text:
Äl-İdrisi
Abu Abd-Allah Muhammad äl-İdrisi yäki äl-İdrisi - Ğäräp säfärçese, cäğräfiäçe, xaritaçı.
äl-İdrisi 1099. yıl tiräsendä İspaniä şähäre Seuta'da tua.
Ğälim Kordoba universitetında belem alıp Sitsiliädä Normannarnıñ Rodjer II patşası qalasında yäşi. Ul İspaniä, Tönyaq Afrika, Alğı Şäreq cirlären säfär belän yörep çığa.
XezmätlärYзrәpTү
äl-İdrisi moña tikle bilgele bulğan bar darulı ülännärne öyränep çıqtı. Üz äytüe buyınça, fännär borınğı zamannardan alğa kitkänñar, wä üze ülännärne cıyu-törkemläw belän şöğellänä başlağan. Sul şaqta ul küp yaña darulı ülän barlığın açtı, wä üz eşläreneñ näticäse itterep törle kitaplarnı yazdı, alar arasında iñ möhime ul «Kitab äl-Cämi-li-Sıyfat Aştat äl-Nabatat» ide.
Şul uq waqıtında ul cäğräfiä belän dä şöğellänä ide, bar närsäne xaritalarda bilgeli ide, böten bilgele bulğan dönyanı taswirlağan ide. 1154. yılda äl-İdrisi «Tabula Rogeriana» atlı xezmät yaza, wä aña östämä xezmät bularaq «Geography» atlı eş. Alarnı bergä Rodjer II. «Nuzxat äl-Muştaq» itep atağan, äl-İdrisi isä «Kitab Rudjar» yäğni Rudjar kitabı atağan. Bu xezmät 1161. yılda törätelep wä östälänep «Keşelek baqçası wä Can şatlığı» iseme belän qabat çığarıla, ämma bügenge köngä kilep citmiçä yuğala. Anıñ «Şatlıq baqçası» yä ki «Keçkenä İdrisi» adı belän bilgele bulğan qısqartılğan yurama 1192. yılda näşri itela. Bu kitap bik ük kamil wä tögäl tügel ide, ämma annan soñ berniçä ğasır buyı çıqqan xaritalar aña nigezlängän ide.
PäräwezdäYзrәpTү
- İnglizçä tärcemäixäl
- âl-İdrisi turında qısqa mäğlümät 2004 eлHың 15 okTябpb kөHeHдә apxиBлaHraH.
- Andalus täswire
- âl-İdrisi'neñ qayber xarítaları


c: text/html

text:
Qırımtatar Milliy Qurultayı Teftiş komissiyasınıñ reisi, Meclis azası Ali Özenbaş mahkemege Aqmescit prokuraturasınıñ areketlerinden şikâyet etti. Onıñ fikirince, prokuraturanıñ yapqanları Rusiye qanunlarını bozmaqta.
«Qırım Cumhuriyeti Aqmescit prokuraturasınıñ maña mart 30-da berilgen «ekstremistik faaliyet ile küreş qanunları ve numayış, miting, toplauv, yürüş ve piket qanunları aqqında qanunlarnıñ bozulması aqqında» tenbileri meni aqaretley, çünki hırsızlıq, narkotik satılması, zorbalıq ve diger cinayetler aqqında tenbilerge teñ kele. Bunıñ kibi şübeler bile aqarettir, bunı adaletniñ esas qanunı olğan anayasa metnleri de tasdıqlay. Tabiiy ki, bu vaziyette mahkemeden muracaat etmekten ğayrı şeref ve itibarımnı qorumaq içün başqa çare körmeyim», – dep ayttı Özenbaş Qırım.Aqiqatqa.
2015 senesi aprel 14-te mahkemege berilgen muracaatta aytıla ki, tenbiyelemek içün prokurornıñ «cinayet aqqında malümatı ya da delilleri olmalı».
«Keçirilgen bir sıra tintüvge köre añlaşıla ki, halqımnıñ temsilcileri tarafından yapılğan ekstremistik areketler aqqında malümat yoq», – dep ayttı Meclis azası.
Prokuraturanıñ tenbisi aqqında Özenbaş aprelniñ başında bildirgen edi. O, vesiqada aytılğanlarnı aydınlatıp, «Aqmescit prokuraturasınıñ Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları tarafından ekstremistik aktsiyalar keçirilecek...» kibi malümatı bar olğanını ayttı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sidneyda 30 meñnän artıq keşene êvakuaśiyälägännär
Monıñ säbäbe - köçle yawım - töşemnär
Avstraliyäneñ Sidney şähärendä 30 nçı iyün’nän birle yawğan köçle yañğır arqasında 30 meñnän artıq keşene êvakuaśiyälägännär.
İlneñ ğadättän tış xällär belän idarä itü ministrı Myurrey Vatt “Bez 18 ay êçendä küzätelgän öç su basudan da köçleräk afät belän oçraşırğa mömkin” dip beldergän.
Metereologiya bülege direktorı Djeyn Golding äytüençä, Sidneynıñ tön’yağındağı N’yukasl belän kön’yağındağı Volong töbäkläre arasında soñğı täwlektä 1 metrdan artıq yawım-töşem yawğan.
Kiçä töbäktä köçle yañğır häm su basu qurqınıçına qarşı êvakuśiya boyırığı birelgän, biredä yäşäwçelärne kiräk bulmağan oçraqta säyäxättän tıyılırğa çaqırğannar.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi, Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev dey ki, Ukraina Nazirler kabinetinde Qırım meselelerinden Devlet hızmetiniñ olması yeterli degildir, baş nazir muavini vekâletleri ile nazirniñ olması lâzimdir.
Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Fikrimizge köre, daa da ciddiy bir vazife olmalı. Misal içün, Qırım ve işğal etilgen territoriya işlerinden nazir, amma o aynı zamanda baş nazir muavini de olmalı, çünki sade bir nazir yeterli olmaz», – dedi Cemilev ve bu aqta muzakereler devam etecegini bildirdi.
Keçken afta Ukraina Nazirler kabinetinde QMC ve Aqyar meseleleri boyunca vekâletli şahıs vazifesi peyda oldı, onı evel Qırım meselelerinden Devlet hızmetiniñ başı olğan Aslan Ömer Kırımlı eda etecek. Onıñ yerine Kiyevde Qırımtatar cemiyetiniñ reisi Nariman Ustayev keçti.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavininiñ apiske alınması ve evinde tintüv keçirilmesi – akimiyetniñ tamır halqnı qorquzmaq ıntıluvıdır, dep ayttı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ tışqı alâqalar bölüginiñ reberi Ali Hamzin. O, Çiygoznıñ tintüv keçirilgen Bağçasaraydaki evi yanında buluna.
«Bu iş beyaz yipler ile tikildi. Olmaycaq bir qabaat. 2014 senesi fevral 26-da Qırımda ukrain akimiyeti bar edi, Qırım Yuqarı Radasınıñ binasında ise Ukraina bayrağı dalğalana edi. Biz Ukraina qanunları boyunca yaşağan edik. Ve men Rusiye akimiyetiniñ yapqanlarını añlamayım, çünki o vaqıt Qırımda Rusiye yoq edi. Bu olmaycaq bir şeydir», – dedi o.
Ali Hamzin emin ki, Meclis vekilleri ve qırımtatarlarğa basqı devam etecek.
«Mence, qırımtatarlarğa basqı endi başlana. Olar merkeziy Meclis azalarını apiske almağa başlaycaqlar, soñra – yerli vekillerini, ileride ise – faal ve adiy adamlarnı. Bu akimiyetniñ maqsadı belli – halqımızğa yarımadanı terk ettirmektir, bizni qorquzmaqtır. Bu sebepten men provokatsiyalarğa qulaq asmamağa, qorqmamağa, ve Qırımdan ketmemege çağıram», – dep qayd etti Hamzin.
Ahtem Çiygoznıñ evinde tintüv yanvar 30-da yerli saatke köre saba saat 7-lerde başlandı. Taqiqat tedbirleri Rusiye Federatsiyası Cinaiy kodeksiniñ 212-nci maddesi 1-inci qısmı boyunca cinaiy iş («kütleviy numayışlarnıñ teşkil etilmesi») çerçivesinde keçirile.
Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı. Rusiye Taqiqat komitetiniñ resmiy vekili Vladimir Markin bildire ki, Çiygoznı «kütleviy numayışnı teşkil etüv ve iştirak etüvde» şekleyler.
Onıñ aytqanına köre, 2014 senesi fevral 26-da Aqmescitteki Qırım parlamentiniñ binası yanında keçirilgen narazılıq aktsiyası aqqında laf kete.
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi Çiygoznı 2015 senesi fevral 19-na qadar apiste qaldırdı.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Çiygoznıñ yaqalanmasını izaatlap, Qırımda qırımtatar milliy areketiniñ faallerine yapılğan basqınıñ yañı basamağı başlanğanını ayttı.


text:
Latviya Cumhuriyetiniñ prezidenti Raimonds Vējonis Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ile Kiyevde oktâbr 27 künü keçirilgen körüşüvde Latviya iç bir vaqıt Qırım işğalini tanımaycağı aqqında bildirdi.
Bu aqta Ukraina prezidentiniñ saytında aytıla.
«Latviya Qırım işğalini iç bir vaqıt tanımaz ve Ukrainağa er daim yardım etecek», – dedi Raimonds Vējonis.
O Rusiye tarafından halqara uquqnıñ bozulması mümkün olmağanını qayd etti. Beyanatta aytılğanı kibi, Latviya prezidenti Avropa Birligi ve onıñ memleketi Ukraina topraq bütünligine ve mustaqilligine qol tuta ve halqara uquqqa mıtlaq riayet etilmesiniñ tarafdarı olğanını qayd etti.
Poroşenko Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Baş assambleyasındaki sessiyasında ve Ukrainağa BMT muvaqqat azası statusınıñ berilmesi içün rey berüvde Ukrainağa destek köstergen Latviyağa minnetdarlığını bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay.


text:
Tecavuzcı ukrainğa qarşı sahte malümat operatsiyalarını keçirmek içün ukrain askerleriniñ aqrabalarını qullanır. Ukraina MNniñ İBİniñ Telegramıda haberdar etildi.
Qorçalayıcılarımıznıñ yaqınları içün qapqanlarnı azırlaylar. İnsanlarnı duşman devletiniñ topraqlarına ketmege teşviq eteler, anda olar propaganda maşnasınıñ ve işğalci bir devletniñ mahsus hızmetleriniñ qurbanı qolayca olaraq olacaqlar. Çoqusı alarda esirlerniñ yaqınlarınıñ ve aqrabalarınıñ bu tür areketleri aytışmalarnı zorlaştırırlar be azatlıq tarihını uzaqlaştırırlar, esirler ve askerdeşleri, hızmet yeri aqqında malümat em esirlikke oğraşqan ukrainalılar, em de umumen Ukraina içün aqiqiy bir telüke yaratır.
Böylece, İBİniñ Arbiy esirlernen tutma meseleleri koordinatsiya ştabı esirlerniñ yaqınlarını ve aqrabalarını Mesleat hattına telefon etip ya da Koordinatsiya ştabına hitap etip bütün kerekli malümat aqqında haberdar etmege çağıra.
- Mesleat hattı: 380 (95) 412 74 24. Çalışma saatleri: Bazarertesi - Cuma, 10:00 - 16:00.
- Koordinatsiya ştabı: (044) 425 12 09 Bazarertesi - Cuma künleri 9:00 - 17:00. Adres: Kıyıv ş., Spaska sq., 37.
Hatırlatamız, tolu miqyaslı tecavuznıñ başlanğıcından berli Reintegratsiya nazirliginde ukrainalılarnıñ tahminen er eki daqqa içinde hitap etkenleri 24 saat işlegen buhran meseleleri sıcaq hattı 15-48 çalışmaqtadır.


text:
Qırımlı cemaat jurnalisti, bloger Nariman Memedeminovnıñ imayesi onıñ şartlı olaraq vaqtından evel azat etilüvi aqqında tekrar ariza berdi. Bu aqta advokatı Emil Kurbedinov «Qırım birdemligine» bildirdi.
«Bu muracaatnı artıq Rostov vilâyetiniñ Bagayevskiy rayon mahkemesi baqacaq. Birinci muracaatnı Kirov rayon mahkemesine bergen edik, amma mahkeme onı temelden baqıp olamadı, çünki Nariman Memedeminov o vaqıt Rostov-na-Donu izolâtorından yaşav tarzı koloniyasına avuştırıldı. Biz Nariman Memedeminovnıñ vaqtından evel azat etilüvini talap etemiz, çünki qanunğa köre böyle aqqı bar», – dep izaatladı advokat Kurbedinov.
Daa evel belli olğanına köre, Memedeminov Rusiyeniñ Rostov vilâyetindeki Sadkovskiy qasabasınınıñ №8 yaşav tarzı koloniyasına ketirildi.
2019 senesi oktâbr ayında mahkeme Memedeminovnı eki buçuq yıl yaşav tarzı koloniyasında qalmasına üküm etti. İmayesi Avropa insan aqları mahkemesine muracaat etmege niyetlengenini bildirdi.
Bir sıra Ukraina aq qorçalayıcı ve media teşkilâtı halqara teşkilâtlarnı ve Avropa Birligi memleketleri, ABD, Kanada, Yaponiya ükümetlerinden Rusiyeden Memedeminovnı azat etmesini talap etmesine çağırdı.
Moskva vilâyetindeki Vlasiha Arbiy istinaf mahkemesi mayısnıñ 14-nde qırımlı bloger, cemaat jurnalisti Nariman Memedeminovnı terror faaliyetine açıq çağırğanında qabaatlağan ükümni deñiştirmedi.
Nariman Memedeminov – qırımtatar blogeri, vatandaş jurnalisti. Rusiye quvetçileri onı 2018 senesi martnıñ soñunda tutıp aldı. Memedeminovnı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatladılar.
Rusiye quvetçilerini Memedeminovnıñ 2013 senesinden 2015 senesine qadar alıp barğan YouTubedaki videoblogu açuvlandırdı. Anda siyasiy adise-vaqialarnıñ izaatları ve islâm normalarına riayet etmek çağıruvları, Rusiye devlet bayramları – Vatan imayecisi künü, Dünya qadınlar künü, Bala künü ve digerleri – aqqında fikirler mevcut.
2018 senesi martnıñ 23-nde QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
Avgustnıñ 3-ünde Aqmescitte “Strelkovaya” “narazlıq meydanı”nıñ faalcisi öz-özüni yaqmağa tırıştı, - dep haber ete Qırım.Aqiqatnıñ muhbiri.
“Narazlıq meydanı”nıñ qırımtatar faalcilerinden birisi, üstüne yanıcı şingenlik töküp, öz-özüni yaqtı. Amma yanında toplanğan adamlar aqaynıñ yanıp başlağan urbasını tez söndürdi. Yaquvdan evel, aqay akimiyetniñ zulum areketlerine qarşı öz-özüni yaqacağını ilân etti.
“Strelkovaya” “narazlıq meydanı”nıñ sakinleri avgustnıñ 3-ünde Kreml nezareti altındaki Aqmescit şeer memuriyetine kelip, akimiyet ile körüşüvni talap etti, - dep haber ete Qırım.Aqiqat muhbiri.
Daa oquñız: «Narazlıq meydanı»nıñ iştirakçileri Avropa İnsan Uquqları mahkemesine muracaat etcek - faalci
«Endi «kazak»lar da mında peyda oldı». Aqmescitte «narazlıq meydanı»na rusiye quvetçileri keldi (+video)
Avgustnıñ 2-sinde rusiye quvetçileri, yerli sakinler qora qoyulmasına qarşı narazlıq köstergen, “Krımskaya roza” rayonınıñ qurulacaq yerine keldi.
Qırımtatarlar ev qurğan “Strelkovaya” “narazlıq meydanı”nıñ yerinde yañı 9 biñ adamlıq rayon qurmağa isteyler. Mesken evlerden ğayrı, mektepler, bala bağçaları, spor meydanları ve tükânlar qurmağa azırlanalar. Şimdilik anda esasen avdetçiler (repatriant) yaşay.


text:
Zimbabve naziri Qırımğa kelgeni sebebinden Zimbabve Kiyevden iç bir narazılıq bildirüvini körmedi em de Ukrainada açuvlanmağa acet olmağanını tüşüne, dep bildirdi RİN Novosti agentligine Ukrainada Harare menfaatını temsil etken Rusiyede Zimbabve elçisi Bonifes Guva Britto Çidyausiku.
«Yoq, bizge bir şey kelmedi», – dedi elçi.
O şunı da qayd etti ki, Zimbabve tarafınıñ fikrine köre, Kasukavere Qırımnı Rusiye qısmı olaraq ziyaret etti.
«Rusiyege ziyaret Zimbabve ve Ukraina munasebetlerini bozmazmı degen sual kibi kele. Kasukavere efendi Rusiyeni ziyaret etti»,– dedi Çidyausiku.
Bunıñ ile o, Zimbabve Ukraina mustaqilligini ürmet etkeni aqqında bildirdi.
«Eki taraflama diplomatik munasebtlerimiz bar. Ukraina bizim mustaqilligimizni ürmet etkeni kibi, bizde onıñkini ürmet etemiz. Amma bizde, mustaqil devletlerde olğanı kibi, geosiyasiy vaziyet boyunca farqlı fikirlerimiz bar. Bütün memleketler ile öyle ola»,– dedi diplomat.
Dekabr 20 künü Qırımnıñ başı Sergey Aksönovnıñ Zimbabve Cumhuriyetiniñ naziri Seyvior Kasukuveriile körüşüvi keçti. Dekabr 22 künü Ukraina Çetel işler nazirligi işbu ziyaret ukrain tarafı ile uyğunlaştırılmağanı sebebinden narazılığını bildirdi.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Sovet Sotsialist Respublikalar Soyuzı
Бy MәkaләHeң kиpилл әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Sovet Sotsialist Respublikalar Soyuzı yä Sovet Soyuzı, qısqaça SSRS (Sovet çorı Tatarça: CoBeT CoциaлиcTиk Pecпyблиkaлap Coюзы, CoBeTлap Coюзы, CCPC, Urısça: Coюз CoBeTckиx CoциaлиcTичeckиx Pecпyблиk, CCCP, CoBeTckий Coюз, Soyuz Sovetskix Sotsialistitçieskix Respublik, SSSR, Sovetskiy Soyuz), elekke Räsäy İmperise bilämäseneñ zur öleşendä barlıqqa kilgän häm 1922.-1991. yıllarda ğämäldä bulğan däwlät. 1922 yılnıñ 30. Dekäber Kileşüe nigezendä SSRSnı tözüdä Belarusʻ (Belorussia SSR), Ukraina (Ukraina SSR), RSFSR, Qawqaz artı Sovet Sosialistik Republiklar Födersísı (1936. yıldan berlektäş republiklar Azärbaycan SSR, Ärmänstan SSR häm Görcästan SSR qatnaşalar). 1925. yılda alarğa Üzbäkstan (Üzbäkstan SSR) belän Törekmänstan (Törekmänstan SSR), 1929 yılda Tacikstan (Tacikstan SSR), 1936. yıldan Qazaqstan (Qazaqstan SSR) belän Qırğızstan (Qırğızstan SSR), 1940. yıldan Moldova (Moldavia SSR), Estoniä SSR, Litva SSR, Latviä SSR quşılalar.
Taríx[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
1920. yıllarda başınnan, bigräk tä V. İ. Lenin wafatınnan soñ, il citäkçelegendä xakimlek itü öçen kisken säyäsi köräş başlana. SSRS belän idarä itüdä autoritar alınmalar qullanı ısulına tayağa İ. V. Stalin rejime östenlek ala. 1920. yıllar urtasında uñay näticälär birgän Yaña İqtisadi Säyäsätkä mönäsäbät üzgärä, krästiän xucalıqların köçlep kümäkläşterü, sänäğät ölkäsendä aşığıp industrílaştıruğa küçü küzätelä. däwlät oyışmaları eşçänlege tulayım Kommunistlar Firqäse buysınuına küçerelä. SSRSda üzäkkä bersüzsez buysındırılğan totalitar cämğiät barlıqqa kilä. Ul cämğiät däwlät xucalığın revolútion ruxta tiz arada üzgärtep qorunı häm şuña nigezlänep revolútion xäräkätne kürşe däwlätlär cirlegenä küçerüne töp maqsat itep quya.
1930. yıllarda uzdırılğan repressilär (bigräk tä 1934. yıldan soñğıları) fäqät autoritarizm säyäsäten nığıtu maqsatına ireşü çarası räweşendä başqarıla. 1930. yıllar azağında başqaçaraq fiker yörtüçelärneñ küpçelege maxsus konzlagerlarda (GULAG síndannarında) mäcbüri xezmät belän tärbiälänügä duçar itelä.
SSRSnıñ tışqı säyäsäte dä üzgärä, ínqílab qazanışları häm il-däwlätlär iminlege belän sanaşmastan, 1939. yılda Sovet-Alman xärbi kileşüe tözelä, şunıñ cirlegendä Pülşä häm Baltíq buyı däwlätläre belän suğıç xaläte tudırıla. Könbatış Ukraina belän Könbatış Belarus (1939), Bessarabia belän Tönyaq Bukovina, Latvia, Litua häm Estonia (1940) il-töbäkläre SSRSğa buysındıırıla. Finlândiä belän ike arada suğış başlanı (30. Nöyäber, 1939-12. Mart, 1940) häm Finlândiäneñ çik buyı cirlären (Vıborg töbäge, Karelia muyıntağı) tartıp alu näticäsendä SSRSnıñ xalıqara abruyı töşä, ul Millätlär Lígasınnan çığarıla.
1941. yılda 22. Yündä Almanía, üzara solıx kileşüen bozıp, SSRSğa höcüm itä. 1941.-1945 (Böyek Watan Suğışı). yıllardağı suğış barığında ildäge reprssilär tağın da qurqınıçraq yünäläş ala – ayırım xalıqlarnı taríxí yäşäw urınnarınnan Könçığış hän Tnyaq töbäklärgä köçlep küçerü (deportasí) xäräkäte başlana. Tönyaq Qawqazdan Xristian dinendä bulmağan Balqar, Qaraçay, Çeçen, Qalmıqlarnı; Qawqazdan Mesheti Töreklären, Qırımnan Tatarlarnı, Yunannarnı; İdel buyınan Almannarı h.b.az sanlı xalıqlarnı Sebergä häm Urta Asía çül-dalarına xärbi köç qullanıp küçerälär.
İkençe Bötendänya Suğışında ciñep çıqqannan soñ, SSRS territorise Könçığışta Könyaq Saxalin häm Kuril Utırawları, Könbatışta Petsamo (Peçenga), Klaipeda, Königsberg (xäzerge Kaliningrad), Karpat Tawları artyağı ölkäläe Könbatış Ukraina) h.b. isäbenä tağı da zuraya. Suğıştan soñğı däwerdä dä ayırım şäxeslärgä häm töekemnärgä qarata ezärlekläw säyäsäte qullanu däwam itterelä (kosmopolitizm belän köräş, "Leningradlılar törkeme", "tabıblar törkeme" eşläre h.b.). Könbatış Awrupınıñ alğa kitkän illäre belän kileşäwçänlek, alar belän berdänlek mönäsäbätlären özü, däwlätneñ barlıq sänäğät-citeşterü qüäten yaña qoral yasawğa köyläw säyäsäte SSRSnı "salqın suğış xaläte"nä kiterä.
İ. V. Stalin wafatınnan soñ (1953.), bigräk tä KPSSnıñ 20. qorıltayında (1956.) Stalinnıñ şäxes kultı tänqitlängännän soñ, eçke häm tışqı mönäsäbätlärdäge kiskenlek häm kileşmäwçänleklär berqädär yomşara. Repressi qorbannarın aqlaw, isän qalğannarın zíndannardan azat itü, Sovet keşeseneñ yäşäyeş-könküreşenä ähämiät birü kebek uñay küreneşlär küzätelä. Awıl xucalığı citeşterüçänlege däwlät yärdäme bermä-ber arttırıla. Fän häm texnik ölkäsendä yañarış, alğa kiteş sizelä başlí. SSRSda xalıq xucalığı kirägenä eşläwçe berençe atom elektr stansísı tözelä (1954), Ğälämgä berençe Cir iärçene cibärelä (1957), dönyada berençe oçuçı-kosmonaut Yuriy Gagarin kosmik qorabta Cirne oçıp äylänä (1961). Xalıqara masştabta SSRSnıñ abruyı häm bäyläneşläre üsä bara, atom-töş qoralın yaqın kiläçäktä qullanmaw inisiative xalıqara yalqaw taba häm 1963. yılda atom-töş qoralın qullanunı tíu kileşüenä qul quyıla. Ämma äle totalitar rejim tudırğan barlıq çik-kirtälär dä alıp taşlanmí, çın demokratik wäzğiät tudırılmí.
1964. yılda däwlät häm fiqrä citekçese itep L. İ. Brejnev saylana. N. S. Xruşçev belän A. N. Kosıgin başlağan xucalıq ölkäsendäge üzgärtep qorular, reformnar 1970. yıllarda sürelä başlí, qüätle tabíğí häm texnik mömkinlekläre bulğan zur däwlät iqtisadı äkrenläp tübän tägäri. Näft belän gaz satudan kergän tabışnıñ zur öleşen elekkeçä qoral yasawğa köylängän citeşterü ölkäse yota bara.
SSRSnıñ kütärelä başlanğan xalıqara abruyı Macarstan (1956) häm Çexoslovakia (1968) demokratik köçlärgä qarşı qoral qullanudan häm kürşe Äfğanstanğa Sovet ğäskärläre kertelgännän soñ (1979) yänädän tübän tägäri, qabat Könbatış illäre belän qapma-qarşı toru xaläte barlıqqa kilä. 1985. yılda citäkçelekkä kilgän M. S. Gorbaçóv häm anıñ tarafdarları mondí xalättän çığu çaralarına kereşälär, ildä "üzgärtep qoru (perestroyka - пepecTpoйka)" çorı başlana. Lâkin älege säyäsi adımnar ayırım berlektäş republiklarda başlanğan milli möstäqillekkä omtılış xäräkätlärennän qalışa. 1980 yıllarnıñ 2. yartısında Qazaqstanda, Görcästanda häm Baltíq buyı republilarında bulıp alğan "millätçel fetnä"lärne qoral qullanıp bastıru oçraqları SSRSda säyäsi krizisnıñ köçäyüenä kiterä.
1991. yılnıñ Augustında qayber däwlät başlıqları "üzgärtep qoru" barışın çikläwgä yünältelgän tüntäreş oyıştıralar, lâkin ul uñışsız tämamlana. Şul yılnıñ Sentäberendä 3 Balqtıq buyı republígınıñ Yuğarı Şuralar berdäm räweştä SSRSdan çığu häm möstäqil däwlät tözü turında qarar qabul itä. Şul uq yılnıñ Dekäberendä Belarus, Räsäy häm Ukraina republiklar citäkçeläre SSRSnıñ tarqaluın íğlan itälär häm Bäysez Däwlätlär Berlege oyıştırıluı xaqındağı kileşügä qul quyalar. Şul räweşle 1991. yılnıñ Dekäbrendä SSRS tarqala.
İdaräcelär isemlege[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- İosif Stalin (1922–1953)
- Nikita Xruşçov (1953-1964)
- Leonid Brejnev (1964–1982)
- Yuriy Andropov (1982-1984)
- Konstantin Çernenko (1984–1985)
- Mixail Gorbaçöv (1985–1991)
MoHы дa kaparыз[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]


text:
Halqara siyasetşınas Aleksey Kaftan dey ki, Rusiyede teraktlarnıñ olması – qaçınmaz. Aytqanı kibi, buna Rusiye Federal havfsızlıq hızmetiniñ hadimleri de isse qoşa bile.
Bunı o noyabr 16 künü Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde bildirdi.
Fikrine köre, Rusiye özüni etraf müitten ayırmağa qarar aldı ve bunı soñuna qadar becermek içün bütün zaruriy şeylerni yapacaq, şu cümleden «ealini qorquzacaqtır».
«Bunı (teraktlarnı – QA) musulmanlar yapmasa, FSB yapar, ekinci variantnıñ olmasına meyil berem», – dedi Kaftan.
Pariste cuma künü, noyabr 13-de, gece yüz bergen teraktlardan sebep 132 insan elâk oldı, bir çoq adam yaralandı. Frenkistan prezidenti Francois Hollande aytqanı kibi, Pariste ücümler «İslâm devleti» teşkilâtınıñ boyevikleri tarafından yapıldı.
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Paristeki teraktlarnı insaniy medeniyetke çağıruv olaraq adladı ve frenk tarafına taqiqat yardımını teklif etti.


text:
Kiyevde bazarertesi künü Tış siyaset ve havfsızlıq meselelerinden AB yuqarı temsilcisi Federica Mogherini vatandaşlıq cemiyet temsilcileri ve qırımtatarlarnıñ yetekçileri ile körüşti. Bu aqta twitterde Ukrainada AB temsilciligi bildirdi.
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov körüşüvde muzakere etilgen meseleler aqqında tarif etti: «Qırımnıñ azat etilmesi, Rusiyege qarşı sanktsiyalarnıñ saqlanılması, Qırım siyasiy reaneleriniñ serbest qaldırılması, Qırımnıñ vatandaşlıq qamaçavı, elektrika teminlevi ile bağlı, şu cümleden».
AB temsilciliginde qayd etilgeni kibi, Mogherini körüşüvde «AB Qırımnıñ qanunsız işğalini tanımağanı» aqqında bildirdi.
Tış siyaset ve havfsızlıq meselelerinden AB yuqarı temsilcisi Kiyevde prezident Petro Poroşenko, parlament reisi Vladimir Groysman, parlament firqalarınıñ yetekçileri ile körüşecek ola.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay.


text:
Bunı Ukraina Mudafaa nazirliginiñ matbuat-hızmeti bildire.
Komendnatura endiden Kirovogradnıñ arbiy uçaq alanında yerleşecek. Mında antqa sadıq qalğan Qırım arbiy hızmetçilerini Ukraina delvet bayrağınıñ köterilüvi ile qarşıladılar.
General-leytenant Volodımır Şatov aytqanı kibi, oktâbr ayına qadar aviatsion komendaturanıñ uçucı ve tehnik hadimleriniñ sayısı 200 insan olacaqtır.
Onıñ sözlerine köre, Kirovogradda uçaq köterilüv yolağını tamir etecekler, dispetçer hızmetini ve arbiy uçaq alanınıñ esas obyektleriniñ işini ğayrıdan pekitecekler.


text:
İndoneziyada yüz bergen zelzele ve tsunami qurbanlarınıñ sayısı 1200-den ziyade oldı. Bu aqta The Straits Times haber ete.
Tabiat afatı sentâbrniñ 28-nde saba yüz berdi. Şu künü Sulavesi adasındaki Palu şeeriniñ yaqınlarında 7,5 ballğa qadar eki yeraltı sarsıntı oldı.
Soñra Paluda eki metrlik tsunami oldı. Oktâbrniñ 1-nde saba aynı rayonda yüz bergen 5,5 balllı yer teprenüvi aqqında haber etildi.
İndoneziya prezidenti Coko Vidodo afat aqibetlerini yeñmek içün halqara yardımnı qabul etmege azır olğanını aydınlattı. O, büyük parçalarnı taşıycaq ağır tehnikağa ihtiyac bar olğanını bildirdi. Avropa Birligi İndoneziyağa 1,5 million euro acele gumanitar yardım olaraq berdi.
Felâket aqibetinde yerli ava limanı aqsap-aqsap çalışa, elektrik ağlarınıñ ekseriyeti bozuldı, yollar viran oldı.
Televideniyede Palu videoları kösterildi. Anda bina, maşina ve terekler büyük parça obalarına çevirildi.
İndoneziyanıñ gidrometeorologik agentligi sentâbrniñ 29-nda tenqit etildi, çünki ocağı deñizde olğan yer teprenüvinden soñ tsunami aqqında haber etip, birazdan bu malümatnı lâğu etti. Akimiyetniñ fikirince, dalğalar yalığa kelgende tenbi daa bar edi, insanlar ise tahliye olamadı.


text:
Yähüd dine
Бy MәkaләHeң kиpилл әлифбacыHдarы иreзәre бap.
Yähüd dine (İudaizm), berallalıqqa nigezlängän iñ borınğı dinnärneñ berse, MA 1. meñyıllıqta Filistindä barlıqqa kilä. Başlıça Yähüdlär arasında tarala. Yähüd dineneñ töp täğlimatı Torah häm Talmud dip atalğan dini kitaplarda tuplanğan.
Törle yuramalar bar: Xasidlek, Qaraimnär h.b.
İudaizm TatarstandaYзrәpTү
Yähüdi säwdägärläre Qazanda Qazan Xanlığı däwerennän yäşilär, dilär, läkin dini cämğiäte 1850. yıllarda oyışa, räsmi röxsät 1897. yılda alına. 1915. yılda sínagoga tözelä. Sovet çorında cämğiäte beterelä. 1996. yılda cämğiät yañadan terkälä, 1996. yılda sínagoga binası cämğiätkä kire qaytarıla.


text:
Kyivde halqara festivalde kösterilgen mecburen köçkenlerniñ taqdiri aqqında qısqa metrli «Mıqlar» filmi nasıl yaratıldı? İcadiy gruppa qırımtatarlarnıñ lideri Mustafa Cemilev aqqında «Mustafa» filmi üstünde çalışqanda nasıl qıyınlıqlarnen qarşılaştı? Qısqa metrli kino janrında özüne çekken ne?
Bu hususta Qırım.Aqiqat Radiosı efirinde qırımtatar rejissörı Ahmed Sarıhalil ile suhbetleşemiz.
Özüñiz aqqında ikâye etiñiz: qayerlisiñiz? Kinematografqa nasıl keldiñiz?
– Men Aqmescitte östim. Altı yaşımda olğanda ailemiz Özbekistandan Qırımğa keldi. Bunı ale daa hatırlayım. Başta babam Qırımğa ketti, bizler yaşay bilecek ev taptı ve ondan soñ bizni almaq içün keldi. O evni birinci kere körgen gecemni hatırlayım. Maşina yolundan yol qapısına qadar bütün aralıqnı yüksek ot bastı – menim boyum qadar ya da daa yüksek edi. Ve babam, evge kirmege çaremiz olsun dep, otnı yulqaraq yol açmağa mecbur oldı. Ne içündir bu an aqlımda qaldı.
Zenaatıma pervasız qalamadım, kinokamerağa çıqarmağa ögrengen soñ öz qaramanlarımnıñ iç dünyasını açıp köstermek istedim
Men, birinci tasilime köre, bünyeci muendisim. Bir kün maña ATR kanalında video operator olaraq çalışmaqnı teklif ettiler. Razı oldım, çünki bu işni icadiy, romantik bir iş olaraq tasavur ete edim ve onı pek begendim. Biz, çekimlerge baruv, qartlar, yürek çertken ikâyeler kibi tiri bir malzeme ile çalışa edik. Zenaatıma pervasız qalamadım, kinokamerağa çıqarmağa ögrengen soñ öz qaramanlarımnıñ iç dünyasını açıp köstermek istedim. Meni temel, icadnıñ neniñ esasında qurulğanı meraqlandırıp başladı. Şay etip Galina Cikayevanıñ rehberligi altında çalışqan «Biz» («Mı») teatr-studiyağa keldim. Anda özümni aktör sıfatında sınadım ve özüm içün pek çoq meraqlı şey aldım. Parallel olaraq ATRdeki çekim işlerine devam ete edim.
Ondan soñ televideniyeden kettim, amma çekim işlerine devam ettim. Öyle bir anler oldı ki, yalıñız operatorlıq yapmaq degil de, bütün çekim ketişatını idare etmek kerek oldı. Bu, rejissör zenaatına daa yaqın edi. Men Kyiv milliy Karpenko-Karogo universitetine rejissura ve televideniye bölügine kirdim ve parallel olaraq maña «Mustafa» filmi üstünde çalışmaqnı teklif ettiler.
– Kyivdeki «Gençlik» («Molodist») halqara kinofestivalinde siziñ «Mıqlar» qısqa metrli filmiñizni kösterdiler. Bu film aqqında ikâye etiñiz.
– Başta peyda olğanı aqqında. Men fikirdeşlerime ayatımnıñ bir ikâyesini, balalığımızda, qurucılıqta qullanmaq içün mıhlarnı doğurtqanımız aqqında ikâye ettim. Babam, eski razan ağaçlarını ketirip, menden olarnıñ mıhlarını, ğayrıdan işletmek içün, çekip alıp, doğurtmaqnı rica ete edi. Bu ikâyeni aytıp berdim, ve maña, bunıñ pek «iliştirgenini», yahşı bir süjet doğurıcı element olğanınnı söylediler. Stsenariy yazdım, maña «QırımSOS» teşkilâtından Tamila Taşeva qol tuttı, biz prezident grantı yarışına vesiqa berdik ve onı qazandıq.
– Filmiñiz, ayatında büyüklerge has problemalar ile qarşılaşqan olğan oğlan aqqında ikâye ete. Onıñ ayat ikâyesi, mecaz yolunen yaşayışını ğayrıdan qurmağa tırışqan mecburen köçkenlerni köstere. Mecburen köçkenler ve olarnıñ ğayıpları – pek murekkep bir mevzu, bunı seyircilerge nasıl añlatıp oldıñız?
Yañı bir toplulıq içine integratsiya etüv – pek ağır şey. Ğayrıdan başlamaq, ve aynı zamanda qurban olmamaq kerek
– Bu öz ayatımnıñ ikâyesi: men Qırımdanım, şimdi Kyivde oturam. Bütün mecburen köçkenlerniñ problemalarınen oğraşmayıp, bu vaziyette özüm neler is etkenimni, onı yapam. Alışılğan yaşayış tarzındaki alâqaları, yaqınları, belli bir qılıqları olğan bir insannıñ, bütün bularnı bir ande özünden kestirip, temiz bir kâğıt yapraqta çır-çıplaq qalğanı kibi. Bir devletniñ sıñırları içünde olsa bile yañı bir toplulıq içine integratsiya etüv, aqiqatta pek ağır bir şey eken – er şeyni ğayrıdan başlamaq, insanlarnen añlaşmaq, kim olğanıñnı añlasınlar dep, areket etmek ve aynı zamanda qurban olmamaq. Bu, yahşı bir vaziyet degil, o, daima saña nasıldır imtiyazlar berilmesini talap ete. Ebet, mecburen köçkenlerge qol tutuv, devlet programması olmaq kerek. Lakin qurban oluv vaziyeti – bu, biraz başqa vaziyet, bu, er vaqıt içün yahşı bir şey degil.
– Bu film içün aktörnı nasıl sayladıñız?
– Men özüme aktörnıñ milletine, laf etken tiline köre sıñırlar qoymadım. Misal içün, biz afğanistanlılarnı çıqarıp baqtıq. Biz aktörnı qıdırmadıq, çünki on yaşlı bala aktör olamaz. Ondan başqa bir kişini canlandıraraq oynamaqnı talap etmek zor. Menim içün o balanıñ bekgraundı meraqlı edi. Onıñ bunı menim içün kadrğa ketirmesini istey edim. Rezümeler çoq edi, pek çoq balada kinoda rol oynama tecribesi bar edi. Bir bala bir suriyeli mecburen köçkenni bile oynadı. Lâkin olarnıñ iç birisi kelişmey edi. Biz atta çekimlerni başqa vaqıtqa keçirdik. Ondan soñ maña daa bir rezüme keldi. Biz deñev çekimlerini yaptıq, oğlannıñ babası da icadiy insan eken, o, oğluna vazifeler bere, ve oğlan pek çabik türlü allarğa kire edi. Ve biz onı aldıq. Oğlannıñ adı Cemil Emirsaliyev, o qırımtatar, qorantası şimdi Kyivde yaşay.
– Siz, rejissör sıfatında, qırımtatar halqınıñ lideri, aq-uquq qorçalayıcısı Mustafa Cemilev aqqında «Mustafa» vesiqalı filmi üzerinde çalıştıñız. Bir kere siz, bu film üzerinde çalışmaq teklifini başta red etkeniñizni ayttıñız. Ne içün?
– Çünki men Mustafa Cemilevniñ şahsiyeti ne qadar mıqyaslı olğanını añlay edim ve onı bir şahsiyet olaraq köstermekni beceremeycegimni zan ete edim. Yaş rejissör içün be, pek ciddiy sınav.
– Film üzerinde iş nasıl kete edi?
Ögümizde, publitsistika, oyun kinosı, rekonstruktsiyalar ve vesiqalı kino kibi türlü janrlarnı birleştirmek maqsadı tura edi
– Biz filmniñ şeklini – publitsistika, vesiqalı flm ya da bediiy sanalar olacaqmı, dep tüşüne edik. İkâyeni nasıl etip tizmekni: Mustafa Cemilevniñ ayatından ayrı bir parça üstünde toqlamaq ya da bütün tercimei-alını kösterip, bu künge qadar ketirmek kerekmi, dep tüşüne edik. Yahşı da aramızda jurnalist Vahtang Kipiani bar edi. Onıñ tarihiy filmler üzerinde çalışma tecribesi bar. Biz, filmniñ seyircler içün ağır olmamaq kereginde toqtap, oña sana oyunı parçalarını qoşmağa qarar berdik. 2014 senesi mayıs 3-te Mustafa Cemilevni Qırımğa yibermegenlerini köstergen hronikalarnı qoştıq. Ögümizde, publitsistika, oyun kinosı, rekonstruktsiyalar ve vesiqalı kino kibi türlü janrlarnı birleştirmek maqsadı tura edi. İşniñ mürekkep tarafı da bu edi.
Biz aq-uquq qorçalayıcıları, sovet dissidentleri ile 25 qadar intervyü yazıp aldıq. Bu, bugün ile parallerler doğurğan pek meraqlı ikâyeler. Men bugünki adiselerni olarnıñ aytıp bergenlerinen teñeştire edim, ve bu, bütün ikâyeni nasıl qurmaq keregine dair añlayışnı bere edi. 2014 senesine qadar bu ikâyeni nasıl qurmaq keregini añlap olamaz edim. Olar pek meraqlı şeylerni: Mustafa Cemilevnen gizli kvartiralarda körüşkenlerini, ne aqqında laqırdı etkenlerini ikâye ete ediler.
– Film üstünde çalışqanda Cemilev aqqında çoq yañı şeyler bildiñizmi?
– Asılında çoq şey bile edim, amma bir çoq tafsilâtlarnı yañı ögrendim. Misal içün, onıñ, açlıq tutqanda, kerek olsa damarlarını kesmek, lâkin teslim olmamaq içün yanında er vaqıt ustranı tutqanı kibi. Böyle tafsilâtlarnı elbette bilmey edim. Olar şaşırta.
– Yaqın vaqıtta neniñ üstünde çalışmaqnı planlaştırasıñız?
– Men Qırım, qırımtatarlar aqqında qısqa metrli filmniñ stsenariyini yazdım. Onı «QırımSOS» teşkilâtınen beraber «Derjkino»nıñ (Ukrainanıñ kino meseleri boyunca devlet agentliginiñ) pitçingine (yatırımcılarnı tapmaq maqsadınen kino leyhasını taqdim etüv – QA) berdik, üç basamaqnı keçtik ve qazandıq. Bizge bu filmniñ çekimine para berildi. Şimdi men azırlanam, operatorlar, aktörlar ile muzakereler etem.
– Aceba, qısqa metrniñ celp etken tarafı ne?
– Evelâ, mence, ilk adımlar atqan rejissör içün qısqa adımlar atıp ilerilemek daa yahşıdır. Bu format pek güzel kelişe. Amma daa bir muim şey – bu janr rejissörniñ içki sezgisini inkişaf ettirmege imkân bere. Lâkin qısqa ikâye içine belli bir mıqyasnıñ sığdırılmasında zorluq bar. Büyük kinodan farqlı olaraq bunıñ içün boşluq ve vaqıt azlıq ete. «Qısqa metr»niñ murekkepligi işte bundan ibaret.
Qısqa metrli filmler festivaller içün meraqlı. Ukrainada olar çoq peyda oldı, kinofestivallerde «qısqa metr» ile iştirak etmek meraqlı. Misal içün, «Gençlik»te, öz filmge başqa filmlerniñ kontekstinde baqqanımnı esledim. Filmler blok-blok kösterile, ve festivalge kelgende, menim filmim diger mevzularnıñ kontekstinde nasıl çalışqanını körem. İkâyem seyircige nasıl tesir etkenini körmek, yahşı bir tecribedir.


text:
Bunı o Aqmescitte keçirilgen matbuat konferentsiya devamında bildirdi, dep haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Çubarov qırımtatarlar 23 devamında mayıs 18 künü munasebeti ile matem tebdirlerniñ keçirilmesinde iç bir problemlep ile ratskelmegenini qayd etti.
«Qırımtatarlar içün mayıs 18 künü – şuurınıñ ayırılmaz parçasıdır. Biz 1944 senesi sürgünlik vaqtında coyğan insanlarımız içün olğan accılıq ile yaşaymız. 23 yıl devamında iç bir suniy problemler, qorquzuv yoq edi. Bu sene Meclis ve Qırım «akimiyeti» tedbirlerge vaqtında azırlıq körmege başladılar. Biz tedbirlerni tüşündik, bir qısmı endi olıp keçti, diger qısmı daa ötkerilecek edi», – dedi o.
Faqat bir qaç kün evelsi, onıñ aytqanı kibi, Qırım «akimiyeti» tarafından matem tedbirlerniñ ğayrıdan baqıp çıquvı başladı. Söz mayıs 17 kününe planlaştırılğan «Yüregiñde ateş yaq» ve mayıs 18 – bütünqırım matem mitingi aqqında kete.
Çubarov qayd etti ki, bu künleri Meclisniñ temsilcileri Qırım FSB vekilleri ile munasebette bulundı.
«Olarda ola bilecek tarikler sebebinden qorqu bar edi. Bizim qandırışlarımız şeriklerimizge – «akimiyet»ke tesir etmedi. Neticede Aksönovnıñ qararı peyda oldı», –dedi o.
Qırımda mayıs 18 künü keçirilecek tedbirler aqqında sualge Çubarov: «Biz Qırım akimiyeti ile mesleatlarnı keçirmege devam etecekmiz. İnsanlar bütünqırım matem mitingine kelecegine qandıralar. Eki kün qalğanda, tedbirlerniñ yasaq ola bilecegi aqlıma bile kelmey edi. Aqibetlerni tüşünmemek içün insan kim olmalı, bilmeyim. İnsanlarnı nasıl toqtatmaq, tasavur etmeyim», – degen cevabını berdi.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün, «Fikir» rubrikası
Aqmescit – Mayısnıñ birinci künleri Qırım «akimiyeti» sert bir içtimaiy deñevni kulminatsiyağa qadar yaptı. Bir taraftan olar qırımtatarlarnıñ er angi teşebbüsini, Sürgünlik qurbanlarını añma künü matem mitingi, bütün dünya qayd etken İnsan aqları künü mitingi, apiske alınğan halq temsilcilerine qoltutuv mitingini keçirmege yasaq eteler. Diger taraftan da «nazirler şurası» ve «devlet şurası» «Hıdırlez» qırımtatar bayramı künü, onıñ milliy manasını sızıp, «qırımlılar bayramını» yapmaq içün bütün Qırım eglencesiniñ teşebbüsçileri oldılar.
«Devlet şurasınıñ» gazetası «Hıdırlez halqara oldı», dep yazdı. Lâkin deñev neticesiz oldı. Samimiy bir bayram olmadı. XX asırnıñ ekinci yarısında Sovetler Birliginiñ Kommunistler firqası ya da SSCB akimiyeti Qırım «akimiyetinden» milletlerara meselelerde daa da tecrübeli ve bilgili olğan olsalar da, milliy şeylerni «halqara» şeylerge çeviremediler. Buña baqmadan, bir yıldan ziyade «Qırım akimiyeti» aynı deñevni adamlarğa yapıp, milletlerniñ tarihı, halqlarnıñ medeniyeti, ve özüniñ adı-sanını yoq ete. Ne sebepten eken?
«Bayramnıñ» ilk daqqaları, «musafirler» – Oleg Belaventsev, Sergey Aksenov ve Vladimir Konstantinovğa – tuz ve ötmekni çıqardılar – bayramnıñ «şorbacıları» kimler, kimler ise «musafirler» olğanını kösterdiler
«Bayramnıñ» ilk daqqaları, «musafirler» – Oleg Belaventsev, Sergey Aksenov ve Vladimir Konstantinovğa – tuz ve ötmekni çıqardılar, – bu adet türklerge ait degil, daa doğrusı, slavân, rus toylarına mensüptir! – qırımtatarlar degil, rus qızları, olardan biri ortada keyfiyetsiz rus kokoşniginde edi, ekincisi soldan, tatar kibi kiyingen, ve üçünci qız sağdan, angi milletke ait qıyafette öyle de añlaşılmağan, – bayramnıñ «şorbacıları» kimler, kimler ise «musafirler» olğanını kösterdiler. Elbet de, özüni topraq, suv ve ava, şeñlik ve matem saipleri olaraq is etken adamlar keldi. Bu sefer şeñlenmege emir ettiler. Bu sebepten er kes yırlamaq ve oynamaq kerek. Endiki sefer, bir-eki aftadan soñ – olar evde oturıp, añmağa ve matemni keçirmege emir etecekler, ve yapmasañ, ne olacağını körersiñ!
Adiy «Hıdırlezniñ» ananesi şu ki, bu bayram türklerge ait, olar da onıñ saipleri olalar. Tabiiy ki, olar millet mensüpligine baqmadan, er kesni davet eteler, lâkin bayramnıñ özü medeniyet ceetinden türk olıp qala, ve musafirlerniñ iştirakine baqmadan, o, rus ya da ukrain olamay. Daa doğrusı, bayram «halqara» olamay, onı birazdan añlaycaqmız.
Bu sene Qırım «akimiyeti» keçken sene olğanı kibi bayramda adam az olur dep, bayağı çalıştı, kelmege zorlamaqnen beraber, eglencede 40 biñ insannı toplağanlarını ilân ettiler, asılında da, ekspertlerniñ aytqanına köre, 10 biñden ziyade bile olmadı.
Yaramay teşkil etilgen şeer yarmalıqlarında olğanı kibi, «Qırımnıñ» saipleri er bir rayonnı «öz çadırını» qurmağa mecbur ettiler, – itaatnı qayd etmek usullarından biri. Er kes kördi, «musafir-saiplerniñ» iştiraki ile oyunlar, şu cümleden «Haytarma» da mahsus belgilengen «şeñlendiriciler» tarafından teklif etilgen edi, olar yolbaşçılarnıñ ögünde neşe köstermege tırıştılar.
Ve elbet de, qırımtatar «Hıdırlezi» özbek ya da qazan olmamalı edi. Faqat «bayramnıñ» kontsert qısmında aynı bu artistler esas yerni aldılar.
Er kes ve er şeyniñ «uydurılğan şeñlik» ve «teşkil etilgen quvanç» qarışması oldı
Neticede ne oldı? Er kes ve er şeyniñ «uydurılğan şeñlik» ve «teşkil etilgen quvanç» qarışması oldı. Doğrusını aytqanda, «akimiyet» vekillerini bu çoq meraqlandırmay edi, olarnı sahte qalabalıq raatlata edi, çünki Qırımdan quvulğan qırımtatarlarnıñ liderleri yerine «nazirler şurası» ve «devlet şurası» artı Rusiye prezidentiniñ «ilk Rusiye Qırımında» temsilcisi temin etti, teşkil etti, topladı, teşkiliy rolni becerdiler. «Baş nazir muavini» Ruslan Balbek kütleviy haber vastalarına bunı ayttı. Qırım ve Rusiye televideniyesi ve Rusiye matbuat vastaları er şeyni kerek olğanı kibi kösterirler, «resim uydurmasını» olarğa ögretmege acet yoq. Asılında ise «Hıdırlez» mündericesine köre qırımtatar bayramına iç oşamağan edi – amma bunı kim añlar ki, eñ esası «doğru» tanıtmaq ve yuqarığa doğru esap bermek. Bugün Rusiyeniñ Qırımda yapqanını Sovetler akimiyeti de yapqan edi.
Qırımda aytılğanı kibi, milliy «Hıdırlez» «halqara» oldımı?
Bu sualge cevap bermek içün «halqara» sözüniñ manasını añlamaq kerek. Demek, halqara milliy degil, yoqsa – yañı bir söz uydurmaq nege kerek? Amma nasıl? Çoq milletlimi, milletleraramı? Kene de yoq, çünki yañı sözni uydurmaq yerine bu sözlerni qullanmaq mümkün edi.
Er bir menba qayd ete ki, «ara» munasebetçisi bir qaç ıstıla «arasında olğanını» ifadeley, demek ki, olardan birisine ait olmağanını aks ettire. XIX asırnıñ soñunda ve XX asırnıñ başında «halqara» sözüni kommunistler uydurdılar, olar «işçilerniñ vatanı yoq» nazariyesini añlatacaq ediler, «halqara» – bir de bir milletke mensüp olmağan, añlağanıñız kibi, sahte bir şey, çünki böyle bir şey yoq – er bir adam belli bir milletke mensüp, o, illâ ki milliy tilni qullana.
Bir adam birden bir qaç milletke de ait olamay, amma bazı ayneciler bunı uydurmağa tırışalar. Milliy mensüpligini inkâr etken «dünya vatandaşları» bile özüne «internatsionalist» degil, kosmopolit deyler. Amelde «halqara» «milliy» şeylerge qarşı qoyula edi, onı sıza, inkâr ete edi. «İnternatsionalizm» vatanperverlik kibi tanıtılğan «milletçilikni» bile sızğan edi. İşçilerniñ bir şeyi yoq – ne sanayı vastaları, ne medeniyeti, ne tarihı, ne de vatanı bar!
Ukrain yazıcısı İvan Dzüba «internatsionalizm» ıstılasınıñ sahte manasını «İnternatsionalizm ya da ruslaştıruv» işinde aydınlattı, bu sebepten Sovetler Birligi onı repressiyalarğa oğrattı. O, belli bir milletniñ inkâr etilmesi, biriniñ millet mensüpligini «halqara», «ara» kibi şeylerge çevirilmesi onıñ tili, medeniyeti, ananeleriniñ deñiştirilmesine yol bere – assimilâtsiyanı yapqan milletniñ tili, medeniyeti, ananeleri esas yerni alğanını tasdıqladı.
İnternatsionalizm ve «işçilerniñ vatanı olmasa» – qırımtatarlar degil, rus akimiyeti «Hıdırlezni» keçirmek ya da yoq, ve keçirmek qararı alınsa – kokoşniklerde, ve türk ananelerine köre degil, rus urf-adetlerine köre keçirmek
Ve kerçekten de, internatsionalizm ve «işçilerniñ vatanı olmasa» – qırımtatarlar degil, rus akimiyeti «Hıdırlezni» keçirmek ya da yoq, ve keçirmek qararı alınsa – kokoşniklerde, ve türk ananelerine köre degil, rus urf-adetlerine köre keçirmek. Bizler mında qarar alamız, Qırımğa kim kirecek, kim kirmeycek, angi miting ve bayramlar keçirilecek, ve bu eglencede qırımtatarlarnı degil, bizni körsinler dep, «musafirmiz», asılında da – kerçek saip bizmiz! «İnternatsionalizm» – siziñ vatanıñız degil, bizim akimiyetimiz. «İnternatsionalizm» olsa – mekteplerde rus tili ve edebiyatı çoq, qırımtatar tili az, kütüphanelerde rus kitapları çoq, qırımtatar az, akimiyetniñ özünde – er kes ve er şey rus ve qırımtatarı pek az. Böylece: «Hıdırlezde» rus çoq ve, şikâyet etmesinler dep, biraz qırımtatar bar. Ne içün? Çünki «internatsionalizm» ve yerli işçilerniñ iç bir yerde vatanı yoq.
Qırımtatarlarnıñ saip olmaları mümkün olğan vatanı barmı? Qırımmı? «Vay, afu etiñiz!» – külip aytarlar Qırımnıñ rus «saipleri». Ve bunıñ kibi «Hıdırlez» bu «akimiyetni» aks ettire, olarnıñ bundan emin olğanını pekite. Bunıñ içün de onı yaptılar.
Elmir Abibulayev, Qırım közeticisi
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müellifniñ noqtaiy-nazarını aks ettirip, muarririyetniñ fikirleri ile aynı olmaması mümkün


text:
İlhaq etilgen Qırım yalısı yanında Rusiye Qara deñiz flotunıñ gemileri ekipajları, K-2 kurs vazifesiniñ tapşırıp, raketa ve artilleriya atuvlarnı keçirdi. Bu aqta rusiye flotunıñ matbuat hızmeti bildirmekte.
“Ögrenüv merasimleriniñ devamında “Suzdalets” ve “Valentin Pikul” gemileri, suvüstü ve ava nişanlarına attı”, - denile beyanatta.
Bundan ğayrı gemiler, yaldavuq mina maketine de attı. “Samum” raketalı geminiñ ekipajı, paraşütnen avağa tüşürilgen nişanğa zenit ve artilleriya atuvlarnı yaptı.
Daa evel Qırım ve Novorossiysk Rusiye arbiy deñiz bazalarınıñ gemi ekipajları, Qara deñizde raketa ve artilleriya atuvlarnı keçirgeni bildirile edi.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.
2014 senesi Qırım işğalinden soñ, Rusiye yarımadada arbiy ögrenüvlerni muntazam tarzda keçire. Ukraina Baş ştabında, rusiye arbiyleriniñ Qırımdaki areketleri qanunlarğa qarşı kele dep aytalar.


text:
I Hacı Geray
I Hacı Geray ya da Melek Hacı Geray (arap urufatında: ۱ خاجى كراى) - ilk Qırım hanıdır.
1428 s. ilk Qırım hanı Hacı Geray han Qırımdaki mustaqil ükümet oğrundaki küreşniñ faal iştirakçisi olıp çıqqan. Qırımnıñ Altın Ordudan azat etilmesi ve serbest siyaset keçirüv meselesi çoqtan berli keskin turmaqta edi. Qırımnıñ mustaqilligi oğrunda küreşte Hacı Geray meşur Qırım sülâleleriniñ ve beyleriniñ yardımına esaslandı. Amma duşmanlar da bir yerde turmadan, qarşılıq köstergenleri sebebinden bir qaç kere tahttan tüşürildi ve tek 1441 s. tekmil yekâne Qırım hanı oldı ve ta ölgence 1466 s. qadar tahtta bulundı.
Tarihiy elyazmlarda Hacı Geray istidatlı, ikmetli ve öz halqını tüşüngen ve qayğırağan ükümdar olaraq kösterile. Atta halq arasında oña "Melek" adı berilgen. Hacı Geraynıñ müim ilk deñişmelerden biri – Qırımnıñ devlet merkeziniñ Qırım (şimdiki Eski Qırım) şeerinden Qırq Yerge keçirilmesidir. Neticede, qırımtatar milliy devletçiginiñ mükemmeleşmesinden ğayrı, kelecek onyıllıqlar devamında qırımtatar şeerleri qurulması ve medeniyetiniñ inkişafı ileriledi.
Aynı zamanda, Hacı Geray ile qırımtatar bayrağındaki tamğa-taraq bağlıdır.
Hacı Geray han 1466 s. vefat etti ve Qırq Yerniñ yanında Salaçıqta defin etildi. 1501 s. ise onıñ qabrinde büyük dürbe qurulğan.
Menbalar[deñiştir | kodunı deñiştir]
- Maqaleniñ müellifi - Tamila Abduveliyeva
- Oлekca ГaйBopoHckий "CoзBeздиe ГepaeB". CиMфepoпoлb, 2003.
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Яз. Aзи-Гиpeй (rus.) // ЭHциkлoпeдичeckий лekcиkoH — CПб: 1835. — T. 1. — C. 240.
- ↑ Яз. Aйдapъ (rus.) // ЭHциkлoпeдичeckий лekcиkoH — CПб: 1835. — T. 1. — C. 304.
- ↑ H. B—ko MeHrли-Гиpeй I (rus.) // ЭHциkлoпeдичeckий cлoBapb — CПб: Бpokrayз — EфpoH, 1896. — T. XIX. — C. 79.


text:
Qırımda Krasnoperekopsknıñ rayon mahkemesi iyün 18 künü Küçük Mamçıq köyüniñ imamı Yunus Nemetullayevniñ işinde teneffüsni ilân etti, onı 2015 senesi mayıs 18 künü matem mitinginde iştiraki sebebinden qabaatlaylar.
Bunı Qurultaynıñ Merkeziy saylav komitetiniñ başı Zair Smedlâyev bildirdi.
Onıñ malümatına köre, Nemetullayevnıñ işi boyunca mahkeme toplaşuvı cumaaqşamı saba başlandı ve tezden toplaşuvda iyül 25 kününe qadar teneffüsni ilân ettiler.
Qırımtatar Milliy Meclis reisi Refat Çubarov mezkür işte teneffüsniñ sebebi – «iş şaraitleriniñ tafsilâtlı ögrenilmesi» olğanını añlattı.
Smedlâyev iyün 18 künü Krasnoperekopsk regional meclisiniñ başı Saniye Ametovanıñ işi boyunca mahkeme toplaşuvı keçirilecegi aqta da bildirdi.
«Saat 13:20 Ametova Saniye İsayevnınıñ işi baqılacaq. Ğaliba, bütün yerli mahkeme hızmetçileri politsiya hadimleri ile binanıñ qoruvında buluna», – yazdı o Facebookta.
Qırım uquq qoruyıcıları adet üzre bu malümatnı izaatlamay.


text:
Türkiyede jurnalist, türk dünyasınıñ tedqiqançısı Kemal Çapraznıñ «Kuzeydeki Yavru Vatan Kırım» («Şımalde küçük Vatan - Qırım») kitabı çıqtı, bildire QHA.
Bildirilgenine köre, 2008 senesi vefat etken Kemal Çapraznıñ dostları bu kitapnı neşirge azırladılar. «Kuzeydeki Yavru Vatan Kırım» kitapnı jurnalist arhiv vesiqaları esasında uyazıldı.
«254 saifeden ibaret olğan bu kitapnıñ qapında qırımtatar halqınıñ lideri Mustafa Cemilev, qırımtatar faali Musa Mamut, qırımtatar mütefekkiri, maarifçi, neşircı ve siyasetçi İsmail Gasprinskiy, Qırım Milliy Cumhuriyetiniñ birinci ükümet yolbaşçısı, I Qırımtatar Qurultayınıñ teşkilatçısı, Litvaniya, Poloniya, Belorusiye ve Qırımnıñ birinci muftisi Noman Çelebicihan ve elbette Kemal Çarpaznıñ resimiyerleştirilgen», – yazıla bildirüvde.
Sağ olğanda Çapraz «Sürgünde Yeşeren Vatan Kırım» kitabını neşir etkeni de bildirile.
Kemal Çapraz – türk ülke ve halqlar aqqında, şu sırada Qırım aqqında da yazğan türk jurnalistı. Çapraz «Türkiye», «Orta Doğu», «Qurultay», «Türk Diplomatik» türk gazetlerinde çalıştı, ve «Orkun», «Tarih», «Qardaşlıq», «Qırım» qırımtatar mecmualarında neşir olundı.


text:
Martnıñ 7-sinde ilhaq etilgen Qırımnıñ Keriç şeerinden qomşu Rusiyeniñ Krasnodar ülkesiniñ Anapa şeerine elektrik poyezdni yiberdiler. Bunı Rusiye ve Qırım matbuatı bildire.
Taşımalarnen "Grand Servis Ekspress" şirketiniñ "qızı" "Cenübiy yolcu şirketi" oğraşa, haber ete "İnterfaks" agentligi.
Beyanatqa köre, soñki turaqqa qadar yol eki saattır. Keriçten Anapağa yol ücreti - 439 ruble. Biletler demiryol kassalarında ve online satıla. Taşıyıcı şirketniñ cedvelinde Qırımdan Kubange ketken eki reys bar ve andan Qırımğa da eki reys.
Dekabrniñ 23-ünde Rusiye prezidenti Vladimir Putin Keriç boğazından keçken köpründe poyetlerniñ yürmesini başladı.
Keriç köpründen keçken ilk 100 rusiye poyezdi 85 biñ yolcunı taşıdı.
QMC prokuraturası Keriç köpründen ilhaq etilgen Qırımğa Ukraina devlet sıñrından adamlarnıñ qanunusız keçirilmesi sebebinden cinaiy dava açtı.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko, Rusiye tarafından mart 18-de ilhaq etilgen Qırımda keçirilgen saylavnıñ neticelerine «sıfır derecesinde» ve «uquqiy neticeleri olmaycaq», dedi.
«Qırımda yalıñız Ukraina prezidentiniñ saylavı, qanuniy prezident saylavı ola bilir», – dedi Poroşenko.
Mart 18-de Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda prezident saylavında rey berüv ötkerildi. Resmiy Kyiv ve ondan ğayrı bir sıra halqara teşkilât ve bir çoq dünya devleti yarımadadaki saylavnıñ neticelerini tanımaylar.
Daa evel Ukraina TİNinde, Qırımda mart 18-deki rey berüv, qomşu Rusiye prezidenti saylavınıñ qanuniyliginde şübhe doğura, dep bildirdiler.
İlhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidenti saylavınıñ tanılmaması aqqında ABniñ tış işleri ve telükesizlik siyaseti boyunca Yüksek temsilcisi Federika Mogerininiñ beyannamesinde bildirile.
OSCE yanındaki Demokratik muessiseler ve insan aqları boyunca bürosınıñ közeticeleri, ilhaq etilgen Qırımdaki saylav bölüklerinde bulunmaycaqlarını bildirdiler.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Balkan buylap
Balkan yarımutrawı - tarixi, mädäni häm tabiğıy qıymmäte bulğan töbäk
Balkanda distälärçä iskitkeç tarixi häm tabiğıy urın YUNESKOnıñ Dön’ya mirası bularaq saqlana.
Qayberlären yaqınnan qara kitik.
Bäyläneşle xäbärlär
Bötendön’ya küçmä xalıqlar uyınnarı räsmi räweştä açıldı
Räsmi açılış tantanası Türkiye ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan qatnaşında uzdı
Tenor Safina Antaliyada konŝert quydı
Alessandro Safina 2 sägät’ barğan konŝertta yaratılğan cırların başqardı
Vaşingtonda "Törek Mirası ayı" uzaçaq
AQŞ başqalası Vaşington mêrı Muriel Bowser oktäbr’ ayın “Törek Mirası ayı” itep iğlan itte


text:
Tatarstan Xäbärläre 2/2022
Tatarstanda bulıp uzğan qayber waqıyğalarğa qısqaça küzätü
Qazan xalıqara möselman kinosı festivale tögällände.
Ul 7nçe sentyabr’dän 11enä qadär Tatarstan başqalasında ütte. Festival’neñ gran-priyın İran rejissyerı Naxit Xäsänzadäneñ “Tınıç dan” näfis fil’mı aldı. Töp priznı ciñüçegä Tatarstan mädäniyat ministrı İrada Äyüpova tapşırdı. “Tatar-inform” mäğ’lümat agentlığı citkergänçä, Tatarstan ilbaşınıñ maxsus bülägenä isä Qazaqstannan “Rux” fil’mı layıq dip tabıldı.
Yazuçı Äxät Gaffarnıñ qaberenä taş quyıldı.
Tatar xalqınıñ kürenekle şäxese 2021nçe yılnıñ 1nçe ğıynvarında 72 yäşendä küzlären mäñgelekkä yomdı. Uzğan atnada 9nçı sentyabr’ könne anıñ “Kurgan” ziratında qaberenä taş quyu märasime uzdı. “İntertat” gazetı yazğança, çarağa Äxät Gaffarnıñ tuğannarı, qalämdäşläre häm yaqtaşları cıyıldı. Qara töstäge qaber taşına ädipneñ fälsäfi dürt’yullığı çoqıp yazılğan: “Olı yuldan atlar uza, bezgä qala tuzanı. Alda ğomer bardır barın, sağındıra uzğanı”. Qızı Läylä Gaffarova äytkänçä, Äxät ağa “Olı yulnıñ tuzanı” cırın bik yaratqan. Bu dürt’yullıqnı da şuña iyären yazğan.
Röstäm Miñnexanov Kovid-19 turında kisätte.
Tatarstan ilbaşınıñ räsmi internet säxifäsennän alınğan mäğ’lümatlarğa qarağanda, respublikada uzğan atnada koronavirus belän awıruçılar sanı 1,8 tapqır artqan. Röstäm Miñnexanov Xökümät yortında uzğan utırışta tatarstanlılarnı saqlıq çaraların kürergä çaqırdı. Ul, şulay uq, vakśina qadaw êşçänlegen dä aktivlaştıru kürsätmäse birde. Miñnexanov xalıq belän daimi êlemtädä êşläwçe kollektivlarda bitlek rejimın kertergä kiñäş itte.
Tatar sportçısı Kamilä Väliyevanıñ canatarlarınnan büläk.
Tatar qızı, figuralı şuu ostası Kamilä Väliyevanıñ Qıtaydağı canatarları ber säwdä yortında sportçınıñ videobrazları belän stend urnaştıra. TNV kanalı citkergänçä, bu xaqta törle pabliklarda urtaqlaşular kürergä mömkin. Stendta Olimpiya çempionınıñ iñ yaratqan fotoları häm canatarlarnıñ teläkläre urın ala.
Qazannıñ Qaban küle yarı - iñ yaxşılar isemlegendä
Ul Rusiyädä 21nçe ğasırda tözelgän 20 töp arxitektura qorılmaları isemlegenä kertelgän. “Watanım Tatarstan” gazetı yazğança, reyting avtorları külneñ üzeneñ dä tiñdäşsez tabiğat’ yädkäre buluın bilgeläp uza. Yar buyınıñ berençe êtabı - 2018nçe yılda, ikençese - 2021dä açılğan. Tözekländerü äle haman däwam itä. Proyektçılarnıñ töp burıçı êkosistemanı torğızu bulğan.
İñ yaxşı arxitektura ob’yektları isemlegenä, şulay uq, Mäskäwneñ “Dominion Tower”, “Skolkovo”, GÊS-2, Sankt-Peterburgnıñ “Yaña Gollandiyä” şikerlle qorılmaları da kergän.
Bäyläneşle xäbärlär
Äxmäd Zäki Wälidi: tatar da, başqort ta tügel, törki xalıqlarnıñ ğalime
Nogayşa 03/2022: MARAZ BİZGE RAHMET BOLGAN
Bu yuma “MARAZ BİZGE RAHMET BOLGAN” baresinde söz bardıramız...


text:
"Taygan" arslanlar parkınıñ saibi Oleg Zubkov haber etkeni kibi, mahkeme onıñ parkında tişlengen qadın Olga Solominanıñ davası boyunca qoşma tibbiy teşkerüvni keçirmek ükmüni çıqardı.
"Advokat, mahkemege berilgen ekspertizada bayağı kelişmemezlikler olğanını tasdıqladı. Moskova ve Yekaterinburg şeerlerini mahkeme ekspertizaları merkezlerinde daa eki qoşma neticeler kösterildi, olar ekspertizanıñ yalıñız kelişmemezliklerini degil de, sahteligini de açıqlay", - aytıp berdi Zubkov.
Onıñ malümatına köe, bu dava boyunca nevbetteki oturış aprelniñ 29-ına belgilendi.
Solomina bu dava boyunca açıq tefsirlerde vazgeçe.
Daa evel Rusiyedeki Krasnodar Kassatsiya mahkemesi "Taygan" arslanlar parkınıñ saibi Oleg Zubkovnıñ "Arslanlar ile kezinti" hızmetine yasağına apellâtsiyasını lâğu etti.
2018 senesi iyülde “Taygan” parkında arslan turist Olga Solominanı tişlegen. Qadınıñ aytqanına köre, “Taygan” müdiri Oleg Zubkov o yerde edi, amma arslannı birden tınçlatıp olamadı.
Zubkov ise, Solomina sarğoş olıp, arslanğa qaşanğanğan ve bunıñ içün ayvan onı tişlegen, dep ayta.
2014 senesi Rusiyeniñ yarımada ilhaqına qoltutqan qırımlı iş adamı Oleg Zubkovnıñ Qırımnıñ Rusiye akimiyetinen zıddiyeti bar. Oleg Zubkov, mal-mülki bulunğan topraq damartılarınıñ vesiqalarını beş yıldan berli resmiyleştirip olamay, dep bildire.
Qırım işğali devamında Zubkov Kreml kontrolindeki Qırım akimiyeti tarafından oña nisbeten para cezaları ve qabaatlavlarnen bağlı tahminen 500 mahkeme oturışuvına bardı.
2014 senesi Rusiyeniñ yarımada ilhaqına qoltutqan qırımlı iş adamı Oleg Zubkovnıñ Qırımnıñ Rusiye akimiyetinen zıddiyeti bar. Oleg Zubkov, mal-mülki bulunğan topraq damartılarınıñ vesiqalarını beş yıldan berli resmiyleştirip olamay, dep bildire.
Qırım işğali devamında Zubkov Kreml kontrolindeki Qırım akimiyeti tarafından oña nisbeten para cezaları ve qabaatlavlarnen bağlı tahminen 500 mahkeme oturışuvına bardı.


text:
Esap-kitap yapılmağan vaziyette
2005 senesi Qırımda kumar oyun merkezlerini qurmaq ğayesi ile Anatoliy Matviyenko seslendirgen edi. «Men bellesem, Ukrainada olğan bütün kazinolarnı qapatıp, olarnıñ inkişafı içün tek bir yer – Qırımda yol bermek kerek edi. Birinciden, raatlıq mevsimini keñişlete bilecek edik. Ekinciden, bu soy biznesni idare eti polur edik. Üçünciden, bu biznes ketirgen paranı kitaplarnıñ neşir etilmesine, medeniyetke sarf etmek mümkün olur edi», – o vaqıt Matviyenko bunı bildirgen edi.
Vaqıt keçken soñ, Qırımnı kumarcılıq zonasına çevirmek fikirni diger Qırım premyeri Anatoliy Mogilev seslendirgen edi. «Qırımda kumar oyunlarına ruhset bermek kerek, dep saya. Er yerde degil de, ayırı zonalarda. Yarımada – insanlar raatlanmaq içün kelgen yerdir. Bu kibi oyun zonaları misal içün, Aqrusiyede bar. Bergiler yüksek olsa, olsun, amma Qırım hazinesi da zenginleşir».
Bloomberg agentliginiñ malümatına köre Qırımda oyun zonasını yapmaqnı Rusiye memurları öz toplaşuvında muzakere ettiler, tedbir 21 mart künü Rusiye ükümetiniñ yolbaşçısı Dmitro Kozaknıñ yolbaşçılığında keçirildi. Agentlikniñ qaynaqları bildirgenine köre, Rusiye Federatsiyasınıñ iqtisadiyat, maliye ve regional inkişafı nazirligine aprel 15 kününe qadar, oyun zonasınıñ meydanğa ketirilüvi ve olması mümkün kâr, em de zararnıñ leyhasını azırlamağa; buyurıldı.
Qırımnıñ sabıq ve şimdiki yolbaşçılarnıñ tüşüncelerinde avcılarnıñ mantığı duyula, olar daa tiri olğan ayvannıñ terisini nasıl qullanmaqnı köz ögüne ketireler, amma keçmek kerek olğan yolnı añlamaydırlar.
Qırımda kumar oyunları içün kelişikli yer yoq
Yarımadanıñ inkişafı boyunjda belli iqtisadiyat mütehassısı Andriy Klimenkonıñ aytqanına köre, kumar oyunları zonalarnıñ quruluvı – iqtisadiyat cietinden keri qalğan regionlarnı inkişaf ettirmek içün dünya tecribesinde qullanılğan belli usuldır. Misal olaraq, ileri ketken Makao ya da Las-Vegasnı ketirmek mümkün.
Rusiye tarihında ise, 2010 senesi Rostov vilâyetinen Krasnodar ülkesi sıñırında açılğan «Azov Siti» oyun zonasını añmaq mümkün. Amma, yaqında iqtisadiy sebeplerden ötrü bu zonanı daa çoq diqqatnı celp etken Krasnodar ülkesindeki Anapa rayonına keçirmek qararı alındı.
Andriy Klimenko emin, Qırımda bu kibi zonanı meydanğa ketirmek içün kelişikli yer yoq. «Qırım de-fakto Rusiye Federatsiyasınıñ qanunları boyunca yaşaycaq, amma, Rusiye qanunlarında, – oyun zonası ayırı bir territorial-memuriy obyekt kibi qayd etilgen. Ekinciden – bu pek müim – Rusiye qanunları boyunca oyun zonaları eali yaşağan şeer – qasabalarnıñ sıñırlarından tış yerleşmek kerek. Bizim ise, eali daimiy sürette yaşamağan, amma celp etici bir yer yoq. Qırımnıñ yalı boyu – bu insanlar yaşağan bir mekândır», – bunı mütehassıs QırımAqiqatqa añlattı.
Kazinoda oynamaq içün angi oyuncı trennen kelir?
Oyun zonasınıñ muvafaqiyeti yalıñız oyunlarnen belgilenmey. Adetince, bu eglendirme sanayısıdır. Misal içün, bir asırlıq tarihke malik Monte-Karlo – bu, yüksek dereceli raatlıqnıñ merkezidir, anda ralli keçirilip, çeşit şou ve moda kösterile.
Andriy Klimenko sual bermekte: «Bütün dünyadan zengin adamlar nasıl etip, uçıp ya da kendi yahtalarında Qırımğa kelip olacaqlar? BMT Baş Assambleyasınıñ alğan rezolütsiyasını köz ögüne alsaq, halqara avia şirketleri ve deñiz naqil şirketleri içün belli bir sıñırlar kirsetildi. Zenginler isteklerini yerine ketirmek içün trenlerge minmezler».
Bundan da ğayrı, «Azov Siti» Anapağa köçse, raqiplik ösecek. «Qırım zonası içün yekâne müştire Rusiye vatandaşları olsa, olar Qırım ya da Anapağa ketecekler, – bu sual açıq qala».
Qırımtatarlar kesen-kes qarşı çıqalar
2005 senesi Qırımda Las-Vegasnı qurmaq ğayesini Meclis begenmedi. Onıñ lideri Mustafa Cemilev «yarımada sakinleriniñ medeniyet ve din mensüpligi sebebinden» bu teklif qabul etilmesi mümkün olmağanını bildirdi.
Qırım müftisi muavini Ayder İsmailovnıñ qayd etkenine köre, kumar oyunları er angi şekilde yasaqlanıla. Onıñ içün bu kibi tekliflerge musulman ealisi menfiy qıymet kesecek. Aytqanına köre, bu kibi biznes ahlâqsızlıq ve cinayetçiliknen belgilenecek. «Bu soy biznes özünden – özü bir de bir territoriyada peyda olmay. O adetince bir çoq aqibetlerge ketire ve oña er türlü din tarafından menfiy qıymet kesile», – dedi müftiy muavini.
Oyun zonası çeşit aqibetlerni ketirmemesi içün, mütehassıslarnıñ fikirince, uquq-qorçalayıcı organlar eyi çalışmaq kerekler, bui se, işğal etilgen Qırımda aman-aman imkânsızdır.


text:
Qırımtatarlarnıñ yetekçileri tarafından ilân etilgen Qırımnıñ «erzaq qamaçavı»ndan yarımada sakinleri içün sebzeler paalılaşır, Herson ve Nikolayev vilâyetleriniñ istisalcıları içün menfiy aqibeti olur. Bunı Qırım.Aqiqatqa «Qırım ticaretine yardım» birliginiñ başı Sergey Makeyev bildirdi.
«Problemler yalıñız tez bozulğan mahsulat ile ola bile edi, çünki parom keçiti bazıda furtunalardan sebep çalışmay tura. Amma üç künden ziyade olmay. Eali içün ciddiy aqibetlerni körmeyim. Herson ve Nikolayev vilâyetleriniñ istisalcılarına ve sebzelerge zarar olur», – dey Sergey Makeyev.
Fikrine köre, yarımada sakinlerini sebze ile Kuban teminley bile.
«Qartop biraz paalılaşır, belki, çünki uzaqtan ketirilecek, amma Kuban de uzaq degil, mında da o çoqtır», – qayd etti o.
«Qırım ticaretine yardım» birliginiñ başı aytqanı kibi, bugün Qırımnıñ raflarında biraz ukrain malı bardır.
«Sebze – yarısından çoq, ukrain eti – bir 30%. Ukrain mahsulatı biraz bar, süt mahsulatı, şu sıradan», – dey Sergey Makeyev.
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina Yuqarı Şurasınıñ deputatı Refat Çubarov sentâbr 16 künü parlament toplaşuvında bildirgeni kibi, qırımtatarlar sentâbr 20 künü, üylede, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa mahsulatnı ketirgen yük maşinalarınıñ areketini blok etmek niyetindeler.


text:
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov Rusiye işğal etilgen Qırımnıñ Ukrainağa qaytarılması boyunca muzakerelerni keçirmeycegini bildirdi.
«Qaytarılacaq bir şey yoq, Qırımnıñ qaytarılması aqta muzakerelerni kimsenen keçirmeymiz. Qırım halqınıñ iradesi boyunca Qırım Rusiye territoriyasıdır», – dey Lavrov.
Rusiye tış işler naziri Qırımnıñ qaytarılması mümkün olmağını aqqında defalarca bildirgen edi.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Qırımnıñ işğal etilmesi boyunca muzakerelerniñ yañı halqara şeklini kirsetmek zaruriyeti aqqında bildire. Yanvar 14 künü Poroşenko matbuat konferentsiyasında işbu muzakerelerge Ukrainanıñ Avropa birligi ve AQŞ şeriklerini celp etmege kerek olğanını qayd etti.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Búgin Muhammed al-Xorezmiy atındaģı TITU Nókis filialında jaslardı hár túrli jat illetlerden qorģaw hám olardıń sırtqı tásirlerge beriliwiniń aldın alıwģa baģıshlanģan ushırasıw bolıp ótti.
Ushırasıwdı filial direktorı t.i.d., professor B.T.Qaipbergenov ashıp berdi hám basqarıp bardı.Sonday-aq, filialdıń Profilaktik inspektor lawazımına tayınlanģan jańa kadr A.Duysenovtı jámáátshilikke tanıstırdı.
Soń filialdıń Komplaens baqlaw hám korrupciyaģa qarsı gúresiw bólimi baslıģı M.Absattarov sózge shıģıp, nızamshılıqtaģı terminlerge túsindirme berip ótti.
Bunnan soń, ushırasıwda direktor máslátshisi sózge shıǵıp, elimizde jaslarımızǵa berilip atırǵan imkaniyatlar haqqında toqtalıp, bársheni búgingi kúnimizge shúkirshilik sezimi menen jasawģa, tınıshlıqtıń hám abadan turmısımızdıń qádirine jetiwge shaqırdı.
Bunday ilájlardıń tez-tezden ótkeriliwi student-jaslarımız arasında milletler ara tatıwlıq hám óz-ara mehir-múriwbetti bekkemlewge xızmet eteri anıq.


text:
Qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonında oğlu ve qız torunı ile beraber yaşay edi. Onıñ ölüminden soñ olar ağır vaziyette qaldı.
Qırım insan aqları boyunca alâqa grubunıñ koordinatorı Abdureşit Cepparov: «Qorantanıñ bütün toplağan parasından marum qalması azlıq etkeni kibi, olarnı şimdi endi «Veciye Kaşka işi» boyunca da raatsızlap başlaylar. Men olarnen beraber bardım. Biz bu qorantanı közetip, olarğa yardım etecekmiz. Bu, Veciye Kaşka ögünde borcumızdır», – dedi.
O, qorantanıñ em uquqiy, em de maneviy yardımğa muhtac olğanını qayd etip: «Olarğa, Veciye apteniñ yanlarında olmağanına alışmaq qıyın», – dey.
Veciye Kaşkanıñ oğlu, faaliyetçi Türkiyede tedaviylengen soñ sağlığı eyilişmege başladı, dey.
Ali Kaşka: «Anamnıñ sağlığı o qadar eyilişti ki, o bostanda çalışıp başladı. Özüni yahşı is ete edi. Maña köre, bu adise olmasa, o, daa on yıl qadar yaşar edi», – dep ikâye ete.
Torunı Aliye qartanasınıñ ölümini pek ağır keçire. Onıñ aytqanına köre, Yusuf Aytan oña ola qorantağa qatnap başladı.
Qartanam Türkiyeden qaytqanda o, endi qorantamızğa qatnay edi. Onıñ tarafından bu samimiy olmağanı aqlımızğa bile kelmey ediAliye
Aliye: «Biz internette tanış oldıq. O, celp etici teessurat doğura edi. Qartanam o vaqıt Türkiyede edi. Ve onıñ qartanam aqqında çoq soraştırğanı, selâmlar söylegeni, onı ketirmek içün Türkiyege barmaq istegeni meni biraz taacipley edi. Qartanam Türkiyeden qaytqanda o, endi qorantamızğa qatnay edi. O, onda da eyi bir teessurat doğurdı. Onıñ tarafından bu samimiy olmağanı o zaman aqlımızğa bile kelmey edi», – dey.
Qorantanıñ aytqanına köre, türk, Veciye Kaşka büyük bir sermayege malik, dep tüşüngendir, amma böyle olmağanını añlağan soñ bütün toplağan paraları olğan yedi biñ dollarnı alıp, qorantanı terk etti.
Ali Kaşka: «Bütün paralarımıznıñ milliy areketke ketkenini qaydan bilsin. 1980-nci yıllarnıñ soñundan başlap, bizde muntazam surette areket iştirakçileriniñ toplaşuvları ötkerile edi. Pek çoq kişi gecelemek içün qala edi. Anam er keske aş bere, er keske yardım ete edi. Yalıñız bergen qoyları esaplanacaq olsa, adı-esabı olmaz. Milliy areketniñ ihtiyacları içün avtomobil bile satın aldı. Ve bütün bular ailemizniñ büdjetinden alına edi. Biz buña iç bir vaqıt itiraz etmedik. Bizler içün bu ayat norması edi», – dey. Onıñ aytqanına köre, Veciye Kaşka dostlarına türkni, hırsızlağan paralarını qaytarmaq kerek, dep qandırmağa rica etti.
Abdureşit Cepparov: «Men, faaliyetçiniñ kiyevi olamağan bu şahıs ile laf etmege razı olğan Veciye Kaşkanıñ dostları tarafından yapılğan işte iç bir cinayet körmeyim. Bunı er bir namuslı adam yapar edi. Eger o böyle bir rica ile maña muracaat etse edi, men de oña yardım eter edim», – dey.
Noyabrniñ 23-nde kündüz Aqmescitte telükesizlik hadimleri bir grup qırımtatarlar – Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini yaqaladılar. Olar Türkiye vatandaşından «aqsız yerde hususan büyük miqdarda para talap etüv»de qabaatlana. Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından yaqalanuvları esnasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. Daa soñra qadınnıñ vefat etkeni belli oldı.
Noyabrniñ 24-nde Aqmescitteki Kyiv rayonı mahkemesi faaliyetçilerni 2018 senesi yanvarniñ 15-ne qadar apis etti.


text:
Aqmescit rayonında alıp qaçılğan Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı Asan Egiz köteklengen alda tapıldı. Bunı Facebookta «Qırım birdemligi» cemiyet birleşmesi bildire.
Bildirüvde: «Asan Egiz köteklengen alda tapıldı. Al-azırda advokat Ayder Azamatov ve Asannıñ qardaşı Abdurahman Egiz onı hastahanege alıp keteler», – denile.
Bundan ğayrı bu malümatnı Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov da tasdiqlay.
«Asannı acele surette Aqmescitteki 6 nomeralı şeer hastahanesine alıp keteler. Asannı pek köteklediler. Birazdan soñ advokat Ayder Azamatovdan izaatlar bekleymiz», – dep yazdı o.
Mayıs 23-te Aqmescit rayonındaki Colman (Pionerskoye) köyü yanında belli olmağan şahıslar Qırımtatar Milliy Qurultayı delegatı Asan Egiz yaqaladılar. Rusiye FSBsiniñ Qırımdaki idaresinde Egizni yaqalağanlarını inkâr ettiler.
Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından açıq menbalarda bu hususta izaatlar berilmedi.
İlhaqtan soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Ukraina medeniyet naziri Vyaçeslav Kirilenko ATR qırımtatar telekanalına qıtaiy Ukrainada işine devam etmege imkân yaratmağa çağıra. ATR qırımtatar telekanılı Roskomnadzornıñ mütenasip avalesi olmağanından sebep aprel 1-den yayınlavını toqtattı.
Bunı Kirilenko öz twitterinde yazdı.
«ATR telekanalına qol tutmaq ve işiniñ Ukrainada devam ettirmesine imkân bermek kerek. Qırımtatarlarda yañı sürgünlikke qarşılıqnı köstermek içün şahsiy TV olmalı», – yazdı nazir.
Aprel 1 kününden ATR yayınlavı toqtaldı. Buña sebep – Roskomnadzor tarafından yayınlav izniniñ berilmemesidir.
Teleşirket bir qaç kere Roskomnadzorğa vesiqalarını bere edi, amma çeşit sebeplerden olarnı qaytara ediler. ATR şirketine kirgen Lâle qırımtatar bala telekanalı, «Meydan» ve «Lider» radiosı, «15 minut» internet neşiri de şimdi aynı vaziyettedir.


text:
Ukrainanıñ Büyük Britaniyadaki elçiligi Twitter-de Qırımdaki Ay-Petri dağınıñ “rus” olaraq işaretlengen Rusiye elçiliginiñ yazısına cevap berdi.
“Bu Ay-Petri resmi acayip, Qırım, Ukraina. Amma yazısı kene yañlış, Rusiye elçiligi. Bu, hayaliy canavarlar bugün güzel Qırımda yaşamaqtan daa büyüktir, amma ebediy degil”, – yazıla bildirmede.
Evel, Ukraina medeniyet ve haber siyaseti naziri Aleksandr Tkaçenko Büyük Britaniya ve Şimaliy İrlandiyanıñ Ukrainadaki elçisi Melinda Simmonsqa muracaat etip, BBC-niñ Rusiye hızmetiniñ Aqmescit ve Aqyar “Rusiye şeerleri” olaraq adlandırmasına cevap bermesini istedi.
Ukraina TİN BBC News Russian-ni Aqmescit ve Aqyarnı “Rusiye şeerleri” olaraq adlandırmamasına çağırdı.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Rusiye Belgorod vilâyetiniñ Golovçino köyüne ateş açılğanını bildire, yaralanğanlar yoq. Bu aqta Belgorod vilâyetiniñ valisi Vâçeslav Gladkov bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, ateş Ukraina tarafından açıldı.
Rusiyeniñ Belgorod vilâyetiniñ Ukrainanıñ Harkiv ve Sumı vilâyetinen bir sıñırı bar.
Ukrainağa yaqın Rusiye vilâyetlerinde aprelniñ 11-nde terror telükesiniñ «sarı» («yüksek») seviyesi ilân etildi. O, Kursk, Belgorod, Brânsk vilâyetlerinde, Voronej vilâyetiniñ eki rayonında, Ukrainanen deñiz üzerinde sıñırı olğan Krasnodar ülkesiniñ eki rayonında ve Rusiye işğal etken Qırımnıñ şimalinde çalışa.
Ukraina tarafı bu qabaatlavlarnı daa izaatlamadı, lâkin Rusiye öz toprağına özü ateş aça bile.
Ukraina sıñırına yaqın Rusiyeniñ Belgorod şeerindeki cermay bazasında aprelniñ 1-nde yanğın oldı. Rusiye valisi «Ukraina Silâlı quvetleriniñ eki vertolötından avadan darbe endirildi», dep bildirdi. Aprelniñ 2-nde Conflict Intelligence Team (CIT) gruppası Rusiyeniñ Belgorod şeeri yaqınlarında patlağan raketa Rusiyeden keldi, dep haber etti.
Ukraina Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı Rusiye akimiyeti «devamlı, qıyın cenk» qararını aqlamaq içün provokatsiya yapa bile, dep tenbilegen edi.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://d3f6698iwwkivl.cloudfront.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
WBA, WBO, WBA ve IBF versiyalarına köre pek ağır çekide dünya çempionı, Ukrainanıñ qırımlı boksçısı Aleksandr Usik Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı ücüm sebebinden Ukraina silâlı quvetleriniñ territorial mudafaasına qoşuldı, çünki «bu onıñ borcu – ev ve qorantanı qorumaq».
«Men ög sırağa cenkleşmege ketmedim de. Ömür arqadaşım, balalarım, tuvğanlarımnı qorçalayım. Bundan para qazanmağa istegen alçaqlar bar, soğuncılar. Biz insanlarğa yardım etemiz. Çünki bu menim borcum. Men mecburım, men – er adamım», – dedi Usik.
Onıñ qayd etkenine köre, o, «kerek olsa, can almağa azır».
«Menim ya da tuvğanlarımnıñ ayatını almağa isteseler, bunı (ayat almağa – QA) yapmağa mecbur olacam. Men ateş açmağa istemeyim, kimseni öldürmege istemeyim, amma meni öldürseler, başqa çarem qalmaycaq», – dedi Usik.
Aleksandr Usik fevralniñ 24-nde başlağan Rusiyeniñ Ukrainağa yañı ücüminen bağlı muracaat yaptı.
Ukrainada Rusiye ücüm etken soñ arbiy vaziyet ilân etildi (2022 senesi fevralniñ 24-ü saba saat 5:00-dan başlap 30 künge). Fevralniñ 24-nde saba saat 5-te Rusiye prezidenti Vladimir Putin «DNR» ve «LNR» gruppirovkalarınıñ «muracaatından» soñ Donbasta «mahsus operatsiya» başlatqanını ilân etti.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy umumiy seferberlik buyruğını imzaladı. Ğarp memleketleri Ukrainağa yapılğan ücüm sebebinden Rusiyege qarşı yañı sanktsiyalarnı qullanıp başladı.
Doğrudan ücümge baqmadan, Kreml Ukraina işğali niyetini inkâr ete ve «Ukrainanı askeriysizleştirüv ve denatsifikatsiya» ola, dep bildire.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnı küzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: rukrymr.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Hırvatistanda dekabrniñ 22-sinde prezident saylavları keçecek, dep bildire Radio Svoboda.
1991 senesi mustaqillik etilgeninden soñ Hırvatistan vatandaşları yedinci kere cumhuriyet prezidentini saylacaq. Devlet başı vazifesine 11 namzet bar. Ülkede ve çetelde 3,85 million saylavcını rey berüv aqqı bar.
Soñki soravlarğa köre, birinci turda iç bir namzet reylerniñ yarısından çoqunı almaz. Bu vaziyette ekinci tur 2020 yılda yanvarniñ 5-inde keçirilecek.
Ğalebesi eñ ihtimallı olğan - memleketniñ şimdiki prezidenti Kolinda Grabar-Kitarović ve sabıq baş nazir Zoran Milanovićtir.
Resmiy ceetten tek eki afta devam etken saylav kampaniyasınıñ esas mevzuları - iqtisadiyat, qabarcılıqnen küreş ve bölgeninñ Avropa Birliginiñ azaları olmağan memleketlerinen munasebetler edi.
Hırvatistan 2009 senesinde NATO azası oldı, 2013 yılda ise Avropa Borligine kirdi.
Hırvatistan - parlament cumhuriyetidir. Devlet başınıñ sıñırlı salâhiyeti bar. Hırvatistan prezidenti vazifesini evelde Franjo Tuđman, Stjepan Mesić ve Ivo Josipović becere edi.


text:
Yuqarı Rada qırımtatar halqı genotsidiniñ qurbanları şerefini qutlama ve Rusiye tarafından qırımtatar halqı aq ve serbestlikleriniñ bozulğanını takbih etüv qararını qabul etti. Bu qararğa 310 halq deputatı qol tuttı.
Qararda BM, Avropa parlamenti, NATO, AB, PACE, OSCE, Qara deñiz iqtisadiyat işbirligi teşkilâtı, devletlerniñ ükümetleri ve parlamentlerine talaplar qayd etile:
- Qırım ilhaqı ıntıluvlarını qabul etmeme siyasetinen bağlı qoşma tedbir almaq ve olarğa riayet etilgenini baqacaq halqara monitoringni başlatmaq;
- Rusiye tarafından halqara uquqnıñ temel printsipleriniñ bozulmasını toqtatmaq ve halqara toplulıqnıñ işğalni toqtatuv, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri, Qara ve Azaq deñizleri üzerinde Ukraina devlet suverenitetiniñ ğayrıdan tiklenmesinen bağlı talaplarına riayet ettirmek maqsadınen bütün sanktsion ve siyasiy-diplomatik ve iqtisadiy mehanizmlerni qullanıp, istilâcı devlet olğan Rusiyege qarşı basqını quvetleştirmek;
- işğalci devlet olğan Rusiyeden halqara gumanitar uquq normalarına riayet etmesi, Ukrainanıñ ayırılmaz parçası olğan Qırımda insan aqları, hususan Ukrainanıñ tamır halqı qırımtatarlarnıñ aqlarınıñ bozuluvını toqtatmasını talap etmek;
- Rusiyeden BM, Avropa Şurası, OSCE, UNESCO ve diger halqara teşkilâtlarnıñ konventsion ve monitoring organlarınıñ, hususan BM Ukrainada insan aqları vaziyetini ögrenüv monitoring missiyası ve OSCE Ukrainadaki mahsus monitoring missiyasınıñ vaqtınca işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeerinde insan aqları vaziyetiniñ monitoringini yapmaları içün anda tolu ve maniasız kirmesine izin bermesine irişmek;
- vaqtınca işğal etilgen Qırımda yañı insan aqları bozuvlarına faal cevap berip, em mesüliyetli şahıslar, em Rusiyege qarşı sektoral sanktsiyalar kirsetmek;
- istilâcı devlet Rusiye ile keçirilgen bütün yüksek seviyeli bağlarda Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri ve Qara ve Azaq deñizleri üzerinde Ukraina devlet suverenitetini ğayrıdan tiklev meselesini kötermek;
- 1944 senesi qırımtatarlarnıñ Qırımdan sürgün etilmesini genotsid olaraq tanıp, mayısnıñ 18-nde qırımtatar halqı genotsidi qurbanlarınıñ añılmasına qoşulmaq;
- Birleşken Milletlerniñ aza devleti olğan Rusiyeden 2017 senesi aprelniñ 19-nda Halqara Mahkemeniñ «Terrorizmge para berüv ile küreş halqara şartname ve er çeşit ırqiy ayırımnı yoq etüv halqara şartnamesini qullanuv» («Ukraina Rusiyege qarşı») davasında muvaqqat tedbir aluv emrini yerine ketirmesini ve qırımtatar halqınıñ temsiliy qurulışları, hususan Qırımtatar Milliy Meclisini saqlap qaluv aqqını sıñırlağan qanunsız qararlarnı lâğu etmesini talap etmek.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada qırımtatar halqı ile birdemlik aftası başlana – «Bir acı. Bir tarih». O, qırımtatar halqı genotsidiniñ yılına bağışlanğan bir sıra aq qorçalayıcı ve media leyhasından ibarettir.
Ukraina baş prokurorı ofisiniñ matbuat hızmeti bildirgenine köre, Rusiyeniñ Qırım işğali vaqtında yarımadanı 48 biñ kişi terk etti. Yarımadağa faal sürette rusiyeliler yerleşe. Mart ayında Krımstat, resmiy malümatqa köre, 2014 senesinden soñ Rusiyeden yarımadağa 172 biñden çoq kişi keldi, dep bildirdi: 96 biñi Qırımda qayd oldı, 76 biñi Aqyarda qayd oldı.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Er bir areketniñ eki dane zıt tarafı bar. Atta Rusiye Qırımnı ilhaq etkeninden dolayı Ukraina içün musbet netice bergen bir qaç faktor mevcut. Devlet, istiqrarlı bir dünyada yaşaymız ve devletniñ suverenitetine iç bir şey ve iç kimse havflı degil degen hayaliy bir yuqudan uyandı.
Afsus ki, aqiqat farqlı şeyler kösterdi. «Qardaş» devlet darbe endirdi. Merametsiz ve hasis darbe Ukraina asla azır olmağan vaqıtta endirdi. Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki işbirlikçilerini qullanaraq, Rusiye o zaman muvafaqiyetli dep tüşünilgen «Qırımnıñ tuvğan limanına qaytuv» operatsiyasını keçirgen edi.
Qırım ilhaqından son Rusiye KHV bütün Rusiyede eyfori dalğasını üfürtip çıqtı. Tecavuzcı bayram yapa edi.
Lâkin vaqıt keçe – ancaq keçken o vaqıttan tecavuzcığa iç bir fayda yoq.
Rusiyeniñ baş geostrategi Vladimir Putinniñ Federal Mecliske yollağan soñki habarine baqacaq olsaq, onıñ silâdan başqa maqtanacaq iç bir şeyi yoq.
Ukraina içün bütün dünyada qapular açılğan maalde, tecavuzcı-devlet ögünde olarnıñ episi qapala
Elderekte, Ukraina soñki dört yıl içinde ziyade sağlamlaştı: dağılıp ketmedi, defoltqa oğramadı, milleti birleşti. İşte bularnıñ epsi Kreml teşviqatçılarınıñ tahminlerini toz-tufan misali darma-dağın ete. Ukraina tecavuzcığa nisbeten halqarabasqını ustalıqnen qullana. Netice olaraq, Ukraina içün bütün dünyada qapular açılğan maalde, tecavuzcı-devlet ögünde olarnıñ epsi qapala. Ve bu cereyan bütün seviyelerde üküm süre. Bu meyillerniñ epsi belli rusiyeli medeniyet erbaplarınen siyasetçilerini Qırım qanunsız ilhaq etilgeni aqqında açıq fikir beyan etmege mecbur ete. Ve bu ketişat Rusiye ile ekisi arasındaki küreşte Ukraina yeñgenini köstere.
Ukraina ordusı da bir qaç misli quvetleşti. Ukraina içün olıp keçken şeyler, mevcut aqiqatlarğa esaslanğan alda, fena sayılmaz, bir çoq saalarda ise - pek yahşı. Ancaq...
Ukraina küç toplağan sayın, onıñ siyasetçilerinden ilhaq etilgen Qırımnı küç qullanıp keri qaytaruv aqqında laf etkenlerini daa ziyade eşitmek mümkün. Baş geostrateg işte, tamam bunı istey desem yañılmam, dep belleyim. Onıñ «ellerini bu qadar urulğandan soñ», artıq ilk olaraq arbiy çatışmağa kirmekten çekinir. Lâkin Ukraina ilk olaraq darbe bermege tutunacaq olsa, Putin toplağan bütün açuvını qusar ve onı toqtatmaq pek qıyın olur.Ne deñiz de, geostrategniñ ordusı daa bayağı küçlü ve onıñ generalları büyük mıqyaslı cenk başlatmaq içün emir beklep oturalar. Elbette, arbiy areketleriniñ bütün planları tizilgendir.
Keliñiz, birinci cenkte Çeçenistan Rusiye ordusı üzerinden ğalebe qazanğan ve soñkisi cumhuriyet topraqlarından mashara olıp çekilip ketkeni aqqındaki misalni hatırlayıq. Çeçenistan aqiqaten de mustaqillik elde etken edi. Amma çeçen halqı ğalebe meyvalarına quvanıp olamay, çünki öz küçüne inanıp, çeçen ordusı Rusiyenen yañı cenk başlatılmasına sebepçi ola. Neticede, Çeçenistan bu qadar zametnen qazanılğan üriyetinden marum qala.
Ukraina siyasetçileri yalıñız barışıqlı siyasiy usullar mücibi areket etmeli ve Qırımnıñ azat etilüvinde, işte ancaq bular kerek netice berir
Bunen bağlı olaraq qırımtatar halqınıñ barışıqlı tirenüvini hatırlamaq yerli olacaqtır. Ekseriyet qırımtatarlarnıñ işğalcilerge qarşı açıq cebeleşüvge kirişkenini istese de, maqsatlarına erişip olamaycaqlar. Qırımtatarlarnıñ tınçlıqsever doktrinası öz meyvalarını köstere. Halqnıñ dünya yüzündeki itibarı artıp bara yata, Milliy Meclis liderleri dünyanıñ eñ yüksek minberlerinde çıqış yapalar. Vaqtı-zamanı kelgende – qırımtatar halqı öz tarihiy vatanında raat nefes alır!
Bu sebepten, Ukraina siyasetçileri yalıñız barışıqlı siyasiy usullar mücibi areket etmeli ve Qırımnıñ azat etilüvinde, işte ancaq bular kerek netice berir dep belleyim.
Zarema Seitablayeva, qırımlı, bloger (telüke havfından dolayı muellifniñ adı ve soyadı deñiştirilgendir)
«Bloglar» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmay bile.


text:
Bügin, 31 qañtar küni Almatıdağı Alatau dästürli öner teatrında «Ağajay Altayday jer qayda...» attı Altay-Tarbağatay öñiriniñ dästürli muzıka keşi öte..
Şıntuaytına kelgende, bir tıñdağandı ekinşi ret tıñdağıñ kelmeytin, bir-birine wqsas, adamdı mezi etip, tipti jalıqtırıp jiberetin änderdiñ köbeygeni ..
Barlıq qazaqstandıqtarğa belgili bolğanday, otandasımız Dimaş Qwdaybergenov Qıtayda ötip jatqan «Änşi» jobasınıñ betaşar taratılımında joğarı nätije k..
1904 jılı Parijdegi Bato-Lavr studiyasına kelip ol suret modeli ömirdegi alğaşqı äyeli Fernando Oliv'emen tanısıp onımen nekelesedi. Ol Pikasso tural..
Ukrainanıñ prem'er-ministri Vyaçeslav Kirilenko «Evrovidenie-2017» bayqauın joğarı ideologiyalıq, körkemdik deñgeyde ötkizetindikterin Espresso.TV arn..


text:
Bu sene turistler Qırımda 60 mlrd ruble masraf etti, dep haber ete Qırımnıñ «turizm ve kurort naziri» Yelena Yürçenko, dep bildire Qırımnıñ öz başına tayin etilgen akimiyetiniñ ruporı «Krıminform» saytı.
Onıñ aytqanına köre, tahminen 35,5 mlrd ruble turistler mesken ve aşayt mallarğa masraf etti, 18 mlrd – eglence ve naqliyatqa, 6 mlrd – ediyelerge. Cumhuriyet bücetine bergi miqdarı 750 mln ruble oldı.
«Qırımnıñ turizm nazirliginde olğan tahminiy raqamlardır. Turistlerniñ masrafları boyunca raqam daa da büyük olacağını tüşünem».
Nazirlikniñ malümatına köre, Qırımğa bu sene 2,361 mln insan keldi. Olarnıñ esas qısmı – rusiyelilerdir, tahminen 400 biñ insan yarımadağa qıtaiy Ukrainadan keldi.


text:
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda deñiz yalısında qanunsız sürette alınğan mülkniñ «devletleştirüvi» ola bile. Bu aqta Qırımda «Qabarcılıqqa qarşı komitet»niñ reisi Aleksandr Akşantin bildirdi, – dep haber ete dekabr 12 kunü Çernomorskiye novosti.
Onıñ sözlerine köre, şahsiy mülkiyette olğan deñiz yalısındaki şifahaneler ve kottecler devletleştirile bile.
«Vaqıt keçkeninen er şey milliyleştirilir. Qırım Devlet Şurasında bir sıra obyektlerniñ cedveli qabul etildi. O ğayet keñiştir»,– dedi Akşantin.
O, ileride deñiz yalısında topraqnıñ qanunsız berüv imkâniyetiniñ ola bilecegini red ete.
«Rusiye Qanunlarında bu kibi şey aslında yoq. Bundan da ğayrı, Qırım başı bu meselelerni şahsiy nezareti altında tuta. Şunıñ içün bu imkânnı red etem», – dedi o.
Evel «Devlet şurası» birinci oquvda Ukraina mülküniñ Qırım mülkiyetine keçmesini qanunlar seviyesinde belgilegen «qanun leyhası»nı qabul etti.
Ayna zamanda «Yabloko» firqası Qırımda mülkniñ devletleştirüvini mümkün olmağan bir şey olaraq tanıy.
«Yağmacılıqnı qanunlaştırğan qarar lâğu etilmeli ve tutıp alınğan mülkiyet saiplerine qaytarılmalı», – denile firqanıñ beyanatında
2014 senesi fevral soñunda mart başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar


text:
Ukraina iç bir vaqıt Qırım işğali ile razı olmaz ve, tarihiy adalet pekitilmegence, küreşi devam etecek, dep bildirdi Ukraina prezidenti Petro Poroşenko diplomatik eyyet reberleri ve çetel memleketler temsilcileri ile adetiy körüşüvi vaqtında.
Bu aqta Ukraina devleti başınıñ matbuat hızmeti bildire.
O şunı qayd etti ki, 2014 senesi itibarnıñ qorçalavı boyunca bütün dünya içün bir sınav oldı ve yalıñız ukrainlerni degil de, avropalılarnı da deñiştirdi.
«Areketlerniñ bu kibi ilerilemesi ile iç bir vaqıt razı olmamız. Tarihiy adalet pektilmegence, Qırım içün küreşimiz devam etecek», – dedi Poroşenko.
«Ukrainanıñ mustaqilligi, topraq bütünligi oğrunda küreşi dünya devletleri ile munasebetlerimizniñ esas noqtası oldı»,– dedi o.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Kiyevde Ukraina Tış işler nazirliginiñ binası yanında fevral 12 künü Qırımda cumaaqşamı ve cuma künleri qırımtatarlarnıñ yaqalanuvı ve evlerinde olıp keçken tintüvlerge cevap bermege talap eteler. Aktsiyağa çoq insan qoşulmağan, nazirlikte Qırımda olğan vaqialarğa ayrı beyanat ile seslenmege vade ettiler.
«Ukraina Tış işler nazirliginiñ haber departamentiniñ reberi bizge tafsilâtlı beyanat tizilecegini vade etti, soy adları ile, Qırımda tünevinki vaqialarnıñ çerçivesinde insanlar nede qabaatlağanı ile», – dedi aktsiya teşebbüsçilerinden biri, jurnalist Ayder Mujdabayev.
O dey ki, işbu aktsiya ukrain akimiyetiniñ fevral 11 künü olğan vaqialarğa areketsizligi sebebinden teşkil etilgen.
«Biz bunı añlamaymız, Qırımda milliy menüsplik boyunca qanunsız taqipler olğanını añlamaq içün bir kün kerek olğanını añlamaymız. Ümüt etemiz ki, ileride ukrain memurlarını böyle vaqialarğa tezce seslenecek», – dedi o.
Fevral 11 künü sabasından Qırımda qırımtatar faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirildi. Uquq qoruyıcınıñ yaqalanuvı aqqında haber etken ediler. Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâlnı prokuraturağa çağırdılar. Uquq qoruyıcılar işbu vaqialarnı izaatlamay.
Qırımnıñ Rusiye FSB idaresi tarafından «Hizb ut-Tahrir» terroristik teşkilâtında faaliyet» cinaiy işiniñ çerçivesinde dört insan yaqalanğan. Bunı akimiyet tarafdarı olğan «Krıminform» haber agentligine Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya bildirdi.
Ukraina musulmanları diniy idaresiniñ reisi Said İsmagilov dey ki, fevral 11 künü qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüvler Qırım musulmanlarını «terrorist» olaraq köstermek içün yapılğan. Bunı o, tintüvlerge oğrağan 12 insannıñ adını berip, Facebookta yazdı.
Cuma künü, fevral 12-de, Kiyevde Ukraina Tış işler nazirligi binasınıñ yanında qırımtatarlar Qırımda Rusiye mahsus hızmetleri tarafından qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvlerge cevap bermege talabı ile aktsiyağa toplana.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Rusiyege boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesiniñ toplaşuvında prokuror Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini Ahtem Çiygozğa qabaatlavnı oqudı, onı «fevral 26 işi» boyunca qabaatlaylar. Amma Çiygoz özüni qabaatlı tanımağa red etti, dep bildire onıñ adliyecisi Nikolay Polozov.
«Taqdim etilgen qabaatlav boyunca öz fikrini bildirip, Çiygoz taqdim etilgen qabaatlavnıñ konkret ve açıq-aydın olmağanını qayd ete», – dep yazdı Polozov Twitterde.
Onıñ malümatına köre, Çiygoznıñ işi boyunca nevbetteki toplaşuvnıñ avgust 9-da keçirilecegi belgilendi.
Avgust 2-de, salı künü Aqmescitte Rusiyege boysunğan QırımYuqarı mahkemesi Ahtem Çiygozğa qarşı «fevral 26 işini» baqmağa başladı. Polozovnıñ malümatına binaen, video konferentsiyası rejiminde keçirilgen mahkeme diñlenilmesi teneffüslernen keçirildi, çünki SİZO-dan video bağı er 5 daqqa bozula edi. Neticede eki saatlıq teneffüs ilân etilgen edi.
İyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige böldi: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan diger kişiler.
Qırım Rusiye tarafından işğal etilgen soñ yarımadada Rusiye uquq qoruyıcıları Ukraina topraq bütünligine qoltutqan ve Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov yolbaşçılığında «Rus birligi» firqasınıñ faallerine qarşı çıqqan qırımtatar faallerini mahküm etmege başladılar.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin, AQŞ prezidenti Donald Trampqa doğrultılğan yılbaş hayırlavında, eki devlet arasında konstruktiv dialognıñ global stabillik içün pek muim olğanını söyledi.
Rusiye prezidentiniñ matbuat hizmeti dekabrniñ 30-nda bildirgeni kibi, Putin hayırlavında Rusiye ve AQŞnıñ «musaviylik ve qarşılıqlı ürmet» esasında «uzaq istiqbalge doğrultılğan pragmatik emekdaşlıq»nı inkişaf ete bileceklerini qayd etti.
Putin, «Rusiye ile Amerika arasında konstruktiv dialogınıñ inkişaf etilmesi dünyada strategik stabillikniñ pekitilmesi ve global telükeler ile meydan oqumalarğa optimal cevaplarnıñ qıdırılması içün hususan emiyetlidir», dep qayd etti.
Dekabrde Tramp, Rusiye Phenyannı nükleer programından vazgeçirmek içün Şimaliy Koreyağa tazyıq etmege «yardım etmey», dep bildirdi.
Moskva ile Vaşıngton arasındaki munasebetler Rusiye 2014 senesinde Qırımnı ilhaq etken soñ ve bıltır AQŞtaki prezident saylavına qarışuvda qabaatlanğan soñ bozuldılar.


text:
Ukrainanıñ tasil ve ilim nazirligi, Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda ve Kiyevniñ kontrolünden çıqqan Donetsk ve Lugansk vilâyetiniñ bazı topraqlarında qalğan aliy oquv yurtlarınıñ litsenziyalarını lâğu etti.
Müessiseniñ salı künü derc etkeni bildirüvinde: «Tasil ve ilim nazirligi, Ukrainanıñ devlet organlarınıñ nezaretinden vaqıtınca çıqqan Donetsk ve Lugansk vilâyetlerindeki topraqlarda ve vaqıtınca işğal etilgen Qırım MC ve Aqyar şeerinde yerleşken aliy oquv yurtlarını litsenziyalardan marum etti», – dep aytıla.
Bu sırada, Qırımdaki: Georgiyevskiy adına Qırım devlet tibbiyet universiteti, Özek energiya ve sanayı Aqyar milliy universiteti, Keriçniñ devlet deñiz tehnologiyaları universiteti, ve I-IV seviyelerinde daa 16 devlet ve kommunal universitet, ve I-IV akkreditatsiya seviyelerinde 6 şahsiy oquv yurtı, evel elde etken litsenziyalarından marum qaldı.
Bundan ögüne Ukrainanıñ akkreditatsiya komissiyası Tasil nazirligine, kontrol etilgen topraqlarğa avuşmağan aliy oquv yurtlarınıñ litsenziyalarını lâğu etmege tevsiye ete edi.
Bu oquv yurtlarında 2014 senesi 21 fevralden soñ tasil alğan, lâkin diplom ve ihtisas belgileri Ukrainada tanılğanını istegen studentler içün mahsus attestatsiya tertibi qabul etildi.


text:
Noyabrniñ 15-nde Ukraina Yuqarı Radası yanındaki milliy telükesizlik ve mudafaa meseleleri boyunca komitetniñ meclisinde Donbassnıñ reintegratsiyası aqqında qanun leyhasına Rusiye tarafından Qırımnıñ ilhaqı ile alâqalı tüzetüvler kirsetildi.
«Petro Poroşenko bloku»ndan halq deputatı İvan Vinnyknıñ aytqanına köre, 2014 senesi fevral 20 künü yarımadanıñ ilhaqı başlanğan kün olaraq tayin etildi.
Hatırlatmaq isteymiz ki, oktâbrniñ 6-nda Ukraina parlamenti, prezident Petro Poroşenko tarafından teklif etilgen Donbassnıñ reintegratsiyası aqqında qanun leyhası birinci oqulışta qabul etildi. Vesiqanıñ maqsadı, Ukraina Silâlı quvetleriniñ ülkeniñ şarqtaki areketlerini qanun ile esaslandırmaqtır. Bundan soñki rey berüv dekabr ayında keçmek kerek.
Ukraina Yuqarı Radası yanındaki milliy telükesizlik ve mudafaa meseleleri boyunca komitetniñ kâtibi İvan Vinnyk, yañı qanun leyhası cümleden Rusiyeniñ basqınından zarar körgen ukrainlerniñ aq-uquqlarını qorçalavğa yönetilgen, dep qayd ete.
Şimdi endi biz ilhaq ve işğal vaqiasını qanun leyhasınıñ kiriş sözünde ve metniniñ ondan soñki yerlerinde qayd etemizİvan Vinnyk
– Men oña daa doğrusu reintegratsiya aqqında degil de, deokkupatsiya aqqında qanun leyhası der edim. Onda, bu topraqlar başta azat etilip, tek ondan soñ infrastrukturanı yañartmaq ve o yerlerde Ukraina qanunları boyunca saylavlar keçirmek kerek, dep yazılğan. Buña reintegratsiya demek mümkün, amma ilk nevbette biz deokkupatsiya aqqında aytamız. Şimdi endi biz ilhaq ve işğal vaqiasını qanun leyhasınıñ kiriş sözünde ve metniniñ ondan soñki, Rusiyeniñ basqını ve insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında aytılğan yerlerinde qayd etemiz. Ondan ğayrı bu vesiqa ile biz yarımadada ne içündir ale daa mevcüt dep sayılğan «serbest iqtisadiy zona»nıñ mevcüdiyetini lâğu etemiz. Rusiyeniñ tecavuzı neticesinde malını ğayıp etkenler başta Ukrainanıñ mahkemelerinde mahkeme ücreti tölemeden davalar aça bile ve ondan soñ artıq halqara maqamlarına muracaat ete bileler.
Qırımtatar Milliy Meclisi reisi Refat Çubarov daa oktâbr ayında Ukraina Yuqarı Radası minberinden qanun leyhasına Qırım meselesini kirsetmek kerek dep qatiyen söyledi:
Qırımnı diger işğal etilgen topraqlardan ayırmaq mümkün degilRefat Çubarov
«Endiden soñ Ukrainanıñ topraq bütünligi ve devlet bağımsızlığınıñ temin etilüvi aqqında söz yürütilgende Qırımnı diger işğal etilgen topraqlardan ayırmaq mümkün degil. Ve illâ bu qanun leyhası sayesinde bizde niayet özümiz içün, dünya içün, ortaqlarımız ve duşmanlarımız içün umumiy bir formulanı işlep çıqarmağa imkân bar. Bizler vesiqanıñ em adına, em de metnine Qırımnen Aqyarnı kirsetmek kerekmiz».
İvan Vinnyk, Ukraina Qırımnı arbiy-diplomatik yolunen azat etecek, dep saya.
Ukraina barışıqsever millet, amma onda özüne sayğı bar. Biz öz toprağımıznıñ bizden ebediyen basıp alınmasına yol bermeycekmizİgor Vinnyk
– Qırımnıñ qanun leyhasına kirsetilmesine qarşı çıqqanlar olmadı, iş gruppası bu mesele boyunca bir sözge keldi. Yarımadanıñ azat etüv usullarına kelgende, bizler, siyasetçiler olaraq, tafsilâtlarğa dalıp olamaymız, lâkin deokkupatsiya arbiy-diplomatik yolunen yapılacaq. Ukraina barışıqsever millet, amma onda özüne sayğı bar. Biz öz toprağımıznıñ bizden ebediyen basıp alınmasına yol bermeycekmiz. Küçlü, zemaneviy ordunıñ qurulışı, dünyada ukrain diplomatlarınıñ itibarını arttıracaq, ondan soñ ise, göñülli olaraq ya da mecburen olsun, deokkupatsiya meselesini al etmek mümkün olacaqtır.
Ukraina halq deputatı Svitlana Zalişçuk, qanun leyhasından Minsk añlaşmaları aqqında ükümlerniñ ne içün alıp taşlanğanını añlata.
İleride tasdiq etilecek qanunğa Minsk añlaşmalarını kirsetmeyip, biz özümizge manevr içün yer qaldıramızSvitlana Zalişçuk
– Olarnı Qırımğa deñişterdiler, demek yañlıştır. Qırım da, Donbass da aynı şekilde silâlı istilâ neticesinde işğal etilgen sayılalar. İleride tasdiq etilecek qanunğa Minsk añlaşmalarını kirsetmeyip, biz özümizge manevr içün yer qaldıramız. Bugün qarşı taraf ameliyatta bu añlaşmalarnı blok etip, üç yıl devamında eda etmey. Ukraina bu çatışmanıñ çezilüvinde serbest olmaq ve Qırım ile Donbasstaki vaqialarğa öz körüşini saqlamaq kerek. Elbette, deokkupatsiya esnasında baş rolni halqara cemiyet oynaycaqtır. Lâkin yaqında Avropa Birligi, bizim Assotsiatsiya aqqında añlaşmamıznıñ ömürge keçirilmesine qıymet kesken esabatnı taqdim etti ve, teessüf ki, bu vesiqada Qırım işğal etilgen olaraq kösterilse de, Donbasstaki vaqialar Rusiyeniñ basqını olaraq degil de, «Rusiyeniñ bozğuncı areketleri neticesinde meydanğa kelgen şarqtaki çatışma» olaraq qayd etildi. Bunıñ içün Ukrainağa bu vaqialarğa öz baqışını saqlamaq, pek emiyetlidir.
(Materialnıñ metin versiyası üzerinde Vladislav Lentsev çalıştı)


text:
Taş devri
Taş devri - tarihtan evel olğan zamannıñ büyük müddeti (insaniyet tarihındaki eñ uzun devri)[1]. Bu zaman içinde insanlar, iş aletleriniñ işlep çıqarılması içün taşnı qullana ediler, madenniñ işlev tarzfenligi olmağan edi. Aynı vaqıtta kereste, kemik qullanıla edi, keççe balçıqnıñ işlev tarzfenligi peyda olğan, ondan savut yapıla edi.
Asırlarnıñ üçlük shemasını (taş, baqır, maden) 1836 senesi dan atiqiyatçı, Köpengagen atiqiyatçı müzeydeki toplamınıñ saqlayıcısı H. Tomsen teklif etip, nazariy tarzda esaslağan.
Umumiy tasvir[deñiştir | kodunı deñiştir]
Taş aletleri, taşnıñ türlü çeşitlerden işlep çıqarıla edi. Böyleliknen, çaqmaqtaş ve kireçtaş şistleri kesken aletler ve silâ içün qullanıla ediler, siya mermer ve qum taştan iş aletleri işlep çıqarıla ediler, misal olaraq, el degirmenler içün taşlar. Daa kereste, kemik, qabuq, sığın boynuzı, mamont filtişleri keniş sürette qullanıla edi.
Bu devirde tarzfenliklerni keñ sürette qullanuv, ilk sefer emiyetli tarzda insan inqqiyatına tesir etken. İnsannıñ yaşayış miqyası, Şarqiy Afrikanıñ savannalarından dünyanıñ diger köşelerine qadar kenişlengen. Taş devriniñ soñunda bazı kiyik ayvanlarnı ev tarzına alıştıruvı olıp, madenniñ işlep çıqarılması içün baqır ham madeniniñ iritüvi başlanğan. Taş deviri, insaniyet inkişafınıñ tarihtan evel zamanlarına ait, çünki o vaqıt adamlar daa yazıp olamay ediler ( o ise - tarihiy yıl saylavnıñ ananeviy başlanuvını tasvirley).
- ↑ Nicholas Toth and Kathy Schick (2007). Handbook of Paleoanthropology 13 aprelniñ 2020 s. arhivlengen.. Springer Berlin Heidelberg. c. 1963. ISBN 978-3-540-32474-4