text:
Rawil Fäyzullin   «Qoyaş bit min! Şuña yığılmıym  İmgänmi genä awam... Keşe bit min: kükkä genä sıymaslıq yöräk yaram.» Mäydan
«Yukos» neft şirkäte häm Xodorkovskiy tiräsendäge xäl Tatarstan gäzitlärendä dä çağılış taptı. Pecпyблиka TaTapcTaH gäziteneñ xäbärçese İgor Kotov üzeneñ atnalıq küzätüen şuşı temağa bağışladı. Xäbärçe fikerençä: «Rusiä prezidentı administratsiäse mäglümat çaralarına üz monopoliäsen kertte, Federativ Şuranı üzgärtep qordı, 7 wäqälätle wäkil utırtıp, töbäk citäkçeläreneñ däräcäsen töşerde. Mäxkämä reformasınıñ totqarlanuı xoquq saqlaw oyışmaların başqarma xakimiätneñ qoralına äyländerde. Prezident idäräse, qıyınlıqlar belän bulsa da, Dumanı buysındıra aldı. Xakimiät vertikalen nığıtu öçen tağın älegä bäysez kapitalnı qulğa töşerergä häm gubernatorlarnı östän bilgeläp quyunı ğına kertäse qaldı».Äytkänemçä, älege yazma Pecпyблиka TaTapcTaH gäzitendä basılıp çıqtı. BocToчHый эkcпpecc atnalığı da, Xodorkovsiy tiräsendäge xällärgä qarata Qazanda bilgele keşelärneñ fikeren soraşıp çıqtı. «Diktatura başımı?» digän sorawğa törle-törle cawaplar alınğan. Ber niçä keşe, - «yuq», yäki «özep kenä äytüe qıyın», dip äytä. Ber keşe – «äye, diktatura başı»,- di, ä tağın 2-3 keşe – «saylaw aldı uyını, aqça yärdämendä idärä itügä xakimiätlärneñ cawabı», digän añlatmalar birgän.
Millät tiräsendäge söyläşülär bu könnärdä kübesençä urıs telle matbuğatta alıp barıldı. TaTapckий Mиp (Tatar dönyası) gäzite küptän tügel, «Watanım» oyışmasınıñ belderüen bastırıp çığardı. Anda älege oyışmanıñ citäkçese Rinat Aqçurin Tatarstanğa üz däğwaların belderde, anda ul mäsälän Tatarstan matbuğatında Aqçurin qatnaşlığında ütkärelgän fänni seminarlar häm Watanım oyışmasınıñ eşçänlege tiskäre genä çağışılış taptı, digän ğäyepläwlär taşlağan ide. Şuşı çığışta Rusiä Tatarlarınıñ milli-mädäni avtonomiä räise dä telgä alındı.İnde bu atnada ЗBeздa ПoBoлжbя gäzitendä avtonomiä räise cawap xatın belän çığış yasadı. Ul anda Rinat Aqçurinnıñ ğäyepli alırlıq nıqlı nigeze yuqlığı xaqında äytä. Şuşı uq gäzittä çığış yasağan tarixçı İskändär İzmaylov ta Rinat äfändeneñ ğäyepläwläre tulısı belän yalğanğa qorılğan, dip cawap birde.
TaTapckий Mиp gäzite üzen zıyalı, fänni basma dip tanıtırğa telägängä küräseñ här yaña fikergä tirän fälsäfi analiz yasarğa tırışa. Gäzitneñ yaña sanında, mäsälän, milli elitalar häm federalizmğa bağışlanğan külämle yazmalar dönya kürde.Etnologiä fänendä millätne ike törle añlaw bar-ber törkem ğalimnär anı bio-sotsial äyber dip sanıy, ikençe törkem – milli xis biologiägä bäyle tügel, ä urtaq mädäniät, tel, ğöref-ğädätlär tä’sirendä tua, dip isäpli.
Şuşı berençe fikergä nigezlänep, SSSR tarqalğannan soñ, avtonomiälärdäge säyäsi elitalar üzläreneñ xakimiätlären nığıtu öçen, millilekne säyäsi maqsatlarda qullana başladı, dielä älege gäzittä. Anda çığış yasağan ğalim Vasiliy Fillipov millilekneñ biologik töşençä bulmağanın raslıy, etnik faktornı säyäsi maqsatlarda qullanu xaqında fikerläre belän büleşä. Gäzitneñ baş mäqäläsendä, Rusiäneñ administrativ büleneşe döres tügellege xaqında fiker ütkärelä. «Federalizm faydalı äyber bulsa da, ul millilekkä qorılırğa tieşme?» - digän soraw quıla älege yazmada. Şulay itep gäzit, säyäsätçe Jurinovskiynıñ milli respublikalarnı beterergä digän süzgä, fänni küzlektän qararğa çaqıra. Gäzitneñ çaqıruın Tatarstanda işetüçelär bulırmı yuqmı, älegä äytü awır. Bu xaqta kiläse matbuğat küzätülärennän belersez.Tatar matbuğatında iğtibar üzägendä yubiley, tuğan könnär tordı. Böten gäzitlärdä diärlek tügäräk sanğa bağışlanğan äñgämälär, oçerklar basılıp çıqtı. Mäsälän, Watanım Tatarstan gäziteneñ tışlığında tanılğan teatr artistı Şäwkät Biktimerovnıñ suräte dönya kürde. Älmändär babayğa şuşı könnärdä 75 yäş tula ikän. Şuşı danlıqlı artistnı tuğan köne belän xätta Rusiä belän Tatarstan prezidentları da qotlağan. Şuşı xatlarnıñ eçtälege Watanım Tatarstan gäzitendä birelä. Şuşı uq gäzittä «Şäwkätle ğömer» digän külämle yazma basılıp çıqtı. «Şäwkätle – abruylı, şöhrätle digän mäğnäne añlata. Xoday Tegälä anadan irtä yätim qalğan balasına soñraq igelegen mul qılğan.» - dip yaza oçerknıñ avtorı Asiä Yunısova. Şäwkät Biktimerov üze dä tormış yulınnan qänäğät, «Äybät yäşädem, bäxetle yäşädem» di ul. «Xäzer, kübräk ütkännär, sağınular dönyasında yäşim», dip söylägän ul gäzit xäbärçesenä. 1nçe noyäberdä Kamal teatrı säxnäsendä anıñ yubiley kiçäse uzdı. Asia Yunısova da şuşı kiçädä Şäwkät Biktimerovnıñ közge xäläte taralır, dip teläp qalğan ide. Şulay bulğanmı yuqmı, äytä almıybız, ä menä bu artistnıñ tamaşaçılar tarafınnan yaratıluı ansı – hiçşiksez.
Tağın ber yubilyar turında, bu yulı artist tügel, tulayım teatr tuğan könen bäyräm itä. Şähri Qazan gäziteneñ tışlığında Kärim Tinçurin isemendäge teatrnıñ kollektivı räseme basılıp çıqtı häm gäzitneñ bu sanı tulısı belän diärlek teatrnıñ 70 yıllığına bağışlandı. Gäzitneñ «İlhamiät» quşımtasında mädäniät ministrı İldus Tarxanovnıñ şuşı teatrnı yubiley belän qotlawı basılıp çıqtı. Anda äytelgänçä, «säxnädä ülemsez obrazlar tudırğan kürenekle şäxesläre, küñellärne qızlatırlıq bixisap spektakl’läre belän teatr sänğät tarixında layıqlı urın aldı. Bügen anıñ üz binası, däräcäle iseme, üzençälekle repertuarı, iñ möhime, anı yaratıp yöri torğan üz tamaşaçısı bar».Quşımta tulısı belän teatr direktorı, artistları belän äñgämälärgä, säxnä manzaralarına bağışlandı. Rawil Fäyzullinıñ “Äylänä, säxnä äylänä” digän şiğere dä teatr yubileyına turı kilep tora. Menä annan ber özek.
...Äylänä säxnä, äylänä,Şuışıp kerep kitä.
Ğömerlärne, bäğerlärneKiskäläp, telep kitä.
Rawil Fäyzullin üze dä bu könnärdä tuğan könen bäyräm itä. Comğa 31nçe oktäberdä anıñ 60 yıllığı uñayınnan icat kiçäse uzdı. Çallıda çığa torğan Mäydan jurnalı xezmätkärläre qälämdäş dusları Rawil Fäyzullinğa büläk äzerlägän. Alar Mäydannıñ tulı ber sanın Rawil Fäyzullinıñ icat yulına bağışlap çığardı. Anda şağirneñ törle yıllarda çıqqan şiğerläre, ğailä räsemnäre, dusları istälekläre, ber qayda da basılmağan, kiñ cämäğätçelekkä bilgele bulmağan ber äsäre dönya kürde .Menä anıñ «waqıtnıñ xätere şäp anıñ» digän 4 yullıqlardan berse:Qoyaş bit min! Şuña yığı1mıym
İmgänmi genä awam...Keşe bit min: kükkä genä
sıymaslıq yöräk yaram.Bikä Timerova.


c: text/html

text:
AQŞta terrorğa bäyle xökem eşe Kaliforniädä 2 keşe qulğa alındı
AQtağı Federal Tikşerülär İdaräse FBİ Kaliforniädä terrorçı buluda şiklänelgän, çığışı belän Paqstannan bulğan atalı-ullı ike keşene qulğa aldı. 23 yäşlek Hamid Hayat üzeneñ Paqstanda Al-Qaeda lagerenda künegülär ütkänen tanıdı. Ber ük waqıtta ilneñ könçığış yarındağı Florida ştatında 2001nçe yılnıñ 11 sintäberennän soñğı iñ citdi xökem eşläreneñ berse başlandı. Universitet professorı häm tağın 3 keşe aqça yuu, urlaw häm xalıqara terror oyışmalarına yardäm itüdä ğayeplänä. Dälillär tabılsa alarğa ğömerlek törmä yanıy
"Hamid Paqstanda, 2003 belän 2004nçe yıllar arasında yaqınça 6 ay cihad öyränüläre lagerenda bulğanın rasladı. Ul şulay uq lagernı Al Qaeda keşeläreneñ oyıştırğanın häm anda niçek itep amerikannarnı üterergä öyrätkännären söyläde," dide prokuror.
İlneñ qarşı yağındağı Florida ştatında elekke universitet professorı, Kuwaitta tuğan fälestinle Sami Al-Arian häm tağın 3 keşe östennän xökem eşe bara. Alarğa belderelgän ğayepläw – terror oyışmalarına yardäm itü turındağı ğayepläwgä citärlek dälillär tabılsa – dürtese dä ğömerlek törmä cäzası alaçaq.
Al-Arian inde 1993nçe yıldan birle Quşma Ştatlarnıñ baş bäläse buldı. 2 yıl elek qulğa alınğançı anıñ yaqınça 400 meñgä yaqın telefon söyläşüe yazıp alındı. Xökümät ğäyepläwläreneñ nigezen Al-Ariannıñ şul telefon söyläşüläre, aqça küçerüläre, İzraelgä qarşı çığışları täşkil itä.
Ğäyeplänüçeneñ advokatları, xökümät bu eşne artıq qarañğı itep kürsätä, dip sanıy. Şulay uq anı yaqlawçılar süzlärenä qarağanda, Al-Arian küçergän aqçalar – fälestinnärgä xäyriä aqçası ide, häm İzraelgä qarşı üz fikerlären beldergäne öçen anı xökem itep bulmıy.
Bik küp fälestin mäsälälären yaqlağan Waşingtonda yäşäwçe yazuçı Raeed Tayeh süzlärençä, prezident George Bushnıñ yustisiä departamentına bu yuğarı däräcäle xökem eşen ciñü kiräk. Ämma bäysez yustisiä sisteması Al-Arian häm başqa ğäyeplänüçelärgä qarata ğadel möğämälä kürsäter digän ömettä qalam, dide Tayeh:
"Alar zur ixtimal belän mäxkämä aldına da çığar, xökümät cıyğan uydırma ğäyepläwlärneñ dälilläre dä tabılır. Ämma nigezdä mäxkämädä alar ğadel xökem qararı alır dip ışanam," dide Tayeh.
Waşingtonda xosusi tikşerülär üzäge, Miras Waqıfında terrorçılıq häm milli iminlek uqığan James Phillips bu mäsälägä başqa törle qaraşta tora. Azatlıq radiosına birgän äñgämäsendä ul, professor Al-Arian üz qaraşları öçen xökem itelmi, häm advokatlarnıñ süz irege turındağı dälilläre monda urınsız, dip belderde.
"Professor Al-Arian üzeneñ tikşerüläre yä fikerläre öçen xökem itelä dip uylamıym. Aña terrorçılarğa yardäm itüdä, keşelärne üterüdä ğäyepläw belderelgän. Üz fikerlären belderergä anıñ xoquqı bar, ämma cinäyät qılğan bulsa, anı süz irege yäisä tikşerülär irege belän aqlap bulmıy," dide Phillips Azatlıqnıñ Waşingtondağı xäbärçesenä.
Belgeçlär fikerençä näticälär yasıy başlağançı iñ yaxşısı mäxkämä eşe barışın küzätep barırğa, ul isä ozaqqa suzılırğa mömkin. Uzğan atnada başlanğan xökem eşe kimendä 6 ay däwam itä ala.
Alsu Qormaş

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ufada Färit Yarullinnı iskä aldılar
Oçraşuda çığış yasawçılar Färit Yarullinnıñ tatar muzík sänğätendä genä tügel, ä bar törki xalıqlar mädäniätendä totqan role turında mäğlümatlar birde. Tatar kompozítorınıñ ícatı turında söylägändä anıñ tatar milli balet sänğätenä nigez saluçı buluın da assızıqladılar. Mäsälän, Färit Yarullinnıñ «Şüräle» baletı Rusiäneñ häm başqa çit illärneñ säxnäsendä yartı ğasırdan artıq yäşi inde. Tanılğan cırçı İdris Ğäziev şundí talantlı kompozítornıñ ğömere suğış yalannarında özelüenä uftanu belderde. Şul çaqta republík citäkçelegeneñ Färit Yarullinnı frontqa cibärmäw mömkinlege dä bulğan, ämma anı qaldırmağannar. Şulay itep, xalqıbıznıñ talantlı ulınıñ ğömere anıñ ícatı çäçäk atıp kilgän çağında ükeneçle özelä.
Matbuğat konferensísı tämamlanğaç, şuşı uq zalda Färit Yarullinnıñ tuuına 90 yıl tulu uñayınnan ícat kiçäse dä buldı. Anda ölkän buın sänğät wäkillärennän kürenekle baletmeyster Xaşim Mostayıv Färit Yarullin xaqında istälekläre belän urtaqlaştı. Annan soñ kiçägä kilüçelärgä Färit Yarullin turında wideofilm kürsätelde. Kompozítornı iskä alu çarası cırçılarnıñ häm muzíkntlarnıñ çığışları belän tämamlandı.
Fänis Fätxi, Ufa.


text: Yevropa Berlege Ğiraqta ğinwar ayında bilgelängän saylawlarğa äzerlek öçen 16 million yarım yevro wäğdä itte. Yevropa Komissiäse belderüendä, bu aqça Ğiraqtağı saylawlarnı küzätäçäk keşelärne öyrätügä, mäğlümäti texnologiälärgä häm Ğiraqqa Yevropa Berlege belgeçlären cibärügä kitäçäk, dip belderde. Yevropa Berlege saylawlarğa inde birgän aqçanı sanasañ barlığı 31 million yarım yevro bula. 2003-2004tä Ğiraqqa birelgän aqça tulayem alğanda 320 million yevroğa citkän. Bügen Brüsseldä Yevropa Berlegeneñ 25 ile citäkçeläre summitqa cıyıldı. Ğiraqnıñ bäysez saylaw komissiäse wäkile Farid Ayar, Säddam Hösäin rejimınnan qaçıp çit illärgä kitkän 4 millionğa yaqın ğiraqlı da ğinwarda ütäçäk saylawlarda qatnaşa alaçaq, dip belderde.


text:
Törkiäneñ könçığışı belän könyaq-könçığışında idänastı Körd partizan oyışması PKK partizannarı belän iminlek köçläre arasındağı bäreleşlärneñ tuqtağanı yuq. Ütkän atnadağı bäreleşlärdä 14 PKK partizanı üterelgän ide. Şulardan 4-neñ Diyarbakırda ütkärelgän cinaza yolasında tärtipsezleklär çıqtı. Kördlärneñ ber öleşe şundıy cinaza, bäyräm kebek yolalarnı propaganda öçen faydalanalar. Misalgä 21 Marttağı Näwruz qotlawlarında da tıyılğan PKK bayraqları belän xökümgä tartılıp törmädä totılğan PKK-nıñ citäkçese Abdullah Öcalannıñ zur räsemnären kütärgän, anı yaqlağan şiğarlar äytelgän ide. Buyulı Diyarbakırda cinazä yollasına qatnaşqan 5 meñ tiräse keşe şulay uq Öcalannı yaqlağan şiğarlar qıçqırdılar häm 70 xätle magazinğa taşlar, kerosin tutırılıp qabızılğan şeşälär belän xöcem ittelär. Şuşı xöcemnär arqılı 3 banka binası belän ber şifaxanä dä zian kürde. Moña säbäp isä kibet xucalarınıñ 4 partizannıñ cinazası säbäple Danidän tapşırğan Roj TV-neñ “kibetläregezne yabığız” digän boyrığın tıñlamawları buldı digän qaraş bar. Batman belän Adanadadağı cinaza yollarında da tärtipsezleklär çıqtı. Hürriyet gazetası da bu tärtipsezleklär öçen üz ilendäge Roj TV-neñ tapşıruların tıymağan Daniä premire Rasmussenne cawaplı kürep, “tärtisezläklär sezgä bağışlana” dip yazıp çıqtı. Diyarbakırdağı tärtipsezleklär berse köndä dä däwam itte. Buyulı alğı saflarğa balalarnı sörgän demonstrantlar bigräktä räsmi dairälärgä xöcemnär oyıştırdılar. Diyarbakırdağı AK partiä binası da qullanılmaz xälgä kilde. Räsmi belderülärgä kürä, 36-sı politsiä 42 keşe cäräxätlände. Räsmi bulmağan sannar isä yözne aşa. Yaralanuçılar arasında ike jurnalist ta ber bar, bere bik awır xäldä. Diyarbakır Bälädiyä räise Osman Baydemir “Politsiä kire çigensen, xalıq ta öyenä qaytsın” digän möräcägät yasadı. Millät Meclese Räise Arınç” bolar xalıq kütäreleşe yasarğa mataşalar” dide. Cığışı belän üze dä Kört bulğan Eçke Eşlär Ministere Aksu xalıqnı tınıç bulırğa çaqırdı. Tışqı Eşlär Ministerlege Roj TV-neñ bu tärtipseleklärdäge rolen tikşerä. Diyarbakır üle ber şähärgä äwrelde. Diyarbakırdan tış Siirt, Mardin, Batman, Elazığ, Şanlı Urfa häm Malatya kebek Körtlär küpçelektä bulğan şähärlärgä östämä iminlek köçläre cibärelde. Küpçelek bu waqiğälär qurqınıçraq tös almasın dip qurqa.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text: Qahirädä universitet şähärçeklärendä 12 meñgä yaqın student uram cıyınnarı uzdırdı, qullarına alar-“Quşma Ştatları häm İsrael-ber doşman” digän şiğär totqannar ide. Könbatış yardağı Yatta şähärendä meñgä yaqın fälestinle Ğiraq bayraqları häm Säddäm Xäsäin räsemnären qullarına totıp uramnarda uzdı. Kaşmirnıñ Şrinagar şähärendä suğışqa qarşı çaralar tınıç uzmadı. Üzenä taşlar atıla başlağaç politsiä uram cıyınında qatnaşuçılarğa qarşı yäşländerü gazı qullandı. Şulay uq, Ğiraq suğışın tutqatu taläbe İndonesiä şähärlärendä, Germaniä, Paqstan, Tailand, Bangladeş häm Äfğanstan kebek illärdä yañğradı.


text:
AQŞ: xärbi kampaniädä tänäfes yuq. Ğiraq: yaña intixar xöcümnär bulaçaq
Şimbä könne koalitsiä köçlärenä qarşı berençe intixar xöcüm yasaldı. Bagdadtan 160 çaqırım yıraqlıqtağı Nacaf şähäre yanında quyılğan tikçerü noqtasında ber Ğiraq keçese üzen-üze şartlatıp, 4 amerikan xärbien üterde. Ğiraq televideniese bu keşeneñ Ğiraq ofitserı Ali Hammadi Äl-Namani buluwın xäbär itte, häm 4 tügel, 11 amerikan xärbie xäläk bulğan dide. Saddam Xösäin anı ülgännän soñ medal belän büläklägän. Vitse-prezident Taha Yassin Ramadan intixar xöcümnär däwam itäçäk, Amerikanıñ ber bombası beryulı 500 keşene üterä alsa, intiharlar beryulı 5 meñ keşene yuq itkän ğämäl başqaraçaq, keşelär bombağa äylänergä mäcbür, dip belderde.
Koalitsiäneñ cir öste xärbilärenä berniçä kön tänäfes bireläçäk digän xäbärgä şimbä könne törle añlatmalar birelde. Amerikanıñ Qatardağı idarä üzägendä general-mayor Victor Renuart, bernindi tänäfes yuq, tanklarnıñ beraz tuqtap toruwı tänäfesne añlatmıy, dide. Berük waqıtta ul, Bagdadqa taba barğan xärbilärne kiräk-yaraq belän tä’min itü öçen östämä çaralar kürergä kirägen tanıdı. Tänäfes näq menä şul kiräk-yaraqlar citmäw häm Ğiraqnıñ kötelmägän qarşılığı belän añlatılğan ide. Xärbi ğämällärneñ tuqtamağanın kürsätü öçen general berniçä misal kiterde. Basra şähärenä bulğan raketa xöcüme näticäsendä ber binağa cıyılğan 200-läp Ğiraq suğışçısı yuq itelgän. Kerbala şähäre yanında 30-lap Apaçi boralağı Ğiraqnıñ Respublikan gvardiäsenä xöcüm ütkän. Kimendä 50 respublikan saqçısı üterelgän, 25 xärbi maşina yuq itelgän.
Niçek kenä bulmasın, tänäfes turındağı xäbärlär Rumsfeldnıñ Ğiraq strategiäsen şik astına quyu öçen yaña säbäp buldı. New Yorker jurnalınıñ kiläse düşämbedä dönya küräçäk sanında tanılğan jurnalist Seymour Hersh’nıñ mäqäläse basılaçaq. Ul anda Rumsfeldnıñ Ğiraqqa kübräk ğäskär cibärü täqdimen kire qağuın, suğışnı ciñel genä ciñergä telägäne turında yaza. Rumsfeld maxsus köçlär belän yaxşı mönäsäbättä bulsa, Armiäneñ yuğarı eşelonı belän alay tügel. Operatsiä citäkçese Tommy Frank Törkiä aşa kerteler dip kötelgän ğäskärne başqa yul belän kertmi torıp suğışnı başlamasqa çaqırğan. Hersh elekke küzläw räsmieneñ “suğış köreçekkä terälde” digän süzlären kiterä. Xäzer koalitsiäneñ köçe bette, di jurnalsit, bar ömet yärdäm kilgänçe tüzü. Xäzerge waqıtta Ğiraqta koalitsiäneñ 125 meñ xärbie bar. Uzğan pänceşämbedä tağın 100 meñne cibärergä qarar itelde. Alar april axırına äzer bulaçaq.
Ul arada Britaniäneñ elekke Tışqı eşlär ministrı Robin Cook – Britan xärbilären kire öylärenä qaytarırğa çaqırdı. Blairnıñ Ğiraq säyäsätenä qarşı çığıp ul ike atna elek wazifasınnan kitkän ide. Sunday Mirror gäzitenä birgän äñgämäsendä Cook, Ğiraq suğışın “qanlı häm mägnäsez” dip atıy häm Britan xärbilären Ğiratqa yatıp qalğançı qaytarırğa çaqıra. Cook şulay uq Amerikan prezidentına da tänqit belderä. Berkem dä, doşman armiäse xezmättäşlek itäçäk digän ömet belän suğış başlamıy, Buş näq şulay eşläde, di Cook.
Keşe xoquqların yaqlawçı Amnesty İnternational oyışması Ğiraq suğışı küp kenä illärdä keşe xoquqları bozuğa säbäp buldı digän belderü yasadı. Yäkşämbedä bäyän itkän belderüendä oyışma 14 ilneñ isemen atıy. Bu illärdä Ğiraq suğışına protest beldergä çıqqan millionlağan keşegä qarata politsiä qırıs çaralar qullanğan. Keşelärne qıynaw, ezärlekläw xättä üterü oçraqları bulğan. Gretsiädä Ğiraq imigrantları qıynalğan. Törkiädä politsiä keşelärne quıp taratu öçen timer tayaqlar qullanğan. Belgiädä 450 keşe waqıtlıça totqarlanğan. Britaniädä polistiä keşelärne ber säbäpsez tuqtatıp tentülär ütkärgän. Amnesty İnternational isemlegendä şulay uq Daniä, Misır, Germaniä, İordaniä, Norvegiä, İspaniä, Sudan, Şvetsiä, Yemen häm Quşma Ştatlar bar.
Yäkşämbedä Ğiraqnıñ opositsiädäge Kördstan Demokratik partiäse (KDP) häm Quşma Ştatlar taraflı Milli Congress, Frans Press agentlığına, kördlär yağına çığarğa tırışqan 50-gä yaqın Ğiraq xärbieneñ atıp üterelüwe turında xäbär itte. Bu xäbär bäysez çığanaqlardan raslanmağan. Kördlärneñ Arbil şähärendäge räsmie äytüençä, mondıy xällär elegräk tä bulğan, comğan könne Dobardan awılı yanında körd yaığna çığarğı tırışqan 15 xärbi üterelgän. Soñğı 3 köndä körd yağına 100-gä yaqın Ğiraq xärbie çıqqan. Quşma Ştatlar mondıy ğämällär Saddamnı bärep töşerergä yärdäm iter dip ömetlänä.
Şimbä könne dönyanıñ törle illärendä Ğiraq suğışına qarşı demonstartsiälär ütte. Berlin uarmnarına 50 meñ keşe çıqtı. Stugartta keşelär qulğa qul totışıp Amerikanıñ Yevropadağı xärbi idarä üzägen uratıp aldı. Demonstratsiälär şulay uq Parij, Afen, Waşawda ütte. Bu çaralar bügen dä däwam iter dip kötelä. Yäkşämbe irtäsendä iñ zur möselman däwläte İndoneziädä başlandı. Jakartadan kilgän xäbärlärgä qarağanda başqala uramnarına 50 meñ çaması keşe çıqqan, häm bu san arta bara.
Ali Gilmi, Praga


text:
Mäskäwdä Dönya dinnäre citäkçeläreneñ olı cıyını açıldı
Düşämbe kiçen Rusiä başqalası Mäskäwdä Dini citäkçelär summitı başlandı, xörmätle tıñlawçılar. Yaqınça 40-lap ildän kilgän 200-gä yaqın ruxani xäzerge çordağı dinara xezmättäşlek, dinneñ däwlät eşlärendäge häm cämğiattäge urını, mädäniätlär aralaşuı mäs''äläsen tikşeräçäk. Şuşı olı cıyın "industrial'' sigezlek"neñ Piterbur oçraşuı aldınnan ütkärelä. Anda tatar häm başqortlarnıñ da yuğarı dini citäkçeläre qatnaşa.
Rusiäneñ üzendä asıl din itep pravoslav, yähüdi, buddist häm islam dine genä tanıla, Mäskäw cıyınında alarnıñ wäkillege şaqtıy kiñ bulaçaq. Anıñ qarawı, qatnaşuçılar arasında Rim papası Benedict yuq, anda Tibetnıñ ruxi başlığı sanalğan Dalay lama da bulmayaçaq. Bu nigä şulay digän sorawğa, Mäskäw cıyının äzerlägän mitropolit Kirill "papanıñ Rusiä säfäre ul üzenä ber zur waqiğä bulırğa tieş, anı başqa ber närsä qısalarında oyıştıru urınsız" dip cawap birä. Ä inde Dalay lamağa kilgändä, urıs pravoslav çirkäwe anı Mäskäwdä, Qıtay belän qatlawlı problemaları buluı säbäple kürergä telämi - mitropolit Kirill atna azağında Rusiä telekanallarınıñ bersenä härxäldä şulay dip belderde.
Şuña da qaramastan, Qalmıqstan, Burätiä häm Tuva buddistları uzğan atnada Dalay lamağa çaqıru cibärep, Rusiä tışqı eşlär ministrlığınnan aña ilgä kerü röxsäten birüne ütengän ide. Näq şundıy uq üteneçne alar prezident Putingä dä yulladı.
Ä inde küpsanlı yaña dini mäzhäblär, yaña dini ağımnarğa kilgändä, alarnıñ wäkilläre dä bu cıyınğa çaqırılmadı. Mäskäw patriarxatınıñ tışqı bäyläneşlär bülege wäkile Vsevolod Çaplin, "alarnıñ Rusiädäge tarixi dinnär belän täğlimäti qarşılıqları bar, bez misal öçen, xristian täğlimäten tupas bozğan Jehova şahidläre belän ber östäl tiräsendä utıra almıybız", dip belderä.
Berük waqıtta oyıştıruçılar, Mäskäwdäge cıyında dini täğlimät mäs''äläse bötenläy qaralmayaçaq, anda süz asılda törle dinnär arasında aralaşu urnaştıru, xäzerge çorda ädäm zatı aldında torğan qatlawlı äxlaqi problemalar turında baraçaq, di. Cıyın başlanır aldınnan ğına Rusiäneñ baş rabbinı Berl Lazar bolay digän ide:
"Bez dönyadağı wäzğiatne fäqät ruxiät häm tieşle däräcädä ruxi tärbiä alu aşa ğına üzgärtä alabız. Berük waqıtta şunı da añlaw kiräk - ber genä citäkçe, ber genä il dä terror, köç qullanunı aqlarlıq säbäplärne qabul itärgä tieş tügel", di Rusiäneñ baş rabbinı.
Ruxanilär Mäskäw cıyınında şulay uq küp söylängän "mädäniätlär bäreleşe", terrorğa qarşı köräş xaqında da fiker alışır dip kötelä.
Kärim Kamal


text:
“Seberdä İslam sivilizatsiäse urnaşuğa 610 yıl” konferensiäsenä Qazan wäkilläre qaraşı
Bertörkem Tatarstan wäkilläre 18-19 dikaberdä Tömän ölkäseneñ Tobol qalasında bulıp uzğan “Seberdä İslam sivilizatsiäse urnaşuğa 610 yıl” dip atalğan konferensiädä qatnaşıp qayttılar. Anda Tatarstannan tarix fännäre doktorları Damir İsxakov, Ğabdelbär Fäyzraxmanov, Fuat Ğaliev häm filologiä fännäre doktorı Färit Yaxin, häm şulay uq “İttifaq” firqäse räise, tanılğan cämäğät eşleklese , yazuçı Fäwziä Bäyrämova, häm Böten tatar ictimaği üzäge räise Tälğät Bariev buldılar . Bu konferensiäneñ nindi şartlarda uzuı häm anda kemnär nindi temalarğa çığışlar yasawları turında Tälğät Bariev söyläde.
Şulay uq Tälğät Bariev Tömän ölkäsendä eşläp kilgän “Miras ”dip atalğan tatar mädäniäte üzägeneñ eşçänlege turında da söyläde. Häm Anıñ küñelendä iñ istä qalğanı Federal' trassalarda, yäki, olı yullarda tuğan töbäkne , tabiğät'ne saqlarğa çaqırğan tatar telendä yazılğan zur bannerlarnıñ yul çitendä buluı turında, “bezgä ürnäk bulıp torırlıq äyberlär dä bar”,- di ul.
Aldağı könnärdä , bälki yıllarda Tömän ölkäse tatarları belän bäyläneşläregez küz aldında totılamı digän sorawğa ul bolay dide. “2007 yılda kürenekle cämäğät eşleklese ilahiät ğalime Ğabdraşit İbrahimovnıñ tuuına 150 yıl tuluğa bağışlanğan konferensiä uzdırırğa kileşep qayttıq”,- dide ul .
Sez Tömän ölkäse Tobol şähärendä uzğan “Seberdä İslam sivilizatsiäse urnaşuğa 610 yıl” dip atalğan konferensiä turında Böten tatar ictimaği üzäge räise Tälğät Bariev belän äñgämä tıñladığız.Mälikä Basıyr, Qazan.


text: Rusiä iminlek şurası sekretare İgor İvnavt Tähranda üzeneñ kollegası Ali Laridjani belän oçraştı. Anda İvanov, Rusiä haman da, İranğa qarşı köç qullanuğa qatğıy räweştä qarşı, digän belderü belän çıqtı. İran televideniese xäbär itkänçä, İvanov, İrannıñ atom programması tiräsendäge nizag ike yaqlı dialog aşa ğına xäl itelergö mömkin, dip äytkän. Şulay uq, Rusiä tışqı eşlär ministrı Sergey Lavrov häm Quşma ştatlar däwlät sekretare Condoleezza Rice bügen telefon aşa söylep, atom programması tärsendäge körçekne tikşerde.


text:
Tatarstan cämäğätçelege Başqortostanlılarnıñ qayğısın urtaqlaştı.
Dönya mäşäqätläre artınnan quıp, 1-nçe iyüldän ğämälgä kergän qanunnarnı tikşergän bulıp, inde militsiä totsa ni eşlärgä dä, avtoinspektsiä xezmätkäre tuqtatsa ni eşlibez, dip qısır xäsrätlärgä birelep yörgändä, çın qayğı-xäsrät turında xäbär kilep ireşte. Dönya mäğlümat çaraları, Başqortostan hawa yulları oçqıçınıñ Almaniä kügendä xäläkätkä oçrawı turında xäbär itte. İñ täfsille mäğlümat Intertat.ru säxifäsendä çıqtı. Biredä, oçqıçqa utıruçılarnıñ kübese balalar buluı häm alar arasında Başqortostan citäkçeläre balaları, ayırım alğanda Başqortostan Prezidentı apparatı citäkçeseneñ qızı hälak buluı turında xäbär itelde. Bu olı qayğı-xäsrätkä böten Tatarstan ax itte. Ayırım keşelär, ictimaği oyışmalar, alar arasında berençe çiratta Bötendönya tatar kongressınıñ başqarma komitetı häm, älbättä, däwlät citäkçeläre qayğı urtaqlaşu telegrammaların cibärde.


text:
Ankarada Säğädät Çağatay simpoziumı ütte
Törkiä başqalasında kürenekle cämäğät eşleklese häm yazuçı, uzğan ğasır başında tözelgän Eçke Rusiä häm Seber Türk-Tatarlarınıñ Milli-Mädäni Moxtariyäteneñ tışqı eşlär ministrı Ğayaz İsxaqinıñ qızı, ğalimä Säğädät Çağatayğa bağışlap simpozium ütkärelde. Yıllar buyı Ankara universitetında ğalimä bulıp eşlägän professor Säğädät xanım İdel-Ural Törkstan wäqıfınıñ tözüçese häm başlığı da bula ber ük waqıtta.
Ankara universitetı tarafınnan oyıştırılğan fänni cıyında Törkiä, Pol’şa, Germaniya ğalimnäre belän ber rättän Tatarstan qunaqları da qatnaştı.
Tıyılğan sovet çorlarında uq inde Ğayaz İsxaqi icatı belän qızıqsınğan häm irek cilläre isä başlaw belän böyek ädipneñ äsärlären kiñ cämäğätçelekkä citkerergä tırışqan ädäbiyat belgeçe häm ğalimä Lena Ğaynanova simpoziumda yasağan çığışında Säğädät Çağatay häm tuğannarı turında täfsille mäğlümat birep uzdı:
“İsxaqinıñ yaqın tuğannarın, yıraq tuğannarın berözleksez özärlekläp, Yawşirmädä oyaların tuzdırıp, näsellären beterälär ul yaqlarda häm tuğannarı äkren-äkren barısı da Urta Aziägä kitep bara. Mondağı Laşman yağında qalğan tuğannarı belän ara özelä. Menä uylap qarıyq: Säğädät apa ägär dä qalğan bulsa üz ilendä, anı iñ berençe bulıp atıp ütergän bulırlar ide. İsxaqinıñ aqılı citkän waqıtında üze çığıp kitärgä häm aqılı citkän qızın üz waqıtında üz yanına aldırırğa. Häm min monda konferentsiyädä şundıy xalättä buldım. Menä äyterseñ lä yabıq işekne açıp cibärdelär, aldımda yap-yaqtı kön häm şunda Säğädät apanıñ xäyäte wä faliyäte. Böten eşçänlegen, böten tormışın şundıy yaqın itep, cılı itep söylilär, könläştem çın-çınlap. Alar töreklär, Polşadan, Germaniyädän kilgän ğalimnär bar. Xezmäte turında bik küp söylilär, anıñ turında aralaşu istäleklären söylädelär. Tatarlardan berdänber keşe Säydä Arslanbek söyläde anıñ turında istälek. Säydä Arslanbek ul ğomumän İsxaqilärgä bik igelekle keşe, bezgä dä gel yärdäm itep tora häm ul Säğädät apanıñ awırıp yatqanda ülem tüşäge yanında utırıp torğan keşe, soñğı yulına ozatqan keşe. Anıñ çığışınnan bik küñelem buldı. Tä’siratnıñ bik awırı da bar. Bez üzebezneñ qızlarıbıznı, yegetlärebezne üz ilebezdä belmibez. Alar yuğalmağannar, alar belem alğannar, yuğarığa ürlägännär. Anıñ fakultetta 240 nçı bülmäse bar ikän, yazılıp quyılğan “Professor Säğädät Çağatay” dip. Bu konferentsiyäne uzdırğan, oyıştırğan keşelärgä min qat-qat räxmätlär äyttem häm oyalıp utırdım. Kitap çıqtı häm şul kitapnı bik telilär Qazanda tatarçağa tärcemä itsennär dip. Menä şunı bulsa da, başqalar, çit keşelär eşlägän eşlärne bulsa da bezgä alıp qaytıp tärcemä itärgä ide.”
Tatarlardan berdänber keşe Säydä Arslanbek söyläde anıñ turında istälek. Säydä Arslanbek ul ğomumän İsxaqilärgä bik igelekle keşe, bezgä dä gel yärdäm itep tora häm ul Säğädät apanıñ awırıp yatqanda ülem tüşäge yanında utırıp torğan keşe, soñğı yulına ozatqan keşe. Anıñ çığışınnan bik küñelem buldı.
Tä’siratnıñ bik awırı da bar. Bez üzebezneñ qızlarıbıznı, yegetlärebezne üz ilebezdä belmibez. Alar yuğalmağannar, alar belem alğannar, yuğarığa ürlägännär. Anıñ fakultetta 240 nçı bülmäse bar ikän, yazılıp quyılğan “Professor Säğädät Çağatay” dip. Bu konferentsiyäne uzdırğan, oyıştırğan keşelärgä min qat-qat räxmätlär äyttem häm oyalıp utırdım. Kitap çıqtı häm şul kitapnı bik telilär Qazanda tatarçağa tärcemä itsennär dip. Menä şunı bulsa da, başqalar, çit keşelär eşlägän eşlärne bulsa da bezgä alıp qaytıp tärcemä itärgä ide.”Tatar däwlät gumanitar universitetınnan ğalim Färit Xäkimcanov da – Ankaradağı fänni cıyında qatnaşuçılar arasında ide:
“Minem çığışım kiñräk planda ide, çönki nigezdä bu simpozium aña ğına bağışlanmağan, anıñ uqıtuçısı bar Germaniyada, anı fän keşese itep üstergän, belem birgän Willi Bang-Kaup digän ataqlı ğalim bar. Bu simpoziumnıñ ber öleşe aña bağışlanğan, ikençe öleşe inde Säğädät Çağatayğa bağışlanğan ide. Min berençe öleşendä qatnaştım. Willi Bangnıñ fikerläre, töşençäläreneñ Säğädät xanım Çağataynıñ ğalim bularaq üsüendä yoğıntısı. Min tarraq mä’säläne aldım: Willi Bangnıñ täğlimäteneñ Rusiyädäge çağılışı, yäğni Rusiyädä anı belälärme, belsälär, aña qaraş nindi, anıñ fikerlären faydalanalarmı, şul mä’säläne kütärep çıqtım. Bez inde üzebezdä künekkän nigezdä konferentsiyä bulsa, xalıqnı küp itep cıyıp, anıñ yartısı buş süz bula nigezdä, şundıy ber ruxta ütkärergä. Anı şuña kürä konferentsiyä dip atamağannar, anı atağannar simpozium dip, yäğni simpozium digändä monda barısı da tögällek belän, konkretlıq belän ayırılıp tora. Menä bu simpoziumda da başta Säğädät Çağatay turında şäxes bularaq anı belgän, anıñ belän bergä eşlägän keşelär, annan belem alğan keşelär söylädelär. Ul ber yaqtan xatirälär dä bulsa, ikençe yaqtan, anıñ keşelek sıyfatları da bilgele buldı. İkençe ber öleşe dip äyter idem, Säğädät xanım Çağataynıñ fänni xezmätläre turında häm öçençese inde anıñ uqıtuçısı Willi Bang belän bäyle çığışlar buldı. Häm tağın dürtençese dip äyter idem, şularğa yaqın bulğan temalar, tup-turı Willi Bang yäki Säğädät Çağatayğa qaramasa da, läkin şularğa yaqın bulğan temalarda çığışlar buldı. Asılda şuşı temalar belän şöğillängän keşelär çaqırılğan. Bilgele monda Törkiyä ğalimnäre inde, çit illärdän Germaniyädän, Hollandiyädän, Polşadan ğalimnär bar. Bezneñ şundıy danlıqlı, ataqlı ädibebezneñ qızı häm şul uq waqıtta bik zur ğalimneñ dä Törkiyädä Ankara universitetında iskä alınıluı üze ber zur xörmät, şäxes bularaq ta, gilmi xezmätlärenä qarata da häm ğomumän tatar xatını bularaq ta üzenä zur bäyä birü, dip sanar idem.”
Bez inde üzebezdä künekkän nigezdä konferentsiyä bulsa, xalıqnı küp itep cıyıp, anıñ yartısı buş süz bula nigezdä, şundıy ber ruxta ütkärergä. Anı şuña kürä konferentsiyä dip atamağannar, anı atağannar simpozium dip, yäğni simpozium digändä monda barısı da tögällek belän, konkretlıq belän ayırılıp tora. Menä bu simpoziumda da başta Säğädät Çağatay turında şäxes bularaq anı belgän, anıñ belän bergä eşlägän keşelär, annan belem alğan keşelär söylädelär. Ul ber yaqtan xatirälär dä bulsa, ikençe yaqtan, anıñ keşelek sıyfatları da bilgele buldı. İkençe ber öleşe dip äyter idem, Säğädät xanım Çağataynıñ fänni xezmätläre turında häm öçençese inde anıñ uqıtuçısı Willi Bang belän bäyle çığışlar buldı. Häm tağın dürtençese dip äyter idem, şularğa yaqın bulğan temalar, tup-turı Willi Bang yäki Säğädät Çağatayğa qaramasa da, läkin şularğa yaqın bulğan temalarda çığışlar buldı. Asılda şuşı temalar belän şöğillängän keşelär çaqırılğan. Bilgele monda Törkiyä ğalimnäre inde, çit illärdän Germaniyädän, Hollandiyädän, Polşadan ğalimnär bar.
Bezneñ şundıy danlıqlı, ataqlı ädibebezneñ qızı häm şul uq waqıtta bik zur ğalimneñ dä Törkiyädä Ankara universitetında iskä alınıluı üze ber zur xörmät, şäxes bularaq ta, gilmi xezmätlärenä qarata da häm ğomumän tatar xatını bularaq ta üzenä zur bäyä birü, dip sanar idem.”Tatar ğalimäse Säğädät Çağataynıñ tuuına 100 yıl tulu mönäsäbäte qısalarında Ankarada ütkärelgän simpoziumda yañğırağan çığışlar Ankara universitetınıñ internet säxifäsendä urnaştırılaçaq häm şulay uq kitap bulıp ta näşer iteläçäk.


text:
24 yün Tatarstan mäglümät çaraları tatar cämäğätçelege öçen küñelsez xäbärlär kiterde.Sişämbe gazetaları İmam Gıymaev wafatına nekrolog bastırıp çığardılar. İmam Gıymaev ğömereneñ küp öleşen Çistay rayonına bağışladı. 40 yılğa yaqın Çistay araqı zavodın citäkläde häm anıñ danın Rusiä däräcäsenä kütärde. Şunısı qızğanıç Watan suğışın baştan ayaq uzğan 85 yäşenä citkän veteran, suğış başlanğan köngä,matäm könenä qarşı töndä wafat buldı. 22 iyün matäm könenä qarşı töndä Qazanda tağın da küñelsez xällär buluı turında xäbärlär buldı. Düşämbe könne öylä waqıtında İntertat.ru-“ Yaña bistä tatar ziratın 22 iyüngä qarşı töndä bilgesez wäxşilär mäsxärälägännär”- digän xäbär birde. Xäbär birüçelär küräsen tatar ziratı bulğaç anda möselmannar ğına cirlänä digän mantıyqtan çıqmıyça ğına, xäbärne “möselman qäberleklärendäge taşlarnıñ qayberlären wäxşilär- audarğannar, qayberlären watqannar”- dip birdelär. Tatarstan yaña ğasır televideniese kiçke xäbärläreneñ berençe çığarılışında älege xäbärne tükmi-çäçmi uqıp birde. Xäbär qabatlanğannan soñ berär säğättän, Yaña bistä ziratına barıp cittek. Administratsiä binasında eşlilär ide äle. Çista-pöxtä kiengän ber yeget-“ administratsiä başlığı yuq, sezne närsä qızıqsındıra”- dide. Xäbär eçtälegen qısqaça söyläp birgäç-“ şäxsän andıy xäl turında işetkänem yuq, ziratqa keregez, qarağız röxsät“- dide. Kerdek. Barabız, şöbhälänep, üzäk alleyadan. Läkin şöbhälänerlek bernärsädä kürmibez. Ğomumän ziratta moñınça kürelmägän tärtip, tözeklek häm çistalıq. Ber tatar ğailäsen oçratabız. İşettegezme şundıy-şundıy xällär turında. Yuq. Menä alleya buylap urnaşqan kürenekle tatar zıyalıları qäberläre belän ber rättän rus, yähüd, çegän qäberläre. Xättä avtomobilläre belän bergä märmärdä çoqıp surätlängän 18-20 yäşlek yegetlär qäberläre. İnde berniçä märtäbä “närsäsender borıp alıp kitkännär“- digän imeş-mimeş çığarılğan İskändär Bigiçevneñ qäber taşı, çarduğanı yıraqtan yalt itep balqıp tora. Ziratta eşläp yörüçedän sorıybız. Yuq, andıy xällär turında, işetmägän. Läkin öç telekanal törkeme kilep soraşıp, ezlänep kitkännären belä. Şulay itep zirat administratsiäse älege xälne yomıp qalırğa, bik taratmasqa telägäne sizelä. Çönki qayber mäğlümat çaralarınıñ waqiğadan sensatsiä yasarğa beläwläre belensä dä öleşçä monda xaqiqät bar. Töpleräk mäğlümat çaraları Qazannıñ İdel buyı rayonı eçke eşlär idäräse Yaña bistä ziratında xuliganlıq faktı oçrağına cinayät eşe quzğatqan. Versiä xäzergä mondıy. 22 iyüngä qarşı töndä Yaña bistä ziratı aşa uzıp çıqqanda, ber törkem yäşlär , uzıp barışlıy ğına qul astına eläkkän qäber taşların audarğalap barğannar. Zirat qarawılı monı sizmi qalğan. Şuña kürä zirat administratsiäse şaw-şu kütärmäw yağında. Qäberlär şul köne- säğäte belän tözätelgän. Ä cäncal yaratuçı kommersiäläşkän mäğlümat çaraları wazğıatne quyırtırğa çamalıylar. Xäyer xalıq äytkändäy-“ eşe yuq närsäsennän, närsä ezlägännärgä” awışmıyça başqa räsmi xäbärlärgä küçik. Düşämbe könne Ministrlar kabinetı utırışı buldı. Kön tärtibendäge berençe mäs'älä-Tatarstan wäkilçelekläreneñ eşçänlegen yaxşırtu. Ministrlar kabinetı utırışınıñ ikençe öleşe awıl xucalığı kadrları äzerläw problemasına bağışlandı. Awıl cirendä yäşäwçe tıñlawçılarıbız-“ nindi problema uylap taptığız tağın. Awıl tulı tipsä timer özärlek, öylänmägän yegetlär eşsez yatalar”- diärlär. Sez xaqlı xörmätle tıñlawçılarıbız. Läkin süz yuğarı belemle belgeçlär turında bara. Älege utırışta Premyer-ministr Röstäm Minnexanov problemanı bik ğadi itep açıp saldı. Şähärdäge yuğarı uqu yortlarına awıl yäşläreneñ yaxşı uqığannarı, yä ata-anası xälle bulğannarı ğına saylanıp alına. Premyer-ministr yuğarı uqu yortlarına awılda ni uqırğa, ni eşlärgä urnaşa almağan yäşlärne tartıp- suzıp, imtixannarnı öçlegä bulsa da birä alğannarın da qabul itärgä täqdim kertte.
Yunıs Ätnäle.


text: Ramalla -- Fälestin parlamentı Äxmät Korei xökümäten – İzrail xärbiläre Gazadan kitkännän soñ - anda tärtip urnaştıra almawda ğäyepläp urınınnan kitergä, Üzädarä başlığı Mäxmüt Abbasnı yaña xökümät tözergä çaqırdı. Utırış barışında berniçä politsiä xezmätkäre parlament binasına bärep kerep, Hamas suğışçılarınıñ qılanışlarına çik quyarğa taläp itte. Yäkşämbedä Gazada Hamas belän politsiä arasında bulğan bäreleşlär waqıtında 3 keşe häläk buldı, 50dän artığı yaralandı. Politsiä röxsätsez qoral yörtkän suğışçılarnı totqarlarğa tırışqan ide.


text:
Bügen Münchenda ütä torğan 43nçe dönya konferensiäsendä Vladimir Putin qatı belderülär yasadı. Bıyıl konferensiä "Global nizağlar- Global cawaplılq" digän isem astında ütä. Anda Könbatışnıñ Rusiä belän mönäsäbätläre, İrannıñ atom programması, ekologiä mäsäläre häm başqa temalar igitibar üzägendä tordı.
Üzeneñ çığışnda Vladimir Putin, Quşma Ştatlar, iminlek mäsälärendä üz ile çiklärennän uzdı dip, AQŞnı tänqitläde. Putin Quşma Ştatalarnıñ ber qotıplı tärtip urnaştıru tırışlıqların qabul itelmäslek, dide häm alar kübräk suğış häm nizaglar ktierep çığardı dide.
Putin, Quşma Ştatlarnıñ Yevropada raketlardan saqlanu sistemasın urnaştıru plannın da kisen tänkitläp çıqtı. Rusiä Prezidentı, bez moña borçılabız, bu hiçşiksez yaña aşqınıp qorallanuğa kiteräçäk kitäçäk, dide. NATOnıñ kiñäyüe dä, üz ara ışanıçnı kimetüçe faktor bulıp tora, dide Putin. Rusiä Preizdentı şulay uq, Yevropada İminlek häm xezmättäşlek oyışmasın säyäsi maqsatlrda qullanu tırışlıqların gäyepläp çıqtı. İran turında äytäkändä, Putin, Rusiäneñ İranğa qoral satunı yaqlap çıqtı, ämma İrannı atom programması belän dönyanıñ borçıluın añlawın ätte. Elegräk Germaniä Kanslerı Angele Merkel İrannıñ Atom Energiä agentlığı taläpläre belän rizalaşmıyça başqa yulı yuq dip belderde.
Münhendağı konferensiä, iminlek mäsälären tikşerüçe dönyadağ iñ zur konferensiä bulıp tora. Anda Germaniä Kanslerı Angele Merkel, Quşma Ştatlar saqlanu ministrı Robert Gates, Nato başlığı Jaap De hof Sheffer, şulay uq 3 distädän artıq salanu ministrları qatnaşa.


text:
Çapqın atlar da yalğa kitä
Şähärneñ törle rayonnarında ütkärelgän Sabantuylarınıñ batırların häm osta sänğätkärlären sanap çığu mömkin tügel. Här rayonda zur citäkçelär räsmi wäkil bulıp, xalıqnı bäyräm belän qotladı. Qayınlıqta ütkän Sabantuyında tağın ber mizgel istä qaldı. Ozaq yıllar buyı at çabışlarında berençelekne alğan Ledok isemle yılğır layıqlı yalğa ozatıldı. Tatarstan citäkçeseneñ yaratqan atı bulğanı öçen genä tügel, ä bälki respublikadağı at çabışların yaratuçılarnıñ küñellärenä kerep qalğan şuşı malqayğa elekke yıllarda ireşkän ciñüläre öçen räxmät äytü tatar milläteneñ xolqına turı kilä. Ledok isemle şuşı atqa Sabantuyında matur bizäkle yapmalar büläk ittelär.Atqa da, keşegä dä iğtibar kiräk, eştä dä, yalda da. Qayınlıqtağı Sabantuyında berençelekne Norlat rayonı başlığı Fatıx Sibgatullinnıñ bigräk tä usal häm bik üzençälekle xolıqlı atı yawladı.


text:
Färit Urazaev: Tatarnıñ milli xäräkäte Tatarstanğa qarağanda Rusiä töbäklärendä köçleräk
Respublikada soñğı könnärdä tatar cämäğätçelege arasında häm cirle matbuğatta milli xäräkättäge büleneş, tatar ictimaği üzäge tiräsendäge nizağlar iğtibar üzägendä buldı. Xäyer, älege wazğiät Tatarstanda ğına tügel, Rusiä töbäklärendä dä borçu tudırdı. Respublikadan çittä yäşäwçe millättäşlärebez dä milli xäräkättäge büleneşkä bitaraf qalmadılar. Bu xaqta Azatlıq radiosınıñ Qazan studiäsendä Bötendönya tatar kongressı äğzäse häm tatarlarnıñ Federal’ milli-mädäni moxtariäte räistäşe Färit Urazaev söyläde.
Tatar milli xäräkätendä küp yıllar qatnaşuçı bularaq Färit Urazaev älege wazğiät xaqında üzeneñ fikerlären dä citkerde.
Beslandağı waqiğalardan soñ Rusiädä Konstitutsiäne bozıp bulsa da, keşelärneñ irek-xoquqların qısu küzätelä. Bu waqıtta tatar zıyalıları üzeneñ fikeren niçek belderä soñ? Qızğanıçqa qarşı, alar şuşındıy qatlawlı waqıtta waq-töyak problemalarğa kerep çumıp, törle törkemnärgä bülendelär. Bu xäl bezneñ milli xäräkätebezne bizämi. Minemçä, tatarnıñ milli xäräkäte tatarstanğa qarağanda Rusiäneñ töbäklärendä köçleräk häm nığraq. Alar çın problemalarnı nığraq toyalar häm sizemlilärFärit Urazaev fikerençä, bügenge köndä Rusiädä sotsial’-iqtisadi xäl xäzerge tatar milli xäräkäte başlanıp kitkän 90 yıllar başındağıdan bik nıq ayırıla. Şuña da, ul waqıttağı milli fiker tatarlarnıñ xäzerge mänfäğätlären yaqlıy almıy, dip sanıy ul.
Söyläşüebezneñ axırında Färit Urazaev yaqınlaşıp kilüçe Xäter köne xaqında da iskä aldı. Anıñ fikerençä, älege çarada qatnaşu här tatar zıyalısı öçen namus eşe. Şuña da, Xäter könen berkem dä oyıştırmasa da, anda qatnaşuçılar barıber az bulmasqa tieş.
Gölnaz İlgizär


text:
BMOnıñ keşe xoquqları komissiäse Törkmänstanğa tänqit belderde, ä menä Çeçnya mäsäläsendä qarar ütmäde
Çärşämbedä Berläşkän Millätlärneñ Keşe xoquqları komissiäse berençe tapqır Törkmänstandağı wazğiätne tänqitlägän rezolutsiä qabul itte. Keşe xoquqların yaqlawçılar bu qararnı xuplap qarşı aldı, ä menä Çeçnya mäsäläsendä näq şundıy qararnıñ ütmäwe öçen ükeneç belderde.
Audio (Rory Mungoven): “Bu qarar bik möxim. Törkmänstan kebek illär Berläşkän Millätlär häm başqa xalıqara oyışmalarda ägza bulıp utıruların, üzläreneñ eçke säyäsäten aqlaw, propaganda öçen qullana. Bu qarar alarğa siğnal bulıp tora.”
Rory Mungoven xalıqara basımnıñ uñay misalı itep, tirä-yün möxitne saqlawçı Färit Toxbatullinnıñ azat itelüwen kiterde. Azatlıq radiosı bu turıda söylägän ide, alay da isegezgä töşerep kitäm. Törkmänstannıñ Daşxuwuz şähärendä Ekoligiä klubın citäklägän Färit uzğan yılnıñ noäberendä Mäskäwdä keşe xoquqlarına bağışlanğan konferensiädä qatnaşıp qaytqannan soñ qulğa alındı. Törkmän räsmiläre anı Niazovqa bulası xöcüm turında xäbär itmäwdä ğäyepläde. Yänäse, Mäskäwdä berniçä xalıqara oyışma qatnaşında ütkän konferensiädä Törkmänbaşına qarşı xöcüm mäsäläse tikşerelgän bulğan. Xalıqara oyışmalar monı älbättä safsata dip atadı, häm Aşxabadqa basım yasadı. Näticädä Törkmanbaşı ber ğäyepsez keşene azat itergä buldı.
Keşe xoquqları komissiäse şulay uq, Üzbäkstan, ğömümän Üzäk Aziä häm Tönyaq Koreadağı wazğiätkä tänqit belderde. Ä menä Çeçnyadağı keşe xoquqları torışın tänqitlägän qarar ütmäde. Bu uñaydan Human Rights Watch, başqa oyışmalar, şul isäptän Rusiäneñ xoquq yaqlawçıları borçılu belderde. Tanılğan xoquq yaqlawçı, Duma deputatı Sergei Kovalev, könbatış demokratiäsen simerep bayuda häm suqırlıqta ğäyepläde:
Audio (Sergei Kovalev)
Çärşämbedä Kovalev häm Rusiäneñ başqa xoquq yaqlawçıları Çeçnyada ütkän referendum uñayınnan Yuğarı Mäxkämägä birelgän şikäyätne tikşerde. Bu şikäyätne Mäxkämägä Rusiäneñ “Keşe xoquqların öçen” dip atalğan xäräkäte aprilneñ 1endä tapğırdı. Xäräkät citäkçese Lev Ponomarev süzlärençä, suğış barğan cirdä referendum ütkärü qanuni tügel, ägär inde anda suğış tügel, ä barı tik terorğa qarşı operatsiä ikän, ul çaqta konstitutsiäne Mäskäw tügel ä Çeçnya Parlamentı äzerlärgä tieş ide:
Audio (Lev Ponomarev)
Ponomarev süzlärençä, Çeçnyada ütkän referndumnıñ qanunsız ikänen, qanun belän äz genä bulsa da tanış bulğan här yurist raslıy ala. Şuña da qaramastan, şikäyätneñ Yuğarı mäxkämä aşa ütäçägenä ömet yuq diärlek. Alay da, Duma deputatı Kovalev süzlärençä, ömetlär bulmasa da, şikäyätne birü bik möxim adım bulıp tora:
Audio (Sergei Kovalev)
Ali Gilmi, Praga


text:
Paqstan häm Hindstan mönäsäbätlärne caylawğa bağışlanğan yuğarı däräcädäge söyläşülärne başlarğa äzer. Paqstan premyer-ministrı Zafarullah Jamali’nıñ comğa könne Vajpayee’ğa cibärgän çaqıruına uñay cawap alınğan.
Bolar xaqında Paqstannıñ tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Aziz Ahmed Khan belderde. Bez böten mäs’älälärne dä urtağa salıp söyläşergä äzer. Läkin Jammu häm Kaşmir nizağı-töp mäs’älä, häm bez anı köntärtibenä ni qadär tizräk quysaq, ni qadär citdiräk qarasaq, şul qadär äybäträk bulaçaq. Läkin bu-ike il arasında söyläşerlek başqa mäs’älälär yuq digänne añlatmıy”, dide Khan.
Monnan tış Paqstan atom töş qoralın yuq itergä riza bulğanın belderde, läkin monıñ öçen Hindstan da şundıy uq adımğa barırğa tieş. Tışqı eşlär ministrlığınıñ matbuğat wäkile Aziz Ahmed Khan-Paqstannıñ qoralsızlanırğa teläge zur, dide. Läkin bu teläk-ike yaqlı bulırğa tieş, dip östäde Khan. Hindstan belän Paqstan arasında yuğarı däräcädäge oçraşunıñ qayda häm qayçan bulaçağı älegä xäbär itelmi.


text: İspaniädä säfärdä bulğan Rusiä prezidentı Vladimir Putin, yaqın kiläçäktä Hamas räsmilären Yaqın Könçığıştağı tınıçlıq prosessı turında söyläşer öçen Mäskäwgä çaqırırğa cıyınuı turında xäbär itte. Hamasnıñ Gazadağı yuğarı räsmi wäkile İsmail Haniye, çaqıru bulsa – Mäskäwgä kilergä riza bulğannarı turında belderde. Xäzerge Fälestin premyer-ministrı Ähmät Qurei, küpçelekne Hamas täşkil itkän yaña fälestin parlamentınıñ berençe utırışı 18nçe fivraldä bula, dip xäbär itte. Putin bügen Madridta premyer-ministr Jose Luis Rodriguez Zapatero belän oçraştı. Zapatero, Putinnıñ Yaqın Könçığışta solıx söyläşülärendä xäl itkeç rol uynawına ışanuın belderde. İke il citäkçeläre İspaniä belän Rusiä arasında terrorğa qarşı xezmättäşlek turında kileşügä qul quydı. Rusiä ilbaşı şulay uq patşa Juan Carlos belän oçraştı. Bügen Putin İspaniägä säfären tämamladı.


text:
Bu könnärdä başqalanıñ “Arena” tönge klubında “Köyle non-stop” tatar diskätüge bulıp uzdı. Diskätükne oyıştıruçı “Bars Media” şirkäte rus, çit il cırçıların tatarça cırlarğa öyrätkän. 1000 lägän rus-tatar yäşläre Mälikäneñ - A-studiä, İldar Xäkimovnıñ - Dima Bilan, “Xomay” törkemeneñ “Faktor - 2” häm başqa yäş cırçılar rus, ingliz cırçıları bulıp cırlawların kürdelär. Rus yäşlärenä bu kölke bulıp toyıldı, oyıştıruçılar da kölke itep qabul itegez didelär:
- Bu rus xitların tatarçağa tärcemä itügä küp keşe tänqitläp çıqtı. Bu küreneşkä citdi qaramasqa kiräk. Mina qalsa moña nindider ber rus äytmeşli prikol bularaq qabul itärgä kiräk. Şayaru formasındağı ber proyekt. Ägär yäşlärgä oşıy ikän bu proyekt ul yäşärgä xoquqlı. Bik küp yäşlär cıyılğan, dimäk bu proyekt yuqqa ğına uzmağan. Qızıq itep qabul itärgä genä kiräk, citdi qabul itärgä berniçek tä yaramıy. Bolay küñel açırğa, biep alırğa, tärcemälärennän kölep alır öçen oyıştırılğan diskätük inde bu.
Qayber tatar yäşlärenä rusçanı tatarçağa tärcemä itep cırlaw oşağan:
- Miña rus cırların tatarça cırlawları qızıq häm bu naçar äyber dip sanamıym. Ber yaqtan rus estradası cırların tatarça interpritatsiäläü bik küñelle, köye dä oşıy. İkençe yaqtan qarağanda tatar estradasın da şul yassılıqqa kütärergä kiräk.
beräwläre qabul itmägän:
- Rusça bulğan cırlarnı bezneñ teldä cırlıylar. Bezneñ bit üzebezneñ matur cırlar bar, nişläp alar şularnı başqarmıylar, bezgä çit bulğan cırlarnı başqaralar. Yuğisä tatar teleneñ üzeneñ dä diskotekağa yararlıq cırları küp bit, şularnı cırlasınnar. Tatar cırları bulsa, rus cırların tärcemä itmäsälär bik äybät bulır ide!
Cırçılar isä yaña cırları bulmağaç tärcemädän yıraq kitä almağannar. Mälikäneñ änise dä bu xaqta:
- Şundıy proekt, turı kilä inde cırlarğa. Üzebezneñ cırlar bulsa tağın da äybät bulır ide. Nişlisen bit?!
4 tatar biyu muzıkası festivalen “Tatar radiosı” di-djeyları Bulat Bäyrämov belän Ğolnaz Säfärova alıp bardı.
Diskätükneñ di-djee “2004 yılnıñ iñ yaxşı tatar di-djee” nomenantı, Mäskäwneñ “Qunaq” tatar klubı di-djee
Radik Yarullin ide:
- Min Mäskäwçe malay bulam inde. Äniem Qazannan, ätiem Nijgar ölkäsennän.
Ä bu waqıtta uramda ber kötü yäşlär “Arena” işegen şturmladılar. Eteşep-törteşep, ber-berseneñ ayaqlarına basıp tönge klubnıñ eçenä üttelär:
- Oyıştıru bik naçar, keşe diskotekanı başınnan qarıy almıy. Çönki bik küp keşe uramnan kerep citä almıy. Yäşlär bik küp, kerü işege töbendä ber-bersen taptıylar, uñaysızlıq kilep çığa. Şunıñ öçen kiläçäktä kerü mä’säläsen berär niçek çişsälär ide. Xalıq tığız, ayaq basırğa da urın yuq.
Şuña da qaramastan alar tatar diskätügenä kilgännärenä şat idelär. Yaratqan cırçıları:
- Dilä Niğmätullinana, Sömbel Bilalova. Ber yaqtan barsıda ber dip äytergä bula. Monda cırçılar cırlamıylar, ä diskk tägärätälär dip tä äytsäk bula. Bolay Färit Täişewnı äyter idem. Yañalardan İrkä şulay uq matur cırlıy. Soqlanıp qarap tordım Landış Niğmätcanovağa. Barsıda yaxşı äzerlängännär, yaratqan artistlardan şulay uq Mälikä!..
Mälikä digännän ul üzedä tamaşaçıların xörmät itä citmäsä äle alarğa äytäse yañalığı da bar ikän:
- Min sezne bik yaratam! Şuña da bäxetlemen. Tizdän minem yaña al'bomım dönya küräçäk. Üzemneñ konsertnı buldıru turında xıyallanam.
Bulat Bäyrämov tatar diskätüklären alıp barudan tış cırlap ta mataşa. Soñğı arada yäşlär arasında bik tä populyar bulğan “Qara bumer”nı başqarğan ide. Annan “Qara küzlär”gä küçte. Xäzer inde Läysän Gimayıwa belän duet başqara. (Ayдio)
Bulat Bäyrämov üz-üzenä, tatar diskätügenä nindi baya birä ikän soñ? Bu xaqta bez üzennän sorarğa buldıq:
- Beläsezme, ğomumän min tıynaq keşe häm bik çibär keşe şuña da diskotekanı bişlegä bäyälim. Läysän belän başqarğan cırnı da üzebez sayladıq, bergä duet cırlıysıbız kilde. Annan Gölnaz belän alıp baru da bik ciñel, çönki ul süzgä osta qız. Ä cırçı, emsi bulıp yörüemne xobbi dip äyter idem, şuña da karamastan beraz aqçası bulsa da qomaçawlamas ide.
“Arena” tönge klubında tatar yäşläre yış bula başlağaç rus yäşläre älege klub tatar klubına äylänä dip borçıla başlağannar dip bez Bulat belän “Käyef niçek?” gäciteneñ oyıştıruçısı Danil Säfärovqa sez bu xaqta ni uylıysız dip soraw birgän idek. Alar bolay dip cawap birdelär:
- Bez ruslardan qay yağıbız belän kim, yasasınnar “Arena”da tatar diskotekası, räxätlänep çığış yasarbız.
- “Arena” da tatar diskoteları älläni küp bulmıy, rus yäşlärenä qurqırğa säbäp yuq dip uylıym. Härxäldä saylaw mömkinçelege bar, teliseñ ikän rusnıykına barasıñ, teliseñ ikän tatarnıqına. Şul ğına!..
Danil Säfärov 4 inçe “Non stop” diskätüge turında da berniçä süz äytep kitte. Şunı da äytergä kiräk, ul üze qayçandır tanılğan rus cırların tatarçağa tärcemä itü belän şöğellängän ide:
- “Käyef niçek?” gazetası bu diskoteka turında yış yaqtırtıp kilde, kiläçäktä dä yaqtırtır dip ışanam. Miña qalsa mondıy çaralarnı yışraq oyıştırırğa kiräk. Çönki tatar diskotekaları Qazanda yış oyıştırılmıy. Bu çara tatar yäşläreneñ käyefen arttıra. Küptän tügel “Ren-TV” kanalı bezneñ belän, şuşı proyektnı oyıştıruçılar, qatnaşuçılar belän syujet yasap kitkän ide. Şul syujet qısalarında Sereğa digän rus estradası artistı rus xitların tatarça tärcemä itelügä mönäsäbäten belderde. Bolay tärcemä itep cırlaw bik qızıq häm min üzemneñ xäyer-fatixamnı biräm dip äytte. Miña qalsa başqa rus cırçıları da mondıy proyekt barlığın işetsälär bu alarğa otışlığı ğına bulır.
Älege “Non stop” ta cırlanğan rus, çit il cırların tatar tele uqıtuçısı bulıp eşlägän, xäzer isä “Bars Media” şirkätendä eşläwçe Läysän Ähmirova tärcemä itkän. Läysän bu eşkä niçek alınuı turında bolay dide:
- Bu proyekt xäyrannan başlanğan inde. Berniçä al'bomnarı da çıqqan. Minem äle berençe yılım ğına eşläwem. Bu eşne miña tatar tele belgeçe bularaq tapşırdılar. Berençe tärcemä itkän cırım oşap kitte axrı, şuña kürä qalğannarın da miña quştılar. Çit il cırların tatar telenä yaraqlaştıru bik awır. Çönki tatar teleneñ cömlä tözeleşe bötenläy ikençe törle. Tematikasın şul kileş qaldırırğa tırışam. Qayber cırlar ciñel yazıla, qayberläre bik awır. Mäsälän rep, ul minem öçen bötenläy yat äyber. “Diskoteka Avariä” bik awır birelde. Alarnıñ cırın Färit Täişewlar, şul cırnı başqaruçılar belän ber 10 kön yazğanbızdır. Bu ölkägä min niçek kerdem digändä, başta Tatar däwlät gumanitar institutın tämamladım. Uqığan waqıtta, 5 kursta yartı yıl tatar tele uqıtuçısı buldım, institutnı tämamlağaç “İntertat”ta ber-ike ay eşlägän idem. Danil Säffärov çaqıruı buyınça “Bars” kilep eläktem. Diskotekada yañğırağan cırlarnıñ qayberlären tärcemä itärgä birdelär, qayberlären üzem täqdim ittem, mäsälän Araşnı, “Qorabliki” cırların. Cırlarğa mäğnäne yäşlär arasında bula torağan xällärdän alıp quydım, yeget-qız, mäxäbbät häm başqalar häm başqalar.
2006 yılnıñ berençe tatar diskätügendä ällä kemnärne oçratırğa bula ide. Yäşlärdän alıp abzıy-apalarğa qädär. “Tatar radiosı” unda eşläwçelärne äytkändä yuq inde. Älege radionıñ baş möxärrire Ämir İslamov säxnädä “Xomay” törkeme belän “Faktor 2” bulıp tatarça cırlap mataşsalar. Şul uq radionıñ di-djee, qayçandır tatar diskätüklären oyıştırğan keşe bularaq tamaşaçılar belän bergä alarğa baya birde:
- Döresen genä äytkändä monda 5 ballı bağana buyınça bernindi baya birep bulmıy. Çönki cırçılar cırlıy dip äytü ul quştırnaqlar eçendä. Rus cırların tärcemä itep cırlıylar, şuña kürä quştırnaqlar eçenä alırğa. Älbättä tatar yäşläre öçen bu qızıq. Menä bu yul belän tatar yäşlären diskotekağa çaqıru döres tügel, üzebezneñ tatar biyu köyläre belän çaqırırğa kiräk alarnı. Bar alar bezneñ, yuq tügel, bar!.. Şul uq waqıtta rus cırçıları da çit il cırların tärcemäläşterep cırlıylar. Alar bik tä populyar sanalalar. Bezgä dä şul äyber kerep kitte. Menä minem iñ qurkqanım şul, bezneñ tatar yäşläre ruslardan tärcemä itelgän köylärne, cırlarnı ğına kötep yäşämäs mikän, iälänep kitmäs mikän?! “Küñel” diskotekası bar ide, anda tanılu alğan tatar biyu köyläre genä yañğıradı. Läkin älegä ul yabıq. Kiläçäktä bälki bulır da, bälki yuq…. Anı “Küñel”gä yörüçelär bilgeli. Ägär tatar yäşläre “Küñel”neñ açıluın teläsälär ul açılaçaq, ägär inde teläk “Non-stop”qa, tärcemälärgä bula ikän “Küñel” bulmayaçaq!
Röstäm İsxaqi


text:
Respublika klinik xästäxänäsenä – 50 yäş...
Saylawlar ütkärü täcribäsen öyränü öçen Tatarstanğa Fälistin milli xakimiäteneñ delegatsiäse kilüe turında inde xäbär itkän idek, xörmätle tıñlawçılar. Bu könnärdä alar Qazanda törle oçraşular ütkärep yöri. 12nçe sintäber könne älege delegatsiä wäkillären respublikanıñ parlamentı räise Färit Möxämmätşin qabul itte. Söyläşü waqıtında süz ike ilneñ saylaw sistemaları, mart ayında uzaçaq Tatarstan Däwlät Şurasına saylawlar turında bardı. Şulay uq, Yaqın Könçığışta soñğı waqıtta ayıruça qatlawlılanğan wäzğiät xaqında da fikerlär alışındı. Färit Möxämmätşin bezneñ respublikağa iğtibarları öçen fälistinlelärgä räxmätlären dä belderde, dip xäbär itä İntertat.ru agentlığı.Gölnaz İlgizär


text:
Saranskida Olimpik Uyınnar
Mordoviä böten Rusiäda tağı iñ alğa çıqtı. 16-19 sentäberda Saranskida berençe märtäbä İdel buyı federal' okrugınıñ Keçe Olimpik uyınnarı ütkärelde. Mordoviä 1999 yıldan birle inde üzeneñ Keçe Olimpik uyınnarın ütkärä kilä. Ä bıyıl İdel buyı federal' okrugında da Olimpik uyınnar oyıştırıldı. Saranskiğa Tatarstan, Çuwaşiä, Udmurtiä, Başqortostan, Mariy El respublikalarınnan, Kirov, Penza, Orenburg, Perm, Samara, Saratov, Tübän Novgorod häm Ul'yan ölkälärennän sport delegatsiäları kilde.
Saranskinıñ “Svetotexniqa” stadionında 16 sentäberdä Olimpik uyınnar açılışı tantanası buldı. İdel buyı federal' okrugında Rusiä prezidentınıñ wäkile Sergey Kirienqo häm Mordoviänıñ başlığı Niqolay Merquşkin sportçılarnı häm çaqırılğan xalıqnı bäyräm belän qotladılar. Här qatnaşuçı regionnıñ delegatsiäse stadionğa kerä bardı häm alarğa sälamnär äytelde. Qotlawlar betkäç 30-50 yıllar stilenä oşağan sport tamaşası kürsättelär häm federal' okrugnıñ här regionı belän tanıştırğan ber konsert buldı, urıs, tatar, başqort, çuwaş, muqşı-erzya, udmurt, mari tellärendä cırlar yañğıradı.
Olimpik uyınnar açılışı tämämlanğanda feyerverk ta buldı. 20 minutqa yaqın stadion yanında kükkä raketalar kütärelä bardı, matur-matur utlar yaltıradı. Şul raketalarnıñ start mäydançığı stadion yanında uq ide, ä cil şul raketalardan çıqqan darı tötenen näq stadion eçenä tutıra bardı. Stadion tulı töten buldı, küp keşeneñ küzlärennän yäşlär aqtı, tamaqları qıçıttı.
Bu Keçe Olimpik uyınnarnıñ iñ maqtawlı qunaqları arasında bezneñ Mäskäwdän kilgän millättäşlärebez dä bar ide – Mordoviä belän bik tığız bäyläneştä eşläwçe ataqlı sport eşleklese Şämil Tarpişçev häm Afinada ütkän Olimpik uyınnarda kömeş medal' aluçı Güzäl Manyurova. Şämil Tarpişçev Mordoviä televideniesına soñğı yıllarda yış qına interv'yular birä bara, ä Güzäl Manyurova belän interv'yu Mordoviä televideniesında berençe qat buldı. Güzäl başta aykido köräşe belän mawıqqan, xäzer dä aykido buyınça trener bulıp eşli. Soñğı yıllarda irekle köräş belän dä qızıqsınğan häm bu köräş törennän Rusiä çempionı da, Yevropa çempionı da bulğan. Güzäl 1978 yılda Mordoviäda, Koçkurovo rayonı Omız awılında tuğan. Anıñ ätise Tahir Manyurov Mordoviä universitetınıñ fiziqa fakul'tetın uqıp betergän, änise Äsiä Saranskida kooperativ institut tämämlağan. Güzälneñ keçe enese İldar Saranskida tuğan. Annan soñ Manyurovlar ğailäse Qazaxstanğa, Baykonurğa kitkännär. Ätiläre anda kosmodromda eşlägän. Soñraq Manyurovlar Mäskäwgä küçengännär. Güzäl Timiryazev isemendäge awıl xucalığı akademiäsen tämämlağan, anıñ veterinar diplomı bar. Ämma ul xayvannarnı däwalamıy, ul xäzer professional' sportçı, uñışlı köräşçe.
Bu Keçe Olimpik uyınnarda 98 komplekt medal'lar öçen köräş bardı. Sport törläre bik küp tügel ide, 8 genä: zur tennis, voleybol, futbol (veterannar häm yäşlär turnirları ayırım), boks, ciñel atletiqa (monda törle distansiägä yögerü, bieklekkä häm ozınlıqqa sikerü, sport yöreşe), grek-rim köräşe, awır atletiqa (monda ğadi ştanğa kütärü häm pauerlifting kerä), BMX sport. Soñğı ike sport töre könbatıştan Rusiäğa küptän tügel genä kilsä dä, Mordoviäda alar şaqtıy üseş aldı inde. Pauerlifting powerlifting ul şul uq ştanganı kütärü. Pauerliftingta öç törle künegü bar. Berençese – cilkägä ştanğa quyıp çügäläw häm kire toru, ikençese – eskämiägä yatıp ştanğa kütärü, öçençese – ştanganı totıp cirdän ayıru häm şulay gäwdäne turaytu. BMX sport – ul velosiped sportınıñ ber töre. VMX-sport digän isem ul şunnan kilgän: inglizçä Bicycle Moto Extreme digän süzlärdän. Dimäk, “velosiped, mototsikl, ekstrim”. 60 yıllarda motokross belän şöğıllänüçe sportsmennarnıñ balaları şul mototsikl öçen eşlängän kross distansiälarına velosipedlar belän çığalar häm şulay itep yaña sport töre barlıqqa kilä. Monda maxsus velosipedlar häm maxsus kross distansiäları belän faydalanalar. Xäzer Mordoviäda yäşlär BMX sport belän bik aktiv şöğıllänä häm yış qına böten Rusiäda, xätta xalıqara yarışlarda da berençe urınnar alalar.
Keçe Olimpik uyınnarnıñ yarışları kübesençä Saranskida ütte, ämma pauerlifting häm BMX sport yarışları Ruzaevkada ütkärelde.
19 sentäberda Saranskida “Svetotexniqa” stadionında İdel buyı federal' okrugınıñ Berençe keçe Olimpik uyınnarı yabıldı. Mordoviä komandası berençe urında, çuwaş sportçıları – ikençe, Ul'yan ölkäse komandası öçençe urın aldı. Mordoviä komandası bik köçle bulıp çıqtı – tennis häm voleyboldan başqa, qalğan sport törlärendä bötenesendä ciñde.
Soñğı 6-7 yıl eçendä Mordoviäğa qunaq bulıp kilüçe keşelär kürä – monda küp yaña sport qorılmaları tözelä bara, iske sport qorılmaları tözätelä, sportqa bik zur aqçalar cibärelä. Respubliqa xaqimiätläre sport eşlären şundıy küp qayğırtuların xalıqnıñ sawlığın häm respublikanıñ ekonomikasın kütärergä tırışu belän añlatalar. Mäsälän, Mordoviä başlığı Niqolay Merquşkin 8 yıl elek Keçe Olimpik uyınnar ideyäsı barlıqqa kilüne şulay añlattı: “Гдe бы Hи пpиxoдилocb BcTpeчaTbcя c людbMи, чyBcTBoBaлacb Beздe пoлHaя бeзыcxoдHocTb. Haдo былo пoдHиMaTb дyx. Hy a cпopT – эTo oдиH из Tex иHcTpyMeHToB, koTopый MoжeT быcTpee Bcero эTo дeлaTb”.
Ataqlı sportçı, tennis trenerı Şämil Tarpişçev bu Olimpik uyınnarnıñ näq Mordoviäda uzdırıluı turında şulay äytte: “Korдa kpиTичeckaя Macca жeлaющиx зaHиMaTbcя cпopToM пpeoблaдaeT, To cooTBeTcTBeHHo BoзHиkaюT иrpы. ПoэToMy kak бы зaдeл BoT для эTиx иrp был пoлoжeH дaBHo”
Mordoviänıñ sport yöreşe üzägenä yıl sayın niçäşär million aqça kitüen añlap bula – Mordoviä yörüçeläre Rusiä, Yevropa häm bötendönya çempionatlarında berençe urınnar alıp Mordoviäğa sport dönyasında dan kiterälär. Mordoviä aqçasın birä – sportçılar respublikağa prestij östi. Şulay uq BMX-sport häm grek-rim köräşe dä Mordoviänı tanıta. Mäsälän, Aleksey Mişin bıyıl köräş buyınça Olimpik çempion buldı.
Mordoviä başlığı Niqolay Merquşkin üze bik yaratıp futbol uynıy, ämma Saranskinıñ berdän ike futbol komandasınıñ isemnäre sport dönyasında kemgä bilgele? Alarnıñ isemnäre – “Lisma-Mordoviä” häm “Svetotexniqa”. Mäsälän, uzğan yılda ğına Mordoviä byudjetınnan “Svetotexniqa” futbol klubına 3 million 607 meñ sum birelgän. Ä qaya bu aqçalarnıñ faydalı näticäse – qaya Mordoviä futbolınıñ danı?
Prestij digännän. Ğadi xalıqnıñ nalogların, salımnarın cıyıp, şul aqçalarnı xalıqnıñ tormışın ciñeläytügä tügel, uqıtuçı, vraçlar häm başqa byudjetçılarnıñ xezmät xaqına tügel, ä yañadan-yaña sport qorılmaları tözügä, yañadan-yaña futbolçılar satıp aluğa cibärüneñ bik kiräklegen ğadi xalıq üze añlıymı soñ? Ğadi xalıqqa, respubliqa byudjetın tulılandıruçı salım tüläwçegä üzenä mondıy prestij kiräkme soñ?
Ä bit Mordoviä xalqı yarlı tora, mondağı tormış däräcäse Rusiäda 76 häm 80 urınnar arasında. Xalıqnıñ satıp alu mömkinlekläre buyınça Mordoviä Rusiäda 56 häm 70 urınnar arasında. Keşe başına aqça kereme buyınça Mordoviä 76 urında, xezmät xaqı buyınça – 80 urında. Ä benzinnıñ bäyäse Mordoviäda ozaq yıllar inde İdel buyı federal' okrugınıñ iñ yuğarılarınnan sanala.
Kiläse yılğa İdel buyı federal' okrugınıñ ikençe keçe Olimpik uyınnarı nindi şähärdä ütkäreler, ulsı älegä bilgesez. Bälki, alar haman Saranskida ütär, çönki Saranskidan küpkä zur bulğan İdel buyı şähärlärendä dä – Tübän Novgorodta, Qazanda, Ul'yanovskida, Samarada, Saratovta, Ufada häm Orenburgta – mondıy yaña häm zamança tözelgän sport kompleksları yuq. Dimäk, kiläse yılğa da xuş kiläsez Saranskiğa.
Azatlıq radiosı öçen Mordoviädan İrek Bikkinin.


text:
Saylaw urınnarında öç törle äläm cilferdäde
17 oktäber könne Tatarstan prezidentı M.Şäymiev “İnterfaks” agentlıgında matbuğat oçraşuında bik möhim belderü yasadı. Rusiä häm tatarstan xakimiät orğannarı arasında wäkälätlär büleşü turındağı şartnamäneñ proyektı respublika parlamentına 27 oktäberdä kerteläçäk. M.Şäymiev äytüençä, xäzer inde bu proyekta kileşelmägän mäs'älälär qalmadı da diärlek. Ul bu atnada şartnamä proyektnı äzerläwçe ike yaqnıñ komissiä äğläläre belän oçraşaçaq. Respublika parlamentında raslağannan soñ bu proyekt Rusiäneñ Däwlät dumasına tapşırılaçaq.
Düşämbe könne Rusiäne sotsial' iminiät' fondı citäkçese, elekke premyer – ministr urınbasarı Ğalina Karelova kilde. Qazanda Rusiäneñ sotsial' iminiät' oyışmalarınıñ seminar kiñäşmäse başlandı.
Bu düşämbe ğädäti tügel, çinovniklar tawışsız – tınsız, küzläre qızıl, yözläre moñsu, çönki yäkşämbe könne cirle üzidarägä saylawlar uzdıru, xakimiät apparatında eşläwçelärgä bik zur imtixan. Saylawçılarnı meñlägän uçastokka kitertep häm tieşle keşene saylatıp, byulletennärne sanap häm dä näticälärne aldan küzdä totılğan kürsätkeç tärtälärennän çığarmaw bik küp köçne ala. Citmäsä şul uq duşämbe könne xalıqara fäqirlär köne ikäne kiñ cämäğätçelek belmäsä dä, yarlılıqnıñ barlığı berkemgä dä ser tügel. Däwlät xakimiätennän cirle üzidaräne ayırıp alırğa häm möstäkıyl' dönya kötärgä sälätle deputatlar rayon häm şähär başlıqları saylaw öçen soñğı berniçä atna buyı tırıştılar bit. Saylawğa ber kön qalğaç, xätta Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev keşelärne saylaw uçastoklarına kilergä, ör - yaña xakimiät strukturasın buldıruda qatnaşırğa çaqırdı.
İñ qurqınıçı saylawçılarnıñ bitaraflığı, passivlığı cirle üzidarägä elägergä teşläwçelär üzläre bik dulqınlansalar da, bu namzätlär awıl – şähärdä toruçılarnıñ yörägen cilketä almadı.
Mullıq yäki fäqirlek, yullar häm fatirlar teması ğına törle sotsial' qatlamnar wäkillären qızıqsındıra aldı. Näticädä, awılda yäşäwçelär ğädättägeçä kümäkläp saylawğa kilde, ä şähärdägelärneñ kübese munitsipal' xakimiätkä salqın qaradı. Qazan şähäreneñ İdel buyı rayonında saylawçılarnıñ öçtän bere genä uçastoklarğa kilsä, ä Aviatözeleş rayonında saylawçılarnıñ yartısınıñ ğına kilüe Qazanlılarnıñ käyefen açıq çağıldıra.
Ber xikmätle oxşaşlıq bar: Saylawğa kilüçelärneñ dä, yaña ippodromda at çabıştırtırğa cıyıluçılarnıñ az buluı. Ni öçen şundıy güzäl, mäxäbbät xalıqara at sportı kompleksına yäkşämbe könne “Tatarstan quboğı” yarışlarına keşelärneñ az kilüe ikençe mäs'lä. Ämma at çabıştırğanda häm deputatlar saylağanda da tribunadan qarap toruçılarnıñ az buluı häm alarnıñ käyef xıyalları bik möhim tügel, iñ möhime ciñüçelär bar, prizlar bülengän.
Qazanda yäşäwçelär moña qädär ber waqıtta da öç äläm tiräsendä tuplanğannarı bulmadı. Ä bu yulı uramnarda, saylaw uçastokların Rusiä, Tatarstan häm Qazan şähäre älämnär cilferdäde. Säyäsi intriga yasawçılar kemnär kübräk, şähär sovetına ütte, Mintimer Şäymiev keşeläreme, ällä Qamıl İsxakovnıykıylarmı dip baş wattılar. Xäzergä kem ciñelde, kem ciñde digän sorawğa cawap birüçe kürenmi. Bälki bu deputatlar isemlegen şähär häm respublika xakimiätendägelär tınıç yul belän astan ğına üzläre büleşkännärder, ä bälki yuq. Yaqın arada barıbız da şul turıda mäğlümat tuplarbız.
Rimzil Wäli


text:
İrandağı prezident saylawlarınıñ berençe turında ciñelgän töp reformaçı namzät Mostafa Moin saylawlarda qanun bozular turındağı ğäyepläwlärne tikşerüne sorap ikençe tur saylawlarnıñ kiçekterelüen taläp itte.
Moin berençe tur saylawlar irekle häm ğädel saylawlarnıñ näq kirese buldı dide.
Ul yalğan tawış birülär häm tawışlarnı sanağandağı xärämläşülär turında küpsanlı ğäyepläwlärne misal itep kiterde häm comğağa bilgelängän ikençe turnı barlıq ğäyepläwlär dä tikşerelgänçegä qädär kiçekterep torırğa çaqırdı.
Uzğan comğa könne berençe tur saylawlarda qatnaşqan 7 namzätneñ kimendä 3-e ğädelsezleklär buldı dip belderde. İrandağı saylawlar turında bügenge xalıqara küzätülärebezdä täfsilläbräk söylärbez.


text:
Ha'disler
Ha'disler - o'z da'rejesi boyınsha Qurannan son'g'ı muqaddes kitaplardın' biri.
Diniy alımlardın' pikirinshe, Ha'dis kitapları ko'p jıllar ha'm a'sirler dawamında jazılg'an. Tolıqtırılıp ken'eytilgen. En' tolıq jazılg'an Ha'dis Muxammed payg'ambar o'liminen bir a'sir son', VII a'sirde payda bolg'an degen mag'lıwmatlar da ushırasadı. İslam dini hu'kimranlıq etken ma'mleketlerde Quranı Ka'rimge tiykarlana otırıp, musılmanshılıq nızam-qa'deleri ken'eytiw ha'm teren'lestiriw maqsetinde Quran su'relerinin' mazmunın ko'pshilikke ele de aydınlastırıp beriw za'rirligi payda bolg'an. Sonlıqtan Ha'dislerdin' mazmunı payg'ambarlardın' o'miri menen baylanıslı.
Muxammed payg'ambar o'zi tiri waqtında sahabalarına mol-du'nyadan alınatug'ınlıg'ın jazıp barıwdı tapsırg'an. Usıg'an baylanıslı Ha'dislerdin' da'slepki nusqaları payda bolg'an. Geypara sahabalar Ha'dislerdi yadqa bilgen eken. Ha'dislerdi en' birinshilerden toplawshı sahabalardın' qatarına Abdulla ibn A'mir ibn Anas, Ali ibn Abu Ta'lib kiredi.
Qa'nige alımlardın' ko'rsetiwinshe, Ha'dislerdi toplawda arab hu'kimdarlarının' biri xalıfa Omar ibn Abula'ziz qolg'a alıptı. Al en' birishi Ha'dis jazıwdı İbn Shixab az Zahariy jolg'a tu'siripti. Ha'dis jazıwda u'sh jo'nelis bar eken.
- "Musnad". Bul jo'nelistegi Ha'disler o'z mazmunı boyınsha a'lipbe ta'rtibinde jaylastırılıptı. Bul bag'dardı Abdulla ibn Muwsa, imam Axmet ibn Xanbal jolg'a salıptı.
- "Saxix". Bul jo'neliske imam Buxariy tiykar salaptı. Ol Ha'dislerdin' en' za'ru'r , en' isenimli dep esaplanılg'anların saylap kitap halına tu'siripti.
- "Sunan". Bul jo'nelistegi Ha'diste isenimli ha'm isenimsiz Ha'disler aralasıp ketgen. Qa'nigelerdin' jazıwınsha İysa at Termeziy, an Nasaniy, İbn Majaniy Ha'disleri usınday bag'darda eken.
"Saxix" bag'darında jazılg'an "Ha'dis" tin' tiykarın salg'an A'biw Abdulla Muxammed ibn İsmayıl al Buxariy xijriy 194-jılı Buxarada tuwılg'an. Mag'lıwmatlarg'a qarag'anda ol 600 mın' ha'dis jıynap, usılardın' tek 100 mın' g'ana toplamg'a kirgizgen ha'm og'an "Hadis" (Al Jami as Saxix) dep atalg'an to'rt kitap 1991-jılı Tashkentte "Entsiklopediya (Qamus) baspasında basılıp shıqtı. Kitap bir neshe bo'limlerge bo'linedi: İyman kitabı, İlim kitabı, Haj kitabı, Namaz kitabı, Hayat kitabı, Ku'nnin' tutılıwı kitabı, Oraza kitabı h.t.b.
Bunday ha'disler ko'plep ushırasadı. Ma'selen, "Qırıq ha'dis" (Qırıq namaz). Ha'distin' en' kerekli dep tabılg'an qırqın o'z aldına toplam etip shıg'arg'an.
XV a'sirde jasag'an shayır A'bdiraxman Ja'miydin' parsı-ta'jik tilinde jazılg'an "Chil Ha'dis" (Qırıq ha'dis), A'liysher Nawayının' tu'rkiy tilinde jazılg'an "Qırıq ha'dis" kitapları solardın' qatarına kiredi.


text:
Rusiädä öydä xatın qızğa köç qullanu mäs''äläse: Mäskäw
Programmabıznıñ xatın qızlarğa ayrılğan bu öleşendä Russiä töbäklärendä xatın qızğa qarata köç qullanu mäsäläse turında mäğlümät birüne däwam itäbez. Bu atnada Färidä Xämit Mäskäüdäge xabärçebez Näzifä Kärimovagä möräcäğät itte.
Ezärleklängän xatın qızlarnıñ äle dä yardäm ezläp ütkän ğasırlardağı kebek çirkäü, mäçetlärgä baruı säyerreräk kürensä dä , keşe xoquqlarnıñ, xatın qız xoquqlarınıñ sanğa suğılmağan Russiädä normal xäl bulırğa tieş.
färidä xämit,praga


text:
Efirğa kem xuca?
Şul uq waqıtta Azatlıq Radiosın retranslyatsiäläw öçen litsenziä kirtäse dä bar. Azatlıq Radiosına, Tatarstanda eşlär öçen litsenziä kiräkme soñ?Bötendönya Keşe Xoquqları Deklaratsiäsendä, Rusiä qanunnarında da äytelgänçä, här keşeneñ mäğlümat alırğa xoquqı bar. Böten massa küläm mäğlümat çaraları öçen süz irege birelä, ämma bu xoquq litsenziälär, eşläw öçen birelgän maxsus röxsät käğäzläre belän çiklänä ala.
Bügenge köndä Tatarstanda törle massaküläm mäğlümat çaralar üz xezmätlären kürsätä. Mäsälän, Qazan kabel' televideniese çeltäre aşa meñnärçä xalıq kürşe Başqortostannıñ Sputnik Televideniesen, yä BBC World kebek distälärçä çit il telekanalların qarıy ala. Alarnıñ Tatarstanda eşlär öçen teleradioveşçanie komissiäse tarafınnan birelgän litsenziäläre barmı? Yuq şul. Çönki alar üzläre tapşıruların televizor qarawçılarına citkermilär. Ä alarnı kürsätkän kabel' televideniese şirkäte üze mäğlümat çarası bulğanlıqtan üze täqdim itkän kanallarınıñ eçtälege öçen tikşerü orğannarı aldında cawaplı. Mäsälän, Başqortstan televidenieseneñ Tatarstanda üz tapşıruların kürsäter öçen litsenziäse yuq, ä kabel` televidenieseneñ andıy käğäze bulğaç, BST Başqort Sputnik Televideniesen Qazanda qarıylar. Bu Rusiä mäğlümat çaraları turındağı qanun buyınça eşlänä, häm kabel' televideniese çeltäre üze nindi telägän televizion kanalın retranslyatsiägä quyarğa dip räsmilär belän kiñäş itärgä tieş tügel. Ä menä tapşırularnıñ eçtälege qanunnarğa qarşı bulsa, kabel' televideniese cawaplıqnı üze tartırğa tieş.Ä Azatlıq radiosı mäs`äläsenä qaytsaq, ul üze Tatarstanda radio tapşırğıçlar totmağanda, annan tapşırular öçen litsenziälär soraw urınlı mikän? Anıñ efirğa kitkän materialları öçen retranslyatsiäne eşlägän oyışma cawap birä. Ber eş öçen ber ük waqıtta ike yaq cawaplı bula almıy. Ä menä Tatarstan Däwlät Radiosınıñ tatar telendäge tapşırularnı efirğa kertergä teläw yä telämäw - ul ikençe xäl. Räsmi Tatar radiosı üz tapşırularında östenlekne ikmäk, bäränçe üsterü kebek möhim temalarğa birsä, tatar dönyasınıñ törle noqtaları turında mäğlümat birügä Azatlıq kübräk iğtibar itä ide. Xäzer bu tematika ozın dulqınlı efirdan töşep qala. Milli yäşlärebez çit ildän tapşırıluçı erotik häm suğışlı kinolar, videokliplar qarıyaçaq. Alar qızıqlıraq ta, häm, iñ möhime, alarnı kürsätü öçen litsenziä kiräkmi.
Azatlıq Radiosı öçen, Qazannan İskänder Nurmi.


text:
Sember ölkäsendä Sabantuyları tämam
Bu täbrik süze belän yänäşädä ölkä häm şähär citäkçeläre, şulay uq baş federal'' inspektor İgnatoviç qul quyğan täbriklämä dä birelgän.
Bıyılğı Sabantuylar da, yıldağıça, ölkäneñ iñ kön''yak rayonı İske Qulatqıdan başlandı. İske Atlaş awılında uzğan bu bäyräm rayonnıqı sıyfatında oyıştırılğan ide. Ğomumän, ölkäneñ küpçelek rayonnarı berär tatar awılında uzğan sabantuynı böten rayonnıqı sıyfatında oyıştırdılar. Mäsälän, İske Mayna rayonı – İske Qızılsuda, Mayna rayonı – Maqlawşta, Ul''yanov rayonı – Yaña Bidängedä, Qarsun rayonı – Noğay ilendä, Yaña Malıqlı rayonı – Urta İsäntimerdä. Pavlov häm Nikolaev rayonnarında isä – ikeşär awılda. Çardaqlı rayonı çığarma bulıp toradır: avtonomiä räise Cämil Xäkimev tırışlığı arqasında, rayondağı 4 awılda üz bäyrämnärennän tış, rayon üzägendä dä milli bäyrämebez zurlap uzdırıldı. Älbättä inde, rayon başlığı Vladimir İgnatov fatixası häm yärdäme belän. Tatar awılları bulmağan Novospasski häm Radişçev rayonnarı avtonomiäläre üzäk qasabalarda oyıştırdılar. Ä Sengiley rayonınıñ qatnaş xalıqlı urıs awılı Krasnıy Gulyay tatarları oyıştırğan Sabantuy şundıy uq yaqın-tirä awıl-qasabalarğa sibelgän millättäşlärebez öçen dä bäyräm buldı.
Bolardan tış, ölkäneñ İdelaryäğı rayonı avtonomiäse räise Rafail Ncmetdinov tırışlığı arqasında 12-iyündä rayon Sabantuyı buldı.
“Narodnaya gazeta” Rusiäneñ kemnänder bäysezlek alğan könen häm Sember qalasına nigez salınuına 300 dä fälän yıllığın bäyräm itü çaralarına çaqıru öndämäse bastırğan ide. Törle-törle 31 çara arasında şuşı Sabantuy häm Çuaşlarnıñ Aqatuyı da bar. Dimäk, çuaş-tatarlar da Bogdan Xitrovonıñ Sember qalasın cimerep, ayulap aluı könen dä bäyräm ittelär Sabantuy, Ağaduylarda.
Ölkä Sabantuyınıñ iñ zur üzençälege – anda ifrat ta oluğ däräcäle qunaqlarnıñ qatnaşuında: Rusiä möftiläre Şurası räise Rawil xäzrät Gaynetdin, Sarıtawdan Mökatdäs xäzrät Bibarsov, Tatarstan möftie Ğosman xäzrät İsxaqi häm anıñ yärdämçese İl''yas xäzrät Cihanşin, Tatarstannıñ Fän häm mäğärif ministrı Räis Şäyxelislamov, Çistay häm Bolğar rayonnarı başlıqları Vyaçeslav Kozlov häm Qamil Nogaev...
Berençe bulıp süz alğan gubernator Morozov ölkäneñ ayaqqa basıp kilüen tasvirladı. Awıl xucalığın üsterüdä tatarnıñ zur öleşen assızıqladı häm baytaq millättäşlärebezgä Maqtaw käğäzläre tapşırdı. Ul şulay uq ölkädä töbäqara Möselman yäşläre qorıltayı uzdırılaçağı häm kiçä genä Yaña şähärdä tatar mäktäbe açu turında qarar qılınuın bäyän itte. Häm kileşülär nigezendä bu mäktäpneñ eşläp kitüenä ömet belderde.
Annan soñ süz totqan Räis äfände Şäyxelislamov ta, İlbaşı Mintier Şäymiewneñ täbrik süzen citkergäç, bu mäktäp çınlap ta açılsa, Tatarstannıñ yärdämgä äzerlegen assızıqladı.
Xäyer, mäktäp mäsäläse ayırım söyläşüne taläp itä. Şart fiğelle ömetlär, ikele-mikele wäğdälär turında, mäsälän.
Rawil xäzrät üz çığışın Watannı söyügä bağışladı. Bu cähättän, İlbaşı Putinnıñ İslam dinenä qarata uñay mönäsäbäte turında da süz tottı. Biregä kilüen ul cirle möselmannarnıñ xäl-äxvälläre belän tanışu häm gubernator belän şul turıda söyläşep, dinebez tiräsendä berdämlekne nığıtu çaraların ezläw maqsatınnan, dip añlattı.
Sabantuynıñ üzenä qaytsaq, köçle yañğır anıñ bulu-bulmawına da şiklär uyatqan ide. Şulay da ul bilgelängän waqıtta – 10 säğättä oyıştıruçılar köçe belän konsert tamaşadan başlandı. Ä räsmi açış tantanası 11 säğät 30 minutta bulırğa tieş ide. Häm näq şul waqıtta citäkçelär dä kilep töşte, yañğır da tuqtadı. “Morozov yañğırğa tuqtarğa quşqandır”, kebek şayarışlar da işetelde. Şöker, yañğır bimazalamadı. Ä çığış yasawçılar yañğırnı kiläçäk mullıqqa yuradılar. Yañğırnıñ tağın ber fayllasın äytep ütärgä buladır. Elekke yıllarda quaqlar arasında tabın yasap, käyef-safa qoruçılar bula ide. Bıyıl mondıy ğämälgä uyeşlek qomaçawlağandır: isereklär küzgä çalınmadı.
Ä bäyrämebez oyıştıru yağınnan da üzençäleklärgä bay buldı. Mäsälän, balalar öçen ayırım mäydanda üz sabantuyları. Başta nänilär säxnädän üz cırladılar, şiğerlär söylädelär. Soñnan Xalıqara sport masterı Minsäyet Tacetdinov 12 yäşkäçä malaylar arasında köräş bäygese oyıştırdı. 6 yäşkä qädär balalar räsemnäre kürgäzmäse dä küplärneñ iğtibarın cälep itte. Asfal''t kipkäç, nänilär aqbur belän räsem yasawda da aktiv qatnaştılar.
Kön buyı, diärlek, 2 cirdä konsert bardı. Bersen Çistay häm Qazan artistları biläsä, ikençesen – cirle cırçı-biyuçelärebez. Soñraq cır-moñğa häwäs härkemgä üz säläten kürsätergä mömkinlek birelde.
Ä yäşlär mäydanın, nigezdä, kümäk iyüllär biläde.
Köräşkä kilsäk, absolyut batır isemenä İldar Abbasov layıq buldı. Büläk tapşıruçınıñ: “Ör yaña “Oka” avtomobilen qayda saqlarsıñ: Nurlattamı, ällä Ul''yandamı?” – digän sorawına, “Urtadaraq, Mäläkästä bulır”, dip şayartıbraq cawap birde batır.
İkençe urınnı da qunaq ayuladı: kürenekle cırçıbız Vil Usmanov. Ber ağay köyenep utıra, üzebezdä layıqlı batırlar yuq bit, di. İkençese anı tınıçlandıra: “Üzebez – Tatarstan ul, şuña şöker it”, di.
Häm soñğı süz. İppodromdağı çabışlar köräştän soñ ğına başlandı. Çönki sportnıñ ike tören dä söyüçelär ikegä bülenä almıylar, dip añlattılar.Ayrat İbrahim, Sember


text:
Xäter köne uñayınnan istälek çaraları başlana
Qazanda Xäter könenä – şähärne Yawız İvan tarafınnan basıp aluda şähit kitkän ata-babalarıbıznı iskä aluğa äzerlek bara. Respublikada anı 15 oktäberdä ütkärü ğädättä kergän bulsa da, ber törkem millättäşlärebez iskä alu çaraların 12 oktäberdä uzdıralar. Alar nigä Xäter könen näq menä 12dä ütkärälär, anda küpme keşe cıyıla, iskä alu çarası nidän ğibärät... Bu xaqta çaranı oyıştıruçılarnıñ berse – Tatar ictimaği üzäge wäkile Rail İmamovtan soraşabız.
Xäter köne çınlıqta 12 oktäber könne bilgelänep ütelergä tieş. Çönki iske stil buyınça 2 oktäberdä, ä bezneñ stil buyınça ul ğasır öçen ayırma 10 könne täşkil itä. Xata nidän kilep çıqtı? 1989 yılnı Xäter könen bilgeläp ütärgä äzerlängändä 2senä ğädättägeçä 13 könne quşıp, 15 oktäber kilep çıqqan ide. Läkin bu döres data tügel. Monı inde ğalimnär dä isbatladı. Soñğı noqtanı respublikanıñ tarix institutı ğalimnäre quydı. Bez 1993 yıldan birle alıp barabız Xäter könen 12sendä bilgeläw ğörefen. Anda 20-30lao qına keşe cıyılsa da, bez doğa qılabız, şähit kitkän ata-babalarıbıznı iskä alabız. Bıyıl da 12 oktäberdä, köndezge säğät 12dä bez Söyembikä manarası yanında cıyılaçaqbızRail İmamov şulay uq Azatlıq radiosı aşa barlıq millättäşlärebezgä Xäter köne uñayınnan ber üteçen belän dä möräcäğät itte.
12 oktäber könne qayda ğına yäşäsägez dä mömkinçelek bulğan qädär iskä alu çaraların ütkäregez, doğalar qılığız, mäçetlärdä sädaqalar biregez. İnde anısı da mömkin tügel ikän, bu könne nindider küñel açu çaralarında qatnaşudan toyılıp torığız12 oktäberdä ütkäreläçäk Qazannı yawlap alğanda şähit kitkän ata-babalarıbıznı iskä alu çarası xaqında sez Rail İmamovnı tıñladığız. Ä tatar ictimaği üzäge millättäşlärebezne 15 oktäberdä uzaçaq Xäter könenä çaqırıp qala. İstälek tantanası säğät 10da İrek mäydanında başlanıp kitäçäk.
Gölnaz İlgizär


text:
Gimnaziäne cimerü kiçekterelde
Tatar gimnaziäsen cimerü waqıtlıça tuqtatıldı. Xäbär itüebezçä, eşquarlarnıñ tatar gimnaziäse itep tözep beterergä birgän binasın cimerü eşläre başlanğan ide. Mäxkämä pristavları cimerüne başta 26cыHa bilgeläde, artaban 30 ğinwarğa küçerde. Ul könne qar küp bulu säbäple 31Hчe ğinwarğa qaldırılğan ide. 31e dä gimnaziä cimerelmi qaldı. Säbäbe — Mäcit Xucinnıñ awırıp kitüenä bäyle. Çönki älege bina tatar milli mädäni möxtäriätenä, Mäcit Xucin isemenä terkälgän. Annan başqa binanı cimerü qanunsız bulu säbäple, ul bilgesez waqıtqa kiçekterelde. Berläşkän oppozitsiä başı Rämil Bignov älege xäldän faydalanıp, Ufa xakimiäte başlığı Pawel Kaçkaevka gimnaziäne saqlap qaluda yärdäm sorap möräcäğät cibärelüen belderde.


text:
Yevropada İminlek häm Xezmättäşlek Oyışması Üzbäkstanda Ändican waqiğalären yaqtırtqan jurnalistlarnıñ ezärleklänüen kisken täñqitläp çıqtı. Oyışma wäkile Miklos Haraszti iğlan itkän xisapta üzbäk räsmiläreneñ Rusiä häm Könbatış jurnalistlarınıñ qulğa alınuı, Ändicanğa kertelmäw oçraqları terkälgän. Şulay uq xisapta köç qullanunı yaqtırtqan internet säxifälärenä kerüne tıyu täñqitlängän.
Ul arada Ändicandağı köç qullanuda hälak bulğannarnıñ tögäl sanı äle dä bilgele tügel. Xökümät mäğlümatlärenä qarağanda 173 keşe ülgän, alarnıñ 32se – milisiä xezmätkäre. Xoquq yaqlawçılar belderüençä – hälak bulğannarnıñ sanı meñgä yaqın.
Oyışma wäkile Haraszti süzlärenä qarağanda, mondıy zur ayırma – "mäğlümät blokadası häm xökümätneñ aralaşu säyäsäte bulmawınnan" çığa.


text:
Foto: ToқTaMa.KZ
Jahandanw jolında kele jatqan ultımız kün say`ın nebir sumdıq oqïğalardıñ kwäsi bolwda. Äsirese, qalalı jerlerde qızdardı zorlaw, tipti säbïlerge zorlıq körsetw sïyaqtı jağa ustatatın jay`ttardı estip, körip jatamız. Osınıñ barlığı adamdardıñ ïmansızdığınan bolsa, bir jağı qızdardıñ aşıq-şaşıq kïinip, jalañaştanwınan ba dep te oy`lay`sıñ.
Öy`tkeni, şarïğatta "Täniñdi özge erkekterge körsetw arqılı onı öziñe qaratıp, näpsisin oyatw arqılı öziñe eselep künä jïnay`sıñ" degen ğoy`. Qazir din jolına tüsken apay`-siñlilerimiz bastarına oramal tağıp, etekterin jawıp jüredi. Körgen köz süy`sinetindey`. Bul meniñ jeke pikirim. Bularğa ay`tılatın qoğamda kereğar pikirler de bar. "Jap-jassıñ, nesine basıña oramal tağıp jürsiñ?" dep ay`tatındar da joq emes.
Şarïğattıñ özinde "Saqaldan oramaldıñ ükimi joğarı" delingen. Xalqımız "Birinşi bay`lıq - densawlıq, ekinşi bay`lıq - aq jawlıq" degen söziniñ özinde aq jawlıqtılarımız aman bolsın, erteñgi eldiñ keleşegi solar degen sözdi astarlağan ğoy`. Al, qazir qalay` bop ketti. Jas qızdarımızdıñ arasında şaştı jay`ıp, aşıq-şaşıq kïinw kezdesip jatadı. Al, endi qarañız, qızdarımızğa qısqa kïim kïgizip tay`rañdatamız. Omırawların aşıp toy`larğa baradı. Osınıñ barlığı künä degen söz ay`ta-ay`ta jawır bolğanı belgili. Qarapay`ım ğana mısal, etti aşıq tastap ketseñiz sasıp kete me? Sasïdı. Ne närse musılman bolğandıqtan jabıq äri taza bolwı şart. Qız balalardı da solay` tänin jawıp jürwge üy`retw abzal sïyaqtı. "Erkindik" dey`miz batısqa eliktep. Onıñ astarında da ülken sumdıqtar jatır. "Men qızımdı emin-erkin tärbïeley`min" degen köptegen ata-analar balalarınan ay`ırılıp qalğandığın teledïdardan kördik. Neşe türli ağımdardıñ jetegine ilesip, şetel asıp kete barğan. Mal ekeş maldıñ işindegi erkindikti jaqsı köretini eşki bay`qus. Eñ aldımen qasqırdıñ awzın may`lay`tın da sol. Al, endi oy`lap qarañızşı, emin-erkin ösken qız bala erteñgi küni tüngi klwbtıñ bïkeşine ay`nalıp, anaşanıñ qurbanı bolmasına kim kepil?! Sondıqtan, qız bala bolğan soñ aşıq- şaşıq jürwdiñ astarında ne jatqanın uqqan şığarmız. Ultqa janı aşığan adam birinşi qızdarınıñ etegin qımtağanı abzal. Qazaq "Qızıñ jaman bolsa, jeti atañnıñ betine şirkew bolar" degen sözdi oy`dan şığarmasa kerek.
Maqpal MARATQIZI.


text:
Britaniädä haman da terror qurqınıçı qala birä, xakimiät şikle 7 keşene qulğa aldı
Britan xakimiäte, atna azağında Glasgow hawa alanı binasına benzin tutırğan maşina belän bärep kerü, Londonda isä bomba quyılğan ike maşinanı şartlatırğa tırışu oçraqların tikşerep, şul ğämällärne oyıştıruda şiklänelgän zatlarnı ezläwen däwam itä. Terrorğa qarşı köräşü turındağı qanun nigezendä älegä 7 şikle keşe qulğa alındı. İlneñ üzendä terror xäwefe yuğarı bulıp qala.
"Britaniä häm britan xalqınnan kilgän cawap şul - bez berdäm bulıp qalıp, yanawlarğa bireşmiäçäkbez häm berkemgä dä britan yäşäw räweşen tübänsetügä yul quymayaçaqbız", dip belderde yäkşämbedä britan premyer-ministrı Brown.
Atna azağında bulğan häm xäzer inde terror ğämäle dip bäyälängän öç höcüm dä asılda uñmasa da, eçke eşlär ministrı Jacqui Smith, Britaniä citdi wä däwamlı yanaw kiçerde dip, cämäğätçelekne uyaw bulırğa öndäde. Mäğlüm ki, şimbä könne benzin kanistrları salınğan Jeep Cherokee maşinası Glasgow hawa alanı kapkasın bärep kerep, anda yanğın çıqqan ide. Kanistrlardağı benzin alayda şartlamadı, häm yanğın keşelärneñ ülemenä kitermäde.
Aña qädär ber kön aldan başqala Londonda, xalıq küp yöri torğan uramda, ber tönge klub yanında ğına şulay uq yağulıq tutırılğan ike maşina tabılğan ide. Alarnıñ da şartlatu öçen äzerlänüe xäzer şik uyatmıy, çönki alarda inälär dä tabılğan bulğan. Yäğni maqsat itep tirä-yündäge mömkin qädär kübräk xalıqqa zian kiterü küz aldında totılğan.
Düşämbegä qulğa alınğan keşelär çığışları belän nigezdä Yaqın Könçığıştan, şularnıñ ikese tabib dip xäbär itelä. Politsiäneñ tağın ber keşene ezläwe dä mäğlüm. Premyer Gordon Brown, Britaniädä äzerlängän şuşı höcümnär artında mäğlüm äl-Qaidä tora, dip beldersä dä, belgeçlär älegä, bu bäyläneşneñ ni däräcädä köçle buluı bilgele tügel, di. Londonda eşläwçe iminlek belgeçe David Claridge:
"Premyer-ministr äytkännär, äl-Qaidägä bäyläneşlär ezläwneñ ğädäti buluın kürsätä bu oçraqta. Ayırım ber mizgelgä belgänebezne taswirlaw öçen bu bälkem dä iñ äybät yuldır. Çınlıqta isä bu äl-Qaidäneñ ğomumi maqsatları nigezendä eş itüçe ber törkem genä bula ala. Ämma bez älegä şuşı farazlarıbız qayda buluıbıznı belmibez", di iminlek belgeçe David Claridge.
Britaniädäge terror qurqınıçı säbäple iminlek çaraları Atlantikneñ ikençe yağında - Quşma Ştatlarda da köçäytelde.


text:
Qazan qunaqlarına närsä büläk itärgä?
1000 yıllıq yaqınlaşqan sayın, Qazan uramnarında milli yadkärlär, büläklär, qalfaq-tübätälär sata torğan urınnar arta bara. Xakimiätlär, suverenlar äzerläw yünäleşendä tulı äzerlek turında iğlan itte. «Azatlıq» xäbärçese Qazan uramnarına çığıp, xällärneñ çınlıqta niçek bulğanın öyränep qayttı.
Kemgäder tübätäy, kemgäder ikona kiräk. Säwdägärlär turistlarnıñ canı ni teli - barın da täqdim itä ala. Elek suvenirlarnı Qazannıñ ber niçä urınında ğına tabıp bula ide, xäzer, milli äyberlärne çat sayın satalar. Mäsälän, şähärneñ üzäk uramı, Bayman uramınnan üttek. Şuşı cäyäwle uramnıñ başınnan uq, qalfaq, tübätäylär cäyep salğan säwdä urınnarın, maxsus öställärne yış oçratıp bula. İñ küp satıla torğan äyber, Qazan xaritası, uram räsemnäre häm beraz tarixi mäğlümatı da bar. Bäyäse 30 sum. Annan tış, tübätäylärne dä küp alalar ikän. Xaqları törleçä, 150 sumnan başlap, ber niçä meñgä qädär. Tatarstannıñ däwlät simvolları, gerb häm bayraqları da uñaylı tovar bulıp tora, matur da, keçkenä dä. Şundıy äyberlärne alğan Läysän isemle qız belän söyläşep aldıq. Ul Ural yaqlarınnan kilgän, Tatarstannıñ «Aq barsı» töşkän tügäräk tälinkä aña Qazanda uqığan yıllarnı iskä töşerä bulıp çıqtı. Çigüle küzlek sawıtları, ä xäzer inde mobil telefon sumkaları da, rässamnar icat itkän qurçaqlar, balçıqtan yasalğan tatar äbi-babay sınnarı bulmasa, bu satu urınnarı, Mäskäw, Piterbur häm başqa şähärdäge suvenir kibetlärennän ällä ni ayırılmas ide. Andağı urıs milli uyınçıqları, matreşkalar, ağaç qaşıqlar, qayın qayrısınnan sawıtlar, pravoslav ikona küçerelmälären böten rusiä şähärlärendä oçratıp bula. Şunı istä totıp küräseñ, avtorlar, cirle tarixqa bäyle bulğan, qabatlanmas äyberlärne täqdim itärgä tırışalar. Qazan pesie satuda bar, läkin anı belüçelär siräk, satuçılarğa şul pesigä bäyle bulğan rivayätlärne söyläp çığarğa turı kilä. Rusiä prezidentınıñ tübätäy häm tatar kiemennän bulğan räsemnäre dä, çittän kilüçelärneñ iğtibarın cälep itä. Qol Şärif mäçete räseme töşkän tälinkälär, Qazan çirkäwläre surätläre dä kiñ satuda bar. Bauman uramınıñ näq urtasında, ber yaqtan «Çäy yortı», ikençe yaqtan «Tatar aşları yortı» yänäşäsendä urnaşqan «Qazan hidiäse» digän keçkenä kibet bar. Ul yözne milli häm islam dine äyberlärenä genä tota. Biredä gel tatar muzıkası yañğırap tora. Tatar cırçılarınıñ cır cıyıntıqları, milli kiemnärdän qurçaqlar, Qazan häm tatarstan tarixı turında kitaplar, disbelär, keçkenä formattağı Qor’än kitapları, yawlıqlar häm şämaillär da bar. Şuşı säwdä urınınıñ citäkçese Färit äfände İbrahimov äytüenä qarağanda, çit il keşelärenä qul belän eşlängän tatar milli äyberläre bik oşıy. Dini äyberlär, törkiädän qaytqan disbelär, isle maylar, yawlıqlar da, möselmannarnıñ iğtibarın cälep itä. Färit äfändeneñ äytüenä qarağanda, milli tovarğa ixtiac bar häm suvenirlarda uñışlı biznes tözärgä mömkin.
Bikä Timerova.


text:
İnguşetiädä cihadqa çaqıru yaqlanmasa da, andıy beldeülär borçılu tudıra, respublikada vazğiätne totrıqsızlandıra.
Üzen "İnguşetiä Majlis Al-Şura"sı dip atağan törkem internetta basılğan belderüendä İnguşetiädä Russiä xökümätenä qarçı cihad iğlan itä. Majlis Al-Şuranıñ kemne väkillek itüe bilgesez. Şulay da bu belderü Çeçnäneñ kürşese İnguşetiädä borçılu tudırdı.
Audio
Ber ir-at isä jihadqa çaqırunı xökem itep bolay digän
Audio
Cihadnı yaqlauçılar tabılmasa da, belgeçlärneñ fikerençä, mondıy çaqırular borçılu tudıra. Suğış häm tınıçlıq buyınça Londonda urnaşqan institutnıñ kafkaz mäsäläläre buyınça belgeçe Thomas De Waal İnguşetiädä bulıp alğan höcümnärdän soñ öç atna ütkäç andıy belderüneñ internetta iğlan itelüe, respublikadağı Mäskäv yaqlı prezident Murat Zyäzikovnıñ kontrolne yuğalta baruın işarä itä dip belderde.
Audio
"Minem fikeremçä, İnguşetiädä bulıp yatqan vaqiğälär, anda Russiä federatsiäsenä turılıqlı cirle xökümätneñ kontrolne yuğalta baruın , köç qullanunıñ häm islamnıñ köçlänä baruın kürsätä."
İnguşetiäneñ baş möftise Mogamed Hacı Albogaçievneñ , xökümätneñ rişvätçelekkä, keşe urlauğa häm eşsezlekkä qarş köräşmävenä protest belderep uzğan atnada vazıyfasınnan kitüe dä xökümätneñ yaqlaunı yuğalta baruın kürsätä. Kremlneñ FSBnıñ elekke generalı Murat Zyäzikovnı İnguşetiä prezidentı itep quyuına ike yl vaqıt ütkändä , andağı vazğiät naçarlana ğına bara. De Waalnıñ fikerençä, Zyäzikov üzennän elekke populär prezident Ruslan Auşevtan ayırmalı bularaq, respublikadağı törle fraksiälär belän urtaq tel taba almağan häm näticädä xakimiät buşlığı xasıyl bulğan , törle fraksiälär üz çiklären sınap qarıylar. İnguşetiädä Çeçnädägenä oxşaş suğış qabınıp kitär dip kötelmäsö dö, qayber küzätüçelär Mäskävneñ qatı qul taktikası tınıçlandıruğa tügel, ä cirle fetnäçelekkä alıp baraçaq dip kisätälär. Çeçnädäge Mäskävyaqlı xökümätä ä mätbuğat häm informatsiä ministere bulğan Ruslan Martagov radiobız xäbärçesenä bolay dide.
Audio
"Millätne telämäsä dä, suğışqa cälep itü taktikası bar. Andıy taktikanıñ tarixı patşa Russiäsenä qädäre barıp totaşa häm ul üzgärmäde. Terrorğa qarşı köräş digän bulıp , cirle xalıqnı ezärlekliseñ, şulay itep xalıqta qarşılıq kürsätü xisen uyatasıñ. Bez mona berençe häm ikençe Çeçnä suğışında tanıq buldıq. Russiä xärbiläreneñ yaxşı planlanğan eşçänlege konfliktnı üsterü maqsäten kz aldında tota häm yäşüsmerlärne suğış suqmağına etärä."
Äyye, İnguşetiädä cihadqa çağırunı yaqlauçılar kürenmäsä dä, mondıy dekalartsiälär borçılu tudıra häm Kreml tarafınan xakimiätkä menderelgän prezident Zyäzikovnıñ respublika belän idarö itü mäsäläsendä sälätsez bulıp çığuı säbäple dä, andağı vazğiätneñ totrıqsızlığın işarä itä.
Färit İdelle, Praga.


text:
Waşington Ğiraqtağı säyäsi-iqtisadıy eşlärdä sönnilärneñ dä qatnaşuın teli
AUDİO: Äle Usama bin Laden Fälestin süzen kütärä başlağançığa qädär ük, Äl-Qaidä Könbatışqa häm Söğüd Ğärabstan patşalığına qarşı ide. Şuña kürä min Ğäräp-İsrail' nizağına çişeleş tabu, ni qädär genä möhim bulmasın, Quşma Ştatlarğa, Könbatışqa häm Söğüd Ğärabstanı Patşalığına qarşı terrorçılıqnı tuqtataçaq dip uylamıym.
Armitage şulay uq AQŞqa, Könbatışqa häm Söğüd Ğärabstanı Patşalığına qarşı terror höcümnäre Fälestin mäs'äläsen çişmiäçäk dide.


text:
“Tatneft''”ne kem yotarğa teli?
Tatarstan byudjetınıñ şaqtıy öleşe neft' satudan kergäne kemgä dä ser tügel. Monnan tış, şul uq neft' şirkätläre arqasında küp kenä sotsial' programmalar da ğämälgä aşa tora. Äye, respublika öçen bügenge köndä neft' - ul yäşäw çığanağı. Läkin neft' tarmağında ber qaraşqa añlışılıp ta citmägän eşlär bara. “Tatneft'” tiräsendä mäsälän. Qarap torışqa uñışlı ğına eşläp kilgän bu şirkät respublika qulınnan ıçqınuı da bar. Küzätüçelär şul xaqta çañ qağa.
Tatarstanda neft' çığaru tarmağında töp rol'ne “Tatneft'” başqara. Döres başqa şirkätlär dä bar. Läkin alar waq, şuña kürä alar kem äytmeşli hawa torışın üzgärtmi. Ä Tatarstan häm şulay uq Başqortstanda neft' mäsälän sebernekennän ayırıla. Seberneke sıyfatlı neft' sanala. Ä İdel-Ural töbägennän çıqqanı URALS dip atala. Anda kükert kübräk. Häm dönya bazarında anıñ bäyäse dä tübänräk. Şulay buluına qaramastan, İdel-Ural töbäge neft'te satıla tora. Küz aldına kiteregez, Tatarstannan ğına da yılına 30 million tonnağa yaqın neft' çığarıla. Şunnan kergän keremneñ zur küpçelege Rusiä kesäsenä qala. Barlığı 12 milliard dollar kerem kerä, şunıñ ber milliard dolları Tatarstanğa qalsa, “Tatneft'neñ başqa çığımnarın sanamağanda, 8 milliard dolları Rusiä kesäsenä kitä. Bu belgeçlär häm küzätüçelär fikere. Ä Tatarstan neft’en dönya bazarında satar öçen, äytelgänçä anıñ sostavında kükert küp, anı mäsälän seber neft'e belän quşalar. Ä Rusiägä aqça citmi bit. Mäsälän, avgust axırında, Rusiä prezidentı Putin, Tatarstannan çığa torğan URALS neft’en, Awrupağa ağa torğan torbadan ayırırğa dip belderde. Häm ğäcäp xäl. “Tatneft'neñ dönya bazarında aksiälär bäyäse töşärgä tieş bit inde. Monıñ şulay bulasın böten iqtisatçılar kötte. Läkin ul aksia bäyäläre biresençä kütärelde. Bu könnärdä genä Rusiä xakimiäte tağın şundıy uq belderü yasadı. Aksia bäyäläre tağı kütärelde. Häm şaqtıy küpkä. Älegä qädär, dönya bazarında “Tatneft'”neñ ber aksiäs rubl'dä sanağanda 50 rubl' torsa, xäzer ul 112 rubl'gä citte. Yäğni, “Tatneft'” çığarğan neft' sıyfatına Rusiä xakiämite tarafınnan zarlar häm kisätülär yasala tora. Böten iqtisat qanunnarı buyınça bäyälär töşärgä tieş. Yäğni, “Tatneft'”neñ däräcäse kimergä tieş. Ä ul kiresençä arta. Belgeçlär aptıraşta. Şuña kürä, bu xälgä alar törleçä cawap birä. Läkin ber närsädä alar urtaq fikerdä toralar. “Tatneft'”ne kemder satıp alırğa teli. Şuña kürä, aksia bäyäläre belän uynıy. Küzätüçelär monı Lukoyl da, Gazprom da buluı bar dilär. İqtisatçılar, “Tatnefttne berärse üzenä alırğa teläsä, annan artıq fayda alıp bulmıy dilär. Älbättä, bu böten Rusiädän satılğan neft' belän çağıştırğanda. Şulay bulğaç, bu, yäşeren xuca bulırğa tezläwçelär, Tatarstan neft'eneñ üzenä tügel, ä Tübän Qamada urnaşqan neft' eşkärtü sänäğätenä xuca bulırğa teli dip añlatalar. Xäzer, çista neft' satudan, anı eşkärtep satuğa taba yul ala başladılar. Tatarstannıñ da räsmi säyäsäte xäzer Neft' eşkärtü kompleksına yünälderelgän. Tatarstan “Tatneft'”tän qolaq qağuı ixtimal. Çönki, iqtisadıy uyın dönya külämendä şaqtıy qırıs bara. Xäzerge şuşı qırıs suğışmı, uyınmı qanunnarı buyınça, teläsäñ ber şirkätne bonkrotka çığarıp ta, çäçäk tä attırıp bula dilär belgeçlär. Çönki, süz bit ayırım ber kompaniä turında ğına tügel, ä transnatsional' şirkätlär turında bara. Ä alar dönya küläm ähämiyäkä dä, tä'sirgä dä iä. Rusiäneñ Gazprom, Lukoyl kebek şirkätlär näq menä transnatsional' şirkätlär däräcäcendä. Tatarstan “Tatneft'”tän qolaq qağa qalsa, ni bula soñ? Älbättä salımnarnı, monda çıqqan neft' öçen xuca kem genä buluına qaramastan tüläp barırlar. Läkin, “Tatneft', mäcbüri salımnan tış, küp kenä sotsial proyektlar belän dä şöğellänä. Bu çişmä tözekländerülärdän, “Ruxiät” dip atalğan tatar mädäniätenä yärdäm itüçe fondlardan, qartlar , yätimnär yortına yärdäm itülärdän alıp, xokkey komandalarına qädär. “Tatneft'” berär zurraq şirkätkä yotılsa, menä şuşı ğämällärneñ betüe kön kebek açıq.
Annarı, mä’säläneñ säyäsi yağı da bar. Tatarstan suverenlığı ul- Tatarstan nefte. Neft'kä kem xuca – respublikağa da şul xuca digän süz. Älegä Neft'kä respublika xuca. Häm bu xucalıqta älegä tärtip. Läkin qaqşatırğa torışular başlandı. Dönya bazarında aksiälär belän uynaw – şunıñ ber kürsätkeçe dilär.
Räfis Cämdixan


text:
Qaysı säyäsi firqäneñ reklaması ütemleräk?
Äle küptän tügel genä 10 nämzät saylawlarda qatnaşudan baş tartqan ide. Ä 11nçe marttan başlap, nämzätlär kinät töşep qala almıy inde, qanun quşmıy. Üzäk saylaw komissiäse citäkçese Anatoliy Fomin xäbär itkänçä, kampaniä başlanğannan birle 50 urınğa barlığı 282 keşe köräşep qararğa teläk beldergän. Alarnıñ 64-te saylawlarda qatnaşmayaçaq. Qaysıları üzläre ğariza birep, köräşep tormasqa buldı, başqalarınıñ terkälü käğäzlären, qanun bozğan öçen, saylaw komissiäläre yuq itte. Xäzer saylaw komissiäläre xezmätkärläre, töşep qalğannarnıñ isemnären sızar öçen, 2 million 800 meñ byületenne qarap çığarğa tieş.
Bu könnärdä säyäsi reklama, köçäygännän köçäyä bara. 12 martta ügetläw çığışları tämamlanaçaq. Şuña, säyäsätçelär barlıq mömkinleklärne qullanıp qalırğa tırışa.
«Berdäm Rusiä» firqäse häm anıñ nämzätläre küpçelek televidenie kanallarında, radiolar efirında yış kürenä-işetelä. Şunıñ östäwenä, däwlät oyışmaları ütkärgän barlıq cielışlarda diärlek, elekke zamannardağı kebek, ildäge säyäsi wazğiät xaqında mäğlümat birelä, häm saylawlarğa barırğa kiñäş itelä. Xakimiät oyıştırğaç, ügetläw dä, xakimiät firqäse öçen bara.
Şuşı könnärdä, räsmi mäğlümät çaralarında «Rusiä regionnarı firqäse» xaqında mäğlümat yış çığa başladı. Xätta İntertat.ru elekton gazetası firqäseneñ säyäsi programmasın bastırıp çığardı. Bu firqä tarafdarlarnıñ mäğärif xezmätkärläre belän belän oçraşuları xaqında da, räsmi televidenie kanalları xäbär itte.
Soñğı könnärdä, Tatarstan radio-tele efirında «Uñ köçlär berlege» firqäseneñ säyäsi reklaması kürenä başladı. Gäzitlärdä ara-tirä mäqälälär basılıp tora. 11 mart könne kiç «Uñ köçlär berlege» firqäseneñ Tatarstan bülege wäkilläre däwlätneke bulmağan «Variant» kanalında, ä 12 martta «Efir» telekompaniäse efirında çığış yasarğa ciena. «Uñ köçlär berlege»neñ «Efir» telekompaniäse başlığı Andrey Grigoryevqa teläktäşlek kürsätkän ide. Şuña, saylanğan oçraqta, bu häm tağın 4 nämzätneñ 14 marttan soñ da, uñ qaraşlarda qaluın farazlarğa mömkin.
«PoдиHa» - «Watan» saylaw blogınıñ säyäsi reklaması küzgä bärelmi. Bu säyäsi köç tarafdarları ğädättä televideniedä buşlaw birelä torğan efir waqıt ğına faydalandı. Ayırım qupşı kampaniälär ütkärmäde. 12 martta Qazanğa kiläçäk, «PoдиHa» «Watan» saylaw blogı wäkile Viktor Geraşenko, bälkem, soñğı könnärdä genä bulsa da, Tatarstandağı saylawçılarnıñ iğtibarın cälep itärgä yärdäm itär.
Oppozitsiä dip sanaluçı «ЖизHb» «Tormış» firqäse häm kommunistlar firqäse televidenie häm radio efirda kürenmi. Bu firqä tarafdarları uramnarğa, bazalarğa çığıp, saylawçılar belän turıdan turı eş itärgä tırışa. Säyäsi köräştä qaysı ısul otışlıraq bulır, 14 marttan soñ kürerbez.
Bikä Timerova.


text:
Wäliulla Yaqup: Säyäsi zolım çorında 40 meñläp mulla üterelde
1996 yıldan Tatarstanda säyäsi qorbannarnı iskä alu uzdırıla. Yıl sayın Qazannıñ lenin baqçası dip atalğan cirgä Sovet çorında säyäsi zolımnan faciğä kürgännär cıyıla da, miting uzdıra. Bu cirgä monnan berniçä yıl elek häykäl-stella da quyılğan ide. Sovet ilendä säyäsi zolımnıñ başında torğan KGB oyışmasınnan bu stella yıraq tügel. Çerek kül- xalıq xäteren dä, xalıq xätärendä xäzer dä saqlıy. Xädiçä Xismätullova yıl sayın şuşı Çerek külgä kilä.
Tönlä ätiebezne alıp kittelär. Ätnä rayonı Mätäskä awılınnan. Bu 1942 yılda buldı. Säyäsi matdä belän alıp kittelär. Menä şunnan soñ, bez berni belmädek. Qazanğa alıp kilgännär, atmağannar. Açtan ülgän. Ul kolxozda ğına eşli ide. Beräwsenä, sin kommunistlarnı yaqladıñ dip äytkän axırı. Äytmägänder dä inde. Şul, kommunistlarğa qarşı dip, alıp kitep utırttılar. Açtan üterdelär.Xädiçä apa kebek ata-anaların iskä alırğa kilüçelär yäki üzläre Sovet çorı zolımı cäzaların üz cilkälärendä tatığannar bıyıl da 300 läp cıyılğan ide. Bu saflar yıl sayın azayıp bara. Barlığı säyäsi qorbannar Tatarstan cirendä yaqınça sanawlarğa qarağanda 60 meñläp bulğan, şularnıñ bügendä 7 meñläbe isän äle. Xalıqnı cällämiçä, qırğannar da, seber cibärgännär, cıyğannar da, atıp ütergännär. Ber kulak digän naxaq belän genä dä 15 meñnän artıq keşe seber cibärelgän yäki atılğan.
Tatarlar. Ä tatarlar bu zolımnan iñ zur zıyan kürgän xalıq. Anıñ böten zıyalısı, mullası, bayı, mäğrifätçese şul çorda yuq itelä. Nindi genä säyäsi eşlär uylap çığarılmıy. Cidegänçelär, Soltanğälievçelär, Hadi Atlası eşe … Sanıy kitsäñ şaqtıyğa cıyıla. Jurnalist Cäwdät Äminov danlıqlı Apanayevlar buını wäkile. Ul da xäter mitingında şäm totıp yöri
Zolım yıllarında Apanayevlarnıñ böten näsele yuqqa çığarılıp bette diärlek. Ul ğına da tügel, Qazannı bolşeviklar aq çexlardan azat itkän, Apanayevlarnıñ bersen, Ğabdulla Apanayevnı mäçetän alıp çığıp atalar. Ul Peçän bazarı mäçeteneñ mullası bulıp tora. Bu çınlıqta berençe säyäsi zolım qorbanı bulıp tora Tatarstan diniä näzaräte möftie urınbasarı Wäliulla Yaqup Stalin wä annan soñğı çorda şähit kitkän, repressiälängän tatar mullaları turında söyli
Revolyutsiägä qädär eşläp kilgän 14 meñ mäçetneñ 40 meñläp mullası repressiälängän. Şularnıñ Stalin törmälärennän 100 tiräse genä isän qala alğan. Tatarlar bu zolımnan ikelätä cäza kürde. Sovet çorında äle urıslarnıñ 10 meñläp çirkäwe, seminariä-akademiäläre eşläp tordı. Ä tatarlarnıñ bernie isän qalmağan ide. Bötenese şul zolım çorında yuq itelde. Düşämbedäge säyäsi zolım qorbannarın iskä alu çarasında milli xäräkät wäkilläre dä bar. Rinat Yosıpov - şularnıñ berse. Ul bügenge köndä dä säyäsi zolım bara dip sanıy. Misalğa jurnalist Anna Politkovskayanı kiterä. Matäm çarasına da anı iskä alu niätennän kilgän.
Üterdelär iñ namuslı keşene, çista küñelle keşene. Anna Stepanovna Politkovskayanı. Nindi ğäyep öçen, nindi gönahısı bulğan?! Yöräk şundıy ärni, üzemneñ tuğanımnı yuğaltqan kebek xis itäm.Säyäsi qorbannarnı iskä alu monıñ belän genä tämamlanmadı. Qazannıñ Arxangel ziratında da, qäberlärgä çäçäklär quyu buldı.
Räfis Cämdixan


text:
BMO Atom idaräse İran turında qarar qabul itte
"Bu ölgedä İrannıñ, İsfahan şirkätendä uran eşkärtü eşlären yañartu qararı uñayınnan, citdi borçılu belderelä. Älege qararnı üzgärtergä, uran bayıtu eşlären tulısınça tuqtatırğa digän öndäw bar."
Yevropa Berlege mäsäläne Berläşkän Millätlärneñ İminlek Şurasında tikşererü belän kisätkän ide. Älegä ölgedä andıy matdä yuq. İran Yevropa Berlegeneñ soñğı täqdimnären kire qağıp, atom eşçänlegen yañartıp cibärde. Berük waqıtta, ul söyläşülärne däwam itergä teläk belderde.