text:
Ğiraqta milli mäcles saylandı, yaña xökümät tiräsendä bäxäslär başlana
Pänceşämbedä ilğan itelgän räsmi näticälärgä kürä, şiği firqälärne berläştergän Berdäm Ğiraq İttifağı Milli Mäclestä küpçelekkä ireşkän. Şiğilär mäclestäge 275 urınnıñ 140ın alsa da, bu küpçelek premier-ministrnı saylaw kebek möhim mäsälälärne xäl itü öçen citärlek tügel. Belgeçlär fikerençä, Ğiraqnıñ yaña xökümäten tözü tiräsendä bäxäslär atnalarğa suzılırğa mömkin.
Audio (Hämdiä äl-Xösäyni)
"Berençe urında Berdäm Ğiraq İttifağı – 140 urın. İkençe urında Kördstan Berläşmäse – 75 urın. Öçençe urında waqıtlı premier Ayad Ällawi isemlege – 40 urın. Dürtençe urında waqıtlı prezident Yawar äl-Ğazi isemlege – 5 urın. Bişençe urında Törkmännär isemlege – 3 urın."
Şulay itep, Ğiraqnıñ Milli mäclese tözelde. Anıñ alında torğan berençe möhim mäsälä - premier-ministrnı saylaw, prezident häm ike vitse-prezidentnı raslaw bulaçaq. Älbättä, ciñüçelär bu urınnarğa üz keşelären ütkärergä tırışaçaq. Tik monıñ öçen tawışlarnıñ öçtän-ikesen cıyarğa kiräk, yağni 182 tawış. Dimäk, 140 tawışı bulğan şiğilär, bu sanğa ireşü öçen 75 tawışı bulğan kördlär belän berläşergä mäcbür bulaçaq. Kördlär berläşügä qarşı tügel, ämmä monıñ öçen berniçä citdi taläp quya. Londondağı iqtisad mäktäbe belgeçe Yahya Säyet:
Audio (Yahya Säyet)
"Kördlär berläşü şartı itep üz taläplären quydı. Berençedän, prezident körd bulırğa tieş. İkençedän, kördlärneñ xoquqları häm teläkläre, şul isäptän Kirkuk mäsäläse tanılırğa tieş. Öçençedän, Ğiraq dindar İslam däwlätenä äylänmäskä tieş."
Säyet süzlärençä, monnan tış kördlär Ğiraqnıñ waqıtlı konstitutsiäsendäge, körd töbäklärenä, konstitutsiä mäsälälären xäl itkändä veto salu xoquqı birgän matdälärne saqlap qalırğa tırışa.
Älbättä, qorı sannarnı iskä alsañ, şiğilär öçençe urınğa çıqqan premier Ällawi törkeme belän berläşep qarıy ala. Tik, Ällawinıñ premier bularaq qayber adımnarın iskä alsañ, mondıy berläşü ikele. Saddamnıñ Baath partiäseneñ elekke äğzaların kire eşkä alu, Baath täğlimätlärennän arınu eşeneñ aqrın baruı – şiğilärdä Ällawi säyäsätenä rizasızlıq tudırdı.
Premier-ministr urınına töp däğwaçı dip sanalğan, ike töp şiği firqäneñ berse, Däwa partiäse wäkile İbrahim äl-Cafari, comğa kön Washington Post gäzitenä birgän äñgämäsendä, Saddamnıñ elekke tarafdarlarına qarata qatıraq toraçağın, ä menä kördlärneñ, Calal Talabaninı prezident itü telägenä qarşı bulmawın äytte.
Töp mäsälä xäzer sönnilär belän bäyle. Alarnıñ kübese amerikan okupatsiäsenä protest yözennän, saylawlarğa kilmäde. Näticädä, xalıq sanı belän ikençe iñ ere törkem bulğan sönnilär, Milli mäclestä tieşle urın ala almadı.
Üzeneñ äñgämäsendä äl-Cafari yaña xökümätkä sönnilär dä keräçäk dide, läkin isemnärne äytmäde. Anıñ süzlärenä qarağanda, şiğilärneñ ikençe ere firqäse bulğan, İslam inqilabınıñ yuğarı şurası, sönnilärneñ däräcäle törkeme, İslam möğällimnäre berläşmäse belän söyläşülär alıp bara. Belgeçlär fikerençä, sönnilär belän kileşügä ireşkän oçraqta, şiğilär monı kördlärneñ qayber taläplären kire qağu öçen faydalana ala. Äytik, Kirkuk mäsäläsendä. Küp millätle bu qalanı kördlär üzläreneñ başqalası dip sanıy.
Şulay itep, Ğiraqta saylawlar ütte, Milli mäcles tözelde. Xäzer yaña xökümät tözü tiräsendä bäxäslär başlana. Belgeçlär fikerençä, bu bäxäslär atnalarğa suzılırğa mömkin.
-Ali Gilmi


c: text/html

text:
Qazanda Alişer Usmanov yuqqa çıqtı
Üzbäkstan watandaşı Alişer Qazan XizbutTaxrir xäräkäteneñ eşçänlegenä bäyle räweştä qulğa alınğan ide. Tatarstan diniä näzaräteneñ Ğölämälär şurası äğzası ide. Uzğan yılda, oktäber ayında Xizbut taxrir oyışması nıñ Tatarstandağı liderı bularaq qulğa alınğan ide. Qayber küzätüçelär, Alişer Usmanov 1999 yılda bu oyışmağa kergän häm berniçä yıldan soñ, üzeneñ ekstremistik törkemen buldırğan dilär. Qulğa alınğanda Alişer Usmanov yäşägän öydän granat, şartlatqıç, trotil şaşkası häm Xizbut taxrirnıñ däğwät käğäzlären tabalar. Şulay itep, anı, Rusiädä tıyılğan oyışma tözüdän tış, qorallar saqlawda da ğäyeplädelär. Häm näq menä qorallar saqlağanı öçen ul ğäyeple dip tabıldı da. Xizbut taxrir dä qatnaşuı häm ekstremistik oyışma tözüe raslanmadı. Tuğız ay törmä birelgän ide, şunıñ 8 ayın tikşerü barışında utırğanğa, mäxkämädän soñ, ber ay ğına törmädä utırıp, 9 aylıq möddäten tämamlap, Alişer irekkä çıqtı häm yuq buldı. Memorial oyışması xäbär itüenä qarağanda, Alişer Usmanovnıñ törmädän çığuın qarşı alırğa kilgän tuğannarı, anı kürä almağannar. Törmä xezmätkärläre, ul irtäñge biştä törmädän çığarıldı , anı qarşı aluçılar da bar ide dilär. Tuğannarı, Alişernı ezläw öçen, Qazannıñ Waxitov rayon eçke eşlär idäräsenä, ezläwne oyıştıru öçen ğariza birgännär. Älegä qädär, Alişer Usmanov yazmışı turında başqa bernindi dä mäğlümat yuq. Şul uq waqıtta, Memorial oyışması, anı Üzbäkstan maxsus orğannarı urlağannar buluı da ixtimal dip bara. Eş şunda ik, Alişernıñ watanı Üzbäkstanda ul xalıqara ezläwgä birelgän. Anda ul, 1992 yıllarda berniçä oyışmada aktiv qatnaşuda ğäyeplänä. Ä bu oyışmalar, Üzbäkstanda islam xälifäte tözü öçen köräş alıp barğannar imeş. Bu Üzbäkstan räsmiläre qaraşı. Näq menä şul waqıtta, Alişer şıp qına qazanğa qaçqan bulğan dilär alar. Tatarstan möftie, Azatlıqqa bu xaqta mäğlümat birüdän baş tarttı. Tatarstan Eçke eşlär ministrlığı FSBğa sıltadı. Federal' iminlek xezmäteneñ, yäğni FSBnıñ matbuğat üzäge Alişernıñ yuğaluı turında xäbärne Azatlıq radiosı, tulıraq mäğlümat alu öçen şaltıratqaç qına belde. Şulay uq, bernindi dä añlatmalar birmädelär. Barı tik, bu qaçu, yuqqa çığular aña xas, ä Qazan törmäse sabaq bulğandır üzenä dip kenä belderdelär. Şulay itep, Alişer Usmanov Qazan öçen dä yuqqa çıqtı. Kiläçäktä, bez monı küzätep barırbız.
Räfis Cämdixan

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
İldä nilär bulıp yata? - 4.III.2008
►Röstäm Batır "tatar" islamın "eksportqa" äzerli ►Ukraina Tatarstanğa da burıçlı ►Latinça “Dönya” ğäzetın çığargan Saimä İbrahimovaga - 80 yäş
►Ukraina Tatarstanğa da burıçlı
Räsmi mäğlümatlarğa qarağanda soñğı öç ayda Tatarstan belän Ukraina arasında mal äyläneşe 230 million dollarğa kimegän. Bu kübesençä “Tatneftneñ” Ukrainağa neft quunı tuqtatu belän bäyle. Burıçlarğa kilgändä isä BDB illärennän Tatarstanğa barlığı 10milliard sum burıç bar.
2007 yılnıñ dekaberennän gazğa tülämägän öçen “Gazprom” şirkäte könnän-kön Ukrainağa baruçı gaz yulların qısa. Ägär berniçä kön elek Ukrainağa ber täwlektä bu yullar aşa 150 million kubekmetr gaz cibärelsä, xäzer anıñ yartısı ğına. Ämma Ukraina citäkçelege bu mäsäläne köyläw maqsatınnan söyläşülär alıp barırğa teläk beldermi. Ukraina vitse-premerı Aleksandr Turçinov isä üz çiratında matbuğatta, “2007 yıldan Yewropağa gaz qudırtu öçen aqça tülämi dip “Gazprom”nıñ üzen ğäyepli. Premer-ministr Ulia Timoşenko da üz burıçların tanımıy, kilep tuğan mäsälädä gaz torbasına küp kenä aradaşçılarnı kertkän Rusiäne ğäyepli.
Rusiä belän Ukraina arasında üzençä “gaz suğışı” bara. Bu waqıyğalar sürätendä Tatarstan iqtisadçıları isä Ukrainanıñ neft öçen Tatarstanğa bulğan burıçın da iskä ala. Räsmi mäğlümatlarğa qarağanda soñğı öç ayda Tatarstan belän Ukraina arasında towar äyläneşe 230 million dollarğa kimegän. Bu kübesençä “Tatneftneñ” Ukrainağa neft quunı tuqtatu belän bäyle. Burıçlarğa kilgändä isä BDB illärennän Tatarstanğa barlığı 10milliard sum burıç bar. “Tatneft” şirkäte beldergänçä alarnıñ kübese “Ukrtatnafta” burıçı. Tatarstan yağı mäxkämä aşa 420 million dollarnı kire qaytarırğa uylıy.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Röstäm Batır "tatar" islamın "eksportqa" äzerli
Tatarstan möftiäte binasında sişämbe könne “Rusiä islamın eksportlaw” isemle tügäräk östäl uzdı. Tik süz urısqa tügel, ä tatarğa xas bulğan islam dine turında bardı. Tügäräk östäldä qatnaşuçılar, Yaroslav şähärennän Qazanğa küçenep kilgän Röstäm xäzrät Batırni ayıruça üz itte.
Yaroslav şähäre Üzäk mäçete imamı Röstäm xäzrät Tatarstan Ğölämälär şurasınıñ fänni särqätibe. Ul elek dini belem import – çittän kilä ide, xäzer isä bez üz belemebezne dä çitkä çığarırğa telibez di.
“Elek bezgä islam dine çittän kilä ide. "İmport" bula inde. Annan kitaplar, uqıtuçılar kilde. Alarnı täcemä itä idek. Xäzer isä kiresençä yasarğa kiräk. Bezdä bar närsäne dä añlatqan kitaplar, aworlar bar. Alarnı bez qabattan dönyağa çığarırğa tieş”
Röstäm xäzrät Batır Qazanda möselman uqu ädäbiätın bastıru, häm şulay uq borınğı dini kitaplarnı tärcemä itü östendä eşli. Ul üze dä bilgele autor. Dürt kitabı çıqqan.
Tügäräk östäldä dä anıñ inglizçä çıqqan kitabı tiräsendä süz alıp bardılar. Röstäm Batır tatarğa xas bulğan dini mäzhäpkä nigez salğan Äbü Xänifä xäzrätläre turında urısça kitap yazğına bulğan. Tik şunıñ inglizçä tärcemäse belän genä Rusiä üzendä bulğan Islam dinen çitkä çığara alamı? Tügäräk östäldä qatnaşuçılar, yuq dip cawap birde. Tatarğa bilgele bulğan dini belemne Märcani, Riza Fäxretdin, Musa Bigi kebek autorlarnıñ inglizçä tärcemäläre belän dönyağa tanılırğa kiräk di alar. Alarğa almaş barmı soñ?
“Bigi kebeklärne uzıp kitü bik awır. Şulay da bez andıy ostazlarıbız kebek belemle bulırğa tırışırğa tieş”, - di Röstäm Batrov.
Röstäm xäzrätne elek Batır dip tügel, ä Batrov dip belä idelär. Anıñ ätise Serğaç yağındağı Qızıl Yar awılınnan, änise Çuvaşiädäge Urmaydan. Ul üze Tübän Novgorodta tuıp üskän.
“Babay Batır atlı bulğan. Ätineñ abıysı Batırov. Minem ätine yazğannar awıldan kitkändä Batrov dip. Miña oşıy Batır digän familia. Şuña kürä alay äytäm”, - di Röstäm xäzrät.
Tatarğa xas islam bik sabır dilär. Ul daimän köçläwlärgä, qıyırsıtularğa oçrap torğan. Röstäm xäzrät, Vladimir, Voloğda kebek yaqlarda möselmannar islamofobiä, tatarofobiä belän bügen dä oçraşa. Mäçetlärenä yış ut törtälär. Ä Yaroslavda niçek ide?
“Yaroslav kürşeläre Voloğdada, Vladimirda bar. Bezdä alay tügel ide. Gubernator möselmannarnı bik yarata anda. Ber waqıtnı uraza başlanğanda mäçetkä skinheadlar utlı şeşä ırğıttı. Gubernator üze kilep äytte: totam häm cäza biräm dip. Şulay eşläde dä”, - di Röstäm Batır.
--------------------------------------------------------------------------------------------
►Latinça “Dönya” ğäzetın çığargan Saimä İbrahimova xanımga - 80 yäş
Tanılğan jurnalist, cämäğät eşleklese, tärcemäçe Saimä İbrahimovağa şuşı könnärdä 80 yäş tuldı. İnde 80yın tutıruğa qaramastan, ul äle dä xezmättä.
Saimä xanım İbrahimovaga 80 yäşe tuluğa qaramastan, ul äle dä mäqälälär yaza, tärcemälär yasıy, çirattağı kitabın bastırırğa äzerlänep yöri. Üzeneñ haman da yäş bulıp qaluınıñ seren ul ğömer buyı yäşlär matbuğatında eşläwendä kürä.
Saimä apa däwlät imtixannarına äzerlänäse urında, xikäyälär tärcemä itä başlıy. Annarı inde ul “Yäş leninçı” gazetasına eşkä urnaşıp, şunda balalar, yäşüsmerlär öçen maxsus rubrikalar alıp bara. Monıñ belän genä çiklänep qalmıyça, Saimä İbrahimova klassik ädäbiätne tatarçağa tärcemä itä başlıy.
“Yäş leninçı”da eşlägändä balalarnı ürnäk misalda tärbiäläwne maqsat itep quya idem. Min balalarğa dönyaküläm ähämiätle klassik matur ädäbiät üzebezneñ tuğan teldä barıp ireşergä tieş dip uyladım da, şul eşkä alındım. Haman şul balalar öçen inde.”
Bügenge köndä isä ul “Söyembikä” jurnalına aktiv yaza. Törle yıllarda jurnalda basılğan äñgämälären cıyıp, “Ägär min yanmasam” dip atalğan kitapnı çığarırğa äzerlänep yöri. Alay ğına da tügel, zamanında çit töbäklärdä yäşäwçe millättäşlärebez öçen çığa başlağan “Dönya” gazetası qabat üz eşen däwam ittersä, şunda yögerep barır idem di:
“Minem änkäy “Eşlämägän eştän şaytan kölgän”, dip äytä torğan ide. Şuña kürä eşlänmägän eşlärne äytep bulmıy, plannar bar äle eşlärgä digän. Şulay da bez 1992nçe yılda çit illärdä yäşäwçe millättäşlärebez öçen “Dönya” digän ğäzet çığara başlağan idek. Xökümätebez ul ğäzetnı finanslamadı. Şulay da, latin şriftı belän, şundıy uq gazeta çığarabız, dip mine çaqırsalar, bügen ük çığıp kitäm şul ğäzetnı çığarırğa."
Äñgämäbez axırında Saimä İbrahimova üzeneñ yäştäşlären dä iskä aldı.
“Min bit üzem genä siksän yäşne tutırmıym, minem siksänne tutıruçı başqa iptäşlärem dä bar. Yegetlär, qızlar bulıp, böten ädäbi işeklärne tibep kenä açırday yäştäşlärem bar. Menä Şäwkät Ğälievkä siksän tula bıyıl. Şulay uq Gölçäçäk Ğäliewağa, Loqman Zaqirğa, Ğabdulla Ğälievkä. Minem alarnı da yübileyları belän qotlıysım kilä.”
Ni xikmätter, Saimä apanıñ yäştäşläre dä, üze kebek ük, basqan cirlärennän ut çığarıp yörilär. 80 tuldı dip miç başında yatmıylar, ä 18däge kebek yäşlärçä aktiv eşlilär.


text:
İzrael xärbi köçlär başlığı Moşe Yaalon, Tönyaq Gaza'da xärbi çara kiräk bulsa – atnalarğa suzılırğa mömkin, dip belderde. Fälestinnär İzrael yağına raketa atunı tuqtatqançı – İzrael ğaskärläre annan kitmiäçäk, dide Yaalon İzrael radiosına.
Ul arada İzraelneñ raketa höcümendä tağın 5 fälestinleneñ hälak bulğanı turında xäbär kilde. Şulay itep 5 köndä hälak buluçılar sanı inde 60tan arttı. Fälestin premyer-ministrı Ahmed Qurei bu ğamällärne "tupas" dip atadı. (audio) "Fälestin xalqına qarşı şuşı "tupas" höcüm – diskriminasiä bulıp tora, häm ul – dönyada keşelär iñ tığız uqmaşıp yäşägän urınnarnıñ berse – Jabalya qaçaqlar lagerenä qarşı oyıştırıla" dide Qurei.
BMO General Sekretare Kofi Annan ike tarafnı da köç qullanunı tuqtatırğa çaqrıdı.


text:
Tatarstan yaña konstitutsiä belän yäşi başladı
10 maydan Tatarstan yaña redaksiädäge konstitutsiä belän yäşi başlıy. Küptän tügel qabul itelgän respublikanıñ töp qanunı comğa könne köçenä kerä. Bezneñ konstitutsiä respublikada yäşäüçe küpmillätle xalıqnıñ mänfäğätlärenä turı kilä, dip äytte Mintimer Şäymiev üzeneñ İntertat.ru säxifäsenä birgän äñgämäsendä. Şulay uq ul anda, suverenitet, ike däülät tele, kileşü kebek süzlär respublika xalqı öçen buş süzlär genä tügel. Şuña kürä dä inde alarnı konstitutsiäneñ yaña redaksiäsendä dä qaldıru bezneñ öçen bik möhim ide. Minemçä, yañartılğan konstitutsiä härkemgä dä oşarğa tieş. Qayberäülär fikerençä, bez bu konstitutsiädä elekkese belän çağıştırğanda küp kenä närsälärne yuğalttıq. Läkin bu döres tügel. Tormış üzgärep tora bit ul. Bez federativ däülättä yäşibez -- monıñ turında respublika konstitutsiäsendä açıqtan-açıq yazılğan, dip belderde Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev. Respublikanıñ Däülät Şurası räise Färit Möxämmätşin isä, konstitutsiägä kertelgän üzgäreşlär äle soñğıları tügel, digän fikerdä. Rusiädä küçü çorı tämamlanmağan, şuña kürä bezneñ töp qanunda da üzgäreşlär äle bulaçaq, dip uylıy Färit Möxämmätşin.


text:
İlsöyär Xäyrullina: «Däwlät Şurası xakimiät parlamentına äylänä» Watanım Tatarstan
«Bäyräm möbaräk bulsın!» Tatarstan yäşläre gäziteneñ tışlığında şundıy yazunı kürep bula. Gäzit, Mäkkädäge xac qılu ğämäle häm qorban çalu, malnıñ bäyläre turında täfsille mäğlümat birä. Watanım Tatarstan häm Pecпyблиka TaTapcTaH gäzitlärendä dä, bäyräm ruxı çağılış taptı. Anda Qorban bäyräme belän räsmi qotlawlar basılıp çıqtı.
«Däwlät Sovetımı ällä direktorlar sovetımı?» digän baş astındağı mäqäläne Watanım Tatarstan gäzite bastırdı. Anıñ avtorı İlsöyär Xäyrullina «kem häm ni öçen Tatarstan parlamentında deputat bulırğa teli?» dip uylana. «Kemder, deputat qağılsızlığı öçen, kemder matdi xälen yaxşırtır öçen bara anda», dip yaza ul. Xatın-qzlar parlamentta yuq diärlek, yäşlärgä dä deputat bulu bik tätemi. Xakimiät firqäse isemennän deputatlıqqa töğäyınlängän keşelär arasında törle däräcädäge citäkçelärneñ küplege absurdqa citkän, dip bilgeläp ütä xäbärçe. 42 keşedän 4-se genä xäzerge parlamentta komissiä räisläre, qalğannarı – general`, başqarma direktorlar, räislelär häm alarnıñ urınbasarları. Menä mäqälädän ber özek:
«Sıyırlar su eçkändä, bozawlar boz yalıy digändäy, xakimiät firqäse yabırılıp parlamentqa kilgändä, başqa firqädägelär häm partiäsezlärneñ anda urın aluları, zakonçalıqlı küreneş tügel, ä çınbarlıqqa taşlama ğına bula ala. Bäs, şulay ikän. Bu inde, «Berdäm Rossiä» xakim partiä bulğan kebek, Däwlät Sovetı da xakimiät parlamentına äylänä digän süz.»
Bu Watanım Tatarstan gäzitendä çıqqan yazmadan ber özek ide. Şuşında uq, xakimiät firqäsennän deputatlıqqa täqdim itelä torğan nämzätlär turında mäğlümat tä basılğan. Qaysı nämzätneñ küpme aqçası, milke bar, barısın da Watanım Tatarstannan belä alasız.
Tatarstan yäşläre gäzite dä parlament temasına iğtibar kürsätä. Bu gäzitneñ şimbä sanında, aldağı atna axırında ütkän Däwlät Şurası sessiäsennän reportaj basıldı. Bu gäzitneñ parlament xäbärçese Riman Ğilemxanov, Konstitutsiägä üzgäreşlär kertü häm tellär turındağı qanun tiräsendäge bäxäslärne surätläp birä. Bu yazmadan, Deputat häm komissiä räise Razil Wälievnıñ şuşı tellär turındağı qanunnı eşläwgä küpme küç quyğanın belep bula. Saylawlar köne yaqınlaşu belän, nämzät Razil Wäliev turında kübräk işeterbez äle, dip farazlap bula. Bu süzebez döreskä çığarmı, yuqmı, Tatarstan yäşläre gäzitennän qarap belerbez.
BeчepHяя KaзaHb gäziteneñ şimbä çığarılışında berençe bitenä İlham Şakirov belän Salawat räsemnären bastırğan. İlham Şakirovnıñ bu könnärdä tuğan köne ikän. Gäzit xäbärçese bu uñaydan anıñ belän äñgämä ütkärgän. Mäqälädän añlaşılğança, İlham abıy, bik tıynaq keşe, çamadan tış iğtibarğa qıyınsına ikän. Şuña ul filarmoniäneñ anıñ tuğan könenä bağışlap konsert oyıştıruına bik şatlanmıy häm tamaşaçılarnıñ, yanına kilep, mäğnäsez sorawlar birüen önämi. «Sez tormıştan qänäğätme?», dip sorıy annan gäzit xäbärçese. İlham Şakirov :«Yuq, ägär keşe böten närsä belän qänäğät ikän, dimäk aña inde tege dönyağa da kitärgä bula» dip cawap birä. Bu yazma BeчepHяя KaзaHb gäzitendä basılıp çıqtı.
Bikä Timerova.


text:
İzrail' politsiäse belderüençä ber intixarçı Tel Aviv üzägendäge avtobus tuqtalışı yanında cäyäwlelär yöri torğan yulda bomba şartlatıp kimendä 15 keşene yaralağan.
Xökümät süzçese David Baker bu şartlaw tağın ber märtäbä Fälestin xakimiäteneñ İsrail'gä qarşı terrornı awızlıqlaw öçen berni eşlämäwen kürsätte dide.
Älegä beräw dä cawaplılıqnı üz östenä almadı.
Ämma Gazadağı Fälestin İslam Cihadı suğışçan törkemeneñ yuğarı citäkçese Xälät äl-Batş bu İzrail'neñ suğışçılarnı häm ğäyepsezlärne üterüne däwam itüenä tabiği cawap buldı dip xuplaw belderde.


text:
Aqmäscit Xalıqara hawa alanı
Aqmäscit Xalıqara hawa alanı yäki Ämät-Xan Soltan isemendäge Aqmäscit Xalıqara hawa alanı (qırımtatarça Aqmescit Halqara Ava Limanı, Amethan Sultan ismindeki Aqmescit Halqara Ava Limanı, rusça MeждyHapoдHый aэpoпopT CиMфepoпoлb, ukrainça MiжHapoдHий aepoпopT CiMфepoпoлb iMeHi AMeT-XaHa CyлTaHa) - Qırım Cömhüriätendä, Aqmäscit şähäre yanında urnaşqan hawa limanı.
A klass hawa alanı, härber hawa sudnoları tören qabul itä ala.
Oçıp menü-töşü yullarınıñ sanı : 53/R/B/X/T.
Aqmäscit yanında şulay uq cirle hawa yullarınıñ limanı digän "Zavodskoye" urnaşa.
Hawa alanına 8/9 nomerlı trolleybus belän barıp citep bula.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Hawa alanı 1936 yılda salına. Ul waqıtta Aqmäscit-Mäskäw oçışı açıla. Suğışqa qädär şulay uq Kievkä, Xarkovka oçışlar bulğan.
1957 yılda aerovokzal açıla.
2015 yılnıñ 14 mayında Ukraina Yuğarı Radası Aqmäscit hawa alanına Sovetlar Berlege ike tapqır Qaharmanı, mäşhür oçuçı-as, qırımtatar xalqı qaharmanı Ämät-Xan Soltan isemen birä.[1]. Rusiä Däwlät duması da aeroportnıñ isemen üzgärtü turındağı bu qararnıñ nigeze bulmawın belderde[2]. Aqmäscit hawa alanı faktik räweştä Rusiägä buysına häm räsmi Rusiä xäkimiäte isemeneñ üzgärtüen tanımıy.[3]
Terminallar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Terminal A - xalıqara häm eçke oçışlar öçen
- Terminal B - xalıqara oçışlar öçen
- Terminal C - eçke oçışlar öçen
- Terminal D - diplomatik (VİP) zal
- biznes-zal (oçıp kitü genä) - B terminalınıñ 2-nçe qatı
Qızıq fakt[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Oçıp menü-töşü yulları häm rul' yulı astında R-25 Aqmäscit-Kizläw avtoyulınıñ tunnel bara.


text:
İrina Viner: Tatar qızlarınıñ gimnastikağa säläte ana söte belän señderelgän
Näfis gimnastika buyınça Rusiä berençelege 13 april könne däwam itte. Ul 12nçe aprildä başlanıp, 15-nä qädär, Qazannıñ «Basketxol» binasında ütä. Rusiä berençelege Qazanda täwge tapqır ütkärelä. Yarışlarda Tatarstanıñ äle yäş sportçıları belän bergä, Rusiä isemennän çığış yasağan ataqlı tatar gimnastikaları da qatnaşa.
«Basketxoll» binası, ber niçä köngä, Rusiäneñ iñ töz gäwdäle, näfis qızları cıyıla torğan urınğa äwerelde. Rusiä cıyılma komandası sportçılarınnan AliaĞäräeva, Läysän Ütäşevanıñ Qazanğa kilüe kötelä. Tatarstan isemennän anda Zarina Naftaliyıva, Alına Ğaripova, Läysän Zakirova da çığış yasıy. Çempionatta barlığı 90nnan artıq sportçı qatnaşa. Rusiä cıyılma komandası baş trenerı İrina Vinernıñ elekke şäkerte Alina Kabaeva, gimnastikadan kitüen iğlan itsä dä, yarışlarğa yörüdän tuqtamıy. Bu yulı ul xörmätle qunaq bularaq çaqırılğan. Rusiä berençelegeneñ açılu tantanasında, räsmi keşelär belän bergä, ataqlı tatar gimnastkaları Lilia, Rozaliä, Älfiä häm İlmira Näcmetdinovalar, şulay uq, elekke ataqlı gimnastqa Ğalimä Şugurova da qatnaşqan. Tantanada çığış yasağanda, Rusiä cıyılma komandası baş trenerı İrina Viner, tatar milläte gimnastikağa bik sälätle, sportnıñ bu törendä tatar xatın-qızlarnıñ, ana söte belän señdergän talantları açıla, dip äytkän bulğan. Sportçılarnıñ çığışların, gimnastikağa qaşıyq ğadi tamaşaçılar, balaları gimnastika mäktäplärendä şöğellänüçe ata analar qaradı. Çempionatta Mäskäw komandası älegä berençelekne alıp tora. Ol’ga Kapranova hem Vera Sessina berençe 2 urında bara. Dönya däräcäsendäge gimnastika yoldızları Läysän Utäşeva häm İrina Çaşina şäxsi berençelektä çığış yasayaçaq. Qazan qızlarınıñ yarışta kürsätkän näticäläre ciñügä ömetlänergä urın qaldırmıy. Tatarstan komandasınnan iñ yaxşı çığış yasağan Zarina Naftaliyıva älegä 51nçe urında bara. 15 aprel’dä yarışlar tämamlana, häm Yevropa berençelegeneñ qaysı komandanıñ baruı şunda bilgele bula.
Bikä Timerova.


text:
Peterburnıñ tatar bistäsenä säyäxät
Fin tatarları cämğiäteneñ 80 yıllığına bağışlanğan kiçädä Törkiä tarixçısı Nadir Däwlät : “Tarixın belmägän millätneñ kiläçäge yuq. Bez üz tarixıbız turında yazmasaq, söylämäsäk, üz yäşlärebez dä, başqa xalıqlar da tatarnı atta çabıp, keşe suyıp, keşe talap yörüçe itep kenä küz aldına kiteräçäk, ä anıñ bay tarixlı, bay mädäniätle xalıq ikänen belüçe bulmayaçaq”, - digän ide.
Tatarnıñ atta çabıp keşe talap, keşe üterep yörüçe tügel, ä ixtiramğa layıq xalıq ikänlegen belderergä, isbatlarğa tırışuçılarnıñ berse tanılğan ğalim, tarix häm geografiä fännäre doktorı Lev Gumilev ide.
Peterburgnıñ töbäk öyränüçese Al'mira xanım Tahircanova üzeneñ yaña ekskursiä marşrutın Lev Ğumilevnıñ soñğı ike yılı uzğan yort yanında başlap cibärde. Açı yazmışlı ğalimneñ totqınlıqtan soñğı ğömere kommunalkalarda ütä. Ülärenä 2 yıl qalğaç qına şähär xakimiäte aña ike bülmäle keçkenä fatir birä. Yazmıştırmı, oçraqlı xälme- fatir 19 ğasırnıñ azağı, 20 ğasırnıñ başında tatarlar kümäkläp yäşägän bistädä bulıp çığa. Şulay itep “ğomere buyı tatarlarnı yaqlağan” ğalimneñ soñğı könnäre tatar bistäsendä uza.
Elekke Nikolay, xäzerge Mäskäw vokzalı tiräsendä urnaşqan “biş poçmaq” (pyät uglov) rayonı keçkenä ber tatar ile kebek bula. Monda passajirlar yörtüçe, yök taşuçı izvozçik tatarlar da, säwdägär, ofitser, bank xezmätkärläre dä, din ğalimnäre, tatar säyäsmännäre dä yäşi. Şunlıqtan möselman mäxälläläreneñ dä kübese şuşı “biş poçmaq” tiräsendä bula. Anıñ öçen “doxodnıy dom” dip yörtelgän yortlardan fatir alıp toralar. Bu bistäneñ dini, säyäsi, ictimaği tormışı 1905 yılğı süz, din irege turındağı manifesttan soñ ayıruça canlanıp kitä. Xökümätneñ küñelenä bik xuş kilmäsä dä, möselman mäktäplärendä rus tele, matematika kebek fännär dä uqıtıla başlıy. Tipografiälärdä tatarça, ğaräpçä kitaplar çığıp tora. İkençe möselman qorıltayın oyıştıruçılarnıñ berse Äbdräşit İbrahimovnıñ tipografiäse, mäsälän, bügenge Konstantin Zaslonov, elekke Glazov uramında urnaşqan bula. Anıñ yänäşäsendä genä tanılğan säwdägär Alim Maksutovnıñ yortı. Alim Maksutov säwdägärlektän tış möselman xäyriä fondınıñ kaznaçee da, ”biş poçmaqtan” yıraq bulmağan Volkov möselman ziratınıñ şiit bülegeneñ räise dä bula.
Bu bistä Qor'änne tatarçağa tärcemä itkän din eşleklese Musa Bigi iseme belän dä bäyle. Anıñ şaqtıy ğömere Razyezjaya uramı, 24 yortta uza. Al'mira xanım bu adresqa oçraqlı räweştä genä yulığa: adres Musa Bigineñ 1904 yılda ğailäsenä Rostovqa cibärgän otkrıtkasında kürsätelgän bula.
Elekke Nikolay, bügenge Marat uramındağı bay ğına yortta “Möselman xäyriä fondı” eşli. Fond 14 keşedän- ofitserlar, säwdägärlär, bank häm başqa däwlät uçrejdenieläre xezmätkärlärennän torğan bula.
20 nçe ğasır urtasında “biş poçmaq” tatarları Leningradnıñ törle rayonnarına taralıp betä, ozaq yıllar eşläp kilgän tatar mäktäbe dä yabıla.
Şulay bulsa da, bu Peterburg tatarları tarixı özelä digän süz tügel, tarixnı alarnıñ onıqları däwam itä. “Biş poçmaq”mäxälläse mullası axun Yunıysovnıñ onığı Kemal Yunıysov, mäsälän, Peterburg universitetınıñ şärıq fakul'tetında ğäräp tele uqıta. Qayçandır yuridik fakul'tetta irekle tıñlawçı bulğan Musa Bigineñ onığı fizik Möxämmät Tahircanov şul uq universitetnı tämamlağan, ä anıñ ulı Azat –bügenge kön studentı. Möxämmät Tahircanovnıñ tormış iptäşe Al'mira xanım tatarlar tarixın öyränä. Ber tiensez Peterburg buylap ekskursiälär yörtä. Millättäşlärebezgä, ayıruça yäşlärebezgä, çın tarixnı citkerergä tırışa. Al'mira xanım atqa atlanıp keşe üterep, keşe talap yörgän tatar obrazınıñ uydırma ikänlegen añlatunı maqsat itep quyğan. Peterburg, Mäskäw kebek şähärlärdä dvorniktan uza almağan Axmetqa, Abdulkalar alar millätneñ keçkenä ber öleşe, ä xalıqnıñ üzebez dä ğorurlanırlıq, başqalar da ixtiram itärlek tarixı bar ikänlegen. Häm ul bu maqsatqa aqrınlap bulsa da ireşep kilä. Al'mira xanım yaña marşrut buyınça ike ekskursiä ütkärde dä inde. Tatar bistäsenä berençe säyäxätkä tel öyränergä yörüçe student yäşlär çıqqan ide.
Gölzadä Kamalova, Sankt- Peterburg.


text:
Foto: Шыңғыc ҚAППAPOB
Ewrazïya ulttıq wnïversïtetiniñ bas ğïmaratında qazaqtıñ kökjal aqını Serik Aqsuñqarulınıñ oqırmandarmen kezdesw keşi ötti, dep xabarlay`dı Baq.kz tilşisi.
Kenjeğalï Mırjıqbay` jetekşilik etetin "Käwsär" mädenï-şığarmaşılıq birlestiginiñ uy`ımdastırwımen ötken Serik Aqsuñqarulınıñ şığarmaşılıq keşine Elorda turğındarı, stwdentter, alıs-jaqınnan kelgen jırsüy`er qonaqtar qatıstı.
Arqırağan aqınnıñ asaw jırların EUW-dıñ stwdentteri saxnada aqınnıñ jırların naqışına keltirip oqıdı. Serik Aqsuñqardıñ sözine jazılğan kompazïtor Ämir Esjanovtıñ «Esil men Nura», «Abıralı» änderin änşi Gülmïra Sarïna, «Qızıma» degen änin jas änşi Karïna Karenïna orındadı.
Oqırmandardıñ suraqtarına jawap bergen aqın ädebïet may`danındağı birneşe tüy`tkildi mäselege jawap berdi.
Bolaşaq aqındar atom bombasın jasay`tındardıñ, ïnjenerlerdiñ arasınan şığw kerek
-Elordadan tıs jerde aqın-jazwşınıñ basın qosıp, eldik müddege qızmet etw jay`ında ne ay`tasız?
Qay` eldiñ astanası qay`da bolsa, ïntelegencïyası sonda bolw kerek. Özderiñiz bilesizder, biz qïın qoğamda ömir sürdik, sol Keñes odağın äli künge dey`in jamanday`mız. Biraq, Keñes ükimeti aqıldı memleket boldı. Tek qana Mäskew ğana emes, odaqtas elderdiñ astanası qay`da bolsa, rwxanï ortası sonda boldı. Almatı bir kezderi qanday` edi? Bul Astanağa tek qana qaltalılardı äkele bermey`, ädebïet pen önerge barlıq potencïyalın berip jatqan 100 adamdı äkelwge jağday`ımız jetedi ğoy`. Ïntelegencïyanıñ basın qospay`, Astana tarïxtağı rölin atqara almay`dı.
-Qazaq aqındarı ılğï Resey` qalamgerlerinen mısal aladı. Bul orıs tilin jetik meñgergennen twğan qasïet pe, joq älde KSRO zardaptarı ma?
Men orıs ädebïetin älemdegi eñ ozıq ädebïet dep eseptey`min. Dünïede jaman xalıq joq, orıs degen ulı xalıq. Onıñ ädebïetindey` älemde ädebïet az. Eger qazaq ädebïeti kemeline kelip, basqa eldermen üzeñgi qağıstırıp otırsa, bul üşin orıs ädebïetine qarızdar. Biraq, söy`tken orısıñız bizdiñ Abay`dı äli öz tilinde söy`lete almadı. Biz olardıñ barlıq klassïkterin qazaq tiline qotarıp aldıq. Orıs tiliniñ Abay`dı söy`letwge potencïyalı jetpey`di. Bizge endi orıs tiline telmirip otırwdı qoyu kerek. Älemge ağılşın tili arqılı jol tabw kerek.
-Aqın-jazwşınıñ basqa mamandıqtıñ ïesi bolwı onıñ jazw qabiletine qanşalıqtı äser etedi?
Mısalı, Käkimbek Salıqov kenşi, biraq keremet aqın boldı. Çexovtıñ mamandığı däriger. Bolaşaq aqındar atom bombasın jasay`tındardıñ, ïnjenerlerdiñ arasınan şığw kerek. Tikeley` ädebïetşilerdiñ arasınan şığa berw şart emes. Fïlologïyada oqığan adamdar jöndi aqın bola almay`dı.
Qasqırdıñ monologı
Serik Aqsuñqarulı
Jek körem ïtti!
Alısıp jürem,
Şabısım jürem!
Qağınıp…
Say`ın dalanıñ tağısımın – men,
Ne degen ğajap – tağılıq!
Şawıp tüsemin!
Küş ağısımdı
Sıy`ğıza almay` işime.
Adamnıñ almas pışağı sındı
Irzamın azw tisime!
Qasqır – babalar!
Bar ulıstardıñ
Mazasın alıp manadan –
Ïttermen bolğan qandı urıstardıñ
Ïisin sezem daladan.
Qañqw söz jürek kegin ürley`di,
Qorlıq-qarğısqa barabar.
Bizbenen ïttiñ tegi – bir dey`di…
Ras pa, qasqır – babalar?!
Ölekse üşin julısqan bolsaq,
Ömiri bitpey` kegimiz,
Ïttermen birge twısqan bolsaq,
Ne boldı – ata tegimiz?!
Ala töbettiñ astında qalar,
Kün twğanı ma aqırı…
Nege ündemey`siñder, qasqır-babalar,
Qağınıp ketken jatırı?!
Nege ündemey`siñder?
Urlıq tün edi:
Jatqanım mınaw – jaw işi.
Aspannıñ astın dürliktiredi,
Ürgen ïtterdiñ dawısı…
Foto: Şıñğıs QAPPAROV


text: İran Tışqı eşlär ministrı Kamal Xarazi Tähran üzeneñ atom programması turında Waşington belän söyläşergä äzer, dip belderde. "Ägär bu säyläşülär tigezlek häm üz-ara ixtiram nigezendä ütä ikän, alardan baş tartu öçen ber säbäp tä yuq" dide ul. Quşma Ştatlar İrannı atom qoralı yasaw niätendä ğäyepli, İran – monı kire qağa. Şuşı borçularnı kimetü maqsatınnan, Yevropanıñ 3 ile, Britaniä, Fransiä häm Germaniä, İran belän kileşü tözede. Bu kileşü nigezendä İran, uran bayıtu eşlären waqıtlıça tuqtatıp tora, Yevropa illäre İranğa iqtisadi yärdäm kürsätä. İran yağınnan söyläşülär alıp baruçı Xäsän Rawhani bu kileşüne İran belän Yevropa Berlege mönäsäbätlärendä "yaña çor" dip atadı.


text:
Öfölä Uram yıyını din ähele Säyet Bayburindı törmänän sığarıuźı talap itä
Öfölä şämbe kön uram yıyını ütä. Unı oyoştorousılar qala xaqimdarı menän kileşkän, yäğni sanktsiyalanğan. Yıyın uźğarıusılar din ähele Säyet Bayburindı törmänän sığarıuźı talap itä. Azatlıq radiohın tıñlausılar mäğlümder, Säyet Bayburindı may urtalarında Öfölä qulğa alğaynılar. Unıñ maşinahında geroin häm 400 gramm şartlatqıs tabıp mäxkämägä tiklem 2 ayğa yabıp quyźılar. Unı azat iteü buyınsa törköm keşehe Yulay Däülätbaew Säyet Bayburindıñ qulğa alınıuın, yäğni unda narkotik häm trotil tabılıuı barıhı la yahalma tigän fekerźä. Unıñsa kemder Säyette alıp heltärgä telägän, maşinahına narkotik häm şartlatqıs halğandar. Yulay Däülätşin bıl eştä narkobiznes keşeläreneñ qıśılışı yuq mikän tip tä şiklänä.
Baytulla Fatqullin


text:
Qazanda respublikanıñ uqu yortlarında tatar teleneñ torışı turında fikerläştelär
Tatarstan respublikası uqıtuçılarınıñ belemen üsterü institutında uzğan Tügäräk östäl utırışında xökümät, cämäğätçelek wäkilläre, ğalimnär genä tügel, ä küpçelektä uqıtuçılar qatnaştı. Başqa şuşındıy tellär yazmışına bağışlanğan çaralardan ayırmalı bularaq, älege cıyılışta çığış yasawçılar arasında da telne üsterü, älege ölkädäge problemalarnı yaqınnan belüçelär küpçelekne täşkil itte. Fiker alışunıñ teması milli tellärdä belem alu dip äytelep quyılğan bulsa da, nigezdä süz älbättä tatar tele turında bardı. Şuña çığış yasawçılarnıñ barısı da diärlek üz süzen tatar telendä alıp bardı.
Söyläşüne xuca bularaq uqıtuçılarnıñ belemen kütärü institutı rektorı İlsur Hadiullin açıp cibärde. Ul süzne respublika Ministrlar Kabinetınıñ Tellärne üsterü bülege citäkçese Kim Miñnullinğa birde. Ul Tatarstanda tellär turındağı qanunnıñ ütäleşe, ğomumän, däwlät telläreneñ torışı belän tanıştırdı. Annan soñ çığış yasağan Qazan däwlät arxitektura-tözeleş akademiäseneñ dekanı Wazıyx Fätxullin, üzläreneñ yuğarı uqu yortlarında alıp barılğan tatar telendä yuğarı belem birü xaqında söyläde. Alarnıñ bu ölkädä täcribäläre şaqtıy bay, çönki tatar telendä yuğarı belem birü belän monda inde 1991 yıldan birle şöğellänälär. Xäzerge köndä akademiädä 140 keşe tatar telendä belem ala. Läkin Wağiz Fätxullin süzlärenä qarağanda, alarnıñ sanı yıldan-yıl kimi bara. Ğomumän, äkrenläp kenä texnik belgeçlärne tatar telendä äzerläw betä bara, dip zarlandı ul. Şulay uq Wağiz äfände üzeneñ çığışında yuğarı belem birerlek uqıtuçılarnıñ citmäwe turında da söyläde.
Küp yıllar mäktäplärdä eşlägän veteran uqıtuçı Zäkiä Ğömärova isä Tellär turındağı qanunnı ütäleşen tikşerep torıp, anı ütämägän üçen cawaplılıqnı arttırırğa kiräklege turına äytte, xäzerge köndä tatar mäktäpläreneñ sanın kimügä, tatar mäktäplärendä dä tatar teleneñ ähämiäte kimü baruğa iğtibarnı yünältte.
Zäkiä Ğömärovanıñ süzlären xuplap, Qazan däwlät meditsina institutınıñ ğalime üze citäklägän üzäk ütkärgän tikşerenülärneñ näticäläre belän tanıştırdı. Alarğa qarağanda, räsmi statistikadan ayırmalı bularaq, respublika barı tik 33 protsent balalarğa ğına mäktäptä töp fännär tatar telendä uqıtıla ikän. 81 protsent uquçı bala yuğarı belemne barı tik rus telendä genä alırğa teli. Yuğarı uqu yortına uqırğa kergändä respublikanıñ barı tik 13 protsent mäktäpne beterüçe uquçı ğına imtixannarnı tatar telendä birergä teli ikän.
Söyläşüdä qatnaşqan Tarix institutı ğalimnäre, uqıtuçılar belemen kütärü institutı xezmätkärläre, uqıtuçılar tatar telenä mäxäbbätne, ixtiramnı ğailädä tärbiälärgä kiräklege, äxlaqi tärbiäne köçäytü, qabul itelgän tellärgä qağılışlı qanunnarnıñ eşläw mexanizmnarın tabu, ana telenä iğtibarnı köçäytüneñ kiräklege turında söylädelär. Söyläşüne yomğaqlap Tatarstan Däwlät Şurasınıñ deputatı Räzil Wäliev häm respublikanıñ Fän häm mäğärif ministrı urınbasarı Danil Mostafin tatar telen saqlap qalu, üsterü yünäleşendä qılınaçaq ğämällär turında söylädelär, kiläçäktä bergäläşep eş alıp barırğa kiräklege turında iskärttelär.
Gölnaz İlgizär


text:
Änkaranıñ Kipr mäs'äläsenä qaraşı açıqlanmadı
Papadopoulos süzlärençä, bu atnada Berläşkän Millätlär Oyışmasında Törkiä wäkilläre belän uzdırğabn söyläşülärdän soñ da, Änkaranıñ Kipr mäs'äläsendä qaraşın üzgärtü-üzgärtmäwe añlaşılmadı. Kiçä tözelgän kileşü nigezendä, ägär dä grek häm törek öleşläre 22nçe martqa qadär kileşä almasa, Berläşkän Millätlärneñ general sekretare Kofi Annan berläşü öçen referendum yulın täqdim itäçäk, dip kötelä. Kiçä New Yorkta çığış yasap Törkiä tışqı eşlär ministrı urınbasarı Uğur Ziyal, kileşüneñ waqıtında äzer bulaçağına ömetlänüen belderde. "Başlağan eşebez , premyer-ministr süzlärençä, ciñü belän tämamlanır, dip ömetlänäbez. Bezneñ maqsatıbız – şuşı mäs'äläne çişü häm ber däwlättä tınıç yäşägän ike kürşe bulu" dide Uğur Ziyal.
Kipr 1974nçe yıldan birle grek häm törek öleşenä bülengän.


text: Mäskäw -- Rusiäneñ İminlek Şurası sekretare İgor İvanov Quşma Ştatlar belän NATOnı Üzäk Aziädäge elekke sovet illärenä basım yasawda, töbäktä kierenkelek arttıruda ğäyepläde. Anıñ süzlärençä, demokratiä häm ireklek buldıru sıltawı belän bu illärneñ säyäsi tormışına tıqşınu tırışlığı yasala. Bu süzlären İvanov Kümäk İminlek Kileşüe Oyışmasına kergän 6 ilneñ oçraşuında äytte. Bu oyışmağa Rusiä, Ärmänstan, Belarus, Qazaxstan, Qırığızstan häm Tacıqstan kerä. Quşma Ştatlar häm NATOnıñ elekke Sovet illärendä üsä barğan yoğıntısı uñayınnan räsmi Mäskäw arta barğan borçılu belderä.


text:
Möxämmäd päygämber karikaturlarına protestlar däwam itsä dä, köç qullanu kimi
Mäxämmäd päyğämberne mısqıllağan karikaturlarnıñ basıluına qarata protestlar däwam itsä dä, köç qullanu kimi bara. Xökümätlär salqın qanlılıq, tınıçlıqqa öndägändä,süz ireklegen yaqlawçılar belän dini qaraşlı aktivistlar arasındağı upqın tiränäyä bara.
Küp kenä gönaxsız keşeneñ yaralanğan köçqullanunı ber närsä dä aqlamıy.Diplomatik missiälärne yandıru yäki Dönyanıñ törle poçmaqlarındağı missiälärne yañaunı ber niçek tä aqlap bulmıy.Älege mizgeldä här kem tınıçlıqqa öndewgä tieş
Rice Tehran häm Damask krizisnı belä torıp könbatışqa qarşı näfrätne kiskennäşterü öçen qullana dip alarnı ğäyepläp çıqtı. İndoneziädä säfärdä bulğan İran vitse prezidentı İsfandiyar Rahim bu ğäyepläwne yalğan dip kire qaqtı. Amerika basması New York Times bügen yaqın könçığış belgeçenä tayanıp Möxämmäd päygämber karikaturları turındağı şau şu dikäber ayında Mäkkädä İslam illäre konferensiäsennän soñ başlandı dip yazıp çıqtı. Şul summitqa kilgän 57 möselman ile citäkçese urtaq kommmunikede ''qayber illärdä mätbuğatta Möxämäd päygämbär mısqıllana digän borçılu belderde Häm fiker ireklege dinnärgä tap töşerü öçen sıltau itep qullanıla dip kisätte. Şunnan soñ küp kenä ğäräb ilendä Dania towarlarına boykot başlandı.Karikaturlar sintäber azağında basılıp çıqqan bulsa da baytaq qına ğäräb ile citäkçese Daniağa qarşı retorika qullana başladı. NYT gazetasına ängämä birgän belgeçlär fikrençä, möselman liderlere ike mäqsat quya karikaturlarğa zur ähämiät birep, berençese üzlären islamnıñ çın yaqlawçısı itep kürsätep islamçı opozitsiä xäräkätlären çitlätü häm ikençedän cämäğätçelek fikren könbatış märbuğatına qarşı quyıp, AQŞnıñ demokratiäläşü taläben aqrınaytunı ömed itä.
Krizis däwam itä. Bügen İndoneziädä-Jakartada studentlar Dania ilçelege aldında cıyılıp karikaturlar basılıp çıqqan gazetnıñ cazalanuın taläp itte. Protest citäkçese Abdul Rachim
Bez bu demonstratsiä belän, Dania ilçelege, Dania xökümätenä , möselmannarnı kimsetkän räsemnärne basıp çığarğan jurnalnıñ cazalandırıluın telibez dip kürsätmäkçebez.
Fransiä atnalığı Charlie Hebdo ,Dania jurnalındağı räsemnärne basıp çığardı.Jurnalnıñ muxarrire Philippe Val çärşämbedä Reutersqa birgän ängämädä bolay dip söyläde:mäğlümät çaraları irekle fiker belderüdän çigenmäskä tieş, çigenü totalitarizmnı qıyulandıru bulaçaq,Bügen islam turında irtägä başqa närsä turında taläplär quyılaçaq .Totalitarizm yäşäp qalu öçen şäkel häm doktrinasın ğına üzgärtä.
Üzen Talibannıñ ölkän komandirı itep tanıtqan Mulla Dadulla Ajans Frans Pressqa Äfganstannan telefon aşa karikaturlar basılıp çıqqannan birle 100keşe intihar höcümçe bulırğa teläwen belderde dip äytte. Ul şulayuq räsemne eşlägän keşelärne üterüçelärgä 100kilogram altın biräçäkbez dip beldergän.Älge waqıtta 100kilo altınnıñ bäyäse yaqınça ber million 900meñ dollar
Şul arada Dania premyere Fogh Rasmussen çığışı belän törek Dania deputatı Husein Arac belän küreşäçäk.Ul Törkiä şul mäsälädä Dania häm başqa möselman illäre belän cıyılış ütkärep, aradaşlıq itsen dip sorıyaçaq. färidä xämit


text:
İrannıñ räsmi İRNA xäbär agentlığı belderüençä, İrannıñ atom söyläşüläre törkeme citäkçese Ali Laricani Tährannı uran bayıtudan tuqtalırğa künderü maqsatında 6 il täqdim itkän plan turında çit illärneñ wäkilläre belän oçraşıp söyläşte häm alarğa Tährannıñ yazmaça räsmi cawabın tapşırğan.
Oçraşuda täqdimne äzerlägän BMO İminlek Şurasındağı 5 daimi äğzanıñ 4-seneñ, atap äytkändä, Britaniä, Qıtay, Fransiä häm Rusiäneñ wäkilläre qatnaşqan.
Oçraşuda şulay uq Germaniä ilçese häm İranda AQŞnı wäkillek itüçe Şwetsariä wäkile dä qatnaşqan.
Laricani Tähran citdi söyläşülärgä äzer dip äytte dielä.


text:
Başqortostanda sotsial sirlelär arahında üsmerzär kübäyä
Başqortostanda narkomaniya, taqsiqomaniya häm alqoğolizm yäşärä bara. Bäliğ bulmağandar arahında 12–nän 17 yäşkä tiklemge balalar häm üśmerźär xäüefle törkömgä qaray. Tap ular duś–iştäre häm uram yoğontohona tiź bireşeüsän, ğailäläge mönäsäbättär häm ata–äsälär menän qatmarlı mäldärźe lä ular auır kiserä. Oşolarźı ber ni tiklem kämeteü ösön vlast dairäläre berlektä eşlärgä teyeş. Ämmä älegä ular arahında berźäm säyäsät hiźelmäy.
Haulıq haqlau ministrı urınbaśarı Säliä Mırźabaewa äyteüensä, huñğı yıldarźa räsmi mäğlümättär buyınsa nasar ğäźättärgä bireleüse balalarźıñ hanı 12 protsentqa kämegän. Döröśöräge, iśäpkä aźıraq quyılğan. Asılda xäldär qatmarlı qala.


text:
Rusiä deputatları yäşlärne “qotqara”
Dumağa “balalarnıñ äxlağın saqlaw” dip atalğan qanun ölgese tapşırıldı. İldä лommendant säğätlären kertü, Halloween kebek “qurqınıç” bäyrämne tıyu mömkinme?
Üz çäçläre töseneñ eze dä qalmağan, barlıq tişeklärenä alqa tağılğan bu qızlar dönyanıñ başqa poçmaqlarındağı üsmerlärdän ber dä ayırılmıy. Xäzer modası şundıy, çönki. Ämma Mäskäwdä genä andıylarğa qarşı xökümät çaralar kürergä cıyına.
“Tängä alqa tağu (piercing) – üz üzeñne tanıtu çarası. Keşelärneñ üzlären niçek telilär – şulay kürsätü xoquqı bar. Ägär dä balağa mondıy xoquq yäş çaqta uq birelsä, üsä töşkäç anıñ qızıqsınuı betärgä mömkin. Döresen genä äytkändä, räsmilärneñ moña nindi qatnaşı bula ala – añlamıym. Bälki alar çäçne niçekter buyawnı yäki anı ber törle itep kisterüne dä tıyarlar?” – di räsmilärneñ bu adımnarına bik ışanıp betmägän İrina.
Ämma berençe adımnar yasalğan inde. Yün ayında Rusiäneñ Däwlät Dumasına “balalarnıñ äxlağın saqlaw” dip atalğan qanunnar ölgeläre häm alarğa östämälär cıyıntığı tapşırıldı. Ägär dä bu qanunnar qabul itelsä, Rusiädä yäşlärgä närsä kiärgä, nindi muzıka tıñlarğa digän kiñäşlär bulaçaq.
Balalar arasında eçkeçelek häm pornografiägä qarşı köräş belän ber däräcädä mäktäp yäşendägelärgä kiçke 10 soñ uramğa çığu, tännärenä tamğalar yasatu häm alqalar tağu tıyılırğa mömkin.
Xökümätneñ mäktäplärgä täqdimnäre arasında şulay uq Halloween kebek “qabaq bäyrämen” häm İzge Valentin – ğaşıyqlar könen tıyu da bar. Bu bäyrämnär “Rusiä mädäniätına turı kilmi” dip tabılğan. Bu bäyrämnär tıyılsa – qurqınıç cennär häm skeletlar şäkelendäge uyınçıqlar da tıyılaçaq.
“İl iqtisadi krizisnı ciñde, xäzer bezneñ alda yaña krizis tora – ruxi häm äxlaqi krizis. Narkotiklar häm başqa tışqı zıyan bezneñ göref-ğädätlärne häm mädäniätne cimerä. Ğailä qıymmätlären, ruxi baylıq, olılarğa xörmät häm watannı yaratunı aqça almaştırdı”, di bu täqdimnärne alğa sörüçe ğailä, xatın-qızlar häm balalar komitetı räise urınbasarı Natalia Karpoviç.
Dumada tawış birü közgä bilgelängän
Yaña qanunnı xuplawçılar ildä nıqlı bulğan sosial yaqlaw 90 yıllarda Sovetlar Berlege tarqalğaç cimerelde, dip sanıy. Rusiädä eçkeçelekneñ, narkomanianeñ häm yäşlär arasında üz üzlärenä qul saluçılarnıñ artuın alar Sovetlar ile betüenä bäyli. Balaları öçen qurıqqan ata-analarnıñ da kübese yaña qanun ölgesenä xuplaw belderä.
“Äni keşe bularaq min anı (qanunnı) 100% xuplıym. Balalar televizordan “Halloween” häm “Comğa 13e” kebek qotoçqıç qan qoyışnı qarıy bit. Ämma tıyu ğına citmi. Alar urınına närsä täqdim iteläçäk? Sport belän şögellänü, sänğät häm muzıka studialärenä yörü mömkinlege zur şähärlärdä genä. Ata-analar köne buyı eştä, balalarğa bik az waqıt qala bit”, di 15 yäşlek qıznıñ änise Svetlana Truboçkina.
Psixologlar mondıy kisken çaralar yaxşı näticägä kiterer dip ışanmıy.
“Balalarnı barı tik cämğıyättäge berdämlek saqlıy häm yaqlıy ala. Xökümät menä närsägä omtılırğa tieş. Bezneñ ildä berdämlek yuq, bez ber berebezneñ tormışı belän bötenläy qızıqsınmıybız”, di psixolog Olğä Maxovskaya.
Xökümät tulı ber buın yäşlärne “sızıp taşlıy” almıy
Soñğı yıllarda Kreml yäşlär tormışına äwzem qatnaşa başladı. Kreml yaqlı “Naşi”, “Mişki” xäräkätläre tözelde.
Bu xäräkätlärne ikesen dä elekke sovet çorına qaytu dip tänqıytläwçelär bar. Yaña kilgän qanun ölgeläre dä irekle säyäsi fiker yörtüne yäşlärdä balaçaqtan uq tamırınnan qorıtır di borçıluçılar arta.
Xökümät yäşlärne üz üzlärennän saqlaw çaraların uylıy, yäşlär öçen isä bügenge köndä iñ qäderle äyber ul – ireklek. Qayber deputatlar süzlärenä qaramastanda, alar bu tormışta “yuğalıp qalmağan”.
“Yäşlärneñ beleme xäzer urtaça ber keşe belän çağıştırğanda yuğarıraq. Alar üzgäreşlärne üz ata-analarına qarağanda tizräk añlıy häm üzläşterep bara. Alar olıraq buın keşeläre kebek xökümät qararlarına bäyle tügel. Alar başqa yaqtan “yuğalğan”. Alar xäzerge rejim öçen “yuğalğan” buın”, di Gudkov.
Sotsioloğ süzlären küätläp, baştan ayaqqa qaradan kiengän 20 yäşlek Maşa, “Duma çüp eşlärne qarap utırğançı - korrupsia, xökümättä mafia häm rişwätçelekkä qarşı köräşsen ide”, dip östäp quya.


text:
Russiädä prezident saylauları uñayınnan qayber çit il gazetalarına küzätü.
Yäkşämbe könne Russiädä prezident saylauları ütäçäk. Läkin, anı saylau dip äytep tä bulmıy. "Yäkşämbe kön-Putinne saylau köne, ä sin kemne saylıysıñ?" digän mäzäk realistigıraq yañgrıy. Nindi genä yünäleştä bulmasın çit il gazetaları ber mäsälädä urtaq fikerdä. Putin Russiädä mätbuğat ireklegen dä, demokratine dä yuqqa çığara. Bu xaqta bügen ike german hem ber britan gazetasında basılıp çıqqan maqälälärdän üzeklär tapşırabız.
Sez Putinneñ ikençe prezidentlıq mödätennän närsä kötäsez?
Ul Russiäne bügenge avtoritar dävlättän, totaliutar dävlätkä äyländeräçäk. Xakimiätne bülgäläv urnına ber genä xakimiät üzäge bulaçaq, ul da bulsa Kreml. Bäysez parlament yuq. Bbäysez mäxkämälär yuq. Bäysez media yuq häm bäysez regionnar yuq. Här närsä Kreml qulında. İqtisadnıñ zur öleşe östennän dävlät kontrole urnaştırıldı. Xäzerge saylaular Rusisädä 10 yılğa suılğan demokratik täräqqiätne tuqtata.
Nindi däräcädä?
Demokratiäneñ irekle häm ğadellek turındağı barlıq prinsipları cimerelde. Putin saylaulardan soñ qanuni xakimdar bulmayaçaq. Xäzerge saylaular konstitutsiäne boza. Çänki barlıq kandidatlarğa ber ük mömkinlek birelmäde. Mediağa ütep kerü mömkinlege yuq ide. Kiresençä, oppozitsiägä politsiä dävläteneñ basımı qullanıldı. Oppozitsiä auızlıqlandı. liberal depuatatlar üterelde. Brejnev ta 99 protsent tauış aldı , läkin, anıñ xakimiäte legitim bulmadı. Putin belän dä şulay uq bula. Russiä totalitar dävlät.
Ni öçen oppozitsiä şundıy zäğif?
Anıñ vaqıtı az buldı. Soñğı un yılda milionnağan irekle keşelär ölgerde. Läkin, alar ireklek öçen köräşergä öyränmädelär. İreklekkä omtılışqa qarağanda, qurqu köçleräk. Monıñ öçen elekke prezident Boris Yeltsin dä ğäyeple. Ul kompartiäne tıymadı, KGBnı cimermäde.
Monıñ iqtisad öçen ähämiäte?
Oligarxlar Russiädän kitä, baylıqların da çit illärgä cibärälär. Çönki xakimdarlar ildä bäysez kapitalnıñ buluın telämilär. Şul säbäple BP kebek ere çit il şirkätläreneñ dä Russiädä kiläçäge yuq. Çönki Putin irekle iqtisadnı qabul itmi.
Könbatış näräs eşlärgä tieş?
Berlosloni, Buş häm Könbatışnıñ başqa xökümät başlıqları Putinne yaqlıylar. Asılda Könbatışnıñ moña xoquqı yuq.
Sez Germaniäneñ Handlsblatt gazetasında basılıp çıqqan biş sorau häm biş cavapnı tıñladığız. Germaniäneñ başqa ber täsirle gazetası " Süddoyce Saytung"ta basılıp çıqqan maqälägä kilgändä ul "Putinneñ paradokslığı" dip atala. Anda Rusisä Konstititsiäseneñ berençe maddäsendä Russiä demokratik federaiv xoquq dävläte dip atalsa da, Russiädä demokratiäneñ torışı yaman dielgän. AQŞtağı İreklek Yortı isemle oyışmanıñ Russiägä birgän bäyäse naçar. İrekle illärgä ber bilgese birelsä, iñ ireksez illärgä 7 birelä. Şuşı şkalada Russiägä biş bilgese birelgän. Russiä, Üzäk Afrika ile Mavritaniä belän ber ük däräcädä. Şuşı raportqa qarağanda, Putin prezidentlığınıñ berençe möddätendä üz xakimiäten nığıtu belän genä çiklänmägän, ä dävlätne dä üzgärtkän. Yäkşämbe könge saylaular prezident xakimiäten nığıtqan sonğı taş urnaştıru bulaçaq.
Putin urnaştırğan sistemanı "idarä itelgän demokratiä" dip atıy. Läkin, şuşı demokratiäne üzenä xäfev tudırmaslıq itep qısa. Ul baştan uq monı maqsät itep quyğan bulırğa tieş. Gubernatorlarnıñ xakimiäten çikläde. Alarnı Parlamentnıñ yuğarı palatasınnan qudı, saylap alğan 7 regional citäkçegä buysındırdı. Putin mätbuğat ireklegen dä sistematik räveştä çikläp kilde. Ul monıñ öçen sovet çorındağı tupas senzuranı tügel, ä iqtisadnı basım çarası itep qullandı. Kremlne tänqitlärlek bäysez televideniä qalmadı.
"Söddoyçe Saytung"nıñ maqäläsendä qısqaça şulay dielgän. Britan gazetası "İndependent"qa kilgändä ul "Putin xaqında borçılırlıq çınbarlıq" dip atala. Anda bolay dielgän-Yäkşämbedä Putin tağı da dürt yılğa prezident itep saylanaçaq. Putinneñ kiläse dürt yılda närsälär eşlärgä niätlänüen beläbez bit. Ul Rusisä östennän bolay da nıq bulğan kontrolen tağı da küberäk nığıaşaq. Oppozitsiäne tağı da küberäk qısaçaq , qalğan oligarxlarnı ildän quıp cibäräçäk, çeçennärne buaçaq, Rus millätçelären köçäytäçäk häm üzen tsar itäçäk. Asılda tsar süze yomışaq, anı autokrat häm diktator süzläre belän almaştıru döreseräk bulaçaq.
Soñğı vaqıtqa qädäre Könbatış mediasında Putin turında urtaq fiker yuq ide. Xäzer isä bu bar. Putin bälkim il eçendä kötelmägän däräcädä populärder. Läkin, ul bezneñ öçen häm şulay uq ozın möddätne küz aldında totqanda Russiä öçen dä yaxşı tügel.
Färit İdelle, Alsu Qormaş, Praga.


text:
"Amnesty İnternational": Olympia uyınnarı yaqınaysa da, Qıtayda keşe xoquqların yaqlaw ölkäsendä uñış kürenmi
Keşe xoquqların yaqlawçı "Amnesty İnternational" oyışması, räsmi Pekin üzendä çirattağı Olympia uyınnarın qabul itü şartı bularaq alğan wäğdälären ütämi, dip belderä. Ayırım alğanda, Qıtayda keşe xoquqların saqlaw eşe yaxşırası urınğa, naçaraya ğına bara, di "Amnesty İnternational". Oyışma bu xaqta maxsus xisap äzerläp anı Xalıqara Olympia Komitetına tapşırdı.
Ämma äzerlek här ölkädä alay uñışlı barmıy - Londonda torıp üz eşen bar dönya buylap alıp barğan "Amnesty İnternational" oyışması Qıtaydağı keşe xoquqlarınıñ torışı yaxşırası urınğa nacaraya ğına bara, dip zarlana.
2008-nçe yılğı Olympia uyınnarınıñ qayda ütkäreläçäge bilgelängändä Qıtaynıñ Olympia komitetı, ul waqıtqa demokratik irekleklär belän wäzğiätneñ yaxşıraçağın wäğdä itkän ide. Pekin, uyınnar üze dä, aña äzerlekneñ Xalıqara Olympia Komitetı küzätüe astında baruı da keşe xoquqları torışına iğtibarnı arttıraçaq, dip ışandırdı.
Ämma "Amnesty İnternational" bu ömetlär çınğa aşmadı, digän fikerdä. Oyışma, räsmi wäğdälärgä qaramastan, bar Qıtay buylap här könne diärlek keşe xoquqların bozu oçraqları däwam itä, di. "Amnesty İnternational"nıñ Qıtaydağı xällärne tikşerüçese Corinna-Barbara Francis "Azatlıq" radiosına bu xaqta tübändägelärne äytte:
"Kimendä uzğan yıl eçendä genä dä bez şaqtıy ğına ölkälärdä wäzğiätneñ naçarayuın kürdek. Jurnalistlarğa, xoquq belgeçlärenä, başqa aktivistlarğa basım däwam itä. Küptän tügel genä ber-ber artlı berniçä xoquqçı totqarlanıp, xökem itelde häm törmägä yabıldı", di "Amnesty İnternational" wäkile Qıtaydağı keşe xoquqları torışınıñ bügenge xäle turında.
Berük waqıtta Qıtay xakimiäte süz wä mäğlümät ireklegen çikläw eşen dä alıp bara, di Francis:
"Alar xäzer İnternetqa da yaña törle kontrol kertte. Häm soñğı ber-ike atna eçendä genä dä bez çit il xäbär agentlıqlarınnan kilgän mäğlümätne qırşawlawnı kürdek - bolar barı tik berniçä misal ğına", di "Amnesty İnternational" wäkile.
Keşe xoquqların yaqlawçı şuşı oyışma, elek birgän wäğdälären ütäw turında Qıtay xökümäte dä, Xalıqara Olympia Komitetı - XOK ta xisap totarğa tieş, dip isäpli. Citmäsä, uyınnarnıñ qaysı ildä ütäçägen bilgelägändä XOK, Qıtaynıñ üz yöklämälären niçek ütiäçägen tikşerep torunı wäğdä itkän bulğan. Ämma xäzer şuşı komitet moña başqaçaraq qarawın äytä. XOK-nıñ matbuğat wäkile Giselle Davies, Olympia komitetı çit xökümätlärgä basım yasaw urını bula almıy, bu mömkin eş tügel, dip belderä. Anıñ süzlärençä, Pekin Olympia uyınnarına qädär äle tağın ike yıl bar häm şuña kürä, Qıtay üz wäğdälären ütämäde dip äytü öçen nigez yuq. 29-nçı cäyge Olympia uyınnarı Qıtay başqalasında 2008-neñ 8-nçe augustında açılırğa tieş.
"Amnesty İnternational" Xalıqara Olympia Komitetı äzerlek eşen yaqınnanraq küzätep barırğa häm Qıtayğa nığraq basım yasarğa tieş, dip sanıy.


text:
Äsxät Säfärov rişwätçelek üsüendä ğäyeplelärne taptı
25-26 avgust Tatarstanda “militsiä könnäre” bara. Xoquq saqçıları xörmätenä törle tantanalı oçraşular, bäyräm konsertları ütkärelä. 25 avgustta “Piramida” mädäni küñel açu binasında kiçen Rusiä eçke eşlär ministrlığı eçke köçläreneñ cır häm biyu akademiä ansamble bäyräm konsertı quydı. Şul uq könne eçke eşlär ministrı Äsxät Säfärov keçe häm urta säwdä wäkilläre belän oçraştı. “Qazan” milli-mädäni üzägendä xoquq saqçıları häm säwdägärlär üzara xezmättäşlek cepläre qorırğa tırıştılar. Äsxät Säfärov säwdägärlärgä rişwätçelekne üzegez buldırmıysız mikän dip tä äytep quydı häm “Azatlıq”qa üzeneñ fikerlären citkerde.
Tatarstannıñ eçke eşlär ministrlığı wäkilläreneñ keçe häm urta säwdä wäkilläre belän oçraşuı näq bilgelängän waqıtta başlandı. 10 minutqa soñlağan jurnalistlar utırış bülmäsenä kertelde, ä annan kübräk soñlağannarnı formadağı xoquq saqçıları kertmädelär. Formadağılar üzläreneñ töp başlıqları kilgäç üzlären citdi totarğa tırıştılar. Tik-tomaldan torıp basıp çığıp kerep yörgännär dä az buldı. Qayber jurnalistlar utırıştan qızıq tapmadılar, säwdägärlär belän xoquq saqçılarına bu küreşep söyläşü kiräk ide buğay. Respublikanıñ eçke eşlär ministrı Äsxät Säfärovnıñ awızına qarap utırıp tınladılar annan sorawların birdelär. Utırış axırında Äsxät Säfärov säwdägärlärneñ kiçekmästän üti başlarğa kiräkle üteneçlären istä totıp, yärdämçelärenä sin menä moña sin änä tege säwdägär belän xezmättäşlek itärseñ dip yöklämälär birde. Tegeläre eşneñ nidän ğibärät ikänen añlağaç, käräzle telefonnarınnan başqa yärdämçelärgä şaltırata başladılar. Oçraşuğa kire qaytsaq, eşmäkärlär belän oçraşuğa eçke eşlär ministrlığınıñ törle tarmaq citäkçeläre dä bar ide. Çığış yasaw, söyläşülär waqıtında keçe häm urta cämğiättäge sotsial'-iqtisadıy role könnän-kön artuı äytelep ütte. Rusiädä keçe oyışmalarnıñ sanı 1 millionğa yaqın, alarda 17 millionlap keşe xezmät quya ikän. Eçke eşlär ministrı süzlärenä qarağanda, däwlät eşmäkärlekne üsterügä zur iğtibar quya. “Ministrlıq ta däwlätneñ älege säyäsäten ğämälgä aşıruğa zur öleş kertä. Soñğı yıllarda eşmäkärlek subyektların tikşerüne cayğa saldıq, bu protsessnı mömkin qädär açıq itärgä tırışabız,”- di ministr. Ul şulay uq üzeneñ xezmätkärläreneñ citkergän süzlärenä qarağanda qayber eşmäkärlärneñ cinayätçel törkemnär belän bäyläneşe barlığı xaqında da äytep kitte. Oçraşuda Tatarstannıñ şähär-rayonnarında säwdägärlärne qurqıtıp totqan 3 cinayätçel törkemne faş itü buyınça eş alıp barıluı da bilgele buldı. Bu süzlärne ministr rus telendä söyläsä, “Azatlıq”qa Äsxät Säfärov tatar telendä eşmäkärlär belän oçraşudan soñ tuğan fikerläre belän urtaqlaştı. Ä bezgä başta anıñ tiräsendä yörüçelär: “Ul tatarça söyli alır mikän? Borçımasağız äybäträk bulmasımı?” – digännär ide. Eçke eşlär ministrı başta rusça ğına biräm dip äytsä, ul äytkänen üzgärtep bezgä menä närsälär söyläde:
Audio
Bu Tatarstannıñ eçke eşlär ministrı fikerläre bulsa. Qullanuçılar bazarındağı xoquq bozular belän köräşüçe idäräneñ citäkçese, militsiä polkovnigı İlfar Xälimullin süzläre dä üzençälekle ide:
Bu xoquq sağında toruçılar fikerläre buldı. Oçraşu betügä eçke eşlär ministrı qanunğa qarşı çığuçı uyın avtomatları xucaların tınıçlandırırğa aşıqtı.
Röstäm İsxaqi


text:
Ästerxan yubilee tatarlar küzlegennän
Ästerxan turında xäbärlär soñğı könnärdä sirägräk işetelä. “Söembikä” jurnalı xezmätkärläreneñ küptän tügel Ästerxan ölkäsenä säyäxätkä barıp qaytuları, kiñ cämäğätçelektä qızıqsınu uyattı.
Elekke tarixlar buyınça Ästerxanğa 800 yıllar çaması bar. Monda tatar xanlıqları cirläre. Bu turıda mäktäp programmalarınnan här uquçığa tanış. Ämma küpme yıllar uzsa da , Qazan tatarlarınıñ, Tatarstannıñ Ästerxan ölkäse belän elemtäläre berqayçan da özelmäde. Uzğan ğasır başında çığışları belän Ästerxannan bulğan artistlar Naciä Terkulova , Zinnur Nurmöxämmätov, Ğali Arslanov, İdel jurnalı xezmätkäre Roza Kojevnikovalar Tatarstanda tatar mädäniäteneñ yoldızları buldılar. Ä ike yıl elek kenä Ästerxanda Tatarstan Prezidentı yärdämendä “Täwbä ”mäçeten açqannar ide.
Soñğı yıllarda Ästerxanda da başqa töbäklärdäge kebek ük berniçä tatar cämğıäte eşläp kilä. Alarnıñ İdel gäzitläre çığıp kilä. Ämma şulay da, andağı milli tormış älegä bik çeterekle bulıp qala.
Şunsın dä äytep kitik äle , kiläse yılğa, Rusiä Prezidentı Vladimir Putinnıñ qararı buyınça, Ästerxan şähäreneñ 450 yıllığın bilgeläp ütäçäklär. Soñğı waqıtta şähärne yubileyğa äzerlilär.
“Söembikä” jurnalınıñ baş möxärrire Firaya Bädretdinova citäkçelegendäge delegatsiä, Ästerxanda borınğı tarixnıñ qatlawlı qıllarına qağılıp, bügenge tormışnı küzläre belän kürep, alardan ğibrät alıp, andağı milli oyışmalar cıyınında qatnaşıp Qazanğa qayttılar. Öç könlek säyäxättä qatnaşuçılar arasında foto korrespondent Ğazinur Xafizov, “Oya” quşımtasınıñ möxärrire Gölnur Safiullina, häm bügen bezneñ studiägä qunaqqa kilgän yazuçı, şağirä İlsöyar İxsanova bulğan.
Bügen niçek bara soñ andağı tormış? Xäzer şul turıda İlsöyar İksanova söyli. Ästerxanda tatarlar bik küp bit inde.Şähärgä kilep kergäç tä, Ästerxannnıñ tatarnıñ üzäge bulğan ber şähär bulğanı belenä. Çönki anda bik küp mäçetlär. Häm alar barısı da borınğı mäçetlär. Bez 5 mäçettä buldıq, barısı da tözekländerelä . Annan soñ anda tatarlar cıyılıp yäşägän urınnnı Töyaq dip atağannnar. Häm tatar bazar digän cire bar, bazarı da qalğan, bazarlarında beznekennän ayırmalı bularaq, anda sarıq qadärle sazan balıqları yata. Bez isebez kitep qarap kittek. İnde şul bik zur sarıq çaqlı balıqlarğa. Töyaktä Şärek klubı bar ämma ul da cimerek bina. filarmoniäläre bar, teatrları bar. Şağirl'lärdän G Tuqay bulğan. Yäşel mäçet Ul mäçet xäzer cimerek xäldä. Ul Töyakneñ mäçete bulğan Ä.ämma anda tözekländerü eşläre dä alıp barılmıy. Aña 700 yıllap waqıt bar . Läkin säyer parodoks - Ästerxannnıñ 450 yıllığın ütkärergä cıyınalar, kiläse yılğa. Bez inde Urıs Ästerxanına 450eл dip qabul ittek. Bez Saray Batu da buldıq. Bezne arxelolog , Saray- Batu muzeenıñ direktorı Yevgeniy Mixayloviç Pigalev qarşı aldı. Ul urıs keşese . Muzey döresen genä äytkändä, ul yuq. Alarğa ber iske bina birgännär . Anı tözekländerergä mömkinlek yuq. Ästerxannı sala başlağaç, bu Saray Batunı cimerep, şul Saray Batu taşlarınnan salğannnar Ästerxannı. Yul bik caylı, İdelneñ tarmaqları anda, su yulı belän genä taşığannnar taşlarnı. Urıs Ästerxanı menä şulay salınğan. Ul äytä inde, rus däwlätenä bu kiräk bulğan üzeneñ niçä yıllar buyı şuşı törki däwlätkä buysınıp yäşägänen onıtır öçen häm başqalarğa da onıttırrır öçen digän bik qızıq säyäsät . Annan soñ, bezgä bik qızıq buldı anıñ awızınnnan işetüe, anıñ tatar- mongol iğosı digän närsä ul berqayçanda bulmağan diyue.
Ästerxanda tatarlar bik küp bit inde.Şähärgä kilep kergäç tä, Ästerxannnıñ tatarnıñ üzäge bulğan ber şähär bulğanı belenä.
Çönki anda bik küp mäçetlär. Häm alar barısı da borınğı mäçetlär. Bez 5 mäçettä buldıq, barısı da tözekländerelä .
Annan soñ anda tatarlar cıyılıp yäşägän urınnnı Töyaq dip atağannnar. Häm tatar bazar digän cire bar, bazarı da qalğan, bazarlarında beznekennän ayırmalı bularaq, anda sarıq qadärle sazan balıqları yata. Bez isebez kitep qarap kittek. İnde şul bik zur sarıq çaqlı balıqlarğa.
Töyaktä Şärek klubı bar ämma ul da cimerek bina. filarmoniäläre bar, teatrları bar. Şağirl'lärdän G Tuqay bulğan.
Yäşel mäçet Ul mäçet xäzer cimerek xäldä. Ul Töyakneñ mäçete bulğan Ä.ämma anda tözekländerü eşläre dä alıp barılmıy. Aña 700 yıllap waqıt bar . Läkin säyer parodoks - Ästerxannnıñ 450 yıllığın ütkärergä cıyınalar, kiläse yılğa. Bez inde Urıs Ästerxanına 450eл dip qabul ittek.
Bez Saray Batu da buldıq. Bezne arxelolog , Saray- Batu muzeenıñ direktorı Yevgeniy Mixayloviç Pigalev qarşı aldı. Ul urıs keşese . Muzey döresen genä äytkändä, ul yuq. Alarğa ber iske bina birgännär . Anı tözekländerergä mömkinlek yuq.Menä Saray Batu - Ul qorı dala bit inde. Anda nindider qalqulıqlar bar. Ul äytä: menä bu qalqulıqlarnıñ aslarında närsälär barın bez kübesen beläbez die. Bez anı qazıybız da, kire kümäbez. Çönki anı qazırğa röxsät tä yuq, anı qazırğa aqça da yuq. Ägärdä şundıy säyäsät bulıp, monı qazırğa röxsät bulsa, bu dönyadağı iñ zur häykällärneñ berse bulır ide. Çönki dönyadağı iñ zur däwlät Altın Urdanıñ başqalası bit inde bu, di. Monda Parijda -30 meñ, Londonda -26 meñ keşe yäşägän waqıtta , Saray Batuda 300 meñ keşe yäşägän dip söyläde ul bezgä. Ä Mäskäwdä ul waqıttta 300 yortlı awıl bulğan dip söyläde ul bezgä .
Ästerxannı sala başlağaç, bu Saray Batunı cimerep, şul Saray Batu taşlarınnan salğannnar Ästerxannı. Yul bik caylı, İdelneñ tarmaqları anda, su yulı belän genä taşığannnar taşlarnı. Urıs Ästerxanı menä şulay salınğan.
Ul äytä inde, rus däwlätenä bu kiräk bulğan üzeneñ niçä yıllar buyı şuşı törki däwlätkä buysınıp yäşägänen onıtır öçen häm başqalarğa da onıttırrır öçen digän bik qızıq säyäsät .
Annan soñ, bezgä bik qızıq buldı anıñ awızınnnan işetüe, anıñ tatar- mongol iğosı digän närsä ul berqayçanda bulmağan diyue.ПeTpI Yevropağa täräzä açqaç, Yevropanıñ niçek alğa kitkänen, üzeneñ niçek yäşäwen kürgäç, Rus däwlätenä üzeneñ artta qalğanlığın aqlar öçen, menä bez 300 yıl buyı tatar- mongol iğosı astında yäşädek, şuña kürä bez üsä almadıq , digän ber legenda kiräk bulğan, dide ul.
Ästerxanda tatarlar tormışı uzğan ğasır başında görläp torsa, xäzerge köndä dä ul üzenä kürä äkren genä däwam itä. Ämma , dönyadağı iñ zur däwlät Altın Urdanıñ başqalası bulğan Saray Batu şähäreneñ taşları, inde xäzer Ästerxan şähäreneñ taşları, tarixnı onıttırmıy.
Mälikä Basıyr


text: Qırğızstannıñ Üzäk saylaw komissiäse 13 martta saylanğan yaña parlamentnı tanuın iğlan itte. Berük waqıtta 75 okrugnıñ 10-ında bäxäsle mäsälälär qala, anda qabat saylawlar ütäçäk. Şuşı belderüdän soñ komissiä räise Söläyman İmanbaev "sälämätlege säbäple" urınınnan kitüen belderde. Waqıtlı xökümättä qüät buınnarı belän idarä itüçe, irekkä çığarılğan oppozitsiä citäkçese Feliks Kulov iske parlamentnı da bu qarar belän rizalaşırğa çaqırdı. Ul şulay uq bärep täşerelgän prezident Askar Akaevnı ilenä qaytıp wazifasınnan çigenüen iğlan itergä öndäde. Qırğızstandağı xällär turında tulıraq itep alğa taba bezneñ küzätügä işetersez.


text:
10-12 aprildä Finländiä başqalasında Qazan könnäre ütäçäk
Soñğı waqıtta Qazan şähäre başlığı Kamil İsxakov şähärneñ 1000 yıllığına äzerlek häm başqa çaralarda yışraq küzgä taşlana başladı. Ul Sankt-Peterburgnıñ 300 yıllığına äzerlekkä bağışlanğan utırışta qatnaştı. Qazan häm Peterburg şuşı yubiley eşlärendä ber-bersenä yärdäm itep, tağın da kiñräk xezmättäşlek itäçäk. Ä 10 aprildä Kamil İsxakov citäkçelegendäge delegatsiä Finländiägä oça. Helsinkida Qazan könnäre Rusiä fän häm mädäniät üzägendä 12 aprilgä qädär däwam itäçäk. Anda eşlekle dairälär söyläşüe ütäçäk, “Qazan” milli-mädäni üzäge häm däwlät muzee kolleksiäläre kürsäteläçäk.


text:
Tatarstanda Tuğan tel atnalığı bara
Çärşämbe könne Qazannıñ kitap kibetlärendä bik üzençälekle satıp aluçılar buldı. Alar tatar telendä, tatar mädäniätenä, tarixına qağılışlı basmalarnıñ satuda buluı belän qızıqsındılar. Bu satıp aluçılar däwlät kitap kibetlärendä tikşerü-reyd ütkärüçelär ide. Anda respublika Ministrlar Kabinetı, Tatarstan kitap näşriäte, Tatmedia agentlığı wäkilläre häm jurnalistlar qatnaştı. Tikşerüneñ näticäläre nindi soñ? Ğomumän alğanda, Qazannıñ däwlät kitap kibetlärendä satuda tatarça kitaplar bar. Läkin alarnı xalıqqa citkerü, kitaplar belän qızıqsındıru çaraları kiräk. Xäyer, kitaplar citsä dä, süzleklär azraq ikän, çönki näq menä alarğa ayıruça zur ixtiac küzätelä. Annan tış balalar kitapları, Qazannıñ meñyıllığına bağışlanğan basmalar da şaqtıy küp satıp alına, dip söylägännär satuçılar. Tağın ber citeşmäwçänlek – kitap kibetlärendä tatar telendä däresleklär yuq. Däresleklär temasın däwam itep, tağın ber xäbär. 18nçe fevral’ könne Tatarstannıñ Mäğärif ministrlığında tatar tele häm ädäbiäte däreslekläreneñ avtorları cıyıldı. Alar anda bu basmalarnı niçek itep tağın da qızığraq, mawıqtırğıç, uñaylıraq itep eşläw turında kiñäşläşte.
Älege çaralar respublikada 16 fevral’dän alıp 21senä qädär ütä torğan Tuğan tel atnalığı qısalarında uzdı. Bu atnalıq isä 21nçe fevral’dä bäyräm itelä torğan Xalıqara Tuğan tel köne uñayınnan iğlan itelde. İsegezgä töşerep ütik, älege bäyrämne 1999nçı yıldan başlap YUNESKO oyışması täqdime buyınça ütkärä başladılar. Böten dönyada bu könnärdä törle tellärgä bağışlanğan çaralar ütkärelä, alarnı saqlap qalu, üsterü eşläre alıp barıla. Tatarstanda bu bäyräm qayçannan birle ütkärelä soñ? 100dän artıq telle xalıq yäşägän Rusiädä Tuğan tel köne uñayınnan çaralar uzamı? Bu sorawlarnı bez respublika Ministrlar kabinetınıñ Tatarstan xalıqları tellären saqlaw häm üsterü bülege citäkçese Kim Miñnullinğa birdek.
Tatarstanda älege bäyräm 1-2 yıl elek kenä beraz bilgelänep ütä başladı. Bıltır, mäsälän, ayırım ministrlıqlar, mäktäplärdä genä berniçä çara uzdırılğan ide. Bıyıl inde bez külämleräk itep ütkäräbez. Xalıqara tuğan tel könenä bağışlanğan törle mäğlümatlar alır öçen bez Mäskäwdäge qayber federal’ oyışmalarğa möräcäğät itep qarağan idek, läkin alardan bernindi mäğlümat, yärdäm ala almadıq. Ğomumän, Rusiädä bu kön uñayınnan ällä nu zur çaralar ütkärelmi
Şulay uq, Kim Miñnullin Xalıqara tuğan tel köne uñayınnan respublikada ütä torğan çaralar turında da söyläde.
Atnalıq qısalarında Qazanda ğına tügel, ä respublikanıñ rayonnarında da törle çaralar uza. Mäsälän, Çallıda, Buada. Läkin iñ kübe – Qazanda inde älbättä. 20nçe fevral’dä pedagogika universitetında tellärgä bağışlanğan fänni-ğämäli konferensiä ütäçäk, kitapxanälärdä kürgäzmälär eşli, ğalimnär, telçelär belän oçraşular, söyläşülär oyıştırıla. Mäktäplärdä ütkärü öçen bik küp çaralar qaralğan
Sez respublika Ministrlar kabinetınıñ Tatarstan xalıqları tellären saqlaw häm üsterü bülege citäkçese Kim Miñnullinnı tıñladığız.
Gölnaz İlgizär


text: Ramallah. Fälästinlelärneñ radikal'' "Xämas" törkeme, ägär dä milli berdämlek turındağı söyläşülär uñışsız tämamlansa, kiläse atna azağına üz wäkillärennän genä torğan xökümätne iğlan itäçägen belderde. Törkemneñ matbuğat wäkile, fälästin parlamentındağı başqa partiälär, şul isäptän prezident Mäxmüt Abbasnıñ FATAH oyışması belän soñğı söyläşülär düşämbedä uzaçaq, dip xäbär itte. Şimbä könne FATAH "Xämas" täqdim itkän xökümät programmasında köç qullanudan waz kiçü, İzrailne häm anıñ belän ireşelgän elekke kileşülärne tanu yuq dip, anı kire qaqqan ide.


text: Başqalabıznıñ meñ yıllığına bağışlanğan çaralar 20nçe aprildä Helsinkida başlanıp Finlandiäneñ başqa şähärlärendä konsert-kürgäzmälär belän däwam itä. Finlandiä-Rusiä oyışması tarafınnan oyıştırılğan, millättäşebez Deniz Badretdin citäkçelegendä barğan bu çaralar turında Helsinkiğa kilgän Tatarstan mädäniät ministrı wazifaların başqaruçı İldus Tarxanov radiobızğa söyläp birde. Älege çaralar arasında foto kürgäzmä dä bar. Tanılğan fotorässäm Rif Yakupov bu märtäbä Helsinkiğa nindi eşlären alıp kilgän? Bu xaqta Azatlıqnıñ pänceşämbe tapşıruında tıñlağız.


text:
Şimbä könne Venada tabiplar Ukrainada opozitsiäneñ prezidentlıqqa namzäte V.Yuşçenko dioksin belän ağulanğan dip belderde. Şulay itep Yuşçenkonıñ aylardan birle säyer çire turındağı spekulativ fikerlär tuqtaldı. Ämma eşneñ qızığı şunda xabär Kievtän tügel ä Venadan kilde.Çönki Yuşçenko meditsina yardäme ezläp Venağa kitkän ide.Yuşçenko wağıygäse eleke komminist dönyası citäkçeläreneñ çit il şifaxanälärendä yardäm ezläwlären iskä töşerä. Ni öçen alar şulay eşli, post sovet sälämätlek saqlau sisteması eşkä yaramıymı? Ällä citäkçelär watandaşlarınıñ üzläreneñ sälämätlege turında çınbarlıqnı belülären telämime ?
Sovetlar Berlege cimerelgännän birle Kievtän Pragağa, Bakudan Bratislavağa qädär prezident,premyerlär könbatışta meditsina yardäme ezli. V.Yuşçenko sonğı misal ğına.Yuşçenkonıñ çit ilgä kitüe Ukrainadağı sälämätlek saqlau sisteması belän tügel ä cirle tabiplarğa ışanıç bulu bulmawı belän bäylängän. Carnegieneñ Mäskäw Üzägennän Aleksey Titkov süzlärençä(audio)
Ğomumän alğanda Rusiädä meditsina xezmätläre xätta Rusiä elitası öçen tämin itelgän xezmätlärne dä küzdä totqanda könbatışta yuğarıraq dip qarala. Rusiädä nindider ölkälärdä yasalğan operatsiälär yuğarı däräcädä bulsa da , Rusiädä meditsina könbatışnıñ küpçelek meditsina üzäkläre belän yarışa almıy. Çit illärdä däwalanu xäzer märxüm bulğan Häydär Aliyev, Çexieneñ eleke prezidentı Vaslav Havel yäki Slovakiäneñ eleke premyere Rudolf Schusterneñ ğömerlären ozayttı. Bratislavada tabiplar berniçä kön tämam yalğış däwalap ülergä citkäç premyer Schusternı Avstriädä İnsbruckqa cibärde. Bu xäl Slovakiädä post-kommunistik sälämätlek saqlaw sistemasınıñ xäle turında skandalğa säbäp buldı. Çexiäneñ eleke prezidentı V:Havel dä Pragada yartı üpkäse kisep alınğannan soñ 2yılda ütmi yañadan İnsbruckta operatsiägä yatqan ide. Havelneñ sekretarı Yakub Hladik ul ğädättä çek tabipların qullana ämma xästa bulsa Avstriägä bara dip äytte . Şulay da Havelneñ yış qına çit ildäge tabiplarğa yörüe Pragada çek sälämätlek saqlau sisteması turında soraular quyıluına säbäp bula .Ämma andıy soraular eleke kommunistik illärdä ber dä xuplanmıy .Törkmänstan prezidentı Saparmurat Niyazov çit illärgä yış çığıp yöremäsä dä, ul alman doktorlarına kürenä, ämma ul turıda ber kem dä söylämi.Üzbäkstan prezidentı 2003nçe yılnıñ ğıynuarında cämäğätçelek küzennän yuğalğan ide.Anıñ xästä buluı turında imeş mimişlär yöresä dä,çit il mätbuğatı anıñ Germaniädä däwalanuın xabär itte. Şulay da Karimovnıñ press üzägennän Oybek Kimsanbayev ilbaşınıñ Germaniädä däwalanğan buluın kire qaqtı. Kimsanbayev Karimov tik üzbäk tabiplarına ğına kürenä dip radiobızğa äytte.Citäkçelär älbättä meditsina xezmäteneñ sıyfatına ähämiät birä ämma tağı da möhimräge watandaşlar citäkçeneñ sälämätlek problemaların öyrenmäskä tieş. Titkov Bu turıda bolay di(audio)
älbättä, andıy qurqınıç bar.Ämma mäğlümätneñ az bulsa da könbatış klinikalarınnan da çitkä çığıp taraluı ixtimal .
Ämma qayber urınnarda mäğlümätneñ çitkä çığu ixtimalä yuq . Andıy urınnarnıñ berse : Ankarada Gülxanä xärbi akademisä. Şunlıqtandır bik küp BDB citäkçeläre şunda däwalanıp kitä. Alardan berse Xäydär Aliyev ide. Şuşı xärbi xästäxänägä kemneñ kerep çıqqanı bik siräk işetelä. Akademiä süzçese radiobızğa(audio)
xastaxenädä komandirlar bar. jurnalistlar klinikağa tügel ä sorawların alarğa birergä tieş di
Komandirlar isä mäğlümät birü öçen abruylı xästälärdän başta röxsät alırğa tieş.Serlelek küpkenä citäkçelär öçen borçılu . Naçar sälämätlek cämäğätçelek öçen dä säyäsi köndäşlär öçen dä zäğiflek bula ala . V.Putin post sovet çorında in sälämät citäkçe bulıp tora. Titkov Rusiä cämäğätçelegeneñ Putinneñ nindi tabiplar qullanuı turında ber fikre dä yuq di. Havel sekretarı sälämätlek här kemneñ şäxsi eşe disä dä prezident, ilbaşınıñ sälämätlege şäxsi eş digän fiker belän här kem kileşmi .Carnegie Endowmentnıñ Mäskäw üzägennän Titkov bolay di(audio)
BDB illäre watandaşları citäkçeläreneñ çit ildä däwalanuına, yuğarı däräcädäge citäkçeneñ çit ildä yortlar satıp aluı, yäki balaların çit ildä uqıtu belän çağıştırğanda normal praktika dip qarıy, ayruça anı köndäşlär säyäsi şantaj itep tä qullana almıy.
Üzäk Aziäneñ qayber citäkçeläre misal öçen Tacikstan prezidentı Mäskäwdä däwalana
färidä xämit


text:
Ultımızdıñ özindik mən- mağınası tereñ salt-dəstürleri bar. Ğasır qoy`nawınan bügingi künge dey`in jelisi üzilmey` jetken ırımdardıñ biri jas bosanğan əy`elge qalja jegizw. Budan erterekte zamannıñ tapşılıq kezeñinde de turmısı tömen otbasılarda özi ömirge perzent əkelgen əy`elge qalja berwdi özderiniñ bastı mindeti sanağan.
Tipti, qolı jomart bay` kisiler jarlı-jaqıbay`lardıñ otbasındağı jas bosanğan kelinderge qalja jasap berwdi ədetke ay`naldırğan. Sebebi, el arasında bul öte sawaptı da, abıroy`lı kömek sanalğan. Zey`nep Axmetova apamızdıñ pikirine süy`ensek, jas töl, birinşiden, dünïege kelgen nəresteniñ qurmetine, ekinşiden, bosanğan əy`elge qalja esebinde arnay`ı soy`ılatın bolğan. Kündelikti kelinge sorpasın işkizip, etin jegizip otırğandıqtan, jas bosanğan ana öziniñ joğaltqan küş-qwatın osı qalja arqılı qay`ta qalpına keltirip otırğan. Bul ağza üşin öte pay`dalı. Burındarı jigitterdiñ biri awırlaw zattı köterwge küşi jetpese nemese abay`lamay` jığılıp qalsa, qurdastarı keleke qılıp: «Əy`, nemene, seniñ şeşeñ qalja jemegen be?» – dep qağıtqan. Key` jağday`da «quday`ğa şükir, bizdiñ de şeşemiz qalja jegen» dep özin-özi kötermelep, şaması kelmey` jatqanın bildirmewge tırısıp baqqan. Tağı bir qızıqtı jağday`, onı key` öñirlerde qızdıñ törkini de əkep jatadı. Biraq, bizdiñ oy`ımızşa, eñ durısı ol nəresteniñ əkesiniñ mindeti. Qalay` desek te, bosanğan anağa osı jas ettiñ sorpasın işkizip, etin jegizip, joğaltqan küş-qwatın qay`ta jïnawğa jərdemdeswimiz kerek. Eneler kezinde qoy`dıñ etin usaqtap twrap, jas sorpa berip terletip otıratın. Özimizdiñ təjirïbemiz körsetkendey`, qaljalanıp, kütilgen əy`eldiñ süti de toy`ımdı, əri jetkilikti boladı. Toq bala balpïıp, toy`ğan qozıday` jaqsı uy`ıqtay`dı. Səbï tınış bolğan soñ anasınıñ uy`qısı da jaqsaradı. Ana sütiniñ quramında nəresteni awrwdan qorğay`tın dərwmenniñ alwan türi bar.
El awzında onday`dı «indini jarığan» dey`di. Onıñ mağınası keñpey`il, ömirde tapşılıq körmegen degendi bildiredi. Jaqsı qaljalağan kelinniñ süy`ekteri qaqsamay`, tisteri tüspey`, bwındarı bekip, üy` tirligine erte aralasıp ketedi. Anamızdan estwimiz boy`ınşa, qaljağa soy`ılğan qoy`dıñ altı bwınnan turatın moy`ın omırtqasın birinşi küni kelinniñ özine tisin tïgizbey`, qolımen müjitw kerek. Etten tazarğan julındı tik tayaqşağa kïgizip, balanıñ moy`nı qatqanşa keregeniñ basına ilgen jön. Bul balanıñ moy`nı tez qatay`sın degen ırım. Özimizdiñ təjirïbemizden bay`qağanday`, 40 künge dey`in jas bosanğan ananıñ tisi əlsiz boladı, kütinbese, tüsip qalwı mümkin. Sondıqtan şildeniñ özinde jel kirgizbey`, awızdı oramalmen jawıp, salqındap qalğan astı jemey`, osı kezeñde swğa tüspey`, oramaldı bastan tastamawğa keñes berer edim. Tilimizde jïi qoldanılatın osı sözdiñ öziniñ astarında salt- dəstürimizdi ulıqtay`tın tereñ pəlsapalıq mən-mağına jatır. Sebebi, özge ult ökilderi osı densawlıqqa asa pay`dalı sanalatın qarapay`ım qağïdağa mən bermey`di. Bul da bolsa ultımızdıñ ulı dala mədenïetiniñ artıqşılığı dep qabıldağan jön bolar. Sondıqtan urpağımızdıñ keleşegin oy`lasaq jas bosanğan analarımızdı mezgilinde qaljalatwğa köñil bölgenimiz durıs dep oy`lay`mın.
G.ASQARQIZI


text:
Açıq mikrofon: Fransiädäge prezident saylaw näticäsenä mönäsäbätegez niçek? Sez kemne saylar idegez?
Fransiädäge Prezident saylawları näticäsenä Tatarstan xalqı da bitaraf tügel. Eçke eşlär ministrı Nikolya Sarkozi belän sotsialist Segolen Ruayal' arasındağı köräştä Nikolya Sarkozi ciñüen, törle massaküläm mäğlümat çaraları aşa qızıqsınıp küzätüçelär Qazanda da baytaq bulğan.
Fransiädäge Prezident saylawlarına mönäsäbätegez niçek? Sez kemne saylar idegez?-digän sorawğa ğadi xalıqnıñ fikere menä bolay buldı:
-Min üzem televizordan bik iğtibar belän qarap tordım. Alar dürtäw köräşkändä dä, ikäw qalğaç ta. Min üzem xatın-qız bulsın, digän idem. İl öçen, bälki, ir-at kiräkter. Xatın- qız bulsa, ildä üzgäreşlär kübräk bulır ide . Çönki başqa, Prezident xatın-qız bulğan illärdä, üzgäreşlär baytaq.
- Ruayal' millätçelekkä, xalıqçanlıqqa tartıldı , ä Sarkozi kübräk qädimçelek, konservativlıq ikänen kürsätte.
- Säyäsättä bulğan mäs’älälärne, alarnı çişü yulların äybäträk kürsätkänder.
-Min bälki xatın-qıznı saylar idem. Şulay küñelem yata. 47% cıyğan xatın-qız ul, bik tä zur kürsätkeç. Dimäk, köräş ciñel bulmağandır.
-Berkemne dä saylamas idem. Min Fransiädä bulğanım da yuq.
-Ruayal' ciñärgä tieş ide, minemçä. Ul xalıqqa tartınğan, ğailäse bar. Dürt balası bar. Anı fransuzlar döres añlamağannardır, dip kenä uylıym.
Sarkozi ciñärgä tieş tügel ide. Ul xökümät eçendä utıra, anıñ yoğıntısı da bar. Ul administrativ resurslarnı qulına aldı, axrısı. Şunıñ belän genä ciñde ul, dip uylıym. Anıñ aqçası da bar minemçä , ä Ruayälneñ podderjkası bik bulmadı, ükeneçkä qarşı.
- İr-atnı saylar idem . Çönki xatın-qıznı vlast'kä quysañ, bu bik qurqınıç närsä.
- Xatın- keşene saylar idem. Üzgäreşlär buldırasığız kilsä, xatın-qıznı saylarğa kiräk. Segolen Ruayal' berdänber xatın-qız ide Fransiä belän layıqlı idarä itä ala torğan, çönki ul Fransiäneñ aristorkratkası. Ä Sarkozi ul elekke eçke eşlär ministrı, ikençe buın emigrantlar ğailäsennän, anıñ ätiläre Pol'şadan kilgän . Ä anıñ ciñüe Fransiädäge yanğınnarnı sünderü buyınça alğan abruyı mikän inde? Min uylamıym bu säyäsi mäydanda aña yoğıntı yasağandır, dip.
- Bu dönyada xatın-qız prezidentlar bik kübäyde. Germaniädä, Finlyandiä, Şvetsiädä, Afrikalarda .
- Xatın-qız bulsa. Äybäträk bulır ide , çönki xatın-qızlar alar kübräk citeşsezlekne kürälär .
-Yulbaşçılarnıñ ir-at bulğanı da bik yaxşı. İr-at bulsa da, tärtiple keşe bulsın, dönyanı belsen, äxlaqlı bulsın.
- İr keşe ilne alğa alıp barırğa tieş . Xatıñ-qızlarnıñ yaxşı sıyfatları bar alarnıñ , ämma säyäsättä min alarğa ışanmas idem. Ğafu itegez, älbättä , alar üpkälärlär. Läkin min şulay uylıym.
Mälikä Basıyr


text:
Omski tatarlarınıñ yaña yıl ömetläre
Yaña yılğa kergändä härkem anıñ uzğan yıldan yaxşıraq buluına ömetlänä, nindider yañalıq kötä, plannar qora. Omskida yäşäwçe tatarlar da yaña yılnıñ uñışlıraq, äybäträk buluına ömet bağlıylar.
Ölkänräk yäştägelär yaña yılnıñ asılda sälämätlek alıp kilüenä ömetlänep, balalarına yaxşı tormış teläsälär, yäşräklär annan uñışlar, baylıq, uñay üzgäreşlär dä kötälär.
Qayberäwlär öçen inde yaña yılnıñ berençe könennän ük tormışnıñ qatlawlana baruı da sizelä başlağan. Yıl başınnan telefonğa, kommunal' toraq xucalığı xezmätenä artqan bäyälär küplärneñ kesälärenä suğaçaq dip sanıy Omskida yäşäwçe Raziä apa Mäcitova. Şulay da bälki pensiäne arttırırlar, eşläwçelärgä xezmät xaqın östärlär. yaña bäyälärgä dä öyränep kitärbez, -di ul.
Yaña yıl başlanğanğa inde atnadan artıq waqıt ütep kitsä dä, anı qarşılawğa bağışlanğan çaralar, çırşı bäyrämnäre äle däwam itä. 9 ğinwar könne “Qızıl Gvardiä” mädäniät sarayında tatar balaları öçen çırşı bäyräme oyıştırıldı. Anda balalar ğädättägeçä Qış babay, Qar qızı belän bergäläp uyennar uynadılar, şiğerlär söylädelär, cırladılar, biedelär.
Bäyräm “Qızıl Gvardiä” mädäniät sarayında ütü säbäple axrı, anda şöğellänüçe “Ömet” törkeme balaları ayıruça aktiv buldılar, kümäk cır başqaruda da ostalıqların kürsättelär.
“Ömet” törkemenä yörüçe balalar biredä cır-biyu belän şöğellänüdän tış, berniqädär tuğan tellären dä öyränälär. Tatar telen alarğa pensiädäge uqıtuçı Nuriä apa Kuçukova öyrätä. Şunsı da üzençälekle – tuğan tel däreslärenä balalarnıñ äti-äniläre dä yöri. “Töp maqsatım – balalar 6 tatar xärefen belsennär, isem-familiälären yaza belsennär, isänläşä, sawbullaşa alsınnar,”- di uqıtuçı Nuriä apa.
Rozaliä Sayganova, Omski


text:
Bıyıl yaña uqu yılı başlanır aldınnan respublikada 18 yaña belem biru uçrejdeniese açıldı. Altı yaña mäktäp berençe sentäberdä balalar qabul itte. Alar arasında respublikanıñ Kiäs rayonındağı Müşäk isemle tatar awılında da yaña mäktäp binası safqa bastı.
Udmurtiäneñ Kiäs rayonında tatarlar baytaq. Biredä mädäni oyışma bar, ansambl' dä aktiv eşläp kilde. Rayon üzäge Kiästa balalarnı fakul'tativqa ğına cıyıp tatar telen dä uqıtırğa tırıştılar. Ämmä mäktäplärdä tatar telen fän bularaq uqıtuğa ireşä almıylar. İkençe ber awılda — Tawcamal — saf tatar awılı bulsa da, elegä balalar tuğan tellärendä uqımıy. Döres, anda berniçä yıl elek millättäşlärebez tırışlığı belän mäçet tözelde, mädräsägä balalar da sabaqqa yörilär, ämmä dini uqu yortı belem birü mäktäben xiç tä alıştıra almıy. Tawcamaldan yıraq bulmağan Müşäk awılında tatarlar san buyınça küpçelekne täşkil itä. Bu awılda da balalar mäktäptä tuğan telen öyränüdän mäxrüm. Mäktäp binası da monnan 130 yıl elek tözelgän, anda da balalar sıymaw säbäple, alarnı durt yaraqlaştırılğan binada ukıttık, dip urtaqlaştı mäktäp direktorı Gölnara xanım Yapparowa. Müşäk awılında yaña mäktäp binası açıluı bezneñ öçen zur şatlıq dip däwam itte direktor.
Awılda mäktäp tözeleşe respublikadağı maxsus prezident programmasına kertelde, ul programma bulmasa bezgä äle tağın niçä yıllar mäktäp küräse yuq ide dip quydı Gölnara Gabdelxay qızı. Biredä uquçı balalarnıñ yartısı diärlek tatar ğailälärendä tärbiälä, nihayät, tatar telen uqıtu öçen dä mömkinleklär buldı, dip söyenä Gölnara Yapparova.
(audio) Respublikada saylawlar uzğan çorda bu awılda Udmurtiä tatar ictimaği üzäge citäkçese Fnyun Mirzayanov ta bulğan, ul da alarğa başlanğıçlarında yärdäm itärgä ışandırğan. Müşäk awılı mäktäbe direktorı Gölnara xanım Yapparova tatar telendä däresleklär qayğırta. Awıl mäktäbe uqıtuçılarınıñ, ata—analarnıñ, uquçılarnıñ başlanğıçlarında mägärif ministıyrlığı da häryäklap yärdäm itärgä äzer. Şulay bergä eşne başlap cibärä alsalar, hiçşiksez, näticä dä ozaq köttermäs.


text:
Rusiädä bay töbäklärneñ kürşeläre dä bayıy
Rosstat mäğlümätlärenä küz salsaq, 2006 yılnıñ ğinwarınnan alıp sintäberenä qädär sänäğät üseşe Primorye, Kaliningrad, Saxalin, Leningrad häm Mäskäw ölkälärendä bigräk tä nıq artqan. Ul 20 prosentnı da uzıp kitkän. Şul uq waqıtta 15 töbäktä Tönyaq Kawkazda, Magadan ölkäsendä Taymır, Koryak häm Çukotka ölkälärendä citeşterü kimegän. Ä menä elekke yıllarda üseş ällä ni küzgä taşlanmağan Primorye häm Saxalin ölkälärendä bıyıl sänäğät üseşe nıq alğa kitkän. Saxalinda neft tabunı kiñäytü moña uñay täesir yasağan. Töbäk säyäsäte institutı belgeçe Anna Osetrova äytüençä, ölkä citäkçeläreneñ çit il investorlarına yul açuı häm Qıtaydan kapitalnıñ nıq taşqın bulıp kilüneñ Primoryeğa täesire zur bulğan.
Citeşterü üseş alsa, anda yäşäwçe xalıqnıñ kereme dä arta. Uzğan yıl belän çağıştırğanda Rusiäneñ barlıq töbäklärendä dä dip äyterlek xalıqnıñ keremnäre artqan, keşelär yaxşıraq yäşi başlağan. Rosstat sannarı şunı kürsätä. Bu bigräk tä Dağstan, Mari El, Altay, Tatarstan, Mäskäw, Kalaningrad häm Leningrad ölkälärendä nıq sizelä. Aldınğılar isemlegendä Dağstan belän Mari-Elnı, şul uq Altaynı kürü beraz ğäcäpländerä dä. Çönki bu töbäklär nigezdä federal üzäktän birelä torğan dotatsiägä yäşi. Andağı xällärneñ yaxşıruı, dimäk, şul töbäklärdä budjet çığımnarınıñ artuın, yäğni alarğa üzäktän küberäk yärdäm kilä başlawın kürsätä. Ä Tatarstan kebek donor töbäklärdäge üseş - alarnıñ üzlärendäge sänäğät üseşenä bäyle.
Rosstat bu tikşerüe waqıtında moña qädär açıq sizelmägän ber iqtisadıy yañalıqnı da terkägän. Alğa kitkän bay töbäklär yanında bulğan ölkälärdä citeşterü dä häm şul uq waqıtta anda yäşäwçelärneñ kereme dä azıraq qına bulsa da arta başlağan. Misal öçen Mäskäw yanındağılarğa küz salsaq, Rusiä başqalasında keremnär 9,7 prosentqa artsa, Yaroslaw, Tver ölkälärendä 17 sızığın da uzıp kitkän. Bu xäl Tömän häm Piterbur belän çiktäş bulğannarda da küzätelä. Şulay itep, alda barğannarnıñ mullığınıñ yoğıntısı xäzer inde kürşeläre tormışında da uñay sizelä başlağan.
Nail Alan, Praga.


text:
LEVENT BRANDA TENTE SİSTEMLERİ
Bursada Bursa Bursadaki Branda Tente İmalatçıları Bursa, Bursada Tente Branda İmalatçıları Bursa, Bursada Branda Tente Satıcıları Bursa, Bursada Branda Tente Yapan Yerler Bursa, Bursadaki Branda Tenteciler Bursa, Bursada Pergole Tente İmalatı Bursa, Bursada Pergola Tente İmalatçıları Bursa, Bursada Pergole Tente Yapan Yerler Bursa, Kış Bahçesi Tente Branda İmalatı Bursa, Bursada Cafe Branda Tente İmalatçıları İmalatı İmalat Yapan Yerler, , Bursada Mafsallı Branda Tente İmalatçıları İmalatı İmalat Yapan Yerler, , Bursada Körüklü Branda Tente İmalatçıları İmalatı İmalat Yapan Yerler,
Bursada Kayar Sistemli Branda İmalatçıları İmalatı İmalat Yapan Yerler, Klasik Branda Tente İmalatı Bursa, Bursadaki Branda Tenteciler, Bursadaki Çadır Brandacılar, Bursada Balkon Branda İmalatçıları İmalatı İmalat Yapan Yerler, Bursadaki Tente Brandacılar, Bursada Kamyonet Branda Tente İmalatçıları İmalatı İmalat Yapan Yerler,Bursada Fabrika Brandası İmalatçıları İmalatı Yapan Yerler Bursa, Bursada Çadır Baranda İmalatçıları Bursa, Bursada Çadır Branda Tente İmalatçıları İmalatı Yapan Yerler Bursa, Bursada Pazar Branda Tente İmalatı Yapan Yerler Bursa,
- Görüntülenme sayısı: 1796


text: Tähran -- Bügen İran İsfahan atom şirkätendä qayber eşçänlegen yañartıp cibärde. Bu turıda İrannıñ Atom energiä idaräse vitse-prezidentı Möxämmät Saidi xäbär itte. Yarım-räsmi Fars News agentlığı xäbär itüençä, sarı töstäge uran kisäkläre citeşterü sızığına quıylğan. Bu eş Xalıqara Atom energiä idaräse küzätüe astında başqarıla. İdaräneñ törkeme xäzer şirkättä küzläw kameraları urnaştıra. İran räsmiläre äytüençä, alar quıylıp betkäç, atom eşçänlege tulı külämdä yañartılaçaq. Yevropanıñ 3 ile belän İran arasındağı kileşü nigezendä İsfahandağı eşçänlek 2004neñ noyäberendä tulısınça tuqtatılğan ide. Yevropa illäre İrannı atom eşçänlegen yañartmasqa çaqırdı häm BMO İminlek Şurasınıñ ixtimal çikläwläre belän kisätte.


text:
Tähran -- İrannıñ ruxi citäkçese Ayatolla Ali Xömänei ägär Quşma Ştatlar İranğa höcüm itsä, İran Farsı qultığınnan neft cibärügä kirtä quyaçaq dip kisätte: "Ägär sez İranğa qarata xatalı adımğa barsağız, bu töbäktän neft cibärü citdi qurqınıç astında bulaçaq" di Ayatolla Ali Xömänei. Xömänei süzlärençä, İran neft köymäläreneñ Hormuz buğazı aşa ütüenä kirtä quya ala.
Quşma Ştatlar däwlät sekreatre Condoleezza Rice Fox News kanalına birgän äñgämäsendä, İran üze dä neftkä nıq bäyle, ul bu adımğa bara almas dide.


text:
Bügen Germaniäneñ Köln şähärendä 20 meñläp keşe, İslam isemennän köç qullanularğa qarşı protest çarası ütkärde. Germania häm Törkiä bayraqların totqan keşelär ike törkemgä bülenep, berse Mäçetttän, ikençese çikäwdän yulğa çığıp, şähär urtasında oçraştı. Çaranı Germaniäneñ İslam-Törek Berlege oyıştırdı. Tärtip saqlawğa yözlägän politsiä xezmätkäre cälep itelgän. Ämmä bernindi tärtip bozu bulmağan dip xäbär itelä.
Ay başında Hollandia rejiseerı Theo van Gogh üterelgännän soñ, Germaniädä dä möselmannarnıñ cämğiätkä niçek quşıluı mäsäläsendä borçular arttı. Kiçä Germaniä kanslerı Gerhard Şröder, Yevropa mädäniätlär bäreleşenä yul quymasqa tieş dip belderde.


text:
Bu aralarda Yevropa Berlege häm başqaları Waşingtonnı Süriägä qarata alıp barğan retorikanı sülpänäytergä çaqırıp kilsälär dä , süz höcümnäreneñ tuqtalğanı yuq. Ğıraqta suğış qırlarındağı tötennär taralmadan Quşma Ştatlarınıñ yañadan yanıy başlauı Damasqta ällä çiratta bezme torabız digän soraularğa säbäp bula.
Sonğı könnärdä Bush administratsiäse räsmiläre prezident Başar al Assad xökümätenä qarata höcümnären arttırdı. Waşington Damasqnı Saddam Xösäin rejimı äğzalarına sıyınu urını birüdä , şulayuq Ğıraqqa suğışçılar häm suğış kiräk yaraqları cibärüdä ğäyepli. Qayberäülär ğıraqtan soñ çirat Süriädä digän spekulativ fikerlär äytä. AQŞ vä Britan räsmiläre andıy plannar yuq dip belderä, analitiklar da Süriägä suğış başlau ideasın çitkä qağa. Ämma aqyort süzçese Ari Fleischer Süriäne totrıqsız il dip atap şaqıtıy ğına kisätep söyläde. Damask küpläp üterü qorallarına iä buluın yäki ğıraq citäkçelärenä sıyınu urını birüen kire qaqsa da ul AQŞnıñ suğışçılarğa Ğıraqqa ütülärenä röxsät birde digän ğäyepläülärenä ber niçek tä cawap qaytarmadı. Süzçe Fleischerden soñ, Bush, Däwlät sekretarı C.Powell saqlanu ministırı D, Rumsfeld, iminlek kiñäşçese G.Riceneñ ğäyepläüläre däwam itte. Powell Süriägä qarşı ekonomik häm diplomatik çaralar kürü belän yanadı,
(audio) regionda yaña wazığiät xökem sörä, bez töbäktäge barlıq illär ütkän distä yılda üz ğämällären häm xäräkätlären küzdän kiçerer dip ömetlänäbez
Analitiklar qaraşınça ,AQŞnıñ Süriägä qarata retorikası elek kürelmägän .Michigan Universitetı prof. Raymond Tanter süzlärençä prezident, vitse prezident , iminlek mäsälälärendäge kiñäşçe, ştab başlığı ütkän atnada hämmäse dä Süriäne kisätep belderülär yasadı. Bu AQŞ-Süriä mönäsbätlärendä kürelmägän xäl .Ber qayçanda yuğarı däräcädäge citäkçelär mondıy belderülär yasamadı. Ämma monıñ mäqsatın farazlap bula. Jurnalistlar Fleisherdän Süriägä cibärgän kündermä närsä dip sorağaç ,ul Bushnıñ suğış başlağançı yasağan çığışın xäterlätte. Bush, konservativ zialılar aldındağı çığışında Saddamnı bärep töşerü yaqın könçığışta demokratik reforma häm tınıçlıq dulqınıñ başlanuına säbäp bula ala dip äytkän ide. Qayber küzätüçelär fikrençä ,Waşington Süriäne ğäyepläp nigezdä alda torğan yaqın könçığış tınıçlıq protsesı öçen Damasqtan taşlamalar yasattırmaqçı Bilgele bulğançı AQŞ, BMO, Yevropa Berlege häm Russiä ğäräb-İzrael tınıçlığı öçen plannnarın iğlan itmäkçe yaqın arada. Yul kürsätkeç dip yöretelgän bu plan reformaçı fälästin premiere Mäxmut Abbas kabinetı raslanğannan soñ iğlan iteläçäk .Süriägä Xızbulla, Hämäs kebek radikal fälästin törkemnären yaqlauçı häm yaña solıx inisiativasın qurqınıç asıtnda qaldıra ala dip qarala. İzrael tışqı eşlär ministırı Silvan Shalom kiçä Änkarada (audio)
Bez terror oyışmalarınıñ aktivlıqların arttıruda Süriäneñ möhim rol uynauın bik yaxşı beläbez. Qızğanıç ki alar moñı tuqtatu öçen ber närsä dä eşlämi.
Süriä xökümäteneñ eleke kiñäşçese George Washington Universitetında profesor Murhaf Jouejati radiobızğa Süriä yul kürsätkeç plannı yaqlamıyaçaq dip uylım çönki anda Golan qalqıluqları turında süz yuq dip äytte . Süriä bu strategik zonanı 1967nçe yılda izraelgä qarşı suğışta yuğalttı. Jouejati bolay di: Quşma Ştatları beräüneñ dä yul kürsätkeçkä qarşılıq kürsätüen telämi , Süriä Y.Arfatqa qarşı eşlägän dissident fälästin oyışmaların mobilizatsiäläü sälätenä häm mömkinçelegenä iä. Şunlıqtan minemçä Waşington aldan çaralar kürä.
Profesor Waşington belän damasq terror, Al Qaida mäsäläsendä xezmätäşlek itte , ämma ike il arasında radikal fälästinnär törkemnäre problema bulıp tora di. Waşington alarğa terrorçılar dip qarasa ,Damask legitim ireklek suğışçıları digän bäyä birä. Ul bu mäsälä xäl qılınmağan möddätçe Süriä Golan qalqıluqlarınnan wazkiçmoäçäk şulayuq Damasqtağı fälästin oyışmalarınıñ başkwartraların yapmayaçaq dip äytte. Jouejati xärbi aksiä oyıştırılır dip ışanmasa da AQŞ Süriäne ekonomik häm diplomatik izolatsiädä qaldıraçaq di. Ämma profesor Tanter Waşington äle dä Ğıraqtağı xällärgä bik borçılar dip äytep (audio) qanatlı raketalar Süriägä töşsä süpriz bulmayaçaq ämma bu raketalar Damasq rejimın tügel ä çiktäge qayber qorallar yäki mobil qoral laboratoriälärne hädäf itep alır.Monıñ yul kürsätkeç belän nindi bäyläneşe bar? Ber nindi dä mönäsäbäte yuq , Ul suğış belän bäyläneşle .
AQŞ kongresında Süriäne iqtisadi yaqtan cazalandıru öçen tırışlıq alıp barıla inde.
Färidä Xämit, Praga


text:
Xörriätneñ ğömere qısqa tügelme?
Bala çaqtan uq kinofilmnardan häm kitaplardan tanış ber Xottabıç qart digän şäxes bar. Üze märxämätle, beraz ğına şuq häm yalğançı, moğciza iäse bulğan bu Xottabıç qartnıñ qayan kilep çıqqanın beläsezder. Ul nindider kuvşin eçendä yatqan da, ber malay şul sawıtnıñ bökesen açqaç, oçıp kilep çıqqan. Rusça terminologiägä künekkän cämäğätçelek anı djin dip äytä. “Из бyTылkи джиH yжe BыпyщeH” digän qanatlı süz söyläme dä bar. Yäğni, bökene açıp, cenne çığarğaç, anı kire kertep bulmıy. Ul üzençä oçıp yöri, üze telägän wazifanı başqara. Artqa yul yuq - sawıttan çıqqan cen kire kerep yatmıy.
Rusiä cämğiätendä 15-18 yıl elek perestroyka - üzgärtep qoru başlanğan ide. Awız açıp üzeñ telägän süzne äytergä, xökümätne, partiäne tänqitlärgä, kibet, aşxanälär açıp, üzeñ telägänçä säwdä itärgä röxsät itelgäç, xalıq ozaq aptırap tormadı. Mömkin bulğan qädär aqça eşlärgä, bayırğa tırıştı. Döres, privatizatsiä dilbegäsen qulına töşergän çinovniklar, qayber citäkçelär artıq qomsızlanıp, mömkin bulğannan artığın da yottılar. Kapitalizm tözeleşendä iñ aldınğı safta apparat çinovnikları häm iñ şoma kommunistlar bardı.
Monısı inde şeşädän çıqqan cenneñ açı cimeşläre. Moña qarap yañadan sotsialistik cämğiät, böten keşegä dä norma buyınça ğına da azıq-tölek, kiem-salım taratu tärtiplären urnaştırıp bulmıy. Çönki iqtisadıy häm säyäsi plyuralizm yuqqa çıqsa, axırzaman bulır ide. 30 million xäyerçe-fäqirle Rusiä kire borılmıy. Qızıl äläm, Mixalkov yazğan gimn qaytarılsa da, barıber 1984 yılğa qaytırğa tezläwçelär yuq. Xätta berdän-ber firqä, ber genä däwläti ideyä qatırıp quyarğa teläwne dä xuplawçılar kürenmi. Küp qıstılar bit ide. Millätlärne dä bäyrämnärdä genä iğlan itep, biyu kostyumnarında ğına häm kürgäzmälärdä genä propaganda öçen kürsätälär ide. Berkemneñ dä ul zamannarğa kire qaytası kilmi. Däwlät, derjava, ber dinneñ östenlege turında xıyallanuçılarnıñ tawışı köräyä barsa da.
Plyuralizm häm törleçä qaraş bigräk tä Qazanğa, Tatarstanğa kileşte. Xäzer Şäle belän Sayısqan tawı astında ör-yaña, şäp yul salına. Ul tüläwle bulaçaq, dilär. Teliseñ ikän buşlay, şulay bulğaç uraw häm sikältäle yul da bar. Ozaqlamıy, Qazanda metro açılğaç, telägän keşe cir astına töşep Gorki mäxälläsennän Qazan Kremlenä metro belän barır. İkençelär — maşina cilderer.
Bügen qayberäwlär Qazannı güzäl, yañarıp barğan, çista şähär dip, aña soqlanıp kitä. İkençelär tantanalı konferensiälär ütkän bu şähärdä yullarnıñ sikältäle, pıçraq buluına ğäcäplänä. Beräwlärgä kibetlärdä tovarlar oçsız häm sıyfatlı bulıp kürenä, ikençelär fikerençä, xäl näq kiresençä tora. Beräwlär millätneñ görläp üsep kitüenä şatlana, ikençelär küptän inde möstäqillek häm xörriät zamannarı ütte, tuğan telgä poçet bette, dip uftana. Kem xaqlı häm kem xaqsız ikänen özderep äytü bik çiten.
Pänceşämbe könne cırçı Salawatnıñ Qazandağı konsertları tämamlandı. Beräwlär gel iske cırlar cırlıy, qılanışları kileşmi, ujas bit bu dip mığırdana, ämma tartışa-tartışa şaqtıy qimmätle bilet alıp, yañadan UNİKSqa bara. İkençeläre, Salawatnıñ irken, yegetlärçä yöreşlärenä, süzlärenä mökibbän. Xätta Salawat üze dä plyuralistik keşe bulıp çıqtı. Meñär çaqrım kiñleklärdä konsertlar quyıp qayta da, Biektawğa yäki yıraq illärgä avtomobil' yarışlarına ıçqına. Xätta xalıqara sport masterı isemen dä yaulağan. Üze sportçı, üze cırçı. Andıylar ber ul ğına tügel. Änä, Wadim Usmanov cilkäsennän köräştä ciñep alğan täkäne töşergännän soñ, mikrofon alıp üze icat itkän cırlar başqara. Tatarstan xökümäte başlığı Röstäm Miñnexanov şundıy zur däwlät eşen başqarğan arada Rusiä yä Yevropa yarışlarında avtomobil'dä uzışıp, medal'lär alıp qayta.
Mondıy plyuralizmnı xuplarğa mömkin. Qayberäwlär üze azğın, üze eçkeçe tamğasına layıq bulsa, anısına quanmıybız. Bigräk tä, türälärne tänqitlibez. Ä ayıq, köçle, qüätle cennärebez bulğaç, niçekter canğa räxäträk bulıp kitä. Buldıra bit buldıqlılar!
Küptän tügel Däwlät Duması çit ildäge millättäşlärgä federatsiä subyektları yärdäm itmäskä, möhacirlär faydasına ber tien dä totmasqa digän qanun çığardı. Menä siña mä! Patriotizm, watandaşlar, tamırdaşlar dip ätäçlängän ildä, çit ildäge tuğannarıña yärdäm tiärgä yaramıy. Xäyer, küpçelek ağay-ene üze çit ildäge qärdäşlärneñ yärdämenä ömet itep yäşi. Barı tik Baltiq, Üzbäkstan kebek yaqlarda ğına elekke sovet keşelärenä genä yärdäm kiräk. Qayber BDB illärenä Rusiä gaz, neft' häm elektr energiäsen oçsızraq bäyägä birä. Ä menä töbäklärgä häm ölkä, respublikalarğa çit ildäge millättäşlärgä yärdäm itü tıyıla. Rus bulmağan millätlärgä kirillitsadan başqa xärefne qullanu da röxsät itelmi. Monıñ töbendä närsä yata? Plyuralizm, xörriät, demokratiä bar, ämma ul östägelärgä häm üzäktägelärgä genä yarıy. Ä tübänräk qatlam häm töbäklärgä yaramıy. Mondıy küpfikerlelekkä şaqqatqan, bäxäskä kergän qärdäşlärebez ällä ni kürenmi. Bälki menä şuña küräder, nindider bitaraflıq, salqınlıq, qurqu, şiklänü käyefläre üsä bara. Nindi zamanda yäşibez ikän? İrekle ildäme ällä kazarmadamı? 21 ğasırdamı, ällä 1938 yıldamı? Ni xikmät, monı äytep, añlatıp bulmıy. Diktatura da, xörriät tä mäñgelek tügel. Alarnıñ ğömeren bilgeläwçe üzebez barlığın onıtmasaq ide.
Rimzil Wäli


text:
Yekaterinburda iske tatar ziratına qul kütärälär
Xäzerge waqıtta zirat räsmi räweştä yabıq, 1964 yıldan soñ biredä cirläw röxsät itelmägän. Zirat qapqası aldında cıynaq qına yäşelgä buyalğan ağaç yortta zirat qarawçı Ğäliä apa Äxmätşina üzeneñ ğäiläse belän inde qırıq yılğa yaqın yäşägän. Moña qädär ul-bu bulmağanlıqtan, zirat ta, yäşel yort ta tınıç qına tora birde. Ämma soñğı waqıtta bu izge cir tiräsendä küp kenä küñelsez waqiğalar bula başladı.
Küptän tügel Yekaterinburg şähäre ğammäwi mäğlümat çaraları arqılı şuşı tatar ziratında qayber qäberleklärneñ taşların cimergännär häm zirat qarawçısınıñ yortına zıyan kitergännär ikän digän xäbär taraldı. Tuğan tarixına bitaraf bulmağan tatar yäşläreneñ berse, möselman oyışmalarına yuridik yärdäm kürsätüçe Sirin Zaripov söyläwençä, dustı Danil belän tatar ziratında bulıp, tarixi qäberlärne qarap qaytqannan soñ, alar anda ömä kiräk digän qararğa kilgännär. Dusların çaqırğannar, möselmannar cämğiätlärenä möräcägät itkännär. Annan soñ zirat qarawçı yortına şul turıda söyläşergä barğannar. Zirat qarawçı apa alarğa bilgesez keşelärneñ yortnıñ täräzälären watuları, törleçä qurqıtuları turında söylägän. Sirin belän Danil massaqüläm mäğlümat çaralarına xäbär itärgä bulğannar.
Televidenieda tatar ziratında bulğan xällär turında kürsätelgännän soñ, tatar yäşläre başlanğıçı belän ziratta ömä yasaldı. Ömägä xalıq küp cıyıldı. Biredä Yekaterinburg şähärendä yäşäwçelär genä tügel, Perwourälski, Yuğarı Pışma mäçetlärenä qarağan möselman idaräläre dä aqtiv qatnaştı. İske ziratnı tazartıp, çistartıp taşlandıq xäldän beraz yaraqlı xälgä kiterdelär. Küptän qul timägänlektän, biredä yañartası eşlär küp ikänlege açıqlandı.
Ämma waqiğalar kötelmägän yaqqa borılıp kitte. Könnärdän ber könne zirat qarawçısı Ğäliä apa Äxmätşina yortına ut törtep yandırdılar. Bäxetkä qarşı, yortta yäşäwçe 77 yäşlek Ğäliä apa, anıñ qızı häm öç onığı sälamätlegenä zıyan kilmäde. Ämma ğäilä uramda qaldı. Sirin Zaripov fikerençä, bu ğädi xuliğannar qulı eşenä oxşamağan. Zur aqça artınnan quuçı käsepçelär eşe bulmağayı, di Sirin.
Çınlap ta, zirat urnaşqan urın zur käsep belän şöğellänep, aqça artınnan quuçı eşquarlar öçen maylı qalca bulıp kürenerlek äybät cirgä urnaşqan. Zirat östenä basıp diärlek zamança taşpulatlar, zur meğapolıysnıñ säwdä häm küñel açu üzäkläre tözelep kilä. Ämma isbatlanmağan cinayättä berkemne dä ğäipläp bulmıy.
Tatar ziratı belän bulğan bu xäl şuşında tuıp üskän, bu cirgä tamırı belän berekkän keşelärne bik borçıy. Ölkän yäştä buluına qaramastan, yanğınnan soñ här kön sayın diärlek biregä Sara digän apa kilep yöri, qoymalarnıñ tözeklegen, qäber taşlarnı barlıy. Sara apanıñ änise biredä cirlängän, ätise sowet zamanında biredäge yortqa namazlar uqırğa, dini bäyrämnär oyıştırırğa yörgän. Şuña kürä biredäge xällärne yörägenä bik yaqın ala ul. “Bu ziratnı bez berkemgä dä birmibez, zinhar öçen yärdäm itegez bezgä”, - di ul.
Sara apa söyläwençä, tatar ziratına bulğan mönäsäbät biredä genä tügel. Monnan berniçä yıl elek Uralmaş ziratındağı tatarlarğa bülep birelgän öleşne dä xaqimiät kisep, ğarajlar tözü öçen bilgelägän. Xaqimiät artınnnan da, arxitektura bülege artınnan da ul waqıtta küp yördek, faydası ğına bulmadı, di ul. Bez bit töp xalıq, nigä bezgä qarata şundıy mönäsäbät ikän dip uftanıp ta quya.
Xäzer möselman dinendäge märxümnärne cirläw öçen şähär çitendä, Sadowıy bistäse yanında cir bülep birelgän. Ä şähär urtasındağı tarixi ziratnı saqlap qalu biredä yäşäwçe möselman idaräläreneñ genä tügel, barlıq milli häm räsmi oyışmalarnıñ da iğtibar üzägendä. Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile urınbasarı Xäydär Ğilfänov äytüençä, daimi wäkillek bu mäsälä buyınça Yekaterinburg şähär xaqimiätenä möräcägät itärgä cıyına. Şulay uq Ağafurovlar qäberlegen çistartıp, tözek xäldä totu öçen tatar yäşläre belän eş alıp barabız, äledän-äle ziratta ömälär bulıp toraçaq, di ul.
Yekaterinburg şähär xaqimiätenä bu könnärdä törle möselman dini oyışmalarınnan iske tatar ziratı yazmışı turında borçılıp xatlar yawa. Yekaterinburg şähärennän Raxman mäçete äğzaları, Yuğarı Pışmadan Äl-Boxarıy isemendäge möselmannar cämğıyate, Swerdlovski ölkäse möselmannarınıñ Qazıyat idaräse tarixi izge urınnı saqlap qalu, anı kiräkle däräcädä totu yulların täqdim itälär. Yanğınnan soñ uramda qalğan zirat qarawçısı ğäiläse turında qayğırtıp, Swerdlovski ölkäse möselmannarınıñ Qazıyat idaräse yanğan yort urınına doğa qılu yortı salırğa häm zirat qarawçısı öçen yort salıp birergä röxsät sorap möräcägät itte. Yort salu çığımnarın tatar eşmäkärläre kütärergä äzer. Ämma xaqimiät tarafınnan rizalıq almıy torıp, bu eşkä totınu mömkin tügel. Älegä cawap yuq.
Fäwiä Safiullina, Yekaterinburg