text:
Kreml nezaretindeki Aqmescit rayon mahkemesi sentâbrniñ 27-si, çarşenbe künü, qırımtatar milliy areketiniñ liderlerinden biri olğan İlmi Umerovqa nisbeten öz qararını çıqardı. Umerov eki yıllıq yaşav tarzındaki koloniyada qalmasına üküm etildi.
Qırım.Aqiqat muhbiri bildirgenine köre, İlmi Umerovke nisbeten çıqarılğan qarar onıñ advokatı Mark Feygin ve onı qorçalağan Aleklsandr Podrabinek mahkeme zalına kelmesinden evel ilân etilgen.
Mahkeme toplaşuvından evel İlmi Umerovnıñ advokatı, sentâbrniñ 25-nde İnsan aqları melesinde BMT Baş komissarı tarafından taqdim etilgen Qırımdaki vaziyetke dair maruzası berilecek cezanı hafiflete bilecegine ümüt seslendirgen edi.
Yaşav tarzı koloniyası – qomşu Rusiyede ceza berüv müessiseleriniñ bir çeşitidir. Muqaysızlıq sebebinden cinayet işlegenler, ve kiçik ya da orta ağırlıqta cinayetni ilk kere işlegenler bu kibi yerlerde ceza alalar. Yaşav tarzı koloniyalar, ekseri olaraq, Rusiyeniñ ormalı bölüklerinde, şimaliy ve şarqiy regionlarında yerleşe.
Keçende, rusiyeli prokuror İlmi Umerovnı 3 yıl ve 6 ay müddetine şartlı surette azatlıqtan marum etmege, oña 3 yıllıq sınav müddetini tayin etmege ve üç yıl devamında cemaat faaliyetini ve ocalıq yapmaqnı yasaqlamağa teklif etken edi.
2016 senesi FSB taqiqatçıları İlmi Umerovqa qarşı ekstremizm maddesi boyunca cinaiy iş açqan edi. O Rusiye Cinaiy Kodeksiniñ 280.1 maddesi (Rusiyeniñ topraq bütünligini bozmaq çağıruvları – QA) esasında qabaatlana.
Qırımtatar milliy areketiniñ belli iştirakçisi, qırımtatar Meclisi reisiniñ muavini olğan İlmi Umerovnıñ tutulıp alınuvı, evindeki tintüv ve oña qarşı cinaiy işniñ açılması, mecburiy surette mahkeme-psihiatrik ekspertizanıñ keçirilmesi içün onıñ delihanege yerleştirilmesi – cemiyette ve dünyada rezonans çıqarğan edi.
2017 senesi iyünniñ 7-nde istilâ etilgen Qırımda Kremlge tabi olğan Aqmescit rayon mahkemesi İlmi Umerov davasınıñ asılını baqıp başladı.
İlmi Umerovnıñ özü bu mahkeme davası sımarışnen yapılğanını, ükümi ise – evelden belli olğanını tüşüne ve taqiqatçılar, stenogramma kibi tanıtılağan sözme-söz tercimeniñ lisaniy ekspertizasını qullanıp, añlamlarnı qarıştırğanını ayta.


c: text/html

text:
Aqmescit civarında sentâbr 28 künü yüz bergen ve neticede 6 insannıñ ölümine ketirgen maşina qazasınıñ sebeplerini ögrengen komissiya toplaşuvında qaza olğan yol qısmınıñ gece-kündüz nezaretini temin etmege ve yol areketiniñ marşrutını belgilemege qarar alındı.
Bunı qırım «akimiyeti»niñ matbuat hızmeti bildire.
Qırım «baş naziri» Sergey Aksönov taqiqat boyunca komissiya qazanıñ bir qaç sebebini ögrengenini qayd etti.
«Bir qaç variant baqıla, şu cümleden yolnı qurğanlarnıñ tarafından emallıq ve vazife başında yapılğan qabaat. Bütün teşkerüvler keçmezden evel, bir şey aytmağa qıyın», – dep bildire Aksönovnıñ sözlerini matbuat hızmeti.
O şunı da qayd etti ki, taqiqat Qırım «prokuraturası» ile keçirile.
Qırım.Aqiqat bergen malümatqa köre, sentâbr 28-de gece saat 03.30 Aqmescit-Nikolayevka aylanma yolunda yol örtüsü omradı – adamlarnen tolu VAZ maşinası çuqurğa oğradı. Altı insan, şu cümleden eki bala, elâk oldılar.
Kütleviy haber vastalarınıñ malümatına köre, Aqmescitte omrağan «Dubki-Levadki» yolu soñki beş yıl devamında Qırımnıñ eñ paalı qurucılıq obyektlerinden biri edi. PAO «Yujdorstroy» er daim yol qurucılıq imkânlarını qazana edi. Qırımda Rusiye Taqiqat komitetiniñ Baş taqiqat idaresi maşina yolunıñ omravı boyunca cinaiy iş açtı.
Qırımnıñ öz başına ilân etilgen «baş naziri» Sergey Aksönov yol omravını ögrenecek ükümet komissiyasını acele sürette meydanğa ketirmege emir etti ve vefat etkenlerniñ soy-soplarına 400-er biñ ruble berecegini vade etti.
Sentâbr 29-da saat 11-de Aqmescitniñ Borçoqraq (Fontanı) qasabasında Aqmescitniñ aylanma yolunda yüz bergen yol eşilüvi aqibetinde elâk olğan 37 yaşında Asiye Salimova ve onıñ 16 yaşında qızı Aliyeniñ cenaze merasimi olıp keçti.
Yol qazasında yaralanğan bir yaşında Selim oğlançıqnı sentâbr 29 künü Moskvağa ketirdiler. Oğlançıq essizdir.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Litvaniya TİN başı Gabrielüs Landsbergis, Rusiye siyasetçileri Qırım ile bağlı mevamını deñiştire bileler, dep saya. Bunı o, Azatlıq Radiosında "Subbotneye intervyü" yaynında ayttı.
Onıñ aytqanına köre, buña ğarp qoyğan sanktsiyalar yardım ete bile.
«İç bir şey ebediy degil. Rusiye siyasetileri mesele al etildi, dep tüşüne bileler. Amma işğalci devletke tazyıq yapqan qanuniy usullar bar – misal olaraq iqtisadiy, bazıları endi quvetteler, bazıları belki de endi qullanacaqlar. Ve bazı şartlarda siyasetçiler öz fikrini deñiştire bileler», – dedi o.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba ve Litvaniya zenaatdaşı Gabrielius Landsbergis fevralniñ 23-nde Kyivdeki matbuat konferentsiyasında Vilnüs ve Kyiv «Qırım platformasını» ve Rusiyege qarşı sanktsiyalarnı uzatuv imkânlarını muzakere ettiler.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırımdaki ictimaiy-siyasiy vaziyetni taqip eterek, muayyen hulâsalar çıqaram. Olardan biri – yerli uquqimayecileriniñ yetişmemezligi.
Yalıñız yerli degil, esas Ukrainadan kelgen soylârı da yetişmey, çünki kerçek manada çalışqan soylârınıñ Qırımğa kirmesi yasaq, meselâ, Yevgeniya Zakrevskayanıñ da. Kelgen soylârı da FSBniñ közüne ilinmemek içün işini gizli yapmağa areket eteler. Onıñ içün olarnıñ faaliyeti daa ziyade monitoring ve bunıñ devamında, Qırımda yer alğan aq-uquq bozuluvınıñ halqara imayesinden ibaret.
Rusiyeli uquqimayecilerine kelecek olsaq, olar da soñki zamanda yarımadağa çoq diqqat ayırıp olamaylâr. Eger evelki vaqıtlarda Aleksandra Krılenkova Qırımğa çoq vaqıt ayırıp turğan olsa da, Rusiyede farqlı tüşüngenlerge qarşı küçlü küreş baştılğan soñ, onıñ Qırım problemalarına ayıracaq vaqtı qalmadı. İşniñ murekkep tarafı da şu ki, rusiyeli uquqimayecileri Qırımğa tek esas Ukraina üzerinden kirip olalar. Ve sıñır denilgen bu yerde de, FSB özüniñ uzun ve acımasız subetlerinen olarnıñ «miyini qaqıp qoluna bere».Bunı eñ tecribeli uquqimayeciler bile begenmey.
Yarımadada halqara uquqimayeci teşkilâtlarınıñ vaziyeti de qıyın. Olar da ukrain uquqimayecileri kibi, Qırımda gizli areket etmege mecbur qala. Qırımğa kelgende, adet-üzre olarnıñ baracaq yeri ve maqsadı belli.
Biz er yerge kirip olamız ve uquqimayecilernen jurnalistler içün pek muimAbdureşit Cepparov
«Aman-aman er ay meni Qırım tışından kelgen uquqimayecileri ve jurnalistler ziyaret ete. Bazen ayda bir qaç sefer keleler. Ekseriy allarda olarğa qulavuzlıq yapam. Qırımda menim içün er bir köşe açıq sayıla, er yerde dost-eş ve tanışlarım bar. O sebepten biz er yerge kirip olamız ve uquqimayecilernen jurnalistler içün bu pek muim. Qırımda yaşağan halq al-azırda pek işanmay, men barğanda ise, insanlar açılıp laf eteler», – dep ikâye ete subetimiz esnasında, İnsan aqları boyunca Qırım kontakt gruppasınıñ koordinatorı Abdureşit Cepparov.
Afsus ki, Cepparov kibi uquqimayeciler Qırımda pek az. Uquimayecileri, faaller ve cemiyetçilerge qarşı yapılğan repressiya mehanizmi mında pek yahşı azırlanğan. Qırımtatar cemiyetçileri bir şekilde olsa da buña qarşı turıp olsalar, slavyanlarğa bu pek qıyın kele. İşte bu sebepten, rusiyeli telükesizlik hadimleriniñ ketken sayın arttırğan basqısına dayanalmay, esas Ukrainağa ketmege mecbur qalğan Ukrain medeniy merkezniñ faali Leonid Kuzmin yapqanı kibi, ekseriyet Qırımnı terk etmege mecbur qala.
Halqara insan aqları institutlarına taqdim etilmesi içün materiallar toplanması devam ete
Buna baqmadan Qırımda uquqimaye işi devam ettirile. Halqara insan aqları institutlarına taqdim etilmesi içün materiallar toplanması devam ettirile ve siyasiy sebeplerden dolayı taqip etilgen adamlarnıñ aq-uquqlarını imaye etmege azır olğan advokatlar bar.
Bügün de-bügün bizler Qırım uquqimaye gruppası, insan aqları boyunca informatsion Merkez, KrımSOS ve saire kibi, esas Ukrainada çalışqan küçlü ve professional uquqimayeciler taqımını köremiz.Qırımda insan aqlarınıñ vaziyetinen meraqlanğan er keske, Qırım uquqimaye gruppasınıñ aylıq esabatlarınen tanışmasını tevsiye etem.
Uquqimayeci ve jurnalistlerniñ faaliyeti öz meyvalarını kösterip başlay: Qırım halqara kündeliginde aktual mevzu olaraq qalmağa devam ete ve mecaziy şekilde aytacaq olsaq, olar Rusiye akimiyetine «Qırım» degen cemidanğa tutquç yasamasına musaade etmez.


text:
Qırım rejissörı Galina Cikayeva sentâbr 20 kününden Herson vilâyetinde memuriy sıñırda keçken yarımadanıñ «vatandaşlıq» qamaçavına qol tuta. Amma, onıñ fikrine köre, işbu meselede siyasiy irade olmalı.
Bunı o sentâbr 25 künü Qırım.Aqiqat Radiosınıñ saba efirinde bildirdi.
«Qırımnıñ «vatandaşlıq» qamaçavına qol tutam, çünki Qırım meselesini al etmege kerek, acele ve er ceetten. Amma siyasiy irade olmalı. Vatandaşlıq aktsiyası, menimce, bunı devlet seviyesinde etmek kerek», – dedi rejissör.
«İşğal etilgen territoriya, malnı anda yollamağa mümkün degil. Menimce, bizni añlarlar», – dedi Cikayeva, yarımadada yaşağan qırımlılar aqqında aytqanda.
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler.
Qamaçav teşebbüsçileri degeni kibi, ukrain şirketleri Qırım ile ticariy munasebetni toqtatmaq kerek, çünki yarımada territoriyası Rusiye Federatsiyası tarafından işğal etilgen. Teşkilâtçılarnıñ malümatına köre, olarnıñ talapları yerine ketirilmegence, qamaçavnı toqtatmaycaqlar, yani siyasiy mabüslerniñ azat etilmesi, mustaqil matbuat vastalarına basqı kösterilmemesi, yarımadağa halqara nezaretçilerniñ kelmesi, qırımtatarlarğa qarşı areketlerniñ toqtatılması ve ilâhre.
Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti böyle areketlerni takbih ete, amma yarımada sakinleri «erzaq qamaçavı»nıñ aqibetlerini duymaz, dep tüşüne.


text:
Aqyarda 14 zararlanğan adam ile yol qazasını tahqiq eteler.
Şeerniñ rusiyeli prokuraturası bildirgeni kibi, qaza avgust 1-inde Pojarova soqağında oldı.
Tahqiqatnıñ versiyasına köre, sarğoş "Mercedes" aydavcısı yañlış mesafeni saylap, qarşı yolaqta kelgen maşnanen çatıştı.
Yol qazasında 14 adam adam yaralandı, bir yolcu ağır alda.
Qırımnıñ Qurman rayonında moped aydavcısı, yolnı keçitten keçken 39 yaşındaki piyadeni urdı ve qaza yerinden qaçtı.
Avgust 6-sında aqşam Nasipköy (Nasıpnoye) yanında eki maşna - Kamaz ve Renault çatıştı. Qazada bir adam elâk oldı, eki adam yaralandı.


text:
Ukrainağa qol tutqan qırımlılar içün Rusiye pasportı em işğal etilgen Qırımda, em de qıtaiy Ukrainada ciddiy bir problem oldı. Bunı qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev «Novoye vremâ» neşirine bergen izaatlarında bildirdi.
«Rusiye pasportını alğanlar Ukrainağa kelip, bir sıra problemlerge rastkeleler, lâkin Ukrainada pasport alması Ukraina vatandaşlığından vazgeçkenini ifadelemey», – dedi o.
Mustafa Cemilevniñ aytqanına köre, bu mesele Ukraina akimiyeti tarafından teren bir talil keçirilmesine muhtac, bundan soñra Ukraina qanunlarında deñişmeler yüz bere bile.
Aynı vaqıtta Qırım vatandaşları Rusiye pasportını almağa mecbur qalalar, çünki başqaca ne yaşamaq, ne de çalışmaq imkânları qala.
«Bazıları soñuna qadar dayanalar, lâkin Rusiye pasportıñ olmasa, tedaviylenmege bile imkân yoq. Adamlarnıñ başqa bir de bir çaresi qalmay», – dep ayta Cemilev.
Qırımda qırımtatarlarğa qarşı basq devam ete, Ukrainağa qol tutqan Qırım sakinlerini, hususan qırımtatarlarnı yarımadanı terk etmege mecbur eteler.
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiye ve Rusiyeniñ Qara deñiz flotunda olğan askerler Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalar kirsetti. Ğarp Qırım Ukrainağa bağlı olğanını tekrarlamağa devam ete.


text:
Rusiye nezaretindeki Qarasuvbazar (Belogorsk) rayon mahkemesi dekabrniñ 23-ünde "Taygan" parkını daa bir ayğa qapatmaq qararını aldı. Bunı Qırım.Aqiqatqa parknıñ müdiri Oleg Zubkov aytıp berdi.
"Mahkeme keçti. Oturış "Taygan"nıñ daa bir ayğa qapatıluvınen yekünlendi. Nasıldır arslannı tırnağan nasıldır ırğaçı arslanlarnı tutıp , karantinge qoymağanımız içün. Ve askerni tırnaganları içün", - dedi Zubkov.
Onıñ aytqanına köre, park yanvarniñ 23-üne qadar qapalı olacaq, amma ondan soñ da aynı qararlar alına bile.
Noyabrniñ 14-nde Zubkov, mahkeme park işini toqtatsa, 30 ayuvnı öldürmege mecbur olacaq, dep bildirdi. Qırımnıñ rusiyeli Tabiat Nazirligi, Zubkovnıñ ayuvlarnıñ ihtimallı "atuvı ya da evtanaziyası" aqqında aytqanı içün, qanun bozmasında saqındırdı.
Kreml kontrolindeki Yalta mahkemesi noyabrniñ 21-nde Oleg Zubkovdan ayvanlarnı musadere etüv davasını baqmağa başladı.
2014 senesi Rusiyeniñ yarımada ilhaqına qoltutqan qırımlı iş adamı Oleg Zubkovnıñ Qırımnıñ Rusiye akimiyetinen zıddiyeti bar. Oleg Zubkov, mal-mülki bulunğan topraq damartılarınıñ vesiqalarını beş yıldan berli resmiyleştirip olamay, dep bildire.
Qırım işğali devamında Zubkov Kreml kontrolindeki Qırım akimiyeti tarafından oña nisbeten para cezaları ve qabaatlavlarnen bağlı tahminen 500 mahkeme oturışuvına bardı.


text:
Bu aqta Qırım «ükümeti»niñ matbuat hızmeti bildire.
«Biz siznen endi körüşken edik. Öyle sıcaq müitte nevbeteki çañ merasimleri keçkenine pek hoşnut olam, hususan bu yıl endi bizim mezunlarımıznı Rusiye Federatsıyasınıñ gimnı ile ozğaramız», - dedi Aksönov.
«Mezunlar Rusiyedeki Aliy oquv yurtlarına kirmege çareleri olğanı, eki tasil alıp olğanları pek yahşı da. Qırım ükümeti ve şahsen men mektepniñ er mezunına qol tutmağa azırım», - dep auttı o.
Öz nutqından soñra Aksnönov istidatlı taleberlerge mukâfatlarnı teslim etti.


text:
«MTS Ukraina» şirketi resmiy bildirüv ile buyurdı, mında yaqın zamanda işğal etilgen Qırımda mobil bağ operatorınıñ bağı pekitilecegi aqqında aytıla.
Evel qayd etilgeni kibi, Qırımda ağ obyektlerini idare etip olamağanı sebebinden, «MTS Ukraina» şirketi acele sürette yarımadada çalışqan diger mobil ağnıñ operatorlarından yardım soray.
Şimdi hızmetlerniñ berüv yolları ögrenile, bir sıra operatolar ile işbirlik şaraitleri belgilene.
«Tehnikiy roumingniñ teşkil etilmesi sebebinden operatornıñ qoşma masraflarına baqmadan, «MTS Ukraina» Qırım müşterileriniñ qullanuv hızmetlerini olar evel qullanğan tariflerge yaqın etmege tırışacaq», – denile beyanatta.
Operatornıñ malümatına köre, «MTS Ukraina» müşterilerine hızmet endi bu kününiñ soñuna qadar kösterilecek.


text:
Fevralniñ 22-nde Kyivdeki Mustaqillik meydanında qırımtatar faali Server Karametov bir kişilik piket keçire, dep haber ete Qırım.Aqiqat muhbiri.
Aktsiyada Karametov «Men Qırımdan kelgen Ukraina vatandaşı, qırımtatarım. Prezidentnen körüşmek isteyim. Qırımnıñ tamır halqı muhtariyet talap ete», dep yazılğan plakatnen tura.
Karametov tarif etkenine köre, körüşüvde o, Ukraina prezidenti Petro Poroşenkoğa işğal altındaki Qırımda yapılğan repressiyalar ve yarımadadaki qırımtatar muhtariyeti meselesini muzakere etmek istey eken.
Qırımtatar faali Server Karametov 2017 senesi avgust ayında Aqmescitte, qırımtatarlarnıñ liderlerinden biri olğan Ahtem Çiygozğa qol tutmaq maqsadınen keçirilgen bir kişilik piket içün tutulğan edi. Oña qarşı eki dane memuriy protokol tizilgen edi. Biri – «bir kişilik piket qaidelerini bozğanı» sebebinden, digeri de – «politsiya hadimine qarşılıq köstergeni» içün.
Daa soñra Kreml nezaretindeki Aqmescitniñ Jeleznodorojnıy rayon mahkemesi «politsiya hadimine qarşılıq köstergeni» içün 10 künlük memuriy ceza tayinlegen edi.


text:
Avropa birliginiñ Şurası Ukrainanıñ mustaqilligi ve topraq bütünligine zarar ketirmege tırışqan 150 insan ve 37 teşkilâtqa qarşı kirsetilgen cezalarnıñ müddetini yarım yılğa qadar uzattı.
Esap ve viza cezaları 2015 senesi sentâbr 15-ke qadar devam etecek, dep aytıla Avropa birligi Şurasınıñ beyanatında.
«İşbu qarar 2015 senesi yanvar 29-da Avropa birliginiñ çetel işleri Şurasında qabul etilgen siyasiy qararnı işke tüşürmekte», – dep bildirdiler Avropa birliginiñ şurasında.
Cezalarnıñ uzatılması aqqında vesiqalar mart 14-te Avropa birliginiñ Resmiy mecmuasında aydınlatılacaq.
Ukraina mustaqilligine iddia etmege tırışqan şahıslar cedvelinde işğal etilgen Qırım «akimiyetiniñ» vekilleri, Rusiye memurları, «DNR», «LNR», «kazaklarnıñ» temsilcileri bar.
Mart 6-da Avropa birliginiñ çetel işleri ve havfsızlıq siyaseti yüksek reisi Federica Mogherini dedi ki, Ukraina şarqında telükesizlik vaziyeti eyilişkenine qadar Rusiyege qarşı cezalar lâğu etilmeycek.
Keçken sene mart ayında Rusiye ukrain Qırımını işğal etti. Bundan sebep ve Moskvanıñ Ukraina şarqında yapqanları içün Ğarp oña qarşı cezalar kirsetti.


text:
Yaqında qırımtatar halqınıñ yetekçisi, Ukraina halq deputatı Mstafa Cemilevniñ oğlu rusiye Federatsiyası vatandaşı olğanı aqqında malümat Facebookta qullanıcı Yuriy Fetiyev «Qırım Cumhuriyeti» boyunca Rusiye UFMS malümatına esaslanıp, bilidirdi.
Öz sözlerini isbaatlamaq içün qullanıcı Camilov (Cemilev) Hayser Mustafa oğlu adına vesiqalarnıñ fotolarını aşkâr etti.
«Camilov adliyeci Aleksandr Lisovoy tevsiyesi ile yapılğan cinayeti içün cezasını almamaq içün Rusiye vatandaşlığını qabul etti. Çünki 2014 senesi aprel 14 künü Rusiye Baş prokuraturası Qırım mabüslerine saylavnı bermege qarar alğan edi – Rusiye vatandaşlıqnı qabul etip, Qırımda qalmağa, ya da Ukrainağa ketip, anda cezanı körmege. Bunıñ ile Rusiye pasportını elde etken vatandaşlarğa nisbeten 2013 senesi dekabr ayında Rusiye Anayasasınıñ 20 yıllığı munasebeti ile kirsetilgen amnistiya qullana bilecek edi», – yaza Yuriy Fetiyev.
«Şuña diqqatıñıznı celp etmek isteyim ki, nasıl etip Hayser Cemilevniñ şahsiy vesiqaları ve Rusiye UFMS vesiqaları işbu şahısnıñ ellerine tüşti, bunıñnen beraber bunı ne men, ne Hayser Cemilev bilmey edik», – dedi advokat.
Böyle vesiqalar Hayserniñ Rusiye grajdanlığını red etkenine baqmadan, kerçekten de çıqarıla bilecegini lâğu etmey.
Hayser Cemilevniñ adliyecisi Qırım.Aqiqatqa Hayser Rusiye grajdanlığını red etkeni aqqında vesiqalarnı taqdim etti.
Hayser 2013 senesi mayıs 27 künü öz Bağçasaray evindeki azbarında yaqalanğan edi. Onıñ atışı neticesinden yerli sakin, 43 yaşında olğan Fevzi Edemov elâk oldı. Mustafa Cemilevniñ sözlerine köre, silânı oğlı onıñ evinden alğan eken.
Kiyevde etilgen ruhiy teşkerüv Hayserniñ sağlam olğanını kösterdi. Prokuratura onı huligan sebeplerden etilgen öldürüvde qabaatlay. Maddeniñ cezası 10-15 yıllıq ya da ömürniñ soñuna qadar apis cezasıdır.
Yarımadanıñ işğalinden soñ Hayser Cemilevniñ işini Qırım «prokuraturasına» «hatalarnı tüzetmek içün» yolladılar. Bunıñnen beraber mayıs 15 künü Rusiye uquq qorçalayıcıları Cemilevniñ oğlunıñ işi boyunca taqiqatlarğa inanmağanını aytıp, halq deputatı Mustafa Cemilevniñ evinde tintüvni keçirdiler.


text:
Rusiye Avropa Birligi tarafından belgilengen yañı cezalarğa cevap areketlerini azırladı, – dep bildirdi Rusiye prezidentiniñ yardımcısı Andrey Belousov. Böylece, Rusiye maşinalar italâtı ve bazı urba ketirilmesini yasaq ete bile, – dep yaza UNİAN.
Prezidentniñ yardımcısı qayd etti ki, olarnıñ ümütleri bar ki, cevap cezalarınıñ aceti olmaycaq. Belousov Rusiye akimiyeti cezalanğan şirketlerge yardım etecegini tasdıqladı. Onıñ aytqanına köre, yardım şekilleri azırlanıla.
Brüsseldeki qaynaqlarnıñ malümatına köre, Avropa Birligi Rusiyege qarşı yañı cezalarnı qabul etti. Olar cuma künü, sentâbr 12-de, Avropa Birliginiñ resmiy mecmuasında derc etilgen soñ, işke tüşürilecek. Soñunda Avropa şurasınıñ reisi Herman Van Rompeyniñ beyanatı derc etildi.
Moskvağa qarşı yañı cezalar Rusiyede büyük dünya energetik şirketleriniñ cermay işlep çıqarılmasına tesir ete bile.
Financial Times ve The Wall Street Journal gazetalarınıñ malmüatına köre, cezalar «Rosneft», «Gazprom neft», «Transneft», «Oboronprom», Birleşken uçaq qurucı teşkilât ve «Uralvagonzavod» şirketlerine tesir etecek.
Ğarpnıñ eski cezalarına Rusiye meyva, sebze, et ve diger aşayt mahsulatını yasaq etip, cevap berdi. Bunıñ sebebinde fiyatlar arttı.


text:
Bu atnada Törek Tarix Oyışması räise Prof. Yosıf Xalaçoglunıñ ber cıyılışta “Kördlärneñ iñ kimendä 30 protsentı Törekmän, ä Körd Aleviler arasında da baytaq ärmän bar. Alar 1915-nçe yılğı deportatsiä waqıtında Alevi Kördlärgä sıyınıp dinnären üzgärtkännär. Mindä şundıylarnıñ isemlege bulğan tarixi dokumentlar bar” dip beldergäç, süzneñ tulı mäğnäse belän keçkenä qiyamät quptı. Matbuğat bitlärendä, televiziä ekrannarında anı yaqlawçılar, anı bitärläwçelär, bitaraf analiz yasawçılarnıñ äytkännäre yañğıradı.
Bilgele Törek Konstitutsiäsenä kürä, “Törkiä Comhuriätenä watandaş bulğannarnıñ hämmäse Törk” dip atala. Yäğni Rossiädäge kebek, gärçä anda da şuñardan qotılırğa tırışalar, keşeneñ etnik tamırı yazılmıy. Şulay da soñğı waqıtlarda Kördlär, Albannar, Qafqaz Xalıqları, Boşnaklar kebek törle etnik törkemnärneñ buluı qabul itelde. Möselman bulmağan ärmän, grek, yähüd kebek etnik törkemnär isä bik az. Tege yaqtan niçä un yıllardan birle Әrmänistandağı bulsın, AQŞ, Fransiä kebek illärdä diasporada yäşäwçe ärmännär bulsın Törkiäne berençe dönya suğışı çorında Ğosmanlı İmperiäsendä yäşäwçe ärmännärgä genosida yasawda ğäyepläp kilälär. Inde bu atnada AQŞ-tağı jähüd oyışması “Yala yağuğa qarşı köräş Ligasınıñ”, bugengä xätle bu mäsälädä Törkiäneñ tezisın yaqlap kilsä, “xäzer 1915 belän 1918-nçe yıllarda ärmänärgä qarata genosida oyıştırıldı digän qaraşqa ireştek” dip iğlan itüe belän Xalaçoglu kütärgän däğvalarnıñ ber-bere artlı kilüe dä Törkiädä borçıluı tudırdı.
Parlamentqa yaña saylanğan Kördlärneñ Demokrat Cämğiät Partiäse, Alevi oyışmaları Xalaçoğluna zur reaksiä kürsättelär, anıñ östennän xökem qararı çığaru öçen mäxkämägä möräcäğät itäçäklären belderdelär häm anı uranınnan alırğa çaqırdılar. Kördlärneñ Evrensel gazetasına intervyu birgän Ankara universitetı Prof. Tayfun Atay “Törkiäneñ räsmi tariçılığı başında utırğan ber şäxesneñ şundıy belderü yasauwı çınnan da qurqınıçlı” dide. Әrmän gazetası “Agos”nıñ redaktorı Ethem Mahçupyan “Däwlätneñ qulastında şundıy isemleklär buluın beläbez. Läkin räsmi ber oyışma citäkçeseneñ mondıy däğva kütärüe problemalar xasıl itä” dip belderde. “Vatan” gazetasınıñ jurnalistı Reha Muhtar “bu şäxesneñ süzlärennän rasizm isläre çığa” dip yazdı. Radikal gazetasına bu turıda intervyü birgän Prof. Nadir Däwlät isä “ber keşe üzen niçek xis itsä, ul şul etnik törkemnän, yoq sin ul tügel dip äytü etnik tınıçsızlıq xasıl itä ala” dip belderde. “Takvim”, “Türkiye”, “Yeniçağ” kebek ütä Törek millätçese gazetalar isä “Xalacogluna xaqsız xöcem yasala, anı mäxkämäsez nisez xökem itärgä tırışalar” digän reaksi kürsättelär. Qısqası Törkiädä etnik bäxäsläşülär qabat kön tärtibenä mende.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisi, Yuqarı Rada deputatı Refat Çubarov, Ukraina Telükesizlik (SBU) hızmetini, Rusiye Federal Telükesizlik hızmeti (FSB) ile işbirlik yapıp, rusiyelilerni teslim etkeninde qabaatladı. Bunı o noyabr 18 künü Yuqarı Rada İnsan aqları, milliy azlıqlar ve milletlerara munasebetler komitetiniñ toplaşuvda beyan etti, dep bildire Qırım.Aqıqat muhbiri.
O, toplaşuvğa davet etilgen SBU vekillerine: «Siz FSB ile iş tutasız», – dedi.
Çubarov SBU tarafından Rusiye vatandaşı olğan Ruslan Meyriyevke basqı yapılğanını qayd etti. Al azırda Meriyev ruhsetsiz sila saqlağanında qabaatlanıp Zaporojyedeki epishanede bulunıp, teslim etilecegine azırlana.
«Ne içün oña (Meyriyevke - QA) qarşı alâ daa resmiy qabaat bildirilmedi? Ya da onı qabaatlap, taqiqatnı alıp barıñız, qabaatını isbatlañız ve Ukrainada mahküm etiñiz, ya da azat etip onı yiberiñiz, apiste tutmañız», – dedi Çubarov toplaşuvda bulunğan SBU vekillerine.
Çubarov qayd etti ki, Ukraina akimiyet organları işğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşlarını apske atqan FSB vekillerine iç te işanmaq mumkün degil.
«Rusiyeke şimdi iç bir kimseni teslim etmege mümkün degil. Akis alda Cemilevni, Çubarovnı teslim etiñiz…», – dep qoştı o.
Çubarovnıñ sözlerine köre, o Ukraina Devlet icret hızmeti Meyriyevke Ukrainada sığınaq bermege razı olmaycağı aqqında azırlanılğan qarardan endi haberdar. Çubarov, böyle qarar SBU tevsiyelerinen azırlanılğanında emin olğanını bildirdi. O hatırlattı ki, Qırım Rusiye tarafından işğal etilmezden ögüne Meyriyev Qırımda yaşay edi ce Ukrain hızmetleri Meyriyevke qarşı iç bir itiraz bildirmey ediler.
Meclis yolbaşçısı SBU tarafıntan Rusiye vatandaşı Şahban İsakovnıñ bu sene avgust ayında yaqalanğanını da hatırlattı. İsakov Rusiyede FSB tarafından, qanunsız silâlı şekillenüvde iştirak etkeninde qabaatlanıp, qıdırıla. Çubarov İsakovnıñ yaqalanuvı vaqıtında yapılğan bir-çoq qanun bosuvları aqqını qayd etti. Bu bozuvlar sebebinden Kyiv vilâyetiniñ apelâtsion mahkemesi onı azat etti.
«Qapatıluv müddeti bitken soñ, ellerinden kelepçelerini alıp taşlaylar, pasportnı qaytaralar. Ve aynı şu yerde kene pasportını tutıp alalar ve, kelepçelerini taqıp, apiske taşlaylar», – dedi Çubarov.
O qayd etti ki, Rusiye FSB hadimleri işğal etilgen Qırımda 21 qırımtatarını ekstremizmde qabaatlap apiske aldı.
Çubarov, SBU hadimlerine baqıp: «Biz bunnen oğraşamız, biz olar içün bir şeyler yapmağa tırışamız, siz degil», – dedi.
Çubarov toplaşuvda iştirak etken deputatlarğa, Ukrainadan Rusiyege teslim etmek talapları ile FSB tarafından kelecek muracaatlarnı nezaret etecek, mahsus iş gruppasını teşkil etmege teklif etti. İnsan aqları, milliy azlıqlar ve milletlerara munasebetler komitetiniñ toplaşuvda bulunğanlarnıñ ekseriyeti bu teklifke qol tuttılar.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerov cuma künü, dekabr 16-da, Qırımdaki Rusiye FSB idaresine çağırılmasınıñ sebebi olğan videonı aydınlattı.
«Bugün advokatlar Emil ve Edem ile bareber FSB taqiqatçısı Skripka İ.A. ile körüştik. Buña «taqiqattan aldın teşkerüv» deyler. Taqiqatçığa Kyiv telekanallarından birinde (17 kanal – QA) yayınğa çıqqan Skype bağımdan sebep meni sorğuğa çekmege emir etildi. FSB maña qarşı yañı cinaiy işler aça bile», – dep bildirdi Ümerov Facebookta.
Ümerov taqiqatçılarnıñ köstergen videonı derc etti.
Dekabr 16-da Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Ümerov FSBge sorğuğa çağırıldı, oña video boyunca taqiqattan aldın teşkerüv keçirilgenini haber etkenler.
Mayıs 12-de Qırımnıñ sabıq prokurorı Natalya Poklonskaya FSB taqiqatçıları İlmi Ümerovğa qarşı ekstremizm maddesi boyunca cinaiy iş açqanını bildirgen edi.
Qırımtatar milliy areketiniñ meşur iştirakçisi, Meclis reisiniñ muavini İlmi Ümerovnıñ yaqalanması, evinde keçirilgen tintüv ve oña qarşı cinaiy iş açılması, mecburiy mahkeme-psihik ekspertizanıñ keçirilmesi içün psihiatrik hastahanede tutılması cemaat arasında ve halqara seviyede büyük rezonans doğurğan.


text:
Moskva tarafından tayinlengen işğal etilgen Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönovnıñ qayd etkenine köre, ecnebiy sanktsiyalar yarımada iqtisadına tesir etmedi. Böyle etip o, Avropa birligi Şurasınıñ, Qırım ve Aqyar işğali munasebetinen, Rusiyege qarşı sıñırlama tedbirlerni uzattırmaq qararına izaat berdi.
«Rusiyeli Qırım endi eki yıldan ziyade sanktsiyalar şaraitinde muvafaqiyetli inkişaf ete... Qırım mahsulatı ve hızmetleri bütün Rusiye bazarında istep alına», – dep yazdı Aksönov Facebook saifesinde.
Onıñ sözlerine köre, avropalılar evel iç bir vaqıt yarımadanı iltifat etmegen edi, «bunıñ içün biz bir şey coymadıq».
İyün 17-de, cuma künü Avropa birligi Şurası qanunsız Qırım ve Aqyar işğali içün Rusiyege qarşı sıñırlama tedbirlerini bir yılğa uzattırdı, dep bildire Radio Svoboda mühbiri.
Sanktsiyalar, Qırım ve Aqyardan olğan mahsulatnıñ itali, bundan da ğayrı, Avropa birligi devletleriniñ işğal etilgen territoriyağa ihracatı, bu regionlarğa yatırım yasağından ibaret. Yarımadada turizm saası da sıñırlana. Qararğa binaen, sanktsiyalar 2017 senesi iyün 23-ke qadar devam etecek.
Kelecek afta Avropa birligi, Ukraina şarqında alıp barğan faaliyeti sebebinden, Rusiyege qarşı iqtisadiy sanktsiyalarnıñ daa yarım yılğa uzattırılması boyunca qararnı qabul etmek kerek.
Em Avropa birligi, em de Amerika Qoşma Ştatları ve «Yedi gruppası» devletleriniñ qayd etkenlerine köre, Rusiyege qarşı sanktsiyalar Minsk añlaşmalarınıñ tolusınen ömürge keçirilmesine qadar devam etecek. AQŞ-da sanktsiyalar prezident tarafından kirsetile ve uzattırıla, Avropa birliginde ise, sanktsiyalarnıñ uzattırılması er sefer bütün aza devletleriniñ razılığını talap ete.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reberi Zair Smedlâyev iyül 28 künü onı ve Meclis yolbaşçılarını Qırımda Rusiye Taqiqat komitetiniñ idaresine çağırğanlarını bildire.
«Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reberi Zair Smedlâyev davet etile, bes-belli daa bir kimse, amma tam malümatnı şimdilik bilmeyim», – yazdı Smedlâyev Facebookta.
Onıñ fikrine köre, böyleliknen Meclis temsilcilerine ve faallerge Ankarada keçirilecek Bütündünya qırımtatar kongressine yol qapatacaq olalar
«2014 senesi fevral 26 işi boyunca kene peyda olğan şaraitler akimiyet tarafdarı olğan qırımtatar teşkilâtları azalarınıñ ricası ile bizge 2015 senesi avgust 1-2 künleri Ankarada keçirilecek Bütündünya qırımtatar kongressine qoşulmağa imkân bermemek tırışqanları manasında kelgendir», – yaza Smedlâyev.
«Bunın ile, böylece, bizge iyül 28 künü saat 14:30 Ahtem Çiygoznıñ işi boyunca keçirilecek mahkeme toplaşuvında iştirak etmek imkân bermeyler», – dey o.
Salı künü sorğuğa Meclis reisiniñ muavini İlmi Ümerov da davetlidir.
«Resmen fevral 26 işi, yani Ahtem Çiygoznıñ işi boyunca çağırdılar, iç olmağanda, Taqiqat komitetiniñ taqiqatçısı tarafından imzalanılğan celpnameni maña bergen FSB hadimleri öyle aytqanlar… Olar bizge Qırımdan çıqmağa fırsat bermeyceklerini de bildirdiler…», – yaza Ümerov Facebookta.
FSB ve Qırımda Taqiqat komitetiniñ idaresinden resmiy izaat berilmey.
II Bütündünya qırımtatar kongressi birinci kongress teşkil etilgeni kibi şekillene. Amma siyasiy şaraitleri endi başqa, qırımtatar halqınıñ temsiliy organları – Qurultay ve Meclis – Qırımda Rusiye akimiyeti tarafından basqı altında buluna, tanılğan yetekçiler Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov Qırımdan sürgün etilgen, Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz Aqmescit SİZOsında qapalı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ bazı azalarına qarşı cinaiy işler açıldı.
Malüm olğanı kibi, Qırımnıñ Rusiye akimiyeti Ankarada (Türkiye) avgustnıñ başında keçirilecek Bütündünya qırımtatar kongressi ile bağlı qasevetini endi defalarca bildirdi.


text:
Martnıñ 150inde Aqmescitte Qırım ilhaqınıñ beş yıllığına bağışlanğan Rusiye bayraqlı avtoyürüşni ötkermege niyetleneler. Bu aqta şeerniñ rusiyeli akimiyeti bildire.
Memurlar, merasimde yarımadanıñ milliy-medeniy dernekleriniñ vekilleri de iştirak etecek dep bildire.
“Bayraqlı avtoyürüş böyle soqaqlardan keçecek: Voykova - Sevastopolskaya - Kirova caddesi - Kuybışeva meydanı - Kiyevskaya - Moskovskaya meydanı - Kiyevskaya - “Yujnaya Galereya” Ticaret Merkezi”, - denile beyanatta.
Teşkilciler, avtoyürüş iştirakçileriniñ toplaşuvı 2019 senesi martnıñ 15-inde Voykova soqağında saat 15:00-dan saat 15:30-ğace olacaq.
Daa evel Kreml nezaretindeki Aqyar (Sevastopol) akimiyeti ilhaqnıñ beş yıllığını qutlav tedbirleri cedlevilini tasdıqladı. Rusiyeli şeer akimiyetiniñ saytı bildirgenine köre, fevral 23-ünde Yekaterina skverinden, “Aqyar samooboronası”nıñ, 1941-1945 yılları Aqyarnıñ qaramaniy mudafaası Eykeline qadar yürüşi olacaq. Ve mart 15-17-sine “Russkaya vesna” (“Rus baari”) yelken regatası ve, “Noçnıye volki” rusiye baykerleri teşkil etken Aqmescit-Aqyar-Gasforta dağı yolunen avtoyürüş niyetlenile.
2014 senesi Qırımda dünyada tanılmağan «referendum» keçirilgende iç bir işareti olmağan insanlar peyda olğan edi. Olar Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin «nezaketli insanlarnıñ» Rusiye Silâlı quvetleriniñ hadimleri olğanını tanıdı.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Bunı Rusiye müftiler şurasınıñ reisi Ravil Gaynutdin bildirdi, dep haber ete serginiñ matbuat hızmeti.
Sergide Moskvağa «Moscow halal expo» forumında iştirak etmek içün kelgen Poloniya, Aqrusiye, Estoniya, Litvaniya ve diger memleket müftiyleriniñ ziyareti beklenile.
«Olarğa, serginen tanış olsunlar dep, mıtlaqa programmanı azrlacaqmız. Ve soñra Rusiyede qırımtatarlarğa,olarnıñ sanatına nisbeten ürmet kösterilegnini tarif etsinler», – dedi Gaynutdin.
Gaynutdin şunı da qayd etti ki, Poloniya müftisi Tomas Mitskeviçniñ «qırımtatar tamırları bar eken» ve o, Qırımda yaşağan qırımtatarlarnıñ taqdiri ile meraqlana, şunıñ içün yarımadanı da ziyaret etmek ister edi eken.
«Haytarma. Qırımtatarlarnıñ sanatı» adlı serginiñ ziyaretçileri XIX- XX asırlarnıñ adetiy sanat eserlerini ve zemaneviy ustalarnıñ işlerini köre bilecekler. Şu cümleden ilvan, nağış, toqumacılıq, milliy urba, kilimler, eski fotosüretlerni qayd etmek mümkün, dep bildireler matbuat hızmetinde.
Sergi iyün 29-na qadar açıq olacaq.


text:
Qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev ve Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz Kanada parlamentiniñ tış işler ve halqara inkişafı daimiy komitetiniñ ilhaq etilgen Qırımda insan aqlarına riayet etüv vaziyetine bağışlanğan toplaşuvında çıqışta bulunacaqlar. Diñlevler cumaaqşamı künü, mayısnıñ 16-nda, Ottawada keçirilmeli. Bu aqta «Ukrinform» haber agentligi bildire.
Haber etilgenine köre, Cemilev ve Çiygoz Ottawada Dünya vışıvanka kününiñ şeñliklerine qoşulmağa ve Kanada memurlarınen eki taraflı körüşüvler keçirmege niyetlene.
Cumaertesi künü, mayısnıñ 18-nde, Cemilev ve Çiygoz Kanadanıñ Alberta vilâyetiniñ paytahtı Edmontonğa barıp, şeer yolbaşçılığı binası üzerinde qırımtatar bayrağını köterüv tedbirinde iştirak etecekler.
Qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanlarını añma kününe bağışlanğan tedbir saat 14:00-da başlanacaq.
Bayraq köterilgen soñ istegi olğan er kes Makiven universitetinde kösterilecek Ahtem Seitablayevniñ «Başqasınıñ duası» filmini baqa bile.
Mayısnıñ 18-de Ukraina ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını hatırlaylar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Şu künü qırımtatarlar halqınıñ Qırımdan sürgün etilüviniñ qurbanları hatırasına çeşit añma tedbirleri keçirile.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayıs 18 künü Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Qırım ressamı, qum animatsiyasınıñ ustası Kseniya Simonova, Yelizaveta Glinkanıñ hatırasına yañı işini bağışladı. Bu aqta Simonovanıñ matbuat hızmeti bildirmekte.
“Eki yıl evel Soçi yanında acayip insanlarnı bizden ebediyen ayırğan uçaq qazası yüz berdi. Olarnıñ arasında Yelizaveta Petrovna Glinka, Doktor Liza da edi. Boris Grebenşikovnıñ muzıkasına Kseniya Smirnovanıñ filmi, 2016 senesi dekabr 25-inde Qara deñiz üzerinde uçaq qazasında elâk olğan hayriyetçi, cemaat erbabı Yelizaveta Glinkanıñ (1962-2016) ömür ve ölümini tasvirley”, - denile beyanatta.
Çeküvlerde Qırım balaları, Kezlevniñ (Yevpatoriya) küçük sakinleri, İlia peyğamberiniñ kilsesi yanındaki Diniy mektepniñ talebeleri iştirak etti.
Kseniya Simonova – qum animatsiyasınınñ ustası, «Ukraina maye talant-2009» yarışınıñ ğalibi, «Minuta slavı-2010» Rusiye yarışınıñ finalisti. 2010 senesi «Qırım Muhtar Cumhuriyetiyeniñ nam qazanğan ressamı», 2013 senesi – «Ukrainanıñ nam qazanğan medeniyet erbabı» unvanlarınıñ saibi oldı.


text:
Lvivde Ukrainanıñ «Jurnalistikanıñ yüksek standartları-2018» mukâfatı berildi. «Keyfiyetli regional media leyhası» nominatsiyasında Crimean Tatars saytı ğalip çıqtı. Bu aqta mukâfat jürisiniñ azası Diana Datsük Facebook saifesinde yazdı.
«Keyfiyetli regional media leyhası» nominatsiyasınıñ ğalibi Lilâ Bucurovanı ilân etmege şeref oldı. Crimean Tatars leyhası qıyın işğal şartlarında çalışa. Amma çalışa. Ve bu büyük ürmet ve ayranlıq qazana. Qırım – Ukrainadır», – dep qayd etti Datsük.
Mukâfat daa eki kategoriyada taqdim etildi: «Eñ turğun, keyfiyetli media leyhası» (bihus.info leyhası içün tahqiqatçı-jurnalist Denis Bigus) ve «Zenaatta tez ve keyfiyetli inkişaf» (jurnalist Margarita Tulup).
2016 Senesi aprel ayında Qırımda qırımtatarlar aqqında Crimean Tatars saytı çalışıp başladı. Saytnıñ baş muarriri – qırımlı jurnalist Lilâ Bucurova.
Lilâ Bucurova – 2015 senesi aprelniñ 1-nde yarımadada işini toqtatmağa mecbur olğan ATR qırımtatar telekanalınıñ baş müdiriniñ sabıq muavinidir. ATR media şirketiniñ saibi Lenur İslâmovğa qarşı yarımadanıñ Rusiye prokuraturası «Qırım qamaçavını teşkil etkeni içün» cinaiy dava açtı. Bu dava çerçivesinde yarımadada qırımtatar faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirildi. Jurnalist Lilâ Bucurovanıñ evinde de tintüv keçirilgen edi.
Rusiye Qırımnı işğal etken soñ esas Ukrainağa yarımadanıñ Rusiye akimiyeti siyasetinen razı olmağan eñ az 10 Qırım kütleviy haber vastası köçti.


text:
Aqyar şeeri boyunca Federal migratsion hızmetiniñ İdaresi küzde Rusiye çetel pasportlarınıñ resmiyleştirilmesi içün vesiqalarnı qabul etip başlaycaq, dep yaza «Sevastopolskiye novosti» yerli neşiri.
Bunı Rusiyeniñ Aqyar şeeri boyunca FMHİ yolbaşçısı Oleg Kozüra bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, vesiqalar berilmesi içün tehnika ve binalar azırlanıla.
«Çetel pasportlarnı berüv dört noqtası çalışacaq ve bir danesi rayonlarğa qatnaycaq», – dep ayttı Oleg Kozüra.
Pasport içün vesiqalarnı tahminen 2014 senesi sentâbr ayında qabul etip başlaycaqlar.
Qırımlılar içün işbu hızmet bedava olacaqmı-yoqmı belli degil.
Avgustnıñ 4-de Rusiye Federal migratsion hızmetiniñ Aqyar bölügi «Bir saat içinde pasport» aktsiyasını keçirdi.


text:
Mayıs 18, qırımtatar halqınıñ sürgünligi matem künü Ukraina boyunca hatıra merasimleriniñ teşkil etilmesi planlaştırıla. Esas merasimler Kiyev merkezinde, Mustaqillik meydanında keçirilecek.
Bu aqta Qırım.Aqiqatqa qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qoruv boyunca Komitetiniñ idarecisi, Meclis azası Eskender Bariyev bildirdi.
«Mayıs 18-de, saat 19:00-dan saat 21-22-ge qadar Kiyevde Mustaqillik meydanında sürgünlikniñ 72 yıllığına bağışlanğan miting keçirilecek. Biz endi Kiyev şeer memuriyetine ariza berdik. Bundan da ğayrı, Herson vilâyetindeki Geniçesk rayonında, Lvovda, Çerkassı şeerinde merasimlerniñ keçirilmesi planlaştırıla. Mayıs 11-de tögerek masa keçirmek ve «Haytarma» filmini taqdim etmek teşebbüsi bar, yerli kütleviy haber vastalarında çıqışlar planlaştırıla. «Yüregiñde çıraq yaq» ananeviy aktsiyası da keçirilecek», – dep bildirdi Eskender Bariyev.
Onıñ malümatına binaen, Kiyev mekteplerinen de iş alıp barıla, bu yerde bu mevzuğa bağışlanğan dersler bermege planlaştıralar, bunıñ içün faaller mahsus sergi ve ocalar içün yardımcı malümatını azırlay.
Bundan evel Qırım qamaçavı aktsiyasınıñ ştab yolbaşçısı Lenur İslâmov mayıs 18-de matem mitingi Qırım ile memuriy sıñırda da, «Çonğar» nezaret noqtası rayonında keçirilecegini bildirdi.
Mayıs 18 – Qırımdan qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanlarını añma künüdir. Bu kün 1944 senesi yarımadadan Orta Asiyağa qırımtatarlarnen ilk eşelon yollanıldı. Umumen olaraq, 180 biñden ziyade insan sürgün etildi.
Er sene Qırımda matem kününe bağışlanğan kütleviy merasimler, bu cümleden Qırım paytahtınıñ merkezinde Meclis tarafından teşkil etilgen matem mitingi keçirile edi. Amma Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ Aqmescit merkezinde bu kibi merasimlerniñ keçirilmesi yasaq oldı.
2016 senesi aprel ayında Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesi Qırımtatar Milliy Meclisiniñ faaliyetini yarımadada yasaq etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Noyabrniñ 24-nde saba Aqyarda 55 yañı COVID-19 hastası qayd etildi, dep bildire şeerniñ Rusiye ükümeti.
Berilgen malümatqa köre, 21 hasta yuqunç ve doquzıncı şeer hastahanesine alındı, qalğanları ambulator tedaviylevde buluna.
«Hastalar – 14 yaşından 89 yaşına qadar yerli sakinler. 83 insan tüzelgen soñ çıqarıldı. 56, 61, 73 ve 83 yaşlarında dört insan vefat etti», – dep aytıla haberde.
Umumen yılnıñ başından Aqyarda 3980 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı, 3375 kişi tüzeldi, 106 insan vefat etti.
COVID-19 diagnozı tasdıqlanğan 242 insan hastahanelerde buluna, 231 kişi ambulator tedaviylevde qala, 578 kişi közetile.
Qırımda keçken künü 184 koronavirus hastası qayd etildi. Aqyarda yılnıñ başından 3925 insan koronavirus yuqunçına oğradı, 3292 kişi tüzeldi, 102 insan vefat etti.
Rusiye nezareti astındaki Qırım ve Aqyar akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Aqmescitli «Krımgidrospetsstroy» şirketi deyerli yarım yıl devamında öz hadimlerine aylıq tölemegeni içün 800 biñ rublelik (323 biñ grivnağa yaqın) bir borç toplanğan. Bu aqta aprelniñ 11-nde Qırımnıñ rusiyeli prokuraturası haber etmekete.
«Prokuratura «Krımgidrospetsstroy» aktsionerlik cemiyeti emek qanunı şartlarına yerine ketirgenini teşkerdi. Şirketniñ reberleri emek aqqı tölemegenine dairtalaplarnı becermegeni tesbit etildi. Neticede 17 hadimniñ aylıq borcu toplanıp, yarım yıl içindeki umumiy borç 800 bin rubleni teşkil etti. Prokurornıñ teşkerüvinden soñ, iş berici borcunı tolusınen qapattı», – denilmekte haberde.
Haber etilgenine köre, teşkeriv organı aylıqlarnıñ keçiktirlgeni sebebinden cinaiy iş açılğanını istey.


text:
Qomşu Rusiyede Rostov-na-Donu şeerindeki Şimal-Kavkaz bölge arbiy mahkemesi «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabusı Ruslan Zeytulayevni 12 yılğa azatlıqtan marum etti. Bunı aprel 26 künü öz Facebook saifesinde jurnalist Vladislav Râzantsev haber etti.
«Şimal-Kavkaz bölge arbiy mahkemesi, Qırımda «Hizb ut-Tahrir» bölügini teşkil etkeninde qabaatlanğan qırımtatarı Ruslan Zeytullayevni 12 yılğa apis etti. Zeytullayevni desteklemek içün yigirmiden ziyade adam keldi»,– dep yazdı jurnalist.
Rostov-na-Donu şeerindeki Şimal-Kavkaz bölge arbiy mahkemesi, 2016 senesi sentâbr 7 künü Zeytullayevni «terroristik cemiyette iştirak etkeninde» qabaatlı tanıdı ve oña 7 yıl apis cezasını berdi. Rusiye prokuraturası Rusiye Aliy mahkemeniñ bu qararına itiraz bildirdi ve dava, tekrar baqılmaq içün, kene de Şimal-Kavkaz bölge arbiy mahkemesine yollanıldı. Taqiqat organları, Zeytullayevnıñ terroristik cemiyet iştirakçisi degil de, teşkilâtçı olaraq tanılğanını istey. Rusiye Cinaiy Kodeksiniñ böyle maddesi, eñ azından 15 yıl ve atta ömürlik apis cezasına ketirmek mümkün.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Birleşken Milletler koronavirus yuqunçı pandemiyası insan aqları buhranına «tez çevirile», dep tenbilemekte, çünki ükümetler sıñırlav tedbirlerini ilân ete ve tarqaluvnıñ içtimaiy ve iqtisadiy aqibetlerini qolaylaştırmaq içün yüzlernen milliard dollar toplamağa tırışa, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
BM baş kâtibi António Guterresniñ bildirgenine köre, COVID-19 ile küreşmek içün devlet hızmetlerine «irişmege keder etken qurulış maniaları» bar.
2019 senesiniñ soñunda pandemiya peyda olğan Qıtay sekiz künden berli COVID-19 hastalığından ölgenler aqqında bildirmey. Dekabr ayında koronavirus ilk sefer Uhan şeerinde qayd etilgen soñ, tenqitçiler Qıtaynı malümatnı gizlegeninde qabaatladı.
Aprelniñ 23-nde aqşam dünyada 2 mln 665 biñden çoq koronavirus hastası qayd etildi, 186 biñden çoq insan vefat etti, dep bildire Johns Hopkins Universiteti. Eñ çoq hasta ABDde qayd etildi, anda Kongress yuqunç ve onıñ aqibetlerini yeñmek içün 500 mlrd dollar yardım paketini tasdıqladı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini, «Avropa birdemligi» fraktsiyasınıñ Ukraina halq deputatı Ahtem Çiygoz, parlamentte Qırım ve Aqyarnı suvnen temin etüvnen bağlı beyanatnı baqmaq teşebbüsini bu meselede «devletniñ fikrini bildirmek» istegi olaraq añlattı.
Bu aqta o, martnıñ 13-nde Qırım.Aqiqatqa ayttı.
«De «Halq hızmetçileriniñ» bazı vekilleri, de akimiyet vekilleri tarafından seslendirilgen bu oyun, provokatsiyalardan soñ biz böyle bir qarar içün teşebbüs köstermege ve devletniñ fikrini parlament üzerinden bildirmege qarar aldıq. Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararı beyanname olamaz. Bundan soñ Ukrainanıñ ayrı qanunları çalışacaq», – dedi Çiygoz.
Ukraina Yuqarı Radasına işğal etilgen Qırım ve Aqyarnı esas Ukrainadan suvnen temin etüv laflarınen bağlı beyanat aqqında qarar leyhası kirsetildi. Vesiqa martnıñ 12-nde Ukraina parlamentiniñ saytında qayd etildi.
Parlament saifesinde derc etilgen malümatqa köre, işbu beyanat baqıluvınıñ teşebbüsçileri «Avropa birdemligi», «Ses» ve «Halq hızmetçisi» ukrain firqalarınıñ 28 deputatı ola.
Martnıñ 12-nde Rusiye kontrolindeki Qırım ükümetiniñ reisi Yuriy Gotsanük suv hatlarınıñ eskirüvi sebebinden yarımadada içme suvınıñ 50 fayızı coyula, dep bildirdi.
Martnıñ 5-nde Ukraina baş naziri Denis Şmıgal «Akimiyet aqqı» («Pravo na vladu») yayını vaqtında onıñ Nazirler şurası «Qırımdaki ukrainalılar içün suvnı qapatmaycaq» ve suv berilmese, «gumanitar felâket ola bile», dep ayttı.
Daa soñra Facebookta yazğanına köre, Ukraina akimiyeti yarımada işğalden qurtarılğanına qadar Qırımğa suv berip olamay, çünki «insanlarğa ve arbiy bazalarğa (Rusiyege ait – QA) ketecek suvnı bölmege çare yoq».
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenovnıñ fikirince, Ukraina Qırımğa suv berüv meselesini «şantaj silâsı» olaraq köre.
Martnıñ 6-nda Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, Kyiv, işğal etilgen Qırımğa Dnipro suvını berüv imkânlarını baqmay, dep ayttı.
Ukraina akimiyeti, işğal altındaki Qırımnıñ suv teminlevi yalıñız yarımada işğalden qurtarılğan soñ ğayrıdan tiklenecek, dep çoq bildirgen edi.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Keçken "Qırımtatarlarnıñ milliy ğayesi" maqalesinde zemaneviy şaraitte qırımtatarlarnıñ milliy ğayesiniñ tezisi teklif etilgen edi.
O böyle edi:
"Qırımtatar halqı öz, Allahnıñ bergeni toprağında. Qırımtatarlarnıñ tili, inançları, degerleri, dünyabaqışı Qırımda üstün olmalı. Qırımda olğanda, milletine baqmadan, qırımtatarlar kibi areket et".
Bu tezisni bir cümlegece qısqartsaq, ifadesi tahminen böyle olacaq: "Qırımda qırımtatarlıq üstün olmalı".
Er sözde urğu ile.
Tamam qırımtatarlıq, özgünlik ve onıñ ifadesi, Qırımda üstün olmalı
Qırımda. Cümleniñ eñ açıq ve birmanalı añlamıdır. Yarımada tışında üstünlikke iddia etmeymiz. Qırım coğrafiya ceetinden açıq-aydın belgilengen bir alandır. Qırımnıñ tışında azlıqta bulunma şaraitimizni aksioma kibi qabul etip, öz qadrimizni aşalamaymız.
Tamam qırımtatarlıq, özgünlik ve onıñ ifadesi, Qırımda üstün olmalı. Yani, taşıyıcınıñ mütenasip özgünlikke - til, medeniyet, ürf-adetler ve inançlar, turmuş, azatlıq ve adaletke deger berüvge dalğanınıñ seviyesi emiyetlidir, onıñ sadece - em de o qadar çoq degil - aslı emiyetlidir. Körünip tura ki, qırımtatar özgünligi, oña kelişiken mana ve ifadelerniñ üzerinde daa çalışmaq kerek. Şimdilik müitimizde muzakereler ya da asıl yoq, ya da turmuş dava seviyesindeler, ya da, men daa barıp çıqağanım, teren gizli seviyededir.
Üstün olmalı. Qısqa ve orta müddette doğuvlarnıñ astronomik miqyasta artması aqqında aytmaymız. Asılında, qırımtatar halqı soñki bir qaç onyıllıqta Avropa çoqlaşuv miqdarlarına yaqınlaştı ve şimdilik iç bir şey bu tendentsiyanıñ deñişmesi köstermey.
Qırımtatarlarnıñ Türkiye diasporasınıñ Qırımğa mecburiy şekilde qaytarılması aqqında aytmaymız. Böyle icretniñ kütleviy olmasına iç bir sebep yoq. XX asırnıñ başındaki yeudiylerge bütün beñzetmeler çaresizdir. Türkiyede qırımtatarlarnı milliy sebepler ile kimse taqip etmey, Türkiye imamları er cuma namazında Bağçasaraynıñ "muqaddessligi" ve atalarnıñ yurtu aqqında hatırlatmaylar. Soñunda, dominant türk medeniyeti qırımtatar medeniyetinden o qadar da uzaq degil. Ekseriyet arasında duymayıp bile çayılmaq ve üstünliginiñ imtiyazlarını öz alanında qullanmaq mümkün.
Bedeniy basqı ya da nasıldır zoraki küreş aqqında aytmaymız. Böyle stsenariyler qırımtatarlarnıñ aqları içün devamlı silâsız küreş tarihına ters kele.
Demek, sual: böyle alda aysa nasıl üstünlik yapmalı?
Aletni bilmegen qalmadı, amma ep bir oña keregi qadar qıymet kesilmey - qırımtatar tili.
Em de sadece, tilni öldürmemek çağıruvlarınen qırımtatarlarnıñ arasında qonuşma vastası kibi degil. Bu taktika yıl-yıldan semerelisizligini köstere ve ümütsizlik duyğusınıdoğura.
Qırımatatar tili qırımtatarlar içün Qırımda üstünlik ve yayıluv vastası olmalı, qalğanlar ise bunı ya da qabul etmeli ve ögrenmeli
Yoq, başqace olmaq kerek. Qırımtatar tili - Qırımda qırımtatar özgünligini taşığanlar vatandaşlarınen ve başqa halqlarnıñ vekillerinen laf etken yekâne til.
Ebet, adaşmadıñız, qırımatatar tili qırımtatarlar içün Qırımda üstünlik ve yayıluv vastası olmalı, qalğanlar ise bunı ya da qabul etmeli ve ögrenmeli, ya da özlerini çetelden kelgen adam kibi duyıp, til maniasına rastkelmeli.
Bunıñ nasıl çalışqanını köstereyim.
Ukrain supermarketlerniñ raflarında turğan bayağı mahsulat üstünde "Halal" yazısına diqqat ettiñizmi? Ukrainada musulmanlarnıñ sayısı 2% yaqın, amma yazını bir çoq erzaq mallarına qoydılar. Ne içün? Çünki er yerde qoyulğan müür musulmanlarğa mümkün olğan mallarnı ayırmamağa çare bere. Ayrı istisal içün daa ziyade maaliyeviy ve idare zametleri kerek.
İstisalcı bile ki, musulmanlar "halâl" olmağan aşayt mallarını almaycaq, qalğan alıcılar içün bunıñ iç bir farqı yoq. Böyleliknen, istisalcılar mallarınıñ "halal" standartını temin etmege tırışa. Demek, azlıqnıñ israrlığı etraftaki müitni özüne qolay olğanı kibi deñiştire.
Aynı şey faal yeudiy cemaatı olğan yerlerde "köşer"nen ola.
Tilnen de aynı. Qırımda nisbiy azlıq özüne qarşı qırımtatar tiliniñ qullanılmasını talap etecek. Bundan soñ ise hızmet etkenlerm mal istisal etkenler ertemi-keçmi "qırımtatarlıq" standartına uymaq mecbur olacaq. Ve bu sadece mallardaki yazılar aqqında degil. Devlet akimiyeti organlarındaki memurlar, restorandaki ofitsiantlar, bazardaki satıcılar ve il. aqqında. Umumen, cemaat arasına çıqqan İvan, Taras, Seytnebi, İosif aqqındadır. Böylece "qırımtatarlıq"nıñ talabı peyda olur.
Ne içün...
Ne içün degil? Sebep adiydir: zemaneviy cemiyette din açıq medeniyetli ekspansiya usulı degildir. Başqace desek, din - er kesniñ şahsiy işidir. Üstünlik köstermek icün dinniñ qullanılması çoqusı alda qanunsız sayıla.
Ne içün devletçilik degil? Çünki, keliñiz, niayet, qabul eteyik, devletçilik sebep degil, o neticedir. Ögnece devletçilikni kimse bermez. O mıtlaq tiklenmeli, amma cemaatnıñ büyük bir talabı kibi. Şimdi ise o daa yoq.
Soñ söz yerine
Til - Qırımda saqlanmamıznıñ ve üstün olmamıznıñ qanuniy aletidir. Qırımtatar tilini yarımadada er künlük ayatımızda qullansaq, milliy ğayemizni ömürge keçirip olacaqmız. Budır bizim vastamız, tiklenüvimiz içün silâsız küreşniñ aletimiz.
Birev ayta bilir ki: yahşı, ya Qırımdaki rus ve ukrainler qırımtatar tilini ögrenip, özlerini bu til müitinde raat duysa? Cevabım böyle - olsun. Ğayemiz qırımtatarlarnıñ üstünligi degildir, amma Qırımda qırımtatar özgünliginiñ üstünligidir. Yarımadaki başqa halqlar onı qabul etse, qol tutsa ve inkişaf etse, olsun öyle.
Romada olğanda, romalı kibi areket et.
Qırımda olğanda, qırımtatar kibi areket et.
ГoBopиTb Beздe и co BceMи B KpыMy Ha kpыMckoTaTapckoM, cTaлkиBaTbcя B пepBoe BpeMя c HacMeшkaMи и HeпoHиMaHиeM, пoдBepraTb ceбя pиcky oбcTpykции, злиTbcя Ha cBoe HecoBepшeHHoe BлaдeHиe poдHыM языkoM и дoyчиBaTb ero Ha xoдy - roToBы ли Mы k эToMy?
Bu ğayeni kerçekleştirmek içün şiar yeterli degil. Onıñ menim sualim qırımtatar özgünligini taşınğanlarğa sualdir.
Birinci vaqıtları mısqıl ve añlaşmamazlıqlarnı körip, ana tiliniñ zayıf bilmesine açuvlanıp ve o yerde ögrenüvni devam etip, Qırımda er yerde ve er kesnen qırımtatarca laf etmek - biz buña azırmızmı?
Bu sualniñ cevabı, ayırılmaz bir halq olaraq kelecegimizniñ perspektivasına ne qadar inanğanımızğa bağlıdır.
Elbette ki, til vastası ile üstünlik kontseptsiyam inandırıcı körünse. Öyle tüşünmeseñiz, itiraz etiñiz.
Amma itiraz etip olamasañız, yuqarıdaki sualge cevaplanıñız. Siz - azırsızmı?
Arsen Jumadilov, siyasetşınas, "Kyiv-Mohıla akademiyası" milliy universitetiniñ ocası, qırımlı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmay bile.


text:
Rusiyedeki «Levada-Center» cemiyetşınaslıq merkezi Rusiye sakinleri arasında sorav keçirip, ealiniñ AQŞ, Avropa Birligi ve Ukrainağa nisbetten davranışlarını ögrendi. Neticelerge köre, kesinlikle menfiy baqışlar eksildi.
Soravda iştirak etkenlen rusiyelilerniñ çoqusı Ukrainağa «asılında yaramay» davrana – 38%. 2015 senesine nisbetten bu sayı 4% eksildi. «Pek yaramay» davranğanlar 18 faizni teşkil etti, bu da keçken senege nisbetten 3% azcadır. Ukrainağa yahşı davranğanlar – 24%.
Avropa birligine soravdan keçkenlerniñ 41% «asılında yaramay» davrana. Bu köstergiç te, keçken senege nisbetten, 4% eksildi.
AQŞ-na qarşı «asılında yaramay» davranğanlarnıñ sayısı 2015 senesine nisbetten 2% eksildi ve 44 faizni teşkil etti. Rusiyelilerniñ 21% Amerika Qoşma Ştaltlarınaştaltlarına «asılında yahşı» davrana.
Üç sualden er birisine berilgen cevaplar arasında «cevaplamağa zorlanam» degenlerniñ sayısı arttı.
Haber etilgenine köre, mezkür sorav 2016 senesi sentâbr 23-26 künleri keçirilgen edi, soravda Rusiyeniñ 48 regionında, 137 mesken yerinde, temsiliy esap ile köy ve şeer sakinleri arasından 18 yaşından büyük 1600 insan iştirak etti.
Keçenleri «Levada-Center» teşkilâtı Rusiye Adliye nazirliginiñ qararına qarşı mahkemege şikâyet etti. Nazirlik merkezni «çetel agentler» cedveline kirsetti, merkezniñ müdiri ise teşkilâtınıñ faaliyeti ilmiy maqsatlar ile ötkerilgenini ve siyasetnen bağlı olmağanını ayta.
Rusiyelilerniñ Ukraina, AQŞ ve AB aqqında fikirleri 2016 senesi eyileşti – «Levada-Center»
Rusiyedeki «Levada-Center» cemiyetşınaslıq merkezi Rusiye sakinleri arasında sorav keçirip, ealiniñ AQŞ, Avropa Birligi ve Ukrainağa nisbetten davranışlarını ögrendi. Neticelerge köre, kesinlikle menfiy baqışlar eksildi.


text:
Gaagada Arbitraj mahkemesiniñ Daimiy mahkemesi, ukrain neft ve gaz kompaniyalarınıñ Rusiyege qarşı seslendirgen iddialarını talil etecegini bildirdi. İyülniñ 4-nde mahkeme, bu kibi davalar olarnıñ mairliginde baqıla bilecegini tasdiqladı.
2015 sensi yazda «Ukrainafta» şirketi Gaaga mahkemesine muracaat etip, Qırım işğalinden soñ Rusiye tarafından tutıp alınğangaz stantsiyaları içün tazminat talap etti.
Bu itiraznıñ temeline Rusiye akimiyeti ve Ukraina Nazirler Şurası tarafından 1998 senesi noyabrniñ 27-nde imzalanğan – yatırımlarnıñ qarşılıqlı qorunması aqqında añlaşma qoyulğan.
Gaaga Arbitraj mahkemesinde buña beñzegen iddialar daa 11 ukrain şirketi tarafından seslendirildi.


text:
”Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Temsilciligi aqqında” Ukraina qanunı
”Ukraina Prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki Temsilciligi meselesi” Ukraina Prezidentiniñ Fermanı
”Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarında vatandaşlarnıñ aq-uquqlarını ve serbestligini qorçalav ve uquqiy tertip” Ukraina qanunı
”Memleket içinde avuşqan şahıslarnıñ aq-uquqlarını ve serbestliklerini temin etüv aqqında” Ukraina qanunı
”Qırım” serbest iqtisadiy zonasını teşkil etüv ve Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlarında iqtisadiy faaliyetniñ hususiyetleri aqqında” Ukraina qanunı


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin akimiyetniñ teklifini qabul etip, Rusiye ile Ermenistannıñ umumiy arbiy bölükleriniñ tesis etilmesine qol tuttı. Bu aqta ferman noyabr 14 künü Rusiyeniñ resmiy uquqiy malümat portalında yerleştirildi.
Ermenistan parlamenti 2016 senesi iyün 30 künü öz akimiyetiniñ Rusiye ava telükesizligi sistemasına qoşulmaq qararını tasdiqlağan edi.
Ermenistan, Rusiye, Belorusiye, Qazahistan, Qırğızistan ve Tacikistan – Kütleviy telükesizlik aqqında añlaşma teşkilâtınıñ azaları olalar.
Moskva bu teşkilât çerçevesinde arbiy işbirlikni küçlendire. Aynı vaqıtta Ğarbiy devletler ile munasebetler kerginleşe.
Moskva ile Ğarp arasında münasebetler 2014 senesi, Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ beterleşken edi.
Ukraina ve Ğarp Rusiyeni Donbasstaki Rusiye tarafını tutqan cenkâverlerge destek bergeninde qabaatlaylar. Moskva bu qabaatlarnı inkâr ete ve dey ki, Donbassta rus arbiyleri yoq, sadece «göñülliler» bar.


text:
Qurman rayonındaki hastahane aprelniñ 26-nda observatsiyağa qapatıldı. Bu aqta Qırım ve Aqyardaki Rospotrebnadzor idaresiniñ reberi Natalya Penkovskaya yañı koronavirus yuqunçına qarşı tedbirler operativ ştabınıñ toplaşuvında bildirdi.
«Qurman hastahanesine veba ile küreş stantsiyasınıñ mütehassısları bardı, mında çalışacaq bölükni quvetleştirdim. 228 hastahane hadimi, 89 tibbiyet hadimi ve 60 hasta observatsiyağa qapatıldı. Kelip ketken hastalar evde tibbiy közetüv altında qalacaq, bugünden başlap observatsiya qararı alındı», – dep bildirdi Penkovskaya.
Qırımda aprelniñ 26-nda daa eki COVID-19 hastası qayd etildi. Hastalar arasında 95 yaşında qadın bar, bulunğan Aluşta şeer hastahanesiniñ terapevtik bölügi qapatıldı.
Umumen Qırımda 69 koronavirus hastası qayd etildi, Aqyarda – 31.
Qırımda ve Aqyarda özüni izolâtsiya etüv rejimi aprelniñ 30-na qadar uzatıldı.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
İlhaq etilgen Qırımda, «restavratsiya» körünişini yapıp, qırımtatar mimarcılığınıñ abidesi – Han sarayını nasıl mahv eteler? Onıñ saqlanması içün ne yapmaq mumkün? Dünya toplulığı Qırımdaki tarih abidelerini qorçalay bilecekmi?
Bu mevzularda Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde «Han sarayı» muzey-qoruğınıñ sabıq mudiri Elmira Ablâlimova ile laf etemiz.
– Bağçasaray tarih ve medeniyet qoruğınıñ asılında ne olğanını añlatırsızmı?
Han sarayı – qırımtatarlarnıñ maneviylik diregi, tamır halqınıñ bu topraqta üç yüz yıllıq devletçiligini tasdiqlağan yekâne obyekttir
– Qoruqta 100-den ziyade obyekt ve şu cümleden Bağçasaraydaki Han sarayı kompleksi bar. Bu, em saray meydanı, em at ahırı korpusı, kitaphane ve al-azırda esas sergilev zalları bulunğan baş korpus, küçük farsiy azbar, «Şain qulesi», han mezarlığı, büyük ve küçük Han camileri, üç köpür ile pekitilgen özen kenarıdır. Bu, 16-18-nci asırğa ait binalar ve eserlerden ibaret qocaman bir komplekstir.
Han sarayı unikaldir, çünki o, Çingiz sülâlesiniñ yekâne saray kompleksi. O, Qırım Hanlığı mimarcılığınıñ yekâne kompleksidir. O, qırımtatarlarnıñ maneviylik diregi, tamır halqınıñ bu topraqta üç yüz yıllıq devletçiligini tasdiqlağan yekâne obyekttir.
Han sarayı, 17-nci asırdan başlap, qırımtatarlarda er vaqıt siyasiy ayatlarınıñ merkezinde buluna edi. 1917 senesinde Noman Çelebicihan başlığındaki Birinci Qurultay tamam Han sarayında ötkerilgen edi. Bizim birinci delegatlarımız da Han sarayında halqqa yemin ettiler. Onıñ qırımtatar halqı içün büyük emiyeti, büyük simvolizmi bar.
– Qoruqnıñ rehberi olğan zamanıñız aqqında ikâye etiñiz. O zaman neler ola edi?
– 2014 senesinde men Bağçasaray rayon memutiyetinde çalışa edim ve devlet hizmetinde çalışmaycağımı pek yahşı añladım: biz Ukraina devlet hadimleri olaraq yemin ettik. Bölge meclisi meni qoruqnıñ rehberi vazifesine tevsiye etti. Daa evel bizde, qoruq rehberi Valeriy Naumenko ile problemalar bar edi. O, tarihnıñ belli bir devrini ögrenmek istemey, qoruqta çalışqan qırımtatarlarğa qarşı diskriminatsion munasebet köstere edi. Menim içün bu, büyük bir şeref edi. Obyektni saqlap qalmaq ve qırımtatar medeniyetiniñ bu qatlamını inkişaf ettirmek, eñ büyük maqsadım edi. Vazifege tayin etilüv pek murekkep keçti. Onı narazılıq mitingleri taqip etti. Lakin, daa soñra maña, biz qoruqta konstruktiv muitni yarata bildik, kibi keldi.
– Rusiye tarafından ilhaqtan evel saray nasıl vaziyette edi?
– Bu sualge bir taraflama cevap bermek qıyın. 2014 senesine qadar Bağçasaray qoruğı cumhuriyetniñ idaresinde edi. Onıñ inkişafınen bağlı büyün meseleler, kelip, Qırım Medeniyet nazirligi, QMC Nazirler şurası, Qırım Yuqarı Radasına tirele ediler. O vaqıt Qırımda Rusiyege zil tutqan, gizlenmeden tatarofobik olğan baqışlar inkişaf ete edi. Qırımtatar medeniyeti, tarihı, ananeleri ile alâqalı olğan bütün meseleler belli bir basamaqta çanalatıla edi. Buña Qırımda keçken siyasiy ceryanlar tesir ete edi. Misal içün, qoruqqa milliy statusını berüv meselesi çezilmey edi. Albu ki, bu, onıñ UNESCO cedveline kirsetilmesi içün kerek edi. Soñundan işğalge yardım etken Qırım Yuqarı Radasınıñ deputatlarını qandırmaq pek qıyın edi.
Maliyeniñ ayırılması aqqında asıl da aytmayım. 2000-nci senelerinden başlap, Qırımnıñ üç büyük qoruğı – Bağçasaray, Livadiya muzeyi ve Vorontsov sarayını öz-özüni temin etüvge keçirdiler. Bunı, qoruqlar özleri de çoq para qazana ve öz-özüni temin ete bilirler, dep añlata ediler. Lâkin qoruq – bu bir komplekstir. Anda 200-ge yaqın kişi çalışa, episi aylıq ala. Kommunal tölevler, arheologik ve tetqiqiy faaliyetler, obyektlerniñ restavratsiyası ile bağlı olğan er künlük masraflar bar. Neticede, bilet satılışından elde etilgen paralar er künlük ihtiyaclarğa kete edi, ilim ve inkişaf içün masraflarnıñ ise sözü bile yapılmay edi. Bunıñ neticesinde ayrı obyektler kerçekten de restavratsiyağa muhtac ediler. Aynı zamanda, şimdi bazı siyasetçiler bu vaziyette Kyivni qabaatlay, ve bu büyük bir ayın-oyundır, çünki bunıñ ayıbı özlerindedir.
– Qırımdaki Rusiye ukümeti tarafından rekonstruktsiya ya da restavratsiya denilgen işlerge ekspertler mahv etüv deyler. Ne içün?
– Terminologiyada bile ayın-oyun elementleri bar. Biz kimerde «rekonstruktsiya» termininiñ, kimerde ise – yaqında Qırımda keçken halqqa açıq diñlemelerde olğanı kibi – «tamir-restavratsiya işleri» terminleriniñ qullanılğanını köremiz. Vesiqalarda ise başqa adnı köremiz: qazağa qarşı ilk nevbetteki işler. Maña köre, yapılğan iş asılında rekonstruktsiyadır, ve bunı yapmaq qatiyen mumkün degil: 16-ncı asırğa ait abide içün adiy qurucılıq normalar qullanıla. Böyle vaziyette yalıñız restavratsiya aqqında söylemek mumkün.
Biz ne leyha, ne ilmiy ekspertizanı köremiz. Yalıñız obyektniñ fiyatına dair ekspertiza yapıldı. Lâkin muendislik qararları ne derecede doğru qabul etildi – bu hususta iç bir şey aytılmay. İş başlanmadan evel mutlaqa bir sıra tetqiqat yapılıp, olar şu suallerge cevap bermek kerek edi: divarlar yükke ne derecede dayana bilecek, bina tübündeki topraqnıñ vaziyeti ne, kiramet nasıl vaziyette buluna, onıñ dım ala bilüv derecesi ne?
– Qırımnıñ Rusiye ukümeti, Han sarayındaki işler, obyektni saqlap qalmaq içün yapıla, yaqında bu munasebet ile halqqa açıq diñlemeler ötkerildi. Aytılğan sözlerniñ çoqu, Han sarayınıñ bir çoq elementleri qullanılmaz alda bulunalar, manasına kele. Siz bu hususta ne tüşünesiz?
– Bu quru sözler, tetqiqatlarnıñ neticelerini köstermek daa doğru olur edi. Men bu diñlemelerni diqqatnen közettim. Olarda bir qaç mesaj bar edi. Men eşitken birinci mesajları: «Bizge para ayırıldı, ve biz onı menimsemek kerekmiz». Ekincisi – leyhanıñ muellifine ait: (Han sarayı – QA) damınıñ konfiguratsiyası pek murekkep ve anda pek az yer olğanı içün, onıñnen birlikte aynı vazifeni körecek konstruktsiyanı qoyıp olamadıq, ve bu sebepten bütün damnı alıp taşlamağa mecbur oldıq. Kirametke kelgende, Bağçasaray rayonında böyle kirametni tapmaq pek qıyın edi, hadimler ise onı temizlegende zararlamaq mumkün ediler, bu sebepten İtaliyadan sımarladıq, degenlerini eşittim. Ve daa bir açıq mesaj bar edi: «Nesillerimiz begenmese, bunı deñiştire bilirler».
– Diñleyicilerimiz soray: Han sarayınıñ üstüni ğayrıdan qapatsalar, bunıñ ne zararı bar? O, bunan evel de ğayrıdan qapatılmaq mumkün edi. Bunıñ faciası ne?
Tamır halqınıñ yoq etilmesine doğrultılğan siyaset yapıla. Olarnıñ Qırımda ömürge keçirgen ideologiyasında bizler içün yer yoq
– Biz bu obyektiñ aqiqiyligini ğayıp etemiz. Han sarayı – bu bir komplekstir, onıñ umumiy reprezentativ vazifeleri bozulacaq, çünki İspaniya kirametiniñ renki, formatı, konfiguratsiyası bam-başqa. O, umumiy kontekstten çıqarılacaq. Biz, saraynıñ tamirlerinen bağlı olğan büyük bir tetqiqat qatlamından marum qalamız. Kirametke qarşı böyle munasebet, bu yapılğan işlerniñ kelecekte evelki alğa qaytarılmasına imkân bermeycek. Başındaki körünişini qaytarmağa imkânımız olmaycaq: autentik kerişler endi yoq, biz olarnı artıq ğayrıdan yerlerine qoyamamız, kiramet yoq, bu sebepten biz bu abideniñ büyük bir qatlamını ğayıp ettik.
Biz şimdi Kyivde tetqiqiy teşkilâtlarnen çalışamız. Şimdilik hulâsalarını almadıq, lâkin bu kirametlerni nasıl alıp taşlamaq kerek olğanını muzakere ettik. Onı eñ azından nomeralamaq, tarihiy qıymetini tetqiq etmek kerek edi. Anda ustalarnıñ tamğaları olğan kirametler bar edi, kirametlerniñ bir qısmı sırnen qaplı edi. Bu iş yapılmadı.
– Siziñ fikriñizce, Rusiye ukümeti, Qırımnıñ tamır halqına ait tarih ve mimarcılıq abidelerini mahv eterek nasıl maqsatqa irişecek ola?
– Maña köre, Rusiyede etnosiyaset yoq, anda bütün ğayretler ealiniñ assimilâtsiyasına, tarihiy hatırasınıñ silinmesine doğrultıla. Menim fikrimce, Qırım sakinleriniñ başlarına bu lozunglarnı qaqıp qoymaq, Qırımnıñ qırımtatar komponentini silip taşlamaq içün Qırımda bu qalıp qullanıla. Olarnıñ Qırımda ömürge keçirgen ideologiyasıda bizler içün yer yoq. Bu, işğalni aman-aman toplu surette qabul etmegen, qarşılıq köstermege devam etken ve «azatlıq», «insan aqları» sözlerine büyük emiyet bergen insanlar içün magnit olğan halqtır. Tamır halqınıñ yoq etilmesine doğrultılğan siyaset yapıla. Onı susturacaq, icret etmege mecbur etecek olalar.


text:
Qırım gazetleri yarımadınıñ suv meseleleri, Şimal Qıırm kanalınıñ vaziyeti ve süt sahteciligi aqqında yazalar.
«Krımskaya gazeta» yarımadanıñ suv teminatına bağışlanğan aftalıq neticeleri aqqında yaza. Rusiye nezaretinde olğan «Voda Krıma» işhanesiniñ başı Vladimir Bajenovnıñ sözlerine köre, suv anbarlarına suv kelmesi ile maqtanacaq şey şimdilik yoq»: «Bugünde künlük alınmasından tekaran ziyadedir. Amma keçken afta devamında ğarbiy tarafta 91,5 biñ metr kub alğan edik – tulumba cihazlarını qullandıq, bunıñ yardımınen Aqmescit suv anbarlarında orta qararınen suv alınmasını 32-35 biñ metr kub azlaştırdıq».
Eñ yaqın vaqıtta Voda Krıma işhanesiniñ reberligi kurort mevsimine suv berüv cedvelini taqdim etecek: : «İnsanlarnıñ suvğa künlük ihtiyacalarını tam şekilde qarşılamaq içün, bu işni yapmalımız. Cedveller tam olmalı», – dedi Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksönov.
«Krımskiye izvestiya» «Dnipro suvuna ihtiyac yoq, başqasınıñ suvu kerekmey» materialında Şimal Qırım kanalınıñ vaziyeti aqqında ikâye ete. Neşir obyektniñ quruluv ikâyesi aqqında aytıp bere ve atta yedi yıl soñra kanalda suv olmağanınıñ müsbet taraflarını da qayd ete: «Şimal Qırım kanalınıñ qurumasınıñ da müsbet tarafları bar. Misal olaraq, yerastı suvlarınıñ seviyesi eksildi, bu ise topraqnıñ tuz rejimine müsbet tesir etti. Bundan ğayrı, alimler hatırlattı ki, Çernobl AES yüz bergen qaza neticesinde radionuklidler Şimal Qıırm kanala boyunca Dnipro suvunen Qırım havuzlarına kele edi. 2014 sensi kanal qapatılğan soñ, Cumhuriyetniñ ögollerinde suv kirlenmesi 2018 senesine yaqın 305 qat eksildi!» – dep yaza gazeta.
«Krımskaya pravda» «Süt sahtelicigini masa başına?» materialında, yarımadada sahtecilikke qarşı nasıl kureşkenlerini aytıp bere. Neşriniñ malümatına köre, muntazam teşkerüvler eñ müim müessiselerde süt mahsulatınıñ keyfiyetini bayağı eyilleştirmege yardım etken: hastahaneler, pansionatlar, bala bağçaları ve mektepler. Aynı zamanda, 19 Rusiye bölgesinde federal ve regional ağlarınıñ büyük tükânlarında sütniñ ve süt mahsullarnıñ aman yarısınıñ (45%) müddeti keçken. Bu, «Obşçestvennaya potrebitelskaya initsiativa» teşkilâtı tarafından keçirilgen tetqiqatnıñ neticeleri.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Tevqif etilgen faal Oleg Prihodkoğa, soyları Aqmescit SİZOsına yollağan ilâclarnı bermeyler.
Bunı Qırım.Aqiqatqa tefsir bererek, Prihodkonıñ advokatı Nazim Şeihmambetov haber etti.
"Bugün Aqmescit SİZOsında Oleg Prihodkonen körüşip oldım. Sıfatı bir coruq, sağlıq şikâyetleri yoq. Onı alâ daa karantin kamerasında tutalar, amma onıñ malümatına köre, yaqın vaqıtta umumiy blokqa avuştıracaqlar. Qorantasınıñ erzaq yollamasını aldı. Oleg Arkadyeviçniñ bir qaç aşqazan ve urologiya hastalığı bar, ve soyları bazarertesi künü oña ilâc ve közlükni yolladı. Amma ilâclarnı oña bermediler, sebepler de belli degil. Sebeplerini SİZO idaresinde ve tibbiy hızmette bilmege tırışacağım", - dedi advokat.
Onıñ aytqanına köre, Prihodko ilâclarını almasa, imaye SİZO başlığınıñ böyle areketlerine şikâyet yollaycaq.
"Men, onıñ tutuluvı cemiyette çoq muzakere etile, dep Oleg Prihodkoga aytıp berdim. Oña qol qutqan er keske minnetdarlığını bildirdi. Onı qabaatlağan şeylerden uzaq olğanını daa bir kere tekrarladı. O sadece öz fikrini ifade ete edi ve Ukraina vatanperveri olıp qala. Ayrıca qırımtatar halqınıñ maneviy ve psihologik destegi içün teşekkür etti", - qoştı Şeihmambetov.
Prihodkonıñ tutulğanını oktâbrniñ 10-nda saba kezlevli ukrain faali, yedinci çağırılış Ukraina halq deputatı Eduard Leonov haber etti. Faalniñ ömür arqadaşı Lübov Prihodko da tutulğan edi.
FSB hadimleri Rusiye Ceza kodeksiniñ 223.1 (patlayıcı maddelerni qanunsız azırlanması) ve 205 (terror ücümi) maddelerine istinaden qabaatlay.
2019 senesi fevralniñ 8-nde Qırımdaki FSB idaresiniñ hadimleri Saq rayonınıñ Orehovo köyünde Oleg Prihodkonıñ evini tintken edi. Quvetçiler ukrain timsalleri, «Svoboda» firqasınıñ bayraqları, qırmızı-qara bayraqlar, Stepan Banderanıñ süretleri, tehnika ve ev CD-disklerini aldı. Tintüvden soñ Prihodkonı Aqmescitke alıp ketkenler, anda faaliyeti ve esas Ukraina ile bağları aqqında sorap sorğuğa çekkenler. Rusiye quvetçileri Prihodkonıñ evinde keçirilgen tintüvni izaatlamadı. 2016 senesi iyün ayında Rusiye quvetçileri faalni maşinasındaki ukrain nomeraları içün tutqan edi.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bildire ki, Ukraina şarqında devlet sıñırını deñiştirüv aqqında bir de bir muzakereler olmaycaq.
UNİAN malümatına köre, bunı o bugün Kiyevde barışıq planını amelge keçirüv tedbirleri çerçivesinde sıñır bölükleriniñ azırlığını teşkergende bildirdi.
«Ukrainanıñ devlet sıñırı halqara añlaşmalar tasdıqlağan yerlerde, lünya toplulığı tanığan yerlerde keçecek», – dedi Poroşenko.
Prezidentniñ qayd etkenine köre, devlet sıñırı Ukraina topraq bütünliginiñ esas çizgisi ola.
Ateşni toqtatuv rejimi Ukrainada sentâbr 5-ten devam ete. Aynı vaqıtta ukrain askerleri ve «DNR» ve «LNR» arbiyleri biri-birini barışıq bozulmasında qabaatlaylar.


text:
Rusiyeli «İnturist» turistik şirketi Qırımda işini toqtata ve bütün paralarını Türkiyedeki kurortlarğa yatırım ete. Bunı noyabr 11 künü Kremlin nezareti astındaki Qırım Devlet şurasınıñ sanitar-kurort kompleksi ve turizm komitetiniñ toplaşuvında Qırım parlamentiniñ vekili Valeriy Kovalenko bildirdi, dep haber ete «Krıminform».
Onıñ sözlerine köre, Türkiye rusiyeli turistlerni faal siyaset ile celp ete, yerli musafirhaneler içün ve olarnıñ avia-uçuşları içün subsidiyalar kirsete.
«Türkiye kurortları qaçırılğanını oluştıra, şimdi endi öyle oldı ki, atta «İnturist», bizim eñ büyük ortaqlarımızdan biri, kerçekten Qırım bazarından çekildi. Olar bütün paralarını Türkiyege keçireler, çünki mında elverişli degil. Böyle vaziyette biz 2017 sezonına yaqınlaşamız», – beyan etti deputat.
Bundan ögüne sentâbrde Yaltada keçirilgen «Açıq Qırım» forumında Kremlin tarafından tainlengen Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönov dedi ki, sanki «Qırım ükümetiniñ esas maqsadı – yarımadanı bütün yıl devamında çalışacaq turistik merkezge çevirmektir».


text:
Yerustü naqliyat havfsızlığı devlet inspektsiyası («Ukrtransinspektsiya») qıtaiy Ukrainanıñ işğal etilgen Qırım ile avtomobil yolcu naqliyatlarınıñ ğayrıdan tiklenmesini red ete.
Bunı Ukrain naqliyat inspektsiyasınıñ saytında bildireler.
«Ukrtransinspektsiya bildire ki, qıtaiy Ukrainanıñ Qırım Muhtar Cumhuriyeti ile yolcu avtomobil taşımaları ğayrıdan tiklenilmedi», – aytıla beyanatta.
Mında hatırlatalar ki, dekabr 26-dan itibaren Ukraina Rusiye tarafından işğal etilgen Qırım ile avtobus taşımalarını toqtatıp, yolcularnı telükege atmağa istemey. Krım Media agentligi Aqmescitteki avtovokzal dispetçeriniñ aytqanlarına esaslanıp, qıtaiy Ukraina ile avtobus alâqaları qısmen ğayrıdan tiklenildi, dep bildirdi.


text:
Rusiye nezaretinde olğan Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesiniñ qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ davası boyunca oturışında mudafaa tarafı gizli şaatnıñ kimligini bildirilmesini istep, muracaat etti. Bunı martnıñ 10-nda Qırım.Aqiqatqa advokat Aleksey Ladin bildirdi.
Onıñ malümatına köre, gizli şaat Bekirovnıñ tarafından yaqınlarınıñ ayatı ve sağlığı içün tehditler olğanını aytqan. Bu tehditniñ ne olğanını ve gizli şaatnıñ bu neticege kelmesi içün Bekirov angi arektelerni yapqanını o añlatmadı. Buña baqmadan, mahkeme muracaatnı red etti.
Ladinniñ sözlerine köre, bu şaat sorğuğa çekilgen zamanı «bazı uymamalar ortağa çıqtı».
«Şaat, Bekirovnıñ onen körüşkende qoltuqtayaqları bar edimi, yoqmı adamcasına añlatıp olamadı. Topallay edi, dedi. Çanta ise, şaatnıñ sözlerine köre, ya da köpçeklernen edi, ya da onı süreklep ketirdi. Hatırlatmaq isteyim ki, çanta 14 kilo edi. Anda 200 patron bar edi. Qalğan trotil şaşkaları edi. Bu çantanı süreklep ketirgeni pek meraqlı. Çünki istegen vaqıtta er şey patlay bile edi», – dep qayd etti Ladin.
Nevbetteki mahkeme oturışı martnıñ 19-nda olacaq.
Rusiye nezaretinde olğan Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ davası boyunca Rusiye FSB-niñ dört hadimini sorğuğa çekti.
Al-azırda Ukraina qıtıasında yaşağan sabıq siyasiy mabüs Edem Bekirov, işğal etilgen Qırımda davası boyunca mahkeme diñlevlerniñ yañartılmasını qanunsız saya.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Qırımda eski siyasiy mabüs, qırımtatar faali Edem Bekirovğa qarşı mahkeme oturışuvlarınıñ yañıdan başlağanını takbih etti.
Bundan evel Qırım Yuqarı mahkemesi evelki instantsiya mahkemesiniñ qararını deñiştirmeyip, eski siyasiy mabüs, qırımtatar faali Edem Bekirovnı qıdıruvğa ilân etti.
2020 senesi mayısnıñ 14-nde Kreml kontrolindeki Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesi 2019 senesi sentâbr ayında Ukraina ve Rusiye arasında tutulğan şahıslarnı deñişüv neticesinde SİZOdan azat etilgen qırımtatar faali Edem Bekirovnıñ cinaiy davasını yañıdan baqıp başladı. Daa soñra aynı mahkeme faalni mahkemege «zornen ketirmege» qarar berdi. Mayısnıñ 22-nde prokurornıñ muracaatınen qadı Bekirovnı qıdıruvğa ilân etmege qarar aldı.
Edem Bekirovnıñ fikirince, Qırımda yañıdan başlatılğan mahkeme esnası ve qıdıruvğa ilân etilüvi qabaatlayıcı ükümnen yekünlenecek.
Sentâbrniñ 7-nde deñişim çerçivesinde rusiyeliler tutqan 35 ukrainalı Ukrainağa qayttı, Rusiyege Ukrainada çeşit cinayetlerde, şu cümleden Vatanğa hainlik yapqanında qabaatlanğan 35 Rusiye ve Ukraina vatandaşı teslim etildi. Oleg Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.
Kyivdeki Rusiye elçihanesi Ukraina tarafından azat etilgenlerniñ fotoresimini derc etti, amma anda aytılğan 35 insandan tek 24-ü bar. Rusiyege teslim etilgenlerniñ resmiy cedveli alâ daa yoq. Rusiyege MH17 uçaq seferiniñ davasında şübheli Vladimir Tsemah ve «RİA Novosti Ukraina» baş muarriri Kirill Vışinskiy teslim etilgeni belli.


text:
İşğal etilgen Qırımda keçken künü 1935 senesi doğma koronavirus hastası vefat etti. Bu aqta Qırımnıñ Sağlıq naziriniñ muavini Anton Lâskovskiy Aqmescitte er künlik brifingde bildirdi.
«1935 senesi doğğan hasta vefat etti, o, hronik hastalıqlarınen reanimatsiyada edi, başta COVID-19 şübhesi yoq edi, amma skrining neticesinde yañı koronavirus yuqunçı qayd etildi», – dep ayttı o.
Lâskovskiyniñ malümatına köre, Qırımda 187 koronavirus hastası tedaviylene, 11-i ağır alda buluna, 130 hastanıñ alı orta ağır. 3 biñden çoq kişi tibbiy közetüv altında buluna.
Keçken künü işğal altındaki Qırımda 10 yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Umumen Qırımda, akimiyetniñ malümatına köre, 623 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 36-sı çetelden keldi, 93-ü qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 416 insan yahşı oldı, 21 kişi vefat etti. Aqyarda 207 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı, 3 kişi vefat etti.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Bunı Rusiyedeki Avropa Birligi temsilciliginde bildirdiler, dep yaza «Segodnâ».
«Avropa Birligi Rusiyeniñ Qırım işğalini tanımay, bundan sebep Avropa Birliginiñ memleket-azaları olğan qaidelerge boysunmağa devam etecekler. Şunıñ içün Qırımda yaşağan er bir adam Rusiye vatandaşlığını qabul etse, şengen vizasını almaq içün Ukrainada Avropa Birligi memleketleriniñ elçihanelerine muracaat etmek kerek», – dep bildireler Avropa Birliginiñ temsilciliginde.
Tışqı işler nazirligi elçiler departamentindeki Mustaqil devletler birligi memleketleriniñ bölük yolbaşçısı Dmitriy Baranov bildirdi ki, Avropa Birliginiñ mevamı aqlar ceetten çatışmağa yol berdi.
«Qırım Cumhuriyeti Rusiye Federatsiyası terkibine qabul etilgen soñ ve Rusiye Federatsiyasında yañı subyektler peyda olğan soñ bugünki künde Qırım Cumhuriyeti ya da Aqyarda daimiy süretti yaşağan adamlar Rusiye Federatsiyasınıñ vatandaşları ola. Lâkin cevapqa köre, Avropa Birligi olarnı Rusiye vatandaşları olaraq tanımay», – dep añlattı Baranov.
Onıñ aytqanına köre, al-azırda tışqı işler nazirligi Avropa Birliginden resmiy malümat bekley. Olar mevamınıñ aqlar tarafını aydınlatacaqlar.
Qırımnıñ turistik agentlikleri qayd eteler ki, Ukraina pasportını Rusiye pasportına deñiştirgen turistler olarda daa olmadı.
Martnıñ 16-da yarımadada Qırımnıñ Rusiyege qoşulması aqqında qanunsız referendum olıp keçti. Martnıñ 18-de öz başına ilân etilgen Qırım devletiniñ vekilleri Rusiye Federatsiyası terkibine kirüv aqqında añlaşmanı imzaladılar.


text:
Bu aqqında Avropa Birliginiñ beyanatında aytıla, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Avropa Birligini energetika meseleleri boyunca Avropa komissarı Günter Ettinger temsil etecek. Rusiye «Gazpromınıñ» malümatına köre, iyün 7-ne qadar Ukrainanıñ gaz qullanuv içün borcu 5,2 milliard dollarnı teşkil ete ve onı iyün 2-ne qadar ödemek kerek. Rusiye energetika naziri Aleksand Novak bildirdi ki, mayıs 30-na qadar Kiyev borcnıñ eñ azından 2 milliard dollarnı ödemeli.
Tünevin Günter Ettinger ayttı ki, Rusiye ile gaz zıddiyeti al etilsin dep, Ukraina Rusiye belgilegen borcnıñ yarısını ödep, Rusiyeniñ işğal etilgen Qırımda Ukraina mülkiyetini kendine aluv boyunca iddialardan vaqtınca vazgeçmek kerek.
Ukraina energetika ve kömür sanayı naziri Yuriy Prodannıñ aytqanına köre, gaz fiyatı vaqtınca 268,5 dollar olsa, Ukraina gaz parasını tölemege azır.
Şimdi Ukraina içün Rusiye gazınıñ eñ yüksek fiyatı – aman-aman 500 dollarnı teşkil ete. Frenkistan daa ziyade töley – 550 dollar.


text:
«Qırım birligi» cemaat teşkilâtınıñ reisi Seytumer Nimetullayev 2014 senesi noyabr 30-da Aqmescitte olıp keçken Cemaat şurasınıñ konferentsiyasını «2015 senesinde Qurultay keçirilmesi içün birinci adım» dep adladı.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ muhalifeti sayılğan cemaat teşkilâtınıñ reisi Qırım.Aqiqatqa ayttı.
«Bizler bütün rayonlarnı birleştirdik, er kes rey berdi, epimiz – yañı Qurultayğa baracaqmız ve qırımtatar halqı adından qarar alacaqmız, rezolütsiyalarnı qabul etecekmiz», – dedi Nimetullayev.
Onıñ fikirince, şimdiki Qırımtatar Milliy Qurultayı qanunsızdır, çünki «Ukraina terkibinde ve onıñ qanunları çerçivesinde saylanğan edi», ve, demek ki, Rusiye qanunlarına köre işine devam etip olamay.
«Qırım birligi» cemaat teşkilâtınıñ reisdeşi konferentsiyada seslendirgen malümatqa köre, tedbirge Qırımnıñ farqlı regionlarından 245 insan keldi.
Hatırlatamız, «Qırım birligi» cemaat teşkilâtı bildirdi ki, onıñ teşebbüsinen meydanğa ketirilgen cemaat şurası «qırımtatarlar tarafından tanıla ve olarnıñ itibarını qazandı». Bu aqqında bazar künü, noyabr 30-da, Aqmescitte cemaat şurasınıñ toplaşuvında qabul etilgen rezolütsiyada aytıla.
Aynı vaqıtta Meclis azası Eskender Bariyevniñ zanınca, Meclisniñ muhalifeti olğan «Qırım birligi» cemaat teşkilâtı keçirecek Qurultay qanunsız olacaq, çünki qırımtatarlarnıñ ekseriyeti onıñ neticelerini tanımaycaq.
«Qırım birligi» teşkilâtı Rusiyeniñ Qırım işğalinden soñ meydanğa ketirilip, yarımadada faaliyet köstergen bütün qırımtatar cemaat teşkilâtlarını birleştirecek bir merkez olacaq edi.
Közeticilerniñ fikirince, bu teşkilât Qırımtatar Milliy Meclisniñ alternativası olmaq maqsadında meydanğa ketirildi.


text:
“Krımavtodor” (“Qırım maşna yolları”) devlet şirketi, Saq rayonında Otar Moynaq (Uyutnoye) köyü bala bağçasına yol qurulışını bitirdi. Bu aqta şirketniñ matbuat hızmeti bildirdi.
“Maşna yolunıñ Kirova ve Gagarina soqaqlarnıñ çaprazından Pobedı soqqağınace qısmı yapıldı, onıñ uzunlığı 400 metr. Evel bu yerde asfalt yolu yoq edi, topraq yolundan ise, hususan yağmurlarda, keçmesi zor edi”b - dep aytıla bildirmede.
Yol qurulışına para qomşu Rusiye prezidentiniñ rezerv fondundan berilgenini ayrıca belgilengen.


text:
Tbiliside 87 yaşında olğan Gürcistannıñ sabıq prezidenti Eduard Şevardnadze vefat etti, dep bildirdi bazarertesi künü Rusiye matbuat vastaları. Şevardnadzeniñ vefatını siyasetçiniñ ailesinden qaynaq tasdiqladı, dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Eduard Şevardnadze Mihail Gorbaçövnıñ ğayrıdan quruv ve halqara kerginlikniñ eksiltüv siyasetinde safdaşı edi. 1991 senesi dekabr ayında Belovejsk añlaşmalarını ve SSSR dağıtuvını tanığan birinci sovet yolbaşçılarından oldı.
1995 senesi noyabr ayında Şevardnadze Gürcistanda prezident saylavlarında ğalebe qazandı. 2000 sene kene de şu vazifege saylanıldı.
2003 senesi noyabrde Gürcistanda olıp keçken «Gül inqidâbı» neticesinde Şevardnadzege vazifelerinden vazgeçmege teklif etildi. Gürcistan yolbaşçısınıñ memlekette fevqulâde vaziyetni kirsetmege teklifi parlament tarafından alğışlanılmadı, bundan soñra Şevardnadze istifağa ketti.


text:
Salı künü, fevral 17-de, Krasnodarda qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ oğlu Hayser Cemilevniñ işi boyunca mahkeme toplaşuvı üçünci kere avuştırıla.
Rusiye matbuat vastaları bildirgeni kibi, mahkeme toplaşuvı kene başqa künge keçirildi – adliyeci Nikolay Polozov işniñ 11 cıltından tek yarısı ile tanış oldı.
Mahkemeci Vladimir Kobzev mahkeme toplaşuvını daa bir aftağa qaldırdı. Ketişat fevral 24 künü başlanacaq.
Rusiye Qırımnı işğal etkende, Mustafa Cemilevniñ oğlu Hayserni, İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesiniñ Hayser Cemilevni azatlıqqa yollamağa talabına baqmadan, Krasnodar diyarınıñ SİZOsına alıp kettiler.
Hayser Cemilevni 2013 senesi mayıs 27-de Bağçasaraydaki evniñ azbarında yaqaladılar. O, 44 yaşında Fevzi Edemovğa qarşı ateş açıp, onı öldürdi.
Militsiya Cinayi kodeksiniñ 115-inci maddesi 1 qısmı (aselet öldürüv) boyunca cinaiy iş açtı. Mecliste bunı muqaytsızlıq sebebinden öldürüv dep adlaylar. Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Hayser Cemilevni apske almağa qarar berdi.
Qırım işğalinden soñ taqiqat organları onıñ işini ğayrıdan ögrenmege istediler. Bu arada Kiyevniñ Apellâtsion mahkemesi Hayserniñ areketlerini muqaytsızlıqtan öldürüv olaraq tanıp, onı azat etüv aqqında qarar aldı. İnsan aqları boyunca Avropa mahkemesi Cemilevniñ oğlunı azat etmege çağırdı. Lâkin Rusiye buña qulaq asmay.


text:
Soñki vaqıtları sıq-sıq hatırlağanım bir qoranta ikâyesini tarif etmek isteyim. Qartbabamnıñ doğmuş Aziz emcesi bar edi, o, sürgünlikke qadar Gorkiy, 4 adresi boyunca (işğalden evel – Milliy bank binası) Aqmescitteki Devlet bankında muasebeci olıp çalıştı. Bu müessiseniñ mesüliyetli hadimi olaraq cebege çağırılmadı ve alman işğali vaqtında Qırımda qalğan edi. 1944 senesi aprel ayında yarımada almanlardan azat etilgen soñ bank işine ğayrıdan başladı. Sürgünlik arfesinde banknıñ qırımtatar hadimlerine seyfte qalacaq pasportlarını berdiler. Aziz emce bir şey olacağını tahmin etti, lâkin bu emirniñ sebeplerini ögrenemedi...
Arhivde bu bank ile bağlı vesiqalarnı tapamayıp, men bu soyum aqqında malümatnı Puşkin soqağındaki Kommunal banknıñ idarecisi olıp çalışqan insannı olaraq qıdırdım. 30-ıncı seneleri boyunca malümat yoq edi, amma qırqıncı seneleri çalışqan qırımtatar hadimleriniñ taqdirini ögrenmege qarar aldım.
…1941 senesi, cenk kete, lâkin bank yarımada işğaline qadar çalışmağa devam ete. Soñra kene işğal ve 1944 senesi aprel ayı Qırımnıñ azat etilmesine qadar malümat yoq. Ve bank eskisi kibi çalışa. Aynı hadimler-qırımtatarlar mayıs 17-ge qadar işini devam eteler. Bir qaç künden soñ mayıs 19-da çıqqan «işten boşatuv qararları» peyda ola, çünki olarnıñ «yaşağan yeri deñişti», bu işke ise başqalarnı qabul ettiler...
Aman-aman aynısı ömür arqadaşı (qızı cenkten evel vefat etken edi) ve soy-sopları ile beraber Özbekistanğa sürgün etilgen Aziz emce aqqında da yazılğandır.
Odessalı Azizge balaban evni ve bütün mal-mülkni qaldırıp, ondan iş teklifini qabul etmege rica etken edi. Amma o, Qırımğa qaytqanda bu yerge başqa adamnı qıdırmağa kerek olacaq dep, red etti.
O vaqıtları Orta Asiyada yahşı tasil alğan adamlar az edi. Böyle tasil alğan ve iş tecribesi olğan insan pamuq azırlağan kontora içün ne qadar qıymetli biri olğanını tasavvur etesiñizmi? Aziz emceni birden işke qabul ettiler. Böylece açlıqtan qurtaldı. Baraqta yaşamağa mecbur edi. Ayda bir kere Aziz rayonğa barıp, esabat bergen edi. Anda nevbette Odessa yeudisi – ticarette baş muasebeci ile tanış ola. O, tuvğan Odessağa qaytacaq edi, lâkin öz işine başqa adamnı tapmaq kerek edi. Odessalı Azizge balaban evni ve bütün mal-mülkni qaldırıp, ondan iş teklifini qabul etmege rica etken edi. Amma o, Qırımğa qaytqanda bu yerge başqa adamnı qıdırmağa kerek olacaq dep, red etti.
– Aziz, tasil alğan adamsıñ, olmaycaq şeyler aytma! Bizni kim keri qaytaracaq? – dep ayta edi ömür arqadaşı.
Er kişi dey edi:
– Aselet vokzalnıñ yanından keçtim, bizni ketirgen vagonlar anda tura...
Qırımda yaşağanlar, Aziz emce kibi, işğalden evelki ayatqa qaytmağa arz etip, boş Aqmescit vokzalında trenlerni közete ve er angi haberde tezden olacaq müsbet neticege bir ümütni qıdıralar
Aziz emce evine qaytamayıp, 1951 senesi 52 yaşında hastalıqtan vefat etti. Onıñ ömür arqadaşı avdetten bir qaç ay evelsi vefat etti – 1988 senesi soylarnıñ bir qısmı Qırımda edi, digeri qaytmağa azırlana edi...
Menim içün bu ikâye ğurbette olğan maddiy şeylerge deñiştirilmegen Vatan sevgisiniñ örnegidir. Keçken seneniñ vaqialarından soñ ve şimdiki vaziyette Qırımda yaşağanlar, Aziz emce kibi, işğalden evelki ayatqa qaytmağa arz etip, boş Aqmescit vokzalında trenlerni közete ve er angi haberde tezden olacaq müsbet neticege bir ümütni qıdıralar...
Elzara Beşuyli, bloger, qırımlı
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarlarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Aqmescitniñ baş imamı, Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri Müftisiniñ yardımcısı Muhammed İslamov Rusiyeniñ Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri boyunca ÜFSİN-niñ cinaiy icra inspektsiyası tarafından teşkil etilgen “Ana-babalar kününde” iştirak etti. Tedbir Aqmescitniñ Merkeziy ve Kiyev rayonlarındaki ÜFSİN filiallarınıñ cedvelinde bulunğan pişkinlik çağına yetmegen balalar içün teşkil etilip, Aqmescitteki İ.Ya. Franko adına kitaphanesinde olıp keçti.
Körüşüv devamında pişkinlik yaşına yetmegen mahkümlerniñ içtimaiy adaptatsiyası, cemiyetniñ şahısqa tesiri, narkotik ve psihotrop maddelerniñ ve alkogolniñ menfiy tesiri, sağlam ayat tarzı ve qanunlarğa riayet etip yaşamaq kibi mevzular boyunca suhbet ve muzakere etildi.
Diñleyiciler ögünde İçki işler nazirliginiñ Qırım Cumhuriyetinde bölge politsiya mesulleriniñ ve bölükleriniñ pişkinlik çağına kirmegenler boyunca işniñ teşkil etilüvi bölüginiñ rehberi Ölga Alekseyeva, bağımsız menfaat kütmegen “Nezavisimost” teşkilâtınıñ müdiri Arsen İsmailov, Aqmescit rayonı boyunca qoranta, balalar ve gençlik içün İçtimaiy hızmet merkeziniñ mütehassısı İlya Donçenko çıqışta bulundılar.
Pişkinlik çağına yetmegen mahkümler ve olarnıñ ana-babaları Rusiyeniñ Qırım Cumhuriyeti ve Sevastopol şeeri boyunca ÜFSİN cinaiy inspektsiyasınıñ ruhiyatçısı tarafından keçirilgen testlerde iştirak ettiler ve davet etilgen mütehassılarğa olarnı meraqlandırğan suallerni berdiler.
Tedbir sanitariya ve epidemiologiya qaidelerine riayet etilerek keçirildi.
Qırım MDİ matbuat hızmeti


text:
Ukraina vatandaşları olğan Qırım sakinleri, em de mecburen köçip kelgen insanlar aqımdaki seneniñ mart-aprel aylarından itibaren biometrik pasportlarnı ala bileler.
Bu aqqında Ukraina prezidentiniñ Qırım temsilciligi saytında haber etile.
Berilgen malümatqa köre, bu müddet içinde 200 biñ pasport berilecektir. İşğal etilgen Qırım sakinleri muracaat ete bilecek Ukrana Devlet migratsion hızmetiniñ Herson vilâyetindeki idaresi biometrik pasportnı alacaq olğan insanlardan 41 arizanı qabul etti.
Bu vesiqanı birinci olaraq alğan insan Ukraina prezidenti Petro Poroşenko oldı. Soñra biometrik pasportlarnıñ saibi Maydan faalleri, medeniyet ve sanat erbapları oldı. Biometrik pasportnı alğan ilk bala qırımlı ukrain qızçığı oldı.
20 kün içinde pasport resmiyleştirilmesi 518 grivna 15 kapikni teşkil etecek (olardan 257 grn. 15 kapik – devlet bücetine berilecek para, 261 grn. – blank fiyatı). Vesiqa, eskiden olğanı kibi, 10 yılğa berile.
Bundan ğayrı, vesiqanı 7 iş künü içinde resmiyleştirmek imkânı bar. Böylece, elektron çip ile pasport fiyatı 775 grn. 30 kapikni teşkil etecek.


text:
Qırımda sentâbrniñ 4, bazaertesi künü eñ büyük musulman bayramlarından biri sayılğan Qurban bayramı munasebetinen tatil künü olaraq ilân etildi. Bu aqta halqara munasebetler ve Qırımdan sürgün olunğan halqlar rusiyeli komitetiniñ matbuat hızmeti bildirmekte.
Kreml nezaretindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksönovnıñ fermanına binaen, yarımadada iyünniñ 5 – Muqaddes Üçlü Künü ve iyünniñ 26 – Oraza-bayramı, bayram ve tatil künleri olaraq esaplanmaqta.
Qurban-bayramı – Mekkege yapılğa acılıqnıñ yekünlengenini nişanlağan musulmanlarnıñ eñ büyük bayramlarından biri esaplana. İbraim peyğamber qurban ketirilgeni munasebetinen Oraza-bayramından soñ 70 kün keçkeninde qayd etile.


text:
Aqmescitte qırımtatar tilinde tasil bergen mekteplerniñ müdirleri içün «İdare etüvni bilme: meseleler, vazifeler ve olarnıñ umumtasil müessiseniñ inkişaf etmesi şaraitte çezüv yolları» mevzulı seminar keçirildi. Merasim Rusiyege boysunğan Qırım tasil, ilim ve gençler nazirliginiñ nezareti astında teşkil etildi.
Seminar çerçivesinde mektep müdirleri iş tecribesinen paylaştı, idare etüv faaliyeti, umumtasil müessise idarecisi ögünde turğan meseleler ve vazifeler aqqında ayttılar. Pedagoglar oca ve talebe, oca ve ana-baba, oca ve mektep müdiri arasındaki munasebetler quruvınen bağlı pedagogika bilme meseleleri boyunca master-klass taqdim ettiler.
2015 senesi küzde qırımtatar tilinde tasil bergen mekteplerniñ müdirleri mesleat-muşavere organ olaraq öz şuranı teşkil etmege teşebbüs bildirdiler.
Qırım.Aqiqat bildirgenine köre, 2015/2016 oquv yılı başından yarımadada 5083 bala qırımtatar tilinde tasil ala, bu ise bütün talebelerniñ 2,76 fayızını teşkil ete. Qırımtatar tilinde tasil bergen 15 umumtasil müessise çalışa. Umumen olaraq, Qırımda qırımtatar tilinde tasil 53 umumtasil müessisede berile.


text:
Qırımda bu yılnıñ başından itibaren eali arasındaki ölüm seviyesi tüşti. Bu aqta Rusiye nezaretindeki Qırım sağlıq nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirmekte.
«Qırımda 1000 kişi üzerinden esaplanğanda başına 2017 senesi yanvar-sentâbr aylârı arasında ölgenler seviyesi 3,9%gece tüşip, 14,6-ni teşkil etti (2016 -15,2). Ölgenlerniñ sayısı 2017 senesi doquz aylıq muddet içinde tam olaraq 20,8 biñ insannı teşkil etken ve bu - 2016 senesi doquz ay içinde ölgen 21,6 biñ insan sayısına köre 721 daa azca», – denilmekte haberde.
Qırım Sağlıq nazirligi ölgen balalar sayısı 5,3%gece tüşkeni aqqında beyan ete.


text:
“Säydäş” biyü teatrı kollektivı 8 mayda maxsus çaqıru buyınça Yaponiägä kitärgä cıyına. Anda bu kollektivnı Yaponiä häm Stranı Yevrazii cämğiäte üzeneñ 50 yıllıq yubiley bäyrämenä çaqırğan. Bu bäyrämgä Rusiädän tik “Säydäş” kollektivı ğına çaqırulı ikän.
“Säydäş”mädäni üzägendä üsep çıqqan 11keшeдәH torğan bu “Säydäş” törkemeneñ Yaponiägä baruın Qazan şähäre citäkçeläre dä xuplağan. Bu törkemneñ citäkçese Lima Kustabaeva äytüençä, alar. Yaponiä başqalası Tokioda häm tağı da berniçä şähärdä çığış yasayaçaq.
Programma ike bülektän tora. Konsertta Ural häm İdel buyında yäşägän xalıq icatı sänğäten kürsätäçäklär. Ä ikençe bülektä tatar xalıq cırları häm iyülläre bulaçaq. Tuqayğa bağışlanğan ör-yaña “Qırlay moñnarı” digän bik zur vokal' - xoreografik küreneş quyıla. Anda “Su anası” “Qırlay urmanı” “Şüräle” kebek şağirneñ äsärläre geroyları taswirlanğan bu küreneştä.
Tuqayğa bağışlanğan ör-yaña “Qırlay moñnarı” digän bik zur vokal' - xoreografik küreneş quyıla. Anda “Su anası” “Qırlay urmanı” “Şüräle” kebek şağirneñ äsärläre geroyları taswirlanğan bu küreneştä.“Säydäş” biyü teatrı Baqıy Urmançeneñ tuuına 110 yıllığı uñayınnan üzeneñ programmasına yaña vokal'-xoreografik küreneşlär dä kertkän. Lima Kustabaeva Baqıy Urmançeneñ: ike äsäre buyınça:
Anıñ “Ural ergäsendä” häm ”Saltıq bolını” dip isemlängän ike şundıy tabiğät küreneşe yasalğan zur äsärläre buyınça säxnäläşterelgän bik zur vokal'- xoreografik küreneş kürsätäçäkbez”,- dide Lima Kustabaeva.
“Säydäş” biyü teatrı oyışqanına bıyıl sentäber ayında 7 yıl tula.
Şul waqıt eçendä alar Qazan şähärendäge törle çaralarda häm şulay uq Törkiä häm Fransiä säxnälärendä dä alar çığış yasağan. Äytkänebezçä, bu törkem 8 may könne Mäskäwdän Tokioğa yul tota.
Mälikä Basıyr