text:
AQŞ xärbiläre şığı ruxanisı Muqtada al Sadrqa turılıqlı suğışçlarnıñ qarşılıq kürsätüen cimerü mäqsatında bügen Nacaf şährendä zur höcüm operatsiäse başlatıp cibärde. Nacaf häm şığılarnıñ başqa şähärlärendä AQŞ belän Sadr köçläre arasında ber atnadan birle däwam itkän bäreleşlärdä yözlärçä keşe häläk buldı, yaralandı
Bügen irtän Nacafta Amerikan boralaqları ut açtı (audio) AQŞ köçläre Muqtada al-Sadrnıñ Mähdi suğışçlarına qarşı koordinatsiälägän operatsiä başlatıp çbärd.Kiçä AQŞ komandirları Nacaf üzägendä urnaşqan İmam Ali ğıybadätxanäse tiräsendä yäşäwçe xalıqnı öylären buşatırğa çaqırdı.Amerikan tankları bügen ğıybadätxanägä barğan barlıq yullarnı yapqan. İmam Ali Ğıybadätxanäse yanındağı Sadr suğışçıları yäşrengän zur zirat tiräse bügen irtän boralaq häm tup utına totıldı . Xalıqara köçlärneñ dä qatnaşqan bügenge operatsiä turında amerikan komadirları izge urınnarğa zarar kitermäskä tırışaçaqbız dip äytep quydı.Leytinant polkovnik Jim Rainer(audio) bez Nacaf tiräsendä alıp barğan xärbi operatsiädä mäçit tiräsendä bik saqlıq belän xäräkät itäbez, zian kitermäskä tırışabız. Bez monda Nacaf gubernatorınıñ sorauına esasän qanun häm tärtip urnaştru öçen kildek dip belderde.
Amerikannar höcümneñ mäqsatı Sadr suğışçları territoriäsen keçeräytü alarnı ber niçä urında poçmaqqa qıstırıp birelergä mäcbür itü yäki yuq itü dip äytte. Ämma bäreleşlär kiskennäşep kitkännän soñ Nacaf gubernatorınıñ ikençe urınbasarı Jawdat Kadim AQŞ häcümenä protest belderep çigende. Kadim süzlärençä(audio)
İzge Nacaf şährendä mätbuğat wäkilläre aldında çigenüemne belderäm , terror aktın,Nacaf şähren häm izge İmam Ali ğıybadätxanäsen bombalauını xökem itäm. Min şul säbäptän urnımnnan kitäm häm okupatsion köçlärneñ barlıq terror aktların xökem itäm.
Kiçä Nacafta al Sadr yardämçese şeyx Axmäd al Şaybani ğıysayançı ruxanınıñ belderüen uqıdı(audio)
Min (al Sadr ) mine qulğa alsalar yäki şäxit bulsam okupatsion köçlärgä qarşı suğışnı däwam itterüegezne telim
Sadrnıñ başqa ber yardämçese Şeyx Asssad al-Basri amerikannar höcüm başlatsa , Basrağa totaşqan ütkärgeçne şartlatu belän kisätkän ide.
Nacafqa höcüm oyıştırıluı turındağı xabär Ğıraqnıñ Bagdad , Basra kebek başqa şähärlärendä meñnnärçä şığınıñ uram demonstratsiälärenä säbäp buldı (audio)
Basrada demonstrantlar ozak yäşä Sadr , Amerika häm premyer Allawi kafırlar, imansızlar digän şiğarlar qıçqırğan .Şığılarnıñ ölkän ruxi citäkçese ayatolla Ali al Sistani Londonda xästäxänädä, Ul süzçese Murtada al Kaşmiri aşa Nacaftağı xällärgä borçılu beldere taraflarnı izge urınnarğa xörmät kürsätergä çaqırdı.
Ütkän kiçne AQŞnıñ hava höcümnäre oyıştırğan Kutta Sadrğa turılıqlı köçlär belän Ğıraq politsiäse arasındağı bäreleşlär däwam itä dip xabär itelä.Anda 72 keşe häläk buldı, 148 keşe yaralandı dip belderde Ğıraqnıñ sälämätlek saqlau ministırı.Nacafta barğan bäreleşlärgä qarata xalıqara reaksiä bik az. İran xökümäte genä AQŞnıñ höcümen xökem itte.
färidä xämit,praga


c: text/html

text:
Esseleklär zıyan sala. Könnär qızu toru säbäple, yanğınnar kübäyde. Bügen respublikta distädän artıq urında urman yana. Ağımdağı yılda 61 urman yanu oçrağı terkälgän. Alardan barlığı 200 gektar urman zıyan kürgän.
Yawım-töşemnär dä zıyan sala. Çaqmağış rayonında boz qatış yañğır yawu näticäsendä 1700 gektar çäçülek yuqqa çıqqan. Şäxsi xucalıqqa qarağan 54 yort häm saray, kümäk xucalıqqa qarağan 33 bina zıyan kürgän. Rayonda iñ zur zıyan Miträ-Äyüp awılında bulğan. Anda köçle cil yortlarnıñ qıyıqların qubarğan, 1200 gektar çäçülek yuqqa çıqqan. Köçle taşqın 145 sarıqnı ağızıp alıp kitkän.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tämäkene niçek taşlarğa?
Tämäke tartunı taşlarğa teläwçelär iğtibarına! 31 may - dönyada tämäkegä qarşı köräş köne. Azatlıq radiosı xäbärçese Kathleen Moore Pragadağı ber klinikada tämäkene taşlarğa tırışqan keşelär yanında bulıp qayttı.
"-Cihaznıñ ekranına qarasaq, xäzer menä ul dulqınnı yazdıra. Xäzergä sez ber ni dä sizmisez, ämma kötik. ....... signal bik keçkenä, ämma ayırma bar. -eye min anı sizäm."
Tabip Jan Rychnovsky bu cihazda keşe tänendä nikotinnıñ niçek eşlägänen kürsätä. Nikotin elektromagnit signal cibärep keşene xälsezländerä. Älege cihaznı qullanuçılarnıñ 80%tı tämäkene taşlıy ala dip isäplänä. Häm biregä kilgän, könenä 30 tämäke tartqan Prokop isemle yeget tä ömeten özmi:
"5 yıl yarım tartam, şul waqıt eçendä 4 tapqır taşlap qaradım, buldıra almadım. Bu klinika turında duslardan beldem, annarı internetta uqıdım da – barıp qarıym äle dip uyladım."
Nikotinnıñ keşegä ziyanın cihaz ekranında kürü – tartunı taşlaw yullarınıñ berse. Tağın hipnoz, inä qadaw, ülän isnäw bula ala. Häm älbättä tämäke tartuçınıñ üz ixtiyarı. Qaysısı yaxşıraq? Çexiäneñ Tämäkegä qarşı Koalisiäse başlığı Katerina Langrova:
"Tartunı taşlar öçen ciñel genä ber yul da yuq, sezgä ciñel dip äytälär ikän – dimäk alar sezgä yardäm itergä cıyınmıy."
Böten çaralar – ägär dä alarğa ışansañ, tınıçlandıra ğına, ämma däwalamıy. İñ yaxşısı – tämäke tartunı taşlaw könen bilgeläw, di Langrova:
"İñ berençe, keşegä tartuın taşlağançı, tartqan waqıtları, tämäkesen taşlasa – tirä yağında närsä üzgäräçäge turında uylarğa kiñäş iter idem. Şulay uq tartunı kisäk taşlarğa kiñäş itäm, berär könne inde tämäke tartmawçı bulıp uyanırğa. Älbättä törle keşelär bula, qayberäwlär tämäke sanın kimetä kimetä taşlıy. Ämma ul çaqta keşe kiräk qädär dä tartmıy, bötenläy taşlamıy da, häm bu awır xäl ozaqqa suzılırğa mömökin. Şuña kürä bez anı kiñäş itmibez."
Langrova häm anıñ oyışması tämäke tartunı taşlarğa teläwçelärneñ ğailäläre häm duslarına da möräcäğät itä. Tartunı taşlaw öçen tirä yaqta sälämät aktiv tormış alıp baruçılarnıñ buluı möhim. Häm älbättä ruxi yardäm bik kiräk, bigräk tä berniçä tapqır tırışıp ta tämäkene qullarına kire aluçılarğa. Pragadağı medetsina üzäge bu tör yardämne dä täqdim itä. Äle ay başında ğına könenä 25şär tämäke tartqan keşe:
"Basqıçtan mengändä yäki sport belän şöğellängändä, tramvayğa yögergändä sulışım betä başladı, bolar mine borçıy başladı. Şulay uq teşlärneñ sarğayuı, sarı barmaqlar, kiemnän sası is kilüe. Berençe könnär bik awır buldı. Gel tämäke qabızasım kilde, tirläp peştem, käyefem naçar buldı, keşelärgä taşlandım. Xäzer inde menä öçençe tapqır kildem, biredä barısın da añlatıp birälär, soñınnan inde tämäkene taşlağaç ta kontroldä totalar. Bu üzäkkä kilmägän bulsam tämäkene taşlaw bik awır bulır ide."
Üzäk başlığı Langrova süzlärenä qarağanda, bik az keşe berençe tapqırdan tämäkene taşlıy ala. Ämma här omtılış näticäleräk bula bara.
Alsu Qormaş


text:
3distä yıldan artıq ber partiä tarafınnan idarä itelgän Ğıraqta xäzer uñnarça säyäsi partiä häm törkem xakimiät öçen yarışa. Elek Britaniä,İran häm AQŞta urnaşqan opozitsiä partiäläre xäzer başkvartiraların Bagdadqa küçergändä Ğıraqnıñ üzendä yaña säyäsi törkemnär barlıqqa kilä.
Saddam Xösäinneñ xakimiättän çitlätelüenä 3 atna ğına waqıt ütkän bulsa da , Ğıraqta 40tan artıq säyäsi partiä oyışqan. Bagdadqa küçep kilüçelär arasında in zurısı Ğıraq Milli Kongressı isemle partiä eksildäge opozitsiä törkemnärneñ eçenä alğan bu partiäne oyıştıruçılardan berse Axmäd Çäläbi.Milli Kongess eleke rejimnıñ yuğarı citäkçelege yäşägän Mansur bistäsendä Ğıraq au klubı binasına kerep urnaştı.Üzlären irekle Ğıraq köçläre dip atağan Kongressnıñ yözlärçe keşese Bagdad tiräsendäge kontrol punktlarında tora. Axmäd Çäläbinıñ ölkän kiñäşçese, törkemneñ süzçese Pakstanda tuğan Zaab Sethna kongressnıñ 2meñnän artıq xärbiä häm meñlägän yaña äğzası bar dip äytkän.Zaab süzlärençä(audio)
Ğıraq Milli Kongresınıñ äğzası bulu öçen ike şart quyıla. Saddam Xösäin rejimına qarşı bulu häm demokratiäne yaqlau.
Eleke auçılar klubında bu könnärdä bik qızu aktivlıq bara dip belderä radiobız xäberçese. Kongress äğzaları yä qorallı törkemgä yä dä xäräkätkä quşılırğa teläwçelärdän ängämä ala… bina nıq saqlana, mundir yäki sivil kiyemle keşelär binağa kerüçelärne baştan ayaq tikşerä . Axmäd Çäläbinıñ portretları binada elengän dä inde . Mili Kongressqa quşılırğa teläwçelär Çäläbi AQŞ tarafınnan yaqlana , kongressqa äğza bulsaq yaxşı eş urına tabırbız dip uylıy. Ämma potensial äğzalarnıñ qayberläre xäräkät häm anıñ mäqsatlarına şiklänep qarıy. Kongressta 3könnän birle üzenä eş tabırğa tırışqan fotografçı Ali Xaşim , kongress zur gäwdäle ir atnı ğına eşkä ala, alar keşe namıslımı qaraqmı ber dä qaramıy dip söyli .Ali süzlärençä (audio)
Min bu partiägä eşsorap kile başlağannan birle, minemçä alar yalğan wäğdälär birä.
Ğıraq Milli Kongressı Bagdadta 5 ofis açqan , alarnıñ barısı da bik matur , bay binalarda urnaşqan. Kongressnıñ ber ofisınıñ kürşesendä tanılğan şiğı törkeme ‘Nacafnıñ xörmätle ğalimnär oyışması urnaşqan. Kongress bülmäläre eş ezläüçelär belän tulğan bulsa kürşe binada tınlıq xökem sörä.mebelsez , tuzanğa batqan binada ber niçä ir at utıra . Alar bez Bagdadta bu häm tağı başqa villanı AQŞ xärbiläre belän koordinatsiägä kermi okupatsielädek dip beldergän. AQŞ xärbiläre yaña partiälärgä ofis, urınnar birä. Nacaf ğalimnäreneñ Bagdad ofısı başlağı şeyx Abd Jabbur Manhell binanıñ berdän ber mebele buş östel yanında utıra , divarlarğa İmam Ali, İmam Xösäin häm başqa dini citäkçelärneñ räsemnäre elengän. Şeyx min amerikannarğa cihad iğlan itergä aşıqmim, AQŞ çinlap ta irekle vä demokratik Ğıraq telimi kötergä kiräk , ğıraqlılar üz xökümätlären üzläre saylarğa tieş. min Ğıraq xalqınıñ 70%tı islam däwläte teli dip uylıym dip äytkän bezneñ xabärçegä. Şeyx Jabbur şulay dip söylägändä distälägän yäş keşe ofisqa kilep ikençe könne Bagdad üzägendä oyıştırılaçaq cıyın turında söyläşä başlağan. Şeyx demonstratsie minem äytkännärne raslıy dip beldergän. Ämma eleke yäşren politsiäneñ yarım cimerek binasında urnaşqan İslamçı Ğıraq partiäseneñ aldınğı äzğası Dr Haşim Ali Hassani şeyxnıñ äytkännären kire qağıp,ğıraqlılar, ireklek häm demokratiägä susağan digän. Ali Hassani (audio)
İslam däwläte närsä eşliäçäk? Bez qayber mäqsatlarıbznı ğämälgä quyarğa telibez, alarnı teläsä kem ğämälgä quysın, möhim tügel. Bez ireklek, Ğıraqnıñ mullıqta yäşäwen , ğıraq baylıqlarınıñ xalıq arasında ğädel bülünüen , berläşkän Ğıraq telibez!
Kördlärneñ ike zur säyäsi partiäseneñ berse Kördistan Patriotik Berlege ofisın 8 peşmerga saqlap tora. Alar Baath partiäseneñ talanğan binasında urnaşqan.Partiäneñ qayber äğzaları yäşelgä aq buya belän Kördistan patriotik berlege berdäm, demokratik Ğıraq öçen digän afişa äzerli ide. Partiäneñ Bagdad ofisı citäkçese Adel Murad partiä Ğıraqnıñ kiläçäge , kördlär yäşägän tönyaqqa aftonomiä birüne küzdä totqan idarä strukturasına optimistik qarıy dip äytep (audio)
Bez körd törkemnäre xäzer köçle, bez 12 yıl elek irekländereldek häm oyıştıq. Bez Bagdadqa xalıqqa yaxşı eşlär eşlärgä ğäräb häm şiğılar belän ilne tözekländerergä kildek.
Ğıraqtağı törkem ,säyäsi partiälär törle mänfäğät, qaraşlarnı çağıldıra.Alar töp mäqsat Ğıraqnı tözekländerü dip belderä.Ğıraq xalqı yaña xökümätne saylarğa tieş dip äytsälärdä, sonğı süzne ğıraqlılar tügel ä Quşma Ştatları äyter digän tınıçsızlıq , qurqunı alarnıñ hämmäse dä urtaqlaşa
Färidä Xämit, Praga


text:
Ulttıq murajay` alañında Qazaqstan Respwblïkasınıñ tuñğış prezïdenti Nursultan Nazarbaevtıñ tarïxï swretterinen turatın "Eldi özgertken tulğa. Nursultan Nazarbaev Sputnik obʺektïvinde" fotokörmesi – bul Qazaqstannıñ tuñğış prezïdenti Nursultan Nazarbaevtıñ ömirinen alınğan sätter bey`nelengen 30 murağattıq swret. Jumıstar 1990 jäne 2016 jıldar aralığındağı kezeñdi qamtïdı, dey`di BAQ.kztilşisi.
«El küntizbesindegi elewli qos mereke – Tuñğış Prezïdent küni men Respwblïka Täwelsizdiginiñ 25 jıldığın toy`law qarsañında Qazaqstan Respwblïkası täwelsizdiginiñ qalıptaswındağı negizgi kezeñderi esteriñizge tüsirw üşin biz Sputnik murağatındağı swretterimen bölisip otırmız. Biz barşañızdı aldağı mey`ramdarmen quttıqtay` otırıp, Astana turğındarı men qonaqtarın fotokörmemizge şaqırwğa qwanıştımız», - dedi Sputnik Qazaqstan agenttiginiñ bas redaktorı Olʹga Kovalenko.
Sputnik obʺektïvinde eldiñ tuñğış prezïdenti Nursultan Nazarbaevtı resmï jäne bey`resmï ortada, äriptesteri men otbası müşeleriniñ arasında köre alasızdar.
«Tuñğış prezïdent künine oray` aşılğan bügingi fotokörme, kelwşilerdiñ qızığwşılığın arttıratınına senimdimin. Sebebi, bul swretter bizdiñ ömirimizben, yağnï täwelsiz Qazaqstannıñ tarïxï kezeñderimen tığız bay`lanıstı. Körmeniñ uy`ımdastırwşısı Sputnik agenttigi jäne radïosına şeksiz alğısımdı bildiremin» - dedi fotokörmeniñ saltanattı räsimi barısında Qazaqstan Ulttıq murajay`ı basşısınıñ orınbasarı Satwbaldïn Abay`.
Körmege kelwşiler Qazaqstan prezïdentiniñ Memlekettik Dwmada söz söy`legen sätterin, Mïxaïl Gorbaçevpen, Borïs Elʹcïnmen, Vladïmïr Pwtïnmen, Dmïtrïy` Medvedevpen kezdeswleriniñ bey`resmï kadrların köre aladı.
«Qurmetti dostar, eñ aldımen osı körmeniñ uy`ımdastırwşılarına rïzaşılığımdı bildirgim keledi, öy`tkeni ömirde kezdey`soqtıq bolmay`dı, tek belgili bir adamdar tobınıñ ülesi arqılı ğana bolatın dünïe. Olar ötkenge bağw berw üşin küresti, sol üşin rïzamın. Elbasımızdıñ swretterin körwge barşañızdı şaqıramın, qazirgi ömirimiz qanday` eñbekpen kelgenin sonda tüsinesizder» - dedi Qazaqstan Respwblïkası Parlament Mäjilisiniñ depwtatı Kosarev Vladïslav fotokörme aşılw saltanatında.
1994 jılğı qaraşada orbïtalıq "Mïr" stancïyasında ğarıştıq saparın ayaqtağan Talğat Musabaevtı Jerde qarsı alwdıñ tarïxï swreti. Sonımen qatar xalıqaralıq uy`ımdar sammïtterinde Nursultan Nazarbaevtıñ älemdik köşbasşılar ortasında tüsken swreti.
Körme barlıq qızığwşılıq tanıtqandar üşin 2016 jılğı jeltoqsannıñ ortasına dey`in aşıq.


text:
Räşit Wahapov isemendäge tatar cır festivale uzaçaq
Böyek cırçı Räşit Wahapovnıñ xalqıbıznıñ millät bularaq saqlanıp qaluında bäyäläp betergesez rolen istä totıp, cırçınıñ mirasın mäñgeläşterü yözennän, tatar xalqınıñ milli berdämlegen nığıtu , milli cır sänğäten kamilläşterü maqsatınnan tatar cır festivale uzdırırğa qarar qabul itelgän. Bu Qararnı aprel'- dekaber aylarında ğämälgä quyu turında BTK BK, Tübän Novgorod tatarlarınıñ Qazan şähärendäge «Yaqtaşlar» cämğiäte, «Qazan» milli-mädäniät üzäge häm «Tatarstan» jurnalı redaksiäse qabul itkän.
Festival' tatarlar yäşägän töbäklärdä uzaçaq.Festival'neñ gala-konsertı dekaber ayında Qazanda uzaçaq.
Şulay uq «Räşit Wahapov häm tatar cır sänğäte» digän temağa fänni-ğamäli konferensiä uzdıru qaralğan.
Festival' qısalarında Rifat Fättäxovnıñ yaña dönya kürgän «Räşit Wahapov»digän kitabın täqdir itü, cırçınıñ yazmalarınnan tözelgän audio, häm kompakt-disk çığaru küzdä totıla.
Azatlıq radiosı Mälikä Basıyr Qazan.


text:
Ekrem Çelebi - Bundan Sanane
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Bundan Sanane
Etiketler : Ekrem Çelebi - Bundan Sanane türkü indir, Ekrem Çelebi - Bundan Sanane türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Bundan Sanane mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Bundan Sanane türküsü, Bundan Sanane sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Bundan Sanane bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Çiçekler Ekiliyor
Ekrem Çelebi - Çiçekler İçinde Menevşe Baştır
Ekrem Çelebi - Bir Nazar Eyledim
Ekrem Çelebi - Gülüşün Gülden Güzel
Ekrem Çelebi - Son Bakışım Oldu
Ekrem Çelebi - Şu Dağlarda Kar Olsaydım


text:
Möhacirlär kemgä qomaçawlıy?
Bazarda säwdä itüçe üzbäklär, taciklar, äzerbäycannar häm tağın başqa möhacirlär bezgä törle awırular, pıçraq alıp kilälär, salım tülämilär dielde selektor kiñäşmädä - yañalıqlar tärtip kertü öçen kiräklege äytelde. Älege kiñäşmä selektor bulğanlıqtan, yäğni anda telefon elemtäse aşa Rusiäneñ küp töbäkläre qatnaşa aldı. Xabarovski, Tömän, Leningrad ölkäläre, Krasnodar krae wäkilläre üzlärendäge wäzğıät belän tanıştırdı, Tatarstanğa isä çirat citmäde. Ğomumän bu kiñäşmägä Tatarstannıñ migratsiä, sanitariä ölkäse, eçke eşlär ministrlığı wäkilläre kilgän ide. Çönki yañalıqlar kertü ölkäsendä näq älege oyışmalar şöğellänäçäk. Şulay uq alarğa salım ministrlığı da östälä, çönki bügen satuçılarnı küpçelege räsmi bulmağan räweştä genä säwdä itep, aqça alıp kire üz yaqlarına tayalar ikän. Bu xaqta Rusiäneñ Tatarstandağı Federal' migratsiä xezmäte idäräse citäkçese urınbasarı Nikolay Vladimirov:
Qanun nigezendä kilep eşlärgä tieşlär. Şuña bez xalıqqa zıyan kitermiçä tärtip kertergä tieşNikolay Vladimirov Tatarstanda yäşäwçe törle milli-mädäni oyışmaları citäkçeläre belän oçraşıp söyläşü buldı häm añlaşu tabıldı dip bilgeläp uzsa da, üzbäklärneñ Tatarstandağı milli mädäni oyışması citäkçese Abdulmanat äfände “Azatlıq” radiosına söylärgä baş tartıp – bezgä bernindi eş yunäleşlären dä añlatuçı yuq, alarnıñ migratsiä, Eçke eşlär ministrlığına sorawları barlığın äytte. Äzerbäycan milli oyışması citäkçese Zıyfat äfände:
Qanun üze bar, ämma anıñ ütäw buyınça äle burıçlar, yunäleşlär bilgelänmägän. Migratsiä xezmäte äle añlatmalar birmäde. Zıyafat äfände bu qarar qayber töbäklärgä qağılmas häm Tatarstan şular rätendä bulır dip assızıqladı.
Bügenge köndä Tatarstan bazarlarında 27 meñ keşe eşli häm şularnıñ 44, yäğni yartısı tiräse çit ildän kilüçelär ikän. Alar kitkäç bazarda nindiräk xäl tuuın äle äytergä awır. Nikolay Vladimirov:
Bezneñ bazarda urınnar buş bulırğa tieş tügel, bäyälär artırğa tieş tügel, xalıq qıyınlıq kürmäskä tieş. Şuña bez eş alıp barabız.
Migratsiä xezmäte idäräse citäkçese urınbasarı Nikolay Vladimirov bäyälär artmasqa tieş dip beldersä dä, Äzerbäycan milli mädäni üzäge citäkçese xäl qatlawlansa, bilgele möhacirlär alıp kilgän, ayırım alğanda BDB illärennän kilgän tauarlarğa xaqlar kütäreläçägen äytte.
Landış Xarrasova.


text:
Blagoveçen xällären tikşerügä Rusiä prokuraturası da quşıla
Başqortstannıñ Blagoveşçen şähärendä 2004 yılnıñ dekaberendä militsiä häm OMON tarafınnan ütkärelgän maxsus operatsiä häm anda qaza kürgän yözlärçä keşeneñ şiqayätläre buyınça barğan mäxkämä xaqında äledän-äle xäbär itep torabız. Bügen Başqortstan prokurorı Sergey Xurtin Ufada ütkärgän matbuğat oçraşuında Blagoveşçendağı xällärne tikşerüdä mäxkämä eşen ikegä ayıruğa kisken qarşı buluın belderde.
Mäğlüm buluınça, Blagoveşçen şähäre mäxkämäse bu eşne tikşerüne törle säbäplär belän suza kilde häm axırda militsiä xezmätkärläre faydasın qayırğan qararlar çığardı. Şulay da, Başqortstan Yuğarı mäxkämäsendä bu eş centekle tikşerelgännän soñ, militsiä belän dömbäsläşü kiterep çığarğan dip isäplängän öç ir-atnıñ ğäyepsez buluı açıqlandı.
Annan soñ bu eş yañadan Blagoveşçen şähäre mäxkämäsenä qaytarıldı. Şul uq waqıtta Başqortstan Yuğarı mäxkämäsendä Blagoveşçen şähärendäge waqiğalarda ğäyeple dip isäplängän militsiä xezmätkärläre häm alarnıñ citäkçese İldar Ramazanov östennän mäxkämä eşe däwam itte.
Şul arada Blagoveşçen şähäre mäxkämäse bu eştä Blagoveşçen şähäre Eçke eşlär idäräse başlığı İldar Ramazanov belän Başqortstan Eçke eşlär ministrlığınıñ maxsus täğäyenläneştäge köçläre komandirı urınbasarı Oleg Sokolovqa qarata açılğan mäxkämä eşen ayırım tikşerüne sorap, Başqortstan prokuraturasına möräcäğät itkän ide. Ämma prokuratura monıñ belän kileşmiçä, BR Yuğarı mäxkämäsenä möräcäğät itte. Prokuratura wäkilläre äytüençä, Blagoveşçen şähäre mäxkämäse törle yullar belän bu mäxkämä eşen tikşerüne häm ğäyeple militsiä citäkçelären xökem itüne maxsus suzarğa tırışa.
Şulay da Başqortstan Yuğarı mäxkämäse respubliqa prokuraturası möräcäğäten kire qaqtı. Prokuratura wäkilläre isä bireşergä uylamıy. Başqortstan prokurorı Sergey Xurtin bügen uzğan matbuğat oçraşuında Başqortstan Yuğarı mäxkämäse qararın kire qağıp, Rusiä baş prokuraturasına möräcäğät itüen äytte.
“Blagoveşçendağı waqiğalarğa döres-xaq bäya barıber bireläçäk häm ğäyeple militsiä xezmätkärläre häm alarnıñ citäkçeläre tieşle cäzasın alaçaq”, - dip belderde Sergey Xurtin.


text:
Litvinenko möselmança kümergä sorağan. Britan tikşerüçeläre Mäskäwdä kirtägä tarıdı
Elekke FSB ofitserı Aleksandr Litvinenkonıñ ülemen tikşerüçe Britan belgeçläre Mäskäwgä kilde häm Litvinenko belän elemtädä bulğan keşelär belän oçraşırğa tırışa. Londonda ağulanudan wafat bulğan Litvinenkonıñ cirlänü waqıtı äle iğlan itelmägän. Yaqınnarı äytüenä qarağanda, ul üzen möselmançä kümergä sorağan.
Litvinenkonıñ yaqınnarı äyütençä, üler aldınnan ul İslam dinen qabul itkän häm üzen möselmança kümergä sorağan. Aleksandrnıñ ätise Valter Litvinenko radiobıznıñ urıs bülegenä bolay dide:
"Ülerenä ike kön qala, ul miña, äti, siña citdi süzem bar, min möselman budım dide. Min aña, ulım, bu sineñ qarar, iñ möxime komunist yä şaytan bulma, didem. Min üzem xristian, kiyäwem qabardalı, möselman, onığım bar, bez Allanı yuğaltmadıq, barıbız da ışanabız, ä inde kem niçek ışana – härkemneñ üz eşe" di Valter Litvinenko.
Ätise äyteünçä, Aleksandrnıñ pravoslav çirkäwennän küñele qaytqan bulğan, İslamğa küçü turında ul küptän uylanğan.
Çeçen separatistları wäkile, Londonda sörgendä yäşäwçe Äxmät Zakaev süzlärençä, Aleksandr Litvinenko xäle awır buluğa qaramastan, üz aqılında bulğan. Politsiä wäkilläre belän könenä 16 säğät eşlägän. Soñğı waqıtqa qädär däwalanuğa ömeten özmägän. Ülerenä ber kön qala xastaxanägä imam çaqırırğa ütengän:
"22 Noyäberdä, anıñ ixtiarı häm xäläleneñ rizalığı belän imamnı çaqırdım. Ul Yasin süräsen uqıdı. Möselman ğädätlärenä kürä mäyetne yuarğa kiräk, qızğanıçqa qarşı, bez Aleksandr telägän bar şartlarnı da üti almıybız. Nurlanış säbäple anıñ casäde taş tabutqa salınaçaq, anı 6 yıl yarım açırğa yaramıyaçaq" di Äxmät Zakaev.
Litvinenko ülemen tikşerüçe Britan törkeme düşämbedä Mäskäwgä kilde, Rusiä prokuraturası wäkilläre belän oçraşıp xezmättäşlek itergä kileşte. Rusiä yağı yärdäm wäğädä itte.
Läkin Britan belgeçläre telägän keşelär belän oçraşa alırmı älegä bilgesez. Berençe çiratta alar Litvinenko belän Londonda küreşkän Andrei Lugovoy belän söyläşergä telär ide. Ul häm anıñ ike iptäşe Litvinenko belän Noyäberneñ 1ndä London qunaqxanäsendä oçraşqan. Öçese dä ülemgä qatışı buluın kire qağa. Ämmä Britan belgeçläreneñ alar belän oçraşa aluı ikele. Elekke iminlek xezmätkäre, eşquar Andrei Logovoy ğailäse belän xastaxanägä yatqan dielä.
Britan tikşerüçeläre öçen tağın ber qızıqlı keşe – şulay elekke iminlek xezmätkäre Mixail Trepaşkin bula alır ide. Däwlät serlären taratuda ğäyeplänep ul xäzer törmädä utıra. Advokatları äytüençä, anda Litvinenkonıñ ülemenä qağılışlı mäğlümät bar. Ämmä Rusiä räsmiläre Britan tikşerüçelärenä Trepaşkin belän oçraşırğa röxsät birmägän.
Ali Ğilmi


text:
Ğiraq suğışı: soñğı tärräqiät
AUDİO: Koalitsiä köçläre xäzer Bağdad eçendä häm tirälärendä nıqlap urnaştı häm şähärne izolätsiägä alunı däwam itä. Bez Bağdadqa höcümne berniçä yünäleştän alıp barabız, häm berär cirdä qarşılıq kürsäk anı yuq itäbez.
Atna başında Säddam Xösäin häm anıñ ulları qaçqan bulırğa mömkin urın bombalanğan ide. Bügen Britaniäneñ Guardian häm Times gazetları Britan küzläw xezmätläre Säddam bombalaw aldınnan ul binadan kitep ölgergän dip isäpli dip yazıp çıqtı.
AQŞ saqlanu ministrlığı kiçä Ğiraq suğışın yaqtırtuçı 3 jurnalistnıñ hälak buluına qızğanıç belderde. Kiçä Bağdadta Reuter xäbär agentlığı, İspaniä televideniese häm Qatarnıñ äl-Cäzirä televideniese xäbärçeläre amerikan köçläre utınnan hälak buldı. 20 kön däwam itkän suğışta media öçen eşlägändä hälak buluçılar sanı şunıñ belän 10-ğa tuldı. Kiçä jurnalistlar aldında çığış yasap Pentagon süzçese Viktoria Clarke bu uñaydan qızğanıç belderde:
AUDİO: Bez Bağdad ayıruça qurqınıç urın dip isäplibez. Bez keşelärne, xäbär oyışmaların andağı qurqınıçlar turında kisätä kiläbez. Soñğı berniçä köndä bez üz keşelären kileşenmiçä genä Bağdadqa cibärergä teläwçe xäbär oyışmaları belän söyläşülär ütkärdek. Bez anda iminlek yuq, sez anda bulırğa tieş tügel dip kisätä kildek.
Clarke bu jurnalistlar AQŞ xärbiläreneñ Ğiraq köçlärenä cawap utı açuı näticäsendä hälak buldı dide. Xalıqara Junalistlarnı Yaqlaw komitetı bu uñaydan tikşerü ütkärüne häm jurnalistlar hälak bulğan Fälestin qunaqxanäsennän çınnan da AQŞ köçlärenä ut açıluın dälilläwne taläp itä.
Kiçä Tönyaq İrlandiädä Britaniä permyer-ministrı Tony Blair belän Ğiraq turında söyläşkännän soñ AQŞ prezidentı George Bush Berläşkän Millätlär Oyışması suğıştan soñğı Ğiraqtağı tärräqiättä qatnaştırılaçaq dip belderde:
AUDİO: Bu azıq-tölek digänne añlata, meditsina digänne añlata, yardäm digänne añlata, keşelärneñ öleş kertä alu urını buluın añlata, Ğiraqtağı küçeş çorı xakimiätenä keşelär täqdim itüne añlata, bu Ğiraqtağı tärräqiätneñ ber öleşe bulunı añlata.
Germaniä kanslerı Gerhard Schroeder Bushnıñ belderüen xuplap tağın ber märtäbä suğıştan soñğı Ğiraqta BMOğa töp rol’ birergä çaqırdı.
Kiçä Ğiraqnıñ könyağında Um-Qasr şähärendä AQŞ citäkçelegendäge 20-läp keşelek sivil xakimiät urnaştırıldı. Bu törkemne pensiädäge AQŞ generalı Walters citäkli. Ul könyaq Ğiraqta regional’ koordinator bulaçaq.
BMO General’ sekretare yardämçese Shashi Tharoor xalıqara qanunnar nigezendä Quşma Ştatlarnıñ BMO İminlek Şurası fatixasınnan başqa Ğiraq xakimiäten urnaştıru xoquqı yuq dip belderde. BMO xuplawı bulmıy torıp başqa illär suğıştan soñğı Ğiraq citäkçelegen AQŞ xärbi okkupatsiäseneñ ber tarmağı dip kenä sanıyaçaq dide Tharoor.
Yewropa Berlegeneñ tışqı säyäsät öçen cawaplı ölkän wäkile Javier Solana, ägär dä BMOğa möhim rol’ birelsä, Berlek Ğiraqtağı säyäsi, iqtisadıy tözekländerü eşlärendä qatnaşaçaq häm humanitar yardämgä üz öleşen kertäçäk dide.
AQŞ prezidentınıñ däwlät iminlege kiñäşçese Condolezza Rice elek Ğiraqtan kitärgä mäcbür bulğannar suğıştan soñğı küçeş çorı xökümätendä möhim rol’ alırğa tieş dide. Ämma Reuter xäbär itüençä, AQŞ Üzäk Küzläw İdaräse ildän çittäge oppozitsion törkemnärneñ yaña xökümättä urın aluına küp kenä Ğiraqlılar qarşı çığaçaq dip isäpli.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Tatnet fikere : süz ireğe mäs`äläsendä böten ömet - internet häm yıraqtağı radiolarğa
Bu atnada, komputornı biş barmağı kebek belgän 16 yäşlek malaynıñ internetnı yaman niättä qullanıp, keşe aqçasın urlawı xaqında söylägän idek. Eçke eşlär ministrlığınıñ Yuğarı texnologiälär ölkäsendäge cinayätlärne tikşerüçe maxsus «K» bülege xezmätkärläre birgän mäğlümatlarğa qarağanda, cawaplılıqqa tartılğan yeget, keşe aqçasın aluğa, kredit kartalarnıñ kodların watu arqılı ireşä alğan. Bu xällär, mäğlümat çaraları aşa kiñ cämäğätçelekkä mäğlüm buldı. Gäzitlär Leninogorksiy malayı Lenar Däwlätşinnıñ niçek itep üzlegennän kompyuternı, internetta eşläw serlären öyränüe, saytlar yasıy başlawı xaqında küp yazdı. Şulay uq, malaynıñ çeltärdä säxifä yasıy torğan virtual şirkät açıp cibärüe xaqında da gäzitlärdän uqıp beldek. «Azatlıq» radiosı xäbärçese çeltärdä Lenarnıñ ezlären tabırğa tırıştı. Ezläw maşinası Däwlätşin digän süzgä davletshin.net digän adresta urnaşqan ber şirkätneñ säxifäsen açıp birde. Anda çınnan da, saytlar yasıy torğan şirkät turında mäğlümat urnaştırılğan ide. Läkin, berençe bittän arı uzıp bulmadı, çönki davletshin.net säxifäseneñ ber bülege dä eşlämi bulıp çıqtı. Tağın, Lenar Däwlätşin iseme web-many sisteması aşa eşli torğan internet-kibettä kilep çıqtı. Ul anda da terkälgän satıp aluçı bulıp çıqtı. Lenarnıñ İCQ nomerın da taptıq, läkin ul elemtägä çıqmadı. Malaynıñ nikname, yäğni çeltärdä genä eşli torğan isemen belep bulmadı, şuña kürä şuşı berniçä ezdän qala, başqa adımnarı xaqında xäbärdar tügelbez. Soñınnan, davletshin.net digän saytnı da açıp bulmadı, ul yabılğan bulıp çıqtı.
Tatar internet forumnarında närsä xaqında ğına söyläşmilär, bu yulı, Rusiäneñ çağıştırmaça bäysez telekanalı, NTV şirkätendä, citäkçelek alışınuı häm tapşırularnıñ yabıluı mäs’äläse tikşerelde. Mäsälän, İrek Bikkinin alıp bara torğan Tatar gäziteneñ konferensiäsendä şundıyraq söyläşü buldı: ber forumçı, mäğlüm waqiğaları iskä alıp, xäzer böten ömet İnternet häm «doşman» radiolarına dip yazıp çıqtı. Başqa ber forumçı aña, «Azatlıq» radiosınıñ tapşıruın internet aşa tıñlarğa täqdim itte. Ul şunduq, www.azatlıq.org saytına totaşıp tapşırunı tıñlıy başlawı xaqında yazıp çıqtı, nindi texnik qıyınlıqlarğa oçrawı xaqında söyläde. Başqa forumçılar aña, totaşu qıyınlıqlardan qotılu yulları turında kiñäşlären dä birde. Tağın ber forumçı, qısqa dulqınlı radioalğıç satıp aluı häm anıñ aşa BBC, Amerika tawışı, häm başqa çit il radioların tıñlap utıruı xaqında bäyän itte. Kire Sovetlar berlegenä qaytu, dip bäyäläde ul bu xälne. Şuşında uq, internet aşa tapşıruların alıp bara torğan, başqa radiolarnı da bilgeläp üttelär. Mäsälän ber tatar keşese, «Tatar radiosıñ» saytına inde niçänçe kön totaşa almawı xaqındağı probleması belän büleşte. Bu urında tatarradio.ru saytı eşlämi başlağan dip uylarğa mömkin ide. Ämma başqa forumçılar yazğança, bu forumçı komputorındağı qıyınlıq qına bulıp çıqtı. Tatarradio.ru saytı eşli häm anda täwlek buyı tatarça muzıka yañğırap tora.
Tağın ber yañalıq: Tatarstan mäğärif ministrlığı 2004 yılda 1300 mäktäpne İnternetqa totaşu mömkinlege belän tä’min itärgä cıyına. Xäzerge waqıtta global çeltärgä 351 mäktäp totaştırılğan alarnıñ yartısınnan artığı – Qazanda. Tatarstannıñ «Tattelekom» şirkäte, «İnternet-sistema» proyektlar bäygesendä ciñgän bulğan. Şuşı şirkät xäzer, Tatarstan mäktäplären global çeltärgä kertü belän şöğellänäçäk. Bu kiläçäktä bulsa, inde xäzer, barlıq mäktäplärne eçke çeltärgä totaştıra torğan, maxsus üzäkne yasaw eşe başlanıp kitkän inde. Proyekt 30 mln sumğa töşärgä mömkin, anıñ yartısı Tatarstan qaznasınnan alınsa, ikençe yartısı Federal Üzäktän kilergä tieş ikän.Bu xäbärne internetta kürep alğan forumçılar söyenep quydı, İnternetqa yaña buyın, yäşlär kilä, dip yazdı alar.
Bikä Timerova.


text:
Kreml yaqlı Berdäm Russiä Yäkşämbe könge saylaulardan alda üzeneñ pozitsiäsen nığıta bara. Läkin, köndäşläre häm bäysez küzätüçelär saylaualdı kampaniäse ğadel tügel digän şikayät belderälär. Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışmasınıñ küzätüçeläre Düşmbe könne iğlan itkän xisabında kandidatlarğa ber ük mömkinlekneñ birelmävenä borçılu beldrlgän. Şuşı uñaydan Wall Street Journalnıñ xalıqara basmasında basılıp çıqqan maqäläneñ eçtälege.
Gazetanıñ yazuınça, oyışmanıñ xisabında Berdäm Russiä administratsiäneñ yaqlauınnan häm bigeräk tä dävlät qaramağında medianıñ ber yaqlı propogandasınnan faydala dielgän. Kreml Berdäm Russiäneñ parlamentnıñ tübän palatasında küpçelekkä iä buluı öçen baım yasıy. Xökümät väkilläre monı prezident Putinneñ ekonomik häm başqa programmaların ütkärü maqsäte belän añlatalar. Läkin, tänqitçelär Putin üzgä fikerlelekne bastırırğa häm üz xakimiätenä potansial qarşılıqnı betergä tırış dip belderälär. Berdäm Russiäneñ citäkçeläre räsmi pozitsiälärennn faydalanuların kire qağalar häm xalıq yaqlauın qazanğan buluların däğvä itälär. Läkin, Mäskävdäge köndäş kandidatlar üz qaraşların xalıqqa citkeär almauların belderälär. Çınnan da Mäskäv metrosı häm ana yullar Berdäm Rusisäneñ plakatları belän tulğan. Elekke finans ministere Duma kandidatı Boris Federovnıñ süzlärençä, şuşı trend dävam itkän xäldä, çın saylaular bulmayaçaq, SSSR çorındağı kebek ber räsmi kandidatqa ğına tauış birü bulaçaq. Ul çirle räsmilär üzeneñ saylaualdı kampaniäsendä qatnaşuçılarnıñ eşenä qomaçaulap kildelär , plakatların yırttılar häm reklama urnın prakatqa aluına yul quymadılar dip belderde. Yabloko partiäsennän kandidat Mixail Zadornov ta administrativ Resurs dip atalğan şundıy uq räsmi kirtälärgä duçar bulğanın äytte. Yevropada İminlek häm Xezmätätşlek Oyışmasınıñ küzläv missiäse başlığınıñ urınbasarı Robert Barryneñ belderüenä qarağanda, oppzoitsiä kandidatlarına basım , gubernatorlar Berdäm Russiäne yaqlağan 28 töbäktä ayruça köçle. Oyşama raportına qarağanda, Putin xakimiätendä dävlät kontrole nığıtılğan dävlät televideniä kanalları Berdäm Russiä turında uñay propoganda alıp baralar, ä inde iñ köçle oppozitsion partiä Kompartiä turında tik tiskäre sujetlar ğına tapşıralar. Berdäm Russiäne şulay nıq yaqlau üz cimeşlären birä kebek. Xalıq fikeren beleşülär Berdäm Russiäne yaqlaunıñ 30 protsent tiräsendä buluın kürsätä. Kompartiä yaqınça 20 protsent tauış alaçaq dip kötelä. Yabloko partiäsennän kandidat Zadornov, administrativ resurslardan nıq faydalanu, qatı basım soñğı çiktä saylaulardan küñel qaytuğa häm näticädä, saylaularda qatnaşuçılarnıñ az buluına häm saylau bullitennarında här kemgä qarşı tauış birüçelärneñ artuına kiterä ala digän fikeredä.
Färit İdelle, Praga.


text:
Üzbäkstan: Kärimovnıñ möddäte çıqtı, prezident saylawları ütmäde. Ni öçen?
22 Ğinwarda Üzbäkstan öçen "zur kön" bulası ide. Bu könne prezident İslam Kärimovnıñ möddäte çıqtı. Läkin cämäğätçelek monı sizmi dä qaldı.
"Ğinwarnıñ 22sennän başlap Kärimov häm anıñ xökümäte qanunsız, şuña kürä, xökümät häm prezidentnıñ bar qarar-färmannarı da qanunsız" di Şahidä Yaqup, Londondağı Üzbäk Başlanğıçı törkeme räise.
Üzbäkstannıñ üzendä prezident möddäteneñ çığuı telgä dä alınmadı. Monıñ säbäben açıqlaw öçen radiobıznıñ üzbäk bülege Konstitutsiä mäxkämäsenä möräcäğät itte.
"Olı Mäcles, yağni parlamentnıñ bu mäsälädä qararı bar. Referendumda prezidentlıq möddäte 7 yıl itep ozaytılğannan soñ, Olı Mäcles kiläse saylawlar qayçan bula, digän sorawğa cawap birgän qarar qabul itte. Anda saylawlar prezident mäddäte çıqqan yılda, Dikäberneñ 3nçe 10 könlegeneñ berençe yäkşämbesendä ütkärelä dielgän. Bu kön 2007 yılnıñ 23 Dikäberenä turı kilä" di Konstitutsiä mäxkämäse räise urınbasarı Bäxtiär Mirboboev.
Mirboboev fikerençä, şuşı saylawlarğa qädär, yağni, tağın 11 ay buyına Kärimovnıñ möddäte çıqmağan dip sanalaçaq. Tögälräk añlatmanı ul parlamenttan sorarğa kiñäş itte. Azatlıq radiosı Mäclesneñ qanunçılıq komitetı räise urınbasarı Sobir Coborovqa möräcäğät itte. Läkin ul, bu sorawğa cawap birä almıym, Bäxtiär Mirboboevtan sorağız dide.
Üzbäkstanda 15 yıl buyı qatı qul belän idarä itkän İslam Kärimovqa kiläse atnada 69 yäş tula. Konstitutsiä nigezendä ul ikençe möddättän soñ kitergä tieş. Ämmä belgeçlär fikerençä, ul qabat xakimiättä qalırğa tırışaçaq. Yä tağın ber referendum ütkärep, yä Konstitutsiägä üzgäreşlär kertep. Tağın ber mömkinlek – Boris Yeltsin şikelle üzenä waris bilgeläw.
Dikäber ayı yaqınlaşqan sayın bu mäsälägä iğtibar arta baraçaq. Üzbäkstanda ğına tügel, bar Üzäk Aziädä. Qırğızstanda xakimiät alışındı, Törkmänstanda alışınu bara. Üzbäkstan isä bu töbäkneñ iñ küp xalıq yäşägän ile, qalğan 4 il belän urtaq çikläre bar. Üzbäkstandağı üzgäreşlär bar töbäkkä dä täesir itäçäk.
Ali Ğilmi


text:
Yevropa Berlege Üzäk Azaiägä yaqınayırğa teli
Luxemburğta ciyılğan Yevropa Berlege ministrları, berençe tapqır Berlekneñ Üzäk Aziä öçen strategiäsen tikşerä. Älege proektnı, Berlektä räiselek itkän Germaniä başlap yori, häm ul töbäktäge illär belän inde soyläşülär dä ütkärde. Räsmilär, energiä çığanaqlarına bay töbäk belän xezmättäşlekne kiñäytü maqsatında, Berlek bu illärdäge keşe xoquqlarınıñ bozaluına küz yomarğa da mömkin, digän işärälär yasadı
Neft häm gazğa bay Üzäk Aziä belän yaqınayu Yevropa Berlegenä, Rusiä belän mönäsäbätläre yasıllığınnan çığıp qarağanda da faydalı. Yevropa energiäneñ küp öleşen Rusiädän ala. Ämma Ferrero-Waldner bügenge matbuğat oçraşuında, Yevropa Berlegeneñ maqsatı Üzäk Aziä illärenä üşärgä yärdäm itü, alarnıñ iminlegen häm totrıqlığın täemin itügä yärdäm itü dip bilgeläp ütte. Yevropa Berlege kütärgän mäsälär arasında şulay uq demokratiägä, qanunnarnı ütäwgä häm keşe xoquqların saqlawğa da töp urın birelä. Ferrero-Waldner bügen, 2005 yıldağı Andijon waqiğaları turında söyläşülär ütkärergä rizalaşqan öşen Üzbäkstanğa Berlekneñ xuplawın qabatladı. Taşkent, moña qädär, tınıç xalıqtan meñlägän keşelärneñ üterelüenä kitergän Andijon waqiğaların xalıqara däräcädä tikşerüdän baş tarta ide. Yevropa Berlege komissionerı, şulay uq, Uzbäkstan xakimiätläreneñ Yevropa Berlege belän “yaqın kiläçäktä’ keşe xoquqları mäsäläsendä söyläşülär başlarğa rizalaşuına yuğarı bäyä birde. Şul arada, “Azatlıq”nıñ Brusseldäge çığanaqları, Berlek illär Üzbäkstänğa maqtawların waqıtınnan elek belderä, dip şiklänä. Andijon turında söyläşüşe belgeçlärneñ, waqiğa turında Taşkent birgän çiklängän mäğlümatı ğına bar. Keşe xoquqları turında söyläşü yılğa ber genä tapqır alıp barılaçaq häm anda tübän däräcäle räsmilär ğena qatnaşaçaq. Yevropa Berlegendä Germaniä räislek itkändä Üzbäkstanğa bulğan çikläwlär yomşarır digän farazlar bar ide. Üzbäkstannıñ qayber räsmilärenä, Yevropa Berlegenä kerü tıyılğan häm ilgä embargo kertelgän. Üzbäkstan, Üzäk Aziädä xalıq sanı yağınnan iñ zur illärneñ berse, anda gaz, neft häm uranium yatmaları bar. Bu Yevropa Berlegeneñ Üzäk Aziä Srtategiäse öçen bik möhim. İkençe zur il, şulay uq energiä çığanaqlarına bay Qazaqstan, anıñ Yevropada Xezmättäşlek häm İminlek oyışmasında räislek itärgä omtılışın Yevropa Berlege teläktäşlek kürsäter, dip ömetlänä. Fererro-Waldner, Yevropa Berlegeneñ bu töbäktä buluın, bik möhim, dip sanawın rasladı.
Yevropa Berlege ministrları oçraşuında, Yevropa Berle ministrlarınıñ Üzäk Aziä öçen Strategiäse xaqında fiker alışuın çağıldırğan qarar qabul itelergä tieş. Anda, töbäk illäre turında küzätülär urın alır dip kötelä. Yevropa Berlege ministrları oçraşuı qararınıñ proyektında şulay uq, Törkmänstan xokumäteneñ sotsial häm mäğärif ölkäsendä reformalar iğlan itüläre “ömetle adımnar” dip atala. Üzäk Aziä strategiäsen tikşergän oçraşuda Rusiä tışqı ministrı Sergey Lavrov ta qatnaşa.
Bikä Timerova


text:
Singapurda Aziä-Tın Okean illäreneñ saqlanu ministrları oçraştı
Aziä häm Tın Okean töbägenä kergän illärneñ tışqı eşlär ministrları bügen Singapurda 3 könlek cıyınnarın tämamladı. Köntärtibendä Tönyaq Koreanıñ atom programması, terrorçılıq, iminlekne nığıtu kebek mäs''älälär bar ide.
Cıyında qatnaşqan ministrlar, Tönyaq Koreanıñ atom programması tiräsendäge wazğiätne tınıç yullar belän xäl itü kiräklegendä kileşte. Şimbä könne Könyaq Korea saqlanu ministrı Yoon Kwang-ung, Tönyaqnı söyläşülärgä qaytaru – tınıçlıq häm totrıqlılıq eşendäge zur adım, dip belderde:
"Könyaq Korea xökümäte Tönyaqnıñ atom qoralın citeşterüenä küz yommayaçağın tağın ber tapqır qabatlıy. Tönyaq Korea atom mäs''äläse söyläşülär aşa tınıç xäl itelergä tieş," dide Könyaqnıñ saqlanu ministrı.
Äytep ütelgän 6 yaqlı söyläşülärdä Tönyaq häm Könyaq Korea, AQŞ, Qıtay, Yaponiä häm Rusiä qatnaşırğa tieş. Pxenyan uzğan yıl üzen Waşingtonnıñ "doşman" säyäsäte qorbanı dip atap söyläşülärdä qatnaşmadı.
Yaponiä saqlanu ministrı Yoşinori Ohno süzlärenä qarağanda, ägär dä Tönyaq Korea, 6 yaqlı söyläşülärdä qatnaşudan alğa taba da baş tartsa, aña qarşı çikläwlär kerüne yaqlawçılar sanı artaçaq.
"Tönyaq Korea añlarğa tieş, ägär dä alar 6 yaqlı söyläşülärdä qatnaşmasa, älege mäs''äläneñ BMO iminlek şurası köntärtibenä quyılu ixtimalı artaçaq," dide Yaponiä ministrı.
Şimbä könne AQŞ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld da, üz çığışında Tönyaq Korea mäs''äläsen kütärde, ämma barıber anıñ töp teması – Qıtay ide:
"Qıtay üz kiläçäge häm maqsatları turında möhim qararlar qabul itergä tieş. Xalıq telägän säyäsi häm iqtisadi däräcägä citer öçen Qıtayğa bälki açığraq şäkeldä xökümätne üzgärtü turında uylanırğa kiräk bulır," dide Rumsfeld.
Pentagon mäğlümatlärenä qarağanda, Qıtay uzğan yıl üz xärbi köçlären zamança raketalar, iärçen eşenä qomaçawlıq kiterä torğan lazerlar häm cir astı cihazlar belän tulılandırğan. Bolar barısı da Pentagon räsmiläre tarafınnan, Pekinnıñ Taiwan belän bulğan qarşı toruda ciñü tırışlığı dip bäyälänä.
Alsu Qormaş


text:
Ekrem Çelebi - Şekeroğlan
Sanatçı : Ekrem Çelebi
Türkü : Şekeroğlan
Etiketler : Ekrem Çelebi - Şekeroğlan türkü indir, Ekrem Çelebi - Şekeroğlan türkü dinle, Ekrem Çelebi türküleri, Şekeroğlan mp3 indir, Ekrem Çelebi türküleri Şekeroğlan türküsü, Şekeroğlan sözleri, Ekrem Çelebi mp3 dinle, Ekrem Çelebi download, Şekeroğlan bedava mp3, Ekrem Çelebi türkü sözleri, Ekrem Çelebi türkü dinle, Ekrem Çelebi son albüm indir
Ekrem Çelebi Türküleri
Ekrem Çelebi - Sen Yoksun Diye
Ekrem Çelebi - Felek Değirmenin Döndü Mü
Ekrem Çelebi - Bu Da Gelir Bu Da Geçer
Ekrem Çelebi - Doktor Benim Yaram
Ekrem Çelebi - Ben Yanarım Gurbet Elde Ölene
Ekrem Çelebi - Beyaz Gül Kırmızı Gül
Ekrem Çelebi - Soranlara Ne Deyim
Ekrem Çelebi - Bir Dilim Beyaz Peynir
Ekrem Çelebi - İki Keklik Seke Seke


text:
Omskida 15 yıldan artıq eşläwçe “Umırzaya” tatar-başqort xalıq ansambleneñ ölkäneñ tatarlar tuplanıp yäşägän Bol'şereçe, Tara, Tevriz, Ust'-İşem, Znamenka rayonnarında konsertlar belän küp märtäbälär bulğanı bar. Ämma bu köngä qädär kollektivneñ ölkäneñ könçığış yağındağı Muromsewo rayonındağı tatar awıllarına barıp citä alğanı bulmadı. Monıñ säbäbe - bälki bu rayonda 3 kenä tatar awılı bulıp, alarnıñ ber-bersennän 70-80 çaqrım yıraqlıqta urnaşqan buluları dadır, bälki soñğı yıllarda bermä-ber artqan tormış awırlığı da bulğandır. Bu xälne tögäl añlatuçı yuq. Cirle sänğatkärlär kebek, siräk kenä Tatarstannan kilgän artistlar da bu rayonnı gel äylänep üttelär. Şul säbäple Muromsewada yäşäwçe millättäşlärebez tatar sänğäte häm mädäniäte yañalıqlarınnan gel çittä qalıp kildelär disäm, yalğış bulmas.
"Umırzaya" ansamble sänğatkärläre bu ğädelsezlekne tözätü, rayonda yäşäwçe tatarlarğa mädäni xezmät kürsätü, üzara tanışu häm ber uñaydan xalıqnıñ milli ixtiacların da öyränü maqsatı belän şuşı könnärdä genä konsertlar belän älege rayonda bulıp qayttılar. Mondıy säfärgä çığu “Azatlıq” tıñlawçılarına yaxşı tanış bulğan millättäşebez - “Yenisey” qorporatsiäse citäkçese Tamir äfände Alimbayıv yärdäme belän mömkin buldı. “Umırzaya” ansamble sänğatkärlären ul transport belän täemin itte.
Konsertlar häm oçraşular turında söyläwgä küçkänçe, ölkä mädäniät ministrlığı çinovniklarınıñ älege säfärgä çığu niäten niçek qabul itüläre turında äytep ütäsem kilä. Ällä awıllarğa çığu ideyäsı kollektivnıñ üzennän bulğanğamı, ällä başqa säbäplär lärdänme, barmağız dip turıdan-turı äytmäsälär dä, ansamblneñ Muromsewoğa baruın başta xuplamadılar. “ Awıllar ber-bersennän yıraq, yullar naçar, bäyräm könnärendä yul çistartular bulmas ” digän dälillär belän, yulğa çıqmasqa ügetläp tä qaradılar. Döres, kollektiv rayonğa barudan baş tartmağaç, üzläre yärdämgä dä kildelär. Rayon mädäniät bülege citäkçelege belän bäyläneşkä kerep, alardan konsertlar oyıştıruda yärdäm kürsätülären soradılar. Häm äytergä kiräk, rayon mädäniät bülege yağınnan berniqädär yärdäm buldı. Bülek xezmätkärläre konsertlarnıñ tögäl grafiğın tözü, awıllarğa xäbär itü, klublarnı cılıtu kebek oyıştıru eşlären üz qullarına aldılar.
Tıñlawçılarnı qısqaça ğına Muromsevo rayonı belän tanıştırıp kitü dä urınlı bulır. Rayon ölkä üzägennän 230 çaqrım yıraqlıqta urnaşqan. Anda 30 meñgä yaqın keşe yäşi. Xalıqnıñ küpçelege - ruslar. Tatarlar san yağınnan ikençe urında. 1 meñnän artıq. Rayonda tağın almannar, uqrainnar, çuwaşlar, qazaxlar, beloruslar, yäxüdlär, latışlar häm başqa millät xalıqları yäşi. Alarnıñ sanı berniçä yöz dip isäplänä.
Rayonda törle arxeoloğıyk tabıldıqlar - borıñğı şähärçeklär, qäberleklär, törle istälekle urınnar küp. Serle urınnar da bar. Kömeş sulı Linewo häm Danilowo külläre, Cirneñ energetik kendege dip sanalğan Oqunewo cire, nindider tabiği köçkä iä bulğan Şaytan küle, Petr patşa zamanında qoräbllär tözeleşendä genä qullanılğan narat urmannarı bar Muromsevo rayonında.
Tabiğät maturlığı yağınnan bu rayonnı Seber Şwetsariäse dip yörtälär. Bezgä anıñ qışqı maturlığı da soqlandırğıç ide . Quyı urmannar aşa awıllarğa iltüçe borma-borma yullar, aq bäskä kümelgän ağaçlar - äkiäti küreneş kebek toyıldı. Emma , qızğanıçqa qarşı, matur häm bay tabiğatle bu rayonnıñ eqologik torışı yaxşıdan tügel ikän. Döres, bu turıda ber qayda da räsmi mäğlümätlär yuq. Rayonnıñ ekologiäse naçar dip sanalmıy. Bu turıda bezgä Tara yılğası yanında urnaşqan tatar awıllarında yäşäwçe millättäşlärebez söyläde. Alarnıñ süzlärençä yılğa atom qaldıqları belän pıçranğan. Döres, pıçranu räsmi tanılmağan. Näticädä, räsmi dairälärdä bu problem kütärelmi Häm anı çişü turında süz alıp barılmıy. Xalıq qayçan da bulsa berär törle komissiäneñ kilep, sunıñ çistalığın tikşerep yörüen dä xäterlämi. Başqa su çığanaqları bulmaw säbäple, yılğa buyında yäşäwçelärgä bügenge köndä dä Tara suın qullanırğa turı kilä. Qayçanğa qädär - äytüye qıyın.
Konsertlarğa kilgändä, ansambl' rayonnıñ 3 tatar awılında - Ğuzenewä, tatarça äytkändä Tazlar, Çurtanlı häm İnsiss awıllarında, häm rayon mädäniät yortında çığışlar yasadı. Annan tış Tazlar awılınnan 10 çaqrım ğına yıraqlıqta bulğan Nowosıybirski töbägeneñ Tarlar awılında da konsert quydı. Planğa kertelmägän bu konsert, kürşelärenä tatar kollektiwı kilüen işetkän, Tarlar awılı xaqimiäte sorawı buyınça buldı.
Xalıqnıñ “Umırzaya” kollektiwın niçek qabul itüye turında da berniçä süz. 20 yıldan artıq tatar konsertları kürmägän xalıq öçen kollektivnıñ çığışı çın mäğnäsendä bäyräm buldı. tamaşaçı cırçılarnı da, näfis süz ostaların da qaynar alqışladı. Konsert tämamlanğannan soñ ber genä awılda da taralırğa aşıqmadılar, kollektiv belän bergäläp cırladılar, sikerep töşep biedelär. Barsı da “Umırzaya” sänğatkärlärenä räxmätlären belderde, qabat kilülären soradı.
Ansambl' xäwäskärläre öçen dä Muromsevo rayonda yäşäwçe tatarlar belän oçraşu üzenä kürä ber açış buldı. Monda da tatar cırlarına - moñnarına susağan millättäşlärebez yäşi ikän. Hiçşiksez tağın kiläçäkbez didelär alar.
Saniä Mixäleyewä, Omski


text:
Biredä ul jurnalistlar belän oçraşıp Russiä armiäsendä bulaçaq reformalar turında söyläde. Vorobyev fikerençä Russiä armiäse bügen näticäle armiä tügel, büdjet aqçaların aşap beterep kenä bara. Xac säfärennän äylänep qaytqan Täwbä mäçete imamı Malik Xaci Xacğa avtobus belän barıp yul uñayında Ğiraqqa da tuqtaldıq, küp möselmannar kürep qayberlärennän ürnäk, qayberlärennän ğibrät aldıq dide. Ul Ğiraqnıñ bügenge xälen, neft östendä moxtaclıqta yäşäwne dinnän çitläşü näticäse dip bäyäli. Malik Xaci Ğiraqta suğış aldı wäzğiäte buluğa qaramastan ğiraqlılarnıñ üzlären bik tınıç totuına iğtibar itkän.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı.


text:
Ğıraqqa zamança texnologiә satıldımı-yuqmı digәn mәsәlә AQŞ belәn Russiә arasında bәxәs tudırdı.
Aq Yort Russiәne Ğıraqqa zamança qorallar satuda ğәyeplәde hәm prezident Buş Putin belәn telefon aşa sөylәşkәndә monı tuqtatırğa caqırğan. Putin bu ğәyplәvlәrne kire qaqqan , lәkin mәsәlәne tikşerәçәgen dә әytkәn. Ğıraq suğışı AQŞ belәn Russiә arasındağı mөnәsәbәtlәrgә külәgә tөşerde.
Audio
"Russiә şirkәteneŋ ( global pozitsiә sisteması) GPSnı tomalağan cihazlar tapşıru belәn Ğıraq xәrbi kөçlәre belәn xezmәttәşlegen dәvam itterüen kürsәtkәn raportlar bar. Bu prezidentlar Buş belәn Purin arasında telefon aşa bulğan sөylәşüdә dә tikşerelde. Qaraŋğıda kürü cihazları hәn anti-tanka raketaları da borçılu tudıra."
Flayşer AQŞ inde küptәnnәn birle Russiә xөkümәtennәn bu tөr qorallar Ğıraqqa satılmasın dip sorıy dip belderde. Russiә rәsmi şәxeslәre 1991-nçe yıldan birle, yәğni Ğıraqqa snaksiәlәr quyılğannan birle, Rusisә şirkәtlәre Ğıraqqa tıyılğan qorallar tapşırmıylar dip belderep kilә. AQŞ dairәlәre bu eştә Russiәneŋ Tula KVD hәm Aviakonversiә şirkәtlәre qatnaşqan dip belderәlәr. Aviakonversiә şirkәteneŋ direktorı hәm өleşçә xucası Oleg Antonov satalitlar aşa raketalarğa yünәleş birgәn signallarğa qomaçaulauçı cihazlar Ğıraqqa satılmadı dip belderde. Lәkin, şirkәtneŋ alarnı Yaqın Kөnçığıştağı başqa ber ilgә satqan bulu-bulmauı xaqında ber nәrsә dә әytmәde. Ikençe yaqtan şirkәtneŋ internet sәxifәsenә kerep, andıy qorallarnı hәr kem satıp ala belә ikәn. AQŞ rәsmi şәxeslәre Russiәneŋ xosusi şirkәte belgeçlәre soŋğı atnalarda Ğıraqlılarğa GPSnı tomalau cihazların qullanunı әyrәttelәr dip belderәlәr. Russiә bu ğәyeplәvlәrne qәtği rәveştә kire qaqtı. Russiә tışqı eşlәr ministere Igor Ivanov kiçә ük bolay dip belderde.
Audio
Prezident süzçese Gramov bügen, prezident Putin Buşnıŋ ğәyeplәvlәre dөres tügel dip kire qaqtı hәm Washington ğәyeplәvlәren ispatlarlıq dәlil kiterә almadı dip belderde dip әytte. Mәskәv genә tügel , ә Ğıraq ta bu әyeplәvlәrne kire qağa. Ğırsaqnıŋ infromatsiә ministere Mohammed Said Al-Sahhaf bügen press-konferensiәdә yasağan çığışında bolay dide
Audio
"Dөşmannıŋ Russiә Ğıraqqa andıy-mondıy texnologiә birgәn digәn belderüe, tulısınça nigezsez. Ğıraqta Russiәneŋ belgeçlәre yuq. Bez ber nәrsә soramadıq ta, almadıq ta."
Washington Rusisәne Ğıraqqa xәrbi texnologiә, şul sanda GPSnı tomalauçı cihazlar satuda ğәyeplәsә dә, AQŞ saqlanu ministerlege , şuşı tomaludan zian kilüe bilgelәnmәde dip belderde. Ni өçen soŋ Aq Yort bu mәsәlәne xәzer açıqtan açıq kütәrep çığarunı kirәk taptı? Ğıraq suğışına mөnәsәbәt AQŞ belәn Russiә arasındağı axәnle mөnәsәbәtlәrgә zian kitersә dә, kilçәktәge mөnәsәbәtlәrneŋ nindi tөs alaçağın әlegә әytep bulmıy. AQŞ hәm Kanada Institutı direktorınıŋ urınbasarı Viktor Kremenyuknıŋ süzlәrençә,
Audio
Kremenyuknıŋ fikerençә, xәrbi texnologiә turındağı bәxәskә tә krizislı çordağı diplomatiәneŋ ber өleşe dip qararğa kirәk, ul konfrontatsiәgә taba barunı aŋlatmıy. Suğışnıŋ barışında xәrbi kөçlәr genә tügel, ә informatsiә hәm psixologiә dә bik zur rol uynıy. Bu Ğıraqta barğan suğışta bik açıq küzgә çağıla. Taraflar dөnya cәmağәtçelegen üz safına tartu өçen üzenә turı kilgәn mәğlümәtlәrneŋ genә taraluı өçen tırışa. Ğıraq Kөnbatış informatiә organnarı hәm bigerәktә televideniә stansiәlәrenә, bombalau nәticәsendә cimerelgәn өylәrne hәm yaralanğan tınıç xalıqnı, berençe oçraqta xatın-qız , bala çağalarnı kürsәtә. Lәkin, üz xalqında ruxi tөşenkelek xasıyl bulmasın dip, üz televideniәsendә, şundıy uq küreneşlәrne tapşırmıy. Şulay uq suğış qırlarındağı vazğiәt turında da çınabrılqnı belü qıyın. Annnan da berberenә qapma-qarşı mәğlümәtlәr kilep tora. Alarnıŋ dөreslegen kontrol itü qıyın.
Fәrit Idelle, Praga.


text:
Suıq qış yözlägän äfğanlı tormışın özä
Äfğanstan tarixında xäzergäçä kürgän iñ suıq qış könnäre belän köräşä. Suıq hawa şartlarında 750dän artıq keşe ülde. Dekabr ayı urtalarında başlağan suıqlarda, keşelär belän bergä yöz meñlägän mal-xaywannar da hälaq buldı. Yullarnı qar qaplaw säbäple, yıraq awıllarğa kiräkle yärdäm tä’min itelä almıy.
Äfğanstan tarıxındağı iñ qatı qış, buyıl küp kenä keşeneñ yä tormışıñ yä sälämätlegeñ özde. 48 säğat buyına qar astında qalğan Särdarnı qotqarıp xästaxanägä kitergännär. 14 yäşlek Särdar Äfğanstannıñ könbatış Herat şähäre xastaxanäsendä yata. Kiçä anıñ suıqtan öşep kügärgän ayaq häm ber niçä qul barmağın kiskännär.
“Min ike tön qar astında qaldım. 2 könnäñ soñ keşelär mine qotqardı häm xästaxanägä kiterde. Tabiplär minem barmaqlarımnı kiste. Xäzer kürüegezçä min barmaqsız. Qalğan ber niçä barmaqnı kisär öçen tağın operasiä yasıyaçaqlar.”
Herat wilayäteneñ tönyağındağı tawlıq cirdäge awıllarda Särdar kebek suıq häm tunıdan ziyan kürgän qorbannar xastaxanäne tutırğan, däwalanu öçen üz çiratların kötä. Tabiplär Heratnıñ üzendä genä 90 keşe suıqtan ziyan kürü säbäple xastanxanägä kiterelde dip belderä. Alarnıñ küpçelegeneñ tuñgan ayaq yäisä qul barmaqları, gañgren bulıp başqa äğzälärenä ziyan kilmäsen öçen operasiä belän kiselgän.
Möxämät İhsan Äfğan qızılay oyışmasında, qatı suıqtan ziyan kürgän keşelärgä medisina yärdäme kürsätä.
“Bez suıqtan ziyan kürgän urınnarğa bardıq. Qızğanıç andağı xalıq bik awır şartlarda yäşiy. Küp mallar hälaq bulğan. Qar astında qalğan balalar sanı şaqtıy küp. Bez alarnı xastaxanägä kiterdek.”
Dekabr urtalarında başlanıp kitkän qar burannarında ülgän keşelär sanıñ, Äfğan räsmiläre 750 keşe dip belderde. Xäzergäçä, Äfğanstanda keşelär ülerlek mondıy suıq qış bulmağan ildä bu sannar şaqtıy küp.
Suıq hawa şartlarına çıdıy almıy ülgän mal-xaywannar sanı isä 230,000näñ artıq. Mal qarawçıların şul uq waqıtta qar burannarınıñ tä’sereneñ ozaq waqıtqa däwam itüe qurqıta. Küp keşe kiläse aylarda närsä aşar närsä kiyärbez dip qayğıra başlağan. Suıq hawa şartları şul uq waqıtta termometrnı minusqa töşergändä aşamlıqlar häm yağulıq bäyäläreñ öskä kütägän.
Dönya aşamlıq tämin itü programı, Äfğanstanda yün ayında igennär waqıtına qadär 2 yarım million äfğanlığa citärlek östämä aşamlıq yärdäme tämin itü mäsäläsen kütärep çıqtı. Äfğanstannıñ suıqtan ziyan kürgän töbäklärendäge xalıq ta, üzläreneñ nindi awır şartlarda qalğanıñ dönya cämäğatçelege iğtibarına citkerelüen ütenä.
Pakıstan belän çiktäş Äfğanstannıñ tawlıq könyaq cirlärendäge suıqta, AQŞ xärbiläre belderüençä äl Qaidä häm taliban tarafınnan bäreleşlär dä sirägäygän. Suıq hawa, bigräktä tawlıq cirlärdä xärakät itügä irek birmi.
Şulay da, suğışçı çaralarnıñ tınıp qalğan waqıttan faydalanıp, AQŞ xärbiläre yullarnı tözekländerü eşlären başlarğa ömetlänülären belderä. Läkin älegä şartlar moña yaraqlı tügel. AQŞ xärbi räsmiye tözekländerü eşläre hawalar cılıtqanda başlanır dip äytä. Läkin hawalar cılınuğa suğışçı törkemnärneñ xäräkätläre dä arta başlar dip farazlana.


text:
Ğiraq parlamentı Amerika quyğan ultimatumnı kire qaqtı
audio: Bu oyatsızlıq, xalıqara qanunnar bozu, agressiäne bez tulısınça kire qağabız, di Saadun.
Düşämbedä Buş Saddamğa häm anıñ ullarına ildän kitü öçen 48 säğät waqıt birgän ide. Şuşı waqıt bügen tönlä çığa. 270 meñ Amerikan häm Britan xärbie Ğiraqqa kerergä färman kötä. Kiçä Aq Yort süzçese Ari Fleisher, Saddam kitkän oçraqta da, Amerikan häm Britan xärbiläre Ğiraqqa kerep küpläp üterü qoralı ezliäçäk, dip äytte. Tik bu oçraqta alar anada tınıç keräçäk, çönki alarğa qarşılıq kürsätü bulmayaçaq, dide ul. Äl-Cäzirä televideniese häm Küwäytneñ iminlek çığanaqları Amerikan xärbiläreneñ Küwäyt belän Ğiraq arasındağı qoralsızlandırılğan arağa kerüläre turında xäbär itte. Amerikn xäm Britan räsmiläre bu xäbärne raslawdan baş tarttı.
BMOnıñ İminlek Şurası ğädättän-tış utırış ütkärä.


text:
Tatarstan "Transneft" kompaniäse belän xezmättäşlek turında kileşü tözede
Bügen "Transneft - Rossiädä tabiği monopoliälärneñ berse bulıp tora, dönyada neft' ütkärüçe iñ ere kompaniälärdän sanala. Anıñ magistral' torbaütkärgeçlärneñ ğomumi ozınlığı 48,6 meñ kilometr täşkil itä. Häm alardan yıl sayın Rossiädä tabılğan neftneñ 93 protsentı ütkärelä, şulay uq BDB illärennän çimal küçerelä.
Soñğı öç yılda "Transneft'"tä 1,5 meñ kilometrğa yaqın yaña neftütkärgeç tözelde, yaña citeşterü mömkinlekläre buldırıldı. Yıl sayın yañartıp tözügä häm modernizatsiäläügä kompaniä 1 milliard dollar sarıf itä. 2003 yılda "Transneft"neñ torbaütkärü mömkinlekläre 16 protsentqa, yäğni 24 million tonnağa üsär dip kötelä.


text:
Gruziädäge xakimiat totrıqsızlığı yaña çorğa kerä - andağı oppozitsiä xäzer maqsat itep prezident Şevardnadzeneñ urınınnan kitüwenä ireşüne quya. Oppozitsiä citäkçeläre arasında iñ abruylı sanalğan Mixail Saakaşvili şul maqsatta bar il buylap uramnarğa meñlägän keşene çığaraçağın wäğdä itä. Sişämbedä oppozitsiä şuşı planına beraz üzgäreşlär kertsä dä, Gruziädäge wäzğiat kiyerenke bulıp qala birä.
Gruziä oppozitsiäse üz köräşendä töp iğtibarnı älegä qädär noyäbr başında uzğan parlament saylawlarınıñ näticälären döresläwgä birgän bulsa, xäzer inde moña bik ışanmıy höcümne prezident Şevardnadzeneñ üzenä qarşı başlarğa buldı. Mäğlüm ki, oppozitsiädäge berniçä partiä ilneñ xäzerge xakimiaten tawış birü näticälären üz faydasına bozıp iğlan itüdä ğäyepläde häm saylawlardağı ciñüne üzenä, yäğni oppozitsiägä birüne taläp itte. Läkin bolar barısı da xäzer ütkändä qaldı, Şevardnadzegä qarşı çıqqan citäkçelärneñ berse, "Demokratik Front" milli xäräkäte başlığı, berük waqıtta başqala Tbilisineñ şähär şurası räise bulıp torğan Mixail Saakaşvili Gruziädä xakimiat öçen barğan köräşneñ yaña çorın iğlan itä. Oppozitsiä bar il buylap soñğı distä yıl eçendä iñ zur bulır dip kötelgän uram cıyınnarı ütkärüne planlaştıra. Başta monı kiläse comğağa bilgelägännär ide, annarı çärşämbegä küçerdelär, läkin sişämbedä şuşı küzätü äzerlängändä oppozitsiäneñ konkret plannarı xaqında anıq mäğlümat yuq ide. Eş şunda ki, Saakaşvili ilneñ törle töbäklärennän başqala Tbilisigä marş oyıştırırğa häm anda xalıqnı bar ildän tuplarğa teli. Ul üze tarafdarları belän Gruziäneñ könbatışındağı Zugdidi şähärennän başqalağa taba sişämbe kiçen çığarğa tieş ide, ämma kilgän xäbärlärgä qarağanda, yulğa çığu kiçekterelgän. Oppozitsiä moña yaxşıraq itep äzerlänergä teli dip belderelä. Ul arada Gruziä başqalasına düşämbe kiçen Quşma Ştatlar däwlät sekretare yardämçeseneñ urınbasarı Lynn Pascoe kilde. İldäge kiyerenkelek gruzinnar arasında ğına tügel, anıñ Rusiä, Törkiä kebek kürşeläre, xätta Quşma Ştatlarda da zur borçılu uyata. Kavkaz yağı bolay da totrıqsızlıq kiçerä, moña xäzer Gruziä dä östälsä, bu bar töbäktäge kiyerenkelekne arttıraçaq. Prezident Şevardnadze häm anıñ töp köndäşläre belän ayırım söyläşülär ütkärgännän soñ amerikan wäkile bolay dip belderde:
Audio, Lynn Pascoe
"Bezneñ mänfäğätebez, Gruziä xalqına häm xökümätenä bügenge şartlarda mömkin bulğan iñ qulay saylawlarnı ütkärügä yardäm itüdän ğibarät. Bezneñ öçen, tawış birü tiräsendä kilep çıqqan mäs''äläne çişü bik tä möhim. Läkin monı niçek eşläw yulların öyrätü bezneñ eş tügel" di amerikan däwlät sekretare yardämçeseneñ urınbasarı Lynn Pascoe. Ul barı tik, krizis taraflar arasında söyläşülär başlaw aşa ğına xäl itelä ala dip isäpli. Läkin oppozitsiä citäkçeläre xäzer prezident Şevardnadzeneñ urınınnan kitüwen taläp itkäç, andıy söyläşülär öçen nigez taraya. Oppozitsiädän barı tik parlamentnıñ elekke räise Nino Burcanadze ğına prezidentqa qarşı çığışlar yasawdan totılıp tora. Eduard Şevardnadze üze, oppozitsiä citäkçeläre belän söyläşülärne, alar şul taläbennän waz kiçkän oçraqta ğına başlayaçağın äytä.
Audio, Eduard Şevardnadze
"Ägär dä bu yardäm itä ala ikän häm ägär dä alar üzläreneñ qayber axmaq taläplärennän waz kiçsä, min alar belän oçraşırğa äzer, soñğı mömkinlek bulıp barıber ilebezneñ mänfäğätlärennän çığıp eş itü qala" dip belderä Gruziä prezidentı Şevardnadze.
Kärim Kamal, Praga


text: Bügen Mäskäwdä Rusiä häm Könyaq Korea prezidentları, Vladimir Putin häm Noh Moo Hyun oçraştı. Söyläşü Tönyaq Koreanıñ atom eşçänlege häm üzara iqtisadi xezmättäşlek turında bardı. Könyaq Korea prezidentı Rusiägä Korea yarım utrawında atom krizisın çişergä yardäm itü tırışlıqları öçen räxmät belderde. Rusiä prezidentı Putin – Rusiä belän Könyaq Korea arasında xezmättäşlekkä kirtä sala alğan ber genä säbäp tä yuq, dide. (audio) "Soñğı aralarda xezmättäşlek üste, häm aña qomaçawlağan problemalarnı bez çişä aldıq" dide Putin. İke yaq ta xezmättäşlek däräcäse belän qanäğät buluın belderde. Rusiä, 2007nçe yılğa Könyaq Koreanıñ berençe kosmonavtın äzerlärgä riza buldı. Könyaq Korea prezidentınıñ Rusiägä säfäre tağın 3 kön däwam itäçäk.


text:
Tatnet: 2004 yılda tağın 1306 awıl mäktäbe internetqa totaştırılaçaq
1 sentäber, Rusiä buylap, belem köne bularaq bilgeläp ütelä. Şuşı könnärdä, Qazanda, mäğlümäti häm kommunikativ texnologiälelär bağışlanğan konferensiä bulıp ütte. Tatarstan Elemtä ministrlığı, mäğlümäti texnologiälärne üsterü yünäleşendäge uñışları belän tanıştırdı. Konferensiädä, älege ölkädä eşläwçe şirkätlär dä qatnaştı. Belgänegezçä, «İntel» şirkäte belän xezmättäşlek itärgä cıyınu turında räsmi kileşügä qul quyıldı. Bu oçraqta süz yıllar buyına suzılğan söyläşülär häm cihazlarnı quyu turında barsa, «Tattelecom» şirkäte, inde xäzer uq, mäktäplärgä cihazlar quyu, internetqa totaştıru belän şöğellänä. Älege şirkät Mäğärif ministrlığı ütkärgän bäygene otıp, respublika mäktäplären global çeltärgä totaştıru xoquqın yawlap aldı. Bu xaqta «Tattelecom» şirkäteneñ citäkçe urınbasarı Azizov İlgiz söyläde. İlgiz äfände beldergänçä, 1nçe sentäberdä 130 mäktäptä kompyuterlar internetqa totaştırılğan ide. Alarnıñ kübese awıllarda urnaşqan. Bu yıl betkänçe, barlığı 1306 mäktäptä şulay uq tieşle cihazlar quyılırğa tieş. Ä ğomumän «Tattelecom» 2000 mäktäpne global çeltärgä totaştırırğa wäğdä itä. Dimäk bu eş 2005 yılda da däwam iteläçäk. İntranet kebek cirle çeltär dä yaqın arada, awıl xakimiätlärenä eşläwçelärgä bik ğadi äyber kebek kürenä başlar. İlgiz Azizov beldergänçä, inde xäzer uq barlıq rayonnarnıñ rayon idäräläre üz ara eçke çeltärgä totaştırılğan. Kürşe rayon xakimiätläre bik tiz arada ber bersenä dokumentlarnı cibärä ala, Qazan belän elemtägä kerä ala. Bu respublikanıñ informatizatsiä programmasın qısalarında eşlänä. Rayon idärälären ber elektron çeltärgä totaştıru elege programmanıñ ber öleşe bulıp tora. Kiläçäktä tağın video-konferensiälär oyıştıru, ğlobal çeltärgä totaştıru, kiñäşlämälärdän translyatsiä alıp baru kebek teläk, täqdimnär äytelä. «Tattelecom» şirkäte wäkile beldergänçä, däwlät programmasınıñ ber öleşe inde eşlänsä dä, anı niçek däwam itterü turında açıq cawap birep bulmıy. Bu xaqta zakaz birüçe xakimiätlär häm bu eşne başqaruçı elemtä şirkätläre arasında söyläşülär bara. Här xäldä, xäzer şunı äytep bula, iñ yıraq awıllarda da, mäktäplärdä, rayon idärälärendä internet bar häm bulaçaq.
Bikä Timerova.


text:
AQŞ: Yuğarı mäxkämäneñ Guantanamo qararı – Bush idaräsenä kisätüme?
Quşma Ştatlar Yuğarı mäxkämäse, prezident Bushnıñ Guantanamo totqınnarı eşen tikşerü öçen maxsus xärbi komissiä tözergä wäkäläte bulmağan, digän qarar çığardı. Aq Yort monı ğadi protsedura mäsäläse dip añlatsa, başqalar bu qararnı Bushnıñ berayqlı idarä itü räweşen kire qağu dip bäyäli.
Şuşı qarar turında fikeren sorağaç, Bush, anı äle öyränäse bar, läkin administratsiä anı ütäyäçäk, dide: "Bez Yuğarı mäxkämägä buysınırbız, qararnı tikşererbez. Kongressnıñ qaraw mömkinlekläre kiñ, xärbi tribunallarğa qädär, bez alar belän eşlärbez" di amerikan prezidentı.
Mäxkämä qısalarında Guantanamodağı 450 totqınnıñ berse – Sälim Äxmät Hamdan eşe tikşerelgän. Çığışı belän Yämänle, törmädä inde 4 yıl utırğan Hamdan - Osama bin Ladennıñ yörtüçese bulğan. Yäşeren xärbi mäxkämä aldına bastırğannarı öçen ul Bush administratsiäsen mäxkämägä birgän.
Küp kenä illärneñ citäkçeläre, şul isäptän Amerika tarafdarları, Bushnı Guantanamo törmäsen yabırğa çaqıra. Tänqitçelär, bu törmä Jeneva konvensiäse qağidälären boza, di. Şuşı ayda ğına andağı 3 totqın üzenä qul salğan.
Aq Yort süzçese Tony Snow da mäxkämä qararın äle öyränäse bar dide, läkin bu qarar Bush administratsiäseneñ strategiäsen kire qağa digän fiker belän kileşmäde. Anıñ süzlärençä, bu qarar fäqät Aq Yortnıñ mäxkämälär belän eş itüenä qarata fiker ayırmalıqları buluın açıqlağan: "Yuğarı mäxkämä komissiälärneñ tözelü räweşe belän kileşmäwen äytte häm dä qayber eş itü qağidälären bilgeläde" di Aq Yort süzçese.
Ämmä New York universitetında säyäsi fännär professorı Robert Spitzer, bu añlatma çınbarlıqtan bik yıraq tora di. Anıñ süzlärençä, Yuğarı mäxkämä şuşı qararı belän Amerikanıñ ike möxim nigezen qabat raslağan – xakimiät büleneşen häm qüät bizmänen. Berençedän, xakimiät 3 tarmaqqa bülengän – başqarma (yağni, prezident), qanun çığaru, mäxkämä. İkençedän, alar ber-berseneñ eşenä, wäkälätenä tıqşınmıy. Yuğarı mäxkämä fäqät şuşı prinsipnı saqlağan di professor Spitzer:
"Xäzerge prezident üzenä bik küp wäkälät aldı, suğış mäsäläsendä genä tügel. Mäxkämä aña xakimiät büleneşe häm qüät bizmäne turında iskärtte. Yağni monda Mäxkämä xoquqı da Kongress cawaplılığı turında da qatı itep äytelgän"di professor Spitzer.
Kiläçäktä närsä bulır? Prezident Kongresqa möräcäğät itä ala. Anda küpçelege respublikannar, läkin bu fatixa bulaçaq digän süz tügel. Bush idaräse belän qänäğät bulmawçılar arasında respublikannar da bar. Monnan tış prezident bu eşne federal mäxkämälärgä, yä xärbi mäxkämälärgä cibärä ala. Nindi genä yul saylamasın, di professor Spitzer, Bush bu mäsälädä Yuğarı mäxkämä belän qabat bäxäskä kerä almıy.
ali ğilmi


text:
Gäzitlärdä respublika tormışı
Başqortstandağı ictimaği-säyäsi, milli-mädäni wäzğıätne respublikada näşer itelüçe häm respublikada taratıluçı gäzitlär şaqtıy däräcädä açıp birälär. Başqortstannıñ barlıq räsmi mäğlümat çaralarında da qayber başqort qabiläläreneñ Mäskäw kenäzlegenä kerä başlawlarınıñ 450 yıllığı teması östenlek itä. Şunısı da küzgä taşlana – bu temağa bağışlanğan yazmalarda, nigezdä, ber balıq başı çäynälä: başqortlar 450 yıl elek “aq patşağa” baş birep döres eşlägännär, urıslarğa quşılu tatar xanlıqları izüennän qotılırğa yärdäm itkän h.b. .hb.
Başqort telendä çığuçı gäzitlär daimi räweştä tel, mädäniät, mäğärif problemaların kütärep çığalar.Şulay, “Başqortstan” gäziteneñ 22 iyün sanında başqort telendä näşer qılınğan kitaplarnıñ kibetlärdä satılmıyça yatuına tirän borçılu belderelä. Mäqälädä, başqort telendäge kitaplarnı näşer itü häm alar belän säwdäne oyıştıru däwlät yaqlawında bulırğa tieş, digän näticä yasala.
Tatar telendä çığuçı “Qızıl tañ” gäzite tatar milli problemaların bötenläy kütärmi diärlek. Bu atnadağı gäzit bitlärendä 450 yıllıq, Salawat könnäre, respublika yañalıqları urın alğan.
Kürşe Çiläbe ölkäsendä basılıp Başqortstanda taratıluçı berdänber oppozitsion gäzit - “Beloretskiy subbotniy kur'yer”nıñ 3 sanında Başqortstannıñ yağulıq-energetiqa kompleksı tiräsendäge mutlaşular, urlaşular, cäncallar töp urınnı alğan. Bilgele keşe xoquqların yaqlawçı, “Keşe xoquqları öçen” Bötenrusiä ictimaği xäräkäteneñ Başqortstan buyınça bülekçäse citäkçese İldar İsängulov belän birelgän äñgämädä Başqortstanda xoquq saqlaw orğannarınıñ, kiresençä, keşe xoquqların bozuları faktları kiterelä. Şul uq waqıtta, İldar İsängulov xoquqçılar fäqät ğadi xalıqnı ğına yaqlıy, digän tezisnı kire qağa. Älege könne bez zindanğa yabılğan Başqortstannıñ eks-senatorı İğor İzmest'yev tiräsendäge xällärne öyränäbez, aña qarata taşlanğan naxaq ğayıpläwlärne tikşeräbez. Ägär, di İldar İsängulov, soraw alular waqıtında Başqortstan prezidentı Mortaza Räximovnı tuqmıy-cäzalıylar ikän, bez anı da yaqlap çığaçaqbız.
Kärim Yauış, Ufa


text:
Tömändä Säğidä Xäyrullinanı iskä aldılar
-Ütkännärgä bezne qaytaruçı yarıy äle, yarıy xäter bar. Kiläçäktä borılıp ütkännärgä bezne dä bit kemder xäterlär. İñ döresen şunda äyterlär! İsänmesez, xörmätle duslar! Bez bügen Rossiä federatsiäseneñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre kitapxanäçe, cämäğät eşleklese Xäyrullina Sägidä Xämidulla qızın iskä alu kiçäsenä cıyıldıq.
Kiläçäktä borılıp ütkännärgä bezne dä bit kemder xäterlär.
İñ döresen şunda äyterlär!
İsänmesez, xörmätle duslar! Bez bügen Rossiä federatsiäseneñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre kitapxanäçe, cämäğät eşleklese Xäyrullina Sägidä Xämidulla qızın iskä alu kiçäsenä cıyıldıq.Änä şuşı süzlär belän Tömän ölkäseneñ fänni kitapxanäsendä “Xäter kiçäse” başlandı. Anı milli ädäbiätlär bülege xezmätkäre Gölşat Gällämova alıp bardı. Mödärris häm Fatix xäzrätlär Sägidä Xämidulla qızı ruxına doğa uqığaç, 30 yıldan artıq Tömän şähärendäge 10 nçı kitapxanäneñ mödire bulıp eşlägän, 2 yıl elek ruxı baqi dönyağa küçkän millätpärwär turında härkem dä iñ cılı istäleklären söyläde.
Avtonomiälär, assotsiatsiälär, ictimaği üzäklär bulmağan waqıtta da 80 nçe yıllar başında uq Tömän şähärendäge tatarlar üz tormışı belän yäşäde. Tatarlar öçen biü kiçäläre, törle oçraşular ütte.
(audio)
-İñ başta nigez saluçılar: Bulat Söläymanov, Änäs Gaitov häm Sägidä Xäyrullina... Näq alardan dulqınnar kitte. Tatarça kitapnı min berençe tapqır anıñ qulınnan aldım. Tatar bülege yabılğan waqıtta da, yäşeren bulsa da Sägidä apanıñ tatar kitapları bar ide. Rusça kitapqa dip kilgän tatar balalarınıñ qullarına tatarça kitap tottıra ide. Tatarça xäreflärne: ä, ö...ne min Sägidä apadan işetkän häm öyrängän. Dip söyläde “Xäter kiçäsendä” “Oçraşular” teletapşıruın alıp baruçı jurnalist Gölsinä Niäzova. Sägidä Xäyrullina barsına da ölgerä ide. “Tömän nurları” ansamblendä cırladı. Xatın-qızlar oyışmasınıñ citäkçese buldı. Tömändäge ber genä çara da anıñ yärdämennän, qatnaşınnan başqa ütmäde. Balalar belän balalarça, ölkännär belän ölkännärçä bula belde. Xälimä apa Urazovanı tıñlıyq äle.
(audio)-Bezne qartalarnı bik xörmät itte. Närsä genä ütkärmäde ul bezneñ belän. Äle qartlar kiçäse, äle vraçlarnı çaqıra, sälamätlänü kiräk, dip alarğa söylätä, äle baqçaçılarnı çaqıra. Nindi genä xezmätkärlär çaqırmadı... Qartlarnı bik xörmät itte. (mönäcät)
(mönäcät)Xäter kiçäse däwamında Sägidä Xäyrullina turında barı tik iñ cılı istäleklär genä äytelde. Anıñ kiñ küñelle, tınğısız häm härwaqıt bulsın dip yörgän can, tatar dönyasına xezmät itep fayda kiterüne olı bäxetkä tiñläwçe, millät öçen can atıp yäşägän keşelärneñ berse bulğanlığın kiçägä kilep süz almağannar da, soñınnan çäy östäle yanında, äytep kittelär.
Nail Alan. Tömän.


text: Başqort tele häm äźäbiäte buyınsa iñ köslö uqıtıusı İşembayźa kadet internatında uqıta. Ul Änisä Höyärğolowa. Yıl uqıtıusıhı bäygehenä yomğaq yahaldı. Bıyıl bäygelä Başqortostandan tış Siläbe, Irımbur ölkälärenän dä başqort tele häm äźäbiäte uqıtıusıları qatnaştı. Bıyılğı konkurs qalğandarınan ber nimähe menän dä ayırılmanı. Bötä Donya başqorttarı qoroltayı başqarma komitetı räyese Äxmät Söläymänov başqorttar küpläp yäşägän töbäktärźän kilgän uqıtıusılarğa qoroltay büläktären tapşırźı. "Heź Başqortostandan sittä başqort telen üźterewgä źur ölöş inderähegeź" - tine Äxmät Söläymänov. Uqıusılarźıñ yaźğı kanikuldarı mölendä Öfögä kürşe ölkälär häm respublikalarźan da başqort balaları la başqort tele häm äźäbiäte buyınsa olimpiadalarğa kilde. Mäğärif ministrlığınan Räysä Küzbäqowa äytewensä, başqort balaları ösön Öföläge iźtälekle urındar buylap ekskursiä la oyoştorolasaq.


text:
Xikmätle xällär
Zamanalar awır, mixnätlär küp. Näq İske qara urman cırında cırlanğança. Yaxşı atlar, yaxşı duslar kiräk.
Qarurmannarnı ütär öçen dä, xäzerge çorda dönya kötär öçen dä. İñ zur bälä – qartayu, pensiägä çığu bulıp çıqtı. Pensiägä çıqsañ, ay sayın kilä torğan aqçañ, çäy, şikärgä genä citä. Kapitalizm çorı citkäç, kapitalist bulmağannarnıñ böten ğailäse – qartı, yäşe, bala-çağası – aqçasız integä. Ul kapitalizm digän närsä äybät tä bit. Ämma, şul xällelär, kapitalnı qulğa töşergännär öçen genä. İnde transportqa utırğanda da aqça yançığın açıp, andağı soñğı tiennäreñne çığara başlağaç, bigräk tä.
Ul arada fatir öçen tüläw, elektr togı, telefon, cılılıq öçen tüläw xisapları kilä.
Niçek tä citkerergä, niçek tä üzenä tieşen räsmi kontorlarğa barıp, dawlap alırğa tulı kilä.
Qazannıñ Mirnıy bistäsendä 12 meñ keşene xezmätländerüçe poçta bülege eşlämi. Açıluın açıla ul, ämma elektr togı özelgäç, kassaları, başqa cihazları eşlämi. Şuşı yaqlarda yäşäwçe İlyas äfände Ğaripov rayon, şähär sovetında, respublika Däwlät Sovetında, Däwlät Dumasında utıruçı deputatlarğa möräcäğät itep qarıy.
İnde şundıy mäkerle soraw tua. Ä bit törle redaksiälärgä, citäkçe oyışmalarğa şaltıratuçı, ğarizalar kütärep priemğa kerüçe İlyas Ğaripov qına xalıqnıñ wäkile bulıp çığa. Törkiädä deputatlarnı millät wäkile dip yörtälär. Ä bezneñ xalıq wäkilläre ber törle, ä İlyas Ğaripov kebeklär – bötenläygä ikençe statusta, ämma alar xalıqnı yaqlap yörilär. Añlap bulmıy. Kem soñ xalıqnıñ yaqlawçısı, ä kem anıñ artıq qaşığı?
Yarıy, gel genä zarlanıp torıp bulmıy. Tağın ber xikmät bar. Soñğı könnärdä matbuğatta bäxäs uyatqan bik küp keşelärne qızıqsındırğan ike mäs'älä bar. Yuq, pensiä, eş xaqlarınıñ azlığınnan, fatir bäyäseneñ artuınnan başqa da aktual' mäs'älälär bar. Mäsälän, cır. Tatar cırı. Menä şuşı fikerne işetkäç tä, çit il keşeläre, könbatıştağı jurnalist kollegalarıbız şaqqata. Piketlar häm mitinglar zamanında nindi cir häm festival' turında süz barırğa mömkin. Ämma, tatar keşeseneñ xolqı, mentalitetı şundıyraq, küräseñ. Radio, televideniedä barğan turıdan-turı efirlarğa şaltıratuçılar yä pensiä häm transport yäki cırçılarnıñ bäygese, kemneñ östenlege, nindi cırnıñ küñelgä yatışlı buluı, ä nindilärneñ açunı kiterü turında. Ğäcäplänerlek xäl. Ber ük cırçılarnı qartlar xurlıy, yäşlär maqtıy. Yäisä, kiresençä, ölkännär maqtap, yılıy-yılıy tıñlıy, ä yäş-cilkänçäk, tiz genä radioalğıçnı bütän kanalğa küçerä.
İñ qızu bäxäs - cır cırlap tabılğan aqça küpme, azmı? Ni öçen fälännär ciñep çığıp büläk alğan, ä ikençelären säxnägä mendermägännär. Bügen Azatlıqnıñ Qazan byurosı programmasında da şul xaqta süz bardı. Ber videoklip töşerü 20-30 meñnän 300 meñ sumğa töşä, di. Klip kürsätmägäç, cırçını tanımıylar. Tanımağaç, konsertqa barmıylar häm kassetalarıñnı satıp almıylar.
Elek, niçä cır belä idek, xäterlisezme? Tääääk, Qarurman, Kübälägem, Sarman, Şomırtım, Gölcamal häm tağın berniçä äsär. Ä xäzer kibetlärdä satıla torğan lazer tälinkälärenä sıyğan cırlarnıñ sanı 3 meñnän artıp kitte. Aralarında küñelleräkläre, därtleräkläre dä az tügel. Zamanalar awır dibez dä, ä cırlarğa qarasañ – kiresençä. Zamanalar küñelleräk häm därtleräk bula başlağan. Häm 3 meñ cırnı tıñlar, yazdırır, başqaruçı öçen küpme aqça totarğa kiräk.
Ä bit tağın ber yul bar. Şul cırlarnıñ arasınnan 1-2 yatlap alasıñ da, buşlay ğına üzeñ cırlıysıñ. Xatınıñ, ireñ, balalarıñ belän, mäcles cıyıp, kürşeläreñ belän bergä totasıñ da, cırlıysıñ. Yä Utır äle yannarıma diseñ, yä Tuğan telne suzasıñ. Räxätme? Bik räxät. Küñellär kütärelä. Mondıy çaqlarda ministrlarnıñ da, direktorlarnıñ da östäl astındağı bayanı qullarına alına, küzlärdä oçqınnar uynıy. Ä bit bäysezlek alğanda 900 meñlek eston xalqınıñ 300 meñläbe beryulı ber alanğa çığıp, üzläreneñ cırların kümäkläp başqardılar. Häm millät, däwlät bularaq üzlären saqladılar, tanıttılar. 1 millionlıq xalıq kimemi dä, bireşmi dä, däwläten dä saqlıy.
Ä bit xikmät menä şul bergä cırlıy belüdä. Ä bez şunı buldıra almıybızmı? Kem şäbräk cırlıy digän tartqalaş çığarğançı, dönya qarşında risvaylıyqqa qalğançı, ana telebezdä ğaciz cırlarıbıznı yışraq başqarsaq, äybäträk bulmasmı? Ğinwar ayında Bars media cir festivalen ütkärde, andağı cırlar oşamasa – tot ta 21 fevral'dä tämamlana torğan häm däwlät oyıştırğan İlham Şakirov isemendäge cır bäygesenä bar. Barısına da urın citä läbasa.
Azatlıq radiosı tel turında viktorina iğlan itep, berniçä süzne tärcemäläwgä täqdim itkäç, bik küplär cawap yazdı. Awıldan da, şähärdän dä, xätta Seberdän dä yazalar. Dimäk, cır kebek ük, tel dä ğäziz ikän. Kiläse düşämbedä, Xalıqara Ana tele köne ütkärelä. Beräwlär äytä, artıq mawığıp kitmibezme, di. Tel dä tel dip mä’säläne quyırtqaç, başqalar üpkälämäsen, di alar. İkençelär, Latviädäge urıs tele öçen köräşne iskä töşerä. Menä anda ana tele öçen köräş qatı. 10 meñ rus balası «Pycckaя шkoлa — Haш CTaлиHrpaд” digän şiğär astında demonstratsiägä çıqqan ide. Ä bez bit Latviädä tügel. Üzebezneñ respublikada, üzebezneñ ildä. Xikmät barı tik qanun buyınça häm can quşqança yäşärgä omtılışnıñ buluında yäki bulmawında.Yaqınlaşıp kilgän tuğan tel bäyräme qotlı bulsın!
Rimzil Wäli


text:
Yaña tikşerenü: dönya möselmannarı arasında suğışçanlıq ruxı kimi bara
Washingtonda urnaşqan Pew tikşerenü üzäge, bar dönya buylap, berençe çiratta ere möselman illärendä uzdırğan maxsus tikşerenüeneñ näticälären bäyän itte. Annan kürengänçä, möselmannar xäzer İslamnı yaqlaw xaqına köç qullanunı, şähit kitüne torğan sayın nığraq kire qağa.
Pakstanda, misal öçen, intihar höcümendä berğäyepsez xalıqnıñ hälak buluı aqlana ala dip sanawçılar sanı 9 protsent qına ikän. 3 yıl elek mondıy fikerdä toruçılar 41 protsent bulğan. Näq şundıy uq kimü Libanda, Bangladeşta häm İndoneziädä dä küzätelä, soñğı ike ildä ğomumän san 50 protsentqa kimegän.
Pew üzägeneñ ölkän tikşerenüçese Richard Wike süzlärenä qarağanda, şuşı kimü täräqqiätenä çığarama bulıp barı tik fälästin cirläre genä tora, anda intihar höcümnären oyıştıruğa mönäsäbät ellekeçä qala ikän:
"İntihar höcümnäre yış qına, yä qaywaqıt aqlanğan bula dip fälästinlelärneñ 70 protsentı isäpli, bu bez tikşergän möselman illäre arasında iñ yuğarı san älegä", di Pew üzäge xezmätkäre Wike.
Şuşı tikşerenü dönya buylap barlığı 47 ildä ütkärelgän, häm anda möselmannarnıñ din xaqına şähit bulu, ğäyepsez keşelärne dä qorban itü niätennän waz kiçä başlawın açıqlaw iñ zur açış bulıp tora. Bu täräqqiät möselman dönyasında terror taktikasın kire qağunıñ artuın kürsätä, di Pew üzägendäge tikşerenüçelär.
Ämma monda ber neçkälek tä bar - sorawlıqta ğadi möselmannarnıñ intihar höcümnären üzläre kebek ük ğadi xalıqqa qarşı qullanuğa qarata mönäsäbäte sorala. Bu ölkädä şul mönäsäbätneñ tiskäre bula baruı açıqlansa da, xärbi qorılmalarğa, ğäskärilärneñ üzlärenä, xökümät binaları häm wäkillärenä qarşı andıy höcümnär küp kenä oçraqlarda äle haman da aqlana.
Tikşerenüdä şulay uq möselmannar arasında mäğlüm Osama bin Ladinneñ abruyı töşä baruı açıqlanğan. Ürdündäge möselmannar arasında aña ışanıç 36 protsentqa, Libanda 19-ğa, İndoneziädä 18 protsentqa kimegän.
Möselman dönyasında iğtibar xäzer ikençe ber qurqınıç täräqqiätkä - sönnilär häm şığıylar arasındağı qarşılıqlarnıñ tiränäyä baruına taba artqan. Häm bu qurqular ber Ğiraq belän çiklänmi, şuşı ike tarmaqnıñ doşmanlaşa baruı möselman dönyasınıñ başqa töbäklären dä borçıy ikän. Yänä Richard Wike:
"Şaqtıy ğına illärdä şaqtıy yuğarı ğına sannar monıñ Ğiraqtan başqa da üsä barğan ber problema ikänen kürsätä. Ayırım alğanda, zur ğına küpçelek monı, üz şığıy mäxälläläre bulğan Libanda häm Küwäyttä äytä. Ämma başqa illärdäge - Ürdün, Mısır, fälästin cirlärendäge keşelär dä monıñ cäyelä barğan nizaqqa äylänüen äytep ütä", di Pew tikşerenü üzägennän Richard Wike.
Pew üzäge mondıy tikşerenülärne berençe märtäbä genä ütkärmi, elegräk ul, misal öçen, Könbatış keşeläreneñ häm möselmannarnıñ ber-bersen niçek kürüen, niçek bäyäläwen tikşergän ide.
Kärim Kamal


text:
Prezident Richard Nixon 1974-nçe yılda säyäsi motivlı qaraqlıqnı yäşerergä tırışuı säbäple çigenergä mäcbür bulğan ide .Watergate Skandalı dip tarixqa kergän bu waqıyğä turında bu aralarda yaña mäğlümät päydä buldı. Prezidentnıñ ul waqıttağı yardämçese xäzer ,Nixon bu waqıyğäne yäşerü säbäple genä ğäyeple tügel, ä ul bu qaraqlıqnı başqarırğa quştı dip belderde.
29yıl yıl elek Richard Nixon Kongressta impiçmentqa duçar bulmas öçen prezident urınınnan kitkän ide. Nixon 1974-nçe yılnıñ 8nçe augustında postınnan kitkändä, Wäkillär palatası säyäsi motivlı qaraqlıqqa qatnaşqan ştabnıñ qayber äğzaların yäşerergä tırışıp yustitsiäne totqarladı digän säbäptän prezidentqa impiçment quyarğa tora ide. Zur şau şuğa säbäp bulğan şuşı säyäsi skandalnıñ zur öleşen WP gazetasınıñ ike xabärçese açıp saldı. Bu Amerikada mätbuğatta säyäsi waqıyğälärne yaqtırtuğa ğına tügel ä säyäsätneñ üzenä dä täsir itte. Aradan 3 distä yıl waqıt ütkännän soñ xäzer Nixonnıñ ul waqıttağı yardämçelärennän berse Jeb Stuart Magruder, Nixon 1972-nçe yılda üze köndäş Demokratik partiä citäkçeseneñ ofisına kerergä quştı dip belderde. magruder süzlärençä,Nixon saylau yılında demokratlarnıñ strategiesen belergä telägän häm Waşingtonda demokratlarnıñ Watergate ofisına häm citäkçeneñ öyenä tıñlau cihazları urnaştırırğa quşqan. Magruder ul çaqta Nixonnnıñ saylau kampanyası direktorınıñ urınbasarı häm aqyortta ştab başlığı vä Kommunikatsiä diretorınıñ urınbasarları bulıp xezmät itkän, Watergate waqıyğäläre faş itelgäç, Magruder süz berläşterü häm antnı bozu kebek ğäyepläülär belän 7 ay törmä cazasına xökem itelä. Älbättä monda ni öçen Magruder 30yıl buyı Nixonnıñ bu eşkä turıdan turı qatnaşu buluın äytmi torğan digän sorau tua. Magruder Amerikan televidiniäse häm Associated Press Agetlığına küp tügel genä Çönki miña älegäçä ber kem dä andıy sorau quymadı digän cawap qaytarğan. Küp kenä tarixçı häm säyäsi küzätüçelär Magruder ğäyepläüe häm birgän açıqlauın bötenläy çitkä qaqmibez ämma ışanu qıyın dip äytä.Watergate suğışı isemle kitapnıñ aftorı Stanley Kutler Magruder äytkännären aqlarlıq dälil yuq di. İke distä yıldan artıq respublikan senator bulıp torğan Bill Frenzel süzlärençä(audio)
30yıl elek här kemneñ ülep belergä telägän närsäne xäzer çığıp äytü minemçä bik ğädäti xäl tügel , ütkän waqıt eçendä bu xaqta citärlek sorau quyılğandır.
Virginie Universitetında säyäsi fännär profesorı Larry Sabato , bigräk tä waqıtnı küzdä totqanda Magruder äytkännärenä ışanu qıyın di . Sabato(audio)
Nixon ülgän. Bu eşkä qatnaşqan keşelär ülep betkän . İskärmästän, ciddi cinayät säbäple xökem itelep törmädä utırıp çıqqan , waqıyğälärgä şahit bulğan äle dä yäşäwçe berdän ber keşe Magruder äfände Nixonnı tağı da yamanlağan ğäyepläü belän çığa.
Magruderneñ yaña ğäyepläwläreneñ döreslege isbat itelerme yuqmı anısı bilgesez ämma Watergate-neñ amerikan jurnalizmına yasağan täsire turında ber kemdä bäxäsläşmi.Elekege kongresmen Frenzel WP gazetası ul çaqta Watergate-ne yaqtırqanda passiv roldän küpkä agressiv rolgä küçte , Jurnalislar soraularına cawap aludan kübräk säyäsätçelärne yasağan xataları öçen tozaqqa töşerü belän kübräk qızıqsına ide dip söyli. Virginia Universitetı profesorı Sabato, Watergate amerikan jurnalislarınıñ säyäsi mäsälälärne yaqtırtuında dramatik üzgäreş kiterde dip äytsä dä, ul jurnalislarnıñ säyäsätçelärgä kürsätkän möğämälägä ällä ni borçılmıy , kiresençä jurnalislar agresiv qılanışları üzlärenä bulğan ışanıçnı kimetmi mikän dip uylarğa tieş di. Sabato(audio)
Watergate jurnalizmnıñ in yuğarı noqtası ide. pasiv jurnalizmnnan agresiv yarışçan ruxqa küçü buldı. Monıñ täsire älbättä bik zur ide. Minemçe bu amerikannarnı tsinik xälgä kiterde ämma mätbuğatqa da tiskäre täsire buldı, xalıq mätbuğatnıñ äytkän küp kenä närsägä ışanmıy.
Watergate skandalınıñ prezidentlıqqa yasağan basım, Aqyortnıñ sonğı 3 distä yılda süzçelärene zur ähämiät birep, arta barğan disiplina urnaştıruına kiterde. Frenzel monıñ näticäsendä xalıq xökümätlärne azıraq añlıy başladı dip äytsä, Sabato süzlärençä Watergatenıñ ber yaxşı aspektı , ul xökümät häm säyäsätne kön yaqıtısna etärde : bez kübräk informatsiä , açıqlau, faş itüneñ yaxşı närsä buluın öyrändek , açıq kön yaqtısında torğan xökümät sistemada korrupsiegä qarşı in yaxşı dizinfeksiä bulıp tora.
färidä xämit, praga


text:
İrannıñ atom programması mäs''äläsendä Rusiä Tähran belän dä, Yewropa belän dä aralarnı saqlap qalırğa teli
Uran bayıtu omtılışınnan waz kiçügä İrannı anıñ atom energetikası ölkäsendäge berektäşe Rusiä dä öndi - ilneñ tışqı eşlär ministrlığı bu uñaydan maxsus belderü yasadı. Moña qädär Mäskäw atom programmaları ölkäsendä Tähranğa törleçä yardäm itep kilgän ide. Rusiäneñ xäzerge öndämäse anıñ bu mäs''älädä Könbatış qaraşlarına awışın añlatamı - Kärim Kamal şuşı sorawğa cawap ezli.
Audio, Aleksey Malaşenko
"Biredä ike möhim närsä bar häm alar ber-bersenä qarşı da kilä - berençedän, İran belän xezmättäşlekne saqlap qalu, ikençedän berük waqıtta Mäskäwneñ Yewropadağı yözenä dä tap töşermäw. Moña ireşü bik awır bulsa da Mäskäw monı eşlärgä tırışıp qarayaçaq", dip uylıy Malaşenko. Rusiä belän Yewropa Berlege arasındağı mönäsäbätlär soñğı aylarda inde bolay da naçarayğan ide. Moña başta Ukrainadağı äflisun inqilabı säbäp buldı, ul uñışqa näq menä Yewropa yardämendä ireşte dip sanala. Soñraq äle Baltiq buyı illärendäge urıs mäs''äläse häm Pol''şanıñ Mäskäw yaqlağan Belarus belän diplomatik suğışı da östälde. Malaşenko fikerençä, Rusiäneñ xäzer İrannı tänqitläwe, anıñ Könbatış belän xezmättäşlekne saqlap qalırğa teläwen çağıldıra:
Audio, Aleksey Malaşenko
"Min Rusiäneñ şuşı belderüen anıñ bar tışqı säyäsäte sürätendä qarar idem. Soñğı aylarda Rusiäneñ tışqı säyäsäte Könbatışnıñ, Quşma Ştatlarnıñ säyäsätennän şaqtıy ayırıla başladı. Rusiä aralarnı bozarğa telämi, bigräk tä Yewropa belän. Şuña da ul kiräk dip tapqanda häm bigräk tä cayı çıqqanda üzeneñ Yewropa belän bergä buluın kürsätä ala - häm menä xäzer şul eşlände dä", di Aleksey Malaşenko. Rusiäneñ İran belän säwdä äyläneşe yılına 2 milliard dollar bulsa, Yewropa belän bu san 100 milliardqa citä. Şuña da qaramastan, Mäskäw alarnıñ ikesennän bersen saylaw aldında qalırğa telämi häm şuña kürä wäzğiatneñ tınıç qına xäl itelüen alğa sörä. Rusiä öçen iñ qulay çişeleş - İrannıñ urannı bayıtu eşen tuqtatuı häm Yewropa belän bergä eşläwen yañartuı, di Aleksey Malaşenko. Şuña kürä dä Mäskäw İrannıñ atom programası mäs''äläsen İminlek Şurasına çığaruğa yul quymasqa tırışaçaq, digän fikerdä tora Carnegie üzäge xezmätkäre.
Kärim Kamal


text:
Başqortstannıñ Bäläbäy gimnaziäsen tämamlap, bügenge köndä Qazanda uquçı tatar yäşläre şaqtıy küp. Başqortstannıñ tatar gimnaziäse uquçıları Qazanğa berençe tapqır monnan dürt yıl elek kilgän waqıtta Bötendönya tatar kongressınıñ Qazannan çittä yäşäwçe ömetle tatar balalarına uqırğa kerergä yärdäm itü, xökümätneñ bu eşkä uñay fikere sizelmägän bulğan. Ber yıl uzğannan soñ xökümät dairäläre belän berlektä tatar kongressında qaralğan mäs’äläneñ näticäsendä Başqortstan häm başqa ölkälärdän kilgän tatar balalarınıñ Qazanda belem alu mömkinçelege arttı. Başqortstannıñ Bäläbäy gimnaziäse direktorı Nurmöxämmät äfände Xösäyenov äytüençä, uzğan yılda Qazanğa Bäläbäy gimnaziäsennän kilgän 9 bala uqırğa kerde. Bıyıl inde Bäläbäy gimnaziäsen tämamlağan biş bala Qazan uqu yortlarına dokument tapşırıp yöri. Monnan tış gimnaziä direktorı äytüençä, şuşı könnärdä tağın ike-öç bala Qazanğa kilergä tieş. Başqortstannan kilgän tatar yäşläre nigezdä Tatar gumanitar institutı, Qazan däwlät universitetı, aviatözeleş institutı häm başqa yuğarı uqu yortların saylıy. Tatar yäşläre tuğan yaqtan ayırılıp näq Qazanğa kilä, Qazandağı tatar büleklärendä uqunı qulayraq kürä. Başqortstanda tatar büleklärenä uqırğa kerü bik zur qıyınlıqlar tudırmıy. Bäläbäy şähärendä dä pedagogika institutınıñ filialı eşläp tora. Tik berençedän bu filialda uqu tüläwle. Häm ikençedän inde, tatar yäşläre kübräk Qazanğa milli märkäzgä aşqına. Bez bit üzebez alarnı şulay tärbiälädek - di gimnaziä direktorı – Qazan ul tatarnıñ yözek qaşı dip, xalqıbıznıñ üzäge.
Bäläbäy gimnaziäseneñ direktorı Nurmöxämmät Xösäyenov cäyge yallarda yıl sayın Qazanğa kilep uquçılarına uqırğa kerergä yärdäm itä. Moñarçı balalarınıñ 70-80%tı Qazan uqu yortlarında belem alu bäxetenä ireşte dä. Bıyıl niçek bulır? Waqıt kürsäter.
Al'bina Zäynulla


text:
İRCİCA oyışması citäkçese Tarix İnstitutınıñ maqtawlı doktorı buldı
11 avgustta , Tarix İnstitutınıñ ğalimnär Şurası tantanalı cıyılış uzdırdı. Şihabetdin Märcäni isemen yörtüçe bu fänni tikşerenü institutıñ citäkçelege İRCİCA xalıqara oyışmasınıñ başlığı Ekmelidtin İhsanoğlını maqtawlı doktor itep saylap quydı. Ekmelidin İhsanoğlı İRCİCA digän fänni üzäk citäkçese genä tügel, İslam illäre konferensiäseneñ general särkätibe bulıp ta tora. Tarix İnstitutınıñ ğalimnär şurası utırışında çığış yasağanda ul, Tatarstan fänni cämäğätçelege belän xezmättäşlek İslam konferensiäse tarafınnan da yuğarı bäylänä, dip bilgeläp ütte. İslam illäre konferensiäse häm anıñ tarixnı, mädäniätne öyränüçe İRCİCA üzäge yärdäme belän, 2001 ylda, Qazanda «İdel-Ural töbägendä islam mädäniäte» digän xalıqara konferensiä ütkärelgän ide. Şuşı fänni cıyında uqılğan notıqlar, tikşerenälär näticäläre ayırım cıyıntıq bulıp, İstanbulda basılıp çıqqan. İRCİCA oyışması citäkçese äytkänçä, 2005 yılda Tatar xalqınıñ tarixına, mädäniätenä bağışlanğan tağın ber fänni kitap basılıp çığarğa tieş. Ul professor Mirqasıym Usmanov häm Tarix institutı direktorı Rafail Xakimov möxärrirlegendä äzerlängän häm dönya cämäğätçelegen İdel-Ural häm Tatarstan mädäniäte belän tanıştırırğa tieş bula. Kitap ingliz telendä basılaçaq. Ekmelidin İhsanoğlı, üzeneñ çığışında, älege fänni xezmät İslam illäre konferensiäsenä kerüçe däwlätlärdä dä zur qızıqsınu belän qabul iteler, digän ömet belderde. Tatarstan cämäğätçelege üz çiratında Ekmelidin İhsanoğlığa häm İRCİCA oyımasına, tatar mädäniäten üsterügä kertkän öleşe öçen räximlären belderde. Tarix İnstitutnıñ ğalimnär şurası utırışında Tatarstan parlamentı räise Färit Möxämmätşin buldı häm Ekmelidin İhasnoğlınıñ eşçänlegen yuğarı bäyläwen belderde. Tarixçı ğalimnärdän Mirqasıym Usmanov häm Damir İsxaqov çığış yasadı.Annan soñ, İRCİCA oyışması citäkçese Ekmelidin İhsanoğlını maqtawlı doktor iseme belän büläkläw tantanası başlandı.
Tarix İnstitutı, «Maqtawlı doktor» isemen, humanitar fännärne, tatar xalqınıñ tarixın öyränügä, xalıqara xezmättäşlekkä zur öleş kertkän şäxeslärgä birä. Tatarstan Fännär Akademiäneñ Tarix institutı ğalimnäre bu isemgä Ekmelidin İhsanoğlı layıq dip sanağan. Büläkläw tantanasında Ekmelitdin bäygä «Tarix İnstitutınıñ maqtawlı doktorı» digän diplom häm medal tapşırıldı. Aña şulay uq, professor mantiäse häm dürt poçmaqlı baş kiemen kiderttelär. Bu ğädäti kiem bulsa da, anıñ altın töstäge çigülär belän bizälüe, professor kiemenä milli üzençälek östäde. Büläklärne qabul itkännän soñ, Ekmelidin İhsanoğlı çığış yasap, räxmätlären belderde. Ul, Fännär Akademiäseneñ Tarix İnstitutı birgän bu isem anıñ öçen zur däräcä, dip äytte. İke yaqlı xezmättäşlekneñ kürsätkeçe itep, maqtawlı doktor isemen ğorurlanıp yörtermen, dide.
Bezneñ beleşmä: Tarix İnstitutı ğalimnär şurası äle täwge tapqır maqtawlı doktornı saylasa, Ekmelidin İhsanoğlığa andıy isem birelgäne bar. Ul NewYork akademiäseneñ, Äzerbäycan Fännär Akademiäseneñ maqtawlı äğzäse, fänne üsterügä kertkän öleşe öçen Senegal, İordaniä häm Misır däwlätläre tarafınnan medal’lär belän büläklängän.Bikä Timerova.


text: Respublikanıñ Däwlät yanğın hünderew xeźmäte yañı yıl kanikuldarında yanğındarğa bäyle statistikanı iğlan itte. Bayramdarğa tiklem yanğındar bulmağan tierlek. Bayramdarźan huñ ular yışayğan häm bögöngä tiklem tağı la aźayğan. Yanğın hünderewselär yanğındarźıñ töp säbäben esewźä häm ut menän haq eş itmäwźä kürä. İdaralıqtıñ matbuğat xeźmätenän Marat Borxanov äytewensä, yanğındar araqını esewgä qarap arta bara. Ul beźgä Bäläbäy rayonında ber irźeñ nisek bilmän beşerewe häm ber qıźźıñ nisek petarda şartlatıuı turahında höyläne. "İr iserek kileş bilmän beşerergä uylağan. Gazdı toqandırğas, şırpıhın kraska haqlanğan hawıtqa taşlağan. Benzin haqlanğan solanda 13 yäşlek qıź petarda şartlatırğa uylay. 15 minuttan solandı ut yalmap ala. Qıźźıñ äsähe törlö kimäldä tön yäräxättäre aldı," di Respublika ğäźättän tış xäldär idaralığınan Marat Borxanov.


text:
Sovet ğäskärläre Äfğanstannan çığarıluğa 15 yıl buldı. Äfğan suğışı sabaqları äle dä köçendä
15 Fivraldä sovet ğäskärläreneñ Äfğanstannan çığarıluına 15 yıl tula. Bu waqiğa distä yıl barğan mäğnäsez suğışqa noqta quysa da, ildäge qanu qoyunı tuqtata almadı. Ber suğışqa almaşqa ikençeläre kilde. Şuşı tarix bügen sabaq bula alamı?
Äfğan suğışı bette dip iğlan itelsä dä, Äfğanstanda qan qoyu monıñ belän genä tuqtalmadı. Mäskäw tarafınnan xuplanğan komunist Näcibulla Kabulda ozaq utıra almadı, 1992dä möcähetdinnär tarafınnan bärep töşerelde. İlneñ törle milli törkemnäre arasında xakimiät öçen suğış qabındı. 4 yıl eçendä Kabulnıñ 70 protsentı cimerelde, 50 meñläp keşe üterelde. Näticädä xakimiätkä Taliban kilde.
Şuşı xällär öçen xäzer küplär Quşma Ştatlarnı ğäyepli. Yänäse, Sovetlar kitkännän soñ alar qul quşırıp utırırğa tieş tügel ide. Washingtonnıñ Strategik tikşerenülär üzäge belgeçe Arnaud de Borchgrave:
Audio (Arnaud de Borchgrave)
"15 fivral qaytawazı bügen dä sizelä. Äfğanstannan sovetlar ğına tügel, amerikannar da kitte. Näticädä köndälşek tudı, watandaşlar suğışı, Taliban kilde. Bolar barısı da amerikannarnıñ bu töbäktän kitü näticäse."
Bu fiker belän tağın ber belgeç, Carnegie Endowmentnıñ Yevrazia programması wäkile Anatol Lieven da kileşä. Amerikannarnıñ 80-nçe yıllarda Paqstan aşa möcähetdinnärgä yärdäm itüen iskä alğanda, alarnıñ 90-nçı yıllarda Äfğanstannı taşlap kitergä xoquqı yuq ide, humanitar yärdäm, diplomatiä belän küp närsäne üzgärtep bula ide, di ul. Sovetlarğa qarşı suğışqan möcähetdinnärgä Amerika da, Paqstan da, Söğüdlär dä yärdäm itte. Ämmä, Äfğanstandağı bar bälälär öçen çit illärne genä ğäyepläw döres bulmas ide, di Anatol Lieven:
Audio (Anatol Lieven)
"90-nçı yıllarda Äfğanstanda bulğan faciğä öçen töp cawaplılıq Äfğannarnıñ üz östendä. Bigräk tä möcähetdinnär üz-ara kileşä, totrıqlı xökümät buldıra almadılar, üz-ara suğışa başladılar, bu Äfğanstanğa qaza kiterde."
Lieven süzlärençä, bügen Äfğannar bu tarixi sabaqnı onıtmasqa, üzlären törle qäwem wäkilläre, paştun, üzbäk, tacıqlar dip tügel, ä ber watan keşeläre itep kürergä tieş. Tik bu süzlärne äytü genä ciñel, milli ayırmalıqlar Äfğan cämğiätendä, tarixında, mädäniätendä bik tirän.
Arno de Borşgraf süzlärençä, sovet ğäskärläre Äfğanstannan kitkännän soñ bulğan waqiğalar bügen amerikannar öçen dä sabaq bulıp tora:
Audio (Arnaud de Borchgrave)
" Xatanı qabatlarğa yaramıy, Talibannıñ tamırın özmi torıp, bez annan kitergä tieş tügel."
Häm axırda tağın ber fiker, xörmätle tıñlawçılar. Äfğan suğışın üz küze belän kürgän, 80-nçe yıllarda Äfğanstanda sovet komandirı, soñnan İnguşetiä prezidentı bulıp eşlägän Ruslan Auşev, Azatlıqqa birgän äñgämäsendä, ni ayanıç, bez ul suğışnıñ sabaqların onıttıq, dide:
Audio (Ruslan Auşev)
"Anda kergändä bezgä ışanıç bar ide, çıqqanda – bötenese näfrät itte. Monnan näticä yasarğa kiräk ide, xalıq belän suğışırğa yaramaıy. Monı añladılar, läkin onıttılar. Elekke sovet kiñleklärendä qazalarnıñ kübese menä şul sabaqnı onıtu arqasında buldı."
Ali Gilmi, Praga


text:
Uyın avtomatları öçen salım küläme arttı
23 noyäberdä Prezident Mintimer Şäymiev Tatarstannıñ ike qanunına qul quydı. Alarnıñ berse xäzer poçmaq sayın tora torğan uyın avtomatları turında. Xäzer alarğa salım küläme arttırılğan. 2006 yılnıñ 1 ğinwarınnan ber uyın östäle öçen ayına – 125 meñ sum, uyın avtomatı – 7500 sum, totalizatornıñ ber kassası yäki bukmeker kontorlıysı öçen 75 meñ sum tüläw qarala, bu yaña qanun buyınça. Käsepçelär öçen şaqtıy keremnär kiterä torğan bu eşçänlek äle üsä bara. Tatarstanda, mäsälän, uyın avtomatları, zallar, kazinolar, ğomumän otışlı uyınnar belän bergä yal itärgä etläwçelär öçen, ayırım ber şähär tözelergä dä tora. Tatarstannıñ Los -Andjeles şähäre inde bu. Älbättä iseme başqa bulsa da, cisemen şulay itmäkçelär, Tatarstan räsmiläre. Älege uyın şähäre, Tübän Qama rayonınıñ Qama Alanıda bulır digän xäbärlär bar. Älegä qädär, anda Tatar atom stansiäsen tözemäkçelär ide. Tözü tuqtatıldı, anıñ qarawı xalıq eşsez qaldı. Menä şuşı xalıqnı şundıy ısul belän eşle itmäkçelär.
Gölnaz Şäyxetdinova


text:
Çallıda "Svastika eşe" buyınça mäxkämä utırışı uzdı
Çallıda faşistik oyışmalarnıñ buluı xaqında räsmi mäglümätlär yuq. Şulay da, şähärneñ tege yäki bu urınnarında faşist simvolı sanalğan svastikalarnı kürergä mömkin. Ğädättä alar cir astı yulları, iske yortlarnıñ diwarlarına sipterelä torğan buyaw belän yasalğan bula. Yäşlärneñ mondıy şayarularına qarata nindi dä bulsa çara kürüläre xaqında xäbärlärneñ işetelgäne bulmadı. Menä svastik belän bäyläneşle berençe cinayät eşe barlıqqa kilde häm anıñ qayber näticäläre inde bilgele. Waqiğanıñ başı bolay bula. Uzğan yılnıñ 20Hчe dekaberendä şähärneñ 54/04 yortında yäşäwçe tönge eştän qaytıp barğanda, kürşe podyezd qırında mäyet kürä häm militsiägä xäbär itä. Tikşerüçelär mondıy näticä yasıylar: ülüçegä 23 yäş, başına awır äyber belän suğudan yaqtı dönyadan kitep bara. Monıñ östenä, märxümneñ tänendä faşistlar bilgesenä oşağan simvollar, matbuğatta äytep bulmağan naçar süzlär dä tabıla. Üterüçelär kemnär, ni öçen märxümneñ tänenä oyatsız süzlär yazılğan, svastika yasalğan? Militsiä ber ay eçendä üterüçelärneñ ezenä töşä. Tikşerü kürsätkänçä, uzğan yılnıñ 20Hчe dekaberendä 54Hчe bistäneñ 4Hчe yortında ber-berse belän tanış bulğan dürt keşe araqı eçä başlıy. Nindider ber waqıtta alarnıñ berse üzen yämsez tota başlıy häm açuları çıqqan iptäşläre anı ayausız qıynıy başlıy. Canı çıqqan gäwdäneñ ayaq häm başqa öleşlärenä alda äytelgän bilgelärne yasıylar, süzlär yazalar. Annan soñ mäyetne, ezne yuğaltu öçen bulsa kiräk, yortnıñ işek töbenä çığaralar. Şuşı aralarda ğına üterüdä ğäyeplängän 3 keşegä qarata mäxkämä buldı. Älege mäxkämä eşe cämäğätçelekkä artıq bäyän itelmäde häm şaqtıy bilgesezlek astında ütte. Şulay da mäxkämä eşenä noqta quyılmadı häm näticädä xökem qararınıñ berençe öleşe cämäğätçelekkä dä bilgele buldı. Üterüçelärneñ ikesenä mäxkämä qararı belän 9ap yıl qatı rejimlı törmä bilgelänä. Ä menä mäxkämä ğäyeplänüçelärneñ 3-sen "zıyan kürüçene qıynawda azraq qatnaşa", digän fikergä kilä häm anı şartlı cäza belän irektä qaldıra. Läkin Çallı prokuraturası wäkilläre älege qarar belän kileşmi häm qararnıñ älege öleşen Tatarstan yuğarı mäxkämäsendä qabat tikşertergä cıyına. Şuşı eş mäxkämädä ğädäti üterü bularaq qına qaralamı, ülüçeneñ tänendäge svastika suräte, törle yazularnıñ nindi ısul belän barlıqqa kilüläre iğtibarğa alınamı? Mäxkämäçelär älegä bu sorawlarğa cawap işettermilär. Cinayät eşeneñ Qazanda däwam itelüe "Svastika eşe"nä yañalıqlar da kertergä mömkin.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Xatın qız nindi genä ildä , nindi genä kulturada yäşämäsen ber qayda da ul köç qullanudan imin bula almıy. BMOnıñ uzğan yıl azaqlarında iğlan itkän xisabına qarağanda dönyada yäşägän här 3 xatınnan berse köç qullanuğa duçar bula . Bez äle küptän tügel genä İranda yuğarı uqu yortlarında uquçı xatın-qızlar sanı nıq arttı, alar uquçılarnıñ 60%tın täşkil itä dip söylägän idek. Ämma İranda xatın qızğa qarşı köç qullanu il kulturasınıñ ber öleşe bulıp tora.
Bez Rusiäneñ törle töbäklärendä köç qullanuğa duçar bulğan xatın qızlar turında söylädek, xabärçelärebezneñ qorbannar belän ütkärgän ängämälär, şulayuq kriziz üzäkläre xezmätkärläreneñ birgän mäğlümätkä qarağanda Rusiädä köç qullanuğa säbäp itep başta alkogol , eşsezlek häm başqa säbäp sıltaular kürsätelä. İranda borınğı farsı mäqalänä qarağanda Xatın üzen qorban itergä , çıdamlıq kürsätergä tieş ikän. İran xatın qızlarınıñ bik zur öleşe mäqalgä tuğrılıqlı bularaq yäşi bulsa kiräk. Xatın qızlar turında kitaplar näşer itkän tanılğan näşriät yortı Roçangarannıñ direktorı, xatın qız xoquqları öçen köräşüçe Şala Lahici süzlärenä qarağanda xatın qıznı qıynau, ezärlekläwgä küp kenä oçraqlarda bik normal qarala.(audio)
Ul xosusi tormışta bula häm bu turıda şikäyät belderü xatın qıznıñ tormışın tämam cimerä ala. Minemçä bu İranda töp mäsälä bulıp tora bezdäge kultura da , köç qullanunıñ qayber formaların legalläşterä. Cämğiätneñ ber öleşe moñı traditsiälärgä häm yaratuğa tuğrılıqlıq dip qarıy.Ä köç qullanu qorbanı xatın isä ireneñ könnöşü reaksiäläre köç qullanuğa äylände bu inde yaratu häm iqtibar işaräse dip bäyäli.
AQŞta yäşäwçe tanılğan xoquqçı. keşe xoquqları aktivistı Mehrangiz Kar fikerençä dinne täfsilläw dä bu tör uylawğa öleş kertä. Mehrangiz (audio)
İranda bik küplär ğasırlardan birle din irgä xatınıñ qıynarğa röxsät itä digän fiker belän yäşi . Alar bu dini kürsätmä dip belderä. häm älbättä İslamnı şul qaraştan çığıp añlatuçılar, islamnı köç qullanunı aqlağan din dip taswirlıy häm bu kulturanıñ üsüenä yardäm itä.
Politsiä , yustitsiä sistemasınnan xatın qızğa yardäm bik az.Öydäge konfliktta traditsion mönäsäbät keşelärneñ qatnaşuına, yardäm itüenä kirtä bula Kar süzlärençä(audio) İran yustitsiä sistemasında öydäge köç qullanunı tıyğan zakon yuq.Kiresençä şäriğat qanunnarında bik küp maddälär ğailädä xatın qızğa qarşı köç qullanunı qıyulandıra. Berse qan aqçası , bilgele bulğança xatın qız irgä birelgännän yartısın ğına ala.Bu cämğiätne köç qullanuğa etärä. Çönki bu xatın qız tormışınıñ ir at belän ber tigez bulmağanın kürsätep tora.
Qan aqçasın açıqlap kitäm .İran qanunına kürä xatın qız üterelsä ul ğailägä ir at qorbanğa tülängänneñ yartısı xätle genä aqça tülänä. HUman Rigtas Watchnıñ isemeneñ belenüen telämägän tikşerüçe ğailädä irneñ xatının köçläwe cinayät tügel di . Anıñ süzlärençä(audio) sivil zakonğa kürä xatın irneñ här telägenä, şulsanda sexual teläklärenä dä buysınırğa tieş.Bu inde iran qanunına kürä öydä köçlänügä röxsät itelä digän süz.
Bik az xatın qız İranda öydäge köç qullanudan qaçarğa tırışa.Töp säbäp ekonomik. İran zakonına kürä ir at teläsä qayçan ayrılala , xatın öçen isä bu bik ozın legal suğış bulıp tora. ayruça ayrılğannan soñ da ir balağa xuca bula . İr at moñı xatınnı kisätü qurqutu öçen qullana balanı alıp qalam dip kisätü in täsirle qoral, bu añlaşıla . Kar İran xatın qızı däwlätneñ dä köç qullanuına duçar bula ul mäcburi islamçı kiyemne misal itep kiterä. Kar bolay di(audio)
başın, çäçen cämäğätçelek aldında kürsätkän xatın-qızğa älege waqıtta xakim teläsä törmä cazası, teläse ştraf sala ala.
Human rights Watchneñ tikşerüçese mäcburi islamçı kiyem xatın qız xoquqın bozu bulıp tora di(audio)
Beläsez ''hecab''qa däwlätneñ köç qullanuı dip äytep bula . Çönki ul xatın qıznıñ moral integratsiä, vöcdan ireklege häm ireklegen bozu bulıp tora
Amerikada yäşäwçe xoquqçı Kar qanunnar xatın qıznı yaqlawnı artırırğa , alar öçen sıyınu urınnarı bulırğa tieş di. Ämma İrannıñ yustitsiä häm politik sisteması älegä bu täqdimne yaqlamıy.Alar ezärleklängän xatınnar sıyınu yortların tutıraçaq, cämğiät öçen yaña krizis tudıraçaq dip uylıy torğandır .Rejim andıy yortlar buldırudan qurqa. Xoquq yaqlawçılar belderüenä kürä küp kenä qızlarnıñ öydän qaçuı, xatın qıznıñ üz üzen üterüneñ nıq artuı , ğailädä xatın qızğa qarşı köç qullanunın dälile bulp tora.Ütkän yılda Nobel tınıçlıq bülägen alğan Şirin Ebadi häm başqa aktivistlar xatın qız arasında üz-üzen üterüneñ artuına iqtibar cälep itälär.Sonğı yıllarda İran mätbuğatında xatın qızğa qarşı köç qullanu turında küp yazıla başlandı, törle seminarlar ütkärelä cämäğätçelekneñ mäğlümäte arta başladı Lahiji İranda bigräk tä uqımışlı ir at xatın qıznıñ ezärleklänüe belän mäşğül bula başladı dip äytä.İr at belän xatın qıznıñ sotsial häm ekonomik tigezlege genä cämğiätne üsterä. BMO cineslär arasındağı tigezsezlek , böten dönyada xatın qızğa qarşı köç qullanunıñ töp säbäbe bulıp tora dip belderep kilä.
färidä xämit,praga