart qoyğan edi. Asiye hanımnen laf etkende Asan ağa indemeyip televizor baqa edi. O, setten az tura, yürmege qıyın ola, SİZOda olğanda sol tarafı areketsiz qaldı, eki insulttan soñ yaramay laf ete ve apishanede keçken vaqıt aqqında subetlerge şiddetnen baqa.
Odada tonometr körüngen yerde tura, Asiye hanımnıñ aytqanına köre, artıq bu aletten aman-aman ayırılmaylar.
Ondan izolâtorda keçirgen vaqıt aqqında soramamağa ve onı hatırlatmamağa tırışam, onıñ içün bu ağır hatıralar ola. Anda insanlarnı aşalaylarAsiye Çapuh
«Qalğan balalar ev apsine yiberilgende o (Asan Çapuh – QA) oturışuvdan soñ yaramadı. Elbette, pek quvandı ve eyecanlandı. Qan basımı birden köterildi. Şimdi küçlü duyğular yaşamağa olmay: ne menfiy, ne müsbet. Ondan izolâtorda keçirgen vaqıt aqqında soramamağa ve onı hatırlatmamağa tırışam, onıñ içün bu ağır hatıralar ola. Anda insanlarnı aşalaylar», – dep qayd ete Asiye hanım.
Çapuh neticede «iç olmağanda şartlı ceza olacağına ümüt ete. Olarnıñ iç bir qabaatı yoq, qartanağa yardım etmege istegenler. O qadar şey körgenler – dördü de – sağlıqları qalmadı, aytmağa zor». Asiye Çapuhnıñ qayd etkenine köre, aqayınıñ apiske alınmasına baqmadan, halq yardımı olmasa edi, qat-qat qıyın olur edi: «İnsanlarğa bu mahkeme, telefon etüvler, yardımları içün pek minnetdarım. Bir şey kerekmi? Birden ketireler, yardım eteler, sesleneler. Bu vaziyetniñ deşetine baqmadan, bu müddet devamında özümni qaldırılğan biri olaraq is etmedim. Sağ olsunlar, aferin».
Çapuhlar qorantasınıñ ziyaretinden soñ «Veciye Kaşka davasınıñ» daa bir mahkemesi oldı. Bütün mabüsler endi ev apsinde edi, olarnı oturışuvğa evden alıp ketkenler.
Diñlevler arasındaki teneffüslerde dostlarına qoltutmağa kelgen insanlar şunı ayta: «Salonğa kiremiz, oturışuvğa kirecek olamız, mahkeme vekilleri ise özara muzakere eteler. Daa neler, benzin sarf etemiz, olarnı evden mahkemege ketiremiz, mahkemeden evge. Özüne bedava taksi tapqanlar sanki». Bunı eşitken birisi yüksek sesnen cevap bere: «Mına! Men de onı aytam, qabaatsız insanlarnı yiberiñiz – benzin sarf etmeyceksiñiz, o, Qırımda zaten paalı».
İnsanlarğa bu mahkeme, telefon etüvler, yardımları içün pek minnetdarım. Bu vaziyetniñ deşetine baqmadan, bu müddet devamında özümni qaldırılğan biri olaraq is etmedimAsiye Çapuh
«Veciye Kaşka davası» qapatılmadı. Bütün mabüsleri ev apsinde buluna. Er biriniñ ayağında bilezlik taqılğan, evniñ bosağasından çıqıp olamaylar. Olarnı Rusiyeniñ Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ maşinalarınen konvoynen alıp ketireler, olar kene de mahkeme oturışuvlarına kele, qabaatları alıp taşlanmadı. Faqat 2018 senesi oktâbrniñ 10-u ve 2019 senesi yanvarniñ 24-ü – Bekir Degermenci, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Kazim Ametov Aqmescit SİZOsında qalmağan künler – er kesniñ aqlında qaldı.
«Mence, o künü bütün Qırım şeñlendi. Soñki vaqıtları quvanacaq sebepler pek az, er angi imkânğa sarılamız. Qabaatsız insanlar apishanede degil de, evde olsa – bu bir bahttır», – dep tarif ete qırımtatar faali Lutfiye Zudiyeva.
«Veciye Kaşka davası»
2017 senesi noyabrniñ 23-nde Aqmescitte Rusiye uquq qoruyıcıları Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini tutıp aldı.
Olar Türkiye vatandaşı Yusuf Aytandan para talap etüvde şeklene. Rusiye uquq qoruyıcıları faallerni tutqanda qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. İlk yardım maşinasında qadın can berdi.
Qırımtatar Milliy areketiniñ faali Nariman Celâlnıñ bildirgenine köre, faallerniñ tutulmasına sebep olğan Türkiye vatandaşı Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızladı.
Yanvarniñ 24-nde Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi «Veciye Kaşka davasınıñ» mabüsleri Bekir Degermenci, Kazim Ametov ve Ruslan Trubaçnıñ sıñırlav tedbirini deñiştirip, olarnı ev apsine aldı.
İşğalden soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


c: text/html

text:
Yalta memuriyetiniñ yolbaşçısı Andrey Rostenko Vasilyevka köyünde musulman ibadethanesine resmiy cami statusını qaytarmaq meselesini muzakere etmege avale etti. Al-azırda bu bina resmiy şekilde klub sayılmaqta.
Bunı Qırım musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Cami çalışa ve qasaba dindarları ve sakinleriniñ maddiy yardımı sayesinde ğayrıdan tiklene. Faqat esas mesele binanıñ gaz teminlevi qalmaqta. Rostenko cami rekonstruktsiyasınıñ ketişatı ile tanış oldı», – dep aytıla Müftiyatnıñ haberinde.
Berilgen malümatqa köre, Yalta gaz hocalığına camini gaznen teminlemege emir etildi. QMDİ bildirgeni kibi, Rostenko bu caminiñ ğayrıdan tiklenmesine aylıq parasını berdi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Noyabr 27-de saba Keriçniñ «Vostoçnaya» qızdıruv sistemasında patlav yüz berdi. Ev, mektep ve bala bağçaları qızdırmasız qaldı.
Bunı Qırım «Fevqulâde vaziyetler nazirliginiñ» matbuat hızmeti bildire.
Berilgen malümatqa köre, 4200 insan yaşağan 175 mesken ev, 3 mektep, 3 orta oquv yurtı, 3 bala bağçası, em de №2 Keriç hastahanesi qızdırmasız qaldı.
«Teplokomunenergo» taqımları tamir işlerine başladı. Qırım Cumhuriyeti boyunca Rusiye FVN Baş idaresi vaziyetni nezaret ete», – aytıla beyanatta.
Qırım «FVN» Qırım avası bozulacağını bildirgen edi – küçlü qar, tuman, yollarda buz olması beklenile.


text:
İşğal etilgen Qırımda mahkemege 30 yaşındaki Aqmescit sakinine qarşı cinaiy iş yollanıldı. Onı tanışnıñ öldürüvinde qabaatlaylar. Bu aqqında dekabr 15-te Qırımnıñ «Taqiqat komiteti» bildirdi.
Taqiqatnıñ malümatına köre, 2014 senesi sentâbr ayında qabaatlanğan şahıs Aqmescit rayonınıñ eki köyü arasındaki yolda tanışınen qavğa etip, onıñ başını çöküçnen urdı.
«Ölgenini tüşünip, er kişi maşinadan benzin kanistrasını çıqardı ve zarar körgen insan etrafındaki yerge benzin tökip, onı yaqtı ve ketti. Sentâbr 11-de saba daa sağ olğan er kişini yerli sakinler tapıp, hastahanege alıp kettiler, anda o körgen yaralardan can berdi», – dep haber ete komitetniñ matbuat hızmeti.
Qırımnıñ öz başına ilân etilgen ükümet «ruporı» Krıminform saytı bildire ki, qabaatlanğan şahıs bundan evel öldürüv sebebinden mahkeme etilip, Donetsk vilâyetinde apiste bulunğan edi. Anda da zarar körgen adamnen tanış olğan eken. Zarar körgen adam bu sene yazda terrorizmge qarşı tedbirler keçirilgen yerden köçip keldi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırım Apellâtsion mahkemesi «Qırım» Fondu» hayriye teşkilâtına 4,5 mln ruble para cezasınıñ belgilenüvi boyunca işni ögrenmege başladı. Qırım.Aqiqat saytınıñ mühbiri bergen malümatqa köre, cumaaqşamı, dekabr 18 künü, birinci toplaşuv keçirildi.
Hatırlatamız, Qırımnıñ medeniy miras qoruv «Devlet komiteti» tizgen memuriy protokolğa binaen, «Qırım» Fondu» hayriye teşkilâtınıñ reisi Riza Şevkiyev KoAP RF 7.13 1 maddesine köre (Rusiye Federatsiyası halqlarınıñ medeniy miras obyektleriniñ devlet imayesi ve qullanuv talaplarını bozuv) memuriy cinayet yaptı.
Bu maddege köre, teşkilât reisi 350 biñ rublelik para cezasını ala bile, «Qırım» Fondu» ise – 4,5 million rublelik.
Bundan ğayrı, sentâbr ayında, Aqmescit Merkeziy rayon mahkemesi «Qırım» Fondunı yedi adres boyunca yerleşken mal-mülkini, şu cümleden Şmidta soqağındaki Meclis binasını qullanmağa yasaq etti, bank esaplarını qapattı ve yañı esaplarnı açmağa yasaq etti.
Hayriye teşkilâtınıñ başı Riza Şevkiyev Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, Apellâtsion mahkemeniñ toplaşuvı vaqtında Fondnıñ temsilcisi üç muracaatnı seslendirdi.
«Birinciden: toplaşuvnıñ avuştıruvı aqqında muracaatımız bar edi. Ekinciden: toplaşuvnı qırımtatar tilinde keçirmek ve üçüncisi: prokurornıñ ya da prokuratura temsilcisiniñ olmasını temin etmek, çünki nezaret müessise tarafından teşkerüvler keçirile edi (iş boyunca – muar.)»,– tarif etti Şevkiyev.
O şunı da qayd etti ki, «mahkemeci, ne içündir, toplaşuvnıñ yanvarniñ soñuna keçirilmesi ile birden razı oldı».
«Bundan qasevet çekemiz, añlaşılmağan bir şey yüz bere, böyle olmamaq kerek. Mahkemeci bir qaç kün bere bile edi – buña azırlana edik, amma toplaşuvnı yanvarniñ soñuna avuştırdı»,– dedi Şevkiyev ve şu yerde «müsbet ceyeetni» körgenini qayd etti.
Qırım.Aqiqat bergen malümatqa köre, salı künü, dekabr 16-da, Riza Şevkiyevniñ şikâyeti boyunca birindci toplaşuv keçirilgen edi. O vaqıt aynı böyle muracaatlar baqıldı.
Nevbetteki toplaşuv dekabr 23 künü keçirilecek.


text:
Yaqında rubleniñ eñ müim meselelerinden biri – 100 ruble küpürasında «çıplaq» Apollonnıñ süreti edi. Şimdi ise bunı Rusiye rublesiniñ tarihiy minimumı – bir dollar içün 80 rublege qadar tüşmesi ile qıyaslaycaq olsaq, bu mesele aqqında kimse hatırlamaz.
O künden ruble biraz pekitilse bile, zayıflaşqan para birlemi Rusiye internet-qullanıcıları arasında şaqa mevzusına çevirildi.
Kreml teşviqatçısı Dmitriy Kiselöv canlı yayında:
Dollar fiyatı ep deñişe. Dollar – dünyanıñ eñ deñişken para birlemidir.
***
- Paranı ruble birleminde saqlamaq kerek. Men paramnı ruble obasında saqladım, anda kimse qıdırmaz.
***
- 100 ruble ile vaqıtnı qayda keçirmege mümkün? – 1973 senesinde.
RF Merkeziy Bankı rubleniñ yaldağan kursından batqan soyuna keçmesini ilân etti
***
- Dollar ile ruble arasında farq nede?
- Farq bir dollarda
***
- Oğul: Baba, maña tükânğa barmaq içün 5 ruble kerek.
- Baba: 10 ruble? 25 ruble ile ne yapacañ?
***
Rusiye Merkeziy Bankı rusiyelilerni tınçlanmağa çağırdı:
Yevro ve dollar 99 rubleden yüksek olmaz, çünki deñiştirüv noqtalarnıñ elektron tablolarında tek eki raqam içün yer bar
***
Rusiye banklarınıñ çoqusı «Qırım bizimdir» yazını yerleştirmek içün tablolarnı sımarlay.
***
Ruble tüşmedi – biraz raatlanmaq içün tayandı.
- Bu fiyatmı, yoqsa telefon nomeraları?
***
Ruble kursı müim bir belgini keçti – «kimseniñ işi yoq».
Eki ruble evelsi çay demledim, o daa suvumadı.
***
Yanvarniñ birinden Rusiyede aqçanı tek rubleler ile ve tek demir yol trenleri ile çıqarmağa mümkün olacaq.
***
Seneniñ soñuna qadar Rusiye akimiyeti rubleni stabilleştirmege söz berdi. Atta, imkânı olsa, eki rubleni.
***
Ebet, ruble tüşe, amma, grivnağa köre, iftihar ile tüşe! ...


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisiniñ faaliyeti boyunca bölük 2014 senesi Rusiye tarafından işğal etilgen yarımadada yaşağan qırımtatarlarnıñ şimdiki vaziyeti aqqında maruzanı taqdim etecek.
Matbuat hızmetinde bildirilgeni kibi, «Qırımtatar halqı 2015 senesi başında» malümat kâğıtı Ukraina devletiniñ ayırılmaz qısmı olğan qırımtatarlar, olarnıñ aq ve qanuniy statusı aqqında tarif ete, bunıñ ile Rusiye işğalinde qalğan Ukraina tamır halqınıñ vaziyetine qıymet kese.
İşbu maruzada qırımtatarlarğa nisbeten etilgen akimiyetniñ aq bozuluvları ve ayırımı aqqında aytıla.
Maruzanı mart 12 künü saat 12:00 Ukrain buhraniy media-merkezinde taqdim etecekler.
Evel Qırımtatar Milliy Meclisi Refat Çubarov qırımtatarlarnıñ vaziyeti Avropa parlamentinde muzakere etilecegi aqqında bildirgen edi.
Uquq qoruyıcılar aytqanı kibi, Rusiyeniñ Qırımğa kelmesinen qırımtatarlarğa qarşı basqı başlandı. Soñki vaqialar arasında – 2015 senesi fevral ayında yüz bergen yaqalanuvlar. Bundan sebep 10 biñge yaqın insan qıtaiy Ukrainağa çıqmaq zorunda qaldı.


text:
Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Jeleznodorojnıy rayonı boyunca Tahqiqat bölügi keçken sene qırımtatar şairesi Aliye Kenjaliyevağa qarşı 2018 senesi mayısnıñ 9-nda «Qırım» gazetasında derc etilgen cenkke qarşı kibi tanılğan şiirleri içün Rusiye Ceza kodeksiniñ (natsizmni aqlav) 354.1 maddesine istinaden tahqiqattan evelki teşkerüv başlatqan edi. Teşkerüv cinayet alâmetlerini tapmadı. Qırımlı şaire Qırım.Aqiqatqa intervyü berdi.
– Rusiye uquq qoruyıcıları icadıñızğa çoq diqqat ayıramı?
– Ümüt etem ki, şimdi icadıma büyük meraq yoq. Eñ azından, meni bir yerge çağırmaylar ve sual bermeyler.
– Siziñ fikiriñizce, keçken sene icadıñız Rusiye uquq qoruyıcılarınıñ diqqatını ne içün celp etti?
– Ümüt etem ki, bu qabiliyetimnen bağlı (külümsire – QA). Çoq insan yaza ve daa «telükeli» metinler yaza, amma bütün şiirler insan sözlernen ifadelengen duyğularını tanımağa başlağan küçlü duyğularnı doğurıp olamay. Meni oquylar. Bunı kim begenir?
– Cemaatnıñ destegini is etesiñizmi?
Tanış olmağan insanlar kelip, yardım qolunı uzatmağa teklif etken ediler. Böyle vaziyetlerde halqımnıñ birligi kösterile
– Ebet! Er vaqıt is ete edim, amma oğursızlıq vaqtında pek yahşı is ettim. Yaza ve telefon ete ediler: tanışlarım ve tanış olmağan insanlar. Tanış olmağanlar kelip, yardım qolunı uzatmağa teklif etken ediler. Böyle vaziyetlerde halqımnıñ birligi kösterile. Qırımtatarı olğanımdan ğururlanam! Başqa birisine de aynı şekilde qol uzatırım.
– Şimdi ne mevzuda yazasıñız?
– Meni raatsızlağan şeylerni yazam, yazmağa mecbur etken şeylerni: ana yurt sevgisi, halqımnıñ ğam-qasevetleri, oğulları apishanelerge alınğan analarnıñ acısı, satqınlıq ve sadıqlıq, tamır ve iman, para ve qıymetler aqqında. Mında ve şimdi olğan er şeyni is etkenim kibi yazam. Bu lirikadır.
– İcadiy körüşüvleriñiz olamı?
– E, hayriye ya da belli künlerge bağışlanğan körüşüvler keçiremiz. Bazı vaqıtları Qırımnıñ er angi şeerinde qavede oturıp oquymız. İnsanlar bizni körip eşitmege istey. Bizler – zemaneviy qırımtatar şairlerimiz.
– Zemaneviy Qırımda ne ilham bere?
Menim qaraman, güzel halqım ilham bere
– Menim qaraman, güzel halqım ilham bere.
– Raatsızlağan ve qasevetlendirgen şeyler barmı?
– Qasevetlendirgen… Halqımnıñ başına kelgenler meni qasevetlendire. Olmaycaq cinaiy davalar, tintüvler, delilsiz qabaatlavlar. Bir şey ayttıñ, qayda ayttıñ ve nasıl ayttıñ, daimiy qorqu bar. Şiirler de «filtrlemege» ögretti. Ceza kodeksiniñ maddelerini bilmek içün ders oldı. Nasıl qasevetlenmeyceksiñ? Qaranlıq. Er şeyni añlatıp olamazsıñ, kerekmey de, fikir etken insan özü er şeyni köre ve añlay.
– Soñki beş yıl içinde mektep mezunlarında, hususan qırımtatarlarda, Rusiye mefküresiniñ mahsulı is etilemi?
– Balalar körgen ve eşitken er şeyni qabul ete. Ve, elbette, vatanperverlik terbiyesiniñ mahsulı bar. Amma qırımtatarlarnıñ aile degerleri pek küçlü ve büyüklerge, hususan ana-babanıñ fikrine ürmetleri büyüktir. Balağa müit vaqtınca tesir etse de, genç ana-babağa qarşı çıqa, bu keçe. Aile degerleri ise qala.
Qorantada şekillengen fikir ve tüşünceler qırımtatarlar içün esas ola, menim fikirimce. Ana-babalarımız Sovetler Birliginde yaşadı. Ne oldı? Bu nesilden iç birisinde sovetlerniñ mefküresini körmeyim. Biñ yıllarnen mında yaşadılar, halq olaraq şekillendirler. Neler olmadı. Beş yıl içinde qanımızda ya da başımızda ne deñişe bile?


text:
Qırım cenk yollarınen azat etilmemeli, – dep ayttı qırımtatar halqınıñ lideri, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev mayıs 14-te «Qırım işğali – işğal yıllığı» mevzulı muzakerede. Tedbir Taras Şevçenko adına Kiyev milliy universitetinde keçirildi, – dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
«Özek obyektleriniñ tamiri, kerekli malzemeler zavodlarınıñ tamiri aqqında malümat mevcut. Bunıñ içün bu bütün dünya içün bir faciağa çevirile bile. Bundan ğayrı, Ukraina tarafından ücüm başlasa, Ukraina tarafına qoltuta ya da qoltutmağanlarına baqmayıp, ilk zarar körgen qırımtatarlar olacaq», – dep qayd etti Mustafa Cemilev.
Onıñ aytqanına köre, yarımadada yaşağan qırımtatarlar zorluqlar çeke. Mustafa Cemilev Qırımnıñ şimdiki vaziyetini keçken asırnıñ 50-nci yılları ile qıyasladı.
«O vaqıt farqlı fikirler içün apiske alğan ediler. Amma standart bir qabaat bar edi. Şimdi ise adamlar ğayıp ola», – dep añlattı Cemilev.
Tedbirde «Krım SOS» leyhasınıñ koordinatorı Tamila Taşeva, Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ koordinatorı Sinaver Kadırov, Türkiye Cumhuriyeti, Yaponiya, AQŞ, Frenkistan ve Avstriya vekilleri iştirak ettiler.


text:
Aqmescitniñ acele yardım stantsiyasına ücüm etüvde şeklengen Bekir Nebiyev bağrına atılğan qurşundan vefat etti. Cesedi Aqmescit civarında tapıldı, yanında silâ bar edi, dep bildirde RİA Novosti agentligine Rusiye Federatsiyasınıñ Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresi reberiniñ birinci yardımcısı Yevgeniya Belikova.
«Mahkeme-tibbiy teşkerüvniñ neticeleri azır, malümatqa köre, qabaatlanğan şahısnıñ ölümi ücüm etilgen künü yüz berdi. Ölüm sebebi – bağrına etilgen atış. Yapılğan bir sıra teşkerüvlerge köre, atış cesetniñ yanında tapılğan silâdan etildi», – tarif etti Belikova.
Onıñ sözlerine köre, Nebiyev öz-özüni öldürgeni aqqında qarar daa çıqarılmadı.
Oktâbr 10 künü Aqmescit civarında sentâbr 26-da Aqmescitniñ «acele» yardım stantsiyası hadimleriniñ öldürürvinde şeklengen Bekir Nebiyevniñ cesedi tapıldı.


text:
Mayısnıñ 11-de Ukraina prezidentı memuriyetinde Anayasa komissiyasınıñ toplaşuvı ötkerilecek. Beklenilgeni kibi anda, Ukraina Anayasasına Qırım Muhtar Cumhuriyetinen bağlı deñişmeler ve ilâveler kirsetilmesiniñ tertibi muzakere etilecek. Bu aqta özüniñ Facebook saifesinde qırımtatar halqı Meclisiniñ reisi Refat Çubarov yazmaqta.
«Men bellesem, toplaşuv yalıñız Ukraina Anayasasınıñ «Qırım Muhtar Cumhuriyetinen»bağlı X maddesinde yapılacaq deñişme ve ilâvelerniñ azırlanuvınen degil de, buña bağlı olacaq bazı diger meselelerniñ uquqiy taraflarınıñ tedarik etecek İş gruppasınıñ teşkil etilmesinen yekünlenir.Kvorum toplanır, dep ümüt etem», – dep ilâve etti Çubarov.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Qırım ve Sevastopol Müftisiniñ Qırım ve Sevastopol şeerinde ÜFSİN ile işbirlik boyunca yardımcısı, Aqmescit şeeriniñ baş imamı Muhammed İslamov, QC ve Sevastopol şeerinde ÜFSİN başlığınıñ inançlılar ile iş boyunca yardımcısı Roman Tsurkannen beraber Aqmescitteki №1 TK hadimleri ile körüşti. Körüşüv Qırım musulmanlarınıñ diniy yetekçisi hacı Emirali Ablayevniñ avalesinen keçirildi.
Musulman ve ortodoks hristian diniy idareleriniñ temsilcileri “Neofitler – zararlı faaliyetleriniñ esas problemaları” mevzusında lektsiya keçirdiler.
QC ve Sevastopol şeeri boyunca ÜFSİN başlığınıñ inançlılar ile işbirlik boyunca yardımcısı Roman Tsurkan ortodoks hristianlıq noqta-i nazarından añlatuv işlerini keçirdi, Muhammed İslamov ise, islâmiy taraftan añlattı. Diniy hadimler hristian ve musulman ananelerinde neofit sindromınıñ añlaşılması aqqında tarif ettiler, şu cümleden, şu sindromnıñ inanç esaslarını istegenleri kibi añlatmaq, kibirniñ qabarması, agressiyanıñ peyda olması, tüşünip taşınmadan inanmaq, qara-beyaz ekili şekilde dünyağa baquv, cemiyet ve yaqınlarnen zıddiyetniñ peyda olması kibi menfiy tesirini añlattılar.
“İnsan sıq-sıq kerçek ayatnı güzel körüngen ğayege deñiştire, abstrakt idealnı birinci yerge qoya, aqıl-ferasetni coya, bu ise, fanatizm, yaqınlarnen munasebetlerniñ bozuluvı ve diger problemalarğa ketire bile”, – dep, qayd etti Muhammed İslamov.
Bundan da ğayrı, o, qayd etti ki, kerçek musulmannıñ menfiy tesiri olmaz ve iç bir kimseniñ kendini başqalardan üstün tutmaq aqqı yoq, çünki bu “ceennemge alıp barğan doğru yoldır”.
“Musulmanlarnıñ problemaları tışki sebeplerden degil de, ümmet azaları bir-birini añlamağanlarından, biri digerini dinni daa yahşı añlağanını köstermege tırışqanda ve, meselâ, diger ananeler ile dialognıñ emiyetini körmegende, sıq-sıq peyda ola”, – qayd etti Muhammed İslamov.
№1 TK hadimleri ile suhbet devamında Muhammed İslamov ve Roman Tsurkan qayd ettiler ki, diniy bilgilerni sağlam menbalardan almaq kerek.
“Er kes hata yapa bile ve er birimiz yapqan hatalarımıznı tüzetmek aqqına saiptir. Yüce Rabbimiz bağışlayıcıdır, din ocaları da insanlarğa doğru yolunı köstere. Biz insannı belâsınen yañğız qaldırmamaq kerekmiz, aksine, oña belâdan qurtulış yolunı köstermelimiz”, – dedi Muhammed İslamov.
Bundan da ğayrı, o, Qırım Müftisi ve Qırım musulmanları diniy idaresi adından koloniya başlığınıñ terbiye işleri boyunca yardımcısı Vitaliy Samedovğa hadimler ile körüşüvni teşkil etmege yardım etkeni içün teşekkür bildirdi.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Rusiyede yasaqlanğan “Hizb ut-Tahrir” teşkilâtınen bağda qabaatlanğanlarğa qarşı açılğan cinaiy davalarnı, advokatlar ve jurnalistler bir qaç gruppağa böle: “Yalta gruppası”, “birinci Bağçasaray gruppası”, “ekinci Bağçasaray gruppası”, “Aqyar gruppası”, “Qurman gruppası”, “Aqmescit gruppası”. Eki ay evel, mart 27-sinde, Aqmescit rayonında rusiye quvetçileri kene evlerni tintti ve adamlarnı tutıp aldı, böylece terrorcılıq faaliyetinde qabaatlanğan yañı gruppa peyda oldı - “ekinci Aqmescit”. O vaqıt Remzi Bekirov, Ruslan Süleymanov, Osman Arifmemetov, Vladlen Abdulkadırov, Erfan Osmanov, Mecit Abdurahmanov tutulıp alınğan edi
Aqmescitten Mamaq (Stroganovka) köyünece 15 daqqalıq yol. 2016 senesi mında “Hizb ut-Tahrir” teşkilâtına aitliginde şeklep ve terrorcılıq faaliyetinde qabaatlap üç adamnı tevqif ettiler: eki ağa-qardaş, şarqiy birge-bir küreşüvler idmancıları Teymur ve Üzeir Abdullayevlerni ve iş adamı Ayder Saledinovnı. Eki ay evel rusiye quvetçileri Aqmescit rayonında qırımtatarlar sıq yaşağan qasabalarda tintüv yaptı: Mamaq köyünde, Bavurçı (Kamenka) qasabasında, Yañı Abdal (Beloye) köyünde ve Aykavan qasabasında. Neticede 23 qırımtatar tutulıp alındı. Daa birisi, Edem Yayaçikov, alâ daa qıdırılmaqta.
Tutulıp alınğanlarnıñ aman-aman episi - faaller, volontörlar, cemiyet imayecileri ya da cemiyet jurnalistleri, “Qırım birdemligi”niñ azaları. Advokatlarğa köre, tahqiqat malümatında, tutulıp alınğanlarnı 2016 senesinden başlap izley ediler, dep belgilengen, cinaiy davanı Rusiye FSB-siniñ tahqiqatçısı, podpolkovnik Sergey Mahnev açtı.
Halide Bekirova, “Grani.ru” Rusiye muhalefet matbuatınıñ mühbiri Remzi Bekirovnıñ apayı, şimdi tevqif etilgenlerniñ qadınları ve balaları içün aydavcı olıp çalışa. Remzi onı bir yıl evel aydavcılıqqa yollağanını aytıp bere.
“O maña öyle de ayttı: meni alıp ketseler, özüni, balalarımıznı baqmağa çareñ olmaq kerek, maşna aydamağa bilmek kereksiñ”, - dep hatırlay Halide Bekirova.
2014 yılı bir adam degil, eki degil, bütün halq belâğa oğradı. Onıñ içün menim aqayım bütün işlerini taşlap, telefonını alıp, er sefer etrafta olğan adaletsizlekni videoğa çeke ediHalide Bekirova
Remzi, Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetinde tarih bölügini bitirdi, anda apayınen de tanış oldı. Halide aytqanına köre, aqayı onı beş yıl devamında er kün tevqifke azırlay edi.
“Remzi özü pek merametli adam, biri belâğa oğrasa, o öz işlerini taşlap, yardımğa çapa edi. 2014 yılı bir adam degil, eki degil, bütün halq belâğa oğradı. Onıñ içün menim aqayım bütün işlerini taşlap, telefonını alıp, er sefer etrafta olğan adaletsizlekni videoğa çeke edi. Biz küreşte iç bir vaqıt küçni qullanmağanımıznı köz ögüne alsaq, ayayımnıñ yekâne silâsı - aqiqat sözü edi”, - dey o.
Aynı künü apis etlgen Ruslan Süleymanov qomşu evde yaşay edi. O da Tavriya universitetini bitirdi, o, fizika mütehassısıdır. Halide ayta ki, Remzi, Ruslan ve Osman Arifmemetov bir vaqıtta universitette oqudılar, amma türlü bölüklerde.
Başta olar beraber oqudı ve yataqhanede bir odada yaşadı, soñ qomşu azbarlarda yerleşti, soñ ise beraber “Qırım birdemligi”nde cemiyet faaliyetinen oğraşıp başladı, şimdi ise beraber oturalarHalide Bekirova
“Meraqlı olıp çıqtı: başta olar beraber oqudı ve yataqhanede bir odada yaşadı, soñ qomşu azbarlarda yerleşti, soñ ise beraber “Qırım birdemligi”nde cemiyet faaliyetinen oğraşıp başladı, şimdi ise beraber oturalar”, - dey o.
Apisten evel Bekirov, Süleymanov ve Arifmemetov soqaqta bala meydançığını quracaq edi: yer ayırdılar, onı abadanlaştırdılar, bir qaç salıncaq qoydılar, amma bitirip yetiştirmediler - olarnıñ evlerini tinttiler, özlerini ise terrorcılıqta qabaatlap, Rusiye Rostov vilâyetiniñ türlü SİZOlarına yolladılar.
“Aqaylarımıznı terrorcılıq bölüminiñ yaratılmasında qabaatlaylarm amma biz de, mahkeme içün müsbet harakteristika yazğan bütün qomşular da bileler: bu adamlar bir şey teşkil etse de, oMamaq köyünde bala bayramları ve bitirilmege turğan bala meydançığı edi”, - dey Halide Bekirova.
OH HacToящий любиMчиk дeTeй. Korдa Myжa зaдepжaли, MHe зBoHили poдиTeли дeTeй, c koTopыMи oH зaHиMaлcя, oHи были пpocTo B шoke: «KTo? OcMaH TeppopиcT? Бpeд kakoй-To!»Aлиe HeжMeдиHoBa
Soqaqnıñ üçünci evi - Osman Arifmemetovnıñ. Onıñ qadını Aliye tintüv vaqtında binada olmadı, o ana-babalarında edi. Aqayı Rusiyede Rostov-na-Donuda edi, anda em tutulıp alındı.
“Sizde anda Mamaqta ne ola?”, -dep meni saba körümcem uyattı. Men taaciplendimm “bilmeyim” dedim. Soñ ise Facebookqa kirip, er şeyni kördim. Evge qaytqan soñ, qapı sadece açılğan degil de, çerçivesinen beraber çıqarılğanını kördim”, - dep hatırlay Aliye.
Osman Arifmemetov, esap ve informatika ocası, soñki vaqıtları balalarğa evde ders bere edi. Aliye, Osman balalarnen beraber öz kompyuter oyunı içün programma yazğanlarınıñ voideosını köstere.
“Onı balalar pek seve. Aqayımnı tutıp alğanlardan soñ, balalarnıñ babaları maña telefon etip: “Kim? Osman terrorcı? Amma da saçmalav!” Öyle olar dey edi”, - ikâye ete Aliye Nejmedonova.
Başqa soqaqta “Qırım birdemligi”niñ faali ve volontörı Vladlen Abdulkadırovnıñ qorantası yaşay. Onıñ apayı Gülzar üç yaş qız balanen öz başına qaldı. Tevqif vaqtında eñ küçügi 17 künlük edi.
Eñ qorqunçlısı - babalarını apis etkende, balalar onı qayda alıp keteceklerini añlay edi. Baba aqqında laflar er vaqıt közyaşnen biteGülzar Abdulkadırova
“Eñ qorqunçlısı - babalarını apis etkende, balalar onı qayda alıp keteceklerini añlay edi. Olarnıñ dostları, arqadaşları, beraber oynağan balalarnıñ babalarını da alıp ketken ediler, amma biraz ertece. Baba aqqında laflar er vaqıt közyaşnen bite”, - dey Gülzar Abdulkadırova.
Qızlarınen beraber Vladlenni er kün beklegenlerini ayta: “Er yalannıñ soñu bar. Aqaylarımızğa qabaat kibi aytılğan şeyler - yalan”.
Erfan Osmanovnıñ qadını Akime, aqayınen tanış olğanını külümsirep hatırlay. Olar toyda rastkelişti, dep ayta: “Aqayım toyda çala edi, men anda musafir edim. Toyda tanıştıq, soñ özümiz de evlendik”.
Aqayım pencere yanında turıp, tışarığa ğamlı-kederli baqa edi, çünki tıştan kimse yoq edi. Em de yardımğa daima birinci kelgenlerni bizni kibi tintkenlerini bilmey edikAkиMe OcMaHoBa
Şimdi Erfannıñ muzıka aletletlerinen eki qutu dolapnıñ yuqarı rafında tura. Akime dey, tintüvniñ ilk daqqaları eñ ağır edi.
“Bizde tintüv erte başlandı, saat beşlerde saba, tışarıda daa qaranıq edi. Aqlımda yahşı qaldı - aqayım pencere yanında turıp, tışarığa ğamlı-kederli baqa edi, çünki tıştan kimse yoq edi. Kimsege haber bermege imkân yoq edi, çünki telefonlarımıznı birden tutıp ala ediler, em de yardımğa daima birinci kelgenlerni bizni kibi tintkenlerini bilmey edik”, - dep aytıp bere Akime Osmanova.
Çoq yıl devamında olğanı kibi, bu sene Mamaqta birinci kere bala bayramları yapılmaz: “Kim olarnı yapacaq? Şeñlikniñ esas sebepçileri türmede otura. Cuma namazına bile oğlanlarnı, olarnıñ oğullarını, men alıp baram. Etrafta tek apay ve balalar qaldı desem olur”, - dey Halide Bekirova.


text:
Donbastaki silâlı zıddiyet devamında 2911 ukrain arbiyi elâk oldı, dep bildirdi sentâbrniñ 19-nda Ukraina prezidenti Petro Poroşenko. Bu raqam angi künge qadar qayd etilgeni aytılmadı.
Onıñ qayd etkenine köre, ukrain halqı ve Ukraina akimiyeti «Avropağa ketmek içün iç bir vaqıt Putinden izin soramaycaq».
«Büyük bir zarar körgenimizni unutmaycaqmız. Bu aqqımız içün 2911 ukrain qaramanı cebede canını feda etti. Qararlı olıp, israr ve cesaretnen areket etecekmiz. Mustaqil birlik Ukraina oğrunda küreş devam ete, bu küreşte ğalip çıqacaqmız», – dedi Poroşenko.
Donbastaki silâlı zıddiyet Rusiye Qırımnı işğal etken soñ 2014 senesinden berli devam ete. Ukraina ve Ğarp Rusiyeni separatistlerge qoltutqanında qabaatlaylar. Kreml bunı inkâr ete. Anda Donbasta ancaq Rusiye «göñüllileri» ola bile, deyler. BM malümatına köre, zıddiyet devamında 10 300 insan elâk oldı.


text:
Ramazan ayında Ukrainanıñ qıtadaki qısmında bulunğan qırımtatar cemaatlarında çalışmaq içün Ukrainağa Türkiyeden dört imam kelecek.
Bunı Qırım.Aqiqatqa Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanlarınıñ diniy idaresi (QMC MDİ) muftisi Ayder Rustemov bildirdi.
Mufti: «Diyanet (Türkiyeniñ din işleri boyunca idaresi – QA) ile añlaşma boyunca Ukrainağa dört afız (Qurannı ezberden bilgen kişi – QA) kelip, bizim cemaatlarımızda çalışacaq. Türkiy imamları Herson vilâyetiniñ cenübinde ve Ukrainanıñ ğarbındaki qırımtatarlar toplu yaşağan yerlerde çalışacaqlar», – dedi.
O, imamlarnıñ kelmesi, Ukraina medeniyet nazirligi ve diger devlet organları ile uzlaştırıldı, dep bildirdi.
2018 senesinde Ramazan ayı orazası mayıs 16-dan iyün 15-ke qadar devam etecek.
2016 senesiniñ noyabrinde Qırımdan mecburen köçken musulmanlarınıñ cemaatları qurultay keçirip, Ukrainanıñ qıtadaki qısmında Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanlarınıñ diniy idaresini meydanğa ketirmege qarar berdiler. Mufti vazifesine Ayder Rustemov saylandı.
2017 senesiniñ oktâbrinde Ukraina Medeniyet nazirliginiñ milletler ve dinler departamenti Rustemov başlığındaki Qırım Muhtar Cumhuriyeti musulmanlarınıñ diniy idaresini resmen qayd etti.


text:
Aqyarda «Skrâbin» taqımınıñ vefat etken solisti Andriy Kuzmenkonıñ hatırasına kontsert keçirilecek.
Vkontakte içtimaiy ağındaki «Skrâbin» resmiy gruppasında peyda olğan ilânlarğa binaen, Kuzma ile Taras Şevçenko eykeli yanında (Ğalebe Parkı durağı) Moskva saatine köre saat 19:00 vedalaşacaqlar.
«Skrâbin» taqımınıñ aqyarlı mühlisleri Qırım.Aqiqat mühbirine bergen malümatlarına köre, kontsert keçirilmesi şeer akimiyeti ile muzakere etilmegen, bu sebepten adamlar «tituşkalar», uquq qoruyıcı organlar ve kazaklar birleşmeleri tarafından provokatsiyalar ola bilecek, dep qorqalar.
Aynı vaqıtta, mühlisler deyler ki, bir şeyge baqmadan, vedalaşuv kontserti ötkerilecek.
Bazarertesi künü, fevral 2-de, Dnepropetrovsk vilâyetinde yol qazası neticesinde «Skrâbin» rok-taqımınıñ lideri Kuzma olaraq meşur olğan Andriy Kuzmenko vefat etti.
Bunıñ kibi kontsertler mühlisler tarafından bütün Ukrainada keçirilecek.


text:
QARACHAYLILA
Dodulanı Asker,
Nal’chik
QARACHAYLILA
Bu stat'yağa köre telefil'm salınñandı. Orus tilde. Ol "Mir" kanal bla bıyıl 2-chi iün'da, Qarachay-CHerkes Respublikanı televideniyası bla ua 16-chı iül'da körgüztülgendi. SHimal Kavkazda djashağan halqlanı üslerinden "Ömürleni tereninden" degen cikl bla 49-chu kanalda beriule qurar muratı bardı anı avtorunu. Birinchisi "Qarachaylıla" dep bashlanñandı.
Kertichilik
Qarachaylıla qalıubaladan beri SHimal Kavkaznı künbatısh djanında djashap keledile. Ala turğan djerle - Teberdi, Dombay, Arhız, Mahar, Miñi taunu tiyresi - biteu duniyağa belgilidile. Ata-babaları alanladıla. Alanlanı tüp etgen 1395-1936 djıllada aqsaq Timur bolğandı. Aslamı qırılğandı, kimi, djesirlikge tüshüp, SHarkğa sürülgendi, bir qauumları ua tar auuzlağa qachıp buğunñandıla, kimi ua, biyik auushladan ötüp, tau artlarında taphandıla qadarların. Bügün-bügeche da qarachaylıla bir birlerine "alan" dep aytadıla.
Lev Tolstoy hayt degen zamanında qarachaylılanı kertichiliklerin, girtchiliklerin emda em süydümlü halq bolğanların eslegendi, alay bla ol alanı duniyağa bayam etgendi. Qarachay halqnı sıfatın quray, XIX ömürnü ullu orus alimi akademik G.Ü. Klaprot a bılay chertgen edi: "Qarachaylıla Kavkazda em biyik kul'turası bolğan halqdıla, hallarını djumushaqlıqları bla, oğurluluqları bla da qonshuların ala köpge ozadıla dep, bir da arsar bolmay aytallıqma".
Bu oümnu kertiligine shağatlıq etgencha, bashha akademik, orus askerni generalı I.F. Blaranbergni aythanı ua bılay bolğandı: "Barın da tergey, süze kelsek, qarachaylıla ullu civilizaciyaları bolğan halqlanı sanına qoshuladıla. Ariu halleri bla, ahshı adetleri bla ala bashhalanı keslerine usharğa itindiredile".
Qarachay Rossey imperiyağa 1828 djılda 23-chü oktyabr'de qoshulğandı. Arı deri üch kün alğa onekisağatlıq Hasauka urush barğandı. Bu sermeshde horlam orus askerge keledi. Aña bashchılıq etgen general Emanuel' edi. Anı qoranchı ölgenle bla, djaralıla bla birge otuz miñ sanlı Battal-Pashanı korpusu bla orus asker sermeshgende qoranchladan qayda aslam edi. Rossey imperiyanı asker ministri A.I. CHernıshovha G.A. Emanuel' 1828 djılda 30-chu oktyabr'de Qarachaynı horlağanını üsünden raport djazğandı. Anda aytılğanı bılaydı: "Sizni DJarıqlığığızğa ahshı hapar bildirirge ashığama. SHimal Kavkaznı fermopillerin bizni askerleribiz horlağandıla emda Miñi taunu tiyresinde Rosseyge qadjau süelgen halqlanı tuturuğu Qarachay bla ara ayırılğandı. Qarachaylıla bla urush, bıyıl oktyabr'ni 20-sında erttenlikde sağat 7-de bashlanıp, iñirlikde sağat 7-de boshalğandı em ahır biyikle alınñandıla, meni bashchılığım bla, Allahnı ahshılığından, ala bla birge bizni orus askerge alacha biyik daradja kelgendi, horlam aña teyri djarığın djañı nür bla iygendi". Andan arı ol raportnu ahırında bılay djazıladı: "22-chi oktyabr'de Qarachaynı bashchısı Vali Islam Qırımshauhal ulu belgili tuqumlanı kelechileri bla maña kelgendi emda orus patchahha keslerini kertichi bolluqlarına ant etgendile, anı bla birge tört belgili tuqumdan amanatla bergendile. Bu ullu qıral mağanalı ishle boshalğanlay, Kavkaz oblast'nı qorquusuzluğu bla, tınchlığı bla baylamlı, askerle 24-chü oktyabr'de artha atlanadıla. Alanı birgelerine men 29-chu oktyabr'de Stavropol'ğa tiyisheme. Urushha qatıshhan askerleni sanlarını, ala qalay sermeshgenlerini emda bashha bolğan zatlanı üslerinden artdaraq tıñılı hapar aytırığımı ullu sıyğa sanayma".
Ara shaharda chıqğan "Severnaya pchela" degen gazet ol keziulede Qarachaynı Rosseyge qoshulğanı bla baylamlı bılay djazğandı al betinde: "Bu alamat horlam igi ıshanıu beredi biteu Kavkaznı mından arı tınchayırığına... Qarachaylılanı tögereklerinde djashağan emda alanı horlanmazlıq sunñan halqla endi mından arısında sağısh eterle, alağa da bıllay kün kelligine arsar bolmazla".
Qarachaylıla bergen sözlerine ie bolğandıla. SHamilni belgili kelechileri Sefer-bey Zana bla Süleyman-Efendi ne bek küreshgen esele da, Qarachaynı, kesleri djanlı etip, Rosseyge qadjau süeltirge biteu salğan qıyınları ullu mağana tutmağandı. Müridizmni bayrağı bla kelgen Muhammed-Aminni oquna kelmegendi qolundan alanı antlarından taydırırğa. Qarachaylılanı aslamı anı djanlı bolmağandıla. Anı sebepli bolur edi belgili orus alim V.M.Sısoevni bılay aythanı: "Orus patchahha bir kere ant etip, qarachaylıla ol antha kertichi bolğanlay qaladıla... Ol kertichilik üchündü Qarachaynı bügünñü chekleri bla djerleri alağa sauğa etilgeni da...". Qarachaylıla djañı djerlege köchürülmey, eski djurtlarında qalğanları da ma anı bla baylamlıdı.
1829 djılda oquna taulanı, artığıraqda Miñi taunu, tintirge ekspediciya quraladı. Alimleden sora da, ol ekspediciyağa qarachaylıladan djol ustala da qoshulğandıla. Adam ulu djaratılğanlı ma ol djıl minñendi adam Kavkaznı chardağına, Miñi taunu töppesine. Ma andan sora bashlanñandıla Qarachaynı djerinde tintiu ishle, djolla, qalala ishlegen da.
Rossey bla birge
XIX ömürnü ekinchi djarımında Qarachaynı tarıhı bashha djoruqlağa boysunadı. Kavkaz urush da boshaladı, bashha djañı auushla achıladıla. Demeñili Rosseyni qadarı bla Qarachay bütün baylanadı, anı qoy, ol anı bla bir etedi kesini qadarın. Birinchi oquu mekyamla da ishlenedile, oquğan, qara tarta bilgen adamla da chığa bashlaydıla. Qarachaylılanı aynıu djolları orus emda kavkaz halqla bla birlikde barğandıla - urushlanı, revolüciyalanı da otlarına birge kire, bir birge bolusha, birge chığa da kelgendile.
Qarachay halqnı bay fol'kloru, kölden chığarmachılığı köp türlü djashau bolumlanı, ertte ozup ketgen ishleni, djalanda kesini djashauundan uğay, qonshuda djashağan halqlanı tarıhlarından oquna saqlap, bügünñü künñe deri djetdirgendile. "Ullu Hodjnu", "Aznaurnu" djırların alıp qoysaq oquna, qallay bir kertilik keledi aladan cherkeslileni, noğaylılanı, qabartılılanı, abazehleni djashaularından. Maña ishim bla baylamlı köp djerlede bolurğa tüshedi, köp adamlağa tüberge. Esimden ketmeydi belgili cherkes alim I. Kalmıkov bla Dağıstannı, Qarachay-CHerkesni da sıylı alimi SH. Sekalievni qarachay halqğa ıspasları, djürek ırazılıqları. Alanı keslerinde ertte unutulğan, eslerinde qalmağan shartlağa, kir qondurmay, saqlayalğanı üchün. Ol a Qarachaynı keñ da, saq da djüregini, oğurlu esini cheksizligin, terenligin dağıda bir kere chertedi.
Ma bu tuqum zatladıla halqnı mağanasın chığarğan, anı biyik etgen. Ol djırlada "adamlıq", "achıu", "halal" degen sözle djoqdula, alay ala, alağa siñip, alada erip, adamlıq bla, halallıq bla, djandauurluq bla birge atlanadıla ömürlükge. Anı sebepli qalay igi añılashınadı belgili orus poet Nikolay Aseevni bılay djazğanı: "Qarachaylılanı ich namısları biyikdi, oümlu sabırlıq qaynaydı alada. Ala alamat, bek qatı da adamladıla: tau djaylıqlada sürüulerin burundan küte kelgen, köre da, süze da, teñleshdire da, em bashı ua, bağalay da bilgen".
Qarachaylıla em ish köllü halqladan biridi. Ömürden beri ala malchılıq bla küreshe keledile, djetishimleri bla keslerini atların biteu Rossey imperiyağa aytdırğandıla. XIX ömürnü ahırında, HH ömürnü bashında, söz üchün, bıllay tarıh shartla bardıla: har bir qarachaylığa adam bashından eki at, beshden artıq tuuar mal, otuzdan atlap echki bla qoy djete edile. Bu körümdüle biteu Rosseyde oquna bek biyikge sanalğandıla. Har bir er kishi bashından a 121 mal djetip bolğandı. Allay bir mal adam bashından bir djerde da bolmağandı bir Malqardan bashha.
Qarachay at, qarachay qoy, qarachay ayran biteu duniyağa da belgilidile, kefir a (gıpı ayran) Rossey imperiyanı halqlarına Qarachaynı sauğasıdı. Belgili alim D'yachkov-Tarasov 1908 djılda, djashırıp küreshmegenley, achıq aythandı, kefirni gıpıları qarachaylıladan alınñandıla dep, emda kefir bla baylamlı alada bügün da köp tauruhla djürügenin enchi chertgen edi.
Atlanı em chıdamlı bolğanları üchün Rossey imperiyanı alchı atlı askerleri, qazaq polkla, qarachaylıladan alıp bolğandıla. Anı üsünden 1913 djılda belgili alim emda veterinar A.A. Atamanskih bılay sağınadı: "Ol djanı bla Qarachay bek ullu mağananı tutadı, asker atla bla Qoban em Terk qazaq polklanı djalchıta. Har djıl sayın 10 miñ at satılıp alınadı andan".
1998-1999 djıllada djalanda qarachay atla kötürülgen edile Miñi taunu bashına. Ol a alanı qallay chıdamlı bolğanların körgüztedi.
Brest qaladan Pragağa deri
Gitche hapar bla bek qıyın boladı halqnı adetin, sıfatın, halin, tarıhın, etnografiyasın körgüztüp qoyarğa. Alay, halqda aytılğanlay, teñizni tatıuun bilir üchün, anı tolusunlay icherge kerek tüyüldü. Bolsada Ullu Ata djurt urushda bolğan ishlege qaytmay bolalmayma.
Ullu Ata djurt urushnu al aylarında qızıl askerge 15.600 qarachaylı djash ketgendi. Bashhacha aytsaq, har beshinchi qarachaylı. Aladan toğuz miñ adam qaytmağandıla, sermeshlede djoülğandıla. Añılashınırcha aythanda - halqnı har segizinchi adamı... Qarachaylıla, Brest qalada barğan sermeshleden bashlap, ahır, CHehiyanı ara shaharı Pragada urushlağa deri qatısha kelgendile.
Boğatırlanı Harun, Dekkushlanı Magomet, Temrezlanı Ramazan urushnu keziuünde brigadalanı komandirleri bolup turğandıla. Bashha türlü aythanda, general qulluqlada bolğandıla. Qarachaylı askerchile em girtchi, em djigit komandirle bolup turğandıla partizan otryadlada. Aythılıq belorus partizan polknu bashchısı Qasaylanı Osman edi. Nemisli general Ermansdorf bılay djazğan edi anı üsünden: "Kavkazlı Osman bek hıylachıdı, bek ustadı urush djanı bla". Partizan otryadlanı komandirleri bolup urush etgenleni aralarında Hayırqızlanı Kichibatır, Karaketlanı Djünüs, Barhozlanı Asker, Kipkelanı Qurman (barı da Belorussiyada urush etgendile), Özdenlanı Dügerbiy (Ukrainada), CHochulanı Harun (Sloveniyada) dağıda bashhala bolğandıla.
Sovet Soüznu DJigiti degen sıylı atha 25 qarachaylı körgüztülgendi. Aladan djalanda onbirine berilgendi ol sıylı at. Anı sıltauu Qarachaynı köchürülgeni bla baylamlı edi. DJigitge körgüztülgenleni aslamısı ol sıylı atnı almay qalğandıla. Söz üchün, Badahlanı Asker, Barhozlanı Asker, Batchalanı Ismayıl, Dekkushlanı Magomet, Gaddjalanı Muradin, Qanamatlanı Adju emda bashhala. Besh-altı orden bla sauğalanñan qarachaylılanı sanı az tüyüldü.
Bıllay körümdüle al-ğınñı Sovet Soüznu tiyresinde djashağan bir dep bir milletde da djoqdula. Anı üchün a ökümetni ıspası - qarachaynı ullusun, gitchesin da Orta Aziyağa bla Qazahstanña köchürgendile, 1943 djılda noyabr'ni ekisinde qısh suuuqla kele tebiregenlerinde. Halqnı ekiden biri qırılğanına seyir etercha tüyüldü. Ölgenle ua - sabiyle, qartla, tishirıula...
Qarachaynı saqlanñanı djalanda anı ish köllülügü bla, girtchiligi bla baylamlıdı. DJashauunda bolğan shartla anı djauları etgen tilleden ese, anı djauları aythan ötürük sözleden ese bashha türlü hapar aytadıla. Ol ötürükle ish etilip quralğandıla. Esimden bir zamanda da keterik tüyüldü, Qabartı-Malqarnı gosteleradiosunu "Ömürleni tereninden" degen keziulü beriuüne Rosseyni sıylı alimi Habichlanı Magomet bla tarıhchı professor Laypanlanı Qaziyni chaqırğanım. Perestroykanı qaynağan zamanında ala SHimal Kavkaznı djer kartasın alıp kelgen edile. Ol karta Ullu Ata djurt urush bashlanñınchı djarashdırılğan edi Leniñrad shaharda, basmalanñan a 1942 djılda Qazan shaharda etilgen edi. Bizni barıbıznı da seyirge-tamashağa qaldırğan bir zat edi: Qarachay avtonom oblast'nı arası Mikoyan shaharnı atı Kluhorige türlenip, Qarachaynı djeri ua Gruziya SSR-ğa qoshulup tura edile. Andan sora neda ayt da tur.
Igini bağasın chığara biliu
Uzaq 1915 djılda, Birinchi duniya urush qıstau barğan zamanda, "Priroda" degen atı bla ara jurnalda, bu ariu djerleni kiyik adamlarından tazalap, mında Rossey imperiyanı baylarına, biylerine soluu üyle, sanatoriyle ishlerge tiyishlisini üsünden oümlay edile bir qauumla. Ol qauumla alay murat etgen keziulede ua Qarachaynı djashları orus askerlede frontlada sermeship bolğandıla. Duniyağa aytılğan "Kiyik Kavkaz diviziyada" enchi tatar polk bar edi. Anda qulluq etgenleni barısı da qarachay elleden edile. Alanı aralarında Georgiyni djorunu tolu kavalerleri Bayramuqlanı DJattay, Özdenlanı Dauut, Botashlanı Ahaz, Botashlanı Sosran. Ahshı qulluq etip, Qrımshamhanlanı Mırzaqulcha, general chınnı alğanla da bolğandıla.
Generalnı sağınñanıbız bla Nikolay Petrusevichni esgermey ketalmayma. Ol, 1860 djıldan bashlap, 1880 djılğa deri Qarachaynı asker administratoru bolup turğandı. Qarachaylıla aña, tüz fayğambarnı allına kelgencha, alay kelip bolğandıla. Qarachay tilge üyrense, adetlerin, törelerin bilse, halleri bla kelishse, sora adamlağacha qarasa, andan bashha ne kerekdi. 1880 djılda Kavkazdan uzaqda. Turkestanda. Nikolay Petrusevichni öltürgenlerinde, qarachaylıla, ahcha djıyıp, qazaqla bla birge arı barıp, anı ölügün keltirip, Qarachayda asıraydıla. Ol adamğa mında bügün da ullu namıs, ullu hurmet etgenley keledile. Ma ol aytıp bolğandı, Qarachaynı baylığı, anı djerini ariuluğu mından arı da köp djıllanı djasıu anaları bolğanlay turluqların anı halqına...
"Kavkazlıla oğurlu adamladıla"
XIX ömürde SHimal Kavkaznı halqlarını kelechileri Osman imperiyanı djerlerine köchüp tebireydile. Ol köchgünchülük tarıhda muhadjirlikcha belgilidi. Bir-bir halqla ua, bir adamları da qalmay, köchüp ketgendile. Bu ish ullu imperiyalanı sayasatları bolğanına kimni da bir ishegi djoqdu. Anı üsünden alimle köp djerde, köp türlü oümla da aytadıla, men ala bla sizni, bashığıznı aurutup, zamanığıznı almayma. Belgilidi ol qıyınlıq, ol muhadjirlik qarachaylılanı bir djanında qoüp ketmegeni.
Bügünlükde qarachaylıla duniyanı köp türlü qırallarında djashaydıla. Barısından da köb a ala Türkdedile. Qarachaylılanı kul'tura araları eki djurnal chığaradı "Birikgen Kavkaz" - türk tilde, "Qart-djurt" - qarachay tilde. Muhadjirleni tuuduqları busağatda 14 el bolup djashaydıla anda. Art keziude ua köp üyürle ullu shaharlağa köchedile, ala alada da millet-kul'tura arala quraydıla, tilni, adetni, millet sezimni saqlarğa küreshedile.
Muhadjirlege, keslerini öz, ariu tabiyğatı bolğan djerlerinden ayırılıp, teñiz tiyrelede djashau eterge tüshgendi. Qırılğan da köp etip, amannı kebinden, qıynalıp tirnekley edile ala. Ma ol zamanlada köchgünchüleni bir qauumu soltanña, bolushluq tiley, keledile, Anatoliyanı ich djerlerinde bılanı djasharğa qoyarcha. Anda aytadı anı Biyikligi biteu osmanlanı padchahı soltan Abdul-Halit: "Kavkazdan kelgenle - meni qarındashlarımdıla. Ala qalayda süysele, alayda djasharğa erkindile. Ala izlegen - meni buyruğumdu". Ol tübeshiuden sora Kavkazdan kelgen muhadjirle, qayda djürekleri ırazı ese da, anda djasharğa erkin edile.
Bek bay qarachay elleden biri Bashhüyüknü quralğan tarıhı bılaydı. Beri kelgenlege üyle ishlene turğunchu, alağa Kon'yanı gubernatoru qonaqbaylıq etip turğandı. Ol keziude bashhüyükchüle Kon'ya shaharda djashağandıla. Qarachaylıla djañı üylerine köchgenlerinde, elge "Ümran Hamidie" dep atağandıla. Anı tau tilge köchürsek "Hamidni sauğası" degen mağananı tutadı. Hamit soltannı 1918 djılda Türkde padchahlıq taydırılğandan sora, elni atı Bashhüyük boladı. Bügünlükde 35-40 kilometrge deri baradıla bashhüyükchüleni sabanları. Har bir üyürnü da arbazında traktorla, kombaynla, djük tashığan mashinala bardıla. Qıralnı saparishi (zakazı) bla bıla buday bla arpa ösdüredile.
1919 djılda qarachaylılanı aslamı Kemal'-pasha (Atatürk) bashchılıq etgen revolüciya (ınqılap) djanlı süeledile. Qarachaydan chıqğan muhadjirleni allarında bolğan Atatürknü antlı teñi Bozqurt edi. Türk revolüciyanı bash horlamlarından biri türk millet bla anı tili quralğanı bolğandı. Türkde djashağan qartlanı bügün da eslerindedi ol zamanlada alimleni qarachay ellege basınıp keliuchüleri emda har söznü, har aytıunu mağanasın sorğanları, djazıp alğanları. Alimle Atatürknü: "Qarachay halqnı tabığız, aladıla bizni erttegili da, taza da tilibizde söleshgenle", - degenin, enchi chertip, qatlap-qatlap ayta edile. Anı üsünden siriyachı muhadjirleni tuuduqları da aythandıla Qarachay-CHerkesni "Leninni bayrağı" oblast' gazetinde. Kemal' Atatürk türk tilni tısh sözleden tazalağan kampaniyasını allında, alimleni chaqırıp: "Barığız, qarachay ellede turuğuz da, alanı em ariu sözlerin alığız", - degendi. Qarachay tilni baylığın, burunñulu bolğanın ullu orus alimle da chertip ayta kelgendile.
XIX ömürnü ahırında Franciyada chıqğan "Musul'manin" degen jurnalnı kitaplarından birinde bılay djazıladı: "Taululanı taza ilmu bilimleri djoq ese da, djash tölünü üyretiu amalları, djolları birda bolmağancha biyikdedile, bu duniya mağanası bolğan soruuğa kul'turası bla aythılıq Evropa endi-endi djuuuqlasha keledi..."
Aq djabıuda qara tamğa
Arbazıbızğa demokratiya ertte kelgenlikge, qarachaylılağa kir djağarğa, chimdirge küreshgen qılıqla tohtağanña ushamaydıla. Ol anı djartı reabilitaciyasını hatasımıdı? Allahdı bilgen. 1970 djılda Sabiyleni qoruulaunu kününde Töben Teberdide urushnu keziuünde ajımlı ölgen sabiylege sın tash salınadı. Ol sabiyleni nemeclile bla bılaylada djashağanla öltürgendile, dep, aytılıp turğandı. Bılaylada djashağanla ua kimledile? Qarachaylıla Duniyanı djer-djerlerinden kelgenle, bu sın tashnı qatında tohtap, alağa duua tutdurup, nemeclile bla mında djashağan qarachaylılanı murdarlıqlarını, alanı adamsızlıqlarını üslerinden köp haparla eshitip turğandıla.
Bılayda 1988 djılda belgili leniñradchı poet Üriy Loginov Qarachay-CHerkes oblast'nı birinchi sekretarına djazğan qağıtından bir üzükchüknü keltirmey bolmayma: "Maña alay qıyındı sabiy künlerimde mında körgen achıuumu esgergen. Alay andan da qıyın a bu oğurlu, kishilikleri bolğan adamlanı betlerine qarağandı. Kim ese da, bolmağan zatlanı qurashdırıp, aman betli eterge küreshedi bılanı, millet sezimlerin ayaq tüp eterge. Bu sın tashnı salınñanı bedishlikdi, bu zatnı, ish etilip, niet (ideologiya) diversiya bolğanña sanayma". 1990 djılda ua KPSS-ni AK-sını bash gazeti "Pravda" bılay djeñdire edi: "Ala ötürük haparla bolğandıla (oruscha aythanda "utka") bizni usta chekistleribiz djarashdırğan... KGB-nı bla Stavropol' kraynı, QCHAO-nu prokuraturalarını organları Töben Teberdide sabiyleni qırılğanları qurashdırılğan ish bolğanın tohtashdırğandıla", - dep. Onbir djılnı ua qallay ötürük aytılıp turğandı... Aq djabıuda qara tamğa bütün bek eslenmeymidi?!.
Men Qarachaynı haparladan bilmeyme, namısnı, sıynı, kishilikni, taularından ese biyik tergegen, biyik salğan Qarachaynı. Anı qonaqbaylığı biteu Kavkazğa aytıladı. Alanlanı bashchısı Bolat djalanda kesini qonağın - Altın ordanı emiri Uturkunu Temirlanña bermegeni üchün gunch bolup, tonalğandıla alanla. Temirlannı: "Sende buğunup turğan Uturkunu djiber maña, alaysız aslanladan quralğan, horlanıunu bilmegen askerle bla kellikme", - dep djazğan qağıtına Bolat bılay djuuap qaytaradı:
- Meni oülmazlıq qalalarım bardıla, urush kereklerim da djetishedile. Uturku meni qonağımdı. DJanım ichimde bolğan qadarda, men anı saña bermem. Oñum, küchüm tarqayğınchı anı töppesinden tügü da tüshmez. Ma ol hal, ma ol öt bügünda Qarachayda djashaydı. Ishanñılılıq bla, kertichilik bla ayırmalıdıla qarachaylıla.
Türknü djayau askerlerini bashchısı SHaqman Akay bla SSSR-ni djayau askerlerini bashchısı Semenlanı Vladimir bir keziude qulluq etgendile. Biri NATO-da, bashhası ua Varshavskiy Dogovorda. Ekisi da bir milletni adamları. Bıllay shartla dağıda bardıla. Bıla ullu Ata djurtha qulluq etiunü ülgüleridile. KPSS-ni AK-sını sekretarı Qarachaynı sürgenden boshamağan Suslov ertte ölgenlikge, anı ishin djashırtın bardırğanla bügün da tabıladıla. Quuandırğan bir zatdı djalanda: qarachaylılağa kir djaqğan, alanı aman betli körgüztgen, qıral politika bolmay, qayda ötgen-sötgenleni enchi qara ishchikleridile.
DJañı köz qaram bla
Qarachaylıla, bizni barıbızcha, djañı qıralda, djañırğan Rossey Federaciyada djashaydıla. Bügünlükde Qarachaynı tauları bla qıralıbıznı igi kesek, uzun chegi ötedi. Qarachaylılanı qıralğa qulluq eterge süygen küchlerini ua djoqdula ne qıyırı, ne chegi. 1926 djılda uchkulanchılağa vrach-okulist, professor S.V. Ochapovskiy djazğan qağıt "Gorskaya jizn'" gazetde basmalanñandı. Anda bılay aytılğan djeri bardı: "Qarachaydan keterimi allında, andan ayırıla turup, bir Allahdı bilgen qallay birge deri bash ururğa süeme aña. Djalanda mında, Miñi taunu eteklerinde, sezgenme men qarachay halqnı djürek halallığını biyikligin...".
Kavkazğa bügün djañı köz qaram bla qararğa, anı halqlarını djarsıularına djañı chığıshla kerek bolğanına kim da tüshünedi. Bek bashı ua, taulu qartlacha, artıq söz aytmay, bir birge tıñılarğa. Bir birni bölmey, tıñılay bilsek, mında - Kavkazda - eshitillikdi ull.


text:
Alupkada çoq qatlı ev qurucılığı yerinde peyda olğan yer yılışması yol içün telükeli ola. Bu aqta Qırımnıñ Rusiye qurucılıq ve mimarcılıq naziri Mihail Hramov bildirdi.
«Ev qurulğanda yeraltı çoqraqlar açıldı…, irmaq, belki, küçük bir özen, çünki anda tam bir bataqlıq oldı. Körgenim kibi, bu yer yılışması üzerindeki yol içün büyük telüke bar. Mektep içün büyük bir telüke olğanını körmedim. Nasıl olsa da, memuriyetke tehnik vaziyetni teşkermege tevsiye etecekmiz. Cumaertesi künü Alupkanı dolaşıp çıqtım. İş çoq, er yer çatlaq tolu. Körüne, bu yerde topraq pek areketli», – dep yaza memurnıñ aytqanlarını «Krıminform».
Onıñ bildirgenine köre, Qırımnıñ yer yılışması ile küreş idaresiniñ mütehassısları qurucılıq yerini ve yanındaki mektepni teşkerdi. Aftanıñ soñuna qadar neticeleri azır olacaq. Onı Yalta memuriyetine yollaycaqlar, anda ise kerekli tedbirler alınacaq.
Hramovnıñ bildirgenine köre, ilk malümatqa köre, qurucılıq vaqtında yeraltı çoqraqlar bozuldı, «topraq sılandı, qurulğan çoq qatlı evniñ temelini suv bastı».
Yaltadaki Lomonosov aralığında yanvarniñ 11-nde saba sel neticesinde tayanğıç divarı yıqılıp, mesken evniñ kirişini blok etti. Şeerniñ Rusiye akimiyeti zarar körgen qorantağa vaqtınca ev berdi, dep bildirdi. Daa soñra Yaltanıñ Rusiye yolbaşçısı Aleksey Çelpanov, Yaltadaki Lomonosov aralığında yer yılışmaları devam ete, dep qayd etti.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov PACEniñ Rusiye işğal etken Qırımda insan aqlarına dair qararı «aqlı» şekilde qabul etildi, dep bildirdi. Bu aqta o, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında ayttı.
«Rusiye begenmegen qararlarını yerine ketirmeycegini daa bir kere köstere. Amma qarar qabul etilüviniñ sebepleri bar, er bir tola arqasında Rusiye olacaq divarnı qura», – dep tüşüne Çubarov.
Onıñ aytqanına köre, Rusiye «tek sanktsiyalar tilinden añlay».
«Toplaşuv yayınını diñledim ve Rusiye eyyetiniñ qararnı muzakere etmege istemeyip, propaganda şiarlarını seslendirgeni köründi. Şunıñ içün assambleyada iştirak etken diplomatlar başqa türlü areket etecegini beklemege kerekmey. Rusiye vekilleri tek sanktsiyalar tilinden añlay», – dedi o
Hatırlatamız, Rusiye Devlet dumasınıñ halqara işler komitetiniñ reisi Leonid Slutskiy Rusiye PACEniñ işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ aqları bozulğanına dair qararını yerine ketirmeycek, dep bildirdi.
Rusiye Devlet dumasınıñ spikeri Vâçeslav Volodin Rusiye PACEde taqdim etilgen işğal etilgen Qırımda qırımtatarlarnıñ aqları bozulğanına dair maruza müellifi – İslandiya vekili Sunna Evarsdottirniñ memleketke kiriş yasağı meselesini kötere bile, dep bildirdi.
Hatırlatamız, Avropa Şurası Parlament assambleyası iyünniñ 23-nde aqşam Rusiye işğal etken Qırımda qırımtatarlarnıñ aqları aqqında qararnı qabul etti. Daa evel berilgen malümatqa köre, PACE musaviylik ve ayırımsızlıq meseleleri komiteti yarımadada qırımtatarlarnıñ aqlarını qoruv rezolütsiyasına teklif etilgen Ukraina tüzetüvleriniñ ekseriyetini qabul etti.
Ukraina eyyeti Avropa Şurası insan aqları komissarı Dunâ Miyatoviç ile baarde körüşip, Qırımda insan aqları vaziyeti, insanlarnıñ ğayıp oluvı ve qanunsız apis cezaları, qırımtatarlarnıñ aqlarını qoruv meseleleri ve Rusiyeniñ Qırımtatar Milliy Meclisini «terror teşkilâtı» olaraq tanıma qararınıñ lâğu etilüvi aqqında laf etken edi.


text:
Ukraina malümat siyaseti naziri Yuriy Stets Ukraina musulmanları, şu cümleden qırımtatar halqını Ramazan bayramınen hayırladı.
«Oraza devamında qazanğan maneviy defineler yalıñız siziñ variyetiñiz degil, bütün memleketniñ variyeti olsun», – dep aytıla onıñ Facebooktaki hayırlavında.
«Bir devletimizniñ kökü bizim ve siziñ qorantalarıñız içün barışıq olsun. Ukraina toprağı arzu ve ümütleriñizniñ kerçekleşmesinde qaviy temel olsun. Qırım – Ukrainadır!», – dep qayd etti nazir.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko da Oraza bayramınen hayırladı.
Oraza bayramı – Ramazan ayınıñ orazası bitkenini ifadelegen islâm taqviminiñ eki büyük bayramından biridir. Bu sene bayram iyül 17-ge rastkeldi, bayramnı üç kün boyunca qayd eteler. Cuma künü Qırım ve Aqyarda tatil ilân etildi.
Bu kün saba saat 6-da Qırımda bayram namazı qılındı. Zenaat birlikleri sarayında tahminen 800 kişi toplaştı. Qırım musulmanları müftisi acı Emirali Ablayev vaaz berdi. Bayram namazları Qırımnıñ bütün camilerinde qılındı.


text:
«Nwr Otan» partiyasınıñ Ortalıq apparatında partiya janındağı «Miras» respublikalıq keñesiniñ kezekti otırısı ötti. Şara Parlament Mäjilisiniñ deputa..
Bügin tarñetreñ Taylandta Ükimet üyi aumağına basa-köktep kirgen er adam, ondağı pçta bölimşesi üyiniñ şatırına şığıp alğan. Sol jerden art-artınan be..
AQŞ-tıñ bwrınğı memlekettik hatşısı Genri Kissindjer Donald Tramp prezident tağına otırğannan keyin Resey men Qwrama Ştattar arasında araağayındıq röl..
Qazaqstannıñ basım aumağında qalıpsız auarayı saqtaladı. Atmosferadağı suıq aua ağıstarınıñ ötuine baylanıstı jauın-şaşın bolmaq. Äsirese, oñtüstik, o..
Iran Islam Respublikasında 1929-1933 jıldar aralığındağı quğın-sürgin saldarınan, Mañğıstau arqılı Türkimenstanğa ötip, keyin Iranğa qonıstanğa..


text:
2014 senesinden başlap Rusiye işğal etilgen Qırımda 25 biñ insannı askerlikke çağırdı ve 11 askerlikke aluv kampaniyasını keçirdi. Bu aqta Ukraina Tış işler nazirligi bildirdi. Onıñ qayd etkenine köre, Rusiye «böyle bozuvlarnı toqtatmalı ve işğalci devletniñ vazifelerini şartsız yerine ketirmeli». Moskva bu talaplarnı adet üzre red ete.
Ukraina Rusiyege qarşı dava çerçivesinde Halqara cinaiy mahkemeniñ Prokuror ofisine Qırımdaki balalarnıñ askeriyleştirilüvine dair daa bir haber yolladı. Ukraina aq qorçalayıcıları mevzunen bağlı matbuat konferentsiyasında laf em genç qırımlılarnı Rusiye ordusında askerlik yapmalarına zorlav, em yarımadanıñ mektep ve mektepten tış müessiselerinde bu askerlikniñ çeşit propaganda şekilleri aqqında kete, dep añlattı. Bu, Rusiyeniñ vaqtınca işğal etilgen Qırımğa arbiy-vatanperverlik terbiyesiniñ programmalarını cayratmaqnen bağlıdır. Bu meseleniñ çeşit sıñırları aqqında Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında aytıldı.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokurorı İgor Ponoçovnıy Kyivdeki matbuat konferentsiyasında Qırımda Rusiye bozuvları aqqında aytılğanda Ukraina tarafı halqara qurulışnen ne içün işbirligi yapmaq kerek, dep añlattı:
«İlk evelâ maqsad şu ki, Halqara cinaiy mahkemeniñ Prokuror ofisi ve bu qurulış yardımınen arbiy cinayetçilerniñ cinaiy taqibine irişmek. Milliy qanunlar bizge bu davalarnı tahqiq etmegen ve mahkemelerge yollamağa imkân bere, bu insanlarnı mesüliyetke çekmege de izin bere, amma vaqtınca işğal etilgen topraqlarğa barıp olamaymız ve işğalci devlet olğan Rusiye Federatsiyasınen işbirligi yapmaymız. Qayd etip tahqiq ete bilemiz, amma qabaatlılarnı mesüliyetke çekip olamamız. Şunıñ içün Halqara cinaiy mahkemeniñ Prokuror ofisine malümat yollaymız. Bu endi doquzıncı haber oldı. Ümüt etemiz ki, olar malümatnı ilk ögrenüv içün sebep olur ve Halqara cinaiy mahkemeniñ Prokuror ofisi, niayet, resmiy tahqiqatqa keçer».
İgor Ponoçovnıy, Ukraina tarafınıñ fikirince, işğal altındaki Qırımda çağına yetmegenler arasında Rusiye ordusında askerlik propagandası ve askerlikke çağıruvdan mesüliyetli olğan şahıslarnı qayd etti:
«Rusiye prezidenti, mudafaa naziri, Baş ştab yolbaşçısı, yerli arbiy komissarlardan ğayrı, Rusiye ükümetiniñ başı da mesüliyet taşıy, o, yarımadanıñ «integratsiyasında» umumiy sürette iştirak etmekten ğayrı, askerlikke çağıruvda ve qırımlı balalar arasında askeriyleştirüv propagandasında iştirak ete. 2014-2015 seneleri Rusiye ükümeti Aqyarda prezident kadet oquv yurtunı qurmağa qarar bergen ve 2016-2020 seneleri içün vatandaşlarnıñ vatanperver terbiyesiniñ devlet programmasını tasdıqlağan edi. Bu yarımadada sahte Qırım cumhuriyeti yolbaşçısı ve Aqyar valisiniñ qararlarınen yerine ketirildi. İşğalci akimiyet, Rusiye Silâlı quvetlerinde askerlik yapmağa istemegenlerni memuriy ya da cinaiy mesüliyet bekley, dep qorquza».
Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ halqara gumanitar uquq adliyecisi Bogdan Melnikoviç halqara qurulışlar Rusiyeniñ Qırımda yapqanlarını ne içün arbiy cinayet dep tanıması mümkün olğanını Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
Böyle areketler Halqara cinaiy mahkemeniñ Roma nizamnamesine köre arbiy cinayet olaBogdan Melnikoviç
– Halqara uquqqa köre, Qırım ve Aqyar – işğal etilgen topraqlar, Rusiye istegen vesiqalarnı bere bile, amma olar ne anda yaşağanlarnıñ, ne de topraqlarnıñ statusını deñiştirmey. Cenk vaqtında ealini qoruv Jeneva şartnamesinde işğal etken devlet işğal etilgen topraqnıñ ealisini öz Silâlı quvetlerine zorlap çağırıp olamay, dep aytıla. Demek ki, Rusiye askerlikke çağırıp, halqara uquq vazifelerini boza – yani vatandaş cinaiy taqip telükesi bar olğanından ondan vazgeçip olamay. Böyle areketler Halqara cinaiy mahkemeniñ Roma nizamnamesine köre arbiy cinayet ola. Şimdi prokuror dava içün kerek olğan bütün malümatnı toplay.
Bogdan Melnikoviç, bu bozuvlardan mesüliyetli olğan tam şahıslar daa soñra belli olacaq, dep tahmin ete.
Qırımda Rusiye vatanperver terbiyesi sistemasına kirsetilgen çoq teşkilât bar, para devlet bücetinden keleBogdan Melnikoviç
– Halqara cinaiy mahkeme daa ciddiy cinayetlernen çalışa, ve alâqası olğan şahıslarnı esnas vaqtında qayd etecektir. Qırımda Rusiye vatanperver terbiyesi sistemasına kirsetilgen çoq teşkilât bar, para devlet bücetinden kele. Ebet, böyle teşkilâtlarnıñ faaliyetini belgilegen şahıslar mesüliyetke çekilmeli. Olarnıñ işi er şeynen bağlı. Qırımda Rusiye ordusınıñ askerleri hızmeti aqqında tarif etken, tehnika köstergen, Rusiye rolüni ve onıñ arbiy ğalebelerini yükseltken cemaat tedbirleri çoq ola, Rusiye balalar içün mahsus arbiy müessiseler qura, anda olarnı ileride olacaq asker olaraq terbiyelep, lafta Vatan imayecileri yolunı köstereler.
Qırımlı aq qorçalayıcılarnıñ aytqanına köre, yarımadada sahte vatanperver terbiyesinen oğraşqan «Krımpatriottsentr» Rusiyeniñ qoşma tasil devlet müessisesiniñ quruluvı ve işine bücetten 800 million ruble ayırıldı. Resmiy saytta qayd etilgenine köre, bu teşkilât «vatandaşlarnıñ mudafaa saasında başlanğıç bilgi almasını temin ete, vatandaşlarnı tasil müessiselerinde ve oquv noqtalarında arbiy hızmet esasları boyunca azırlay ve olarnıñ arbiy-vatanperver terbiyesinen oğraşa». Qırım.Aqiqat jurnalistleri «Krımpatriottsentr» müessisesine muracaat etip, Halqara cinaiy mahkemeniñ Prokuror ofisine yollanılğan bozuv malümatına dair vekilleriniñ fikrini soradı, amma maqale yazılğanda cevap daa kelmedi. Muarririyet teşkilât beyanatını alğan soñ onı derc etmege azır.
«Almenda» vatandaş maarifi merkeziniñ reberi Valentina Potapova, Rusiye devleti askeriyleştirüv propagandası içün ilk evelâ mekteplerni qullana, dep qayd ete.
Vatanperver terbiyesi aqqında degil, ukrain kimligini yoq etüv ve Rusiye kimligini şekillendirüv işi aqqında aytmaq kerekValentina Potapova
– Vatanperver terbiyesi aqqında degil, ukrain kimligini yoq etüv ve Rusiye kimligini şekillendirüv işi aqqında aytmaq kerek – Qırım ealisi, hususan genç nesil ve balalarnı assimilâtsiyağa oğratalar. Şübhesiz ki, qırımlılarnı askerlik yapmağa zorlaylar, amma altı yıl keçken soñ gençlerniñ ekseriyeti bu bir zorlav olğanını añlamay. Olar göñülli bir şey olğanını tüşüne. Amma bu qaydan çıqtı? 2014 senesi başladı, Rusiyeniñ azatlıq, açıqlıq ve demokratik devlet qaidelerine köre yaşağan Qırım yarımadasını qısqa vaqıt içinde öz sistemasına bütünleştirmek vazifesi bar edi. Rusiyeliler bütün aletlerni qullandı, ve ilk evelâ resmiy tasilni. «Krımpatriottsentr» ve diger teşkilâtlar formal olmağan tasil bere, bu daa uzun yol.
Valentina Potapovanıñ aytqanına köre, Rusiye devleti propaganda içün mektep programmasınıñ elementlerini qullana.
Bu dos-doğru bir propaganda, halqara gumanitar uquqınıñ bütün normaları bozula: devletniñ birinci yüzü balalarğa cenk propagandasını yapaValentina Potapova
– Bu em derslik, em mektep yarışları, em mektep müzeyleri – söz sırası, olarnı «Rusiyeniñ qaraman yolunı» köstermek içün tez-tez deñiştirgenler. Altı yıldan soñ körgen esas problemlerimiz bu formal tasil elementleriniñ aqibetleridir. Bu yıl sentâbrniñ 1-nde prezident Vladimir Putin mektep talebeleri içün birinci dersni keçirdi – şu cümleden Qırımda da – natsist Almaniyasını yeñüvniñ 75 yılına bağışladı. Amma barışıq aqqında degil, cenk aqqında ayttı! Balalarğa o vaqıtları olarnıñ yaşdaşları silâ alıp, partizan otrâdlarına ketken, zavodlarda tezyalarda çalışqan ediler, dep ayttı. Bu dos-doğru bir propaganda, halqara gumanitar uquqınıñ bütün normaları bozula: devletniñ birinci yüzü balalarğa cenk propagandasını yapa. Prezident Avropa memleketlerini ve ABDni duşman olaraq añlattı.
Valentina Potapovanıñ fikirince, Ukraina devleti işğalden soñ büyügen qırımlılar nesiliniñ reintegratsiyası içün uzaqtan tasil ve qırımlılarnıñ esas Ukrainadaki aliy oquv yurtlarına oqumağa kirüv imkânlarından ğayrı bir şey yapmadı. «Almenda» merkeziniñ reberi, bu saada Ukraina akimiyeti Ekinci cian cenkinden soñ Almaniya kibi Avropa devletleriniñ eski tercribesini örnek olaraq ala bile, dep tüşüne.
Rusiye akimiyeti Qırım mekteplerinde kadet sınıflarını aça ve «Yunarmiya» arbiy-vatanperverlik areketine talebelerni qabul ete. Balalarğa silâ parçalarını ayrıp ateş açmağa, kamuflâj taqıp sıra-sıra yürmege ögreteler.
Ukraina aq qorçalayıcıları işğal altındaki Qırımda bala terbiyesiniñ arbiy formatını çoq aytqan edi. Psihologlar zemaneviy Rusiye tasilinde balalarğa basqı yapıla, dep qayd ete. Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası Qırımda «balalar arasında cenk propagandası yapılğanı» içün tahqiqat başlattı.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Sergey Mokruşin, Qırım.Aqiqat alıp barıcısı


text:
Bu haberni press-konferentsiyada Rusiye federatsiyasınıñ Qırım işleri boyunca ministri Öleg Savelyev bildirdi.
O, Rusiye qanunları başqa devletler vatandaşlarına köy hocalığı topraqlarına saip olmağa qail olmay, dep qayd etti. Qırımda ise, yarımadanıñ 2,4 mln. ealisinden 3 biñge yaqın sakini Rusiye vatandaşlığını inkâr etti.
«Bu mesele çezilmeli. İnsanlarnıñ aqqıları, olar saylağan vatandaşlıqqa baqmadan, qorçalanmaq kerek. Eger de bu mesele tiklenilip başlansa, insanlarğa, olarnıñ siyasiy baqışlarına emiyet bermeyip, zarar ketirmey, mıtlaq, çezmege kerek olacaq», - dedi Savelyev.


text:
Astana äkimşilik sotı Qıtay biligi şekarada wstağan Qazaqstan azamatı sanalatın bauırın izdep, elodadağı QHR elşiligi aldına barğan Gauhar Qwrmanalievağa 30 aylıq eseptik körsetkiş (87,5 mıñ teñge nemese 206 dollar) köleminde ayıppwl salğanı habarlandı. Azattıq radiosınıñ aqparatınşa, on şaqtı narazı policiyanıñ Qazaqstan azamattarı men qandastardıñ müddesine bolısudıñ ornına, kerisinşe söz erkindigin şekteuine kelispeytinin bildirip, talaptarın aytqan.
Qalalıq sottıñ baspasöz qızmetiniñ habarlauınşa, Şıñjañdağı tuıstarın qaytarudı talap etip, wstalğan on adamnıñ qalğanına ükim bügin şığuı mümkin.
1,3 mıñ künnen beri bauırın izdep, habar-oşarın biluge talpınğan küresinen eş nätije körmegen Gauhar Qwrmanalievağa «beybit jiın ötkizu tärtibin bwzu» babı (488-bap, 6-bölim) boyınşa ayıp tağılğan. Ol bwğan deyin aqparat qwraldarına 4 jıl bwrın Qazaqstan-Qıtay şekarasındağı «Qorğas» arnayı ekonomikalıq aymağında Qıtay bilik ökilderiniñ bauırı, Qazaqstan azamatı Asqar Azatbekti wstap äketkenin aytqan.
24 qırküyekte, jwma küni sot onlayn ötken. Jauapker oğan WhatsApp jelisi arqılı qatısqan. İsti sud'ya Qanat Imanaliev jürgizgen.
23 qırküyekte policiya astanadağı Qıtay elşiligi aldında tuıstarın elge qaytarudı talap etken on adamdı wstap, tüngi sağat 12-ge qaray bosatqan. Olarğa policiyağa şaqırtu tapsırılğan. Jwma küni narazılar kündiz policiya ğimaratı aldında da talaptarın ayttı.
Şıñjañdağı tuıstarın qaytarudı talap etip jürgender narazılıq akciyaların Almatı qalasında bastağan. Olar 220 kün boyı Almatıdağı Qıtay konsuldığına barıp, Beyjiñnen Şıñjañdağı tuıstarın Qazaqstanğa jiberudi talap etken. Narazılar üş apta konsuldıq aldında tünegen edi. Olardıñ aytuınşa, jeti aydan astam uaqıtqa sozılğan akciya barısında Qıtay konsuldığınan birde-bir adam şığıp, jauap bermegen. Olar bwğan deyin Almatıda da äkimşilik jauapqa tartılğan.
BWW esebinşe, Qıtay Şıñjañda lager'ler aşıp millionğa juıq wyğır, qazaq jäne basqa da mwsılmandardı jazıqsız qamağan. Batıs elderi Beyjiñniñ Şıñjañdağı äreketin «genocid» dep tanığan. Qıtay biligi bwl ayıptardı joqqa şığarıp keledi.
Qazaqstan biligi qısım-qudalauğa tüsken qandastardıñ jağdayı turalı tuıstarınıñ (Qazaqstan azamatı sanalatın – QT) jüzdegen arızına qaramastan mwnı «Qıtaydıñ işki şaruası» dep sanaydı. Täuelsiz sarapşılar mwnı «Estitin Ükimettiñ» (Qazaqstannıñ – QT) ekonomikalıq-investiciyalıq müddeni qandastar ömir-qwqığınan joğarı qoyğanın añğartadı dep topşılaydı.


text:
Bu sene mayıs ayına qadar Rusiye işğal etken Qırımda 86 insan siyasiy ya da diniy taqip çerçivesinde azatlıqtan marum etildi. Bu aqta Qırım aq qorçalayıcı gruppasınıñ yañı cedvelinde aytıla.
Aq qorçalayıcılarnıñ malümatına köre, 55 insan Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqaları bar olğanından tutuldı, 13 insan «ukrain diversantları» davalarınıñ» mabüsi ola, 3 kişi – «Sentsov davasınıñ» mabüsi, bir insan «Tebliğ Cemaatı» diniy teşkilâtınıñ azası olğanında qabaatlanıp azatlıqtan marum etildi, 9 insanğa qarşı cinaiy dava açıldı, 3 kişi «Noman Çelebicihan batalyonına» alâqası bar olğanından, 2 kişi Euromaydan iştirakçisi olğanından taqip etilmekte.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ FSB yarımadada tintüv, sorğularnı muntazam sürette keçire, jurnalist, faal, cemaat erbapları tutula. Aq qorçalayıcıları bunı farqlı fikirlernen küreş dep adlandıra.


text:
Qırım ve Sevastopol şeeri müsulmanları Diniy idaresi erkânında faaliyet köstergen “AVN-Tur” hacılıq-operatorı hatırlata!
2018 senesi Hacılıqqa vesiqalarnıñ qabul etilmesi devam ete. 2018 senesi Hacılıqqa barmaq istegenlerniñ sayısı çoq olğanı içün, müsulmanlarğa vesiqalarnı tezce teslim etmege tevsiye etile. Hacılıq yerini ayırtıp saqlamaq içün, seçilgen bölükteki fiyatnıñ 50% ödemek lâzimdir. Vesiqalar Qırımda Aqmescit ş., Çehov s., 20 ve Moskva ş., Orconikidze s., 11, 1a binası, XVI ofisinde qabul etile. Malümat içün telefon: Qırımda +7978 0908 202 ya da 8 800 5513130 — Rusiye boyunca telefon etmek bedava.
Hacılıqqa yazılmaq içün RF iç pasportı + kserokopiyası;
— tölev aqqında kvitantsiyasını (eñ azı 50%) ketirmek kerek;
QMDİ matbuat hızmeti


text:
Bazarertesi künü, fevral 2-de, Kiyevde Qırımda söz serbestligi meselesini muzakere etecekler.
Bunı tedbirniñ teşkilâtçısı – İnsan aqları boyunca Qırım alan eyyeti bildire.
«Qırımda söz serbestligine basqı. Telükege qarşılıq yolları» serlevalı matbuat konferentsiyasında işğal etilgen Qırımda işke devam etken ukrain jurnalistlerine olğan telüke aşkâr etilecek.
«Qırımda işğalden berli söz serbestligine kösterilgen basqınıñ talili aydınlatılacaq. Faaller Ukraina grajdanlıq cemiyetiniñ yarımadada mustaqil jurnalistikanıñ saqlanılması içün yapqan areketleri aqqında tarif etecekler», – dep bildireler uquq qoruyıcılar.
Matbuat konferentsiyası Ukrainada Birleşken milletler teşkilâtınıñ inkişaf leyhası ve Danimarka tış işler nazirliginiñ, bunıñ ile İsveçre tış işler federal departamentiniñ yardımı ile keçirilecek.
Tedbir Kiyev vaqtı boyunca saat 11:30, Hreşçatik, 4 adresi boyunca yerleşken UNİAN agentliginde başlanacaq.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Aqmescit – Yañı oquv yılı başlağanınen bir künde eki biri-birine zıt kelgen haber peyda oldı. 2015 senesi Rusiye Federal universitetine çevirilecek sabıq Tavriya milliy universitetinde, qırımtatar edebiyatı kafedrası qapatıldı, tamam bu kibi kafedra ise, Kiyevdeki milliy universitetinde açıldı. 20-nci asırnıñ başında, Qırım nemseler tarafından işğal etilgen vaqıtta tamam şu Kiyev universitetinde Tavriya milliy universitetiniñ açılması ilân etilgen edi. Demek, taqdir kene de, Tavriya ve Kiyev universitetlerini birleştirdi, amma endi şerikler sıfatında degil de, raqipler olaraq. İşte, bu eki vaqia Rusiye Qırımnı işğal etkenden soñ, yarımada ve Ukrainada tasil sistemaları bam-başqa yöñelişte inkişaf etmekte.
Ukrainada «Tasil aqqında» yañı qanun sentâbr 6 künü 2014 senesi işke tüşürilip, tasilniñ inkişaf etmesine bir siltem olğan olsa, Qırımda aksine, oquv yurtları keçmişke adım attılar. Qanun sayesinde tasil sisteması dünya standarlarına köre deñişmeknen beraber, tasilni daa açıq ve oquv-terbiyeviy ceryannıñ daa da semereli olmasına sebepçi oldı.
Rusiye tasil naziri Dmitriy Livanov Qırımda ciddiy boysunuv ve tertipni kirsetip, qırımlı ocalar «tasil nazirligi ve akimiyet organlarınıñ qararları endiden soñ muzakere etilmeycegine alışmaq kerekler», dedi. Ukrain qanunı ise, oquv yurtlarğa dada çoq serbestlik bağışladı, hususan tedqiq ve ilmiy saalarda.
Ukrainada aliy tasilniñ keyfiyetini nezaret etecek Milliy agentlik meydanğa ketirilip, ilmiy işlerniñ saipleştirüvi içün mesüliet küçleştirilecek, rektorlarnıñ saylav şekili deñişecek, bu işte studentler de iştirak etecekler. Qanun icadiy, ilmiy, oquv faaliyetini keñişletti, alim ve ocalarnıñ aylıqlarını köterdi.
Şarqiy fakultet aman-aman 100 yaşında!
Ta keçken sene TMU rektorı Nikolay Bagrov türk ve qırımtatar kafedralarını qapatmağa istey edi. O «türkiy filologiyanen bağlı qurumlarnı bir universitette qaldırmağa» teklif etti, yani TMU-da olğan kafedralarnı qapatıp, olarnı Qırım müendislik pedagogika universitetine keçirmege niyetlendi.
Büyük şamata köterildi, Bagrov er vaqıt olğanı kibi muhbirlerni yañlış malümatnı bergeninde qabaatladı. O, «qapatmaq» degil «birleştirmege» istegen. Amma, fakultetniñ 6 ocasını Bagrov işten çıqardı. İşte, ayat Bagrovnıñ aqqiy niyetlerini kösterdi, şimdi edebiyat ve tilşınası kafedralarını birleştirdiler.
Fakultetniñ dekanı Ayder Memetov fakultette yüz bergen deñişmelerni studentlerniñ sayısı deñişkeninen añlattı ve … Meclisni qabaatladı. Amma, dekan, studentlerniñ işğal vaziyette oqumağa istemegenleri ve bu sebepten, Ukraina, Türkiye oquv yurtlarına keçkenlerini ne içündir hatırlamadı.
150 talebeden 81 qaldı. Bundan da ğayrı, olar mantıqnen yanaştılar – endiden soñ TMU, qanunsız topraqlarda faaliyet etmekte, onıñ bergen diplomları iç bir devlette tanılmaz. Kelecekte olacaq şarqşınaslar bu kibi şaraitlerde oqumaqnı imkânsız kibi kördiler. Çünki, olar ilim ve tedqiq işlerini Şarq memleketlerinde keçirmek kerekler, amma, Özbekistan, Kazahistan, Türkiye olsun, arap devletleri olarnıñ vesiqalarnı qabul etmezler. Onıñ içün parçalanğan fakultet mottan çıqtı. Diger fakultetlerde bir oca 11-16 studentni yetkizse, mında bir oca 7 student içün mesülietli. Bunı sebep olaraq körgen rektor daa 3 ocanı işten boşattı.
Şarqşınaslıq fakultetini ğayıp ete yatqan Bagrov ve Memetov eñ qıymetli şeylerni yoq eteler. Qırımtatar ve şarq filologiyası fakultetiniñ tarihı 1918 senesiniñ mayıs ayında başlandı, o vaqıt Yaltalı professorlar kollegiyası Kiyevden şarqşınaslıq ya da türk-tatar bölüginiñ açılmasını istediler. Amma, Az. Vladimir adına Kiyev universiteti bunı red etti ve tatar, yañı yunan tilleri, yerli arheologiya, ülkeşınaslıq derslerini kirsetmege teklif etti.
1919 senesi mayıs ayında bu plan tasdiqlandı. Şarqşınaslıq bölüginde 3 gruppa teşkil etildi, türk-tatar, ermeni-gürci, arap-filistinli filologiya gruppaları.
Qırımtatar tili ve edebiyatı bölügi tek qırımtatarlar avdet etken soñ, ğayrıdan açıldı, 1990 senesi Aqmescitniñ devlet universiteti filologiya fakulteti yanında teşkil etildi. 1991-1992 seneleri 100-ge yaqın oca ve talebe Nizami adına Taşkent devlet pedagogika universitetinden keçirildi, filologiya fakultetiniñ dekanı olaraq professor Yevgeniy Reguşevskiy tayin etildi. 1990 senesi filologiya fakultetinde qırımtatar tili ve edebiyatı kafedrası açıldı. Eki yıldan soñ, onı eki kafedra qırımtatar tili ve edebiyatına böldiler. 1994 senesi türk tili ve edebiyatı, 1996 senesi arap tili ve edebiyatı kafedraları teşkil etildi. 1998 senesi başta kafedra, soñ fakultetniñ reberi professor Memetov oldı, şimdiki vaqıtta studentler oña fakultetniñ «mezarcısı» olaraq adlandıralar.
Bugünde bugün TMU-ni kommunist Nikolay Bagrov idare etip, kene de bölşevistik usullarnı qullana: Ukraina qaramanı, doğma Herson vilâyetinden, TMU mezunı Bagrov, oquv yurtnı işğalci memleketke bahşış etti ve adım-adım kelişmegen qurumlarnı yoq ete. Bu tek qırımtatar kafedrasınen bağlı degil.
«Federal oquv yurtu» meydanğa ketirilgeninen tibbiyet ve agrar universitetleri yoq etilecek, olar öz vaqtında TMU-dan ayırılıp, mustaqil oldılar ve bütün dünyağa belliler.
76 yaşlı professor Bagrovnı endi TMU rektorı vazifesinden boşatmağa azırlanğanda, o, universitetni teslim etip, üküm vaqtını uzattı, onıñ idarelicigi altına 6 diger oquv yurtlar ve 7 mustaqil ilmiy qurumlar keçecek.
Bu kibi deñişmelerniñ manasını Qırımda iç bir kimse añlamay, Bagrov, Rusiye ükümeti reisi Dmitriy Medvedevniñ emirlerini izatlamağa aşıqmay, çünki, federal universitetniñ meydanğa ketirilüvi aqqında avale berildi, amma ilmiy, oqutuv vazifeleri, faaliyetniñ kontseptsiyası yoq.
Emir deñişmey qalsa, Qırımda mustaqil olğan Tabiat qoruvı ve kurort qurucılığı Milliy akademiyası, Qırım agrotehnologik universiteti, yaltadaki Qırım gumanitar universiteti, Qırım iqtisadiyat institutı, Qırım informatsion-poligrafik tehnolgiyalar institutı ğayıp olacaq. Ve daa 7 ilmiy teşkilât mustaqilligini coyacaq (Qırım ilmiy merkezi, S.İ. Subbotin adına geofizika İnstitutı, Qırım ilmiy-usulşınaslıq idaresi merkezi, A.YE. Krımskiy adına şarqşınaslıq institutınıñ Qırım bölügi, «KrımNİİproyekt» ilmiy-tedqiqiy baş territorial institutı, «Eksperimental ve klinika veterinarlıq tibbiyeti İnstitutı» ilmiy merkezi, «Qırım dağ-orman ilmiy-tedqiqiy stantsiyası»).
Federal universiteti ne demek? Rusiyeniñ ileri ketken Moskva, Sankt-Peterburg universitetleri federal sayılmay. Rusiyeniñ 9 federal universiteti çeşit yöñelişte tasil bergen oquv yurtlarınıñ birleşüvi neticesinde meydanğa ketirildi, olardan iç biri yeñişlerni elde etmedi.
Rusiyede federal universitetleri olaraq Vladivostok, Qazan, Arhangelsk, Yakutsk, Stavropol, Krasnoyarsk, Yekaterinburg, Rostove-na-Donu, ve Kaliningradtaki Kant adına Baltiya universitetidir. Bu universitetler dünya standartlarına uymaylar.
Alimlerden biri, öz adını añmamağ rica etip, şunı ayttı: «Şimdiki tibbiyet ve agrar üniversitetlerniñ ve Qırımnıñ daa beş ileri ketken oquv yurtlarnıñ ğayıp etilüvi mantıqsızdır. Olarnı kene de 1920 senesine qadar olğanı kibi fakultet sıfatına ketirmek, demek bütünley yoq etilüvidir. Bu keçken asırnıñ başına qaytmaq demektir. Bu, Bagrovnıñ yekâne rektor olması içün yapılamı?»
Qırımtatarlar Kiyevde oquy bileler
Yañı oquv yılından başından qırımtatarlar ve diger studentlerni, qırımtatar filologiyasını ögrenmege istegenlerni Kiyev qabul etip başladı. Sentâbr 1 künü Şevçenko adına TMU-niñ filologiya İnstitutında yañı akademik gruppa açıldı.
«Bu vaqia büyük emiyetke malik, – dedi Meclis reisi Refat Çubarov, – Biz 4 yıldan soñ, bakalavr mezunları konkret Qırım şaraitlerinde çalışmağa azır olacağına ümüt etemiz. Qırım bu vaqıtqa qadar azat etileceginde eminmiz. Bu zenaatnı tek qırımtatrlar degil de, diger millet vekilleri balaları da qırımtatar tilini seçkenleri bizim içün quvançlıdır. Biz, Kiyev universitetinde oquğan episi qırımtatarlar bu gruppanı qayğıracaqlar, dep añlaştıq. Men bellesem, meraqlı bağ olur».
Kiyevde oquycaq studentlerni quvandıracaq daa bir şey – olarnıñ diplomlarını bütün dünyada tanıycaqlar, TMU ve diger Qırım universitetlerniñ diplomlarını ise, tek Rusiyede qullanmağa mümkün olacaq. Aksönov, konstantinov, bagrov, memetovlar bayağı qatıqladılar…
Oles Çeremşina, qırımlı közetici
«Fikir» rubrikasında bildirilgen tüşünceler müelliflerniñ noqtai nazarını bildirip, muarririyetnen aynı olmaması mümkün


text:
Avgustnıñ başında Ukraina Nazirler Kabineti tarafından teşkil etilgen Qırımve vaqtınca yerini deñiştirgen şahıslar meseleleri boyunca Devlet hızmetiniñ yolbaşçısı vazifesine namzetler konkursına bugünki künge qadar sekiz ariza berildi.
Namzetlerden ekisi Mecburiy keçken olğanlar cemaat teşkilâtlarınıñ Koordinatsion Şurasını temsil eteler. Böyle malümatnı Şuranıñ reislerinden biri Andrey Şçekun Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi. «Koordinatsion Şurasından cemaat faalleri Sergey Kovalskiy ve Sergey Mokrenük ariza berdiler. Şimdilik eki namzetimiz bar. Yarışlaşsınlar, eñ küçlü ğalebe qazanacaqtır. Biz namzet olaraq özüni teklif etken er keske qol tutmağa qarar aldıq», – dep ayttı Şçekun.
Onıñ bildirgenine köre, konkursta iştirak etmek içün Alupka şeer şurasınıñ sabıq kâtibi Pavel Postnikov da ariza berdi.
Qırım meseleleri boyunca Devlet hızmetiniñ yolbaşçısı vazifesine daa bir namzet - Qırım regional inkişafı agentliginiñ sabıq yolbaşçısı Aleksey Starodubov. Şimdiki vaqıtta Starodubov Qırım ekspert merkezini idare ete. Onıñ qayd etkenine köre, ariza berip, konkurs ne qadar açıq keçirilgenini teşkerip baqmağa qarar aldı.
Diger namzetler daa belli degil. Ekspert toplulığında Devlet hızmetiniñ yolbaşçısı vazifesini qırımtatar halqınıñ Milliy Meclisi reisiniñ muavini Aslan Ömer Qırımlı ala bilecegini tüşüneler. Bunıñnen beraber, Qırımlınıñ özü Qırım.Aqiqat mühbiri ile telefon qonuşmasında konkursta iştiragi aqqında izaat bermege red etti.
Meclis reisi Refat Çubarov da muavini bu vazifege namzet olaraq konkursta iştiraq etkeni aqqında sualge cevap bermedi. Çubarovnıñ qayd etkenine köre, Milliy Meclis işbu konkursta meclis temsilcisiniñ iştiragi meselesini muzakere etmedi.
Tafsilâtlı malümatnı Qırım.Aqiqatnıñ "Qırım meseleleri boyunca Devlet hızmetiniñ yolbaşçısı kim olacaq?" maddesinde tapa bilesiñiz.
Qırım Muhtar Cumhuriyeti, Aqyar ve vaqtınca yerini deñiştirgen şahıslar meseleleri boyunca Devlet hızmeti avgust 5-de teşkil etildi.
Qırım meselelerinen oğraşacaq icra ükümetiniñ mahsus organnıñ teşkil etilmesini «Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyasında grajdanlarnıñ aq-uquqları ve serbestliginiñ temin etilmesi ve uquq nizamı aqqında» qanunı belgiley.
Bu müessiseniñ yolbaşçı vazifesine namzetler konkursı Devlet Hızmeti teşkil etilmesinden bir aydan soñ ilân etildi.


text:
İyün 30 künü Keriç şeer şurası nevbetten tış toplaşuvında Keriç şeer başı Oleg Osadçiyni istifağa yolladı. Deputatlar şeer başınıñ birinci muavini vazifesinine Roman Romanovnı tayinledi ve o, şeer başı vazifelerni eda etecektir.
Bunı Keriç şeer şurasınıñ matbuat hızmeti bildire.
Matbuat hızmetiniñ malümatına köre, Romanov şuranıñ icra organlarınıñ faaliyeti meseleleri boyunca şeer başınıñ birinci muavini vazifesine tayin etilgen edi, bundan soñ deputatalar 17 yıl devamında Keriç şeer başı olğan Oleg Osadçiyni vazifelerinden boşattılar.
Toplaşuvda Osadçiy deputatlarğa ve şeer şurasınıñ icra komiteti hadimlerine teşekkürlerini bildirdi.
Resmiy istifadan soñ deputatlar şeer başı vazifesine «Yedinaya Rossiya» firaqsınıñ azası olğan Romanovnı tayinlediler.
O, vazifelerine iyül 1-den başlaycaq.
Osadçiy vazifelerinden vazgeçüv aqqında arizanı yazğanı iyün 20-de belli oldı. Bundan evel o Qırımnıñ öz başına tayinlengen baş nazir Sergey Aksönov ile körüşti. Soñki aftaları istifağa Kezlev şeer başı Andrey Danilenko ve Aluşta şeer başı Stanislav Kolot kettiler.


text:
Qırımtatar lideri Mustafa Cemilevniñ rusiye apishanesinde bulunğan oğlu Hayserniñ imayesimahsus yapılmağan öldürüv içün mahküm etilgenniñ şartlı müddetten evel azat etilmesini talap etip, avgust ayında mahkemege muracaat etmege niyetlene.
Bu aqta TASS agentligine onıñ adliyecisi Nikolay Polozov bildirdi.
«Şimdiki vaqıtta şartlı müddetten evel azat etilmesi boyunca arizanen bağlı faaliyet alıp baramız, çünki avgust ayında bu arizanen bir daa muracaat etmek aqqımız bar», – dedi o.
Hayser Cemilev Astrahan şeerinde apiste buluna. Bundan evel o yerdeki mahkemeler şartlı müddetten evel azat etilmesi boyunca qarar almaqnı red etti.
«Oña (Hayser Cemilevge) apishanede tahminen yarım yıl bulunmağa qaldı, noyabr 26-da onıñ müddeti bite, çünki, hatırlatayım ki, Yuqarı mahkeme appelâtsiyası Krasnodar vilâyet mahkemesi tarafından belgilengen müddetni üç yarım yılğa qadar qısqarttı», – dep qayd etti Polozov.
Adliyeciniñ bildirgenine köre, Hayserniñ sağlığı yerinde, amma oña ceza berile, o, çoqusı vaqıt ceza izolâtorında buluna.
Polozovnıñ qayd etkenine köre, bu afta o, Ukraina konsullarınen beraber Hayser Cemilev ile Astrahan apishanesinde körüşmege planlaştıra.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de onıñ Bağçasaraydaki evinde yaqalap, o yerde 44 yaşındaki Fevzi Edemovnı babasınıñ tüfeginden öldürgeninde qabaatladılar. Qırım işğal etilgen soñ rusiyeli taqiqat organları onıñ işini yañıdan baqmağa qarar aldı. Hayserni Aqmescit apishanesinden çıqarıp, Krasnodar vilâyetine alıp kettiler.
Rusiye Federatsiyasınıñ Yuqarı mahkemesi Krasnodar ülkesiniñ mahkemesi Hayser Cemilevge bergen 5 yıllıq apis cezasını bir buçuq yılğa qısqarttı. Kiyevniñ Dnepr mahkemesi 2015 senesi aprel ayında onı 3 yıl ve 8 ayğa qadar apiske almağa qarar aldı.
Hayser Cemilev 10 sanlı Astrahan apishanesinde buluna.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Kyivde iyünniñ 26-nda Qırımtatar bayraq künü merasimi çerçivesinde 40 metrlik altın tamğalı kök bayraq açıldı. Qırım.Aqiqat mühbiriniñ bildirgenine köre, bayraqnı 100-ge yaqın insan taşıdı.
Kyivde Qırımtatar bayraq kününe bağışlanğan avtoyürüş ve vatanperverlik yürüşi keçirildi.
Avtokolonna İgor Sıkorskıy Kyiv politehnik universitetiniñ baş binası yanında şekillendi. Maşinalarına qırımtatar ve Ukraina bayraqlarını bağlağan kolonna Kyivniñ merkeziy Hreşçatık soqağına yol aldı.
Kolonna ögünde de farqlı memleketlerden kelgen göñülliler dünyanıñ 28 memleketinde olğan qırımtatar bayrağını taşıdı. Meydan tarafına vatanperverlik yürüşi başlağan soñ olarğa avtoyürüş qoşuldı. Olar miting keçirilgen yerge qadar beraber kettiler.
«Soñki 5 yıl devamında bizim içün – bu (qırımtatar bayrağı – QA) tek birligimizniñ timsali degil, qırımtatar aslımıznıñ timsallerinden biridir. Vatanımızğa serbest saip çıqamayıq, çünki anda işğalciler bar. Şu sebepten cümlemiz bayraq etrafında toplaşamız, tek Ukrainada degil, bütün dünyada», – dep qayd etti Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov.
İyünniñ 26-nda qırımtatarlar Milliy bayraq kününi qayd ete. Bayram künü olaraq 1991 senesi iyünniñ 26-27-nde Aqmescitte ötkerilgen ekinci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ birinci künü saylânğan edi.
Qırımtatar bayrağı üzerinde altın renkli tamğa tasvir etilgen kök renkli bir bayraqtır.
Qırımda, esas Ukrainada ve dünyanıñ diger memleketlerinde bayram tedbirleriniñ keçirilmesi planlaştırıla.


text:
Tışqı işler boyunca Avropa birligi şurasınıñ mart 16-da Brüsselde ötkerilecek toplaşuvınıñ kün tertibine Rigadaki «Şarqiy işbirlik» sammitine azırlıq meseleleri kirsetildi. Böylece, Avropa birligi aza memleketleriniñ tışqı işler nazirleri Ukraina şarqındaki zıddiyetni ve Ğarpnıñ Rusiye ile munasebetlerini muzakere etecekler.
Avropa diplomatları Rusiyeniñ Qırım işğaliniñ yıllığı ile bağlı beyanatnı qabul etmege planlaştıralar.
Keçken afta Avropa birliginiñ şurası Ukraina mustaqilligi ve topraq bütünligine iddia etmege tırışqan 150 adam ve 37 teşkilâtqa qarşı kirsetilgen cezalarnı yarım yılğa qadar uzattı.
«Şarqiy işbirlik» sammiti Rigada mayıs 21-22 künleri keçirilecek.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Keriç keçitiniñ limanlarında, yanvar 26 künü, paromğa nevbetni 400-den ziyade maşina bekley.
Bunı Yekâne naqliyat müdirliginiñ beyanatında bildireler.
Müessiseniñ malümatına köre, «Kavkaz» ve «Krım» limanında nevbette onar yengil maşina tura. Yük yönelişlerinde: «Novorossiysk» limanında – 178 maşina, Slavânsk-na-Kubani – 100, Keriç ava limanında – 145 maşina nevbetni bekley.
«Al-azırda Keriç keçitinde ava şaraitleri güzel, yel suratı 10 m/s yete. Keçken kün devamında 1700 maşina ve 5000 yolcu avuştırıldı.
Mında şunı da qayd ettiler ki, yanvar 28-ne qadar, «Krım» iskelesiniñ tamir işleri sebebinden 06:40-15:00 saatker arasında paromlar qatnamaycaq.


text:
Aqyar Rusiye valisi Sergey Menâylo dey ki, Ukraina akimiyeti tarafından Qırım mal qamaçavınıñ lâğu etilmesi «Qırım ve Aqyar yaşayışına az tesir eter».
«Mal qamaçavı ukrain köy hocalığı istisalcı ve iş adamlarına büyük zarar ketirdi. Bugün Qırım ve Aqyar bütün zaruriy şeyler ile teminlengen, erzaq yolağımız tam, ve bir 100% Rusiye istisalından ibaret», – denile Menâylonıñ Facebook safinesinde.
«Ukrain akimiyeti neticede adetiy satuv çarşısını, Qırım ve Aqyar sakinleri tarafından, em de öz vatandaşları tarafından ürmetini ğayıp etti. Şunıñ içün mal qamaçavınıñ lâğu etilmesi – Ukraina akimiyetiniñ bayağı keçiktirilgen areketidir», – dey o.
Kiyevniñ memuriy mahkemesi «Fevral 20 künü uquq qoruyıcı gruppası» cemaat teşkilâtınıñ Ukraina Nazirler Kabinetiniñ №1035 qararınıñ lâğu etilmesi boyunca davasını qabul etti. İşbu qararğa köre, Qırımdan ve Qırımğa qıtaiy Ukrainadan mal ketirilmesi yasaqlana.
Davada aytılğanı kibi, cemaat teşkilâtınıñ temsilcileri Nazirler kabinetiniñ işbu qararını qanunsız tanımağa ve lâğu etmege talap eteler.
Bundan da ğayrı, uquq qoruyıcılar işbu qararnı «vatandaşlarnıñ anayasa ve vatandaşlıq aqlarına zarar ola bileceginden» sebep lâğu etmege çağıralar.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Yuriy Osmanov 1993 noyabr 6 künü Aqmescitte öldürilgen
Yuriy Bekir oğlu Osmanov (1941 – 1993) – belli Qırımtatar Milliy Areketi iştirakçisi, siyasetçi ve alim.
Yuri (Yusuf) Osmanov, 1941 senesinde Qırımnıñ Büyük Qaralez köyünde (şimdi Bağçasaray rayonı) doğdı. Babası Bekir Osman 1911 senesi Büyük Özenbaşta doğğan edi. Anası Mariya Luşinskaya Ziraat Müendisi edi. Babası II Cian Cenkinde partizan areketine qoşulıp dağğa çıqtı. 1944-te Özbekistanğa sürgünge yiberildi. Yuriy Osmanov anasınen beraber 1941 s. oktâbr ayında Azerbaycanğa köçken edi. Babası olarnen Ferğanada tapıştı. 1948-de mektepke kirip 1958-de onı bitirdi. Babası qırımtatar miliy areketiniñ faal iştirakçisi edi. Özü de 1956-da milliy areketke qoşuldı. 1965-de Moskva Yüksek Tehnik Oquv Yurtunı, daa soñra Serpuhov Energetik ve Fizik İnstitutını bitirdi. Çalışmaları neticesinde professor oldı. İlk sefer 1968-de Moskvada tutuqlandı, 1970-ge qadar apiste qaldı. Daa soñra 4 arqadaşınen beraber Özbekistanda makeme etilip Buhara yanındaki Qızılçöl apisanesine yiberildi. 1972-de azat olğan soñ Azerbaycanda Sumgait cam fabrikasında müendis olıp çalıştı. Ferğana vadiysiniñ suvlama leyhasında vazife yaptı. 1982-de yañıdan tutuqlanıp, Yaqutistanda temerküz lagerine yiberildi. Makümiyetniñ bitmesine üç kün qalğanda, hususiy maküm statusında Blagoveşçenskte (Rusiyeniñ Amur vilâyeti) apis etildi. 1987-de aqıl hastanesine yiberildi. Bu sebepnen sürgündeki qırımtatar halqı büyük kütleviy numayışlar yapqan içün aynı sene içinde azat etildi. 1989-da qırımtatar milliy areketi adına bir muracaat vesiqası azırlap Şuralar Birliginiñ Yuqarı Şurasına (yani parlamentine) yiberdi. Bu vesiqada qırımtatar halqınıñ aqları keri berilmesi ve bütün sürgün etilgen halqlar aqqında beyanname bar edi. 1990-da Qırımtatarlar Vatanğa Qaytuv Komitetiniñ reisi oldı. 1991-de bütün oğraşlarğa rağmen maruz qalınğan qattı politikalarnıñ deñişmemesi, vatanğa qaytuvğa musaade etilmemesi ve aqlarnıñ keri berilmemesi sebebinden, o künge qadar alğan bütün unvanlarını taşladı. 1993 senesinde Tavriya Ekologiya Universitetiniñ Şarqiyat bölügi müdiri oldı. Apayı Ayşe fizik ocalığı yapa. Soñ olaraq Milliy Adalet Fırqası teşebbüsi bar edi. 1993 s. noyabr 6 künü Aqmescitte daa tam añlaşılamağan bir sebepten öldürilgen.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Türkiye Cumhuriyeti prezidenti Recep Tayyip Erdoğan ile kerçekleştirgen telefon subetinde Rusiye tutqan Ukraina vatandaşları, hususan qırımtatarlarnı azat etüv meselesinde iş devam etmeli, dep ayttı.
Ukraina prezidenti ofisiniñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, cedvelde cemaat jurnalisti, Aqmescitteki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Ruslan Suleymanov bar.
«Yañı cedvelimiz bar, anda Rusiye qanunsız tutqan 20-den çoq qırımtatarı mevcut. Olarnıñ arasında Qırımda vefat etken üç yaşında oğlançıqnıñ babası Ruslan Suleymanov da bar», – dep bildire Volodımır Zelenskıynıñ matbuat hızmeti.
Cedvel ve anda olğan diger qırımtatarlar aqqında Ukraina prezidentiniñ ofisi tafsilâtlı malümat bermey.
Üç yaşında Musa Suleymanov iyülniñ 24-nde aqşam ğayıp oldı. Qırımnıñ bütün köşelerinden onı qıdırmaq içün bir qaç biñ insan keldi. İyülniñ 26-nda Qırımdaki Rusiye Fevqulâde vaziyetler idaresi bildirdi ki, balanıñ cesedi çuqurda tapıldı. Onı iyülniñ 27-nde defin etkenler.
Bundan evel Qırım ve Aqyardaki Rusiye Tahqiqat komitetiniñ idaresi oğlançıqnıñ coyuluvınen bağlı cinaiy dava açtı, Qırımnıñ Rusiye prokuraturası ise Rusiye Ceza kodeksiniñ 105-inci maddesiniñ 2-nci qısmındaki «v» noqtasına istinaden – küçük balanıñ öldürilüvi – cinaiy dava açtı.
Ruslan Suleymanov 2019 senesi mart ayında tutulıp, o vaqıttan berli SİZOda buluna. FSB onı Rusiyede ve işğali altındaki Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkeninde qabaatlay.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırım ve terrorizmge qarşı tedbirler alanından mecburen köçip kelgenlerniñ sayısı 1 million 24 biñ adamnı teşkil etti. Böyle raqamlar fevral 12-de Ükümet evinde memleket içinde köçip kelgenlerniñ qoruma meseleleri boyunca toplaşuvda aydınlatıldı.
Baş nazir muavini Vâçeslav Kirilenkonıñ matbuat hızmeti bildire ki, toplaşuvda «köçip kelgenlerge qoltutuv ve olarnıñ aq-uquqlarını temin etüv ükümetniñ ayrı nezareti altında olğanı» qayd etildi.
«Memleket içinde köçip kelgenlerniñ sayısı artmaqta. Bizim vazifemiz – bu adamlarğa maddiy ve turmuş meselelerni al etmege yardım etmektir», – dep qayd etti Vâçeslav Kirilenko.
Matbuat hızmeti qayd etti ki, Regional inkişaf, qurucılıq ve mesken-kommunal hocalıq nazirligi köçip kelgenlerniñ yaşaması içün mesken olaraq qullanıla bilecek inşaatlar cedvelini azırlay.


text:
Qırımnıñ Seyitler rayonındaki Seyitler qasabasında Rusiye politsiya hadimi faalge qırımtatar sürgünliginiñ yıllığına bağışlanğan tedbirler vaqtında milliy bayraqnıñ qullanuvını yasaqlamağa tırıştı.
Adını aytmağan faalniñ Facebookta aydınlatqan videosına köre, o, semetdeşlerinen beraber sürgünlik yıllığına bağışlanğan aktsiyağa ketkende qolunda qırımtatar bayrağı ve matem şeritini tuta edi. Olarnı politsiya hadimi toqtatıp, bayraqnı saqlamalarını talap etti. O, «Seyitler rayonınıñ memuriyet qararına esaslanğan» eken.
Seyitler rayonı memuriyetiniñ resmiy saytında qırımtatar halqı sürgünliginiñ yıllığına bağışlanğan tedbirlerde bayraqlarnı qullanuv yasağı aqqında bir şey aytılmay.
Seyitler rayonı memuriyetiniñ yolbaşçısı Sergey Grişko Qırım.Aqiqatqa izaat berip, qırımtatar milliy bayraqlarınıñ qullanuv yasağı bar olğanını inkâr etti.
«Men böyle meselelerni telefonda muzakere etmeyim. Böyle avaleler (mayısnıñ 18-nde qırımtatar milliy bayraqlarını qullanuv yasağı – QA) olmadı», – dedi Grişko.
Mayısnıñ 18-de Ukraina ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlaylar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Şu künü qırımtatarlar halqınıñ Qırımdan sürgün etilüviniñ qurbanları hatırasına çeşit añma tedbirleri keçirile.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayıs 18 künü Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonında baarniñ qırımtatar Navrez-bayramı yapıldı, dep haber ete martnın 21-nde Qırım.Aqiqatnıñ muhbiri.
Rıkovo köyünde 125 iştirakçi çıqış yapqan bayram kontserti ötkerildi. Olarnıñ arasında 11-ri aveskâr em de qırımtatar ve ukrain halq ansamblleri ve yırcılardır. Bayramnı akimiyet temsilcileri ve Hersondan kelgen musafirler ziyaret etti.
Yerli memuriyetniñ malümatına köre, mektep ve bala terbiye müessiselerinde sergiler açılıp, bala bağçalarınıñ qırımtatar gruppaları ile mekteplerde de açıq ders şeklinde bayram tedbirleri keçirilmesi planlaştırılğan edi.
«Bizler özümizniñ qırımtatar tarihı ve medeniyetimizni saqlamaq içün er şey yapamız. Ancaq ileride böyle tedbirlerni daa da büyük etip vilâyet seviyesinde keçirip, yerli ealige qırımtatar medeniyeti aqqında ikâye etip bermek ister, umumiy bayram keçirmege davet etmek ister edik. Bizim region bu meselede ilâve devlet yardımı, qırımtatarlar içün medeniyet programmalarına maddiy yardım berilmesine muhtac», – dep qayd etti Geniçesk rayon devlet memuriyeti reisiniñ muavini, Qırımtatar halqı Milliy Meclisiniñ azası Gülnara Bekirova.
Onıñ sözlerine köre, 2016 senesi Herson vilâyetiniñ Geniçesk rayonında meblâğnıñ bir qısmı zamanında sürgün etilip, Ukrainada yaşamaq içün avdet etken qırımtatarlar ve başqa millet vekillerini yerleştirmek, ukrain cemiyeti integratsiya yapmaq boyunca devlet programmasına binaen taqsimlengen. 2017 senesi Geniçesk rayonına para yollanılmadı, amma 2018 senesi programması boyunca yerli memuriyet, Herson regional Meclisinen uyğunlaştırıp, 2017 senesi Nazirler Şurasına teslim etken edi. Şimdi finansirlenmesini bekleymiz.
Yerli Meclislerniñ malümatına köre, Herson vilâyetinde 10 biñge yaqın qırımtatar yaşay ve olarnıñ toplu yerleşken yerleri Geniçesk rayonı etrafındadır.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep ilân etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko münasip qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey.