text:
Luxemburgda Lissabon kileşüeneñ yazmışı qaraldı
Yewropa berlege tışqı eşlär ministrları bügen Luksemburgta İrlandia tarafınnan kire qağılgan Lissabon kileşüe mäsläsen tikşerde. Berlektäge 27 äğza ilneñ här berse tarafınnan qabul itelmäsä bu kileşü ğamälgä kerä almıy.
Yevropa Berlege tışqı eşlär ministrları, İrlandia tarafınnan kire qağılgan Lisabon reformı kileşüe mäsäläsendä çıqqan qarşılıq turında söyläşü maqsatında bügen Luksenburgda bergä oçraşa. Berlektäge 27 äğza ilneñ härberse tarafınnan qabul itelmäyençä älege kileşüne ğamälgä aşırıla almıy. Şulayda bu kiyerenkelekne çişü öçen yewropa citäkçelärenen tırışuı sezelä. Bolardan berse bularaq, Fransia prezidentı Nicolas Sarkozyneñ Pragaga yasağan säfärendä kileşüne raslaw mäsäläsendä qararsız qalğan Çäxiada kileşüne yaqlap tanutu tırışlığın misal itep kürsätep bula.
Kileşüneñ İrlandia tarafınnan kire qağıluı, berlek citäkläre eçendä şok tä’sere oyattı. Yäğni bu kileşüneñ asılda aldan planlanğança kiläse ğinvar ayında ğamälgä kerä almıyaçağın kürsätte.
Kileşüneñ äğza illärdän berse tarafınnan kire qağıluı şul uq waqıtta aylar buyına kileşünen uñay yaqların añlatqan berlek xökümätläreneñ tanıtu tırışlıqların da yuqqa çığardı.
İranldianeñ kileşüne qabul itmäwe mäğlüm bulğaç ta, berlekneñ barıbır kileşüne yaqlaw qararlılığın däwam ittäräçägenä işarälär bar. Yewropa komissiäse başlığı Jose Manuel Borosso kileşüne tanu qalğan äğza illärdä däwam itäçäk dip belderde.
Berlektäge 18 il, üz parlamentlärendä bu qararnı qabul itkän ide inde. Yewropa Berlegenä räislek itkän Slovenianıñ, tışqı eşlär ministrı Luksemburgda oçraşu waqıtında kileşüne yaqlağan illär sanı artır dip ışanuın belderde.
Läkin ul şul uq waqıtta Luksemburgdağı oçraşuda uq çişeleşneñ tanıla almıyaçağına da işarä yasadı. Häm ul berlek illäreneñ kileşüne saqlaw tırışlıqları da uñay täser kürsätmäskä dä mömkin dip äytte.
Lisabon kileşüe Yewropa Berlege idaräsenä zur üzgäreşlär kertergä tiyeş ide. Anda berlekneñ qarar, idarä ısulları, prensipları häm mänfäğatläre bilgelängän.
Kileşüne yaqlağan Fransia prezidentı Nicolas Sarkozy bügen könçığış Yewropa illäre başlıqları belän oçraşa. Sarkozy kileşüne qabul itü eşendä çıqqan qarşılıqnın Çexiaga kübräk qağıluı ixtimal dip belderde. Çönki kileşüneñ İrlandia tarafınnan kire qağılgannan soñ, bu Çexianı uyğa qaldırdı kebek kürenä.
Ägär dä Çexia kileşüne raslaw eşen tuqtata ikän, ul çağında Yewropa berlege qararlarına şiklänep qarağan Britania häm Polşa kebek illärne dä şul uq qararğa etärüe ixtimal. Şul isäptän xäzer kileşüne isän qaldıru ömete aqlanmas kebek kürenä.


c: text/html

text:
AQŞ senatorları Pentagonnı Ğiraqta tınıçlıq häm tärtip urnaştıra almawda ğäyepli
Ğiraq suğışında tiz ciñügä ireşkän koalitsiä köçläre anda küçeş çorı xökümäte oyıştırıp tınıçlıq häm tärtip urnaştıruda älegä uñışqa ireşä almıy. Pänceşämbe könne AQŞ Senatınıñ Tışqı Mönäsäbätlär Komitetında demokratlar da respublikan senatorlar da Saqlanu ministrlığın bu eşne uñışlı başqara almawda ğäyepläde. Saqlanu ministrı Paul Wolfowitz senatorlarnıñ qıyın sorawlarına cawaplar birep ul ğäyepläwlärne kire qağırğa tırıştı.
Komitet räise, respublikan Richard Lugar administratsiä suğıştan soñğı xaosqa, Säddam Xösäinne bärep töşerügä äzerlängän kebek uñışlı itep äzerlänmägän dide:
AUDİO: Bu xärbi uñış Ğiraqtağı suğışta ciñüneñ berençe adımı ğına buldı. Ägär dä bez näticäle totrıqlılıq urnaştıra almıybız, tözekländerü eşläre uñışlı barmıy ikän, çiñügä qurqınıç yanıyaçaq. Ğiraqtağı uñışnı bäyälägändä iñ möhime annan kitkändä üzebezdän soñ nindi il häm nindi oyışmalar qaldıruıbız bulaçaq.
Komitettağı demokratlar citäkçese Joseph Biden da şundıy uq qaraş belderde. Biden tärtipsezleklärneñ häm köç qullanunıñ däwam itüe säbäple Ğiraq Äfğänstannı xäterlätä başladı dide. 2001-nçe yıl axırında Talibannı bärep töşersä dä Waşington äle Äfğänstanda totrıqlılıq urnaştırmadı dide Biden:
AUDİO: Äfğänstandağı xällär häm Ğiraqta da bulırğa mömkin xällär bezgä ezleklelek citmäwen kürsätä. Bez suğışta niçek ciñep çığarğa ikänen beläbez, ämma bez äle tınıçlıq urnaştıruda alay uq kamilläşä almadıq.
Biden AQŞ planlaştıruçıları öçen suğıştan soñğı küp kenä küreneşlär, atap äytkändä, kiñküläm cäyelgän talawlar, şiği möselmannarniñ kütärelüe häm ildäge ğömümi xaos hiç tä kötelmägän xäl buldı digän tä''sir qala di.
Ul şulay uq suğışqa qädär qayber räsmilärneñ Ğiraqqa kübräk ğäskär cibärergä çaqıruın iskä töşerep Ğiraqta totrıqlılıq urnaştıru öçen anda östämä xärbilär cibärü mäs''äläsen qarawnı täqdim itte.
Ämma Saqlanu ministrı urınbasarı Wolfowitz senatorlarnıñ tänqit çığışların kire qaqtı. Azsanlı ğäskär qullanu taktik sığılmalılıq öçen kiräk ide diep Wolfowitz näq şuşı sığılmalılıq arqasında xärbi operatsiäneñ uñışlı ütüe häm AQŞ xärbiläre, ğiraqtağı tınıñ xalıq arasında küplärneñ ğömere saqlap qalınuı turında söyläde.
Şul uq waqıtta ul Ğiraqqa berençe ğäskärlär kerüdän soñ inde 67 kön uzuğa qaramastan Säddamnıñ Baat partiäse äğzalarınıñ haman da iminlekkä qurqınıç tudıruın tanıdı. Bu xakimiätneñ distälärçä meñ üterüçese häm suğış cinayätçese bulğan, alarnı tiz genä beterü mömkin tügel dide Wolfowitz:
AUDİO: Xäzer Ğiraqta tabıla baruçı kümäq qäberleklärne yasağan bu keşelär äle dä totrıqlılıqqa yanıy häm alar Bağdadtağı sınnarnı awdaru belän genä üzennän-üze yuqqa çıqmıy.
Saqlanu ministrı urınbasarı Ğiraqta tınıçlıq saqlaw eşen Bosniädäge yäki Haitidağı belän çağıştırıp bulmıy, biredä törle wazıyfalar başqarırğa, şul isäptän sülpän bäreleşlär dä alıp barırğa turı kilä di. Misal itep ul soñğı ber täwlek eçendä bulğan berniçä bäreleş häm qulğa alular turında söyläde.
Ğiraqqa tärtip saqlaw öçen kübräk ğäskär cibärergä öndäwlärgä qarata Wolfowitz öç aydan anda närsä kiräk bulaçağın bügen belü mömkin tügel dide.
Senatorlar Ğiraqta küçeş çorı xökümäten tözü barışına, anıñ ozaqqa suzıluına, haman kiçekterelüenä qarata da tänqit süzläre äytte.
Naif Aqmal, Praga.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Quşma Ştatlarnıñ Penselvania ştatındağı keçkenä genä awıl mäktäbendäge höcüm näticäsendä ülüçelärneñ sanı 5 keşegä citkän. Tağın ber yaralanğan qız bala wafat bulğan. Qatı yaralanğan 6 uquçı qız bala xastaxanädä yata. Höcüm itüçe- yök maşínasın yörtüçe 32 yäşlek ir keşe üzen ütergän. Anı bu cinayätkä könçelek etärgän dip uylanıla.
Bu faciğä bulğan awılda anabaptistlar- xristian dineneñ “Amiş” ağımı tarafdarları yäşi. Alar progress qazanışların qullanmıyça awıl xucalığı eşçänlege belän şöğellänä.
Soñğı atnada Quşma Ştatlardağı mäktäplärdä bu öçençe höcüm buldı.


text:
Räsäy pensionerźarı tağı ber milli proekt iğlan itewźe talaplay. Ölkän bıuın xaqında xästärlek proektı la öźtönlöklö bulırğa teyeş tip iźäpläy ular. Bögön il buyınsa Fäqirlekkä qarşı marş başlandı. Uğa Räsäy pensionerźar firqäheneñ Başqortostandağı büleksähe lä quşıldı. Ular Öfönöñ Sport tuqtalışı ergähendä piket oyoştorźo. Aksianıñ maqsatı – federal häm urındağı çinovniktar iğtibarın fäqirźär mäsälähenä yälep itew. Qarşılıq sarahına sığıusılar qaźna ölkähendä eşläwselärźeñ xeźmät xaqın, pensiälarźı arttırıu, Ölkän bıuın xaqında xästärlek proektın qabul itewźe talaplay. Bınıñ ösön piketqa yıyılıusılar il xökümätenä, Däwlät Dumahına möräjäğät qabul itep, qultamğalar yıya.
Tap 8 yıl elek, 1998 yıldıñ 17 awğusında Räsäyźä defolt bulğaynı. Unıñ arqahında il xalqı bayźar häm fäqirźärgä bülende. Äle Räsäy xalqınıñ 30 millionı fäqirlek sigendä kön kürä, ularźıñ yartıhı pensiä aqsahına kön kürgän olo yäştägelär.
Räsäy pensionerźar firqäheneñ Başqortostan buyınsa töbäk büleksähe yetäksehe urınbaźarı Yevgeniy Truşko äytewensä, piketqa olo yäştägelär mänfäğättärenä bitaraf bulmağandar yıyıla. Bıl mäsälä prezident Putindıñ il xalqına 2004 yılğı möräjäğätendä kütärelgän, ämmä çinovniktar kärtäläre arqahında boyomğa aşırılmay, tine ul.


text:
AQŞ däwlät sekretare Colin Powell BMO İminlek Şurasında Bağdadnı küpläp üterü qoralların yäşerüdä, qoral tikşerüçelär belän tulısınça xezmättäşlek itmäwdä ğäyewpläwçe dälillär kiterde.
AUDİO : Minem bügenge härber belderüem ışanıçlı çığanaqlar aşa raslanğan. Bu faraz tügel. Bez sezgä faktlar häm ışanıçlı küzläw mäğlümätlärenä nigezlängän yomğaqlawlar täqdim itäbez.
Çığıştağı ğäyepläwlärgä kilgändä, Powell äytüençä, 2002-nçe yılda Ğiraq Äl-Mussayab ximiä kompleksında ximik qorallar citeşterelüen kürsätüçe dälillärne yuq itü öçen buldozerlar qullanğan. Şunda uq yök maşinaları kürengän häm dizinfeksiäläw maşinaları yörgän. Powell äytüençä, bu mäğlümätne başqa ber şahit ta raslağan.
Powell, şulay uq, Ğiraq xärbiläre arasındağı telefon söyläşüe dip, ğäräp telendä audioyazmalar da tıñlattı. Älege yazmalarnıñ bersendä maşinalarnı qoral tikşerüçelärdän yäşerü turında süz bara. İkençesendä nindider yazma kürsätmälärne yuq itü kiräklege turında äytelde. Powell şahitlär Ğiraqnıñ tönyağında biologik çuqmarlı raketalar buluı turında belderde dide. Ğälämnän töşerep alınğan ber fotoda 15 xärbi bunker kürsätep Powell alarnıñ 4-sendä ximik qorallar bulğan dide. Powell äytüençä, AQŞ küzläwçelärenä Ğiraqnıñ kimendä 18 maşinada yäki vagonda biologik qorallar citeşterüçe küçmä laborotoriäse buluı mäğlüm.
AUDİO: Bernindi şik bula almıy, Säddam Xösäyen biologik qoralğa häm tiz arada tağın da kübräk biologik qorallar yasaw mömkinlegenä iä. Ul şuşı ütergeç ağularnı häm awırularnı küplägän keşelärne ütererlek itep tarata ala.
Powell, şulay uq, Bağdadnı atom qoralları yasarğa mataşuda ğäyepläwçe dälillär kiterde. Säddam Xösäyen atom qoralı yasaw öçen zarur bulğan töp 3 närsäneñ ikesenä inde iä bulğan dide Powell. Ğiraqqa qarata küptän tügel barlıqqa kilgän, moñarçı BMO İminlek Şurası rezolütsiälärendä bulmağan yaña ğäyepläwne - äl-Qaidä belän Ğiraq arasındağı elämtälärne raslaw bularaq ul, Taliban çorında Äfğänstanda ağulaw eşlärenä öyrätüçe terrorçılıq üzägendä eşlägän, Äl-Qaidä häm anıñ citäkçese Usama bin Laden belän xezmättäşlek itkän Abu Musab Äz-Zarqawinıñ Bağdadta däwalanuı häm anda terror üzäge oyıştıruı turında äytte.
AUDİO: Äl-Qaidäneñ Bağdadta nigezlängän bu bülekçäläre xäzer Zarqawinıñ terror çeltäre öçen Ğiraqqa yäm Ğiraq eçendä keşelär, açqa häm kiräk-yaraqlaw xäräkäten koordinatsiäli. Häm Ğiraq başqalasında alar inde 8 aydan artıq irekle eşçänlek alıp bara.
Powell Bağdadnıñ qoral tikşerüçelärgä Ğiraq ğalimnäre belän oçraşular ütkärergä qomaçawlawı, tulısınça xezmättäşlek itmäwe üze genä dä 1441-nçe rezolütsiäneñ şartların tupas bozunı añlata dip kiçekmästän çaralar kürergä çaqırdı. Ägär dä İminlek Şurası näticäle häm aşığıç räweştä cawap birmiçä, Ğiraqqa şuranıñ telägen kire qağunı däwam itü mömkinlege birä ikän, üzenä qarata xörmätne yuğaltu qurqınıçı astında qalaçaq dide Powell.
Ämma bar dönyanıñ iğtibarın cälep itkän, ber atna buyı tüzemsezlek belän kötelgän şuşı çığış Waşington telägän näticäne birmäde kebek. Powelldan soñ çığış yasağan İminlek Şurası äğzalarınıñ Ğiraq häm qoral tikşerüçelär mäs’äläsenä qaraşı üzgärüe sizelmäde. İminlek Şurasınıñ daimi äğzası bulğan Britaniä, aldan kötelgänçä, Quşma Ştatlarnı yaqlap çıqtı häm bez suğış telämäsäk tä, İminlek Şurası 14-nçe fevral’dä qoral tikşerüçelärneñ çirattağı xisabı belän tanışqannan soñ, Ğiraqnıñ buysınmawı açıqlansa, Şura cawaplılıq belän üzeneñ wazıyfaların ütärgä tieş dide.
Ä menä şulay uq İminlek Şurasınıñ daimi äğzası bulğan häm veto xoquqına iä Russiä, Qıtay, Fransiä, elekkeçä, xärbi çaralarğa irtäräk, qoral tikşerüçelärgä üz eşlären tämamlaw öçen östämä waqıt birergä kiräk dip çığış yasadı. Fransiä qoral tikşerüçelär sanın ikelätä-öçlätä arttırırğa, tikşerelgän urınnarğa diami küzätüçelär quyarğa täqdim itte. Rezolütsiälärneñ ütälüenä ireşü öçen mömkinlek qalğanda nigä suğış başlarğa dide Fransiä tışqı eşlär ministrı Dominique de Villepin. Russiä tışqı eşlär ministrı İgor İvanov Russiä Powell kitergän dälillärne centekläp öyränäçäk digännän soñ Russiäneñ Ğiraqqa qarşı köç qullanuğa qarağanda säyäsi çişeleşne östenräk kürüen belderde. İvanov Powelnıñ çığışı tikşerülär möddäten ozaytu kiräklegen kürsätte dide.
İminlek Şurasındağı qalğan äğzalarnıñ da küpçelege Ğiraqtağı qoral tikşerüçelärgä östämä waqıt birüne yaqlap çıqtı.
3 säğätläp barğan utırış axırında BMOdağı Ğiraq ilçese Möxämmät äd-Dauriğa süz birelde. Äd-Dauri Powell iğlan itkän mäğlümätlärneñ döreslekkä ber bäyläneşe dä yuq, bu yalğan ğäyepläwlär, isemsez çığanaqlar, bilgesez çığanaqlar dide. Powell dälillären ul texnik mömkinleklärdän faydalanıp maxsus oyıştırılğan yasalma, yalğan dälillär dip atadı häm kiläçäktä alarğa centekle cawap qaytarırğa wäğdä birep qat-qat Ğiraqnıñ küpläp üterü qoralları yuq dip ışandırdı.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Tatarstanda banklar berläşä
İnde xäbär itkänebezçä, Tatarstannıñ finans ministrı Robert Musin başqa eşkä küçü säbäple üzeneñ wazifalarınnan azat itelde. Ğädättä, bu wazifalardan keşe andıy-mondıy eşkä genä kitmi. Şuña kürä, Robert Musinnıñ bulaçaq eş urını turında törledän-törle imeş-mimeşlär yöri. Läkin alarnıñ iñ tormışçanı dip berse genä sanala. Ğäyre räsmi mäğlümätlärgä qarağanda, tizdän 3 bank – “Zenit“, “Devon-kredit” häm “Aq bars bank” berläştereläçäk. Häm şuşı berläşkän ber zur banknı näq menä Robert Musin citäkliäçäk ikän. Räsmi çığanaqlar älegä bu mäğlümätne raslamıylar, läkin kire dä qaqmıylar.


text:
Foto: bolashaq.kz
Elimizdegi üzdik dïktorlardı eske tüsirsek, äsirese, jastar qawımınıñ oy`ına Mey`irjan Älibekulı tüseri sözsiz. Bügingi qazaq kögildir ékranınıñ jarıq juldızına ay`nalğan onıñ söz saptası, söy`lew mäneri, ékran aldındağı erkindigi, äsirese, tikeley` éfïrdi jürgizwdegi şeberligi jwrnalïst bolamın dep talpınğan jastarğa ülgi. Bar bilgenin işte bügip qalwdı jön körmegen Mey`irjan Älibekulı ötken ay`da is- täjirïbesimen böliswge Semey`ge arnay`ı atbasın burğan bolatın. Semey` qalalıq İşki sayasat böliminiñ qoldawımen, "Qazaqstan jastarın qoldaw" Şığıs Qazaqstan oblıstıq jastar qoğamdıq birlestiginiñ murındıq bolwımen qolğa alınğan "Önegeli tulğa" attı tağılımdı jobanıñ qadirmendi qonağı bolğan edi. Elorda- dan bizdiñ jerge arnay`ı jastar üşin kelgen sıy`lı mey`manımız tanımal telejürgizwşi, jwrna- lïst, xalıqaralıq "Şabıt", respwblïkalıq "Nur-suñqar" bay`qawlarınıñ lawreatı Mey`irjan Älibekulımen bolğan suxbatımızdı oqırman nazarına usınamız
Semey` jerine atbasın alğaş burıp otır ekensiz. Rwxanï astanağa qoş keldiñiz!
- Käsibimniñ arqasında jer-jahandı aralap, körip jürsem de Semey`ge jolım tüspepti. Xalqına ulılardı sıy`lağan topıraqtıñ awrası erekşe. Semey`men maqtanamız. Key`de bir şabıt qısatını bar. Äwejay`dan tüskenimde bir şwmaq öleñ kökey`den ıtqıp şıqtı. "Bilimpaz ğoy`, eñbekqor ğoy` ğurpınan, Qurt, qay`mağı üzilmegen urtınan. Amandastım "Assalawmağaley`kwm" dep, Abay` twğan Semey`imniñ jurtına".
- Bizdiñ ölke osınday`. Sizdiñ twğan jeriñiz, siz şıqqan orta jay`ında bilgimiz kelip otır. Jwrnalïstïkağa maxabbatıñız qalay` oyandı?
- Batıs Qazaqstan oblısınıñ Oral qalasınan 500 şaqırım şalğay`da jatqan kişkentay` ğana Jänibek dey`tin awdanda dünïege kelgem. Ata men äjeniñ balası boldım. Ülkenderdiñ ay`twınşa, 5-6 sınıp oqıp jürgende atamnıñ janında otırıp alıp jañalıq tıñday`dı ekenmin. Jwrnalïstïkağa degen maxabbatım qalay` oyandı dey`siz be? Äli esimde, 1998 jılı Francïyada fwtboldan Älem çempïonatı ötti. Sol kezde qazirgidey` spwtnïktik kanaldar joq, antenanı burap küy`ge keltiremiz de teledïdardı bıjıldatıp köremiz. Sodan birde Almatığa qıdırıp baratın boldım. Awıldan altı qadam attap şıqpağan men üşin bul ülken qwanış boldı. Osında fwtboldı basınan ayağına dey`in körwge mümkindik aldım. Sodan bastap sport jwrnalïsi bolğım keldi. Sınıptastarımdı otırğızıp qoy`ıp, özimşe fwtboldan reportaj jürgizetinmin. 1995 jılı "Xabar" telearnasınıñ dürildep turğan kezi. Aldıñğı bwın jwrnalïst ağalarıma qarap eliktedim. Sosın atamnan "men osı kisilerdey` bola alamın ba? Ékranğa men de şığa alamın ba?" dep suradım. Atam "nege şığa almasqa. Olar da sen sïyaqtı awıldıñ qaradomalaqtarı. Ol üşin sen kitappen, gazet- jwrnaldarmen dos bol" degeni. Sodan bastap, tisimiz batpasa da Oralxan Bökey`, Şerxan Murtaza, Berdibek Soqpaqbaev sındı jazwşılarımızdı oqıdıq. Turaqtı tirkesterdi, ädemi sïnonïm sözderdi meniñ kädeme jaray`dı-aw degenderdi däpterime türtip alıp otıratınmın. Onıñ büginde ülken septigi tïip jatır. 2011 jılı qaraşañıraq QazUW-ine oqwğa tüstim. Sodan özim tülep uşqan oblıstıq telearnağa barıp, jumısqa turğan künniñ ertesinde tikeley` éfïrdi jürgizwim kerek boldı. Alğaşqı tikeley` éfïrdegi qobaljwımnıñ özi bir äñgime (külip). Eki sağattıq éfïr eki ğasırğa sozılğanday` bolıp edi. Oblıstıq gazetter, oblıstıq telearnalar - bul ülken mektep. Onda ısılasıñ, töselesiñ. Qazir jastardıñ oy`ında bir mäsele "tamır-tanıs, kökeñ bolsa bolğanı jumısqa ornalaswğa boladı" degen. Onı joqqa şığarmay`mın, ol da bar. Axmet Bay`tursınov kezinde ay`tıp ketken eken "Bilimi köpter emes, malı köpter bïlegen zaman" dep. Ol da bar. Biraq, bilim men täjirïbeni ısırıp qoyuğa bolmay`dı. Eşqanday` özgeniñ süy`ewinsiz, kömeginsiz öz eñbegimen bïikke şığıp otırğan tanıstarım bar. Sondıqtan bilimge seniñizder. Rwxanï tayazdanıp kettik. Ğalamtordıñ şırmawı tağı bar. Upağımız üşin qattı qorqamın. Üş bala tärbïelep otırmın. Awıldıñ balaları bastarın uyalı telefonnan ala almay` otırğanda, qalanıñ balalarına ne sorım. Rwxanï azbas üşin kitappen dos bolğanımız abzal. Kitap - bizdiñ rwxanï serigimiz.
- Bala Mey`irjannıñ armanı ne boldı?
- Awılda keşkilik jatıp alıp aspanğa qarap, juldızdı sanap, ïttiñ ırılımen, şegirtkeniñ şırılımen "telejwrnalïst bolsam, reporter bolsam, prezïdentpen kezdessem, fwtboldan Älem çempïonatına barsam" dep qïyalday`tınmın. Bul mağan eşqanday` orındalmas arman bolıp körinetin. Bir bilgenim, pende armandawdan eş qorıqpaw kerek eken. Tağı da ay`tam, qızmetimniñ arqasında Elbasımen kezdestim, fwtboldan Älem çempïonatına bardım. Ol kezdegi tolqwlar, qobaljwlar esten ketpes sätter ğoy`. Arman- dañızdar, armanday` biliñizder.
- "Jwrnalïsterdiñ sözi suy`ılıp baradı" degen pikirge qosılasız ba?
- Onı joqqa şığarwğa bolmay`dı. "Jel soqpasa şöptiñ bası qïmıl damay`dı". Telearnalarda da, basılımdarda da bir kemşilik - til tazalığınıñ joqtığı. Jwrnalïsterdiñ sözi qasañ, qarabay`ır söy`lewge äwestenip kettik. Telearnanı qosıp qalsañ "atalmış, bolıp tabıladı, kelwde, alwda..." sındı qulaq sasıtqan jawır tirkester qaptap ketti. Bir bağdarlamada "el" degen bir sözdiñ sözin birneşe märte estïmiz. Bul - jwrnalïster qawımınıñ sözdik qorınıñ azdığı, sïnonïm sözderdi az biletindigimiz... Bizdiñ tilimiz öte bay`. Biz sonı xalıqqa körsetwimiz kerek. Telearna - tärbïe quralı. Söz tüzey`di, oy` tüzey`di. Telejwrnalïsterge artılatın jawapkerşiliktiñ jügi awır. Kögildir ékrandı juldızdar jawlap aldı. Ondağı maqsat rey`tïngti köterw. Biraq, onıñ bäri waqıtşa dünïe. Bul - ülken qatelik. Juldızdardıñ ornına nege sözi tüzw, sawattı, bilikti, jwrnalïstïkanı bitirgenderdi almay`dı. Jazıp bergen scenarïy`diñ eki söziniñ basın qurap oqï almay` şatasıp otıratın änşilerge röldi berip qoy`dıq. Olardıñ tili jutañ äri närsiz. Basşılıq telearnanı änşiler üşin xalıq köredi degendi alğa tartadı. Kelisersizder, büginde xalıq körmey`di, kersinşe, sınap otıradı.
- Eger siz basşı bolsañız şe?..
- Zamana jeliniñ qay` jaqqa soğarın bilmey`miz. Al, eger de men basşı bolsam, aldımen, telearnanı änşilerden tazartar edim. Men telearnağa gazet jwrnalïsterin tartar edim. Gazet jwrnalïstïkası, gazet telearnadan ärday`ım bïik turadı. Özim gazet jwrnalïsterin qattı qurmettey`min. Öy`tkeni, olar telearna jwrnalïsterindey` emes, izdenedi, sözdik qazınaları öte mol. Qazirgi mına jahandanw zamanında gazetti de oqımay`dı degen sıñarjaq pikirlerdi de qulağımız şalıp qalıp jatadı. Bul durıs emes.
- Aqparatqa degen talğamnan ada qalıp bara jatqan joqpız ba?
- Ülken kisilerdi qoy`ıp, jastar umıtşaqtıqqa şaldıqqan. Bügin tanısqan adamnıñ atın erteñ esimizge tüsire almay` dal bolamız. Burınğınıñ ata-äjesine tañğalam, qïssa- dastandardı jatqa ay`tıp berip otırwşı edi ğoy`. Onday` ata-apa qalmadı ğoy` qazir. Barlığı jañalıqtı gazetten oqığannan göri ğalamtordan oqï salğandı jön köredi. Al, ğalamtordağı jañalıqtar "Bayan Esentaevanıñ sotı", "91 tobınıñ şaşı" degendey` usaq-tüy`ek, mardımsız, dämsiz, mağınasız jañalıqtarğa tolı. Kereksiz aqparattardı oqï bergennen key`in sanamız da kerektini saqtawdan qaladı. Telearnanı qosıp qalsaq ta "öltirip ketipti, zorlap ketipti, türmege qamalıptı, para alıptı" dep jwrnalïst qwanıştı xabardı jetkizip otırğanday` süy`inşiley` ay`tadı ğoy`, şirkin. Tağı sol, rey`tïng jïnay`mız dep qatıgezdikti künige nasïxattap kelemiz. Bılay`şa ay`tqanda, qılmıstıñ sxemasın sızıp beremiz. İri planmen ölikti, qandı körsetw de beleñ aldı. Burın buldırlatıp körsetetin edi. "Qazanşınıñ öz erki qay`dan qulaq şığarsa" dese de, körermendi oy`lağanımız abzal. Birewdiñ jüy`ke jüy`esine keri äser etwi mümkin, endi birde ayağı awır äy`el körip, odan sekem alwı mümkin... Tek jaqsı jañalıqtardı ğana qarañızdar dep ay`tpay`mız, aqparatqa talğammen qarap, surıptap tıñdañızdar.
- Kögildir ékrandağı Mey`irjandı xalıq biledi. Al, üy`de qanday` otağasısız?
- Gülnaz esimdi jubay`ım ekewmiz üş bala tärbïelep otırmız. Bala tärbïesine ülken män beremin. Bağana ay`tqanımday`, jahandanw jay`lağan zamanda balanıñ tärbïesine bey`- jay` qarawğa eş quqımız joq. Balanıñ tağdırı - ulttıñ tağdırı. Balalardı qoy`ıp, ülkender kitap oqımay` ketti. Osı jahandanwğa qarsı ïmmwnïtet retinde ulttıq bay`lığımızdı közir qılıp aldım. Uldarım tek Qobılandı batır, Edige batırdıñ ğana mwltʹfïlmderin köredi. Basında mäjbürli türde körsettim, key`innen sol mwltʹfïlʹmderdi jaqsı körip ketti. Örmekşi adam, Betmén degenderdi bilmey`di. Tilderi şığa bastağannan qazaqşa taqpaqtardı jattattım. "Ayu otır partada..." emes, Qasım Amanjolovtıñ "Ey`, täkappar dünïe! Mağan da bir qaraşı. Tanïsıñ ba sen meni? Men qazaqtıñ balası!" degendi jattattım. Astanadağı balabaqşalarda deni durıs taqpaq jattatpay`dı eken. Balam balabaqşağa barıp ana taqpaqtı ay`tıp jürgende onı özge ulttıñ bir balası jattap alıptı. Mine, nasïxat! Balalardıñ mïı taza kez. Üy`retkeniñdi tez qabılday`dı. Är otbasında osınday` ädisti qoldansaq qoy`, şirkin. Ulttığımızdı nasïxattay`tın utımdı täsil. Bastı mïssïyam - balalarımdı ultjandılıqqa tärbïelew.
- Dïktor retinde sizdiñ söz saptasıñız erekşe. Ol scenarïsterdiñ sözi me, älde?..
- Jwrnalïstkanı endi ğana bitirgen, qolına tabaqtay` dïplomın jaña alğan jas maman atanbay` jatıp jumısqa kelisimen birden teleékranğa şığıp juldız bolğısı keledi. Yağnï, day`ın asqa tik qasıq bolıp, "birden jañalıq jürgizsem" dey`di. Sonda biz olarğa "sen aldımen qolıña mïkrofondı alıp, tüsirilimderge bar, suxbat alıp kel, stendaptı qalay` jazwdı üy`ren" degenimizde kimniñ qanday` murat tutqanı bilinip qaladı. "Men mïkrofon ustağım kelmey`di" dep namıstanadı. Äsirese, qızdar. Sol kezde ursıp tastay`mın. Bizde Ulttıq arnada tek qana telejwrnalïster otıradı. Mätindi öñdey` aladı, tüzey`di, küzey`di, tizginşiniñ sözin de özimiz jazamız.
- Tikeley` éfïr siz üşin...?
- Telearnalarda bağdarlamalardıñ köbi jazılıp alınadı. Al, jañalıq, sayasï mañızdı xabarlar tikeley` éfïrde jürgiziledi. Onda da tosın jay`ttarğa tap bolıp, odan körermenge bildirmey` sıtılıp ketwdi oy`lap otırasıñ. Key`de, qarapay`ım sözderge tiliñ buralıp qalıp, oqï almay` qalıp jatasıñ. Tikeley` éfïr degen - dray`v qoy`. Osı tikeley` éfïr üşin jwrnalïster jankeştilikke de barıp jatadı. Birde stwdïyada äriptesim Gülnaz Älimgerey` ayağı qan bolıp otır. Söy`tsem tikeley` éfïrge asığıp jürgende baspaldaqtan qulap jara- qattanıp qalğan eken. Tikeley` - éfïr men üşin ömir.
- Bügingi qazaq jwrnalïsteri qanday` bolw kerek?
- Bizdiñ jwrnalïsterge birlik kerek. Älewmettik jelilerde bir- birimizdi jerden alıp, jerge salıp, ayaqtan şalıp otıramız. Bul ädetti qoya da almay`mız-aw dey`min. Abay` atamız ay`tıp ketken körelamawşılıq, ayaqtan şalwşılıq, baqtalastıq degenderden äli arıla almay` kelemiz. Aqparattıq sayasat oğın atqılap jatqan kezde bizge birigw kerek.
- Bizdiñ jerden qanday` äsermen qay`tıp barasız?
- Alğaşında Semey` jastarı kezdeswge şaqırıp jatır degende irkilip qaldım. Degenmen de, mısı basadı ğoy`. Semey`lik grwppalastarımnıñ tiline, sözine qarap tañdanatınmın. Solar arqılı Semey`di tanıdım. Tüski as işken kafede Abay`dıñ kitabı törde tur eken. Sonı körip köñilim köterilip, bir marqay`ıp qaldım. Semey`diñ är üy`iniñ törinde ulılarımızdıñ kitabı turğandığına senimdimin. Rwxanï ordanıñ jastarı da janıp tur. Meni suraqtıñ astına alıp, tütip jep qoya jazdadı (külip). Bilimge quştarlıqtarı qwanttı.
- Suxbatıñızğa raxmet! Xalıqqa ay`tar jaqsı jañalıqtarıñız köp bolsın!
Suxbattasqan Ay`jan TOQTASINQIZI


text:
Limonov Sarıtaw şähärendä xökem itelde. Sarıtaw mäxkamäse Limonov üz tarafdarları belän bergäläp Qazaxstannıñ Ruslar küpläp yäşägän öleşlärendä qorallı fetnä äzerlägän digän ğäyepläwlärne qabul itmäde.
Sovetlar Berlegennän kitep berniçä yıl çittä, Fransiädä yäşägännän soñ Limonov 90-nçı yıllar başında Russiägä qaytıp Natsional Bolşevik partiäsen oyıştırdı.
Älege partiä äğzaları avtomat qorallar belän totılğannan soñ Limonov 2001-nçe yılnıñ aprelendä Seberdä qulğa alındı.
Partiäneñ tağın 4 äğzası röxsätsez qoral saqlawğa bäyle ğäyepläwlär nigezendä 2 yıldan alıp öçyarım yılğa qädär törmä cäzasına xökem itelde.
Rüssiädäge häm çittäge xoquq yaqlaw törkemnäre Limonovqa qarşı ğäyeplärlär başqa radikal säyäsi törkemnärgä kisätü bularaq FSB tarafınnan maxsus oyıştırılğan dip täqrarlıy.


text:
Mäskäwdä inde un yıldan artıq çığıp kilä torğan “TaTapckиe HoBocTи” ğazetasınıñ soñğı sanınıñ tışlığında futbol qapqasında torıp, zur dan qazanğan milätäşebez Renat Dosayıvnıñ fotoräseme birelgän. Häm ğazetanıñ bişençe bitendäge “Ciñelmäs Dosayıv” dip atalğan mäkälä anıñ tormış yulı, sportqa kilüye häm ğäiläse turında söyli. Bügenge köndä trenerlıq eşe alıp barğan Dosayıvnıñ yazmışındağı bik qızıqlı xällär turında belergä bula. Mäkäläneñ autorı Ramil Şaqirov Dosayıvnıñ iseme yegermençe ğasırnıñ iñ yaxşı futbolçıları isemlegenä kertelgän, di. Un yıl buyı Rusiä futbolçıları arasında bulmasa da, anı onıtmağannar. Çönki çın küñeldän yaratalar di. Mäqälä rus telendä basılğan, häm “OT MockBы дo ГиMaлaeB. Bce Mячи бepeT ДocaeB” digän şigri yullar da rus telendä.
İnde ğäzetänıñ ikençe bitenä küz salıyq. Birede tulısı belän dip äyterlek räsmi xäbärlär. Mäskäwdä millätlär yortı açılu, Tatarstan däwlät şurasınıñ wäkilleklär turındağı yaña qanunın qabul itüye, Tatarstan belän Finländiä arasındağı mönäsäbätlärneñ üseşe turında mäqälälär bar. Anda şulay uq Tatarstannıñ mäğlümät ağentlığı xäbärläre dä urın alğan. Öçençe bittäge ike mäkälä Bötendönya tatar kongressının eşçänlege xaqında. Biredä kongress başqarma qomitetınıñ Latwiädäge küçmä byuro utırışı häm Ul'yänovskiy ölkäsendäge İske Qulatqa awılına kongressnıñ yärdäme turında ike qızıqlı mäkälä bar. Şul uq bittä tatar etnosınıñ üseş plannarı xaqında Ramil Şaqirov mäkäläse belän tanışa alasız. “Başqaladan Abaqanğa yäki borınğı törki töbäklärgä säyäxät dip atalğan Wil Ğänievnıñ zur külämle mäkäläse basılğan. Ul yazma ber törkem ğälimnärneñ Xaqassiägä säyäxäte turında söyli. Ul säyäxät berençe tyurqoloğ, milläte belän xaqqas bulğan Qazan universitetı ğalime Qatanovqa bağışlanğan bulı belän bik tä qızıqlı. Ğäzetänıñ bişençe bitendäge keçkenä ber mäkälä “Ruslan Yamalovnın 37nçe qadrı” dip atala. Häm ul foto töşerüçe millätebez. Ruslan Yamalovnın Mäskäwdä ütän fotoqürgäzmäse xaqında. Bu anıñ soñğı kürgäzmäse di autor, Ruslan bıyıl Çita ölkäsendä yanğın sünderü waqıtında qazağa eläkkän boralaqta hälaq bula häm anıñ cäsäde Başqortosnnıñ Boray rayonında cirlängän. Buluın belederä. Şunda uq Ruslan Yamalovnıñ fotoräseme dä urnaştırılğan.
Ğazetanıñ altınçı bitendä möselmannar häm Ramazan ayı belän qotlawlar urnaşqan. Anda bu ayğa namaz , iftar häm imsaq waqıtları kürsätelgän yazma da bar. Rus telendä yazılğan “Şärektän kilgän cılı cil” dip atalğan Aliä Sabirowa mäkäläse böten ber bitne alıp tora diärlek. Ul mäkälä atalı ullı şärek belgeçläre Qärib häm Noel Usmanovlar xaqında söyli. Şul bitendäge tağı ber mäkälä. Yıraq qonçığışnıñ Amurdağı Qomsomolskiy şähärennän kilgän xäbärne basqan. Bu şähärdä mäçet tözeleşen başlağan Röstäm Abdullin Mäskäwgä kilep kitkän, yıraq qonçığıştağı millättäşlärebezneñ uñışları häm mäşäqätläre xaqında söylägän.
Sigezençe bittä härwaqıttağıça Rusiä töbäklärennän alınğan xäbärlär urnaştırılğan. Biredä Dağıstan, Samara, Yeqaterinburg, Çiläbe, Arxangelsk ölkälärendä yäşäwçe millättäşlärebezneñ tormışı, ictimağıy eşläre xaqında yazılğan.
Tuğızınçı bit tulısı belän diärlek Latwiä tatarlarına bağışlanğan. Anıñ däwamı kiläse sanda da bulaçaq, ul mäkäläne äzerläwdä Bötendönya tatar kongresın başqarma qomitetınan Röstäm Ğaynetdinov yärdäm itkän. Şul uq bittäge tağı ber mäqälä Üzbzkstanda millätäşlärebez oyıştırğan “Nur” dip atalğan milli mädäni oyışma xaqında söyli. Häm bu mäkälä yanına “Nur” oyışması aqtiwistlarınıñ fotoräseme dä basılğan. Ğäzetänıñ unınçı bitenä küz salabız. Andağı “Şäwkät Biktimerov turında süz” dip atalğan rus telendä İltani İlyälowa yazğan mäkälä, isemennän ük kürengänçä, şuşı könnärdä yübileyen bilgelägän Ğäliäskär Kamal isemenläge teatrnıñ talantlı artislarınıñ berse bulğan Şäwkät Biktimerov turında söyli. Mäkälädä şulay uq Şäwkät abıy qatnaşqan säxnä äsärlägän sürätlägän fotoräsemnär dä basılğan.
11 bit tulısı belän professor Äğdäs Borxanovnıñ “Minem şäcrämneñ başlanğıçı” digän mäkläsen alıp tora. Ul , min näselebez Mäwlä Qolıydan başlanğanın barı tik ike yıl elek kenä beldem. Ul mäğlümätlär belän mine professor Marsel Exmätcanov tanıştırdı dip yaza. Häm bu mäkälä ğayıta alıp barğan, “Bezneñ ğäiläneñ şäcäräse” digän qonqursta büläkkä dä layıq bulğan. Ğäzetänıñ 12 häm 13nçe bitläre tatar telendä yazılğan. “Küzläremä qoyaş nurı tulğandır” dip atalğan mäkälä sınçı Qädim Cämitov belän äñgämä räweşendä yazılğan. Qazanda milli mädäni üzäk yanına quyılğan Xörriät häykäle autorı Qädim Cämitov, muzıyka yazuın da xäbär itä. Sabada tuğan yaqtaşlarına bağışlap Qädim yazğan cır, Sabalılarnıñ gimnına äwerelde di autor. Ul mäkälä yanındağı tağı ber yazma “İsemeñ matur kemnär quyğan” dip atala häm bezge tatar isemnäre dönyasına alıp kerä.
“Mondıy filosofiä kemgä kiräk?” dip atalğan mäqälä filosofiä fännäre doktorı Rifqat Abdievnıñ anıñ kitabına qarşı mäkälä bastırğan ikençe ber filosof- Ğobozevqa cawap xatı bularaq yazılğan. Ğazetanıñ 14 bite tulısı belän sportqa bağışlana. Anda dönyaküläm isem qazanğan millättäşlärebez Alisa Gällämowa, Zulfiä Zäbirowa ,Gölnara Sämitowa häm başqalar xaqında qızıqlı mäglümätlär tabarğa bula. Ğazetanıñ 15 biten reklamadan başqa qısqaça ğına Tatarstan häm Çuwaşstannar kilgän xäbärlär bilägän.16 bit tulısı belän reklama. Millättäşlärebez anda 29 noyabrdä ütäçäk Ramazanğa bağışlanğan konsert, Salawatnıñ yaña proğramması, häm başqa küp törle mäğlümätlär taba alalar. “TaTapckиe HoBocTи” ğäzetäsı Rusiä matbuğatınıñ qatoloğına kertelgän. Häm anıñ indeksı 10184. Ğäzetä mäskäwlelär öçen genä tügel. Barlıq tatar keşese öçen dä qızıqlı dip äytergä urın bar.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Ufada qarşılıq çarası uzdı. Matbuğat yortı qarşında uzğan ul çara Mäskäwdä üterelgän jurnalist Anna Politkovskayanı iskä alu maqsatınnan uzdırıldı. Ul märxümäneñ üterelüenä 40 kön tulu uñayınnan oyıştırılğan. Çarada bäysez jurnalistlar häm cämägätçelek oyışmaları wäkiläre qatnaştı. Distädän artıq piketçını saqlarğa kilgän militsiä häm iminlek xezmätkärläre isä alardan küpkä artıq ide. Çara axırında möräcägät qabul itelde.
Räsmi xäbärdärlek çaraları jurnalisittları çarağa yaqın kilmi täräzälärdän küzätü belän genä çiklände.


text:
Kürenekle eşmäkär Mixail Xorodkovskiynı xökem itüçe xäkimnär ul salımnardan qaçqan häm zur cinayätlär qılğan disälär dä räsmi ğäyepläw qararı çığarudan tıyılıp qalıp mäxkamä utırışın däwam itüne irtägägä kiçekterde.
Tänäfes xäkim çığışı başlanıp 3 säğät ütkäç iğlan itelde.
Xodorkovskiynıñ advokatları älege çığışqa qarağanda Xodorkovskiy ğäyeple digän qarar çığarılır dip isäpläwlären belderdelär.
Advokatlarnıñ berse Yuriy Şmidt mäxkamädä Xodorkovskiynıñ ğäyeben raslawçı ber genä dälil dä kiterelmäde dide.
AUDİO: Mäxkamä Xodorkovskiy belän Lebedevnıñ fizik zat bularaq salımnardan qaçuı turındağı epizod belän tämamladı. Häm analizlarsız häm dälillärsez genä bu epizod turındağı üz näticälären belderüne tämamlağannan soñ utırışnıñ irtägä 10 säğät 30 minutta däwam itäçägen iğlan itte.
Militsiä mäxkamä qarşında Xodorkovskiy tarafdarlarınıñ demonstratsiäsen taratıp berniçä keşene totqarladı.


text:
Tömän ölkäseneñ könyağındağı mäktäplärdä uquçılarnıñ cırğa-biyügä ostalıqları tübänäygän. Alarnıñ çığışın qarağan bäyäläwçe: “İke yıl artqa taba kitkän kebek toyıla”,- dide. Yaz köne Tömängä cır-biyü ostaları cıyıla. Bu bäyge “Tañ yoldızı” dip atala. Bıyıl ul 14 nçe tapqır ütte. Berençe könne uquçılar uzara ostalıqların sınaştılar. Ä ikençe könne Tömän ölkäseneñ milli mädäniätlar yortında ciñüçelärneñ ğala konsertı ütte.
Başta sänğät ostaların milli äşlär qomitetı wäkile Viktor Xomenko, ölkä autonomiäse başlığı Rişat Cixanşin qotladı. Milli mädäniätlar yortı mödireneñ ictimağıy bäyläneşlär buyınça urınbasarı Sergey Fil säxnägä çığıp: “Bez härwaqıt tatar xalqı öçen ütkärelä torğan çaralarğa, bäyrämnärgä qulıbızdan kilgän qädär yärdäm itep torabız”,- dide.
Mы, пpeдcTaBиTeли дpyrиx HapoдoB, дpyrиx BepoиcпoBeдaHий He MoжeM He иcпыTыBaTb BлияHиe Baшeй caMoбыTHoй яpkoй kyлbTypы. И KyчyM, MaMeTkyл, Cyзre , Eдиrяp и БиkбyлaT пokopиTeли TюMeHckoro ceBepa- эTo He Toлbko repoи Baшeй иcTopии. ЭTo repoи Haшeй oбщeй иcTopии. ЭTo и Haши repoи. Mы yзHaeM o cBoeoбpaзии kyлbTypы Baшero Hapoдa пo эTиM зaMeчaTeлbHыM пpaздHиkaM.
Berençe tapqır olı säxnädän seber xannarı häm xanbikäse turında cılı süz äytelde. Sergey Fil süzlärençä, bu şäxeslär urtaq tarixıbız.
-Tubıldan kilgän qızlar ikän. Matur-matur qızlar. Kem isemnäregez?
-Elwira. 10 yäş. Alsu. 11 yäş. Liana. 11 yäş.
-Qızlarm sezneñ ansambl' niçek dip atala?
-“Suzge” ansamble. Seber patşabikäse.
-Dimäk cırlarğa yaratasız inde?
-Äye.
-Sezneñ citäkçegez kem?
-Naciä Fattaxovna.
-Nindiräk cırlar öyrätä ul sezgä?
-Küp inde. Küpne bez cırlıybız. Rus tedendä dä, tatar telendä dä cırlıybız.
-İñ yaratqan cırığız?
-Äye bar. “Bäyräm bügen”.
-Sezneñ öçen bügen bäyrämme soñ?
-Miña bäyräm. Böten balalar ber cirgä cıyılğan. Alarnıñ cırların tıñlıybız. Üzebez dä cırlaybız.
Elwira da, Alsu da, Liana da üskäç cırçı bulabız dilär. “Süzge” törkeme qızları: “Bez üzebezneñ Tubıl şähärendä çın artistlar inde. Ber konserttan da qaldırmıylar. Anda bezne bik yaratalar”,- dip äytälär.
Ä menä citäkçeläre Naciä Xäkimowa süzlärençä, anıñ maqsatı cırlarğa ğına öyrätü tügel.
-Tuğan teldä beraz ğına söyläşsälär, beraz ğına cırlasalar. Min alarğa äytäm: “Menä xäzer cırlarğa öyränäsez. 40 yıldan soñ ul sezgä kiräger. Bergä utırıp tatarça ber märtäbä cırlap cibärsägez, yöräkläregez tulıp, tuğan yağığıznı da, äniegezne dä, tuğannarığıznı da iskä alırsız”,- dip äytäm.
-Talantlımı alar?
-Talantsız bala yuq bit. Böten keşe cırlıy. Cırlamağan keşe yuq. Beräwneñ yöräge cırlıy. Beräwneñ tawışı cırlıy. Beräw inde böten täne-sını belän cırlap kilgän keşe sıman bula atlağanda.
-Tubıl balaları härwaqıt bik üzençälekle kiemnär belän säxnägä çığalar.
-Ruslar niçek äytälär. Kostyum polovina uspexa dilär. V pervuyu oçered obraz sozdat itergä kiräk. 9 ay xatın-qız bala yörtä. Cırnı da şulay yörtergä kiräk. Kostyumın da uylap çığarırğa kiräk. Kostyum belän cır obraz soyedinyatsya itsälär. Menä şunda cır tua.
Yuğarı sıynıfta uquçı qızlar arasında uzğan yılğı Gran-prinı alğan Rada Glazırıyna qabat ciñep çıqtı. “Tañ yoldızı” bäygese tögällänügä ul Qazanğa respublika külämendäge bäygegä yul tottı.
Bıyılğı “Tañ yoldızı” bäygesendä dä Tübäntäwde rayonınıñ Kinderle awılınnan kilgän biyüçelär berençelekne başqalarğa birmäde. Bu törkem “Ence börtekläre” dip atala. Citäkçeläre Mönirä Qäliewa süzlärençä, kinderlelär elek-elektän biyüçelär. Eti-äniläre biegängä kürä, balalar da bik teläp biergä öyränä. “Ence börtekläre” oyışqanğa 10 yıl. Mäktäpne betergännär çığıp kitä. Alar urınına yañalar kilä.
-Bezneñ repertuarıbız zur. İnde alar nindi genä biyülär biemädelär. Çegän biyülären dä, rus biyülären dä. Törle xalıqlarnıñ biyülären biilär. Berdä qıyınlıq itep kürmilär üzlärenä.
Xäzer “Ence börtekläre”neñ ikesen Roza belän Aydarnı tıñlıyq äle.
-Bez biergä yaratabız. Ul bezneñ öçen oyat tügel.
-Yegetlär bii ul dip qotırtmıylarmı?
-Yuq. Qotırta almıylar. Alar bii belmilär. Bez bii beläbez. Ğorurlanabız.
“Tañ yoldızı” bäygese äytkänemçä, 14nçe tapqır ütte. Ciñüçelär konsertında qatnaşqan härkem belän dä räxätlänep äñgämä qorıp, tıñlawçılarıbızğa işettergä mömkin bulır ide. Barsı da ixtibarğa layıq qana da, ämma waqıt yağı tar. “Tañ yoldızı”nıñ uñışları häm citeşsez yaqları turında uquçılarnıñ ostalığın bäyäläwçe törkemneñ başlağı Rafael Ğädiev bolay dide.
-9 rayonnan kilgännär. Bıltırğıdan qarağanda qatnaşuçılar sanı äzeräk. Şähärlärdän: Surğutulardan, Nefteyüğanskiydan, Langepaslardan kilmädelär. Häm Tobol'skiydan köçle genä biyü kollektivın da ber-ike yılda bez alarnı kürmibez. Ä bıyılğı konkursta kollektivlar biyü belän bezne şatlandırdı. Häm ikençe nominatsiä sınlı sänğät. Anda inde uquçılarnıñ qul eşläre, räsemnär törle. Ayanıç min inde küp yıllar buyınça bu konursta qatnaşam. Berençe yıldan alıp. Bıyılğı konkurs bıltırğa qarağanda beraz töşte. Sıyfatı yaqtan da min äytep ütkänçä. Cırdan bez töşep kittek. Häm biyüdän töştek dip äytergä bula.
Bäyäläwçe törkemneñ başlığı Rafael Ğädiev süzlärençä, rayonnan kilgän balalar urnaşqan pionerlar lagere bäyge- saylap alunı ütkärergä bötenläy äzer bulmağan. Säxnäneñ tar buluı biyüçelärgä üzläreneñ talantların kürsätergä qomaçawlağan. Repetitsiä bülmäläre bulmaw şulay uq zur qulaysızlıq tudırğan. Tömän rayonı aldan quyılğan reglamentnı saqlamağan. Çığış 25-30 minut qına bulırğa tieş bulsa da, 2 säğättän artıq cırlap-biep, başqa rayonnardan kilüçelärne arıtıp betergännär. Ä inde ğädi tamaşaçı küzlegennän “Gala konsert”nı qarağanda bu çetereklär berse dä sizelmäde.
Nail Alan. Tömän


text:
Könbatış Yarda yähüdlär maşinası utqa totıldı
AUDİO: Bu izrail'lelärgä qarşı tağın ber terror höcüme buldı. Häm bu fälestinlelärneñ bu töbäktä terrorğa çik quyu öçen berni dä eşlärgä telämäwen kürsätä. Minemçä, xäzer fälestin premyer ministrı Mäxmüt Abbasqa häm anıñ xökümätenä terror oyışmaları infrastrukturasın beterü turında strategik qarar qabul itü öçen waqıt citte.
Kiçä İzrail' boralağı Gazada Hamas citäkçeläreneñ bersen üterde. Xärbilär äytüençä, älege Hamas suğışçısı Hämdi Kalax yähüd utarına raketalar oçırırğa äzerlängän bulğan. Bügen Hamasnıñ xärbi qanatı Kalax üleme öçen mömkin qädär tizräk üç alaçağın belderde.


text:
NATO general sekretare Jaap de Hoop Scheffer, Ğiraq xärbi köçlären äzerläwgä berlekneñ barlıq 26 äğzase dä öleş kertä, dip belderde. Summitta qatnaşqan Amerika Quşma Ştatları prezidentı George Bush, NATO wäkillären Ğiraqqa kübräk yardäm itergä çaqırdı.
Fransiä häm Germaniä kebek, Ğiraq suğışına qarşı çıqqan illär Ğiraqqa instruktorlar cibärmiäçäklären äytte, ämma xärbi öyränülärne Ğiraqtan çittä oyıştırıruğa qatnaşırğa häm çaralarğa aqça bülep birergä riza buldı.
Fransiä prezidentı Jacques Chirac, Fransiä bıyıl öyränü programmalarına 2 million yevro biräçäk dip xäbär itte.
NATOnıñ yuğarı däräcädäge oçraşuında çığış yasağanda amerikan prezidentı George Bush, Amerika Quşma Ştatları, Yevropa Berlege illäre xärbi texnologiälären Qıtayğa tapşıra başlamasın dip borçıla, dide.
"Qıtayğa qoral häm texnologiälär birep toru, Qıtay belän Taiwan arasındağı mönäsäbätlär balansın bozaçaq, digän borçılu bar bezneñ ildä" dide Bush.
Amerikan prezidentı bügen Brüsseldä Fransiä häm Britaniä citäkçeläre belän Pekinğa qoral satu çikläwlären beterü turında söyläşkän. Yevropa citäkçeläre, qoral texnologiälären Qıtayğa tapşıru bulmayaçaq, bu turıda maxsus plan bar, dip belderde. Ämma Bush, Yevropa bu mäs'älädä amerikan kongressın ışandırırğa tieş, dide.


text:
Tömän ölkäse Uray şähäre tatarları
Tömän ölkäsendä Uray şähäreneñ tatar-başqort “Duslıq” ictimaği oyışması menä inde dürtençe yıl eşläp kilä. Ul 2003 yılnıñ 13 mayında eşli başlağan ide. Anıñ räise Rida Fayzieva. Alar eşne berençedän Federal' milli-mädäni möxtäriätneñ ustavın öyränüdän başlağannar. Anıñ üzgärtelgän matdälären cirle citäkçelärgä citkerüne dä küz aldında totalar. Şulay uq Tömändäge Uray şähäreneñ “Duslıq” oyışması tatar-başqort telendä belem birüne däwlät standartına kertep qaraw täqdimen kertä. Menä äle küptän tügel genä Uray şähärendä ölkä külämendä ütkän zur konferensiädä “Duslıq” oyışmasınıñ da qatnaşuı turında da, anda Xantı –Mansi okrugınıñ törkemnäre belän niçek duslaşıp, aralaşuı turında da Rida Fayziea söyläde.
“ Bu konferensiädä “Duslıq” oyışmasınnan 10 keşe qatnaştı. Bezneñ oyışmanıñ çığışı da tıñlandı.” Şulay uq “Duslıq” oyışmasınıñ räise Rida Fayziewa üzläreneñ oyışmasınıñ niçek eşläwe, aldağı könnärdä nindi plannar belän yäşäwe turında da söyläde.
Yubiley kiçäläre ütkäräbez. Tatarstannan notalar alıp qayttıq, muzıka mäktäplärendä uqığan tatar balaları häm alarnıñ ata-anaları belän bergä balalarnı säxnägä çığarırğa äzerlibez. Külmäklär , qalfaq- tübätäylär tegep kideräbez. Balalarnıñ küñelläre üsep milli köylärgä biilär , cırlar öyränälär. Yärdäm itüçelärebez dä bik küp . Alar bulmasa, mondıy zur tantanalarda qatnaşa almas idek.”
Tömän ölkäsendä “Duslıq” oyışması tatar häm başqort tellärenä öyrätü programmaların häm şulay uq xalıqlarnıñ tarixın, mädäniäten häm balalarnı xalıq hönärlärenä öyrätüne Tömän ölkäseneñ däwlät häm Uray şähäreneñ munitsipal' orğannarınıñ belem birü standartına kertügä ireşä. Alar tatar hәM başqort xalqınıñ mädäniäten propagandalawda zur festival'lärdä dä bäygelärdä dä, törle kürgäzmälärdä dä qatnaşalar. “Ölkä, şähär citäkçeläre belän bergä kiñäşläşep, bu mäs’äläne çişüdä uñışlarğa ireşäbez”,- dide Rida Fayzieva.
Aldağı könnärdä alarnıñ eşçänlege turında xäbär itep torırbız äle.
Mälikä Basıyr


text:
Qısqa waqıt eçendä Törkiädä ike il küläm televizor kanalı belän il küläm gazetanıñ xucaları almaştı. Xucaları belän bergäläp alarnıñ missiäläre dä üzgärde. Monnan elek tä şundıy xällär bulgalıy ide. Törkiädä 20’läp il küläm gazeta näşer itelä. Bu gazetalarnı internet aşa da uqıp bula. Ämma xalıqta küberäk tä`sir qaldırğan närsä televiziä. Başqaça äytkändä televiziä tapşıruları tä`sirleräk.
İrekle dönyada kiñ küläm mäğlümät äsbaplarına “dürtençe köç” dilär. Berençe mäğlüm xakimiät, yäğni xökümät, qanunnar çığarılğan parlament häm ğädellekne, rejimnı saqlawdan cawaplı yustitsiä. Läkin xalıqnıñ mänfäğäten küzätü öçen parlamenttağı oppozitsion partiälärneñ eşçänlege genä citmi.Ä xökümätne dä, kirägendä parlamentnı da, däwlät organnarın da, yustitsiä aparatın da xätta oppozitsiäne dä küzätep baraçaq yurnalistlar kiräk. Här ber kiñ küläm mäğlämät äsbabınıñ üzenä kürä missiäse, säyäsi yulı bula yaki bula kebek üzen kürsätergä tırışa. Çönki uquçı üz qaraşın çağıldırgan gazeta, jurnallarnı uqıy, üz dönya qaraşın çağıldırğan televiziä programaların qarıy.
Inde bu atnada Kanal Türk televiziä şirkäteneñ başqa ber xucağa satılğan buluwı mäğlüm buldı. Kanal Türk xökümätkä qatı oppozitsiäse belän mäğlüm ide. Barlıq oppozitsionerlar bu kanalda çığışlar yasıylar ide. Anıñ xucası Tuncay Özkan xätta mitinga maydannarına çığıp AK partiägä qarşı oppozitsiä oyıştıru belän dä mäşgul buldı. Yari anı Russiädäge kebek atıp ütermädelär. Kapital köçen qullandılar. Kanal Türkneñ baytaq burıçı cıyılğan, 4-5 aydan birle xezmätkärlärenä eş xaqqı da tüli almaslıq xälgä kilgän. Çönki añarğa birelgän reklamalar bik kimegän. Mäğlüm televizion şirkätläre ğomumän reklama keremnärennän aqça qazanalar. Näticädä Kanal Türk AK partiä yaqlı eş quwarlar Koza-İpek Şirkätlär gruppasına 30 million dollarga satıldı. Şulay itep oppozitsion ber tawış avızlıqlanğan buldı. Kanal Türkneñ iske xucası bu atnada bu turıdan tamaşaçılarğa ekran aşa mäğlümät birgändä oppozitsiädäge Comhuriät Xalıq Partiäse çitäkçese Deniz Baykal da qayğıbıznı urtaqlaşmadı dide. Ber könnän soñ Baykal “Uñışsızlıqınıñ cawaplılığın CXP-na yöklämä” dide. Monnan elek tä AK partiägä oppozitsiä belderep kilgän ATV televiziäse belän Sabah gazetası da şulay uq AK partiägä yaqın toruçı Çalık gruppasına satılğan ide.
Qısqası irekle bazar sistemasında kapital mätbuğatnı qabat ciñde. Läkin AK partiä yaqlılar ni genä eşlämäsennär, barlıq kiñ küläm mäğlümät äsbapların satıp alalmayaçaqlar. Dimäk türälär yaratmağan tänqitlärne monnan soñ da işetep, uqıp torırğa mäcburlär. Ä ğomumän Russiädä, ayrım alğanda Tatarstan belän Başqortstanda bu mömkinme?


text:
Divan Edebiyatı
Divan Edebiyatı,Mecaz, Mecaz-ı mürsel, Teşbih, Telmih, Tecahül-i arif, İstiare (edebiyat), Tevriye, Hüsn-i talil, Leff ü neşr, Kinaye, Teşhis ve intak, Tekrir, Tenasüp, Tezkire, Tarih, Sefaretname, Seyahatname, Siyasetname, Münazara, Münşeat, Evliya tezkiresi, Kısas-ı enbiya, Siyer, Maktel-i Hüseyin, Miraciye, Hilye, Mevlid, Kırk hadis, Menkıbname, Kıyafetname, Sürname, Hamamname, Şehrengiz, Hicviye, Hezliyat, Tarih düşürme, Muamma, Lugaz, Dariye, Rahşiye, Gazel, Kaside, Mesnevi, Müstezat, Rubai, Kıta,Tuyuğ, Terkibi Bent, Terci Bent, Tevhit Münacat, Naat, Methiye, Mersiye, Hicviye, Fahriye,


text:
Törki telläre älifbaları
Törki tele bik iske tellärennän bulğaç, anıñ belän yazu öçen qullanılğan älifbalar da baytaq bulğan. Törki xalıqlar sanı az bulmağaç alar ber älifbadan ikençegä törle waqıtlarda küçkännär ie, şuña kürä Törki telendä yazu öçen waqıtlı berniçä älifba qullanıla.
ЭчTәлek
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Turan älifbası[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Turan älifbası MA 200.–150. yıllarınnan başlap 10. yözgä tikle qullanuda yörgän. Bu älifbada 36 tiräse bilge bar ide.
- Päräwezdä uqı: Turanian Writing
Törki älifbası[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Törki älifbası fänni eşlärdä Orxon älifbası/Kük-Türk adı belän dä yöri. Törki älifbasın qullanıp yazılğan istäleklärneñ iñ iskese 7. yözneñ 2. yartısına qarıy dilär. Bu älifba 38 bilgedän tora.
- Monı da uqı: Orxon älifbası
Ğäräp älifbası[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
İslam dinen qabul itü barğan sayın Törki xalıqlar üz telendä yazu öçen 28-xärefle Ğäräp älifbasın qullana başlıylar. İdel-Uralda bu küçü 900. yıllarğa kilä.
Ozaq waqıtlar Ğäräp yazuı Törkilär tarafınnan bernindi üzgärtüsez genä qullanılıp kilä. Farsılar, üz tel ixtiaclarınnan çığıp, Ğäräp älifbasına [p], [ç], [j], [g] awazlarını bilgeli torgan dürt xäref östilär. Äkrenläp bu xäreflärne Törki xalıqlar da üzläşterä, xäreflär sanı 32gä citä.
19. yöz axırında älifba üzgärtü xäräkäte başlana, Törki xalıqlar tağıñ östämä xäreflär östi başlıylar. Bu östämä xäreflär belän älifbalarnı «Yaña imla» dip atıy başlılar.
- Monı da qara: Ähmäthadi Maqsudi, Mirza Fethali Ahundzade
Latin älifbası[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Törki telendä yazu öçen Latin älifbası 13.–14. yözdän ük yöri başlıt, kübräk Könbatış Awrupa xalıqları belän aralaşu öçen, anıñ belän Codex Cumanicus ta yazılğan ide.
1863. yılda Turan Cämğiäteneñ İstanbulda uzğan qorıltayında Mirza Fethali Ahundzade Latinälif nigezendä tözelgän alifbasın täqdim itä, ämma yaqlawçıları tabılmıy.
19. yözdä Törki mädräsälärendä Awrupa fännäre dä kiñ uqıtılu başlawına säbäple, 19. yöz axırında Ğäräp-Farsı ğädätläre beraz çigenä başlağannar.
1922. yılda Törki xalıqlarğa irken aralaşu öçen Baquda “berdäm älifba” uylap çığarıla wä Äzerilär anı xezmättä qullana başlıylar. 1924/1925 uqıtu yılında yaña älifba mäktäplärgä kerä.
1924. yılda Qaraçayça da Latinälifle yazuğa küçä başlí, 1925. yıldan birle Tönyaq Qawqaz xalıqları da küçä.
1926. yılda 26. Febräldän 5. Martına tikle Baquda Törkibelgeçlär qorıltayı uza, anıñ räise bularaq Samadağa Ağamalioğlu ide. Andağı qatnaşuçılar öç törkemgä bülengännär:
- Ğälimcan Şarif belän “qädimçelär”, alar Ğäräpäliftä qalu uyında toralar
- Sultan Mecit belän “kiskennär”, alar tiz genä Latinälifkä küçmäkçe bulalar
- “kileşüçelär” isä ike yazunı da qullanırğa täqdim itälär, şäxsi wä xalıqara eşlär öçen Latinälif, wä mäxkämä, ädäbiät ilä fän eşläre öçen Ğäräpälifne totası digännär. Berazdan soñ “kileşüçelär” törkemendäge keşelär “kiskennärgä” äwerelgännär.
Şul qorıltay tämamlanğaç 1926. yılnıñ Äpril ayında Qazanda “Yaña Tatar älifbası” cämğiäte oyışa. 1927. yılnıñ 3. Yülendä Tatarstan xökümäteneñ maxsus qararı belän Yañalif Tatar teleneñ räsmi älifba itep raslana.
Törkibelgeçlär qorıltayında Törkiä öçen oxşaş bulğan älifba kertäse digän qarar çığarılğan bulğan, wä bu qarar buyınça 1928. yılda Törkiädä bu köngä tikle qullanuda yöri torğan älifba qabul itelä.
“Qara” çor[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1936–1940. yıllarda Stalin qararı buyınça SSRB çiklärendä yabılıp qalğan Törki xalıqlarnı mäcbüri “ber tön eçendä” Urıs älifbasına küçerälär. Ul ber dä tügel, här xalıq öçen ayırım älifbalarnı Törkilärne çuqındıruçı İlminski uylap çığarğan, Törkilärne ber-bersennän çitläşterü öçen anıñ xezmätläre qullanılğan ide.
- Monı da uqı: Urıslaştıru
Soñğı yıllar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
SSRB cimerelüennän soñ ğına Törki berdämlegen maqsat itep quyuçı Turançılıq yünäleşe yaña köç ciya başlağan.
1990. yılda yaña Törki däwlätlärdä Törki telen wä Törki xalıqlarnı berdämläşterä torğan älifbağa qaytu turında söyläşülär başlana wä 2005. yılğa qädär küçärgä digän kileşügä kilälär. Äzerbaycan, Törekmänstan, Üzbäkstanda küçkännär dä ide.
2010. yılğa tikle başqa Törki xalıqlar da küçärgä tieşlär, alar arasında Tatarstan da tora.
Urtaq törki älifba[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Š=Ť vä Ž=Ď.
- Ķķ=Ⱪⱪ vä Ḩḩ=Ⱨⱨ
- Ṫ (Ğərəp:ط) vä Ż (Ğərəp:ظ) Ğosmanlı tele yazularında qullanıla.
- Ṡ (Ğərəp:ص) vä Ḋ (Ğərəp:ض) Ğosmanlı tele yazularında qullanıla.
- Ozın suzıq xäreflär: Â, Ê, Î, Ô, Û.
- Yarım suzıq xäreflär: Ă, Ĕ, Ĭ, Ŏ, Ŭ (Buğaz xärefläre).
- ٯ = ق (Buğaz K xärefe) yäisä ڨ (Buğaz G xärefe).
Monı da qara[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Törki tele
- Törki xalıqlar
- Turançılıq
- Törki söylämnär älifbaları:


text:
Bulaçaq artistlar säxnädä ozaq uynarmı?
Bıyılğı dürtençelär Qazan teatr uçilişçesınıñ säxnä tele uqıtuçısı Täslimä Fäyzullinanıñ ikençe çığarılışı. Uqırğa kergändä alar 17 yeget häm qız bulğan bügengä isä 12 keşe qalğan.
Yıldan- yıl ratsionalistlar kübebräk kilä. Bu kurs kübebräk aqça yarata. Bezneñ käsep, professiägä bik az aqça tülilär bit. Bolarğa ul oşap citmi. Ä moña qädär bulğan kurs ul turıda uylamadı da dip äytsäk tä bula.
di Täslimä Fäyzullina. Uqunı tämamlağançı uq bulaçaq artistlar buldıra alğan eşlärennän aqça tabu yulına basqannar inde.
Öçençe kurstan birle bez rayonnarda, awıllarda konsertlar quyıp yöribez. Spektakl'lär belän, konsert belän yöribez.
di Al'bina Töxwätullina. Aldan söyläşep ximayäçelär dä tabalar, üzläre 30 sumnan bilet ta satalar ikän. Äle yaña ğına Tübän Qama drama teatrı çaqıruı belän bu gruppa anda barıp, ike spektakl' häm konsert kürsätep, härqaysı 500 är sum aqça da eşläp qaytqan. Teatr mödire, rejisser bik cılı qabul itkän alarnı. Avtobusnı da teatr birgän, qunaq ta itkännär. Tübän Qama teatrı bu törkemne tulısı belän üzenä eşkä alırğa teli. Bulaçaq artistlarğa tulay toraqta urın da, ayına yaqınça 5 meñ sum xezmät xaqı da wäğdä itkännär. Ä xıyallarına kilgändä isä,
Küñellärendä xıyalları- barısınıñ da Qazanda qalasıları kilä inde. Teatrdan bigräk alar şähärgä iäläşä. Qazan Qazan bit inde beläsez. Qazanda qalu mömkinçelege konkret qına bügen yuq.
di uqıtuçıları Täslimä Fäyzullina. Bezneñ barıbız da Kamal teatrında eşlärgä xıyallanadır dip uylıym min.
Bezneñ barıbız da Kamal teatrında eşlärgä xıyallanadır dip uylıym min.dip uqıtuçılarınıñ süzen Qazan qızı Güzäl Şämärdanova da qüätli. Monsı xıyal. Ä çınlıqta isä, Güzäl uçilişçeğa diktor bulam dip kergän, uqi-uqi säxnädä uynaw da küñelenä xuş kilä başlağan. Betergäç, Tübän Qamağa baraçaqmın dip özderep äytte ul. Ä menä Saba yaqlarınnan Miläwşä Miñlehadieva isä,
Min teatrda eşlämäyäçäkmen!
di. Teatr uçilişçesınıñ bıyılğı çığarılış kurs citäkçese artist İldar Xäyrullin teatrğa barıp eşlärgä telämäwläreneñ säbäben ällä qayan ezlärgä dä kiräkmi, di. Eş xaqı bötenläy tübänneñ tübäne. Yäş belgeçkä 3 meñ. Kilälär alar. Obşçejitie xäzer yuq. Aqçası yuq. Barğan oçraqta da, ber yıldan soñ bu xälgä tüzep bulmıy. Kitälär.
Tatarstannıñ Xalıq, Rusiäneñ atqazanğan artistı İldar Xäyrullin üze Qamal teatrında ayına urtaça 4300 sum aqça ala.
İldar Xäyrullin citäkçelegendäge, ber törkem monnan 4 yıl elek Teatr uçilişçesın betergän bulğan inde. Alarnıñ barsın da Qazan tatar däwlät yäş tamaşaçılar teatrı alğan bulğan. Barsı da säxnädäme alar, teatr sänğätenä xezmättäme?
Kem belä inde keşe kollektivındağı neçkäleklärne. Bügenge köndä anda Marsel' Mäxmütov eşli häm ştatta tora dip beläm Al'bina isemle şäkertebezne. Qalğannarı, ni ğäcäp, ämma dä läkin alar teatrda tügel. Şunsı quanıçlı Röstäm Gäyzullin digän akternı Tinçurin teatrınıñ baş rejisserı Räşit Zahidullin üzenä aldı. Kübese eşlämi. Bezneñ uqıtuçı eşeneñ iñ ükeneçle mizgele menä şul.
di Täslimä Fäyzullina. Ä isäpläp qarasañ küpme däwlät aqçası tikkä israf itelgän bulıp çığa tügelme soñ? Uçilişçe mödire Ğilemxan Möbäräkşin äytüençä, studentnı ber yıl uqıtu urtaça 55 meñ sumğa töşä. Bügenge köndä Tatarstanda klaster yünäleşendä uqıtu turında küp söylänä. Ğadi genä itep äytkän waqıtta, üzlärenä belgeç kiräk bulğan şirkätlär, sänäğät oyışmaları uqu yortı belän kileşü tözep belgeçlär äzerlätä. Xädäfle uqıtu waqıtında belem birügä totılğan däwlät aqçası israf bulmıy. Stipendiä dä kübebräk bulırğa mömkin. Belgeç tä aldan tözelgän kileşügä kürä, kiläçäktäge 5-10 yılda qayda eşläyäçägen belep tora. Nail Alan


text:
Masxadovnı üterü Rusiägä ni birä?
Rusiä citäkçelege ciñü tantana itä - Aslan Masxadovnıñ ülemen alar, terror artında toruçı citäkçene yuq itü dip bäyäli häm bu Çeçnädäge suğışnı beterügä yardäm itäçäk dip belderä. Ämma bäysez küzätüçelär fikerençä, Masxadovnı üterü belän anda nizaqqa säyäsi çişeleş tabu öçen mömkinleklär dä taraya.
Audio, Aslan Masxadov
"Bez bu suğışnı beterü öçen küzgä-küz qarap 30 minut eçendä söyläşü dä citä dip uylıybız häm monı inde berniçä märtäbä täqdim dä itep qaradıq. Rusiä prezidentına çäçännärneñ ni teläwen añlatu kiräk, ul monı bötenläy belmi dip äytä alam. Bezgä isä Putin awızınnan Rusiäneñ Çeçnädä ni teläwen belü dä bik möhim, bez dä monı belmibez" digän ide "Azatlıq" radiosına elekke çäçän prezidentı märxüm Aslan Masxadov. Anıñ şuşı süzläre dönyağa bäyän itkän soñğı belderüe buldı - sişämbedä Rusiä xärbiläre anıñ Groznıy yanındağı Tolstoy Yurt awılında yuq itelüen belderde. Mäskäw Kremle Masxadovnıñ solıx täqdimnärenä inde küptännän bernindi dä cawap birep tormıy. Häm anıñ ülemen dä Rusiäneñ yuğarı citäkçelege üzeneñ zur ciñüe dip, terror artında toruçı citäkçelärneñ bersen üterü bularaq bäyäli. Läkin bäysez küzätüçelär fikerençä, Aslan Masxadovnı üterep Mäskäw Çeçnädä mömkin söyläşülär alıp bara alırlıq möhim citäkçedän mäxrüm qaldı. Bu Rusiä häm Çeçnä arasındağı mönäsäbätlärneñ kiläçägenä bernindi dä yaxşı yoğıntı yasamayaçaq, xäzer inde Rusiä citäkçeläre çäçän qarşılığındağı küpkä radikal''räk keşelär, äytik Şamil Basaev, Doku Umarov kebeklär belän eş itärgä tieş bulaçaq, ä alar bötenläy başqa fälsäfä keşeläre dip isäpli, misal öçen, "Azatlıq" radiosınıñ Tönyaq Kavkaz xezmäte mödire Aslan Dukaev:
Audio, Aslan Dukaev
"Radikallar isä Rusiä belän solıx telämi, alar suğışnı ciñügä qädär alıp baru yağında. Masxadov Çeçnäneñ saylanğan prezidentı buldı, anı çäçännärneñ qanuni citäkçese dip atarğa mömkin ide. Qalğan xärbi başlıqlarnıñ berse dä çäçän xalqınıñ qanuni wäkile bula almıy. Şulay itep wäzğiat çişeleşsez diärgä mömkin, di "Azatlıq" radiosınıñ Tönyaq Kavkaz xezmätennän Aslan Dukaev. Küzätüçelär şulay uq, bar citeşsezleklärenä qaramastan, Aslan Masxadovnıñ başqa çäçän citäkçeläre belän çağıştırğanda, ike östenlege bar ide. Berençedän, ul zamanında saylanıp Çeçnäneñ prezidentı bulğan keşe, dimäk, anıñ qanuni yaqtan da abruyı zur ide. İkençedän, soñğı yıllarda Masxadov federallarğa qarşı suğışsa da, anıñ sovet qorallı köçlärendä üskän keşe bularaq, ikençe yaq belän urtaq tel taba alu ixtimalı da zurraq ide. Xäzer inde çäçän qarşılığında söyläşerlek keşe qalmadı bulıp çığa. Mäğlüm tatar ğalime, cämäğät eşleklese İndüs Tahirov fikerençä, näq menä şuña kürä Masxadovnı üterü ul Rusiäneñ üze öçen dä yuğaltu bulıp tora:
Audio, İndüs Tahirov
Çeçnädäge wäzğiatne küzätep baruçılar, Masxadovnıñ üleme anıñ citäkçelegendäge köçlärneñ xäzer tağın da wağraq kisäklärgä bülenüenä kiterep, alarnı kontrol'' itü inde bik awır bulaçaq digän faraz belderä. Masxadovnıñ Londondağı wäkile Äxmät Zakaev "Azatlıq" radiosına bu uñaydan bolay dide:
Audio, Äxmät Zakaev
"Taktika häm suğış alımnarı üzgärerme? Min, üzgärer dip uylıym häm berük waqıtta qurqam da, çönki Kremlneñ bar nigezlänmägän ğäyepläwlärenä qaramastan, Masxadov ber yomşartuçan faktor bulıp tora ide. Ul, Rusiäneñ maxsus köçläre qullanğan alımnarnı çäçännär yağınnan da cawap bularaq qullanırğa omtılğan radikal''lärne totıp tordı. Masxadovnıñ üleme xäzer alarnı bu mäs''älädä irekle itä" di çäçän qarşılığınıñ Londondağı wäkile Äxmät Zakaev. Anıñ süzlärençä, märxüm Masxadov citäklägän Däwlätne saqlaw komitetı berniçä kön eçendä cıyılıp, anıñ urınına kem bilgelänüen xäbär itäçäk.
Kärim Kamal


text:
Qazan artistları Sember xalqın ayıruça üz itte
Bu seriäne Näfqat Niğmätullin tuplağan icat kollektivı başlap cibärde. Döres, Lenin memorialı zalında buş urınnar baytaq ide. Qayberäwlär farazlawınça, oyıştıruçınıñ köndäşläre, bälki, kilerdäy keşelärneñ kilmäwe öçen dä tırışqannardır. Mäsälän, “Tuğan tel” aktivistı Rozaliä Matrosova bu tamaşa afişalarınıñ 5 cirdä yırtılğannarın yäki alarnıñ östän başqa afişalar belän qaplanğanın kürgän. İkençe säbäp itep, Näfqat oyıştırğan törkemneñ berençe märtäbä genä kilüen atarğa buladır – moña qädär ul törkem äğzası sıyfatında ğına kilä ide.
Tamaşaçı çağıştırmaça az bulsa da, alqışlar bik köçle buldı. Xätta Näfqat ritmına qul çabıp utırular cırnıñ başınnan axırına qädär däwam itte. Qısqası, bik cılı qabul ittelär anı.
Alıp baruçı Rafis Fazılcannıñ çığışın isä qabul itü qıyın. Şayarışları say buludan ğına tügel. Ägär dä sin keşe kieme belän säxnägä çığasıñ ikän, alar cırına awız açqalap qına torma. Anı teläsä kem buldıra ala - artist bulu da kiräkmi. Ä inde alar tawışına oxşatıp, alar repertuarınnan cırlar başqarsañ – menä şul bulır ide parodiä!
İkençe konsert - İlnar Säyfiewneñ “Solyanqa”sı. İseme dä urısça, eçtälege dä “zamança” dip ataluçı taqmaqlar. Anıñ tamaşasın elek kürgän ölkän yäştägelär zalda küzgä çalınmadılar. Ä yäşlärgä oşıy inde. Çäçkä, Timercanova kebek cırçılarnıñ ostalığı da, tawışları da yarıysı ğına. Milli moñnı ifrat ta yaratuçı kürşem – Fähimä xanım Däwlätşina uftanıp utırdı: şundıy sälätne tırt-pırtqa äräm itälär bit, di.
Öçençe konsertnı İlSAF büläk itte. Ul isä milli moñnan bizmägän, şöker. Bu yegetneñ bıyıl ğına 3-yençe märtäbä kilüe inde. Häm zal tağın da tulı ide. Säbäbe İlSAFnıñ talantında ğına tügel. Ul Çüpräle rayonı yegete, ä Sember tatarlarınıñ küpçelege, diärgä dä buladır, şul uq Çüpräle xalqı. İlSAFı belän ğorurlanuçı xalıq.
Soñğı konsertnı - dekaber başındağısın “Qazan” isemle cır-biyu ansamble büläk itte. Anıñ turında ällä ni süz ozaytu da kiräkmider: yıraq çit illärdä dä dan qazanğan kollektiv bit ul. Sember xalqına da tanış – kilgälägäne ba-ar… Soñğı yıllarda işek töbendä artıq bilet sorap toruçılar – siräk küreneş. Ä bu güzäl tamaşanı kürergä tezläwçelärne Lenin Memorial' üzägeneñ 1500 keşelek zalı da sıydıra almadı.
Älbättä, tamaşaçını danlıqlı ansambl'neñ sänğäti ostalığı cälep itkänder. Ämma afişada atalğan cırçılarnıñ da hämmäse talantlı: Röstäm Zakirov, Vil Usmanov, yäp-yäş bulsa da tiñsez diärlek tawışlı Röstäm Äsäev… Häm “Zöläylä”neñ dä üz tamaşaçısı bar.
Tik qızğanıç, : Sember tamaşaçısınıñ iñ yaratqan cırçılarınnan berse Röstäm Zakirov, kilmägän bulıp çıqtı. Yäşlär yaratqan “Zöläylä” törkeme dä. Alar urınına Liliä Mullağalieva häm Niqolay Konovalov kilgännär. Soñğısı urıs cırları belän çıqtı.
Şulay da süzne räxmät belän tämamlaw da urınlı bulır. “Qazan” milli-mädäni üzäge citäkçelegenä, şundıy yalqınlı häm tirän eçtälekle iyüllär quyuçı Çulpan Zakirovağa häm kollektivnıñ direktorı yaqtaşıbız İsxaq Usmanovqa.
Ölkä üzäge xalqın Qazan artistları sıylasa, Tatar mädäni üzäge – awıl xalqın. Şuşı arada cirle üzeşçännärebez Sarıtaw, Penza ölkäläre belän çiktäş – ölkä üzägennän iñ yıraq urnaşqan Pavlov häm Nikolaev rayonnarında yäşäwçe millättäşlärebezneñ küñelen kürep qayttılar.
Şöker, diärgä kiräk, ğomumän alğanda, cır sänğätennän xalıq bizmägän. Moña konsertlarnıñ yarıysı ğına yış bulıp toruı da yärdäm itä. Faydası da yuq tügel – milli moñıbız, artistlarıbıznıñ uñğanlığına ğorurlıq xisläre dä tärbiäli alar. Tik şunısı da bar: tamaşaçı alarnı kübräk küñel açu sıyfatında qabul itä. Ä millätebez yazmışları turında ällä ni uylanıp utırırğa etärgeç birmilär alar. Bu yaqtan teatr bik tä möhim. Qızğanıç ki, teatrlar Sember yaqlarında bik tä siräk küreneş. Bötenläy yuq, disäñ dä bula. Semberneñ üz tatar teatrı yuq, ä Tatarstan teatrları ut kürşe töbäkne, nigäder, urap ütälär.
Xäyer, “nigäder” digäne urınsız da kebek. Säbäbe bar: künmägän Sember tatarı teatrğa. Az yöri. Sixri bocra kilep çığa: teatrlar tamaşaçı az bulmağanğa kilmilär, ä tamaşaçınıñ az buluı säbäbe teatrlarnıñ bik siräk kilüendä. Menä şundıy xällär.
Ayrat İbrahim, Sember


text:
Al Qaida terrorçılarnıñ 4 pasajır oçqıçın urlap bomba itep qullanuına 3yıl ütte.2001nçe yılnıñ 11nçe sintäberendä terrorçılarnıñ höcümnärendä 80ildän yaqınça 3meñ keşe häläk buld1ı .Şunnan soñ AQŞları terrorğa qarşı suğış başlattı häm ul äle dä däwam itä. Dönyada bik küp illär xäzer älegäçä bulmağan däräcädä iminlek mäsälälärenä iqtibar kürsätä.Bez 11nçe sintäber, terrorğa qarşı suğış niçek itep bezgä täsir itte, niçek itep tormışıbıznı üzgärtte digän mäsälädä 4 yazma äzerlädek. Bügen alarnıñ berençesendä 3 yıl elek dönyanı teträtkän könne yañadan sezneñ alğa kiteräbez
2001nçe yılnıñ 11nçe sintäbere Nyu Yorkta qoyaşlı,matur irtä belän başladı...Ämma bu ozaq däwam itmäde.Terrorçılar urlağan berençe pasajır oçqıçı Nyu York Säwdä üzägenä barıp bärelä.(audio)
Berniçä minuttan soñ CNN televidiniäsendä Carol Lin(audio) Älegenä kilgän räsemnärdä sez Dänya Säwdä Üzägen küräsez. Raslanmağan xabärlärgä kürä bügen irtän Säwdä üzägeneñ ber manarasına oçqıç cimerelep töşkän dip belderde.
Berençe räsem älbättä qotoçqıç qaza bulıp kürende. NY politsiäse , yanğın sünderüçelär,aşığıç yardäm maşinaları bälä-qaza urınına aşıqtılar .Barlıq televidiniä kanalları programmaların tuqtatıp turıdan turı tapşıra başladı.ABC kanalınıñ xabärçese berençe şartlaudan soñ 17minut qına ütkäç ikençe urlanğan oçqıçnıñ säwdä üzägeneñ ikençe manararasına kilep bärelüen şok xälendä añlata (audio)Monda qotqaru ğämälläre kürenmi älegä.. Äle xäterlägez.... Alla...
İnde koordinatsiälängän höcüm baruı turında añlaşıldı. Prezident G.Bush Florida Sarastolada mäktäptä yaña xökümätneñ uqu inisiativası turında söylärgä tieş ide. Prezidentqa säwdä üzägenä oçqıç bärelüe turında äytelde . Aradan bıraz waqıt ütkännän soñ Bushnıñ ştab başlığı Andrew Card balalar belän söyläşep utırğan prezident yanına kilep anıñ qolağına ikençe oçqıçnıñ Dönya Säwdä üzägenä bärelüe turında xabär itte häm Amerikağa höcüm itelä dip äytte Prezident Bush mäktäptän kitkänçe yasağan berençe belderüendä bolay dide(audio)
Min vitse prezident , NY gubernatorı häm FBİ direktorı belän söyläşep, qorbannarğa alarnıñ ğailälärenä federal xökümätneñ barlıq kiräkle yardämnı kürsätü häm bu ğämälne oyıştıruçılarnı tabu öçen tikşerü ütkärergä digän kürsätmä birdem. Bez terrornı çiñäçäkbez.
Ämma höcümnär tuqtalmağan ide äle . 40minut çaması waqıt ütkännnän soñ Waşingtonnan 63 pasajır häm ekipajı belän kütärelgän oçqıç Pentagon östenä kilep töşte. Binadağı 125 keşe häm oçqıçtağılar häläk buldı. NYta isä Dänya Säwdä Üzägendä töten häm 1,100 däräcägä citkän qotoçqıç esselektä yanğın sünderüçelär keşelärne qotqarırğa tırışa ide. Waqıyğä urınında bulğan ber şaxit bolay dip säylägän (audio)
Keşelär täräzälärdän sikerä. Min 13-14 keşeneñ täräzädän sikerüen kürdem.Qotoçqıç, küzläremä ışana almim...
10.05tä qotoçqıç esselek Säwdä Üzägeneñ könyaq manarasınıñ qorıç strukturasın erette, ul cimerelde(audio)
Manhattanda meñnnärçä keşe tuzan bolıtı, töşkän kisäklär xarabälär arasınnnan canın qotqaru öçen yägerä ide.
Berençe manara cimerelep 5minut ütkännän soñ Pensilvaniä kügendäge oçqıçta 4 terrorçı belän pasajirlar arasında ülem qalım köräşe bara ide. Terrorçılar new Jerseydän San Franciscoğa yul totqan 38 pasajırlı oçqıçnı urlap anı Waşington DCgä oçırğa mäcbür itä.Oçqıçtağı pasajırlar kese telefonnarınnan şaltıratıp tuğannarınnan NY häm Pentagonğa yasalğan oçqıç höcümnärennän xabärdar bula . Ber törkem pasajırlar terrorçılar belän köräşep oçqıçnıñ bomba itep qullanıluına yul quymıy. Oçqıç urmanğa cimerelep töşä. NYta säğät 10.28dä ikençe manara cimerelep töşä (audio)
Dönya Säwdä Üzägeneñ cimerelüe belän 2800 keşe şulsanda 343 yanğın sünderüçe häläk bula. İrtänge höcümnärdän soñ AQŞiminlek räsmiläre höcümnär tuqtaldımı, başqa urlanğan oçqıçlar barmı açıq anıq mäğlümätkä iä tügel ide. Prezident G.Bush Floridadan Louisinadağı xärbi bazağa kiterelde Ul töştän soñ anda ikençe belderüen yasadı.(audio)
Öydä häm dönyanıñ törle illärendäge xärbilärebez yuğarı häwef xälenä kiterelde. Xökümätneñ eşçänlegenä däwam itüe öçen kiräkle iminlek çaraları kürelde
Höcümnär turındağı xabär böten dönyağa cäyelgäç, çit il citäkçeläre şunduq AQŞqa yaqlau häm qayğı urtaqlaşu belderä başladı.V.Putin höcümnän soñ Bushqa şaltarqtan berençe çit il citäkçese bulğan.Ul soñraq Rusiä televidiniäsendä çığış yasap terrorğa qarşı suğışta solidarlıq zarur Rusiä terrornıñ närsä ikänen belä şunlıqtan ul Amerika xalqınıñ xislären añlıy dip söyläde.
(audio)
Berlindä kansler G. Schroeder başqa Yevropa citäkçeläreneñ xislären çağıldırıp(audio)
Bu sivilizatsiäle dönyağa qarşı iğlan itelgän suğış dip äytte.
NY mere Rudolf Giuliani 11nçe sintäberdä töştän soñ säğät 3tä press konferensiä ütkärep barğan qotqaru tırışılıqları turında mäğlümät birde.Töştän soñ G.Bushqa Waşingtonda sezneñ iminlekne garantiäli almıybız dip anı Nebraskadağı hava köçläre bazasınıñ strategik komandalığına alıp kittelär. Annan Ul kiçen genä Aqyortqa qaytıp Oval Ofistan çığış yasap, höcüm öçen cawaplılarnı tabaçaqbız dip belderde.
färidä xämit


text:
Zöläyxa häm älifba yazmışları
Bügen Azatlıq radiosında yañğırağan Tatarstan xäbärlärendäge ike tema ber-berse belän bäyle. 1999 yılnıñ 15 avgustında qabul itelgän tatar telen latin älifbasına qaytaru turındağı qanunnı köçennän çığaru qararın Respublikanıñ Yuğarı mäxkämäsendä qabul itü häm düşämbe kiçendä Zöläyxa kinofil'mınıñ prem'yerası.
Ber qarağanda, Tatarstan Yuğarı mäxkämäse äğzäse Radik Ğabdullin belän Ğayaz isxaqi p'yesası buyınça quyılğan Zöläyxa kinofil'mın töşergän rejisser Ramil Töxwätullinnıñ arasında turıdan-turı bäyläneş tä, ruxi yäki xoquqi, säyäsi qarşılıq ta bulırğa tieş tügel kebek. Bälki alar ber-berse belän tanış ta tügelder. Ä bälki – yaqın duslardır. Federal' mäxkämä sistemasına kergän Tatarstan Yuğarı sudı äğzası, kesäsendä Vladimir Putin imzası quyılğan tanıqlıq yörtüçe Radik Ğabdullin üz wazifasın namus belän ütägän.
Yuğarı mäxkämä ägzası Radik Ğabdullin respublika prokurorı Kafil Ämirovnıñ Rusiä Konstitutsion mäxkämäseneñ 16 noyäberdä çığarğan qararın ütäw nigezendä, mäxkämägä kertkän protestın qänäğätländergän. Ul latinğa qaytu qararın yuqqa çığaru turındağı federal' xakimiätlärneñ qatğıy kürsätmäsen ütägän waqıtta xoquq digän izge töşençä säyäsät digän ärsez närsä aldında çigenep, poçmaqqa qaçıp tora.
5 yıl buyı menä şuşı xäref islaxına qarağan mäs'älälär ilne der selketep tordı. Küpme çäneçkele süzlär, küpme räncü häm respublika citäkçelärenä küpme basım yasaldı. Kemder tatarlar üzläre telägänçä älifba saylap, könbatış illärendä qullanıluçı latinğa qaytsalar, Rusiä cimerelä, dip çañ qaqtı. Ğömer buyı şuşı ilgä tir häm qan tamızğan tatarlarnıñ üz xärefläre belän yazuı Rusiäne cimergängä ixlas ışanuçılar bik azdır. Ğomumän, tatar keşese üze torğan ilgä loyal' häm watanpärwär buldı. Bigräk tä inde, meñ yıllar buyı yäşägän cire tözelgän xäzerge Rusiägä. Ämma, barıber aña ışanmadılar.
Tatarça belmägän kileş, tatar yazması turında süz quyırtuçı törle millät wäkillärenä, ana telennän waz kiçkän bıvşiy tatarlarğa – ışandılar. Ni öçen häm kemgä kiräk buldı ikän? Beraz ğına möstäqilräk bulırğa omtılğan häm bäysezlek öçen därräw kütärelep çıqqan ukrainnar änä kiril xärefe belän yazalar. Ämma, barıber küñelläre belän Mäskäwdän yıraqlaşırğa teläwlären isbatladılar. Urtaq slavyan tele dä, xäref tä bäyläp tota almadı alarnı. Dimäk, eş xäreflärdä tügel, ä dönyağa qaraşta, fikerendä häm xalıq ixtiarında.
Qısqası, nindi xäref belän yazu yäki yazmaw, latin älifbasınnan qullanunı tıyu yäki röxsät itü bernindi problemanı da xäl itmi. Şulay bulğaç, kemgä kiräk bu xäref belän köräşülär? Millätlärne däwlättän bizderü kemgä faydalı? Añlaşılmıy bu…
İnde Zöläyxa fil'mı turında. Härkemneñ teläsä nindi dinne totarğa xaqı bar. Keräşen tatarları bügen xristian dinen totıp, bügen tuğan telebezne, tatar cırların, milli üzençäleklären saqlıylar ikän, – bu tabiği. Tatarstanda mäçetlär häm çirkäwlär ber-bersenä säläm birep toralar ikän – bu zamança häm ğorurlanırlıq küreneş. Härkemneñ üz allası. Konstitutsiä buyınça xätta allasızlarnı da qıyırsıtırğa yaramıy. Ägär dä kemdä bulsa başqa ber keşene üz dinenä - – xristianlıqqamı, möselmanlıqqamı - köçläp tartıp kertä ikän, – bu barıber faciğä. Bernindi köçläw dä yaxşığa kitermi.
Ğayaz İsxaqi 19 ğasırda real' bulğan xällärne yazğan. Bu äsär häm anda taswirlanğan waqiğalar onıtılıp torsa da, alar xalıq xäterendä saqlanğan. Ramil Töxwätullin töşergän fil'm bügenge Tatarstandağı millätlär häm dinnär arasındağı sabırlıqnı, añlaşunı qäderlärgä öyrätä. Äye, bulğan köçläwlär zamanı. Ämma xäzer, 21 ğasır, xalıqlar häm dinnär añlaşuı zamanı. Qayçandır 19 ğasırda keräşen tatarları öçen İl'minskiy tarafınnan äzerlängän kiril älifbası 1939 yılda SSSRdağı barlıq törki xalıqlarğa da köçläp tağılğan ikän, bu xäl äle dä tatar küñelendä yara bulıp yäşi. Här millät üze bulıp qalırğa, üzeneñ ruxın, mädäniäten häm xoquqın saqlarğa teli. Üzeñ telägän älifbadan, üz imanıñnan bizderü cämğiätne dä, däwlätne dä nığıtmıy, älbättä. Mondıy xällär iminlekne, ilne cimerä. Xäzergä bu xaqiqät küplärgä barıp citmi.
Rimzil Wäli


text:
Çeçnädä cäyelä barğan säyer çir xakimiätlärne aptıraşta qaldıra
Çeçnäneñ könçığışında 70tän artıq mäktäp balası alarnıñ hämmäse diärlek yäş üsmer qızlar närsä ikänlege belenmägän çir belän awırıy. Ütkän atnadan birle şul yaqlarda yäşäwçelärdä künel bolğanuı, qosu häm tın qısıluı kebek xällär küzätelä. Cirle xakimiätlär xästälekkä nerva gazı säbäp disä toksikologistlar moñı isbatlağan dälil taba almağan. Amerika toksikologie belgeçe närsä söyli.?
Ulım mäktäptän qaytıp, äni barlıq balalarnıñ başı häm eçe awırta anda tora almıy qayttım digän. Ul da öşi qaltrıy , ayaq , qulları salqın ide Min aña cılı kiyemnär kiderdem , ul üzen yaxşıraq xis itä başladı, ütte dip uylağanda ğına yañadan başlandı. Alar yaxşı xis itä başlağaç qayber balalarnı öygä alıp qaytqan idek, ämma öydä xälläre naçarlanğaç , monda kiterdek. Xästälärneñ küpçelege qızlar Berdänber malay minem ulım . Läkin xäzer öydäge malaylar da başawırta dip şiqäyät itä başladı.
Xästälärneñ zur öleşe Çeçnäneñ könçığışındağı Starogladovskaya awılınnan .Läkin çir şul urınğa ğına mäxsus tügel, tirä yaqtağı awıllarda da şuluq simptomnar kürelä.Tabip häm toksikologlar alarnıñ qayberläre Mäskäwdän aş-su belän ağulanunı kire qağa , mäktäp tiräsendä ülçängän nurlanış ta normal . Terrorçılarnıñ eşe digän imiş mimişlär dä yuq tügel. Mäktäplär urnaşqan Şelkovskaya administrativ töbäge başlığı Xösäin Nutayev ağulanuğa nerva gazı säbäp bula dide. Çeçnä sälämätlek saqlau ministırınıñ urınbasarı häm Groznıy pediatrik xästäxänäse baştabibı Sultan Alimxadciyev radiobızğa bolay dip äytte:
Bez monıñ nindi agulanu ikänlegen qatğıy äytä almıybız. Amerikan toksikologiä institutınıñ bu tör wazğiätne surätlägän mäqaläsen taptıq. Anda şuña oşaş insidentlarnıñ buluı äytelä. Bezneñ respublikada suğış buldı, balalar ruxi yara alğan alar häm fizik häm psixologik yaqtan bik zäğif.Xalıq bigräk tä xatın qızlar Qarağız xästä balalarnıñ arasında ber egnä malay . Qızlarnıñ barısı 12 belän 15 yäş arasında bigräk tä täsirgä birelä torğan çaq. Bolar amerikannarnıñ mäqaläsendä telgä alınğan.
Ämma New York Universitetı meditsina mäktäbe profesorı Marc Siegel xästälek psixologik trauma näticäse digän diagnoznı kire qağa , simptomlar , tirä yün ağulanuına işarä itä di.Siegel,
Bu simptomnar tere kömeş ağulanuınıñ klassik küreneşe. Çir minamata dip atala . Anıñ bilgeläre küñel bolğanu,tetränü , xuştan yazu. Bolar tere kämeş belän nıq ağulanu xällärenä mäxsus . Xästälek tirä yün ağulanğan yaqlarda misal öçen soda zavodı yäsiä nindider başqa ximik zavodlar urnaşqan urınnarda kürelä.Min xästälek Çeçnädä terrorçılar eşe tügel dip uylar idem
Küp kenä kitaplarnıñ aftorı bulğan Siegel Minamata yış qına tabiğıy mohitneñ xäle belän bäylängän çir..Şunlıqtan Çeçenädä berbersenä kürşe awıllardağı mäktäplärdä balarnıñ çirläwen añlap bula di. Ul mäktäplärne tikşergän toksilogie belgeçlären qız balalarnıñ urtaq şögel aktivlıqlarına ayruça ähämiät birergä çaqıra.Xälläre yaxşırğan balalar xäsxänädän çığarılğan. Ämma Siegel tere kömeş ağulanuınıñ bik ozaqqa suzılğan täsirläre bar dip kisätä . Belgeç ağunı sistemadan çığaru bik qıyın , tere kömeş ozın möddättä nerve sistemı, migä nıq zian kiterä, nerva gazınıñ täsire, zianı küpkä azıraq dip söyli. Xästäxänädäge balalarnıñ qannarı Mäskäw häm Maxaçqalada toksikologie üzäklärenä cibärelde häm düşämbe könne genä berençe näticälär bilgele bulaçaq . Prezident Putin Çeçen xakimiätlärenä çir belän köräşü öçen finans yardäme täğdim itte . Şelkowskayada barlıq mäktäplär 25 dikäbergä qädär yabıq. färidä xämit


text:
Tömän ölkäsendä uquçılarnıñ “Tañ yoldızı” bäygese ütä
Rusiäneñ ORT tele kanalında “Tañ yoldızı” (“Utrennyaya zvezda”) tapşıruınıñ efirğa çıqmıy başlawına xäyran ğına waqıt ütte. Ä menä şul uq isemdä talantlı uquçılarnı barlıy torğan bäyge-festival' Tömän ölkäseneñ könyağında menä 16 yıl inde üzeneñ traditsiälärenä tuğrılıqta yäşäwen däwam itä. Tömän rayonınıñ tatar awıllarınnan cıyılğan iñ yaxşı cırçılarnı, biüçelärne, näfis süz ostaların sälämlärgä dip säxnägä kütärelgän Näsimä Zıykova da bu xaqta äytep uzdı. Ul Tömän rayonı tatarlarınıñ milli mädäni möxtäriäte räise.
“Tañ yoldızı” bäygese Yambay awılında ütte. Bu çarada 250 gä yaqın mäktäp uquçısı qatnaştı. Mädäniät yortınıñ aldınğı bülmäsenä uquçılar üzläreneñ qul eşlären kürgäzmägä quyğan idelär. Qışnıñ ğädättän tış salqın buluı alar icatına da tä’sir yasağan ikän. Yambaylar kiez iteklärne çäçäkläp çigergä öyränsä, Şıqçalar qurçaqların bäylängän kiemnärgä kiendergän idelär. Ä uzğan yılğı bäygedä ciñü ayulağan 11 yäşlek İlşat Gabdullin tamaşaçılarnı cırlawı belän genä tügel, cırlap qurayda uynawı belän dä soqlandırdı.
Cırçılar arasında iñ köçle alqışlar Şıqça awılınnan kilgän İlşatqa buldı. Jyuri isä iñ yuğarı bäyä bişle sanınnan da yuğarıraq 6 ball belän ike törkem çığışın bäyäläde. Talımxan awılınıñ 24 uquçı başqarğan “Udmurt xalıq biüen” häm Kaskara awılınıñ xalıq uyın qoralları ansamblen.
Tömän rayonında iñ ostalar bilgele buldı. Bu könnärdä Tömän ölkäseneñ tatar xalqı küp yäşi torğan başqa rayonnarında da şundıy uq bäygelär däwam itä. Tizdän ciñüçelär Tömän şähärenä ölkä bäygesenä cıyılaçaq.
Nail Alan, Tömän


text:
Märkäzebez Qazanda Qol Şärif mäçeten açu tantanaları cirle tatar mäğlümlät çaralarında kiñ yaqtırtıla
Küptän tügel Kriuşi qasabasında urnaşqan Sudnolar tözätü şirkäteneñ mazut belän tulı zur sawıtlarınıñ ventil'lären urlaw arqasında, baytaq mazut ağıp çıqqan ide. Anıñ İdelgä eläkmäwe öçen zur tırışlıq kürsätelde. Bu turıdağı şaw-şular tınıp ta ölgermäde, Zöya yılğasına ike täwlek buyı niftä yılğaçığı ağıp yatqanı mäğlüm buldı. Torbanı tişep, qaraqlar niftä urlağannar häm tişegen şul köe qaldırıp qaçqannar. Näticädä baytaq cir mayı yılğağa aqqan. Moña köçle yañğır da säbäp bulğan.
Tüläwle “Yoldızım” isemle televizion programmanıñ 15 minutlıq soñğı tapşıruı tulayım Qol Şärif mäçeten açu tantanasına bağışlanğan ide. Alıp baruçı Gölnara Kälimullina äytüençä, kiläse ike atna tapşırularında da şuşı tema iğtibar üzägendä bulaçaq.
“Ömet” gäziteneñ dä soñğı sanı şul tantanağa zur iğtibar birgän. Berençe säxifäsendä Mäçet suräte häm reportaj urnaşqan. “Ömet” şulay uq “Millät yazmışı häm İslam: bügenge wäzğıät häm alda torğan problemalar” digän konferensiä turında da mäğlümlät birgän. Ä BTK Başqarma komitetı räise Rinat Zakirovnıñ notığı tulayım basılğan. Doklad menä nindi isem astında birelgän: “İslam dine millät yazmışın qayğırtamı?”
Ul'yan ölkäsendä bıyılğı soñğı sabantuylarına qağılışlı berniçä süz. Qağılışlı ğına, çönki bu bäyrämebez turında bıyıl artığraq ta söylängänder inde.
Çınlı rayonı Yaña Timerçän awılı bäyrämeneñ üzençälege - anda gubernator Sergey Morozovnıñ qatnaşuı. Ul buş qul belän genä kilmägän: awıl balalarına mäktäp avtobusı büläk itte. Şulay uq yazğı çäçü çorında 700дәH artıq gektar cir sörgän Radik Şamşalievkä çit ilgä yalğa baru öçen putevqa wäğdä itte. Baqsañ, Radikqa rayon buyınça ğına tügel, ölkä külämendä dä tiñnär bulmağan ikän. Ä cirle xucalıq räise İldus Xämzin yegetkä batırlıq simvolı täkä dä büläk itte.
Tatar Saymanı awılı sabantuyında citdi kürkäm xäbär küñellärne kütärde. Rayon avtonomiäse citäkçese Töxfät Biktimerov belderüençä, yaqın arada Nikolaev rayon televideniese tatar häm erzä (mordva) tellärendä atna sayın tapşırular birä başlayaçaq.
Çardaqlı rayonı üzägendä uzğan bäyräm rayon başlığı Viktor İgnat'yevnıñ aktiv qatnaşlığı belän istä qalır. Ul milli köräştä töp ciñüçelärgä üze kitergän büläklärne üz qulı belän ük tapşırdı.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Ğiraqtağı şartlawlarnı Yewropa däwlätläre häm Ğiraqnıñ kürşeläre ğäyepläp çıqtı
AUDİO: Minemçä, bu xällärneñ şiğilar bäyräme könendäge dini yolalar waqıtında, häm şulay uq, waqıtlı konstitutsiä turında kileşügä bäyle yaxşı xäbärlärneñ ikençe könendä ük buluı oçraqlılıq tügel.
İordaniädä xökümät wäkile bu höcümnär dini bülgälänülärgä säbäp bula ala dip kisätte. İran tışqı eşlär ministrlığı wäkile Xämit Riza Assefi bu höcümnärne ğäyepläw belän bergä AQŞ citäkçelegendäge koalitsiä köçläreneñ Ğiraqta iminlek buldıra almawın tänqitläde.


text:
Britaniä premyer ministrı Tony Blair xakimiättän kitärgä cıyınmawın belderde häm üzeneñ Leyboristlar partiäsendäge qayber äğzalarnıñ Blairdan kitü waqıtın bilgelärgä çaqıruın kire qaqtı.
Londonda ay sayın ütüçe matbuğat oçraşuında Blair "Xäzer xakimiättän kitü waqıtın bilgeläw barı tik xökümät eşen genä tuqtataçaq, bez alıp bara torğan, Britaniä öçen zarur üzgäreşlärgä qurqınıç tudıraçaq häm şulay itep ilgä zıyan kiteräçäk. Bu spekulyatsiälärne tuqtatmayaçaq, barı tik yaña däräcägä genä kütäräçäk" dide.
Bu uzğan atnada cirle saylawlarda Leyboristlarnı yaqlaw kimüe açıqlanğannan soñ xökümättä zur üzgäreşlär başlağan Blairnıñ cämäğätçelekkä berençe şundıy belderüe buldı.
Bügen Blair waqıtı citkäç üze xäzerge finans ministrı Gordon Brown almaştırır dip isäpläwen rasladı.


text:
Wnïversïada kezinde qosımşa kanïkwl bolatındıqtan, sabaqtar kestesi özgeredi, — dep xabarlaydı Tengrinews.kz.
«Bilim berw uyımdarı bağdarlamanı tolıq ïgerw üşin özgerister engizedi. Qosımşa sabaqtar boladı. Mektep dïrektorları sabaqtar kestesine qosımşa sabaqtar engizw boyınşa tapsırma beredi», — dedi Almatı qalalıq bilim basqarmasınıñ basşısınıñ orınbasarı Läzzat Jılqaydarova baspasöz mäslïxatında.
Sonımen qatar, ol mektep oqwşıları Wnïversïadağa barw-barmawdı öz erkimen şeşetinin ayttı.
Al osığan deyin QR Bilim jäne ğılım mïnïstrliginiñ baspasöz qızmeti almatılıq oqwşılarğa 30 qañtardan 8 aqpanğa deyin demalıs jarïyalanatının xabarlağan bolatınbız.


text:
Mäcüsilek
Mäcüsilek, ber allağa ışanunı qabul itmägän traditsion dini ışanular ataması (küp allalarğa ışanu h.b.).
İslamğa qädär Bolğarlarda utqa, qoyaşqa, suğa, kükkä, izgelärgä häm başqalar tabınu yäşäp kilgän. Mäcüsilek başqa mädäni traditsiälär belän bergä tatar xalqınıñ ruxi dönyası üseşenä yoğıntı yasıy. Bolğarlar İslam dine qabul itkäç, Mäcüsilek aqrınlap rolen yuğalta barsa da, yaña formalar ala häm bügen dä Möselman mädäniäte öleşe bularaq yäşi. İdel-Ural töbäge fin-uğır xalıqlarınıñ Xristianlıqnı çağıştırmaça soñ qabul itüe säbäple (16. yöz urtaları – 20. yöz başı), mäcüsilek alarnıñ ruxi dönyalarında, mädäniätlärendä tatarnıqına qarağanda kübräk urın alıp tora. 1990-yıllar başınnan borınğı dinnären-ışanuların yañartu Mari, Udmurt, Çuaş, küpmeder däräcädä Mordvalarda küzätelä.


text:
AQŞ Däwlät departamentınıñ keşe xoquqları torışı turındağı yıllıq xisabı: Rusiädä xällär elekkeçä şäp tügel
Amerika Quşma Ştatlarınıñ däwlät departamentı bar dönya buylap keşe xoquqları torışın bäyälägän çirattağı yıllıq xisabın bäyän itte, xörmätle tıñlawçılar. Däwlät sekretare Colin Powell süzlärenä qarağanda, älege xisap cämäğätçelekne keşe xoquqlarınıñ ütäleşe belän tanıştıru öçen genä äzerlänmi, ul Quşma Ştatlarnıñ tışqı säyäsäten bilgelägän ber mayaq ta bulıp tora.
Audio, Colin Powell
"Prezident Bush keşe xoquqların yaqlaw häm kütärüne Amerikanıñ maxsus ber yöklämäse itep kürä häm ul keşe xoquqları mäs''äläsen üz tışqı säyäsäteneñ ayırılğısız wä äwzem ber öleşe itte. Şuña kürä dä däwlät departamentı äzerlägän yıllıq xisap ul mäğlümati çara ğına tügel, tormışçan säyäsät qoralı da" di däwlät sekretare Colin Powell. Rusiägä kilgändä, xisapta, mäxkämälärneñ bäysezlege häm cäzalaw sistemasındağı reformalar ölkäsendä anda küpmeder uñay täräqqiat küzätelsä dä, keşe xoquqları belän wäzğiat soñğı yılda Rusiädä berniçä yünäleştä naçaraydı dielä. Berençe bulıp haman da däwam itkän çäçän suğışı telgä alına, anda federal'' köçlär dä, çäçän qısyançıları da keşe xoquqların tupas bozalar, keşelärne säyäsi maqsatlardan çığıp urlawlar, üterülär däwam itä dielä. Anda şulay uq, bıltır köz Çeçnädä uzğan prezident saylawlarınıñ häm dikäbrdäge Däwlät Duması saylawlarınıñ xalıqara standartlarğa turı kilmägän şartlarda uzuı bilgeläp ütelä. Üzäk Aziä illärenä kilgändä, xisap Törkmänstannan tış andağı bar däwlätlärdä dä soñğı yıl eçendä dini irekleklärgä qarata qırıslıqnıñ beraz yomşaruı xaqında belderä, läkin keşe xoquqları belän wäzğiat töbäktä ğomumän alğanda elekkeçä naçar bulıp qala birä. Bu uñaydan Üzbäkstanda cinayät qıluda şiklänelep totılğan keşelärgä qarata köç qullanu, totqınnarnı cäfalaw häm qıynaw kebek küreneşlär telgä alına. Keşe xoquqların näq şulay bozu oçraqları Törkiädä dä küzätelä di Quşma Ştatlarnıñ däwlät departamentı xisabı. İlneñ Yevropa berlegenä quşılu teläge nigezendä törek xökümäte üz watandaşları xoquqların xörmät itü ölkäsendä küp närsä eşläsä dä, qıynawlar, cäfalawlar, iminlek köçläreneñ qırıslığı kebek tiskäre küreneşlär Törkiä öçen äle dä aktual'' bulıp qala. Keşe xoquqların iñ tupas bozğan il bularaq Quşma Ştatlarnıñ däwlät departamentı äzerlägän xisapta Tönyaq Koreä atala.
Kärim Kamal, Praga


text:
Urta hönäri belem birüçe uqu yortlarınıñ tatar tele däreslekläre äzerlänä.
Pänceşämbe könne bu uñaydan Qazan meditsina köllätendä älege mä’sälägä qarağan utırış bulıp uzdı. Anda Respublikanıñ meditsina häm awıl-xucalığı texnikumnarı häm uçilişçeları öçen tatar telendä däreslek çığaru xaqında söyläştelär. Tatarstannıñ Bua rayonınnan kilgän meditsina uçilişçesı uqıtuçısı älege däreslek eşläwneñ bik awır buluın bilgeläp uzdı. Mäsälän, Bua meditsina uçilişçesına Ul'yannan da, Çuaşstannan dä küp kenä uquçılar kilep uqı ikän. Alarnıñ qaysı ber süz dä tatarça belmi, qaysı añlıy ämma söyläşmi, ä qayberläre söyläşä ämma yaza belmi Qısqası uquçılarnıñ tatar telen belü däräcäse törle bulu säbäple här keşe belän individual' yaqın kilep eşlärgä kiräk buluın, häm däreslekne dä şunı istä totıp çığaru zarurlığına basım yasadı Bua meditsina uçilişçesı xezmätkäre. Xäzerge waqıtta däreslekne äzerläw eşe başlanğan inde. Anı Qazan häm Bua meditsina uçilişçesınıñ xezmätkärläre eşli. Meditsina uqu yortın betergän belgeç berençe çiratta tatar awılında eşkä urnaşsa, andağı awırunı añlarğa tieş. Däreslekneñ töp maqsatı da şul.Tağın şunısın äytep ütärgä kiräk, däreslekne äzerlägäç tä anı näşer itär aldınnan Respublikanıñ berniçä meditsina uqu yortlarına cibärep ğämäldä qullandırıp qararğa kiräk digän fiker äytelde. Çönki küp kenä däresleklär yazılışı yağınnan sıyfatlı, ämma ğämäldä qullana başlağaç uquçılar öçen öyränergä awır bulıp çığa. Tağın cıyılışta däreslektä biremnärne nindi teldä yazu buyınça şaqtıy ğına bäxäs buldı. İngliz däresleklärendä mäsälän barlıq biremnär dä ingliz telendä genä birelgän şuña tatarça ğına birergä kiräk diüçelärgä qarşı kilep Bua meditsina uçilişçesı xezmätkäre bezdä urıs balaları tatar biremnären añlamıy biremnär urısça da bulırğa tieş dide. Ä menä awıl xucalığı yünäleşe buyınça däreslek äzerläwçe, mexanika-texnologiä texnikumı uqıtuçısı Älfiä Zıyätdinova uquçılarnıñ barısı da mäktäptä küpmeder däräcädä tatarça uqığan, biremnärne genä añlıy alaçaqlar dide. Xäzer anıñ üzen tıñlap qarıyq. Bez eşlägän eksperemental' däreslek filologik fännärne zamança berlektä uqıtu taläplärenä cawap birä. Ul maxsus uqu yortlarında belem aluçı tatar telen 9-11 klassta üzläştergän häm tatar telen aralaşa aluçı uquçılarğa adreslana. Däreslek söyläm telen üsterüdä yaña praktik basqıçı bula ala häm ul tatar telendä genä. Bu däreslek rus häm tatar tele balalarına da yaraqlı. Sez mexanika-texnologiä texnikumı uqıtuçısı Älfiä Zıyätdinovanı tıñladığız.
Landış Xarrasova, Qazan


text:
Başqortstan yuğarı uqu yortlarında rişwätçelek çäçäk ata
Bu atnanıñ soñğı könendä, 16 yül könne Başqortstan yuğarı uqu yortlarında abiturientlarnı qabul itü imtixannarı başlanıp kitä. Soñğı könnärdä yuğarı uqu yortlarınıñ härberse tiräsendä meñlägän keşene kürergä bula. Uqırğa kerergä teläüçe yäş-cilkençäkne ata-anaları, ölkän tuğannarı, xätta äbi-babayları da ozatıp yöri. Bilgele inde, hämmä keşe üz balası häm onığı öçen borçıla. Borçılırğa urını da bar şul. Xäzer vuzlarğa uqırğa kerü mömkinlege bik bay keşelärneñ balalarına ğına tätergä mömkin. Çönki bıyıl Başqortstanda byudjet isäbenä uqu urınnarı tağın baytaqqa qısqartıldı.
Xäyer, byudjet urınnarına kerergä teläüçelär dä tulı ışanıç belän bara almıy vuzlarğa. Ämma tulı ışanıç öçen ber yulı bar - ul da bulsa vuzlardağı möğallimnärgä, dekannarğa, kafedra mödirlärenä aqça törtü. Äye, soñğı yıllarda Başqortstandağı uqu yortlarında da rişwätçelek çäçäk ata başladı. Byudjet isäbenä uqıtılu urınnarına kerü öçen, iñ abruylı belgeçleklärgä 200-250 meñ sumğa qädär aqça törtergä kiräk. Bu inde ör-yaña “Jiguli” maşinasına tiñ küläm.
Başqortstan Mäğärif ministrlıysında bu xällärne yaxşı belälär, ämma berni dä eşli almıylar, çönki, kem äytmeşli, aqça törtüçelär bar ikän, anı aluçılar da hiçqayçan betmäyäçäk.


text:
Eşini veya sevgilisini terk etmiş birinin itaatlı bir şekilde dönmesi için bu duayı yazıp yazdığını havaya asarsan,en kısa zamanda döner.
Yazılacak olan dua budur:
Bismillâhirrahmânirrahîm. yedullâhi fevka yedeyye ve lillâhil emru min kablü ve min ba’dü allâhümme innes semâe semâüke vel ardu arduke ves sehlü sehlüke vel berru berruke vel bahru bahruke vel ıbâdü ıbâdüke lâ ilâhe illâ ente sübhâneke eselüke allâhümme bi nûri celâlike ve azîmi sultânike en tecalel büldâne vel müdüne vel kurâ dayyikati alâ hattâ yercia ilâ zevcetihi fülânete binti fülânete hattâ yercia ilâ zevcetihi fülânete binti fülânete allâhümmecal aleyhid dünyâ edıkı min halkıhil hâtemi alel esbeı ve nüfiha fis sûri fecema’nâhüm ceman allâhümme hayyır fülân ibni fülânete hattâ yercia ilâ zevcetihi fülânete binti fülânete kemâ hayyıral cemelü fî aklihi vet tayru fî vikrihi vel veledi alâ mehabeti ümmihi hattâ yercia ilâ beytihâ ve mekânihellezî harace ve nüfiha fis sûri fe izâhüm minel ecdâsi ilâ rabbihim yensilûn. Kâlû yâ veylenâ men beesenâ min mer kadinâ hâzâ mâ ve ader rahmânü ve sadakal mürselûn. İn kânet illâ sayhaten vâhideten feizâhüm cemîun ledeynâ muhdarûn.velâ tahvîhi ardun velâ tahvîhi dârun velâ mekânün hattâ yercia ilâ zevcetihi fülânete binti fülânete ve ilâ mekânihâ allâhümme kemâ radedte yûsüfe alâ ya’kûbe ve kemâ radedte mûsâ ilâ ümmihi allâhümme yâ câmiaş şetâti yâ câmian nâsi li yevmin lâ raybe fîhi rüd fülân ibni fülânete alâ fülânete binti fülânete ve ilâ mekânihellezî haraca minhü vecma’ şemlehâ bi şemlihi inneke alâ külli şeyin kadîr.
Kaynak: Usulül bast fi sirril evfak vel havas.
not:Bu ameliyenin günü ve saati yoktur. İstediğiniz zamanda yapabilirsiniz. Sadece güneş doğarken ve batarken yapılmamalıdır


text:
Bügen Rusiä häm Gruziä tışqı eşlär ministrları, Sergei Lavrov häm Salome Zurabişvili oçraşuınnan soñ, Rusiäneñ Gruziädän üz xärbi bazaların bıyıl çığara başlıyaçağı bilgele buldı. Tbilisi, xärbilärneñ çığıp kitüen inde berniçä yıl taläp itä. Lavrov süzlärenä qarağanda, bu yulı söyläşülärdä alğa kiteş bar. Xärbi bazalarnı çığaru berniçä adımda ütäçäk, häm bu ğämäl bıyıl başlana ala.
1991nçe yılda Sovetlar Berlegeneñ tarqaluınnan soñ Rusiä Gruziädäge 4 xärbi bazanı üz kontrolenä alğan ide. 1999nçı yılda alarnıñ ikesennän Rusiä üz ğaskärlären çığardı.


text:
Amerikan räsmie: Äfğanstanda ütkän saylawlardan soñ Taliban töşenkelek kiçerä
Audio (Scott Nelson): "Äfğanstan häm Paqstannan alınğan küzläw mäglümätlärenä kürä, Ğömär Mulla häm anıñ komandirları arasında, alğa taba niçek xäräkät utü mäsäläsendä, citdi qarşılıqlar bar. Saylawlarnı özä almağannan soñ, Taliban töşenkelek kiçerä."
2001 yılda Amerikan xärbiläre Talibannı bärep töşergännän soñ, ber küzen yuğaltqan Taliban başlığı Ğömär mulla qaçıp kitä alğan ide.
Yäkşämbedä birelgän tawışlarnıñ yartısı sanalğannan soñ, alda zur östenlek, 60-tan artıq protsent belän, xäzerge citäkçe Xomid Karzai bara. İkençe urında barğan Yunıs Qanuninıñ 16 protsent çaması. 3-4nçe urınnarda 7-8 protsent belän Räşid Dustum belän Möxämät Mohaqiq. Berdän-ber xatıq-qız namzät Mäsxüdä Calal bişençe urında. Tögäl näticälär şuşı ay axırında kötelä.


text: Aq Yort wäkile Ari Fleischer äytüençä, Portugaliäneñ Azores utrawlarında ütäçäk sammitta Ğiraq krizisın diplomatiä aşa çişü yulları häm BMO resolütsiäse turında süz baraçaq. İspaniä, Britaniä häm Quşma Ştatlar BMO İminlek Şurasında Ğiraqqa suğıştan qotılıp qalu öçen qatğıy taläplär quyuçı rezolütsiä qabul itüne yaqlıy. Ämma İminlek Şurasınıñ qayber daimi äğzaları andıy resolütsiä proyektına veto salırğa mömkin. Fleischer äytüençä, Quşma Ştatlar bu resolütsiäneñ kiläse atnada tawışqa quyıluın teli. Fransiä Prezidentı Jacques Chirac Ğiraq krizisın çişü öçen Britaniä belän bergäläp eşlärgä teläwen beldersä dä, Fransiä avtomatik räweştä suğış başlanuğa yul quyuçı BMO resolütsiäsen kire qağaçaq dide. Fransiäneñ Prezident idaräse äytüençä, Chirac bügen telefon aşa Britaniä premyer-ministrı Blair belän söyläşkändä tağın ber märtäbä, Ğiraqnı qoralsızlandıru BMOnıñ moñarçı qabul itelgän resolütsiäse nigezendä barırğa tieş dip äytkän. Russiä dä täqdim itelgän yaña rezolütsiägä qarşı çıqtı. Russiä tışqı eşlär ministrı urınbasarı Yuri Fedorov Britaniäneñ 6 taläp quyu täqdime suğıştan qorılıp qalu öçen konstruktiv täqdim tügel dide. Ğiraqtağı BMO qoral tikşerüçeläre tıyılğan äs-Samud raketaların beterü däwam itä dip belderde.


text:
“Tatar cırı-2004” festivale däwam itä
12 ğinwar'da “Piramida” mädäni -küñel açu üzägendä “Tatar cırı-2004” festivaleneñ berençe konsertı uzdı. Festival'neñ bu köne “Yäş yöräklär” cır bäygese ciñüçeläreneñ häm tanılğan estrada yoldızları qatnaşında oyıştırıldı.
Qazanda uza torğan “Tatar cırı” festivaleneñ - bıyıl 5 yıllıq yubileyı. 5 kön baraçaq festival'neñ berençe köne niçek ütüe turında bik küplärneñ işetäse kilä. Çönki bu festival'dä “yäş yöräklär” proyektında ciñüçelär bilgele bulaçaq ide . Häm şuşı ciñüçe yäş cırçılar nindi cırlarnı kemnär belän başqarır ikän digän fiker bik küplärne qızıqsındırdı. Häm bu konsert inde ütte.Bu festival' başqa yıllardan ayırılıp tora. İñ populyar tatar xitların başqaruçılarğa häm avtorlarına tapşırıla torğan “Altın bars” büläk sınına da üzgäreş kertelgän. Ul çista optik pıyaladan , kömeştän, altınnan häm brillianttan tora ikän. Festival'neñ “Altın bars” xalıqara bülägenä inde 4 tapqır iä bulğan häm tağın bıyıl da anı qulınnan ıçqındırırğa telämäwçe Xäniyä Färxi bu konsertnı açıp cibärde.Festival'neñ “Yäş yöräklär” proektında ciñep çığuçılarnıñ häm ataqlı estrada yoldızları belän bergä çığış yasawı da üzençälekle. Tamaşaçı aldında 16 “yäş yöräk” başta üzläreneñ cırları belän çığış yasasa, alarnıñ ikençe cırları duet başqaru ide. Bu duetlar menä niçek qorılğan ide: Aydar Galimov häm Yar Çallıdan- Landış Niğmätcanova;Ğabdelfät Safin häm Başqortstannan İlşatWäliev; Zöfär Xäyretdinov, häm öç qız Qazan, Arça Tübän Qamadan- Rafina, El'wira, häm Regina duetı; Räsim Nizamov häm Çallıdan “Yarda” yegetläre Marat belän İldar; Bulat Niğmätullin häm Balıq bistäsennän -Güzäl Cälalova; Zöhrä Şärifullina häm Alabuğadan- Aygöl Zıyätdinova, Läysän Ğimayıva häm Bulat Cihanşin;Xäniyä Färxi häm Mamadış qızı Gölnara Ğabidullina; Zö-läy-lä törkeme belän Quqmaradan İlnur Sattarov häm Qazannan Ayrat Akimov; Dilä Niğmätullina häm Salawat Miñnexanov; Häm Salawat Fätxetdinov üzendä uqığan 1 häm ikençe kurs şäkertläre Başqortstannan-Baltaçtan- İlüs Ğilmanşin belän annan soñ Tatarstannıñ Ätnä yegete Zöfär Fäxretdinov belän duetı başqarıldı. Tänäfes waqıtında tamaşaçılar fikeren beleştek. Fikerlär törle ide. Şunı da äytep kitärgä kiräkter, rus estradasın qabatlağan cırlar barlıqqa kilgän digän fikerlär bulsa da , Tatarstan häm Başqortstan cırçıları bergä icattaşlıqta başqarılğan cırlarda milli moñnar kübräk çalındı.Tatar cırı 2004 festivaleneñ berençe könendä Yäşlär cırlasa, ä 13 ğinwarda konsert bik küp yıllar buyı säxnädän töşmägän tatar cır sänğäteneñ mäşhür cırçıları qatnaşlığında uzaçaq.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr Qazan .


text:
Tatarstan Fännär akademiäse reformalar yulında
Soñğı könnärdä Tatarstan Fännär akademiä binası qaynap tora. Ütkän atnada akademiklar häm möxbir äğzalar saylawı bulsa, sişämbe könne xisap-saylaw cıyılışı uzdı. Anda prezident M.Ş.Şäymiev, Däwlät şurası citäkçese F.Möxämmätşin, Tatarstan Fännär akademiäse ğalimnäre cıyılğan ide. Başqortstan fännär akademiäse prezidentı Ayrat Şammazov ike respublika ğalimnär xezmättäşlegen tağın da canlandırırğa kilgän. Tatarstan Fännär akademiäsen Äxmät Mazarov citäklägäç kötelgän reformalar küzgä kürenä başladı. 26 yaña akademik häm möhbir äğza saylanğaç, akademiä yäşärde. Yäşärü süze turı mäğnäsendä äytelmi, çönki Respublikanıñ yaña mäğärif häm fän ministrı Räis Şäyxelislamov urınına annan berniçä yäşkä ölkänräk Nail' Wäliev bilgelände. Bu turıda ukaz çıqqan könne açılğan cıyılışta iñ başta Tatarstan prezidentı Mintimer Şäymiev çığış yasadı. Ul üzgäreşlär, näticäle eşläw kiräklege turında äytte. Şul maqsat belän ministr itep bilgelängän Alabuğa pedagogiä institutı rektorı Nail Wälievnı tanıştırıp, prezident yaña citäkçegä çäçäk tapşırdı. Elekke ministr Räis Şäyxelislamovqa däğwä yuq, dide prezident, süz kadrlarnıñ potensialın tulıraq faydalanu turında bara. Räis Şäyxelislamovnıñ potensialı yaña urında – mäğärifne üsterü institutınıñ citäkçese sıyfatında qullanılaçaq. Äytergä kiräk, yaña ministr mäşäqätle eştä bäxetle itep xis itmägängä oşağan. Eşkä yegärle keşegä qamıt tabıla, dilär belgän keşelär.
Tänäfestä bez Räis Şäyxelislamovtan yaña eşe turında sorarğa buldıq. Mäğärifne üsterü institutı küptän tügel möstäqillegen yuğaltıp, Gumanitar universitetqa quşılğan ide.
Şulay itep, ministr alışındı, ä fän tarmağı reforması däwam itä. Akademiä Prezidentı Äxmät Mazarovnıñ ille minutlıq dokladında bu xaqta bäyän-bäynä söyläde. Ber qızıq mizgel istä qaldı. Akademik Qamıl Wäliev Rusiä biznesınıñ fängä mönäsäbäten tänqitläp, xätta qadaq suırğıçnı da amerikadan qaytaru turında söyläde.
Prezident Şäymiev üz başınnan kiçkän xälne söyläde. Ul berniçä yıl elek Amerika qayçısın satıp alıp, anıñ sıyfatı belän qänäğät ikän.
Xätta qayçı, qadaq suırğıç kebek närsälärne dä çığara almağan Rusiä iktisadın ğalimnär üzgärtergä tieş. Tatarstan ğalimnärenä däwlät yärdäme artaçaq. Çärşämbe könne yabıla torğan ğomumi cıyılışta yaña akademiklar raslanaçaq, prezidium häm vitse-prezidentlar saylanaçaq. Gazizova El'mira


text:
Sumatra yarlarındağı cir teträwe sunami qurqınıçın iskä töşerde
300meñ çaması keşene ütergän töbäktä düşämbe kiç yañadan köçle cir teträwe buldı.Bu märtäbä Sumatra yarları selkende , İndoneziäneñ Nias utrawı in zur yuğaltuğa duçar buldı – meñnän artıq keşe häläk buldı dip farazlana. Belgeçlär sonğı cir teträwendä dä tsunami xasıyl buldı läkin dulqınnar könyaqqa hind Okeanı häm Antartikağa taba yünälde dip belderä.
Sofyan Djalil(audio)
Gunung Sitolidä hava mäydanıñ qullanıp bulmıy, çönki kontrol manarası cimerelep yulnı yapqan dide .Anda boralaqlar belän genä täminat kiterü mömkin. İndoneziä prezidentı Susilo Bambang Yudhoyono tarafınnan Niasqa ilçe bulıp cibärelgän Silalahi süzlärençä bu utraw bik keçkenä, Niasta 700meñ keşe genä yäşi.Minemçä anda çit il xärbiläre yardäm itergä tieş.Älbättä bez här ildän kilgän yardämne xuplıybız.Zilzele bulğan urınnardağı xabärçelär andağı wazğiätne ütä panika dip taswirlıy. Unmeñnnäçä keşe tönbuyına yardan biyektä urnaşqan urınnarğa taba qaçırğa tırışqan.BMOnıñ aşığıç xällär koordinatorı Jan Egeland çönki dikäber ayında 300meñ keşeneñ ülemenä kitergän tsunami äle dä xalıqnıñ xäterendä dip äytte
Egeland(audio)
''Bez nıq qurqınğan xalıq arasında panikanıñ cäyelüen küräbez.Bu yardäm tırışlıqlarına ğına tügel ä rekonstruksiä, yañadan tözü tırışlıqlarına da külägä töşeräçäk.''Hindistan Şrilanka yarlarında tsunami qurqınıçı iğlan itelgännän soñ xalıq qalqıluqlarğa kütärelde häm unmeñnnärçä keşe yoqıısz tön ütkärde.Sişämbe irtän tsunamineñ yarlarğa bermäw xabäre här kemne tınıçlandırdı.Şulay da belgeçlär xalıqnı kiläçäktä köçle cirteträwläre bula ala dip äytep uyaw bulırğa çaqırdı häm düşämbedäge zilzilä näticäsendä dä tsunami xasıl buldı dip belderde. Hind Okeanınıñ könyağında Kokos utraularında 25cm biyeklegendä tsunami dulqınnarı ülçälde ä dikäber ayında şuluq utrawlarğa kilep citkän tsunami dulqınnarı 32cm biyeklegendä bulğan. Tsunami dulqınnarı yarğa taba kilgändä , alarnıñ biyeklege arta . Bu märtäbä Hind Okeanı häm Antartikağa taba yünälgän tsunami dulqınnarı bik köçle bulmağan , Sumatra yarlarınıñ bik tirän bulmawı dulqınnarnıñ köçen kimetkän .Sonğı cir teträwe Hind Okeanında tsunami qurqınıçın aldan xabär itkän sistemanı urnaştıru öçen töbäktäge xökümätlärgä basımnı artıra. Düşämbe könne Hawai utrawlarındağı tın okeanı stansiesennän täbäktäge illärgä tsunami qurqınıçı turında xabär itelde. Xabärlärgä qarağanda küp kenä illär afät bulğan urınnnarğa yardäm cibärä başlağan färidä xämit


text:
Ğıraqnı oyränü törkeme krizisnı xäl itü yulların täqdim itte
Ğıraqnı oyränü törkeme äzerlägän täqdimnär bügen irtän Quşma Ştatlar Prezidentına täqdim itelgän. Täqdimnär tuplağan xisap “Alağa taba yul” dip atala. Xisap belän tanışqannan soñ George Bush, ike firqä qatnaşlığında äzerlängän şuşı täqdimnär belän citdi töstä qızıqsınuın belderde. Ğıraq krizisın çişü mäsäläsendäge täqdimnär nidän ğibärät?
Törkem, ägär Ğıraqtağı xällär xäzergedän dä totrıqsızraq bula ikän häm andağı xökümät eşli almasa, ilgä humanitar xäläkät kiläçäk. Xisapta, Ğıraqtağı wäzğiät kürşe illärdäge xällärne qatlawlandıraçaq häm Quşma Ştatlar eçke säyäsätenä dä tiskäre yoğıntı yasıyaçaq, digän borçu belderelä.
Xisapta, Quşma Ştatlar ğäskärlären Ğıraqtan 2008 yıldan da irtäräk çığara başlarğa täqdim itä. Şul uq waqıtta, Washigtonğa Ğiraq mäsäläsendä Suriä häm İran belän söyläşülär başlağa täqdim itelä. Elegeräk Bush şuşındıy täqdimnärneñ berniçäsen kire qaqqan ide. Ul, Quşma Ştatlar ğäskärlären Ğıraqtan çığaru waqıtın bilgeläw turında äytmäde. Quşma Ştatlar prezidentınıñ idäräse, Bush tarafınnan zolım illäre itep atalğan Suriä häm İran belän, Ğıraq mäsäläsendä söyläşülärne ber qayçan da alıp barmadı. Xäzer Ğıranı oyränü törkeme , Ğıraqtağı qanqoyışnı kimeter öçen, Buşqa İzrail-Fälästin nizağın xäl itärgä tırışırğa täqdim itä. Şulay itep, täqdimnär bügen iğlan itelde. Ämma Bush alarnı qullanırmı häm ni räweşle itep, digän soraw qala birä.
Bikä Timerova.