text:
Albert Einstein
Albert Einstein (aytılıwı:Albert Eynshteyn; 14 mart, 1879 - 18 aprel, 1955) fizik ha'm ilimpaz bolg'an. Einstein 1921-jılı fizika tarawı boyınsha Nobel sıylıg'ın alg'an.
Einstein o'zinin' jaqtılıq, materiya, awırlıq ku'shi, kosmos ha'm waqıt haqqındag'ı teoriyaları menen belgili. Bul teoriyalar ilimpazlarg'a zatlardı aldıng'ıdan jaqsıraq tu'siniwi ushın ja'rdem berdi. Onın' teoriyaları arnawlı qatnas ha'm ulıwma qatnas teoriyası dep ataladı. Onın' en' belgili ten'lemesi . Bul energiya ha'm massa bir zattın' o'zgeshe formaları ekenin ha'm bir bo'lek massada energiyanın' ko'lemi jaqtılıq tezligi menen ko'beytilgen massanın' ko'lemine ten' ekenin an'latadı.
Onın' o'miri[o'zgertiw]
Einstein Germaniyanın' Württemberg qalasının' Ulm degen jerinde tuwılg'an. Ol evrey shan'arag'ınan bolg'an, biraq shan'arag'ı diniy bolmag'an. Albert katolik mektebinde oqıg'an. Ol jaqsı oqıwshı bolmag'an ha'm ko'plegen adamlar onı aqılsız esaplag'an. Bir ku'ni onın' a'kesi og'an magnitlik kompas beredi. Ol ko'rinbes ku'shtin' qalay kompastın' iynesin qozg'altıwın tusiniwge qızıqqan ha'm usılay etip ilim ha'm matematikag'a qızıg'ıp baslag'an.
Ol jası u'lkeygennen keyin Shveytsariyada mektepte oqıwg'a ketedi. Oqıwın pitkergennen keyin ol sol jerde patent byurosına jumısqa kiredi. Jumıs islewi dawamında ol onı ullı ilimpaz sıpatında belgili qılg'an jumısların jazg'an.
Birinshi du'nya ju'zlik urıs baslanbastan aldın, ol Germaniyag'a qaytadı ha'm sol jerde mektep direktorı boladı. Ol natsistlik hu'kimet ku'shke minemen degenshe Berlinde jasag'an. Natsistler evreylerdi yamasa evrey shan'arag'ınan kelip shıqqanlardı jaman ko'rer edi. Olar Einsteindi "Evrey fizikasın" jaratıwg'a ja'rdem beriwinde ayıplaydı ha'm nemis fizikleri onın' teoriyaları qa'te ekenligin da'liyllewge ha'reket etedi. Einstein AQShqa ko'ship ketedi ha'm 1940-jılı ol AQSh puxarasına aylanadı.
Ekinshi du'nya ju'zlik urıs dawamında, Einstein AQSh prezidenti Franklin D. Rooseveltke (Franklin D. Ruzvelt) AQSh natsist hu'kimetinen aldın atom bombasın oylap tabıwı kerek ekenligin jazg'an alımlardın' biri bolg'an.
1952-jılı, İzrail hu'kimeti Einsteindi İzraildin' ekinshi Prezidenti bolıwg'a shaqırg'an, biraq ol razı bolmag'an.
Einstein 1955-jılı 18-aprelde ju'rek awırıwınan qaytıs bolg'an.
Onın' isenimleri[o'zgertiw]
Ko'plegen ilimpazlar tek g'ana o'zlerinin' jumısları menen shug'ıllanadı, biraq Einstein siyasat ha'm du'nya paraxatshılıg'ı haqqında so'ylegen ha'm jazg'an. Ol sotsializm ha'm pu'tkil du'nya ushın bir hu'kimet bolıwı haqqında ideyalardı unatqan. Ol ja'ne İzraildin' jan'a ma'mleketin payda etiw ha'reketi ushın yag'nıy sionizm ushın jumıs islegen.
Einstein evrey shan'arag'ınan bolg'anı menen ol bul dinge jen'il qatnasıqta boldı. Ol evrey filosofı Baruch Spinoza ideyaların unatqan ha'm Buddizmdi jaqsı din esaplag'an.
Einstein ilimpazlarg'a du'nyanı jaqsıraq tu'siniwge ja'rdem beriwshi ko'plegen ideyalar haqqında oylag'an bolsada, ol onın' keyinirek o'mirinde oylap tabılg'an ko'plegen ilimiy teoriyalar haqqında o'zgeshe ko'z qarasta bolg'an. Ko'plegen ilimiy teoriyalar bizler anıq bilmeytug'ın, tek mu'mkin bolg'an zatlardı talıqlaydı. Einstein bunday teoriyalardı unatpadı; onın' pikirinshe, durıs teoriya bolsa qa'legen zattı tu'siniw mu'mkin edi. Ol bir ret bılay degen: "Men qudaydın' a'lem menen su'yek oyının (dice) oynawına isenbeymen".
Einstein ilimge ko'p u'lesin qosqanı sebepli, onın' atı ha'zirgi ku'nde ha'r qıylı jerlerde qollanıladı. Fotoximiyada qollanılatug'ın birlik onın' atı menen atalg'an. Ol Avogardo sanının' bir foton jaqtılıq energiyasına ko'beytkenge ten'. Einsteiniy ximiyalıq elementi de ilimpazdın atı menen atalg'an. So'ylesiwde de bizler ju'da' aqıllı adamdı "Einstein" dep ataymız.
Onın' en' bir ta'sirlendiriwshi aytqan so'zi: "O'mirde jasawdın' eki jolı bar, biri hesh qanday ajayıbat jop degen halda, ekinshisi har qanday narse ajayıbat dep esaplagan halda".


c: text/html

text:
Amaro kompleks
Amaro kompleks namê obceyo ke matematik de esto. Amaro komples dı leteyan ra yeno meydan ; letey reel u letey imacinal. Mısal eke amaranê a u b qısımanê jü amaro kompleksio enay şekıl de nusiyeno;
Seba amaro kompleski nuştene herfa z yeno istifade kerdene. Hısusiyetê de herfa qısımo imacinalo. Qısımo reel yeno menay qısımo raştıkên, qısımo imacinal yeno menay qısımo ğeyali. Muhendisiya Elektrik u Elektroniki de seba qısımo imacinal nusiyeno. Fezay amaro kompleksi nusiyeno. Formulê yew amaro kompleksio pêroy : o.
Fezay kartezyeni[bıvurne | çımey bıvurne]
ve

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Oyın
Oyınlar ku'lki ha'm waqıttı jaqsı o'tkeriw ushın oynaladı. Oyın bir yamasa ko'p adamlar ta'repinen oynalıwı mu'mkin.
Oyın a'dette qatnasıwshılar ne islewi ha'm ne islemewi kerekligi haqqında qag'ıydalarg'a iye. Oyın dawamında qatnasıwshılar usı qag'ıydalarg'a boysınadı. Geybir oyınlar ko'p qag'ıydalarg'a iye ha'm quramalı bolsa, geybir oyınlarda qag'ıydalar az ha'm an'sat. Oyında bir adam utıwı ha'm ekinshisi utılıwı mu'mkin. Yamasa olar ekewide utıwı yamasa utılıwı mu'mkin. Hesh jen'impaz ha'm jen'iliwshiler bolmag'an oyınlar ten' juwmaqlı oyın dep ataladı. Oyınlar kompyuterde oynalıwı yamasa top yamasa taxta ja'rdeminde oynalıwı mu'mkin. Geybir oyınlar, ma'selen "Ko'z baqlawı" tek g'ana zatlarg'a qaraw arqalı oynalıwı mu'mkin.
Oyınlarg'a mısallar:


text:
Törki däwlätlär
Törki däwlät dip Törki xalıqlar xäkim itkän cömhüriätne atílar. Bar Törki däwlätlär turında digändä Törkistan/Türkistan, Turan süzlärene qullanalar.
Bügengä 7 bäysez cömhüriät bar:
Monnan tış Törkiädän başqa bütän berkem dä tanımağan Tönyaq Kipr Törek Cömhüriäte da bar.
Qıtay töbäge dip sanalğan Şärqi Törkistanda da baytaq Törkilär yäşi.
Törki cömhüriätlär arasına Urıslarğa yasaq tüli torğannarı da bar, alar arasında Tatarstan, Başqortstan, Çuaşstan, Yakutistan, Tuva, Hakas, Altay w.b.
Monı da qara[үзrәpTү]
Gagauz Yeri


text:
Mansur Mozaffarov
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Mozaffarov Mansur Äxmät ulı (1902-1966), kompozitor, pädagog. Mahruy Mozaffariäneñ ulı. TASSRnıñ atqazanğan sänğät eşleklese (1950), TASSRnıñ xalıq artistı (1964). Tatar professional muzıkasına nigez saluçılarnıñ berse. 1945. yıldan Qazan Konservatoriäsendä uqıta, 1949-1961. yıllarda kompozisiä kafedrası mödire. Töp äsärläre: Ğäliäbanu (1940), Zölxäbirä operaları (quyılmağan), simfoniä (1944), Ğabdulla Tuqay häm Mullanur Waxitov istälegenä bağışlanğan simfonik poemalar (1952, 1956), eskripkä häm orkester öçen 2 konsert (1959, 1962), vokal, instrumental äsärlär, xalıq cırları yazmaları häm eşkertüläre. TASSRnıñ Ğabdulla Tuqay isemendäge Däwlät büläge laureatı (1959).


text:
Ukraina gimnası
Ukraina Gimnası — "Shche ne vmerla Ukraina" (Ukraince: Щe He BMepлa ykpaïHa, yaki gagauzça "Taa ölmedi Ukraina") kabledildi muzıkası 15 yanvar 1992-ci yılda ikinci kerä istoriyada.
Ukraina Milli Gimnasının muzıkasını 1863-cü yılda Mıhailo Verbıtski, laflarını 1862-ci yılda da Pavlo Chubınski yazdılar. Gimnanın lafları kabledildi 6 mart 2003-cü yılda.
Gimnanın birinci cümnäsinin lafları farklıy originaldan angısını yazdı 1862-cı yılda Ukrainanın baş kasabası Kievdä oturan anılmış etnografist Pavlo Chubınski. Öbür yılda Günbatısı Ukrainadan urum-katolik kompozitor Mıhailo Verbıtski, düzdü muzıka o laflar için. Seftä gimna seslendi 1864-cü yılda Lvov Ukraina Teatrusu horu tarafından.
1917-ci yılda "Taa ölmedi Ukraina" seçildi Ukraina Halk Respublikasının gimnası angısı pek aaz yaşadı. Ama 1920-ci yılda Ukraina geçti Sovet kuvedinin altına da bu gimna yasaklandı eni rejim tarafınnan.
"Taa ölmedi Ukraina" de-fakto Ukraina Milli Gimnası oldu 5 dekabri 1991-ci yıldan o gün ani Ukrainanın ilk prezidenti Leonid Kravçuk emin etti.
Ukraina Gimnasını çevirdi gagauz diline Kiev Devlet Universiteti üüredicisi, Ukraina Gagauz Birlii başı, poetessa Tudora Arnaut.
UKRAİNA MİLLİ GİMNASI
Щe He BMepлa ykpaïHи Hi cлaBa, Hi Boля.
Щe HaM, бpaTTя ykpaïHцi, ycMixHeTbcя дoля.
ЗrиHyTb Haшi BopoжeHbkи, яk poca Ha coHцi,
ЗaпaHyєM i Mи, бpaTTя, y cBoïй cTopoHцi.
Дyшy й Tiлo Mи пoлoжиM зa Haшy cBoбoдy,
I пokaжeM, щo Mи, бpaTTя, koзaцbkoro poдy.
Taa ölmedi Ukrainada şan hem serbestlik.
Taa bizä kardaşlarım gülecek kısmet.
Yok olcek duşmannarımız nasın çii güneştä,
Biz da saabi olacez bizim memlekettä.
Canımızı hem güüdemizi serbestlää verecez
Hem kozak soyundan geldiimizi gösterecez


text:
Ko'shirilgen shaxslar
Ko'shirilgen shaxslar - ekinshi jer ju'zi urısı da'wirinde gitlershiler ta'repinen basıp alıng'an aymaqlardan ma'jbu'riy tu'rde ko'shirip a'ketilgen shaxslar.
Burıng'ı Sovet Awqamı qatar ma'mleketler menen sovet puqaralarınan ibarat ko'shirip a'ketilgen shaxslardı represiyalaw haqqındag'ı pitim du'zgen. 1951-jıldag'ı Qashqınlar da'rejesi haqqındag'ı Konvensiyada ko'shirilgen shaxslar ataması ushıramaydı.
Son'g'ı jıllarda qashqınlar isi boyınsha Bas komissariat basqarması ta'jiriybesinde ayırım ishki qashqınlar kategoriyasına, o'z ma'mleketinin' qandayda bir bo'leginen o'z ıqtıyarına qarsı taslap ketip basqa bir bo'leginde jasap atırg'an shaxslarg'a qarsı qollanıw ko'zge taslanadı. Ayırım jag'daylarda olar ma'jbu'riy ko'shirilgenler dep ataladı.


text:
Könçığış Törekstan
Könçığış Törekstan, Şärqi Törekstan yäki Uyğırstan (uyğırça Uyghurstan, Sherqi Turkistan) - Üzäk Aziädä urnaşqan töbäkneñ tarixi iseme, xäzerge waqıtta Qıtay eçenä kerä häm Qıtay tarafınnan "Yaña çik" (qıtayça Şeñcan) digän kolonial' isem birelgän.
Könçığış Törekstanğa Qäşqärstan (könyaqta), Cuñğarstan (tönyaqta) kerälär.
Könçığış Törekstan cirendä XX ğasırda Könçığış-Törekstan İslam Cömhüriäte (1933-1934) häm Könçığış-Törekstan İnqıylabi Cömhüriäte (1944-1949) bulğannar.
Tarix[үзrәpTү]
Könçığış-Törekstanda soñğı waqıtqa qädär qıtaylar (xännär) yäşämägän. Cirle asaba xalıq - törki xalıqlar: uyğırlar (küpçelek), qazaqlar, qırğızlar, pamirlar täşkil itkännär. Töp dine - İslam.
Läkin "aqtawlı" häm "qaratawlı" arasında İslam dini köräşe näticäsendä Könçığış-Törekstan zäğiflängän häm Cuñğar xanı Galdan, soñraq mañcur imperiäse (Tsin) tarafınnan basıp alınğan.
1759 yılda mañcur-qıtay ğäskärläre höcüme näticäsendä uyğırlar üz däwlätçelegen yuğaltqannar.
İlbasarlar basıp alınğan cirgä "Şeñcan" (yaña çik) digän isemne birgän.
XIX-XX ğasırlarda uyğırlar küp tapqır baş kütärgännär - 1825-1828, 1857, 1862-1872, 1931-1937, 1943-1949. Läkin azatlıq öçen köräşe näticäsez qalğan.
XVIII-XIX ğasırdan Şärqi Törekstanda tatarlar yäşi başlağan. 1897 yılda tatarlar Öremçe şähärendä mäçetne tözilär. Tatar cämğiäte Könçığış Törekstan säyäsi tormışında möhim rol' uynağannar. 1989 yılğa qädär Öremçe merı wazifasında Tatarstanda tuğan Şähidi Borhan bulğan.


text:
Aral ten'izi
Aral ten'izinin' qısqasha tariyxı[o'zgertiw]
Aral ten'izi qumlı qurg'aq klimatlı ortalıqta jaylasqan bolıp ol a'yiemgi Sarmat ten'izi qaldıqlarının' biri bolıp esaplanadı. Ten'izdin' uzınlıg'ı 1950 jılları 426 km bolsa, al eni 284 km di qurag'an, onın' en' shuqır jerinin' teren'ligi 68 metr bolg'an. Ten'izdin' 96%in suw menen qaplag'an, onın' 4%in qurg'aqlıq qurag'an. Ten'iz suwı aylanısı yamasa ha'reketi saat tili boyınsha ha'reket etedi. Ten'iz kaynozoy erası ortalıg'ında 21 mln. jılı, 1200 jıl burın Aral ten'izi Kaspiy ten'izi menen baylanısta bolg'an, bul 1573 jılg'a shekem dawam etken.
Burın A'miwda'rya (Okus) Uzboy deltasınan Kaspiy ten'izine quyg'an, al Torg'ay daryası Aralg'a quyg'an. Belgili grek alımı Klavdiy Ptolomey 1800 jıl burın jasag'an bolıp, ol o'zinin'"Almagest" (Ullı qurılısshı) miynetinde du'nyanın' kartasın sızg'an, ol kartanı 27 bo'lekke bo'ldi. Sonın' 22-kartasında Aral ten'izi menen Kaspiy ten'izleri su'wretlengen. Kartada ko'rsetiwinshe Kaspiyge Zarafshan ha'm A'miwda'rya (Okus) quyıp turg'an. A'miwda'rya 62000 jıl burın Tyanshan tawınan baslap Fergana oypatlıg'ınan ag'ıp o'tken. Sonın' menen birge sayaxatshı Marko Polo og'an "İon" dep at bergen, al Sırda'ryanı Yaskart dep atag'an. Aral ten'izi jag'asınan (Sarıqamıs, Akespe) den 80 m teren'likten arxeologiyalıq qazılmalar boyınsha tasqa aylang'an kit omırtqasının' ha'm qızıl balıqtın' su'yekleri tabıldı, ol oligatsena da'wirinde jasag'anı anıqlandı. Usı orıng'a jaqın yamasa No'kistin' qubla ta'repinde jaylasqan Shılpıqtın' a'tiraplarınan akula tisi qaldıg'ı tabıldı, bul sonnan derek beredi ten'iz a'yyemgi da'wirlerde du'nyalıq okeanlar menen baylansta bolg'anın ko'rsetedi.
A'yyemgi tariyxıy qol jazbalarda Aral ten'izin o'z da'wirlerinde ha'r qıylı atlar menen atag'an, mısalı: 880 jılı İbn Xordadbek onı "Kurder" ko'li dep atasa, 961 jılı İstaxdi "Kazbin" dep atag'an, al 1334 jılı Xafizi "Abduda" dep atag'an, son' XIII-a'sirden baslap ha'zirgi atı menen atalıp kiyatır.
Sayaxatshılar Aral ten'izin kartag'a ha'r qıylı da'wirlerde suwretke tu'sirgen. Onı kartag'a anglichanlı Djenkinson 1758 jılı kartag'a tu'sirgen bolsa, al 1664 jılı gollandlı Nikolay Bitsen tu'sirgen. Ten'izdin' ta'biyatın izertlewde Butakov penen Shevchenkonın' miynetleri ju'da' ko'p boldı. Butakov ekspeditsiyag'a eki qayıq tayarlap, kemenin' kapitanı etip Qara ten'izdin' ten'izshisin qoydı, al ekinshi kemede Shevchenkonın' o'zi 27 adam menen ten'izdi sayaxat etti. Aral ten'izin Butakov o'zinin' ekspeditsiyası menen birge ju'rip 1840 jılı kartag'a tu'sirgen.
Mag'lıwmatlar boyınsha 1592 jılı Barsakelmes atawının' batıs bo'limi qurg'aqshılıq penen qosıldı, al keyin ala ten'izdin' tolısıwı menen qaytadan qurg'aqshılıqtan ayırıldı. Angliyalı Tomson 1740 jılı jazıwınsha to'mengi A'miwda'ryada qaraqalpaqlar jasaydı dep ko'rsetken, olar qamıstan jasalg'an qayıqlarda ju'zip balıq awlaydı ha'm qamıstan jasalg'an u'ylerde jasaydı dep jazıp ketken. Son'g'ı XVI-XVII a'sirlerdin' baslarında Jan'a Qosjetpes, Uyalı, Vozrojdenie atawları payda boldı. Aral ten'izine Jan'a da'rya 1819 jıldan baslap suw quyıwın toqtattı, al Quwan da'rya 1823 jıldan suw quymay qaldı. Ten'iz 1870 jılları Sarı qamıs ko'li menen baylanısta bolg'an dep ko'rsetedi.
Rossiya en' birinshi ret Aral ten'izine o'z kemesin 1853 jılı tu'sirdi. 1886 jıl A.Nikolaevtin' basshılıg'ında Aral ten'izine ekspeditsiya sho'lkemlestirildi. Aral ten'iznin' arqa bo'leginde akademik L. Berg ten'izdin' balıqlar du'nyasın izertledi. Ten'izdi balıqshılıq retinde paydalanıw maqsetinde patsha Rossiyası 1905 jılı jan'a temir jol qurılısın basladı. 1913-jılı Aral ten'izi poselkasında 1026 adam jasag'an, ol 30 jılday qala dep ataldı. Aral balıqshılıq izertlew stantsiyası 1920 jılı du'zildi, 1970-jılg'a shekem Aralda 34 tu'r balıq bolıp, sonın' 24 tu'ri o'ndiriste a'hmiyetli bolg'an. Ha'zirgi waqıtta bul tu'rlerden hesh qaysı qalmag'an. Aral ten'izinde 1946-jılı 234-320 ts. balıq awlanıp, Qazaqstan bo'liminde 5 balıq zavodı, bir balıq kombinatı, al qubla Aralda 5 balıq zavodı 1 balıq konserva kombinatı, 20 balıq qabıllaw punkti bolg'an. Aral ten'izi jag'alawında Moynaq qalasında 33 milletke jaqın xalıq jasag'an. 1960-1990 jıllar aralıg'ında Moynaq qalasının' xalg'ı 15 mın' adamg'a qısqarıp, al Qazaqstannın' Qızıl orda oblastı jag'alawlarında 40 mın'g'a shamalas adamlar ko'ship ketken. 1992 jılı ten'izdin' qa'ddi 1948 jılg'a salıstırg'anda 50 metrge tu'sip ketti. 1961-1981 jılları suwdın' qa'ddi 8 metrge tu'sti. 1992 jılı 18 metrge tu'sip ketti, al ten'izdin' ko'lemi 3,1 metrge qısqarıp duzlılıg'ı 2,5-3 ma'rtebe astı. 1960-jılları Aral ten'izi basseynde su'rilgen jerlerge suwg'arıw 1913-jılg'a salıstırg'anda 3 mln ga o'sti. A'miwda'rya ha'm Sırda'ryanın' 64,6 kub metr suwdı suwg'arıw ushın paydalanıldı. 1957 jılı 58 gektarlı A'miwda'ryanın' ag'ımı bo'limindegi jerinde ondatra terisi jılına 1 mln. dana jetistirildi. Ha'zirgi waqıtta ol 10 mın' danag'a shamalas awlanadı.
A'miwda'rya menen Sırda'rya suw jıynawshı maydanı taw bo'liminde 350 km kv quraydı. Sırda'rya suw balansın qar ha'm muzlardın' esabınan toplap, al A'miwda'rya muzlı, qarlı ha'm jer astı suwları ha'm az mug'darda jawın-shashın suwları menen toyınadı.
Aral ten'izinin' suw resursı 127 kub km quraydı. 1970-jılları da'ryanın' suwg'armalı jerlerge paydalanıw boyınsha ha'r qıylı mag'lıwmatlar bar onın' 33,5-37,0 km kubtı qurag'an. Keyingi waqıtları ulıwma suw menen ta'miyinleniw sisteması joqarı ag'ısı 22 km kub, ortasha ag'ıs 10-12 km kub, to'mengi 10 km kub. 1930-40 jılları da'rya suwının' ortasha minerallıg'ı 0,25 ml/g bolsa, al joqarı bo'liminde 0,50 ml/g bolg'an. 1960-jıldan baslap suwdın' duzlılıg'ı joqarı da'rejede artıp ketti. 1960 jılları to'mengi A'miwda'rya bo'limindegi qamıslıqlar florası 200 mın' gektar bolıp, onın' o'nimdarlıg'ı 78-255 ts ge deyin boldı. Da'rya suwının' tartılıp ketiwi sebebinen bul jerlerde qamıslıqlar azayıp ketti. Ha'zirgi waqıtta onın' o'nimdarlıg'ı 5-15 ts ge tu'sip qaldı. A'miwda'rya tiykarınan muzlı qarlı suw menen ta'miynlenip onın' azg'antay bo'limin 1 mm jawın-shashın suwı menen ta'miynlenedi. No'kiske jaqınlag'anan baslap A'miwda'rya deltası baslanadı. Ol 7 mın' km kv iyeleydi. A'miwda'rya suwg'armalı jerlerdin' 2,5 mın' gektarın ta'miynleydi. Ulıwma Qaraqum kanalı aralıg'ında ha'zirgi waqıtta 1200 km den zıyat bolıp, kanaldın' suwının' 20% ti qumg'a sin'ip ketedi, al 22% ti ha'r qıylı tarmaqlarg'a ketedi. A'miwda'rya 1934-60 jılları Aral ten'izine 38,6 km kub di quyg'an. Ha'zirgi waqıtta 2-4 km kub suwdı jılına quyadı. Aral ten'izi basseynide biotanın' o'zgeriwi, jerdin' shorlanıwı, qurg'awı ulıwma 3,23 mln gektardı quraydı. Ha'zirgi waqıtta A'miwda'rya deltasında ten'iz jag'alawlarında ortasha jer u'stindegi fito massa yamasa qamıslıqlar 1876 ts ga bolıp qurg'aq jerlerde 37,6 ts ga, al duzlı jerlerinde 18,3 ts ga quraydı.


text:
Aktsiya
Aktsiya – bul ha'reket etiw mu'ddeti belgilenbegen, aktsionerlik ja'miyettin' ustavlıq kapitalına yuridikalıq yamasa fizikalıq shaxs ta'repinen belgili u'lestin' qosılg'anın tastıyıqlaytug'ın, usı ja'miyettin' mu'lkine onın' iyesinin' qatnasıwın tastıyıqlaytug'ın ha'm og'an dividend alıw, a'dette, bul ja'miyetti basqarıwg'a qatnasıw huqıqın beretug'ın bahalı qag'az. Yag'nıy aktsiya – bul aktsionerlik ja'miyet nege iye bolsa, sonın' ba'rin de aktsionerdin' u'lesi, kapitaldın', mu'lktin', da'ramattın' bir bo'legine onın' nızamlastırılg'an huqıqı. Ja'miyettin' o'zi qanshelli jasasa, ol da sonshelli waqıt jasaydı, bul waqıt ishinde usı aktsiyanın' ko'plegen iyeleri almassa da, eger aktsionerlik ja'miyet ashıq tu'rdegi bolsa, onda aktsioner aktsiyalardı ja'miyetke qaytarmaw huqıqına iye. Aktsioner kapitalı bo'linbeydi.
Aktsiyalar emissiyası to'mendegi jag'daylarda: aktsionerleskende, yag'nıy ustavlıq kapitaldı du'ziw ushın aktsionerlik ja'miyetti sho'lkemlestirgende, ma'mleketlik ka'rxananın' aktsionerlik ja'miyetke aynaldırg'anda ha'm ustavlıq kapital (ekilenshi emissiya) ko'beygende a'melge asırıladı.
Ja'miyettin' ustavlıq kapitalı ja'miyettin' aktsionerler ta'repinen satıp alıngan aktsiyalarının' nominal bahasınan qu'raladı. Ja'miyet ta'repinen shıg'arılatug'ın barlıq aktsiyalardın' nominal bahası bir qıylı bolıwı tiyis. Minimal ustavlıq fond (kapital) bizin' respublikamızdın' aymag'ında jan'adan du'zilgen ashıq aktsionerlik ja'miyetler ushın ja'miyet dizimge alıng'an sa'nege nızamshılıq penen belgilengen en' az xızmet xaqının' keminde eki ju'z ese summasın, al jabıq aktsionerlik ja'miyet ushın ja'miyet dizimge alıng'an sa'nege nızamshılıq penen belgilengen en' az xızmet xaqının' ju'z ese summasın qurawı tiyis.
Ja'miyettin' ustavlıq kapitalı aktsiyalardın' nominal bahasın ko'beytiw yamasa qosımsha aktsiyalardı jaylastırıw jolı menen ko'beytiliwi mu'mkin.
Aktsiyalardın' nominal bahasın ko'beytiw jolı menen ja'miyettin' ustavlıq kapitalın ko'beytiw haqqında ha'm ja'miyettin' ustavına tiyisli o'zgerisler kirgiziw haqqında sheshim aktsionerlerdin' ulıwma jıynalısında yamasa ja'miyettin' baqlaw ken'esi ta'repinen qabıl etiledi, eger ja'miyettin' ustavına yamasa aktsionerlerdin' ulıwma jıynalısının' sheshimine muwapıq ja'miyettin' Baqlaw ken'esine usınday sheshim qabıl etiw huqıqı berilse. Qosımsha aktsiyalar ja'miyettin' ustavı menen belgilengen ja'riyalang'an aktsiyalar mug'darı sheginde g'ana ja'miyet ta'repinen jaylastırılıwı mu'mkin.
Qosımsha aktsiyalardı jaylastırıw jolı menen ja'miyettin' ustavlık fondın ko'beytiw haqqında sheshim aktsionerlerdin' ulıwma jıynalısında yamasa Baqlaw ken'esi ta'repinen qabıl etiledi, eger bul ustavta na'zerde tutılg'an bolsa.
Jaylastırılatug'ın qosımsha jay (a'piwayı) aktsiyalardın' ha'm bul tu'rdegi ja'riyalang'an aktsiyalardın' mug'darı (u'lesi) sheginde artıqmashlı aktsiyalardın' ha'r tipinin' mug'darı olardı jaylastırıw mu'ddetleri ha'm sha'rtleri, sonday-aq nızamg'a muwapıq jaylastırılatug'ın aktsiyalardı artıqmashlı satıp alıw huqıqına iye aktsionerler ushın qosımsha aktsiyalardı jaylastırıw jolı menen ja'miyettin', ustavlıq fondın ko'beytiw haqqındag'ı sheshim menen belgilengen bolıwı tiyis.
Aktsionerlerdin' ulıwma jıynalısında dawıslardın' jigirma bes protsentten aslamına iye ma'mleketke tiyisli aktsiyalar paketi bolg'anda qosımsha aktsiyalardı shıg'arıw jolı menen ja'miyettin' ustavlıq kapitalın ko'beytip barıw tek g'ana mu'lkti basqarıw boyınsha ma'mleketlik komitettin' wa'killigi bolıp tabıladı.
Ja'miyettin' ustavlıq kapitalı aktsiyalardın' nominal bahasın azaytıw yamasa olardın' ulıwma sanın qısqartıw jolı menen, sonın' ishinde aktsiyalardın' bir bo'legin ja'miyet ta'repinen satıp alıp, son'ın ala o'tew jolı menen azaytılg'an bolıwı mu'mkin.
Aktsiyalardın' bir bo'legin satıp alıw ha'm o'tew jolı menen ja'miyettin' ustavlıq kapitalın azaytıwg'a ruxsat etiledi, eger usınday imkaniyat ja'miyettin' ustavında na'zerde tutılg'an bolsa.
Ja'miyet ustavlık kapitaldı azaytıwg'a haqlı emes, eger bunın' aqıbetinde onın' mug'darı ja'miyettin' ustavındag'ı tiyisli o'zgerisler dizimge alıng'an sa'nege belgilenetug'ın ja'miyettin' ustavlıq fondının' nızam menen belgilengen minimal mug'darınan az bolıp qalsa.
Ja'miyettin' ustavlıq kapitalın azaytıw haqqında ha'm ustavına tiyisli o'zgerisler kirgiziw haqqında sheshim aktsionerlerdin' ulıwma jıynalısında qabıl etiledi. Ustavlıq kapitaldı azaytıw haqqında sheshim qabıl ete otırıp aktsionerlerdin' ulıwma jıynalısı fondtı azaytıw sebeplerin ko'rsetedi ha'm onı azaytıw ta'rtibin belgileydi. Ustavlıq kapitaldı azaytqanda ja'miyetti saplastırg'an jag'dayda na'zerde tutılg'an aktsionerlerdin' ma'plerin qorg'aw sha'rtlerin saqlaw za'ru'r.
Aktsiya - belgili sharayatlarda o'z kapitalların ko'beytiwge, olardı inflyatsiyadan qorg'awg'a imkaniyat beretug'ın bahalı qag'azlardın' birden-bir tu'ri. Aktsiya – aktsionerlik ja'miyettin' aktsionerleri aldında qarız minnetlemesi.
Ja'miyet o'z aktsiyaların satıp alıw huqıqına iye. Biraq bir qatar ellerdin' nızamlarında eger ja'miyet to'lewge uqıpsız bolsa, onda ol o'z aktsiyaların satıp alıw huqıqına iye emes degen reje bar. Eger usınday satıp alıw bul ja'miyettin' to'lew uqıpsızlıg'ına alıp kelgen jag'dayda da tap bunın' o'zi na'zerde tutılg'an. Nızamlarda aktsiyalardı bo'lsheklewge ruxsat etilgen. Aylanıstagı aktsiyalardın' ha'r biri aktsiyalardın' ko'p sanına bo'lingen bolıwı mu'mkin.


text:
Barak Obama
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Baraq Hösäin Obama II (inglizçä Barack Hussein Obama II) — Amerika Quşma Ştatlarınıñ 44-çe prezidente.
Baraq Obama çığışı belän Kenyadan bulğan möselman ber äti belän aqtänle Amerikalı ber änineñ ulı bularaq 1961 yılnıñ 4 avgust könne Amerika Quşma Ştatlarınıñ Hawayi ştatındağı Honolulu qalasında dönyağa kilde.
Obamanıñ änise häm ätise ätiseneñ çit il uquçısı bularaq kilgän Havayida tanıştı häm öylände. Yaña öyläneşkän par Obama äle 2 yäşendä genä bulğan çaqta ayırıldı.
Harvard universitetında stipendiat bularaq uqığan äti Obama, 1965 yılda Kenyağa qaytıp, xökümät öçen eşlägän bulsa, änise isä şulay uq çit il studentı bulğan İndoneziälı Lolo Soetoroğa kiyäwgä çığa.
Obamanıñ äti-änise ayırılğannan soñ barı tik ber tapqır qına Amerika Quşma Ştatlarına yasağan säyäxäte waqıtında 1971 yılda küreşep söyläşkän ätise 1982 yılda Nairobidä avtomobil qazasında ülde. Änise isä, 1972 yılda ikençe irennän ayırılıp, Amerika Quşma Ştatlarına kire qayttı häm 1995 yılda analıq yaman şeşennän ülde. Obamanıñ äni yağınnan 1 ügi bertuğanı, äti yağınnan isä 7 ügi bertuğanı bar.
Obama änise häm ügi ätise belän bergä İndoneziäğa küçende. Başlanğıç mäktäptän soñ Honoluluğa äylänep qaytqan Obama [[1979 yılda litseynı betergänçegä çaqlı äbise häm babayı belän bergä yäşäde. Litseydan soñ Los Ancelestağı Oksidental Kolleceta universitetnıñ berençe ike sıynıfın uqıdı. Annan soñ isä Nyu Yorktağı Kolumbia universitetına küçep, 1983 yılda Säyäsi belemnär bülegen tämamladı. 1988 yılda Harvard universitetınıñ xoquq fakultetına uqırğa kerde. Harvard universitetında çaqta uquçı yäşlär tarafınnan näşer itelgän Harvard Law Review jurnalınıñ baş möxärrir wazifasın başqarğan berençe Afrikalı-Amerikalı buldı. 1991 yılda isä advokat diplomın aldı.
Şäxsi tormış[үзrәpTү]
Obama 1989 yılda Mişel Robinson belän tanıştı häm yäşlär 1992 yılnıñ 3 oktäber könne öyläneşte. 1994 yılğı Mişel Obama ire Baraq Obama kebek Harvard universitetınıñ xoquq fakultetın betergän advokat. Parnıñ 1998 häm 2001 yıllarda tuğan Sasha häm Malia isemle ike qız balası bar.


text:
CengizHan2 Online Resimleri
CengizHan2 Online ResimleriAranan kelimeler; yaz resımlerı, resımler 2012, kranpon, cengizhan 2 bedava car calma, metin2 erkek çar isimleri, hamber resımlerı, cengizhan 2 çarlar, pes13 analigde kranpon açma, metin 2 çarlar türkiye, legend online türkçe, legend online resimleri, legend online çarları, legend online bedava charlar, cengizhan 2 bedava charlar, cengizhan2 bedava çarlar, cengizhan resimleri, cengizhan bedava çar, cengizhan 2 çarları bedava, cengizhan 2 çarları, cengiz han isimleri
Benzer Haber Yok.


text:
Küy qwdireti
Jalpı muzıka ataulı närse eldiŋ sezim baylığı men işki jaratılıs qalpın bildiretin bolsa, solardıŋ işindegi eŋ tolğaulı, eŋ tereŋ sırlısı – küy.
Mwhtar Äuezov
Kšzi qaraqtı, kškiregi oyau jwrtşılıq Qazaqstan Respublikası Mädeniet jäne aqparat ministri Mwhtar Qwl-Mwhammedtiŋ tikeley jetekşiligimen «Qazaqtıŋ dästürli 1000 küyi» attı jaŋa antologiya şıqqalı jatqanınan habardar bolsa kerek. Endi, mine, atalğan antologiyanıŋ twsaukeseri štip otır.
Bwl eleŋ eterlik, quanarlıq jaŋalıq. Öytkeni, qay wltqa, qay halıqqa bolsa da sol wltpen, halıqpen bite qaynasıp, birge jasasıp kele jatqan kieli mwraları qımbat. Qazaq halqı üşin sonday qwndı, bağalı mwralardıŋ biri – küy.
Qazaq küyiniŋ tarihı äride jatır. Küydi el tarihınan bšlip qarau mümkin emes. Keşegi zamandarda küylerde halıqtıŋ qayğı-qasireti, azat šmirge wmtılısı, ädiletsizdikke küresi šrnek taptı.
Biz «Küy atası – Qorqıt» degenimizben šner zertteuşileri Qorqıtqa deyin de küydiŋ «šmir sürgendigin» däleldeydi. Kšne küylerdiŋ äuen-sarını ertedegi Saq, Ğwn, Üysin, Qaŋlı, Kšk türikter jäne basqa da taypalar šmirinen bastau alatının alğa tartadı. Bwğan mısal retinde halıq küyleri atalıp jürgen «Aqqu», «Keŋes», «Boz ayğır», «Sarı šzen», «Şwbar at» jäne basqa da tuındılardı keltiredi.
Negizi, küy jaydan-jay şığarıla salmaydı. Ol adam janınıŋ işki tolqınısınan, seziminen payda boladı. Ğwn däuirinen kele jatqan «Boz ayğır» küyiniŋ şığu tarihına toqtala keteyik. «Ötken zamanda bir baydıŋ jılqılarınıŋ işinde Boz ayğırı boladı. Boz ayğır jılqılardan wzap, alısqa ketpey şet jaqta jayılıp jüredi. Bir küni jılqını wrılar aydap ketedi. Boz ayğır üyirimen birge wrılardıŋ qolında üş kün bolıp, tšrtinşi küni šzderin aydap kele jatqan adamdardıŋ bšten ekenin sezip, auılğa qaray qaşıp iesine keledi. Boz ayğırdıŋ üyirinen bwlayşa bšlinip ketui tegin emes ekenin sezgen baydıŋ balası ayğırdı jügendep jılqınıŋ soŋınan quadı. Jılqığa jetip, aldın orap, üyirdi keyin qayıradı. Wrılar balağa jan-jaqtan lap qoyıp, ortağa almaqşı bolğanda Boz ayğır üstindegi balanı bir şetke alıp şığadı. Bala wrılarğa bir büyirden tiisip, bir-ekeuin qwlatadı. Wrılar balanı tiridey wstap jäbirlegisi keledi. Biraq olardıŋ bwl oyına bala da, Boz ayğır da kšnbey wrılardıŋ tağı ekeuin qwlatıp, keyin qaray bet bwrğanda wstay almasın kšzderi jetken wrılar sadağımen balanı atıp, sanınan jaralaydı. Bala jaralı sanın belbeumen taŋıp alıp, wrılarğa šşige qayta tiisip tağı da eki-üşeuin qwlatıp, keri qaytadı. Jolşıbay bir tšbeniŋ basına jetip, šzi attan tüsip, jüruge şaması kelmey qansırap jatadı da, attı qoya beredi. Boz ayğır bosanğan boyda auılğa tartadı.
Boz ayğırdı kšrgen bay qamığıp: «balam šlgen eken, endi ne bolsa da izine tüsip izdeyin»,– dep ayğırğa mingende, Boz ayğır bayğa bas bermey, tauda qalğan balağa qaray ala jšneledi. Kelse, şınında da, bala šlipti. Balasınıŋ šlimine qayğırıp, jılap-eŋirep bay dalada otırğanda qasında twrğan Boz ayğır oqıranıp qoya beredi. «Tağı da wrılar kelip qalğan eken», – dep bay zäresi ketip ornınan wşıp twrsa, bir salt attı jalğız jolauşı eken. Eriniŋ qasında dombırası bar. Älgi jolauşığa bay bolğan jağdaydı tügel bayandaydı. Sonda jolauşı:
– Şirkin, januarım-ay! At bolsa osınday, er bolsa seniŋ balaŋday bolsın.
Jaqsı at er süyegin dalağa tastamaydı degen osı da. Balaŋnıŋ erligine astındağı atı say eken. Jaqsı at jaman jigitti de er etedi degen bar ğoy. Mına jağday däl soğan say keledi eken, – dep qolına dombırasın alıp bir küydi tarta beripti.
Küy küŋirene barıp ayaqtalğanda ünsiz otırğan bay:
– Zamandas! Mına tartqanıŋ qayğılı saz boldı ğoy? Atın ne deysiz? –
depti. Sonda küyşi:
– Januarğa, mına twrğan Boz ayğırğa razı bolıp, soğan arnap tarttım. Öytkeni bwl ayğır bolmasa seniŋ balaŋ qayda qalar edi, sen balaŋdı qaydan tabar ediŋ, – depti».
Osıdan bastap bwl küy el arasında «Boz ayğır» atalıp, tarağan kšrinedi.
Küydi jay ğana muzıkalıq janr desek qatelesemiz. Ol san qırlı, san sırlı kürdeli şığarma. Onıŋ mazmwnına, sipatına qaray tarihi, lirikalıq, aŋız, qaralı, arnau sekildi taqırıptarğa da bšlinetini sodan. İdeyalıq-kšrkemdik jağınan da san aluan. Küylerde tek kšŋil-küy ğana emes, jer-su attarı, januarlar, qwstar, tabiğat qwbılıstarı jäne basqalar suretteledi. Küydiŋ äuendik-türlik qwrlısı men ırğağınıŋ, orındaluınıŋ šzgeşeligi de nazar audararlıq. Qwrmanğazınıŋ küyleri jigerli, ekpindi kelse, Däuletkereydiŋ şığarmalarına sezim, näziktik basımıraq. Tättimbette qoŋır äuen bayqaladı. Qazanğap küyleri jeŋil, oynaqı tšgiledi. Küyşilerdiŋ dombıra qağıstarı da är türli. Bireuler «jappay», «kezektese», endi birqatarı «şertip», «şwbırtıp» qağadı. Küylerdiŋ orındauşılıq dästürge, qağısına qaray eki türge bšlinetinine de kšzimiz üyrenip keledi. Onıŋ biri – tškpe, ekinşisi – şertpe. Tškpede kšzge wratını – qayrat-šrlik, sergektik, šmirge qwştarlıq, qiındıqtan jasımau, alğa wmtılu. Şertpe küyler salqınqandılığımen, sabırlılığımen, tereŋ filosofiyalığımen, oy-sırğa tolığımen erekşelenedi.
Mine, qazaq küyi degeniŋiz osınday. Ol bir šzinşe älem. Sol älemniŋ qır-sırına qanıq qazaq – biz baqıttımız.
Nağız qazaq küysiz šmir süre almaydı.
Küy – qazaqtıŋ janserigi, mwŋdası, sırlası. Küydiŋ ğajaptığı sol – ol šziŋ bastan keşirip otırğan šmirdiŋ män-maŋızın wqtıradı. Küy oyğa jeteleydi. Adam bop šmir süruge, jaqsılıqqa, izgilikke wmtıldıradı. Küy tıŋdap, küydi tüsingen pende jamandıqqa, aramdıqqa bara almaydı. Küy qwdıreti degen osı.
Qazaq jeri – keŋ baytaq. O şeti men bw şetine jetu üşin wşqan qwstıŋ qanatı, jügirgen aŋnıŋ ayağı taladı. Erterekte eldi mekenderdiŋ arasında bügingidey tığız qarım-qatınas, berik baylanıs bolmadı. Osınıŋ šzi är šŋirdiŋ küyşilik dästüri men mektebin qalıptastırdı.
Elimizdiŋ batıs šŋirinde tškpe küy keŋinen qanat jaydı. Mäselen, Qwrmanğazınıŋ «Sarıarqası» men «Adayın» alayıq. Nağız tškpe küy osılar. Atalğan şığarmalardı tıŋdağanda boydı erekşe sezim kerneydi. Wlanğayır qazaq dalası kšz aldıŋa elesteydi. Jelmen jarısa jüytkigen jılqılar. At üstindegi qolın sermey jüzi jaynap bara jatqan bala. Şattıq. Quanış. Asqaqtağan kšŋil-küy. Älginde tilge tiek etilgen küyler sizge osınday jarqın sezim sıylaydı. Mwnday küylerdiŋ qasieti sonda – boyğa küş-quat qosadı, qayrat-jiger beredi, aruaqtandıradı.
Qwrmanğazı tuğan halqımen qoyan-qoltıq, tığız aralasıp šmir keşken šner iesi. Halıqtıŋ mwŋı, arman-tilegi onı da bey-jay qaldırmadı. Otarşıldardıŋ qiyanatın, qorlıq-zombılığın kšrdi. Qazaqqa azattıqtıŋ, bostandıqtıŋ tezirek keluin kütti. Onıŋ «Kisen aşqan», «Kšbik şaşqan», «Aman bol, şeşem aman bol», «Kişkentay»… küyleri sol uaqıttağı zaman tınısın paş etedi. İsatay bastağan halıq kšterilisin šzek etken «Kişkentay» alğaşqı bšliminde mwŋğa batırsa, ekinşi bšliminde šrlik, šjettik ekpini seziledi. Bwl bir jağınan qanday da kedergilerden qaymıqpaytın halıq küşin, halıq quatın aŋğartsa kerek. Küy – šmir, küy – tağdır deytinimizge bwl ayqın dälel.
Şertpe küy bolsa eldiŋ şığısınan, Arqa jerinen bastau alıp oŋtüstikke taraydı. Şertpe küy sšz bolğanda aldımen auzımızğa Tättimbet atı alınadı. Tättimbet küyleri sırlı sezimge, tebireniske, tolğanısqa tolı. Tättimbet küyleriniŋ taqırıptarı san qırlı. «Qaşqan qalmaq», «Noğay – qazaq», «Azamat Qoja», «Bes tšre» el işindegi naqtı oqiğalarğa arnalsa, «Boztorğay», «Qara jorğa», «Salqoŋır», «Alşağır» küylerinde küy attarınan kšrinip twrğanday qwstardı, januarlardı arqau etedi. «Bılqıldaq», «Sarı šzen», «Şayır qaldı», «Sarı qamıs» tuındıları tabiğattı, tabiğat qwbılıstarın sipattaydı. Tättimbettiŋ qay küyiniŋ de alar ornı erekşe. Olardıŋ ärqaysısı ülken tolğanıspen, şınayı sezim arqasında šmirge kelgen. Solardıŋ biri «Bes tšre» – bay-şonjarlardıŋ zwlımdığın, ozbırlığın kšrsetken mağınası tereŋ küy. «Sılqıldaq» bolsa beynebir mahabbat jırı ispetti. Qız ben jigittiŋ ädemi otırısı, bir-birine erkeley ün qatuı, jaydarılıq, oynaqılıq aŋğarıladı. «Qosbasarda» da ädemilik, swlulıq üylesim tapqan. Bwl küydiŋ birqatar küyşilerge wnağanı sonşalıq, olar da osı sarınnıŋ jelisimen «Qosbasar» attı küylerdi šmirge äkeldi. Solardıŋ qatarında Mağauiya Hamzin men Tšlegen Mombekov bar.
Tättimbettiŋ kšŋil tükpirinen orın alatın kürdeli şığarmalarınıŋ biri – «Kškeykesti». Bwl küydiŋ de šz tarihı bar. «Tättimbet šmiriniŋ soŋğı jıldarı bolsa kerek. Birde küyşi qattı nauqastanıp qaladı. Sonda küyşi bastan keşken šmirin eske alıp, halqınıŋ aldında štelgen-štelmegen parızın oy tarazısına saladı da, šzinen-šzi mwŋğa batadı. Kškeyde jürgen armanımdı tolğay almay ketetin boldım-au dep şirığadı, janarına ıstıq jas üyiriledi. Mwŋdas-sırlas dos-jarandarınıŋ hal-jayın oylaydı. Sšytip tolğanıp jatqanda eldiŋ bir top azamatı kelip kšŋilin serpiltkisi keledi. Tättimbet küyleriniŋ el arasına taralğanın, mwrager şäkirtteriniŋ kšbeyip kele jatqanın äŋgimege arqau etedi. Biraq Tättimbet šz armanınıŋ äli orındalmağanın oylap, iştey nazalanadı. Osı twsta küy tolğağısı kelip, dombırasına qol sozadı. Otırğandar jükke süyeuli twrğan qoŋır dombırasın qolına wstatadı. Tättimbet jastığın biiktetip, dombırasın keudesine süyep, şalqalap jatıp, sırı tereŋ tolğanıstı bir küy tartadı. Küŋirengen küy äueni otırğandardıŋ say-süyegin sırqıratadı.
– Bwl küyiŋizdi jaŋa estip otırmız. Qanday küy boldı eken? – dep swraydı.
Sonda Tättimbet:
– «Kškeykesti» bolsın, – degen eken».
«Kškeykestiniŋ» şığu tarihı osınday.
Biz «Batıstıŋ küyşilik dästüri», «Şığıstıŋ küyşilik mektebi» dep bšlgenimizben bwl küylerdiŋ bir-birinen asa bir taŋdanarlıqtay, jer men kšktey ayırmaşılığı, šzgeşeligi bolmağan. Küy – sezim tuındısı. Sezim «tili» kim-kimge de, onda da qazaqqa äbden tüsinikti. Tipti, eldiŋ är šŋirinde tirşilik etip jatqanımen dombıra qağıstarında, küy orındaularında wqsastıqtar, jaqındıqtar bolğan. Bwl sšzimizge Arqanıŋ şertpe küyleri men Qaratau şertpelerin mısal retinde keltiruge bolar edi. Jerdiŋ şalğaylığına qaramastan toy-tomalaqta, šlim-jitimde, eldik maŋızı bar basqosularda šner ieleriniŋ, dombıraşılar men küyşilerdiŋ bastarı qosılıp otırğan. Olarğa qazaqtıŋ qay jeri de, qanday twlğalı azamatı da ıstıq kšringen. Bar ğwmırın batıs šŋirinde štkizgen Qwrmanğazı «Sarıarqa» attı ğajap küydi tuğan halqına tartu etti. Sonday-aq kšbine jılı jaqtı qonıs etken Iqılastıŋ Arqadağı ataqtı Erden Sandıbaywlına küy arnauı da osı sšzimizge kepil.
Qazaqtıŋ küy šneri turalı sšz qozğağanda Ahmet Jwbanovtı aytpay ketu mümkin emes. Ol qazaq küylerin zerttep, wlttıq šner retinde qalıptastıruda eleuli eŋbek siŋirdi. Küydi nota arqılı oqıp-üyrenudiŋ negizin qaladı. Onıŋ dombıraşılardıŋ basın qwrap, wlt orkestrin qwruı qazaq šnerindegi iri oqiğa boldı.
«Qazaqtıŋ dästürli 1000 küyi» jinağına halıq küylerinen basqa 140 küyşiniŋ şığarmaları engizilgen. Küyşilerdiŋ basında Hİİ-Hİİİ ğasırlarda šmir sürgen Ketbwğa twr. Qazaq Ketbwğanı Şıŋğıshannıŋ ülken wlı Joşı hannıŋ esimimen baylanıstıra aytılatın äygili «Aqsaq qwlan» küyi arqılı biledi. Joşınıŋ ülken balası aŋğa şığıp, qaza bolğanda bwl šlimdi Ketbwğa küyi arqılı hanğa jetkizedi. «Kimde kim balamnıŋ qayğılı habarın estirse, sonıŋ kšmeyine qorğasın eritip qwyamın» degen han dombıranıŋ kšmeyine qorğasın qwyıptı degen aŋız bar. Sodan bastan dombıranıŋ kšmey tesigi payda bolğan desedi.
HVI-XII ğasırlarda Qorqıt, Ketbwğa, Asanqayğı sekildi eren twlğa – Bayjigit attı küyşiniŋ šmir sürgenin bireu bilse, bireu bilmes. El işinde aytılatınday onıŋ üş jüzge tarta küyi bolğan. Ataqtı küyşiniŋ bizge jetken «Qayıŋ sauğan», «Kškbalaq», «Kerbalaq», «Toğız totı», «Qwlaq küyi», «Salqara», «Kšk qarşığa», «Sılaŋ torı» jäne basqalar. Halqımızdıŋ bastan štken soqpalı-soqtıqpalı šmirin beyneleytin Bayjigit küyleriniŋ «Qazaqtıŋ dästürli 1000 küyinen» orın aluı šte quanarlıq. Jinaqta esimi atalatın bayırğı küyşilerdiŋ biri HVIII-XIX ğasırlarda Jem šzeniniŋ boyında šmir sürgen Boğda Qarawlı. Ol zamanında Asanqayğınıŋ, Soqır Esjannıŋ küylerin asqan şeberlikpen orındağan. Boğdanıŋ bizge belgili küyleri – «Boztšbe», «Jem suınıŋ tasqını». Tağı bir küyşi esimi kšzge ıstıq kšrinedi. Bwl – ataqtı «Qoŋır qaz» küyimen tanımal, Arqa šŋiriniŋ küyşilik dästürin şeber meŋgergen Äşimtay Qarımsaqwlı. «Qoŋır qaz» kšrkem, swlu küy. Onı qay dombıraşı bolsa da zor ıqılaspen, ülken süyispenşilikpen orındaydı. Äşimtaydıŋ bir erekşeligi, ol šzi şığarğan küylerdi balası Hamzağa üyretip otırğan. Öytkeni saŋlaq küyşi wlınıŋ šnerge, küyge jaqındığın sezgen. Al, Hamzadan onıŋ balası barşamızğa belgili, şertpe küydiŋ şeberi Mağauiya Hamzin üyrengen. Bwlardan basqa jinaqta Qaztuğan, Bekpenbet, Qojeke, Abıl, Arınğazı, Kšnek, Äkibas, Äbdi, Älikey, Älşekey, Jantšre jäne basqa da düldülderdiŋ küyleri orın tepken.
«Ayttım sälem Qalamqas», «Kšzimniŋ qarası», «Jelsiz tünde jarıq ay» sekildi jürekke jağımdı äsem änderdi jarıqqa şığarğan wlı Abay qolına üş işekti dombırasın wstap, šzindik mänerimen erekşelenetin küylerdi de šmirge äkelgen. Bwğan kuä – küyler eŋbegindegi «May tüni», «Torı jorğa», «Mayda qoŋır», «Abay jeldirmesi» küyleri.
Adam bolğan soŋ eri ne äyeli ne? Ömir, tabiğat, jaqsılıq pen jamandıq, ädilettik pen ädiletsizdik analarımızdı da tolğandırıp, qoldarına dombıra aldırğan. Biz äŋgime etip otırğan jinaqtan toğız äyel küyşiniŋ esimin kezdestiruge boladı. Olardıŋ işinde elge tanımal Dina men Aqqızdan basqa, Aqbikeş, Aqbala, Altınay, Äpike, Wlbosın, Zämzäm, Saqbike küyşiler bar. Endi qazaqtıŋ osı šnerpaz qızdarınıŋ işinen aldıŋğı eki küyşige toqtala keteyik. Aqbikeş HİH ğasırda šmir sürgen. Ataqtı küyşi Soqır Esjanmen qatarlas, zamandas bolğan. Birin-biri sıylap, qwrmettegen. Bizge belgilisi – «Aynam qaldı» küyi. Küy ğaşıqtıq sezimdi, eki jastıŋ iŋkärligin aŋğartadı. Aqbala (1894-1945) jas kezinen qobız ben dombırağa äues bolğan. Ol Älşekey, Älzaq, Şolaq, Espan siyaqtı däulesker küyşilerdi wstaz twtqan. Solardıŋ janında jürip, šzindik qoltaŋbasın qalıptastıradı. Aqbalanıŋ «Aqsaq toqtı», «Ayanış», «Ayjan qızdıŋ jürisi» sekildi el arasında tarağan küyleri bar.
Jinaqtı qwrastıruşılar şet elderdegi qandas küyşilerimizdi de wmıt qaldırmağan. Jinaqta Qıtayda ğwmır keşken on bestey bauırımızdıŋ küylerine orın berilgen. Olar Beysenbi, Beyilhan, Beyisbay, Äşim, Mazaq, Şaqabay, Tilemis, Tayır jäne basqa da küyşiler. Bwlardıŋ işinde eŋ aldımen Beysenbi esimi auızğa alınadı. Beysenbi Dšnenbaywlı 1803 jılı Qıtaydıŋ Buırşın audanında düniege kelgen. Onı kšpşilik qwrmettep, «Bäjeŋ» dep te atağan kšrinedi. Ol on tšrtke kelgende äkesi šmirden ozıp, osığan baylanıstı «Jeke batır» degen küydi šmirge äkeledi. Beysenbi jüzden astam küydiŋ avtorı. Jinaqqa engenderi «Ajar», «Aqjol», «Käriboz», «Ala küzen», «Arman» küyleri.
Küyşilik šnerdi keyingi tolqın da ilip alıp ketip, dästürge adaldıqtarın kšrsetude. Keşe ğana šmirden štken Nwrğisa, qazir aramızda jürgen Qarşığa, Şämil, Seken, Aygülder de tuğan halqına jürekti baurağan tartımdı küylerimen tanıldı.
Küy qazaq üşin dara twlğalı šner. Änimiz bar, jırımız bar. Alayda küydiŋ ornı bšlek. Onıŋ qanday eldiŋ bolmasın muzıkasınan eş kemdigi joq. Küy qazir operada, balette, simfoniyada boy kšrsetude. Mäselen, Mwqan Tšlebaev «Birjan-Sarada» «Soqır Esjan», Evgeniy Brusilovskiy «Qız Jibekte» «Aqsaq qwlandı», Erkeğali Rahmadiev «Alpamısta» «Qwdaşa» küylerin paydalandı. Sonda osı küylerdi kiristirgende operanıŋ ne balettiŋ qwnı tüsip ketken joq, qayta mazmwnı arttı, ärlene, bayıptala tüsti.
Qazaq Qorqıttı, Iqılastı, Qwrmanğazını, Tättimbetti, Dinanı, Däuletkereydi, Qazanğaptı wmıtqan joq. Qazaqqa Toqa, Türkeş, Qızdarbek, Seytek, Sügir, Sembek, Äbiken esimderi de jaqsı tanıs. Olar šlmes, šmirşeŋ küylerimen halıq jadında qaldı. Berirektegi Nwrğisanıŋ «Aqquı», Tšlegenniŋ «Saltanatı», Sekenniŋ «Kšŋil tolqını» halıqtıŋ ıqılas qoya tıŋdap, ruhani läzzat alar süyikti şığarmalarına aynalıp ketti. Mwnıŋ barlığı qazaqtıŋ bağzı zamannan-aq küyge qwştarlığın, šnerpaz halıq ekenin kšrsetedi.
Qazir zaman šzgerdi. Şet eldermen baylanısımız artıp keledi. Batıs muzıkası tšrimizge şıqtı. Osınday sın şaqta eski zamandardan kele jatqan, wlttığımızdı tanıtatın, boyımızğa wlttıq ruh beretin wlttıq šnerimizden, onda da küy šnerinen qol üzip qalmau – zor mindet. Olay bolsa Mädeniet jäne aqparat ministrliginiŋ qolğa alğan igi isi jan jadıratadı, kšŋilge şuaq qwyadı. Kšpşilikke wsınılıp otırğan 1000 küydi jüzden astam dombıraşılar orındaydı. Olardıŋ arasında Dina, Äbiken Hasenov, Qali Jantileuov, Däulet Mıqtıbaev, Jappas Qalambaev, Mağauiya Hamzin, General Asqarov, Tšlegen Mombekov bar. Küylerdiŋ «Dombıra küyleri», «Qobız küyleri», «Sıbızğı küyleri» degen atpen jiktelip, «SD» diskige jazıluı da – šnerge, küyge qwştar qauımğa ülken sıylıq.
Küyge degen qwmarlıqtıŋ, ıntızarlıqtıŋ nışanı sol – ol äuletten äuletke jalğasıp, otbasılıq dästürge aynalğan. Bwğan mısaldar kšp. Sonıŋ biri retinde joğarıda Mağauiya Hamzindi sšz ettik. Bwl dästürdiŋ kšrinisin qazirgi uaqıtta da bayqauğa boladı. «Qazaqtıŋ dästürli 1000 küyi» jinağında dombıraşı üş Jüzbaevtı kezdestiresiz. Olar äkeli-balalı Jüzbaevtar. Älimhan Jüzbaev 1938 jılı Oŋtüstik Qazaqstan oblısı Sozaq audanı Qarabwlaq auılında tuğan. Alğaş dombıranı Sügirmen kšrşi twrğan äri şäkirti bolğan nemere ağası Seyithannan üyrenedi. Älekeŋniŋ tağı bir wstazı Sügirmen qatar šmir sürgen Satıbaldı küyşi. Älimhannıŋ balalarınıŋ biri Janğali joğarı bilimdi, talanttı küyşi. Ol Jezqazğan muzıka kolledjin, Qwrmanğazı atındağı Qazaq wlttıq konservatoriyasın bitirgen. Ol šz äkesin aytpağanda Tšlegen Moldabekovten, General Asqarovtan tälim alğan. Janğalidıŋ šzge äriptesterinen erekşeligi Qarataumen qatar, Arqanıŋ küy dästürin meŋgergen maytalman. Särsenğali da joğarı bilimdi, wlttıq konservatoriyanı tämamdağan, «Otırar sazı» fol'klorlıq-etnografiyalıq orkestrinde qızmet atqardı. Ol da Qaratau men Arqa küyşilik mektepteriniŋ škili.
Qazaq küyden ajıramauı tiis. Qayta damıta bergen läzim. Ötken ğasırdıŋ jetpisinşi-sekseninşi jıldarı audan ortalığın aytpağanda är auıldıŋ, är mekteptiŋ šz dombıra orkestri bolatın. Osı dästürden ayrılıp qalğandaymız. Bwl šnegeli is qayta jaŋğıruı qajet. Wlttıq sana, wlttı süyu, qadirleu babalarımız amanat etip ketken dästürden, šnerden bastau alatının wmıtpağanımız abzal. Sol qasietti šnerimizdiŋ bir tarmağı, qwdırettisi – küy šneri.
Qazaqtıŋ zaŋğar jazuşısı Mwhtar Äuezov kezinde «Jalpı muzıka ataulı närse eldiŋ sezim baylığı men işki jaratılıs qalpın bildiretin bolsa, solardıŋ işindegi eŋ tolğaulı, eŋ tereŋ sırlısı – küy» degen. Küyge bwdan artıq bağa beru de qiın.
Tolğaulı, sırlı šnerimizdiŋ kšsegesin kšgertip, wrpaqtan wrpaqqa jalğastıra beru – mereyli parız.
Nwrperzent Dombay
Printerden şığaru


text:
Aluşta
Aluşta (ukraince AлyшTa, rusça AлyшTa) — Qırımnıñ cenübiy yalı boyunda bir şeerdir, belli kurort. Cumhuriyetke boysunğan şeer statusı bar. Qırımnıñ Aluşta regionı (Büyük Aluşta) — Aluşta şeer şurasına boysunğan yer, onıñ terkibinde Aluştadan ğayrı bir qaç köy ve qasaba bar.
Şeerniñ şimdiki adı — Aluşta — bu yunan asıl Ἄλouσtov (Aluston) adınıñ bozulğan şekli, tercimesi – “bet yuvmağan”.
Tarih[deñiştir]
Aluston qalesi VI asırda imperator I Yustiniannıñ emrinen qurulğan edi. Orta asırlar boyu Aluston Qırımnıñ yalı boyuna saip olğan devletler içün (Bizans İmperiyası, Hazar Qağanlığı, Feodoro Prinsligi) müim tayama noqta edi. Cenevizliler üküm etken devirde şeer Gotiya Kapitanlığınıñ (tahminen Foridan (şimdiki Foros) Alustonğa qadar yerleşken cenevizliler Qırımdaki saip olğan yerleriniñ bir parçasınıñ adı) pekitilgen merkezleriniñ biri de cenevizlilernen Feodoro Prinsligi arasında daimiy cenk çarpışmalarınıñ sebebi edi. İtaliyalılar şeerge Lusta dey ediler. Bugüngece Orta asırlar qalesiniñ yalıñız bir qullesi saqlanıp qaldı.
Osmanlılar Qırımnıñ yalı boyunı fetih etkenden soñ Aluşta öz arbiy emiyetini coyıp kiçik balıqçı şeeri olıp qaldı. Osmanlılar üküm etken devirde o Sudaq qadılığı terkibinde edi.
Qırım Rusiye İmperiyasına kirsetilgen de Tavriya guberniyası meydanğa ketirilgen soñ Aluşta başta Aqmescit uyezdi, soñra ise Yalta uyezdi volostiniñ merkezi oldı. XIX asır soñunen XX asır başınıñ arasında Aluşta kurort olaraq rağbet qazanıp başladı da 1902 yılda şeer statusını qazandı.
Vatandaşlıq cenki vaqtında bir çoq barışıqlı Aluştanıñ sakini elâk olğan edi. 1930 yılda şeer Qırım MŞSCniñ Aluşta rayonınıñ merkezi oldı, o milliy qırımtatar rayonlarından birisi edi.
1941 senesi oktâbr 4-ünden başlap 1944 senesi aprel 15-ine qadar devam etken alman işğali şeerge büyük zarar ketirdi. İşğalciler 500-den ziyade Aluştanıñ sakinini yoq ettiler, 231 kişi zorbalıqnen Almaniyağa işlemege alındı. 1944 senesi mayıs 18-inde qırımtatarlar sürgün etilgenden soñ şeer daa da ziyade boş oldı.
Cenkten soñ Aluşta yalı boyu kurortı olaraq inkişaf olmaqta edi, bir çoq yañı pansionat ve raatlıq evi quruldı.
Halq sayısınıñ dinamikası[deñiştir]
- 1805 — 208 kişi (cümlesi qırımtatarlar)
- 1926 — 4 800 kişi (2 070 qırımtatar, 1 450 rus, 480 ukrain, 270 yeudi, 250 yunan, 30 alman, 20 ermeni, 10 bulğar)
- 1939 — 9 689 kişi
- 1989 — 36 413 kişi
- 2001 — 29 781 kişi
İklim[deñiştir]
Subtropik (Aq deñiz tipinde), quru, sıcaq, yımşaq qışlı iklimi bar. Dekabrniñ orta arareti — +2,8 °C, avgustnıñ — +23,8 °C. Yıllıq yağanaqlar — 430 mm, yıllıq küneşli saatlarnıñ miqdarı — 2320-ge yaqın, avanıñ eñ az nisbiy dımlılığı avgustta — 63-68 %. Yuvunuv mevsimi mayıs ortasından oktâbr ortasınace devam ete, balalar içün — iyün soñundan sentâbr soñunace (suv arareti tahminen 20 °C ve ondan da ziyade).
İqtisadiyat[deñiştir]
Aluştanıñ sanayısı — demirbeton konstruktsiya zavodı, süt ve ötmek kombinatları. Şeerde 20-den ziyade populâr şarap çeşitini işlep çıqarğan 4 zavod bardır. Eali ve yazda aqça işlep qazanmaq içün kelgen Ukraina grajdanlarınıñ esas derameti turistlerge bağlı. 2004 yıldan berli Aluştanıñ plâjları tölemeli olıp qaldı.
Devlet orman hocalığı (gosleshoz) ve devlet av hocalığı bar.
1959 yıldan berli Avropa ve MDİ (Mustaqil Devletler İttifağı) içün unikal vızlı şeerlerara Aqmescit—Aluşta trolleybus yolu amelde, 1961 yılda o Yaltağa qadar sozuldı.
Bağlantılar[deñiştir]
- Şeer saytı (Rusça)
- Aluşta interaktiv haritası (Rusça)
- Aluşta panoraması (Rusça)
- Aluşta şeeriniñ 3, 5, 7 künge ava alını evelden bildirüv (Rusça)
Atıflar[deñiştir]
- ↑ Bu meskün yer Rusiye ve Ukraina arasında çatışuvğa sebep olğan Qırım yarımadasında buluna. Qırımnı de-fakto idare etken Rusiyeniñ qanunlarına köre yarımadada bulunğan Qırım Cumhuriyeti ve Aqyar federal emiyetli şeeri - Rusiye terkibindeki eki federatsiya subyektidir. Ukraina qanunlarına köre yarımadada Ukraina terkibindeki Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar mahsus statuslı şeeri buluna.
- ↑ Rusiye qanunlarına köre.
- ↑ Ukraina qanunlarına köre.


text:
İlbaşı sarayındağı räsmi qarşı alu tantanasınnan soñ Ärdoğan Tönyaq Kipr Törek Cömhüriyäte ilbaşı Därviş Äroğlu belän küreşep söyläşäçäk
30nçı avgust - Tatarstan parlamentı 1990nçı yılda qabul itkän Suverenlıq Deklaratsiyäse köne.
Äfğanstanda “Taliban” oyışmasına qarşı oyıştırılğan operatsiyälärdä 41 suğışçınıñ üterelüe belderelde.
“İň yaxşı 100 törek filmı” tawışqa quyuı tämamlandı
Törkiyä Eksportçılar Mäclese eksportnıň 11 milliard 73 million dollar bularaq çınğa aşuın belderde
Törkiyäneñ 30nçı avgust Ciñü bäyräme turında Gülşän Ayvaz yazması


text:
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe Çalışma Kitabı Cevapları
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 10
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 11
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 12
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 13
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 14
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 15
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 16
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 17
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 18
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 19
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 20
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 21
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 22
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 23
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 26
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 27
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 28
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 29
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 30
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 31
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 32
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 33
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 34
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 42
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 43
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 44
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 45
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 46
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 48
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 49
MEB Yayınları 7. sınınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 50
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 51
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 52
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 53
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 54
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 55
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 56
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 57
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 58
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 59
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 60
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 61
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 62
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 63
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 64
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 65
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 66
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 67
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 68
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 69
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 70
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 71
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 78
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 79
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 80
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 81
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 82
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 83
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 84
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 85
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 86
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 87
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 88
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 89
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 90
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 91
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 92
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 93
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 94
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 95
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 96
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 97
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 99
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 100
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 101
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 108
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 109
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 110
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 111
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 112
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 113
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 114
MEB Yayınları 7. sınınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 115
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 116
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 117
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 118
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 119
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 120
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 121
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 122
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 123
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 124
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 125
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 126
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 127
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 128
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 129
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 130
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 131
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 140
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 141
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 142
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 143
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 144
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 145
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 146
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 147
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 148
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 149
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 150
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 151
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 152
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 153
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 154
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 155
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 156
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 157
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 158
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 159
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 160
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 161
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 162
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 163
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 170
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 171
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 172
MEB Yayınları 7. Sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 173
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 174
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 175
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 177
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 178
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 179
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 180
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 181
MEB Yayınları 7. sınınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 182
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 183
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 184
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 185
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 186
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 187
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 188
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 189
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 190
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 191
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 192
MEB Yayınları 7. sınıf Türkçe çalışma kitabı Sayfa 193


text:
Mäskäw däwlät universitetı
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
M. V. Lomonosov isemendäge Mäskäw däwlät universitetı (M. B. ЛoMoHocoB иceMeHдәre Mәckәү дәүләT yHиBepcиTeTы ) – Rusiäneñ aldınğı yuğarı uqu yortı häm fänni-metodik üzäk. Qısqaça – ‘’MГy’’ (MDU). Universitetqa nigez 1755nçe yılda salınğan. Xäzerge waqıtta ul Rusiäneñ iñ zur yuğarı uqu yortı. 2004çe yılğı mäğlümatlar buyınça universitetta 31 meñ talib häm 7 meñ aspirant belem alğan. Universitet citäkçese – rektor – Viktor Sadovniçiy.
Tarix[үзrәpTү]
Universitet İvan Şuvalov häm Mixail Lomonosov teläktäşlege belän başlanıp kitä. Patşabikä Yelizavetanıñ Universitetnı tözu turındağı qararı 1755nçe yılnıñ 25 ğiynwarında dönya kürä. Berençe däreslär 26nçı apreldä ütä.
Xäzerge waqıtta Mäskäw däwlät universitetı häm Sankt-Peterburg däwlät universitetı arasında qaysı yuğarı uqu yortı ölkänräk buluyı turında bäxäs bara.
Başlıça Qızıl Mäydannıñ Töp Daruxanäse yanında urnaşqan universitet Böyek Yekaterina (Äbipatşa) tarafınnan xäzerge urınına, Moxovaya uramına küçerelä. Töp bina 1782-1793 yıllarda Matvey Kazakov surätläre buyınça tözelä.
18nçe yözdä universitetta öç fakultet bula: fälsäfä, meditsina häm xoquq. 1799nçe yılda Mixail Xeraskov zatlı keşelär öçen äzerläü mäktäbe (БлaropoдHый пaHcиoH) buldıra. Ul 1830nçı yılda gimnaziäga äylänä. Universitet basmaxänäse imperial Rusiädä iñ popular gäcit – "Moskovskiye Vedomosti"nı çıǧara.
1905nçe yılda universitetta sotsial-demokratik tügäräk patşanı urınınnan kitärgä häm Rusiäne respublikağa äyländerergä çaqıra. Patşa xakimiäte universitetnı yaba başlıy. 1911nçe yılda gäskärlärneñ universitet cirlegendä buluına häm qayber professorlarnı cäberläügä qarşı 130 uqıtuçı-professor universitettan kitü turında ğariza yazalar. Meñnarça student universitettan quıla.
1917nçe yılğı Oktyabr revolyutsiäsennän soñ universitet işeklären ğadi eşçe häm krestiän balaları öçen aça. 1919nçı yılda universitetta uqu öçen tüläü beterelä. Eşçe balaları öçen maxsus äzerläü mäktäbe dä açıla.
1940nçı yılda universitetqa Mixail Lomonosov iseme birelä.
İkençe Bötendönya suğışınnan soñ universitetqa yänä can kerä. Däwlät birgän aqçası biş tapqır arta, Mäskäwneñ Çıpçıqlar Tawında (BopoбbeBы Гopы) yaña kampus barlıqqa kilä. Bu kampus, zamanına qarap, iñ yaña cixazlar belän eşlänä. Xäzerge waqıtta MDU kampusı dönyada iñ zur universitet kampusı bulıp sanala.
1992nçe yılda Rusiäneñ maxsus qararı belän universitet ayırım finanslauğa ireşä. Bu aña mäğärif ministrlığınnan küpmeder däräcädä bäysezlek birä.
Kampus[үзrәpTү]
1953çe yıldan başlap, universitetnıñ küp fakultetları Çıpçıqlar tawında urnaşa. Töp bina Lev Rudnev proyektı buyınça eşlänelä. Tözeleş waqıtında ul New York City’dan qala dönyada iñ zur bina sanala. Häm ul Awropada iñ böyek bina bulıp 1988nçe yılğa xätle sanala. Töp binanıñ böyeklege 240 metr, 36 etaj. Ul professorlar häm studentlar yäsi torğan dürt qanat belän äyländerep alınğan. Qayber mäğlümätlärğä qarağanda, töp bina koridorları 33 kilometrğa cıyıla häm and barlığı 5000 bülmä urnaşqan. Bina eçendä konsert zalın, teatr, muzey, kitapxanä, basseyn, militsiä bülekçäsen, poçta bülekçasen, ker yuu, çäçtaraşxanä, kafeteriälär, bank bulekçälären h.b. tabıp bula. Universitet administratsiäsennän qala töp binada dürt fakultet: Geologiä, Geografiä, Mexanika-Matematika häm Sänğät fakultetları urın alğan. Bina başındağı yoldız eçenä manzara qaraw platforması häm keçkenä bülmä sıyğan.
Töp binadan tış, kampusta berniçe uqu binası urnaşqan. Şulay uq monda Rusiädä berdanber baseball stadionın da tabıp bula.
Moxovaya uramında urnaşqan tarixi binada xäzer Jurnalistika, Psixologiä fakultetların, Aziä häm Afrika illaren öyränü institutın tabıp bula.
Fakultetlar[үзrәpTү]
2005 yılda unversitetta barlığı 29 fakultet häm 15 fänni-tikşerenü üzäge bulğan:
- Mexanika häm matematika fakultetı
- Xisap matematikası häm kibernetika fakultetı
- Fizika fakultetı
- Ximiä fakultetı
- Biologiä fakultetı
- Bioinjeneriä häm bioniformatika fakultetı
- Tufraq fäne fakultetı
- Geologiä fakultetı
- Geografiä fakultetı
- Materiallar fäne fakultetı
- Tarix fakultetı
- Filologiä fakultetı
- Fälsäfä fakultetı
- İqtisad fakultetı
- Yuğarı Biznes mäktäbe
- Xoquq fakultetı
- Jurnalistika fakultetı
- Psixologiä fakultetı
- Aziä häm Afrikanı öyränü institutı
- Sotsiologiä fakultetı
- Çit tellär fakultetı
- Däwlät idaräse fakultetı
- Sınlı sänğät fakultetı
- Cihan säyäsäte fakultetı
- Mäğärif fakultetı
- Östämä belem fakultetı
- Mäskäw iqtisad mäktäbe
- Xärbi xezmät fakultetı
Keşelär[үзrәpTү]
MDUnı tämamlağan tanılğan tatarlar
- Akademik Robert İskändär ulı Niğmätulin
- Akademik Räşid Ğali uğlı Sönniev
- Elvira Näbiullina – Rusiä iqtisad ministrı (2007-)


text:
Qırım statusı turında referendum
Qırım statusı turında referendum (ykp. PeфepeHдyM пpo cTaTyc KpиMy, kыpыMTaT. KъыpыM cTaTycы peфepeHдyMы, räsmi isem — ğomumi Qırım referendumı, pyc. oбщekpыMckий peфepeHдyM ,ykp. ЗaraлbHokpиMcbkий peфepeHдyM, kыpыMTaT. yMyMkъыpыM peфepeHдyMы) — 2014 yılnıñ 16 martında ütkärgän referendum. Qırım Cömhüriätendä häm Aqyar şähärendä ütkärelde.
Tawış birü käğäzlärendä ike soraw quyılğan:
- Sez Qırımnıñ Rusiä federatsiäse subyektı sıyfatında Rusiägä quşıluın telisezme?
- Sez Qırım respublikasınıñ 1992 yılğı Konstitutsiäsen ğämälgä qaytarunı häm Qırımnıñ Ukrainanıñ ber öleşe buluın telisezme?
Ukraina başqalası Kievtä kilgän xäkimiät Qırım referendumın tanımıy. Rusiä häm Qırım xäkimiäte Awromäydan näticäsendä Kievtä kilgän xäkimiätne tanımıy.
Protokollarnıñ 100% ı eşkärtü näticäsendä tawış birüçelärneñ 96,77% ı berençe variantnı saylağan (Aqyarnı isäplämiçä). 17 martında QAC häm Aqyarnıñ bäysezlek deklaratsiäse nigezendä Qırım bäysez däwlät itep iğlan itelä; şul uq köndä Rusiä Qırımnı tanıy. 17 martında Qırım parlamentı aşığıç räweştä Rusiä Federatsiäse sosatavına kerü turında xalıqara kileşüneñ proyektın xäzerlägän.[2] 18 martında Qırım häm Sevastopolnı Rusiä sostawına qabul itü turında xalıqara kieşü imzalanğan.
Qırımtatar Milli Mäclese referendumda qatnaşmasqa çaqıra, häm üzbilgelänü xoquqı turında belderä, läkin qayber çığanaqlar buyınça qırımtatarnıñ 40 % ı referendumda qatnaşqan [3].
2014 yılnıñ 11 martında Qırım parlamentı häm Aqyar şähär şurası Ukrainadan Qırımnıñ bäysezlege deklaratsiäsen qabul itä, ilneñ räsmi iseme Qırım Cömhüriäte itep raslana.
Qırımtatarlarğa wäğdä itelgän xoquqlar[үзrәpTү]
Qırım radası 11 martta qabul itelgän qararında Qırım Cömhüriäteneñ yaña konstitutsiäsen raslağanda tübändäge garantiälärne iskä alırğa kiräklege äytelä:
- Qırım Cömhüriätendä qırımtatar telenä urıs häm ukrain telläre belän bertigez däräcädä räsmi tel statusı birü;
- Qırım Yuğarı radasın deputatlıqqa namzätlär isemlegennän proportsional' saylaw sistemı nigezendä saylaw, Qırım başqarma xäkimiätendä qırımtatarlarnıñ 20 protsent buluın garantiäläw;
- rayon, şähär şuralarında häm başqa xäkimiät oyışmalarında qırımtatarlarnıñ wäkillek itelüen garantiäläw;
- awıl häm bistä şuralarına saylawlarnı majoritar saylaw sistemı nigezendä uzdıru;
- Qırımtatar Milli Mäclesen häm anıñ oyışmaların qırımtatar xalqınıñ milli üzidärä oyışmaları bularaq tanu;
- Qırımğa qaytqan qırımtatarlarnı urnaştırunıñ bişyıllıq häm beryıllıq plannarın buldıru häm alarnı finanslar belän tä'min itü;
- qırımtatarlar sörgen urınnarınnan qaytqanda xoquqıy, oyıştıru, finans häm cir mäs'älälären çişü;
- milli mädäniät ölkäsendä qırımtatarlarnıñ xoquqların häm mänfäğätlären qayğırtu, şul isäptän mädäniät oyışmaların häm hönäri icat törkemnären üsterüdä yärdäm itü;
- qırımtatarlarnıñ tarixi häykällären saqlaw häm torğızu;
- Qırımda qırımtatar telendä mäktäpkä qädär, mäktäp däräcäsendäge häm yuğarı belem birü sistemın üsterergä yärdäm itü;
- Qırımda xäzerge toponimnar belän bergä 1944 yılnıñ 18 mayında qırımtatar deportatsiäsennän soñ üzgärtelgänçegä qädär bulğan tarixi toponimnarnı da qullanırğa yärdäm itü;
- qırımtatar telendä basma häm elektron kiñküläm mäğlümat çaraların üsterergä yärdäm itü;
- Qırımda dini konfessiälärneñ bertigez däräcädä eşläwen tä'min itü.
Qırım parlamentı bu mäs'äläne qarağanda, wäğdälärne birgändä anda Tatarstan prezidentı Röstäm Miñnexanov ta maxsus kilep qatnaştı[4].
Näticälär[үзrәpTү]
Ekzit-poll buyınça qatnaşuçılarnıñ 93%-ı Qırımnıñ Rusiä federatsiäse subyektı sıyfatında Rusiägä quşıluın yaqladı.[5] Saylaw uçastoklarına saylawçılarnıñ 82,71 protsentı kilgän.[6] Referendumda 23 ildän 135 küzätüçe bulğan.[7]
Referendumda 1 274 096 keşe qatnaşqan (xalıq sanınıñ 83,1 % ı). Qırımnıñ Rusiä federatsiäse subyektı sıyfatında Rusiägä quşıluın 1 233 002 keşe yä 96,77% ı yaqladı, Qırım respublikasınıñ 1992 yılğı Konstitutsiäsen ğämälgä qaytarunı häm Qırımnıñ Ukrainanıñ ber öleşe buluın 31 997 yä 2,51%ı yaqladı.
İskärmälär[үзrәpTү]
- ↑ PeзyлbTaTы oбщekpыMckoro peфepeHдyMa
- ↑ http://www.rada.crimea.ua/news/17_03_2014_4
- ↑ B kpыMckoM peфepeHдyMe пpиHяли yчacTиe 40% kpыMckиx TaTap
- ↑ KыpыMTaTapлapra kиң xokykлap Bәrъдә иTeлә
- ↑ http://rbcdaily.ru/world/562949990857612
- ↑ http://www.c-inform.info/news/id/770
- ↑ http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1048287


text: Yeniemlak.az ev alqi satqisi elanlar kiraye evler baki, Bakida evler in kirayesi qiymetleri qiymeti 2013 satisi alqi satqi si bakida kiraye evler 2013 menzil, obyekt, menziller 2013, ev elanlari 2013, bina evleri, ofisler. Yeniemlak.az ev alqi satqisi elanlar kiraye evler baki, Bütün elanlar burada • yalnız şəkilli elanlara baxırsınız rayon: satılır (min manatla) kirayə (min manatla) səbail hamısı • - 100 • 100-150. Baku turk emlak / azerbaycanda dayali doseli kiralik, Baku,azerbaycanda arendaya menziller,azerbaycan emlakcilari,baku emlakcilari,bakude gunluk kiralik daireler, azerbaycanda günlük kiralık daire hizmetlerimiz - 17.


text:
Rafael del Riego
Rafael del Riego y Nuñez /i nunyes/ (9. Äpril, 1784 - 7. Nöyäber, 1823) İspan general häm liberal citekçe.
Del Riego 1784. yılnıñ 9. Äprilendä (başqa mäğlümätlär buyınça 1785.neñ 24. Nöyäberendä) Asturiadağı Santa María de Tuñas'ta tua. Oviedo Universitäten tämamlaşaç, 1807. yılda ul Madridkä küçä, monda ul armíğa kerä. İspan Bäysezlek Suğışında, 1808 yılda Fransuzlar anı äsirlekkä alalar, Rafael del Riego Escorial'da yabıp totıla, häm soñraq monnan qaça.
10. Nöyäberdä ul Espinosa de los Monteros suğışında qatnaşa, bu suğıştan soñ anı qabat äsirgä alalar. Öç könnän soñ anı Fransiağa küçerälär häm azat itälär näticädä. Ul Britania häm Alman däwlätläre aşa säyäxät itep, 1814. yılda İspaniağa qayta häm qabattan armíğa lieutenant colonel (podpolkovnik) däräcäsendä kerä.
Monarxianıñ altı yıl däwamında ul Masonnarğa häm İspanianıñ Ferdinand VII patşasına qarşı yäşeren oyışmasına kerä. 1819. yılda patşa Könyaq Amerikanıñ bäysezlek qarşı suğışlarına 10 batalion cibärä. Riego Asturia batallionı citäkçelegendä bula. Cádiz'qa kergändä ul başqa offiserlär belän 1820.nıñ 1 Ğínwarında fetnä oyıştıra häm 1812. yıldağı konstitusínı kire qaytarırğa täläp itä (İspaniada Grajdannar Suğışı, 1820-1823). Patşa qarşı baş kütärü oyıştırığa ışanıp, Riego'nıñ ğäskärläre Andalusia şähärläre aşa baralar, lâkin cirle xalıqnıñ küpçelege qızıqsınusız bula. Galicia'da başlanğan fetnä böten İspaniağa tarala. 1820. yılnıñ 7. Martında general Ballesteros'nıñ soldatları Madridtağı patşa saraynı qamap alalar, 10. Martta patşa konstitusínı kire qaytara.
Yañadan nigezlängän 'progressist' xäkimiäte Riego'nı fieldmarşalğa üsterälär, häm Galicia general-gubernatorı eşenä bilgelänälär. 1821. yılnıñ 8 Ğínwarında ul Aragon belän citäkli başlí häm Saragossağa küçä. 18. Yündä ul Maria Teresa del Riego y Bustillos isemle üz kuzinägä kiäwgä çığa. 1821. yılnıñ 4. Sentäberendä republikan fetnädä qatnaşuı arqsında Riego'ğa yalğışça pespublikanizm ğäyep tağalar häm anı arest salalar. Anıñ populárlıq zuraya, Madridta anıñ azat itü öçen denostrasílar ütkärälär. 1822. yılnıñ anı Cortes Generales'qa (İspania Parlamente) saylílar häm yabıludan qatğí azat itälär.
1822.yılnıñ Dekäberendä, Verona Kongressında, İzge Berlek däwlätläre republikan İspaniada Awrupı balansına qurqınıç kürälär, İspaniada absolút monarxianı yañadan barlıqqa kiterü öçen Fransia saylana. 1823. yılnıñ 7. Äprilendä Fransuz armísı İspania çiklären ütep çığa. Riego 3. Armínı üz citäkçelegenä ala, interventlärgä häm cirle patşa tarafdarlarına qarışa. Lâkin 15. Sentäberendä anı totıp birälär häm Anquillas /ankilas/(Jaén) awılında äsirgä alalar. Riego'nı Madridqa küçälär. Tulı amnesti iğlan itkäç tä, patşa mäxkämäse Riego'ğa däwlätkä xíanät ğäyebe tağa, çönki ul parlamentta patşa xakimiäten alísı kilüçelär törkemennän berse buldı. 1823. yılnıñ 7. Nöyäberendä Rafael del Riego'nı Madridtağı la Cebada /sebada/ mäydanında asıp üterälär.
Himno de Riego, Riego'nıñ xörmätenä yazğan cir, İkençe İspan Cömhüriäteneñ (1931-1939) hímnı bula. Anıñ süräte Cortes Generales bínasında kürsätelgän. Categoy:İspania


text:
Aleksandr Pushkin
Aleksandr Sergeevich Pushkin (6 iyun, 1799, Moskva - 10 fevral 1837, Sankt Peterburg) orıs shayırı, dramaturg, roman ha'm qısqa gu'rrin'ler jazıwshısı bolg'an. Ko'pshiliktin' oyınsha, ol en' ullı orıs shayırı bolg'an. Ol orıs a'debiyatının' ullı da'stu'rin baslag'an. Pushkin hesh bir orıs shayırı qollanbag'an stilde jazg'an: ol eski shirkew kitablarına tiykarlan'gan emes, al awız eki orıs tilinen paydalang'an stilde jazg'an. Onın' basqa orıs jazıwshılarına ta'siri ku'shli bolg'an ha'm ko'plegen orıs kompozitorları onın' gu'rrin'lerine ha'm taqmaqlarına namalar do'retken. Pushkinnin' poemaları Rossiyadan basqa ma'mleketlerde aytarlıqtay ko'p adam ta'repinen oqılmaydı. Bunın' sebebi onın' poeziyasın basqa tilge jaqsı awdarıw ju'da' qıyın, sebebi so'zler orıs ma'deniyatına tiyisli ma'nige tolı. Pushkin 1837-jılı 37 jasında duelde o'ltiriledi.
Mazmunı
Erte jılları[o'zgertiw]
Pushkinnin' a'kesi eski aristokrat shan'araqtan bolg'an. Anası ta'repinen Pushkin afrikalıq tu'birge iye bolg'an. Onın' atası Abram Gannibal İstanbulda Abissiniyalı (Efiyopiyalı) bolg'an ha'm Tu'rk sultanının' sarayında jasag'an. Orıs elshisi onı Rossiya patshası Ullı Pyotrg'a sawg'a retinde satıp alg'an. Gannibal Ullı Pyotrge jaqsı ta'sir qaldırg'an ha'm ol oqıw ushın Parijge jiberilgen. Keyinshelik ol ju'da' bayıp ketedi. Pushkin o'zinin' ullı atası menen maqtanıshqa iye bog'an ha'm ol haqqında Ullı Pyotrdın' nergi dep atalg'an romanında jazg'an.
19-a'sirde Rossiyanın' barlıq aristokrat shan'araqları fransuz tilin uyrengen, solay etip Pushkin, onın' a'jag'ası ha'm a'japası orıs tiline qarag'anda fransuz tilinde jaqsıraq so'ylegen ha'm jazg'an. Balalardı Arina Rodionovna Yakovleva atlı ta'rbiyashı baqqan. Olardı orıs tilin jaqsı ko'riwge u'yretken usı ta'rbiyashı boladı. Ol balalarg'a orıs xalıq erteklerin aytıp bergen. Pushkin krestyanlar menen orıs tilinde so'ylesken ha'm a'kesinin' kitapxanasında ko'plegen kitaplardı oqıg'an.
Ol 12 jasında Tsarskoye Seloda jaylasqan İmperator litseyi dep atalatug'ın taza mektepke baradı. Keyinshelik bul mektep olardın' ataqlı oqıwshısı hu'rmetine Pushkin dep atalg'an. Ol tez arada orıs ertekleri qaharamanlarınan ha'm waqıyalarınan paydalang'an halda, orıs tilinde romantikalıq poemalardı jaza baslag'an. Ruslan ha'm Lyudmila poeması keyinirek Mixail Glinka ta'repinen operag'a aylanadı.
Ereseklik[o'zgertiw]
1817-jılı Pushkin Sankt Peterburgta sırt el firmasına jumısqa kiredi. Ol tez arada siyasat penen qızıg'ıp baslaydı ha'm 1825-jılı bir topar dvoryanlar ha'm armiya ofitserleri basshılıqqa jan'a patsha qoyıp onın' ku'shin azaytıwg'a ha'reket etken dekabristler ko'terilisin qollap quwatlaydı. Pushkin bir neshe siya'siy poemalardı jazg'an. Na'tiyjede ol Sankt Peterburgtan ketiwge ma'jbu'r bolg'an. Ol ma'mlekettin' qublasındag'ı Kavkaz ha'm Qırımda altı jıl su'rginde bolıwg'a ma'jbu'r boladı. Ol o'zinin' qublada basınan keshirgenlerin bir neshe romantikalıq gu'rrin' poemalarda (waqıyanı aytıp beriwshi uzın poemalarda) jazg'an. Ol Evgeniy Onegin dep atalg'an taqmaq tu'rindegi roman u'stinde jumısın baslag'an. Ol romandı 1833-jılg'a shekem pitkermegen. Bul onın' en' belgili jumısı bolg'an. Bul shıg'arma ko'plegen muzıkantlar ta'repinen qollanılg'an, ha'tte Tchaikovskiy onı operag'a aylandırg'an. Poema a'piwayı orıs adamların sol da'wir ja'miyetinde su'wretleydi.
Pushkin ele su'rginde ekenligine ashıwlanadı ha'm doslarına ko'plegen xatlar jazadı. Bul xatlardın' ko'pshiligi keyinirek baspadan shıg'arılg'an. Ol ko'p waqtın ishiw, oynaw ha'm qılısh penen urısıw menen o'tkergen. Ol o'zi qol astında jumıs islep atırg'an graftın' qızın jaqsı ko'rip qaladı. Graf Pushkindi Rossiyanın' basqa shetine, Pskovqa jaqın jerde o'zinin' anasının' pomestieine su'rginge jiberedi. Pushkin bul jerde eki jıl o'tkeredi. Ol jalg'ız edi, biraq ol orıs tariyxın uyrenedi ha'm krestyanlar menen baylanısta boladı. Onın' jazg'an poemaları orıs ma'deniyatı ideyalarına tolı edi. Ol o'zinin' baslı jumıslarının' biri bolg'an tariyxıy waqıyag'a tiykarlang'an Boris Godunov dramasın jazg'an. Kompozitor Musorgskiy keyinirek bunı operag'a aylandırg'an. Boris Godunov 17-a'sirdegi jawız patsha bolg'an. Pushkinnin' pesası a'piwayı adamlarda u'lken ku'sh bolg'anlıg'ın ko'rsetedi. Sol sebepli onı baspadan shıg'arıw Pushkin ushın qıyın boladı.
Su'rginnen qaytıp keliwi[o'zgertiw]
1825-jılg'ı ko'terilisten keyin taza patsha Nikolay I sol waqıtqa kelip Pushkinnin' ju'da' belgili bolıp ketkenin tu'sinedi. Ol onın' ko'teriliste qatnaspag'anın da tu'sinedi ha'm onın' qaytıp keliwine ruxsat beredi. Patsha Pushkinnin' jumısları baspadan shıg'ıwınan aldın o'zi ko'rip shıg'atug'ınlıg'ın aytadı. Ol o'zinin' jaqsı patsha bolatug'ının ha'm jarlılardın' (qullardın') azat etiliwine ja'rdem beretug'ınlıg'ın aytadı. Pushkin qıyın jag'dayda edi, sebebi ol patshag'a unamaytug'ın hesh zat jaza almas edi. Ol ma'mleket basshıları haqqında jaman zat jazbaslıg'ı ushın ju'da' abaylı bolıwı kerek edi. Politsiya itibar menen onı baqlawdı dawam ettirdi. Degen menen, sol waqıtta Pushkin ko'plegen ullı shıg'armalardı jazadı, derlik ha'r biri orıs a'debiyatında o'z tarawının' birinshisi bolg'an. Bug'an Pikalı xanım (ПиkoBaя дaMa) dep atalg'an qisqa gu'rrin'i mısal bola aladı. Bul shıg'arma Tchaikovsky ta'repinen operag'a aylandırilg'an ha'm Dostoevskiydin' romanlarına u'lken ta'sir ko'rsetken.
Aqırgı jılları[o'zgertiw]
Pushkin o'zinin' son'g'ı jıllarında Sankt Peterburgta hu'kimet xızmetinde bolg'an. Ol 1831-jılı uylengen ha'm patsha sarayı ja'miyetinde ko'p waqıt o'tkeriwge ma'jbu'r bolg'an. Ol ko'birek proza jaza baslag'an. Ol Ullı Pyotr tariyxın ha'm Kapitan qızı tariyxıy romanın jazg'an. Ol patshadan o'z jumısınan bosap, waqtın awılda jazıw menen o'tkeriwine ruxsat etiwin sorag'an. Patsha bug'an ruxsat bermegen. Pushkin 1837-jılı duelde o'ltiriledi. Ol hayalının' hu'rmetin qorg'awı ushın duelge shıg'ıwına ma'jbu'r boladı.
Pushkinnin' jetiskenlikleri[o'zgertiw]
Pushkin bolmag'anında bu'gingi ku'nde orıs tili ju'da' o'zgeshe bolar edi. Shıg'armalarında awız eki so'ylesiw tilin paydalanıwı arqalı ol onı an'sat sonın' menen birge teren' sezimlerdi bildire alatug'ın tilge aylandırdı. Onın' jumısları keyinirek Turgenev, Goncharov ha'm Lev Tolstoy sıyaqlı jazıwshılarg'a u'lken ta'sir ko'rsetken. Evgeniy Onegin da'wir ja'miyetin ashıp bergen birinshi orıs romanı bolg'an. Onın' jumısları barlıq baslı tillerge awdarılg'an.


text:
Trakay
Trakai /trakay/(Läxçä Troki) – Lituada şähär häm kurort, Trakai Milli Parkınıñ ber öleşe, rayon üzäge.
Nöfüs:
- Şähär mäydanı: 11,520 m²
- Şähär xalqı: 6.142 people
- Rayon mäyadnı: 12,027.4 m²
- Rayon xalqı: 38.200 people
Trakai Vilniustan 28 km Könbatışraq urnaşqan. Tirä-yağında 200 kül bar, alardar Galvė küle 3.88 km² mäydan tutıra, Vilkokšnis küle – 3.37 km², Skaistis küle – 2.96 km². Rayonda Trakai Trakai Taríxí Milli Park häm Aukštadvaris Regional Parkı urnaşılğan.
Trakai Taríxí Milli Park 1991. yılnıñ 23. Äprilendä Lituanıñ däwlätçelege üzägen häm Trakai'nıñ unikal asılnı saqlanu öçen oyıştıralar. Bu Awropıda berdänber taríxí milli park. Parknıñ cire mäydanı 82 km², alardan 34 km² urmannar; küllär mäydanı 130 km².
Aukštadvaris Regional Parkı 1992. yılda qimmätle Verknė häm Strėva cirlären saqlanu öçen oyıştırğan. Park mäydanı 153.50 km², urmannar belän qaplanğan. Bu yaqta 72 kül urnaşqan, alarnıñ iñ zurısı Vilkokšnis küle.
Trakai qalası[үзrәpTү]
Berençe küçep kilgän keşelär bu yaqqa 1. meñyıllıq axırında kilälär, iñ soñğısı. Qala da, tirä-yaq ta 13. yözdä, Trakai Böyek Litua Kenäzlegeneñ üzäge bula başlağanda, üsep nığıta başlí. Qulyazmalar buyınça, Gediminas böyek kenäz, uñışlı awdan soñ Kernave başqalasınnan yıraqta bulmağan matur urını taba häm monda qälğäne tözergä qarar itä. Bu Senieji Trakai'da (şul waqıtta Trakai'nıñ iseme şulay buldı) qälğä tözü turında yazma. Trakai qalası iñ elektä Alman qulyazmalarda 1337. yılda iskä alğan, xäzer bu yıl şähärneñ räsmi nigezgä salu yılı sanala. Gediminas qatğí Vilniusqa küçergändä, Senieji Trakai'nı Gediminas'nıñ ulı Kęstutis kenäz míras itep ala. Trakai Lituanıñ iñ kürenekle idaräçeneñ Böyek Vytautas'nıñ tuu urını.
Kęstutis däwerendä Naujieji Trakai kierenke tözü urını bula: Galvė häm Lukos küllär arasında ber qälğä tözilär, ikençese – Galve küleneñ utırawında. Qälğä yanında awıl üsä. Trakai'ğa yaqınayu yullar Senieji Trakai, Strėva, Bražuolė, Daniliškės h.b. tufraq öyemnär saqlílar. Vytautas Böyek Litua Kenäzlegeneñ vassal idaräçe bulğanda, Trakai säyäsi häm administrativ bula başlí. Qälğälär häm katolik çirkäwe tözep beterälär. Trakai törle millätle keşelär tözgän häm saqlağan şähär. Monda Karaimnar (Karaylar) cämğiäte yäşi. Karaimnar – Yähüd dinendä Karait yünäleşen totuçı Törkilär (yäki Törkiçä söyläşäwçe Yähüdlär – bäxesle), 14. yözdä Vytautas anı Qırımnan küçerä,alardan iñ tanılğan şäxes – Isaac Troki isemle karait. Başqa millätlär: Lituannar, Polşa-Litva tatarları, Urıslar, Yähüdlär häm Läxlär. Xristian häm Karait mäxälläläre ikese dä xakimiät üz íğlan itkän Magdeburg Xoquqı buyınça yäşägän.
[16. yöz]]dä Trakai üz säyäsi ähämiäten yuğala. Şähär íqtísadı tarqala. 17. yözdäge Räsäy belän suğışı waqıtında Trakai talap alğan häm yanğan, ikese qälğä cimerelgän.
Utıraw qälğäse 20. yözneñ 2. yartısında yanadan tözilär. 1962. yıldan qälğädä taríx muzéyı eşli. Qälğädä törle cäyge festivallär häm konsertlar ütkärälär. Trakai qalası poşta markalarında kiñ çağıldırğan.
Trakai sularda tözelgän şähär ide. Qalanı Lukos (Bernardinų), Totoriškių, Galvės, Akmenos, Gilušio külläre uratıp alalar. Trakai'da arxitikektur, mädäni häm taríxí häykällär bik küp ide.
Trakai 1996.dan Almaníadağı Rheine şähäre, 1997.dän Polşadağı Malbork şähäre belän tuğandaş şähär.


text:
İsmail Gasprinskiy
İsmail Gasprinskiy (Gaspıralı, Gaspralı) (arap urufatında: اسماعیل گسپرينسكى) (1851 – 1914) - ulu qırımtatar mütefikkirdir.
Soyadı yazılışları (variantları)[deñiştir]
İsmail beyniñ soyadınıñ üç türlü variantı qullanılmaqtadır: Gasprinskiy, Gaspıralı, Gaspralı. Qırımdaki Qırımtatar matbuatında onıñ soyadı Gasprinskiy (daa sıq) ve Gaspralı (daa siyrek) olaraq yazılğandır. Türkiyedeki Qırımtatarca neşirlerde çoqusı vaqıt Gaspıralı olaraq yazılır. Qırımtatar Milliy Meclisiniñ saytında ise olarnıñ er birinen qarşılaşmaq mümkündir, lâkin Gaspıralı ve Gaspralı yazılışları biraz daa sıq rastkele. Aqmescitteki Qırımtatar Milliy Kitaphanesi Gasprinskiy adını taşıy, amma bazı maqaleler o kitaphane içün de diger soyadı variantlarını qullana. İsmail beyniñ abidesinde (resimde) soyadı Gasprinskiy olaraq, ev-müzeyi ögündeki levhalarda ise Gaspralı ve Gaspıralı olaraq yazılğandır. İsmail bey özü ise öz soyadını گاسپرينسكى (yani Gasprinskiy) olaraq yazğan edi.
Tercimeial[deñiştir]
İsmail Gasprinskiy 1851 senesi mart 8 (20) künü Avcıköyde doğdı (şimdiki Bağçasaray rayonı). Vaqtı ile Aqmescitte, Moskvada, Voronejde, İstanbulda ve Pariste tasil aldı. Altı yıl devamında çeşit qırımtatar mekteplerinde rus tili ocası olıp çalıştı.
1879 senesi Bağçasaray şeer golovası olaraq saylandı ve bu vazifede 1883 senesine qadar bulundı. Publitsistikağa avesligi ve istidatı onı yavaş-yavaş gazetacılıq faaliyetine ketirdi.
İsmail Gasprinskiy 1883 senesi aprel 10 (22)- ten başlap ömüriniñ soñuna qadar “Terciman”, arada “Millet”, “Alem-i Nisvan”, “Ha-ha-ha”, “Alem-i Subyan” gazetaları ve mecmualarnı neşir etti. Özüniñ şahsiy kündelik matbuatından ğayrı, ilim ve turmuşnıñ çeşit saalarına bağışlanğan yüzlernen kitap ve risaleler basıp, milliy tasiliniñ derecesini çoq kereler yükseltti.
şiarınen türkiy halqlarnıñ biri-birine yaqınlaşuvı ve milliy medeniyetleri, siyasiy añları ösüvi oğrunda büyük hızmetler yaptı. Medeniy, içtimayi ve siyasiy faaliyeti içün 1910 senesi İsmail Gasprinskiy “Revue du monde musulman” adlı frenk mecmuasınıñ eyeti tarafından Nobel mukâfatına taqdim etildi.
Bediiy icadını 1887 senesi “Frenkistan mektüpleri”, “Dar ür-Rahat musulmanları”, “Afrika mektüpleri”, “Qadınlar ülkesi” kibi nesir eserleri, özüniñ esas qaramanları ve süjet yenelişleriniñ bir-birine mantıqiy surette bağlanuvınen, şartlı olaraq “Molla Abbas” roman-epopeyasını teşkil eteler. Bu yerdeki bediy metin – avtobiografik mizac taşığan elementler, tarih, cemiyetniñ iqtisadiy ve siyasiy qurulışı, çeşit farazlar kibi şeylerni qavrap ala. Öz vaqtında “Dar ür-Rahat musulmanları” parçası arap ve fars tillerine çevirilgendir. Cenkten soñ bu parça çeşit añlatmalar ve luğatlar ile “Yıldız” mecmuası (1993, No.1) ve “Qırımtatar edebiyatı” (1995) qullanma dersliginde neşir olundı.
1905 senesi müellifniñ “Kün doğdı” adlı romanı dünya yüzüni kördi. İsmail Gasprinskiyniñ er eki romanı ve diger bediiy parçaları türk ve umumen musulman dünyasınıñ siyasiy ve bediiy fikiriniñ şekilledirmesinde büyük rol oynadılar.
İsmail bey Gasprinskiy 1914 senesi sentâbr 11 (24) künü vefat etti ve Bağçasaraydaki Zıncırlı medrese azbarında defin olundı.
Kitaplar[deñiştir]
- Pycckoe MycyлbMaHcTBo (Rus Musulmanlığı) Aqmescit, 1881
- Salname-i Türki (Bağçasaray, 1882)
- Mirat-ı Cedid (Bağçasaray, 1882)
- Hoca-ı Subyan (Bağçasaray, 1884; 3.bas. 1892; 7. bas. 1898)
- Avropa Medeniyetine Bir Nazar-ı Muvazene (Bağçasaray, 1885)
- İslâmlara dair Nizamlar ve İmtiyazlar (Bağçasaray, 1885)
- Rusiye Coğrafiyası (Bağçasaray, 1885)
- Eki Bahadır (Bağçasaray, 1886)
- Qıraat-ı Türki (Bağçasaray, 1886; 2. bas. 1894)
- Maişet Muarebesi (Bağçasaray, 1886)
- Kolera Vebası ve Onıñ Deva ve Darusı (Bağçasaray, 1887)
- Bahtiyar Nazım (Bağçasaray, 1889)
- Atlaslı Cianname (Bağçasaray, 1889)
- Medeniyet-i İslâmiye (Bağçasaray, 1889)
- Ğaraib-i Adat-ı Aqvam (Bağçasaray, 1890)
- Arslan Qız (Bağçasaray, 1894)
- Mektep ve Usul-ı Cedid Nedir? (Bağçasaray, 1894)
- Risale-i Terkip (Bağçasaray, 1894)
- Pyccko-BocToчHoe CorлaшeHиe (Rus-şarq Añlaşması) (Bağçasaray, 1896)
- Esap. Muhtasar İlm-i Esap ve Mesail-i Esabiye (Bağçasaray, 1897)
- Er Kün Kerek Qanunlar (Bağçasaray, 1897)
- Reber-i İslâmiye (Bağçasaray, 1898)
- Şarait el-İslâm (Bağçasaray, 1897)
- Reber-i Muallimin (Bağçasaray, 1898)
- Türkistan Üleması (Bağçasaray, 1900)
- Mevlüd-ı Cenab-ı Azret-i Ali (Bağçasaray, 1900)
- Beden-i İnsan (Bağçasaray, 1901)
- İran. Resimli Mecmua (Bağçasaray, 1901)
- Mebadi-i Temeddün-i İslâmiyan-ı Rus
- Meşur Paytahtlar (Bağçasaray, 1901)
- Usul-ı Edep (Şarq ve Ğarb Qaideleri) (Bağçasaray, 1901)
- Zoraki Tabip (Bağçasaray, 1901)
- Malümat-ı Nafia (Bağçasaray, 1901)
- Tashih-i Aqaidden (Bağçasaray, 1901)
- Temsilât-ı Krılof (Bağçasaray, 1901)
- Asiyada Qomşularımız (Bağçasaray, 1903)
- Dar ür-Rahat Musulmanları (Bağçasaray, 1906)
- Musulman Kongressi (Bağçasaray, 1909)
Menbalar[deñiştir]
Bağlantılar[deñiştir]
- İsmail Bey Gaspıralı (Türkçe)
- Celebrating the Life of Ismail Bey Gaspirali (İnglizce)


text:
Yuriy Şevçuk
Yuriy Yulianoviç Şevçuk (pyc. Ю́pий ЮлиáHoBич ШeBчýk) (16 may 1957, Yagodnoye, Magadan ölkäse) - Sovet häm Räsäy cırçısı, muzıkantı, şağire, rässamı, prodüsere, "DDT"törkemen nigez saluçı häm citäkçese, Başqortostan respublikası Xalıq artistı (2005).
Üz berençe cırların Bulat Okudjava , Vladimir Vısotski Aleksandr Ğaliç icatı yoğıntısında yazğan. Şevçuk icatınıñ nigezläre - ictimaği, patriotik lirikası, äxlaqi süz-üzeñne kamilläşterügä öndämäse, köç qullanudan baş tartu, ictimaği satira häm protest bulıp tora.
ЭчTәлek
Ğailä[үзrәpTү]
Änise - Fäniä Aqram qızı Gäräyevä (tatar millätennän), "Böyek Watan suğışı yıllarında xezmät öçen" medal' belän büläklände, anıñ däw-ätise Murtazino awılında mulla bulıp xezmät itkän, şunıñ öçen ul 1937 yılda repressiälängän häm atıp üterelgän.
Yuriy Şevçuk bu turında şulay äytte:
" Minem qart babayım mulla bulğan, üz qaraşları arqasında atıp üterelgän. Ul çın mulla bulğan, yaxşı ğäräbçä söylägän, mädräsädä uqıtqan. Däw ätiem Aqram häm abiem Täligä da bik yaxşı ğäräb telen belgännär. Babayımda borınğı Qor'än buldı, ul miña bu kitap miras itep tapşırdı, häm xäzer bu Qor'än Täwrät yanında ber şürlektä tora. Menä närsä minem öçen möselmanlıq häm tatarlar digän süzlär, bu minem näsel başlığı, bik möhim minem öçen."
Ätise - Yulian Sosfenoviç Şevçuk, ukrain milläte, Böyek Watan suğışınıñ qatnaşuçı, 1942 yılda frontqa kitte, Venada suğışnı tämamladı.
Yuriy Şevçuk xatını Elmirä Bigbova (30 may 1967 - 13 mart 1992) 24 yäşlegendä şeş awırudan wafat bulğan. Yuriy Şevçuk xatınıñ istälegenä iñ yaxşı lirik cırları bağışladı: "Beda" (Bäla), "Na nebe voronı"(Qarğalar küktä), häm iñ tanılğan albom "Aktrisa vesna" (Yaz-aktrisa) Elmirägä bağışladı. Yuriy Şevçuk ulınnı (Pyotr) ber üze tärbiäläp üsterde.
Cır sänğäte[үзrәpTү]
1980 yılda "DDT" törkeme oyıştı.
1982 yılda "DDT" "Altın kommerton" konkursında "Ne strelyay" (Atma) cırı belän laureat bulıp çıqtı.
1984 yılda "Periferiä" albomı çıqqannan soñ Şevçuknı "KGB"ğa çaqırğannar häm Ufadan kitärgä täqdim itälär, gäcitlärdä ezärläwlär başlandı.
1985 yılda Şevçuk Leningradqa küçep kitte. Bu şähärdä ul iñ ähämiätle cırların icat itte: "Rodina" (Watan), "Kogda idet dojd'" (Yañğır yawğanda), "Osen' "(Köz), "Eto vsyo"(Bu barlığı), "Ona", "V poslednyuyu osen' " (Soñğı közen), "Beda"(Bäla), "Na nebe voronı"(Qarğalar küktä), "Pasxa".
Suğış waqıtında Yuriy Şevçuk Çeçnägä konsert belän bardı, Çeçen suğışı fäciğäsenä Şevçuk berniçä cırların bağışladı.
Şağir häm patşa[үзrәpTү]
Yuriy Şevçuk berniçä tapqır xäkimiät belän kileşmäwen kürsätä: "Marş nesoglasnıx" (Riza bulmağannar yöreşe) protest aksiäsendä qatnaşa, säxnädän xäkimiätne tänqitläde.
2010 yılnıñ May ayında artistlar häm muzıkantlar Vladimir Putin belän oçraşuda Yuriy Şevçuk demokratiä häm azatlıq turında Putinnı soradı, läkin "patşa" çiten sorawlarına anıq cawabın birmäde. İnternetta bu oçraşu "Şağir häm patşa" dip yörttelde. Bu äñgämädän soñ xakimiät Şevçuqnı oçraşularğa çaqırmıy, televideniedä anı häm DDT cırların kürsätmilär diärlek, berniçä şähärlärdä konsert öçen säxnälärne birmädelär. Yuriy Şevçuk säyäsi, ictimaği temalarğa küp cırların bağışladı: "Kapitan Kolesnikov", "Pravda na pravdu", "Putin yedet po strane", "Kogda zakonçitsya gaz", "Pesnya o svobode" (Azatlıq turında), "Rodina"(Watan).
2007 yılda Yuriy Şevçuk 500 seriäle tarixi proyektın "İstoriya gosudarstva Rossiyskogo" (Räsäy däwläte tarixı) tawışlandırdı.
Filmnär öçen muzıkası[үзrәpTү]
- «ДyxoB дeHb»
- «Aзaзeлb»
- «BoBoчka»
- «Гocпoдa oфицepы»
- «ЛeдHиkoBый пepиoд»
- «Pycckий TpaHзиT»
- «KTo, ecли He Mы (филbM, 1998)»
- «Пoцeлyй бaбoчkи»
- «AHToHиHa oбepHyлacb»
- «БaTюшka (Teлecepиaл)»
- «Generation П»
- «Kлюч caлaMaHдpы»
- «OдиHoчka (филbM, 2010»
Diskografiä[үзrәpTү]
- ДДT-1
- CBиHbя Ha paдyre
- KoMпpoMиcc
- Пepифepия
- BpeMя (ИBaH ИBaHoBич yMep)
- Я пoлyчил эTy poлb
- OTTeпeлb
- ПлacTyH
- AkTpиca BecHa
- ЭTo Bcë...
- ЛюбoBb
- PoждëHHый B CCCP
- Mиp HoMep Hoлb
- MeTeлb aBrycTa
- EдиHoчecTBo. ЧacTb I. MaMa эTo pok-H-poлл?
- EдиHoчecTBo. ЧacTb II. ЖиBoй
- ПecHи
- ПpoпaBший бeз BecTи
- ПpekpacHaя любoBb
- ИHaчe
Konsertlar häm cıyıntıqlar
- ЧëpHый пëc ПeTepбypr
- PoждëHHый B CCCP
- Гopoд бeз okoH. Bxoд
- Гopoд бeз okoH. Bыxoд
- ПpocBиcTeлa
- Гляди пeшkoM
- DDT—XXV PeBoлюция
- DDT—XXV HaпoлHиM Heбo дoбpoToй
- DDT Family
- He cTpeляй!
Kitaplar[үзrәpTү]
- ШeBчyk Ю. ЗaщиTHиkи Tpoи. KHиra cTиxoB и пeceH (издaHиe 2-e, дoпoлHeHHoe) — C.-Пб.: ИздaTeлbcTBo ФoHдa Pycckoй Пoэзии пpи yчacTии aлbMaHaxa “ПeTpoпoлb”, 2000.
- ШeBчyk Ю. CoлbHиk. AлbбoM cTиxoB. - MockBa: KHижHый kлyб 36.6, HoBaя raзeTa. 2009.
Tışqı sıltamalar[үзrәpTү]
- DDT räsmi saytı
- Юpий ШeBчyk: «Я пpeдлaraю пoжиTb дecяTb лeT cпokoйHo и пocTpoиTb HopMaлbHyю cTpaHy»
- ИcTopия rpyппы
- Hиkoлaй XapиToHoB «ИMпepия ДДT»
- Paдиo шaHcoH. ИHTepBbю жypHaлy Rolling Stone
- Юpий ШeBчyk: «Я B дyшe cпapTaHeц… Hac TpиcTa, a иx лerиoH»//Пepeдaчa paдиocTaHции «Эxo MockBы»
- ДДT «He cTpeляй»"//Пepeдaчa paдиocTaHции «Эxo MockBы»
- Юpий ШeBчyk: PoдиHa He иMeeT oTHoшeHия k «EдиHoй Poccии»
- Юpий ШeBчyk Ha caйTe «ГpaHи-TB»
- ИHTepBbю «ДBa cлoBa» Юpий ШeBчyk: «B пeчke xopoши яичHицa и блиHы, Ho pycckyю идeю TaM He иcпeчb»
- Юpий ШeBчyk, ПeTpoBич и MaHxэTTeH
- Юpий ШeBчyk: «pok-Myзыka — эTo korдa He Bcë xopoшo»
- Шkoлa злocлoBия c yчacTиeM Юpия ШeBчyka
- ШeBчyk Юpий ЮлиaHoBич — бyдyщий kaHдидaT B ПpeзидeHTы Poccийckoй Фeдepaции
- OHлaйH-пeTиция «Юpия ШeBчyka B пpeзидeHTы!» (ocHoBHaя)
- OHлaйH-пeTиция «Юpия ШeBчyka B пpeзидeHTы!»
- CTaTbя «ПeBцa Юpия ШeBчyka B ПpeзидeHTы!»
- KHиra Юpия ШeBчyka «CoлbHиk»


text:
Wstaz qadiri haqında
Wstaz – šmirdegi erekşe twlğa. Ol balanıŋ psihologiyalıq erekşelikterin jetik meŋgere otırıp, bilim beredi. Adam boluğa, sanalı azamat boluğa tärbieleydi. Tarıday bolıp kirgen balanı tauday etip şığaradı.
Sol sebepti de wstaz eŋbegin mändiligi boyınşa eşqanday šzge eŋbekpen salıstıruğa kelmeydi. Qoğam men bolaşaq wrpaqtıŋ tağdırı üşin jauap beretindigimen basqalardan daralanıp twradı. «Wstazı qanday bolsa, qoğamı sonday» degen bwljımas qağidanıŋ šmirşeŋdigin osıdan aŋğaruğa boladı. Desek te, keyingi kezderi osı bir wlı sšzdiŋ qadirine jetpey jürgen äreketter bayqaladı. Aşığın aytqanda, wstazğa degen qwrmet šz deŋgeyinde bolmay twr.Osı küngi basqa sala mamandarına qarağanda wstazdar eŋ bir mazmwnsız šmir sürip jürgendey kšrinedi. Kündelikti is-äreketinen bastap aytatın bolsaŋ, ülken bir şığarma, «Mwŋlıq-Zarlıqtıŋ» düniege keletinine eşkimniŋ dauı joq. Mwğalim ataulınıŋ künniŋ atısınan keştiŋ batısına deyin mektepten şıqpaytının barşamız bilemiz. Bwrınğı tüsinik boyınşa eŋ qasietti mamandıq ieleriniŋ balağa bilim säulesin şaşu jolındağı tınımsız izdenisterin aytpağanda, kšringen «papki» wstağandarğa kšrsetu üşin toltıratın isqağazdarı şaş-etekten. Äsirese, sınıp jetekşileriniŋ qaşanda bitpeytin «tekseru keledi» degennen bastap, ketip qalğanğa deyin wyqısında maza bolmaydı. Olay zır jügirmeyin dese, bwl küni basqa jwmısqa twrudıŋ qiın ekenin biledi de, amalsız basın iip, kšnedi. On aydıŋ bir küninde tınbay eŋbek etip, demaluğa berilgen eki aydıŋ šzin küybeŋ tirşilikke arnaydı. Sayajay, demalıs orındarına baru tek tüsterine kirmese, ol turalı bastarın da qatırmaydı. Sebebi oğan barar qarajatı mardımsız.
Wstazdardıŋ qoldarında bilik degeniŋiz joqtıŋ qası. Bi bolayın dep jürgen olar da joq. Kerisinşe, qoqaŋdağandardan qwtılar kün bar ma degen niette jür. Öytkeni mwğalimderdiŋ nağız wstaz ekenin sezinip, keudesin kšterip, erkin jüretin küni joq. Eŋ kem degende ata-ana tarapınan eskertu alıp qaladı. Tärbieniŋ basım kšpşiligi üyde beriletinin esten şığarğan ata-analar wstazdı ayıptauğa beyim bolıp aldı. Ärine, kšpke topıraq şaşudan aulaqpız, biraq ta wstazdıŋ artınan aytılğan alıp-qaşpa äŋgimeniŋ šzi tüymedeydi tüyedey etip kšrsetedi. Öytkeni wstaz qoğamnıŋ aynası emes pe? Jaqında sonday bir äŋgimeniŋ kuäsi boldıq. Mektep bitiruşi tülek mektep äkimşiliginiŋ şeşimimen WBT-ğa jiberilmeydi. Sebebi ol bala barlıq swraqtıŋ jolı boldı degenniŋ šzinde bes-altauına jauap bere almaytın jağdayda boladı. Bastauış sınıptan naşar oqığan oquşı ata-anası tarapınan eş qadağalau kšrmegen eken. Äke-şeşesiniŋ balanı qarausız qaldırğanı sonday, eŋ ayağı mekteptegi ata-analar jinalısına qatısıp twruğa da män bermegen. WBT tapsıruğa az uaqıt qalğanda: «Balamdı test tapsıruğa qaytseŋder de jiberesiŋder» dep arağa adam salıp, mektep direktorınıŋ mazasın aladı. Balasınıŋ naşar oqitının bile twra ata-anası sonday qadamğa baradı. Onısımen qoymay wstazdar sırtınan alıp-qaşpa äŋgime taratadı. Mwnısın da ar kšrmey, soŋğı sšzi retinde sınıp jetekşisine: «Osıdan qara da twr, balamdı eşkimnen kem qılmaymın. Meniŋ balam jwmıssız qalmaydı. Dım tappağanda mwğalim boladı», – deydi. Wstazğa mwnan artıq aytılğan soraqı sšz bar ma? Bwrındarı sabaq bilmegen nemeresin qorğağan adamdar: «Balamızdı qinay bermeŋder, äkesi qwsap qoyşı bolar. Barlıq bala Ükimet bolğanda qoy bağatın da bala kerek şığar», – deuşi edi. Biraq ol atalarımızdıŋ bireudi qorlayın degendey eş nieti bolmauşı edi ğoy, şirkin! Kerisinşe, sol kisiler mwğalimdi kšrse, şendi adamğa «çest'» bergendey qalbalaqtauşı edi-au! Al mınau ata-ananiki mwğalimdik mamandıqtı qorlau bolıp twr ğoy. Sonda wstaz degen jay bir jürgen bireu bolğanı ma? Adamzattı tärbieleuşi twlğanı auzı-bası qisaymay kemsitui ol kisiniŋ oylau qabiletiniŋ tšmendigi me, älde qoğamda jalpı adamdardıŋ kšzqarası osınşalıq tšmen därejege jetip qaldı ma? Kerek deseŋiz, älgi oquşı mektepte tapsıratın birinşi küngi emtihanğa da kelmegen. Direktordıŋ esigin äkesiniŋ kšzinşe tars jauıp, boqtap ketip qalğan. Al endi tarazılap kšriŋiz. Bwl aytılğan tek bir auıl işinde bolğan oqiğa. Mwnımen ündes jayttardıŋ respublika kšleminde daurığıp jürgeninde esep joq. Wstazın üş qızdıŋ jabılıp sabağanı turalı da estigende esten tana jazdadıq.
Sonımen qatar, oquşılardı bılay qoyğanda, wstazdıŋ šzi tüsine bermeytin, keyingi kezderi şığıp jatqan dünieler az emes. Mektep bağdarlaması jıldan-jılğa auırlap baradı. Tağı aytpasqa amal joq. Audan tarapınan jıl soŋında ozat mwğalimderge maqtau qağazı berilip jür. Bir japıraq qağaz bolsa da, onısına işiŋ jılidı eken. Biraq sol tiın-teben twratın maqtau qağazınıŋ šzin ayaulı wstazdarğa satıp aldırtatının qalay tüsinuge boladı? Bwl jerdegi äŋgime mwğalimniŋ şığındanuı emes, şın qwrmettiŋ bolmağanında.
Bwrınıraqta wzaqtau jerden wstazın kšrgende şäkirtteri qısılıp, ıŋğaysızdanıp, artıq qimıl kšrsetip qalmauğa tırısatın. Al qazirgi şäkirtterden onday piğıl neken-sayaq bayqaladı. Kerisinşe, wstazınıŋ kšzinşe temeki tartıp, sıralatıp jürgenderi basımıraq bolıp baradı. Jaman qılıqtıŋ bärin oŋaşada wstazdarına äbden kšrsetip qaluğa tırısatın sekildi. Öytkeni «äy deytin äje, qoy deytin qoja» joq.
Erte zamanda jas jetkinşekter qariyalarımızdıŋ qolına su qwyğanda alğısın bildirip ülkender «molda bol, balam» dep bata beredi eken. Öytkeni sol däuirdiŋ eŋ sauattı adamı molda bolğan. Al endi bergi zaman HH ğasırdıŋ bas keziniŋ eŋ sauattı adamdarı oqıtuşılar, yağni wstazdar sanaldı. «Wstaz» degen wlı sšzge erekşe qwrmetpen qaradı. Aqındı da, dananı da wstaz tärbieleytinin eskergen halqımız balasın eldiŋ ıqılasına bšlengen šnegeli wstazğa tapsırdı. «Wstazı jaqsınıŋ – wstamı jaqsı» degen qanattı sšzdi bastı qağida etip wstadı. Alıstan at arbalatıp kelgende birinşi wstazına sälem berip keluge jiberdi. Bwnıŋ bärin ata-babamız wrpağınıŋ bolaşağı jarqın bolu üşin jasadı. Barlıq isimen tağılım bolğan babalardıŋ osınau tärbiesin bizder nege üzip aldıq? Bwl – bizdiŋ bastı oylanatın mäselemiz. Wstazdıŋ biik märtebesin qalay saqtap qaluımızğa boladı? Ol üşin barşamız bala tärbiesin tek wstazdarğa ğana jüktep qoymay, ärbirimiz šz mindetimiz dep biluimiz kerek.
Almas Naymanbay
Printerden şığaru


text:
Sawirlar
Sawirlar (alar da Sabirlar häm Suarlar), Qaspi Diñgeze triälärendä yäşägän, Xäzärlärgä qärdäş küçmä qäbilälär. Etnik çığışları Hunnar toqımınnan dip uylanıla.
Sawirlarnı berençe märtäbä 2. yözdä Ptolemey telgä ala. Tönyaq Qawqazda zur xärbi köç bularaq, alarnı Sasanilar İranı häm Bízantía üzara köräştä üz maqsatlarında faydalana. 5. yöz azağı - 6. yöz başlarında Sawirlar Avarlar belän belän suğışa. . yözneñ 2. yartısında Avarlar Könbatış tarafqa küçenep kitkäç, Sawirlar Könbatış Törki Qağanlığına buysınalar. 630. yıllarda Törki Qağanlığı tarqalğaç, Xäzär Qağanlığı xakimlegenä küçälär.
Dağstannıñ yar buyları öleşendä Suvar (Suar tügel!), Xäydan (Khaydan), Cidan (Jidan) qalaları töbäklären berläştergän Sawirlar patşalığı (däwläte) oyışa. Ğäräp-Xäzär suğışları barışında, 8. yözdä Sawirlarnıñ ber öleşe Urta İdel buylarına küçep kilä, anda Suar bäklege oyışa, alar Suarlar iseme belän tanıla. soñraq Suarlar cirle Törki telle qäbilälär belän etnik Bolğar berdämlegen tudıralar.
Xäzerge Çuaşlar Sawirlarnıñ (Çuaşça: CӑBapceM) toqımları bulıp uylílar. Xäzerge Marilar Tatarlarnı Suas häm Çuaşlarnı Suasenmari (Suarlaşqan Marilar) dip atílar.