text:
Mirqasim Ğosmanov Altın Urda däwläte turında...
Ruxi dönyada da añlaşılmıy torğan xällär bula. Küptän tügel Ufada törki xalıqlarnıñ mädäniät ministrlarınıñ “Turksoy” digän oyışması utırışı buldı. Törki tuğanlıq, qärdäş mädäniätlärneñ, tellärneñ ber-bersenä yärdäm itüe öçen tözelgän şuşı “Turksoy” utırışında tatarlar yäki Tatarstan turında süz barğanmı, yuqmı – anısın belep bulmadı. Tatarstan mädäniät ministrı Ufadan tup-turı Kievqa kitü säbäple mikän, “Turksoy”nıñ tatarlarğa mönäsäbäte Tatarstan matbuğatında kürenmäde. Jurnalistlar öçen ällä bar ul törki mädäniätlär forumı, ällä yuq. Ä bit “Turksoy”nıñ teatr festival'läre Qazanda bik şäp ütä, tatar sänğätkärläre Törkiägä, Äzerbäycanğa illärgä barıp, bik uñışlı çığış yasıy. Törek litseyları Tatarstanda abruy qazandı, xäzergä isän imin eşlilär. Bu xaqta süz bulmadımı ikän Ufada ütkän cıyılışta?Törki qärdäşlek sınala torğan zaman citte. Ni öçen Başqortostandağı törek litseylarınıñ möğallimnäre Törkiägä qaytarıp cibärelgän yäki Ufağa kiler öçen viza ala almıylar? Şul da buldımı inde törki tuğanlıq? Tatarstannıñ cır häm biü ansamble, estrada yoldızı Gölnara Timercanova, Alsu üzläre iğlan itkän waqıtta Başqortostan şähärlärenä häm rayonnarına kertelmäde. Bu bit qärdäş törki xalıqnıñ mädäniäten Başqortostanğa kertmäskä tırışu bulıp çığa. Menä şunnan soñ “Turksoy” berläşterä, törki qärdäşlek dip borçaq sibü kölke bulıp kürenä.
Yarıy, bu turıda süzne qaldırıp torıyq. İrtäme-soñmı Ufadağı cıyılış turında mäğlümatlar tabılır. Comğa könne Qazanda tağın ber ğilmi utırış buldı. «İdel buyı urta ğasırlarda» dip atalğan şuşı konferensiä tarixçı Fedorov-Davıdovnıñ tuuına 70 yıl tuluğa bağışlanğan. Dokladlarnıñ iñ möhimnäre Altın Urda däwläte turında. Sovet zamanında räsmi xakimiät Altın Urdanı parazit-däwlät dip xurlıy ide. German Fedorov-Davıdov kebek tarixçılar şuşı däwlät turındağı xaqiqätne raslaw öçen üz ğömerlären bağışlağannar.Konferensiädä qotlaw adresları häm täbrik süzläre yañaraq qına 70 yäşen tutırğan Äzhär Möxämmädievqä tapşırıldı. Bilgele arxeolog, numizmat Äzhär äfände mondıy zurlawlarğa layıqlı. Ni qızğanıç, älege konferensiä açılışında Tarix institutı direktorı Rafail' Xäkimov qatnaşa almadı. Tatarstan Fännär Akademiäse prezidentı Mansur Xäsänov näq şul minutlarda Mendeleev isemendäge ximiä qorıltayınıñ yabılu tantanasında buldı. Anıñ isemennän tarixçı arxeologlarnı akademiä prezidentı urınbasarı, kürenekle fizik Şamil Çabdarov tarixçılarnı täbrikläde. Şulay itep, ädäbiät beleme buyınça zur ğalim Mansur äfände Xäsänov Qazanğa cıyılğan ataqlı ximiklar belän xuşlaşqanda, Altın Urda tarixı konferensiäsen radioelektronika belgeçe Çabdarov açıp cibärde häm tarixçı ğalimnär forumında qatnaşqan iñ däräcäle räsmi wäkil buldı. Fizika belän arxeologiä, ximiä belän ädäbiät ğileme häm dä iqtisat ber-bersenä ürelep barğan xikmätle fänni atna Tatarstanda menä şulay tämamlandı.
Rimzil Wäli, Qazan


c: text/html

text:
Tatarstan Däwlät Şurasınıñ yaña çaqırılışı iskesennän närsä belän ayırılıp toraçaq?
50 ber mandatlı okrugta 39 keşe «Berdäm Rusiä» firqäsennän saylanğan. İñ küp tawışnı, 98,7%, Norlat saylaw okrugında Şamil Yahudin cıyğan. Mamadışta Tälğät Abdullin, Arçada Robert Musin öçen dä 90% artıq tawış birgän. Mondıy xäl awıllarda ğına bula disäk, yalğışabız. Qazanda, İbrahimov saylaw okrugında mäsälän, «Elekon» şirkäte başlığı Nikolay Kolesov öçen 87 % artığraq tawış birelgän. Qazanıñ Kirov rayonı kergän okrugta da, «Efir» telekompaniäse başlığı Andrey Grigoryev öçen 72 % tawış birelgän, Yarbuyı okrugında da şul uq xäl, anda şulay uq 72 % belän, transport oyışması citäkçese Asfan Ğällämov ütkän.
Ä menä Qazannan saylanğan, motorlar tözü şirkäte citäkçese urınbasarı Vladimir Kondratovqa, elekke deputat Aleksandr Ştaninğa, şulay uq transport oyışması başlığı Nail Sadrievqa awırraq turı kilgän. Alar barı 30% tiräse tawış belän genä ciñep çıqqan.
Saylawlarda ciñgän 50 keşeneñ 11-re xakimiät firqäsennän tügel, ä üz üzlären kürsätkän keşelär ide. Därwişlär bistäsendä İvan Graçevnı häm tağın ber niçä keşene uzıp, Gölnara Tabakçi ciñgän. Gvardeyskiy okrugınıñ saylawçıların Alfred İşkuvatov wäkillek itäçäk. Gabişevoda Aleksandr Ştanin ciñğän. Şulay uq, Yäşel Üzändä - Milli bank citäkçese Evgeniy Boğaçev, Säydäş okrugında - Sergey Oskolok, Älmättä - Foat Komarov, Qazanda, Gagarin bülgesendä - «Tatfondbank» citäkçese İldus Minğazetdinov saylanğan. Quqmarada Flüra Ziatdinova da deputat bulğan.
Şulay itep deputatlar arasında, ere şirkät citäkçeläre, bank başlıqları, elekke deputatlar saylanğan. Yäşlärdän 1-2 wäkil bulırğa mömkin, xatın-qız deputatlarnıñ sanı da 12gä citäçäk.
Firkälärdän, parlamentta «Berdäm Rusiä», kommunistlar firqäse bulırğa tieş. «Uñ köçlär berlege» firqäsennän çıqqan nämzätlär saylawda ütmäsä dä, bu firqä teläktäşlek kürsätkän şäxeslär saylandı. Mäsälän, Aleksandr Ştanin häm Andrey Grigoryev. Alar bälkem, kiläçäktä dä, uñ qaraşların saqlap qalır. Ber nindi firqälärgä kermägän möstäqil deputatlar da bar.
Şunı belän bergä aldağı parlamentta «Tatarstan - yaña ğasır» ictimaği xäräkäte maxsus deputat törkeme tözegän ide. Bu yulı da, deputatlar arasında älege xäräkätkä kergän şäxeslär bar.
Şulay itep, Tatarstan Däwlät Şurasınıñ yaña çaqırılışında törle säyäsi qaraşta toruçı keşelär eşlärgä tieş. Läkin, az sanlı oppozitsiägä, 88 keşedän torğan küpçelekneñ fikeren üzgärtergä awır bulırğa mömkin.
Bikä Timerova, Qazan

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Küp kenä üzbäk, tacıq balaları öçen eşläw – yäşäw çığanağı
Rusiäneñ xezmät kodeksı 16 yäşe tulmağan balalarnı daimi eşkä alunı tıya. Üzbäkstan häm Tacıqstan qanunnarı da bala xezmäten xuplamıy. Şuña da qaramastan, bu illärdä küp kenä balalar mäktäplären taşlap uramda satu itergä mäcbür.
Üzbäkstan häm Tacıqstan bazarlarında bu daimi küreneş: 11-14 yäşlek balalar ike tägärmäçle arba tartıp ikmäk, yäşelçä, başqa törle tawar sata. Kemder maşina yuırğa, kemder başmaq çistartırğa täqdim itä. Şahnoza, 14 yäşlek Düşämbe qızı, üze yäşägän uram poçmağında konfit, kofe sata. Uramda yä bazarda satu itkän başqa balalar şikelle ük, anıñ eşkä kerü turında qäğäze dä, tögäl eş sägätläre dä yuq:
Audio: "Min irtännän alıp kiçke 5-6-larğa qädär korji, vafli, kofe satam. Mäktäpkä yörmim, xäzer min 9-nçı sıynıfta bulırğa tieş. Ätiem wafat bulğannan soñ bez üzebezne üzebez qararğa mäcbür. İke señlem, ike enem bar, alar da uramda satu itä. Könenä 3-4 somoni qazanam, şuña on, başqa azıq-tölek alam."
Üzbäkstan häm Tacıqstan qanunnarı balalarğa awır fizik eş birüne röxsät itmi. Alay da bu qanunnar uquçılarnı mäktäplären taşlap eşkä kitüdän totıp qala almıy. Balalar äytüençä, alarnı uramğa xäyerçelek çığara. Kemneñder atası eş ezläp Rusiägä kitkän, häm ul ğailädä töp aşatuçı bulıp qalğan. Kemneñder ğailäse zur, äti-äniläre balaların aşatıp beterä almıy. Qayberäwlär bu balalarğa tülämilär ikän, läkin alar berqaya da bara almıy, çönki eşläre qanuni tügel. Tacıqstannıñ ber mäktäbendä uqıtuçı bulıp eşlägän Sayora xanım süzlärençä, bu ayanıç xäl berkemne dä borçımıy:
Audio: "Zägif-köçsez balalar qaywaqıt zurlar eşlämägän awır eş eşli. Maşina yua, äniläre belän tazartu eşläre başqara. Arzan bäyägä pıçraq eş eşli. Alarnıñ sälämätlegen berkem qayğırtmıy."
Sayora süzlärençä, uqıtuçılar balalarnıñ mäktäpkä yörmäwenä ällä ni iğtibar itmi. Alay ğına tügel, az xezmät xaqı alğan, uqıtuçılar, uqıçularına iärep şul uq bazarğa eşkä çığa. Düşämbedäge sotsiologiä belgeçe Närgiz Nurullaxuja süzlärençä, sotsial xezmätlär bu wazğiättä berni eşlia almıy, çönki:
Audio: "Däwlätneñ sotsial tüläwlär, balalarğa yärdäm itü öçen aqçası yuq. Elegräk nindider sotsial sitema bar ide, xäzer ul da cimerelde."
Sovet çorınnan qalğan ğädät: Tacıqstan häm Üzbäkstan räsmiläre köz citügä mäktäplärne yabıp, balalarnı mamıq cıyuğa cibärä. Berniçä atna buyı alar qayçaq suı da utı bulmağan qorılmada yäşäp uñış cıya, häm şunıñ öçen bik az xezmät xaqı ala. İke ilneñ dä räsmiläre bu turıda Azatlıqqa äñgämä birüdän baş tarttı. Bala xoquqların yaqlawçılar xakimiätlärne balalarnıñ arzan xezmäten qullanuda ğäyepli. Ämmä uqıtuçı Sayora xanım äytüençä, xakimiätlär bu tänqitlärgä qolaq ta elmi:
Audio: "Ni ayanıç, bu xälgä berkemneñ dä ise kitmi, ata-analar balaların eşkä cibärä. Ul balalarnı nindi kiläçäk kötsen di?"
Düşämbe uramında konfit satuçı qız, Şahnoza süzlärençä, ul kiläçäk turında uylamasqa tırışa. Anıñ eşenä qısılmasalar, ul şunıñ belän bäxetle:
Audio: "Minem ber xıyalım da yuq, di Şahnoza, militsiäneñ qatışuın yaratmıym, alar mine irektä qaldırsın ide. Miña bit aqça eşlärgä kiräk, könenä hiçyuğı 3-4 somoni alıp qaytırğa kiräk."
Şahnozanıñ 3-4 somoni digäne yaqınça ber dollar täşkil itä.
Ali Gilmi, Praga


text:
«Watanım»nıñ yaña citäkçese eşkä kereşte
Älege köndä «Watanım» oyışmasınıñ republíktağı bülegenä, üzeneñ töp eşennän kitmi genä, Başqortstan däwlät pedagogí universitetı prorektorı Rail Äsadullin citäkçelek itä başladı. Çığışı belän Başqortstannıñ Çişmä rayonı tatarı bulğan Rail äfände, mäğlüm buluınça, moñarçı da «Watanım» oyışması eşçänlegendä küpmeder däräcädä qatnaşıp kilgän. Bu oyışma Mäskäwdä oyıştırğan berniçä seminärda qatnaşqan bulğan ul. Rail äfändeneñ üz süzlärenä qarağanda, ul üzeneñ «Watanım» oyışması citäkçese itep bilgelänüen hiç kötelmägän ğämäl dip saní. «Elekke räisne almaştıru üze dä bik aşığıç qına eşlände, – di Rail äfände. – Min bu wazífağa täğäyenlänügä başta nıq qına qarşı torsam da, ügetläp – qodalap, kileşterdelär inde». «Watanım» oyışmasınıñ Başqortstan bülege aldına bügenge köndä nindi burıçlar, nindi maqsatlar quyılğan soñ? Bezneñ şuşı sorawğa Rail Äsadullin tübändägeçä cawap birde.
(awdio)
Sez «Watanım» oyışmasınıñ Başqortstan bülegeneñ yaña räise Rail Äsadullin fikerlären işettegez. Kürenekle millättäşebez Renat Aqçurin citäklägän «Watanım» oyışmasına mönäsäbät Başqortstanda da, Tatarstanda da ber törle genä tügel. Anı qayber tatar milli oyışmaları liderları tatarğa qarşı maxsus oyıştırılğan provokasíon oyışma dip bäyäli. Tatar mänfäğätlären yaqlap kisken çığış yasawçı tatar milli xäräkäte liderların «awızlıqlap» totu öçen tözelgän dip möherläde «Watanım»nı küp kenä milli zíalılarıbız häm milli oyışmalar citäkçeläre. Bu oyışma qanatı astında çığıp kilüçe «Tatar dönyası» isemle gäzitne dä qatı tänqit utına tota küp kenä tatar oyışmaları. Rusiä citäkçelegeneñ tatarlarğa qağılışlı säyäsäten töbäklärdä ütkärü öçen oyıştırılğan dip sanaluçı «Watanım»nıñ Başqortstandağı eşçänlege ni räweşle kitäçägen älegä äytep bulmí. Ämma qayber xäbärlärgä qarağanda, «Watanım» oyışmasınıñ Başqortstan bülege eşçänlegen Mortaza Räximov xäzer üzeneñ nıqlı qontorlendä totaçaq, dilär. Şulay bulğaç, anıñ nindi yünäleştä eşläyäçägen şaqtí çamalap bula inde. Mortaza Räximov «Watanım»nı üzeneñ qatı qulına alu ğämällären anıñ räisen almaştırudan başladı. Çönki näq menä ul Mäskäwdän Renat Aqçurinnı çaqırıp kiterep, räisne başqa keşegä almaştıru taläben quyğan, dilär.
Ufada «Watanım» oyışmasınıñ üz eş urını bulaçaq di. Äle aña şähär üzägendäge berär binadan bülmälär beleşep yörilär. Rail Äsadullin äytüençä, üz eş urını bulğançı, «Watanım» oyışması wäkilläre tatar telendä çığuçı «Qızıl tañ» gäzite redaksísında ber bülmäne biläp toraçaq ikän. Anda urnaşunıñ da üz säbäbe bar – «Qızıl tañ»nıñ baş möxärrire Fail Fätxetdinov «Watanım» oyışması eşendä qatnaşıp yöri, östäwenä äle ul «Tatar dönyası» gäziteneñ redkollegí äğzası da. Xakímítlar aqçasına çığıp kilgän räsmi gäzit redaksísında Tatar ictimağí oyışmasınamı, yä bulmasa tatar mänfäğäten çın – çınlap yaqlawçı başqa milli oyışmağamı berär bülmä birep torunı küz aldına da kiterep bulmí. Ä monda – Watanım» oyışmasına «pojalısta» – räxim itegez dip toralar.
Fänis Fätxi, Ufa.


text:
Mädäniät xäbärläre
K.Tinçürin isemendäge drama häm komediä teatrı binasında Tatarstannıñ xalıq yazuçısı , tarixi romannar avtorı Nurixan Fättaxnıñ 75 yäşlek yubileye uzdırıldı. Kiçädä, küpyıllıq näticäle xezmäte,tatar telen häm mädäniäten saqlawğa häm üsterügä layıqlı öleş kertkäne öçen aña Mintimer Şäymievnıñ “Räxmät xatı” tapşırıldı.Bu atnanıñ düşämbe könendä G. Qamal isemendäge tatar däwlät akademiä teatrı artistkası Zölfirä Zaripovanıñ yubileye uñayınnan icat kiçäse uzdı.
Tatarstannıñ Däwlät büläge,Tuqay bülägenä layıq şağir, G.X.Andersen isemendäge xalıqara Maqtawlı büläk alğan balalar yazuçısı, Şäwkät Ğalievqa 75 yäş tuldı. Anıñ 70nçe yıllarda uq kompozitor Rim Xäsänev belän icat itkän“Qıñğırawlı mäktäp yılları” cırı xalıq arasında äle dä bik populyar. Ul üzeneñ yubileyen tuğan yağı Apas rayonında dekaberdä uzdırırğa cıyına.Tatar mädäniätendä zur urın alıp torğan, ämma bügen bezneñ aradan kitkän şäxeslärne iskä alu kiçäläre dä ğibrätle ütte. 20nçe noyäberdä kompozitorlar soyuzı binasında tatar xalqı professional' muzıykasınıñ nigezen saluçılarnıñ berse bulğan, tanılğan kompozitor, Tatarstan gimnı avtorı Röstäm Yaxinnı iskä alu kiçäse uzdı. Bu kiçägä Röstäm Yaxinnıñ icadi dusları - cırçılar , kompozitorlar, xezmättäşläre, häm ğomumän anı bik yaqın belgän , anıñ muzıykasın , moñın yaratqan dus-işläre cıyılğan ide.
Kiçäne muzıyka belgeçe Klara Tacieva alıp bardı.Kiçä, Röstäm Yaxinnıñ üze isän çaqta kassetağa yazdırıp qaldırğan “Lya bemol' major prelyudiä”sen tıñlawdan başlandı. Kiçädä Mönirä Bulatova, Yoldız Burnaşeva, Mirsäit Yarullin, Emil' Cäläletdinov, İldus Almazov häm İldus Sadıyqovlar çığış yasadı. 3nçe muzıyka mäktäbe uqıtuçılarınıñ qıllı kvartetı Röstäm Yaxinnıñ muzıkasın uynadı.
Röstäm Yaxinnı iskä alu kiçäse şulay uq Qazan däwlät pedagogika universitetınıñ muzıyka fakul'tetında şimbä könne uzdı.Küñelne ärnetkän qayğılı xäbärlär dä bar. Bezneñ aradan kitkän kompozitorlar arasında inde Zinnur Ğibadullin da bar. Tatar cırın üsterüdä zur öleş kertkän kompozitor Zinnur Ğibadullin uzğan atnada wafat buldı. Ul icat itkän “Tägärmäçlär”, “Minutlarnı nik sanıysıñ” kebek cırlar yöräklärgä bik tiz ütep kerep, xalıq küñelendä saqlana.
Ä tatar estradası nindi xäldä ikän disägez, 9,10,11nçı ğinwarda uzaçaq teleradio “Tatar cırı - 2003” bәygesenә äzerlek başlandı. Tatar yäşläre “Piramida” mädäni-küñel açu üzägen yawlıylar. Anda estrada yoldızları konsetların Bars-Rekords kompaniäse uzdıra. Uzğan atnada Liliä Xämitova iñ berençe häm berdänber “Sınatmasın yörägem” dip isemlängän konsertı belän tamaşaçı aldında imtixan tottı.Teatr dönyasında G.Kamalda “Qazan sölgese” belän “Şulay buldı şul” spektakl'läre säxnädän töşmi. Yäşlär teatrında R.Batullanı bik yarattılar. Anıñ “Şüräle” spektakle bu atnanıñ 26nçı noyäberdä çärşämbe könne buldı.
Bu atnada uzğan Ramazan bäyräme könnärendä 26nçı noyäberdä kiç belän “Qazan” milli mädäni üzägendä “Qazan nurı” isemle Räsim Şämsetdinov citäkçelegendäge xalıq uyın qoralı orkestrı konsertı bula.25nçe noyäber könne TRsı Milli muzeynıñ ädäbi qunaqxanäse çirattağı utırışın ütkärde.Anda “Tormış çoñğılları” dip atalğan oçraşuda tanılğan tatar yazuçısı Mösäğit Xäbibullin buldı. Ädäbiätqa 60nçı yıllarda kilep kerep mäxäbbät, äxlaq temaların kütärep,70nçe yıllarda awıl tormışı temasın quzğatsa, 80nçe yıllarda “Qubrat xan” romanı belän tanıla. Aldağı könnärdä “Şäytan qalası”, “Söembikä xanbikä häm Yawız İvan” digän äsärläre dönya kürä. 2003nçe yılda ul Tuqay bülägenä layıq bula.
26nçı noyäber könne S.Säydäşev muzeyında tanılğan dirijer, skripaçı, möğallim İl'yas Äwxädievne iskä alu kiçäse uzdı. Berençe adımnarın ul skripaç bularaq başlasa, soñraq, Fänis Yärullinnıñ “Şüräle ” baletı belän berençelärdän bulıp dirijerlıq itä. Anıñ täqdime belän konservatoriä häm muzıyka uçilişçesınıñ student orkestrları nigezendä Tatarstan däwlät filarmoniäseneñ simfonik orkestrı oyıştırıla. Qazan muzıyka uçilişçesınıñ tatarlardan bulğan berençe direktorı da ul.Azatlıq radiosı, Mälikä Basıyr, Qazan.


text:
Groznıy belän Mäskäw arasında Çeçnä nefte öçen tartqalaşu däwam itä
Tatarstan belän Rusiä [xökümätläre] arasında wäkälätlär büleşü şartnamäse Dumada kiläse atna qarala. Ul arada, federativ kileşüne imzalamağan tağın ber respublika bar – Çeçnä. Kileşüneñ üzennän dä bigräk, Çeçen citäkçeläre respublikada tabılğan neft aqçasın - tözekländerü eşlärenä kiräk dip - tulısınça üzlärendä qaldırırğa teli. Rusiä xökümäte moña qarşı.
Läkin Mäskäw moña röxsät birmi. 2006 yılda tözekländerü eşlärenä üzäktän 5 milliard rubl bülengän.
Uzğan ğasırnıñ 70nçe yıllar azağında Çeçnädä yılına 20 million tonna yuğarı sıyfatlı neft çığarılğan. Sovetlar Berlegendä oçqıç yağulığınıñ zur öleşe şunnan eşlängän. Soñraq Çeçnädä neft çığaru kisken kimegän, 80nçe yıllar axırında yılına 3 million, 90nçı yıllar başında, yağni berençe suğış aldınnan 2 million tonnağa qalğan. İke suğış näticäsendä respublikanıñ neft sänäğätenä zur zıyan kilde.
1999 yılda şuşı sänäğät qaldıqları Rusiäneñ däwlät qaramağındağı Rosneft kompaniäsenä tapşırıldı.
2000neñ Noyäberendä Grozneftegaz digän yaña şirkät tözelde. Ämmä anıñ 51% öleşen Rosneft, qalğan 49-ın Çeçen xökümäte kontrol itä. Çeçen wäkilläre kimendä, bu sannarnıñ urınnarın alıştırırğa telär ide.
Rosneft häm Çeçen räsmiläre sannarına qarağanda, 2001 yılda başlap neft tabu yıldan-yıl arta barğan häm 2005 yılğa, suğış aldındağı 2 million tonna däräcäsenä citkän.
Ämmä bäysez küzätüçelär räsmi sannar belän çınbarlıq arasında zur ayırma buluın açıqladı. Chechenpress.info internet säxifäse xäbär itüençä, 2002 yılda Rosnfet 4.4 milliard rubl qazanğanın beldergän, satılğan neft külämenä bülep qarağanda ber miçkäneñ bäyäse 10-11 dollar kilep çığa, ğärçä ul yılda dönya bazarında ber miçäkä 25 dollar bulğan. Ayırma millionlağan dollar belän isäplänä.
Bu qırın eşlär turında märxüm jurnalist Anna Politkovskaya da küp yazdı.
2003neñ Üktäberendä Duma räise Boris Grızlov Könyaq federal bülgesendä neft tarmağı oyışqan cinäyätçelek qıulan küçte, anıñ kereme Çeçe qarşılığa kitä digän beldrü yasadı.
Dönya bazarında neft bäyäse üskän sayın, Çeçnä nefte tiräsendä dä tartqalaşu qıza bara.
Küptän tügel Vrema Novostei gäzite, Çeçen xökümäteneñ iseme äytelmägän ber räsmienä tayanıp, neft satudan kilgän aqça üzäktäge maxsus bankka küçerelä, Çeçnägä şunıñ küp digändä 10%tı kire qayta dip xäbär itte.
Uzğan ayda premier-ministr Ramzan Qadırovnıñ matbuğat üzäge bu san küp digändä 22%, Rosneft tözekländerü eşlärenä 680 million rubl wäğdä itkän bulsa, ni barı yartısın birde, dip xäbär itte.
Çeçnäneñ Sänäğät häm Energetika ministrı Amadi Temişev, Rosneftneñ eşläw räweşenä, tabışnı arttıru öçen tirä-yün mohitkä küz yomuına da tänqit belderä. Aqça östenä basıp yöribez, üzebez aç, di ul.
Şuşı wazğiättä Çeçen räsmiläre neft sänäğäten üz kontrolenä alırğa teläwen yäşermi.
Ali Ğilmi


text:
İnde xäbär itkänebezçä 7 dekabrdä Perm ölkäsen Komi-Permyak avtonomiäle okrug belän berläşterep Perm krayı tözü mäs'äläsendä referendum uzdı. Anı yaqlap xalıqnıñ 80%tan artığı tawış birüen dä beläbez inde. Bu töbäk ni öçen bezne qızıqsındıra soñ? Bezne genä tügel, çit töbäklärdä yäşäwçe millättäşlärebezne dä Barda rayonı tatarları tormışı qızıqsındıradır, dip uylıybız. Andağı millättäşlärebezneñ yazmışı näq şuşı referndum näticälärenä bäyle bulırğa oxşap tora. Tulıraq mäğlümat Azatlıq radiosınıñ atna kiç tapşıruında!
Ğafiulla Ğäziz, Çallı-Perm


text:
Yaña möddätkä saylanğan prezident Mortaza Räximov premyer-ministrnı täqdim itep Rafael Baydäwlätovnı yañadan xökümät başlığı itep bilgeläwgä Däwlät Cıyılışı Qorıltayınnan rizalıq aldı. Xökümättä dä üzgäreşlär bulmayaçaq, dip xäbär itelä. Saylawlarda Mortaza Räximovnı yaqlamağannarnı eştän quu turında yäşren täqdimnär bulğan bulsa da – Başqortstan citäkçese – monı kisken kire qaqtı.
Başqortstan Fännär Akademiäse citäkçelege almaşındı, dip xäbär itkän idek inde. Moña qadär respublikanıñ fännär akademiäse üz wazifasın ütämäde, digän borçılular arta.
İrşat Tläümbät, Ufa


text:
Şul uq waqıtta Tışqı eşlär ministrlı urınbasarı Yuri Fedorov Ğiraq ildä küpläp üterü qoralları ezläwçe tikşerüçelär belän xezmättäşlegen arttırırğa tieş dip belderde.
Bügen Russiä prezidentı Vladimir Putin da Misırda ütüçe Ğäräp Ligası illäre sammitına şundıyraq möräcäğät cibärde.
Putinnıñ möräcäğätendä “Ğiraq yağınıñ xezmättäşlekkä äzer buluın kürmi mömkin tügel” dielä.
Russiä küptännän Ğiraq krizisına säyäsi çişeleş tabarğa çaqırıp kilä.
BMO İminlek Şurasında veto xoquqına iä bulğan Russiä Germaniä belän Fransiäneñ Ğiraqta qoral tikşerülärne kimendä 4 ayğa ozaytu täqdimen xuplap çıqtı.


text:
XXI ğasırda Rusiädä balalarnı kem qayğırtır?
AQŞ belgeçläre Patrick Beary häm İrving Epstein Rusiädä soñğı tendensiälärne bilgelärgä tırışqan. Mäğlümatlär bäysez çığanaqlardan, Rusiäneñ statistika idarälärennän, Xalıqara sälämätlek saqlaw, BMO balalar idaräse kebek xalıqara oyışmalardan tuplanğan.
Rusiä Federasiäse bik zur, balalar turında söylägändä dä, alarnıñ xälläre töbäktän töbäkkä ayırıla. Ğadättä bezneñ tıñlawçılar tatar-başqortlar küpläp yäşägän töbäklärdän xäbärlär işetep tora, andağı milli tärbiä, milli mäğärif turında söylibez. Şulay da amerikan belgeçläre böten Rusiäne qolaçlap alıp nindider soñğı tendensiälärne bilgelärgä tırışqan.
Uzğan yılda Rusiädä ülüçelär sanı tuğan balalar sanınnan yuğarıraq bulıp qalğan. Urtaça ğömer ozınlığı xatın-qızlar öçen 72 yäş çaması bulsa, irlär biredä urtaça 60 yäşkä dä citmi ülep kitä. Tuğanda uq ülgän balalar sanı da şaqtıy yuğarı bulıp qala. Yaña tuğan 1000 balanıñ 11 ülä. Xisapnı äzerläwçelär ber nindi dä näticä yasamıy, Rusiäne ber il belän dä çağıştırmıy.
Belem birü yuğarı däräcädä qala
Rusiä xökümäteneñ balalar yalların häm buş waqıtların oyıştıruı – yuğarı bäyälänä xisapta. Bu – ike maqstattan eşlänä, di belgeçlär. Berençedän, balalarnı oyıştırılğan çaralarğa, sportqa cälep itü, ikençedän törle sport törkemnärenä yaqlaw buldıru. Rusiädä iñ populyar sport törläre – futbol, hokey, tennis, timer ayaqta şuu häm soñğı waqıtta basketbol. Salqın bozlı qışlarda Rusiädä hokey häm timer ayaqta şumağan bala yuqtır. İlneñ bu sport törlärendäge professional törkmenäre dä dönyada iñ köçlelärennän sanala. Şulay uq Rusiädä balalar şaxmat uynarğa öyränä. Rusiädä ğailälärneñ balalarğa uyınçıqlar alırğa aqçanı küp totuı küzätelä, dielgän xisapta.
SPİD epidemiäse borçılu uyata
Dini belem birü cayğa salınmağan
70 yıl buyına Sovetlar Berlegendä xalıq din totmadı. Berlek taralğannan birle, dini oyışmalar üste. Xalıqnıñ yartısınnan artığı üzlären Rusiä pravoslav çirkäwenä yaqın dip sanıy. Möselmannar dip üzlären xalıqnıñ 14%tı atağan. Rusiädä din irege xoquqı 1991 yılğı konstitusiä tarafınnan birelgän. Xäzer Rusiädäge ählaqi buşlıq sürätendä mäktäplärdä din däreslären kertü küzätelä. Ämma ildä mondıy däreslärneñ nigeze – konsepsiäse tözelmägän, häm uqıtuçılarnıñ kübese moña qarşı çığa. İldä arta barğan rasaçılıq häm millät ara näfrät borçılu uyata. Möselman, yähüd, çegännär, yağni rus bulmağan keşelär taqır-başlar höcümnärenä duçar bula. Rusiä eçke eşlär ministrlığı mäğlümatlärenä qarağanda ildä 25 meñläp taqır-baş – "skinheadlar" bar. Xalıqara oyışmalar isä bu san ike märtäbä artıq, yağni 50 meñläp, dip belderä. Şulay uq xisapnı äzerläwçelär Rusiädäge möselmannar arasında ayırma buluı turında da yazğan. İdel-Ural töbäge möselmannarnıñı tormışında İslam kübräk mädäni häm ideologiä rolen uynıy. Ul arada Tönyaq Kavkaz möselmannarı dinne säyäsiläşterä, dilär alar.
XXI ğasırda Rusiä balaların kem qayğırtır?
Mäğlümatlär bäysez çığanaqlardan, Rusiäneñ statistika idarälärennän, Xalıqara sälämätlek saqlaw, BMOnıñ balalar idaräse kebek xalıqara oyışmalardan tuplanğan.


text:
Mixaylovski şähärendä V ölkä tatar xalıq icatı festivale bulıp uzdı
Küptän tügel Sverdlovski ölkäse Mixaylovski şähärendä 5 nçe ölkä tatar xalıq icatı festivale bulıp uzdı. Sverdlovski ölkäseneñ mädäniät ministrlığı tarafınnan älege festival'gä berençe tapqır 1999 yılda nigez salınğan ide. Şunnan birle ul här ike yıl sayın uzdırıla başladı.
Äytergä kiräk, yıl sayın festival'dä qatnaşuçı kollektivlarnıñ sanı arta, kilüçelärneñ geografiäse kiñäyä. Bu yılğı festival'dä barlığı 31 üzeşçän kollektiv qatnaştı. Alar Sverdlovski ölkäseneñ törle poçmaqlarınnan cıyıldı. Şulay uq kürşe Çiläbe ölkäsennän dä ike zur kollektiv kilgän ide.
Kollektivlarnıñ çığışın Tatarstan mädäniät ministrlığınıñ respublika xalıq icatı häm mädäni ağartu eşläre üzägendä töbäklär belän eşläw bülege başlığı İlgiz ağa Qadıyrov citäkçelegendäge, Sverdlovski ölkä mädäniät ministrlığı wäkilläre qatnaşındağı wäqälätle jyuri bäyäläde. İlgiz ağa festival' turındağı fikeren bolay dip belderde: “Rossiä külämendä bik küp festival'lärdä qatnaşqanım bar, - dide ul, - ämma bu festival'gä min härwaqıt bik zur teläk belän, yaratıp kiläm. Mine qatnaşuçılarnıñ, ara yıraqlığına qaramastan, biregä aşqınıp, ixlas küñeldän yaratıp, xalqıbıznıñ icatın xalıqqa citkerergä omtılış belän kilüläre şaqqattıra, soqlandıra”.
İlgiz ağa äytüençä, bu yılğı festival' başqa yıllardağığa qarağanda kollektivlarnıñ sanı kübäyue, säxnä kostyumnarınıñ yañaruı, häm, iñ möhime, başqaru ostalığınıñ yuğarı däräcägä kütärelüe belän ayırılıp tordı. İñ yaxşısı şul, biredäge fol'klor kollektivları Ural xalıqlarınıñ cirle traditsion fol'klorın bik üzençälekle itep, cirenä citkerep saqlap qalalar häm bik osta itep säxnägä quyalar, dide ul.
Yekaterinburgtan kilgän “Zaman” vokal' ansamble “Tuğan tel” cırın başqarğanda xalqıbıznıñ qabatlanmas moñı küñelneñ ällä qay poçmaqlarına ütep kerep, üzäklärne özde. Ansambl'neñ citäkçese Zöläyxa xanım Sabirova rus cirendä üskän yäş qızlarğa xalıq moñınıñ tirän neçkälegen niçek citkerä belgän dip xäyran qalırlıq buldı.
Awıllardan kilgän fol'klor ansambl'läre Ural tatarlarına ğına xas qayılğan kostyumnarı, mul bizäkle, üzençälekle cır-iyülläre belän soqlandırdılar. Ä inde şähärlärdän kilgän ansambl'lär teatral'läşterelgän muzıkal'- xoreografik kompozitsiälär östendä bik yaxşı eşlägännär. Alapayıvski şähäreneñ “Çulpan” balalar ansamble citäkçese Naciä Safiullina söyläwençä, kollektiv bu festival'gä ber yıl buyı äzerlägän. İñ başta ssenariynı käğäzgä töşerep, muzıka ezli başlıybız, dip söyläde ul. Çın tatar muzıkasın Alapayıvskida yazıp birüçe yuq, Qazanğa barıp ezlärgä turı kilä ikän. Bu yulı “Çulpan” ansambleneñ kompozitsiäse “Qaz ömäse” dip atala. Naciä xanım bezgä Qaz ömäsen qaz yolqıp küñel açuğa ğına qaldırmıyça, tiränräk mäğnäle küreneş yasarğa tırışuı turında söyläde: “Ata qaz biyuen kürgänegez barmı sezneñ? Ber ay buyı intektem, balalarğa ata qaznıñ niçek biyuen öyrätä almıyça. Üzem biep kürsättem. Niçek bulğandır inde, bii ata qazım säxnädä. Ata qaz şatlanıp biegändä, ana qaz bäbkälären alıp çığa. Bäbkälär su buyına töşep kitä, annan köz citä, alar inde zur qazlar bulıp qaytalar. Anaları alarnı bik moñsu qarşı ala, nik digändä, ul belä, köz citkäç, ayırılışır waqıt citä... Qazlarnıñ xuşlaşu biyue başlana. Yort qazları turında cır yazmıylar ikän, monda qır qazı turında cır qullanırğa turı kilde. Annarı qaz ömäsenä cıyılğan qızlarnıñ küñel açuları başlana...”
“Qaz ömäse” küreneşen balalarnıñ osta çığışı ğına tügel, iğanäçelär yärdämendä tegelgän bik matur ör-yaña kostyumnar da bizäde.
Festival'neñ Ğala –konsert öleşen Tübän Sırğa rayonı xakimiäte başlığı Andrey Yaz'kov häm Mixaylovski şähär okrugı xakimiäte başlığı Sergey Yakimov açıp cibärdelär. Qatnaşuçılarnı Sverdlovski ölkä Zakonnar cıyılışı deputatı Al'bert Abzalov, Tatarstannıñ Uraldağı daimi wäkile urınbasarı Xäydär Ğıyl'fanov häm başqa qunaqlar sälämläde. Kilgän qunaqlarnıñ härberse maxsus prizlar alıp kilgän ide. Deputat Ufa Şigere awılı üzeşçännärenä muzıkal' apparatura, daimi wäkillek Pervoural'skidan kilgän “Ural moñnarı” ansamble balalarına cäyge yalğa Qazanğa baru öçen biş putevka büläk itte. Şulay uq Xäydär Ğıyl'fanov, daimi wäkillek isemennän, festival'neñ alıştırğısız oyıştıruçısı häm alıp baruçısı Salawat Ğobäevqa “Tatarstannıñ atqazanğan mädäniät xezmätkäre” iseme birü turındağı başlanğıç belän çığaçaqların belderde. Xalıq, bu fikerne quätläp, därräw qul çaptı.
Sverdlovski ölkäse tatar xalqı icatınıñ bişençe festivale bik bay bizäkle, tirän eçtälekle bulıp istä qalırlıq buldı.
Fäwiä Safiullina
Yekaterinburg


text:
Abay`dıñ «Jïdebay`-Börili» memlekettik tarïxï-mädenï jäne ädebï-memorïaldıq qorıq-murajay`ında qazan ay`ınıñ 14 küni «Abay`dıñ aqın şäkirtteri» körmesi aşıldı. Körme ulı aqın Abay` Qunanbay`ulınıñ şäkirtteri – Ärip Täñirbergenulınıñ (1856-1924) – 160, Kökbay` Janatay`ulınıñ (1861-1925) – 155, Aqılbay` Abay`ulınıñ (1861-1904) – 155, Äwbäkir Aqılbay`ulınıñ (1881-1934) – 135, Şäkir Äbenulınıñ (1901-1994) – 115 jıldığına oray` uy`ımdastırılıp otır.
Körmeniñ negizgi maqsatı – Abay`dıñ aqındıq mektebiniñ talanttı ökilderiniñ şığarmaşılıq murasın nasïxattaw, mwzey` qorındağı qundı jädigerlerdi, qoljazba, estelikterdi, kitaptar, arxïv derekteri men fotoswretterdi körermen nazarına usınw.
Abay`dıñ aqındıq mektebi büginde qazaq ädebïeti tarïxında özindik ornı bar erekşe uğım. Abay` öz şäkirtterin tärbïelep, olarğa ömirdegi adamşılıq maqsattı tüsindirip, sol jolğa bawlıp ösïet, aqıl ay`twğa arnalğan ömir kezeñderin öziniñ eñ qımbattı, eñ mağınalı waqıtım dep eseptegen. Osı qundılıqtardı körme arqılı körsetip, urpaq zerdesine siñirw bastı nazarğa alınğan.
Körmede qazaq ädebïetiniñ körnekti abay`tanwşı ğalım-zerttewşileri M.Äwezov, Q.Muxamedxanovtıñ kitaptarı, zerttew jumıstarı men monografïyaları bastı nazarğa alındı.
Körmeniñ erekşeligi – körermenderdi mwzey` qorınıñ qundı jädigerlerimen tanıstırw. Mısalı, Ärip, Kökbay`, Aqılbay`, Äwbäkir, Şäkirge qatıstı sïrek kezdesetin qoljazbalar, Ä.Täñirbergenulınıñ Eñirekey` bolısına bï, bolıs bolıp say`lanğanı twralı arxïv qujattarı, Aqılbay` Abay`ulınıñ «Dağıstan» poémasınıñ qoljazbası, Kökbay` Janatay`ulınıñ «Qandıjap» dastanınıñ qoljazbası, Äwbäkir öleñderiniñ qoljazbası, Aqılbay` zamandastarınıñ estelik qoljazbaları, aqın Ş.Äbenulınıñ jeke zattarı körmege qoy`ıldı.


text:
Täjik parlamenti «Täjikstan ulttıq qawipsizdik organdarı twralı» zañğa özgerister men tüzetwler engizdi. Täjikstannıñ memlekettik ulttıq qawipsizdik komïtetiniñ (MUQK) törağası Say`mwʺmïn Yatïmov parlamentte söy`legen sözinde zañğa özgerister engizwdiñ sebebin «terrorïster qupïya äreket etedi, küştik qurılımdar da jasırın türde jumıs istewlerine twra keledi» dep tüsindirgen.
centralasian.org-tıñ dereginşe, Yatïmov atap ötkendey`, «özgeristerge säy`kes, arnay`ı qızmet ökilderi waqıt tığız kezde terrorïster jasırınğan turğın üy`lerge ordersiz kirwge mümkindik aladı».
«Täjikstannıñ zañdarında azamattardıñ jeke menşigine qol suğwşılıqqa orın bermey`di dep jazılğan, biraq terrorïstik aktige qawip tönip turğanda, turğındardıñ ömirin saqtap qalw üşin azamattardıñ ruqsatsınsız üy`lerin tekserwge twra keledi», - dedi MUQK törağası.
Parlament mäjilisi törağasınıñ eger üy`de bey`bit turğındar bolıp şıqsa qalay` boladı degen sawalına Täjikstan prezïdentiniñ kömekşisi Täjikstan zañdarına säy`kes, ötemaqı tölenedi dep jawap berdi.


text:
Xämas Ğizzä Sızığın üz qaramağına aldı
Atna buyı däwam itkän üzara bäreleşlärdän soñ suğışçan Xämas törkeme Ğizzä Sızığın üz qaramağına aldı. Zamanında Yassir Arafat citäklägän Fätah xäräkäte suğışçıları annan çigenergä mäcbür buldı. Fälestinlelärneñ küpçelege yäşägän Könbatış Yar Fätax qaramağında qaldı. Şulay itep xäzer fälestinlelär ike cirdä bülenep qalğan bulıp çığa.
Islamçı Xämas yözdän artıq keşeneñ ülemenä kitergän bäreleşlärdän soñ Ğizzäne üz kontrolenä aldı häm töp iğtibarın Ğizzägä yünältä.
Könbatış Yar isä Fälestin Idaräse prezidentı Mäxmüt Ğabbasnıñ Fätah xäräkäte qaramağında qala
Atnakiçtä Ğabbas Ğizzädä ğädättän tış wäzğiät iğlan itte häm 3 ay elek tözelgän, Fätah belän Xämasnı üz eçenä alğan fälestin urtaq xökümäten kire qaqtı. Bu turıda Könbatış Yardağı Ramalla şähärendä Ğabbasnıñ ölkän yardämçese Tayib Ğäbdräxim iğlan itte.
"Bez Ğizzädäge cinayätçel suğış, fälestin idaräseneñ iminlek oyışmaları idarälären basıp alular häm fälestin qanunnarınnan tış eş itüçe qorallı suğışçılarnıñ xärbi fetnäse säbäple barlıq fälestin cirlärendä ğädättän tış wäzğiät iğlan itäbez" dide Ğäbdräxim.
Fälestin räsmiläre äytüençä, Ğabbas Parlamenttağı bäysez äğza, moñarçı finans ministrı bulğan Sälam Fayyadnı ğädättän tış wäzğiät xökümätendä premyer minsitr wazıyfasına saylağan.
Premyer ministr, Xämas wäkile Ismail Xäniä Ğizzä şähärennän moña tiz genä üz cawabın birep Ğabbasnıñ süzlärenä iğtibar itmäskä çaqırdı.
"Xäzerge xökümät üz wazıyfaları häm burıçların ütäw öçen mömkin bulğança tırışaçaq häm fälestin xalqı aldındağı milli häm äxlaqıy cawaplılıqtan cigenmiäçäk" dide Xäniä.
2007 yılnıñ ğinwarındağı parlament saylawlarında Xämas ciñep çıqqannan soñ könbatış fälestinlelärgä finans yardämen tuqtattı. Şul uq waqıtta Izrail Fälestin Idaräsenä tapşırılırğa tieşle 500 million dollardan artıq salım aqçaların totıp qaldı.
Xämas üzeneñ maqsatı itep Izrailne yuq itüne quya. Quşma Ştatlar, Izrail häm Yewropa Berlege Islamçı Xämas xäräkäten terrorçı oyışma dip sanıy.
Atnakiçtä Waşingtonda AQŞ däwlät departamentı süzçese Sean McCormack monı tağın ber märtäbä qabatladı.
"Xämas terrorçı oyışma. Bez Xämas äğzaların terrorçı oyışma äğzaları dip isäplibez häm bu üzgärmäde" dide.
Izrail häm AQŞ räsmiläre Ğizzägä çikläwlärne däwam itep Ğabbasnı yaqlaw öçen Könbatış Yarğa aqça cibärü mäsäläsen qaraw mömkinlege turında belderä.
Xämasnı isä Iran belän Süriä yaqlıy. Häm Xämasqa Mısır belän Ğizzä cige aşa qoral häm başqa yardäm cibärelä dip isäplänelä.
Mısır räsmiläre äytüençä, Yaqın Könçığış protsessında aradaşlıq itüçe, fälestinlelär yaqlı Mısır Xämasnıñ Fätahnı Ğizzädän köç belän bärep çığaruına protest yözennän Ğizzädäge üz wäkillären dä çaqırtıp alğan.


text:
Qazaxstan oppozitsiä citäkçese, inde taratılğan Qazaxstan demokratik saylawı xäräkäten oyıştıruçılarnıñ berse Ğalimcan Jakianovnıñ xatını Qarlığaç 7 yılğa törmägä yabılğan ireneñ cäza möddäteneñ yartısı ütkäç irekkä çığarılğanın belderde.
Qarlığaç äytüençä, mäxkamä prokuraturanıñ Jakianovnı törmädän irtä çığaruğa qarşı möräcäğäten kire qaqqan.
Jakivanov 2001-nçe yılda Qazaxstan Demokratik saylawı xäräkäte oyıştırılğannan soñ wazıyfasın yaman maqsatta faydalanuda ğäyeplänep xökem itelgän ide.
Ul yabılğannan soñ xäräkät säyäsi partiägä äwerelde. Ämma bıltır mäxkamä bu partiäne konstitutsiägä qarşı belderülär yasawda ğäyepläp "taratırğa" digän qarar çığardı. Jakianov häm anıñ tarafdarları ul säyäsi säbäplär belän xökem itelde dip isäpli.


text: Rusiä başqalasında “Başqa Rusiä” oppozitsiäseneñ ike könlek cıyını ütä. Oyıştıruçılar, alar arasında Lüdmila Alekseyeva, Garri Kasparov, Georgiy Sattarov ta bar, Rusiä xakimiätläreneñ bu çaranı özärgä tırışuın belderde. Milisia berniçä distä keşene totqarlağan. Alarğa basım yasalğan. “Azatlıq” radiosı xäbärçese, bu cıyında qatnaşuçılarnı, alarnıñ süzlärenä qarağanda, Rusiäneñ kiläçäge öçen borçılu häm Kreml totqan yul belän kileşmäw berläşterä, dip belderde. Mäskäwdäge Helsinki törkemeneñ citäkçese Lüdmila Alekseyeva, bu çaranı açıp, xakimiat gubernatorlarnı saylawnı beterde, ä Rusiädä qabat säyäsi totqınnar barlıqqa kilde, dide. Bu cıyın Piterburda uzaçaq “Zur Sigezlek” sammitı aldınnan ütä. Prezident yaqlı yäşlär xäräkäte wäkilläre “Başqa Rusiä” forumına protest yözennän uram cıyını uzdırdı.


text:
tatar barda - xäbär bar Başqa millätlärneñ möxtäriätläre bulmağannı, tatarlarğa nik kiräk? [ maxsus tapşıru - 4.05.03 ]
Älege äkiäte cirlärdä yäşäwçe adığlar – Tönyaq Kavkazdağı iñ borınğı xalıqlarnıñ berse. Adığlar – bügenge adıygeylar, çerkeslar, qabardılar, şulay uq şapsuğ, beduin, abazinnar häm başqalarnıñ ata-babalarınıñ ğomumi iseme. Barlığı 12 qabilä. Rossiädä 1830 yılda çığarılğan qarta buyınça, adığ xalıqları Kuban yılğasınıñ Azaw diñgezenä, Pitsundağa qadärge böten sul yağın bilägännär. Qısqası, basıp aluçılarğa menä digän cir. Bu cirlärdä rus-kavkaz suğışı yöz yıldan artıq barğan. Axırda küpmillionlanğan xalıq qırıp beterelgän diärlek, isän qalğannar başqa illärdä sıyınu tapqan. Tarixi watanda adığ qabiläläreneñ un protsenttan kimräge yäşäp qalğan.
Adığeya üze isä 1922 yılda Krasnodar sostavındağı avtonomiäle ölkä, ä 1991 yılnıñ sentäberennän Rusiäneñ möstäqil subyektı bula häm Adığeya respublikası dip atala. Älege Respublikada bezneñ bik küp kenä millättäşlärebez ğömer kiçerä. Küptän tügel ber törkem balalar Başqalabızda bulıp Qazan belän tanışıp kittelär. Häm äytergä kiräk alar älege säfärdän bik qänäğät qalğannar. Ğomumän bügen Adığeya Respublikasındağı millättäşlärebez niçek yäşi? Alarnı nindi problemalar borçıy? Bügenge “Tatar bar da xäbär bar” tapşıruına yäkşämbe mäktäbeneñ tatar tele uqıtuçısı Ramisa Tatomir menä närsälär söyläde:
Adıygeyda 4 meñnän artıq tatarlar yäşi. 3 tatar awılı bar. Alar üz waqıtında Saratov, Ul''yan ölkäsennän, Tatarstannan, Ural yaklarınnan kilep urnaşqannar. Awılda yäşägän tatarlar tatarça da, rusça da, alıygeyça da bik yaxşı söyläşälär. Şähärdä yäşägännär tatarça naçarçıraq söyläşä. Şuña kürä 1991 yılda “Duslıq” digän tatar oyışması eşli başlıy. 1998 yıldan yäkşämbe mäktäbendä tatar tele öyrätelä. Barlığı 3 gruppa bar.
Tatar oyışması Respublikada aktiv eş alıp bara. Yıl sayın balalar öçke Yaña yıl bäyrämnäre oqştırıla. Äle küptän tügel “Äydägez äbilär” konkursın uzdırdıq. 2000 yılda zur itep berençe tapqır Sabantuy oyıştırdıq. Anda Adıygey xökümäte dä qatnaştı. Televidenie dä tatar cır-iyülläre xaqında tarşıpu buldı.
Bilgele bulğança, çittäge tatar oyışmaları citäkçeläre kiläçäk buınğa tuğan telne öyräter öçen berençe çiratta tatar mäktäplären yäisä sıynıfların açu yağın qarıy. Läkin älegä küp töbäklärdä barı yäkşämbe mäktäpläre genä eşläp kilä. Milli mäktäplärne açmaw säbäben ölkä citäkçeläre küp oçraqta ata-analardan soraw bulmawğa sıltıy. Ber-ike teläk belderüçe öçen mäktäp açıp bulmıy dip añlatalar. Çınnan da ata-analardan ğarizalar birmi diärlek. İmeş yuğarı uqu yortlarına kergändä anıñ kiräge yuk. Ä Adıygeyda Ramisa xanım üze tatar telen uqıta. Häm bu xaqta menä närsälär söyli:
Şähärdä tatar telen yäkşämbe mäktäbendä bulsa da uqıtsalar da, awıllarda tuğan telebez öyrätelmi. Çönki tatar tele uqıtuçıları bötenläy yuk. Şuña berençe burıç bulıp awıllarda tatar tele klassların açu tora. Tatar telen uqıtu öçen kitaplar da kiräk bit äle. 2001 yılnı Tatarstan Mäğärif ministrlığı däresleklär cibärgän ide. Ämma alar citmäs dip uylıym. Şulay uq Saba rayonınnan bezgä älifbalar cibärgännär ide. Alar inde eşkä kereşer.
Qaysı ğına töbäkkä millättäşlärebez yanına barsañ da, alar bezne cır-biyu belän qarşı ala. Barlıq töbäklärdä dä diärlek ansambl''lär oyışqan. Bilgele alarğa milli kiemnär, uyın qoralları citmi. Häm berençe çiratta millättäşlärebez Tatarstannan şularnı sorıy. Şulay uq kassetalar yuklığı üzen nıq sizderä dilär. Ä Adıygeydağı milli mädäniät xaqında millättäşebez menä närsälär söyläde:
Cır-biyüllärsez mädäniätne belep bulmıy. Bez xatın-qızlar ansamblen oyıştırdıq. Bezne törle çaralarğa çaqıralar, konkurslarda qatnaştıq. “KaBkaз-Haш oбщий дoM” digän festival''dä qatnaştıq. 1999-2000 yılnı Qazanğa bardıq häm balarnıñ cırlawına soqlanıp qayttıq. Üzebezdä dä balalar ansamble oyıştırdıq. Alar uzğan yıl “Mı deti Kavkaza” digän festival''dä qatnaşıp gramotalar, büläklär aldılar. Bıyıl Qazanğa kitü säbäple qatnaşa alamadıq. 5 martta den piroğa da qatnaştıq. Üzebezneñ milli rizıqlar belän sıyladıq. Anda bik küp millät wäkilläre qatnaştı. Retseptlar alıştıq.
Soñğı waqıtta çittäge millättäşlärebez Tatarstanğa kilep bayraqlar, Respublikabız turındağı kitaplar alıp kitä başladılar. Bolarnıñ barısı da muzey oyıştıru öçen kiräk ikän. Adıygeydağı millättäşlärebez dä başqalardan qalışırğa telämi:
Bezdä küptän tügel muzey açu teläge tudı. Sponsor da taptıq. Ul İminova Äminä. Anıñ änise tatar, ätise adıygey. Änise istälegenä muzey açarğa buldı. Bina da bar. Xäzer anı remontlıyybıyz. May azağı iyün başına açırbız dip niätlibez. Qazanğa barğanda muzeylar belän tanıştıq.
Bilgele bulğança, xäzerge köndä 20dän artıq töbäktä tatar milli-mädäni moxtäriätläre oyışqan. Häm alarnıñ citäkçeläre itep küp oçraqta eşmäkärlär saylana. Ä eşmäkärlär isä milli eşlärdä aqça yağınnan yärdäm itep kilä. Bu oçraqta ayıruça Saratov, Ul''yan moxtäriät citäkçelären bilgelär uzarğa kiräk. Ämma moxtäriät tözü öçen berençe çiratta 3tän dä az bulmağan tatar oyışmasınıñ quşıluı zarur. Adıygeyda da xäzer moxtäriät tözü eşenä äzerlek bara: Bez xäzer tatar awıllarında tatar oyışmaların açıp, annarı moxtäriät tözergä uylıybız. Eş äkren bara. Çönki citäkçelär başqa millätlärneñ bernindi moxtäriätläre yuk sezgä närsägä dilär. Bez inde anıñ ayırım bernindi Respublika tügellegen añlattıq. Bälki xäzer caylaşır. Ämma bıyıl älegä bulmas. Menä şulaylıraq kön kürä Adıygeydağı millättäşlärebez. Bilgele eşlängän eşlär dä şaqtıy, eşlänäseläre dä baytaq. Ämma millättäşlärebez qayğırmıy. Yärdäm kiräk bulğanda Tatarstanğa ömet tota.
Landış Xarrasova, Qazan


text:
«Ällüki» jurnalı täwge bäyrämen ütkärde
Tatar telendäge «Qızıl tañ» gäzite yanında eşläyäçäk «Ällüki» jurnalı 30 ğinwarda Ufada üzeneñ täwge bäyrämen – uquçılar belän oçraşuın ütkärde. Başqalanıñ «Belem» dip atalğan kitap kibetendä «Ağidel» näşriät yortı oyıştırğan bu tantanağa küp kenä keşe kilgän ide. Arada şağirlär häm cırçılarıbız da buldı. Bäyrämgä şulay uq Ufadağı 194 nçe urta mäktäptän tatar balaları da çaqırılğan. Bäyrämne «Qızıl tañ» gäziteneñ häm «Ällüki» jurnalınıñ baş möxärrire Fail Fätxetdinov açtı häm respublikada balalar öçen jurnal çığa başlawnı zur waqiğa dip atadı.
Räsmi çığışlardan soñ, yaña jurnalnı qotlap balalar çatnatıp şiğerlär söyläde häm cırlar cırladı. Alardan soñ çığış yasağan tanılğan cırçı Radik Dinäxmätov cırların da ixlas tıñladı bu bäyrämgä kilüçelär. Soñınnan bu tantanada qatnaşqan mäktäp uquçılarına häm balaları belän kilgän millättäşlärebezgä «Ällüki»neñ täwge sınaw sanı belän «Qızıl tañ» gäzite bu yılğa näşer itkän kalendar' büläk itelde. Şulay itep Başqortstannıñ tatar balaları da üz basmasına iä buldı. Yaña jurnalnıñ möxärrire urınbasarı Läysän Yaqupowa jurnalnıñ kiläçäge ömetle bulaçağına ışana.
(yazma)
«Jurnalıbız bik matur, tösle itep çığarıla, – di Läysän xanım. – Bez başqa jurnallarda bulmağan yaña rubriklar da açtıq. Sälätle balalar turında da küp yazarğa niätlibez. Ğomumän, kiläçäktä tirajıbız gel üsügä barır dip ışanabız bez».


text:
Cafer Özdemir - Mevlana
Sanatçı : Cafer Özdemir
Türkü : Mevlana
Etiketler : Cafer Özdemir - Mevlana türkü indir, Cafer Özdemir - Mevlana türkü dinle, Cafer Özdemir türküleri, Mevlana mp3 indir, Cafer Özdemir türküleri Mevlana türküsü, Mevlana sözleri, Cafer Özdemir mp3 dinle, Cafer Özdemir download, Mevlana bedava mp3, Cafer Özdemir türkü sözleri, Cafer Özdemir türkü dinle, Cafer Özdemir son albüm indir
Cafer Özdemir Türküleri
Cafer Özdemir - Hey Üsküdar Üsküdar
Cafer Özdemir - Kar Yağar Saçaklara
Cafer Özdemir - Ermeneğin Keklikleri


text: Aşğabad. Bügen Törkmanstan başqalasında ütkärelgän maxsus tantanada, prezident Niazovnıñ uquı här törkmän öçen mäcbüri bulğan ikençe kitabı täqdim itelde. Törkmänbaşı isemen alğan Saparmorad Niazovnıñ berençe kitabı - "Ruxnamä"dä prezidentnıñ Törkmänstan tarixına üz täfsire birelsä, anıñ ikençe kitabı ğailä qimmätläre häm watandarlıqqa bağışlana. "Ruxnamä"ne uqu mäktäp balalarına ğına tügel, ruxi wä mädäni täräqqiat xaqına olılar öçen da motlaq sanala. Şimbä könne Törkmänstan basmaları, parlamentnıñ ildäge iñ biek taw isemen "Böyek Törkmänbaşı Oçı" dip üzgärtüe xaqında xäbär itte.


text:
Ukrainanıñ Konstitutsiä mäxkämäse saylawlarğa ber kön qala öydä tawış birüne çiklägän tözätmälärne köçtän çığardı
Ukrainada yäkşämbedä ütäçäk prezident saylawları aldınnan şimbä könne Konstitutsiä mäxkämäse Saylaw qanunına berniçä kön elek kertelgän çikläwlärneñ qayberlären köçtän çığardı.
İsegezgä töşeräm, 21 noyäberdä ütkän saylawlarda töp xärämläşülär näq menä öydän torıp tawış birülär häm berketmä talonnar yärdämendä başqarılğan ide. Premier-ministr Viktor Yanukoviç ciñüçe dip tabılğan ul saylaw näticälären Yuğarı mäxkämä köçtän çığarıp qabat saylawlar iğlan itte. Oppozitsiä namzäte Viktor Yuçenko tarafdarları, qabat saylawlarda da xärämläşülär buldırmas öçen şul çikläwlärne kertergä taläp itkän ide. Şulay itep, tawış birügä ber kön qala Konstitiustiä mäxkämäse öydän torıp tawış birü mömkinlegen kire qaytardı.
Konstitiustiä mäxkämäse räise Mykola Selivon irtägä Ukraina xalqı ilneñ qanuni prezidentın saylar digän ışanıçın belderde. Üzäk saylaw komissiä räise Yaroslav Davıdoviç, tawış birülär aldan qaralğan tärtiptä ütäçäk dide. İke namzätneñ dä tarafdarları Konstitutsiä Mäxkämäse qararı tawış birü näticälärenä täesir itmäs digän ışanıç belderde.
Ul arada urınınnan kitäçäk prezident Leonid Kuçma, namzätlärneñ ikesen dä üz mänfägätlären ilnekennän östenräk quyuda ğäyepläde. Bügen televideniedä çığış yasap Kuçma här saylawçı "bäxetle kiläçäkkä" döres yulnı üze saylarğa tieş dide:
Audio (Leonid Kuçma): "Yaña prezidentnı saylaw belän bez Ukraina xalqınıñ xıyalı bulğan bäxetle kiläçäk yulın äle saylıy ğına başlıybız."
Ukrainalılar yaña citäkçesen ğädel häm irekle itep saylıy aluın üzlärenä häm bar dönyağa kürsätergä tieş, dide Kuçma.
Kiçä tämamlanğan saylaw aldı kampaniäse axırında prezidentlıqqa namzätlär Könbatış belän mönäsäbätlär tiräsendä süz köräşterde.
Yuçenko Yevropa belän berläşü Ukrainanıñ strategik maqsatı disä, Yanukoviç, köndäşen çit il köçlärenä xezmät itüdä ğäyepläde.
Tawış birülär yäkşämbedä cirle waqıt belän irtänge 8dä başlana.
-Ali Gilmi


text:
Pavlovski Tatarstanğa qarata "qara PR" alıp barami?
Rusiä telekanalları yä bulmasa matbuğat çaraları Tatarstanğa yış iğtibar itälär. Nigezdä, törle zur çaralarnı yaqtırtalar. YÄ bulmasa, Mintimer Şäymievnıñ törle waqiğalarğa qarata fikerlären birälär. Qısqası, Federal' dip atalğan kanallarda Tatarstannıñ üz urını bar. Läkin, tänqit alay küp dip äytep bulmıy. Ä şağir äytmeşli tänqit kiräkle şäyder. Läkin, xäzer tänqittä dä süzeñne ülçäp söylärgä kiräk. Alay itmäsäñ, yä mäxkämä, yä başqa törle ğäyepläw.
Monısı ber xäl. Menä yal könnärendä bügenge Rusiä xaqimiäteneñ töp propagandistı, zamança äytsäk, piartexnoloğı Gleb Povlovsktiy Tatarstanğa qağılıp ütte. Anıñ elek çaq qına bäysez bulğan, xäzer gazprom şirkätenä buysınğan NTV kanalında Real'naya poltika, Çın säyäsät dip atalğan tapşıruı bar. Bu tapşıru açılğanda, Mäskäwdä piketlar bulıp uzdı. Demokratik qaraşlarda torğan yäşlär, Pavlovskiynıñ NTVda tapşıru belän çığuınnan riza tügelär ide. Piketlar uzdı, Pavlovskiy qaldı. Menä şuşı tapşırularnıñ soñğısında Tatarstannı imeş tänqitläde.
Mister Monbua digän keşe bar Pavlovskiy tapşıruında. Ul üzen Rusiä töbäkläre belgeçe dip sanıy. Älege mister, Tatarstanda barğan häm küpçelekkä bilgele bulğan fakt, waqiğalarnı üzeneñ qähqähäle tele belän sanap çığa. Alabuğa turında söyli, anıñ tarixına qağılıp uza, bügenge Alabuğa şähäre başlığı Şäymiev tarafınnan bilgelängän dip yalğış ıçqındıra, Alabuğa irekle iqtisat töbägenä başta Koreyänıñ ber firması kilergä teläp tä, annarı başqa ber şähärgä kitkänen äytä, anıñ urınına xäzer qıtaynıñ ber firması kilä di. Qazan turına küçä. Anıñ meñ yıllığı şikle bulsa da, federal' byudjettan 3 million dollar aldılar, şul aqçağa Qazannıñ iske yortları sütelde, Qazan kirmänendä , mondağı mäçetlärgä ğomumän oxşamağan mäçet tözelde di. Meñ yıllıqtan soñ, tözeleş azaydı. 40 protsentqa kimede di. Qazan ike telle şähär, bu ike tellelek Mintimer Şäymiev tarafınnan yaqlana. Ğomumän, Qazandağı ber genä möhim qarada anıñ röxsätennän başqa qabul itelmi dip däwam itä Mister Monbua. Qazan şähär Ustavı da Ginneslar kitabına kerterlek ikän, anda barı tik biş kenä matdä. Monnan soñ, Mister Monbua Qazansu yılğasında utrawlar tözep, anda yortlar salırğa niätlängän programma artında Şäymievnıñ ulı Radik tora dip söyli. Häm bolay däwam itä
Ayдio
Ber qarağanda, Mister Monbua söylägännär bernindi dä yañalıq tügel. Bu xaqta küp häm küptän söylilär. Monda faktlar yuq. Läkin, menä şuşındıy çığışqa qarata, Tatarstannıñ räsmi kanalı TNV programması qara PR dip bäyä birde. Häm, Rusiäneñ tanılğan säyäsät belgeçe Stanislav Belkovskiy belän äñgämä yasadı. Tegese isä, Povloskiy digändä, qolaqları ürä tora torğan keşe. Çönki, Ukrainada äflisun inqilabı barğanda Pavloskiy Yanukoviç yağında eşläde. Ä Yanukoviç ciñelde. Ä Belkovskiy Timoşçenko yağında. Anısı isä fikerdäşläre belän xakimiätkä kilde. Şunnan köndäşlek däwam itä. Belkovskiy, şuña kürä, TNV efirında Pavlovskiynıñ tapşıruın qara piar dip atadı. Häm Tatarstannı pıçratır öçen kemder 100 million tülägän dip belderde. Ğomumän, mondıy faktlarğa öleşçä genä tayanğan yazmalar öçen TNVnıñ, ähä, respublikağa qarata qara PR bara dip äytüe ğäcäbräk. Respublika räsmiläreneñ, Monda törle däräcädäge türälär turında süz bara, törle gönahların açqan sayın, yäki ayırım ber jurnalistnıñ uy fikerläre yañğırağan sayın bezgä taşlanalar dip qıçqıru da säyerräk kürenä. Süz dä yuq, qara PR xäzerge dönyada ğämäldä. Läkin, bar dönyağa bilgele bulğan faktlarnı sanap çığu , yä bulmasa başqa matbuğatta yañğırağan fikerlärne äytü, äle ul PRda, qara da, aq ta tügel bit. Kem belgän inde.
Räfis Cämdixan.


text:
Cakartada bulğan şartlaw sürätendä, Australiä xökümäte iminlek çaraların arttırırğa niätlänä
2001-nçe yılnıñ 11-nçe sintäbr waqiğäläre öçyıllığı da yaña terror ğämälläre ixtimalı belän bilgelänä, xörmätle tıñlawçılar. Australiä xökümäte, atnakiç İndoneziä başqalasındağı ilçelege yanında bomba şartlawınnan soñ üzeneñ çittäge bar diplomatik wäkillekläre iminlegen arttıraçağın belderä.
Audio, John Howard
"Bügen sintäbrneñ 11-e, New York häm Washingtonda bulğan terror höcümnäreneñ öçyıllığı", di Australiä xökümäteneñ başlığı, häm şul xällärdän soñ bar dönyanıñ üzgärüenä, iminlek mäs''äläsenä yañaça qarıy başlawğa işarä itep, "monı xätta bez, tınıçlıq söyuçe Australiädä dä tanırğa mäcbürbez" dip belderä. İldäge hawa alannarında häm bigräk tä İndoneziägä yul totqan oçqıçlarda iminlek çaraları inde qırıslatıldı, ämma Australiä xökümäte xäzer bigräk tä üzeneñ çit illärdäge ilçelekläre öçen borçıla. Mäğlüm ki, bu il terrorğa qarşı köräş iğlan itkän Quşma Ştatlarnıñ dönyadağı iñ yaqın berektäşlärennän berse häm Australiä citäkçeläre, näq şul säbäple terrorçılar kiläçäktä dä üz höcümnären däwam itärgä tırışaçaq dip isäpli. Premyer Howard, terrorğa qarşı köräş bik ozaqqa suzıla ala dip kisätä.
Audio, John Howard
Kilep tuğan wäzğiattä närsä eşläp bula digän sorawğa John Howard, waqıtında häm aldanraq eş itärgä, ilçeleklärne nığıtırğa, törle töbäklärdäge dustanä dairälär belän eşlärgä dip cawap qaytara häm "terrorğa qarşı köräş ozaqqa suzılğan, qanlı ber köräş bulaçaq, ägär dä kem dä bulsa başqaça uylıy ikän, ul üz-üzen aldıy" dip belderä. İndoneziä başqalasında isä ul arada ilneñ politsiäse başlığı Dai Bäxtiär, ildä yaña höcümnärne buldırmaw bik awır eş bulaçaq dip kisätte.
Audio, Dai Bäxtiär
"İndoneziä politsiäse Australiä, Quşma Ştatlar, Britaniä kebek däwlätlärneñ ilçeleklären saqlaw tırışlıqların arttırdı, läkin terrorçılar xäzerge tösle eş itä başlasa, alarnıñ höcümnären aldan kisätü bik awır bulaçaq" di İndoneziä politsiäse başlığı. Anıñ xezmätkärläre, iminlek çaraların arttıru belän bergä atnakiç Cakartada bulğan şartlaw artında kemnär toruın da tikşerüen däwam itä. Bu uñaydan ike şikle adämneñ sürätläre bäyän itelde, alar radikal'' islamçılarnıñ "Cemaa İslamiä" törkemenä kerä dip farazlana.
Kärim Kamal


text:
3.atna däwam itkän suğışnıñ qayçan betäçägen ber kem dä belmi. Televidiniä, basmalar suğışnıñ qotoçqıç räsemnären här kön bülmälärebezgä kiterä.Ülgän gönahsız bala çağa räsemnäre bigräk tä ğäräb dönyasında suğışqa qarşı xislärne quätländerä. Waşington häm Londonnıñ konflikt turında cämäğätçelek fikeren üz yağına çälep itü tırışlığın hiç şiksez totqarlıy
Suğışqan taraflar uñışları turında belderülär yasıy, berberseneñ äytkännäre kire qağa! küp närsä , suğış betkännän soñ ğına bilgele bulaçaq. Kem äytkänder ,suğış waqıtında här waqıtta da berençe qorban çınbarlıq bula. Sivil yuğaltular, yaralanular turında här kön işetep, qarap barabız, , Azatlıq xabärçese Charles Recknagel Kuwäittä. Ul bugen bolarnı äytte ( audio) Ğäräbçä gazeta, basmalar häm televidinie kanallları här kön yaralanğan ğıraqlı balalarnıñ räsemnären ğäräb öylärenä kiterä. Häm bolay da suğışqa qarşı bulğan xislärne tağı da köçländerä.Bu räsemnärneñ in qızğançı ber ana belän äle dä imezlege awızında bulğan ber bäbi mäyete ide. Bu räsem Misır gazetası Äl Äxbär neñ berençe bitendä basılıp çıqtı. Anıñ yanında cirdä yatqan başınnan qannar aqqan ikençe ber balanın foto räsemne bar ide. Berektäşlärneñ bombalauında yäki zur şähärlär çitendä ğıraq köçläre belän berektäşlärneñ utı arasında qalıp häläk bulğan bu keşelärneñ räsemnäreneñ tudırğan täsir, yäşäp qaluçılarnıñ jurnalistlarğa añlatqanı belän tağı da köçlänä. Bu atnada in tragik üterüdän ber xatın qız isän qaldı. Düşämbedä amerikan soldatları Nacaf yaqınında kontrol puktına yaqınlaşqan ğailä utırğan maşinağa ut açıp 11 keşelek ğailäne üterde. Maşinada başqa yaqınnarı belän utırğan tizdän bala tabaçaq Lamea Hassan uqlar tigän keçkenä qızlarınıñ,şulayuq ulınıñ ülemen taswirlağan jurnalistqa . Lameanıñ isän qalğan ire berektäşlär taşlağan listofkalarda iminlegegez öçen şähärdän kitegez dip äytelgän ide , bez berektäşlär yağına baru öçen maşina belän yulğa çıqtıq dip äytkän. AQŞnıñ yuğarı citäkçelege qotoçqıç insident öçen qızğanıç belderde. Alar kontrol puktındağı ğäskärilär, aqrınaysın tuqtasınnar dip hawağa ut açqan, maşina tuqtamağan dip äytte. Pentagon xärbilär sivillär belän suğışçılarnı ayıra almıy, çönki ğıraq ğäskäriläre sivil kiem häm sivil maşinada höcümnär oyıştırğaç, alar tizlektä reaksiä kürsätergä tieş dip belderde. Sivil yuğaltular turındağı berençe räsemnärne Qatarda urnaşqan Al Cäzirä televidiniäse kürsätä. Anıñ xabärçeläre in täsirle eşli dip sanala . Al Cäzirä korrespondetları, könbatış jurnalistlarınıñ kerä almağan urınnarda urnaşqan. Ğäräb illärendä Kanal bik popular , küp kenä ğäräblär anı CNN, BBC belän ber däräcägä quya. Kanal üzen obyektiv küzätüçe dip taswirlasa da, ul suğışqa qarşı digän täsir qala. Bagdat Al caziräneñ ike korrespondetına säbäp kürsätmi ildän çığıp kitergä quşqaç , ul annan torıp tapşırunı tuqtataçağın belderde. Ämma ul Bagdad , Musul häm Basradağı burolarınnan turıdan turı tapşıruına däwam itäçäk. Kuwäit suğışnı yaqlauçı, Saddamğa qarşı buluçı az sandağı ğäräb illärennän berse. Ämma sivillärneñ ülgän, yaralanğan räsemnäre qayber muxarrirlärneñ Saddam suğış qırında yuğaltaçaq,ämma ul ğäräblärneñ yörägendä ciñäçäk digän borçılularğa säbäp bula . Kuwäitte ingliz telendäge Arab Times gazetasında yazuçı elekege neft ministırı Ali Axmäd Al Baghi bugen , ğäräb kiñ küläm mäğlümät çaraların ğäyepläp çıqtı. Ul mätbuğat Saddamnıñ ğäskärilären bigräk tä fädayinnären mäqsatlı räwäştä sivil xalıq arasına qatnaştıruına ise kitmi östän genä qarıy dip yaza. Yazuçı küp kenä ğäräb televidinie stansielärendä çığış yasağan ğäräb strategiä häm xärbi belgeçläre bu mäsälägä qağılmadı dip äytä.Misır, Yemen, Syrie, Yordaniä kebek illärdä suğışqa qarşı xislär bigräk tä köçle, xalıq sivil yuğaltular öçen prezident Bushnı ğäyeli. Patşa Abdulla kiçä berençe märtäbä suğışqa nıq qarşılq kürsätep çığış yasadı. sivil keşelärneñ ülemenä qızğanıç belderde. Könbatış agentlıqları küptän tügel genä ülgän sivillärneñ räsemnäre turında Misırlı ber studentnıñ Al Cazire televidiniäsenä äytkän süzlären sitat itep kiterde. Ul bu räsemnär yöräkne yaralıy.ämma Amerikağa qarata näfrätne arttıra digän. Qayber küzätüçelär fikrençä, suğış , Al qaida kebek xalıqara terror törkemnärenä yaña äğzalar tabunı ciñeläytäçäk. Ğıraq vitse prezidentı Ramadan sişämbedä çit illärdän 6meñnän artıq ixtiari rejim öçen suğışırğa kilä dip äytkän ide. Bu sannı älbättä raslap bulmıy, ämma xäbärlärgä qarağanda ,küp kenä illärdä sonğı könnärdä Ğıraq ilçeleklärendä viza aluçılar bar . Ğıraqnıñ Baath partiäse belän şuluq ideologiene urtaqlaşqan Livannıñ Baath partiäse ofisıbız ixtiarilärgä açıq digän belderü yasadı.
Färidä Xämit, Praga


text:
2004 yılğa Rusiä yaña saylanğan Duma häm saylanaçaq prezidentı belän ayaq basa. Vladimir Putinnıñ qabat prezident bulıp saylanaçağına şiklänüçe yuq diärlek. 4 yıl eçendä Kreml ildä «xakimiät vertikalen» torğızdı, üzenä buysınğan parlament buldırdı, oligarxlarnı urınına utırttı, il-küläm mäglümät çaraları östennän kontrol urnaştırdı. Tağın närsä eşlise qaldı soñ, digän soraw tua..
Bu soraw çınlap ta urınlı. Rusiädä ütkärelgän fiker beleşülärgä qarasañ, Putinnıñ reitnğı xäzer 80 protsent tiräsendä. Dönyada demokratik yul belän saylanğan başqa andıy popular citäkçe yuqtır. Kiläse yılnıñ martında ütäçäk saylawlarda anıñ ciñep çığaçağında şiklänüçe yuq. Xättä moñarçı ber saylawnı da qaldırmağan LDPR citäkçese Vladimir Jirinovski comğa könne Putinğa qarşı çıqamyaçağın belderde. Soñğı Duma saylawlarında Kreml taraflı köçlär Dumanıñ 2/3 alğannan soñ xäzer Kreml ciñel genä Konstitutsiäne üzgärtä ala, häm ğömümän Rusiä belän närsä teli şunı eşli ala digän xis qaldı. Närsä eşlise bar, digän sorawğa qaytsaq, küptän tügel prezidentnıñ televidenie aşa xalıq belän söyläşüe, dip atalğan tamaşada Putin, iñ möxim eşneñ berse dip iqtisad üsterüne atadı. Monsız bez ber närsägä ireşä almıybız, dide ul. Bu fiker belän küplär kileşä, dönyanıñ iñ bay illäreneñ berse dip sanalğan Rusiädä 30 millionnan artıq keşe xäyerçe däräcäsendä. Xalıqta kiñ taralğan fikerneñ berse – monıñ öçen çerep bayığan oligarxlarnı ğäyepläw. Rusiäneñ iñ bay keşese Yukos başlığı Mixail Xodorkovskinıñ qulğa alınuwı ütkän saylaw aldı kompaniäseneñ şiğärenä äylände. Uzğan comğa Mäskäw mäxkämäse Xodorkovskinı mart axırına qädär törmädä qaldırırğa qarar itte. Dimäk, bu şiğär prezident saylawlarında da qullanılırğa mömkin. 90-nçı yıllarnıñ qırğıy xosusıylaştıru näticäläre kire qaralmayaçaq dip täqrarlasa da, Vladimir Putin waqıt-waqıt, oligarxlarğa şomlı kisätülär yasap tora. Şul uq comğa könne Säwdä palatasında eşquarlar belän oçraşıp, Putin, xosusıylaştıru näticiäläre kire qaralmayaçaq dip tınıçlandırğannan soñ, 5-6-7 keşene sanamağanda, küplär qanun bozmağan, dimäk tınıç yoqlıy ala dide. Ämmä bu süzlärdän soñ Rusiä elitası, kemnär ikän soñ bu çirattağı qulğa alınası 5-6-7 oligarx dip, xäzer yoqısın yuğalttı. Bilgele bulğança, 90-nçı yıllarda xosusıylaştırular xökümätneñ "kreditqa-aksiälär" dip atalğan sxeması nigezendä başqarıldı. Küp kenä belgeçlär fikerençä, Kreml bu alış-bireşne tulısı belän kire qararğa mömkin. Şul uq belgeçlär fikerençä, Putinnıñ saylawğa qädär yä annan soñ yasayaçaq berençe adımı xökümät citäkçesen alıştıru bulırğa mömkin. Yeltsin mirasınıñ soñğı wäkile Mixail Kasyanovqa almaşqa Putinnıñ yaqın keşese sanalğan xäzerge finans ministrı Alexei Kudrin kilä ala. Rusiäneñ säyäsät belgeçe Olga Krıştanovskaya süzlärençä, kiläse yılda Rusiädä qaldıq-postıq bäysez köçlärne, şul isäptän oligarxlar, jurnalistlarnı "sönnätläw" däwam itäçäk. Nigezdä bu bar tarmaqlarnı xökümät kontrolenä alu, sovet çorındağı alımnarnı kire qaytaru ğälämäte, di Olga. Kreml üze monı "idarä itelgän demokratiä" dip atıy. Ämmä xättä anıñ tarafdarları arasında Rusiädä avtoritarizmnıñ köçäyüwenä borçılu belderüçelär bar. Kremlgä yaqın bulğan säyäsi kiñäşçe Sergei Markov süzlärençä, bügen Rusiädä demokartik institutlarnı köçäytü zarurlığı kilep bastı. Bäysez mäglümät çaraların, watandaşlar cämğiäten üsterergä kiräk. İiqtisad häm iminlek belän berrättän demokartiäne üsterü mäsäläse prezident häm xökümätneñ töp burıçına äylänergä tieş.
Ali Gilmi, Praga


text: Brussel -- Polşa Saqlanu ministrı Radek Sikorski Rusiä-Germaniä gaz ütkärgeçe tözü planın "yaña Molotov-Ribbentrop kileşüe" dip atadı. Bu turıda ul bügen Brusseldä ütkän konferensiädä äytte. Anıñ süzlärençä, gaznı Baltiq diñgeze töbennän quu, cir östennän Könçığış Yewropa aşa quuğa qarağanda 6 milliard dollarğa qimmäträk. Bu proyektnıñ maqsatı – Polşa belän Belarusnı gazdan özü, dide ul. Sikorski süzlärençä, Polşa, Germaniä kanslerı Angela Merkelne elekke kansler başlağan proyekttan baş tartırğa çaqırğan, läkin ul monı kire qaqqan. Yewropa Berlegeneñ Energetika komissarı Andris Pie-balgs Germaniägä, şulay uq, tänqit belderde.


text:
Federal milli mädäni möxtäriät räise Mäskäwdä
Näq 100 yıl elek, 1907 yılnıñ fevral' ayında Rusiä imperiäseneñ ikençe däwlät duması eşli başlıy. 1907 yılnıñ martında ikençe däwlät duması deputatı, Sadri Maksudi Duma tribunasınnan Rusiä “törki- tatarlarnıñ” mänfägatlären qayğırtıp çığış yasıy. Näq 90 yıl elek 1917 yılnıñ mayında Mäskäwneñ Asadullaev yortında Rusiäneñ törki xalıqları cıyılıp berençe möselman syezdın uzdıra, Sadri Maksudi yazğan milli mädäni möxtäriät turındağı qanunnı qabul itä. Sadri Maksudi üze ul syezda qatnaşmasa da anı Rusiä häm Seber törki xalıqlarınıñ milli mädäni möxtäriäte räise itep saylıylar. Ä inde bıyıl, ul tarixi waqiğalarnıñ 90 yılı tulğan könnärdä 2007 yılnıñ mart axırında Qazanda, xäzerge waqıtta däwlät duması deputatı bulğan İldar Gil'metdinov Federal' milli mädäni möxtäriätneñ räise itep bilgelände. Bez anıñ belän oçraşıp, sezneñ öçen bu eş tanışmı, federal' milli mädäni möxtäriätneñ eşen niçek küzallıysız dip soradıq.
Gil'metdinov, bu eş, älbättä, minem öçen yaña närsä. Bu oyışmağa başta uq citdi ixtibar bulmağan küräseñ. Läkin min anıñ taläben beläm. Milli mädäni möxtäriätneñ programmasın tözergä kiräk, cirle möxtäriätlärgä tapşırıp, alar belän kiñäşep, möxtäriätneñ yaña sostavın saylarğa kiräk dide. Milli mädäni möxtäriätlär turında qanun bar. Qabul itelgän. Läkin anıñ citeşsezlekläre dä küp. Möxtäriät mänfägatläre cirle citäkçelek belän bergä xäl itelergä tieş. Bu cähättän Tatarstan töp yärdämçe bula ala dip belderde, İldar Gil'metdinov
“Sez bügenge köndä Mäskäwdä. İnde Federal' milli mädäni möxtäriäte räise bulğaç, möxtäriätneñ başqalası da Mäskäw digän süz bulmıymı?” digän sorawğa İldar Gil'metdinov qısqaça, “Yuq, bezneñ töp fatir Qazanda bulaçaq. Minem Mäskäwdä buluım küp törle mäsälärne xäl itüdä ciñellek biräçäk dide. Häm Milli mädäni möxtäriätlär turında qanun bulsa da anıñ matdi yağı qaralmağan, xäzer deputatlar ul qanunğa üzgäreşlär kertep, matdi yağın da kürsätep, xökümätkä tapşırırğa äzerlilär, dide. Şulay uq ul, cirle möxtäriät äğzäläre tatar mänfägatlären qayğırtqan citäkçelelk belän tığız elemtädä eşlärgä tieş, şulay alda torğan saylawlarda üz keşelären uzdıruda yärdäm itep, ul saylawlarnı üz faydasına qullanırğa tırışırğa tieş, dip belderde. .
Milli mädäni möxtäriät, xaqında häm Rusiäneñ başqa xalıqları belän ber mikdardä salmın tüläp kilüçe Rusiäneñ törki xalıqlarına tigez qaraş buldıru turında äle 100 yıl elek Rusiä imperiäseneñ ikençe däwlät dumasında Sadri Maksudi çañ qağa. Läkin yöz yıl ütkän, problemalar çişelmägän köye qala birä. Bälki Federal' milli mädäni möxtäriätneñ yaña saylanğan şurası bu sorawlarnı çişüdä alğa kitär.
Näzifä Kärimova, Mäskäw


text:
Çeçnyada keşe üterälär, Başqortstanda qıynıylar. Mäskäw-Helsinki törkeme citäkçese Lyudmila Alekseyeva äytüençä, monda ayırma yuq. Ägär moña xoquqi bäyä birelmäsä qurqınıç küreneşneñ böten Rusiägä taralu ixtimalı bar. Blagoveçeniedege waqiğalärgä üz bäyäsen birer öçen Başqortstanğa kilgän xoquq yaqlawçılar şundıy belderü yasadı. Kiçä xoquq yaqlawçılar häm Däwlät Cıyılışı Qorıltayı räise Konstantin Tolkaçev yabıq işeklär artında oçraştı.
"Keşe xoquqları öçen" böten Rusiä ictimaği xäräkäte räise Lev Ponomarev häm Lyudmila Alekseyeva şulay uq Başqortstan eçke eşlär ministrı Rafael Divaev häm prokuror wazifasın başqaruçı Mixail Velepukin belän dä oçraştı. Qayber mäğlümat çaraları xäbär itüençä taraflar urtaq fikergä kilä almağan. Bügen Ufada Lev Ponomarev häm Lyudmila Alekseyeva jurnalistlar belän oçraştı. Matbuğat oçraşuı turında tulıraq mäğlümatne Azatlıqnıñ pänceşämbe tapşıruında tıñlağız.


text:
AQŞta barğan saylaw aldı kampanyasında demokrat namzätlär Ğıraq suğışı turında tänqitle fiker belderä. Yäkşämbedä G.Bush NBC tele kanalınıñ mätbuğat belän oçraşu programmasında İlneñ iminlege häm iqtisadi sälämätlege öçen prezident qayçaqta popular bulmağan qararlar qabul itä dip äytep Ğıraqqa suğış açunı yaqlap çıqtı. G.Bush saylawçılarğa eçkersez, samimi bulıp kürenergä telägänder,ämma , demokratlar moñı prezident suğışqa baru säbäplärennän çigenä dip bäyäläde.
Ğıraq suğışı säbäple arta barğan basım astında qalğan G.Bush prezidentlıq möddäteneñ berençe talk showında ber säğätlerk ängämä birep suğış başlatu qararın yaqlap bolay dide(audio)
minem qararım mömkin bulğan in yaxşı küzläw mäğlümätenä nigezlände. Yıllarça tuplanğan mäğlümätkä.Bezneñ genä tügel ,başqa illär analitikları da añı in yaxşı dip bäyäläde.
Ğıraqta küpläp üterü qorallarınıñ äle dä tabılmawı säbäple ,Bushnıñ suğış açu qararı tänqitlänä. Tıyılğan qorallar suğış açuğa töp säbäp bulğan ide. Fiker beleşülärdä suğış häm şulayuq amerikan iqtisadı turındağı sorawlar säbäple Bushnıñ popularlığı kimi töşte. Yäkşämbedä iğlan itelgän CNN-Time jurnalınıñ fiker beleşü näticälärendä fikre soralğannarnıñ 44% ğına Bush- ışanıçlı citäkçe dip äytkän. Prezident televidiniä ängämäsendä Ğıraqta küpläp üterü qorallarınıñ tabılmawına şaqqatıuın iqrar itsä dä, (audio)
Amerika aqıldan şaşqan keşe naçar närsä eşlämäs dip ömed itep utıra almıy.Bu bik möhim.Qurqınıçnı kürgäç tä anıñ belän eş itü möhim . Yaña tör suğışta qurqınıçnıñ yaqınlaşuın kötsän soña qalasın .Şunlıqtan min qarar birdem.
Ütkän atnada G.Bush küzläw xezmätläreneñ mäğlümätlärendä yalğışlıq bulu bulmawın tikşerü öçen komissiä oyıştırdı. Ämma komissiä xisabın saylawlardan soñ , kiläse yıl başlarında ğına biräçäk dip kötelä.Bush min Ğıraq ,Saddamnı xakimiättän çitlätü turında döresme yalğışmı qarar birdem, Amerika saylawçılarnıñ noyaberğa qädär uylarğa citärlek waqıtı bulaçaq dip äytte. Prezident Ğıraq xalqı ilneñ kiläçäge nindi xakimiät kiläçägen belmägän öçen bik tınıçsız dip iqrar itsä dä anda islamçı, qatı qul taraftarı xökümät bulmayaçaq dide. G.Bush AQŞnıñ İran T.Koreağa qarata alıp barğan säyäsäte turında isä(audio)
här wazğiät ayrım cawap, ayrım analiz taläp itä. İrannıñ qurqınıç tudıruına şik yuq. Xalıqara cemeğätçelek İrannı atom programmasınnan wazkiçerergä tırışa.Korea yarım utrawında AQŞ, K.Korea, Yaponiä häm Rusiä Kim Yong-qa açıq anıq kündermä cibärä.İkençe törle äytkändä bu administratsiäneñ säyäsäte açıq häm ul alda torğan qurqınıçlarğa bik realistik qaraşta.
G.Bush 2 noyaberdä ütäçäk prezident saylawlarında ciñep çığaçağına ışana. Osama bin Ladennı qulğa alu yäki mäxkämä aldına çığaru älbättä yañadan saylanuda zur etärgeç bulır ide. Ämma Bush ul qayçan totılır ber fikrem dä yuq dide. Bush intervyusı, anıñ kötkän näticäne kitererme bilgele tügel, demokralar ängämäne , administratsiä suğış öçen kürsätkän säbäp sıltawlardan üzen çitläşterä dip bäyäläde.
färidä xämit,praga


text:
Title News
Rafael Xäkim: «Terror ğämällären analizlaganda härwaqıt islam faktorı telgä alına. Qor’ändä ğäyepsez keşene yuq itü röxsät itelmi. Terror şähitlärne qotqara almıy, alar cännätkä eläkmiäçäk. Bügen, totıqlar aluğa näq menä Çeçnädä barğan suğış etärgäne añlaşıla. Bälkem, bu terrorçılar bötenläy Masxadov keşeläre tügelder, läkin alarnıñ maqsatı Çeçnäğä böten dönyanıñ iğtibarın yünältü. Minemçä, Putin, problemanı säyäsi yul belän xäl itüne wäğdä itsä, aqıllı eşlär ide. Moña Çeçennär da rizalaşır ide.» [ Pecпyблиka TaTapcTaH ]
Xäzer waqiğalar Mäskäwgä küçte. Nindider däräcädä härberebez, üzebezne totıqlar itep xis ittek. Bez -- barısına da äzer terorçılarnıñ totıqları. Bez -- säyäsät totıqları. Bez metroda, kontsertta, üz öyebezdä -- ğaciz. Qapma-qarşılıqlarğa kerep batqan dönyada, bez -- yaqlawçısız bulıp qaldıq. Amerikannar üzläreneñ snayperınnan qurqalar. Bezdä -- ber büre-suğışçı urınına, yaxşı qorallanğan häm äzerlängän törkemnär.
Mäğlümat çaralarında Stokholm sindromı turında söylänsä, bu gäzit Çeçen sindromı turında äytä. «Mäskäwdä, çığışı belän Kavkazdan bulğan ber keşene qinağannar. İrtägä kemne qinayaçaqlar?» - digän soraw birä gäzit. Atnalıq, şulay uq, tanılğan Qazan keşelärenä «Basıp alırğamı yäki söyläşülär alıp barırgamı?» digän soraw birep çıqqan. Küpçelek -- söyläşülär alıp baru häm federal ğäskärlärne Çeçnädän çığaru kiräklege turında äytä.
BeчepHяя KaзaHb gäzite dä şuşı mäsälägä fikeren belderde. “Niçek bu mömkin buldı? Çeçnädäge xäl kontrol astında dip söylilär, kem anda konrol itä? Säyäsätçelär soñğı öç yılda berençe tapqır, üzläreneñ kileşülär tözü burıçın iskä töşerdelär”, dip yazdı gäzit xäbärçese. Qazandağı su torbalarınıñ şartlawın, komunal sistemalarnıñ tuzuın misal itep kiterep, jurnalist, “Rusiä säyäsätendä bar närsä dä taşlandıq xäldä, qüät ministrlıqlarına küpme genä aqça birmä, köç belän Rusiädä tärtip urnaştırıp bulmıy» - dip yaza mäkälläneñ avtori Tänzilä İzmaylova.
Pecпyблиka TaTapcTaH da şuşı xälgä bağışlap tulı ber bit bastırıp çığardı. Gäzit, şulay uq säyäsätçelär, deputatlar, cämäğät eşlekleläre häm ğadi xalıq arasında soraştıru ütkärgän. Tatarstan Prezidentı kiñäşçese Rafael Xäkim da gäzit xäbärçese belän üzeneñ uy-fikerläre belän urtaqlaşa. Menä anıñ cawabı:
Terror ğämällären analizlaganda härwaqıt islam faktorı telgä alına. Ä mäğlümät çaralarında yış qına islamnan qurqu turında söylänä. Qor’ändä ğäyepsez keşelärne yuq itü röxsät itelmi. Terror şähitlärne qotqara almıy, alar cännätkä eläkmäyäçäk. Bügen, totıqlarnıñ alınuına, näq menä Çeçnädä barğan suğışnıñ etärüwe añlaşıla. Çeçennärneñ aksiälären aldan farazlap bula. Bälkem, bu terrorçılar bötenläy Masxadov keşeläre tügelder dä, läkin alarnıñ maqsatı -- Çeçnäğä böten dönyanıñ iğtibarın yunältü ide. Minemçä, Putin, problemanı säyäsi yul belän xäl itüne wäğdä itsä, aqıllı eşlär ide. Çeçenner da moña rizalaşır ide.
Duma deputatı İvan Graçev, terrorçılarnıñ tuğannarın qulğa alıp, törmägä utırtıp quyarğa kiräk di. Başqa cawap birüçelär “maxsus xezmätlär niçek monı kürmi qaldı, iminlek mäsäläläre nigä şulay soñ iskä töşte?” - digän sorawlar quya. Cawap birüçelärdän barı tik Däwlät premiäse laureatı Färit Şakirov qına bu xäläktä iltkän säbäplärgä tuqtala. «Suğışnı tämämlarğa kiräk, başqaça ul ber qayçan da betmäyäçäk, üz cireñdä barğan watandaşlar suğışında ciñüçelärneñ bulmawın, küptän añlarğa waqıt inde...» - di Färit Şakirov.
Tatar gäzitläre bu xäläkätkä bik salqın qaradı. Şähri Qazan gäzite ğadi xäbär bastırudan arı uzmadı. Watanım Tatarstan räsmi xäbärlärne tärcemä itep urnaştırdı. Ä Mädäni Comğa bu xäl turında bötenläy belmi qaldı axrısı. Ğomumän alğanda, mäglümät çaralarında, terorçılarnı gäyepläw taşqın bulıp barsa, bu gämälgä etärgän säbäplär, Çeçen cirendä barğan suğış, ber gäyepsezgä ülgän balalar turında iskä töşerülär tamçılap qına buldı.
Mädäni Comğa gäzite ällä aldan belep, ällä yalğış turı kiterep, bik tä aktual temağa -- terrorçılıqqa qarağan ber mäqälä urnaştırğan. «Bar dönyası qabatlıydır....» digän mäqäläneñ avtorı Ğazinur Morat terrornıñ asılı turında uylana. Bu dönyada tatar bulıp yäşäw awır häm tatar xalqına qarata terror gämälläre ber qayçan da tuqtap tormadı, di Ğazinur Morat. Anıñ mäqäläsennän ber özek:
Terror -- ul yortlar, küperlär, timer yullar şartlaw ğına tügel. Terror -- ul däwlätlärneñ -- däwlätlär, xalıqlarnıñ -- xalıqlar, dinnärneñ -- dinnär östennän idarä itü ısulı da. Terror -- ul çarasızlıqtan, köçsezlektän bärgälängän qawemnärneñ üz-üzen yaqlaw çarası da. Busın inde terrorğa qarşı terror dip tä atarğa buladır. Härtörle terror ğamälläre axır çiktä däwlät terrorizmına cawap räweşendä qılınadır. Xäzerge globalläşterü säyäsäte dä asılda terrorçılıq yärdämendä alıp barıladır. Läkin nindi genä maqsatnı küzdä totıp oyıştırılsa da, terror çınlıqta İblis ğämäleder.
Bu atna gäzitlärendä, ğomum milli temalardan, xalıq sanın alunıñ näticäläre, Tatarstan konstitutsiäse tiräsendä barğan bäxäslär, keräşen tatarlarınıñ canisäptä nindi räweştä qatnaşuı tikşerelde. Bu atnada gäzitlär tiräsendä bulğan yañalıqlar da iğtibarnı cälep itte.
Şuşı könnärdä Tatar-inform agentılığı ЗBeздa ПoBoлжbя gäziten mäxqämägä birgän. Gäziteneñ bu atnadağı sanında älege agentlıqnıñ mäxqämägä birgän ğarizası basılıp çıqqan. ЗBeздa ПoBoлжbя Tatar-inform agentlığı turında yalğan mäğlümät taratuda gäyeplänä. Mäxqämä eşen qaraw waqıtı äle bilgelänmägän.
BocToчHый эkcпpecc gäzite ike aydan soñ yañadan çığa başladı. Baş möxärrir äytüenä qarağanda, gäzit investitsiä krizisın kiçergän häm xäzer anıñ xäle yaxşırğan, ul yaña yılğa qädär sigez bitle itep, ä soñınnan qalınayıp häm yışraq ta çığa başlayaçaq ikän. Gäzitneñ säyäsi qıblası üzgärmägän. Citäkçelek alışınu turında süzlär yörsä dä, mäqälälärdän nindider yaña xucanıñ buluı sizelmi. Gäzittä Ayrat Şäymiev belän külämle ängämäneñ basıluı nindider uylanularğa etärsä dä, gäzitne Şäymievqa yaqın şirkätlär finanslıy, digän farazlar raslanmıy. Atnalıq beraz yuqarsa da, bizäw häm materiallarnı urnaştıru tertiben, säxifälärneñ isemnären şul kileş saqlağan.
Tatar ğasırı digän säxifä dä üz urınında qalğan. Anda Vil Mirzayanov belän «Rusiäneñ soñğı dissidentmı?» dip isemlängän külämle äñgämäse basılıp çıqqan. Anda şulay uq, Vil Mirzayanov tarafınnan tözelgän, tatar mädäniäteneñ iñ mäşhür eşlekleläreneñ isemlege dä basılğan. Aña Klara Bulatova, Därdmänd, Amirxan Yeniki, Näcib Cihanov, Rinat İbrahimov, Sälix Saydäşev, Gabdulla Tuqay, Baqi Urmançı, Mäsxüdä Şämsetdinova, Röstäm Yäxin kebek şäheslär kerğän.
Gäzit Tatar ğasırı digän aksiäneñ däwam itüe turında da xäbär itä. Axır çiktä, iñ qızıqlı äñgämälär «XX ğasırnıñ 100 iñ mäşhür tatarı» digän kitap bulıp dönya küräçäk ikän.
Azatlıq radiosınıñ Başqortostan xäbärçese häm ЗBeздa ПoBoлжbя gäzite birgän mäğlümätlärgä qarağanda, Başqortostanğa cibärelgän Miras jurnalınıñ sentäber sanı qulğa alınğan, xätta yandırılğan ikän. Bu sanda Başqortostanğa qağılışlı mäqälälär basılğan bulğan ikän. Mäsälän, anda Tatarstan Prezidentınıñ II Bötendönya başqort qorıltayında yasağan çığışı dönya kürgän. “Tatar etnoginezı” digän säxifädä, Mansur Xäsänovnıñ «Tatar milläteneñ berdämlege» digän mäqäläse, Miñnäxmät Saxapovnıñ «Ğayaz İsxaqinıñ tatar milläten berläşterügä xezmät itkän Berdäm ağım teoriäse» digän fänni eşe, Färit Yosıpovnıñ «Başqortostanda häm Ural töbägendä yäşäwçe tatarlarnıñ tarixı häm söyläşläre» dip isemlängän fänni mäqäläse basılıp çıqqan. Şunda uq Älfiä Ğallämävanıñ «Başqortostan tatarları tarixınnan» digän fänni eşe dä urnaştırılğan. İskändär İzmaylov üzeneñ «Tatar milläten bergä tuplawda tarixi ütkänneñ faktorı» digän mäqäläsendä tarixnı bozıp kürsätuneñ näticäläre, tatarlarnı waqlap, urta ğasırlardağı däräcägä töşerü, tarix säxnäsennän sızıp taşlaw kebek qurqınıç tırışlıqlar turında süz yörtä. Mäqälä şundıy süzlär belän tämamlana:
İl eçendä “etnik bombanı” şartlatu kötelmägän bälälärgä duçar itärgä, çitlärneñ tıqşınuına kiterergä mömkin. Ä bit, kem äytmeşli, bälä ayaq astında yata: etnik separatizm urıs xalqına da qağılmas dip kem garantiä birä ala? Mäsälän, urıslar «bez kazaklar», «bez pomorlar», «bez wätiçlar» dip tawış kütärsälär? Mäskäwgä şul xaqta uylarğa, İdel buyı tatarların bolğarlarğa, mişärlärgä häm «başqa millätlärgä» bülü belän şayarmasqa, kiresençä, millätlär arasında duslıq ceplären nığıtu xaqında qayğırtırğa kiräk. Çönki bütän uñay variant yuq.
Bikä Timerova


text: London, Washington. Britaniä häm Quşma Ştatlarnıñ räsmi wäkilläre, berektäşlek ğäskäriläreneñ Ğiraqta totqınnarnı cäberläwen xökem itä. Bu xaqta elegräk amerikan xärbiläreneñ şul qırın eşläre turında ber amerikan telekanalı xäbär itkän ide, ä bügen isä Britaniäneñ "Daily Mirror" basması britannarnıñ da totqındağı ğiraqlılarnı cäberläwen kürsätkän sürätlär bastırdı. Britaniäneñ qorallı köçlär ministrı Adam İngram şuşı xäbärlärne kiçekmästän tikşerü kürsätmäsen birde. Ul, "ägär dä şuşı qırın eşlär açıqlansa, bäysez prokuratura aşa bar kiräkle çaralar da küreläçäk" dip belderde. Britan qorallı köçläreneñ xärbi citäkçese general Mike Jackson, "ägär dä ğäyepläwlär raslansa, bu qanunnı bozu ğına tügel, ä britan ğäskäreneñ yuğarı taläplärenä qarşı kilgän ğämäl dä bulaçaq" dip äytte. Elegräk üzeneñ ciränü xisen prezident Bush ta beldergän ide.


text:
Açıq mikrofon: Däwlät Dumasına qaraşığız?
-Minem qaraşqa, Däwlät duması ul cämğiättän ayırılıp eş itä torğan ber oyışma. Däwlät Duması deputatları niçek yäşi dä, ğadi keşe niçek yäşi? Menä şunı qarağaç ta, alarnıñ niçek eşläwen belep bula inde!
-Ul Duma turında uylarğa minem waqıtım, döresen genä äytkändä. Andağı deputatlar närsäder yaza da, tözätä inde. Uñışlar alarğa menä şul!
-Berençe Duma Yawız İvan idärä itkän waqıtta barlıqqa kilgän. Anda eşlägän keşelär gel üzläre öçen genä eşli inde.
-1905 yıldağı berençe Rusiä inqilabınnan soñ, Rusiä patşası qararı belän Däwlät Duması tözelä. Min şunı beläm, berençe Duma xalıq mänfägat'lären qayğırtıp eşlägän. Şunısı belän inde patşağa da yaramağan. Patşa anı berniçä märtäbä tarqatqan. Ämma xäzerge Däwlät Duması xalıq öçen eşlämi!
-Anda bit qaraqlar ğına cıyılğan! Ber namuslı keşe yuq. Alar üzläre öçen genä yun'le xezmät xaqın yasıy. Ä pensionerlar turında, yäşlär turında, ğomumän xalıqnı qayğırtuçılar anda yuq!
Al'bina Zäynulla


text:
İnde ike täwlek buyı, härxäldä düşämbe köne buyı dönyaküläm mäğlümat çaraları Fransiädä ber bala yuğaluı turında söylädelär. Mäktäpkä barırğa çıqqan 10 yäşlek qız-bala yuq bulğan. Ä menä Tatarstanda 4 ğinwar könne uynarğa çığıp kitkän cirdä yuq bulğan Qama Alanında yäşäwçe 10-12 yäşlek Rinat Äxmadullin häm Volodya Pavlıçev turında xäbärlär Tatarstannan arı çıqmadı. İkele standartlar, ikeyözlelek zamanında yäşibez şul. Berük däräcädäge waqiğälärgä xalıqlarğa, keşelärgä, xätta illärgä dä ike törle qaraş.
Qazanda uzğan comğada turizm belän şöğelläwçe “İntursentr” firması kommersiä direktorı Rudolf Şadrin üterelüe xäbäre dä xätta Rusiä küläm mäğlümat çaralarına ireşmäde. Älege ike xäbär dä barı tik “Komsomol'skaya pravda”nıñ Tatarstanda çığa torğan quşımtasında ğına taswirlandı. Respublika eçendäge waqiğälärgä dä şulay ike törle qaraş, döresräge, ikeyözle qaraş.


text:
Ğıraq oppozitsiәse Ğıraqta Sadaam Xөsәin xaqimiәte bәrep tөşerelğәç tөzelәçәk waqıtlı xoqümәtneŋ nigeze bulırlıq sәyәsi komitet oyıştırırğa qarar itte
Itar-Tass agentlığı xәbәr itkәnçә, Britaniә Ğıraq xisabın uqığannan sөŋ yasağan nәticәsen Raştua bәyrәmnәre, yәğni 25 dikaberdәn sөŋ ğına iğlan itәçәk dide. Bugen bu xaqta premyer-ministrnıŋ yardәmçelәre iğlan itte. "Bez xisapnı өyrәnәbez hәm BMO tikşerüçelәreneŋ nindi nәticә çığaraçağın da kөtәbez" dide, Premyer administratsiәseneŋ rәsmi wәkile.
Şul arada, bügen Londonda tәmamlanğan Ğıraq oppozitsiәse qorıltayında sәyәsi komitet oyıştırırğa qarar itelde. Bu komitet, Ğıraqta Sadaam Xөsәin xaqimiәte bәrep tөşerelğәç tөzelәçәk waqıtlı xaqimiәteneŋ nigeze bulır, dip uylanıla. Komitetta 65 urın qarlağan. Alarnıŋ küpçelegen "Ğıraq islam inqılabınıŋ Yuğarı şurası", diğәn şiitlәrneŋ zur firkası hәm beniçә qөrt oyışması aldı. Şiitlәrneŋ 5 keçkenә oyışması urınnarnı şul rәweşle bülüğә protest belderep, qırıltaynı taşlap kitte, dip xәbәr itelә.


text: Bügen Mäskäwdä xärbi mäxkämä, kontrrazvedka idaräseneñ tışqı küzläw xezmätendä bulğan älekke polkovnik Aleksandr Zaporojskinı watanğa xıyanät itüdä gäyeple dip taptı häm 18 yılğa iregennän mäxrüm itärgä digän qarar çığardı. Prokuror Zaporojskiynı 16 yılğa iregennän mäxrüm itüne taläp itkän ide. Tikşerülär nigezendä, Zaporojskiy biş yıl däwamında AQŞnıñ maxsus xezmäten yäşeren mäğlümätlär belän täämin itep torğan. Ul üzen gäyeple dip sanamıy häm tulısınça aqlawnı taläp itä. Aleksandr Zaporojskiy Rusiä kontrrazvedkası tarafınnan 2001 yılda Mäskäwdä qulğa alınğan. Daimi räweştä ul Quşma Ştatlarda yäşägän häm häm ber şäxsi şirkättä eşlägän bulğan.


text:
Xäyriä yılında ximayäçelär tabılırmı?
Bilgele bulğança, 2007 yıl Tatarstanda Prezident tarafınnan Xäyriä yılı dip iğlan itelde. Bu, ikençe törle, yärdämgä moxtaclarğa bulışu digänne añlata. Ä kem soñ ul yärdämgä moxtaclar? Yarlılar, yätimnär, qartlar, invalidlar... Şulay uq älege isemlekkä küp balalı ğailälär, bala üsterüçe yalğız ata yäisä analar da kerä bit äle. Xäyer, yärdämgä moxtaclar bolar belän genä dä çiklänmi äle.
Kemder yaxşı çit il maşinalarında ğına cilderep, qatlı-qatlı yortlarda tipterep yäşi. Şul waqıtta beräwlär, tienen-tiengä sanap, cimerek yortlarda can asrıy. Qayber äbilär, pensiä aqçalarına ğına yäşi almıyça, uram çatlarında könbağış orlıqları – simänke satıp utıra. Az bulsa da, aqça eşli alar şulay.
Törle keşe şulay törleçä tormış itä, ä ul arada respublika külämendä xäyriä bäygeläre oyıştırıla. Mäsälän, “Altın yöräkle keşe” bäygese. Anda yätim balalarğa, pensionerlarğa yärdäm itüçe, awırularğa qan birüçelär häm başqa märxämätle keşelär qatnaşa.
Uzğan 2006 yılda da uzdırıldı ul bäyge. Yıl azağında bäygegä näticälär yasaldı. Anda törle nominatsiälärdä Qazannıñ 12 sırxawxanäse citäkçese, Däwlät Şurası deputatı Täwfıyk Safin, “Tatenergo” oyışmasınıñ citäkçese İlşat Färdiev cide, Arça maşinalar Açıq aksionerlıq oyışmasınıñ citäkçese lawreat isemenä laek buldı. Häm tağın başqa ciñüçelär dä bilgelände. Şuşı bäygedä “Şäfqät'lelek” diplomına laek bulğan Däwlät Sovetı deputatı Täwfıyk Safin mondıy çaralar turında bolay dide.
Mondıy çaralar kiräk dip sanıym. Küp keşe xäyriäçelek belän küp yıllar buyı şöğellänä. Min üzemne şularnıñ berse dip sanıym.Üzem härkönne yärdäm eşlämiçä qalğanım yuq. Anıñ külämen sanağannar ide şul bäygedä qatnaşqanda, bik zur sannarğa çıqtı ul. Ämma anıñ külämen kürsätergä kiräk dip sanamıym. Ä bu ölkädä berençe adımnarın yasawçılarğa şundıy zur külämle çaralarnı oyıştıru kiräk dip sanıym. Bu bik kiräk, çönki qayber keşelärneñ tormışlar awır, ä qayberäwlär bik yaxşı tora. Şuña kürä bay keşelär naçar tormışlılarğa yärdäm qulı suzarğa tieşlär. Täwfıyk Safin äytüençä, anıñ keşelärgä yärdäm itüe hönäre belän dä bäyle. Törle awıru keşelär bar arada, alarnı iğtibarsız qaldırırğa yaramıy, di ul.
Şulay zurdan qubıp il külämendä xäyriä yılı dip söylängändä, qayberäwlär anıñ närsä ikänen dä belmilär. Şulay avtobus tuqtalışında torğanda tormışnıñ awırlığı turında söyläşep, däwlätne sügep ike apa tora. Süzgä quşıldım. Xäyriä, moxtaclarğa yärdäm itü yılı turında işetkäç, bolay dide alar.
Nindi yärdäm, nindi? Qayda soñ ul? Närsä ul? Bulışumı? Kem bulışsın bezgä? Tuğannarına bulışa torğannardır, bezgä yuq.Miña 78 yäş, ber tapqır da yärdäm itkännäre yuq. Yuq, bula torğan närsä tügel ul. Bezgä andıy närsä birgännäre yuq, ışanmıybız da bez aña. Tien genä bulğan pensiä alabız. Aşarğa alırğa da citmi äle ul. Fatirlarğa tüläwlärne arttıralar, ä pensiäne arttırmıylar. İpigä-sötkä dä citmi ul aqça. Äye, märxämätle, yärdämçel şäxeslär härwaqıt buldı. 100 yıl elek tatar eşquarları milli teatr, mäktäp-mädräsälär, mäçetlär häm ğazet-jurnallar açuğa matdi yärdäm itkännär. Sovet xakimiäte yıllarında mädäni häm sotsial' tä'minat däwlät xisabına bulğanlıqtan, ximayäçelek ğädätläre şaqtıy betä başlağan. Äsxät Galimcanov, Täwfıyk Safin, Ruzäl Gäräev, Näfıyk Xösäyenov kebek şäxeslär siräk oçrıy torğan ürnäk bulıp qalmasın öçen, Tatarstanda 2007 yıl Xäyriä yılı dip iğlan itelgän. Andıylar här awılda, här mäxällädä, här yortta tabılsın öçen, närsä eşlärgä kiräk? Bu sorawğa tögäl genä cawap birep bulmıy. Xäzergä xäyriä yärdämenä layıqlı häm anı kötep toruçılar kön sayın tabılıp tora. Ä ximayäçılar bik siräk oçrıy.
Güzäl Zıyätdinova


text:
General sekretar Kofi Annan suğıştan sonğı Ğıraq administratsiäsenä xoquqi nigez birü öçen BMOnıñ qatnaşuı zarur dip belderde. Ul bu atnada İminlek Şurasına äğza töp illär citäkçeläre belän küreşüne planlaştıra. Kiç kiç tönyaq İrlandiädä AQŞ-Britaniä summitı başlandı. Anda suğıştan sonğı Ğıraqtağı idarä häm BMOnıñ qatnaşuı turında qararlar qabul iteläçäk dip kötelä. İminlek Şurası älegä Ğıraqta humanitar yardäm eşlärenä genä qatnaşu turında kileşkän.
General sekretar Kofi Annan çärşämbedä İminlek Şurasınıñ töp äğzaları belän suğıştan sonğı Ğıraqta BMOnıñ rolen kiñäytü turında söyläşülär alıp baru öçen säfärgä çığa. Ul Britaniä premier T.Blair, Fransie prezidentı J.Chiraq, Germanie kanslerı G.Schroeder häm Russie citäkçese V.Putinnıñ Ğıraq turındağı qaraşıların belergä tırışaçaq. Bu 4 citäkçe BMOsı Ğıraqta möhim rol uynarğa tieş digän fikerdä.Ämma AQŞ räsmiläre, suğıştan sonğı protsessnı koalitsiä köçläre kontrol itergä tieş,çönki Ğıraq rejimın bez bärep töşerdek, bezneñ soldatlar ülde, bez tülädek dip belderep kilä. Bush belän Blair Belbast yaqınında bu mäsälädä urtaq tel tabarğa tırışa. Düşämbedä Annan berençe märtäbä Ğıraqnı tözekländerü mäsäläsendä İminlek Şurasınıñ 15 wäkilen cıyılışqa çaqırdı. Diplomatlar İminlek Şurasında konflikt turındağı tirän fiker ayırmalıqlarınıñ tarayğanın kürsätkän berniçä işarä buldı dip äytä. Ämma Şura äğzaları K.Annannıñ Rafeuddin Axmedne Ğıraq öçen mäxsus kiñäşçe itep bilgeläün xuplap çıqqan . Cıyılıştan soñ yasalğan belderüdä Ğıraqta humanitar aktivlılqardan tış här törle çara öçen Şuranıñ yaña mandatı kiräk dip äytelgän. Annan cıyılıştan elek jurnalitlarğa BMOsı Ğıraqta töp rol uynayaçaq dip kötäm digän Annan(audio)
BMOnıñ qatnaşuı zarur bulğan legitimlıqnı biräçäk, bu il öçen , töbäk öçen häm dönyadağı keşelär öçen kiräkle .
Älegä AQŞnıñ suğıştan sonğı Ğıraq administratsiäse planlarında BMO öçen öleş yuq . Yözlärçä xärbi ofitser, AQŞ expertları häm eksil Ğıraqlılar regular räweştä Kuweittä oçraşıp tora. Annan süzlärençä Axmäd anıñ kiñäşçese häm ul suğıştan sonğı Ğıraqnı tikşerü eşlräe belän wazıyfalandırılğan. General sekretarı Axmäd İminlek Şurası äğzaları belän regular räweştä küreşep torır digän ömed belderep,anıñ role kiläçäk turında , närsä bula alaçağı , BMOnıñ role turında uylau, ul moñı inde eşläp kilä . Axmäd İminlek Şurası äğzaları belän fiker alışıp, miña kiñäşlär biräçäk dip söyläde.
Axmed pakstanlı veteran diplomat , ul Bmosı täräqiät mäsäläläre belän bik küptännän şägellänep kilä. Kofi Annan süzçese Fred Eckhard Şura Ğıraq turındağı plannarın açıqlağançı, general sekretar Ğıraq öçen mäxsus wäkil bilgelämiäçäk dide . Eckhard süzlärençä (audio) Bugen Axmedneñ mäxsus kiñäşçe roleneñ raslanuı , suğıştan sonğı Ğıraqta planlaştıru eşläre öçen BMOsı sistemasında iqtibar üzägendä toraçaq. . BMOnıñ bula alaçaq role turında xökümätlär belän bezneñ berençe räsmi diskussiälär genä, general sekretar mäxsus ber plan alğa sörmäde.
Annan burosı suğıştan sonğı plannnar turında açıqtan açıq söyläşüdän totılıp qala. Çönki oyışmanıñ küp kenä äzğaları Ğıraq xökümäten cimerü öçen AQŞ alıp barğan suğışnı legtimlaştırır dip qurqa .İminlek Şurası Bagdadqa qarşı urtaq pozitsiä alalmağan öçen AQŞ suğış başlap cibärde. Fransie. Germanie Russiä häm Qıtay Ğıraqnı tınıç yullar belän qoralsızlandırıp bula dip belderep kilde. AQŞ belän Britaniä bagdad qoralsızlandıru turındağı yöklämälären ütämäde, anıñ tudırğan qurqınıçqa qarşı köç qullanu aqlana digän pozitsiädä tordı. Düşämbedäge Şura cıyılışında Russiä wäkile Sergei Lavrov BMOsı suğışnı legitimlaştırğan qararlar qabul itä almıy dip äytte. Pakstan Ğıraqta izge vä borınğı urınnarnı saqlarğa digän rezolutsiä täqdime belän çıqtı. Xäzer Quşma Ştatları BMOsı kontrole bulmıy torıp Ğıraq neften niçek exportlar digän mäsälä üzäk urında tora. Ütkän atnada Bmosı täräqiät agentlığı citäkçese Brown , xucalıq häm investitsiä garantiälären xäl qılu öçen BMOnıñ qatnaşuı zarur dip äytkän ide. Brown süzlärençä , BMOnıñ role bulmıy torıp, Quşma Ştatları neft kilerenä tayanıp Ğıraqta yaqın kiläçäktäge tözekländerü eşlären finansiläüne uylamasqa tieş
Färidä Xämit, Praga


text:
Törkiädä Konstitutsiә proyektı buyınça ızğış
Konstitutsiә, tөp qanun qanunnarnıñ atası. Ber niçә iskәrmәdәn tış barlıq illәrneñ konstitusiәlәre bar. Asılda kostitutsiәlәr ul ilneñ rejimın, sәyәsi maqsatın, xalığı belәn rәsmi oyışmalarnıñ mөnәsәbәten bilgeli. Barlıq qanunnar konstitusiәdә bilgelәngәn prinsiplar nigezendә çığarıla. Qağidә bularaq qanun proyektları xөkümәtlәr tarafınnan әzerlәnә, komisiәlәrdә tikşerelә, şunnan soñ parlamentnıñ küpçelek ağzaları rastlasa, qanun proyektı prezidentqa cibәrelә hәm ul da moña qul quysa qanun üz kөçenә kerә. Baytaq qına illәrdә ayruça Konstitutsiә Mәxkәmәlәre bar. Qayber qanunnar prezident tarafınnan da rastlansa, oppozitsiәne yaki ber cәmğiәvi oyışmanı qәnәğәtlәndermәsә alarnıñ mөrәcәğәte arqılı konstitusiә mәxkәmәsendә tikşerelә. Qay oçraqlarda tege yaki bu qanunnıñ tөp qanunğa qarşı buluwı dәlillәnsә qanun kөçtәn çığarıla.
İnde konstitusiә qayçan әzerlәnә digәn soraw tua. Misal өçen AQŞ-ñ tөp qanunı 1776-nçı yılda qabul itelgәn hәm bugengә qәdәr ber niçә tөzәltmә genә kertelgәn. Tөrkiә Cөmhuriәteneñ berençe tөp qanunı 1921-nçe yılda qabul itelgәn ide. Annan soñ Tөrkiә dөşmannarın ciŋgәç 1924-nçe yılda respublikanı hәm yaña ikençe konstitusiәne iğlan itte. Çөnki sәyәsi şartlar üzgәrgәn ide. 1928-nçe yılda isә tөp qanunıñŋ 2-nçe maddәsendәge “respublikanıŋ dine İslam” digәn maddәse kөçtәn çığarılıp, laisizm, yәğni dine dәwlәt eşlәrennәn ayıru prinsipı kertelde.
Şunnan soŋ 1960-nçı yıldağı xәrbi putçtan soŋ 1961-nçı yılda Tөrkiәneñ өçence konstitutsiәse iğlan itelde. 1980-nçe yıldağı xәrbi putçtan soñ isә 1982-nçe yıldağı dürtençe konstiutsiә referendum arqılı qabul itelde.
Niçә yıldan birle 1982-nçe yılğı tөp qanun xәrbilәrneñ basımı belәn yasaldı, baytaq citeşsezleklәre bar, üzgәrtelsen digәn debatlar yasalıp kilә. Xәtta ütkәn AK partiә xөkümәte çorında da, Avropa Berlegenә tiñdәş bulsın dip baytaq maddәlәrenә üzgәreşlәr yasaldı. Misal өçen Tөrkiә Avropa Keşe Xoquqları Mәxkәmәseneñ qararların üz qanunnarınnan өsten buluwın qabul itte. Lәkin konstitusiәneñ baştağı tөp dürt maddәsen üzgәrtü buyınça ber omtılış bulmadı. Xәzer isә AK partiәneñ konstitutsiә ğalimnәrenә әzerlәtkәn hәm partinәneñ üz organnarı tarafınnan tikşerelgәn yaña tөp qanun proyektınıñ әlegә qayber maddәlәre genә kiñ külәm mәğlümat әsbapları arqılı iştelә başlandı. Şuña qaramastan ızğış kөçle rәweştә qabınıp kitte.
Tөrek konstitusiәseneñ üzgәrtelә almaslıq berençe dürt maddәsendә “Tөrkiә Dәwlәte ber respublika; ul demokratik, laiq, yәğni dindәn tazartılğan, sotsial ber xoquq dәwlәte; ile belәn millәte berdәm; tele Tөrekçә; bu maddәlәr üzgәrtelә almıy “ dip yazılğan
Izğış isә menә yaña proyektta şuşı dürt maddәneñ tә`siren yomşartaçaq yaña maddәlәr bar digәn farazlar tirәsendә quptı. 19-nçı Sintabәrdә cıyılğan Yuğarı Uqu Oyışmasına bәyle yөz tirәsendәge universitet rektorları bu mәs`älәne tikşerdelәr. YUO citәkçese Prof. Erdoğan Teziç şuşı cıyılıştan soñ jurnalistlarğa “Konstitusiә üzgәreşe buyınça proyekt barlıq partiә wәkillәreneñ qatnaşlığı arqılı yasalırğa tiyeş ide, tik ber partiәneñ proyektı ildә tınıçsızlıq xasıl itte” dip belderde. Ul ayruça “Konstitutsiә proyektında kiyem-salım өlkәsendә ireklek digәn prinsip dөres tügel. Çөnki Avropa Keşe Xoquqları Mәxkәmәse üz qararında Tөrek universitetlarında xatın-qızlarnıñ başların bәylәwen tıyğan ide. Bu juridik ber vaqiğә monı üzgәrtep bulmıy” dip süzlәrenә өstәde. Premier Erdoğan isә bu belderügә şunduq qatı reaksiә kürsәtep, “Rektorlar üz eşlәrenә qarasınnar” dide. Erdoğan monnan elek tә bu problemanı çişәçәgen beldergәn ide. Qısqası tartış laisizm prinsipların yomşartırğa telәwçe dinçelәr belәn monı rejim өçen qurqınıçlıq kürgәnnәr arasında bara. İkençelәr konstitutsiәdәge üzgәreşlәr Tөrkiәne İran kebek İslam dәwlәtenә әwreldermәsen digәn qurquların belderep toralar.
İstanbul, Әxtәm İbrahim


text: 29 nçı yül Ufada respublika tatarları cıyını bulırğa tieş ide. Ul zurraq statusta — respublika grajdannarı forumı bularaq ütäçäk. Bu turıda 19 nçı yül uzğan oppozitsiägä kergän oyışmalarnıñ eşen kileşterü şurasında qarar itelde. Säbäben problemalarnıñ ber millät çiklärenä genä sıymawı belän añlattılar. Çönki şul uq 1Hчe sentäberdän mäcbüri başqortça uqıtu häm başqa şundıy mäs'älälär başqa millätlär öçen dä aktual' bulıp tora. 29 yül uzaçaq ul çarada säyäsät, mäğärif, mädäniät häm başqa küp kenä mäs'älälär qaralaçaq.


text:
Rusiä xalıqları kongressında Tatarstan wäkilläre dä qatnaştı
Mondıy çara- kongress berençe tapqır ğına ütmi. Bu 4 -nçesendä başqaları belän çağıştırğanda bik citdi mäs'älälär kütärelde, dide anda qataşqan Tatarstannıñ milli mädäni berläşmälär assotsiatsiäseneñ idärä räise Säğit Djaksıybaev. Bu çarada köçle tänqitlängän momentlar küp buldı. Bügenge köndä milli problemalarnı çişüdä federal' däräcädä citärlek iğtibar bulmawı turında äytelde, dide Djaksıybaev. Bezneñ öçen iñ quanıçlısı bu äytelgännär xaqında işetsälär dä yaxşı bulır ide, dide ul. Anıñ süzlärençä Federal' üzäk bu ölkädä citärlek däräcädä eşlämi. Kongressta qatnaşqan Rusiä xalıqları assambleyası şurası räise Ramazan Abdulatipov ta üzeneñ çığışı waqıtında bu xaqta äytep uzğan.
Ä bu bik qurqınıç kürsätkeç. Bu problemanı federal' däräcädä xäl itmi torıp urınnarda anı tulısınça xäl itep bulmayaçaq, dide Djaksıybaev. Rusiäneñ barlıq töbäklärennän dä 100- dän artıq xalıq wäkillären berläştergän bu kongress Putinğa, Däwlät Dumasına, Rusiä xökümätenä, säyäsi firqälärgä häm ictimaği berläşmälärgä möräcäğät qabul itkän. Anda däwlätneñ traditsion ruxı baylıqlarğa tayanğan ezlekle etnomilli häm mädäni säyäsäte bulmaw, Rusiäneñ berlegen qaqşatu öçen tırışqan, radikal-natsilarğa, ekstremistlarğa yul aça. Şul uq waqıtta üz milläte, tuğan tele häm mädäniäteneñ xäle öçen borçılğannarğa häm millätenä kürä xoquqları bozılunı kürep yaqlap çığuçılarğa da ekstremist häm millätçe tamğası suğıla dielä.
Bu möräcäğättä axırına qädär uylap citkerelmägän mäğlümäti säyäsätneñ etnomilli ekstremizmğa kiterüe dä äytelä. Bu xälgä bigräk tä üzäk telekanallar, qayber jurnalistlar Rusiädä yäşäwçe qayber xalıqlarnı häm elekke Sovetlar Berlege respublikalarınıñ häm başqa çit illärneñ migrantların tiskäre itep kürsätü dä kitergän. Bazar iqtisatına qorılğan bügenge köndä millätara mönäsäbätlär belän ideologiä däräcäsendä genä şöğellänüneñ kiçäge kön ikänlege turında da süz bara bu dokumentta. Bügen isä etnomilli säyäsätne xoquqi häm finans yağınnan tä'min itü waqıtınıñ kilep citkänlege dä äytelä. Urınnarda häm federal' däräcädä konkret programmalarnıñ bulırğa tieşlege dä assızıqlana.
Däwlät yärdämendä eşläwçe milli tele-radio redaksiälär, näşriätlärneñ ğomum federal' mäğlümäti kiñlegen buldıru häm mädäni üseşne tä’min itüçe Duslıq yortların açu kiräklege turında äytelä.
Bu kongress qabul itkän möräcäğät migrantlar aldında torğan problemalarğa da tuqtala. Töbäklärdäge migratsiä xezmäte belän berlektä Rusiä xalıqları assambleyası qanatı astında maxsus komissiälär tözergä kiräklege äytelä. Alar qanunıy migrantlar aldında torğan problemalarnı çişüdä üz öleşlären kertergä tieş bula.
Bezneñ maqsat küpmillätle cämğiätne torğızu. Bez Rusiäne talaşqan, mısqıllanğan xalıqlar berlege itep tügel, ä sälätle, üzläreneñ törlelege häm berdämlege belän ğorur millätlär berläşmäse itep kürergä telibez, dip töp maqsatların belderä bu Kongressta qatnaşqannar. Alar Rusiä prezidentı Putinğa möräcäğät itep, anıñ Rusiä xalıqları assambleyasınıñ şäräfle räise buluın sorağannar. Bu çarada qatnaşqan Tatarstan wäkilläre fikerençä, ägär Putin möräcäğätne qabul itsä, nindi dä bulsa üzgäreşlär dä bulırğa mömkin.
Rusiä xalıqları kongressında törle milli mädäniätne çağıldırğan zur sänğät festivale dä ütkän. Anda Tatarstanı Çallınıñ “Biserenki” biyu törkeme täqdim itkän. Tatarstan mädäniät ministrınıñ berençe urınbasarı Aydar Ğäynetdinov bu çara waqıtında anda yäşäwçe tatar xalqı wäkilläre belän dä oçraşqan. Saxa- Yaqutiä respublikasında yäşäwçe millättäşlär tormışı turında kiläse tapşırularnıñ bersendä söylärbez. Ä inde çirattağı kongressqa kilgän waqıtta ul Udmurtiäneñ Rusiägä quşıluına 450 yıl tulu uñayınnan İjawda ütärgä tieş.
Nail Alan


text:
Qazansu yılğası inde açıldı. Ğädättän tış xällär ministrlığı mäğlümätlärenä qarağanda, başqa yılğalarda boz april urtasında kitä başlarğa tieş. Biektaw, Alabuğa, Qaybıç, Aqtanış häm Apas belän Buya rayonnarına su basu qurqınıçı yanıy. Noqrat yılğası tiräsendä dä yazğı taşu problemalar alıp kilergä mömkin. Tübän Kama su saqlağıçında şu däräcäse artıp kitsä, su ağımı yar buyında urnaşqan awıl häm şähärlärgä zıyan sala ala. Ministr Valeriy Vlasovnıñ äytüenä qarağanda, yaqın arada qoyaş cılılığı äkren-äkren genä artaçaq, şuña kürä su kisken räweştä artmas, dip kötelä.
Çärşämbe könne, şulay uq, balıqçılarnıñ batıp ülüe turında da xäbär kilde. Qotqaru xezmäteneñ äytüenä qarağanda, 2 maşina boz astına töşep kitkän, xäzer 3 keşe batıp ülgän dip sanala. Maşinalarda bulğan qalğan balıqçılar isän qalğan.


text:
Qızıl Bayraqta “Säydäşstanğa säyäxät” 7 tapqır ütte
12 avgust yäkşämbe könne irtä belän sänğät söyüçelär Qazannıñ Yılğa portınnan teploxodlarğa utırıp Yuğarı Oslan rayonı Qızıl Bayraq awılına yul tottılar.
Biredä 1920-1940 yıllarda cäy könnärendä tanılğan kompozitor Salix Säydäşev yäşi häm icat itä. Üz waqıtında Qızıl Bayraq Şärif Qamal, Ğadel Qutuy, Ğalimcan İbrahimov, Hadi Taqtaş, Şihap Äxmärov, Kärim Apanaev, Röstäm Yäxin kebek kürenekle ädäbiät, sänğät häm fän eşlekleläreneñ yaratqan yal itü urını bulğan. Xäzer isä şul çor tatar zıyalılarınıñ ruxi üzägenä äwerelgän älege awılda tanılğan yazuçılar, kompozitorlar, teatr häm filarmoniäse artistları, küpsanlı sänğät söyüçelär yıldağıça ber waqıtta cıyıla. Bu mädäni çara “Säydäşstanğa säyäxät”digän isem astında, G.Qamal teatrı citäkçese Şamil Zakirovnıñ initsiativası belän menä inde 7 tapqır ütkärelä.
Yolağağa äwerelgän älege bäyräm başınnan azağına qädär Säydäş ruxı, Säydäş muzıkası belän suğarıla. Sänğät bäyrämen alıp barğan jurnalist Flera Nizamova bäyrämneñ bıyılğı üzençälekläre häm üzeneñ bäyräm tä'sirläre belän “Azatlıq” radiosı belän dä urtaqlaştı.
“7 tapqır ütkärelä torğan “Säydäşstanğa säyäxät” bäyräme ul başqa yıllardan ayırmalı buldı. Çönki bıyıl tematika buyınça tögäl ssenariy buyınça bardı. Bütän yıllarda rejisser bulmıy torğan ide, ä bıyıl Qamal teatrı artistı Radik Bariev älege çaranıñ rejisserı itep bilgelände. Anıñ belän eşläwe bik ciñel buldı. Bolay xalıqnıñ tä'sirenä qarağanda bäyräm bik yaxşı uzdı. Xoday quşıp hawa torışı da bik qoyaşlı häm cılı buldı. İke teploxod bulıp kilgän keşe räxätlänep yal itte. Şul qädär qatnaşırğa telägän keşelär küp, xätta çaqırmağan keşelär dä kilep, bezne qatnaştırığız dip özgälände. İke bülektä dä İlham Şakirov cırlap, üzeneñ istälekläre belän urtaqlaştı. Şulay başqa yıllarda qabatlanmağan tağın ber närsä buldı: Ayrat Arıslanov üze yäş bulğan çaqta, yäğni 1950 yılda ul Salix Säydäşewnıñ 50 yäşlek yubileyen alıp barğan. Ul şul turıda ozın itep täfsilläp söyläde. Minemçä, “Säydäşstanğa säyäxät” ne oyıştırıluğa kitkän aqça üzen aqlıy, çönki bügenge köndä ef radioları kübäygäç klassik äsärlär bik siräk yañğırıy. Xalıq nigezdä popsa belän genä tuqlan, ä bit şuşı muzıka şulqädär sağınılğan häm tansıq. ”
Şulay itep, yäkşämbe könne Qızıl Bayraq awılında çın mäğnäsendä sänğät häm cır bäyräme ütte.
Gölnaz Şäyxetdin