text:
Üzäk Aziädä bik az keşe prezident telägenä qarşı çığu qıyulığın kürsätä ala. Küpçelek räsmilär prezident yulınnan barunı mäqül kürä xalıq belän xakimiät arasında aradaşçılıq itkän ombudsmen dä ğädättä xakimiätneñ mänfäğäten yaqlıy. Ämma Qırğızıstanda ombudsmen Tursunbai Bakir Uulu xökümätkä qarşı qaraş fikerlärne dä kütärep çığarğa äzer
46 yäşlek Tursunbai Bakir Uulu 2002nçe yılnıñ 21noyäberennän birle ombudsman . Ul ildä berençe aradaşçı.. Üzäk Aziä illärendä xalıqnıñ räsmilär, militsiä turındağı şiqäyätlären beldergän ofis , aradaşçılar bulsa da, alarnıñ berse dä Qırğızstandağı ombuds man kebek aktiv tügel. Parlamentnıñ tübän palatası tarafınnan saylanğan Bakir Uulunun ofisı aqçasızlıq säbäple yabıla yazdı. Ofisnı yaqlauçı xalıqara oyışmalar problemanı çişü öçen baytaq basım yasadı . Ämma Bakir Uulu radiobıznıñ Qırğız bülegenä birgän ängämädä finans eşläre häm xalıqqa bulğan cawaplılığın bik yaxşı añlauın kürsätte(audio)
Tursunbek Akun Qırğzıstannıñ tanılğan xoquq yaqlau aktivistı.Bakir Uulu belän Tursunbek Akun cämğiätneñ yaqlauçısı titele öçen köndäş bulsalar da , Akun Ombuds man turında bik zur xörmät belän söyläde(audio)
Ombudsman pozitsiäse däwlätneñ ber buuını Tursunbai Bakir Uulu urınında xakimiät yaratuçı , ambitsiäle üzen qırğız xakimiätlärenä kürsätergä telägän beräw bulsa bälkim dä citäkçelär kampaniäsendä buludan bik tä läzzät tabar ide. Tursunbai alarğa ällä ni iärep yöremi.Alarğa bik tabiğıy möğämälä kürsätä, alarğa yaqınaymı
Tursunbai Bakir Uulu uqutuçı, tarixçı fälsäfä doktorı, 91-nçe yılda Qırğıstan bäysezlegen alğannan soñ ul progressiv demokratik partiä - Erkin Qırğısıztan firqasınıñ citäkçese bula.95 wä 2000nçe yılda parlamentqa saylana.99nçe yılda Üzbäkstannan könyaq Qırğızstanğa ütep kergän üzbäk islamçı xäräkäte 4 yapon geologın totıq itep alğaç, Bakir Uulu alarnı irekkä çığıru eşendä baş rolne uynadı.Ombudsman bulğannan birle qatnaşqan mäsälälär säbäple ul kürşe illärdä postın küptän yuğaltqan bulır ide. AQş citäklägän koalitsion köçlärneñ Qırğıstan bazalarınnan torıp Äfganstanda operatsiälär oyıştıruına Bakir Uulu qarşı çıqtı, xökümät älbäättä üze telägänçe mäsäläne xäl qıldı .Ul Qırğızstan , yäki Üzäk Aziäneñ başqa illärendä İslamçı Xızb-ut Tahrir xäräkäten tıyu yäki äğzalaırn qulğa aluğa qarşı çığa. Xäräkät islam däwläte oyıştırunı yaqlasada, ul köç qullanuğa qarşı.Aprel ayında Üzbäkstanda 47 keşe häläk bulğan insidenttan soñ Üzbäk xökümäte köç qullanu öçen Hezb-ut Tahrirnı ğäyepläp çıqtı. Bakir Uulu ul çaqta bolay digän ide(audio)
Hezb-ut Tahrir köç qullanmıy :min üzbäk opozitsiä partiäse Erkneñ citäkçese Möxämmäd Salixnıñ Üzbäkstanda här närsä tıyıla , xalıq ezärleklänergä däwam itsä , xalıq bälkim dä köç qullanu çaralarına kereşäçäk digän fikere belän kileşäm.Bu aksioma, bu fikerne isbatlarğa kiräkmi.99nçe yılda Taşkenttağı höcümne Hezb-ut Tahrir eşlägäne isbatlanmadı.Şulayuq 1999nçe yılda Almatadağı şartlauda isbatlanmadı.Min Bişkektäge törmälärdä buldım, şulayuq Hezb-ut Tahrir belän bäyleneşle cinayät dokumentların tikşerdem , Anda bernindi dälil yuq, şiklär genä bar ide.
Hezb-ut Tahrir Qırğızstan, Tadcikstan häm Üzbäkstanda tıyılğan buluğa qaramastan Bakir Uulu anıñ äğzaları ezärleklänmäskä tieş di .
Ul şulayuq opozitsiä citäkçese Feliks Kulovnı irekkä çığarırğa çaqıra. Kulov, Qırğızıstannıñ eleke vitse prezidentı , gubernator, milli iminlek citäkçese häm Bişkäk mere bulıp torğan şäxes.2001nçe yılda aqça urlağan digän ğäyep belän törmägä yabıla. Ämma Kulovnı yaqlawçılar ul prezident Akayevqa ciddi köndäş ide dip äytä.Üzbäkstanda da ombudsman bar. Sayyora Raşidova, Üzbäkstan kommunistlar partiäseneñ eleke citäkçese Şaraf Raşidovnıñ qızı. Ämma Raşidovanıñ ofisına kerergä tırışuçılarnı militsiä şunduq qulğa ala ikän. Qazaxstanda Bolat Baikadamov isemle şäxes aradaşçı bulıp torsa da bik az keşe anı belä ikän. Anı tınıç, qarşılıqlarğa kerergä yaratmağan şäxes dip taswirlıylar. Törkmänstanda keşe xoquqları öçen prezident üzäge bar. Ämma xalıqara oyışmalar,prezident Niyazov xoquq häm mätbuğat ireklegenä in zur kirtä bulıp tora dip äytä.
färidä xämit,praga


c: text/html

text:
Çikago – Amerikanıñ yaña saylangan prezidentı Barak Obama, xaqimiätkä kilüenä ber ay waqıt qalğanda, iqtisad belän şöğellänäçäk taqımnın inde tözülüen belderde. Läkin Obama, yaña taqım eşçälege tiz arada kürelmäs, anıñ täseren kürü öçen äle waqıt kiräk bulaçaq dip kisätte. Obama “iqtisadnı torgızu öçen ay tügel äle yıllar kiräk, yaxşıruın kürer aldınnan naçarayuına da şahit bulırga turı kiläçäk” dip belderde.
Obamanıñ süzçese Joe Biden, uzğan atna yasagan çığışında, iqtisadnı saqlap qalu öçen tagın ber 700 milliard dollarlıq yärdäm fondına ixtiyaç bulaçaq dip belderde.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Respublikala uźğarılğan taźa yar operasiahı barışında meœ yarım tärtip boźowźar asıqlanğan. Täbiğät resurstarı ministrlığı mäğlümättärenän küreneüyınsä, yılğa-küldär, bıua häm hıuhaqlağıstar buyźarında 700-źän aşıu tikşereü uźğarılğan. Ayırıusa hıu obyekttarı menän fayźalanıu ösön röxsät qağıźźarı bulmağan kileş qanunhıź yul menän yılğa buyźarında qottejdar ösön yır büleü osraqtarı küp. Hıu qödeksın boźğan ösön täbiğätte haqlaw buyınsa tikşerewselär 300-źän aşıu eşte mäxkämägä tapşırğan.
Şul ısıldı qullanıp Başqortostan yılğa-küldärźe bısratıusılar menän köräşä. Tik unıñ oso yuq. Törlö reydtar yahap toralar, ämmä hıu yatqılıqtarın bısratıusı kolxozdar häm şirqättär kämemäy. Döröźöräge qewätle şirqättär yazahıź qala. Eş höźömtähen kürhätewźeñ berźän-ber döröź ısulı – yılğa buyın qıylağan turistar yäki maşína yıuğan awıl mujíğın ştraf menän qurqıtıu. Taźalıqtı tikşerewźe oyoştorowsılar yılğa buyźarın qıyźan taźartıuğa xalıqtı yälep itä. Uçalıla, mäźälän 15 keşe Qalqan küle buyında bernisä Kamaz maşínahı süp yıyıp tükkän. Oşo ömälä qatnaşqan Yüliä isemle xanım oşolarźı bäyän itte.


text: Uzğan ayda Qazaxstan parlamentına ütkän saylawlarda bulğan xärämläşülärgä protest yözennän urnınnan kitüçe Mäcles räise Jarmaxan Tuyakbay, deputatlarğa, xökümät qanunnarnı xörmät itergä tieş, dip belderde. Yaña parlament berençe sessiäsenä cıyılğançı Tuyakbay Mäcles başlığı bulıp qalaçaq. Saylawlarda xakimiättäge Otan partiäse parlamentta küpçelek urınnarnı aldı. Mäcles aldında bügen soñğı tapqır çığış yasap, Tuyakbay, xökümät räsmiläre qanunnarnı ütämi torıp – demokratik tärräqiät mömkin bulmayaçaq, dip belderde. "Bezneñ ildä demokratiä üsmi, qanunnar ütälmi. Häm monıñ töp säbäbe – qanun xakimiäte yuqlığı. Qanunnar häm konstitusiä xörmät itelsä, wazğiät başqa törle bulır ide. Xäzerge citäkçelek, qanunnarnı iñ küp xörmät itmäwçelär," dide wazifasınnan kitüçe parlament başlığı. Bu belderüdän soñ berniçä säğat uzğaç 77 keşelek mäclestäge berdän ber oppozisiä deputatı, Aq Jol partiäse wäkileneñ dä protest yözennän urınınnan kitüe mäğlüm buldı. Qazaxstannıñ yaña mäclese üz eşen aldağı 5 kön eçendä başlayaçaq. Qazaxstannıñ könbatışında neft ütkärgeçendä bulğan şartlawda bügen 3 keşe hälak bulğan, 3se yaralanğan. Şartlawnıñ säbäbe tikşerelä. Yanğınnı sünderügä 9 säğat waqıt kitkän.


text:
"Başqortstan xakimiätläre tatarlarğa basım yasağan sayın, alar nığraq berläşäçäk"
Rusiä Prezidentı Vladimir Putin millätara tatulıq turında söyläp torğanda, Başqortstanda millätara wäzğıät quyırğannan quyıra bara. Uzğan atna axırında Rusiä tatarları milli-mädäni möxtäriäte Rusiä Prezidentına Ufada tatar gimnaziäsen cimerü mäsäläse buyınça çaralar kürüne sorap möräcäğät qabul itte. Menä näq ber atna waqıt uzıp Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı da üz möräcäğäte belän çıqtı.
Anda bolay dip äytelä. Älege wäzğıättä respublika xakimiätenä monda yäşäwçe xalıqnı ömetsez adımnarğa etärmiçä, alarnıñ köndälek problemaların xäl itärgä, xalıqnıñ konstitutsion xoquqların saqlaw burıçları turında iskä alırğa waqıt citkänder. Bügenge köndä alardan süz tügel, ä konkret ğämällär taläp itelä. Qayber cimerüçe köçlär arqasında soñğı berniçä yılda añlaşılmawçanlıq häm çitläşü arta ğına bara. Bu wäzğıättä “Bu kemneñ mänfägatendä?” digän soraw tua. Monda fayda kürüçe öçençe köçlär buluı kön kebek açıq. Bu köçlär Rusiä xalqı xoquqlarına häm federalizm prinsiplarına qarşı çığalar. Bez isä tatar häm başqort xalıqları arasında urtaq mänfägat'lär kübräk buluına ışanabız. Bergä bez ilneñ rus bulmağan xalıqlarınıñ assimilyatsiäysenä häm etnik tigezläşü tendensiäsenä nıqlap qarşı tora alır idek, dip äytelä möräcäğättä. Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetı citäkçese Rinat Zakirov älege wäzğıätkä üz mönäsäbäten dä belderde.
“Bu çınnan da millättäşlärebezneñ, tatar milli oyışmalarınıñ şundağı xakimiätlär belän yaña ber bäreleşe dip atalarğa kiräk. Monıñ nigeze tirändä. Bügenge köndäge gimnaziäneñ bina mäsäläse genä tügel bu. Başqortstandağı million yarım tatarnıñ mänfägaten yaqlarğa bügen alınuçı keşelär bik az qaldı. Çönki alarnı qurqıtalar, alarğa yanıylar, alarnı törle yaqlap qısalar. Kemneñ inde üzeneñ başın quyığa teläsen. Konfliktnıñ nigezen tatar xalqın sanğa suqmaw, tatar xalqınıñ tüzemlelegen tağın da sınawçılar östenlek ala. Qayçan tuqtarlar inde bu ğälämättän. Äle küptän tügel cämäğät palatasında bulğan söyläşüdä şuşı millätlär mäsäläse buyınça, ildä xalıq sanın aluda üzennän töp öleş kertkän Vladimir Tişkov üzeneñ çığışında Başqortstandağı xalıq sanın alu waqıtında tatarlarnı köçläp başqortqa yazdıru wäzğıäten tanıdı. Minemçä, bulğan xatalarnı tanıy belergä häm alarnı tözätü yulına basarğa kiräk. Bügenge kilep tuğan wäzğıätkä kilsäk, Bötendönya tatar kongressı başqarma komitetınıñ maxsus möräcäğäte qabul itelde. Bez bolay dip uylıybız. Äle bit Mortaza Räximovtan soñ da tormış bar. Tatarlar yäşäyäçäk. Şuña da sabır bulırğa kiräk. Balalarıñnıñ häm üzeñneñ mänfägat'läreñne yaqlar öçen kiläçäktä üzebezne saqlıy belergä kiräk. Xalqıbıznıñ dönya xalıqları arasında yäşäwe öçen bügenge wäzğıättä alıp torğan urınıbıznı tögäl bilgeli belergä kiräk. Xalqıbız kiläçäktä yäşäyäçäk, ul inde 5 ğasır däwamında zur çikläwlärgä, zur basımnarğa künekkän xalıq. Şuña da monnan ğına sınmas, yığılmas dip uylıym. Başqortstan xakimiätläre belep torsınnar, alar tatarlarğa qarata niqädär zurraq basım ayasalar, millättäşlärebez şulqädär nığraq berläşäçäk kenä.”Kilep tuğan wäzğıätkä kongress üz borçuın belderä häm Başqortstanda yäşäwçe tatarlarnıñ köndälek problemaların xäl itü öçen ike yaqlı söyläşügä çaqıra.
Gölnaz Şäyxetdin


text:
Donald Rumsfeld kötelmägän säfär belän Ğiraqta
Sişämbedä aldan iğlan itelmägän säfär belän Ğiraqqa Quşma Ştatlarnıñ saqlanu ministrı Donald Rumsfeld kilde. Anda ul amerikan ğäskäriläre häm xärbi başlıqlar belän genä tügel, Ğiraqnıñ yaña ğına saylanğan yuğarı citäkçeläre belän dä oçraştı häm alarğa ildä planlaştırılğan säyäsi reformalarnı cirenä-citkerep, äşnälekkä birelmi ütkärü kiräklegen qabatladı.
Audio, Donald Rumsfeld
"Bezneñ xäzer barğan säyäsi täräqqiat turında qızıqlı ğına fiker alışu buldı, monı, belüemçä, ilneñ, töbäkneñ üzendä genä tügel, ä bar dönyada küzätep toralar, çönki anıñ tä''sire dä tirä-yündäge illärgä, bar dönyağa sizelä" di amerikan saqlanu ministrı Donald Rumsfeld. Premyer İbrahim äl-Cäğfärineñ Berläşkän Ğiraq İttifağı xäzerge parlamentta deputatlar sanı yağınnan iñ ere säyäsi törkem bulıp tora, anıñ tarafdarları ilneñ iminlek köçlärendäge qayber bülekçälärne berläşterüne täqdim itä häm anda äle haman da Saddamğa xezmät itkän qayber keşelär eşli dip zarlana. Bu xaqta äl-Cäğfäri üze dä beldergän ide. Rumsfeld belän söyläşülärdän soñ isä ul üzeneñ amerikan yağın, Ğiraq iminlek köçlärendä "texnokratlar" häm çığışları belän törle ölkälärdän bulğan keşelär xezmät itäçäk dip ışandıruın äytte. 2003-nçe yılğı suğıştan soñ Ğiraqqa inde tuğızınçı märtäbä kilgän Donald Rumsfeld ilneñ yaña citäkçeläre belän säyäsi reformalar barışın, alarnı kiçekterüneñ qurqınıç tudıra aluın da tikşerde. Quşma Ştatlar ministrın bigräk tä Ğiraqnıñ yaña konstitutsiäsen äzerläw eşeneñ totqarlana aluı borçıy, ä ul şuşı dikäbergä bilgelängän ğomumi saylawlar aldınnan qabul itelergä tieş.
Audio, Donald Rumsfeld
"İldä başqarılğan eşlärne kürü bezdä qänäğätlänü xise uyata häm bez Ğiraqnıñ küçeş çorı xökümätenä aldağı eşendä - konstitutsiäne äzerläwdä, ä annarı şunıñ nigezendä, çın xökümät qaramağında saylawlarnı oyıştıruda uñışlar telibez" di Donald Rumsfeld. Washingtonnıñ Ğiraqtağı xakimiatne mömkin qädär tizräk nığıtırğa häm totrıqlandırırğa teläwe anıñ anda urnaşqan köçläreneñ kiläçägen xäl itügä bäyle. Bügenge köndä Ğiraqta 140 meñläp amerikan ğäskärie tora, ministr Rumsfeld şuşı säfäre waqıtında da, bezneñ maqsat şul - ildäge iminlek öçen cawaplılıqnı moña sälätle bulğan cirle oyışmalar qorıluğa alarğa tapşıru dip belderde. Premyer äl-Cäğfäri üz yağınnan, Ğiraq xakimiate üz iminlek köçlären tizräk buldırıp, şunnan soñ inde ildän çit il ğäskärlären çığaru maqsatın quya dide.
Audio, İbrahim äl-Cäğfäri
"Asılda Amerika häm xalıqara köçlär Ğiraqta iminlek urnaşuğa ildän kitü yağın qarıy", di Ğiraq premyerı häm "Ğiraq cirendä çit il ğäskärlären totu berkemneñ dä mänfäğätendä tügel" dip belderä.
Kärim Kamal


text:
Qıtay xökümäte, Pekinda äle açıqlanmağan yaña tör pnevmoniädän 3 keşe ülde dip xäbär itte. Qıtaynıñ könyaqtağı Guangdong provinsiäsenä bu çirdän 31 keşe ülgän. İnde uzğan ayda uq biredä 800gä yaqın keşe şuşı awırunı yoqtırğan bulğan. Xäzer Qıtay räsmiläre böten awırular kontrolgä alındı, dip belderä.
Qıtayda noyabrdän birle cäyelep kilgän bu çir –SARS, yağni Köçle Sulış Alu awırlıqları tudırğan Sindromı dip tabıldı. Bu xaqta Dönya Sälämätlek Oyışması xäbär itte. Hong Kongta bu çir tarala bara. Singapurda bu awırudan berençe keşe ülgän. Urta mäktäplär 2 atnağa yabıldı.
Şulay uq bu yaña tör üpkä yalqınsınuın yoqtıruçılar Amerika Quşma Ştatları, Britaniä häm Australiädä dä bar, dip xäbär itelä.


text:
Baqıttı äy`el nemese jas qızdarğa keñes.
Meniñ fb-dağı türli ay`tıstar men koncertterde tüsken ədemi swretterimdi körip bir qız bala:"Sizderge qarap qızığamın. Baqıttısızdar ğoy`" dep jazıptı. Oy`lanıp qaldım..
Alla mağan öner berdi, süy`kimdi keskin-kelbet berdi, aqıl-bilimnen de kende etpepti. Baqıtsızbın dep muñ şaqqanım uyat şığar. Şükir Allağa. Təwbe dey`miz ğoy`. Bizge qaraköz qanşa siñlilerimiz qızığa qaray`dı. Biraq, qadirli meniñ zamandastarım, baqıt degen birewdiñ qolındağı jıltıraq emes. Barıñdı bağalay` bilseñ, barğa qanağat etseñ-baqıt degen osı! Baqıttı əy`el degen künara uşaqqa otırıp qala men dalanı kezip, tütin şıqqan jerdi tügendep jürgen əy`el emes. Baqıttı äy`el degen künige öz otınıñ basında bala-şağasına mey`irimin tögip, küy`ewiniñ jolın kütip, jağday`ın jasap otırğan əy`el. Baqıttı əy`el degen toy`dan tabıs tawıp jürgen əy`el emes, baqıttı äy`el - waqıtında üy`inde otıratın küy`ewine kerek äy`el! Mey`irimi şeksiz Alla barşamızdı baqıttı etsin dep tiley`min!


text:
Atna azağında Ğıraqta 12 säğät eçendä Bagdadnıñ zur öleşen su belän tämin itkän ütkätgeç şartlatıldı, ilneñ tönyağında neft ütkärgeçenä yasalğan sabotaj belän ikençe yanğın başlatıldı häm törmägä yasalğan häcümdä 6 ğıraqlı üterelde, 60 yaralandı.Elek amerikan ğäskärilären genä hädäf itep alğan ğısyançılar xäzer , ekonomik sabotajlarğamı başladı digän borçılular bar.
Ğıraqta okupatsiä köçläre tik üzlärenä yünälderelgän höcümnär genä tügel,ä xäzer sabotajlarğa qarşı da köräşergä tieş. Sabotajçılar ilneñ tönyağında möhim neft ütkärgeçendä ikençe öleşne şartlatıp yanğınğa säbäp buldı. 3 kön eçendä ikençe sabotaj.AQŞ soldatları, injinerlar comğadan birle yanğınnı sünderegä tırışqanda şimbä tönnnä ikençese başlandı. Şulay itep çärşämbedä Törkiägä başlanğan neft eksportı tuqtaldı. Qayber belderülärgä qarağanda ütkärgeçne yañadan safqa kertü öeçn ike atna waqıt kiräk, ikençeläre ber niçä kön dip äytä. Bagdadta AQŞ sivil adminsitratorı Paul Bremer kiçä mätbuğat oçraşuında bolay digän ide ( AUDİO)
Ğıraq bugen bik yarlı,moña 4 distä yıl Ğıraq iqtisadı belän şaqqattırlıq däräcädä xatalı idarä itü häm bugengä qädär däwam itkän politik sabotajlar şulsanda Kirkuk neft ütkärgeçenä ike kön elek yasalğan sabotaj säbäp bulıp tora. Bu Ğıraqlılarğa könenä 7 million dollar zarar kiterä.
Neft ütkärgeçen şartlatu belän Ğıraq neften dönya bazarına çığaru kiçekte älbättä. AQŞ räsmiläre infrastrukaturanıñ iske buluına qaramastan yıl azaqlarında könenä ber million miçkä neft ekspeort iteläçäk dip uylağan ide. Könyaqta ta neft Farsı Qultığına cünläp aqmıy , anda yış qına özezgän elektr barlıq eşlärne totqarlıy. Quyılğan mäqsatqa ireşü, könenä 600meñ miçkä neft eksportlau älegä xıyal bulıp tora. AQŞ räsmiläre Ğıraq neften häm başqa resurslarnı saqlau öçen quldan kilgän här närsä eşlänä dip belderä. Süzçe Charles Heatly neft Ğıraqnı tözekländerü häm başqa xezmätlär öçen kiräkle kerem genä tügel ä ul eçtä istiğmal öçen dä kiräkle , ütkärgeçlärne saqlau bezneñ öçen prioritet bulıp tora dip äytep tağı bolay dide (AUDİO) älege waqıtta 5meñ 500 ğıraqlı personal neft infrastrukturasın şulsanda neft qoyıları, eşkärtü zavodları , ütkärgeçlärne häm älbättä elektr çığarğan urınnarnı saqlıy
Heatly östäp ber çit il şirkäte belän tözelgän kontrakt östämä 6meñ 500 ğıraqlı saqçını eşkä alu mömkinçelegen tudıra ,alar 150 punktnı saqlayçaq dip belderde.Höcümnär neft ütkärgeçenä genä yasalmıy yäkşämbedä Bagdadtnıñ möhim su ütkärgeçe şartlatılıp, şähärneñ ber öleşen su bastı, 300meñläp keşe 50derece essedä susuz utırdı.Başqalada äle dä könenä 12 säğät kenä elektr birelä. Bagdad yanındağı törmägä häcüm itep 6 ğıraqlını üterü, 60ın yaralaunıñ artında nindi mäqsat yata torğandır, moñı amerikannnar da ğıraqlılar üzläre dä añlata almıy. Törmägä yasalğan höcümnän soñ, waqıyğä urınına kilep videoğa töşärä başlağan Reuter operatorı Mazen Dananı , tanktağı amerikan soldatları üzlärenä granatomet belän häcümgä äzerlänüçe ğıraqlı dip uylap atıp üterä. Fälästinle Mazen Dananıñ üterelüe NYta urnaşqan jurnalistlarnı yaqlau komitetı şulayuq Venadağı Xalıqara Mätbuğat İnstitutnıñ reaksiäsenä säbäp buldı. Alar insident tikşerelergä tieş dip taläp itä.Ğıraqta yaralanğan, häläk bulğan ğäskärilär turında här kön xabärlär kilep tora.Okupatsiä köçläre sabotajlarnı , üterülärne Säddämgä turılıqlı keşelär, yäki Baath partiäse qaldıqları oyıştıra dip beldergändä, AlCäzirä televidiniäse üzen Ğıraqlı İslam Qarşılq Kürsätü Xäräkäte dip atağan törkemneñ vidio tasmasın kürsätte.Tasmada Ğıraq qarşılıq kürsätü xäräkäteneñ eçke frotta nigezle progress yasauı häm doşmannı saqlanu pozitsiäsenä quyuı turında äytelä.Bälkim dä okupatsion köçlär neft ütkärgeçlären saqlau eşen Saddam waqıtında bulğan kebek ütkärgeçlärgä yaqın yäşägän qabilälärgä tapşırırğa, şeyxlärgä eleke privilegiälären birergä mäcbür bulaçaq
färidä xämit, praga


text:
AQŞ İminlek Şurasında Ğıraqta amerika komandasında xalıqara köçlär urnaştıru mäqsatın quyğan rezolutsiä ütkärü äzerleklärenä kereşte. Ğıraq operatsiäsendä yuğaltular vä çığımnarnıñ artuı aqyort strategiäsen üzgärtügä kiterde dip qarala
Kiñ küläm mäğlümät çaraları belderüenä kürä , prezident Bush sişämbedä däwlät sekretarı C.Powellga Ğıraqta xalıqara yaqlaunı arttıru mäsäläsendä İminlek Şurasında söyläşülär başlauı öçen kürsätmä birgän.Nigezdä bu yañalıq tügel çönki ütkän atnada uq Däwlät sekretarınıñ yardämçese R.Armitage ber ängämädä, BMOsı ximäyäsendä ämma amerika komandasında Ğıraqta xalıqara köçlär urnaştıru konsepsiäse bar dip söylägän ide. Mart ayında Ğıraqqa basıp kerep, Saddamnı bärep töşergän Quşma Ştatları Ğıraq operatsiäsendä aftoritetnı ber kemgä dä tapşırırğa cıyınmawın kürsätte. Amerikan xärbilärenä här kön diärlek yasalğan höcümnär,Ğıraqta iminlekneñ tämin itelä almawı säbäple öydä artqan borçılular Bushnı kübräk xalıqara yaqlau ezlärgä häm BMOda suğışqa qarşı buluçı illär belän upqınnı taraytırğa mäcbür itä torğandır.Ayruça Kongressnıñ budcet ofisı özerlägän xisapta ägär dä pentagon älege planın däwam ittersä ul alğa taba Ğıraqta 67 belän 106meñ arasında ğına xärbi tota alaçaq, şunnan kübräk sanda ğäskär urnaştıru AQŞnıñ dänyanıñ başqa urınnarındağı operatsiälären häväf astında qaldırır ide dip äytelgän.Pentagonnı aqça faktorı ğına çiklämi,armiä okupatsion köçlären rotatsiä sistemasına kürä Ğıraqta 6 belän 12 ay arasında ğına tota ala, alar öygä yal itü, künegülär öçen qaytarılırğa , urınnarına yañaları cibärelergä tieş. Xisapta pentagon Äfganstan, Kosovo,Bosnia häm Koreada operatsiälär alıp baru häm ber yk waqıtta alarnı yal itterep ,yañaların cibäräçäk sanda personalğa iä tügel dip yazılğan. AQŞnıñ Ğıraq vä Kuweitte torğan 180meñ çaması ğäskäriä citärlek tügel dip qarala Ğıraqta tağı yartısı britan qalğannarı törle illärdän 21meñ xärbi tora.AQŞ räsmiläre qaraşınça BMOnıñ yaña rezolutsiäse ike möselman ile Pakstan belän Törkiä şulayuq Hindistannıñ ğäskär cibärüe öçen bik kiräk .Waşington möselman illärennän kiläçäk xärbilär islam belän bäyläneşle izge urınnarda yaxşıraq täsir qaldırır, ğıraqlılar alarğa uñay qarar dip belderä. Bu fikergä bik quşılıp bulmıy çönki bu aralarda ğına Nacaf , Kärbälä kebek urınnarda törek NTVnıñ uramda ütkärgän fiker beleşüdä ğıraqlılar bez monda kilgän möselmanmı xristianmı böten çit il xärbilärenä okupantlar digän mönäsäbät kürsätäçäkbez dip beldergän ide.Añlaşılğançı Waşington BMO bayrağı astında ämma Amerika komandasında torğan xalıqara köçlärneñ Ğıraqqa urnaşuın teli.Suğışqa nıq qarşı çıqqan Russiäneñ AQŞ komandasında xalıqara köçlärgä qarşı bulmawı añlaşıla. Prezident Putin bu xaqta İtaliada Mäskäü BMO ximäyäsendä oyışaçaq andıy köçlärgä qatnaşa ala dip äytkän ide. AQŞ bälkim dä bu atna azağında rezolutsiä proyektın täqdim itäçäk, Russiäneñ aldan uñay işarälär cibärüe Bushqa oşağandır. Putin bu turıda ike citäkçeneñ bilgelängän sumitına ber atna waqıt qalğanda belderde .Uñışlı summit Bush öçen genä tügel ä dikäberdä parlament, martta prezident saylaularına äzerlängän Putin öçen dä faydalı bulaçaq.Mäskäüdä AQŞ-Kanada İnstitutı direktorınıñ urınbasarı Viktor Kremenyuk qaraşınça BMOnıñ Ğıraqta xalıqara köçlär urnaştıruı älbättä Waşingtonnıñ yögen ciñeläyter ide . Kremenyuk bolay dip äytte
(audio)
Nacaftağı fiker beleşüne kürgännän soñ Ğıraqlılar BMO ğäskärilärenä amerikannarğa qarağanda azıraq qarşılıq kürsäter dip ällä ni ışanıp bulmıy şul .
färidä xämit, praga


text:
Töştän soñ parlament utırışında tağın ber kötelmägän xäl bulıp aldı. Däwlät Şurası räiseneñ urınbasarı Robert Minnullin tele-radiotapşırular buyınça federal' konkurs komissiäsenä Tatarstan parlamentınnan wäkil itep “Эфиp” telekompaniäse citäkçese Andrey Grigoryevnı täqdim itte. Xalıq deputatı Tufan Minnullin Grigoryev yaxşı keşeder, ämma Tatarstan mänfäğätlären Mäskäwdä deputat Ramil Galiev tağın da yaxşıraq yaqlar ide, dip yaña täqdim kertte. Däwlät Sovetı räise Färit Möxämmätşin däğwäçını da tawışqa quydı. Häm näticädä küpçelek tawış belän Ramil Galiev ciñep çıqtı. Şulay itep, Andrey Grigoryev töşep qaldı. Gärçä tawış birer aldınnan Qazan şähär Sovetı räise urınbasarı Lyudmila Andreeva deputatlarnı Grigoryevnı yaqlarğa öndägän bulsa da. Närsä bu? Deputatlarnıñ “Эфиp” telekompaniäsenä qaraşımı, ällä yalqınlı Tufan Minnullinnı tıñlap, citäkçelek täqdimenä üç itep tawış birüeme? Ä bälkem, soñğı ayların parlamentta utırğan deputatlarnıñ qul seltäweder.
Äytergä kiräk, Mintimer Şäymiev yullamasın uqıp çığıp kitkäç, zal ber küpme buşap qalğan ide. Tawış birgändä dä ğädättä tärtip totqan deputatlar Däwlät Dumasındağı kollegaların xäterlätep, berniçä keşe öçen beryulı töymälärgä bastılar.


text:
2016 jılı 1 jeltoqsanda sağat 19.00-de Ä. Qasteev atındağı QR Memlekettik öner mwzey`inde Qazaqstan Täwelsizdiginiñ 25 jıldığı men Prezïdent künine arnalğan «Qazaq valʹsi» mwzıkalıq vernïsajı boladı. Xalıqaralıq konkwrstardıñ lawreattarı Aqaltın Bekbolatova (vokal) men Älïya Ïsabaeva (royalʹ) qazaq operalarınan arïyalar, Küläş Bay`sey`itova, Bïbigül Tölegenova, Roza Bağlanova jäne t.basqalardıñ repertwarınan änder orınday`dı.
Koncert qazaq bey`nelew öneriniñ şeberleri Ulı dalanıñ körnekti kümis kömey`, jez tañday` änşileri Küläş Bay`sey`itova, Bïbigül Tölegenova, Roza Bağlanova, Şolpan Jandarbekova jäne basqalardıñ tereñ oy`lı bey`nelerin mäñgilikke qaldırğan Qazaqstan zalında ötedi. Olar – qazaq xalqınıñ dañqtı qızdarı – Qız Jibek, Aqtoqtı, Sara, Ay`sulwdı jäne qazaq folʹklorı men operalarınıñ basqa da qaharmandarın şırqatıp, qazaq xalqınıñ jüreginde öşpes iz qaldırğan änşiler.
Aqaltın Bekbolatova – Qurmanğazı atındağı Ulttıq konservatorïyanıñ tülegi, Qazaqstan Respwblïkası Qorğanıs mïnïstrliginiñ Ortalıq ansamblinde jeke dawıstağı änşi. Respwblïkalıq jäne xalıqaralıq, Küläş Bay`sey`itova atındağı respwblïkalıq konkwrstıñ qatıswşısı jäne lawreatı. Aqaltın Qorğanıs mïnïstrliginiñ ansamblimen Resey`, Germanïya, Türkïyada gastrolʹdik saparlarda boldı, Qazaqstan, AQŞ, Ulıbrïtanïya, Qıtay` jäne t.b. elderdiñ armïyasınıñ xalıqaralıq äskerï oqw-jattığwlarına arnalğan koncertterge qatıstı.
Keşti jürgizwşi Ä. Qasteev atındağı QR MÖM-niñ menedjment jäne sırtqı bay`lanıs ortalığınıñ jetekşisi Klara Ïsabaeva.
Anıqtama telefondarı – 394-57-18, 8-705-888-6562, 8-747-181-5126.
Bïlettiñ qunı – 2500 tenge. Bïlettiñ qunına: 1) sağat 17.00-den 19.00-ge dey`in mwzey`di aralap şığw; 2) 18.30-den – kofe-brey`k; 3) 19.00-degi «Qazaq valʹsi» koncerti kiredi.


text: G ü n e y d o ğ u F a i t h s A n a d o l u ’ d a a n d B e l i e f s i n İ n a n ç l a r v e S o u t h E a s t İ n a n ı ş l a r A n a t o l i a 25 OCAK-9 ŞUBAT 2014 25 JANUARY-9 FEBRUARY 2014 Açılış: 25 01 2014 Saat: 19,00 Opening Reception: 25 01 2014 Hour: 19,00 CERMODERN: Altınsoy Caddesi, No: 3 Sıhhıye, Ankara Proje Yöneticisi . Project Manager : Serpil Yıldız Küratör . Curator : İbrahim Göger F otoğrafçılar . Photographers A. Kadir Ekinci . Asuman Ergüney . Aynur Ülker . Dilek Bal . Doğanay Sevindik . Erol Büyükyazıcı . Gülser Günaydın . İbrahim Göğer Mehtap Yıldız . Mustafa Ertekin . Nureddin Özdener . Orhan Köse . Özcan Yurdalan . Selim Aytaç . Serpil Yıldız ANKARA FOTOĞRAF SANATÇILARI DERNEĞİ T.C. KALKINMA BAKANLIĞI GÜNEYDOĞU ANADOLU PROJESİ BÖLGE KALKINMA İDARESİ BAŞKANLIĞI


text:
Yärüsäläm - İzrail premyer ministrı Ehud Olmert bügen Fälestin idaräse başlığı Mäxmüt Abbas belän oçraştı. İzrail mäğlümät çaraları xäbär iteünçä, Olmert Waşiñton taqdim itkän Yaqın könçığışta tınıçlıq planı turında Fälestin citäkçese belän fiker alıştı. Oçraşu waqıtında qulğa alınğan keşelärneñ irekkä çığarıluı mäsläsedä bar. İzrail uzğan ayda 199 totqınnı irekkä çığargan ide. İzrail radiosı belderüençä, İzrail törmälärendä yaqınça 5 meñ totqınnın buluın xäbär itä. Fälestin çığanaqlarına kürä isä bu san 10 meñ keşedän artıq ikän.
AQŞ, George Bushnıñ prezidentlıq möddäte tämamlanğançığa qadär Fälestin häm İzrail taraflarınnın tınıçlıq planı turında kileşüen kötä.


text:
"Yıraq Könçığıştağı tatar-başqortlarğa ni buldı?" Prof. Dr. Nadir DÄWLÄT (7. öleş)
Ütkän tapşıruıbızda Ğayaz İsxaqineñ Yaponiädä urtağa çığuwına tuqtalğan idek.
Ğayaz İsxaqinı yaqlawçılar yapon politsiäsennän tieşle röxsätlär alıp 1934 yılnıñ 2 fevralendä “Tokio İdel-Ural Törek-tatarlarnıñ Mädäniät Cämğıäte”n oyıştırdılar. Älbättä, bu kileşü Tokio Mäxällä-i İslamiäne häm anıñ räise Qorbanğaline şaqtıy borçuğa saldı.
Qobe şähärendä Yıraq Könçığıştağı tatarlar öçen ikençe şaqtıy zur ber waqiğa bulıp uza. Ğayaz İsxaqinıñ başlanğıçı belän Yıraq Könçığıştağı böten tatar cämğıätlären ber cirdä tuplaw maqsatı belän 1934 yılnıñ 9-12 may könnärendä törek-tatarlarnıñ Ğomum qorıltayı uzdırıla. Läkin qorıltayda qatnaşuçı delegatlarnıñ 42se dä Tokio, Kumamato, Qurumi, Tayquyu, Kyoto, Qey-зëo, Fusan (ul waqıtlarda Koreanıñ bu ike şähäre Qey-зëo häm Pusan räsmi räweştä Yaponiäneñ xaqimiäte astında ide) kebek Yaponiä şähärlärennän kilgän ide. Qorıltayda 21 äğzadän toruçı “Milli Üzäk” oyıştırıldı. Dini, milli häm tärbiä-uqıtu mäsälälärenä qarata şaqtıy qarar qabul itelde.
Qorıltayğa böten Yıraq Könçığıştan da (Qıtay häm Mançurya) delegatlar kilä almağanlıqtan, şul uq yılnıñ awgust ayında “Ğomum Qorıltay”ın cıyu qararı birelsä dä, bu cıyılış barı tik kiläse yılnıñ fevralendä genä uzdırıla aldı.
Ozın waqıtqa suzılğan tırışulardan soñ Mançurya (Mançutigo) İmperiäseneñ zur şähärlärennän KKT yulı buyında Xarbin-Çangçun häm şähäre port Dalniy arasında urnaşqan Mukdenda Yıraq Könçığış İdel-Ural Tatar Möselmannarınıñ Qorıltayı uzdıru mömkinlege tudırıldı. Mukden, anda yäşäwçe tatarlar sanına qarağanda bik uñışlı uq bulmasa da, Qıtay, Mançurya, Korea häm Yaponiä şähärlärenä çağıştırmaça yaqın bulu säbäple, qorıltay urını itep saylanılğandır, küräseñ. Tağın ber säbäp itep monda ruslarnıñ az sanda buluı häm yapon xaqimiäteneñ qorıltay öçen bu cirlärne uñaylı dip sanawların bilgeläp ütärgä dä mömkinder. Niçek bulsa bulsın, 1935 yılnıñ 4 fevralendä Yıraq Könçığışnıñ dürt yağınnan da delegatlar Mukdenğa kilep cittelär. Qorıltayda delegat bulıp 40 şäxes qatnaştı.
Mukdenda “Oriental hotel''”dä säğät ikedä açılğan Qorıltayda Mukdendağı Yaponiä General'' Konsullığı arqılı Yaponiä imperatorına häm Mançurya Finanslar Bankı arqılı Mançurya imperatorına räxmät süzläre belän telegrammalar cibärelde. Monnan tış Törkiä, İran, Äfganistan, Ğaräbstan, Misır xökümätlärenä häm Mançuriäneñ Xsingan guberniäse başlığına qorıltaynıñ maqsat-burıçları yazılğan telegrammalar cibärelde.
Menä şul räweşle 1935 yılnıñ 4 fevralendä kiçke säğät tuğızda Ğayaz İsxaqi qatnaşında Qey-зëo Gabdelxak Nogman Körännän qayber ayätlärne uquı, monı din häm millät yulında şähit kitkännärgä bağışlawı belän qorıltay açıldı. Soñraq qorıltaynı alıp baruçı idaräçelek divanı häm särqatiplek äğzaları saylandı.
Yıraq Könçığışnıñ här ölkäsendä yäşäwçe İdel-Ural törek-tatarlar (İUTT) dini, milli häm mädäni tormışların Qorıltay qabul itkän 10 madäle Qorıltay qararı normalarına nigezläp alıp barırğa tieşlär dielä.
Un matdäle menä şul qararnı Qorıltay alqışlar belän qabul itte. Şunnan soñ Ğayaz İsxaqi çığış yasap qorıltayda qatnaşuçılarnı qotladı. Milli byudjet buldıru maqsatınan çığıp Milli Fond kvitansiäläre çığarılıp qısqa ber waqıt eçendä 2.640 yena külämendä aqça cıyıldı. Unber kön däwam itkän Qorıltayda şaqtıy ğına mäs''älä qaralğan häm şaqtıy ğına qarar da qabul itelgän ide.
Bu cıyılış Yıraq Könçığıştağı törek-tatarlarğa ayırım ber canlılıq häm rux birä. Qorıltaydan soñ Mukden cämğıäte delegatlar öçen kiçä ütkärä. Bu kiçädä dä çığışlar yasala. Çit il qunaqları öçen yapon, ingliz tellärenä tärcemälär yasala. Mukdenda 4-14 fevral'' 1935 yılda ütkärelgän, Yıraq Könçığışnıñ törle ölkälärennän kilgän qırıqqa yaqın delegatlar qatnaşqan İdel-Ural törek-tatarlarınıñ qorıltayına zur iğtibar birelüe matbuğatta çıqqan xäbärlärdän, cibärelgän täbrikläw telegramalarınnan häm qatnaşqan çit il wäkillärennän añlaşıla.
Qorıltayğa yapon xaqimiäteneñ törle wäkilläre dä qatnaştılar, Yaponiädäge İran, Äfganistan, Misır kebek möselman illäreneñ räsmi wäkilleklärennän dä qotlaw telegrammaları kilgän, cirle Qıtay häm Man''çu möselman zıyalıları da elemtägä kergännär, häm ayıruça, İdel-Ural säyäsi xäräkäte üze äğza bulğan Prometeynıñ äğzaları - uqrain häm gruzin millätläre wäkilläre qorıltayda şäxsän qatnaşıp, xätta qotlap çığışlar da yasadılar.Däwamı kiläse tapşıruwıbızda.


text:
Dönya Sälämätlek Oyışması belgeçläre bügen SARS belän bäyle tikşerülärne Qıtaynıñ Guanxi provinsiäsendä uzdırdı. SARS virusı çıqqan Guangdong provinsiäse belän çiktäş Guanxi ölkäsendä dä üpkä yalqınsınuınıñ yaña tören yoqtırğan keşelär küp bulırğa mömkin. Qıtay bügen yañadan 12 keşeneñ ülgäne turında xäbär itte. 75 keşe –SARS virusın yoqtırğan dip xäbär itelä. İl buylap pnemoniäneñ bu yaña töre belän 5 meñnän artıq keşe awırıy. Hong Kongta bügen yaña awırıp kitüçelärdän 7 keşe terkälgän, Taiwanda-23.
Dönya buylap SARStan kimendä 550 keşe ülde.


text:
Rusiä buğaznıñ Krasnodar yarınnan Ukrainanıñ Tuzla utrawına taba damba tözi. Monı ul Rusiä ciren erroziädän saqlaw zarurlığı belän añlata. Ukraina isä Rusiä tözeleşne röxsätsez başladı, bu damba Ukrainağa ekologik zıyan kiteräçäk häm Ukrainanıñ däwlät çigen bozarğa mömkin dip täqrarlıy.
Tkaçev Tuzla utrawı çınlıqta Ukrainanıqı tügel ä Rusiäneke dide häm Ukrainanıñ qarşılığın sirk dip atadı.
Bügen Kievta Ukraina parlamentı bu mäs'äläne qarap prezident Kuçmanı mömkin bulğan barlıq çaralar belän ilneñ territorial berbötenlegen saqlarğa çaqıruçı rezolütsiä qabul itte. Kuçma bügen Latin Amerikası säfären özep ilgä qayttı häm Tuzlağa barıp andağı wäzğiät belän tanıştı.
İrtägä bu tözeleş turında Mäskäwdä Rusiä premyer-ministrı Mixail Kasyanov belän Ukraina premyer-ministrı Viktor Yanukoviç söyläşäçäk.


text: Ul ike yıl elek Amerikan xärbizärenä birelgäyne. Mutawäkildeñ azat iteleüe turahında qandağarzağı xärbi ğarnizon yetäksehe häm Afğan kiñ mäglümät saraları xäbär itte. Afğanstandıñ sit il eştäre ministrlığı wäkile reyter ağentlığına Bahramdağı xärbi bazala totolğan Mutawäkil Amerikan xärbizäre häm isän qalğan taliptar arahında höyläşeüzär oyoştororğa yarzam itkändän huñ azat itelde tip xäbär itte. Höyläşeüzär unıñ hüzzärenä qarağanda, bernisä kön elek Qandağarza bulğan. Mutawäkil äle ğäilähe menän Qandağarza.


text:
Tatar federal' milli-mädäni avtonomiäseneñ (TFMMA) III Bötenrossiä xisap-saylaw konferensiäse tatar xalqınıñ tarixi Watanı bulğan Rossiä Federatsiäsendä böten tatar etnosınıñ yazmışın bilgeli torğan üzgäreşlär baruın bilgeläp ütä. Rossiä tatarları ilneñ sotsial'-iqtisadıy häm mädäni üseşenä zur öleş kertälär, däwlätçelekne nığıtuğa häm cämğiättäge tatulıqnı, totrıqlılıqnı saqlap qaluğa yärdäm itälär.
Tatar xalqınıñ ruxi häm metodik üzäge bularaq, Tatarstan Respublikasınıñ fänni-intellektual' resurslarına häm mädäniät-mäğärif uçrejdenielärenä tayanıp, Bötendönya tatar kongressı qararları nigezendä tatar milli-mädäni avtonomiäläre üz eşçänleklärendä milli traditsiälärne, tellärne häm mädäniätlärne saqlap qalunı häm üsterüne garantiälänüçe konstitutsiäçel normalarnı ğämälgä aşıralar.
"Milli-mädäni avtonomiälär turında" Rusiä Federatsiäse Zakonı qabul itelgännän soñ uzğan 10 yıl eçendä Rusiä tatarlarınıñ eksterritorial' etnomädäni strukturası ideyäneñ eçtälege tağın da bayıtıldı. Tatar milli-mädäni avtonomiäläre (MMA) tatar etnomädäni oyışmaları arasında oyışqanraq häm yoğıntılıraq köçkä äverelde. Federatsiäneñ 25 subyektında tatar regional' MMA tözelde häm eşli. 2002-2007 yıllarda ilneñ 36 regionında eşläp kilüçe cirle milli-mädäni avtonomiälärneñ ähämiäte arttı häm ğomumi sanı işäyde. Regional' xakimiät häm cirle üzidarä orğannarı belän tığız xezmättäşlek itep, cirle MMA şähärlärdä, mikrorayonnarda, munitsipal' berämleklärdä 200 dän artıq tatar xalqınıñ mädäniäten, mäğärifen üsterü, milli traditsiälären propagandalau belän şöğellänä.
Ul'yanovsk, İvanova, Omsk, Tömän, Mäskäw ölkälärendä häm Mäskäw şähärendä, Udmurtiä häm Başqortostan respublikalarında MMAlar ayıruça uñışlı häm berdäm eşli. Tatarstan Respublikasınıñ mädäniät, mäğärif uçrejdenieläre, massaküläm mäğlümat çaraları, şähär häm rayon administratsiäläre yärdämendä Rossiä regionnarıyndağı tatar milli-mädäni oyışmaları, Bötendönya tatar kongressınıñ başqarma komitetı belän berlektä, Saban tuyı milli bäyrämen häm başqa mädäni tamaşa çaraların, sport yarışların uzdıralar. Tatarstan häm Rossiä regionnarı xaqimiät orğannarı yärdämendä, Tatarstan Respublikasınıñ yuğarı uqu yortları belän berlektä, milli-mädäni avtonomiälär tatar sıynıfların häm mäktäplären açu, tatar yäşläre wäkillären Tatarstan Respublikasınıñ yuğarı uqu yortlarına uqırğa kertü, alarda milli üzañ tärbiäläw buyınça çaralar kürälär.
Etnomädäni oyışmalarnıñ federal' häm töbäk däwlät xakimiäte orğannarı belän üzara xezmättäşlegen üsterü, Tatarstan belän xezmättäşlekne kiñäytügä barlıq töbäk milli-mädäni avtonomiälär wäkilläre kergän Tatar federal' milli-mädäni avtonomiäse Sovetı sizelerlek öleş kertä.
Konferensiä delegatları sotsial'-iqtisadıy reformalar, xakimiät sistemasın nığıtu, ictimaği-säyäsi köçlärne aktivlaştıru, mädäniät, mäğärif, mäğlümat kanallarınıñ böten infrastrukturasın, gumanitar uçrejdenielärneñ eşçänlek prinsipların üzgärtü häm globalizatsiäläüneñ yaña küreneşläre milli-mädäni avtonomiälär aldında Rossiä tatar cämäğätçelege eşçänlegen tamırdan üzgärtüne taläp itä torğan qatlawlı burıçlar quya dip sanıylar. Tatar federal' MMA gömumrusiä häm bötendönya tatar cämäğätçelege qısalarında eş itep, regional' häm federal' däräcädä tatarlarnıñ mänfägat'lären tağın da näticäleräk yaqlarğa, saylaw kampaniäläre barışına yoğıntı yasarğa häm grajdanlıq cämğiäten torğızudağı başqa möhim mä’sälälärne xäl itärgä sälätle.
TFMMA Sovetınıñ xisap dokladında häm delegatlarnıñ çığışlarında Rusiä tatarlarınıñ näticäle eşli torğan gomumfederal' strukturasın torğızu ozaqqa suzıla dip bilgeläp ütelä. TFMMA Sovetı uzğan çorda üz xezmätkärlärennän torğan apparatı häm möstäkıyl' byudjetı bulğan möstäkıyl başqarma orğan tözi almadı. Näticädä, "Milli-mädäni avtonomiälär turında" Rusiä Federatsiäse Zakonında bilgelängän mömkinlek tulı külämdä faydalanılmıy, regionnardağı etnomädäni protsesslarnı koordinatsiälätü, regional' häm cirle avtonomiälärgä mäğlümatı-metodik yärdäm kürsätü buyınça TFMAA Sovetı mömkinlekläre häm wäqälätläre ütälmiçä qala. TFMAA Sovetınıñ yaña sostavına regionnardağı wäzğıätkä yoğıntı yasaw häm federal' zakon çığaru, başqarma xakimiät orğannarı belän xezmättäşlek itü, matdi häm mäğlümatı resurslarnı tuplaw buyınça xälitkeç häm maqsatçanraq eş alıp barırğa kiräk.
Milli-mädäni avtonomiälär qayber regionnarda federal' zakonnarnıñ ütälmäwen, MMA qısalarında çinovniklarnıñ milli mädäni üseş ideyälärenä, milli mäğärif, mädäniät mä’sälälären xäl itügä qarata konstruktiv bulmağan mönäsäbätlären bilgeläp ütälär. Başqortstan Respublikasında tatarlarnıñ cirle häm töbäk milli mädäni möxtariäten terkäwdän baş tartu, milli mäğärif, mädäniät, massaküläm mäğlümat çaraları üseşenä qomaçawlıq itü oçraqları bar. Rusiä Federatsiäseneñ küpçelek regionında tatar telendä tele radiotapşırular bik az qaldı yäisä bötenläy tuqtatıldı, milli gazetalar çığaruğa finans yärdäme kürsätelmi.
Federal' däräcädä MMA problemaların xäl itü häm milli säyäsät buldırunı nigezsez räweştä suzu tiskäre rol' uynıy. Etnik ara mönäsäbätlär turında, federal' avtonomiälärgä yärdäm itü ölkäsendä däwlät säyäsäte nigezläre xaqında zakon proyektları häm täqdimnär, xakimiät orğannarı belän cämäğät oyışmaları arasındağı eşçänlekne cayğa saluçı normativ dokumentlar üz köçenä kermi.
Mondıy wäzğıättä tatar MMA eşçänlegen aktivlaştıru, Tatarstan Respublikasınıñ näticäle innovatsion säyäsäte häm anıñ fänni-mädäni quäte tatarlar yäşi torğan regionnardağı häm, ğomumän, ildäge wäzğıätkä uñay yoğıntını köçäytergä sälätle. Konferensiä delegatları Rusiä tatarlarınıñ federal' xakimiät häm Tatarstan Respublikası, Rusiä regionnarınıñ idärä strukturaları orğannarı arasındağı wäqälätlärne häm cawaplılıqnı büleşü nigezendä üzara näticäle eşçänlekne xuplawların belderdelär. Rusiä Federatsiäse zakonnarı häm normativ aktları nigezendä xakimiät orğannarı häm milli-mädäni oyışmalar arasındağı wäqälätlärne häm wazıyfalarnı tögäl açıqlaw kiräklege bilgeläp ütelde.
Tatar federal' milli-mädäni avtonomiäseneñ III Bötenrusiä xisap-saylaw konferensiäse, TFMMA Sovetı räise R.S.Wälievneñ xisap notığın, kontrol'-reviziä komissiäse mäğlümatın iğtibarğa alıp, bötenrusiä konferensiäsendä qatnaşuçılarnıñ çığışlarına tayanıp häm Rusiä regionnarı MMA wäkilläre täqdimnären isäpkä alıp, tübändägelärne Rusiä Federatsiäse tatarları milli-mädäni avtonomiäläreneñ möhim burıçları dip sanıy:
- demokratik reformalarnı xuplaw, küpmillätle federativ däwlät bularaq Rusiäne nığıtu, etnoslarnıñ tigezlegen, Rusiä xalıqlarınıñ tellären häm mädäniätlären saqlap qalunı garantiälänüçe Konstitutsiä häm Zakon nigezlämälären taypılışsız ütäw;
- Ekstremizm küreneşläreneñ häm milli, dini cirlektäge ksenofobiäneñ teläsä nindi räweşlären ğayıpläw;
- Rusiä Federatsiäse regionnarında milli-mädäni avtonomiälärneñ uñışlı eşçänlege öçen kiräkle zakonnar häm normativ dokumentlar qabul itügä, alarğa xoquqi häm matdi yärdäm itügä, regional' häm federal' MMAlarnı finanslawğa bulışlıq kürsätü;
- Tatarstan Respublikasınıñ häm Rusiä Federatsiäseneñ xakimiät orğannarı arasında wäkälätlär büleşü häm eşlär almaşu turındağı şartnamä tözelüne xuplaw;
- Rusiä tatarlarına gomumfederal' üseş programmasın häm tatarlar yäşi torğan regionnarda mäğärif sistemasın, mädäniät, massaküläm mäğlümat çaraların üsterü programmaların äzerläw;
- Rusiä regionnarında yäşäwçe watandaşlarına, alarnıñ ruxi ixtıäcların qänäğätländerüdä Tatarstan Respublikasınıñ yärdämen kiñäytü, Tatarstan Respublikasınıñ mädäni-mäğärif häm fänni uçrejdenieläre mömkinleklärennän faydalanu;
- tatar milli-mädäni oyışmalarınıñ Rusiä Federatsiäse regionnarı xakimiät orğannarı, Bötendönya tatar kongressı strukturaları belän tığız xezmättäşlege;
- tatarlar yäşi torğan regionnarda regional' häm federal' tatar MMA Sovetlarınıñ aktiv qatnaşında xakimiät orğannarı häm Tatarstan Respublikası predpriätieläre belän mädäni häm eşlekle xezmättäşlekkä yärdäm itü;
- eşquarlıq traditsiälären yañartuğa etärä torğan eşlekle xezmättäşlekne aktivlaştıru, tatarlar yäşi torğan regionnarda säwdä yortları, xezmät kürsätü ölkäse predpriätieläre çeltärlären kiñäytü;
- Tatar federal' milli-mädäni avtonomiäse Sovetı eşçänlegen kamilläşterü, üz başqarma strukturasın buldıru, regional' häm federal', cirle MMA Sovetlarınıñ matdi-texnik bazaların nığıtu;
- Rusiä tatarları turında häm tatar etnomädäni oyışmaları torışı turında beleşmälär bazasın yañartu häm sistemalaştıru, Etnologik monitoring üzäge häm başqa fänni-tikşerenü uçrejdenieläre belän analitik eşçänlekne cayğa salu;
- Rusiä Federatsiäse regionnarında tatar massaküläm mäğlümat çaraları çeltären üsterü, Rusiä tatarlarınıñ İnternet saytların häm portalın açu;
- milli häm tarixi uzañ, säyäsi häm ğomumi kul'tura buldıru, yäş buınnı traditsiälärgä, mädäniätkä, telgä, dinneñ gumanlı qimmätlärenä cälep itü burıçlarınıñ östenlegen tä'min itü;
- barlıq xalıq häm konfessiä wäkillärenä qarata tolerantlıq traditsiälären saqlap qalu häm üsterü.
Konferensiä delegatları älege mä’sälälärne xäl itü barlıq milli-mädäni berläşmälärne konsolidatsiälägändä, Tatarstan Respublikası häm Rusiä Federatsiäse subyektları däwlät xakimiäte orğannarı belän tığız xezmättäşlek itkändä, şulay uq federal' üzäge yağınnan añlaw häm xuplaw tapqanda ğına mömkin, dip ışanalar. Bez cämğiätneñ barlıq saw köçlären konstruktiv xezmättäşlekkä çaqırıbız häm Rusiä Federatsiäsendä milli mäs'älä ilebezneñ barlıq xalıqları, här rusiäle mänfägatlärendä çişelergä tieş, dip ışanabız.
Qazan şähäre 2007 yılnıñ 24 martı


text:
Gruziä räsmiläre, yänä, Rusiäneñ iqtisadıy çikläwlärennän qurıqmıybız dip belderde. Bu xaqta Gruziä premer-ministrı Zurab Nogaideli äytte.
Rusiä däwlät duması Gruziä turında maxsus belderü qabul itte. Deputatlar Gruziägä qarşı çikläwlär kertüne: transport bäyläneşen häm poçta elemtäsen tuqtatunı xuplağan. Häm nizağ kiskenläşkän oçraqta tağın da qatıraq çaralar qullanırğa täqdim itelgän.
Mäskäwdä Gruziä watandaşları xuca bulğan binalarnı tikşerü däwam itä. Çärşämbe könne iñ zur kazinolarnıñ berse “Goldn palas” häm berniçä gruzin restoranı, kafesı yabılğan.


text:
22 jeltoqsan, 14:43
10:33
Jänïya Şäwkenova: Qazaq – äwelden mey`irimdi xalıq
Qazaqstanda qay`ırımdılıq jasaw tek jaqsı dästür bolıp qana qoy`may`, eriktiliktiñ ay`qın körinisi bolıp otır. Ol tek muqtaj otbasılarğa kömek körsetw ğana emes, älewmettik salanıñ damwına üles qosw. Bul – jaña mektepter, bala baqşalar, demalıs lagerleri, sport zaldarı. «Aspan Arıstanı» qay`ırımdılıq qorınıñ dïrektorı Jänïya Şäwkenova BNews.kz éksklyuzïvti suqbatında elimizdegi qay`ırımdılıqtıñ damwı, erekşeligi jäne bolaşağı twralı ay`tıp berdi.
Qazaqstannıñ Täwelsizdigine 25 jıl! 259 Astana
15 jeltoqsan, 21:43
19:39
Tïmwr Süley`menov 2017 jıldıñ mañızdı mäseleleri jöninde (VÏDEO)
EÉK ékonomïka jäne qarjı sayasatı jönindegi mïnïstri Tïmwr Süley`menov Astanağa iskerlik saparmen keldi. BNews.kz üşin bergen ékslyuzïv suxbatında Kedendik kodeks twralı jäne EAÉO elderindeniñ eñbek mïgranttarın zey`netaqımen qamtamasız etw mäseleleri jöninde ay`tıp berdi.
Qazaqstannıñ Täwelsizdigine 25 jıl! 138 Astana
14 jeltoqsan, 18:56
Zağïpa Bälïeva: Biz memleketimiz üşin racïonaldı formalardı izdedik
Qazaqstandıq buqaralıq aqparat quraldarı elimizdiñ ädilet mïnïstri retinde Zağïpa Bälïeva twralı köp jazdı. Ol elimizde alğaş ret XQKO engizip, pedofïlterdi mäjbürli türde emdew, UBT-da sportta jetistigi bar oqwşılarğa ball qoswdı usınğan edi.
15:47
13 jeltoqsan, 21:48
20:45
Saltanat Raqımbekova: 25 jıl – esep beretin, bağa beretin keremet şaq. Memlekettiñ damwına kim üles qostı?
Qazaqstan Respwblïkası Prezïdenti janındağı «jasıl ékonomïkağa» köşw jönindegi keñes müşesi Saltanat Raqımbekova BNews.kz aqparat agenttigine Qazaqstannıñ balamalı énergetïka salasındağı jetistikterin ay`tıp berdi.
Qazaqstannıñ Täwelsizdigine 25 jıl! 21 Astana
11 jeltoqsan, 17:26
Tölewtay` Süley`menov: SİM birden qurılğan joq (VÏDEO)
Dïplomat, Qazaqstan Respwblïkasınıñ alğaşqı sırtqı ister mïnïstri, tötenşe jäne ökiletti elşisi Tölewtay` Süley`menov AA BNews.kz AA bergen suxbatında elimizdiñ 25 jıl işindegi dïplomatïyalıq mañızdı jetistikteri jöninde äñgimelep berdi.
Qazaqstannıñ Täwelsizdigine 25 jıl! 21 Astana


text:
Xikmätle xällär. Tarix milli yäşlärne tärbiälime?
Xodaynıñ birgän här köne – ul tarixnıñ qabatlanmas mizgele. Könnärgä, aylarğa, yıllarğa tamğa suğu berdä tik tomalığa tügel. Yılnıñ şuşı könendä kemder tuğan, kemder ülgän, kemder batırlıq eşlägän, kemder millätenä yäki tuğan ilenä xıyänät itkän. Ä bälki kemder dön'yaküläm açışnı da näq şul könne yasağandır.
Comğa, 9 aprel' 2004 yıl. Nindi xällär belän tarixqa kergän soñ ul? “Pecпyблиka TaTapcTaH” gazetasınıñ “Peka BpeMeHи”, “Waqıt yılğası” digän säxifäsenä qarıybız. Bu köne 1919 yılda sovet däwlät kontrole turında Dekret çığarılğan. 1942 yılda Çistayda galantereya fabrikası ekspluatatsiägä tapşırılğan. Ä 1989 yılda Tbilisida xökümät yortı qarşındağı mäydanı faciğäle xällär, qan qoyu bulğan. 1992 yılda Ruslan Xasbulatov näq şuşı könne, 9 aprel'dä Rusiädä kümäk Rasputin idärä itä dip iğlan itkän. Älbättä, tatar xalqı, Altın Urda, Bolğar däwläte, Qazan xanlığı, Qazan guberniäse yäki tatarlar yäşägän töbäklär öçen ähämiätle waqiğalar tarixta bulğandır, ämma comğa könne çıqqan gäzitläreneñ bersendä dä andıy xronologik waqiğalar turında bernärsä dä äytelmägän. Tarix institutı bar, tatar xalqı mädäniäte, ädäbiäte turında söyläp, ikmäk aşawçı zur keşelärebez bar, ä kalendar’dä 9 aprel'däge Yeltsin ukazları da, Rusiä profsoyuzlarınıñ eş xaqı sorap protest ütkärüenä 6 yıl tulu kürsätelgän. Nu räxmät inde anısına. Ni disäñ dä, profsoyuzlar federatsiäse näq 6 yıl elek şundıy piket ütkärgän bit, tarixqa kergän ul. Ämma üz milläte, üz respublikası öçen can atırğa torğan keşelär öçen kalendar' buş qalğan. Xäyer, comğa könne bulmasa, pänceşämbe könne, 8 aprel'dä Qazanda 77 yıl elek “Awaz” dip atalğan gäzitneñ berençe sanı çıqqan ikän. 1918 yılda “Altay” digän gäzitneñ berençe sanı Qazanda çıqqan, anı möselman komitetı çığara başlağan.
Tağı ber waqiğa. 7 yıl elek näq 8 aprel'dä Tatarstan delegatsiäse citäkçese Mintimer Şäymievnı Malayziä patşası qabul itkän. Menä bit. Telägändä, respublika tarixı belän bäyle waqiğa tabıla bit. Yarıy äle, “Pecпyблиka TaTapcTaH” gäzite bu eş belän şöğellänä. Comğa kön tatar tarixı öçen bay bulmasa da, zur şäxeslärneñ tuğan köne ikän. 9 aprel'dä fransuz akterı Jan Pol' Bel'mondo, amerikan cırçısı Pol' Ropson, urıs artistı Grigoriy Ardarov tuğan. Şul uq könne 1945 yılda alman admiralı Vil'gel'm Kanarisnı asıp quyğannar. Menä bit, faşist cälläte dä tarixqa kergän. Tatarlar öçen bilgele şäxeslär bulmasa da, kalendar'gä bezneñ xalıq öçen bik möhim keşe bar. Ul da bulsa, Tämerlan, ataqlı däwlät eşleklese, ğäskär başlığı tuğan kön ikän. Busı bik küptän bulğan xäl. Tämerlan digän şäxes 1336 yılda tuğan häm yaqtı dönyada 69 yıl yäşägän, bik küp illär yaulağan. Xätta, Altın Urda digän ildä üzebezneñ patşa Taxtamış xannı pır tuzdırğan.
Xikmät närsädä diärsez? Xikmät tarixta. Rusiäneñ tarixı aldan belep torırlıq tügel, torğan sayın üzgärä. Ber yıl elek mäktäplärdä tarix uqıtuğa zur iğtibar birelä başladı. Perestroyka yıllarında barı tik urta mäktäplärdä genä dä tarix uqıtu öçen 40-50 däreslek qullana başlağan, kem niçek teli, şulay däreslek yaza. Plyuralizm häm xörriät. Aqlar aqlarnı maqtıy, qızıllar – qızıllarnı. Ruxı belän faşist bulğannar patriotizmnı üzlärençä añlata. Xäzer inde däresleklärne döresläp, urtaq ber nigezgä salıp yaza başlağannar. Menä şul däresleklär turında comğa könne fänni-praktik konferensiädä zur söyläşü başlandı. Qazannıñ 96 mäktäbenä tarix uqıtuçıları häm metodik berläşmälär citäkçeläre cıyılğan ide. Şunda uq Mäskäwdäge “Pycckoe cлoBo” näşriäte direktorı Vladimir Vaxrameev, urta mäktäplärdäge tarix däresleklär yazuçı sovet räise Nikita Zagladin kebek keşelär kilgän. Tarix turında söyläşkändä, xäzer inde ilneñ, däwlätneñ, cämğiätneñ qaya baruı sizelä başladı. Sovet zamanındağı böten açış-yañalıqlarnı çüplekkä ırğıtmasqa, döresen yazarğa kiräk, dielde. Şunda uq respublikalar häm millätlär mänfägat'lären, xalıqlarnıñ dönyağa qaraşların çitkä tipmäskä tieşlege dä äytelde. Näq menä şuña kürä äle genä 11 sıynıf öçen çığarılğan Rusiä tarixı däreslegenä tatarlar, millätlär, respublikalar turında uñay eçtälekle tözätülär kertelgän ikän. Yarıy, ber tapqır menä şulay tatarlar häm millätlär faydasına tözätülär kertelüe yaxşı, läkin däresleklär häm tarix äle aq häm qara taplarğa buyalğan. Xäzer här töbäk tarixnı üzençä yazıp, tuğan yaqnı öyränü däreslärendä uqıta. Başqortstan tatarları öçen çığarılğan “Bu minem tuğan cirem” digän däresleklärendä Tuqayğa, Taqtaşqa, xätta Başqortstanda tuğan Fatıyx Kärimgä urın tabılmaw tarixnı häm millätne üzgärtü öçen eşlänä, bulsa kiräk. Mondıy misallar bixisap. Ä nişläp äle böten tatar xalqınıñ ütkänen, mädäniäten, zur keşelären kürsätüçe ber beleşmä çığarıp, här tatar ğailäsenä taratmasqa? Möstäqillek iğlan itep, 14 yıl ütkäç tä, şuşı ğadi genä närsäne başqara almawıbız çınnan da bik ğäcäp, äkämät närsä. Häm şunda üzebez yäşlär milli üzañnarın cuya dip aptırıybız. Aptırıysı yuq anıñ, tatar ruxın Jan Pol' Bel'mondo, Pol Ropson, xätta Tämerlan da bezneñ yäş buınıbızğa señderä almıy. Monısı üzebezneñ eş.
Rimzil Wäli


text:
Groznyda 12 yäşlek malay häläk buldı
Rusiäneñ Çeçnyadağı ike suğışı waqıtında 160 meñgä yaqın keşe yuğalğan yä häläk bulğan. Çeçnyadağı Mäskäw yaqlı räsmilär xäbär itüençä, alar arasında tınıç keşelär, häm xärbilär bar. İtar-Tass xäbärlär agentlığı, Çeçnya parlamentı başlığı Taus Djabrailov süzlären kiterep, şul 160 meñneñ 40 meñe – çeçennar, dip belderde. Memorial keşe xoquqları oyışması mäğlümatlärenä qarağanda, Çeçnyada xäbärsez yuğalğan yä üterelgän tınıç keşelärneñ sanı 60 meñgä citä. Mäskäw Çeçnyada berençe xärbi kampaniäsen 1994dän 2 yıl alıp bardı, ikençese – 1999nçı yıldan birle däwam itä.


text:
Samarda xalıq muzıka uyın qoralları festivale
Samarnıñ Duslıq yortında berençe märtäbä xalıq muzıka uyın qoralları festivale uzdı. “Yäşä, uyna, minem instrumentlıym” iseme astında oyıştırılğan çara bu bolğawır zamanda çişmä suın eçkändägedäy xislär uyattı, tä'sirlärgä bay buldı.
Soñğı yıllarda Samarda festival'lärneñ nindie genä uzmıy. Bik yış mäydannardağı zur- zur säxnälärdä tönnären allı- gölle projektorlarnıñ ut öyermäse astında yarım şärä, tuzğan çäç, qolaq pärdäsen yırtırday tawışlar astında uzğan çığışlarnı mäydandağı meñlägän yäşlärneñ ükerep- ükerep tamaşa qılğanı ğädäti xälgä äylänep bette inde. Häm kinät säxnägä serle, yomşaq tawışlı quray, moğcizawi xislär däryasına taşlarday skripka sızlanuı, qubıznıñ urman serlelegenä çumdıruı, mandolinanıñ mäxäbbät xislären taratuı, qaşıqlarnıñ : “Ä bez kemnän kim?”- digändäy teläsä kemdä därt uyatuları, barabannarnıñ qaharmanlıq sıyfatların tıñlawçı küñelenä iñderüläre. Ä garmun? Garmunnar, bayannar teläsä qaysı millätneñ moñ- zarların oluğ mäxäbbät toyğıların äytä aluları belän maqtandılar sıman. Duslıq yortınıñ aktlar zalında ike säğät buyına xalıq muzıka qoralları tantana qıldı.
Ä inde Samar mädäniät, sänğät akademiäseneñ xalıq uyın qoralları orkestrı festival'ne ğäcäyep qolaçlı orbitağa kütärde. Bügenge kosmopolit bändälär, millätsez millätlär niqädär genä ğomum keşelek muzıka östendä baş watmasınnar, ataqlı rus kompozitorı Rimski Korsakov farazı mäñgelek bizmän bulıp qala birä, ä Rimski Korsakov: «Muzıka millättän tış yäşi almıy”,- dip qaldırğan.
Samar Duslıq yortında 20 milli üzäk üz qoralın, üz muzıkasın küpertep, ğorurlanıp kürsätte häm zaldağılar tarafınnan bu ğäcäyep samimi qabul itelde. Samar tatar milli xäräkäte wäkile bularaq 76 yäşlek Abdulla babay Akmaev ğadi genä kiemnän, ap - aq tübätäyennän säxnä urtasına çığıp bastı da ber keşelek orkestr oyıştırıp xalıqnı tañ qaldırdı. Minem: “Abdulla abzıy, sin niçek muzıka dönyasına kerep kitteñ?”- diüemä, mondıy cawap işettem.
“ Un yäşem tulğanda yazmış bezneñ ğailäne Dnepropetrovskiga itep taşladı häm şunda miña konsert qararğa turı kilde. Balalar balalaykada uynap mataşalar. Batırçılıq citep min dä sorap quydım: “Biregez äle, uynap qarıym”, - didem. Köy kilep çıqtı. Ğömeremdä berençe märtäbä qulıma mandolina aldım häm köy çığardım. Muzıkağa häwäslek qannan kilä bezdä. Babam da skripkada uynağan bit. Ğailädä şulay ide. Muzıka işetsäk aşarğa da soramıy idek. Enem zamanında Qazan konservatoriäsen tämamladı. Ğailädä dürt malay üstek. Barçabız da muzıkağa mökibbän bulıp yäşädek. 20 yıl buyına “Yalqınlı yäşlek” säxnäsendä uynadım. Märyäm ätiem dä bik matur cırlıy ide”,- di Abdulla abzıy Akmaev.
Festival'ne tügäräkläp sänğät akademiäse möğallime Anatoliy Storocenko bolay dide: “ Ägär keşe üzeneñ milli tamırların belmi ikän, üz moñınnan ayırılğan ikän, bu tulı qanlı yäşäyeş tügel. Vatanpärvarlıqnıñ ber kisägen xalıq muzıkası täşkil itä. Duslıq yortınıñ bu ğäcäyep ruxi baylığın zur säxnälärdä kürsätü teläge tudı”,- dide Samar däwlät mädäniät häm sänğät uqıtuçısı Mixail uğlı Anatoliy Storocenko.
Şamil Bahautdin,Samar.


text:
Bügen irtän Bağdad üzägendäge cir astı yulında şartlağan bomba 2 amerikan soldatın ciñelçä yaralağan.
Bağdadtan 50 çaqrımlap könbatıştağı Falluca şähärendä xärbi maşinalar qärwanına qarşı bomba şartlatılğan. Şahitlär 4 soldatnıñ yaralanğan buluın kürüläre turında äytä. Älegä AQŞ xärbiläre monı raslamadı.
AQŞ xärbi citäkçeläreneñ berse general leytenant Ricardo Sanchez jurnalistlarğa AQŞ xärbilärenä qarşı höcümnär sanı arttı dide. Elegräk Ğiraqta Amerikan xärbilärenä qarşı könenä 20-25 höcüm bulsa, soñğı berniçä atnada könenä 35-läp höcüm turı kilä.


text:
Biredä urnaşqan Xalıqara Mäxkämä İzraelneñ Könbatış Yarda tözi başlağan diwarınıñ legal bulu-bulmaw mäs'äläsendä tıñlawların tämamladı. Bügenge utırışta Ğaräp Ligası häm İslam Konferensiäse Oyışması wäkilläre diwarğa qarşı buluları turında çığış yasadı. Ğaräp Ligasınıñ töp wäkile Michael Bothe, tözeleşne Berlin diwarı belän çağıştırdı häm anıñ töbäktä tınıçlıq urnaşır digän ömetlärne yuqqa çığaruın belderde: "Okkupatsiälängän fälestin cirlärendä tözelgän bu diwar bülenüne añlata, diskriminatsiä tudıra, kiläçäktä ozın möddätle çın tınıçlıq urnaşu turındağı ömetlärne yuqqa çığara" dide Ğaräp Ligası keşese.
Şulay uq bügenge utırışta, İzrael tözi başlağan barriernıñ xalıqara xoquqlarğa qarşı buluı, fälestin däwläten tözügä kirtä saluı turında da äytelde. Mäxkämä üzeneñ bäysez qararın berniçä ay eçendä qabul iter dip kötelä.
İzrael üz çiratında, älege diwar fälestin suğışçılarınıñ yähüd cirlärenä ütep kerüenä kirtä bulaçaq, dip tözeleşne däwam itäçägen belderde.


text:
Soñğı könnärdä Başqortstannıñ säyäsi-ictimaği tormışı şaqtıy qızıqlığa äylände. İñ yuğarı xakimiät dairälärendä kön sayın diärlek nindi dä bulsa cäncal yä bulmasa, iseñ kitärlek yañalıqlar bulıp qına tora. İñ soñğı şundıy yañalıqlarnıñ berse – prezident Mortaza Räximovnıñ respublikanıñ yağulıq-energetika tarmağına qağılışlı qararı. Räximov äfände ike yıl elek üze qabul itkän qararnı ğämäldän çığarıp, xökümätkä «Başneft» häm «Başkirenergo» şirkätläre aksiälären tiz arada kire däwlät milkenä qaytarunı tä'min itärgä quştı. Moñarçı respublika iqtisadınıñ arqa üzägen täşkil itkän bu şirkätlärneñ töp mölkäte, Mortaza Räximov ixtıyarı belän, anıñ 2003 yılnıñ aprelendäge qarar nigezendä xosusıylaştırılıp, annan soñ törle uraw yullar belän «Başkirskiy kapitäl» digän kompaniä milkenä küçerelgän ide. Ä inde «Başkirskiy kapitäl»ğa prezidentnıñ berdänber ğäziz ulı Ural citäkçelek itüye härkemgä mäğlüm.
Ölkän Räximovnıñ üz ulı qulındağı şirkätlärne tartıp aluın küplär şunda uq äti belän ulı arasındağı qonflikt, tartqalaş arqasında kilep çıqtı dip farazladı. Moña nigezlek tä yuq tügel kebek. Uzğan proğrammalarıbızda xäbär itelüençä, 24 fivral könne Ufada Başqortstan Däwlät Cıyılışı – Qorıltaynıñ çirattağı utırışı bulıp ütkän ide. Moñarçı bulmağança, şaw-şulı, sensatsiäle ütte ul. Ul utırış başında çığış yasap, prezident Mortaza Räximov respublikta säyäsi fetnä äzerlänüye xaqında belderde. İmeş, respubliknıñ yağulıq- energetiqä tarmağın wäqälätlek itüçe qayber deputatlar, spiker Qonstantin Tolkaçevnı wazıyfasınnan alıp, anıñ urınına üz keşesen quyarğa telägän ikän. Yaña spikernıñ isemen Mortaza Räximov üze turıdan-turı äytmäsä dä, anıñ üz ulı Ural Räximov ikänlege küplärgä şunda uq mäğlüm buldı. Dimäk, Ural Räximov xaqimiätne dä üz qulına küçerergä teli ikän, digän farazlar taraldı. Ämma, Mortaza RÄximov üzeneñ ulın küpme genä yaratsa da, vlästne aña birüne küpsende, şikelle. Küplär isä parlamenntağı xällärne xaqimiätlär üzläre oyıştırğan spektäkl dip kenä qabul itte. Niçek bulsa da buldı, menä şuşı xäldän soñ, prezident üzeneñ söyekle ulı qulında bulğan respubliknıñ yartı baylığın añardan tartıp alırğa buldı axrı. Härxäldä, iñ quätle «Başneft» häm «Başkirenerğo» aqsiälären yañadan däwlät qaramağına küçerü şunı añlata bulsa kiräk. Mondıy şartlarda Ural Räximovnıñ üzeneñ töp tayanıçı bulğan, üz milkenä äylänep betkän şirkätlärdän qolaq qağuı kön kebek açıq.
Soñğı könnärdä Ural Räximovnıñ üzen dä kürüçe yuq ikän respublikta. Anı uzğan atna azağında uq Ufadan kitkän dilär häm şunnan birle anıñ xaqında xäbärlär dä yuq. Başqortstandağı soñğı ğädättän tış xällärgä qayber bäysez säyäsätçelär häm üz fikerenä iä iqtisad belgeçläre bik aptıramıy da. «Monıñ azağı şulay betäçäge küptän bilgele ide inde, – di alar. – Çönki respubliknıñ töp byüdjet baylığın birüçe şirkätlärneñ qanunsız räweştä berniçä keşe qaramağına küçerelüye, alarnıñ şäxsi baylığına äwerelüye açıqtan-açıq ğädelsezlek ide. İnde menä respublik baylığı däwlät qaramağına qaytaçaq». Läkin bu fiker belän kileşmäwçelär dä bar. Respubliktağı kiñ bilgele ğälim, tuqsanınçı yıllar başında Başqortstan iqtisadı proğrammasın äzerlägän iqtisad fännäre doktorı Rinat Ğatawllin, mäsälän, bolay di:«Başqortstannıñ yağulıq-energetiqä tarmağı şirkätläre, Mortaza Räximov qararı belän kire däwlät qaramağına qaytarılsa da, alar Başqortstan iqtisadına älläni fayda kitermäyäçäk. Ni öçen digändä, ul baylıqlar xäzer Mäskäw qaramağına küçä. Mortaza Räximovnıñ soñğı prezident saylawlarında Başqortstan citäkçese itep saylanuınıñ da şartı näq menä şul ide iç – «Başneft» häm «Başkirenerğo» milken Rusiä qaramağına tapşıru. Ämma prezident bulıp saylanğaç, Räximov äfände üz wäğdälären onıttı häm anıñ bu wäğdäsen Mäskäw Kremle yänädän isenä töşerergä mäcbür buldı. Soñğı waqıyğalar Mortaza Räximovnıñ üzallı säyäsätçe bulmawın tağın ber tapqır açıq kürsätte, – di Rinat äfände. – Ul barı tik Mäskäwdäge oliğarxlarnıñ qulındağı ber qurçaq qına. Änä şulay bulğanğa kürä, respubliknıñ möstäqillegen yaqlap qalırğa da xoquqı bulmadı anıñ. Mäskäw belän ayaq teräp söyläşä almadı». (Ğataullin – audio)
Şulay itep Rinat äfände Başqortstandağı soñğı waqıyğalarğa tiränräk tä qarıy. «Gazprom» belän «Rosneft»neñ quşıluı ğämälenä dä bäyläneşlär bar ikänlegen äytä ul. Şul uq waqıtta bu milek bülgäläw küreneşläreneñ Mortaza Räximov belän anıñ ulı arasındağı ğädi açulanışu, tartqalaşu ğına bulmawın da iskärtä. Ulı qulındağı maylı qalcalarnı Federal üzäkneñ basımı astında tartıp alırğa mäcbür buldı, dip äytä tanılğan iqtisad belgeçe.
«Şunı da äytäse kilä, – di Rinat Ğatawllin. – Başqortstan iqtisadı nigezen täşkil itkän şirkätlär baylığı şäxsi qullardan alınıp, xäzer Mäskäw qul astına küçerelä. Şuña da bu baylıqtan Başqortstan xalqına barıber fayda bulmas kebek. Küp kenä bäysez säyäsätçelär respublik iqtisadınıñ töp baylığınnan qolaq qaqqan Räximovlar ğäiläseneñ tizdän säyäsi tetränülär kiçeräçägen dä farazlıy. Moña respubliknıñ kiñ cämägätçelegeneñ härdaim qabatlanıp torğan qarşılıq çaraları da işarä yasıy. «Räximovlar klanın çüplek başına alıp ırğıtıyq» digän çaqırular yañğırıy ul cıyınnarda. Erenle şeş ozaqlamıy tämam tulışıp şartlaw xälenä citä kebek.
Fänis Fätxi, Ufa


text:
Aralar yaqınaya...
Çärşämbe kiç un keşelek delegatsiäne Bötendönya tatar kongressında qabul itü oyıştırıldı. Başqarma komitet räise Rinat Zakirov tatarlarnıñ xalıqara oyışması, anıñ eşçänlege, eşmäkärlärneñ milli mäs’älälärgä yözläre belän borıla başlawı turında notıq tottı. Ul Finlyandiä xökümäteneñ şul ildä yäşäwçe millättäşlärebezgä xörmät häm ışanıç kürsätüen, Tatarstan belän xezmättäşlekne itüdä alarnıñ zur rolen bilgeläp ütte.Finlyandiä Säwdä häm sänäğät ministrlığı wäkile Yero Yayanti, kongressnıñ igelekle eşlären yuğarı bäyäläde, Başqarma komitet räisen Finlyandiägä çaqırdı. Oqan Tahir isä ike il arasında barğan xezmättäşlektä tatarlarnıñ totqan urını turında söyläde. Räsmi söyläşülär tämamlanğaç “İslamiä” cämğiäte räise O.Tahir “Azatlıq” radiosın tıñlawçılarına bolay dide.
AudioBügenge oçraşuda fin keşeläreneñ dä qatnaşuı, alarnıñ milli eşlärebez turında yaña mäğlümat aluları bik faydalı buldı. BTKnıñ Başqarma komitet citäkçese Rinat Zakirov Oqan äfändeneñ süzlärenä bolay dip quşıldı.
AudioR.Zakirov xökümätneñ milli cämğiätlärgä yöz belän borıluı ike yaq öçen dä faydalı buluı turında söyli.
Oçraşu betep ölgermäde, Finlyandiädän kilgän eşmäkärlärne Qazan eşquarları çornap aldı. Biznes ähelläre törle teldä söyläşsälär dä bik tiz urtaq tel taptılar.Damir Ğısmetdin


text:
“Tatmedia” da uzğan brifingta Rossiäneñ Tatarstandağı Ğädättän tış xällär ministrlığınıñ baş idärä citäkçese urınbasarı – keçe sudnolar buyınça TR baş däwlät inspektorı Sergey Saylin 10 iyündä keçe sudnolar öçen navigatsiä açıluı turında da xäbär itte. Moña äzerlek 22 aprel'dän ük barğan. Alar şul däwer eçendä keçe sudnolarnı, plyajlarnı, başqala xalqı küpläp yal itä torğan urınnarnı texnik yaqtan rätkä kiterep mataşqannar, äle dä mataşalar ikän. Sergey Saylin belderüençä Qazanda 4 räsmi qızınu häm su kerü urını bar, alar isä “Näşriät”, “Keçe Zareç'ye”, “Lokomotiv”, “İzumrudnıy” plyajları. Alarğa da ekspluatatsiäläü, su qoyındırtu yaramıy digän kisätü yasalğan. Ä bit uramda cäy, qoyaş qızdıra keşelär mondıy könnärdä suğa çılanmıyça tüzä almıylar, kisätü-nitügä qaramıyça qoyına birälär. Ul plyajlarnıñ letsinziäläre dä yuq bulıp çıqtı äle. Xakimiät su buyında plyaj açarğa fatixa birä, ä eşçänlek alıp barırğa litsenziä birelmi. Plyajlardağı qotqaru köymäläreneñ kübese watıq. Cawaplı keşelär ul kimçeleklärne beteräçäkbez dip süz birgännär inde birüen. Qayçanğa qädär ikänen genä äytmägännär. Suda batıp ülüçelärneñ 92 protsentı qoyınırğa yaraqsız cirgä kerep su töbenä kitkännär. Qoyınırğa yaraqsız bulğan Ciñü parkındağı kül, “Aqqoş” küle, Gavrilova tiräsendäge sulıq, sanap kitsäk küp inde alar. Ğädättän tış xällär ministrlığı citäkçeläre äytüençä, bu urınnarnı qoyınırğa yaraqlı itär öçen aqça kiräk. Aqça birü tügel bu eş belän şöğellänergä orğanı da , keşeläre dä yuq. Ä bu waqıtta sulıqlarda beräm-beräm keşelär su töbenä kitä bara. 2005 yılda 125 keşe batıp ülsä, bıyıl äle qoyaşıñ qızdıra başlawına atna waqıt qına uzsa da 26 keşe su töbenä kitkän. Alarnıñ 2 se 8 yäştän 14 yäşkä qädär bulğan balalar. TRnıñ ezläw – qotqaru xezmäte citäkçese Emil' Fazlıyev suğa batunıñ tağın ber säbäbe – iserek, narkotik qullanğan kileş qoyınu di. Şulay uq küp oçraqta yözä belmäwçelär, qarawçısız qalğan balalar batqannar. Qotqaru-ezläwçelär orğanı xezmätkärläre äytüençä keşelär su qoyına torğan urınnarda gidromototsiklar häm qatamarannar bulırğa tieş tügel. Respublikanıñ ğadättän tış xällär ministıyrlığı wäkilläre cäyge sezonda su qoyınırğa teläwçelärgä iñ zur kiñäşläre, ägär yözä belmäsägez, bildän yuğarıraq tiränlekkä kermägez! Ägär inde kerep, tanışığız, qırıydağı keşe yäki başqa beräwgä yärdäm kiräk bulsa “ışanıç telefonı”na şaltıratığız; 2 -92 – 64 – 09, Qazan kodı 843.
Röstäm İsxaqi


text:
Xäzer bu täqdimne Yewropa Berlegendä äğza bulğan illär qabul itärgä tieş. Bu täqdim Yewropa Berlegendä raslanıp qanun bularaq qabul itelgännän soñ, berlek andıy tör azıq tölekkä ğäyre-räsmi çikläwlärne beterä alaçaq.
1999-nçı yıldan birle Yewropa Berlegenä genetik yaqtan üzgärtelgän azıq-tölek kertü tıyılıp kilgän ide.
May ayında Quşma Ştatlar bu tıyu AQŞ tawarların disktriminatsiäli dip Dönya Säwdä Oyışmasına şikayät belän möräcäğät itte.
Uzğan atnada AQŞ perzidentı George Bush Yewropa Berlegeneñ çikläwläre Afrikanıñ azıq-tölek qıtlığına qarşı köräşü öçen biotexnologiälärne faydalanu mömkinlegenä qomaçawlawı belän Afrikadağı açlıqnı arttıra dide.
Kiçä Yewropa Parlamentı prezidentı Pat Cox Yewropa Berlege Afrikağa Quşma Ştatlar yardäm itkännän kübräk yardäm cibärä dip AQŞnıñ ğäyeplärlären kire qaqtı.


text:
Suğış betüge şaqtıy ğına waqıt ütkän bulsa da , Saddam qaya digän sorauğa äle dä cawap tabılmadı.Ütkän atnada AQŞ
raketalarınıñ yuq itkän konvoydağı meyet qaldıları tikşerelä. Belgeçlär bälkim dä Saddam häm anıñ ike ulı häläk buluçılar arasında digän faraz belderä. Küzätüçelär Saddam yäki Bin Ladennı isän kileş tabıp alarnı cawapqa tartu Quşma Ştatları öçen zur qıyınlıqlar xasil itäçäk digän qaraşta .
Saddam Xösäinneñ sekretarı, iminlek kiñäşçese häm tän saqçısı bulıp xezmät itkän Abid hamid Mahmud sişämbedä Tikrittä amerikan xärbilärenä birelde. Maxmud AQŞ isemlegendä Saddam ulları Uday vä Qusaidan soñ dürtençe urında tora. Ul Saddam häm ullarınıñ suğıştan isän qotıluların, üzeneñ Saddamnıñ ike ulı belän bergä konflikttan soñ Süriägä baruların beldergän. Britan gazetası OBSERVER 22nçe iyündä maşinalar konvoyında Saddam häm ulı Udaynıñ buluı bik tä ixtimal dip yazıp çıqtı. Belgeçlär bombalanğan konvoydağı mäyetlärne tikşerä. AQŞ pensiädäge küzläü ofitsarı polkovnik Kennneth Allard qaraşınça tikşerüçelär ömedlären tik qulğa alınğan Maxmudqa ğına bäylämäskä tieş, älbättä ul çığanaq bulıp tora ämma küzläü mäğlümäte törle çığanaqlardan kilä.Andıy keşelär kübräk qulğa alınsa , kübräk öynänäçäkbez Maxmud çılbırdağı ber buın ğına häm ul berdän ber tügel. AQŞ däwlät departamentında häm saqlanu ministırlığında küp yıllar küzläü analitiğı bularaq xezmät itkän Antony Cordesman Maxmud bälkim çıplap ta Saddam yazmışı turında ber närsä dä belmi , Ğıraq citäkçese in yaqın yardämçelärenä dä, üzeneñ urını , qaçu plannarı turında ber närsä dä söylämägänder , çönki ul AQŞ küzläü idaräläreneñ säläten bik yaxşı belä dip söyli .Cordesman äytüenä qarağanda amerikan räsmiläre Saddamnıñ eçke dairäse turında bik az belülären faş itärgä telämi , Maxmud kebek räsmilärneñ qulğa alınuı da ällä ni yardäm itmiäçäk, AQŞ räsmiläreneñ Saddam xökümäte turındağı mäğlümäte eksildäge ğıraqlılarğa tayana , alar ällä ni ışanıçlı çığanaq tügel. Prezident Bush häm başqaları Saddamnıñ qayda buluı möhim tügel in möhime anıñ çıtlätelgän buluı dip äytsälär dä Cordesman anıñ tabıluı bik möhim digän qaraşta. Cordesman süzlärençä ( audio)
säyäsi yaqtan qarağanda AQŞ räsmiläreneñSaddamnı tabu töp mäsälä tügel dip äytülären añlap bula.Çönki bu missiä bik qıyın , älegäçä mömkin dä bulmadı. Ämma çınbarlıqta bu möhim , kiräkle missiä , citäkçelekne tabıp yuq itä almaunıñ bäyäse bik yuğarı. Belgeç Saddam tabılmasa , suğışta ciñdek dip äytep bulmayaçaq Äfganstandağı kebek Taliban bärep täşerelgän bulsa da, bäreleşlär däwam itäçäk, säbäbe bik ğadi äl Qaida citäkçese Osama bin Laden vä Taliban citäkçese Mulla Möxammäd Ömer qulğa alınmağan. Cordesman( audio)
Çınbarlıq şul ki Äl Qaida vä Taliban citäkçelegeneñ Äfganstanda yäşäp qaluı anda qorallı bäreleşlärneñ däwam itüenä säbäp , bez çınlap ta Äfgan suğışında ciñep çıqmadıq.qurqınçnıñ qayber aspektları kimesä dä , töp qurqınıç qaldı.
Küp kenä küzätüçelär qaraşınça , bin Ladennnı qulğa alu AQŞ öçen zur problemalar tudıraçaq, mäxkämädä ul üzen zur köçlärgä qarşı köräşüçe möselmannarnı ireklenderergä teläüçe keşe itep sürätliäçäk. Saddam mäsäläsenä kilgändä, ğäräb-izrael konfliktı säbäple könbatış belän ğäräb dönyası arasında zurıraq problemalar bar.nigezdä bolarnıñ Saddam belän bäyläneşe bulmasa da ul ğäräblärneñ könbatışqa ayrım alğanda AQŞ qarşı doşmanlığın arttırdı. Saddam mäxkämädä moñı qullana ala, Miloşeviç ta BMOsınıñ mäxkämäsendä üzeneñ suğış cinayätlären nindider däräcädä manimulatsiälärgä tırışa. pensiädäge küzläü ofitserı Kennth Allard mondıy spektaklgä mömkinlek birmäs öçen Saddam tabılğaç ta üterelergä tieş , bu ğıraqlılarnıñ ul tağı xakimiätkä qaytır digän qurquların beterer ide di. Allard (audio)
Ğıraqlılarnıñ kübese Saddam xakimiätkä qaytır dip qurqa Xäykellärne cimerü bik yaxşı , min Saddamnıñ başın sönge oçında kürergä telär idem, şulay itep ber genä ğıraqlı da ul kire qaytaçaq dip qurıqmas ide
Cordesman älbättä quşma Ştatları mänfäğätlärenä turı kilmägän citäkçelärne ütertü xoquqına iä tügel ämma Saddamnıñ keşe xoquqlarıbelän sanaşmauın, köç qullanuın küzdä totqanda min anıñ ülemenä matäm totmayçaqmım dip söyli
färidä xämit, praga


text:
Oppozitsionerlar safı işäyä
26 aprildä ber törkem başqort zıyalısı matbuğat konferensiäse ütkärep yaña oppozitsion başqort xäräkäte tözelüe turında iğlan itte. May urtalarında bu xäräkätneñ oyıştıru qorıltayın ütkärü planlaştırılğan. Oyıştıru komitetı räise, Başqortstannıñ Yäşlär eşe buyınça komitetınıñ elekke citäkçese Rämil Xisametdinov yaña oyışmanıñ iñ berençe maqsatı bulıp Başqortstannıñ ğämäli prezidentı Mortaza Räximovnı urınınnan töşerü tora, dide. Ramil äfände fikerençä, Başqortstanda ike genä däwlät tele bulırğa tieş – urıs häm başqort telläre. Şul uq waqıtta ul tatar telenä törle “preferensiälär” birelergä tieş dide, ul terminnıñ mäğnäsen bik açıp tormıyça ğına. Yaña oyışma wäkile başqort telen mäktäplärgä köçläp tağuğa kisken qarşı ikänlegen belderde. Monıñ işe ğämällär başqort telenä näfrät kenä uyata, respublikada millätara kierenkelek tudıra dip isäpli Rämil Xisametdinov.
Kärim Yawış, Ufa.


text:
Qırım häm Qazan tatarlarınıñ duslıq tarixı
Qırım tatar KVN komandasın, Qazanğa, uyın därte alıp kilgän bulsa kiräk. «4 tatar»nıñ watanı bulğanğa küräme, respublikada bu uyınğa däwlät küläm iğtibar birelgängä küräme, «İdel buyı zonası» uyınnarı Qazanda ütkärelde. Anda şulay uq, Rusiä ölkäläre, Kazaxstan, Ukraina, Tatarstan, Başqortstan häm başqa yaqlardan kilgän şayannar häm tapqırlar qatnaştı. Barlığı -28 komanda. Qırım tatar komandası, 4nçe aprildä uzğan uyında, üz törkemendä berençe urın aldı, finalğa çıqtı.
Aq mäçettän Qazanğa barlığı 10 uyınçı kilde, alar - Qırım däwlät injener-pedagogika universitetı studentları. Studentlarnı häm alarnıñ uqıtuçıların, Däwlätov Rämzi Rafyq ulın, Qazanğa tağın ber säbäp alıp kilgän ikän. 2002 yılnıñ martında, Tatar gumanitar institutı häm Qırım injener häm pedagogika universitetı arasında, xezmättäşlek turında kileşü tözelgän bulğan. Şuşı kileşü nigezendä, Tatar gumanitar institutı uyınçıları Qırımdağı dusları belän KVN uynap alğan. Şul uq, 2002 yılnıñ cäyendä, qırım tatarları, Tatarstandağı dusları belän bergä, Apas häm Yäşel Üzän rayonnarında arxeologik qazu eşlärendä qatnaşqan.
Şunnan soñ, ğalim Al’bert Borhanov citäkçelegendäge gumanitar institut delegatsiäse Qırımğa barıp, andağı tarixi qazılmalarnı qarap qaytqan. Bu yulı Qırım tatarları Qazandağı kollegalarına qunaqqa kilde.
5nçe april könne, qırım tatarların Bötendönya Tatar kongressı wäkilläre qabul itte. 6nçe april’dä alar Milli mädäni üzäktäge «Borınğı Qazan» kürgäzmäsen, S.Säydäşev, Ğ.Tuqay muzeyların qarayaçaq.
Bikä Timerova.


text:
Amerika watandaşlığına küçkän Meksikannar sanı arta
Xisapqa kürä Amerika watandaşlığına qabul itelgän Meksikannar sanı 46 %qa artqan. İsemlektä şulay uq El Savador häm Guantamalılar da bar, alar sanı da elekke yıllarğa qarağanda küpkä artqan. Artışnıñ säbäbe isä Latin Amerikadağı mäğlümat çaralarınıñ alıp barğan tanıtu çaraları belän añlatıla.
Läkin Latin Amerika illärennän qala başqa çit illärdän Amerika watandaşlıgına küçkän keşelär sanı isä kiresençä, soñgı yıllarda kimi başlağan.
Xisapqa kürä 2006-07 yılları arasında watandaşlıqqa küçkän çit il keşeläre sanı 6 %qa kimegän


text:
«İdel» jurnalınıñ 4nçe sanına küzätü. Yazuçı, şağirä Näcibä Safina söyli
Mälikä Basıyr: Çirattağı şimbä matbuğat küzätüendä, bez sezne «İdel» jurnalınıñ 4 sanı belän tanıştırırbız. Mikrofon aldında yazuçı, şağirä Näcibä Safina>:« Xörmätle “Azatlıq”radiosın tıñlawçı millättäşlärem, Qazanda çığıp kilä torğan tatar yäşläre jurnalı “İdel”, sezneñ hämmägezgä dä barıp ireşmägänder äle. ”Söy ğömerne, söy xalıqnı, söy xalıqnıñ dönyasın “şiğare astında näşer itelgän bu matbağa , Räsäy dönyasında tatar yäşläre duçar itelgän qotoçqıç ruxi wä matdi qarşılıqlarnı här bite sayın surätläp kürsätä.“İdel”neñ baş möxärrire , yazuçı Raşat Nizamiev utırış wä cıyılışlarda süz alsa, zalda ciñelçä kölü awazları işetelgäli.Çönki ul härwaqıt “berençedän, ikençedän, öçençedän.”dip söyli. Bu şulay bula da. Ämma tatar yazuçısınıñ sanap-sanap kitergän mäs''älälär çılbırı hiç kenä dä özelmäslek ikänenä iğtibar itüçe buldımı ikän? Bolar barısı da buınnar çılbırı mäs’äläläre häm qaysın özsäñ dä, tatar milläte, tatar tarixı,tatar canı özelä digän süz.Jurnalnıñ aprel'' sanın uqıp çıqqaç ta, canda şundıy çılbır yalğana. Çönki jurnal bu yılnıñ iyün ayında tarixta berençe tapqır Bötendönya tatar yäşläre kongressı bulaçağın xäbär itä. Tatar märkäzenä dönyanıñ tatar yäşägän böten töbäklärennän meñ yeget wä qız kiläçäk. Mondıy qararnı bötendönya tatar kongressı inde 2002 yılda uq çığarğan bulğan ikän.Kongress dürt kön däwamında eşläyäçäk.“Kilgän könne qunaqlar Qazan belän tanışaçaq ,alar iğtibarına mädäni programma täqdim iteläçäk. İkençe könne kongress räsmi töstä açıla häm plenar utırıştan soñ seksiälär eşe başlana. Delegatlar cidegä bülenep , “Watan”,”Mädäniät”, “Biznes”, “Sälämätlek”, “Mäğärif, tuğan tel häm ädäbiät”seksiälärendä kiñäşäçäk. Şul uq könne tatar yäşlär matbuğatı wäkilläre qatnaşında tatar yäşläreneñ aktual'' problemaları”temasına tügäräk östäl yanında söyläşü bulaçaq. Kongressnıñ öçençe könendä “XX1ğasırda tatar yäşläre” digän fänni-ğamäli konferensiä häm plenar utırışnıñ däwamı planlaştırılğan.Menä şuşı dönya külämendä ütkäreläçäk yäşlär kongressı jurnalda möxärrir bulıp eşläwçe Ruziä Safiullinanı nindi şik-şöbhälärgä töşerüe turında äytmiçä qalu mömkin tügel. Çönki ul yanğan utlarda bik küp tatar yäşläre dä yanğanın beläm min. Mälikä Basıyr:«Nindi genä citdi cıyın bulmasın, anda küñel yalı, ruxi azıq ta täqdim itelergä tieş. Yäşlär forumında – bigräk tä. Kiçlären tatar estradasınıñ professional'' häm üzeşçän kollektivları, milli kiem ürnäklären kürsätü,tatar KVNı h.b.çığışlardan tözelgän konsert bulaçaq.Olı buın artistları belän oçraşu şulay uq tatar yäşlären ruxlandırıp, böek millät wäkilläre ikänlegen tağın ber qat islärenä töşerep cibärergä dip uylıy oyıştıruçılar . Ämma, minemçä, yäşlärneñ küñelendä iñ yaqtı xatirälärne forumnıñ dürtençe köne qaldırır. Çönki ul könne alar respublikanıñ iñ zur Sabantuyında qatnaşa alaçaq.... Tik tatar yäşläre forumı tamğa öçen genä ütkärgän fanfaralı-şaprınulı ğadäti zur cıyılış, zur Sabantuy ğına bulmasın ide.«Watıq- cimerek tatarça häm yartılaş urısça çığışlar, tänäfeslärdä, mädäni- kiçälärdä- gel urıs söyläme genä yañğırasa, oyat bulaçaq bit inde»,- dip tä yöräk aldan uq qısılıp quya. Aqıllı, fikerle yäştäşlärneñ töple, mäğnäle çığışların işetäse kilä. Äbilär äytmeşli, forumnıñ «äceren kürergä yazsın»,-ide , dip yaza Ruziä Safiullina, mäqäläsendä.Näcibä Safina: Jurnalda, Ruziä Safiullinanıñ küñelendä tuğan borçılulı fikerlären raslağan, Räfiıq Şäräfievneñ “Talıy—la-la-a-r!”isemle yazması da urnaştırılğan.Äye, imperiäçel säyäsätne xuplapmı,ällä Mäskäw dönyasında üz keşe bulırğa tırışıpmı, ällä inde tarixi çınbarlıqnı talımsız töstä yalanğaç kileş kürsätergä teläpme, “Miras”curnalınıñ baş möxärrire Miñneäxmät Saxapov, tatar xalqınıñ ruxi simvolına äwerelgän Söyembikä –xanbikä xaqında bik tä üzgä fiker äytä.”Milli däwlätne yuq itüdä Mäskäw patşalığınıñ böek kenäze İvan IV Groznıy ğäskärläre genä tügel, bälki Qasıym xanı Şahğali häm anıñ xatını Söyembikä xanbikä qul astındağı ğayät köçle tatar armiäse dä zur rol'' uynadı. Gärçä bezneñ qayber tarixçılarıbız, bu real'' faktnı “ideologiä pärdäse” belän qaplap, anı başqaça añlatırğa tırışsalar da, xäzer inde qırıs çınbarlıqnı mondıy “çaralar”belän genä “tözätep”,”yamap” bulmıy”.-di avtorBu yazmanıñ avtorın Söyembikä turında roman qädär roman yazuçı Rabit Batulla, Mösäğit Xäbibullinnıñ da “Miras”curnalı baş möxärireneñ üzgä fikerenä qarşı yäki xuplaw süze äytmäwe, däşmäwläre aptırata. Däşmi qalu rizalaşu digän süz tügelme soñ dip sorıy ul.Ä mine isä “İdel”curnalındağı bu yazma analitik fikerläwlärgä etärde. Tarixıbıznıñ ul könnäre, Söyembikä xanbikäse häm bezneñ könnär, tatar prezidentı Mintimer Şäymiev arasında parallel'' ütkärep qaradım häm mäcbürilekkä duçar itelgän ,çarasızlıqtan törle säyäsi adımnar yasarğa mäcbür bulğan xanbikä häm prezident yazmışında açı urtaqlıq bar sıman toyıldı miña.Ä kiläçäktä tarixıbıznıñ bu çorı turında da törleçä añlatma, şärexläwlär bulmas dip kem äytä ala? Ni dä diärlär, ägär xaqiqät''nı açarlıq barlıq çığanaqlar tarixçılardan yäşerelsä, yuq itelsä,bäysez tarixçılarıbız , yılyazmaçılarıbız bulmasa, kiläçäk buınnar tağı da ber totnaqsız-omorf tarixqa tap bulaçaq.Ä andıy çor millätne saqlaw,kütärü tügel,tarixtan üz-üzen sörtep taşlawğa uq kiterergä mömkin bit.İdel ağa, canğa qağa.”İlham çişmäläre çelteri” digän baş astında Başqortstannıñ Oktäberskiy şähärendä eşläp kilüçe “ıq tañnarı” ädäbi berläşmäse icatçılarınıñ şiğerläre dönya kürgän . Biredä Räsäy prezidentı Vladimir Putinnıñ küzenä qarap Başqortstanda tatarlarnıñ xoquqları kiselüe xaqında üz süzen äytä alğan gimnaziä direktorı Nurmöxämmät Xösäyenov üzeneñ “Büre isän”isemle şiğerendä menä närsä di.:Şiğerne Mälikä Basıyr uqi:Büre betsä ,urmannarğa afät kiler,Et qotırır,--qäwemnärne talap yörer.Etlär ular—Üz başına…Mıltıq şartlar,Ämma äle ay astında büre isän.Etlär uyaw,urman ,xuca tınıç disäñ,--Bäysez büreİrek zatıHaman isän.”-di.Näcibä Safina: Räxmät millättäşem, yaqtaşım! Şağirlegeñ dä şah irlegeñ dä bar ikän.Şah irlär häm şahinälär, şöker , bar älegä. Änä bit Avstraliädä yäşäp tä tatar tele,tatar cırın dönya külämenä kütärep yañğıratuçı Zölfiä Kamalovabız da bar bezneñ. Jurnalda Zölfiä belän äñgämäne uqığaç, ällä bu tatarğa çittän torıp qına yärdäm itep bula mikän dä,ildä soltan bulmıy digän mäqal'' şul nigezdä dönyağa tudı mikän? Distälägän kürenekle tatar millätpärwärläre Ğayaz İsxaqi, Sadri Maxsudi…..häy , sanıy kitsäñ isläreñ kitärlek.Zölfiä:«… cırnı- hönärem, ipilek aqça bütän yul belän eşlämim»,-di. Şulay, ipien nindi teldä sorap alsa, şul telne yuğarı kütärä keşe,ğadi xalıq bigräk tä.Ä bezneñ dönyabız küpçelek ğadi xalıqtan tora tügelme?Ä bit tuğan telen,tatar telen belgän, yäşäw räweşe tatarça bulğan härkem millätkä kübräk xezmät itä, minemçä. Çönki ni disäñ dä, iñ zur ürnäk ul şäxsi ürnäk- tärbiädä. Ämma şul zurraq xezmät öçen ni öçender gel azraq tüläw qaralğan.Millätne beterü,anıñ tamırın qorıtu öçen monnan da ütemleräk çara yuqlığı - aksioma bit.Çönki hawa belän genä tuqlanıp yäşägän adämi zat turında dönya belmi. Tuğan telendä söyläşep,balaların da tatarça, milli ğöref –ğädätlär nigezendä tärbiäläwçe, tatar mäktäp,gimnaziälärendä,mädräsälärdä uqıtuçı, ata-ana,äbi-babay,mögälläm-möğallimälärgä tüläw bälki ikelätä,ä bälki bişlätä artığraq ta bulırğa tieşter. “İdel”curnalındağı tirän eçtälekle yazmalar mine menä nindi uylarğa etärde,cämäğät.Min bu jurnalnı bügen bar milli cannarı isän tatar yäşlärenä taratıp ,uqıtıp çığar idem dä, fikerlären beleşer idem , millionlağan tatar yäşläreneñ. Ä nik?Tatar kongressına Qazanğa kilergä äzerlängän meñ yäş yeget wä qız üzeneñ yäğni yäşlär jurnalın yäşätüneñ berdän-ber çarası anı yazdırıp alıp uqu ikänen belergä tieş labasa!Şulay bulmıyça torıp,alarnıñ Qazanğa qunaqqa ğına kilep kitüeneñ äcere buluına ışanmıym min. Härxäldä,Qazanğa tatar yäşläre kongressında qatnaşırğa telägän här yäş keşe bu jurnalnı yazdırıp alırğa onıtmas digän olı omet belän yanam min.“İdel”curnalınıñ Räsäy katalogında yazılu indeksı –73951»,-i>dip tämamlıy süzen Näcibä Safina. Mälikä Basır: Xörmätle radio tıñlawçılar! Şuşınıñ belän çirattağı şimbä matbuğat küzätüen tämamlıybız.«İdel» jurnalınıñ 4 sanı turında sezgä yazuçı, şağirä Näcibä Safina söyläde.Tapşırunı äzerläde häm alıp bardı Mälikä Basıyr,Qazan.


text:
Köndär yılı, şırşılar hatılmay
Başqortostan bıl köndärźä yañı yıl mäşäqättäre menän yäşäy. Ğäźät buyınsa, här bayram aldınan respubliqala nindäy źä bulha obekt asıla. 2007-se yıl aldı la qıźıl taśma kiśeüźärgä bay kötölä. Mortaza Räximov bögön Ural aryağındağı Beloret rayonında obekttar asa. Tağı la ber–nisä köndän prezident şırşıhı ütkärelä. Unda här yıldağısa küp balalı ğailälärźä, olimpiada häm qonqurstarźa eñeüse balalar, sportsılar häm artistar, qıźıu nöktälärźä häläk bulğandarźıñ balaları la saqırıu qağıźźarı alasaq. Öfö qala xaqimiätenän xäbär iteüźärensä, prezident şırşıhına barıhı la äźer. Ämmä köndärźeñ ğäźättägenän küpkä yılıraq torouı ğına şırşı bayramdarın ütkäreüźä küp qıyınlıqtar tıuźıra. Köndär halqın torğanda şırşı baźarźarı asılğaynı. Ämmä xäźer urman qupşıqayźarın hatıp alırğa teläüselär bik aź ikän. Urman xujalıqtarı kilemheź, zıyanğa eşlärgä mäjbür.


text:
Görcestan: Saakashvili BMOda Russiägä qarşı qırıs süzlär äytte
Görcistanda wazğiät berniçä ay tınıp torğannan soñ yañadan kierenlelek başlanırğa tora. Prezident Mixeil Saakaşvilinıñ elekke yaqın tarafdarı, elek baş prokuror, eçke eşlär, saqlanu ministrı wazifaların ütägän İrakli Okruaşvili, prezidentnı xalıq arasında qotqı taratuda, yallap üterülärgä färman birüdä, tuğan-tumaçaların yuğarı wazifalarğa bilgeläwdä ğayepläde... Östäwenä Kodori tarlawığında görci köçläre Rusiäneñ ike xärbien atıp üterde, Könyaq Ossetiädä atışlar turında xäbär itelä. Ul arada prezident Saakaşvili New Yorkta BMO cıyılışına kilgän dönya citäkçeläre aldında, Rusiäneñ täñqitli, Mäskäw Görcestan eşlärenä tıqşına, pırdımsız häm zararlı adımnar yasawnı däwam itä dip söyli.
“Gacäp eş, ber Russiä xärbi ofisäre Görcestan urmanına nişläp yöri? Xökümätne cimerü maqsatında ğisyançılar oyıştırıp, alarnı citäkli me ällä? Min Russiäle iptäşlärebezgä sorarğa telim, Rusiädä cir betkän me ällä? Ällä Rusiä xärbilärenä Rusiädä ülergä urman citmi dä, Görcestanğa, Görcestan urmanına kilälär? Moña, nindi añlatma bulmasıñ, bez alarnıñ ülüenä borçılu belderäbez.”
Russiä isä bu xisap belän kileşmi. Russiäneñ BMOdağı wäkile Vitali Çurkin, Saakaşvili çığışınnañ soñ, monıñ terrorçılıqqa qarşı künegü çaraları buluın söyläde. Höcüm Kodori tarlawığında künegülär barğan çaqta bulğan.
Churkin höcüm bulğan keşelärneñ, öyrätüçe buluların söyläde. Häm alarnıñ, pıçaq qadap, başlarına atıp üterelgännären belderde.
Russiä belän Görcestan arasındağı bäyläneşlär, 2003nçe yılda gölçäçäk inqilabı waqıtında, Amerika yaqlı Mixael Saakaşvilineñ xaqimiätkä kilüennäñ soñ qaqşıy başlağan ide.
Uzğan yıl, Tiflisineñ 4 Russiä xärbi xezmätkären şımçılıqta ğayepläp qulğa alğannañ soñ Russiä Görcestan belän aradağı elemtäne häm säwdä bawın bötenläy özde.
Bu yıl avgust ayında isä, Görcestan yağı, Russiä hawa köçläreneñ Görcestanğa qanunsız kerep, raketa taşlap kitüe xaqında beldergän ide. Raketa, Könyaq Osetiäğa yaqın Görcestan çigenä töşkän läkin şartlamağan ide. Rusiä tarafı isä bu waqiyğanı inqar itte.
Xalıqara häm Russiäbelgeçläre tarafınnan yasalğan qarşılıqlı 3 tikşerüdäñ soñ, Yewropa Berlege İminlek häm Xezmättäşlek oyışması bu waqıyğanıñ buluına ışanğanın läkin ğayeplärgä telämäwlären belderde.
Sonğı, Kodori Tarlawığı waqiyğası xaqında, Saakaşvili köç qullanularğa yul birmiyäçäkbez dide:
“Bez, töbäk öçen, ike taraflı kileşengän bäyläneşlärneñ - ike tarafqa da faydalı bulaçağına ışanabız. Min Görcestan xalqı qarşılıqlarnı taratuda kiräkle xezmätne kürsätkänder dip ışanam. Häm Görcestan, demokratik prinsipläre belän ozın waqıtlı totırıqlılıq häm mul tormış buldıruda açıqlıq belän idarä itü misalınıñ canlı ber ürnägeder dä.”
Läkin töbäktäge kiyerenkelek sürelmäde, çarşämbe könne Könyaq Osetiäda köçle atışu tawışları işetelde, suğışçılar belän görci yağı ikese dä berberseñ ğayeple.
Görcestan köçläre, ğisyançılarnı xöcemnären, xökümät idaräsendäge Könyaq Osetia awıllarına yünältüdä ğayeple.
Töbäk, Görcestan häm Rusiäneñ urtaq tınıçlıq köçläre tarafınnañ saqlana.


text:
Dönyanıñ törle illärendä bügen dä Ğiraq suğışına qarşı demonstratsiälär ütte. Avstarliäneñ Sydney şähärendä ütkän çarada 200 meñnän artıq keşe qatnaştı. Alar, Avstraliä xökümäteneñ, Buşnıñ Ğiraq säyäsäten xuplawına protest belderde. Protest belderüçelär äytüençä, Avstraliä xalqınıñ küpçelege näq şul fikerdä. Ämmä Avstraliä premier-ministrı John Howard, protest belderüçelär xalıq fikeren çağıldırmıy, dip äytte. Demonstratsiälär bügen Avstraliäneñ başqa şähärlärendä dä ütte.
Ul arada, Ğiraqnıñ räsmi mäglümät çaraları, şuşı atna axırında bar dönya buylap ütkän demonstartsiälärne, Bagdadnıñ suz ciñüwe, ä Waşingtonnıñ mäñgelek ciñelüwe, dip atadı.


text:
Äfğanstan bäysezlegneñ 87 yıllığın bilgeläde
"Qäderle tuğannar barığıznı da Äfğanstannıñ bäysezlek köne belän qotlıym" di Äfğanstan prezidentı.
Üzeneñ çığışında Qarzai mäğärifneñ äxämiätenä basım yasadı, bäysez bulıp qalu öçen anı töp närsä dip atadı. Taliban çorında mäktäplärneñ yabılu, qızlarnıñ uqıy almawları turında iskärtte. Tarix bezneñ xalıqnıñ batır ikänen rasladı, dide ul.
Soñnan xärbi köçlär häm politsiä qatnaşında parad ütte. Taliban çorında xökem itü urını bulğan stadionda caydaqlarnıñ "bozqaşi" bäygese ütkärelde.
Menä bäyrämdä qatnaşuçılarnıñ berse, Acmal Can isemle yäşüsmer fikere: "Bez bäysezlek könen bilgelärgä kildek häm bik bäxetle. Min bar Äfğan xalqın qotlıym, bigräk tä möxtäräm perzidentnı" di Acmal Can isemle yäşüsmer.
Beraz olıraq yäştäge Kamal Xan däwam itä: "Bu Äfğanstannıñ ciñü köne, anı bezneñ ata-babalarıbız da bäyräm itkän, bez dä itäbez" di Kamal Xan.
Yazmış şuqlığı digändäy, Britan xärbiläre Äfğanstanda äle dä tora. Läkin xäzer inde basıp aluçılar sıyfatında tügel, NATO köçläre saflarında, Äfğan armiäsenä yärdäm kürsätä.
Bäyräm çaraları feirverk belän tämamlana. Hawağa tösle ut atıp oyıştıruçılar bomba şartlawınnan tuyğan äfğan xalqı öçen yaña çor kilgänen äytergä teli.
ali ğilmi


text:
Uzgärtep qoru başlanıp, çiklär açılğaç. Rusiä möselmannarına xacğa yörü mömkinçelege çığa. Xacğa yörüneñ üzeneñ dä şaqtıy qızıqlı tarixı bar, häm ul tarix arxivlarda cıyılğan çığanaqlarda saqlanğan. Peterburgta yäşäwçe millättäşebez Älmira Tahircanova berniçä yıl ğömeren menä şul materiallarnı öyränügä birgän. Älmira xanım - Musa Bigineñ onığı, tanılğan şärıq belgeçe Abdraxman Tahircanovnıñ ulı - Möxämmätneñ tormış iptäşe. Möxämmät üze - fizik, şärıq fännäre, islam tarixınnan şaqtıy yıraq. Anıñ qarawı, bolar barısı da Älmirağa bik yaqın. Kilen qaynana tufrağınnan yaratıla, dilär bit, qaynata tufrağınnan da bula torğandır inde. Härxäldä, Älmira xanım küp yıllar inde Peterburg möselmannarı tarixı belän şöğellänä. Ul äzerlägän materiallar "Tatarskie novosti" gäzitendä dä çığıp tora.
Älmira xanım Tahircanova belän äñgämäbez Rusiä möselmannarınıñ xacğa yörü tarixına qağıla (audio).
Üktäber inqilabınnan soñ yörülär tuqtap torğan. Peterburg mäçeten yañadan açqaç, 1956 yılda mäxälläneñ räise Xälim abzıy Şaxmametev berençe tapqır xacğa cıyına. Anı Leningradnıñ Mäskäw vokzalında bik küp xalıq ozatıp qala. Qaytuın kötüçelär dä platformağa sıyarlıq bulmıy. Xäzer inde matdi mömkinçelege, sälamätlege bulğan härkem xac qılırğa xoquqlı. Tik barırğa teläwçelär sanı soñğı yıllarda bik küp tügel. Bıyıl, mäsälän, Peterburgtan 10 keşe barğan, aralarında ber genä millättäşebez dä yuq.
Gölzadä Kamalova, Sankt-Peterburg


text:
Tatarstan byudjetçılarına ni citmi dä, hönärçelär berlegenä ni citmi
Äye Tatarstan hönärilär berlege dä byudjet xezmätkärläreneñ Rusiäneñ ğomumi qarşılıq aksiäsendä qatnaştı. Qazannıñ Üzäk yal parkı qarşındağı mäydanğa berniçä meñ keşe cıyıldı. Qayberläreneñ qullarında qaysı rayon yäki oyışma wäkile ikänen kürsätkän şiğär, qayberlärendä Tatarstan xökümäten xurlağan şiğärlär. Çığış yasawçılar hönärilär berlege häm oyışma berlekläre citäkçelege xökümätne närsägä tänqitlägännären añlattılar. Rusiä xökümäteneñ oktäberdän byudjetçılarnıñ xezmät xaqların 33 protsentqa kütärü qararı Tatarstanda cirenä citkerep ütälmägän. Xökümät respublika byudjetınnan birelä torğan dotatsiälärne qısqartqan. Şuña kürä Tatarstanda byudjetçılarğa yäğni mäğärif, sälämätlek saqlaw, mädäniät xezmätkärlärenä xezmät xaqı ğämäldä 20 protsent çaması ğına arttırılğan. Bu bik az. Çönki älege tarmaqlarda eşläwçelärneñ urtaça xezmät xaqı 2000 sum çaması häm ike yıl xezmät xaqı artmağan. Tatarstan hönärilär berlege byudjetçılarğa xezmät xaqın 20 protsentqa arttıru bu şul ike yılnı kompensatsiälänü genä dip sanıylar. Kiläçäktä respublika byudjetında xezmät xaqların indeksatsiälänüne qarawnı taläp itälär. Şundıy taläplär belän alar 2004nçe yılğa byudjet proyektın tikşerügä bağışlanğan Däwlät Şurası sessiäse aldınnan piketqa çığarğa cıyınalar. Häm şunıñ belän älege çaranı taswirlawnı tämamlarğa da bulır ide. Läkin tıñlawçılarıbız belän Tatarstan hönäriläre berlege ütkärgän çaradan alğan tä'sirlärem belän urtaqlaşırğa buldım. Çönki çığış yasawçı ber citäkçe süzen jurnalistlarnı iskärtüdän başladı. Ul hönärilär berlege ütkärgän mondıy çaralarnı jurnalistlar yış qına berniqädär ironiä belän taswirlıylar, alay eşlämägez dip kisätte. Şulay itep ironiägä urın bar ideme soñ. Tıñlawçılarıbız sezneñ xökemegezgä. Mäydanğa çara başlanırğa 40-50 minut aldanraq kilergä turı kilde. Şuña kürä mäydan tiräsendä mundirlı häm sivil' kiemle militsiä xezmätkärläre işle ikäne açıq kürenä ide. Beraz soñğıraq mäydanğa terälep torğan stadionda ber avtobus timgelle-timgelle uniforma kigän qorallı keşelär törkeme dä kürergä turı kilde. Bu bit iñ yuğarıda raslanğan häm röxsät itelgän çara. Yortına kergän qaraqlarğa şäm yandırıp berär närsä tapmaslarmı dip bulışa başlağan Xuca Näsretdinnı xäterlätmime bu wäzğiät. Çığış yasawçılarnıñ berençese ük bu mäydanğa 5 meñ keşe cıyıldı dip belderde. Çönki bu aldan bilgelängän isemleklär buyınça cıyılğan xalıq alarnı maxsus avtobuslarğa töyäp alıp kildelär. Añlaşıla ki bolar çınlap qänäğätsez xezmätkärlär tügel. Alarnıñ kübese çığış yasawçılarğa artı belän basıp üzläreneñ söyläp tordı. Hönärilär berlege citäkçelege limuzinnarınnan mäydanğa mömkin qädär yaqın kilep tuqtağaç qına töştelär. Şulay bulğaç monda ironiägä nindi üpkä bulırğa mömkin. Añlaşıla bit inde bu hönärilär berlege citäkçelegeneñ xökümätkä xalıq massalarınıñ qänäğätsezlegen demonstratsiäläp säyäsi alqalar cıyu. Xäyer çığış yasawçılarnıñ berse monısın da äytep birde. Byudjetçılarğa xezmät xaqın arttıru bu saylaw aldınnan xalıqnı köyläw öçen ütkärelä torğan çara digän fiker äytte ul. Tik aq et bäläse qara etkä kilep çığa tügelme soñ.


text:
Gaz OPEC - bulası eşme, bulsa qayçan?
Fivralneñ 1-endä ütkärgän matbuğat oçraşuında prezident Vladimir Putin kötelmägän belderü belän çıqqan ide. Anda ul, gaz satu ölkäsendä dä OPEC kebek ber oyışma qoru niäte şaqtıy qızıqlı ber ideä, dip belderde. Rusiä prezidentı, bez inde bolay da bazardağı ğämällärebezne öçençe illär belän köyläp alıp barırğa tırışabız, monı kiläçäktä dä däwam itäçäkbez, dide. Ämma ul şunda uq, Rusiä bu ölkädä ayırım ber kartel tözügä qarağanda, menä şul üzara köyläwne genä yaqlıy, dip tä östäde.
Annan anı şuşı könnärdä bötenläy başqa beräw, İran citäkçese Ğali Xamenei tartıp çığardı. Ğinwar azağında ul Tähranda Rusiäneñ İminlek Şurası särkätibe İgor İvanov belän oçraşqanda, İran Rusiä belän dönyadağı gaz baylıqlarınıñ yartısına iä bulıp tora, şuña da şuşı ike il OPEC kebek ber oyışma tözep, gaz satu ölkäsendäge xezmättäşlekkä yaña ber nigez sala ala, dip belderde. İrandağı räsmi xäbärlärgä qarağanda, Xameneineñ şuşı täqdime Rusiä räsmiläre yağınnan da xuplaw qazanğan.
Däwlät Dumasınıñ elekke räise, xäzer andağı "Rodina" törkemeneñ räistäşe Gennadi Seleznev, misal öçen, İran, Rusiä, Älcäzair, Qatar, tabiği gaz satuçı başqa illärne üz eçenä alğan oyışma qoru ideäse bik qızıqlı", dip beldergän ide. Äle 2006-nıñ mayında uq Gazprom citäkçeläreneñ berse Aleksandr Medvedev Könbatışnı, Rusiä gaz satu ölkäsendä OPECtan da qüwätleräk bula alırlıq berektäşlek qora ala, dip qurqıtqan ide.
Berniçä ay ütü belän augustta Rusiä şul berektäşlekne ğämälgä dä quya başladı kebek - ul Älcäzair belän gaz satuda bäyälärne köyläw kiräklege turında üzara añlaşu berketmäsen imzaladı. Küplär monı, gaz kartelen qoru yünäleşendäge berençe adım dip bäyäläde.
Sintäbrdä Valday klubı qısalarında çit il belgeçläre belän oçraşqanda Vladimir Putin, Könbatıştağı qullanuçı illär energiä alu ölkäsendä fäqät üz mänfäğätlären genä qayğırta, ä alış-bireştä satuçığa da garantiälär kiräk, ul da kiläçäge xaqında qayğırmasqa tieş, dip zarlanğan ide.
Kreml''dä äle genä ütkän matbuğat oçraşuında isä Putin gaz OPECın tözü ideäsen yänä kütärep çıqtı. Ul, eş bälkem dä kartel qoruğa uq barıp citmäs, digän fiker äytsä dä, Rusiäneñ dönya bazarlarında gaz bäyäsen başqa citeşterüçe illär belän kileşterep bilgeläwne yaqladı.
Ä älegä Mäskäwneñ ğämälläre eşneñ näq menä kartel qoruğa taba baruına işarä itä. Berençedän, Rusiä ilneñ gaz belän säwdä itkän iñ ere şirkäten, Gazpromnı tağın da nığıtu öçen küp tırışlıq quya häm moña şaqtıy aqça tügä.
İkençedän, soñğı aylarda Könbatışnıñ energiä şirkätläre äkrenläp, ämma tupas itep Rusiäneñ yağulıq bazarınnan qısrıqlap çığarıla tora.
Öçençedän, Rusiäneñ Däwlät Duması çit il şirkätläreneñ ildäge yağulıq şirkätlärendä küpçelekkä iä buluın tıyğan qanun qabul itte.
Häm nihayät, Rusiä Yewropanıñ Energetik xartiäsen başta imzalasa da, xäzer anı xuplawdan baş tartıp kilä.
Tağın ber atnadan soñ Rusiä prezidentı räsmi säfär belän berniçä ğäräp ilenä çığıp kitä. Alar arasında Qatar da bar, bu il gaz baylıqları yağınnan dönyada iñ baylarnıñ berse bulıp tora.
Kärim Kamal


text:
Samar milli xäräkäteneñ börkete
Samar milli xäräkäteneñ börkete bulğan Xäyrulla uğlı Rawil abzıy Yahudinnıñ xäläl cefete Rawza apa belän bergä torularına 50 yıl bula. Şul uñay belän milli xäräkät citäkçeläre bu olpat irne häm anıñ xatının tübändäge süzlär belän täbriklilär:
“ Samar töbägendä dinebez islamğa xezmät itüçelär ğömer- ğömergä buldılar. Şul uq waqıtta milli mädäniätkä ğömerlären bağışlağannar buluı da bezlärne quandıra. Ä menä ayırım şäxeslär bu ike yökne beryulı kütärep baruları belän ayırılıp toralar. Şundıylarnıñ berse- Xäyrulla uğlı Rawil abıy Yahudin. Rawil abıyıbız şunısı belän bezgä qäderle ki, ul dinebez islamnı häm tatar mädäniäten qoşnıñ ike qanatıday yaqın kürä. Ul şulqädär ixlaslı, märxämätle, miherbanlı tatar canlı olpat irebez ki, anıñ küñele yarsız diñgezne xäterlätä. Rawil Yahudinnıñ yöräk türenä dinebez islam da, mädäniättä sıya häm bu sıyfatlar iñ zıyalılarğa ğına xas. Tormışını tirän añlap, sänğät'ne yaratıp, dinebez islam taläplären cirdä mäğnäle yäşäw öçen şart itep quyğan Rawil Yahudin härwaqıt şäxsi bocralarına biklänmiçä millät ofığın küzdä totıp eş itä.
Xäyrulla uğlı Rawil Yahudin ğömerenä dönya qudı. Läkin dä anıñ dönyası şäxsi qoymaları belän çiklänmiçä, tuğan- tumaçaları itep barlıq tatarlarnı, möselmannarnı dus itep kürüdä buldı.
Äye, törle ideologiä tatarnı törleçä izä, boza, xättä yuq itä. Bik köçle adämnär genä sotsializm, kommunizm, kapitalizmda da çın tatar bulıp qala alalar. Monıñ öçen ğailädä töple, tatar ğöref- ğädätlären señderep tärbiä alu zaruri, äle menä şul nigez qaqşamasın öçen, yeget wä qız tormış qorğanda üzeneñ xäläle itep dinebez islam äxlağı alğan par belän tormışın bäylärgä tieş. Monıñ öçen yäşlär hiçşiksez ata- ana, äbi- babay kiñäşlären küzdän ıçqındırmasqa tieşlär. Rawil häm Rawza näq menä şul täğlimätqa nigezlänep, ğailä qoralar häm alar ber- bersenä turı kilgänleklärenä quanıp yäşilär. Rawil abıy belän Rawza apanıñ mäxäbbätläre soqlanırlıq ta, ürnäk alırlıq ta. Rawile ir, xuca, mal taba belüçe, nazlı itüçe xatın bulıp yäşi aluçı, mäñge Rawil abıyğa ğına ğaşıyq tatar xatını, ä Rawile xatınına, balalarına tuğrılıqlı ir bulıp yäşäde.
Rawil häm Rawza Yahudinnar yortı härwaqıt qunaqçılıqları belän ayırılıp tora. Biredä yaqtı yöz, yomşaq möğallämä xökem sörä. Rawil abıy belän Rawza apalarnıñ ğömer kiçerüe bezlärgä möselmança yäşäyeşneñ bizmäne bulıp tora. Rawil abıynıñ iñ osta kiñäşçe buluın istä totıp berençe Bötendönya tatar kongressında uq Başqarma komitetı äğzası itep saylanuı barçabız öçen dä däräcä, ä Rawil abıy tatar dönyasında ber äwliälıq bilgese.
Yahudinnar näselendäge tantana Samar tatarlarınıñ da quanıçına äwerelüe, bu ike şäxesneñ millätpärvarlar bieklegenä kütärelüeneñ iñ yuğarı bäyäse dip qabul itelä. Qäderle wä xörmätle Rawil abzıy häm Rawza apabız! Bez Sezneñ belän ğorurlanabız häm Täñrebezdän Sezlärgä ike dönyanıñ räxäten telibez.”
Samar milli xäräkätendä 17 yıl buyına eşläp kilüçe , 17 yıl buyına Samarda tatar telendäge radiotapşırularnı alıp baruçı Nailä xanım Sabircanova Rawil abıy Yahudin turında bolay di:
“ Min Rawil abıy Yahudin turında bik ozaq söyli alam, çönki 17 yıl buyına anıñ eşçänlege minem küz aldında buldı. Şuña iğtibar itärgä kiräk. Ägärdä bügen milli bäyrämnärgä distälärçä baylarıbız aqçalata yärdäm itsä, berençe Sabantuylarda bik az sponsorlar arasında Rawil abıy Yahudin berençe ide. Rawil abıy mäscedlär salğanda zur matdi yärdäm kürsätkän keşe, ä inde Samar Cämiğ mäscedeneñ nigez taşların salğanda, sazlıqqa timer- beton bağanalar qaqqanda, ul başlap yörde, yılda Sabantuylarğa küpläp büläklär alıp kilä ide, bik küp artistlarnı qunaq itkän keşe ul. Şunısı da maqtawğa layıq. Rawil abıy Yahudin sotsializm waqıtında uq namazlıqqa basqan ir häm ul här ğämälen Qor’än taläplärennän çığıp eşli. Ä inde anıñ xatını Rawza apağa bulğan mönäsäbäte soqlanırlıq.
Rawil abıy Rawza apanı bügen dä yegetlärçä yarata. Soqlanğıç keşe ul Rawil abıyıbız. Milli xäräkättä yäşlärgä härwaqıt ürnäk bulıp kilde häm qaldı.”
Şamil Bahautdin, Samar.


text: Cäzair başqalasınıñ könçığışındağı ber rayonda, polisiä binasında bulğan şartlawda 21 keşe yaralandı. Yaralanuçılar arasında polisiä xezmätlärennän qala ğadi xalıqnıñ da buluı xäbär itelä. Şartlaw bärbär xalqı küpläp yäşägän Ozu dip isemlängän tawlıq qabilä cirendä bulğan. Şartlawda cäwaplılıqnı üz östenä aluçı törkem bulmadı. Läkin ildäge äl-Qaidä törkeme iñ soñgı şartlawlarda üzläreneñ qatnaşlığı buluın söylägän ide. Şul isäptän bu ay başında Laxdariadağı ber intixar höcümendä, 13 xärbi yaralanğan ide.