text:
Rustambek ağaj cana Özbekstandağy stalindik cazaloonu iliktöö
OбHoBлeHo: 9 дek. 2019 r.
Borbor Azijada Iosif Stalindin režimi maalynda cüzögö aşyrylğan massalyq cazaloolordun taryhyn postsovettik doordo qajra qaroo işi ulantyluuda. Ancijan mamlekettik universitetinin professoru, taryhçy Rustambek Temiroviç Şamsutdinovdun mektebinin bul bağyttağy salymdary alğylyqtuu.
Avtor: Tynçtyqbek Çorotegin
Alğy söz
Myndan 80 cyldaj ilgeri beri degende 1,5 milliondon aşuun sovettik carandar stalindik recim ujuşturğan massalyq quuğuntuqtun cana terrordun cañy ajlampasyna duuşar bolğon. Andan saal murdaraaq Uqraina, Edil (Volğa) boju cana Qazaqstan syjaqtuu ajmaqtarda bir neçe milliondoğon qarapajym qalajyq casalma türdö massalyq açarçylyqqa kiripter bolğonu da este.
Emi oşol Uluu Terror doorunun taryhyn cañyça tarazaloo mildeti turat. Bul bağytta postsovettik Borborduq Azijadağy cumurijattarda öz aldynça tieşelüü taryhnaamalyq, arhiv taanuu cana bulaq taanuu işteri 1990-cyldardyn içinen beri cüzögö aşyp kelet.
“Taptyq” delgen küröş
Düjnö cüzü murdağy Sovetter Birimdiginin taryhynda massalyq cazaloolor köp iret cürgüzülgöndügünön qabardar. Bul ölködö qommunisttik tiptegi (“ezüüçü tapqa qarşy” delgen) yrajymsyz qonslagerlerdi quruu zaryl degen ojdu qommunisttik yñqylaptyn lideri cana Sovet ökmötünün negizdööçüsü Vladimir Lenin bir neçe colu ajtqan.
1917-cyly ele baştalğan atuulduq soğuş uçurunda, oşondoj ele Borborduq Azijada iş cüzündö 1942-cylğa çejin sozulğan basmaçylyq qyjmylyna qarşy küröş maalynda cana 1920-cyldardyn aqyryndağy – 1930-cyldardyn başyndağy baj-manaptardy sürgüngö ajdoo, qulaqqa tartuu syjaqtuu cürümdördö qyrğyzdardyn cana başqa borborduq azijalyq elderdin köptögön ajdyñdary cana tyñ atuuldary murda tektüü kişilerden ce alardyn urpaqtarynan bolğonu üçün ele ce pantürkisttik partija tüzgön degen şyltoo menen ar qandaj quuğuntuqqa qabylyşqan.
Çölkömdögü quuğuntuq taryhy
Borborduq Azijada stalindik cazaloolordun özgöçölüktörü, albette, bul ajmaqtağy cergiliktüü türk qalqtarynyn öküldörün qağazda ğana bolğon “cergiliktüü pantürkçül” cana “panislamçyl” partijağa conunan çegerip, türkijalyq ce caponduq ökmöttörgö tyñçylyq qyldy degen şyltoo menen qamoo syjaqtuu iş-araketterge bajlanyştuu.
Al emi monğol tildüü qalqtardy “panmonğolçul” partijalarğa “cabyştyrğan”, qarel syjaqtuu elderdin tyñ çyqma öküldörün “pan-finçil” qyjmyldarğa çegergen yqmalarğa salyştyrsaq, anda Borborduq Azijadağy ajyptoolor dele başqa çölkömdördögü stalinçilerdin cazaloo yqmalary menen qojondoj oqşoş ekenin ajginelej alabyz.
Demek, ajyrma – tek ğana geoğrafijada, etnostuq qyrdaalda bolğon.
Insandardyn bejnesinin özgöçölügünö qarata da ar qyl calğan calaalar tağylğan.
Maselen, saha (jaqut) elinin körünüktüü qulunu Maqsim Kiroviç Ammosov (1897––1938) qanduu terror küçögön 1937-cyldyn caz mezgilinen tartyp Qyrğyzstanğa coğorqu partijalyq qyzmatqa qotorulat.
Dal uşul maalda Qyrğyzstandyn bir qatar çyğaan işmerleri çet-çetinen stalindik cazaloolorğo qabylyp catqan. Bijliktegi myqty adister tañqys bolğon qyrdaalda, bir çeti, qyrğyz tiline caqyn kelgen qazaq tilin bilgen, ekinçi çeti, alysqy Saha cergesinen cana musulman emes bolğonduqtan, “Sosial-Turan partijasyna” müçölük, pantürkizm cana cerdeşçildik menen ajyptooğo negiz bolboğon bul insandy Qyrğyzstanğa alyp kelüü – oşol taptağy stalindik cetekçilik üçün özgöçö orunduu qadrdyq orun qotoruşturuu çarasy körüngön.
Maqsim Ammosovdun özü da, cubajy Raisa Izrailevna Sugel da musulman emes bolçu. Demek, alardy panislamizmdi qoldojt dep ajyptooğo da mümkün emes ele.
M.Ammosov 1937-cyldyn aprel-maj ajlarynda cañy ujuşulğan Qyrğyzstan QP(b)nyn Borborduq Qomitetinin birinçi qatçysynyn mildetin atqaruuçu, andan soñ 1937-cyldyn 16-ijununan qarğaşaluu nojabrğa çejin Qyrğyzstan QP(b)nyn Borborduq Qomitetinin birinçi qatçysy boldu.
Maqsim Ammosov 1937-cyly 7-nojabrda Bişkektegi (al kezde Frunzedegi) ökmöt üjünün aldynda salttyq qommunisttik demonstrasijada qalpys süjlöp alyp, qamalğandyğyn qyrğyz elinin “Manas” eposun orus tiline ataandaş qotorğondordun biri, qotormoçu Semjon Lipkin (1911—2003) da eskergen.
Qyrğyzstan QP(b) BQnyn Birinçi qatçysy Maqsim Kiroviç Ammosov parad maalynda tribunadan calynduu uraandardy çaqyryp qyjqyryp turğan. Bir maalda ulam qajtalanğan uraandaryn çataştyryp, “qommunizm” sözünün orduna “faşizm” sözün aralaştyryp ajtyp alğan eken:
– Caşasyn bütkül düjnödögü faşizmdin ceñişi!
Bardyğy teñ öz uqqan qulağyna özdörü işenbej dendaroo bolup qalğanda, Ammosov qajra uraandy tuuralap ajtyp, anan qaltaaryp qalyptyr.
— Uluu Stalindin kösömdügü astynda bütkül düjnödögü qommunizmin ceñişin qaraj alğa! – dep Ammosov cañy küç menen qyjqyrğan eken.
Maalymatqa qarağanda, M.Q.Ammosov bul qalpystyğy coq dele atuuğa ketmek bolçu. Al cazyqsyz cerden qamalyp, 1938-cyly 28-ijulda Mosqva şaarynda atuuğa duuşarlanğan.
Kejiştüüsü, Borborduq Azijany da qamtyğan bul stalindik massalyq qyrğyndyn cana quuğuntuqtoolordun taryhy sovettik taryhnaamada eç qaçan qalys çağyldyrylğan emes.
Oşonduqtan Borbor Azijadağy postsovettik egemen cumurijattarda bul qajğyluu taryh baraqtaryn cañyça qaroo maselesi SSSR qulaar cyldary ele kün tartibine qojulğan.
Maselen, Qyrğyzstanda 1988-cyldyn başynan tartyp bir qatar repressijalanğan atuuldar çetinen aqtala baştağan.
Al emi 1991-cyldyn cajynda Bişkektin çetindegi Çoñ-Taş ajylynyn tüştük too eteginde 1938-cyly nojabrda stalinçiler tarabynan cazyqsyz cerden mert qylynyp, tymyzyn kömülgön 137 kişinin söögü qazylyp alyndy. Bul cerdegi çuñqurğa calpy kömülüp salynğandardyn arasynda cazuuçu Ç.T.Ajtmatovdun atasy Törökul Ajtmatovdun (1903––1938) da söögü tabylğan.
Oşol 1991-cyly 30-avğustta, Qyrğyzstan mamlekettik köz qarandy emestigin caryjaloosunun aldyñqy künü, aligi tymyzyn kör tabylğan cajdyn künbatyş yptasynda stalindik repressijanyn qurmandyqtaryna arnalğan “Ata-Bejit” körüstönü rasmij açylğan.
Ertesi künü, 31-avğustta, Qyrğyzstandyn parlamenti (Coğorqu Keñeş) ölkönü köz qarandy emes mamleket dep caryjalağan taryhyj deklarasijany qabyl aldy. Bul eki oquja simvolduq türdö biri-biri menen ajqalyşyp turat.
Ajtmaqçy, Özbekstan da oşol ele kündörü özün SSSRden köz qarandy emes mamleket dep caryjalağan (bul qoñşu bir tuuğan cumurijatta Egemendik majramy 1-sentjabrda rasmij belgilenip kelet).
Rustam Şamsutdinovdun mektebi
Qoñşu Özbekstanda da postsovettik doordo stalindik repressijalar taryhyn qalys qaroo cürümü urğaalduu baştaldy. Bul ölkö Orusijadan özün qançalyq oolaq qarmasa, stalinçil cazaloolordun taryhy oşonçoluq erkinireek cana tereñireek izildengendigin baamdoo da qyjyn emes. Maselen, basmaçylyq qyjmylynyn taryhyn cañyça tarazaloo caatynda Özbekstanda 1990-cyldardan tartyp qyjla alğylyqtuu ilimij işter atqaryldy.
Stalindik cazaloolor taryhyn qajradan qalys qaroo cürümünö baranduu salym qoşqon ilimpozdordun aldyñqy sabynda taryh ilimderinin doqtoru, Ancijan mamlekettik universitetinin professoru Rustambek Temiroviç Şamsutdinov turat desek cañylyşpajbyz.
Biz 2018-cyly maj ajynda Özbekstandyn Ancijan şaaryndağy Ancijan mamlekettik universitetin kezip, mynda cañy açylğan “Repressija qurmandyqtarynyn elesi” («Qatağon qurbonlari hotirasi») dep atalğan muzejdin ekspozisijalary menen caqyndan taanyştyq. Bul muzejdi ujuşturuunun demilgeçisi bolğon professor R.T.Şamsutdinov anyn direktoru da bolup qalğanyna yraazy bolduq.
Professor R.T.Şamsutdinov — “Uluu qyrğyn” («Qatta kirgin») dep atalğan atajyn ensiklopedijany tüzüü bojunça atajyn ğrantty da ceñip alyp, bul cyjnaqty tüzüü üçün meenet qyluuda.
Dal uşundaj ğranttar Özbekstandyn ökmötünün çeçimine ylajyq berilip kelet. Emi Özbekstandyn “Repressija qurmandyqtarynyn elesi” Borborduq muzeji üçün “1937-1938-cyldardağy Çoñ terror” attuu ensiklopedija tüzüü caatynda atajyn ökmöttük proğramma cüzögö aşyryluuda.
Albette, bul dolboorlor – professor R.T.Şamsutdinov cetektegen ilimij mektep azyrqy tapta atqaryp catqan keñiri ölçömdögü iş-araketterdin bir taramy ğana bolup sanalat.
Özbekstanda Türkstan avtonomijasynyn, basmaçylyqtyn taryhyn, ajyl çarbasyndağy qolhozdoşturuu önöktügünün taryhyn, Ekinçi Düjnölük soğuş maalyndağy taryhyj oqujalardy cañyça qaroo caatynda da qyjla işter alyp baryluuda.
(R.T.Şamsutdinovdun qatyşuusunda caryq körgön eñ soñqu cyjnaqtardy ele qarañyz:
«KHиra пaMяTи peпpeccиpoBaHHыx cooTeчecTBeHHиkoB B пepиoд koллekTиBизaции и «Бoлbшoro Teppopa». CaMapkaHдckaя oблacTb» (TaшkeHT: ЯHrи acp aBлoди, 2015);
«ИcTopия OTeчecTBa». KHиra TpeTbя (TaшkeHT: Шapk, 2016);
«BTopaя MиpoBaя BoйHa и фpoHToBыe raзeTы». KHиra пepBaя (TaшkeHT: AkaдeMHaшp, 2017); «BTopaя MиpoBaя BoйHa и фpoHToBыe raзeTы». KHиra BTopaя (TaшkeHT: AkaдeMHaшp, 2017); «BTopaя MиpoBaя BoйHa и фpoHToBыe raзeTы». KHиra TpeTbя (TaшkeHT: AkaдeMHaшp, 2017);
«ПaMяTи peпpeccиpoBaHHыx cooTeчecTBeHHиkoB» (TaшkeHT: AkaдeMHaшp, 2018); ж.б.).
Oşentip, stalindik repressijalardy cañyça tarazalağan ajdyñdyq cürümgö professor R.TŞamsutdinov özünün ceke ilimij emgekterinen tyşqary, şakirtterinin çyğarmalary cana redaqtorluq meeneti arqyluu da öz ülüşün qoşuuda.
2019-cyldyn 1-majynda Ancijan mamlekettik universitetinde professor Rustambek Şamsutdinovdun 80 cyldyq maarakesine arnalğan el aralyq ilimij cyjyndağy atajyn bölümdö stalindik cazaloolor cana qyrğyndar taryhyn cañyça qaroo tuuraluu ilimij bajandamalar da sunuştalmaqçy.
Calpy araket zarylçylyğy.
Özbekstandyq professor Rustambek Şamsutdinovdun alğylyqtuu iş-araketin coğoru baaloo menen birge, stalindik repressijalardyn taryhyn cañyça iliktöö cana sypattap cazuu caatyndağy myndan arqy bajsalduu araketter calpy Borborduq Azijadağy taryhçylardyn caqynqy boloçoqtoğu birgeleşken iş-araketteri menen da yqçamdajt dep ajtqybyz kelet.
Caqynda Qyrğyzstandyn prezidentinin apparatyna qaraştuu “Muras” fondunun cetekçisi Qyjas Moldoqasymov Taşkenttegi Özbekstan mamlekettik arhivine baryp qajtty. Bul arhivde Ferğana öröönündögü köp etnostuu qalqtyn, anyn içinde qyrğyzdardyn da stalindik cazaloolorğo qarşy küröşü çağyldyrylğan abdan baj arhivdik maalymat qamtylğan. Bul maalymattar ulam cañy izildööçülördü kütüp catat.
Uuçubuz quru emes. Qyrğyzdyn Zajnidin Qurmanov, Aida Qubatova, Tölöbek Abdahmanov, Cumağul Bajdildeev, Coldoşbek Bötönöev, Gülzada Abdalieva, Svetlana Ploskih c.b. adisteri uşul tapta repressija qurmandyqtarynyn tağdyrlaryn cañyça iliktöö bağytynda oluttuu ilimij dolboorlordu cüzögö aşyruuda.
Arijne, alar özbekstandyq, qazaqstandyq, tacikstandyq, orusijalyq cana türkmönstandyq kesipteşteri menen birgeleşip bul caatta myndan ary da çoğuu-çaran iş alyp baryşsa, anda alda qança tereñ cana ar taraptuu maalymattar ilim çöjrösünö kirgizilişi kütülöt.
Maqalanyn tüp nusqasy: PycTaMбek araй жaHa ӨзбekcTaHдarы cTaлиHдиk жaзaлooHy илиkTөө


c: text/html

text:
Qırımtatar milliy areketi liderleriniñ birisi Ahtem Çiygozğa qarşı mahkeme esnası vaqtında 200-den ziyade insan sorğuğa çekildi. Tek bir kişi Çiygozğa qarşı şaatlıq etti, bunıñ sebebi de Qırımtatar Milliy Meclisinden nefret etkeni olğan. Qalğanları, «halq göñüllileri» bile, Çiygozğa qarşı bir şey aytmadı.
Bunı Rusiye advokatı, Ahtem Çiygoznıñ imayecisi Nikolay Polozov ZİK telekanalında Tatyana Danilenkonıñ FACE 2 FACE yayınında bildirdi.
Nikolay Polozov Ahtem Çiygoz üzerinde mahkeme esnası bir yıldan berli devam etkenini ve bu müddet devamında büyük iş yapılğanını hatırlattı.
«Bu müddet devamında Çiygoz davasında tahminen 200 insan sorğuğa çekildi: zarar körgenler, şaatlar, hain çıqqan Tsekov, Kovitidi, Aksenovnı bile sorğuğa çektik, bu künleri ise vaqialarnıñ esas iştirakçileriniñ birisi Konstantinov da sorğuğa çekilecektir», – dedi Polozov.
Advokatnıñ qayd etkenine köre, bundan evel işğal etilgen Qırımnıñ sabıq prokurorı Natalya Poklonskaya, Kreml kontrol etken Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov ve Qırım parlamentiniñ spikeri Vladimir Konstantinov Ahtem Çiygoznıñ davasınen meraqlanğan ediler. Lâkin, Polozovnıñ aytqanına köre, şimdi bütün mesele Kremlnen bağlı oldı.
«Ahtem Çiygoz davası bir qaç sebepten müimdir. Birinciden, o, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini ola, bundan ğayrı, Çiygoz taqiqat izolâtorında tutulğan yekâne Meclis vekilidir. Hatırlatayım, Ahtem Çiygoz 2,5 yıldan berli apiste yata. Bundan ğayrı, soñki yıl devamında onı andan çıqarmadılar. Mahküm etilgen kişi oturış salonında olmağan bu esnas Rusiyede birinci sayıla. Çiygoz içün video bağı teşkil etildi, lâkin mahkeme oturışında o yoq, böylece, esnas daa çoq zorlaştırıla», – dep qayd etti Çiygoznıñ imayecisi.
İyülniñ 5-de Aqmescitniñ apellâtsion mahkemesi qırımtatar milliy areketi liderleriniñ birisi Ahtem Çiygoznıñ imayesi apiste yatma müddetiniñ yazatılmasından bergen şikâyet arizasını red etti. Böylece, Çiygoz oktâbrniñ 8-ne qadar apiste qalacaq.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevralniñ 26-da Qırım Yuqarı Şurasınıñ binası ögünde Ukrainanñ territorial bütünligine qol tutulmasına bağışlanğan mitingde iştirak etkeni içün tutulğan edi. O zaman miting iştirakçılerine Rusiye tarafdarları, şu cumleden «Russkoye yedinstvo» firqasınıñ temsilcileri qol tutqan edi.
«Çiygoz davasını» Rusiye mahkemesi qapalı toplaşuvda: qırımtatar Meclisi yolbaşçısınıñ muavini sıfatındaki Ahtem Çiygozniñ davası olaraq ve ayrıca, davanıñ eki iştitakçisi olğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci davası şeklinde ekige ayıraraq, «26 fevral» davası çerçivesinde baqmaqta.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Rusiye ve Türkiye prezidentleri Vladimir Putin ve Recep Tayyip Erdoğan martnıñ 5-nde ya da 6-nda Moskvada körüşe bile, dep bildirdi «TASS» Rusiye haber agentligi Rusiye prezidentiniñ matbuat kâtibi Dmitriy Peskovnıñ beyanatına esaslanıp.
«Al-azırda Rusiye prezidenti ve Türkiye prezidentiniñ martnıñ 5-nde ya da 6-nda olacaq körüşüvi baqıla», – dep bildirdi o.
Türkiye tarafı prezidentlerniñ körüşüvi aqqında şimdilik haber etmedi.
Fevralniñ 27-nde Suriye prezidenti Başar Asad quvetleriniñ memleketniñ şimal-ğarbinde yapqan ücümi neticesinde eñ az 33 türk askeri elâk oldı, 36-sı yaralandı.
Soñki aftaları Suriye prezidenti Başar Asadnıñ ordusı Rusiyeden destek alıp, memlekette kontrol etmegen soñki isyancı anklavını yoq etmek içün ücüm etti. Böyle etip İdlib vilâyetiniñ cenübinde ve qomşu Aleppo vilâyetinde topraqlarnı zapt etti.
Türkiye, muhalifetke yardım etmek içün Asadnıñ ücümine cevap olaraq İdlibte askerleriniñ sayısını arttırdı. Türkiye ordusınıñ yardımınen silâlı muhalifetniñ ğalebeleri aqqında haber etile. Berilgen malümatqa köre, olar İdlib vilâyetindeki Sarakib şeerini kontrol altında aldı ve Aleppodan Dimaşqqa yolnı qapattı.
Asad ordusınıñ ücümi büyük qaçaq dalğasına yol açtı: BM malümatına köre, dekabrniñ soñundan başlap yarısından çoq bala olğan tahminen 900 biñ kişi evlerini ya da muvaqqat sığınaqlarnı terk etmege mecbur olıp, suvuq qışta evsiz qaldı.


text:
Cemaat jurnalisti Nariman Memedeminov 2020 senesi sentâbrniñ 21-nde №8 yaşav tarzı koloniyasından çıqtı. Qorantası eki buçuq yıldır beklegen Qırımnıñ Zalanköy (Holmovka) köyündeki evine qayttı. Qırım işğalinden soñ birinci apis cezalarından soñ Nariman Memedeminov bu adise-vaqialarnı cemaat jurnalisti olaraq aydınlatqanlardan biri edi. Bazı Ukraina ve halqara neşirleri, şu cümleden Qırım.Aqiqat, Qırımdaki vaziyet aqqında tarif etmek içün onıñ maqalelerini qullanğan edi.
Qırımtatarı Nariman Memedeminov eki kere apiske alınğan edi: birinci kere memuriy madde boyunca, ekinci kere ise onı YouTube kanalındaki üç videosı içün «terror faaliyetine çağırğanında» qabaatladılar. Rusiye mahkemesi onı eki buçuq yıl yaşav tarzı koloniyasında qalmasına üküm etti. Daa soñra şartlı olaraq vaqtından azat etilmesi red etildi.
– Tintüv ya da tutuv yerine ilk kelişiñiz aqlıñızdamı? Nasıl olğanını tarif ete bilesiñizmi?
– İlk adise mında, Zalanköyde, Ernes Muslâdinov yaşağanda oldı. O, vefat etti, cenazesi oldı. Tornacı edi, bir çoq kişi ondan yardım istegen edi, pek ürmet etkenler. Cenazeden bir qaç aydan soñ evinde tintüv oldı. Bunı bile edim, ve o vaqıt ne yapacağımnı añlamay edim. Anda bardım, qomşular, tuvğanları keldi ve men Facebookta olğanlarnı yazdım. Özümni cemaat jurnalisti olaraq ilk sefer o vaqıt kördim, ğaliba.
– «Qırım birdemligi» soñramı oldı?
Keçken balalarnıñ fotoresimlerini yaptım, bunı saifeme qoya edim, o vaqıt başqa jurnalist yoq edi
– «Qırım birdemligi» az soñra peyda oldı. Soñra Aqyardaki «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca mahkeme oturışuvları oldı. Keçken balalarnıñ fotoresimlerini yaptım, bunı saifeme qoya edim, o vaqıt başqa jurnalist yoq edi. Şaşa edim. Mustaqil jurnalistlerni degil, federal kanallarnı aytam. Mantıqqa köre, akimiyet «terroristlerni», pek telükeli cinayetçilerni yaqaladı. Akimiyetniñ versiyasına köre, uquq qoruyıcı organları doğru ve yahşı iş yapqanlar, amma federal kanallar bir söz aytmay. Ne içün? Em de Qırımda terrorizm aqqında eşitmegen Qırım ealisine böyle bir şey daa olmağanını köstermek yahşı olur edi. Bunı yapmaq kerek, dep tüşündim.
– Video vastasınen canlı yayınğa ilk sefer ne vaqıt çıqtıñız?
O vaqıt keyfiyetsiz adiy bir telefonım bar edi, ciddiy, tolu video yapmağa imkân yoq edi
– Seyran Saliyevniñ (Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir» davasınıñ mabüsi, 16 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etildi – QA) evinde tintüv olğanda. Bu 12 künlik memuriy ceza olsa da, iç alışmağan şey edi. Quvetçiler gençlerge aselet provokatsiya ete edi. Mında ne içün turasıñ dep soray, urbasından çeke ediler ve ilâhre. O vaqıt keyfiyetsiz adiy bir telefonım bar edi, ciddiy, tolu video yapmağa imkân yoq edi. Em de mında ve şimdi olğanlarnı çıqarıp köstermek daa müim ola, dep tüşündim.
– Qırımnıñ şimdiki akimiyetine kelişmegeniñizni ne vaqıt añladıñız?
– Esnasımnıñ dava malümatlarını baqqanda maña qarşı teşkerüvler 2014 senesiniñ soñunda başlağanına dair vesiqalar bar edi. O vaqıt bunı, ebet, bilmey edim. Menim şahsiy fikrim degil, amma red etilmeycek bir şey bar: mahkemede imaye tarafınıñ şaatları bar edi, köyümizniñ esli-başlı insanları, olar Rostov-na-Donuğa mahkemege keldi. Prokuror (Aleksey Aydinov aqqında aytıla – QA) meraqlı bir sual berdi. Şaatlardan terrorizmde qabaatlanıp apiske alınğan diger qırımtatarlarnıñ acısını paylaşqanımnı eşittilermi dep soradı. Bu mahkeme oturışuvı qayd etildi, ve bu sual protokolğa kirsetildi. Mence, prokuror bir sual berip, apiske alınğanımnıñ ve maña qarşı cinaiy davanıñ kerçek sebepleri aqqında cevap berdi.
– Apiske alınğan künüñizni hatırlañız, 2018 senesi martnıñ 22-si. Nasıl tutqanlar?
Qapunı sındırğanlar, meni ayatta yerge qoyğanlar
– Saba erte olğanını hatırlayım, qapunı pek sert qaqqan ediler, apayımnı uyandırdım, kiyin dedim. Pencerege baqsam, olar (quvetçiler – QA) yolqapıdan atlap kire. İçeriden açıla, ne kerek atlamağa dep tüşündim. Çapıp ştanımnı kiydim. Baarniñ başı edi, avalar daa salqın edi. Qapuğa çapıp tüşünem: qapunı qırsalar, meni apiske alsalar, qorantam qapusız ne yapacaq, suvuq olacaq. Qapuğa yaqınlaşam, sındırmañız deyim, açmağa tırışam – açılmay. Ve qapudan – bir sıra küfür. Qapunı sındırğanlar, meni ayatta yerge qoyğanlar. Bir sıra adam urbada, bir qaç kişi adiy urbada, kameralı insanlar video çıqardı. Bundan soñ maña qarşı bir kere bile küç qullanılmadı.
– SİZOda ve yaşav tarzı koloniyasında siznen bir kamerada olğanlarnen munasebetiñiz nasıl edi?
Yaşav tarzı koloniyasında Qırımdan tek eki kişi bar edi, men ve genç bir oğlan
– Er kesnen yahşı munasebette edim, bir kere bile zıddiyet olmadı. Yaşav tarzı koloniyasında Qırımdan tek eki kişi bar edi, men ve genç bir oğlan. Şaşıp qaldı: Qırımdan çoqtan kimse olmadı dey. Em lagerde, em SİZOda, ne qadar SİZO olsa da, munasebetler yahşı edi. Añlay ediler. Bir şeyni beklep cezanı çekmek degil, yaşamaq kerek olğanını añlay ediler.
– Halqara teşkilâtlar sizni siyasiy mabüs dep tanıdı. Kamerada olğanlar ve SİZO, koloniya, Cezalarnı yerine ketirüv federal hızmetiniñ hadimleri sizge siyasiy mabüs olaraq yanaşqanlarını is ete ediñizmi?
FSB ile bağlı bir şey, sahte olğanını endi bileler
– Kamerada olğanlar ve mahkümlerden başlayıq: 205-inci madde aqqında eşitseler, angi qısım olğanını soramaylar. FSB ile bağlı bir şey, sahte olğanını endi bileler. Bu menim fikrim degil, olar aytqan edi. Buña quvanğan edim, insanlar añlay. Olar daa aytalar: sabır etiñiz, balalar. Hadimlerni aytsaq – olar içün bu madde siyasiy degil. Olar içün bu – terrorizm, ekstremizm ile küreştir. Amma SİZO hadiminen bir özüñ olsañ, meselâ, seni mahkemege alıp ketse, olar da ayta: e, anda ne olğanını bilemiz. Alıñız zor, balalar, deyler. Amma resmiyetni aytsaq – vesiqa ya da başqan bir tedbir, er şey mümkün olğanı qadar nezaketli edi, uquqçılarnıñ iddiaları olmasın dep, videoğa çıqarıldı. Er kes esnaslarımnı taqip eteler, dep añlay edi: bizni konsul, advokatlar ziyaret ete, mahkemelerge çoq insan kele.
– SİZO ve koloniyada turmuş şaraitleri nasıl edi? Tibbiy yardım vaqtında kösterile edimi? Kütüphaneni qullanmaq mümkün edimi?
Tsitramon bere bileler, daa ciddiy ilâclar – barıp satın alsañ, kerek olğanda ine urarlar. Almasañ – yapmazlar
– Er şey pek farqlı. Bir örnek aytayım – suv. Aqmescit SİZOsında, Qırımnıñ suv teminlev probleminden evel, tek suvuq suv bar edi, amma pek keyfiyetli ve temiz edi, musluqtan içmek mümkün edi. Şahtı şeerinde suv künde eki kere berile edi, saba ve saat 16-larda. Suvuq suvnı aytam. Rostov SİZOsında sıcaq suv bar, musluqtan aqa ve pek yahşı, ebet. Tibbiy yardım da farqlı. Tsitramon bere bileler, daa ciddiy ilâclar – barıp satın alsañ, kerek olğanda ine urarlar. Almasañ – yapmazlar.
– Yaşav tarzı koloniyasınıñ umumiy ve sert rejimli koloniyadan farqı ne, turmuş ceetinden?
– Farqları çoq: roba degil, serbest urba kiyesiñ, baraklar arasında yüre bilesiñ ve sport meydançığına serbest kire bilesiñ. Aslında, umumiy ve sert rejimli lagerniñ aynısıdır.
– Eki buçuq yıl apiste yattıñız. Siziñ fikiriñizce, zemaneviy Rusiye apishanesi birini kerçekten deñiştire bilemi?
– Bilmeyim. Amma Rostov SİZOsında «Arhipelag GULAG» kitabına rastkeldim. Kitapta tarif etilgen yıllar pek zor olğanına baqmasañ, zemaneviy Rusiye apishanesinen qıyaslağanda bir şey deñişmegen.
Şimdi cemaat jurnalisti evge Qırımğa qayttı. Zalanköyde onı ailesi bekledi: ana-babası, apayı Lemara ve üç çağına yetmegen balası. Taqiplerden soñ bile Nariman evini terk etmeycek.
– Apiske alınmazdan evel, ğaliba, vesiqalı film çıqarıp başlağan ediñiz. Ne aqqında olacaq ve çekimler devam etecekmi?
– Apiske alınğan insanlar aqqında vesiqalı film çıqarmaq ğayem bar edi. Qırım.Aqiqat buña oşağan bir şey yapqanını kördim, amma bu leyha devam etkeninden emin degilim. Er biri aqqında video ikâyesini yapıp, bu insanlar kim olğanını isbatlamağa istedim. Bu zeerli bir cemiyet degil, pek doğru, içtimaiy müsbet, muvafaqiyetli insanlar olğanını köstermege istedim.
– Cemaat jurnalistikasınen oğraşmağa niyetlenesiñizmi?
Jurnalistikanı zemaneviy cemiyet içün pek kerekli ve müim saa dep sayam
– Özümni cemaat jurnalisti dep sayam, ve meni böyle qabul eteler. İhtisasiy jurnalistler meni aytıp, olarnıñ zenaatdaşı olğanımnı aytqanlarından memnün olam. Çoq sağ olsunlar. Jurnalistikanı zemaneviy cemiyet içün pek kerekli ve müim saa dep sayam, şunıñ içün, ebet, faaliyetimni devam ettirmek ister edim.
– Qırımdan ketmeyceksiñiz, dep aytqan ediñiz. Kene taqip etilecegiñizden qorqmasıñızmı?
– Qanunsız, qorqunç ya da telükeli bir şey yapsa edim, ebet, qorqar edim. Amma bunı yapmayım, insanlarğa zarar ketirecek bir şey yapmayım. Ne içün qorqayım? Taqip etecek olsalar, eterler, qorqmağa acet yoq. Ne qadar sebepli olacaq? Evelki eki taqip sebepsiz edi.
Nariman Memedeminov – qırımtatar blogeri, cemaat jurnalistidir. Memedeminov apiske alınmazdan evel bir sıra Ukraina kütleviy haber vastası, hususan Qırım.Aqiqatnen iş birligi yapqan edi.
Rusiye quvetçileri onı 2018 senesi martnıñ soñunda tutıp aldı. Memedeminovnı Rusiye CK-nıñ 205 maddesiniñ 2-nci qısmına ait olğan cinayette (İnternet vastasınen terrosistik areketlerge açıq çağıruvlar) qabaatladılar.
Rusiye quvetçilerini Memedeminovnıñ 2013 senesinden 2015 senesine qadar alıp barğan YouTubedaki videoblogu açuvlandırdı. Anda siyasiy adise-vaqialarnıñ izaatları ve islâm normalarına riayet etmek çağıruvları, Rusiye devlet bayramları – Vatan imayecisi künü, Dünya qadınlar künü, Bala künü ve digerleri – aqqında fikirler mevcut.
2018 senesi martnıñ 23-nde QMC prokuraturası, Ukraina Cinaiy kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmı (insannı qanunsız olaraq azatlıqtan marum etüv ya da alıp qaçuv) ve 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmında (mesken toqunılmazlığınıñ bozuluvı) qayd etilgen cinaiy qanun bozuluvlarınıñ alâmetleri boyunca malümatnı Mahkemeden eveldki tahqiqatlarnıñ umumiy cedveline kirsetti.
Ukraina Milliy jurnalistler birligi (UMJB) Qırımda Memedeminovnıñ tevqif etilmesine «fikir serbestligi ve, cümleden İnternet ağı vastasınen, informatsiyanı serbest almaq ve darqatmaq aqqınıñ bozuluvı» dedi.


text:
Ukraina Tışqı işler nazirligi Rusiye prezidenti Vladimir Putinniñ Qırım ziyaretine Kyiv ile muzakereler keçirilmegeni içün narazılıq bildirdi. Bu aqta nazirlikniñ saytında aytıla.
«Ukraina Tışqı işler nazirligi Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Vladimir Putin yolbaşçılığında Rusiye eyyetiniñ 2017 senesi iyünniñ 24-de kerçekleştirgen Rusiye Federatsiyası tarafından Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen toprağı – Qırım Muhtar Cumhuriyeti ziyaretine sert bir şekilde narazılıq bildire», – dep aytıla nazirlikniñ haberinde.
Ukraina tarafı Rusiye memurlarınıñ mezkür Qırım ziyaretini Ukrainanıñ devlet sıñırları ve topraq bütünliginiñ bozulması, Rusiye tarafından halqara uquq qaidelerine zıt kelmesi olaraq tanıy.
Ukraina Tışqı işler nazirligi Rusiyege narazılıq beyanatını yolladı.
İyünniñ 24-de Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırımğa kelip çıqtı. O, Gurzuftaki «Artek» bala lagerini ziyaret etip, amerikalı Samanta Smitke bağışlanğan nevbetni açtı.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiye tarafından Qırımnıñ vaqtınca işğaliniñ resmiy başlanğıç kününi 2014 senesi fevral ayınıñ 20-si olaraq qabul etti. 2015 senesi oktâbrniñ 7-nde Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ istilâsı qanunsız olğanını tanıdı ve Rusiyeniñ areketlerini tenqid etti. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukraina Arbiy-deñiz quvetleriniñ daa bır qaç zapt etilgen gemilesi işğal etilgen Qırımdan
çıqarıldı.
Bunı Ukraina mudafaa Nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Böyle etip, işğal etilgen Aqyar limanından «Poçayev» gemisi, «Sokal» ve «Korosten» katerleri çıqtı.
Tünevin aqşam olar belgilengen yerge keldiler. Donuzlav gölünden Ukraina limanlarından birine «Dobropolye» alâqa kateri ve daa bir kater keldiler.
Mudafaa nazirliginiñ malümatına köre, 23 gemi ve Ukraina arbiy-deñiz quvetleriniñ yardımcı gemileri Qırımdan Ukraina limanlarına çıqıp kettiler.


text:
Amerikalıq BAQ AQŞ-tıñ Memlekettik departamentine kiber şabuıl jasalğanı turalı habarladı. Bwl turalı alğaşqı aqparattı Fox News arnası tarattı.
Habarda aytıluınşa Memlekettik departamentke jasalğan kiber şabuıldı Pentagonnıñ kiber qauipsizdik qızmeti anıqtağan. Sonday-aq, Memlekettik departamentke eskertu jasağan.
Bwdan eki apta bwrın jasalğan kiber şabuıldıñ qay taraptan jäne qanday maqsatta jasalğanı turalı AQŞ Memlekettik departamenti resmi tüsinikteme bermegen. Qauipsizdik şarttarına baylanıstı tergeu amaldarı tolıq jüzege asqanşa şabuıldıñ zardaptarı turalı da mälimet berilmeytini eskertilgen.
Soñğı jıldarı, AQŞ pen Qıtay arasında «kiber jauaptasudıñ» sanı barğan sayın artıp keledi. Eki el arasındağı jaña tehnoloniya bäsekesinde taraptar bir-biriniñ tehno alıptarın, iri kompaniyaların kiber qılmıstarmen ayıptap keledi. Bwğan qosa Uaşington kiber şabuıldar boyınşa Mäskeu biligin de köp ret sınaydı.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov qırımlı Volodımır Baluh ve Edem Bekirovnıñ Ukrainağa qaytqanlarını tebriklep, olarnen körüşecegini bekley.
«Volodımır Baluh ve Edem Bekirovnıñ azat etilüvini telefonda tebrikledim. Em Volodımır, em Edem olarnıñ azat etilüvinde iştirak etken, olarğa ve qorantalarına qoltutqan er keske minnetdarlıq bildirmege rica etkenler. Olarğa Rusiye işğalcileriniñ yapqanlarından soñ Vatanda muvafaqiyetli reabilitatsiyası olmasını ve Qırımtatar Milliy Meclisinde tez vaqıtta körüşüv olacağını bekleyim», – dep yazdı Çubarov Facebookta.
Sentâbrniñ 7-nde Ukraina ve Rusiye arasında tutulğanlarnı deñişim kerçekleştirildi. 35 ukrainalı ile uçaq «Borıspil» Kyiv ava limanında qondı.
Ukraina Tış işler nazirliginiñ malümatına köre, Rusiye 70-ten ziyade ukrainalını qanunsız alda tuta. Olarnıñ arasına 2018 senesi noyabr ayında Qara deñiz yalısı yaqınlarında Rusiye tarafından zapt etilgen 24 ukrainalı deñizci ve Donbastaki esirler kirmemekte.


text:
2015 senesi iyül ayında milletlerara munasebetlerni kerginleştirüv, ekstremizm ve separatizm teşviqatı alıp barğanında qabaatlanıp, FSB tarafından yaqalanğan Aqyar sakini Yuriy İlçenko qayd ete ki, Aqmescit taqiqat apishanesinde bulunğan vaqıtta rusiyeli uquq qoruyıcılar ve kamerada onen beraber bulunğanlar onı, ukrain vatandaşlığını red etsin ve özüni Aqyarda «Pravıy sektor» idarecisi olaraq tanısın dep, ura ediler. Bu aqta o, avgust 17-de Kiyevde keçirilgen matbuat konferentsiyasında bildirdi.
«Em hadimler, em de mennen kamerada beraber olğanlar urdı, büyreklerge, başıma, belkemikke urdılar, azca izler qaldırmaq ve çoqça azap ketirmek içün», – dedi İlçenko.
Onıñ qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı müessiseleri temsilcileri onen beraber kamerada bulunğan cinayetçilerge İlçenkoğa basım etkenleri içün apiste bulunma müddetlerini qısqartmağa söz bergen edi. O, onen beraber kamerada bulunğan kişilerden biriniñ sözlerine esaslandı.
İlçenkonıñ sözlerine köre, o, SİZO-dan azat etildi ve 2016 senesi iyün 2-ge qadar ev yaqalanmasına keçirildi. Bundan soñ o, yañıdan aynı qabaatlavlar boyunca yaqalanmamaq içün, Ukraina qıtaiy qısmına qaçmağa qarar aldı.
«İnternette biñlerce beyanatlarım bar edi... qaysı birlerini olar (rusiyeli ükümet – QA) Rusiyege qarşı olğanını sayğan edi», – dedi İlçenko.
İlçenkonıñ qayd etkenine köre, o, ayağından onıñ areketlerini kontrol etken bilezlikni kesip, qaçtı, ve tahminen bir yarım kün içinde Herson vilâyeti ile memuriy sıñırğa qadar mesafeni keçti. Bunen beraber, İlçenko bildire ki, «signalizatsiyanen teminlengen şeritten keçti», qaysı birinde, onıñ fikrince, mina qoyulğan edi.
Yuriy İlçenkonıñ aytqanına binaen, onıñ babası ve 1-ci gruppa saqatı olğan anası oña Ukraina qıtaiy qısmına köçti.
Aqyarda ecnebiy tiller şahsiy mektebiniñ saibi Yuriy İlçenko 2015 senesi iyül ayında Rusiye FSB hadimleri tarafından yaqalandı. O vaqıt o, internetteki saifesinde ukrain ükümetini Qırımnı bütünley blok etmege, bundan da ğayrı, Rusiye pasportını alğan Qırım sakinlerini ukrain vatandaşlığından marum etmege çağırdı. İlçenko yaqalanğan soñ, onıñ qaderi aqqında aman-aman malümat yoq edi.


text:
Qırımtatarlarnıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilevniñ qızı Elzara Abduljelilova Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, fevral 2 künü sabası onıñ Otuz (Kefe) köyünde yerleşken evinde pasport teşkerüvi sebebi ile özlerini Federal migratsion hızmetiniñ (FMS) hadimleri olaraq tanıtqan insanlar keldi.
«Pasport nezaretini keçiremiz dediler, olarnıñ arasında FMS hadimleri edi, eyecandan olarnıñ soyadlarını soramağa unuttım. Bir qaç insan evge kirdi ve pasportlarımıznı alıp, malümatnı yazıp aldılar. Özlerini nezaketli alıp bardılar… Ketkende, oğlum Erol aqqında soraştırdılar», – dey Elzara Abduljelilova.
Aytqanı kibi, oğlu bu saatte evde yuqlay edi. Bunıñ ile FMS hadimleri «soñ vaqıtları soy-soplardan birisi kelmegen edimi», dep soradı.
«Babam aqqında aytsalar, yoq – kelmedi, dep cevap berdim. Tek oğlum», – tarif ete qadın.
Bundan soñ FMS hadimleri ketti, amma birazdan qayttıp, Erolnı «olarnen barıp laf etmege» çağırdılar.
«Tanışlarıma telefon etip soradım, bir yerge barmağa kerekmey dediler. Olarğa red ettik», – dey Abduljelilova. Bunıñ ile ziyaretleri soñuna yetti.
FMS organlarınıñ bu aqta resmiy beyanatları şimdilik yoqtır.
Salı künü, fevral 2-de, Mecliste Canköy rayonında yaşağan qırımtatarlarnıñ evlerinde belgisiz sebepten tintüvler keçirilgeni aqqında bildirgen ediler.


text:
Urta aziadağı awıl, rayon häm şähärlärdä ğailä eçendä köç qullanu oçraqları äle dä däwam itä. Läkin bik küplär monı kürmämeşkä salışa yäisä tormışnıñ ber öleşe bularaq qabul itä. Bu mäsälä Urta aziada küplärgä tanış, alar monı yä üz keçereşennän yäisä duslarınnan işetep belä. Şulay da, gailäne saqlap qalu xaqına – keşelär bu turıda küp söyläp tormıy bu illärdä. Bu mäsälägä qarata xäzer Qazaqstan xaqimiäte yaña qanun täqdimen qarıy, inde ğailädä köç qullanu şäxsi waq mäsälä bularaq tügel, cinäyät bularaq qabul iteläçäk. Täqdim şul uq waqıtta, köç qullanuğa duçar qalğan bala häm xatınnarnı da yaqlıyaçaq.
Bu qanun taqdime, Qazaqstannıñ 2006-2016 yıllar arasında cenes xoquqların tigezläw planınıñ da ber öleşe bulıp tora. Bu taqdim kiçä Qazaqstan mäclesendä qaraldı.
Urta aziada ğailä eçendä köç qullanunı arttırğan ber niçä säbäp bar. Başta ğailä häm ilgä irlärneñ xaqimlek itüe ğadäte bar, şuña kürä balalarnıñ häm xatın-qızlarnıñ cämğiättäge role bik çiklängän bulıp qala. Xättä bu problem, qanuni yaqtan cenes tigezlegen yaqlağan sovetlär berlege çorında da üzgärmäde. Häm xäzerge waqıtta eş xaqlarınıñ äz buluı, eşsezlek, eçkeçelek yäisä narkotik qullanu bu problemgä etärgän tağın ber niçä zur säbäblär isäbendä.
Bu yaña taqdim nigezendä xäzer milisiä yärdäm itmägän qıynaw oçraqlarına qarşı xaqimiät kübräk çaralar kürä alaçaq. Eçke eşlär ministrı Alik Şpekbayev, bu qanun älbättä kübräk öy eçendä cäberlänügä duçar bulğan bala häm xatınnar xoquqın yaqlasa, ikençedän ayrılışqan parlar problemnärendä qarıyaçaq dip belderä.
Şpekbayev radiobızğa, bu qarar turında inde küptännäñ söylänüen, läkin ministrlıqnıñ diqatenä soñgı arada keterelde dip belderde:
“Bu taqdim 1999 yıldan birle qarala. Läkin anıñ öçen şartlar äzer tügel ide. Soñgı arada bu taqdimne ministrlıq qarap çıqtı häm ul mäclis komissiäsenä tapşırıldı. Asıl maqsat, ğailä eçendä cäberläwne kimetü. Bu täqdim ğamälgä aşsa, şaqtıy problämnär xäl iteläçäk.”
Astanadağı xökümättän bäysez olılarga yärdäm kürsätkän Ardagerlar veteran oyışması başlığı Bayan Äxmätcanova, qanunnıñ ähämmiäte turında bolay añlattı:
“Ğailä eçendä äni-ätisen qıynağan ullar da bar. Mäsälän ber äni bu mäsälä buyınça bezgä kildän ide, häm bez bergä mäxkämägä möracäğat ittek. Ulları äni-ätisen yış qına alardan aqça sorap qıynıy torğan bulğan. Bu-işe oçraqlarnı işetü bik küñelsez.”
Qazaqstan bu qanunnı täqdim itü belän Urta azia illäre arasında da ber açış yasadı. Urta azia illäre, Qırğızstan, Taciqstan, Törkmänstan häm Üzbäkstanda äle bu mäsälälär qaralmağan. Bu illärdä cäberlänügä duçar bulğan keşelärgä sıyınu häm kiñäşläşü yärdäme kürsätkän ber niçä oyışma eşläsä dä, alar älegä üz aqçasına yäşi.


text:
Almaniyanıñ Birleşken Milletler Teşkilâtında daimiy missiyası, Rusiyeniñ yarımadanı ilhaq etmesinden altı yıl soñra Qırımda insan aqları bozuvlarınıñ devam etmesine kösterdi.
BMT Baş Assambleyasınıñ insan aqları Komitetiniñ Qırım ile bağlı quvetleştirligen qarar leyhasına rey berüvden soñra Almaniya tarafınıñ cevabı böyle oldı.
“Qanunsız ilhaqaqtan 6 yıldan ziyade Rusiye Ukraina topraqlarında ciddiy insan aqları bozuvlarını devam ete. Almaniya Ukrainanıñ topraq bütünligine qoltuta ve Rusiyeni tecavuznı toqtatmağa davet ete”, – yazıla missiyasnıñ Twitterdeki beyanatında.
Keçenlerde, BMT BA Üçünci komiteti Qırımda insan aqları bozuvlarını tenqit etken quvetleştirilgen qaranı maqul kördi.
BMT-da Ukraina daimiy temsilcisi Sergiy Kıslıtsâ, BMT BA 75-nci sessiyasına Ukraina işğal etilgen Qırım ile bağlı eñ azından eki qarar leyhasını teklif etmege planlaştırğanını bildirdi.
İyül ayında BMT insan aqları Yuqarı komissarı Mişel Baçelet Qırımda insan aqları vaziyeti aqqında maruzanı taqdim etip, yarımadada iskenceler ve söz serbestligi sıñırlavı devam etkenini bildirdi.
Rusiye Tış işler naziri Sergey Lavrov, işğal etilgen Qırımda insan aqları bozulğanına dair laflar uydurıla, dep bildirgen edi.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Aqyarda martnıñ soñunda koronavirusnıñ tarqalmasınen küreşmek içün şeerniñ kirişlerinde pekitilgen nezaret noqtalarını qapatalar. Bunı salı künü şeer başı Mihail Razvojayev haber etti.
"Biz iyülniñ 1-inden başlap rejimni yımşatıp olamız. Semereli işni kstergen nezaret noqtalarınıñ işini toqtata bilemiz", - haber etti Razvojayev operativ ştabnıñ oturışında.
Onıñ aytqanına köre, şeerde epidemiologiya vaziyeti stabildir: "Dinamika, biz vaziyetni nezaret ete bilgenimizni kösterdi". Amma Razvojayev qayd etti ki, martta ilân etilgen yüksek azırlıq rejimi şimdilik lâğu etilmeycek.
İyün 30-ınıñ sabasına qadar Aqyarda altı yañı koronavirus hastası qayd etildi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Abdullah Ärän Bolgariyada Törkiyä stipendiyaların tanıttı
Çit illärdä yäşäwçe töreklär häm tuğandaş cämğiyätlär berlege başlığı Abdullah Ärän Bolgariyada “Törkiyä stipendiyaları”n tanıttı
Abdullah Ärän Bolgariyada “Törkiyä stipendiyaları”n tanıttı.
Çit illärdä yäşäwçe töreklär häm tuğandaş cämğiyätlär berlege başlığı Abdullah Ärän, Törkiyäneň här yıl bakaavriat, magistratura häm doktoranturada uquçı 4 meňgä yaqın çit il studentına stipendiya täêmin itüen belderep, kürşe il Bolgariyanıň üzläre öçen möhim buluın äytte.
Ärän bu qısada Konstantin Preslavski universitetında oyıştırılğan tanıtu aldınnan rektor professor doktor Georgi Kolev belän oçraştı.
Abdullah Ärän 126sı däwlät buluı belän bergä 208 universitetı bulğan Törkiyä täêmin itkän stipendiya programması öçen 170 ildän möräcäğät’ alınuın aňlattı.
"Törkiyä stipendiyaları” tanıtu programmasında da çığış yasawçı Ärän, Törkiyädäge yuğarı belem birüneň sıyfatına basım yasap: "İň möhim kriteriybız akademik uňış. Bez stipendiyalarnı birgän çaqta êtnik tamırı, milläte tügel, kriteriy bularaq akademik uňışnı alğı planda totabız”, - dip äytte.
YTB Çit illärdä yäşäwçe töreklär häm tuğandaş cämğiyätlär berlege başlığı programmadan soň yasağan bäyäläwendä isä YTBneň ber atna buyı Bolgariyada tanıtu kampaniyasın alıp baruın, bu qısada Bolgariyadan uquçı yäş’lärneň kübäyüen kötülären äytte.
"Bez häm Balkan geografiyasınıň tınıçlığı häm dä Törkiyäneň diňgezdän häm cir östennän çik buyı kürşese bulğan illär belän ike yaqlı mönäsäbätlärne tağın da yuğarı däräcägä citkerü öçen stipendiyalarğa bik zur ähämiyät biräbez”, - dip äytüçe Ärän Törkiyä stipendiyalarınıň uňışqa nigezlängän xalıqara stipendiya programması buluın häm barı tik qawemdäşlärgä genä tügel, böten Bolgariya yäş’lärenä açıq buluın assızıqlap äytep uzdı.
Bäyläneşle xäbärlär
Dön'yadağı iñ zur tamaşa tägärmäçe açıldı
Ul küz yawın aluçı tamaşa belän Dubayda qullanılışqa tapşırıldı
Törkiyädä 12 meñ yıllıq ğıybadätxanä tabıldı
Törkiyädä Mardinnıñ Dargäçit ilçäseneñ Ilısu mäxälläsendäge Boncuklu Tarlada 12 meñ yıllıq buluı isäplänelgän ğıybadätxanä tabıldı


text:
Ukraina Merkeziy saylav komissiyasınıñ malümatına köre, saat 18:25-te kelgen raqamlarğa esaslansa, Ukraina prezidenti saylavlarında şimdiki prezident Petro Poroşenkoğa rey bergenlerniñ sayısı 15,99%-ğa eksildi, Volodımır Zelenskıyge saylayıcılarnıñ 5 million 90 biñi rey berdi.
MSK malümatına köre, protokollarnıñ 90%-ı baqılğan soñ Yuliya Tımoşenkoğa 2 mln 247 biñ insan (13,35%), Poroşenkoğa – 2 mln 690 biñ saylayıcı (15,99%) rey berdi.
Volodımır Zelenskıy lider olıp qala, oña saylayıcılarnıñ 30,26%-ı (5 mln 90 biñ insan) rey berdi.
Ukrainada martnıñ 31-nde prezident saylavları olıp keçti. Saylayıcılarnıñ 63,5%-ı rey berdi.
Milliy exit poll malümatına köre, Volodımır Zelenskıy 30,6%, Petro Poroşenko – 17,8%, Yuliya Tımoşenko – 14,2%, Yuriy Boyko – 9,7%, Anatoliy Grıtsenko – 7,1%, Aleksandr Şevçenko – 0,5% qazandı.
Merkeziy saylav komissiyası saylavlarnıñ soñki neticelerini aprelniñ 10-na qadar ilân etmeli. Ekinci tur aprelniñ 21-nde olacaq.


text:
Qırımnıñ rusiyeliler ile toldurılması qanunsızdır, yañı köçip kelgenler yarımadanıñ işğalden azat etilmesinden soñ Qırımnı terk etmege mecbur olacaqlar, dedi halq deputatı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov.
«Qavmiy, diniy mensüplikke baqmadan, Qırımda işğalinden soñ yerleşken er bir insan Qırımda qanunsız yerleşti. Qırımnıñ işğalden azat etilmesinden soñ yarımadanı terk etmege mecbur olacaqlarını bilmek kerekler. Qırımda şimdi yerleşken biñlerce insan qanunsız sürette yerleşe», – dedi Çubarov Kiyevde matbuat konferentsiyasında, haber ete Qırım.Aqiqat mühbiri.
Evel Çubarov aytqanı kibi, şimdi «işğal etilgen Qırımnı suniy sürette rusiyelilerge tolduralar».
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Sentâbr 20-de «Çiygoznıñ işi» boyunca mahkeme toplaşuvında üç zararlanğan kişi sorğuğa çekildi. Olar qabaatlınıñ konkret areketlerini aytıp olamadı, amma 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde miting keçirilgen künü qırımtatarlarnıñ tarafından tecavuz olmağanını qayd etti. Bu aqta Qırım.Aqiqatqa Çiygoznıñ adliyecisi Nikolay Polozov bildirdi.
«Şimdilik 84 zararlanğandan 35 kişi sorğuğa çekildi – yarımdan az. Mahkeme prokurorğa onıñ zararlanğanlarnı vaqtında ketirilmesini temin etmegeni, böyle etip dava uzanğanına, mahkeme süyreklenüvine yol bergeni içün bir qaç sefer tenbiley edi», – dep qoştı Polozov.
Bunen beraber, sentâbr 20-de toplaşuvda Çiygoznıñ imayesi onıñ mahkeme zalına ketirilmesi aqqında şefaat arizasını berdi, amma o red etildi.
Kremlge boysunğan Qırım Yuqarı mahkemesinde «Çiygoznıñ işi» boyunca nevbetteki mahkeme künü sentâbr 21-de, saat 11:00-de başlanacaq.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, bu cümleden «Russkoye Yedinstvo» («Rus Birligi») firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqtı. İşğal olunğan Qırımnıñ Rusiye akimiyeti onı kütleviy çatışmalarnıñ teşkil etmesi ile qabaatlay.
Rusiye mahkemesi «Çiygoznıñ işini» «fevlral 26 işi» çerçivesinde, iyül 20-de mahkeme qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige bölgen soñ oldı: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.
Ahtem Çiygoz mahkemede özüni qabaatlı tanımadı.


text:
Terkälmägän İran demokrat partiäseneñ citäkçese, Abbas Xorsandi 8 yıl törmägä xökem itelde. Ğayebe isä qanunsız säyäsi törkem oyıştıru belän İran däwlät iminlegenä yanaw. 50 yäşendäge iqtisad professorı, 7 ay elek qulğa alındı. Abbasnıñ xälal cefete, ireneñ xaqimiätkä qarşı fikerlären açıqtan açıq söylägäne öçen iregennän mäxrüm itelüen äytä:
“Ul barı tik qarşı fikerläre öçen törmägä xökem itelde. Ul törmägä elägerlek ber ğayep eşlämäde. Ul fikerlären genä yazdı. Ul yazuçı häm keşe xoquqları aktivistı bularaq bötenläy tınıç çaralarğa ğına möräcäğat itä ide.”
Keşe xoquqları aktivistlarınnan Xadiçä Möğaddam isä däwlätkä qarşı propaganda taratıp däwlät iminlegenä yanawda ğayeplänep törmägä xökem itelde. Anıñ ğayebe isä 2006 yılda ber millionlap imza cıyıp, xökümätne İran qanunlarındağı xatınnarğa qarşı kürelgän diskriminasiäne üzgärtergä çaqıru ide. Möğaddam İran qanunlarındağı miras, ayırılu, bala waqaläte kebek xatınnarğa ğadel bulmağan qıyırsıtularnı telgä aldı.
Möğaddam bu yıl başında radiobızğa birgän äñgämäsendä taläbeneñ, ğasırlar elek uylanılğan qanunlarnıñ ğamäldän çığarıluın soraw buluın äytkän ide:
“Minem xäzer telgä alğan mäsälä, barlıq iran xatınnarınıñ fikeren çağıldıra. Bez xäzer xatın qızlarnıñ irlär belän ber rättän cämäğatçelektä, säyäsättä, iqtisadta aktiv qatnaşqan çorda yäşibez. Bez dä uqıybız, eşlibez şulay bulğaç bezgä yarım keşe möğamäläse bulmasqa tiyeş. Xäzerge waqıtta İran universitetlarında uqığan studentlarınıñ 64 %ın xatın-qızlar täşkil itä. Alar ğasırlar elek qabul itelgän qanunlarğa buysına almıy.”
Keşe xoquqları aktivistları, xaqimiätneñ ğadel bulmağan ğamällärenä qarşı tınıç şartlarda çaralar kürergä telägän bäysez jurnalistlärnıñ qulğa alınuı bigräk tä Axmädinäcat xaqimiäte waqıtında ğadäti äybergä äylänüen belderä.
Amnesty İnternational, çiklär tanımağan xäbärçelär kebek xalıqara oyışmalar da, Tährannıñ keşe xoquqların bozıp, qarşı çığuçılarnı awızlıqlarğa tırışuına qatğıy tänqit belderep kilä.
Çiklär tanımağan xäbärçelär oyışması İrannı xaqimiättän üzgä fiker yörtkän jurnalist häm yazuçılarnı qulğa alğan “Yaqın könçığışnıñ iñ zur törmäse” bularaq atadı.
Möğaddamnıñ qulğa alınuına tänqit belderep, 600läp İranlı keşe xoquların qayğırtuçı aktivistlar xaqimiätkä açıq xat yulladı.
Älege xatta Möğaddamnıñ xatın-qızlar arasında xezmättäşlekne üsterep xatınnarğa eş tämin itüdä yıllar buyına äwzem qatnaşuın telgä alına.


text:
Avropa nezareti halqara grajdanlıq aviatsiyası aqqında ICAO Konventsiyasına esaslanıp, Ukrainanıñ er angi ava boşluğı üzerinde bir de bir aeronavigatsion hızmetiniñ Ukraina akimiyetine alâqası olmağan bir taraflı beyannamelerni tanımaycaq.
Aqmescit ve Aqyarğa uçuşlar ilerideki bildirüvge qadar yasaq etile.
Avropa nezareti qapalı olmağan yolnı belgilegende, ava areketinde bozuvlar olmasın dep, olarnı Ukraina, Romaniya, Bulğaristan ve Turkiye dispetçer merkezlerinen uyğunlaştırmağa tevsiye ete.
Avropa nezareti bütün Avropa içün ava areketinen idare etüvni planlaştıra ve közete. Bunıñnen beraber, milliy akimiyet, aeronavigatsion donatmalarnıñ temin eticileri, ava boşluğınıñ arbiy ve adiy vatandaşları, ava limanları ve diger teşkilâtlarnen işini qavrap ala.
Malüm ki, «Türk hava yolları» ava şirketi Qırımğa ava seferleriniñ toqtatılması aqqında ilân etti.


text:
Qırımda Ay-Petri platosında ilk qar yağdı. Bu aqta Mishor – Ay-Petri Kanat yolu bildire ve qar yağğan töpeniñ videosını derc ete.
«İlk qar hayırlı olsun! Ay-Petri platosında 2019-2020 seneleriniñ qar mevsimi açıldı! «Mishor-Ay-Petri» kanat yolunıñ yüksek stantsiyası rayonında ava arareti +1°. Qar!», – dep aytıla müessiseniñ resmiy Facebook saifesinde.
Daa evel Qırım.Aqiqat Aqmescitte oktâbrniñ 31-nde birinci qar yağğanını bildirgen edi.
Qırım gidromettsentriniñ malümatına köre, oktâbrniñ 31-nde yarımadada ava suvucaq, gece 0 derece, kündüz +3 derece olması beklenile.


text:
Noyabrniñ soñunda Canköyde «antiterroristik şekilde» idmanlar keçirilmek kerek. Bunı noyabr 10 künü Kremlin nezareti astındaki Canköy idaresiniñ matbuat hızmetinde bildirdiler.
Müessisede qayd ettiler ki, noyabriniñ üçünci onkünliginde demir yol vokzal meydanı, avtovokzal civarında ve yaqın yerlerde antiterroristik idmanlarnıñ keçirilmesi belgilene.
«İlân etüv, toplaşuv ve tahliye – nazariy olaraq keçirilecek, bildirüvni diñlep, iç bir tedbirler alınmamalı», – dediler matbuat hızmetinde.
İdmanlar vaqıtında Canköy sakinlerine evden çıqmamağa ve pencerelerge baqmamağa rica eteler.
«Foto ve video çekmege yasaq etile! Yasaqnı bozğanlar mesüliyetlikke celp etilecek», – dep yekünlerdiler müessisede.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ilhaq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Aqmescitteki Bor Çoqraq (Fontanı) qasabasında yerleşken «dört prezidentniñ mektebi» yarın, dekabr 29-da, qurucılıq obyekti olaraq teslim etilecek.
24 yıl devamında qurulğan mektepke 44 sanını ve belli qırımtatar qaramanı, istihbaratçı, Rusiye qaramanı Alime Abdennanova adını bermege planlaştıralar.
Müessisede 900 talebe oquycaq, bu yerde tasil qırımtatar tilinde berilecek. Mektep zemaneviy donatmalar, bu cümleden, yanğın havfsızlığı ve video nezaret sistemalarınen teminlenecek, dep bildire «RİA-Krım».
Avdetniñ evel bildirgenine köre, bu sene oktâbr ayında belli oldı ki, qırımtatar qasabasında çoq beklenilgen mektep «milliy» olmaycaq. Böyle netice sentâbr ortasında Qırım paytahtında qapalı toplaşuv keçirilgen soñ çıqarıldı, bu yerde mektep müdiri belgilendi. Aqmescit memuriyetiniñ reisi Gennadiy Baharevniñ yolbaşçılığındaki komissiya qırımtatar namzetlerinden iç birini saylamadı. Aqmescit şeeri memuriyeti tasil idaresiniñ qararınen mektep müdiri vazifesinie N.M. Bondarenko tayinlendi.
Bu haber cemaat erbaplarını ve yerli sakinlerni eyecanlandırdı. Qırımtatarlar toplu yaşağan Aqmescitteki Bor Çoqraq (Fontanı) qasabasınıñ sakinleri toplaşuv keçirdi, merasimde «dört prezidentniñ mektebi» adınen belli olğan bu yerde qurulğan mektepniñ statusı meselesi muzakere etildi. Toplaşuv neticesinde rezolütsiya qabul etildi, vesiqa boyunca, qurulğan oquv yurtunıñ statusı, Qırım müendislik ve pedagogika universiteti imayesinde qırımtatar tilinde tasil berüv ile«Mektep-litsey» oquv-terbiyelev kompleksi olaraq belgilenmesi talap etilecek. Bundan da ğayrı, qasaba sakinleri, mektep müdiri ve ocalar terkibi belgilenmesi meselesinde olarnıñ fikri de köz ogüne alınmasını talap ete.


text:
Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi, işğal etilgen Qırımda Rusiye mahsus müessiseleri tarafından Azatlıq Radiosınıñ ştattan tış hadimi (Qırım.Aqiqat leyhası) Vladislav Yesipenkonıñ tutulmasını «qararlı bir şekilde takbih ete», dep bildirdi.
«Rusiye Federatsiyası, dünyanıñ vaqtınca işğal etilgen Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyar şeeri aqqında alacaq yekâne malümatı Rusiye propagandası olsun dep, söz serbestligini sıñırlay, jurnalist, bloger ve atta içtimaiy ağlarnıñ adiy qullanıcılarını taqip ete, böylece sovetlerniñ siyasetini tekrarlay. Rusiyeniñ hayalindeki dünyada insan aqlarına ve tamır qırımtatar halqınıñ aqlarına, ukrain tili ve medeniyetine, mustaqil jurnalistikağa yer yoq», – dep aytıla temsilcilikniñ izaatında.
Müessise, «yarımadada er bir qanunsız taqipni qayd ete, uquq qoruyıcı organlarına bildire ve halqara ortaqlarınen bağ tuta», dep qayd etti.
«Vaqtınca işğal etilgen topraqta jurnalist faaliyeti içün Vladislav Yesipenkonıñ taqip etilüvi halqara uquq normalarınıñ bozuluvı ola», – dep qoştı temsilcilik.
Martnıñ 16-nda Rusiye FSBsiniñ cemaat alâqaları merkezi, martnıñ 10-nda Qırımda Vladislav Yesipenko «Ukraina mahsus hızmetleriniñ menfaatları içün» malümat toplağanı sebebinden tutuldı, dep bildirdi.
FSB bildirgenine köre, Yesipenko Qırımda yaşayış ve insanlar toplaşqan yerlerniñ foto ve videolarını çıqarğan edi. Mahkeme onı Qırımda apiske aldı.
Müessise, Yesipenkonıñ şaatlığına esaslana. O, «Ukraina Tış istihbarat hızmetiniñ 5-inci departamenti 8-inci yedeginiñ zabiti polkovnik Kravçuk V.A. emrinen Ukraina mahsus hızmetleriniñ menfaatları içün malümat topladı ve onıñ tevsiyesinen telükesizligini qorumaq içün maşinasında el yapılğan patlayıcı cihaznı saqladı», dep aytqan eken. Kreml kontrolindeki mahkeme Yesipenkonı mayısnıñ 11-ne qadar apiste qaldırdı.
Ukraina Tış istihbarat hızmeti, FSBniñ Vladislav Yesipenkonıñ Ukraina mahsus hızmetleri ile işbirligi aqqında malümatını Qırım.Aqiqatqa aytıp, «Rusiye mahsus hızmetleriniñ provokatsiyalarını izaatlamay», dep bildirdi.
«Qırım işğaliniñ yılı arfesinde bu propaganda aktsiyası – ealiniñ diqqatını yarımadanıñ iç problemlerinden uzaqlaştırmaq içün yahşı bir manaçıqtır», – dep qoştı Ukraina Tış istihbarat hızmetiniñ matbuat hızmeti.
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturası, Ukraina uquq qoruyıcıları Qırımda Vladislav Yesipenkonıñ tutuluvı ve apiske alınması sebebinden cinaiy tahqiqat başlattı, dep bildirdi.
Ukraina Tış işler nazirligi Qırımda tutulğan Vladislav Yesipenkonen mustaqil advokatnı körüştirmege talap ete.


text:
Resmiy Kyiv Türkiyeniñ Qırımnı işğalden qurtaruv platformasında iştirak etmesini bekley. Bu aqta Ukraina Tış işler naziriniñ birinci muavini Emine Ceppar bildirdi.
«Tış işler naziri Mevlüt Çavuşoğlu şahsında türk dostlarımızğa Ukrainağa qol tutqanları, Rusiyeniñ Qırım işğalini qabul etmegenleri ve Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvını takbih etkenleri içün minnetdarlığımıznı bildirdim. Türkiyeniñ Qırım platformasında faal iştirak etmesini bekleymiz. Bu aqta kelecek afta Türkiye ziyareti vaqtında aytacam», – dep bildirdi Ceppar.
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy bildirgenine köre, Avropa Birliginiñ liderleri ABniñ Rusiyege qarşı sanktsiyaları Ukraina suvereniteti ve topraq bütünligi tolusınen ğayrıdan tiklengenine qadar devam etecek ve AB Qırımnı işğalden qurtaruv platformasına qoşulmağa azır, dep işandırdı.
Ukraina Tış işler naziri Dmıtro Kuleba, onıñ nazirliginde Volodımır Zelenskıy içün Qırımnı işğalden qurtaruv muzakereleri içün halqara platformasını quruv teklifi azır, dep bildirgen edi.
Bundan evel Kulebanıñ qayd etkenine köre, Ukraina, Qırımnı işğalden qurtaruv halqara platformasınıñ liderlerinden biri Poloniya olacaq, dek bekley. O, Qırımnı işğalden qurtaruv meselesi boyunca halqara meydançıq işinde Rusiyeni körmey, dep aytqan edi.
Kreml, Qırım meselesi qapatıldı ve Rusiye onı halqara muzakerelerge almaycaq, dep qayd etti.
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyeti prokuraturası Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radasınıñ 7 sabıq deputatınıñ qıdırılmasını ilân etti.
Yanvarniñ 17-sinde nezaret etici muessiseniñ bildirgenine köre, Qırım parlamentiniñ sabıq deputatları «Rusiye ve onıñ temsilcileri tarafından Ukrainağa qarşı ziyankâr areketlerniñ yapılmasına yardım kösterdiler».
Prokuraturanıñ bildirüvinde: «Qırım Muhtar Cumhuriyeti territoriyasınıñ Rusiye Federatsiyasına kirmesi ve bundan soñki yarımadanıñ işğali bu yardım kösterilüviniñ neticesi oldı», – denile.
Muessiseniñ malümatına köre, al-azırda «apiste tutuluv şeklinde sıñırlav tedbiriniñ tatbiq etilmesine dair arzualnıñ baqılmasında iştirak etmeleri maqsadınen (deputatlarnıñ – QA) yaqalanuvları içün izin berilmesi aqqında muracaat azırlana».
2017 senesiniñ dekabr ayındaki vaziyetke köre, QMC Yuqarı Radasınıñ 75 sabıq deputatı deputatınıñ qıdırılması ilân etildi.
Qırım ve Aqyar şeeri territoriyasında 2014 senesi martnıñ 16-sında yarımadanıñ statusı boyunca dünya tarafından tanılmağan referendum ötkerildi. Rusiye, onıñ neticesine esaslanıp, Qırımnı öz toprağına qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa Birligi, ne de AQŞ referendumdaki rey berüvniñ neticelerini tanımadılar. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalar tatbiq etildi. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, oña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey.Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
İlhaq etilgen Qırımda siyasiy mabüslerniñ balalarına qol tutmaq ve inkişaflarını temin etmek içün «Qırım birdemligi» cemiyet leyhasınıñ esasında «Qırımdaki balalıq» leyhası başlandı.
Leyhanıñ çerçivesinde siyasiy mabüsler içün tedbirlerniñ ötkerilmesi planlaştırıla.
«Qırım birdemligi»niñ Facebooktaki saifesinde: «Balalıq – insannıñ ayatında eñ parlaq ve aqılda eñ qaviy tutulğan dönemdir. O, tekrarlanmaz ve qaytarılmaz. Teessüf ki, siyasiy mabüslerniñ evlâtlarında balalıq, tañda evlerine telükesizlik hadimleri basıp kirgen künü bitti. Buğavlarda, yüzüqoyun – olar o accı tañda sevimli babalarını böyle alda kördiler. Lâkin bu, olarğa babalarını eskiden sevgenleri kibi sevmege ve beklemege keder etmey. Olar em balaları, em de bizler içün qaramanlardır», – dep bildirile.
Daa evel bildirilgeni kibi, siyasiy mabüslerniñ balalarına yardım etken «Bizim balalar» fondu, 1,5 yıl çalışıp, qararnen 7,7 million ruble (qararnen 3,6 million hrivna – QA) topladı.
Qırım ilhaq etilgen soñ Rusiye FSBsi yarımadada qırımtatarlar, musulmanlarnıñ evlerinde tintüvler ötkermege başladı. Neticede bugün 100-den ziyade bala, Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından türlü qabaatlavlar boyunca tevqif etilgen babalarından ayırıldı. Bu balalarğa Qırımdaki «Bizim balalar» hayriye fondu yardım ete. Ukrainanıñ qıtadaki qısmında Qırım siyasiy mabüsleriniñ balalarına qol tutuv aktsiyalarını «Qırım ailesi» teşkilâtı ötkere.
Rusiye tarafından ilhaqından soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, cemiyet faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtına alâqası bar dep şübhe altında tutulğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde ketken sayın daa sıq surette tintüvler yapıla.


text:
Aprel 5 künü Kreml kontrol etken Qırım Yuqarı mahkemesinde Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ müavini Aktem Çiygoz davasınıñ yüzünci mahkeme topşaşuvı keçti. Bunı Facebookta MSK başı Zair Smedlâyev bildirdi.
«Bügün yübiley, Ahtem Çiygoz davasınıñ yüzünci oturışı keçti, bu munasibetnen köbete ve sarma pişirdik!» – yazdı o.
Ahtem Çiygoz 2015 senesi yanvar ayında 2014 senesi fevral 26-da Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde keçirilgen Ukraina topraq bütünligine qoltutuv mitinginde iştirak etkeni içün yaqalanğan edi. O vaqıt Rusiye tarafını tutqan, şu cümleden «Rus Birligi» firqası, miting iştirakçilerine qarşı çıqqan edi.
Rusiye mahkemesi iyül 20-de qapalı toplaşuvda «fevral 26 işini» ekige böldi: ayrı – Ahtem Çiygoz boyunca, ve ayrı – cinaiy iş boyunca qabaatlanğan Ali Asanov ve Mustafa Degermenci boyunca.


text:
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ matbuat hızmeti bildire ki, Ukraina Tış işler nazirliginiñ vekilleri bergen malümatına köre, Kırgızistan tarafı bu gece Bişkek ava limanında olıp keçken vaqia içün Ukrainadan afu soradı, dep haber ete Qırım.Aqiqat. Mustafa Cemilevni ve mesleatçısı Rustem Ümerovnı üç saat Bişkek ava limanında nezaret altında tuttılar.
«Ukraina Bişkek konsullığı meseleni nezaret altına alıp, ileride bunıñ kibi vaqialarğa yol bermemek içün elinden kelgenini yapa», – dep bildireler vekâletliniñ ofisinde.
Kırgızistan uquq qoruyıcıları bunıñ kibi areketleri ile Vena konventsiyasını bozdılar
Qırım.Aqiqat bildirgeni kibi, gece Bişkek ava limanında politsiya 3 saat devamında Ukraina halq deputatı, qırımtatar halqınıñ milliy lideri Mustafa Cemilevni ve mesleatçısı Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatı Rustem Ümerovnı nezaret altında tuttı.
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqı işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilevniñ ofisi Ukrainanıñ Kırgızistan konsullığı bu gece Bişkek ava limanında olıp keçken vaqianı ögrengenini ayttı. Kırgızistan uquq qoruyıcıları bunıñ kibi areketleri ile Vena konventsiyasını bozalar.
Berilgen malümatqa köre, Cemilev ve mesleatçısı Rustem Ümerov Kırgızistanda konferentsiyada iştirak eteler. Konferentsiyanıñ mevzusı – «Merkeziy Asiyada migratsiya meseleleri». Tedbirni Kırgızistan Cumhuriyetiniñ Jogorku Keneşi ve Avropa Şurasınıñ Parlament Assambleyası teşkil eteler.


text:
Azıq-tölek belän wäzğiätneñ quldan ıçqınuı çınnan da andıy çualışlarnıñ ayırım urınnarda ğına tügel, ä bar dönya külämendä çığuına kiterä ala. Şuña da azıq-tölek krizisı xäzer Berläşkän Millätlär häm xätta Dönya Bankınıñ iğtibar üzägenä mende.
Berläşkän Millätlärneñ general sekretare Ban Gimun Şvetsariä başqalası Bernda üze citäklägän oyışmanıñ 20-läp idaräse başlıqların cıyıp, anda maxsus ber törkem qoru qararın qabul itte. Anı da Ban üze citäkläyäçäk häm törkemgä şulay uq Dönya Bankı häm Xalıqara Valuta Fondı başlıqları da keräçäk.
General sekretar süzlärenä qarağanda, şuşı eşçe törkemneñ täwge häm töp maqsatı bulıp üzlärenä citärlek azıqnı satıp ala almağan keşelärne niçek itep tuqlandırunı oyıştıru toraçaq.
Ban Gimun dönyadağı bay donor illärne azıq-tölek yardäme öçen östämä 755 million dollar bülep birergä çaqırdı. Şul maqsatqa digän aqça bäyälärneñ soñğı aralarda kisken artuı säbäple inde citmi başlağan ide.
"Şuşı ğädättän tış ixtiacnı qaplawğa tulısınça aqça tuplamıy torıp bez açlıqnıñ, zäğif tuqlanunıñ, sotsial çualışlarnıñ yänä kiñküläm taraluına kilä alabız", dip kisätä Berläşkän Millätlärneñ baş sekretare Ban Gimun.
Azıq-tölek, häm berençe çiratta aşlıq häm dögegä bäyälärneñ kinät üsüenä, yağulıq çimalınıñ bik tä qimmätlänüe, bar dönya buylap taläpneñ artuı, aşlıqnı tuqlanu öçen genä tügel, ä bioyağulıq eşläp çığaruğa cibärä başlaw tora dip farazlana.
Berläşkän Millätlär oyışması xäzer dönyanıñ iñ fäqir illärendäge igençelärne orlıq belän tä'min itü öçen 1 milliard 700 million dollarlıq plan äzerli. Moñardan tış, Dönya Bankı Afrikada awıl xucalığın üsterügä birergä cıyınğan kreditların ikelätä arttırıp, sannı 800 million dollarğa citkerergä cıyına.
Açlıq belän köräş andıy aqçalata yardämgä genä äylänep qalmıy. Xäzerge krizis awıl xucalığın üsterü, anı faydalı itü öçen zur ber etärgeç bulırğa tieş digän taläplär dä yañğırıy. Dönya Säwdä oyışması başlığı Pascal Lamy süzlärenä qarağanda, dönya illäre säwdä çikläwlären beterep, irekle säwdägä taba barırğa, ä bay illär üzlärendäge awıl xucalığına subsidiälär belän bulışunı tuqtatırğa tieş.
Azıq-tölek bäyäläreneñ artuınnan häm monıñ qitlıqqa kiterüennän şürläp qayber illär üzlärennän azıq malın çığarunı tıya başlağan ide. Bu da bäyälärneñ tağın da artuına kiterde. Xalıqara oyışma wäkilläre andıy çikläwlärne kiçekmästän beterügä öndi.
Misal öçen, Ukraina şuşı könnärdä üzennän aşlıq çığarunı yänä yañarttı, häm bu bäyälärneñ azraq töşüenä dä kiterde.
Berük waqıtta döge bäyäläre dä beraz töşä başladı, moña yaña uñış çorınıñ yaqınlaşuı häm anıñ bıyıl şaqtıy mul bulaçağı turındağı farazlar yardäm itte.


text:
Qırımnıñ radiotelefizion berici merkeziniñ obyektlerinde televizion kanallarınıñ deñiştirilmesi planlaştırıla.
Bunı Qırım Rusiye ükümetiniñ Haber ve bağ Nazirliginiñ matbuat hızmeti bildire.
Beyanatta aytılğanı kibi, mütenasip merasimler Rusiye Federatsiyasınıñ «Jeneva – 06» añlaşması boyunca halqara mecburiyetleriniñ amelge keçirilüvi çerçivesinde yapılacaq.
Añlaşmağa köre, sıqlıqlarnı deñiştirüv ketişatı 2015 senesi iyün 1-17 künleri devamında soñuna ketirilmek kerek.
Ukrain telekanalları Qırımdan 2014 senesi mart ayında, Rusiye tarafından yarımada işğal etilgeninden soñ, yoq oldı.
2014 senesi dekabr ayında halq deputatları Mustafa Cemilev ve Anton Geraşçenko Ukrainada işğal etilgen Qırım sakinleri içün meydanğa mahsus tedkanalnıñ ketirilecegi aqta bildirgen ediler.


text:
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemsinde yanvar 20 künü Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilevge nisbeten ğıyabiy sürette apis cezası qararını aldılar.
Bunı aqşam, çarşenbe künü, advokat Cemil Temişev Facebook saifesinde bildirdi.
Onıñ sözlerine köre, taqiqatçı ve prokuror Mustafa Cemilevge qarşı Rusiye Federatsiyası Cinaiy kodeksiniñ üç maddesi boyunca cinaiy işlerniñ açılması ve «o taqiqat ve mahkemeden saqlana, şaatlarğa basqı ete bile, delillerni yoq ete bile, diger devletniñ vatandaşı ola ve Qırım terrioriyasında daimiy yaşav yeri olmağanı» aqta aytqan ediler.
Mahkeme şefaatnı qabul etti ve Cemilevge qarşı apis cezasını çıqardı.
Avdokat Mustafa Cemilevniñ Rusiyede federal qıdıruvğa ilân etilgenini hatırlattı.
İşğal etilgen Qırımda Mustafa Cemilevni sıñırdan qanunsız sürette keçüvde, silânıñ qanunsız tarzda saqlanuvında qabaatlaylar.
Mustafa Cemilevniñ özü Aqmescitte mahkeme qararını daa izaatlamadı.
Evel Ukraina halq deputatı, qırımtatar halqınıñ yetekçisi Mustafa Cemilevge Rusiye tarafından işğal etilgen yarımadağa kirişni yasaqladılar.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Ukraina Yuqarı Radasınıñ insan aqları vekâletlisi Lüdmila Denisova Rusiye SİZOsında Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi, apiske alınğan qırımtatarı Zekirya Muratovğa tibbiy yardım kösterilmey, dep bildirdi. Denisova, Rusiye akimiyetinden qırımlınıñ tibbiy hızmetlerge irişimini temin etmege talap etti.
«Zekirya Muratov apiske alınğanından berli tibbiy yardım almay, saqatlıq derecesini uzatmaq içün tibbiy-sanitar ekspert komissiyası da keçirilmedi. Rusiye insan aqları vekâletlisi Tatyana Moskalkovağa muracaat etip, Zekirya Muratovnıñ aqlarını ğayrıdan tiklemeleri içün acele tedbir almasını talap etem – tibbiy hızmetlerge irişimi olmalı, hususan: tibbiy tedqiqler ve kerekli tedaviylev», – dep aytıla Ukraina ombudsmanınıñ haberinde.
O, halqara toplulıqnı Muratov ile vaziyetke diqqat etmesine ve «işkence toqtatılması içün tedbir almasına» çağırdı.
Moskalkova bu malümatqa ve Denisovanıñ muracaatına açıq cevap daa bermedi. Rusiyeniñ cezalarnı yerine ketirüv federal hızmeti de vaziyetni izaatlamay.
İyünniñ 8-nde Vlasiha (Rusiye) İstinaf mahkemesi Zekirya Muratovnıñ sıñırlav tedbirini deñiştirmedi.
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi aprelniñ 21-nde Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Zekirya Muratovnıñ sıñırlav tedbirini üç ayğa – avgustnıñ 17-ne qadar uzattı.
2020 senesi dekabr ayında Zekirya Muratovnıñ Qırımdan Rusiyege etap etilgeni belli oldı. Rusiye quvetçileri Zekirya Muratovnı iyülniñ 7-nde tuttı. FSB, onı «Hizb ut-Tahrir» bölüginde iştirak etkeninde qabaatlay.
Rusiye quvetçileriniñ areketlerini Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy temsilciligi takbih etti, Qırım Muhtar Cumhuriyeti ve Aqyardaki Milliy politsiya Baş idaresi tintüvler aqqında Ukraina Ceza kodeksiniñ 162-nci maddesiniñ 2-nci qısmına (mesken tiyilmemezligini bozuv) ve Ukraina Ceza kodeksiniñ 146-ncı maddesiniñ 2-nci qısmına (qanunsız alda azatlıqtan marum etüv) istinaden cinaiy tahqiqat başlattı.
Qırımdaki «Hizb ut-Tahrir davaları»
«Hizb ut-Tahrir davası» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
«Jetkinshek» gazetası respublikamızda kóp jıllıq tarıyxqa iye, kópshilikke ustazlıq etken, dóretiwshilikke ıqlas qoyǵan talay belgili insanlardıń dóretpelerin sınnan ótkergen, olardıń qálemin ısıldırǵan, sarras 90 jılǵa shamalas tariyxqa iye úlken tárbiya mektebi, jas náwshelerdiń miynetlerin doslarına bahalatqan, talantlılarǵa qanat qomlatqan naǵız dóretiwshiliktiń qaynaǵan bulaǵı. Bunı gazeta menen dos bolǵan, sırlas bolǵan onıń hár bir sanın asıǵıslıq penen kútken, «Jetkinshek»ten nár alıp ósken, jetilisken balalar júdá jaqsı túsinedi. Al, tilekke qarsı aramızda ele gazetanı qolına uslap kórmegen oqıwshılar da ushırasadı. Redakciya jámááti gazetanı oqıwshılarǵa jaqınnan tanıstırıw hám dosların arttırıw maqsetinde balalar arasında ushırasıwlarǵa barıwdan, olar menen pikir almasıwdan sharshamaydı. Sebebi, -««Jetkinshek» – tárbiya oshaǵı». Jaqında usı atamada paytaxtımızdaǵı 20-sanlı ulıwma bilim beriw mektebinde ushırasıw keshesi bolıp ótti. Ushırasıw mekteptiń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı hám qazaq tili hám ádebiyatı páni muǵallimleri tárepinen shólkemlestirildi. Ilajǵa oqıtıwshılar, ata-analar hám mektep oqıwshıları qatnastı.
Dáslep kesheni Nókis qalalıq xalıq bilimlendiriw bólimi metodisti D.Aytmuratova kiris sóz benen ashtı. Sońınan mektep muǵallimi Aynash Dáwletmuratova mekteptegi bilimlendiriw barısında erisilgen jetiskenlikler haqqında aytıp berdi. Bunnan soń, sóz náwbeti “Jetkinshek” gazetasınıń juwaplı xatkeri Dariyxa apa Úbbiniyazovaǵa berildi.
Dariyxa apa Úbbiniyazova balalardı «Jetkinshek» gazetası redakciyası tárepinen ámelge asırılǵan jumıslar haqqında aytıp berdi. Ol óz sózinde balalarımız biziń elimizdiń keleshegi ekenligin, bárqulla kitap hám gazeta menen dos tutınıw lazımlıǵın, izleniwden toqtamay, dóretiwshilik etiwde hesh ekilenbesten ózlerin oylandırǵan hám qızıqlı waqıyalardı jazıp, redakciyaǵa jollaw kerekligin túsindirdi. Redakciya janınan shólkemlestirilgen «Dilwar» jas xabarshılar dógeregi haqqında hám olar arasınan kóplegen talantlı qızlarımızdıń Zulfiya atındaǵı mámleketlik sıylıqlarǵa iye bolǵanlıǵı, bir qansha oqıwshılarımız jámiyette ózleriniń salmaqlı ornına iye bolǵanlıǵı, dógerek aǵzaları menen jiyi-jiyi «Jası úlken áwlad penen ushırasıw» atamasında elimizge belgili insanlar menen ushırasıw kesheleri ótkerilgenligi haqqında keń túrde aytıp berdi. Usı 20-sanlı mektepten talantlı qızlar Ulbosın Ábdiǵalieva, Asiya Aytbaevalar da gazeta menen doslasıp, kóplegen tabıslarǵa eriskenin atap ótti. Ásirese, balalar dóretiwshiliginen, gazetanıń turaqlı oqıwshıları ómirinen alınǵan waqıyalar haqqında aytıp berdi. Dáriyxa apa óz sózinde gazeta menen balalar arasında ele de baylanıstı kúsheytiw kerekligi haqqında da atap ótti.
Bunnan soń, sóz náwbeti balalardıń súyikli shayırı Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Jazıwshılar Awqamınıń aǵzası, «Jetkinshek» gazetasınıń ádebiy másláhátshisi Yaqıpbay Ájimovqa berildi. Shayır balalarǵa óziniń qálemine tiyisli qosıqlarınan oqıp berdi hám mektep kitapxanasına óz avtorlıǵındaǵı kitaplardan sawǵa etti.
Ushırasıwda mekteptiń oqıwshıları shayır Yaqıpbay Ájimov qálemine tiyisli «Kókkóz, Qarakóz, Úndemes» atlı dóretpesinen saxnalıq kórinis atqardı. Sonday-aq, mekteptiń talantlı oqıwshıları atqarıwında ayaq oyınlar oynap, qosıqlar atqarıp kelgen miymanlar keypiyatın kóterdi.
Bunnan soń, mektep jámááti tárepinen redakciyamız redaktorı Z.Isakovaǵa «Alǵısnama» tapsırıldı hám miymanlarǵa ádebiy kitaplar sawǵa etildi. Jáne de mekteptiń qazaq tili hám ádebiyatı páni muǵallimi B.Bekniyazova, Z.Jańabergenova, A.Dáwletmuratova, Z.Qutlımuratova hám basqa da ilájdı shólkemlestirgen muǵallimlerge, keshege belsene qatnasqan oqıwshılarǵa «Húrmet jarlıq»ları tapsırıldı. Ushırasıw keshesi júdá tásirli ótti. Biz keleshekte Dilaram Mátkarimova basshılıq etip atırǵan mektepte «Jetkinshek»tiń dosları kóbeye beriwine, gazetamız ıqlasbentleriniń sanı arta beriwine isenemiz.
E.Xojamuratova
arnawlı xabarshımız


text:
Baarden itibaren Qırımğa kelmek ya da yarımadadan maşinanen çıqmaq zor oldı. İşğalciler blok-postlarnı qurdılar, soñra ise yerli sıñır kiriş noqtalarını donattılar.
Eskiden yük maşinası Kiyevden Qırımğa malnı ketirmek içün 10-12 saat sarf ete edi, şimdi bu vaqıtnı yalıñız sıñırda keçire bilesiñ.
İşğal etilgen yarımadağa bir vaqıtları o qadar qısqa olğan, amma şimdi o qadar çoq sürgen yolnı Qırım.Aqiqat mühbirleri ögrendiler.
Kirmek ve çıqmaq içün yanıñızda angi vesiqalar olacaq ve işğal etilgen Qırımdan qıtaiy Ukrainağa kirip olamağan Ukraina vatandaşı ne yapmalı? – «24» haber telekanalında «Qırım.Aqiqat» yayınınıñ yañı levhasında.
Studiya musafirleri – Qırımdan mecburen köçip kelgenlerniñ Koordinatsion şura azası Sergey Mokrenük ve OO «İnsan aqları regional merkeziniñ» eksperti Yuriy Martınovskiy.
Yayınnıñ alıp barıcısı – Qırım jurnalisti Aleksandr Yankovskiy.
Programma cumaertesi künü saat 18:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 19:30) ve bazar künü saat 11:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 12:30) efirge çıqa.
Azatlıq Radiosı ve Qırım.Aqiqat saytlarında ise saat 18:30 (Aqmescit vaqtı boyunca saat 19:30) peyda olacaq.
Azatlıq Radiosınıñ yañı leyhası – işğal etilgen Qırım vaziyetini bilmege istegen insanlar içün azırlandı.


text:
Qırımnıñ büyük şirketleri yarımadanıñ sport federatsiyalarına maliyeviy destek kösterecek, dedi Qırmınıñ Rusiye başı Sergey Aksönov.
Bunı Qırım Rusiye ükümetiniñ matbuat hızmeti bildire.
Aksönovnıñ sözlerine köre, Qırım sport federatsiyalarına maliyeviy yardımını «Çernomorneftegaz», «Krımgazseti» ve «Krımenergo» özüne alacaq.
«Olarnı resmiy şekilde mesüliyetli etermiz. Qırımnıñ sport komandalarına ayaqqap alır, kiyndirir. Böyleliknen biz Qırım komandalarınıñ er bir yarışta iştirakini 100% temin etermiz», – dedi o.
Rusiye Devlet duması 2014 senesi iyül 1 künü Qırımnıñ sport tertibatını Rusiye uquqiy alanına kirsetecek qanunnı qabul etti. Bunıñ ile halqara sport cemiyetleri Qırımnıñ işğalini tanımay.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırımnıñ Aqmeçit rayonında cumaertesi künü, avgust 15-de, «Dünyanı temizleymiz» bütünrayon cumaerteligi keçe.
Cumaertelikke şirketlerniñ iş taqımları, çeşit şirketlerniñ azaları, çoq daireli ve şahsiy evlerniñ sakinleri davetlidir.
Rayon başı Sergey Volodko dey ki, temizlik ilk nevbette rayon sakinlerine, olarnıñ terbiye ve ahlâqına bağlı.
Rayonnıñ eñ pak köy meskeni bala meydançığınıñ qurucılığına sertifikatnı elde ete. Bu sene rayonnıñ eki qasabası işbu sertifikatnı elde etken edi.
Bildirilgeni kibi, Keriçte aprel ayında yerli sakinler şeer akimiyetiniñ Bütünqırım cumaerteligine qoşulmağa çağıruvını körmemezlikke urdı.


text:
Räsäyźä aviatsiya dviğateldäre eteştereü şirkättäre xoldingtarğa berläşä. Bınday korporatsiyalar dürtäü bulırğa teyeş. Ularźıñ berehen- Perm, Rıbinsk häm Öföläge şirkättär nigeźendä oyoştorou qaralğan. Oşo turala il Xökümäte yanındağı xärbi – sänäğät komissiyahı räyeseneñ berense urınbaśarı Vldislav Putilin belderä.
Berekmälär aktsiyaları tulıhınsa ,,Oboronoprom,, däülät predpriyatiehı qaramağına tapşırıla.
Kümertauźağı aviatsiya şirkäte lä ayırım xoldingqa alındı. Vertolettar töźöü buyınsa maxsuslaşqan zavod Alıś Könsığıştağı ,,Proğress,, menän berlektä eşläyäsäk. Bıl turala Prezident Vladimir Putin ayırım Ukazğa qul quyźı.
Xökümät räyeseneñ berense urınbaśarı Sergey İvanov äyteüensä, bınday aźım strategik ähämiättäge sänäğäte üśtereüźeñ ber yulı.


text:
Yuqarı Radada Ukraina devlet akimiyet organlarındaki Rusiye kütleviy haber vastalarınıñ jurnalistleri ve tehnikiy hadimleriniñ akkreditatsiyasını vaqtınca toqtatmağa teklif etken qarar leyhası qayd etildi.
İşbu vesiqanıñ müellifleri «Petro Poroşenkonıñ bloku» fraktsiyasınıñ halq deputatları İrina Friz ve Bogdan Onufrik olalar, – dep haber ete Radio Svoboda.
Vesiqa metni Yuqarı Rada saytında şimdilik yoq. Berilgen malümatqa köre, qanun leyhası parlamentniñ baqılmasına berildi.
«Petro Poroşenkonıñ bloku» saytınıñ malümatına köre, qararğa binaen, Ukraina havfsızlıq hızmeti Ukrainağa qarşı informatsion cenkte iştirak etken Rusiye kütleviy haber vastalarınıñ cedvelini tizip, olarnıñ hadimlerine berilgen akkreditatsiyanı vaqtınca toqtatmaq kerek.
Akkreditatsiya jurnalistlernen beraber Rusiye kütleviy haber vastalarınıñ prodüser, operator, tehnikiy hadimleri içün toqtatıla. Qanun leyhası Ukraina nazirler şurasına bir ay içinde çetel kütleviy haber vastalarına akkreditatsiya berilmesini belgilemege avale ete.
UHH reis mesleatçısı Markiyan Lubkivskiy bildirdi ki, Ukraina havfsızlıq hızmeti terrorizmge qarşı tedbirler keçirilgen vaqıtta çetel jurnalistlerniñ akkreditatsiyasını Ukraina İçki işler nazirliginde ve Ukraina havfsızlıq hızmetinde yapmağa teklif ete.


text:
Ukraina prezidentiniñ insan aqları boyunca vekâletlisi Valeriya Lutkovskaya Varşavada sentâbr 24 künü OSCE toplaşuvında Qırım Rusiye nezareti altına keçkeninden soñ yarımadada «qorqu müiti üküm sürgenini» bildirdi.
«Yarımadada qorqu, fizikiy ve ruhiy basqı müiti qırımtatar halqınıñ temsilcilerini qolay olmağan qarar alıp, tuvğan yerlerini terk etmek ve qıtaiy Ukrainada yahşı ayat qıdırmağa mecbur ete», – bildire Lutkovskayanıñ sözlerini matbuat hızmeti.
O Qırımda faallerniñ ğayıp oluvı ve öldürüvleri aqqında hatırlattı. Ukraina ombudsmeni tüşüngeni kibi, bu vaqialar uquq qoruyıcı organlar tarafından zaruriy derecede taqiq etilmey.
Uquq qoruyıcılar daima Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvı aqqında bildire, amma Rusiye akimiyeti yarımadada bu bozuluvlarnı red ete.
Ukraina Yuqarı Şurası 2014 senesi fevral 20 kününi Qırımnıñ muvaqqat işğaliniñ başlanuv tarihı olaraq ilân etti.
Ukraina içtimaiy siyaset nazirliginiñ malümatına köre, Donbass ve Qırımdan 483 biñ 119 köçip kelgen insan qayd etildi.


text:
Qırımnıñ Qarasuvbazar rayonındaki Qışlav (Kurskoye) köyünde qırımtatarlarnıñ evlerinde tintüv keçirile. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesi bildire.
Rusiye quvetçileri saba saat 8-lerde keldi.
Rusiye gvardiyası ve OMON hadimleri çalışa.
Evde 1955 senesi doğğan Şeyde Asanova yaşay.
Tintüv sebepleri belli degil. Rusiye quvetçileri açıq şekilde izaat bermey.
2014 senesiniñ işğalinden soñ Qırımdaki Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faalleri, Qırımtatar Milliy areketiniñ faalleri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Qarasuvbazar – Sabriye Zeytullayeva – 84 yaşında, o, Qarasuvbazarda yaşay. 14 yaşında bala olğanda sürgünlikniñ eñ müthiş daqiqalarnı başından keçirdi.
1944 senesi Sabriyeni ana ve tatasınen Qarasuvbazardan 3 km. uzaqlıqta yerleşken Aq-Qaya köyünden sürgün ettiler. Olar ketken trenni Mariyskaya Sovet Cumhuriyetine yolladılar, soylarınıñ ekseriyeti ise, Orta Asiyağa tüşti.
«Yolda, bizim vagonımızda şaraitlerge dayanalmay bir qartana keçindi, onı turaqlardan birinde tışarığa çıqardılar, amma, kömmege vaqıt yoq edi, demir yolu boyunda qaldırdılar. Men bunı öz közümnen kördim…», – dep hatırlay Sabriye Zeytullayeva.
Mecburiy yolcluqnıñ soñki noqtası Mariyskaya Sovet Cumhuriyetiniñ Tuşinsk köy şurası Orşan vilâyeti Golovino köyü oldı. Sabriye ve soylarını terekni pıçmağa yolladılar. Künde 6 kubometr pıçmaq kerek ediler. «Çalışsañız – yaşarsıñız, yoqsa, sizden evel olğanlar kibi ölip ketersiñiz», – bu, yerli yolbaşçınıñ aytqan sözlerini Sabriye bita iç bir vaqıt unutmadı.
Kelgen qırımtatarlarnı 4 barak içinde yerleştirdiler. «Biz komendatlıq rejimi boyunca yaşadıq, ruhsetsiz iç bir yerge barmağa mümkün degil edi. Çalışqanlarğa künde 800 gr. ötmek bere ediler, qalğanlarğa – 200 gr. ötmek. Men tatamnen çalışa edim, bu bizni açlıqtan qurtardı. Anam tren tübüne tüşti, o elâk oldı. Tatamnen bir özümiz qaldıq», – dep hatırlay qartana.
Sabriye tatasınen şu köyde 7 yıl yaşadılar. «Bizni yerleştirgen yerde adam çoq ölmey edi, amma başqa yerlerde, misal içün Suslonger degen köyde ölgenler bar edi. Özbekistanda ise, o qadar çoq insan ğayıp oldı ki, atta kömmege adam yoq edi. Bunı bizge Özbekistanda sürgünlikte bulunğan soylarımız yaza edi», – dey Sabriye bita.
Sabriye bitanıñ sözlerine köre, onıñ torunı – 7 yaşında Seytumerni (1937 s. –niñ balası) Kökandnıñ hastahanesinde (Özbekistan) ine sançıp öldürdiler. Hastahanege aqşam kelgen bir soyuna oğlan ağlap-ağlap, alıp qaytarmasını rica etti. «Mında balalarğa kerosin inesini yapalar, olar öleler», – dedi o, amma qadın oña inanmadı.
«Bilmeyim, nasıl ineler yapa ediler, amma sabasına kelgen soylarğa Seytumer ölgenini ayttılar. Elbette, öldürdiler, dep kim aytar? İç bir kimse aytmaz, amma, Özbekistanda qırımtatarlar, hususan balalar kütleviy şekilde öle ediler. Çünki bir kimsesiz qalğan babalar bar edi, olarnıñ taqdirinen bir kimse meraqlanmay edi. Halq arasında hastahanelerde ölgen balalar aqqında çoq laf ete ediler…Amma, olarnıñ sayısı ne qadar edi, belli degil»,– dey Sabriye- bita.
Qırımtatar milliy areketiniñ vesiqalarına köre, 1944 – 1946 seneleri sürgünlik yerlerinde qırımtatarlarnıñ 46, 2% fayızı öldi, ekseriyeti balalar, qadınlar, qartlar edi.


text:
Bunı öz Facebook saifesinde «Donbass» göñülli batalyonınıñ komandanı Semen Semençenko yazdı,dep haber ete Azatlıq Radiosı.
Esasen Qırım ve Donbass sakinlerini bekleyler, amma diger vilâyetlerden kelgen erkeklerni de qabul etecekler. Göñüllilerniñ yaşı – 55 yaşqace olmalı. Batalyonda BTR mehanik-aydavcı, istihbaratçı, snayper, topçu, saper, tecribeli sıñırcılarnı ve digerlerni bekleyler.
Semençenko evelleri aytqanı kibi, «Qırım» batalyonını teşkil etmek qararnı «Donbass» batalyonınıñ 2 biñ yedekçiniñ muracaatına cevap olaraq Milliy Gvaridâ komandanlığı qabul etken edi.
Ukrainada eki ay içinde İçki işler nazirliginiñ 30 mahsus bölügi teşkil etildi.


text:
Qırımnıñ Rusiye başı Sergey Aksenov dey ki, Qırımnıñ sanayı siyaseti naziri Andrey Skrınnikke qarşı devlet mülkiniñ hırsızlavı aqta qabaat uydurılğandır.
Bu aqta o iyül 7 künü Qırım ükümetiniñ toplaşuvında bildirdi, haber ete Qırım.Aqiqat.
«Skrınnik Andrey Aleksandroviçnen mesele çıqtı, ögrenip baqtıq, uydurılğan bir malümat, aqiqatqa iç uymağan… Ter-temiz tarik. Qaydan kelip çıqqanını da bilem», – dey Aksenov.
O, toplaşuvda «ukrain ve rus qanuniyetlerine bağlı meselelerde qabul etken qararlarda ufaq-tüfek hatalarnı etken Qırım memurlarını qanunsız taqipten» qorçalamağa söz berdi.
«Vekâletli insanlarğa kimse boşuna baş aylandırmaycaq!», – dedi Aksenov.
Qırımda Rusiye FSB idaresi iyün soñunda Skrınnik devlet mülkiniñ hırsızlavında şeklengenini bildirgen edi.
İyün 30 künü Qırım ve Aqyar boyunca FSB idaresi Qırım bergi hızmetiniñ başı Nikolay Koçanovğa nisebeten cinaiy işniñ açılması aqta bildirdi.


text:
Almaniyanıñ paytahtı Berlinde Noel bazarına yük maşinasınıñ kirmesi neticesinde can bergenlerniñ sayısı 12 insanğa qadar arttı. Onlarnen kişi yaralandı, dep bildire paytahtnıñ politsiyası.
Almaniyanıñ resmiy şahısları ücüm planlaştırılğan edi, dep tahmin ete, taqiqat devam etmekte.
Politsiya yük maşinasınıñ aydavcısı olma ihtimali olğan şahısnı bazar yanında yaqaladı. Yolcu olğan ekinci kişi qaza yerinde can berdi.
DPA haber agentligi uquq qoruyıcı organlarında olğan qaynaqlarına esaslanıp, yaqalanğan kişi Almaniyağa ya Afğanistan, ya da Pakistandan qaçaq olaraq kelgenini bildire.
Poloniyanıñ TVN 24 telekompaniyası bildirdi ki, yük maşinası Poloniya naqliyat şirketine aittir. Saibi Ariel Juravskiy kütleviy haber vastalarına bergen malümatına köre, yük maşinasınıñ aydavcısı, eki doğmuş qardaşı Berlinge çelik alıp ketken ve 16 saat cevap bermegen edi.
Almaniya politsiyası yük maşinası hırsızlanğanını tahmin ete.


text:
Qırımdaki Rusiye İç işler nazirligi «Qırım birdemliginiñ» koordinatorlarından biri, Bağçasaraydaki ekinci «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Server Mustafayevniñ anası Venera Mustafayevağa qarşı memuriy davalarnı açtı. Sebep bir kişilik narazılıq aktsiyası oldı. Bu aqta «Qırım birdemligi» cemaat birleşmesiniñ elinde olğan vesiqalarda aytıla.
Vesiqada aytılğanına köre, qanun bozulğanını isbatlağan delil olaraq politsiya Qırım.Aqiqatta derc etilgen Venera Mustafayevanıñ bir kişilik narazılıq aktsiyası aqqında haberni qullandı. Dava malümatlarına maqale resimleri ilâve etildi.
Faallerniñ malümatına köre, dava Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.6.1 maddesine istinaden (Fevqulâde vaziyet ola bilecek yerde yüksek seviyeli azırlıq rejimi alda qaidelerge riayet etmeme) ve Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.2.2 maddesine istinaden (Açıq tedbir keçirilecegine dair haber etmeyip, açıq tedbirni teşkil etüv ya da ötkerüv) açıldı. Birinci madde boyunca 1 biñden 30 biñ rublege qadar para cezası ya da ihtar ola bile. Ekinci madde 20 biñden 30 biñ rublege qadar para cezası ya da 50 saatqa qadar mecburiy işler, ya da 10 künlik memuriy apis cezası berilmesini belgilemekte.
Sentâbrniñ 22-nde qadın Bağçasaray rayonındaki Rusiye İç işler nazirliginiñ bölügine çağırıldı.
Qırımdaki Rusiye İç işler nazirliginiñ saytından Venera Mustafayevağa qarşı açılğan memuriy davalar aqqında malümat yoq.
Sentâbrniñ 15-nde – oğlunıñ ükmü çıqarılğan künü – Venera Mustafayeva Bağçasarayda bir kişilik narazılıq aktsiyasına çıqtı. Qollarında yazuvlı şiar bar edi: «Camideki subetler – cinayet degildir! Oğlumnı qaytarıñız!».
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Server Mustafayevni «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca 14 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Refat Çubarov Rusiye Taqiqat komitteiniñ Meclis temsilcileri ve qırımtatar faallerine yarımadanı terk etmek yasağını «Gitler ve Stalin rejimleriniñ usulları» ile qıyasladı.
«Gitler ve Stalin rejimleriniñ usulları ile doğru muqayese … Şunı aqlamaq kerek ki, vaqtınca işğal etilgen Qırımda Putin rejimi Rusiye territoriyası boyunca serbest areket etüv yasağı rejimini sınay… Yaqında bütün Rusiye GULAG zamanına qaytır....», – yazdı o Facebookta.
Evel bildirilgeni kibi, iyül 28 künü Qırımda Rusiye Taqiqat komitetiniñ idaresi Ankarada Bütündünya qırımtatar kongressiniñ keçirilmesi vaqtında Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Merkeziy saylav komissiyasınıñ reberi Zair Smedlâyevge Qırımdan çıqmağa yasaq etti. Calı künü Rusiye Taqiqat komitetiniñ Qırım idaresi Smedlâyev ve Celâlnı «fevral 26» işi boyunca şaatlar olaraq sorğuğa çağırdı. Bu kibi yasaq Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini İlmi Ümerovğa da berile bile.
II Bütündünya qırımtatar kongressi birinci kongress teşkil etilgeni kibi şekillene. Amma siyasiy şaraitleri endi başqa, qırımtatar halqınıñ temsiliy organları – Qurultay ve Meclis – Qırımda Rusiye akimiyeti tarafından basqı altında buluna, tanılğan yetekçiler Mustafa Cemilev ve Refat Çubarov Qırımdan sürgün etilgen, Qırımtatar Milliy Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygoz Aqmescit SİZOsında qapalı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ bazı azalarına qarşı cinaiy işler açıldı.
Malüm olğanı kibi, Qırımnıñ Rusiye akimiyeti Ankarada (Türkiye) avgustnıñ başında keçirilecek Bütündünya qırımtatar kongressi ile bağlı qasevetini endi defalarca bildirdi.


text:
Vatandaş serbestligi merkeziniñ reisi Oleksandra Matviyçuk aq qorçalayıcılarnıñ Frenkistan prezidenti Emmanuel Macronğa dekabrniñ 9-nda Parijde keçirilecek «normand körüşüvi» arfesinde yazğan mektübini derc etti. Frenkistan prezidentine yazılğan mektüpte Rusiye yolbaşçısı Vladimir Putinden ukrainalı siyasiy mabüslerni azat etmesini talap etmege rica etile.
«Rusiyeniñ Ukraina kibi Avropa siyaseti ve medeniyetine kirsetilmesini isteseñiz, aydut usullarından ve şantajdan vazgeçiñiz. Ukrainalı reinelerniñ azat etilüvini talap etiñiz. Ukrainanı uzlaşuvğa davet etmezden evel, Putinniñ laflarına inanmazdan evel, Moskva ile oyun qaidelerini belgileñiz. Endi cesürliknen başlağan vazifeni yerine ketirmeñizni rica etemiz: ukrainalı esirlerniñ azat etilüvi ve qorantalarına qaytması», – dep aytıla mektüpniñ metninde.
Aq qorçalayıcılar Kremlniñ qırımlı siyasiy mabüsleri Emir-Usein Kuku, Server Mustafayev, Nariman Memedeminovnıñ adlarını ayrıca qayd ete.
Dekabrniñ 9-nda «normand dördü» liderleriniñ üç yıl içinde ilk körüşüviniñ keçirilmesi planlaştırıla. Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy, Frenkistan prezidenti Emmanuel Macron, Almaniya kantsleri Angela Merkel ve Rusiye prezidenti Vladimir Putin Frenkistannıñ paytahtı Parijde muzakereler keçirecekler
Bundan evel Zelenskıy, Ukraina ve Rusiyede tutulğan adamlarnıñ «er kesni er keske» şeklinde «büyük» almaşuv olacağını bekley, dep qayd etti.
Qırımtatar faalleriniñ Rusiye apishanelerinden azat etilmesi Ukraina-Rusiye almaşuvınıñ ekinci basamağı olacaq, dep bildirdi sentâbr almaşuvından soñ Ukraina prezidenti Qırım.Aqiqatqa.
Ukraina ombudsmeni Lüdmila Denisovanıñ malümatına köre, Rusiye ve işğal etilgen Qırım apishanelerinde 87 qırımtatarı apiste tutula.
Sentâbrniñ 7-nde deñişim çerçivesinde rusiyeliler tutqan 35 ukrainalı Ukrainağa qayttı, Rusiyege Ukrainada çeşit cinayetlerde, şu cümleden Vatanğa hainlik yapqanında qabaatlanğan 35 Rusiye ve Ukraina vatandaşı teslim etildi. Oleg Sentsov, Oleksandr Kolçenko, Volodımır Baluh, Edem Bekirov, Yevğen Panov, Pavlo Ğrıb, Stanislav Klıh, Mıkola Karpük, Roman Suşçenko, Artur Panov, Oleksiy Sizonovıç ve 2018 senesi noyabrde zapr etilgen 24 deñizci azat etildi.
Kyivdeki Rusiye elçihanesi Ukraina tarafından azat etilgenlerniñ fotoresimini derc etti, amma anda aytılğan 35 insandan tek 24-ü bar. Rusiyege teslim etilgenlerniñ resmiy cedveli alâ daa yoq. Rusiyege MH17 uçaq seferiniñ davasında şübheli Vladimir Tsemah ve «RİA Novosti Ukraina» baş muarriri Kirill Vışinskiy teslim etilgeni belli.


text:
Moskvadaki berilgen matbuat konferentsıyasında S. Lavrov «Jenevadaki añlaşmalar riayet etilmegeninden ğayrı Ukrainadaki akimiyet olarnı boza», – dedi.
Bazar künü gecesinde Slavânsk şeerinniñ blokpostında olğan vaqıyağa izaat bererken, Lavrov silâlı ekstremistler bildirmeyip silâsız adamlarğa ateş açqanları aqqında aytqan. «Eki taraftan da öldürülgenler bar. Bu cinayet Jenevadaki añlaşmalarını bozmağa istegenleri içün pek elverişlidir. Olğan şeyler Kiyevdeki akimiyet ekstremistlerini nezaret etip olamağanını ya da istemegenini körsete» – ayttı Lavrov.
Jurnalistlernen körüşüvde nazir Ukrainada grajdanlar cenki başlanmaması içün elinden kelgenini yapacaqlarını bildirdi.
Ukrainadaki havfsızlıq hızmeti öz beyanatında Slavânskta olğan vaqıyalarnı Rusiyeniñ GRU hızmeti tarafından teşkil etilgen tsınik provokatsıya olaraq adlandırdı.
Moskvada ise «Pravıy sektor» adlı ukrain milletçiler teşkilâtını qabaatlaylar. «Pravıy sektor» bunı inkâr ete.
Ukraina içki nazirliginiñ malümatına köre, aprelnıñ 20-de Slavânskta olğan atışmalarda bir adam elâk oldı, üç adam ise yaranlandı.
Slavânskta özbaşına tayin etilgen «halq merı» ve rus küçleriniñ reisi Vâçeslav Ponomaröv şeerde komendant vaqtını ilân etti. Em de Rusiyege barışlıq ordunı kirsetmege rica etti.


text:
Ukrainada NATO ofisi mudiriniñ muavini Ann-Kristin Bergene Qırımnıñ arbiyleştirilmesi ve Qara deñiz bölgesinde Rusiye arbiy küçleriniñ bulunuv yerleriniñ kenişletilmesi munasebeti ile raatsızlıq bildirdi. Bunı Bergene «İşğal etilgen Qırım: muqavemetniñ 4 yılı» halqara forumı çerçivesinde söyledi, dep bildire Qırım.Aqiqat muhbiri.
Bergene: «Qırımda arbiy element quvetleşe. Biz bunı taqbih ete ve Rusiyeniñ Qara deñiz bölgesinde arbiy bulunuvını kelecekte de kenişlete bilecegi munasebeti ile ciddiy endişe ve qasevet bildiremiz», – dedi.
Onıñ aytqanına köre, NATO Qırımda ve bölgede vaqialar ketişatınıñ inkişafını közetmege devam etecek.
Fevralniñ 26-sında Kyivde «İşğal etilgen yarımada: muqavemetniñ dört yılı» dörtünci halqara forumı keçe.
Ukrainada fevral 26 kününi «Qırımnıñ Rusiye işğaline muqavemeti künü» olaraq ilân etmege teklif eteler. 26 künü, Qırımnıñ Rusiye işğaline qarşı muqavemet künü olaraq tayin etildi. 2014 senesi bu künde Qırım Yuqarı Radasınıñ binası ögünde Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq maqsadınen miting ötkerildi. O künü miting iştirakçilerine qarşı Rusiye tarafını tutqan ve şu cümleden «Rusiye birligi» fırqasına ait olğan faaliyetçiler tura edi.
Fevralniñ 26-sında Ukrainada ve büyün dünyada Qırım sakinlerine ve Ukrainanıñ topraq bütünligine qol tutmaq içün tedbirler, munaqaşalar, forumlar, mitingler ve numayışlar yapıla.
Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini taqbih ettiler. Ğarp ülkeleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı tatbiq etti. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini red etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenüvi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-sini, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Ukraina Tış işler naziriniñ keñeşçisi Zorân Şkirâk «Ukraina vatandaşı ve vatanperveri olaraq Qırımnıñ iqtisadiy ve ticariy qamaçavı boyunca qırımtatarlarnıñ aktsiyasına qol tutqanını» bildirdi.
Bu aqta o öz Facebook saifesinde yaza.
«Vatandaşlarımız qanunsız sürette FSB divarlarında yatqanda, yarımadada vicdansız siyasiy ayırımlar, qırımtatarlarnıñ, ukrain vatanperverleriniñ ğayıp oluvı, öldürüvleri devam etken vaqtında Rusiye işğalcilerini aşatmağa aqqımız yoq. Kreml zulumı altında olğan qırımtatar halqı ve Ukraina vatandaşları ile berabermiz, beraber edik ve olacaqmız», – yazdı Şkirâk.
Hatırlatamız, qırımtatarlarnıñ yetekçileri Qırım ile memuriy sıñırnı blok etip, işğalci yarımadağa ukrain malınıñ ketirilmesini toqtatmaq niyetindeler. Qırımtatar halqınıñ milliy yetekçisi Mustafa Cemilev aytqanı kibi, «Ukraina Qırmınıñ işğalci rejimini temin etmemeli»
Yaqında Meclis başı Refat Çubarov Qırım ile memuriy sıñır Hersonda sentâbr 20-21 künleri qapatılacağını bildirgen edi.
Qırımnıñ rusiyeli başı Sergey Aksenov yarımada qıtaiy Ukrainadan malnıñ ketirilmemesine bütünley azır olğanını bildirdi. Bu mevzuda «iç te qorqu olmağanını» da qayd etti.


text:
Hubble teleskopımen jwmıs isteytin astronomdar YUpiterdiñ Ganimeda sputniginiñ atmosferasında su buınıñ bar ekenin anıqtadı.
Su buı Djanimeda betinen mwz sublimaciyalanıp, qattı küyden gaz küyine auısqanda payda boladı dep körsetilgen. 2018 jılı NASA-nıñ Juno missiyasın qoldauğa arnalğan iri baqılau bağdarlamasında atomdıq ottegi ölşengen.
Zertteu nätijesinde Hanimedtiñ betki temperaturası täulik boyı özgeretini, al tüske qaray ekvator mañında mwz betinde su molekulaların qwruğa jetkilikti bolatınday jılı bolatını anıqtaldı.
Astronomdar derekterdi eki qwraldan biriktirgen: 2018 jılı Hubble ğarıştıq spektrografı (COS) jäne 1998-2010 jıl aralığındağı ğarıştıq teleskoptıñ spektrografı (STIS) arqılı alınğan mwrağattıq suretter. Keyinnen Hanimed atmosferasında atomdıq ottegi joq ekendigi anıqtalğan.


text:
Sentâbr 22-de qabul etilgen Qırımtatar Milliy Meclisiniñ qararınen, üç Meclis azasınıñ – Meclis reisiniñ muavini Ayder Acımambetov, Qırım müftisi Emirali Ablayev, Kremlge boysunğan Aqmescit rayonı memuriyeti yolbaşçısınıñ muavini Ruslan Yakubovnıñ azalığı toqtatıldı. Bu aqta QHA agentligi bildire.
QHA-nıñ bildirgenine köre, Meclis üç azasınıñ azalığı toqtatılmasınıñ sebebi – Qırımda işğalci ükümet tarafından teşkil etilgen siyasiy merasimlerde iştirak etüv, bunen beraber, kütleviy haber vastalarında Qırımtatar halqı Qurultayı delegatı statusına uymağan beyanatlar ve izaatlardır.
Bundan da ğayrı, Ayder Acımambetovnıñ Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ muavini vazifesinden boşatılması aqqında qarar alındı.
«Acımambetov Meclis reisiniñ muavini vazifesini becermedi, bunen beraber, Qırımtatar halqı Qurultayı delegatı statusına uymağan beyanatlar ve izaatlarnıñ müellifi oldı», – dep aytıla beyanatta.
Bunen beraber, Qırım müftisi Emirali Ablayevniñ işğalci ükümet tarafından teşkil etilgen siyasiy merasimlerde iştirak etüv sebebinden Mecliste azalığı toqtatıldı.
«Yaqında özüni diniy lider olaraq ilân etken Qırım müftisi işğalci ükümet tarafından taqip etilgen musulmanlarnı qorçalama meselesinde iştirak etmedi, camilerde qanunsız tintüvler keçirilgeni, qırımtatarlarnıñ toplaşuvları ve mitingleri yasaq etilmesi aqqında indemedi. Bundan da ğayrı, Emirali Ablayev bir sıra kütleviy haber vastalarında Qırımtatar halqı Qurultayı delegatı statusına uymağan beyanatlar bildirdi», – böyle etip, Ablayev boyunca qarar añlatıla.
QHA bildire ki, Mecliste Ruslan Yakubovnıñ azalığı onıñ Rusiyege boysunğan Qırım icra organlarında işi ve işğalci ükümetniñ siyasiy merasimlerinde iştirak etüv, bunen beraber, Qırımtatar halqı Qurultayı delegatı statusına uymağan beyanatlar sebebinden toqtatıldı.
Qırımtatar halqı Qurultayınıñ nizamnamesine binaen, Meclis terkibinden çıqarılması aqqında qarar Qırımtatar halqı Qurultayınıñ nevbetteki sessiyasında qabul etile.
Qırımtatar Milliy Meclisi, Meclis reisinen beraber, 33 adamdan ibaret.
Qırım.Aqiqat yaqın vaqıtta Ayder Acımambetov, Emirali Ablayev ve Ruslan Yakubovnıñ Meclisnıñ bu qararına izaatlarını derc etecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.