text:
Senator John Kerryne räsmi prezident namzäte itep iğlan itäçäk demokratlar partiäseneñ 4könlek qorıltayı düşämbe könne Boston şährendä başlandı.Demokratlarnıñ yoldızları cıyılğan qorıltayda çığış yasauçılar şul sanda eleke prezident Jimmy Carter eleke vitse prezident Al Gore amerikannarnı G.Bushnı Aqyorttan quıp cibärergä çaqırdı.Ämma çığış yasauçılar arasında in küp alqışlanğan eleke prezidnet Bill Clinton buldı .
Demokratlarnıñ 5meñ wäkile , 15meñ taraftar häm 15meñ jurnalistnıñ qarap barğan 4könlek qorıltaynıñ berençe könendä eleke prezident Bill Clinton Bushnı ciñü suğışında ğäskär bulaçağın äytep Kerryne yaxşı keşe, buldıqlı senator,aldan kürüçü citäkçe itep taswirlap (audio)
Bez dawıllı dingezlärdän tınıç sularğa açıq küklärgä alıp çığaçaq korapqa yaxşı , qıyu kapitan saylarğa tieşbez. Bu bezneñ missiä. Äydägez bergäläp Amerikanlarğa köçle häm açıq tawış belän '' John Kerryne cibäregez'' dip äytik
Qorıltayda çığış yasauçılar Kerryneñ Amerikanı iminräk, bayraq il xälenä kiterü, Bush administratsiese säbäple kirenkelängän berektäşleklärne yañartu turında birgän wäğdäläre turında söyläde. 1977 belän 81nçe yıllar arasında prezident bulıp torğan Jimmy Carter Bushnıñ Ğıraqqa suğış başlatu qararın tänqitläp, citäkçeläre xata yasasa, Quşma Ştatları citäkçelek itä almıy , Bush säyäsäte amerikannarnı qotıplaştırdı ,AQŞnıñ berektäşlären açulandırdı dip äytte Carter süzlärençä(audio)
AQŞları berektäşlären çitläşterde , dusların açulandırdı,tınıçsızlandıruçı pre-emtiv suğış strategiäse belän doşmannarın şatlandırdı. Berektäşlärebez tarqalğan, dönyanıñ bezgä açuı çıqqan, yaqın könçığış yaña, terrorğa qarşı global suğışta tormışnı canlandırıp cibärü öçen bezgä John Kerry kiräk
Jimmy Carter şulayuq Kerrynıñ ütkändäge xärbi uñışların da telgä aldı. Bilgele bulğança Kerry Vietnamda suğışqan, büläklängän qähärmän, Bush isä ul çaqta AQŞ milli gvardiäsendö öydä xezmät itte. Carter(audio) John Kerry ikelänmiäçägen Vietnamda isbatlağan inde . Milli iminlekne yaqlauın isbatlağan John Kerry kiräkmägän suğışlarnı buldırmıy qalıp terrorğa qarşı global aliansnı nığıtaçaq dide
2000nçı yıldağı saylaularda Florida ştatında bülletännär säbäple kilep çıqqan bäxäs AQŞ yuğarı mäxkämäsendä xäl itelgännän soñ , saylaularda yuğaltuçı dip iğlan itelgän vitse prezidnet Alö Gore düşämbedä qorıltayda yasağan çığışında (audio)
2000nçe yılnıñ näticäse belän qänäğät bulmauçılarnıñ bu xislärne yañadan xäterläwlären telim.Ämma min sezneñ bu xislärne minem kebek John Kerry häm John Edwardsnı Aqyortqa urnaştıru öçen tulısınça qullanuların telim dip äytte.
Qorıltayda şulayuq eleke first lady Ny senatorı Hillary Clinton da çığış yasadı.2008nçe yılda üze ilbaşı urını öçen yarışaçaq digän xabärlär yöregän Hillary älegä waqıtta üz ambitsiäläre turında ber närsä dä äytmi Kerry öçen ilbuylap çığışlar yasıy aqça cıya.
AQŞnıñ töp opozitsion partiäse demokratlar ğädättä üzaralarında parçalanğan bulsa da, äle alar barlıq fiker ayırmalıqların çitkä quyıp Kerry häm vitse prezident namzäte senator John Edwards öçen tırışa. Fiker beleşülärdä älegä Bush belän Kerry arasında ällä ni zur ayrıma yuq. Kerry belän Edwards qorıltayda räsmi räweştä prezident häm vitse-prezidentlıqqa namzät itep kürsätelgännän soñ atnakiçtä notıq tota.Sişämbedä qorıltayda Kerrynıñ xatını Tereza Heinz Kerry häm prezident Kennedynıñ ber tuğanı Massachusett senatorı Edward Kennedygä dä süz birelä
feride xämit,praga


c: text/html

text:
Tatarstanda wahapçılar barmı?
Soñğı yıllarda Rusiä matbuğatında Tatarstannı häm tatarlarnı ğäyepläp, pıçratıp yazu ğädäti küreneş bulıp kitte. Ämma noyäber axırında qayber mäğlümat çaraları Tatarstannan gel pıçraq qına ezlärgä mataşalar. Bıyılnıñ közendä Tübän Novgorod şähärendä “Xizbut-taxri äl-İslami” islam törkeme wäkillären qulğa aldılar. Tamırları belän Üzbäkstanğa barıp totaşqan bu törkemneñ citäkçesen küptän tügel genä Qazanda tottılar. Üzbäkstan prezidentına, xakimiätenä oppozitsiädä bulğan “Xizbut taxri äl-islami” firqäseneñ citäkçesen Qazanda qulğa alu, Tatarstannı tağın ekstremizm da ğäyepläw başlandı, Wahapçılıq çäçäk ata dip laf oru totındı. Mäsälän, üzeneñ Tatarstanğa qarata säyer genä qaraşta torğan jurnalist Vera Postnova yazması. Ul federal' gäzitlärneñ bersendä basılğan ide.
Vera xanım Postnova ni yaza soñ? Mäqälädän özeklär:
Bügen, Tatarstan buyınça Federal' iminlek şurası idäräse citäkçese urınbasarı Dinar Xämitov äytüenä qarağanda, Älmät, üzeneñ Cämiğ mäçete belän, Tübän Qama, Yar Çallı, Alabuğa, Çistay, Quqmara, Ägerce dini ekstremizm üzäkläre bulıp tora. Soñğı ike rayonda ekstremistlar rayon administratsiäläre xisabına cäyge lagerlar oyıştırıp, açıqtan-açıq awıl yäşläre belän eşlilär.Menä şulay dip iğlan itä gazeta. Älege açışnı Dinar Xämitov äytkänme, yuqmı, tikşerä almadıq.Ekstremist, cinayätçelär tabılğan ikän, bu ğämällärne tikşerep, mäxkämädä qarağannan soñ ğına kemneñ cinayätçe ikänen beleşergä, annarı gäzitkä yazarğa bula. Ämma bu oçraqta, süz millät turında barğanda, Postnova da, gäzit tä, xoquq saqlaw orğanı wäkile dä waqlanıp tormıy.
Tatarstan Diniä näzaräte räise urınbasarı Wäliulla Yaqupnıñ fikeren tıñlıyq äle.
Tatarstanda möselman ömmäte ikegä bülenä bara. Xänäfi mäzhäbendä toruçılar häm mäzhäbsezlär. Monıñ turında citdi söyläşü bulırğa tieş. Ğäräp illärennän tuqsanınçı yıllar başında missionerlar kerdelär. Möselman missionerları ğına tügel, ä başqa dindägelär dä. Tatarstan Diniä näzaräte monı borçılıp küzätä häm qarşı torır öçen çaralar kürergä torışa. Demokratiäne yaqlawçı dip üzen iğlan itkän şuşı gazetada yazılğança, Tatarstanda wahapçılıqnıñ, terrorçılıqnıñ ürçüe oçraqlı xäl tügel. Monıñ säbäbe dä qap-ğadi ikän – şul qähär töşkän suverenitet ğäyeple ikän. Işanmasağız, üzegez şuşı Mäskäw gäziten qarağız:
Bügen qıyu räweştä äytep bula, kübesençä Tatarstannıñ däwlät bäysezlege turında Deklaratsiä häm Däwlät bäysezlege turında akt qabul itülär tatar cirläre wahabilaşuğa säbäp buldı.Wäliulla Yaqub fikere başqaça:
Deklaratsiägä monıñ bernindi dä qatnaşı yuq. Törle sektantlar ütep kerüeneñ säbäbe, SSSR cimerelgäç, Rusiäneñ köçsez däwlätkä äwerelüendä.Jurnalist qarşı fikerlär belän qızıqsınmıy. Ul turıdan turı Tatarstan möftieneñ qayda ayaq basqanın tikşerä.
Möfti üze, (süz Tatarstan möftie Ğosman xäzrät turında bara) möftilegeneñ berençe yılında uq Sögüd ğäräbstanında, Küwäyttä, Ğaräp Ämirleklärendä, Liwiädä buldı. Möfti Ğosman soñğı yıllarda ğäräp illäre belän aktiv xezmättäşlek itä başladı. Döres, soñğı yıllarda, möselman yuğarı häm urta belem birü yortları mädäniätle illärdä tıyılğan xäyriä wäqıflarınıñ finans tuyındıruınnan töşep qaldı.Wäliulla Yaqub söyli:
Jurnalist faktlarnı döres sanap ütsä dä, alarğa başqaça añlatmalar birergä mataşa. Rus çirkäwe başqa illärdäge prawaslaw çirkäwlär belän aralaşqan kebek, möselman Diniä näzaräte dä, çit illärdäge möselmannar belän aralaşa ala bit. Annarı, ğäräp illäre belän yöreşü, alardan finans yärdäm alu, ul äle wahapçılıq ideyäsen alıp qaytu digän süz tügel. Rusiä, Tatarstan xakimiätenä ber kiñäşem bar: cirle möselman strukturalarına finans yärdäm itsennär. Şul çaqta, bez böten dönya buylap, aqça telänep yörmäs idek.Ber pıçratqaç, pıçratırğa dip küräsen, Postnova altı-cide yıl elek yäşlärneñ “İman” dip atalğan islam mädäniäte üzäge rezolyutsiäsen dä yazıq fiker taba. İmeşter, bu yäşlär dönyawi häm dini xakimiätlärne quşıp, Mintimer Şäymievnı möselmannarnıñ citäkçese dip tanırğa cıyınğannar. Çönki Tatarstanda möselmannar xalıqnıñ yartısınnan kübesen täşkil itkäç, prezident xälif kebegräk zat bulıp çığa ikän. Altı-cide yılı ütsä dä, mondıy omtılışlar küzätelmäde. Ämma, qaydadır, kemder yazğan süzlär xäzer kiterep çığarıla. Şuşı üzäkneñ citäkçese, Wäliulla xäzrätneñ añlatması mondıy.
Jurnalist rezolyutsiägä yalğan añlatma birä. Rezolyutsiädä, xakimiät yärdäme belän, ul çaqtağı tarqaw Tatarstan möselmannarın berläşterü mä’säläse kütärelgän ide.Bügen bez tikşergän uydırmalarnı yazar öçen küpme tırışlıq kiräk. Ä yalğannı tözetü tağı da qıyınraq. Bügen bez belgeçlär, millätneñ tormışın belüçelär belän şuşı bäxäsle temağa söyläşäbez. Säyäsät fännäre doktorı Räfiq Möxämmätşin, wahapçılıq digän dini yunäleş turında fiker yörtkändä, Üzbäkstanda oyışqan “Xizbut-taxrir äl-İslami” terrorçı säyäsi firqäne ayırıp qarağa kiräk dip sanıy.
Säyäsät fännäre doktorı Räfiq Möxämmätşin, Tatarstan Diniä näzaräte räise urınbasarı Wäliulla Yaqub Tatarstannı häm möselmannarnı törle zolımnarda ğayepläw turında menä şulay uylıylar. Bu ölkäne häm xaqiqätne alar eçtän belä. Ä menä, dönyawi häm zıyalı tatar keşese fikere. Tapşıru başında iskä alınğan Tübän Qama şähärendä fänni institut citäkläwçe, texnik fännär doktorı, milli xäräkättä bilgele şäxes Azat Zıyatdinov söyli.
Elek mäçetebezdä talaş ide. Şähär urtasında mäçet tözedek. Talaş-ğawğa kitkäç, keräse dä kilmi başladı. Annarı kiñäştek tä, Qazannan şäp kenä imam çaqırttıq. Ul Rämil xäzrät Yunıs. Şunnan birle, mäçetebez bik matur ğına eşläp kilä.Rusiä matbuğatında Tatarstan häm tatarlarnı wahapçılıqta, terrorizmda ğayepläp yazğan mäqälälärne mäxkämägä birep, dälilläp bäxäsläşüçe kürenmi. Çönki, bügen mondıy ğämällär adım sayın. Yalğannıñ ayağı qısqa dielä urıs mäqälendä. Ägär dä, säyäsi kon'yuktura, mänfäğät, ixtiac bulsa, Tatarstannı respublika bularaq tarqatu öçen şartlar äzerlärgä kiräk bulsa bu yalğannarnıñ ayağı ozın bulırğa da mömkin. Alay yıraq yögerergä caylıraq. Ä inde yalğan ayağın xaqiqät, fänni analiz belän qısqartsañ, ul äle bötenläy ciñelgän digän süz tügel. Çönki, dilbegä ozınlığındağı yalğan, qısqa ğına, distälägän, yözlägän ayaqlar belän dä şaqtıy yıraq şuışa ala. Ägär dä, millätebez häm respublika turında tağı da naxaq süzlär işetsägez, ällä ni ğäcäplänmägez. Şunıñ belän analitik tapşıru tämam. Anı Räfis Cämdixan, Gölnaz İlgizär yärdämendä äzerlägän häm alıp barğan Rimzil Wäli xäzergä sezneñ belän xuşlaşa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pänceşämbe könne Tatarstanda
Tatarstannıñ massaküläm mäğlümat çaralarında saylaw aldı agitatsiä kompaniäse start aldı. 15 sentäberdän başlap, deputatlıqqa terkälgän här kandidat agitatsiä materialın televidenie, radio, gazet aşa dönyağa çığara ala. Kandidatlar şulay uq, saylaw fondı matdälären qullanıp, öndäw materialların kommersiä nigezendä dä bastıra ala, dip yaza İntertat ru elektron gäzite. Ğammäwi mäğlümat çaralarında agitatsiä kompaniäse 15 oktäberneñ tönendä, saylawlarğa ber täwlek qalğaç tögällänä. Saylawçılar tarafınnan Tatarstanda barlığı 8060 deputat saylanır dip kötelä.
6 ay eçendä Tatarstanda xezmät qanunın bozuçı 700dän artıq şirkät häm oyışma terkälgän. Pänceşämbe könne respublikanıñ eçke eşlär ministrlığı wäkilläre qatnaşlığında uzğan brifingta şulay uq Tatarstandağı şirkät oyışmalarında eşläwçe 1500дәH artıq keşeneñ xezmät kileşüeneñ bulmawı da xäbär itelde.
Çärşämbe könne Tatarstannıñ mädäniät ministrlığında narkotiklar belän köräşügä bağışlanğan tarmakara komissiäseneñ utırışı bulıp uzğan ide. 2002 yıldan başlap yıl sayın narkomaniä belän köräşügä bağışlanğan däwlät programmasına byudjettan 65mln. sum aqça bülenä. Tikşerülär kürsätkänçä uzğan yılda programmağa bülengän aqçalarnıñ 5mln. 420 meñ sumı maqsatsız qullanılğan.
Bügenge köndä Tatarstanda terkälgän narkomannar sanı 7 meñ. Şularnıñ 70 protsentı yäşlär. Narkomannarnı däwalawda bigräk tä möhim urında darulardan soñ sotsial'-ternäkländerü protsessı. 15 sentäber könne Tatarstanda elekke narkomannar belän eşläwçe belgeçlärneñ belemen arttıru kursları açıldı. Qazan häm Yar Çallı sotsial'-ternäkländerü üzäkläre belgeçläreneñ belemen respublika narkologiä dispanserı, Qazan däwlät meditsina akademiäse ğalimnäre häm psixologlar kütärä.
Al'bina Zäynulla


text:
Bush İzrail, Fälestin räsmiläre belän oçraştı
AQŞ prezidentınıñ Yaqın Könçığışqa säfäre däwam itä. Bush Yaqın Könçığışta solıx urnaşaçağına ışana, İzrail häm Fälestin yulbaşçıları moña äzer, dip sanıy.
Bügen amerikan prezidentınıñ töbäkkä säfäreneñ ikençe köne ide. Ramallada ul fälestin xakimiäte prezidentı Mäxmüd Ğabbas belän oçraşqannan soñ, ike citäkçe jurnalistlar aldına çıqtı. Yaqın kiläçäktä İzrail belän kürşedä fälestin däwläte tözeläçägenä Bush şiklänmi:
"Tieşle yardäm belän fälestin däwläteneñ tözeläçägenä min ışanam. Däwlät tözelü - tınıçlıq buldırunıñ möhim adımı bulaçaq."
Fälestin däwläte – fälestin xalqı häm İzrailgä genä tügel, böten dönyağa kiräk, dip östäde amerikan prezidentı. Ämma moña ireşü äle bik yıraq, ike yaqnıñ da eşlise eşläre küp.
Fälestin cire yähüd awılları, tözeleşläre belän bülenmäskä, ber böten bulırğa tieş, dide Bush. Fälestinnär terror höcümnären tuqtatırğa tieş.
İzrail cirlärenä Ğäzzädän raketalar atunı tuqtatuğa ireşü – Ğabbas xökümäte öçen zur sınaw bulıp tora. Ğäzzä xäzer Hämäs kontrolendä.Ğabbasnıñ Fatah xäräkäte wäkillärennän torğan xökümäte belän suğışçan Hämäs törkeme arasında nizaq qayçan çişeler – moña Bush cawap birä almıy.
İke arada kirtä bulıp torğan tağın ber möhim mäsälä bar – Yerusalim şähäre. Yähüdlär dä, fälestinnär dä anı üz başqalası itep kürä.
Çärşämbe könne Bush İzrail citäkçelege belän oçraştı. Premyer-ministr Ehüd Olmert, İzrail fälestinnär belän kileşügä ireşergä teli, dide:
"İzrail yağı bu söyläşülärgä bik citdi qarıy häm kileşügä ireşü öçen kiräk bulğannı barısın da eşlärgä äzer."
Dönya matbuğatında İzraildä bulğan oçraşular bügen töp temalarnıñ berse. Newsweek basması, Bushnıñ Yaqın Könçığış säfäreneñ uñışlı buluına şik belderä. Bill Clinton da, Bushnıñ ätise Geroge Bush ta prezidentlıqlarınıñ soñğı yıllarında yaña söyläşülär başlap qarağan ide, dip yaza Newsweek xäbärçese. Häm säfärneñ tağın ber zur maqsatın iskä töşerä. İzrail, fälestin cirlärennän soñ Bush ğaräp illärenä kitäçäk. Anda ul däwlät başlıqlarınnan İranğa basımnı arttırunı sorayaçaq.
NYT basması – Olmert belän Bush arasındağı yaqın mönäsäbätlär turında yaza. Häm ul mönäsäbätlärneñ här çaq andıy yaqın bulmawı, xäzer genä alarnıñ ber bersenä teläktäşlek kürsätüläre turında yaza. Alar ikese dä sport, sälämät yäşäw räweşe, siräk kenä sigara tartıp quyarğa yarata, dip başlıy mäqäläsen NYT jurnalistı.
Şimbä könne AQŞ prezidentı Quwäit häm Bahrainğa baraçaq. Şunnan ul säfären Söğüd Ğaräpstanı, Mısırğa däwam itäçäk.


text:
Milliy Fırqağa diasporadan protest
Qırım Milli firqa räise Wasfi Abdurahimovnıñ, Rusiä Qırımnı yaqlasın dip Putin häm Şäymiyevkä yasagan möräcägatına diasporadagı qırımlılar zur qarşılıq bilderde.
Vasfi Abduraimov’un Milliy Firqa resi olaraq yapqanı bu müracaat Avropadaqı siyasiy toğereklerinde dikkatin celp etti. Gurcistandakı cenknen barabar dünyada ortağa çıqqan yanı siyasiy vaziyette sıranın Ukrayna ve Qırımğa kelip kelmeğeni aqqında komentarlar devam ete.
Jurnalist Kemal Çapraz içün dua ve mevlüt
17 sentiyabırde rahmetli oğlan Qırım Tatarlarğa belli jurnalist Kemal Çapraz için İstanbul Qırım Tatar cemiyetinde 24 sentiyabır aqşamı iftar aşından son dua ve mevlüt okundu. İstanbul Qırım Tatar cemiyeti reisi Celal İçten dua ve mevlüt okumazdan evvel yapqan çıqışında rahmetli Kemal Çapraz’ın Qırım ve Qırım Tatarlarına yapqanı hizmetlerni iç bir vakit unutmaycaklarını, er daim onu rahmet, minnet ve şukrannen hatırlaycaqların ayttı ve onun 4 yaşındaqı qızı Çağla ve 10 yaşındaqı Çağrını da öz evladları kibi qorçalaycaz dedi. Celal İçten cemiyet ve Emel Qırım vakfı olaraq Kemal Çaprazın qorantası içün yardım yapacaqların bildirip oğa iştirake davet etti. Taa son Kemal Çapraznın ruhu içün dua ve mevlüt okundu..
Kocaeli Qırım Tatar Cemiyeti yanı idare eyeti saylandı
Genel Sekreter Kadriye Zümran Yenipazar, oldu. Nevzat Ülker, İzzet Toplu, Osman Aytuğar, Vedat Doğusel, Ergun Tiner, Bahadır Batur, Seyhan Tonguç, Cemil Gönder, Hilmi Özdilek ve Fatma Ayla Cürgen.
Yanı idere eyeti vazifesine saylandılar. Konreden son Kocaeli Qırım Tatar cemiyeti konresinin iştirakçiler ep barabar iftar yaptılar.
Qırımdan yanı talebeler bursa şeerinde
Türkiyede üniversitet oqumak için bu sene saylanğan talebeler ötken afta 15 sentiyabırda Bursa şeerine kelip yerleştiler. Bursa Qırım Tatar cemiyeti reisi Adnan Süyenin berğen malumatqa köre Maarifçi teşkilatından Elvira Bariyeva Rehberliginde Bursağa kelğen 21 Qırım Tatar talebesinin er bir işleri alletildi ve talebeler 22 sentiyabırdan başlap Ankara Üniversitetinin Türk tili öğretim merkezi oğlan TÖMER’de öz derlerine başladılar. Adnan Süyen 14 seneden beri talebelerin birinci kere Bursa şeerine kelğenlerin ve bu vakit içerisinde 417 talebe kelğenin bildire,
Dünya Azerbaycanlıları kongresi Kievde konferans keçirecek
Konferansda ashagidaki meselelerin muzakire olunacagi nezerde:
1)Dagliq Qarabag problemi ve onun helli yollari:
2)Azerbaycanin Guneyinde insan haqlari problemi;
3)Avropa ve Amerikada Azerbaycan diasporunun huquq ve vezifeleri;
4)MDB ve Ukraynada Azerbaycan diasporunun huquq ve vezifeleri.


text:
Ğıyraqnıñ tönyäğında boralaq qazağa yulığıp Quşma Ştatlarnıñ ike ğaskärie ülgän. Xärbi citäkçelek belderüençä, qaza bulğan cirdä xärbi çaralar ütkärelmägän. Qaza säbäpläre tikşerelä. Aldaraq, düşämbe irtän Ğıyraqnıñ könbatışındağı Anbar wilayätendä bulğan bäreleştä koalitsiäneñ 3 ğaskärie ülüe xäbär itelgän ide.
Ğıyraq xakimiatläre ilneñ elekke başlığı Säddäm Xösäyengä mäxkämä qararı çığarılır aldınnan kertelgän iminlek çaraların beterä başladı. Ğıyraq başqalasında häm sönnilär yäşägän ike wilayattä maşínalar yörüe älegä sişämbegä qädär tıyılğan. Cäyäwlelär isä bügennän ük bernindi qarşılıqsız yöri ala.
Şiğıylar wilayatlärendä Xösäyenne ülem cäzasına xökem itüne şatlanıp qarşı aldılar. Könbatış illär isä, bu qararnı törleçä qabul itte. Quşma Ştatlar prezidentı George Bush qararnı xuplap, mäxkämä eşe tögällänüne Ğıyraq demokratiaseneñ yuğarı uñışı, dip atadı. Finlyändiä, Fransia, İtalia häm İspania başlıqları ülem cäzasına qarşı ikänleklären belderep, Ğıyraq xakimiatlären qararnı tormışqa aşırmasqa çaqırdı.


text: Katolik çirkäweneñ başlığı İoan Pavel ikençe Vatikanda tantanalı şartlarda Mäskäw häm Böten Rusiäneñ patriarxı Aleksey İkençegä birü öçen Qazannıñ Märyäm Ana ikonasın üzeneñ yärdämçesenä tapşırdı. “Bu ikona patriarx Alekseygä Rim papsınıñ kileşü häm añlaşu yulında bergä bulu telägen iltsen. Bezneñ Gäysä allaxıbız teläwençä, böten ışanuçılarnıñ berläşüe könen yaqınaytsın”, dide katolik çirkäw başlığı İoan Pavel ikençe. XXVI ğasırğa qarağan Qazannıñ Märyäm Ana ikonası 10 yıldan artıq Vatikanda Papanıñ şäxsi rezedensiäsendä saqlandı. Mäskäwgä ikonanı kardinal Valter Kaşper kiteräçäk.


text:
Böryän rayonı üźäge İske Sobxanğolda rayon xäkimiäte binahı qarşıhında başqorttar menän tajiktar huğışqan. Bıl huğıştıñ ni säbäple kilep sığıuı turahında xäbär itelmäy. Ber mäğlümät buyınsa tajiktar başqorttarğa narkotik täqdim itkän, ikensehe buyınsa baźarźa urın ösön talaşıu 3 yöźläp keşeneñ qarşı torowına kiltergän. Başqort häm tajik watandaşınıñ huğışıuı turahında xäbär taralğas, Böryändeñ törlö awıldarınan başqorttar yıyıla başlağan. 65 maşína kilgän, yaqınsa şul 200läp keşe yıyılğan. Tajiktar źa küp kenä kilgän, ämmä bıl waqıtta inde Böryän törlö yaqlap OMON menän uratılıp alınğan bulğan. Sibay, Magnitogorskiy häm ergäläge başqa qalalarźan yıyılğan tajiktarźı OMON Böryängä ütkärmägän. Rayon gazetahı xeźmätkäre beźgä bına nimä höyläne: (audio)
Böryändä başqorttar menän tajiktar arahında bäreleş bulıuı turahında matbuğatta, milisia xäbärźärendä mäğlümät bulmanı. Häläk bulıusılar, yäräxätlänewselär turahında la xäbär itelmäy.


text:
Yäkşämbedä Törkiä parlamentı zur küpçelek tawış belän cinayätlär kodeksın üzgärtep Yevropa Berlegenä kileşterde. Şulay itep Yevropa Komissiäse 6nçe üktäberdäge xisabında Berlekkä Törkiä belän äğzalıq söyläşüläre başlau waqıtın kiñäş itäçäk. Törkiä zina mäsäläsen älegä xäl qılğan kebek kürensä dä bu mäsälä eleke debatlarnı quzğatıp cibärde.. Törkiä çınlap ta Yevropamı digän sorau könqadağında tora.
Reformalarnıñ zur öleşe prezident Sezer tarafınnan raslanğannan yäğni 1nçe apreldän soñ ğına köçkä keräçäk.Sonğı üzgäreşlär Ankaranıñ Berlekkä kerü turında Brüssel belän räsmi söyläşülär başlauı öçen yuldağı sonğı kirtäne dä cimerde. Yevropa Komissiäse ägär dä Törkiä 1920-nçe yılda faşist İtaliadan küçerep alğan cinayät kodeksın üzgärtmäse, üktäber ayında söyläşülär başlau öçen waqıt kiñäş itmiäçäk dip açıq itep belderde.Premyer Tayip Erdoğannıñ islamçı Ğädellek wä Täräqiät Partiäse xoquq reformaların Berlekneñ 25 äğzası belän mönäsäbätlärendä möhim borılış noqtası dip bäyäläde. Partiäneñ yuridik komisiäse citäkçese Köksal Toptan bolay dide(audio)
Bez bu qanunnarnı 6nçe üktäberdän elek qabul itelüe öçen nıq tırıştıq.Bu qanunnarnıñ töp fälsäfäse bezneñ Yevropa Berlege qımmätlärenä ğomumi mönäsäbätebezne kürsätä. Bez alarnıñ ütüenä bik şat,bu Berlekkä taba möhim adım bulğan kebek Törkiäneñ modernlaşuı öçen dä bik möhim.
Yäkşämbedä parlamentnıñ aşığıç cıyılışı premyer Erdoğanıñ Berlek räsmilärenä qapmaqarşılıqlı qanun proyektın kire alırğa wäğdä itkännän soñ ğına mömkin buldı. Törkiädä häm yevropa illäre başqalalarında sonğı könnärdä küp söyläşelgän zina nigezdä 1996nçe yılda cinayät bulıp sanaludan tuqtaldı. Premyer Erdoğan ğailä qıymmätlären nığıtu xatın qız xoquqların yaqlau öçen bu qanun kiräk dip äytkän ide. Törkiäneñ yaña cinayätlär kodeksı xoquq yaqlau törkemnäreneñ taläplärenä cawap birep qayber eşlärdä birelgän cazalarnı nıq kiskennäştergän. Törkiädä sekularistlar Erdoğannıñ sonğı minutta ğına zina mäsäläsen töşerep qaldıruı,şulayuq universitetlarda möselmança yaulıqnı tıyuına qarata şik belän qarıy. Alar AK partiä üzeneñ çın islamçı qaraşların yäşerä, Erdoğan sarıq tiresendäge büre dip äytä. Törkiäneñ Yevropa Berlegenä kerüen yaqlauçılar isä Erdoğan 2yıl eçendä demokratiägä taba nigezle progress yasadı dip belderä.Yevropa Parlamentında sotsialistik törkem citäkşese alman Martin Schulz Radio Frans İnternationalğa birgän komentarlarında cinayätlär kodeksı reforması konservativ partiä citäkçelegeneñ tırışlıqların çağıldırğan in yaxşı ürnäk buldı dip äytte (audio)
Törk xärbiläreneñ täsiren kimetü ber niçä distä yıl elek uylap ta bulmıy torğan eş ide , Körd mäsäläsenä qarağız, Erdoğan partiäse körd telen televidiniägä kertte. Bu äle çınbarlıq. Min älbättä Törkiädä här närsä şoma ğına bara dip däğwä itmim, Anda yaxşırtası eşlär bar äle , törek cämğiäten üzgärtü öçen bälkim dä 15 yıl kiräk bulaçaq . Ämma bez Yevropa Berlegenä kerü yulın açuğa qarağanda işekne yabıp quyıp yuq disäk minemçä küpkä qurqınçraq bulaçaq
Sonğı könnärdä zina tiräsendä qupqan şau-şu Törkiä äğzalığına qarşı buluçılarnıñ argumentın köçländerde. Küplär Törkiäneñ 68million xalıq sanına häm anıñ möselman buluına qarşı çığa.Fransiä premyere Jean Pierre Raffarin Wall Street Journal gazetasındağı mäqaläsendä Yevropa çınlap ta sekularizm yılğasına islam ağımınıñ kilep qatnaşuın kürergä telime dip sorıy . Ämma Törkiäneñ Yevropa Berlege ambitsiäläre öçen din töp kirtä bulıp tora dip qarauçılar azçılıqnı täşkil itä.Misal öçen Daniada xalıqnıñ zur öleşe Törkiäneñ berlekkä quşıluına qarşı , säbäp islam tügel ä keşe xoquqları . Fikre soralğannarnıñ 19%ğına dinne argument itep qullanğan.Fransiäneñ eleke tışqı eşlär ministırı Vedrine din debatlarda rol uynamasqa tieş . Yevropa xristiannar klubı tügel. Albaniä iqtisadi yaqtan berlekkä kerergä äzer bulğaç bu mäsälä bötenley kütärelmäskä tieş . Törkiäneñ möselman ile buluı ber nindi problema tügel dip söyli Törkiä äğzalığna qarşı buluçılarnıñ küpçelege Törkiäneñ xalıq sanı , anıñ tönyaq Kiprnı okupatsiäläp totuı , keşe xoquqları, 20nçe ğasır başında mennärçä ärmänne üterüen Ankaranıñ qabul itmäwe kebek mäsälälärne argument itep quya.
färidä xämit


text:
Mäskäw tatarı İlyas Muqaevnıñ sufiçılıq turındağı mäğlümatları şik tudırğan
Döresen genä äytkändä, älege cıyılışnı konferensiä dip atarğa qıyın, çönki monda ber genä keşe çığış yasadı. MMÇ nan ber genä wäkil ide, ul da bulsa Azatlıq radiosı xäbärçese. Bik ük ğädäti bulmağan cıyılışnıñ maqsatı nindi - berençe qaraşqa añlaşılmıy. Başqasın äytkän dä yuq. Ğädättägeçä qağidälär buyınça taratılırğa tieşle jurnalistlar öçen mäğlümat çığanağı bulıp torğan press – reliznı cıyılış axırına qädär kötep utırsañ da birüçe bulmadı. Xäyer, oyıştıruçılar anı konferensiädä satıp alırğa mömkin bulğan kitap alıştırır dip uylağandır. Biregä kilgän ike distägä yaqın keşe aldında çığış yasawçı da “Sufiskie praktiki tarikata Nakşbandiä” dip atalğan älege kitapnıñ redaktorı bulıp çıqtı. Başına tübätäyne xäterlätkän äyber kigän urta yäşlärdäge bu keşe – İl'yas Mukaev, Mäskäw tatarı. Qazanda bulğanı bar. Bu yulı da räsmi räweştä tügel, ä tanışırğa ğına kilgän Qazan xalqı belän. Şuña da ul bezneñ sorawlarğa cawap birergä baş tarttı. “Älege östemä andıy zur cawaplılıq almıym, yaqın arada Tatarstan başqalasına räsmi oçraşuğa kiläçäkbez, şunda fiker alışırbız” dip qısqa cawap tottı. Älege ul Qazanda monıñ işe cıyılışlarğa ixtıäc bar mikän dip qızıqsınıp yöri ikän. İl'yas äfändeneñ çığışı berençe qaraşqa, yäşüsmerlär öçen söylänä torğan äkiätne xäterlätä kebek. Sufıyçılıq turında süz alıp barğanda ul mantıyq qısalarına sıymağan närsälär äytä. Yänäse älege uquda yuğarı ireşülärgä citkän qayberäwlär yartışar säğät sulamıyça utıra, ä kemnärder maxsus caylanmalardan başqa su astında 20 minutqa qädär tora ala. Yә, mäsälän, bu xikmätle keşeneñ süzenä ışansañ, anıñ uqıtuçısı bezneñ arada utırmasa da xäzer biredä närsä turında söylägännären belä, çönki ul – şaqtıy täcribäle sufıy. Şundıy äkämät süzlärne işetkäç, bu keşeneñ häm anı iğtibar belän tıñlawçınıñ zihene sälämätlegendä şiklänergä mömkin. Şöker, xalıqnıñ sufıyçılıq turında äzme – küpme uqığanı da, işetkäne dä bar. Sufıyçılıqnıñ İslam dineneñ zur tarmağı ikäne mäğlüm. Aña öyrätkän mäktäplär näq menä tärikat' dip atala. Ädäbiättä sufıyçılıqnıñ asılı turında söylägändä üzeñne tanu aşa Allahnı belü, aña yaqınayu dip äytelä. Sufıy ul – möselman. Tik İslam dine turında uqıp belgän kebek sufıyçılıqqa kitaptan ğına öyränep bulmıy, ostaz kiräk. Çönki monda keşe künegülär aşa tän häm üzeneñ ruxı belän niçek teli, şulay idärä itä alu ostalığına öyränä. Şuña da älege tarmaqnı tänqitçelär İslam dinendäge mistika dip tä atıy. Tatarstanda isä sufıyçılıq kiñ taralmasa da sufıylarda belem alıp qaytqan möselmannar bar. Beräwlär sufıyçılıq citdi qarasa, ikençeläre öçen bu keşe fikeren uqu häm başqa ğädäti bulmağan tılsımlı künekmälärgä genä qaytıp qala. İl'yas Mukaev belän oçraşuğa kilgännär arasında da moñarçı yoğa, meditatsiä belän şöğellänüçelär bar ide. Alar sufıyğa törle sorawların birä aldı. İl'yas äfände isä çığışınıñ azağında: “İslam dineneñ dönya buylap kiñ taraluın küzätäbez, Yevropada da xäzer ruxi baylıq ezlilär. Ä Rusiädä isä tizdän ruxi üseş bulaçaq. Häm ul Mäskäw yäki Sank – Peterburgtan tügel, ä näq menä Rusiäneñ yöräge bulğan İdel buyınnan kötelä” dip belderde.
Monda kilgän xalıq bu süzlärne işetep, mämnün bulıp baş qaqtılar. Tärikat' xälläre menä şundıyraq.
Ädilä Ğaynetdin , Qazan.


text:
Amerika konsulı Ufada eş säfärendä buldı
Amerika Quşma Ştatlarınıñ Rusiäneñ Yekaterinburg şähärendäge General' konsulı Djon Stepançuk citäkçelegendäge wäkillekneñ çärşämbe könne Başqortstanğa eş säfärenä kilüe xaqında xäbär itkän idek inde. Amerika General' konsulınıñ Ufağa çirattağı kilüe, nigezdä, gumanitar mäs'älälär buyınça söyläşülär ütkärü häm berniçä urında oçraşularda bulu maqsatın küz uñında tottı.
Djon Stepançuk äfände Ufadağı 136 nçı sanlı Başqort litseenda eşläp kilüçe çit tellär öyränügä maxsuslaşqan, profil'le xalıqara cäyge lager'da buldı. Anda ul uqıtu barışı belän yaqınnan tanıştı. Älege uqu yortında balalar ingliz telen tiränten öyränä. Alar Amerika Quşma Ştatlarıyndağı yäştäşläre belän internet çeltäre aşa daimi aralaşıp yäşi. Djon Stepançuk 136 nçı sanlı Başqort litseenda oçraşu waqıtında ingliz telen öyränüçe uquçılarnıñ cäyge lagere tormışı belän centekle qızıqsındı. Bu lager'da balalar öçen ingliz telen häm Amerika mädäniäten öyränüneñ maxsus programmaları buldırılğan. Andıy proyektlarğa AQŞnıñ Rusiädäge ilçelege häm Yekaterinburgtağı konsullığı matdi yärdäm dä kürsätep tora.
Bıyılğı cäyge lager'nı oyıştıruğa “Makdonal'ds”. Rossiä” kompaniäse, şulay uq “Lido” aşxanälär çeltäre belän töreklärneñ “Mado” tuqlandıru üzäkläre dä üzläreneñ matdi yärdämen bülde.
Atnakiç könne Ufağa säfäre barışında Djon Stepançuk äfändene “telçe skautlar” dip isemlängän oyışmağa äğza itep aldılar. Moña ul Başqortstanda xalıqara mäğärif proyektlarına härdaim yärdäm itep kilgäne öçen layıq buldı.
Amerikanıñ Yekaterinburgtağı General' konsulınıñ Ufağa säfäre başqalanıñ yaña tözeleşlären qaraw häm istälekle urınnar belän tanışuğa da bay buldı. Soñınnan ul jurnalistlar öçen matbuğat oçraşuı da oyıştırdı häm küp sanlı sorawlarğa cawaplar birde.


text:
Qazanda Afğanstan suğışında haläk buluçılarnı iskä aldılar
15 fevral’dä 17 yıl elek şuşı könne Äfğanstannan sovet ğäskärlären çığaru tämamlanğan. Çärşämbedä başqalada urnaşqan älege suğışta häläk buluçılarğa häykäl yanında istälek mitingı ütte. Anda ällä ni küp keşe bulmadı, çarağa nigezdä häläk buluçılarnıñ yaqınnarı kilde. Äfğanstandağı suğışta Tatarstannan 9 meñnän artıq keşe qatnaşıp, şularnıñ 300gä yaqını häläk buldı. Älege qorbannar nigä kiräk ide, yäş yegetlär bu suğışta närsä öçen ülde. Bu sorawğa cawapnı qazanlılar äytte:
- Minemçä Sovet armiäsen Äfğanğa kertü, ğomumän döres äyber tügel. Çönki anda bik küp yäşlär ülgän häm xäzerge waqıtta alarnı zurlaw, alarnı xörmät itü digän äyber bötenläy yuq. Çönki ul yäş buında çağılır ide. Alar da Böyek Matan suğışı batırları kebek ük alar da batırlar, alarnı da zurlasınnar, xörmät itsennär ide.
Kiräk tügel ide bu suğış, çönki bik küp keşe tik torğanda üldelär.
Nindi genä suğış bulmasın, ul köç qullanuğa qaytıp qala. Häm şunı äytäsem kilä, Äfğannan qaytqan keşelär belän söyläşkännän soñ şunı añlıysıñ: alar üzläre ni öçen suğışqannarın belmägännär, alarğa barı tik şulay quşılğan ğına bulğan.
Äfğanstanğa kerü ul Sovetlar Soyuzınıñ bik zur yalğışlığı ide. Ul zamanda uq anı ber keşe dä xuplamadı, läkin mäcbürlär bardılar. Küpme keşe ülde, qaytqannarı da äybätläp yäşi almadı. Häm xäzer dä şunıñ afätlären kürep yäşilär. Min monı qabat qabatlanırğa tieş bulmağan bik zur yalğış dip sanıym.
Anda bit 17 meñ keşe wafat buldı. Yarar inde xäzer inde 17 yıl ütkäç, Rusiä Prezidentı alarnı iskä ala başladı. Alarnı hiç onıtırğa yaramıy, ägär bez alarnı onıtsaq, bezneñ ilebezdä xalıq böten närsäne onıtaçaq.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Teatr belgeçläre sezonğa yomğaq yasadı
Bu oçraşuda näq teatr belgeçläre sezonğa yomğaq yasadı, bäha birde. Ä teatr wäkilläre, citäkçelek belän teatrlarnıñ yıllıq eşläre turında açıqtan-açıq söyläşü sentäber ayında uzaçaq. Ä bu pänceşämbe könne bulğan bu çarağa kilgändä isä, moña qädär teatr belgeçläre bu külämdä häm bolay açıq itep jurnalistlar aldına çıqmağan bulğan. Şuña kürä 8 keşe çığış yasarğa tieş belgeçlär, mädäniät ministrlığı, teatr xezmätkärläre berlege wäkilläre arasınnan teatr tänqitçese, ğalimä, Rusiäneñ atqazanğan sänğät eşleklese İl'tani İlyalova ğına da yıllıq eş, uñışlar, citeşsez yaqlar turında säğätkä yaqın çığış yasadı. Menä Tinçurin teatrı da gazeta çığara başlağan. “Tamaşa” isemle bu basma dip başladı ul süzen. Anı çığaruçılar repertuar häm artistlar belän yaqınnanraq tanıştırunı maqsat itkän.
Tatar teatrınıñ 100 yıllığı, Kamalda “Gölcamal” quyılu, tatar teatrı tormışı turında moña qädär kürelmägän sanda törle kitaplar çığu, törle festival'lärdä uñışlarğa ireşü, küp kenä teatrlarda tözekländerü eşläre baru, 40 lap äsärneñ säxnägä quyıluı, gastrol'lär ğomumän barsın da sanıy kitsäñ, bik ozaq waqıt kiräk bulır ide. Teatr belgeçläre citeşmägän yaqlarnı da inäsennän cebenä xätle sütte. Kötelgän bäyrämnär, problemalı häm şul uq waqıtta “äfärinle” 1 yıllıq tormış waqıtında kötelmägän waqiğalar da bulğan. Şundıylarnıñ berse İltani İlyalova äytüençä, Şäymiev imzası belän Bua teatrınıñ däwlät qanatı astına kerüe. Ä 16 yıl buyı mondıy xälne ömet itkän Tübän Qama teatrı tağın küpme kötär ikän. Ämma alarnıñ başqa quanıçları bar. Teatr uçilişçesın yaña betergännär därräw alarğa kitäçäk. İñ kötelmägän äyberlärneñ tağın berse- Çallıdağı urıs teatrınıñ “Masterovoe” buldı, dide İltani İlyalova. Binası da, repertuarı da, spektakl'läre dä mine şaqqatırğan äyber buldı.
Anda barsı da bik yaxşı, dide teatr belgeçe. Ä menä Älmät teatrı başqalar belän çağıştırğanda zur krizista ikän. Rejisserdan uñmağan. Ğomumän, teatr belgeçläre äytüençä, Tatarstan teatrları yaxşı rejisserlarğa zur qıtlıq kiçerä. Kamalda ğına da ştatqa kürä 3 rejisser eşlärgä tieş. Annan da qala teatr ul säxnädä uynalğan äsär genä tügel. Bu oçraşu waqıtında maxsus belem alğannarnıñ eşkä urnaşıp qalmawları, fatir bulmaw mäs’äläläre dä kütärelde. Qamal, Tinçurin häm başqa teatrlarnıñ tözekländerelüe belän berrättän, Yäş tamaşaçılar, Kaçalovnıñ xäle bigräk tä naçar. Ä Qazandağı qurçaq teatrınıñ yaña binasınıñ bügengä qädär qayda bulası da bilgele tügel.
Başqa töbäklärdä yäşägän tatar xalqı tatar teatrın kürep, bez tatar xalqı isän ikän äle digän xisläre tua. Ğorurlana ul tatar teatrı belän. Miña qalsa ul gastrol'lär digän äyber bik möhim, di İltani İlyalova. Anıñ äytüençä, teatrlarnıñ Rusiä töbäklärenä çığuı da citärlek däräcädä tügel älegä.
Nail Alan


text: Bügen başqalada yasalğan ike höcümdä in kimendä 26keşe üterelde.İrtänge namaz waqıtnda intixar terrorçı maşinada bomba şartlatıp şığı mäçetendäge 14 keşene üterde. Bagdadtnıñ könbatışında qorallı törkem politsiä binasına höcüm itep 12 politsiäne üterde, anda totılğan 50keşe irekkä çığarğan. İslamçılarnıñ säxifäsendäge belderüdä politsiä binasına höcüm öçen cawaplılıqnı Abu Musab al- Zarqavi törkeme üz östenä aldı.Musuldağı mina atqıç häcümendä 5keşe häläk buldı 17keşe yaralandı..Kirkukta AQŞ xärbiläre ber amerikan soldatınıñ üterelüen 2neñ yaralanuın belderde. Alarnıñ konvoyına höcüm oyıştırılğan.


text:
Başqortstan mäxkämäläre yağulıq-energetikä kompleksı aksiälären däwlätkä qaytaru mäsäläsen qarıy. Respublika Prezidentı Mortaza Räximovnıñ ulı Ural Räximov citäklägän “Başqort kapitalı” kompaniäse Milek ministrlığına qarşılıqnı tınıç yul belän xäl itärgä digän täqdim belän çıqqan ide. Respublika prokurorı Aleksandr Konowalov moña qarşı buluın belderde. Anıñ uyınça, bu şäxsi mänfägätlär tügel, ä däwlät milke mänfägätläre mäsäläse. Respublikanıñ arbitraj mäxkämäse 9nçı iyün älege mäsäläne qarayaçaq. Anda qarşılıqlarğa noqta quyılır dip kötelä.
“Militsiä xezmätkärläre, xätta prokurorlar da qanun boza”. Bu süzlär prokuratura kollegiäse häm Eçke eşlär ministrlıqlarınıñ berlektä ütkärelgän kiñäytelgän utırışında yañğıradı. Anda respublika prokuraturasınıñ may ayında ütkärgän rayon eçke eşlär büleklären tikşerü näticäläre bäyän itelde. Aña qarağanda, 43 militsiä xezmätkäre wäkälätlären bozuda ğäyeplängän häm cinayät eşe açılğan. Alar arasında Ufa şähäreneñ Dim rayonı eçke eşlär bülege başlığı Barıy Äminev ta bar. Şulay uq ike prokuror cinayätlärne yomıp qaluda ğäiplänä. Alarnıñ bersenä wazıyfasına tulısınça turı kilmäw iğlan itelgän, ikençeseneñ yazmışın attestatsiä komissiäse xäl itäçäk.


text:
Şmakovnı ğäyepläw yomşara
Prokuratura bäysez “Provinsial'nıye vesti” gäzite möxärrire Viktor Şmakovnı ğäyepläwne yomşarttı. Başta ul gäzittä kön kürgän yazmalarda xalıqnı inqilabqa, ğämmäwi tärtip bozularğa çaqıruda ğäyeplängände. Monıñ öçen aña 10 yılğa qadär iregennän mäxrüm bulu yanıy ide. İnde ul mäqälälärgä ekspertlar analiz yasağannan soñ jurnalist başqa matdä buyınça ğäyeplänä. Xäzer ul xakimiätneñ qanunlı taläplärenä buysınmawğa çaqıruda ğäyeplänä. Monıñ öçen aña öç yılğa qädär iregennän mäxrüm bulu yanıy. Şmakov baştağı ğäyepläwne tikşerü barğan waqıtta üzen maxsus iregennän mäxrüm itüläre öçen dip sanıy. Anıñça, soñğı ğäyepläw buyınça ul tikşerü izolyatorına yabılırğa tieş tügel, ä 20 täwlek izolyatorda yatuı qanunsız bulu säbäple ul aqlanu ömet itä.


text:
Ğiraqtağı xärbi strategiä belgeçlärdä sorawlar tudıra başladı
Sişämbedä, Ğiraq suğışınıñ 6-nçı könendä koalitsiä köçläre Bagdadqa taba baruwın däwäm itte. Xärbi citäkçelär operatsiä plannaştırğança bara dip belderä. Ämmä koalitsiä saflarında yuğaltular sanı arta, Bagdadqa yaqınayğan sayın Ğiraq xärbiläre köçleräk qarşılıqqa oçrıy. Bu uñaydan qayber xärbi belgeçlär Pentagonnıñ xärbi strategiäsenä şik belderä başladı.
Audio (Tommy Franks): Bu tarixta moñarçı kürelmägän kampaniä bulaçaq. Kötelmägän, şok xise qaldıra torğan xöcüm, zur külämdä qüätle häm tögäl qoral qullanu.
Läkin “blitzkrieg”, tiz häm azqanlı operatsiä barıp çıqmadı sıman. Yäkşämbedä koalitsiä köçläre berençe citdi qarşılıqqa oçradı häm ber kön eçendä 24 xärbien yuğalttı, 12-se ülde, 12-se xäbärsez yuğaldı. Belgeçlär äytüençä, yaña strategiä – saqlanu ministrı Donald Rumsfeld uylap tapqan “know-how” bulıp tora - ğädäti qoral belän berlektä xärbi texnologiäneñ soñğı süze bulğan zamaça qoral häm psixologik basım qullanu. Britaniäneñ Jane’s Defence Weekly isemle tanılğan xärbi jurnalnıñ xujası Robert Hutchinson äytüençä, Pentagonda Ğiraqta nindi startegiä qullanu mäsäläsendä ike qaraş bulğan. Ölkän generallar Ğiraqqa kübräk cir öste ğäskärläre cibärüne täqdim itkän. Däwlät sekretare Powell doktrinasına kürä, maqsatqa ireşü öçen bik zur östenlek bulırğa tieş. Läkin axır çiktä Rumsfeld strategiäse saylanğan, ul Powell doktrinasınnan nıq ayırılıp tora, di Robert:
Audio (Robert Hutchinson): Rumsfeld awır qoral belän basıp kerü tügel, ä kübräk ciñel qoralğa, tögäl xöcümnärgä tayana. Berük waqıtta, ğiraqlılar Saddamın üzläre bärep töşermäs mikän digän ömet bar ide.
Läkin, ğiraq xärbiläre uptım-ilahi birelä başlar digän ömetlär tormışqa aşmadı. Xättä Saddamnı önämägän şiği möselmannar da, moña barmadı. Alay ğına tügel, şiği möselmannarnıñ izge qalası sanalğan Nassiriä şähärendä koalitsiä köçläre moña qädär iñ zur yuğaltu kiçerde. Saddam kontrolen yuğaltır digän ömetlär dä älegä tormışqa aşmadı. Sişämbedä Ğiraqnıñ premier-ministr urınbasarı Tariq Aziz Bagdadta ütkän matbuğat oçraşuında bolay dip belderde:
Audio (Tariq Aziz): Saddam Xösäin ilne tulısınça kontrol itä. Xärbi köçlär, Ğiraq xalqı, baylıqlar, barısı da anıñ qulında.
Kolaitsiä citäkeçläre bar närsä plannaştırğança bara dip sanıy. Düşämbedä Pentagon süzçese Victoria Clarke bolay dip äytte:
Audio (Victoria Clarke): Bar närsä planaştırğança bara, bälki äle beraz tizräkter. Quıylğan maqsatlar ireşelä bara. Neft çığanaqların saqlarğa tırışabız. Hawada östenlek itäbez, Bagdadqa yaqınayunı däwam itäbez .
Şulaydır, läkin xättä Rumsfeldnıñ yaña strategiäsen yaqlawçılar arasında da wazğiätkä şik belän qarawçılar bar. Waşingtonnıñ xärbi kiñäşçese Jeffrey Ranney süzlärençä, älegä näticäne farazlarğa irtä:
Audio (Jeffrey Ranney): Suğışnıñ 6-nçı ğına köne, kem ciñäsen äytep bulmıy. Könyaqtan Bagdadqa menü startegiäse uñışlı bulırmı, älegä äytü qıyın. Älegä bik irtä, di Jeffrey.
Belgeçlär äytüençä, koalitsiä köçläre Bagdadqa citkäç Saddamnıñ yaxşı äzerlekle gvardiäse belän bäreleşlärdä yuğaltular tağı da kübräk bulaçaq.
Ali Gilmi, Praga


text:
Semberdä Musa Cälilgä bağışlanğan çara uzdı
Musa Cälilgä bağışlanğan çaralar yıl sayın fevral' urtalarında uza ide. Awıllarda bıyıl da şulay buldı. Ä ölkä üzägendä, karantin arqasında, kiçekterelde. Soñ bulsa da uñ bulsın, dipter inde, Tatar mädäni üzäge Milli kul'turalarnı üsterü üzäge digän uçrejdenie binasında 4 mäktäptä tuplanğan ayırım tatar sıynıfları balaları belän oçraşu uzdırdı.
Şundıy uq çara İdel buyı xalıqları kitapxanäsendä uzdı. Anı kitapxanä xezmätkäre Railä Waxitova oyıştırdı. Yaqın urnaşqan 28 häm 15 mäktäp balaları, cirle qäläm tibrätüçelär häm milli xäräkät äğzaları qatnaşqan bu çarada, balalar ğına tügel, ölkännär dä şiğerlär belän çıqtılar. Mäsälän, uqıtuçı Güzäliä Safiullina uqığan “Qatıylgä” şiğere bik tä ähañlı yañğıradı. Ämma ayıruça tä'sirlese cirle şağirebez Rifqät Xismätneñ şiğere bulğandır. Rozaliä Matrosova uqığan bu äsärdän ber özekneñ mäğnäse sulmas yarağa toz sipkändäy qabul itelde. Menä özek:
Tatarnıñ mondıy ulları, sanap kitsäñ, küp küben,
Tik alarnıñ isemnären küplär belmilär bügen.
Çönki Mäskäw nikter maqtıy urıs soldatın ğına.
Nik bütännär teldä siräk – layıq tügelme moña?
Onıtmasqa kiräk ide urtaq bu başqalağa:
Urıs belän ber ük safta suğıştı başqalar da!
Mondıy süzlär başqa ğädelsezleklärne dä iskä töşerergä säbäp buldı. Menä berniçäse.
Çuaşstannıñ Qanaş stansasında ike poyızd oçraşa: Mäskäw yazuçıları Tatarstanğa – tılğa bara, ä Tatarstan yazuçıları – frontqa. Tanışlar oçraşalar, qaya yul totuları belän qızıqsınalar. Ğäcäplänülären beldermilär – zamanası şundıy.
Kürenekle yazuçı Aleksey Tolstoy urıs soldatınıñ batırlığı turındağı ataqlı “Russkiy xarakter” xikäyäsen Semberdäge “Moskva”isemle qunaqxanädä yaza. Anı “Pravda” gäzitennän barlıq diärlek gäzitlär dä küçerep bastıralar.
30ğa yaqın tatar yazuçıları suğışta qorban bula. Mäşhür “Şüräle” baletın büläk itep ölgergän, xalqıbıznıñ yözek qaşıday sanalğan Färit Yärullin Ul'yan Qızıl komandirlar kursın tämamlap, tup-turı frontqa ozatıla. Süzdän süz çığıp, “Ömet” gäziteneñ soñğı sanında basılğan Zäki Zäynullin yazması da telgä alındı. Moña qädär Reyxstagqa berençe bulıp Qızıl bayraq elgän Ğazi Zahitovnıñ üterelüe turında törle imeş-mimeşlär genä yöri ide. Nihayät, bu yazma älege faciğäne taşqa basqan xäreflär belän bäyän itkän. “Ömet”neñ şul uq säxifäsendä cirle yazuçıbız İdelbikäneñ küptän tügel wafat bulğan İskändär ağa Ğizzätullin turında xätiräläre dä dönya kürgän. Ul da, märxüm, Kavkaz tawları, Kurski duğalar aşa uzıp Prahada suğışnı tämamlağan. Ä menä buşlay maşina aluğa aña çirat citmäde...
Çarağa qaytsaq, Avtonomiä räise Azat Kurçakov üzeneñ yomğaq süzendä kiläse yılda Musa Cälilneñ tuuına – 100, Tuqayıbızğa 120 yıl tuluğa bağışlanğan çaralarnı zurlap uzdırunı bügen ük äzerli başlarğa kiräklegen assızıqladı.
Şul uq kitapxanä xezmätkärläre ikençe könne ük çuaş, tatar, muqşı milli xäräkäte äğzaların, kitapxanäneñ iñ aktiv uquçıların çaqırıp, Xalıqara xatın-qızlar könenä bağışlanğan çara uzdırdılar. Yıldağıça uzdı inde anısı – törle tellärdä şiğerlär, cırlar, täbrik süzläre yañğıradı.
Çaradan soñ, “Tuğan tel” räise Mäxmüt Xäyrullin üzeneñ borçıluın “Azatlıq” radiosı aşa yañğıratunı ütende. Anı “barlıq milli oyışmalarnı berläşterü” maqsatınnan oyıştıralaçaq çaranıñ maqsatı, kiresençä, “tarqatu” tügelme ikän, digän soraw borçıy. Çönki, di ul, “Tuğan tel”dän 6 delegat 2-aprel'gä Qazanğa cıyına ide. Ä monda – başqa qorıltay cıyalar ikän.
“Azatlıq” radiosı, Ayrat İbrahim, Sember.


text:
«Tatarstan mäxqämäläre kem qaramağında bulırğa tieş?» digän soraw inde kütärelmi dä
«Tatarstan mäxqämäläre kem qaramağında bulırğa tieş?» digän soraw inde kütärelmi dä
Oşbu çetrekle tarmaqnıñ eşendä uñışlar da bar, kimçeleklär dä citärlek ikän. Bezneñ xakimnär qayçaq ütä usallıq kürsätep, yuq qına cinäyät öçen keşene timer räşätkä artına cibärälär, ä zur cinäyät qıluçılarnıñ başınnan sipıylar. Älege kimçelekkä Färit Möxämmätşin dä iğtibar itte.
Yuğarı mäxkämä räise Gennadi Baranov süzlärenä qarağanda, uzğan yılnı respublikada xakimnär 3 meñ keşene yalğış cawapqa tartqannar. Şul uq waqıtta 2001 yılda mäxqämälär 8 yaña bina alu bäxetenä ireşkännär, bıyıl respublikanıñ Yuğarı mäxkämäse binası da tözelä başlıy.
Konferensiädä bu yulı mäxqämälär kem yurisdiksiäsendä digän tema bötenläy yañğıramadı. Säyäsät cilläreneñ qay yaqtan iskänen çamalağan keşe mondıy sorawnı birergä cörät itär ideme ikän?


text: 58 yıldan soñ da suğışta häläk bulğannarnıñ häm xäbärsez yuğalğannarnıñ qayda yatıp qalğannarı, qayda cirlängännäre mäğlüm tügel äle. Şuşı könnärdä Leningrad ölkäsendä eztabarlar suğışta häläk bulıp qalğan distälägän suğışçı söyäklären tabuları turında xäbär ittelär. Şunısın da äytergä kiräk. Älege eztabarlar arasında Tatarstannıñ xäter kitabı törkeme dä bar. Menä şular xäbär itüençä tabıldıqlar arasında ber soldat medal'onınnan Säfärov Umar İbrahim ulı digän yazu çıqqan. Tuğan yağı Mordoviäneñ Lämbrä rayonı Çeremışewo awılı dip kürsätelgän. Menä şulay, II dönya suğışında häläk bulğannarnıñ sanı häm isemnäre äle dä täğäyen mäğlüm tügel häm alar yıldan-yıl arta bara.


text:
Qazanda “Näwrüz bäyräme” başlandı
“ Näwrüz” –ul törki xalıqlarnıñ bik borınğı zamannardan uq yaz könendä ütkärelä torğan bäyräm. Ul - yaz könendä Yaña yılnı qarşı alu bäyräme. Bu bäyrämne ğädättä, kön belän tön täñgälläşkändä, yäğni 22 marttan başlap, ber atna çaması waqıtında uzdıralar. Soñğı 15 yılda Tatarstanda bu bäyrämne “Xalıqara duslıq yortı”, yäğni anda urnaşqan üzbäk , azerbaycan tatar, başqort xalıqlarınıñ milli- mädäni oyışmaları uzdırdılar.
Ä menä bıyıl Näwrüz bäyrämen ğädättägedän irtäräk, Tatarstan däwlät sänğät muzeyı başlap cibärde. Häm Näwrüzgä bağışlanğan “Şärıq bizäkläre” kürgäzmäse comğa könne ük açıldı.
Muzey xezmätkärläre bäyrämgä xalıqnı cälep itär öçen bäyräm programmasın yazıp törle uqu yortlarında uqığan studentlarğa, qazanlıqlılarğa taratıp yörgännär. Bäyräm muzey eçendä genä tügel , ul inde muzey ixatasında da däwam itte.
Näwrüz qunaqların zurnayda uynağan muzıkantlar, milli kiemnär kiep biegän qızlar qarşı aldı. I Xalıqara “Cide yoldız” festivalenä Üzbäkstannan kilgän danlıqlı “Yalla” vokal- muzıka qoralları ansamble sänğät'kärläre “Şärıq bizäkläre” kürgäzmäseneñ zur qunaqları buldı.
“ Şärıq bizäkläre” kürgäzmäsendä urnaştırılğan üzençälekle, matur milli kiemnärne kiep qarap, häm Röstäm Usmanov yasağan sawıt-sabanı satıp alırğa da mömkinçelek bar ide. Häm bäyrämgä kilgän xalıq, şul keräç sawıtlarğa salınğan çäylär eçep, östäldäge tämle rizıqlar belän sıylanıp, üzbäk biyüllären qarap häm könçığış köylärenä quşılıp biep, küñel açtılar.
Bäyräm tämamlanğanda, mäcüsilektän qalğan ğädät buyınça, şämnär yandırıp, ağaçqa tasma bäyläp, teläk telädelär.
Näwrüz bäyräme bıyıl menä şulay başlanıp kitte. Ä 21 martta Qazannıñ Ğ.Tuqay uramında urnaşqan “Melita” mädäni yortında Näwrüz bäyräme äle däwam itäçäk.
Mälikä Basıyr, Qazan.


text: Ğıraqnıñ tönyağında körd şähre Arbildä universitet yanında bomba şartlatıluı näticäsendä ber keşe häläk buldı, 40lap keşe yaralandı. Baqubada şığılarnıñ Ğıraqta İslam İnqilabı öçen Yuğarı Şura isemle säyäsi partiäse başkavartirasına oyışıtırılğan höcümdä in kimendä 3 keşe häläk buldı.Ğıysyançılar Baqubada premyer Allawinıñ da partiäse başkvartirasın bomabalağan,yuğaltular yuq dip xäbär itelde. Bagdadtta ütkän töndä patrul waqıtında yaralanğan amerikan soldatı ülde.. Xakimiätne ğıraqlılarğa tapşıruğa berniçä kön qalğanda köçqullanu artıp kitte. AQŞ suğış oçqıçları kiçä Fallucanı bombalap 25 keşene üterde. Alar yordaniäle terrorist Abu Musab al Zarqavinı ezläp höcüm oyıştırdı. Zarqavi atnakiçtä in kimendä 100keşeneñ üleme öçen cawaplı dip qarala


text:
Beslanda mäktäp faciğasen iskä aldılar
Krasnodardağı Kuban Universitetında belem bäyärämendä çığış yasağanda Rusiä prezidentı Vladimir Putin faciğäne iskä aldı:
"Bezneñ ildä häm çit däwlätlärdä millionlağan keşe, faciğä turında belgän häm yöräge bulğan här keşe bu qotoçqıç xälne iskä alaçaq."
Häläk bulğannarnıñ tuğannarı Rusiä xökümäteneñ reaksiäsenä qarşılıq belderep, tsitata "keşe xoquqları xörmät itelgän teläsä nindi ildä säyäsi sıyınu sorap" açıq xat belän cämäğätçelekkä möräcäğät itte. Comğa könne "Beslan anaları" prezident Putin belän oçraşa.


text:
Böryän rayonında gepatit A virusı
Mäğlümättärgä qarağanda, Yündä genä Şülgäntaş mämeryähenä 15 meñ samahı turist kilgän. Ular ber qayźa la tikşerew ütmägän. İrek Zarípov qırağay turizmdıñ kiñ taralıuına borsolow belderä. Kiläsäktä ul turistarğa maxsus tikşerew ütkärergä täqdim itä. Bınıñ ösön hıuźa la, yarźa la maxsus törkömdär eşläyäsäk. Keykbay awıl bilämähe başlığı Samat Qunaqbayıv äytewensä, awılda ike qoyo bar. Xalıq şunan alıp hıu esä. Awırıuźarźıñ xäldären tabiptar uğa yaqşıra bara tip äytkän.
Böryändä ğäźättän tış kilep sığıu säbäple respublika yetäkselege lä borsolow belderä. Äle hawlıq haqlaw ministrlığına virus kilep sığıu säbäptäre menän yentekläp tikşerergä quşılğan.


text:
Mäskäwdä kompozitor Sara Sadıkova häm anıñ tormış iptäşe tanılğan rejisser Ğaziz Aydarskin istälegenä bağışlanğan oçraşu-kiçä bulıp uzdı
Bu oçraşunı Sara Sadıkova häm Ğaziz Aydarskinıñ qızı Alfiä Aydarskaya oyıştırğan ide. Häm ul oçraşuda Alfiä Aydarsqayanıñ “Pamyat serdsa”- “Yöräk xätere” kitabın täqdir itü dä buldı.Ul könne milli üzäktä tağı ber çara - Başqortstan tatarlarınıñ milli mädäni möxtäriät oyışu syezdı da planlaştırılganga kürä, tamaşaçılarnıñ küpçelege Başqortstan tatarları ide. Alar da bu oçraşuda qatnaşıp,tamşaçılarğa cır da muzıka da täqdim ittelär. Kiçäne Mäskäwneñ milli mädäni möxtäriät räise general polkovnik Räsim Aqçurin açıp cibärde. Teatr belgeçe Luara Şakircanova Ğäziz Aydarskinıñ tormış yulı turında söyläde. Annan soñ Ğaliäskär Qamal teatrı artistı Aydar Xafizov belän berlektä alar, Sara Sadıkova belän Ğaziz Aydarskinıñ xatların uqıdılar. Bu oçraşuda Kärim Tinçurin isemendäge, Ğaziz Aydarski nigez salğan teatrdan İlxamiä Mäxmütova da qatnaştı. Ul İldar Yuzievnıñ “Qır qazları“digän äsärennän özek uqıdı häm şul spektakl'dän Sara Sadıkovanıñ köyenä yazılğan “Qır qazları artınnan” digän cırnı başqardı. Bu oçraşuda cırlar da şiğerlär dä küp yañğıradı. Älfiä Aydarskaya, äniemneñ dä şiğerläre bar. Xäzerge waqıtta anıñ şiğerläre häm anıñ xaqında yazılğan şiğerlär illeläp cıyıldı inde, ul tizdän ber cıyıntıq bulıp çığaçaq dip belderde. Häm Sara Sadıkovanıñ ber şiğeren uqıdı. Şiğerlären şulay uq bu kiçädä qatnaşqan Qazan şağiräse El'mira Şärifullina da tamaşaçılarğa täqdim itte. Oçraşuda Tatarstanlılar küp qatnaştı. Tatarstannıñ Yäşel üzän rayonı mädäniät bülege citäkçese Ramil Göbäydullin üzlärendäge ber mäktäpkä Ğaziz Aydarski iseme bireläçägen dä xäbär itte. Häm Mäskäwneñ mädäni üzägenä büläklär tapşırdı. “Şähri Qazan” gazetasınıñ baş möxärrir urınbasarı Xämzä Bädretdinov ta Sara Sadıkova turında söylägännän soñ, milli üzäkkä büläk itep kitaplar tapşırdı. Ä inde Qazannıñ 4 tatar gimnaziäse direktorı İlxamiä Vaxitova .noyäber ayında berniçä yıl inde gimnaziädä Sara Sadıkova isemendäge festival' ütkänen, häm alğa taba ul festival’ne kiñräk itep ütkärergä planlaştıruların söyläde. Häm gimnaziädä Sara Sadıkova muzee da açıldı dip xäbär itte.
Sara Sadıkova turındağı kitapnıñ möxärrire bulğan Rawil Raxmani üz isemennän dä Tatarstannıñ wäkälätle wäkillege isemennän dä qotlap çığış yasadı. Oçraşu bik qızıqlı häm eçtälekle ide. Oçraşudan soñ min Älfiä Aydarskaya belän bulğan äñgämädä ul, Ğaziz Aydarskinıñ Mäskäwdä häm Qazanda tatar teatrı oyıştıru turındağı eşçänlege xaqında söyläde. Alar tuğız yıl buyı Mäskäüdä xezmät itkännär. Häm Sara Sadıkova, Ğaziz Aydarskiğa bağışlanğan oçraşunıñ Mäskäwdä uzuı oçraqlı tügel, alarnıñ icatı Mäskäwdän başlanğan, dide.
Älfiä xanımnıñ äytkännärendä östäp, bezneñ söyläşügä Ğaliäskär Qamal isemendäge teatr artistı Aydar Xafizov ta quşıldı. Häm ul, Ğaziz Aydarski tatar rejisserlarınnan iñ uqımışlı, iñ äzerlängän rejisser bulğan. Çönki ul Stanislavskiynıñ uquçılarınnan belem alğan şäxes ide, dide. Ägär dä ul awırıp kitep wafat bulmağan bulsa, bälki Mäskäwdä tatar teatr da yäşägän bulır ide äle, dip belderde Aydar Xafizov.
Yazmanı “Azatlıq” radiosı öçen Näzifä Kärimova äzerläde.


text: Tähran. Elegräk ülem cäzasına xökem itelgän ber İran ğalimenä ikençel mäxkämä 4 yıllıq törmä cäzasın birde. Şul ğalim, Xäşim Ağacari ülemgä, islamnı mäsxäräläwdä häm İrandağı ruxanilär xakimiaten şik astına aluda ğäyeplänep xökem itelgän ide, bu bar il buylap qarşılıq çaraları ütkärügä kiterde. Şulardan soñ İrannıñ yuğarı mäxkämäse ülem cäzası xökemen ğämäldän çığarıp, şuşı eşne yañadan qarawğa qaytardı. Ağacarineñ advokatı bügen, ikençel mäxkämä bu turıdağı qararın äle april ayında uq çığardı, häm aña bu xaqta uzğan ayda xäbär itelde dip belderde. Üzeneñ älege xäbärne şunda uq bäyän itmäwen ul, ul waqıtta İran buylap studentlarnıñ qarşılıq çaraları baruwı belän añlattı. Ul arada kiçä İranda tağın öç jurnalist qulğa alındı.


text:
Gruziä prezidentı BMO mönbärennän separatist töbäklär mäsäläsen tınıç yul belän xäl itergä wäğdä itte
21-nçe Sintäberdä BMOnıñ Ğomumi Assambleyeneñ 59-nçe yllıq ciılışı açıldı. Şunda ağza illärneñ citäkçeläre yäisä väkilläre çığış yasıylar. Ciınnıñ berençe könendä çığış yasağan Görcstan prezidentı Saakaşvili , Könyaq Osetia häm Abxaziä belän konfliktnı tınıç yullar belän xäl qılu häm Russiä belän xezmättäşlekneñ yaña yulların tabu öçen tırışıla dip belderde. Ul bu konfliktlar Görcstanğa häm regionğa qurqınıç tudıra dip äytte häm ilneñ berdämlegen häm üzara ışanıç buldıru öçen kürelä torğan çaralar turında söyläde. Saakaşvili şulay uq BMOnıñ Ğıraqtağı xezmätkärlären saqlau eşendä qatnaşırğa väğdä birde.
Audio
"Görcstannıñ bu konfliktlarnı tik tınıç yullar belän genä xäl qılırğa teläven azsızıqkıym. Görcstan alarnı xäl qılu öçen köç qulanırğa telämi häm qullana da almıy, çönki ber genö demokratik il dä üz xalqına qarşı suğışqa baralmıy."
Saakaşvili şulay uq Tbilisi şuşı ike berämlekkä kiñ aftonomiä biräçägen dä äytte
Audio
"Andıy aftonomiä , tel häm mädäniätne saqlayaçaq, üzidaräne garantiäliäçäk, üzäk xökümät belän väkalätlärne büleşüen häm anda väkillek itelüne buldıraçaq häm iñ möhime xalıqnıñ yazmışı turında qarar birep kigän izolätsiädäge türälärgä tügel, ä xalıqqa xakimiät birgän aftonomiä bulaçaq."
Konfliktnı xäl qılunıñ açqıçı moña çaqlı ike seperatist regionnı yaqlap kilgän Russiä qulında. Gärçä, Görcstan xökümäte Russiä belän mönäsäbätlären bu yılda yaxşırta töşsä dä, Saakaşvili BMOnda yasağan çığışında, Russiäneñ Abxaziä häm Könyaq Osetiä belän mönäsäbätlärenä häm Görcstanda xärbi bazaların saqlap qaluına borçılu belderde. Läkin, ul ber ük vaqıtta ike ilneñ xezmttäşlek itä aluına ışanuın da äytte. Saakaşvili urtaq anti-terror üzäge buldırunı häm çiktä urtaq patrul yörüne kiñäytüne täqim itte. Görcstan prezidentı BMOnıñ Ğıraqtağı xezmätkärlären saqlauğa öleş kertergä äzer toruın da belderde. Bügenge köndä 159 görçe xärbise Ğıraqta häm kiläse ayda alarnıñ sanı 300-gä citkereläçäk. Läkin, älegä alarnıñ küpmeseneñ BMOsı xezmätkärlären saqlau eşendä qatnaşaçağı bilgesez.
Färit İdelle, Praga.


text:
Kiev Azov diñgeze belän Qara diñgezne totaştıruçı buğazda Rusiäneñ damba tözüe anda Ukrainanıñ suverenlığına yanıy dip täqrarlıy.
Damba Rusiäneñ Krasnodar ölkäse belän Ukrainanıñ Tuzla utrawı arasındağı buğazda tözelä.
Mäskäw damba tözeleşen Rusiä yağındağı eroziädä qarşı köräş çarası dip añlata. Ukraina isä Rusiä bu tözeleşne röxsätsez başladı häm bu damba Ukrainağa ekologik zıyan kiteräçäk di.
İvanov bu uñaydan kierenkelek tudırırğa kiräkmi dip wäzğiätne tınıçlandıru öçen diplomatik söyläşülär başlarğa çaqırdı.
Kiçä Kievta bu turıda Rusiä häm Ukraina parlamentı wäkilläre söyläşte. Ämma ul söyläşüneñ näticäläre xäbär itelmäde.


text:
Obligatsiya
Obligatsiya – aqsha qarjıları iyesinin' onı o'tkergenin ha'm belgilengen protsentti to'legen halda (shıg'arıw sha'rtlerinde basqashası na'zerde tutılmag'an bolsa) onda na'zerde tutılg'an mu'ddette bahalı qag'azdın' nominal bahasın og'an qaplaw haqqında minnetlemesin tastıyıqlaytug'ın bahalı qag'az.
Obligatsiyalar a'piwayı ha'm utıslı, protsentli ha'm protsentsiz (maqsetli), erkin aylanıslı ha'm sheklengen aylanıslı etip shıg'arılıwı mu'mkin. Qaysı tovarg'a (xızmetlerge) shıg'arılsa, sol tovardı (xızmetlerdi) ko'rsetiw maqsetli obligatsiyalardın' sha'rtli rekviziti bolıp tabıladı.
Ka'rxanalar obligatsiyaları barlıq menshik tu'rindegi ka'rxanalar ta'repinen shıg'arılıwı mu'mkin. Obligatsiyalar iyelerine ka'rxananı basqarıwg'a qatnasıw huqıqın bermeydi.
Ka'rxanalardın' ha'm aktsionerlik ja'miyetlerdin' obligatsiyaların shıg'arıw haqqında sheshim tiyislisinshe administratsiya (basshılıq) ha'm atqarıwshı uyım (basqarma) ta'repinen qabıl etiledi ja'ne bayannama menen ra'smiylestiriledi.
Emitentlerdin' ustavlıq fondın du'ziw ha'm toltırıw ushın, sonday-aq olardın' xojalıq jumısı menen baylanıslı zıyanlardı jabıw ushın ka'rxanalardın' obligatsiyaların shıg'arıwg'a ruxsat etilmeydi.
Aktsionerlik ja'miyetler ustavlıq fondının' 20 protsentinen aspag'an summag'a ha'm shıg'arılg'an barlıq aktsiyalardı tolıq to'legennen keyin g'ana obligatsiyalardı shıg'arıwı mu'mkin. Olardın' ja'rdemi menen mobilizatsiyalang'an kapital aktsionerlik kapitalg'a aylanbaydı. Obligatsiyalardı shıg'arıw – kapitaldı qarız alıw formalarının' biri bolıp tabıladı. Obligatsiyalar emitentinin' ulıwma qa'rejetleri olarg'a xızmet ko'rsetiw ushın ulıwma jıllıq qa'rejetler, shıg'arıw ushın texnikalıq qa'rejetlerden ha'm obligatsiyalardı jaylastırıw ushın qa'rejetlerden quraladı.
Emitent ta'repinen ulıwma kepillik obligatsiyanı mu'ddetli qarız minnetlemesi sıpatında o'tew kepilligi bolıp tabıladı. Ol bankrot bolg'anda emitent o'z minnetlemelerin orınlamag'an jag'dayda mu'lktin' bir bo'legin saqlawshı huqıqın beredi, biraq bul mu'lkti qamawg'a alıw huqıqısız.
Aktsiyalar sıyaqlı, obligatsiyalar da ja'miyet ushın investitsiyalardın' a'hmiyetli da'regi bolıp xızmet etedi. Biraq bul bahalı qag'azlar o'z-ara a'dewir parq etedi.
To'mendegiler en' a'hmiyetli parqları bolıp tabıladı:
- obligatsiyalar iyesi ja'miyettin' kreditorı bolıp tabıladı. Bul onın' korporatsiyanı kreditke alg'anın da'lilleydi.
- aktsioner – korporatsiyanın' menshik iyelerinin' biri.
- aktsiya – bul menshiktin' da'lili;
- obligatsiya iyesi ol boyınsha protsent aladı. Ol belgilengen ha'm anıqlang'an. Bul bahalı qag'az onda qatan' ko'rsetilgen belgili mu'ddet dawamında g'ana da'ramat keltiredi. Protsentti to'lew dividendler boyınsha ha'r qanday basqa to'lemlerdi to'legenge shekem ju'rgiziledi. Protsentlerdi mu'ddetinde to'lewge ja'miyettin' uqıpsızlıg'ı onın' bankrotlıg'ın ta'n alıw menen barabar. Aktsioner dividendler aladı. Olar arnawlı mu'ddetlerde belgilenbeydi ha'm to'lenbeydi. Eger ja'miyet dividendlerdi ja'riyalamawg'a, demek, to'lemewge qarar etse, onda aktsioner bir na'rse islewi a'zzi;
- ha'r qanday basqa kreditor sıyaqlı obligatsiya iyesi de dawıs beriw huqıqına iye emes, ol aktsionerlerdin' jıynalısına qatnaspaydı, aktsionerlik ja'miyetti basqarıwg'a qatnaspaydı. Usının' menen bir waqıtta aktsioner onın' mu'lklik ma'plerine tiyisli barlıq ma'selelerdi sheshkende dawıs beriw huqıqına iye.
Obligatsiya bir qatar sha'rtli elementlerge: nominalg'a, protsent stavkasına, to'lew haqqında rejege, ta'miyinleniwge, emissiya sha'rtnamasına, reytingke iye.
Nominal – obligatsiya sertifikaiının' on' ta'repinde belgilengen aqsha summa, onı iyesi o'tew mu'ddeti kelgen ku'ni aladı.
Protsent stavkası. Emitent ha'r jılı to'lewge tiyisli bolgan nominal bahasının' kelisilgen protsenti. Protsent stavkası jıllıq etip belgilenedi, ol bo'lip – bo'lip, ma'selen, yarım jılda bir ret, yamasa shereginde bir ret to'leniwi mu'mkin.
O'tew sa'nesi – kalendarlı sa'ne, ku'n usı ku'ni, sa'nede aktsionerlik ja'miyet qarıydarg'a obligatsiya nominalına barabar summanı qaytaradı ha'm protsent to'lewdi toqtatadı.
Emissiya haqqında sha'rtnama – obligatsiyalıq zaymdı ko'pshilik shıg'arıwg'a kontrakt (sha'rtnama). Ol qarızdar menen trast kompaniyası arasında sha'rtnama tu'rinde orınlanadı. Son'g'ısı o'z gezeginde emitent ta'repinen o'z minnetlemelerin orınlawı aldında aktsionerlik ja'miyettin' quwatlılıg'ının' kepili bolıp tabıladı.
Emitent penen a'dewir tolıq tanısıw ushın trast kompaniyası onın' finans hu'jjetlerin, emitenttin' investitsiyalıq joybarının' biznes – jobasın u'yrenedi ha'm bunnan keyin g'ana o'z kelisimin beredi.
Usıg'an baylanıslı emissiya xaqqında sha'rtnamag'a trast kompaniyasının' bir qatar sha'rtleri kiritilgen bolıwı mu'mkin. Olardan xalıq aralıq a'meliyatta a'dewir jiyi ushırasatug'ınları to'mendegiler:
- likvidlikliginin' minimal shegi;
- qarızdarlıqtın' shekli da'rejesi;
- aktivlerdi satıwg'a tıyım;
- to'lenetug'ın dividendler mug'darların sheklew.
To'lew haqqında reje – emissiya haqqında sha'rtnamanın' punkti, og'an muwapıq emitent arnawlı o'tew fondın du'zedi, protsent ha'm nominal baha onnan to'lenedi. Bul fond trast kompaniyasının' qadag'alawında boladı.
Emissiya haqqında sha'rtnamada mu'ddetinen burın satıp alıw haqqında, yag'nıy o'z obligatsiyaların mu'ddetinen burın shaqırtıp alıwg'a emitenttin' huqıqı haqqında punkt bolıwı mu'mkin.
Ta'miyinlew – aktsionerlik ja'miyettin' obligatsiyalar shıg'arg'anda girew bolıp xızmet etetug'ın aktivleri yamasa mu'lki. Ta'miyinlewdin' bolıwına tiykarlang'an halda obligatsiyalar ta'miyinlengenler ha'm ta'miyinlenbegenler bolıp bo'linedi.
Ta'miyinlengen obligatsiyalar ja'miyettin' tiykarg'ı aktivlerine umtılıw huqıqın beredi ha'm usının' menen bir waqıtta onın' ayqın mu'lkinin' girewleri bolıwı mu'mkin. Eger korporatsiya o'z obligatsiyaların belgilengen mu'ddette o'tey almasa, onda olardı saqlawshılar girewdi o'z paydasına paydalanıw huqıqına iye. Ko'shpes mu'lk, basqa da bahalı qag'azlar, ko'shpeli mu'lk ta'miyinlew sıpatında bola aladı. Usıg'an baylanıslı to'mendegilerdi ajıratadı:
- ko'shpes mu'lkke qoyılg'an obligatsiyalar, girew qag'azları olardın' ta'miyinlewshileri boladı. Girew qa'dimgi yamasa arnawlı mu'lk (jan'a zavod) penen ta'miyinleniwi mu'mkin;
- basqa kompaniyalardın' aktsiyaları ha'm obligatsiyaları menen ta'miyinlengen, trast sha'rtleri tiykarında saqlanıp atırg'an obligatsiyalar;
- ko'shpeli mu'lk penen ta'miyinlengen obligatsiyalar, bul mu'lkke iyelik etiw huqıqına isenimli wa'kilge iye.
Ta'miyinlenbegen obligatsiyalar ulıwma kepillikke iye yamasa, basqasha so'z benen aytqanda, emitenttin' minnetlemeleri menen, yag'nıy onın' abıraylı ismi menen bekkemlengen qarız minnetlemelerinen ibarat. Bunı tek jaqsı abıroyg'a iye ka'rxanalar g'ana isley aladı. Bunda aldag'ı xojalıq jumısınan tu'simlerge barlıq u'mit etiledi.
Obligatsiyalar reytingi – olardın' investitsiyalıq sıpatlarının' arnawlı firmalar ta'repinen baxalanıwı. A'dette obligatsiyalardın' barlıq shıgarılg'anları emes, al ken' ekilemshi bazardag'ı iyeleri g'ana bahalanadı.
En' joqarı reytingke iye obligatsiyalar «investitsiyalıq klass» obligatsiyaları dep ataladı. Jetkilikli joqarı itimallıq da'rejesi bul klassqa kiritiw kriteriyi bolıp xızmet etedi, bunda emitent o'z minnetlemelerin normal konyunktura sharayatlarında, qolaysız konyunktura sharayatlarında da orınlaydı. To'men reytingli obligatsiyalar sawdagerlik obligatsiyaları bolıp esaplanadı.
Aktsiyalar sıyaqlı obligatsiyalar da nominal ha'm bazar bahasına iye. Obligatsiyanın' nominalına protsent esabındag'ı bazar bahası onın' (obligatsiyanın') kursı dep ataladı. Eger obligatsiyanın' bazar bahası nominalınan joqarı bolsa, onda onın' sıylıq penen satılatug'ının ko'rsetedi. Eger bahası nominalınan to'men bolsa, onda jan'a iyesi onı diskont penen satıp aladı. Eger qarıydar nominalın to'lese, onda paritet ornına iye. Obligatsiyanın' bazar bahası qanday bolmasın, ol boyınsha protsent nominalına esaplanadı.
A'piwayı aktsiyalar menen bolgan jag'day sıyaqlı, usınıwshıg'a obligatsiyalar ha'm atamalı (dizimge alınatug'ın) obligatsiyalar bolıp parqlanadı. Usınıwshıg'a obligatsiya iyesinin' ismi emitent ta'repinen dizimge alınbaydı.
Qarız mu'ddetine tiykarlang'an halda emitentler obligatsiyaları to'mendegishe bo'linedi:
- qısqa mu'ddetli (bir jıldan u'sh jılg'a shekem);
- orta mu'ddetli (u'sh jıldan jeti jılg'a shekem);
- uzaq mu'ddetli (jeti jıldan ha'm onnan joqarı);
Emitentler obligatsiyaları sonday-aq da'ramatlardı to'lew usılı boyınsha parıqlanadı. To'mendegidey obligatsiyalar bar:
- belgilengen protsent stavkasına iye obligatsiyalar. Bul obligatsiyalar bekkem belgilengen stavkag'a iye, olar mu'ddetinen burın shaqırtıp alınıwı mu'mkin;
- jıljımalı protsent stavkasına iye obligatsiyalar. Obligatsiyalardın' bul tu'rinin' o'zgesheligi sonnan ibarat, stavka mug'darı aqsha bazarının' bazalıq stavkasının' o'zgeriwine muwapıq belgilenedi. Biraq jıljımalı quramalı obligatsiya saqlawshısı o'z ma'plerin kreditorlardın' en' son'g'ısı bolıp qanaatlandıradı, bul emitenttin' ustavında kelisiledi.
Obligatsiyalar konvertatsiyalanatug'ın ha'm a'piwayı bolıp bo'linedi. Konvertatsiyalanatug'ın obligatsiyalar ko'binese konvertatsiyalanatug'ın artıqmashlı aktsiyalarg'a uqsas. İnvestitsiyalıq institut (investitsiyalıq diler yamasa investitsiyalıq kompaniya) konvertatsiyalanatug'ın obligatsiyalardı o'tew ushın konvertatsiyalanatug'ın baxalı qag'azlardın' iyesinen alıw ushın eki ku'n dawamında olardın' emitentine beriwi sha'rt. Olar belgili sha'rtler menen tap usı aktsionerlik ja'miyettin' artıqmashlı yamasa a'piwayı aktsiyalarına almasıwı mu'mkin. Bul konvertatsiyalanatug'ın obligatsiyalardı investor ushın a'dewir tartımlı etedi. A'piwayı obligatsiyalar usınday huqıqlarg'a iye emes. Obligatsiyalar olarg'a optsion menen satılıwı mu'mkin. Bul iyesine obligatsiyanı onın' emitentine belgili mu'ddetten son' qaytarıw huqıqın beredi. Emitent obligatsiyalardı nominalı boyınsha o'tewi sha'rt. Usılayınsha satıp alıw finans bazarlarında protsent stavkaları keskin ko'terilgende ko'binese maqsetke muwapıq boladı.


text:
AQŞları Ukrainada yäkşämbedä ütkän ikençe tur saylawlar belän ber dä qänäğät tügel . Waşington bu turıda açıqtan açıq tänqit belderüdän dä totılıp qalmadı. Ämma AQŞ Kievnı cazalandıra alamı? Ukraina buyınça 2 belgeç nindi fiker beyan itte?
AQŞları Ukrainadağı prezident saylawların nıq tänqitläp çıqtı. Sişämbedä Däwlät Departamentı süzçese Adam Ereli bolay dide(audio)
Sonğı çiktä saylwlarda xärämläşü yawızlanu buluı isbatlansa, Monıñ ike yaqlı mänäsbätlärgä täsire bulaçaq. Bu turıda süz dä bula almıy.
Ämma Amerikanıñ kürä alaçaq çaraları çikle.
Strategik häm Xalıqara Tikşerenülär Üzägendä Rusiä häm Yevroaziä programması direktorı Celeste Wallander Ukrainada xärämläşü eşenä qatnaşqan dip uylanılğan elita häm säyäsätçe, biznesmen häm şundıylarğa viza birmäw ber çara bulır ide di.
(audio)
Bu ukrainnarğa bügen nişlesen uylap eşlä, saq bul, çönki ozın möddätne küzdä totqanda sin xalıqara cämäğätçelekneñ ber öleşe , uñışlı käsepçe bulırğa Ukrainadan çığıp Yevropa häm Amerikadağı matur cirlärne kürergä telisen, ämma bu plannnar qurqınıç astında qala ala.Üktäber başlarında min Ukrainada bulğanda bu kündermä yaña ğına kilgän häm elita arasında aptıraw ,qurqu xasıyl itkän ide.
Wallander Quşma Ştatları häm Yevropa Berlege bu keşelärneñ çit illärdäge baylıq, aqçaların tuñdıra ala dide. Wallander süzlärenä däwam itep (audio)
AQŞnıñ köçe barmı soñ? Yuq.Andıy şartlarda açıq anıq çaralar kürelüe taläp itelsä dä ildä inde bik zur protest demonstratsiäläre bara Bu räsmilär xäzer nindi dä bulsa rol uynadımmı dip ofislarında uylanıp utıra .Bu keşelär bez moñı eşli almıybız, qurqınıçlı häm min bu yulnı yaratmim dip qarar birergä genä tiş.
Bu Celeste Wallander fikerläre ide.Xalıqara Tınıçlıq öçen Cernegie Fondınıñ Rusiä wä Yevroaziä programmasınıñ ölkän xezmätkäre Anatol Lieven fikrençä AQŞ xökümäte qatıraq çaralar kürsä moña tiskäre reaksiäse bulaçaq. Lieven ägär dä AQŞ Ukrainağa sanksiälär quysa misal öçen Waşington ike yözle dip atalaçaq çönki Üzbäkstan , Suğut Ğäräbstäne kebek illär demokratiädän tağı da yıraqraq tora ikençedän di Lieven andıy basım Ukrain xökümäten Mäskäw belän yaqınraq mönäsäbätlärgä etäräçäk, bu isä Amerika telägän närsä tügel dip söyli. Analitik Yanukoviçnıñ prezidentlıq postına xärämläşü yulı belän kilgäne añlaşılsa AQŞnıñ mönäsbätlärne özmi genä yıraqlaşuı in yaxşı kiñäş bulır ide di.Lieven süzlärençä(audio)
ozın möddätne küzdä totqanda bu xökümätne izolatasiädä qaldıru, xalıqara xökem itü, viza birmäw kebek çaralar yaxşı ülçänep ğämälgä quyılsa, minemçä Ukrainada demokratik protsesnı nindider däräcädä saqlap qalu şulayuq Ukrainanı tağı ber märtäbä könbatışqa cälep itüdä täsirle bulaçaq.
Anatol Lieven AQŞları nıq täsir itüdän totılıp qalırğa tieş çönki bu faydağa qarağanda zarar ğına kiteräçäk dip äytä
färidä xämit


text:
Berdäm Rusiä üz safların barlıy
Küptän tügel genä Yedinaya Rossiä – Berdäm Rusiä firqäse üzeneñ çirattağı qorıltayın ütkärüe turında söylägän idek xörmätle tıñlawçılar. Anda Tatarstannan da sallı ğına wäkilçelek qatnaşqan ide.
Sişämbe kiçen Qazan milli – mädäni üzägendä Berdäm Rusiäneñ cirle bülege uzdırğan kiñäşmägä firqäneñ cirle häm töbäk şura äğzaları, respublika däwlät şurasınıñ Berdäm Rusiä fraksiä häm aktiv äğzaları - barlığı yözdän artıq keşe cıyıldı.
Kiñäşmädä Qazan Berdäm rusiäçelär, 2 dekaberdä Yekaterinburda uzğan firqäneñ qorıltay näticäläre turında fiker alıştı. İñ elek qorıltay eşendä qatnaşqan respublika wäkilläre firqä äğzaları belän qorıltayda kütärelgän mäs'älär, anıñ näticäläre, uzğan çaradan alğan tä'sirläre belän urtaqlaştılar. Kiñäşmäneñ barışı turında tulıraq Azatlıq radiosına Vaxitov rayonınıñ Berdäm Rusiä firqäseneñ citäkçese, Qazan şähär duması deputatı Färit Minhacev söyläde.
“Qorıltayğa barğan wäkillär üzläreneñ fikerlären bezgä citkerdelär. Yäşlär belän şöğellänüçe wäkil qorıltayda yäşlärgä qağılışlı nindi mäs'älär kütärelüe turında. Äytik, kiläçäktä här 5 nçe keşe saylanırğa tieş Berdäm Rusiäneñ federal' deputat bulıp. Şulay uq yäşlärgä kadr bulıp üsärgä kübräk mömkinçeleklär buldırılaçaq, alarğa qarata iğtibar artaçaq. Şulay uq ayırım söyläde, bezneñ wäkil firqäneñ säyäsi xälläre turında söyläde. Şulay itep, delegatlar törle yaqlap Berdäm Rusiäneñ 7 nçe qorıltayı çığarğan qaralarnı fiker alışıp söyläştek. Xäzer inde menä qorıltay çığarğan qararlar bezneñ cirle oyışmalarda tikşerelep, üzebezneñ bulğan täqdimnärebezne bez cibäräçäkbez mäskäw üzäk orğannarına Berdäm Rusiäneñ. Häm annarı sentäber aylarında 8 nçe qorıltayda firqäneñ soñğı tögäl programma çığarılaçaq.Häm şul programma belän Berdäm Rusiä firqäse 2007 yılda bulaçaq federal' saylawlarğa baraçaq. Şulay uq kiñäşmädä oyıştıru mäsäläre qaraldı. Anda firqäneñ yäşlär eşläre belän eşläwçe keşe alışındı. Xäzer bu wazıyfanı Fättäxov Damir başqaraçaq. Ul elek KVN xäräkätendä qatnaşqan bik däräcäle yäşlär liderı. Häm bezneñçä, kiläçäktä kadr üzgäreşe arqasında yäşlärgä qarata iğtibar artaçaq.
Şulay uq, Färit Minhäcev süzlärenä qarağanda, qorıltayda yañğırağan çığışlar şaqtıy sallı, alarda il öçen iñ möhim problemalar kütärelgän häm alarnı çişü yulların täqdim itelgän. Uzğan Berdäm Rusiä qorıltayınıñ ähämiäte, şunda dide Färit Minhäcev, monda programmanıñ töp nigezläre tikşerelde häm qabul itelgän. Şulay uq firqäneñ östenlek birelä torğan yünäleşlär turında fiker alışqanda firqäneñ törle däräcädäge äğzaları qatnaşqan. Şunı äytergä kiräk, Berdäm Rusiä turında söylägändä Sovet zamannarındağı kebek KPSSnı xuplaw häm ömetlär bağlaw fikerlärennän başqa mäğlümatlar tabıp bulmıy. Bügenge köndä firqä törle yullar belän äğzaların arttıru östendä eşli. Xäzerge waqıtta Qazanda 20 meñnän artıq keşe Berdäm Rusiä saflarında häm tağın 1800 keşe ğariza birgän. Ä menä alarnıñ firqägä kerü säbäpläre häm maqsatları turında tögäl genä mäğlümatlar kiñ cämäğätçelekkä bilgele tügel.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Öfölä yäşäwse yähüdtär İzrail premer ministrı Ariel Şaron hawıqhın ösön xäyriä aksiahı ütkärgän. Bernisä säğät esendä Öfölä yäşäwse yähüdtär yämğiäteneñ 12 ağzahı berär hawım matsa, yäğni yähüd pasxahı ösön sösö ikmäk, İzraildıñ elekke premer ministrı Meir turahında kitap, şxita buyınsa huyılğan tawıq alğan. Tawıqtarźı şxita buyınsa huyırğa belgestär Başqortostan ravvinı Dan Kriçevskiy saqırıuı buyınsa İspanianan häm Mäskäwźän saqırılğan. İke tonnanan aşıu tawıq ite sosial yaqtan aź yaqlanğan yähüdtärgä taratıp birelgän. Başqortostan yähüdtärenä aqsanı Öfönän sıqqan eşqıuar Arkadiy Gaydamak birgän. Dan Kriçevskiy äytewensä, bınday xäyriä aksiaları kiläsäktä lä ütkäreläsäk.
* * *
Respublika Xökümäte premer ministrı Rafael Baydäwlätov şişämbe Mäskäwźä buldı. Unda Başqortostandıñ 2020 yılğa tiklem sosial-iqtisadi üseş programmahı qaraldı.
* * *
Auropanıñ üźgärtep qorow häm üseş bankı Öfögä investitsialar bülä. Üź-ara xeźmättäşlek turahındağı dokument bögön imzalandı. Qala xakimiätennän xäbär itewźärensä, aqsalar torlaq-kommunal xujalıqtı üźgärtep qorow ösön totonolasaq.
Rämzit Abuläyev, Öfö


text:
Waşiñtonda Obama säyäsätenä qarşı protest çaraları uzdı
Aq yort aldında cıyılgan protestçılar, sälämätlek reformın tänqitlägän şiğarlär qıçqırıp, qullarında yazular belän kongress binasına qadär yörde.
Protestçılar, Obamanı ilne “Sosializmga taba alıp baruda” gayepläde.
Xalıq aldında çığış yasagan Obama, il eçe säyäsättä iñ möhim kön üzäk mäsälä bulgan sälämätlek ölkäsendä ber nindi üzgäreş qılmaw adımının qabul itelgesez buluın äytte.
Obama şulay uq, üz mänfägatlären qaygırtqan törkemnärnen “barlıq närsäne dä elekkese kebek uq däwam itterü usılın qullanuına” röxsät itmäyäçägen belderde.
Protestçılar, sälämätlek planı belän bergä ildäge iqtisadi problemalar häm salımnarnın arttırıluına qarşı çıga.
Protest çaralarının salımnarnı kimetü häm kübräk iqtisadi irekleklär birelüen taläp itkän “Freedomworks” isemle xaräkät tarafınnan oyıştırılgan buluı açıqlandı.


text:
Aydar Xälim: Başqortstannıñ Ğäliä mädräsäsenä kötelmägän isem quşqannar
“Azatlıq” tapşırularnıñ bersendä daimi tıñlawçıbız Zöfär Näfikov Başqortstan tatarlarına ruxi yärdäm kiräk dip beldergän ide. Zöfär Näfikov üze ölkän yäştä bulsa da, millät häm cämäğätçelek tormışı belän qızıqsınıp tora. Häm “Azatlıq” nıñ Qazan studiäse, tıñlawçıbıznıñ Başqortstan tatarlarına ruxi yärdäm kürsätü turındağı telägen üti. “Zvezda Povolj'ya” gäziteneñ 4 -11 may sanında keçkenä xäbär bar. Anda Ufada Viktor Şmakovnı xakimiätne tänqitlägäne öçen qulğa alınuı turında äytelä. Şulay uq tatar xäräkäte liderları, Ramil Bignov häm başqalarnıñ totqarlanuı, alarnı eş häm yäşäw urınnarında tentülär ütkärelgäne turında yazılğan. Şulay uq gäzitendä şuña iğtibar itelä. 27 aprel'däge miting aldınnan qulğa alınğan, tıyılğan şiğar'lär arasında şundıyları da bulğan: “Ufada tatar gimnaziäse açu initsiativasın xuplıybız, Başqortstanda konstitutsion tärtip urnaştırıyq, tatar balalarınıñ milli gimnaziädä uqırğa xaqı bar”. Şulay uq tıelğan şiğar'lär arasında V. Putinnınıñ tuğan telne uqıtuğa qomaçawlawnı tänqitlägän süzläre dä bulğan. Bilgele bulğança, 2002 yılnıñ 30 avgustında V. Putinnıñ tuğan telne uqıtuğa qarşı çığunı axmaqlıq dip beldergän ide.
Tatar cämäğätçelege Başqortstandağı väzğıyät'ne küzätep, anıñ belän qızıqsınıp toralar. Äytik, düşämbe könne “Azatlıq” nıñ Qazan studiäsenä şağir-publitsist Aydar Xälim şaltırattı häm Başqortstandağı Ğäliä mädräsäsenä Aqmulla isemen quşuğa üz fikeren belderde. Läkin añarçı ul Aqmullanıñ qatlawlı tormış yulın taswirladı:
“Aqmulla bilgele şäxes häm anıñ tarixı üzençä qatlawlı. Ul Qazaqstanda tuğan. Ätise qazaq bula anıñ. Ätise ülgäç änise anıñ belän bergä Başqortstannıñ Düsän awılına qayta. Monda Tuqsanbay awılınıñ mullası Kamaletdin mulla anıñ änisen xatınlıqqa ala, ä Miftaxetdinnı ul ullıqqa ala.” Aydar Xälim üze tuğan Miäkä rayonında üskän böyek mäğrifätçe häm şağir, tatar, başqort, qazaq xalıqlarınıñ klassigı Aqmullanıñ isemen zurlawğa qänäğät bulsa da, tatarlar 20 ğasırlar başında tözegän Ğäliä mädräsäseneñ tarixta totqan urının bozarğa tırışuğa borçıla ikän.
“Ğäliä mädräsäse 20 ğasır başında böten uqımışlı tatar cämäğätçelege yärdäme belän böyek fälsäfäçe, din belgeçe Zıya Qamali tarafınnan xalıqtan cıyğan aqçağa tözelä. Bol'şiviklar kilgäç ul yabıla. Annarı inde Başqortstannıñ aqılları zäğif balalarnıñ internatı buldı. Xäzer inde Başqortstan xökümäte Ğäliä mädräsendä tağın mädräsä açqan. Häm aña kötelmägän, aña qatnaşı bulmağan isem quşqan. Läkin bu mädräsägä Zıya Qamali iseme birelsä bik urınlı bulır ide. Aqmulla ul layıq şağir, süz dä yuq, ämma ike xalıqnı şulay doşmanlaştıruğa eşlängän bu xäl älbättä bik siskänderä. Min canım belän räncedem, ğädel tügel kebek.”Gölnaz Şäyxetdin


text:
Krasnoyarskida qorıltay bulaçaq
16 iyül könne Krasnoyarski şähäreneñ tarixi-mädäni muzeenda Evenkiädä, Taymırda häm Krasnoyar kraenda yäşäwçe tatarlarnıñ berençe qorıltayı bulıp uzaçaq. Töbäk külämendä berençe märtäbä oyıştırılaçaq bu cıyınğa kraynıñ awıl-rayonnarınnan häm qurşe töbäklärdän 150 gä yaqın delegat kilüe kötelä.
Qorıltayda asılda 2 soraw qaraw küzdä totıla. Alarnıñ berse - kray tatarlarınıñ ictimaği oyışmasın tözü, ikençese - tatarlarnıñ üseş konsepsiäsen buldıru, alda torğan maqsatlarnı häm eş ısulların bilgeläw.
Qorıltay ütkärüneñ töp maqsatı - eşläp kilüçe tatar oyışmalarnıñ eşçänlegen aktivlaştıru, yaña oyışmalar tözü, milli mädäniätne saqlaw häm üsterü buyınça alıp barılğan eşkä tizläneş birü, tatar xalqınıñ sotsial' torışın yaxşırtu häm bu eştä cirle eşmäkärlärne kübräk cälep itü, Tatarstan belän bäyläneşlärne nığıtu.
Qorıltaynıñ eşe 1 genä köngä isäplängän bulsa da, anda mädäni programma da qaralğan. Cirle tatarlarnıñ tarixı turında törle dokumentlar, kiem-salımnar, milli rizıqlar quyılğan kürgäzmälär oyıştırılaçaq. Krasnoyarski, Lesosibirski häm Jeleznogorski şähärläre icat kollektivlarınıñ çığışları da kötelä.
Qorıltay niçek ütär, quyılğan maqsatlarğa ireşelerme - aldağı çığışıbızda täfsilläp söylärbez.
Saniä Mirxaleeva. Omski.


text:
Avstraliä ilçese Qazanda
Çärşämbe könne Rusiädäge Avstraliä ilçelegeneñ Tatarstanğa oyıştırılğan eşlekle säfäre başlandı. Öç kön däwamında qunaqlar Tatarstan Prezidentı Tışqı elemtälär departamentınıñ Amerika, Awropa häm BDB illäre bülege citäkçese Eduard Xäbibullin, Analitik tikşerenülär häm eşkärtmälär üzäge citäkçese Räşit Vägıyzov, säyäsi partiälär äğzaları häm säwdä häm tışqı iqtisadıy xezmättäşlek ministrınıñ urınbasarı Vladimir Medvedev belän oçraşaçaq. Elek Avstraliä belän Tatarstan arasındağı mönäsäbätlär barı tik Rusiä belän tözelgän bağlanışlar qısalarında qarala ide. Xäzer isä, Tatarstan möstäkıyl' räweştä üze dä Avstraliä belän iqtisadıy xezmättäşlegen üsterä.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Pänceşämbedä uzğan Qazan şähär Şurasınıñ çirattağı utırışında nigezdä başqalanı cılılıq belän tä'min itü programmasınıñ ütäleşe turında zur söyläşü buldı. Älbättä, süz kiläse yağulıq sezonnarı xaqında ile. Ğädättägeçä, deputatlar aqça qıtlığı turında zarlandı. 2003 yıl barışında mäğärif, sälämätlek saqlaw oyışmalarına remont yasaw öçen aqça bötenläy qaralmağan ikän. Mondıy ayanıç xäl Qazannıñ 1000-yıllıq tarixında äle bulmağan. Xätta, awır suğış yıllarında da mäktäplärne, xastaxanälärne, mädäniät uçaqların tözekländerä alğannar. Xalıq deputatları üzläreneñ moñ-zarların Tatarstannıñ prezidentı xozurına ireşterep yärdäm sorarğa buldılar.
Sessiädä şulay uq şähär xakimiätendä eşläwçe qayber türälärneñ küçenüen räsmiläşterdelär. Mäsälän, Älfiä Tutaeva xakimiät başlığı urınbasarı itep raslandı. Ul mädäniät, mäğärif, yäşlär säyäsäte, fizkul'tura-sport, sälämätlek saqlaw mäsäläläre belän şöğellänäçäk. Älfiä xanım buşatqan mädäniät idäräse urınına anıñ urınbasarı Liliä Mavrina bilgelände. Şähärneñ sport komitetı citäkçese Mansur Miftaxov sälämätlege qaqşawnı säbäp itep quyıp, deputatlardan urınınnan azat itülären ütende. Anıñ känäfienä Andrey Xaşovnı bilgelädelär.


text:
Bush belän söyläşülärdän soñ İzrail' häm fälestin premyer-minstrları solıx yulı tınıçlıq planına tuğrılıqlı bulaçaqların belderde.
İzrail' premyer-ministrı Ariel Şaron İzrail' yanında Fälestin däwläte tözüne xuplawı turında äytte häm İzrail' kiçekmästän Könbatış Yardağı qayber yähüd utarların çigeräçäk dide.
Fälestin Premyer-ministrı Mäxmüt Abbas İzraillelärgä qarşı köç qullanunı ğäyepläp çıqtı häm qorallı kütäreleşne tuqtatu öçen bar köçen birergä wäğdä itte.
Bush bügenge oçraşuda bik zur tärräqiät buldı dide häm ike yaqnı da tınıçlıqqa ireşü öçen tiz arada uñay adımnar yasarğa çaqırdı.
Bush şulay uq Yaqın Könçığıştağı tärräqiätne qarap baru öçen küzätüçelär törkeme cibäräçägen, häm däwlät sekertare Colin Powell belän däwlät iminlege kiñäşçese Condoleezza Riceqa solıx yulı planın iñ töp mäs'älälärneñ berse itep qararğa quşuın belderde.


text:
Aldağı yäkşämbedä, oktäberneñ tuğızında- saylawlar. Saylawlar keçkenä şähärlärdä, poseloklarda häm awıllarda uzaçaq. Şul uñay belän “Tuğan tel” isemle Samara ölkä tatar cämğiäte munitsipal', cirle saylawlarda qatnaşuçılarğa möräcäğätnämä belän çıqtılar. Möräcäğätnämäneñ eçtälege tübändäge:
“ Xörmätle yaqtaşlarıbız, qäderle duslarıbız! Yäkşämbe könne cirle xakimiätlärgä saylawlar uzaçaq. Bu saylawlar cirle üzidarä reforma qısalarında uza. Bu bik möhim programma, çönki aldağı könnärdä Sez torğan cirdäge tärtip, yäşäyeş Sez saylap quyğan şäxeslärneñ buldıqlılığına bäylängän bulaçaq. Bu reforma Sezneñ – här grajdannıñ aktivlığına bäylängän. Sez saylap quyğan deputatlar Sezneñ isemnän cirle byudjet belän, cirle milek belän idärä itäçäklär, toraq- kommunal' häm başqa möhim mäs'älälär alar cilkäsendä bulaçaq. Bu inde- Sezneñ öyegezdäge su, gaz, cılılıq, yullar, meditsina xezmäte, sotsial' xezmät, ğailägezdä milli ğöref- ğädät saqlanu digän süz. Şuña da, toraq ciregezneñ yazmışı xäl itelgän çorda bitaraflıq kürsätmiçä, tirän aqıl, taläpçänlek belän cirle saylawlarda qatnaşığız”,- dielä “Tuğan tel” isemle Samara ölkä tatar cämğiäte möräcäğätnämäsendä.


text:
KDU sınawları niçek uza?
Tatar jurnalistikasınıñ byudjetlı uquına 75 keşe, şul isäptä 26 medalist ğariza birgän. Yılına 23 meñ sum aqça tüläp uqırğa sigez keşe riza bulğan. Berençe imtixannı uñışsız birgännärneñ dä köndezge uquda uqırğa mömkinçelege östälde, çönki alar kontraktlı uqu yulın saylıy alalar. Bügenge köndä jurnalistika fakul'tetında imtixannar tämamlansa da kerü balı äle bilgele tügel. Bu fakul'tetnıñ icadi konkurs, tatar telennän inşa, rusça izlojenie kebek kerü imtixannarın uñışlı ğına birgän abiturientların möğayın tağın ber sınaw kötä. Älege bülektä konkurs bik zur bulmasa da, anda ber urınğa biş abiturient turı kilä, imtixannar ilägen uñışlı ütüçelär sanı şaqtıy qalğan.
Abiturientlarnıñ uraq öste tämamlanıp kilä, ämma kemneñ küpme uñış cıyğanın berençe avgusttan soñ elenäçäk rektor prikazları kürsäter. Xäzergä ömet açqıçı bulıp proxodnoi bal digän serle töşençä xezmät itä.
Al'bina Zäynulla, Qazan.


text:
Çallıda şämail kürgäzmäse açıldı
Bügenge waqıtta könçığış illärdä şämail yazu, anı icat itü alğa kitkän sänğät törläreneñ berse bulıp sanala. Tatarstanda da kalligrafiäneñ bu töre belän şöğellänüçelär bar, läkin mondıy rässamnarnıñ sanı küp tügel. Çallı şähärendä mäsälän, ike şamilçı bar- Zölfiä Möxämmätdinova häm Firdäwes Girfanov. Bu könnärdäge iñ zur sanalğan KamAZ kitapxanäsendä Zölfiä Xäfiz qızınıñ "Şämaillär dönyasında" digän kürgäzmäse bara. Şämail ğäräp telendä "saqlawçı" digän mäğnäne añlata. Rässamnıñ şuşı yünäleştäge berençe adımnarı xaqında "Azatlıq" radiosı monnan 10 yıl çaması elek mäglümätlär birgän ide. Osta qullı xanımnıñ bügenge icatı xaqında şämaillär belän qızıqsınuçı yäş jurnalist Gölnaz Wäliullina:
-İcat yulın Zölfiä Möxämmätdinova uram çatlarında portretlar yasaw belän başlıy. İñ qatlawlı janr şämaillär yasaw öçen äybät çınığu bulğan, di ul. Çönki portret icat itkändä kiräk bulğan millimetrlı tögällek, şämaillär yazğanda da bik möhim.
Original' janr belän 10 yıl elek şöğellänergä totına ul. Ämma osta kallegraf bulu öçen bu da bik az waqıt ikän, dip sanıy şämäilçe. Anıñ berençe äsärläre biş waqıt namazda uqıla torğan surätlärdän ğibärät. Zölfiä xanımnıñ xezmäte doğa-ayätlärne yazu häm yatlaw belän bergä bäylänep bara. Şunıñ yärdämendä namaz uqırğa öyränä ul. Östäwenä, rässam, şämail yasawnı- Allah aldında ğibädät qılu, dip sanıy. "Ägär täharät alıp, bismillamnı äytep, ayät, sürälär yazarğa utıram ikän, min köne buyı ğibädättä",-di ul.
Şämaillärne icat itkändä töslärne bik osta itep, ber-bersen tulılandırıp, açıp cibärä torğan itep saylıy Zölfiä xanım. Şulay uq, pıyala, gologramma kebek materiallar belän dä eş itä. Nurlı şämaillärendä könçığış stilendäge kalligrafiä ısulları belän tatar sänğäteneñ bizäkläre üzara ürelep bara. Bügenge köndä Zölfiä xanım illeläp şämail yazğan.
Zölfiä xanım Möxämmätdinova bügenge köndä Rossiäneñ häm Tatarstannıñ rässamnar berlege äğzası. Anıñ şäxsi kolleksiäläre AQŞta, Germaniädä, Törkiädä, Pakestanda urın alğan."
Şämaillär icat itü ostası Zölfiä Möxämmätdinova eşçänlege xaqında Qazan Däwlät Universitetı Çallı filialınıñ jurnalistqa bülege studentı Gölnaz Xaviz qızı bıyıl yaña kürgäzmäse belän Törkiägä barırğa cıyına. Tağın ber xıyalı- Çallıdağı barlıq mäçetlärneñ süräten käğäzgä töşerü.
Ğafiulla Ğaziz, Çallı


text:
Bügen İntettat.ru internet säxifäse sport häm yäşlär eşläre ministrı Marat Bariev belän on-line söyläşü ütkärde. Marat Bariev, internet aşa kilgän sorawlarğa cawap birep barırğa tırıştı. Küpçelek sorawlar narkomaniä, yäşlärgä häm balalarğa mäktäptän buşağan arada şöğel tabu, yäş ğailälärğä fatir aluda yärdäm kürsätü programması kebek temalar turında ide. Avstraliädäğe İrek Garif qına üz sorawların tatar telendä yazıp qaldırğan. Urıs telendäge sorawlarnıñ ber niçäse genä tatar yäşläre problemaların qağıla ide. Roman isemle internet qullanuçı, “ministrlıq ütkärgän böten çaralar urıs telendä bara, tatarlar tüläğän salımnardan cielğan büdjet aqçalarına narkomannar öçen meñläğän çaralar ütkäräsez, ä tatar yäşläre öçen bernärsädä ütkärelmi”, - digän şeltä belderä. Avstraliädä ğömer itüçe İrek Garif ministrğa 10 soraw yullıy, menä alarnıñ berniçäse: tatar yäşlärenä sotsial, mäğärif, mädäniät ölkäsendä yärdäm kürsätüçe programma barmı, sport ölkäsendä milli kadrlarnı üsterü programması yuqmı, ministrlıq çit ölkälärdä yäşäwçe tatar yäşlär belän nindi eş başqara, bötendönya tatar yäşläre qorıltayı qayçan bulaçaq, Qazannıñ 1000 yıllığın bäyräm itüdä tatar yäşlärenä nindi urın qaralğan häm başqa şundıy sorawlar.
Soñınnan bilgele bulğança, ministr äfände İrek Garif sorawlarına ayırım iğtibar birep, söyläşügä aldan äzerlänep kilgän. Bu cawaplar säxifädä soñ gına kürende. Milli mädäni üseş programması turındağı sorawğa Marat Bariev, däwlät yärdäme bülep birelgändä millätkä qaramıybız, dip äytä. Sportta da tatarğa, urısqa bülü kiräk tügel, di ministr. Sorawlar tatar telendä belem alu, diasporağa kvota birü xaqında da birelgän ide. Moña Marat Bariev, Gumanitar institut nigezendä açılaçaq milli universitetta, respublikadan çittä ğömer itüçe tatar yäşläre belem ala alaçaq, dip ıslandırdı. Ber keşe tatar yäşläre könnäre turında täqdim kertte, ministr, moña cawap yözennän, Tatar yäşläre könnären, yal lagerları kebek, böten cäy buyına alıp barırğa bez äzer, dip belderde. Tatar yäşläre kongressı turında ministr tögäl genä cawap birmäde, ütkärelgän oçraqta anı oyıştıruda Bötendönya tatar kongressı citäkçeläre qatnaşaçaq, dip wäğdä itte. Qalğan cawaplarnı İntertat.ru säxifäsendä uqıp bula.


text:
Qazanda dönyada näşer itelgän iñ keçkenä kitap tabılğan
Qazanda dönyada näşer itelgän iñ keçkenä kitap tabılğan
Ğilfan Gaziev kitapnıñ tanılğan balet ostazı İrek Möxämmätovnıñ babası Räsül Möxämmätov tarafınnan tapşırılğanı turında söyläde. Räsül Möxämmätovqa kitapnı anıñ olı apası märxümä Şärifä tapşırğan. Şärifä qulına Qör’än kitabı ire yağınnan kilep kerä. Miniatyur Qör’än kitabınıñ eze İstambulğa iltä häm xäzergä şunda yuğala.
Ğilfan Gaziev Qör’än kitabın iminiät dokumentı tözep, waqıtlıça muzeyğa quyıp torırğa niätli. Annarı soñ, inşalla, Qol-Şärif mäçete tözelep betkäç, ul Qö’änne şunda tapşırırğa niätli.
ilfan ağa studiäbezgä citez genä kerep, därtlänep, beraz qawdarlanıp ta söyläde dä, çığıp ta kitte. Suğış veteranı bularaq, ul äle Ciñü bäyrämendä dä qatnaşa. Ul İkençe Bötendönya suğışına 1942 yılnıñ mayında kitep, Kenigsbergta tämämlağan. Ğilfan Gaziev İkençe Bötendönya suğışında baştan ayaq qatnaşqan keşe bularaq, watandaşlarınıñ batırlığın iskä aldı.


text:
Bügin elordadağı Körme ortalığında «Beauty Expo Astana 2016» xalıqaralıq mamandandırılğan körmesi bastaldı.
Körmege qatıswşı sulwlıq äleminiñ käsibï şeberleri türli önimderimen qatar qızmet körsetw salasınıñ türli ädisterin usınwmen erekşelendi. Tipti key`bir kosmetologïyalıq ortalıqtar tutınwşılarğa aqısız negizde bet kütimine bay`lanıstı qızmet türlerin körsetse, käsibï şaşatarazdar şaş ülgisin jasaw arqılı şeberlik sınıptarın ötkizdi.
Körme zalın aralaw barasında sörelerge jay`ğasqan qazaqstandıq «Ay`sawle» tabïğï kosmetïka önimderi nazar awdartpay` qoy`madı. Otandıq önimniñ erekşeligi – oñtüstik Qazaqstan oblısında ösetin tabïğï taza emdik şöpterden jasalwında.
«Ay`sawle» tabïğï kosmetïka önimderiniñ avtorı Säwle Mwsïna, xïmïya ğılımdarınıñ kandïdatı:
Jasım qırıqqa kelgende barlıq äy`el zatın tolğandıratın suraq meni de mazalay` bastadı. Ğılımï jumıspen ay`nalısa jürip, osı mäseleni zerttey` bastadım. Bizdiñ oñtüstik Qazaqstan oblısı därilik qasïetke bay`, emdik şöpterge öte bay`. Är şöptiñ pay`dası, emdik qasïeti twralı mälimetterdi zerttep, jïıstıra bastadım. Dändi daqıldardı da zerttep, betke arnalğan formwla äzirledim. 2009 jıldıñ qañtar ay`ınan 2011 jılğa dey`in éksperïment jasadım. Day`ın bolğan formwlanı kosmetologïyalıq zaldan orın alıp, äy`elderdi şaqırıp, önimdi täjirïbe jüzinde sınadıq. Teriniñ türli tïpterine jağıp körw arqılı nätïjesin bildik. 2011 jıldıñ säwir ay`ında formwla tolıq day`ın boldı. 2012 jılı patenttedim. 2013 jılı mawsım ay`ında teriniñ barlıq türlerine jağwğa jaramdı degen ïnnovacïyalıq patenttiñ ïesi atandım. Aldımen Käsipkerler palatasına barıp, otandıq önim öndirwge nïetti ekenimdi ay`tıp, aqıl-keñes suradım. Olar mağan bağıt körsetip, «Damw» bağdarlamasına jol siltedi.
Patent ïesi osılay`şa käsipkerler arasında uy`ımdastırılğan bay`qawğa qatısıp, 3 mln grant jeñip alıptı. Sol qarajattı şağın käsibin döñgeletip, qız-kelinşekterge arnalğan tabïğï kosmetïka türlerin örkendetwge jumsawda.
Säwle xanımnıñ ay`twınşa, qazir öndiristik cex tolıqtay` arnay`ı qural-jabdıqpen jabdıqtalğan. Cexta 16 türli önim öndiriledi. Bäri de bet terisiniñ kütimine arnalğan önimder.
«Ay`sawle» brendiniñ erekşeligi – bïologïyalıq belsendi qospalardan ay`rıqşa üy`lesimmen jasalğan jasalğandığında, konservantsız, ékologïyalıq jağınan taza, 100 pay`ız närlendiretin, ılğaldanıratın qasïetinde.
Körme 21 qazanğa dey`in jalğasadı.
El.kz


text:
Tatar tele
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Tatar tele (Tatarça) – tatarlarnıñ milli tele, Tatarstannıñ däwlät tele, Rusiädä taralu buyınça ikençe tel.
Törki tellärneñ qıpçaq törkemenä kerä. YUNESKO iğlan itkän 14 tel isemlegenä kerä.
ЭчTәлek
Qullanılışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatarça Tatarstanda räsmi tel bulıp sanala. Törki teleneñ Qawqazda qullanıla torğan söyläme dä tatarçağa bik yaqın, ul anda Qumıqça dip atala.
Tatar tele xalıqara qullanuda yöri torğan tel. Tatar telendä Tatarlar ğına tügel, İdel-Uralnıñ başqa xalıqları da söyläşä, alar arasında: Başqort, Çuaş, Udmurt, Çirmeş, Qazaq, Äzäri h.b. xalıqlar wäkilläre. Urıslar arasında da Tatarça söyläşüçelär bar.
Töp cirle söylämnär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatar teleneñ şaqtıy küp söyläşü törläre bar: Qırımça, Başqortça, Seberçä häm başqalar. Bügenge fänni büleneş buyınça Başqortça häm Qırımça söylämnäre ayırım tellär dip sanala. Qazandağı söyläşü ädäbi bulıp sanala.
Älifba[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bügenge Kirill älifbası häm Latin älifbası qullanıla, Ğärap imläse qullanışı dä röxsät itelgän. Kirill älifbasında 39 xäref bar, Latin älifbasında 34 xäref bar.
Kirill älifbası
Latin älifbası
Älifba tarixı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Başta Törki telendä yazu öçen berniçä älifba qullanılğan, alar arasında Törki xalıqlarnıñ üz “Orxon älifbası” da bar.
900 yıllarnıñ başında qullanuğa Ğäräp älifbasına nigezlängän älifba kerä. Ozaq waqıtlar Ğäräp yazuı Tatarlar tarafınnan bernindi üzgärtüsez genä qullanılıp kilä. Farsılar, üz telläreneñ ixtıyaclarınnan çığıp, Ğäräp älifbasına dürt xäref östilär (p, ç, j, g). äkrenläp bu xäreflärne Urta Aziä Törkiläre dä üzläşterä, soñraq alarnı Tatarlar da qabul itälär, älifbalar tarixında ul «İske imlä» yä isä «İske älif» iseme belän yörtelä. Läkin ul äle Tatar telenä, anıñ qanunnarına tulısınça cawap birä torğan älifba bulmıy. Mäsälän, Tatar telendäge «g» İske imlä älifbasında Ğäräp teleneñ «k», Tatarnıñ «ç» Ğäräpneñ «c», häm «p» urınında «b», «ñ» Ğäräpneñ iske “nk” xärefläre arqılı belderelgän. Borınğı Tatar qulyazmalarında başqa xäreflär yärdämendä belderü oçraqları da bar.
19 yözneñ axırlarında Ğäräp yazuın Tatar teleneñ tulıraq yaraqlaştıru kiräklege turında xäräkät başlana. Anı berençelärdän bulıp Qayum Nasıyri (1825-1902) kütärep çığa. Bu mäsäläne ul 1885. yılda Qazanda basılıp çıqqan «änmüzäc» kitabında şaqtí kiñ yaqtırta. Mäğrifätçe ğälim Tatar telendä un suzıq awaz buluın kürsätä, alarnı belderü öçen Tatar älifbasında östämä xäreflär kiräklegen äytep, ul xäreflärne täqdim itä. Läkin törle säbäplär arqasında ul üzeneñ bu täqdimnären ğämälgä aşıra almıy qala.
Tatar imlasın kamilläşterügä zur öleş kertkän ğälimnär arasında Äxmäthadi Maqsudiğa (1864-1941) ayırım tuqtalıp ütärgä bula. Äxmäthadi Maqsudinıñ 1892. yılda berençe tapqır dönya kürgän «Möğällime äwwäl» isemle älifbası ayıruça zur uñış qazana. Kitapnıñ utızdan artıq basması bar, ğömümi bastıru 1,200,000 danädän artıp kitä. ä.Maqsudinıñ bu älifbası buyınça Tatarlar ğına tügel, Üzbäklär, Qazaqlar, Qırğızlar, Qırım Tatarları häm başqa Törki xalıqlar da uqu-yazu nigezlären üzläştergännär.
Äxmäthadi Maqsudi imla mäs'älälären tere tälqinçe bula, üzeneñ «Yoldız» gäcite bitlärendä imla mäs'älälären yaqtırtqan mäqälälärgä zur urın birä, “‘imlada işetelgänçä yazu tieşle’ digän mäşhür qağidäne Tatar dönyasına kertep, armıy-talmıy taratırğa tırışa” ( Ğ.İbrahimnıñ bäyälämäse). Äxmäthadi Maqsudi Ğäräp yazuındağı öç suzıq awaz xäreflärenä tağın ikene (qısqa waw häm hai räsmiä) östi häm däreslekläre, kitapları aşa şunı ğämälgä kertep cibärä.
20 yözneñ berençe yıllarında Ğäräp yazuı nigezendäge başqa Tatarça älifbalar da mäydanğa kilä. Uqu öçen däresleklär, süzleklär basılıp çığa. Ğäräp yazulı bu Tatarça älifbalarnıñ, däresleklärneñ barısın da mökämmäl dip äytep bulmıy, älbättä, läkin alar arasında uñışlı ğına tözelgännäre dä bar. Şundıylardan X.Zäbirineñ «Räsemle älifba» (Qazan, 1910), Ğ.Nuğaybäkneñ «Başlanğıç» wä «Xösne xat» (1911, 1912), Ğ.Äxmärneñ «Xösne xat» (Qazan, 1911), Ğ.Alparnıñ «Xäref wä imlamız» (Qazan, 1912) häm «Tatar älifbası» (Qazan, 1913), N.Dumawinıñ balalarnı “ber ayda uqırğa, yazarğa öyrätä torğan” «Möğällim» (Qazan, 1913), X.Ğälineñ «Döres yazu» (Qazan, 1913), Ğ.İbrahimnıñ «Tatar sarıfı» häm «Tatar imlası» (Qazan, 1911, 1914) isemle kitapların kürsätergä bulır ide.
Bu yıllarda Ğäräp yazuın tözekländerü, Tatar telenä yaqınaytu yünäläşendä başqa omtılışlar da bula, xätta ayırım proyektlar da täqdim itelä, alar da ul çorda ğämälgä aşa almıy qalalar.
Soñğı tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Latin xärefläre XIII-XIV ğasırdan uq siräk qullanuda yöri başlıy. Yazu-älifbanı üzgärtü xäräkäte 19 yözneñ axırında başlana.
1926 yılnıñ Fevralendä Baqıda Törki xalıqlarnıñ Berençe Qorıltayı açıla. Şul uq 1926 yılnıñ aprelendä Qazanda “Yaña Tatar älifbası” cämğiäte oyışa.
1927 yılnıñ 3 İyülendä Tatarstan xökümäteneñ maxsus qararı belän Jañalif – Tatar teleneñ räsmi älifbası itep raslana, anı ğämälgä kertü turında ber-ber artlı qararlar qabul itelä. “Jañalif” 1940. yılnıñ Ğinwarına qädär qullanılıp kilä. Jañalif 25 tartıqtan wä 9 suzıqtan tora ide.
1926 yıldan 1939 yılğa tikle arada, yäğni 12-13 yıl eçendä näşriätlärdän 7 meñ tiräse kitap töre çığa.
Tatar yazuı 1938-ençe yılda kirillitsaga küçerelä häm älegäçä ul yazu räsmi qullanılışta saqlana.
1999 yıldan birle Latin älifbası nigezendä tözelgän Yañalifkä qaytu bara häm qabul itelgän buyınça bu küçü 2011 yılğa tikle tämamlanırğa tieş ide. Läkin Räsäy Yuğarı Mäxkämäse latin älifbasın däwlät tele bularaq qullanu 2004 yılda tıyğan.
2012 yılda Tatarstan Däwlät Şurası yaña "Tatarstanda tatar telen däwlät tele bularaq qullanu qanunı" qabul itä. Qanun buyınça Kirill, Latin, Ğärab älifbasın qullanu röxsät itelä.
Tatar İrekle Entsiklopediäse - Wikipediädä kirill häm latin älifbalarında yazuı röxsät itelä.


text:
Yäş uqıtuçılar hönärlärennän baş tartmasmı?
Qızlarnıñ äle mäktäptä balalar belän eşlärgä teläkläre bar. Ämmä alar tatar möxitendä üskän balalar belän aralaşırğa niätli. Älbättä, qatnaş ğailädä tuıp, şähärdä törle millät balaları belän rus telendä söyläşep üsüçelär belän däres alıp baruı qıyın. Studentlar moña töşengän. Bu balalarğa tatar tarixı, mädäniäte, sänğäte turında mawıqtırırlıq itep söylärgä belem dä, teläk tä, küp tırışlıq ta kiräk bulaçaq. Monı da qızlar yaxşı añlıy. Ä menä bu eşne başqarırğa aşqınmıy. Döres, kiläçäktä mäktäptä eşlärgä niätläre yuq tügel. Elekke yıllarda Udmurt däwlät universitetınıñ tatar tele häm ädäbiäte bülegen tämamlap çıqqan qızlarnıñ kübese bügen üzlärenä başqa hönär saylap, balalarğa tatar tele öyrätü belän şöğellänmi. Şuña da bügenge çığarılış kurslarında uquçı studentlar yuğarı uqu yortında alğan belgeçlek buyınça eşen däwam itärlär dip ışanası kilä.
Bügen soñğı kursta uquçı studentları arasında Udmurtiäneñ tönyaq rayonnarınnan kilgän uquçılar bar. Ul töbäktä tatar tele uqıtuçıların tabu zur problema bulıp tora. Ölkän yäştäge möğallimälär layıqlı yalda, ämmä eşen däwam itälär, qaysıber awıl mäktäplärendä yaña sıynıflar açu mömkinlege bar, kadrlar citmi.
Xämidä Ğayfullina, İjaw


text:
Xalıqara kongress tatarça ütäçäk
Bötendönya mirası şähärläre oyışmasınıñ IX Bötendönya kongressı bıyıl Qazanda uzaçaq iñ möhim waqiğalarnıñ berse. 2000 yılda Qazannıñ Kremle' tarixi-arxitektura kompleksı YUNESQO Bötendönya mirası isemlegenä qabul itelüe bik küp möselman illärenä dä mondıy çaralarda qatnaşırğa därt östägän. Qazanda ütäçäk kongressqa 66 ildän 174 şähärdän, şul isäptän 27 il başqalası wäkilläre qatnaşırğa teläk beldergän. Kongress Qazan häm Bötendönya mirası şähärläre oyışması tarafınnan ütkärelä häm Getti isemendäge Häykällär saqlaw institutı eşlägän programmanı üz eçenä ala. Bötendönya mirası şähärläre oyışmasınıñ IX Bötendönya kongressınıñ tatarlar öçen iñ möhim yañalığı- anıñ ingliz, fransuz, ispan, rus telläre belän berlektä, tatar telenä dä sinxron tärcemä itelüe. Biş tel nigezendä, şul isäptän tatar telendä dä, töp dokladlar buyınça biş törkemdä fiker alışu uzaçaq.
Şähär Duması başlığı urınbasarı Lyudmila Andreewa äytkänçä Korston kunakxanäsendä ütäçäk bu forumda plenar utırış häm biş seksiägä bülenep iñ möhim mä’sälälärne ayırım tikşerü oyıştırılaçaq. Şul seksiälärneñ iñ möhime, iñ qızıqlısı qaysı bulır digän soraw tua. Küplär öçen, bilgeräk tä tatarlar öçen M.Gosmanov citäklägän seksiädä miras häm iqtıysad mä’sälälären tikşerü bulaçaq. Akademik M.Gosmanov monda qatnaşuçılarnıñ häm çığış yasawçılarnıñ äzerlegenä iğtibar itte. Älege kiñäşmägä şähär xaqmiäteneñ milli bülek mödire İrek Arslanov, tatar kongress citäkçese Rinat Zakirov, Gumanitar universitettan R.Camaliev, Fail' Äxmädiev, Däwlät Sovetınnan Söläyma Raximovlarnıñ qatnaşuı oçraqlı tügel. Bu seksiädä törle däwlät wäkilläre qatnaşsa da ul tatar telendä alıp barılaçaq, ä başqa tellärgä tärcemä turıdan-turı tatar telennän bulırğa tieş. Bu üzençälek turında şähär xakimiäteneñ millätlär bülege xezmätkäre Gölnaz İsmägıylova söyli:
Bıyıl Qazanda berençe tapqır Bötendönya mirası şähärläre oyışmasınıñ IX Bötendönya kongressı ütkärelä. Bu ber söyeneçle xäl bulsa, ikençe söyeneçle xäl- kongress uzaçaq töp biş tel arasına däwlät tele bularaq tatar teleneñ dä kerüe. Anda bötendönya külämendä ütkärelä torğan kongressnıñ utırışı tatar telendä ütkäreläçäk. Şuşı çaranı uzdıru öçen törle ğalimnär, däwlät eşlekleläre cıyılıp äzerlek alıp baralar. Bu utırışnı bilgele ber däräcägä kütärü öçen alar üz tırışlıqların quyalar.
Qazan şähär xakimiäteneñ millätlär bülege xezmätkäre Gölnaz İsmägıylova tikşereläçäk dürt dokladnıñ da tezisların kiñäşmädä qatnaşuçılarğa tarattı. 66 däwlät, 174 şähär wäkilläre qatnaşlığında ütäçäk kongressta häm anıñ seksiälärendä tatar milläte, tele turında tügel, ä miras, iqtisat turında süz barsa da çaranıñ räsmi telläre arasında tatar tele tulı xoquqlı bulaçaq. Ä seksiälärneñ bersendä tatar tele berençe urında bulsın öçen äzerlek äle ük başlanıp kitte.Elmıra Gazızova