text:
Köndälek xäbärlär
Uzğan xäbärlärdä Qazanda “Xäter burıçı“ xäyriä aksiäse başlanuı turında söyli başlağan idek. Çärşämbe könne, 3 noyäberdä, Qazannıñ Ciñü parkı yanında, şuşı aksiädä qatnaşuçılar- Tön'yak Kavkazdağı xärbi operatsiälärdä häläk bulğan xärbilärneñ tol xatınnarı, balaları cıyıldı. Yoşkar-Oladan, Çabaqsardan, Sember, Penza häm başqa İdel-Ural töbäge ölkälärennän tol xatınnar häm häläk bulğan xärbilärneñ balaları häm ata-anaları öçen xäyriä aksiäsen Tatarstan xökümäte, şähär xakimiäte ütkärdelär. Biregä Rusiä Eçke eşlär ministrlığınıñ Eçke ğäskärlär okrugı citäkçese urınbasarı Vladimir Zelenenki, şulay uq okrugnıñ xärbi orkestrı da kilgän ide. Tınıç waqıtta qaynar noqtada häläk bulğan soldatlarnıñ yaqınnarın yuatuğa şähärdäge säwdä-sänäğät oyışmaları matdi yärdäm kürsätte.
Sişämbe könne Qazan däwlät universitetınıñ 200 yıllıq yubileyına bağışlanğan matbuğat oçraşuı buldı. Anda universitetnıñ rektorı Magsüm Säläxov yubileyğa bağışlanğan tözü-tözekländerü eşläre, federal' maqsatlı programmada qaralğan aqçalarğa. tulısınça başqarıluın belderde. Federal' üzäktän birelgän 1 milliard 300 meñ sumğa universitetnıñ töp tarixi binası tulısınça üzgärtep qorılğan anıñ qaraltı-quraları, işek alları tärtipkä salınğan. Jurnalistika häm sotsiologiä fakul'tetları öçen yaña bina tözelgän. Anı tantanalı açu 10 noyäbergä bilgelängän. Bu tantana belän universitetnıñ 200 yıllığına bağışlanğan çaralar başlana disäñ dä bula. Çaralarnıñ iñ tantanalıları 15 noyäberdän başlana häm 3 kön däwam itäçäk. Xalıqara konferensiä häm universitet ğilmi şurasınıñ tantanalı utırışı farazlana. Bu tantanalarğa 600 yaqın şäräfle qunaqlar çaqırılğan. Alar arasında Rusiä prezidentı Vladimir Putin, Rusiä xökümäte räise Mixail Fradkov, Federatsiä şurası Sergey Mironov häm Däwlät Duması räise Sergey Grıyzlov bar ikän. Tantanalar belän Qazan universitetın tözekländerü kiñäytü eşläre tämamlanmıy. Qazannıñ meñ ellığına universitetnıñ torğınlıq yıllarında pıyala häm betonnan salınğan ike biek binası cılıtılaçaq ikän. Şulay uq ximiä fakul'tetı binasın häm tulay toraqlarnı da tözätäçäklär inşalla.
Sişämbe könne Qazannıñ Arça ziratında urnaşqan Yäroslawskix Çudotvorsev xramınnan Qazan üzägendä urnaşqan Petropavlov soborına Qazan İzge Ana ikonasın küçerü yolası ütkärelde. Älege ikonada 20 ğasır başında yuğalğan töp nösxäseneñ küçermäse ikän. Mäğlüm ki Qazan İzge Ana ikonasınıñ Vatikanda saqlanğan tağın ber küçermäse patriarx Aleksey ikençegä 28 avgustta Mäskäwdä tapşırılğan ide. Qazan İzge Ana ikonasınıñ töp nösxäse 1612 yılda Mäskäwne polyaklardan azat itüdä bulışqan digän riwayät bar. Sişämbe könne Qazanda ütkärelgän yola da Mäskäwneñ häm Rusiäneñ polyaklardan azat itelüeneñ çirattağı yıllığına bağışlana ikän.
Şuşı könnärdä Tatarstan xristiannarı tağın ber zur dini yola ütkärdelär. Qazanğa İzrail'dän izge knäginä Yılisawetanıñ izge söyaklären alıp kildelär. Qazanda izge söyäklärne qulda kütärep barıp krestnıy xod yasadılar, berniçä çirkäwdä tön saqlaw yolası ütkärdelär. Knäginä Yılisaweta urıs patşası imperator Aleksandr ikençeneñ bişençe ulınıñ xatını bulğan. Rusiädä izge eşläre belän tanılğan. 1918 yılda bol'şeviklar tarafınnan cäzalap üterelgän. Soñraq izgeläşterelgän, söyäkläre wäsıätendä äytelgänçä İerusalimğa iltep quyılğan. İzge knäginä Yılisawetanıñ izge söyakläre Qazanda 3 kön buldı häm sişämbe kiçendä İjauğa ozotıldı. Rusiä şähärläre buylap ütkärelä torğan bu yolanı Mäskäw Patriarxatı häm Çit illärdäge Urıs Çirkäwe provaslavlarnıñ berläşüe yulında möhim ber etap bulır dip ütkärä ikän. Yunıs Ätnäle.


c: text/html

text:
Şäymiev Ukraina premierı belän oçraştı
Ukraina, belesez, energiä, yağulıq, gaz kebek äyberlär belän Rusiägä bäyle. Nifet belän isä Tatarstanğa. Menä şuşı şirkätneñ kiläçäge xaqında Viktor Yanukoviç häm Mintimer Şäymiev söyläşülär uzdırdılar.
Söyläşülär dä Ukrtatnaft mäsäläse genä tikşerelmägän älbättä. Maşina, samolet–oçqıçlar tözeleşendä dä üzara xezmättäşlek mäsäläse tikşerelgän.
Monnan tış, şuşı Uqrtatnaftnıñ töp bazası bulğan Kirmänçek nifet eşkärtü zavodına invesçtitsiälär kerü, anı üzgätep qoru turında da söyläşülär bulğan. Yanukoviç, älege oçraşudan soñ, Donetskiyda, Kirmänçek zavodı 95, 98 le markalı benzin çığarunı kiñäytäçäk, Mintimer Şäymiev bu xaqta wäğdä birde dip beolderde.
Monna tış, Ukraina wä Tatarstan räsmiläre, KAMAZ maşinasın Ukraina da cıya başlaw mäsäläsen dä tikşergännnär.
Räfis Cämdixan

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Büginde Pavlodardağı Buqar jıraw atındağı ädebïet jäne öner mwzey`iniñ eñ qundı jädigerleriniñ qatarında atı añızğa ay`nalğan ulı tulğa, qazaq kïno öneriniñ şoqtığı bïik juldızı Şäken Ay`manovtıñ börigi saqtawlı tur.
İssapar barısında Buqar jıraw atındağı ädebïet jäne öner mwzey`iniñ qorında saqtalğan erekşe darın ïesi, talanttı rejïsser, akter Şäken Ay`manovtıñ «Aldar-Köse», «Nay`zatas bawray`ında» fïlʹmderinde kïgen börigi nazar awdartpay` qoy`madı.
Aldardıñ börigi mwzey` qorına qalay` tap boldı?
Şäken Ay`manovtıñ börigi mwzey` qızmetkerleriniñ qolına qalay` tüskenin Buqar jıraw atındağı mwzey` dïrektorınıñ orınbasarı Mağzïya Qay`ırbekqızı äñgimelep berdi.
–1969 jılı tüsirilgen «Nay`zatas bawray`ında» fïlʹminiñ biraz syujetteri Bayanawıl öñirinde tüsirilgen desedi. Almatıda fïlʹmniñ tüsirilimi ayaqtalğannan key`in Şäken Ay`manov qosımşa tüsirilimder jasaw üşin Bayanawıl bawray`ına qay`ta kelgen eken. Keri qay`tıp bara jatqanda jolay` Pavlodar qalasına toqtap, nemere ağası Oral Muzaparovtıñ üy`ine qonadı. Sonda rejïsser: «Ärtisterdiñ qaltasında qay`bir jöndi aqşa bolsın? «Qwıs üy`ge qur barma» demekşi birneşe fïlʹmderge tüsken äy`gili börigimdi tastap ketey`in»,- dep üy` ïelerine qaldırğan eken. Muzaparovtar äwleti Şäken ağamızğa üş atadan qosılatın nemere ağa bolsa kerek. Ol kisiler köne jädigerdi köziniñ qaraşığınday` saqtap, üy`inde biraz jıl ustağan. 1970 jılı Şäken ağamız qay`tıs boldı. Ağası börikti üy`de saqtağannan göri mwzey`de tursın degen nïetpen «Bul tarïxï jädiger bolğandıqtan xalıqqa ortaq estelik, jurt körsin-bilsin» dep, bizge äkelip tapsırdı. Bul – Oral Muzaparov ağamızdıñ tarapınan adamgerşiliktiñ, tarïxqa degen, Şäken ağamızğa degen qurmetiniñ belgisi dep oy`lay`mın.
Mağzïya Qay`ırbekqızınıñ ay`twınşa mwzey` qızmetkerleri 2004 jılı qazaq kïno öneriniñ juldızı Şäken Ay`manovtıñ 90 jıldığına bay`lanıstı Pavlodardağı Şäken Ay`manov atındağı kïnoteatrda körme ötkizgen. Sol körmege Şäken babamızdıñ twıstarı, zamandastarı jïnalıptı. Sol jïında Oral Muzaparov ağamız közi tirsinde Şäkenniñ teri men eñbegi siñgen qundı zatı – börigin mwzey` qorına sıy`ğa tartıptı.
«Aldar-Köse» fïlʹmi – Şäken Ay`manovtıñ kïno önerindegi Aldar-Köse rölin somdağan iri şığarması. Ékranda xalıqtıñ süy`ikti key`ipkeri öziniñ aqıldılığımen, tapqırlığımen, keñ pey`ildiligimen, uşqır oy`ımen, danalığımen tanıladı jäne osınıñ bäri äzil-qaljıñımen jetkiziledi. Aldar-Köse rölindegi Şäken Ay`manovtıñ şeberligi xalıq ertegisin qazirgi kezben bay`lanıstırıp, äri Aldardıñ közqarasın, tälim-tärbïesin bügingi künniñ tüsinigimen jetkize bilwi. Akterdiñ öte şınay`ı oy`ını ékrannan Aldardıñ özin körgendey` äser qaldıradı.
Mağzïya Qay`ırbekqızı bul jädiger – Buqar jıraw atındağı ädebïet jäne öner mwzey`i üşin öte qundı jädiger ekenin ay`tadı.
El.kz


text: British Airways-nıñ Londonnan yözlärçä yulçı belän kilgen oçqıçı säğätlärçä başqala hava mäydanında totqarlandı. Watan İminlege departamentı süzçese Rachel Sunbarger FBİ häm üz departamentı yulçılarnı mäydanda totqarlap 3 säğät buyı soraw aldı dip äytte.FBİ süzçese sorau alu ğädäti küreneş häm beräw dä qulğa alınmadı dip belderde. AQŞları raştua häm yaña yıl bäyrämnäre waqıtnda terror höcüme buluı mömkin dip, qatı iminlek çaraları kürde. Ütkän atnada AQŞ küzläw idaräse Fransiä xakimiätlären pasajir isemlegendä şikle şäxeslärneñ isemnäre bar dip yanağannan soñ, Air Fransnıñ Parij belän Los Angeles arasındağı 6 säfäre tuqtatıldı.


text:
Yaña kitap: "Rudolf Nuriev: Tormış"
Anıñ turında berençe tapqır dönya 1961nçe yılda, timer qoyma artınnan Sovetlar Berlegennän könbatışqa qaçuınnan soñ işetä. Ämma anıñ dönyanı teträndüe ul çaqta äle alda bula. Ğömer buyına – Seber yulında poezda dönyağa kilgännän birle Nuriev kirtälärne cimerergä mäcbür bula. Baletta irlärneñ biyü texnikasın buldıru, buyüne zamançılaştıru – barısı da Nuriev cilkäsenä töşä. Tarixqa ul şulay uq üzennän ike märtäbä ölkänräk bulğan Angliäneñ berençe biyüçese Margot Fonteyn belän parlar biyüe belän kerep qaldı. Rusiädä Kirov Opera häm Balet teatrınnan kitü omtılışı dä anıñ – tanılğan biyüçelär belän biyü telägenä bäyle ide. Rusiä anıñ öçen tar ide, dip yaza Kavanagh. Rus kompozitorlarınıñ äsärlären könbatışta säxnägä quyuğa da Nurievnıñ öleşe zur buldı. Qayçandır üze citäkçe bulğan Parijnıñ Opera häm Balet säxnäsendä Aqqoş küle, Raymonda, Romeo häm Djulyetta, Şçelkunçik, Bayadera baletları äle dä quyıla. Citäkçe bularaq Nuriev bik küp yäş biyüçelärne säxnägä çığardı, alar xäzer dönyada tanılğan biyüçelär.
Nurievnıñ şäxsi tormışına Kavanagh bik tıqşınmıy, şulay da anıñ qatlawlı häm xisle bulğanı turında yaza. Nuriev xatın-qızlar belän dä, irlär belän dä mönäsäbättä bula, censi mönäsäbät anıñ öçen räxätlek häm icatqa köç birä. Anıñ sälämätlege qaqşıy başlıy, 1984nçe yılda anıñ VİÇ çire belän zararlanğan buluı açıqlana. 1973nçe yıldan birle inde Nuriev säxnägä çıqqan sayın ayaqları awırtudan azaplana, dip yaza Julie Kavanagh. VİÇ tabılğannan soñ da Nuriev äle distä yılğa yaqın bii. Kitapta anıñ böyergä operasiädän soñ 6 kön uzğaç Avstraliädä biegäne turında yazılğan. Nuriev anda bilenä berketelgän kateterlar belän bii.
Anıñ ğömerendäge soñğı ike çığışı da – färeştä häm şäytan bula. Yazuçı Kavanagh – bu Nurievnıñ nindi bulğanın añlata, dip yaza. Yaña çıqqan kitapta Nurievnıñ tamçısına qadär üzen sänğatkä birüe sürätlängän. Şulay uq bu äsär – balet säxnäseneñ üseşe tarixı turında da.
Alsu Qormaş


text:
«Azatlıq» radiosı xäbärçeläre häm tıñawçıları oçraştı
19 mayda Tatarstan başqalasınıñ Bauman uramı 1 genä köngä bulsa da isemen alıştırıp tordı. Ul mäğlümat çaraları uramına äwerelde. Uram başında «Söyembikä» jurnalınıñ häm «Şähri Qazan» gäziteneñ poçmağı eşläp kilsä, urtada keşelärne «Yalqın» jurnalı, «Tatarstan yäşläre» gäzite, «Çayan» satirik jurnal, «Tatarstan» häm «Yaña ğasır» tele-radiokompaniäläre üz tamaşaçıların çaqırı tordı. Anda Qazanda çığuşı mäğlümat çaraları ğına tügel, Çallı, Tübän Kama, Täteş kebek şähär häm rayon gäzitläre dä qatnaştı. Xäbärçelär üz mäğlümlät çaraları belän tanıştırdı, şunda uq, gäzitkä yazılırğa mömkinlek tä birelde. «Azatlıq» radiosınıñ bilgeläre quyılğan östäl dä bäyräm tamaşasın kürergä kilgän tamaşaçılarnı cälep itte. Alar arasında «Azatlıq» radiosı xezmätkärläre belän tanışırğa kilgän daimi tıñlawıçlarıbız da bar ide.Radio tıñlawçılarğa mikrofon birelep, küñelne borçığan äyberlär xaqında söyläp birü mömkinlege dä birelde.
Qaysıber keşene xakimiätkä yäşräk Prezident kilü mäs’äläse borçıy, ikençelär tormış däräcäsen artıruğa moxtac, öçençelär – xalıqnıñ ber-bersenä möğällämäse cılıraq, yaqınraq buluı kiräk.«Azatlıq» radiosınıñ eşenä qarata tänqitle dä maqtawlı da süzlärne işetergä turı kilde. Tıñlawçılarıbız kübräk Çeçnya mäs’äläsendä bäysez fikerne işetergä telär ide, tatar dönyası xäbärlärenä dä ixtiac kiçerüçelär bar. Şunıñ belän bergä, ber tıñlawçı «Azatlıq» radiosı üzeneñ irekle mäğlümatı belän xakimiätlärneñ küz buyaw öçen tudırğan yalğan pärdäsen yuq itär, digän ömet belderde. Bikä Timerova.


text:
Karelianeñ bu şähärendä tärtipsezleklärdä qatnaşqan 100 dän artıq keşe totqarlanğan. Şimbä kiçen Kavqazdan çıqqannarnıñ säwdä itü urınnarın wata-cimerä başlağaç, milisia tärtip bozuçılarnı quıp taratqan. Karelia başlığı Sergey Katanandov respublika teleqänälı aşa çığış yasap, xalıqnı tınıçlanırğa häm qotırtularğa birelmäskä çaqırdı. 30 nçı august könne, xucası şulay uq Kavqazdan bulğan, restoran yanındağı suğış küp keşe qatnaşındağı älege tärtipsezleklärgä kitergän. Suğışqan waqıtta ike keşe üterelgän, 10 keşe yaralanğan bulğan. Kondopoğağa östämä OMON xezmätkärläre kiterelgän.
Rusiäneñ cämäğät pulatı wäkile Valeriy Tişkov, Kondopoğa şähärendä bulğan tärtipsezleklärne pulatnıñ masus törkeme tikşeräçäk, dip belderde.


text: Pänceşämbedä Tatarstanğa Rusiä prezidentınıñ İdel buyı federal' okrugındağı tulı wäqälätle wäkile Sergey Kirienko kilde. Könneñ berençe yartısında ul “Qazan yärminkäse”neñ biznes üzägendä premyer-ministr Röstäm Miñnexanov belän bergä keçe häm urta eşmäkärlek öçen idäräçelär äzerläw programmasın täqdir itüdä qatnaştı. Annan soñ Sergey Kirienko Mintimer Şäymiev belän bergä Qazan Kremlendä törle ölkälärdä uñış qazanğan tatarstanlılarnı büläkläw tantanasında qatnaşa. Tantanadan soñ Sergey Kirienko “Tatarstanda antiterror eşçänlekne köçäytüneñ östämä çaraları” digän kiñäşmädä qatnaşaçaq, dip xäbär itä İntertat.ru. Älege kiñäşmä Ministrlar Kabinetında premyer-ministr Röstäm Miñnexanov qatnaşında uza.


text:
Ğıraqtağı körd häm şığı qorallı törkemnär ildä qanun wä tärtip urnaştıruda qatnaşırğa tieşme?
Ğıraq prezidentı Jalal Talabani küptän tügel genä BBCgä Ğıraqtağı başkütärüne bastıru öçen körd häm şığı suğışçıları qullanılırğa tieş dip äytkän ide.Ämma AQŞları xärbiläre ğıysyannı bastıru öçen körd peşmärgaları yäki şığı Bäder Brigadasın qullanu ideasına qarşı çığa..Analitiklar bu suğışçılarğa andıy mömkinlek birü Ğıraqta watandaşlar suğışına alıp baraçaq dip belderä
David Hartwell(audio)
Körd Demokratik Partiäseneñ 15meñ partizanı häm 25meñ qabile suğışçısı bar.
Prezident Talabaninıñ Kördistan Patriotik Berlege partiäseneñ dä 15meñ partizanı 20meñ çaması qabilä suğışçısı bar. Saddam rejimı cimerelgänçe alarnıñ barısı da yıllarça Ğıraq armiäsendä xezmät itkän suğışqan, ayruça bu ike köndäş körd partiäse suğışçıları berbersenä qarşı da suğışqan.Hatwell fikrençä,körd peşmergaları naçar qorallanmağan , ämma älbättä armiä däräcäsendä tügel. Alarnıñ in awır qoralı artileriä , raket caylanmaları ämma alar ällä ni kamil qoralğa iä tügel.Analitiklar kördlär qoralların çit illärdä qara bazarda, şulayuq Ğıraq eçendä satıp aldı dip belderä. Bu suğışçılarnıñ ber öleşe Ğıraq armiäsendä künegüdän ütkän bulsa ikençeläre AQŞ mäxsus köçläre tarafınnan citeşterelde. Şığılarnıñ Bäder Brigadasına kilgändä alar Ğıraq İslam İnqilabı öçen Yuğarı Şuranıñ qorallı qanatı. Tögel sanı bilgele bulmasa da ber niçä meñ dip farazlana.Brigada Saddam waqıtında İranğa qaçqan keşelärdän tora. Londonda urnaşqan Ğäräb-İran Tikşerenüläre Üzäge direktorı Aliriza Nurizade Bäder brigadası köçle törkem disä dä anıñ İran belän yaqın mönäsäbätläre säbäple turılıqlığı mäsäläsendä şiklär bar di
Nurizadeh(audio)
Alar eçendä berniçä meñe bik yaxşı suğışçı dip uylıym, ämma problema turılıqlılıqta. Berençedän alarnıñ bik kübese Ğıraq rejimı cimerelgänçe Ğıraqnı ber qayçan da kürmägän keşelär, alarnıñ qayberläre İranda tuğan ğäräbçägä qarağanda farsinı yaxşıraq belä. Alar Ğıraqqa qarağanda Ayatolla Xomeini, İran däwlätenä turılıqlı
Hartwell dä Bäder Brigadası Xızbulla kebek künegülärdän ütkärelgän ämma anıñ qoralları ällä ni kamil tügel dip uylıy. Prezident talabani Küptän tügel genä BBCgä birgän ängämädä, AQŞnıñ bu suğışçılarnı qullanuğa qarşılıq kürsätüenä qızğanıç beldergän ide Talabani süzlärençä, terrornı beterü öçen bezneñ üz köçlärebez bar ,alar suğışırğa tieş Ämma küp kenä analitiklar körd häm şığılarnıñ sönnilär yäşägän töbäklärdä qanun, tärtib urnaştıruların küz aldına da kiterä almıybız dide.Hartwell da bu iminlekne tağı da naçaraytaçaq häm ilne watandaşlar suğışına alıp baraçaq , Amerikannar moña röxsät itär dip küz aldına da kiterä almim dip söyli. Nurizadeh ta bu suğışçlarnı qatnaştıru Ğıraqtağı wazğiätne tağı da naçaraytaçaq di Ämma ul Ğıraqnıñ yaña xökümäte körd suğışçıları häm Bäder Brigadasın ilneñ armiäsenä integratsiäläw öçen här närsäne eşlärgä tieş, bu alarnıñ standartın kütärer häm Ğıraq armiäseneñ suğış säläten artırır ide dip belderä. färidä xämit.


text:
Fälestinnär citäkçese Yasser Arafat İsrael belän Fälestinnär arasında yaña tınıçlıq söyläşülären başlaunı xuplap çıqtı. Ramallah’dağı baş fatirında çığış yasap, Arafat, tınıçlıq urnaşuğa nindi dä bulsa ömet birgän här törle söyläşülärgä Fälestin yağı äzer, dide. Bu atnada İsrael premyer-ministrı Ariel Şaronnıñ Fälestinnär aradaşçısı Ahmet Qureia belän yabıq söyläşülär uzdırğanın räsmi çığanaqlar da rasladı. Şaron xakimiäteneñ wäkile Dov Weisglass İsrael Radiosına, Ariel Şaron, Fälestin iminlek köçläre saqlağan fälestin cirlärennän İsrael ğaskärlären çığaru turında täqdim yasağan dip söyläp birde.
Könbatış Yarda bügen İsrael ğaskärläre ike fälestin suğışçısınıñ öylären cimerde. İke fälestinle çärşämbe tönendä atışlar waqıtında ike İsrael xärbien atıp ütergän ide.


text:
Mäskäw uramı suqbay bulıp qalırmı?
Xätta legendar bäyräm, Qazannıñ meñellığı da elekke Kirov xäzerge Mäskäw uramın tözekländerä almadı. Yubiley dip zur-zur gipermarketlar, küñel açu üzäkläre, qısqası ni genä tözelmäde, üzäk uram Bawmannıñ däwamı itep Sankt Peterburg uramı da barlıqqa kilde. Mäskäw uramına haman da qul citmäde. Baqsañ bu iğtibarğa layıqlı häm tatarlar öçen bik möhim uram. Monda Tuqay yäşägän Amur kunakxanäse, Fuqs kunakxanäse häm tatar tarixı belän bäyle küp kenä binalar urnaşqan. Tatarstan başqalasında dönyawi milli xäzinälärne saqlıybız dip qorıltay östenä qorıltay ütkärelep tora, ul waqıtta Mäskäw uramına iğtibar itüçe äle haman da yuq. Eşneñ öçı qırıyı şunda ki, başqalanıñ meñellığı waqıtında Qazan belän Mäskäw xakimiätläre arasında Mäskäw uramın urtaq köçlär belän tözekländerergä digän kileşü tözelgän. Söyläşülär buluın bulğan, eşe genä kürenmi.
Mäskäw uramı turında äle küp yıllar iskä töşermäslär ide, ägär Sergey Mitroxin bulmasa. Mäskäw şähäre şurası deputatı, Qazanda yörgändä bu uramnı kürep, Mäskäw öçen üpkä xise kiçerep qaytqan, häm şul säbäple, Mäskäw merına bu uramnıñ tözekländerelüe turında soraw birgän. Luckov äfände üz çiratında, uramnıñ äle dä tözeklänmäwendä Qazan xakimiäten ğayıple sanıy. “Kileşü buyınça Qazan xakimiäte Mäskäw uramın 3 öleşkä bülep, konkurs oyıştırıp bu eşkä mäskäw investorların cälep itärgä tieşlär ide, ämma bügenge köngä qädär Qazannan xäbär-xäter işetelmäde” di Luckov cawap xatında.
Qazan xakimiäte matbuğat üzägendä beldergänçä, Qazan yağı bu mäs'älä başqaça xäl itelergä tieş dip sanıy. Bu cirlärne investorlarğa tapşırğançı anda beraz tözekländerü eşlären başqarırğa kiräk. Bu proyektnıñ berniqädär öleşen Mäskäwneñ byudjet aqçaları qaplarğa tieş, ämma Mäskäwneñ şähär tözeleşe departamentında beldergänçä, byudjetta monıñ buyınça aqçalar qaralmağan, uram fäqät investorlar xisabına tözekländerelergä tieş.
Älegä Mäskäw uramında “Moskovskoe” şirkäte üzäk uramnı proektlaştıyru eşlären alıp bara. İnde bötenläy yörep bulmıy başlağaç, yaña yul da salıp quydıla. Proyekt tögällänmiçä, cirlärne investorlarğa birü mömkinlege bulmıy. Tözekländerü öçen barlığı 7 million sum sarıf iteläçäk. Qazan xakimiätendä beldergänçä, ala Mäskäwlelär belän urtaq eşlär başqarırğa härçaq riza. Şunı äytergä kiräk, İke başqala arasındağı kileşü inde 2006 yılda uq üz köçennän çıqqan, şuña kürä dä belgeçlär fikerençä, Mäskäw uramnarın tözekländerü, möğayın cirle investorlarğa qalır.
Ğädel Galämetdinov


text:
İlsur Metşin Qazannıñ yaña başlığı bulırmı?
12 martta, Tatarstanda 94 okrugta saylawlar ütte. Qazannan arı, Arça, Baltaç, Ätnä, Aqtanış barlığı 18 rayonda yañadan tawış birülär oyıştırıldı. Qayber saylawlarda, deputat bulıp saylanırğa telägän nämzätlärneñ xätta köndäşläre dä bulmadı, ä Qazanda ber urın öçen 4-5 keşe köräşte. Üzäk Saylaw komissiäse räise urınbasarı Minfaiq Wafinnıñ äytüenä qarağanda, bar respublika buylap saylanğan deputatnıñ 49 «Berdäm Rusiä» firqäsennän , «Tatarstan -Yaña ğasır» xäräkätennän 4 keşe, qalğan 41 deputat – üz üzen kürsätkän nämzätlär ide. Belkem soñğılar arasında kommunistlar da, başqa firqä wäkilläre dä bulğandır, dide üzäk saylaw komissiäse räise urınbasarı. Minfaiq äfände Wafinnıñ äytüenä qarağanda, 94 deputat zamanında bu wazifadan baş tartqan bulğan. Mäsälän andıy keşelärneñ sanı Arçada - 25, Batlaçta - 18, Ätnädä -14, Aqtanışta -9, qalğan rayonnarda - 2, 3 keşe. 16 oktäberdä saylanğan keşelärneñ qaysıberläre başqa cirgä, eşkä küçep kitkän bulsa, qalğannarı, eşlägän urınnarın qaldırırğa telämiçä, deputat kenägäsen başqalarğa birergä bulğan. Däwlät eşendä eşläwçelär mäsälän, ber uq waqıtta deputat bula almıylar. Şulay itep, munisipal xakimiättä eşlärgä teläweçlär citmäskä mömkin, digän süzlär küpmeder däräcädä çınğa aşa başladı. İnde yaña saylanğannardan deputatlıqtan baş tartuçılar bulsa, buşap qalğan urınnarğa saylawlar tağın 4 yıl däwamında ütkärergä mömkin. Qazanda, törle säbäplär belän 3 deputat urını buşağan ide.
16 oktäberdä deputat bulıp saylanğan Kamil İsxqov, xalıq wäkile bulıp ozaq yöri almadı, dekaberdä wazifalarınnan baş tartırğa mäcbür buldı. Kamil İsxaqov urınına kilgän, İlsur Metşin, näq şuşı uq Wahapov okrugında deputat bulırğa teläde. Safiullin häm Qaban artı okruglarındağı deputatlar berse başqa eşkä küçü säbäple, ikençese militsiädäge eş urının qaldırırğa telämiçä deputatlıqtan baş tartqan ide. Şulay itep, buşağan urınğa İlsur Metşinnıñ elekke xezmättäşe, Tübän Kamadan kilgän Marat Moratov saylawçılar küñelen yawlarğa, dip saylaw köräşendä qatnaştı. 3nçe deputat kenägäse öçen, «Näfis Käsmetiks» kebek bik uñışlı eşläwçe , bik zur şirkätneñ citäkçese Dmitriy Xaybullinda yarışta qatnaştı.
Härberseneñ 4-5 köndäşe bar ide. 12 martta, säyäsät belgeçläreneñ farazları çınğa aştı. Wahapov okruğında İlsur Metşin ciñde (76% ), Marat Muratov öçen saylawçılarnı 60 % tawışların birgän, Dmitriy Xaybullinnı 65% saylawçı deputat itep kürergä teläde. Qazan şähär saylaw komissiäse särkätibe, «Azatlıq» sorawına saylawlarnıñ ütä dä tınıç häm ğädel şartlarda ütüen xäbär itte. Anıñ äytüenä qarağanda saylaw komissiäsenä, 12nçe mart könne ber nindi qanun bozular turında xäbärlär kilmägän, şikäyätlär kilmägän.
Saylawlardan soñ, tormış niçek däwam itäçäk, xakimittä nindi üzgäreşlär bulaçaq, digän soraw tudı. Deputat bulıp saylanğan Marat Muratov, «Tatmedia» agentlığı belän idärä itüne häm deputat bulunı bergä alıp bara ala. Çönki anıñ töp eş urını, däwlät xezmäte, dip sanalmıy ikän. Dmitriy Xaybullin, biznes şirkäte citäkçese, ul da deputat bulır öçen eşennän kitärgä tieş tügel. Ä İlsur Metşin belän xällär başqa. Ul başqarma komitet räise urınnan baş tartırğa cıyına, anıñ wazifaların başqaruçı itep, urınbasarı qalıp tora. Qazan munisipal berämlege başqarma komitetı başlığı urınına yañadan bäyge iğlan itelä. Bu mäs’älälär 17 mart könne bulası Qazan Şähär Duması utırışınıñ kön tärtibenä çığarılğan. 4çe mäs’älä itep, Qazan şähäre munisapal berämlege başlığın saylaw mäsäläse tora. Şuşı urınğa İlsur Metşinnıñ saylanuında şiklänüçelär äz. Şulay itep, 17 mart cıyılışınnan soñ, İlsur Metşin Tatarstan başqalası belän yaña wazifada idärä itä başlıy.
Bikä Timerova.


text:
Xämidä Ğaripova:  « Çiklänmägän xakimlek zatsızlıqqa, qaraqlıqqa, ädäpsezlekkä yul aça. Yıllar buyı xezmät xaqı almağan, tañnan töngä fermalarda, basularda, sası sexlarda bil bökkän mesken xalıq saylap quymadımı ällä sezne, äfändelär? Buş wäğdälär birä-birä saylawlarda xärämläşä-xärämläşä, köndäşläregezne buyı-qaralta öskä ürmäläwegezne, ğadi keşe tapqan mal xisabına çit illär gizep, balda-mayda yözep, onıqlarığıznıñ balalarına citärlek xaram mal tuplap qaldığızmı, ğälicänäplar? - dip zur xäreflär belän qayber rayon xakimiätläreneñ ofisları «mañğaylarına» yazıp quyası kilä.» Zaman.
Belgänegezçä, Tatarstan isemennän Malayziädä islam illäre konferensiäsenä parlament räise Färit Möxämmätşin qatnaştı häm annan qaytqaç, ul matbuğat oçraşuın ütkärep, istäleklär belän büleşte. Ä Yaponiä turındağı yazmalarnıñ säbäbe - Tatarstanğa Yaponiäneñ Rusiädäge ilçese İssäy äfände Namuranıñ kilüe. Könçığış ğädätläre şuşı ike waqiğadan da sizelep tordı. Färit Möxämmätşin da Malayziä premyerınıñ mäğlüm qırıs süzlären yomşartırğa tırıştı. İssäy äfände Namura da «respublikağız keçkenä bulsa da, bik bay ikän» dip küñelgä yatışlı süzlär belän söyläşülär alıp bardı.
Tatarstan gäzitlärenä häm avtorlarına Şarik illäre ğädätiläre ällä nu xas tügel. Tatar häm urıs telle matbuğatta, küp oçraqlarda yä küklärgä çöyep maqtaw yäki şaqqatıru elementları xas bula. Mäsälän bu atnada Watanım Tatarstan gäzite moña qädär bulmağan qıyulıq kürsätte. Gäzit üzeneñ comğa sanında, Başqortstan Prezidentı bulıp saylanırğa telägän Sergey Veremeyenko belän äñgämä urnaştırdı. Räsmi gäzitlärdä ğädättä räsmi kandidatlar ğına çığış yasıy ide. Bu yulı gäzit xäbärçese bankir Veremeyenko ütkärgän çarağa barıp, anıñ belän äñgämä urnaştırdı. Mäskäwdäge xäbärçebez citkergänçä, şuşı atnada Rusiä başqalasında töbäklärgä bulışlıq itü wäqıfı tözelde. Şuşı fondnıñ Prezidentı – Sergey Veremeyenko. Ul törle töbäk jurnalistların, cämäğät eşleklären çaqırıp, fondnı oyıştıru tantanasın ütkärde. Anda ğalim Damir İsxaqov da buldı. Anıñ yazması BocToчHый эkcпpecc gäzitendä dönya kürde. Cawaplar ber uq matbuğat oçraşuında yazdırıp alınğanğa kürä, ike gäzittäge äñgämälär arasında urtaqlıq küp ide. Watanım Tatarstan gäzitendäge yazmanı alıyq. Anda Sergey äfände başqort awılında ütkän balaçaq yılların iskä ala, tatar, başqort, urıs xalıqlarınıñ Altın Urda zamannarınnan birle dus yäşi, dip misal kiterä. Federalizm xaqında da anıñ üz fikere bar:
«Änä Amerikada här ştatnıñ üz zakonnarı bar. Yäşilär bit. Germaniä dä federativ däwlät. Äytik, Saksoniä cireneñ üz qanunnarı ğämäldä. Bavariädä ğomumän üzençäleklär küp. Barça Evropa konfederativ däwlätkä äylänep bara bügen. Şul uq waqıtta, bik köçle iqtisadıy integratsiä protsessı bara. ... Ni öçen äle bez bülgälänergä tieş? Bezdä ber qayçan da tuğız ğına guberna bulmağan. Qayber federatsiä subyektları arasında üzara iqtisadi integratsiä protsessı bara ikän, bu – tabiği. Döres, barıber tamırlarıbız törle. Monı isäpkä almasqa hiç yaramıy...Xalıqlarnıñ iñ neçkä xislärenä qağılğanda (milli xislär şundıylardan) tigändä bigräk tä saq bulırğa kiräk.»Veremeyenko äfände, şulay uq köçle Prezident xakimiäten yaqlap çığış yasıy, milli respublikalarda citäkçe keşe titul millättän bulmasa da yarıy, digän fiker äytä häm yöräk belän saylarğa çaqıra. BocToчHый эkcпpecc gäzitendä şuşı äñgämäneñ tulıraq variantı dönya kürde. Anda nämzätneñ saylaw aldı programması, töbäklärgä bulışlıq itü fondı turında da östämä mäğlümat belän dä tanışıp buldı. Şäymievnı niçek bäyälisez, digän sorawğa, Sergey äfände bolay cawap birä: «Min Şäymievnı Räximovqa qarağanda yuğarıraq bäyälim, Tatarstan da Başqortostanğa qarağanda bayraq yäşi».
Şuşı nämzät tağın citäkçe keşe nindi sıyfatlarğa iä bulırğa tieşlege xaqında da üz qaraşın belderä. Anıñ fikerençä, yulbaşçı qabatlanmas, köçle häm eşne oyıştıra belä torğan bulırğa tieş. Zaman gäzitendäge yazmada yulbaşçı turındağı fikerlär däwam itelä. Anda jurnalist Xämidä Ğaripova «Kem arbasına utırasıñ...» digän külämle yazmasında yaxşı häm naçar citäkçelär turında fikerlär belän urtaqlaşa. Uylap qarağanığız yuqmı: ni öçen beräwlär eş urınına atlığıp bara, ä ikençelär kön ütsen dip yöri?» digän süzlär belän başlap cibärä ul üz yazmasın. Avtor fikerençä, monıñ säbäbe eştäge kollektivnıñ sälämät buluda yäki bulmawda. Häm bu xezmätkärlärdän üzennän häm citäkçedän dä torırğa tieş, dip sanıy Xämidä Ğaripova. Başta ul xalıq awız icatında bulğan citäkçe häm anıñ qul astındağı keşelärneñ mönäsäbätlären çağıldıruçı misallarnı kiterä. Xalıq, «Balıq başınnan çeri», «İl tökersä kül bula», «Arbanıñ aldı qayan tägäräsä, artı şunda tägäri», «Öskä tökermä, östeñä töşär», «Mullası nindi – mäxälläse dä şundıy» häm başqa mäqäl, äytem, ğibäräne yuqqa ğına uylap çığarmağan. Xämidä Garipova fikerençä, citäkçeneñ qıyu, täwäkkäl buluı şart, citäkçeneñ küzendä iman nurın, märxämät balqışın küräse kilä avtornıñ. Ä ğadi xezmätkärlärgä, avtor, üz eşeñne namus belän başqaru, üzeñne mısqıllawğa yul quymaw kebek taläplär quya. Bu mäqälädä ayıruça zur tänqit rayon başlıqlarına turı kilä. Menä yazmadan ber özek:« Çiklänmägän xakimlek zatsızlıqqa, qaraqlıqqa, ädäpsezlekkä yul aça. Yıllar buyı xezmät xaqı almağan, tañnan töngä fermalarda, basularda, sası sexlarda bil bökkän mesken xalıq saylap quymadımı ällä sezne, äfändelär? Buş wäğdälär birä-birä saylawlarda xärämläşä-xärämläşä, köndäşläregezne buyı-qaralta öskä ürmäläwegezne, ğadi keşe tapqan mal xisabına çit illär gizep, balda-mayda yözep, onıqlarığıznıñ balalarına citärlek xaram mal tuplap qaldığızmı, ğälicänäplär? - dip zur xäreflär belän qayber rayon xakimiätläreneñ ofisları «mañğaylarına» yazıp quyası kilä. İgelekleläre tuğan cir öçen yana-qöyä, artığın qılanmıy, xalıq mänfäğätenä tökerep qaramıy. Qaysıber «däw abzıylar» üzlären tanığaç, üpkälämäslär, bälki beraz uylanıp ğibrät alırlar. Berse dä känäfidä tumağan, berär saylawda xalıq ışanıç kürsätmäs. Annan soñ bu ädämnärgä säläm birüçe tabılır mikän?»
Xämidä Gäripova citäkçelärne kisätep tä quya. «Xalıq – telsez balıq ta, añğıra sarıq ta tügel şul», di ul. «Meñärlägän keşeneñ eçenä cıyılğan qänäğätsezlek xise qara taşqın belän tışqa bärep çıqsa, dawıl kebek astın-öskä kiterergä mömkin», dip şuşı cimergeç köçtän saq bulırğa çaqıra. Avtor, yaxşı citäkçe xalıq mänfäğäten qayğırta, ğädel, turı süzle, namuslı, köçle ixtiarlı bulırğa tieş, digän süzlär belän yazmasın tämamlıy.Citäkçelär kul’tı häm diktatura, ber keşe ber keşe ixtiarına ğına buysınıp yäşäp häm başqa zamanalar çirläre turında Mädäni Comğa gäzitendäge yazmada süz bara. Yazma şunıñ belän dä qızıqlı, anda üz waqıtında äytergä yaramağan qıyu fikerlär urın alğan. Yazuçı Ayaz Ğiläcevnıñ tormış iptäşe Näqiä Ğiläceva gäzitkä yazuçınıñ 38 yıl elek yazılğan xatın tapşıra. Yazuçı anı ğalim İl Sattarovqa yullağan bula. Fälsäfä fäne uqıtuçısı İl äfände 50nçe-60nçı yıllarda yäşägän Erinburg häm Yermilov kebek yazuçılarınıñ icatların analizlap, fänni eş äzerlägän bulğan. Ayaz Ğiläcev şuşı fänni eşkä bäyä birgän dä. Şunıñ belän bergä gäzit uquçılarına yazuçınıñ 50nçe-60nçı yıllardağı xällärne niçek küzallawları da qızıqlı. Ayaz Ğiläcev, Yermilov belän Erinburgnıñ Stalinnıñ çınlıqta nindi bulğanın belmäwläre xaqındağı yazmaların malay-şalay uyını, dip atıy anda. Häm İl Sattarovnı da illyuziälärgä birelmäskä çaqıra. Ul yıllardağı çınbarlıqnı yazuçılar tügel, qarañğı awıldağı keşelär dä çamalıy ide, dip yaza Ayaz äfände. Misal itep ul tuyıp üskän keräşen awıl Yuğarı Bağrajdağı waqiğalarnı iskä ala. Suğış aldındağı yıllarda, mäktäptä soñğı yıllarnı uqığan yegetlärne şaxtalarğa eşlärgä cibärä torğan bulğannar. «Şuşı yıllarda 10nçı sıynıf malaylarnıñ söyläşkän süzlären xäterlim», dip yaza Ayaz Ğiläcev. Ul zamanda da malaylar «Bezneñ ildä tärtip yuq, eş ber nıqlı plan belän alıp barılmıy. Keşegä uylarğa irek birmilär...»,-dip fikerlärgä batırçılıq itkän. Ayaz Ğiläcevnıñ xatında äytelgänçä, läkin alar balalar samimilığı belän kolxozdağı xälneñ naçar buluın, Mäskäwdä belmilär, dip uylağan. Şuşı malaylarnıñ berse Stalinğa xat yazğan, ämma ul xatnı awıldan da çığarmıyça, mäktäp direktorına iltep birälär. «Ul waqıtta çıqqan ığı-zığını äle dä onıtmıym», dip iskä alğan älege xatında yazuçı.
Annan soñ ul 1950nçe yılnıñ dekaberendä lagerda utırğan yıllarnı häm anda işetkän süzlärne misal itep kiterä. «XXnçe partiä qorıltayına älläni qädär elek uq, Stalinnıñ böten yırtqıçlığın, Ordjonikidzeneñ üzen-üze atıp üterüen, Kirovnı ütertüen dä, suğışta 20 mln. keşene yuğaltuıbıznıñ säbäben dä ap-açıq belä idem. Dimäk ildä barın da belgännär.», dip yazıp Erinburg belän Ermilovqa ışanmawın dälilli. Xatta tağın şundıy süzlär dä bar. «Bez äle bügen dä açıqtan-açıq söylärgä öyränmädek. Açıqtan-açıq söylärgä öyränsäk, üz ilebezneñ grajdannarı, patriotları bulsaq, bez Stalin kul’tın açıp salğannan soñ il başıbızğa Xruşçevnı utırtıp, aña 10 yıl tüzep utırmağan bulır idek.» - dip yazğan Ayaz Ğiläcev. Şuşı yıllarnı küzallap ul «Minem öçen berençe revolyutsionerlar, çın keşelär änä şul suğışqa barıp ülgän awıldaş malaylar ide» digän näticä çığara.İl Sattarovnıñ fänni eşen uqıp, Ayaz äfände, dustına berençe çiratta diktaturanıñ qaydan kilep çıqqanı xaqında uylanırğa, başqa zamannar belän çağıştırırğa kiñäş itä.
Şulay itep, 38 yıl elek yazılğan xat bügen dä uquçılar iğtibarın cälep itä. Haman da, ilneñ yäşäyeşe citäkçelärneñ şäxesenä nıq bäyle bulıp qala.Bikä Timerova.


text:
Libandağı Tınıçlıq Köçlärendä möselman illäreneñ öleşe nindi bulır?
Törkiä parlamentı sişämbe könne Libandağı BMO tınıçlıq köçlären nığıtu öçen törek xärbilären cibärü mäsäläsen tawışqa quya. Berläşkän Millätlär Oyışması Libandağı xalıqara köçlärneñ yartısın möselman illärennän kilgän xärbilär täşkil itär dip ömetlänä. Ämma älegä bu köçlärneñ küpçelegen Yewropa illäre cibärergä oxşıy. Küpçelek möselman illäre anda qatnaşırğa bik aşıqmıy.
Ämma parlamenttağı oppozitsiä häm xakimiättäge partiäseneñ qayber äğzaları Törkiä tınıçlıq saqlawçıları anda qurqınıç astında bulaçaq dip Libanğa ğäskär cibärügä qarşı çıqtı.
Moñarçı Libandağı BMO tınışlıq köçlären köçäytügä üzlärennän öleş kertergä berniçä genä möselman ile rizalıq belderde.
Şularnıñ berse Qatar. Bu turıda düşämbe könne BMO general sekretare Kofi Annan belän urtaq matbuğat oçraşuına Qatar tışqı eşlär ministrı Şäix Xämät ät-Tani belderde.
"Qatar xökümäte Libanğa 200-300-läp xärbi cibärergä qarar itte. Bez dönyağa anda azsanlı ğına bulsa da ğäräp köçläre dä buluın belderergä telibez" dide Ät-Tani.
Älegä Qatar Liban tınıçlıq köçlärenä quşılğan berdänber ğäräp ile. Başqa ğäräp illäre Libanğa ğäskär cibärü BMO aradaşlığında tözelgän kileşü nigezendä İzrail belän xezmättäşlek bularaq qabul itelergä mömkin dip anda üz köçlären cibärüdän tıyılıp qalır kebek.
Dönyanıñ iñ zur möselman ile bulğan İndoneziä uzğan atnada Libanğa ber meñ xärbi cibärergä cıyınuın belderde. Libanğa üz tınıçlıq köçlären Azärbäycan da cibärergä cıyına. Ämma başta bu qarar parlamentta raslanırğa tieş.
Tağın ber möselman ile Malayziä şulay uq ber meñ xärbien täqdim itte. Banğladış ta Libanda tınıçlıq saqlawğa quşılırğa teli.
Älegä Liban tınıçlıq köçläreneñ töp öleşen Yewropa illäre xärbiläre täşkil itär dip kötelä. İñ zur ğäskär İtaliädän kiläçäk. Ul 3000 xärbien birä. Häm alar inde atna axırında Libanğa kilä başladı. Fransiä 2 meñ, İspaniä ber meñnän artıq xärbi cibärä. Moña Polşa belän Belgiä dä quşıla.
Avgust ayında Libandağı Xizbulla belän İzrail arasında ireşelgän atışlarnı tuqtatu kileşüe nigezendä Libannıñ könyağındağı xalıqara tınıçlıq saqlaw köçläre sanı 15 meñgä citkerelergä tieş.
Naif Aqmal, Praga.


text:
Çuwaşstanda yul faciğäsendä 20-dän artıq keşe xäläk buldı
Monısına şöker dibez, ä menä Çuwaşiädä sişämbe könne mätäm köne iğlan itelä. Kanaş-Çabaqsar yulında PAZ avtobusı çoqırğa oçıp töşep, 20-dän artıq keşe xäläk bulğan. Barlığı şuşı keçkenä genä avtobusqa dıñğıçlap 65 passajir utırğan bulğan. Çuwaşiä prezidentı Nikolay Fedorovnıñ bu faciğa bulğan urınğa kilep, avtobus yanında yatuçı mäyetlär yanında küz yäşläre çığarıp yılawın Rusiä televideniese kürsätte. Bik zur qayğı, faciğa, älbättä. Ämmä, 30-40 urınlı avtobusqa 65 keşe töyälep yörüneñ säbäbe närsädä soñ? Zur timer yul stansiäse Kanaştan Çabaqsarğa 2-3 säğät buyı konserva bankasına tutırılğan waq balıq xälendäge xalıq här kön sayın avariägä yaqın xäldä nuja çikkän. Säyäsättä yaltırağan respublika prezidentı häm Çuwaşiä xökümäte şul avtobus yöreşen cayğa salsalar da, qorbannar azraq bulır ide.


text:
Başqortstannıñ tatar cämägätçelege Qazannıñ meñellığın bäyräm itü könnären kötä. Bäyräm yaqınlaşqan sayın Qazanğa, Tatarstanğa, anıñ citäkçelegenä qağılışlı yazmalar artqannan-arta bara.
Başqala şähär şurasınıñ “Kiske Öfö” gäzite Qazan metrosı tözeleşe uñayınnan yazma birde. Anda qazanlılarnıñ tramway, trolleybuslarnı üz itüe, alarnıñ cir astına töşärgä telämäwe äytelä. “Metro tözeleşenä qarşı baş kütärülär dä buldı”, dielä.
İnternetnıñ “Ufaweb” säxifäse Qazanğa meñ yäş tulu döreslekkä turı kilmi, ul uylap çığarılğan dip xäbär itä. Aña qarağanda, Tatarstan Prezidentı Mintimer Şäymiev, anıñ kiñäşçese Rafael Xäkimovlar quşuı buyınça tatar arxeoloğları Çexiädän iske aqçalar alıp qaytqan. Şularnı kümep, tantanalı räweştä qazıp çığarılğannan soñ, Qazanğa meñ yıl dip iğlan itkännär.


text:
Dönya matbuğatı Säddam Xösäyenne üterü turında
Ğiraqnıñ elekke prezidentı Säddam Xösäinneñ asıp üterelüen röxsätsez videoğa töşerep kiñ cämäğätçelekkä çığarıluın tikşerü eşe bara. Premyer ministr Nuri äl-Mäliki monıñ öçen kem cawaplı buluın açıqlarğa quştı. Ämma bu videosürätlär häm andağı tawışlar inde Ğiraqtağı şığıylar belän sönnilär arasındağı utqa may sipkändäy täesir itte. Säddamnı cäzalaw dönya matbuğatında da iğtibar üzägendä.
Ul videoda Säddamnı üterer aldınnan suğışçan şığıylar citäkçese Moqtada äs-Sadr isemen qat-qat qıçqırğan tawışlar işetelä.
Sadr tarafdarları cäzalaw bülmäsendä üzläreneñ yämsez teläklären tıya almawların kürsätep kenä qalmadı, sönni suğışçılarnıñ Säddamnı xökem itü ğädel xökem tügel ide, mäzhäbara üç alu ide digän süzlären dä axmaqlarça rasladı dip yaza İnternational Herald Tribune.
İrish Times Säddamnıñ zalimnän şähitkä äwerelüe turında mäqälä bastırğan. Ul mäqälädä İtaliä, Rusiä häm Fransiäneñ soñğı patşaların 1860-nçı yıllardağı häm 1960-nçı yıllardağı AQŞ prezidentların iskä töşerü soralğanda küpçelek Nikolay II, Lincoln häm John Kennedinı ğına xäterli dielä.
Alğa taba Nikolay II, Lincoln häm Kennedi arasında nindi urtaqlıq bar, häm bez nigä alarnı xäterlibez digän soraw quyıla. Cawabı alarnıñ üterelgän buluı dielä.
Xakimiättän töşerelgän citäkçene üterü, anıñ nindi genä cinayät qılğan buluına qaramastan, anıñ ülemen şähitlekkä äwerelderä dip yaza İrish Times.
Oxford Universitetı professorı, evolutsiäne öyränüçe biolog Richard Dawkins Los Angeles Times basmasına yazğan mäqäläsendä Xösäinneñ añı tarixi, säyäsi häm psixologik tikşerenülär öçen üzençälekle çığanaq bula alır ide, ämma bu mömkinlek ğalimnär öçen inde mäñgegä yuğaldı di.
Dawkins Säddamnı qalğan ğömere buyı törmädä totarğa kiräk ide, ämma anı üterü cawapsızlıq buldı di. Anıñ fikerençä, Säddam İran-Ğiraq suğışın, Küwäytkä bärep kerüne häm annan soñ başlanğan çikläwlärne öyränüçe tarixçılarğa almaştırğısız yardäm kürsätä alğan bulır ide. Amerika xökümäteneñ 1980 yıllarda Säddamnı därtlänep qorallandıruı turında üzençälekle yäşeren dälil xäzer darğa asıp üterelde dip yaza biologiä ğalime Dawkins.


text:
Tatarstan wäkilläre Başqortostan tatarları qorıltayenda qatnaşıp qayttı
Tatarstan wäkilläre Başqortostan tatarları qorıltayenda qatnaşıp qayttı
Anısı niçek bulır, Başqortostan qärdäşläre üzläre beläder. Ämma, 3 avgustta Ufada osta häm tögäl itep oyıştırılğan qorıltay buluın üz küzlärem belän kürdem. Administrativ resurs qullanılsa da, tieşle qararlarnı yaqlap häm ütäp toruçı tatar çinovnikları, uqıtuçıları, respublikada tatar faydasına bik zur eşlär eşlänüe turında çığışları ışandırırlıq itep yañğıradı. Xätta prezident Mortaza Räximov üzeneñ çığışında başqort yäşägän töbäklärdä, şul isäptän Tatarstanda da, başqort mäktäpläreneñ bulmawın atap kitte. Başqortostannıñ däwlät strukturaları çınnan da syezdnı professional ostalıq belän äzerlägännär. Anda qaynar millätçelärdän başqa, räsmi xaqimiätne yaqlawçı tatarlar az tügel. Bu eşkä, konstruktiv xezmättäşlekkä tatar zıyalılarına da öyränergä turı kiläçäk.
Başqortostan tatarları kongressı syezdında delegat itep federal inspektor Röstäm Xämitov saylanırğa tieş bulğan. Ämma, Büzdäk rayonı başlığı täqdime buyınça Başqortostan möstäqillegenä qarşı çığuçı bu räsmi zatnıñ syezdğa da kilmäwen iskä alıp, anı isemlektän sızıp, 32 meñ tatarlı Salawat şähäre tatar ictimaği üzäge räise Qurmanayıvnı saylap quydılar. Ğomümän, demokratiä uyınınıñ niqädär ostalıq taläp itkänen raslawçı misallar küp buldı anda. Biğaybä, kiläçäktä öyränergä, ğıbrätle ğamällärne iskä alırğa turı kiler.
Qorıltayda qatnaşqan, tarix fännäre doktorı Damir İsxakov, Başqortostan prezidentınıñ, premyer-ministrınıñ, däwlät vertikaleneñ tatar kongressı syezdı belän şöğıllänüne tatarlarğa xörmät belän qaraw, alar belän sanlaşu bilgese dip sanıy. Nurmöxämmät Xösäyenov, Älfir Saqaev, Marat Ramazanov häm tağın berniçä bilgele millätçeneñ Bötendönya tatar kongressına saylanmawı alarğa üzläreneñ eşçänlegen kiñ cämäğätçelekkä kürsätü mömkinlegen birä. Tatar mäsäläse tiräsendä kierenkelek, möğayın, tatarlarnıñ problemalarına iğtibarnı köçäyter. Ä inde alternativ cämäğätçelek qorıltayı yañadan ütkärelsä, anıñ praktik ähämiäte zur bulmas. Läkin oppozitsiä nindi yaña fikerlär, täqdimnär äytä, barmı yaña qaraşlar – monısı bik qızıq.


text:
Polietilen
Polietilen — aq töstäge termoplastik qatı material. Ul qulğa parafin kebek maylı bulıp toyıla.
Polietilen az ğına yaqtıra torğan zäñgärsu yalqın belän yana. Kislota, selte, oksidlaştıruçı (kaliy permanganatı) eremälär aña tä'sir itmi. Quyırtılğan nitrat kislotası polietilennı cimerä.
Bu polimernıñ küp kenä qullanılışları sezgä hiçşiksez bilgele. Yaxşı dielektrik bularaq, anı törle elemtä çaralarında, yuğarı yışlıqlı äsbaplarda elektr ütkärgeçlären häm kabellärne izolätsiäläw öçen qullanalar.
Polietilen plenkalarnıñ sunı häm gaznı ütkärmäwe alarnı törle äyberlärne, azıq produktların törü materialı itep qullanırğa mömkinlek birä. Awıl xucalığında mondıy plenkalar teplitsalar qoru, kanallarda häm susaqlağıçlarda sunı filtrlağanda yuğaltularnı buldırmaw, ciläk-cimeş kul'turaların häm yäş ağaçlarnı qaplap salqın tiüdän saqlaw h. b. öçen qullanıla.
Polietilennıñ ximik yaqtan totrıqlı buluı, anı törle torbalar, ximik apparatlar tözü eşendä detal'lär eşläw, ximik agressiv sıyıqlıqlarnı saqlaw häm küçerep yörtü öçen sawıtlar yasawda qullanırğa mömkinlek birä.
Polietilennan bik küp sanda könküreş äyberläre: şeşälär, krujkalar, törü paketları h. b. yasıylar.


text:
Tatarstanda başqort mäktäbe asıuźa töp mäsälä…..transport
Başqorttar Tatarstanda 450 yıllıqtı bayram itep qayttı. Bıl turala Qazandağı kolleğalarıbıź inde bäyän itte. Azatlıqtıñ Öföläge xäbärsehe Yar Sallılağı Şoñqar Milli- mäźäni avtonomiyahı etäksehe Zölfirä Fäyrüzowa menän telefon aşa äñgämäläşkändä Tatarstan başqorttarın nindäy mäsälälr borsoy huñ tip horağaynı. Baqtihäñ, barıhı la bik yabay- Tatarstanda başqort mäktäbe asıu ösön barı transport qına käräk. Qala buylap balalar yıyıp alıu ösön awtobus bulha, mäktäp asıuźa ber nindäy źä auırlıq yuq tine Zölfirä xanım.
Räsmi mäğlümättär buyınsa Tatarstanda 20 meñläp başqort yäşäy. Ular başlısa Yar Sallını töyäk itkän. Tap oşo qalala Tatarstanda berźän-ber başqort mäktäbe eşläy.


text:
İndoneziädäge cir teträwdän ülgän keşelär sanı 4 meñ 600dän arttı Qotqaruçılar, cimereklär astında isän qaluçılarnı ezli. BMOnıñ ballar fondı UNİSEF, Java utrawında 20 meñ keşe yaralandı, 100meñge yortsız qaldı, dide. İndoneziä xakimiätläre dönya cämäğätçelegennän yärdäm sorıy. Meñlägän keşe, ütkän tönne uramda ütkärde. Xalıqara qızıl xac häm yarım ay oyışması aşığıç räweştä 10 milliion dollarlıq yärdäm sorap möräcäğät itte. Yevropa berlege 3 million evro birergö teläwen äytte, Avstraliä häm Quşma Ştatlar 2,5 million häm 2,2 million dollar cibärergä ışandırdı.
6.2 däräcäsendäge bu zilzilä, İndoneziädäge soñğı 18 ayda bulğan öçençe cir teträw oçrağı.


text:
Qazannıñ yawlap alınuı
Qazannı yawlap alu - Yawız İvan citäklägän urıs ğäskäre Şahğäli ğäskäre qatnaşında Qazan şähären basıp alu, Qazan xanlığına Rusiä patşalığı yawlarınıñ soñğı etabı, 1545-1552. yıllardağı yawlarnıñ näticäse.
1552 yılnıñ 22 avgust (yulian 2 sentäber) - 2 oktäber (yulian 13 oktäber) arasında Qazan qamalışta bula.
Qamawçı Urıs ğäskäriläre yağında barlığı 150 meñ çaması suğışçan köç: ere cilbiläwçe feodal atlıları (şul isäptän Şahğälineñ Tatar atlıları), Strelets (uqçılar) polkları. Şähärne saqlawçılar yağında Yapança bäk atlıları, Yädegär Möxämmäd xan belän kilgän Nuğay atlıları häm şähär xalqı (barlığı 33 meñ çaması).
Mäskäwlelär 22-23 avgustta Qazan diwarlarına yaqın uq kilälär, 29 avgustta şähärne tupqa tota başlıylar. Qamalışta qalğannarğa şähär tışınnan yärdäm itep toruçı Yapança atlı ğäskär 30 avgust belän 6 sentäber aralarında tar-mar itelä.
2 oktäberdä Atalıq häm Nuğay qapqaları yanında Qazan Kirmäne diwarları şartlatıla, Urıs suğışçıları şähärgä bärep kerä, Yädigär Möxämmät xan häm Zäynäş morza äsir itelälär. Şähärne saqlawçılardan keçeräk ber törkem Urıs polkları belän qaharmannarça suğışa-suğışa qamalıştan çığıp qotıla. Şähär xalqınıñ küpçelegen urıs suğışçıları qırıp-üterep beterä, öleşçä äsir itä. Şähär tulısınça talana, yandırıla.


text:
Tolyattida mäçetkä birelgän cirne tartıp alğannar
Bu nizağnıñ barlıq dokumentları belän tanışqan, xäzer inde eşne arbitraj mäxkämägä kiterep citkergän “Xaq “oyışması yuristı Patimat Xäkimova oçraşu säbäben açıqlap, eşneñ barışına yuridik bäyä birde. Häm nizağnı xäl itär öçen dokumentlarnı Arbitraj mäxkämägä biräçägen belderde.Ä inde professor Sergey Komkov Rusiädäge millätara, dinara vazgiätkä ğomum näticä çığarıp, bügenge köndä Rusiä darı tutırılğan miçkäne xäterlätä. Ul şartlar öçen ber oçqın da citä dide. İdel buyındağı xällärne Tönyak Kavkaz belän çağıştırdı.
Ğomumän alğanda matbuğat oçraşuında qatnaşqan jurnalistlar bu oçraşunıñ teması belän kileşmäwlären belderdelär. Çönki monda qarşılıq şähär administratsiäse möselman oyışması arasında bara. Monı hiç kenä dä kiñ külämdä möselmannarnıñ xoquqları bozılu dip qararğa yaramıy digän sözemtä çığardılar.
Matbuğat oçraşuınnan soñ min "Xaq" oyışması yuğarı şurası räise Kamilcan Kalandarovka bu xoquq yaqlawçı yaña oyışma turında söyläwen ütenep, berniçä soraw belän möräcäğät item. Kamilcan Kalancarov bezneñ oyışma möselman xalıqlarınıñ ğına tügel. Başqa xalıqlarnıñ xoquqların yaqlayaçaq, bezneñ oyışmada törle millät wäkilläre bar. Häm, bez törle dinnärneñ wäkillären dä üzebezneñ oyışmağa kerttek dide. Häm bu oyışmağa Yevropa şurasınıñ da, Xoquq yaqlawçı institutnıñ da iğtibarı zur buluın belderde. Min möselmannarnıñ xoquqın yaqlarğa kiräk digän mäsälä turında Rusiä prezidentı Vladimir Putin belän dä oçraştım. Ul bezgä teläktäşlek belderde. Bezneñ oyışmada 15 xoquq professorı eşli. Bez ictimaği oyışma bulsaq ta, bezneñ fiker işeteler dip uylıybız dide. Bez Rusiä külämendä qayda xoquq bozılu turında monitoringlar ütkäräbez, fänni xezmätlär yazabız. Bezneñ eşne xalıq qına añlasın ide. Çönki bez alar öçen eşlibez dide Kamilcan Kalamdarov.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Ufada 1nçe may uzğan uram cıyını iğtibar üzägennän töşmi. Xäbär itüebezçä, bäyräm aldınnan respublika yortında oppozisiä citäkçeläre ber dokument imzalağan ide. Anda may bäyrämnäre çorında säyäsi çığışlardan tıyılıp toru kileşengän. Respublika gäzitläre oppozitsiä süzendä tormadı dip yaza. Respublika Prezidentı xaqimiäte başlığı Rostislav Morzağulov oppozisiäneñ mondıy kileşügä baruın üzençä añlata. Ul bu yäki finanslanu tuqtalu, yäki Mäskäwdäge xucalarınıñ berär säbäp tabıp başqa qararğa kilüe dip uylawın belderde. Bu turıda internetnıñ «Ufaweb» säxifäse xäbär itte. Morzağulov oppozitsiäneñ taläplären tuqtatuın veterännarğa xörmät yözennän dip belderülären ışanmawın da äytep, «bu andıy yegetlär tügel» di.
Oppozisiä artında kem tora? Soñğı könnärdä bu matbuğatnıñ iñ yaratıp çäynägän temına äylände. Räsmi xäbärdarlıq çaraları oppozisiä artında Tatarstan tora digän şik belderä. Alar monı Başqortstan oppozitsiäse başında toruçınıñ Tatarstannıñ Başqortstandağı säwdä-iqtisadıy wäkile buluı belän añlata. «Azatlıq» xäbärçeseneñ ufalılarğa «Oppozisiä artında kem tora dip uylıysız?» digän sorawına cawaplar kiresen söyli. Anda oppozisiäne Tatarstandağı ayırım säyäsätçelär, keşelär ilhamlandırıp torsa da, anıñ artında kürşe respublika tormıy dip isäpli. Bignovnıñ Tatarstan säwdä-iqtisadıy wäkile buluı oçraqlılıq, bu respublikada lider bulırlıq keşelär bulmawdan digän fiker belderä.


text:
Semberdä etnomädäni komponentlı mäktäpneñ räsmi açılış çarası uzdı
Başlanğıç sıynıflar balalarına kitaplar häm “Ömet” gäziteneñ istälekle sanın öläşep, alarnı öylärenä qaytarıp cibärdelär. Ä ölkän uquçılar qunaqlarnı qarşıladılar. Urıs kiemendäge qız - ipi-toz, tatar kiemlese çäkçäk belän.
Tasma kisü xoquqı gubernator, şähär merı, cirle avtonomiä räise, mäktäp direktorı, qazanlılardan Rinat Zakirov häm Ayrat Zinnurovqa birelde.
Ölkä başlığı başta milli aşlar häm kiemnär kürgäzmäläre belän tanıştı. Anda quyılğan äyberlärne “Tuğan tel” aktivistı Rozaliä Matrosova tuplağan, kübesen üze äzerlägän. Uquçılar İrek belän Näfisä, ölkä başlığınıñ sorawı buyınça, anı milli rizıqlarnıñ niçek äzerlänüe belän dä tanıştırdılar. Gubernator qayberlären tämläp tä qaradı.
Tağın ber östäl qayber uquçılarnıñ biregä uqırğa kilgänçe sport häm sänğät buyınça ölgäşkän uñışların taswirlıy: gramotalar, diplom-kuboklar... İkençesendä - Balalar icatı üzägendä eşlängän milli kiemdäge qurçaqlar, Tuqay äkiätläre küreneşläre.
Tantana isä maqtawlı qunaqlar isemlege belän tanıştırudan başlandı. Baytaq zur-zur başlıqlar kilgän ide.
Berençe bulıp, älbättä inde, gubernatorğa süz birelde. Annan ber özek tıñlap qarıyq äle:
“Balalar üz milli tamırlarına tartılalar. Ana telen dä onıtırğa telämilär. Bu bik tä uñay küreneş häm xakimiät moña yärdäm itärgä tieş. Bu mäktäpneñ kiläçäge ömetle, bez barçabız da alarğa bäxetle kiläçäk tä'min itüdä tırışırğa tieşbez”. Sergey İvanoviç artaban Tatarstan citäkçelegenä räxmät xatı belän tanıştırdı häm adresatlarğa citkerü öçen Rinat Zakirovqa tapşırdı. Ä mäktäpkä mebel' alu öçen sertifikat büläk itte.
Çığışlar küp buldı. Ayıruça iğtibarğa layıq berniçä özek täqdim itäbez. Ölkäneñ iñ abruylı uqu yortı Däwlät universitetı wäkile Viktor Çernıyşev.
“Kiçä şuşı mäktäp belän bezneñ universitet arasında kileşügä qul quyıldı. Bu - moña qädär kürelmägän xäl. Çönki bez mondıy kileşülärne mäktäpneñ eşli belüen, anıñ oluğ mömkinleklären öyrängäç kenä tözibez. Üzebezneñ sertifikatnı bu mäktäpkä tapşıru anıñ zur kiläçägenä ışanıç buluın kürsätä. Mäktäpneñ ruxi potensialı köçle buluı bezdä anıñ bulaçaq uñışların ışanu tudırdı.”
Bötendönya tatar kongressı räise Rinat Zakirov
“Bez Rusiäneñ köçle däwlät buluın telibez. Şuşındıy mäktäplärneñ açıluı Rusiäne ruxi yaqtan nığıta, xalıqlarnı berläşterä häm ilebezneñ kiläçägenä ömetlärne nığıta.”
Şähär merı Sergey Yermakov
“Bez elek tä Kulikovkada tatar mäktäbe açırğa tırışıp qaradıq. Läkin ul waqıtta bu eş barıp çıqmadı, ne poluçilos'”.
Sergey Nikolayıviçnıñ “ne poluçilos'” digän süzlärenä “Tuğan tel” wäkile, soñraq, banket barışında açıqlıq kertte. Anda eş bik yaxşı “poluçalos'”. Yıl sayın berençe sıynıfqa 25 bala tuplana kilde, bik naçar şartlarda – iske mäçet binasında oyıştırılğan bu mäktäp 7 yıl buyı eşläp, Sember tatarlarınıñ quanıçı-ömetenä äylängän ide. Tik bina tabılmadı. Avtonomiäneñ “Tuğan tel” tarafınnan oyıştırıluı da şul bina yaulawğa ölgäşü maqsatınnan ğına ide. Läkin 8-nçe uqu yılı başlanğaç, mäçet binasınıñ mäktäp öçen yaramağanlığı “açıqlandı”: monı sanepedimstansiä häm yanğınçılar isbat ittelär dä, 179 uquçını urıs mäktäplärenä tarattılar. Avtonomiä isä qarşı süz dä äytmäde. Xäyer, taratu Şamanov waqıtında buldı, ä aña qädär şähär merı bulıp torğan Yermakovnıñ ğayıbe isä – şuşı mäktäpkä waqıtında bina taba almawında.
Tantanağa qaytsaq, Samar ölkäse wäkilläreneñ çığışları ğibrätle häm tä'sirle yañğıradılar. “Tuğan tel” direktorı Şamil Bahavetdinov
“Bez sezneñ öçen şatlanabız. Läkin tarixqa borılıp qaraw da kiräk. Böten Rusiä buyınça berençe bulıp Ul'yanda “Tuğan tel” oyışması barlıqqa kilde. Bez, sezdän ürnäk alıp, ber yılğa soñarıp eş başladıq. Aqıllı keşe başqalarnıñ xatalarınnan ğibrät alırğa tieş. Bez sezdä 3 möfti buluın, avtonomiä belän “Tuğan tel”neñ urtaq tel taba almawın kürep, ğibrät alıp, bergälekkä omtıldıq. Häm ber barça eşlärebezne dä kiñäşläşep başqarabız, bezdä – berdämlek xökem sörä. Şuña kürä bezneñ “Yaqtılıq” mäktäbenä 10 yıl inde. Ä sez isä milli xäräkät başlanıp, 20 yıl uzğaç qına mäktäp açuğa ölgäştegez”.
Samar qalası avtonomiäse räise urınbasarı Rifqat Xucin
“Barlıq milli liderlar, biznesmennar üz balaların şuçı mäktäpkä kiterergä tieş. Min, mäsälän, avtonomiä räise urınbasarı da, mäktäpneñ ata-analar komitetı räise dä. Bu isä ürnäk kenä tügel – mäktäpneñ mömkinleklären dä işäytä”.
Tol'yatti avtonomiäse räise Rafail Xäsänev üzlärendä dä mäktäp açıluğa ömet belderde.Tol'yatti – Samar belän Sember arasında – urtalıqta. Alardağı ike mäktäpneñ energetikası Tol'yattida da mäktäp açuğa etärgeç biräçäk, dide ul.
Dimitrovgrad mäktäbe direktorı Mönirä Djumaeva häm andağı avtonomiä räise Rival' İdrisov, uñışlı eşläw öçen, bu ike mäktäp arasında tığız elemtä urnaştıru kiräklegenä basım yasadılar.
Ata-analar komitetı isemennän çığış yasağan Venera Nasıyrova ata-analar uqıtuçılarğa partner bulaçaq, dip belderde. Ber binada urnaşqan ike mäktäp direktorlarınıñ bergä säxnägä çığuı da ğibrätle buldı. Älfiä Abutdinova: “Bezneñ burıç – belem birü genä tügel. İñ möhime milli tärbiä. Häm monı berqayçan da onıtmabız”, -dide.
Ä xäzer 64-mäktäp direktorı Vladimir Filin süzläre: “Yaxşı kürşe – tuğanıñnan da möhimräk. Ber binada ike mäktäp, bez üzara yärdämläşep tatu yäşibez häm şulay yäşäyäçäkbez dä”.
Tantanada çığışlar häm cırlar çiratlaşıp bardılar. Çaranı cirle sanduğaçıbız Älfiä Ramazanova, yaña mäktäp uquçıları häm 5 Qazan qızınnan torğan cır törkeme bizädelär. Tantana şul törkemneñ zal belän berlektä “Tuğan tel” cırın başqaruı belän tämamlandı.
Şunı da östäp äytergä kiräkter: qunaqlar zur-zur büläklär belän kilgännär. Barısı da. “Aqbars” bankınıñ Ul'yan filialı citäkçese Nuriä Mäcitova isä banket barışında, här uquçığa öläşer öçen, üz büläklären mäktäp direktorına tapşırdı. Ramis Safin şunda uq mäktäpkä yärdäm itkän sponsorlarğa istälekle büläklär öläşte.
Bäyräm – bäyräm inde ul. Şatlıqlı waqiğa. Alda ciñ sızğanıp eşläw genä qala. Ata-analarğa da, mäktäp kollektivına da, milli xäräkätkä dä, maqtawlı titullarğa iä bulğan avtonomiä citäkçelegenä dä. İnşallah...
Ayrat İbrahim, Sember.


text:
Mäskäw militsiäse äytüençä, düşämbe irtäsendä Patris Lumumba isemendäge Xalıqlar Duslığı Universitetınıñ çit il studenları yäşi torğan 5 qatlı tulay torağında bulğan yanğında 32 keşe hälak bulğan, yözdän artıq keşe yaralanğan.
İnterfax xäbär agenlığı belderüençä, ülüçelär häm yaralanuçılar arasında Qıtay, Bangladeş, Vietnam, häm ayber Afrika illäre watandaşları bar.
Mäskäw merı Yuriy Lujkov yanğın elektr ütkärgeçendäge qısqa yalğanıştan başlanğan bulırğa mömkin dide.
Mäskäw militsiäse wäkile Pavel Klimovski äytüençä, 28 mäyet tulay toraq eçendä, 3-äw binanıñ tışında tabıldı, ber keşe aşığıç yardäm maşinasında ülde dide.


text:
İstanbulda Çınğız Xan simpoziumı ütte
Xäzer inde simpoziumnıñ üzenä tuqtalıyıq. Qızğanıç ki, kürgäzmädä Altın Urda çorı turında Ermitajdan bik az äsär bar ide. Şulay uq, isemnäre programğa basılğan Mirfatıyx Zäkiev, Fänüzä Nurieva, Nurmöxämmät Xisamov belän Ğamircan Dävlätşinnär kilmägäç, Altın Urda turında bik az ğına äytelde. Ä bit Altın Urda Çınğıznıñ ulları tarafınnan tözelgän dürt imperiäneñ iñ ozın ğömerlese bulğan. Ermitajdan Altın Urda çorı turında bik az äsär buluwın yaki bezneñ ğalimnärneñ cibärelmäwen Mäskäwneñ “Tatarskaya İga” wäkillärenä kirtä saluımı, ällä Tatar mädäniäte citäkçelereneñ bu eşkä qul seltäp qarawumı – äytüe qıyın.
Belgänebez şul ki, Tatarstan çitäkçelege käsep artınnan yögerüçelärgä barlıq mömkinleklärne birep, xätta İstanbulda Törkiä Cömhuriäte aldında Tatarstan wäkilçelegen tota. Şuşı wäkilçelekneñ 30-lap xezmätkäre häm säwdä oyışması tırışıp Tatar bayların tağın da bayıtırğa çannarı-tännäre belän tırışa. Döres, yılına ber märtäbä sabantuy uzdıralar. Läkin sabantuy belän genä Töreklärgä ireşep bulmıy. Yarar, Tatarlar bayısın, läkin şuşı bayığan Tatarlar mädäni eşlär öçen fıtr sadaqaların, zäkatlären birsälär ide. Mädänitle xalıqlar şulay eşli. Babaylar äytmeşli, ”baylıq ul ber aylıq”, üz xalqıñnı da qayğırtırğa kiräk.
Tabiği, süzne Tatar citäkçelärenä genä tiderü tulı ğädellekkä turı kilmäs. Çönki Çınğız Xan simpoziumına çaqırılğan dürt qırqız belän ber qazaq ğalime dä isemnäre programada bulsa da kilä almadılar. Dimäk, alarnıñ citäkçeläre dä Tatarnıqınnan bik alğa kitmägän. Tatar ğalimnäre ayruça Kütaxyadağı Tatar konferensiäsennän alğan täcribäläre säbäple dä kilmädelär dip äytä almıybız. Ul mälne alarğa yul aqçaları tülänäçäk dip wäğdä itelgän, läkin tülänmägän ide.
Bu yulı isä İstanbuldağı Çınğız Xan oyıştıruçıları yul aqçaların, qunu çığımnarın qaplarğa wäğdä birmägän. Şulay da simpoziumnı oyıştırğan Prof. Osman Sertkaya, xätta Tatarstan wäkilçelege çitäkçese Radik Gimmatdinov “bezgä äytkän bulsalar ber yulın tabar idek” dip xäbärçebezgä belderde. Yarıy, babaylar äytemşli, “ütkän eşkä salawat”.
Şulay itep, Çınğız Xan xalıqara simpoziumında Tatarstan, Qırgızstan, Qazaqstan ğalimnäre kilmägäç çit illärdän nibarı 2 mongol, 2 Azäri häm 2 yäş yapon belgeçe bar ide. Tatar-Başqortlarnı qızıqsındırırlıq ike genä çığış yasaldı. Bere Tatar kiyäwe Prof. Mustafa Önärneñ “Başqortça turında qayber fikerlär” dip atalsa, ikençese Prof. Däwlätneñ “Altın Urda näslennän Däwlät-Kildiyev ğailäseneñ şäcäräse” ide. Töreklärneñ çığışlarında isä bik original närsälär äytelmäde. Läkin şulay da Çınğız Xan belän anıñ mirasçıların iskä alğanı öçen Törkiägä räxmät belderergä turı kilä.
Äxtäm İbrahim, İstanbul


text:
«Bäy`terek Development» AQ-nıñ burınğı basqarma törağası Baqıt Jaqsıbaev ustaldı, dep xabarlay`dı Baq.kz Sıbay`las jemqorlıqqa qarsı is-qïmıl ulttıq byurosınıñ baspasöz qızmetine silteme jasap.
«Asa iri kölemde para alw faktisi boy`ınşa «Bäy`terek Development» AQ lawazımdı tulğalarına qatıstı isti tergew barısında qılmıstıq jüy`eni uy`ımdastırwşılardıñ biri – burınğı basqarma törağası, qazirgi QR Ulttıq ékonomïka mïnïstrliginiñ «Qazaqstandıq TKŞ modernïzacïyalaw jäne damıtw ortalığı» AQ basqarma törağası B. Jaqsıbaev tutqındaldı. Jaqsıbaev qılmısqa qatıswşılardıñ qızmetine basşılıq jasap, olardıñ röli men alatın paralarınıñ kölemin anıqtap otırğan», - dep xabarladı vedomstvonıñ baspasöz qızmeti.
2016 jıldıñ 30 qaraşasında №2 Almatı awdandıq sotınıñ sankcïyasımen oğan qatıstı «qamawda ustaw» türindegi bultartpaw şarası qoldanıldı.


text:
Dome kameralar / 055 895 69 96
LifeGuard tehlukesizlik sirketi Size Dome tipli kameralari teklif edir. Bu tehlukesizlik kameralari infraredli olaraq, qaranliq mekanda bele cekilis apara bilir. Gunbez formali CCTV Dome kamera ev ve ya ofisiniz ucun mukemmel nezaret kamerasidir. Bundan elave olaraq, LifeGuard sirketinde diger tehlukesizlik kameralari, turniket, slaqbaum, domofon, siqnalizasiya, kart, barmaq izi, uz vasitesi ile kecid (biometrika) sistemleri satilir ve qurasdirilir.Bir sira tehlukesizlik mehsullarinin uzerinde hediyyeler de edilir.Nezaret kameralarina ve sistemlerine yazili zemanet verilir.Bu muddetde texniki servis pulsuzdur.
Azerbaycanin istenilen bolgesinden sifaris qebul edilir.
LifeGuard:
Tel: (012) 480 35 17
Mob: (055) 895 69 96
Nigar Efendiyeva
Email: nigarefendiyeva.lifeguard.az@gmail.com
nigar@lifeguard.az


text:
22 martta Duma “Rusiä Federatsiäse xalıqlarınıñ telläre turında” qanunğa üzgäreşlär kertü mäsäläsen tikşerä
Fändäs Safiullin bu proekt säyäsi mänfäğätlärne küzallıy, dip sanıy. Älege proekt buyınça Rusiä Däwlät Dumasınıñ öç komitetı yasağan yomğaqlawda tatar telen latinğa küçerüdä Rusiäneñ milli iminlegenä häm territorial' bötenlegenä yäşeren qurqınıç bar, dielgän. Älege yomğaqlawda Törkiäneñ ruxi häm geosäyäsi ekspansiäse qurqınıçınnan saq bulu kiräklege turında äytelä. Dumaçılar fikerençä, Başqortostan, Tatarstan kebek respublikalarda latin kertü yulı belän Törkiä böek Turannı tergezergä omtıla ikän. Bu uñaydan böten tatar xalqına, anıñ zıyalılarına qurqınıç ğäyepläw taşlandı. Alar kollektiv törek şpionı, dip iğlan iteldelär, digän açınıp Fändäs Safiullin.


text:
Guantanamodağı totqın üzägen yabu taläpläre arta bara
Amerika Quşma Ştatlarınıñ üzendä Guantanamodağı totqın üzägen yabu taläpläre arta bara. Amerikan xärbiläreneñ anda totqınnarnı ğäyepläwlär quymıy ğına, suğış äsirlärenä tieşle xoquqlardan mäxrüm itep totuın tänqitläwçelär rätenä elekke prezident Jimmy Carter da quşıldı. Ämma Pentagon haman da, Guantanamodağı törmä terrorğa qarşı köräştä möhim urın alıp tora dip belderä.
Uzğan ayda Äfğanstanda bulğan şuşı uram çualışlarında kimendä 14 keşe ülgän ide, ä andağı xalıqnıñ şulay därräw uramğa çığuına "Newsweek" basmasınıñ, amerikan xärbiläre Guantanamoda möselmannarnıñ izge kitabın - Qör''änne mısqıllağan digän xäbäre säbäp bulğan ide. Soñraq "Newsweek" mısqıllaw däräcäseneñ başta yazğança uq bulmawın äytsä dä, misal öçen, Qör''änne bädräfkä yuıp töşerü turındağı xäbär raslanmadı, amerikan xärbiläre axırğı çiktä berniçä märtäbä möselmannarnıñ izge kitabın sanlamaw oçraqların tanırğa mäcbür buldı. Bu isä bar islam dönyasında näfrätneñ yaña dulqının uyattı. Möselmannar ğına tügel, keşe xoquqların yaqlawçılar da Quşma Ştatlarnıñ Guantanamodağı totqın üzägen "xäzerge zaman gulagı" dip atıy häm anıñ haman da yabılmıy kilüe Quşma Ştatlar abruyına zur zian kiterä, Amerikanıñ qanunilıq, ğadellek prinsiplarına qarşı kilä dip belderä. Şuña kürä dä alar Guantanamodağı totqın üzägeneñ yabıluın taläp itä. Bu atnada tänqitçelär rätenä Quşma Ştatlarnıñ elekke demokrat prezidentı Jimmy Carter da quşıldı. Keşe xoquqların yaqlaw eşenä zur öleş kertep kilgän Carter, Guantanamonı yabu räsmi Washingtonnıñ da şul eşkä birelgänlegen kürsäter ide dip uylıy. Senattağı tışqı eşlär komitetı äğzası demokrat Joseph Biden, Guantanamodağı xällärne tikşerü öçen bäysez komissiä qorılırğa tieş, andağı törmä faydağa qarağanda zian ğına kiterä dip belderä. Yäkşämbedä ABC telekanalınıñ maxsus tapşıruında qatnaşıp, ul bolay digän ide:
Audio, Joseph Biden
"Minemçä, bez bu eşne andağı törmäne yabıp häm totqınnarnı başqa urınğa küçerep tämamlarğa tieş. Kemne älegä qaldıru kiräk ikän, qalsın, qalğannarın cibärergä kiräk" di senator Biden. Şul uq yäkşämbedä dönya kürgän baş mäqäläsendä abruylı "New York Times" basması da, Washington eşli ala torğan iñ uñışlı närsä ul xäzer Guantanamonı yabu, alaysa bu inde "milli mäsxärä"gä äylänä bara häm islam radikallarına ğına xezmät itä dip yaza. Keşe xoquqların bar dönya külämendä yaqlağan ike mäğlüm oyışma - Human Rights Watch häm Amnesty İnternational - Guantanamo totqınnarın cäberläw, xätta cäfalaw oçraqların rasalağan dälillär bar, ägär dä andağı tärtip xalıqara taläplärgä turı kiterelmi ikän, ul yabılırğa tieş dip belderä. Amnesty İnternationalnıñ matbuğat wäkile Josefina Salomon:
Audio, Josefina Salomon
Läkin Quşma Ştatlar citäkçelege bu ğäyepläwlärne kire qağa häm Guantanamodağı törmäne saqlaw kiräk di. Prezident Bush xalıqara oyışmalarnıñ ğäyepläwlären ğomumän "safsata" dip atıy:
Audio, George Bush
"Bez totqınnar xälenä qarağan här şikayätne tikşerep torabız. Miña qalsa, Amnesty İnternational üz qararların häm ğäyepläwlären, şul totqındağı keşelär, Amerikanı näfrät itkän keşelär fikerenä qarap qına bäyän itä. Şuña da monı safsata ğına dip atarğa bula, bu şulay" dip belderä amerikan prezidentı. Düşämbedä Pentagonnıñ matbuğat wäkile Bryan Whitman, Guantanamonıñ kiräklegen yaqlap, şul totqın üzäge olı maqsatqa xezmät itä, anı yabu plannarı yuq digän belderü yasadı. Whitman süzlärençä, anda ifrat ta qurqınıç keşelär totıla häm irekkä çığarılğan oçraqta alar yañadan terror qılu eşenä genä qaytaçaq.
Kärim Kamal


text:
Bortaslar
Bortaslar - Urta häm Tübän İdel buyında yäşägän qäbilälär berläşmäse. Zamança tatarlar babalarınıñ berse bulıp sanala.
9 yöz Şäreq ğälimnäre yazmalarında telgä alına (İbn Rustä, äl-Mäsğüdi h.b.) İgen igü häm terlek asraw belän kön kürgännär.
9-10 yözlärdä Xäzär qahanlığında, soñınnan İdel buyı Bolğarına buysınıp yäşilär. Bolğarlar häm İdel töbägendäge başqa ıruğ-qäbilälär (Muqşı h.b.) arasında assimilätsiyälängän dip uylanıla. Toponimikada Bortaslar ataması belän bäyle isemnär saqlanıp qalğan (mäs., Bortas awılı).
İdel buyı Bolğarına kergän bar qäbilälär: bolğarlar, barsillar, iskillär, bäräncärlär, sawirlar, suarlar, bülärlär, törkiläşkän fin-uğorlar, soñraq ta bortaslar, xäzärlär, qıpçaqlar - zamança tatarlarnıñ babaları bulıp sanala, şul säbäple bügenge tatarlarnıñ tışqı qiäfäte törle-törle bula. Şunı da DNK-genealogiä raslıy.
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
V-XI ğasırlarda bortaslar İdel buylarında (qayber çığanaqlar buyınça bügenge Samaradan Volgogradqa qädär) yäşägännnär.
X ğasırda ğäräp tarixçıları, XII ğasırda urıs yazuçıları tarafınnan telgä alına.
VII-VIII ğasırda Qotrağ citäkçelegendäge bolğarlar näq bortaslar cirläre aşa bügenge Tatarstan territoriäsenä küçenep baralar.
VII ğasırda bortaslar 10 meñ caydaqlı ğäskäre belän İdel buyı bolğarları häm bäcänäklär belän suğışalar.
VII ğasırazağınnan Xäzär qahanlığına buysına, X ğasırdan İdel buyı Bolğarına häm Kiev Rusenä bäyle bulğannar.
XI ğasırda sarı qıpçaqlar kilgännän soñ, bortaslar üz yoğıntısın yuğaltalar.
XI ğasırda könbatış-tönyaqqa Sırı, Muqşı yılğaları buylarına küçenep baralar, mäsälän bügenge Penza ölkäsendäge Bortas yılğası bar.
Bortaslar mişär tatarları mädäniätenä zur yoğıntı yasağannar, qayber çığanaqlar buyınça mişär tatarları näq bortaslardan çıqqannar.
Çığış farazları[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Bortaslarnıñ etnolingvistik çığışına berniçä qaraşlar bar:
Alan-asslar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Arxeolog G.Afanasyev bortaslar alannar belän qärdäş xalıq bulğan dip farazlıy, häm bortas - furt as süzennän zur yılğa yanında toruçılar dip tärcemä itä. Pritsak bortaslarnıñ qayber ğädätläre alannarnıqına tiñ dip isbatlıy.
Şul qaraş buyınça bügenge tatarlar ber öleşe (mişärlär) osetinnarğa qärdäş xalıq bulalar.
Törki qaraş[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Kürenekle tatar tarixçısı Mirfatıyx Zäkiev, Orlov, Xalikov bortaslar törki telle İdel buyı bolğalarına qärdäş xalıq bulğanın isbatlıylar.
Fin-uğırlar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
AQŞ belgeçe Piter Golden bortaslar fin-uğır xalıqlarına qärdäş xalıq bulğanın farazlıy. Novoseltsev buyınça bortaslar mordva häm mişär tatarlarınıñ babaları bulğan dip faraz itä.
Sıltamalar[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- AфaHacbeB Г. E. БypTacы // ИcчeзHyBшиe Hapoды: CбopHиk cTaTeй (пo MaTepиaлaM жypHaлa «Пpиpoдa») / CocT. C. C. HepeTиHa; Пoд peд. П. И. ПyчkoBa; Xyдoж. oфopMл. E. Л. ГoлbдиHa. — M.: Hayka, 1988. — C. 85-96. — 176 c. — 25 000 эkз. — ISBN 5-02-023568-7. (oбл.)
- ЗakиeB M. З. ПpoиcxoждeHиe TюpkoB и TaTap. — KaзaHb: ИHcaH, 2002. — 496 c. — ISBN 5-85840-317-4.
- Зaxoдep Б. H. Kacпийckий cBoд cBeдeHий o BocToчHoй EBpoпe, T. 1. — M., 1962.
- CMиpHoB A. П. K Boпpocy o бypTacax // KpaeBeдчeckиe зaпиckи (yлbяHoBckий oблacTHoй kpaeBeдчeckий Myзeй), B. 2. — yлbяHoBck: 1958.
- XaйpeTдиHoB Д. З. ИcлaM B цeHTpaлbHo-eBpoпeйckoй чacTи Poccии: эHциkлoпeдичeckий cлoBapb / KoллekT. aBTop; cocT. и oTB. peдakTop Д. З. *XaйpeTдиHoB. — M.: ИздaTeлbckий дoM «MeдиHa», 2009. — 404 c., ил. — (ИcлaM B Poccийckoй Фeдepaции; Bып. 4).


text:
ÖĞRETMENLER : İbrahimAkpınar, Ahmet Oguz, Raif Atasoy, Şükrü Atasoy, Durmuş Erdoğan, Keramettin Duman, Ömer Koç, Celal Yalçın, Hasan Temiz, Lütfi Temiz, Erdoğan Çakır, Halil Gürpınar, Kemal Çoban, Ahmet Mısırlı, Tayyar Özdemir, Zafer Mısırlı, Nevzat Aldemir, Tevfik Gürpınar, Sedat Orhan, Nurettin Tekkanat, Sebahattin Erdoğan, Metin Çakır, Yusuf Mısırlı, Turan Gürpınar, Bahattin Aldemir, HakkıMısırlı, Nejat Aldemir, Sebahattin Aldemir, Münir Oguz, Erol Mısırlı, Türkan Kibar, Avni Kibar, Ümran Atasoy, Gönül Özer, Fuat Koç, Cihan Öztürk, Nihal Yıldız, Necla Başaran, Halil Akengin, Mücella Aldemir, Nuray Yalçın, Ece Baltacıoğlu, Akın Mırılı, Bahadır Yıldız, Nebahat Gürpınar, Jale Aldemir, Kaya Başçuhadar, Birol Mısırlı, İkram Şen, Tansu Akengin, Nihal Boztekin, Burhan Kibar.
DOKTORLAR : Prof.Dr. Ali Rıza Atasoy, Prof..Dr. Kemal Önen, Prof.Dr. Osman Aldemir, Doç.Dr. Ahmet Cevri Yıldız, Dr.Tevfik Mısırlı, Dr. İzzet Mısırlı, Dr. Bülent Baltacı, Dr. Levent Baltacı, Dr. Avni Kibar, Dr.Ahmet Yıldız, Dr. Erdoğan Atasoy, Dr. Hamit Aldemir, Dr. Ekrem Baltacı, Dr. Hami Önen, Dr. Cemil Rıza Atasoy, Dr. Fevzi Aldemir, Dr. Masume Baltacı (müftüler) Dr. Ahmet Zafer Atasoy, Dr.Sevil Aldemir, Dr. M.Tamer Özdemir, Dr. Levent Aldemir, Dr.Ergün Temiz, Dr. Gülgün Temiz, Dr.Nuray Başçuhadar, Dr. Cüneyt Aldemir, Dr. Serap koç, Dr. Nuray Boztekin, Dr. Kadir Serkan Orhan, Dr. Elif Orhan
ÖĞRETİM ÜYELERİ : Prof.Dr.Nurhan Atasoy, Prof.Dr.Namık Kemal Aras, Prof.Dr. Erdem Şen, Prof.Dr. Rasim Aldemir, Prof.Dr. Aydın Atasoy, Doç.Dr.Sümer Atasoy, Erdoğan Yıldız, Erdal Çoban, Sedat Yıldız.
İKTİSATÇILAR : Ahmet Baltacı, Sedat Baltacıoğlu, Zekai Giritlioğlu, Şöhret Doğan, Cumhur Aldemir, Sinan Çoban, Salih Çoban, Nazım Baltacı, Adem Aldemir, Hüseyin Mısırlı, Asaf Mısırlı, Hürriyet Mısırlı, Atilla Mısırlı, Cengiz Aldemir, Naim Mısırlı, Alev Mısırlı, Atilla Mısırlı, Muammer Orhan, Aziz Aldemir, Salim Mısırlı, Ferhunde Atasoy, Gülnihal Atasoy, Yavuz Yıldız, Ercan Aldemir, Fatih Aldemir, Deniz Aldemir, Halil Çakır, Ali Şen, Metin Kibar.
SUBAYLAR : Tuğgeneral Hamit Tekkanat, Em.Albay. Şevki Atasoy,
Per.Albay. KemalTemiz, Yarbay Seyit Aldemir, Turgut Atasoy, Cengiz Giritlioğlu,
Tuncay Yener, Sadi Çakır, Tuncay Kibar, Hasan Sıddık Mısırlı, Hasan Aldemir,
Mustafa Önen, Cemal Yalçın.
MÜHENDİSLER : Ender Baltacıoğlu, Aybars Gürpınar, Tansu Gürpınar, İlhan Çakır,
İlhan Başçuhadar, İbrahim Başçuhadar, Zeki Yalçın, Fuat Yalçın, Ali Başçuhadar,
Çağlar Aras, Aziz Ünsal, Mısırlı, Sedat Aldemir, Orhan Aras, Oğuz Aldemir, Nihat Baltacı,
Osman Öztürk, Atilla Yıldız, Ufuk Yıldız, Tunay Yıldız, Ergun Yıldız, Tolga Yıldız,
Ayhan Baltacı, İrfan Duman, Kenan Çoban, Murat Başaran, Kamuran Yıldız, Fuat Aldemir
Alper Aras, Ayhan Kibar, İdil Aras, İbrahim Erdoğan, Birol Mısırlı, Ünal Çoban.
HUKUKÇULAR : Hamit Demir, Turgut Tuncay, Mehmet Ali Önen, Şerafettin Aldemir, Ahmet Sait Özden, Naim Aldemir, Türkan Atasoy, Mehmet Gürpınar, Cihan Yıldız, Pınar Mısırlı, Ayhan Aldemir, Muhittin Baltacıoğlu, Tunay Yenen, Temel Erdoğan, Muhlis Erdoğan.
ECZACILAR : Sebahattin Yalçın, Gülcihan Yıldız, Leman Atasoy,
Demirhan Atasoy, Demet Temiz, Sakine Aldemir.
MİMARLAR : Kemal Halil Kibar, Necat Kibar, Necla Aldemir, Semra Aldemir
VETERİNERLER : Ali Rıza Aldemir, Cemal Tekkanat.
EMNİYETÇİLER : Ahmet Tekkanat, Faruk Aldemir, Hüseyin Ümit Kibar.
BÜROKRATLAR : Durmuş Koç (Van Valisi), İbrahim Türker, Nedim Mısırlı,
Asıf Baltacı, Bekir Kibar, Fikri Aldemir, Sedat Gürpıner, Ünal Aldemir,
Ahmet Gürpınar, Nafiz Kibar, Erdem Aldemir, Sedat Aldemir, Nuri Çoban,
Etem Demir, Behzat Demir.
DİĞERLERİ : Oktay Çakır,Tuncay Çakır, Erdem Çoban, Turgay Yıldız, Atilla Başçuhadar, Abdullah Yıldız,
Murat Mısırlı, Birsen Mısırlı, Soner Özdemir, Adnan Temiz, Ergül Tekin
toresu60@hotmail.com (İletişim Adresimiz)


text:
Rusiädä näticäse aldan mäğlüm saylaw aldı kampaniäse başlandı
2 fevral Rusiädä räsmi räweştä saylaw aldı kampaniäse başlandı. Näq ber aydan, 2 martta, prezident saylawı ütäçäk. Bu urınğa 4 namzät terkälde. Şularnıñ berse, prezident Vladimir Putinnıñ warisı, vitse-premier Dmitriy Medvedev, eşem küp dip, debatlardan baş tarttı. Şuña da qaramastan, ciñüne näq menä ul yawlar dip kötelä.
2 mart saylawında ciñüne xäzerge prezident Vladimir Putinnıñ warisı, berençe vitse-premier, berük waqıtta Gazpromnıñ da başında toruçı Dmitriy Medvedev yawlıyaçağında şiklänüçelär yuq diärlek.
Qalğan 3 namzät – kommunistlar citäkçese Gennadiy Zyuganov, LDPR partiäse başlığı Vladimir Jirinovskiy häm Demokratik partiä citäkçese Andrey Bogdanov.
Fiker beleşülärgä qarağanda, Medvedev alarnıñ barısın da yıraqta qaldırıp alda bara. Zyuganov belän Jirinovskiy küp digändä 10 protsent, Bogdanov 1 protsent ta cıyalmas dip kötelä.
Medvedevnıñ yarışqa kermiçä dä ciñüen küzätüçelär tulısınça Putinnıñ abruyı belän añlata. Putin kemgä törtep kürsätkän bulsa, prezident şul bulır ide, di alar.
Şuña da qaramastan, Kreml Medvedevtan “yaña patşa” yasaw eşen äwzem başladı. Mäğlmät çaraları, bereneçe çiratta televidenie anıñ här adımın kürsätep bara. Menä bügen dä, saylaw aldı kampaniäseneñ berençe könendä säfär belän Volgogradta yörgän Medvedev säğät buyı Rusiä televideneseneñ turı efirında utırdı.
Tänqitçelär monı namzatlär arasında ğadelsez köräş dip atıy.
Oppozitsiägä kilgändä, elekke premier Mixail Kasyanov namzät itep terkälmäde. Üzäk saylaw komissiäse ul cıyğan imzalarnıñ 13 protsentın yaraqsız dip tapqan. Kasyanov kiläse saylawnı "fars" dip aradı häm tarafdarların anda qatşanşmasqa çaqırdı.
Elekke dönya çempionı şaxmatçı Garri Kasparov ta liberal oppozitsiä wäkile bularaq saylawda qatnaşmaqçı ide. Läkin anıñ tarafdarlarına täqdim itü cıyılışın ütkärü öçen Mäskäwdä bina birelmäde.
Tağın ber oppozitsiä wäkile Boris Nemtsov, bu saylawnıñ mäğnäse yuq dip, anda qatnaşudan baş tarttı.
Saylaw aldı kampaniäse äle başlanmas borın, Mäskäw belän Yewropada iminlek häm xezmättäşlek oyışmasınıñ saylawlarnı küzätüçe buını arasında nizaq quptı.
Comğa könne Rusiäneñ tışqı eşlär ministrlığı räsmie bu oyışmanı 2 mart saylawına ayaq çalu niätendä ğayepläde.
"Bu oyışma bezneñ täqdimnärgä açıqtan-açıq sabotaj qıluın däwam itä. Şuña kürä bez möstäqil däwlätlär prinsibı nigezendä xäräkät itäçäkbez" dide minsitrlıq räsmie Sergey Ryabkov.
Yewropada iminlek häm xezmättäşlek oyışması saylawğa çaqırılğan küzätüçelär sanın arttırırğa häm alarğa Rusiägä irtäräk kilergä röxsät sorağan ide. Mäskäw üzeneñ çikläwlären almasa, oyışma 2 mart saylawın küzätmiyäçägen belderde. Duma saylawında şulay buldı da.
Soñğı xäbärlärgä qarağanda, üzäk saylaw komissiä räise Vladimir Çurov oyışmanıñ Demokratik institutlar häm keşe xoquqları idaräse mödire Kristian Strohalnı kiläse atnada söyläşülär öçen Mäskäwgä çaqırğan.


text:
Elimizdiñ, ondağı xal- qımızdıñ eñ bastı bay`lığı - Täwelsizdigimizge mine, 25 jıl tolıp otır. Tarïx üşin, ärïne, bul qas-qağım sät. Biraq, sanalı adamdar üşin 25 jıl özindik belgisi bar ömir, ötkendi saraptap, bolaşaqqa köz jügirtip, oy` elekterinen ötkizip, neni bildik, neni tüsindik, ne tındırdıq, endi ne istewimiz kerek, osı bay`lığımızdı - Täwelsizdigimizdi qalay` saqtap qalamız dep oy`lanıp-tolğanatın uzaq waqıt.
Elimizdiñ, xalqımızdıñ arğı qïlı-qïlı tarïxı- na toqtamay`-aq, budan 25 jıl burınğı tarïxına toqtalsaq, biz bir ülken eldiñ quramında 70 jıl boy`ı Keñestik Socïalïstik respwblïka odağında boldıq, sol ülken eldiñ ultın «ağa» dep sanadıq. Sol «Ülken ağanıñ» ay`tqanımen jürdik, istegenin istedik. Basqa ult bola tursaq ta, özara sol «ağanıñ» tilimen söy`lesip, key`birewlerimiz öz ana tilimizdi umıta bastadıq, sol «ağanıñ» ädet-ğurpına, salt-dästürine eliktep, özimizdiñ rwxanï bay`lığımızdı esten şığara bastadıq. Sol «ağadan» qalmay`ın dep arağın da işip üy`rendik, «jaqsı şäkirt» bolğanımız sonşalıqtı, bul salada tipti olardan ozıp ta kettik. (Bul salanı meñger- genimiz sonday` süy`egimizge siñip, key`birewlerimiz äli ay`ığa al- may` jürmiz). Allağa şükir, 1991 jılı elimizge Ulı Täwelsizdik te kelip jetti. Täwelsizdik alğannan key`in, ärïne, birden ayaqqa turıp ketpegenimiz bärimizge ayan. Älemge bey`mälim eldiñ bolaşağı bulıñğırlaw köringeni ras. Biraq, qazaq xalqı eş waqıtta moy`ığan joq. Elbası ay`tpaqşı: «Täwelsizdik alğan tusta burınğı Keñes Odağınıñ soñında qalğan respwblï- ka bolatınbız. Ékonomïkamız älsiz, qolda bar öndirister men zawıttar äbden eskirgen. Muğalimder men därigerlerge jalaqı, zey`netkerlerge zey`netaqı tawıp berwdiñ özi qïyamettiñ qïını bolatın». Desek te, qïın-qıstaw şaqtı artta qaldırıp, elimiz damwdıñ dañğıl jolına tüsti. Al, qazir, täwelsiz 25 jıl ötkende elimiz de, özimiz de, ömirimiz de, sanamız da özgerdi. Öz sayasï ustanımı bar, ékonomïkası damıp kele jatırğan, bey`bitşilikke umtılğan, Birikken Ulttar Uy`ımı moy`ındap, müşeligine qabıldağan, älem elderi tanığan Täwelsiz Qazaqstan eline ay`naldıq. Bul rette Elbasımız N.Ä.Nazarbaevtıñ erekşe eñbegin eşkim joqqa şığara al- may`dı. Eñ bastısı - ulttığımızdıñ bağası joq bay`lığı bo- lıp tabılatın ulttıq qundılıqtarımız - tilimiz, dilimiz, dinimiz, ädet-ğurıptarımız, salt-dästürimiz qay`ta orala ba- stadı. Bul ürdis janımızğa tätti ümit uyalatıp, jüregimizge jılılıq äkelip, bolaşağımızdıñ jarqın bolatınına senim twğızdı. Endi bizdiñ bastı mindetimiz - osı Täwelsizdikti nığay`ta tüsw, qorğaw, mäñgi saqtap qalw. Täwelsizdikti qorğaw jäne onı saqtawdıñ jolı - el işindegi tatwlıq, ıntımaq, birlik, sabırlılıq dep bilemin. Degenmen, bizdi oy`landıratın mäseleler de bar. Közi aşıq, kökiregi oyaw azamattar qazir älemniñ tükpir-tükpirinde qanday` alapat oqïğalar bolıp jatqanınan xabardar. Eli de, jeri de joq bütin bir ulttıñ ümitsiz bosıp jürgenin, key`bir xalıqtardıñ el işindegi soğıs zardabınan twğan jerin, elin tastap, bosqınğa ay`nalıp, muxït asıp, jartısı jolda qırılıp, mıñdağanı baspanasız, böten eldi sağalap jürgenin bilemiz. Ïslamğa jat, radïkaldı dinï ağımdağı toptardıñ bas köterwi, bey`bit xalıqtardıñ qırılwı bärimizdi de oy`landı- rwı kerek. Qazir XXI ğasır, jahandanw zamanı. Qazirgi key`bir jastardıñ, äsirese balalardıñ oy`law deñgey`i, burınğı balalardıñ oy`law deñgey`inen özgeşe bağıtta. Özderiñiz biletindey`, büginde aqparattıñ tolassız damığan zamanı. Bala üy`ge kelgen soñ teledïdar men kompʹyuterdiñ aldında. Jasıratını joq, key`bir jastarımız osı kompʹyuter, tele- dïdar arqılı bizdiñ mentalïtetimizge jat batıstıñ ïdeolo- gïyasına eliktey`di, söy`tip bizdiñ ulttıq qundılıqtarımızdı umıta bastay`dı.
Eger balalarımızdı, jastarımızdı bizdiñ eldiñ bolaşağı dep eseptesek, onda bul faktorlar ultımızdıñ birligine, elimizdiñ täwelsizdigine jaqsılıq äkelmey`di. Sondıqtan bizder, äsirese ata-analar balanıñ tek bilim alwına ğana emes, sonımen birge sanalı da, rwxanï qundılıqtarımızdı saqtay` biletin tärbïe alwına köbirek äri tïyanaqtı köñil bölwimiz kerek. Ekinşi bir täwelsizdigimizge, tipti bütindey` ultımızğa qawip töndiretin küşter - bul ïslamğa jat pïğıldağı ärtürli radïkaldı bağıttağı dinï ağımdağı toptardıñ elimizde bas köterwi. Bul toptardıñ tüpki maqsatı - el işine iritki salw, bir ulttı özara arazdastırw, ulttıñ sanasın wlaw, tüptep kelgende ulttı ult retinde joyu, zombïge ay`naldırw. Özderiñ oy`lañdarşı, balasın, jarın, äke-şeşesin, twma- lastarın oy`lamay` özin-özi jarıp jiberetin kelinşekterdi nemese jigitterdi sanalı adamdar dep ay`twğa bola ma? Olar sanasız jandar, olardıñ sanası wlanğan, zombïge ay`nalğan. Olar dinniñ ne ekenin, onıñ fïlosofïyasın, dinniñ bey`bitşilikti, ïmandılıqtı süy`etin rwxanï qundılıq ekenin bilmey`di, qasïetti Qurandı tüsinip oqımay`dı. Qazir ïnternette, nemese oñaşa päterlerde dinï wağız ay`twşılar köp. Meniñ ay`tarım: Qazaqstan Musılmandar Dinï basqarması bekitken resmï ïmamdar bar, meşitke ba- rıp solardıñ dinï wağızdarın tıñdaw kerek. Joğarğı bïlik, osınday` küşterdiñ odan äri örşwine jol bermey`, olardıñ äreketterine zañ jüzinde tosqawıl qoy`sa, bul da täwelsizdigimizdi qorğawdıñ bir quralı bolıp tabı- lar edi. «Jaw joq deme, jar astında» dey`di danalıq. Saq bolay`ıq, täwelsizdigimizdi saqtay`ıq! Söz joq, elimizdiñ ékonomïkası jıldan-jılğa damıp kele jatır, birneşe öndiris orındarı aşılıp, zawıt, fa- brïkalar salınwda. Şağın jäne orta bïznestiñ örkendewine jol aşılwda. Sol sïyaqtı öz qalamızdıñ da kelbeti özgerip, jıldan jılğa körkeyude. Damıtw qajet tustar da bar. Jumıssızdıq mäsele- sin memleket ünemi nazarda ustap, şeşw joldarın qaras- tırwda. Sol sïyaqtı bizdiñ qalamızda da bul mäsele bar, onı şeşwde qala äkimdigi men «Özenmunay`gaz» AQ-nıñ basşılığı birlesip jospar qurıp, sol jospar boy`ınşa jumıssızdardıñ alğaşqı tobı jumıspen qamtıldı. Söy`tip kezeñ-kezeñmen jumıssızdıqta tirkewde turğandar jumıspen qamtılatın boladı.
Men buğan senemin, sebebi osı jumıssızdardı jumıspen ädil türde qamtw komïssïyasınıñ müşesimin. Bul mäseleni şeşwde qala äkimi Elwbay` Äbilovtiñ tabandılığın basa ay`ta otırıp, «Özenmunay`gaz» AQ-nıñ basşısı D.K.Xasanovqa osı komïssïyanıñ müşesi retinde turğındardıñ alğısın jetkizgim keledi. Osı jerde mınaday` mäseleni basa ay`tqım keledi. Jumıssızdar köbinese jastar, köbine olardıñ ornına jumıspen qamtw ortalığında ata-anaları jüredi. Jasta- rımız munay` salasında ğana jumıs jasağısı keledi. Al oğan mümkindik joq ekendigi tüsindirilwde. Mañday` termen tapqan aqı - adal, eñbek - şın ıqılastıñ jemisi. Sonıñ bärine sabırlılıqpen qarap, «Sabır tübi sarı altın» dey`di ğoy` xalqımız. Sabırsızdıq elimizge turaqtılıq äkelmey`di, tüsinispewşilikke, bereketsizdikke jol aşadı. Sondıqtan, barşañızdı sabırlılıqqa, birlikke, tatwlıqqa şaqıra otırıp, bastı bay`lığımız - Täwelsizdigimizdiñ 25 jıldığımen quttıqtay`mın! Töl qalamız, atışwlı qalamız Jañaözen bey`bit jolmen körkey`ip, örkendey` bersin! Qazaqstan - Otanım, Mañğıstawım - turağım. Körkey`ip, jay`ğan qanatın Jañaözende turamın. Täwelsizdik - bay`lığım, Tatwlıq. Birlik - uranım! Elim aman, xalqım saw - täñirden osı surarım.
Ötewli SARIBEK, Jañaözen qalasınıñ memlekettik murağatınıñ qızmetkeri, eñbek ardageri


text:
чәpшәMбe, 18 rыйHBap 2017, KaзaH BakыTы 16:59
"Başqortostanda mosolman millätlelärzeñ küp bulıuı bik qıuanıslı". Äfğan totqonloğonan qotolop qaytqan Yuriy Stepanovtı kürergä kilgändä İnğuşetiyanıñ elekke prezidentı Ruslan Auışew şulay tip belderźe. Mäğlüm bulıuınsa, 20 yılğa yaqın Äfğan totqonloğonda sağında Bäläbäyźä tıuıp üśkän Yuriy Stepanov islamğa küsä, üźenä Maybullo tigän yañı isem ala. Ruslan Auışew äyteüensä, mosolmandar küp yäşägän respubliqala Maybullo – Yuriyğa häm unıñ qatını menän ulına künegep yäşäp kiteü eñeleräk bulasaq, Mosolman kinohındağı keüek fajiğä bulmayasaq. Stepanovtar ğailähe Priyut qasabahındağı qıśınqı ğına yortqa küp keşelär arahına qaytıp töşkän. Xäźer ularğa watandaşlıq qağıźźarın yullau, eş, yäşäü urının xästärläü keüek mäşäqättärźe başqarırğa käräk. Ruslan Auışew Boyondoroqhoź däülättär sowetınıñ yauğir-internatsionalistar komitetı isemenän Maybulloğa 100 meñ hum aqsa birźe. Aeroportta üźen qarşı alğan prezident Mortaza Räximov menän küreşkändä yauğir internatsionalist Yuriy Stepanovqa kürhätkän yarźam ösön räxmät belderźe.
Äfğan huğışında Başqortostandan 10 meñ yauğir qatnaşa. Şularźıñ 337-he tıuğan yaqtarına tsink tabutta qayta, ä 6 haldat bögöngäsä xäbärheź yuğalğandar isemlegendä. İśän qaytqandarı arahında älegä tiklem torlaqhıź intekkändäre lä bar. 90-sı yıldar başında Öfölä Äfğandan qaytqandar ösön yort töźölä başlağaynı. Xäźer Däülät birgän fatirźarźı töźöüse şirkät qabattan başqalarğa la hatqanlığı asıqlanğan. Ber nisä yıl elek kenä üź fatirlı bulğan elekke 9 yauğir häm ularźıñ ğailäläre yañınan torlaqhıź qalğan. Eş şunda töźöüse şirkät eşkä Törkiä töźölöş firmahın yälep itä. Ular ihä fatirźarźı üź beldektärenä hata. Tiźźän sit il investorźarı bankrotlaşa, firmanıñ etäksehe Törkiägä deportatsiyalana. Fatirźarźıñ kemgä täğäyen bulıuın mäxkämä xäl itäsäk.


text:
Berlin – Almania başqalası Berlindä ber tarix muzeyı açılışında, açılış tantanasına qatnaşqan ber keşe Hitler häykäle başın qubarıp alğan. Madam Tussaud dip isemlängän muzeynıñ açılışınnan ber niçä minut soñ Adolf Hitler häykälenä protest beldergän 41 yäşlek ber keşe häykälgä höcüm itkän. Polisiä tarafınnan qulğa alınır aldınnan älege keşeneñ “tağın suğış bulmasın” dip qıçqıruı xäbär itelä.
Nazi başlığınıñ häykäle muzeyga Almania tarixında qarşılıq tudırğan 70tän artıq keşene sürätläw maqsatında quyılğan bulğan.


text:
Bäysezlek yaqlı elekke Çeçen citäkçese Aslan Masxadovnıñ ğailäse Finländiädän säyäsi sıyınu sorıy.
Masxadov ğailäse Finländiä prezidentı Tarja Halononeğa humanitar nigezdä sıyınu sorap xat yazğan dip xäbär itelä.
Helsinkidağı räsmilär bu ayda şundıy xat kilüen raslasa da täfsilleräk mäğlümät birüdän baş tarttı.
Masxadov ğailäse xäzer Baqıda yäşi. Dönya Çeçen Kongressı wäkile İsa Axyadov Masxadov ğailäse anda üzlärenä qurqınıç astında dip xis itä dide.
Masxadov ğailäse şulay uq BMOnıñ Qaçaqlar idaräsennän qaçaq statusı aluların belderde.
Masxadov 2005-neñ martında Rusiä iminlek köçläre operatsiäse barışında hälak buldı.


text:
Birinci Cian cenki
Birinci Cian Cenki XX asırnıñ başında olıp keçti. 1914 senesi iyül 28 künü başlnadı. Bir qaç künden soñ bu cenk cian cenkine çevirildi. Dört yıl ve üç ay devam etken (1918 senesi noyabr 11 künü bitti) cenkte otuz üç memleket – o devir beşeriyetiniñ seksen yedi fayızı – iştirak etti.
Cenk yılları iqtisadiy vaziyet ep kerginleşe edi. Fabrikalar qapala, fiyatlar öse, köyler harabe alda ediler. Bu devirde devletke itirazlar ve inqilâbiy ğayeler arta edi. Tek Ukrainada 1915 senesi 117 iş taşlav (зaбacToBka), 1916 senesi – 218 iş taşlavlar olıp keçti. İş taşlavlarda 240 000 işçi iştirak etti.


text:
İñ şäp xatın-qızlarnı qotladılar
Yaznıñ berençe könnärendä Tatarstanda bıyıl da iñ aldınğı, iñ uñğan xanımnarnı büläklädelär. Hönäri eşçänlektä häm şulay uq balalar tärbiäläw eşendä yuğarı bäya alğan 950 xanım “Piramida” küñel açu üzägendä uzğan tantanada qunaq buldı. Alarğa Tatarstan prezidentı isemennän Däwlät Şurası räise Färit Möxämmätşin täbrikläw süzlären citkerde.
“Yıl xatın qızı” bäygese respublikada inde un yıl rättän ütkärelep kilä. Anı “Tatarstan xatın-qızları” ictimaği oyışması ütkärä. Piramidada uzğan tantanada “Tatarstan xatın-qızları” oyışmasınıñ citäkçese, bäygeneñ töp oyıştıruçısı Zilä Wälieva da çığış yasadı. Çarada tantanalı räweştä bäygeneñ bıyılğı ciñüçeläreneñ isemnäre ataldı. Alar mäğärif, fän, sänğät, sälämätlek, awıl xucalığı, eşmäkärlek ölkälärendä, ictimaği häm munitsipal' oyışmalarda xezmät kürsätüçe güzäl zatlar. Ämma iñ berençe nominatsiä “Xatın-qız - ana” dip atalğan ide. Küp bala üsterüçe analar bäygedä ciñü yauladı. “Xatın-qız - ana” nominatsiäsendä 14 xanım ciñde. Alarnıñ härqaysına “Melita” şirkäte tarafınnan yaxşı tunnar büläk itelde. Çistay rayonınıñ Möslim awılında yäşäwçe Alsu Xäbibullina “İñ yaxşı sıynıf uqıtuçısı” nominatsiäsendä ciñü yauladı. Alsu xanım Möslim mäktäbeneñ tatar tele häm ädäbiäte uqıtuçısı. Xäzer anı üzen tıñlap qarıyq:
Min 9nçı sıynıfnıñ uqıtuçısı. İnde 11 yıl däwamında alar belän bergä icadi yaqtan da bik aktiv eşlibez. Uzğan yılda tatar teatrınıñ 100 yıllığı uñayınnan oyıştırılğan respublika bäygesendä dä qatnaştıq. Häm iñ yuğarı proffesionallar nominatsiäsendä ciñü yauladıq. Anda uquçılarım “Berençe teatr” spektaklennän özek kürsätte. Ciñüçelärne büläkläw cır-biyu belän aralaştırıp bardı. Şunı da äytergä kiräk, xatın-qızlar bäygese bulsa da, anda ir-atlar da qatnaştı. “Xatın-qız qaraşınnan iñ aldınğı ir-at” nominatsiäsendä Bögelmädä yäşäwçe “TNG grup” berläşmäseneñ general' direktorı Rinat Xarisov ciñü yauladı:
Xatın-qızlar bäygesenä çaqırğaç, min bik ğäcäplänep qaldım. Ämma anda ir-atlar öçen dä nomenatsiälär barlığın belgäç, menä kildem. Häm min şuşı bäyrämdä qatnaşuıma çiksez şatmın. Bezneñ başqarğan eşlärebez tatar mädäniäten üsterü belän bäyle. Bigräk tä uzğan yılda başqarğan ğämälebez öçen ğorurlanabız. Qazaqstannıñ Ural'ski şähärendä İmam Töxvätullinnıñ cimerelgän yortın torğızıp, Tuqay muzeen yasadıq. Anıñ yanına yaña yort tözep, tatar cämğiäte üzägen oyıştırdıq. Anda törle tügäräklär ütä, çaralar oyıştırıla. Tatar balaları milli sänğät'ne, tuğan telne şuşı üzäktä öyränä. Bäygedä ciñüçelärgä qimmätle büläklär tapşırdılar. Ä Piramidağa kilgän barlıq analarğa, tutaşlarğa, qızlarğa roza çäçägen büläk ittelär.
Al'bina Zäynulla


text:
Bïıl Qazaqstan täwelsizdiginiñ 25 jıldığı. Al, qaterli ötkel kezeñinde azattıqtıñ bastawı «Täwelsizdik twralı» zañnıñ talqılawınan bastalğan. Biraq, Sovetter odağı tarqap ketken soñ da, elimizdiñ täwelsizdiginiñ jarïyalanwı keşewildep qalğanı barşağa ayan. Sol kezdegi jağday` qanday` edi, zañ qalay` talqılandı degen sawaldarğa Bolat Mürsälim jawap izdep körgen edi.
BOLAT MÜRSÄLİM, Tilşi:
- Almatı täwelsizdiktiñ altın besigi dep pafospen ay`tsaq, sol kezde Joğarğı keñestiñ sessïyası ötken bul ğïmarat täwelsizdiktiñ kindigin kesken jer. 91 jıl, 16 jeltoqsan, tañerteñ erte depwtattar zañdı talqılawğa asığıp kele jattı.
Asığatını – 8 jeltoqsanda KSRO tarağan, Odaqta Qazaqstan japadan jalğız qalğan. Köziqaraqtı el, äsirese jastar buğan namıstanıp şwlap jattı.
DOS KÖŞİM, Sayasatker:
- Stwdentter äli esimde. Alañğa şığıp, tizilip turdı. Mınaw bayağı Peterbwrgtegi dekabrïsterdiñ şıqqanı sïyaqtı. Künde şığıp ay`qay`lap turadı: "swverïnïtet, swverïnïtet" dep.
Keşigwdiñ sebebi – Odaq saqtala ma degen ümit, Parlament sessïyasınıñ keş bastalwı äri say`lawdıñ ötwi.
SERİKBOLSIN ÄBDİLDÏN, QR Joğarğı Keñesiniñ 1990-94 j.j. törağası:
- 1 jeltoqsanğa Prezïdenttiñ say`lawın qoy`dıq. Endi prezïdenttiñ say`lawı jürip jatqanda tağı da älgi egemendik qabıldaw üşin Joğarğı keñesti şaqırıp, sessïya ötkizwdiñ özi qolay`sız boldı.
«Täwelsizdik twralı» zañ jobası 14 jeltoqsanda bir pısıqtalıp, 360 depwtattıñ pikirtalası eki künnen soñ qay`ta örbidi.
BOLAT MÜRSÄLİM, Tilşi:
- Zañnıñ talqılawı twra osı zalda ötti. Mınaw tustan akademïk Jabay`xan Äbdildïn zañğa mıqtı quqıqtıq märtebe berw kerek dedi. Depwtat Javoronkova memlekettik til qazaq, orıs, ağılşın tili bolsın dedi. Al, depwtat Qalpenov zañdağı "qazaq ultı" degen sözge soqtıqqan äriptesterine qattı renişin bildirse, key`bir depwtattar "qazir Jïrïnovskïy` zamanı" dep, ult arazdıq twıp, qazaq ultı özge étnostardıñ quqığın taptap ketpey` me degen qobaljwların anıq bildirdi.
SERİKBOLSIN ÄBDİLDÏN, QR Joğarğı Keñesiniñ 1990-94 j.j. törağası:
- Onday` qobaljw boldı. Basqa ulttardı qoy`ıp, qazaqtardıñ özi de endi qalay` biz örbïmiz, ösemiz degen pïğıldardı ay`tıp jürdi.
Degenmen, «Qazaq ultınıñ özin-özi bïlew quqın rastay` otırıp», Joğarğı keñes basım dawıspen Qazaqstannıñ täwelsizdigin jarïyaladı. Biraq, ol kez qazirgidey` aqparattıñ zamanı emes. Köp elge qwanıştı jañalıq, Mağawïn jazğanday`, «egin orağı ayaqtaldı» degendey` reñkpen ğana jetti.
DOS KÖŞİM, Sayasatker:
- Onday` bir börikti aspanğa atıp, toy` jasay`tınday` jağday` bolğan joq.
38 mïnwttan soñ Qazaqstan täwelsizdigin Türkïya tanıdı. Al, büginde täwelsizdikti bayandı etw – är azamattıñ qasïetti borışı bolıp otır.
Bolat Mürsälim, Dwman Süley`menov, 31-arna


text:
Mod
Metin2pvp.gen.tr üzerinden ücretsiz server ekle indir, Metin2pvp.gen.tr üzerinden ücretsiz server ekle Videosu, Metin2pvp.gen.tr üzerinden ücretsiz server ekle online izle, Metin2pvp.gen.tr üzerinden ücretsiz server ekle Bedava indir, Metin2pvp.gen.tr üzerinden ücretsiz server ekle Yükle, Metin2pvp.gen.tr üzerinden ücretsiz server ekle Hakkında, Metin2pvp.gen.tr üzerinden ücretsiz server ekle nedir, Metin2pvp.gen.tr üzerinden ücretsiz server ekle Free indir, Metin2pvp.gen.tr üzerinden ücretsiz server ekle oyunu, Metin2pvp.gen.tr üzerinden ücretsiz server ekle download
Son Mesaj: osman75
Son Mesaj: osman75
Son Mesaj: nullsix
Son Mesaj: resthit
Son Mesaj: north
Bu Konuyu Arkadaşına Gönder
Konuya Abone Ol


text: Mäskäw şähär mäxkämäsendä kiçä açılğan amerikan jurnalistı Paul Xlebnikovnı üterüne tikşergän utırış 18nçe ğinwarğa qädär kiçekterelde. Kiçekterüneñ säbäbe - advokatnıñ mäxkämä eşenä qomaçawlıq itüe, dip xäbär itelä. Ğäyeplänüçe 3 keşe – Fail Sadretdinov, Musa Vaxayev häm Kazbek Dukuzov kiçä ğäyeplären kire qaqtı. "Forbes" jurnalınıñ Rusiädäge möxarrire Paul Xlebnikov 2004nçe yılda eşe yanında atıp üterelgän ide. Prokuratura, rişwätçelek häm idän-astı eşmäkärlekne tikşergän jurnalistnı üterergä çeçen keşese Xoca-Axmäd Nuxayev kürsätmä birgän dip farazlıy. Nuxayev häm eşkä qatnaşı buluda şiklänelgän tağın ike keşe äle dä tabılmağan.


text:
«Näürüz» festivalendä töp büläklärne G.Kamal isemendäge akademiä teatrı aldı
Törki xalıqlarnıñ 8nçe «Näwrüz» festivale tämamlandı. Qazan tamaşaçıları törki xalıqlarnıñ teatrları belän, tağın 4 yılda soñ ğına oçraşaçaq. Ä älegä teatr bäyrämennän qalğan tä’sirlär, istäleklär äle yuılmağan. 5 yun kiçendä Ğäliäskär Kamal teatrında «Näwrüz» festivalendä ciñüçelärne büläkläw çarası ütte. Berençe näticä şul -
«Näwrüz» festivaleneñ töp büläklären Kamal teatrı aldı. Festival 1 atna bardı, 18 spektakl uynaldı, törle şähärlärneñ tänqitçeläre, artistları oçraştı. İnde jyuriga kergän bilgele sänğät ähelläre, rejiserlar, başqa törki respublikanıñ mädäniät ministrları häm bilgele tänqitçelär «Xörriät qoşı» räweşendä eşlängän sınnarnı tapşırdı. Jyuri wäkilläre dä, tänqitçelär dä, märxüm rejisser Marsel Sälimcanovnı küp tapqır, ostalıq ürnäge ide, yaxşı dus ide, dip itep iskä aldı.
Ul saylap alğan «Qara çikmän» äsären iñ yaxşı spektakl itep büläklädelär. Marsel Salimcanov ostazlıq itkän Färit Bikçäntayıvqa da «iñ yaxşı rejisser» digän Näwrüz büläge birelde. Märxüm rejissernıñ qul astında eşlägän yäş akter İskändär Xäyrullin, irlär arasında, iñ yaxşı rol başqarğan artist bularaq büläklände. Şul uq, «Qara Çikmän» äsäreneñ säxnä bizäleşen eşlägän Sergey Skomoroxov festivalneñ «iñ yaxşı rässamı» digän isem aldı. Şuşı uq äsärdä töp rol’ne başqarğan Rinat Tacetdinov, «TURKSOY» oyışmasınıñ maxsus bülägen aldı. Ä G.Kamal teatrınıñ direktorı Şamil Zakirovqa, ««Näwrüz» festivalen üsterügä kertkän öleşe öçen», maxsus büläk birelde. Festival’dä başqa teatr artistları da büläklände. Çuaş däwlät akademiä teatrı rejisserı Valeriy Yakovlev, «İñ yaxşı rejisser» digän «Näwrüz» bülägen aldı. Ul quyğan «Bernarda Alba yortı» äsärendä töp röllärne başqarğan 2 xanımğa da, «xatın-qızlar arasında iñ yaxşı rol» häm «ikençe plan role» öçen «Xörriät qoşı» sını birelde. İskändär Xäyrullin belän bergä, ir-at akterlardan iñ yaxşı rol başqarğan öçen, Qızıl orda ölkä teatrı artistı Ruslan Äxmätov «Näwrüz» bülägen yawlap aldı. Qırğız teatrı kürsätkän «Lir patşa » äsäre öçen, Qırğız artistların ike tapqır säxnägä çıqtı. Anda töp rollärne başqarğan artistlar, Jyurinıñ häm tänqitçelär kollegiäseneñ maxsus büläkläre belän bilgeläp ütelde. Kärim Tinçurin isemendäge teatr täqdim itkän «Ay bulmasa, yoldız bar» digän säxnä äsäre, jyuri tarafınnan, iğtibarsız qaldı diärlek. Barı älege äsärdä töp rol’ne başqarğan Cämilä Äsfandiarova, «yäş başqaruçınıñ uñışı öçen» «Xörriät» qoşın aldı. Yäş akterlarğa birelä torğan bu büläk, Orenbur tatar teatrı artistı Ayrat Wahitovqa eläkte tağın. Başqort akademiä teatrı «Näwrüz»dä Mostay Kärimneñ «Ozın-ozaq balaçaq» digän bilgele äsären kürsätte. Anı berençe tapqır, rejisser Rifqät İsrafilov quyğan bulğan. Festival’dä, ul juri äğzäse bularaq, xäzerge rejisser eşenä bäyä birde. Tänqitçelär äsärgä, rejisser qullanğan alımnarğa yuğarı bäyä birde. Ämma jyuri äğzäläre, Başqort akademiä teatrın «Rejisser debutı öçen», digän maxsus diplom belän genä büläklände. Ufanıñ «Nur» tatar teatrı da büläksez qaldı. Alar kürsätkän «Öç señel.Yıllar uzğaç» digän spektakle belän skandal kilep çıqtı. Litvadan Linas Marius Zaykauskas häm Polşadan Bojena Kostashevska, «Nur» teatrında Çexov äsäreneñ däwam itep, «Öç señel. Yıllar uzğaç» digän pyesanı säxnäläştergän bulğan. Jyuri äğzäse häm «Teatr tormışı» digän jurnalnıñ baş möxärrire Oleg Pivovarov, avtorlarnı başqa spektakl’lärdän qayber öleşlärne urlawda, klassik äsärneñ temasın mäğnäsez däwam itelüdä ğäyıpläde. Ämma bu belderü genä bäyräm itüçelärne käyefen töşermäde. Törki xalıq teatrları ällä nindi zur büläklär almasalar da, säxnägä çığıp, böyek törkilärneñ yawları xaqında söyläde, böyek altay xalıqları turında elektr dumbrağa quşılıp cırladı. Tıva artistları zamança muzıkağa salınğan ızlaw belän sälämläde. «Näwrüz» festivalendä töp ciñüçelär bilgelände, ämma «iñ yaxşı milli dramaturg», «iñ yaxşı kompozitor» häm «tamaşaçılar mäxäbbäten yawlağan keşe yäki spektakl» digän büläk birelmi qaldı.
Bikä Timerova.


text:
Rusiä: yala yağuda ğäyeplängän jurnalist 5 yıl törmägä xökem itelde
Smolenski şähärendä bäysez radiostansiä jurnalistı yala yağuda ğäyeplänep 5 yıl törmägä xökem itelgän. Radio citäkçese üterelgännän soñ ul 3 cirle räsmine şuşı üterü artında toruda ğäyepläp turı efirda çığış yasağan. Cirle mäxkämä anı yala yağuda ğäyeple dip tapqan. Rusiä häm çit ildäge media belgeçläre mäxkämäneñ qırıs xökemenä ğäcäplänü belderä häm monı Rusiädä süz ireklegenä qarşı barğan kampaniäneñ ber öleşe dip sanıy.
"Bu Rusiädä yala yağuda ğäyeplängän jurnalistqa çığarılğan iñ qırıs xökem. Bügen Rusiädä yala yağuda ğäyepläw bik popular. Soñğı 5 yılda törle däräcädä räsmilär şikäyätläre nigezendä bik küp cinayät eşläre açıla, yılına urtaça 35 eş."
Rusiäneñ Cinayätlär kodeksında yala yağu öçen iñ kübe 3 yıl qaralğan. Smolenski mäxkämäse Goşkonıñ elegräk xärämläşü öçen şartlı räweştä xökem itelgän buluın iskä alıp aña qırısraq xökem çığarğan. Ekstremal jurnalistika üzäge citäkçese Oleg Panfilov jurnalsitqa awızın ülçäp açırğa, dälillär kiterep söylärgä kiräklegen tanısa da, Goşkoğa çığarılğan qırıs xökemne axmaqlıq dip atıy:
"Bu axmaq ğäyepläw, çönki Nikolay Goşko 5 yıl elek turı efirda bu üterügä gubernatornıñ qatışı bulırğa mömkin digän farazın äytkän. Bu fäqät faraz ğına, monıñ öçen jurnalistnı 5 yılğa törmägä utırtu -absurd."
Oleg Panfilov mäxkämäğä basım yasalğanına şiklänmi. Soñğı waqıtta Rusiädä räsmilär jurnalsitlarnı yala yağuda ğäyeplärgä yarata. Panfilov süzlärençä, monıñ nigezendä Rusiä prezidentı Vladimir Putin imzalağan "Mäglümäti iminlek doktrinası" digän dokument yata:
"Çinovniklar, bigräk tä töbäklärdä, bu dokumentnı jurnalistlarğa qarşı xäräkät itü programı dip qabul itte. Bu doktrinada däwlät matbuğatına yärdäm qaralğan ide, bäysez matbuğat cawaplı bulırğa tieş dielgän ide. Läkin Rusiä çinovnikları cawaplılıqnı – buysınu dip añlıy."
Ekstremal jurnalistika üzäge häm başqa oyışmalar yala yağuda ğäyeplängän jurnalistlarğa berençe tapqır ğına yärdäm itmi. 2003 yılda Çiläbe möxörrire German Galkin şulay uq yala yağuda ğäyeplänep yıl-yarım törmägä xökem itelgän ide. Ekstremal jurnalistika üzäge başqa oyışmalar belän berlektä çañ suqqannan soñ Galkin tiz arada irekkä çığarıldı. Goşko oçrağına kilgändä, Panfilov faraz qılırğa telämi, läkin şunı äytä alam di ul, Rusiä jurnalistları da cämğiät tä, anı yaqlaw öçen qılın da qıymıldatmayaçaq:
"Goşko eşe – ul çığarma. Läkin başqa misallar da küp: xakimiätlär popular gäzitlärne, telekompaniälärne yuq itä, jurnalistlarnı ezärlekli. Cämğiät isä tınlıq saqlıy. Goşknıñ yazmışı da Rusiä cämğiätenä tügel, xalıqara oyışmalarğa bäyle bulır dip uylıym."
Rusiädä matbuğat iregen küzätep baruçı tağın ber törkem – Glasniost Fondı - Smolenski mäxkämäsen üzeneñ qararına añlatma birergä çaqırdı. New Yorkta urnaqşan Jurnalistlarnı Yaqlaw Komitetı mäxkämäneñ bu qararına tänqit belderde.
-Ali Gilmi


text:
Qırğızstan saylawları: namzätlär arasında prezident Akaevnıñ qızı häm ulı bar
Xäbärçebez äytüençä, saylaw räsmiläre bu yulı ber yañalıq qullanğan, tawış birgän här keşeneñ barmağına sörtelmi torğan tamğa salına. Bülletennär töşerelgän tartmalar ütä kürenmäle itep yasalğan. Räsmilär äytüençä, Bermet Akaeva namzäten şuşı universitet sudentları täqdim itkän. Qayber küzätüçelär häm ata-analar isä monı studentlardan mäcbüri eşlättelär di. Azatlıqqa birgän äñgämäsendä, Bermet Akaeva üze häm Aidar tiräsendäge bu süzlärne kire qaqtı:
Audio (Bermet Akaeva)
"Bez demokartik yul belän barabız. Prezident bezne ministr itep tä, gubernator itep tä quymadı. Bez açıq räweştä köräşäbez. Xalıq üze qarar itsen."
Şulay da, bezneñ xäbärçebez ike universitet xezmätkäreneñ studentlarnı saylawlarğa quıp yörüenä şahit bulğan. Alarnıñ ikese dä interview birüdän baş tartqan.
Studentlar, niçek tawış birergä kürsätmä buldımı digän sorawğa cawaptan totılıp qalğan. Söyläşergä riza bulğannarı tawışın Bermet Akaevağa birgänen äytkän, läkin ni öçen ikänen añlata almağan. İsemen äytergä telämägän bu qız, ul bezgä yaxşı kiläçäk wäğdä itte di:
Audio
Bu yeget isä şul uq sorawğa, qawşap qalıp, minem mäğlümätem az di:
Audio
Studentlarnıñ bu ikelänüen ber qıznıñ änise bolay añlattı:
Audio
"Studentlarğa uqıtuçılar, citäkçelek yağınnan basım buldı. Alar qänäğät tügel, çönki Bermettän başqa namzätlärne belmilär. Qayberläre universitettan quıludan qurqa. Bermet öçen tawış birmäsägez, quılasız digän kisätülär bulğan."
Qırğız oppozitsiäse, prezident Akaev üktäberdä ikençe möddäte çıqqannan soñ da xakimiättä qalırğa tırışa, yä konsititusiäne üzgärergä, kiñräk wäqälätle premier bulırğa mömkin, dip borçıla. Bügez üz tawışın birgännän soñ Akaev bu ğäyepläwlärne kire qaqtı:
Audio (Askar Akaev)
"Çınlap ta mondıy ğäybätlär kiñ taralğan. Oppozitsiä dä, çit il belgeçläre dä, Akaev, tağın berniçä yılğa qalu öçen konstitutsiägä üzgäreşlär kerter, di. Tağın ber tapqır açıqtan-açıq äytäsem kilä, şäxsän minem konstitutsiägä ber üzgäreş kertü niätem dä yuq."
Üzäk saylaw komissiäse, tawış birü urınnarı yabıluğa 4 säğägät qala, qatnaşu däräcäse 40 protsentqa citte, älegä citdi tärtip bozular turında xäbär itelmi, dide.
Ämmä oppozitsiä tärtip bozular bar di. Watan xäräkäte citäkçese Roza Otunbaeva, Azatlıqqa birgän äñgämäsendä, oppozitsiäneñ berniçä internet säxifäse yabıluı häm gäzit taratuğa kirtälär quyılu turında xäbär itte. Bu saylawlarda xärämläşülär bulsa, il-küläm qarşılıq çaraları başlanırğa mömkin dide ul.
-Ali Gilmi