text:
Qırım Tarihı
Qadimiy zaman
Qırım dağlarınen yalı boyunıñ eñ qadimiy ealisi – tavrlar. 60-tan ziyade abide tapıldı. Tavrlar Avropa (tar yüzlü) ırqına mensüpler. Milâttan evel III asırda faal sürette skitlernen qarışmağa başladılar ve milâttan soñ I asırda tavroskitler olaraq belli oldılar.
M.E. (milâttan evel) XII – VIII asırlar. Qırımda kimmerler, köçebe-ayvanasravcılar yaşağan edi. Qırımda eki kimmer abidesi açıldı: Mambet Eli köyünde (Aqmescit ve Saq şeerleri arasında) ve Qırq İşün köyünde (Canköy şeerinden biraz şimalde).
M.E. VII asır. Skitlerniñ yaqın kelüvi neticesinde kimmerlerniñ büyük bir qısımı Anadoluğa çekileler.
M.E. VII – IV asırlar. Yarımada çöllerinde avropalaşqan skitlerniñ köçebe ömür keçirgen devri.
M.E. 480 senesi. Qadimiy yunanlar Anadoludaki Milet şeerinden Keriç ve Taman yarımadasına köçeler ve Bosporos Devletiniñ esasçısı olalar (paytahtı – Pantikapeyon şeeri).
M.E. 422 – 421 seneleri. Qara deñiz cenübiy yalısındaki Herakleya şeerinden kelgen yunanlar Qırımnıñ cenübiy qısımında Hersonesos şeerine esas qoydılar. Qırımnıñ ealisi – yunanlar, tavrlar, skitler – ziraatçılıq ve bereketlik ilahisi Artemiske sığınalar.
M.E. III—II asırlar — Skit memleketiniñ Özü özeni boylarından Qırımğa avuştı. Neapolis şeerinde skit devleti öz paytahtınen peyda ola.
M.E. II asır — Skilurnen onıñ oğlu Palak yolbaşçılığı altında skitler deñiz limanları oğrunda yunan şeerlerinen cenkleşip başlaylar. Yunanlarnıñ tarafdarı Pontos devletiniñ ükümdarı VI Mitridat Eupator Qırımğa Diofant yolbaşçılığı altında ordular yolladı. Diofant ordusı skit memleketini tar-mar etip yunan şeerlerini Pontos terkibine kirsetti.
M.E. II – I asırlar. Skitler qabilesine yaqın olğan sarmatlar Qırımğa kireler. Cismaniy ceetten avropalaşqan, tomalaqbaşlı. Qırımnıñ cenübiy-ğarbiy topraqlarına yerleşeler. Skitlernen assimilâtsiyağa oğraylar.
M.E. 63 senesi — Pontos Roma İmperiyası tarafından feth etildi, Qırım şeerleri romalılarnıñ nezareti altına keçeler. Romalılar Haraks (Ay Todor burnuda) ve Hersonesos şeerlerine yerleşeler.
M.S. (milâttan soñ) II asırnıñ ekinci yarımı — Bosporos devleti soñki qalğan Qırım skitlerinen küreşe. Skitler mağlübiyetke oğradılar ve yerleri Bosporos, Roma ve sarmatlar arasında bölündi.
M.S. III asırnıñ ortası — Gotlar istilâsı. Olar romalılarnen sarmatlarnıñ bütün müstemlekelerini (Hersonesostan başqa) basıp alıp Bosporos devletini öz nezareti altına qoyalar. Romalılar Haraks ve Hersonesosnı taşlaylar ve tamamıyle yarımadadan keteler.
Erte Orta asırlar
IV asırnıñ soñu – V asırnıñ başı. Yarımadağa hunnular ve olarnen beraber alanlar kirip keleler. Olar got devletini ve Bosporos Devletini tamamıyle yoq ettiler. Soñ hunnular Qırımdan şimaliy yalıboyuna keteler.
527-533 seneleri Keriç yarımadasındaki hunnularnıñ bir qısımı hristian dinine döndiler.
IV—V asırlar — Roma (Bizans) İmperiyasınıñ Qırımnıñ dağlı rayonlarında iqtidarı yavaş-yavaş tiklenip başladı. Hunnular istilâsından soñ sağ qalğan gotlar Bizans iqtidarını qabul ettiler.
VI asırnıñ soñu – Türkiy Qağanatnıñ orduları şarqiy Qırımğa kirip vaqtınca Bosporosnı basıp aldılar.
VI asırnıñ soñu – VII asırnıñ birinci yarısı. Şarqiy Qırım bulğar qabileleriniñ birligine kire.
VII asırnıñ soñunda hazarlar deyerlik bütün Qırımnı zapt eteler, faqat Hersonesos Bizans iqtidarınıñ altında qaldı.
IX asırnıñ soñu. Peçenegler Hazar Qağanatını darma-dağın ettiler, Qırımğa kirdiler ve Hersonesosqa ketken kervan yolunı nezaretke aldılar.
XI asırnıñ birinci yarısı XII asırnıñ soñu. Qıpçaqlar çöl tarafnı, Qırımnıñ cenübiy yalı boyunı ve Rus Tmutarakan knâzlığınıñ meydanını elde ettiler.
XIII asır – Bizansnıñ iqtidarı zayıflaştı. Müstemlekeleriniñ bir qısmı cenevizlerge keçe, bir qısmı mustaqil Gotiya prinsligi (ya da Teodoro prinsligi) olıp ayrıldı.
1222 senesi Selcükler Sudaq şeerinde yerleşmege tırıştılar. Cenevizlerniñ qalesinde türkler qurğan cami qaldı.
1239 senesi Qırımnı Batu hannıñ moğol ordusı feth etti. Qırımnıñ çölü Altın Ordunıñ bir qısmı olıp qaldı.
1255-1260 seneleri Altın Ordunıñ hanı Berke Qırımnı Oreng Timurğa berdi.
XIII asırnıñ 60-ncı seneleri. Solhat şeerinde (şimdiki Eski Qırım) Buharadan çıqqanlar tarafından cami qurulğan.
1289 senesi Solhat şeerinde qıpçaqlardan çıqqan doğma qırımlı Mısır sultanı Malik Beybarsnıñ parasına cami quruldı.
1290 senesi Noğay Altın Ordunıñ tümen başı Qırımğa akim oldı.
1294-1295 seneleri Solhat şeerinde latin-fars-qıpçaq luğatı “Kodeks Kumanikus” tertip etildi.
1314 senesi Solhat şeerinde Özbek hannıñ camisi quruldı.
1357-1359 seneleri Qırım emir Mamayğa ait edi.
XIV – XV asırnıñ ortası – Cenevizler Teodoro prinsliginen Qırımnıñ yalı boyu oğrunda cenkleşeler.
1365 senesi Cenevizler Sudaq şeerini basıp aldılar ve Altın Ordunıñ hanı Canibekten oña ait 18 köyni – Qoz, Taraq Taş, Voron, Arpat, Üsküt, Beşevli, El Buzlu ve başqalarını satın aldı.
1395 senesi Altın Ordunıñ tümen başı Taş Timur (I Hacı Geraynıñ dedesi) asabalığı Yurt – Qırımnı qaytarıp aldı.
Qırım Hanlığı
1428 senesi I Hacı Geray Litvaniya ulu prinsi Vitautasnıñ qol tutuvınen Qırımğa dava etti, lâkin mağlübiyetke oğrap, Litvaniyağa qayttı.
1433 senesi, iyün 22. Hacı Geray 5 biñ atlı askernen Solhat şeeriniñ civarında cenevizlerniñ 6 biñ askerini tar-mar etti.
1434 senesi Toqtamışnıñ torunı Seyid-Ahmed Hacı Geraynı Qırımdan quvdı.
1441 senesi Mustaqil Qırım Hanlığı meydanğa keldi.
1452 senesi Hacı Geray Altın Ordunıñ hanı Ulu Muhammedni yeñdi ve onı Qırımdan quvdı.
1466 senesi Hacı Geray vefat etti.
1467, 1469-1475, 1478-1514 seneleri Hacı Geraynıñ oğlu I Meñli Geray idare etken vaqıtları.
1485 senesi I Meñli Geray Qazan hanı Ibraimniñ tul qarısı Nur Sultanğa evlene. Onıñnen beraber Qırımğa Manğıt ve Secevüt qabileleri kirip keldiler ve şimdiki Canköyden biraz ğarb taraftaki topraqlarğa yerleştiler.
1491 senesi Meñli Geray Ulu Ordunı Özü ve Don özenleriniñ aşasından 60 biñ asker yardımınen sıqıp çıqardı ve Qara Kermen (şimdiki Oçakiv) qalesini qurdı. 1502 senesi, iyün 28. I Meñli Geray Ulu Ordunıñ hanı Şeyh Ahmedni tar-mar etti. Hanlıqqa Turla, Özü ve Don, em de Taman yarımadası ve Qabarda tamam ile qoşuldı. Qırım Hanlığınıñ meydanğa kelüvi yekünlene.
1515 senesi I Meñli Geray öldi.
1515-1523 seneleri I Mehmed Geraynıñ idare etüv devri. Han Moskva knâzlığı siyasetiniñ ücüm etici hususiyetini köz ögüne alıp, yañı siyasiy strategiyanı işlep çıqardı.
1521 senesi I Mehmed Geray Moskva qoyğan Qazan hanı Şeyh Alini tahttan tüşürdi ve onıñ yerine ağası Sahib Geraynı teklif etti. Mehmed Geray ve Sahib Geraynıñ ordusı Moskvanı yaqtı.
1523 senesi I Mehmed Geray vefat ete. Hacı Tarhan ordusı Qırımğa bastırıp kire ve o Doroşenko reberligindeki Zaporog qazaqları yardımında qırımlılar quvup çıqarıla.
1532-1551 seneleri I Sahib Geraynıñ idare etüv devri. Şimaliy yalıboyundaki köçebe qabilelerni Qırımda oturıq olıp yaşamağa mecbur etti.
Moskva knâzlığınıñ Qazan ve Hacı Tarhanğa yapqan ücüm etüv siyasetine qoltutaraq Moskvağa bir qaç kere arbiy yürüş etti.
1551-1577 seneleri I Devlet Geray idare etüv devri. O idare etken devirde bir çoq noğaylar Don ve Özü arasındaki onıñ topraqlarında köçebe ömür keçirdiler. Faal arbiy-siyasiy areketler etti, em de Osmanlı Devletinden mustaqil sürette siyaset yürsetti.
1571-1572 seneleri. Qırım-Rus cenki. I Devlet Geray tarafından Moskva alındı ve yaqıldı. Netice, Moskva çarı IV İvan Livoniyanı ve Qırımnı basıp aluv planı bozuldı.
1607 senesi Qırım Hanlığı Moskva çarlığına qarşı Lehistannen birlik tüzdiler. 1607-1617 seneleri Qırımlar noğaylarnen beraber Rusiyege arbiy yürüşler yaptılar ve bunıñnen Moskvanıñ Lehistanğa yapqan sıqıntısını bayağı boşattılar.
1648 senesi Zaporog qazaqlarınıñ ordusı Toğay beyniñ 4 biñ qırımtatar ile qoltutuvı neticesinde Sarı Suv (ЖoBTi Boди) özeninde lehlerniñ üstünden ğalebe qazandı. III İslâm Geray Bogdan Hmelnıtskiynen 6 yıl devam etken birlik tüzdiler.
1657-1667 seneleri Rus-Leh cenki. Bu cenkte qırımtatarlarnıñ ordusı lehlerniñ tarafından olıp iştirak ete.
1681 senesi Rusiye, Osmanlı Devleti, Lehistan ve Qırım Hanlığı 20 yılğa Bağçasarayda barışıq muqavelesini imzaladılar.
1687 senesi Rusiye ve Lehistan arasındaki “Ebediy sulh” (BeчHый Mиp) aqqında şartlarına (1686 senesi) köre knâz Vasiliy Golitsın komandanlığı altında yüzbiñli Rusiye ordusı Qırımğa arbiy yürüş yapa. Qırımlar Rusiye arbiy kampaniyasına dayanılmaycaq şarait yarataraq, çölni yaqtılar. Getman Samoylovıçnıñ qazaqları ruslar tarafından olıp yürüşte iştirak etmeknen baş tarttılar. Golitsın Orğace yetip barmadı ve artqa qayttı.
1689 senesi knâz Golitsın komandanlığı altında rus ordusınıñ Qırımğa yapqan ekinci yürüşi. I Selim Geray rus arbiy kampaniyasını muvafaqiyetli diplomatik subetlernen bozdı.
1710 senesi II Devlet Geray (1699-1703, 1708-1713 seneleri) Şimal cenkinden soñ Osmanlı topraqlarına köçip yerleşken Zaporog qazaqlarınıñ getmanı Pılıp Orlik arasında Bağçasarayda birlik muqavelesi imzalandı. Qırım olarnıñ Ukraina mustaqilligi içün alıp barğan küreşine qoltutmağa söz berdi.
1736 senesi feldmarşal Kristof Minihniñ yolbaşçılığında 50 biñli rus ordusınıñ Qırımğa kirip kelgen vaqtı. Rus ordusı Kezlevni aldı, Bağçasaraynı, Aqmescitni yaqtı, yuqunçlı hastalıqnıñ keniş darqaluvı neticesinde yarımadanı taşlap qayttılar. II Fetih Geray (1736-1737 seneleri) Qırım hanı oldı ve cevap olaraq Rusiye qalelerine ücüm etti.
1771 senesi Qırım-Rusiye yaqınlaşmasınıñ tarafdarı II Sahib Geray Qırımnıñ yañı hanı (1771-1775 seneleri) – qalğa ise ağası Şahin Geray oldı, lâkin Qırımda knâz Vasiliy Dolgorukov komandanlığındaki rus ordusı saiplik yapa edi.
1772 senesi, noyabr 1. Devamlı sürette alıp barılğan subetlerden soñ, Rusiye çarı II Sahib Geray ve Qırım asılzadelerini Qarasuvbazarda Qırımnı Osmanlı Devletinden mustaqilligini ilân etken birlik muqavelesine imza qoymağa mecbur etti.
1771-1783 seneleri. Rusiye Qırımnı almaq içün azırlıq köre. Bunıñ içün qırımlı asılzadeler arasındaki özara añlaşılmamazlıqlardan faydalana ve Şahin Geray etrafında Rusiye tarafını tutqan gruppanı teşkil ete.
1774 senesi, iyül 21. Qırım hanlığını Osmanlı Devleti ve Rusiyeden mustaqil dep tanılğan Rus-Osmanlı Küçük Kaynarca muqavelesi imzalandı. Hanlıqnıñ toprağına Qırım yarımadası Berdi, Konskiye Vodı, Özü özenleri arasındaki Qara deñiz boyu çölleri, Bug ve Turla arasındaki (Qara Kermenden ğayrı) çöl, em de Qubandaki topraqlar, Taman yarımadası kirdiler. Keriç, Yeñi Qale ve Kinburun Rusiyege keçti.
1774 senesi, küz. Osmanlı orduları Qırımdan çıqalar, lâkin Rusiye Küçük Kaynarca muqavelesindeki şartlarnı becermey ve rus ordusı Or, Aqyar körfezini (Aleksandr Suvorovnen teşebbüsinen) basıp alalar.
1777-1778 seneleri. Rus basqıncıları ve han Şahin Gerayğa qarşı Qırımda isyan köterildi. İsyan bastırılğan vaqıtta Qarasuvbazarda 12 biñ adam elâk oldı ve 5 biñ adam esirge alındı.
1783 senesi, yanvar-fevral. Rusiye Qara deñiz flotu Aqyar (Sevastopol) körfezine toplandı ordusı ise Tamannı, Quban topraqlarını aldı ve yarımadağa kirdi. II Yekaterina Qırımnı Rusiyege qoşmaq içün resmiy rica etmege qandırmaq maqsadında beylernen subetler başlandı.
Rusiye İmperiyasınıñ terkibinde
1783 senesi, aprel 8-de II Yekaterina Qırım Hanlığınıñ mustaqilligini yoq etken ve qırımtatar halqını devletçiliginden marum etken “Qırım yarımadasını, Taman adasını ve bütün Quban taraflarnı Rusiye devletine almaq aqqında” manifest çıqardı.
1783 senesi, iyün. Knâz Potömkin qırımlı asılzadelerni Aqqaya dağına toplanmağa ve Rusiye İmperiyasına yemin etmege mecbur etti.
1784-1800 seneleri Rusiye asılzadelerni tamır halqnıñ büyük yerlerni basıp aldılar ve qırımtatarlarnı Qırımdan sıqıp çıqardılar, quvdılar. Arbiy areketler hastalıq ve topluqnen köçüvler neticesinde qırımtatarlarnıñ sayısı 150-170 biñ qaldı, 300 biñ adamğa eksildi.
1829-1836 seneleri Diniy ceetten sıquvlar: Mekkege acılıqqa baruvnı sıñırlamaq, aliy diniy vazifelerni tek Rusiye idaresiniñ razılığınen almaq mümkün edi. Müfti Seyit Celil efendiniñ, qadıasker Osman efendiniñ ve Tavriya gubernatorı em de içki işler veziriniñ emiri ile qırımlarnıñ elindeki olarnıñ aileviy (tarih) hronik yazıları ve eski kitaplar yaqıldı.
1783 senesi – XIX asırnıñ ortaları. Qırımğa müstemlekeciler alman, bulğar, ermeni, yunan ve başqa millet adamları teklif etildiler. Er bir qoranta 60 gektar topraq aldı ve 10-20 yılğa bergiden azat etildi. Qırımlarnıñ toplu sürette köçüvi devam ete.
1860-1900 seneleri. Qırımda hristianlarnıñ müstemlekesine çevirile: 247 724 rus, 31 590 alman, 8317 ermeni, 5840 bulğar yerleşti. 1897 senesi qırımlarnıñ sayısı 186 biñni teşkil etti. (bütün ealiniñ 36%), olardan 634000 desâtina eñ yahşı yer çekip alındı, neticede tamır halqnıñ 60% topraqsız qaldı.
1883-1918 seneleri. Bağçasarayda “Terciman” gazetası (temelcisi ve muarriri İsmail Gasprinskiy) neşir etildi. O Rusiye İmperiyasındaki türk-musulman halqlarınıñ yaşayışı ve vaziyeti aqqında müim haberler bergen menba oldı.
1905-1917 seneleri. Qarasuvbazarda “Vatan hadimi” gazetası neşir etile. Onıñ etrafında körümli cemaat erbapları Abdureşid Mediyev, Asan Sabri Ayvazov, Ali Bodaninskiy ve başqaları birleşeler.
İnqilâp ve Vatandaşlıq cenki
1917 senesi, mart 25. Qırımda Umumqırım musulmanlar qurultayı oldı. O Noman Çelebicihan yolbaşçılığında Qırım Musulmanlarınıñ Muvaqqat İcra Komitetini (BpeMeHHый KpыMcko-MycyлbMaHckий ИcпoлHиTeлbHый KoMиTeT, MycиcпoлkoM) saylandı.
1917 senesi, aprel. QMMİK “Yujnıye vedomosti” gazetasında onıñ soñki maqsadı – “milliy federatsiya esasında demokratik cumhuriyet qurumını” qurmaq olğanını bildirdi.
1917 senesi, yaz. Öz programmasınen QMMİKnen bir olğan Milliy Fırqa teşkil oluna.
1917 senesi, sentâbr 8-15. Kiyevde Qırım territorial muvaqqat cumhuriyeti aqqında aytqan halqlar qurultayı oldı. Qurultay çalışqan vaqıtta Amet Özenbaşlı ve Cafer Seydamet Ukrain Merkeziy Radanıñ yolbaşçılarınen, reisi Mıhaylo Gruşevskiy ile körüştiler. Olar qırımtatar halqınıñ öz-özüni millet olaraq belgilevde er taraflama yardım bereceklerini bildirdiler.
1917 senesi, oktâbr 1-2. Musulman icra komiteti, Qurultay çağıruv aqqındaki qarar qabul etken, qırımtatar teşkilâtları vekilleriniñ qurultayını keçirdi.
1917 senesi, noyabr 26. Bağçasaraydaki Hansarayda qırımlarnıñ birinci Qurultayı açıldı ve Qırım Halq Cumhuriyetini ilân etti. Qurultay “Qırımtatar esas qanunları”nı halqqa bildirdi. Milliy bayraq tasdıqlandı ve Direktoriya – akimiyet tasdiqlandı, Noman Çelebicihan onıñ reisi oldı.
1918 senesi, yanvar. Aqyar arbiy-inqilâp komitetiniñ silâlanğan bolşevikler otrâdı halq vekilleri şurasınıñ birlikteki arbiy teşkilâtını ve Birinci qırım Qurultayını darma-dağın ettiler. Terror ve kütleviy qatilni keniş darqatar ekenler, Qırımda öz diktaturalarını tiklediler.
1918 senesi, fevral 23. Qattı cezalardan soñ bolşevikler Noman Çelebicihannı Aqyar apishanesine attılar.
1918 senesi, mart. Bolşevikler öz ükümetlerini şekillendirdiler – Merkeziy İcra Komiteti (ЦИK), mart 10-da Tavrida Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetini ilân ettiler.
1918 senesi, aprel. Qırımğa alman basqıncılırınıñ ordusı kirdi. Aprel 21-de Qırımda terror yapqanları içün, qırımlarınıñ partizan otrâdları Aluşta civarında bolşevikler ükümetiniñ azalarını attılar. Cevap olaraq, bolşevikler Qara deñiz flotınıñ gemileri artına saqlanıp, cenübiy yalıdaki qırım köylerini darma-dağın ettiler.
1919 senesi, fevral 23. Qırım ükümetiniñ emirinen Milliy Fırqanıñ faalleri apiske alındılar. “Millet” gazetasınıñ muarriyeti yoq etildi. “Milletçi” dep şübelenilgen qırımlarnı kütleviy sürette tintüv yaptılar, qapadılar, makemege çekmezden attılar.
1918-1920 seneleri. Biri digerini deñiştirip turğan qırım “ükümetleriniñ” zorbalığından qurtulmaq maqsadında qırımlar dağlarda “yeşiller” (partizanlar) otrâdlarını teşkil ettiler. Olarnıñ sayısı 10000 adamğa yaqın edi.
Qırım MŞSC
1921 senesi, oktâbr 18. Umumrusiye Merkeziy İcra Komitetiniñ (BЦИK) ve Halq Komissarlar Şurasınıñ (CoBHapkoM) Dekretine Vladimir Lenin qoyğan imzasınen Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti (QMŞSC) meydanğa ketirildi.
1921-1923 seneleri. Qırımda 400 biñ adamnı öz içine alğan açlıq oldı. 1922 seneniñ avgust ayına qadar 100 biñ adam öldi, olardan 76 biñi qırımlar edi.
1924-1939 seneleri. Sovet ükümetiniñ emirine binaen Qırım Rusiyeden, Ukrainadan, Belarustan ketirilgen adamlarnen faal toldurıldı. Endi qırımlarnıñ sayısı Qırımdaki bütün ealiniñ 20 fayızı teşkil etti.
1928 senesi Qırım Merkeziy İcra Komitetniñ reisi Veli İbraimovnı, Deren-Ayırlını, Bekir Ümerovnı ve bir çoq diger cemaat erbaplarını, intelligentsiya vekillerini, Musulman İcra Komitetiniñ sabıq azalarını, Milliy Fırqa azalarını I Qurultaynıñ delegatlarını apiske aldılar. Olarnıñ bayağı qısımı (şu cümleden Veli İbraimov) atıldı, qalğan qısımını Şimaldeki ve Sibirdeki lagerlerge yolladılar.
1937-1938 seneleri. Qırım intelligentsiyanıñ közge körüngen vekilleri repressiyağa oğratıldı. Repressiyağa oğratılğan qırımlarnıñ umumiy sayısı Sovet akimiyeti devirinde 53 biñge yaqın oldı.
1941-1945 seneleri. Qırımtatarlar II Cian cenkinde iştirak ettiler. Qızıl Orduğa 40000 qırımtatar çağırıldı. 600-ge yaqın qırımtatar partizan otrâdlarında bulundılar. 1942 seneniñ dekabr ayında almanlar yerli halq partizanlarğa yardım etkeni içün 80-den dağdaki qırım köylerni yaqtılar. On biñlernen adamlarnı Almaniyağa aydap kettiler.
Sekiz qırımtatar Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanını aldı, olardan Amethan Sultan eki defa qaraman oldı.
Sürgünlik ve sürgünlikten soñ devri
1944 senesi, mayıs 11. İosif Stalin Devlet Mudafaa Komiteti (ГKO) №5859 “Qırımtatarlar aqqında” gizli qararnı imzaladı. Qararda qırımlarnı Qırımdan Özbekistanğa köçürmek közde tutula edi. Qoşma olaraq 1944 senesi mayıs 21-de imzalanğan qararınen qırımlarnı Rusiyeniñ bir qaç vilâyetine sürgün etmek közde tutuldı.
1944 senesi, mayıs 18. Sürgünlik künü. Saba erte qırımlarnı mecburiy alda köçirüv mahsus operatsiyası başlandı ve mayıs 20-de saat 16-da yekünlendi. İçki İşler Halq Komissarlığınıñ malümatlarına köre 191 014 qırımlar sürgün etildi, kommunistik fırqa menbalarına köre – 194 111 adam sürgünlikke oğratıldı. Cenkten soñ sürgün olunğanlarğa cenkten qaytqanlar (10 biñge yaqın) ve diger cumhuriyetlerde yaşağan qırımlar yollanıldı. Qırımtatar milliy areketiniñ malümatına köre 238 500 adam sürgün etildi.
1944 senesi, dekabr 14. RŞFSC Yuqarı Şurası “Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki rayon ve rayon merkezleriniñ adlarını deñiştirüv” qararı qabul etildi. Bu ve başqa qararlar qırımlar medeniyetini ve tarihını yoq etmek içün çıqarılğan edi.
1946 senesi, iyün 26. ŞSCB Yuqarı Şurasınıñ “Çeçen-İnguş MŞSCni yoq etmek ve Qırım MŞSCni Qırım vilâyetine çevirmek” aqqında qanunı derc etildi.
1952 senesi, mayıs 25. Qırım tarihı meselesinden ŞSCB İlimler Akademiyası tarih ve felsefe bölüginiñ birleşken sessiyası olıp keçti. Onıñ qararları sovet istoriografiyasında qırım halqınıñ tarihını ve medeniyetini yañlış yazmağa yol berdi.
1954 senesi, fevral 19. “Qırım vilâyetini RŞFSC terkibinden alıp Ukrain ŞSCne bermek” aqqında ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ qararı qabul etildi.
1954-1956 seneleri. Qırımtatar miliy areketi meydanğa keldi. Maqsadı – qırımlarnı Vatanı Qırımğa qaytaruv ve Qırım Muhtar Cumhuriyetini ğayrıdan qurmaq, em de siyasiy ve milliy aq-uquqlarını tiklemek.
Avdetinden bugünge qadar
1989-1992 seneleri. Qırımlarnıñ Qırımğa köçüvi kütleviy tüs ala. Yerli akimiyetniñ evlerni satmağa ruhset bermemek, alınğan evlerge yazmamaq, şahsiy ev qurmaq içün topraq bermemek kibi qarşılıqlarğa 1944 senesi qanunsız alda çekip alınğan topraqlarnı öz-özüne qaytaruv usulınen damartılar aldılar ve qısqa müddette 300 yañı qasaba qurdılar.
1990 senesi, sentâbr 23. Aqmescitte Qırımlarnıñ milliy qurultayı azırlanuv teşkiliy komitetiniñ tesis etici toplaşuvı oldı.
1990 senesi, oktâbr. Qırım vilâyet icra komiteti yanında repatriantlarnıñ içtimaiy-iqtisadiy, yerleşüv meselelerinen oğraşacaq sürgünge oğratılğan halqlarnıñ işleri komitet teşkil etildi.
1990 senesi, oktâbr – 1991 senesi, mayıs. Qırımlarnıñ yaşağan yerlerinde: Qırımda, Ukrainada, Özbekistanda, Orta Asiyanıñ diger cumhuriyetlerinde, Krasnodar ülkesinde ve Rusiyeniñ qalğan regionlarında teşkilâtlandırılğan Qurultayğa 255 delegatnıñ saylanuvı. Qırım akimiyeti Qurultayğa azırlıqnıñ birinci kününden muqaytlıqnen baqtı ve duşmanlarca munasebet bildirdi.
1991 senesi, iyün 26-30. Aqmescit şeerinde II Qırımtatar Milliy Qurultayı oldı. Qırımlarnıñ milliy suvereniteti qabul etilgen deklaratsiyada qabul etilgeni kibi “Dünya birleşmeleri qabul etken halqara aq-uquqlar aktında qayd etilgen kibi, Qırım qırımlarnıñ milliy toprağı şunıñ içün tek o öz taqdirini özü belgilemek uquqına saiptir”. Qurultay Meclisni – qırımlarnıñ aliy, muhtar uquqlı, vekâletli teşkilâtını şekillendirdi. Milliy gimni ve bayraqnı tasdıqladı, bir sıra müim vesiqalarnı qabul etti. Meclisniñ reisi olaraq Mustafa Cemilev saylandı.
1992 senesi, mart 16-29. ŞSCB yıqılğan soñ vatanına qaytmaqta olğan qırımlarnıñ problemalarına diqqat ayırtırmaq maqsadında Qırımtatar Milliy Areketi Teşkilâtı (OKHД) teşebbüsi ve Meclisniñ qoltutuvınen “Kiyev – 92” aktsiyası oldı. Ukraina Yuqarı Radası binasınıñ qarşısında qırımlar çadırlar şeerçigi qurdılar, piket yaptılar, ukrain cemaatçılığınen mitingler yapıldı. Şu künleri qırımtatarlarnıñ vaziyeti Ukraina Yuqarı Radasında baqıldı ve Ukraina Nazirler Kabineti qaytmaqta olğan qırımlarına maliyeviy yardım ayırmaq qararını qabul etti.
1992 senesi Qırımğa 160 biñge yaqın qırımlı qayttı.
1993 senesi, iyül 27-31. Aqmescitteki qırım halqınıñ II Qurultayınıñ nevbetteki sessiyası oldı. Qurultayda qırımlarnıñ avdeti ve yerleşüvi, Qırımdaki cemaat-siyasiy vaziyet muzakere olundı. Latin urufatı esasında yañı qırımtatar elifbesi qabul etildi, Meclisniñ esas yönelişleri belgilendi. Delegatlar Meclis azalarını deñiştirdiler, Qurultay Teftiş komissiyasınıñ erkânını ğayrıdan sayladılar, Mustafa Cemilevni Meclis reisi uquqında qaldırdılar.
1993 senesi, sentâbr 1. Büyük Onlar qasabasında birinci milliy mektep açıldı.
1993 senesi, sentâbr 28 – oktâbr 2. Qırımda qırımlarnıñ kütleviy aktsiyası keçirildi. Sebebi olacaq parlament saylavlarında olarnıñ menfaatına qarşı ketkenleri ve saylavlar aqqında qanunğa Meclis teklif etken ve Qırım Yuqarı Şurasına yollağan qırımları içün kvotalı yerler ayırmaq talaplarına qulaq asılmağanı mecbur etti.
1993 s., noyabr 27-29. Aqmescitte qırımlarnıñ II Qurultayınıñ (nevbetten tış) üçünci sessiyası oldı. 1994 senesi Yuqarı Şurağa ve Qırım Prezidentine ötkerilecek saylavlar muzakere etildi. Qurultay berilgen kvotalarnıñ sayısı az olğanını boynuna aldı ve bunıñnen beraber qırımlarnıñ parlament saylavlarında iştirakını maqsatqa uyğun dep tanıdı ve deputatlıqqa kandidatlarnıñ cedvelini tasdiqladı.
1994 s., 27-mart. Qırımlar çoqluqnı teşkil etken milliy okruglarda Qırım Yuqarı Şurasına saylavlar otkerildi. Saylavlarda 102379 qırımlı iştirak etti. Qurultay tizgen cedvel içün saylavda iştirak etken vatandaşlarımıznıñ 89,3% qoltuttı. Şu sebepten yañı parlamentte Qurultaynıñ 14 vekili deputatlıq yerlerni aldı. 1994 s., mayıs 18. Qırım halqı sürgünlikniñ 50-yıllığını qayd etti. Qırımnıñ bütün şeer ve köylerinde matem mitingler otkerildi. Aqmescit, Canköy, Bağçasaray, Süyren, Çoyunçı demiryol binalarında memorial tahtalar yerleştirildi. Aqmescit şeeriniñ merkeziy meydanında 25-biñlik miting oldı.
1994 s., dekabr. Qırımğa 200000-den ziyade qırımlı avdet oldı. 1995 s., noyabr 18. Aqmescitte Qırım musulmanlarınıñ I Qurultayı oldı. 1997 s., yanvar 1. Qırımğa 262000 qırımlı qayttı. Şeerlerge 58100 adam (22,7%) yerleşti, qalğanları köylerge yerleştiler. İşsizlerniñ sayısı 60%, şahsiy evleri olmağanlar 43% teşkil ettiler. 22 biñge yaqın qoranta qurıp bitirilmegen evlerde, şaraitleri: suv ağları, elektrik yarıqları, telefon, yolları olmağan, ya da tolusınen olmağan qasabalarda yaşadılar.
1997-1999 s.s. ŞSCBniñ çeşit regionlarından Qırımğa qaytqan qırımlar kütleviy sürette Ukraina vatandaşlığını qabul ettiler. Meclis tarafından başlanğan bu kampaniyağa Qaçaqlar işleri BMT Aliy komissiyasınıñ idaresi, Ukraina devleti qoltuttı. Bu kampaniyada 100000 qırımtatar Ukraina vatandaşlığını qabul etti. Olardan 9 biñi Özbekistanda yaşağan ve yaqın künlerde Vatanğa qaytmağa azırlanğanlar edi.
1998 s., mart. Ukrainanıñ Yuqarı Radasına ötkerilgen saylavlarğa ilk kere eki qırımlı: Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov deputat oldı. Diskriminatsiya şartı, kvotalar sistemini lâğu etüv ve bayağı qırımlarda Ukraina vatandaşlığınıñ olmağanı olarğa Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radasına öz vekillerini saylamağa imkân bermedi.
1999 s., mayıs 18. Tamır halqnıñ aq-uquqları olmağan vaziyetke qarşı Qırımnıñ çeşit regionlarından kelgen 8 kolonnanıñ eki aftalıq yürüşiniñ yeküni olaraq Aqmescitniñ merkeziy meydanında qırımlarnıñ 50-biñli matem mitingi otkerildi. Ukraina Prezidentiniñ qararına binaen Prezidentniñ yanında mesleatçı teşkilâtı statusına saip olğan, qırım halqınıñ vekaletli şurası teşkilâtlandırıldı. Şurağa meclisniñ terkibi tolusınen kirdi.
2001 s., noyabr 9-11. Aqmescit şeerinde qırım halqı IV Qurultayınıñ birinci sessiyası oldı. Sessiyada 250 vekil saylandı. Olardan 200 majoritar, 50 proportsional (saylav blokları ve cemaat teşkilâtları) printsipler esasında saylandı. Meclis reisi olaraq kene Mustafa Cemilev saylandı. Qurultay Meclisniñ 32 azasına, Teftiş komissiyasınıñ erkânını sayladı.
Menbalar
Refat Qurtiev, Elvedin Çubarov “Oчepkи иcTopии и kyлbTypы kpыMckиx TaTap” kitabından (Bizim Qırım teşkilâtınıñ saytında alınğan)


c: text/html

text:
Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń qararı
Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń 2022-jıl 14-fevraldaǵı «Awıl xojalıǵına ajıratılmaǵan jer uchastkaların menshiklestiriw haqqında»gi Ózbekstan Respublikası Nızamın ámelge asırıw ilajları haqqında»ǵı PQ-71-sanlı qararı menen tastıyıqlanǵan isbilermenlik hám qala qurılsı jumısın ámelge asırıw ushın jer uchastkaların múlk huqıqı hám ijara huqıqı tiykarında elektron onlayn-aukcion arqalı beriw tártibi haqqındaǵı Rejeniǹ 25-bánti talapların orınlaw maqsetinde, sonday-aq, «Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi haqqında»ǵı Nızamınıń 25-statyasına tiykarlanıp Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi qarar etedi:
- Mámleketlik salıq basqarması tárepinen usınıs etilgen Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Nókis qalası hám rayonlarında 2022-jıl ushın isbilermenlik hám qala qurılsı jumısın ámelge asırıw maqsetinde awıl xojalıǵına ajıratılmaǵan bos turǵan jer uchastkaların elektron onlayn-auktsion sawdaları arqalı ijara huqıqı menen beriwdiń
eń kem muǵdarları qosımshaǵa muwapıq tastıyıqlansın.
- Nókis qalası hám rayonlar hákimleri Qurılıs ministrligi, Kadastr agentliginiń Qaraqalpaqstan Respublikası basqarması, Mámleketlik kadastrlar palatasınıǹ Qaraqalpaqstan Respublikası basqarması hám tiyisli ministrlik, mákemeler menen birgelikte belgilengen tártipte yuridikalıq hám fizikalıq shaxslarǵa isbilermenlik hám qala qurılsı jumısın ámelge asırıw ushın jer uchastkalardı ijara huqıqı menen beriw maqsetinde ekektron aukcion sawdalarına shıǵarılıwın támiyinlesin.
Onda, aymaqlarda jer uchastkalardı ijara huqıqı menen beriwdiń eń kem muǵdarların belgilewde jer salıǵınıń jıllıq muǵdarı, jer uchastkasın tańlaw materialların tayarlaw jumıslarınıń bahası hám jer uchastkasına bolǵan huqıqlardı mámleketlik dizimnen ótkeriwge tiyisli qárejetler, jer uchastkasınıń jaylasqan ornı, injenerlik-kommunikaciya tarmaqlarına jalǵanǵanlıǵın inabatqa alsın.
- Nókis qalası hám rayonlar hákimleri:
elektron aukcion sawdalarında satılǵan jer uchastkalarınan maqsetli hám nátiyjeli paydalanıwınıń turaqlı monitorińgin alıp barsin hám maqsetsiz paydalanıw jaǵdayları anıqlanǵan jaǵdayda jer uchastkasın hákimlik rezervıne alıw ilajların kóriw;
Mámleketlik salıq basqarması, Kadastr agentliginiń Qaraqalpaqstan Respublikası basqarması, Mámleketlik kadastrları palatası Qaraqalpaqstan Respublikası basqarması, Mámleket aktivlerin basqarıw agentliginiǹ Qaraqalpaqstan Respublikası aymaqlıq basqarması menen birgelikte aymaqlarda isbilermenlik hám qala qurılsı jumısın ámelge asırıw maqsetinde awıl xojalıǵına ajıratılmaǵan bos jer uchastkaları hám ımarat (bina)lardıǹ belgilengen eń kem muǵdarǵa qatań ámel etiliwin hám jergilikli byudjetke pul túsimlerin waqıtında hám tolıq túsiriliwin támiyinlesin.
- Mámleketlik salıq basqarması Nókis qalası hám rayonlar ushın jer uchastkalarınıǹ ijara huqıqı ushın eń kem muǵdarları usı qarar tastıyıqlanǵan sáneden baslap eki kún múddette «Yerelektron» avtomatlastırılǵan elektron sistemasına kirgizsin.
- Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Málimleme xızmeti, Mámleketlik salıq basqarması hámde Kadastr agentliginiń Qaraqalpaqstan Respublikası basqarması, Qaraqalpaqstan Respublikası Xabar hám ǵalaba kommunikaciyalar basqarması, Qaraqalpaqstan Respublikası teleradiokompaniyası, «Erkin Qaraqalpaqstan» hám «BecTи KapakaлпakcTaHa» gazetaları redakciyası menen birgelikte usı qarardı belgilengen tártipte xalıq hám isbilermenler arasında úgit násiyatlaw, maqalalardı baspadan shıǵarıw hám ǵalaba xabar quralları arqalı sáwlelendiriw usınıs etilsin.
- Bul qarar rásmiy daǵaza etilgen kúnnen baslap kúshke kiriwi belgilep qóyılsın.
- Usı qarardıń orınlanıwın nátiyjeli shólkemlestiriwge juwapker hám jeke juwapker etip Mámleketlik salıq basqarması baslıǵı X.Bekchanov, Qurılis ministri J.Berdixanov, Kadastr agentliginiń Qaraqalpaqstan Respublikası basqarması baslıǵı I.Tleuov belgilensin.
Qarardıǹ orınlanıwın talqılaw, orınlaw ushın juwapker shólkemlerdiń jumısın muwapıqlastırıw hám qadaǵalaw Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń birinshi orınbasarı N. Erlepesovqa júklensin.
Esletpe:
- Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2020-jıl 3-dekabrdegi «Resurs salıqları hám mal-múlk salıǵın ele de jetilistiriw haqqında»ǵı PF-6121-sanlı Pármanı hámde Salıq kodeksiniń 429-, 437-statyalarına tiykarlanıp, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi Prezidumınıń 2022-jıl 25-fevraldegi 605-sanlı hám xalıq deputatları rayon (qala)lıq Keńesiniń qararlarına tiykar yuridikalıq hám fizikalıq shaxslardıń awıl xojalıǵına ajıratılmaǵan jerlerine 2022-jıl ushın belgilengen jer salıǵı stavkasınan alınǵan.
- Jaylasqan ornı boyınsha 1 gektar jer uchastka ushın bir jıllıq bazalıq salıq muǵdarınan kelip shıǵıp esaplansın.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hersonda cumaertesi künü, mayısnıñ 15-nde, 1944 senesi mayısnıñ 18-i qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanları hatırasına «Hatırlaymız» añma aqşamı keçirile.
Tedbirde qırımtatar asıllı ukrainalı yırcı Jamala, «Dahabraha» ukrain etno-gruppası, qırımtatar horeografik taqımları iştirak ete.
Teşkilâtçılarnıñ aytqanına köre, tedbirniñ maqsadı «halqlar arasında umumiy tarih añlayışına yardım etmek ve diqqat celp etmek, vatandaşlarnı 1944 senesi mayıs 18 faciası aqqında haberdar etüv ola».
Merasimni «Küreş» qırımtatar medeniy merkezi», «GOGOLFEST», USAID halqara inkişaf ABD agentligi ve «Nova ğeneratsiya» teşkil etkenler.
Qayd etilgenine köre, tedbir Ukraina Sağlıq nazirliginiñ koronavirus pandemiyasınen bağlı sıñırlavlarğa uyğun şekilde keçirile.
COVID-19 koronavirus yuqunçı
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Noyabrniñ 19-nda saba 59 yañı COVID-19 hastası qayd etildi. Olardan 17 hasta yuqunç ve doquzıncı şeer hastahanelerine alındı, qalğanları ambulator tedaviylevde buluna, dep bildiredi şeerniñ Rusiye başlıqları.
“Hastalar – 2 yaşından 80 yaşına qadar yerli sakinler. 123 kişi tedaviylengen soñ hastahaneden çıqarıldı. Şeerde yılnıñ başından 3695 adam yañı koronavirus yuqunçına oğrağan, 99 ölgen”, –dep yazıla bildirmede.
Akimiyetniñ malümatına köre, bugünki künde COVID-19 diagnozı tasdıqlanğan 277 kişi hastahanede, 255 insan ambulator tedaviylevde buluna, 580 kişi közetile.
Tünevin Qırımda 214 yañı koronavirus hastası qayd etilgen edi. Pandemiya başlağanından episi olıp 12947 Covid-19 hastası qayd etilgen, 228 ölgen.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı


text:
Qırımnıñ Rusiye parlamenti spikeriniñ birinci muavini Yefim Fiks beşinci Ukraina prezidenti, şimdiki halq deputatı Petro Poroşenkonıñ Qurban bayram tebrikine cevap berdi. Poroşenko Qırım Ukraina kontroli altına tez qaytacaq, dep ayttı.
Poroşenko qırımtatarlar Qurban bayramını tezden Ukrainağa ait Qırımda qayd etecegine işana, dep qayd etti.
«Beraber ğayret kösterip, istilâcını mıtlaqa yeñermiz ve Qırımnı evge qaytarırmız. Ve tezden Ukrainağa ait Qırımda tamır qırımtatar halqı Qurban bayramını serbest qayd etecek. Kelecek sene – Bağçasarayda! Qırım – Ukrainadır!», – dep yazdı o, Facebookta.
Buña cevap bergen Fiks «Qırım Ukrainanıñ bir qısmı olmaycaq», dep bildirdi. «Petro Poroşenko bir şey ayttı ve endi bütün Qırım «qaynay». Qırım Ukrainanıñ bir qısmı olmaycaq. Jeglov aytqanı kibi: «Mında Şarapovnı degil, qalaç teşigini alırsıñ». Poroşenko da öyle – Qırım degil, teşik alır. O, (Poroşenko – muar.) raat olsun», – dep bildirdi Fiksniñ aytqanlarını «Krım24» telekanalı.
Kreml, Rusiye 2014 senesi işğal etken Qırımnıñ topraq mensüpligi meselesi muzakere etilmeycek, dep bildirgen edi. 2014 senesi AB ve ABD Qırım işğali ve Rusiyeden destek alğan «DNR» ve «LNR» tarafından bir qısmı işğal etilgen Donbastaki vaziyet sebebinden Rusiyege qarşı sanktsiyalar kirsetti.
Qırımda iyülniñ 20-nde Qurban bayramı munasebetinen raatlıq künü ilân etildi. Yarımada camilerinde ve esas Ukrainada bayram namazları qılındı.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy musulmanlarnıñ Qurban bayramını tebriklep, eyilik ve amanlıq tiledi. Ukraina ombudsmanı Lüdmila Denisova Qurban bayramında Rusiye apsinde tutulğan qırımtatarlar aqqında hatırlattı.
Qurban bayramı – musulmanlarnıñ eñ büyük bayramlarından biri olıp, Mekkege acılıqnıñ soñuna kelgenini temsil ete. Oraza Bayramından 70 kün keçken soñ qayd etile.
Qurban Bayramı büyük meydanlarda cemaat ile qılınğan bayram namazından başlana ve ondan soñ qurban çalına. Bu ananeniñ tamırları Allahnıñ İbraim peyğamberge oğlu İsmailni qurban ketirmege bermeyip, qoynı kesmege buyurıp toqtatqanından kele.


text:
Aqyarda dekabrniñ 21-nde saba 83 yañı COVID-19 hastası qayd etildi, 56 yaştan 75 yaşqa qadar dört kişi vefat etti, dep haber ete şeerniñ Rusiye ükümeti.
Akimiyetniñ malümatına köre, hastalar – bir yaştan 92 yaşqa qadar insanlar. Üç kişi tüzelip yiberildi.
«Yılnıñ başından Aqyarda 5929 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı. 5442 kişi tüzeldi, 200 insan vefat etti. Bugünki künde 217 insan hastahanede buluna, yengil hastalar içün bölükte 190 kişi yata. 58 insan ambulator tedaviylevde buluna», – dep aytıla haberde.
Müessise qayd etkenine köre, 558 insan közetile – bu insanlar hastalarnen alâqada oldı, amma COVID-19 diagnozı tasdıqlanmadı.
Qırımda pandemiya vaqtında, akimiyetniñ malümatına köre, 21756 COVID-19 hastası qayd etildi, 16410 hasta tüzelip yiberildi, 438 kişi vefat etti.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Rusiye nezaretinde olğan Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi oktâbrniñ 11-nde mahkeme binası ögünde tutulğan qırımtatar faalleri Dilâver Memetov ve Reşat Paralamovğa 20 ve 10 biñ ruble para cezasını berdi.
Bunıñ aqqında Qırım.Aqiqatqa "Qırım birdemligi" cemaat birleşmesi haber etti.
Berilgen malümatqa köre, qadı Paralamovnıñ davası boyunca qarar çıqarığanda faalniñ 8 muracaatını red etken ve esnasqa advokatnıñ qatılmasına izin bermegen.
"İmayecilerniñ esnasta iştiragine izin ne içün berilmegenini añlamadım. Qadı, olarnıñ uquq tasili olmağanını ayttı, men bu aqlarımnı qorçalap olamağanlarınıñ sebebi olmağanını bildirdim", - dedi Paralamov.
Qadı Dilâver Memetovnıñ da aman-aman bütün muracaatlarını red etken.
"Prokurornıñ mahkeme oturışına celp etilmesi, tercimannıñ çağırılması, imayecilerniñ iştiragina izin berilmesi, mahkeme oturışınıñ audio-video qaydı temin etilmesi, oturışnıñ protokolı tizilmesi, haber vastalarıñ kirsetilmesi, şaatlarnıñ iştirak etmesi aqqında bir sıra muracaat berdim. Doquz muracaattan tercimannıñ çağırılmasından ğayrı episi red etildi", – dedi Memetov.
Aqmescitteki Rusiye İç işler nazirligi idaresiniñ «Merkeziy» üçünci polis bölügi ögünde eñ az beş kişi tutuldı, olarğa qarşı Rusiye Memuriy uquq bozuvları kodeksiniñ 20.2 maddesiniñ 1-inci qısmına istinaden memuriy protokollar tizildi.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Aqmescitte Qurmandaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» ükmüne qarşı istinaf baqılacaq olğan mahkeme binası ögünde Rusiye quvetçileri 15 qırımtatarını tuttı.
Bundan evel mahkeme ögünde bir qaç insannıñ tutulğanı belli oldı.
Rusiye kontrolindeki Qırım uquq qoruyıcıları bugün Aqmescitte olğan kütleviy tutuvlar aqqında bildirmey ve tefsir etmey.


text:
Aqmescit ava limanında uçıp kelüv ve ketüvler keçke qala. Online cedvelge köre, Moskova ve Soçiden kelgen 10 uçaq keçke qala, Aqmescitke Moskovağa ketken ise üç uçaq keç qala.
"Krıminform" saytı bildirgeni kibi, uçuşlarnı keç qaluvı qoyu dumannen bağlı. Üyleden soñ ava şaraiti yahşıca olacağı beklenile.
2014 senesi mart ayında Rusiye Qırımnı işğal etkeninden soñ, Ukraina akimiyeti qararınen Qırım ava limanları qapatılğan edi. Anda ve andan yapılğan er uçuş Ukraina qanunları ve halqara qaideleriniñ bozulıvı sayıla.


text:
Qırım musulmanları Diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire ki, Qırım musulmanları 2,5 biñ dollar tölep, acılıqqa bara bileler. Evelden diniy ziyaret fiyatı dört biñni teşkil ete edi.
«Qırım musulmanları 2,5 biñ dollar tölep, muqaddes Mekke yerlerini ziyaret etip, hac ibadetini qıla bileler. Böyle bir niyeti olğan insanlar Qırım musulmanları Diniy idaresine tafsilâtlı malümatnı almaq içün muracaat ete bileler. Vesiqalarnı sentâbrniñ 5-ne qadar teslim etmek kerek», – aytıla beyanatta.
İyülniñ ekinci yarısında Qırım musulmanları Diniy idaresi acılıq ibadetini qılmaq içün vesiqalarnı bergen adamlarnı qabul etip başladı. Ziyaretten evel aşı yapmaq kerek.
Ukrain kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, yıl-yıldan İslâm dinini kütken ve hac ibadetini qılğan Qırım musulmanlarınıñ sayısı ep arta. Keçken sene olarnıñ sayısı 100 adamnı teşkil ete edi. 2012 senesi hac ibadetini qılğan adamlarnıñ sayısı seksen doquz adamnı, 2011 senesi ise 73 teşkil ete edi.


text:
Waqiğalar ofığı
Waqiğalar ofığı - fäza-waqıtta maxsus çik, bu çiktän tış waqiğalar torıp küzätüçegä yoğıntı yasıy almıy Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsendä). Bütän süzlärdä bik köçle gravitatsiä bu çiktän taşlap kitü mömkinlegen birmi.
Waqiğalar ofığı bar waqiqiğalrnı ike öleşkä bülä: ütkän waqiğalar ofığı häm kiläçäk waqiğalar ofığı. Kiläçäk waqiğalar ofığı waqiğalarnı belenä torğan waqiğalarğa häm belenmi torğan waqiğalarğa ayıra.
Qara tişek[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Sferik, simmetrik qara tişekneñ waqiğalar ofığı gravitatsion radiuslı zurlığına iä.
Waqiğalar ofığı astında telägän cisem tik qara tişek eçendä xäräkät itä ala häm berqayçan tışqı fäzağa kire qayta almıy.
Qara tişekkä taba töşä torğan küzätüçe öçen yaqtılıq här yünäleşkä tarala ala, läkin waqiğalar ofığın kisep ütkännän soñ, yaqtılıq berqayçan ofıqtan tış çığa almıy.
Waqüğalar ofığı eçenä eläkkän cisem - yırtıla häm singulärlıqqa elägä.
Läkin kvant küreneşe säbäple qara tişektän Hoking nurlanışı tarala.
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- The Universe in a Nutshell by Stephen Hawking
- Kip Thorne (1994). Black Holes and Time Warps. W. W. Norton.
- Abhay Ashtekar and Badri Krishnan, “Isolated and Dynamical Horizons and Their Applications”, Living Rev. Relativity, 7, (2004), 10; Online Article, cited Feb.2009.


text:
1944 senesi mayısnıñ 18-20-nde NKVD-NKGB mahsus tedbirleri vaqtında Qırımdan Orta Asiya, Sibir ve Urağa bütün qırımtatarlar sürgün etildi (resmiy malümatqa köre – 194 111 insan). 2004-2011 seneleri Qurultaynıñ Mahsus komissiyası «Unutma» umumhalq aktsiyasını keçirip, sürgünlik şaatlarınıñ 950-ge yaqın hatırlavını topladı. Qırım.Aqiqat arhivlerdeki hatırlavlarnı derc ete.
Men, Enver Seitibraimov, qırımtatarım, 1932 senesi dekabrniñ 2-nde Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Aqmescit rayonındaki Qoyaş köyünde (1945 senesinden berli Vodnoye – QA) dünyağa keldim.
Sürgün etilgende qorantamız böyle edi: babam Seitibraim Seferov (d.s. 1891), anam Fatma Seitibraimova (d.s. 1899), tatam Acire Seitibraimova (d.s. 1923), tatam Zera Seitibraimova (d.s. 1925), tatam Lütfiye Seitibraimova (d.s. 1927), qardaşım Safet Seitibraimov (d.s. 1937) ve qız qardaşım Hatice Seitibraimova (d.s. 1942).
Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyeti Aqmescit rayonınıñ Qoyaş köyünde yaşay edik. Ana-babam kolhozda çalıştı. Men Badraq qomşu köyündeki mektepniñ 2-nci sınıfında oquy edim. Babam 1924-1925 seneleri qurğan evde yaşağan edik. Bostan, aran, kümes, sığır ve buzavımız, 30 baş qoy, 25 tavuq ve atımız bar edi. Evde er şey bar edi: eşya, separator, «Zinger» markalı tikiş maşinası.
Qorantamızdan Qızıl orduda kimse yoq edi. 1943 senesi partizanlar keldi, babam olarğa at ve qoynı berdi, soñra köyümizge aş almaq içün daa sıq kele ediler. Olarğa ötmek, yağ ve diger azıq mallarını bergen edik.
Köyümizde em ruslar, em tatarlar yaşay edi. Köyümizniñ büyügi Kolâ aqay edi. O ve ocamız Asan Üsein-zade gizli çalışqan ediler. Teşkilât almanlar tarafından tapıldı ve olarnı 1943 senesi apiske alğanlar, tam olaraq hatırlamayım, tahminen küzde olarnı qurşunğa tizgenler.
Mayısnıñ 17-nde köyde bütün rus oğlan ve qızlarnı toplaşuvğa çağırğanlar, tatarlarnı almadılar
1944 senesi apreliniñ başında Qırım işğalcilerden azat etildi. Tatam Acire Aqmescitke ketti, tehnikumğa oqumağa kirdi, mayısnıñ başında evge keldi, urbalarını toplap, mayısnıñ 6-nda ketti. Onı ozğardım. Şeerge ketken maşinağa mindi.
Köyümizde askerler tura edi, ücüm etmezden evel raatlanğandırlar. Evimizde ştab bar edi, nevbetçi asker qorantamızdan ğayrı kimseni kirsetmegen edi. Mayısnıñ 17-nde köyde bütün rus oğlan ve qızlarnı toplaşuvğa çağırğanlar, tatarlarnı almadılar.
Mayısnıñ 18-nde saba saat 5-te diger askerler avtomatlarnen kelip, 15 daqqa içinde azırlanmaq ve yanımızğa eki çuval aş ve urba almaq kerek, dep ayttı. Soñra tükân yanındaki küçük meydançıqta bütün qomşularnı arabada toplap, eki maşinanen alıp ketkenler.
Mayısnıñ 19-nda aqşam er kesni vagonğa taşlap, qapularnı qapatqanlar, tren areket etti ve bizni belli olmağan tarafqa alıp ketti
Sarabuz (şimdi Aqmescit rayonı Gvardeyskoye qasabasınıñ Ostrâkovo stantsiyası – QA) stantsiyasına ketirgenler, yük vagonları tura edi. Üyle vaqtına yaqın edi. Epimizni bir vagonğa mindirdiler, sabağa qadar anda geceledik. Mayısnıñ 19-nda aqşam er kesni vagonğa taşlap, qapularnı qapatqanlar, tren areket etti ve bizni belli olmağan tarafqa alıp ketti.
Bir buyruq oqumadılar, oqusalar da, aqlımda yoq, bir qorantağa 500 kilogramm aqqında kimse aytmağan edi. Sürgün etilgende qorantamız 7 insandan ibaret edi. Vagonda bir şey yoq edi: ne kenef, ne suv. Yolda yanımızğa ne alğan olsaq, onı aşadıq. Tek eki kere şorba berildi. Vagonımızda emşire yoq edi, eşelonda barmı edi bilmeyim. Vagonımızda kimse ölmedi.
Mayısnıñ 19-nda aqşam trenimiz Sarabuz stantsiyasından areket etip, 18 künden soñ, iyünniñ 4-nde Taşkent şeerine keldi. Tren bütün kün turdı, aqşam ise vagonlarnıñ bütün qapuları qapatıldı ve tren ekige bölündi. Bizimki Çigirik stantsiyasına (Çigirik qasabasındaki Toytepa stantsiyası aqqında aytıla – QA) gece ketirildi, andan maşinalarnen Pskentke alıp ketkenler. Ekinci yarısı qayda yollanılğanını bilmeymiz.
Saba bizni amamğa alıp ketkenler. Başta qadınlarnı, soñra bizni. Urbanı çıqarmağa dediler, urbamıznı qaynatmağa ve yuvmağa alıp ketkenler, çünki bitlengen edik. Bizni yuvunmağa yollağanlar, anda ise urbaları berilmegen qadınlar, amamda çıplaq qalğanlar. Biz, erkekler, amamnıñ diger tarafına çaptıq. Amamdan soñ pirinç botqasınen aşatqanlar, suv bir çuqurdan alınğan edi. Suv yeşil edi, bu suvnı içken, aş pişirgen edik.
Aqşam üstü bizni arabalarğa mindirip, kolhozlarğa alıp ketkenler. Tahminen 1944 senesiniñ iyünniñ 5-6-sı edi. 1944 senesiniñ küzünden 1945 iyuline qadar pek qıyın edi, aç edik, olmaycaq şeyler aşadıq. 1945 senesi küzde bir insanğa 8 kilogramm boğday berip başladılar.
Zeminliklerde yaşadıq. Babam ve eki tatam kolhozda çalışıp, yılnıñ soñunda borclu qalğan ediler. Bostanda ne östürsek, ondan para qazana edik. 4-ünci sınıfqa küzde ve baarde bara edim, sıcaq olğanda, qışta barmay edim – urbam yoq edi. 6 sınıfnı bitirdim. 1950 senesi baarinde komendantnıñ ruhsetinen Almalıq qasabasına (o vaqıt daa qasaba edi) köçtim.
Emcemniñ ömür arqadaşı ve küçük oğlu vefat etkenler, büyük oğlu ise bala evine tüşip sağ qaldı. 1947 senesi emcem emek ordusından qaytıp, oğlunı taptı
10 yıl devamında er ay qayd olğan edim (mahsus komendaturada imza qaldıruv – QA). Rejim pek sert edi. Dülger hanesine dülger talebesi olaraq kirdim ve 3 yıldan soñ brigadir oldım.
Emcemnen qomşu edik. Qorantası 8 insandan ibaret edi. Küçük emcemniñ ailesi ise – apayı ve eki oğlu – başqa soqaqta otura edi, özü emek ordusına çağırılğan edi. Qorantası başqa vagonda edi, olar Parkent rayonına tüşti. Emcemniñ ömür arqadaşı ve küçük oğlu vefat etkenler, büyük oğlu ise bala evine tüşip sağ qaldı. 1947 senesi emcem emek ordusından qaytıp, oğlunı taptı, ve bir kolhozda yaşadıq. Qırımğa 1990 senesi mayısında köçtim, tuvğan köyüme.
Ev qurmaq içün topraq bersinler dep, sovet hocalığınıñ müdirine muracaat ettik. Müdir istegen yerimizde bermedi, anda bala şifahane kompleksi olacaq dedi, özü ise onı tümenlilerge sattı. Tuvğan evlerimiz olğan soqaqta yer berdi. Eki yıl çalaşta yaşadım ve evimni babamnıñ evi yanına bir soqaqta qurdım.
(2009 senesi dekabrniñ 2-nde yazılğan hatırlavlar)
Elvedin Çubarov, Qırım tarihçısı, Qurultaynıñ qırımtatar halqı genotsidini ögrenüv ve aqibetlerini yeñüv Mahsus komissiyasınıñ reis muavini azırladı


text:
Qırımnıñ bir sıra bölgesinde qırımtatar halqı aqsaqalları fevralnıñ 17-nde yaqalanğan yañı «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsleriniñ destegine çıqtılar. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi haber ete.
Böylece, «Qırımnıñ bütün siyasiy mabüslerine destek ve birdemlik bildirip, halqqa açıq çağıruv» ile Toqluq ve Qoz köyleri, Belbek uvası, Bağçasaray, İçki ve Seitler rayonlarınıñ aqsaqalları muracaat ettiler.
Fevralniñ 17-nde saba erte yarımadanıñ bir qaç rayonında Rusiye quvetçileri musulmanlarnıñ (ekseriyeti qırımtatarı ola) evlerine keldi. «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ faalleri Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, İçki rayonında Mamamadinov Abdulbori, Qarasuvbazarda Azamat Eyupov, Aqmescitte Yalkabov Timur, Bağçasarayda İbragimov Ernest, Bağçasarayda Fedorov Oleg, Aqmescitte Seydametov Lenur ve Aqyarda Şihametov Yaşarnıñ evinde tintüv keçirildi.
2014 senesi baarde Qırımnıñ Rusiye işğalinden soñ yarımadada Rusiye quvetçileri mustaqil jurnalist, vatandaş faalleri, qırımtatar milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ve «Tebliğ Cemaatı» teşkilâtlarınen alâqaları bar olğanından şübheli sayılğan insanlarnı apiske alıp başladı.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Aqyar civarındaki dağda qaşqırlar peyda oldı, haber ete şeerniñ dağ ve av hocalığı idaresiniñ yolbaşçısı Sergey Skorobeha, dep bildire Sevinformbüro yerli telekanal.
Skorobeha aytqanı kibi, bu Aqyar rayonında yırtıcılarnıñ ilk peyda oluvıdır, soñki qaşqır mında 1922 senesi öldürildi.
Telekanalnıñ malümatına köre, saba iyün 19-da Aqyar civarındaki köyniñ sakinleri yırtıcılarnıñ sürüsini körgen edi, bundan evel olar köyde ayvanlarnıñ yoq olğanını qayd etken ediler. Bir qaşqır öldürilip, teşkerüvge yollanıldı.
Skorobeha eali içün telüke olmaycağını ayta. Amma hocalıq zarar köre bile.
O, Aqyar dağ ve av hocalığı idaresi yırtıcılarnıñ qıdıruvı ile oğraşacağını bildirdi.


text:
Qırımnıñ Rusiye insan aqları vekâletlisi Lüdmila Lubina FSB tahqiqat organlarına muracaat etip, qırımtatar faali Edem Bekirovnı Aqmescit SİZOsından ev apsine avuştırmasını rica etecek. Bu aqta o, Qırım.Aqiqat mühbirine bildirdi.
«Bekirovnı aytsaq, insan hasta, belli qıyınlıqları bar ve men aq qorçalayıcı ve insansever olaraq bu muracaatlarnı tekrarlarım, elbette, (Bekirovnıñ ev apsine avuştırılmasına dair muracaat – QA) yazarım. İmaye istey, problem degil», – dedi o.
Lubinanıñ qayd etkenine köre, o, Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkovanıñ Bekirovnı ev apsine avuştırmaq kerek kibi beyanatalarını bile.
«FSB tahqiqatçısından, reberlikten vekâletliniñ (Moskalkovanıñ beyanatı aqqında laf kete – QA) muracaatı aqqında ne tüşüneler, dep soradım. Olar bir şey körmediler, bir şey bilmeyler ve şimdilik (Bekirovnı ev apsine avuştırmağa – QA) planlaştırmaylar, dep aytqanlar. Tatyana Nikolayevnanıñ aytqanları bu onıñ niyetidir, belki, daa areket etecek, muracaat etecek», – dedi Lubina.
Onıñ aytqanına köre, bundan evel de Bekirovnıñ ev apsi aqqında rica etken edi.
«Tek Bekirovnen oğraşam, bunıñ kibi muracaatlarım oldı, tahqiqat organları maña qulaq asmadılar. Elimden kelgenini yapacam, çünki birinci derece saqatı ola, böyle hastalıqlarnen çekişe. Belki, daa bir kere (muracaat yollasam – QA), (tahqiqat organları – QA) bizni eşitir. Sizge şimdilik doğrusını aytayım, Bekirovnıñ meselesi çezilecek. Qaysı tarafqa ve nasıl – çoq laf etmege istemeyim», – dedi ombudsmen.
Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkova Kreml kontrolindeki Aqmescit Kiyev rayon mahkemesi apiske alınğan qırımtatar faali Edem Bekirov içün sıñırlav tedbirini Aqmescit SİZOsında tutuv yerine ev apsini belgilemesini «ister edi», dep ayttı Qırım.Aqiqat muhbirine.
Daa soñra advokatlar Aleksey Ladin ve İslâm Velilâyev Rusiye ombudsmeni Tatyana Moskalkovadan qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ Aqmescit SİZOsından ev apsine avuştırılmasına yardım etmesini rica etti.
Herson vilâyetindeki Novooleksiyıvka qasabasınıñ sakini Edem Bekirov dekabrniñ 12-nde saba Qırım kirişinde Rusiye uquq qoruyıcıları tarafından tutıldı. O, 78 anasını ve aqrabalarını ziyaret etmek içün Qırımğa ketti. Daa soñra onı Aqmescitteki Rusiye FSB binasına alıp ketkenler. Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Bekirovnı eki ayğa apiske aldı.
Advokat Aleksey Ladinniñ bildirgenine köre, Bekirov Rusiye Ceza kodeksiniñ 222-nci maddesiniñ 2-nci qısmı ve 222.1-inci maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca (patlayıcı madde ve patronlarnı saqlav ve berüv) şeklene. Uquqçı Lilâ Gemeci qayd etkenine köre, faal 10 kilogramm trotil ve 190 muarebe patronını taşuv ve tarqatuvda qabaatlana.


text:
Amerika Birleşken Devletleriniñ OSCE-deki missiyasınıñ reis muavini Kortni Avstrian martnıñ 4-nde OSCE Daimiy şurasınıñ oturışı vaqtında Rusiyeni «Qırımnıñ basqıcı işğalini toqtatmağa ve ve bütün ukrain siyasiy mabüslerini azat etmege» çağırdı.
«Bugün biz BMT-nıñ Rusige yapqan çağıruvını tekrarlap, Qırımnıñ işğalini toqtatmağa ve öz ordusını Ukrainadan çıqarmağa çağıramız. ABD-niñ mevamı belli: Qırım bu Ukrainadır. Ukrainanıñ halqara seviyede tanılğan sıñırlarında topraq bütünligi ve suverenitetine destegimizni tasdıqlaymız. Sovet müstebitliginiñ qara on yıllığı zamanında Estoniya, Litvaniya ve Letoniyanıñ tarafında turğanımız kibi sarsılmağan bir tarzda Ukrainanı da destekleymiz ve Rusiye tarafından Qırımnıñ işğalini red etemiz», – dedi Avstrian.
Bundan ğayrı o, Qırım yarımadasını işğal etkeni içün Rusiyege qarşı qoyulğan sanktsiyalar bu topraqlar azat etilmegence quvette olacaq, dep ayttı.
Evel, Ukrainanıñ Viyanadaki halqara teşkilâtlar yanında daimiy temsilcisi Yevgeniy Tsımbalük Ukraina Rusiyeni «Qırımnıñ qanunsız işğalinden, Qara ve Azaq deñizleriniñ arbiyleştirilüvinden vazgeçmege» kene çağıra, dep ayttı.
Fevralnıñ 16-nda Ukraina Yuqarı Radası halqara institutlarğa muracaat etip, Rusiye tarafından Qırımnıñ işğalini ve yarımadada insan aqlarınıñ bozuluvını takbih etmege çağırdı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Hillary Clinton salı künü aqşam Demokrat firqadan prezident vazifesine namzet köstermek içün olğan küreşte ğalip çıqqanını ilân etti.
Faqat California ştatında olıp keçken firqa içindeki saylavlarnıñ neticeleri daa belli degil: California sakinleriniñ yarısından ziyadesi poçta vastasınen rey berdi, bu bülletenler cuma künü kelse ve rey berüv kününden soñ yollanılmağan olsa, o vaqıt sayılacaq. Hillary Clinton prezident olsa, Rusiyeniñ istilâsı ve Ukrainadaki vaziyetke nasıl baqacaq?
Hillary Clinton Beyaz saray içün küreşte Amerika Qoşma Ştatlarınıñ büyük siyasiy firqalarından birini idare etecek birinci qadın olacaqtır.
Hillary Clintonnıñ tışqı siyasiy mezepi Barack Obama ve Donald Trump mezeplerinden daa mantıqlıJeffrey Stacey
«Bugünki ğalebe – bir insannıñ zaferi degil. O, böyle olması içün elinden kelgenini yapqan qadın ve erkeklerge aittir», – dep ayttı demokratlardan prezident vazifesine namzet kösterilmesi beklenilgen qadın.
Hillary Clintonnıñ tışqı siyasiy mezepi Barack Obama ve Donald Trump mezeplerinden daa mantıqlı, dep yaza Foreign Affairs mecmuasında Jeffrey Stacey.
O, Rusiye istilâsına qarşılıq köstermek içün Şarqiy Avropada askeriy quvetlerni yerleştirecek. Rusiye Ukrainağa istilâ etkende akimiyet onıñ elinde olsa edi, memuriyeti birden ukrainlerge silâ berir edi, dep eminliknen ayta Jeffrey Stacey.
O vaqıt, 2014 senesi mart ayında, Hillary Clinton Putinniñ yapqanlarını Gitlernen qıyasladı.
«Putin ve diger ruslarnıñ rus azlıqlarını qorçalamaq içün Qırım ve, belki de, soñra Şarqiy Ukrainağa kirmege mecbur oldıq kibi lafları 30-ıncı yılları natsist Almaniyanıñ Poloniya, Çehoslovakiya ve Avropanıñ diger memleketlerinde alman ealisini qorçalamamız kerek beyanatlarını añdıra», – dep ayttı Hillary Clinton.
Mence, prezidentniñ taqımında devlet kâtibi olğan soñ onı dos-doğru tenqit etmege istemey. Amma onıñ Putin siyasetiniñ talili ve Rusiye istilâsı problemleri arasındaki farqlarnı köremizJohn Herbst
Ukraina üzerinde Malayziya ava yollarınıñ «Boeing» uçağı tüşkende Hillary Clinton Rusiyeniñ alâqaları bar olğanını tahmin etip, qabaatı isbatlansa, neler yapıla bile añlatqan edi.
«Bundan soñra Avropalılar üç yönelişte daa ziyade çalışmaq kerekler: birinciden, cezalar arttırılacaq. Ekinciden, «Gazprom» alternativası tapılmalı, bunı açıq aytmaq kerek. Üçünciden, Ukraina Silâlı quvetlerine yardım köstermek – eñ yahşı silâ, talimler bermek», – dep aytqan edi Hillary Clinton.
Umumen alğanda, onıñ beyanatları Barack Obama memuriyetiniñ baqışlarına yaqın. Faqat bir vaqıtları Hillary Clinton ile Devlet departamentinde çalışqan Ukraina AQŞ sabıq elçisi John Herbstniñ fikirince, onıñ Rusiyege nisbeten siyaseti Obamağa köre daa sert olacaq.
«Mence, prezidentniñ taqımında devlet kâtibi olğan soñ onı dos-doğru tenqit etmege istemey. Amma onıñ Putin siyaseti talili ve Rusiye istilâsı problemleri arasındaki farqlarnı köremiz. O, prezident olsa, Qoşma Ştatlar bu meselede lider yerini alacaqlar», – dep ayttı John Herbst.
Hillary Clinton Rusiye ile munasebetlerni yañıdan baqmaq siyasetinden sebep tenqitke oğray
Ukraina AQŞ sabıq elçisiniñ zanınca, Hillary Clinton, şübesiz, cezalarnı devam ettirecek, amma arbiy meselelerde de küçlü olacaq.
«Menim fikirimce, Ukrainağa arbiy yardım kösterilmesi meselesini ciddiy bir şekilde baqacaq, prezident Obama bunı yapmağa istemey», – dep qoştı John Herbst.
Qayd etmeli ki, Hillary Clinton Rusiye ile munasebetlerni yañıdan baqmaq siyasetinden sebep tenqitke oğray. O, Sergey Lavrovğa meşur «perezagruzka» dögmesini tuttırğan soñ Rusiye ile munasebetler eyilişmedi. Ekspertlerniñ aytqanına köre, bunıñ da müsbet tarafları bar, asılında.
«Rusiyeniñ Afğanistanğa Amerika askerlerine yük taşıması içün naqliyat ayatını bermege azır olğanı körüne edi. Usāmah Bin Lādinge qarşı tedbirlerniñ müim bir şartı edi. Rusiye İranğa qarşı qoşma cezalarğa da razı oldı», – dep ayta Amerika universitetindeki halqara hızmet mektebiniñ dekanı James Goldgeier.
John Herbstniñ aytqanına köre, yuqarıdaki deñişmeler sayesinde Amerika Qoşma Ştatları içün nükleyer silâ meselesindeki deñişmeler de elverişli oldı.
Hillary Clinton prezident vazifesine namzet kösterip, Rusiyeni telükeli bir memleket dep adlay, amma AQŞ ve Rusiyeniñ menfaatları bir olğan meselelerde muzakereler keçirile bile, dep ayta.


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ iqtisaditını kreditleycek büyük bank oyuncıları yetişmey. Bunı «Qırımda Sputnik» radiosında Kremlge bağlı Qırımnıñ İqtisadiy inkişaf nazini Andrey Melnik dedi.
«Bizde Qırımda üç büyük bank çalışmaqta. Daa bar, amma pek küçükler, kerçekten emiyetli bank oyuncılarından sadece üçi bar, ve olar yeterli degil. İleride iqtisadiyatqa ödünç ayırmaq içün olarnıñ kapitalı sıñırlana. Sigorta bölüginde de aynı vaziyet», – dedi Melnikov.
Yanvar 19 künü Kremlge bağlı Qırım akimiyeti RNKB Bankı ile añlaşma imzalağanı aqqında haber etilgen edi.
2016 senesi yanvarnıñ ortasında «Rusiye milliy ticaret bankı» (RNKB) teşkilâtı «Rusiye mülkü» sıfatında Rusiye devletiniñ mülküne keçti.
RNKB – Qırımnıñ sistemasını tizgen bank, o Qırımnıñ Rusiye tarafından zapt etilgeninden soñ meydanğa ketirdi ve ukrain PrivatBankınıñ binasında yerleşti. Yarımadada 211 bölük açıldı. 1,2 million insan ve 37 biñ şirket bu banknıñ müşterisi ola. RNKB – Qırım işğalini tanımağan AQŞ tarafından yaptırımlar cedveline kirsetildi.
PrivatBank Qırımda 790 bin şahsiy zat ve 12 biñ şirketke hızmet ete edi. Qırım işğal etilgen soñ PrivatBank qırımlılarnıñ esaplarında 8 milliard 215 million grivna köleminde sermiyalarnı blok etti.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Rusiyege qarşı yapılğan halqara basqı Qırımnı ve Donbas topraqlarını işğalden azat etmege yardım eter, dep ümüt ete. Bu aqta o, iyünniñ 14-nde çetel kütleviy haber vastalarına bergen intervyüsında ayttı. İntervyü metni iyünniñ 16-nda Prezident ofisiniñ saytında derc etildi.
Jurnalistniñ Donbas ve Qırımnıñ qaytarılması içün Ğarptan Rusiyege basqı yapacağını bekleymi sualine Zelenskıy böyle cevap berdi: «Ebet, bir meselenen aytqan bütün meselelerni çezip olamaycağımıznı añlaymız (Şimaliy aqım-2 telükesi, Donbastaki cenk ve ilâhre). Bu sistematik mesele».
Martnıñ 24-nde Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy Qırımnı işğalden qurtaruv ve reintegratsiya strategiyasını işletti. Strategiyada Ukraina Qırımnıñ qanunsız ilhaqı neticesinde devletke ketirilgen zarar cedveli üzerinde çalışa, dep aytıla.
Martnıñ 15-nde ise Rusiye Tış işler nazirliginiñ matbuat kâtibi Mariya Zaharova Kyivniñ Qırım işğalini toqtatmaq ıntıluvları qanunsız ola ve Rusiyeniñ eki subyekti olğan Qırım ve Aqyarğa qarşı istilâ telükesi olaraq qabul etile, dep bildirdi.
«Qırım platforması»
Qırımnı işğalden qurtaruv halqara meydançığı (Qırım platforması) – Ukraina akimiyetiniñ qırımlılarnıñ aqlarını qorçalamaq ve işğal altındaki yarımadanı azat etmek içün Ukraina ve halqara ortaqlarınıñ areketlerini koordinatsiya etmek içün muzakere platformasınen bağlı teşebbüsidir.
2020 senesi sentâbr ayında Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy BM Baş Assambleyasınıñ 75-nci sessiyasında iştirakçi memleketlerni bu platforma qurulmasına qoşulmağa çağırdı.
Daa evel böyle planlarını Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi ve Ukraina Tış işler nazirligi aydınlatqanlar. Ukraina Tış işler nazirligi, Donbastaki zıddiyetni çezüv ve Qırımnı işğalden qurtaruv muzakere meydançıqları bir-birinden ayrı olmalı, dep tüşüne.
Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirgenine köre, Rusiyeni Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasında iştirak etmege davet etecekler, amma iştirak etecegine inanmaylar. Bundan evel Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Rusiyeni bu meydançıqta körmey, dep ayttı.
2020 senesi oktâbr ayında Poloniya Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platforması çerçivesinde çalışmağa meraqlı, dep bildirdi.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri Avropa Birliginiñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır olğanını ayttı. Resmiy Kyiv Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına Türkiye, Malayziya, Slovakiya, Büyük Britaniya ve diger memleketler qoşulır, dep bekley.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep bir qaç kere bildirgen edi.


text:
Teberti
Teberti (ukraince TypreHєBka, TeбepTi, rusça TypreHeBka, TeбepTи) – Qırımnıñ Bağçasaray rayonında bir köy. Ealisiniñ sayısı 1 274 kişi (2001 senesi).
Teberti̇ köyü qarabaş otu tarlalarınen belli̇. Bu mor çeçekler mında gür öse. Evelleri Teberti̇ zengi̇n bi̇r köy olğan. Qarabaş otundan ğayrı, mında salbi̇ya, boğday, cılap ve tütün östürgenler. 1926 senesi Teberti̇de 890 ki̇şi̇ yaşağan, olardan 815 – qırımtatarı edi̇. Eali̇ qırımtatarca laf etken, şu cümleden, ruslar ve ukrai̇nler de bu tilde laf etkenler. Köyde qırımtatar mektebi̇ çalışqan. 2 cami̇si̇ olğan, lâki̇n i̇ç bi̇ri̇ saqlanmadı.
Atıflar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.


text:
Amerika Qoşma Ştatlarında çetel memleketlerge yayınlama bir sıra amerikalı media-şirketlerini idare etken Yayınlama müdirleri şurası Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda mustaqil jurnalistlerniñ taqip etilmesini takbih etti. Bu jurnalistler arasında Azat Avropa Radiosı - Azatlıq Radiosınen işbirlik yapqan mühbirlerdir.
Böyle Qırım jurnalistlerniñ biri Nikolay Semenağa qarşı bildirilecek cinaiy qabaatlar «esassız ve olarnıñ tek maqsadı mustaqil seslerini ve farqlı fikirlerni yoq etmektir», dep ayttı Şura müdiri Con Lansing. «İç bir ükümet jurnalistniñ işi serbest yapılmasına mania olmaması kerek», – qayd etti o.
Şura reisi Ceff Şell, öz tarafından, böyle ayttı: «Mühbircilik cinayet degil». Diger haber vastalarınıñ kibi, Azat Avropa Radiosı - Azatlıq Radiosınıñ jurnalistleri de öz işini Qırımda qorquzma ve yaqalamadan qorqmayıp yapmaları kerek, dep qayd etti o.
Yayınlama müdirleri şurası aprel 20-de, çarşenbe künü saba Kiyevdeki AQŞ elçiliginiñ temsilcisi Con Lalli böyle bildirgenini hatırlattı: «Amerika Qoşma Ştatları Qırımda jurnalistlerniñ yaqalanuvını qatiyen takbih ete ve Rusiye ükümetiniñ haber vastalarına qarşı yapılğan politsiya reydlerini toqtatmağa çağıra».
«Bu areketler Rusiye ükümeti tarafından em Rusiyede, em işğal etken Qırımda mustaqil seslerniñ daa qattı yoq etilmesiniñ nevbetteki misalleri ola», – dedi o.
Aprel 19-da Qırımda Rusiye uquq qoruyıcıları mustaqil jurnalistlernen bağlı Qırımnıñ yedi sakininiñ evinde tintüvler keçirdi. Olarnıñ arasında Azat Avropa Radiosı - Azatlıq Radiosınen işbirlik yapqan mühbirlerdir.
Rusiyege boysunğan Qırım prokuraturası Qırım jurnalistleriniñ biri olğan Nikolay Semenağa qarşı cinaiy iş açqanını, onıñ mühbir işlerinde «ekstremist faaliyetini» yapqanında ve «Rusiye topraq birdemligini bozmaq» içün çağırğanında qabaatlağanını bildirdi. Semena qabaatnı red ete, ve Azatlıq Radiosı Qırım.Aqıqat ile işbirlik tutqanını da red ete.
Bundan da ğayrı, Rusiyege boysunğan yarımada prokurorı Azatlıq Radiosınıñ leyhası olğan Qırım.Aqiqat saytına irişimni qapatmağa çağırdı, bu saytnıñ maqsadı Rusiyeni itibardan tüşürmek olğanını, o milletlerara munasebetlerni bozğanını ve ekstremizmni teşviqat etkenini bildirdi.


text:
Moskvağa boysunğan Aqmescitteki rayon mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclis reis muavini Ahtem Çiygoznı «fevral 26 işi» boyunca mayıs 5-ke qadar apiste qaldırdı. Bu aqta onıñ advokatı Nikolay Polozov Facebook saifesinde bildirdi. Onıñ sözlerine binaen, mayıs 5-te bu iş boyunca taqiqat müddeti bite.
«İhtimal, bu kelecek afta, mayıs bayramlarından evel, daa bir mahkeme toplaşuvı keçirilecegini ve Ahtem Çiygoznıñ apiste bulunmasınıñ müddeti uzatılacağını bildirde», – dep qayd etti Nikolay Polozov.
Bunen beraber o, taqiqatçı Ahtem Çiygoznıñ apiste bulunmasınıñ müddetini mayıs 22-ge qadar uzatmağa teklif etkenini bildirdi. «Meraqlı bir şey. Müddetniñ uzatılmasınıñ sebeplerinden biri olaraq mahkemeci bunı ayttı, tsitata ketirem: «Çiygoz A.Z.
«Qırımtatar Milliy Meclisi» liderleri Çubarov R. ve Cemilev M. ile bağ tuta, olar Ukraina territoriyasında bulunıp, Qırım Cumhuriyetinde siyasiy vaziyetni kerginleştirmek içün Rusiyege qarşı faaliyet alıp baralar». Qoşulacaq bir şey qalmadı», – yazdı adliyeci.
Aprel 15-te adliyeci Ahtem Çiygozğa qarşı onı «fevral 26 işi» boyunca zorbalıq ve mülkiyetni bozuv ile yapılğan kütleviy nizamsızlıqta qabaatlı olaraq mesüliyetke celp etmek içün qarar alınğanını bildirdi.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ, yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahkeme etmege başladılar.
Vaqialar 2014 senesi fevral 26-da olıp keçken edi. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi. 2016 senesi fevral ayında rusiyeli Qırım Yuqarı mahkemesiniñ toplaşuvında bu işni tekrar taqiq etilmesine yollamağa qarar alındı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırım trenleriniñ biletleri satışqa çıqarılğan ilk künü 5 biñden çoq bilet satıldı, dep bildirdi «Grand Servis Ekspress» taşıyıcı şirketiniñ matbuat hızmeti.
«İlk künü Qırımğa ve andan 5 biñden çoq bilet satıldı. Yolcu vesiqalarınıñ eñ az 6%-ı balalarğa ait», – dep bildirdi şirket.
Taşıyıcınıñ malümatına köre, eñ çoq biletlerni Moskva ve Moskva vilâyetiniñ sakinleri demiryol kassalarında satın aldı.
Rusiye müessiseleriniñ saytlarında Qırımğa satılğan biletlerniñ sayısına dair malümat şimdilik tasdıqlanmay.
Grand Servis Ekspress saytında qomşu Rusiyeden işğal etilgen Qırımğa ketken trenlerniñ cedveli derc etildi.
«Grand Servis Ekspress» naqliyat şirketi noyabrniñ 8-nde saba Keriç köprüden ketecek Qırımnıñ yolcu trenlerine bilet satmağa başladı.
Sentâbrniñ 24-nde Rusiye kütleviy haber vastaları dizelli lokomotiv test şeklinde Keriç köprüniñ demiryol qısmını keçti, dep bildirdi. «Stroygazmontaj» şirketiniñ müdiri, Rusiye iş adamı Arkadiy Rotenbergniñ bildirgenine köre, köpürniñ demiryol qısmında areket 2019 senesi dekabr ayında başlatılacaq.
Daa evel Rusiye akimiyeti Keriç köprüne 166 «yañı vagonnı» bermege vade etken edi. «Qırım demiryolları» müdiri Aleksey Gladilin Keriç köprüniñ demiryol qısmı açılğan soñ andan qomşu Rusiyeniñ 11 şeerinden trenler keçecek, dep ilân etti.
2019 senesi mayıs ayında Rusiye prezidenti Vladimir Putin Keriç köprüniñ demiryolu «cedvelden daa tez qurarlar», dep bildirdi.
Keriç köprüden keçecek yük trenleriniñ areketini 2020 senesi iyün ayında başlatmağa planlaştıralar.
Keriç boğazındaki köpürniñ maşina qısmı 2018 senesi mayıs ayında yengil maşinalar içün açılğan edi, daa soñra yük maşinalarınıñ areketi başlatıldı. Köpürniñ demiryol qısmı daa azır degil.
Ukrainanıñ beşinci prezidenti Petro Poroşenko Rusiye işğal etken Qırımda Keriç köprüniñ qanunsız qurucılığı Kremlniñ halqara uquqqa emiyet bermegeniniñ daa bir delili ola, dep bildirgen edi.
Avropa Birligi ve ABD Rusiye ve işğal altındaki Qırım arasındaki Keriç köprüniñ qısmen açılışını takbih etti. Ukraina tarafı 2014 senesi Qırım ilhaq etilgen soñ Rusiye ile köpür qurucılığı añlaşmasından çıqtı.
2014 senesi iyül ayında Ukraina ükümeti ilhaq etilgen Qırımdaki bütün limanlarnıñ işini resmiy şekilde toqtatqan edi.


text:
Ukrainada er yıl fevral 20-de Kök yüzü (Nebesnaya sotnâ) Qaramanlarınıñ Künü qayd etilecek. Böyle bir Buyruqnı çarşenbe künü, fevral 11-de, prezident Petro Poroşenko imzaladı.
Devlet yolbaşçısınıñ matbuat hızmeti bildirdi ki, vesiqa er yıl fevral 20-ni Kök Yüzü Qaramanları Künü olaraq qayd etilmesini belgiley. Vesiqağa binaen, bunıñ maqsadı «Demokratiya, insan aqları ve serbestligi, Ukrainanıñ Avropa kelecegini qorup, Menlik inqilâbında (2013 senesi noyabr ayı – 2014 senesi fevral ayı) canını bergen vatandaşlarnıñ cesürligi, iradesi ve sebatını sayğı ile añmaqtır».
Nazirler Şurası cemaatnı celp etip, Menlik inqilâbına bağışlanğan tedbirler planını, şu cümleden Kiyevde müzey açılmasını, azırlamaq ve tasdıqlamaq kerek; Milliy ilimler akademiyasınıñ iştiraki ile vaqialarnı aydınlatqan foto, video ve diger vesiqalı malümatlarnı toplamaq kerek.


text:
Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Havfsızlıq şurası cumaaqşam künü, mart 19-da, Rusiye işğal etken Qırım meselesini baqacaq. Bunı BMT yanındaki Ukrainanıñ daimiy temsilcisi Yuriy Sergeyev bildirdi, – dep haber ete Radio Svoboda.
Toplaşuvnı «dost Litvaniya» teşkil etecek, – dep yazdı o Twitterde.
Diplomatnıñ qayd etkenine köre, tedbirge qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev davet etildi.
Arri formatında keçirilecek toplaşuv qapalı olacaq ve er kes fikirini serbest şekilde bildirecek. Havfsızlıq şurasınıñ resmiy olmağan ve iş planına kirmegen Arri formulası boyunca körüşüvlerge ekspertler ve şaatlar davet etile bile.
Aynı vaqıtta bu format Havfsızlıq şurasınıñ azalarını bunıñ kibi körüşüvlerde iştirak etmege mecbur etmey.
Ğarp diplomatlarından biri bildirdi ki, Rusiye bu toplaşuvda iştirak etmekten vazgeçe.
«Rusiye Qırım Rusiyeniñ qısmı ola ve Havfsızlıq şurasında qanun boyunca muzakere etilecek obyekt degil dep, tedbirni boykot ete», – dep yaza diplomatlarnıñ aytqanlarını «France-Presse» agentligi.
Keçken sene devamında BMT Havfsızlıq şurası Rusiyeniñ Ukraina istilâsınen bağlı tahminen 30 toplaşuv ve körüşüvni keçirgen edi. Olarnıñ çoqusında Havfsızlıq şurasınıñ azaları Rusiyeni sert bir şekilde tenqid etken ediler.


text:
Türkiyeniñ paytahtı Ankara şeerinde mayısnıñ 13-nde cumaertesi künü qırımtatarlarnıñ sürgünlik qurbanları hatırasına matem mitingi ötkerildi. Failler, ellerinde qırımtatar milliy bayraqlarını tutıp, Ankaranıñ merkezine Anadolu meydanına çıqtılar.
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov ve Ukrainanıñ Türkiyedeki elçisi Andriy Sıbiga sanadan merasim iştirakçilerine muracaat ettiler.
Sıbiga: «Ankarada qırımtatarlarnıñ sürgünlik qurbanlarını añuv Künü munasebetinen ötkerilgen mitingte sözge çıqmaq şerefine nail oldım. Sarsılmaz qırımtatar halqına qayğıdaşlıq ve birdemligimi bildirem», – dep yazdı Twitterde.
Ukrain elçisiniñ çıqışını Türkiyedeki Ukraina elçihanesiniñ matbuat hızmeti yayınladı.
2016 senesi de mayısnıñ 14-nde Ankranıñ merkezinde Anadolu meydanında qırımtatarlarnıñ sürgünlik qurbanları hatırasına miting ötkerilgen edi.
Ukrainada mayısnıñ 18-nde qırımtatarlarnıñ sürgünlik qurbanlarını añuv Künü munasebetinen hatıra merasimleri teşkil etilecektir. Er sene bu künü 1944 senesiniñ faciası añıla, o vaqıt Qırımnıñ tamır halqı yarımdadan Orta Asiyağa sürgün etilgen edi. Cemi sayıda, 180 biñ adam sürgün etildi.
Ukrainada qırımtatarlarnıñ sürgünligi genotsid olaraq tanıldı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Fevralnıñ 26-nda, cuma künü, Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü qayd etile. 2014 senesi bu künü QMC Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukraina topraq bütünliginiñ destegine miting olıp keçti.
Narazılıq bildirgenlerge o zaman Rusiye tarafdarı faalleri qarşı turdı, olarnıñ arasında “Russkoye yedinstvo” fırqası da edi.
2020 senesi Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, er yıl fevralniñ 26-nda qayd etilecek Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeriniñ işğalge qarşı tirenüv künü ilân etilgenine dair buyruqnı imzaladı.
Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskov Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ fevralniñ 26-nı Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı tirenüv künü olaraq ilân etmek planlarını tenqit etti.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aqmescit – Nesibe Bürseitovanıñ qorantası qırımtatar halqınıñ adaletsiz sürgünliginiñ bütün accını özü is etti. Babasını – cebeden qolsız qaytqan adamnı – er kesken beraber uzaq Özbekistanğa sürgün ettiler.
Nesibe Bürseitova 1934 senesi Yedi Quyu rayonınıñ Cermay-Kaşık köyünde dünyağa keldi. Oca olıp çalışqan babasını 1940 senesi cenkke aldılar, anası ise bir özü ev hocalığına ve beş balasına baqmağa qaldı.
«Babam Çehoslovakiyağa qadar barğan edi, anda elsiz qalıp, evge yollanıldı. Ermeni Bazarda onı almadılar, Qırım yolu qapalı olğanını aytqan ediler. O, kene de keçip oldı, deñiz boyu cayav ketken edi. Öyle de 1944 senesi mayıs 15-te aqşam saatlerinde cenkten kelgen edi», – dep tarif ete Nesibe apte.
O, cebede elâk olğanlarnıñ dualarını ve qomşularnıñ babasını qaytmasınen tebriklemege kelgenlerini hatırlay.
«Babam 15-te qayttı, 16-da evde edi, NKVD babamnı qaytmasınen hayırlağan ediler, eki künden soñ ise Qırımdan sürgün ettiler, – dep hatırlay Nesibe apte. – Sürgün etmege kelgende babam inanmağan edi. Vesiqalarını kösterdi, dört yıl askerlik yapqanını ayttı. Onıñ bir eli yoq edi, vesiqalarnı sol elde tuta edi... Silânen qolğa urıp, evden çıqardılar. Toplanmaq içün 5 daqqa berdiler, yanımızğa bir şey almağa yetiştirmedik, çünki bizge er kesten soñ keldiler. Em de 5 daqqada ne alırsıñ ki? Elbet de, urba aldıq, böyle etip bizni Özbekistanğa alıp kettiler».
Yolnıñ qıyınlıqları Nesibe apteniñ aqılında qaldı.
«Vagonda çoq adam bar edi, tizem yüklü edi, anda da doğurdı. Bala sağ qalamadı, cesedini ise pencerege attılar, çünki askerler qapularnı açmağan edi. Bala olıp, bizler qartlardan bitlerni alıp, taşlarnen ezgen edik. Bazı duraqlarda bizge aş bergen ediler, suv pek az edi, adamlar «Suv, suv!» dep qıçırğan ediler», – dep hatırlay subetdeşimiz. 18 kün sürgen yoldan soñ sürgün etilgenlerni Andijan vilâyetiniñ sovhozlarından birinde qaldırdılar. «Bundan soñra balalığımnı yahşı hatırlayım, sabadan çalışmağa yolladılar, bizni çekiştirdiler», – dep ayta Nesibe apte.
Birinci vaqıtları qırımtatarlar mahkümler içün qurulğan baraqlarda yaşağan ediler. Anda ne suv, ne ışıq bar edi, hastalıq ve çeşit qırğınlıqlar sebebinden adamlar biri-biri artından ölmege başladılar. «Ağlağan bala can bergen anasınıñ köküsini emgenini hatırlayım. Ölgenlerni kömecek adam ve kömülecek yer yoq edi, olarnı çaqallar aşağan edi. Çaqallar aqqında eşitkende pek qorqqan edik. Soñra, avgust ayında, bizler temizlikten soñ qalğan başaqlarnı toplağan edik. Bir oğlançıq çuvalçıqta başaqlarnı saqlaycaq edi, bunı körip, onı atqa bağladılar, ve oğlançıq can bergenine qadar onı aydadılar», – dep tarif ete Nesibe apte.
Onıñ aytqanına köre, qırımtatar balalarına oqumağa bermegen ediler, ana-babalarına ise ocalıq yapmağa, em de ekim olmağa yasaq etilgen edi. Stalin vefat etken soñ mahsus yerleştirüv rejimi yımşatıldı. O vaqıt bir çoq sürgün etilgen adam birden oqumağa ketti. 1988 senesi beş balanı östürgen Nesibe Bürseitovanıñ ailesi Qırımğa qaytıp keldi. Onıñ ana-babası ise öyle de anda, ğurbette, qaldılar...


text:
Rusiyeniñ Kyiv vilâyetine qarşı raketa darbeleri sebebinden 34 kişi yaralandı, beşi – bala, dep bildirdi vilâyetniñ arbiy memuriyet yolbaşçısı Oleksiy Kuleba.
«Kyiv vilâyeti. 34 kişi yaralandı. Beşi bala. Dört insan elâk oldı. İhtiyacı olğan er keske vaqtınca yer beremiz», – dep yazdı o, Telegramda. Kritik infrastruktura, hususan hastahaneler generatorlarnen çalışa.
Aynı vaqıtta Kyiv vilâyeti polisiniñ reberi Andriy Nebitov Rusiye raketasınıñ Vışğorodqa qarşı ücümi neticesinde 4 insan elâk oldı, daa 27 kişi yaralandı, dep bildirdi. Onıñ malümatına köre, 6 energetikçi kritik infrastrukturağa qarşı yapılğan raketa ücümi neticesinde yaralandı.
«Ateş neticesinde Fastiv rayonında mustaqil ev viran etildi. Mında, çoq şükür, yaralanğanlar yoq», – dep qoştı Nebitov.
Vilâyetniñ arbiy memuriyeti bir kişi elâk oldı ve 20 kişi yaralandı, dep bildirdi. Kritik infrastruktura obyektleri, Vışğoroddaki çoq qatlı bina ve Çabanıdaki mustaqil evge raketa tüşti, dep aytıldı.
Noyabrniñ 23-nde Rusiye Kyiv ve diger Ukrayına şeerlerine qarşı kene raketalarnen ücüm etti.
Moskva bir sıra delil olğanına baqmadan, vatandaşlarğa qarşı ücüm etkenini inkâr ete.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Qırımdan telefon vastasınen yapılğan muracaatlarğa köre, ilhaq etilgen yarımadadaki abituriyentlerde Ukrainanıñ qıtadaki qısmında tasil aluvğa meraq arta. Bunı mayıs 25-te Qırım.Aqaiqat Radiosı efirinde Ukrainadaki «Açıq siyaset» fondu» cemiyet teşkilâtınıñ reisi İrina Jdanova bildirdi.
Cemiyetçi: «Açıq siyaset» fondu»nda sıcaq telefon hattı endi üç yıldan berli çalışa. Bu yıl Qırım ve Ukrainanıñ şarqından muracaatlar sayısınıñ artqanını aytmaq isteyim. Bıltır abituriyentlerniñ yalıñız 10%-i kvotalarnı qullandı – maña köre, bu pek az. Menim fikrimce, informatsion kampaniyanı alıp barmaq pek muim», – dep qayd etti.
Ukraina Tasil ve ilim nazirliginiñ malümatına köre, cümleden Qırım sakinleri içün Ukraina aliy oquv yurtlarına sadeleştirilgen şekilde – TMBden (Tışqı mustaqil baalavdan) keçmeden – oqumağa kirmek içün 35 «Qırım-Ukraina» tasil merkezi faaliyet kösterecek.
Daa evel Ukraina tasil ve ilim nazirliginde, Donbass ve Qırımnıñ vaqtınca işğal etilgen territoriyalarında berilgen diplomlar ve diger tasil vesiqaları ne Ukrainada ve ne de dünyanıñ diger memleketlerinde tanılmaylar ve uquqiy quvetke malik degiller, dep qayd ete ediler.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiye uquq qoruyıcıları Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ Bağçasaraydaki evinde tintüv keçirip, onıñ apayı Elmira Ablâlimovağa «qaba» davrandılar. Bunı Ablâlimovanıñ özü Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Olar pek erte keldiler, tahminen saat 7.15. Men köpek avuldamasından ve araba qapınıñ tasırdamasından uyandım. Ahtem Çiygozğa qarşı açılğan cinaiy iş ile bağlı vesiqa ve elektron taşıyıcılarnıñ alınması, tintüv keçirilmesi aqqında qararnı seslendirdiler. Tahminen 10 insan er daim yanımda edi. Tışarıda bulunğan mahsus hızmet bar edi, evge aqrabamızdan iç kimseni kirsetmediler, men bir özüm edim. Tintüv utanmaz, arsız ve qaba bir şekilde keçirildi. Eki hadim, olardan biri – Qırım Cumhuriyeti İçki işler nazirliginiñ üyken vekâletlisi Aleksey Malivanets ve Rusiye Federal havfsızlıq hızmetiniñ üyken hadimi Andrey Kudaşov utanmayıp, meni insan, vatandaş, qırımtatarı, qadın ve islâm dinini kütken bir insan olaraq aşaladılar», – dep ayttı Elmira Ablâlimova.
Onıñ bildirgenine köre, o, taqiqatçığa bu adamlarnı tenbilemege rica etti. Lâkin onıñ areketleri olarnı bunı yapmağa zorlay degen cevap berildi.
Bundan ğayrı, Ablâlimovanıñ fikirince, Rusiye Cinaiy-protsessual kodeksiniñ tintüv vaqtında şaatlarnıñ qullanmasında bozuvlar oldı.
«Men şaat olaraq qomşularnı davet etmege talap etsem de, maña eki tanış olmağan insannı tanıttılar. Birisi Qarasuvbazar rayonından, ekincisi de Aqmescitten eken. Soyadı Lotkovskiy olğan şaat er kesniñ adını bile edi, demek ki, bu adam meraqlanğan bir şahıs edi. Bundan ğayrı, o, ğayet faal olıp, tehnikanı baqtı, tellerni qarıştıra edi, bu kene de onıñ alâqasını tasdıqlay, lâkin Rusiye Federatsiyasınıñ Cinaiy-protsessual kodeksine binaen, şaat olaraq alâqası olmağan bir insan olmalı», – dep ayta Çiygoznıñ apayı.
Onıñ bildirgenine köre, tintüv vaqtında bir av patronı tapıldı. Lâkin onıñ bu patrondan haberi yoq. Bundan ğayrı, qorantanıñ şahsiy parası olğan 2 biñ dollar ve 100 euro, bundan ğayrı, Tataristan ziyaretinde ediye etilgen hatıralıq para, bilgisayar tehnikası ve şahsiy telefonlar alındı. Evniñ mal-mülkine büyük zarar ketirildi.
«Tabannı aldılar, merdiven, ev bosağasını qırdılar, skemlelerni qırdılar. Tataristan ziyaretinde ediye etken hatıralıq paranı bile aldılar», – dedi Ablâlimova. Onıñ aytqanına köre, tintüv protokolı ile adliyecisine muracaat etecek.


text:
Fevral 9-dan fevral 10-na keçer gecesi Aqmescit rayonınıñ Mamaq köyündeki «Yeşil Camide» hırsızlıq oldı. Bunı Qırım musulmanları diniy idaresiniñ matbuat hızmeti bildire.
«Olar hayriye parasınıñ tahta qutusını açıp, bütün paranı alıp kettiler. Anda tahminen 500-600 ruble bar edi», – dep ayttı «Yeşil Caminiñ» imamı Asan Veysov.
Onıñ bildirgenine köre, hırsızlar qapularnı qırıp, camige kirdiler. Camide video nezareti ve bekçiler yoq, bazıda imam camide gecelemege qala, lâkin o aqşam evge ketti.
Hırsızlıq olğanını fevral 10-da üylede kördiler, vaqia yerinde uquq qoruyıcılar çalışmaqta.
Fevral 9-da aqşam Qurman rayonınıñ Büyük Onlar qasabasında belgisiz insanlar camige kirip, hayriye parası ile qutudan paranı aldılar.


text:
Qırımtatar Tilinde Yılnıñ Ayları
Yılnıñ ayları
•Yanvar (qara qış ayı) : Yanvar ya da qara qış ayı – seneniñ ilk ayıdır. 31 künden ibarettir.
Yanvar adını Roma qapı tañrısı Yanustan ala. Original Roma taqviminde 10 ay (304 kün) bar edi. Romalılar qış mevsimini aysız bir zaman olaraq bile ediler. M.E. tahminen 700-lerde Romulustan soñra kelgen qıral Numa Pompilius, taqvimniñ standart qameriy sene (364 kün) ile izalanması içün Yanvar ve Fevral aylarını qoşqan. Çift sayılarğa qarşı batıl itiqatı olğan Romalılar senege bir kün daa qoşıp kün sayısını 365-ge çıqardılar.
• Fevral (kiçik ay) : Fevral ya da kiçik ay – Grigorian taqvimge köre seneniñ ekinci ayı. Dört senede bir 29, diger senelerde 28 künden ibaret.
•Mart (saban ayı) : Mart ya da saban ayı – seneniñ üçünci ayı olıp 31 künden ibaret.
• Aprel (çiçek ayı) : Aprel ya da çiçek ayı – seneniñ dördünci ayı olıp 30 künden ibaret. Aprel adınıñ latince “Aprilis”ten kelgeni rivayet olunır. Latince aperire (açmaq); tereklerniñ çiçek açmağa başlağan mevsimni ifade ete.
• Mayıs (quralay) : Mayıs ya da quralay – seneniñ beşinci ayı olıp 31 künden ibaret. Mayıs adı Roma bereket tañrıçası Bona Deaman beraber, Yunan tañrıçası “Mayanıñ ayı” añlamında Latince “maius mensis”ten kelir.
• İyün (kiraz ayı, ilk yaz ayı) : İyün, kiraz ayı ya da ilk yaz ayı – seneniñ altıncı ayı olıp 30 künden ibaret. İyün adı Yupiterniñ apaqayı Roma tañrıçası Yunodan kelir.
•İyül (oraq ayı): İyül ya da oraq ayı – yılnıñ yedinci ayı olıp 31 künden ibarettir. İyül adı Roma Cumhuriyetiniñ lideri olğan Gay Yuliy Tsezar isminden kele.
• Avgust (arman ayı): Avgust ya da arman ayı – seneniñ sekizinci ayı olıp 31 künden ibaret. Avgust adı Roma İmperiyasınıñ lideri olğan Avgustustan kelir.
• Sentâbr (ceviz ayı, ilk küz ayı) : Sentâbr, ceviz ayı ya da ilk küz ayı – seneniñ doquzıncı ayı olıp 30 künden ibaret. Sentâbr adı Latince septimus (yedinci) sözünden kelir.
• Oktâbr (ekin ayı, orta küz ayı) :Oktâbr, ekin ayı ya da orta küz ayı — seneniñ onuncı ayı olıp 31 künden ibaret. Oktâbr adı Latince octavus (sekizinci) sözünden kelir.
• Noyabr (boş ay): Noyabr ya da boş ay — seneniñ on birinci ayı olıp 30 künden ibaret. Noyabr adı Latince nonus (doquzıncı) sözünden kelir.
• Dekabr (aralıq ayı, ilk qış ayı): Dekabr, aralıq ayı ya da ilk qış ayı — seneniñ on ekinci ayı olıp 31 künden ibaret. Dekabr adı Latince decimus (onuncı) sözünden kelir.


text:
Aqyarlı yaldayıcı marafoncı, sovet dissidenti Oleg Sofânik Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıyge muracaat etip, işğal etilgen Qırımnı terk etmesine yardım etmesini rica etti. Bu aqta Sofânik Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Prezident Volodımır Zelenskıyge elektron poçta vastasınen ariza yolladım. Çıqmağa (Qırımdan esas Ukrainağa – QA) isteyim, amma memuriy sıñırda ne olacağını bilmeyim. Anda narkotik ve silâ gizliden qoyula bile. Memuriy sıñırda meni er vaqıt teşkereler: bir qaç saat tutalar, işançsız insanlar cedvellerinde, FSB malümat bazalarında bulunam. Ukraina meni vatandaşı olaraq qorçalasın, mından (işğal etilgen Qırım aqqında aytıladır – QA) niayet ketip olurım, dep ümüt etem», – dep añlattı Sofânik.
Fevralniñ 11-nde Oleg Sofânikniñ Qırım.Aqiqatqa bildirgenine köre, o, çağırılğan Aqyar psihiatrik hastahanesinde qalmaqtan qorqa. 2019 senesi noyabrniñ 14-nde Rusiye quvetçileri Oleg Sofânikni Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırında tuttı. Bundan evel o, Lukull limanından (Qırımnıñ ğarbinde) Aqyardaki Ömega körfezine yaldadı. 30 km mesafeni 10 saat içinde yaldadı – raatlanmayıp ve bir özü olıp. Bunı Sofânik qırımtatar sürgünliginiñ 75 yılına bağışladı.
Oleg Sofânik – meşur aqyarlı yaldayıcı marafoncı, Ukraina rekordları kitabınıñ rekordçısıdır. 2012 senesi mayıs ayına qadar Sofânik 50 marafonda yaldadı, eñ uzunı 350 km Cenübiy-Qıtay deñizinden edi.
Sofânik Aq deñiz, Marmara deñizi, İstanbul boğazını, Çanaqqale boğazını yaldap keçti. Qırım yalısında 100 kilometrge qadar marafonlarda iştirak etti. Qışta suvuq suvda da yaldağanınen bellidir.
Aqyarlı dissident ola. Askerlikten ve Sovetler Birliginiñ vatandaşlığından vazgeçkeni içün onı psihiatrik tedaviylevge mecbur etken ediler.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy yañı yıl hayırlavında ukrain halqını istek, ideal ve qonuşqan tillerine baqmadan, birlik olmasına çağırdı. Bu aqta Azatlıq Radiosı haber ete.
«Pasportımızda doğru ya da yañlış ukrainalı dep qayd etilmegen. Vatanperver, maloross, vatnik ya da banderacı dep yazılmağan. Aq ve vazifeleri olğan Ukraina vatandaşı dep yazılğan. Pek farqlımız. Biz kimmiz? Prezidentni saylağan 73%? Onı tanımağan 25%? Ya da saylavlarğa barmağanlar?», – dep soradı Zelenskıy.
«Qıymetli ukrainalılar! Yañı 2020 yılında epimizge bir-birini ürmet etmemizni tileyim. Sağlam olayıq, bolluq ve tebessüm etmek içün çoq sebep olsun. Er kes yahşı raatlansın, yuquğa toysın, qarardan ziyade aşamasın ve, elbette, saba yengil ve hoş baş aylanuvı olsun. Em de Ukrainanı sevmek bütün ukrainalılarnı sevmek demek olğanını unutmayıq», – dedi Ukraina prezidenti.
Daa evel haber etilgenine köre, qırımlılar Aleksandr Usik, Maşa Yefrosinina ve Jamala Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıynıñ yañı yıl hayırlavında ukrainalılarnı kelgen 2020 yılınen tebrikledi. Yefrosinina «tuvğan Qırımımızğa evge, Ukrainağa qaytmasını» ukraince tiledi.


text:
nigériyede bir türmidin 575 mehbus qéchip ketti
nigériyening oyo ölkiside bir türmige qilinghan qoralliq hujum netijiside 575 mehbus qéchip ketti.
türkiye awazi radiyosi xewiri: nigériye türmilerni bashqurush idarisi oyo ölkisi bayanatchisi olanréwaju enjorin metbuatqa bergen bayanatida, tünügün kechte namelum qoralliq unsurlarning abolongo rayonidiki türmige qilghan hujumida, 837 mehbusning qéchip ketkenlikini éytti.
olanréwaju enjorin hujumdin kéyin 262 mehbusning qayta nazaretke élinghanliqini tilgha élip, 575 mehbusning ...
-
26.11.2022
-
-
-
-


text:
Cumaertesi künü, noyabrniñ 19-nda, Kyivde «Qırım inciri» ukrain-qırımtatar edebiyat yarışınıñ ğalipleri taqdirlendi.
Tedbir meşur Amerika tarihçısı, Yale universitetiniñ professorı Timoti Snayderniñ «İncir nutqundan» başlandı.
Bundan soñ jüri azaları Andrey Kurkov, Cemile Suleymanova, Katerına Kalıtko, Bekir Mamut, Mayye Safet, İvan Andrusâk, Anastasiya Levkova, Alim Aliyev, yırcı Jamala, Ukrayına Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar, yazıcı ve şaire Maryana Savka, jurnalist Sevgil Musayeva, oyuncı ve rejissör Ahtem Seitablayevniñ iştiraki ile «Qırım inciri» yarışınıñ ğalipleri ilân etildi.
«Qırım inciri» dördünci yarışınıñ final iştirakçileri metin oqudı.
Teşkilâtçılar bu yıl mart ayında tedbir ötkerecek edi, amma Rusiye Ukrayınağa qarşı büyük cenk başlatqanı içün onı başqa vaqıtqa qaldırdı.
«Qırım inciri» dördünci yarışı vaqtında jüri tek Ukrayınanıñ degil, dünyanıñ çeşit köşelerinden 137 müellifniñ 292 eserini aldı: şiiriyet, qırımtatarca ve ukraince nesir, ukrainceden qırımtatarcağa ve aksine tercime, bala edebiyatı.
«Bu cenk vaqtında Rusiye yoq etmege tırışqan toprağımıznı ve kimligimizni mümkün olğanı qadar qorumalımız. Qırım İnciri – böyle leyhalardan bir danesi, o, yarımadağa intellektual baqışımıznı da şekillendire», – dep qayd ete Alim Aliyev, «Qırım inciri» edebiyat leyhasınıñ esasçısı.
Mukâfat laureatları:
- Qırım aqqında ukraince nesir: Yuliya İlüha «Tramontana»
- Qırımtatarca nesir: Hatice Velişayeva «Nuruzan»
- Qırım aqqında ukraince şiir: Valeriya Sergeyeva «Vidmıkayeş vertep iz sokırıtsi ta inşi virşi»
- Qırımtatarca şiir: Seit-Yagya Kazakov «Menim altin beşigim»
- Qırım aqqında bala edebiyatı: Dilâra İbragimova ve Susanna Cemileva «Qaşıqköylü Parij qızları ya da Parijni körmek ve»
- Qırımtatarcadan ukraincege bediiy eser tercimesi: İnessa Dalenik Aliye Kence-Aliniñ poeması «Sandıq-Qayanıñ» tercimesinen
- «Söz serbestligi» mahsus nominatsiyası: qırımlı siyasiy mabüsler Nariman Celâl, Server Mustafayev ve Ahtem Asa
- «Qırımtatar edebiyatınıñ inkişafına qoşulğan isse içün» mahsus mukâfat: Şeryan Ali
«Qırım inciri» tedbirleri Qırım evi, «Starıy Lev neşriyatı», EVO şirketi, Ukrayına PENi yardımınen keçirile.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca yaqalanğan Enver Mamutov ve Remzi Memetovnıñ apiste bulunma müddetiniñ uzattırılmasına qarşı şikâyet arizasını qanaatlendirmedi. Bu aqta olarnıñ adliyecisi Emil Kurbedinov bildirdi.
«Qırım Yuqarı mahkemesi Enver Mamutov ve Remzi Memetovnıñ apiste bulunma müddetiniñ uzattırılmasına qarşı şikâyet arizasını qanaatlendirmedi! Elbet, appelânt ve adliyecilerniñ bildirgen delillerine baqmadan, red etildi!» – dep yazdı o Facebook saifesinde.
İyül 22-de aynı bu mahkeme Enver Mamutov ve Remzi Memetovnı, bunen beraber Zevri Abseitovnı ve Rustem Abeltarovnı apiste qaldırdı. Olar mayıs 12-de Bağçasarayda yaqalandı. O vaqıt rusiyeli uquq qoruyıcılar musulmanlarnıñ evlerinde ve yerli qavehanede bir sıra tintüvler keçirdi. Neticede, dört Bağçasaray sakini yaqalandı ve terrorizmde qabaatlandı: Zevri Abseitov, Remzi Memetov, Rustem Abeltarov ve Enver Mamutov. Olar FSB hadimleri tarafından Rusiyede terroristik teşkilâtı olaraq tanılğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinde şeklenilip yaqalandı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Avgust 15-te işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırda bütün keçirüv noqtaları açıq ve ştat rejiminde çalışa. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Ukraina Devlet sıñır hızmeti spikeri Oleg Slobodân bildirdi.
«Er şey tınçlıq. Er kes ştat rejiminde çalışa. Nevbetler yoq. Yolcu-naqliye aqımınıñ eksilmesini qayd etemiz. İnsanlarnıñ çoqusı işğal etilgen Qırımdan Ukraina qıtaiy qısmına kete», – dep qayd etti o.
Oleg Slobodânnıñ malümatına köre, soñki vaqıt devamında rusiye taraf işni toqtatmağan edi.
Bundan da ğayrı, Ukraina Devlet sıñır hızmeti spikeri qayd etti ki, rusiyeli askerlerniñ faaliyeti memuriy sıñır yanında eksildi.
«Biz tek memuriy sıñırda körgenimizni aytamız. Bu, tünevinki kün devamında aviatsiya qullanılmağanıdır», – dep qayd etti Oleg Slobodân.
2014 senesi Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ qıtaiy Ukraina ve yarımada arasında resmiy şekilde – memuriy, amelde ise – aqiqiy bir sınır peyda oldı. Memuriy sıñırda üç kiriş-çıqış noqtası çalışmaqta – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etmesinde şeklengen Balıqlava rayonınıñ sakini Enver Seytosmanov ile yarım yıldan berli bir de bir tahqiqat tedbirleri keçirilmey.
Bunı advokatı Emil Kürbedinov haber ete.
Advokatnıñ videosı Facebookta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ saifesinde derc etildi.
«Enver ne sebepten qabaatlana bile añlaşılmay. Bunıñnen bağlı bir de bir vesiqa alâ daa berilmedi», – dep qayd ete advokat.
Onıñ aytqanına köre, tahqiqat izolâtorında tutulğan Seytosmanovnıñ alı fenalaştı. O, SİZO memuriyetine bir qaç mektüp yazdı, amma alâ daa baqılmadı.
«Bayağı vaqıttan berli Quran-ı Kerim berilmesini talap etkenini ayttı. Bunı yapmaq imkânsızdır, amma oña yardım etmege tırışacaqmız, SİZO memuriyeti musulmanlarnıñ muqaddes kitabını ne içün bermegenini bilmege tırışacaqmız», – dedi Kürbedinov.
Rusiye nezaretindeki Aqyarnıñ Lenin şeer mahkemesi avgustnıñ 31-nde Balıqlava rayonınıñ sakini Enver Seytosmanovnıñ tevqif müddetini eki ayğa (noyabrniñ 7-ne qadar) uzattı.
Enver Seytosmanov Rusiye Cinaiy kodeksiniñ 205.5 maddesiniñ 2-nci qısmı boyunca «Terroristik teşkilâtnıñ faaliyetinde iştirak etüvde» qabaatlana. Rusiye telükesizlik hadimleri ağa-qardaş Ernes ve Enver Seytosmanovlarnı mayısnıñ 10-nda Aqyarnıñ Balıqlava rayonındaki Hayto (Tılovoye) köyünde, anda yapılğan tintüvlerden soñ tutıp alğan edi.
Daa soñra Ernes çıqarılıp yiberildi. Enverge cinaiy iş açılğanı boyunca qarar taqdim etildi. Ertesi künü Rusiyeniñ nezareti altında olğan Aqyarnıñ Leninskiy rayon mahkemesi Enver Seytosmanovnı tevqif etti.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Adliyeciler qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.