text:
Mahsus Qırım.Aqiqat içün
Qırımdan çıqıp olamağanda bu kitap aqqında eşittim. Onı tertiplegen tarihçılar Andriy İvanets (Qırımdan ketken edi) ve Andriy Koğut kommunistlerniñ mahsus arhivlerinde saqlanğan 1917-1920 seneleriniñ qırımtatar milliy areketine dair vesiqalarnı bir qap astında toplap bastırdılar. Kitap daa evel açıq olmağan menbalarnıñ gizli vesiqalarınıñ cıyıntığı ola.
Kitap tarihçılarnıñ da, menim kibi tarih sevgen jurnalistlerniñ de merağını doğura, çünki vesiqalardan ğayrı, Andriy İvanets XX asırnıñ başında Qırımda bütün milliy esnaslarnı toplap tertipke ketirdi. Qıyın Qırım tarihı bilgilerinde daa bir yañı adım oldı. İmkânım olğanda bu kitap kütüphanemde olacaq, dep qarar aldım. Ve şimdi elimde tutam…
İmaye aqqı yoq
Qabaatlayıcı bir şey aytsa, nutqu sözme-söz qayd etilgen edi, imayeci sözge çıqsa, protokolda soyadı astında «tatarca ayta» dep yazğan ediler. Ve başqa bir şey yoq
80-90-ıncı yıllarnıñ sıñırında men Aqmescitte gazetalardan biriniñ muarriri olıp çalıştım, ve Qırım arhivinde 30-ıncı yıllarda Qırım jurnalistlerine qarşı repressiyalarnı tedqiq etmeknen oğraştım. Ne yazıq ki, o iş bitirilmedi, ve şimdi onı bitirmege imkân da yoq. Amma közüme çarpqan bir şey bar. Er şeyge küçü yetken repressiv organları qabaatsız insanlarnı taqip etip, aynı vaqıtta olarnı tek esnasta degil, amma ileride arhivlerde bile imaye aqqından marum etken edi. Men qabaatlav tarafınıñ saçma delilleri olğan çoq protokol ve firqa toplaşuvlarını, iş hadimleriniñ toplaşuvlarını kördim. Aynı vaqıtta, protokolnı tizgenler delillerge qulaq asmadı. Qırımtatarlarğa qarşı bu ince bir şekilde yapıldı. Meselâ, qabaatlayıcı bir şey aytsa, nutqu sözme-söz qayd etilgen edi, imayeci sözge çıqsa, protokolda soyadı astında «tatarca ayta» dep yazğan ediler. Ve başqa bir şey yoq. Demek ki, tatarca aytsa, diqqatqa lâyıq degil. Qırımlılarnıñ imaye çıqışları balalarından tamamen saqlandı.
Bunı aqlı olmağanını bilgen küçler yapa, şunıñ içün uquqiy olmağan ve alçaq usullarnen areket eteler. Repressiya yılları qurşunğa tizilgen acayip yazıcı ve cemaat erbabı Asan Sabri Ayvazovnıñ ikâyesi de bunı köstere, onı aqlaycaq iç bir delil qabul etilmedi. Onıñ aqqında kitap Qırımda 2009 senesi basıldı. 1937-38 seneleri Sabri Ayvazovnı apishanede işkencege oğratıp, «Milli Firqa» davasına kirgen ve onıñ «soñki elyazması» dep adlandırılğan «Qırımdaki milliy qarşı inqilâpçı areketiniñ tarihı» 58 saifelik vesiqanı yazmağa mecbur ettiler.
Amma Andriy İvanets ve Andriy Koğutnıñ kitabında Sabri Ayvazov faal jurnalist, ilerilegen cemaat erbabı, Qurultay iştirakçisi olaraq qayd etile. Kitapta onı 59 kere añıp keçeler, ondan çoq tek Özenbaşlı ve Seydamet aytıla.
Çaresi qalmağan müellif adise-vaqialar aqqında ikâye etip, olarnı qarşı inqilâpçı dep adlandırğan Ayvazovnıñ elyazmasından ve diger vesiqalardan oquyıcı bütün qırımtatar milliy areketi XX asırnıñ başında Qırımnıñ ve ealisiniñ azat etilüvi ve inkişafına yönelgen inqilâpçı-demokratik olğanını añlay. O vaqıt Rusiye tarihçıları, şimdi de bazıları ve repressiv organlarınıñ erbapları qırımtatarlarnıñ 1917-18 seneleriniñ milliy inqilâbını burjua-milletçi dep adlandıra. Amma vesiqalarından tsinik esassız qabaatlav pası silinse, köremiz ki, devletniñ ğayretleri progressiv areketlerni desteklemek, demokratiyanı pekitmek, halq içün yahşılıq yapmaq degil, progressiv aqımlarnı sert bir şekilde bastırmaq, mahkemesiz cezalamaq, qurşunğa tizmek ve terror yapmaq edi.
«Millifirqacılıq», «veliibraimovcılıq», «burjua-milletçi itirazcıları»…
«Qırımdaki qırımtatar meselesiniñ çezilüvi» daa 1917 senesi Birinci Qurultay zamanından berli azırlanıldı
Bolşeviklerniñ Qırımtatar halq firqasına qarşı sahtelev tarihı eñ uzun ve planlı edi, ğaliba. 20-30-ıncı yılları bölşevikler tek «Milli-Firqa» davasını qurmadılar, bütün milliy ziyalılarnı repressiyağa oğrattı ve yoq ettiler. «Veliibraimovcılıq» ile küreş pek uzun edi, milliy ve milliy-medeniy problemlerge olğan meraq, qabaatsız olsa da, oña oğratılğan edi. Aslında «Qırımdaki qırımtatar meselesiniñ çezilüvi» daa 1917 senesi Birinci Qurultay zamanından berli azırlanıldı ve 20-nci yıllarnıñ soñunda – 30-ıncı yıllarnıñ başında bölşevist firqasınıñ diktaturası ve Rusiye mefküresiniñ tiklenmesine yol açtı, tek razı olmağan ve qarşı çıqqanlar degil, şübheliler bile yoq etildi. Qırım Muhtar Sovet Sotsialistik Cumhuriyeti örtü olaraq bar edi. 1945 senesi oña da kerek qalmadı.
Tamırlaşuv siyasetini ilân etüv yolunen bütün milliy añlını tapmaq içün tsinik tedbirler keçirildi, yerli eali buña inanıp, milliy-medeniy menfaatlar ğayrıdan tiklenecek, dep ümüt etti. Bu bir provokatsiya edi. Milliy faaller körüngen soñ repressiyalarğa oğradı.
1928 senesi aprelniñ 23-28-nde Aqmescitte 16 qırımlı sovetlerge qarşı akisinqilâpçı faaliyetinde qabaatlanıp mahküm etildi, aralarında olğan Qırım ükümetiniñ başı Veli İbraimov ölüm ükmüni aldı. 1928 senesi dekabr ayında «Milli Firqa davasınıñ» esnası oldı, 63 kişi mahküm etildi, daa soñra 3,5 biñ insan repressiyalarğa oğratıldı, qırımtatarlar akimiyet organlarından çıqarıldı ve yerlerine bölşeviklerge razı olğan qırımlılar keçti. Daa bir saylavdan soñ Qırım Merkeziy saylav komissiyasınıñ erkânı 89,5%-ğa, köy şuralarınıñ erkânı 68,3%-ğa yañartıldı, rayon ve şeerlerdeki akimiyet organlarınıñ reberligi tamamen yañartıldı.
Bu cezalavnıñ sedası Qırımda 1936-39 seneleri de oldı, türkçülik ve milletçilik, «sovet akimiyetini devirmek, Qırımnı Sovet Sotsialistik Cumhuriyetler Birliginden ayırmaq ve burjua-milletçi qurumını ğayrıdan tiklemek niyetlerinde» qabaatlanğan «Samedinovnıñ gruppası» sahte davasınıñ mahkemesi oldı. Bundan soñ daa biñlernen oca, yazıcı, ressam, jurnalist, köylü repressiyalarğa oğratıldı, apiske alınmağanlar olmağan bir köy bile qalmadı.
Aqiqatnı o vesiqalarda oqumamız mümkün
Bunı aytmaq ne qadar zor olsa da, repressiv organları ya da olarnıñ yardımınen, ya da vazifesinen tizilgen vesiqalar bugün tedqiqatçılarğa o vaqıt Qırımda olğan esnaslarnı terence añlamağa imkân bere. Bu sorğu, protokol, dosye olmasa, bir çoq adise-vaqia ve anda iştirak etken insanlar aqqında şimdi bir şey bilmeycek edik.
Meselâ, NKVD apishanesinde Sabri Ayvazov yazğan «Qırımdaki milliy qarşı inqilâpçı areketiniñ tarihı» elyazmasını zemaneviy tedqiqatçılar «qırımtatarlarnıñ inqilâpçı milliy-qurtulış areketiniñ tarihı» olaraq oquy, yañlış ibare ve areketke qarşı inqilâpçı olaraq qıymet kesüvler alıp taşlana. Er şey qıyaslanğan soñ belli ola, bolşeviklerge köre qarşı inqilâpçı edi, amma qırımtatarlarğa köre – milliy-qurtulış.
O vaqıtlarnıñ adise-vaqialarını tarihçılar protokolları esasında ğayrıdan tiklemekte
Böylece, böyle vesiqalarnı bile tarihçılar bugün işanç bergen ve aqiqatnı aydınlatqan dep saya bile. «Milli-Firqa davasınıñ» 10 cıltı, Qurultay protokolları, iştirakçi ve saylanğan insanlarnıñ cedvelleri, çıqışlarda aytılğan fikir ve qavrayışlar tedqiqatçılarğa çoq şey bere. O vaqıtlarnıñ adise-vaqialarını tarihçılar Nikita ve Gurzuf köy sakinleri, Aluşta, Yalta ve diger yerlerde sorğu protokolları esasında ğayrıdan tiklemekte, meselâ, bölşeviklerniñ 1918 senesi yanvar-aprel ayları ücüminiñ ketişatı ve ketirgen zararı.
Kitapta derc etilgen Tatar firqası programmasınıñ esasları ve «Milli Firqa» olğan Qırımtatar milliy firqasınıñ programması ve talimatı, diger vesiqalar kibi, onıñ progressiv olğanını, o vaqıtnıñ eñ eyi firqa qurucılığı esaslarını qullanğanını añlamağa imkân bere, ve «burjua-milletçi» işareti onı yañlış ifadeley, oña qarşı repressiyalar qanunsız olğanına dair sual doğura.
Qırım ve Ukraina içün ders
Müelliflerden biri Andriy İvanets çıqarğan hulâsalarından biri vaqtında oldı, 1917-1920 seneleriniñ deñişüv zamanında qırımtatar-ukrain munasebetleriniñ potentsialı tolusınen qullanılmadı, bu ise Qırım ve Ukrainanıñ kerçek tarihına yahşı tesir etmedi, dep aytıla.
1917 senesiniñ yazında Kyiv ve Qırımnıñ sıqı ortaqlığı imperatorlıq soñrası boşluqnı em Ukraina, em Qırım subyektleri olacaq Rusiye demokratik federativ cumhuriyetine islâlâmaq ıntıluvına esaslandı. Amma bu kerek olğan koordinatsiyasız yapıldı.
1918 senesi Ukraina mustaqilligini ilân etti, ve onıñ teminatı içün Qara deñiz flotu, ve Aqyardaki bazası pek müim edi. Sakinleriniñ aqları kefil etilecek Qırım üzerindeki kontrolni ğayrıdan tiklev meselesi peyda oldı. Getman Skoropandskıy idaresinde Ukraina bu yönelişte ileri ketti.
Amma 1918 senesi Qırımtatar milliy areketi mustaqil Qırım Demokratik Cumhuriyetini qurmaq niyeti aqqında bildirdi, bunı kerçekleştirmek bar olğan imkânlardan pek uzaq edi. Ukraina ve Qırım statuslarınıñ eki islâat leyhası arasında reqabet oldı, em de halqara diplomatik seviyesinde.
1920 senesi mayıs ayında Cafer Seydamet, hatırlavlarına baqılsa, Poloniya ile añlaşıp, Milletler Ligasından Poloniyağa Qırımnı idare etmesi içün mandat berilmesini istedi. Amma Milletler Ligası beklenmegen bir tekliften qorqıp, böyle qarar alamay, dep bildirdi. Poloniya yolbaşçısı Yuzef Pilsudskiy Seydametke Qırımnıñ statusı aqqında Ukraina Halq Cumhuriyetinen añlaşmağa tevsiye etti. Seydametniñ Varşavada Ukraina Halq Cumhuriyetiniñ vekillerinen qurğan bağları böyle yol bar olğanını kösterdi, çünki Ukraina Qırımğa belli pay bere ve onı öz toprağı olaraq sayıp, onıñ içün muhtariyet aqqında aytmağa azır. Amma endi keç oldı, çünki 1919 senesiniñ ortasında qırımtatar milliy areketi yeñildi ve 1920 senesi Qırım statusını belgilegen o degil edi, o vaqıt Qırım Denikin ve Vrangelniñ beyaz ordularınıñ akimiyeti astında qalğan edi.
Qırımtatar inqilâbı vaqtında büyük müsbet areketler oldı, milliy idare qurulışları quruldı, halqnıñ añlılıq seviyesi arttı, şübhesiz ve ihtisaslı liderleri peyda oldı, – bu qırımtatarlarğa tek 1991 senesi kene kerek oldı! – faqat o vaqıt teşebbüsni coydılar, bu em Qırım, em Ukraina içün yaramay bir şey edi.
Şübhesiz, 1917-1920 seneleri qırımtatar halqı halq şekillenüvi, qavimniñ milliy birlik alı, siyasiy ayat subyekti, siyasiy milletke keçüvniñ yañı, yüksek fazasına kirdi. Andriy İvanets ve Andriy Koğut azırlağan ve İnformatsion siyaset nazirliginiñ sımarışınen neşir etilgen cıyıntıq bunıñ bir delilidir.
Mıkola Semena, qırımlı jurnalist, Qırım.Aqiqat müellifi
«Bloglar» rubrikasında ifadelengen fikir-tüşünceler müelliflerniñ noqta-i nazarını aks ettirip, muarririyetniñ baqışlarınen bir olmaması mumkün


c: text/html

text:
Iskender Zulqarnayın
İskender Zulqarnayın (20/26 iyul, b.e.sh. 356 - 10 iyun, b.e.sh. 323) Makedoniya patshası bolg'an. Ol Pella qalasında tuwılg'an ha'm ol patsha Filip II nin' balası bolg'an. Ko'p uqıplardı balalıg'ında Afinada uyrengen. Ol o'zinin' a'skeriy uqıplılıg'ı menen belgili. Ol Persiya atalg'an u'lken imperiyanı basqarıwdı qa'ledi. Ol tariyxta Gannibal Barka, Yuliy Sezar, Shın'g'ıs xan, Subedey, Napoleon I ha'm basqalar menen bir qatarda en' ullı a'skeriy basshılar diziminde orın alg'an. Ol o'mirinin' aqırına shekem Evropalılarg'a belgili bolg'an Orta Shıg'ıs jerinin' ko'pshilik bo'limin basıp alg'an edi, bul o'z ishine Persia, Mısır ha'm Kishi Aziyanı alg'an. Ol Vavilonda b.e.sh. 323-jılı belgisiz sebepler menen du'nyadan ko'z jumg'an.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Qırımda salı künü, mart 17-de, qar yağuvdan 18 biñge yaqın insan elektrikasız qaldı. Qırım Fevqulâde işler nazirliginiñ matbuat hızmeti bildirgeni kibi, salı künü 13 meskün yer ışıqsız qaldı.
Olardan çoqusı Qırım yarımadasınıñ şarqiy qısmındadır: Keriç ve Lenin rayonında.
«Eletkrikanıñ tamiri üzerinde «Krımenergo»nıñ 21 brigadası çalışa», – qayd eteler qurtarıcılar.
Evel bildirgeni kibi, Qırım yarımadasında qar yağuvından sebep salı künü, mart 17-de, bir qaç qasaba ışıqsız qalğan edi.
Mart 17-de saba Aqmescitte qar yağmağa başladı.
Qırım.Aqiqat mühbiri bildire ki, ruzgâr ve yağanaqlar neticesinde paytahtnıñ soqaqlarında tam bir furtuna qoptı. Yollar ve qalımtılarnı qar örtti, lâkin o da tez irey.
Yollarda areket daa yavaş, em maşina, em de adamlar eksildi. Qırımda mart 17-de furtuna havfı qalmaqta. Yarımadada ava bozulacağını tahmin eteler.


text:
Qırımtatarlar Qırım yarımadasında qavim olaraq asırlar devamında şekillenip kelmekte ediler. Demek, qaray ve qırımçaqlar ile tamır halq olalar. Qırımtatarlarnıñ asıl oluvında tavrlar, kimmeriyler, skitler, Milet ellinleri, sarmatlar, bulğarlar, gotlar, hunnlar, hazar, peçeneg, qıpçaq, italyanlar, türk-selcukleri, adıglar iştirak etkenler.
Qırımğa asırlarca kelgen halqlar yerli ealige oşap qala edi. XIII asırnıñ ortalarında Qırımnı monğollar zapt etti ve onı Altın Ordu devletiniñ terkibine qoştılar. Bundan soñ Qırımda «tatarlar» sözü tarqatılmağa başlay.
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki aqiqatına olğan hususiy bir anahtardır
Tuğra – hanlarnıñ müüri, qırımtatar devletçiliginiñ timsali, Qırımnıñ şimdiki aqiqatına olğan hususiy bir anahtardır.
Metn müelifi ve alıp barıcı Gülnara Abdulla, rejissör Fatima Osmanova,operator ve montaj rejissörı Eldar Halilov, ğaye müellifi ve prodüsser Emine Ceppar
Videoda «Larişes» müzeyi saytından ve Qasevet mecmuasından alınğan resimler, Enver İzmaylov ve Afize Kasaranıñ muzıkası qullanıla.
«Tuğra» leyhasınıñ diger yayınlarını baqıñız:


text:
Facebook korporaciyası Qıtaydağı tört kompaniya men üş jeke twlğağa ayıp taqtı, – dep habarlaydı Reuters agenttigi. Mälimetter boyınşa, qıtaylıq komp..
Şavkat Mirzieev İşki ister jäne qorğanıs ministrligi qızmetkerlerine salmaq tastauğa 6 ay uaqıt berdi. Özbekstan prezidenti Namangan oblısına jasağan..
Birıñğay jinaqtauşı zeynetaqı qorı qarjılıq körsetkişteri turalı esep jariyalap, Qazaqstan halqınıñ zeynetaqı jinağındağı kirisin mälimdedi. BJZQ basp..
Aleksandr Lukaşenko altınşı ret prezident saylauına qatısatının ayttı. Naurız ayınıñ 1-i küni Belarus' prezidenti Aleksandr Lukaşenko jurnalister jän..
Baqıtjan Sağıntaev jaña qızmetke tağayındaldı. Aqorda baspasöz qızmetiniñ habarlauınşa, Baqıtjan Sağıntaev QR Memlekettik hatşısı qızmetine tağayında..


text:
Litvaniyanıñ Ukraina elçisi Valdemaras Sarapinas Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırını ziyaret etti, dep haber ete Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki temsilciligi.
Müessise malümatına köre, elçi Ukraina prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekilinen beraber «Kalançak» ve «Çaplınka» kiriş-çıqış kontrol noqtalarını ziyaret etti.
Berilgen malümatqa köre, ziyaret programmasında Qırımdan köçip kelgen ve Herson vilâyetinde yaşağanlarnen ve qırımtatar halqınıñ vekillerinen körüşüv planlaştırıla.
Kanadanıñ Ukraina elçisi Qırım ve Herson vilâyetiniñ memuriy sıñırını ziyaret etti. Anda Büyük Britaniya elçisi de bardı.
Ukraina ombudsmeniniñ ofisi bildirgenine köre, Qırımnıñ memuriy sıñırında bir sıra eksiklik qayd etildi, «Çaplınkada» vaziyet «kritik».
2014 senesiniñ başında Qırım Rusiye tarafından ilhaq etilgen soñ Ukrainanıñ qıtadaki qısmı ile yarımada arasında şeklen memuriy, lâkin kerçekte aqiqiy olğan sıñır keçti. Herson vilâyetinde Qırım ile memuriy sıñırda üç kiriş/çıqış kontrol noqtası çalışa – «Kalançak», «Çonğar» ve «Çaplınka».


text:
Aqmescitte Rusiyeniñ kontroli altında olğan Kiyevskiy rayon mahkemesi bunıñ arfesinde Bağçasarayda yaqalanğan qırımtatar faaliyetçisi Server Mustafayevni tevqif etti.
Onıñ advokatı Sergey Legostovnıñ bildirgenine köre, faaliyetçi iyün 9-ğa qadar tevqif etildi.
Qorçalayıcınıñ malümatına köre, oturışuv qapalı rejimde keçti. Mahkeme advokatnıñ, Mustafayevge ev apisi şeklinde sıñırlav tedbirniñ saylanmasına dair talabını red etti.
Legostovnıñ aytqanına köre, imayesi altında olğanğa qarşı çıqarılğan qabaatlavlarda, 2016 senesinde Bağçasaraydaki camilerden birinde Rusiyede ve onıñ tarafından ilhaq etilgen Qırımda yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı iştirakçileriniñ gizli körüşüvi aqqında aytıla.
Mayıs 21-de Rusiye telükesizlik hadimleri Bağçasarayda «Qırım birdemligi» birleşmesiniñ koordinatorı Server Mustafayev ve Bağçasaray rayonınıñ Topçıköy (Dolinnoye) köyünde Edem Smailovnıñ evlerini tintti.
Azatlıq Radiosı muhbiriniñ malümatına köre, Mustafayevni «Hizb ut-Tahrir işi» boyunca yaqaladılar, onı mahkemege qadar vaqtınca tutuluv izolâtorına yerleştirdiler.
Rusiye FSBsi, Rusiye ve ilhaq etilgen yarımadada yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtında iştirak etkenlerinden şübhe etilgen eki kişiniñ Qırımda yaqalanğanını bildirdi. Yaqalanğanlarnıñ adları bildirilmey.
İlhaqtan soñ Qırımdaki faktik Rusiye akimiyeti mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtı ile alâqalı olğanlarından şübheli sayılğan Qırım musulmanlarınıñ evlerinde muntazam surette kütleviy tintüvler ötkere.


text:
Ukraina prezidenti Volodımır Zelenskıy The Washington Post intervyüsında Ukraina akimiyeti Qırımnıñ Rusiye tarafınıñ işğal etilüvini «unutmaycaq», dep qayd etti. Bu aqta Ukraina prezidentiniñ ofisi bildire.
«Ukraina ve dünya Qırımnı unutsınlar isteyler. Olar onı işğal etti ve Donbastaki separatistlerge qoltuttı. Biz Qırımnı unutsaq, olar Donbasnı bermege razı olurlar. Amma Qırımnı kimse unutmaycaq», – dep qayd etti o.
Zelenskıy, Rusiye ile dialog qurmağa istey, dep haber etti.
«Amerika Birleşken Devletlerinden bizge format tapmağa yardım etmesini rica etem. Biz dialogğa qoltutamız, biz cenkke qarşımız», – dep ayttı Ukraina prezidenti.
Ukraina devlet yolbaşçısı bir çoq rusiyeli dostu ve tanışı Rusiye ve Ukraina arasında «olğanlarğa yazıqsına», dep tarif etti.
«Topraqlarımız bizge qaytacaq. 2014 senesi dost edik, şimdi bir-birimiznen cenkleşemiz. Putinniñ barışıq qararğa razı olıp, masa başına oturmaq ve uzlaşmaq fırsatı bar», – dep tüşüne Zelenskıy.
Yanvarniñ 19-nda Zelenskıy ukrainalılarnı Rusiyeniñ tecavuzı sebebinden «telâşlanmamağa» çağırdı.
Bıltır küzde kütleviy haber vastalarında istihbaratnıñ Ukraina sıñırında Rusiye ordusı toplaşqanına dair malümatı peyda olıp başladı. ABD ve diger Ğarp memleketleri Moskva arbiy istilâğa azırlana, dep tahmin ettiler. Kreml bunı inkâr ete.


text:
"Özgeşe oy" bağdarlamasınıñ bügingi qonağı sayasattanuşı Aydos Sarım. "The Qazaq Times" ..
Prezidenttikke ümitker Ämirjan Qosanov baspasöz mäslihatın ötkizdi. Bügin elordada «Wlt tağdırı» qozğalısı atınan prezident saylauına qatısıp jatqan o..
"Aqiqat" social demokratiyalıq partiyasınıñ jaña törağası Erekeñ – Ermwrat Seyitqazıwlı saylauğa nege baykot jariyalağanın jäne öziniñ byurokratiyalıq..
«Wlt tağdırı» qozğalısınıñ ümitkeri Ämirjan Qosanov til sınağınan ötti. Mausım ayınıñ 9-ı küni ötetin kezekten tıs prezident saylauına kandidat Ämirja..
"Wlt tağdırı" wyımı prezident saylauına sayasatker Ämirjan Qosanovtıñ kandidaturasın wsındı. Bügin Almatı qalasında " Jaña Qazaqstan" forumı baspasöz ..


text:
Dekabr 21, cumaaqşamı künü Qırımda vefat etken qırımtatar faaliyetçisi Veciye Kaşkanıñ oğlu ve qız torunı advokat Mammet Mambetovnen añlaşma yaptılar. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Mambetov: «Veciye Kaşkanıñ oğlu Ali Kaşka ve torunı Aliye Kaşkanıñ Rusiyege tabi Qırım İçki işler nazirliginiñ (İİN) Tahqiqat komiteti tarafından «Veciye Kaşka işi» boyunca çağırılması munasebeti ile olar, öz menfaatlarını qorçalamaq içün advokat tutmağa mecbur oldılar», – dep izaat berdi.
Bundan evel, dekabrniñ 18-nde, Ali Kaşka ve Aliye Kaşka Qırım İİN Tahqiqat komitetinden povestka (kelmek talabı ile resmiy maqamdan yollanğan vesiqa – QA) aldılar. Dekabrniñ 19-nda olar tahqiqatçığa keldi, lâkin Rusiye anayasasınıñ 51-nci maddesine esaslanıp, ifade berüvden vazgeçtiler.
Noyabrniñ 23-nde kündüz Aqmescitte telükesizlik hadimleri bir grup qırımtatarlar – Kâzim Ametov, Asan Çapuh, Ruslan Trubaç ve Bekir Degermencini yaqaladılar. Olar Türkiye vatandaşından «aqsız yerde hususan büyük miqdarda para talap etüv»de qabaatlanalar. Rusiye telükesizlik hadimleri tarafından yaqalanuvları esnasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramadı. Daa soñra qadınnıñ vefat etkeni belli oldı.
Noyabrniñ 24-nde Rusiyeniñ kontroli altında bulunğan Aqmescitteki Kyiv rayonı mahkemesi yaqalanğan qırımtatar faaliyetçilerini 2018 senesi yanvarniñ 15-ne qadar apiste qaldırdı.


text:
Avropa Birligi prezidenti Donald Tusk, Avropa Birliginiñ iç bir vaqıt Qırımnıñ Rusiye tarafından ilhaqını tanımaycağını bildirdi. Bunı o, noyabrniñ 23-nde Brüsseldeki körüşüvleri esnasında Ukraina prezidenti Petro Poroşenkoğa söyledi.
«Şarqiy ortaqlıq sammitine azırlıq çerçivesinde Petro Poroşenko ile körüştim. Keder ile efsaneviy faaliyetçi Veciye Kaşkanıñ ölümini hatırlap, qırımtatar cemaatçılığı ve bütün Ukrainanen beraber olğanımıznı ifade ettik. AB iç bir vaqıt Qırımnıñ Rusiye tarafından qanunsız ilhaqını tanımaz», – dep qayd etti Tusk.
Noyabrniñ 23-nde kündüz ilhaq etilgen Aqmescitte telükesizlik hadimleri bir grup qırımtatar faaliyetçilerini yaqaladılar. FSB yaqalanğanlarnı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları olaraq kösterdi. Qırımtatar halqınıñ temsiliy organında bu malümat red etildi.
Bir grup qırımtatar faaliyetçileriniñ işbu yaqalanuvı esnasında qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşka yaramay oldı. Adiseniñ yüz köstergen yerinden onı «acele yardım» alıp ketti. Daa soñra qadınnıñ vefat etkeni belli oldı.
Qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçisi Nariman Celâl, bir grup qırımtatar faaliyetçileriniñ yaqalanmasına sebepçi olğan Türkiye vatandaşı, qırımtatar milliy areketiniñ veteranı Veciye Kaşkanıñ qorantasından para hırsızladı, dey.
İşğal etilgen Qırımdaki Rusiye FSBsi, yaqalanğan faaliyetçilerni, Türkiye vatandaşından «hususan büyük miqdarda mal-mülk veya para talap etüv»de qabaatlay.
Al-azırda yaqalanğanlar muvaqqat izolâtorda bulunalar.
Rusiye tarafından yapılğan ilhaqından soñ Qırımda mustaqil jurnalistler, vatandaş faaliyetçileri, qırımtatar milliy areketiniñ faaliyetçileri, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ azaları ve Rusiyede yasaq etilgen «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtınen alâqası bar dep zan etilgen Qırım musulmanlarınıñ evlerinde sıq-sıq tintüvler yapıla.


text:
İşğal etilgen Qırımda ekinci Bağçasaray «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüsi Server Mustafayevniñ anası Venera Mustafayeva Qırımda oğlunıñ destegine keçirgen bir kişilik piket içün cöreme ödedi, dep haber ete «Qırım birdemligi».
«Ekinci Bağçasaray «Hizb ut-Tahrir davasınıñ» mabüslerine üküm çıqarılması arfesinde, olarnıñ arasında menim olğlum Server Mustafayev de, men bu qanunsız, yalan qabaatlavğa qarşı narazılıq bildirmek içün bir kişilik piketke çıqtım. Bundan soñ maña qarşı memuriy dava açılğan edi», – birleşme Venara Mustafayevanıñ aytqanlarından alıntı ketire.
Qayd etilgenine köre, cöreme ödemek içün para «Birlik cöremelerden qıymetli» adlı marafon yardımınen toplanğan.
Kreml nezaretinde olğan Qırımnıñ Yuqarı mahkemesi, ekinci Bağçasaray «Hizb ut-Tahrir davası»nıñ mabüsi Server Mustafayevniñ anası Venera Mustafayevanıñ davası boyunca istinaf şikâyetini berme müddetini uzatmağa izin bermedi.
Sentâbrniñ 22-nde qadın Bağçasaray rayonındaki Rusiye İç işler nazirliginiñ bölügine çağırıldı.
Qırımdaki Rusiye İç işler nazirliginiñ saytından Venera Mustafayevağa qarşı açılğan memuriy davalar aqqında malümat yoq.
Sentâbrniñ 15-nde – oğlunıñ ükmü çıqarılğan künü – Venera Mustafayeva Bağçasarayda bir kişilik narazılıq aktsiyasına çıqtı. Qollarında yazuvlı şiar bar edi: «Camideki subetler – cinayet degildir! Oğlumnı qaytarıñız!».
Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Cenübiy okrugınıñ arbiy mahkemesi Server Mustafayevni «Hizb ut-Tahrir davası» boyunca 14 yıl sert rejimli koloniyada qalmasına üküm etti.
«Hizb ut-Tahrir işi» boyunca apiske alınğan ve mahküm etilgenlerniñ imayecileri olarnıñ taqip etilmesi diniy sebeplernen bağlı olğanını tüşüne. Advokatlar qayd etkenine köre, Rusiye uquq qoruyıcı organları tarafından bu dava boyunca taqip etilgenler – ekseriyeti qırımtatarlar ve ukrain, rus, tacik, azeri ve islâm dinini kütken diger millet vekilleri. Halqara uquq işğal etilgen topraqlarda işğalci devlet qanunlarını kirsetmege yasaqlay.
«Hizb ut-Tahrir» halqara islâm siyasiy teşkilâtı, bütün musulman devletleriniñ islâm halifeligine birleştirilmesini öz maqsadı olğanını ayta, amma olar, bu maqsatqa irişmek içün terroristik usullarnı red ete ve Rusiyede adaletsiz taqip etilgenini ayta. Rusiye Yuqarı mahkemesi 2003 senesi «Hizb ut-Tahrir» teşkilâtını 15 «terrorist» birleşme cedveline kirsetip, onı yasaq etti.


text:
Qırımtatarlarnıñ seferber etilüvi genotsid ola bile, dep tüşüne «Krım SOS» aq qorçalayıcı teşkilâtınıñ talilcisi Yevğen Yaroşenko.
«İlk malümatqa köre, Qırımda celpnamelerniñ tahminen 90%-ını qırımtatarlar aldı. Aynı vaqıtta qırımtatarlar yarımada ealisiniñ 13-15%-ını teşkil ete. Bu seferberlik qırımtatar halqınıñ gizli genotsidi ola bile», – dep bildirdi Yaroşenko.
Qırım.Aqiqat muarririyeti Rusiye Federatsiyasınıñ ordusına alınğan qırımtatarlarnıñ sayısınen bağlı malümatnı teşkermege tırışa.
Aq qorçalayıcılar qayd etkenine köre, halqara uquq normalarına köre, etnik gruppanıñ tolu ya da qısmiy yoq etilüvi içün yapılğan şaraitler genotsid şekillerinden biri ola.
«Qırımtatarlar Ukrayına vatandaşları ve tamır halqı ola, Rusiye olarnı öz devletlerine qarşı cenkke atıp yoq ete bile», – dep qoştı Yaroşenko.
Aq qorçalayıcılar işğal etilgen topraqlarnıñ sakinlerini işğalci devletniñ ordusına alınması Jeneva şartnamesini boza ve cenk cinayeti ola, dep hatırlata.
«Ukrayına vatandaşlarınıñ öz devletine qarşı cenk uruşlarında iştirak etmelerine mecbur etüv ayrı cenk cinayeti ola», – dep qayd etile haberde.
Ukrayına prezidentiniñ Qırım Muhtar Cumhuriyetindeki daimiy vekili Tamila Taşeva Qırımda Rusiye arbiy komissarlıqları qırımtatarlar toplu yaşağan yerlerde celpnamelerni faal sürette bere.
Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Vladimir Putin sentâbrniñ 21-nde memlekette qısmiy seferberlik ilân etilecek, dep bildirdi. Buyruqta tek yedekteki vatandaşlar ve arbiy hızmet körgenler alınacaq, dep aytıla. Başta olar qoşma azırlıq körecek.
Rusiye Mudafaa naziri Sergey Şoygu Rusiye ordusına 300 biñ insan alınacaq, dep bildirdi.
Şoygu bir qaç ayda ilk sefer Ukrayınağa qarşı cenkte ölgen Rusiye askerleriniñ sayısını aydınlattı. Onıñ aytqanına köre, fevralniñ soñundan berli Ukrayınadaki cenkte 5937 insan elâk oldı.
Ukrayına Silâlı quvetleriniñ Baş ştabı sentâbrniñ 21-ne qadar Rusiye ordusı Ukrayınada 55 biñden çoq askerni coydı, dep haber ete.
Sentâbrniñ 21-nde Rusiyede ilân etilgen qısmiy seferberlik sebebinden Qırım ve Aqyarnıñ Rusiye akimiyeti askerlikke aluv komissiyalarını quruv aqqında bildirdi. Sergey Aksenov esas Ukrayınağa 1200 «göñüllini» yolladı ve daa eki batalyon azırlay, dep bildirdi.
Qırımdaki Rusiye kütleviy haber vastaları «añlaşmalı arbiy hızmetniñ» reklamasını yapa.
İşğal etilgen Qırımnıñ tahminen 5000 sakini Rusiye prezidenti ilân etken qısmiy seferberlikten soñ arbiy komissarlıqqa celpname aldı.
Daa evel berilgen malümatqa köre, Qırım ve Aqyarda Rusiyeniñ Ukrayınağa qarşı cenkinde ölgen Rusiye arbiylerini defin etmege devam eteler.
Ukrayına prokuraturasınıñ malümatına köre, 2015 senesinden başlap Rusiye Qırımda Rusiye Federatsiyasınıñ silâlı quvetlerine askerlikke aluv qanunsız kampaniyasını 15 kere keçirdi. Aq qorçalayıcılar Qırım ve Aqyar sakinleriniñ Rusiye ordusına aluvını halqara uquq bozuluvı dep adlandıra.
Roskomnadzor Qırım.Aqiqat saytını blok etti. Qırım.Aqiqatnıküzgü saytı vastasınen oqumaq mümkün: https://krymrcriywdcchs.azureedge.net. Esas adise-vaqialarnı Qırım.Aqiqatnıñ Telegram ve İnstagram saifelerinden taqip etiñiz.


text:
Rusiyeniñ «İnterfaks» haber agentligi, Siemens şirketiniñ yanvar 16-da Moskvadaki Arbitraj mahkemesiniñ «Rosteh» strukturalarına qarşı iş boyunca çıqarğan qararına şikâyet etkenini bildire.
Kütleviy haber vastasınıñ malümatına köre, apellâtsion şikâyet Moskvanıñ Doquzıncı arbitraj apellâtsion mahkemesine yollandı.
Yanvarniñ 10-nda Moskvadaki Arbitraj mahkemesi Siemensniñ eki «Rosteh» strukturasına qarşı davasını red etti. Davacı, turbinalarını istisal etken «Gaz turbinalarınıñ Siemens tehnologiyaları» sıñırlı mesuliyetli şirketi (OOO) turbinalarnıñ ketirip teslim etilmesine dair «Rosteh» strukturaları ile 2015 senesi martnıñ 10-nda yapqan añlaşmasınıñ qanunsız tanılmasını ve, ondan ğayrı, dört gaz turbina tertibatınıñ qaytarılmasını istey edi.
PDaa evel Moskvadaki Arbitraj mahkemesi Siemensni «Gaz turbinalarınıñ Siemens tehnologiyaları»nıñ Rusiyedeki «Rosteh» şirketiniñ strukturalarına qarşı davasına celp etti. Bu munasebet ile mahkemeniñ oturışuvı yanvarniñ 10-na keçirildi.
Siemens, turbinalarınıñ ketirip teslim etilmesi ve daa soñra Rosteh strukturalarına teslim etilmesine dair añlaşmalarınıñ qanunsız tanılmasını ve ondan ğayrı ketirilip teslim etilgen gaz turbina tertibatlarınıñ qaytarılamsını talap ete edti. «Gaz turbinalarınıñ Siemens tehnologiyaları» şirketiniñ Rosteh işhanelerine qarşı mahkeme davasındaki talapları da aynı.
Daa evel Siemens ve onıñ «qızı»na qarşı OAO ve OOO «Tehnopromeksport» (Rostehniñ strukturaları – QA) qarşı dava açtılar. Rostehniñ yolbaşçısı Sergey Çemezov, «Tehnopromeksport» ve Almaniyanıñ Siemensi arasındaki Qırımğa turbinalarnı ketirip teslim etüv boyunca davası yalıñız mahkemede baqıluv yolunen çezile bilecek, dep saya.
Qırımğa Siemens turbinalarınıñ ketirilmesi etrafında dava iyünde başlandı. Almaniya şirketi «Tehnopromeksport»nı Avropa Birligi sanktsiyalarına riayet etmeyip yarımadağa dört gaz turbina tertibatını ketirip teslim etkeninde qabaatlay.
«Tehnopromeksport» ilhaq etilgen Qırımda, qanunsız ketirilgen Siemens gaz turbinalarını qullanıp, eki termal elektrostantsiya (TES) qura.


text:
2022-jıl 2-mart kúni Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde Ózbekstan Respublikası Innovaciyalıq rawajlanıw ministrligi Qaraqalpaqstan Respublikası Ilimiy texnikalıq keńesiniń májlisi ótkerildi. Májlis kún tártibinde Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi tárepinen qarjılandırılatuǵın jergilikli aymaqlıq kommerciyalizaciyalastırıwǵa tayar bolǵan joybarlardıń prezentaciyaları kórip shıǵıldı. Májliste Qaraqalpaqstan Respublikası aymaqlıq innovaciyalıq rawajlanıw basqarması baslıǵı N.Kayupov, respublikadaǵı joqarı oqıw orınlarınıń prorektorları, ilim-izertlew institutlarınıń direktor orınbasarları hám de tayar islenbeleri, joybarları menen kelgen professor-oqıtıwshılar, alımlar hám jas innovatorlar qatnastı.
Májlisti Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Ilimiy isler hám innovaciyalar boyınsha prorektorı I.Turdimambetov, Qaraqaqalpaqstan Respublikası aymaqlıq innovaciyalıq rawajlanıw basqarması baslıǵı N.Kayupov kiris sóz benen ashıp berdi hám óz joybarları menen kelgen barlıq qatnasıwshılarǵa tabıslar tiledi.
Májlisti Qaraqalpaqstan Respublikası Ilimiy texnikalıq keńesiniń baslıǵı orınbasarı S.Qurbanbaev alıp bardı. Respublikadaǵı joqarı oqıw orınları, ilim-izertlew institutlarınan kelgen professor-oqıtıwshılar, alımlar hám jas innovatorlardıń joybarları kórip shıǵıldı. Májlis sońında respublika xalıq xojalıǵındaǵı áhmiyetin esapqa alǵan halda ITK aǵzaları tárepinen kommerciyalizaciyalastırıw ushın tastıyıqlanǵan 10 nan aslam joybarlar qatarınan Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti professor-oqıtıwshılarınıń tómendegi joybarları da qarjılandırıwǵa usınıs etildi:
-
- “Energiya tejemli lego gerbish”. Proekt baslıǵı: Arxitektura kafedrası úlken oqıtıwshısı N.Kaliev;
- “Házirgi kúnde bel awırıwı, beldegi grija, gemorroy, jatıp qalıw aqıbetinde kelip shıǵatuǵın jara kesellikleriniń kóbeyip ketiwiniń profilaktikalıq aldın alıwda eko-matras islep shıǵarıw”. Proekt baslıǵı: Qurılıs fakulteti tyutorı B.Ubaydullaev;
- “Vita Karakalpak MA-4”. Proekt baslıǵı: Biologiya ilimleri doktorı, professor M.Allaniyazova;
- “Qubla Aral boyı ekologiyalıq sistemasında termitler zıyanınan qorǵanıwda urbanlasqan aymaqlar (xalıq úyleri hám mádeniy miyras obektleri) profilaktikası”. Proekt baslıǵı: Biologiya ilimleri doktorı, docent T.Júginisov.
Barlıq joybar iyelerin jetiskenlikleri menen qutlıqlaymız.
Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Ilimiy isler hám innovaciyalar bólimi


text:
Cenübiy okean
Cenübiy okean, ya da Antarktika okeanı, - Antarktida etrafında bir okeandır.
Halqara gidrografiya müessisesi 60-ıncı cenübiy parallel sıñırlarında okeannı tayin etilüvi aqqında qararını alâ oñaylatmağan. Episi okeanlarnıñ soñki neşir etilgen tayini 1953 tarihlidir: onda Cenübiy okeannıñ mevcutlığı zıt kele.
Avstraliya ükümeti Cenübiy okeannı, Avstraliya qıtasından doğru cenüpte yerleşken suvları, dep tanıy.
2021 senesi kiraz ayınıñ 8-inde National Geographic telekanalı, Milliy coğrafiya birleşmesiniñ (inglizce National Geographic Society) beşinci, Cenübiy, okean ayrı, bar, dep tanığanını bildirdi.


text:
İşğal etilgen Aqyarda yerli «uquq çıqarıcı toplaşuv» 2015 senesi nefaqıcılar içün aşğariy maaşnı 6 735 ruble miqdarında belgiledi. Bunı salı künü TASS bildirdi.
Aynı böyle nefaqa Qırım ve Rusiyeniñ Krasnodar diyarında belgilendi,– dep haber etti Aqyar şeer başı muavini vazifelerini eda etken Aleksandr Sveçnikov.
«Esaplar baqılğanda, Aqyarda aşğariy maaş Aqmescitke köre daa da alçaq olğanını añladıq. Şunıñ içün biz Aqyar ve Qırım nefaqacılarnıñ teñ uquqığını belgilecek bir miqdar üzerinde toqtalmağa qarar aldıq», – dedi Sveçnikov.
Evel o, Aqyarda aşğariy aylıq keçici müddet devamında, Rusiyeniñ diger regionlarına köre, daa da alçaq olacağını aytqan edi.
«Eki yıldan Keriç köpüri qurulıp bitirilecegi beklenile. Aşayt mallarnıñ ketirilüvi tertipleşir ve istimal sepeti de deñişir. Oña köre aşğariy maaş miqdarı teşkil etilecek», – degen edi iyünde Sveçnikov.
2014 senesi fevralniñ soñunda – martnıñ başında Rusiye ve Rusiyeniñ Qara deñiz flotunıñ qırım bölüklerinden ordular Qırım yarımadanı zapt ettiler.
2014 senesi mart 16 künü Qırım ve Aqyarda yarımadanıñ statusı aqqında «referendum» keçirildi. Onıñ neticesinde Rusiye Qırımnı öz terkibine qoştı. Ne Ukraina, ne Avropa birligi, ne AQŞ neticelerni tanımadı ve bunı Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali olaraq sayalar.


text:
Ukraina Milliy bankınıñ muzeyinde qırımtatar halqı birinci Qurultayınıñ 100-yıllığına bağışlanıp çıqarılğan hatıra parasınıñ tanıtuvı ötkerile. Bu aqta Ukraina Milliy bankınıñ matbuat hızmeti bildirilmekte.
«Hatıra parası qırımtatar halqınıñ tarihındaki muim bir vaqiağa yani – 1917 senesi noyabr ayında ötkerilgen birinci milliy Qurultayğa bağışlanmaqta», – denilmekte haberde.
Paranıñ yüzünde Ukrainanıñ ufaq tuğrası, üzerinde qırımtatar halqı gimninden alınğan: «Ant etkenmen, söz bergenmen, millet içün ölmege..» sözleri yazılğan mavı tüsteki Qırım haritası yerleştirilgen. Altında qırımtatarlarınıñ tamğası tasvirlengen.
Paranıñ ters yüzündeki caminiñ arqa tarafında qırımtatar milliy Qurultayınıñ azaları tasvirlengen, daire boylap ukraince ve qırımtatarca: qırımtatar halqı birinci Qurultayı, 100 yıl, dep yazılğan.
Qırımtatar halqınıñ Qurultayı mavı tüstesi milliy bayrağı, Qırım hanlarınıñ taraqlı altın tamğa şeklindeki tuğrası ve milliy gimnini tasdıqlağa edi.


text:
Cuma künü, mart 20-de, Türkiye prezidenti Recep Tayip Erdoğan Ukrainağa kele. Onıñnen beraber Kiyevge memleketniñ memurlar eyyeti kelmekte. Erdoğan Kiyev ziyareti çerçivesinde qırımtatar halqınıñ liderleri ile ayrı körüşüvni keçirecek. Böylece, Türkiye prezidentiniñ Mustafa Cemilev ve Meclis reisi Refat Çubarov ile körüşüvi keçirilecektir. Ukraina Rusiye ile zıddiyette Türkiye yardımını beklemek kerekmi? Bazı ekspertlerniñ fikirince, yoq. Olarnıñ zanınca, Ankara Rusiye-Ukraina zıddiyetine qarışmağa istemey, ve qırımtatarlarğa kösterecek yardımnı degil, Rusiye ile iqtisadiy munasebetlerni birinci yerge qoyacaq. Türkiye Kiyev ile iqtisadiy işbirlikni inkişaf ettirmege istey, dep tüşüneler ekspertler.
Kiyevde Erdoğan Ukraina prezidenti Petro Poroşenko ve Nazirler Şurasınıñ reisi Arseniy Yatsenük ile körüşecek. O, mart 20-de Ukraina-Türkiye yüksek dereceli İşbirlik şurasınıñ 4-ünci toplaşuvında iştirak etecek. Bundan ğayrı, Türkiye lideri qırımtatar halqınıñ liderleri ile ayrı körüşüvni keçirecek ola. Tedbirde Ukraina prezidentiniñ qırımtatarlarnıñ işlerinden vekâletlisi Mustafa Cemilev ve Meclis reisi Refat Çubarov iştirak etecekler.
Ukraina prezidentiniñ qırımtatar halqınıñ işlerinden vekâletlisiniñ faaliyetni temin etüv bölüginiñ müdiri Arsen Jumadilovnıñ Qırım.Aqiqatqa bergen malümatına köre, qırımtatar halqınıñ liderleri Erdoğan ile Qırımda insan aqları vaziyetini ve Türkiyeniñ Rusiyede yapqanlarına munasebetini muzakere etmege planlaştıralar.
Qırımtatar halqınıñ vekilleri Türkiye prezidenti ile keçken sene noyabr 25-te Ankarada körüşken ediler. Erdoğan Rusiye akimiyeti tarafından Qırımdan aman-aman sürgün etilgen Mustafa Cemilevniñ ve Refat Çubarovnıñ yarımadağa kirişine izin berilmesi içün yardım etmege vade etken edi. Körüşüvde Qırımtatar Milliy Qurultayınıñ Türkiyede ötkerilmesi ve Ankaranıñ Qırımda insan aqlarınıñ bozulmasına cevabı muzakere etilgen edi.
Faqat dekabr 1-de Recep Tayip Erdoğan Vladimir Putin ile körüşip, Rusiyeniñ işğal etilgen yarımadada yapqan areketlerine sert şekilde qıymet kesmekten vazgeçti. Daa doğrusı, o, Rusiye akimiyetiniñ qırımtatarlarğa munasebetini müsbet dep adladı.
Türkiye içün qıymetler yoq – Yaremenko
Bir yıldan ziyade devam etken Ukraina-Rusiye zıddiyetinde Türkiye qıymetleri olmağanını, mesele fiyatı olğanını kösterdi, dep ayta Ukrainanıñ İstanbuldaki sabıq baş konsulı Bogdan Yaremenko Radio Svobodağa. Ankara resmiy şekilde NATO memleketlerine uyğun fikirini seslendirse de, iqtisadiy kâr körmek içün Rusiyege qarşı kirsetilgen cezalardan faydalanmağa tırışa, dep qayd ete o.
«İşte Türkiye cezalarğa qoşulmayıp, aksine, Rusiye Federatsiyası ile işbirligini kenişletkenini bildire. Em de yalıñız ticarette degil, gaz borusı qurucılığı, özek saası, bütün dünya Rusiye ile işbirlikni qısqartmağa tırışqan saalarda iş tutıp, onıñ areketleriniñ aynı böyle netice ve aqibetleri olacağını kösterecek ola», – dep qayd ete Yaremenko.
Türkiye-Rusiye emekdaşlığı Avropa Birligine basqı olaraq
2014 senesi dekabr ayında Rusiye prezidenti Vladimir Putin Türkiyeni ziyaret etip, Avropa Birliginiñ areketlerinden sebep «Cenübiy aqım» gaz borusı qurucılığınıñ toqtatılmasını ilân etken edi. Rusiye «Gazprom» şirketiniñ idare reisi Aleksey Miller dedi ki, Ukrainanıñ tranzit emiyeti «Cenübiy aqımsız» «Türkiye aqımı» gaz borusı yolundan yoq etilecek. Millerniñ aytqanına köre, Rusiye gazını Avropa Birligine berecek yekâne yol bu gaz borusı olmaq kerek. O vaqıt bir çoq ekspert dedi ki, Rusiye Türkiyeni ittifaqdaşlar sırasına celp etecek ola.
Al-azırda Ankara ne Avropa, ne de Rusiyege qoltuta, Ankara Türkiyeni tüşüne, dep ayta Yaqın Şarq tedqiqler merkeziniñ müdiri İgor Semivolos.
«Erdoğan oña akimiyetke kirmege yardım etken orta sınıfqa emiyet bere, – dep ayta Semivolos. – Bu orta sınıf ise qomşular ile ticaret ve işbirlik yapmağa istey. Rusiye Türkiyeniñ büyük ticaret ortağı olıp, Türkiyeniñ tışqı ve içki siyasetiniñ diqqatını celp ete. Aynı vaqıtta Türkiye Şarq ve Ğarp arasında esas noqta olıp, Avropa ile muzakerelerde küçüni quvetleştirmek istegini iç bir vaqıt gizlemedi».
Türkiye qırımtatarlarğa qoltutacaq, lâkin Rusiye esas yerde qalacaq
Türkiye Ukraina ve Rusiye ile munasebetlerde cenk yoq kibi yanaşacaq ola, çünki onı bir kimse ilân etmediİgor Semivolos
İgor Semivolosnıñ aytqanına köre, Türkiye Ukraina ve Rusiye ile munasebetlerde cenk yoq kibi yanaşacaq ola, çünki onı bir kimse ilân etmedi. Faqat islâm aleminde lider olmağa tırışqan Ankara içün qırımtatar meselesi esas olıp qala. Ve prezident Recep Tayip Erdoğan Kiyevni ziyaret etip, yarımadada qırımtatarlarnıñ vaziyeti onı raatsızlağanını bildirecek, amma kene de yañı bir şey aytmaycaq, dey İgor Semivolos.
Bogdan Yaremenkonıñ fikirince, Türkiye qırımtatarlarğa qoltutqanını ayta, lâkin bir şey yapmay ve yapmaycaqtır.
«Türkiye bir şey yapmay, – dep qayd ete Ukrainanıñ İstanbuldaki sabıq baş konsulı Bogdan Yaremenko. – Qırımtatarlar Türkiye ükümetine basqı yapmağa başlasa, o vaqıt Türkiye qırımtatar meselesine qayta. Türkiyedeki qırımtatarlar ise ğayet büyük etnik gruppasını teşkil eteler. Türkiyeniñ er angi ükümeti qırımtatar cemiyetiniñ sualleri, talapları ve beklemelerini diqqatsız qaldırmay. Buña baqmadan, Türkiyeniñ şimdiki ükümeti olar içün eñ müimi Rusiye, Rusiye ile ticaret munasebetleri olğanını köstere. Bu sebepten o, kendi iqtisadiy menfaatlarnı temin etip, Rusiye Federatsiyası ile bir de bir zıddiyetke kirişmege istemey», – dep qayd ete Bogdan Yaremenko.
Riskten qorqmağan Türkiye biznesini Ukraina meraqlandıra – Semivolos
Al-azırda Türkiye biznesini Ukraina ile iqtisadiy munasebetler de meraqlandıra, eminliknen bildire şarqşınaslıq mütehassısı İgor Semivolos.
Ekspertlerniñ tahmin etkenine köre, Moskva ve Ankara dinler farqlı olğanı içün devamlı sürette yaqın ittifaqdaşlar olamazlar
«Ukraina Avropa Birliginden sermiya ala, şunıñ içün yañı imkânlar peyda ola. Türkiye de olardan faydalanacaq ve Ukraina ile iqtisadiy işbirlik yapacaq ola. Türkiye biznesi Avropağa köre riskten qorqmay ve avropalılar kelmeycek regionlarğa kelmege azır», – dep tüşüne Semivolos.
Geopolitik vaziyeti meselesinde, ekspertlerniñ tahmin etkenine köre, Moskva ve Ankara dinler farqlı olğanı içün devamlı sürette yaqın ittifaqdaşlar olamazlar. Faqat Ankaranıñ Brüssel ile munasebetleri fenalaşqanından sebep Türkiye Rusiye ile işbirlikni kenişletip, Avropa birligine tesir etecek ola.


text:
`TRT1 kanalı` Näticälär
Xäbärlär [35]
- Törkiyä – Litva matçı TRT 1 êkrannarında
- Jurnalist Akiläneñ tabutın saqlawçını qulğa aldılar
- “TRT Franśuzça kanalı xäbärçelektä yaňa sulış bulaçaq”
- “Äl Cäzirä” xäbärçeseneñ üterelüe rizasızlıq uyattı
- Süäeş kanalı yanında qorallı bäreleş buldı
- Oskar tantanası TRT 2 kanalında kürsäteläçäk
- Küzenä qarap soraw yaxşıraq
- Süäeş kanalı qıymmätlände
- Törkiyä – Uêl’s matçı TRT 1 êkrannarında
- Süäeş kanalında qotqaru êşçänlege
- Yök korabı töpkä utırdı häm kanalnı yaptı
- AQŞta törek telendä televideniye kanalı
- Maduro internetta üz telefon nomerın yazdı
- TRT muzıka kanalında Qarabax ciñüe
- Bu könne närsälär bulğan?
- Bu könne närsälär bulğan?
- Sami Yosıf konśertları
- Yaman şeşle kileş tuqtamıyça 210 çaqrım yözde
- “Törkiyä bu êşne axırına qadär kiterep citkeräçäk"
- Dönya matbuğatına küzätü 03.05.2019
- İstanbul kanalınıň geosäyäsi ähämiyäte
- Tüntäreleşçe Xafternıñ komandirı barısın da añlattı
- Süäeş kanalında qotqaru êşçänlege (video)


text:
Qırımtatar faalli Reşat Ametovnıñ öldürüvi sebebinden Ukraina Baş Prokuraturası cinaiy işni açtı.
Bunı İnsan aqları boyunca Qırım alan missiyası bildire.
«Vefat etkenniñ ağası aytqanı kibi, politsiya Reşat Ametovnıñ yaqalanuvına alâqası olğan şahıslarnı taptı, amma ne içündir bugünge qadar olarnı kimse qabaatlap yaqalamadı. Aynı zamanda Reşat Ametovnıñ ağası bir ay devamında onı zarar körgen taraf olaraq belgilegen vesiqalarnı elde etip olamay», – dep bildire uquq qoruyıcı.
Bu sene mart ayında Reşat Ametovnı arbiy kiyiminde olğan belgisiz şahıslar tutıp aldılar. Öldürilgen Reşat Ametov cemiyette faal bir insan edi. O, «referendum»ğa öz qarşılığını bildirmek içün Qırım Nazirler Şurası binasına kelip, belgisiz şahıslar tarafından esirge alındı.


text:
Kiyevde keçirilgen «Kitap arsenalı» festivali çerçivesinde «Mustafa Cemilev. Azatlıq içün sınmağan küreşçi» adlı fotosergi taqdim etildi. Müellifler qırımtatarlar lideriniñ ömür tarihını yazılğan tefsirler ile fotolar vastası ile kösterdi, bunı Qırım.Aqiqat mühbiri bildire.
«Bu sergi pek müimdir, o insan barışıq yolu ile tek qırımtatarlarnıñ degil de, insanlarnıñ aqları içün küreşkenini añlata. Bu yerde, aytması mümkün ki, ilk künlerden Mustafa ağağa Lehistan Cumhuriyeti Tış işler nazirliginde Birdemlik mukâfatını taqdim etkenimizge qadar bütün qıyın tarihını körmek mümkün. Bellesem, bu bizim qırımtatar halqı ile birdemligimizniñ kiçik isse oldı, ve Mustafa ağanıñ faaliyeti içün minnetdarlıqtır», – dep qayd etti sergi taqdiminde Kiyevdeki Lehistan institutınıñ müdiresi, Ukrainada Lehistan elçiliginiñ mesleatçı-elçisi Yeva Figel.
«Bu mukâfatnı tesis etkenimizde, onı birinci olaraq Ukrainadan kimse almaq kerek olğanını añladıq, ve çoq tüşünmedik, Birdemlik mukâfatını sovet vaqtından berli serbestlik içün küreş alıp barğan qaramanğa, o vaqıt Ukraina da duyğan basqınğa qarşılıq köstergen insannıñ timsali olğan Mustafa Cemilevge teslim etmege qarar aldıq. Bu Ukrainağa, qırımtatarlarğa köstergen destegimizniñ timsalidir», – dep ayttı Lehistan Cumhuriyetiniñ vekâletli elçisi Genik Litvin.
Onıñ hatırlatqanına köre,«bu Qırımnıñ ukrain devletine qaytarılması, qırımtatarlar aq-uquqlarını bütünley qullanmaları içün daima yapılacaq işniñ tek kiçik parçasıdır».
«Kitap arsenalı» adlı altıncı halqara festival Kiyevde aprel 20-24 künleri «Mistetskiy arsenal»da keçirile. Bu sene teşkilâtçılar «Qırım» adlı mahsus programmanı azırladı. Programma ziyaretçilerni qırımtatarlarnıñ medeniy ayatı ile tanış etecek. Leyha çerçivesinde Qırım ve qırımtatarlar aqqında kitaplar taqdim etilecek, qırımtatar tilinde bastırılğan neşirlerniñ sergisi, foto sergileri açılacaq, filmler kösterilecek.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlay.


text:
Bunı Qırımnıñ öz başına ilân etilgen Nazirler şurasınıñ matbuat hızmeti bildire.
Muşaverede Canköy, Ermeni Bazar ve Or Qapuda kiriş noqtalarınıñ donatılması muzakere etildi. Rusiye Federatsiyasınıñ devlet sıñırını donatuv boyunca Federal agentliginiñ reberi Konstantin Busıgin bergen malümatqa köre, Qırımda Devlet sıñırınıñ territorial idaresi ve sıñırdan keçüv noqtaları endi çalışa.
«Al-azrda keçüv noqtaları qısmen çalışa. Aynıñ soñuna qadar tezleştirilgen programma boyunca bütün noqtalar donatılacaq», – dep bildirdi o.


text:
Qırımğa «erzaq» qamaçavınıñ başlanmasından soñ qıtaiy Ukrainadan iç bir maşina kirmedi. Bunı Herson vilâyet militsiyası reberiniñ muavini İlya Kiva Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
«Qamaçavnıñ başlamansından soñ iç bir yük maşinası işğal etilgen Qırım ile memuriy sıñırdan keçmedi», – dedi o.
Kiva Rosselhoznadzornıñ Qırımğa qıtaiy Ukrainadan tek ösümliklerden yapılğan mahsulatnıñ ketirilmemesi aqqında malümatını «nevbetteki yalan» olaraq adladı.
«Bu destabilizatsiya ve Rusiye Federatsiyasınıñ işğalci ordularınıñ yalanı. Ve böyle alda bu kibi bildirüvlerge seslenmege – olarnıñ yapqanlarına qoşumlaqtır», – dedi o.
Ukraina Devlet sıñır hızmetiniñ spikeri Oleg Slobodân bildirgeni kibi, «Rusiyeniñ mahsus hızmetleri Qırımnıñ qamaçavını yamanlamağa tırışalar».
Sentâbr 20 künü Qırımğa aşayt malları ile qatnağan yük maşinalarınıñ qamaçavı boyunca Qırımtatar Milliy Meclisiniñ aktsiyası başlandı. Aktsiya idare şurasınıñ malümatına köre, memuriy sıñırdan yolcular ve yengil naqliyat maniasız keçecektirler. Afta devamında Qırım ile memuriy sıñırdan bir yük maşinası bile keçmedi.


text:
Kelecek sene devamında Qırımda elektrik fiyatları Rusiyedeki fiyatlarğa qadar ösecek. Bunı noyabr 25 künü Qırımdan Rusiye Devlet Dumasına saylanılğan deputat Mihail Şeremet bildirdi, dep haber ete Novosti Krıma agentligi.
Şeremetniñ sözlerine köre, qomşu Rusiyede elektrik fiyatları eñ azından eki qat paalıcadır.
«Bizler şimdi dotatsiya alamız, lâkin 2017 senesi devamında bizde üç ayda bir, fiyatlar kösterilecek ve umumrusiye fiyatlarına teñ kelecek», – dedi Şeremet.
Onıñ sözlerine köre, elektrik fiyatlarınıñ paalılaşması Qırım sakinkeriniñ bolluğına tesir etmez.
«Ealige bu tesir etmez, çünki bizde dotatsiya ve tazminatlar olacaqtır. Bellesem, biz bu vaqıtnı ağırlıqsız keçermiz», – dep büyürdı o.
Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda, 2016 senesi baarde Rusiyeden keçirilgen elektrik köpüriniñ üçünci pıtağı işke keçirilgen olsa da, ışıq söndürüvleri devam ete. 2015 senesi dekabr ayından başlap, elektrik direkleriniñ bozulmasından sebep, Qırımğa esas Ukrainadan elektrik aqımı ketmey. Şimdi Qırım özü çıqarğan energiyasını, Rusiyeden ketirilgen generatorlar ve Kubanden keçirilgen energetik köpürden kelgen energiyanı qullana.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Halqara teşkilâtlar Qırımnıñ işğal ve ihlâq etilmesini qanunsız areket olaraq tanıdılar. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Bağçasaray tarihiy-medeniy qoruğınıñ (BTMQ) baş müdiri vazifesinden boşatılğan Elmira Ablâlimovanıñ aqayı olğan Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reis muavini Ahtem Çiygoznıñ fikirince, işbu qarar siyasetnen bağlı.
Böyle bir fikirni o Qırım.Aqiqatqa seslendirdi. «Cumhuriyetniñ şimdiki akimiyetine, añlağanımızğa köre, mütehassıslar degil, olarnıñ aytqanlarını yapacaq insanlar kerek», – dedi Çiygoz.
Onıñ bildirgenine köre, soñki beş ay devamında Bağçasaray qoruğında «teşkerüvler biri-biri artından keçirilgen edi».
Çiygoz emin ki, onıñ qırımtatar halqınıñ aqlarını qoruv yolunda areketlerinden sebep ilk evelâ onıñ tuvğanları zarar köre. «Menim qız qardaşıma – o, şuralardan birinde muasebeci olıp çalıştı – reorganizatsiya sebebinden işten çıqmağa teklif ettiler. Apayımnen de aynı vaziyet – bu siyasiy bir qarardır. Menim küçük qızıma da reorganizatsiya sebebinden işten çıqmağa teklif ettiler, lâkin Bağçasaray memuriyetiniñ yolbaşçısı İgor Knır sayesinde, o, belki de, iş yerini saqlap qaldırdı», – dedi Çiygoz.
Qırım.Aqiqat berilgen malümatqa köre, BTMQ baş müdiri vazifesine Vadim Martınük tayinlendi. O, BTMQ müdiriniñ iqtisadiyat meselelerinden muavini olğan edi.


text:
Qırım sakinleri ev qırucılığı, fermacılıq ya da diger işler içün Rusiyeniñ Magadan vilâyetinde topraq ala bileler. Kreml nezaretindeki Qırım Mal ve topraq muameleler nazirligi yarımada sakinkerini «Uzaq Şarqtaki gektar» programmasına qoşulmağa ve Uzaq Şarq federal okrugında topraq almağa çağıra.
«Uzaq Şarqtaki gektar» programması Rusiye Federatsiyasınıñ Perezidenti Vladimir Putinniñ avalesi ile, I Şarqiy iqtisadiy forum neticesinde qabul etilgen edi ve onıñ şahsiy kontrolünde keçirile. Mezkür programmada iştirak etmek içün arizalar 2017 senesi 1 fevral kününe qadar qabul etilecek», – dep haber ete müessiseniñ matbuat-hızmeti.
Evel haber etilgeni kibi, Kreml nezaretindeki Qırım Mal ve topraq muameleler nazirligi, devlet teşkilâtlarınıñ mülkünde olğan mesken evlerniñ binalarını şeer mülkine keçirmege niyetli. Bu, akimiyet vekilleriniñ işandırğanlarına köre, belgilengen ceyan boyunca içtmaiy kiralama ya da kira añlaşmaları boyunca mesken yerlerni insanlarğa bermege imkân yaratacaq.


text:
Tbilisi
Tbilisi (görci telendä: თბილისი, [Ҭbilisi], tärcemäse - cılı çığanaq) - Görcistannıñ başqalası häm iñ zur şähäre.
Kürä (Mtkvari) yılğası yarında urnaşqan.
Tbilisi iseme IV ğasırda telgä alına, anıñ kilep çığuı şähärneñ cılı kükert çığanaqları buluı belän bäyle (görci telendä ტფილისი - Tbilisi, tbili - "cılı").
Tatar häm rus tellärendä 1936 yılğa qädär räsmi räweştä Tiflis (yunan ädäbiatınnan kilgän süz) iseme qullanılğan.
Xalıq sanı - 1 473 551 keşe, şähär mäydanı - 350 km².
Tarix[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
V ğasırda İberiä patşası Waxtang Gorskali şähärgä nigezlägän.
VI ğasırdan İberiä başqalası bulğan.
Riwäyät buyınça Waxtang Gorskala sunar waqıtında atqan fazan esse çığanaqta peşkän. Patşa şuşı urında şahärgä salğan.
1236 yılda tatar-mongol ğäskärläre şähärne basıp ala.
1320 yılda şähärdä görci idäräse kire qaytarıla
1385-1395 yılda tatar Tuqtamış xanı görci patşası belän bergälekne tözegän. Tatar ğäskärläre Darial tarlawığına kerälär.
1386 yılda Aqsaq Timer Altın Urdağa qarşı höcüm itkändä Tbilisi şähären yandıra.
Şähär klimatı[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Milli tärkip[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
Tanılğan şäxeslär[үзrәpTү | Bиkи-TekcTHы үзrәpTү]
- Artöm Aydinov
- Mamuqa Baxtadze (1982), Görcistan premyer-ministrı (2018).
- Aykanus Danielyan
- Sofiko Ciaureli
- Polien Yakovlev
- Zurab Tsereteli


text:
"Talibannıñ poziśiyäse nindi – monı küräçäkbez"
Ärdoğan Äfğanstandağı waqıyğalar turında belderülär yasadı
İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Törkiyäneñ Äfğanstannı tiz arada torğızu öçen här yaqlap yärdäm itärgä äzer buluın belderde. Ul Bosniya-Gerśegovina häm Qarataw säfärennän soñ oçqıçta media ähellärenä interv’yu birde.
Ärdoğan anda Äfğanstandağı waqıyğalarğa tuqtaldı. Ul älege ildäge prośessnıñ iğ’tibar belän küzätelep barıluı kiräklegen citkerde. “Berençedän, hiç şöbhäsez, Talibannı&...
-
26.09.2022
-
26.09.2022
-
-
26.09.2022
-
26.09.2022

seg_langs: pol_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk unk


text:
Rembrandt
thumb|200px|right|Rembrandt avtoportreti. Rembrandt Harmenszoon van Rijn (İyul 15, 1606 - Oktyabr 4, 1669) belgili Gollandiyalı su'wretshi.
Ol Leiden qalasında tuwılg'an. 1631-jılı Amsterdamg'a jasaw ushın ketedi, sebebi ol jerde ko'plegen adamlar ol haqqinda esitken ha'm olardın' portretin salıwın qa'ler edi. Ol Saskia van Uylenberg atli hayalg'a uylenedi. Olardın' to'rt balası bolg'an, biraq olardan u'shewi ju'da' erte qaytıs boladı. Saskia qaytıs bolg'annan keyin, Rembrandt Hendrickje Stoffels atli o'zinin' xızmetker hayali menen jasaydı ha'm olardın' Kornelia atlı qızı boladı. Rembrandt 1669-jılı 4-oktyabrde Amsterdamda qaytis boladı.
Rembrandt ko'plegen ju'da' belgili su'wretlerdi salg'an. Olardın' birewleri ju'da' u'lken, birewleri qaran'g'ı ha'm qayg'ılı bolg'an. Ol ju'da' jaqsı su'wretshi bolg'anı sonshelli, ko'plegen su'wretleri adamda waqıyada qatnasıp atırg'anday sezim tuwdırg'an. Rembrandt ta'repinen salıng'an su'wretlerdi du'nya ju'zi boylap belgili sanaat gallereyalarinda ko'riwge boladi.


text:
Avgust 24-te Ukraina öz mustaqillik kününi qayd ete. Eki yıldan berli bu bayram Rusiye tarafından işğal etilgen Qırımda qayd etilmey. Ukrain bayramı munasebetinen Qırım.Aqiqat mahsus leyhağa başlay – «Qıtadan hayırlavlar».
Kün devamında Qırım.Aqiqat siyasetçi, memur, siyasetşınas ve jurnalistlerniñ yarımadada yaşağan qırımlılar içün qayd etken video muracaatlarını aydınlatacaq.
Ukraina mustaqillik Künü – Ukrainanıñ devlet bayramı, er yıl avgust 24-te Ukrain Sovet Sotsialistik Cumhuriyetiniñ Ukrainanıñ mustaqilligi aqqında qabul etken Seneti munasebetinen qayd etile.
Aqmescitteki cemaat faalleri Ukraina mustaqillik Künü munasebetinen aktsiyanı keçirecek ediler, lâkin Aqmescitniñ şeer memuriyeti buña izin bermedi.


text:
Rusiye Qara deñiz flotunıñ Deñiz aviatsiyasını zemaneviy qırıcı Su-30SM ile küçlendirdiler. Bunı «Voyennoye obozreniye» haber ete.
«Su-30SM yüksek suratlı areketi ile ayırıla. Bu itme vektöriniñ idare etilmesinen elde etile. Yani hareketli soplo ve ögdeki qanatlar uruş devamında çoq şaşırğan areketler yapmağa imkân bere. Aviatsiya topu, «ava-ava», «ava-yer» raketaları, yañı elektronika ve radiotapıcılar ile donatılğan», – dep bildirile.
Haber vasıtası qayd ete ki, uçaq oktâbr 1 künü İkutskran uçtı, ve arada Tolmaçövoda toqtalıp, Qırımğa yetti.
«Şimdi Su-30SM, bese-belli, uçucilarnı deñizde uçmağa ögretmek içün idmanlarda qullanılacaqtır», – deyler «Voyennoye obozreniye» neşirinde.
Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı «tarihiy adaletniñ tiklenmesi» dep adlandıra.


text:
Ukraina sabıq baş naziri, RNBO sabıq kâtibi, sabıq Mudafaa naziri, Ukraina Telükesizilik hızmetiniñ birinci reisi, Ukraina ordusınıñ generalı Yevgen Marçuk, Rusiyeniñ Qırımnı suvnen temin etmek içün Ukrainğa istilâsını istisna etmey.
«Rusiye öz ordusını Ukrana sıñırlarından keriç çekse ve qoşma bölüklerini Qırımdan çıqarsa bile suv içün ücüm ete bile... Şimdi bütün talillerni yapqan soñ, Ukraina sıñırlarından olarnıñ arektelerine qarşı ciddiy reaktsiya tınğanını körgen soñ, suvnı açmaq içün bir şeyler yapa bileler», – dedi Marçuk Qırım.Aqiqatqa.
Artıq bütün analizləri apardıqlarında, Ukrayna sərhədləri yaxınlığındakı hərbi davranışlarına bu qədər ciddi bir reaksiyanın sona çatdığını görəcəklər, suyu açmaq üçün bir növ keçid edə bilərlər.
Amma Rusiye içün bu yeterli olmaz, dep saya Marçuk.
«Açmaq-yibremek bu yeterli degil. Önı anda bütün vaqıt nezaret etmek kerek. Yani, şu yerni zapt etmek kerek manasına kele. Yani bu, bentni yıqmaq içün bir kerelik ameliyat olmaycaq. Bu eñ ciddiy telükelerden biridir. Menim tahmin etkenime köre, arbiy istilâdan bu ola bilecegidir. Ve Ukraina elbette buña yol bermemek içün bir şeyler yapmalı», – dedi Marçuk.
Rusiyeniñ Ukrainağa istilâsı eki istiqamette ola bile, şu şümleden işğal etilgen Qırım sebebinden de, dep saya Ukraina sabıq baş naziri, RNBO sabıq kâtibi, sabıq Mudafaa naziri, Ukraina Telükesizilik hızmetiniñ birinci reisi, Ukraina ordusınıñ generalı Yevgen Marçuk.
Qırımnıñ suv teminlevi
Ukraina, Qırımnıñ içecek suv ihtiyaclarınıñ 85%-ni yarımadanen bağlağan Dnipro aqıntı yolu olğan Şimaliy-Qırım kanalı vastasınen teminlegen edi. 2014 senesi Rusiye Qırımnı işğal etken soñ yarımadağa suv berilmesi toqtatıldı.
Qırımdaki suv yedekleri suv anbarları ve yerastı çoqraqlardan toldurıla. Ekologlarnıñ aytqanına köre, yerastı çoqraqlarnıñ muntazam sürette qullanılması yarımadada topraqnı tuzlattı. Qırım akimiyeti yarımada sakinlerini suvnı az qullanmağa çağıra.
2020 senesi Qırımdaki suv teminlevi vaziyeti kritik oldı. Qırımlı alimlerniñ bildirgenine köre, yağanaqlar yağmağanı içün ve qar az yağğan qış neticesinde qurğaqlıq oldı.
Avgustnıñ soñunda Aqmescitte, Aqmescit ve Bağçasaray rayonlarında suv berüv cedvelleri kirsetilgen edi. Daa soñra Qarasuvbazarda, Qarasuvbazar rayonında ve qısmen Aluştada cedveller kirsetildi.
Kreml kontrolindeki Qırım yolbaşçısı Sergey Aksenov Rusiye Qırımnıñ suv teminlevini fevqulâde vaziyet olaraq tanıması mümkün, dep ayta. O, 2020 senesi 150 yıl içinde eñ quru oldı, dep bildirdi.
Rusiye akimiyeti yañı suv boruları, suv qoralarınıñ quruluvına ve quyu qazıluvına milliardlarnen ruble ayırdı.
BM Ukraina Monitoring missiyası, halqara uquqqa köre, Rusiye Qırım ealisini suvnen temin etüvden mesüliyetli ola, dep israr ete.
Resmiy Kyiv, Şimaliy-Qırım kanalından suv yarımadağa tek Qırım işğalden qurtarılğan soñ berilecek, dep bildire.


text:
Sanayı inqilâbı
Sanayı inqilâbı ya da sanayı devrimi - İngilterede XVIII asırnıñ ekinci yarısında başlanılğan ve XIX asır devamında Avropa ülkelerine, AQŞ ve Yaponiğa cayrağan el, esnaf-manufakturlı ve evdekiden büyük maşna fabrikalı-zavod istisalına keçüv. Sanayı inqilâbınıñ müim bir qısmı - naqliyat iş maşnalar ve maqamlıqlarnı istisalğa tatbiq etümesi edi. Olar, insanlarnıñ el emegi yerine kelip, mustaqil maşna qurucılıq saasını yarattılar.
Has-hususiyetlerDeñiştir
Sanayı inqilâbı, tarihta emiyetli deñişikliginiñ timsali ola. Em belli bir derecede er künlük ayatınıñ er bir ceetine onıñ tesiri bar edi. Hususan, eali kelirleriniñ orta seviyesi, daa misali olmağan daimiy artuvını köstermege başladı. Eki asır içinde 1800 seneden soñ dünya ealisi altı kere artqan devrinde bir can başına orta dünya keliri ondan ziyade kere artqan. Nobel mukâfatınıñ laureatı Robert Lukasnıñ sözlerine köre, “adiy adamlarnıñ yaşayış seviyesi, tarihta ilk sefer turğun köterüvni köstermege başladı... Bu iqtisadiy areketni uzaqtan bile añdırabilgen iç bir şey olmağan edi bundan evel”.


text:
Ukrain rejissöri Oleg Sentsov yanvarniñ 11-ne qadar SİZOda bulunacaq. Böyle bir qararnı Moskvanıñ Lefortov mahkemesi qabul etti, dep haber ete İnterfaks agentligi mahkeme kâtibi Yuliya Skotnikovanıñ aytqanlarına esaslanıp.
Böylece, Oleg Sentsovnıñ aps müddeti sekiz ayğa arttırıldı.
Malüm olğanı kibi, sentâbr 26-da Moskvanıñ Lefortov mahkemesi Sentsov ve diger Ukraina vatandaşları ile yaqalanğan ve terakt azırlanmasında qabaatlanğan qırımlı Aleksandr Kolçenkonıñ aps müddetini yanvar 16-na qadar arttırdı.
Oleg Sentsov 2014 senesi mayıs 11-de Qırımda Rusiye uquq qoruyıcı organlar tarafından yaqalandı. Onı teraktrlar azırlamasında qabaatlaycaq olalar. Avgust 8-de Moskva mahkemesi Sentsovnı apste tutuv apellâtsiyasını red etti.
Sentsovnıñ bir çoq zenaatdaşı ve uquq qorçalayıcıları onı «siyasiy mahbüs» olaraq tanıp, onı azat etmege rica eteler. Olarnıñ fikirince, qabaatlar uydurılğan, rejissörni ise onıñ noqtaiy-nazarı içün yaqaladılar.


text:
Qırımdan köçip kelgen rejissör Galina Cikayeva Kiyevniñ PostPlay teatrinde yarımadanıñ Rusiye işğaline qırımlılarnıñ qarşılığına bağışlanğan «Fevral 26 işi» oyunını taqdim ete. Bunı o Qırım.Aqiqatqa bildirdi.
Baş qaramanlar rollerini 2014 senesi fevral 26 künü Qırım parlamenti divarları altında keçirilgen kütleviy mitingniñ iştirakçileri icra etecek.
«Qırımnıñ eki yıllıq Rusiye işğalinden soñ Kiyevde fevral 26 künü Aqmescitte ne olğanı aqqında kimse bir şey bilmegenini ögrendik. Şunıñ içün bu malümatnıñ birinci şahıslardan tarif etilmesini ister edim. Oyunda o vaqıt vaqialarnıñ eñ kergin yerlerinde olğanlar iştirak etecek. Öz duyğuları, noqtaiy-nazarı, «fevral 26 işi»niñ ilerilemesi aqqında tarif etecekler», – dedi o.
Galina Cikayeva oyunnı işğalde qalğan qırımlılarnıñ körecegine ümüt besley. Bu maqsat içün PostPlay teatrinde online yayınlavnı teşkil etecek olalar ve buña yardım soraylar.
«Oyun içün proektor ve teatrde yahşı İnternetniñ olması kerek. Bu aqta çoq insnannıñ ve Qırımnıñ bilmesini isteymiz, olarnı unutmadıq ve taşlamaycaqmız, bunı bilsinler», – dey Cikayeva.
Qırım Rusiye tarafından işğal etildi. Ukraina Yuqarı Radası Rusiyeniñ vaqtınca Qırım işğaliniñ resmiy başlanğıçı olaraq 2014 senesi fevral 20 kününi ilân etti. 2015 senesi oktâbr 7-de Ukraina prezidenti Petro Poroşenko bunıñnen bağlı qanunnı imzaladı. Ğarp memleketleri bir sıra iqtisadiy sanktsiyalarnı kirsetti. Rusiye yarımada işğalini inkâr etip, onı tarihiy adaletniñ tiklenmesi dep adlay.


text:
Ol kişi kim işi güç anuñ dün gün âh ola
Kılma dahı cefâ aña kim ol günâh ola
Dutduñ göñül vilâyetini adl eyle kim
Zulm eylemek revâ degül aña ki şâh ola
Anber beñine kaldı zenahdânuñun göñül
Bî-çâre bilmez-idi ki yolında çâh ola
Gark oldı şem bigi ciger kanına gözüm
Hicrüñde vay aña ki bahtı siyâh ola
Vasluñ güline ol ire kim lâle bigi anun
Işkuñda varlıgı kamusı hâk-i râh ola
Şemi cemâlüñüñ salar-ısa cihâna nûr
Pervâne olup yanan aña hurşîd ü mâh ola
Vakt oldı Ahmedî’ye ki bir rahm idesin
Senden ırah işi niçe zârı vü âh ola


text:
Törkiyädä vakśinanıñ öçençe dozası qadala başlana
50 yäşendäge häm ölkänräk watandaşlar belän sälamätlek saqlawçılarğa öçençe doza vakśina qadalaçaq
Törkiyä sälamätlek saqlaw ministrı Fahrettin Koca Koronavirus belem şurası cıyılışınnan soñ yasağan belderüendä: "2 doza vakśina yasattırğan 50 yäşendäge häm ölkänräk watandaşlarıbız belän sälamätlek saqlawçılarıbız irtägedän başlap telägän vakśina belän 3nçe dozanı yasatu öçen yazıla alaçaq”, - dip äytte.
Ministr Koca: "(Kovid-19) belän awırğannan soñ 6 aydan soñ ğına...
-
05.10.2022
-
05.10.2022
-
-
05.10.2022
-
05.10.2022

seg_langs: crh_Latn crh_Latn crh_Latn crh_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk unk


text:
Allah’ım! Tevbemizi kabul buyur, Ruhlarımızı tertemiz eyle, sözlerimizi sabit kıl, içimizdeki kinleri söküp at, kalbimizdeki katılığı, kin ve düşmanlığı gider.Evrad-ı Kudsiye 74
Bir Yorum
-
EVRÂD-I ĶUDSİYENİN TÜRKÇE OKUNUŞU
Bismillâhir-Rahmânir-Rahîm
1-Allâhümme Entel-Melikül-Hayyül-Ķayyûmul -Haķķul-Mübîn. 2-Elleźî lâ ilâhe illâ Ente*Ente Rabbî ħalaķtenî ve ene abdüke ve ene alâ ahdike ve va”dike mesteţâ’tü, eûźü bike min şerri mâ sanâ’tü ebûü leke bini’metike aleyye, ve ebûü biźenbî, fağfirlî źünûbî, feinnehû lâ yağfirüź-źünûbe illâ Ente, yâ Allâh, yâ Ğaffâr, yâ Ğafûr. 2-Sübhânallâhi vel-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illâllahü vallâhü Ekber ve lâ havle ve lâ ķuvvete illâ billâhil-Aliyyil-Ażîm. 3-Hüvel-Evvelü vel-Âħirü veż-Żâhirü vel-Bâţınü ve Hüve bi-külli şey’in Alîm. 4-Lâ ilâhe illâllâhü vahdehû lâ şerîke lehû(leh), lehül mülkü ve lehül hamdü Yuhyî ve Yümît, ve Hüvel-Hayyülleźî lâ yemût, bi-yedih-il ħayr, ve Hüve alâ külli şey’in Ķadîr. 5-Sübhâneke yâ Ażîmul-Mu’ażżam. 6-Sübhâneke yâ Ķayyûmul-Mükerrem. 7- Sübhâneke yâ Bâ’iś. 8-Sübhâneke yâ Vâriś. 9- Sübhâneke yâ Ķâdir. 10-Sübhâneke yâ Muķtedir. 11- Sübhâneke yâ Âlimes-sırrı vel-ħafiyyât. 12-Sübhâneke yâ Bâiśe men fil-cedâleti vel-müsmekât. 13- Sübhâneke yâ Ma’bûde cemîıl ħalâ’iķ. 14- Sübhâneke yâ Muķaddirel-vecdi ves-savâfıķ. 15- Sübhâneke yâ men lâ tedraü aleyhil-âfât. 16-Sübhâneke yâ Mükevvinel-ezmineti vel-evķâti alâ ķadrüke ve te’âleyte ammâ yeķûlüz-żâlimûne ulüvven kebîrâ. 17- Sübhaneke yâ Mû’tiķar-rıķâb. 18- Sübhâneke yâ Müsebbibel-esbâb. 19- Sübhâneke yâ Hayyü yâ Ķayyûmülleźî lâ yemût. 20- Sübhâneke yâ ilâhî ve ilâhen-nâsût. 21- Ħalaķtenâ Rabbenâ biyedike ve feđđaltenâ alâ keśîrin min ħalķıke felekel-hamdü ven-na’mâu. 22-Ve lekeţ-ţavlü vel-âlâu. 23- Tebârekte Rabbenâ ve te’âleyte nes-tağfiruke ve netûbü ileyk. 24- Allâhümme Entel Evvelü felâ şey’e ķablek. 25-Ve Entel-Âħirü felâ şey’e bâ’dek. 26- Ve Enteż-Żâhirü felâ şey’e yüşbihük. 27-Ve Entel-Bâţınü felâ şey’e yerâke. 28- Ve Entel-Vâhidü bilâ kesîr. 29- Ve Entel- Ķâdirü bilâ vezîr. 30-Ve Entel-Müdebbirü bilâ müşîr. 31-“Ķulillâhümme mâlikel-mülki tü’til-mülke men teşâ’ü ve tenziul-mülke mimmen teşâ’ü ve tuizzü men teşâü ve tüźillü men teşâ’ü biyedikel ħayrü inneke alâ külli şey’in Ķadîr. 32-Tûlicül-leyle fin-nehâri ve tûlicün-nehâre fil-leyli ve tuħricul hayye minel-meyyiti ve tuħricül meyyite minel hayyi ve terzuķu men teşâü biğayri hisâb.”(Âl-i İmran Suresi) 33-Sübhâneke yâ menıhtecebe fil-ûlâ an cemîil verâ. 34-Sübhâneke yâ men teraddê bil-veķâri vel-kibriyâi. 35- Sübhâneke yâ mâlike cemîil eşyâi. 36-Sübhâneke yâ men te’azzeze bil-ķudreti vel-ûlâ. 37- Sübhâneke yâ men yâ’lemü mâ fiđ-đavâhis-seb’i vel-husnâ. 38- Ve yâ men yâ’lemü mâ yeteleclecü fis-sudûri vel-ahşâi. 39- Sübhâneke yâ men şerrafel-arûđa alel-müdeni vel-ķurâ 40-Sübhâneke yâ men yâ’lemü mâ tahtel cebûbi veś-śerâ. 41- Sübhâneke yâ men Teâlâ ve laţüfe an en yürâ. 42-Tebârekte Rabbenâ ve Teâleyte lâ Rabbe ğayrüke ve lâ Ķâhira sivâke. 43-Allâhümme Entel-Mün’ımül- Mufđılül-Muķîlüş-Şekûr. 44 Ve eşhedü Enneke Entallâhülleźî lâ ilâhe illâ Ente, Ente Rabbî ve Rabbü külli şey’in Fâţırus-semâvati vel-arđi Âlimül-ğaybi veş-şehâdetil-Aliyyül-Kebîrul Müte’âl. 45- “Ţâ-hê, Ţâ-sîn-mîm,Ţâ-sin, Yâ-sîn, Hâ-mîm-Âyn-sîn-ķâf, Meracel bahreyni yelteķıyyâni beynehümâ berzaħun lâ yebğıyân.” 46- “Allâhu lâ ilâhe illâ Hüvel-Hayyul-Ķayyûmü, lâ te’ħu-zühû sinetün ve lâ nevm, lehû mâ fis-semâvati ve mâ fil-arđi (arđ), men-źelleźî yeşfeu indehû illâ bi-iźnihî (iźnih), yâ’lemü mâ beyne eydîhim ve mâ ħalfehüm, ve lâ yuhîtûne bi-şey’in min ılmihî illâ bimâ şâ’e (şâ’), vesia Kürsiyyühüs-semâvati vel-arđa ve lâ ye’ûduhû hıfzuhumâ ve Huvel-Aliyyul-Ażîm.” 47- Hâ-mîm, Hâ-mîm, Hâ-mîm, Hâ-mîm, Hâ-mîm, Ha¬mîm, Hâ-mîm, Hummel-emrü ve câ’en-nasru fe-aleynâ lâ yunsarûn. 48- “Hâ-mîm, Tenzîlul-kitâbi minallâhil-Azîzil-Alîm. Ğâfiriź-źenbi ve ķâbilit-tevbi şedîdil-iķâbi źiţ-ţavli lâ ilâhe illâ Huve ileyhil-masîr. 49- Yef’ alullâhu mâ yeşâu biķudretihî ve yahkûmu mâ yurîdu bi-ızzetihî 50- Ve lâ munâzia lehû fî ceberûtihî, ve lâ şerîke lehû fî mülkihî. 51-Subhânallâhi ve bihamdihi Lâ ķuvvete illâ billahi, mâşâallâhu kâne vemâ lem yeşe’ lem yekun. 52-a’lemu ennallâhe alâ külli şey’in Ķadîr. 53- ve ennallâhe ķad ehâta bikülli şeyin ılmê.
ve ehsâ külle şey’in adedê 54- Allâhümme lâ taķtulnâ bi-ğađabike, ve lâ tühliknâ bimeśulâtike, ve âfinâ ķable źâlike, yâ erhamer-râhimîn. 55- Sübhânallâhil-Melikil-Ķuddûs. 56- Sübhâne źil-mülki vel-melekût. 57- Sübhâne źil-ızzeti vel-ażameti vel-heybeti vel-ķudreti vel-kibriyâi vel-celâli vel-cemâli vel- kemâli vel- beķâi ves-sulţâni vel-ceberût. 58- Sübhânel-Melikil-Hayyilleźî lâ yenâmu ve lâ yemûtu ebeden bâķıyen dâimê, Subbûhun-Ķuddûsun Rabbunâ ve Rabbul melâiketi ver-rûh. 59/- Allâhümme allimnâ min ılmike, ve fehhimnâ anke, ve ķallidnâ bi-samsâmi nasrik. 60- Allâhümmec’alnâ leke şâkiran, ve leke źâkiran, ve leke râhiben, ve leke miţvêan ve leke muħbiten ve ileyke evvâhen münîbâ. 61- Allâhümme teķabbel tevbetenâ, vağsil havbetenâ, ve seddid maķâvilenâ , veslül seħîmete sudûrinâ, ve eźhibiź-źehle ver-râne vel-ıhnete min ķulûbinâ. 62-Allâhümme innâ ne’ûźü bike min cüdâil-füc’eti ve min harķil- me’nûseti. ve minel-ilhâdi vel-ğırrati ve minel-cemmi vel’aneti ve minel-umûril muţammirât. 63- Allâhümmaķsim lenâ min ħaşyetike mâ tehûlü bihî beynenâ ve beyne meâsîke ve min ţâatike mâ tüdħılünâ ve tübelliğunâ bihî ilâ hażîratil-ķudsi ve minel-yaķîni mâ tühevvinü bihî aleynâ musîbâtid-dünya vel-âħirati. 64- vahşürnâ mea ħayril-eşâvizi ve mettı’nâ bi-esmêinâ ve ebsârinâ ve ķuvvetinâ mâ ahyeytenâ vec’alhül-vâriśe minnâ vec’al se’ranê alâ men żalemenâ ven-surnâ alâ men âdênâ vağfir ħaţâyânâ vekşif razêyênâ veşfi merđanâ ve nevvir cu’şûşenâ vaķđı evţârenâ verham nâcileynâ ve lâ tec’alil âcilete ekbera hemminâ ve lâ mebleğa ılminâ ve lâ tec’al musîbetenâ fî dîninâ ve dünyênê ve lâ tusalliţ aleynâ bi-źünubinâ men lâ yerhamünâ verzuķnâ ve Ente Erhamür-râhimîn. 65- Allâhümme innâ nes’elüke rahmeten min ındike tehdî bihê rûanê ve tellümü bihê şâ’śenâ ve tecmeu bihê şemlenê ve teşfî bihê merîđanê ve tüzekkî bihê a’mâlenâ ve evķâtenâ ve tülhimünâ bihê rüşdenê. 66-Allâhümme innâ nes’elüke bi-Samedâniyyetike ve bi-Vahdâniyyetike ve bi-Ferdâniyyetike ve bi-ızzetikel-bâhirati ve bi-rahmetikel-vâsiati en tec’ale lenâ nûren fî mesâmiınâ ve nûren fî a’yuninâ ve nûren fî ecdâśinâ ve nûran fî ķulûbinâ ve nûren fî havâssinâ ve nûren fi neseminâ ve nûren min beyni eydînâ. 67-Allâhümme zidnâ ilmen ve nûren ve hılmen ve êtinâ , nı’meten żâhiraten ve nı’meten bâţineten. 68- Hasbünallâhü li-dîninâ. 69-Hasbünallâhü lidünyânâ. 70-Hasbünallâhül-Kerîmü limâ ehemmenâ. 71-Hasbünallâhül-Halîmül-Ķaviyyü limen beğâ aleynâ. 72-Hasbünallâhüş-şedîdü limen kêdenâ bi-sû’in. 73- Hasbünallâhür-Rahîmü ındes-sâmi. 74-Hasbünallâhür-Râ’ûfu ındel-mes’eleti fil-cedesi. 75-Hasbünallâhül-Kerîmü indel-hisâbi. 76-Hasbünallâhül-Laţîfü indel-mîzani. 77- Hasbünallâhül Hakîmü ındel-cenneti ven-nâr. 78-Hasbünallâhül-Ķadîru indes-sırâţi. 79- Hasbiyallâhü lâ ilâhe illâ Hüve aleyhi tevekkeltü ve Hüve Rabbül-arşil-ażîm. 80-
Merhaben merhaben bissabâhi ve bilyevmil-cedîdi, ve bil-ibbâni ve bil-feynetis-saîdi, ve bissâfiri veşşehîdi, üktüblenâ mâ neķûl. 81- Bismillahil Hamîdil-Mecîdir- Rafîil-Vedûdil-Muhîţil-Fa’âli fî ħalķıhî limâ yürîd. 82-Ve Hüve eķrabü ileyhi min hablil-verîd. 83- Esbahnâ billâhi mü’minîne ve bi-liķâihî musaddiķîne ve bi-hüccetihî mû’terifîne, ve lisivallâhi fil-ülûhiyyeti câhidîne ve alellâhi mütevek kilîne, nüşhidüllâhe ve nüşhidü melâiketehû ve kütübehû ve enbiyâehû ve hamelete arşihî, bi ennehû Hüvallâhülleźî lâilâhe illâ Hüve Vahdehû lâ şerîke leh, ve neşhedü enne Muhammeden abduhû ve rasûlüh, ve ennel-cennete haķķun, vennâra haķķun, ve ennel-havđa haķķun, ve enneş-şefâate haķķun, ve enne Münkeran ve Nekîran haķķun, ve va’deke haķķun, ve ennes-sâate âtiyetün lâ raybe fîhâ, ve ennallâhe yeb’asü men filķubûri alâ źâlike nahyâ ve aleyhi nemûtü ve aleyhi nüb’aśü ğaden ve lâ nerâ aźâben inşâallâhu Teâlâ. 85-Allâhümme innenâ żalemnâ enfüsenâ fağfirlenâ evzârenel-kebâira vel-lememe fe-innehû lâ yağfirühümâ illâ Ente *vehdinâ liahsenil-ahlâķi fe-innehû lâ yehdî li ahsenihâ illâ Ente. 86-Lebbeyke ve sa’deyke vel-ħayru küllühû biyedeyke nestağfiruke ve netûbü ileyke, êmennê Allâhümme bimâ erselte min rasûlin ve êmennê Allâhümme bimâ enzelte min kitâbin fe saddaķnâ. 87- Allâhümmemle’ ev cühenâ minke hayê-en ve ķulûbenâ minke hubûrâ. 88-Allâhümmec’alnâ luhûmen ve żalifen ve lâ tec’alnâ đanînen ve amînen ve nemîmen ve neffâcen ve dâhisen. 89-Allâhümme innâ ne’ûźü bike minel-hebremeti vel-ce’veti ve minel-utuvvi vel-ħaţrabeti vel-ħaylûleti vel-feyheci ver-rat’ı vel-atli ver-ramêi vel-fitnetid-dehmâi vel-maîşetiđ-đankâi. 90-Allâhümmec’al evvele yevminâ hêźê salâhen ve evsaţahû felâhen ve âħirahû necâhen vaħtim lenê bis-saâdeti veş-şehêdeti vet-tevbeti vel-mağfirati vel-îmân. 91-Allâhümmec’al evvelehû rahmeten ve evsaţahû zehêdeten ve âħirehû tekrimeten. 92- Allâhümmerzuķnâ minel-ayşi erğadehû, ve minel-umri es’adehû ve miner-rızķi evsaahû. 93- Allâhümmâ’fu annâ bi-afvike, vahlüm aleynâ bi-fađlike, Sübhânekellâhümme ve bi-hamdike lâ uhsî śenâen aleyke Ente kemâ eśneyte alâ nefsike azze cârüke ve celle senâüke ve lâ yühzemü cündüke, ve lâ yuħlefü vâ’düke, ve lâ ilâhe ğayrüke. 94-Sübhâneke mâ abednâke haķķa ıbâdetike yâ Mâ’bud. 95-Sübhâneke mâ arafnêke haķķa mâ’rifetike yâ Mâ’rûf. 96-Sübhâneke mâ źekernâke haķķa źikrike yâ Meźkûr. 97-Sübhâneke mâ şekernâke haķķa şükrike yâ Meşkûr. 98-Allâhümme evzı’nâ şükra mâ en’amte bihî aleynâ fe-inneke Entallâhülleźir-tefeat an sıfetil-cibilli sıfâtü ķudretike ve lâ đıdde şehideke hîne feţartel-mêrûşe ve lâ nidde hacezeke hîne bera’tel-havêbêt. 99-
Allâhümme innâ ne’ûźü bike min cahmetin lâ tedmeu, * ve min cenânin lâ yefzeu *ve min ķalbin lâ yaħşa’u *ve min duâin lâ yuķbelü * ve min ılmin lâ yenfeu. 100- ve min kavlin lâ yüsme’u, ve min nefsin lâ teşbeu, ve min avêzil-mâûn. Allâhümme fehhimnâ esrâra Ķurânike, ve elbisnâ melâbise envârike vağmisnâ fî râmûzil-leţâifi, ve efiđ aleynâ min avêrif-il-meârif. 101-Yâ Nûrel-envâri yâ Laţîfü yâ Settârü, nes’elüke en tusalliye alâ Seyyidinâ Muhammedin nebrâsil-enbiyâ’i ve neyyiril-evliyâi ve zibriķânil-asfiyâi ve yûhiś-śaķaleyni ve điyâil-ħâfiķayni, ve en terfea vücûdenâ ilâ felekil-irfâni ve en tüsebbite şühûdenâ fî maķâmil-ihsân. 102- yâ Allâhu yâ Nûru yâ Vâsiu yâ Ğafûru, yâ menis-semâü bi-emrihî mebniyetün, vel-ğabrâü bi-kudretihî medhiyyetün, veş-şevâhiķu bi-hikmetihî mersiyyetün, vel-ķamerâni bi-fađlihî muđîetün, 103 nes’elüke bismikelleźî teraķraķat minhül-ħunnesü vel-ezherâni, ve tecelcelet minhül-anênü hırzen mânian ve nûran sâţıan yekâdü senâ berķıhî yeźhebü bil-ebsâr. 104-yuķallibül-leyle ven-nehêra inne fî źâlike leıbraten li-ülil-ebsâr. 105-Ţâ-sîn-mîm ve neûźü billâhil-Aliyyil-Ażîmi minel-maâzifi vel-ıđati vel-mahżûr. vel-mümâhaleti vel-ğımari ve min keydil-füccêri ve min havâdiśil-asrâni ve min şerril-ecerrâni 106 Yâ Hafîżu ihfeżnâ, yâ Veliyyü yâ Vâlî, yâ Aliyyü yâ Âlî, yâ men lâ ilâhe illâ Hüve, lâ yâ’lemü ehadün keyfe hüve illâ Hûve, yâ Allâhu, Yâ Hayyü, yâ Ķayyûmu, yâ Haķķu, yâ Vâhidü, yâ Ehadü, yâ Samedü, yâ Vehhêbü, yâ Fettâhü, yâ Muhyî, yâ Mümîtü, yâ Ķahhâru, yâ Selâm. 107-“Selâmün ķavlen min Rabbir- Rahîm. 108-Feseyekfîkehümüllâhu ve Hüves-Semîul-Alîm. 109 Hüvellâhülleźî lâ ilâhe illâ Hüve, Âlimül-ğaybi veş-şehêdeti Hüver-Rahmânür-Rahîm. 110-
Hüvellâhülleźî lâ ilâhe illâ Hüve, El-Melikül-Ķuddûsüs-Selâmül-Mü’minül- Müheyminül-Azîzül-Cebbârül-Mütekebbirul-Ħâlıķul-Bâriül-Musavvirul-Ğaffâr. El Mübdiül-Muîdül-Berrül-Muhsır-Rezzâkül-Ķâbiđul-Bâsiţul-Ħâfıđur-Râfiul-Muizzül-Müźillül-Muķîtüs-Sâdıķul-Bâķir-Raûfün-Nâfiud-Đârrül-Mühlikül-Muķaddimül- Muaħħirül-Afüvvül-Ğaniyyül-Muğnil-Münteķımüt-Tevvâbüs-Semîul-Alîmül-Basîr.111-Hasbünallâhü ve ni’mel-vekîl, ni’mel-Mevlâ ve ni’men-nasîr. Ğufrâneke Rabbenâ ve ileykel masîr. 112 Yâ Dâ’imen bilâ fenâ’in ve yâ Ķâ’imen bilâ zevâlin, ve yâ Müdebbiran bilâ vezir, sehhil aleynâ ve alâ ebeveynâ ve alâ cemîı talebetin-nûril mü’minîne vel mü’minâti kâffeten külle asîr. 113-Allâhümme lâ mâni’a limâ â’tayte, ve lâ mû’tıye limâ mena’te, ve lâ râdde limâ ķađayte, ve lâ mübeddile limâ hakemte, ve lâ yenfau źel-ceddi mink-el-ceddü. 114-Sübhâne Rabbiyel-Aliyyil- Ażîm. El-Hasîbil-Hakemil-Adlir-Raķîbil-bâziħiş-şâmiħil-Mücîbil-Ğaniyyir-Reşîdis -Sabûril-Celîlil-Bedîin-Nûril-Muķsitil-Câmiıl-Mû’tıl-Mâniİ.115-Lâ ilâhe illâllahül- Vekîlüş-Şehîd. Lâ ilâhe illâllâhül-Metînül-Mecîd. Lâ ilâhe illâllahül Vâhidül-Vâlî. Lâ ilâhe illâllâhül-Mâcidül-Mmüteâlî.116-A’dednâ likülli hevlin lâ ilâhe illallah. ve likülli rağsin elhamdü lillâh. veli külli râħain eş-şükrü lillâh. ve likülli u’cûbetin Sübhânallâh, ve likülli lezenin hasbiyallâh. ve likülli iśmin estağfirullâh. ve likülli şecvin mâşâ’allâh. ve likülli ķađâin ve ķaderin tevekkeltü alâllâh. ve likülli musîbetin innâlillâh. ve likülli ţâatin ve mâ’siyetin lâ havle ve lâ ķuvvete illâ billâh. ve likülli şecebin isteantü billâh. 117-Allâhümme innâ asbahnâ nüşhidüke ve nüşhidü melâiketeke ve Hamelete Arşike ve enbiyâeke ve cemîa ħalkıke, bi-enneke Entallâhülleźî lâ ilâhe illâ Ente Vahdeke lâ şerîke leke, ve enne Seyyidenâ Muhammeden abdüke ve resûlüke, ve lâ havle ve lâ ķuvvete illâ billahil-Aliyyil-Ażîm. 118-Yâ Rahmaned-dünyâ ve yâ Rahîmel âħireti fâ’fü annâ vağfir lenâ verhamnâ Ente Mevlâna ve Ente Ħayrur-Râhimîn. 119-Bismillâhiş-Şâfi Hüvallâhü,
Bismillâhil-Kâfî Hüvallâhü, Bismillâhil-Muâfî Hüvallâhü. «Bismillâhilleźî lâ yeđurru measmihî şey’ün fil-arđi ve lâ fis-semâi ve Hüves-Semîul-Alîm. 120-Allâhümme yâ Muhyî ehyinâ hayêten ţayyibeten bis-sıhhati vel-âfiyeti fî dârid-dünyâ vel-âħireti inneke alâ külli şey’in Ķadîr. 121-Fallâhu ħayrün hâfıżan ve Hüve Erham-ür-Rahimîn. 122- Vallâhü min verâ’ihim Muhîţ, bel hüve Ķur’ânün mecîd, fî levhın-mahfûż. 123-Hâfiżû ales-salâvâti ves-salâtil-vusţâ ve ķûmû lillâhi ķânitîn. 124- in küllü nefsin lemmâ aleyhâ hâfiż. Ni’mel Hâfiżu Allâh, yâ Hâfiżu ıhfeżnâ min külli şerrin ve đarrin 125-Śümme enzele aleyküm min bâ’dil ğammi emeneten nuâsen yağşâ ţâ’ifeten minküm ve ţâ’ifetün ķad ehemmethüm enfüsühüm yeżunnûne billâhi ğayral-haķķı żannel-câhiliyyeti, yeķûlûne hel lenâ min-el-emri min şey’in, ķul innel-emre küllehû lillâhi, yuħfûne fî enfüsihim mâ lâ yubdûne leke, yeķûlûne lev kâne lenâ minel-emri şey’ün mâ ķutilnâ hêhünâ, ķul lev küntüm fi büyûtiküm leberazelleźîne kütibe aleyhim-ül ķatlü ilâ međacııhim, ve liyebteliyallâhu mâ fî sudûriküm ve liyumahhısa mâ fî ķulûbiküm, vallâhü alîmün biźât-is-sudûr. 126-Elleźîne yeķûlûne Rabbenâ innenâ âmennâ fağfir lenâ źünûbenâ ve ķınâ aźâben-nâr. 127- Es-sâbirîne ves-sâdıķîne vel-ķânitîne vel-münfiķîne vel-müstağfirîne bil-eshâr.128-Şehidallâhü ennehû lâ ilâhe illâ Hüve vel-melâiketü ve ulûl-ilmi ķâimen bil-ķısţı, lâ ilâhe illâ Hüvel-Azîzül Hakîm. 129- inned-dîne indallâhil-islâm. 130-Fesübhânallâhi hîne tümsûne ve hîne tusbihûn. 131-Ve lehül-hamdü fis-semâvati vel-arđi ve aşıyyen ve hîne tużhirûn. 132-Yuħricül-hayye minel-meyyiti ve yuħricül-meyyite minel-hayyi ve yuhyil-erđa bâ’de mevtihâ, ve keźâlike tuħracûn. 133-İnnî tevekkeltü alellâhi Rabbî ve Rabbüküm, mâ min dâbbetin illâ Hüve êħıźün bi-nâsiyetihâ, inne Rabbî alâ sırâţin müstaķîm. 134 Ve mâ lenâ ellâ netevekkele alellâhi ve ķad hedânâ sübülenâ, ve lenasbiranne alâ mâ êźeytümûnâ, ve alellâhi fel-yetevekkelil- mütevekkilûn. 135-Ķul len yusîbenâ illâ mâ keteballâhü lenâ, Hüve Mevlânâ ve alellâhi fel-yetevekkelil-mü’minûn. 136- ve in yemseskallâhü bi đurrin felâ kâşife lehû illâ Hüve, ve in yüridke bi ħayrin felâ râdde li fađlihî, yüsîbü bihî men yeşâü min ıbâdihî, ve Hüvel-Ğafûrur-Rahîm. 137- Ve mâ min dâbbetin fil-arđı illâ alellâhi rızķuhâ ve yâ’lemü müsteķarrehâ ve müstevdeahâ küllün fî kitâbin mübîn. 138-Ve keeyyin min dâbbetin lâ tahmilü rızķahâ, Allâhü yerzüķuhê ve iyyâküm, ve Hüves-Semîul-Alîm. 139- Mâ yeftahıllâhu linnâsi min rahmetin felâ mümsike lehâ, ve mâ yümsik felâ mürsile lehû min bâ’dihî, ve Hüvel-Azîzül-Hakîm. 140-Ve lein se’eltehüm men ħalâķas-semâvati vel-arđa le-yeķulünnallâhü, ķul efera-eytüm mâ ted’ûne min dûnillâhi in erâdeniyallâhü bi-đurrin hel hünne kâşifâtü đurrihî ev erâdenî bi rahmetin hel hünne mümsikâtü rahmetihî, ķul hasbiyallâhü aleyhi yetevekkel-ül-mütevekkilûn. 141-Ve mâ ce’alehullâhü illâ büşrâ leküm ve li-taţmainne ķulûbüküm bihî, ve men-nasru illâ min indillahil-Azîzil-Hakîm. 142-Kêf-hê-yê-ayn-sâd, Hâ-mîm, Ayn-sîn-ķâf. İkfinâ verhmnâ Hüvallâhül-Ķâdirül-Ķâhirüż- Żâhirul-Bâţınul-Fâţırul-Lâţîful-Ħabîr. 143 Ķavlühül-haķķu ve lehül-mülkü yevme yünfehu fis-sûri Âlimul-ğaybi veş-şehêdeti ve Hüvel-Hakîmül-Ħabîr. 144 Yâ Hannânü yâ Mennânü yâ Bedîas-semâvâti vel-arđi, yâ Hayyü yâ Ķayyûmü yâ źel-Celâli vel-ikrâm. 145- Nes’elüke bi-ıżamil-lâhûtiyyeti en tenķule ţıbêanê min ţıbêıl-beşeriyyeti ve en terfe’a mühecenâ mea melâiketikel ulviyyeti. 146-Yâ Muhavvilel-havli vel-ahvâli havvil hâlenâ ilâ ahsenil-hâl. 147- Sübhânekâllâhümme ve bi-hamdike eşhedü en lâ ilâhe illâ Ente estağfirüke ve etûbü ileyk. 148-Allâhümme salli alâ Seyyidinâ Muhammedinis-sâbiķı ilel-enâmi nûruhû ve rahmetün lil-âlemîne żuhûruhû adede men međâ minel-beriyyeti ve men beķıye ve men saide minhüm ve men şaķıye salâten testağriķul adde ve tuhîţu bil-haddi salâten lâ ğâyete lehê ve len tihê-e ve lâ emede lehê ve len ķıđâ-e salâtekelletî salleyte bihâ aleyhi ve alâ âlihî ve sahbihî ve itretihî miśle źâlike. Bi rahmetike yâ Erhamer-Râhimîn. 149- Sübhâne Rabbike Rabbil-ızzeti ammâ yesıfûn, ve selâmün alel-mürselîn, vel-hamdülillâhi Rabbil-âlemîn. 150-Allâhümme Rabbenâ teķabbel minnâ inneke Entes-Semîul-Alîm, Allâhümme e’tınâ külle ħayrin ve eıznâ min külli şerr. 151-Allâhümme salli alâ Seyyidinâ Muhammedin ţıbbil- ķulûbi ve devâihê ve âfiyetil ebdêni ve şifâihê ve nûril ebsâri ve đıyâihâ ve alâ êlihî ve sahbihî ve sellim. Elhamdülillâhi Rabbil-âlemîn, ves-salâtü ves-selâmü alâ rasûlinâ Muhammedin ve êlihî ve sahbihî ecmeîn. 152 -Allâhümme bi haķķı kelâmikel ķadîmi ve Rasûlikel-kerîm. Ve bi haķķı cemîıl enbiyâi vel-mürselîn.* Ve bi hurmetil Evrâd-ı Ķudsiyyeti ve mâ fîhê min haķâiķ.*Yâ Ķâđıyel-hâcât, ve yâ Dêfial-beliyyât. İdfe’ annâ belâyâ, verzuķnâ ve üstâźenâ ve vâlideynâ ve tullebeten-nûri bi husnil ħâtimeti âmîn, âmîn, âmîn. 153-Ve sallalâhü alâ Seyyidinâ Muhammedin ve âlihî ve sahbihî ve sellim teslîmen keśîrâ. 154


text:
Nasıl ola da, nefret – bir ande – adetiy barışıq, dostluq ve qardaşlıqnı boza? Belki, qarışıqlıq apansızdan meydanğa çıqmay – tertipni yeñgende, onıñ neticelerini er kes köre, çünki körmemek imkân yoq artıq…
İşbu vaqialar 26 yıl evelsi yüz berdi, amma olarnı yaşağan er bir insannıñ hafızasında alâ daa yaşay. Olğan adiselerniñ sebepleri alâ daa belgisizdir, amma er kes deşetli ve müthiş bir şey aqqında dey…
1989 senesi mayıs 16-18 künleri Özbekistannıñ Ferğana vilâyetiniñ şarqında olğan Kuvasay şeerinde özbek ve türk yaşları arasında dögüşler yüz berdi. Türk-meshetinler, qırımtatarlar kibi, Vatanından sürgün etilgen bir halq edi.
1944 senesi noyabr ayında Devlet Mudafaa Komitetiniñ Qararı esasında yüz binden ziyade türk-meshetini Gürcistan, Meshetiyadan – «ealiniñ büyük bir qısmı Türkiyeniñ sıñırdaş sakinleri ile soydaşlıq munasebeti ile bağlı olğanı ve icret keyfini bildirgeni sebebinden» ve «duşmanlarğa yardım köstergenleri, Türkiye istihbarat organları içün hızmet etkenlerinde qabaaatlanıp» sürgün etildi.
Mahsus köçip kelgenler statusı ile köylerde yerleştirildi. O vaqıt sürgün etilgen halqlar 1956 senesi evlerine qaytarıldı, türk-meshetinler, qırımtatarlar kibi, memuriy nezaretten Vatanğa qaytmaq aqqı olmadan azat etildi. Büyük qısmı Orta Asiya ve Qazahistanda yaşamağa qaldı.
Andijanda «Özbek halqınıñ aqiqiy oğulları olsañız, ruslardan qalışmañız… Özbekistanda olar içün yer yoq» özbek tilinde yazılğan sözler ile risaleler tarqatıla ediGeorgiy İvanov
Ciddiy, çoq taraflı ziddiyetlerde sıqı olğanı kibi – bugün manaçıqnı hatırlağan insan az, sebebi üzerinde taqiqatçılar alâ daa tüşüne. Deyler ki, er şey adiy çarşı qavğasından başlandı – sanki türk biri özbek satıcı qadınğa qaba bir söz ayttı, cilekni qapaqladı, oña arqa oldılar ve dögüş başlandı.
Birazdan taqiqatçılar 1989 senesiniñ mayıs ayı vaqialarından evel 1988 senesi Taşkentte keçirilgen mitingler olğan edi – olar «Ruslar, Rusiyege, qırımtatarlar ise – Qırımğa ketiñiz» şiarları altında keçti. Georgiy İvanov aytqanı kibi, 1989 senesi fevral ayında Taşkentte özbek ekstremistleri tarafından slavlarğa ücüm etile edi. Andijanda «Özbek halqınıñ aqiqiy oğulları olsañız, ruslardan qalışmañız… Özbekistanda olar içün yer yoq» özbek tilinde yazılğan sözler ile risaleler tarqatıla edi».
1989 senesi mayıs 16-18 vaqialarından soñ eyecan eksilmedi, özbek gençleri arasında türklerni «cezalamaq» kerek degen laflar tarqatıldı.
Mayıs 23 künü Kuvasay dögüşleri eki kün devam etken büyük çatışmağa çevirindi. Er tarafta bir qaç yüz insan iştirak etken edi. İnsan sürüsi türkler ve diger milliy azlıqlarnıñ vekilleri yaşağan kvartallarğa kelip, anda tertipsizlikni meydanğa ketirmege tırışa edi. Akimiyet insanlarnı de qandıra, de küç ile quva edi. Diger rayon ve vilâyetlerden militsiyanıñ qoşma küçleri kelgende (bir 300 insan), tertipsizlik toqtaldı. 58 insan zarar kördi, 32 hastahanege ketirildi, şu cümleden 2 militsiya hadimi. Ertesi künü dögüşte yaralanğan qavmiy tacik elâk oldı.
Bu vaqialardan soñ Ferğana vilâyeti boyunca öşekler tarqtılmağa başlandı – biri digerinden qorqunçlıdır – türk-meshetinlerniñ «kavğalaşuvı», özbeklerge yapılğan «horlav», türkler özbek qızlarınıñ namusına keçkeni, özbek bala bağçasında balalarnı soyıp, parçalarğa bölgenleri aqqında ve ilâhre.
İyün 3 künü sabası Taşlaqta özbek gençleriniñ sürüsi türk-meshetinler yaşağan soqaqlarğa taba yöneldi. Evlerni yaqıp, saiplerini dögmege başladılar. Soñra Komsomolskiy qasabasına taba ketseler, anda olarğa içki ordu bölükleri qarşılıq köstermege tırıştı, amma muvafaqiyetsiz. Komsomolskiy qasabasında da türk-meshetinlerniñ evlerini yaqıp qoydılar. Şu gençlerniñ bir qısmı Taşlaqqa qaytıp, türklerge ücümine devam etti, birinci öldürüvler yüz berdi. Ücümlerden qaçqan türk-meshetinler Sovet Birliginiñ Kommunistik Firqasınıñ (KPSS) rayon komitteinde militsiya imayesi altında toplana edi. Aqşamğa 300-400 insan Margilanda türk-meshetinlerniñ evlerini yaqqan edi, Ferğanada yaşağan türk-meshetinlerge de ücüm etildi.
İyün 3-den 4-ne keçer gecesi Ferğanağa içki ordu bölükleri kelmege başladı. Saba iyün 4-de Ferğana, Margilan ve Taşlaqta ücüm ve yanğın çıqaruvlar ğayrıdan başlandı. Türk-meshetinler yaşağan diger rayonlarda da ücümler yüz berdi. Özbek SSC Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ iyün 4 künü Ferğana vilâyetiniñ bazı rayonlarında komendat rejimini kirsetmek aqta Qararı qabul etildi.
Blokpost, şeerlerde yürgen arbiy patrul ve azbar qapılarında baylanğan yavluqlar aqlımda. İyün 4 künü bizge soylarımız musafirlikke keldi, bir oğlançıqnıñ azbarda qolu yaralandı, onı acele yardımğa ketirdiler – anda ise nice yaralanğan insan bar ediEskender Asanov
Qırımtatarı Eskender Asanov hatırlay – o vaqıt 9 yaşında edi. Bala añında iyün dörtü qaldı: blokpost, şeerlerde yürgen arbiy patrul ve azbar qapılarında baylanğan yavluqlar aqlımda. İyün 4 künü bizge soylarımız musafirlikke keldi, bir oğlançıqnıñ azbarda qolu yaralandı, onı acele yardımğa ketirdiler – anda ise nice yaralanğan insan bar edi».
Özbekler yaqalanğanlarnı azat etmege ve intiqam içün olarğa türk-meshetinlerni teslim etmege talap etken edi. KPSS Taşlaq rayon komiteti ve Taşlaq İçki işler rayon bölüginiñ binalarına ücüm etilgen edi. Militsiya İçki işler rayon bölüginiñ binasını qurtarıp oldı, amma insan sürüsi dört saat devamında binanı musarada tuta edi. On beş militsiya hadimi yaralandı, biri elâk oldı.
İyün dörtünde, üyleden soñ, bir top adam Margilan şeer komitetine sürip keldi, amma türk-meshetinlerni o vaqıt endi tahliye etken ediler. Ferğanada saba şeer merkezinde qollarında tayaq ve demirni tutqan açuvlı yaşlar toplanıp, maşina, tükânlarğa ura, KPSS vilâyet komitetiniñ binasına sarıp aldı, taşlarnı ata edi. Bir qaç insan binağa sürip kirdi 200-300 insan ava limanı yanında yaşağan türk-meshetinlerniñ evlerini yaqa edi. Aqşamğa şeer ve qışlaqlarda türk-meshetinlerge ücüm etmege başladılar.
İmtiandan soñ evge qaytam, Vodstroy ve Kuvasayda evlerni yaqqanları aqta tarif etem, anam – boş laf, olamaz dey ve Taşkentke iş ziyaretine azırlana…
Natalya Ofitserova
Adiselerniñ şaatı Natalya Ofitserova hatırlay: «Saba saat 10. İnstitutta iqtisadiyat imtianını beremiz. Gruppamızda Vodstroy qasabasından üç qız yetişmey. Qasevet çekemiz, çünki qasaba evler yanğanı, kök qara olğanı ve gece insanlar öldürilgeni aqta öşekler endi peyda olmağa başladı… Amma inanılmay. İmtiandan soñ evge qaytam, Vodstroy ve Kuvasayda evlerni yaqqanları aqta tarif etem, anam – boş laf, olamaz dey ve Taşkentke iş ziyaretine azırlana…
Ava limanına yol boyu qocaman uçaqlarnıñ engeni körüldi. Lük açıldı, BTRler çıqtı. Kerçeketen qorqunçlı, vaziyetni belgisizlik kerginleştire edi – televizorda sükün, telefonlar söndürilgen. Er kes şeerniñ çeşit rayonlarında yaşay, kimse bir şey bilmey. Tek öşek. Kuvasay tarafından qara tuman, şeer qapatılğan. Sovet Birliginde öyle bir şey olacağına kimse inanmay edi. Er kes şaşqan edi».
Soqaqlarda blokpostlarnı yerleştirdiler. İnsanlar askerlerge suv ketire, aş pişire, blokpostalarğa alıp bara ediler. Olarnı qorçalarlar dep, inana ediler. Çoqusı insanlarnıñ hatırasında şu yanğan evler ve qomşu, tuvğanları içün qasevet duyğusı saqlanıldı…
«İnstitutta studentlerni toplaylar, televeziorda bir sürü adam ellerinde öldürilgen özbek oğlanını tutıp ketkenini, vilâyet icraiy komitetni sarıp alğanını ve evlerni yaqqanını köstereler… Soqaqlarda ölgen insanlar, yañgan erkek, qadın, balalar… Er kes ağlay. Gornıy qasabasında türk ve bir qaç qırımtatar ailesiniñ evlerini yaqqan ekenler. Kimsege nefret yoq, ayret, amma episi bir beraber edik – Saida, Muazzam, Olâ, Alla, Selim ve Marina. Milletlerge bölünmey edik… Er şey yerine kelir ve barışıqnen dostluq kene pekitilecegine inana edik. Amma bir şey deñişkendir. Er kes evlerini satıp, kim Qırımğa, kim Rusiyege kete edi… Birinci dalğa edi», – dey şaat.
Komendant rejiminiñ olğanına baqmadan, ertesi künü Ferğanada tertipsizlik devam etti. Künniñ soñuna içki ordu ve militsiya onı toqtattı. Faqat, çoqqa degil…
Devamı bar
Gülnara Bekirova, Qırım tarihçısı, Ukrain PEN-klubınıñ azası


text:
Mart 9, cuma künü, Ukrainanıñ belli yazıcısı ve ressamı Taras Şevçenkonıñ doğğan kününde Qırımdaki Ukraina medeniyet merkeziniñ faaliyetçileri onıñ Aqmescitteki eykeline çeçekler qoydılar. Bunı Qırım.Aqiqat muhbiri bildire.
Çiçeklerni qoyğan soñ faaliyetçiler, Şevçenkonıñ doğğan künü munasebeti ile çıraqlar qoymaq içün Kyiv patriarhatına ait Ukraina ortodoks kilsesiniñ havariylerge musaviy aziz Olga ve Vladimir ibadethanesine yol aldılar.
Faaliyetçilerniñ aytqanına köre, kütleviy tedbirlerniñ ötkerilmesi planlaştırılmay, çünki Kremlniñ kontroli altında olğan Qırım ükümeti olarğa cemiyet içinde faaliyet köstermekni yasaqlay.
2017 senesinde Şevçenkonıñ doğğan künü yıllığını Keriç, Aqmescit, Aqyar ve diger şeerlerde qayd ettiler. Kobzarnıñ eykelleri yanında şiirler oqudı ve ukrain türkülerini yırladılar.
B 2015 senesinde Aqmescitte Şevçenko eykeline çeçekler qoyğanda Ukraina tarafdarı olğan faaliyetçilerni polis yaqalay edi.
Mart 9-da Kobzar olaraq da belli olğan Ukraina yazıcısı ve ressamı Taras Şevçenkonıñ doğğan künü qayd etile. O, 1814 senesinde doğdı. Onıñ istidatı rus ve ukrain tilinde şiirler ve nesir yazğanında, bediiy ve grafik icadında, cemiyet faaliyetinde ve beñzer faaliyetlerde öz ifadesini taptı. Ukrainler içün Şevcenko, özlerini bir millet olaraq tanuv elementlerinden biridir.


text:
Ukrainalı jurnalist Taras İbragimov qırımtatar faalleriniñ mahkeme esnaslarını, ilhaq etilgen Qırımda Rusiye quvetçileri keçirgen tintüv ve tutuvlarnı muntazam sürette aydınlata. Ukrainalı jurnalistler ilhaq etilgen yarımadada nasıl şaraitlerde çalışa? Qırımda insanlarnı nasıl tutalar ve mahküm eteler? Qırımdaki vatandaş jurnalistleriniñ işi ne içün müim ola? Qırım.Aqiqat Radiosınıñ yayınında alıp barıcı Katerina Nekreçaya bu meselelerni Taras İbragimovnen muzakere ete.
– Taras, ilk sefer Qırımğa 2015 senesi barğan ediñ, o vaqıttan berli anda ara-sıra barıp, çeşit adise-vaqialarnı aydınlatasıñ. Yarımadada ne qadar vaqıt keçirgenini saymadıñmı?
– Facebook saña bir şeyler hatırlata. Menim bir hatıram olsa da – Qırım hatırasıdır. Mayısnıñ 18-nde (Qırımtatar halqı sürgünliginiñ qurbanlarını añma künü – QA) anda olğanda, qırımtatar sürgünligine bağışlanğan matem tedbirlerinde – bu ağır bir kün, insanlar çoq, közetmege meraqlı ola. Yıl-yıldan Facebook keçken seneleri anda olğanımnı hatırlata. Kyivge köre daa çoq Qırımda qalam kibi kele maña. Yarısını, belki, keçirem: bir ay mında, bir ay – anda. Soñki iş yolculığım mayısnıñ ortasından iyülniñ 1-ne qadar devam etti.
– Böyle iş yolculığında belli mevzular nasıl saylana?
Asılında, bu romantika degil, bu bir rutin, ondan pek tez yorulasıñ
– Birinciden, mahkeme esnaslarını közetem, mahkeme oturışuvlarınıñ cedvelleri bar. Adise-vaqialarnıñ çoqusı Qırımda olğanı içün qıyın – men haber mühbiri olam – tahmin etip olamazsıñ. Bugün birisini tutacaqlarmı, yañı bir cinaiy iş açılacaqmı aytıp olamayım. Bir aydan ziyade anda qalmağa zor ola. Maneviy ceetten boldurasıñ, raatlanmağa isteysiñ… Misal olaraq, soñki iş yolculığımda eñ çoq Lutfiye Zudiyeva ve Mümine Saliyevanıñ tutuluvı aqlımda qaldı. Men Yuqarı mahkeme ögünde edim, mahkeme haberini yazğanda tutuluv aqqında haberler kelmege başladı. Endi vaziyetke köre areket etesiñ, qayda baracaqsıñ, ne yapacaqsıñ: yayınlamaq, haber yazmaq, foto çıqarmaq. Tez-tez maşina tapasıñ, minip ketesiñ. Asılında, bu romantika degil, bu bir rutin, ondan pek tez yorulasıñ. Bazı künleri qaysı şeerge baracağıñnı bilmeysiñ. Bir şeyni planlaştırasıñ, neticede ise faallerniñ tutuluvınen oğraşasıñ.
– Mayısnıñ 30-nda Rusiye quvetçileri eki qırımtatar qadın faalini tuttı: aq qorçalayıcı ve vatandan jurnalisti Lutfiye Zudiyevanı ve Bağçasaraydaki «Hizb ut-Tahrir davası» mabüsiniñ apayı, «Qırım balalığınıñ» koordinatorı Mümine Saliyevanı. Daa soñra Rusiye Memuriy cinayetler kodeksiniñ 20.3 maddesine istinaden – yasaqlanğan timsallerniñ numayışı – memuriy davalar açıp, olarnı yibergenler. Mahkeme ekisi içün de para cezalarınen yekünlendi. Bunı haberlerden bilemiz, içinden vaziyet nasıl edi?
– İnsan tutulsa, ilk daqqaları esas sual şöyle ola: bu memuriy ya da cinaiy taqip olacaq? Mında memuriy maddeler bar edi. Qadın faaller «E» Merkezine ketirildi, dava malümatlarınen tanış etildi, advokatlar kirsetilmedi. Çoq insan toplaştı. Bir qaç şey tesir etti: qadınlar olğanı içün, musulmanlarda qadınlarnı taqip etüv pek sert qabul etile, aqaretlev kibi, ve tanılğan insanlar olğanı içün. Lutfiye «Qırım birdemliginen» oğraşa – Facebookta mahkeme haberlerini er daim közetken resursnen. Mümine siyasiy mabüslerniñ balalarını baqqan leyhanen oğraşa, ve olar er daim media alanında bulunalar. Olarnı yiberip, ertesi künü sabasına mahkeme oturışuvını tayin ettiler, amma neticede Kiyev mahkemesinden (Rusiye kontrolindeki Aqmescitniñ Kiyev rayon mahkemesinden – QA) gece saat birlerde çıqtım. Yani mahkeme oturışuvları kün boyunca devam etti, Ramazan ayı edi, anda toplaşqan qırımtatarlar oraza tuttılar – kün batqanına qadar suv içmege ve aşamağa olmay, ava pek sıcaq edi. Buña baqmadan, mahkeme ögünde tahminen 500 insan ya da daa çoq toplaşqan edi. Er vaqıt 50-100 insan toplaşa. Elbette, buña baqmağa meraqlı edi: insanlar otta otura, kilimler cayğan, mahkeme qararını bekleyler, bazıları gecege doğru endi yuqlay edi. Kün batqan soñ iftar oldı. Hulâsa çıqarsaq, soñki yılları memuriy taqip tecribesine baqılsa, bu cinaiy taqip başlanğıçı ola bile. Bu birinci basamaqtır. Şimdi terror maddelerine istinaden apiste yatqan bir çoq faal başta oşağan maddelerge istinaden memuriy davalarğa oğrağan edi.
– Hatırlağanım kibi, qadın faallerniñ para cezalarını ödemek içün adet üzre 10 rublelik kapiklernen 1000 ve 2000 ruble topladılar.
– Mahkeme qararı belli olğan soñ bir qaç daqqa içinde toplağanlar. Bunı kördim: faaller keçip, eki daqqa içinde para cezasını toplağanlar. O qadar kapik ketirilgende pek oşlu ola, buña trolling der edim. 2017-2018 seneleri memuriy davalar çoq oldı, ve para cezaları berildi, hususan bir kişilik narazılıqlar içün. Bu kapikler qopqalarnen toplanıp, banklarğa ketirile. Bank hadimleri oturıp saymağa mecbur. Bir kere bu kapiklerni sayğan maşina bile bozulğan edi. Em Lutfiye, em Mümine bir kün olarğa qarşı terror maddeleri peyda ola bilecegini añlay – «Hizb ut-Tahrirde» iştirak etkenleri ya da «terrorizm propagandası» içün, ve olar apiske oğraycaqlar. Amma bu qadınlar çekilmeycek, olarnı bu da qorquzmadı. Olar çalışmağa devam eteler, amma cinaiy dava ola bilecegini añlaylar.
– Sen al-azırda Rusiyeniñ Rostov-na-Donu SİZO-1-niñ mahsus blokunda tutulğan qırımtatar vatandaş jurnalisti, bloger Nariman Memedeminovnıñ esnasını aydınlatqan ediñ. Rusiye quvetçileri onı Rusiye Ceza kodeksiniñ 205-inci maddesiniñ 2-nci qısmına istinaden – «İnternet ağını qullanıp, terror faaliyetini kerçekleştirmesine açıq çağıruvlar» – qabaatladılar. Narimanğa asılında ne içün keldiler?
Biz bunı vatandaş jurnalistikası dep adlandırmağa alıştıq, amma menim içün Nariman qabiliyetli bir jurnalist
– Narimannı daa apiske alınğanından evel tanıy edim. Közlükli ziyalı adam, pek nezaketli. Mahkeme ögünde körüşkende ya da iş körüşüvlerini yapqanda er daim jurnalistikanen meraqlana edi, haberler nasız yazıla, yayınlar nasıl olmalı, dep soray edi, adiy tehnik sualler. O, işini daa güzel yapmağa tırışqan edi. Biz bunı vatandaş jurnalistikası dep adlandırmağa alıştıq, amma menim içün o, özü ögrengen, içinden jurnalist olğan biridir. Nariman – mahkemelerden, şu cümleden «Hizb ut-Tahrir davalarınıñ» mahkemelerinden yayın yapmağa başlağan birincilerden biridir.
Daa «Qırım birdemligi» yoq edi – o, Facebookta bu esnaslarnı aydınlatqan saifeni açmaq ğayesi peyda olğan birincilerden biri edi. «Qırım birdemliginde» mediadan mesüliyetli edi – haber yaza, yayın yapa edi. Bu iş içün onı taqip eteler. Cinaiy dava malümatını aytsaq, onı daa 2014 senesi çıqarğan YouTubedaki eki levha içün qabaatlaylar. Anda «Hizb ut-Tahrir» simvolikası bar, ve Rusiye tahqiqatı terrorizm propagandasını kördi. Nariman bir afta evelsi Rostovda (Rusiyeniñ Rostov-na-Donu şeerindeki Şimaliy-Kavkaz okrugınıñ arbiy mahkemesinde – QA) dava temeli baqılğan ilk oturışuvda cinaiy taqipniñ siyasiy sebepleri bar, onı işi içün taqip eteler, dep ayttı. Ne yazıq ki, bu birinci adise degil – misal olaraq, Remzi Bekirov. Bu insanlar muarririyetsiz, kelişken tasilsiz, matbuat kartı olmağanda, er vaqıt standartlarğa uyıp çalışmaylar, başqası bu işni er kün yapıp olamay dep, Qırımda jurnalist işini yapalar.
(Metinni Vladislav Lentsev azırladı)
Katerina Nekreçaya, Qırım.Aqiqat Radiosınıñ prodüseri, alıp barıcı ve mahsus leyhalarnıñ müellifi