text:
C пoMoщbю akkayHTa B coциaлbHыx ceTяx
The Steppe - пporpeccиBHый caйT o жизHи, paбoTe и yBлeчeHияx
25 jastagı käsipkermen biz Gögil men Kayırbekov köceleriniŋ kıyılısındagı zalda kezdestik. Bul – SK boxing atalatın ekinci zal; birincisiniŋ tusawkeseri 2015 jıldıŋ kazan ayında ötti, tuwra bir jıl ötken soŋ ekincisi acıldı. SK – Ayalanıŋ äkesiniŋ atı-jöni. Serik Konakbayev Olimpiyada oyındarı men Älem cempiyonatınıŋ kümis jüldegeri, Ewropanıŋ eki dürkin cempiyonı jäne eki ret Älem kübiginiŋ iyegeri atangan. Birak biznesti köpciliktiŋ oylaganınday bokscınıŋ özi emes, kızı baskaradı.
Kündiz bolgandıktan, ekikabattı zalda adam az: ortada bir jigit gürceni sokkılap jatır, ringte boyjetkenge jattıktırıwcısı sokkı berip üyretiwde, kulakka jügiriw jolagınıŋ dıbısı keledİ. Bir-eki sagattan soŋ bul jer äyelder men erler jäne balalarmen tolıgadı.
Ayala – sabırlı, sımbattı kadamın tik baskan kalpında zalmen ketip baradı. Boks gürcelerin aynalıp jürip ol käsibiy sportpen aynalıspaytın karjıger nege osınday biznes ackanın tüsindirip berdi.
«Boks – tawsılmaytın adrenalin, drayv. Bäri de ömirdegidey – ünemi kozgalısta bolıw jäne bäseke. Ömir seni sokkıga jıksa da, sen kayta turıp alga umtılasıŋ, sabak alasıŋ. Äriyne, boks – fizika, tek 10 payızga, al kalganı – akıl».
Edey
4 jıl burın Amerikada jürgen kezimde salmak tastaymın dep cecip, bokspen aynalısa bastadım. Men tolık bolatınmın, birak tolıktıgım senimdiligime keri äser etken emes. Tek kana özimdi baska kırımnan körsetkim keldi. Al bokstı taŋdaganım, äkem bokscı bolgandıktan, men kickentayımnan jattıgıwlardıŋ äserin bilip östim. Kün sayın 5:30-da turamın, bir kündik tamagımdı dayındap jattıgıwga jügiremin, odan arı ünbersetet. Meniŋ pörtpelim kitepter men tamak könteynerlerine tolı bolatın. Aptasına 6 ret bir jarım sagattan jattıktırıwcımmen jeke dayındaldım. Filmdegi sıyaktı: jertöle, spartalık atmosfera, tamaca duc pen kiyim awıstıratın bölme degen jok. Tört aydıŋ icinde men 20 keli tastadım.
Bir jıldan soŋ ünbersetetti (The University of Maryland) «karjı» mamandıgı boyınca bitirip, Kazakstanga keldim, turmıska cıktım, ajırastım, uwakıttı tekke ötkizbeyin dep armanımdı jüzege asırıwga kiristim. Naktırak aytsam, öz biznesimdi, boks mektebin acıwdı uygardım. Barlıgın da äkemnen jasırın bastap, 25 kazanda, onıŋ tuwgan küninde, özine lentasın kiygizgim keldi. Ol kezde 2015 jıldıŋ kaŋtarı edi. Äli 9 ay uwakıtım bar bolatın.
İske kosıw
Bokscılar zalın josparlaganda eŋ birinci ringtiŋ kalay ornalasatının karastırıw kajet. Biz munı keyinnen bildik. Birinci zalda kabırgalardıŋ arasın eseptemegendikten arnayı 4x4 kölemdi ringke tapsırıs berdik. Ekinci zalda ring standarttı, kölemi 6x6.
Biz jasaktagan gıymarat otbasımızdıŋ menciginde edi, sondıktan jeŋil tüsti, ecteŋeni jalga alıwdıŋ kajeti bolmadı. Awmagı – 400 c.m. Jöndew jumıstarın ärketektirdi izdewden, zaldıŋ kalay bolatının oylastırıwdan bastaldı. Barlıgına da anam kömektesti. 24 jasıŋda kölemdi kurılıspen betpe-bet kelgende kickene öziŋdi jogaltıp alasıŋ. Säwirde bastalgan jöndew jumıstarı kazanda ayaktaldı. Gıymarattıŋ kurılımın kayta josparlagandıktan, eki ay köleminde kötergic kabırga mamandarınıŋ korıtındısın kütiwge tuwra keldi. Barlıgına 150 mıŋ dollar karajat jumsaldı. Akcanı jartılay otbasımnan alsam, jartılay karızga aldım.
Ekinci zal
Gögil men Kayırbekov köceleriniŋ kıyılısında ornalaskan zaldı osı jıldıŋ kazanında actık. Onı da 25-ine tuwralaymız dep edik, birak erterek acıldı. Bul gıymarattı jalga alamız, awmagı – 750 c.m. Birinci zal adam köbeygen soŋ, tarlık ete bastadı, sondıktan nawrızda biz ekinci zalga layıktı orındı izdestire bastadık. Biz köptegen kliyentterimiz birinci zalga osı awdannan katınaytının bilgen soŋ osı awmaktı taŋdap aldık. Habarlandırıwdan köŋilimizden cıkkan gıymarattı taŋdap aldık, tagı da bir üc ayday oylanıp jürip akırı soŋında jalga beriwcimen kelisimge kelip, mawsımda jöndew jumıstarın bastadık. Birinci zalga karaganda tez bitirdik jäne arzanga tüstik. Aynalası 120 mıŋ dollar jumsadık.
Acılıwdıŋ aldındagı 3 kün men sonda turdım desem de boladı. Fors-majorsız boldı dey almaymın – kurılıscılar ülgermedi, jelim tögilip kaladı, käfel ajırap ketti, edende eŋbektep jürip jelimdi kerosinmen ketirdik. Acılatın küni taŋgı 6:30-da soŋgı ret edendi juwıp bolganımız sol algackı kliyentimiz keldi.
Biznes-ülgi
Boks, Fitbox, tay boksı, balalar boksı, jeke jattıgıwlar, Sedecovanıŋ bagdarlaması – bul kulıp körsetetin kızmet türleri. Jattıgıw zalına da barıwga boladı, al Kayırbekovta fin moncası da bar.
Äriyne, payda jıldık nemese bir aylık abonement satıp algan kliyentterden tüsedi. Timiryazev köcesindegi zalda 80-ge juwık adam, al Kayırbekovtagı zalda 120 adam jattıgadı. Toptık abonement ayına 15-25 mıŋ teŋgeniŋ aynalasında boladı. Bäri de jattıgıwdıŋ uzaktıgı men jiyiligine baylanıstı. Jiyi-jiyi jeŋildikter men aksıyalar uyımdastırıp otıramız: merzimdi, otbasılık, jıldık nemese 1+1.
Abonement bagası cıgındar esebinen koyıladı. Jattıktırıwcılardıŋ jalakısınan ayanıp kalmaymız, bastısı sogan män beremiz. 7 jattıktırıwcımız bar. Olardıŋ icinde sport ceberleri bar, köpciligi «Caŋırak» rezervtegi olimpiyada mektebinen kelgen. Olardıŋ aylık jalakısı 280-320 mıŋ teŋge. Jalakı korı cıgınnıŋ negizgi böligin kuraydı. Kompaniya ctatı 22 adamnan turadı. Jattıktırıwcılardan bölek eki ortalıktı baskarıwcı bar, admenistratırlar, bugalter men finansist jäne eden juwıwcı bar.
Biz narıkka taldaw jasadık, baska bokscılar kulıbına karaganda bizdiŋ bagalarımız jogarılaw. Birak jagdayı jagınan biz birinci orındamız. Bizde jertöle emes, barlık jagdayı jasalgan jaylı ortalık. Biz köptegen adamdar ücin bul birinci orında ekenin bilemiz.
Kompaniyanıŋ aylık aynalımı 5-6 müliyen teŋgeniŋ aynalasında. Meniŋ jartı jıldan soŋ cıgındı aktaymız degen maksatım bolgan, al biz üc aydan soŋ cıktık. Jäne de men bir jıldan soŋ ekinci kecen acamız dep oylagan jokpın, keminde eki-üc jıldan soŋ dep josparlagan edim.
Salgan karajatımızdı äli tolıktay kaytarıp algan jokpız. Biznes-jospar boyınca munı bes jılda jasawımız kajet, birak erterek jetemiz dep oylaymın. Jeli bolgan jerde bul tez jüzege asadı deydi, birak ekinci zaldıŋ acılganına endi bir ay ötti, sondıktan kazir ecteŋe dey almaymın.
Marketing
Bastı feckimiz – jattıktırıwcılardıŋ käsibiyligi. Ortalık äkemniŋ kurmetine atalgandıktan, osı tugırdan taymawımız kajet. Almatınıŋ köptegen ortalıktarı, tipti, eŋ ülkenderi de, bir ökinictisi, käsibiy deŋgeyi tömen jattıktırıwcılardı jaldaydı. Al biz barlık jattıktırıwcılarımızdıŋ sportta tabıstarı men jeŋisteri bolganına basa nazar awdaramız; bizdiŋ uranımız – «Cempiyonnan cempiyonga».
Men marketolog emespin; men ücin zaldıŋ isin jürgiziw baska is sıyaktı boldı. Algackı kliyentterimizdiŋ acılıw küni kelgenine taŋ-tamaca boldık. Olardıŋ barlıgı da ortalıktıŋ salınıp jatkanın körgender men "sarafan radiyosı" arkılı estigen jergilikti turgındar boldı. Onıŋ üstine men äl-Farabiy köcesiniŋ boyınan banner satıp algan edim, munım basında akımaktık bolıp köringeni ras. Birak ol da netejesin berdi. Televiydeniyeniŋ röli de keremet boldı. Acılıw bolatın küni jornalcılar keldi, biz olardı cakırgan jokpız, özderi bilip kelgen bolatın. Acılıwında meniŋ gana äkem bolgan jok, bizdi Serik Säpiyev te koldadı.
Kazir adamdar bizdi älewmettik jeliler arkılı tawıp nemese dostarı men tuwıstarınan esip kelip jatadı. Sonımen katar, master-kilastar uyımdastırıp otıramız. Tanımal bokscılardı cakıramız. Jakında Vasiyliy Leviyt keldi. Vasiyliy Jiyrov keliwi kajet bolgan, birak uwakıt tayaganda kele almaytın boldı.
Awdetoriya
Kliyentterimizdiŋ 65-70% – er kisiler. Al adam kuramı är türli: biznesmender, zaŋgerler men jornalcılar, därigerler, stüdentter. Bul bir jagınan kızıktı; keyde toptık jattıgıwlarga kelip, sırttay bakılaymın, adamdar meniŋ sol jerdiŋ iyesi ekenimdi bilmeydi de.
Men äyelder köp boladı dep kütken edim, birak ümitim aktalmadı. Bizdiŋ mentaletetimiz ogan äli dayın emes siyaktı. 35 jaska deyingi kız kelincikterde kızıgıwcılık bar, birak arı karay küyewleri äyelderin jiberiwge korkadı. Biz olardı süperbokser etip cıgarmaymız goy.
Jumıstagı eŋ jagımdı sät – köŋili tok kliyentterdi köriw. Cempiyonattardar jeŋiske jetkender bar. Acılıwınan beri kelip jürgen balalar jäne bir er kisi bar jıl boyına bir de bir jattıgıwdı kaldırgan emes, onıŋ üstine tangı sagat 7-de keledi. Jakında ol kisige eŋ kurmetti kliyentimiz degen marapat berdik.
Salawattı ömir saltına ıntalandırıp jürgenimiz ücin bir kliyentimiz äkemniŋ atına algıs hat jazıptı. Bul biz ücin öte kımbat. Bir kezderi Özbekstan boks federasiyasınıŋ prezedenti kelgen bolatın. Ogan bizdiŋ ortılıgımız kattı unap, franceza satıp alıwga dayın ekendigin aytkan bolatın.
Negatipsiz de bolmaydı. Bir kliyentimiz jattıgıw barısında ayagın kayırıp alganın aytıp cagımdangan edi, birak därigerler korıtındısı munı däleldey algan jok. Bäribir de bastı mäsele teknekeniŋ ayasında gana tuwındaydı, mısalı, turbalardıŋ sınıp kalatındıgı degendey.
Özim tuwralı
Meniŋ künim taŋgı 6-dan bastaladı. Demalıs küni me jumıs küni me ec ayırmacılıgı jok. Sagat 7-de jattıgıwım bolsa, taŋgı asımdı icip ülgeriw ücin 5:30-da turamın. Bolmasa, taŋgı asımdı icip keŋsege baramın. Kızmetim - munay kompaniyasında icki esep derektiri. Keyde küni boyı sonda bolsam, keyde SK boxing-te künimniŋ jartısın ötkizemin. Kecke ünbersetetke baramın. KazUÜ-nde zaŋger mamandıgı boyınca magestratırada okıymın. Al sportpen künde cugıldanamın. Bir küni boks bolsa, bir kün bal biyi.
Koyın däpterime barlıgın jazıp jüremin. Sonımen katar özimdi uwakıtpen jumıs istewge üyrettim. Eger esep-kıysapka jartı sagat bölsem, isimdi sol uwakıtta bitiremin. Barlık düniyege zer salıp karasaŋ bärine de ülgeriwge boladı. Jumısımda da tez orındawım kajet zattardı stikerge jazıp köz aldıma jabıstırıp koyamın.
Kitaptardan Adizestiŋ "Kemciliksiz jetekcisin" atap öter edim. Adamdarmen jumıs istewde ol magan öte jaksı kömektesti. Jalpı biznes meni cıdamdılıkka üyretip jatır, aldın men tik minezdi bolatınmın.
Men dostık niyettegi bascı bolıwga tırısamın, bakılawcı emes, barınca özim de üyreniwge beyimmin. Biz tatıw ujımbız, birewdiŋ jasay almaganın birew orındaydı. Resepcinge özim de jiyi cıgamın, tipti, balalardı jattıktırgan kezim de bolgan.
Jeke biznesin ackısı kelip jürgenderge keŋesim – edeyiŋiz öte keremet bolsa da, bilimdi karjı analitikterine akca ünemdemey, kömegine jüginiŋiz. Narıkka taldaw jasap, boljam tüziŋiz. Al tipten senimdi bolsaŋız, korıkpay bastay berseŋiz boladı.
Jospar
Eŋ ülken maksatımız – Astanadan zal acıw. Onda keŋse kızmetkerleri, onıŋ icinde erler, köp bolgandıktan, maŋızın jogaltpaydı dep oylaymın. Ssonımen katar baska kalalar men memleketterden francezaga sunıs tüsip jatsa seriktes bolıwga dayınbız. Kazir jumıs istep turgan zaldarmen de kelisimge keliwge boladı. Kayırbekovtegi zaldıŋ tagı da 80 adamdı kabıldawga mümkindigi bar. Kazakstanda boks ortalıktarına degen suranıs bar. Bizde bokstıŋ bedeli bolganımen, jalpılama damıy koygan jok.
Mы HaпишeM BaM o caMoM BaжHoM B The Steppe


c: text/html

text:
Turaqlı xalıq sanı. Ózbek, qaraqalpaq, rus, ukrain, belorus, qazaq, ázerbayjan, qırǵız, tájik, túrkmen, tatar sıyaqlı millet wákilleri awızbirshilikte jasaytuǵın Qaraqalpaqstan Respublikasında turaqlı xalıq sanı 2018-jıldıń 1-aprel halatına 1847,6 mıń adamdı quraydı. Usı kórsetkish 2018-jıldıń yanvar-mart aylarına 5,3 mıń adamǵa yamasa 0,3%ke ósti. Sonıń ishinde, qala xalqınıń sanı 908,1 mıń adamdı (jámi xalıq sanındaǵı úlesi 49,2%) awıl xalqınıń sanı 939,5 mıń adamdı (50,8%) quraydı.
Respublikalıq kesimdegi talqılawlarǵa bola, 2018-jıldıń 1-aprel halatına¬ eń kóp xalıq sanı Nókis qalasında 312,1 mıń adamdı (respublika jámi xalqı sanındaǵı úlesi 16,9%) hám Tórtkúl rayonında 207,2 adamdı (11,2%), kerisinshe eń kem xalıq sanı Moynaq 30,9 mıń adamdı (1,7%) sonday-aq, Taxtakópir rayonında 39,8 mıń adam (2,1%) dı quraydı.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Müsirepov bağalauındağı Mağauin
«Bwl Mwhtar turalı birinşi aytpağım — onıñ jastar qatarında sanalatın kezeñi bwdan edäuir jıl bwrın ötip ketken eken. Bizdiñ sınşılar ol jaydı kezinde-aq körgen bolar, men özim keşirek körip qaldım. Onıñ alpısınşı, jetpisinişi jıldarı jazğan äñgime, povesteri qalam wşı ötkir, är sözdiñ işki-tısqı en tañbasın, qat-qabat sırı barın sol kezde-aq tanıtıptı. Mwhtar Mağauinniñ sol twsta jazğan “Äyel mahabbatı”, “Kütpegen kezdesu” siyaqtı äñgimelerin, “Qara qız” siyaqtı povesin oqığan sınşı, ne bolmasa zamandas dostarı sol küni-aq avtordı qwşaqtap qwttıqtağan şığar dep oylaymın. Öz basım sol dostar quanışınıñ işinde bolmağanımdı ökiniş etkendeymin. Pendeşilik tağı…
Mwhtar Mağauin ana tilimizdiñ baylığın, oralımdı, astarlı, äri ot jalındı, äri näzik te biyazı boyau-sırların alğaşqı adımdarınan bastap-aq meñgerip alğanın körsetedi. Tilimizdiñ oralımdılığın tereñdetuge qosqan ülesi de az emes. Erkek-äyel beyneleri qanday som! Är türli ömir talqılarına tüse jürip, sol şıtırman-şırğalañdarda mayısa da sına bilmegen jastarğa eriksiz qızığasıñ. “Kütpegen kezdesudegi” Sälken men Köşim siyaqtı er jigitter, zımiyan Aygül siyaqtı mahabat jolında da, basqa tirşilikterinde de tabandı aynımas jürekti äyeldermen qatar Şäripa, Twlımqan, Güljihan siyaqtı “dünieqoñız” äyelder de jetkilikti. Bar armanı ğılım emes, ataq-dañq, bayu bolıp ketken Bekseyit docent, aqındıq qabıleti bolmasa da aqın atanıp jürgen Uaqas siyaqtı, ğılım men ädbiette, qwdayğa şükir, tım köp kezdesetin tipter de bosqa küyelenbey, ädil beynelegen.
Mağauin şığarma jelisin tartuğa şeber. Siıspas birdemelerdi toqpaqtap jiberu “ädisi” onda atımen joq. Oqiğa soğıstarı – sebep pen örisi şeber tüyilgen. Adam minderin oñaşalap alıp qarasañ bäri de tanıs-beytanıstar.
Äsirese erekşe män bere aytıluğa kerekti, erekşe bağalanuğa tiisti jağı – bwl kezderi jas jazuşı qatarında jürgen Mağauinniñ barlıq taqırıptarı Wlı Otan soğısınan keyingi künderimizdi körsetedi. Beynelengen adamdarı da osı däuirdiki. Osı aytqandarımızdıñ ädilet ekendigine sengendikten Mağauin Mwhtar bwdan on-on bes jıl bwrın-aq irgeli jazuşılarımızdıñ qatarına qosıldı demekpiz. Onıñ soñğı jıldarda şıqqan eki tomdıq romanı “Alasapıran” bwl oyımızdı tolıqtıra tüsedi. Mağauin qazir ülken jazuşılar qatarınan senimdi orın aldı. Ülken şığarma,ülken taldaudı kerek etedi. Ädebiet zertteuşileriniñ şaruasına qol swqpay-aq qısqaşa ğana öz qorıtındımdı aytsam:
“Alasapıran” qazaq sovet prozasınıñ tağı bir ülken maqtanışı. “Jaqsı eñbek” deytinimizdiñ şeñberine sıymaytın, oyı tereñ, til körkemdigin tügel meñgergen, şeber qalamınan ğana tua alatın qımbat qazına.
Mwhtar Mağauin qay şığarmasında bolsın erkin otıradı. Taqırıptarı wsaq-wlañ emes, bügingi künimizdiñ irgeli saualdarına tolımdı jauap beredi. Atüsti emes, tereñ jauaptar. Alğan taqırıptarın tereñ zerttep alatının bayqaladı. Äsirese, “Alasapıran” romanın jazu üşin qanşa arhivti qoparğanına, qanşa qalalardı kezgenine tañ qalasıñ. Mağauin Mwhtar ornıqtı darın, ülken talant.
Az-mwz oqıs söylemder de kezdesedi: “Arqardıñ toqtıları men eşkileri” depti bir jerde. Toqtıları deseñ, “saulıqtarı” degen dwrıs bolar. Eşkiden toqtı emes, laq tuatın. Swlu qızdı beynelegende “apay tös” depti. “Apay tös” baluandarğa, keudeli erkekterge ğana aytıladı emes pe?! Mağan öte wnamağanı – “sımbattıtın”, “wstamdıtınsıñ” degen eki söz. Bir sözde qatarınan üş “ı” äripi bolsa, ol sözdi auızşa aytqanda auzıñ ikemge kelmey ketetin şığar.”
Qazaq ädebieti gazeti,
1984 jılı, 27 mausım


text:
Aqmescitte İvan Franko adına cumhuriyet kitaphanesinde «İcadiy başlanuv» serlevalı sergini taqdim ettiler. Bu aqta Qırım.Aqiqat mühbiri bildirdi.
Serginiñ esas mevzularından biri – çeçekler oldı. Ustalar olarnı farqlı tehnika ve üslüplerde taqdim ettiler. «Yeşil tehnologiyalar» mevzuatı da qullanıldı.
Ayrı salonda Qırım fotografçılarnıñ işleri kösterildi, şu cümleden Dmitriy Makeyevniñ.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, icadınıñ «özünden» ve «özü içün» şekli tek Qırımğa ait olsa da, bundan daa da meraqlı ola. Belgisiz statusı olğan territoriyalarda icat diqqatnı celp ete, çünki içki ve tış qamaçavda bulunğan insanlarnıñ añları ile bağlı deñişüvlerni köstere.
Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq belgiledi. Ğarp memleketleri Qırım işğalini tanımay ve bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsete. Rusiye yarımadanıñ işğalini red ete ve bunı «tarihiy adaletniñ qaytarılması» olaraq adlay.


text:
27 YİGİRMİ YEDİNCİ DERS
· Etken areketlerimiz ve etken laflarımız güzel olsun
“Bir adamğa yahşılıq yapsañ, Allağa yahşılıq yapqandan sayılır”, – deymiz. Ne acayip sözler! Bu sözler bizge baba-dedelerimizden asabalıq qalğan, biz bu nasiatnı kütmek kerekmiz. Ay-ay, epimiz bu sözlerge uyğun areketler yapsaq, ne qadar yahşı olur edi.
Ebet, aytmaq qolay, yapmaq küç. Bizge yengil degil, çünki etrafımızda sertlik, yüzsüzlik, insafsızlıq, vicdansızlıq üküm süre. Bu qusurlar – çetten kelip, bizge yapışqan hastalıqlardır. Olarnıñ ögüni almasaq, kerekli çareler körmesek, ahırı böyle cemiyet içinden çürüp başlar, soñ ğayıp olur.
Ya bizim balalarımız, torunlarımız bar, biz olarnıñ kelecegini tüşünmek kerekmiz.
Qorantalarımızda kimse öz balasına yaramaylıq istemez. Balasınıñ yaramay olğanını da istemez. Ya cemiyetimiz, milletimiz – bu da balaban bir qoranta degilmi? Milletimizniñ qaydını da biz çekmesek, kim çeker?
Kimerde yanımdan keçip ketken maşnanıñ içinde tanışımnı körip yetiştirem, ebet, o da meni körip yetiştiredir deyim. Lâkin o, toqtamayıp keçip kete, kimerde ise başını başqa tarafqa burıp kete. Ne qadar çirkin şey! Ya ne olur toqtasa, sorasa, alıp barıp olacaq yerinece alıp barsa, ne qadar savap ve dülber iş yapacaq. Bunı añlamay!. Adamda başta bet-yüz olmaq kerek. Yüzü olmasa, onıñ maşnası da, baylığı da – bir kapik.
Kimer “kresloda” oturğan adamlarımız, o yerge oturğan soñ, bütünley deñişip kete. Yaramay tarafqa deñişe. Oña bir meselenen kelgen vatandaşlarımıznen qaba-qaba laf ete, bir yol-yoruğını aytayım, añlatayım demey. Öyle soylarına halq, bürokrat dey. Olân, seni öyle yerge oturtqanlar, sağ oluñız de da, aytqan lafıñnı tüşünip ayt. Öz-özüñni de bir diñle. Biri sennen öyle laf etse, begenirsiñmi? “İNENİ BAŞTA ÖZÜÑE SANÇ, AĞIRMASA, SOÑ BAŞQASINA SANÇARSIÑ”, – deyler. Pek doğru sözler!
Sayğılı qardaşlarım! Öyle yapmağa alışayıq, ağzımızdan zeerler aqmasın. Kimseniñ göñlüni qırmayıq. Aldımızda turğan adamnen yahşı munasebette olayıq. Biz aqqında: “Pek yahşı adam eken, laf etkende ağzından ballar çıbıra!” – desinler.
· Şiirler, yırlar
· Şaqalar, lâtifeler
– Amet ağa, aytsañız, kökte ne qadar yıldız bar?
– Ne qadar olacaq, menim saqalımda ne qadar saç olsa, o qadar.
– İnanmaymız!
– İnanmasañız, say da baqıñız.
* * *
Ağası ve qardaşı arasında olğan laf.
– Bir şeyni maña yüz kere ayttırma.
– Siz maña yüz kere aytmadıñız.
– Yüz kere olmasa doqsan doquz kere.
– Doqsan doquz kere de aytmadıñız.
– Aysa ne qadar?
– Bu atqanıñız üçünci seferdir.
– Ana kördiñmi? Ama sen bir aytqanda añlamalısıñ.
– Aysa ne içün üç kere aytasıñız?
· Güzel adetlerimiz
Bal kibi tatlı tilimiz
– Allağa şükür, qomşularım pek yahşı, pek mulâyim insanlar. Tilimni tişlep aytayım, biri maña qıyış baqmadı. Ne keregim olsa, olarğa çapıp baram. Sağ olsunlar, yoq demeyler. Men de olarnen yahşım.
– Maşalla sizlerge! Onıñ içün: “Yahşı qomşu tuvğanıñdan da yaqındır”, – dep nafile aytmağanlar.
* * *
– Aydı, yolcu yoluna yaraşır degenler, biz endi turayıq ve baracaq yerimizge
erte-yarıq barıp çıqayıq.
– Ebet, dogru aytasıñız. Oğurlı yollar olsun sizge. Sağ-selâmet oluñız.
* * *
– Qayda qaldı ketkeni, ale daa kelmey. Tüf-tüf, bu balağa ne oldı eken aceba? Bir qayırlısınen qaytıp kelse eken, canım raat olur edi.
– Raatsızlanma, Ayşe apte, kelir, inşalla.
· Oquyıcılarımıznıñ icadından
QMPU studenti Feruze Alimova
Şimdi men kvartira tutam. Kvartiranıñ iyesi (saibi) rus qartanayı, lâkin qırımtatar tilinde pek yahşı laf ete. Baqıñız, rus apayı olsa da qırımtatar tilini bile! Aqşamları ekimiz oturıp qırımtatar tilinde subetleşemiz. Buña nasıl quvanmazsıñ!
Men episi yaşlarımıznı ana tilimizni oqup ögrenmege çağıraman. Keliñiz tilimizni ögreneyik, oña can bereyik ve öz tilimizde söyleneyik.
* * *
Mektep talebesi Marlen Aliyev
Gülfere qartanamnıñ hatırlavları
Özbekistanda norma bere ediler, eger normanı yapmasaq (becermesek), üyle vaqtında aş bermey ediler, cıyğan pamuqlarımıznı arqamızğa köterip tura edik.
Eñ kiçkene kadem er daim: “Abay, men anamnı köralmaycam, anaynı pek sağındım”, – dey edi. Böyle etip, Şain qardaşım anamnı köralmay öldi. Anamnı beş yıldan soñ taptıq. Anam Uralğa tüşken.
Vatan asretligi, balalarım, pek qıyın şey. Gece-kündüz Vatanımızğa barıp qavuşayıq dep arzılay edik.
Adil Murtazayev
Altmış dört yıl oldı o qara tañğa,
Sığacaq şey degil aqılğa, añğa,
Unutılmaz deşet tolu o künler,
Acılardan yürek yanar ve iñler.
Saba qoptı Qırımda aizarlar,
Bütün halqnı sürgün ete unsurlar,
Cebelerde – cenkleşe ep ağalar,
Ana-yurtta – söndürildi ocaqlar.
Doğmuşlarnı qıyır-çıyır ettiler,
Memleketke tarı kibi septiler,
Kimlernidir bekley edi Uralnıñ dağı,
Kimlernidir yaqtı Özbekistan sıcağı.
Açlıqtan, hastalıqtan, yanıqtan
Halqnıñ yarısı öldi qırğınlıqtan,
“Vatanım!” – dep, küreşti sağ qalğanlar,
Ahır yeñdi ajdağanı, Yurtnen qavuştı olar.
Lâkin, baq sen, mında yatlar toluşqan,
Sanki dersiñ kökten sarınçqa yağğan,
Bizni sevmey, çare tapsa, aşalay,
Yardım etmey, kelmeşekler, tek qıynay.
Lâkin kene halqım talmay küreşir,
Maqsadına mıtlaq bir kün irişir,
Yıqılsa da, turar, aqqını talap eter,
Bir kün ola meşaqatlı bu künler biter!
· Ösümliklerniñ adları
kpacaBka – güzel kiyev (или qadın otu) – бeллaдoHHa
kpaпиBa – qıcıtqan – kpoпиBa
kpoBHиk – suyel otu – kpoBHиk
kpoHa – tac – kpoHa
kpыжoBHиk – frenk yüzümi – arpyc
kpылaTka – qanatlı urluq – kpилaTka
kyBшиHka – nimfa çiçegi (или nilüfer, suv lâlesi) – лaTaTTя
kykypyзa – mısırboğday – kykypyдзa
kycTapHиk – çalı – чarapHиk


text:
Dön'ya matbuğatına küzätü 08.11.2017
Qayber çit il basmalarına küzätü
AQŞ “Turkish Amerikan” web säxifäse:”Prem'yer-ministr: AQŞqa ışanıç birü xoquq däwläte nigezlärenä turı kilmi”
Premyer-ministr Binali Yıldırım Amerika Quşma Ştatları başqalası Waşingtonğa kitär aldınnan Änkara Äsänboğa hawa mäydanında oyıştırğan matbuğat oçraşuında Amerika Quşma Ştatları belän viza möräcäğätläreneñ çiklängän külämdä alına başlanuı belän bäyle bularaq: "Amerika Quşma Ştatlarına ışanıç birü yäisä alarnıñ bezgä ışanıç birüen soraw kebek ber söyläşü xoquq däwläte nigezlärenä turı kilmäs", - dip äytte.
Üzäge Franśiyada urnaşqan xalıqara xäbär kanalı “Euronews”: ““Ataka”, “Anka” häm Xörqoş” Tailandta täqdir itelä”
Törek aviaśiya häm ğaläm sänäğäte akśionerlıq cämğiyäte (TUSAŞ/TAI) êşläp çığarğan hawa platformaları belän Kön’yaq-könçığış Aziya illäre berlegeneñ (ASEAN) täêmin itüçeläre arasına kerä aldı. TAI Tailand saqlanu häm iminlek yärminkäsendä qatnaşuçı il wäkilläre häm täêmin itüçe organnar belän tığız söyläşülär alıp bara. Tailandqa qarata “Ataka” boralağına qağılışlı täq’dim êşçänlege başqarıldı. Şirkät wäkillege, aldıbızdağı könnärdä Tailandqa barıp, bu mäs’älädäge êşçänlekne alıp baraçaq.
Malayziya isä “Anka” belän qızıqsına. TAI bu mäs’älädäge täq’dimen Malayziya räsmilärenä citkerep, yasalaçaq bäyäläwneñ näticäse kötelä. ASEAN illärennän tış Kön’yaq Aziya ile Bangladeş isä “Anka”, qorallı häm qoralsız “Xörqoş”, “Ataka” boralağına iğ’tibar kürsätä. TAI, Farsı qultığı illärenä qarata möhim adım yasap, 12nçe-16nçı noyabr’dä “Dubai Airshow”da qatnaşaçaq.”
AQŞ, CNN xalıqara xäbär kanalı: “Down sindromlı Möxämmäd Awrupada iñ yuğarı noqtada”
Törkiyäneñ Dänizli qalasınnan bulğan down sindromlı sportçı Möxämmäd Tuğrul Şahin Franśiya başqalası Parijda ütkärelgän DSISO Awrupa yözü açıq çempionatında 200 metr kübäläk stilendä 4 minut 41 sekunda belän Awrupa rekordın uzdırıp berençe buldı. Moñarçı da yözüdä şaqtıy xalıqara uñışqa iyä bulğan Möxämmäd Tuğrul medal’lärenä Awrupa rekordın östäw uñışın da kürsätte.
AQŞ, CNN xalıqara xäbär kanalı: “Törkiyädä ike zur şaxmat turnirı uzaçaq”
Törkiyä şaxmatta nıq adımnar belän alğa taba bara, küzätelgän häm saylap alınğan ilgä äylänä. Dön’ya şaxmatına yünäleş birüçe avtoritetlarnıñ ışanıçın yawlağan Törkiyä monnan arı şaxmat sportında barı tik sportqa qağılışlı uñışları belän genä tügel, oyıştıru çaralarınıñ uñışı belän dä üzen kürsätä başladı. Üktäbr’ ayında Antaliyada oyıştırılğan Awrupa klublar kuboğın oyıştıru uñışına qarata avtoritetlar maqtaw süzlären äytkän ide. 2019 Awrupa xatın-qızlar arasında şaxmat çempionatı belän 2020 Awrupa yäş’ törkemnäre şaxmat çempionatı öy xucası Törkiyädä uzaçaq.


text:
Bunı öz Facebook saifesinde Arbiy-siyasiy taqiqatlar merkeziniñ ve «İnformatsionnoye soprotivleniye» gruppasınıñ yolbaşçısı Dmıtro Tımçuk bildire.
«Soñki 3 saat içinde terroristler ava limanı territoriyasına yük maşınağa yerleştirilgen 82-mm minomötından üç kere ateş açqan ediler. Yaralanğanlar yoq, – dey Tımçuk. – Ava limanında elektrik ceryan yoq oldı».
Tımçuknıñ malümatına köre, hızmetçilerniñ çoqusı ava limanını terk etkenler.
Evel qayd etilgeni kibi, Lugansk vilâyetiniñ terroristlerinden birisi «Lugansk» halqara ava limanı müdirine iyün 9-dan başlap, uçaqlarnıñ qabul etilmesini ve yollanmasını toqtatmağa emir etken edi.


text:
Aqyarda Pension fondu nefaqa ödenilmesini sozğalay.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına şeer sakini bildirdi.
«Anam 2014 senesi pensiyağa çıqmaq kerek edi. Amma keçken sene, Pension fondu ğayrıdan teşkil oluna, dep, pensiyanı resmiyleştirmediler. Bu sene yanvar ayında: «qabul etüvge talonlarnı endi berdik, aprelde keliñiz – canlı nevbet olacaq», degen cevap berildi», – tarif etti qadın.
Onıñ aytqanı kibi, böyle süyreklenüv sebebinden şeer nefaqacıları imtiyazlarından faydalanıp olamaylar.
Qırım nevaqıcı ve saqatları çeşit imtiyazlarnı resmiyleştirmek içün keçken seneniñ soñundan Penison fondunıñ, emek ve içtimaiy qoruv idarelerinde nevbetlerde tura. Aynı zamanda, yerli memurlar aytqanına binayen, evel olğan imtiyazlardan çoqusı Rusiye qanuniyetinde yoqtır eken.


text:
Kaлып:Baş bit/Waqiğalar/27 dekäber
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Bu tatar Wikipediäseneñ 2012 yılnıñ 24 dekäberendä Tatarstan Respublikası Däwlät Sovetı tarafınnan tatar teleneñ räsmi latin imläsı bularaq bilgelängän yazılışlı Baş bitenä saylanıp urnaştırılğan können waqiğaları qalıbı.
Başqa mäğlümatlar öçen 27 dekäber biten qara.
Bäyrämnär häm istälekle könnär:
Waqiğalar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tuular[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1571 — İogann Kepler, alman geografiä häm astronomiä ğalime.
- 1761 — Mixail Barklay de Tolli, Rusiä imperiäse ğäskär başlığı.
- 1822 — Lui Paster, ataqlı frantsuz mikrobiologiä häm ximiä ğalime.
Wafatlar[Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- 1891 — Nikolay İlminskiy, rus könçığışnı öyränüçe, pravoslav missionerı, möğallim.
- 2003 — Äxiär Xäkimov, başqort yazuçı, jurnalist.


text:
Qırım Apellâtsion mahkemesi «Qırım» Fondu» hayriye teşkilâtına 4,5 mln ruble para cezasınıñ belgilenüvi boyunca işni ögrenmege başladı. Qırım.Aqiqat saytınıñ mühbiri bergen malümatqa köre, cumaaqşamı, dekabr 18 künü, birinci toplaşuv keçirildi.
Hatırlatamız, Qırımnıñ medeniy miras qoruv «Devlet komiteti» tizgen memuriy protokolğa binaen, «Qırım» Fondu» hayriye teşkilâtınıñ reisi Riza Şevkiyev KoAP RF 7.13 1 maddesine köre (Rusiye Federatsiyası halqlarınıñ medeniy miras obyektleriniñ devlet imayesi ve qullanuv talaplarını bozuv) memuriy cinayet yaptı.
Bu maddege köre, teşkilât reisi 350 biñ rublelik para cezasını ala bile, «Qırım» Fondu» ise – 4,5 million rublelik.
Bundan ğayrı, sentâbr ayında, Aqmescit Merkeziy rayon mahkemesi «Qırım» Fondunı yedi adres boyunca yerleşken mal-mülkini, şu cümleden Şmidta soqağındaki Meclis binasını qullanmağa yasaq etti, bank esaplarını qapattı ve yañı esaplarnı açmağa yasaq etti.
Hayriye teşkilâtınıñ başı Riza Şevkiyev Qırım.Aqiqatqa aytqanı kibi, Apellâtsion mahkemeniñ toplaşuvı vaqtında Fondnıñ temsilcisi üç muracaatnı seslendirdi.
«Birinciden: toplaşuvnıñ avuştıruvı aqqında muracaatımız bar edi. Ekinciden: toplaşuvnı qırımtatar tilinde keçirmek ve üçüncisi: prokurornıñ ya da prokuratura temsilcisiniñ olmasını temin etmek, çünki nezaret müessise tarafından teşkerüvler keçirile edi (iş boyunca – muar.)»,– tarif etti Şevkiyev.
O şunı da qayd etti ki, «mahkemeci, ne içündir, toplaşuvnıñ yanvarniñ soñuna keçirilmesi ile birden razı oldı».
«Bundan qasevet çekemiz, añlaşılmağan bir şey yüz bere, böyle olmamaq kerek. Mahkemeci bir qaç kün bere bile edi – buña azırlana edik, amma toplaşuvnı yanvarniñ soñuna avuştırdı»,– dedi Şevkiyev ve şu yerde «müsbet ceyeetni» körgenini qayd etti.
Qırım.Aqiqat bergen malümatqa köre, salı künü, dekabr 16-da, Riza Şevkiyevniñ şikâyeti boyunca birindci toplaşuv keçirilgen edi. O vaqıt aynı böyle muracaatlar baqıldı.
Nevbetteki toplaşuv dekabr 23 künü keçirilecek.


text:
5 BEŞİNCİ DERS
· Güzel milletimizniñ güzel tili
Qırımtatar tili – milletimizniñ tilidir. Balalarımıznı öz ruhumızda, öz mentalitetimizde terbiyelemek içün biz öz tilimizni qullanamız, çünki adetlerimiznen, duyğularımız ve tüşüncelerimiznen bağlı olğan zenginden-zengin etnopedagogikamız tilimizniñ içindedir. Alayıq ruslar ve ukrainlerni. Olar balalarını öz milleti ruhunda terbiyelemek içün qırımtatar ya da ermeni tilini qullanmay, çünki olarnıñ mentalitetini akis etken öz ana tili bar. Balasınen rus tilinde laf etken ana-baba balasını halqımıznıñ mentalitetinden ayıra. Bunı yahşı añlamaq kerek.
Bugünki siyasetini da közge almasaq olmaz. Baqıñız “Suvdağ sesi” gazetasında Suvuq Sala köyü mektebiniñ ocası Emine Zakiryayeva ne yaza: “Bir rus adamı maña şöyle dedi: Biz öyle yaparmız ki, sizler mında bizlerge dönersiñiz, suv qumğa siñip ketkeni kibi sizler de bizim içimizge siñip ketersiñiz, bizler olursıñız. Çünki sizler kimniñ arabasına otursañız, onıñ düdügini çalğan halqsıñız. Şay olıp keldiñiz, şay da olacaqsıñız”. Bu sözlerge kommentariy kerekmi? Mesele öyle de yahşı añlaşıla. O adam bizim assimilâtsiyamıznı, yoq olıp ketkenimizni sabırsızlıqnen bekley. Közümizni açmaq kerekmiz. Balalarımız rus ve ukrain tilini öyle de bilir, çünki bugün Qırımda çoqluq şu tillerde laf ete, gazeta, jurnal, radio, televideniye – episi olarğa işley (bunı özüñiz körip turasıñız).
Evlâtlarımız öz tilini coymaması içün ana tili müitinde olmaq kerek.
Bizge tilimizniñ cenkten evelki statusını talap etip, mektepler açtırıp, balalarımıznı anda oqutmaqnen beraber evde de olarğa til müiti yaratmaq kerek. Bu er bir ana-babanıñ balası ögünde boyun borcu olmalı. Er kün iç olmağanda yarım saat-bir saat ana tilinde yazılğan kitap, gazeta, jurnal oqulsa ve onıñ etrafında laf yürsetilse, o vaqıt maqsadımızğa irişirmiz. Er bir evde “Ah, menim aqıllı ve işkir balam!”, “Aylanayım ballı-şekerli laf etken qızımdan!”, “Maşalla, saba şerifiñiz hayırlı olsun, degen evlâdıma!”, “Sağ ol balam, doğmuşlarım ögünde yüzümni qızartmadıñ”, “Ayşe, qızım, mına bu qurabiyeni al da bitaña barıp ber, sağlığını sora, kerek olsa anda bir işlep yapmağa, yardım et de qaytıp kel, yahşımı, qızım” ve ilâhre kibi sözler er Allanıñ künü onıñ qulağına temiz büllür çoqraq suvu kibi aqıp turmaq kerek. Baba-dedelerimizden bizge asabalıq qalğan tilimizniñ dülberligi, zenginligi, ifadeliligi ve ava kibi, suv kibi kerekligi aqqında körümli alim, erbap ve medeniyet adamlarımıznıñ aytqanları bar. Şu fikirlerden bir qaçını, sayğılı oquyıcılarımız, sizlerge aşağıda ketirem.
Qabrimde melekler sorğu sorasa,
Azrail tilimni biñ kere torasa,
Öz tuvğan tilimde ayt mağa dermen.
Öz tuvğan tilimde cırlap ölermen.
(Bekir Çoban-zade “Tuvğan til”)
Er bir gülniñ yaprağı bar, öz qoqusı, tüsü bar,
Er bir aşnıñ öz adı, biberi bar, tuzu bar,
Er bir tilniñ lezeti, öz cümlesi, sözü bar,
Saqavlanma, ey, kaday, er işniñ bir közü bar.
(Remzi Burnaş “Saqavlanma, ey kaday!”)
Ana tilim – bu, muabbetlik, sevgi sırı,
Ana tilim – bu, toy, cıyın, dostluq, eyilik,
Ana tilim – yırcılarnıñ ölmez yırı,
Ana tilim – bu, halqımçün ebediylik.
(Löman Suleyman “Ana tili”)
Bu satırlarğa men de aşağıdaki fikirlerni qoşmağa isteyim:
Ecdatlardan asabalıq qalğan bizge tilimiz,
Budır bizim baylığımız, bu bizim temelimiz,
Tatar yaşı, tatar qızı bunı pek yahşı bilsin,
Tuvğan tilni ögrensin de, serbest-serbest laf etsin.
Ne ekimden, ne afızdan fayda yoq til bilmese,
Öz halqınen öz tilinde becerip laf etmese,
Boş çiçekler açar, tüşer, asıl meyvası olmaz,
Şay da insan – tilsiz olsa, ondan bir eser qalmaz.
Yaş neslimiz ğururnen başını köteri desin:
Men tatarım, Qırım menim Vatanım,
Öz tilim bar, maña lâyıq öz tilim,
Başqa tilge onı ölsem deñişmem,
Öz tilimni yoq etmege yol bermem!
· Qısqa ikâyeler, masallar
Til ocaları tilimizni candan sevgen onsanları olmalı
“Yıl ocası” yarışına kelgen bir ocapçe minberge çıqıp: “Bizim balalar öz tilini ögrenmege istemey!” – dedi. Ocadan bu sözlerni eşitip tap bir türlü oldım. Nasıl ola da yarışqa kelgen oca öz çıqışında balalarını yamanlap başlay. Dayanamayıp, eyecannen: “Bir daa bu lafnı bir vaqıt, bir yerde aytmañız!” – dedim. Minberge çıqqan oca bir fikir aytacaqta yedi kere ölçep, bir kere piçe, çünki o, söz ustası olğan soñ ağızdan çıqqan sözniñ qayda barıp çıqqacağını evelden bile. Bu ocapçemiz ise bundan behaber olsa kerek. Pedagogika ne dey: Yaramay talebe olmay. Aksine, öz vazifesini keregi kibi beceramağan oca ola. Balanıñ qabaatı yoq. O, ocamız ne aytır eken dep oña dört köznen baqıp tura. Ana bu yerde oca öz zenaatı ve tilimizniñ sevdası olğanını kösterse, balalar bu ocanı sever ve tilimizniñ sevdası olur.
· Qırımtatar tili ocasınıñ antı
Sayğılı ocalar! Ekimler Gippokratnıñ antını aqılda tutıp iş köreler. Til ocalarımıznıñ da özüniñ antı olsa, yaramay olmaz edi degen fikirnen, bu antnı yaş ocalarımızğa teklif etem.
Men Alime Memet qızı (Alim Memet oğlu), qırımtatar tili ocasım.
Qırımtatar tili menim candan sevgen tilimdir.
TİLİMİZ – TEMELİMİZDİR.
QIRIMTATAR TİLİ – QIRIMTATAR MİLLETİNİÑ TEMELİDİR.
Bu til bizge baba-dedelerimizden qalğan asabalıqtır.
BİZNİ YAŞATQAN BİZGE KÜÇ-QUVET BERGEN – TİLİMİZDİR.
Men bunı yahşı añlayım ve milletim ve zenaatdaşlarım ögünde ant-yemin etem ve söz berem: aziz tilimizni saqlap qalmaq ve inkişaf ettirmek içün bütün kerekli çarelerni körerim.
EVLÂTLARIMIZ ÖZ TUVĞAN TİLİNDEN MARUM QALMAZ.
İnşalla, muqaddes Vatanımız, Qırımda, bala-çağamız, umumen, bütün halqımız evelkisi kibi öz tilinde laf eter ve baba-dede toprağınıñ saibi olur. Amin!
· Şiirler, yırlar
Çalğı çalsın
Ne de güzel çalğı sesi yañrasa,
Ezgiler ve nağmelernen kün tolsa,
Şeñlenirler balalar ve büyükler,
Yorğunlıq da savuşır, yüzler küler.
Tesirlidir nağmeniñ er birisi,
Tılsımlıdır ezginiñ nazik sesi,
Bu seslerden adamlar coşıp yırlay,
Qol köterip, ortağa tüşip oynay.
Çalğı çalsın, çalğı sesi yañrasın,
Cümle alem oynasın ve yırlasın,
Eksilmesin balalarnıñ şeñ sesi,
Vatanımnıñ güllesin er köşesi!
· Devlet tilini ana tili esasında ögreneyik
Haшi зaraлbHi cлoBa – Bizim umumiy sözlerimiz
MaйдaH – meydan
kилиM – kilim
raлyшka – alüşke
kypaй – qoray
яp – yar (car)
orиp (жepeбeцb) – ayğır
HeHbka, HeHя, MaMo – nene (şive)
kиceT – kise
лokшиHa – laqşa
kъaбap – qapar, (şivede qabar)
kypaй – qoray
raз (kepocиH) – gas (eskirgen)
rapMaH – arman
чyBaл – çuval
cyHдyk (ckpиHя) – sandıq
TюTюH – tütün
пiдбop – padvor
oчkyp – uçqur
oka (Mipa Barи) – oqqa
зypHaч – zurnacı
koMeш – qamış
kyra – qoğa
rak – ırğaq
kaфTaH – qaftan
Taз – tas
лeлeka – leylek
Moropич – maqarıç
caжeHb – sajın
бляxa – plâke (ploskiy predmet)
kaBa – qave
бaзap (pиHok) – bazar
бaшTaH – bostan
cipHиk – sernik
kyшak – quşaq
rapбyз – qabaq (a “qarpız” – цe kaByH)
kaByH – qarpız (a “qavun” – цe диHя)
· Doğru yazayıq ve laf eteyik
Doğru yazıñız – quvetlendirici derecelikler
bem-beyaz
qap-qaranlıq
ap-aq
küpe-kündüz
mas-mavı
çip-çiy
köm-kök
ap-aç
yem-yeşil
up-uzun
sap-sarı
tos-tomalaq
qap-qara
tös-tögerek
sim-siya
çır-çıplaq
sım-sılaq
qıp-qırmızı
qıp-qızıl
süp-süyrü
qas-qattı
tim-tik
· Atalar sözleri
Aqıllı aqılsıznı aqılnen yeñer.
Yahşılıqtan – yahşılıq asıl ola, yamanlıtaq – yamanlıq.
Ceviz qabuğından çıqqan da qabuğını begenmegen.
Qoştan ayırılğan qoynı qarşqır aşar.
Dünya yansa, ğamı (ya da işi) yoq.
Apay maqtay aqayın, aqay maqtay apayın.
İnatlar çarığını çaynar, öz degeninden qaytmaz.
Ayuv balasını aşaycaq olsa çamurğa bulğalay eken.
Tama-tama göl olur.
Ay yıldıznen yaraşır.
· Frazeologizmler
babalıq etmek – зaбoTиTbcя пo-oTeчeckи; cTaTb BTopыM oTцoM koMy-л.
bir qarış boyu bar – MaлeHbkий pocToM (c HoroTok)
başından çıqarıp atmaq – BыбpocиTb из roлoBы, oTдeлaTbcя oT Mыcли
yüzüni çevirmek – oTBepHyTbcя, oTkaзaTbcя oT koro-чero
baştan çıqarmaq – a) coBpaщaTb, paзBpaщaTb; ToлkaTb Ha дypHoe; б) cбиBaTb c пyTи (c Toлky)
başı aylanmaq – kpyжиTbcя (o roлoBe)
başını aylandırmaq – BckpyжиTb roлoBy
başına çıqmaq – caдиTbcя Ha roлoBy koMy
baş etamamaq – He быTb B cocToяHии cпpaBиTbcя c keM
ayaqlarından ayırılmaq – BaлиTbcя c Hor (oT ycTaлocTи)
· Ayvan, quş ve böceklerniñ adları
roлoBacTиk – baqabaş
roлyбb – gögercin
roHчaя coбaka – av köpegi
ropиллa – gorilla
ropиxBocTka – qızıl quyruq
ropHaя лacToчka – ebabil
ropHocTaй – as
rpaч – qara qarğa
rpeMyчaя зMeя – çıñğıravuq yılan
rpиф – aqbaba


text:
Qırımtatar halqı Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz, Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçisiniñ qızı Gülsüm Aliyevağa yapılğanlarnı ilhaq etilgen Qırımda adiy terror şekli olıp qala yata dep saya. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Çiygoz iyülniñ 19-nda ayttı.
«İşğal altında bulunğan Qırım içün, afsus ki, terrorniñ bu şekilleri adiy bir şey olıp qala yata. Quvandırğan yekâne tarafı şudır ki, insanlar acele toplanıp qol tutalar. Hususan, bu bizim qadın-qızlarnen alâqalı olğanda. O, özüni pek cesürane tuttı. İnsan şu arada olıp keçkenler onı sındıracaq bir unsur olmağanını köstere. İşğalci-terrorist er şekilde öz işini devam ete», – dep saya Çiygoz.
Mevzunen bağlı olaraq: Qanlı imayeciler: Qırımda mabüslerniñ aqrabaları nasıl etip faal şahıs olıp qala
Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçisiniñ qızı Gülsüm Aliyeva Aluştanıñ Rusiye Tahqiqat komitetinden qoyıp yiberilgeni aqqında daa evel haber etilgen edi.
Daa evel, iyülniñ 19-nda saba, Rusiye telükesizlik organlarınıñ hadimleri Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi»niñ iştirakçisi Muslim Aliyevniñ evinde «tahqiqat tedbirler» keçirgeni aqqında haber etilgen edi. Daa soñra belli olğanına köre, onıñ üyken qızı Gülsüm Aliyevağa protokol tizilgen. O, Rusiye CK (milletlerara zıddiyet çıqaruv) 282-nci maddesine köre qabaatlana.
«Qırım birdemligi» birleşmesi Yaltalı «Hizb ut-Tahrir işi» iştirakçisiniñ qızı Gülsüm Aliyevanıñ evinde ötkerilgen tintüvni onıñ faalligi içün yapılğan tazyıq dep tanıy. Bu aqta birleşmeniñ beyanatında söz yürsetilmekte.
Bu iş boyunca qabaatlanğan Arsen Cepparov, Refat Alimov, Emir-Useyin Kuku, Muslim Aliyev, İnver Bekirov ve Vadim Siruk 2016 senesiniñ fevral-aprel aylarında Yaltada tutlğan ediler. Olar Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» siyasiy İslâm teşkilâtına alâqadar olğanlarında qabaatlana.
Qırım ilhaqından soñ yarımadada rusiyeli akimiyet mustaqil jurnalistler, cemaat ve qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» ile alâqası olğanında şeklengen musulmanlarnıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler keçirip başladı.
Qırım ükümeti yarımadada insanlarnıñ fikir serbestliginen bağlı aqları bozulğanını inkâr ete.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.


text:
Mistik
Qoyşıbek MÜBARAK: SÜYEKMausım 11, 2018 | admin
Men qaladan kelerden köp bwrın bizdiñ auılğa Esen şal qaytıp kelipti de, kele sala auıldağı moldamen birge biraz şal-şauqandı ertip Saytansayğa jol tartıptı. Aytpaqşı, Saytansay dep otırğanım auıldan künşilik jerdegi köne qıstau bolatın. Keş bata «Meni alıp ketiñderşi… meni jalğız … Tolığın oqu
Qoyşıbek MÜBARAK: QARA QOBIZMausım 11, 2018 | admin
Äsilinde biz bwl jerdiñ twrğılıqtı twrğını emespiz. Körşi audannan köşip kelgenbiz. Sırttan kirgen kirme bolğan soñ ba, bwl jaqtıñ adamdarımen aralas-qwralasımız älige sayabır. Osıdan eki jıldıñ aldında üyirden bölinip qalğan şabdar bieni izdep ketken äkey arağa onşaqtı kün salıp keldi … Tolığın oqu
Qoyşıbek MÜBARAK: JIRTIQ KÖYLEKMausım 11, 2018 | admin
Men onı ämiyanımnıñ tübin aqtarıp äzer tapqan tiınımdı avtobustıñ aqşa eseptegişine salıp jiberip, esikten süyretile tüsip kele jatqanda kördim. Közimiz qas-qağım sätke ğana tüyisip barıp tayıp ketti. Qayta qarastıq. – Joldı bosat! Art jağımnan bireu jelkemnen nwqıp qaldı. Men sürinip … Tolığın oqu
Qoyşıbek MÜBARAK: QOL JAULIQMausım 11, 2018 | admin
Aydıñ suıq säulesi. Aspannan ba äldeqaydan qwldilap qwlap kelem. Qorqınıştan şıñğıra-şıñğıra dauısım bitip qalğan. Qwlaq tübimnen suıldağan küşti jeldiñ ekpindi üni. Äni-mini jerge jetip kül parşam şığar dep oylağanda swbhnım wşadı. Sol qolımda bir zat bar eken. Endi bajaylap qaradım… … Tolığın oqu
Qoyşıbek MÜBARAK: PERİ KÖŞİMausım 11, 2018 | admin
– Köke, «Torlısayğa» beytanıs bireuler kelip qonıp jatır eken. – Qay auıl? – Bilmedim… – Şaması bizdiñ jağdayımızdı bilmeytin bireu şığar… Äteñ bar ma?.. Mağan kelip ketsinşi… – Qazir şaqıramın. Bozbala tez basıp üyden şığa jöneldi. – Üh! – dep … Tolığın oqu
Qoyşıbek MÜBARAK: QIZ LÄYLİMausım 11, 2018 | admin
– Bilesiñ be, bwl kölde Qız–Läyli bar… – Ol kim?! – A… bilmeytin be ediñ? ol meniñ Maral äpkemniñ qwrbısı… – Ol qayda? – Osı kölde? – Qalay? – Jaraydı onda sağan basınan bastap aytıp bereyin… – Bwl jerge nege … Tolığın oqu
Qoyşıbek MÜBARAK: TARĞIL MISIQMausım 11, 2018 | admin
– Esen ağa, seni äpkem şaqırıp jatır… – degen on jastar şamasındağı körşiniñ balası Ermekke añırıp qarap otırıp qalıppın. Iä, biz bwl auılğa köşip kelgeli de bes-altı jıldıñ jüzi bolıp qalıptı. Äke-şeşesi auıldıq emhanada jwmıs isteydi. Ermek bir üydiñ jalğız … Tolığın oqu
Qoyşıbek MÜBARAK: EGİZ TWMARMausım 11, 2018 | admin
Tün ortası auğan şaq. Ekeumiz, dosım jäne men. Avtoköliktiñ işi. Bwl mañda tañ bozınan qızıl iñirge deyin qayşalısatın qalıñ avtokölik tün ortasında sap tiıladı. Köşe boyındağı oqşau-oqşau ğimarattardan tek birli jarım ğana elektr şamı jıltıldaydı. Alıs auıldan osı qalağa kelip … Tolığın oqu
Qoyşıbek MÜBARAK: PORTRETTEGİ ĞWMIRMausım 11, 2018 | admin
Soñğı üş jılda densaulığımnıñ aqauına baylanıstı üy demalısında bolğasın ülken qalanıñ bir bwltarıs kişkentay köşesinde tañnan qara keşke deyin samsatıp tizip qoyatın qalıñ öner tuındısı jayılğan jaymağa kelip şetkeri twrğan orındıqqa otırıp alıp, arlı-berli ötken adamdarğa köz salıp, iä bolmasa … Tolığın oqu
Qoyşıbek MÜBARAK: KÖRŞİNİÑ ÜYİMausım 11, 2018 | admin
Joğarı oqu ornın bitirgen soñ, arnayı joldamamen osı qaladağı äldebir körkem ädebi jurnaldıñ redakciyasına jolım tüsken. Men kelgen jurnaldıñ redakciyası qanşa azıp-tozıp twrğanımen qızmettesterim şetinen janı jaysañ jaqsı adamdar eken. Bas redaktor tipten astı-üstime tüsip meniñ keleşek twrmıs aqualım turalı … Tolığın oqu


text:
Avropa Birligi, ilhaq etilgen Qırımda Rusiye prezidenti saylavınıñ teşkil etilmesi ve ötkerilmesine alâqası olğan şahıslarnıñ 140 soyadı ile mektüp aldı. Bunı mart 20-de Brüsselde AB matbuat kâtibi Maya Kotsiançiç tasdiqladı, dep bildire Azatlıq Radiosı.
Kotsiançiç, Azatlıq Radiosı muhbiriniñ sualine cevap berip: «Hizmetimizniñ Ukraina Tış işleri nazirliginden, içinde qanunsız ilhaq etilgen Qırım ve Aqyarda Rusiye prezidenti saylavınıñ teşkl etilmesi ve ötkreilmesine alâqadar şahıslarnıñ adları olğan mektüp alğanını tasdiqlay bilem. Bu munasebet ile, ABniñ Qırım ve Aqyarnıñ qanunsız ilhaqını tanımağanını, ve bu sebepten de Qırım yarımadasında saylavlarnıñ ötkerilmesini tanımaycağını hatırlatmaq isteyim», – dep bildirdi.
O, al-azırda Qırımnıñ qanunsız ilhaqı ile alâqalı olaraq 150 kişi ve 38 teşkilâtqa qarşı qullanılğan sanktsiyalar aqqında hatırlattı.
AB matbuat kâtibi: «Bu tedbirlerge deñişmelerniñ kirsetilmesi, cedvelge yañı adamlarnıñ kirsetilmesine dair qararnı AB Şurası ses birligi ile qabul etecek», – dep ilâve etti.
Rusiyede prezident saylavı mart 18-de keçti. İlk malümatlarğa köre, Vladimir Putin, rekord qırıcı 76,7% neticesi ile Rusiye saylavında yeñe ve endi dörtünci kere prezident ola.
Ondan ğayrı, Rusiye akimiyeti, Ukrainanıñ itirazları ve halqara teşkilâtlar ile Ğarp ukümetleriniñ, yarımadada «saylav»nı tanımaycaqları aqqında beyanatlarına baqmadan, ilhaq etilgen Qırımda da rey berüvni ötkerdi.
Mart 19-da Ukraina TİNiniñ matbuat kâtibi Maryana Betsa, ilhaq etilgen Qırımda rey berüvniñ teşkil etilmesi ve ötkerilmesine alâqalı olğan 140 kişiden ibaret cedvelniñ ABge endi berilgenini bildirdi.
Ukraina Yuqarı Radası, Rusiye prezidenti saylavınıñ tanılmaması içün rey bermek istey.


text:
Kyivde yerleşken Vernadskiy adına Tavriya milliy universiteti al-azırda anda oqumağa kirmek istegenlerden 3 biñ dane ariza alğan. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa iyülniñ 19-nda TMU rektorı Vladimir Kazarin ikâye etip berdi.
Qıyaslanıp baqılacaq olsa, keçken sene universitet oldı olacağı 1200 dane ariza alğan.
«Vernadskiy adına Tavriya universiteti Kyivde ğayrıdan açılğanından berli, mennen beraber ilk eşelon sıfatında Qırımdan universitetke çıqqan 18 kişiden başlağan kollektiv olaraq 5 biñ kişigece yetti. Eger Kyivge kelmek ve işke kirmek fursatını beklegen menim meslekdeşlerim kelmegen ve çalışmağan olsa edi, böyle tez yükseliş aqiqatqa çevirilmez edi. Hususan birleşken işbu küç-quvetnen universitet bir universitet olaraq inkişaf etmege devam ete», – dep qayud etti o.
Mevzunen bağlı olaraq: «Biz sizlerge yardım etermiz»: Kyivde TMU qırımlı abituriyentlerge neler teklif ete
«Bıltır universitet 1200 dane ariza qabul etken olsa, bu yıl, al-azırda artıq sayı 3 biñ arizanı keçti. Keçken senege nazaran, köstergiçler eki qat arttı», – dep ilâve etti Kazarin.
2015 senesiniñ başında Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti Vernadskiy adına Tavriya milliy universitetini lâğı etti. Aynı yılı yarımadada «federal universitet» meydanğa ketirildi, onıñ terkibine bir qaç aliy oquv yurtu ve şu cümleden TMU, Georgiyevskiy adına Qırım devlet tıbbiyet universiteti ve bir qaç diger ilmiy muessise kirdi. «Qırım federal universiteti»niñ strukturasına 13 umum tasil ve ilmiy muessise kire.
Vernadskiy adına TMU 2016 senesi Ukrainanıñ qıta qısmına köçti.Universitet esasında ilhaq etilgen Qırım talebeleri ve abituriyentlerniñ oquvğa kirmesi içün qısqartılğan programalar çalışa.


text:
İşğal etilgen Qırımnıñ finansirlenüvi bu yıl federal maqsatlı programma garantirlengen 59 milliardlıq ilâve yardım alacağından ğayrı, 72 milliard rublegece artmaq kerek. Bu aqta Rusiye iqtisadiy inkişaf naziriniñ yardımcısı Sergey Nazarov ikâye ete.
Bu adımnı memur «Tavrida» trassasınıñ Aqyarğace olğan qısmını yapacaq olğan qurucılıq şirketinen añlaşma imzalanması kerek olğanınen iza etmekte. Sergey Nazarov, yolnen bağlı masraf artqanına baqmadan yolnıñ fiyatı 2 milliardqa eksilgenine işandıra. Rusiye ükümeti Qırım ve Aqyarnıñ inkişafınen bağlı Federal maqsatlı programmanı 2014 senesi avgust ayında tasdıqlağan edi. Beş yılğa qararlaştırılğan masraflar 2016 senesi noyabr ayında 770 milliard rublege arttı.
İqtisadiyat ilimleri doktorı, regional inkişaf saasınıñ rusiyeli eksperti Vladimir Klimanovnıñ fikrine köre, grafikler bozulması ve qaparcılıqqa baqmadan Rusiye Qırımdaki esas infrastuktura obyektlerini qurup bitirecek eken.
Şubesizdir ki, qaparcılıq bar, lâkin bu umumiy vaziyetke tesir etmeyVladimir Klimanov
– Vesiqalarğa baqılğanda, finansirlevniñ arttırıluvı 2019-2020 yıllarğa doğru kele, 2018 senesi ise onıñ miqdarı deñişmeyip, 160 milliard ruble seviyesinde qala. Federal bücet qıtlıq çekmesine rağmen, Qırımnıñ FMP bağlı mecburiyetler tolusınen yerine ketirilgenini tanımaq kerekmiz. Bazı obyektlerniñ iş tüşürilüv müddeti uzatılsa da, yañı elektrik yolaqları, suv teminlev, Aqyardaki sail kenarlarını sabitlev kibi obyektler vaqtında teslim etilmekte. Şubesizdir ki, Rusiyeniñ diger regionlarında olğanı kibi qaparcılıq bar, lâkin bu umumiy vaziyetke tesir etmey. Keriç köpüriniñ qurucılığı pek tez ilerilemesi sayesinde naqliyatnıñ eyileşmesi, diger qurucılıq işleri içün da bir türtküç olmalı.
Vladimir Klimanov Qırım ve Aqyarğa berilecek para qomşu Rusiyeniñ diger regionlarından kesilerek temin etilecek, dep sayğan başqa ekspertlernen de razı.
Rusiye bücetiniñ ilâve para menbaları yoq, Qırım ise – en çoq masraf istegen bir regionlardan biridirVladimir Klimanov
– Bir yerde arttırılğan olsa, diger yerde eksiltilmesi şart olğanı mantıqlıdır. Rusiye federal bücetiniñ ilâve para menbaları yoq, Qırım ise – en çoq masraf istegen regionlardan biridir. Men bellesem, söz siyaset konseptiniñ deñişmesi aqqında degil de, yalıñız tehnik ceeetten paylâştırılması aqqında kete. Aytacağım, bunıñ içinde teren bir mana qıdırmağa acet yoq: iqtisadiyat iqtisadiyattır.
Rusiye baş naziriniñ yardımcısı Dmitriy Kozak sentâbr ayınıñ başında Aqyarnı ziyaret etken vaqtında, FMP ayatqa keçirilmesiniñ templerinden memnün qalğan edi:
«Şeerge kelgen yañı idareciler taqımı FMP ayatqa keçirilmesinen bağlı işni bayağı faalleştirgen. Keçken sene bazı şikayetler bar edi. Elbette ki, er şey yahşıdır dep olamayım, çünki problemler de bar. Amma umumen alğanda Dmitriy Ovsânnikovmnıñ taqımı (Aqyarnıñ rusiyeli gubernatorı – QA) işni baş etip ola. Bergi ve bergi tışındaki saalardan kelgen paranıñ toplanma derecesi 23% teşkil etmekte. Rusiyede seviye orta esapnen 10%-dir. İqtisadiyat inkişafındaki muvafaqiyetler fena degil».
Qırımlı jurnalist Viktoriya Veselova, qaparcılıq Qırımda FMP paralarınıñ menimsenmesine epbir, bayağı tesir etken bir unsur olğanını qayd etmekte.
2017 senesine doğru finans ve vazifesini yaramayğa qullanuv vaziyetleri yarımadada kütleviy sıfat qazandıViktoriya Veselova
– Qırım işğal etilgen ilk zamanlarında rusiyeli akimiyet yarımada artıq «ukrain mirası» olğan qaparcılıq ve yolsuzlıq yapmadan yañı qaydelerge köre yaşaycaq, dep aytqan edi. Ancaq 2017 senesine doğru finans ve vazifesini yaramayğa qullanuv vaziyetleri yarımadada kütleviy sıfat qazandı. Rusiye Taqiqatkomiteti Qırımda qaparcı-memurlarğa qarşı yalıñız bıltır 250 dane cinaiy iş açtı. 2017 senesiniñ başında Sergey Aksönovnıñ ükümetinde, hususan federal paralarnıñ menimsenmesini kontrol etken Qırımnıñ rusiyeli baş nazir yardımcısı Oleg Kazurinniñ yaqalanuvı, bayağı ses çıqarğan edi. Taqiqat versiyasına binaen, memur ev mesken qurucılıq añlaşması bermek içün bir şirketten 27 million ruble qapar talap etken eken. Şimdi o mahkeme beklemekte.
Viktoriya Veselova yekünler eken, Qırım ihalesiniñ iştirakçileri arasında, yerli memurlar ve şu cumleden, yarımada parlamentiniñ rusiyeli spikeri Vladimir Konstantinovnen bağlı pek çoq şirket tapmaq mümkün olacağını ve bu obyektlerniñ işke tüşürilmesine tesir etkenini bidire. Jurnalist, meselâ, hususan Keriçli mektep talebeleri, FMP boyunca ayırılğan paralar yañlış yerde qullanılğanı sebebinden, yañı gimnaziyasız qaldı.
(Matirialnıñ metin şeklini Vladislav Lentsev azırladı)


text:
Vaqtınca işğal etilgen Qırımdan balalar, Ukrainanıñ 35 aliy oquv yurtuna sadeleştirilgen sistema vastasınen (TMBsiz, tasil aqqında vesiqasız, üç imtian berip) kirmek imkânından ğayrı, başqa yolnen – eksternat (ya da mesafeden oquv) ve TMB (ukraince – ZNO) yazuv yolunen de ketmek mümkünler.
İlhaq etilgen Qırım mektebiniñ talebelerinde, eñ evelâ, elverişsiz keçirüv künleri sebebinden (mayıs 22-den iyün 13-ne qadar) Tışqı mustaqil baalav (TMB) sessiyasında iştirak etmek içün sıñırlı imkânlar bar. Bu sebepten olar içün iyülde qoşma sessiya tayin etildi.
Qayd etüv mayıs 3-te başlanacaq ve mayıs 21-ge qadar devam etecek. Baalav ise 2018 senesi iyül 2-den iyül 11-ge qadar keçirilecektir.
Ukrainanıñ tasil keyfiyetini baalav merkezi, qoşma TMB sessiyası içün muayen keçirüv künlerini tayin etti:
İyül 2 – ukrain tili ve edebiyatı;
İyül 3 – matematika;
İyül 4 – ingliz tili ve ispan tili;
İyül 5 – biologiya, alman tili;
İyül 6 – Ukraina tarihı;
İyül 9 – coğrafiya, fransız tili;
İyül 10 – fizika;
İyül 11 – himiya.
Qırım mezunları içün tışqı mustaqil baalavda iştirak etmek içün er angi oquv şekli (kündüz, aqşam, mesafeden, eksternat ve ilh.) boyunca Ukraina territoriyasında bulunğan bir de-bir umum tasil muessisege qabul etilmek kerek. Daa tolu malümatnı Ukrainanıñ tasil keyfiyetini baalav merkezi (yЦOЯO) ya da Ukraina Tasil ve ilim nazirliginiñ saytlarından almaq mümkün.
Oleg Ohredko, TsGP «Almenda»nıñ eksperti ve talilcisi
«Bloglar» rubrikasında ifade etilgen fikirler muelliflerniñ öz fikirlerini aks etip, muarririyetniñ fikrini aks etmey bileler


text:
Sïlïkon alqabı - AQŞ-tağı Kalïfornïya ştatınıñ oñtüstiginde ornalasqan joğarı texnologïyalar ïndwstrïyasınıñ ortalığı retinde tanımal awdan. Sïlïkon alqabında kompyuterler jäne onıñ jabdıqtarı, äsirese mïkroprocessorlar, sonımen qatar bağdarlamalıq jasaqtamalar, mobïldik baylanıs qurılğıların şığarwmen älemge tanımal
Endigi kezekte Sïlïkon alqabında tağı da bir erekşe qızmet türi qanat jaymaq. Üy janwarların asıraytın jergilikti ortalıq mısıqtardı jalğa berw qızmetterin usınıp otır dep xabarlaydı The Huffington Post.
AQŞ-tağı janwarlardı qutqarw tobına kelip, waqıtşa janwarlardı öz qamqorlığına alğısı keletin eriktiler qazirdiñ özine qara körsetip ülgergen.
Bul öz kezeginde üysiz janwarlardıñ adamğa üyretwge jäne janwarlardı qabıldaw ortalıqtarında qosımşa orındardıñ payda bolwına mümkindik beredi,- deydi ortalıq mamandarı.
Bul qızmettiñ bir erekşeligi – mısıqtar aqısız negizderde jalğa beriletindigi bolıp otır.
Derekközi:gazeta.ru
Kommentarïï


text:
Rusiye nezareti altındaki Qırım parlamenti, parlamentniñ başı Vladimir Konstantinovnıñ milletlerara munasebetler komitetiniñ reisi vazifesine teklif etken Yuriy Gempelnin namzetine qol tuttı.
Bu aqta iyülniñ 24-nde Qırım parlamentiniñ saytı haber ete.
Haber etilgenine köre, namzetke qol tutqan soñ, Qırım parlamenti milletlerara munasebetler komitetiniñ reisini kerek tertipke binaen saylâmaq kerek.
Daa evel Yuriy Gempel almanlarnıñ Qırım Milliy-medeniy cumhuriyetine yolbaşçılıq yapqan edi.
Haber etilgeni kibi, milletlerara munasebetler komitetiniñ sabıq reisi Edip Gafarov Qırımnıñ rusiyeli parlament başınıñ yardımcısı vazifesine tayin etildi.
Aynı zamanda Kreml nezareti altındaki Qırım parlamenti başınıñ yardımcısı Remzi İlyasov istifa arizası yazğanı aqqında haber etilgen edi.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız dep tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey. Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü dep qabul etti.


text:
Qırımtatar Qurultayı merkeziy saylâv komissiyası reisiniñ muavini Nazim Memetov qomşusınıñ “yalan haberi” neticesindeQurman (Krasnıgvardeyskoye) rayonınıñ Rusiye Tahqiqat komitetine açıqlama bermek içün çağırılğan. Qırımtatar faali Zair Smedlâyev avgustnıñ 3-nde Qırım.Aqiqat muhbirine ikâye etip bergenne köre, o artıq işbu muessiseden çıqqan eken.
«O, qomşusınıñ yalan haberi sebebinden açıqlama yapmaq içün çağırılğan eken. Bu qomşu ilk defa şikâyet etmey eken: o, bir kere onı bir terroristik teşkilâtta iştirak etüvde, bir daasında onıñ evi ögünde ukrain maşnalar “kervanını” körgeninde, başqa sefer o megavatlarnen elektrik hırsızlığında qabaatlağan”, - dep ikâye ete Smedlâyev.
Onıñ sözlerine köre, Memetov beftandan dolayı qomşusını mahkemege bergen, “lâkin mahkeme onıñ tarafını tutmağan eken”.
Daa evel, Qırımtatar Qurultayı MSK reisiniñ muavini Nazim Memetov Qurman (Krasnıgvardeyskoye) rayonınıñ Rusiye Tahqiqat komitetinde bulunğanı aqqında haber etilgen edi.
Smedlâyev daa evel haber etknine köre, qomşusınıñ yalanları sebebinden, Memetovnıñ evinde elektrik teminlev şirketleri ve Rusiye nezareti altındaki telükesizlik organları tarafından defalarca teşkerüvler ötkerilgen eken.


text:
Bunı Qırım.Aqiqatqa qırımtatar halqı lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev bildirdi.
«Şimdi maña telefon açıp, Meclis binasındaki ukrain bayrağını halq imayesi vekilleri alıp taşlağanını haber ettiler. Şimdi bina yanında qırımtatarlar toplaşalar, - dedi Cemilev. – Anda bulunğan eki qadınnıñ qollarını ağırttırdılar».
Bu malümatnı Meclisniñ matbuat kâtibi Lilâ Müslimova tasdiqladı.
Aytqanına köre, «halq imayesi» vekilleri ukrain bayrağınıñ yerine Qırım bayrağını tiklemek içün binağa kirdiler.
Nevbetçi Zodiye Saliyeva, Lilâ Müslimova ve «Qırım» Fondu» baş muhasebecisi Marlena Seytasanovağa qarşı küç qullanıldı.
«Halq imayesi» temsilcileri qırımtatarlarnı qorquzmağa tırıştılar. «Küfürden başlap, «sizni Özbekistanğa yollarıq ve apiske taşlarıq» kibi sögünç sözlernen aqaretlediler, – dedi Müslimova.
Şimdi Meclis azaları binadan Qırım bayrağını alıp taşladılar, onıñ yerine ise qırımtatar milliy bayrağını astılar. Vaqia yerine uquq qoruyıcılarını çağırdılar, lâkin olar alâ daa kelmediler.
Qayd etmeli ki, qırımtatar halqınıñ lideri ve Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev Qırımğa qaytqan soñ, Meclis binasında Ukraina devlet bayrağı kene de tiklenildi.


text:
Altın şaxtasında cir şuışu
Qazada 34 keşeneñ ğomere özelgän
Kongo demokratik cömhüriyätendä köçle yawım-töşemnärdän soñ altın şaxtasında cir şuışu barlıqqa kilgän.
Qazada 34 keşeneñ ğomere özelgän.
Räsmi zatlar waqıyğa waqıtında şaxtada küp sanda êşçe buluın ,şaqtıy mäyetneñ haman da 70-80 metr tiränlektä kümelep qaluın beldergän.
Kongo demokratik cömhüriyäteneñ könçığışında küp kenä keçkenä altın şaxtaları bar.
Nigezdä cirle yarlı xalıq êşläwçe bu şaxtalarda bik yış ülemçel qazalar barlıqqa kilä.


text:
Qırımda mayıs 26-da rusiyeli Federal havfsızlıq hızmetiniñ idaresinde Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Umerov sorğuğa çekildi. Bundan soñ onı taqiqat malümatını faş etmemesi aqqında imza qoymağa mecbur ettiler.
«Bugün taqiqat işleri men konkret televizyon yayınında iştirak etkenim boyunca fotoportret identifikatsiyasınen bağlı edi. Bundan da ğayrı, men taqiqat malümatını faş etmemesi aqqında imza qoydım. Bunıñ içün mahkemeden evel menim cinaiy işim boyunca malümatnı biraz azca berecekmiz», – dedi Umerov Aqmescitteki FSB binasından çıqıp.
Meclis reisiniñ birinci muavini Nariman Celâlnıñ malümatına binaen, sorğuğa Umerovnıñ yaqın soyları da davet etildi.
Mayıs 19-da Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini İlmi Umerovğa rusiyeli Federal havfsızlıq hızmetiniñ Qırım idaresinde sorğudan soñ qabaatlavnı taqdim ettiler.
Bundan evel, mayıs 12-de onıñ evinde tintüv keçirildi, Rusiye FSB-niñ Qırım idaresiniñ taqiqatçısı oña çıqmamaq şartını bildirgen vesiqanı berdi.
Kremlge boysunğan Qırım prokuraturası Umerovğa qarşı «separatizm» içün cinaiy iş açqanını resmiy şekilde ilân etti.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Cuma künü, fevral 12-de, Kiyevde Ukraina Tış işler nazirligi binasınıñ yanında qırımtatarlar Qırımda Rusiye mahsus hızmetleri tarafından qırımtatarlarnıñ evlerinde keçirilgen tintüvlerge cevap bermege talabı ile aktsiyağa toplana.
Aktsiya teşebbüsçilerinden biri – jurnalist, ATR telekanalınıñ baş müdiriniñ muavini Ayder Mujdabayev.
«Alem-aşkâre narazılıq olmasa, bir şey yapılmaz. Akimiyetniñ, şu cümleden Ukraina Tış işler nazirliginiñ (MİD), qırımtatarlarğa qarşı kütleviy ayırımlarnıñ başlanmasına tez ve açıq-aydın reaktsiyasınıñ olmaması mümkün degil», – yazdı o Facebookta ve lâqayt olmağanlarnı ukrain ve qırımtatar bayraqları ile MİDge kelmege çağırdı.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, şimdi ukrain nazirligi yanında toplanğan insan çoq degil – insanlar qırımtatar bayraqları ile kele.
Ukraina musulmanları diniy idaresiniñ reisi Said İsmagilov dey ki, fevral 11 künü qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüvler Qırım musulmanlarını «terrorist» olaraq köstermek içün yapılğan. Bunı o, tintüvlerge oğrağan 12 insannıñ adını berip, Facebookta yazdı.
Qırımtatar Milliy Meclisi qırımtatarlarğa qarşı ayırımlarnıñ yañı dalğası aqqında bildire. Bu aqta Meclisniñ Qırımda fevral 11 künü keçken tintüvlerniñ sebebinden aşkâr etken beyanatında aytıla.
Qırımnıñ Rusiye FSB idaresi tarafından «Hizb ut-Tahrir» terroristik teşkilâtında faaliyet» cinaiy işiniñ çerçivesinde dört insan yaqalanğan. Bunı akimiyet tarafdarı olğan «Krıminform» haber agentligine Qırımnıñ Rusiye prokurorı Natalya Poklonskaya bildirdi.
Fevral 11 künü sabasından Qırımda qırımtatar faalleriniñ evlerinde tintüvler keçirile. Uquq qoruyıcınıñ yaqalanuvı aqqında haber eteler. Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâlnı prokuraturağa çağırdılar. Uquq qoruyıcılar işbu vaqialarnı izaatlamay.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko BMT (OON) Baş Assambleyası 72-nci sessiyasınıñ ilhaq etilgen Qırımda insan aqları bozulğanı boyunca qabul etilgen rezolütsiyasını alğışlap, «Qırım meselesi» halqara arenada aktual olıp qalğanını qayd etti.
«Rezolütsiyanıñ müellifdeş ve oña qol tutqan Ukrainağa bağlı Qırımnıñ kerçek dostlarına minnetdarım. Moskvanıñ «Qırım meselesini» qapatmaqnen bağlı gibrid teşebbüslerine baqmadan, Qırımnıñ azat etüvindeki halqara cebe quvetleşe», – dep yaza prezident Faceboookta.
Dekabrniñ 19-nda BMT (OON) Baş Assambleyası Qırımda insan aqları boyunca rezolütsiya qabul etti.
Rey berilgen soñ, vesiqanıñ qabul etilmesine 70 devlet qol tuttı, 26-sı – qarşı çıqtı ve 76-sı – bitaraf oldu. Rezolütsiyağa qarşı çıqqanlar arasında Ermenistan, Beyazrusiye, Rusiye, Suriye, Zimbabve ve başqaları bar.
Vesiqada Rusiye BMT (OON) Halqara mahkemesiniñ Qırımda qırımtatar halqı Milliy Meclisiniñ yasaqlanmasınen bağlı qararnıñ lâğu etilmesi ve yarımadada ukrain ve qırımtatar tillerinde tasil berilüvinen bağlı muvaqqat tevsiyelerniñ temin etilmesi talap etile.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqit etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada ilhaqını inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dey.Ukraina Yuqarı Radası 2014 senesi fevral ayınıñ 20-sini Rusiye tarafından Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ resmiy başlanğıç künü olaraq qabul etti.


text:
Bilim jäne ğılım vice-ministri Ashat Aymağambetov talapkerler biıldan bastap WBT-nı ağılşın tilinde de tapsıra alatının mälimdedi. Şendilerdiñ osı bastamasına qatıstı KAZBILIM ortalığınıñ direktorı Ayatjan Ahmetjanwlın az-kem äñgimege tartqan edik.
– Talapkerler biıldan bastap WBT-nı ağılşın tilinde de tapsıra aladı dedi. Bwl process osı künge deyin qanşalıqtı aşıq jürgizildi?
– Talqılanğan joq. Bwl osıdan eki jıl bwrın üş tilde bilim beru bağdarlaması qabıldanğan kezde «bolaşaqta ağılşın tilinde oqıtılatın pänderdiñ emtihanın ağılşın tilinde tapsıruğa boladı» dep aytılğan. Biraq jalpı jwrt ol kezde üş tilde oqıtu mäselesin köp talqılap ketti de, WBT men ağılşın tili mäselesi köleñkede qalıp qoydı. Bwl sol bağdarlamanıñ zañdı jalğası. Sosın, mwnıñ eki jağı bar. Dwrıs jağı – osı künge deyin orıs tilinde WBT tapsıruğa rwqsat berilip keldi, onda nege ağılşın tilinde tapsıruğa rwqsat bermeske? Üş tilde oqıtıp otırğan soñ solay boluı kerek emes pe? Dwrıs emes jağı – barlıq pändi bir tilde tapsıru bizdiñ jağdayda qiındau. Biz qazaq tilin bilmeytin tağı bir buındı ösirip şığaruımız mümkin. Qazaq tiline degen swranıs azayğan üstine azaya tüsedi de, qazaqşa bilmeytinder ağılşınşağa auısa saladı.
Halıqaralıq statusı bar biraz mektepter, onıñ işinde jekemenşik mektepter bar, jartılay memlekettik, memlekettik mektepter bar – oquşılardı qazaq tilinen alşaqtatpasa, üyrete alğan joq. Bwl bağdarlama, aldımen, solardıñ müddesi üşin jwmıs isteydi dep oylaymın.
– Sonda statusı joğarı mektepterde oqığan balalar qazaq tilinde WBT tapsıruğa qabiletsiz be?
– Solay. Qazaq tilinde emtihan tapsırsa joğarı ball ala almaytını anıq. Sondıqtan bwl mekteptiñ atına kir keltirmeu üşin osınday qadamğa baruı mümkin. Bwl jağdayda osığan deyin qazaq tilin bilmeytin orıstildi qauım qalıptassa, bwdan keyin qazaq tilin bilmeytin ağılşıntildi qauım qalıptasa bastaydı.
– Siz qoldamaysız ba sonda?
– Tek belgili bir pänderdi ğana ağılşın tilinde tapsıru kerek dese qoldaymın. Mäselen, qazaq tili men Qazaqstan tarihı siyaqtı pänderdi qazaq elinde twrıp özge tilde tapsıru aqılğa sıyımsız jağday ğoy. Qazaqstan tarihınıñ bükil bazası qazaq tilinde jazıladı, al onı ağılşın tilinde tapsırudıñ qajettiligin körmey twrmın.
– Aytularınşa, qazaq jäne orıs tilindegi nwsqalar özgerissiz audarılıp beriledi. Bwdan kelip-keter payda joq siyaqtı…
– Payda joq, ärine. Bwl – mektepte pälenbay jıl oqıtıp, bir auız qazaqşa üyrete almağan bilim jüyesiniñ kemşiligin jabudıñ bir täsili ğana.
– Ağılşın tilinde test tapsıruğa ötiniş 10 naurızdan bastap qabıldana bastadı. Bwl qabıldau mamır ayında toqtaydı. Biraq äzirge bwl taraptağı mälimet jariyalanğan joq. Bwl neni bildiredi? Adam az bolğan soñ jasırıp otırğan joq pa?
– Joq. Ağılşın tilinde tapsıratın mektepterdi men bılay-aq körip otırmın. Ötiniş Nazarbaev ziyatkerlik mektebi, qazaq-türik liceyi, Heyliberi bastağan jekemenşik mektepterdiñ tülekterinen köptep tüsedi. Bwğan kümän joq. Negizi, bwl WBT sol mektepter üşin jasalıp otır. Al memlekettik balanstağı, memlekettik standarttağı mektepterdiñ tülekteri arasınan ağılşın tilinde tapsıruğa jüzden bireu bolmasa, özgesiniñ mümkindigi joq.
– Sizdiñşe, ötiniş qanşalıqtı deñgeyde boladı?
– 3-5 payız aralığında dep oylaymın. Öytkeni jañağıday mektepterdiñ jalpı sanı payızğa şaqqanda öte az.
– Jaña siz aytqan arnaulı mektepter bolmasa, qatardağı mektepterdiñ mümkindigi belgili. Ağılşın tilinde tapsıra almaytındar tapsıra alatındarmen salıstırğanda wtılıp qalmay ma?
– Mäsele – granttıñ qalay bölinetindiginde. Ağılşınşa tapsıratındarğa qanday da bir basımdıq beriletin bolsa, onda ärine, qatardağı mektep wtıladı.
– Bwl turalı bilim jäne ğılım ministrligi äli naqtı ayta qoyğan joq. Degenmen qanday da bir jeñildikter boluı mümkin be?
– Äbden mümkin. Öytkeni bizde memlekettik grant bölingen kezde tildiñ üles salmağı eskeriledi. Mısalı, bwğan deyin orıs tili bölimine tüsu qazaq bölimine tüsuge qarağanda jeñildeu bolıp keldi. Orıstildi oquşılardıñ köpşiligi mektep bitirgen soñ Reseyge oquğa tüsuge talpınadı. Olarğa bölingen granttıñ bos qalğan orındarı tömen ball jinağan oquşılardıñ esebinen tolıqtırıladı. Sol siyaqtı grant jeke-jeke bölinetin bolsa, onda ağılşın tilinde tapsıru olarğa öte tiimdi. Tağı da qazaqtildi bala tayaq jeydi. Sol sebepti konkurs til boyınşa emes, jalpı bilim körsetkişi boyınşa jürui kerek.
– Qazaq oquşısınıñ ağılşın tilin meñgerui jaylı arnayı statistikalıq zertteuler bar ma?
– Özdiginen izdenip, arnayı kurstarğa jazılıp, bilim alıp jürgen jekelegen oquşılar bolar. Al biraq, mektep bağdarlaması ayasında ağılşınşa üyrengender turalı eşqanday mağlwmat keltire almaymız. Qalalıq mektepter bolmasa, auıldarda aqılı kurstan ötetin de mümkindik joq.
– Siz direktor bolıp otırğan KAZBILIM ortalığı WBT-ğa dayındıq boyınşa birneşe oqulıq şığarğanın bilemiz. Ağılşın tilindegi WBT-ğa dayındau boyınşa qanday da bir şarualarğa atsalıstıñızdar ma? Swraqtardı ağılşın tiline tärjimalauğa wsınıs tüsken joq pa?
– Onday wsınıs tüsken joq. Meniñ wstanımım – özge tildiñ kögertetinder bizsiz de az emes. Sol sebepti biz qazaqtildi ortağa qızmet körsetemiz. Qazaqtildi oquşınıñ orıs, ağılşıntildi oquşılardan kem qalmauına küş salamız. Tildi bilgen jaqsı, ärine, biraq jalpı bilim jinau bastı qağida bolıp qala beredi. Al tildi qajetinşe kez kelgen uaqıtta üyrenuge boladı.
– Siz WBT-nıñ ağılşınşa nwsqasın kördiñiz be?
– Körmedim. Äli jalpığa jariya ete qoymadı ğoy. Bir ğana swraq tuadı: qanşalıqtı sapalı audarıldı? Kimder audardı? Eger osı jağınan sapalı jwmıs istey almağan bolsa, onda bwl bastama küni erteñ sınnıñ astında qaladı. Öytkeni qazaqşanı ağılşınşağa audarğanda müldem tüsiniksiz bolıp ketip, sätsiz audarmasımen balalardı qwr bosqa qinap, biraz oquşılar ağılşınşa tapsıruğa bergen ötinişin qaytarıp almay ma degen swraq tuadı. Degenmen körmey twrıp naqtı pikir ayta almaymın. Uaqıtında körermiz.
– Tağı bir mäsele tuındauı mäsele tuındauı mümkin. Eger ağılşınşa tapsırğandarğa arnayı jeñildikter qarastırılğan bolsa, ağılşın tilin jetik bilmeytin oquşılarımız «bonusına» qızığıp, WBT-nı ağılşınşa tapsıram dep ne anda, ne mwnda joq bolıp arandap qalmay ma?
– Ol da mümkin jağday. Jeñildik qarastırıldı degendi estise, jwrt bilmese de jügiredi. Sol sebepti grant bölude til mäselesi öte näzik. WBT-nıñ maqsatı memlekettik granttı ädil bölu ğoy, endeşe, oquğa tili üşin emes, jalpı bilimi üşin qabıldanuı kerek.
– WBT-nı ağılşın tilinde tapsıru turalı şeşimniñ orıs tilin ığıstıruı mümkin be?
– Bwl qazirdiñ özinde jürip jatqan process. WBT sonıñ bir äser etuşi faktorı boluı mümkin. Endi bir on jılda orıs tili ığısıp boladı dep te boljauğa boladı. Al biz orıs tilimen qosa, qazaq tiliniñ de köleñkede qalıp ketpeuin oylauımız kerek.
Swhbattasqan Almas NÜSİP
«Jas Alaş» gazeti


text:
Bred tayaw waqıtta ajırasw üşin qujattar jïnap jatır dep xabarladı In Touch.
Juldızdı jup arasında üylengennen keyin tüsinispewşilikter köbeygen eken. Andjelïna Bredtiñ zañdı äyeli atanğanınan keyin, onı barınşa baqılawında ustamaq bolwı ärtistiñ köñilinen şıqpağan körinedi.
Gollïvwd juldızı aqırı Andjelïnağa öziniñ ajırasqısı keletinin aytqan. Bred özin baqıtsız sezingendikten, ayırılıswdı jön sanağan.
Eske salsaq, Djolï men Pïtt 23 tamız küni jasırın türde Francïyada nekelesken bolatın.
Kommentarïï


text:
Qırımnıñ Rusiye prokuraturası Aqmeçit rayonında Rusiye İçki işler nazirligi bölüginiñ yolbaşçısı ve muavinine qarşı qapar sebebinden cinaiy işniñ açılması aqta bildire.
Matbuat hızmetiniñ beyanatına köre, uquq qoruyıcılar «mütenasip izni olmadan tibbiy ilâclarnı satqan şahısnıñ mesüliyetke çekilmegeni içün 120 biñ ruble miqdarında qapar alğanlar».
«Mahkeme taqiqat organınıñ şefaatını qabul etti ve politsiya hadimlerini eki ay müddetine yaqaladı», – deyler mında.
Yaqalanğanlarnıñ mevamı belgisiz, olarnıñ ya da imaye izaatı da şimdilik yoqtır.
Qırımda iyül ayında tek uquq qoruyıcılarnı degil de, memurlarnı yaqalamağa başladılar. Olarnıñ arasında – Qırım sanayı naziri Andrey Skrınnik, Qırım bergi hızmetiniñ başı – Nikolay Koçanov ve digerleri.
Bu sebepten Qırımnıñ Rusiye başı yarımadada Qırım memurlarınıñ qoruvı boyunca mahsus organnıñ teşkil etilmesi aqta bildirdi.


text:
Saba iyül 24 künü Türkiye politsiyası İstanbulda «İslâm devleti» boyevikleri ile işbirlikte şeklengen bir yüz insannıñ qıdıruvı boyunca terrorizmge qarşı teşkerüvlerni keçirmege başladı. Mahsus ameliyatta iştirak etken tahminen 5000 politsiya hadimi aqqında bildirile. Teşkerüvler esasen kürdler yaşağan rayonlarda keçirile.
Teşkerüvlerni mahsus azırlanğan askerler ve aviatsiya küçleri ile keçireler.
Cuma künü saba Türkiye qırıcıları Suriye çerçivesinde, sıñırdan keçmeyip, «İslâm devleti» boyevikleriniñ mevzilerine dört ava ücümini keçirdi.
Yaqında Türkiye prezidenti AQŞ arbiyelrine İraq ve Suriyede «İslâm devleti» boyeviklerine qarşı Türkiyeniñ cenübiy-şarqında yerleşken «İnsirlik» arbiy bazasından ücüm etmege izin berdi.


text:
Semeyde Şiliktiden tabılğan «altın adamnıñ» köşirmesi jasaldı
SEMEY. QazAqparat - Semeyde Şiliktiden tabılğan «altın adamnıñ» köşirmesi payda boldı, dep xabarlaydı QazAqparat Xabar 24 telearnasına silteme jasap.
Köşirmeni äzirlew üşin swretşi-restavrator, elimizdiñ eñbek siñirgen qayratkeri äri akademïgi Altınbek Qırım jartı jıl boyı qalpına keltirwmen aynalıstı. Qaladağı ölketanw mwzeyinde biregey eksponattıñ tusawkeseri ötti.
Janwarlar men ösimdikter beynelengen sawıt 4 mıñ altın jalatılğan buyımnan jasalğan.
Esteriñizge sala ketsek, Şiliktidegi «altın adam» 2004 jılı tabılğan bolatın. Onıñ jerlew merzimi bizdiñ däwirimizge deyingi VII ğasırğa jatadı. Demek Şiliktiden tabılğan «altın adam» Esiktegiden 400 jılğa ülken.- «Bul öte biz üşin tarïxï mañızdı oqïğa dep aytwğa boladı. Öytkeni «altın adamnıñ» tarïxın semeylikterge, qala qonaqtarına, öskeleñ urpaqqa tanıstırw - mindetimiz. Öytkeni bul - qazaqtıñ tarïxı. Sondıqtan qazaqtıñ tarïxın bilw, onı jastarğa üyretw - bizdiñ parızımız», - dedi oblıstıq tarïxï-ölketanw mwzeyi dïrektorınıñ orınbasarı Läzzat Äljan.


text:
Qırımnı ukrain siyasetinden boşatmaq siyasiy bir vaqiadır, ötmekten bile müimdir, dep bildirdi jurnalistlerge noyabr 21 künü ukrain yol işaretleriniñ yoq etilüvi vaqtında Qırım «Devlet şurası» başı Vladimir Konstantinov.
«Bizler içün siyasiy ceetten bu pek müim adisedir. Ötmekten bile müimdir – ukrain faşizmge çevirilgen bütün suniy ukrain hususiyetlerden boşanmalımız», – dedi o.
Ukrain tilinde olğan yol işaretlerini «spiker» «aqaret» olaraq adladı.
«Qırımlılar bir sıra sınavlardan keçtiler, olardan birisi – 23 yıl devamında milliy azlıq olğanımızınıñ añlamı. Nice yıllar devamında aşalavnı yaşadıq. Bizim içün bu ğayet müim tarihiy bir derstir»,– dedi Konstantinov ve mütenasip yol işaretlerniñ qırımtatar şekilini qırımtatarlarnıñ toplu yaşağan yerlerde pekitmege söz berdi.
Yol işaretlerniñ deñişüvi boyunca işlerni, «Devlet şurası» başınıñ aytqanı kibi, yılnıñ soñuna qadar bitirecek olalar.
Noyabr 21 künü işğal etilgen Qırımda yol işaretlerini deñiştirmege başladılar. Kefe yolundan başladılar, mında ukrain tilinde olğan «Trudove – Urojayne» işaretini «Trudovoye – Urojaynoye» soyuna deñiştirdiler.


text:
Qırımda Rusiyeniñ küç idaresiniñ hadimleri tarafından tutulğan Marlen Asanov «Euromaydan SOS» Göñülliler mukâfatınıñ laureatı oldı, dep bildire birleşmeniñ mtbuat hızmeti.
Teşkilâtçılarnıñ sözlerine köre Marlen Asanov, göñülli üç Ukrina vatandaşı arasındamanialarğa bağmadan göñüllilerniñ faaliyeti ve faal pozitsiyasına sadaqat köstergen nümüne olacaq şahıslardan biridir.
Marlen Asanov – bir qırımtatarı olaraq, qırımlı siyasiy mabüs olğanları sebebinden ailesiniñ ihtiyacını teminleycek babasız qalğan 100 balanıñ ailesine qol tutqan birisi, - denilmekte haberde.
Oktâbrniñ 12-nde işğal altındaki Qırımda küç idaresiniñ hadimleri Bağçasaraynıñ altı sakini olğan Timur İbragimov, Marlen (Suleyman) Asanov, Memet Belâlov, Seyran Saliyev, Server Zekiryayev ve Ernest Ametovnı tevqif etken edi. FSB olarnı Rusiye ve ilhaq etilgen Qırımda yasaqlanğan «Hizb ut-Tahrir» azaları olğanında qabaatlay.
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı dep saya. Advokat Emil Kürbedinovnıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquqqoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleridir.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı bütün musulman devletleriniñ islâm halifatına birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek oğrunda terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsizce taqip etilgenini aytalar. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etken edi.


text:
Bunı mudaafa nazarliginiñ matbuat-merkeziniñ yolbaşçısı Vladislav Seleznöv öz Facebook saifesinde bildirdi.
«Bütün zaruriy meselelerni şimdi Stanislav Karaçevskiy hızmet etken Saq aviabazanıñ komandanlığı al ete», – dep yazdı Seleznöv.
Aprel 6 künü 23:40 (kiyev vaqtı) Saq rayonnıñ Novofedorovka qasabasında Rusiye Federatsiyasınıñ arbiy hızmetçisi küçük serjant Zaytsev YE.S. AK-74 avtomatından Ukraina Silâlı Quvetleriniñ zabiti – silâsız olğan mayor Karaçevskiy Stanislav Volodımırovıçnı atıp öldürdi.
Onıñ arqadaşını Ukraina Silâlı Quvetleriniñ arbiy qısımınıñ operativ ştabınıñ zabiti Yermolenko Artem Volodımırovıçnı canavarcasına köteklep, rusiyeli orduları qısımına alıp kettiler.


text:
Altın importı artqan
2017 nçe yılda Törkiyäneñ altın importı xäzergä qadärge iñ yuğarı däräcäsenä citkän
2017 nçe yılda Törkiyäneñ altın importı 370 tonnadan artıp xäzergä qadärge iñ yuğarı däräcäsenä citkän.
İstanbul birjası qıymmätle taşlar bazarı mäğ’lümatlarına kürä, dekabr’ ayında 49,3 tonna, 2017 nçe yılda isä 370 tonna altın importlanğan.
Altın importı aylıq bazada uzğan yılnıñ iyül’ ayında 62,9 tonna belän rekord däräcägä ireşkän, dekabr’ ayına qadär isä aylıq 21 tonna bularaq tormışqa aşqan.


text:
Tramp häm Putinnıñ Xel'sinkidäge oçraşuı
Kön tärtibe 31
Kön tärtibe 31
Amerika Quşma Ştatları ilbaşı Donal’d Tramp belän Rusiya Federaśiyäse däwlät başlığı Vladimir Putinnıñ Xel’sinkida uzğan cıyılışı küp cähättän zur ähämiyätkä iyä. İke il mönäsäbätläre soñğı däwerdä şaqtıy kiyerenke ide. Putin häm Tramp oçraşuınıñ töp temaları atom-töş qorallanuı,Rusiyäneñ Amerika saylawına qatışuı ,ênergetika säyäsäte ,Süriyä häm Qıtay buldı.
Tarixi bularaq Sovetlar Berlege häm Amerika Quşma Ştatları arasında kiyerenkelek artqan däwerlärdä ike ilneñ söyläşü uzdıruı öçen Finlyandiya tarafsız urın bularaq saylana ide. Tramp häm Putin bu tradiśiyägä tuğrı qalıp oçraşunı Finlyandiyada ütkärde. Älege oçraşu barı tik ike il mönäsäbätläre öçen genä tügel dönya öçen dä zur ähämiyätkä iyä.
Säyäsät, iq’tisad häm ictimaği tikşerenülär waqıfı SETA tikşerenüçese, yazuçı Can Acunnıň mäs’älä belän bäyle añlatmasın täq’dim itäbez.
Şaqtıy matbuğat wäkile küzätep barğan söyläşülärdän soñ liderlar matbuğat oçraşuı ütkärde. Trampnıñ biredäge totışın häm äytkän süzlären AQŞ matbuğatı häm säyäsätçeläre bik tänqit’läde.
AQŞ ilbaşı Trampqa Rusiyäneñ Amerika saylawlarında qatışuı turındağı soraw birelgäç anıñ Rusiya Federaśiyäse däwlät başlığı Putinnıñ yanında Amerika oyışmaların tänqit’läp Rusiyäneñ süzlärenä tağın da kübräk ışanuı turında äytüe reakśiyälärgä säbäp buldı.
İke il xalıqara geopolitik möhim mäs’älälär xaqında söyläşte. İñ ähämiyätle mäs’älä - ike ilneñ Qıtay xaqındağı söyläşüläre. AQŞnıñ Qıtay êşlänmälärenä iq’tisadi suğış üzençälegendä cäza salımnarı kertü qararı AQŞ belän Qıtay arasında kiyerenkelekkä säbäp bulğan ide. Xel’sinkidäge oçraşuda AQŞ häm Rusiya arasında Qıtayğa qarata partnyerlıq öçen täwge tapqır ike yaqlı wäzğiyät’ne tikşerep qaraw ütkärelde.Fäqät’ Rusiya häm AQŞ Qıtayğa qarşı ittifaq qorudan yıraq tora häm ofıqta mondıy ittifaq kürenmi.
Xel’sinki oçraşuındağı tağın ber möhim mäs’älä Süriyä ide. AQŞ häm Rusiya ayıruça könyaq Süriyädäge waqıyğalar, İzrailneñ iminlege häm İrannıñ könyaq Süriyädäge barlığı xaqında söyläşte. Vladimir Putin İzrail häm Süriyä rejimı arasında 1974 nçe yıl şartnamäse nigezendä kileşü täêmin itü mömkin buluın alğa sörde. AQŞ ilbaşı Donal’d Tramp isä Amerika Quşma Ştatlarınıñ İrannıñ Süriyädä bar buluın qabul itmäyäçägen assızıqladı. Fäqät’ AQŞ ilbaşı İranğa qarşı Süriyädä nindi adım yasayaçağı turında bernärsä dä äytmäde.
İke il citäkçeläre arasındağı cıyılış NATO sammitınnan soñ ütkärelde. NATO cıyılışında Germaniyanı Rusiyägä Tönyaq ağım 2 proyektı arqasında ênergiya säyäsätläre cähätennän bäyle buluda tänqit’lägän AQŞ ilbaşı Tramp Xel’sinkidäge matbuğat oçraşuında bu qararnıñ Germaniyanıqı buluın äytte. Rusiya Federaśiyäse däwlät başlığı Putin isä cämäğät’çelek qarşında xalıqara bazardağı gaz bäyälären bergä bilgeläw öçen AQŞqa täq’dimen yañarttı. Rusiya iq’tisadı gaz êksportına bäyle bulğan öçen xalıqara bazardağı ênergiya bäyäläre Rusiya iq’tisadına turıdan turı täêsir itä.
Xel’sinki cıyılışınıñ tağın ber möhim maddäse atom - töş qoralı mäs’äläse ide.AQŞ häm Rusiya dönyadağı barlıq atom-töş qorallarınıñ 90%ına iyä. İke il liderı oçraşuında dönyadağı atom –töş qoralın kimetü öçen AQŞ häm Rusiya arasındağı kileşüne däwam itterü qararına kilende.
Xel’sinki cıyılışı Rusiya belän Amerika Quşma Ştatları arasında kiyerenkelekkä säbäpçe bulğan mäs’älälärne zur külämdä çişä almasa da ike il liderınıñ tarafsız töbäktä oçraşıp söyläşüe häm şaqtıy mäs’älädä fiker alışuı ike il mönäsäbätlären beraz bulsa da cayğa salğandır dip ışanıp qalabız.


text:
23-24 qañtar künderi Astana, Almatı jäne Şımkent qalalarındağı aqşa ayırbastaw orındarı AQŞ dolların satıp almadı, dep xabarlaydı Kapital.kz.
Demalıs künderi Almatıda dollardı teñgege ayırbastaw mümkinşiligi tek Xalıq bankinde boldı. Qalğan aqşa ayırbastaw pwnkteri ulttıq valyuta joq dedi.
otyrar.kz-tiñ jazwı boyınşa, osı künderi Şımkent qalasındağı aqşa ayırbastaw pwnkteri de dollardı satıp alwdı toqtatqan. Tablodağı dollar bağası alınıp tastalğan. Dollardı 382 teñgege satıp alwğa bolatın kezde, keybir jerler bir dollarğa 365 teñge usınğan eken.
Esteriñizge sala keteyik, qazirgi waqıttağı satıp alw men satw bağamınıñ awıtqw mölşerlemesi dollarğa- 2 teñge bolsa, evroğa — 3 teñge. Bul körsetkişter 1 aqpannan keyin köteriletin boladı.
Kommentarïï


text:
Aqyarda, fevral 23 künü, İsyancılar meydanında 1918 senesi bolşevikler tarafından vahşiycesine öldürilgen qırımtatar erbabı, Qırım halq Cumhuriyetiniñ birinci yolbaşçısı, 1-nci Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ teşkilâtçısı, Qırım, Aqrusiye, Poloniya ve Litvaniya musulmanlarınıñ müftisi Noman Çelebicihanğa bağışlanğan hatıra tedbiri keçirilecek. Tedbir erbapnıñ hatıra tahtası yanında ötkerilecek.
Bunı Qırım.Aqiqat saytına Aqyar regional Meclisinde bildirdiler.
Aqyar qırımtatar medeniy merkeziniñ reisi Diana Asanova aytqanı kibi, tedbirniñ keçirilmesi içün zaruriy izinler endi alınğan eken.
«Qırım ve qırımtatarlarnıñ tarihında meşur insannıñ hatıra künüdir. Cemaatçılıq, faaller toplanır, balalar şiir, biz dua oqurmız. Ümüt etemiz ki, bizge Aqyarnıñ diger millet vekilleri de qoşulır», – dedi o.
Aqyar regional meclisi Qırımnıñ diger region sakinlerini de saat 11-de başlanacaq tedbirde iştirak etmege çağıra.
Evel Qırımtatar Milliy Meclisi qırımtatar erbabı hatırasına tedbirlerni keçirmege niyetini bildirgen edi, amma akimiyet tarafından yasaqlarnıñ ola bilecegi aqqında da qayd etken edi.
Mecliste qırımtatar faalleriniñ yaqalanuvı bu kibi kütleviy tedbirlerde olarnıñ iştiragine yol bermemek maqsadı ile yapılğanını tüşüneler.


text:
Donetsk vilâyetinde Artemovsk şeerine boyevikler tarafından açılğan ateş aqibetinde bala elâk oldı, daa 5 adam yaralandı. Bunı fevral 13-te Donetsk vilâyeti devlet memuriyetiniñ matbuat hızmeti bildirdi, – dep haber ete Radio Svoboda.
Donetsk vilâyetinde İçki işler nazirligi idaresiniñ yolbaşçısı Vâçeslav Abroskin Facebook saifesinde bildirdi ki, yedi yaşında bala elâk oldı. Onıñ aytqanına köre, boyevikler «Graddan» şeerge ateş açtılar, Zagorodnaya soqağı, 22 adresi boyunca №4 mektebiniñ yanında darbe tüşti.
Militsiyanıñ taqiqat-operatik gruppası çalışmaqta.
Separatistler Artemovskqa açılğan ateşni izaatlamaylar.
Fevral 3-te Birleşken Milletler Teşkilâtı Ukraina şarqında zıddiyet qurbanlarınıñ sayısı 5358 insanğa qadar artqanını bildirip, tarafları vaziyet kerginleşmesini toqtatmağa çağırdılar.
Fevral 12-de Minskte Ukraina, Rusiye, Frenkistan ve Almaniya liderleri fevral 15-ten itibaren ateş toqtatılması aqqında añlaştılar. ATO ştabı qayd ete ki, Donbassta ücümler toqtatılmay, olarnıñ küçü ise artmaqta.


text:
Tatar xalqı
Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Borınğı Tatarlar turında ayırım mäqälädä äytelä
Tatar xalqı ul Törki xalıq, Tatarstannıñ töp xalqı. Tatar xalqınıñ küpçelege İdel-Uralda yäşi. Şaqtıy öleşe Räsäydä yäşi: İdel-Ural da (kübräk Mäskäwdä häm Seberdä). Çirmeşlär Tatar xalqın «Suas» dip atıylar.
ЭчTәлek
Xalıq törkemnäre[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatar xalıq bularaq 3 töp cirle törkemgä bülenä:
- İdel-Ural Tatarları:
- Qazan Tatarları
- Qasıym Tatarları
- Mişär Tatarları
- Tiptär Tatarları
- Keräşen Tatarları
- Seber Tatarları
- Xacitarxan Tatarları.
- Qırım Tatarları.
- Nuğaylar.
- Polşa-Litva Tatarları
Ş.u. Finlandiä Tatarları törkeme dä bar. İdel-Ural töbäge törkeme - iñ zurısı, anda 4 mln.nan artıq Tatar isäplänä. Tatar telendä söyläşälär. 13-15. yözlärdä ğomumi Tatar ataması belän yörüçe qayber Törki xalıqlar (Qırım Tatarları, Nuğaylar w.b.) 18. yözneñ 2. yartısı — 19. yöz axırlarında üzläre möstäqil milli törkem bulıp oyışalar.
Din[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatarlarnıñ küpçelege möselman-sönnilär. Tatar milläteneñ köçläp çuqındırılğan öleşläre dä bar: Keräşen Tatarları, Nağaybäklär. Möselman Tatarlarnıñ xäzerge din üzäkläre: Qazan, Mäskäw, Ufa, Irımbur, Sarıtaw, Xacitarxan, Tömän w.b. şähärlärdäge möftiätlär. Ş.u. Polşa-Litva Tatarlarınıñ üz dini oyışmaları bar.
Millätneñ kilep çığışı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatarnıñ kilep çığışı mäs'äläsendä fändä 3 töp konsepsiä bar.
Bolğar-Tatar konsepsiäse[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Anıñ buyınça Tatarnıñ kilep çığışınıñ töp nigeze - Bolğarlar häm Törkiläşkän cirle Fin-Uğır xalqı. ä.Wälidi, X.Ğäbäşi, M.Zäki, F.Urmançı h.b. ğälimnär Bolğarlar kilep çığışında Awraziäneñ iñ borınğı çordan mäğlüm küçmä Skif, Sarmat, Alan-asam h.b.nıñ da qatnaşı bar dip isäplilär. Bolğar-Tatar qaraşı tarafdarları Tatarnıñ milli mädäniäte wä ğöref-ğädät nigezläre İdel buyı Bolğar däwläte däwerendä şäkellängän häm Altın Urda, soñraq Qazan xanlığı däwerlärendä ällä ni zur üzgäreşlär kiçermägän dip sanıylar. Altın Urda çorında Bolğar xalqı berniçä milli-mädäni törkemgä bülenä. Qazan xanlığı däwerendä Bolğarlarnıñ Mongollarğa qädär bulğan ğöref-ğädät, yäşäw räweşläre yañadan torğızıla häm alğa taba üzençälekle üseşe däwam itterelä. Xätta xalıqnıñ "Bolğar" räweşendäge üzataması da 1920. yıllarğa qädär saqlana dip uylanıla. Tatarnıñ kilep çığışına qarağan bu konsepsiä 20. yöz başlarında R.F.Fäxretdin, G.N.äxmär, N.N.Firsov, M.G.Xudyakov w.b. ğälimnärneñ xezmätlärendä dä çağılış taba. VKP(b) ÜKneñ 1944 yılğı 9 avgust qararınnan ("Tatarstan partiä oyışmasında massa-politik wä ideologiä eşeneñ torışı wä anı yaxşırtu çaraları turında") wä SSSR FAneñ Qazan Tatarları millät çığışın açıqlawğa bağışlanğan fänni sessiäsennän (1946) soñ älege konsepsiä räsmi bularaq qabul itelä, X.G.Ğimädi, A.P.Smirnov, N.F.Kalinin, L.C.Cäläy, H.V.Yosıpov, A.X.Xalikov, M.Z.Zäki w.b. ğälimnärneñ xezmätläre şuşı konsepsiägä nigezlänä.
- Monı da uqı: Bolğar teoriäse
Tatar-Mongol konsepsiäse[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Könçığış Awrupağa Tatar-Mongol qäbiläläre b-n bergä küçep kilgännär, cirle qıpçaqlar b-n quşılıp wä Altın Urda däwerendä İslam dinen qabul itep, Tatar mädäniäten wä däwlätçelegen barlıqqa kitergännär digän qaraşqa nigezlänä. Bu konsepsiäneñ töp asılı qayber Urıs, Başqort, Çuaş ğälimnäre: N.A.Mäcitev, V.F.Kaxovskiy, V.D.Dmitriev, N.İ.Yegorov, M.R.Fedotov w.b. xezmätlärendä çağılış taba.
Törki-Tatar konsepsiäse[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bu konsepsiä Tatar xalqınıñ kilep çığışında İdel buyı Bolğarı xalqı b-n bergä Qıpçaq, kimäk däwläti berläşmälärenä kergän xalıqlar qatnaşuına da zur urın birä. Bu qaraşta toruçılar fikerençä, Tatar xalqınıñ töp üzençälege wä yäşäyeş ölgeläre - xalıqnıñ tarixında wä tormışında gäwdälängän üzañı üseşendä, ğasırlar buyı däwam itkän dini yolalarında, däwlätçelektä, yazma mädäniät wä mäğrifät ğädätlärendä çağıla. Tatar xalqı milli tarixınıñ töp üseş däwere Altın Urda çorına turı kilä; şul çorda cirle Bolğar wä Qıpçaqlar Mongollar b-n kilgän işle Törki-Tatar qäbilälärenä quşıla, yaña däwlätçelek wä mädäniät ğädätläre, Törki nigezdä urtaq ädäbi tel barlıqqa kilä. Altın Urdanıñ möselmanlaşqan aqsöyäk qatlawı arasında yaña tarixi ğädätlär wä mäğlüm milli üzañ oyışa. Şuşı yaña milli üzañ oyışu barışında, 13. yözneñ urtalarında, Mongollar yawına qädärge cirle qäbilä atamaları yuqqa çığa wä Törki-Moğol ıruğ-qäbilä atamaları östenlek ala başlıy (Nayman, Qoñğırat, Kiräit, Tabın, Qatay, Manğıt, Oğlan, Cälair, Uyşın w.b.). Altın Urda çorında yaña mädäni-tarixi üseş-räweşläneşe üzägendä törle xalıqlar mädäniäten, ş.i. Çıñğızıylar ğädäte b-n İslam dine yolaların berläştergän ayırım ber imperiäçel törkem - yuğarı däräcäle türä, ruxani wä xärbilär qatlawı oyışa. Törle qabilä wäkilläre buluğa qaramastan, alar üzlären ayırım etnoslardan östen quyalar wä 14. yöz tirälärendä şunda bulğan mädäniätlär cirlegendä tudırılğan yaña milli-mädäni cämğiätkä nigez salalar. Şul räweşle milli-säyäsi Tatar berdämlege barlıqqa kilä. Altın Urda däwerendä ber ük waqıtta Uğız wä Qıpçaq telläre nigezendä ayırım qabilä söylämnärennän östen bulğan ädäbi tel nigeze barlıqqa kilä, İdel Törki. Altın Urda tarqalğaç (15. yöz) oyışqan Tatar däwlätlärendä (Olı Urda, Qazan xanlığı, Xacitarxan xanlığı, Qasıym xanlığı, Seber xanlığı, Nuğay Urdası w.b.) Xacitarxan, Qazan, Qırım, Qasıym, Seber Tatarları dip atalğan yaña cirle millät törkemnäre barlıqqa kilä. İdel, Ural, Seber töbäkläre Urıs däwläte tarafınnan yawlap alınğannan soñ (16. yözneñ 2. yartısı), Tatarnıñ törle milli-cirle törkemnäre arasında küçeş wä üzara aralaşu, mädäni yaqınayu xäräkäte köçäyä; Qazan, Seber, Xacitarxan Tatarlarınıñ telläre wä mädäniätläre yaqınlığı arta bara. Şunıñ näticäsendä ayırım milli törkemnärne berläştergän din cirlegendä ğomumiläşterelgän "Möselman" ataması yışraq qullanıla başlıy. 19. yözneñ 2. yartısında, burjuaz sosial-iqtisadi mönäsäbätlär köçäygän çorda, ayırım milli mädäniätlär, bigräk tä İdel-Ural töbägendäge Tatar mädäniäte yuğarıraq basqıçqa kütärelä. Tatar xalqınıñ tarixi-mädäni berdämlege mäs'äläse wä ütkäne b-n qızıqsınu arta, tarixi ğädäte barlaw yañartıla (Ş. Märcäni, H. Atlasıy, Ğ. İsxaqıy w.b.). Bu çorda Qazan Tatarnıñ yuğarı üseşkä ireşkän mädäniät, ädäbi tel, uqu-uqıtu, kitap bastıru wä waqıtlı matbuğat qazanışları Rusiädä yäşäwçe baytaq Törki xalıqlar öçen ürnäk bula, başqa Tatar milli törkemnäreneñ milli üzañı üsüenä kiterä, alarda berdäm Tatar xalqı bulu xise köçäyä. 1926. yılda xalıq sanın isäpkä alu waqıtında SSSRda yäşäwçe Tatarnıñ 88% üzen şul isem b-n atağan. İdel-Ural töbägendäge Tatarnıñ ber öleşe üzlären Mişär, Keräşen, Tiptär, Xacitarxan yaqlarında Nuğay, Qarağaş, Seberdägeläre Boxarıy w.b. dip yazdırğan. Tatarnıñ kilep çığışında Törki-Tatar konsepsiäsen yaqlawçı ğälimnär: G.S. Ğöbäydulla, ä.N.Qurat, N.A.Basqaq, Ş.F.Möxämmädyar, R.G.Quzi, M.G.Ğosman, R.G.Fäxretdin, ä.G.Möxämmädi, N.Däwlät, D.M.İsxaq, U .Şamilulı w.b.
Tormış-könküreş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tatarnıñ ata-babadan kilgän wä tormış-könküreştä iñ möhim urın totqan töp şöğılläre: igençelek, terlek asraw, umartaçılıq wä sunarçılıq.
Cir bilämäläre awıl cämäğät qaramağında bula; anı tigez büleşep faydalanalar: sörü cirläre, bolın-tuğaylar wä urmannar başlıça ir-at sanınça, imanalap bülenä. Ğädättä 3 basulı çäçü äyläneşe qullanıla. Ş.u. İdel buyı wä Ural töbäklärendä borınğıdan kilgän çäçülek mäydanın buldıru ısulı - ışna äzerläw dä 20. yöz başlarına qädär saqlana. Başlıça arış, solı, arpa, yazğı boday, tarı, boray, qaraboday, borçaq, yasmıq igälär, xucalıqqa kirägençä citen, kinder çäçälär. Xacitarxan wä Seber Tatarlarınnan qala başqa milli törkemnärdä terlekçelek xucalıqta ikençel urında torğan; at, sıyır, sarıq, käcä asrıylar, qoş-qorttan tawıq, qaz, ürdäk ürçetälär. Keräşen Tatarları wä Nağaybäklär arasında Sovet çorınnan başlap duñğız asraw başlana. Qayber xucalıqlarda östämä tabış öçen umarta qortı totıla (19. yöz axırlarına qädär qayber urınnarda qırğıy qort balın da cıyalar). Xacitarxan wä Seberdä bigräk tä balıqçılıq wä sunarçılıq käsebe kiñ tarala, başqa töbäklärdä ul käsep ayırım häwäskärlär eşe bularaq sanala. Tatar yäşelçä üsterü, baqçaçılıqqa az ähämiät birälär, qarbız, qawınnı küpläp citeşterü b-n başlıça Könyaq Ural wä Xacitarxan, Qırım töbäklärendä genä şöğıllänälär. Başqa töbäklärdä kübräk suğan, kişer, çögender, torma, şalqan, qabaq üsterelgän, ayırım xucalıqlarda qıyar, käbestä, tomat işe yäşelçä dä citeşterelgän. 19. yöz urtalarınnan bäräñge Tatarnıñ ikençe ikmägenä äwerelä. İdelneñ uñyaq yarı töbäklärendä yort yanı baqçalarında alma, çiä, qura ciläge, qarlığan w.b. cimeş ağaçları da üsterelä. Ayırım hönärçelär baqır, timer taşların eretep, törle eş wä suğış qoralları yasağan, ağaçtan wä balçıqtan kiräk-yaraq äyberlär citeştergän, kiez basqan, keläm, palaslar tuqığan. Käcä mamığınnan şäl bäyläw, yonnan yäki kinderdän, citen süsennän törle tuqımalar tuqu eşe, yon tetü, tire iläw wä kün äyberlär eşläw, kiez ayaq kiemnäre wä tula basu, kün ayaq kiemnäre tegü, çıpta-qap suğu, kismäk yasaw, sabın, sumala qaynatu, deget quu, kümer yandıru, arba-çana yasaw, zärgärçelek, eşkärtelgän tiredän zatlı ös kiemnäre, uqalap çigep baş kiemnäre tegü w.b. - Tatarnıñ kiñ taralğan käsepläreder. Säwdä eşe, säwdä aradaşlığı da Tatarnıñ borınğı däwerlärdän kilgän ğädäte. 16. yöz urtalarında däwlätçelekne yuğaltqaç qına satu-alu b-n kön kürüçelär sanı bik küpkä kimegän. 18. yöz urtalarınnan patşa xäkimiäte Tatarlarğa Urta wä Üzäk Aziä illäre b-n säwdä mönäsäbätläre urnaştıruğa mömkinçelek birä, şunnan soñ Qazan, Irımbur governılarında, Rázan governısınıñ Qasıym töbägendä Tatarnıñ zur säwdä üzäkläre barlıqqa kilä. Tatarlar, nigezdä, utraq tormışlı xalıq. Qayber töbäklärdä ayırım tör xucalıq eşlären başqaru öçen cäy-köz aylarında cäyläwgä çığıp yäşäw ğädätläre dä saqlanıp kilä. Toraq yortları ğädättä büränädän yäki tabiğıy taştan, kirpeçtän wä yandırılmağan saman kirpeçtän tözelä. Borınğıraq zamannarda cäyen kiez tirmälärdä, qış aylarında yartılaş cirgä qazılğan öylärdä yäşäw oçraqları da bulğan. Soñraq tirmälär cäyläwdä yäşäw aylarında ğına faydalanıla. Här awıl wä şähärdä mäçetlär salına, mäktäp yäki mädräsälär açıla. Tatar xalqınıñ kiem-salımında, könküreşeneñ başqa ölkälärendäge kebek ük, borınğı küçmälärgä dä, utraq tormışta yäşäwçelärgä dä xas mätdi mädäniät ğädätläre berdämlege küzätelä. Kiem-salım tegüdä wä bäyläwdä kün, zatlı tirelär, yon äyberlär, käcä mamığı (debet), bäz, kinder-citen tuqımalar, qıtat tuqıma, Urta Aziädan qaytarılğan yefäk qullanıla. Bizänü äyberläre altınnan, kömeştän, törle asıl taşlardan (firüzä, yaqut, axaq w.b.) eşlänä. Rizıqta it, söt wä qamır aşları östenlek itä. Könküreştä Awrupaça yäşäw tärtipläre tiränräk ütep kergän sayın kiyem-salım, aşaw-eçü, bizänü äyberlären qullanuda ğomum cämğiäwi üzgäreşlär tösmerlänä bara. Borınğıdan kilgän ğöref-ğädät, yola ütäleşläre dä (Saban tuyı, Cıyın, Narduğan w.b.) yäşäw räweşenä qarap üzgäreş kiçerä. Tatarnıñ borınğıdan kilgän däwlätçelek traditsiäläre 1552. yılda Qazan xanlığın Urıslar yawlap alğannan soñ özelä. 1917. yılğı Fevräl' inqıylabınnan soñ Tatar üzläreneñ däwlätçelegen torğızu yünäleşendä omtılış yasıylar (k. İdel-Ural Ştatı). 1920. yılnıñ Mayında üzäk xäkimiät ämere b-n TASSR tözelä.
Diaspora[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Xäzärge köndä tatarlar böten dönyada da yäşilär dip äytergä bula. Awrupada: Almaniädä, Finländiädä, Polşada, Litvada, Estoniädä h.b. Mäskäwdä dä tatarlar bik küp.


text:
Qırımda mayıs 18 künü sürgünlik qurbanlarınıñ hatıra künü Qırımnıñ bütün devlet müessiselerinde bayraqlar endirilecek. Bunı Qırım devlet şurasınıñ milletlerara munasebetler komitetiniñ toplaşuvında onıñ reisi Edip Gafarov bildirdi, – dep haber ete çarşenbe künü, mayıs 13-te, Qırım ükümetiniñ «ruporı» Krıminform saytı.
«Keçken sene olğanı kibi, añlaşılmamazlıqlar olmasın – bazı binalarda bayraqlar asılğan edi», – dep qayd etti o. Onıñ aytqanına köre, Sergey Aksenovnıñ hatıra künü tedbirleri aqqında buyruğında bunıñ aqqında aytılmağanından sebep bütün regionlarğa telefonogramma vastasınen haber etilmeli.
Deputat Lentun Bezaziyev hatırlattı ki, 1993 senesi Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Yuqarı Şurası mayıs 18-ni Sürgünlik qurbanlarınıñ hatıra künü olaraq belgilegen qararnı qabul etip, devlet binalarında bayraqnıñ endirilmesini mecburiy olaraq qayd etti.
Sergey Aksenovnıñ buyruğına binaen, Sürgünlik qurbanlarınıñ hatıra künü munasebetinen keçirilgen tedbirler mayıs 17-de saat 20-de Aqmescitniñ Lenin meydanında «Yüreginde ateş aç» aktsiyası ile başlanacaq.
Malüm olğanı kibi, Qırım akimiyeti sürgünlik qurbanlarınıñ hatıra kününiñ «yañı formatını» belgiledi.
Aqmescitniñ Rusiye şeer memuriyeti Qırımtatar Milliy Meclisine sürgünlik yıllığına bağışlanğan matem mitingini keçirmege resmiy şekilde yasaq etti.
Aynı vaqıtta Meclis işğalci akimiyet tarafından provokatsion mitinglerniñ ötkerilecegini red etmey.
Qırım işğalinden evel sürgünlik yıllığında Aqmescitte Bütünqırım matem mitingi keçirile edi, tedbirde onlarnen biñ insan iştirak ete edi.


text:
Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ müavini Ahtem Çiygoznıñ işi boyunca nevbetteki mahkeme toplaşuvında oktâbr 18 künü zarar körgenler olaraq keçken eki insan sorğu devamında qabaatlanğannı körmegenleri aqqında aytılar.
Bunı Qurultaynıñ Merkeziy Saylav Komissiyasınıñ reisi Zair Smedlâyev tarafından Facebookta yerleştirilgen videoda Çiygoznıñ advokatı Nikolay Polozov ayttı.
«Öyleden evel mahkeme eki zarar körgen insannı sorğudan keçirdi. Fevral 26 künü Postnıy soyadı ile öldürilgen adamnıñ ögey anasını birinci olaraq soraştırdılar. Fevral 26 künü olğan vaqialar aqqında o bir türlü malümat berip olamadı. Ölmezden ögne bir aydan ziyade onıñ ögey oğlı horantada yaşamadı. Onıñ sözlerine köre, oğlı Aqmescitke ketip rialtor agentliginde çalıştı. QMC Yuqarı Şurası yanında o dostu ile bulunğan eken. Dostunıñ adını ise ögey ana bildirmedi», – ayta Polozov mezkür videoda.
Advokatnıñ bildirgenine köre, ekinci olaraq «narodnoye opolçeniye» iştirakçisi İvkinni soraştırdılar.
«İvkinniñ sözlerine köre, fevral 25 künü o «narodnoye opolçeniye»ge yazıldı. Zarar körgenlerden o QMC Yuqarı Şurası yanındaki vaqıyalar zamanında Rus vatandaşı olğan ekinci kişi sayıla, diger soraştırılğan zarar körgenler Ukrain vatandaşları ola», – dedi Polozov.
Advokatnıñ aytqanına köre, zarar körgen adam Ahtem Çiygoznı körmedi.
«İvkin Rusiye tarafdarlarınıñ mitinginde iştirak etkeni aqqında tarif etti. Onı bir qaç kere yumruqnen yüzüne ve tayaqnen başına urdılar. Qalabalıq başlanğanda o yıqıldı, amma ayaq üstüne köterilip oldı. Neticede qarşıdakilerniñ arasında oğradı», – qoştı advokat.
Zarar körgenniñ sözlerine köre, o vaqıt o qarşı kimse eziyet etmedi.
«Yuqarı Şura binasına kirgenler aqqında zarar körgen adam bir şey aytıp olamadı. Onıñ sözlerine köre, qarşıdakiler tertipnen areket ete ediler, amma kim emir bergenini bilmey», – dep yekünledi Polozov.
«Çiygoznıñ işi» Rusiye mahkemesinde «Fevral 26 işi» çerçevesinde baqıla. Amma 20 iyülde mahkemeniñ qapalı toplaşuvında bu iş ekige bölünilgen edi: ayırda - Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoznıñ işi, ve ayırda – Ali Asanov ve Mustafa Degermenci.
Ukrainı Tışqı işler nazirligi (TİN) Ukrain vatandaşları işğal olunğan Qırımda taqip etilgenlerinden raatsız olğanını beyan etip, basqılarnı toqtatmapa çağırdı. Bunen beraber TİN Dünya toplulığına muracaat etip, bütün mumkün olğan siyasiy ve uquqiy çareler ile Rusiyege tesir etmege, onıñ totalitar usullarnen insan aqları ve söz serbestligini yoq etmesini toqtatmağa, ve apis etilgen ukrain siyasiy mabuslarnı azat etmege çağırdı.


text:
Musahide kameralari – satis ve qurasdirma. Ogurluqa qarsi sistemler
ASecurity sirketi her bir obyek, ev ve s. eraziye individual olaraq xususi kamera novleri, tehlukesizlik sistemleri teklif edir.
Tehlukesizlik avadanliqlari perakende, elece de topdan satilir. CCTV nezaret kameralari qurasdirmaq ucun istifade olunan mehsullar, hemcinin, diger tehlukesizlik avadanliqlari sirket terefinden satilir. Firma terefinden qurasdirma isleri de gorulur.
Vetenimizin istenilen erazisinden sifarish qebul edilir.
Mehsullara zemanet verilir.
Mob: (055) 988 89 32
Email: nezarettehlukesizlik@gmail.com