text:
«Qırımtatar Maaliy Merkeziniñ» faalleri 2021 senesiniñ aprel ayında Qırımda insan aqları bozuvlarınıñ talilini taqdim ettiler. Olarnıñ malümatına köre, bu müddet içinde 7 tintüv, 6 yaqalav ve 11 sorğu, sorav ve «subet» olğan.
«Aprel ayında episi olıp 24 yaqalav oldı, olarnıñ arasında 16 tamır qırımtatar halqınıñ temsilcilerine ait. Adalet mahkeme aqqı bozulması ile 35 adise qayd etildi. 25 eñ yüksek bedeniy ve ruhiy sağlıq standartı aqqınıñ bozuluv alları aqqında belli», – dep yazıla esabatta.
Talilniñ bütün metinini bu bağlatı boyunca oqumaq mümkün.
Mayısnıñ 11-nde Avropa Şurası Nazirler Komiteti «Qırım MC ve Aqyar şeerinde insan aqları vaziyeti» qararnı qabul etti.
Rusiyeniñ Avropa Şurasındaki daimiy temsilcisi, elçi İvan Soltanovskiy, Avropa Şurası Nazirler kömitetiniñ işğal etilgen Qırımda insan aqları vaziyeti ile bağlı qararı «halqra munasebetlerniñ esas printsiperine ve teşkilâtnıñ nizamnamesine zıt kele», dep saya
Aprel ayında Ukraina TİN birinci muavini Emine Ceppar Avropa Şurası Nazirler komitetine Ukrainanıñ teşebbüsi liye teşkilâtnıñ Qırımda insan aqları bozuvları ile bağlı vaziyetniñ monitoringine dair işniñ faalleştirilüvi aqqında qarar leyhasını taqdim etti.
Aprelniñ 7-nde, çarşenbe künü, Kyivde ukrain uquq qoruyıcı teşkilâtlarnıñ temsilcileri Avropa Şurası insan aqları komissarı Dunâ Miyatoviç ile körüşüv vaqtında işğal etilgen Qırımdaki bozuvlar ve taqipler aqqında aytıp berdiler.
2020 senesiniñ başında Qırımtatar Maaliy Merkeziniñ taqdim etken malümatına köre, keçken sene Qırımda 150-den ziyade yaqalav ve 300-den ziyade azatlıqtan marum etüv tedbirleri yüz bergen.
Qırımnıñ Rusiye tarafından işğal etilüvi
2014 senesi fevral ayında Qırımda işaretsiz urbada silâlı insanlar peyda oldı. Olar Qırım Yuqarı Şurası, Aqmescit ava limanı, Keriç parom keçiti, diger strategik obyektlerni zapt etip, Ukraina ordusınıñ areketlerini blok etken edi. Rusiye akimiyeti bu insanlarnıñ Rusiye ordusınıñ arbiyleri olğanını başta inkâr etken edi. Daa soñra Rusiye prezidenti Vladimir Putin bular Rusiye arbiyleri olğanını tanıdı.
2014 senesi martnıñ 16-nda Qırım ve Aqyarda yarımada statusınen bağlı dünyada tanılmağan «referendum» olıp keçti, onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine aldı. Ukraina, Avropa Birligi, ABD «referendumdaki» rey neticelerini tanımadı. Rusiye prezidenti Vladimir Putin martnıñ 18-nde Qırımnıñ Rusiyege «qoşulğanını» ilân etti.
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


c: text/html

text:
Meclis qırımlılarnı qanunsız seferberlikke qarşı çıqmağa çağıra
Qırımtatar Milliy Meclisi Qırım sakinlerine muracaat eterek, rus işğalcı hakimiyeti tarafından yapılğan halqara harbiy cinayet-Qırım sakinleriniñ seferberligine qarşı çıqmağa çağırdı.
Qırımtatar Milliy Meclisi Qırım sakinlerine muracaatta buluna:
1. Rus işğalcı hakimiyetiniñ qanunsız cinayet seferberligine qarşı çıqmaq
2. Rus ordusına qanunsız seferberlikke qarşı bütünqırım narazılıqnıñ keçirme yeri olaraq Aqmescitteki merkeziy meydanını belgilemek.
3. İşğal etilgen Qırım sakinlerini rus ordusına qanunsız seferberlikke qarşı Aqmescit merkeziy meydanında nevbetteki kün ve vaqıtta narazılıq aktsıyasını başlamağa:
-rahatlıq künleri(cumaertesi, bazar)- saat 12;
-iş künleri- saat 17
4 rus işğalcı hakimiyet zorbalıq, yalan ile seferberlikke keçirgen ve daha çağıracaq sakinlerni rus ordusında hızmet etmekni nevbetteki sebeplerden dolayı qatiyen inkãr etmek:
-Ukrain vatandaşlığı olğanı içün,
-halqara harbiy cinayetniñ ortağı olmamaq içün,
-öz devlet-Ukrainağa qarı cinayetlerde iştirak etmemek içün.
5. İşğal etilgen Qırımda Ukraina vatandaşlarından biri çıqış yollarını tapmaq imkãnsızlığından rus ordusı saflarına tüşse, eñ yaqın zamanda esir olmaq ve Ukraina silãhlı küçlerine keçmege çağıra.
‘Qırım sakinleri rus işğalcıları tarafından yapılğan bu halqara cinayetniñ ortağı olmamaq kerek, olamaz da. Rus ordusına hızmetke davetni red etkende köstergen cesürligiñiz öz menligiñiz, şerefiñizni saqlap, cemiyetke hürmetiñizni kösterir ve Qırımnı rus işğalcılarından azat etüvinde isseñiz olaraq tanılır’,- denile beyanatta.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımnıñ Rusiye Devlet şurasınıñ tasil, ilim, gençlik siyaseti ve sport komiteti spiker muavini Remzi İlyasovnıñ tasil aqqında qanun leyhasına cumhuriyette qırımtatarca ve ukrainceniñ mecburiy ögrenilmesini kirsetmek teklifini red etti.
Bu aqqında Qırım Devlet şurasınıñ saytında aytıla.
Beyanatqa binaen, bu mesele komitette faal munaqaşanıñ sebebi oldı, lâkin devamlı muzakerlerden soñ deputatlarnıñ qabul etken qararı böyle – «tüzetme tekliflerini red etip, ana-babalar ve talebelerge cumhuriyetniñ devlet tillerini ögrenmek ya da ögernmemege qarar almaq imkânını bermek».
«Yalıñız bu yol milletlerara amanlıq ve milliy tillerniñ inkişafına imkân berecek», – dep ayttı komitetniñ yolbaşçısı Vladimir Bobkov.
O, milletlerara munasebetler parlament komitetiniñ deputatları ile beraber Qırımda milliy tillerniñ inkişafı boyunca programmanı azırlaycaq işçi gruppanı meydanğa ketirmege teklif etti.
Qırım spikeriniñ muavini Remzi İlyasov Devlet şurasında «Qırım Cumhuriyetinde devlet ve diger tillerniñ qullanması aqqında» qanun leyhasını kirsetken edi. Vesiqağa binaen, qırımtatar ve ukrain tilleri, rus tilinen aynı derecede, cumhuriyetniñ tasil müessiselerinde mecburiy ögrenilmek kerek.
Cemaatçılarnıñ bildirgenine köre, Qırım Rusiye nezaretine keçken soñ yarımada mekteplerinde devlet tilleri aynı seviyede ögrenilmey. Rusça dersleri aftada 5 saat ya da 6 saat olsa, qırımtatarca ya da ukraince fakultativ olaraq ögrenile ya da iç ögrenilmey.


text:
Qazaqstannıñ densaulıq saqtau ministri Eljan Birtanov jäne bas prokurorınıñ orınbasarı Bolat Dembaev rwqsat etilmegen miting qarsañında ädettegidey eskertu mänindegi ündeu jariyaladı.
Azamattıq qoğam ökilderi Dempartiya men elde qızmetine sot şeşimimen tıyım salınğan oppoziciyalıq QDT jetekşileri şeru josparlağan kün, yağni 6 mausımnan bastap halıqaralıq wyımdar, qwqıq qorğauşılar qarsılıq bildirilgen «Beybit jinalıstar wyımdastıru jäne ötkizu tärtibi turalı» zañ küşine enbek.
Prokuratura ündeuinde habarlama jasau arqılı ötkizuge bolatın jiınğa deyin on jwmıs küni bwrın jergilikti atqaruşı organğa ötinim beru qajettigi aytılğan. Zañğa säykes äkimdik jeti jwmıs kün işinde jauap beruge mindetti.
Bas prokurordıñ orınbasarı Dembaev beysenbi küngi densaulıq saqtau ministri Birtanovtiñ karantin kezinde köpşilik bolıp jinaluğa, miting ötkizuge tıyım salınğanı jönindegi ündeuin negiz ete söyledi.
Qazaqstandıq jäne halıqaralıq täuelsiz qwqıq qorğauşılar tarapınan köp sınğa wşırağan «sırtı jaña, işi eski» zañ talaptarın alğa tartqan prokuratura «äkimşilik jäne qılmıstıq jauaptılıq közdelgen» deydi.
«Jañadan belgilengen tärtipti bwza otırıp ötkiziletin jinalıstardı wyımdastıru jäne olarğa qatısu zañsız bolıp tabıladı jäne Äkimşilik qwqıq bwzuşılıq turalı kodekstiñ 488-babı boyınşa äkimşilik jauaptılıqqa äkep soqtıradı (tipti 15 täulikke qamauğa aluğa deyin)», – delingen organ ündeuinde.
Sonımen qosa densaulıq saqtau ministri Eljan Birtanov 4 mausımda ötken onlayn brifingte jwrttı virustıñ ekinşi tolqını jürip jatqanda, karantin kezinde mitingige şıqpauğa şaqırğan.
«Karantin kezinde jwrt köp jinalatın şaralarğa tıyım salınadı. Bwl adamdar üşin qauipti. Zañdı saqtau kerek. Pandemiya kezinde, epidemiya kezinde bas sanitarlıq därigerdiñ qaulısın saqtau kerek. Miting wyımdastıruşılarğa aytarım, mwnday şaralardı keyinge şegere twrğan dwrıs. Miting virustıñ jappay tarauına äser etedi. Biz bwğan qarsımız» dedi bas däriger.
Keyingi birneşe jıldan beri el biliginiñ qate qadamdarın jii sınauşı, şetelde twratın oppoziciyalıq sayasatker, «Qazaqstannıñ demokratiyalıq tañdauı» qozğalısınıñ jetekşisi Mwhtar Äblyazov pen «Qazaqstannıñ demokratiyalıq partiyasın» qwrğısı keletin bastamaşıl toptıñ jetekşisi, sayasatker Janbolat Mamay jwrttı 6 mausımğa bilikke qarsı şeruge şaqırğan. Eki jaqtıñ talabı da ärtürli. Biri jüyeni jañartu kerek dese, ekinşisi «jalpıhalıqtıq nesie amnistiyasın jariyalaudı, jerdi satpaq tügili jalğa beruge bolmaytını» turalı talap bildirudi josparlağan.
Boluı ıqtimal miting qarsañında ädettegidey belsendiler ärtürli sebeppen qamaladı. Policiya «basqaşa oylaytın, potencialı bar» belsendilerdi üyinen ne joldan küştep alıp ketetini jasırın emes. Sonıñ biri Şımkent qalasında sayasi közqarası üşin keminde altı ret sottalğan Nwrjan Mwhamedovti ötken ayda ortalıq alañğa şığıp, karantindi toqtatu turalı talabı üşin 3 mausım küni küşpen wstap äketken. Birneşe sağattıñ işinde sot onı 6 künge qamauğa ükim şığarğan. Mwnday mısaldar köp.
«Estitin äri halıq ünine qwlaq türetin memleket» twjırımdamasın wsınğan prezident Toqaevtıñ twsında da mitingiler men piketter ötkizu is jüzinde qiındağan. Öz pikirin aşıq aytqısı kelgen ne aytqan azamattar jii isti bolıp jatadı.


text:
Qırım boyunca Rusiye FVN-niñ idaresiniñ hadimleri, rusiyeli Halq Biriligi Künü sebebinden yüksek seviyeli azırlıqta hızmet ete, dep bildirdi noyabr 4-ünde müessiseniñ matbuat hızmeti.
"Telükesizlikni umumen 108 adam ve 19 tehnika temin etecek, olar er türlü fevqulâde vaziyetlerge azır", - denile beyanatta.
Müessiseniñ malümatına köre, bayram ve raatlı künleri devamında yarımadada yanğın havfsızlığı meselelerine ayrıca diqqat etile.
Bazarertesi, noyabrniñ 4-ü, ilhaq etilgen Qırımda rusiyeli Halq Biriligi Künü sebebinden raatlıq künüdir.
Qomşu Rusiyede 2005 senesi noyabr 4-ünden berli Halq Biriligi Künü devlet bayramını qutlaylar. Bu bayramnı keçirmek teşebbüsini Rusiye Dinlerara Şurası kösterdi. Qırımda bu künni ilhaqtan soñ qutlap başladılar.
Bundan evel Rusiyede ve işğal etilgen Qırımda 2018 senesi dekabrniñ 30-ı – 2019 senesi yanvarniñ 8-i, fevralniñ 23-24-ü, martnıñ 8-10-u, mayısnıñ 1-5-i, noyabrniñ 2-4-ü (Halq birligi künü) raatlıq künleri olaraq ilân etilgen edi. Bundan ğayrı, iyünniñ 12-si – Rusiye künü – tatil olacaq.


text:
Sankt-Peterburgtegi Smol'ninsk municipaldı birlestik keñesi Memlekettik dumağa Resey prezidenti Vladimir Putindi qızmetten alu üşin onı memlekettik sattı dep ayıptaudı wsındı. Bwl turalı deputat Dmitriy Palyuga habarladı. Bwl turalı Ortalıq Aziya jañalıqtar qızmeti jazdı.
Peterburg deputattarınıñ pikirinşe, Putinniñ Resey armiyasınıñ Ukraina aumağına basıp kiru turalı şeşimi Resey qauipsizdigi men onıñ azamattarına nwqsan keltiredi. Palyuganıñ aytuınşa, Smol'ninsk deputattarı mwnday şeşimdi köpşilik dauıspen qabıldağan.
Deputattar Ukrainadağı soğısta jastar qırılıp, mügedek bolıp jatır, al Resey ekonomikası soğıs saldarınan qwldıradı dep esepteydi. Resey soğıstan bastağalı beri NATO blogı şığısqa qaray belsendi türde jıljıp keledi, al Ukrainağa qaru-jaraq köptep jetkizilip jatır, alayda Putin äskeri agressiyanı basqaşa aqtağan edi, dep mälimdegen deputattar.
Resey Ukrainada soğıs aşqannan keyin, naurız ayında Smol'ninsk keñesi Putinge deputat saualın joldap, "qantögisti" doğaruın, Ukraina aumağındağı äskerdi şığarıp, qızmetten ketuin swrağan.


text:
Rusiye prezidenti Vladimir Putin Qırım sebebinden Rusiyege qarşı Ğarpnıñ cezalarını «aqılsız ve zararlı qarar» olaraq adladı. Aytqanı kibi, ğarbiy şeriklerniñ reaktsiyası «yañlış ve Ukraina destegine degil de, Rusiye imkânlarınıñ sıñırlavına yönelgen».
Bu aqta o yanvar 11 künü basılğan Bild alman gazetasına bergen intervyüde ayttı.
Rusiyeniñ Qırımnı dünya tarafından tanılmağan referendum vastası ile öz territoriyasına qoşmaq qararnı Putin «demokratiya ve halq iradesi» dep adladı.
«Bilesiñizmi, Rusiye ealisi is ete ve olayatqan adiselerni em yürek, em aqıl ile añlay. Napoleon aytqan edi, adalet – yer yüzünde Allahnıñ aksi. Qırımnıñ Rusiyege qoşulması – adaletli qarar», – dedi Putin.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Almatı Xalıqara hawa alanı
Almatı Xalıqara hawa alanı (qazaqça Xaлықapaлық AлMaTы Әyeжaйы) - Qazaqstan Cömhüriäte Almatı qalasında urnaşqan xalıqara hawa limanı.
1935 yılda salınğan.
Qazaqstan Cömhüriäteneñ iñ zur hawa alanı, eçke, xalıqara passajir häm yök taşu buyınça ildä berençe urında tora.
2012 yılda hawa alanı 4 mln artıq keşegä xezmät kürsätkän.
Hawa alanında şulay uq xärbi oçqıçlar (An-12, An-24 h.b.) urnaşa.
Hawa alanı I, III A IKAO kategoriäse meteominimumı buyınça oçqıçlar qabul itä ala.
2012 yılda "BDB iñ yaxşı hawa alanı" bülägenä layıq bula.
2008 yılda ikençe 4,5 km Oçıp menü-töşü yulı açıla.
Almatı hawa alanınnan başqa Boralday (Burunday) hawa alanı bar, ul 1930 yılda salınğan qalanıñ berençe hawa alanı, sovet zamanında anda passajirlar taşu bulğan, xäzer keçe häm xärbi aviatsiä belän qullanıla. Şulay uq "70 razyezdı" häm "Cetıgen" digän xärbi hawa alannarı bar.
TransportYзrәpTү
Hawa alanı Almatı şähäre çigendä urnaşa, terminal yanında avtobus tuqtalışı bar, 79, 86, 92, 106 nomerlı avtobuslar belän 40-60 minut däwamında (bökelär sanamağanda) şähär üzägenä barıp citärgä bula.
YışlıqlarYзrәpTү
- Almatı-tügäräk - 120,8 MHz
- Almatı-Manara - 119,4 MHz
- Almatı-kilü - 124,8 MHz
- Boralday "Perenosçik" - 118,9 MHz


text:
Kiyevde, oktâbr 25 künü Ebediy Şüret Bağçasında Sovet Birliginiñ eki defa qaramanı, efsaneviy qırımtatar uçucı-sınavcı Amet-Han Sultannıñ doğuvından 95 yıl olğanı munasebeti ile hatıra tedbiri keçirilecek.
Bu aqta Qırımtatar yaşlar merkezi bildire.
Teşkilâtnıñ malümatına köre, Kiyev bağçasında Amet-Han Sultan abidesine çeçeklerniñ qoyuv tedbiri keçirilecek. Tedbirde qırımtatarlarnıñ milliy lideri, Ukraina halq deputatı Mustafa Cemilev, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, Ukraina halq deputatı Refat Çubarov, devlet ve cemaat erbapları iştirak etecek.
Qırımnıñ rusiyeli ükümetiniñ malümatına köre, işbu tedbirler oktâbr 24-26 künleri Aqmescit, Aluşta ve Alupkada da keçirilecek.
Şu cümleden, cumaertesi künü Aqmescitte tantanalı merasimler keçirilecek, Alupkada bazar künü Amet-Han Sultan müzeyinde yanartılğan sergini açmaq niyetindeler, Perovo köyünde oktâbr 26 künü memorial kompleks ve ava tehnikası müzeyi olacaq yerde taş qoyulacaq, aynı şu künü «Qırım müendis-pedagogik universitetinden» konferentsiya keçirilecek.
Sovetlerniñ uçucısı Amet-Han Sultan 603 cenk uçuşını yaptı, 30 uçaqnı şahsen ve 19 uçaqnı taqım içinde qırdı. Yaz işi devamında uçucı 100 uçuş vastasını ögrendi. 1971 senesi fevral 1-de Amet-Han Sultan Tu-16 uçuş laboratoriyasında sınav uçuşında elâk oldı. Moskvada defn etilgen edi.


text:
Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokurorı vazifesine İgor Ponoçovnıynı tayin ettiler, dep bildire QMC Prokuraturasınıñ matbuat hızmeti.
Berilgen malümatqa köre, müessiseniñ yañı yolbaşçısını oktâbrniñ 23-nde Ukraina baş prokurorınıñ muavini Günduz Mamedov taqdim etti.
«Qırım Muhtar Cumhuriyeti Prokuraturasınıñ yolbaşçısı işançlı reber, müessise işiniñ hususiyetlerini añlağan insan olmaq kerek. İgor Ponoçovnıy 2017 senesinden berli muhtariyetniñ prokuraturasında çalıştı, bölük yolbaşçısınıñ muavini vazifesinden prokuror muavini vazifesine qadar yol keçti. Bu müddet içinde özüni Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ işğalden qurtuluvı ve reintegratsiyası yolunda müessise işini semereli yapqan mütehassıs olaraq kösterdi», – dep qayd etti Mamedov.
Ponoçovnıy, işğal etilgen Qırımda insan aqlarınıñ bozuluvını tahqiq etmege devam etecek, dep vade etti.
«Bizler 2019-2021 seneleri vaqtınca işğal şaraitlerinde Qırım Muhtar Cumhuriyeti Prokuraturasınıñ İnkişaf strategiyasına köre plan ve vazifelerni yapmağa devam etecekmiz. Vaqtınca işğal etilgen yarımadada insan aqlarınıñ bozuluvı diqqatsız qalmaycaq, qabaatlılar em milliy, em halqara seviyelerde mesüliyetke çekilecek», – dep qad etti Ponoçovnıy.
Daa evel haber etilgeni kibi, Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ sabıq prokurorı Günduz Mamedov Ukraina baş prokurorı Ruslan Râboşapkanıñ muavini olaraq tayinlendi.
İgor Ponovoçovnıy 1987 senesi oktâbrniñ 7-nde Kyiv vilâyeti Rokitnânskıy rayonınıñ Ostrov köyünde dünyağa keldi. 2009 senesi Yaroslav Mudrıy Ukraina milliy uquq akademiyasını bitirdi. 2009 senesi Kyiv Darnitskıy rayonınıñ prokuror yardımcısı olaraq karyerasını başlağan edi.
2017 senesi Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuraturasında çalışmağa başladı: başta organ ve protsessual reberlikniñ tahqiqatçıları cinaiy davalarınıñ tahqiqatları boyunca idareniñ yolbaşçı muavini vazifesinde. Soñra ise cinaiy tahqiqat nezaretiniñ idaresinde yolbaşçılıq yaptı.
2018 senesi iyün ayında Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokuror muavini vazifesine tayin etildi.
2019 senesi oktâbrniñ 22-nde Ukraina baş prokurorınıñ buyruğınen Ponoçovnıy Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ prokurorı oldı.


text:
Qırım.Aqiqat ile işbirligi yapqan fotoressam Alina Smutkonıñ Rusiye işğal etken Qırımğa kirişi yasaq etildi. Bu aqta o, Qırım.Aqiqatqa tarif etti.
«Bugün «Rusiye milliy telükesizligi içün telükeli olğan» insanlar sırasına kirdim. Netice: Rusiyege, hususan Qırımğa, 2028 senesine qadar kirmem yasaq etile. Pek yazıq», – dep yazdı Smutko Facebook saifesinde.
Qırım.Aqiqat Smutkonıñ Qırımğa kirişi yasaq etilgenine dair Rusiye FSBsiniñ qarar kopiyasını aldı.
2018 senesi noyabr ayında Rusiye FSBsi ukrainalı jurnalist Olena Savçuknıñ Qırım ve qomşu Rusiyege kirişini 2028 senesine qadar yasaq etken edi. Onıñ aytqanına köre, kirişi Rusiyege kiriş ve çıqış tertibine dair Federal qanunnıñ 27-nci maddesi 1-inci qısmınıñ 1-inci noqtasına köre («Devletniñ mudafaa ya da telükesizlikni, ya da cemaat nizamı, ya da eali sağlığınıñ qorçalavını temin etüv») yasaqlandı.
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».
Halqara teşkilâtlar, Qırımnıñ işğali ve ilhaqını qanunsız tanıp, Rusiyeniñ areketlerini takbih ettiler. Ğarp devletleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı qullandı. Rusiye, yarımadanı işğal etkenini inkâr etip, buña «tarihiy adaletniñ tiklenmesi», dey. Ukrainanıñ Yuqarı Radası 2014 senesi fevralniñ 20-ni, Rusiye tarafından Qırım ve Aqyarnıñ muvaqqat işğali başlağan künü olaraq resmen ilân etti.


text:
Meclisniñ başı, Aksönovnıñ batalyonlarnı Ukrainağa yollamasınen bağlı beyanına cevap berdi
Qırımtatar Milliy Meclisiniñ başı Refat Çubarov bildirdi ki, işğal etilgen Qırımda eki ‘göñülli’ batalyonnı toplamaq imkânsız. Onıñ sözlerine köre, bunı yapmaq içün bütün repressiya aparatı, arbiy qısımlar ve cezalandırıcı organlarnı çekmek kerek.
Meclisniñ başı Qırımnıñ böyle degen ‘başı’ Serhiy Aksönovnıñ eki ‘göñülli’ batalyonnı sanki Ukrainağa qarşı cenkke yollamasınen bağlı beyanına böylece cevap berdi.
– Olar bir qaç insan tapa bilirler, faqat tıştan da çekerler. Para berip bu bölüklerge davet eterler. Añlaşılır ki, Qırımda iç bir gönülli yoq. Olar, Stavropolsk ve Krasnodar krayında yaşağan kişilerni çekecekleri kazak bölüklerini teşkil ete ediler, – dep qayd etti.
Keçenlerde Qıımnıñ işğal akimiyeti bildirdi ki, Ukrainadaki cenkke yollamaq içün yarımadada eki ‘göñülli’ batalyonnı toplarlar. İşdeşlikçilerniñ sözlerine köre, Qırım endi 1200 ‘göñülli’ni teklif etti.
Keçenlerde belli oldı ki, RF Merkeziy Asiya ülkeleriniñ vatandaşları, esip etilgenler ve uzaqlıqtaki bölgelerniñ temsiclileri aralarında ücretli askerlerni toplamağa tırışa. ‘Er bir subyektten birer batalyon’ ifadesi faal bir şekilde tarqatıla.


text:
Qör'än:Baqara süräze
- Bismillah-ir-räxmān-ir-räxīm
1. Älif läm mim – mäğnäsen Allah üze genä beläder.
2. Qör'änneñ Allahudan iñderelgän xaq kitap ikänlegendä hiç şik yuq, bu kitap anıñ belän ğämäl qıluçı täqwä mö'minnärgä xaq yulnı kürsätüçe – hidäyätter.
3. Ul täqwä mö'minnär kürmiçä kürgän kebi Allahuğa ışanalar. Häm yöklätelgän namazlarnı waqıtında uqílar, häm Bez birgän baylıqtan sadaqalar birälär.
4. İ Möhämmäd ğäläyhissäläm, ul täqwä mö'minnär siña iñderelgän Qör'ängä ışanıp, anıñ belän ğämäl qılalar häm sinnän elek iñderelgän kitaplarğa da ışanalar (läkin Täwrat wä İncil belän Ğämäl qılmílar) häm axirätkä dä ışanıp, anıñ öçen ğämäl qılalar.
5. Ul täqwä mö'minnär Rabbıları tarafınnan turı yulğa künüçelär häm alar axirättä östenlek tabuçılar.
6. Allahuğa, Qör'ängä ışanmağan käferlärne Allah ğazabı belän qurqıtsañ da, qurqıtmasañ da bertigez, hiç íman kitermäslär.
7. Allahu täğälä käferlärneñ küñellärenä añlamawlıq, qolaqlarına işetmäwlek, küzlärenä kürmäwlek pärdäsen qordı häm alarğa axirättä oluğ ğazap bulır.
8. Möslimnär arasında monafíqlar da bar, alar Allahuğa häm axirät könenä ışandıq dilär, läkin üzläre ışanuçı tügellär.
9. Ul monafíqlar Allahunı häm möslimnärne aldamaqçı bulalar, läkin hiç aldí almaslar, fäqät üzlären aldílar, şunı sizmilär.
10. Alarnıñ küñellärendä Allahuğa qarşılıq çire bar, Allah alarnıñ qarşılıq çirlären arttırdı, wä alarğa axirättä räncetküçe ğazaptır, yalğan söylägännäre öçen.
11. Cir östendä fetnä çığarıp, keşelär arasın bozmağız dielsä alarğa, yuq bez bozmíbız, bälki tözätäbez, dilär.
12. Añ bulığız! Şul monafíqlar keşelär arasın bozıp, cir östendä fäsäd qıluçılar, läkin şunı üzläre sizmilär.
13. Ägär alarğa: “Saf ğaqıllı keşelär ışanğan kebek sez dä saf küñel belän ışanığız”, – dielsä, alar: “Bez axmaqlar ışanğan kebek ışaníqmı”, dilär, añ bulığız! Älbättä, alar üzläre axmaqlar, läkin belmilär.
14. Ul monafíqlar möslimnärgä oçrasalar: “Bez íman kiterdek, sezneñ belän bergäbez”, dilär, ägär üzeneñ şaytan dusları belän qalsalar: “Bez, älbättä, sezneñ belän bergäbez häm sezneñ belän berlektä möslimnärne mäsxärä qıluçıbız”, – dilär.
15. Allah alarnı üzlären qatı mäsxärä qılır häm alarnı adaşu yulında qaldırır, xaq yulnı taba almíça, xayran bulıp yörerlär.
16. Şul monafíqlar turı yulnı taşlap, adaşu yulın aldılar. Alarğa bozıq säwdäläre uñış häm fayda birmäde, häm alar turı yulğa künelüçe dä bulmadılar.
17. Alarnıñ mísalı – qarañğı kiçtä ut yandırıp, üz tirälären yaqtırtqan waqıtlarında Allah utların sünderep, qarañğıda qaldırğan, hiçnärsä kürmäwçe keşelär kebider.
18. Alar xaq süzen işetüdän sañğırawlar, xaq süzne söyläwdän telsezlär, turı yulnı kürüdän suqırlar, alar hidäyätkä qaytmaslar.
19. Yäki alar qat-qat qarañğılanğan tönne kük kükräwle, yäşenle qatı yañğır astında qalğan keşelär kebi. Kük kükräwneñ wä yäşenneñ qatılığında barmaqların qolaqlarına tığalar, ülemnären qurqıp. Allah, ímansızlarnıñ böten eşlären çolğap aluçı.
20. Yäşen utı küz nurların suırıp alırğa yaqınlaştı. Yäşen utı alarnıñ alların yaqtırtsa, berniçä adım atlílar, yäşen utı kilep, qarañğıda qalsalar, bara almíça tuqtílar. Ägär Allah teläsä ide, älbättä, işetülären häm kürülären alıp alarnı qolaqsız, küzsez qılır ide. Älbättä, Allah härnärsägä qädir.
21. İ keşelär! Sezne häm sezdän elek bulğan keşelärne xalıq qıluçı Allahuğa ğíbadät qılığız! Allah ğazabınnan qurquçı cömläsennän bulu öçen.
22. Sezne xalıq qıluçı – Allah sezgä cirne töşäk qıldı, östegezgä kükne bína qıldı, küktän yañğır iñderep, sezgä rízıq bulsın öçen törle cimeşlär, igennär üsterde. Allahuğa hiçkemne, hiçnärsäne tiñdäş, oxşaş qılmağız! Üzegez dä beläsez, Anıñ tiñdäşe yuqlığın!
23. Ägär qolıbızğa (Möxämmäd ğäläyhissälämgä) iñdergän Qör'ännän şiklänsägez, Qör'än süzlärenä oxşaşlı ber sürä kiteregez häm Allahudan başqa barça yärdämçeläregezne yärdämgä çaqırığız! Ägär Qör'än – Allah süze tügel digänegez döres bulsa!
24. Ägär ber sürä kiterä almağan bulsağız, häm kiterä dä almassız! Qurqığız cähännäm utınnan, anıñ eçendä utın bulğuçı – ädämnär häm taşlardır!! Ul cähännäm Qör'än belän ğämäl qılmawçı käferlärgä xäzerlände.
25. İnde íman kiterep izge ğämällär qıluçılarğa, älbättä, aslarınnan yılğalar ağuçı cännätlär belän söyeneç bir! Cännättä alarnıñ allarına cimeşlär kiterelgändä “bu cimeşlär bez donyada aşağan cimeşlär”, – diärlär. Läkin alarnıñ täme başqa bulır. Alarğa anda hiçkemneñ níqaxında bulmağan päq xatınnar bulır, alar cännätlärdä mäñge qalırlar.
26. Allahu täğälä, çebenne wä çebennän östenräk ürmäküçne mísal itüdä, älbättä oyalmas. Qör'ängä ışanuçılar bu mísalnı, älbättä, Rabbılarınnan dip belerlär. Ämmä käferlär şundí xäşärätlärne mísal itep kiterüdä Allahunıñ maqsatı närsä dilär. Allah, şundí mísallar belän küp keşelärne adaştırır, häm küp keşelärne turı yulğa künderer. Läkin xaq yuldan fäsíqlarnı ğına adaştırır.
27. Ul fäsíqlar Allahuğa birgän gäxedlären bozalar, häm kisärlär Allahu täğälä totaşırğa ämer itkän närsälärne. Yäğni möslim bulğan yaqın qärdäşlärdän häm Qör'än belän ğämäl qıluçı möslimnärdän kiselälär häm cir östendä törle bozıqlıq qılalar, alar häläk buluçılar.
28. İ keşelär! Allahuğa ışanmasqa niçek buldıra alasız? Bit sez donyağa kilgänçe mäyet ideğez, Ul sezne tergezde, häm Ul sezne üterer, wä Ul sezne qiämät könne tergezer, annarı Aña xökemgä qaytırsız.
29. Ul – Allah, cirdäge barça närsäne sezneñ öçen xalıq qıldı, soñra kükne tözergä teläde häm kükne cide qat itep tergezde. Ul här närsäne belüçe.
30. Häm äytte sineñ Rabbıñ färeştälärgä: “Min, älbättä, cir östendä xälfä itep Ädamne qılmıqçımın”. Färeştälär äyttelär: “İ Rabbıbız! Bozıqlıq qıluçı, suğışıp qan tügüçe zatnı cir östenä xälifä qılasıñmı? Bez isä Sine maqtap täsbixlär äyterbez, häm Sine här kimçelektän päqseñ dip iqtiqad itäbez”. Allah färeştälärgä: “Döreslektä Min sezne belmägänne belämen” – dide.
31. Allah, Ädämgä isemnärneñ barçasın öyrätte dä, färeştälärgä äytte: “Ägär döres söyläwçelärdän bulsağız, Ädäm belgän isemnärne barçasın äytep biregez”.
32. Färeştälär äyttelär: “İ här kimçelektän päq bulğan Rabbıbız! Bezdä hiç belem yuq, mägär Sin beldergänne genä beläbez, Sin, älbättä, här närsäne belüçe, xikmät belän eş qıluçısıñ”.
33. Allah ädämgä äytte: “Färeştälärgä isemnärneñ barçasın äytep bir” – dip. Ädäm isemnärneñ barçasın äytep birgäç, Allah färeştälärgä äytte: “Min sezgä äytmädemmeni, cirdäge wä küklärdäge yäşeren närsälärne belämen häm sezneñ açıq eşlägän wä yäşeren eşlägän eşläregezne dä belämen dip?”.
34. “Xörmät yözennän Ädämgä säcdä qılığız”, – dip färeştälärgä äytkän waqıtıbızda, alar säcdä qıldılar, mägär İblis säcdä qılmadı, täkäbberlände häm käferlärdän buldı.
35. Wä Ädämgä äyttek: “Üzeñ häm xatınıñ cännättä torığız, häm cimeşlären kiñlek ilä telägänçä aşağız, mägär menä bu ağaçqa yaqın barmağız, ägär şunı eşläsägez, zalímnärdän bulırsız”.
36. İblis, bu ağaç cimeşen aşasağız cännättä mäñge qalasız, dip, alarnı aldadı, alar İblis süzenä iärep, cimeşne aşap aldandılar. İblis alarnı cännättän çığarıp andağı niğmätlärdän ayırdı. Monnan soñ äyttek: “İ Ädäm häm iblis, ber beregezgä doşman bulğanığız xäldä cirgä iñegez! Sezgä cirdä torırlıq urın häm yäşäw öçen kiräk närsälär bar, äcälegez citkänçe yäşägez”.
37. Ädäm ğäläyhissäläm täwbägä aşıqtı, häm Rabbısı tarafınnan öyrätkän täwbä-istigfär süzlärenä yulıqtı, häm, täwbä itep, Allahudan ğafu soradı, Allah täwbäsen qabul itep gonahın ğafu itte. Allah täwbälärne qabul itüçe, räximle.
38. Bez äyttek: “Barçağız da cännättän çığıp, cirgä iñegez! Ämmä minem sezgä turı yulğa künderüçe süzlär, älbättä, kiler, Minem süzläremä iärgän zatqa qurqu häm qayğı bulmas”.
39. Ímansızlar häm ayätlärebezne yalğan diüçelär – ut ähelläreder, alar anda mäñge qalırlar.
40. İ Yağqub balaları! Sezgä birgän niğmätläremne xäterlägez, häm Täwrat belän ğämäl qılırğa sezdän gähed aldım, şul gähedemne ütägez! Ägär Minem gähedemne ütäsägez, Min dä sezneñ gähedegezne ütärmen häm cännätkä kertermen, Miña ğına qol bulığız häm Minnän genä qurqığız!
41. Qulığızdağı Täwratqa ışanğanığız xäldä Bez iñdergän Qör'ängä dä ışanığız, yäğni anıñ belän ğämäl qılığız, Qör'ängä berençe käferlärdän bulmağız, häm Bezneñ ayätlärebezne donya malına satmağız! Yäğni baylar malına qızığıp, yäki alardan qurqıp, Allah xökemnärenä yäşermägez häm üzgärtmägez, Minem ğazabımnan saqlanığız!
42. Xaqnı batıl belän butamağız häm döreslekne yäşermägez! Bit üzegez dä xaqlıqnı beläsez.
43. Namazlarnı ütägez, häm zäkät sadaqasın biregez häm namaz uquçılar belän bergä namaz uqığız, yäğni Qör'än yulında bulğan möslimnärdän ayırılmağız!
44. Sez keşelärne izgelekkä öndisezme? Ämmä üzegezne onıtasız, bit sez Allah kitabın uqísız, şunı uylap qaramísızmı? (Bu ayät wäğäz söyläp tä söylägäne belän ğämäl qılmawçılar xaqındadır).
45. Awırlıqnı kütärergä çıdamlı bulıp, wä namaz uqıp Allahudan yärdäm sorağız! Namazlarnı waqıtında ütäp baru, älbättä, awır yökter, mägär awır bulmas, Allahudan qurıqqan häm räxmäten ömet itkän täqwä keşelärgä.
46. Çönki alar Rabbılarına yulığaçaqların häm Aña xökemgä qaytaçaqların belälär.
47. İ Yağqub balaları! Min sezgä birgän niğmätlärne xäterlägez, häm niğmät birüdä sezne böten donya keşelärennän artıq qıldım, şunı fikerlägez!
48. Häm qurqığız qiämät könennän, yärdäm itä almas ul köndä hiçber zat ikençä zatqa ber eş belän dä! Ul köndä şäfäğät itü qabul itelmäs häm ğazaptan qotılu öçen hiçnärsä alınmas.
49. Firğäwen qäwemennän sezne qotqaruıbıznı da xäterlägez! Alar sezne yaman ğazap belän ğazaplap, qız balalarığıznı qaldırıp, ir balalarığıznı buğazlí idelär. Bu eçlär sezgä Rabbığızdan bälä wä zur qaza ide.
50. Yänä fiker itegez, yardıq bez sezlärgä däryäne häm sezne qotqarıp, Firğäwen qäwemen häläk ittek suda batırıp, üzegez dä qarap tordığız.
51. Yänä xäterlägez şunı, Musağa Täwratnı iñdermäk öçen Tur tawında anı qırıq kön totmaq belän wäğdä qıldıq. Musa Tur tawına kitkäç, sez bozaw yasap, şul bozawğa ğíbadät qıla başladığız. Şunıñ öçen sez zalímnärsez.
52. Şul eşegezdän soñ sezne ğafu qıldıq, şöker itüegez öçen. Çönki alar Musa qaytqaç täwbä ittelär.
53. Yänä şunı xäterlägez, turı yulğa künelmäklegegez öçen Musa ğäläyhissälämgä kitap birdek. Ul kitap xaq belän batıl arasın ayıruçı ide.
54. Musa ğäläyhissäläm qäwemenä äytte: “İ qäwemem! Sez, älbättä, üzegezgä zolım qıldığız bozawğa tabınğanığız öçen, xalqığızğa täwbä itegez, üzegezne üteregez! Yäğni bozawğa tabınuçılarnı üteregez, şul sezgä täwbä bulır. Xalqığız qarşında bu eş sezgä xäyerle. Allah täwbälärne qabul itär, älbättä, Ul – täwbälärne qabul itüçe, räximle”.
55. “Yänä, İ Musa! Bezgä Allahunı açıq itep kürsätmiçä, siñı ışanmíbız, Allahunı bezgä kürsät!” – digänegezne dä xäterlägez! Allahunı kürergä telägän waqıtığızda Anıñ nurı sezne tottı, ul nurğa qarap torğan xälegezdä. (Musa Tur tawına Allahudan Täwrat alırğa barğanda üze belän bergä citmeş keşe aldı, ul keşelärne taw itägendä qaldırıp, üze taw östenä çıqtı, anda Musa Allah belän söyläşte, häm Allah Musağa Täwratnı birde. Musa Täwratnı alıp, älege citmeş keşe yanına kilgäç, ul keşelär: “İ Musa, sin Allahunı kürgänseñ, bezgä dä kürsät”, – didelär. Musa äytte: “Min kürergä telägän idem Allahunı, Ul tawğa qaradı, häm taw yarıldı. Min qurıqtım häm täwbä ittem”, – dide. Alar haman: “Allahunı kürmiçä ışanmíbız”, – didelär. Şunnan soñ Allahu täğälä nurın iñderep, şul citmeş keşene köyderep üterde).
56. Allah äytte: “Nurım belän yanıp ülgänegezdän soñ tergezdek sezne şöker itüegez öçen”.
57. İ Yağqub balaları! Bolıtnı bez sezgä külägä qıldıq häm sezgä küktän şirbät häm qoş iten iñderdek, aşağız Bez birgän xäläl häm päq rízıqlarnı! Bez alarğa zolım qılmadıq, läkin alar üzlärenä zolım qıldılar. (Däryädän qotılğaç, alarğa Allahudan ämer buldı: “Zalím käferlär belän suğış qılığız”, – dip, läkin alar Allahunıñ ämeren ütämädelär. Ğazap öçen Allah alarnı qırıq yıl saxrada qaldırdı, şähärlärgä häm awıllarğa kerä almadılar, qoyaş alarnı ränceter buldı, ämmä Musa şäräfätenä ber aq bolıt öslärenä külägä buldı.)
58. Yänä: “Ärixä şähärenä keregez”, – dip äytkänemne dä xäterlägez! Yäğni qırıq yıldan soñ Musa ülgäç, Yağqub balalarına Ärixä şähärenä kerergä Allahudan ämer buldı. Şähärgä kergäç, andağı rízıqlarnı kiñlek belän telägänçä aşağız, şähär qapqasınnan kergändä baş iep, tübänçelek belän keregez, häm xatalarıbıznı ğagu it, Rabbım, dip äytegez! Şulay qılsağız, xata eşläregezne yarlıqarbız. Yaxşı eşlärne qıluçı mö'minnärgä niğmätlärebezne bik tiz arttırırbız.
59. Yağqub balaları arasında bulğan zalimnär şähärgä kergändä üzlärenä zolım qıldılar, yäğni şähär qapqasınnan kergändä, Allahudan ämer itelgän süzne äytmiçä, başqa süzgä alıştırdılar, yäğni şähärgä kergändä Allahudan ğafu sorap, täwbä itep kerer urnına, şaytan öyrätkän süzne äytep, täkäbberlänep kerdelär. Ul zalimnärgä yawızlıq qılğannarı öçen küktän rísway itüçe ğazap inderdek.
60. Yänä şunı xäterlägez, Musa üzeneñ qäweme öçen Allahudan su soradı, Bez Musağa äyttek: “Tayağıñ belän taşqa suq”, dip. Musa tayağı belän taşqa suqtı, taştan 12 çişmä aqtı, çönki alar 12 qäbilä idelär. Här qäbilä üz çişmäsen belde. Allah birgän rízıqlardan aşağız, eçegez, ämmä cir östendä bozıqlıq qılıp yörmägez, dip äytelde alarğa Allahudan.
61. Yänä äyttegez: “İ Musa, bez ber törle genä rízıqqa sabır itä almíbız, bezneñ öçen Rabbıñnan doğa qıl, cirdä üsä torğan närsälärdän: qíar, sarımsaq, suğan häm waq orlıqlardan sorap”. Musa alarğa äytte: “Allah birgän äwwälge yaxşı rízıqlarnı üzegez sorağan naçar rízıqlarğa alıştırasızmı? Şähärgä keregez, sez sorağan närsälär anda bulır”. Alarğa awır eşlär, xurlıq, meskenlek wä Allahunıñ açulı qähäre yöklätelde. Alarğa bu cazalar Allahudan tieşle buldı Anıñ ayätlären inkár itkännäre häm päyğämbärlärne xaqsız ütergännäre öçen, däxi bu cazalar alarğa tieşle buldı Allahuğa gonahlı bulğannarı häm sızğan sızıqtan çıqqannarı öçen.
62. Ğämälsez genä ışanuçılardan, wä yähüdlärdän, wä nasaralardan häm törle närsälärgä tabınuçılardan beräw Allahuğa íman kiterep, Qör'än, sönnät dälilläre belän izge ğämällär qılsa, andí mö'minnärneñ qılğan äcere Rabbıları xozurında, alarğa qurqu häm qayğı bulmas.
63. Yänä sezdän gähed alğan waqıtıbıznı xäterlägez. Östegezgä Tur tawın kütärdek wä äyttek: "Täwratnı alığız häm anıñ belän íxlas wä tırışlıq ilä ğämäl qılığız, häm anda bulğan Bezneñ wäğäzlär belän wäğäzlänegez, bälki Allahtan qurquçı bulırsız.
64. Tur tawınıñ östegezgä töşüennän Bez sezne qotqarğanıbızdan soñ küp waqıt ütmäde, Täwrat belän ğämäl qılırğa birgän wäğdägezne bozıp, anıñ belän ğämäl qılmí başladığız. Ägär sezgä Allahunıñ fazlı wä räxmäte bulmasa ide, älbättä, hämmäläregez häläk bulır idegez.
65. Şimbä köne xaqında Allah xökemen bozuçılarığıznı, älbättä, beldegez “Xur bulğanığız xäldä – maymıl bulığız” – dip, şunda uq maymıl buldılar. (Yağqub balaları Musa ğäläyhissälämgä qarşı kilep, comğa urınına şimbä könne sayladılar. Şunnan soñ Allah alarğa şimbä könne donya eşen wä balıq totunı xaram qıldı. Alarnı sınar öçen Allah ämere belän şimbä kön yar buyına balıqlar küp kiler buldılar. Yähüdlär balıqlarnı kürep qızıqtılar häm balıqlarnı totu öçen Allahuğa qarşı xäylä qordılar – şimbä kön yar buyına kilgän balıqlarnı yılımnar belän äyländerep aldılar, annarı yäkşämbe könne balıqlarnı sudan çığardılar. Allah alarğa açulandı häm maymıl bulığız dide, maymıl bulıp, häläk buldılar).
66. Bez alarnı şulay xurlıqqa saldıq häm häläk ittek ğibrät öçen wä Allahudan qurıqqanlıqlarğa wäğäz bulsın öçen.
67. Yänä Musanıñ sezgä síır buğazlarğa ämer itkänen xäterlägez! Musa qäwemenä äytte: “Döreslektä Allah sezgä síır buğazlarğa boyıra”. Alar äyttelär: “Bezne síır buğazlarğa quşıp mäsxärä qılasıñmı?” Musa äytte: “Sezne mäsxärä qılıp axmaqlardan buludan Allahuğa sığınam” (Yähüdlärdän ber keşe üterelgän ide, läkin kem ütergänlege mäğlüm tügel ide. Musä ğäläyhissälämgä kilep: “Üterüçene tabarğa bezgä yärdäm it”, – didelär. Musa äytte. "Ber síır buğazlağız häm şul síırnıñ qoyrığı belän mäyetkä suğarsız, mäyet tereler häm üterüçelärne äyter).
68. Alar äyttelär: “İ Musa, Rabbıñnan sora – síırnıñ sífatların bezgä açıq bäyän itsen!” Musa äytte: “Allahu täğälä äytäder: síır qart ta, yäş tä bulmasın, urta yäşlärdä bulsın! Küp soraşıp tormağız, Allah quşqannı eşlägez”.
69. Äyttelär: “İ Musa, Rabbıñnan sora, ul síırnıñ töse nindi, äytsen!” Musa äytte: “Allah äytä, ul síırnıñ töse açıq sarı bulır, aña qarawçılarnı ğäcäpländerer”, – dip.
70. Alar äyttelär: “İ Musa, Rabbıñnan sora, ul síırnıñ böten xälen bezgä bäyän itsen! Ul síır qırda utlap yörüçeme? Yäki cir sörüçeme? Ber-bersenä oxşağan síırlarnı kürdek, läkin üzebezgä kiräk síırnı ayıra almadıq. Ägär ul síırnıñ böten xälen bezgä bäyän itsä, Allah teläsä, ul síırnı tabarbız”.
71. Musa äytte: “Döreslektä Allah äytäder: ul síır, älbättä, cir sörep, cir suğarıp mäşäqät çikmägän síırdır, ul síırda çuarlıq yuq, häm här kimçelektän päq”. Alar: “Xäzer síırnıñ böten xälen bäyän qıldıq, inde tabarğa mömkin bulır”, – didelär häm síırnı taptılar, bik zur bäyägä satıp alıp buğazladılar. Läkin síırnıñ bäyäse bik yuğarı bulu sawaplı, anı satıp aludan ğäciz bula yazdılar.
72. Ber keşene üterep, kem üterde dip şawlaşqan waqıtığıznı da xäterlägez! Allah sez yäşergän närsäne açıp kürsätüçe. Yäğni üterüçelärne mäyetneñ üzennän äytterde.
73. Bez äyttek: “Síırnıñ berär äğzäse belän mäyetkä suğığız”. Síırnıñ qoyrığı belän mäyetkä suqtılar, mäyet terelde häm üterüçene äytte, alar xökem iteldelär. Şul mäyetne tergezgän kebek Allah qiämät konne mäyetlärne tergezer. Änä şulay, Allah üzeneñ barlığına häm berlegenä dälillär kürsätä, bälki ğibrätlänersez häm wäğäzlänep tözälersez! (Bu síır waqíğası keşelär öçen ğibrätter. Musa ğäläyhissäläm síırnı buğazlağız digäç, şunda uq berär síırnı buğazlasalar – Allahunıñ ämeren ütägän bulırlar ide, läkin yähüdlär, täkrar soraw birep, üzlärenä awırlıq kiterdelär, axırdan ul síır öçen üzeneñ tirese tulı altın tülärgä mäcbür buldılar. Şunıñ belän Allahu täğälä kürsätä ki, anıñ ämeren küp tikşerep, sorap tormíça, tirängä kermiçä, şunduq ütäwneñ xäyerlesen. Baqara süräsendä 285. ayättä – “Samignä wä ätägnä” – çın möslimnär Allahunıñ ämerlären işetkäç, küp sorap tormíça: “Bez işettek häm buysındıq”, – dip äytälär di).
74. Allahu täğäläneñ küp moğcízalarınnan soñda, yäğni mäyetneñ terelgänen, häm Allah xökemnären bozuçılarnıñ maymıl wä duñğız sürätenä kerep häläk buluların kürdegez, şunnan soñda küñelläregez yomşarmadı, bälki taştay qattı, xättä taştan da qatıraq buldı. Döreslektä, taş tawlardan yılğalar ağa, zur taş yarılsa, eçennän su çığa, häm Allahudan qurqıp, tawlardan taş yarılıp töşä. İ keşelär! Sezneñ qılğan eşläregezdän Allah hiç tä ğäfil tügel. Allahudan qurqığız, gonahlardan saqlanığız!
75. İ sez möslimnär! Yähüdlärneñ sezneñ dinegezgä kerep möslim buluların telisezme? Döreslektä, yähüdlärdän ber törkem cämäğät işettelär Allahunıñ süzen, yäğni Täwratnı, soñınnan üzgärttelär Allahunıñ süzen, añlağaç häm belgäçten.
76. Ul yähüdlär möslimnärgä oçrağanda “Íman kiterdek”, dilär. Ägär awlaqta ber-bersenä yulıqsalar, äyterlär ul yähüdlär üzara: “Nik xäbär biräsez mö'minnärgä üzegezgä Allah açıq bäyän qılğan eşlärne” (Yäğni alar, Täwratnı uqıp, belälär ide Möxämmädneñ xaq rasül ikänen; läkin awlaqta ber-bersenä äytälär ide: “Täwrattağı şul süzlärne mö'minnärdän yäşeregez” – dip). “Anıñ päyğämbär ikänlegen belä torıp, iñkár ittegez, dip, axirättä Allah xozurında östegezdän torularına dälil bulsın öçen söylisezme? Uylap qaramísızmı?” – dilär.
77. Ul yähüdlär belmilärme alarnıñ kürsätep eşlägän häm yäşerep eşlägän eşlären Allahu täğäläneñ belgänlegen? Älbättä, belälär, läkin mäkerlek qılalar.
78. Yähüdlärdän Täwratnı belmäwçelär dä bar. Alar ata-babadan qalğan yalğan xörafät süzlärne genä belälär. Alar xaqnı belmilär, mägär yalğan, yasalma dinne xaq din dip töşenälär häm şul suqır töşenüläre belän eş qılalar. (Nindi ükeneç! Bügenge bezneñ möslimnärebez dä nadannar, Qör'än xökemnären belmilär häm bidäğätne din dip töşenälär).
79. Ni ükeneç, üzläre kitap yazıp, bu kitap Allahudan diüçelärgä! Alar bu eşne eşlilär nadan xalıqtan az aqça alır öçen. Alarğa häläkätlek yalğan kitap yazğannarı öçen, yänä alarğa häläkätlek yawızlıq qılğannarı öçen.
80. Yähüdlär: “Bezne axirättä cähännäm ğazabı totmas, mägär sanalmış könlek kenä totar”, dilär. Sin alarğa äyt: “Ğazap qılmasqa Allah sezgä wäğdä qıldımı? Ägär wäğdä qılğan bulsa, Allah, älbättä, wäğdäsenä xílaflıq qılmídır. Sez Allah xaqında belmägänne söylisezme?”.
81. Bälki ber keşe fäxeş wä xaram eşlärne käsep itsä, häm ul keşene xatalıqları çırnap alsa, andí keşelär, älbättä, ut ähelläre, alar anda mäñge qalırlar.
82. Ämmä íman kiterep, izge ğämällärne qılğan xaq mö'minnär cännät ähelläre, alar anda mäñge qalırlar.
83. Yänä Yäğqüb balalarınnan gähed aldıq: “Miña ğına ğíbadät qılığız, ata-anağa, möslim bulğan yaqın qärdäşlärgä, yätimnärgä, meskennärgä izgelek itegez! Keşelärgä yaxşı süzlär söylägez, namazlarığıznı waqıtında ütägez, häm zäkät sadaqalarığıznı biregez!” – dip. Soñınnan Allahuğa birgän gähedegezdän ayırıldığız, mägär bik azlarığız gäheden saqlap qaldı. Şulay itep, sez Allahudan baş tartuçısız.
84. İ, Yäğqüb balaları! Suğışıp qanığıznı tükmägez, yawızlıq belän ber-beregezne yortlarığızdan çığarmağız dip sezdän gähed alğan waqıtıbıznı da xäterlägez! Üzegez bu gähedne qabul ittegez häm şähädät birdegez.
85. İ, Yäğqüb balaları! Gähedläregezne bozıp, ber-beregezne üteräsez häm üzegezdän bulğan ber cämäğätne yortlardan quıp çığarasız. Bu xaram bulğan eşlärdä şäriğätkä xílaf yul häm doşmanlıq belän zalimnärgä yärdäm itäsez. Ägär sezgä äsirlär kilsä, alarnı mal birep azat itegez dip tä sezdän gähed aldıq. Mal birep alarnı azat itegez! Ämmä ğäyepsez keşelärne yortlarınnan quıp çığaru sezgä xaram itelde. Sez Allah kitabınıñ qayber ayätlärenä ışanıp, qayber ayätlären iñkár itäsezme? Sezlärdän bu eşne eşläwçelärneñ cazası donyada xurlıqqa töşüder, axirättä ğazapnıñ qatırağına qaytudır. Allah, sezneñ qılğan eşläregezdän ğäfil tügel.
86. Yuğarıda zeker itelgän keşelär, axirätne donyağa sattılar, yäğni donyanı ğına käsep itep axirätkä qul seltädelär. Alarğa axirättä ğazap ciñeläytelmäs, häm alarğa yärdäm birüçe dä bulmas.
87. Şiksez, Musağa Täwratnı birdek häm anıñ ezennän başqa päyğämbärlärne aña iärttek, häm Märyäm uğlı Ğísağa íslam dinen öyrätüçe İncilne birdek, häm Ğísanı Cäbrail färeştä belän qüätlädek. Küñelläregez söymägän ğädel xökemnär belän sezgä päyğämbär kilsä, täkäbberländegez, päyğämbärlärneñ qayberlärenä ışanmadığız, qayberlären üterdegez. (Mísal: Zäkäriä häm Yaxyanı).
88. Yähüdlär maqtanıp äyttelär: “Bezneñ küñelebez belem sawıtı”, dip. Alarnıñ küñelläre belem sawıtı tügel, bälki axmaqlıq sawıtıdır, şunıñ öçen xaqnı iñkár ittelär. Allah alarnı käferlekläre öçen läğnät qıldı. İnde alardan mö'minnär az bulır.
89. Häm kilgän waqıtta ul yähüdlärgä Allahudan Qör'än döresläp, alar qullarında bulğan Täwratnı iñkár ittelär. Üzläre Qör'än iñmäs borın: “İ Rabbıbız! Käfer bulğan doşmannarıbıznı ciñü öçen Möxämmäd ğäläyhissäläm xörmätenä bezgä yärdäm bir”, – diälär ide. Ämmä Möxämmäd ğäläyhissäläm alarğa açıq dälillär belän kilgäç, anı päyğämbär dip tanımadılar, iñkár ittelär. Allahuğa, Qör'änğä yäki päyğämbärgä ışanmağan keşelärne Allahu täğälä läğnät qıladır.
- 90.-286. ayätlären östise bar
- “Amin.”


text:
Qazaqstandağı birneşe JOO gosreestr.kz saytında satılımğa qoyıldı. Respublika menşigine tiesili Abılay han atındağı Qazaq Halıqaralıq Qatınastar jäne Älem Tilderi Universiteti, Ö.A. Bayqoñırov atındağı Jezqazğan universiteti, Qazaq bas säulet-qwrılıs akademiyası, Almatı energetika jäne baylanıs universiteti 2019 jıldıñ 7 naurızında saudağa tüsetin boladı.
QR qarjı ministrliginiñ baspasöz qızmetiniñ aqparatı boyınşa satılım aukcion ädisi boyınşa jürgiziledi jäne belgilengen sommadan eñ joğarı bağa wsınğandardıñ qolına ötedi.
Sonımen birge Almatı energetika jäne baylanıs universitetiniñ 33,65% jäne qalğan JOO-nıñ 35 payızı satılımğa şığarılmaq. Bwdan bölek olardıñ bağaları da ärtürli boladı.
Qazirgi tañda Ö.A. Bayqoñırov atındağı Jezqazğan universitetiniñ belgilengen somması 336 396 978 teñge, Qazaq bas säulet-qwrılıs akademiyası 2 522 061 mıñ 695 teñge, Almatı energetika jäne baylanıs universiteti 1 401 617 089 teñgege bağalanuda.
Sonday-aq, Su sportı jäne qoldanbalı sport türleri boyınşa respublikalıq joğarı sport şeberligi mektebi de aukcionğa şığarılğan. Bastapqı qwnı - 331 060 000 teñge.
Qarjı ministrliginiñ mälimeti boyınşa: «Ob'ektilerdiñ barlığı elektrondı tender arqılı jürgizilip, ärbir satıp aluşı özderiniñ bağaların jabıq elektrondı konvert arqılı reestr veb-paraqşasında joldaydı».
Esteriñizge sala keteyik, ötken jılı Qazaqstan-Britan tehnikalıq universiteti 5,4 mln teñgege bağalanıp, 11,3 mlrd teñgege satılğan bolatın.


text:
Aqyar faali İnna Yegorovanıñ maşinasını Qırım yolunda Rusiye DPS hadimleri toqtattılar, onı bölükke alıp ketmege isteyler. Qadın ufaq balasınen beraber Kiyevge vaqtınca yerleşmek içün kete edi.
İnna Qırım.Aqiqat saytına bergen malümatqa köre, onı sanki yüksek surat içün toqtattılar. Şimdi o, 7 yaşında qız balası ile beraber Aqmescit-Harkov yolunıñ 110-uncı km qapalı maşinada buluna.
«Politsiya zabiti vesiqalarnı köstermege rica etti, men oña olarnı kösterdim. Men iş şeadetnamesi, Kiyevde maşina alğanda berilgen vaqtınca tehnikiy pasport ve aydavcı şeadetnamesini kösterdim. Er şey şaatlarnıñ yanında oldı. Meni patrul maşinasına kelmege rica ettiler, men razı olmadım. Bir saatten berli küneşte turamız. Maşinamda sıcaqtan pişken bala bar, qapu ve pencereler blok etildi», – dep ayttı qadın.
Onıñ aytqanına köre, zabitler bir de bir protokol tizmediler.
DPS hadimleri qadınnı bölükke alıp ketmege isteyler, çünki o, şahsiy vesiqalar ve bala vesiqalarını köstermedi, demek, «uquq qoruyıcı organlarına qarşılıq kösterdi».
«Bunıñ soñu ne olacaq belli degil. Bugün sıñırğa yetip olurım-yoqmı bilmeyim», – dep ayta qadın.
Onıñ fikirince, DPS hadimleriniñ bunıñ kibi areketleri onıñ cemaat faaliyetinen bağlıdır. Yegorova Aqyarda Rusiyeniñ Qırım işğaline qarşı çıqqanlardan biridir.


text:
İşğal etilgen Keriçte Qırımnıñ diger şeerlerinde olğanı kibi para bozduruv noqtaları qapatıldı. Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki, bu Milât bayramlarına yaqın oldı.
Şeer sakinleriniñ aytqanına köre, yanvar 6-dan itibaren bir çoq para bozduruv noqtası qapalı.
Malüm olğanı kibi, 2015 senesi yanvar 1-den itibaren işğal etilgen Qırımda Rusiye qanunlarına köre para birlemini yalıñız bank bölüklerinde satın almaq ya da satmaq mümkün.
Aqmescitte para bozduruv noqtaları yanvar 1-de qapatıldı.
Qırım «baş naziri» Sergey Aksönov para bozduracaq noqtalarnı «Qırımda başına belâ qıdırmamağa» çağırdı.
Rusiye banklarınıñ vekilleri bu sene Qırımda «Ukraina zamanında» çalışqan bir buçuq biñ para bozduruv noqtasından iç birisi çalışmaycağını bildirdi.
«Rusiye bankı» müdiriniñ muavini Mihail Suhov dedi ki, turistlerniñ çoqusı Rusiyeden kele, olarğa ise para bozdurmaq kerekmey, onıñ içün para bozduruv noqtalarına ihtiyac yoq.
2014 senesi fevralniñ soñunda martnıñ başında Rusiyeden ve Rusiye Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden atılğan ordular Qırım yarımadasını işğal ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne de AQŞ neticelerni tanıdı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.
Bundan soñra AQŞ ve Avropa Birligi Rusiyege qarşı bir sıra iqtisadiy cezalarnı kirsettiler. Ğarp Qırım Ukraina olğanını ayta.


text:
Qırımtatarlarnıñ şimdiki vaziyetini «ekinci sürgünlik» olaraq adlamaq mümkün. Bunı «112 Ukraina» telekanalınıñ efirinde Ukraina çetel işler nazirliginiñ spikeri Yevgen Perebiynis bildirdi.
O, halqnıñ liderleri Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımğa kelip olamağanını qayd etti. Qırımtatarlarğa ayırımdan qurtarılmağa tek halqara toplulığı yardım ete bile, dep tüşüne spiker.
«Şimdi halqara toplulığı Rusiyege basımnı küçleştirse, tek o zaman qırımtatarlarğa yardım kele bile. Biz Rusiye vatandaşlıq cemaatçılığından da destekni bekleymiz», – dedi Yevgen Perebiynis.
«Bugün Rusiyeini özüni halqara qaidelerine köre alıp barmağa mecbur etmek içün halqara toplulığı bütün imkânlarnı qullanmalı», – dedi o
Ukraina çetel işler naziri şunı da bildirdi ki, «Qırım Ukrainağa qaytarılsa, tek o vaqıt qırımtatarlarnıñ meseleleri çezilir».
Qırımtatarlarnıñ taqibi işğal etilgen Qırımda adiy bir al oldı. Ev, medrese, camilerde tintüvler keçirile.
Qırımtatar halqına etilgen basım New-Yorkta keçirilgen BTM tamır halklarnıñ meseleleri boyunca konferentsiyada da muzakere etildi. Mında qırımtatarlarnıñ milliy lideri Mustafa Cemilev ve Meclis reisi Refat Çubarov da iştirak ettiler.


text:
Aqmescitte aprel 26-da saat 10-da Gagarin bağçasında «Çernobıl felâketiniñ qurbanlarına» abidesi yanında Qaza ve felâketlerniñ aqibetlerin yoq etken iştirakçiler ve bu qaza ve felâketlerniñ hatıra kününe bağışlanğan matem mitingi keçirilecek. Bunı Qırımnıñ malümat siyaseti idaresi bildire.
Tedbirde Qırım Cumhuriyeti reberliginiñ iştiraki beklenile.
2006 senesi fevral ayında Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Baş Assambleyası aprel 26-nı Radiatsion qaza ve felâketler qurbanlarınıñ halqara hatıra künü olaraq qayd etip, matem tedbirlerini keçirmege teklif etti.


text:
Bunı Arbiy-siyasiy Merkeziniñ reberi Dmıtro Tımçuk bildirdi.
«Umumen, keçken sutka devamında «DNR» ve «LNR» boyevikleri Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ altı rayonında terroristik aktsiyalarnı (atış ve diversiyalar) keçirdiler», – dep qayd etti mütehassıs.
Arbiy-siyasiy tedqiqler Merkeziniñ malümatına köre, ATO quvetleri Ukraina Prezidenti tarafından ilân etilgen barışıqqa riayet eteler. Boyevikler ateş açsa, yalıñız o vaqıt arbiyler cevap bere.
Boyevikler Krasnıy Liman şeeri civarında Yampol ve Zakotnoye köylerinde ATO yerlerini alacaqlarını bildirile edi.
ATO quvetleri tarafından nezaret etilgen Kramatorsktaki uçaq alanına qarşı ateş açıldı. Donetsk vilâyetinde Slavânsk civarında üç blokpost, Artömovsk arbiy bölügi, Lugans vilâyetinde – Çervonopartizanskoye civarında blokpost.
Prezident Petro Poroşenko Ukraina şarqında iyünniñ 20-den saat 22:00 iyünniñ 27 saat 22:00 qadar ateş toqtatılması aqqında emir etti. Onıñ aytqanına köre, «barışıq planınıñ bu noqtası tam bir müddetni belgilep, prezident planına qol tutqanlarğa silânı teslim etmege imkân bere».


text:
Daa bir qırımtatar ailesiniñ soyu ğayıp oldı. Edem Asanov Kezlevdeki şifahanelerden birinde qurtarıcı olıp çalışa. O, Saqtan Kezlevge yol alğan edi. Lâkin iş yerine öyle de kelmedi.
Bu aqqında ğayıp olğan erkekniñ tatası Feride Asanova Qırım.Aqiqat saytına bildirdi.
Onıñ aytqanına köre, qardaşı sentâbr 29-da ğayıp oldı. Bu künü Edemni Kezlevdeki avtostantsiyasında kündüz kördiler.
«Edemniñ telefonları cevap bermey. Avtovokza hadimleri bizge bir şey aytmaylar, bizler politsiyağa muracaat ettik», – dep ayta tatası.
Qıznıñ bildirgenine köre, Edem siyasetke kirişmey edi, içtimaiy ağlarda da bunıñnen bağlı bir şey yazmadı.
Hatırlatamız, sentâbr 27-de Qarasuvbazar civarındaki Sarı-Su köyünde belgisi şahıslar eki genç İslâm Cepparov ve Cevdet İslâmovnı tutıp esir aldılar. Olarnı alâ daa tapmadılar.


text:
Ózbekstan Respublikası ǵárezsizliginiń 31-jıllıq bayramı múnásebeti menen Mámleketimizdiń ekonomikalıq potentsialın kúsheytiwde, milliy statistika sistemasın rawajlandırıwda, demokratik reformalardı ámelge asırıwda qosıp atırǵan úlesi ushın, basqarmamızdıń bir qansha xızmetkerleri NURMANOVA GULXUMAR SADENBAYEVNA, JALMUXAMEDOV AYBEK ARISTANBEKOVICH, MAKSETOV KALBAY KAMALOVICH, IDRISOV AZAMAT ISMAYLOVICH Qaraqalpaqstan Respublikası statistika basqarmasınıń «Húrmet jarlıǵı» menen sıylıqlandı.
Málimleme xızmeti


text:
Aqyarda avgustnıñ 8-nde saba üç yañı COVID-19 hastası qayd etildi. Hastalanğanlar arasında – eki aqyarlı pensioner ve şeerge raatlanmağa kelgen er adamı.
Bu aqta şeerniñ Rusiye ükümetiniñ saytında haber etile.
«Altı kişi yahşı olğan soñ hastahaneden çıqarıldı. Umumen yılnıñ başından Aqyarda 374 insan yañı koronavirus yuqunçına oğradı. 312 kişi tüzeldi, 11 insan vefat etti», – dep bildirile haberde.
Akimiyetniñ malümatına köre, al-azırda 40 kişi hastahanede buluna, 178 insan yuqunç hastahanesinde közetile, №9 şeer hastahanesinde 107 insan qala, 233 insan yaşağan yerinde közetile.
Avgustnıñ 1-nde berilgen malümatqa köre, Aqyarda 4 pensioner COVID-19 hastalığına oğradı, avgustnıñ 5-nde koronavirusnen hastalanğan esli başlı adamnıñ vefatı aqqında haber etildi.
Keçken künü Qırımda 27 koronavirus hastası qayd etildi. Qırımda, yerli akimiyetniñ malümatına köre, 1437 yañı koronavirus hastası qayd etildi. 78-i çetelden keldi, 112-si qomşu Rusiyeden kelgenler ve olarnen alâqada olğanlar. 1038 insan yahşı oldı, 16 hasta koronavirustan vefat etti. Aqyarda 371 insan koronavirus yuqunçına oğradı, 306 kişi tüzeldi, 11 kişi vefat etti.
Rusiye kontrolindeki Qırım akimiyetiniñ koronavirus tarqaluvına dair statistikasını halqara teşkilâtlar ve diger mustaqil menbalar tasdıqlamay. Ukraina aq qorçalayıcıları Qırımnıñ Rusiye akimiyeti hasta sayısını eksiltip bildire, dep bildirgen edi.
Daa evel 2019-nCoV olaraq belli SARS-CoV-2 koronavirusı Qıtayda keçken yılnıñ soñunda qayd etildi.
O, COVID-19 hastalığınıñ sebebi oldı. Hastalıq yengil keçe bile, bazı insanlarda suvuqlanuv ve gripp alâmetleri, yüksek sıcaq ve öksürüv körüne bile. Bu ölüm sebebi ola bilgen pnevmoniyağa keçmesi mümkün. Hastalarnıñ ekseriyeti tüzele; çoqusı allarda immunitet sisteması zayıf olğan insanlar, hususan qartlar vefat ete.
2020 senesi martnıñ 11-nde Dünya sağlıq teşkilâtı yañı koronavirus sebebinden başlağan hastalıq qırğınlığını pandemiya olaraq tanıdı.


text:
Kiimdi özi keptirip, ütiktep, retteytin ğajayıp-maşina oylap tabıldı Ömirimizdi jeñildetetin gadjetter oylap tauıp jatqan kompaniyalar kün sanap tañ ..
Şıñjañ, Altay aymağı, Şiñgil audanındağı qandastarımız qar-mwz sayahat merekesi deytin sporttıq-mädeni şarada salt-dästürin wlıqtadı. Qıran bürkit, jü..
Şañqobız türk jwrtınıñ eñ köne aspaptarınıñ biri. Ol äuelde baqsılardıñ jın şaqıru qwralı bolsa, keyinde muzıka aspabına aynalğan. Qobızşı Olena Pod..
Şañqobız türk jwrtınıñ eñ köne aspaptarınıñ biri. Ol äuelde baqsılardıñ jın şaqıru qwralı bolsa, keyinde muzıka aspabına aynalğan. Jan-dünieñdi tebire..
Tüp-törkini jağınan bizge eñ jaqın halıqtardıñ biri – Başqwrttar. Qazaqtıñ qwramındağı barlıq rular derlik osı başqwrttarda da bar. Qazaqtıñ talanttı..


text:
Ötken senbi küni keşke Mäskeu mañında Putinniñ jaqın seriktesi Aleksandr Duginniñ qızı Dar'ya Dugina jarılıstan köz jwmdı. Şabuıldıñ maqsatı onıñ ıqpa..
AQŞ Qıtay qatınası. AQŞ Tayvan'men resmi sauda kelissözderin bastaydı, Bwl turalı AQŞ sauda ökiliniñ orınbasarı Sara B'yanki mälimdedi, dep jazdı BBC..
Ukraina Atom stanciyasındağı «qiın jağdayğa» dayındaluda, ahual naşarlauına baylanıstı oqu jattığuın ötkizdi. Bwl turalı batıstıq BAQ jazıp jatır. Res..
Almatı oblısı Talğar audanındağı jañadan salınıp qazaq mektebi boladı dep süyinşilegen oqu ornı tağı da aralas mektep bolama? Halıq nege aşulı? Qazaq ..
Resey-Ukraina soğısın qalt jibermey qadağalap twrğan älem nazarı bir sät Tayuanğa (Tayvan') audı. Onıñ sebebi tüsinikti de, AQŞ ökilder Palatasınıñ sp..


text:
Türkiyäneñ cildän êlektr êşläp çığaruda rekord
Türkiyäneñ cil ênergiyasınnan êlektr citeşterüe 204 meñ 375 megawatt-säğät belän böten waqıtnıñ iñ yuğarı däräcäsenä citep, cilneñ tuplam êlektr êşläp çığarudağı öleşe 25% buldı
Türkiyä êlektr citkerü akśionerlıq cämğıyäte (TEİAŞ) mäğ’lümatlärenä kürä, kiçä Türkiyädä 817 meñ 296 megawatt-säğät êlektr êşläp çığarıldı.
Citeşterüdä 25% öleş belän cil êlektr stanśiyäläre berençe urın aldı. Cil êlektrostanśiyälärennän soñ 24,7% belän import kümer, 14,9% belän lignit êlektr stanśiyäläre kilä.
Bu räweşle Türkiyädä êlektr ênergiyasınnan êşläp çığarılğan êlektr 204 meñ 375 megawatt-säğät belän böten waqıtnıñ iñ yuğarı däräcäsenä ireşte.
Cildän êlektr citeşterüdä soñğı rekord 2nçe aprel’dä 203 meñ 6 megawatt-säğät bularaq terkälgän ide.
Bäyläneşle xäbärlär
Rusiyäneñ milliardları Ukrainanı torğızu öçen totılaçaq
Awrupa Berlege ilneñ tuñdırılğan aktivların tartıp alırğa uylıy
Rusiyä aşlaması töyälgän berençe köymä yulğa çıqtı
Qara diñgez aşlıq koridorı kileşüeneñ yañartıluınnan soñ Rusiyäneñ aşlama töyälgän berençe köymäse Niderland portınnan xäräkät itte


text:
Almatıda «Demokratiyalıq partiya» qwrğısı keletin bastamaşıl top ökilderin arnayı jasaq qorşauğa alıp, Respublika alañına qaray şeruge şığuğa mümkindik bermedi. Qaladağı Ortalıq sayabaqta policiya şeruge şıqqan 50 şaqtı adamdı küşpen wstap äketti.
28 aqpan Qazaqstanda miting ötkizuge eki oppoziciyalıq top şaqırğan. Biri – «Qazaqstannıñ demokratiyalıq partiyasın» qwru jönindegi bastamaşıl top. Al ekinşisi – Qazaqstanda zañsız dep tanılğan, biraq Europarlament «beybit wyım» dep atağan «Qazaqstannıñ demokratiyalıq tañdauı» qozğalısı. Miting küni astanada da, Almatıda da arnayı jasaq qoyılıp, internet bwğattaldı.
Şeru bastalğannan beri Almatıdağı Ortalıq stadion aumağında mobil'di internet jwmıs istemeydi. Kettling ädisimen qorşauğa alınğan belsendiler «Nazarbaev, ket!» dep wrandadı. Al «Mamay – qarabet» degen 10 şaqtı adam arnayı jasaqtıñ sırtında jür. Qorşauda qalğan «eki adamnıñ qabırğası sınğanı» aytılıp, jedel järdem şaqırıldı.
Şerude on şaqtı bürkengen bilikşil spikerler jür. Olar biliktiñ sayasatın jaqtap, akciyağa şığuşılardı qaralap bağuda. Sondağı narazılardıñ biri «közildirik taqqan, bilik sözin söylep twrğandar – Nwr Otan müşeleri» deydi.
Abdullinder köşesiniñ qiılısında avtomobil'derge arnalğan jol da jabıq; sayabaqqa jaqın jerde policiya tipti jayau jürginşilerge jol bermeydi. Sayabaq aymağındağı dükender men meyramhanalar jabıq.
Sonımen qatar, QDT qozğalısınıñ jaqtauşıları jinaludı josparlap otırğan sayabaqqa kire beriste Ortalıq mädeniet jäne demalıs sayabağı tazalıq künine jabıq degen habarlandıru bar. Mwnda qoğamdıq kölikter de jürmeydi: trolleybustardıñ bağıtı özgertilgen. Mobil'di internet bwl audanda da jwmıs istemeydi.


text:
"Qardäşlegebezne tağın ber qat iğlan itäbez"
İlbaşı Ärdoğan Kipr Mäclesendä çığış yasadı
Törkiyä ilbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Tön’yaq Kipr Törek Cömhüriyätendä Kipr Tınıçlıq xäräkäteneñ 47 yıllığı uñayınnan Cömhüriyät Mäcleseneñ maxsus utırışında xalıq ışanıçlılarına möräcäğat’ itte.
“Bügen Törkiyä belän Tön’yaq Kipr Törek Cömhüriyäte arasındağı köçen şähitlärebezneñ qannarınnan aluçı ğomerlek qardäşlegebezne bar dön’yağa teläsälär dä, telämäsälär dä tağın ber tapqır iğlan itäbez.
Kipr däğwası - tarixı, vöcdanı, köräşe belän 1974tä yazılğan qaharmanlıq dastanı belän ber millät däğwasıdır. Kipr däğwası şähitlärebezneke, ğazıylarıbıznıqıdır. Tön’yaq Kipr Törek Cömhüriyäteneñ berlege häm berdäm buluı härtörle säyäsi töşençädä.
Bezneñ berlegebez, berdämlegebez, qardäşlegebez Amerika Quşma Ştatlarında beräwlärne tınıçsız itsä dä, bez bu yuldan baraçaqbız. Tarixtağı açı täcribälär Grek tarafınıñ partnyerlık däwläte qorırğa niyätlämäwen härkemgä ap-açıq kürsätte.
Grek tarafınıñ Kipr söyläşülärendäge totışına ışanuıbız tağın 50 yıl waqıt yuğaltu digän süz. Taşlama birmibez, birä almıybız,” – dide ul.
Törkiyä ilbaşı söyeneçle xäbär bulğan Tön’yaq Kipr Törek Cömhüriyäte İlbaşı Rezidenŝiyase belän bäyle proyekt êşçänlekläreneñ tögällänüen häm ozaqlamıy tözelä başlanaçağın belderde.
Bäyläneşle xäbärlär
TRT Ğomum mödire: “Türkiyä – dialog öçen ışanıçlı urın”
TRT Ğomum mödire Mäxmät Zahid Sobacı global’ êlemtä sisteması êçendä döres häm yalğannıñ, çınbarlıq häm illyuziyanıñ ber-berse belän bäylänüen äytte
Zelenskiy TRT World Forumda onlayn qatnaştı
Zelenskiy Türkiyä häm Türkiyä ilbaşı Ärdoğanğa räxmätle buluın açıqladı


text:
Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesi «fevral 26» işi boyunca yaqalanğan Mustafa Degermencini noyabr 19-na qadar apiste qaldırdı.
Bunı Qırımtatar Milliy Meclisi reisiniñ birinci muavini Nariman Celâl bildire.
«Mustafa Degermenciniñ mahkemesi bitti. Prokuror tevqif müddetiniñ 19.11.2015 qadar uzattırılmasını talap etti. Salon tolu. Tuvğanları, dostları, cemaatçılar. Mahkemeci, prokuror ve taqiqatçığa «likbez» keçirip, teneffüsten evel qabaatlanğannıñ tarafını aldı. Tevkif uzattırıldı. Mahkemeciniñ oyunına qıymet kesmedik. Amma şeñlendirdi», – yazdı o Facebookta.
Yaqında Mustafanıñ babası Bekir Degermenci Qırım.Aqiqatqa tarif etkeni kibi, Aqmescitniñ SİZOsında yarım yıl bulunğan Mustafa Degermencige taqiqatçı Meclis reisiniñ muavini Ahtem Çiygozğa qarşı delillerni bermege teklif etken edi.
Mustafa Degermenci mayıs 7 künü Sudaqnıñ Suvuq Sala qasabasında yaqalandı.
Hatırlatamız, 2014 senesi fevral 26-da Qırım parlamentiniñ binası ögünde Qırımtatar Milliy Meclisi ve «Rus birliginiñ» bir qaç biñ tarafdarı toplaşqan edi. Tedbirni Meclis reisi Refat Çubarov ve «Rus birliginiñ» lideri Sergey Aksönov teşkil ettiler. Çatışmalar neticesinde eki insan elâk oldı. Rusiye Taqiqat komiteti bundan sebep cinaiy işni açtı.
Onıñ taqiqatı çerçivesinde «kütleviy numayışlarnı teşkil etüv ve iştirak etüvde şeklengen» Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoz yanvar 29-da yaqalandı.


text:
AQŞ prezidenti Donald Tramptıñ ötken aptada älemdik basılımdarğa bergen swhbatı dünie elderiniñ basşıların alañdattı. Ol The Wall Street Journal, The ..
Özbekstan azamatı Abdulqadır Maşaripov kinäsin moyındadı, dep habarladı Stambul gubernatorı Vasip Şahinge silteme jasağan "Hyurriet Deyli” basılımı. M..
Atom Quatı Halıqaralıq Agenttigi (AQHA) Irannıñ 2015-şi jılğı yadrolıq mäselege qatıstı kelisimderdegi belgilengen jobaların iske asırğanın mälimdedi..
Facebook-ti aşqan Mark Cukerberg kompaniyasına «virtualdı şındıq» (bwdan bılay VR) ideyasın wrladı degen ayıp tağıldı. Soğan baylanıstı ol bügin Dal..
Atışulı Agusta A129 Manggusta ital'yandıq qarulı küşterdi almastıru üşin Leonardo kompaniyası jaña tikwşaq jasap şığaradı. Bul turalı Naked-science ha..


text:
Tährannıñ atom programması turında Yewropa belän berençel kileşügä ireşelde
İran Yewropa Berlegendäge 3 zur il Britaniä, Fransiä häm Germaniä belän üzeneñ atom programması turındağı söyläşülärdä berençel kileşügä ireşüe turında belderä. Parijda Tährannıñ uran bayıtu eşe turındağı bu söyläşülär kiçä kiç tämamlandı. 3 Yewropa ile İrannan uran bayıtunı 25-nçe noyäbergä qädär tuqdırunı taläp itä. 25-endä Xalıqara Atom Energiäse İdaräsenıñ şura utırışı bulaçaq. Tähran urannı atom reaktorı yağulığı bularaq qullanu öçen bayıtuı turında belderä. ämma bayıtılğan uram atom qoralında da faydalanıla ala. Berençel kileşü turınd İran televideniesenä Parijdağı söyläşülärdä İran törkemen citäklägän Xösäin Musavian belderde. Ämma ul täfsille mäğlümät birmäde. Kileşü nigezendä Yewropa Berlege belän iqtisadıy, texnologik häm iminlek ölkäsendä qızıqsındıru çaraları turında kileşügä ireşkänçegä qädär İran Yewropanıñ taläplärenä waqıtlıça rizalaşaçaq.


text:
Aqmescit – Qırımtatarlarnıñ milliy areketi (NDKT) azalarnıñ fikirince, mart 16 künü keçirilgen «referendumnıñ» neticelerine köre, deñişken Qırımnıñ statusı - qanunsızdır. Bunıñ aqqında, Meclisniñ muhalifi sayılğan teşkilâtnıñ toplaşuvda qabul etilgen arizasında söz yürütile.
Teşkilâtnıñ kâtibi Kemal Mambetov Qırım.Aqiqatqa bildirgeni kibi, vesiqa endi BMT-niñ baş kâtibi Pan Gi Mun, Avropa Şurasınıñ Avropa komissiyasına, Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Vladimir Putin, Ukraina prezidenti Pötr Poroşenko ve matbuat vastalarına yollanıldı.
Arizada, 1944 senesi qırımtatarlarnıñ sürgünligi ve devletniñ yoq etilmesi halq içün büyük facianen belgilendi, dep aytıla. Halq vekilleri esap yapqanlarına köre, sürgünlikke oğratılğan 112 biñ qırımtatar qorantasınıñ er biri bir gece içinde 40 biñ ruble etrafında mal-mülkten marum etildi, umumen ise, ketirilgen zarar 1961 senesiniñ parasına köre, 4,44 mlrd.-nı teşkil etti.
Amma, qırımttar halqınıñ tarihındaki facialı vaqialar, 1944 senesinden evel, Rusiye imperatorlığı Qırımnı 1783 senesi zapt etken soñ, başlandı. Qırım akimiyeti 1925 ve diger yılları aydınlatqan malümatqa köre, sürgünlikler, icretler sebebinden, tamır halqnıñ 800-900 biñ adamnı ğayıp etti. Böyleliknen, Qırım 1783 senesine qadar bir milletli yarımada olğan olsa, 1921 senesi endi çoq milletli yarımadağa çevirildi, qırımtatarlar ise, azlıqnı teşkil etti.
Milliy areket iştirakçileri qayd etkenlerine köre, 1921 senesi oktâbr 18 künü qırımtatar halqınıñ devletçiligi milliy-territorial cumhuriyeti şekilinde tiklendi – «1921 senesi teşkil etilgen Qırım Sovet cumhuriyeti, em tamır qırımtatar halqınıñ, em de Qırımda yaşağan diger milletlerniñ menfaatlarını qorçaladı».
Amma, qırımtatarlarnı sürgün etkenden soñ, cumhuriyet «qanunsız şekilde yoq etilip, Rusiye Sovet Cumhuriyeti terkibinden Ukraina Sovet Cumhuriyetine «ukrain halqına bir ediye olaraq» teslim etildi. 1991 senesiniñ referendumından soñ, Qırımda «qırımtatar halqınıñ öz kelecegini belgilemek aqqından marum etken qanunsız akimiyet qurulğan edi». «Böyle etip, Ukraina qırımtatar halqınıñ aqlarını yerine ketirmekten vazgeçti ve Sovet Birliginiñ mirasçısı olaraq 1989 senesiniñ Sovet Birliginiñ Yuqarı Şurası çıqarğan qararını yerine ketirmedi», - dep qayd etile arizada.
«Bu Qırım sakinleriniñ menfaatlarına zıt kele»
Milliy areket vekilleri qayd etkenleri kibi, «öz kelecegini belgilemek aqqı – halqara aq-uquqnıñ belli bir maddesi» ve qırımtatarlar onıñnen qulana bileler. Aynı zamanda, vesiqada, «2014 senesiniñ fevral-mart aylarında Qırımda yüz bergen facialı vaqialar aqiyebitnde Rusiye Qırımnı ğayrıdan işğal etti». «Qırım statusınıñ deñişüvi Qırımğa bir vaqıtları köçürilgen ve ekseriyetni teşkil etken «rus tilli» ealiniñ rey berüvi ile eda etile, bu ise, qanunsızdır», - dep bildirile vesiqada. Bunen beraber, arizada «ayırı etnik gruppalarnıñ (bu yerde ruslarnıñ) aqlarını qorçalamaq kibi uydurmalar vastasınen «status» boyunca keçirilgen «referendumlar», bir de bir küçlü devletniñ qomşu devletke ait topraqlarnı zapt etmek içün qullanılğan qanunsız bir usuldır», dep yazıla.
Arizada hususan, «Bunuñ episi qırım sakinleriniñ menfaatlarına zıt kele – qırımtatar, rus, ukrain ve digerlerniñ. Mustaqil devletniñ topraqları küç ile zapt etilse, o yerde yaşağan sakinlerni ille sıqıştıracaqlar. Qırım ve tamır halqnıñ facialı tarihi bunıñ isbatıdır», dep qayd etile.
Aşalayıcı Anayasa
Milliy areket iştirakçilerniñ fikrince, «Qırım Cumhuriyetiniñ Devlet Şurası tarafından 2014 senesi aprel 11 künü qabul etilgen anayasa ve aprel 21 künü Rusiye prezidentniñ fermanı Rusiye Federatsiyasınıñ anayasasına zıt kele». Çünki, «halqara aq-uquqları, bu cümleden, tamır qırımtatar halqınıñ öz kelecegini belgilemek aqqı bozula, – dep aytıla arizada. – Rusiye prezidentniñ fermanında halq ve milliy azlıq añlamları qarıştırıldı. Qırımda yalıñız bir tamır halq, qırımtatarlar şekillenip keldi. Qırımdan sürgün etilgen ermenler, bulğarlar, urumlar, nemseler milliy azlıq ya da dispora sayılalar. Ne içün Rusiye prezidentniñ fermanında tamır halq milliy azlıq kibi sayıla, milliy azlıqlar ise, aksine tamır halq kibi adlandırıla?». Bu sebepten, milliy areket iştirakçileri eminler, mezkür ferman qırımtatar halqı aqlarınıñ aqlanuvı boyunca siyasiy uquqiy vesiqa degil.
NDKT vekilleri, Qırım «Devlet Şurası» qabul etken anayasa da, aşalayıcı sayıla, çünki onda tamır halqnıñ menfaatları közge alınmay, dep tüşüneler. Ve tamır halqnıñ meselesi çezilmegence, yarımada daimiy sürette çeşit devletlerniñ közüne yahşı körünecek.
Qırımtatar milliy areketi (NDKT) teşkilâtı umumiy areketten 1988 senesinden başlap ayırıldı. Yıllar keçtikçe, bu teşkilât Meclisniñ muhalifi olaraq faaliyet etip kelmekte.


text:
Qışta ve yazda küçlü yağanaqlar olsa bile, Qırımdaki suv anbarları kelecek sene tolmaycaqlar, dep bildirdi Qırım. Aqiqatqa Ukraina agrar ilimleri milliy akademiyasınıñ Suv meseleleri ve melioratsiya institutınıñ müdir muavini Mihail Yatsük.
“Yağanaqlar aqmanı şekillendirmey demek mümkün, olar daa ziyade topraqnı dımlay ve topraq içindeki suvnı toldura. Ve bu, bugünde Qırım akimiyeti ögünde turğan meselelerde açıq şekilde körüne”, – dedi Yatsük.
O, 2020 senesi Qırımda suv qıtlığı ile bağlı vaziyet soñraki yıllarda onıñ techizatına tesir etecegini de qayd etti.
Evel, Qırımnıñ Rusiye parlametiniñ başı Vladimir Konstantinov, Qırım tehnika ceetinden Ukrainadan Şimal-Qırım beketinden suv almağa azır degil, dep bildirdi.
Qanun leyhası halq deputatı Aleksey Gonçarenko tarafından qayd etildi. Vesiqada aytılğanına köre, işğal altındaki yarımadağa Şimaliy-Qırım kanalı üzerinden suv berilmesiniñ sıñırlavları «Qırım yarımadası ve Qara ve Azaq deñizlerinde Ukraina devlet suvereniteti ğayrıdan tiklengenine» qadar qalacaq.
Qırımnıñ Rusiye baş naziri Yuriy Gotsanük Ukraina Yuqarı Radasında qayd etilgen ve işğal etilgen Qırımğa Şimaliy-Qırım kanalından suv bermege yasaq etken qanun leyhasına cevap berdi.
Noyabr ayında Ukraina prezidenti ofisiniñ reberi Andriy Yermak, işğal etilgen Qırımda yaşağa insanlarnıñ ihtiyaclarına suv yete, dep bildirdi.
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Yort xaywannarına - koronavirus vakśinası
"Qayber yort xaywanı törlärenä vakśina yasaw kiräk bulırğa mömkin,”-di tikşerenüçelär
Angliyä häm AQŞtağı ğalimnär koronavirusnıñ pesi häm êt şikelle yort xaywannarına yoğa aluın rasladı. Östäwenä virus alarda êvolyuśiyäsen däwam itä häm şunnan soñ keşelärgä küçä ala. Belgeçlär bu ixtimalnıñ xalıq sälamätlege nisbätennän ozaq waqıtlı, ämma ähämiyätle yanaw täşkil itüen belderde.
“İnfekśiyäneñ taraluına kirtä quyu öçen qayber yort xaywanı törlärenä vakśina yasaw kiräk bulırğa mömkin,”-di tikşerenüçelär. Genetika professorı Kok van Osterxaut älege mäs’äläne könüzägenä quyarğa kiräklegenä basım yasıy.
Uzğan yıl Daniya xökümäte ildä yözlärçä Kovid-19 oçrağınıñ fermalardağı çäşkelär belän bäyle koronavirus variantınnan kilep çığuın belderde. Şunnan soñ millionnarça çäşke yuq itelde.
Bäyläneşle xäbärlär
İspaniyada poyızdlar bäreleşte
Ber ük yünäleştä xäräkät itüçe ike poyızd bäreleşü arqasında 155 keşe yaralana


text:
Qırımtatar faali, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Nariman Celâl yarımadadaki semetdeşlerine qırımtatar halqı genotsidiniñ yılına – mayısnıñ 18-ne – ev ve balkonlarda qara şeritli qırımtatar bayraqlarını asmağa teklif ete.
Bu aqta o, Qırım.Aqiqat mühbirine ayttı.
Celâlnıñ aytqanına köre, bu sene qırımtatar halqı genotsidiniñ yılına bağışlanğan tedbirlerniñ keçirilüvi koronavirus pandemiyasınen bağlı karantin sebebinden deñiştirile. O, semetdeşlerine muracaat etip, bu künni hatırlavlarğa bağışlap, sürgünlikni körgen insanlarnı ziyaret etmelerini rica etti.
«Semetdeşlerimizge muracaat etemiz, nasıl olsa da, mayısnıñ 18-nde özüni qırğınlıqqa qarşı vastalarnen temin etip, sotsial mesafege riayet etip, büyük gruppalarnen toplaşmayıp, qırımtatar halqı sürgünligine bağışlanğan hatıra yerleri, abide ve taşlarnı ziyaret etmek içün vaqıt tapmalarını rica etemiz. Çeçek qoyuñız ve dua etiñiz. Bu künni hatırlavlarğa bağışlamaq, belki, sürgünlikni körgen insanlarnı ziyaret etmek kerek, çoqusınıñ ana-babası yaqın yaşay», – dedi Nariman Celâl.
Faalniñ qayd etkenine köre, bu facialı künge bağışlanğan esas tedbir Kyivde azırlanğan online miting olacaqtır. İşğal altındaki Qırımda Rusiye kontrolindeki akimiyet de tedbirlerni azırlay, amma quvetçiler qırımtatar faallerini tenbilemege devam ete, dep bildirdi Celâl.
«Qırımda da resmiy akimiyetniñ desteginen tedbir teşkil etilecek. Amma, meselâ, Qırımda belli olğan bazı faallerge, Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ delegatlarına prokuratura qanun bozulmaycağına dair, hususan ekstremist ya da açıq, kütleviy tedbir qanunları bozulmaycağına dair tenbi vesiqalarını berdi. Aynı vaqıtta, akimiyet «Qalbiñde ateş yaq» aktsiyasını keçirmege azırlana, meselâ. Yüksek seviyeli azırlıq rejimine baqmadan, eñ çoq 5 kişi hatıra yerini ziyaret etecek, bu aqta haberlerde aytıldı», – dep ayttı Celâl.
Onıñ malümatına köre, bu yıl mayısnıñ 18-i arfesinde gençler teşkil etken Çatırdağ seferi de olmaycaqtır.
«Formal yasaqlarğa baqmadan, çoqusı insanlar bu künde bazı tevsiye etilgen areketler yapar, dep ümüt etemiz, – sürgünlik yılları elâk olğanlarnı añar», – dep qayd etti Nariman Celâl.
Berilgen malümatqa köre, Rusiye prokuraturasınıñ hadimleri advokat Emine Avamileva, qırımtatar faalleri Nariman Celâl ve Zair Smedlâğa «ekstremizm qabul etilmeycegine» dair tenbi vesiqalarını berdi. Bunıñ kibi ihtarlar 60-tan çoq insanğa keldi. Aralarında advokat, aq qorçalayıcı, bir kişilik narazılıq aktsiyalarınıñ iştirakçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları, «Qırım birdemliginiñ» faalleri bar.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada qırımtatar halqı ile birdemlik aftası başlana – «Bir acı. Bir tarih». O, qırımtatar halqı genotsidiniñ yılına bağışlanğan bir sıra aq qorçalayıcı ve media leyhasından ibarettir.
Mayısnıñ 18-nde Ukrainada ve dünyada 1944 senesinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarını añalar. Bu künde qırımtatarlar ile tolu birinci eşelon Orta Asiyağa yollanılğan edi. Umumen 180 biñden ziyade kişi sürgün etildi.
Qırımnıñ türlü şeerlerinde qırımtatar halqınıñ Qırımdan sürgün etilmesi qurbanlarınıñ hatırasına matem tedbirleri keçe.
Ukraina Yuqarı Radasınıñ qararına binaen, mayısnıñ 18-i Qırımtatar halqınıñ genotsidi qurbanlarınıñ hatıra künü dep ilân etildi.


text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Keçken 2016 senesi qırımtatar işbirlikçileri içün eñ muvafaqiyetsiz oldı. Uquq qoruyıcılarnıñ basqısı, teşviqat ve siyasiy oyunlarğa baqmadan, Kreml ve cumhuriyetniñ «akimiyeti» tamır halqınıñ destegini öyle de qazanamadı. Qırımtatarlar yarımadada Moskvağa hızmet etkenlerge nisbeten sessiz nefret ve iştiraksiz tarznı sayladı.
Al-azırda yarımada işğaline qoltutqan qırımtatarlar bir qaç siyasiy taqımda temsil etilgendir. Olarğa semetdeşleri qoltutmay. Farqı şunda ki, memuriy resurs, akimiyetteki vazifeler ve regional ve federal kütleviy haber vastalarınen bağları bar. İşbirlikçilerniñ bir qısmı «nazirler şurası» ve «devlet şurasında» vazife aldı. Diger qısmı ise siyasiy esnasnıñ arqasında qaldı (misal olaraq, «Milliy Firqa» teşkilâtı) ya da «akimiyet» ögünde oynay, «Qırım birliginiñ» lideri Seytumer Nimetullayev yapqanı kibi.
Bizni meraqlandırğan birinci qısımdır, çünki aynı o qırımtatar siyasiy alanını Kreml ihtiyaclarına köre faal sürette keliştirecek ola. Devlet dumasınıñ «deputatı» Ruslan Balbek, Qırımnıñ «spiker muavini» Remzi İlyasov, olarğa qoşulğan «milletlerara munasebetler komitetiniñ» reisi Zaur Smirnov ve müfti Emirali Ablayev aqqında laf kete.
Qırım yolbaşçılığı açıq-aydın ayttı, tamır halq aldatıldı, «kefaletler» ise yarımada ealisini aldatma kampaniyası çerçivesinde qabul etildi
İşğalniñ birinci yılında olar qırımtatarlarğa federal bücetten bol-bol para, ana tili, medeniyeti ve milliy idare institutlarınıñ qorçalanmasını vade etken ediler. Olar prezidentniñ «reabilitatsiya buyruğını» ve 2014 senesi mart ayında Qırımnıñ qanunsız «parlamenti» qabul etken «qırımtatarlarnıñ kefaletleri» qararını közboyama olaraq qullandılar. O vaqıt qırımtatarlarğa şular vade etildi: ana tilleriniñ resmiy statusı, «akimiyette» temsilcilik ve yerler, Qurultay-Meclis sistemasınıñ tanılması, topraq meselesiniñ al etilmesi, milliy medeniyetniñ saqlap qalması ve inkişafında er angi yardım. Remzi İlyasov Moskva ayırmağa azır olğan milliardlar aqqında aytıp, «akimiyetnen birleşmek» ve «sürgün etilgenlerniñ problemlerini» çezmek kerek, dep toqtamayıp aytqan. İstilâcı ve qoqlaları sözüni tutar, dep tüşünmek aqılsızlıqtır. Vaziyetniñ utanmazlığı başqadır. Keçken sene Qırım yolbaşçılığı açıq-aydın ayttı, tamır halq aldatıldı, «kefaletler» ise yarımada ealisini aldatma kampaniyası çerçivesinde qabul etildi.
İşğalniñ ekinci yılında vaziyet apansızdan deñişti. Qırımtatarlarğa Pütinniñ Rusiyesini öylesine sevmege teklif etildi. Rusiye Federatsiyasında yaşağan bir çoq halq assimilâtsiya ve ruslaştıruv şaraitlerinde yaşamağa mecbur dediler; qırımtatarlar da istisna degildir. Rusiyeniñ «milletlerara amanlığı» levhasında yalıñız Şimaliy Kavkaz artqaçtır, amma bu endi ayrı ikâye.
Bitken yılda qırımtatarlarğa «büyük para» ve federal bücet vade etilmegen edi. İşğal tarafdarları quru qalğan olsa, Rusiyege qarşı çıqqan qırımtatarlar öz evlerinde ögey oğul oldılar. Repressiyalar maşinası quvetleşti: qırımtatarlarğa nisbeten qanunsız tintüv, yaqalav ve apis cezaları toqtamadı. «Akimiyet» ve mahsus hızmetler milliy idare institutlarınıñ işini felçke oğrattılar. Semetdeşlerini qorçalamaq yerine Balbek ve İlyasovnıñ tarafdarları «Millet» telekanalınıñ yayınlarında apiske alınğanlarğa «terrorist» ve «ekstremist» dediler.
Kremlge aqıl ve tecribe kerekmey, eñ müimi televideniyede Kremlniñ laflarını tekrarlamağa azır olmaqtır
Keçken sene Ruslan Balbekniñ eñ büyük ğalebesi işğal etilgen Qırımdan Devlet dumasınıñ dersiñ deputatı olaraq «tayinlenmesi» oldı. Çoqtan belli ki, federal parlamentniñ erkânı Rusiye prezidentiniñ memuriyetinde şekillendirile ve tasdıqlana. Umumhalq rey berüvi – eñ ziyade merasim ve keçmişniñ demokratik ananelerine sayğı sayıla bile. Balbek içün «mandat» ikâyesi – Kremlniñ hata yapqan memurlarğa nisbeten munasebetiniñ nümünesidir. Olarnı yükselteler. Kremlge aqıl ve tecribe kerekmey, eñ müimi televideniyede Kremlniñ laflarını tekrarlamağa azır olmaqtır. Bundan ğayrı, Balbek bey tamır halqnı cumhuriyet «ükümetinde» «temsil etken edi», onıñ ekinci vazifesi haber şamatasını kötermek edi.
Kreml teşviqatçıları onı Ukraina deputatları Mustafa Cemilev ve Refat Çubarovnıñ areketlerini yüzsiz bir tarzda izaatlamağa azır olğan «laf etken baş» olaraq qullandı.
2016 senesi «spiker muavini» Remzi İlyasovnıñ eñ büyük ğalebesi işke yaramağanına baqmadan, vazifede qalması sayıla bile. İşanacaq qaynaqlardan belli ki, işğal başında Balbek ve İlyasov federal yolbaşçılarına Qurultay-Meclis sisteması Kreml isteklerine köre deñişecek ve prezident Vladimir Putinge ant etecek yañı qırımtatar milliy organı qurulacaq, dep söz bergen ediler. Neticede ancaq «Qırım» areketini qurıp oldılar, erkânına da cumhuriyetniñ rayon ve şeerlerinden qırımtatar memurlarını zorlap-sıypap kirsettiler. Areket «yuqarıdan» ve qırımtatarlarğa zıt kelgen şiarlar altında quruldı, bu sebepten de cemaat oña qoltutmadı.
Kreml hızmetçileri tamır halqnı yañı kelgen «akimiyetke» boysundıramadı
Mustaqil bir içtimaiy tedqiqat keçirilse, tamır halqnıñ büyük qısmı kâğıt «Qırım» aqqında ya unuttı, ya da iç eşitmedi neticesi çıqar. İlyasov ve Balbek cep qurulışını yañartmağa tırışıp, onı «Qırım birligi» ile birleştirgenler, amma Seytumer Nimetullayev keçken sene yazda sözde ortaqlarını aldattı. Bundan soñ boysunacaq Qurultay hayalları bütünley yoq oldı. Neticede Balbek Devlet dumasına yol alıp, semetdeşlerine Rusiye sevgisini nasıl aşlamaq «ayneci planını» azırlay, amma bu sefer türk ittifaqdaşlarını qullanacaq ola.
Rusiye «akimiyeti» qırımtatarlarnıñ «maneviy liderini» yapmağa tırışqan müfti Emirali Ablayevni kötermege istey. Esnas bir taraftan muvafaqiyetli edi, amma semetdeşleri Ablayev dindaşlarını «Hizb ut-Tahrir» alâqaları olğanınen qabaatlap çaqqanını ögrendi. İşğal başında müfti Qırımnıñ er bir musulmanını qorçalamağa azır olğanını aytqan edi. Kreml hızmetçileri tamır halqnı yañı kelgen «akimiyetke» boysundıramayıp, qırımtatarlarnı medeniy assimilâtsiyağa oğratmağa ve siyasiy ceetten bölmege tırışa.
Sergey Stelmah, siyasiy közetici
«Fikir» rubrikasında bildirilgen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqtaiy-nazarını aydınlatıp, muarririyetniñ baqışları ile aynı olmaması mümkün


text:
Ukrainanıñ Televideniye ve radioeşittirüvler boyunca Milliy şurası Herson vilâyetinden ilhaq etilgen Qırımnıñ territoriyasına telekösterüvler ve radioeşittirüvlerni translâtsiya etmek içün fevral ayına bir sıra izinler azırlay.
Bunıñ imkânı, Ukrainanıñ «Terrorizmge qarşı operatsiya zonası ve Ukrainanıñ sıñır boyundaki rayonlarında yayınlamaq içün berilgen muvaqqat izinler ile alâqalı olğan bazı Ukraina qanunlarına deñişmeler kirsetüv aqqında» qanunınıñ qabul etilmesi neticesinde peyda oldı. Bunı Qırım.Aqiqatqa Milliy radasınıñ azası Serhiy Kostınskıy bildirdi.
Kostınskıy: «Şimdi dört radiostantsiya ve beş televizion kanal Qırımğa yayınlarını translâtsiya eteler. Bu, kerekli vesiqalar alınmasınıñ murekkepligi ile bağlı. Yayınlav içün (yarışsız ve litsenziya almayıp – QA) izinlerniñ berilmesi, Ukrainanıñ uquqiy negizine esaslandırıldı. Biz Çaplinkağa yedi ve Çonğarğa qoşumça üç-dört sıqlıqnıñ berilecegini bekleymiz. Mevcüt olğan tertip boyunca Herson vilâyetinde sıqlıqlarnı Romaniya, Bulğaristan ve Türkiyenen uyğunlaştırmaq kerek ola – bu, pek uzun bir protsess, lâkin fevralde biz raqamlı televideniye ve FM radio içün izinler bere bilecekmiz», – dep añlattı.
Ukraina prezidenti Petro Poroşenko Ukrainanıñ «Terrorizmge qarşı operatsiya zonası ve Ukrainanıñ sıñır boyundaki rayonlarında yayınlamaq içün berilgen muvaqqat izinler ile alâqalı olğan bazı Ukraina qanunlarına deñişmeler kirsetüv aqqında» qanunını imzaladı.
Vesiqanıñ azırlanması üstünde işlerni Ukrainanıñ Milliy radası ve İnformatsion siyaset nazirligi başlağan ediler. Ondan soñ o, Yuqarı Radanıñ söz serbestligi ve informatsion siyaset meseleleri boyunca komiteti tarafından soñunace işlep çıqıldı ve parlametnke taqdim etildi.
Qanun «menfiy tışqı informatsion tesirlerden eñ ziyade zararlana bilecek territoriyalarda» telekösterüvlerni yayınlamaq içün muvaqqat izinlerniñ tezleştirilgen şekilde berilmesini uyğunlaştıra.
Rusiye ve onıñ ittfaqdaşları, Rusiye tarafından kontrol etilgen territoriyalar – ilhaq etilgen Qırım ve işğal etilgen Donbassnıñ bir qısmında Ukraina kütleviy haber vastalarınıñ yayınlavlarını toqtattı. Bu sebepten Ukrainanıñ kütleviy haber vastaları Kyivniñ kontroli altında olmağan territoriyalarğa öz signallarını iriştirmek içün imkânlar qıdıralar.
Misal içün, Ukrainanıñ Milliy içtimaiy radio şirketi ile beraber de ilhaq etilgen Qırımda orta AM dalğalarındaki 549 kHz sıqlığında eşittirüvlerini yayınlağan Qırım.Aqiqat Radiosı, 2017 senesi sentâbrniñ 4-nden başlap, FM diapazonınıñ 105,9 MHz sıqlığında künde 24 saat içinde Qırım içün radioeşittirüvlerini translâtsiya etmege başladı. Ukrainanıñ Şarqındaki şeerlerde FM diapazonında çalışqan ve Ukrainanıñ Dünya radio hizmetiniñ orta dalğalarında (1431 kHz) radioeşittirüvlerini yayınlağan Donbass.Aqiqat Radiosı leyhası, 2016 senesi yanvarniñ 23-nden başlap, Donetsk ve Lugansk vilâyetleriniñ Ukrainanıñ kontroli altında olmağan rayonları içün yayınlarını translâtsiya ete.


text:
MANĞUP QALE – QIRIM İLİNİÑ KÖBEGİ
MANĞUP QALE – QIRIM İLİNİÑ KÖBEGİ
Biñinci yıllar devamında ve eki biñinci yıllarnıñ başlarında Qırım yarımadasına bir talay çeşit qabilelerniñ bastırıp kelip yapqan ücümleri, yerli, o zamanlarda qadimiy tarihiy türkiy lehçede qonuşqan ve tarihan şekillengen qırım milletiniñ tınçlığını daima havf astında tutqanlar. Adiy halq başına tüşken bu belâlarnı özüniñ cümert ayatınıñ üstünliginen, öz yurtunı ğayet qayğırğanı, tınçlıqseverliginen yeñe bilgen.
Kelmeşekler qırımlar içine siñgen, olarnıñ turmuş tarzı, urf-adetlerini qabul etip, öz tillerinden bazı sözlerni
qoşaraq qırım tilini zenginleştirüvde faal iştirak etkenler. Böylece yerleşip, qarışıp ketüv neticesinde yañı antropologik sımalar yaratılğan. Qısmen ise evelden kelgenler yañı kelgenlerniñ zıqısı astında yarımadadan çıqıp ketmege mecbur olğanlar. Böyle seçüv ceryanında qırımlar öz milliy hususiyetlerini mükemmelleştirip, öz yurtuna sadıqlığınen tanılğan Qırım halqı, qırım milleti adınen şekillendi. Ücümlerde pişkinleşken, amma artıq cenklerden bıqqan, tınç yaşamağa istegen millet endi durğun bir turmuş keçirmek maqsadınen Babadağ denilgen yükseklikte temel qoyğan. Halq arasından endi öz zenginleri, tuccarları, esnafçıları yetişken.
Babadağnıñ tüzilişi öyle ki er taraftan tim-tik qayalarnen qorçalanğan olıp, şimal taraftaki 4 burun qayalıqlar Manğup yaylâsına çıqmağa imkân bermey. Şu 4 burunlar arasında 3 dere olup, bu derelerde şimdi bile qalımtıları yükselip turğan ğayet keñ taş divarlar mevcut. Qoruv inşaatları vazifesini becergen bu divarlar eramızdan biñlernen yıllar aldın Manğup qalesiniñ qobalarında yaşağan taverleri tarafından qalanğan. Taverler qobalarda yaşav devrinden dağ eteklerine enip, diger qabilelerniñ de kelip olarğa qoşulmasınen artıp bara, Qırım eliniñ qırımları adını taşığan milletni şekillendirip başlaylar. Çoq asırlar belki de biñ yıllardan soñ Manğup qale yañı baştan, yuqarıda qayd etkenim kibi barlıqlı tabaqalar tarafından menimsenile ve mustaqil knâzlıq – Feodoro adınen peyda ola. Bu imaye divarlarnıñ qaldıqlarını tiklep yañıdan yeñilmez qale tikleyler. Qırım yarımadası Batıhandan başlap moğollar ükümranlığı astında Altın Ordunıñ bir vilâyetine çevirile. Qırım hanlığı peyda oluv devirlerinde 1475 senesi Manğup qale knâzlığını qamaçavğa alıp, aylarnen cenk etip ahır-soñu Feodoro ealisi açlıq çeke başlağan soñ teslim
olalar.
Knâzlıqnıñ ealisi türlü qabileler – yunanlar, cenevizler, türkler, qıpçaqlar, ermeniler, qaraylar ve daa bir çoq qırım adını taşığan qabilelerden teşkil olunğandır. Er qabile öz dinini küte. Türk paşası musulmanlıqnı qabul etmekni teklif etkende, çoqları öz isteklerinen musulman olalar. Bundan, yarımadanıñ cenübiy-ğarp qısmınıñ qırım milletine qoşulıp-qarışıp ketken, degen hulâsanı çıqarmaq mümkün.
Manğup qale etrafında şeñ aqqan özençikler, büllür kibi temiz suvlı çoqraqlarnıñ yanında köyler peyda ola. Manğup qale yani qırımcasına Baba Dağ etrafından AyPetr yaylâsı aşasınace, cenüpte Baydarğa qadar dağlar arasında, şimalde Qara tavğa tirelgence sozulğan, Qırımnıñ cenübiy ğarbiy ülkesi sayılğan bu güzel diyarda insanlarnıñ durağı tiklene. Demek, Manğup qalede iptidaiy adamlar qobalarda ayat qurıp başlağan ekenler, onı Qırım eli, Qırım yurtınıñ köbegi, demege aqqımız bar.
Menba : Cafer EMİRALİ YUQARI QARALEZ ve YUQARIQARALEZLİLER
ECDATLAR * HATIRLAVLAR * NESİLLER


text:
Rusiye kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov yarımadanıñ üç esas problemini aydınlattı. Onıñ aytqanına köre, bular – qırımlılarnıñ yaramay keliri, paalı azıq malları ve tibbiyet seviyesi.
«Qırımnıñ üç esas problemi – vatandaşlarnıñ alçaq kârı, paalı azıq malları ve sağlıq hızmetleri. Amma daa yol, bala bağçaları problemleri bar, amma bular esas ola», – dep qayd etti Aksenov dekabrniñ 24-nde Aqmescitte matbuat konferentsiyasında.
Jurnalistniñ bu nasıl al etile bile sualine Aksenov tam bir cevap bermedi.
«Tren areketi (Keriç köpründeki tren areketiniñ açılışı – QA) sayesinde yazğa yaqın fiyatlarnı nasıl stabilleştirecegimizni añlaycaqmız. Yaşayışını kerekli kibi temin etmek içün keliri olmağan 17% vatandaşımız bar, 2024 senesine qadar 8%-ğa kelmege planlaştıramız», – dedi Aksenov.
Daa evel Qırım akimiyeti, Keriç köpründeki yük maşina areketi açılğan soñ yarımadada fiyatlar tüşecek, dep bildirgen edi. Daa soñra memurlar köpürdeki yük tren areketi açılğan soñ fiyatlar tüşecek, dep vade etken edi.
Qırımnıñ Rusiye sağlıq nazirligi yarımadada ekimler yetmegenini tanıdı.


text:
Bunı aktsiya teşebbüsiçileri Tsentr jurnalistskih rassledovaniy agentligine bildirdiler.
Aluşta iş adamı Vâçeslavnıñ sözlerine köre, bugünki künden yalı kenarında «Qırım manzaraları ve itibarğa lâyıq olğan çeşit yerler ile güzel çadır peyda oldı».
«Biz Ukraina akimiyetiniñ diqqatını yarımdadan mecburen köçip kelgenlerniñ meselelerine celp etmege isteymiz. Bugün akimiyetniñ iç bir strukturası köçip kelgen ve qaçaqlarnıñ meseleleri ile oğraşmay. Biz çalışmaq, qorantalarımıznı baqmaq kerekmiz», – dedi Vâçeslav.
İş adamlarnıñ sözlerine köre, «Qırım çadırında» 5-6 insan bulunacaq, umumen ise qırımlılarnıñ toplulığı 3 biñ insannı teşkil ete.


text:
Çetel devletniñ 30 yaşında vatandaşı atış vastası ile Aqyar tükânını çaypadı.
Bunı Aqyar politsiyasınıñ matbuat hızmeti bildire.
Müessiseniñ malümatına köre,erkek tükânğa kirip, oña sigar satmağa rica etti. Satıcı malnı alğanda, cinayetçi beştahtadan atlap, kassadan 15000 rubleni çıqardı.
«Tükânda olğan müşterilerden biri oña keder etmege istegen vaqıtta, erkek pıştavnı çıqarıp, bir atış etti, bundan soñ qaçıp ketti»,– denile beyanatta.
Al-azırda bu vaqia boyunca 161 maddeniñ 2-nci qısmı (çaypav) boyunca cinaiy iş açıldı. Onı 7 yıllıq apis cezası bekley.


text:
Kaлып:Baş bit/Tanılğan şäxes/03-16
İgnatiy Kraçkovskiy (16.03.1883, Wilnä öyäze administrativ üzäge Wilnä qalası, Wilnä gubernası, / Rusiä İmperiäse - 24.01.1951, Leningrad ölkäse administrativ üzäge Leningrad şähäre, RSFSR, / SSRB) — şärqıyät ğälime.
Sovet ilendä ğäräp telen häm mädäniäten öyränü yünäleşenä nigez saluçısı. Qor'änne rus telenä berençe tärcemäçese.
Pitırbur ünivirsitite professorı, SSRB Fännär Akademiäse äğzäse.
Bu baş bittäge "tanılğan şäxeslär" turındağı bülegenä urnaştırılğan Kön şäxese proyektınıñ qalıbı.


text:
Cuma künü bir sıra ukrain mektebinde Rusiye işğaline qarşı çıquv kününe bağışlanğan açıq ders keçirildi. Qırım.Aqiqat mühbiri bildirgeni kibi, Kiyvniñ №165 mektebinde böyle bir ders olıp keçti.
Büyük sınıflarnıñ talebeleri Qırım tarihı aqqında söz yürsettiler, qırımtatar erbabı, maarifçi ve siyasetçi İsmail Gasprinskiyniñ şiirlerini oqudılar.
Mektepni Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ziyaret etip, Taras Şevçenkonıñ şiirlerini oqudı.
«Qırım işğal altında, amma küreş devam ete. Adalet içün küreşemiz... Epimiz küreşmek kerekmiz, er kes öz seviyesinde, siziñ seviyeñiz, siziñ vazifeñiz – oqumaqtır», – dep muracaat etti talebelerge Qırımtatar halqınıñ aq-uquqlarını qorçalav komitetiniñ koordinatorı, Meclis reisi Eskender Bariyev.
Ders subet şeklinde keçirildi, Qırımdan köçip kelgenlernen beraber Kyivli talebe, ana babaları ve ocalar Qırımda işğalge nasıl qarşı çıqqanını tarif ettiler.
Ukraina tasil ve ilim nazirligi memleketniñ oquv yurtlarına resmiy mektüp yollap, Rusiyeniñ Qırım işğaliniñ ekinci yıllığı munasebetinen bu mevzuda ders keçirilmesini tevsiye etken edi. Bunıñ içün usul tevsiyeleri cıyıntığı azırlanğan edi.
2014 senesi fevral 26-da Qırım Muhtar Cumhuriyeti Yuqarı Radası yanında Ukrainanıñ topraq bütünliginiñ tarafdarları ve olarğa qarşı çıqqan Qırımnıñ şimdiki yolbaşçısı Sergey Aksenov reberliginde «Rus birligi» firqası faalleriniñ mitingi olıp keçti. Rusiye taqiqatınıñ malümatına köre, yüz bergen çatışmada eki insan elâk oldı, 79 kişi zarar kördi. Aqmescit SİZOsında yatqan Ahtem Çiygoz da bu iş ile qabaatlana. Mahkümler qabaatını tanımayıp, iş siyasiy sebeplerden açılğanını tüşüneler.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Dekabrniñ 28-nde, bazarertesi künü, Qırım MC prokuraturası saba Canköy rayonında öz evi yanında “kütleviy tedbir teşkil etyuv içün” yaqalanğan cemaat jurnalistiniñ “qanunsız tevqif etilüvine köre” cinayet davasını açtı (Ukraina Ceza Qanunnamesiniñ 146 maddesiniñ 2 qısmı).
Bu aqta müessise Telegramda haber etti.
Qayd etilgenine köre, maddeniñ sanktsiyası beş yıl apis cezasını ve Qırım MC ve Aqyar şeerinde Milily polisniñ baş idaresi oğraşacaq mahkemeden evel tahqiqatnı közde tuta.
Jurnalistniñ adı añılmay, amma bugün saba Cankoy rayonında öz evi yanında Rusiye quvetçileri bu qabaatlavğa köre cemaat jurnalisti Vilen Temeryanovnı yaqaladı.
Qırım sakini Temeryanovnıñ davası ile bağlı protokolda qorantası aqqında yalan malümat yazılğan – advokat.
Advokat Emil Kurbedinov, dekabrniñ 28-nde saba Canköy rayonında öz evi yanında yaqalanılğan cemaat jurnalisti Vilen Temeryanovnı Rusiye nezaretinde olğan Aqmescitniñ Merkeziy rayon mahkemesine ketirgenlerini haber etti.
Dekabrniñ 28-nde saba "Qırım birdemligi" cemaat birleşmesiniñ faalleri, Rusiye polisiniñ hadimleri cemaat jurnalisti Vilen Temeryanovnı "mecburen iş maşinağa oturtıp evden alıp kettiler", dep haber etken ediler.
Noyabrniñ başında Rusiye politsiyası qırımtatar faali, "Grani.ru" neşiriniñ jurnalisti Vilen Temeryanovğa qarşı memuriy bozuv aqqında eki protokol tizdi. O, Aqmescitte Rusiye kontrolindeki Qırım garnizon arbiy mahkemesi ögünde, insanlar Qurmandaki "Hizb ut-Tahrir davası" mabüslerine qol tutmağa toplaşqan yerde tutuldı.


text:
Qırım kurortlar ve turizm Nazirliginde, yılnıñ başından berli yarımadada 3 million 346 biñ turist raatlandı, dep iddia ete.
"Qırımnı ziyaret etken turistlerniñ 62%-ı Qırım köpründen keldi. Böylece, 2019 senesiniñ başından berli, köpürden Qırımğa qararnen 1 million 74 biñ naqliyat kirdi, olardan 16 700-i - avtobuslar", - denile beyanatta.
Bundan ğayrı, müessise, 253 biñ adam Qırımğa qıta Ukrainadan keldi, dep qayd ete.
Ukrainanıñ vaqtınca işğal etilgen topraqlar meseleleri nazirligi, iyünde Qırım ve Herson vilâyeti arasında memuriy sıñırnı keçken adamlarnısayısı arttı, dep bildirgen edi. Müessise, ilhaq etilgen Qırımda yaşağan adamlar, Ukrainanıñ qıta qısmına qorantalarını yoqlamaq, kerekli mallarnı satın almaq ve ihtiyacları olğan hızmetlerni almaq içün bara, dep qoşalar.
İyül başında Qırım kurort ve turizm nazirligi, yılnıñ başından berli Qırımnı 2 milliondan çoq turist ziyaret ett, dep iddia etken ediler.


text:
«Siyasiy kommunikatsiyalar regional institutı» Qırım cumhuriyet ilmiy-tedqiqiy cemaat teşkilâtı «Qırımda şimdiki siyasiy vaziyetniñ nezareti» leyhasına başlay.
Teşkilâtta bildirilgeni kibi, leyha maqsadı – «Qırımda içtimaiy-siyasiy ketişat içün müim olğan malümatnıñ toplanuvı, tertipleşüvi ve talil»den ibarettir.
Nezaret devamında Qırımda siyasiy vaziyetniñ ilerilecegi boyunca tahminler çıqarılacaq.
İnstitutnıñ müdiri İvan Mezüho degeni kibi, «Qırımda şimdiki vaziyetniñ nezareti» daima çalışacaq bir leyha olur, teşkilâtınıñ faalleri onı amelge endi keçirmekteler.
«Vatandaşlıq cemiyetniñ diger institutları ile cemaat fikri ögrenilecek, araştırmalar, tögerek masa ve munaqaşalar keçirilecek. Yaqın vaqıtta endi bir sıra meseleler boyunca izaatlar aşkâr etilecektir», – dey Mezüho.
«Siyasiy kommunikatsiyalar regional institutı» Qırım cumhuriyet ilmiy-tedqiqiy cemaat teşkilâtı Qırımda akimiyet tarafdarı, ekspertleri cumhuriyet yolbaşçılığına riayetkâr dep sayıla.


text:
Qırım bir daa qaranlıqqa ğarq oldı. Bir qaç kün devamında Kezlevde 14 kere qazaen çıraqlar kesildi. Avgustnıñ 6-nda gece saatlarında Sudaq ve Eski Qırım etrafındaki mesken yerleriniñ elektrikleri kesildi, bunıñ artından elektrikler Gurzuf ve Kurortnoyede, ayrıca Aqyar ve Aqmescitte de kesildi.
Qırımnın rusiyeli akimiyeti, çıraqlarnıñ ardı sıra kesilmesini, yarımadada eki dane TES qurulğance bu muvaqqat bir çare olğanı aqqında bildirmekte.«Krımenergo» yerli sakinler ve musafirlerni pek çoq elektrik masraf etmemelerini, konditsionerlerni azca qullanmalarını rica ete. Qomşu Rusiyeden ise yarımadağa dört dane mobil gazturbinli elektrik stantsiayası yollanacağı vade etile.
Qırımlı radiodiñleyciler söndirüvlerden ğayrı kerginlik sıq-sıq atlağanı aqqında ikâye ete.
«Artıq üç aftadan berli Kefede çıraqlar sönmey edi, lâkin tünevin aqşam o kene de bir buçuq saatqa söndürildi. Sözde, daa evel söndirüv grafikleri derc etilgeninde, olarğa uyup söndürmey turğanlar.Añlağanıma köre, bütün Qırımnıñ alı aynı. Amma bu arada kerginlik ne içündir pek yüksek – 250 volt civarında».
«Menim evimdeki kerginlik 140-120 volt arasında ep sıçrap turdı. Men qayd etken eñ asgariy köstergiç – 78 volt edi. Bütün rayonımız aynı alda».
«Aqmeçitte 10-20 daqqağa, bir buçuq saatqa söndüreler, artıq qısmet işi. Köylerde ise ekseriy allarda bütünley kesik ya da kerginlik pek alçaq. Qışta bizim buz dolabımız bozuldı, yaqın künlerde ise, isitme qazanı da. Usta kelip kerginlikni ölçep baqsa – kerginlik 168 volt eken. Bütün evimizni bağlamaq içün stabilizator almağa mecbur qaldıq. Hızmet köstergen şirket elektrikler qazaen kesilgen maallerde telefon açılğanında cevap bermeyler».
Ukraina energetik strategiyalar Fondunıñ emreisi Dmitriy Maruniç Qırımda çıraqlarnıñ kesilüvini ağlarnıñ eskirmesi sebebinden olmaqtadır dep qayd ete.
– Kvartira ve evlerdeki kerginlik bütün energiya sistemalarında olğanı kibi aynı seviyede degil – zirve saatlarında tüşmesi mümkün, amma muayyen evniñ ağları eskirgeni sebebinden de olması mümkün. Aynı zamanda sıcaqlar yüksek olğan vaqıtta elektrik ağlarnıñ taşıma qabiliyeti de tüşe. Qırımnıñ rusiyeli akimiyeti, 2012 senesi yarımadanıñ sakinleri elektrik qullanuv rekordını aşıp, 1,25 gigawatt qullanğanlarını qayd etmekte.O zaman yalıñız 20 megawattlıq sıñırlama kirsetilgen edi. Yelpaze şeklinde elektrik kesilüvleri qullanuvnıñ zirve saatlarında yani saba ve aqşam yapılmaqta. Men eşitkenime köre, vatandaşlar esabına Rusiye arbiy birliklerni elektriknen temin ete eken, lâkin bu şubeli bir ihtimal, çünki arbiyler bu derece yüksek elektrik qullanması mantıqsız olıp körüne.
Rusiyeniñ milliy energetik telükesizligi Fondunıñ ileri talilcisi İgor Yuşkov, Qırım ealisi artqan sayın elektrik generatsiyasını da arttırmaq kerek olacaq dep esaplay.
Qırımdaki taqsimlev stantsiyaları yüklenüvge dayanıp olamay– generatsiya bar, lâkin ağlar onı kerek derecede taqsimlep olamay
İgor Yuşkov
– Qırımdaki taqsimlev stantsiyaları yüklenüvge dayanıp olamay – generatsiya bar, lâkin ağlar onı kerek derecede taqsimlep olamay. Mobil gazturbinli stantsiyalar ketirildi, amma oña kerek olğan azırlıqnıñ acele yapılaması imkânsız. İşte, o Aqyarğa bile pek çoq rusiyeli köçip keldi, eali sayısı bayağı arttı, ağlar ise deñişmey eski alda qaldı. Kelecekte generatsiyanı arttırmaq kerek, eskirgen TESlerni yañılamaq kerek. Ya akimiyet Siemensnen bir şekilde añlaşıp kompaniyanıñ alt şirketleri vastasınen sanktsiyalar altındaki gaz turbinlerini qullanacaq, ya da olarnı keri qaytarıp, bazarda çoq miqdarda bulunğan ve ekinci elden başqa turbinlerni satın alacaq. İndistanda asqıda qalğan kontrat boyunca buña oşağan altı danesi yata – olarnı qullanmaq mümkün.
Ekspertniñ fikrine köre, Qırım sakinleri o ya da bu şekilde stabil energiya sistemasınıñ yapılmasını beklemekten başqa çareleri qalmay.
– Ağlarnı deñiştirmek mümkün – arada az küçke saip elektrik stantsiyalar yerleştirmek mümkün, lâkin epsine vaqıt kerek. Artıq Alman turbinlerinen bağlı nasıl bir qarar alınsa da, TESniñ teslim muddeti daa ilerige sürülecegi şubesiz. Olarnı pek küçlü olmağan rusiyeli soylarına deñiştirmek mümkün, amma o zaman alanlarnı kenişletip, daa ziyade turbin yerleştirmek kerek olacaq. Rusiye akimiyeti daa nasıl areket etilecegine dair qarar berip olamadı.
(Matirialnıñ metin şeklini Vladislav Lentsev azırladı)